Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að atkvæðagreiðslur fara fram rétt fyrir klukkan fjögur í dag.

Hæstv. forseti. Í maímánuði 2001 samþykkti Alþingi þál. þess efnis að ríkisstjórninni væri falið að undirbúa heildstæða og samræmda stefnu í málefnum barna og unglinga en flutningsmenn þessarar tillögu voru þingmenn úr öllum flokkum á Alþingi. Markmið stefnumótunarinnar var að tryggja hag og velferð barna og unglinga á öllum sviðum þjóðlífsins og búa til sem best og jöfnust skilyrði til uppvaxtar og þroska. Á grundvelli stefnumótunarinnar átti að gera 5 ára framkvæmdaáætlun í samráði við opinberar stofnanir og félagasamtök sem vinna að málefnum barna og unglinga. Þessa framkvæmdaáætlun átti að leggja fyrir Alþingi til staðfestingar eigi síðar en á haustþingi árið 2002, þ.e. fyrir einu ári. Mér er auðvitað ljóst, virðulegi forseti, að þetta verkefni er umfangsmikið. Það er til fyrirmyndar að við þessa vinnu hefur verið haft samráð við fjölda aðila sem vinna við þennan málaflokk auk þess sem drög að stefnumótun voru kynnt á ráðstefnu sem haldin var 31. janúar á þessu ári. Ég tók þátt í henni ásamt fleiri þingmönnum og fjölda aðila sem vinna að málefnum barna og ungmenna. En nú er liðið ár frá því að leggja átti framkvæmdaáætlunina fyrir þingið og því tel ég tímabært að spyrja hæstv. forsrh. en verkefnið er unnið undir hans forustu: Hvað líður undirbúningi þessarar stefnumótunar í málefnum barna og unglinga? Hvenær verður framkvæmdaáætlunin lögð fyrir Alþingi og hverjar eru helstu tillögur hennar? Ég viðurkenni fúslega að þótt ég viti að verkið hafi verið í góðum höndum hv. þm. Drífu Hjartardóttur sem verið hefur formaður nefndarinnar sem vann þetta verkefni fyrir forsrn. og að hv. þingmaður hafi svo sannarlega metnað til að skila af sér góðum og heildstæðum tillögum í samræmi við efni þáltill. hef ég margvíslegar efasemdir og athugasemdir við þau drög sem kynnt voru á fyrrnefndri ráðstefnu í upphafi árs. Margt var þar jákvætt og athyglisvert en ég vona, virðulegi forseti, að tillit hafi verið tekið til þeirra margvíslegu ábendinga sem þar komu fram og tillögurnar hafi þá breyst í samræmi við þær. Frá þessari ráðstefnu í upphafi árs hef ég lítið heyrt af framvindu mála. Fyrirspurnin sem ég beini til hæstv. forsrh. er þessi, með leyfi forseta: 1. Hvað líður undirbúningi heildstæðrar og samræmdrar opinberrar stefnumótunar í málefnum barna og unglinga, en samkvæmt ályktun sem Alþingi samþykkti 11. maí 2001 átti að leggja framkvæmdaáætlun um slíka stefnu fyrir Alþingi til staðfestingar eigi síðar en á haustþingi árið 2002? 2. Hvenær verður framkvæmdaáætlun lögð fyrir Alþingi og hverjar eru helstu tillögur að opinberri stefnumótun í málefnum barna og unglinga?

Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur beint til mín eftirfarandi fyrirspurnum um heildarstefnumótun í málefnum barna og unglinga: 1. Hvað líður undirbúningi heildstæðrar og samræmdrar opinberrar stefnumótunar í málefnum barna og unglinga, en samkvæmt ályktun sem Alþingi samþykkti 11. maí 2001 átti að leggja framkvæmdaáætlun um slíka stefnu fyrir Alþingi til staðfestingar eigi síðar en á haustþingi árið 2002? Alþingi ályktaði hinn 11. maí 2001 að fela ríkisstjórninni að undirbúa heildstæða og samræmda opinbera stefnu í málefnum barna og unglinga. Í ályktuninni segir að markmið stefnumótunarinnar verði að tryggja hag og velferð barna og unglinga á öllum sviðum þjóðlífsins og búa þeim sem best og jöfnust skilyrði til uppvaxtar og þroska. Einnig segir að á grundvelli stefnumótunar nefndarinnar verði henni falið að undirbúa téða stefnu og skuli gerð 5 ára framkvæmdaáætlun í samræmi við opinberar stofnanir og félagasamtök sem vinna að málefnum barna og unglinga, þar með talið félagasamtökum unglinganna sjálfra. Þann 25. október 2001 skipaði forsrh. 7 manna nefnd samkvæmt tilnefningu frá fimm ráðuneytum, félmrn., dómsmrn., heilbr.