Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Áður en gengið er til dagskrár skal skýrt frá því að í lok þessa fundar verður utandagskrárumræða. Hún er um afstöðu Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna varðandi kjarnorkuvopn.

Flm. (Ragnar Arnalds) Hæstv. forseti. Á þskj. 135 flyt ég till. til þál. um opinn háskóla. Í tillgr. er lagt til að Alþingi skori á ríkisstj. að undirbúa nú þegar stofnun og starfrækslu opins háskóla sem geri nemendum sínum kleift að stunda háskólanám í heimahúsum með aðstoð útvarps og sjónvarps, myndbanda og tölvutækni. Skólinn sé undir stjórn Háskóla Íslands en öllum opinn án tillits til fyrri menntunar. Það er tilgangur þeirrar starfsemi sem hér er gerð tillaga um að þessi nýja háskóladeild veiti áhugasömu fólki fjarri menntastöðvum aukin tækifæri til æðri menntunar. Það er líka tilgangurinn að byggja upp áfangakerfi fyrir nemendur sem ekki uppfylla formleg menntunarskilyrði háskóla, þ.e. hafa ekki lokið stúdentsprófi. Það er um leið tilgangurinn að byggja upp samfellt menntakerfi til að þjálfa og endurmennta starfsfólk í atvinnulífi í nánu samstarfi við atvinnuvegina. Og loks er það hugsunin með þessari tillögu að þessi nýja háskóladeild hafi forustu hér á landi um notkun fjölmiðla í fræðsluskyni og þrói þannig kennsluaðferðir á þessu sviði með hliðsjón af íslenskum aðstæðum og fenginni reynslu hjá öðrum þjóðum. Það er rétt að taka það skýrt fram í þessu sambandi að hér er gerð tillaga um skólastarfsemi á vegum Háskóla Íslands. Það er ekki um að ræða að sett yrði á stofn algjörlega sjálfstæð skólastofnun, heldur yrði þessi starfsemi skipulögð af stjórnendum Háskólans og færi fram í nánum tengslum við það nám sem þar er stundað. Í skólanum yrði boðið upp á ýmiss konar háskólanám, en munurinn væri sá að menn ættu að geta stundað þetta nám um allt land, heima hjá sér eða í smáhópum, með aðstoð útvarps og sjónvarps, myndbanda og tölvutækni. Þannig er nú einmitt hugsunin með þessari tillögu að æðri menntun verði gerð aðgengileg fyrir alla, óháð aldri, búsetu og fyrri menntun þeirra. Myndbandatæknin er sérstaklega nefnd í þessu sambandi og það ekki að ástæðulausu vegna þess að upplýst hefur verið að tugir þúsunda tækja hafa verið seldir hér á landi seinustu árin og útbreiðsla þeirra sé kannske meiri hér á landi en í flestum öðrum löndum, enda mun láta nærri að tækin séu á 38% íslenskra heimila samkvæmt könnun sem gerð var í marsmánuði 1985. Það er augljóst mál að þessi mikla útbreiðsla myndbandatækni hlýtur að skapa nýja og áður óþekkta möguleika til að flytja fólki fræðsluefni og auðvelda því endurmenntun. Í þessu sambandi er ekki síður ástæða til að minna á tölvutæknina sem líka er nú óðfluga að verða almenningseign, sérstaklega ef þeirri stefnu verður blessunarlega haldið áfram að skattleggja ekki tölvuinnkaup. Þá er von til þess að tölvulæsi, meðferð á tölvum, verði mjög útbreitt, verði almenningseign, og allt bendir til þess að þessi tæki geti orðið tiltölulega mjög ódýr að fáum árum liðnum. Tölvur má að sjálfsögðu setja í samband við símakerfi og þannig má ná sambandi við móðurtölvur, í þessu tilviki þá móðurtölvu sem stjórnaði kennslunni frá Háskóla Íslands. Þannig ætti að vera auðvelt fyrir fólk að stunda heimanám og njóta kennslu þótt langt væri milli nemenda og kennara. En vissulega skal það tekið fram að próf yrði væntanlega að þreyta í Háskólanum. Það skal ekki dregið í efa að nokkur kostnaður fylgi því að setja starfsemi af þessu tagi á stofn og stjórna henni. Ég held hins vegar að kostnaðurinn sé hlutfallslega lítill miðað við þá möguleika sem þarna eru á ferðinni og miðað við annað nám. Við skulum gera okkur grein fyrir því að hjá nálægum þjóðum, t.d. hjá Bretum, er þessi starfsemi mjög langt á veg komin. Það er búið að gera þúsundir myndbanda - líklega tugþúsundir myndbanda - í nálægum löndum sem vafalaust væri hægt að kaupa fyrir tiltölulega lítið fé miðað við það sem kostar að framleiða þessi bönd upphaflega. Þannig má spara geysimiklar upphæðir og raunar hugsanlegt að starfsemin færi eingöngu af stað með myndböndum sem væru með íslenskum texta að sjálfsögðu. Ég læt þess getið í grg. að háskólarektor hafi veitt mér ýmsar upplýsingar um opna háskólann í Bretlandi sem nú hefur verið starfræktur í einn og hálfan áratug með mjög góðum árangri. Ég get látið þess getið í leiðinni að augljóst er að innan Háskólans er töluvert mikill áhugi á því að koma þessari starfsemi af stað. En til þess þarf fé og til þess þarf ákvörðun Alþingis. Það er þess vegna sem sú till. er flutt að Alþingi marki stefnuna í þessum málum, taki þetta mál upp á sína arma og samþykki það og síðan sé hægt að hefja undirbúning í beinu framhaldi af því. Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til að halda langa ræðu um þetta mál. Það skýrir sig að öðru leyti sjálft. En ég vil leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lýsa yfir stuðningi mínum við þessa till. Hér er hreyft athyglisverðu og merku máli. Það myndi horfa til framfara í menntakerfi þjóðarinnar ef sú till., sem hér er hreyft, næði fram að ganga. Hún liggur hér fyrir í stórum dráttum. Það má velta því fyrir sér á hvaða málaþætti ætti að leggja sérstaka áherslu af þeim ýmsu atriðum sem hér er vakin athygli á. Það er ekki vonum fyrr að þetta mál kemst á umræðustig á Alþingi. Aðrar þjóðir - og þá fyrst og fremst Bretar eins og á er bent í grg. með till. - hafa fyrir bráðum tveimur áratugum stofnað til slíkrar æðri menntunar með atbeina fjarskiptatækni, útvarps og sjónvarps, en við höfum sinnt þessu sáralítið, Íslendingar. Það má minna á að skömmu eftir að útvarpið hóf starfsemi hér, 1930, efndi það til fræðslu, fyrst og fremst að því er tungumálanám snerti. Hins vegar höfum við verið furðu sinnulausir eftir að sjónvarpið hóf göngu sína, 1966, þó svo að ágæt málakennsla hafi farið fram innan veggja þess. En tæknin og þessi fjölmiðill, sjónvarpið, bjóða upp á miklum mun meiri möguleika en við höfum sinnt og sýnt áhuga á til þessa. Það má velta því fyrir sér hvort hér á að vera um sérstakan háskóla að ræða, eins og till. til þál. um opinn háskóla virðist gera ráð fyrir. Ég held að best færi á því að þessi háskóli yrði sjálfstæð háskóladeild innan vébanda Háskóla Íslands og undir stjórn hans, eins og raunar er ýjað að í grg. frv. Það er ljóst að að allmiklu leyti má kenna þannig ýmsar þær greinar sem í dag eru kenndar við Háskóla Íslands í formi fyrirlestra og verklegra æfinga. Fyrst og fremst á ég við þær greinar sem kenndar eru í formi fyrirlestra, eins og tungumál og ýmsar aðrar greinar, m.a. sagnfræði, lögfræði, viðskiptafræði og ýmsar fleiri. Unnt væri að bjóða upp á fræðslu í þeim á þá lund sem ráð er fyrir gert í þáltill. Ég hygg að prófin yrðu eftir sem áður að fara fram á vegum Háskólans á hefðbundinn hátt. Vitanlega kallar það á frekari athugun að því er þau varðar á því hvaða fyrri menntun þeir, sem nýta sér þessa fræðslu, þyrftu að hafa. En það er atriði sem unnt er að ræða frekar í framtíðinni. Ég hygg að gagn af slíkri fræðslu, slíkum opnum háskóla, yrði ekki síst á sviði fullorðinsfræðslu og endurmenntunar. Endurmenntun hefur aukist hér síðustu árin. Komin er á laggirnar formleg starfsemi á vegum Háskóla Íslands og Bandalags háskólamanna, Tækniskóla Íslands og fleiri aðila. Sú starfsemi er ekki nema þriggja ára gömul, en hefur þegar gefið góða raun. Hér gefst tækifæri til að efla þá starfsemi verulega, sem mikil þörf er á, frá því sem nú er. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, eins og flm. benti á, að fyrir liggur gífurlega mikið magn af erlendu fræðsluefni á háskólastigi sem unnt væri að styðjast við. Ég hygg að það sé hvorki mjög kostnaðarmikið né fyrirhafnarsamt verk að útbúa myndbönd með íslensku fræðsluefni í þeim greinum sem eru fallnar til kennslu í sjónvarpi. Ljóst er að einhver kostnaður fylgir þessu, eins og á var bent. Hins vegar er jafnframt ljóst að geysilegur sparnaður mun verða af framkvæmd hugmyndarinnar um opinn háskóla fyrir nemendur sem geta þá stundað nám að hluta til - aldrei alveg að minni hyggju - í heimahúsum. Ég minni á í því sambandi að 30% af hverjum árgangi ljúka stúdentsprófi. Það er bylting miðað við það sem var fyrir 30 árum, svo við förum ekki lengra aftur í tímann. Við þennan stóra hóp munu bætast margir, sem notfæra munu sér fræðslu í þessari nýju háskóladeild, til viðbótar við þau 30% hvers árgangs sem ljúka stúdentsprófi. Er það vel. Hér eru opnaðar nýjar dyr, nýjar menntabrautir, á grundvelli þessa máls.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir eindregnum stuðningi við þessa ágætu hugmynd. Það er ekki seinna vænna að hún komi hér fram og hefði jafnvel átt að koma miklu fyrr. Ég þekki vel þessa starfsemi frá Bretlandi þar sem ég bjó um 13 ára skeið og fylgdist oft með útsendingum á fræðsluþáttum frá opna háskólanum í Bretlandi. Það sem kannske skiptir einmitt miklu máli í sambandi við kennslu og próf úr þeim háskóla er að þau próf eru fyllilega sambærileg við próf úr öðrum háskólum og í sumum tilfellum jafnvel mun betri og í meira áliti. Það skiptir auðvitað meginmáli að fólk sem þannig stundar nám verði ekki fyrir misrétti þegar það síðan kemur út á vinnumarkað eða ætlar að gegna sínum störfum. Ég tel, eins og komið hefur fram, að þetta ætti að vera mjög ríkur þáttur í endurmenntun og í fullorðinsfræðslu t.d. og hluti af því fjarnámi sem hlýtur að verða almennara í framtíðinni. Þá á ég við fjarnám á öllum fræðslustigum, ekki endilega bara á háskólastigi, því að sjónvarpið er eins og við vitum afar kröftugur fjölmiðill. Að lokum vil ég bara taka undir stuðning við þessa hugmynd og vona að hún fái brautargengi og verði skipulögð í samræmi við það nám sem þegar er hér fyrir.

Flm. (Ragnar Arnalds) Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls fyrir góðar undirtektir þeirra við þetta mál. Af því að ég heyrði að hv. 2. þm. Reykn. Gunnar G. Schram hafði kannske ekki tekið alveg nákvæmlega eftir því sem ég sagði hér í framsöguræðu vildi ég árétta það mjög greinilega og skýrt að það er skoðun mín, alveg eins og það er skoðun hans, að hér eigi ekki að vera um sjálfstæða, sérstaka stofnun að ræða heldur um að ræða starfsemi sem rekin verði á vegum Háskóla Íslands.



