Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv. Það hefur um mjög langt árabil verið lagt fram til endurnýjunar á hverju þingi og er um framlengingu heimildar fyrir ríkisstj. til að innheimta ýmis gjöld með viðauka. Hér er ekki um neina breytingu að ræða frá því, sem gilt hefur síðustu árin. Frv. hefur þegar gengið gegnum hv. Nd., og var þar samþ. einróma. Ég vildi leyfa mér að vænta þess, að það gæti fengið einnig greiðan gang gegnum þessa hv. d., og mundi mælast til þess, að hv. fjhn. sæi sér fært að afgreiða það sem skjótast, vegna þess að það þarf að hafa tekið gildi fyrir áramót. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir til umr., hefur legið fyrir landbn., og hefur n. rætt það á nokkrum fundum sínum og orðið sammála um að mæla með samþykkt þess. Eins og fram hefur komið við umr. um frv. til l. um Lífeyrissjóð bænda, er þetta frv. eins konar fylgifrv. með því, þar sem stofnlánadeildinni er ætlað að vera í föstum tengslum við Lífeyrissjóðinn og hafa við hann nokkrar skyldur, en að öðru leyti má segja, að efnisatriði þessa frv. séu tvíþætt. Annars vegar er það, að það gjald, sem bændur hafa greitt til stofnlánadeildarinnar, verði fellt niður í áföngum, þannig að það falli niður á 20 ára bili. Hitt efnisatriði frv. er í því fólgið, að stofnlánadeildinni er gert með þessu frv. að greiða hluta af þeim lífeyrissjóðsgreiðslum, sem aldraðir bændur eiga að búa við eftir því frv., sem við höfum nýlega afgreitt frá þessari n., sem sé frv. um Lífeyrissjóð bænda. Og eins og fram kom, þegar þetta frv. var lagt fyrir hér í hv. d., var það tekið fram, að samkomulag hefði orðið um það milli ráðamanna Stéttarsambands bænda, landbrn. og stofnlánadeildarinnar, að þannig skyldi hagað málum, eins og hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Áætlanir hafa að sjálfsögðu verið gerðar um, hvernig þetta frv. verkar á hag stofnlánadeildarinnar, en það verður að segjast, eins og ég tók fram við 2. umr. um frv. til l. um Lífeyrissjóðinn, að það er nokkuð erfitt að gera ákveðna áætlun um, hversu stór sá hlutur er, sem stofnlánadeildin þarf að taka á sig vegna Lífeyrissjóðsins. Ég gat um það þá - og það munu menn vera yfirleitt sammála um, að sé rétt - að meðalaldur bænda á Íslandi er hár. Hins vegar er ekki hægt að segja um það á þessu stigi, hversu margir þeir menn verða, sem munu sækja um að fá greiðslu úr lífeyrissjóði nú þegar. En vegna þess að meðalaldur bændanna er hár, má ætla, að tala þeirra vaxi mjög ört, þegar þeir fá að kynnast því, hverra hlunninda þeir geta notið í gegnum Lífeyrissjóðinn. Eins og ég sagði áðan, er erfitt að meta þetta til fulls, hversu þessar greiðslur verða miklar, sem stofnlánadeildin þarf að taka á sig af þessum sökum, og ég tel, að það sé því miklu vænlegra, að reynslan fái að skera úr um þetta efni, og það er ekki að efa, að hægt verður að koma fram breytingum í þessu efni, ef ástæða sýnist vera til og það kæmi í ljós t. d., að óhætt væri og unnt að fella þessar greiðslur til stofnlánadeildarinnar hraðar niður en gert er ráð fyrir í þessum lögum. Eins og nál. landbn. á þskj. 194 ber með sér, höfðu einstakir nm. áskilið sér rétt til þess að flytja og fylgja brtt. við frv. Á þskj. 197 eru fram komnar brtt. frá Ásgeiri Bjarnasyni og Páli Þorsteinssyni við þetta frv., sem gera fyrst og fremst ráð fyrir því, að gjald bændanna til stofnlánadeildarinnar falli hraðar niður en frv. gerir ráð fyrir. Í öðru lagi er gert ráð fyrir breytingu í sambandi við mótgreiðslur til deildarinnar, þannig að það verði árlegt framlag ríkissjóðs, sem komi þar til. Ég vil taka það fram, að ég get ekki tekið undir þessar brtt., og ég legg til, að þær verði ekki samþykktar. Þessar brtt. höfðu ekki verið formaðar fyrir landbn., á meðan við ræddum frv., svo að ég get ekki mælt fyrir munn n. allrar um þetta. Hins vegar hygg ég, að meiri hl. n. sé þeirrar skoðunar, að þær athuganir hafi verið gerðar í sambandi við hag stofnlánadeildarinnar, þegar þetta frv. var samið, að viðsjárvert sé á þessu stigi málsins að breyta út frá því, sem fram er sett í frv. Ég legg því eindregið til, að frv. verði samþ. óbreytt, og sé svo ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta málefni að svo komnu máli.