Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. L. um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir frá 1945 eru, eins og kunnugt er, eins konar heimildarlög, þar sem jarðræktarmönnum í sveitum og við sjó er gefinn kostur á því, ef þeir gangast undir ákveðnar reglur um jarðræktarframkvæmdir, að þeir fái helming þess kostnaðar, sem er við það að afla hinna stórvirku tækja, úr framkvæmdasjóði ríkisins. Hins vegar er framlagið að öðru leyti bundið við 3 millj. kr. Það verður ekki með sanni sagt, að menn hafi tekið þessum l. með tómlæti, því að ekki var fyrr búið að samþ. l. en hafin voru samtök víðs vegar um landið þvert og endilangt að mynda þessi jarðræktarsambönd og koma á hjá sér löglegum samþykktum og afla sér þessara tækja, sem þurfti til að hefja framkvæmdir í stórum stíl. Og fjórum árum eftir að l. gengu í gildi, má segja, að öll sveitarfélög landsins hafi bundizt í þessi jarðræktarsambönd. Af 226 sveitahreppum eru nú aðeins 12, sem ekki hafa enn þá gerzt aðilar í slíkum samböndum. L. gera ráð fyrir, að aðalreglan sé sú, að ræktunarsamböndin nái yfir heila sýslu. Hins vegar er gefin heimild til undanþágu, og hefur sú raun á orðið, að samböndin eru mjög misjafnlega stór. T. d. má nefna, að allir Vestfirðir, að undantekinni Strandasýslu, eru eitt og sama ræktunarsamband, með allmörgum undirdeildum þó, eða 13. Sama er að segja um Búnaðarsamband Austurlands, það er eitt og sama ræktunarsamband með 17 undirdeildum. Hins vegar eru tvær sýslur víða saman um eitt ræktunarsamband og ein sýsla á nokkrum stöðum. Hins vegar er það einnig til, að fleiri en eitt samband sé í sömu sýslu. Má þar m. a. nefna Rangárvallasýslu með 4 ræktunarsambönd og Árnessýslu með 5. Nokkur þeirra sambanda, sem fyrst voru um að koma þessum málum í lag hjá sér, hafa nú fyrir nokkru eignazt meginhlutann af þeim verkfærum, sem talin eru nauðsynleg til þess að, að jarðrækt verði unnið á þann fullkomnasta hátt, eftir því sem tæki eru til, en það eru verkfæranefnd ríkisins og Búnaðarfél. Íslands, sem eiga að leggja dóm á, hvað hvert ræktunarsamband þurfi af vélum, til þess að þessi jarðrækt geti gengið með þeim hraða, sem að öðru leyti efni standa til. Vitanlega er þetta mjög misjafnt, eftir því hvað samböndin eru stór, eins og gefur að skilja, og er vélakosturinn miðaður við það. En hins vegar hefur mjög borið á því á undanförnum árum, að ræktunarsamböndin hafa ekki getað eignazt allar þær vélar og verkfæri, sem þau hafa óskað eftir og voru tilbúin að kaupa, og hefur þar strandað mest á gjaldeyri undanfarið, eins og kunnugt er. Í árslok 1948 höfðu verið fluttar inn og styrktar af framkvæmdasjóði til ræktunarsambandanna 18 vélar 30 hestafla, 17 vélar 35–50 hestafla og 4 vélar 50 hestafla og þar yfir, og 21 hjóladráttarvél. 1949 má segja, að þessi verkfærakaup hafi verið tvöfölduð. Þá hafa verið fluttar inn 11 vélar 30 hestafla, 35 vélar 35–50 hestafla og 6 yfir 50 hestafla, þannig að á þessu ári hefur verið bætt mikið úr þeim skorti, sem hefur verið á þessum ræktunarvélum. Hins vegar er það svo, að enn þá vantar allmikið á það, að nægilegur vélakostur sé fyrir hendi fyrir þau ræktunarsambönd, sem eru mynduð. 