- og trmrn., menntmrn. og umhvrn., sem og Sambandi ísl. sveitarfélaga og var síðan Drífa Hjartardóttir alþingismaður skipuð til að vera formaður þessarar nefndar. Á starfstíma nefndarinnar hefur hún leitað upplýsinga hjá um 130 aðilum um hver séu helstu áhyggjuefni varðandi hagi barna og unglinga nú um þessar mundir og til næstu ára horft. Á grundvelli þeirra upplýsinga er það markmið nefndarinnar að setja fram nokkur stefnumið sem unnt er að vinna að með árangursríkum hætti á næstu 5 árum. Þó að að því væri stefnt að nefndin lyki vinnu nokkru fyrir alþingiskosningarnar sl. tókst það ekki. Verkefnið reyndist umfangsmeira en horft var til í fyrstunni. Því tekur nefndin upp störf þar sem frá var horfið nú að loknum kosningum og skipun nýrrar stjórnar. Verkefnið er að fara yfir vinnuna þar sem frá var horfið, taka tillit til breytinga eins og hv. þm. nefndi í sinni ræðu, hugmynda og tillagna í framhaldi af umræðum um efnið, nýrra upplýsinga sem fram hafa komið, svo og til stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og frv. til fjárlaga fyrir árið 2004. Það er stefnt að því að endanlegri skýrslu verði skilað til forsrn. fyrir lok þessa árs. Seinni liður fyrirspurnarinnar hljóðar þannig: 2. Hvenær verður framkvæmdaáætlun lögð fyrir Alþingi og hverjar eru helstu tillögur að opinberri stefnumótun í málefnum barna og unglinga? Því er til að svara að eins og kom fram í svari við 1. lið er ekki gert ráð fyrir að nefndin ljúki störfum fyrr en við lok þessa árs. Í framhaldinu verður rætt af stjórnvöldum, ráðuneyti og ríkisstjórn, einhvern tíma til að fara yfir skýrsluna og setja fram framkvæmdaáætlun á grundvelli hennar. Því er stefnt að því að framkvæmdaáætlun verði lögð fyrir Alþingi til staðfestingar, umræðu og afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Með hliðsjón af því sem ég hef hér sagt tel ég ekki vera efni til að tína út úr vinnu nefndarinnar á þessu stigi, ekki til gagns fyrir umræðuna hvaða tillögur munu vera þar fremstar á blaði. Þó að ég hafi séð yfirlit um slíkar hugmyndir frá nefndinni hafa þær ekki verið afgreiddar og ég tel ekki vera til framdráttar fyrir framgang málsins að fara að tína þær úr samhengi á þessu stigi máls undir fyrirspurnaliðnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin þótt ég harmi þann drátt sem er á því að framkvæmdaáætlunin verði lögð fyrir þingið. Það er þó gott að heyra að það er hreyfing á málinu. Hæstv. ráðherra tímasetur hér að verkefninu ljúki um nk. áramót og stefnt er að því að leggja fram framkvæmdaáætlun á yfirstandandi þingi. Það er út af fyrir sig jákvætt. Ég tók eftir því að þessi nefnd var ekki skipuð fyrr en í október þó að tillagan hafi verið samþykkt í maí þannig að það hefur orðið óþarfadráttur á þessu verki þó að ég viðurkenni vel og gerði í framsögu minni fyrir fyrirspurninni að þetta sé umfangsmikið verk. Ég vil líka segja það, herra forseti, að ég vona svo sannarlega að drögin sem lágu fyrir ráðstefnunni í október breytist og það verði tekið tillit til þeirra ábendinga sem fram komu. Ég heyrði ekki annað á máli hæstv. ráðherra en að það yrði gert. Það skorti verulega á í þeim drögum sem lágu fyrir að þau væru í samræmi við það markmið sem þessari stefnumótun var sett í ályktun Alþingis frá maí 2001. Þeir annmarkar voru á stefnumótuninni að það vantaði heildstæða yfirsýn og heilsteyptar aðgerðir og tillögur í málefum allra barna en aðgerðir og stefnumótun virðist taka meira mið af afmörkuðum hópum en börnum og unglingum í heild sinni í þeim drögum sem lágu fyrir. Ég ætla ekki að rekja þessar athugasemdir frekar hér en nefndin sem vinnur þetta mál fékk í febrúarmánuði sl. ábendingar mínar og nokkurra annarra þingmanna í þessu máli þar sem m.a. er lögð áhersla á að framkvæmdaáætluninni verði stillt upp í forgangsröð og hún tímasett auk þess sem gerð verði kostnaðar- og fjármögnunaráætlun sem fylgi áætluninni. Það er nauðsynlegt ef við eigum að sjá árangur af þessu starfi og þeirri framkvæmdaáætlun sem leggja á fyrir þingið. En ég vona að þau tímamörk sem hæstv. ráðherra lýsti hér standi.

