Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg þarf ekki að taka margt fram um frumvarpið. Nefndin er sammála um, að sjálfsagt sje að hækka aukatekjurnar, því að verðgildi peninga er mikið lægra nú en þegar lögin um aukatekjur voru sett 1911, eða það, sem fæst fyrir peninga, hefir stígið í verði. Auk þess hafa laun starfsmanna ríkisins mikið hækkað, og virðist því eðlilegt, að þeir, sem kaupa þurfa þessi verk þeirra, borgi einnig meira fyrir þau. Hækkun þá, sem frv. fer fram á, telur nefndin hæfilega mikla. Hún er að vísu ekki hlutfallslega jafnmikil og hækkunin á launum embættismanna, en nefndin álítur einmitt rjett að hafa hana minni, því að gera má ráð fyrir, að laun þeirra fari úr þessu lækkandi, dýrtíðaruppbótin minki. Gert er ráð fyrir, að tekjuaukinn, sem frv. þetta gefur, muni nema 30 þús. kr., og jeg er á því, að ekki sje hægt að afla ríkissjóði sanngjarnari tekjuauka á þessu þingi. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Nefndin mælir hið besta með frv. og leggur til að það verði samþykt.

Forseti (G. B.) Jeg legg til að málinu verði vísað til fjárhagsnefndar.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Friðjónsson) Þó að fjárhagsnefnd klofnaði í þessu máli, var það reyndar í bróðerni og á þann hátt, að jeg hugsa, að samvinna í nefndinni verði góð hjer eftir eins og hingað til. Það, sem á milli bar, ætla jeg líka að hafi tæplega verið eins mikið og ætla mætti af áliti minni hluta nefndarinnar. Jeg skildi það svo, að minni hlutinn væri ekki á móti því að afla ríkissjóði tekna af tóbaki, en hann vildi ekki gera það á þennan hátt, heldur með auknum tolli. Hvort meðnefndarmenn mínir í meiri hlutanum geta gengið inn á þá braut, veit jeg ekki, en fyrir mig get jeg sagt, að mjer þykir tóbakstollurinn, eins og hann nú er, eitthvert allra ósanngjarnasta skattgjald, sem þjóðin á við að búa, og því jeg alls ekki fært að auka hann. Og jeg tel þetta frv. einmitt fram komið til þess að reyna að fá meiri tekjur af tóbakinu, án þess að útsöluverðið lækkaði, því að mín ætlun er, að sá tekjuauki, sem landið fær af þessu frv., eigi frekar að koma frá því, sem sparast á verslunarútgjöldum en frá verðhækkun í útsölu. Jeg lít svo á, að samfara framkvæmd slíkra laga og hjer er gert ráð fyrir verði að koma reglugerð um hæfilega álagningu smásalanna, og að úr þeirri átt komi einkum hinar áætluðu tekjur. Annað, sem kom til tals í nefndinni, var um áfengi, sem flutt er inn til iðnaðar. Jeg leit þar á eins og minni hlutinn, að hæpið væri að leggja mikinn toll á það áfengi. Á annað þarf jeg ekki að minnast, áfenginu viðkomandi. því að innan nefndarinnar varð samkomulag um að fá lyfjanefndinni áfengið til umsagnar. Aðalágreiningurinn er um það, hvort ganga eigi inn á einkasölubrautina. Því er minni hlutinn algerlega mótfallinn. Jeg get sagt það, að jeg er fylgjandi frjálsri verslun, eins og nú standa sakir, í aðalatriðunum. En undantekningar get jeg vel hugsað mjer frá þessari meginreglu. Jeg álít t. d. alveg rjettmætt, að ríkið taki í sínar hendur einkasölu á vörutegundum, sem þegar áður er komin einokun á, eins og nærri lætur, að hjer sje nú á steinolíu. Sama vil jeg telja að gildi, eða geti gilt, í þeim tilfellum. þegar ríkið vill afla sjer sjerstaklega mikilla tekna af einhverri vissri vöru, eins og hjer er um að ræða. Jeg get enn fremur hugsað mjer fleiri tilfelli, þar sem rjett væri að reyna þetta, eins og t. d. það. er hjer lá fyrir á þessu þingi. um einkasölu á kornvöru. Yfirleitt lít jeg á einkasöluhugmyndina svo, sem hún sje á tilraunastigi, og að rjett sje að reyna hana, en eigi í stórum stíl í fyrstu. Eftir fenginni reynslu mundu þá síðari tímar haga sjer, ganga áfram eða aftur á bak, eftir því seni reynslan benti til. Jeg vil að eins minnast á tekjurnar, sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður fái eftir þessu frv. Eftir frv. stjórnarinnar eru þær áætlaðar 200 þús. kr., áður en kostnaður er dreginn frá. En í frv., eins og það kemur frá Nd., er álagningin hækkuð um þý, og ættu þá tekjurnar, samkvæmt því, að vera kringum 300 þús. kr.; þar frá dregst svo kostnaður. Um þennan útreikning hefi jeg ekkert frekar að segja.