Herra forseti. Fá orð sjást oftar á síðum heimsblaða um þessar mundir en orðið "stjörnustríð". Frá því að Reagan Bandaríkjaforseti flutti ræðu í marsmánuði 1983 hefur það efni, sem hún fjallaði um, verið mjög til umræðu, ekki eingöngu í fjölmiðlum heldur líka á vettvangi þjóðþinga og ríkisstjórna. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 96 um stuðning við bann gegn geimvopnum. Flm. að þessu máli með mér eru hv. 1. landsk. þm. Kristín S. Kvaran og hv. 3. landsk. þm. Guðrún Agnarsdóttir. Efni þessarar þáltill. er eftirfarandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir og styðja á alþjóðavettvangi bann við geimvopnum þar sem miðað verði við: 1. Að allar rannsóknir og tilraunir er tengjast hernaði í himingeimnum verði tafarlaust stöðvaðar. 2. Að hvers konar hernaðarumsvif og vopnakerfi til nota í himingeimnum verði bönnuð. 3. Að óheimil sé smíði vopna sem grandað geta þeim gervihnöttum og öðrum tækjum sem tengjast friðsamlegri nýtingu himinhvolfsins." Þetta er efni þáltill. og í grg. með henni fjöllum við um þau sjónarmið sem að baki flutningi hennar liggja. Við teljum að það sé ekki seinna vænna að Alþingi Íslendinga marki afstöðu í svo afdrifaríku máli, einnig með tilliti til þess að á öðrum Norðurlöndum hefur verið um þessi mál fjallað á þjóðþingum og mörkuð afstaða með skýrum hætti, t.d. í Danmörku þar sem gerð var sérstök samþykkt um þessi efni í marsmánuði s.l., afstaða sem bindur hendur dönsku ríkisstjórnarinnar sem gjarnan vildi hafa uppi aðrar áherslur. Þegar orðið "stjörnustríð" kom upp á himin umræðunnar var því gefið annað nafn af þeim sem þar mælti fyrir, Reagan Bandaríkjaforseta, í umræddri ræðu 23. mars 1983. Hann gaf hugmyndum sínum um þessi efni nafnið "geimvarnafrumkvæði" eða "Strategic Defence Initiative", eins og það er kallað á enskunni, skammstafað SDI. Það eru þær fyrirsagnir sem oft sjást á síðum erlendra blaða, SDI-hugmyndirnar, SDI-áætlunin. Samkvæmt henni mundu Bandaríkin leita leiða til að eyða öllum langdrægum eldflaugum og kjarnaoddum sem skotið yrði á loft í átt til Bandaríkjanna og reyna að gera slík vopn óskaðleg. Með slíkum vopnabúnaði samkvæmt hugmyndum Reagans forseta og stjórnar hans, sem að hluta til yrði komið fyrir úti í himingeimnum, boðaði Bandaríkjaforseti að unnt ætti að verða að útiloka ógnina af gereyðingu af völdum kjarnorkuvopna og gera þau þar með "óvirk og óþörf" í reynd, eins og hann orðaði það. Þessi boðskapur forsetans og sú áætlun, sem honum tengist, hefur síðan kallað fram mikla og vaxandi gagnrýni, bæði innan Bandaríkjanna og á alþjóðavettvangi. Ýmsir þjóðarleiðtogar og þjóðþing hafa tekið eindregna afstöðu gegn áætluninni, eins ég gat um, m.a. í löndum sem aðild eiga að Atlantshafsbandalaginu. Þar fór fyrir á sínum tíma Mitterrand Frakklandsforseti. Síðan hefur danska þingið ályktað um þessi efni og norska þingið hefur fengið í hendur sérstaka skýrslu frá ríkisstjórninni sem túlkuð var sem andstaða við þær hugmyndir sem að baki geimvopnaáætluninni lágu. Ástæðurnar fyrir vaxandi andstöðu við þessa áætlun eru af margvíslegum toga og hér verða aðeins nefnd fáein atriði með tilvitnun í grg.: "1. Geimvopnakapphlaup milli risaveldanna mundi gera að engu samninginn um takmörkun gagneldflaugakerfa, ABM-sáttmálann svokallaða frá árinu 1972, sem er einn gildasti þátturinn í SALT I samkomulaginu. 2. Geimvopnaáætlun Bandaríkjanna gæti girt fyrir allar frekari tilraunir til að hemja vígbúnaðarkapphlaupið og aukið þannig stórkostlega hættuna á gereyðingarstyrjöld. 3. Ríki Vestur-Evrópu yrðu hernaðarlega enn háðari Bandaríkjunum en nú er og vettvangur átakanna milli austurs og vesturs færðist í enn ríkari mæli en nú er til Evrópu. 4. Með tilkomu geimvopna mundi ákvörðun um stríð eða frið, líf eða tortímingu, færast endanlega úr mannlegu valdi yfir í vélrænar tölvur þar eð bregðast yrði við eldflaugaárás innan fárra sekúndna frá því að eldflaugum hefði verið skotið á loft. Hættan á tortímingu mannkyns vegna tæknilegra mistaka margfaldast að sama skapi." Þetta er tilvitnun í grg. en það má bæta hér við enn einu atriði sem mjög er fyrirferðarmikið í umræðu um þessi mál. Það eru hinar efnahagslegu hliðar og það gífurlega fjármagn sem ætlað er af Bandaríkjanna hálfu að leggja í þessa áætlun á komandi fimm árum. Bandaríkin hugsa sér ekki aðeins hin hugsanlegu hernaðarlegu not af þessari áætlun í framtíðinni heldur að geta hagnýtt sér afrakstur af áætluninni til að komast tæknilega fram úr keppinautum sínum í iðnaði og vinna þannig upp það sem á þau hefur hallað í hlutdeild á heimsmarkaði í samkeppni um útflutning og hlutdeild í milliríkjaverslun á undanförnum árum. Það eru m.a. þessir efnahagslegu þættir sem menn eins og Kohl, kanslari Vestur-Þýskalands, reyna að nota sem rök fyrir því að taka verður tilboði Bandaríkjanna um aðild að geimvopnarannsóknum. Þar í landi, í Vestur-Þýskalandi, er nú deilt um afstöðu til þessarar áætlunar innan sjálfrar ríkisstjórnarinnar. Stjórnarandstaðan er hörð í sinni andstöðu en frjálsir demókratar, sem eiga aðild að stjórn Vestur-Þýskalands, hafa einnig verið mjög andvígir þessari áætlun með Genscher, utanríkisráðherra Vestur-Þýskalands, í fararbroddi. Í Bretlandi hefur verið fjallað um aðild að þessari áætlun ekki síst á efnahagslegum forsendum. Thatcherstjórnin hefur undirbúið þar aðild en endanleg ákvörðun hefur ekki enn verið tekin. Margir vísindamenn og hernaðarsérfræðingar hafa enga trú á að geimvarnadæmið gangi upp og geti veitt það öryggi sem Reagan notaði sem aðalröksemd í mars 1983. Viðbrögð gagnaðilans, Sovétríkjanna, yrðu að líkindum þau, ekki aðeins að setja af stað eða herða á eigin geimvopnarannsóknum heldur öðru fremur að fjölga langdrægum eldflaugum og fullkomna þær til að komast þannig fram hjá varnarviðbúnaði andstæðingsins. Þannig mundu Sovétríkin alltaf geta tryggt að hluti af eldflaugaregninu kæmist á leiðarenda. Geimvopnakerfi eru heldur ekki talin geta veitt vörn gegn árás stýriflauga sem fljúga lágt yfir yfirborði jarðar. Þannig er virkni slíkra vopnakerfa mjög óviss þótt tæknidraumarnir rættust sem SDI-áætlunin á að skera úr um. Niðurstaðan yrði að öllum líkindum langtum viðkvæmara og óvissara ástand en nú ríkir á hernaðarsviðinu. Það væri freistandi, herra forseti, að vitna til ummæla í virtum erlendum blöðum um þessi efni nú alveg upp á síðkastið. Ég leyfi mér hér aðeins að taka eitt dæmi af slíkum skrifum úr vikuritinu The Guardian Weekly frá 24. nóv. s.l., en þar segir, með leyfi forseta, undir fyrirsögninni "Þar sem Hvíta húsið hefur rangt fyrir sér": "Fyrsti fundur þjóðarleiðtoga Bandaríkjanna og Sovétríkjanna í 6 ár fór fram í Genf í þessari viku og byrjaði á þriðjudag með kortérs einkafundi Reagans forseta og Gorbatsjoffs í Villa fleur de I'Eau, en á eftir fylgdi röð formlegra funda. Varðandi takmörkun vopnabúnaðar er allt í uppnámi vegna stjörnustríðsáformanna. Þungi vísindalegra sjónarmiða gegn geimvarnarfrumkvæðinu SDI, Strategic Defence Initiative, er svo mikill að Rússar kunna að halda að hann nái yfirhöndinni. En samtímis eru þeir tortryggnir vegna þess þunga skriðs sem slík áætlun getur komist á með hergagnaiðnaðarbáknið að baki sér. Það eru rök fyrir ótta þeirra. Evrópskar ríkisstjórnir eru tortryggnar gagnvart SDI-áætluninni, en það kemur ekki í veg fyrir að þær reyni að krækja í samninga innan hennar. Aðeins Frakkar virðast reiðubúnir að láta eigin fjármagn fylgja hugsunum sínum. Paul Quiles varnarmálaráðherra Frakka hefur nýverið tilkynnt um mikla endurnýjunaráætlun í frönskum vopnabúnaði um framleiðslu kjarnaodda sem séu of litlir til þess að SDI-ratsjár Reagans forseta geti greint þá. Geti Frakkar gert það gildir það sama um Rússa." - Og þetta er tilvitnun í The Guardian Weekly. "Fælingarmáttur Frakka byggir á gamaldags gagnkvæmri eyðingu eða Mutual Assured Destruction, skammstafað MAD, vissulega hræðilegri hernaðaráætlun en eins góðri tryggingu og hverri annarri svo lengi sem andstæðingar eru búnir gereyðingarvopnum. Hin dýrkeypta kaldhæðni er, eins og prófessor Lawrence Friedman hefur nýlega bent á, að hvorugur aðila hefur nálgast það mark að geta lamað hinn í fyrstu árás. en hugmyndin að baki geimvarnaráætluninni er að koma í veg fyrir hana. "Það er því engin nauðsyn að koma upp flóknu varnarkerfi til að vísa frá hernaðargetu, sem Sovétríkin ráða ekki yfir"", vitnar blaðið í Friedman prófessor. "Það sem vekur hjá okkur óróa er að hér er um að ræða mikilvæga hernaðarlega umræðu milli risaveldanna þar sem mörgum á Vesturlöndum virðist Rússar hafa á réttu að standa en Bandaríkjamenn hafa rangt fyrir sér. SDl-áætlunin er ekki það sem Reagan telur hana vera, stein gullgerðarmannsins sem breytir plútóníum í skaðlaust ryk. Hún leiðir til óstöðugleika. Andstæðingar SDI-áætlunarinnar virðast í augum Bandaríkjanna vera ákærðir eða ásakaðir fyrir að taka hvorki afstöðu með vestrinu eða austrinu, að líta á risaveldin sem mjög áþekk. Það er þó alIs ekki tilfellið", segir blaðið í lok þessarar tilvitnuðu greinar. "Það er einfaldlega að varðandi hina hugmyndalegu og tæknilegu spurningu hvort SDl-áætlunin sé góð hugmynd eða vond hefur Kreml rétt fyrir sér en Hvíta húsið á röngu að standa", segir The Guardian Weekly í þessari grein fyrir nokkrum dögum. Herra forseti. Í grg. með þáltill. flytjum við flm. frekari rök fyrir nauðsyn þess að Íslendingar taki afstöðu í þessu örlagaríka máli. Við getum vitnað til samþykkta fulltrúa hlutlausra ríkja og áhrifamikilla aðila, eins og yfirlýsinga og ályktana Palme-nefndarinnar og Delhi-hóps sex þjóðarleiðtoga frá árinu 1984, þar sem eindregið er lagst gegn þessum áformum. Með samþykkt þessarar þáltill., sem ég mæli hér fyrir, mundi Alþingi taka undir með þeim fjölmörgu sem gera sér ljósa hættuna af þeirri stigmögnun vígbúnaðarkapphlaupsins sem fylgja mundi í kjölfar geimvopnarannsókna. Með till. er lögð á það áhersla að Alþingi Íslendinga leggi sitt lóð á vogarskálina gegn öllum hugmyndum um að nota himingeiminn til hernaðar nú og í framtíðinni og að fulltrúar Íslands fylgi þeirri stefnu eftir á alþjóðavettvangi. Ég vænti þess, herra forseti, að við fáum viðbrögð í þessari umræðu frá hæstv. utanrrh. til þessa máls. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég vildi ekki láta hjá líða að leggja hér nokkur orð í belg. Það er rétt sem hv. flm. sagði að nýlokið er fundi æðstu manna í austri og vestri án sýnilegs árangurs eins og venjulega. Að vísu keppast menn við, bæði í austri og vestri, að lýsa því yfir að vel hafi gengið á fundinum og að leiðtogarnir hafi verið hressir og kátir og ákveðnir í að hittast aftur, éta og drekka og vera glaðir. Það er að vísu viðurkennt að ekkert sem máli skiptir hefur komið út úr fundinum. Rússar halda fast við sín mannréttindabrot og skoðanakúgun og Reagan hefur neitað að láta kúga sig til að hætta við geimvarnaáætlun sína. Það er rétt hjá flm. líka að það hefur ekki farið fram hjá neinum sem fylgst hefur með stjórnmálum eða blaðaskrifum, erlendum stjórnmálaskrifum, undanfarið að þessi geimvarnaáætlun Bandaríkjanna, svokallaða, hefur orðið Ráðstjórnarríkjunum og fylgifiskum þeirra hvað mestur þyrnir í augum. Eins og venjulega tekur Alþb. þetta upp á Alþingi Íslendinga og það er svo sem ekkert nýtt. Og eins og flm. lagði áherslu á segir hann og skrifar "geimvopn" og "stjörnustríð" í stað þess að tala um þetta geimvarnafrumkvæði, eins og það er, sem geislavarnaáætlun eða laser-hlíf gegn eldflaugum og kjarnorkuvá. Það væri í raun og veru miklu réttara nafn á því sem hér er um að ræða. Það er fróðlegt að geta sér þess til hvers vegna Sovétstjórninni er svo geysilega illa við þessa áætlun. Það er löngu ljóst að eldflauga- og kjarnorkubúnaður Sovétmanna er margfalt öflugri en sá sem Vesturveldin hafa yfir að ráða. Það hefur hins vegar orðið fólki í Sovétríkjunum dýrt að halda uppi þessu forskoti í vopnakapphlaupinu. Það er nefnilega jafnkunnugt að lífskjör og aðbúnaður almennings þar í austri er a.m.k. eins langt á eftir því sem gerist vestantjalds og svarar yfirburðum í vopnabúnaði. Hugsandi fólk í Austur-Evrópu gerir sér grein fyrir því að ef ráðamenn þeirra þurfa nú að leggja ofurkapp á að ná aftur forskoti í þróun og prófun geislavarnatækja gegn eldflaugum verður það á kostnað lífskjara heima fyrir að verulegu leyti. Valdaklíkunni í Sovétríkjunum hefur líklega orðið ljóst líka að þeir eru tæknilega að dragast aftur úr í þessum efnum. Auðvitað eru þeir engir byrjendur í geislavarnatilraunum eða geimvopnasmíði, eins og flm. orðaði það. Þeir hafa í fjölmörg ár reynt og rembst við að þróa og prófa aðferðir til að granda eldflaugum með rafsegulbylgjum margs konar, en þeim kvað lítið hafa orðið ágengt og er þar einkum kennt um vanþróuðum tölvubúnaði og ýmsum hátæknibúnaði. Þeir ráðstjórnarherrarnir hafa líka séð að tæknikapphlaupið gæti orðið þeim óhemju dýrt, og það er nokkuð sem þeir þola varla mikið lengur vegna ástandsins innanlands. Fyrir rúmri viku eða tíu dögum var þáttur í að mig minnir CBS-sjónvarpsstöðinni í Bandaríkjunum þar sem fjórir fyrrverandi utanríkisráðherrar fjölluðu um þetta mál. Ég átti þess kost að fylgjast nokkuð með þessum þætti. Þar voru rifjaðir upp fyrri fundir æðstu manna og hvað þeim fylgdi. Það kom í ljós að fylgja þessara funda var ekki sérstaklega ánægjuleg. Í kjölfar fundar Krústsjoffs og Kennedys komu upp eldflaugar á Kúbu, í kjölfar Carter-Brésnéff- fundanna kom að mig minnir innrásin í Afghanistan og fleira var talið upp í þessum efnum. Það er eins og verið sé að prófa hve mikið má leyfa sér eftir hvern fund. Ég minntist áðan á laser-geisla og þá laser-tækni sem þetta geimvarnafrumkvæði byggist á. Þetta er stórkostleg ný tækni. Ég hef nýlega átt þess kost að kynnast notkun laser-geisla í allt öðrum tilgangi, til þess að finna hringorma í fiski, og það sýnir hve geysilegri tækni er hægt að ná með þessari aðferð, þessari eðlisfræðilegu aðferð. Þetta er að vísu á allt öðru sviði - annað er í macro-stíl og hitt í micro-stíl, ef menn skilja það. Ég hef tröllatrú á þessari tækni og það er mesta von mín nú um að ef hægt er að koma í veg fyrir að sprengja, sem búin hefur verið til, springi, sé það með þessu. Ég er nokkurn veginn viss um að Sovétmenn eru ekki eins vantrúaðir á notkun þessarar tækni og ýmsir Vesturlandabúar. Það getur vel verið að þeir hafi séð það í sínum frumtilraunum að þetta gengur. Ég held að flestir sem hér eru inni, hv. alþm., muni hvaða viðbrögð voru við sprengjuflugvélum og loftárásum seinni heimsstyrjaldarinnar og reyndar fyrri líka. Það voru leitarljós og litlar sprengjuflugvélar til að granda sprengjuflugvélum. Á sama hátt má hugsa sér að með þessu móti verði hægt að granda þeim eldflaugum sem flytja kjarnorkusprengjur meginlanda á milli.  Ég hef ekki miklar áhyggjur af því þó að nokkur hundruð bandarískir vísindamenn vilji ekki vinna fyrir forseta sinn við þessar rannsóknir. Ég veit að tugir þúsunda færustu vísindamanna heims mundu taka hverju tækifæri fegins hendi til þess að vinna við þessar áætlanir. Ég get vitnað í ítalskan þingmann sem sagði nýlega að þátttaka í þessari áætlun væri kærkomið tækifæri til samvinnu evrópskra vísindamanna með bandarískum í þessum rannsóknum og til þess að öðlast fræðslu á þessu sviði. Þetta eru samskipti á þýðingarmesta sviði rannsókna í dag til skoðanaskipta milli heimsálfa. Það er stöðugt verið að reyna að koma því að að Bandaríkjamenn séu með geimvarnafrumkvæði sínu að rjúfa samninginn um bann gegn gagneldflaugum sem Rússar hafa að vísu ekki staðið við. Þetta er þó algjör misskilningur þar sem hér er eingöngu um varnaráætlun að ræða, rannsóknir, en ekki framkvæmdaáætlun. Utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Shultz, sagði nýlega að geimvarnaáætlunin væri rannsóknaáætlun sem hefði verið búin til og muni halda áfram að verða til þess eins að rannsaka hvað hægt er að gera með þessum hlutum og hún mun ekki brjóta í bága við samninginn um bann gegn gagneldflaugum á einn eða neinn hátt. Till. sem hér liggur fyrir er í rauninni löngu úrelt. Á þingmannafundi NATO-ríkja í haust, þar sem Ísland er þátttakandi, var þessi till. samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta og sýndi með því enn einu sinni styrk Atlantshafsbandalagsins og samstöðu þegar á þarf að halda.