Hæstv. forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. dómsmrh. Árið 2002, 19. febrúar, talaði ég fyrir frv. í þessum ræðustóli um breytingar á lögum nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Gekk frv. út á tvennt, annars vegar réttinn til þess að áfrýja máli úr undirrétti til Hæstaréttar og hins vegar hvernig skipa skuli dóm sem byggir á framburði vitna þar sem leitað er til þeirra. Ef ég vík fyrst að síðara atriðinu snýst það um að þegar um er að ræða mál sem ráðast af sönnunargildi framburðar vitna er líklegt að nauðsynlegt sé að vega og meta ýmis álitaefni og er eðlilegt að við slíkar aðstæður dæmi fleiri en einn dómari er stuðli að traustara réttaröryggi. Þetta var síðara atriðið. Hvað fyrra atriðið snertir lít ég svo á að rökin fyrir óheftum áfrýjunarrétti sakfelldra manna í opinberum málum séu svo sterk að þeim sé ekki hægt að víkja til hliðar. Hæstiréttur getur samt meinað mönnum að sækja mál sitt í Hæstarétti ef þeir tapa því í undirrétti. Það eru þær takmarkanir á þessu að talað er um að meina megi mönnum að sækja mál sitt fyrir Hæstarétti ef um minni háttar mál er að ræða. Það ræðst m.a. af því hve þung refsingin er hvað telst minni háttar. Ég grennslaðist fyrir um það í morgun hver sektarfjárhæðin væri núna. Hún stendur í 410.991 kr. Reyndar held ég að engum manni finnist slíkt mál vera minni háttar ef hann er dæmdur í undirrétti en rökin fyrir því að gefa Hæstarétti heimild til þess að meina mönnum að skjóta máli þangað eru fyrst og fremst sparnaðarrök. Hins vegar snýst þetta að mínum dómi um mannréttindi og þess vegna lagði ég þetta mál fram. Niðurstaðan varð sú að allshn. vísaði málinu til dómsmrn. og réttarfarsnefndar sem væri að endurskoða þessi lög, og nú spyr ég: 1. Hvernig miðar störfum réttarfarsnefndar við endurskoðun laga um meðferð opinberra mála og hvenær er að vænta tillagna frá nefndinni? 2. Hefur réttarfarsnefnd fjallað um tillögur um að numdar verði brott takmarkanir við því að maður sem hefur verið sakfelldur í opinberu máli geti áfrýjað til Hæstaréttar, sbr. 265. mál 127. löggjafarþings sem Alþingi samþykkti að vísa til ríkisstjórnarinnar með hliðsjón af starfi nefndarinnar?

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda hefur hann áður tekið þessi mál fyrir hér og flutt m.a. tillögu frá sjálfum sér um breytingu á lagaákvæðum til þess að koma til móts við þau sjónarmið sem hann reifaði. Hann spyr mig: Hvernig miðar störfum réttarfarsnefndar við endurskoðun laga um meðferð opinberra mála og hvenær er að vænta tillagna frá nefndinni? Réttarfarsnefnd er að vinna að þessum málum og endurskoðun laganna og verkáætlun nefndarinnar gerir nú ráð fyrir því að hún hafi lokið endurskoðun sinni á þessum lögum á næsta vori. Síðan verði tíminn fram að haustþingi 2004 notaður til nánari vinnslu á tillögum nefndarinnar í dómsmrn. og stefnt er að því að fullbúið frv. liggi fyrir á haustþingi árið 2004. Þá spyr hv. þm.: Hefur réttarfarsnefnd fjallað um tillögur um að numdar verði brott takmarkanir við því að maður sem hefur verið sakfelldur í opinberu máli geti áfrýjað til Hæstaréttar, sbr. 265. mál 127. löggjafarþings sem Alþingi samþykkti að vísa til ríkisstjórnarinnar með hliðsjón af starfi nefndarinnar? Nú veit ég ekki hvort nefndin hefur þegar fjallað um þetta mál. Ég er ekki nægilega kunnugur störfum nefndarinnar varðandi það hvernig hún tekur mál fyrir en hitt er víst að nefndin mun að sjálfsögðu líta til þessa máls í endurskoðun sinni á löggjöfinni, heildarlögunum um meðferð opinberra mála, og taka afstöðu til álitaefnisins áður en hún skilar tillögum til dómsmrn.