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Áður en jeg fer að tala um efni þessa máls, verð jeg að biðja hæstv. forseta að taka ekki hart á mjer, þótt það, sem jeg segi, hafi meira 1. eða 3. umr. blæ. Það er sem sje orðin nálega venja hjer í þessari háttv. deild að tala ekkert, eða lítið, við 1. umr., og þess vegna er ekki hægt að komast hjá að tala alment um málið við 2. umr., og allra síst í þessu máli, þar sem engar brtt. liggja fyrir frá minni hlutanum. Minni hl. hefir ekki getað orðið sammála meiri hlutanum í aðalatriðinu, það er, hvort frv. þetta eigi fram að ganga eða ekki. Hins vegar hafa báðir nefndarhlutarnir komið sjer saman um að fella vínið burtu. Þó að þetta frv. sje eitt síns liðs, þá er það hlekkur í allstórri einokunarkeðju, sem stefnir að því að koma versluninni undan frjálsri samkepni, sem tryggir framþróun verslunarhæfileika landsmanna, inn í kyrstöðuástand, þar sem öll framtakssemi, aukið víðsýni og viljaþrek manna visnar og verður að engu. Samfara þessu er opin leið til allskonar siðleysis, samfara pólitískri afturför, sem af þessari stefnu getur leitt fyr eða síðar. Á yfirborðinu er látið líta svo út, að þetta sje gert út úr neyð, til þess að útvega þurfandi ríkissjóði auknar tekjur. En ef það væri eina ástæðan, þá hlyti stjórnin að hafa getað fallist á, að tekjurnar af þessum vörum mætti fá með öðru móti, svo góð rök hafa verið færð fyrir því, bæði innan þings og utan, að alt eins hægt væri að ná þeim með tolli. Vísa jeg í þessu sambandi til brjefs Verslunarráðs Íslands 21. febr. þ. á. til þingsins, og umræðnanna í Nd. Verslunarhæfileikar og þekking landsmanna í verslun er enn í bernsku, og hefði því ekki veitt af, að þeir hæfileikar hefðu mátt þróast í friði áfram, þangað til verslunarstjettin hefði staðið jafnfætis við aðrar þjóðir í þekkingu og framtakssemi á þessu sviði. Það er ekki heldur von, að þessi þjóð sje langt komin í þroskanum á þessu sviði, því ekki eru liðin nema um 67 ár síðan verslunin var gefin frjáls. Það verður því ekki sagt um þekkingu Íslendinga á verslun, eins og segja má um þekkingu þeirra á sjómensku og landbúnaði, að hún sje hold af þeirra holdi. Verslunaránauð vors einvalda konungs var vitanlega rekin, á þeim tíma, í besta tilgangi. Það var skoðun vitrustu manna þá, að sú verslun væri landinu hollust. En sú skoðun reyndist röng, eins og reynslan hefir sýnt. Jeg efast ekki um, að núverandi stjórn álíti það sama, eins og einvaldskonungur vor þá, en jeg efast ekki heldur um, að sú skoðun muni reynast skökk. ef nokkur reynsla fæst á því. Jeg held, að það sje jafnvel að fara úr öskunni í eldinn, ef stofna á nú til nýrrar einokunarverslunar. Það mun reynast því skaðlegra sem valdið yfir slíkri verslun er nær oss. Og á þeirri braut verður fjármálaþekkingarleysið og þróttleysið aðalþröskuldurinn. Vil jeg að eins benda á sem dæmi, að vjer erum ekki enn farnir að skilja muninn á tölu-endurskoðun og fullkominni endurskoðun (Kritisk Revision) á fjárhagsfyrirtækjum, endurskoðun, sem rannsakar stjórn og rekstur fyrirtækjanna. Þannig eru 2 aðalpeningastofnanir landsins settar, að þær hafa 2 töluendurskoðendur hvor, sem eiga að leita að, hvort starfsmenn bankanna hafi ekki vanreiknað t. d. 2 aura á þessum stað eða hinum. Það er öll endurskoðunin. Hitt er alls ekki endurskoðað, hvernig stjórn bankanna fer að, eða hvernig bankarnir eru reknir. Það eina, sem menn vita um, er, ef þeir fara beinlínis í strand. Þegar þessu er þann veg farið, þá eru bankastjórarnir fullkomlega einvaldir. Þegar maður lítur á sjálft stj.frv., 5. gr., þá stendur þar, að ráðherrann skipi „2 menn til að hafa á hendi endurskoðun allra reikninga verslunarinnar“. Það eru þessir gömlu tölu-endurskoðendur. En þar er ekki minst á það, að nokkur maður eigi að rannsaka stjórnsemina eða rekstur fyrirtkisins, heldur aðeins reikningana. Nei, hjer á að skapa nýja einveldis-holu, sem engin mannleg vera hefir tækifæri til að athuga, hvort sje vel eða illa rekin, eða hvernig hún beitir einveldi