2 grg. frv. er birt bráðabirgðaáætlun um þetta, sem verkfæranefnd fól Pálma Einarssyni landnámsstjóra og Sigurði Kristjánssyni framkvæmdastjóra að gera um þann vélakost, sem vantar til þeirra ræktunarsambanda, sem eru nýstofnuð. Síðan þessi áætlun var gerð hefur verkfæranefnd farið yfir hana, og hefur hún breytt nokkuð innan þeirra liða, sem hér eru áætlaðir, en í heild lætur nærri því, sem verkfæranefnd hefur nýskeð komizt að, að vantaði til ræktunarsambandanna. Það eru nú um 5.793 jarðir, sem standa að þessum samböndum, eða eigendur þeirra og ábúendur og koma því nærri því 50 jarðir á hverja vélasamstæðu. Nú er það svo, eins og ég sagði áðan, að í l. er að vísu gert ráð fyrir því, að þeim ræktunarsamböndum, sem komið er á og fá staðfestar samþykktir sínar, skuli séð fyrir helmingi þeirra véla, sem þau nauðsynlega þurfa til ræktunarinnar, en annars er það bundið við 3 millj. kr. Var sú upphæð tekin samkvæmt áætlun, sem gerð var af kunnugustu mönnum, áður en þessi starfsemi hófst. Nú hefur sýnt sig, að þessi upphæð hrekkur ekki til. Ástæðan til þess er fyrst og fremst sú, að vélar hafa hækkað mjög í verði, frá því að áætlunin var gerð og fyrstu samþykktirnar settar. Það lætur nærri, eins og nú er komið, að ýmsar vélar séu komnar upp í allt að því tvöfalt verð við það, sem þá var. Auk þess hefur sú breyting á orðið, að gert var ráð fyrir, að meira yrðu notaðar minni og ódýrari vélar við jarðyrkjuna, en reynslan hefur sýnt, að ræktunarsamböndin sækjast mest eftir stærri og dýrari vélunum og telja sér ávinning að því. Verður það til þess, að kostnaður við þetta hefur orðið nokkru meiri en við hefur verið búizt, en langmest munar þó um verðhækkunina, sem orðið hefur á síðustu árum á vélunum. Þá er eitt enn, sem kemur til með að hækka þessa áætlun nokkuð. Það, sem hefur sparað ræktunarsamböndunum vélar og þar með styrk úr framkvæmdasjóði, er það, að ríkið hefur haft á sínum vegum allmargar skurðgröfur, sem það hefur átt sjálft. Af þeim ástæðum hefur ekki verið nauðsynlegt fyrir öll ræktunarsambönd að eignast skurðgröfur, því að þau hafa fengið þær hjá ríkinu. En eins og öllum, sem þekkja til ræktunar, er kunnugt um, þá verður undir flestum kringumstæðum framræslan að fara fram á undan ræktuninni. Það verður að byrja víðast á því að þurrka landið, og þar hafa skurðgröfur ríkisins bætt úr þessu þannig, að þær hafa verið að nokkru leyti til taks og getað gengið á undan ræktunarvélunum, og ræktunarsamböndin hafa þar af leiðandi ekki öll þurft að kaupa þessar vélar. Hins vegar hafa nú á síðari árum ríkið og Alþingi dregið að sér höndina um að verja fé til þess að kaupa þessar vélar, svo að síðari samböndin hafa orðið að kaupa þær sjálf, til þess að framræslan gæti komið á undan ræktuninni, eins og nauðsynlegt er. Nú sem stendur eru starfandi hér 44 stórvirkar gröfur. Af þeim á vélasjóður 29, en aðrir aðilar 15, og þar af eru 10 ræktunarsambönd, sem eiga gröfu, og nýbýlastjórn ríkisins á 3. En það er talið, að til þess að ræktunin geti haldið áfram með þeim hraða, sem nauðsynlegt er og bændur og búalið sækjast eftir að hrinda í framkvæmd, muni þurfa enn þá um 11 skurðgröfur. Af þeim er að vísu kominn helmingurinn nú eða vel það, en hann hefur ekki notið styrks enn þá, og þarf því vegna þeirra að bæta við þann styrk, sem nauðsynlegur er vegna jarðræktarinnar. Ég skal geta þess í sambandi við skurðgröfurnar, að þeim hefur fjölgað nokkuð á síðari árum. Á árunum 1942–46 voru grafnir opnir skurðir samtals 344 km og að rými 1.371 þúsund teningsfermetrar. Árið 1948 nemur gröfturinn með skurðgröfum vélasjóðs 1.052 þús. rúmmetrum, og 1949 samkvæmt bráðabirgðauppgjöri hefur verið grafið 1.635 þús. rúmmetrar. Á þessum síðustu átta árum hafa því verið grafnir hjá bændum 1.077 km, að rúmmáli 4.102 þús. rúmmetrar, og svarar það til þess, að það hefðu verið fullræstir með opnum skurðum 6.835 hektarar lands. En sem sagt, það er nauðsynlegt að fjölga þessum skurðgröfum nokkuð, og það verður að gera ráð fyrir, ef ræktunarsamböndin kaupa þær, að hækka verði styrkveitinguna sem nemur hálfu kaupverði þeirra. Nú er svo komið, að um síðustu áramót var ekki