Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (G. B.) Stjórnarráðið hefir með brjefi, dags. 15. þ. m„ tjáð mjer, að farist hafi fyrir á árinu 1918 að kjósa varamenn í landsdóm, samkvæmt 8. gr. laga nr. 11, 20 okt. 1905, en nú hafi varamenn þessir verið kosnir á síðastliðnu ári, að tilhlutun ráðuneytisins. Af þessum kjörnu 72 varamönnum ber því nú að nefna frá 24. Þessum tvennum tylftum manna má ryðja hvort heldur með einfaldri kosningu eða listakosningu. Þess hefir verið farið á leit við mig, að listakosning verði viðhöfð, og hefir mjer borist einn listi, sem á standa þessi nöfn: Jón Ólafsson. kennari í Vík, Eggert Pálsson, prófastur á Breiðabólstað, Einar Jónsson, hreppstjóri á Kálfsstöðum, Ólafur V. Briem, prestur á Stóra-Núpi, Gísli Skúlason, prestur á Stóra-Hrauni, Magnús Jónsson, bóndi í Klausturhólum, Gísli Jónsson, bóndi á Stóru-Reykjum, Guðmundur Einarsson, prófastur í Ólafsvík, Kolbeinn Jakobsson, hreppstjóri í Unaðsdal, Kristján Linnet, sýslumaður á Sauðárkróki, Pálmi Pjetursson, kaupmaður á Sauðárkróki, Pjetur Ólafsson, sýslunefndarmaður á Hranastöðum, Stefán Stefánsson, bóndi á Varðgjá, Ingólfur Bjarnarson, hreppstjóri í Fjósatungu, Þórður Gunnarsson, hreppstjóri í Höfða, Halldór Stefánsson, bóndi í Hamborg í Fljótsdal, Sveinbjörn Guðmundsson, stöðvarstjóri á Reyðarfirði, Einar Friðriksson, bóndi í Hafranesi, Garðar Gíslason, kaupmaður í Reykjavík, Klemens Jónsson, fyrv. landritari í Reykjavík, Ottó N. Þorláksson, Vesturgötu 29 í Reykjavík, Eggert Claessen, hæstarjettarmálaflutningsmaður í Reykjavík, Helgi Sveinsson, bankastjóri á Ísafirði, Ottó Tulinius, kaupmaður á Akureyri, alls 24 nöfn. Fleiri listar hafa ekki borist, og lýsi jeg þá yfir því, að þessir tuttugu og fjórir menn, sem á listanum eru taldir, eru rjett kvaddir frá við ruðning úr landsdómi, og verða þessi úrslit tilkynt forseta landsdóms. III. Áskorun um kvöldfundi. Á 61. fundi í Nd., þriðjudaginn 3. maí, áður en gengið vari til dagskrár, mælti

Halldór Steinsson Þó það sje venja hjer á þingi að vera stuttorður við 1. umr., get jeg þó ekki komist hjá að vera nokkuð langorður í þetta skifti. Eins og nú stendur, er kvartað mjög um dýrtíð og viðskiftakreppu. Það er kvartað yfir aðgerðaleysi þings og stjórnar og að þessum vandræðum verði að ryðja burt. Þessar kvartanir eru á fullum rökum bygðar. Síðan 1914 hefir dýrtíðin farið vaxandi, og nú keyrir hún úr hófi. Menn hafa vonað, að dýrtíðin mundi batna, sjerstaklega nú upp á síðkastið, er spurst hefir um verðlækkun að mun í öðrum löndum, en sú von hefir brugðist. Þó er óhætt að segja, að vörur fari nú lækkandi alstaðar annarstaðar en á Íslandi. Engan skyldi því furða á því, þótt menn hugsi áhyggjufullir um þennan ófögnuð og brjóti heilann til þess að finna eitthvert ráð við kvilla þessum. Til þessa eru margar ástæður; mætti nefna peninga- og bankamálin, sem eru í mesta ólagi, og eru þau þó ein af helstu slagæðum viðskiftalífsins. Sala afurðanna hefir og brugðist. Og ofan á þetta bætast viðskiftahömlur, sem upphaflega voru gerðar í sparnaðarskyni, en hafa borið alveg gagnstæðan árangur. Það er ekki einhlítt að benda á sparnað. Aukin framleiðsla er ómöguleg, því alt þar tilheyrandi fer stórhækkandi; framleiðslan samsvarar ekki þörfunum. Í sjálfu sjer er sparnaðurinn góður, en hann kemur ekki að notum, ef því litla, sem sparað er, er kastað á glæ. Annars hefi jeg litla trú á lagaboðum til sparnaðar. Það eru margir bláfátækir, sem hafa naumast í sig og á, og ef á að fara að heimta af þeim meiri sparnað, þá er það það sama og að skipa þeim að svelta. Það verður að grafa dýpra fyrir ræturnar á þessu ólagi. Það verður að koma skipulagi á bankamálin, afnema viðskiftahömlurnar og hleypa inn nýjum, heilbrigðum versl.- straumum, bygðum á frjálsri samkepni. Með þessu frv. yrðum við keyrðir enn dýpra niður í kreppu þá, sem enn er og ekki sjest fyrir endann á. Án þess að jeg vilji fara nokkuð nánara út í landsverslun - það geri jeg líklegast síðar - vil jeg með nokkrum orðum minnast á frv. Hinar 3 ástæður, sem tilgreindar eru í aths. stjórnarinnar við frv., eru allar heldur veigalitlar. 1. ástæðan er sú, að tryggja landinu góðar og ódýrar vörur. Já, miklir menn erum við, Hrólfur minn. Annars er nú vanalegra hægara að lofa en efna slíkt. Höfum við hingað til átt kost á að fá góðar og ódýrar vörur hjá landsversluninni? Er nokkur ástæða til að halda, að það verði betra hjer eftir en undanfarin 6 ár? Jeg hefi enga trú á því. Það er engin ástæða til að álíta, að hún hafi tækifæri til að tryggja vörugæði betur en kaupmenn, og verðið verður engu lægra en hjá þeim. Landsverslun á þeim vörum, sem hjer um ræðir, hefir afarkostnað í för með sjer, og þarf þá til rekstrar hennar afarmikið fje, auk þess sem frv. gerir ráð fyrir að leggja talsverða upphæð í varasjóð. Þessi ástæða er fyrirsjáanlega mjög ljettvæg. 2. ástæðan er að varna því, að fóðurskortur eigi sjer stað, þótt stórar misfellur komi fyrir í árferði og aðflutningum. 3. ástæðan er að varna stórtjóni á búpeningi, þegar óvenjuleg vorharðindi ganga og þar af leiðandi fóðurskortur. Jeg held, að hægt sje fyrir stjórnina, í samráði við kaupfjelög, samvinnufjelög og kaupmenn að ráða fram úr þessu, án þess að landsverslun eigi sjer stað, því stjórninni er skylt að vera á verði, er einhver slík vandræði ber að höndum. Það er ekki hægt að segja annað en að allar þessar þrjár ástæður stjórnarinnar sjeu ákaflega veigalitlar. En aftur á móti eru margar á móti og sumar allþungar á metunum. Skal jeg þar leyfa mjer að benda á eina, sem jeg tel nægilega til að sanna, að landinu sje með þessu teflt hreint og beint í fjárhagslegan voða. Eins og allir vita, kvartar stjórnin mjög undan fjárskorti sínum, og er það síst að ófyrirsynju, þar sem tekjulindir hennar gera ekki betur en hrökkva til þess að halda stjórnarbákninu gangandi, og ýmsar nauðsynlegar framkvæmdir verða við það að sitja á hakanum. - En hvað hugsar þá stjórnin með því að fara að fitja upp á öðru eins og þessu? Ætlar