Hæstv. forseti. Það er alltaf ánægjuefni þegar lög um meðferð opinberra mála koma til umræðu á hinu háa Alþingi. Að því er varðar þetta mál þá er hér hreyft sjónarmiðum sem fyllilega eiga rétt á sér, þ.e. um rétt manna til að áfrýja til æðra dóms sakfellingardómi yfir sér. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson gat um áðan þá eru ákveðnar takmarkanir á því vegna minni háttar mála. Þetta fer í sjálfu sér eftir því hvers eðlis þessi mál eru. Mér finnst að við þá endurskoðun sem fram undan er ætti m.a. að skoða hvort slíkar takmarkanir ætti að fella úr gildi varðandi brot gegn almennum hegningarlögum eða tilteknum ákvæðum í tilteknum köflum almennra hegningarlaga, til að mynda ofbeldisbrot. Ég þekki dæmi þess að menn hafi verið sakfelldir á, við getum sagt, hæpnum forsendum og dæmdir til sektarrefsingar þar sem venjulega hefði átt að dæma menn til fangelsisrefsingar, sem gerði það að verkum að viðkomandi gat ekki áfrýjað máli til Hæstaréttar.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því að hæstv. dómsmrh. tjáði sig ekki um efnisinnihald. Það er kannski ekkert óeðlilegt við það. Það er fyrst og fremst beint spurningum til hans um hvernig gangi hjá réttarfarsnefnd sem er að endurskoða þessi lög. Sjálfum finnst mér hér vera á ferðinni mannréttindamál sem þoli ekki þá töf sem fyrirsjáanleg er. Ég minni á að fyrst var talað fyrir málinu í febrúarmánuði árið 2002. Það fékk ágætan hljómgrunn. Hið sama gildir um umfjöllun í allshn. þingsins. Einnig þar tóku margir undir efnisatriði frv. Niðurstaðan varð síðan sú að allshn. sameinaðist um að skjóta málinu til dómsmrn. í ljósi þess að á vegum þess væri verið að vinna að endurskoðun laganna. Ég var orðinn óþolinmóður þegar liðið var langt á haust 2002 og 11. desember í fyrra spurði ég þáv. hæstv. dómsmrh. hvað þessari vinnu liði. Hæstv. ráðherra Sólveig Pétursdóttir sagði orðrétt m.a., með leyfi forseta: ,,Það er úrvalslið sem skipar réttarfarsnefndina. Því er ekki að neita að ég hef mikinn áhuga á að sjá tillögur frá þeim sem fyrst. Ég get að vísu ekki fullyrt um það núna hvenær þessari vinnu lýkur en ég vænti þess að það verði innan tíðar og vonast svo sannarlega til þess.`` Nú upplýsir hæstv. dómsmrh. okkur um að þessari vinnu ljúki ekki fyrr en vorið 2004 og að við megum ekki vænta þess að frv. komi fram á Alþingi frá ríkisstjórninni fyrr en haustið 2004. Ég vek athygli á að við 

Virðulegi forseti. Fyrir tæpum tveimur árum lagði ég fram fyrirspurn til þáv. dómsmrh., hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur, um auknar eða tvöfaldar meðlagsgreiðslur með börnum. Ástæða þess var sú að í þeim tilvikum sem foreldri er úrskurðað aukið meðlag verður einstaklingurinn að sækja sjálfur allar greiðslur umfram eitt venjulegt meðlag. Þess eru dæmi að aldrei hafi verið staðið við úrskurði og foreldri sem átti rétt á tvöföldu meðlagi með tveimur börnum, svo að ég nefni dæmi, vegna bágrar fjárhagsstöðu og mikilla veikinda barnanna fékk aldrei greitt nema einfalt meðlag. Ástæðan var sú að foreldrið hafði ekki efni á að kaupa sér aðstoð lögfræðings eða sækja málið til enda. Fjárhagsstaðan var svo bág að viðkomandi gat ekki keypt þá þjónustu sem börnunum var nauðsynleg og úrskurðurinn var grundvallaður á. Innheimtustofnun sveitarfélaga ber ekki að annast innheimtu á auknu meðlagi og gerir það ekki þrátt fyrir að hún hafi raunverulega til þess lagaheimildir. Aðstæður foreldris sem hefur fengið úrskurð um aukið meðlag eru því oft bæði fjárhagslega en einnig tilfinningalega erfiðar þegar kemur að því að innheimta þær greiðslur sem eru umfram einfalt meðlag auk þess sem það getur haft áhrif á samskipti foreldra og barna hvernig staðið er að þessum málum. Þegar ég ræddi þessi mál hér fyrir tveimur árum tók þáv. dómsmrh. afar vel spurningum mínum um hvort hægt væri að tryggja að þessir einstæðu foreldrar fengju þær greiðslur sem þeim höfðu verið úrskurðaðar og ákvað m.a. að vísa því til réttarfarsnefndar hvort og þá með hvaða hætti væri hægt að auðvelda innheimtu samkvæmt úrskurði sýslumanns. Því spyr ég hæstv. núv. dómsmrh.: Hefur verið athugað hvernig unnt sé að auðvelda innheimtu aukinna meðlaga, sérframlaga og menntunarframlaga samkvæmt úrskurðum sýslumanna? Ef svo er, hver var niðurstaðan? Ef ekki, hyggst ráðherra beita sér fyrir breytingum sem tryggja þessar greiðslur og auðvelda innheimtu þeirra?

