Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Að loknum atkvæðagreiðslum fer fram umræða utan dagskrár um símenntunarmiðstöðvar. Málshefjandi er hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir. Hæstv. menntmrh. Þorgerður K. Gunnarsdóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Fræðslu- og símenntunarmiðstöðvar á Íslandi sem nú eru níu talsins voru flestar stofnsettar á rótum fullorðinsfræðslu framhaldsskólanna. Þær eru allar sjálfseignarstofnanir, starfa á landsbyggðinni og eru reknar fyrir eigið aflafé með fjárstuðningi ríkisins. Hlutverk miðstöðvanna er að greina þarfir og veita þjónustu í samræmi við þær og einbeita þær sér jafnt að atvinnulífinu sem einstaklingum. Markmið sitt nálgast þær bæði með eigin námsframboði og miðlun náms frá öðrum stofnunum eða skólum. Stöðvarnar sinna kynningar- og hvatningarstarfi, ráðgjöf og upplýsingagjöf samhliða mikilvægu frumkvöðlastarfi hver á sínu svæði. Hvers kyns fjarnám er umsvifamikið og í miklum vexti. Starfsmenn miðstöðvanna hafa leitað sér þekkingar í kennslufræðum fullorðinna og kennslutækni. Þeir bjóða greiningu á endurmenntunarþörf innan fyrirtækja og stofnana og skipuleggja sérsniðið nám samkvæmt því. Námsframboð á þeirra vegum er allt frá nokkurra kennslustunda tómstundanámskeiðum til háskólanáms. Allar hafa þær fjárfest í fjarmenntabúnaði, tölvum og öðrum nauðsynlegum búnaði vegna fjarnáms, fjarkennslu og annarrar starfsemi. Á fyrstu starfsárum símenntunarstöðvanna ríkti sú skoðun að rétt væri að gefa þeim ráðrúm til að þróast og finna sér farveg án þess að um þær væri settur sérstakur lagarammi. Það var skynsamlegt þar sem aðstæður eru afar mismunandi eftir starfssvæðum. Sumar miðstöðvarnar starfa á einum stað, aðrar hafa allt að sjö föstum starfsstöðvum og enn fleiri tilfallandi. Á sumum svæðum eru samgöngur auðveldar, á öðrum mjög torveldar. Sums staðar er menntunarstig tiltölulega hátt, annars staðar hafa allt að 50% íbúa aðeins lokið grunnskólaprófi eða minna. Breyting á atvinnuháttum á landsbyggðinni leiðir af sér síminnkandi þörf fyrir vinnuafl með stutta skólagöngu. Tölur Hagstofunnar sýna hækkandi hlutfall atvinnulausra með grunnmenntun eingöngu og lægra hlutfall atvinnulausra eftir því sem menntun er meiri. Það þarf væntanlega ekki að fara mörgum orðum um hve brýnt er fyrir samfélagið að hæfileikar og hæfni landsmanna verði ræktað og þeim gert kleift að mennta sig í samræmi við breyttar aðstæður á vinnumarkaði. Þar gegna fræðslu- og símenntunarmiðstöðvar lykilhlutverki. Símenntunarmiðstöðvarnar eiga það sameiginlegt að sinna fjölbreyttum hópi umbjóðenda sem hefur jafnt þörf fyrir grunnmenntun sem háskólamenntun. Þróun og síaukin umsvif miðstöðvanna knýja hins vegar á um að þeim verði fundinn formlegur staður í menntakerfinu og starfsemi þeirra tryggð. Það er brýnt að gerður verði starfssamningur við stöðvarnar, metið hvaða kostnað grunnverkefni og sérverkefni hafi í för með sér og skoðaður mismunandi kostnaður vegna landfræðilegra aðstæðna. Stóraukið háskólanám hefur í för með sér mikinn kostnað á þeim stöðum sem námið fer fram á og þann kostnað hafa símenntunarmiðstöðvarnar borið einar. Það auk uppbyggingar tækjabúnaðar, aðstöðu, þekkingar starfsmanna og hins fjölbreytta námsframboðs fyrir mismunandi hópa er þeim fjárhagslega um megn, einkum þeim sem lítinn sem engan annan stuðning fá. Það verður að tryggja símenntunarmiðstöðvunum stöðu til að sinna af krafti sínu ómetanlega hlutverki í viðhaldi og enduruppbyggingu landsbyggðarinnar. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. menntmrh. eftirfarandi spurninga: 1. Hyggst ráðherra beita sér fyrir formlegri skilgreiningu á stöðu fræðslu- og símenntunarmiðstöðva innan menntakerfisins? 2. Hyggst ráðherra beita sér fyrir að rekstrargrunnur fræðslu- og símenntunarmiðstöðva verði tryggður? 3. Hyggst ráðherra kveða á um fjárhagsleg samskipti og ábyrgð fræðslu- og símenntunarmiðstöðva og háskóla?

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda, Önnu Kristínu Gunnarsdóttur, fyrir að vekja máls á málefnum símenntunarmiðstöðvanna og um leið líka þakka henni fyrir þessa ágætu ræðu þar sem greinilegt er að hún ber mikla umhyggju fyrir hag símenntunarmiðstöðvanna og þeirra sem þar vinna. Ég mun reyna eftir bestu getu að svara þeim spurningum sem hv. málshefjandi bar fram. Símenntunarmiðstöðvar eru starfræktar í öllum landshlutum. Þær eru sjálfseignarstofnanir og lúta forræði heimamanna á hverjum stað. Hlutverk þeirra er að efla símenntun með því að miðla námskeiðum og auka samstarf atvinnulífs og skóla til að tryggja samkeppnishæfni byggðarlaga. Í dag eru níu símenntunarmiðstöðvar starfræktar í öllum landshlutum og tók fyrsta símenntunarmiðstöðin til starfa 1. febrúar 1998. Þessar símenntunarmiðstöðvar voru í upphafi stofnaðar til að efla almenna menntun á hverjum stað og ekki síst til að efla almenna fullorðinsfræðslu. Símenntunarmiðstöðvarnar hafa haft frumkvæði í því að miðla námi, hver á sínu svæði í samvinnu við atvinnulíf og íbúa svæðanna. Sem þátt í að miðla og kynna nám fyrir heimamönnum hafa þær undanfarin fimm ár tekið virkan þátt í þeirri viku símenntunar sem m.a. menntmrn. hefur gengist fyrir. Fljótlega eftir stofnun símenntunarmiðstöðvanna fór að færast í vöxt að þær miðluðu námi á framhalds- og háskólastigi innan sinna svæða. Þar með hafa tengsl símenntunarmiðstöðvanna við hið formlega skólakerfi verið að eflast. Þær gegna því stöðugt mikilvægara hlutverki í að veita stoðþjónustu við nemendur og aðstöðu fyrir kennslu og próf og þannig hefur skapast grundvöllur fyrir frekari þjónustu vegna háskólanáms. Menntmrn. hefur fyrir sitt leyti lagt áherslu á að bæta aðgengi símenntunarmiðstöðva að fjarskiptum og í byrjun síðasta árs var tekið í notkun svokallað FS-net sem er háhraðanet sem tengir saman alla framhaldsskóla og símenntunarmiðstöðvar á um 40 stöðum á landinu. Hv. málshefjandi spyr hvort menntmrh. muni beita sér fyrir að rekstrargrunnur símenntunarmiðstöðva verði tryggður. Það hefur ekki staðið til að ríkissjóður stæði undir útgjöldum símenntunarmiðstöðvanna. Þar hljóta menn einnig að líta til sveitarfélaga en framlög þeirra til símenntunarmiðstöðva hafa verið nánast engin. Eins og fyrr segir eru símenntunarmiðstöðvar í eigu heimamanna en hafa notið fjárframlaga á fjárlögum allt frá stofnun. Þetta fjárframlag er fyrir árið í ár 9 millj. kr. fyrir hverja símenntunarmiðstöð. Ráðuneytið lítur því svo á að með þessu framlagi sé lágmarksrekstur símenntunarmiðstöðvanna tryggður en ég vil vekja athygli á, eins og ég gat um áðan, að þetta eru sjálfseignarstofnanir. Einnig hafa sveitarfélögin lítið lagt til þeirra en þó má geta þess að m.a. á Suðurnesjum hafa sveitarfélögin lagt nokkuð til þeirra. Í samkomulagi menntmrn. og iðnrn. um verklag á sviði byggðamála sem gert var í desember á síðasta ári er lögð áhersla á að starfsemi símenntunarmiðstöðva verði efld með það að markmiði að styrkja landsbyggðina með bættu aðgengi að menntun á grunn- og framhaldsskólastigi. Þetta á einnig við um starfsnám þar sem nemendur geta sinnt bóklegum hluta námsins í fjarnámi. Síðan hefur verið unnið að uppbyggingu háskólanámssetra á Egilsstöðum og Húsavík sem byggja á grunni símenntunarmiðstöðva. Einnig hefur verið stutt við þjónustu vegna háskólanáms á Vestfjörðum en byggðaframlag til þessarar starfsemi var á árinu 2003 um 10 millj. til háskólanáms og símenntunar á Vestfjörðum. Háskólanámssetur á Egilsstöðum fékk 16 millj. og fræðasetrið á Húsavík um 5 millj. Eins og áður segir hefur sífellt stærri hluti starfsemi símenntunarmiðstöðvanna verið að miðla háskólanámi. Ég hef ákveðið að stofna starfshóp til að fjalla um opinberan stuðning við skipulag og uppbyggingu aðstöðu til fjarnáms utan höfuðborgarsvæðisins. Þessari nefnd er einkum ætlað að gera tillögu um það hvaða meginsjónarmið verði lögð til grundvallar þessum stuðningi almennt þannig að samræmis og jafnræðis sé gætt varðandi þá aðstöðu sem þeim sem stunda framhalds- eða háskólanám í fjarnámi er sköpuð til að stunda nám sitt. Hópurinn skal á grundvelli þeirrar reynslu sem fengin er af starfrækslu símenntunarmiðstöðva á landsbyggðinni leggja mat á það hverju opinber stuðningur við þær hefur skilað og hvernig skynsamlegast sé að haga honum í framtíðinni. Þá skal hópurinn einnig fjalla um hlutverk og fjárhags- og starfsgrundvöll símenntunarmiðstöðvanna. Hópurinn skal fjalla um uppbyggingu svokallaðra háskólanámssetra á landsbyggðinni og gera tillögu um það hvernig henni verði háttað og hvernig fara eigi með ábyrgðar-, verka- og kostnaðarskiptingu aðila í héraði ríkisvaldsins og einstakra háskólastofnana. Skal það haft að leiðarljósi að hlutverk þessara setra verði skilgreint með samræmdum hætti og að stuðningur við þau byggist á hlutlægum forsendum.

Hæstv. forseti. Framtíð okkar byggir að miklu leyti á menntun þjóðarinnar. Við eigum í harðnandi samkeppni við erlenda markaði og til að bregðast við breyttri heimsmynd og auka samkeppnishæfni okkar er menntun lykilatriði. Krafa um frekara nám hefur því aukist á hinum almenna vinnumarkaði. Símenntunarmiðstöðvarnar koma að hluta til á móts við menntunarþörf einstaklinga og atvinnulífsins vítt og breitt um landið. Þær hafa tekið til starfa ein af annarri og þróast hver með sínum hætti eftir því sem áhugi og aðstæður hafa leyft á hverjum stað í ljósi þess að engin formleg skilgreining er til á hlutverki þessarar starfsemi innan menntakerfisins, þ.e. það er enginn lagarammi. Símenntunarmiðstöðvarnar eru reknar sem sjálfseignarstofnanir og fá m.a. framlög af fjárlögum hvers árs. Rekstrarsamningar, þ.e. samningar um ákveðin fjárframlög hafa ekki verið gerðir við símenntunarmiðstöðvarnar og búa þær því við mikið rekstraróöryggi sem kemur niður á skipulagi og uppbyggingu náms og námsframboðs til lengri tíma. Þar sem símenntunarmiðstöðvarnar eru ekki með skilgreint hlutverk innan menntakerfisins hafa þær heldur ekki fengið stofnframlög eins og skólar innan kerfisins. Símenntunarmiðstöðvarnar hafa gegnt mikilvægu hlutverki í miðlun háskólamenntunar og fjarnáms. Framlög til háskólanámsins hafa ekki verið nægileg til að mæta útlögðum kostnaði og hefur háskólanámið verið að hluta fjármagnað með námskeiðsgjöldum nemenda í öðru námi. Þessi tilfærsla getur ekki gengið til lengdar. Námskeiðsgjöldin eiga ekki að vera hærri en sem nemur kostnaði við námskeiðin sjálf og eiga ekki að brúa þarna bilið og vera hluti af háskólanámi. Herra forseti. Það er mikilvægt að hæstv. menntmrh. bæti stöðu símenntunarmiðstöðvanna og af þessu tilefni er rétt að hvetja hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir tilfærslu eða flutningi þeirra ríkisstofnana sem talað hefur verið um að koma inn í húsnæði háskólanámsseturs FNA á Egilsstöðum. Eins og er virðist samkomulagið um uppbyggingu háskólanámssetursins vera í lausu lofti.

Herra forseti. Í byggðalegu tilliti er starfsemi símenntunarmiðstöðva afar mikilvæg. Við sjáum ánægjulega þróun víða um land þar sem miðstöðvarnar hafa sannað hvað hægt er að gera þegar mismunandi aðilar taka höndum saman. Sem dæmi má nefna elstu símenntunarmiðstöð landsins, Fræðslunet Austurlands á Egilsstöðum, en það var ekki síst vegna framsýni fjárlaganefndar þess tíma, árið 1998, að hún fékk framlag á fjárlögum. Í fyrra voru þátttakendur í námskeiðum á vegum fræðslunetsins 553 og eru nemendur í fjarnámi á háskólastigi sem nota aðstöðu fræðslunetsins yfir 150. Þetta er nauðsynleg þróun, ekki síst til að tryggja framfarir á þeim svæðum sem miðstöðvarnar starfa. Fyrir ári síðan undirrituðu þáv. hæstv. menntmrh. og hæstv. iðnrh. samkomulag um átak í uppbyggingu menntunar á landsbyggðinni. Verkefnin voru skilgreind í samræmi við byggðaáætlun fyrir árin 2002--2005 þar sem lögð er áhersla á tengsl menntunar og menningar við þróun atvinnulífs í dreifðum byggðum. Liður í samkomulaginu er að starfsemi símenntunar verði efld með það að markmiði að styrkja landsbyggðina með bættu aðgengi að menntun á grunnskóla-, framhaldsskóla- og háskólastigi. Mikilvægt er að slík starfsemi standi öllum til boða óháð búsetu og verður áfram unnið að því. Herra forseti. Við munum halda áfram á þessari braut að efla símenntunarmiðstöðvar um allt land eins og gert hefur verið hingað til. Ég vil í því tilliti sérstaklega fagna stofnun starfshópsins sem hæstv. ráðherra boðaði áðan.

Herra forseti. Símenntunarmiðstöðvarnar eru níu og gegna mjög mikilvægu hlutverki á landsbyggðinni. Þær eru ekki eingöngu vettvangur ýmissa námskeiða, svo sem tölvunámskeiða og tungumálanámskeiða, heldur ýmissa starfstengdra námskeiða. Þær þjónusta einnig sístækkandi hóp háskólanema sem stunda fjarnám. Það eru ekki eingöngu erlend tungumál sem verið er að kenna heldur er einnig verið að kenna íslensku. Þær gegna því mikilvægu hlutverki við aðlögun útlendinga að íslensku samfélagi á landsbyggðinni. Símenntunarmiðstöðvar eru sprottnar úr grasrótinni og eru ekki í hinum hefðbundna lagaramma menntakerfisins. Það hefur sína kosti og galla. Þær eru því fljótari að bregðast við en ef þær væru bundnar á bás inni í menntmrn. í þungum lagaramma. Samt sem áður þarf að tengja þær menntakerfinu, svo sem með þjónustusamningi, en það er sanngirnismál að þær fái greitt fyrir þá þjónustu sem þær veita fjarnemum í háskólum landsmanna. Einnig þarf að tengja námið með einhverjum hætti við formlegt nám í landinu þannig að sambærileg námskeið í símenntunarmiðstöðvunum fáist metin inn í framhaldsskólana. Ég tel að umræða sem þessi auki skilning á mikilvægi símenntunarmiðstöðvanna og ég þakka frummælanda fyrir að vekja máls á þessu og vonast til að umræðan leiði til þess að auðveldara verði fyrir símenntunarmiðstöðvar að fá fé til starfrækslu sinnar og það verði ekki eingöngu um opinbert fé að ræða heldur að atvinnulífið sjái hag að veita fé til starfseminnar. Ég vil minna á að í máli hæstv. menntmrh. kom fram að hún væntir fjármuna frá sveitarfélögunum en mörg þeirra eru mjög illa stödd á landsbyggðinni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur, fyrir að vekja athygli á stöðu símenntunarmiðstöðvanna vítt og breitt um landið. Ekki var vanþörf á að ræða þetta mál á Alþingi og leita svara hæstv. menntmrh. um framtíðarsýn varðandi þennan mikilvæga hlekk í menntun á landsbyggðinni. Ég fullyrði að símenntunarmiðstöðvarnar eru eina tækifæri margra til að stunda háskólanám með vinnu eða ef viðkomandi á ekki heimangengt í hefðbundið háskólanám. Stöðvarnar eru einnig ákaflega nauðsynlegur þáttur þegar við horfum til þess að gefa fólki annað tækifæri til náms, fólki sem fyrr á lífsleiðinni hefur hætt námi af einhverjum orsökum og getur ekki hafið það að nýju nema í þessu tiltölulega nýja formi. Það er sama hvort við ræðum um grunnmenntun eða háskólamenntun stöðvanna, hlutverk þeirra hefur í raun ekki verið almennilega skilgreint enn þá og algjörlega nauðsynlegt að ráðist verði í þá vinnu að skilgreina það, samskipti við hina ýmsu háskóla, fjárhagslegan grundvöll og aðkomu hinna mismunandi aðila að starfinu. Sums staðar er starfsemin skilgreind sem háskólasetur og fær þá mun meiri fjármuni úr að spila en annars staðar, þrátt fyrir að starfsemin og framboð náms sé síst minna á mörgum þeirra stöðva sem ekki hafa verið skilgreindar sem háskólasetur. Hæstv. menntmrh. hefur tekið málið til skoðunar, eins og fram kom í svari hennar áðan, og þarf að tryggja að nemendur stöðvanna sitji við sama borð hvar sem þeir eru staddir á landinu. Gjöld sem nemendur greiða í dag til símenntunarmiðstöðva eru mismunandi fyrir sambærilega þjónustu og fjárhagsleg samskipti stöðvanna og háskólanna sem stunda fjarkennslu eru ekki í neinum formlegum farvegi. Úr þessu verður að bæta og treysti ég því að hæstv. menntmrh. muni beita sér fyrir því að tillögur starfshóps liggi fyrir áður en fjárlög næsta árs koma til umfjöllunar og afgreiðslu.

Herra forseti. Á tímum mikilla breytinga í atvinnuháttum og alþjóðlegum samskiptum er ljóst að þörfin fyrir endurmenntun og símenntun fer sífellt vaxandi. Það er liðin tíð að hægt sé að mennta sig til starfs í eitt skipti fyrir öll. Menntun nær yfir ævina alla ef fólk á að geta staðið sig í samkeppninni um atvinnu og í víðara samhengi skiptir það sköpum um velgengni íslenskrar þjóðar í alþjóðlegri samkeppni að hér sé öflugt menntakerfi með greiðum aðgangi fyrir alla landsmenn. Nútímatækni gerir kleift að koma betur til móts við þörfina fyrir aukna menntun en nokkru sinni fyrr. Fjarnám er nú mjög gildur þáttur í menntakerfinu hér á landi og gefur fólki kost á því að stunda fjölbreytilegt nám algjörlega óháð búsetu. Það hefur verið einstaklega áhugavert að fylgjast með þessari uppbyggingu en nú eru 11 skólar, bæði háskólar og framhaldsskólar, með fjarnám á sinni könnu. Á haustönn 2003 voru skráðir nemendur í fjarnámi á háskólastigi 2.258 og 2.036 á framhaldsskólastigi. Þessi mikli fjöldi nemenda sýnir hve þörfin er mikil og hversu vel fjarnámið er nýtt nú þegar. Samstarf skóla, sveitarfélaga og atvinnulífs á menntasviðinu fer einnig vaxandi og nú eru starfandi í landinu níu símenntunarstöðvar í öllum landshlutum sem er mikilvægur þáttur í aðgengi fólks að símenntun og háskólanámi. Nýlega var stofnuð Fræðslumiðstöð atvinnulífsins og hugmyndir um svonefnda menntareikninga, sem í janúar sl. voru kynntar af Verslunarmannafélagi Reykjavíkur, Eflingu og starfsmenntaráði eru athyglisverðar og gætu sannarlega stuðlað að aukinni menntun launþega. Allt þetta sýnir glögglega þann mikla áhuga og þá miklu grósku sem er í þessum málum hjá okkur Íslendingum og að við gerum okkur ljósa grein fyrir mikilvægi þess að vel sé að verki staðið til að tryggja áframhaldandi velsæld okkar til framtíðar.

Herra forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með þá umræðu sem hér fer fram um símenntunarstöðvar. Í rauninni snýst umræðan um fimmta skólastigið á Íslandi. Þau fjögur skólastig sem hér hafa verið rekin í íslensku menntakerfi allt frá leikskóla upp í háskóla, má segja, hafa verið skipulögð af opinberum aðilum, ekki síst ríkinu. En fimmta skólastigið, símenntun, hefur sprottið að frumkvæði atvinnulífs, sveitarfélaga og dugmikilla einstaklinga á einstökum svæðum vegna þess að þörfin er og hefur verið til staðar, enda, eins og komið hefur fram í umræðunni, er liðin sú tíð að einstaklingar ljúki prófi í skóla og hafi þar með náð sér í menntun fyrir alla ævina, það er ekki svo. Þess vegna er símenntun afskaplega mikilvæg og snýst í rauninni um það hvort við ætlum að standa okkur í samkeppni við aðrar þjóðir og um samkeppnisstöðu fyrirtækja. Slíkur hefur krafturinn verið í þessu, eins og komið hefur fram í umræðunni, að staða símenntunar er nokkuð á sveimi. Það má segja að það sé jákvætt vegna þess að krafturinn hefur verið mikill hjá atvinnulífi, einstaklingum og sveitarfélögum og er þess vegna mjög mikilvægt að fram fari stefnumörkun. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með yfirlýsingu hæstv. menntmrh., að setja af stað starfshóp hvað þetta varðar, því stefnumörkun þarf sannarlega að eiga sér stað og ég vænti mikils af þeirri vinnu. Við þurfum að svara spurningunum: Hvar á að vista símenntunarstöðvar? Á að vista þær hjá ríkinu, sveitarfélögum, atvinnulífinu eða einkageiranum? Hvernig á að haga til með greiðslur, gæði, tengsl við háskóla, fjarkennslu og þar fram eftir götunum? Eitt er þó ljóst, þær verða allar að standa jafnfætis hvað varðar greiðslur úr ríkissjóði en þar hefur verið örlítill misbrestur á, e.t.v. vegna þess að stefnumörkunin hefur fram til þessa ekki verið skýr.