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa frv. og sömuleiðis í sambandi við frv. til l. um Lífeyrissjóð bænda gat ég þess, að þau útgjöld, sem bændastéttin tekur á sig með greiðslu í Lífeyrissjóðinn, mundu nokkuð erfið bændum, nema því aðeins að hægt væri um leið að létta af þeim öðrum gjöldum samhliða því, sem þeir taka að fullu þátt í lífeyrissjóðsgreiðslunum. Hv. 5. þm. Sunnl. hefur gert grein fyrir því frv., sem hér liggur fyrir, og vil ég aðeins gera grein fyrir þeim brtt., sem liggja fyrir á þskj. 197 og fluttar eru af hv. 2. þm. Austf. ásamt mér. Það er gert ráð fyrir því í frv. um Lífeyrissjóð bænda, að bændur greiði 4% af grundvallarlaunum í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara haustið á undan strax í ársbyrjun 1974. En í frv. þessu um breyting á stofnlánadeildarlögum með meira er svo ráð fyrir gert að fella stofnlánadeildargjaldið niður í fjórum áföngum og aðeins að 1/4 hluta til í hvert sinn, þ. e. á 5 árum. Brtt., sem eru á þskj. 197, eru í aðalatriðum þær, sem mþn. Búnaðarþings lagði til, að yrðu gerðar samhliða því, sem lífeyrissjóðsfrv. öðlaðist gildi. Og þær eru um það að fella niður strax og bændur greiða fullt í Lífeyrissjóðinn að hálfu leyti það gjald, sem þeir borga í Stofnlánadeild landbúnaðarins, og síðan verði það, sem eftir stendur, fellt niður í tveimur áföngum, þ. e. árið 1980, og svo að lokum 1986, þannig að gjaldið fellur allt niður samtímis því, sem skylda stofnlánadeildarinnar fellur niður til að inna af hendi ásamt ríkissjóði vissar greiðslur, sem ákveðnar eru í 17. og 18. gr. frv. til l. um Lífeyrissjóð bænda, en þar fá þeir bændur, sem nú eru orðnir sjötugir og verða það á næstu árum, sinn lífeyri greiddan. Þessi skylda fellur algerlega niður 1986, og mér sýnist því, að það sé fullt samræmi á milli þess að fella niður það gjald, sem bændur greiða til stofnlánadeildarinnar, um leið og stofnlánadeildin hefur engum skyldum að sinna lengur við Lífeyrissjóð bænda. Ef brtt. á þskj. 197 verða samþykktar, þá efast ég ekki um það, að bændum veitist miklu léttara en ella að efla Lífeyrissjóðinn og það kemur miklu minna við þá fjárhagslega á næstu árum, því að næstu 2–3 árin, eftir að bændur greiða fullt í Lífeyrissjóð, verða þeim mjög erfið, ef frv. verður samþ. óbreytt, eins og hv. 5. þm. Sunnl. lagði mikla áherzlu á. En til þess að Stofnlánadeild landbúnaðarins hafi ekki minni tekjur en frv. gerir ráð fyrir, þá leggjum við hv. 2. þm. Austf. til, að framlag ríkissjóðs til Stofnlánadeildar landbúnaðarins haldist óbreytt, eins og verið hefur, þ. e. 1% af brúttóverðmæti landbúnaðarvara á ári hverju. Og þessar till., sem við flytjum hér, eru til samræmis við það, sem mþn. Búnaðarþings lagði til, er hún samdi þessi frv., sem við höfum fjallað um, þ. e. um Lífeyrissjóðinn og breytingar á l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins, þannig að ég held, að takist að halda framlagi ríkissjóðs, þurfi engu að kvíða varðandi Stofnlánadeild landbúnaðarins, þ. e. að hún hefur jafntryggan fjárhag eftir sem áður. Og ég sé heldur ekki, að það sé nein sérstök ástæða til þess fyrir ríkissjóð að draga sínar greiðslur til baka nú vegna stofnlánadeildarinnar frekar en verið hefur, af því að mér skilst, að hans fjárhagur sé ekkert lakari en oft áður og þar af leiðandi ætti hann ekki að þurfa neitt að sjá eftir því að styrkja stofnlánadeildina nokkuð a. m. k. næstu árin. Og ég legg á það ríka áherzlu af þeim ástæðum, sem ég hef nefnt, bæði vegna fjárhags bænda og þess samræmis, sem er á milli stofnlánadeildarfrv. og frv. til l. um Lífeyrissjóð, að till. á þskj. 197 verði samþykktar, því að á þann hátt tel ég, að við getum með góðri samvizku staðið að myndun Lífeyrissjóðs fyrir bændur og gert það á þann hátt, að það komi minna fjárhagslega við bændastéttina en annars mundi verða, og á hinn bóginn, að því er varðar framlag ríkissjóðs til stofnlánadeildarinnar, þá skiptir það litlu fyrir ríkið, því að hér er ekki um ný útgjöld að ræða. En till. okkar hv. 2. þm. Austf. og mín miðar í þá átt að hver haldi sínu fyrst í stað og ég vænti því, að hv. þm. samþykki þær brtt. Eins og hv. 5. þm. Sunnl. gat um, þá eru nm. óbundnir af því að flytja og fylgja brtt., og ég vænti því, að þeir sjái sér fært að fylgja þeim brtt., sem fyrir liggja, til þess að aðlögunartíminn, fyrir bændur og stofnlánadeildina, verði í samræmi hvort við annað.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar aths., sem ég óska að láta koma hér fram í sambandi við þetta mál. Ég gat þess í ræðu minni áðan, að um þessi mál hefði verið fjallað af Stéttarsambandi bænda meðal annarra, landbrn. og stofnlánadeildinni. Það kom fram, þegar rætt var um Lífeyrissjóð bænda hér á dögunum í þessari hv. d., að aðalfundur Stéttarsambands bænda, sem baldinn var í haust, haustið 1970, lýsti sérstökum stuðningi við frv. um Lífeyrissjóð bænda og skoraði á löggjafarvaldið að hraða samþykkt frv., og segir svo í lok ályktunar fundarins: Enda treystir fundurinn því, að stofnlánadeildargjaldið verði fellt niður í áföngum. Ég vil benda á þetta sérstaklega með tilliti til þess, að þetta lýsir fyrst og fremst því, að Stéttarsambandi bænda er kunnugt á þeim tíma um þann hátt, sem hugsaður