sínu. Jeg segi þetta ekki stjórninni til áfellis, heldur til að sýna fram á, að vjer erum ekki enn undir það búnir að elta stórþjóðirnar í slíkum málum, því að þær hafa vitanlega öll skilyrði til að láta svo verulegt eftirlit fara fram með slíkum stofnunum, og alveg ábyggilegt eftirlit. Og í slíkum löndum er ennþá stjórn, sem menn verða að taka tillit til. Það er mjög líklegt, að stjórnin hafi ekki gert sjer næga grein fyrir kostnaðinum við þennan verslunarrekstur. Tóbaksvörur eru mjög vandgeymdar, og sína aðferðina þarf við hverja. Þannig þarf að geyma vindla við jafnan hita, sem munntóbak og rjóltóbak þolir ekki. Vindla þarf iðulega að umstafla. Reyktóbaki hefir mönnum hjer ekki tekist að halda óskemdu í 6 mánuði. Það geta því ekki nema fagmenn átt við slíka geymslu á hverjum geymslustað. Annars getur varan orðið óseljanleg. Þar sem minni hlutinn leggur til, að frv. nái ekki fram að ganga, er engin ástæða til að tala um einstakar greinar þess. Leyfi jeg mjer að vísa til nefndarálitsins að öðru leyti. Þar er tekið fram, að minni hlutinn fallist á að fella spíritussöluna úr þessu frv. Jeg skal að endingu taka fram, að flest sem jeg hefi hjer sagt, hefi jeg sagt fyrir minn eigin reikning, án þess að hafa borið það undir hinn hluta minni hlutans, því að mig langaði til að setja fram mína skoðun á máli þessu. Jeg vona, að hin háttv. deild muni ekki vilja ganga lengra í einokunaráttina en þegar er orðið. Hjer er nú einkasala á steinolíu. Þau lög voru einungis samþykt sökum þess, að einokun var þegar orðin á þessari vörutegund. Annars hefðu þau aldrei verið samþykt. Mjer virðist, að þjóðin ætti fyrst um sinn að láta sjer nægja að hafa einkasölu á steinolíu. Spreyta sig á því og sjá hvernig það reynist, og bæta þá við fleiri vörutegundum, ef það skyldi reynast vel.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Friðjónsson) Það var eitt atriði háttv. minni hl., sem jeg vildi einkum minnast á, og það er samanburðurinn á einkasölunni og gömlu einokuninni. Á þessu tvennu er mikill munur. Ágóðinn af einokuninni gömlu rann allur út úr landinu, en af þessari einkasölu rennur hann í ríkissjóð og til almennings þarfa. Að öðru leyti er ekki mikil ástæða til að svara því, sem háttv.þm. (B. K.) sagði. Hann lagði áherslu á, að ef versluninni væri komið í þetta horf, þá mundi hljótast vanblessun af því. Þetta er að eins spádómur, sem mjer virðist lítið gerandi með, enda er hægurinn hjá að kippa öllu í liðinn aftur. ef illa fer. Hann tók það fram, að mikill vandi væri að geyma tóbak svo, að það skemdist ekki. En jeg hugsa að starfsmenn ríkisins geti leyst þann vanda af hendi álíka og einstakir kaupsýslumenn. Einnig sagði hann, að endurskoðun mundi verða mjög ábótavant, ekki síður en hingað til; það væru að eins endurskoðaðir reikningarnir en ekki starfsrækslan, og mætti því til samanburðar nefna endurskoðun landsverslunarinnar. Þetta er ekki rjett, því að fyrst og fremst hefir stjórnin heimild til að láta endurskoða starfsræksluna, engu síður en sjálfa reikningana, og eflaust mundi hún setja reglur þar að lútandi.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg stend illa að vígi með að taka þátt í umræðum, af því að jeg gat ekki verið viðstaddur frá byrjun, og heyrði því ekki nema seinni hlutann af ræðu háttv.frsm. minni hl. (B. K.), og mun jeg því verða að láta mjer nægja að svara því, er jeg heyrði, og svo nefndarálitinu. Minni hlutinn telur þetta frv. algerða stefnubreytingu í skattamálum, og það alvarlega. Það sje byrjun á einokun. Það er þá einokun nokkuð víða, og mætti þar til nefna Svíþjóð, Frakkland, Spán, Austurríki, Ítalíu og fleiri lönd. Það er nú erfitt að trúa því, að þetta sje skoðun háttv. minni hl., og öllu líklegra virðist, að þetta sje ekki nema tilraun til að slá á strengi, sem illa hljóma í eyrum manna. Þessu máli hefir verið hreyft á mörgum þingmálafundum í flestum kjördæmum, og hafa ekki risið veruleg mótmæli á móti þessu, nema á örfáum stöðum. Það nær því engri átt að halda því fram, að mál þetta sje ókunnugt alþjóð, enda er það einfalt mál. Til að skýra