Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umr. fer þannig fram í kvöld, að hver flokkur fær 40 mínútna ræðutíma, sem skiptist í 3 umferðir, 15 mínútur í 1. umferð, 15 mínútur í 2. umferð og 10 mínútur í 3. umferð. Röð flokkanna í öllum umferðum verður þannig: Alþb., Sjálfstfl., Alþfl., Samtök frjálslyndra og vinstri manna, Framsfl. Ræðumenn verða: fyrir Alþb.: í fyrstu umferð Eðvarð Sigurðsson, í annarri umferð Geir Gunnarsson, í þriðju umferð Magnús Kjartansson, fyrir Sjálfstfl.: í fyrstu umferð Magnús Jónsson, í annarri umferð Ingólfur Jónsson, í þriðju umferð Jóhann Hafstein, fyrir Alþfl.: í fyrstu umferð Birgir Finnsson, í annarri umferð Unnar Stefánsson, í þriðju umferð Benedikt Gröndal, fyrir Samtök frjálslyndra og vinstri manna: í fyrstu umferð Hannibal Valdimarsson, í annarri umferð Björn Jónsson, í þriðju umferð Hannibal Valdimarsson, fyrir Framsfl.: í fyrstu umferð Eysteinn Jónsson, í annarri umferð Þórarinn Þórarinsson og í þriðju umferð Halldór E. Sigurðsson. Hefst nú umr., og tekur fyrstur til máls Eðvarð Sigurðsson og talar af hálfu Alþb.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Verkalýðshreyfingin er nú sem óðast að undirbúa nýja kaupgjaldsbaráttu til að rétta hlut verkafólks eftir hina miklu kjaraskerðingu síðustu ára. Fyrir tilstilli ríkisstj. og meiri hl. Alþ. hefur kaupmáttur launanna verið lækkaður stórlega. Vegna aðgerða sinna í þessum efnum eiga stjórnarflokkarnir, og þó sér í lagi ríkisstj., skilið þunga áfellisdóma frá launafólki og þá ekki sízt hinum lægst launuðu. Helzta stjórnunartæki núverandi ríkisstj. í efnahagsmálum þjóðarinnar hefur verið gengisfelling. Gengisfelling er stórvirk aðferð til að hafa áhrif á tekjuskiptinguna og tilfærslu fjármuna í þjóðfélaginu, sem ávallt kemur harðast niður á þeim, er sízt skyldi, þeim, er minnst mega sín. Á valdatíma ríkisstj., sem nú er orðinn heill áratugur, hefur gengi krónunnar verið fellt fjórum sinnum. Við allar þessar gengisfellingar var það fyrsta boðorðið og talið skipta öllu máli, að verðhækkunum af völdum gengisfellinganna væri bótalaust velt yfir á almenning, og ekki skirrzt við að setja ofbeldislög gagnvart verkalýðshreyfingunni til að ná því marki. Því hefur óspart verið haldið að fólki, að síðustu gengisfellingarnar hafi verið nauðsynlegar vegna áfalla, sem þjóðarbúið varð fyrir sökum aflabrests og verðfalls á útflutningsafurðum. Stjórnarherrarnir hafa hins vegar ekki orð á því, að næstu árin á undan voru ein mestu velgengnisár, sem hér hafa komið, sökum mikils afla og góðra viðskiptakjara. Það ber ekki vott um, að hyggilega hafi verið stjórnað, að strax og nokkuð bjátar á skuli gripið til jafnafdrifaríkra ráðstafana í efnahagsmálum og síðustu gengisfellingarnar voru. Þar var ekki fyrningabúskapur, ekki borð fyrir báru. Með tveim síðustu gengisfellingum var erlendur gjaldeyrir tvöfaldaður í verði miðað við Bandaríkjadollar og miklar verðhækkanir fylgdu í kjölfarið. Þær nema nú um 50% samkvæmt vísitölu. Þessar verðhækkanir átti alþýða manna að bera bótalaust. Með lögum var verðtrygging launanna afnumin. Þegar síðasta gengisfellingin og sú mesta var framkvæmd, haustið 1968, hafði atvinnuleysið þegar skollið á og verkafólkið orðið fyrir miklum kjaraskerðingum af þess völdum og vegna minni yfirvinnu hjá þeim, sem vinnu höfðu. En kjaraskerðingin skyldi verða enn stórkostlegri. Engar verðlagsuppbætur átti að greiða á kaupið og launin því lækkuð stórlega miðað við vöruverð. Svo kaldrifjuð kjaraskerðingarstefna gagnvart láglaunafólki mun algert einsdæmi í okkar heimshluta. Og að þessu stóðu allir þm. stjórnarflokkanna. Alþfl., sem kallar sig verkalýðsflokk, má sannarlega blygðast sín fyrir slíka framkomu. Verkalýðshreyfingunni tókst með samningunum í marz 1968 og í maí 1969 að forða launþegum frá verstu áföllunum af þessari kjaraskerðingarstefnu ríkisstj. og atvinnurekenda. En skerðingin hefur þó orðið mikil. Og þessa kjaraskerðingu vill verkalýðshreyfingin nú fá bætta með hækkuðum launum. Nú verður ekki við borið neinu hallæri. Á síðasta ári varð aflamagnið 11% meira en árið á undan og aflaverðmætið fjórðungi hærra. Einni allra beztu vetrarvertíð, sem hér hefur komið, er nú að ljúka, og verð á flestum útflutningsvörum okkar það hæsta, sem þekkzt hefur. Verkalýðsfélögin eru nú að setja fram kröfur sínar um nýja samninga. Verkamannafélagið Dagsbrún hefur mótað sínar kröfur. Aðalefni þeirra er, að kaupið hækki um 25% frá því, sem það er í dag. Það kaup verði síðan gert að grunnkaupi og kaupgreiðsluvísitala sett á hundrað. Nauðsynlegar leiðréttingar verði gerðar á reglum um verðlagsuppbætur á kaup til tryggingar kaupmætti þess. Fyrstu kauptaxtar félagsins verði felldir niður og einnig sérstakur eftirvinnutaxti, sem nú er með um 40% álagi á dagvinnukaup, en allt yfirvinnukaup verði greitt með 80% álagi á dagvinnukaup, en það er sama álag og næturvinnan er nú greidd með. Ég hef hér nefnt höfuðkröfur Dagsbrúnar varðandi kauphækkun, og svipaðar verða kröfur annarra almennra verkalýðsfélaga, en mörg önnur atriði í samningum verkamanna- og verkakvennafélaganna verða nú til endurskoðunar, þar sem engin breyting hefur orðið á þeim s. l. 4 ár, nema að því er varðar vísitölu á kaupið. Til kunna að vera þeir, sem finnst þetta háar kröfur, en þeir hinir sömu ættu að gera sér grein fyrir, hvert kaup verkamanna og annars láglaunafólks er í dag. Samkvæmt 2. taxta Dagsbrúnar, sem nú má telja almennt kaup verkamanna, er vikukaupið 2820 kr. og mánaðarkaupið 12 241 kr. Lægsti taxtinn nær hins vegar ekki 12 þús. kr. á mánuði. Ef orðið yrði við helztu kröfum félagsins, mundi þessi taxti hækka um tæp 29% og vikukaupið verða 3634 kr. eða 15 777 kr. á mánuði. Af þessu sést, að það er ekki verið að fara fram á hátt kaup, og þeir, sem hugsa sér að standa gegn því, að það nái fram að ganga, ættu sjálfir að reyna að leysa það vandasama dæmi, hvernig meðalfjölskylda á að lifa sómasamlega af þessu kaupi, hvað þá heldur lægra, eins og dýrtíð er nú háttað. Fólk með lágar tekjur notar stærri hluta þeirra til kaupa á matvörum en aðrir gera. Það er því rétt að athuga, hvernig kaupmátturinn hefur breytzt gagnvart þessum vörum. Samkvæmt vísitölu Hagstofunnar hefur breytingin orðið þessi: Matvörur, sem kostuðu 100 kr. í sept. 1967, þ. e. fyrir gengisfellingarnar, kostuðu í febr. s. l. 170 kr. og hafa sjálfsagt hækkað síðan. Kaup, sem var 100 kr. í sept. 1967 og fengið hefur hæstu verðlagsuppbót, er nú í aprílmánuði 135 kr., eða hefur hækkað aðeins um helming þess, sem matvörur hafa hækkað. Þetta kaup þarf nú að hækka um 26%, til þess að kaupmáttur þess verði hinn sami gagnvart matvörum og hann var í sept. 1967. Þess skal getið, að matvörur hafa hækkað langmest alls þess, sem vísitalan mælir. - Það er sannarlega ljót saga, að Alþfl. skuli hafa staðið að þessari óheillaþróun í samvinnu við Sjálfstfl. Jafnhliða þeirri þróun í launamálum, sem ég hef hér lýst, hafa beinir skattar sífellt farið hækkandi á launafólki. Eitt af loforðum ríkisstj. í upphafi valdaferils hennar var að afnema beina skatta af þurftartekjum. Reyndin hefur orðið sú, að beinir skattar af þurftarlaunum hafa hækkað hlutfallslega hin síðari ár. Skattvísitölunni hefur verið haldið mikið til óbreyttri, þannig að persónufrádráttur hefur ekki verið í neinu samræmi við aukningu dýrtíðarinnar. Þegar þessi mál voru rædd hér á Alþ. á s. l. hausti, hafði fjmrh. þá afsökun fyrir því, að skattvísitölu hefði ekki verið breytt, að ríkissjóður hefði þurft á þessum skatttekjum að halda og hækkun skattvísitölu hefði haft í för með sér hækkun annarra skatta, svo sem söluskatts. Nú flytur ríkisstj. hins vegar frv. um lækkun skatta á fyrirtækjum í formi hækkaðra afskrifta. Og ekkert er minnzt á, að bæta þurfi tekjumissinn. Það er ekki sama hver í hlut á. En eitt er víst, að almenningur verður látinn borga. Þetta skeður á sama tíma og tekjuskattur á einstaklingum hefur margfaldazt að krónutölu, en staðið í stað á fyrirtækjum og félögum. Skattaívilnun til fyrirtækja er nú rökstudd með því, að samræma þurfi skattgreiðslu þeirra við það, sem er í öðrum EFTA-löndum. En enginn samanburður liggur fyrir, hvernig þeim málum er háttað. Ég hef hér rætt um mál, sem almenningi eru nú efst í huga, launamálin. Sjálfsagt verður því haldið fram, eins og venja er, að atvinnureksturinn þoli ekki þessar kauphækkanir. „Flýtum okkur hægt“, sagði hæstv. forsrh. í gærkvöldi. Svar verkafólksins er: Við þolum ekki lengur þetta lága kaup. Því má heldur ekki gleyma, að kaupgjaldsbarátta verkalýðshreyfingarinnar er eitt sterkasta framvinduaflið í þjóðfélaginu. Kaupgjaldsbaráttan knýr atvinnurekendur til hagkvæmari rekstrar, meiri tækni og betri stjórnunar á fyrirtækjum sínum til að halda gróðanum. Íslenzkir atvinnurekendur hafa þó langt um of flúið frá vandanum á náðir verðbólgugróðans, en ættu nú að láta því lokið. Ríkisvaldið ætti að stuðla að því með því að hleypa kauphækkunum ekki út í verðlagið. Kjaraskerðingunum og láglaunatímabilinu verður að ljúka. Það er þjóðfélagsleg nauðsyn. Ég efast ekki um, að verkalýðshreyfingin muni nú hafa afl og aðstöðu til þess að knýja fram kauphækkanir. En það er ekki nóg. Það þarf einnig að gæta fengins fjár og það er máske vandinn meiri. Öll kjaraskerðingin nú er verk stjórnmálamanna á Alþ. og ríkisstj., manna, sem launafólk hefur kosið. En það er einnig á þess valdi að svipta þá völdum. Það verður hægt í síðasta lagi að ári liðnu. En við sveitarstjórnarkosningarnar, síðasta dag maímánaðar, er tækifæri til þess að gefa stjórnarflokkunum þá pólitísku ráðningu, sem dygði til að tryggja ávinninga kaupgjaldsbaráttunnar. En þetta gerist því aðeins, að launafólk fylki sér um Alþb., eina aflið í íslenzkum stjórnmálum, sem stjórnarflokkarnir óttast. Þeir óttast ekki flokksbrot Hannibals Valdimarssonar, sem nú er forseti Alþýðusambandsins fyrir náð Sjálfstfl. og með atkvæðum hans. Þeir vita líka, hvar þeir hafa Framsfl., ef helmingaskiptareglan væri í boði. 1. maí rennur upp að einum degi liðnum. Sá dagur verður nú fyrst og fremst helgaður kröfum verkalýðsfélaganna í launamálunum. Ég hvet alla félagsmenn verkalýðshreyfingarinnar og alla velunnara hennar til öflugrar þátttöku í fundarhöldum og kröfugöngum 1. maí, hvar sem er á landinu og þá ekki sízt hér í Reykjavík. Gerum 1. maí að öflugum baráttudegi fyrir faglegum kröfum okkar. Gerum 31. maí að sigurdegi alþýðunnar, með því að kjósa Alþb.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Pólitískar orrahríðar úr sölum Alþ., sem þjóðin enn einu sinni fær að heyra í kvöld og ég heyrði í gærkvöld, eru ekki í miklu samræmi við kröfur tímans um upplýsingaþjónustu fyrir almenning og því miður ekki í þeim stíl, að líklegt sé til að auka virðingu Alþ. En um það tjóar ekki að fást úr því að samkomulag fékkst ekki um nýtt form þessara umr., enda má af þeim draga nokkra lærdóma, ef menn nenna að leggja við eyrun. Það eitt var sameiginlegt í ræðum stjórnarandstæðinga í gærkvöld og mun án efa einnig verða í kvöld, að það sé þjóðinni öllu öðru nauðsynlegra að koma núv. ríkisstj. frá völdum, en síðan upphófust innbyrðis ásakanir um það, hvernig þessi eða hinn flokkurinn eða flokksbrotið hefði spillt árangrinum af hinni þjóðnýtu sókn gegn ríkisstj. Formaður Alþb. reyndi að hugga sig við óeiningu í ríkisstj. um afstöðu til mála á Alþ., en eftirtekja leitar að ágreiningsefnum var hörmulega rýr, aðeins tvö mál eftir 10 ára samstarf, og annað þeirra kvennaskólafrv., sem alls ekki er flokkspólitískt mál. Stjórnarandstæðingamegin eru hins vegar vaxandi illindi og nýir og nýir flokkar, sem nánast berast á banaspjót. Slíku tætingsliði á þjóðin að fela forustu sinna mála. Á nýafstaðinni flokksstjórnarsamkundu Framsfl. varð formaður flokksins fyrir verulegum aðfinnslum fyrir slappa forustu. Síðan hefur hv. þm. Ólafur Jóhannesson, sem annars er hið mesta prúðmenni og friðsemdarmaður, tekið upp alveg nýjan málflutning, sem einkennist af stóryrðum og hávaða. Ræða hans í gærkvöld var algert met í þessu efni og fær hann hér eftir varla ákúrur frá ofsamönnum í flokki sínum fyrir að hafa ekki tileinkað sér hreinræktaðan Framsóknarstíl. óneitanlega var dálítið broslegt að heyra hneykslunaryrði formanns Framsfl. um hinar óteljandi nefndir og ráð, sem öllu væru að tortíma, því að enginn flokkur hefur verið elskari að nefndakerfi en Framsfl., enda engir afkastameiri í tillöguflutningi á Alþ. um nýjar og nýjar nefndir en framsóknarþm. Nefndir og ráð eru ekki fleiri nú en áður og auðvitað hrein rangfærsla að halda því fram, að fjmrn. telji ekki hægt að koma tölu á nefndirnar. Hitt er rétt, að það geti orkað tvímælis í ýmsum tilfellum, hvað eigi að kalla nefnd, t. d. þegar tveimur mönnum er falið að semja frv. eða fulltrúum úr ýmsum stjórnardeildum er falið sameiginlega að athuga mál, oftast án sérstakrar greiðslu, og fleiri vafaatriði má nefna. Þetta benti rn. á í svari sínu við fyrirspurn yfirskoðunarmanna um tölu nefnda á árinu 1968. Í þetta vitnaði formaður Framsfl. og taldi furðu mikla, en honum láðist að vitna til svara yfirskoðunarmanna, sem algerlega fallast á skoðun rn. Auðvitað eru nefndir engin sönnun um skipulagsleysi í stjórnkerfi, heldur geta þær miklu frekar bent til þess, að unnið sé að mörgum verkefnum. Það væri fróðlegt að vita, hvaða nefndir þeir framsóknarmenn vildu leggja niður. E. t. v. skólanefndir og áfengisvarnanefndir, sem eru um 2/3 af öllum nefndum? Annað dæmi um spillinguna í þjóðfélaginu voru nefndastörf ráðh. Vel má fallast á þá skoðun, að ráðh. eigi yfirleitt ekki að sitja í nefndum og ráðum. En að það stafi af valdasýki og leiði til spillingar, er vægast sagt ósæmileg fullyrðing af ábyrgum flokksleiðtoga, og að þetta þekkist ekki í öðrum löndum, er ekki rétt. Dæmið, sem hann valdi, um þrjá ráðh. í atvinnumálanefnd ríkisins er mjög óheppilegt, því sú nefnd er einmitt sett á laggirnar sem tengiliður á milli verkalýðssamtaka, vinnuveitenda og ríkisstj. og mundi alls ekki nást tilætlaður árangur af því samstarfi, nema ráðh. eigi sjálfir sæti í nefndinni. Um bílamál ríkisins hafa verið settar fastar reglur, sem ekki tókst í stjórnartíð framsóknarmanna, og mjög jákvæður árangur hefur náðst í endurskipulagningu margra þátta stjórnsýslunnar nú á síðustu árum, með tilkomu fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar og aukinni samvinnu, sem komið hefur verið á við fjvn. Alþ. Ég hygg því, að sjaldan hafi verið minni ástæður en nú að breiða sig út yfir spillingu í stjórnsýslukerfinu, þótt enn megi auðvitað margt bæta. Formaður Framsfl. kvað flokk sinn ekki hafa talið tímabært að ganga í EFTA. Flokkurinn taldi á sínum tíma ekki heldur tímabært að virkja Þjórsá til stóriðju. Samtímis ásaka þessir menn ríkisstj. um þreytu og framtaksleysi, en geta þó ekki sjálfir myndað sér skoðun um mikilvægustu mál eða vilja láta þau bíða. Sér er nú hver framsóknin. Hvar værum við stödd og hvernig hefði atvinnuástandið verið síðustu tvö árin, ef ekki hefði verið brotin á bak aftur hin þröngsýna andstaða gegn stóriðjuframkvæmdum, og hver væri framtíð okkar í landinu, ef við hefðum ekki haft þor til að ganga í EFTA og hefja alhliða iðnvæðingu, í stað þess að reyna að lifa og framleiða fyrir okkur sjálf, 200 þús. hræður, í skjóli hárra tollmúra? Iðnrekendur sjálfir hafa hér sýnt þann manndóm og kjark, sem hina pólitísku foringja í stjórnarandstöðunni skortir. Málið hefur líka vissulega verið undirbúið með nauðsynlegum hraða, bæði varðandi tollamál iðnaðarins, lánsfjáröflun til nýrrar iðnvæðingar og eflingar eldri fyrirtækja, með útflutningslánasjóði og tryggingum útflutningslána, og loks með undirbúningi víðtækra skattalagaumbóta til eflingar atvinnurekstri, allt á nokkrum mánuðum. Strax má líka sjá á ýmsum sviðum fjörkipp í iðnaðinum, og það var alröng staðhæfing hjá hv. þm. Ágústi Þorvaldssyni, að um samdrátt sé að ræða hjá iðnaðinum. Þeirri firru hefur enn verið haldið fram í þessum umr., að ríkisstj. hafi látið togaraflotann grotna niður. Á tímum bátagjaldeyriskerfisins var verr búið að togurum en bátum. En á síðustu árum hefur ríkissjóður veitt togurunum verulega rekstrarstyrki til að tryggja útgerð þeirra. Því miður hefur togarana skort nauðsynlegan rekstrargrundvöll, en það hefur aldrei skort á eðlilega fyrirgreiðslu af hálfu stjórnvalda til kaupa á nýjum togurum. Togaraútgerðarmenn hafa hins vegar af skiljanlegum ástæðum ekki talið sér fært að standa undir sífelldum hallarekstri, og útgerð annarra skipa hefur verið miklum mun arðvænlegri. Meira að segja hv. þm. Lúðvík Jósefsson gafst upp á að reka togara í Neskaupstað. Stjórnvöld eiga enga sök á þessari þróun. Nú hefur, m. a. vegna aðgerða stjórnvalda og nýrrar tækni, verið talið gerlegt að ráðast í kaup nokkurra nýtízku togara með verulegri fyrirgreiðslu ríkisins, og er þó því miður síður en svo, að kaupendur standi í biðröðum. Hér er um mikla nauðsyn að ræða, en sjálfsagt að fara að öllu með gát. Yfirboðstillögur stjórnarandstæðinga um kaup á 15 eða 20 togurum nú þegar eru óraunhæfar. Það er rétt, að stuðla þarf að kaupum nokkurra skuttogara, sem einstök byggðarlög hafa sýnt áhuga á að eignast. Hefur þegar verið gert ráð fyrir lánsfjáröflun í þessu skyni og er í athugun, hvort frekari fyrirgreiðsla ríkisins þurfi til að koma. En óraunhæf yfirboð stjórnarandstæðinga leysa ekki þessi vandamál fremur en önnur. Síðasta dæmið af því tagi er till. um að hækka lántöku til sveitarafvæðingarinnar, eftir að ríkisstj. hefur ákveðið lántöku til að ljúka lagningu allra dreifiveitna að 1,5 km meðalfjarlægð á milli bæja á þessu ári og því næsta, og engin von er til þess, að hægt sé að vinna í ár fyrir hærri upphæð en þær 60 millj. kr., sem til ráðstöfunar eru og er miklu hærri fjárhæð en nokkru sinni hefur verið unnið fyrir á einu ári. Svona málatilbúnaður er ekki traustvekjandi. Bæði formaður Framsfl. og Alþb. töluðu í gærkvöld um hina gífurlegu skuldasöfnun erlendis, sem manni skildist að tefldi þjóðinni í stórhættu. Vissulega er skuldasöfnun erlendis varasöm, ef hún stuðlar ekki að aukinni gjaldeyrisöflun. En þá er hún ekki aðeins eðlileg, heldur sjálfsögð. Við hinar tvær gengisbreytingar hafa erlendar skuldir um það bil tvöfaldazt að krónutölu, en auðvitað er fullkomin rangfærsla að halda því fram, að skuldirnar hafi fyrir þá sök hækkað, því útflutningsverðmætin í krónum hafa vitanlega hækkað að sama skapi. Þá er það og veigamikil staðreynd, að síðustu árin hefur öll hin erlenda skuldaaukning verið í sambandi við framkvæmdir, sem tryggja auknar gjaldeyristekjur á komandi árum, og eru því ekki neinn baggi á hinar venjulegu gjaldeyristekjur. Svo að segja öll hin erlendu lán eru föst lán, en í lok valdaferils vinstri stjórnarinnar voru geigvænlegar lausaskuldir, sem var eitt af fyrstu verkefnum núverandi stjórnar að losna við. Það er auðvitað ekkert að undra, þó að hlutfall erlendra lána af gjaldeyristekjum verði hátt, þegar útflutningstekjur lækka allt í einu um helming, en það hlutfall breytist fljótt við aukna gjaldeyrisöflun. Hv. þm. Ólafur Jóhannesson sagði, að þjóðin hefði verið illa undir áföllin búin. Hvernig halda menn að undirbúningurinn hefði verið, ef ekki hefði verið fylgt þeirri stefnu í peningamálum, að bankarnir ættu myndarlegan gjaldeyrisvarasjóð, þegar óhöppin dundu yfir? Sú stefna hefur beinlínis gert þjóðinni mögulegt að komast yfir viðskiptaörðugleikana, án nýs haftakerfis og jafnvel vöruskömmtunar. Hvar hefðum við verið stödd, ef fylgt hefði verið leiðsögn fjármálaspekinga stjórnarandstöðunnar um að eyða öllum gjaldeyri jafnóðum? Ég er ekki heldur vonlaus um, að ýmsir forustumenn stjórnarandstöðunnar hafi lært nokkuð af þessari reynslu, því fátítt er nú í málflutningi þeirra að heyra ásakanir á ríkisstj. fyrir að halda áfram þeirri stefnu að byggja upp gjaldeyrisvarasjóð, þótt hv. þm. Ágúst Þorvaldsson talaði að vísu í gærkvöld af lítilli virðingu um þá menn, sem vildu fylgja föstum lögmálum í peninga- og efnahagsmálum, eina ráðið væri bara að efla atvinnuvegina. En hvernig það mátti verða með allt fjármálakerfið í ólestri, láðist honum að vísu að gera grein fyrir. Við erum að vísu lítil efnahagsheild, og því miður verka allar breytingar í framleiðslu- og efnahagsþróuninni meira á efnahagskerfið hér en í hinum stærri löndum. En það er auðvitað fjarri öllu lagi að halda því fram, að hér gildi ekki í meginatriðum sömu efnahagslögmál og í öðrum löndum með frjálst hagkerfi. Það var ekki heldur rétt hjá hv. þm. Lúðvík Jósefssyni að verðhrun og aflabrestur hefðu strax skollið yfir almenning í versnandi lífskjörum. Einmitt vegna góðrar afkomu ríkissjóðs á árinu 1966 var hægt, með fjárgreiðslum úr ríkissjóði, að halda niðri verðlagi til hausts 1967. Því miður leiddi þetta að lokum til skuldasöfnunar hjá ríkissjóði, sem er hluti af þeim rekstrarhalla ríkissjóðs, sem orðið hefur síðustu þrjú árin. Hv. þm. Lúðvík Jósefsson deildi á ríkisstj. fyrir skattheimtu og aukin útgjöld ríkissjóðs síðustu árin. Það er ekki rétt, að almennir skattar hafi verið hækkaðir þessi ár, ef frá er talið, að skattvísitala hefur ekki að fullu fylgt kaupgjaldsvísitölu síðustu tvö árin, og hefur hún þó hækkað um 40%. Útgjöld ríkissjóðs hafa óhjákvæmilega aukizt verulega, bæði vegna þess að þrátt fyrir efnahagsáföll hefur þjónusta ríkisins við borgarana ekki verið skert, laun hafa hækkað allverulega og tryggingabætur, og loks hefur verið reynt að halda uppi opinberum framkvæmdum, svo sem frekast hefur verið auðið, til þess að forðast atvinnuleysi. Svo tæpt hefur hins vegar verið teflt með tekjuöflun, að 600 millj. kr. skuld hefur myndazt við Seðlabankann á síðustu 3 árum. Við þetta má svo bæta, að á hverju þingi hafa stjórnarandstæðingar flutt margar till. um ný stórfelld útgjöld úr ríkissjóði. Nú staðhæfa stjórnarandstæðingar, að batinn í efnahagslífinu sé á engan hátt ríkisstj. og stuðningsliði hennar að þakka, heldur góðu árferði. Hins vegar áttu áföllin síðustu árin að mestu að vera ríkisstjórnarinnar sök. Vitanlega á árferði og aflabrögð og verðlag stærstan þáttinn í bæði áföllunum og batanum. En þó hefðu áföllin getað orðið miklu þungbærari og batinn komið síðar, ef ekki hefðu komið til réttar aðgerðir stjórnvalda. Haustið 1968 vildu stjórnarandstæðingar, í viðræðum um vandamálið þá, ekki fallast á gengisbreytingu, og hlytu þeir því að hafa valið haftakerfið, ásamt stórfelldu uppbótakerfi, ef þeir hefðu þá fengið að ráða. Ég efast um, að margir séu finnanlegir nú, sem ekki játa, að ríkisstj. valdi þá réttu leiðina, sem bætt hefur úr efnahagsvandanum mun fyrr en ella. Haftakerfið hlyti að hafa leitt til stórfelldra vandræða, sem ekki hefði verið auðvelt að komast út úr. Hv. þm. Ingvar Gíslason fræddi okkur á því í gærkvöld, að sjálfstæðismaður, sem hann fór með í flugvél fyrir mörgum árum, hefði talið stjórnarandstöðuna of lina. Margt hefur rangar verið sagt. En harka er ekki nóg, ef menn vita ekki hvað þeir vilja, utan það að komast í ráðherrastól. Kosningar eftir kosningar ættu að hafa sannfært stjórnarandstæðinga og þá ekki sízt framsóknarmenn um það, að þjóðin hugsar meira en þeir álíta. Menn vilja stefnumörkun, en ekki óljóst hugtakaþrugl, eins og „hina leiðina“, skipulagshyggju eða eitthvað annað, sem aldrei er hægt að fá útskýrt hvað raunverulega merkir. Umbótaviljinn á öllum sviðum, sem þeir stjórnarandstæðingar töluðu svo fjálglega um í gærkvöld, er auðvitað gífurlegur. En gallinn er bara sá, að þessi vilji gufar ótrúlega fljótt upp, þegar þeir eru sjálfir við stjórn. Skyldi enginn hafa brosað í gærkvöld, þegar hv. þm. Ingvar Gíslason sagði ríkisstj. hafa gefizt upp við að stjórna? Hvaða forsrh. var það, sem síðast gafst upp við að stjórna þessu landi, eftir að hafa komið þjóðfélaginu fram á hengiflug óðaverðbólgu, svo sem hann lýsti sjálfur, og það á góðæristímum? Annars vöktu mesta athygli bollaleggingar þessa hv. þm. um að atferli kommúnistískra uppþotsmanna í Svíþjóð gæti orðið fordæmi í stjórnmálabaráttu hér heima. Hv. þm. Lúðvík Jósefsson spurðist fyrir um það í gærkvöld, hver væri stefna ríkisstj. í kjaramálum. Stefna ríkisstj. er og hefur verið sú, að launþegar eigi að bera það úr býtum, sem atvinnureksturinn getur frekast risið undir, en leggur áherzlu á þá staðreynd, að blómlegir atvinnuvegir eru undirstaða góðra lífskjara, og séu lagðar á atvinnufyrirtækin of þungar byrðar, þá geti það leitt til stöðnunar, en ekki til kjarabóta. Á sama hátt sem almenn kjaraskerðing var óumflýjanleg meðan illa áraði, - einmitt af því að gróða velmegunaráranna hafði jafnóðum verið úthlutað í hærri launum, svo sem Eðvarð Sigurðsson gat um áðan, - þá ber að sjálfsögðu, að bæta úr þeirri kjaraskerðingu, strax og aðstæður leyfa. Í sambandi við þessa kjaraskerðingu er þó ástæða til að mótmæla þeim endurteknu staðhæfingum, að raunkjör almennings hafi ekki batnað síðan 1958. Óvefengjanlegar samanburðartölur sýna, að kaupmáttur atvinnutekna hefur vaxið um 37% frá 1. nóv. 1958 til 1. nóv. 1969. Verkalýðsforystan hefur á síðustu árum sýnt verulegan skilning á hinum efnahagslegu staðreyndum og það veltur á óendanlega miklu, að sá skilningur sé til staðar nú, að kjarabótakröfurnar verði innan þeirra marka, að ekki lamist sá margvíslegi vísir til nýs framtaks og atvinnuuppbyggingar, sem víða verður vart síðustu mánuðina, ekki til þess að einhverjir atvinnurekendur geti auðgazt óeðlilega, heldur til þess að hægt sé að skapa þann lífsþrótt í íslenzkt atvinnulíf, að böl atvinnuleysisins hverfi og áfram sé hægt að stefna öruggum skrefum til betri lífskjara. Fjöldi fólks býr við kjör, sem mikil nauðsyn er að bæta, en það verður að gerast með raunhæfum aðgerðum. Það er hins vegar sanngirniskrafa launþega, að öllum tiltækum ráðum sé beitt til þess að skipuleggja starfsemi fyrirtækja svo vel sem auðið er, þannig að þau skili sem mestum arði og geti því risið undir hærra kaupgjaldi. Starf hagræðingarráðunauta á vegum bæði verkalýðssamtaka og vinnuveitenda er hið mikilvægasta í þessu sambandi. Þess verður líka vart, að vaxandi skilningur sé hjá atvinnurekendum á hagræðingu og skipulagningu í rekstri, og í æ ríkari mæli ráða fyrirtækin til sín rekstrarfróða menn. Hér stefnir því í rétta átt og varðar miklu, að með samhug sé að unnið. Samstarf ríkisstj. verkalýðssamtaka og vinnuveitenda í kjaramálum og eflingu atvinnurekstrar síðustu árin er tvímælalaust rétt spor til lausnar því mikilvæga viðfangsefni að sætta fjármagn og vinnu og leggja grundvöll raunhæfra kjarabóta. Það er engum efa bundið, að bjart er framundan, ef rétt er á haldið. Stéttafriður og stéttasamstarf er það, sem þjóðinni ríður nú mest á í nýrri framfarasókn eftir áföll síðustu ára. Án samheldinnar og víðsýnnar stjórnarforystu verður vandinn ekki heldur leystur, og hver getur veitt þá stjórnarforystu nema núverandi stjórnarflokkar? Svari hver fyrir sig að þessum umr. loknum.