Virðulegi forseti. Þegar litið er á fyrirspurnir þingmannsins má segja að auðvelt sé að svara fyrri spurningunni játandi. Leitað hefur verið álits á þessu og þetta mál hefur verið kannað. Ég vil þó sérstaklega taka fram að menntunarframlög og sérframlög eru greidd úr Tryggingastofnun ríkisins innan þeirra marka sem lög um almannatryggingar setja. En aukið meðlag er ekki greitt úr Tryggingastofnun. Leitað var til réttarfarsnefndar eins og kom fram í svari forvera míns á þessum stað við fyrirspurn hv. þm. á sínum tíma. Með leyfi forseta ætla ég að lesa úr bréfi réttarfarsnefndar sem barst ráðuneytinu sem svar við þessu erindi. Þar segir: ,,Leyfir réttarfarsnefnd sér að ganga út frá því að ráða megi af þessum gögnum að hverju erindi yðar lýtur.``--- þ.e. að umræðunum hér á þingi um fyrirspurn hv. þm. á sínum tíma. ,,Samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989, samanber 24. gr. barnalaga, er heimilt án undangenginnar dómsúrlausnar eða dómsáttar að gera fjárnám fyrir þeim meðlagsgreiðslum sem um ræðir í erindi yðar. Með þessu nýtur krefjandi meðlags þess réttarfarshagræðis sem frekast getur almennt staðið til boða að núgildandi lögum til innheimtu annars konar kröfu en þeirrar sem tryggð kann að vera með veði. Fær réttarfarsnefnd ekki séð á hvaða hátt megi ganga lengra til að greiða fyrir innheimtu meðlagskröfu með því að breyta lögum nr. 90/1989 eða öðrum réttarfarslögum. Til þess má hins vegar líta að samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 54/1971, um Innheimtustofnun sveitarfélaga, getur hún tekið að sér, samkvæmt beiðni og gegn greiðslu, innheimtu á þeim hluta barnsmeðlags sem er hærra en lögmæltur barnalífeyrir svo og öðrum kröfum sem framfærslumaður barns kann að eiga á barnsföður eða barnsmóður. Réttarfarsnefnd er ekki kunnugt um hvort þessarar heimildar hafi verið neytt í einhverjum mæli í framkvæmd. Hún telur þó ástæðu til að ætla að svo sé ekki. Mætti allt að einu benda á að þetta úrræði getur staðið til boða handa þeim sem á vangoldin hjá foreldri barns aukin meðlög, sérframlög eða menntunarframlög samkvæmt úrskurði sýslumanns. Ef til álita kæmi að gera breytingar á lögum til að liðsinna þeim sem eiga í vandkvæðum við innheimtu á slíkum meðlögum eða framlögum mætti huga að því hvort efni séu til að breyta tilvitnuðu ákvæði laga nr. 54/1971 þannig að Innheimtustofnun sveitarfélaga yrði ekki aðeins heimilt að taka að sér innheimtu þessara krafna heldur skylt ef eftir því er leitað, svo og að fella niður áskilnað um að hún geri þetta gegn greiðslu.`` Þetta er það svar sem kom frá réttarfarsnefnd. Það liggur fyrir varðandi hins vegar þann lagabálk sem þarna er nefndur um Innheimtstofnun sveitarfélaga að það er e.t.v. ekki á verksviði dómsmrn. að beita sér gagnvart þeirri stofnun eða fara með þau mál, enda er þar um samskipti við sveitarfélög að ræða sem eru í höndum félmrn. Réttarfarsnefnd nefnir þarna úrræði sem væri hægt að skoða. En hún segir jafnframt, eins og fram hefur komið, að eins og málum er háttað varðandi réttarfarslögin þá njóta þessar kröfur þess réttar sem bestur er fyrir utan kröfur sem eru tryggðar með veði.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að koma með þessa fyrirspurn. Við gerum okkur grein fyrir, og það kom fram í máli hæstv. ráðherra, að aukin meðlög hefur verið erfitt að innheimta. Ég held að málið þarfnist miklu dýpri skoðunar en kannski bara lagalegrar vegna þess að tilfinning mín er sú að innheimta aukinna meðlaga strandi að langmestu leyti á fjárhagslegri stöðu sérstaklega forsjárlausra feðra en ef til vill mæðra líka. Ég vil vekja athygli þingheims á því að ég hef sett fram fyrirspurn á þskj. 223 til félmrh. um upplýsingar um stöðu forsjárlausra feðra. Ég held að það sé nauðsynlegt í framhaldi af þessari umræðu að skilgreina stöðu þeirra vegna þess að allir sjá að aukin meðlög verða trauðla innheimt af manni sem er kannski með þrjú börn á framfæri og er láglaunamaður með kannski 100--120 þús. útborgað. Þar liggur e.t.v. aðalvandi málsins.

Virðulegi forseti. Sjónin er að vísu aðeins farin að daprast en ekki heyrnin. Samt er það þannig þegar maður situr í ystu röð í þessum sal að oft og tíðum er afar erfitt að heyra skýrt svör hæstvirtra ráðherra hvort sem því veldur viftan eða hvað það er, eða hljómburðurinn í salnum. Alla vega held ég að þetta þurfi að taka til athugunar. Ég þakka hins vegar hæstv. ráðherra fyrir það sem ég heyrði af svörunum. Ég gat skilið hann þannig að sú leið sem væri best og færust væri að skylda Innheimtustofnun sveitarfélaga til þess að sjá um innheimtu aukinna meðlaga. Hún hefur þessa heimild í dag. En það ætti hins vegar að vera skylda. Það væri hins vegar ekki á verksviði dómsmrn. heldur félmrn. Virðulegi forseti. Ég vil þá fara fram á það við hæstv. ráðherra að hann sendi þessa niðurstöðu réttarfarsnefndar til félmrn. Kannski væri hægt að hafa eitthvert samband þarna á milli þannig að menn fyndu þá niðurstöðu í málið því staðreyndin er sú að innheimta aukinna meðlaga hvílir nánast eingöngu og alfarið á því foreldri sem fær þennan úrskurð. Vissulega er það rétt að fjárhagsstaða margra einstæðra feðra eða mæðra sem eiga að greiða slík meðlög getur verið bágborin. Hins vegar er úrskurðurinn yfirleitt byggður á fjárhagsstöðu þess einstaklings sem á að greiða meðlögin. Það er yfirleitt ekki um aukið meðlag að ræða þegar um mjög bága fjárhagsstöðu er að ræða. En það getur hins vegar breyst. Þá er hægt að fara með það aftur fyrir sýslumann. Þetta skiptir miklu máli því að það er hvorki fjárhagslega né tilfinningalega hægt að leggja það á einstætt foreldri sem þarf á þessari greiðslu að halda vegna bágrar fjárhagsstöðu, vegna veikinda barna eða annarra aðstæðna að þurfa að standa í þessari innheimtu sjálft. Við vitum að þetta er óréttlátt. Við vitum að það þarf að leiðrétta þetta. Við erum búin að ræða þetta hérna í tví- eða þrígang og endilega, virðulegi forseti, ef hæstv. ráðherra mundi nú ræða við hæstv. félmrh. og þeir fyndu saman lausn.