það þarf ekki annað en spyrja kjósendur, hvort þeir vilji einkasölu á þessum vörum eða ekki. Vitaskuld er hægt að vefja þetta í þær umbúðir, að hið sanna komi ekki í ljós, heldur líti svo út sem einoka eigi alla verslun, en það hefir aldrei verið og verður aldrei minn tilgangur. Sú viðbára, að hætt sje við, að illa veljist maður til að standa fyrir versluninni, er einskisverð. Vitaskuld getur valið mistekist. Alt getur mistekist. En það fer þá að verða fátt, sem hægt er að ráðast í, ef æfinlega á að vera trygging fengin fyrirfram um að mistök sjeu útilokuð. Það er oft svo, að stórtjón getur hlotist af, ef mistök verða, en það er ekki hætt við allar framkvæmdir fyrir því. Háttv. frsm. minni hl. (B. K.) talaði um, að endurskoðun reikninga verslunarinnar myndi verða ófullnægjandi. Jeg held að jeg megi fullyrða, að þessu ákvæði sje eins fyrirkomið í lögunum um einkasölu á steinolíu, og var hann þó ráðherra, er þau voru borin fram hjer á þingi. Það er auðvitað, að stjórnin hefir heimild til að láta gagnrýnisendurskoðun á reikningumverslunarinnar fara fram þegar henni sýnist nauðsynlegt, og þarf alls ekki að taka það fram í lögum. Það er broslegt að heyra það af vörum háttv. minni hluta, að svo erfitt sje að geyma vindla og tóbak, að landsverslun muni ekki geta það. Það er broslegt fyrir þá, sem daglega ganga fram hjá fjölda búðarglugga hjer í bænum, þar sem vindlar og tóbak er í hrúgum við rúðurnar, þar sem hiti og kuldi kemst mjög vel að, en jeg veit ekki til að það skemmist. Jeg hefi sjálfur geymt tóbak, bæði vindla og reyktóbak, lengur en sex mánuði, án þess, að það hafi skemst minstu vitund. Háttv. minni hluti sagði enn fremur um steinolíulögin, að rjett væri, að tilætlunin hefði verið að reyna þau fyrst. Jeg var frsm. þeirra í Nd. á sínum tíma, og veit því vel, að tilgangur nefndarinnar þar var að fá reynslu á einkasölu á einni vörutegund, en það hefir ekki verið hægt að útvega sjer þessa reynslu, vegna styrjaldarinnar undanfarið. Það sýnist því ekkert vera á móti því að taka tóbak í staðinn og reyna það. Jeg verð að segja það, að mjer þótti það glæsilegt að geta náð um 14 milj. kr. tekjum með þessu frv., með einkasölu á tóbaki og víni, án þess, að þessar vörur hækkuðu neitt verulega í verði. Að sönnu hefir þessi hugmynd mín þegar verið skemd til muna, en þó ekki svo, að jeg vilji ekki halda frv. fram. Það er undarlegt, að ekki skuli mega leggja á spíritus hjer á landi eins og annarsstaðar, og í háttv.Nd. hefi jeg sýnt fram á, að álagning, eins og frv. gerir ráð fyrir, mundi sama og engu muna sjúklinga. Vísa jeg til þessara ummæla. Jeg segi þetta til að verja frv., en eigi til að ráðast á brtt. nefndarinnar, sem líklega væri árangurslaust, þótt jeg reyndar viti, að það eru margir, sem gjarnan vildu halda frv. fram óbreyttu.

Frsm. minni hl. (Björn Kristjánsson) Það eru að eins örfá orð. Frsm. meiri hl. (S. F.) taldi það óvarlegt að hækka toll á tóbaki, og gekk út frá því, að þeim tekjum væri hægt að ná með einkasölu. En hjer er eins að gæta, að við einkasölu mundi varan hækka að mun. Því er nú svo farið, að flestir stærri kaupmenn fá vöruna beint frá verksmiðjunum, milliliðalaust, og legðist þá þannig á vöruna 15–20% í aukakostnað. Það er fátt, sem jeg kæri mig um að svara hæstv. fjrh. (M. G.) Hann talaði um „monopol“-lönd. Reyndar hafði jeg sjálfur minst á þau, í því sambandi, að ekki væri ástæða fyrir okkur að elta þau. Við erum fámennir, og aðstaðan er alt öðruvísi hjá okkur en annarsstaðar. Hann sagði, að það hefði verið borið undir fjölda marga þingmálafundi. Í mínu kjördæmi var það borið undir 4 fundi, á þann hátt, sem hann sjálfur talaði um, og vildi enginn þeirra ríkiseinokun, og kom það ljóst fram á öllum fundunum. Þetta hefir ekki reynst svo einungis í ár, heldur og á fundum undanfarandi ára, þegar á það mál hefir verið minst. Jeg get því miður ekki sagt um, hve víða slíkt hefir átt sjer stað, því að jeg hefi ekki lesið þingmálafundargerðirnar, en jeg get ímyndað mjer, að það sje víðar, því að í mínu kjördæmi var engin „agitation“ á móti, og kom álit manna því