hún, að hún geti fjelaus ráðist í slíkt? Henni ætti þó ekki að vera minna ætlandi en að vera það ljóst, að það þarf afarmikið fje til að reka slíka verslun, svo mikið fje, að það myndi skifta mörgum miljónum króna, sem til láns þyrfti að taka. Yrði þetta og þeim mun tilfinnanlegra, sem landsverslun þessi yrði jafnan að liggja með miklar birgðir og of fjár fast í þeim. En gerum nú ráð fyrir, að lán fáist og verslun þessi komist á fót. Hverjar yrðu þá afleiðingarnar? Að minni hyggju yrðu þær alt annað en glæsilegar. Þetta myndi að eins herða á viðskiftaböndunum og auka fjárhagsvandræðin, sem virðast þó fullnóg fyrir. Eins og kunnugt er, lækka vörur nú óðum erlendis. Ef því landsstjórnin keypti inn vörur í stórum stíl, þá mundi hún að skömmum tíma liðnum sitja með birgðir til sölu, sem seljast yrðu talsvert hærra en vörur, sem væru þá keyptar gagngert frá útlöndum. Þessa gætir síður með heildsala og kaupmenn, sem jafnan kaupa í smáum stíl. - Er hætt við, að mörgum myndi, er til lengdar ljeti, þykja þröngt við að búa, en við því yrði þó ekki gert, því auðvitað yrði landsstjórnin að selja sjer að skaðlausu. Til þess að benda á, að þetta er ekki sagt út í bláinn, nægir að taka dæmin frá landsversluninni. Það verður víst varla með tölum talið, hve mikið hefir tapast á birgðum þeim af kolum, sykri og kornvöru, sem hún hefir legið með að óþörfu. Það er litlum efa bundið, að svona myndi fara, og ekki betur, ef verslun sú, sem hjer er um að ræða, kæmist á fót. Jeg skal að endingu geta þess, að mjer líst svo þunglega á frv. þetta og stefnu þá, er það ber með sjer, að jeg hefði ekki orðið því fylgjandi, þótt það hefði verið borið fram á „normölum“ tímum, en því síður nú. - Er ekki trútt um, að mig furði á stjórninni fyrir að hafa einurð og þrek til þess að leggja það fram fyrir þetta þing.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg efa það ekki á nokkurn hátt, að frv. þetta sje flutt af heiluni hug. Er það og drengilegt að reyna til að koma fram því, er þá dreymdi um í æsku, þegar menn verða nokkurs ráðandi. - En hvað frv. þetta snertir, þá virðist mjer það algerlega ófallið til þess að verða að lögum, að minsta kosti á þessu þingi. Það hefir það sameiginlegt við önnur einkasölufrv. stjórnarinnar, hve mjög höndum er kastað til undirbúningsins; kostnaðurinn við framkvæmd laganna er ekki rannsakaður til neinnar hlítar. Stjórnin sýnist hvorki hafa gert sjer, nje þá heldur þm., neina viðunandi grein fyrir stofnkostnaðinum nje heldur rekstrarkostnaðinum, og verður það undirbúningsleysi tilfinnanlegast að því er þetta frv. snertir, af því að hjer veltur á langhæstri fjárhæðinni. Flest það, er að framkvæmdum lýtur, á að ákveðast eftir á - með reglugerðum. - Land þetta á því ekki lengur að byggja með 1ögum, heldur með reglugerðum, sem vel geta orðið að ólögum. Það er líka athugavert, að hjer er á því bygt að afla útlendrar vöru til fóðurbætis, þótt svo mikið sje af þeirri vöru í landinu sjálfu. Undanfarin styrjaldarár hafa þó kent þjóðinni, hve holt það er að byggja framtíð sína eftir föngum á heimafengnum afurðum. Enginn veit heldur, hve mikið lánsfje myndi þurfa. Og er svo víst, að lánið myndi fást? Fengist það ekki, þá yrði það fremur til álitshnekkis fyrir landið út á við, en stjórnina sjálfa inn á við. En sje nú gert ráð fyrir því, að lánið fáist, með hverjum kjörum myndi það verða? Lánið þyrfti að vera til 20 ára. Síðastliðið sumar tók frakkneska stjórnin 1 miljarð dollara að láni hjá einum auðmanni í Vesturheimi, og varð að skuldbinda sig til að greiða 8 af hundraði í þessi 20 ár. Víst mundi þetta litla ríki ekki komast að betri kjörum. En ekki skiftir það minstu máli í mínum augum, að mjer finst ógerningur að ráðast í þetta nú, eins illa og fjárhagnum er komið hjá okkur, og þá einkum það, hver vandræði eru að verða í landinu með það að útvega atvinnuvegum landsins það rekstrarfje, sem þeir þurfa. Eigi að leggja vörurnar upp á öllum verslunarstöðum landsins, þá verður að hafa hús á hverjum þessum stað, til þess að geyma vörurnar í, því rjett er, að saman fari rjettindi og skyldur, og ekki er þá hægt að heimta, að kaupmenn birgi sig upp að vörunni, nema eftir því, sem þörf kallar að. - Tökum dæmi: Kaupmaður vill fá, segjum 50 poka af kornvöru að haustnóttum. Ætti þá að skylda hann til þess að geyma, segjum 10 poka fram í aprílmánuð og svo koll af kolli, þá yrði af þessu talsverður kostnaðarauki fyrir verslun hans, en aðalbirgðirnar verður landið að geyma á hverjum stað, þangað til þær seljast upp. Undir þær birgðir þyrfti mikið húspláss, og hlyti þetta því að hafa í för með sjer geysilegan byggingakostnað, því það væri algerlega undir hælinn lagt, hvort hægt væri að fá geymslustað með hæfilegum kjörum. Er ekki við því að búast, að kaupmenn fyndu neina hvöt hjá sjer til þess að hliðra til við landsstjórnina í því efni, svo framarlega sem þeir gætu geri eitthvað annað við hús sín, sem væri jafnábatavænlegt. Af þessu leiddi og það, að nokkru af þungavöru landsins væri kipt burt frá þeim samgöngutækjum meðfram ströndum landsins, sem landssjóður yrði að kosta hvort eð er og þjóðin á heimtingu á að ríkið sjái um og styrki. Yrði þetta því sýnilega kostnaðarauki fyrir ríkið. Væri vörunum lagt upp á aðeins fáa staði og yrði þetta þannig nokkurskonar ný landshornaverslun í líkingu við þá landsverslun, sem hjer hefir verið rekin undanfarin ár, þá myndi leggjast svo stórfeldur aukakostnaður til flutningsgjalds, framskipunar og uppskipunar, á vöruna, að ótrúlegt er, að það hjeldist uppi til lengdar, enda er slík landshornaverslun með öllu óviðunandi. Jeg er þeirrar skoðunar, að ef til vill væri rjettast, að mál þetta hyrfi algerlega af dagskrá þingsins að þessu sinni. Jeg tel stjórninni lítinn ávinning að því, að það verði þrautrætt í þessum búningi, en þingið hins vegar nóg með sinn tíma að gera. Þó skal jeg taka það fram, að af því að málið er svo mikilvægt, þá vil jeg ekki amast við því, að það fari til 2. umr. og athugist í nefnd.