Ágæti forseti. Fullyrða má að fræðslunetin og símenntunarstöðvarnar séu ein best heppnaða byggðaaðgerð síðari tíma, ef svo má að orði komast. Áríðandi er að skilgreina hlutverk stöðvanna og veita til þeirra fjármagn í samræmi við það, en mikils ósamræmis gætir í rekstri og fjárveitingum til þeirra núna. Starfsemi stöðvanna er ólík, útstöðvar misjafnlega margar og námsframboð mjög breytilegt. Þær sem bera titilinn ,,háskólasetur`` fá umtalsvert meira rekstrarfé en fræðslu- og símenntunarmiðstöðvarnar, þrátt fyrir sambærilegar aðstæður, og það misræmi er brýnt að leiðrétta. Aðgengi að nýjum námstækifærum og háskólamenntun í heimabyggð hefur í för með sér gagngera samfélagsbreytingu og opnar nýjar gáttir tækifæra til betra mannlífs og atvinnulífs fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Tilkomu og uppbyggingu símenntunarstöðvanna er ekki hægt að kalla annað en byltingu fyrir íbúa landsbyggðarinnar í aðgengi að menntun og nýjum tækifærum til náms, hvort heldur er til að auka við fyrri menntun eða afla framhaldsmenntunar ofan á grunnnám. Af hálfu stjórnvalda er hins vegar ekki nógu vel að málum staðið. Mikilvægt er að færa símenntunarstöðvarnar undir menntmrn. og sníða þeim þann stakk sem viðunandi er til að sú mikla og að mörgu leyti glæsilega þróun í aðgengi að menntun haldi áfram af fullum krafti. Næsta skref í þessari þróun á að vera samræmdur netháskóli sem býður upp á nám í afmörkuðum greinum. Það er nefnilega í gegnum menntun og ný tækifæri sem landsbyggðin nær aftur vopnum sínum. Símenntun og fræðslustöðvar verða þungamiðja þeirrar þróunar. Því þarf að vanda til þeirra verka. Samræmdur netháskóli gæti orðið sá framtíðarfarvegur sem símenntunar- og fræðslustöðvar færu í til að efla þessa mikilvægu viðbót við skólastarf Íslendinga.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur fyrir þessa umræðu. Umræðan er tímabær og hennar er þörf. Það hefur komið fram í þeim umræðum sem hér hafa farið fram að undirtektir eru jákvæðar hjá fulltrúum allra flokka sem hafa tjáð sig um þetta mál. Menn líta í sömu átt hvað þetta mál varðar. Símenntunarmiðstöðvarnar hafa þróast undangengin ár og sýnt og sannað að þeirra er þörf. Mikilvægt er að huga að framhaldi þeirra og skilgreina stöðu þeirra fyrir framtíðina. Ég fagna sérstaklega og þakka menntmrh. fyrir þá yfirlýsingu sem hún gaf áðan um skipan starfshóps til að fara yfir þessi mál, ekki síst hvað varðar háskólanámið. Rekstrargrunn stöðvanna verður að tryggja og þá er rétt að athuga hvort ekki eigi að fara inn á svipaðar brautir og með framhaldsskólana og háskólana, þ.e. að koma upp reiknilíkani sem skapa mundi símenntunarstöðvum þær tekjur sem þær þurfa, að fara inn á þá braut eins og með fjármuni til háskólanáms. Þetta finnst mér vera ástæða til að skoða. Vissulega eru aðstæður mismunandi milli stöðva. Ég vil sjá þróun þessara mála þannig að háskólanámið skipi hærri sess á þessu sviði en hingað til. Tæknibúnaður og reynsla er fyrir hendi, Á Suðurlandi er t.d. tæknibúnaður og aðstaða á Selfossi, Vestmannaeyjum, Flúðum, Hvolsvelli, Vík og Kirkjubæjarklaustri. Þar stunda nú þegar 80 manns háskólanám og jafnframt stunda margir háskólanám við Kennaraháskóla Íslands.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég er afskaplega ánægð með svör hæstv. menntmrh. Ég vænti mikils af þeirri nefnd sem hún upplýsti að hún ætlaði að skipa. Það er brýn þörf, eins og ég kom að í inngangsræðu minni, á að þessi mál verði tekin til grundvallarskoðunar og settur um þau rammi. Hæstv. menntmrh. talaði um lítinn hlut sveitarfélaga. Mér er ljúft að upplýsa að hvarvetna þar sem útstöðvar eru fyrir hendi með tengingu inn á FS-netið greiða sveitarfélögin 35 þús. kr. afborgun af netinu á mánuði auk þess að öll aðstaða er lögð til. Þau koma að málum símenntunarmiðstöðva og nemenda í sínum sveitarfélögum með margvíslegum hætti þó að það fari ekki hátt og komi ekki fram í reikningum. Fólki hefur orðið tíðrætt um háskólanám en ég ætla líka að nota tækifærið og minna á að á vinnumarkaði á Íslandi í dag eru 42% fólks á aldrinum 25--65 ára aðeins með grunnskólapróf eða minna. Það er grafalvarlegt mál fyrir okkur Íslendinga. Símenntunarmiðstöðvarnar hafa þar verk að vinna. Það verður líka að tryggja þeim að það sé hægt að sinna þessum þætti ekki síður en gert hefur verið hingað til. Í samvinnu við Fræðslumiðstöð atvinnulífsins er fyrirhugað að taka mjög markvisst á þessum málum, bæði með námsefnisgerð og mati á náminu þannig að fólki gefist kostur á að nýta sér þennan kost til að bæta við sig réttindum.

Herra forseti. Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að þakka enn og aftur fyrir umræðuna. En mér finnst vænt um að finna þann hlýhug og stuðning sem símenntunarmiðstöðvarnar hafa hjá þingheimi. Það er ljóst að símenntunarmiðstöðvarnar spruttu upp úr frjóum jarðvegi, spruttu af ásókn fólks í menntun. Fólk vill mennta sig meira. Fjölbreytni náms hefur aukist og auðvitað hefur fjármagn til menntamála aukist gríðarlega yfir heildina, sér í lagi frá árinu 2000. Ég vil ekki að símenntunarmiðstöðvarnar verði eingöngu undir hatti ríkisins, eins og mátti skilja af orðum hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar. Ég vil áfram sjá símenntunarmiðstöðvarnar í þeim frjóa jarðvegi sem þær eru í núna. Sveitarfélögin koma að þessu og atvinnulífið þyrfti að koma í enn ríkari mæli að málinu og síðan sjálft ríkisvaldið. Ég tel að þannig getum við byggt upp enn öflugri símenntunarmiðstöðvar og það er gaman að fá að taka þátt í þeirri þróun sem símenntunarmiðstöðvarnar stuðla að. Við gætum farið út í miklar og langar vangaveltur um hvert hlutverk símenntunarmiðstöðva verði í framtíðinni. Ég ætla ekki að segja þessum ágæta starfshóp nákvæmlega fyrir verkum en ég sé fyrir mér að við samræmum reglur varðandi símenntunarmiðstöðvarnar þannig að undir þær geti annars vegar fallið verknám eða starfsnám, þar sem atvinnulífið kemur með drjúgum hætti inn í, og síðan gætu þær verið með yfirhatt yfir háskólanámið líka. Það er gríðarlega mikilvægt, eins og hv. þm. Kristín Anna Gunnarsdóttir kom inn á áðan, að við eflum háskólanám á landsbyggðinni. Okkur er að takast að auka það en við þurfum að halda áfram á þeirri braut. Ég ítreka að ég vonast til að við sjáum um þessa starfsemi samræmdar reglur án þess að þær niðurnjörvi svigrúm og hlutverk símenntunarmiðstöðva. Þær hafa staðið sig með prýði. Við þurfum eingöngu að ýta þeim áfram í þeirri jákvæðu þróun.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 45/1998, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Helgi Hjörvar, Kristján L. Möller, Björgvin G. Sigurðsson, Ásta R. Jóhannesdóttir, Anna Kristín Gunnarsdóttir og Jóhann Ársælsson. Í 1. gr. frv. er lagt til að á eftir 104. gr. laganna komi ný grein er orðist svo undir fyrirsögninni Íbúaþing: ,,Sveitarstjórn skal að jafnaði einu sinni á hverju kjörtímabili standa fyrir íbúaþingi. Á þinginu skal sveitarstjórn leitast við að hlusta eftir skoðunum íbúa sveitarfélagsins og leita samráðs við þá um forgangsröðun verkefna í tengslum við gerð langtímaframkvæmda- og fjárhagsáætlunar. Tryggt skal að allir þátttakendur eigi jafna möguleika á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Sveitarstjórn skal að loknu íbúaþingi gera grein fyrir framkomnum tillögum, skoðunum og skoðanaskiptum á þinginu og áformum sveitarstjórnar um eftirfylgni. Þetta verði gert á opnum fundi og/eða með því að birta skýrslu um niðurstöðurnar. Ráðherra setur nánari reglur um framkvæmd íbúaþings.`` Í 2. gr. er kveðið á um að lög þessi öðlist þegar gildi. Í greinargerð með frv. segir, með leyfi forseta: Frumvarp þetta var flutt á 128. löggjafarþingi en varð ekki útrætt og er því endurflutt. Þær meginbreytingar sem nú eiga sér stað á sveitarstjórnarstiginu í vestrænum þjóðfélögum einkennast af þremur þáttum. Í fyrsta lagi er aukin samvinna við einkageirann og samtök af ýmsu tagi í því skyni að sinna betur tilteknum þjónustuþáttum. Í öðru lagi er valddreifing sem vísar til þeirrar meginreglu að ákvarðanir séu í sem flestum tilvikum teknar af því stjórnvaldi sem er næst íbúunum. Dæmi um þetta hér á landi er flutningur verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Í þriðja lagi er á alþjóðavettvangi vaxandi áhersla á þátttökulýðræði. Sveitarstjórn er það stjórnvald sem er næst íbúum og gegnir því veigamiklu hlutverki við mótun hvers samfélags. Vegna þessarar nálægðar liggur lykillinn að auknu lýðræði, þ.e. að auka vitund íbúanna um ábyrgð og möguleika til áhrifa á framgang og þróun einstakra mála og málaflokka í sveitarfélaginu, hjá sveitarstjórnum. Með aukinni áherslu á þjónustuhlutverk sveitarfélaga verður samráð við þá sem njóta þjónustunnar, þ.e. íbúana sjálfa, stöðugt mikilvægara. Því má halda fram að hver og ein sveitarstjórn gegni leiðtogahlutverki við að tryggja góða þjónustu. Af þessum sökum er samráð við íbúana um málefni sveitarfélaga nauðsynlegt. Margt bendir til þess að hollusta við stjórnmálaflokka sé á undanhaldi og víða erlendis fer þátttaka í sveitarstjórnarkosningum minnkandi. Á sama tíma kallar almenningur eftir auknu samráði og þá oftast um einstök málefni, svo sem í skipulagsmálum og skólamálum. Af því má draga þá ályktun að fulltrúalýðræði eitt og sér nægi ekki lengur til að skapa öflug, framsýn og lifandi sveitarfélög. Það getur aðeins gerst með því að íbúarnir taki virkari þátt í mótun samfélagsins. Sveitarfélög hafa yfir takmörkuðu fjármagni að ráða og því eru átök um forgangsröðun óhjákvæmileg. Ólíkir hópar hafa ólíka sýn og ólíkar þarfir. Samráðsferlið snýst því ekki síst um að tryggja að öll sjónarmið komi fram og að leitað sé leiða til samræmingar. Endanleg ákvörðun er í höndum sveitarstjórnar, sem síðan getur staðið íbúum skil á ákvörðun sinni. Með því að virkja þá þekkingu og reynslu sem býr í hverju samfélagi fást betri lausnir. Ólíkir hópar í sveitarfélaginu kynnast og læra að hlýða hver á annars sjónarmið. Þannig getur skapast kraftur og samstaða sem getur orðið grunnur að jákvæðum breytingum í sveitarfélaginu. Lýðræðið vísar ekki eingöngu til kosninga. Það vísar til samræðna ólíkra hagsmunaaðila í því skyni að komast að sameiginlegri niðurstöðu um þau málefni sem brenna á samfélaginu. Í fulltrúalýðræði er áherslan á baráttu, þ.e. fulltrúar berjast fyrir kjöri og stjórnmálaflokkar berjast innbyrðis innan yfirstjórnar. Þannig dregur þetta ferli fram ágreiningsmál. Með auknu samráði við íbúa, þar sem beitt er aðferðum sem draga fram sameiginlegar áherslur, fæst ákveðið jafnvægi inn í það ákvarðanaferli sem beitt er við stjórn sveitarfélagsins. Meðal þess sem vinnst með auknu íbúalýðræði er að almenningur verður meðvitaðri um málefni sveitarfélagsins, sem undir venjulegum kringumstæðum eru eingöngu til umfjöllunar meðal kjörinna fulltrúa og embættismanna. Þannig á sér stað uppfræðsla og menntun sem stig af stigi styrkir grunninn undir aukna aðkomu íbúa að ákvörðunum. Með þátttökunni er brúað bilið milli almennings og kjörinna fulltrúa og íbúar fengnir til liðs við sveitarstjórnir í ákvarðanatöku. Þannig eykst skilningur íbúa á nauðsyn málamiðlunar. Almennt ríkir heldur takmarkað traust milli sveitarstjórna og íbúa. Þegar stigin eru skref í átt að auknu samráði snúast þau í fyrstu um að byggja upp þetta traust. Ef sveitarstjórn boðar til opins samráðs og nýtir síðan niðurstöðurnar við ákvarðanatöku, sjá íbúar ástæðu til að taka frekari þátt í mótun samfélagsins. Þannig getur traust milli þessara tveggja aðila, sem hvor um sig skiptir sköpum um hag sveitarfélagsins, vaxið stig af stigi. Notað hefur verið hugtakið ,,félagslegur auður`` um þetta traust sem þannig myndast. Það hefur m.a. verið skýrt á eftirfarandi hátt: ,,Einn hagnýtur afrakstur þátttöku, er myndun ,,félagslegs auðs``. Félagslegur auður er það traust og trúnaður sem þróast þegar stjórnvöld og hið almenna samfélag koma saman til að vinna að sameiginlegum hagsmunum, samfélaginu til góða, segir stjórnmálafræðingurinn Robert Putnam. Félagslegur auður er grunnurinn að lögmæti opinberra stjórnvaldsstofnana og er nauðsynlegur fyrir áhrifaríka og árangursríka stjórnun. Án félagslegs auðs, þegar traust og trúnaður er ekki til staðar, getur það stöðvað framvindu aðgerða stjórnvalda; til lengri tíma litið virka samfélög án trausts illa og í verstu tilfellum getur brotist út ofbeldi milli andstæðra fylkinga samfélagsins. Samstarf og samráð stjórnvalda við almenning geta skipt sköpum í að efla þann félagslega auð sem er til staðar og byggja hann upp frá grunni þar sem hann hefur ekki þekkst áður.`` Ýmsar leiðir eru færar til samráðs sveitarstjórnar við íbúa, en þar er lykilatriði að farvegurinn sé skilgreindur og ljós. Í fámennum sveitarfélögum þar sem aðgengi íbúa að sveitarstjórnarfólki er mjög gott, getur það þó aldrei komið í stað formlegs samráðs sem sveitarstjórn boðar til með það að markmiði að hlýða á raddir íbúa. Lengst getur sveitarstjórn gengið með því að boða til almennrar og bindandi atkvæðagreiðslu um tiltekin mál. Tilgangur íbúaþings, eins og hér er vísað til, er að sveitarstjórnir boði til opins samráðs við íbúa um forgangsröðun verkefna í tengslum við gerð fjárhagsáætlunar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að íbúaþing sé haldið að jafnaði einu sinni á hverju kjörtímabili. Eðlilegast verður að telja að íbúaþing séu haldin á fyrri hluta hvers kjörtímabils enda mest um vert fyrir nýkjörnar sveitarstjórnir að leita samráðs við íbúa áður en þeir hrinda stefnumálum sínum í framkvæmd. Hætt er við að íbúaþing stuttu fyrir kosningar missi marks af ýmsum ástæðum. Mikilvægt er að notaðar verði aðferðir sem tryggja að allir þátttakendur eigi jafna möguleika á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Á íbúaþingi verði megináhersla á að hlusta eftir skoðunum íbúa, frekar en kynningar af hálfu sveitarstjórnar. Má segja að þetta sé það sem aðgreinir íbúaþing frá hefðbundnum borgarafundum. Æskilegt er að óhlutdrægur aðili verði fenginn til að stýra samráðinu. Ekki er gert ráð fyrir að ályktanir séu gerðar á íbúaþingum enda hér fyrst og fremst um samráðsvettvang að ræða og það er síðan hlutverk sveitarstjórna að vinna úr því sem fram kemur. Að loknu íbúaþingi gerir frumvarpið ráð fyrir að sveitarstjórn geri grein fyrir framkomnum tillögum, skoðunum og skoðanaskiptum á þinginu og áformum sveitarstjórnar um eftirfylgni. Þetta verði gert á opnum fundi og/eða með því að birta skýrslu um niðurstöðurnar. Loks er gerir frumvarpið ráð fyrir að ráðherra setji nánari reglur um framkvæmd íbúaþings. Virðulegi forseti. Það hefur færst verulega í aukana á síðustu árum að ýmis sveitarfélög hafa staðið fyrir íbúaþingum um sérstök málefni innan sveitarfélaganna og þá fyrst og fremst um skipulagsmálin. Þó hefur t.d. í Mýrdal eða austur á Héraði og á fleiri stöðum þar sem haldin hafa verið opin íbúaþing um framkvæmdaáætlun sveitarfélagsins, verið leitað til allra íbúa jafnt ungra sem gamalla --- og það er ekki miðað við að þátttakendur séu endilega komnir með kosningarrétt heldur er miðað að því að þátttakan sé sem allra mest til að draga fram vilja íbúanna hvort sem um er að ræða unga eða aldna íbúa hvers sveitarfélags. Þetta frv. hefur verið flutt áður. Það var sent út til umsagnar og bárust umsagnir frá mjög mörgum sveitarfélögum. Í stuttu máli er hægt að segja að sveitarfélögin eru og virðast vera jákvæð fyrir því að taka upp íbúaþing, að halda íbúaþing minnst einu sinni á hverju kjörtímabili. En þau töldu flest, svo að því sé haldið til haga, að það væri ekki rétt að festa það í lög. Þeir sérfræðingar sem ég hef hins vegar talað við og hafa staðið að því að skipuleggja íbúaþing í mjög mörgum sveitarfélögum og þá jafnvel fleiri en eitt, eins og t.d. í stóru sveitarfélagi eins og Reykjavíkurborg þar sem nauðsynlegt er að skipta íbúaþinginu upp þannig að það sé haldið úti í hverfunum og nái yfir ákveðin svæði því að eitt íbúaþing fyrir Reykjavíkurborg skilar ekki sama árangri og ef því væri skipt niður á svæði, þessir sérfræðingar hafa sagt mér að það sé í raun og veru nauðsynlegt að festa í lögum ákvæði þess efnis að hvert sveitarfélag skuli halda íbúaþing, og ekki síst í ljósi þess að það er auðvitað tilhneiging og stefnt að því ljóst og leynt að fækka sveitarfélögunum og stækka. Þau nái yfir miklu stærri svæði þar sem koma að þéttbýliskjarnar sem áður voru í sérstökum sveitarfélögum. Í aðdraganda slíkrar sameiningar koma íbúaþingin líka oft að góðum notum og mætti vera meira um það að þau sveitarfélög sem stefna að sameiningu eða sú nefnd á vegum félmrh. sem á að gera tillögur um sameiningu sveitarfélaga á stórum svæðum, geri það að vinnureglu að haldin verði íbúaþing þar sem íbúar komi sínum sjónarmiðum á framfæri. Sérfræðingar mínir segja það að nauðsynlegt sé að festa þetta í lögum og síðan útfærsluna í reglugerð einfaldlega vegna þess að það sé ákveðin tilhneiging til, og kannski ekki síst hjá smærri sveitarfélögunum, að halda borgarafundi og kalla þá síðan íbúaþing, borgarafundi þar sem sveitarstjórnin kemur og segir: Þetta ætlum við að gera næstu þrjú árin. Hugsanlega er bætt við á eftir: Hvernig líst ykkur á? Og íbúar þurfa að fara í pontu til þess að tjá skoðanir sínar. Á íbúaþingum eru viðhöfð allt önnur vinnubrögð og þau eru ekki ætluð til ályktana heldur fyrst og fremst sem leiðbeinandi fyrir hverja sveitarstjórn. Það hlýtur að vera jákvætt fyrir hverja sveitarstjórn að byggja upp traust við íbúa samfélagsins á þann hátt, fyrir hvern meiri hluta sem situr hverju sinni og ekki síður minni hluta, því að æskilegt er að sveitarstjórnin í heild sinni komi að skipulagningu slíkra íbúaþinga þannig að þau séu ekki skipt eftir pólitík. Ég vil samt að það komi hér fram að sveitarfélögin flest, ekki þó öll, töldu að það væri mjög þarft að taka upp íbúaþingin í starfsemi sveitarfélaganna en það ætti að vera á þeirra könnu hvernig þau væru framkvæmd og ekki að festa það í lögum. En á meðan verið er að koma á ákveðnum vinnubrögðum varðandi íbúaþingin og til þess að tryggja lýðræði og til að tryggja þann árangur sem við væntum af þeim, teljum við flutningsmenn þessa frv. nauðsynlegt að gera þetta á þennan hátt og óskum eftir því að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. félmn.