frjálst fram. Hæstv. fjrh. (M. G.) er bjartsýnni en jeg, þar sem hann heldur, að hægt sje að fá hæfa menn í þessar stöður. En við erum fátækir að mönnum og höfum ekki þekkingu á verslun, því að við höfum einungis verslað í 67 ár, og þar að auki óttast jeg, að slíkar stöður verði veittar í pólitísku augnamiði, fremur en með tilliti til hæfileika mannsins. Það er rjett, sem hann sagði um það, að stjórnin hefði heimild til að láta endurskoða eftir því, sem hún vildi, en jafnvíst er það, að alveg er vanrækt að nota þá heimild. Þar ber raun vitni, því að aldrei hefir verið litið eftir þeirri stofnun, sem nú er rekin af landsins hálfu. Um rekstrarkostnaðinn skal jeg ekki deila. Um það er ekki hægt að segja með vissu, hvorki af eða á, en jeg er hræddur um, að hann mundi verða meiri, eins og við allan opinberan rekstur, heldur en hjá kaupmönnum, sem einungis draga að sjer smátt og smátt, eftir þörfum. Jeg hefi svo ekki meira um þetta að segja. Jeg tek það fram, að jeg er andstæður þessari einokun, af því að jeg er á móti einokun yfirleitt, en þetta er einn hlekkur í einokunarkeðjunni.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg tek undir með háttv. minni hlutanum, að opinberuni rekstri verði að fylgja „kritiskt“ eftirlit, og þess verði að krefjast með lögum. Jeg skal ekki þræta um, hvort stefna þessi hefir mikið fylgi eður eigi, því að sitt segir hver, en hitt er víst, að hún hefir lítið fylgi þar, sem jeg þekki til. Með því er þó alls ekki sagt, að rjett sje að vera á móti henni. Í mínum augum er aðalatriðið: Hvað höfum við upp úr þessu? Áætlun stjórnarinnar hlýtur að breytast, þar sem áfengið er tekið burt. Jeg hefði óskað, að háttv. meiri hluti hefði nú komið fram með greinargerð, er gerði mönnum ljóst, hve miklum tekjum þeir byggjust við. Því að vitaskuld verða menn, eins og mi er ástatt, að hugsa sig tvisvar um, áður en þeir kasta burt tekjuaukafrv. í því trausti að slík greinargerð komi fram fyrir 3. umr., mun jeg greiða frv. atkvæði mitt að þessu sinni.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Friðjónsson) Jeg skal taka það fram, viðvíkjandi greinargerðinni fyrir því, hve mikið mundi hafast upp úr þessu, að jeg vísaði til stjfrv. Þar eru áætlaðar tekjur af tóbaki 63,571,00 kr., og af vindlum og vindlingum 142,560,00 kr., eða til samans rúmar 200 þús. kr. En þess má geta, að Nd. hækkaði álagninguna um rúml., 1/3, svo að nú er gert ráð fyrir rúmum 300 þús. kr., en frá því dregst svo kostnaðurinn. Önnur skilríki hefi jeg ekki, og jeg býst við, að hv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) hafi spurt vegna þess, að hann hafi ekki haft stjfrv. við hendina.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. frsm. minni hl. (B. K.) óttaðist það mjög, eftir orðum hans að dæma, að forstaða þessarar tóbaksverslunar mundi verða gerð að pólitískum bita, en við það get jeg ekki verið hræddur, jafnvel þótt jeg viðurkenni möguleikann á, að stjórn kunni að misbrúka stöðu sína. En ef ekki er gerlegt að leggja út í fyrirtæki, sem fyrirsjáanlega mun borga sig, einungis fyrir þá sök, að komið gæti fyrir, að forstaða þess yrði veitt manni af pólitiskum ástæðum, þá held jeg að fátt sje gerlegt. Og jeg er ekki minstu vitund hræddur við þetta fyrir mitt leyti. Hins vegar býst jeg ekki við, að háttv.þm. (B. K.) hafi meint þetta til mín. Gagnvart ummælum háttv.þm. (B. K.) um, að við kynnum ekki að versla, þá vil jeg halda því fram, að við kunnum það, en ef svo væri ekki, þá væri einmitt sjálfsagt að taka upp algerða einokun.  (B. K.: Erum að læra það, en það er ekki fullært)  . Háttv. þm. (B. K.) sagði, að þetta einkasölufrv. væri liður úr einokunarkeðju, sem stjórnin vildi koma á, en því neita jeg ákveðið. Þetta frv. er einungis komið fram til þess að afla landinu tekna. Lyfjasölufrv. er flutt að tilhlutun landlæknis, einungis frá heilbrigðislegu sjónarmiði, en kornvörufrv. til þess að tryggja landbúnaðinn. Þetta einokunarhjal er því draugur, sem hjer með er algerlega kveðinn niður. Fyrirspurn háttv.þm. Sunnmýlinga (S. H. K.) mun jeg reyna að svara við 3. umræðu.