Sigurður Eggerz Þetta mál kom, að því er mig minnir, fyrst fram árið 1913 hjer í hv. deild. Þá var hugmynd þeirri, sem kemur svo greinilega fram í þessu frv., hreyft af hæstv. forseta, 6. landsk.þm. (G. B.). Jeg man, að jeg mælti þá sterklega á móti þessari stefnu, og þau rök, sem jeg hafði þá fram að færa, get jeg í dag flutt af jafnmikilli sannfæringu, á þessum þingfundi. Jeg skal játa, að það er að bera í bakkafullan lækinn, að jeg fari nú einnig að deila hjer á stjórnina og álasa frv. þessu, því þetta hefir þegar verið gert allrækilega, af þeim hv.þm., sem þegar hafa tekið til máls. En með því að hjer er að ræða um mikilvægt stefnumál, þá vil jeg þó með nokkrum orðum gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Jeg verð að segja það, að jeg furða mig á því að sjá ekki alla hæstv. stjórn hjer á þessum fundi, þar sem slíkt stefnumál og þetta er á dagskrá. Því þar sem hjer er ekki að ræða um neinar ófriðarákvarðanir, heldur horft beint við framtíðinni, þá verður tæplega annað sjeð en að stjórnin, í frv. þessu, sje að marka stefnu sína í verslunarmálum. Það getur heldur engum blandast hugur um, að stjórnin sje öll sammála í þessu efni; má sjá það ljóslega á öðrum frv. hennar, sem eru af sama toga spunnin. Jeg skal undir eins taka það fram, að jeg er algerlega andvígur þessu frv., eins og einokunarstefnunni yfirleitt, og það sama get jeg fullyrt fyrir hönd þess flokks, sem jeg skipa sæti í. Eitt af því, sem hæstv. stjórn telur mæla mjög með frv., er það, að gefið sje, að betri innkaup fáist, er öll kornvöruverslun sje þannig á einni hendi. Jeg skal ekki neita því, að reglan sje sú, að hægt er að ná betri kjörum á vöru, þegar keypt er inn í stórum stíl. En þó er á það að líta, að þegar innkaup þessi eru öll á hendi eins manns, þá veltur alt á því, hve hæfur hann er til starfans. Embættismaður þessi skal, samkv. frv., vera skipaður af stjórninni. Ef nú svo illa tækist til, sem ekki er óhugsandi, að val þetta færi að einhverju leyti í handaskolum hjá henni, þá er helst til mikið í húfi. Jeg fyrir mitt leyti er hræddur við að leggja svo mikið vald í eins eða fárra manna hendur. Þar sem um slíkar lífsnauðsynjar er að ræða, gæti auðveldlega orðið veruleg hætta á ferðum, ef mistök yrðu, og er jeg algerlega mótfallinn að tefla í nokkru á tvær hættur í þeim efnum. Það er alment viðurkent, að einvaldsstjórn myndi vera hin besta og heillavænlegasta hverju ríki, ef einvaldurinn væri bæði góður maður og vitur og hefði yfirburðaþekkingu til að bera á starfa sínum. En þó nú í einhverju ríki væri völ á slíkum manni, þá myndu trauðla margir fúsir til þess að koma á slíku stjórnarfyrirkomulagi og leggja alt vald í hendur einum manni, bara af ótta við þá, sem eftir hann kæmu til að sitja á veldisstólnum. Þannig er og farið um slíkar framkvæmdir, sem hjer er um að ræða. Þótt hæstv. stjórn hitti á hæfan mann í fyrstu, þá gæti hún, eða einhver önnur stjórn síðar, veitt starfann manni, sem ekki væri stöðunni vaxinn. Það liggur í augum uppi, að sökum allrar afstöðu yrði sá sess mjög vandskipaður, og ef svo færi t. d., að erlent auðvald næði tökum á þeim manni, þá hygg jeg, að þing og þjóð myndi komast að raun um, að það væri ver farið en heima setið. Þá skal jeg enn vekja athygli á því, hvort ekki geti verið mjög varhugavert yfirleitt að flytja slík umsvifamikil ábyrgðarstörf sem þetta yfir á fárra manna hendur, sjeð jafnt frá siðferðilegu sem hagfræðilegu sjónarmiði. Það sljóvgar ábyrgðartilfinningu fjöldans, þegar stjórnin, eða fáir menn, verða nokkurskonar „forsjón“ hans í slíkum efnum. Það gerir menn kæruminni um, hvernig þessum framkvæmdum reiðir af, og, ef óhöpp vilja til, þollitla og ósanngjarna gagnvart framkvæmdavaldinu. Hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) lagði mikla áherslu á, að með þessu móti yrði landbúnaðurinn best trygður og því aftrað, að fje bænda hríðfjelli í hörðum vorum. Nú mun það öllum kunnugt, sem nokkuð þekkja til landbúnaðar, að það er einmitt mjög umdeilt mál og vandasamt að skera úr, með hverjum hætti fjenaður hjer á landi yrði best varinn gegn falli. Óttast jeg, að það gæti orðið til þess að gera bændur vogaðri með ásetning, ef þeir ættu jafnan, ef illa færi, von á hauk í horni, þar sem væru kornbirgðir landsverslunarinnar. - Ætla jeg, að öruggasta bjargráðið verði hjer, sem oftar, að reyna að auka þroska almennings og glæða skilning bænda á því, hve mikil ábyrgð hvíli á þeim og hvílíkan voða þeir geti teflt landinu í með vondum ásetningi. Auk þess sje jeg ekki, hvers vegna ekki ætti að vera hægt að tryggja landbúnaðinn að þessu leyti, þó að verslunin væri frjáls. Jeg hygg, að enn þá sje ekki fundin betri leið í verslunarviðskiftum en hin frjálsa samkepni, og allra síst hefir einokunarfarganið reynst Íslendingum nein heillaþúfa um að þreifa. Það eru að vísu margir nú, sem bera kviðboga fyrir því, að það sje farið að bóla á þeirri óheillavænlegu stefnu hjá kaupmönnum vorum, að þeir myndi hringi og haldi vörunni þannig í óeðlilega háu verði. En jeg ætla, að ekki þurfi að óttast, að sú stefna nái yfirhönd hjer á landi. Því eins og mönnum er kunnugt, þá er að rísa upp öflug hreyfing víðs vegar um land, sem ætti að vera nægileg hamla gegn ásælni kaupmanna. Þessi hreyfing er samvinnufjelagshreyfingin, með kaupfjelögin í broddi fylkingar. Jeg hygg, að það muni með tímanum verða slík samkepni milli þessara tveggja stefna, að síst sje ástæða til að bera neinn kvíðboga út af þessu. Jeg vil annars ekki þreyta hv. deild með því að fara lengra inn á þetta efni nú að svo stöddu. Virðist mjer því síður ástæða til þessa, sem þeir hv. þm , er þegar hafa tekið til máls, hafa orðið sammála í því að áfellast stjórnina út af þessu tiltæki hennar. Og jeg verð að taka í sama strenginn og þeir og játa, að jeg er meira en lítið forviða á því, að stjórnin skyldi hafa einurð til þess að koma fram með annað eins frv. og þetta, á þessum tímum, þegar fjárhagsörðugleikarnir eru eins miklir og nú á sjer stað. Eins og kunnugt er, kom síðasta stjórn lánum ríkissjóðs í allgott horf. Síðasta innanlandslánið, er hún tók, nam 3 miljónum, og var það aðallega ætlað til verklegra framkvæmda, en í annað mun það hafa farið, og ekki eftir af því meira en 900 þús. kr. Auk þess skildist mjer, að búið væri að endurgreiða landssjóði svo mikið af fje landsverslunarinnar, að eftir stæðu ca. 3 milj. kr. Það er því auðsjeð, að enda þótt tekjur ríkisins megi telja allgóðar síðasta ár, þá er fjárhagurinn mjög örðugur, og er því því furðulegra, að stjórnin skuli láta sjer detta í hug að bera fram slíkt frv. nú. Því til þessarar einokunarstarfsemi þarf mikið fje. Þar að auki var stjórnin ekki ólm í að taka lán, og álít jeg fulla ástæðu til að liggja henni á hálsi fyrir að taka ekki lán, til þess að bjarga við atvinnuvegunum. Eins og allir vita, liggur mikil hrúga af frv. frá stjórninni fyrir þessu þingi; þó er það aðallega eitt mál, sem allir hugsa nú um, og það mál er viðskiftakreppan. Er óhætt að segja, að ekkert mál sje neitt í samanburði við það. Jeg hefi aldrei komið á þing, þar sem eins miklir örðugleikar hafa verið fyrir dyrum og nú. Ef þingi og stjórn tekst að greiða úr flækju þessari, þá verður mikið hægt að fyrirgefa. Annars fer jeg ekki frekar út í þetta mál að sinni, en lýsi mig andvígan stefnu þessari og álít þinginu skylt að kveða hana niður.