eftir í framkvæmdasjóði ríkisins nema um ½ millj. króna óráðstöfuð, og er það því sýnilegt samkvæmt þeim áætlunum, sem hér liggja fyrir, að það mun þurfa til þess að vera öruggur um, að ekki strandi á styrknum til kaupanna, 2–2,5 millj. kr. enn þá. Er þar gert ráð fyrir þeirri hækkun á verði, sem er á þessum vélum. Eru líkur til, að hægt verði að segja, að þetta muni duga fyrir þann vélakost, sem nægi til þess, að öll ræktunarsambönd landsins fái þær vélar, sem þeim er talið nauðsynlegt til þess að geta komið ræktunarstarfi sínu í fullan gang. Af þessum ástæðum er það, sem ég hef leyft mér að flytja þetta frv., og verð ég að segja, að það er að nokkru vegna þess, að hér hefur komið fram till., sem lögð hefur verið fyrir Alþingi, frá Landsbanka Íslands, að það fé, sem framkvæmdasjóði ríkisins er ætlað samkvæmt l. um eignakönnun, því verði varið til afborgana á skuldum ríkisins. Það væri náttúrlega mjög gott að geta það. En ég vil minna á það með flutningi þessa frv., að það er óafsakanlegt að kippa að sér hendinni með löggjöfina og styrkveitingar samkvæmt löggjöfinni og skilja þá menn eftir, sem af ýmsum ástæðum, m. a. vegna gjaldeyriserfiðleika, hafa ekki enn getað notið þessarar aðstoðar, svo að þeir ekki aðeins verði að sætta sig við að kaupa miklu dýrari vélar en hafa fengizt áður, heldur einnig að vera sviptir þeim styrk, sem jarðræktarsambönd hafa hingað til notið. Ég minntist á það í sambandi við l. um eignaraukaskatt, að gert er ráð fyrir, að helmingur af tekjunum renni í framkvæmdasjóð ríkisins, en hinn helmingurinn í aflasjóð. Nú veit ég ekki, - það getur verið, að hæstv. fjmrh. geti gefið upplýsingar um það, - hvaða líkur eru til, að þessar tekjur verði miklar. Einu sinni var gert ráð fyrir 10 millj. kr., og minna hygg ég það verði ekki. Ef það væri, þá þyrfti helming af þessu fé, sem samkvæmt l. ætti að renna í framkvæmdasjóð ríkisins, til að bæta við þessar 3 milljónir, sem áður var ákvarðað í þessu skyni. Tel ég rétt, að þetta komi þegar fram, áður en ráðagerðir um ráðstöfun á þessu væntanlega fé komast lengra til framkvæmda en nú er orðið. Ég vildi svo óska þess að, að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og landbn., því að þessi mál hafa verið í þeirri n.



Herra forseti. Í tilefni af því, að þetta frv. kom fram, þar sem farið er fram á, að goldið sé talsvert meira fé úr framkvæmdasjóði í þessu ákveðna skyni, en lög mæla fyrir nú, bað fjmrn. búnaðarmálarn. um upplýsingar um þessi efni. Ég hef bréf frá rn. um þetta. Virðist fram koma af bréfi þessu og öðrum bréfum, sem fram hafa farið milli rn. og verkfæranefndar ríkisins, að þetta mál sé ekki jafnvel undirbúið og skyldi. Það kemur fram í þessu bréfi, að rn. hefur ekki fengið þær upplýsingar, sem það hefur óskað eftir. Ég ætla að lesa, með leyfi hæstv. forseta, það sem rn. segir, ef það mætti verða þeirri n., sem málið mun fara til, nokkur leiðbeining. Að öðru leyti legg ég ekki dóm á nauðsyn þess að hækka framlag úr verkfærasjóði í þessu skyni, eins og hér er lagt til, heldur undirbúning málsins og það, sem lýtur að fjáröfluninni. - Í bréfi landbrn. segir svo : „Í tilefni af frumvarpi rn. til laga um breytingu á lögum nr. 7 12. janúar 1945, um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum, sem fram er komið á Alþingi, vill landbúnaðarráðuneytið upplýsa eftirfarandi: Þann 19. júlí ritaði ráðuneytið verkfæranefnd sem hér segir: „Eftir móttöku bréf verkfæranefndar, dags. 6. júlí þ. á., vill ráðuneytið taka fram eftirfarandi: Ráðuneytið vill fela nefndinni að láta gera nú þegar, annars vegar fullt yfirlit yfir vélakost ræktunarsambandanna og styrkgreiðslur til þeirra, þann