Virðulegi forseti. Það frv. sem hér var mælt fyrir og er til umræðu gerir ráð fyrir, eins og segir í textanum, að sveitarstjórnir skuli ,,leitast við að hlusta eftir skoðunum íbúa sveitarfélagsins og leita samráðs við þá um forgangsröðun verkefna í tengslum við gerð langtímaframkvæmda- og fjárhagsáætlunar`` o.s.frv. Það sem ég er að velta fyrir mér er nákvæmlega það sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir vék að, hvort nauðsynlegt sé að festa þessa reglu í lög. Ég spyr: Er þetta ekki nákvæmlega það sem gert er fyrir hverjar kosningar, hvort sem er til sveitarstjórnar eða í landsmálunum? Eru þetta ekki verkefni sem kjörnum fulltrúum fólksins ber að sinna, þ.e. að hlýða á raddir íbúanna, hafa samráð við þá um þær framkvæmdir sem gerast innan sveitarfélaganna o.s.frv.? Og sveitarstjórnarmenn sem halda um stjórnartauma í einstökum sveitarfélögum sem færu á svig við það sem gert er ráð fyrir að hér sé lögfest --- það segir sig sjálft að þeir mundu líklega ekki ná endurkjöri ef þeir færu á svig við þær reglur sem lagt er til að festar verði hér í lög. Ég bendi líka á að mér finnst athyglisvert að hér er gert ráð fyrir að settar séu reglur um það að menn geti komið að tillögum sem eru leiðbeinandi fyrir sveitarstjórnirnar en þær þurfi síðan alls ekkert að fara eftir þeim leiðbeiningum sem út úr þessum íbúaþingum koma. Og þá veltir maður fyrir sér: Hver er tilgangurinn umfram það sem nú er með því að festa þetta í lög? Ég tel, og ég vildi koma því að, að í krafti sjálfsstjórnarréttar sveitarfélaganna beri hverju og einu sveitarfélagi að ákveða með hvaða hætti þau haga þessum málum en okkur beri ekki að festa slíkt í lög.

Virðulegi forseti. Ég er algjörlega ósammála þessari niðurstöðu hv. þm. Ég tel að það sé nauðsynlegt að setja þetta í lög og taldi mig færa rök fyrir því að það þurfi a.m.k. á meðan verið er að koma því í fast form að sveitarfélögin haldi íbúaþing sem eru með svolítið öðrum hætti en þeir fundir sem haldnir eru í aðdraganda kosninga. Það er í raun og veru ekki hægt að setja samasemmerki á milli íbúaþings sem er vel skipulagt, þar sem utanaðkomandi hlutlaus aðili kemur að stýringu og aðstoðar síðan við að vinna úr tillögunum og þar sem þetta er þverpólitískt, og þess þegar menn fara fram með sína stefnu fyrir kosningar. Við gerð langtímaáætlunar og skipulagsáætlunar t.d. hafa oft komið upp mál í aðdraganda kosninga sem eru síðan afgreidd með allt öðrum hætti á kjörtímabilinu, m.a. vegna athugasemda íbúa, þó að ekki sé alltaf farið eftir þeim. Með þessu er fyrst og fremst verið að hugsa um að byggja upp gagnkvæmt traust og að íbúar hvers samfélags séu meiri þátttakendur í stjórnun. Og þó að tillögurnar séu ekki bindandi þá séu þær leiðbeinandi og frá þeim gengið með skýrslugerð og að sveitarstjórn á hverjum tíma geri grein fyrir því hvernig að þessu sé staðið. Ég tel nauðsynlegt að setja þetta í lög og að það séu nákvæmlega útfærðar reglur þannig að borgarafundur eða eins og í Reykjavík, auglýstir fundir á einstökum svæðum, opnir fundir, séu ekki kallaðir íbúaþing.

Virðulegi forseti. Það er ekki svo að ég sé á móti lýðræðinu, síður en svo, og að einstaklingarnir í samfélaginu hafi áhrif á ákvarðanir valdhafanna. Ég er einfaldlega að benda á það að ég tel að það kunni að orka tvímælis að lögfesta reglu eins og þessa í sveitarstjórnarlögin og bendi á að eðli málsins samkvæmt hljóta stjórnendur sveitarfélaga eða stjórnendur í landsstjórninni að fara eftir vilja fólksins í landinu eða fólksins í sveitarfélögunum og hlusta eftir þeim sjónarmiðum sem almenningur hefur fram að færa varðandi einstök álitamál sem upp koma. Það gefur augaleið. Ég tel því að eðli málsins samkvæmt sé það alla vega álitamál hvort rétt sé og eðlilegt að festa reglu eins og þessa í lög og hvort ekki sé réttara að fara eftir því sem mér heyrðist hv. þm. Margrét Frímannsdóttir koma að í ágætri framsöguræðu sinni, að hlusta á raddir sveitarstjórnarmannanna sem hafa að því er mér virðist, flestir lagst gegn því að regla sem þessi sé fest í lög.

Virðulegi forseti. Af því að hv. þm. kom inn á það sem ég ætlaði alls ekki að blanda inn í þessa umræðu, hvort þeir sem vinna í landsmálapólitíkinni, þeir sem eru á Alþingi, taki sérstakt tillit til vilja almennings í landinu við afgreiðslu mála, þá þurfum við kannski ekki að fara neitt djúpt ofan í afgreiðslu þingsins á ýmsum málum á undanförnum árum til þess að sýna fram á að það er ekki alltaf vilji almennings sem ræður för. Og það má auðvitað velta fyrir sér til að mynda hvort lýðræði sé fólgið í því að sex ráðherrastólar séu skipaðir einstaklingum frá litlum flokki eins og þingflokki Framsfl. Sjáum við þar lýðræðið í hnotskurn? En það var ekki það sem ég ætlaði að ræða hér heldur fyrst og fremst þetta: Við búum við fulltrúalýðræði í sveitarfélögunum. Við erum að flytja nærþjónustuna til íbúanna í sífellt meira mæli og það er eðlileg þróun og það er þróun sem við sjáum alls staðar í löndunum í kringum okkur. Og þá er eðlilegt og ekki síst með tilliti til þess að það er vilji stjórnvalda, heimamanna, sveitarfélaga að því er virðist í miklum mæli núorðið, að stækka sveitarfélögin, að stækka það svæði sem þau ná yfir. Ég held að það tryggi þátttöku íbúanna ef haldin eru slík íbúaþing um framþróun í hverju sveitarfélagi, ekki síst í aðdraganda sameiningar eða eftir að sameining sveitarfélaga hefur átt sér stað. Og til þess að það séu samræmd vinnubrögð, vönduð vinnubrögð og að engin sveitarstjórn --- án þess að ég sé að segja að þær bregðist þeirri ábyrgð sem þær hafa --- geti sagt: Jú, jú, við höfum haldið hér nokkur íbúaþing, sem eru þá í formi borgarafunda og oft þannig að það er einungis meiri hlutinn eða minni hlutinn sem heldur viðkomandi borgarafund. Íbúaþing á að vera þverpólitískt samstarf.

Hæstv. forseti. Ég er einn af flm. þessa frv. Framsagan fyrir því var mjög góð þannig að ég þarf ekki miklu við að bæta en ég ætlaði fyrst og fremst að leggja áherslu á það sem hv. frsm. Margrét Frímannsdóttir talaði einmitt um síðast, nauðsyn þess að samráðsferli við íbúana og milli íbúanna verði mikið í tengslum við stækkun sveitarfélaganna sem hefur orðið og er líklegt að verði enn frekar á næstunni. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að tryggja samráðsvettvang og sem allra mest afskipti almennings af því umhverfi sem mun verða þegar sveitarfélögin hafa stækkað. Það mun koma í veg fyrir óheppilegar afleiðingar þess að einstakir kjarnar verði án sérstakrar stjórnar. Þetta er einmitt það sem margir óttast og hefur orðið til þess að þeir hafa ekki viljað taka þátt í því að stofna til stórra sveitarfélaga, að svæðin þeirra verði út undan. Þá þurfa menn auðvitað að hugsa upp leiðir til þess að lýðræðið verði sívirkt í þessum stærri sveitarfélögum og að allir íbúar fái tækifæri til að hafa áhrif á stjórn sveitarfélaganna. Ef það er þörf á þessu einhvern tíma er hún sérstaklega mikil núna í tengslum við þá stækkun sem hefur farið fram og þá stækkunarhrinu sem ég satt að segja vona að við eigum eftir að sjá á allra næstu árum. Það er auðvitað algjör nauðsyn á því að sveitarfélögin í þessu landi verði fær um að taka við nýjum verkefnum frá hinu opinbera og sjá um alla nærþjónustu. Það þýðir að sveitarfélögin verða, mörg hver, miklu stærri en þau eru núna. Þau verða mjög víðfeðm og innan þeirra verða svæði sem eru kannski tiltölulega einangruð frá viðkomandi sveitarfélagi og þá þurfa íbúarnir á þeim svæðum að eygja leiðir til að hafa áhrif. Ein þessara leiða er þetta íbúaþing. Þar geta komið fram hugmyndir um það hvernig eigi að þróa samráð og lýðræði innan þessara sveitarfélaga. Ég er sannfærður um að það þarf að hafa þetta í lagatexta. Það þarf að hafa þetta í lögum, annars er það ekki skylda. Og það er ekki hægt að setja út á það við neina sveitarstjórn að hafa ekki íbúaþing ef ákvæði um það er ekki í lögum. Þingmál um þetta hefur verið lagt fram. Ef Alþingi hafnar þingmálinu og telur ekki ástæðu til að setja þetta í lög er ekki hægt að skilja það nema á einn veg, þ.e. að ekki sé þörf á því að skylda menn til þess. Þeir sem telja af einhverjum ástæðum, sem gætu verið pólitískar, óheppilegt að halda íbúaþing geta þá bara skotið sér bak við það að Alþingi hafi ekki séð ástæðu til að setja þetta í lög. Þetta er að mínu viti góð hugmynd sem getur nýst til þess að vinna jákvætt að íbúalýðræði. Ég held að þessi íbúaþing þurfi að vera á öðru ári kjörtímabilsins, í upphafi annars árs kjörtímabilsins eða eitthvað svoleiðis, þannig að þau séu ekki inni í því umhverfi sem kosningar skapa oft, menn séu í afslöppuðu pólitísku umhverfi þegar þeir hittast og velta sameiginlega fyrir sér framtíð sveitarfélagsins sem þeir búa í. Ég efast ekki um að margt jákvætt muni verða --- eins og hefur komið út úr þeim íbúaþingum sem hafa verið haldin --- en þau eru að mínu viti, eins og ég endurtek enn einu sinni, kannski nauðsynlegri núna en nokkru sinni áður. Sérstaklega munu þau verða nauðsynleg ef til verða sveitarfélög sem eiga eftir að fara í gegnum það ferli sem það er að láta lýðræðið og samvinnuna virka í nýju stóru sveitarfélagi.

Virðulegi forseti. Það frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum sem við ræðum tekur til þess að efla íbúalýðræði með fyrirkomulagi sem í þessum texta er kallað íbúaþing. Það tel ég að eigi fullan rétt á sér, ekki síst í ljósi þess að sveitarfélögin hafa verið að sameinast og munu að öllum líkindum sameinast meira á næstu árum, jafnvel svo að eitt sveitarfélag nái yfir einn landshluta, eins og t.d. Vestfirði eða Snæfellsnes svo að við tökum dæmi. Vafalaust mun sams konar þróun verða annars staðar á landinu. Ég hygg að þessi þróun muni verða í náinni framtíð þegar samgöngur eru orðnar með þeim hætti að það sé hægt að hafa eitt sveitarfélag á sumum landsvæðum. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að gefa íbúum í sveitarfélögum tækifæri til að tjá skoðanir sínar. Hvaða áherslu vilja íbúarnir leggja á einstök mál í sveitarfélögunum, ekki síst þegar þau stækka og verða dreifðari með kannski mismunandi áherslur á milli svæða innan sama sveitarfélags? Þetta er alveg fyrirsjáanlegt að verði í framtíðinni. Það liggur auðvitað líka fyrir að með þeirri stefnu sem almennt er horft til hér á landi, að sveitarfélögunum fækki, munu sveitarfélögin sækjast eftir fleiri og víðfeðmari verkefnum á fleiri sviðum en nú er. Það er eðlileg og sjálfsögð þróun að mínu viti að færa þjónustu nær íbúunum ef því verður viðkomið en til þess þurfa þá auðvitað, eins og svo oft hefur komið fram í umræðu á hv. þingi, að fylgja tekjustofnar frá ríki til sveitarfélaga. Það er til lítils að láta sveitarfélögin taka að sér aukin verkefni ef þau eru svelt í fjármagni. Ég vil hins vegar vekja athygli á þeirri skoðun minni að þegar slíkt ákvæði er fest í lög sem hér er lagt til tel ég það eiga að vera afmarkaðra en hér er lagt upp með. Ég tel að íbúaþing eigi að afmarka innan lagatexta sem væri eitthvað á þá leið að sagt væri að á fyrri hluta kjörtímabils eða á miðju kjörtímabili skyldi halda íbúaþing o.s.frv. Það er lítið gagn að svona lagaákvæði ef það verður til þess að íbúaþingin eru haldin kannski mánuði fyrir kosningar á fjögurra ára fresti. Það er ekki hugsunin í þessu frv. eins og ég les hana og heyrði hv. frsm. Margréti Frímannsdóttur mæla fyrir málinu. Hugsunin er önnur, að tryggja það að hér sé um virkt lýðræði að ræða, fólk geti komið skoðunum sínum á framfæri, það hafi til þess lögformlegan farveg og sveitarfélaginu beri þá að líta til þeirra sjónarmiða sem þar koma fram. Þó að ekki sé mælt fyrir um það í frv. að sveitarfélagið skuli taka stefnumálin upp er eðlilegt að byrja þessa þróun með því að þær séu leiðbeinandi, skoðanir íbúanna sem þarna eru leiddar fram, og þeim sé gefinn gaumur. Ég held að þetta sé nauðsynlegt þegar við horfum til stækkandi sveitarfélaga með fleiri verkefnum. Þess vegna tek ég undir það að setja þetta inn í lagatexta og setja það þannig inn í hann að það beri að halda íbúaþing á miðju kjördæmabili. Það hlýtur að vera tilgangurinn að íbúar sveitarfélagsins komi sjónarmiðum sínum á framfæri oftar en nú er, sem að jafnaði liggur í þeim málflutningi sem byrjar að eiga sér stað nokkrum mánuðum fyrir kosningar. Við sjáum t.d. að fundir bæjarstjórna eru alla jafna ekkert fjölsóttir þó að opnir séu. Það þarf að koma þessu í ákveðinn farveg og alveg sérstaklega þegar sveitarfélögin stækka, þá þarf að tryggja þennan samráðsvettvang. Þess vegna beini ég því til þingmanna og þeirra sem starfa í hv. nefnd, félmn. sennilega, að þau sjónarmið verði skoðuð alveg sérstaklega varðandi það að festa meira niður að til slíks þings skuli boðað með ákveðnum reglum og ákveðnum fyrirvara á fyrri hluta eða í síðasta lagi á miðju kjörtímabili. Ég held að það sé mikilvægt til að tryggja að það samráðsferli sem hér er verið að bjóða upp á og öll sjónarmið komist fram. Þá er líka ráðrúm til þess á seinni hluta kjörtímabilsins að taka til einhvers konar úrvinnslu úr því samráðsferli sem boðið er upp á með íbúaþinginu. Ég held að það yrði bara til góðs að þannig yrði frá þessu gengið og að því samráði sem íbúunum er gefinn kostur á með málefni sín á íbúaþinginu verði þannig tryggður ákveðinn farvegur. Íbúarnir eiga þess þá kost, í síðasta lagi að tveimur árum liðnum, að dæma um það í sveitarstjórnarkosningum hvort unnið hafi verið úr því sem lagt var upp með á íbúaþinginu. Þar gætu verið stefnumál sem mikill meiri hluti eða jafnvel allir þeir sem á íbúaþingið mættu tækju undir og það væri náttúrlega ekki mjög björgulegt ef sveitarstjórn kæmist upp með það í næstu kosningum að hunsa slíkt vegna þess að þingið hefði verið haldið svo nálægt kosningum að það væri ekkert ráðrúm til þess að vinna úr athugasemdum. Ég held að svona eigi að hugsa þetta mál. Ég legg til að það verði gert og að það komi til baka til afgreiðslu í þinginu í þá veru sem ég hef lagt til varðandi það að tryggja þetta samráðsferli þannig að fullt gagn verði að því.