Herra forseti. Ég ætlaði nú ekki að taka til máls í þessu máli þó ég væri flm. á till., en mér blöskraði bara hreinlega svo þessi málflutningur hv. 5. þm. Norðurl. e., að snúa þessu upp í flokkapólitískt karp eins og hann gerir. Þetta er fáránlegt. Það eru vísindamenn um allan heim sem vex þetta í augum og hafa lýst andstöðu við þessa hugmynd um geimvarnafrumkvæði, geimvopnaáætlun eða stjörnustríð. Það skiptir ekki meginmáli hvað maður kallar það. Og mér fannst ástæða til þess að endurtaka í stuttu máli, með leyfi forseta, nokkur orð mín, sem ég hafði í umræðum um skýrslu hæstv, utanrrh. á síðasta þingi þar sem ég tók sérstaklega fyrir þessa stjörnustríðsáætlun. "Hvernig framtíðar megum við vænta ef stórveldin bæði gera tilraunir til þess að taka í notkun eldflaugavarnakerfi í geimnum til að koma í veg fyrir kjarnorkuvopnaáras?" Og þessi orð mín hef ég reyndar eftir hópi bandarískra vísindamanna sem hafa harðlega gagnrýnt þetta frumkvæði. "Í fyrsta lagi. Ef vel lætur mun það taka fjölda ára að þróa slík kerfi og þau munu sjálf verða mjög viðkvæm fyrir árásum." Og ég ætla að vitna inn í þessa tilvitnun: Hefur þm. hugleitt hversu gríðarlega fjárfrek þessi áætlun er? Veit hann hvernig fjárhagsstaða Bandaríkjanna stendur í dag, svo að ekki sé minnst á Sovétríkin? Veit hann hvað komu margir á kuldatímabili núna fyrir nokkrum dögum í New York sem voru heimilislausir og höfðu ekki að borða? Það voru meira en 20 þúsund manns. Veit hann að það er halli á bandarískum fjárlögum? Veit hann hvers konar gríðarlegar fjárhæðir er um að ræða? En hann snýr þessu upp í eitthvert auðvirðilegt flokkapólitískt karp. Mér finnst þetta bara ábyrgðarleysi. Ég er hneyksluð á þm. "Í öðru lagi. Bæði stórveldin eiga þegar annríkt við það að yngja upp og gera árásarvopn sín kænni og nýtískulegri. Það mundi aukast. Það kostar líka peninga og ógnarjafnvægið yrði ekkert tryggara." Þetta er fáránlegur hringlaga kaldastríðshugsunarháttur og ekki sæmandi þm. "Í þriðja lagi. Um leið og eldflaugavarnakerfin verða byggð verður mikil áhersla lögð á að þróa árásarvopn gegn gervihnöttum, sem um þessar mundir eru tiltölulega lítilvæg. Og í fjórða lagi. Sáttmálinn um bann gegn eldflaugavarnakerfum, sem þegar er verið að grafa undan, mun verða einskis metinn." Í hvaða átt eigum við að halda? Í umboði hvers styður þm. þessar hugmyndir, sem munu leiða til tortímingar á jörðinni? Það er alveg gefið mál. 
             Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri. Ég ætla að vísa til ræðu minnar sem ég flutti um skýrslu utanrrh. og biðja hv. þm. af einlægni að lesa hana og ég vildi mjög gjarnan mega eiga orð við hann eftir þann lestur. Þetta er mun alvarlegra mál heldur en svo að vera að núa mönnum um nasir flokkapólitísku karpi í þessum efnum.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki hugsað mér að taka þátt í þessari umræðu á þessu stigi. Ég vænti þess að till. komi fyrir.utanrmn. og þar verður ástæða til þess að ræða ýmislegt sem hana snertir. En á þessu stigi vildi ég einungis taka fram að ég tel það skaða að ekki skuli í till. vera nánari útlistun á því hvað felst í þessari svokölluðu stjörnustríðsáætlun. Og ég held að það sé ekki hægt að afgreiða þetta, eins og mér virðist að umræðan sé að falla í, út frá einhverjum flokkspólitískum sjónarmiðum. Það verður að liggja fyrir hvað það er sem hér er um að ræða. Og það verður einnig að liggja fyrir hvaða möguleikar eru á því að svona áætlun standist. Það eru einungis örfá atriði sem ég vildi minnast á í því sambandi. Í fyrsta lagi þá er alveg augljóst mál að enn hefur ekki verið þróuð sú tölvutækni sem dugar til þess að slík áætlun standist. Eftir því sem ég hef komist næst af lestri um þessi mál, þá er sá laser-geisli sem notaður er framleiddur með vetnissprengingum, og það líður aðeins skammur tími frá því hann virkar og þar til sprengingin verður, sú sprenging sem knýr hann. Það er því augljóst mál, ef við hugsum okkur að sendar séu upp 1000 eldflaugar, þá væri hugsanlegur möguleiki að ná þeim öllum, ef þeim væri skotið upp samtímis. En við skulum segja að dreift væri tímanum. Sendar væru upp 1000 eldflaugar - við skulum segja með 5 mínútna millibili eða 10 mínútna millibili, dragist yfir einn sólarhring eða eitthvað slíkt - þá er nær óhugsandi að komið verði upp kerfi sem ráði við slíkan fjölda eldflauga. Nokkur ár eru liðin síðan farið var að vinna að þessum málum og hugleiða þau. Einnig er vandinn sá að þarna yrði að vera um nær algjöra sjálfvirkni að ræða. Það er ekki lengur um það að ræða að Bandaríkjaforseti taki hina endanlegu ákvörðun. Það hefur komið fram bæði í ritum bandarískra stjórnmálafræðinga og annarra, sem fjallað hafa um þau mál frá hinu hernaðarlega sjónarmiði, að forsetinn er þegar búinn að afsala sér miklu af því valdi sem hann hefur til þess að taka hina endanlegu ákvörðun. Ákvörðunin liggur hjá - ja, mér liggur við að segja hjá hinum og öðrum hershöfðingjum víðs vegar um Bandaríkin. Það er því nær ógerlegt - það er talið að það muni þurfa kannske eina mínútu til þess að taka ákvörðunina. Og það sér hver maður að það er engin mannleg ákvörðun tekin á einni mínútu. Það er sjálfvirknin sem ræður. Menn óttast einnig að aðrir þættir eins og t.d. sá að skotið er upp, við skulum segja gervihnetti eða flaug sem á að fara hnatta á milli, yrði misskilinn sem hernaðarárás, þannig að allt kerfið væri komið í gang eftir örfáar sekúndur, ef einhver slíkur misskilningur kæmi í ljós. Það væri ekki mannlegur misskilningur heldur hreinlega misskilningur hinna sjálfvirku tækja. Þriðja atriðið er svo það sem kannske er ekki hvað síst athyglisvert og íhugunarvert í þessu sambandi. Og það er að nær ógerlegt er að koma upp þeim grúa varnartækja að ekki væri meira og minna af kjarnorkueldflaugum sem kæmust á réttan stað. Eins og málum er nú háttað er því alls engin vörn í slíku, heldur miklu fremur að búið væri að leggja í óhemju kostnað sem samt sem áður gæti ekki komið í veg fyrir eyðingu hins siðmenntaða heims. Þannig að stjörnustríðsáætlunin, svo fallega sem hún lítur út, og það er vissulega fögur hugsun sem liggur að baki, það er fögur framtíðarsýn að finna upp vopn sem í eitt skipti fyrir öll kemur í veg fyrir að önnur vopn séu notuð. En hinir tæknilegu þættir eru óleystir og hreinlega sá grúi sem unnt er að nota, sem mundi duga, er ekki fyrir hendi. Enda þótt mjög margt og mikilvægt hafi þegar komið út úr þeim tilraunum og þeim rannsóknum, sem farið hafa fram í sambandi við þessa geimvopnaáætlun, þá held ég að hún verði aldrei að veruleika. Talið er að það muni taka 15-20 ár að beisla laser-geislann þannig að unnt sé að nota hann frá slíkri geimstöð. Það verður því að sjálfsögðu ekki Reagan og það verður varla Gorbatsjoff sem endanlegar ákvarðanir tekur um slíkt. Hins vegar mun halda áfram sú vísindastarfsemi og sú tæknibylting sem hugsanlega fylgir í kjölfar hennar. En ég held að stjörnustríðsáætlunin verði löngu afskrifuð áður en praktískir möguleikar eru á að koma henni í framkvæmd. Þetta eru nú bara lauslegar hugleiðingar. Ég vona að þetta mál verði rætt í utanrmn. og þá mun ég leggja mikla áherslu á að óska eftir upplýsingum um hvað felst í þessari áætlun, hvaða tækniatriði það eru sem þarf að upplýsa og yfirleitt hvernig þetta fellur inn í viðleitni okkar til þess að draga úr stríðshættu í veröldinni.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þessarar þáltill., Hjörleifur Guttormsson, lét í ljós þá von að ég legði hér orð í belg og skal ég ekki að því leyti valda honum vonbrigðum að láta þessa fyrri umræðu fram hjá mér fara. En ég hlýt fyrst að taka undir með hv. þm. Haraldi Ólafssyni þar sem hann lýsti eftir nánari skilgreiningu á því hvað átt væri við með þessari till., m.a. að því er tillagan fjallaði um geimvopn. Ég held að það sé forsenda þess að frekari umræður geti yfir höfuð farið fram og er þess þá að vænta að í utanrmn. geri flm. nánari grein fyrir því efni. Greinargerðin sem fylgir þessari þáltill. sýnist leiða í ljós að einkum sé átt við geimvarnafrumkvæði Bandaríkjamanna. Þar er í það minnsta hvergi vikið að tilraunum Sovétmanna til að framleiða slík vopn og því er eðlilegt að draga þessa ályktun.  Þá er rétt að fram komi að einungis er um það að ræða að ljúka þeim rannsóknum er nú hafa verið hafnar af hálfu Bandaríkjamanna og löngum stundaðar af hálfu Sovétmanna. Það liggur fyrir yfirlýsing bandarískra stjórnvalda að ákvarðanir um smíði og uppsetningu verði ekki teknar fyrr en niðurstöður þessara rannsókna hggja fyrir. Uppfylli þær niðurstöður tiltekin skilyrði munu Bandaríkin hafa samráð við Sovétríkin áður en frekari ákvarðanir eru teknar, í samræmi við ákvæði svokallaðs ABM-samnings, í því skyni að báðir aðilar geti notfært sér þá e.t.v. nýja varnartækni á þann hátt að ástandið á hernaðarsviðinu verði stöðugra. Frekari ákvarðanir verða líka því aðeins teknar að áður sé haft samráð við bandamenn Bandaríkjanna. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að bönnuð verði hvers konar hernaðarumsvif og vopnakerfi til nota í himingeimnum. Hér sýnist tillagan tæpast ganga út frá því að hernaðarumsvif og vopnakerfi eru því miður þegar fyrir hendi. Jafnnauðsynlegt og brýnt og það er að afstýra vopnakapphlaupi í geimnum þá verðum við þó að horfast í augu við þá staðreynd að bæði risaveldin hafa gervihnetti sem þjóna margvíslegum hernaðarlegum tilgangi. Með aðstoð þeirra er hægt að fylgjast m.a. með framkvæmdum samninga um afvopnunarmál - og það er út af fyrir sig af hinu góða - og þeir geta líka gefið viðvörun um árás með kjarnavopnum. Þá er það ljóst að þegar langdrægum eldflaugum er skotið frá einu meginlandi til annars fara þær um himingeiminn og því er mögulegt að líta svo á að notkun þeirra flokkist undir hernaðarumsvif í himingeimnum. En því miður þarf meira en orðin tóm til þess að banna slíka notkun, sem við vonum þó að aldrei verði að veruleika. Hér ber og að hafa í huga að Sovétríkin ein hafa haft svokölluð ASAT-vopn undir höndum í rúm 10 ár, antisatellite-vopn. Sovétmenn hafa gert umfangsmiklar rannsóknir og tilraunir á þessu sviði varna gegn eldflaugaárásum. Það er jafnvel talið að þeir hafi eytt jafnmiklu fé til þessara hluta og til að framleiða langdræg kjarnavopn. En tilraunir Bandaríkjamanna á þessu sviði, eða rannsóknir, eru nýlega hafnar. Í þriðja lagi gerir þáltill. ráð fyrir því að óheimil verði smíði vopna sem grandað geta gervihnöttum og öðrum tækjum sem tengjast friðsamlegri nýtingu geimsins. Í þessu felst einnig mikill misskilningur, að gervihnettir þjóni fyrst og fremst friðsamlegri nýtingu himinhvolfsins. Margir þeirra þjóna hernaðarlegum tilgangi og á það hefur meira að segja verið bent að á árabilinu 1957-1983 var 2500 gervihnöttum skotið á loft. 1900 þeirra eða 75% var skotið á loft í hernaðarlegum tilgangi. Það er ljóst að Sovétríkin hafa forskot á þessu sviði svokallaðra ASAT-vopna. Það sýnist ekki vera ætlun tillögumanna að eyða skuli þeim ASAT-vopnum sem fyrir eru en þeir vilja koma í veg fyrir nýsmíði slíkra vopna. Þarna er og spurningin um æskilegt og nauðsynlegt jafnvægi í þessum efnum meðan slík vopn eru til. Menn geta haft mismunandi skoðanir á ógnarjafnvæginu en svo ógnvænlegt sem það er þá er það nú samt e.t.v. því að þakka að friður hefur haldist milli kjarnorkuveldanna síðan kjarnorkan kom til sögunnar. Eins andstætt og mönnum er að búa við frið sem tryggður er með ógnarjafnvæginu er von að menn leiti annarra ráða til að vernda friðinn og efla hann, annarra ráða en ógnarjafnvægisins. Ég vil í það minnsta trúa því að af þeim rótum sé geimvarnafrumkvæði Reagans forseta sprottið. Það er alveg rétt að það er mjög umdeilt. Það er umdeilt af tveim ástæðum fyrst og fremst. Í fyrsta lagi álíta menn að ekki sé unnt að koma upp geimvarnaáætlun svo fullkominni að geri kjarnavopn um alla framtíð óþörf. Menn hafa ekki trú á því að unnt sé að hrinda hverri árás kjarnavopna af annarri þannig að ekki komist einhver kjarnaeldflaug á leiðarenda og grandi þar lífi, limum og mannvirkjum.  Eftir er að vita hvort það er raunhæft að ætla og vona að til sé það varnarkerfi sem unnt er að beita þannig að kjarnavopn séu óþörf. Þeir sem tala mest um ógnir kjarnavopna ættu að taka því fegins hendi ef slík áætlun er framkvæmanleg. Það er verið að rannsaka og ég tel þess vegna ekki ástæðu til að stöðva slíka áætlun á rannsóknarstigi. Hins vegar vekur slík áætlun til mikillar umhugsunar og fyrirvara verður að gera um að í framkvæmdir verði ekki ráðist fyrr en ljóst er að slík varnaráætlun nái þeim tilgangi sínum að gera kjarnavopn óþörf. Ég tel það ábyrgðarhluta af hverjum íslenskum þm., sem öðrum einstaklingi hér, að gera sér ekki vonir um að gera megi kjarnavopn óþörf í heiminum. Herra forseti. Ég skal þá ljúka máli mínu. Hin ástæðan fyrir því að menn vilja veita andstöðu geimvarnaáætlun þeirri, sem kynnt hefur verið af hálfu Bandaríkjamanna, er blátt áfram sú að þeir vilja ekki kveðja eða sjá á bak ógnarjafnvæginu. Þeir telja ógnarjafnvægið vernda friðinn best eins og nú standa sakir. Ég held að ég geri Frökkum ekki rangt til þegar ég segi að þetta sé sú ástæða helst sem Frakkar hafa til að vera á móti geimvarnaáætlun Bandaríkjanna, að þeir telja það svo mikinn ábyrgðarhluta að ógnarjafnvægið verði úr sögunni að það geti leitt til friðrofa. Hér er um margbrotið mál að ræða og sjálfsagt að við hér á Alþingi Íslendinga og í utanrmn. sérstaklega ræðum þetta viðamikla mál. Á þessu stigi er það mín skoðun - og sú skoðun kemur heim og saman við afstöðu stjórnvalda í Noregi og Danmörku reyndar - að ekki sé unnt að hafa á móti rannsóknum Bandaríkjamanna á þessu sviði. En í öllu falli verði að halda ABM- sáttmálann eins og hann er þröngt skýrður og ekki verði ráðist í framkvæmdir á grundvelli slíkra rannsókna nema að vel athuguðu máli og í samráði og samvinnu stórveldanna tveggja.