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Háttv. þm. Snæf. (H. St.) byrjaði ræðu sína með því að minnast á viðskiftahömlurnar. Hann fullyrti hiklaust, að viðskiftahömlurnar hefðu öfug áhrif við sparnað. Þetta er fullyrðing út í bláinn, og mun jeg ekki svara því frekar. Hann gat þess, að það, sem væri mest áríðandi, væri að koma betra skipulagi á bankamálin, og að þetta frv. sje ekki í þá átt. Jeg kannast fyllilega við það, að bankamálið er mikilsvert mál. En hvaða ástæða er til þess að blanda því saman við þetta frv.? Hann fór síðan að tala um einstaka liði þessa máls. Sagði hann, viðvíkjandi fyrstu ástæðunni í athugasemdunum, að hægt væri að útvega betri og ódýrari vörur en ríkisverslun gerði og að nægilegt væri að benda á landsverslunina og reynslu hennar í þessu máli. Þetta er líka fullyrðing út í bláinn. Jeg held, eins og hv. 2. landsk.þm. (S. E.) kannaðist við, að það sje ekki hægt að neita því, að það sje auðveldara að fá góðar vörur, ef mikið er keypt í einu, því þá er hægra að útvega sjer tryggingar fyrir vörugæðunum, og ekki síst þegar ríkið stendur fyrir kaupunum, að jeg ekki tali um, ef mölun í stórum stíl kemst á í landinu á rúg og hveiti, því langmest vandkvæði eru á um að fá gott, óskemt og ósvikið mjöl. Landsverslunin er einmitt ljós sönnun þess í mörgum tilfellum, að það er hægra fyrir ríkið en einstaka menn að fá góðar vörur og góð kaup, ýmist af því, að ríkið sjálft á í hlut, eða af því að kaupin eru stærri en hjá nokkrum einstaklingi. Jeg get ekki skilið, að nokkur skuli geta haldið því fram í fullri alvöru, að ríkið nái eigi eins góðum vörum og verði á vörum eins og einstakir kaupmenn. Háttv. þm. (H. St.) mintist á, að ein ástæða væri nægileg móti frv., og það væri fjárkreppan. Hv. 2. landsk.þm. (S. E.) mintist einnig á það, en nokkuð á annan hátt. Jeg geri nú ekki ráð fyrir, að stjórnin dembi þessu á, í trássi við allar kringumstæður. Menn verða að athuga, að frv. er ekki annað en heimild fyrir stjórnina til að kaupa rúg og hveiti og selja hjer, í 2. lagi taka lán og í 3. lagi að birgja landið að hæfilegum birgðum. Og þá fyrst, þegar þetta er nægilega undirbúið, getur komið til mála að hafa einkasölu. Háttv. þm. (H. St.) hefir vist ekki lesið þetta. Því, sem hv.þm. segir viðvíkjandi kostnaðinum, verð jeg að mótmæla, og er auðsjeð, að þar hefir verið málaður fjandinn á vegginn. Jeg geri alls ekki ráð fyrir, að forðasöfnun komist á, meðan peningakreppan er mjög hörð, t. d. ekki næstu 2 árin, enda er fordæmi fyrir því, að stjórnin geymi slíkar heimildir sem þessa, eftir kringumstæðum. Vjer höfum lög, sem eru hliðstæð þessum, og það eru lög um einkasölu á steinolíu. Hv. þm. Snæf. (H. St.) talaði um, að þetta ætti að vera keypt á þessum tíma. En það er einmitt sökum óhentugra tíma, að jeg geri ráð fyrir, að stjórninni sýnist hentugra að geyma framkvæmdir þar til betur stendur á.  (H. St: Það sjest ekki á frv.)  . Það liggur augljóslega í frv. og er tekið fram í athugasemdunum. Það er vitaskuld ekki hyggilegt að kaupa birgðir af vörum í einmitt byrjun fallandi verðs. Mjer heyrðist hv.þm. (H. St.) liggja stjórninni á hálsi fyrir það, að landsverslunin hafi legið með óþarfar birgðir af kornvöru og kolum. En mjer þætti gaman að vita, ef hann gæti bent mjer á með rökum, að landsverslunin hafi legið með óþarfar birgðir. Jeg skal taka það fram, að það leit ekki út fyrir, að kolabirgðirnar væru of miklar í haust, er alt útlit var fyrir, að ekki væri hægt að fá nein kol í Englandi. Hvað viðvíkur matarbirgðum landsverslunar, þá er síður en svo, að þær hafi reynst of miklar hingað til. Hefði komið sjer vel, þegar rúgmjölið steig í vetur, að hafa meira af því. Hveitibirgðir voru litlar hjer á landi, þegar hveitiverðið fjell. Hv. þm. Snæf. (H. St.) endaði ræðu sína með því að halda því fram, að það ætti að vera frjáls verslun í frjálsu landi. Jeg ætla ekki að fara út í það hjer, hvað sje frjáls verslun og hvað sje einokun. Hv. 2. landsk.þm. (S. E.) endaði sína ræðu einnig á því að tala um frjálsa verslun. það er sá fáni, sem þeir vilja draga að hún. Eins vil jeg geta, og það er það, að það er rangt að orði komist að kalla ríkisverslun einokun. - Einokunin hefir fyrir okkur sögulega þýðingu, niðrandi merkingu, sem alls ekki kemur heim við einkasölu nútíðarríkis í hag almennings. Þessu var alt öðruvísi varið, þá er verslun og atvinnurekstur var bundið og háð einkarjettindum einstakra stjetta og einstakra manna. Þá reis upp herópið frjáls samkepni og braut einokunarhöftin. En hún hefir eigi reynst sá verndargripur fyrir einstaklinginn, smælingjann, sem vonast var eftir. En ríkisverslun í frjálsu landi á að annast hagsmuni þegna sinna, á að vernda einstaklingana fyrir skaða, sem gæti orðið í frjálsri samkepni. Ekki að einoka eða okra, heldur vernda. Þetta er meint með ríkisverslun. Hins vegar álít jeg ekki ríkisverslun yfir1eitt heppilega, þó hún sje haganlegust í þessu tilfelli. Hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) fór hlýlegum orðum um frv., og kann jeg honum þakkir fyrir það. Hann kvartaði yfir því, að ekki fylgdi nein áætlun. Það er satt. Hún fylgir ekki, en af mjög skiljanlegum ástæðum. Fyrst og fremst sökum þess, hve verð er stopult nú á þessum tíma. Heldur ekki gott að áætla rekstrarkostnaðinn á meðan svo stendur. En það þarf enginn að efast um það, að verslunin hlýtur að bera sig í höndum ríkisins. Jeg get sagt þetta með fullri vissu, af því að jeg hefi reynslu meðal annars frá því fjelagi, sem jeg hefi stjórnað í mörg ár. Og jeg sje ekki, hvað ætti að vera því til fyrirstöðu, að ríkið gæti rekið kornvöruverslun eins og steinolíuverslun, sem því hefir verið heimilað. Þegar stjórnin tók upp landsverslun, samkvæmt áskorun Alþingis, voru engin lagaákvæði til að fara eftir, og hafa aldrei verið. Í þessu frv. eru þó frekar leiðbeiningar, sem hægt er að glöggva sig á, þegar nauðsyn krefur. Enn fremur eru aths. við frv. þetta álít jeg heppilegra en ítarleg lagafyrirmæli. Viðvíkjandi rekstrinum úti um land áleit hann ýmsa sjerstaka erfiðleika fyrir ríkið, frekar en aðra, og gerði hann sjer algerlega rangar hugmyndir um það. Auðvitað verður landsstjórnin að ná samkomulagi við kaupmenn og kaupfjelög um húsrúm og annað fleira, og tel jeg engan efa á, að yfirleitt muni það ganga greiðlega að komast að samningum við kaupfjelög og kaupmenn. Hjeraðsbúar munu álíta það sín eigin velferðarmál. Hv. 2. landsk.þm. (S. E.) mintist á, að um ríkisverslun gæti farið vel, ef stjórnin yrði heppin með valið á manninum, en ef illa tækist til með valið, gæti alt mistekist. Jeg kannast við þetta. Við höfum þess mörg dæmi, að menn mishepnast, sem standa fyrir verslun, jafnvel þeir, sem standa fyrir stærstum verslunum og hafa mest áhrif. En það á ekki að vera örðugt, jafnvel fyrir sjálfan ráðherrann, að líta eftir störfum forstöðumanns þessarar verslunar og auðvelt að víkja honum frá, ef þess gerðist þörf. Annars er þetta að engu leyti örðugri staða en þær, sem póstmeistari, símastjóri, vegamálastjóri o. fl. menn undir stjórnarráðinu, skipa. Jeg játa, að það veltur afarmikið á þeim mönnum, sem stjórnina hafa á hendi, en jeg geri ráð fyrir, að svo verði um hnútana búið, að síst verði örðugra að losa sig við þennan forstöðumann en annan fastan embættismann. Mætti að vísu margt um þetta segja.