Virðulegi forseti. Ég get fyllilega tekið undir það sem hv. þm. sagði um hvenær eðlilegt væri að þessi íbúaþing væru haldin, enda segir í greinargerðinni: ,,Eðlilegast verður að telja að íbúaþing séu haldin á fyrri hluta hvers kjörtímabils enda mest um vert fyrir nýkjörnar sveitarstjórnir að leita samráðs við íbúa áður en þeir hrinda stefnumálum sínum í framkvæmd. Hætt er við að íbúaþing stuttu fyrir kosningar missi marks af ýmsum ástæðum.`` Hugsun mín var sú að þetta kæmi þá fram í nánari útfærslu eða reglum sem ráðherra setur en það er hins vegar ekkert sem mælir gegn því að það yrði gert í nefnd, að þetta ákvæði yrði afmarkaðra ef svo færi að meiri hluti hér sæi sér fært að styðja frv. sem eykur lýðræði í landinu. Miðað við þann eina fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna sem hér hefur tekið þátt í umræðunni er ég ekki alveg viss um það.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, með síðari breytingum. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir, Anna Kristín Gunnarsdóttir og Jóhann Ársælsson. Í 1. gr. frv. segir að á eftir 2. málsl. 1. mgr. 4. gr. laganna komi nýr málsliður, svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Einnig er heimilt að fenginni umsögn og mati heimilislæknis, félagsráðgjafa og meðferðarfulltrúa að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda barna sem eiga við alvarleg fíkniefnavandamál að stríða.`` Í 2. gr. segir: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Á undanförnum árum hefur neysla ólöglegra fíkniefna aukist stöðugt og fjöldi einstaklinga ánetjast eiturlyfjum, bæði börn og fullorðnir. Þörfin fyrir meðferðarheimili og önnur meðferðarúrræði fyrir fíkniefnaneytendur er mikil. Meðferðarúrræðum hefur vissulega fjölgað en þau fullnægja þó hvergi nærri þörfinni. Foreldrar ungra fíkniefnaneytenda sem starfa í foreldrasamtökum Vímulausrar æsku hafa margoft bent á þá nauðsyn sem er fyrir aukna og fjölbreyttari meðferð fyrir börn og ungmenni. Þar sé ekki aðeins um að ræða að fjölga þurfi meðferðarheimilum heldur, og ekki síður, er nauðsyn á möguleikum á langvarandi meðferð fyrir þessa ungu einstaklinga og fjölskyldur þeirra. Þátttaka foreldra í meðferð barns eða unglings sem hefur ánetjast fíkniefnum er nauðsynleg. Neysla fíkniefna hefur oftar en ekki staðið yfir í langan tíma áður en til meðferðar kemur. Oft líður nokkur tími þar til vandamálið verður ljóst og síðan tekur við biðtími þar til pláss fæst á meðferðarheimili eða í annarri meðferð. Í mörgum tilvikum er sá tími sem ætlaður er til meðferðar hjá fagfólki á meðferðarheimilum of stuttur og foreldrar þurfa að fylgja meðferðinni eftir, halda henni áfram eftir að ungi sjúklingurinn kemur heim. Því er ljóst að mikið álag hvílir á foreldrum ungra fíkniefnaneytenda áður en meðferð hefst og eftir að henni ,,lýkur``. Þá þarf stöðuga umönnun og eftirfylgni ef takast á að sigrast á sjúkdómnum og aðstoða börnin og ungmennin við að komast á rétta braut í lífinu. Langt er síðan áfengissýki og eiturlyfjafíkn voru viðurkenndar sem sjúkdómar og nú er varið töluverðum fjármunum úr sameiginlegum sjóðum landsmanna til þeirra stofnana sem veita meðferð við þessum sjúkdómi. Þó þarf oft að annast börn í heimahúsi um lengri eða skemmri tíma. Heimilt er samkvæmt lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, að greiða bætur til foreldra barna sem þurfa mikla umönnun vegna veikinda eða fötlunar. Ekki er um háar greiðslur að ræða en þó viðurkenningu á því að þessir foreldrar hafa mjög takmarkaða möguleika á því að stunda vinnu utan heimilis og tekjumöguleikar skerðast samfara því að útgjöld aukast vegna veikinda barnsins. Með frumvarpi þessu er lagt til að foreldrar eða framfærendur þeirra barna að 18 ára aldri sem ánetjast hafa neyslu vímuefna eigi rétt á umönnunargreiðslum vegna veikinda barna sinna. Með því er verið að bæta möguleika þessara foreldra til þess að aðstoða börn sín við að vinna bug á þessum alvarlega sjúkdómi. Í umsögnum sem bárust heilbrigðis- og trygginganefnd um málið þegar það var lagt fram á fyrri þingum komu fram efasemdir þess efnis að erfitt yrði að leggja mat á það hvenær barn eða ungmenni sem ánetjast fíkniefnum telst svo veikt að þörf sé á umönnun heima og einnig að um meðvirkni foreldra gæti verið að ræða. Því hafa flutningsmenn frumvarps þessa bætt inn í textann því ákvæði að leita þurfi umsagnar heimilislæknis, félagsráðgjafa og meðferðarfulltrúa þeirra sem um umönnunarlaun sækja. Ráðherra er síðan falið að sjá um nánari útfærslu á framkvæmd ákvæðisins. Þá komu einnig fram þær athugasemdir að brýnna væri að bæta úr þörfinni fyrir meðferðarúrræði og faglega eftirmeðferð. Flutningsmenn taka undir þau sjónarmið að brýnt sé að bæta þjónustu hins opinbera hvað varðar möguleika til meðferðar við fíkniefnaneyslu barna og unglinga en benda á nauðsyn þess að foreldrum og aðstandendum barna og ungmenna sem háð eru fíkniefnum sé gert kleift að taka fullan þátt í meðferðinni. Stór þáttur í því er réttur til þess að fá greidd umönnunarlaun. Það er orðið löngu tímabært að viðurkenna í verki að hér er um alvarleg veikindi barna og ungmenna að ræða.`` Virðulegi forseti. Af því að það kemur fram í greinargerðinni hjá okkur flutningsmönnum þessa frv. að langt sé síðan áfengis- og fíkniefnaneysla var viðurkennd sem sjúkdómur hér á landi vil ég samt taka það skýrt fram að það er dálítill mismunur á hvort um er að ræða fullorðinn einstakling eða einstakling yfir 18 ára aldri eða börn eða ungmenni. Þau eru í raun og veru álitin vera meira ,,félagslegt`` vandamál heldur en heilbrigðisvandamál. Það má kannski segja af því að hér á eftir að ræða meðferðarúrræði í a.m.k. tveimur málum í dag sem eru á dagskrá og koma til umræðu á eftir að þarna sé um verulega mismunun að ræða og löngu orðið tímabært að samræma allar aðgerðir varðandi meðferðarstarfsemi vegna ávana- og fíkniefna. Það er mjög langt í frá að þeir foreldrar sem eiga mjög veik börn eða ungmenni sem háð eru eiturlyfjum njóti sambærilegra réttinda og þau sem eru með alvarlega, langvarandi líkamlega sjúkdóma. Það þarf auðvitað að samræma þessi réttindi. Við umfjöllun um þetta mál á síðasta þingi fengum við bréf frá Ingibjörgu Georgsdóttir sem starfar hjá Tryggingastofnun ríkisins og hefur lagt sig fram um að reyna að greiða götu þessara foreldra en það hefur samt ekki dugað til vegna þess að reglurnar þurfa að vera öðruvísi en þær eru í dag. Það er alþekkt þegar foreldri á ungling eða barn sem komið er í neyslu eiturlyfja --- og við heyrum það í fréttum að aldursmörkin eru alltaf að færast neðar og þess eru dæmi að börn 12 og 13 ára séu orðin mjög háð neyslu ávanaefna, fíkniefna --- þá er mikil nauðsyn á því að foreldrum sé gert kleift að sinna þessum einstaklingum heima eða að taka þátt í meðferðarstarfinu eftir að barn fer til meðferðar. Meðferðarheimilin eru reyndar staðsett vítt og breitt um landið og foreldrar eiga ekkert endilega rétt á því að fá ferðastyrk eða gistingu greidda þegar þeir heimsækja börn sín á meðferðarheimili þó að það sé margra klukkutíma ferðalag sem þeir þurfa að leggja í. Engu að síður er það viðurkennd staðreynd hjá öllum sérfræðingum sem að þessum málum vinna að það er mikil nauðsyn á að ekki bara foreldrar heldur fjölskyldan öll taki þátt í meðferðarstarfseminni því að hluti af henni er að byggja upp samskipti þessara einstaklinga aftur, byggja upp það traust sem þarf að ríkja milli foreldra og barna og ungmenna, sem oft og tíðum brestur algjörlega þegar um er að ræða veikan einstakling vegna neyslu áfengis eða annarra vímuefna. Það hefur vakið furðu mína, virðulegi forseti, að það sé eins erfitt og raun ber vitni að fá þetta frv. samþykkt og þetta viðhorf samþykkt á hinu háa Alþingi. Hv. þingmenn ræða hér gjarnan um aukinn vanda vegna vímuefnaneyslu og aukna þörf á meðferðarúrræðum, aukna þörf á löggæslu, aukna þörf á því að tekið sé á vandanum. En með því að aðstoða foreldra sem eiga þessa mjög svo veiku einstaklinga erum við að stíga mjög stórt skref í þá veru að aðstoða við að koma þeim á rétta braut og byggja þá upp á þann hátt að þeir geti tekist á við hið daglega líf þegar þeir hafa lokið veru sinni á meðferðarheimili. Ég vil svo, virðulegi forseti, að lokum leggja til að frv. verði vísað einu sinni enn til félmn. en það eru auðvitað áhöld um það hvort heilbr.- og trn. ætti að fá frv. og ég bið hæstv. forseta að meta það. Það hefur ekki fengið framgang í hv. félmn. og það mætti þá kannski reyna heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa ágæta frv., um breytingu á lögum um félagslega aðstoð. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur höfum við lagt þetta mál fram nokkrum sinnum og gefumst ekki upp því að við teljum að þarna sé mjög mikilvægt mál á ferðinni, þ.e. að foreldrar barna sem eru illa farin vegna fíkniefnavanda fái sambærileg réttindi og foreldrar veikra og fatlaðra barna. Börn sem eru illa farin af fíkniefnaneyslu eru börn sem eru orðin veik. Þetta er mjög mikið álag á fjölskyldurnar ekkert síður en að vera með mikið veik börn með aðra sjúkdóma eða fötlun. Foreldrar eru oft og iðulega óvinnufærir þegar slíkt ástand er á heimilinu og oft mikil útgjöld sem falla á heimilið þegar börn og unglingar í fíkniefnavanda eru inni á heimilum. Ég vil einnig taka undir með hv. þm. Margréti Frímannsdóttur um mikilvægi þess að það þurfi að bæta úrræði fyrir þessi börn. Vegna þess að ég átti sæti í hv. félmn. á síðasta kjörtímabili fengum við í heimsókn til okkar foreldra sem eru í þessum sporum og margir þeirra lýstu því fyrir okkur hversu örvænting þeirra væri mikil og úrræðaleysi í rauninni því að þeir vissu ekkert hvert þeir ættu að snúa sér og það voru ekki neinar leiðir í kerfinu fyrir þetta fólk og börnin þeirra, a.m.k. mikil bið. Sömuleiðis þyrfti mikinn stuðning eftir útskrift til þess að hjálpa þessum börnum að feta sig í lífinu að nýju. Við höfum lagt til breytingu frá því að frv. kom fram síðast þar sem við leggjum til að umsagnir heimilislæknis, félagsráðgjafa og meðferðarfulltrúa komi með umsókn um umönnunargreiðslurnar. Ég minni á að lög um félagslega aðstoð voru hluti af almannatryggingalögunum til 1993 þegar þeim var skipt upp við það að við urðum aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu, en þá voru þær greiðslur sem ekki greiðast úr landi færðar undir þetta heiti ,,Lög um félagslega aðstoð``. Því hefði ég talið eðlilegast að þetta mál færi til heilbr.- og trn. vegna þess að þessi lög heyra undir heilbrrh. Herra forseti. Ég vonast til þess að þetta mál fái betri móttökur í heilbr.- og trn. en það hefur fengið í félmn. undanfarið og vonast til þess að menn sjái sér fært að koma til móts við þessa foreldra og vanda þeirra á sama hátt og stuðningur við foreldra fatlaðra og langveikra barna er og að málið komi síðan inn í þingið og verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Þetta frv. fjallar um það að auka meðferðarúrræði sem tengjast fíkniefnaneyslu ungra fíkniefnaneytenda. Almennt má segja að því miður höfum við ekki nægileg úrræði í þjóðfélaginu, hvorki eiginlega fyrir ungt fólk og börn sem ánetjast fíkniefnum né þá sem eldri eru og komnir eru í hina alhörðu neyslu eins og það er stundum orðað. Um þetta hafa oft og tíðum farið fram umræður á hv. Alþingi og má í því sambandi minna á umræðu sem við tókum við fjárlagaumræðuna um stöðu Byrgisins m.a. og annarra meðferðarheimila sem tekist hafa á við það vandamál að taka að sér þá sem lengst eru gengnir í þessu mikla böli fíkniefnaneyslunnar. Við eigum til máltæki í íslensku máli sem segir: Of seint er að byrgja brunninn, þá barnið er dottið ofan í. Ég held að það eigi við í þessu máli að það sé mikið á sig leggjandi fyrir íslenskt þjóðfélag að takast á við fíkniefnavanda unglinga og barna og reyna með öllum ráðum að finna því farveg að það megi taka á þeim vanda með þeim hætti að snúa þeim sem hafa hafið neyslu ungir af þeirri villu og þeirri hrösunarbraut sem þeir ella væru að stefna inn á. Því tek ég heils hugar undir það sem lagt er til í frv., að opna fyrir þann möguleika að forráðamenn og framfærendur barna geti tekið að sér umönnun ungra fíkniefnaneytenda og fengið til þess ákveðinn styrk. Ég tel að með þessu skapist úrræði sem gætu nýst mjög vel. Í þjóðfélaginu eru ekki nægir möguleikar innan þess kerfis sem við höfum til úrlausnar á þessum vandamálum. Við vitum að flestar stofnanir sem fást við meðferðarúrræði fíkniefnaneytenda hér á landi eru fullar og vel það. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir því að hér á landi þarf að gera mikið átak í þessum efnum. Við höfum verið að skoða þessi mál í Frjálsl. og velta fyrir okkur hvað væri til ráða. Auðvitað er almennt hægt að segja að vandamálið er mjög stórt og kannski engin sérstök patentlausn til á því. Okkur virðist samt alveg ljóst að það þarf að flokka miklu betur þá meðferðarkosti sem til staðar eru miðað við aldur fólks, miðað við fíkniefnanotkun og miðað við afbrotaferil þess, ef um það er að ræða. Það er alveg ljóst að þjóðfélagið þarf að bjóða upp á miklu fjölbreyttari meðferð en við bjóðum upp á í dag og fólk þarf að eiga kost á fleiri úrræðum. Það sem hér er lagt til er einungis viðbót við þá umönnun sem stendur til boða í þjóðfélaginu. Hér er opnað á að forráðamenn geti tekist á við þetta. Fólk þarf að sinna vinnu sinni og getur ekki, svo vel sé, tekið frí mánuðum saman til þess að annast ungmenni sem lent hafa á þessari braut. Venjulega er búið að reyna verulega á fjölskyldur og fjárhag þeirra áður en til þess kemur að ungir fíkniefnaneytendur komast í meðferð. Því er ekki alltaf um auðugan garð að gresja varðandi efnahag í því tilfelli, ef búið er að standa í slíku ferli árum saman. Ég tel að fara ætti að því sem hér er lagt til, að heimilislæknir, félagsráðgjafi og meðferðarfulltrúi veiti umsögn áður en þessi heimild er veitt. Með umsögn viðkomandi aðila væri hægt að inna umönnunargreiðslur af hendi til framfærenda. Ég held að sú tillaga sé ágætlega hugsuð og þannig útfærð að það hljóti að vera hægt að líta svo á að hér megi bæta við einu meðferðarúrræðinu. Eins og áður hefur komið fram í máli mínu er ekki vanþörf á því miðað við stöðu mála. Það þarf fjölbreytilegri meðferð fyrir börn og ungmenni í þjóðfélagi okkar í dag en boðið er upp á. Það er hörmulegt að aldurinn sé sífellt að færast niður, þ.e. að fíkniefnaneytendurnir séu að verða yngri og yngri. Við sjáum jafnvel að börn undir 12 ára aldri eru farin að ánetjast fíkniefnum. Þetta er auðvitað sorgleg þróun. Okkur ber að mínu viti að takast á við hana með öllum ráðum. Ef þetta úrræði sem hér er lagt til getur orðið til bóta og bjargað einhverju er það vissulega þess virði. Við í Frjálsl. styðjum því þetta mál eindregið. Ég vil hins vegar segja það almennt um fíkniefnamálin að þar er mikið verk að vinna í meðferðarmálum, að reyna að koma þeim til betri og skipulagðari vegar en verið hefur. Eins og ég sagði áður þarf að flokka í sundur fíkniefnaneytendur eftir því hvort þeir eru fíkniefnaneytendur og brotamenn annars vegar og síðan eftir eðli og umfangi eiturlyfjanna í fortíð viðkomandi. Við tökum undir með flutningsmönnum þessa frv. og teljum að hér sé verið að mæla fyrir góðu og þörfu máli. Við í Frjálsl. gerum okkur hins vegar fyllilega grein fyrir því að þetta er aðeins lítið skref á réttri leið. Það þarf að taka betur á í þessum málaflokki og ég held að flestir þingmenn sem hafa eitthvað kafað ofan í málin geri sér fyllilega grein fyrir því. Ég vona að það eigi líka við um þingmenn ríkisstjórnarflokkanna í þessum málum. Hér þarf að taka á.

Virðulegi forseti. Ég ætla að segja örfá orð um frv. til laga um réttindi sjúklinga. Aðalumræðan um þetta mál fór fram í síðustu viku þegar liðið var á daginn. Þá var a.m.k. einn þingmaður enn á mælendaskrá sem ekki er hér nú. Mig langar aðeins að þakka þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni um málið. Þetta snýst um að setja inn í lögin um réttindi sjúklinga ákvæði um hámarksbið eftir aðgerð, að hún verði ekki lengri en þrír til sex mánuðir eftir eðli sjúkdóms. Umræðan sem fram fór í síðustu viku snerist nokkuð um að mönnum þótti málið mikilvægt, nema formanni heilbr.- og trn. sem taldi það óþarfa. Vissulega hafa biðlistar styst á sjúkrahúsum á Íslandi. Engu að síður þurfa menn að bíða lengi eftir aðgerðum, svo sem eftir augnaðgerðum, mun lengur en þessa þrjá til sex mánuði sem kveðið er á um í frumvarpi okkar. Flutningsmenn þessa máls telja því mjög mikilvægt að slík ákvæði komi inn í lögin um réttindi sjúklinga eins og reyndin er á Norðurlöndunum. Þar eru svona ákvæði komin inn en þar er biðtíminn mun skemmri en við leggjum hér til. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri að þessu sinni. Ég legg til að málið fari til hv. heilbr.- og trn. og vonast til að íslenskir sjúklingar fái sambærileg réttindi og sjúklingar í nágrannalöndum okkar sem hafa þann rétt að þurfa ekki að bíða lengur en þrjá til sex mánuði eftir læknisaðgerðum meðan engin slík ákvæði eru í lögum hér. Við leggjum til að hámarksbið verði þrír til sex mánuðir eftir eðli sjúkdóms.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu umferðaröryggis á þjóðvegum. Þetta þingmál hefur ekki verið flutt áður og eru flutningsmenn ásamt mér hv. þm. Jóhann Ársælsson og Einar Már Sigurðarson, þingmenn Samf. Í skjalinu stendur að við leggjum til að fela dómsmrh. að skipa nefnd en þar sem breytingar hafa orðið frá því að þetta skjal var lagt fram í þinginu og umferðaröryggismál flutt til hæstv. samgrh. þá legg ég til að þessari tillgr. verði breytt í nefndinni þannig að Alþingi álykti að fela samgönguráðherra ,,að skipa nefnd til að meta og gera tillögur um hvernig bæta megi umferðaröryggi á þjóðvegum. Verkefni nefndarinnar verði að meta og gera tillögur um hvernig bæta megi umferðaröryggi þegar ökutæki mætast við einbreiðar brýr, t.d. með breytingum á umferðarlögum, merkingum um forgang umferðar eða á annan hátt. Nefndin meti hvort bæta megi gerð umferðarmerkja, t.d. svo þau sjáist frá hlið.`` Ég vil nefna, virðulegur forseti, að það hefur komið fram í umfjöllun um umferðarmerki á Íslandi að umferðarmerkin hjá okkur séu minni en víða í nágrannalöndunum. Það væri full ástæða til að nefndin skoðaði þann þátt líka. Það er mikilvægt að umferðarmerki sjáist vel. Síðan segir í þáltill: ,,Þá geri nefndin tillögur um hvernig merkja megi ökumönnum til varnaðar hættulega staði á þjóðvegum, svokallaða svarta bletti.`` Víða erlendis eru svartir blettir merktir sérstaklega. Ég minnist þess að þegar ég ók um á Írlandi voru svartir blettir merktir víða meðfram vegum, þ.e. hættulegir kaflar merktir sérstaklega. ,,Nefndin geri tillögur um hvernig bæta megi fræðslu fyrir erlenda ferðamenn um akstur á íslenskum vegum og hvernig megi auka öryggi þeirra með bættum vegmerkingum á erlendum tungumálum.`` Erlendir ferðamenn sem ferðast hafa um þjóðvegina hafa kvartað yfir því að engar leiðbeiningar séu á erlendum tungumálum. Kanna þyrfti betur hvort ekki þarf að merkja betur þá staði þar sem lausamöl er. Það virðast ein algengustu slysin sem erlendir ferðamenn lenda í, þ.e. að ráða ekki við bíl þegar hann lendir í lausamöl. ,,Þá meti nefndin og leggi fram tillögur til úrbóta á umferðarlöggæslu og hverjum þeim þætti umferðaröryggismála sem hún telur þörf á. Þar sem það á við taki nefndin mið af umferðaröryggisáætlun 2002--2012 og því hvernig þessum málum er háttað í nágrannalöndum okkar þar sem svipaðar aðstæður eru. Nefndin skili tillögum sínum fyrir 1. september 2004.`` Með tillögu þessari er lagt til að ráðherra láti þegar hefja vinnu sem miði að því að bæta umferðarmenningu og efla öryggi á þjóðvegum landsins. Vegamál og umferðaröryggi eru þess eðlis að þau krefjast stöðugrar athygli og endurskoðunar. Umferðarslys á íslenskum þjóðvegum eru of tíð en oft virðist sem þau tengist ákveðnum hættum sem mögulegt getur verið að takmarka. Mörg umferðaróhappa á þjóðvegum landsins mætti ef til vill koma í veg fyrir með bættum umferðarreglum og aukinni löggæslu og fræðslu. Í þessum efnum benda flutningsmenn sérstaklega á tíð umferðarslys við einbreiðar brýr og þann fjölda óhappa sem útlendingar lenda í hér á landi á hverju ári. Í því sambandi má nefna lausamölina sem ég minntist á áðan. Flutningsmenn leggja til að skipuð verði nefnd sérfræðinga sem fari yfir og meti hvernig best er að taka á tilteknum þáttum í umferðarmálum hér á landi. Auðvitað hafa ýmsar nefndir verið við vinnu að umferðaröryggismálum undanfarið. Í tengslum við umferðaröryggisáætlunina frá 2002--2012 var starfshópur að verki sem kom með tillögur um hvernig væri best að fækka alvarlegum umferðarslysum til ársins 2012. Sá starfshópur benti á ýmsar leiðir sem hægt væri að fara til að efla umferðaröryggi og bæta umferðarmenningu hér á landi. Flutningsmenn telja mikilvægt að frekari vinna verði unnin í þessum efnum svo það markmið náist að bæta umferðarmenningu og draga úr slysum á þjóðvegum landsins. Sú nefnd, sem hér er lagt til að skipuð verði, skal meta þætti sem hafa reynst sérstaklega hættulegir í umferðinni og gera tillögur um aðgerðir til úrbóta. Þessi nefnd skuli einnig hafa gott samstarf við Umferðarstofu, Umferðarráð og rannsóknarnefndir umferðarslysa sem starfa einmitt að þessum málum. Í tillögum í heilbrigðisáætlun, sem gildir til ársins 2010, eru mjög háleit markmið um að fækka umferðarslysum, þ.e. að dánartíðni og örorka vegna umferðarslysa lækki um a.m.k. 25%. Til þess að það náist á næstu sex árum þarf náttúrlega verulega að taka til hendinni og leita leiða. Ef við horfum á undanfarin tvö ár og þróun umferðarslysa þá hafa 20--30 manns látist á hverju ári í umferðarslysum. Á ári hafa að meðaltali 210 manns slasast alvarlega í umferðarslysum á undanförnum fimm árum. Á síðustu árum hafa algengustu slysin verið á þjóðvegunum, í dreifbýlinu. Í skýrslum sem liggja fyrir sést að áður var bílbeltanotkun, þ.e. að menn notuðu ekki bílbelti, og svo ölvun við akstur einar aðalástæðurnar fyrir alvarlegum bílslysum. Þetta hefur verið að breytast, þarna hafa menn tekið sig á og nú eru orsakirnar sem sagt aðrar, alvarlegustu slysin verða yfirleitt á malarvegum úti á landi. Eins og kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar um umferðarslys, skýrslu sem kom út í maí 2003, eru flest slysin úti á landi, t.d. vegna lausamalar og einbreiðra brúa. Sú breyting er orðin á að færri slys en áður má rekja til ölvunaraksturs og þess að bílbelti eru ekki notuð. Það eru sem sagt meira utanaðkomandi aðstæður sem valda þessum slysum. Eitt ætla ég að nefna til viðbótar sem mér var bent á eftir að þetta mál kom fram, nokkuð sem ég veit að landsbyggðarþingmenn hafa haft verulegar áhyggjur af, og það er að þjóðvegirnir eru ekki nógu vel undirbyggðir miðað við hversu þung umferðin er orðin um þessa þjóðvegi. Vissulega getur verið mjög hættulegt ef vegirnir gefa eftir undan þeirri þungu umferð sem er farin að sækja á þjóðvegina. Það er full ástæða til að þessi nefnd sem við leggjum til að fari í að skoða þetta umferðaröryggi kanni þetta sérstaklega. Það er mjög alvarlegt ef vegirnir eru svo illa undirbyggðir um allt land, miðað við þunga umferðarinnar, og ekki tekið á því. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt miklu lengra hér. Ég er með miklar skýrslur um umferðarslys og umferðaröryggi sem væri full ástæða til að fara yfir hér en ég legg frekar til að nefndin, taki hún til starfa, fari yfir þessa þætti og skoði þá sérstaklega slysin á þjóðvegunum eins og við leggjum hér til. Að lokinni umræðu hér, virðulegi forseti, legg ég til að þessu máli verði vísað til hv. samgn. til frekari umfjöllunar og vonandi afgreiðslu aftur í þinginu.

Frú forseti. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, þ.e. að fara rækilega yfir hvernig bæta megi umferðaröryggi á þjóðvegum landsins. Ég tel rétt að veita þessum málaflokki mikla athygli og auka skilning á þýðingu hans. Málið snýst ekki einungis um að hækka fjárframlög til málaflokksins heldur að auka almennt skilning á mikilvægi hans og gera honum hærra undir höfði í umræðunni. Kalt fjárhagslegt mat á háum kostnaði vegna umferðarslysa segir einfaldlega að allar forvarnir sem skila árangri séu gulls ígildi. Forvarnir sem fækka alvarlegum slysum um 10% spara þjóðfélaginu heilan milljarð. Að mati tryggingafélaga valda alvarlegustu slysin tíu milljarða kr. tjóni. Efst á blaði í málefnaskrá Frjálsl. um samgöngur er áhersla á að bæta umferðaröryggi á þjóðvegum landsins. Ég er samt sem áður efins um að skipa beri nefnd um málið og ég veit ekki betur en að starfandi sé nefnd um umferðaröryggi. Eftir því sem ég veit best var samþykkt þál. vorið 2002 um að skipa sérstaka nefnd um umferðar\-öryggi. Það væri fróðlegt að fá að heyra hjá hæstv. dómsmrh. hver árangur þeirrar nefndar er áður en Alþingi skipar nýja nefnd. Þess vegna hefði verið æskilegt að hafa hæstv. dómsmrh. hér til að veita okkur upplýsingar um störf nefndarinnar, hvort hún hafi verið lögð niður vegna breyttrar skipanar og hver árangur af starfi nefndarinnar hafi verið.

Ég vil upplýsa að hæstv. dómsmrh. er með fjarvistarleyfi í dag.

