Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Svava Jakobsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég hef ásamt hv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepssyni, leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á lögum nr. 54 frá 14. júní 1960, um verðlagsmál. Allar þær breyt., sem við leggjum til, stefna að því að lögin megi verða almenningi meiri stoð en þau eru nú. Sjaldan eða aldrei hefur slík holskefla dýrtíðar skollið yfir landsmenn á jafnskömmum tíma og það sem af er valdatíð þessarar ríkisstj. Tvennar gengisfellingar hefur hún afrekað og á sama tíma og kaupgjald er bundið leyfir hún nær hömlulaust verðhækkanir á innlendri vöru og þjónustu. Tal manna um gjaldþrot heimilanna er sannarlega ekki út í bláinn, og víst er að fólk með lágar eða miðlungstekjur verður að velta fyrir sér hverjum eyri áður en hann er af hendi látinn. Við þessu á ríkisstj. ekki önnur ráð til handa þessu fólki en að það skuli nú herða sultarólina. Þennan boðskap flytur ríkisstj. og málgögn hennar ýmist í værukærum, róandi ábúðartón eða með beinum ógnunum eins og í forustugrein Morgunblaðsins 8. apríl s. l. þar sem verkafólki er ráðlagt að stilla kröfum sínum í hóf ella hafi það alvarlegar afleiðingar fyrir framtíð íslensku þjóðarinnar, hvorki meira né minna. En svo mikið er víst að alþýða þessa lands lifir ekki á sultarboðskap einum saman. Það er vissulega lágmarkskrafa að þær breyt. verði gerðar á lögum um verðlagsmál að þau verndi almenning gegn dýrtíðinni svo fremi sem kostur er, og það er meira en lágmarkskrafa að lög um verðlagsmál hindri að ein stétt í þjóðfélaginu, kaupmannastéttin, hagnist verulega, t. d. þegar hækkanir erlendis valda stórfelldum hækkunum innanlands á nauðsynjavöru og þjóðarbúið í heild verður þannig fyrir stórfelldum áföllum. Einmitt um þetta atriði og atriði því skyld fjallar 1. gr. frv. Sú sjálfsagða regla gildir nú í störfum verðlagsnefndar að þegar gengi krónunnar er breytt er hámarksverð vörunnar tekið til endurskoðunar og álagningu breytt á þá lund að hún er aðeins látin ná til 30 % af hækkuninni sem af breytingunni stafar. Við leggjum til að lögfest verði ákvæði sem gengur í sömu átt, en heldur lengra þó. Við leggjum til að verðlagsnefnd geti hvenær sem er tekið ákvörðun um hámarksverð til endurskoðunar, en að henni sé skylt að gera það ef gengisfelling, gengissig eða erlendar verðhækkanir valda verulegri hækkun á verði og álagningu innfluttrar vöru. Það skal tekið fram til að forðast misskilning að þegar talað er um hámarksverð í frv., þá er vitaskuld þar innifalin hámarksálagning og hverjir þeir kostnaðarliðir aðrir sem heyra undir valdsvið verðlagsnefndar, eins og þeir eru skilgreindir í 3. gr. gildandi laga. Vil ég því beina því til n. sem fær frv. þetta til athugunar, ef henni finnst ekki nógu skýrt kveðið að orði, að hún lagi þetta atriði. Í sambandi við 1. gr. frv. beinist athyglin fyrst og fremst að þeirri staðreynd að hlutfallsreglan um álagningu verslunar veldur stórfelldum og óeðlilegum hagnaði verslunarinnar þegar erlend verðhækkun hækkar verð innfluttrar vöru verulega. Nærtækasta dæmið um slíkt er sykurverðið sem hefur hækkað verulega erlendis á allra síðustu tímum svo sem kunnugt er. Sé miðað við verðlag á sykri eins og það var um síðustu áramót hefur sykurverð