sem styrkur hefur verið greiddur til að kaupa, og um heildarþörf sambandanna, að því er varðar ræktunarvélar, bæði þeirra sambanda, er fengið hafa vélar, og hinna, sem ekki hafa fengið þær. Séu talin jöfnum höndum ræktunarsambönd, sem þegar hafa verið stofnuð, og sambönd, sem gera má ráð fyrir að verði stofnuð á næstunni. Að fengnum þessum upplýsingum ætti að vera hægt að gera áætlun um, hversu langt fé það, sem fyrir hendi er í framkvæmdasjóði ríkisins, muni hrökkva til styrkgreiðslna og hve miklu muni þurfa við að bæta, til þess að endarnir nái saman. Ráðuneytið getur hins vegar upplýst nú þegar, að ráðuneytið mun, er þar að kemur, beita sér fyrir því, að fé verði veitt til þess að staðið verði við eðlilegar skuldbindingar um styrk til ræktunarsambandanna til vélakauga samkvæmt lögum nr. 7 12. janúar 1945. Mun ráðuneytið bera fram tillögur um breyting á lögunum, ef með þarf, til þess að svo megi verða. Loks skal tekið fram, að ráðuneytinu er ljóst, að verkfæranefnd hefur nú þegar mælt með svo miklum styrk til nokkurra ræktunarsambanda, að stinga verður við fótum um frekari styrkgreiðslur til þeirra fyrst um sinn.“ Þrátt fyrir munnlegar eftirgrennslanir bárust ráðuneytinu engin svör, og leið svo út árið 1949. Þann 10. janúar þessa árs ritaði ráðuneytið nefndinni á ný um málið samkvæmt meðfylgjandi afriti. Ekkert svar hefur enn borizt við þessu bréfi ráðuneytisins. Af ofanrituðu er ljóst, að ráðuneytinu kom mjög á óvart, er hið umrædda frumvarp kom fram á Alþingi. Ráðuneytið hafði ætlað þessu máli allt aðra meðferð og fyllri undirbúning, sem sé að leggja hóflegar tillögur til úrbóta fyrir Alþingi, það er nú situr að störfum, í frumvarpsformi eða á annan hátt, er samkomulag hefði orðið um við fjármálaráðuneytið. Sá miður heppilegi dráttur, sem orðinn er á því, á að öllu leyti rót sína að rekja til seinlætis verkfæranefndar um athugun og svör við málaleitun ráðuneytisins. Er ljóst, hve ótilhlýðilegt er, að hið umrædda frumvarp skuli borið fram af manni, er á sæti í verkfæranefnd, áður en nefndin svarar ráðuneytinu, og að upplýsingar, sem ráðuneytið bað um fyrir 6 mánuðum, skuli vera til staðar sem uppistaða í greinargerð með frumvarpinu, þótt ráðuneytið geti ekki fengið þær í sínar hendur þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar um. Þess skal getið, að reikningar þeir, er ráðuneytið ræðir um í niðurlagi bréfsins 10. janúar 1950 og sem upphaflega var beðið um með bréfi, dags. 28. febrúar 1948, bárust ráðuneytinu samdægurs, eða 10. þ. m.“ En þessir reikningar, sem rn. er að rukka um, eru reikningar vélasjóðs og verkfæranefndar fyrir undanfarin ár. Þetta vil ég, að komi fram, um leið og málið fer til n. Samkvæmt l. er hér ekki um neitt beint gjald úr ríkissjóði að ræða, þar sem gert er ráð fyrir, að gjaldið sé tekið úr framkvæmdasjóði. En framkvæmdasjóður er því nær alveg févana, og þegar búið er að inna af hendi þær greiðslur, sem gert er ráð fyrir, þá er svo að segja ekkert fé eftir í framkvæmdasjóði. Um hina hlið málsins, sem hv. flm. ræddi um í flutningsræðu sinni, að fá tekjur af eignakönnunarskattinum, þar er því til að svara, að þessi skattur er ekki enn á lagður. Það er ekki hægt að segja með vissu, hver hann verður eða hvernig hann innheimtist. Það eru liðin 3 ár síðan samþ. var að leggja þennan skatt á, en l. hafa tekið svo langan tíma, að framkvæmdinni er ekki enn lokið, og á þessum tíma hafa orðið miklar breyt. á fjárhag manna í landinu, svo að ekki er hægt að segja, hvernig sá skattur innheimtist, þegar hann loks kemur til innheimtu. Á þessu vil ég vekja athygli, en ég legg engan dóm á þá þörf, sem þarna er til staðar um vélakaup.