Sigurður Eggerz Jeg skal lýsa ánægju minni yfir því, að vínið hefir verið tekið út úr frv. þessu, því að á það lagði jeg mikla áherslu, og finn jeg eigi ástæðu til að fara frekar út í það, þar sem líka 2 háttv. nefndir hafa fallist á það. En það var þetta frv. um einkasölu á tóbaki, sem jeg vildi fara örlítið frekar út í, þrátt fyrir það, þótt háttv.frsm. minni hl., 2. þm. G.-K. (B. K.) hafi gert það vel. Jeg skal þá fyrst snúa mjer að því, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að það væri hart, ef það yrði þessu frv. að fótakefli, að efasamt væri, hvort hægt væri að skipa nógu færan mann til þess að standa fyrir þessari stóru tóbaksverslun. - En það er nú svo með þetta, eins og alla einokun, að mjög mikið vald er lagt í eins manns hendur, og það viðurkenna allir, að mikil hætta er á ferðum, ef valið mistekst, og slíkt getur altaf komið fyrir. En sje um frjálsa verslun að ræða, þá dregst sá aftur úr, sem ekki þolir samkepnina, og slitnar að lokum aftan úr lestinni. Hvað snertir geymsluna, þá er það vitanlegt, að mjög verður að vanda hana, þegar um svona stóra heildsölu er að ræða. En það er öðru máli að gegna með smásöluna, því að þá þarf venjulega ekki að geyma vörurnar nema tiltölulega stuttan tíma. - Jeg skal geta þess, að jeg er ekki einungis á móti þeim ástæðum, sem færðar eru fram fyrir frv. þessu, heldur og að jeg er á móti einkasölu alment. - Jeg tel því mjög efasamt, hvort ástæða sje til að víkja frá hinni almennu, frjálsu samkepni, inn á þessa einokunarbraut, þegar líka engar líkur eru til þess, að ríkissjóður fái meiri tekjur með þessu fyrirkomulagi en með því að halda gömlu tollleiðinni. - Líka veit enginn um þann kostnað, sem þessi verslun hefir í för með sjer. - Tollleiðin er líka miklu einfaldari. Jeg sje því enga ástæðu fyrir því, að rjettara sje að fara hina leiðina, og því fremur, sem stjórnin á mjög erfitt með að segja, hvað á henni græðist, því að vitanlega kemur það undir innkaupum, og svo því, hvernig versluninni er stjórnað o. fl. - Af þessu leiðir, að frv. þetta getur alls ekki talist nauðsynlegt af því, að það tryggi ríkissjóði tekjur. - Líka má segja, að engin ástæða hafi verið til að samþykkja kornvörufrv. fyrir þá sök, að það væri til tryggingar fyrir landbúnaðinn, því að hann mátti tryggja á ýmsan annan hátt. Hið sama er og að segja um lyfin. Það var sniðugt hjá hæstv. fjrh. (M. G.) að halda því fram, að þessi frv. væru ekki komin fram af einokunarstefnu hjá stjórninni, því að ómögulegt er annað að segja en að hæstv. stjórn standi á einkasölugrundvellinum, og þetta kemur best fram í korneinkasölufrv. - Jeg skal svo eigi fara frekar út í þetta mál. Jeg hefi bara sagt þetta til þess að sýna fram á, að þetta frv. er ekki komið fram einungis af þeim ástæðum, að það eigi að auka tekjur ríkissjóðs.

Jóhannes Jóhannesson Það er að eins eitt atriði, sem jeg vildi minnast á, og jeg hefi ekki heyrt hreyft, það er rekstrarfje það, sem reka á þessa verslun með. Í 3. gr. frv. stendur, að stjórninni sje heimilt að taka lán til rekstrar þessarar verslunar. Jeg þykist nú sjá, að hið íslenska ríki þurfi að taka lán til annars, ennþá nauðsynlegra en reka verslun. Jeg vil því spyrja hæstv. stjórn, hvort hún geti útvegað fje, ekki að eins til hins óumflýjanlega, heldur og til að reka þessa verslun. Mjer finst mjög varhugavert að banna innflutning á tóbaki árið 1922, nema því að eins, að stjórnin hafi nægilegt fje til verslunarrekstrarins. Jeg er yfirleitt mótfallinn einkasölu, því að jeg tel frjálsa verslun hið hollasta. En fjárhag ríkisins er nú svo farið, að jeg gæti gengið á svig við þessa skoðun mína, ef um fjárvon er að ræða af þessu frv. stjórnarinnar, og stjórnin treystist til þess að hafa nægilegt fje til verslunarrekstrarins. Annars tel jeg mjög varhugavert að banna öðrum innflutning á þessum vörutegundum.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) var mjög ánægður yfir því, að ákvæðið um vínið hefði verið felt burt úr frv. En jeg get þá ekki skilið, hvers vegna samviska þessa háttv þm. (S. E.) hefir hingað til getað þolað það, að ríkissjóður hefir tekið toll af víni og spíritus, því að eðlismunur getur ekki á því verið, hvort peningar koma í ríkissjóðinn vegna söluhagnaðar eða tolls á sömu vöru. Það er einkennilegt, að bannsamviskan slær nú fyrst háttv.