Nefndinni sem var skipuð haustið 2002 var ætlað að fækka alvarlegum slysum um 40% fyrir árið 2012. Það var mjög metnaðarfull áætlun og slíkur árangur mundi fjárhagslega skila gríðarlega miklum ávinningi. Þessu takmarki átti að ná með sameiginlegu átaki ríkis, sveitarfélaga, fyrirtækja, áhugahópa um umferðaröryggismál og alls almennings. Við sem hér störfum ættum að veita þessu átaki lið. Nefndinni var ætlað að leita sem víðastrar samstöðu til að bæta umferðarmenningu, leita allra leiða til að stemma stigu við alvarlegustu umferðarslysunum. Þar eru eins og áður segir mestu fjármunirnir, þ.e. 10 milljarðar sem þau kosta þjóðfélagið árlega, og ef þessi markmið nást sem vonandi verður munu sparast gríðarlega miklir fjármunir. Frú forseti. Áður en lengra er haldið í umræðunni um að skipa nýja nefnd tel ég rétt að fá upplýsingar um störf nefndarinnar sem var skipuð haustið 2002. Markmiðið sem nefndinni var ætlað að vinna eftir kom fram í ágætri skýrslu starfshóps um umferðaröryggisáætlun fyrir árin 2002--2012. Þar kemur fram að að meðaltali lætur 21 einstaklingur lífið á ári í umferðinni og 210 slasast alvarlega. Því miður virðist þróunin hafa verið sú að á árunum 2000--2002 hafi orðið aukning á alvarlegum slysum. Talið er að umferðarslys kosti þjóðfélagið um 20 milljarða árlega þannig að þarna eru gríðarlega miklir fjárhagslegir hagsmunir í húfi. Ekki er hægt að meta allt í peningum heldur snýst þetta náttúrlega líka um mannlegan harmleik. Það er orðið löngu tímabært að við sem störfum á hinu háa Alþingi veitum þessu mikilvæga málefni meiri athygli. Ýmsir aðilar í þjóðfélaginu, svo sem Umferðarstofa, Vegagerðin, Slysavarnafélagið, tryggingafélög og lögregla, hafa komið með tillögur og við ættum að líta vel yfir þær og reyna að hrinda þeim í framkvæmd. Það má helst gagnrýna Umferðarstofu fyrir að hún horfi mjög mikið til Reykjavíkursvæðisins og fari í rauninni ekki út á land fyrr en sumarleyfi hefjast hjá höfuðborgarbúum. Ég verð var við það þar sem ég bý úti á landi. Mér finnst að það mætti einblína meira á hvar alvarlegustu slysin verða og hjá frummælanda kom fram að þau eru einmitt í dreifbýlinu. Frú forseti. Menn eru sífellt að leita að sparnaði í heilbrigðiskerfinu og oft hefur verið nefnt að forvarnir geti þar stuðlað að sparnaði. Ég get tekið undir það. Oft og tíðum leiða forvarnir þó ekki til sparnaðar nema til lengri tíma litið og þess vegna mun áhrifa þeirra ekki gæta strax í útgjöldum til heilbrigðiskerfisins. Þó er ekki ólíklegt að heilbrigðiskerfið beri drjúgan kostnað af umferðarslysum, og aukið umferðaröryggi mundi án efa sjást strax í útgjöldum heilbrigðiskerfisins með sparnaði.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir flest af því sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson sagði. Ég bendi hv. þingmanni á að það er mjög mikilvægt að stjórnarandstaðan veiti stjórnvöldum aðhald í öllum málum, og ekki síst þessum málaflokki. Ég hvet því hv. þingmann til að koma með fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um það hver staða þessarar nefndar er sem hann nefndi hér. Það er vissulega rétt að það er samfélaginu ákaflega dýrt að búa við svona mikla slysatíðni í umferðinni og það er alveg öruggt að það mun koma fram í kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Maður þarf ekki annað en að koma inn á Landspítala og sjá ungt fólk sem hefur orðið fyrir alvarlegum umferðarslysum. Maður vildi langtum heldur sjá þetta fólk heilbrigt úti í lífinu en að vera þarna í þjónustu sem reyndar er verið að skera niður núna, því miður. Ég er alveg sammála hv. þingmanni, það þarf að leggja meiri áherslu á þessi umferðaröryggismál. Í ljós er að koma önnur þróun í slysum en var. Bara með því að skoða þessa skýrslu hér um umferðaröryggisáætlunina 2002--2012 sér maður að breyting hefur orðið á. Þjóðvegina og landsbyggðina þarf að skoða sérstaklega og þess vegna leggjum við til að sérstök vinna fari í gang í þeim efnum. Svo sannarlega ætti að spyrjast fyrir um hvað er í gangi því að nú hefur þessi málaflokkur verið fluttur frá dómsmrh. yfir til samgrh. og þá þurfum við auðvitað að passa upp á að hlutirnir skili sér þangað.

Frú forseti. Mér finnst vel koma til greina að spyrja hæstv. ráðherra út í vinnu þeirra varðandi þetta mikilvæga mál. Mér fyndist í raun eðlilegra að þeir hefðu sjálfir frumkvæði að því að greina þjóðinni frá því hvað þeir hafa aðhafst í málinu vegna þess að þetta er almenningi mikilvægt.

Virðulegi forseti. Ég vil bara minna hv. þingmann á að upplýsingar berast oft ekki til almennings fyrr en ráðherrar eru spurðir út úr í þinginu. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að veita aðhald svo að upplýsingarnar berist. Og það held ég að eigi við í þessu máli eins og ýmsum öðrum.

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt sem kom hér fram hjá hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni að stofnanir, nefndir og ráð eru að störfum varðandi umferðaröryggi. Það er einnig rétt hjá hv. þingmanni að það er löngu tímabært að við hér á Alþingi látum málin til okkar taka. Ég vil aðeins benda á það að hv. þm. sem hér flutti mál sitt, hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, hefur ítrekað tekið þessi mál upp á Alþingi, bæði í formi þáltill. og eins fyrirspurna. Það er skortur á upplýsingum til Alþingis. Hluti af því er að þegar þingmenn flytja hér þingmannafrumvörp sín eða þáltill. er engin skylda ráðherra að vera viðstaddur slíka umræðu til þess að gefa þær upplýsingar sem þó lægju hugsanlega fyrir í viðkomandi ráðuneyti. Við það búum við og þess vegna má kannski segja að fjöldi fyrirspurna hafi margfaldast á undanförnum árum. Það er í raun og veru okkar leið til þess að ná fram þeim upplýsingum sem við erum að biðja um. Ég vil bara í þessari umræðu minna á að það skiptir líka máli að lögregluembættin um land allt séu mönnuð og fjárveitingar til þeirra fáist, raunhæfar fjárveitingar, og menn taki þar tillit til þeirrar umferðar sem er og þeirra vegalengda sem eru í hverju umdæmi. Ég nefni bara sem dæmi sýslumannsembættið austur á Höfn í Hornafirði þar sem mikið vantar á að menn geti sinnt sínu reglubundna eftirliti eins og við teljum að nauðsyn sé á, vegna fámennis. Í þessu þurfum við að halda hæstv. dómsmrh. vel við efnið.

Frú forseti. Ég tel að öll umræða hér sé af hinu góða þó svo að ég sé efins um að rétt sé að skipa nefnd áður en við fáum svör um það hver árangur fyrri nefnda hafi verið. Ég tel að hæstv. dómsmrh. ætti að sýna þessum málaflokki mikla alúð, vegna þess að þetta skiptir þjóðina miklu máli, og verja til hans nægjanlegum fjármunum og sérstaklega til lögregluliða úti á landi. Ég tek undir það með hv. þm. Margréti Frímannsdóttur.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um siðareglur fyrir alþingismenn annars vegar og hins vegar till. til þál. um siðareglur í stjórnsýslunni. Flutningsmenn þessara tillagna eru þingmenn úr öllum flokkum nema Sjálfstfl. Þeir eru auk mín, hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, Jónína Bjartmarz, Ögmundur Jónasson, Guðjón A. Kristjánsson, Sigurlín Margrét Sigurðardóttir og Þórarinn E. Sveinsson. Tillagan um siðareglur fyrir alþingismenn hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisnefnd að móta siðareglur fyrir alþingismenn. Nefndin hafi til hliðsjónar siðareglur annarra þjóðþinga. Reglurnar verði lagðar fram í formi þingsályktunartillögu í upphafi nýs þings árið 2004.`` Í tillögu þessari er ekki tekin afstaða til þess hvaða efnisatriði skuli tekin upp í siðareglur fyrir þingmenn. Telja verður eðlilegra að forsætisnefndin hafi þar frjálsar hendur, enda líklegra að þannig náist víðtæk samstaða um reglurnar. Vísað er þó til þess að í tillögugreininni er lagt til að forsætisnefnd hafi til hliðsjónar siðareglur annarra þjóðþinga. Aðalatriðið er að þegar forsætisnefnd hefur lagt reglurnar fram í formi þingsályktunar gefist þingmönnum tækifæri til þess að fara yfir málið og ræða í þinginu þannig að breið samstaða geti náðst um þær. Siðareglur hafa verið settar fyrir þingmenn á ýmsum erlendum þjóðþingum. Þær siðareglur sem danska, norska og sænska þingið hafa sett sér eru mjög svipaðar. Reglurnar eru valkvæðar en kjósi þingmenn að gangast undir þær þurfa þeir að samþykkja það skriflega og verða að beygja sig undir öll ákvæði þeirra því ekki er hægt að velja ákveðnar reglur úr og sleppa öðrum. Dönsku reglurnar ganga í grófum dráttum út á það að gefa þingmönnum, varaþingmönnum og ráðherrum sem ekki eru þingmenn, kost á að: skrá störf sín utan þings, sem dæmi má nefna stjórnunarstöður í fyrirtækjum eða stofnunum, hvort sem er á vegum hins opinbera eða einkaaðila, önnur launuð störf, hjá hverjum og um hvaða stöðu er að ræða, sjálfstæða atvinnustarfsemi og tegund starfseminnar, greina frá hvers konar efnislegum eða fjárhagslegum stuðningi umfram það sem þingflokkurinn og þingið veitir og frá hverjum stuðningurinn er, greina frá dýrum gjöfum sem tengjast starfinu og fara yfir 2.000 danskar kr. að verðgildi, tegund gjafar, hver gefur og hvenær, greina frá fjárhagslegum stuðningi og styrkjum sem tengjast þingmennskunni og þingmaður tekur við frá stjórnvöldum, samtökum eða einkaaðilum erlendis frá, í hverju stuðningurinn er fólginn og frá hverjum hann er ef verðmætið fer yfir 2.000 danskar kr., greina frá ferðum og heimsóknum til útlanda sem tengjast þingmennskunni og ekki eru að fullu borgaðar af opinberu fé, stjórnmálaflokki viðkomandi þingmanns eða þingmanninum sjálfum, hvert er farið og hver greiðir, greina frá eignum í félögum sem fara yfir 50.000 danskar kr. Þá ber þingmönnunum enn fremur að greina frá samningum við fyrri og væntanlega vinnuveitendur um núverandi störf og framtíðarstörf, svo sem samningum um launagreiðslur, óbeinum launum, t.d. lífeyrisréttindum, og samningum um setningu, skipun eða ákvörðun um vinnu hjá framtíðarvinnuveitanda eftir að þingmennsku lýkur. Í greinargerðinni er einnig getið siðareglna í breska þinginu sem ég tel ekki ástæðu til að fara ítarlega út í. En eins og fram kemur í greinargerð og í máli mínu er víðast hvar að finna siðareglur í þjóðþingum og engin ástæða til þess Íslendingar búi ekki við siðareglur líkt og í öðrum þjóðþingum. Ég vil nefna í lokin að Evrópuþingið setti sér siðareglur fyrir þingmenn og starfsmenn þess sem ætlað er að tryggja sjálfstæði þingsins og viðhalda trúnaðartrausti almennings á því. Þingmennirnir eiga að forðast að taka við gjöfum, þurfa að skrá fjárhagslega hagsmuni sína og eignir sem geta valdið hagsmunaárekstrum í starfinu hjá þinginu og er skráningin höfð aðgengileg á netinu. Munurinn á þessum reglum og þeim sem gilda á Norðurlöndunum er að þær eru valkvæðar en ekki þessar. Ég held, virðulegi forseti, að þó að siðareglur fyrir alþingismenn og aðrar stéttir leysi ekki allan vandann og sífellt komi upp ný siðferðileg álitaefni séu þær þó nauðsynlegar til þess að treysta trúnaðarsamband þingsins við almenning og það verður að telja að skýrar leiðbeinandi reglur styrki störf þingmanna og auki trúnað og traust almennings. Eins og ég nefndi í upphafi máls míns er ekki mótað hér eða lagt niður frá orði til orðs hvernig slíkar reglur eigi að vera, heldur er þessari tillögu fyrst og fremst ætlað að menn setjist yfir það að móta slíkar siðareglur fyrir alþingismenn. Forsn. hafi þar frumkvæði og hafi hliðsjón af siðareglum annarra þjóðþinga og að þessar reglur verði tilbúnar í upphafi nýs þings árið 2004. Virðulegi forseti. Varðandi siðareglur í stjórnsýslunni, en það eru sömu flutningsmenn sem flytja þessa tillögu og hina fyrri sem ég nefndi, um siðareglur fyrir alþingismenn, þá felur sú tillaga í sér að ríkisstjórnin skipi nefnd til að setja siðareglur í stjórnsýslunni. Markmið með setningu reglnanna er að tryggja betur aga, vönduð vinnubrögð og ábyrga meðferð fjármuna í stjórnsýslunni. Hafðar verði m.a. til hliðsjónar almennar reglur stjórnsýsluréttar um meðferð opinbers valds við töku stjórnvaldsákvarðana sem snerta hagsmuni og réttindi eða skyldur borgaranna. Jafnframt taki reglurnar mið af leiðbeiningarreglum OECD um hvernig stuðla beri að bættu siðferði í opinberum rekstri. Reglurnar á að undirbúa í samráði við samtök opinberra starfsmanna og taki gildi eigi síðar en 1. júní 2004. Tillaga þessi var áður flutt á 127. löggjafarþingi. Hún felur í sér að mótaðar verði siðareglur fyrir stjórnsýsluna. Eins og tillögugreinin ber með sér er megintilgangur þeirra að styrkja vönduð vinnubrögð í stjórnsýslunni og stuðla að því að starfsemin þjóni betur hagsmunum almennings. Í vaxandi mæli hafa starfsstéttir hér á landi sett sér siðareglur. Ýmis fyrirtæki og stofnanir hafa sett starfsmönnum sínum starfsreglur sem ekki flokkast sem siðareglur en hafa engu síður siðferðilegt innihald. Fjármálaeftirlitið hefur þannig nýverið gefið út leiðbeinandi tilmæli um efni reglna fjármálafyrirtækja og útgefenda verðbréfa um meðferð trúnaðarupplýsinga og viðskipti innherja. Ég vil einnig nefna að nefnd Efnahags- og framfarastofnunar um opinbera stjórnsýslu hefur birt leiðbeiningar til aðildarríkjanna um hvernig stuðla beri að bættu siðferði í opinberri stjórnsýslu. Þær leiðbeiningar sem ég nefndi og fjmrn. hefur sett ganga allt of skammt og eru einungis rammi utan um slíkar reglur. Það er því ljóst að þó að þær séu fyrir hendi er engu að síður nauðsynlegt að móta slíkar siðareglur eins og kallað er eftir í þessari tillögu. Slíkar siðareglur munu skapa reglufestu innan stjórnsýslunnar og ljóst að þær munu styrkja alla stjórnsýsluna ef tillagan nær fram að ganga. Það er skoðun flutningsmanna að lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna ásamt almennum innri stjórnvaldsfyrirmælum, skráðum siðareglum, skýrum erindisbréfum og skýrt skilgreindri ábyrgð og stjórnunar- og eftirlitsheimildum innan stjórnsýslunnar ættu að geta myndað góðan ramma um sterka, heilbrigða og gegnsæja stjórnsýslu þar sem hagsmunir almennings eru ávallt í fyrirrúmi. Hinu eru flutningsmenn líka sammála sem m.a. kemur fram í skýrslu um starfsskilyrði stjórnvalda sem getið er í greinargerð, en á Alþingi var samþykkt tillaga um bætt siðferði í opinberum rekstri og sú tillaga leiddi til þess að skipuð var nefnd sem átti að kanna starfsskilyrði stjórnvalda og niðurstaðan af því starfi var ítarleg skýrsla um starfsskilyrði stjórnvalda, en í þeirri skýrslu kom fram að þó að vandaðar og ítarlegar siðareglur leysi ekki allan vanda sem upp kemur og upp koma sífellt ný siðferðileg álitaefni, er engu að síður nauðsynlegt að setja slíkar siðareglur eins og hér er lagt til. Í þessari tillögu er ekki mælt fyrir um það á hvern hátt nefndin skuli skipuð sem fær þetta verkefni. Flutningsmenn leggja þó áherslu á að í henni sitji sérfróðir einstaklingar á sviði stjórnsýsluréttar og siðfræði. Telja verður að setning siðareglna sé ótvírætt í samræmi við kosti reglna og reglufestu innan stjórnsýslunnar sem aftur tryggir aga, vönduð vinnubrögð og ábyrga meðferð opinberra fjármuna, en það er tilgangurinn með flutningi þessarar tillögu. Ég legg til, virðulegi forseti, að að loknum umræðum um þessar þingsályktunartillögur verði þeim vísað til síðari umræðu og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér samhliða tvær till. til þál. Sá sem hér stendur er einn af flutningsmönnum þeirra tillagna, annars vegar um siðareglur í stjórnsýslunni og hins vegar um siðareglur fyrir alþingismenn. Hv. 1. flm. Jóhanna Sigurðardóttir gerði góða grein fyrir báðum þessum tillögum. Meginmarkmið þeirra er að lagfæra vinnubrögð og styrkja stjórnsýsluna og tryggja að hagsmunum almennings sé betur þjónað. Sama á við um siðareglur fyrir alþingismenn. Það er auðvitað eðlilegt að þingmenn setji sér siðareglur líkt og aðrar starfsstéttir í þjóðfélaginu og þingmenn annarra þjóðþinga. Varðandi þær tillögur sem við ræðum hér saman um þetta tiltekna málefni, að við setjum okkur reglur, annars vegar að forsn. taki að sér verkefni um siðareglur fyrir alþingismenn og hins vegar sérstök nefnd um siðareglur í stjórnsýslunni, þá tel ég að í báðum tilfellum sé málið sett í þann farveg sem eðlilegt verður að teljast. Að sjálfsögðu er eðlilegt að taka mið af þeim reglum sem notaðar eru og settar hafa verið annars staðar, í öðrum löndum og er bent á það sérstaklega í tillögunni varðandi alþingismenn að líta til norsku, sænsku og dönsku reglnanna að því leyti til. Ég tel fullkomlega eðlilegt að ætlast til þess af hv. alþingismönnum að þeir geri grein fyrir því hvar þeir hafa störf og ítök, ef svo vill til að þeir gegni öðrum störfum, trúnaðarstörfum eða öðrum störfum en á hv. Alþingi, og að þegnum landsins sé það ljóst hvar menn eiga hagsmuni eða tengda ábyrgð eða hafa aðkomu að einstökum málum og málaflokkum, hvort sem það telst ábyrgð sem fylgir stjórnarsetu í fyrirtækjum eða einfaldlega að menn starfi í ákveðnum samtökum og félagasamtökum o.s.frv. þar sem menn leggja ákveðnum málefnum lið. Ég mun ekki bæta framsögu hv. 1. flm. að neinu leyti þó að ég fari að endurtaka það sem stendur í greinargerðinni og farið var yfir af 1. flm., Jóhönnu Sigurðardóttur, en tel að hvort tveggja málanna eigi fullan rétt á sér og að vinna beri að því að þau komi fyrir Alþingi þannig að Alþingi geti tekið ákvarðanir um efni þeirra í samræmi við það sem lagt hefur verið til.