Sigurður Eggerz Jeg hefi ekki ástæðu til að tala langt mál, og get vísað til þess, sem jeg sagði áðan. Að því er einkasölu á steinolíu snertir, sem hæstv. atvrh. (P. J.) mintist á, þá er þar öðru máli að gegna, þótt landið taki einkasölu á henni, þar sem steinolían er og hefir verið einokuð. Það er og heldur ekki sambærilegt að benda á verslun þá, sem landið hefir haft á styrjaldarárunum, þessu frv. til stuðnings, því eins og kunnugt er, voru það útflutningshöft í hinum ýmsu löndum, og þar af leiðandi ótti við skort á nauðsynjavörum í landinu, sem gerði það nauðsynlegt, að stjórnin annaðist um innkaup á neysluvörum til landsins. Það voru neyðarástæður, sem ekki má taka til greina, þegar rætt er um verslun landsins á venjulegum tímum. Hæstv. atvrh. (P. J.) talaði eins og hann byggist ekki við, að þetta mál ætti að koma til framkvæmda strax, en hví er þá komið með þetta frv. nú? Það er annars leitt, að hæstv. stjórn skuli ekki öll vera viðstödd, þegar rætt er um þetta mál, svo hægt væri að krefja hana sagna um afstöðu hennar í þessum málum yfirleitt, því þótt hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) standi hjer einn fyrir svörum, þá er það vitanlegt, að þetta er frv. allrar stjórnarinnar. Jeg skil það svo, að stjórnin sje með þessu frv. að marka stefnu sína í verslunarmálunum. Þess vegna þótti mjer rjett að lýsa skoðun minni á málinu. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að ef valið á forstöðumanni þessa fyrirtækis mishepnaðist, gæti stjórnin ávalt tekið í taumana og vikið honum frá. Þetta kann að vera satt. En við getum líka fengið ónýta stjórn, sem ekki gætir skyldu sinnar. Ef verslunin er frjáls, þá fær hver meðlimur þjóðfjelagsins að reyna krafta sína, og þeir, sem duglegastir eru í því að útvega sambönd og vörur, þeir hljóta ávalt að selja vöruna ódýrara en aðrir, og við þetta myndast samkepni, sem heldur vöruverði niðri. Auk þess skoða jeg það sem afarhættulegt að leggja svona mikið vald í hendur einum manni. Þótt svo færi, að vel tækist valið á manninum einu sinni, þá gætum við haft vonda stjórn, sem veldi virkilega af verri endanum, er mannaskifti yrðu. Flestir eru víst ásáttir um það, að einveldi sje best, ef trygging væri fyrir því, að ágætismaður sæti altaf við stýrið. Það myndi reynast best, að völdin væru í höndum virkilega góðs manns. En þótt svo væri, að einn slíkur maður væri uppi einhvern tíma, þá taka menn ekki í mál að taka upp einveldi, af ótta fyrir manninum, sem á eftir kynni að koma. Auk þess fer þjóðin á mis við nauðsynlega þroskun, ef hún er svift rjettindum sínum til þess að stunda atvinnuvegi sína. Það var mikil áhersla lögð á það af hæstv. atvrh. (P. J.), að ekki mætti nefna frv. þetta einokunarfrv., heldur einkasölu. En jeg held, að rjett sje að nefna þetta einokun. Það er orð, sem komið er inn í málið og á við samskonar verslunaraðferð og hjer er gert ráð fyrir. Þetta orð hefir sína sögu, og þjóðin veit, við hvað átt er. Og ef þessi einokunardraugur verður vakinn upp fyrir alvöru, þá eru til þeir kraftar í landinu, sem vonandi duga til þess að kveða hann niður. En því fyr sem það er gert, því betra.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg stend við það, sem jeg sagði áðan um þetta mál. Jeg held, að við megum ekki við því að hafna því fje, sem kaupmannastjettin vill leggja fram til verslunarrekstrarins. Við megum ekki taka það lánstraust, sem landið getur aflað sjer, frá aðalatvinnuvegunum, og nota það til rekstrar í þessu skyni. Það var minst á það áðan af hæstv. atvrh. (P. J.) og öðrum, að við ættum sjálfir að mala kornið, sem til landsins flyttist, og hvaða þýðingu það hefði, ef öll kornvara væri möluð í landinu sjálfu. Jeg er þar á sama máli. En það er engan veginn nauðsynlegt, að landið taki einkasölu á þessum vörutegundum, til þess að koma því í framkvæmd. Sem stendur eru engin skilyrði fyrir hendi til þess, að við getum neytt kornvöru, malaðrar í landinu sjálfu. En þegar komnar eru á fót nægilega margar mylnur til þess að mala alla þá kornvöru, sem til landsins flyst, þá getum við bannað að flytja malaða kornvöru til landsins. Vitanlega mun ekkert þing gera það, nema trygging sje fyrir því, að mjölið fáist jafnódýrt hjer og úr erlendum mylnum. Það, sem mjer þótti mestu máli skifta, var það, að hæstv. atvrh. (P. J.) talaði um, að málið ætti ekki að koma til framkvæmda fyr en eftir 2 ár. Ef sú er meining stjórnarinnar, þá finst mjer einsætt að fresta málinu nú, svo menn hafi nægan tíma til þess að athuga það í sambandi við þær breytingar, sem verða á högum þjóðarinnar næstkomandi 2 ár. Þá má og vænta þess, að frv. fái betri undirbúning og verði betur úr garði gert en nú. Nú fylgir t. d. engin kostnaðaráætlun málinu. En það hefði nauðsynlega átt að felast í greinargerð frv., svo sjeð yrði, hve mikinn kostnað væri ráðgert að ríkið hefði af framkvæmdum frv. Jeg skildi hæstv. atvrh. (P. J.) svo, sem hann teldi mig fara með kórvillu, þegar jeg hjelt því fram, að vörurnar ætti að flytja á hvern verslunarstað. Ef vörurnar verða ekki fluttar á hvern verslunarstað, þá verða þær auðsjáanlega langtum dýrari en þær eru með núverandi verslunarfyrirkomulagi, og dýrari en þær þyrftu að vera, auk þess sem strandferðaskip þau, sem ríkissjóður styrkir, færu á mis við miklar flutningstekjur, sem ríkissjóður yrði að bæta upp á annan hátt. Og þetta eru skyldur við landsmenn, sem ekki má vanrækja. En þeir, sem taka að sjer rjettindin, verða líka að inna af hendi skyldurnar. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að þörfin skapaði tryggingu fyrir ábyggilegri sölu þessarar vöru. Þetta er alveg rjett. Þetta eru neysluvörur, sem enginn getur án verið. Og maginn er harðasti húsbóndinn, sem við eigum. En það sannar ekki, að rjett sje nú þegar að taka einkasölu á þeim, ef engar tálmanir verða á aðflutningi þeirra og verslunin kemst í svipað horf og áður var.