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Starfshættir Alþingis hafa talsvert verið ræddir að undanförnu, og er ekki um það deilt, að í því efni er tímabært orðið, að gerðar verði ýmsar breytingar. Nokkur skoðanamunur varðandi það, hversu víðtækar slíkar breytingar skuli vera, er þó bersýnilega ríkjandi, og er það í sjálfu sér ekki óeðlilegt. Þannig hefur t. d. ekki tekizt að afgr. á þessu þingi frv. til l. um breytingar á þingsköpum Alþ., og hefur það frv. þó áður dagað uppi í þinginu. Það var á sínum tíma samið af mþn., sem skipuð var fulltrúum allra flokka. Ég tel, að í ýmsum efnum hafi þetta frv. horft til bóta, svo sem að því er varðar útvarp frá Alþ. og fyrirspurnir í Sþ., þótt þar hafi verið um málamiðlanir að ræða, sem ekki fullnægðu óskum allra varðandi þetta tvennt. Hlýt ég því að harma, hve treglega gengur að koma þessu máli fram. En örlög þingskapafrv. sýna glöggt, að umtalsverðar breytingar á starfsháttum Alþ. geta ekki átt sér stað nema með víðtæku samkomulagi allra flokka. Hver flokkur um sig hefur í þessu tilliti raunverulegt neitunarvald, og gerir þetta það að verkum, að meiri háttar breytingar á starfsháttum Alþ. hljóta að verða mjög hægfara. Fyrir mitt leyti er ég samþykkur því, að stefnt sé að sem allra víðtækustu samkomulagi flokkanna í þessu efni. Þegar um er að ræða þær leikreglur, sem allir verða að starfa eftir á þessum vettvangi, verður ekki annar háttur á hafður, svo að vel fari. Þess vegna fagna ég þeirri yfirlýsingu, sem Ólafur Jóhannesson gaf hér í gærkvöld, er hann ræddi þetta mál. En hann var sá eini af form. þingflokkanna, sem vildi fallast á að hafa annan hátt á þessum eldhúsdagsumr. heldur en þann úrelta hátt, sem nú er á þeim hafður. Batnandi mönnum er bezt að lifa. En Alþ. má þó ekki taka sér svo langan tíma til þess að endurskoða starfshætti sína, að þeir verði gamaldags og úreltir, og hafi lamandi áhrif á afgreiðslu mála. Að sjálfsögðu er það fleira en sjálf þingsköpin, sem endurskoða þarf, varðandi starfshætti Alþ. Þeim er m. a. stakkur skorinn af húsnæði þingsins, skiptingu þess í deildir og þeirri aðstoð, sem þm. eiga kost á við þingstörfin. Úr öllu þessu þarf að bæta. Þinghúsið er of lítið, og hefur orðið að grípa til þess ráðs að bæta nokkuð úr brýnustu húsnæðisþörf Alþ. með því að taka húsnæði á leigu. Deildaskiptingin er úrelt og þýðingarlaus og getur á stundum orðið til þess að hindra framgang góðra mála. Við byggingu nýs þinghúss þarf þess vegna að gera ráð fyrir því, að Alþ. starfi framvegis í einni málstofu. Þá verður ekki miklu lengur undan því vikizt að gefa þm. kost á meiri aðstoð við þingstörfin en nú tíðkast. Varðandi starfsaðstöðuna hefur Alþ. sparað við sjálft sig í lengstu lög , og hið sama hefur verið gert varðandi Stjórnarráð Íslands, sem einnig býr við ófullnægjandi starfsaðstöðu, að 26 árum liðnum frá stofnun lýðveldisins. Þetta sýnir m. a., að frá því að Ísland endurheimti frelsi sitt til fulls, hafa aðrar þarfir en þær, sem ég hef nú rætt, verið látnar sitja í fyrirrúmi, þegar um það hefur verið að ræða að beina því takmarkaða fjármagni, sem þjóðin hefur yfir að ráða, í ákveðna farvegi. Uppbygging atvinnuveganna, aukin framlög til félagsmála og almannatrygginga, bygging vega, skóla, sjúkrahúsa, íbúðarhúsa, raforkuvera og annað það, sem stuðlar að bættum lífskjörum, hefur verið látið sitja í fyrirrúmi fyrir öðru. Þessa staðreynd finnst mér, að þeir hagsmunahópar ættu að íhuga vel, sem mestar kröfur gera um þessar mundir um aukna fjármuni sér til handa úr sameiginlegum sjóði þjóðarinnar. T. d. væri hollt fyrir forystumenn námsmanna, að þeir gerðu sér þessa staðreynd ljósa, áður en þeir gera fleiri tilraunir til þess að framfylgja kröfum sínum um aukna námsaðstoð með alls konar fáránlegum uppátækjum eða jafnvel með ofbeldisverkum. Kröfur þeirra er ekki hægt að meta án tillits til réttmætra krafna annarra, og eiga þar hlut að máli ýmsir aðilar í þjóðfélaginu, sem með réttu gætu bent á, að þeir séu verr settir en námsmenn. Um þessar mundir er t. d. nauðsynlegt, að laun hækki mjög almennt. Einnig þarf að stórauka ýmsar greinar almannatrygginga, svo sem ellilaun, örorkubætur og mæðralaun. Þörf námsmanna fyrir aukna aðstoð er þannig ekkert einangrað fyrirbæri. Þeir hafa, eins og aðrir, óhjákvæmilega orðið að búa við lakari kjör um skeið, vegna erfiðleikaáranna 1967–1968. En úrlausn allra fjárhagslegra vandamála okkar takmarkast m. a. af smæð þjóðarinnar, og er ekki nema eðlilegt, að ýmsar aðrar þjóðir, sem eru ýmist stærri eða margfalt ríkari en við, nema hvort tveggja sé, geti í ýmsum greinum, svo sem á sviði mennta- og félagsmála, veitt þegnum sínum meira en íslenzka ríkið getur gert. Samanburður á Íslendingum annars vegar og stærstu eða ríkustu þjóðum heims hins vegar, er þess vegna alls ekki réttmætur, þegar þessi mál eru skoðuð. Séu Íslendingar aftur á móti bornir saman við aðrar álíka fjölmennar þjóðir og að öðru leyti sambærilegar, þá verður þeirra hlutur áreiðanlega mjög góður í þessum efnum. Margir ræðumenn hafa í þessum umr. gert uppátæki og ofbeldisverk fámennra hópa námsmanna í sendiráðinu í Stokkhólmi og í menntmrn. að umtalsefni. Fer það ekki milli mála, að þetta tvennt hefur gert málstað námsmanna meira ógagn en gagn. Þó furðaði mig á þeirri afstöðu, sem Ingvar Gíslason tók hér í gærkvöld til þessara atburða. Það virðist ekki þurfa að skafa þann hinn mikla friðsemdar- og dáindismann lengi, til þess að í ljós komi skyldleiki hans við stjórnleysingja. Ég skal fúslega taka undir það, að meira þurfi að gera fyrir námsmenn en nú er gert, en kröfur þeirra verður að vega og meta, m. a. með samanburði við það, sem gert er meðal annarra þjóða, sem sambærilegastar eru við Íslendinga. Fleira þarf einnig að upplýsa í þessu sambandi. Mér liggur t. d. forvitni á að vita, hvort námslaun eru veitt án allra skilyrða, þar sem þau tíðkast. Eru þau veitt án tillits til námsárangurs, eða eru þau eingöngu veitt sérstöku úrvali nemenda? Eru þau veitt kvaðalaust, eða þarf viðkomandi námslaunaþegi að skuldbinda sig til sérstakra starfa um lengri eða skemmri tíma að námi loknu? Fróðlegt væri að fá ótvíræða vitneskju um þessi atriði í sambandi við þá athugun, sem vissulega þarf að gera á þeirri aðstoð, sem íslenzkum námsmönnum er veitt. Engum, sem til þekkir, þarf að blandast hugur um að bæta þurfi kjör íslenzkra námsmanna. Allir þeir, sem taka vilja á málefnum námsmanna af skilningi og velvild, hljóta samt að harma þá atburði, sem gerðust á dögunum í íslenzka sendiráðinu í Stokkhólmi og menntmrn. við Hverfisgötu. Þetta hvort tveggja hefur vakið reiðiöldu meðal almennings, sem fær ekki skilið og vill ekki sætta sig við, að öfgamenn og stjórnleysingjar geti ráðið ferðinni fyrir allan þorra íslenzkra námsmanna. Menn spyrja að vonum, hvers sé að vænta í framtíðinni af menntamönnum okkar, sem vissulega eiga að erfa landið og taka við forystu í þjóðfélaginu, fyrst þeir hlíta annarri eins forystu og þeirri, sem raun ber vitni. Þetta er mjög alvarlegt mál fyrir námsmenn sem heild, ef samtök þeirra gera ekki í alla staði hreint fyrir sínum dyrum og fordæma ofbeldisverkin afdráttarlaust, jafnframt því sem þau losa sig við áhrif upphlaupalýðsins. Ofbeldisverkin í Stokkhólmi og í menntmrn. brjóta í bága við hefðbundinn og rótgróinn skilning Íslendinga á friðhelgi. Þjóðin hefur frá fornu fari skilið og tileinkað sér nauðsyn þess að halda friðinn innbyrðis og út á við. Hið litla og veikbyggða þjóðfélag Íslendinga mundi fljótlega hrynja til grunna, ef þessi skilningur væri ekki fyrir hendi. Allir virðast nú sammála um, að mjög verulegur afturbati hafi átt sér stað í efnahagslífi þjóðarinnar eftir þá erfiðleika, sem sköpuðust vegna verðhruns og aflabrests, er einkum varð á árunum 1967–68. Eins og jafnan áður vilja stjórnarandstæðingar ekki viðurkenna, að viðbrögð stjórnarinnar og meiri hl. þingsins gegn þessum gífurlega vanda hafi átt neinn þátt í afturbatanum. Þessi afstaða stjórnarandstöðunnar byggist vitanlega á því, að sjálfa skorti hana bæði úrræði, samheldni og manndóm, til þess að fást við vandann. Neikvætt nöldur hennar nú breytir heldur engu um það, að aukinn afli og hækkað verðlag á útflutningsafurðum hefðu ekki út af fyrir sig dugað til þess að koma okkur út úr kreppunni, ef ekki hefðu verið gerðar þær ráðstafanir í efnahagsmálum, sem gerðar voru af stjórnarflokkunum. Bættur hagur þjóðarinnar nú er vitanlega árangur af hvoru tveggja: aðgerðunum í efnahagsmálum og batnandi árferði og viðskiptakjörum. Þessum árangri hljóta allir góðviljaðir menn að fagna, og á miklu veltur, að hann sé hagnýttur á þann hátt, að hann veiti þjóðinni raunverulega bætt lífskjör. Kröfur hafa verið settar fram um mikla kauphækkun og er það að vonum. En kauphækkanir einar eru ekki einhlítar. Fyrir því er margföld reynsla, einkum þegar svo er um hnútana búið, að kauphækkana gætir fljótt í verðlagi brýnustu lífsnauðsynja. Þá eru kjarabætur áður en varir að engu gerðar. Ég hjó eftir því í gær, að Hannibal Valdimarsson, forseti Alþýðusambands Íslands, varaði við þessari hættu, og hið sama gerði raunar Eðvarð Sigurðsson, form. Dagsbrúnar, hér áðan. En ég saknaði þess hins vegar í ræðum þeirra, að þeir bentu á raunhæf úrræði til þess að fyrirbyggja þessa hættu. Þeir mæltu t. d. ekki með því, að horfið yrði frá vísitölubindingu kaups eða að rofin yrðu tengslin milli afurðaverðs bænda og hækkandi launa. Þetta eru hvort tveggja miklir áhrifavaldar á gang dýrtíðarmálanna og áreiðanlega svo erfiðir úrlausnar, að bezt er að flýta sér hægt, eins og hæstv. forsrh. orðaði það hér í gærkvöldi. Hinn mikli vandi, sem við þarf að glíma, er að finna þá lausn þessara mála, sem færir þjóðinni varanlegastar kjarabætur. Reynslan sýnir okkur, að sjávaraflinn er svipull, og þess vegna þarf að renna fleiri stoðum undir atvinnu- og efnahagslíf landsmanna. Að því er m. a. stefnt með aðildinni að EFTA. Afgreiðsla hennar er eitt af merkustu málum þessa þings. Með EFTA-aðildinni eru opnaðir ýmsir góðir möguleikar, og reynir nú á það, hvort þeir verða hagnýttir sem skyldi. Möguleikarnir eru aðallega fólgnir í auknum útflutningi iðnaðarvarnings til EFTA-landanna, en framleiðsla hans og sala verður að byggjast á því, að verðlag hér á landi sé sæmilega stöðugt eða útreiknanlegt fyrir fram. Þetta veldur því, að mjög er æskilegt, að nýir samningar um kaup og kjör verði gerðir til alllangs tíma, þannig að unnt verði að hafa fullt gagn af EFTA-aðildinni í þessu tilliti. Stjórnarandstaðan hefur haldið því á lofti í þessum umr., að kaupmáttur bóta almannatrygginga hafi minnkað frá því, er hann var hæstur, en það var hann á árinu 1967. Hefur í þessu sambandi verið rætt um 16.2% lækkun eða 12.8% lækkun, eftir því hvort miðað er við neyzluvöruverðlag eða framfærslukostnað. Hins hefur aftur á móti ekki verið getið í þessu sambandi, að þrátt fyrir umrædda lækkun kaupmáttar tryggingabótanna frá 1967, þegar hann var hæstur, hefur kaupmáttur þeirra í heild síðasta áratug hækkað verulega, jafnvel þótt miðað sé við neyzluvöruverðlagið. Tryggingabætur voru um skeið verðtryggðar eftir sömu reglum og giltu um verðlagsuppbót á laun, sbr. lög nr. 63 1964. Þetta samband milli tryggingabóta og launa var rofið í árslok 1967, en síðan hækkuðu bætur almannatrygginga tvívegis með lögum, eftir að verkalýðsfélög og vinnuveitendur gerðu með sér samninga, 18. marz 1968 og 19. maí s. 1. Nam hækkun bótanna meira en þeirri verðlagsuppbót, sem hæst var greidd skv. nefndum samningum. Ég rek þetta ekki hér af því, að ég sé mótfallinn því, að tryggingabætur hækki meira. Ég hef reyndar áður tekið fram, að ég tel nauðsynlegt, að þær verði hækkaðar frá því, sem nú er. Þótt svo sé, þarf það ekki að liggja í þagnargildi, að á s. l. 10 árum hafa verið stigin stærri spor í tryggingamálum en á mörgum áratugum þar á undan. Þm. Alþfl. ganga út frá því, að bætur almannatrygginga í heild verði teknar til rækilegrar endurskoðunar og að við hækkun þeirra verði höfð hliðsjón af þeirri framvindu kjaramálanna, sem fram undan er á næstunni. Togaraútgerð hefur lengi verið í öldudal, og ekki verið sérlega arðbær. Hefur ástandið verið þannig, að lítill áhugi hefur verið fyrir endurnýjun eða stækkun togaraflotans, og mikill samdráttur hefur átt sér stað í togaraútgerðinni, þrátt fyrir mikla fjárhagslega aðstoð, sem hún hefur fengið. Þessi þróun mála hér á sér hliðstæður erlendis, t.d. í Bretlandi og V.-Þýzkalandi, en í báðum þessum löndum hefur togaraútgerð um langt skeið verið rekin með miklum styrkjum. Hér á landi hafa á undanförnum árum verið keypt eða byggð mörg skip annarra tegunda, þannig að skortur veiðitækja hefur ekki valdið neinum samdrætti í útgerð, þrátt fyrir kyrkinginn í togaraútgerðinni. Man ég ekki betur en að úr sumum byggðarlögum, t. d. Norðfirði, hafi togari beinlínis verið seldur, til þess að unnt væri að kaupa þangað síldveiðiskip í staðinn. Upp á síðkastið hefur hagur togaraútgerðar hér á landi hins vegar vænkazt til muna, og nú er á ný vaknaður áhugi á að endurnýja togaraflotann. Hefur Alþingi nú afgreitt frv., sem heimilar ríkisstj. að láta smíða sex 1000 lesta skuttogara, og selja þá með góðum kjörum einstaklingum, félögum eða bæjar- og sveitarfélögum. Lögin eru heimildarlög og mun enn þá ekki fullvist, hvort kaupendur fáist að öllum 6 skipunum. Mál þetta hefur hlotið rækilegan undirbúning og er nú svo langt komið, að smíði skipanna hefur verið boðin út. Við meðferð málsins í sjútvn. lögðu þeir Lúðvík Jósefsson og Jón Skaftason til, að heimilt yrði að láta smíða allt að tólf 1000–1200 rúmlesta togara í stað sex. Enn fremur vildu þeir, að ríkisstj. beitti sér fyrir smíði allt að átta skuttogara, 500–700 rúmlesta, og loks átti ríkið að ábyrgjast allt að 90% af kostnaðarverði verksmiðjutogara fyrir Úthaf h/f. Það átti m. ö. o. að kaupa samtals 21 skip skv. þeirra till. Það má margt segja um slíkan tillöguflutning sem þennan. Ef til vill ber hann vott um meira traust á hæstv. ríkisstj. en við höfum í stjórnarliðinu. Við teljum ekkert unnið við það að fá ríkisstj. heimildir, sem fyrir fram er vitað að verða ekki notaðar. Við vitum um áhuga á nokkrum stöðum fyrir kaupum á 500–700 lesta skuttogurum, og er það mál nú í athugun. Er hér um 4 eða 5 staði að ræða, þar sem talið er, að slík skip mundu henta mjög vel til hráefnisöflunar fyrir fiskvinnslustöðvar í landi. Hefur því verið lýst yfir hér á Alþingi, síðast áðan af hæstv. fjmrh., að ríkisstj. mundi greiða fyrir kaupum á þeim skipum, eftir því sem með þarf, þegar nauðsynlegum undirbúningsathugunum á kostnaði við kaup þeirra og rekstur er lokið. Mun þá gefast nægur tími til þess að afla nauðsynlegra lagaheimilda, sem byggist á raunhæfu mati og vönduðum undirbúningi. Víðar hefur rofað til um þessar mundir annars staðar en í togaramálunum, og vonandi verður áframhald á afturbatanum í atvinnulífinu á því sumri, sem nú er nýbyrjað. Kjósendur ganga að kjörborði í lok maímánaðar til þess að velja nýjar sveitarstjórnir. Leyfi ég mér að hvetja þá til þess að fylkja sér um Alþfl., alls staðar þar sem hann hefur menn í kjöri. Flokkurinn hefur á liðnum áratug og reyndar alltaf, þegar hann hefur haft aðstöðu til, veitt sveitarstjórnarmálefnum brautargengi. Minni ég í því sambandi á, að tekjustofnar sveitarfélaga hafa verið endurskoðaðir í tíð núverandi stjórnarsamstarfs og sveitarfélögum verið fenginn hluti af söluskatti og landsútsvör. Með endurskoðun hafnarlaga, skólakostnaðarlaga og laga um löggæzlu hefur þátttaka ríkisins í kostnaði vegna þessara þýðingarmiklu málaflokka verið stórlega aukin, og loks vil ég minna á, að framlög ríkisins til skólamála og heilbrigðismála hafa aldrei verið meiri en þau eru nú. Þessir málaflokkar allir hafa mikla þýðingu fyrir sveitarfélögin og fólkið, sem í þeim býr. Þessum málaflokkum er vel borgið í höndum Alþfl.-manna. Þess vegna hvet ég til þess, að Alþfl. verði fengin aukin áhrif í kosningum til sveitarstjórna í lok maímánaðar. Góðir áheyrendur. Ég þakka ykkur áheyrnina og óska landsmönnum öllum gleðilegs og farsæls sumars.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Út af hinu langa máli hæstv. menntmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, í umr. í gærkvöldi um mál námsmannanna, vil ég taka þetta fram: Mér er ljóst, að við enga þegna þjóðfélagsins hafa ókjör fjögurra gengisfellinga, og þar með í raun og veru sjálf stjórnarstefnan núverandi, komið harðar en við námsmennina, einkanlega þá, sem nám stunda erlendis. Þeir hafa því áreiðanlega orðið að heyja langa og harða baráttu, sumir máske örvæntingarfulla baráttu fyrir því að geta haldið áfram námi og afstýra því að bíða varanlegt skipbrot. Ég veit, að þeir eru lengi og af mikilli þolinmæði búnir að knýja á og biðja um leiðréttingar hjá ríkisvaldinu. Oft og lengi hafa þeir farið bónleiðir til búðar. Hinum bráðlátari hefur jafnan fundizt, að þeir væru hunzaðir, og þegar svo var komið, var auðveldara fyrir öfgaöflin að leiða baráttuna út á villigötur ærsla, ofbeldisaðgerða og byltingartilburða, sem stórlega hafa spillt fyrir málstað námsmannanna hjá almenningsálitinu. En þetta má með engu móti leiða athyglina frá vandamálinu sjálfu. Því segi ég, að svo miklu leyti sem barátta námsmannanna innanlands og erlendis er kjarabarátta og jafnréttisbarátta, hefur verkalýðshreyfingin og Samtök frjálslyndra og vinstri manna dýpstu samúð og algjöra samstöðu með námsmönnunum og mun styðja málstað þeirra eftir beztu getu. En með tilvísun til reynslu verkalýðshreyfingarinnar af baráttuaðferðum ýmiss konar, vil ég líka bæta því við, að þar hafa seiglutökin, þolinmæði og úthald dugað bezt. Kjarabarátta er látlaust strit fyrir málefnunum sjálfum, eins og Jón heitinn Baldvinsson orðaði það. En upphlaup og ærst borga sig ekki. Þá aðferð hafa öfgaöfl innan verkalýðshreyfingarinnar stundum áður fyrr prófað, og sú aðferð skilaði ekki árangri. Þetta er okkar dýrmæta reynsla og læt ég svo útrætt um það mál. Eitt ágætt dæmi um drengskap og siðgæði í opinberu lífi á Íslandi má sækja til hins óhlutdræga ríkisútvarps undir stjórn áróðursmeistara flokkanna, ritstjóranna. Þeir hafa komið sér saman um að láta útvarpið lesa yfir landslýðnum forystugreinar sínar í dagblöðum, á hverjum morgni 6 daga vikunnar. Þessa aðstöðu hafa nú allir flokkarnir nema Samtök frjálslyndra og vinstri manna. Nú hafa það lengstum verið óskráð drengskaparlög að hafa ekki ærumeiðandi ummæli um fjarstadda, - baktal eða rógur heitir það á íslenzku máli, en slík drengskaparlög gilda þó ekki í hinu óhlutdræga ríkisútvarpi. Þar samrýmist það bæði reglunum um óhlutdrægni og drengskaparreglunum að ausa fjarstadda auri. Það er hvorki rógur, baktal né ranglæti þar, og svo er það svo ódýrt, „billegt“, flutt á ríkisins kostnað. Iðulega fá menn með morgunkaffinu svæsnustu ádeilugreinar á Samtök frjálslyndra og vinstri manna og persónulega á þm. Björn Jónsson og Hannibal Valdimarsson. Þennan drengskap iðkar Magnús Kjartansson alveg sérstaklega, en ekki hefur ritstjóri Alþýðublaðsins heldur getað staðizt þá freistingu. Sem dæmi um þessa rógsiðju má nefna síendurteknar tilraunir Magnúsar Kjartanssonar til þess að hverfa frá sannleika til lygi, varðandi söluskattinn. Skv. sannleikstúlkun Magnúsar skal Hannibal Valdimarsson öllum öðrum fremur bera ábyrgð á honum, og hefur hann stundum kallað söluskattinn Hannibalsskattinn. Greiddi þá Hannibal ekki atkv. með frv. á einhverju stigi þess? Nei, ekki var svo. Var hann ekkert viðriðinn flutning frv.? Nei, ekki heldur það, þetta var stjórnarfrv. Strax við 1. umr. málsins andmælti Hannibal frv. harðlega í snarpri ræðu og lýsti yfir fullri andstöðu við það. Þá studdi Hannibal allar till., sem gengu í þá átt að takmarka álagningu söluskattsins, undanþiggja almennar neyzluvörur og þjónustu álagningu hans. Og einnig studdi hann tillögur um ráðstafanir til betri innheimtu hans. Og enn, Hannibal greiddi atkv. gegn söluskattsfrv. í heild að viðhöfðu nafnakalli, en samt á hann að bera ábyrgð á söluskattinum, skv. leiðaraskrifum Þjóðviljans. Þetta fær inni í ríkisútvarpinu! Við 3. umr. gerði Hannibal svo lokatilraun til þess að lækka skattinn og bar fram till. um, að hann yrði lækkaður úr 11% í 9½%, en það hefði þýtt lækkun hans um hundruð millj. kr. En hvað gerðist þá? Þá gekk Lúðvík Jósefsson til ræðustóls og lýsti því yfir, að hann og þeir Alþb.- menn mundu sitja hjá við atkvgr. um till., og svo gerðu þeir. Fer þetta ekkert á milli mála, því nafnakall var viðhaft við atkvgr. um till. Þannig birtist þeirra vilji til að létta skattabyrðina á almenningi, og mun þeirra skömm að minni hyggju nokkuð lengi uppi. Það skal fram tekið, að í þetta sinn sátu framsóknarmenn ekki hjá, heldur greiddu till. Hannibals atkv., eins og sjálfsagt var. En nú segir Magnús Kjartansson, að það sé vegna stuðnings Hannibals við EFTA, sem hann ber ábyrgð á söluskattinum. Athugum þá þau sannindi. Er það ekki öllum augljóst, að um það átti ríkisstj. algjörlega frjálst val, hvernig hún aflaði ríkissjóði tekna í stað þeirrar lækkunar tolla, sem leiddi af inngöngunni í EFTA? Hún valdi söluskattsleiðina og ber því ein ábyrgð á því vali. Undir umr. spurði Hannibal Magnús Jónsson fjmrh. að því, hvort ríkisstj. hefði verið nokkrum skuldbindingum háð EFTA-löndunum um að leggja á söluskatt. Svar ráðh. var skýrt og afdráttarlaust: Nei, auðvitað ekki. Þar með brast boginn í höndum Lúðvíks og Magnúsar í rógburðarherferðinni gegn Hannibal. Í þetta sinn brást þeim bogalistin í því að hverfa frá sannleika til lygi. Leiðtogar Alþfl. bera stundum harm sinn á torg í heyranda hljóði út af því, að vondir menn hafi oftar en einu sinni klofið flokkinn. Eru þá oftast nefndir tveir höfuðskálkar, þeir Héðinn Valdimarsson og Hannibal Valdimarsson. Þennan söng upphóf hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, líka hér í gærkvöld. En hvernig var það annars með þessa úthrópuðu klofningsmenn Alþfl.? Hlupu þeir sjálfir brott úr flokknum? Var þeim ekki af löglegri flokksstjórn vikið úr flokknum? Það er eins og mig minni það nú, svo var það a. m. k. að því er mig varðar. Fyrir þetta hef ég aldrei áfellzt Alþfl. Hann vildi ótruflaður af öllu og öllum fá að taka sína hægri beygju, og þar sem ég var ekki á þeim buxunum að lalla með, var mér eðlilega sagt upp vistinni eftir 27 ára þjónustu á þeim bæ, því auðvitað átti flokksstjórnin, en ekki einstaklingurinn, að ráða stefnunni. Og svo var haldið til hægri, komið við hjá Framsókn, - ég á við „hræðslubandalagið“ - en síðan var riðið í hlað hjá íhaldinu. Frá því eru liðin nærri 11 ár, og sjást þess engin merki, að þeirri heimsókn sé að ljúka. Samt er nú svo komið, að til eru þeir Alþfl.