Hæstv. forseti. Sauðfjársjúkdómar ollu miklum skaða hér á landi fyrr á tíð og valda tjóni enn í dag. Riðuveikin hefur reynst erfið viðfangs og virðist geta leynst jafnvel í mörg ár á svæðum þar sem skorið hefur verið niður. Virðing manna og þekking á gildi þeirra varnarlína sem eru í landinu gegn sjúkdómi í sauðfé virðist þverrandi. Nú hallast menn að því t.d. að riðuveiki sem nýlega kom upp á Suðurlandi hafi borist þangað með heyi af sýktu svæði á Norðurlandi. Virðing stjórnvalda og trú á gildi þessara varnarlína virðist líka hafa minnkað mikið. Sérstaka athygli vekur framganga stjórnvalda á þessu sumri hvað varðar rekstur sláturhúsa. Þar er sem ríkisstjórnin kasti út gulli úr ríkissjóði og láti skeika að sköpuðu eins og Egill forðum vildi gera um hver skuli hljóta. Ég tel að það sé kominn tími til að hæstv. ráðherra þessara mála útskýri það fyrir þjóðinni hver stefna hans og ríkisstjórnarinnar er í þessum málum. Telur hæstv. ráðherra það engu máli skipta hvar slátrað er í landinu, hvort sláturfé er keyrt milli landshorna yfir varnarlínur af svæðum þar sem riðusmit hefur komið nýlega upp og inn á önnur þar sem smit hefur ekki greinst lengi, svo dæmi sé tekið? Og hver er stefna ríkisstjórnarinnar í þessu efni? Hvernig kemur hún fram í stuðningi við úreldingu sláturhúsa? Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann telji að mikill og vaxandi flutningur sláturfjár yfir varnarlínur sé forsvaranlegur með tilliti til útbreiðslu sjúkdóma í sauðfé, svo sem riðuveiki. Við þurfum að fá já eða nei við þessu. Ef svo er ekki, hvað hefur ráðherrann gert eða fyrirhugar að gera til að tryggja sauðfjárveikivarnir? En það er líka annar afar mikilvægur hluti þessa máls að þau þrjú svæði á landinu þar sem aldrei hefur greinst riða verði varin. Frá þeim svæðum hafa bændur fengið líflömbin. En nú háttar svo til að fé af þessum svæðum er flutt landshorna á milli til slátrunar á farartækjum sem hafa verið notuð til að flytja fé af svæðum sem hafa þennan sjúkdóm. Þessi þrjú svæði eru í rauninni eins konar líftrygging íslenska sauðfjárstofnsins. Finnst hæstv. ráðherra, sem ekki vill hleypa ketti inn í landið öðruvísi en að hafa hann í einangrun langtímum saman, vansalaust að ekki gildi sérstakar reglur til varnar þessum hreinu svæðum? Það er svo líka mikilvægt hvað þessi svæði varðar að hægt er að selja kjöt frá þeim undir merki sérstaks hreinleika vegna þess að þar er ekki riða. Mér er kunnugt að fyrirspurnir um hvort slíkt væri fyrir hendi hafa komið erlendis frá. Og þá er ekki hægt að verða við þeim óskum. Hyggst ráðherra gera ráðstafanir til að verja Strandir, Snæfellsnes og Þistilfjörð fyrir riðusmiti, t.d. með því að hlutast til um að sérstök sláturhús verði starfrækt þar og umferð fjárflutningabíla af riðusmituðum svæðum um þau héruð verði bönnuð?