Herra forseti. Margt mætti um þetta viðamikla umræðuefni segja. Mér er til efs hvort við hefðum ekki þurft að hafa hér rýmri tíma til að ræða þetta mál, jafnmikil áhrif og það kann að hafa á öll utanríkismál þjóða á næstu árum. Ég get út af fyrir sig tekið undir með hv. þm. Haraldi Ólafssyni að rétt er að draga það stórlega í efa að þessi áætlun komist nokkurn tíma til framkvæmda sem slík. Ber þar margt til. En það er í raun og veru ekki sú spurning sem við stöndum frammi fyrir á allra næstu árum, hvort hún reynist framkvæmanleg eða ekki, hvort hún verður sett í framkvæmd eða ekki. Hinu þurfum við að svara, hvaða áhrif það hefur á þróun alþjóðamála, upphefjist þetta kapphlaup með rannsóknum og tilheyrandi undirbúningi. Því það skulu menn áthuga að þótt hægt sé að setja rannsóknir á slíkum hlutum í sakleysislegt samhengi, eins og við fengum ágætt dæmi um áðan þegar hæstv. utarrh. talaði, þá er erfitt að skilja þar á milli. Hvar enda rannsóknir? Hvar hefst beinn undirbúningur? Hvenær eru hlutirnir komnir á framkvæmdastig? Þetta rennur allt meira og minna saman. Það er eðli málsins, sem hér er á ferðinni, sem við hljótum að skoða, þá gífurlegu hættu sem felst í því að þetta boði enn eitt þrep, enn eina stigmögnun vígbúnaðarins og þá með tilheyrandi áhrifum á öll alþjóðasamskipti. Ég vona einlæglega að hv. utnrmn. íhugi vandlega þann kost að við Íslendingar mörkum okkur þegar í stað bás og lýsum yfir andstöðu okkar við það að því verði gefið undir fótinn að hefja vígbúnað í himingeimnum, við lýsum yfir andstöðu okkar við þetta landnám dauðans, ef svo má að orði komast, í himingeimnum. Ég vil minna í því sambandi á ályktun Alþingis sem samþykkt var hér einróma á síðasta vori þar sem segir m.a., með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að brýna nauðsyn beri til að þjóðir heimsins, ekki síst kjarnorkuveldin, geri með sér samninga um gagnkvæma alhliða afvopnun." Og þar segir í 2. málsgr.: "Enn fremur telur Alþingi mikilvægt að verulegur hluti þess gífurlega fjármagns, sem nú rennur til herbúnaðar, verði veittur til þess að hjálpa fátækum ríkjum heims þar sem tugir milljóna manna deyja árlega úr hungri og sjúkdómum." Ég vil minna, herra forseti, á andann í þessari samþykkt Alþingis um afvopnunarmál. Ég vil meina að þetta sé talsvert annar andi en fram kom í ræðu hv. þm. Björns Dagbjartssonar hér áðan sem mér skildist telja það einn af kostum þessarar áætlunar að hún hefði gífurleg útgjöld í för með sér. Ég held að Alþingi hafi beinlínis lýst yfir vilja sínum um hið gagnstæða. Ég vil spyrja hv. þm., ef hann á eftir að leggja leið sína hingað í ræðustól, hvar hann var staddur þegar þessi ályktun var samþykkt einróma hér á Alþingi s.l. vor. Greiddi hann henni atkvæði? Greiddi hann því atkvæði að Alþingi Íslendinga teldi það mikilvægt að verulegur hluti þess gífurlega fjármagns, sem nú rennur til hernaðar, rynni til annarra og þarfari hluta? Ég vil spyrja hvernig sú afstaða, sem mér fannst koma fram í ræðu hans hér áðan, samrýmist þessari samþykkt. Annars er það harla fágætt, herra forseti, að heyra ræðumenn sem eru jafnsanntrúaðir á ágæti vopnanna og hins vopnaða friðar tala og hér gafst færi á áðan. Mér er til efs að það gerist víða á byggðu bóli að menn tali með þvílíkum gleðihljóm í þróttmikilli rödd sinni um ástand þeirra mála, eins og hv. þm. Björn Dagbjartsson gerði hér áðan. Slík var ánægjan og slík var hrifningin þegar hann talaði um þetta vopnaða ástand. Það kemur mér líka nokkuð spánskt fyrir sjónir þegar menn í sömu setningunni svo að segja lýsa hinum gífurlegu yfirburðum Sovétmanna á sviði þessarar háþróuðu tækni, sem er einhver sú háþróaðasta sem um getur í dag, eins og menn vita, og byggist á flóknasta og fullkomnasta tölvukerfi sem til er og reyndar á enn þá flóknari og fullkomnari tölvukerfum sem meiningin er að reyna að búa til. Þetta tala menn um í öðrum hluta sinnar málssetningar en hinum hlutanum um það hvað Sovétríkin séu vanþróuð, lífskjör séu þar bág o.s.frv. Þetta er dálítið erfitt að samræma í mínum huga, einnig þá staðreynd að austantjaldsþjóðir eru sífellt að reyna að kaupa sér þekkingu og flytja inn tækni frá fyrirtækjum á Vesturlöndum á þessum sviðum. Ég bið því um skýringar á því hvernig þetta tvennt fer heim og saman, sú staðreynd að Sovétríkin liggja langt á eftir í tölvutækni og eru sífellt að reyna að ná sér í, eins og allir vita, með ýmsum ráðum tækni og þekkingu á þessum sviðum en eiga síðan að vera svona langt á undan í þessum vopnakerfum eins og hæstv. utanrrh. gat hér um. Ég held að best sé að hafa þetta einfalt, herra forseti. Spurningin snýst um það hvort hér upphefst enn eitt kuldatímabil stigmagnandi vígbúnaðar, enn eitt kapphlaup þar sem gífurlegum fjármunum verður sóað í að reyna að færa út landamæri dauðans og nú upp í himingeiminn. Eins og kom reyndar fram í orðaskiptum okkar hv. þm. Björns Dagbjartssonar hér í þingsal áðan er líklegt að ekki verði látið staðar numið þar heldur reyni menn enn á ný að finna ný vopn sem granda geimvopnunum og svo önnur vopn sem granda þeim o.s.frv. Hv. þm. kinkar nú ákaft kolli og það merkir væntanlega að hann sé þessu sammála og hann sé að samþykkja að þetta sé einungis enn eitt þrep í stiganum upp í vígbúnaðarkapphlaupinu. Herra forseti. Ég vona að menn þurfi ekki að lenda hér ofan í hefðbundnar pólitískar skotgrafir þar sem menn berast á banaspjótum í orðum um að þessi eða hinn sé hallur undir þennan eða hinn og sé að flytja mál þessa eða hins hér inni í þingsölum. Ég vonast satt best að segja til þess að við hv. alþm. getum í þessu máli reist okkur svolítið upp fyrir þann hundflata, grýtta völl sem við stundum kljáumst á hér um þessi mál og reynum að líta á þetta í sameiningu og málefnalega og reynum að ræða það í hreinskilni og alvöru hvort við Íslendingar sem ein þjóð getum ekki sameinast um að reyna að hamla gegn því að nýtt vopna- og vígbúnaðarkapphlaup hefjist og nú í himingeimnum. Það vekur reyndar athygli, herra forseti, að hér hefur enginn talsmaður jafnaðarmanna, þ.e. Alþfl., komið í ræðustól. Þeir eru ekki flm. á þessu þingskjali. En í nálægum löndum, bæði á Norðurlöndum og í Vestur-Evrópu, ber mikið á jafnaðarmönnum í þessari umræðu, þeir bera hana uppi, má segja, og halda uppi gagnrýni á þessi áform. Það væri því fróðlegt að heyra ef einhver talsmaður þeirrar stefnu, þ.e. einhver fulltrúi Alþfl. væri hér nálægur og lýsti afstöðu síns flokks. Herra forseti. Ég skal þá ljúka máli mínu. Hér hafa tveir talsmenn Sjálfstfl., hv. þm. Björn Dagbjartsson og hæstv. utanrrh., talað. Ég get ekki sagt að það hafi glatt mig að heyra þeirra málflutning hér í þessu efni. Ég vona satt best að segja að sá ágæti flokkur, Sjálfstfl., hugsi sinn gang og slái því ekki föstu þegar í upphafi að fylgja nú Bandaríkjamönnum jafnþétt við lendarnar eins og þeir eru vanir í þessu efni sem öðrum. Vonandi fær einhver sjálfstæð íslensk utanríkisstefna að líta dagsins ljós í þessu efni. Ég set satt best að segja traust mitt á hæstv. utanrmn., að hún reyni að sinna þessu máli og marka Íslandi réttan bás í þessum efnum.