-menn, sem farnir eru að ókyrrast út af samruna Alþfl. og Sjálfstfl. og tjá sig um það opinberlega. Þannig kom það fram í sjónvarpsviðtali hér í vetur við Stefán Jóhann Stefánsson, fyrrv. form. Alþfl. og forsrh. Íslands, að hann harmaði, hve langt Alþfl. væri kominn til hægri. Taldi Stefán flokkinn hafa borið mikið af leið og kvað hann mikla afturför hjá Alþfl. varðandi beitingu sósíaldemókratískra úrræða við stjórn landsins. Þessi ummæli Stefáns Jóhanns vöktu að vonum alþjóðarathygli og eru allt of sönn, því miður. Í marz í vetur fékk ungur menntamaður við Uppsalaháskóla, Alþfl.-maður, birta stóra grein í sjálfu Alþýðublaðinu. Var Alþfl. þar sagt rækilega til syndanna fyrir íhaldsþjónkun hans í meira en áratug. Ungi maðurinn taldi lítið samræmi vera milli stefnuskrár og framkvæmdrar stefnu Alþfl. Síðan sagði hann orðrétt: „Mesta ósamkvæmni Alþfl. felst að sjálfsögðu í 10 ára stjórnarsamstarfi hans við sjálfstæðismenn. Ég dreg enga dul á, að ég er andstæðingur viðreisnarstjórnarinnar, ekki fyrst og fremst vegna þess, að ég vilji fordæma allar gerðir hennar, heldur vegna þess, að enginn hugsjónalegur grundvöllur er fyrir samstarfi jafnaðarmanna og íhaldsmanna í ríkisstj.“ Síðan fullyrðir hann í greininni: „Alþfl. hefur í rauninni ekki komið fram neinum af sínum stefnumálum. Við erum ekki hænufeti nær takmarki okkar eftir 10 ára samstarf. Alþfl. hefur í rauninni aðeins eitt mál á stefnuskrá sinni: að koma á lýðræðislegum sósíalisma, og ekkert er slíkum málstað hættulegra en stjórnarsamstarf við íhaldsflokk. Vera má, að hægt sé að hækka almannatryggingar um nokkur hundruð krónur í slíku samstarfi, en það er hégómi, sem ekkert dregur, og engan veginn má kaupa það því verði, að flokkurinn teygist æ lengra og lengra til hægri. Ljóst er, að þátttaka Alþfl. í ríkisstj. stendur beinlínis í vegi fyrir sameiningu jafnaðarmanna í einn flokk, því að leiðin til sósíalismans liggur ekki um bæjarhlað íhaldsins.“ Ég fæ ekki betur séð en þetta sé hárrétt lokaályktun hjá hinum unga Alþfl.-manni, og hin sama varð niðurstaðan hjá Jóni Þorsteinssyni alþm. í gær, þegar hann ræddi hér fyrir hönd Alþfl. og sagði, að samstarfið við íhaldið hefði valdið því, að þm. Björn Jónsson og Hannibal Valdimarsson hefðu ekki náð samstöðu með Alþfl. og hefðu heldur kosið það úrræði að stofna til nýs flokks. Þetta er hárrétt. Viðræður okkar við Alþfl. strönduðu einmitt á þessu. Hér áður fyrr fór Alþfl. oftar en einu sinni úr ríkisstj., þó að stjórnarsamstarf þætti þá mikilsvert, þegar málin þóttu rekast á vilja verkalýðshreyfingarinnar og hagsmuni flokksins. En nú er setið sem fastast, og líklega eru ráðherrarnir orðnir fastir við stólana sína. En hvenær halda menn, að forysta Alþfl. taki sinnaskiptum og hverfi frá kjötkötlunum hjá Sjálfstfl.? Halda menn, að hann taki saman pjönkur sínar og hverfi frá allri íhaldssamvinnu og gerist stríðandi Alþfl. á ný, ef hann heldur fylgi sínu eða eykur það í næstu kosningum? Nei, svo barnalegur getur enginn verið. Auðvitað er einasta vonin til þess, að Alþfl. hverfi aftur til síns fyrra hlutverks, að hann verði fyrir miklu áfalli í næstu kosningum. Þá og því aðeins er nokkur von til þess, að Gylfi Þ. Gíslason vakni upp við vondan draum einn morguninn og athugi eitthvað sinn gang, standi frammi fyrir spurningunni: Hvers vegna varð Alþfl. fyrir fylgishruni? Þá gæti ef til vill hvarflað að honum, að hann yrði líklega að breyta eitthvað til. Einasta leiðin til þess að toga Alþfl. aftur á rétta braut er sú, að kjósendurnir refsi honum fyrir íhaldsþjónkun hans og segi honum þannig til vegar. Það er fyrst, þegar þetta hefur gerzt, sem það kemur í ljós, að flokkur okkar, Samtök frjálslyndra og vinstri manna, er annars eðlis en gömlu flokkarnir. Hann er ekkert takmark í sjálfu sér. Verður þetta ljósast með beinni tilvitnun í stjórnmálayfirlýsingu hans, en þar segir orðrétt: „Samtökin telja það mál mála, að sem fyrst takist að sameina alla íslenzka jafnaðarmenn og samvinnumenn í einum sterkum og vaxandi stjórnmálaflokki, sem reynzt geti hæfur til að taka forystu fyrir sóknaröflum þjóðfélagsins. Samtökin lýsa því yfir, að þau eru reiðubúin til að athuga gaumgæfilega alla möguleika, sem skapast kunna til skipulagslegrar sameiningar jafnaðarmanna og samvinnumanna í einum flokki, sem á skömmu tímabili gæti orðið sterkasta stjórnmálaaflið með þjóðinni.“ Lengi hefur öllu heiðarlegu fólki blöskrað sú spilling, sem hér á landi ríkir í embættaveitingum. Þar ræður flokksþjónkun úrslitum, en hæfni og menntun skipta oft engu máli. Nýlega sá ég í blaði ráðizt með hárbeittu skopi á þetta fyrirbæri. Í blaðinu stóð: „Ef leikari og búfræðingur sæktu um starf búfjárræktarráðunautar, fengi leikarinn auðvitað stöðuna, ef hans flokkur ætti að úthluta embættinu. En ef svo yrðu stjórnarskipti og sömu menn kepptu um stöðu leiklistarráðgjafa, þá fengi búfræðingurinn stöðuna, stöðu leikarans, enda væru þá hans flokksmenn komnir til valda.“ Þannig ná armar flokksræðisins til allra sviða þjóðlífsins, eða svo sagði blaðið. Og viti menn: Nokkrum dögum seinna staðfesti veruleikinn þessi orð blaðsins. Um forstjórastöðu Tryggingastofnunar ríkisins sóttu tryggingafræðingur, sem verið hafði hægri hönd forstjórans á annan áratug, og svo efnafræðingur af réttum flokkslit, og auðvitað kom tryggingafræðingurinn ekki til greina. Efnafræðingurinn var flokksbróðir ráðherrans, sem veitingarvaldið hafði, og því varð efnafræðingurinn auðvitað forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins. Þannig yfirgengur stundum veruleikinn skáldskapinn. Og hver er skýringin á þessu? Hvort sem menn trúa því eða ekki, er þetta samkv. ákvæði í flokkslögum Alþfl. En þar segir: „Lög Alþfl. 1. kafli. Stefnumið og starfsaðferðir...IV, 1. Að stuðla að því, hvar sem við verður komið, að kosnir séu til opinberra starfa aðeins þeir menn, sem eru flokksbundnir Alþfl.-menn. Á þetta jafnt við störf í þágu þjóðfélagsins, bæjarfélaga, verkalýðsfélaga og mikilvægra félagasamtaka, t. d. verkalýðsfélaga og annarra launþegasamtaka.“ Það er sem sé stefnumál Alþfl., að veita eingöngu Alþfl.-mönnum embætti, og við það er staðið betur en margt annað. Ég þakka áheyrnina. Verið þið sæl. Ég kem aftur í kvöld.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Auðheyrt var í gærkvöld, að viðskmrh. sveið sárt undan því, að afstaða framsóknarmanna til verðgæzlufrv. fletti ofan af óheilindum stjórnarflokkanna. Verðgæzlufrv. ríkisstj. var algert sýndarmál af hennar hendi, m. a. vegna þess að það átti ekki að öðlast gildi fyrr en að áliðnu ári 1971, en því ákvæði bætti stjórnin inn í frv. Einn af ráðh. var svo látinn drepa frv., en sjálfur hrósaði viðskmrh. sér af því í gærkvöld í útvarpinu, að hann hefði lagt til í flokki sínum, að menn skyldu skiptast um frv., og bruggaði því þannig banaráðið sjálfur, sínu eigin frv. Frv. átti að vera sjónhverfingaspil sjálfstæðismanna til að róa einhverja, en hluti af Alþfl, átti að hrósa sér af því að vera á móti. Það sýnir svo pólitískt siðferðismat ráðh., að hann skuli telja sér ávinning í því að draga athygli manna að þessum ósköpum. Framsóknarmenn eru fylgjandi frjálsri verðmyndun, en hún er ekki framkvæmanleg, nema skynsamlegri efnahagsmálastefnu sé fylgt og skilyrði þannig til þess. Það væri t. d. fullkomið ábyrgðarleysi að samþykkja algert álagningarfrelsi, en banna með lögum verðlagsuppbætur á laun. Það kom að sjálfsögðu ekki til mála í þingflokki framsóknarmanna að styðja þetta sjónhverfingabrall ríkisstj. með verðlagsmálin, en flokkurinn staðfesti stefnu sína í þeim málum á miðstjórnarfundinum um daginn á þá lund, sem ég rifjaði upp rétt í þessu. Til þess að flóðlýsa svo í lokin heilindin í þessu máli má minna á, að viðskmrh. hefur verðlagsákvæðin í hendi sér gegnum oddamann sinn í verðlagsnefnd, eins og lögin eru núna, og verðlagsákvæðin, sem gilda, eru raunverulega ákveðin af honum og forsrh., eins og annað, sem verulegu máli skiptir. Af og til í vetur hafa stjórnarsamsteypumenn minnzt á afstöðu framsóknarmanna til EFTA og fært þar margt úr lagi. Ég vil hér fara um hana nokkrum orðum. Á árunum 1960–1962 var farið að ræða um Efnahagsbandalag Evrópu og síðan um EFTA. Framsfl. mótaði fljótt afstöðu sína til bandalaganna þannig, að Íslendingar gætu alls ekki gengið í Efnahagsbandalagið, ekki gengið undir Rómarsamninginn né annan hliðstæðan. Á hinn bóginn yrðum við að búa okkur undir vaxandi fríverzlun. Þetta yrði þó því aðeins hægt, að íslenzkt atvinnulíf, og þó einkum iðnaður og sjávarútvegur, yrði fært um að heyja samkeppni á innlendum og erlendum vettvangi við atvinnufyrirtæki annarra þjóða. Strax á Alþ. 1960 flutti Framsfl. till. um, að mörkuð yrði iðnþróunarstefna og iðnaðurinn efldur á þeim grundvelli. Síðan hefur flokkurinn flutt fjölda mála í sömu stefnu, en engu verið anzað. Og þegar EFTA-nefndin skilaði áliti í fyrra kom í ljós, að nálega allt var ógert, sem gera þurfti, til þess að búa íslenzkt atvinnulíf undir þá fríverzlun og harðnandi samkeppni, sem EFTA-aðild hefur í för með sér, og við sama stóð í vetur. Afstaða Framsfl. í EFTA-málum nú var eðlileg í framhaldi af stefnu hans frá upphafi í málum þessum. Flokkurinn lagði til, að við þessar aðstæður yrði því frestað að taka afstöðu til EFTA-aðildar, en það tekið frsm yfir að gera lífsnauðsynlegar ráðstafanir í málefnum atvinnuveganna, sem sé tekin upp skýr og afdráttarlaus stefna í iðnþróunarmálum, en slíkt er alger forsenda þess, að smáþjóð af okkar tagi geti haft von um að þrífast við þau skilyrði, sem EFTA-aðild mótar. Þessa afstöðu sína setti Framsfl. fram í dagskrártill. við lokameðferð málsins á Alþ. og þegar flokkurinn hafði það gert og þar með allt, sem í hans valdi stóð til að fá þá afgreiðslu á málinu, sem hann áleit skynsamlegasta, þá sáu þm. flokksins ekki ástæðu til þess að taka frekar þátt í atkvgr. um málið, enda gat það engin áhrif haft á úrslit þess. En úrslitin réðust í raun og veru endanlega með atkvgr. um dagskrártill. Framsfl. Með þessum hætti var myndin skýrust af því, hvað Framsfl. vildi, sem sé að setja það á oddinn að búa þjóðina undir fríverzlun og fá heppilega samninga, en ekki andstaða við EFTA-tengsl, ef hyggilega væri um búið. Núv. stjórnarsamsteypa hefur verið 11 ár við völdin. Þetta tímabil hefur verið, þegar á heildina er litið, langmesta uppgripatímabil í sögu þjóðarinnar og viðskiptakjör við önnur lönd þau beztu, sem þekkzt hafa, og það svo framúrskarandi, að þegar talað var um verðfall og jafnvel verðhrun 1968, jöfnuðust viðskiptakjörin á við það, sem bezt tíðkaðist fyrir 1960, og þegar talað var um aflabrest þá, var heildaraflinn í meðallagi miðaður við það, sem lengstum tíðkaðist, þótt síldina vantaði að mestu, en hana hafði vantað alveg í 10 ár fyrir 1960. Þessi 11 ár eru langmestu framfaraár allra nálægra þjóða í efnahagslegu tilliti og það svo, að sums staðar má nálega kalla byltingu. En hvað hefur gerzt hér? Við höfum búið við bullandi verðbólgu og gengishrun. Óðaverðbólgan og óttinn við næstu gengislækkun hafa verið látin og eru látin stjórna fjárfestingunni, því það hefur ofan á annað verið liður í stjórnarstefnunni að stjórna ekki fjárfestingarmálum og hafa ekki forystu um uppbyggingu atvinnulífsins, eins og áður hafði þó tíðkazt hér. Stjórnleysisstefnan var tekin í stað forystustefnu þeirrar, sem áður var fylgt, en árangur hennar hafði orðið sá, að í lok tíunda síldarleysisársins í röð, 1958, höfðu hér allir verk að vinna og vantaði fólk, og kaupmáttur launa var meiri en hann er nú. Óðaverðbólgan hefur stjórnað fjárfestingunni þannig í umboði ríkisstj., að tilfinnanlegur skortur er á framleiðslu- og atvinnutækjum, verulegt atvinnuleysi hefur haldið innreið sína víða, nema stórfelldar aflahrotur komi til um stundarsakir og nú kosningaframkvæmdir sums staðar. Landið er hlaðið skuldum, togaraflotinn hefur verið látinn grotna niður. Iðnaðaruppbyggingin hefur sáralítil orðið, þegar álverksmiðja útlendinga er frá talin, á sama tíma sem iðnaði annarra þjóða hefur fleygt fram. Í skólamálum, heilbrigðismálum og öðrum þjónustumálum höfum við dregizt aftur úr. Kaupmáttur kaupgjalds og launa er minni nú, þ. e. a. s. kaupgjald raunverulega lægra hér nú en fyrir 12 árum, en í nálægum löndum hafa lífskjör almennings batnað jafnt og þétt með vaxandi þjóðarframleiðslu. Sú stjórnarstefna, sem hér hefur verið fylgt, er líka algert einsdæmi, miðað við þau lönd a. m. k., sem menn vilja bera sig saman við. Þar er hvergi neina hliðstæðu að finna. Þessi úrelta stefna, sem enn er fylgt, er í því fólgin að reyna að halda jafnvægi í þjóðarbúskapnum neikvæðu leiðina, með því að takmarka sem mest peningamagn í umferð, draga úr lánsfjármagninu, hækka látlaust álögurnar, til þess að draga úr kaupmættinum, og bæta síðan við gengislækkunum eftir þörfum til þess að „bjarga“, eins og það heitir á þeirra máli, bíta svo höfuðið af skömminni með því að dást að því, hvað gengislækkanirnar hafi borið glæsilegan árangur. Menn máttu í gærkvöld enn einu sinni hlusta á forsrh. dást að því, hve vel hefði tekizt, þegar svo rækilega var komið í strand undir hans stjórn, að hann beitti sér fyrir gengishruni tvívegis á einu ári. Hvað má segja um raunsæi og skilning þeirra manna, sem hrósa sér af öðru eins og þessu? Er ráðh. svo blindur, að hann geri sér ekki grein fyrir því, að gengishrun af þvílíkri stærð sem hér varð, eftir mörg toppár í röð, er gleggsti vottur, sem verða má, um skipbrot stjórnarinnar? En þetta var þó aðeins einn snúningur svikamyllunnar, sem þeir halda gangandi, en þjóðin sýpur seyðið af. Hún er nálega orðin að viðundri í hópi nágranna sinna með hin vel heppnuðu gengishrun forsrh., lækkandi kaupgjald, dynjandi óðaverðbólgu, landflótta og ört vaxandi skuldasúpu út á við - og þetta á sama tíma sem aðrir rífa sig áfram óðfluga. Það er ekki seinna vænna að gera sér grein fyrir því, að alger stefnubreyting verður að eiga sér stað. Eða telur nokkur hugsandi maður, að þjóðin geti búið farsællega í EFTA með þessu lagi? Það mætti líka spyrja að því og væri engin goðgá, hvort menn telji núv. ríkisstj. líklega til þess að hafa forystu fyrir þeirri stefnubreytingu, þ. á m. þeirri atvinnubyltingu, sem hér þarf að verða, ef vel á að fara? Sannarlega benda þau vettlingatök, sem enn hafa verið viðhöfð í málefnum iðnaðarins t. d., jafnvel eftir að við komum í EFTA, hvað þá áður, ekki til þess. Skyldu margir álíta, að þessi ríkisstj. geti haft forystu fyrir þeirri byltingu, sem hér þarf að verða í sjávarútvegi og fiskiðnaði í þá átt, að gæði og fullvinnsla komi til í vaxandi mæli? Þar er þó um lífshagsmunamál að ræða, sjálfan sjávarútveginn, sem verður að vera kjarninn í velmegun landsmanna. Og hvað um traustið á forystu þeirra í menntamálunum? Svona mætti halda áfram að spyrja. Menn mega ekki láta mistökin draga úr sér kjarkinn, en gera sér grein fyrir því, að skilyrði skortir hér ekki til þess, að menn geti lifað góðu lífi og komið sér upp þeim atvinnurekstri, sem til þess þarf. Það sýnir m. a. sú staðreynd, að fyrir 11 árum var hér ekkert atvinnuleysi til og kaupgjald var hærra en nú, og voru þó ytri skilyrði lakari þá. En forystustefna byggð á skipulagshyggju verður þá að taka við af því úrræðaleysi, sem allt of lengi hefur einkennt stjórnarfarið. Skynsamlegur áætlunarbúskapur verður að koma til framkvæmda, til þess að þær framkvæmdir komist á oddinn, í stað þess að sitja á hakanum, sem þýðingarmestar eru til eflingar atvinnulífinu, ásamt þeim þjónustuframkvæmdum, sem mestu skipta. Það má ekki viðurkenna það né þola það, að málefnum landsins sé stjórnað frá því sjónarmiði, að Íslendingar séu orðnir svo margir, að fyrir þá finnist ekki verkefni í landinu, og dugmiklu fólki sé sá kostur vænstur að hypja sig úr landi til þess að vinna fyrir sér. Þjóðinni vegnar ekki sízt eftir því, hvernig til tekst að búa í haginn með þeim framkvæmdum, sem í er lagt. Þess vegna verður að raða þeim eftir þörfum þjóðarinnar. Mistakist fjárfestingin, grefst undan afkomunni með flughraða, um það er reynslan ólygnust núna eftir þetta tímabil. Snúa verður við blaðinu í lánamálum og taka hæfilegt tillit til þess, hve mikið peningamagn verður að vera í umferð, til þess að atvinnufyrirtækin hafi lífsnauðsynlegt rekstrarfé í stað þess að herða að lánastarfsemi með formúlum gerðum af handahófi, sem banna nálega allar bjargir í atvinnurekstrinum. Seðlabankinn verður að leggja fé inn í útlánakerfið, í stað þess að draga fé út úr því. Sterk og samræmd stjórn verður að komast á lánastarfsemina, svo aukið peningamagn nýtist til að auka framleiðsluna, auka atvinnuna, rífa upp fyrirtækin og gera þeim kleift að standast þá síharðnandi erlenda samkeppni innanlands sem utan, sem fram undan er. Þetta er enn meiri nauðsyn nú, vegna EFTA, en nokkru sinni áður. Það verður hiklaust að styðja íslenzkan atvinnurekstur og íslenzkt framtak, og þótt einhver erlendur atvinnurekstur komi til í landinu, þá jafngildir hann aldrei íslenzkum að notagildi fyrir þjóðina, og engin dvergþjóð fær staðizt, sem treystir að mestu á forsjá og framtak útlendinga. Það verður því að vera grundvöllur nýrrar stefnu, að íslenzkum atvinnufyrirtækjum sé gert fært að keppa við erlend. En það geta þau ekki, nema þau búi við hliðstæð skilyrði og þau erlendu í öllum meginatriðum. Þetta tekur til skatta, tolla, stofnlána, rekstrarlána, vaxtakjara, tæknimenntunar starfsfólks og alls aðbúnaðar í þjóðfélaginu af hendi hins opinbera. Þetta sýnir, að hafi verið nauðsyn á stefnubreytingu og bættum aðbúnaði fyrirtækja fyrir EFTA-aðild, eins og Framsfl. hamraði á, þá er það orðin lífsnauðsyn nú, þegar við erum komin í EFTA. Því fer fjarri, að kákráðstafanir þær, sem stjórnin hefur beitt sér fyrir á þessu ári, beri þess vott, að hún hafi skilning á þessu eða getu til rösklegra framkvæmda. Enda er þar hver höndin uppi á móti annarri, þegar til á að taka, og kveður svo rammt að þessu, að ráðh. fella jafnvel frv. sjálfrar ríkisstj. Um suma þætti, eins og skattamál félaga, getur ríkisstj. ekki einu sinni staðið saman að flutningi frv., hvað þá meir. Í húsnæðismálum verður kák eitt vegna þreytu og óeiningar í stjórnarliðinu. Menn ættu að gera sér ljóst, að ríkisstj. hefur setið of lengi, ber þess merki og nær sér tæpast úr þessu. Ellefu ára lota þessarar stjórnarsamsteypu er þegar orðin of löng. Að dómi framsóknarmanna hefur ætíð verið rangt stefnt og nú upp á síðkastið bætast við vonbrigðin, sárindin og þreytan, sem átakanlega segja til sín í vinnubrögðunum, eins og rakið hefur verið af stjórnarandstæðingum í þessum umr. Þetta finna menn í stjórnarflokkunum, þótt ekkert sé viðurkennt á yfirborðinu. Í allri þeirri tröllauknu flækju nýrra stofnana utan yfir þær, sem fyrir voru, sem ríkisstj. hefur ofið utan um sig á þessum 11 árum, er fólgin mikil hindrun á eðlilegri framþróun. Við þetta ryðgaða bákn streitast framfaramenn landsins, yngri og eldri, með málefni sín, unz menn verða hópum saman að gefast upp. Það verður að ná þessari kergjulegu tregðu, sem nú mætir mönnum í nálega hverri átt, út úr stjórnarkerfinu og gera kerfið hvetjandi, í stað þess, að nú er það letjandi. Í staðinn fyrir þetta endalausa, lamandi áróðursmálæði, sem ríkisstj. notar og lætur nota í stað raunhæfra framkvæmda, - en það eru hennar steinar fyrir brauð verða að koma myndarleg átök, sem efla framtak landsmanna, ekki sízt unga fólksins í námi og starfi. Til þess að þetta komist í framkvæmd, þurfa ný öfl að koma til, nýir, óþreyttir menn, sem endurskoða stjórnarkerfið frá rótum og gæða það nýju lífi. Okkur er sagt, að ráðherrar hafi nú ákveðið, að Alþ. skuli hætta næstu daga og alþm. fara heim frá öllum þeim aragrúa merkra nauðsynjamála, sem fyrir liggja og sum hafa ekki einu sinni fengizt tekin á dagskrá vikum og jafnvel mánuðum saman. Síðan ætla þeir að stjórna með brbl. fram á haustið, nálega hálft árið. Þetta er ein af aðferðum ráðlítillar ríkisstj., sem orðin er hrædd við Alþ. og hefur misst tökin á löggjafarstarfinu, eins og dæmin sýna ljóst síðustu vikurnar. Sýnir þetta enn með öðru að breyta þarf til. Engir geta þó bót á ráðið nema kjósendurnir. Þeir ættu að byrja á því verki núna í kosningunum í vor, þar sem tækifæri gefast til þess í bæjar- og sveitarstjórnakosningunum. Þurfa menn víst ekki að hafa hlustað lengi á þessar umr. til þess að ganga úr skugga um, að aðeins ein leið er fær til þess að knýja fram breytingar, sem sé sú að styðja Framsfl. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Enginn, sem þarf að sjá heimili farborða, hefur komizt hjá því að finna, hvernig peningarnir hafa með ári hverju enzt verr og verr til heimilisrekstrarins. Enda þótt launin hækki að krónutölu, fer sífellt stærri hluti þeirra til kaupa á hinum allra brýnustu daglegu nauðsynjavörum, og því stærri sem fjölskyldan er, þeim mun meir hafa aukizt erfiðleikarnir að láta launin endast til nokkurs annars en allra óhjákvæmilegustu og óbrotnustu lífsnauðsynja. Hins vegar hafa aðrir hlutir ekki hækkað í verði að sama skapi. Kaupgildi krónunnar hefur jafnvel aukizt gagnvart ýmsum ónauðsynlegri vörum, en þess njóta fyrst og fremst aðrir en þeir, sem berjast við að láta launin endast fyrir matvörum, húsnæði og sköttum. Minni hækkun ónauðsynlegri vara hefur á hinn bóginn þau áhrif, að vísitala hækkar ekki í sama mæli og brýnustu nauðsynjavörur, og vísitölubætur á laun verða þeim mun minni. Hvernig stendur nú á þessari þróun? Hafa kaupmenn tekið sig saman um að velja úr matvörurnar og hækka þær sérstaklega, langt fram yfir allt annað? Ekki liggur hundurinn þar grafinn. Þessi þróun er afleiðing af markvissri stefnu stjórnarvaldanna s. l. áratug, yfirveguð ákvörðun Sjálfstfl. og Alþfl. Þessi stefna hefur verið framkvæmd með því að skattleggja landsmenn í ríkissjóð á allt annan veg en áður var gert. Fram að tíma viðreisnarstjórnarinnar voru aðaltekjur ríkissjóðs tollatekjur, en tekjuöflun með tollum var hagað á þann veg, að hann var svo til enginn á nauðsynjavörum, en þeim mun hærri sem varan var talin fjær því að vera nauðsynjavara og óhjákvæmileg dagleg neyzluvara heimilanna. Söluskattur var þá aðeins tekinn af innflutningi, en alls enginn af innlendum neyzluvörum. Á árinu 1959 námu tollar 450 millj. kr., en söluskattur af innflutningi 151 millj. kr. Með tilkomu viðreisnarstjórnarinnar var farið inn á nýjar brautir í þessum efnum. Almennur söluskattur var lagður á alla smásöluverzlun og þar með á allar brýnustu matvörur, þó var mjólk og neyzluvatn allra náðarsamlegast undanskilið með sérstökum ákvæðum. Þegar viðreisnarstjórnin innleiddi söluskatt í smásölu, nam hann fyrst 3%, en svo dyggilega hefur þessi stefna verið rekin, sem hafin var 1960 með gjörbyltingu í innheimtuaðferðum ríkisins, að hann er nú kominn upp í 11%. Hér er um að ræða grundvallarbreytingu á skattheimtukerfinu, sem bitnar harðast á barnafjölskyldum og elli- og örorkulífeyrisþegum og öðrum þeim, sem nota meginhluta launa sinna til kaupa á brýnustu matvörum, sem nú eru skattlagðar í stórauknum mæli. Tölulega sést þessi breyting sem heild, ef borin er saman hlutdeild einstakra aðalskattstofna ríkissjóðs í heildarsummu þeirra, þ. e. í fyrsta lagi tekju- og eignarskatts, í öðru lagi tolla og í þriðja lagi söluskatts. Árið 1959 nam tekju- og eignarskattur 145 millj. kr., en árið 1970 911 millj. kr., nam áður 19.4% af heildarsummu þessara þriggja skattstofna, en nú 15.8%. Árið 1959 námu tollar 450 millj. kr., nú 2305 millj. kr., áður 60.3% af heildarsummunni, nú 40%. Árið 1959 nam söluskattur 151 millj. kr., nú 2545 millj., áður 20.3% af heildarsummu þessara þriggja skattstofna, nú 44.2%. Hlutfallstalan hefur hækkað um 117.7% og er þá á það að líta, að áður var söluskattur einungis á innflutningi og því enginn á innlendri matvöru, en er nú 11% á öllum vörum nema mjólk og fiski. Áður var söluskattur einn þriðji hluti af tollaupphæðinni, nú er hann 250 millj. kr. hærri en tollarnir. Ef sleppt er hugleiðingum um tölulega heildarhækkun þessara skattstofna úr 746 millj. kr. árið 1959 í 5761 millj. kr. árið 1970, - nærri áttföldun, þegar laun hafa um það bil þrefaldazt, - er rétt að huga að því, hver ætti að vera upphæð einstakra skattstofna í dag. Ef heildarupphæðin er sú sama nú en hlutföllin hin sömu og 1959, kemur í ljós, að tekju- og eignarskattur ættu að vera 1118 millj. kr. í stað 911, þar munar 207 millj. kr. Tollar ættu að vera 3474 millj. í stað 2305 millj. kr., þar munar 1169 millj. kr. Og söluskattur ætti að vera 1169 millj., en er 2595 millj. kr., þar munar 1376 millj. kr. M. ö. o.: mismunurinn á hlutfallslegri stærð þessara einstöku skattstofna nú og 1959 svarar til þess, að af heildarupphæðinni sé söluskattur 1376 millj. kr. hærri en hann væri, ef hlutfallið væri óbreytt frá 1959. Hér er um að ræða upphæð, sem nemur 34–35 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu á þessu ári, upphæð, sem færð hefur verið yfir á söluskatt, en það er skattur, sem hvert mannsbarn verður að játa, að er ósanngjarnasta tegund skattheimtunnar, vegna þess að hún bitnar á þegnunum í beinu hlutfalli við fjölskyldustærð og leggst að öðru leyti þyngst á þá, sem nota tekjur sínar að mestu leyti í brýnustu lífsnauðsynjar, þ. e. barnafjölskyldur og elli- og örorkulífeyrisþega. Þessi stefna ríkisstjórnarflokkanna hefur raskað svo aðstöðu þeirra, sem við erfiðust kjör lifa, að í dag búum við, að því er varðar tilhögun um álögur á þegnana, í allt öðru þjóðfélagi en fyrir áratug. Með afleiðingunum af þessari stefnu eru barnafjölskyldur og elli- og örorkulífeyrisþegar að uppskera það þjóðfélagslega réttlæti, sem Alþfl. hefur verið að sá til með þjónustu sinni við íhaldið rúman áratug. Og þið skuluð ekki halda, hlustendur góðir, að hér hafi Sjálfstfl. og Alþfl. náð endanlegu markmiði. Nei, þessi braut er ekki til enda gengin. Söluskatturinn hækkaði í vetur úr 7.5% í 11%, þegar verið var að mæta afleiðingunum af fyrsta áfanga af efnahagsráðstöfununum vegna inngöngu í EFTA. Verði þeim mætt á sama hátt í þeim áföngum, sem eftir eru, eins og allt bendir til að gert verði, þá hækkar söluskatturinn upp í 20%. Fram að þessu hafa fjölskyldur í ríkum mæli mætt kjaraskerðingunni, verðhækkuninni á matvælum, með því að færa neyzlu sína í einstökum atriðum yfir í ódýrari vöruflokka, t. d. keypt jurtasmjörlíki í stað smjörs, svo að niðurgreiðslur ríkisins á smjöri, 100 kr. á kg, koma nú í sífellt meira mæli aðeins í hlut hinna efnameiri. Smjörsalan mun t. d. hafa minnkað um fjórðung frá 1. okt. s. l. haust þar til 1. apríl s. l., miðað við sömu mánuði árið áður. Það stafar sannarlega ekki af því, að fólk hafi orðið illan bifur á smjöri, það mega hæstv. ráðh. vita. En hvað eiga barnafjölskyldur og elli- og örorkulífeyrisþegar að gera, þegar peningarnir renna eins og sandur um greiparnar, þegar kaupa þarf brýnustu nauðþurftir? Það eru hins vegar takmörk fyrir því, hversu lengi er hægt að mæta stöðugum verðhækkunum matvæla með þessum hætti, að kaupa ódýrari og lakari vörutegundir, og hver verða viðbrögðin, þegar næsti áfangi söluskattshækkunar verður lögfestur? Það þrengist sífellt um möguleika í þessu efni. Þegar athugað er verðlag einstakra matvöruflokka, sem eru aðalliðirnir í daglegum innkaupum almennings, kemur bezt í ljós, við hvaða afleiðingar viðreisnarstefnunnar launþegar þurfa daglega að kljást. Síðan 1957 hefur tímakaup um það bil þrefaldazt, og á sama tíma hefur verðið á mjólk um það bil fjórfaldazt, á súpukjöti nær fimmfaldazt, á nýjum fiski rúmlega áttfaldazt, á kaffi rúmlega sexfaldazt, á hveiti nær áttfaldazt, á hrísgrjónum um það bil nífaldazt, á smjörlíki nær tífaldazt og á kartöflum rúmlega fjórtánfaldazt. Launin hafa hins vegar um það bil þrefaldazt, eins og ég áður sagði. Þetta er m. a. afleiðingin af þeirri stefnu ríkisstj. að færa skattheimtuna í sívaxandi mæli í það horf að gera nauðsynlegustu matvæli að skattstofni. Mér kemur í hug kaupmaður, sem verzlaði með matvörur, og var spurður að því, hvort hann hefði ekki hug á að verzla fremur með aðrar vörur. „Nei“, sagði hann, „það er öruggast að vera í matvörunum. Þær verður fólk alltaf að kaupa.“ - Hér eru ríkisstjórnarflokkarnir á sama máli. Í sambandi við skattheimtuna er öruggast að vera í matvörunni. Þar sleppur enginn. Þegar verið var að innleiða þessa stefnu Sjálfstfl. og Alþfl. með lögfestingu 3% söluskatts í smásölu, fylgdu þær yfirlýsingar, að hlutur þeirra, sem verst eru settir og afleiðingarnar bitnuðu harkalegast á, yrði bættur með myndarlegum fjölskyldubótum og elli- og örorkulífeyri. Við þann áfanga, sem 11% söluskatturinn er, var sá hlutur þessa fólks á þann veg, sem nú skal greina, og er þá reiknað með nýjustu hækkunum bótanna: Elli- og örorkulífeyrir fyrir einn mánuð dugði við 3% söluskattsáfangann fyrir 326.6 kg af nýjum fiski, en við 11% áfangann, þ. e. a. s. í dag, fyrir 138.4 kg. Af súpukjöti fengust þá fyrir ellistyrkinn 53.1 kg, nú 30 kg, af nýmjólk 334 lítrar, nú 263 lítrar, af saltfiski 149.9 kg, nú 78.6 kg, af smjörlíki 87.2 kg, nú 60.2 kg, af kaffi 24.4 kg, nú 20 kg, af kartöflum 208.6 kg, nú 188.7 kg. Kaupmáttur bótanna gagnvart þeim vörum, sem þær eru fyrst og fremst notaðar til kaupa á, hefur hríðfallið með ári hverju undanfarið. Sama er að segja um fjölskyldubæturnar, sem ætlaðar eru barnafjölskyldum til að mæta vöruverðshækkunum. Þær hafa þó hrapað enn meir. Við 3% söluskattshækkunina dugðu eins mánaðar fjölskyldubætur með fjórum börnum fyrir 257.4 kg af nýjum fiski, nú fyrir 62.4 kg. Af súpukjöti fengust 38.4 kg, nú 13.9 kg. Af nýmjólk fengust 241.2 lítrar, nú 122.1 lítri. Af saltfiski fengust 108.2 kg, nú 36.4 kg. Af smjörlíki fengust 63 kg, nú 29.2 kg. Og af kartöflum fengust 511.7 kg, nú 87.3 kg. Skattheimtustefna Alþfl. og íhaldsins, sem rekin er undir kjörorði kaupmannsins: „Það er öruggast að vera í matvörunni“, kemur sér vel fyrir ríkiskassann varðandi ellistyrkinn og fjölskyldubæturnar. Með þessari tilhögun er nefnilega hægt að ná verulegum hluta bótanna aftur inn í ríkissjóð. Hvar sem húsmóðir eða ellilífeyrisþegi kaupa svo mikið sem eitt smjörlíkisstykki í búð, þá er Magnús þar kominn með baukinn sinn og í hann verður að láta 11%. Með síhækkandi söluskatti fara fjölskyldubæturnar og ellistyrkurinn í jafnvaxandi mæli beint í ríkissjóð. Þar við bætist, að fjölskyldubæturnar, sem að nafninu til a. m. k. eru ætlaðar til að mæta verðhækkunum á nauðsynjavörum, hirða sum bæjarfélögin að verulegu leyti með því að leggja á þær útsvar. Samkvæmt lögum er þó heimilt að undanþiggja þær útsvarsálagningu. Í þeim bæjarfélögum, þar sem þeir fara með stjórn, sem hugsa meir um hag annarra en þeirra, sem dýrtíðin þjarmar mest að, fara jafnvel 20–30% bótanna beint í bæjarsjóð. Þetta gerist t. d. í mínum heimabæ, þar sem bæjarstjórnarmeirihlutinn hefur ásamt Alþfl. fellt till. Alþb. um að undanþiggja fjölskyldubætur útsvarsálagningu, á sama hátt og gert er t. d. í Kópavogi og Neskaupstað. Þannig hefur stjórnarstefnan leikið þá, sem nota meginhluta tekna sinna í brýnustu lífsnauðsynjar. Þeir hafa orðið verst úti, og einnig þannig er komið kaupmætti tryggingabótanna. Margir Alþfl.-menn, sem fordæma stjórnleysið í innflutnings- og fjárfestingarmálum, athafnaleysið í málum togaraútgerðarinnar, óheft umsvif gróðaaflanna og aðra þætti stjórnarstefnunnar, telja sér trú um, að umhyggja Alþfl. fyrir almannatryggingum og hlutverk hans að auka þær og bæta réttlæti rúmlega 10 ára íhaldsþjónustu og þátttöku í öllum hervirkjum viðreisnarinnar. Þegar þeir kanna nú árangurinn í málefnum almannatrygginganna og leita þar afreka Alþfl., koma þeir þar að tómum kofunum. Og hver er þá réttlætingin fyrir íhaldsþjónkuninni á öllum öðrum sviðum, þegar staðreyndin er sú, að þessi þjónusta við íhaldið nær einnig til trygginganna? Það er ljóst, að stefna ríkisstjórnarflokkanna í skattheimtu- og verðlagsmálum hefur bitnað harðast á bótaþegum, barnafjölskyldum og elli- og örorkulífeyrisþegum. Það er eftirtektarvert og ætti að vera þeim lærdómsríkt, sem kosið hafa Alþfl. til þessa vegna umhyggju hans fyrir almannatryggingum, að þegar ein stærsta árásin á afkomu bótaþega var gerð með hækkun söluskatts úr 7.5% í 11%, fékkst ekki einn einasti Alþfl: þm. til að samþ. eyris meiri hækkun til ellilífeyris en 6.20 kr. á dag. Þetta var mat Sjálfstfl. og Alþfl. á því, hver skyldi vera hlutur þeirra, sem erfiðast eiga í þjóðfélaginu, á sama tíma og hér stöð yfir mesta og gjöfulasta vertíð, sem þessi þjóð hefur nokkru sinni notið og sjáanlegt er að stóreykur tekjur ríkissjóðs fram yfir það, sem áætlað var, þegar fjárl. voru samþykkt. Þótt ekki væri hægt að samþykkja á Alþ. meiri hækkun til ellilífeyrisþega en 6.20 kr. á dag og ekki þætti heldur unnt að samþ. aukinn skattfrádrátt einstæðra foreldra, þá var samt talið jafnsjálfsagt að veita fyrirtækjum alveg ný hlunnindi í skattamálum á þann veg að auka fyrningu til frádráttar skattskyldum tekjum. Þó væri rangt að segja, að Alþfl. hafi ekki sýnt áhuga á málefnum almannatrygginga um þær mundir sem hann ásamt íhaldinu skammtaði gamalmennum 6 kr. á dag upp í verðhækkanirnar. Sá áhugi beindist að vísu ekki að auðum pyngjum þessa fólks, en hann beindist þeim mun fastar að auðum stól forstjóra almannatrygginga, og þótt áhyggjur bótaþega um afkomu sína kunni enn að vera til staðar, þrátt fyrir að heilar 6 kr. hafi bætzt í pyngjuna á dag í öllum verðhækkununum, þá mun áhyggjum Alþfl. út af þessum auða stól hjá almannatryggingunum nú hins vegar, guði sé lof, hafa af þeim létt. Það hafa þá kannske ekki allir orðið fyrir vonbrigðum með almannatryggingarnar á þessu vori. En velkist einhver Alþfl.-maður enn í vafa um, hvert sé hlutverk flokksins í ríkisstj. með íhaldinu í rúman áratug og hverra hagsmuna hans sé þar að gæta, þá ætti sá hinn sami að hlusta grannt eftir, þegar birtar eru opinberar tilkynningar um stöðuveitingar hjá ríkinu, þá kynni hann að fá svar við þeirri spurningu. Góðir hlustendur. Sú skattheimtuaðferð, sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa innleitt á undanförnum árum, að ná stærri og stærri hluta ríkisteknanna með sköttum á nauðsynjavörur, er ríkur þáttur í versnandi afkomu þeirra, sem verða að nota meginhluta tekna sinna til kaupa á brýnustu lífsnauðsynjum. Það ætti því að vera ljóst hverjum þeim launþega, sem geldur þessarar vísvitandi stefnu, að kjarabaráttan er tvíþætt, annars vegar stéttabarátta verkalýðsfélaganna fyrir hækkuðu kaupi og hins vegar átökin um stjórnarstefnuna í landinu í því skyni að koma í veg fyrir, að launabaráttan verði að engu gerð með aðferðum eins og þeim, sem ég hef hér verið að lýsa og stjórnarflokkarnir beita. Bæjarstjórnarkosningarnar, sem fara fram um land allt í maílok, eru mikilsverður þáttur í baráttu fyrir bættum kjörum. Baráttan í bæjarstjórnarkosningunum hvarvetna um landið er því á hverjum stað, auk deilna um bæjarmál, þáttur í þeirri heildarbaráttu, sem alþýða manna um land allt er nú að heyja fyrir hækkuðu kaupi og bættum stjórnarháttum í landinu. Úrslit bæjarstjórnarkosninganna munu hafa afdrifarík áhrif á það, hvern sigur almenningi auðnast að vinna að ári, þegar úrslitaátök um stjórnarstefnuna í landinu fara fram. Ríkisstjórnarflokkarnir verða því að bíða ósigur í bæjarstjórnarkosningunum sem víðast í landinu, og sigurinn þarf jafnframt að falla í hlut Alþb., þess eina flokks, sem nú og í framtíðinni er fær um að vera forystuafl verkalýðsstéttarinnar í landinu á stjórnmálasviðinu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er orðin föst venja, að svokallaðar eldhúsdagsumr. fari fram rétt fyrir þinglok. Stjórnarandstaðan notar þá tækifærið og eys úr skálum reiði sinnar, eins og heyra mátti í gærkvöld og aftur nú í kvöld. Gremja og biturleiki hreiðrar um sig meðal stjórnarandstöðunnar, villir henni sýn og kemur í veg fyrir, að hún greini rétt frá röngu. Er raunalegt að þetta skuli koma fyrir tiltölulega gætna menn og ráðsetta, sem oft vilja hafa það sem sannara reynist. Sem betur fer láta hlustendur yfirleitt ekki blekkjast af áróðri og fullyrðingum, sem ekki hafa við rök að styðjast. Árangur stjórnarandstöðunnar af þessum umr. mun verða eins og venjulega, mjög lítill. Framsóknarmenn tala við ýmis tækifæri um landbúnaðarmál, þótt það sé nú sjaldnar en áður. Hugur þeirra hefur í seinni tíð beinzt að því, sem þeir telja mikilvægara, þ. e. að taka þátt í kapphlaupi Alþb.-manna um hvers konar kröfugerð og yfirboð. Þarf ekki annað en að fletta þskj., sem fyrir liggja frá síðari þingum, og líta í þingtíðindin til að sannfærast um þetta. Hafa margir gætnir menn, sem fylgt hafa Framsfl. að málum, áhyggjur af ábyrgðarleysinu og stefnuleysinu, sem flokkurinn sýnir. Framsóknarmenn segja, að landbúnaðurinn hafi átt dýrðardaga, þegar þeir fóru með mál landbúnaðarins í ríkisstj. Þeir segja fleira. Eysteinn Jónsson sagði hér áðan: „Allir höfðu verk að vinna 1958.“ En fáir hafa gleymt því, að vegna óðaverðbólgu voru útgerðin og aðrir atvinnuvegir komnir í strand á nóvemberdögum 1958. Þess vegna hrökklaðist vinstri stjórnin frá völdum. Framsóknarmenn höfðu lengi farið með landbúnaðarmálin, áður en þeir gáfust upp við að stjórna þeim ásamt öðrum málum 1958. Benda má á margt, sem vissulega er til viðvörunar í nútíð og framtíð á þeim valdaferli. Hlutur bænda var oft fyrir borð borinn. Þeir höfðu sérstöðu að því leyti, að afurðaverðinu var haldið niðri, sérstaklega í tíð vinstri stjórnarinnar. Í ársbyrjun 1960 voru útflutningsbætur á búvöru lögfestar, og var það einn þátturinn í því að leiðrétta þær skekkjur, sem framsóknarmenn höfðu innleitt. Einnig var verðgrundvöllur búvöru leiðréttur með þeim árangri, að bændur náðu jafnréttisgrundvelli við launþega árið 1965. Ef kólnandi og versnandi tíðarfar hefði ekki komið til síðustu 3–4 árin, væri hagur bændastéttarinnar nú mjög góður. Vegna bættrar aðstöðu, réttlátara búverðs, aukinnar ræktunar og tækni hefur landbúnaðinum tekizt að standa af sér áfallalítið óþurrka, kal og aðra erfiðleika síðustu árin. En til marks um það, að hagur landbúnaðarins fari batnandi á ný, eru auknar tekjur ársins 1969. Á síðustu 10 árum hefur framleiðsla búvöru aukizt mjög mikið. Ræktun hefur aldrei verið eins mikil og á þessu tímabili. Bændum hefur fækkað nokkuð, en þær jarðir, sem farið hafa í eyði, eru nýttar að fullu. Jarðir, sem eru sæmilega í sveit settar og hafa nægilegt land, byggjast strax og þær koma úr ábúð. Fyrir stuttu var auglýst ein jörð til ábúðar, og þótt komið væri að vordögum komu margir umsækjendur til að líta á jörðina til ábúðar. Þannig hefur áhugi manna fyrir landbúnaði farið vaxandi í seinni tíð, og hefur áróður framsóknarmanna um samdrátt í landbúnaðinum því ekki við rök að styðjast. Þegar talað er um, að rekstrarvörur landbúnaðarins séu dýrar, þ. á m. áburður, er rétt að geta þess, að rekstrarvörurnar eru tollfrjálsar. Áburðarverksmiðjan er skattlaus. Fóðurbætisverð hefur aldrei verið eins hagstætt og það er nú, miðað við afurðaverð. Tollar af búvélum eru mun lægri nú en þeir voru í stjórnartíð Framsóknar. Fullyrðingar framsóknarmanna um afurðalánin eru fjarstæðukenndar. Þeir halda því fram, að afurðalánin hafi verið óbreytt í 10 ár, sbr. fullyrðingarnar í gærkvöld og við mörg önnur tækifæri. Rekstrar- og afurðalánin hafa stórhækkað, eins og flestir ættu að vita. Afurðalán út á dilkinn voru á s. l. hausti nærri 1200 kr., en fyrir 10 árum 230 kr. Lán út á mjólkurafurðir hafa verið hækkuð í samræmi við þetta. En framsóknarmenn þreytast ekki á að fullyrða, að lánin hafi staðið óbreytt í 10 ár. Þá ræða framsóknarmenn mikið um skuldasöfnun bænda og erfiðleika bændastéttarinnar. Ég vil ekki gera lítið úr þeim erfiðleikum, sem ýmsir hafa við að stríða, en í heild eru skuldir bænda ekki miklar, miðað við þær framkvæmdir, sem gerðar hafa verið. Í árslok 1967 voru meðalskuldir bænda yfir landið allt 262 þús. kr., og miðað við brúttóeign 1 480 000 kr. Þetta er tekið úr skýrslu, sem samin var af sérstakri n., sem gerði athugun á stöðu landbúnaðarins og efnahag bændastéttarinnar. Skilvísi við Búnaðarbankann hefur aldrei verið betri en við síðustu áramót. Lán við Stofnlánadeild landbúnaðarins og veðdeild Búnaðarbankans eru stærsti hluti af skuldum bænda. Það verður því að telja nokkurn mælikvarða á greiðslugetu þeirra, hvernig skilvísi þeirra er við Búnaðarbankann. Ákveðið er að taka til athugunar, hvort möguleiki er á að létta undir með þeim, sem verst eru settir, og er nú unnið að grg. um það í Búnaðarbankanum. Nútímalandbúnað þarf að reka á vísindalegum grundvelli. Þess vegna er menntun bændaefna nauðsynleg. Fyrir áratug var lítil aðsókn að bændaskólunum. Þá var talað um það í alvöru, að nægilegt væri að hafa einn bændaskóla, miðað við aðsóknina, sem að skólunum var, Hvanneyrarskóli hafði að jafnaði 60 nemendur, en Hólaskóli nálægt 20. Trú ungra manna á landbúnaðinum eftir framsóknarstjórnina var ekki meiri en það, að einn bændaskóli virtist nægja um það leyti. Nú hefur þetta breytzt. Engum dettur lengur í hug, að nægilegt sé að hafa einn bændaskóla í landinu, auk Garðyrkjuskóla ríkisins. Garðyrkjuskólinn er byggður upp frá grunni og getur hann tekið 30 nemendur. Verið er að endurbyggja Hvanneyrarskólann, sem mun taka 100 nemendur. Miklar byggingarframkvæmdir og lagfæringar hafa einnig átt sér stað á Hólum. Á þessu ári eru 40 nemendur á Hólum og 90 á Hvanneyri, og hefur þó ekki tekizt að taka allar umsóknir til greina. Lög um bændaskóla á Suðurlandi eru frá 1945. Meðan þeir skólar, sem fyrir eru, voru ekki fullsetnir, var ekki grundvöllur fyrir nýjum skólum. Nú er kominn tími til þess að hefjast handa við undirbúning og byggingu þriðja bændaskólans, þrátt fyrir hina miklu stækkun Hvanneyrarskólans. Bændur þurfa að búa sig undir lífsstarfið með því að sækja bændaskóla og læra almenna búfræði. Aðrir, sem verða ráðunautar, rannsóknarmenn og kennarar, þurfa að vera í framhaldsdeild Hvanneyrarskólans. Þegar námi er lokið þar, er æskilegt að fara eitt til tvö ár til framhaldsnáms erlendis. Með þetta í huga hefur ríkisstj. ákveðið, að nemendur úr framhaldsdeild Hvanneyrarskólans njóti sambærilegrar fyrirgreiðslu og aðrir íslenzkir námsmenn erlendis. Fram að þessu hefur sú fyrirgreiðsla verið bundin að mestu við framhaldsnám stúdenta. Rannsóknir í þágu atvinnuveganna eru mjög mikilvægar og nauðsynlegar. Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur nú fengið bætta aðstöðu, aukið húsnæði og rannsóknartæki. Eru því miklar vonir bundnar við þá stofnun, sem hafa mundi þá samband við ráðunauta, tilraunastöðvar og bændur um land allt. Fjárframlög eru aukin með ári hverju til rannsóknastarfseminnar. Rannsóknastofnun landbúnaðarins fær á þessu ári um 25 millj. kr. til starfsemi sinnar, en hafði aðeins 4 millj. kr. fyrir einum áratug. Fjármagn hefur verið tryggt til stækkunar Áburðarverksmiðjunnar. Verður öll áburðarframleiðslan 75–80 þús. smálestir árlega. Framleiddur verður algildur blandaður áburður, kornaður Kjarni og kalísaltpétur. Á þessu þingi hafa verið samþykkt lög um dýralækna, sem miða að því að auka þá þjónustu, sem dýralæknar geta veitt. Eru lögin til mikilla hagsbóta fyrir landbúnaðinn. Lög um lax- og silungsveiði voru samþykkt á Alþ. í dag. Lögin miða að því að auðvelda fiskrækt og stefna að því, að ár og stöðuvötn verði fyllt af nytjafiski. Stofnaður verður Fiskræktarsjóður, sem kemur til með að standa undir kostnaði við tilraunir, rekstur eldisstöðva, gerð mannvirkja og annað fiskrækt viðkomandi. Eru miklar vonir bundnar við þessi nýju lög. Nýlokið er við að semja frv. um lífeyrissjóð fyrir bændur. Hefur frv. verið lagt fram á Alþ., en bíður afgreiðslu til haustsins. Með frv. er gert ráð fyrir, að lífeyrissjóður bænda taki til starfa 1. janúar 1971. Almannatryggingar voru settar í því skyni að fyrirbyggja allar tegundir skorts. Það var vel hugsað og tryggingakerfið hefur vissulega veitt ómetanlega hjálp. Það hefur eigi að síður komið í ljós, að ellilífeyrir er of lágur og eðlilegt er að bæta þar um með greiðslum úr lífeyrissjóðum. Þess vegna þurfa allir landsmenn að eiga aðgang að lífeyrissjóði. Öryrkjar, sem fá jafnháar greiðslur og ellilífeyrinum nemur, þurfa einnig á því að halda að fá viðbótargreiðslur. Sjálfsagt má benda á fleiri tryggingaþega, sem þannig stendur á um. Til þess að geta haldið uppi öflugu tryggingakerfi og opinberum framkvæmdum þurfa atvinnuvegirnir að geta starfað með blóma. Atvinnuvegirnir hafa oft og tíðum verið reknir með halla, og má minna á verðfallið, sem varð á útflutningsvörunni 1967 og 1968, og aflatregðuna, sem varð því samfara. Það var mikið áfall fyrir þjóðarbúskapinn að missa á tveimur árum nær helming útflutningsteknanna. Þá var þjóðin að glíma við verstu efnahagsörðugleika, sem nokkur þjóð hefur átt við að stríða á friðartímum. Sá prúði maður, Eðvarð Sigurðsson, var óvenjulega ófyrirleitinn hér í kvöld. Hann sagði, að stjórnarliðið bæri ábyrgð á tekjumissi almennings, þegar útflutningstekjurnar lækkuðu um helming vegna aflatregðu og verðlækkunar á útflutningsvörunni. Með þessum ummælum gerði hv. þm. ræðu sína marklausa. Það var mikil hjálp í því, að þjóðin hafði safnað gjaldeyrisvarasjóði, meðan sæmilega áraði, en það, sem mestu máli skipti, var, að ríkisstj. beitti sér fyrir nauðsynlegum aðgerðum til þess að mæta erfiðleikunum og sigrast á þeim. Gjaldeyrisvarasjóðurinn eyddist til þess, af eðlilegum ástæðum, að koma í veg fyrir að almenningur fyndi eins tilfinnanlega til örðugleikanna og orðið hefði, ef varasjóðurinn hefði ekki verið fyrir hendi. Almenningur tók ráðstöfunum ríkisstj. skynsamlega og gerði sér fulla grein fyrir nauðsyn þeirra. Stjórnarandstaðan á Alþ. hafði lítið fyrir sitt erfiði, sem var fólgið í því að gera lítið úr erfiðleikunum og telja launþegum trú um, að ekki væri nauðsynlegt að stilla kröfum í hóf og gera sérstakar ráðstafanir í efnahagsmálum. Ýmsir gera sér grein fyrir því, hversu þýðingarmikið það er fyrir velferð þjóðarinnar í nútíð og framtíð, að við erfiðleikunum var brugðizt af manndómi og festu. Flestir, sem um þessi mál hugsa, vita, að illa hefði farið, ef ríkisstj. hefði flúið af hólmi, þegar mest reið á, í stað þess að gera viðeigandi ráðstafanir. Sem betur fer er nú erfiðleikatíminn liðinn. Nýr gjaldeyrisvarasjóður hefur myndazt og er nú orðinn 2500 millj. kr. Atvinna hefur aukizt. Atvinnuleysi verður útrýmt. Þeir, sem fóru af landi burt í atvinnuleit, munu flestir koma heim aftur reynslunni ríkari. En sumir þeirra hafa ekki farareyri. Er nú komin fram till. á Alþ. um að veita aðstoð víð heimflutninginn. Núverandi ríkisstj. hefur unnið að því að skapa traustan grundvöll fyrir fjölþættu atvinnulífi. Atvinnujöfnunarsjóður er stórt spor í þá átt. Verkefni sjóðsins er að lána fé til atvinnuuppbyggingar um land allt. Megintekjur atvinnujöfnunarsjóðs koma frá álverksmiðjunni og geta orðið árlega um 100 millj. kr. - Stjórnarandstæðingar segjast vilja uppbyggingu atvinnulífsins, en þeir sáu sér ekki fært að styðja stórvirkjun í Þjórsá og álverksmiðjuna í Straumsvík. - Þá er iðnþróunarsjóðurinn, 1250 millj. kr., sem einnig verður notaður til atvinnuuppbyggingar. Iðnþróunarsjóðurinn er til kominn vegna EFTA-aðildar Íslands. Ekki sáu stjórnarandstæðingar sér fært að greiða atkvæði með því, frekar en mörgu öðru, sem til hagsbóta og uppbyggingar horfir. Er það út af fyrir sig mikil raunasaga, að annar stærsti stjórnmálaflokkur landsins situr ýmist hjá eða greiðir atkvæði á móti mikilvægum hagsmunamálum þjóðarinnar. Frv. um Fjárfestingarfélag Íslands hefur nýlega orðið að lögum. Hlutverk þess er að lána til atvinnuuppbyggingar og stuðla að auknum framkvæmdum í landinu. Þessar þrjár stofnanir munu verða mikill aflgjafi í íslenzku atvinnulífi. Með tilkomu þeirra ásamt öðrum lánastofnunum er fenginn möguleiki til stóraukinnar uppbyggingar atvinnulífsins og útrýmingar atvinnuleysis í landinu. Þeir, sem skoða málin í réttu ljósi, munu sannfærast um, að rétt er stefnt í efnahags- og atvinnumálum. Nú ríður á að halda í horfinu og eyðileggja ekki það, sem áunnizt hefur. Í næsta mánuði renna út kaup- og kjarasamningar. Ríður mikið á, að vel takist um lausn þeirra og ekki verði stofnað til verkfalla og vandræða, eins og oft hefur átt sér stað. Hagur þjóðarbúsins hefur batnað og þjóðartekjurnar aukizt. Það er því ekkert efamál, að almenningur á að njóta þess. Nú er tækifæri til þess að fá raunhæfar kjarabætur. En til þess að svo megi verða, þarf að reikna út, hversu miklar kauphækkanir atvinnuvegirnir geta tekið á sig. Dagsbrún og fleiri verkalýðsfélög hafa gert kröfu um 25% kauphækkun. Hér skal enginn dómur á það lagður, hvað sanngjarnt er í þessu efni eða hversu miklar kauphækkanir efnahagskerfið þolir. Það er hagur launþega og alls almennings, að ekki verði gengið lengra í kröfum á hendur atvinnuvegunum en gjaldgeta þeirra leyfir. Kjarabæturnar verða ekki raunhæfari, þótt kauphækkunin verði mikil í krónum, ef atvinnuvegirnir verða reknir með halla og ríkissjóður þarf með einum eða öðrum hætti að leggja þeim til fé. Þá er hætt við, að mestur hluti kauphækkananna verði aftur tekinn af almenningi í einu eða öðru formi, eins og gert var á mjög áberandi hátt, þegar hinir svokölluðu verkalýðsflokkar og Framsfl. voru saman í ríkisstj. Farsæla lausn í kaupgjaldsmálunum mætti fá með því að skipa hlutlausan dóm, sem báðir aðilar, vinnuveitendur og launþegar, kæmu sér saman um að tilnefna í og hétu því fyrirfram að hlíta úrskurði hans. Dómurinn þarf að vera þannig skipaður, að hann megi njóta fyllsta trausts bæði launþega og vinnuveitenda, líkt og Hæstiréttur Íslands. Með þessu móti væri nokkurn veginn öruggt, að þær kauphækkanir, sem launþegar fengju, mættu vera raunverulegar kjarabætur og til þess að auka kaupmátt teknanna. Það er auðvitað reikningsdæmi, sem nauðsynlegt er að reiknað sé rétt, hversu mikil kauphækkunin má vera, án þess að til þess komi, að atvinnuvegirnir leiti á náðir ríkisstj. eftir styrkjum, sem síðar kalla eftir skattlagningu á almenning. Ef þjóðin ber gæfu til þess að leysa kaupgjaldsmálin báðum í hag með eðlilegum hætti, þá er enginn vafi á, að lífskjörin munu batna mikið á þessu ári. Kaupmáttur launanna mun aukast og þjóðin í heild njóta þess, að árferði hefur batnað. Við skulum vona, að vel og farsællega verði að því unnið að leysa vandann með hagsmuni allrar þjóðarinnar fyrir augum. Þarf þá engu að kvíða um framtíðina. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í skólamálum höfum við dregizt aftur úr, sagði Eysteinn Jónsson hér rétt áðan. Svo mörg voru þau orð. Hvað á fyrrv. formaður Framsfl. við með þessum ummælum? Lítum yfir stjórnartíð núv. ríkisstj. og lítum á þetta nokkru nánar, í ljósi þeirra talna, sem fyrir liggja. Undanfarin tíu ár hefur verðmæti þjóðarframleiðslu Íslendinga aukizt úr 7300 millj. kr. árið 1959 í 33400 millj. kr. s. l. ár, árið 1969. Þetta er aukning um 360%. Á sama tíma hafa útgjöld þjóðarinnar til menntunarmála aukizt úr 250 millj. kr. 1959 í um 1750 millj. kr. árið 1969. Þetta er aukning um 600%. Þessar vaxtartölur segja þrennt: Verðhækkanir, sem orðið hafa á tímabilinu, raunveruleg framleiðsluaukning á hvert mannsbarn og fjölgun vinnandi manna. Þær segja því ekki annað en að sívaxandi hluta af þjóðartekjum landsmanna hafi verið varið til menntunarmála. Lítum á málið frá annarri hlið. Að meðaltali voru ráðstöfunartekjur á hvern Íslending um 30% hærri árið 1969 en 1959, og er þá búið að taka fullt tillit til verðbreytinga. Á sama hátt reiknað voru útgjöld á hvert mannsbarn til menntamála um 100% hærri 1969 en 1959. Raunverulegar tekjur á mann hækkuðu um tæpan þriðjung, en útgjöld til menntamála tvöfölduðust. Svo kemur fyrrv. form. Framsfl., Eysteinn Jónsson, og segir, að í skólamálum höfum við dregizt aftur úr. Ég læt hlustendum eftir að dæma slíkan málflutning. Gils Guðmundsson minntist í gær á störf Gylfa Þ.Gíslasonar menntmrh. Hann viðurkenndi, að menntmrh. sé hæfileikamaður, en sagði, að enginn gæti haft störf menntmrh. í hjáverkum. Sönnun þess, að Gylfi hefði menntmrh.-störfin í hjáverkum, var þá sú, að skrifstofa hans væri í viðskmrn., en ekki í menntmrn. Ef Gylfi hefði skrifstofu sína í menntmrn., mætti með sama hætti segja, að hann hefði embætti viðskmrh. í hjáverkum. Sannleikurinn er sá, að allir ráðh., nema forsrh., stjórna tveimur rn. Allir vita, að enginn meðalmaður gæti gert það, sem Gylfi hefur afkastað sem menntmrh. í hjáverkum, svo sem áðurgreindar tölur bera ljósast vitni um. Enda er nú sagan vafalaust að fella þann dóm, að hann sé dugmesti menntmrh., sem þjóðin hefur átt. Ég ætlaði ekki að taka þátt í umr. um dægurmál af þessu tagi, sem hér gafst tilefni til. Ég ætlaði að vekja athygli hlustenda á nokkrum málum, sem ég tel framtíðarmál. Meðal þeirra er frv., sem nú er væntanlega afgr. og lætur ekki mikið yfir sér, um sameiningu sveitarfélaga. Með samþykkt þess mun Alþ. í fyrsta skipti marka stefnu af hálfu hins opinbera að því er varðar umdæmastærð sveitarfélaganna í landinu. Sem sé er í stuttu máli um það að ræða, að ríkisvaldið hlutist til um, í samráði við sveitarstjórnir og samtök þeirra, að umdæmastærðin, að félagsheildir fólks í landinu verði miðaðar við þarfir og aðstæður okkar tíma. Hrepparnir eru elztu félagsmálastofnanir í landinu, eldri en sjálft Alþ., og standa því traustum fótum sem hornsteinar okkar þjóðskipulags. En við því er tæpast að búast, að forfeður okkar á 10. og 11. öld hefðu haft þá framsýni til að bera, að þeir gætu séð fyrir þarfir okkar tíma hvað snertir samgöngur og aðra samfélagshætti. Ég tel engan vafa á því, að þegar fram líða stundir, muni íbúar hinna ýmsu byggðarlaga telja, að þeim muni skapast betri lífsstaða með því að skipa sér saman í fjárhagslega stærri og sterkari félagsheildir til lausnar á þeim mikilsverðu málum, sem nú eru fram undan víðast hvar um landið. Það var ánægjulegt, að fulltrúar allra flokka í félmn. Nd. mæltu einróma með því, að frv. yrði að lögum. Mörg mál, sem þetta þing hefur fjallað um, stuðla einmitt að því, að sveitarstjórnir fá meiri og stærri verkefni en áður hefur verið. Þó hygg ég, að í framtíðinni muni þetta frv. leiða til allvíðtækra breytinga á stjórnskipulagi okkar úti um byggðir landsins. Skilyrði munu nú skapast til að mynda öflugri héraðsstjórnir með myndun landshlutasamtaka, sem fengju smám saman í hendur aukið framkvæmdavald og gerð landshlutaáætlana, - sem þegar eru hafnar með gerð Vestfjarðaáætlunar og Norðurlandsáætlunar, þar sem heimamenn munu hafa það hlutverk að leysa úr læðingi þau öfl, sem orðið gætu viðkomandi byggðarlögum til styrktar og eflingar í atvinnumálum og menningarmálum. Í annan stað mundi skapast grundvöllur til að taka til heildarendurskoðunar alla núverandi verkefnaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaganna. Það lætur að líkum, að sárafámenn sveitarfélög geta naumast tekið aukin og vandasöm verkefni í sínar hendur. Ríkisstj. hefur nú óskað eftir því, að upp verði tekin slík endurskoðun á verkefnaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Ég tel, að slík endurskoðun eigi að leiða af sér, að sveitarfélögin fái í hendur aukna tekjustofna, meira svigrúm í framkvæmdum, til þess að heimafólk sjálft fái auknu hlutverki að gegna í atvinnu- og fræðslumálum og öðrum málefnum landsins. Sem dæmi um mál, þar sem sveitarstjórnum eru lögð aukin verkefni á herðar, vil ég nefna nokkur mál frá þessu þingi. Nú er verið að afgr. frv. til l. um húsnæðismál. Aðstoð við sveitarfélög vegna togarakaupa. Ný hafnalög voru sett fyrir nokkrum árum og er nú unnið skipulega að hafnarframkvæmdum á meira en 30 stöðum á landinu, þar sem meira en 100 millj. kr. er varið til hafnarmála. Ný skólakostnaðarlög gera einfaldari samskipti ríkis og sveitarfélaga um meðferð allra fræðslumála. Þannig eru nú í smíðum 94 skólar, sem sveitarfélög og ríki standa sameiginlega að, og til þeirra framkvæmda mun varið yfir 200 millj. kr. á þessu ári. Nýju skólakostnaðarlögin gefa sveitunum enn fremur tækifæri, sem þær höfðu ekki áður, til þess að stórauka kennslu án aukinna útgjalda, með því að allur kennslukostnaður er nú greiddur af ríkissjóði innan sanngjarnra heildarmarka. Skólakostnaðarlögin stuðla einnig að aukinni samvinnu sveitarfélaga um sameiginleg fræðslumál. Í þeim tilvikum greiðir ríkissjóður t. d. heimavistir að fullu. Drepa má einnig á vegalög, en samkv. þeim hafa sveitarfélög fengið hlutdeild í vegasjóði, sem numið hefur um 250 millj. kr., aðeins sex árum frá því að vegalög tóku gildi. Með því að nefna þetta vil ég vekja athygli á aukinni tillitssemi stjórnvalda við hlutverk sveitarfélaganna í landinu, og í þeim efnum má enn fremur geta þess, að hlutdeild sveitarfélaga í jöfnunarsjóði mun á þessu ári nema 360 millj. kr. Ég skal víkja nánar að frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Húsnæðismálastjórn er nú heimilt að veita þeim sveitarfélögum, sem byggja íbúðir og selja einstaklingum, lán meðan á byggingu stendur, enn fremur lán til byggingar leiguhúsnæðis í kaupstöðum, kauptúnum og öðrum skipulagsskyldum stöðum. Þá greiðir ríkissjóður jafnhátt framlag móti framlagi sveitarfélaga til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði. Þá er í frv. fólgin stórfelld efling á verkamannabústaðakerfinu og sveitarstjórnum falið frumkvæði að byggingu verkamannabústaða. Sveitarstjórnir skulu ákveða framlög til 4 ára í senn og framlög sveitarfélaganna skulu vera frá 200–400 kr. á hvern íbúa, og svo greiðir ríkissjóður jafnháa upphæð á móti til sveitarfélagsins. Kerfi þetta yrði í framkvæmd þannig, að sá, sem byggir samkvæmt þessum ákvæðum, fær tvö lán: Lán úr byggingarsjóði ríkisins með venjulegum kjörum og lán frá byggingarsjóði verkamanna til 42 ára með 2% ársvöxtum. Sjálfur leggur íbúðareigandinn fram 20% byggingarkostnaðarins. Sé miðað við 100 m2 íbúð, sem kostar 1200 þús. kr., yrði fjármögnun hennar með þeim hætti, að væntanlegur kaupandi greiddi 240 þús. kr., lán frá byggingarsjóði ríkisins næmi 600 þús. kr. og lán frá byggingarsjóði verkamanna 360 þús. kr. Ég vek athygli á því, að hin nýju lög, sem væntanlega verða samþ. á þessu þingi, veita möguleika á því, að allar sveitarstjórnir í þéttbýlisstöðum, kaupstöðum og kauptúnum geti veitt væntanlegum íbúðareigendum hin sömu kjör eða betri kjör en íbúðarbyggjendur í Breiðholti í Reykjavík nutu á seinasta ári samkvæmt þeim reglum, sem framkvæmdanefnd byggingaráætlunarinnar gat þar boðið. Þá vil ég enn vekja athygli á því, að nú verður húsnæðismálastjórn í fyrsta skipti veitt heimild til að veita lán til kaupa á eldri íbúðum. Þetta tel ég mikilsvert ákvæði. Það greiðir fyrir íbúðaskiptum og ætti að stuðla að hagkvæmari nýtingu íbúðarhúsnæðis, þegar til lengdar lætur. Sérstaklega er þetta atriði mikilsvert, ef horfið yrði að því ráði, eftir að nýtt fasteignamat öðlast gildi seinna á þessu ári, að hækka fasteignaskatta, sem ég held, að muni hafa hagstæð áhrif fjárhagslega og færa skattheimtu í réttlátara horf frá því sem verið hefur. Herra forseti. Tveir málaflokkar varða mestu um framtíð okkar þjóðfélags á næstu árum. Annars vegar skipan efnahagsmála og hins vegar utanríkismál okkar. Það málefni, sem þetta löggjafarþing hefur afgr. og marka mun dýpst áhrif á okkar þjóðfélag, er aðild okkar að Fríverzlunarbandalagi Evrópu. Hún kallar á vakningu landsmanna um eflingu atvinnulífs og framleiðslustarfsemi til útflutnings. Iðnframleiðslan jókst á seinasta ári um 8%, og búizt er við, að útflutningur tvöfaldist á þessu ári, eins og hann gerði á seinasta ári. Það er höfuðnauðsyn, að menn sameinist um það átak, sem gera þarf í atvinnumálum og efnahagsmálum á næstu árum, í framhaldi af aðild okkar að Fríverzlunarbandalaginu, og geri allt, sem í valdi stjórnvalda stendur, til þess að efla atvinnulífið, byggja hér ný iðnfyrirtæki, laða hingað fjármagn til þróttmikillar framleiðslustarfsemi í þjóðfélaginu. Gils Guðmundsson ræddi í gær um utanríkismálin og ræddi um tregðu stjórnarsinna til rökræðna um þau efni. Það væri skemmtilegt að ræða við þann mann og kommúnista um utanríkismál, en ég hefði haldið, og það mundu fleiri hyggja, að hafi einhverjir menn ástæðu til að vera tregir til rökræðna um utanríkismál um þessar mundir, þá væru það einmitt kommúnistar. Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag og hefur náð tilætluðum árangri á þeim tíma, sem það hefur starfað, að tryggja frið í Evrópu og viðhalda friði. Mikill meiri hluti íslenzku þjóðarinnar stendur samhuga að því, að Íslendingar haldi áfram aðild sinni að Atlantshafsbandalaginu. Það var stofnað á sínum tíma til varnar útþenslustefnu Sovétríkjanna og jafnframt í framhaldi atburða, sem áttu sér stað í Tékkóslóvakíu, og maður skyldi halda, að kommúnistar hefðu ekki sérstakan áhuga á að draga það land fram í dagsljósið núna, eftir þá atburði, sem þar hafa gerzt nýlega. Sannleikurinn er sá, að Sovétríkin hafa, þrátt fyrir það að Vesturveldin hafa lagt sig í líma við seinustu árin og mánuðina að draga úr spennu í alþjóðamálum, aukið herskipaflota sinn, t. d. á hafinu hér í kringum Ísland, með stórkostlegustu heræfingum frá stríðslokum hér í Atlantshafi, umhverfis Færeyjar og nálægt Íslandsströndum. Sovétríkin eiga núna um 400 kafbáta, 7–8 sinnum fleiri en Þjóðverjar áttu við upphaf seinustu styrjaldar, og þessi floti er á sífelldum ferðum, einmitt hér á norðanverðu Atlantshafi, kringum land okkar. Það er þessi aðstaða, sem gerir það að verkum, að Atlantshafsbandalagið þarf að starfa áfram svo sem verið hefur. Þrátt fyrir þessa stefnu Sovétríkjanna hafa vestrænir leiðtogar undir forystu Willy Brandts, kanzlara í Þýzkalandi, leitazt við að taka upp viðræður til þess að útrýma þeirri tortryggni, sem er undirstaða allra væringa, milli austurs og vesturs. Um þessar mundir er einmitt utanrrh. okkar staddur í einu A.-Evrópuríkjanna til þess m. a. að stuðla að bættri sambúð austurs og vesturs. Ég hygg, að mikill hluti þjóðarinnar geti tekið undir þau meginatriði í utanríkisstefnu Íslendinga, sem Emil Jónsson utanrrh. lýsti hér á Alþ. í skýrslu um utanríkismál. En hún er fólgin í öflugu samstarfi við Norðurlöndin, þátttöku í Atlantshafsbandalaginu, þátttöku í Sameinuðu þjóðunum og vinsamlegri sambúð við allar þjóðir. Gils Guðmundsson ræddi í gær um hlýðnisafstöðu við Bandaríkin og benti á seinasta þing Sameinuðu þjóðanna því til sönnunar. Til þess gefst ekki færi hér að ræða nánar þau brigzl, sem kommúnistar hafa verið að halda á lofti um hlýðnisafstöðu Íslendinga við Bandaríkin. Hvað snertir seinasta allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, þá væri fróðlegt að geta þess að lokum, að í þeim efnum hygg ég, að því hafi verið alveg öfugt farið. Það var einmitt fulltrúi Bandaríkjanna, ambassador þeirra, sem veitti Íslandi öflugan stuðning þann 10. nóv. s. l., þegar rætt var um okkar brýnasta hagsmunamál, sem utanrrh. og Íslendingar hafa verið að vinna að sleitulaust, þó ekki hafi hátt farið, á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og víðar á seinustu árum. Í þeim efnum standa Íslendingar sem forysturíki smáríkjanna andspænis vissri hættu, sem okkur stafar af samdrætti Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um mörkun stefnu um nýtingu landgrunns og landhelgismála. Góðir hlustendur. Tíma mínum er lokið. Fram undan er sumar. Við búum núna við bata í efnahagsmálum. Sá bati er vissulega stjórnvöldum að þakka að nokkru leyti, en ekki að öllu leyti. Að verulegu leyti er hann að þakka því trausti, sem íslenzkur almenningur hefur sýnt stjórnvöldum, sleitulausu striti, sem nú hefur leitt til þess, að þjóðin hefur unnið sig út úr erfiðleikunum með aukinni framleiðslu og mikilli árgæzku til lands og sjávar. Launþegar og aðrir landsmenn verða að geta treyst því, að þeir fái í sinn hlut réttmætan skerf af aukningu þjóðarteknanna. Í trausti þess, að svo verði og þjóðin öll fái notið batnandi hags af okkar bættu aðstæðum og betri afkomu, óska ég öllum gleðilegs sumars.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Sakarefni þeirra Alþb.-manna á hendur flokki okkar, Samtökum frjálslyndra og vinstri manna, geta stundum tekið á sig ærið broslegar myndir. Annars vegar erum við Hannibal Valdimarsson t. d. æðioft taldir hinir verstu skúrkar og verkalýðssvikarar og bornir brigzlum fyrir afstöðu okkar til mála. Hins vegar er fullyrt, að stefnan sé hin sama, og skælt yfir því, að við skulum ekki fylla flokk þeirra. Sakarefnin verða líka stundum kátleg, þegar saman er borið sumt af því, sem þessir menn hafa talið heilög baráttumál, en verða allt í einu hartnær glæpamál, þegar við ljáum þeim lið, eins og t. d. þegar við höfðum lýst yfir fylgi okkar við þjóðaratkvæði um NATO, sem þá var talið sanna, að við værum örgustu hernámssinnar, þótt stefnuskrá okkar tæki af allan vafa um fulla andstöðu við öll hernaðarbandalög. Fyrir fáum árum töldu þessir menn sig hafa unnið hið frægasta afrek í frelsisbaráttu þjóðarinnar með því að fá nokkur þúsund nöfn undir þessa hina sömu kröfu. En við erum líka andstæðingar Varsjárbandalagsins og það gerir gæfumuninn. Hið sanna er auðvitað, að í milli okkar og foringja Alþb. er grundvallarágreiningur, bæði um baráttuaðferðir, málefni og markmið, ágreiningur sem öllum sköpum skiptir. Þeir stefna að alræðissósíalisma af því tagi, sem krefst slíks miðstjórnarvalds, að það leiðir rakleitt til afnáms lýðræðis, þingræðis og mannhelgi. Við byggjum hins vegar á jafnaðarstefnu og frjálshyggju, sem hafnar allsherjar þjóðnýtingu jafnt sem stjórnlausri auðhyggju og vill að öll rekstrarform búi við sem sambærilegust skilyrði, svo að glöggt megi sannast, hvað bezt hentar í hverri grein. Alþb.-menn, sem hér hafa talað, allt frá Eðvarð Sigurðssyni og niður í forstjórann Gils Guðmundsson, voru að reyna hér bæði í gærkvöldi og nú í kvöld að eyrnamarka sér faglega baráttu verkalýðssamtakanna. Verri ógreiði væri henni ekki gerður en ef slíkt tækist, ekki sízt þegar allt veltur á því, að þar standi allir saman, maður við mann, hvar sem þeir eru í flokki staddir. En þetta er hin yfirlýsta stefna Alþb. í framkvæmd, að einoka verkalýðshreyfinguna, gera hana að þjóni flokksins og flokkshagsmuna. Við viljum hins vegar, að verkalýðshreyfingin sé og verði algjörlega sjálfstætt og myndugt þjóðfélagsafl, sem ákveði starf sitt og stefnu á grundvelli stéttarhagsmuna einna, en hafni forsjá pólitískra flokka. Nauðsyn þessa skilur verkalýðshreyfingin nú æ betur og hefur því í heild hafnað raunverulegri forsjá Magnúsar Kjartanssonar, Lúðvíks Jósefssonar og þeirra, m. a. á síðasta Alþýðusambandsþingi. Þannig mætti lengi telja málefni, sem skera úr um það, að við eigum enga flokkslega samleið með hópnum, sem ræður Alþb. Um þann fríða flokk mætti tilfæra ummæli Lúðvíks Jósefssonar frá síðasta þingi Sósíalistaflokksins, að engum þeim vinstri samtökum yrði treyst eða trúað, sem hefðu Brynjólf Bjarnason innanborðs. En sérstaka nauðsyn þykir nú bera til að setja nafn einmitt þessa manns á borgarstjórnarlista Alþb. í höfuðborginni, og á hann þó sízt verri eftirmæli skilið en önnur þau pólitísku gamalmenni, sem nú stjórna Alþb. Dylst mönnum þá öllu lengur, hvaða lið þar fer, sem Alþb. skartar sínu nafni? Þegar kenningunni um málefnalega samstöðu er ýtt til hliðar, en hin gagnstæða tekin upp úr skúffunni hjá Alþb., verður afstaða okkar Hannibals Valdimarssonar til EFTA-málsins oftast fyrst fyrir, og vil ég víkja að því stórmáli með nokkrum orðum. Í því máli taldi flokkur okkar, sem aðrir, það sína fyrstu og einu skyldu að meta það út frá frambúðarhagsmunum þjóðarinnar og íslenzkra vinnustétta og í annan stað út frá framtíðarstöðu okkar í samfélagi þjóðanna, stjórnmálalegri og menningarlegri. Og niðurstaða okkar varð þessi og er þessi: Í fyrsta lagi: Markmið íslenzkrar efnahagsstefnu, þó ekki sé litið lengra en til næstu 15 ára, hlýtur að verða það að sjá a. m. k. 25 þús. ungs fólks, sem við vitum að þá kemur á vinnumarkaðinn, fyrir fullri atvinnu, og í annan stað að tryggja þeim sem öðrum lífskjör, sem haldi okkur til jafnræðis við grannþjóðirnar. Frumskilyrði þess, að þessum markmiðum verði náð, er, að okkur takist að framkvæma iðnbyltingu á nútíma tæknivísu. Kemur þar margt til, m. a. það, að öll reynsla annarra þjóða sannar, að einungis iðnþróaðar þjóðir geta veitt þegnum sínum félagslegt öryggi og góð lífskjör. Þess vegna er stefnan sú, að iðnaðarþjóðfélagið verði óhjákvæmileg nútíma- og framtíðarnauðsyn. Iðnaðarþjóðfélag verður hins vegar ekki byggt upp með því að framleiða fyrir innlendan markað einan og með því að gjalda háa tolla af útflutningi, meðan samkeppnisþjóðirnar flytja tollfrjálst á sömu markaði. Ef þeirri stefnu yrði fylgt að ráði þeirra, sem barizt hafa gegn EFTA-aðild, yrði afleiðingin hátt verðlag, léleg lífskjör og atvinnuleysi. Er það kannske þeirra raunverulega stefna? Ef menn viðurkenna þau markmið, sem ég hef nefnt, stendur valið um það, hvaða efnahagssamfélög okkur er hagkvæmast að skipta við og samræmast bezt hugmyndum okkar um stjórnmálalega og menningarlega samvinnu við aðrar þjóðir. Í okkar huga er það val næsta einfalt. Við erum norræn þjóð, við erum Vestur-Evrópuþjóð, og það viljum við vera. Viðskiptaleg einangrunarstefna mundi óhjákvæmilega leiða til meiri eða minni slita þeirrar menningarlegu og félagslegu samvinnu, sem við viljum ástunda við hin Norðurlöndin. Hún mundi leiða til þess, að við smáir og fáir yrðum teygðir og togaðir milli stórveldablokkanna í austri og vestri. Hvor blokkin sem þar yrði yfirsterkari, yrði afleiðingin jafnógeðfelld þorra Íslendinga og að auki óefaður háski fyrir þjóðina, ekki aðeins efnalega, heldur einnig menningarlega og stjórnmálalega. Val okkar á EFTA, sem helzta efnahagslega samvinnuvettvangi, er einnig auðvelt að því leyti, að því fylgja engar þær skuldbindingar, sem ekki samrýmast fullkomlega stjórnmálalegum sjálfsákvörðunarrétti okkar og fullveldi, gagnstætt þeim sem aðild að EBE hefði í för með sér og útilokar þar hugsanlega þátttöku okkar. Að síðustu nefni ég þann þátt þessa máls, sem áður er að vísu óbeint rakinn, en hlýtur að skipta höfuðmáli frá sjónarmiði verkalýðsstéttarinnar. Hvaða áhrif hefur aðildin á launakjör almennings í næstu framtíð og til langframa? Hvað er hæft í þeirri meginröksemd þeirra Alþb.-manna, að EFTA-aðild þýði og byggist á því, að hér ríki það, sem þeir nefna langvarandi láglaunatímabil vinnustéttanna? Þessi röksemd er studd þeirri fullyrðingu, að íslenzkur iðnaður sé og verði svo vanþróaður, að samkeppnisaðstaða okkar mundi nánast engin, ef kaupgjald væri hér hækkað til samræmis við það, sem gerist t. d. á Norðurlöndum. Þetta er þá eftir allt saman trú þessara manna, sem alltaf taka munninn fullan um fullvinnslu íslenzkra hráefna og iðnþróunarstefnu, á hæfni og atorku þjóðar sinnar. Þetta er trú þeirra manna, sem við hvert tækifæri taka munninn fullan og hrópa: Burt með atvinnuleysið! Atvinnuleysið verður aldrei þolað! - en afneita síðan í reynd þeim óhjákvæmilegu aðgerðum, sem gera þarf til að þessari sjálfsögðu mannréttindakröfu verði fullnægt. Tiltækar upplýsingar sanna, að vinnulaunakostnaður iðnfyrirtækja flestallra EFTA-ríkja, þ. á m. allra Norðurlanda, er nú í dag stórfellt hærri en hér á landi, í Svíþjóð a. m. k. 80% hærri, í Noregi og Danmörku 40 eða 50% hærri a. m. k. Gefur það ekki hverju sjáandi auga leið, að þegar jafnræði ríkir á samkeppnissviðinu, keppt er á sömu mörkuðum, er það einn allra veigamesti stuðningur við kröfu íslenzku verkalýðshreyfingarinnar um, að einnig hér gildi svipuð launakjör. Í byrjun er efnalegur ávinningur að EFTA-aðild fyrst og fremst bundinn sterkum líkum eða vissu um hækkað verð á fiski og fiskafurðum og rýmri og betri mörkuðum fyrir landbúnaðarvörur, sem sérstaklega hefur verið samið um. Hið fyrrnefnda mun þegar í kjarasamningum verkalýðshreyfingarinnar næstu daga og vikur reynast rök og stuðningur við verkalýðssamtökin og baráttu þeirra fyrir mannsæmandi launakjörum. Með því að afneita þessum staðreyndum mega allir sjá, að þeir, sem það gera, eru í raun að leggjast hart á sveif með andstæðingum verkalýðshreyfingarinnar og styrkja þá í baráttunni gegn réttmætum kröfum hennar. Því hefur verið skrökvað, að við Hannibal Valdimarsson og flokkur okkar teldum EFTA-aðild einhverja töfraformúlu, sem allan efnahagsvanda leysti. Þetta er fjær sannleikanum en tali taki. Þvert á móti höfum við ávallt lagt á það höfuðáherzlu, að aðildin opnaði okkur möguleika til heilbrigðari efnahagsþróunar en sú einangrunarstefna, sem ósannindamennirnir eru talsmenn fyrir. En hins vegar höfum við sagt, að ef þeir möguleikar ættu að nýtast, svo að um munaði, þyrfti hér að koma til gjörbreytt efnahagsstefna, umbylting hagkerfisins, í fullri andstöðu við gjaldþrota-, vanstjórnar- og verðbólgustefnu núv. ríkisstj. Við treystum ekki núv. ríkisstj. til að uppfylla þau grundvallarskilyrði, sem uppfylla þarf, til þess að EFTA-aðild nái tilgangi sínum, né til að veita þá forsjá af ríkisvaldsins hálfu, sem hér þarf að koma til við framkvæmd skipulegrar iðnþróunarstefnu. Hana teljum við verða að byggjast m. a. á hömlun verðbólgu og langtímasamningum við verkalýðssamtökin um öruggar og árvissar kjarabætur, heildarstjórn á fjárfestingu, m. a. með algerri endurskipulagningu allra fjárfestingarsjóða og bankakerfisins, stórfellt aukinni vísindastarfsemi í þágu atvinnuveganna, að arðsemisjónarmið fyrirtækja, sem þjóðarheildarinnar, ráði allri dreifingu fjármagns og að allt stjórnsýslu- og skattkerfið verði endurskoðað og endurbyggt frá rótum. Ekkert þessara atriða né fjölda annarra, sem stefna þarf að, samrýmist núverandi stjórnarstefnu. Og vissulega er það svo, að skuggi viðreisnarstjórnarinnar hvílir yfir hinni mikilvægu ákvörðun um aðild að EFTA. En hins ber þó að geta, að samningarnir tryggja okkur 4 ára óbreytta tollvernd frá því, sem nú er, og síðan 6 ára aðlögunartíma til viðbótar með dreifingu þeirrar, sem þá stendur eftir. Að ári liðnu, í síðasta lagi, fær þjóðin tækifæri til þess að fella þessa stjórn og ákveða þá stefnu, sem ríkja á meginhluta aðlögunartímabilsins, sem okkar bíður, og jafnframt hverjum hún vill fela að framfylgja þeirri stefnu. Allar röksemdir flokkanna, sem annaðhvort voru andvígir EFTA-aðild eða vildu fresta henni vegna andstöðu við núverandi ríkisstj., lýsa þess vegna aðeins uppgjöf þeirra, kjarkleysi og vonleysi. Okkar flokkur hefur hins vegar skoðað þetta stóra mál á forsendum málsins sjálfs, sem öllum ættu að liggja ljósar fyrir við rólega íhugun, og við óttumst sannarlega ekki dóm þjóðarinnar fyrir þá skyldugu afstöðu okkar við framtíðarhagsmuni þjóðarinnar og vinnustétta hennar.