Það eru engar nýjar upplýsingar fyrir mig, sem komu fram frá hæstv. fjmrh., því að ég er í verkfæranefnd og var líka um tíma í landbrn. og vissi, hvað fór þar á milli. Ég vil bæta því við, að verkfæranefnd átti upptökin að athugun á þessu máli. Okkur var ljóst, að óðum leið að því, að ekki yrði nægilegt fé fyrir hendi í framkvæmdasjóði til þess að veita styrk á þær vélar, sem þá var sýnt, að þyrfti til ræktunarsambandanna á næstunni. Þá var það, að verkfæranefnd sneri sér til ráðuneytisins og spurðist fyrir um það, hvort líkur væru til þess, að þessar 3 milljónir króna, sem lögin gera ráð fyrir, yrðu hækkaðar, svo að áfram yrði hægt að veita styrk til þessara véla. Þegar ráðuneytið svaraði aftur, þá óskaði það eftir því, að verkfæranefnd kæmi með yfirlit yfir það, sem hún teldi þurfa að bæta við þessar 3 milljónir til þess, að ræktunarsamböndin fengju nægilegan styrk. Um drátt á þessu skal ég ekki segja. Formaður verkfæranefndar er hinn ágæti búnaðarfrömuður Guðmundur Jónsson, skólastjóri á Hvanneyri, og veit ég, að hann hefur gert það, sem honum var unnt, til þess að hraða verkinu, en það var ýmislegt í sumar, sem tafði menn frá slíkri skýrslugerð. Leitað var til ræktunarsambandanna um að fá frá þeim skýrslur um það, sem þau töldu sig þurfa, og þær skýrslur þurfti að endurskoða, og dróst það nokkuð fram á haustið, en þá var gerð bráðabirgðaáætlun um fjárþörfina í þessu efni. Nú er hins vegar fullnaðarskýrsla um þetta í þann veginn að koma út, og var gengið frá henni fyrir nokkrum dögum. En óðar en það lá fyrir, hvaða upphæð þyrfti í sjóðinn, þá taldi ég mér bæði rétt og skylt að bera þetta frv. fram og taldi mig engan þurfa þar um leyfis að spyrja. Hins vegar er hægt að leggja fram skýrsluna um þessa fjárþörf, og mun þá koma í ljós, að ekki munar miklu á henni og þeirri bráðabirgðaáætlun, sem verkfæranefndin gerði síðastliðið haust.

Landbrh. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Þegar l. um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum voru samþ. á Alþingi 1945 og ákveðið var að veita þrjár millj. króna til styrktar í þessu skyni, þá var gert ráð fyrir, að upphæðin yrði greidd í eitt skipti fyrir öll og skipt milli ræktunarsambandanna af verkfæranefnd og Búnaðarfélagi Íslands. Nú hefur komið í ljós, að þetta fé hefur ekki dugað, en sannleikurinn er sá, að ekki hefur verið farið eftir föstum reglum um úthlutunina, til þess að frekar mætti sjá fyrir endann á því, hve mikil þörfin í þessu sambandi yrði. Er nú svo komið, að mikil þörf er á auknu fjármagni til ræktunarsambandanna, en allt um það finnst mér það heldur óviðfelldið að kasta fram þessu frv. á bak við ráðuneytið. Það er að vísu aukaatriði og kemur ekki því við, hve fjárþörfin er mikil, en skemmtilegra hefði verið fyrir hv. flm. að tryggja framgang þessa frv. áður en hann fór úr ráðuneytinu, eins og hann hafði mörg tækifæri til. Hins vegar er skylt og eðlilegt, að Alþingi og ríkisstj. reyni að fá til þessara mála svo mikið fé sem unnt er. Annars óska ég þess, að hv. landbn. hafi um það samráð við mig og hæstv. fjmrh., hvað fært sé talið að leggja fram í sambandi við þetta frv.



Herra forseti. Bara örfá orð út af því, sem hæstv. landbrh. sagði, að ég hefði getað tryggt þetta meðan ég var í ríkisstj. En það er ekki hægt, nema með lagabreytingu, og var þá eðlilegra að bíða þess, að Alþingi kæmi saman, en fara að gefa út brbl. um svo stórkostleg fjárframlög. Því lét ég málið bíða Alþingis, og dettur mér ekki annað í hug en hv. landbn. og Alþingi í heild hafi samráð við hæstv. ríkisstj. um afgreiðslu málsins.