Herra forseti. Ég vil fyrst segja það við minn ágæta flokksbróður Steingrím Sigfússon að það er alveg nóg að við tölum hér jafnaðarmennirnir þrír, Hjörleifur Guttormsson, hann og ég. Við þurfum ekkert að vera að auglýsa eftir því að hinir í litla krataflokknum komi einnig og taki til máls. En ég veit hins vegar ekki hvernig maður á að taka á ræðu hv. þm. Sjálfstfl., Björns Dagbjartssonar. Þetta var, eins og hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði, satt að segja svo fáránleg ræða að það var ekkert annað að gera en annaðhvort að hlæja að henni eða hneykslast á henni vegna þess að hún einkennist af svo einfaldri barnatrú á ágæti stefnu sem ræðumaður hefur greinilega mjög takmarkaðar upplýsingar um hvað felst í. Hitt þykir mér öllu verra þegar jafnágætur maður og utanrrh. Íslands kemur hér í ræðustól, jafnágætur og greindur maður og hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson annars er, og fer með þessa lélegu áróðursplötu sem áróðursdeild Pentagon sendir út fyrir þessu SDI-prógrammi. Ég vil bara biðja hæstv. utanrrh. að hlífa okkur hér á Alþingi við þessum málflutningi nema það sé í raun og veru stefnuafstaða hæstv. utanrrh. að hann sem fulltrúi Íslands taki þessar áróðursplötur góðar og gildar og horfi ekki á þá gagnrýni sem fram hefur verið sett af virtustu fræði- og stjórnmálamönnum Bandaríkjanna og vísindamönnum á þessar plötur. Hæstv. utanrrh. sé ekki að gefa það til kynna á alþjóðlegum vettvangi að Ísland sé bara í þessu plötusafni Pentagon hvað stefnumótun í utanríkismálum snertir. Það er ekki hægt á átta mínútum að rekja það allt saman sem hæstv. utanrrh. fór hér inn á og annaðhvort endurspeglaði þetta plötuspilerí, sem ég var hér að lýsa, eða þá er vitnisburður um það að innan utanrrn. hefur ekki farið fram nein ítarleg athugun á þessum málum. Hæstv. utanrrh. sagði t.d. hér: Menn eru á móti þessu SDI-prógrammi af tveimur ástæðum eingöngu, annaðhvort vegna þess að menn trúi því ekki að hægt sé að eyða kjarnorkuvopnum eða þá að menn eru með ógnarjafnvæginu. Það er fjöldinn allur af öðrum veigamiklum ástæðum sem settar hafa verið fram gegn þessari áætlun. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. varðandi fyrsta atriðið: Getur hann nefnt einhvern annan forustumann í Bandaríkjunum en Ronald Reagan sem trúir því að hægt sé að nota þetta til að eyða kjarnorkuvopnum? Getur hann nafngreint einhvern annan forustumann Bandaríkjanna, vísindamann, fræðimann, ráðherra, sem hefur haldið því fram að það sé hægt? Ronald Reagan er hafður að aðhlátursefni í Bandaríkjunum vegna þess að hann er eini maðurinn sem trúir þessu eða segist trúa því. Þeir sem rökstyðja þessi mál með ábyrgum hætti af hálfu bandarískra stjórnvalda eru löngu hættir að nota þær ástæður sem hann upphaflega setti fram og voru fólgnar í þessari barnalegu draumsýn. Forsetanum er leyft að leika sér áfram annaðhvort fyrir þá sem hafa barnalega tiltrú á því sem hann segir eða kannske fyrir svona stjórnmálamenn eins og utanrrh. Íslands. Þvert á móti er það af þeim ástæðum að þessi vígbúnaðaráætlun feli í sér stórkostlegan vöxt vígbúnaðarkapphlaupsins og auki stórlega hættuna á fyrstu árás innan kjarnorkuvopnaheraflans. Menn hafa mótmælt þessari vígbúnaðaráætlun af þeirri ástæðu að hún felur í sér umfangsmestu fyrirheitin um tilraunir með kjarnorkuvopn á næstu árum. Það er reyndar merkilegt að að því atriði hefur ekkert verið vikið hér í þessari umræðu. að þessi vígbúnaðaráætlun Bandaríkjanna gengur ekki upp nema með mjög víðtækum tilraunum með kjarnorkuvopn á næstu árum. Engu að síður hefur Alþingi Íslendinga ályktað einróma um það á s.l. vori, og þar með atkvæði hæstv. utanrrh., að stuðla beri að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnorkuvopna undir traustu eftirliti, svo og stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna í hernaðarskyni. Sendiherra Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum stóð að ályktun með fulltrúum annarra Norðurlanda, sem send var aðalritara Sameinuðu þjóðanna áður en þriðja endurskoðunarráðstefna samningsins um takmörkun á útbreiðslu kjarnorkuvopna hófst í Genf í september, væntanlega einnig fyrir hönd Íslands, þar sem það var sett fram sem mjög skýr afstaða Íslands að það styddi allsherjarbann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Engu að síður er hæstv. utanrrh. að koma hér upp í ræðustólinn og dansa í kring um það fram og aftur að menn megi ekki vera á móti rannsóknum af þessu tagi þegar það liggur alveg borðleggjandi og staðfest að rannsóknirnar eru marklausar nema í þeim felist formlegar tilraunir með kjarnorkuvopn. Er nú ekki rétt að fara að kíkja aðeins á efnislega samhengið í þeim stefnuyfirlýsingum sem menn eru að setja fram fyrir hönd Íslands. Síðan kemur utanrrh. hér upp og segir að eins og vitað sé séu Sovétríkin með algert forskot á sviði antisatellite-hernaðar. Hvaðan hefur hæstv. utanrrh. þessa vitneskju? Vill hann ekki leiða hér fram einhverjar alþjóðlegar rannsóknastofnanir og alþjóðlega fræðimenn sem staðfesta þessa skoðun hans? Hefur hann ekki fylgst með stolti Bandaríkjastjórnar og Pentagon yfir þeim mikla árangri sem náðst hefur á þessu ári og veitir þeim algert forskot fram yfir Sovétríkin í þessum tegundum hernaðar og var einmitt sagt að væri verið að sýna til að ógna Sovétmönnum að samningaborðinu vegna þess að Bandaríkin væru með yfirburði á þessu sviði? Maður veit satt að segja ekki hvernig á að taka á röksemdafærslum eða umræðum af þessu tagi þegar menn standa hér ískaldir og rólegir, eins og hæstv. utanrrh., og halda þessu fram eins og þetta sé eins ljóst og að tvisvar tveir eru fjórir. Svo eru tveir aðrir þættir í þessu máli sem er vert að menn hugi mjög vel að. Vegna þess að tími minn er nú senn búinn ætla ég aðeins að víkja stuttlega að þeim. Annar þátturinn er sá að margir af færustu vísindamönnum Bandaríkjanna telja að ef þetta SDI-prógramm fær að halda áfram, þó ekki sé nema tvö til þrjú ár í viðbót, verði tæknistigið í kjarnorkuvopnahernaðinum orðið slíkt að eftirlit sé útilokað. Þá verði búið að koma tækniþróuninni í þessum vígbúnaði á það stig að hægt sé að halda því áfram án þess að vísindalegir eða tæknilegir möguleikar á eftirliti séu fyrir hendi og það sé einmitt ástæðan fyrir því að vígbúnaðaröflin í Pentagon undir forustu Richard Pearle hafa haldið þessari áætlun til streitu. Þeir vilja ná þessum árum þar til eftirlitið er orðið útilokað, af því að þá telja þeir sig eiga greiða götu alveg áfram með eins hratt vígbúnaðarkapphlaup og þeim sýnist af því að menn muni þá ekki telja mögulegt að stemma stigu við því á grundvelli þess að ekki sé hægt að framkvæma eftirlitið. Eins og menn vita er þessi eftirlitskrafa ein af þeim sem menn hafa sett fram. Það er af þessum ástæðum sem hundruð af virtustu prófessorum í háskólum Bandaríkjanna í eðlis- og efnafræði og geimvísindum hafa undirritað áskorun þar sem þeir neita að taka þátt í þessari vísindaáætlun og skora á aðra vísindamenn Bandaríkjanna að gera það vegna þess að þeir vilja ekki taka þátt í rannsóknastarfsemi sem er gagngert til að koma í veg fyrir að hægt sé að takmarka kjarnorkuvígbúnaðinn eftir fáein ár. Svo að lokum þetta, herra forseti. Það er alveg ljóst að stór hluti af efnahagserfiðleikum veraldarinnar, þar með talið okkar Íslendinga, þar með talið erfiðleikar togaraútgerðar á Norðurlandi eystra t.d., stafar af því að vextir og gengi dollarsins á alþjóðlegum mörkuðum er mjög hátt. Meginástæða þess er fjárlagahallinn í Bandaríkjunum. Eins og bent hefur verið á mjög rækilega er þessi vígbúnaðaráætlun ein af meginástæðunum fyrir því að halda þessum fjárlagahalla áfram. Það er því alveg beint samhengi á milli efnahagserfiðleika í Suður-Ameríku og Asíu og hér á Íslandi og þessara risavöxnu hernaðarútgjalda sem ýmsir hér í þingsalnum virðast greinilega vera að búa sig undir að styðja.



Herra forseti. Ég þakka mönnum fyrir þátttöku í þessari umræðu um þessa þáltill. þó að vissulega valdi þau sjónarmið miklum vonbrigðum sem hér hafa komið fram frá hv. talsmönnum Sjálfstfl., þar á meðal hæstv. utanrrh., til þessa máls. Ég ætla hér ekki að fara að styðja þessa þáltill. mörgum fleiri rökum en ég gerði í framsögu fyrir henni og sem fram hafa komið hjá öðrum talsmönnum, sem hana styðja, við þessa umræðu. Hér er vissulega um viðamikið mál að ræða, tæknilega flóknar hugmyndir og óframkvæmanlegar að margra mati. En í rauninni er þó kjarni málsins einfaldur. Vilja menn leggja lóð á vogarskál áframhaldandi vígbúnaðarkapphlaups og taka þá gífurlegu áhættu sem slíku fylgir, þar á meðal að brotnir verði upp alþjóðasamningar um takmörkun á vopnakapphlaupinu, eins og ABM-sáttmálinn frá 1972? Eða vilja menn leggja lóð sitt á skál afvopnunar, baráttunnar fyrir því að risaveldin slíðri vopnin og taki að nota þá gífurlegu fjármuni, sem veitt er í vígbúnaðarkapphlaupið, í þágu friðar og til lausnar á hinum aðkallandi vandamálum mannkyns sem stafa af vanþróun, hungri og öðru sem við þekkjum úr þriðja heiminum og hjá fátækum ríkjum? Það var lýst eftir því hér, m.a. af hæstv. utanrrh. en einnig af hv. 9. þm. Reykv. Haraldi Ólafssyni, að æskilegt hefði verið að styðja þessa tillögu við framlagningu hennar gildari rökum út frá tæknilegu sjónarmiði. Vissulega hefði verið hægt - og ekki verið illa varið pappír í það - að greina írá tæknilegum atriðum í þeim hugmyndum sem að baki SDI-áætluninni liggja. Það hefði verið auðvelt en ég hélt satt að segja að hv. alþm. og hæstv. ráðherrar hefðu ekki komist hjá því að setja sig inn í þessi mál á undanförnum misserum og árum, svo umfangsmikil umræða sem verið hefur um þessi efni á alþjóðavettvangi og einnig, þó í takmarkaðri mæli, borist inn á vettvang íslenskra fjölmiðla. En það er sannarlega velkomið af minni hálfu að reyna að bæta þar úr þegar málið kemur til hv. utanrmn. til umræðu að lokinni þessari umræðu hér í Sþ. því að ég hef í fórum mínum umfangsmikil gögn um tæknilegar hliðar þessa máls. Hæstv. utanrrh. minntist á afstöðu stjórna á öðrum Norðurlöndum, eins og Noregi og Danmörku, sem hann taldi ekki hafa á móti því að Bandaríkin legðu út í rannsóknir á þessu sviði, rannsóknaáætlun upp á 26 milljarða bandaríkjadala, eins og hún hljóðar til ársins 1989. Ég kannast við þau sjónarmið hægri stjórnanna í Noregi og Danmörku. En það vill svo til í Danmörku að meiri hluti Folketinget, danska þjóðþingsins, hefur bundið hendur hægri stjórnar Schlüers í Danmörku með samþykktum sem algerlega ganga gegn geimvarnaáætluninni. Ég gæti lesið hér upp úr þeim samþykktum danska þingsins frá því í marsmánuði s.l. og endurnýjaðri dagskrártillögu þann 14. maí s.l. þar sem hnýtt var upp á í þessum efnum, m.a. með þessum orðum - svo ég leyfi mér nú að tala dönsku hér úr þessum ræðustól því að menn vitna oft í enskan texta og til þess að ekkert fari á milli mála í skjótri þýðingu - þar sem mælt var fyrir till. af Lasse Budtz þingmanni. Upphafið er þannig: "ldet Folketinget konstaterer at Danmark er imod placering af vaaben i det ydre rum og udforskning og udvikling af dem." Síðan koma frekari atriði sem þarna eru til tekin. Þessi dagskrártillaga á danska þinginu er samþykkt af 64 þingmönnum, öllum nema 50 fulltrúum stjórnarflokkanna sem sátu hjá við atkvæðagreiðsluna í vonlausum minni hluta þar. Þetta er hápólitískt mál, stórpólitískt mál sem er til umræðu í öðrum þjóðþingum. Alþingi Íslendinga getur ekki látið slík mál liggja milli hluta og það er von mín að ufanrmn. Alþingis beri gæfu til að marka hér stefnu, leggja lóð sitt friðarmegin í þessum efnum, með þeim mörgu sem nú mæla gegn þeim hugmyndum sem Bandaríkjaforseti setti fram 23. mars 1983. Ég vonast til þess að yfirstandandi þing geri sínar samþykktir um þessi efni.



Herra forseti. Mér skilst að hv. 4. þm. Norðurl. e. hafi lýst því hér hve hann saknaði þess að ekki skyldu taka til máls jafnaðarmenn í þessari umræðu. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson mun hafa talið sig tala fyrir þeirra hönd. Ég veit ekki til þess að hann hafi sótt um inngöngu í Alþfl. enn þá, en það er kannske næst á dagskrá.

Þetta er ekki rétt með farið hjá honum.

Ég gat því miður ekki verið viðstaddur þessar umræður áðan vegna þess að þingflokkur Alþfl. þurfti að koma saman til stutts fundar og við töldum ekki ástæðu til að biðja um sérstakt fundarhlé af því tilefni. Ég vil segja það strax að ég get lýst stuðningi við þessa till. eins og hún hér liggur fyrir, a.m.k. þá meginhugsun sem í henni felst. En ég tek hins vegar fram að þingflokkur Alþfl. hefur ekki á þessu stigi tekið formlega afstöðu til tillögunnar. Það gerist á síðara stigi þegar málið kemur til umræðu í utanrmn. sem það hlýtur að gera. En persónulega get ég lýst stuðningi við allar þær meginhugmyndir sem koma hér fram. Það hafa allir sem fylgjast með blöðum og fréttum fylgst með þeirri umræðu sem átt hefur sér stað, bæði í Bandaríkjunum og Evrópu, um þessa svokölluðu stjörnustríðsáætlun". Eins og raunar fram hefur komið hefur það verið einkenni á þeirri umræðu hversu margir telja að hér sé um áætlun að ræða sem sé ekki framkvæmanleg og ekki framkvæmanleg í fyrirsjáanlegri framtíð miðað við þá þekkingu sem vísindamenn búa yfir nú. En um þetta eru efasemdir og um þetta er ágreiningur. Ærið er vígbúnaðarkapphlaupið fyrir þó ekki sé það teygt út í himingeiminn. Þess vegna er ekkert óeðlilegt að tillaga um svona yfirlýsingu komi fram. Það er í rauninni sjálfsagt mál. Hún fær sína umfjöllun í réttri nefnd, en ég sem sagt get lýst stuðningi við þær hugmyndir sem felast í tillögunni að meginefni.