Halldór Steinsson Hæstv. atvrh. (P. J.) vildi halda því fram, að viðskiftahömlurnar hefðu haft bætandi áhrif á hag landsins, og er hann þar á gagnstæðri skoðun við allan þorra landsmanna, að því er jeg þori að fullyrða. Álítur hann það ekki viðskiftahnekki fyrir landið, ef landsmenn eru neyddir til að kaupa vörur 100–200% dýrari en þær eru fáanlegar fyrir í nágrannalöndunum? Og hverju er það að kenna, öðru en viðskiftahömlum stjórnarinnar og því, hve mikið liggur fyrir af gömlum vörum í landsversluninni, sem keyptar voru þegar vörurnar voru í hærra verði? Eigi þetta frv. að geta náð tilgangi sínum, þ. e. þeim, að hafa ávalt miklar birgðir fyrirliggjandi af mjölvöru til verndar fóðurskorti búfjár, þá er einsætt, að kaupa verður inn mikið af vörunum í einu. En þar sem ekki mun gert ráð fyrir, að ríkissjóður eigi að reka verslun þessa með tapi, þá hlýtur hún að seljast með hærra verði en þyrfti nú, þegar vörur fara smálækkandi. Þá hjelt hæstv. atvrh. (P. J.) því fram, að það hefði verið vel ráðið að birgja landið að kolum síðastl. haust. Um það eru skiftar skoðanir. Jeg álít, að birgðirnar hafi verið of miklar, en það getur vitanlega verið álitamál, og ekki þörf að ræða um slíkt nú. Finn jeg svo ekki ástæðu til að andmæla fleiru af því, sem hæstv. atvrh. (P. J.) sagði.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Það er út af því, sem hv. 2. landsk.þm. (S. E.) sagði, að jeg tek nú til máls. Hann var að tala um stefnu stjórnarinnar. Hann vildi vekja athygli á því, að frv. þetta ætti að marka alveg sjerstaka, nýja stefnu hennar í verslunarmálunum. Jeg vonast þó eftir, að hann hafi tekið eftir því, sem jeg sagði og tók skýrt fram í fyrri ræðu minni, að stjórnin væri ekki með þessu frv. að marka neina nýja stefnu í verslunarmálunum yfirleitt, og jeg skýrði nánar frá minni eigin afstöðu til þess máls. Og þegar jeg segi eitthvað svo ljóst og afdráttarlaust, þá ætlast jeg til þess, að það sje tekið í fullri alvöru og einlægni. Jeg sagðist ekki vera á því, að ríkið ætti að taka að sjer verslun alment, a. m. k. ekki nema með undanfarandi breytingum á viðskiftalífi og stjórnarfyrirkomulagi, sem kosta langan tíma, jafnvel aldir. Þetta er dálítið annað en það, sem hv. 2. landsk.þm. (S. E.) vill láta eigna stjórninni. Jeg skal ekki fara út í deilur um verslunarmálin. Háttv. þm. vita allir, hverrar skoðunar jeg er í þeim málum. Jeg er og hefi verið fylgjandi samvinnufjelagsstefnunni og að kaupfjelög eigi smátt og smátt að koma í stað kaupmanna. Þetta er engum dulið. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið að sinni, en mun skýra skoðanir mínar fyrir nefnd þeirri, sem fær málið til meðferðar. Tel jeg rjett, að það verði háttv. landbúnaðarnefnd, því málið er landbúnaðarmál og lýtur, eftir eðli sínu, undir þá nefnd. Það er fyrst og fremst komið fram til þess að sporna við felli á búpeningi landsmanna.

Björn Kristjánsson Þetta mál er þannig vaxið, að ekki er hægt að skipa því þegjandi til nefndar. Jeg tek það fram, að það, sem jeg segi hjer, er ekki talað í neins flokks nafni. Jeg er utan flokka og mun verða það fyrst um sinn. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. atvrh. komi ekki á óvart, þótt jeg tjái mig frv. þessu mótfallinn. Það er ekki einasta það, að kostnaðarhlið málsins er í mesta máta ískyggileg, heldur álit jeg grundvöll frv., einokunar- eða einkasölugrundvöllinn, öldungis óhafandi. - Þeir, sem best þekkja til viðskifta- og fjármála í heiminum, hallast að frjálsri samkepni. Það eru ekki eingöngu fjármálamennirnir svo nefndu, sem eru á þessari skoðun, heldur meiri hluti almennings. Sama máli hygg jeg að sje að gegna um mikinn meiri hluta manna hjer á landi. Á 4 fundum, sem við þm. G.-K. hjeldum þar í kjördæminu, þar af 2 mjög fjölmennum fundum, voru aðeins 3 atkv. með landsverslun, en hin öll á móti, sem samþyktu svo hljóðandi tillögu, sem jeg skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp: „Fundurinn álítur, að frjáls samkepni í verslun sje landinu hollust til frambúðar, og er því mótfallinn, að landsverslun sje rekin framvegis.“ Það er alt svo meining alls þorra manna í Gullbringu- og Kjósarsýslu, að landsverslunina beri að leggja niður, og öll ástæða er til að ætla, að allur þorri landsmanna sje á sömu skoðun. Hæstv. atvrh. (P. J.) tók það fram, að tilgangur frv. væri sá, að tryggja landinu góðar og ódýrar vörur. Það er ekki nóg, að tilgangurinn sje góður. Það verður fyrst að hugleiða, hvort sá góði tilgangur næst með frv. Við höfum dæmi fyrir okkur, þar sem landsverslunin er. Í upphafi hennar fengum við ávalt góðar vörur frá versluninni; t. d. voru frönsku kolin og kolin frá Fleetwood góð. En svo var kolaútvegunin tekin af því góða firma þar, sem hafði annast hana, og lögð í hendur óreyndum unglingsmanni hjer, og síðan hefir ekki verið ástæða til að dást að góðu verði nje góðri vöru. Mikill hluti af kolabirgðum þeim, sem landið á nú, er ónýtur. Skipstjóri einn sagði mjer, að kolin væru óbrúkleg handa skipum. Hann kvaðst hafa tekið hjer kol, en orðið að fara inn í höfn til þess að fá betri kol, til þess að forða skipinu frá að reka í land, ef álandsvindur kæmi. Á hverri vöku kvaðst hann vera vanur að ausa út 6 strokkum eða blikkkörfum af ösku af vanalegum skipakolum, en af þessum kolum varð að fleygja útbyrðis 45 strokkum af úrgangi eftir vökuna. Þetta sýnir, að þótt tilgangurinn sje góður og stjórnin vi1ji tryggja góðar vörur, þá fer svona, er stjórn landsins hefir verslunarreksturinn með höndum. Árið 1917 var hjer feitmetisskortur svo mikill, að fólk varð um langan tíma að borða þurt. Stjórnin tók sig þá til og keypti fleiri tugi tonna af margarini frá Vesturheimi. En hvernig reyndist svo þessi vara? Þegar til kom og farið var að selja margarínið, reyndist það svo, að ekki var hægt að leggja sjer það til munns. Smjörlíkið reyndist því óseljandi. Veit jeg ekki, hvað af því varð. Geri ráð fyrir, að því hafi verið fleygt í sjóinn. Í fyrra sumar seldi stjórnin 200 hesta til Englands. Hún átti að útvega skipi því, er hestana sótti, flutning hingað upp. Hún ljet skipið flytja kol til landsins. Stjórnin borgaði skipi þessu í flutningsgjald 95 shillings fyrir tonn, sem eftir þáverandi gengi nam 119 kr. fyrir tonnið. En á sama tíma voru alment borgaðar 80 kr. á tonnið hingað til lands, þótt skipin fengju engan flutning til útlanda aftur. Jeg segi ekki, að stjórnin hafi verið að „draga landið upp“ með svona ráðstöfunum. En þegar hið opinbera á að hlutast til um svona mál, þá trassa menn að setja sig inn í málin, og til að stjórna eru þráfaldlega valdir menn, sem ekkert vit hafa á þessum málum. Vörurnar fást því ekki ódýrari með þessu fyrirkomulagi, eins og sjá má af þessu dæmi. Þá er ein ástæðan sú, að birgja landið með matvöru, til þess að vera viðbúnir að mæta nýjum ófriði. En