Herra forseti. Hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, og hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, ræddu í gærkvöld um hið svokallaða verðgæzlumál. Báðir þóttust þeir vera mjög mótfallnir verðlagshöftum og vilja koma þessum málum í svipað horf og annars staðar á Norðurlöndum. Ég held satt að segja, að ég hafi ekki heyrt meiri óheilindi á Alþ. Þeir forsrh. og viðskmrh. þurfa ekki annað en að leggja það fyrir fulltrúa ríkisstj. í verðlagsnefndinni að breyta framkvæmd verðlagsmálanna á þann hátt, sem þeir telja æskilegt, og þá verður það gert, alveg eins og á árunum 1964–1966. Það er ekkert lagaákvæði til, sem hindrar þá í að gera þessa breytingu. Þá skortir ekki neitt til þess nema viljann og trú á frjálsa verslun. Sannleikurinn er sá, að öll þau verðlagsákvæði, sem eru í gildi í dag og gera Ísland að mesta haftalandi V.-Evrópu, eru í reynd ákveðin með samþykki Gylfa Þ. Gíslasonar, sem vafalaust hefur haft full samráð við Bjarna Benediktsson um þau efni. Verðlagshöftin, sem gilda á Íslandi nú, eru verðlagshöft þeirra Gylfa og Bjarna. Hæstv. forsrh. lét svo um mælt í gærkvöld, að hin langa seta ríkisstj. hefði tryggt stöðugt stjórnarfar. Ekkert sýnir betur en þessi ummæli, hvað ráðherrann er illa að sér í efnahagsmálum. Bezti mælikvarðinn á það, hvort stjórnarfarið er stöðugt í reynd eða ekki, er verðgildi peninganna. Stöðugt peningagildi er bezta merkið um stöðugt stjórnarfar. Hér hefur krónan verið felld fjórum sinnum á áratug, og er ekki hægt að finna neitt hliðstætt dæmi í Evrópu. Ísland hefur í reynd búið við óstöðugasta stjórnarfar allra Evrópulanda á þessum tíma, þótt sömu aðalmennirnir, þeir forsrh. og efnahagsmálarh., hafi setið í stjórnarstólunum allan þennan tíma. Gylfi Þ. Gíslason flutti hér ræðu í gærkvöld, sem var barmafull af ofstæki. Hann veittist m. a. harðlega að ungmennum þeim, sem settust að í sendiráðinu í Stokkhólmi og menntmrn. Ég harma þessi verk, en tel þau litlu verri en þau, er menn á aldri okkar Gylfa Þ. Gíslasonar reyna að nota þau til að koma af stað æsingaöldu, sem skyggir á allt annað. Öðruvísi fórst líka Gylfa Þ. Gíslasyni, þegar hann var ungur og afsakaði grjótkast á Alþingishúsið, sem var framið í stundaræsingi hinnar pólitísku baráttu. Við skulum réttilega harma slík verk og vara við þeim, en ekki gera það að máli málanna, þó ungmennum verði einstöku sinnum slíkur fótaskortur. Hins vegar get ég vel skilið stjórnmálamenn, sem ekki hafa góða samvizku, að þeir vilji nota slíka atburði til að láta þjóðmálaumræður snúast um annað en eigin verk. Ofstækið í ræðu hæstv. viðskmrh. varð þó fyrst áberandi, þegar hann fór að tala um Framsfl. Þá greip hann til gömlu ræðunnar, sem hann er búinn að flytja með litlum breytingum í meira en aldarfjórðung. Fyrstu 15 árin var sú ræða tileinkuð Sjálfstfl. Honum var þá lýst sem miklum afturhaldsflokki, er notaði aðstöðu sína purkunarlaust í þágu gróðalýðs og braskara. Íslenzkur almenningur yrði því að skilja, að áhrifum Sjálfstfl. yrði að ljúka. Þessa ræðu flutti hæstv. viðskmrh. t. d. mjög kröftuglega fyrri hluta árs 1958, en þá um haustið urðu skyndileg veðrabrigði. Alþfl. óttaðist þá að hann væri að hrökklast úr ríkisstj. og mundi ekki eiga þangað afturkvæmt. Þá var það, að Sjálfstfl. bauð fram faðm sinn, og sá, sem var fyrstur til að falla í hann, var Gylfi Þ. Gíslason. Síðan hefur hann oft lýst því, að þegar Sjálfstfl. og Alþfl. fóru að ræða saman 1958, hafi komið í ljós, að þeim bæri eiginlega ekki neitt á milli um lausn hinna helztu efnahagsmála. Alþfl. var allt í einu orðinn skoðanafélagi braskaraflokksins, sem Gylfi Þ. Gíslason fordæmdi mest áður. Þetta samstarf hefur nú haldizt í nær 12 ár og allan þann tíma hefur hæstv. viðskmrh. helgað Framsfl. ræðuna, sem hann tileinkaði Sjálfstfl. áður. Þau ræðuhöld munu þó ekki breyta neinu um það, að komist Gylfi Þ. Gíslason aftur á pólitískan vonarvöl, mundi hann ganga jafnfúslega til samstarfs við Framsfl., ef hann ætti þess kost, og hann gekk til samstarfs við Sjálfstfl. 1958. Gylfi Þ. Gíslason er nefnilega mesta snælda íslenzkra stjórnmála og skoðanir hans fara mest eftir því, hvernig hann getur tryggt sér og flokki sínum þátttöku hverju sinni. Athygli manna um þessar mundir hlýtur mjög að beinast að þeim kjarasamningum, sem senn hefjast með viðræðum milli verkalýðsfélaganna og atvinnurekenda. Það ætti að vera öllum augljóst, að launþegar verða nú að fá verulegar kjarabætur. Gylfi Þ. Gíslason hefur játað á Alþ., að kjör almennings hafi versnað um allt að því 20% síðan 1967. Á sama tíma hefur kaupmáttur launa aukizt mjög verulega í nágrannalöndum okkar. Það er því ekki undarlegt, að verkalýðsfélögin krefjist nú verulegra kjarabóta, þar sem árferði fer nú mjög batnandi. En kjarabætur má veita á ýmsan hátt. Það er hægt með beinum kauphækkunum, með lækkun á sköttum o.fl. Við framsóknarmenn höfum lagt til á þessu þingi, að söluskattur yrði ekki látinn ná til ýmissa brýnustu nauðsynjavara, og að frádráttur í útsvars- og tekjuálagningu yrði aukinn verulega, með því að láta skattvísitöluna fylgja framfærsluvísitölu. Hvort tveggja hefði orðið veruleg kjarabót, sem ekki hefði leitt til vísitöluhækkana á kaupgjaldi og verðlagi. Báðum þessum tillögum okkar hafa stjórnarflokkarnir hafnað og þá jafnframt svikið það gamla kosningaloforð sitt, að ekki ætti að skattleggja almennar launatekjur. Afleiðingin af þessu atferli stjórnarflokkanna verður sú, að skattar hækka og dýrtíð eykst, og verkalýðsfélögin verða við kaupsamningana í vor að fá fram meiri kauphækkun en ella. Íslenzkt stjórnarfar einkennist um þessar mundir meira af því en nokkru öðru, að ríkisstj. er orðin gömul, þreytt og sundurþykk. Hún er orðin ófær um að stjórna, en vill samt endilega hanga í valdasessi. Stjórnarsamstarfið minnir orðið um margt á heimili í upplausn. Það er ekki til lengur neitt sérstakt húsbóndavald, heimilisfólkið orðið þreytt og leitt, og gengur því illa að leysa nokkurt meiri háttar verkefni. Hið eina, sem fullt samkomulag er enn um, er, að þrátt fyrir allt skuli þó ekki leysa heimilið upp, heldur sitja meðan sætt er. Afleiðingin af þessu ástandi á stjórnarheimilinu birtist einna greinilegast á tvennan hátt: Annars vegar dregst lausn stórmála á langinn vegna úrræðaleysis, sinnuleysis og ósamkomulags. Þannig hefur endurnýjun togaraflotans dregizt ár eftir ár af þessum ástæðum, og þegar loks er hafizt handa, fæðist ófullkomin bráðabirgðalausn. Sama gildir um endurnýjun hinna minni fiskiskipa. Stjórnin hefur lengi lofað endurskoðun á skattamálum fyrirtækja, en í stað þess að þar bóli á nokkurri lausn, bætast árlega við margir nýir skattar, og loks þegar fjmrh. hefur lokið endurskoðun á einum þætti skattanna, tekjuskattinum, er Alþfl. ekki undir það búinn að taka afstöðu á yfirstandandi þingi og málið verður því að daga uppi. Stjórnin hefur einnig lofað að koma verðgæzlumálunum í svipað horf og í nágrannalöndunum, en þegar hún loks, eftir miklar vangaveltur, sendir frá sér frv. um þetta efni, er það bæði flausturslegt og illa unnið. Úr því mátti að sönnu bæta á þinginu, en áður en það væri reynt, var málið fellt af einum ráðherranum, enda þótt um stjfrv. væri að ræða. Húsnæðismálin eru enn ömurlegra dæmi þess, hvernig ríkisstj. hefur dregið stórmál á langinn, misseri eftir misseri, og loks, er hún hyggst leysa það, er lausnin fólgin í stórfelldri, ranglátri þjóðnýtingu, sem hún gefst upp við að framkvæma, sökum almennrar andstöðu í landinu. Þannig mætti halda áfram að rekja dæmi, sem sýna það hversu fullkomlega ríkisstj. er orðin óhæf til að leysa hin stærstu mál, sökum dæmafás úrræðaleysis og ósamkomulags. Þetta er ekki nema önnur meginafleiðingin, sem hlýzt af ástandinu á stjórnarheimilinu. Hin er sú, að ráðherrarnir hafa yfirleitt gefizt upp við að stjórna, sökum þeirrar stöðnunar og værðar sem hlýzt af langri stjórnarsetu. Völdin hafa því dregizt í hendur embættismanna og sífjölgandi nefnda, sem ekki bera neina stjórnarfarslega ábyrgð. Eins og oft vill verða hjá þreyttum valdamönnum, hefur ríkisstj. lagt oftrú á fáa útvalda gæðinga og lagt sívaxandi völd í hendur þeirra. Gleggsta dæmið um þetta er stjórn efnahagsmálanna. Þar hefur forsrh. lagt blindan átrúnað á aðra, sökum þess að hann vantreystir réttilega sjálfum sér í þessum efnum. Fyrst og fremst hefur hann lagt trú sína á efnahagsmálarh. sinn, Gylfa Þ. Gíslason, en Gylfi síðan á efnahagsmálaráðgjafa sína og þó fyrst og fremst á fulltrúa Alþfl. í Seðlabankanum, Jóhannes Nordal. Engin nefnd, sem fjallar um efnahagsmál eða atvinnumál, þykir nú vel skipuð nema Jóhannes Nordal eigi sæti í henni. Þessi ofsatrúnaður á einstaka menn veldur því m. a., að þeir verða ofhlaðnir störfum, meðan starfskraftar annarra engu síður hæfra manna eru vannýttir. Jafnframt veldur þetta því, að ráðherrarnir verða eins konar fangar í sínu eigin kerfi. Það verða þeir, sem láta stjórna sér, í stað þess að stjórna sjálfir. Bak við ráðherrana eru komnir huldumenn, sem stjórna raunverulega, en þurfa þó enga persónulega ábyrgð að bera og sleppa oftast við alla gagnrýni. Þetta hefur jafnan þótt einn meginágalli stjórna, sem lengi fara með völd. Þegar þreyta og værð sækir valdamennina heim, búa þeir sér til kerfi alls konar ráða, nefnda og stofnana og verða svo fangar þess, áður en þeir gera sér sjálfir grein fyrir því. Þetta er í dag eitt höfuðeinkenni stjórnarfarsins á Íslandi. Stjórn, sem ætlaði að afnema nefndir, hefur búið til svo margar nefndir, að hún getur ekki lengur talið þær. Stjórn, sem ætlaði að draga úr skriffinnsku og gera stjórnarkerfið einfaldara, er stöðugt að bæta við nýjum og nýjum skriffinnskustofnunum. Kerfið verður flóknara og skriffinnskan meiri með ári hverju. Glöggt dæmi um þetta er að finna á yfirstandandi Alþ. Unnið hefur verið að því að auka lánveitingar til iðnaðarins. Fyrir eru margar lánastofnanir, sem annast þessa fyrirgreiðslu nú, eins og t. d. viðskiptabankarnir, Iðnlánasjóður, Seðlabankinn og svo ýmsir sérlánasjóðir. Eðlilegt hefði verið, að einhverjir þessara aðila hefðu verið látnir taka að sér hinar nýju lánveitingar. Í stað þess eru búnar til þrjár nýjar stofnanir með tilheyrandi stjórnum til að annast þær, þ. e. Iðnþróunarsjóður, Útflutningslánasjóður og ábyrgðardeild útflutningslána. Þannig verða iðnrekendur eftirleiðis að sækja undir þremur fleiri lánastofnanir en áður. Eins og oft hefur verið vikið að, bíða íslenzku þjóðarinnar mörg stór verkefni á komandi árum. Að mínum dómi eru fá verkefni stærri en að draga úr því mikla skriffinnskukerfi, sem hér hefur skapazt á síðari árum, að fækka bönkum og lánastofnunum, að færa saman ýmsar stofnanir, sem nú eru að dútla við sama verkefnið, að fækka skattstofnunum, sem valda nú óhemjulegri skriffinnsku, og reyna á allan hugsanlegan hátt að gera ríkiskerfið ódýrara og einfaldara. Ef þjóðinni auðnast ekki að breyta hér um stefnu og vinnubrögð, er voðinn vís. Skriffinnskan verður þá svo þungur baggi á þjóðinni, að hún fær ekki undir honum risið. Að mínum dómi er hér um að ræða eitt allra stærsta hagsmunamál og sjálfstæðismál þjóðarinnar. Það liggur í augum uppi, að sú stjórn, sem mest allra stjórna hefur aukið skriffinnskukerfið, er allra stjórna ófærust til að hefjast handa um þá byltingu, sem þar þarf að eiga sér stað. Það er jafnaugljóst, að sú stjórn, sem mistekizt hefur að finna lausn á málum eins og endurnýjun togaraflotans, uppbyggingu húsnæðislánakerfisins, eðlilegri skipan verðgæzlumálanna og nýskipan skólamálanna, svo að fá dæmi séu nefnd, er alveg ófær til að fást við þann margvíslega vanda, sem þjóðarinnar bíður á áttunda áratug aldarinnar. Þau mál verða ekki leyst af þreyttum mönnum og þreyttum flokkum, værugjörnum og úrræðasnauðum. Íslendingar verða eins og aðrar lýðræðisþjóðir að læra þá meginreglu, að það er ekki heppilegt að búa lengi við sömu stjórnina, hvort heldur þar er um stjórn eins flokks eða sambræðslustjórn að ræða. Með nýjum stjórnum og nýjum stjórnarflokkum gerist alltaf einhver gagnleg breyting. Gömlum og úreltum venjum og vinnubrögðum er vikið til hliðar og ný tekin upp. Allir þeir Íslendingar, sem með sanngirni og raunsæi hugsa þessi mál, hljóta við nánari athugun að sannfærast um, að það er komið að þeim tímamótum, þegar óhjákvæmilegt er að skipta um stjórn, þannig að nýir menn og ný sjónarmið fái að móta nauðsynlegar breytingar á vinnubrögðum og stjórnarstefnu. Af hálfu stjórnarflokkanna er um þessar mundir glaðzt yfir því, að klofningur hefur orðið í Alþb., þannig að gamlir fylgismenn þess sækja nú fram í þrennu lagi. Þessi klofningur breytir þó raunar litlu. Það hefur verið öllum ljóst, síðan Framsfl. hóf að efla fylgi sitt í bæjunum, að undir merkjum hans hlyti frjálslynt og umbótasinnað fólk í sveit og við sjó að sækja fram í sívaxandi fylkingu. Í seinustu bæjar- og sveitarstjórnarkosningum náði Framsfl. því marki að verða annar stærsti flokkurinn í kaupstöðum og kauptúnum. Þennan sess mun hann tryggja sér enn betur í bæjar- og sveitarstjórnarkosningunum í vor. Fleira frjálslynt og umbótasinnað fólk mun þá fylkja sér undir merki hans en nokkru sinni fyrr í bæjar- og sveitarstjórnarkosningum. Það mun ekki aðeins hafa heppileg áhrif á stjórn sveitar- og borgarmála, heldur einnig stuðla að þeirri nauðsynlegu breytingu, sem óhjákvæmilega þarf að verða á stjórn landsins. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þessu pólitíska stórviðri á Alþingi Íslendinga fer nú að slota. Eitt fróðlegasta einkenni þessara umræðna hefur verið daufur og þreklaus málflutningur stjórnarflokkanna. Fulltrúar þeirra hafa með ræðum sínum staðfest þá staðreynd, sem blasað hefur við okkur þingmönnum í allan vetur, að núverandi ráðh. eru, auk alls annars, áhugalausir, trúlausir, leiðir á verkefnum sínum og hver á öðrum, langþreyttir menn og sjálfum sér sundurþykkir. Þegar þeir skyggnast til framtíðarinnar, sjá þeir aðeins eina vonarglætu: Klofningsframboð Hannibals Valdimarssonar og Björns Jónssonar og þess örlitla hóps, sem ranglega kennir sig við Sósíalistafélag Reykjavíkur. Fögnuður stjórnarflokkanna yfir þessum framboðum er mjög órækur vitnisburður um þá atburði, sem hér eru að gerast. Hafi einhver verið í vafa, veit hann nú, hverjum verið er að þjóna. Raunar hafa þeir Hannibal og Björn ekki farið neitt dult með það í þessum umræðum, að þeir vita fullvel, til hvers ætlazt er af þeim. Ræður þeirra hafa nær einvörðungu verið ofstækisfullar árásir á Alþb., ásamt persónulegu níði. M. a. hafa þeir gripið óspart til þeirrar kommúnistagrýlu, sem löngum var beitt af alefli gegn þeim sjálfum. Það heitir að „kyssa á vöndinn“. Að öðru leyti hefur Björn Jónsson haft stór orð um það, að þeir tvímenningarnir ætluðu að kollvarpa ríkjandi valdakerfi á Íslandi og blása fersku lofti í stjórnmálabaráttuna. Þeir Hannibal og Björn eru sannarlega engir ferskir nýliðar í íslenzkum stjórnmálum, heldur útsmognir atvinnupólitíkusar, sem hafa lagt á það sérstaka áherzlu, að komast inn í valdakerfið, safna nefndum og ráðum, einkanlega þeim sem úthluta fjármunum. Það fer heldur ekki neitt dult, að hinn svokallaði flokkur þeirra á einvörðungu að vera tæki í persónulegri framastreitu. Björn Jónsson sagði, að þeir vildu vera úrslitaafl við myndun nýrrar ríkisstjórnar eftir næstu kosningar, og sú lýsing hitti beint í mark. Áform þeirra eru einmitt við það bundin, að þeim takist persónulega að halda sér inni á þingi, en að stjórnarflokkarnir missi meiri hluta sinn, og að þá verði þeir hjálpargagn Sjálfstfl. og Alþfl. til að halda stjórninni áfram og komast yfir ráðherrastól. Að þessu hafa þeir unnið leynt og ljóst um langt skeið. Þeir lýstu mikilli samúð með gengislækkun ríkisstj. 1968. Hannibal Valdimarsson kallaði hana „blóðgjöf“ og sagði, að ekki mætti spilla árangri hennar með kauphækkunum. Þeir hafa staðið að því sjálfvirka kauplækkunarkerfi, sem nú hefur tvívegis verið samið um, enda urðu þeir forseti og varaforseti Alþýðusambandsins með beinum samningum við æðstu ráðamenn Sjálfstfl. og Alþfl. Þegar verðtrygging launa var afnumin með lögum, sagði Hannibal Valdimarsson ekki aukatekið orð hér á þingi, og hvarf úr þingsalnum, áður en greidd voru atkv. Þegar þeir stofnuðu tvímenningshlutafélag sitt, lýstu þeir yfir því, að þeir væru hlutlausir í afstöðunni til Atlantshafsbandalagsins, svo að það mál þyrfti ekki að torvelda nánari sambúð síðar. Í vetur voru þeir enn hrifnari af EFTA og innrás erlends fjármagns en stjórnarflokkarnir. Björn Jónsson talaði um það fyrirheitna land eins og forkláraður Ástralíuagent, og fengu menn smjörþef af þeirri lýsingu í ræðu hans hér áðan. Og þeir vildu gjarnan kaupa inngönguna því verði að hækka söluskattinn um allt að 1000 millj. kr. á ári. Þegar gengið var í EFTA, var vitað, að hækkun á söluskatti var hluti af aðgangseyrinum, og þeir Hannibal og Björn geta ekki umflúið þá ábyrgð, enda viðurkenndi Hannibal Valdimarsson áðan, að hann hefði sjálfur lagt til, að söluskattur hækkaði úr 7½% upp í 9½%, en sú hækkun nemur um 500–600 millj. kr. á ári. Þess má geta, að söluskattshækkun sú, sem nú er komin til framkvæmda, er aðeins byrjunin. Þegar þessari þróun er lokið, verður söluskatturinn kominn upp í 20%. Allt er þetta í augljósu samhengi. Hér er sannarlega ekki um að ræða hreina og skýra hugsjónabaráttu og ekki einu sinni ágreining milli vinstri manna, heldur þá einkahagsmunastreitu, sem allt of mikið einkennir íslenzk stjórnmál, þegar þau eru hvað lágkúrulegust. Ég notaði áðan orðið Ástralíuagent. Eitt það ömurlegasta, sem gerzt hefur hér á landi síðustu árin, hefur verið landflóttinn. Brottflutningur hundraða manna til frambúðardvalar hinum megin á hnettinum fyrir tilstilli Ástralíuagenta, sem greiddu mönnum farareyri. Þessi landflótti var ekki aðeins afleiðing af atvinnuleysi þúsunda manna og stórskertum lífskjörum, þeim ömurlegu aðstæðum, sem viðreisnarstefnan leiddi yfir launafólk. Hún var einnig til marks um andlega uppgjöf. Þetta fólk var fórnardýr þess áróðurs stjórnarflokkanna, að Íslendingar væru þess ómegnugir að tryggja sjálfir blómlegt þjóðlíf í landi sínu. Við verðum að treysta á forsjá útlendinga á æ fleiri sviðum. Bjarni Benediktsson sagði hér í gær, að ég hefði hvatt þetta fólk til brottfarar. Sannleikurinn er sá, að ég hef skrifað margar forystugreinar í Þjóðviljann, þar sem ég hef skorað á fólk að hverfa ekki af landi brott, heldur takast á við erfiðleikana hér heima og hnekkja þeirri stjórnarstefnu, sem leiddi atvinnuleysi og skort yfir launafólk. En því miður höfðu orð mín og annarra ekki nægileg áhrif. Vonleysisandinn frá viðreisnarstefnunni varð yfirsterkari hjá hundruðum manna. Hitt verð ég að játa, að nú eftir á, þegar hluti af þessu fólki sér, að það hefur tekið ranga ákvörðun, þegar það á í þrengingum og sáru hugarstríði í fjarlægu landi, m. a. barnafjölskyldur, þá hélt ég í einfeldni minni, að við alþm. gætum komið okkur saman um að rétta þeim hjálparhönd, sem vildu hverfa heim aftur, og það þyrfti þó ekki að vera deilumál. Ég flutti áreitnislausa till. um það efni og átti sannarlega ekki von á því, að forsrh. Íslands mundi hafa neyð þessa fólks í flimtingum, tala um það kaldrifjuðum orðum með háðsglott á vör. En nú þekki ég þennan hæstv. ráðh. svolítið betur en áður og það gera fleiri. Gylfi Þ. Gíslason má hins vegar eiga það, að hann er ekki kaldrifjaður. Hann hefur verið í skoplegu uppnámi síðustu dagana og ekki getað fundið nægilega stór orð til þess að hrakyrða ungt fólk, sem ekki hefur farið að settum reglum við að vekja athygli á mjög örlagaríkum efnahagsvandamálum sínum, vandamálum, sem skera úr um framtíð og lífshamingju hundraða æskumanna. Slíkt hið sama gerði Birgir Finnsson áðan, þannig að árásirnar á unga fólkið virðast eiga að vera kjarni í stefnu Alþfl. Þegar ég heyrði Gylfa Þ. Gíslason flytja þessa fordæmingarræðu sína hér í gær, minntist ég annarrar ræðu, sem þessi sami maður flutti hér í salnum fyrir 21 ári. Þá höfðu orðið stórfelldustu átök, sem gerzt hafa hér á landi á þessari öld, vegna þess að miklum meiri hluta Íslendinga fannst þjóðarmetnaður sinn særður með inngöngunni í Atlantshafsbandalagið. Og Morgunblaðið hrópaði þá hástöfum um kommúnistíska byltingu. En Gylfi var þá á annarri skoðun en nú. Hann stóð með hinum svokölluðu byltingarmönnum. Hann var samherji minn og annarra, sem tóku þátt í mótmælunum. Hann fordæmdi aðgerðir lögreglunnar og aftók með öllu, að menn yrðu ofsóttir fyrir mótmæli sín. Hann er hins vegar ekki samur maður lengur. Hann hefur glatað hugsjónum sínum, jafnt um íslenzkan sósíalisma sem sjálfstæði Íslands. Hann hefur engan skilning á ungu fólki. Hann er orðinn ómengaður íhaldsmaður. Og einmitt þess vegna er honum um megn að leysa vandamál nemendanna, eins og ólgan í menntamálum hefur nú sannað í meira en ár. Ráðh. sagði, að við Alþb.