Herra forseti. Það er að vísu lítið atriði en ég taldi rétt að farið væri með það á réttan hátt svo hv. þm. Eiður Guðnason heyrði. Flokksbróðir minn Steingrímur Sigfússon óskaði eftir því að jafnaðarmenn úr Alþfl. töluðu hér í umræðunum. Ég sagði hins vegar að það væri alveg nóg að við hinir þrír jafnaðarmennirnir töluðum í umræðunum, ég og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og Steingrímur Sigfússon.



Herra forseti. Samkvæmt málvenju hér hefur orðið "jafnaðarmaður" einkum og fyrst og fremst verið notað um þá sem eru innan vébanda Alþfl. Á alþjóðavettvangi er til Alþjóðasamband jafnaðarmanna og Alþfl. er aðili að því. En ég ætla ekki að fara að deila hér um þetta. Vonandi verða sem flestir jafnaðarmenn hér og sem flestir innan vébanda þess flokks sem á aðild að Alþjóðasambandi jafnaðarmanna.



Herra forseti. Þann 23. maí s.l. samþykkti Alþingi samhljóða þáltill. sem borin var fram af utanrmn. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum. Áætlunin þótti tíðindum sæta og talsmenn allra flokka hér í þinginu lýstu yfir ánægju með þann áfanga og samstöðu sem þar náðist. Meðal efnisþátta í tillögunni var að Alþingi beinir því til ríkisstj. að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna, en sú stefna hefur á ensku verið kölluð "freeze" eða frysting og varð fyrst fræg um heimsbyggðina þegar Edward Kennedy gerðist talsmaður hennar ásamt fleirum á Bandaríkjaþingi fyrir þremur árum. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hafa slíkar tillögur með áskorun á risaveldin, Sovétríkin og Bandaríkin, verið bornar fram og samþykktar á undanförnum allsherjarþingum. Sú tillaga, sem mest fylgi hefur hlotið hjá Sameinuðu þjóðunum um þetta efni, hefur verið borin fram m.a. af Mexíkó og Svíþjóð. Hlaut hún 129 atkvæði á allsherjarþinginu í fyrra, 1984, og 124 á árinu 1983. Í fyrra greiddu 12 ríki atkvæði gegn tillögunni en 13 árið áður, fyrst og fremst vestræn stórveldi og nokkur dyggustu fylgiríki þeirra, en 8 sátu hjá bæði árin. Í þeim hópi voru Ísland og Noregur en hin Norðurlöndin, Danmörk, Svíþjóð og Finnland, greiddu tillögunni atkvæði. Enn var tillaga þessi á dagskrá á yfirstandandi þingi og fyrir hálfum mánuði, 20. nóv., voru greidd um hana atkvæði í fyrstu nefnd allsherjarþingsins. Við þá atkvæðagreiðslu gerðust þau tíðindi að öll Norðurlöndin greiddu tillögunni atkvæði nema Ísland sem sat hjá ásamt fimm öðrum ríkjum. Þetta eru tíðindi, herra forseti, sem óhjákvæmilegt er að ræða hér á Alþingi Íslendinga. Hver hefði trúað því að aðeins hálfu ári eftir samhljóða áskorun Alþingis til ríkisstj. um að styðja frystingu eða stöðvun kjarnorkuvígbúnaðar skærist Ísland eitt Norðurlanda úr leik við atkvæðagreiðslu um slíka tillögu þar sem Svíþjóð er meðal flytjenda og NATO-ríkin Danmörk og Noregur greiða tillögunni atkvæði sitt? Menn hljóta að spyrja hvort hæstv. utanrrh. landsins sé sjálfrátt þegar hann gefur fulltrúum sínum slík fyrirmæli um að skerast úr leik. Hvað veldur slíkum býsnum? Er það afstaða ríkisstj. í heild sem kemur fram í þessari atkvæðagreiðslu? Stendur forsrh. Íslands, sem ávarpaði allsherjarþingið á 40 ára afmæli Sameinuðu þjóðanna 24. október s.l., á bak við þessa afstöðu? Eru ráðherrar Framsfl. í ríkisstj. sammála þessum fyrirmælum utanrrh. um að Ísland skerist eitt Norðurlanda úr leik í þessu örlagaríka máli? Er meiri hluti Alþingis sammála slíkri afstöðu? Enn er unnt að bæta fyrir þetta hneyksli, þessa vanvirðu gagnvart einróma samþykkt Alþingis s.l. vor. Tillaga Svíþjóðar og Mexíkó á eftir að ganga undir atkvæði á sjálfu allsherjarþinginu. Sú atkvæðagreiðsla mun væntanlega fara fram í næstu viku. Til þess verður að ætlast af hæstv. utanrrh. að hann sjái að sér fyrir þann tíma og ríkisstj. í heild taki afstöðu til málsins. Ég vænti þess, herra forseti, að sú afstaða komi í ljós þegar við þessa umræðu hér í dag. Sú stefna, sem Alþingi mótaði sameiginlega í einu hljóði 23. maí s.l. um afstöðu Íslendinga í afvopnunarmálum, er í húfi. Ætlar hæstv. utanrrh. að virða vilja þingsins í þessu máli eða skila auðu á samkomu þjóðanna? Ég leyfi mér með vísan til þessa að spyrja hæstv. utanrrh.: 1. Hvað olli því að Ísland eitt Norðurlanda greiddi ekki atkvæði með tillögu Svíþjóðar, Mexíkó og fleiri ríkja um frystingu kjarnavopna í fyrstu nefnd allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna 20. nóvember s.l.? 2. Má ekki vænta þess að utanrrh. og ríkisstj. endurskoði þessa afstöðu áður en tillagan kemur til atkvæða á allsherjarþinginu í næstu viku?



Herra forseti. Ég svara fyrri fsp. á þá leið að það er einmitt afvopnunartillaga sú, sem samþykkt var á Alþingi s.l. vor, sem gerir það að verkum að ákveðið var að atkvæði Íslands skyldi vera óbreytt frá fyrri árum þegar þessi tillaga hefur verið borin undir atkvæði. Að vísu hafa fengist nokkrar endurbætur á þessari tillögu, m. a. vegna tilrauna okkar og Norðmanna, en ekki nægilega miklar til þess að fullnægt yrði skilyrðum till. til þál. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum sem samþykkt var á Alþingi s.l. vor. Þar eru gerð eftirfarandi skilyrði fyrir því að um bann eða frystingu kjarnavopna sé að ræða: 1. Að traust eftirlit sé fyrir hendi og þetta trausta eftirlit sé á þann veg útbúið að sé í samvinnu við alþjóðlega eftirlitsstofnun, málsaðilar uni því og treysti. Þessu skilyrði var ekki fullnægt. 2. Að jafnframt frystingu kjarnavopna sé reglubundið árlega dregið úr birgðum kjarnavopna. Þessu skilyrði var heldur ekki fullnægt. 3. Það skilyrði var sett að samkomulag kjarnorkuveldanna lægi til grundvallar slíkri frystingu. Þessu skilyrði var heldur ekki fullnægt. Það var þess vegna ekki ástæða fyrir okkur að breyta atkvæði okkar við þessa tillögu. Ég gerði grein fyrir þessu á fundi utanrmn. s.l. mánudag. Ég býst ekki heldur við að hv. fyrirspyrjandi mundi vera ánægður með greinargerð Norðmanna fyrir breytingu á atkvæði þeirra við þessa atkvæðagreiðslu. Þar segja þeir beinlínis: Þrátt fyrir það að tillagan sé að sumu leyti ekki í samræmi við okkar skoðun ætlum við að greiða atkvæði með henni. Ég mundi aldrei leggja til eða gefa fyrirmæli um að greiða atkvæði með tillögu sem ekki væri í samræmi við okkar skoðun. Í öðru lagi segja þeir að þeir hafi gert það að skilyrði alla tíð að samkomulag kjarnorkuveldanna lægi til grundvallar slíkri frystingu. En þeir láta sér nú nægja að leiðtogarnir ætli að hittast í Genf og það beri vitni um að samkomulag hljóti að eiga að liggja til grundvallar slíkri frystingu. Þetta er ekki fullnægjandi að mínum dómi. Í þriðja lagi taka Norðmenn fram að þeir mæli á móti þeim liðum tillögunnar sem fjalla um gagnrýni á varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins, þar á meðal fælingarmátt kjarnorkuvígbúnaðar, en í tillögunni er það gefið í skyn að slík stefna auki líkur á kjarnorkuvopnastríði. Annarri fyrirspurn vil ég svara á þann hátt að við Íslendingar höfum tekið þátt í því ásamt Norðmönnum að fá þessari tillögu breytt, er fjallar um frystingu kjarnavopna, þannig að skilyrðum afvopnunartillögu Alþingis væri fullnægt. Við munum halda áfram þeim tilraunum. En meðan hún er ekki betrumbætt umfram það sem hingað til hefur orðið sé ég ekki ástæðu til að endurskoða afstöðu okkar til hennar. Ég vænti þess og vona að áframhaldandi tilraunir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna verði til þess að við getum staðið að samhljóða tillögu þar og allur þingheimur stóð saman um á vettvangi Alþingis.



Herra forseti. Er sú afstaða, sem hæstv. utanrrh. var að lýsa hér, afstaða ríkisstj.? Ég óska eftir því að hæstv. forsrh. svari því þannig að það komi þá hreint fram hvort Framsfl. stendur að þessum viðhorfum sem hæstv. utanrrh. var að lýsa hér, viðhorfum sem eru þannig að allir jafnaðarmannaflokkarnir, bæði utan og innan Alþjóðasambands jafnaðarmanna í Evrópu, og miðflokkarnir mundu ekki styðja þau. Sú tillaga sem hér er til umræðu er mikilvægur merkimiði á alþjóðavettvangi um hvar menn standa. Það eru fáar atkvæðagreiðslur sem fylgst er eins mikið með um víða veröld og þessi atkvæðagreiðsla um tillögu Svíþjóðar og Mexíkó um frystingu. Að Ísland skuli eitt Norðurlanda ekki styðja þessa tillögu nú er alger ómerking á þeim viðhorfum sem hæstv. forsrh. lýsti í ræðu sinni á hátíðarfundum Sameinuðu þjóðanna fyrir nokkrum vikum síðan. Ég vil svo spyrjast fyrir um hvort hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. eru reiðubúnir til að láta fara fram atkvæðagreiðslu hér á Alþingi næstu daga þannig að þingheimur geti fengið að tjá vilja sinn í þessu máli og ákveða líkt og þingið í Danmörku og þingið í Noregi hvernig farið verði með atkvæði Íslands í þessari atkvæðagreiðslu. Þar hafa þjóðþingin mótað þessa afstöðu. Ég beini þeirri spurningu til þeirra hvort þeir séu reiðubúnir að láta Alþingi greiða um það atkvæði í næstu viku hvernig Ísland greiðir endanlega atkvæði þegar tillagan kemur til meðferðar á allsherjarþinginu.