sexfaldast síðan 1972. Ársforði íslendinga af sykri kostaði, sé miðað við útsöluverð, um 300 millj. kr. árið 1972. Sama magn af sykri kostaði um síðustu áramót um 1600–1800 millj. kr. Árið 1972 nam álagning verslunarinnar 80 millj. kr., en 600 millj. miðað við sykurverð um síðustu áramót. Á þessu tímabili, sem hér um ræðir, hefur því það fé, sem kaupmenn fengu í sinn hlut fyrir að selja sama magn af sykri, hækkað úr 80 millj. kr. í 600 millj. kr. En með þessu er ekki öll sagan sögð því að síðan um áramót hefur sykurverð enn verið að hækka. Fyrir örfáum dögum eða 7. apríl athugaði ég verð á strásykurskílói í nokkrum verslunum í Reykjavík og grennd. Strásykurskílóið kostaði hvergi það sama en út frá því verði, sem fékkst úr þessari athugun, lætur nærri að meðaltalsverð á kílói af strásykri sé 400 kr. Samkvæmt því kostar ársneyslan út úr búð 3.9 milljarða. Nú er athyglisvert að sjá hvað hver fær í sinn hlut af þessum 3.9 milljörðum. Hlutur ríkisins í formi söluskatts er 780 millj. eða 1/5 hluti, en hlutur verslunarinnar a. m. k. einn milljarður eða 25–26% sé miðað við útsöluverð, en þriðjungur sé miðað við smásöluverð. Innkaupsverð á sykrinum ætti samkvæmt þessu að vera á að giska 2.1 milljarður, en það fé, sem kaupmenn fá fyrir að selja sama magn af sykri, hefur frá því um áramót hækkað úr 600 millj. kr. í einn milljarð miðað við daginn í dag. En við skulum líta á þetta dæmi frá sjónarhóli hafnarverkamannsins sem skipar sykrinum upp. Hann skipar upp sykri sem kostar komið á hafnarbakkann u. þ. b. 230 kr. kílóið, en þegar hann kaupir þetta sama kíló af sykri hjá kaupmanninum á því verði sem nú er, þá greiðir hann kaupmanninum eða versluninni 111 kr. af hverju kílói fyrir að rétta sér það yfir búðarborðið. Ég hef í þessu dæmi áætlað að kostnaður við innflutning sé u. þ. b. 20 kr., en það er raunar eini liðurinn í öllum ferli vöru frá hafnarbakka á búðarborðið sem ekki lýtur hlutfallsreglum. En sú óhugnanlega staðreynd blasir við augum að hafnarverkamaðurinn greiðir kaupmanninum 40% af tímakaupi sínu fyrir það eitt að rétta sér eitt kíló af sykri. Miðað við útsöluverð er hafnarverkamaðurinn hálfan annan klukkutíma að vinna sér inn fyrir einu kílói af sykri. Ranglætið og misskipting auðsins er hér svo hrópandi að telja má algert siðleysi ef ekki er við spornað. Í 2. gr. frv. er lagt til að í 5. gr. gildandi laga bætist ákvæði er veiti verðlagsyfirvöldum rýmri heimild til rannsókna og eftirlits. Í 5. gr. er kveðið á um að bannað sé að halda vörum úr umferð í því skyni að fá hærri verslunarhagnað af þeim síðar. Við leggjum til að verðlagsstjóra sé heimilt að láta fara fram vöruskoðun hjá hverjum þeim sem grunaður er um slíkt. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt ljóslega að full þörf er á að herða á eftirliti í þessum efnum. Samkv. 