þm. (S. E.). Mín skoðun er sú á þessu máli, að bannmálinu væri unnið þarft verk með því að taka vínsöluna í hendur ríkisins, og jeg veit, að margir bannmenn líta svo á. Það er harla kátleg ástæða gegn frv., að það sje svo vandasamt að versla með tóbak, að vart sje ætlandi, að nokkur maður sje til þess fær. Hjer þarf að eins að benda á, að hver strákur telur sjer fært hjer að setja upp tóbaksverslun. Það má vel vera, að hægt væri að hækka tollinn enn, en ekki er jeg viss um það, og víst er um það, að síðast þegar hann var hækkaður, þótti hann svo hár, að ófært mundi að hækka. Og þess ber að gæta, að þeim mun meir, sem hann yrði hækkaður, því örðugra mundi það verða að verjast tollsvikum, að minsta kosti hefir oftast viljað verða sú reyndin á, þar sem um tollaðar vörur er að ræða. Þá kvartar háttv.þm. (S. E.) undan einokunartilhneigingu stjórnarinnar og segir, að einkasala á korni sje óhæf vegna þess, að því sama, sem ná hafi átt með henni, megi ná með ýmsum öðrum aðferðum. Tilætlunin með þessu var nú sú, að bjarga landbúnaðinum, en það hefir verið reynt síðan land bygðist, en ekki fundist örugt ráð. Nú segist hv. 2. landsk.þm. (S. E.) hafa ótal ráð, og skora jeg þá á hann að benda á eitt þeirra, og er það ekki mikils krafist fyrst ráðin eru ótal. En ætli honum verði ekki samt skotaskuld úr þessu? Og þegar þessi háttv.þm. (S. E.) er að fjargviðrast yfir einokunarstefnu stjórnarinnar, þá getur mjer ekki annað en dottið í hug lögin um einkasölu á steinolíu og afstaða hans til þess máls. Viðvíkjandi fyrirspurn háttv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) skal jeg láta þess getið, að jeg hafði aðallega hugsað mjer að nota varasjóð landsverslunarinnar til þess að reka með þessa verslun. Landsverslunin dregur nú óðum saman seglin, og á varasjóð, sem til þess mætti nota. Ef það fje skyldi ekki hrökkva, þá er ekki annað fyrir hendi en að taka lán, en að því mundi aldrei mikið kveða, því að allar stærri tóbaksverslanir erlendis eru vanar að gefa 6 mánaða „credit“. Ef einhver er hræddur um, að lög um þetta verði til þess, að meira verið flutt inn í landið af tóbaki, þá tel jeg það fjarri sanni. Það ætti aldrei að verða meiri innflutningur og gjaldeyrisekla af þessu, þótt stjórnin taki að sjer verslunina, en þótt hún sje í höndum einstakra kaupmanna. Það ætti einmitt miklu fremur að verða hægara að takmarka innflutninginn, ef hann er í höndum stjórnarinnar.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg get verið þakklátur hæstv. fjrh. (M. G.) fyrir hans góðu undirtektir að koma með verulega rekstrar- og stofnkostnaðaráætlun til 3. umr. Það er engu síður þörf á þeim áætlunum en tekjuáætlun. Þá er og annað, sem mjer finst mönnum hafa láðst að minnast á hjer, en það er kaup forstjóra verslunarinnar. Að jafnaði, þegar ræða er um skipun manns í einhvern starfa, verður háttv.þm. skrafdrjúgt um þetta atriði, og furðar mig því stórum á því, er hjer þykir ekki hlýða að gera svo mikið sem minnast á það. Yfirleitt þykir mjer hjer vera stór brestur á, um áætlun stofns- og rekstrarkostnaðar þessa fyrirtækis. Get jeg ekki verið þakklátur háttv.frsm. meiri hl. (S. F.) fyrir afrek nefndarinnar í þeim efnum. Jeg tel það mjög æskilegt, að meiri hl. nefndarinnar gerði sjálfstæða kostnaðaráætlun um þetta mál, svo hægt verði að skoða það frá sem flestum sjónarmiðum. Er sjerstök ástæða til að óska þess, að háttv. meiri hl. geri nánar grein fyrir þessu máli, úr því sá nefndarhlutinn ræður háttv. deild til að ganga að þessu. Það er ekki eins mikil ástæða til þess, að minni hl. geri þetta, en þó væri það einnig æskilegt. Þó að hjer liggi fyrir nokkrar tölur frá stjórninni, þá er ekki hægt að byggja mikið á þeim, þar sem alt er hjer enn í graut, og tóbaksverslunin í sambandi við áfengisverslunina. Að mínu áliti hefir því engin fullnægjandi greinargerð komið hjer fram ennþá.