Forseti. Það er sérstök ástæða til þess nú að fagna endurflutningi þessara frv. um siðareglur í stjórnsýslunni og fyrir alþingismenn. Nú standa að þeim, auk flutningsmannsins hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, þingmenn úr fjórum þingflokkum af fimm hér á þinginu og það er vonandi að þessar tillögur nái að gera meira en að sofna í nefndum. Hin sérstaka ástæða sem er til að fagna endurflutningnum og til þess að ætla að þær nái nú lengra er auðvitað þau álitamál sem upp komu fyrir skömmu, tengd stjórnarsetu hv. þm. Péturs Blöndals í sparisjóðsstjórn sem talin var reyna á siðrænan grunn í afgreiðslu ákveðins máls sem varðaði einmitt þann sparisjóð sem þingmaðurinn sat í stjórn fyrir. Þá var töluvert rætt annars vegar um þær kröfur sem gera þyrfti til alþingismanna og hins vegar um þann lagaramma sem hverfðist um störf þeirra. Menn færðu að því rök að sparisjóðsstjórnarseta þingmannsins sem um ræddi stæðist lög í mjög þröngum skilningi þess orðs. Aðrir töldu að þótt lögin hefðu sjálf ekki breyst hefði umhverfi þeirra breyst svo mikið að túlka mætti lögin þannig að hér væri a.m.k. vafi á ferð. Gagnrýnendur þingmannsins í þessu tilviki --- ég var einn af þeim --- sögðu að auki að þó að þetta kynni að vera löglegt yrði líka að líta til hins siðræna þáttar í málinu. Það minnir okkur reyndar á þá umræðu sem hér fór fram á áttunda áratugnum undir eins konar vígorði Vilmundar Gylfasonar, hinu fræga ,,löglegt en siðlaust``. Það eru til hlutir hér sem eru löglegir en siðlausir, og það má segja að síðan hafi bæði löggjafinn og ýmsar stofnanir og félög í landinu verið að reyna að brúa þá gjá að nokkru leyti sem var á milli hins löglega og hins siðlega. Ég held að þessi frv. bæði haldi áfram því verki og séu í raun og veru mjög brýn, bæði í stjórnsýslunni og líka fyrir þingmenn eins og þessi umræða sýndi. Ætli það mikilvægasta í þessu öllu sé ekki, eins og á ýmsum öðrum sviðum, að upplýsingarnar liggi klárar fyrir, að það sé hið fræga gagnsæi af hálfu almennings og fulltrúa almennings, t.d. á fjölmiðlum, að menn viti áður en þingmaður tekur til máls, áður en mál er afgreitt í stjórnsýslunni, hvort hann hafi einhverja þá stöðu sem telja má óeðlilega eða vera þannig að það hafi áhrif á málflutning hans? Þær reglur sem taldar eru upp í greinargerðinni af ýmsum stöðum --- það verður að hrósa henni fyrir að vera málefnaleg --- eru afar athyglisverðar. Það er athyglisvert að lesa t.d. um það hverju þingmenn í Danmörku þurfa að gera kjósendum, almenningi og fjölmiðlum grein fyrir áður en þeir stíga í fyrsta sinn inn í þingið, og síðan reglulega. Þegar maður ber það saman við það sem opið er og augljóst um íslenska þingmenn er þar ansi mikill munur á. Jafnvel eru til gagns reglur sem eingöngu gera mönnum að upplýsa um ýmis sín mál. Ég vil svo bæta því við í tilefni af ágætri ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar, að ég tel ákveðinn mun á því hverju menn tengjast. Ég tel t.d. ákveðinn mun á því að sitja í félagsstjórnum af ýmsu tagi og því að sitja í stjórnum fyrirtækja sem standa í atvinnurekstri. Almenn félög í félagsstarfi, jafnvel verkalýðsfélög og hagsmunafélög, hafa annars konar hagsmuni en fyrirtæki og ég mundi vilja gera mun á þessu tvennu þó að ég sé honum sammála í því að þetta eigi hvort tveggja að koma fram, að menn eigi að skýra frá því ef þeir eru stjórnarmenn í félögum og skýra frá því ef þeir sitja í stjórnum fyrirtækja. Ég tel t.d. vera þann mun á þessu að mér finnst koma til greina að ekki aðeins sé sett í siðareglur að upplýst skuli um það ef menn sitja í stjórnum fyrirtækja, heldur sé mönnum með einhverjum hætti bægt frá því að gera hvort tveggja, að sitja á þingi og að sitja í stjórnum fyrirtækja. Það er ekki eðlilegt að maður í stjórn fyrirtækis taki þar afstöðu til máls út frá hagsmunum fyrirtækisins og láti síðan þá afstöðu móta málflutning sinn og afstöðu á Alþingi. Það má jafnvel færa að því rök að afstaða sem maður tekur í stjórn fyrirtækis brjóti í bága við þá kröfu sem stjórnarskráin gerir til þingmanna og þingmenn hafa lagt drengskap sinn við að halda, að hann skuli einungis fara eftir sinni eigin sannfæringu í afstöðu sinni til mála sem koma til þings. Ég legg hér til, að þessari tillögu samþykktri sem þál., að þær nefndir sem hér um ræðir, annars vegar nefnd skipuð af ríkisstjórninni og hins vegar forsn., íhugi hvort ekki eigi með einhverjum hætti að koma í veg fyrir að þingmenn sitji í stjórnum fyrirtækja, annaðhvort með því að taka fram í siðareglunum að það eigi ekki að gera nema sérstaklega standi á eða setja um það sérlög, setja það inn í þann lagaramma sem er kringum störf þingmanna. Ég skal segja það almennt á sama hátt og ég byrjaði að það er rétt sem hér segir í greinargerð að siðareglur og siðrænn rammi í kringum starf ýmiss konar stofnana og einstaklinga sem heyra saman með einhverjum hætti hafa á undanförnum áratugum aukið gildi sitt. Ég get sjálfur borið vitni um það vegna þess að ég sat í siðanefnd blaðamanna, einhverri þeirri elstu hérlendis. Af slíkum reglum getur verið ótvírætt gagn og þær geta að nokkru leyti komið í veg fyrir að menn takist á á öðrum vettvangi og erfiðari, leiti t.d. til dómstóla eða krefjist lagasetningar. Siðastarf getur með ýmsum hætti auðveldað samskipti manna í nútímasamfélagi og gert þjálli ýmsar lausnir á deilumálum sem við hér á landi höfum átt í töluverðum erfiðleikum með að leysa. Því til vitnis eru raunar einmitt þær deilur sem ég minntist á í upphafi, um það hvort þingmaður sem ég nefndi hér áðan hefði átt að hafa tvo hatta í einu, vera almennur alþingismaður, engum háður nema sannfæringu sinni, og sitja síðan í stjórn fyrirtækis sem hefur tiltekna hagsmuni sem hann þótti vera að berjast fyrir hér á þingi.

Virðulegi forseti. Ég sá tilefni til að koma hér upp vegna þess að hv. þm. Mörður Árnason fór að skilgreina stjórnarstörf, annars vegar í fyrirtækjum og hins vegar í félögum. Ekki það að ég sé honum mjög ósammála um að eðli starfa í stjórnum fyrirtækja er nokkuð annað en í stjórnum félaga. Samt er ekki mjög einfalt að draga þessa línu út frá því hvenær menn eru að gæta hagsmuna sinna eða félagsmanna sinna, og hvenær ekki. Við þekkjum jú umræðuna sem hér varð um eignaraðildina að SPRON og þá hugsun manna að selja þar fé sitt og rúmlega það. Sú umræða öllsömul hefur auðvitað skerpt á þeim viðhorfum sem við þurfum kannski að taka þegar við erum að ræða þessi mál. Ég minni einnig á, virðulegi forseti, að menn eru í stjórnum íþróttafélaga, eru kannski að gæta hagsmuna þar þegar verið er að skipta fé o.s.frv. Menn eru í stjórnum góðgerðarfélaga. Þau hafa líka tekist á um fjármagn góðgerðarstofnana héðan frá Alþingi, svo að við munum eftir. Menn eru í stjórnum verkalýðsfélaga, þar liggja líka mismunandi áherslur. Svo getum við bætt einhverju við, t.d. hagsmunafélagi landeigenda. Það er ekki einfalt, eins og ég veit að hv. þm. veit, að draga þessa línu sem hann vakti athygli á.