er á niðurfellingu á gjaldinu, og ég tel, að þeir hafi því með því samþykkt þessar till. Í öðru lagi þykir mér rétt að rifja hér upp einnig í sambandi við þetta mál umsögn stjórnar Búnaðarfélags Íslands frá 4. nóv. 1970, þar sem rætt er um bæði frv. Þar segir svo í upphafi hennar, með leyfi hæstv. forseta: „Í meginatriðum er frv. í samræmi við till. Búnaðarþings 1970 um þetta efni, en þó er um breytingu að ræða á fyrirkomulagi innheimtugjalda. Í fylgifrv. um breytingar á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins er gert ráð fyrir, að búvörugjaldið til stofnlánadeildarinnar lækki hægar og falli niður 5 árum síðar en Búnaðarþing 1970 lagði til. Þetta er hvorugt til bóta,“ segir stjórn Búnaðarfélags Íslands. „Frv. er allflókið og ekki auðvelt að brjóta það til mergjar á skömmum tíma.“ Ég vil benda á þessi ummæli stjórnarinnar í því efni, þar sem þeir tala um það, að þessi frv. séu allflókin og ekki auðvelt að brjóta þau til mergjar á stuttum tíma, og ég hygg, að það sé nokkuð viðurhlutamikið að ætla sér að breyta þessu, sem byggt er upp samstiga, frv. um stofnlánadeildina og frv. um Lífeyrissjóð bænda, og ég vara við því, að hlaupið verði til þess að ganga á annan hátt til verks í þessum efnum en þessi frv. gera ráð fyrir. Það er bent hér á það, að það megi jafna þessa hluti með árlegu framlagi ríkissjóðs, sem gert er ráð fyrir í brtt. flm. á þskj. nr. 197. Það er að sjálfsögðu rétt, að það má lengi grípa til þess ráðs að láta ríkissjóð jafna hlutina, þegar einhverju þarf að breyta, en ég hygg, að það sé nokkuð almenn venja, þar sem ríkissjóður hefur tekið að sér að greiða hluti til stofnlánasjóða atvinnuveganna, að það sé fyrst og fremst á móti framlagi annars staðar frá og þau framlög falli niður nokkuð jafnstiga, þegar þeim væri af létt. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta. En ég vara alvarlega við því, að hróflað sé við samræmi milli þessara frv. á þessu stigi málsins, og ég tel það miklu eðlilegra og raunar alveg nauðsynlegt, að það komi fram reynsla á það, hverjar álögur falla á stofnlánadeildina og hversu erfiðar álögurnar verða á bændurna, en um leið og einhverjir agnúar koma þar í ljós, þá vænti ég þess og ætlast til þess, að löggjafinn fylgist þar vel með og geri breytingar á þeim fyrirmælum, ef það reynist þá vera nauðsynlegt.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Sunnl. sagði, að það hefði verið samið um þetta mál á milli ríkisstj. annars vegar, að mér skilst, og hins vegar á milli Stéttarsambands bænda og bankastjórnar Búnaðarbankans. Ég veit ekki, hverjir hafa samið - hvort það eru bankastjórarnir sjálfir eða bankaráð. Og það hefur ekkert komið fram, sem eiginlega gefur manni skýrar hugmyndir um það, hverjir hafa samið þarna og um hvað hefur verið samið. Og hv. þm. gat um samþykkt og álit Stéttarsambands bænda á þessu máli, þar sem lögð hefði verið rík áherzla á, að frv. til l. um Lífeyrissjóð yrði samþ. og jafnframt að stofnlánadeildargjaldið, sem fellur til stofnlánadeildarinnar, yrði fellt niður í áföngum. En það lá ekkert fyrir um það, hversu hratt þetta gjald skyldi niður fellt, og illa þekki ég til hjá Stéttarsambandi bænda, ef þeir væru mótfallnir þeim till., sem við, hv. 2. þm. Austf. og ég, leggjum til á þskj. 197, enda stangaðist það á við allar staðreyndir, ef Stéttarsamband bænda væri þar á móti. Umsögn frá stjórn Búnaðarfélags Íslands er algerlega í samræmi við þær till., sem við flytjum hér. Og í raun og veru er ekki nema eitt spursmál í þessu máli, sem Alþ. þarf að gera upp við sig. Það er ekki nema eitt. Og það er það, hvort á að fella niður gjald það, sem bændur greiða í stofnlánadeildina, samtímis því, sem fella á niður framlag ríkissjóðs. Ég hefði haldið, að það bæri enga nauðsyn til þess og að það gæti haldið áfram enn þá um nokkurt skeið og þá yrði skorið úr um það, hvort það þyrfti að vera í framtíðinni. En ég hefði haldið, að það væri nauðsynlegt, að það gjald héldi sér og það yrði komið til móts við bændurna nú með því að fella niður hraðar stofnlánadeildargjaldið en gert er ráð fyrir í frv. Það tel ég höfuðnauðsyn, því að um tveggja ára skeið eða á árunum 1974 og 1975 greiða bændur fullt í Lífeyrissjóðinn, án þess að nokkuð sé farið að feila niður af þeim gjöldum, sem tilheyra stofnlánadeildinni, því að það er ekki fyrr en fyrst að þeim tíma liðnum, sem komið er til móts við bændur að nokkru leyti með því að lækka þau gjöld. Því hefði ég talið, að það væri höfuðnauðsyn að samþykkja þær brtt., sem við leggjum til á þskj. 197, og geta á þann hátt bæði mætt óskum bændastéttarinnar og jafnframt tryggt, að Stofnlánadeild landbúnaðarins hafi eins öruggan fjárhag og frv. gerir ráð fyrir, a. m. k. fyrst um sinn.