Sigurður Eggerz Jeg ætla mjer ekki að þreyta háttv. deild með því að tala frekar um bannið. Hæstv. fjrh. (M.G.) beindi til mín þeirri fyrirspurn, hvað jeg vildi láta gera fyrir landbúnaðinn, úr því að jeg sæi ótal leiðir honum til hjálpar. Það kennir hjer misskilnings hjá hæstv. fjrh. (M. G.). Jeg sagði aldrei, að jeg sæi ótal leiðir honum til bjargar, en hitt sagði jeg, að eins vel mætti fram koma við hann þeirri hjálp sem fyrirhuguð væri, með frjálsri verslun eins og með einokun, því að hún hefði sjaldan orðið til allmikilla þrifa hjer á landi. Þá mintist hæstv. fjrh. (M. G.) á steinolíulögin og afstöðu mína til þeirra. Jeg hlýt að minna hæstv. fjrh. (M. G.) á það, að þá stóð alt öðruvísi á en nú. Þá var einokun fyrir, knúin fram af nauðsyn, og í því máli varð þá að fara eftir reglunni alkunnu: „Með illu skal ilt út reka“. Það var, með öðrum orðum, neyðarúrræði á ófriðartímum, sem þar var um að ræða. Hvað annars kostnaðinn snertir, þá er það ekki svo auðvelt, að svo stöddu máli, fyrir nefndina að leggja fram ítarlega kostnaðaráætlun, en hinsvegar er auðsætt, að ómögulegt er að reka þessa verslun, nema með talsverðu fjármagni, sem verja yrði bæði til tryggingar og rekstrar versluninni. Og þegar hægt er að afla ríkissjóði talsverðs fjár með sköttum, án þess að leggja út í nokkurn aukakostnað, þá á jeg bágt með að sjá, að nokkur ástæða sje til þess að velja þessa leið, nema það sje að eins markmiðið að þrengja þessum einokunarófögnuði upp á þjóðina. Jeg veit, að það verður ekki hjá því komist að taka talsvert lán handa landinu, til þess að geta klofið hinar brýnustu nauðsynjar, en með það fje verður að fara mjög gætilega. Og jeg verð að telja það mjög varasamt, á svo erfiðum tímum, að ráðast, að nauðsynjalausu, í fyrirtæki eins og þetta, sem binda verður í mikið fje, og tel jeg það eitt næga ástæðu til að fella frv., þótt einokunin kæmi þar alls ekki til greina. Þá kemur það atriði einnig til sögunnar, að herða yrði á tollgæslunni. En jeg verð að játa það, að í því efni er jeg búinn að öðlast svo mikla reynslu, að jeg þykist geta fullyrt, að langt verði þangað til tollgæsla hjer á landi kemst í það horf, að hún reynist einhlít. Hæstv. fjrh. (M. G.) benti á það, að hægt yrði að nota varasjóð landsverslunarinnar til að reka með þessa verslun, en jeg hygg, að þessa fjár þurfi einhversstaðar frekar með. Jeg ætla svo ekki að eyða fleiri orðum um þetta, en vil að eins bæta því við, að ef þetta frv. verður felt, og eitthvað greiðist til, þá skal ekki standa á mjer með að hækka tollinn á tóbaki, og það svo, að upp vinnist, og meira til, það, sem hjer tapast.

Einar Árnason Jeg ætlaði að eins að gera örlitla fyrirspurn til hv.frsm. minni hl. (B. K.). Gæti nú að sönnu fallið frá því, vegna þeirra orða, er fjellu hjá hv. 2. landsk.þm. (S. E.) í enda ræðu hans. Jeg hafði nefnilega ekki tekið eftir, að minni hl. kæmi fram með neina tekjuaukatillögu, ef frv. stjórnarinnar yrði felt. En háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) benti á, að tilætlun minni hl. væri sú, að hækka ætti tóbakstollinn. Jeg verð nú að segja það, að mjer þykir heldur hafa skift um hljóð í háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) síðan 1917. Þá flutti jeg frv. um hækkun á tóbakstollinum, sem hann var þá mjög andvígur, vegna þess, að af því leiddi að eins aukin tollsvik, og var tollurinn ekki eins hár þá eins og hann er nú orðinn.  (B. K.: Ástandið var þá öðruvísi en nú)  . Það er satt, að ástandið var öðruvísi þá en nú, að því leyti, að ríkissjóði liggur enn meira á auknum tekjum nú en á þeim tíma, en ástæðurnar eru hinar sömu og þá, að tilhneigingin til tollsvika er vafalaust engu minni nú. Hækkun á tollinum gæti því ekki, eftir fyrri kenningu hv.þm. (B. K.), orðið ríkissjóði neinn tekjuauki. Andstæðingar þessa frv. í Nd. fluttu þó frv. um tekjuauka í staðinn, ef það yrði felt, og var það allrar virðingar vert. En hjer er ekkert þess háttar sýnilegt frá hv. minni hl.