-menn hefðum ekki fordæmt þá atburði, sem gerzt hafa að undanförnu. Þetta er ekki heldur rétt. Ég lýsti yfir því hér á þingi fyrir 10 dögum, að ég fordæmdi það ástand, sem leiddi til slíkra atburða, og ég fordæmdi þá menn, sem ábyrgð bæru á því, að framhaldsmenntun væri í vaxandi mæli að verða forréttindi hinna auðugu. Það er ekki neinn Herbert Marcuse og ekki nein æskulýðsfylking, sem veldur ólgunni meðal unga fólksins, heldur Gylfi Þ. Gíslason sjálfur með þröngsýnum sjónarmiðum sínum og skilningsleysi á viðhorfi unga fólksins. Á laugardaginn var flutti ég ásamt Þórarni Þórarinssyni till. um að styrkja lánasjóð námsmanna svo, að hann gæti fullnægt allri lánaþörf frá og með árinu 1974. Viðbrögð Bjarna Benediktssonar og Gylfa Þ. Gíslasonar urðu þau að banna forseta að taka málið til umr. Mér þætti fróðlegt, ef Benedikt Gröndal, einn af forsetum Nd., skýrði frá því hér á eftir, hvort það bann á að standa til þingloka. Þá spurningu ber ég fram í nafni þúsunda heimila, sem sent hafa unglinga til framhaldsnáms. Það hefði verið ástæða til að gera margt fleira að umtalsefni úr þessum umr. En ég verð að viðurkenna, að ég hef næsta takmarkaðan áhuga á þessu sérkennilega pólitíska framhaldsleikriti, sem útvarpað er yfir þjóðina. Ég hef miklu meiri áhuga á hinu, sem menn segja og gera utan þingsalanna næstu vikurnar, því að nú er fram undan eitt af þeim sjaldgæfu tímabilum, þegar fólkið í landinu, kjósendurnir sjálfir fara með völdin og taka ákvarðanir, en þurfa ekki að láta sér nægja að heyra óminn af orðræðum okkar bak við hina bergmálslausu múra Alþingishússins. Kjarasamningar þeir, sem nú eru fram undan, og sveitarstjórnarkosningarnar, geta gerbreytt stjórnmálaþróuninni á skömmum tíma. Kjarasamningarnir eru ekki aðeins mikilvægir vegna þess, að þeir geta tryggt þúsundum einstaklinga og fjölskyldna bætt kjör. Þeir snerta einnig það grundvallaratriði í stjórnmálaátökum síðustu ára, hvort Ísland á að vera varanlegt láglaunasvæði, eins og stjórnarflokkarnir stefna að, og kalla nú því nafni „að flýta sér hægt“. Það er mikið ánægjuefni, að verkalýðsfélögin eru nú staðráðin í því að snúa vörn í sókn. Það kemur m. a. fram í því, að félögin ætla nú sjálf að fara með samninga sína, án þess að lúta forsjá forseta og varaforseta Alþýðusambandsins. En auðvitað verður þessi barátta vandasöm og reynir á órofa samheldni launamanna og skilning á eðlilegu samhengi í þjóðfélaginu. Í því sambandi er ástæða til að beina athyglinni að Framsfl. Tíminn hefur tekið mjög undir kröfur verkalýðssamtakanna og ber að fagna því. En atvinnufyrirtæki samvinnuhreyfingarinnar og Framsfl. eru á sama tíma í innilegustu faðmlögum við Vinnuveitendasamband Íslands, og ýmis fyrirtæki bænda hafa verið innlimuð í þau íhaldssamtök gegn vilja eigenda sinna. Ef fyrirtæki þau, sem Framsókn ræður yfir, ganga tafarlaust til samninga við verkalýðsfélögin, í samræmi við þá stefnu, sem Tíminn hefur boðað, nær launafólk skjótlega rétti sínum án þeirra kostnaðarsömu átaka, sem annars kunna að vera fram undan. Framkoma þessara fyrirtækja verður úrslitadómur um heilindi Framsfl. og afstöðu launamanna til þess flokks. Ég vil skora á Halldór E. Sigurðsson, sem talar hér á eftir og er einn af aðalleiðtogum Framsóknar, að skýra frá því, hvort ekki megi vænta þess, að fyrirtæki Framsóknar gangi til tafarlausra samninga, í samræmi við stefnu Tímans, og tryggi þannig sem skjótastan árangur í þessum mikilvægu átökum. Kjarasamningarnir haldast einnig í hendur við sveitarstjórnarkosningarnar, og menn veita því athygli, hvar á listum forystumenn verkalýðssamtakanna er að finna og á hvaða listum konur ganga til stjórnmálabaráttunnar til jafns við karla. En umfram allt vil ég biðja menn að minnast þess, að sveitarstjórnarkosningarnar skera einnig úr um framtíð ríkisstj. Þessi stjórn er orðin svo völt og sjálfri sér sundurþykk, að hún mun gefast upp, ef stjórnarflokkarnir fá alvarlega áminningu í kosningunum og Alþb. styrkir stöðu sína að sama skapi. Kjósendur eiga þess kost eftir mánuð að losna við ríkisstj. Bjarna Benediktssonar og Gylfa Þ. Gíslasonar úr stjórnarráðinu. Þess vegna beinist athyglin næstu vikurnar að því, sem gerist utan þingsalanna, þar sem launafólkið, yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar, hefur valdið. Ég óska landsmönnum til hamingju með þau tækifæri og býð góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fundið hefur það verið ríkisstj. til foráttu, að hún hafi verið of lengi við völd. Ekki eru það ávirðingar í sjálfu sér, nema síður sé. Þegar árferðið var gott og mikill vöxtur í þjóðarbúskap, var það látið heita svo af stjórnarandstæðingum, að landsmenn byggju við almenna velmegun þrátt fyrir duglitla ríkisstj. Þegar áföll dundu yfir til sjós og lands, voru þau talin ríkisstj. að kenna. Landflótti til Ástralíu hefur verið talinn ríkisstj. að kenna. Nú sagði Magnús Kjartansson hér rétt áðan: Fólkið tók ranga ákvörðun. Það er gott, þegar menn sjá að sér. Skyldi önnur þjóð í raun og veru hafa orðið fyrir hliðstæðum áföllum og þessi litla þjóð við svipaðar kringumstæður. Um helmingur af tekjuöflun þjóðarinnar af útflutningi rann út í sandinn á einum þrem árum. Vissulega gátu menn ekki borið óskertan hlut frá borði, en var slíkt ríkisstj. að kenna? Já, segja sumir. Hún felldi gengi krónunnar þrisvar sinnum á tveimur árum. Gengisfellingarnar voru afleiðing áfallanna, en ekki meinfýsni ríkisstj. Hver einstaklingur og stétt geldur þess, þegar afrakstur þjóðarbúsins minnkar stórlega. Á ríkisstj. hvílir sá vandi að gera að hennar dómi viðeigandi ráðstafanir til þess að mæta aðsteðjandi vanda og komast upp úr öldudalnum. Svokölluð uppbótaleið gat verið úrræði, hafa sumir stjórnarandstæðingar sagt. Henni hefði fylgt 1000 millj. kr. skattlagning á allan almenning. Hún hefði auk þess lagt iðnaðinn að velli í samkeppni við erlendan iðnvarning. Ágúst Þorvaldsson talaði um fjórar hrikalegar gengisbreytingar og glæfralega meðferð á gjaldeyri. Má ég minna stjórnarandstæðinga á, að gengisbreytingin 1960 var afleiðing þess, að moka þurfti flórinn eftir vinstri stjórnina. Enginn vissi þá, hvert gengi krónunnar var í raun og veru. Það voru útflutningsbætur, yfirfærslubætur, sérstakt gengi fyrir innflutning og gjaldeyrisyfirfærslur, 155% álag þar, 170% álag hér og 180% álag annars staðar. Allar tegundir þessa fargans skiptu tugum og þýddu, að gengi krónunnar var 35–40% lægra með þessum útreikningi. Hins vegar var það alkunna, að Bandaríkjadollar var á tíma vinstri stjórnarinnar seldur á svörtum markaði fyrir um og yfir 60 kr. Og það er meira en 100% hækkun erlends gjaldeyris frá því, sem hann þá var skráður. Gjaldeyrissjóðir voru tæmdir, lánstraustið þrotið, betligöngur stjórnarliðsins þá til NATO-ríkja voru helzta úrræðið, en árangurslítið, utan niðurlægingarinnar, sem því fylgdi. Þetta var þó á tímum mestu veiðiuppgripa. Þetta þrotabú fölsunar og úrræðaleysis var gert upp. Gengisfellingin 1960 var því skilgetið afkvæmi núv. stjórnarandstæðinga, og þeim heiður, sem heiður ber. Mér þykja smjaðurskennd ummæli þm. út af ofbeldisaðgerðum ekki stórmannleg í þessum umr. Ingvar Gíslason flutti í gærkvöld ræðu, sem að því hneig efnislega að hvetja til ofbeldis. Hann segir á þessa leið: „Stúdentar og aðrir hafa beitt ofbeldi. Ég er á móti ofbeldi, en ríkisstj. á ekki betra skilið.“ Hvílík karlmennska og einurð. Í ríkisútvarpi og blöðum hef ég heyrt ávæning af mótmælum stúdenta erlendis vegna ummæla minna á Alþ. um innrásina í sendiráðið í Stokkhólmi. Ég vil gjarnan, að allur almenningur megi heyra, hvað ég sagði, og ekki væri mér á móti skapi, að stúdentum bærist orðrétt til eyrna það, sem þeir telja sig hafa verið að mótmæla. Ég sagði um innrás ellefumenninganna í sendiráð Íslands í Stokkhólmi eftirfarandi, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Mér er nær að halda, að það muni margur maðurinn á Íslandi í dag vera þeirrar skoðunar, að slíkir atburðir ættu að leiða til endurskoðunar á því, sem greitt er íslenzkum námsmönnum erlendis í styrki og lán, sem þannig hegða sér. Þetta er eðlilegt hugarfar hjá fólki. Ég held þess vegna, að slíkt eins og þetta sé því miður mjög líklegt til þess fremur að spilla almenningsáliti á því, hve mikið á að gera fyrir slíka námsmenn erlendis, eins og þeir atburðir bera vitni um, sem hér eru að eiga sér stað. Hitt er annað mál, að það hefur engin áhrif á alþm., og þeir munu í sínum fjárveitingum og styrkveitingum til námsmannanna sýna fullt umburðarlyndi þessum ungu mönnum, sem þarna eiga hlut að máli. En því miður held ég, að þeim hafi missýnzt, að þeir, sem þarna áttu hlut að máli, hafi því miður gripið til ráða, sem óvænlegust voru til þess að skapa þeim meiri byr í seglin um fjárveitingar og lán frá íslenzka ríkinu.“ Ríkisstj. átti langvarandi viðræður við stjórnarandstæðinga um úrlausnarefnið, þegar verst lét 1968. Jafnan var á huldu, hvað fyrir þeim vakti. Sú saga er kunn. Talað var um „hina leiðina“ eða þriðju leiðina, án þess að nokkur væri nær, við hvað væri átt. Nú er talað um nýtt heildarskipulag, þ. e. ný höft og hömlur. Þetta er nýjasti boðskapur núv. formanns Framsfl., sem virðist ekki rata „hina leiðina“ fremur en margir aðrir. Þegar undan lét vegna algers aflabrests á síldveiðum, erlendir markaðir lokuðust og mikið verðfall á öðrum, fylgdi atvinnuleysi í kjölfarið. Ríkisstj. hafði um það samvinnu við fulltrúa verkalýðs, launþega og vinnuveitenda að gera víðtækar ráðstafanir til þess að mæta þessum vágesti. Atvinnumálanefndir voru settar á laggirnar og ríkisstj. beitti sér fyrir fjáröflun til úrbóta. Því miður er nú á það að líta, að svo óhönduglega hefur til tekizt, að hér mun halda áfram að vera skráð atvinnuleysi, enda þótt atvinna sé næg sem stendur, nema víðtækar og heilbrigðar leiðréttingar séu gerðar á skráningarreglum. Veit ég, að um þetta þarf ég ekki að deila við hv. stjórnarandstæðinga. Þeir viðurkenna það sjálfir. Á 2–3 áfallaárum vorum við að byggja upp stórvirkjanir og stóriðju í landinu. Enginn þarf að gjalda stjórnarandstæðingum þakkir fyrir slíkt framtak, né þann mikla ávinning, sem leitt hefur og leiða mun af. Um næstu helgi verður stórvirkjunin í Þjórsá, Búrfellsvirkjun, vígð og samtímis álverið í Straumsvík. Um leið liggja fyrir tillögugerðir að nýjum frv. til l. um auknar og fleiri aðgerðir á sama sviði, um nýjar virkjanir í Tungnaá, við Sigöldu og Hrauneyjafoss, enda þótt hv. Alþ. hafi ekki enn verið sýnd þessi áform, en að því mun koma innan skamms. Lagt hefur verið fram á Alþ. frv. til l. um olíuhreinsunarstöð á Íslandi. Er þar gerð ítarleg grein fyrir undirbúningi málsins og færðar að því sterkar líkur, að hér gæti verið um mikilvæga framkvæmd að ræða, bæði í sjálfu sér, frá þjóðhagslegu sjónarmiði, og í tengslum við annan efnaiðnað í landinu. Gert er ráð fyrir framhaldsathugun málsins af hálfu iðnmrn., en að afgreiðsla málsins komi til kasta Alþ. strax og það kemur saman að nýju á næsta hausti. Veigamiklar rannsóknir og allfjárfrekar aðgerðir hafa verið og eru framkvæmdar á Reykjanesi til undirbúnings sjóefnavinnslu. Kísilgúrverksmiðja við Mývatn hefur verið tvöfölduð og áætlað, að hún eigi nú að geta náð 24000 tonna ársafköstum, en hrein gjaldeyrisöflun af þessu fyrirtæki samsvarar þá gjaldeyristekjum fjölda togara. Lúðvík Jósefsson sagði í þessum umr.: „Það munar ekkert um ál og kísilgúr.“ Þessi hv. þm. var broslegur. Hann sagði: „Ef ég væri ráðh., væri hér heill floti stórra nýtízku skuttogara.“ Nú væri betra að tala varlega. Í Þjóðviljanum 18. febr. 1958, þegar Lúðvík var ráðh., stóð eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og skýrt var frá í síðasta blaði, er nú farin utan nefnd á vegum Lúðvíks Jósefssonar sjútvmrh. til þess að ganga frá samningum um smíði stóru togaranna, sem ríkisstj. hét að kaupa, en öllum hinum fjölþætta undirbúningi þeirra samninga er lokið fyrir nokkru.“ Þetta stóð þá. Það kann að vera gott að vera gleiður í eldhúsumr. En þjóðina munar um margt meira en slíkan stóran togaraflota, sem aldrei var á sjó settur. Þessi hv. þm. gæti reynzt góður liðsforingi á loforðaflota. Við höfum sagt okkur í viðskiptasamfélag við Norðurlöndin og félagsríki þeirra í Fríverzlunarsamtökum Evrópu. Enginn getur með sanni sagt, að hér á landi hafi orðið stöðnun, þrátt fyrir geysilega örðugleika um tíma. Gerð hefur verið grein fyrir því af Seðlabanka Íslands og fleiri aðilum, að á s. l. ári hafi verið mikill hagvöxtur á flestum sviðum, sem beri þess vitni, að aðgerðir stjórnvalda til nýrrar viðréttingar hafi borið tilætlaðan árangur. Einstaklingar, atvinnufyrirtæki og margs konar hagsmunasamtök hafa sýnt skilning, vilja og hugvitssemi til þess að aðlagast nýjum viðhorfum, nýjum aflabrögðum og úrvinnsluaðferðum, og nýjar atvinnugreinar hafa skotið rótum. Til þessa hafa stjórnarandstæðingar reyndar óspart vitnað í þessum umr., þegar þeir tala um möguleika og nauðsyn kjarabóta öllum almenningi til handa. Þegar þjóðarhagur batnar, eiga kjör almennings að batna. En fráleitar eru þær staðhæfingar, sem við höfum heyrt hér frá stjórnarandstæðingum um minnkandi kaupmátt atvinnutekna, þegar litið er til síðasta áratugs eða um það bil. Gils Guðmundsson taldi í gær, að í nágrannalöndum okkar hefði kaupmáttur hækkað um 30–50% síðasta áratug, en minnkaði á sama tíma á Íslandi um 20%. Eysteinn Jónsson var hér einnig áðan að tala um minnkandi kaupmátt síðasta áratug, en hér á landi hefur kaupmáttur atvinnutekna aukizt um 37% á síðasta áratug og líka frá árinu 1958. Það liggja fyrir um það óyggjandi upplýsingar í skýrslu til hagráðs, um ástand og horfur í efnahagsmálum í apríl 1970 frá Efnahagsstofnun Íslands, sem hagráð fær nú til meðferðar. Þetta geta allir þm. kynnt sér. Þess vegna er það laukrétt, sem hæstv. fjmrh. staðhæfði áðan í þessu sambandi. Og niðurstöður kjaranefndar um kauptaxta styðja þessar niðurstöður. Það er hins vegar á það að líta, að það var mikil kjaraskerðing, sem varð í kjölfar áfallanna. En þegar á heildina er litið og til síðasta áratugsins, þá var um að ræða um 37% aukningu á kaupmætti atvinnuteknanna. Nú smíðum við okkar eigin fiskiskip. Á döfinni er sala fiskiskipa til annarra landa. Farskip höfum við byggt í landinu. Lágmarksþörf er að efla veiðarfæraiðnað. Atvinnuleysið kenndi þjóðinni að meta þá miklu möguleika á atvinnuöryggi, sem fólgið er í iðnþróun í landinu. Það er unnið að iðnvæðingaráformum. Það verður leitað nýrra tæknimöguleika og lagt kapp á markaðskannanir erlendis. Útflutningsmiðstöð iðnaðar er í undirbúningi. Afgreidd hafa verið á Alþ. lög um Útflutningslánasjóð til útflutningslána á íslenzkum iðnvarningi og samkeppnislána vegna aðflutts iðnvarnings. Einnig hefur Alþ. afgreitt lög um tryggingadeild útflutningslána. Útflutningsskrifstofa Félags ísl. iðnrekenda hefur starfað með góðum árangri og verið studd með fjárframlögum úr ríkissjóði. Iðnþróunarsjóður hefur tekið til starfa og hefur þegar veitt Iðnlánasjóði 50 millj. kr. lán umfram hans eigið ráðstöfunarfé, sem nú í ár er meira en áður eða nokkuð á annað hundrað millj. kr. Framkvæmdastjórn Iðnþróunarsjóðs á að undirbúa till. um lánveitingar á næsta fundi Iðnþróunarsjóðs í júnímánuði, allt að 50 millj. kr. Útflutningssjóðnum hafa verið veittar 50 millj. kr. að láni. Aflað hefur verið upplýsinga frá tilteknum aðilum um ráðagerðir um aukningu iðnaðarvöruútflutnings á þessu ári, og gert er ráð fyrir, að hann muni nema um 100%. Löggjöf um Útflutningslánasjóð og tryggingasjóð útflutningslána er eftir vandlega athugun sniðin eftir sambærilegu kerfi, er þróazt hefur hjá nágrannaþjóðum okkar, Vestur-Evrópuþjóðum og víðar. Nú kemur hv. þm. Þórarinn Þórarinsson og telur, að kerfið beri vott um þreytu íslenzkra ráðh. Gert er ráð fyrir, að útflutningur á áli vaxi úr 519 millj. kr. árið 1969 í 1950 millj. kr. árið 1970. Um fjórðungur af verðmæti útflutts áls er talið innlend verðmætasköpun eða um 660 millj. kr. þetta ár. Fullbyggð verður álbræðslan þó ekki fyrr en á árinu 1972. Aukning iðnaðarframleiðslunnar árið 1969 er talin um 8–9%. Hún verður meiri í ár og er þó álið ekki meðtalið. Framlag iðnaðarins til þjóðartekna hefur aukizt meir s. l. ár en meðaltal framlags allra annarra atvinnugreina. Eysteinn Jónsson talaði hér áðan um vettlingatök í málefnum iðnaðarins. Það er leitt, að þessi gamli pólitíski baráttumaður skuli vera hættur að fylgjast með því, sem er að gerast í atvinnulífinu á Íslandi. Veit hann ekki heldur, að framleiðsluaukning í iðnaði var 31% frá árinu 1960–1966. Hann talaði um sáralitla uppbyggingu í iðnaðinum. Maður skyldi þó ætla, að hann vissi um hina stórkostlegu iðnaðaruppbyggingu fyrirtækja Sambands ísl. samvinnufélaga á Akureyri. Ég hygg, að gallinn sé sá, að þessi hv. þm. hafi ekki farið á iðnsýningar, sem hér hafa verið haldnar að undanförnu, minni ég sérstaklega á iðnsýninguna 1966, á margháttaða iðnkynningu, sem hér hefur átt sér stað að undanförnu, - og þess vegna ekki fylgzt með þeirri þróun í iðnaðarframleiðslu, sem átt hefur sér stað, og ekki lagt sig niður við að reyna að gera sér nokkra grein fyrir þeirri miklu uppbyggingu, sem hér er á ferðinni. Og 8–9% framleiðsluaukning í einni atvinnugrein er meiri en í flestum nágrannalöndum okkar, að ég hygg. Viðskiptalífið í heild og þar með talin verðlagsmál þurfa að komast í heilbrigt horf. Við sjálfstæðismenn urðum fyrir vonbrigðum vegna afgreiðslu verðgæzlufrv. á þessu þingi. En haldið verður áfram þeirri baráttu, sem bæði er til hags neytendum og kaupsýslustétt og almenningi öllum. Sú barátta endar með sigri. Kosningar fara í hönd, að vísu ekki alþingiskosningar, en e. t. v. ekki áhrifaminni. Ég leyfi mér að ljúka máli mínu með ósk til allra þeirra, sem snúið hafa bökum saman í Sjálfstfl., að sækja fram til nýrra sigra stefnu okkar, sem verða mun þjóðinni í heild til mestrar farsældar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í þessum umr. hefur hvað eftir annað verið ráðizt beint eða óbeint á ríkisútvarpið, sem nú er vafalaust sterkasta fjölmiðlunartæki þjóðarinnar. Sumir telja útvarp og sjónvarp um of opið fyrir róttækum öflum. Aðrir telja ríkisútvarpið handbendi ríkisstj., enda séu vondir ritstjórar og áróðursmenn flokkanna þar við stjórn. Lengst í þessu hefur Hannibal Valdimarsson gengið, sem hefur í ræðum sínum í þessum umr. reynt að gera sig að píslarvotti. Hann telur, að hann hafi ekki fengið að koma fram í útvarpsumr., og bendir á það, að leiðarar í blaði hans séu ekki lesnir eins og leiðarar dagblaðanna. Út af þessu tel ég rétt að skýra frá því, að s. l. þriðjudag flutti ég, formaður útvarpsráðs, till. í útvarpsráði til þess að rétta hlut Hannibals og flokks hans og líka Sósíalistafélags Reykjavíkur í þessu efni. Ég ætla að lesa þessa stuttu till. Hún hljóðar svo: „Útvarpsráð samþ. að til kosninga verði lesinn útdráttur úr ritstjórnargreinum aðalmálgagna þeirra framboðslista í Reykjavík, sem ekki eru studdir af dagblöðum.“ Meðferð till. er ekki lokið, en ég hef vissu fyrir því, að hún verði samþ. En svona er nú lífið. Sömu dagana og ég stend í því að reyna að rétta hlut minna pólitísku andstæðinga í útvarpsráði, þá fæ ég sem þakkir frá Hannibal Valdimarssyni það, að hann eys yfir mig og ráðið svívirðingum hér í áheyrn alþjóðar í útvarpið. Ég á kröfu á því, að hann biðjist afsökunar á þessu og taki þessar árásir sínar til baka. Hann hefur tækifæri til þess hér á eftir, og ég vona, að hann sýni það í verki, að hann metur einhvers orðið drengskap, sem honum er svo mjög tamt í munni. Það er raunar athyglisvert, að í þessum umr. skuli þessi maður, sem er að reyna að telja þjóðinni trú um, að hann fái ekki að koma skoðunum sínum á framfæri, fá að tala þrisvar. Hann talar einn þrisvar hér í yfir 40 mínútur, meðan við hinir erum að dunda með eina og eina ræðu á 10–15 mínútum. Ég vil líka benda á það, að fáir Íslendingar hafa komið eins oft fram í fréttum hljóðvarps og sjónvarps, í samtalsþáttum og í umræðum, eins og Hannibal Valdimarsson. Flokkur hans var tekinn með í EFTA-umr., sem útvarpið sá um sjálft án samráðs við flokkana. Hann hefur því ekki yfir neinu að kvarta í þessum efnum, nema síður sé. Ég vil taka það fram, að ég hef einnig flutt í útvarpsráði till. um lestur úr vikublöðum og öðrum blöðum, ekki sízt utan Reykjavíkur, og vænti ég þess, að hún muni einnig á sínum tíma ná afgreiðslu. Það er ekki óeðlilegt, að stofnun eins og hljóðvarp og sjónvarp verði fyrir gagnrýni, en sú gagnrýni, sem fram hefur komið bæði frá hægri flokkum og vinstri flokkum undanfarin missiri, kann að gefa til kynna, að stofnunin sé e. t. v. í heild nokkuð nálægt því að fara bil beggja, eins og lög mæla fyrir. Það finnst mér gagnrýni úr báðum áttum bera vott um. Hannibal réðst harkalega á sína gömlu félaga og stuðningsmenn úr Alþfl., m. a. fyrir það, að við höfum um nokkurt árabil haft samstarf við Sjálfstfl. í ríkisstj. En skyldi það nú vera mjög fjarri Hannibal sjálfum að eiga eitthvert samstarf við Sjálfstfl.? Ætli hann hafi ekki makkað eitthvað við íhaldið, - svo ég noti orðalag, sem er honum kært, - til þess að fá það til þess að kjósa hann sem forseta Alþýðusambandsins? Ætli hann hafi ekki makkað eitthvað við íhaldið til þess að fá peninga úr ríkissjóði í blað sitt, eina vikublaðið á landinu, sem fær þá aðstoð? Ætli þeir Hannibal og Björn hafi ekki makkað eitthvað við íhaldið til að koma Birni inn í atvinnumálanefnd ríkisins og fá þar með aðgang að úthlutun á miklu fé? Ég held, að hann ætti að spara sér stóru orðin, þegar hann ræðir um Alþfl. í þessum efnum. Það er ekkert einkennilegt í mínum augum, þó ungir sjálfstæðismenn falsi lög Alþfl., þegar illa liggur á þeim í okkar garð. En mér þykir það skrambi hart, þegar fyrrv. formaður Alþfl., Hannibal Valdimarsson, kemur fram fyrir alþjóð til þess að falsa lög þessa flokks vísvitandi. Það stendur í lögum Alþfl., að flokkurinn eigi að vinna að því, að kosnir séu til opinberra starfa Alþýðuflokksmenn, og að reyna að vinna að kosningu manna er allt annað heldur en að skipa í embætti. Það er lágkúrulegt að blanda þessu tvennu saman. Leiðinlegast af öllu þótti mér þó að heyra hina persónulegu árás Hannibals á Sigurð Ingimundarson, gamlan starfs- og baráttufélaga. Sigurður hefur frá bernsku tekið þátt í félagsmálastarfi og er nákunnugur tryggingamálum og þörfum íslenzkrar alþýðu á því sviði. Ég vil minna á það, að tryggingaráð taldi hann, eins og hina tvo umsækjendurna, vera alveg fullfæran til starfsins með ályktun sinni, og ég vil spyrja Hannibal Valdimarsson, hvort hann telji að Haraldur Guðmundsson hefði verið ófær um að vera forstjóri trygginganna, af því að hann hafði ekki sérmenntun til þess. Hefur Hannibal Valdimarsson ekki lært það enn þá á sínum langa stjórnmálaferli, að stundum verður að meta félagslega reynslu og félagslega forystu til jafns við hina faglegu þekkingu, og það á ekki sízt við í málum, sem hafa eðli tryggingamálanna. Ég vísa því algerlega á bug þeirri persónulegu, óverðugu árás á Sigurð Ingimundarson fjarstaddan, sem Hannibal leyfði sér að gera hér áðan. Eitt furðulegasta atvik í þessum umr. er hin margumrædda yfirlýsing Ingvars Gíslasonar í gærkvöld um, að það dygði ekkert minna en uppþot til að fá Gylfa Þ. Gíslason til að hlusta á mál manna, og var mál Ingvars óbein hvatning til óspekta, eins og margoft hefur verið bent á. Sem dæmi um það, að Gylfi hafi hlustað og fylgzt með málefnum námsmanna, áður en til uppþota kom, vil ég minna á þá staðreynd, að á árabilinu frá 1966–1970 jókst ráðstöfunarfé námslánasjóðs úr 21 millj. kr. í 86 millj. kr. Það er erfitt nokkurs staðar í íslenzkum fjármálum og íslenzku þjóðlífi, íslenzku opinberu lífi, að finna aðra eins aukningu á fjárveitingum til eins máls, enda þótt stúdentunum, sem njóta þess, hafi fjölgað mikið á þessu tímabili. Og Gylfi Þ. Gíslason hefur marglýst yfir því, að það sé ósk hans, von og trú, að þessari þróun verði haldið áfram. Þessi stórkostlega aukning, meira en fjórföldun á fjórum árum, á þessum fjármunum til námsmanna hefur orðið án þess, að Magnús Kjartansson eða sálufélagar hans hafi komið þar nokkurs staðar nærri, og mun geta haldið áfram, hvað sem þeim og yfirboðstillögum þeirra líður. Ég get nefnt Ingvari Gíslasyni annað dæmi um það, að ekki þarf uppþot til að hreyfa Gylfa, því yfirleitt hefur verið kvartað undan því, að það væri helzt til mikil hreyfing á honum, en ekki of lítil. Hann hefur t. d. sent því þingi, sem nú er langt liðið, a. m. k. 10 frv. um menntamál og mörg þeirra eru veigamiklir lagabálkar og þurfti engin uppþot til að ýta við þeim aðgerðum. Mörg þessi mál hafa verið vandlega undirbúin í langan tíma, áður en þau hafa verið lögð hér fram. Það þurfa sýnilega að verða einhverjar róstur í huga þessa unga framsóknarmanns til þess að hann átti sig á hinu sanna og geri sig ekki aftur sekan um svo ábyrgðarlaust fleipur sem hann gerði í gærkvöld. Lúðvík Jósefsson gerði sér að vanda tíðrætt um sjávarútveg og togarakaup í gær og vantaði ekki kokhreystina. Lúðvík var einu sinni sjútvmrh., eins og minnt hefur verið á, og var þá mjög vinsæll meðal útgerðarmanna, en hélt niðri hluta sjómanna með því að hafa tvöfalt fiskverð, og auðvitað var skiptaverðið jafnan miklu lægra. Dulbúnar gengislækkanir voru nefnilega sú stefna, sem Lúðvík og flokksfélagar hans framkvæmdu á þeim árum. Ég veit ekki, hvort þær dulbúnu eru skárri en þær, sem eru ekki dulbúnar. Lúðvík sagði, að hefði Alþb. ráðið undanfarin ár, hefðu komið til landsins 15 skuttogarar. Hann keypti engan togara stærri en 250 lestir, þegar hann var ráðh., en strax og hann var farinn, tók Emil Jónsson sig til og keypti 5 stærstu togara, sem Íslendingar hafa átt. Það er því von, að Lúðvík gorti af því, sem hann hefði gert, ef hann hefði haft völdin. Lúðvík sagði í ræðu sinni, að afkoma þjóðarinnar væri nú batnandi, af því að bátarnir hefðu snúið sér frá síldveiðum að öðrum veiðum. Hvaða bátar, Lúðvík? Hvaða bátar? Ætli maðurinn hafi ekki átt við eitthvað af þessum 315 fiskibátum, sem íslenzka þjóðin eignaðist í stjórnartíð Emils Jónssonar og Eggerts G. Þorsteinssonar á árunum 1960–1968? 