jeg held ekki, að ástæða sje til þess nú að afla matvöru til handa landinu, ef til nýrrar styrjaldar skyldi draga. Fyrst er og að hafa peninga, mynt, til þess að kaupa fyrir matvöru, ef stríð skyldi skella á. Fyrir því þyrfti fremur að hugsa. Enn er ein ástæðan fyrir þessu frv. sú, að landsmenn eigi sjálfir að mala allan rúg og hveiti, sem til landsins flyst. Jeg er þar á sömu skoðun, því þá veit maður ávalt, hverskonar vöru maður leggur sjer til munns. En þetta má gera á alt annan hátt en þann, að veita stjórninni einkasölu á þessum vörutegundum. Nú kaupa menn mikið rúgmjöl; það er ljettara fóður en rúgur, og þá líka einni krónu ódýrara. En til að koma því á, að menn fari aftur að mala, þá má leggja toll á malað mjöl, en aftur engan á ómalaðan rúg og hveiti. Þá munu menn brátt komast upp á að kaupa rúg og ómalað hveiti. Þetta er einföld leið, og þarf ekki mikið fyrir að hafa. Aðalástæðan, sem hann færir fyrir frv., er sú, að sjá landsmönnum á þann hátt fyrir fóðri handa skepnunum. En þetta má gera á annan hátt. En hæstv. atvrh. (P. J.) sjer eigi önnur ráð til að tryggja búpeninginn. Hann taldi upp allar leiðimar, sem reynt hafði verið að fara, en áleit enga þeirra nothæfa. Með öðrum orðum, menn eru ekki viðbúnir að nota útlent fóður. Margir álíta, að landbúnaðurinn beri sig ekki, sje notað útlent fóður; því verði að takmarka skepnueignina við það fóðurmagn, sem hægt sje að afla í landinu sjálfu. Hæstv. atvrh. (P. J.) álitur eina ráðið, að ríkið kosti fóðurbirgðirnar og leggi kaupmönnum og kaupfjelögum þá skyldu á herðar að halda fóðrinu svo og svo lengi óseldu. En slíkt er alveg ómögulegt, því að það ríður í bág við öll viðurkend viðskiftalögmál. - Fjárhagshliðina þarf ekki að ræða; ríkið er nú óviðbúið að takast á hendur verslunarrekstur, sem útheimtir margar miljónir króna í rekstrarfje. Öll framkoma hæstv. atvrh. (P. J.) virðist benda á, að honum sje þetta ekki kappsmál, og jeg efast um, að hann áliti, að þetta sje landinu til góðs, því jeg þekki manninn svo, að hann hlýtur einnig að sjá einhverjar skuggahliðar á máli þessu. En sennilega hefir verið barið svo hart á dyrnar hjá honum, að hann hefir eigi sjeð sjer annað fært en ljúka upp.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg má til með að svara örfáum orðum hv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Hann mintist á vörugæði, og út frá því á kolin. Vitanlegt er, að enginn gat fengið kol frá Englandi eða Ameríku, nema ósigtuð. þetta gilti auðvitað jafnt fyrir landsverslunina sem aðra. Var leitað víða, og mjer er kunnugt um, að ómögulegt var að fá þau öðruvísi. Jeg talaði við kaupmann frá Englandi um þetta. Hann sagði, að ómögulegt væri að tryggja sjer, að kolin væru góð, og menn yrðu að sætta sig við það, sem menn fengju. Það, sem hv.þm. (B. K.) talaði um smjörlíkið, lýsi jeg ósatt.  (B. K.: Ekki ósatt. Það var ekki í tíð þessa ráðh.)  . Alveg sama. En það eru ekki kolin ein, sem ekki hafa verið eins góð sem skyldi. Þannig hefir t. d. rúgmjölið, sem komið hefir frá Danmörku, ekki altaf verið gott hjá landsversluninni, og ekki heldur hjá kaupmönnum. En þó fjekst ekki annað. Því að þá var ekki frjálst um þá vöru í Danmörku. En þegar frjálst val var, þá var það einnig gott hjá landsversluninni. Enginn getur neitað því, að hveiti hefir ávalt verið ágætt hjá henni, og sama má segja um sykurinn, að hann hafi vel þolað samanburð. Samningurinn um kolin í sambandi við hestaútflutninginn var gerður 20. maí, en þá var ekki komið verðfall á flutningsgjöldum. Verðfallið kom ekki fyr en seinna sumarsins. Það er satt, að flutningsgjaldið á kolunum var hátt, samanborið við það, sem síðar varð. En þessi samningur stóð í sambandi við hestasöluna, og var sá samningur heppilegri en annað, sem um var að gera. Því ekki var hægt að selja þá hesta í Danmörku, sem sendir voru til Englands, og hefðu þeir því að öðrum kosti orðið að vera ófluttir úr landi. Hv. þm. (B. K.) gat þess, að landbúnaðurinn bæri sig ekki með því að fóðra með útlendu fóðri. Jeg er honum sammála um það, nema ef til vill getur það komið til greina kringum kaupstaði. Hins vegar álít jeg, að ekki geti heldur komið til greina að nota síld sem kraftfóður, því jeg skil ekki, að síldarútvegurinn beri sig, nema að síldin verði seld dýrara en svo, að fært sje að nota hana sem skepnufóður í venjulegu ári. - En það veit hv.þm. (B. K.), að ekki borgar sig að fella búpeninginn, og það, sem jeg á við, er, að betra sje að kaupa útlent fóður en að fella hann. En ekki er þá heldur ætlast til, að til þess sje gripið nema í nauðsyn. Jeg hefi ekki tækifæri til að svara öllu, því að margt hefir verið að mjer rjett. Jeg býst við að fá seinna tækifæri til þess að tala um viðskiftalífið. Þetta frv. mun og ganga í nefnd, og vona jeg, að nefndin muni tala við mig og leyfa mjer að gefa frekari upplýsingar.

Bjarni Jónsson Jeg skal fyrst gera tvær stuttar athugasemdir við ræðu hæstv. atvrh. (P. J.). Það gladdi mig, að hann er okkur í nefndinni sammála um netalögin, enda getur það atriði varla verið vafabundið. Þó skal jeg geta þess, að um vötn, eins og Mývatn, þyrfti að sjálfsögðu sjerstök ákvæði, að svo miklu leyti sem þar er komið upp sjerstakt klak, en rjett til hagnaðar af því geta ekki aðrir átt en þeir, sem tekið hafa þátt í kostnaðinum við það. Annars stóð jeg aðallega upp til þess að vita það, að hæstv. stjórn skuli hafa lagt þetta mál fram nú eins og raun er á, sem sje á röngum grundvelli að því er snertir yfirráðarjett vatnanna. Þó stjórnin láti svo í veðri vaka, að henni hafi virst fleiri hv.þm. hallast að hinni röngu skoðun minni hl., þá er hvorttveggja, að fyrir slíku áliti eru engar sönnur í atkvgr. þingsins, og svo hitt, að stjórninni er skylt, sem slíkri, að halda fram rjetti ríkisins, á hvaða skoðun sem þeir kunna að vera persónulega, sem í henni sitja í svip, eða aðrir þingmenn. Sömuleiðis vil jeg taka það fram, út af orðum hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) um höf. frv., að hann er í þessu máli enn þá, eins og hann hefir áður verið, ákveðinn fylgismaður meiri hl. skoðunarinnar. Hitt virðist mjer ekki ámælisvert, þótt fátækur maður vinni sjer það til tekjuauka að vinna þetta starf fyrir stjórnina, og mega menn í því sambandi ekki gleyma því, að þær skoðanir, sem hann þarna hefir fært til forms, eru ekki hans skoðanir, heldur stjórnarinnar. Annars þarf jeg að þessu sinni ekki að fjölyrða um málið. Mönnum ætti að vera orðið það ljóst, hver áhrif það hefir á ókomnum árum, ef yfirráð vatnsaflsins komast í erlendar braskarahendur. Það er dauði íslensku þjóðarinnar. Þess vegna var það skylda stjórnarinnar, eins og allra annara góðra Íslendinga, að taka aðra stefnu en hún gerði, taka stefnu meiri hl. fossanefndarinnar, sem er eina trygga stefnan fyrir ríkið og fyrir íslenskt þjóðerni.