Hæstv. forseti. Fleiri gerast nú sérfræðingar en ég ætlaði í dýrasjúkdómum og afleiðingum þeirra. En það er gott að fá liðsmenn til þess að berjast gegn skæðum sjúkdómi sem hefur kostað íslenskan landbúnað og samfélag mikla peninga og ég þakka þann stuðning og vænti þess samt sem áður að hv. þm. setji sig inn í og afli sér þekkingar á þeirri miklu baráttu, þeim mikla árangri sem náðst hefur á 10--15 árum í sambandi við varnir gegn riðu. Ég hygg að það hafi verið algengt að 50--100 bæir hafi verið að fá riðuveiki í sitt sauðfé þegar ég var að byrja hér í þinginu. Nú eru það einn og tveir og þrír. Árangurinn er augljós. Hv. þm. minntist á að sá sem hér stendur vilji ekki einu sinni flytja ketti inn í landið. Það er gert eftir lögum frá Alþingi og reglum og kettir eru fluttir inn. Hefði hann viljað vera sjálfum sér samkvæmur hefði hann frekar átt að nefna krókódíla sem hafnað var. En hvað varðar ágætar fyrirspurnir hv. þm. þá stendur málið þannig að fækkun sláturhúsa hefur í för með sér stóraukinn flutning sláturgripa milli landshluta. Til að sporna gegn óheppilegum afleiðingum þessa var þann 23. ágúst 2001 sett reglugerð nr. 635/2001, um bann við flutningi sláturfjár yfir sauðfjárveikivarnarlínur. Byggði sú reglugerð á eldri reglum um þetta efni. Með reglugerðinni er komið í veg fyrir flutning sláturfjár til þeirra svæða sem mikilvægast er að vernda og þar sem enn eru starfrækt sláturhús, svo sem á Hornafirði. Þess ber að geta að öll stærstu sláturhúsin, á Hvammstanga, Blönduósi, Sauðárkróki, Húsavík og Selfossi, eru á svæðum sem ekki er ástæða til að banna flutning sláturfjár til. Hægt er að draga verulega úr smithættu við flutning sláturfjár milli svæða með því að hafa góðar reglur og skilvirkt eftirlit, fræða þá sem starfa við dýraflutninga og slátrun um hvað varast ber og er þessu fylgt mjög fast eftir. Í þessu sambandi hafa verið samdar sérstakar starfsreglur fyrir þessa aðila og áhersla lögð á það við kjötskoðunardýralækna að líta eftir því að þær séu virtar. Krafa er gerð á sláturleyfishafa að leggja til góða aðstöðu til þrifa og sótthreinsunar á flutningabílum. Kjötskoðunardýralæknar hafa það hlutverk hver í sínu sláturhúsi að líta eftir því að vandað sé til þeirrar vinnu og votta ef með þarf að slík sótthreinsun hafi farið fram. Sama gildir um kröfu á sláturleyfishafa að útvega hlífðarfatnað og hafa til staðar góða aðstöðu fyrir innleggjendur til þrifa á skófatnaði að lokinni afhendingu fjárins í sláturhúsrétt. Langflutningar sláturfjár snerta einnig dýravernd vegna aukins álags, þreytu og streitu og stefna í hættu gæðum afurðanna. Hvað síðari spurninguna varðar þá er það auðvitað stefna bændanna að reyna að hafa sem mest út úr sínum afurðum. Þeir hafa barist fyrir og talið mikilvæga fækkun sláturhúsanna. Ríkið hefur komið að stuðningi hvað það varðar og lagt fram fjármagn eins og hv. þm. minntist á. Litið hefur verið á þá framkvæmd að fækka sláturhúsum sem einn mikilvægasta liðinn í að efla stöðu sauðfjárræktarinnar og treysta tekjustöðu bænda. Er jafnvel talið að sú hagræðing sem nú er geti skilað 200--300 millj. meira til bænda eða hagræðingin á að geta skilað því í auknum tekjum til þeirra ef hún gengur eftir eins og hún er lögð upp. Með vísan til þessa er útilokað að reka sláturhús á Ströndum sérstaklega. Og ég lýsi því hér yfir að ríkið ætlar ekki að reka sláturhúsin og ríkið ætlar ekki að byggja upp sláturhús á Ströndum. Þetta verkefni er á höndum bændanna. Og ég hygg að engir séu strangari og harðari um að allar varnir séu hafðar í frammi en einmitt þeir bændur sem búa á hinum heilbrigðu svæðum þar sem riðan hefur aldrei komið upp og skilja það öðrum fremur að það eru þeirra hagsmunir að öll þau öryggisatriði sem sett hafa verið fram og hv. þm. minntist hér á í ágætri ræðu, séu virt og höfð að leiðarljósi. Þannig stendur þetta mál. Til þess að sporna gegn þeirri hættu sem stafað getur af auknum flutningi sláturfjár ber hins vegar að leggja áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir til þess að hindra að smit berist milli svæða svo sem ég hef hér farið yfir í minni ræðu. Við eigum enga leið aðra. Það er rétt hjá hv. þm. að vísindamennirnir vita ekki svo mikið um riðuna og hvernig hún berst, þar heyrum við ýmsar fullyrðingar, en hitt er ljóst að árangurinn er mikill á síðustu 10--15 árum sem ber að fagna og þakka, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Mér finnst nú í raun alveg makalaust hversu önugur hæstv. landbrh. er gagnvart að mínu mati sjálfsögðum spurningum hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Mér finnst mjög eðlilegt að spurt sé þeirrar spurningar hvort samþjöppunin hvað slátrunina varðar sé að leiða okkur í ógöngur eða að við tökum of mikla áhættu í þessum efnum. Það eru líka sjálfsagðar spurningar hvort stefna eigi að því að hafa sláturhús sérstaklega á þeim stöðum þar sem sjúkdómar finnast ekki og þá sérstaklega riða. Mér finnst full ástæða til að skoða þessa hluti, vegna þess að reynslan alls staðar í heiminum, bæði af massabúskap þar sem dýrum er þjappað saman og líka þar sem þau eru keyrð saman til slátrunar, hefur víðast hvar leitt af sér meiri hættu á sjúkdómum og sjúkdóma hefur orðið meira vart. Þess vegna vil ég taka undir þann málflutning sem hv. þm. Jóhann Ársælsson hafði hér í frammi. Ég tel fulla ástæðu til að skoða þessi mál af alvöru og raunsæi.