315 nýir fiskibátar, 4 togveiðibátar og fimm togarar eru sá floti, sem keyptur var á þessu árabili, samkvæmt opinberum skýrslum, og ég hygg, að þetta sé mesta aukning fiskiflotans, sem nokkru sinni hefur átt sér stað. Herra forseti. Það er vor í lofti, afli er mikill, afkoma þjóðarinnar fer batnandi. Allt er þetta gleðiefni. En við skulum minnast þess, að við höfum áður siglt upp úr öldudal, en gleymt því að haga seglum með gætni. Nú skulum við reyna að halda svo á málum okkar, að ávinningur verði traustur og varanlegur, en leiði ekki til nýrra vandræða eftir skamma stund. En þrátt fyrir þessi varnaðarorð, sem eiga jafnt erindi til allra landsmanna, þá vil ég nú hiklaust lýsa þeirri skoðun minni, að launþegar verði að fá verulegar kjarabætur á næstu vikum. Láglaunafólkið, sérstaklega þeir, sem misst hafa eftirvinnuna, eða jafnvel alla vinnu, hefur borið þungann af þeirri kreppu, sem er að líða hjá. Þetta fólk verður nú að fá eins væna kjarabót og framast er unnt að veita því, í kaupi, sköttum og á annan hátt. Um leið er að sjálfsögðu óhjákvæmileg mikil hækkun ellilauna og annarra tryggingabóta. Við skulum ekki taka alvarlega tal manna eins og Geirs Gunnarssonar. Það er lítill vandi að flytja till. um hækkanir, en meiri vandi að útvega fjármunina. Stjórnarandstæðingar geta flutt till., en stjórnarsinnar verða að útvega fjármunina. Við skulum minnast þess, að í tíð vinstri stjórnarinnar fékkst engin meiri háttar breyting á tryggingakerfinu fram. Ríkisstj. hefur, allt síðan gengi krónunnar var lækkað, gert margvíslegar ráðstafanir til að styrkja hag atvinnufyrirtækja, nú síðast með því að breyta sköttum þeirra til samræmis við það, sem keppinautar í öðrum EFTA-löndum búa við. Af þessum sökum eiga fyrirtækin að standa vel að vígi og geta tekið mannlega undir óskir launþega, og það sem meira er, fyrirtækin verða að losa sig við þennan gamla og úrelta hugsunarhátt, að þau geti velt kauphækkunum jafnóðum út í verðlagið. Þetta er e. t. v. nauðsynlegast af öllu. Kjarabætur launþeganna verða að byggjast á bættri aðstöðu fyrirtækjanna, aukinni tækni og betri stjórnun. Það er svo margt að breytast þessi árin, en ef við gætum hætt að velta öllum kauphækkunum jafnóðum út í verðlagið, væri mikið unnið í baráttunni við verðbólguna. Sú leið er ein fær að því marki, sem þjóðin hefur sett sér með aðildinni að EFTA, sem sé að lífskjör Íslendinga verði með tímanum jafngóð og jafnörugg og þau, sem önnur EFTA-lönd, svo sem hin Norðurlöndin, búa við. Það er nauðsynlegt, að atvinnufyrirtækin lifi góðu lífi, en við skulum samt aldrei gleyma því, að endanlegt takmark allrar efnahagsstarfsemi og stjórnmálastarfsemi er að fólkið í landinu lifi góðu lífi. Það takmark er kjarninn í stefnu Alþfl. Sveitarstjórnarkosningar eru nú fram undan, nýir flokkar hafa komið fram, t. d. hér í Reykjavík, og er gert mikið veður út af því, hve góðir og ferskir þeir séu, en gömlu flokkarnir vondir og spilltir. Við nánari athugun kemur í ljós, að leiðtogar nýju flokkanna eru yfirleitt gamlir stjórnmálamenn, eins og Steingrímur Aðalsteinsson, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson. Hins vegar er áberandi í fari sumra gömlu flokkanna, og þá ekki sízt Alþfl., hve þar er mikið af nýjum og ungum mönnum í framboði til æðstu trúnaðarstarfa. Kjósendur geta því að þessu sinni valið á milli nýrra flokka undir forystu gamalla og gatslitinna stjórnmálamanna, eða gamalla flokka, þar sem ný kynslóð er að taka við stjórnartaumum, þar sem nýir menn eru í fylkingarbrjósti með nýjar hugmyndir. Alþfl. hefur verið í sókn á undanförnum árum og í undanförnum kosningum, af því að hann hefur lengi verið ábyrgur flokkur, sem hefur náð árangri. Það er ekki tilviljun, að stjórnarandstæðingar hafa ráðizt svo mjög á flokkinn og forystumenn hans sem þeir hafa gert í gær og í kvöld. Stjórnarástand í landinu er nú þannig, að vænlegast er að efla Alþfl. enn. Hann einn getur tryggt þjóðinni það bezta úr jafnaðarstefnunni, sem svo margir segjast vilja fylgja. Alþfl. hefur með hófsemd og hugsjónum dregið fram það bezta í samstarfi við aðra og þannig komið miklu fram. Eflið farsælan flokk, eflið Alþfl. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Upphafskaflinn í ræðu Magnúsar Kjartanssonar, um ávirðingar ríkisstj., var hvorki mergjaður né magnaður. Hann var stuttur. En hann hafði snör handtök um að lyfta lokinu af sorptunnu þeirri, sem kennd er við Austra. Og hélt ég þó, að honum mundi endast smekkvísi til að opna það ílát ekki hér í sölum Alþingis. En sú von brást. Flestar þeirra svívirðinga, sem þm. viðhafði um okkur Björn Jónsson, minntu mig ónotalega á söguna af kunnum stjórnmálamanni, sem var að segja ákveðna sögu, en sneri staðreyndunum algerlega við. Þá greip hlustandinn fram í og sagði: „Nei, þetta var nú þveröfugt við það, sem þú sagðir.“ Svaraði þá stjórnmálamaðurinn: „Já, ég vissi það nú, en ég kærði mig bara ekki um að hafa það nákvæmara.“ Þannig var með Magnús Kjartansson. Hann vissi vel, að hann var að skrökva, að hann var að snúa staðreyndum við. Annars var Magnús Kjartansson, gagnstætt við Lúðvík Jósefsson í gærkvöld, ekki svartsýnn á gengi flokks okkar. Hann sá í iljar okkar Björns upp í ráðherrastólana. En honum til huggunar get ég sagt það, að þangað stefnum við ekki. Ráðherradómur er okkur Birni Jónssyni ekkert keppikefli. Að lokum vil ég segja það, að kjörorð okkar um að vilja verða úrslitaafl í íslenzkum stjórnmálum er sama kjörorðið og Alþb. gamla hafði í kosningunum 1956, þegar það vann sinn mikla kosningasigur, og þá hampaði Magnús Kjartansson þessu kjörorði mjög í Þjóðviljanum. Mig tekur sárt, hvað hann Benedikt Gröndal var ofsalega reiður áðan. Hann var svo reiður út af því, að ég hafði talað um, að ríkisútvarpið gætti ekki hlutleysis og væri undir stjórn áróðursmeistara flokkanna, sem er satt, ritstjóranna. En hann skýrði hér frá því, að hann hefði staðið á undanförnum dögum í baráttu til þess að fá hlut minn réttan og míns flokks. Því í ósköpunum sagði þessi maður mér ekki frá þessari baráttu sinni, svo að ég hefði getað strikað út úr ræðu minni þau ummæli, að ég væri þarna rangindum beittur? Hann bað mig um, þar sem ég ætti nú tækifæri til þess, að þakka honum fyrir þessa baráttu, þegar ég kæmi hérna í ræðustólinn. Ég bið hann að hafa biðlund, ég ætla að þakka honum fyrir, þegar hann er búinn að heyja baráttuna til enda og fá hlut minn og míns flokks réttan. Ég vona að hann hafi biðlund til þess. Þá sagði hann í reiði sinni, að ég hefði ráðizt á Sigurð Ingimundarson áðan, gamlan baráttufélaga minn. Hvers konar bull er þetta? Er það sök Sigurðar Ingimundarsonar, að ráðh. hafa misbeitt veitingarvaldinu? Nei, það er sök viðkomandi ráðh. og ríkisstj., en ekki Sigurðar Ingimundarsonar. Svona bulli vísa ég heim til föðurhúsanna. Herra forseti. Þessu næst vil ég víkja að nokkrum málum hér á Alþ., sem mér finnst vera táknræn fyrir stjórnarflokkana. Ég nefni þá fyrst frv. um verðgæzlu og eftirlit með hringamyndun, heildsalafrv., eins og það hefur réttilega verið kallað. Þetta frv. var augljóslega aðaláhugamál Sjálfstfl. En það var hins vegar flutt af formanni Alþfl. fyrir hönd stjórnarinnar, og þannig var þetta mál stjórnarinnar sameiginlega. Og hvert var efni frv.? Það var það að binda endi á seinustu leifar verðlagseftirlits, að heimta verzluninni frjálsa álagningu. Við vitum það fullvel, að það hefði þýtt hækkaða álagningu, hækkað vöruverð. Og auðvitað hefði það komið á almenning að borga nokkrum hundruðum millj. kr. meira fyrir nauðsynjar sínar, ef frv. hefði náð fram að ganga. Það hefði þýtt tilfinnanlegar verðhækkanir, já, verðhækkunaröldu. Ég er viss um það. Þetta mál flutti ríkisstj. En svo sá hún fram á óvinsældir þess og þá var gripið til þess einstæða óyndisúrræðis að láta einn af flm. frv., þ. e. einn af ráðh., fella það og koma því þannig út úr heiminum. Það er sögulegur atburður. Í tilefni af þessu máli sagði varaformaður Alþfl., Benedikt Gröndal, að vegna hins langa stjórnarsamstarfs væru ýmsir farnir að draga þá ályktun, að enginn munur væri lengur á Alþfl. og Sjálfstfl. Ég segi: Bragð er að þá barnið finnur. Og það var einnig í sambandi við þetta frv., sem varaformaður Alþfl. sagði, að hagur þeirra, sem minnst hefðu í þjóðfélaginu, hefði ekki batnað, rétt er það, og stjórnin yrði nú að gera betur vegna almannatrygginganna og létta byrðar hinna launalægstu. Það er krafa Alþfl., sagði sá góði maður. Jú, jú, en skömmu síðar felldi Alþfl. ásamt Sjálfstfl. till. um að hækka ellilífeyri og örorkubætur um 15%, en samþykktu að hafa það 5.2%. Það þótti Alþfl. mátulegt. Ekki sást nú þar mikill munur á Alþfl. og Sjálfstfl. Enn gerðist það, að fram var borin till. um að hækka persónufrádrátt láglaunafólks. Hiklaust felldi Alþfl. hana ásamt Sjálfstfl. Er ekki von að menn séu farnir að spyrja: Hvar er Alþfl.? Og enn eitt undrunarefnið: Emil Jónsson leggur fram frv. um húsnæðismál. Þar er lagt til að leggja niður byggingarfélög verkamanna og fela hlutverk þeirra misjafnlega afturhaldssömum sveitarstjórnum. Ég spyr enn: Hvað er eiginlega orðið af Alþfl.? Annað var þó enn verra. Lagt var til í þessu frv. að taka fjórðu hverja krónu af ráðstöfunarfé lífeyrissjóða, án þess að kannað væri fyrst, hvort það stæðist vegna eignarréttarákvæða stjórnarskrárinnar, né heldur, hvort tryggingafræðilegur grundvöllur lífeyrissjóðanna þyldi slíka blóðtöku. Á þennan hátt átti líka að seilast ofan í lífeyrissjóði verkalýðsfélaganna, sem verið var að stofna um þessar mundir, samkvæmt samkomulagi við atvinnurekendur fyrir tæpu ári. Þetta frv. Alþfl. og ríkisstj. vakti fordæmingaröldu, sem leiddi til þess, að frv. hefur ekki séð dagsins ljós síðan, þar til í dag. Lengi vel var útlit fyrir, að einnig þessu afkvæmi sínu yrði stjórnin sjálf að fyrirfara. En nú hefur hún tekið þann skynsamlega kost að hverfa frá árásinni á lífeyrissjóðina, a. m. k. í bili, og fella niður úr frv. það ákvæði, sem var bein árás á lífeyrissjóðina. Það er í sjálfu sér góðra gjalda vert, en lengi mun samt verða minnzt tilræðis ríkisstj. við lífeyrissjóðina. Mér virðist það vera svipað á Alþ. enn, eins og verið hefur á undanförnum árum, að það heyri til hreinna undantekninga, að mál, sem stjórnarandstæðingar bera fram, fái undanbragðalausa afgreiðslu á Alþ. Sem dæmi má nefna, að ég flutti í þingbyrjun frv. til l. um að jafna aðstöðu skólafólks, sem sækja verður nám fjarri heimilum sínum. Strax kom í ljós, að málið naut eindregins stuðnings allra flokka á Alþ., a. m. k. ruku málpípur allra flokka strax upp og viðurkenndu þetta sem stórmál. Bráð nauðsyn væri að jafna hinn mikla fjárhagslega aðstöðumun, ef svo ætti ekki að fara, að menntun yrði forréttindi efnaðra nemenda einna. Ekki vakti málið minni athygli utan þings. Um það luku allir upp einum munni, að þetta væru orð í tíma töluð. Menntmrh. sagði, að málið hefði verið rannsakað af rn. og það væri skýrsla til um það, sem sé allt í lagi. Fékk þá málið ekki fulla afgreiðslu á Alþ. á næstu dögum eða vikum? Nei, ekki aldeilis. Það hefur legið í nefnd síðan og liggur þar enn, og þar á að drepa sjálft málið. En hér var um svo vinsælt og nauðsynlegt mál að ræða, að ekki var á það hættandi að sinna því engu. Þess vegna voru teknar 10 millj. kr. á fjárl. þessa árs í þessu skyni, og skal það viðurkennt, að það er strax betra en ekki. Þar með er vandinn viðurkenndur, og byrjunarskref stigið til lausnar honum. En þingleg afgreiðsla er þetta ekki á þingmáli. Ég tel nauðsynlegt að taka það fram, að þegar Magnús Kjartansson, Ingi R. Helgason og þeirra sálufélagar voru í óða önn við þann starfa á sínum tíma að lima Alþb. gamla í sundur, þá buðum við Björn Jónsson Lúðvík Jósefssyni að vinna með honum að því að endurskipuleggja vinstri hreyfingu í landinu. Þessu tók hann líklega í orði, en hafðist ekkert að. Í sama mund báru þeir Magnús Torfi Ólafsson og Karl Guðjónsson fram tillögu í framkvæmdastjórn Alþb., sem gekk mjög í sömu átt. En till. þeirra voru felldar af kommúnistaliðinu, Þjóðviljaklíkunni. Magnús og kompaní vildu halda gamla flokkskerfinu við í lengstu lög og mynda kommúnistaflokk við sitt hæfi, og svo gerðu þeir. Það er búið að fullreyna samstarf innan núverandi flokkakerfis á vinstra kanti stjórnmálanna, og það hefur ekki tekizt og tekst ekki. Þess vegna verður nýtt afl að koma til. Til þess að takist að skapa slíkt afl, er einasta leiðin sú, að Samtök frjálslyndra og vinstri manna eflist mjög. Kjósendur geta einir myndað þetta afl með því að taka til sömu ráða og kjósendur gerðu í I-lista kosningunum og í forsetakjörinu. Því vil ég undirstrika það, sem Björn Jónsson sagði í gærkvöld. Til þess að það nái saman, sem saman á í íslenzkum stjórnmálum, þarf og verður að sundra núverandi flokkakerfi. Og það getur aðeins gerzt með eflingu Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Þeir Lúðvík Jósefsson og Magnús Kjartansson hafa í þessum umr. talað fjálglega um sameiningarhlutverk Alþb. nýja. Út af því vil ég segja þetta við þá Lúðvík og Magnús: Þeir standa nú á rjúkandi rústum flokks, sem hét Sameiningarflokkur alþýðu, Sósíalistaflokkurinn, og þessar rústir eru svo sannarlega þeirra eigið verk, öllum öðrum fremur. Samstarf við þá og þeirra líka hefur verið reynt fyrr og síðar og gefizt öllum illa. Allir vita, að þessir menn sameina ekki eitt eða neitt. Enginn flokkur vill hafa samvinnu við þá. Öllum er ljóst, að þeir eru úr leik. Að lokum þetta: Tökum höndum saman um það um endilangt Ísland að setja brotasilfur vinstri flokkanna í sameiginlega deiglu lýðræðislegs sósíalisma, samvinnuhugsjónar og frjálshyggju, og steypum úr því volduga vinstri hreyfingu, er taki að sér hiklausa forystu fyrir sóknaröflum þjóðfélagsins. Þá vík ég að kosningahríðinni, sem fram undan er í sveitarstjórnarmálunum, og segi: Góðir samherjar. Gangið heilir hildar til og komið heilir hildi frá. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Út af því, sem Benedikt Gröndal sagði í sambandi við ræðu Ingvars Gíslasonar, vil ég segja þetta: Það, sem skiptir mestu máli, er að leysa verkefnin eins og þau eru á hverjum tíma. Það er ekki ábyrgðarlaust fleipur, þó að á það sé bent, að slíkt skorti í sambandi við námsmenn nú. Ingvar Gíslason beitti við það réttum rökum við stjórnvöld. Þannig á að vinna að verkefnunum og þannig eiga stjórnvöld að meta þá að verðleikum, sem benda þeim á verkefnin á þann hátt. Jón Þorsteinsson taldi í ræðu sinni í gær, að það væri í lagi, þó að launum hinna öldruðu og annarra tryggingaþega hefði verið haldið niðri, þar sem stjórnarliðum hefði einnig tekizt að halda niðri launum hjá þeim lægst launuðu. Út af ræðu landbrh., Ingólfs Jónssonar, vil ég segja þetta: Á þessum áratug er búið að láta bændur tvisvar sinnum fá lausaskuldalán. Sannar þetta ágæti afkomu þeirra, eins og ráðh. hélt fram? Ráðh. sagði, að bændur hefðu fengið hækkuð rekstrar- og afurðalán. Sannleikurinn er sá, að rekstrarlán eru að krónutali þau sömu og þau voru 1959. Afurðalánin hafa hins vegar fylgt svipuðu hlutfalli og þau fylgdu þá, eða um 67%. Vegna óðaverðbólgunnar eru það að sjálfsögðu fleiri krónur heldur en þá voru. Ráðh. sagði, að það hefðu aldrei verið betri skil í Búnaðarbankanum á lánum bænda en á s. l. hausti. Veit ekki hæstv. landbrh., að það þurfti að gera upp við Búnaðarbankann, áður en hægt væri að fá lausaskuldalán?Ætli það sé ekki samhengi þar á milli? Ráðh. var undrandi yfir því og hældi sér mikið af, að það væri meiri aðsókn að bændaskólunum núna heldur en var á kreppuárunum, þegar Íslendingar voru nærri helmingi færri en nú er. Ráðh. hældi sér af frv. því, sem lagt var fram hér í gær um lífeyrissjóð bænda. Þetta mál var flutt hér inn á Alþ. á árunum 1957 og 1958. Það var búið að semja frv. um þetta eða skila nál., þegar vinstri stjórnin fór frá. Það hefur tekið núverandi valdhafa allan þann tíma síðan að átta sig á því, að þetta væri gott mál. Ingólfur landbrh. sagði hér, að framsóknarmenn hefðu verið á móti Búrfellsvirkjuninni. Hann veit hins vegar, að allir framsóknarþm. greiddu atkv. með þeirri virkjun, þegar hún var hér til meðferðar á hv. Alþ. Hann veit einnig, ráðh., að Framsfl. hélt því fram, að það væri hægt að virkja við Búrfell, þó að álbræðslan kæmi ekki til. Fjmrh. talaði hér í kvöld og sagði, að skattvísitalan hefði ekki fylgt framfærsluvísitölunni fullkomlega. Rétt er nú það. En sannleikurinn er sá, að það er sama skattvísitala og var ákveðin 1967 gildandi enn þá, þótt það eigi að breyta henni í vor. Síðan eru búnar að verða tvær gengisbreytingar og öll sú verðhækkun, sem fylgdi í kjölfar þeirra. Skuldasöfnunina við útlönd ræddi ráðh. nokkuð, og hann talaði um geigvænleg eyðslulán, sem hefðu verið tekin á tímum vinstri stjórnarinnar, áður en viðreisn tók við. Það voru lánin, sem fóru til þess að byggja sementsverksmiðjuna, áburðarverksmiðjuna, virkja Sogið og virkja austanlands og vestan. Þetta kallar fjmrh. geigvænleg eyðslulán. En hann gleymdi að geta þess, að í lok ársins 1958 þurfti ekki nema milli 5 og 6% af útflutningstekjum þjóðarinnar til þess að greiða vexti og afborganir af erlendum lánum, en nú þarf um 15%. Ráðh. talaði um það, að þeir mundu sennilega snúa sér að því, ríkisstj.- menn, að kaupa smærri togara, eins og þeir felldu þó tillögu um í gær. Þetta er í samræmi við önnur vinnubrögð þeirra, eins og t. d. í fyrra, þegar þeir felldu tillögu frá okkur stjórnarandstæðingum um 350 millj. kr. til atvinnumála, en útveguðu svo þessa fjármuni í janúar. Ekkert er nema gott um það að segja, þegar þeir sjá að sér. Út af dreifingu raforkunnar á þessu ári vil ég segja það, að það var samstaða um það í fjvn. að knýja það mál áfram, og það hefur borið árangur. Ráðh. lét í ljós undrun sína yfir því, að við skyldum í stjórnarandstöðu flytja tillögur til útgjalda í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Það hefur nú verið svo, að þessi tillöguflutningur hefur ekki verið meira en 1–2% af heildarútgjöldum fjárlaganna. Hins vegar hafa umframtekjur á s. l. 10 árum verið yfir 3000 millj. kr. Þrátt fyrir það hefur verið greiðsluhalli hjá ríkissjóði, svo að hundruðum millj. kr. nemur, á síðustu þremur árum samfleytt. Ráðh, talaði um það, að stjórnarandstæðingar mundu gleyma erindi sínu, þegar þeir væru komnir í stjórnarstólana, þó að þeir ættu einhver góð áform, á meðan þeir væru í stjórnarandstöðu. Hér talaði sá, sem þekkti og reynsluna hafði. Árið 1958 talaði Magnús Jónsson af hálfu stjórnarandstöðu við 1. umr. fjárl. Þá sagði hann m. a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Það er áreiðanlega hægt að spara á mörgum sviðum. En það þarf í senn réttsýni og kjark til að gera slíkar ráðstafanir á viðunandi hátt. Án einbeittrar forystu fjmrh. á hverjum tíma er þess ekki að vænta, að andi sparnaðar og hagsýni ráði í ríkisrekstrinum.“ Hvernig hefur framkvæmdin á þessu verið hjá hæstv. fjmrh.? Síðan hann tók við fjármálastjórninni 1965, hafa fjárl. hækkað um 150%. Sparnaðarfyrirheitin, sem hann átti í tölusettum liðum úr nál. fjvn., er hann var formaður fyrir, hafa gleymzt. Til verklegra framkvæmda var varið áður yfir 20% af ríkistekjunum, nú er ekki varið nema 9% af útgjöldum fjárl. Vegna verklegra framkvæmda eru nú skuldir, sem nema um 1200 millj. kr. Og þá eru það nefndirnar. Ráðh. talaði um sóknarnefndir, skólanefndir og áfengisvarnanefndir. Hvernig var nú viðhorf þeirra ríkisstj.-manna á árinu 1960, þegar þeir voru að byrja viðreisnarstjórnina, til nefnda? Þá sögðu þeir þetta m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Nefndir eru margar í íslenzku þjóðfélagi og margar of dýrar. Sumir menn vilja jafna nefndum og ráðum við plágur Egyptalands. En hér þarf að hafa hóf á um fjölda nm., kostnað við nefndir og ævilengd þeirra.“ Nú óskaði ríkisstj. eftir því að fá tíma til ársins 1971 til þess að geta svarað því, hve margar nefndir störfuðu á hennar vegum árið 1969 og hvað var greitt í laun til þeirra. Hins vegar varð að samkomulagi, að ríkisstj. á að ljúka því verki á árinu 1970. Ekki kann ég skil á því, hvort nefndir og ráð á vegum ríkisstj. núna eru eitthvað í líkingu við plágurnar í Egyptalandi. Ekki er mér heldur ljóst, hvernig ríkisstj.-menn meta hugtakið að standa vel við fyrirheit, ef sparnaður þeirra í nefndaskipun er færður til tekna á þeim reikningi. En minna vil ég einnig á sparnaðarfyrirheitin, sem lögbundin voru 1968. Sparðatíningur var upp á 40 millj. kr., sem átti að spara. En í reyndinni fóru þeir sömu fjárlagaliðir um 106 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. Þetta eru staðreyndir um framkvæmd þeirra í sparnaði og hagkvæmni í ríkisrekstrinum. Svo kemur hæstv. forsrh. og segir: „Okkur hefur tekizt frábærlega vel.“ Í framhaldi af þessu vil ég minna á nokkur verkefni, sem ekki verður umflúið að veita fé til á næstu árum. Ég hef sýnt fram á það, hvað stjórnarstefnan hefur leikið ríkissjóð grátt. Ég nefni þar fyrst atvinnumálin. Forysta ríkisvaldsins, beinn eða óbeinn fjárstuðningur úr ríkissjóði, þarf þar að koma til. Ég minni á rannsóknir og vísindi, sem krefjast mikils fjármagns. Þjóðin getur ekki unað því að ganga aftur á bak í tryggingamálum, eins og gert er með afgreiðslu á tryggingunum á þessu þingi. Kaupmáttur ellilauna er nú minni en hann var fyrir nokkrum árum. Tryggingakerfið verður að nota í enn þá ríkari mæli en verið hefur til að jafna aðstöðuna í þjóðfélaginu. Hver trúir því, að þjóðin komist hjá því að auka fé til stuðnings við námsmenn? Enginn, sem metur samtíðina rétt. Við verðum að auka námslán, taka upp námslaun. Það verður að jafna aðstöðu æskufólks með beinum styrkjum, svo að búseta í landinu ráði þar ekki um, hvort æskufólk getur stundað nám eða ekki. Hver er sá, sem heldur því fram, að ríkisvaldið geti lokað eyrunum fyrir óskum íþróttamanna um fjárstuðning? Enginn, sem þekkir sinn vitjunartíma. En það, sem mestu máli skiptir þó, er það, að Alþingi og ríkisstj. taki á þessum málum eins og sæmir, af framsýni og fyrirhyggju, en láti ekki hrekja sig út í framkvæmdir með uppþotum og hálfgerðu ofbeldi, eins og nú er að gerast. Fálm, fyrirhyggjuleysi og handahóf einkennir framkvæmdir ríkisstj., eins og læknadeilan í fyrra, stofnun Menntaskólans við Tjörnina, gagnfræðadeildirnar, námslán nú, húsnæðismálafrv., kvensjúkdómadeildin, félagsheimilasjóðsfrv. og ótal fleiri mál sanna. Það er á rök, en ekki ofbeldi, sem ríkisstj. á að hlusta og hafa manndóm til að meta. Eitt af þeim málum, sem sýnir betur en flest annað, hvaða stefnu ríkisstj. fylgir í efnahagsmálum, er hækkun á söluskattinum. Með þeirri ráðstöfun er tekjuöflun ríkissjóðs færð frá þeim, sem hafa meiri fjárhagsgetu, til hinna efnaminni. Hér er um tilfærslu að ræða, sem nema mun þúsundum millj. kr. Að gera slíka ráðstöfun án þess að gera nokkra hliðarráðstöfun, svo sem að undanþiggja nauðsynjavöru söluskatti eða beita tryggingakerfi í auknum mæli í þágu þeirra efnaminni og barnmörgu fjölskyldnanna, er furðulegt. Þeir Alþfl.menn ættu að lesa sínar eigin ræður og fyrri forystumanna sinna um afstöðu til söluskatts sem tekjustofns frá 1950. Það gerði þeim ekkert til, þótt þeir vissu, hvernig Alþfl.-menn hugsuðu og töluðu þá, enda þótt ljóst sé, að þeir meta ráðherrastóla sína meira en afkomu láglaunafólks í þjóðfélaginu. Herra forseti. Þessu þinghaldi er senn að ljúka. Ýmislegt verður eftirminnilegt frá því fleira en það, sem ég hef upp talið, og það, að ríkisstj. felldi sitt eigið frv. Það, sem mér finnst einna athyglisverðast, er, hvað stjórnarstefnan virðir lítið félagsleg störf og félagslega samstöðu. Á þeirri lífsskoðun hennar er byggð aðförin að lífeyrissjóðunum. Hún metur ekki og virðir ekki, virðist ekki skilja þau félagslegu störf, sem þar eru að baki. Hún virðir ekki félagslegan rétt þeirra til að stjórna þessum fjármunum sínum. Sama skoðun liggur til grundvallar, er hún leggur niður byggingarfélög verkamanna með löggjafaratriði, sem auk þess orkar mjög tvímælis, þó að ekki sé meira sagt, og leggur verulega skatta á íbúa í hinum einstöku byggðarlögum og getur alveg útilokað hina fámennari og fátækari staði að njóta þeirra kjara, er lög um verkamannabústaði veita. Því hafa þeir gleymt, sem þóttust muna, að höfuðtilgangur með lögum um verkamannabústaði var að styðja þá, er minnst höfðu efnin. Ég nefni félagsheimilalöggjöfina. Ungmenna- og æskulýðsfélög hafa unnið og vinna enn þá ómetanlegt starf til menningar- og félagslegs þroska út um allt land, með byggingu og starfrækslu félagsheimila, með leikstarfsemi og með íþróttastarfsemi. Þessu fólki er ekki sýnd sú sjálfsagða kurteisi, að sýna því frv. til breytinga á lögum um félagsheimilasjóð, hvað þá að nokkur væri þar til kvaddur til ráða. Þó getur það ráðið um framtíð félagslegrar starfsemi þessara samtaka. Í því frv. er einnig réttur hinna, er minna mega sín, vanvirtur. Slík beiting valds, slík lítilsvirðing á samtökum fólksins, slík trú á rétt hins sterka, er ekki sú forysta, sem íslenzka þjóðin þráir eða þarfnast. Slík forysta býður ofbeldinu heim. Íslenzka þjóðin þarf að breyta um stjórnarstefnu. Hún þarf samstöðu um stefnu, sem byggir og verndar félagslega samstöðu fólksins. Það munu framsóknarmenn gera. - Góða nótt.