Herra forseti. Ég hef hér á þskj. 196 flutt eina litla brtt. við þetta frv., sem ég raunar, boðaði við 2. umr. málsins, en brtt. er í því fólgin, að gildistöku laganna verði frestað frá 1. jan. n.k. til 1. apríl. Eins og ég tók fram við 2. umr. málsins, er vafi á því, að takast muni að afgreiða þetta mál fyrir jól úr þinginu, þó að slíkt væri æskilegt, en jafnvel þó að svo yrði, yrði varla hægt að koma þessari stofnun þegar í stað á fót, svo að undir öllum kringumstæðum er engu spillt með því að mínu áliti, þó að gildistökunni sé þannig frestað um þrjá mánuði, ef það gæti orðið til þess að spara, að málið þyrfti síðar að ganga milli deilda. Ég ráðfærði mig um þessa brtt. við þá meðflm. mína, sem ég náði til eftir 2. umr., og tjáðu þeir sig henni samþykka.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 117 frv. til l. um ráðstafanir til að auka vöruvöndun útflutningsafurða sjávarútvegsins og vil leyfa mér að fara um mál þetta nokkrum orðum. Það hefur lengi verið ljóst, að meðferð fiskafla hefur ekki verið sem skyldi frá sjónarmiði vöruvöndunar. Það hefur oft brunnið við, að það sjónarmið hafi ráðið mestu að draga sem mest að landi af fiski, en minna skeytt um það, hvert verðgildi aflans er, þegar að landi var komið, og eins má segja, að þegar að því hefur komið að skipta afla upp og taka hann til vinnslu, þá hafa aðferðir oft næsta lítið minnt á matvælaframleiðslu og allra sízt á vöru, sem er mjög viðkvæm og vandmeðfarin. Þetta eru raunar augljósar staðreyndir, sem ég er hér að segja, - staðreyndir, sem framsýnir og glöggir menn hafa lengi hamrað á og reynt að fá bætt úr, oft án árangurs að vísu, en stundum til nokkurs gagns, því að vissulega hefur ýmislegt áunnizt í þessum efnum á síðari tímum, þó að hvergi nærri sé viðunandi fyrir hagsmuni okkar höfuðatvinnuvegar og þar með þjóðarbúsins í heild. Tjón af þessum sökum, fjárhagslegt tjón vegna lélegrar meðferðar afla, hygg ég, að sé raunar illmælanlegt í tölum. En óhætt er að fullyrða, að beztu markaðir okkar fyrir sjávarafurðir eru háðir því, að um gæðavörur sé að ræða og helzt óaðfinnanlegar. Sé á því misbrestur, þá glatast þessir markaðir að meira eða minna leyti, og þegar svo fer, tekur langan tíma að bæta þann skaða, sem orðinn er. Hér er í fyrsta lagi um það að ræða, að léleg vara er auðvitað alltaf miklu verðminni en góð vara, en einnig hitt, að þegar um verulegt framboð á lélegri vöru er að ræða, þá hefur það líka áhrif til verðlækkunar á þann hlutann, sem er þó fullkomin gæðavara, og kemur þetta glöggt fram t. d. á okkar saltfisksmarkaði, þar sem verðtilboð frá okkar beztu markaðssvæðum hafa oft verið bundin við það, að svo og svo mikill hluti, helzt mikill meiri hluti, væri fyrsta flokks vara. Tilboð hafa oft verið þessum skilyrðum háð, og þegar ekki hefur verið hægt að fullnægja þeim, hefur það þýtt í þessari grein almenna verðlækkun, og er þetta kunnara en frá þurfi að segja, a. m. k. öllum þeim, sem eitthvað hafa kynnt sér markaðsmál í okkar saltfisksframleiðslu. En þannig er þetta líka alveg með hliðstæðum hætti í öðrum greinum sjávarútvegsins. Í grg. með þessu frv. hef ég leyft mér að taka upp töflu, sem sýnir hlutföll gæðaflokka árið 1966, þ. e. a. s. útflutningsins, en nýrri talna um þessi efni, settra upp með hliðstæðum hætti, tókst mer ekki að afla mér, áður en ég lagði þetta frv. fram. Hins vegar hef ég orð fiskmatsstjóra fyrir því, að ástandið í þessum efnum hafi ekki batnað, frá því að þessi skýrsla var gefin af hans embætti. En þó að þessi skýrsla sé þannig ekki alveg ný af nálinni, þá gefur hún áreiðanlega nokkra hugmynd um það, hvernig ástandið er í þessum efnum. Þar kemur í ljós, að að meðaltali eru aðeins um 43% af okkar sjávarafurðum, sem lenda í 1. flokki, 25% lenda í 2. flokki, 14% í 3. flokki og 16% í 4. flokki, en þar er varan komin á það stig, að það er vafamál, hvort hún getur talizt mannamatur. En þegar þess er svo gætt, að það mun vera algild regla, að verðmunur á milli gæðaflokka sé ekki undir 10%, þá munu sennilega allir reikningsglöggir menn, sem líta á þessa töflu, sjá það, að beint tjón, alveg beint fjárhagslegt tjón, miðað við það, að við gætum flutt út að mestu leyti eða öllu alveg fyrsta flokks vöru, er a. m. k. sem svarar 10% af öllu verðmæti útflutningsframleiðslunnar. En þó má leiða að því líkur, að óbeina tjónið sé jafnvel sízt minna. Ef þetta er rétt, sem ég hygg, að sé nærri sanni, þá er hér að ræða um upphæðir, sem mundu vera einhvers staðar á bilinu frá 750–1500 millj. kr. á ári, miðað við það, að framleiðslan væri yfirleitt 1. flokks vara miðað við útflutninginn eins og hann er nú að magni og verði. En eins og ég sagði, segir þetta þó ekki nema hálfa sögu, vegna þess að verðmætisaukningin verður enn meiri en ég hef hér reiknað með, þegar um 1. flokks vöru er að ræða. Ég nefni það t. d. í sambandi við freðfisksframleiðsluna, að vara, sem seld er á Bandaríkjamarkaði í neytendapakkningum, er a. m. k. þrisvar sinnum verðmeiri heldur en sú, sem seld er í blokk, en í blokkina fer yfirleitt vara, sem ekki er talin fullkomlega 1. flokks vara. Mun nú verðið