Virðulegi forseti. Þetta mál snýst ekki eingöngu um sjúkdómavarnir, heldur einnig um dýravernd, að vera að þvæla þessum skepnum landshorna á milli fyrir slátrun. Og vegna orða hæstv. landbrh. um einhverja hagkvæmni í þessari fækkun sláturhúsa, þá er það bara staðreynd sem ekki er hægt að líta fram hjá að það hefur engin hlutlaus úttekt verið gerð á því hvort þessi miðstýrða ríkishagræðing sé í raun einhver hagræðing. Og það eru meira að segja miklar líkur á því að slátrun í þessum útflutningshúsum leiði til aukins kostnaðar fyrir landbúnaðinn.

Hæstv. forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með svör hæstv. ráðherra, sérstaklega á því að honum virðist finnast eða það má svona skilja það svo að honum finnist óþarfi að menn séu yfirleitt að skipta sér af hans verkefnum sem ráðherra. Þekking mín á þessum málum er ekki nóg, það skal viðurkennt í þessum stól, en mér finnst full ástæða til að menn velti því alvarlega fyrir sér hvort það sé eðlilegt að hafa það þannig til framtíðar að sláturfé sé keyrt endanna á milli í landinu bæði út frá dýravernd og líka út frá sjúkdómavörnum. Mér finnst það satt að segja þunnur þrettándi að hlusta á það að hæstv. ráðherra, sem er nýbúinn að taka ákvörðun um það að moka peningum í að fækka sláturhúsum, telji að það komi bara ekki til greina að reyna að standa við bakið á því að slátrað verði á þeim svæðum þar sem engir sjúkdómar eru til þess að reyna að vernda þau svæði til framtíðar fyrir bændur í landinu, fyrir þjóðina, fyrir bústofninn sjálfan. Ég hefði haldið að það væri eitthvað hægt að leggja á sig fyrir það. Og annað eins hefur nú verið gert í því að setja peninga í landbúnað á Íslandi eins og það að reyna að tryggja slíkt. En skilningur ráðherrans virðist enginn vera á þessu. Mér finnst það satt að segja vera dapurleg niðurstaða af þessum umræðum að það eigi að fleygja peningum úr ríkissjóði til bænda og þeirra sem reka sláturhús og að þeir eigi að slást um þá fjármuni og svo skuli kylfa eiga að ráða kasti um hvar fé verði slátrað í landinu til framtíðar og stefna ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra er engin. Nákvæmlega engin. Engin skoðun á því hvar eigi að slátra, eða hvort verja eigi þau svæði þar sem uppspretta líflambanna er í landinu.

Hæstv. forseti. Ég ætla bara í upphafi að spyrja að því: Hvor var illskeyttari eða með meiri fýlusvip í sinni ræðu, ég eða hv. þm. sem var fyrirspyrjandi? Það er fullyrðing sem eru skiptar skoðanir um hvort það var ég eða hann. En ráðherrar eru nú ekki bara hérna til að vera poki til þess að berja. Og hv. þm. hélt hér ræðu þar sem hann byrjaði á því að gera lítið úr því sem gert hefði verið, eins mikið og hefur nú verið gert í þessum vörnum. Þannig að það var skapvonska hans sem gerði það að verkum að mér fannst ég geta alveg sagt sem svo að hann gæti komið öðruvísi að þessum málum. Því í fáum málum hefur meira verið gert. Þannig að ég var nú ekki önugri en hv. þm. En ég vek bara athygli á því að menn sem byrja með illsku geta fengið illsku á móti. Það er nú bara svo einfalt þetta líf. Það ber að tala við menn eins og menn og ekki vera alltaf með aðdróttanir um að ekkert sé gert og allt sé svikið. Það hefur í fáum málum sem snerta sjúkdómavarnir í landinu jafnmikið verið gert og til að verjast riðunni  Hvað flutninga varðar á milli svæða, þá eru miklar breytingar á því. Ég hygg að Evrópusambandinu, svo að ég nefni það sem dæmi, sem hv. þm. vill ganga í, þættu þetta stuttar leiðir. Nú er verið að fara með fé á milli héraða í 400--500 lamba bílum, mjög góðum bílum með vatni og loftræstingu. Þegar ég var strákur fóru 70 lömb á pallinn og var þröngt og sum köfnuðu á leið í sláturhús á þeim tíma. En bændurnir fara með sláturhús, þeir geta auðvitað rekið og byggt upp sláturhús á Ströndum en við teljum að vegna riðuvarna höfum við nóg önnur úrræði