Sveinn Ólafsson í athugasemdunum við vatnalagafrv. þetta er þess getið, að það sje bygt á stefnu minni hl. fossanefndarinnar, en hitt kemur þar líka fram, og þó óljóst, að form þess er að miklu tekið frá meiri hl. Mætti því ætla, að jeg yndi vel við stefnu þess, og það myndi jeg gert hafa, ef þessi yfirlýsing stjórnarinnar í ástæðunum hefði rjett verið, en svo er ekki. Stefnan í þessu frv. er ekki ólituð stefna minni hl., heldur fer hún sumstaðar beint í bága við hana. í frv. er form meiri hl. svo fastlega þrætt, að furðu gegnir. Flókin, tyrfin og smámunaleg sundurliðun greina í töluliði og stafliði með sífeldum tilvitnunum aftur og fram og hóflausri mælgi, gerir frv. að því lagabákni, sem harla vandasamt verður til eftirbreytni og allsendis óþarflega margþætt fyrir vora þjóð að sinni. Norðmenn, sem eru ein mesta vatnsiðjuþjóð í Norðurálfu, hafa til síðustu daga, eða um 30 ár, búið við vatnalög í 77 tiltölulega stuttum greinum, er hjer er nú lagt upp með 158 gr., flestar í mörgum liðum, og sumar svo langar og tyrfnar, að tíundi hluti hefði nægt, og þó eru ákvæðin viða óljós. Hjer er því í algleyming komin sú stefna, sem talsvert hefir bólað á í íslenskri löggjöf síðari árin, að flækja svo fyrirmæli laganna, að eigi verði þverfótað í þjóðfjelaginu, nema með lögfræðilega ráðunauta við hlið. Reyndar þarf engan að furða á þessu nú, þegar það er upplýst, að stjórnin hefir sett þann mann til að bræða saman frv., sem fyrirfram var ákveðinn fylgismaður við meiri hl. og hafði tekið að sjer að verja hans stefnu. Engin furða þess vegna, þótt frv. yrði litað af stefnu hans og skoðun, jafnvel ósjálfrátt. Jeg tek ekki þetta fram honum til ámælis, því að hitt hefði mátt álíta hreint undur, hefði maðurinn getað söðlað svo um á stefnu sinni, að hennar gætti ekki. Hitt tel jeg mjög ámælisvert af stjórninni, sem hafði ákveðið að flytja stefnu minni hl., að velja einmitt þennan mann til verksins. Það var því óþarfara, sem völ var hjer á mörgum vel færum lögfræðingum öðrum og sennilega hleypidómalausum um málið. Eina af athugasemdum stjórnarinnar verð jeg að minnast á. Hún segir í aths. II. kafla frv., að það muni skifta 1it1u fyrir þjóðfjelagsheildina, hvort stefna minni h1. eða meiri h1. Verði ofan á. Mjer varð starsýnt á þessa kenningu, og vel lýsir hún því, að hjer talar maður, sem bera vill í bætifláka fyrir kenningu meiri hl., þegar hún er að bíða ósigur. Það má líta svo á, að stjórnin með þessari kenningu, um jafngildi stefnanna, telji litlu máli skifta, hvort brotin eru lög á einstaklingunum eða ekki, því allir vita, sem við sannleikann vilja kann eldri löggjöf landsins um eignarumráðast, að stefna minni hl. er samkvæm yfir vatni, en stefna meiri hl. gagnstæð. Þetta játar stjórnin líka berlega með því að segjast byggja á stefnu minni hl., og tel jeg hana síður en ámælisverða fyrir þá viðleitni. Það er ekkert tiltökumál, þótt hv.þm. Dala. (B. J.) átelji hana fyrir þetta og telji stefnuna dauðadóm Íslensku þjóðarinnar. Hann mun varla verða sannspár um þetta, enda hefir þjóðin við þessa stefnu búið það sem af er ævi hennar. Hitt vil jeg um fordæmingu hans á stefnunni segja, að stjórnin hefir hjer farið þá einu færu leið, þá leið, sem fyrverandi stjórn einnig vildi fara og sjerhver stjórn verður að fara í ágreiningnum um eignarumráðin yfir vatni. Jeg ætla, að engin stjórn á þessum árum treystist að taka upp stefnu meiri hl. fossanefndar, nema ef svo færi, að hv.þm. Dala. (B. J.) lenti í stjórn og gerðist flytjandi hennar, og yrði það honum þá að fótakefli. Þessu máli er nú svo komið, fyrir óheppilega meðferð stjórnarinnar á því og samblöndun ólíkra stefna í frv., að það er miklu torveldara viðfangs en vera þurfti, og vil jeg því leggja til, að skipuð verði í það 7 manna nefnd hjer í deild. Það sæmir ekki að velkja þetta mál og tefja þing eftir þing, og nú er 3. þingið tekið við því til fyrirgreiðslu.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg ætlaði ekki út í langar umræður að þessu sinni, og dettur ekki í hug við þessa umr. málsins að fara að kýta út af frv. Jeg þykist vita, að mál þetta hafi bæði sókn og vörn, og álít því rjett að lofa hv.þm. að leiða hesta sína saman, án þess að jeg taki mikinn þátt í deilum þeim. Þó vil jeg nú þegar svara þeim hv.þm. nokkrum orðum, sem vítt hafa afskifti stjórnarinnar af frv. þessu. Mjer þótti það næsta kynlegt hjá hv.þm. Dala. (B. J.), er hann sagði í ræðu sinni, að það hefði verið óforsvaranlegt af stjórninni að hallast að þeirri stefnu í ágreiningi fossanefndar, sem væri ríkinu í óhag. Jeg sje ekki, að annað sje forsvaranlegt af stjórninni en að haga sjer samkvæmt sannfæringu sinni, alveg eins og þingmenn. Aftur á móti skal það þegar tekið fram, út af ummælum sama hv.þm. (B. J.), svo enginn misskilningur verði, að Einar Arnórsson ber enga ábyrgð á stefnu frv. þessa. Hann var aðeins aðstoðarmaður stjórnarinnar við samning frv. og er því ábyrgðarlaus með öllu um stefnuna. En hitt get jeg tæplega álitið rjett, eins og hv.þm. S.-M. (Sv. Ó.) hjelt fram, að stjórnin hefði ekki átt að kveðja þennan mann sjer til aðstoðar. Einar Arnórsson var þó sá lögfræðingurinn, að undanteknum Guðm. Eggerz, sem kunnugastur var máli þessu og öllum gangi þess frá því fyrst að það kom fyrir þingið. Svo jeg get ekki fallist á, að stjórnin eigi nokkurt ámæli skilið fyrir það að taka einmitt þann mann sjer til aðstoðar. Þá fanst hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) ýmislegt athugavert við frv., bæði orðavalið á ýmsum stöðum, svo og það, að sumstaðar gengi það fullnærri stefnu meiri hl. í milliþinganefnd fossamálsins. Um þessi atriði get jeg verið fáorður. Þingið 1919 mun hafa hallast í sömu átt líka. En báðar þessar stefnur hafa sína málsvara í þinginu, og mun jeg láta þeim eftir að deila um það, hvort betra sje eða rjettara. Aðeins skal jeg taka það fram, að sú stefnan, sem meiri hl. milliþinganefndarinnar hjelt fram um eignarrjettinn, virðist koma í bága við rjettarmeðvitund þjóðarinnar. Því var reynt að fylgja minni hlutanum í því efni. Annars skal jeg játa, að jeg hefi ekki haft færi á að afla mjer þeirra upplýsinga í máli þessu og rækilegrar íhugunar, sem jeg hefði viljað, og læt því eftir öðrum fróðari mönnum mjer að deila um stefnur þessar.

Bjarni Jónsson Mjer þótti vænt um yfirlýsingu hæstv. atvrh. (P. J.), að Einar Arnórsson bæri enga ábyrgð á stefnu frv. þessa. Verður því ekki hægt síðar í umr. þessa máls að gefa Einari Arnórssyni það að sök, að hann hafi í nokkru hvikað frá stefnu þeirri, er við meiri hl. menn hjeldum fram í nefndinni. Með ræðu minni, þeirri áðan, vildi jeg einmitt fá þetta fram. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að jeg ætlaðist til of mikils af stjórninni, ef hún færi að krefja um meiri rjett ríkinu til handa en frv. fer fram á. En það, sem jeg átti við, er það, að mjer skildist, að stjórnin hefði verið svo sannfærð um rjettmæti þeirrar skoðunar, er minni hl. fossanefndar hjelt fram, að því hefði hún þá stefnu upp tekið í frv. þessu. Jeg vil halda því fram, að stjórnin sje ekki svo hæf til úrskurðar í máli þessu, og hefði hún því átt að fylgja þeirri loflegu stefnu, sem á latnesku máli nefnist „peccare in cautiorum partem“, en það er á voru máli „að syndga heldur á þá hliðina, sem hættuminna er.“ Jeg hygg þessi orð mín muni óhrakin standa. Það var gersamlega rangt af stjórninni að leggja ekki fyrir þingið frv. á hinum grundvellinum.