t. d. á neytendapakkningunni í Bandaríkjunum vera milli 70 og 80 cent pundið á móti 35–36 cent fyrir blokkina, þannig að áhrifin eru áreiðanlega meiri en ég hef hér gert ráð fyrir. En alla vega sýnir þetta, að hér er mjög stóran akur að plægja til þess að auka okkar útflutning, okkar gjaldeyristekjur, og miklir möguleikar á að auka arðsemi sjávarútvegsins, án þess að um aflamagnsaukningu sé að ræða. Á þessu er auðvitað sízt vanþörf, þegar þess er gætt, í hvaða ástandi fiskstofnar okkar eru og þar vofir yfir samdráttur og þurrð á ýmsum fisktegundum. Það er einmitt þetta, sem hlýtur að leiða til þess, að við hljótum að taka upp þá stefnu, hljótum að hafa þá stefnu í sjávarútvegsmálum, að leggja höfuðkappið á verðmætisaukningu þess afla, sem að landi er dreginn og kemur til vinnslu í vinnslustöðvunum. Þar er auðvitað um margt að ræða: Í fyrsta lagi fullvinnslu sjávarafurða í verðmætari vörutegundir, almenna vöruvöndun, og svo tel ég, að aukin sókn komi ekki fyrr en í þriðja sæti, þegar um þetta er rætt. Það eru auðvitað margar leiðir, sem hér gæti verið um að ræða til þess að bæta nokkuð úr. Í fyrsta lagi betri verkmenning, hvað allt varðar, bæði veiðar og meðferð vöru, breyttar veiðiaðferðir, því að sumar veiðiaðferðir hafa áreiðanlega í för með sér miklu lélegri vöru heldur en aðrar, og á ég þar sérstaklega við netaveiðar, sem skila að jafnaði miklu lakari vöru en aðrar veiðiaðferðir. Öflun markaða fyrir unnar vörur er svo að sjálfsögðu einn þáttur í þessari stefnu, sem við hljótum að taka upp. En síðast, en ekki sízt er svo um það að ræða að beita meiri nákvæmni og alúð um alla meðferð þess afla, sem næst að innbyrða í fiskiskipin og draga að landi. Þetta frv., sem ég flyt hér í hv. d., fjallar aðeins um einn þátt þessa máls, en samt þátt, sem samkv. öllu eðli sínu er frumskilyrði fyrir allri góðri framleiðslu og frumskilyrði fyrir almennri vöruvöndun í sjávarútvegi, þ. e. a. s. það fjallar um vernd sjávarfangs, frá því að það er innbyrt í fiskiskip og þangað til það er tekið til vinnslu í vinnslustöðvunum. En á þessu stigi framleiðslunnar þarf auðvitað vöruvöndunin að hefjast. Það er grundvallaratriði, að varan sé ekki skemmd, þegar hún er tekin til vinnslu í vinnslustöðvunum. Með erlendum fiskveiðiþjóðum er fyrir því löng og ég vil segja örugg reynsla, að geymsla fisks, sem ísaður er í kassa af hæfilegri gerð og stærð um borð í skipunum, leysir mikinn vanda um vöruvöndun og er einnig af fleiri sökum hagstæð fjárhagslega. En þrátt fyrir reynslu annarra í þessu efni hefur þessi geymsluaðferð ekki rutt sér til rúms að neinu marki hér á landi. Ástæðurnar til þess eru vafalaust fleiri en ein, en sjálfsagt m. a. sú, að stofnkostnaður er allmikill í sambandi við þennan búnað, bæði á fiskiskipum og það, sem með þarf í vinnslustöðvum í sambandi við það, og einnig hitt, að sjávarútvegurinn hefur ekki átt kost á fjárhagslegri fyrirgreiðslu til þess að standa straum af þessum kostnaði, auk þess kemur svo sjálfsagt til gróin vanafesta og tómlæti, sem menn þekkja allt of vel, ekki aðeins í sjávarútvegi, heldur á mörgum öðrum sviðum. Þessi reynsla er ekki lengur aðeins reynsla erlendra þjóða. Hér á Íslandi hafa verið gerðar tilraunir með þessa geymslu á fiski, og m. a. var gerð mjög ýtarleg rannsókn árið 1969 á kostum og göllum við notkun fiskkassa, en þessi tilraun var gerð á vegum Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, Framleiðnideildar frystihúsanna í Vestmannaeyjum og Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, og hygg ég, að flestir hv. þdm. Hafi fengið þessa skýrslu á s. l. vetri. Þar kemur fram niðurstaða þessara rannsókna, og ég fæ ekki betur séð en hún sanni fullkomlega, að notkun þessara fiskkassa við þau tilteknu skilyrði a. m. k., sem þar var um að ræða, var mjög hagstæð, og færir raunar heim fullvissu um það, að hér er um sérstakt þjóðþrifamál að ræða. En meðal þess, sem kom fram við rannsóknina, var eftirfarandi: Að fiskur rýrnaði ekki í fiskkössum, og spöruðu þeir því allt að 5.5% rýrnun, en að meðaltali 3.6% rýrnun, sem kom fram við aðra venjulega geymslu á fiskinum í fiskibátunum. Þá kom það fram, að pakkanýting jókst úr 8.5% miðað við venjulega geymslu í 19.8%, en þetta þýðir, að meira en helmingi meira gat farið í þá dýrmætu vöru, þar sem um er að ræða neytendapakkningar, heldur en ef fiskurinn hefði verið geymdur með venjulegum hætti. Og þegar verðmismunarins er gætt á neytendapakkningum og blokk, þá sjá menn, að hér er ekki um neina smámuni að ræða. Þá kom það einnig fram í þessum tilraunum, að geymsluþol jókst um 2–4 daga á aflanum við geymslu í kössum miðað við hefðbundna geymslu í stíum, og er þetta ekki lítið atriði. Í fyrsta lagi vegna þess, að hér er auðvitað um það að ræða, að varan skemmist ekki, en að öðru leyti vegna þess, að með þessari aðferð er hægt að dreifa vinnunni í frystihúsunum, og er það ekki lítils virði, því að allir kannast við þann mikla aukakostnað, sem vinnslustöðvarnar hafa af því, þegar mikill fiskur berst á land dag eftir dag, að láta útþrælkað fólk vinna nætur sem daga, leggja nótt við dag, þar sem