Forseti. Nei, það er auðvitað rétt hjá hv. 5. þm. Norðvest. að þessar línur eru ekki auðdregnar og kannski er ekki rétt að draga þær mjög skarpt. Það er rétt að menn geta verið í félagsstjórn sem við fyrstu sýn virðist vera á áhugagrunni og einungis til góða og gagns fyrir sitt umhverfi en lent í þeirri stöðu að geta átt erfitt sem þingmenn, t.d. í íþróttafélögum, við það að standa í ýmsum þeim fjárhagsmálum sem nú eru orðin alsiða einmitt í íþróttafélögum. Ég á kannski fyrst og fremst við það að við byrjum á einum stað. Í greinargerðinni er t.d. minnt á það að í Danmörku tíðkast það að þingmenn sitji ekki í nefndum á vegum ríkisins til að vinna að undirbúningi löggjafar og þeir eru heldur ekki tilnefndir til setu í stjórnum eða ráðum hjá opinberum stofnunum eða opinberum fyrirtækjum sem hér eru til. Ýmis þau opinberu fyrirtæki sem enn eru óeinkavædd, annaðhvort beinlínis ríkis- eða sveitarfélagafyrirtæki eða þar sem þessir aðilar eru stórir hluthafar, eru meðal stærstu fyrirtækja þaðan sem við fáum oft erindi hingað inn á þingið með beinum eða óbeinum hætti. Ég tel t.d. að það sé óheppilegt að þingmenn sitji í stjórnum slíkra fyrirtækja þó að við skulum láta góðgerðarfélögin og íþróttafélögin enn um sinn í friði, enda fráleitt að ræna þau hinum góða starfskrafti sem þingmenn geta verið í slíkum stjórnum.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til innheimtulaga sem ég flyt ásamt hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni, Bryndísi Hlöðversdóttur og Ágústi Ólafi Ágústssyni. Markmiðið með þessu frumvarpi er að settar verði ákveðnar meginreglur um innheimtu til hagsbóta fyrir neytendur, m.a. um góða innheimtuhætti. Þá er frumvarpinu ætlað að draga úr óeðlilegum kostnaði skuldara af innheimtuaðgerðum á frumstigi, þ.e. áður en til innheimtu á grundvelli réttarfarslaga kemur. Slík löggjöf er vel þekkt hjá flestum nágrannaþjóðum okkar, m.a. á Norðurlöndum. Neytendasamtökin hér á landi hafa margoft farið fram á að sett yrðu lög um innheimtu. Með réttu telja þau að staða skuldara hér á landi sé afar veik og innheimtuaðilar geti hagað sér eins og þeir vilja við gjaldtöku af þeim sem lenda í fjárhagserfiðleikum og vanskilum. Hér er því um að ræða frumvarp sem kveður á um mjög mikilvæga löggjöf fyrir neytendur. Virðulegur forseti. Það er ástæða til að rifja aðeins upp forsögu þessa máls. Frumvarp sama efnis var lagt fram á 127. og 128. löggjafarþingi en var ekki afgreitt úr nefnd. Þá lagði viðskiptaráðherra fram sambærilegt frumvarp á 122. og 123. löggjafarþingi. Það náði ekki fram að ganga, m.a. vegna ágreinings stjórnarflokkanna um málið. Deilurnar stóðu aðallega um hvernig háttað skyldi ákvæði um hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar. Í frv. hæstv. viðskrh. var lagt til að viðskrh. gæti ákveðið hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar, m.a. þóknunar sem heimilt er að krefja skuldara um samkvæmt lögunum. Einnig voru deilur milli stjórnarflokkanna um hvernig leiðbeinandi fyrirmælum skyldi háttað varðandi endurgjald sem lögmönnum væri hæfilegt að áskilja umbjóðendum sínum. Sú grein gerði m.a. ráð fyrir að dómsmrh. skyldi að fenginni umsögn Lögmannafélags Íslands gefa út leiðbeiningar handa lögmönnum um endurgjald sem þeim er hæfilegt að áskilja umbjóðendum sínum úr hendi skuldara vegna kostnaðar af innheimtu peningakröfu. Um var að ræða heimildarákvæði og var lögð áhersla á það á þessum árum, á 127., 128., 122. og 123. löggjafarþingi, í þeim frumvörpum sem þá voru til umræðu, að þetta yrði skylda en ekki heimild. Enda er það svo, herra forseti, að þó að dómsmrh. hafi þessa heimild í lögunum um lögmenn þá hefur hún aldrei verið nýtt, að því er ég best veit. Ég hef kynnt mér málið, m.a. á síðasta þingi og hef ekki heyrt að í því efni sé um neinar breytingar að ræða. Virðulegi forseti. Miðað við þá forsögu sem ég hef rakið er full ástæða til að ætla að þetta frv. hafi meiri hluta á þingi, þ.e. ef framsóknarmenn fara að því sem þeirra maður í ríkisstjórn, Finnur Ingólfsson, þáverandi ráðherra, setti fram varðandi setningu innheimtulaga. Þetta frv. er að meginuppistöðu frv. sem viðskrh. lagði fram en þó hefur verið tekið tillit til ýmissa umsagna og ábendinga sem fram hafa komið í þessu efni. Í frumvarpi ráðherra á sínum tíma sagði m.a. í greinargerð, með leyfi forseta: ,,Markmiðið með frumvarpinu er einkum að setja ákveðnar meginreglur um innheimtu til hagsbóta fyrir neytendur, m.a. ákvæði um góða innheimtuhætti og innheimtuviðvörun, og draga úr óeðlilegum kostnaði skuldara vegna innheimtuaðgerða á frumstigi áður en til innheimtu á grundvelli réttarfarslaga kemur, t.d. með því að takmarka í reglugerð hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar, m.a. þóknunar, sem heimilt er að krefja hann um.`` Ég ætla að skjóta inn í að þetta er deiluefni sem upp kom á milli stjórnarflokkanna á sínum tíma. En áfram segir, með leyfi forseta, í greinargerð með frv. ráðherra: ,,Með viðvörun væri stefnt að því að skuldarar almennt ættu kost á að greiða skuld sína innan stutts frests með lágmarkskostnaði er grundvallaðist á ákvörðun í reglugerð áður en til innheimtuaðgerða yrði gripið. Lánardrottinn mundi væntanlega á þessu stigi innheimtu sjálfur senda skuldara viðvörun. Hann gæti þó leitað aðstoðar lögmanns eða annars innheimtuaðila en bæri þá sjálfur ábyrgð á hugsanlegri greiðslu til hans umfram lágmarkskostnað.`` Í þessu frv. er viðskrh. gert að ákveða hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar í reglugerð en í frv. viðskrh. var um heimild að ræða eins og áður sagði. Ég tel ekki ástæðu, virðulegi forseti, til að fara nánar yfir þetta mál. Þetta hefur áður verið rætt á þingi. Ég legg því til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. efh.- og viðskn. og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Drífa Hjartardóttir, Hjálmar Árnason, Lúðvík Bergvinsson, Kjartan Ólafsson, Brynja Magnúsdóttir, Guðjón Hjörleifsson, Grétar Mar Jónsson og Jón Gunnarsson. Tillögugreinin orðast svo: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra og menntamálaráðherra að ganga frá samningum um stofnun sérkennslu- og meðferðardagdeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda og leggja fyrir Alþingi nauðsynlegar lagabreytingar eigi síðar en 1. október 2004.`` Í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta: Tillaga þessi er flutt vegna þess að nauðsynlegt er að taka nú þegar til skoðunar stöðu þeirra barna á grunnskólaaldri sem búa við alvarlegan geðrænan eða félagslegan vanda. Það er löngu ljóst að ekki er hægt að sinna lögboðinni kennslu þeirra í almennum bekkjardeildum og víða skapast veruleg vandamál vegna þessa bæði hvað varðar líðan barnanna og einnig fyrir skóla þeirra. Þá er ljóst að í grunnskólanum er ekki hægt að veita þeim þá sérhæfðu meðferð sem þau þurfa vegna veikinda sinna, enda er það hlutverk heilbrigðiskerfisins. Reykjavíkurborg skipaði sérstakan starfshóp til að skoða stöðu þessara mála hjá borginni. Sá starfshópur skilaði skýrslu og tillögum til úrbóta í maí 2003. Heilbrigðisráðherra hefur reifað þær hugmyndir að ráða til starfa verkefnisstjóra sem meðal annars verði ætlað að samþætta ýmis málefni er varða börn með geðrænan eða félagslegan vanda. Þar er um viðamikið verkefni að ræða sem að líkindum mun taka nokkurn tíma þar til heildartillögur um meðferð þessara barna liggja fyrir. Eftir því sem ég best veit, virðulegi forseti, hefur verkefnastjórinn þegar verið ráðinn og hafið störf í heilbr.- og trn. Það er mat flutningsmanna að það þoli ekki bið að vinna að úrbótum í málefnum barna með geðrænan og félagslegan vanda í grunnskólakerfinu. Því er þessi tillaga flutt. Hefðbundinn skóli með ákveðinni stundaskrá, hefðbundinni lengd kennslustunda og frímínútna er kerfi sem gagnast nemendum með geðrænan eða félagslegan vanda illa eða alls ekki. Jafnframt líður sumum þessara ungu nemenda illa vegna þess flókna og síbreytilega félagslega veruleika sem skólinn endurspeglar. Slök félagsfærni, léleg sjálfsmynd, ábyrgðarleysi eða árásargirni leiðir til tíðra árekstra við aðra í leik og starfi og samveru með fjölskyldunni. Í verstu tilvikum verða þessir nemendur utangarðsfólk, með enga framhaldsmenntun, háðir fíkniefnum, hneigðir til afbrota, glímandi við geðsjúkdóma og með stopula atvinnu. Hætta er á að þeir geti ekki séð sér farborða og haldið heimili á fullorðinsárum. Kostnaður samfélagsins vegna erfiðleika þeirra getur orðið verulegur. Til að reyna að koma í veg fyrir að svo fari þurfa sumir nemendur mikinn sérstuðning og annað umhverfi en þekkist almennt í grunnskólum hérlendis. Segja má að þessir nemendur skiptist gróflega í tvo flokka; þá andfélagslegu og þá vanvirku. Vanlíðan þeirra andfélagslegu birtist í árásum á skólafélaga eða kennara og starfsfólk og eignaskemmdum sem oft eru unnar í stjórnlausum bræðisköstum. Vanlíðan hinna vanvirku getur endurspeglast í þunglyndi, kvíðaköstum og verulega skertri sjálfsmynd. Báðir þessir hópar þurfa sérstuðning sem beinist að námi þeirra og félagslegri stöðu. Jafnframt þarf að hafa með sumum í þessum hópi mikið eftirlit og veita þeim aðstoð, innan sem utan skólastofu. Fyrir þennan hóp þarf að búa til námsumhverfi utan heimaskólans sem er sveigjanlegra, margbreytilegra og rólegra en hefðbundinn skóli. Þetta námsumhverfi þarf að mæta þörfum hvers einstaklings með skýrum og mælanlegum náms- og hegðunarmarkmiðum. Til að skilgreina þennan hóp má hafa þá almennu reglu að leiðarljósi að um sé að ræða nemendur sem sakir alvarlegra geðrænna erfiðleika hafi ekki tekið viðunandi framförum í sínum heimaskóla og þurfi á öðru námsumhverfi að halda um lengri eða skemmri tíma. Ljóst sé að heimaskóli viðkomandi hafi gert sitt ýtrasta til að draga úr erfiðleikum nemandans. Ef skilgreina á þennan hóp nánar má hafa til hliðsjónar vinnureglu II sem eru núgildandi viðmiðunarstig fyrir geðraskanir hjá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þar er að finna skilgreiningar á úthlutunarreglum sjóðsins vegna fjölþátta hegðunartruflana, verulegra truflana varðandi tilfinningar og félagslega aðlögun og viðvarandi og alvarleg einkenni geðrofs eða geðhvarfa. Skilyrði fyrir úthlutun Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga er að erfiðleikar af þessu tagi leiði til umfangsmikils stuðnings vegna félagslegra þátta, tilfinningalegra þátta og hegðunarþátta, og þörf sé á sérhæfðri ráðgjöf og í mörgum tilvikum eftirliti. Í grunnskólum á þjónustusvæði skólaskrifstofu Suðurlands eru um þessar mundir u.þ.b. tíu nemendur sem eiga í verulegum erfiðleikum með skólaveru sína og nám vegna alvarlegra hegðunar- og tilfinningaraskana og aðrir tíu sem þurfa á sérkennslu að halda. Hjá skólaskrifstofu Suðurlands hafa verið lagðar fram hugmyndir um að á vegum Heilbrigðisstofnunar Selfoss verði stofnuð í tilraunaskyni dagdeild fyrir geðfötluð börn. Börn með geðfatlanir eða svo alvarlega vanlíðan að venjuleg skólaganga gagnast þeim lítt eða ekkert fái tímabundið dagvistun á deildinni. Þar sjái ríkisvaldið fyrir meðferðarfulltrúum, læknis- og sálfræðiþjónustu og húsnæði, a.m.k. að hluta til. En lögheimilissveitarfélög viðkomandi barna greiði fyrir kennsluna eins og lög gera ráð fyrir. Ekki yrði um sérstakan skóla að ræða, heldur félli kennsla í deildinni í hlut þess skóla sem næstur yrði, allt eftir því hvar dagdeildin yrði. Lögð yrði áhersla á að þau börn sem eru í dagvist á deildinni haldi áfram að sækja félagslíf í heimaskóla sínum eins og kostur er og missi ekki tengslin við hann. Reikna mætti með að börnin yrðu á deildinni í mislangan tíma eftir því hversu alvarleg og langvinn veikindi þeirra eru en færu aftur í sinn heimaskóla strax og þess er nokkur kostur. Þess má geta að á Suðurlandi er eitt stöðugildi sálfræðings á heilsugæslustöðvum á Suðurlandi sem sinnir börnum og unglingum. Það mætti nota þessa stöðu að einhverju leyti til að sinna meðferð á dagdeildinni, enda hafa þeir sem þessari stöðu gegna oft unnið með þessum börnum og foreldrum þeirra. Sálfræðingarnir sem starfa á skólaskrifstofu Suðurlands gætu tekið þátt í að skipuleggja hvernig best væri að hanna nám og námsaðstæður fyrir nemendurna. Ríkisvaldið rekur nokkur meðferðarheimili á landinu, þar á meðal Torfastaði og Geldingalæk á Suðurlandi. Börnin á Geldingalæk sækja grunnskólann á Hellu. Á þessum meðferðarheimilum greiðir ríkið fyrir meðferð og kennslu barnanna og þau eru vistuð þar allan sólarhringinn. Reykjavíkurborg og Akureyrarbær hafa rekið skóla fyrir börn með vandamál af þessu tagi og borið allan kostnað af því. Þar eru börnin meðan á skóladegi stendur, eins og gert er ráð fyrir í þessari tillögu, en á eigin heimili eða fósturheimili þess á milli. Þar er að mati flutningsmanna ekki um rétta kostnaðarskiptingu að ræða því að það er ríkisins að sjá um meðferð barna með geðrænan og félagslegan vanda. Það er nauðsynlegt að börn með geðrænan eða félagslegan vanda njóti kennslu á grunnskólastigi eins og lög gera ráð fyrir en samhliða verða þau að fá meðferð við sjúkdómi sínum. Það verður ekki að fullu gert í almennum bekkjardeildum. Því er þessi tillaga flutt. Skýrsla starfshóps um sérúrræði fyrir nemendur með geðrænan og félagslegan vanda, sem út kom í maí 2003, og tillögur hennar um úrlausnir varðandi málefni þessara barna í Reykjavík fylgja sem fylgiskjal með tillögunni. Virðulegi forseti. Það er dálítið sérstakt en að þessari þáltill. standa allir þingmenn Suðurk. Á ferðum okkar í kjördæmavikunni hittum við fulltrúa Skólaskrifstofu Suðurlands og forstöðumann Skólaskrifstofu Suðurlands, Kristínu Hreinsdóttur. Við fórum yfir stöðuna í þessum málaflokki á Suðurlandi. Þegar við fórum að skoða málið betur fengum við upplýsingar um að víða eru sambærilegar aðstæður og á Suðurlandi, þ.e. mörg börn með mjög alvarlegar geðraskanir sem fá í raun ekki þá meðferð sem þau eiga rétt á. Þau fá ekki kennsluna heldur vegna álagsins af sjúkdómum þeirra og vegna þess hve erfitt þau eiga með að vinna í almennum bekkjardeildum. Þingmenn Suðurk. ákváðu að flytja og standa saman að flutningi þáltill. um stofnun sérkennslu- og meðferðardeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda þar sem tekið væri á þessu vandamáli. Eins og fram kemur í tillögunni bæri sveitarfélag, þar sem heimaskóli viðkomandi barns væri, kostnað af kennslunni en meðferðarstarfið væri hins vegar, eins og eðlilegt er, hjá ríkinu enda er þar um heilbrigðisþjónustu að ræða. Í raun er ekkert sjálfsagðara að börn með alvarlega geðræna sjúkdóma séu inni í almennri kennslu en börn sem eru með alvarlega líkamlega sjúkdóma. Auðvitað eiga börn með alvarlega geðræna sjúkdóma að njóta sömu réttinda og þau sem glíma við alvarlega líkamlega sjúkdóma, sjúkdóma sem valda því að þau geta ekki sótt nám í almennar bekkjardeildir. Það er jafneðlilegt að ríkið beri kostnað af þeirri heilbrigðisþjónustu sem þessi börn þurfa. Eftir heimsóknir í skóla þar sem maður kynnist þeim vandamálum sem við er að etja hjá þessum börnum sem eru alvarlega veik þá stingur það hve illa skólagangan nýtist börnum með geðfatlanir eða alvarlega vanlíðan í almennum bekkjardeildum. Þau verða fyrir einelti, einangrast, verða árásargjörn eins og fram kemur í greinargerðinni og geta á engan hátt notið þeirrar kennslu sem fram fer og þau eiga rétt á samkvæmt lögum þessa lands. Samkvæmt lögum eiga allir rétt á sambærilegri kennslu. Það kemur fram í greinargerðinni að börn sem eiga við alvarlegar geðraskanir að stríða á Suðurlandi eða skólaskrifstofusvæðinu þar eru um tíu. Ég hef hins vegar upplýsingar frá 14. október 2003 þar sem fram kemur að í Reykjavík sé talað um 2,5--4% allra barna, þ.e. frá 300--500 börn, eftir því út frá hvaða skilgreiningu er gengið. Þar er mikill fjöldi talinn eiga við alvarleg hegðunarvandkvæði eða geðraskanir að stríða. Allt of mörg börn með alvarlegar geðraskanir eða atferlistruflanir eru á biðlista eftir plássi inni á BUGL. Barna- og unglingageðdeild Landspítalans getur engan veginn annað þeim stóra hópi sem á við þennan sjúkdóm að stríða. Auðvitað verður að horfa á það sem sérstakt vandamál sem þarf að leysa en við teljum að dagdeild gæti hugsanlega komið í stað hluta þeirrar meðferðar sem fram fer á barna- og unglingageðdeildinni. Við teljum sjálfsagt að reyna að byggja upp þessa þjónustu nær heimaskóla barnsins og stytta þá biðlista sem eru til staðar. Barna- og unglingageðdeild verður auðvitað að útskrifa frá sér börn eftir sérstaka meðferð þar. Að meðaltali eru þau þar 6--7 vikur eða eitthvað lengur. Þegar þau útskrifast af deildinni er hins vegar ekki þar með sagt að þau hafi hlotið fullan bata. Þau eru því sett aftur inn í almennar bekkjardeildir þar sem við tekur sama stríðið og áður. Þetta er vandamál sem við viljum gjarnan að tekið verði á og að þess verði gætt að allir nemendur fái jöfn tækifæri. Í 29. gr. grunnskólalaga segir að við setningu aðalnámskrár, skipulagningu náms og kennslu og við gerð og val námsgagna skuli þess sérstaklega gætt að allir nemendur fái sem jöfnust tækifæri til náms og komið sé í veg fyrir mismunun, t.d. vegna uppruna og að tekið sé mið af mismunandi persónugerð, þroska, hæfileikum, getu ða áhugasviðum nemenda í öllu skólastarfi. Jafnframt segir í 9. gr. laga um grunnskóla að allir grunnskólar landsins eigi rétt á sérfræðiþjónustu og að nemendur, sem ekki geta notið kennslu með fullnægjandi hætti í almennum grunnskóla, fái kennslu við hæfi. Þarna er kveðið á um rétt þeirra barna sem ekki geta, vegna alvarlegra veikinda, starfað eða unnið í almennum bekkjardeildum. Að lokinni þessari umæðu legg ég til að tillögunni verði vísað til heilbr.- og trn. með umsögn menntmn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um fjárhagslegt sjálfstæði þjóðgarðsins í Skaftafelli. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að þjóðgarðurinn í Skaftafelli skuli verða fjárhagslega sjálfstæð stofnun. Þjóðgarðsvörður verði forstöðumaður stofnunarinnar og beri fulla fjárhagslega ábyrgð á rekstri. Þjóðgarðinum verði fengið aukið hlutverk, m.a. viðhald og eftirlit á friðlöndum Vestur- og Austur-Skaftafellssýslu. Ráðherra setji nánari reglur um framkvæmd og fyrirkomulag rekstursins.`` Tillaga sama efnis var flutt á 128. löggjafarþingi en varð ekki útrædd. Þjóðgarðurinn í Skaftafelli var stofnaður 1967. Myndarlega var staðið að uppbyggingu þar á sjöunda áratugnum. Byggð var þjónustumiðstöð og útbúið stórt tjaldstæði. Göngustígar voru skipulagðir og merktir. Rannsóknir voru gerðar á gróðri og söguminjar lagfærðar, svo sem Selbærinn, fjósbaðstofan. Á síðastliðnum 25 árum hefur þjóðgarðurinn verið rekinn fyrir mjög takmarkað fjármagn. Vegna fjárskorts hefur uppbygging og rannsóknastarf ekki verið í takt við fjölgun gesta þjóðgarðsins. Þjóðgarðurinn gegnir mikilvægu hlutverki á Suðausturlandi í tengslum við ferðaþjónustu og styrkingu byggðar í landshlutanum. Starfsfólk þjóðgarðsins tekur á móti yfir 150 þús. ferðamönnum á hverju ári. Búist er við því að fjöldi ferðamanna muni tvöfaldast á næstu tíu árum. Því er mikilvægt að fjármagn sem ríkissjóður leggur til uppbyggingar í þjóðgarðinum aukist verulega. Einnig er mikilvægt að sértekjur sem þjóðgarðurinn aflar skili sér til uppbyggingar þar. Nú er í þjóðgarðinum rekin fræðslustofa, tjaldstæði og lítil minjagripaverslun. Veitingastaður og verslun hafa verið leigð út til einkaaðila í Öræfasveit. Á milli 15 og 20 þús. manns gista á tjaldstæðinu á hverju ári. Velta þjóðgarðsins er um 20 millj. kr. á ári en launakostnaður um 10 millj. kr. Á undanförnum árum hefur þjóðgarðurinn fengið um 2--5 millj. kr. til nýframkvæmda og viðhalds. Innan þjóðgarðsins eru um 1.500 fermetrar af húsnæði, göngustígar eru tugir kílómetra og tjaldstæðið stórt. Þjóðgarðurinn þarfnast aukins fjármagns til uppbyggingar, reksturs og rannsókna. Ekki er talið að ný stjórnsýslustofnun, Umhverfisstofnun, muni bæta fjárhagslega stöðu þjóðgarðanna. Það er mikilvægt að þjóðgarðarnir séu fyrirmynd annarra útivistarsvæða á Íslandi og njóti virðingar þjóðarinnar. Rekstur þjóðgarðs hefur efnahagslega þýðingu fyrir viðkomandi landshluta. Því er mikilvægt að styrkja alla starfsemi í þjóðgörðum. Þeir þurfa sífellt að vera í uppbyggingu svo að þeir geti verið til fyrirmyndar og tekið á móti vaxandi fjölda ferðamanna. Á komandi árum mun þjóðgarðurinn í Skaftafelli þarfnast töluverðra endurbóta til að mæta kröfum gesta og til að koma í veg fyrir að gróður traðkist niður vegna lélegra göngustíga. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að stofna Vatnajökulsþjóðgarð innan skamms. Um er að ræða stækkun þjóðgarðsins í Skaftafelli. Ríkisstjórnin hefur einnig ákveðið að sækja um að Skaftafell verði sett á heimsminjaskrá UNESCO. Þegar garðurinn hefur verið stækkaður og Skaftafell komið á heimsminjaskrá er líklegt að gestum þjóðgarðsins fjölgi og verkefni starfsmanna verði fleiri. Aukið fjárhagslegt sjálfstæði gæfi þjóðgarðinum aukin tækifæri til að afla sértekna sem skilaði sér í betri þjónustu við gesti. Auðveldara yrði fyrir þjóðgarðinn að sækja fjármagn til fyrirtækja og hagsmunasamtaka ef hann væri fjárhagslega sjálfstæður. Virðulegi forseti. Það er mikil nauðsyn að bæta fjárhagsstöðu þjóðgarðsins í Skaftafelli í anda þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin hefur boðað, að auka sjálfstæði þeirra rekstrareininga sem ríkið hefur umsjón með. Benda mætti á að náttúrustofur, sem sveitarfélög eiga að sjá um með stuðningi ríkisins, fá mun meira fé úr ríkissjóði en þjóðgarðurinn í Skaftafelli. Það er hluti af þeirri virðingu sem við eigum að sýna þessari náttúruperlu að sjá til þess að fjárhagslegt og rekstrarlegt sjálfstæði þjóðgarðsins í Skaftafelli verði tryggt. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að till. verði send til hv. umhvn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um skipulag áfengis- og vímuefnameðferðar. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson og Guðrún Ögmundsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sem kanni stofnun sameiginlegrar móttöku- og greiningarstöðvar fyrir áfengis- og vímuefnameðferð. Jafnframt kanni nefndin kosti þess að færa allt starf á sviði áfengis- og vímuefnameðferðar undir eitt ráðuneyti. Nefndin skili niðurstöðum sínum og tillögum fyrir 1. október 2004.`` Á 127. löggjafarþingi var flutt tillaga til þingsályktunar um mótun heildarstefnu um uppbyggingu og rekstur meðferðarstofnana, jafnframt að gert yrði árangursmat á meðferðarstofnunum og meðferðarleiðum til þess að tryggja sem bestan árangur. Í ítarlegri greinargerð með tillögunni, sem flutt var af fulltrúum fimm flokka --- þar var fremstur í flokki hv. þm. Einar K. Guðfinnsson --- var farið yfir þau mörgu og mismunandi meðferðarform sem boðið er upp á hér á landi, bæði af hálfu hins opinbera og hjá einkaaðilum. Ályktunin var samþykkt enda mikil nauðsyn á að móta heildarstefnu og meta árangur af starfsemi þessara fjölmörgu stofnana. Það er hins vegar mat flutningsmanna þessarar tillögu að til þess að tryggja sem besta nýtingu í meðferðarstarfi vegna ávana- og fíkniefnaneyslu verði að koma á fót sameiginlegri móttöku- og greiningarstöð fyrir þennan hóp sjúklinga. Það er ljóst að stofnanir sem sinna meðferðarstarfi eru misvel fallnar til að taka við vímuefnaneytendum hvað varðar húsakost en ekki síður hvað varðar sérhæft starfsfólk. Einnig er ljóst að sjúklingarnir eru í afar mismunandi ástandi, andlega og líkamlega. Ólík meðferðarúrræði verða að vera í boði og til þess að þau nýtist sem best verður fagfólk að greina stöðu hvers sjúklings áður en til meðferðar kemur svo að tryggt sé að hann hljóti bestu fáanlegu aðstoð sem völ er á og í samræmi við sjúkdómsgreiningu. Árið 1997 lét þáverandi heilbrigðisráðherra vinna skýrslu um áfengis- og vímuefnameðferð á Íslandi. Þetta er ein af nokkrum skýrslum sem gerðar hafa verið, unnin af bandarískum sérfræðingi, dósent við læknadeild Harvard-háskóla og forstöðumanni fíkniefnasviðs þar. Í skýrslunni er að finna stefnumörkun og ráðleggingar þessa sérfræðings um hvernig bæta megi og auka þjónustu á sviði fíkniefnameðferðar. Í skýrslunni koma fram athyglisverðar upplýsingar eins og þær að þótt Íslendingar drekki ekki mest miðað við höfðatölu er tíðni áfengismeðferðar hér með því hæsta sem gerist í heiminum. Skýrsluhöfundur leggur til að allir þeir aðilar sem veita meðferðarþjónustu komi að mótun heildarstefnu í meðferðarmálum og að heilbrigðisráðuneytið verði að gegna auknu hlutverki við stjórn áfengis- og vímuefnameðferðar þar sem ríkið kostar langstærstan hluta þeirrar meðferðar sem í boði er. Einnig kemur fram í skýrslunni að brýnt sé að koma á fót móttöku- og greiningarstöð þar sem fyrsta skrefið yrði tekið í samfelldri umönnun sjúklings í áfengis- eða vímuefnameðferð. Samkvæmt skýrslunni ætti að starfa á slíkri móttöku- og greiningarstöð fagfólk úr hinum ýmsu stéttum heilbrigðiskerfisins. Skýrsluhöfundur telur að oft sé horft fram hjá eða vanmetið umfang geðsjúkdóma hjá þeim sem leita eftir meðferð vegna áfengis- eða eiturlyfjaneyslu. Hér á landi er nú þegar fjöldi plássa fyrir þá sem þurfa á meðferð að halda. Þessi hjúkrunar- eða meðferðarpláss mundu þó að mati flutningsmanna nýtast mun betur ef til væri sameiginleg móttöku- og greiningarstöð fyrir alla meðferðarstarfsemi. Þá leggja flutningsmenn til að kannaðir verði kostir þess að færa alla starfsemi vegna misnotkunar áfengis og annarra vímuefna undir eitt ráðuneyti. Þá er fyrst og fremst verið að hugsa um heilbrrn. Nú fer meðferðarstarf fram á stofnunum sem heyra undir a.m.k. þrjú ráðuneyti, heilbrigðis-, félagsmála- og dómsmálaráðuneyti, þó oftast í samstarfi við heilbrigðisráðuneytið. Það er löngu orðið ljóst að þetta fyrirkomulag gerir það að verkum að sjúklingar fá ekki sambærilega meðferð. Réttur í tryggingakerfi er mismunandi og síðast en ekki síst geti núverandi fyrirkomulag leitt til þess að sjúklingar fái alls ekki þá meðferð sem þeir þurfa. Oft hefur reynst erfitt að greina hvort vandamál einstaklings teljast félagsleg eða falla undir heilbrigðiskerfið. Þá lendir viðkomandi utan kerfis á svonefndu gráu svæði. Það er brýn nauðsyn að taka heildstætt á vandamálum þessara einstaklinga og það verður ekki gert nema allt meðferðarstarf verði samræmt og fært undir eitt ráðuneyti. Virðulegi forseti. Eins og fram kom í greinargerðinni er ekki langt síðan samþykkt var þáltill. sem flutt var af fulltrúum fimm flokka undir forustu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar. Þar var ríkur vilji þingsins til að skilgreina með skýrum hætti þá meðferðarstarfsemi sem fer fram í dag og hvaða árangri hún skilar hverju sinni. Þó að mikið fjármagn sé veitt til áfengis- og vímuefnameðferðar á ári hverju af hálfu ríkisins vantar töluvert mikið upp á að gerðar séu skýrar kröfur til þeirra sem að meðferðarstarfinu standa, að þeir skili skýrslum um árangur, hvernig fjármunirnir eru notaðir og hvaða einstaklingar koma. Þá á ég ekki við persónurnar, heldur í hvers konar ásigkomulagi þeir einstaklingar eru og hvers konar meðferð þeir þurfa, hvort um er að ræða einungis áfengisneyslu eða líka vímuefni, og hvers konar vímuefni þá. Við heyrum og sjáum mjög mikið í fjölmiðlum og síðast í gær eða fyrradag var í einum fjölmiðli sagt frá því að á síðasta og þessu ári mætti rekja dauðsfall 14 einstaklinga til ofneyslu eiturlyfja og það væri m.a. vegna þess að ekki væri pláss á meðferðarstofnunum. Ég er ósammála þeirri skilgreiningu að hér séu ekki nógu mörg pláss á meðferðarheimilum. Ég er hins vegar sannfærð um að það þurfi að stýra miklu betur meðferðarmálum en gert er í dag. Plássin eru nógu mörg. Það fjármagn sem við setjum til meðferðarstarfsemi er að mínu mati nægjanlega mikið en spurningin er hvernig við nýtum það. Það þurfa kannski ekki allir þeir sem lagðir eru inn til meðferðar á þeirri innlögn að halda í dag. Göngudeildarstarfsemi getur í mörgum tilvikum skilað árangri. Við eigum að horfa meira til þeirrar starfsemi. En til þess að það sé algjörlega klárt hvert hver einstaklingur og sjúklingur á að fara er nauðsynlegt að ákveðin greiningarstarfsemi eigi sér stað áður en innlögn er ákveðin, hvort sem um er að ræða starfsemi eins og þá sem rekin er hjá SÁÁ eða hjá hinum ýmsu stofnunum vítt um landið sem jafnvel ferðast um göturnar til þess að ná í þá sjúklinga sem eru á götunni. Við neitum því ekki, flm., að einhver hópur einstaklinga sé á götunni, án húsaskjóls. Það er ekki vegna þess að ekki sé vilji hjá hinu opinbera, ríki eða sveitarfélagi, til að leysa málefni þessara einstaklinga. Ég tel að ríkur vilji sé hjá hinu opinbera til að leysa þennan vanda og það hafi verið gert í auknum mæli, m.a. á vegum sveitarfélaganna. Við þurfum engu að síður að meðhöndla þetta vandamál með öðrum hætti en við höfum gert, skilgreina það betur. Með því að setja hér á fót sérstaka móttöku- og greiningarmiðstöð þar sem allir þeir sem þurfa á áfengis- eða vímuefnameðferð að halda fari í gegn er stigið skref í rétta átt. Síðan viljum við að sjálfsögðu að kannað verði hvort öll meðferð vegna áfengis og vímuefna eigi ekki heima undir einu og sama ráðuneytinu, sama hvort um er að ræða börn og ungmenni eða fullorðna, og það sé þá að sjálfsögðu starfsemi sem heyri undir heilbr.- og trmrn. Það er mitt álit. Eins og kom hér fram þegar ég mælti fyrir öðru máli í dag er dálítill mismunur á meðferð, hvort meðferðin heyrir undir félmrn. eða heilbr.- og trmrn. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um úttekt á tryggingamálum verknámsnemenda sem ég flyt ásamt hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni. Í rauninni er þetta afskaplega einföld þáltill. Felur hún í sér að Alþingi álykti að beina því til fjmrh. að hann láti gera úttekt á stöðu tryggingamála nemenda í verknámi framhaldsskólastigs. Kannað verði hver staða þessara mála sé, hvort slys á nemendum í verknámi séu skráningarskyld, hver kostnaður við tryggingu sé, hver sé fjöldi nemenda í verknámi og annað er nýtast kann við slíka úttekt. Virðulegur forseti. Tilefni þessarar þáltill. er að við sátum, nokkrir hv. þm., á þingi Iðnnemasambandsins á sl. ári, því síðasta þingi sem Iðnnemasambandið hélt, og þar voru þessi mál mjög til umræðu. Voru höfð uppi nokkuð stór orð um stöðu þeirra og ýmsir fullyrtu að verknámsnemar, hvort heldur þeir væru í verklegu námi innan skóla eða í starfsþjálfun úti á vinnustöðum, væru ekki tryggðir. Því var jafnvel haldið fram að þeir væru ekki skráningarskyldir, með öðrum orðum að þessi mál væru öll í lamasessi. Hvað er rétt og hvað er rangt í þessu skal ósagt látið hér en þáltill. gengur út á að láta gera faglega úttekt á þessu, kanna stöðuna og hvað þurfi til þess að bæta þar úr. Það er rétt í þessu sambandi að leggja áherslu á það að til þess að koma starfsþjálfun í tengslum við umræðu um eflingu starfsnáms í skólakerfi okkar, sem þingheimur virðist almennt vera mjög sammála um, a.m.k. í orði, í rétt horf þarf hún örugglega að hluta til að fara fram úti í fyrirtækjum en að einhverju leyti að sjálfsögðu inni í skólum. Þá er mjög mikilvægt að réttarstaða nemenda sé alveg skýr hvað þetta varðar. Það segir sig sjálft að í ýmsu verklegu námi, við getum sagt í trésmíðanámi, er ákveðin slysahætta, enda hafa svo sem orðið þar, illu heilli, slys annað slagið og það er mikilvægt að staða nemenda sé afskaplega skýr hvað varðar þessa aðstöðu. Um þetta þarf í sjálfu sér ekki meira að segja. Þáltill. gerir sem sagt ráð fyrir því að þessi úttekt fari fram og að á grundvelli þeirrar úttektar verði þá hægt að bregðast við. Virðulegur forseti. Ég hef þar með lokið máli mínu og mælist til þess að að lokinni umræðu verði málinu vísað til hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um formlegt samstarf ríkis, sveitarfélaga og ýmissa rekstraraðila í heilbrigðis-, trygginga- og félagsmálum sem ég flyt ásamt hv. þm. Jónínu Bjartmarz. Þáltill. sjálf er aðeins ein málsgrein, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að láta kanna möguleika þess að efna til formlegs samstarfs ríkis, sveitarfélaga og ýmissa rekstraraðila í heilbrigðis-, trygginga- og félagsmálum.`` Þetta er afskaplega skýr efnisgrein. Hugsunin á bak við hana kemur e.t.v. skýrast fram í teikningu sem fylgir þingskjalinu og er unnin af Grími Atlasyni, starfsmanni Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar. Hér kemur fram í greinargerð að hvað varðar heilbrigðis-, trygginga- og félagsmál séu mörg grá svæði, enda afskaplega margir aðilar sem koma að slíku. Sum þessara mála heyra undir heilbrrn., önnur undir félmrn. og þriðji hlutinn undir sveitarfélögin. Síðan koma ýmsir aðilar, eins og verkalýðsfélög sem koma að ýmsum slíkum þáttum með beinum og óbeinum hætti. Það eru ýmis félagasamtök. Síðan má ekki gleyma afskaplega dugmiklum einstaklingum sem láta þessi mál til sín taka. Með því hve margir koma stjórnsýslulega og með óformlegum hætti að þessum málaflokki dreifast kraftar afskaplega mikið. Fólk sem starfar innan þessa geira beinlínis kvartar undan því að það þurfi að ganga á milli margra aðila til að sinna tiltölulega einföldum málum. Hugsunin með þessari þáltill. er að kanna hvort ekki kunni að vera leið til þess að efla þjónustustigið, gera það skilvirkara, steypa þessu í eina stofu, ekki stofnun, heldur kannski eina stofu sem væri staðsett innan sveitarfélaga, en byggðist síðan á samstarfssamningi milli þeirra aðila sem hér hafa verið taldir upp. Það má segja að hugsunin á bak við þetta sé sú að gerður sé nokkurs konar starfssamningur á milli þessara aðila en það sé á höndum eins aðila að sinna þjónustunni. Sá sem þjónustunnar nýtur þarf þá ekki að snúa sér til nema eins aðila sem síðan gætir hagsmuna hans gagnvart kerfinu öllu. Ég hef rætt þetta við ýmsa aðila sem starfa í þessum geira og þeir hafa tekið mjög jákvætt í þessa hugmynd, enda má segja að hún sé ekkert mjög ný. Hún hefur verið reynd í Noregi og sumpart hérlendis með svokölluðum tilraunasveitarfélögum. Má þar nefna t.d. að sveitarfélagið Hornafjörður hefur tekið heilbrigðisþjónustuna og málefni fatlaðra í sínar hendur, notar þar samlegðaráhrifin. Eru bæði sveitarstjórnarmenn en ekki síður starfsmenn og skjólstæðingar mjög ánægðir með það fyrirkomulag og telja að þjónustustigið hafi batnað verulega. Það má færa rök fyrir því að með slíku fyrirkomulagi, með einni svona ,,félagsstofu`` sem byggir á þjónustulund og góðu þjónustustigi, aukist þjónustan, þjónustustigið hækki, en jafnframt verði fjármunir nýttir betur. Okkur flutningsmönnum finnst vera þess virði að láta gera úttekt á þessu, láta skoða þessa þætti, og ef niðurstaðan verður eins og ég reyni nú að halda fram væri sjálfsagt að fara þessa leið. Virðulegi forseti. Ég held að ég þurfi ekki að hafa frekari orð um þetta en leyfi mér að mælast til þess að málinu verði vísað til hv. félmn. að umræðunni lokinni.