Herra forseti. Það var ánægjuleg stund hér s.l. vor þegar Alþingi sameinaðist um tillögu í afvopnunarmálum og sýndi þannig sterka samstöðu Alþingis og íslensku þjóðarinnar. Ég sagði þá að þm. ættu að kappkosta að kynna þessa tillögu sem víðast. Á 40 ára afmæli Sameinuðu þjóðanna gerði ég það og fékk sú kynning mjög góðar undirtektir. Ég vil einnig segja það að í ráðuneytið hafa borist fjölmörg bréf þar sem þessari afstöðu hefur verið fagnað. Síðan þetta gerðist er að mínu mati langsamlega mikilvægast í þessum málum að forustumenn stórveldanna hafa hist, ísinn hefur bráðnað að nokkru leyti og ákveðið hefur verið að hraða meðferð afvopnunarmála á milli stórveldanna. Jafnframt er ákveðið að þessir forustumenn hittist fljótlega aftur. Ég verð að lýsa þeirri skoðun minni, með fullri virðingu fyrir svona samþykkt á þingi Sameinuðu þjóðanna og annarri ágætri viðleitni til friðar, sem ég er ekki að draga úr, m.a. viðleitni hv. síðasta ræðumanns, að samstaða og samkomulag milli stórveldanna sé nánast það eina sem getur tryggt æskilegan framgang þessara mála. Ég er þeirrar skoðunar að eftir að þessar viðræður eru nú hafnar - það leit ekki vel út um að viðræður yrðu lengi vel vegna afstöðunnar - þá eigum við Íslendingar að stuðla sem allra mest að því að þær geti farið fram á sem eðlilegastan máta. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum þá ekki að taka þátt í samþykktum sem kynnu á einhvern máta að valda einhverjum þrýstingi eða jafnvægisleysi í þessum viðræðum. Ég vil taka það fram í framhaldi af því sem hér var spurt um áðan að utanrrh. kynnti fyrir mér þá afstöðu sína að atkvæði Íslands yrði óbreytt frá því sem var á síðasta þingi Sameinuðu þjóðanna og ég var og er því samþykkur.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð í þessari umræðu. Ég vil nú byrja á því að lýsa yfir óánægju minni með það að svo stuttur fyrirvari skuli gefast þegar tilkynnt er um utandagskrárumræður með þessum hætti. Sérstaklega ef um er að ræða mál þar sem þm. vildu gjarnan taka þátt í umræðum um og þyrftu þess vegna að nesta sig örlítið betur heldur en segja einungis það sem þeim flýgur í brjóst þegar þeir standa hér í stólnum. Það vill svo til að á undanförnum tveimur þingum hafa þingmenn Kvennalista borið fram þáltill. um frystingu kjarnorkuvopna. Sú tillaga er að meginefni til sniðin upp úr þessari tillögu sem hér er til umræðu, tillögu Mexíkó og Svíþjóðar. Þegar tilraun var gerð til þess að allir stjórnmálaflokkar og samtök á Alþingi Íslendinga gætu komið sér saman um eina stefnu, sem allir gætu samþykkt, í afvopnunarmálum, þá var tekið mið af þessari tillögu m.a. Og það er af því tilefni fyrst og fremst og af því tilefni að ég hef nú frétt í dag að Norðmenn hafi greitt atkvæði öðruvísi í þetta sinn heldur en hingað til. Og það veldur mér mikilli undrun og mér finnst það mjög leiðinlegt að við skulum standa út úr eins og sár fleinn í holdi í þessum efnum. Það hefur gjarnan verið haft að viðkvæði þegar atkvæði hafa fallið - og einmitt með þessa tillögu um frystingu kjarnorkuvopna - að við yrðum að sitja hjá til þess að fylgja hinum Norðurlöndunum. Við fylgjum ekki hinum Norðurlöndunum núna, við stöndum ein, við fylgjum einhverjum öðrum. Ég lýsi yfir óánægju minni með það að við skulum ekki hafa hugrekki til þess að fylgja fyrst og fremst vilja þessarar þjóðar og öðrum Norðurlöndum sem hafa séð sér fært að taka sjálfstæða afstöðu til þessarar tillögu. Mér var að berast í hendur rétt í þessu texti atkvæðaskýringar Norðmanna vegna þessarar tillögu og ég var í flýti að reyna að lesa hann á ensku. Þar stendur í sambandi við eftirlit stórveldanna og þennan fund sem var haldinn í Genf að Norðmenn álitu samþykkt þessarar tillögu gefa beinan stuðning við Genfarviðræðurnar. Það er ekki lýst yfir óánægju með það, eins og hæstv. utanrrh. gaf í skyn, heldur er samþykkt tillögunnar álitin vera beinn stuðningur við Genfarviðræðurnar. Ég skora á hæstv. utanrrh. að hlusta á vilja Alþingis í þessum efnum. Ég tek undir það að æskilegt væri ef Alþingi fengi að greiða atkvæði um þetta mál þannig að það gæti orðið stuðningur fyrir hæstv. utanrrh. til þess að skipta um skoðun. Eins og góð kona sagði mér af manni að norðan: "Ég hef vitkast. Þess vegna hef ég skipt um skoðun", sagði hann.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. 3. landsk. þm. fann að því að það væri of stuttur fyrirvari fyrir hv. þm. fyrir umræðum utan dagskrár eins og hér fara fram. Hér er um misskilning að ræða hjá hv. þm. Það verður að hafa í huga að ákvæði 1. málsgr. 32. gr. þingskapa um umræður utan dagskrár eru beinlínis sett til að auðvelda þm. að koma vafningalaust með áhugamál sín inn á þing, hvort sem það er í formi yfirlýsingar eða fsp. til ráðherra. Það er ákvæði um það í þingsköpum að rætt skuli um þetta við forseta eigi síðar en tveim tímum áður en þingfundur hefst og það er ákvæði um að forseta beri að tilkynna um slíkar utandagskrárumræður í upphafi þingfundar. Hvort tveggja þetta var gert við þessar umræður. Ef það á ekki að torvelda að framkvæma þingsköp í þeim anda að auðvelda þm. að koma vafningalaust með sín mál inn á þingfundi í þessu formi mega hv. þm. ekki kveinka sér undan því að taka þátt í umræðum, þó með litlum fyrirvara sé, ef þeir telja sig þurfa að taka þátt í umræðum.



Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála hæstv. forseta sameinaðs þings um að ég held að hér sé rétt að farið og er fyllilega farið eftir þingsköpum. Ég held að það séu endurbætur á þingsköpum að opna fyrir umræðu sem þessa. Ég ætla ekki að fara að vekja hér deilur um utanríkismál í þessum umræðum utan dagskrár, en ég get ekki varist því að sú afstaða sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. vekur undrun mína. Ég tel að önnur afstaða hefði verið meir í samræmi við anda þeirrar samþykktar sem Alþingi gerði um utanríkismál á síðasta vori og vil að það komi fram í þessari umræðu. Breytt afstaða Norðmanna ber því vitni að ríkisstjórn Kåre Willochs treystir sér til að standa að samþykkt tillögu Mexíkó og Svíþjóðar og fleiri ríkja. Verður þó held ég ekki Kåre Willoch, né heldur flokksbróðir hans Poul Schlüter í Danmörku, sakaður um þjónkun við heimskommúnisma. Og því skyldum við fara að vera kaþólskari en páfinn? Ég er alveg sammála forsrh. um að samþykkt þessarar tillögu hefði ekki verið nein allsherjarlausn og hún hefði ekki verið trygging á heimsfriði um okkar daga, en samþykkt þessarar tillögu hefði verið nokkurt skref, ekki stórt skref, en þó skref í rétta átt og skref sem ég held að óhætt hefði verið fyrir okkur að taka þátt í að stíga. Ég tel eðlilegt að Ísland hafi samstöðu með öðrum Norðurlandaþjóðum og gæti sóma síns vegna prýðilega greitt atkvæði með tillögu Svíþjóðar.



Herra forseti. Viðbrögð hæstv. utanrrh. í þessu máli valda vissulega miklum vonbrigðum. Ég ítreka: Hver hefði trúað því að aðeins sex mánuðum eftir samþykkt þáltill. um afvopnunarmál, stefnu Íslendinga í þeim efnum, stæðum við í þeim sporum eitt Norðurlanda að fylgja ekki þeirri tillögu sem hér um ræðir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, tillögu sem Svíþjóð er meðflytjandi að og tillögu sem yfirgnæfandi fjöldi ríkja heims sameinast um. Viðbárur hæstv. utanrrh. um að ekki séu í tillögu Mexíkó, Svíþjóðar og fleiri tekin inn öll þau atriði og fyrirvarar sem lesa megi út úr þáltill. Alþingis á s.l. vori eru fyrirsláttur einn. Það má lengi búa til slíkar girðingar ef maður vill reisa þær. Hæstv. utanrrh. greindi frá því aðspurður á fundi utanrmn. s.l. mánudag að Ísland hefði greitt atkvæði í nefnd með sama hætti og áður á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Hann hafði hins vegar ekki fyrir því að greina nefndinni frá því að Noregur hefði þar breytt um afstöðu og hvaða fyrirvara Noregur hefði gert. Ég spyr hér að gefnu tilefni: Ætlaði hæstv. utanrrh. að leyna Alþingi Íslendinga og utanrmn. þeirri breytingu sem þarna hafði orðið? Sá hann ekki ástæðu til þess að greina forsrh. landsins frá því að Noregur hefði tekið aðra afstöðu en í fyrra, hefði breytt afstöðu sinni, og Ísland stæði eftir eitt í hópi Norðurlanda sem ekki greiddi atkvæði með þessari tillögu? Ég óskaði eftir því á nefndum fundi að fá niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar, ekki vegna þess að ég vissi um breytta afstöðu Norðmanna heldur vegna þess að ég vildi sjá svart á hvítu hvernig atkvæði hefðu þarna fallið, og nú liggur það fyrir ótvírætt. Í ljósi þess hlýtur Alþingi að taka á þessu máli áður en það gengur til endanlegra lykta á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, væntanlega í næstu viku. Ég trúi ekki öðru en hæstv. utanrrh., að athuguðu máli, og samstarfsflokkur hans í ríkisstjórn, flokkur hæstv. forsrh., stuðli að því að þessi mistök, sem ég vona að verði aðeins mistök, verði leiðrétt. Hér hafa komið stuðningsyfirlýsingar frá talsmanni Framsfl., formanni þingflokks Framsfl., í þessum efnum og það hlýtur að verða okkur hvatning til að taka á þessu máli og tryggja að sá blettur verði þveginn af nafni Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem á hann féll í nefndri atkvæðagreiðslu 20. nóvember.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að sjálfsagt sé að hafa samráð við aðrar Norðurlandaþjóðir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. M.a. þess vegna þingum við utanríkisráðherrar Norðurlanda. En sannleikurinn er sá að á því samráði hefur verið misbrestur á stundum, ekki af Íslands hálfu heldur annarra Norðurlanda, þegar þeim hefur hentað að fara sínar eigin leiðir. Um þetta var spjallað og rætt og að vissu marki deilt á síðasta fundi utanríkisráðherra Norðurlanda s.l. haust. Þó ég sé sammála því að hafa samráð við önnur Norðurlönd get ég ómögulega afsalað Íslandi sjálfstæðri skoðun og stefnumótun í utanríkismálum. Ég lofa því ekki fyrir fram að elta aðrar Norðurlandaþjóðir hvernig sem þeirra afstaða er. Mig minnir að sumir hv. þm., sem nú gagnrýna að við förum ekki að dæmi Norðmanna, hafi verið að prédika að Íslendingar ættu að hafa sjálfstæða utanríkisstefnu. Ég er alveg sammála þeim að þessu leyti. En hún er ekki fólgin í því að við látum afstöðu Norðmanna ráða atkvæði okkar. Og ég er nú alveg undrandi ef hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson eru ánægð með það að við greiðum atkvæði með þessari tillögu Svíþjóðar og Mexíkó með greinargerð eins og Norðmenn gerðu fyrir sínu atkvæði. Því miður álít ég þá greinargerð fyrir neðan virðingu Norðmanna og raunar mundi slík greinargerð vera fyrir neðan virðingu okkar. Ég vil svo, með leyfi forseta, lesa upp viðeigandi málsgrein afvopnunartillögunnar sem Alþingi samþykkti í fyrravor til þess að árétta og undirstrika að ég hef í einu og öllu farið eftir þeirri ályktun. Þessi málsgr. hljóðar svo: "Alþingi ályktar að beina því til ríkisstj. að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti, svo og stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna í hernaðarskyni, jafnframt því að hvetja til alþjóðlegra samninga um að árlega verði reglubundið dregið úr birgðum kjarnavopna. Þessu banni og samningum um niðurskurð kjarnorkuvopna verði framfylgt á gagnkvæman hátt þannig að málsaðilar uni því og treysti, enda verði það gert í samvinnu við alþjóðlega eftirlitsstofnun." Ég hygg að afstaða sú sem ég hef tekið fyrir hönd Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þurfi ekki frekar vitnanna við.



Herra forseti. Það er auðvitað alveg ljóst að ef hæstv. utanrrh. ætlar að fara að skjóta sér hér á bak við orð í samþykkt Alþingis, túlkun á ályktun Alþingis frá því s.l. vor, verður Alþingi að skera úr um hvort hæstv. ráðherra eigi að móta afstöðu á þeim grundvelli sem hann hefur hér kynnt. Hann las hér upp úr ályktun Alþingis frá 23. maí eina málsgrein sem er í aðgreindum þáttum. Þar er talað um að beina því til ríkisstj. að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti. Þetta stendur sjálfstætt. Síðan "svo og" og einnig "jafnframt", en þar stendur einnig, þar sem hæstv. ráðherra hætti að lesa: "Leita verður allra ráða til þess að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða heims og þá einkum stórveldanna. Telur Alþingi að Íslendingar hljóti ætíð og hvarvetna að leggja slíkri viðleitni lið." Þetta las hæstv. utanrrh. ekki. Og vegna þess að hann innti eftir því hvort við mundum telja viðunandi að hann gerði fyrirvara á eigin afstöðu þegar ráðið væri atkvæði Íslendinga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna teldi ég það fyllilega réttmætt. Slíkt er mjög algengt þegar ríkisstjórnir taka þar afstöðu. Það er spurt þar um já eða nei og skýringar fylgja oft atkvæðum. Ég tel að hæstv. utanrrh. væri fullsæmdur af slíkum fyrirvara eins og norska ríkisstjórnin gerði vegna eigin afstöðu í þessu máli.



Herra forseti. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um að við eigum að hafa sjálfstæða stefnu í utanríkismálum, en hún má ekki vera svo einstrengingsleg og kröfuhörð um fullkomnun að hún geti ekki nýst til að beita þeim þrýstingi sem nauðsynlegur er á stórveldin, nauðsynlegur til að hafa áhrif á þau til þess að hreyfa sig í átt til afvopnunar. Vandamálið er ekki síst að stórveldin hefur vantað pólitískan vilja til þess að snúa sér í alvöru að afvopnun. Það gæti leitt okkur að ýmsum spurningum um hvers vegna eru svo gríðarlega miklir hagsmunir fólgnir í vígbúnaðarkapphlaupinu. Og eru stórveldin í raun eða stjórnir þeirra slíkir leiksoppar þeirra afla, sem hafa hagsmuni að því að reka þindarlaust þetta fjárfreka kapphlaup, að þau geti í raun ekki öðlast þann pólitíska vilja sem er nauðsynlegur til þess að afvopnun geti átt sér stað? Og þá er spurningin: Hvernig og hverjir eiga fyrst og fremst að reyna að þrýsta á stórveldin til að skapa þennan vilja? Er það ekki skylda og ábyrgðarhluti þess hluta heims sem ekki telst til stórveldanna þó það væri ekki nema til að bjarga lífi sínu? Og það veldur mér vonbrigðum hvernig hæstv. forsrh. svarar, því að ég var þeirrar skoðunar að hann styddi slíka tillögu um frystingu kjarnorkuvopna. Það var mín trú.



Herra forseti. Ég vil eindregið taka undir það sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sagði áðan því að ég held að hér sé svo djúpstæður ágreiningur um hvað Alþingi var að samþykkja á s.l. vori að þar þurfi úr að skera. Ég held þess vegna að það væri mjög vel hægt að láta ganga atkvæðagreiðslu á hinu háa Alþingi um hvernig Ísland greiði atkvæði í þessu máli. Ég vil jafnframt fara þess á leit við hæstv. utanrrh. að hann dreifi á Alþingi Íslendinga þeirri tillögu, svokallaðri Mexíkó-Svíþjóðar-tillögu, sem hér um ræðir. Sannleikurinn er sá að fæstir þm. hafa hana séð og einungis á enskri tungu þeir fáu sem það hafa gert. Ég held að það sé skylda utanrrn. þegar um slíkar tillögur er að ræða að þeim sé dreift á íslenskri tungu því að ekki er hægt að gera ráð fyrir að allir hv. þm. séu læsir á ensku. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé gerlegt að nú á allra næstu dögum og þegar eftir helgina verði þessari tillögu dreift, sem ég hef hér í höndunum á ensku, og þm. gefist kostur á að bera saman innihald tillögunnar sem liggur fyrir þingi Sameinuðu þjóðanna og þeirrar tillögu sem hið háa Alþingi samþykkti á s.l. sumri. Fari þetta eins og nú horfir sé ég raunar ekki ástæðu til þess að þeir flokkar sem eiga sæti á Alþingi og leggja höfuðáherslu á þessi mál sendi yfirleitt fulltrúa á þing Sameinuðu þjóðanna til að greiða atkvæði þvert gegn vilja þeirra flokka. Ég hef raunar bent á það áður hér í ræðustól að öll störf þeirrar sendinefndar þyki mér með mestu ólíkindum þar sem menn geta séð ef þeir líta í þá bók sem árlega er gefin út um þing Sameinuðu þjóðanna að embættismenn eru þar aðalmenn en alþingismenn varamenn. Hefur mér raunar fundist þeirra erindi oft ærið lítið á þing Sameinuðu þjóðanna. En ég ítreka beiðni mína, hæstv. utanrrh., um að þessu plaggi verði dreift hér þegar eftir helgina og vil eindregið fara fram á að hér verði skorið úr um hvort þessi tillaga þeirra Svía og Mexíkana og allra þeirra þjóða sem hana styðja stangast í einhverju á við þá samþykkt sem var gerð á hinu háa Alþingi og þá hvernig.