afköst geta ekki orðið eins og ef unnið er með eðlilegum hætti og vinnan þar að auki miklu dýrari, þannig að hér er áreiðanlega í sambandi við þetta um stórkostlegt hagsmunamál vinnslustöðvanna að ræða og raunar vil ég segja einnig verkafólksins, sem við þetta vinnur, því að oft og tíðum er það svo, að sú ofþrælkun, sem þar á sér stað, er ekki mönnum bjóðandi. En á Norðurlöndunum, t. d. í Noregi, hefur notkun kassanna leitt til þess, að í fiskvinnslustöðvum er hægt að vinna jafna dagvinnu, og eftirvinna þekkist þar yfirleitt ekki, vegna þess að aflamagninu má sem sagt dreifa á fleiri vinnsludaga heldur en ef farið væri með fiskinn með öðrum hætti. Þá eru tímamælingar á vinnu og útreikningar á vinnslu- og stofnkostnaði, sem ég tel, að megi gagnrýna að því leyti, að þar sé frekar vantalinn hagnaður heldur en hitt og það á mörgum sviðum, og gæti ég bent á dæmi um það, að sumt er þar ekki tekið með í reikninginn. Þessir útreikningar sýndu, eins og þeir voru gerðir, að beinn hagnaður af notkun fiskkassanna varð allt að 1468 kr. á tonn eða 1½ kr. á hvert kg og aldrei minni en 632 kr. á tonn miðað við markaðssölu eins og hún var í árslok 1969. Er þá auðvitað meðreiknaður allur stofnkostnaður í sambandi við þetta og allur rekstrarkostnaður, fyrningar á tækjum og annað því um líkt, gert ráð fyrir, að tækin væru fyrnd á 6 árum, ef ég man rétt. Þá kom það einnig fram, að gæði aflans jukust, betra mat varð á fiskinum og húsrými í móttöku gat orðið a. m. k. þrisvar sinnum minna heldur en með eldri aðferðum. Og enn kom það fram, eins og raunar leiðir af því, sem ég hef sagt, að við notkun fiskkassanna reyndist vinna að vísu meiri og stofnkostnaður, en til þess hefur verið tekið fullt tillit í þeim hagnaðarútreikningi, sem ég nefndi. Og eins og ég sagði, er áreiðanlega ýmislegt vantalið þarna í því, sem vannst við þessar breyttu aðferðir, og þá sérstaklega það, að ekki var tekið neitt tillit til þeirrar jöfnunar á vinnu í vinnslu, sem gæti orðið í vinnslustöðvunum, enda var hér aðeins um tilraun á einum bát að ræða og þess vegna ekki um það að ræða, að það gæti breytt heildarvinnunni í viðkomandi frystihúsi. Ég vil þá aðeins víkja örlítið að einstökum greinum þessa frv., en í 1. gr. segir svo: „Í fiskiskipum er skylt, eftir því sem ákveðið verður í reglugerð, er ráðh. setur, að hafa um borð sérstaklega gerða fiskkassa til að leggja í afla, jafnóðum og hann er innbyrtur. Skal aflinn geymdur í þeim, þar til hann er tekinn til vinnslu í fiskverkunarstöðvum.“ Hér er sem sagt gert ráð fyrir því að veita sjútvrh. heimild til þess að setja um það reglugerð, að slík geymslutæki skuli notuð fyrir fiskinn um borð í fiskiskipum, en þó ekki gengið lengra en svo, að gert er ráð fyrir, að hann beiti þessu valdi sínu eftir því sem rétt þykir og hagkvæmt um, hversu hraða skuli þessu nýja fyrirkomulagi. Og þar er auðvitað margt, sem kemur til greina, og treystist ég ekki til þess að leggja til, að þessu verði breytt í einu vetfangi, en taldi eðlilegra, að hér væri farið nokkuð eftir atvikum, bæði eftir því sem reynsla kæmist á þetta og eins kynni að vera, að á sérstökum tímum og með sérstökum skilyrðum hvað veiðiaðferðir snertir gætu verið mismunandi ástæður til þess að lögbinda þetta. Í annan stað kemur svo það til, að eins og ég gat um áður, þá er hér um nokkurt fjármagn að ræða, sem til stofnkostnaðar þarf, og gerir það það að verkum líka, að rétt hefur þótt að fara ekki of geyst í sakirnar, þannig að þetta gæti farið að nokkru eftir efnum og ástæðum á hverjum tíma. Í 2. gr. er það ákvæði, sem er nýmæli, að í hverri fiskvinnslustöð, sem tekur fisk til verkunar, skuli vera húsnæði, sem gerir viðkomandi vinnslustöð kleift að geyma fisk þannig, að hann skemmist ekki meðan hann bíður vinnslumeðferðar. Þetta þýðir í raun og veru það, að skylt er að hafa kældar geymslur. En auðvitað kemur það fyrir ekki, þó að fiskur sé afhentur ísaður í kössum, ef ekki er jafnframt um það að ræða, að viðkomandi vinnslustöð hafi alla aðstöðu til þess að geta geymt fiskinn, geymt kassafiskinn þannig, að ekki valdi skemmdum. Og niðurstaðan af rannsókninni, sem gerð var í Vestmannaeyjum og ég hef minnzt á, leiddi það í ljós, að það er grundvallarskilyrði til þess að þetta nýja fyrirkomulag komi að haldi, að um kældar geymslur sé að ræða. En mjög víða í fiskhúsum er það ekki, og á það áreiðanlega sinn mikla þátt í því, að fiskur skemmist ekki aðeins á leiðinni til lands, heldur einnig meðan hann bíður vinnslumeðferðar í frystihúsunum. Og yfir sumartímann er þetta þannig, að það er kunnara en frá þurfi að segja, að fiskur tekur í sig gerlagróður, kannske örskömmu eftir að hann hefur verið losaður úr skipunum, og er í raun og veru algerlega útilokað, að yfir sumartímann geti verið um að ræða að framleiða 1. flokks vöru, nema fiskurinn sé ísaður strax um borð og svo geymdur síðan í kældri geymslu, þangað til hann er tekinn til vinnslumeðferðar. Í þessari gr. er enn fremur gert ráð fyrir því til öryggis, að Fiskmati ríkisins sé gert að framkvæma skoðun á því, hvort þessi nauðsynlega aðstaða sé fyrir hendi, og geti