Herra forseti. Ég tek hér til máls til að lýsa fullum stuðningi við þessa þáltill. um formlegt samstarf ríkis, sveitarfélaga og ýmissa rekstraraðila í heilbrigðis-, trygginga- og félagsmálum. Ég hef marglýst skoðun minni í þessum málum, svipaðri þeirri sem hér kemur fram, varðandi ýmis mál sem rædd hafa verið hér á Alþingi, og þá sérstaklega þegar fjallað hefur verið um ýmis mál sem snúa að heilbrigðisþjónustunni og mikilvægi þess að heilbrigðis- og félagsþjónustan vinni vel saman. Ég tel að það eigi að skoða mjög vandlega efni þessarar þáltill. því að ekki er allt fengið með sameiningu sveitarfélaga og því að koma verkefnum yfir á sveitarfélög til þess að ná fram betri nýtingu fjármagns. Það er hægt að ná betri þjónustu og meiru út úr fjármagninu með formlegu samstarfi eins og hér er lagt til. Ég hef í þó nokkrum ræðum ítrekað að æskilegt sé að koma á samstarfi, sérstaklega félagsþjónustunnar og heilbrigðisþjónustunnar í sveitarfélögunum og verkefnið sem er í gangi í Hornafirði, sem nú er tilraunasveitarfélag, hefur gefist mjög vel. Það er til eftirbreytni og fyrirmynd sem ég tel að hægt sé að taka upp í öðrum sveitarfélögum og sníða eftir þörfum og getu sveitarfélaganna. Sveitarfélögin eru misjöfn og það er hægt að ná góðu formlegu samstarfi ríkis og sveitarfélaga um ýmis verkefni til þess að fá fram betri þjónustu þó að verkefnið sé ekki alfarið yfirfært á sveitarfélagið eða betri nýtingu náð með sameiningu. Ég legg eindregið til að þetta verði skoðað vandlega því það getur aldrei komið annað en gott út úr því að fara í þessa vinnu. Það verður aldrei annað en til hagsbóta og þá sérstaklega fyrir íbúa sveitarfélaganna.

Herra forseti. Ég flyt till. til þál. um sýslur. Flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson sem sat á þingi sem varaþingmaður fyrr í vetur. Þáltill. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa nefnd sem hafi það verkefni að fjalla um stöðu sýslna í íslenskri löggjöf, landfræðileg mörk þeirra og hvort festa skuli þau í sessi með löggjöf. Að starfi nefndarinnar loknu leggi ráðherra málið fyrir Alþingi til upplýsinga og ákvörðunar um framtíðarstöðu sýslna.`` Herra forseti. Trúlega þykir mörgum einkennilegt að taka þetta mál upp á Alþingi en hugtakið ,,sýslur`` hefur tekið breytingum í tímanna rás. Það er nokkuð á reiki í hugum manna hvað sýsla þýðir og hvort hún sé í raun til í stjórnsýslunni í dag. Tillaga þessi var flutt á 123. löggjafarþingi 1999 af Hjörleifi Guttormssyni en þá náðist ekki að mæla fyrir henni. Tillagan var endurflutt á 126. og 128. löggjafarþingi af sömu flutningsmönnum og endurflytja hana nú. Þau fylgiskjöl sem fylgdu tillögunni þegar hún var fyrst flutt fylgja hér einnig með. Gerð hefur verið góð grein fyrir tillögunni þegar mælt hefur verið fyrir henni á fyrri þingum. Ég ætla því ekki að fara mjög ítarlega út í greinargerðina en vil taka fram að eftir breytingu á sveitarstjórnarlögum 1986 og aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, með lögum nr. 92/1989, heyra sýslur í íslenskri stjórnsýslu að mestu eða öllu sögunni til. Orðið sýslumaður vísar ekki lengur til landfræðilegs umdæmis og fylgja stjórnsýsluumdæmi þeirra nú ekki þeim mörkum sem áður voru hefðbundin sýslumörk heldur miðast við mörk og heiti sveitarfélaga. Um þetta vísast til skriflegs svars dómsmálaráðherra við fyrirspurn um sýslur á 122. löggjafarþingi. Stjórnskipuleg staða einstakra sýslna er þar sögð mismunandi eftir því hvort mörk þeirra falla saman við mörk stjórnsýsluumdæmis einstaks sýslumanns. Sýslumörk eru farin á flot í meðförum manna, eins og ég hef sagt áður. Þar er ruglað saman umdæmum sýslumanna og sýslum sem landfræðilegum einingum. Að mati flutningsmanna er full ástæða til að varpa ljósi á þetta samhengi og að Alþingi taki síðan afstöðu til stöðu sýslna framvegis. Þetta er bæði menningarsögulegt og hagnýtt viðfangsefni. Það sýnir sig að þörf er á stærri landfræðilegum einingum að vísa til en sveitarfélögum. Þótt þau fari stækkandi með sameiningu getur orðið bið á að þau fylli út í sýslurnar í landfræðilegum skilningi og með öllu óvíst að mörk yrðu hin sömu. Allt eru þetta rök fyrir því að rýna þurfi í málið af vísum mönnum. Hæstv. forseti. Ég fékk svar frá hæstv. landbrh. nú í vetur í febrúarmánuði á þskj. 795 við fyrirspurn minni um úthlutun andvirðis beingreiðslna af 7.500 ærgildum sem birtar voru í B-deild Stjórnartíðinda 19. desember. Í Stjórnartíðindum er vísað til sýslu sem einingar þar sem hverju sauðfjársvæði er veitt ákveðin stigagjöf og sýslurnar, svo sem Gullbringu- og Kjósarsýsla og sveitarfélögin innan þeirra talin upp, Borgarfjarðarsýsla, Mýrasýsla o.s.frv. Í þessu svari og í Stjórnartíðindum er vísað til sýslumarka sem ákveðinna umdæma. Herra forseti. Ég tel rétt að þessi þáltill. komist til hv. allshn. til umsagnar, skoðunar og afgreiðslu. Þó ekki væri nema af menningarsögulegum ástæðum tel ég rétt að skýra stöðu sýslna í stjórnsýslunni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um atvinnulýðræði. Auk mín eru flutningsmenn hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, Helgi Hjörvar og Ásta R. Jóhannesdóttir. Með þáltill. þessari er lagt til að hafin verði markviss athugun á því hvernig unnt er að innleiða hér á landi það sem kallað hefur verið atvinnulýðræði. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að skipa nefnd er hafi það hlutverk að kanna og gera tillögur um það hvernig unnt sé að tryggja áhrif starfsmanna á stjórnun og ákvarðanatöku í fyrirtækjum og stofnunum á vegum ríkis og sveitarfélaga. Nefndin skoði hvaða leiðir hafa verið farnar í nágrannalöndunum, einkum í Danmörku og í Þýskalandi og jafnframt á vettvangi Evrópusambandsins. Hún verði skipuð fulltrúum heildarsamtaka launþega og fulltrúum samtaka atvinnulífsins auk fulltrúa ráðherra og ljúki störfum fyrir 1. október 2004.`` Rökin fyrir auknum áhrifum starfsmanna eru m.a. þau að með auknu samstarfi og upplýsingastreymi er hægt að ná fram hagkvæmum áhrifum á rekstur fyrirtækis og stöðu starfsmanna. Aukið atvinnulýðræði bætir starfsanda, veitir stjórnendum aðhald, bætir kjör og eykur lýðræðislega stjórnunarhætti. Atvinnulýðræði vinnur gegn óeðlilegri valdasamþjöppun og er hluti af góðri fyrirtækjamenningu sem er mikilvægur þáttur í nútímastjórnun. Fleiri rök fyrir aðild starfsfólks að stjórnun félaga og stofnana eru m.a. að tekið er tillit til hagsmuna starfsmanna með því að bæta aðgengi að reynslu og upplýsingum sem starfsmenn búa yfir. Hægt er að skipta atvinnulýðræði í nokkur stig þar sem fyrsta stigið er óformleg upplýsingagjöf frá æðstu stjórnendum og eigendum til starfsmanna. Næsta stig er samráð um starfsumhverfi eða afmarkaða þætti í stjórnun fyrirtækisins. Þriðja stigið felur í sér að ráðandi hópar, þ.e. eigendur, æðstu stjórnendur og starfsmenn, taka sameiginlega ákvarðanir um stjórnun fyrirtækisins. Oft er rætt um tvær leiðir sem eru færar til að auka áhrif starfsmanna innan félaga og stofnana. Önnur er sú að starfsmenn hafi áhrif á mál sem snerta vinnutilhögun, svo sem vinnutíma, aðbúnað, kaup og kjör. Hin felst í því að auka áhrif starfsmanna á stjórnun. Hvorugt er algengt hérlendis og eru Íslendingar langt á eftir nágrannaþjóðunum hvað varðar þessa þætti í skipulagi atvinnulífsins. Fyrirtæki hafa í auknum mæli horfið frá miðstýringu til dreifstýringar þar sem einstakir starfsmenn taka sífellt meiri þátt í ákvörðunum sem tengjast vinnu þeirra. Talið er að gott samband milli stjórnenda og starfsmanna sé í þágu beggja og hafi í för með sér bættan hag fyrirtækis, svo og betri starfsanda, ánægðari starfsmenn og betri launakjör. Atvinnulýðræði er þannig góð aðferð til að styrkja félög og stofnanir, auka framleiðni og hækka laun, auk þess sem þessi leið eykur nauðsynlegt eftirlit í heimi vaxandi samkeppni. Í löggjöf Evrópusambandsins eru ákvæði um atvinnulýðræði og er vikið að því í kafla um félagaréttarákvæði EES-samningsins. Nú þegar hefur tilskipun ráðsins 2001/86/EB frá 8. október 2001, um viðbætur við stofnsamþykktir fyrir Evrópufélög að því er varðar aðild starfsmanna, verið felld inn í EES-samninginn í samræmi við ákvörðun sameiginlegu EES- nefndarinnar sem staðfest hefur verið af Alþingi. Í greinargerð sem fylgdi tillögu til þingsályktunar um staðfestingu á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar sagði m.a.: ,,Tilskipun 2001/86/EB er ætlað að vernda rétt starfsmanna til aðildar að málum og ákvörðunum sem snerta starfsemi Evrópufélagsins sem þeir vinna hjá. Um önnur málefni sem varða félagsmála- og vinnulöggjöf, einkum um rétt starfsmanna, samkvæmt reglum aðildarríkjanna, til upplýsinga og samráðs, fer að viðeigandi, innlendum ákvæðum sem gilda með sömu skilyrðum um hlutafélög. Miða ákvæði tilskipunarinnar að því að tryggja að reglur um aðild starfsmanna í þátttökufélögunum í stofnun Evrópufélags hvorki hverfi né að vægi þeirra minnki við stofnun Evrópufélagsins.`` Síðar segir í sömu greinargerð, með leyfi forseta: ,,Þar sem bein þátttaka starfsmanna í stjórn fyrirtækja tíðkast almennt ekki á íslenskum vinnumarkaði eru ekki líkur til þess að tilskipunin muni leiða til þess að réttindi launamanna minnki með tilkomu Evrópufélaga. Þvert á móti er líklegra að í einhverjum tilvikum geti stofnun Evrópufélags leitt til þess að íslenskir starfsmenn félagsins öðlist meiri rétt en áður á grundvelli reglna tilskipunarinnar, þ.e. í þeim tilvikum sem starfsmenn erlendra félaga sem þátt taka í stofnun félagsins eiga á grundvelli laga í því aðildarríki eða samþykkta viðkomandi félags rétt til aðildar að ákvarðanatöku í félaginu.`` Það er ljóst, virðulegi forseti, að þessar reglur munu aðeins gilda um Evrópufélög og því er full ástæða til að skoða þessi mál hvað önnur félög varðar og jafnframt stofnanir hins opinbera. Þótt hagsmunir starfsmanna og vinnuveitenda geti oft farið saman innan fyrirtækis takast þessir aðilar einnig á, einkum um kaup og kjör. Þróunin hérlendis virðist sú að fyrirtækja- og stofnanasamningar verði gerðir í ríkari mæli en áður. Hér á landi hefur hlutabréfamarkaður rutt sér til rúms og eignaraðild dreifst í fjölmörgum félögum. Það ýtir enn frekar undir þátttöku starfsmanna í ákvörðunum innan einstakra fyrirtækja og stofnana eins og þessi tillaga gerir ráð fyrir. Í núgildandi lögum um hlutafélög og einkahlutafélög er heimild til að veita megi stjórnvöldum eða öðrum rétt til að tilnefna einn eða fleiri stjórnendur. Þannig gætu hlutafélög, miðað við núverandi löggjöf, ákveðið að starfsmenn tilnefndu aðila í stjórn. Hins vegar er ekki vitað til þess að svo sé gert í nokkru íslensku hlutafélagi. Tilgangur þessarar tillögu er að koma því til leiðar að áhrif starfsmanna verði tryggð á stjórnun fyrirtækja og stofnana. Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa í huga að atvinnulýðræði er tiltölulega vanþróað hér á landi og að við erum áratugum á eftir nágrannaþjóðunum hvað varðar áhrif starfsmanna á stjórnun fyrirtækja. Ástæða er til að skoða, herra forseti, vandlega þær leiðir sem farnar hafa verið í Danmörku. Þar er atvinnulýðræði tryggt með þeim hætti að starfsmenn kjósa tiltekið hlutfall stjórnarmanna í hlutafélögum. Jafnframt mætti nefna að tillaga þessi á rót sína að rekja til frumvarps sem var fyrst flutt á 121. þingi af þáverandi þingflokki jafnaðarmanna en fyrsti flutningsmaður var Ágúst Einarsson. Hans frv. byggði m.a. á þessari dönsku leið, þ.e. að starfsmenn kjósi tiltekið hlutfall stjórnarmanna í hlutafélögum. Sú leið var lögð til í þessu frv. á sínum tíma, 121. löggjafarþingi, og sótti fyrirmynd sína til Danmerkur. Það að auka áhrif starfsmanna innan fyrirtækja og stofnana er leið sem búast má við að skili mestum árangri á tiltölulega skömmum tíma. Einnig hafa verið ákvæði í þýskri löggjöf frá um 1950 um áhrif starfsmanna á stjórnun fyrirtækja og stofnana. Í Noregi var starfsmönnum ríkisfyrirtækja veittur réttur til þess að velja fulltrúa í stjórn þegar árið 1947. Ákvæðin í dönsku hlutafélagalöggjöfinni um rétt starfsmanna til að kjósa fulltrúa í stjórn félaga eru frá árinu 1973 og hafa reynst vel. Ákvæðin gilda um fyrirtæki sem hafa 35 starfsmenn eða fleiri. Tilgangur þessarar tillögu er fyrst og fremst að opna umræðu um atvinnulýðræði í íslenskum félögum og stofnunum. Norðurlöndin hafa náð langt á þessu sviði, svo og Þýskaland og reyndar mörg lönd innan Evrópusambandsins. Herra forseti. Flutningsmenn telja að almennar reglur um atvinnulýðræði sem tækju til allra félagaforma sem og stofnana ríkisins mundu styrkja íslenskt atvinnulíf og bæta kjör launafólks, jafnframt því að greiða fyrir aukinni framleiðni félaga og stofnana og bæta þar með samkeppnisstöðu þeirra á alþjóðamarkaði. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þessa tillögu nú við fyrri umræðu málsins. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til síðari umræðu og ég geri ráð fyrir, virðulegi forseti, að málið eigi heima í félmn. og legg til að því verði vísað til hv. félmn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um úrræði fyrir áfengis- og vímuefnaneytendur, sem hv. þm. Þuríður Backman flytur ásamt mér. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að láta fara fram könnun á forvarna- og meðferðarúrræðum fyrir áfengis- og vímuefnaneytendur. Í framhaldi af slíkri könnun verði settar fram tillögur um úrbætur með það fyrir augum að stuðla að heildstæðum lausnum og markvissri nýtingu fjárstuðnings frá hinu opinbera.`` Í greinargerð með tillögunni er á það bent að starfsemi á sviði forvarna og meðferðarmála hafi aukist jafnt og þétt á undanförnum árum og er óhætt að segja að margt mjög gott hafi verið gert á þessum vettvangi. Engu að síður er það svo að það forvarna- og meðferðarkerfi sem við búum við er ekki heildstætt. Það kann að hafa ýmsa kosti í för með sér en einnig mikla veikleika. Hverjir skyldu kostirnir vera? Kostirnir kynnu að vera þeir að í sveigjanlegu umhverfi er svigrúm fyrir nýja aðila að hasla sér völl með ný úrræði og slíkt kann að stuðla að framförum. En veikleikarnir eru einnig mjög miklir og vega talsvert þungt að mínu viti. Þannig er boðið upp á úrræði sem eru mjög misjöfn að gæðum. Í athugun sem Grímur Atlason gerði fyrir Félagsþjónustu Reykjavíkur kemur fram að aðilar sem veita vímuefnameðferð á Íslandi eru eftirfarandi: Landspítali -- háskólasjúkrahús, SÁÁ, Samhjálp, Byrgið, Krýsuvíkursamtökin, Reykjavíkurborg (með áfangaheimili), fangelsi, trúfélög og ýmsir sjálfstætt starfandi aðilar. Það hefur iðulega verið bent á að eftirlit með þessum aðilum virðist bæði tilviljunarkennt og skipulagslaust. Málefni þeirra heyra undir tvö ráðuneyti og jafnvel fleiri, eins og reyndin var til skamms tíma með Byrgið þegar það var á Miðnesheiði. Þá kom utanrrn. einnig við sögu, en það er að sjálfsögðu á öðrum forsendum en þeim sem ég er að vísa til í stjórnsýslunni. Flókinn rekstrargrundvöllur þessara aðila er ekki til þess fallinn að gera starfsemi þeirra gagnsæja eða stuðla að heildstæðri vímuefnameðferð á Íslandi. Landspítali -- háskólasjúkrahús fær allt sitt rekstrarfé í gegnum opinbera sjóði en SÁÁ og fleiri þurfa að treysta á framlög einkaaðila og félaga. Ég verð að segja að mér finnst það mjög vafasamt að aðili eins og SÁÁ sem rekur í reynd sjúkrahús, skuli þurfa að treysta á safnanir og fjárframlög frá einkaaðilum. Þegar stofnanir vinna sér sess sem sjúkrastofnanir eða spítalar þá finnst mér að þær eigi að fá inngöngu í kerfið, ef svo mætti að orði komast. Ég er ekkert alveg viss um að þessi hugsun sé með öllu ill eins og ég gat um áðan, með sveigjanleikann í kerfinu. Nýir aðilar geta komið til sögunnar en þegar þeir hafa sannað sig eftir áratuga reynslu, þá fái þeir aðgöngu að kerfinu. Við leggjum áherslu á að reynt verði að stuðla sem markvissast að sameiginlegum markmiðum þegar sköpuð eru úrræði fyrir áfengis- og vímuefnaneytendur þannig að kerfið sé heildstætt að þessu leyti. Og við leggjum til atriði í þremur liðum sem við viljum að tekin verði til gagngerrar skoðunar, en þau eru eftirfarandi, við setjum þau fram í spurningarformi því við viljum fá um þetta umræðu og skoðun: 1. Er hægt að koma á markvissara eftirliti með meðferðarúrræðum vímuefnaneytenda á Íslandi? 2. Væri til bóta að gera kröfu um árangurstölur frá þeim aðilum sem sinna meðferð vímuefnaneytenda á Íslandi og þær þá teknar saman af hlutlausum aðilum, samanber rannsóknir Kristins Tómassonar árið 1995 og 1996? 3. Kemur til greina að setja á laggirnar greiningar- og ráðgjafarstöð/móttökustöð sem sinnti móttöku og greiningu allra þeirra sem leituðu sér aðstoðar vegna vímuefnavanda á Íslandi? Greiningar- og ráðgjafarstöð vísar til ákveðinnar hugsunar, kannski fremur en til stofnunar. Við erum að vísa til þess að kerfið komi sér upp ákveðnum stöðlum sem auðveldi fjárveitingavaldinu að taka ákvarðanir um hvern eigi að styrkja og á hvaða forendum eigi að styrkja hann. Við sjáum þetta gerast aftur og ítrekað, að upp spretta stofnanir, velviljaðar, duglegar, eru að sinna nauðsynlegum verkum, vinna þjóðþrifaverk. En á hvaða forsendum á fjárveitingavaldið síðan að koma til móts við þær? Hér þykir okkur vanta staðlana, hina faglegu staðla. Og hvort sem það yrði gert í stofnun, greiningarstöð, eða með öðrum hætti er nokkuð sem við auglýsum eftir umræðu um. Talsvert hefur verið skrifað um þessi efni að undanförnu. Ég vísa t.d. í ágætar greinar Gríms Atlasonar í blöðum. Mér er kunnugt um að það eru ekki allir á einu máli á þessum vettvangi nema síður sé. Það sem við erum að auglýsa eftir er þetta: Við erum að auglýsa eftir góðri umræðu um þessi mál með það að markmiði að færa þessa starfsemi alla inn í markvissari farveg. Við segjum undir lokin í greinargerð með þáltill. okkar, með leyfi forseta: ,,Mikið starf hefur verið unnið á þessu sviði heilbrigðisþjónustu síðustu áratugina og margt gott af því leitt. Á því er ekki nokkur vafi. Margt bendir þó til að hægt væri að ná enn betri árangri með markvissara skipulagi og virkara eftirliti. Að því miðar þessi tillaga.``