Herra forseti. Út af ummælum hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur áðan vil ég taka fram að ég er henni mjög sammála þar sem ég skildi hennar mál svo að mikilvægt sé að forustumenn stórveldanna eru farnir að tala saman. Ég er sömuleiðis sammála því að við eigum að beita þrýstingi eins og við getum til þess að árangur verði af þeim viðræðum og horfið af fyrri óheillabraut sem við erum á. Það er hins vegar mikill misskilningur hjá hv. þm. að ég sé ekki hlynntur því sem hugsanlegu skrefi að banna tilraunir með kjarnorkuvopn eða hlynntur frystingu. Ég vil geta þess að á fundi með forseta Bandaríkjanna í Brüssel 21. nóvember s.l. gat ég þess sérstaklega í orðum sem ég sagði þar að íslenska þjóðin legði sameinuð áherslu á að horfið væri af þessari braut og til afvopnunar. Ég spurði þá sérstaklega að því hvort ekki væri hugsanlegt sem eitt fyrsta skrefið að banna tilraunir með kjarnorkuvopn, þ.e. samþykkja frystingu undir öruggu eftirliti. Forseti Bandaríkjanna svaraði þeirri spurningu þannig að hann teldi stórum meiri líkur til þess að það gæti orðið nú en fyrir fund þeirra forustumannanna. Ég tel að m.a. með þessu móti þá séum við að kynna okkar viðhorf og beita þrýstingi þar sem hann getur haft kannske nokkur og jafnvel töluverð áhrif.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þá yfirlýsingu sem hann var að gefa hér. Mér er ekki kunnugt um að það hafi komið fram áður opinberlega að hann hafi sett fram þessi sjónarmið á fundi sem haldinn var í Brüssel að loknum leiðtogafundinum. Það ber vissulega að fagna því. Það var allt önnur yfirlýsing en hæstv. utanrrh. var með hér. Er rétt að Íslendingar fylgi eftir þessari yfirlýsingu forsrh. síns í Brüssel með formlegum hætti með því að greiða atkvæði með tillögu Svíþjóðar og Mexíkó. Hjáseta er eingöngu til þess að draga úr þunganum sem fólst í þessum orðum í Brüssel sem og þunganum, og segi ég það í fullri einlægni og alvöru, sem fólst í ræðu hæstv. forsrh. á þingi Sameinuðu þjóðanna. Mér er vel kunnugt um að vel var eftir þeim tekið. Þeim sem eftir þeirri ræðu tóku og þeim boðskap sem í henni fólst og þeirri stefnuafstöðu, ég get fullyrt það af nokkrum kunnugleika, mun þykja þessi hjáseta allundarleg. Ég vil svo láta það koma hér fram að við þm. Alþb. erum reiðubúnir til þess í samvinnu við aðra þm. að flytja hér tillögu, sem verði dreift á næsta fundi þingsins, um að Alþingi lýsi því yfir að Ísland greiði atkvæði með tillögu Mexíkó og Svíþjóðar. Ég vænti þess að þegar sú tillaga kemur fram greiði hæstv. forseti sameinaðs þings fyrir því að hún verði tekin til umræðu og atkvæðagreiðslu áður en atkvæðagreiðslan fer fram endanlega á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í desember.



Herra forseti. Ég gef með engu móti fundið að tillagan frá í fyrravor, þá á ég við ályktun Alþingis um utanríkismál, rökstyðji afstöðu hæstv. utanrrh. nú. Mér finnst allur andi tillögunnar þvert á móti fremur til stuðnings þeim markmiðum sem tillaga Mexíkó og Svíþjóðar um frystingu felur í sér. Að sjálfsögðu er enginn að tala um að við látum aðrar Norðurlandaþjóðir móta afstöðu okkar til utanríkismála. Við eigum að sjálfsögðu að meta stöðuna sjálfstætt og fyrir okkur og með okkar hagsmuni fyrir augum hverju sinni. Norræn samvinna er einstök í veröldinni að því leyti til að það er hvergi sem fullvalda þjóðir hafa svo náið samstarf sín í milli án þess að glata í einu eða neinu sínu eigin fullveldi. Hins vegar er það í mörgum tilfellum mjög skynsamlegt að hafa samvinnu á alþjóðavettvangi. Í Norðurlandaráði eru utanríkismál ekki tekin til meðferðar. Ég hef hvað eftir annað lagt til að utanríkismálanefndir þjóðþinganna taki upp samstarf sín á milli. Sú hugmynd hefur ekki fengið verulegan hljómgrunn. Ég er meðflm. að tillögu í Norðurlandaráði um að kannað verði hvernig Norðurlönd geti út á við látið sína rödd heyrast best. Ég held að Norðurlönd hafi ýmislegt að segja í heiminum og það er frekar eftir því tekið ef við stöndum saman. Ég held að þarna hefði verið kjörið tækifæri til þess að láta sameiginlega rödd okkar heyrast og ég hefði fagnað því ef rödd Íslands hefði verið með í þeim kór.



Herra forseti. Að gefnu tilefni vil ég upplýsa að utanrmn. hefur haft aðgang að, ekki bara tillögu Mexíkó og Svíþjóðar og fleiri ríkja heldur 74 tillögum sem liggja fyrir allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og eru þar ræddar, um afvopnun, og Íslendingar eru meðflm. á sumum þessara tillagna. Það er allt annað en svo að þessar tillögur séu allar sambærilegar. Þær skarast á ýmsa vegu. Þetta er sumt mjög flókið og torlesið. Mappa með öllum þessum tillögum liggur úti í herbergi utanrmn. og væri auðvitað hægt að láta fjölfalda þær allar saman, ekki bara þessa einu. Ég skal alveg játa að ég hef ekki gaumgæfilega stúderað allar þessar tillögur, enda held ég að það væri ærið verk að ætla sér að setja sig niður í allan þankagang þeirra hverrar um sig. En mér finnst þessi Mexíkó-Svíþjóðar- tillaga ekki vera neitt sérstök, ekki vera meira þess virði að greiða atkvæði með henni en mörgum öðrum. Ég hef heldur ekki skilið hvernig hægt er að misskilja þá málsgrein sem við samþykktum hér í fyrravor einróma og hæstv. utanrrh. las upp. Þar er talað um gagnkvæmni, eftirlit o.s.frv. Það er rauði þráðurinn í þessari tillögu. Og þegar mér var falið að halda framsögu fyrir hönd nefndarinnar lagði ég að sjálfsögðu áherslu á að allir íslenskir stjórnmálaflokkar litu raunsætt á málið, þar á meðal að það þyrfti að vera eftirlit og þyrfti að vera gagnkvæmni. Að öðrum kosti næðist enginn árangur. En ég vildi aðeins ítreka að þessar tillögur allar eru í herbergi utanrmn. og verða þar og menn geta þar hver og einn gengið að þeim og ljósritað það sem þeir vilja. Tillaga Mexíkó og Svíþjóðar er í mínum höndum og ef menn vilja get ég hlutast til um að hún verði fjölfölduð núna strax, en á ensku er hún að vísu á plagginu sem ég held á. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég held að ályktunin sem við gerðum hér samhljóða 23. maí á þessu ári sé það merk að við eigum við að halda okkur að henni og þá verða auðvitað stjórnvöld að gera það upp við sig hvort tillaga Mexíkó er meira í þá átt en þær tillögur sem við sjálfir erum meðflm. að, en það tel ég ekki vera.



Herra forseti. Ég held að þetta mál sé komið á það stig að nauðsynlegt sé að allur þingheimur geri sér grein fyrir eðli þeirrar tillögu sem til umræðu er. Ég vil eindregið taka undir þær áskoranir, sem hafa komið fram, um að tillögunni sem kennd er við Svíþjóð og Mexíkó verði dreift bæði á ensku og í íslenskri þýðingu til allra þingmanna. Það er nauðsynlegt til þess að unnt sé að taka afstöðu til þess hvort hún er í samræmi við margumrædda samþykkt Alþingis frá því í vor eða ekki, enda er það, ef ég hef skilið orð hæstv. utanrrh. rétt, meginástæðan fyrir því að Ísland sat hjá við atkvæðagreiðsluna að umrædd tillaga væri ekki í samræmi við þáltill. frá því í vor. Ég vil geta þess í sambandi við ummæli hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, því skyldum við taka út eina tillögu af 74, að ástæðan er einföld í mínum huga. Ástæðan er sú að allar Norðurlandaþjóðirnar nema Ísland greiddu þessari tillögu atkvæði. Þetta er tillaga sem er að verulegu leyti mótuð af einu Norðurlandanna. Það er mikið samstarf milli Norðurlandanna, ekki síst á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég get um það borið af eigin reynslu að starf okkar þar væri miklum mun erfiðara og flóknara ef ekki nyti Norðurlandanna. En vafalaust er margt gott og margt miður gott að finna í öllum þessum tillögubunka. En þessi tillaga hefur verið mjög rædd meðal Norðurlandanna og það hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh. að bæði Noregur og Ísland hafa átt hlut að því að reyna að hnika við orðalagi. Það bendir til þess að hún hafi einkum og sér í lagi verið Norðurlöndum áhugamál. En ég vil sem sagt eindregið óska eftir því að fá þessa tillögu á ensku og íslensku svo að þingmenn geti upp á eigin spýtur dregið ályktanir um þær staðhæfingar sem hér hafa komið fram.



Herra forseti. Ég skal reyna að virða þann þrönga tíma sem okkur er búinn hér, en við hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson, formann utanrmn., vil ég segja þetta: Þetta mál af hinum 74 hefur algjöra sérstöðu vegna þess að um það hefur Alþingi Íslendinga fjallað beint. Ég skil hins vegar vel skjálfta hæstv. utanrrh. vegna þess að hann óttast auðvitað að fyrir honum fari eins og báðum kollegum hans, ekki þó kollegum beint, þeim forsætisráðherrum Danmerkur og Noregs. Í báðum tilvikum er þjóðþingið nefnilega á annarri skoðun en ríkisstjórnin og kæfði vilja ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Ísland er komið f alveg sömu stöðu sem betur fer. Það er þess vegna lágmark að þingið fái sjálft að sjá hvort þessar tvær tillögur stangast á. Ég vildi fara þess á leit við hæstv. forseta að fá að nota tvær, þrjár mínútur vegna þess að ég er forréttindakona að því leyti að ég kann enska tungu að nokkru gagni, það eiga þm. ekki endilega að gera, svo að ég skal hjálpa utanrrh. ofurlítið í þessum málum. Ég virði athugasemdir forseta. Þetta tekur mjög stuttan tíma.

Það er ekki hægt að leyfa að fara tvær, þrjár mínútur fram úr þeim tíma sem þingsköp tilskilja, jafnvel þó að það sé mælt á enska tungu.

Ég ætla ekki að fara að lesa enska tungu, herra forseti. Því skal ég lofa.

Þetta leyfi er ekki veitt.

Nei, ég skal virða það. Ég skal þá ekki, sem ég ætlaði að gera, rekja þau atriði sem tillagan gengur út á. Það er í raun og veru fljótskýrt og stangast að mínu mati á engan hátt á við þá tillögu sem Alþingi samþykkti s.l. sumar. En ég virði ágæt vinnubrögð forseta og skal ekki gera það. En ég ætla að leyfa mér að fullyrða að þegar Alþingi hefur fengið annars vegar tillögu Svía og Mexíkana í hendur og síðan aflað sér þáltill. frá því í fyrra komi í ljós að þær stangast engan veginn á. Að lokum, herra forseti. Ég man ekki hvort hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gat þess, en hér er um að ræða tillögu sem 113 þjóðir greiddu atkvæði. Á móti voru 11 og 6 sátu hjá. Sú er nú staða Íslands að ásamt Bahamaeyjum, Kína, Lúxemborg, Hollandi og Spáni sáu Íslendingar ástæðu til að sitja hjá.



Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu verða við þeim tilmælum að dreift verði tillögu þeirri, sem hér hefur sérstaklega verið gerð að umræðuefni, bæði á ensku og íslensku, en ég vil taka það fram að það mundi æra óstöðugan og Alþingi Íslendinga ekki hafa neitt annað að gera ef það ætti að ræða 74 tillögur um afvopnunarmál, sem lagðar hafa verið fram á þingi Sameinuðu þjóðanna, og ákveða hér á Alþingi hvernig afstaða þingsins ætti að vera. Ég hef oftsinnis látið þá skoðun í ljós að það er ekki Sameinuðu þjóðunum til framdráttar eða friði í heiminum til eflingar þetta tillöguflóð. Það er ákaflega auðvelt að koma með yfirborðslegar afvopnunartillögur og fá þær samþykktar. En hitt er erfiðara að fá gerðar þær samþykktir sem virtar verða og raunverulega efla frið í heiminum. Ég held að við getum öll verið sammála um að það er kjarni okkar tillögu að málsaðilar uni því og treysti sem samþykkt er og alþjóðlegt eftirlit verði með því haft. Þetta er kjarni málsins. Við náum ekki árangri á sviði afvopnunar nema málsaðilar uni og treysti því sem samþykkt verður og alþjóðlegt traust eftirlit eigi sér stað. Ég held þess vegna að við verðum að vera kröfuhörð í afstöðu okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að þetta eftirlit sé til staðar en að menn skáki ekki í því skjólinu að geta skorast undan eftirliti og geti borið fyrir sig samþykktir sem geta verið gerðar með miklum meiri hluta atkvæða en gera samt ekkert gagn heldur tefja fyrir því að málsaðilar uni alþjóðlegu eftirliti. Í þeim anda höfum við myndað okkur skoðun og greitt atkvæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. 1