ákveðið vinnslustöðvum rekstrarstöðvun, ef þær að áður fengnum aðvörunum bæta ekki úr því, sem ábótavant er í þessum efnum. Í 3. gr. er ákveðið, að ráðh. skuli setja reglugerð um stærð og gerð fiskkassanna, sem notaðir eru. Þetta er alger nauðsyn af tæknilegum ástæðum. Bátar og fiskiskip koma með afla að landi og skila kössunum í vinnslustöðina og þurfa auðvitað að fá sams konar kassa aftur til baka, og strax af þessari ástæðu er nauðsynlegt, að þessi tæki séu stöðluð, og hefði að mínu viti átt að vera búið að gera það fyrir löngu, vegna þess að nú þegar er farið að flytja til landsins ólíkar tegundir af þessum kössum, þar sem þeir eru í notkun, og einnig stendur það alveg fyrir dyrum, að farið verði að framleiða kassana hér á landi. Varðandi stofnkostnað við þessar framkvæmdir er það svo að segja, að hann er auðvitað allverulegur, en á að borga sig, eins og ég hef áður getið um. En þess má líka geta, að nú nýlega hafa komið á markaðinn fiskkassar, sem gera það miklu auðveldara en áður að koma þessu í framkvæmd, því að þeir eru þannig gerðir, að notkun þeirra mundi ekki útheimta miklar breytingar á innréttingu skipanna, og það er auðvitað ákaflega mikilsvert atriði, því að þar er um verulegan stofnkostnað að ræða, sem nú ætti að vera að mjög miklu leyti úr sögunni. Að öðru leyti segir svo 4. gr., hvernig þetta skuli fjármagnað, og það er með tilliti til þess, að þar sem hér er gert ráð fyrir því, að um skyldu sé að ræða að nota þessa geymsluaðferð við fiskinn, þá hefur einnig þótt nauðsynlegt, að útvegurinn ætti greiðan aðgang að fjárhagsfyrirgreiðslu í þessu sambandi, og er þess vegna gert ráð fyrir því, að Fiskveiðasjóði verði skylt að lána allt að 75% stofnkostnaðar með venjulegum lánskjörum til 6 ára, og ætti það ákvæði að vera trygging fyrir því, að þetta gæti komizt í framkvæmd af fjárhagslegum sökum. Loks er svo gert ráð fyrir því í 5. gr. frv., að við verðákvarðanir sé Verðlagsráði sjávarútvegsins skylt að taka fullt tillit til þess kostnaðar, sem útvegurinn ber vegna ákvæða laga þessara. Ég held, að grundvallarskilyrðið fyrir því, að slíkar aðgerðir geti borið árangur, - aðgerðir til þess að auka vöruvöndun, - sé auðvitað hið fjárhagslega, þ. e. a. s. að framleiðendurnir finni, að það sé metið og þeir hafi af því beinan hagnað, eins og þeim ber að gera, þar sem þeir eru þá að færa miklu verðmætari vöru í þjóðarbúið en ella mundi. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, að hafa um þetta miklu fleiri orð, en ég tel, að reynslan af því, hve mikið tómlæti hefur ríkt í þessu efni á undanförnum árum og jafnvel áratugum, sanni það, að hér er þörf á lagasetningu og þessi mál komist ekki í örugga höfn, nema lagaskylda verði að nota þær geymsluaðferðir, sem beztar þekkjast og fullkomin reynsla er fyrir bæði erlendis og einnig hérlendis. Ég álít því, að þetta frv. sé tímabært og þó að fyrr hefði verið, og hv. Alþ. beri að samþykkja það í líku formi og ég hef hér lagt til. Ég vil þó taka það skýrt fram, að ég er reiðubúinn til þess undir meðferð málsins að vera opinn fyrir því, sem betur mætti fara í frv., og sjálfsagt, að málið hljóti nákvæma skoðun í þeirri hv. n., sem fær það til meðferðar. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að málinu verði vísað til hv. sjútvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég vil strax taka það fram, að ég stend ekki hér upp til þess að andmæla í einu eða neinu því frv., sem hér er til umr., heldur langtum fremur til þess að undirstrika þá þörf, sem flm. taldi á framkvæmd þeirra atriða, sem í frv. felast. Ég get fyllilega tekið undir þau orð hans, að sú skipan mála, sem á þessum hlutum hefur gilt til þessa dags, er hvergi nærri fullnægjandi, og kannske verður aldrei svo vel um þessa hnúta búið, að geti talizt fullnægjandi í öllum atriðum. Og það er einnig rétt, að hér er aðeins fjallað um einn þátt þessa mikla vanda, sem er aukin vöruvöndun á okkar sjávarafurðum. En sjómenn hafa á undanförnum árum sagt, og það tel ég að sé meginástæðan fyrir tregðu í þessum efnum: Til hvers skyldum við við svo og svo misjafnar, erfiðar aðstæður vera að vanda umbúnað um okkar fisk, þegar við fáum nánast eitt og sama verðið fyrir fiskinn, hvernig svo sem hann er til reika, þegar hann kemur að fiskvinnslustöðinni? Og ég hygg, að það sé alveg bráðnauðsynlegt, að þarna sé gerður svo verulegur verðmunur á, að menn hyggi betur að þessum málum en hingað til hefur verið. Það er venjulega sá hluturinn, sem almenningur skilur bezt. Og það er vissulega rétt hjá sjómönnunum, að þeir hafa kannske sízt allra aðstæður til þess oft og tíðum í erfiðum vetrarveðrum að búa svo vel að fiskinum sem kostur er á, þegar það er ekki gert, eftir að fiskurinn kemur í sjálfa fiskvinnslustöðina. Góða fiskinum er þar sturtað, - ef það orð má nota, - honum er hellt þar saman við lélega fiskinn og sáralítill verðmunur gerður á því, hvernig fiskinum er skilað á land. Þá er það einnig rétt hjá flm., að þetta má segja, að sé upphafið að vöruvöndun um borð í sjálfum skipunum. En mín skoðun er sú, eftir að hafa fjallað um þessi mál nú um nokkurra ára skeið, - og í því hafa starfað tvær nefndir á vegum rn., sem ég vænti fastlega, að hv. þn. hafi samband við, undir forustu Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, undir forustu Fiskmats ríkisins, við þær nefndir verði rækilega rætt, - að grundvallarskilyrðið í þessu sé það, að það þurfi að vera meiri alhliða vöruvöndun alveg frá því að fiskurinn kemur fyrst upp úr sjó og þangað til hann kemur í hendur neytenda. Meðan ekki eru samræmdar aðgerðir í þeim efnum á báðum þessum stöðum og alla leiðina gegnum öll vinnslustig, þá verður erfitt að fá einn aðilann til að byrja. Óhjákvæmilega verða hér einhverjir byrjunarörðugleikar. Menn kunna í fyrstunni að verða fyrir einhverju fjárhagslegu tjóni af þeim sökum fyrir utan sjálfan stofnkostnaðinn, og þess vegna verður að skapa það gagnkvæma traust milli aðila þarna, að þeir trúi því í raun og veru, að það verði svipaðar skyldur lagðar á allra herðar í þessum efnum. Ég held, að þetta sé meginorsökin. En eins og flm. gat um, er þegar búið að vinna allmikið að athugunum og tilraunum í þessu mati, sem ég vænti, að þn. reyni að kynna sér eftir föngum. Ég tel frv. eigi að síður mjög tímabært, en teldi, að það ætti að vera víðfeðmara og fjalla um allar greinar fiskvinnslunnar, ekki bara aðbúnaðinn um borð í veiðiskipunum, heldur öll vinnslustigin. Þessu vildi ég koma hér að með hliðsjón af þeirri reynslu, sem ég tel mig hafa af tilraunum til úrbóta í þessu efni, og með hliðsjón af yfirlýsingum aðila, sem þarna fjalla um. Það er t. d. eitt atriði, sem flm. minntist ekki á áðan, aðkoman að sjálfum vinnslustöðvunum hér í landi. Þær þola vart dagsljósið, og við megum þakka fyrir, meðan erlendir kaupendur okkar reyna ekki að gera tilraun til að komast inn í sumar þessar fiskvinnslustöðvar, því að utan frá tryði enginn maður, að þar inni væri matvælavinnsla. Allt þetta þarf að fylgjast að, og umgengni um fiskinn þarf að byggjast meira á því sjónarmiði, sem flm. lýsti, að við séum hér að fara með matvörur, sem við ætlum að fá hæsta mögulegt verð fyrir, og það gerum við ekki nema með stórlega bættum vinnubrögðum í þessum efnum, og þá verður um leið að fá um það gagnkvæmt traust á milli aðila, að það séu ekki bara skyldur lagðar á sjómennina eina um aðbúnaðinn á fiskinum um borð, heldur séu þessar skyldur ekki síður lagðar á vinnslustöðvarnar í landi, og þá efast ég ekkert um, eins og flm. benti á með tölulegum staðreyndum umræddrar nefndar, að allir aðilar eigi að hagnast vel á því, auk þess, sem við hljótum enn um ókominn tíma að byggja afkomu okkar á því, að vel sé þarna um hnútana búið. Ég stóð aðallega upp til þess að leggja fram þær óskir mínar, að n., sem um málið fjallar, sem væntanlega verður sjútvn., kynni sér rækilega það, sem búið er að gera í þessum efnum að undanförnu, og kanni til hlítar, hvort ekki er nauðsynlegt að fylla frekar út í þetta frv., gera það víðfeðmara, eða hvort tímabært er með hliðsjón af þeim nefndastörfum, sem í gangi eru, að samþ. slíkt frv. strax. Ef það reynist vera álit þeirra, sem um þessi mál hafa fjallað, þá tel ég grundvallarnauðsyn, að frv. verði útvíkkað allverulega og nái til fleiri vinnslustiga en sjálfrar veiðinnar.



Herra forseti. Ég stend aðeins hér upp aftur til þess að lýsa ánægju minni yfir þeim undirtektum, sem þetta frv. hefur fengið hjá hæstv. sjútvrh., og vænti þess, að sú afstaða hans verði til þess að tryggja það, að þetta frv. fái í alla staði rækilega meðferð og afgreiðslu. Ég skal sízt hafa á móti því, ef skynsamlegar brtt. koma fram við frv. undir meðferð þess í þá átt, að það taki meira til vinnslustöðvanna heldur en það gerir. Allt slíkt tel ég til bóta, ef hægt er að finna því raunhæfan grundvöll, og það mundi sízt sæta aðfinnslu af minni hálfu. En ég bendi aftur á það, sem ég raunar gerði í minni frumræðu, að hér er um grundvallaratriði að ræða, þ. e. a. s. hvernig varan er, þegar hún kemur að landi, og einnig eru ákvæði í frv., sem eiga að tryggja betri meðferð í vinnslustöðvunum heldur en verið hefur. En sé með raunhæfum hætti hægt að benda á lagaákvæði, sem tryggt gætu betur vinnsluna í vinnslustöðvunum, þá er ég því að sjálfsögðu meðmæltur. Ég er alveg sammála hæstv. ráðh. um það, að grundvallarnauðsyn í sambandi við þetta er það atriði, sem ákveðið er í frv., að nauðsynlegur verðmunur sé á milli gæðaflokkanna, þegar fiskur er dreginn að landi. Og ég er viss um, að það þarf að breyta matinu allverulega á ferskfiski frá því, sem nú er, þannig að það sé miklu meira metið, hvernig vöru sjómennirnir skila að landi, og um leið séu hagsmunir þeirra tengdir við það að koma með sem bezta vöru að landi, en ekki eingöngu við aflamagnið, því að auðvitað er það alveg rétt, sem ráðh. sagði, að þegar sáralítill eða jafnvel enginn munur er á verði lélegrar og góðrar vöru, þá hugsa menn fyrst og fremst um magnið. Það er hver sjálfum sér næstur í þeim efnum sem mörgum öðrum. Ég hef ekki fengið tilefni til þess að fara fleiri orðum um málið en ég hef þegar gert, en endurtek það, að ég er ánægður með þá viðurkenningu á þessu máli, sem hæstv. ráðh. hefur látið í ljós.