10. gr. gildandi laga getur verðlagsstjóri að vísu krafið hvern sem er um upplýsingar, skýrslur og önnur gögn sem telja má nauðsynleg í starfi hans. Hins vegar er ekki óeðlilegt, þegar um er að ræða brot sem felst í því að halda vörum úr umferð í hagnaðarskyni, að verðlagsyfirvöldum sé veitt rýmri heimild til rannsókna. Breyt., sem felast í 3, og 4. gr. frv., hafa báðar þann megintilgang að auðvelda fólki að átta síg á verðlagi, að átta sig á hagstæðasta verði á vöru og þjónustu á hverjum tíma og hvar þá vöru eða þjónustu sé að finna. Það er öllum ljóst að verð vöru getur verið ákaflega mismunandi í hinum ýmsu verslunum, og þegar þar við bætast sultarráðstafanir ríkisstj. sem hafa í för með sér verðhækkanir á verðhækkanir ofan, er ógerningur fyrir fólk að fylgjast með réttu verðlagi eða tryggja á nokkurn hátt að það sé að verja peningum sínum á sem hagkvæmastan hátt. Margir muna efalaust eftir sjónvarpsþætti skömmu fyrir síðustu jól þar sem fólk var tekið tali og spurt um verð á helstu nauðsynjavörum - vörum sem notaðar eru daglega á heimilum Þessi þáttur varð einna líkastur getraunaþætti. Fáir, ef nokkur, vissi með nokkurri vissu hvað smjör, franskbrauð eða kaffi kostaði, enda varla von. Verðið, sem gilti í dag, er orðið gamalt á morgun. Verð á sykri eða einu stykki af handsápu, svo að dæmi sé tekið, er eitt í þessari búðinni og annað í hinni, og ef fólk gerist svo djarft að spyrja kaupmanninn hvað valdi verðhækkun eða verðmismun fær það yfirleitt sama svarið: Þetta er ný sending. - Þetta svar er orðið nokkurs konar töfraþula kaupmanna sem almenningur stendur varnarlaus gegn. Þegar ég var að semja þessar línur gerði ég sjálf athugun í 7 verslunum sem ég valdi af handahófi og kynnti mér verð á stykki af handsápu. Tegundin var hin sama, stærðin hin sama og athugunin var gerð á einum og sama klukkutímanum. Út úr þessari athugun kom verð á fimm vegu. Eitt stykki af handsápu kostaði 43 kr. þar sem það var lægst, en 57 kr. þar sem það var hæst. Í þeim verslunum, þar sem sápustykkið kostaði 57 kr., var mér tjáð að þetta væri alveg ný sending, en í verslun, sem seldi sápuna á 54 kr. stykkið eða 3 kr. lægra, var mér einnig tjáð sem skýring á verðinu að þetta væri alveg ný sending. Hvað veldur? Er ekki von að almenningur spyrji: Hvað er eiginlega þessi nýja sending? Eru það ný trúarbrögð eða er það náttúrulögmál? - Það mætti vitaskuld taka mýmörg dæmi um mismunandi verð á nauðsynjavöru í hinum ýmsu verslunum. Ég minntist fyrr í ræðu minni á að í þeim verslunum, þar sem ég kynnti mér verð á strásykri, hafði sykurkílóið hvergi kostað það sama. Sú athugun var líka gerð sama daginn og á sama klukkutímanum. Lægst var verðið 310 kr. kg, hæst 415 kr. kg. Flm. þessa frv. eru þeirrar skoðunar að til að leiðbeina almenningi í þessu völundarhúsi verðlagsmála verði að koma annarri skipan á en nú er gert ráð fyrir í 7. gr. laganna. Þar er m. a. svo mælt fyrir að verðlagsstjóri skuli mánaðarlega birta skýrslu er sýni hæsta og lægsta verð á helstu nauðsynjavörum sem framfærsluvísitala byggist á. En slíkt kemur varla að hagkvæmum notum fyrir kaupendur í daglegum innkaupum. Í stað þess fyrirkomulags leggjum við til að verðlagsstjóri skuli mánaðarlega láta gera úrtakskönnun á hæsta og lægsta verði á þjónustu og helstu nauðsynjavörum, sem framfærsluvísitala byggist á, og birta í dagblöðum skýrslu um niðurstöður þeirra kannana og nafngreina þar seljendur hæsta og lægsta verðs. Með þessari skipan mundi almenningur fá upplýsingar um hvar vöruna er að finna á hagkvæmustu verði og þetta yrði því ómetanleg leiðbeining fyrir fólk. Okkur er ljóst að slík úrtakskönnun sannar ekkert um heiðarleik eða óheiðarleik kaupmannsins enda er í gildandi lögum og reglugerð ákvæði um eftirlit og brot á verðlagslöggjöfinni. En þetta mundi hvetja fólkið sjálft til að vera frekar á verði en því er unnt nú, auk þess sem það ætti að vera kaupmönnum hvati að halda verðlagi innan réttra marka og auglýsa vöruverð sjálfir, en á það skortir mjög eins og allir vita. Að mínum dómi er það algert siðleysi að auglýsa og bjóða vöru fala án þess að taka fram verð vörunnar. Þetta á áreiðanlega stóran þátt í því að slæva verðskyn almennings og er til þess fallið að innræta fólki að verð vöru skipti sáralitlu máli eða engu. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að þetta atriði, upplýsingar um verð, skiptir íbúa úti á landi ákaflega miklu. Ýmiss konar vörur verður fólk úti á landi að fá héðan úr Reykjavik, og það vantar ekki að verslanir skírskota til þessa fólks með því að taka fram að þær póstsendi. En í þessar auglýsingar vantar oftar en ekki upplýsingar um verð þótt ágæti vörunnar sé að öðru leyti tíundað. Þetta kostar fólk sérstakt langlínusamtal eingöngu til að spyrja um verðið og er þá varan orðin dýrari sem því nemur. Ákvæði um verðmerkingar og upplýsingar um verð í gildandi lögum eru ekki strangari en svo að verðlagsstjóri getur fyrirskipað að verðmerkja vörur, festa upp verðskrár í verslunum og verkstæðum og annað slíkt sem hann telur auðvelda viðskipti og eftirlit með verðlagi. Til að herða á þessu ákvæði og gera það þar með virkara leggjum við til í 4. gr. frv. að skylt verði að verðmerkja allar söluvörur hvar sem þær eru boðnar eða auglýstar, hvort heldur er á sölustað í sýnigluggum eða í almennum auglýsingum og þá auðvitað í útvarpi, sjónvarpi sem dagblöðum. Einstaka kaupmenn og verslanir hafa sannað að þetta er hægt og við teljum ekki nema eðlilegt að gera öllum þetta að skyldu almenningi til hagsbóta. 6. gr. frv. þarfnast varla skýringa á þessum verðbólgutímum, en þar leggjum við til að dagsektir þær, sem um ræðir í 20. gr. laganna, verði hækkaðar. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.

Dómsmrh, (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég tel að sjálfsögðu ekkert óeðlilegt þótt það komi fram óskir eða till. um endurskoðun á lögum um verðlagsmál. Þau hafa verið að kalla má óbreytt nokkuð lengi og það er ekki nema eðlilegt að það geti komið fram ástæður sem kalla á breyt. á þeim og geri eðlilegt að þau séu tekin til endurskoðunar. Ég vil í tilefni af því frv., sem hér er fram komið, minna á að í málefnasamningi núv. ríkisstj. er einmitt ákvæði um að ný löggjöf skuli sett um verðlagsmál, um viðskiptahætti, verðgæslu og verðmyndun, eins og þar segir. Í því felst auðvitað að sú löggjöf, sem nú er fyrir hendi, verður þar með tekin til endurskoðunar og breytinga. Er að sjálfsögðu eðlilegt að í sambandi við þá endurskoðun verði teknar til athugunar þær ábendingar sem í frv. þessu felast. Það er annars svo að verðlagslögin veita í mörgum tilfellum allrúmar heimildir og er þess vegna að talsverðu leyti undir framkvæmdinni komið hvernig þeim er beitt. Ég get fallist á að það hafi að undanförnu og miklu lengur en í tíð núv. stjórnar ekki verið nægilega skilvirkt eftirlit með verðlaginu. Teknar hafa verið ákvarðanir bæði um álagningu og staðfestir reikningar og um hámarksverð og annað því um líkt, en sjálft eftirlitið hefur tæpast verið nægilega skipulega unnið. - Nú hafa komið ungir menn til starfa í forstöðu verðlagseftirlitsins, þrír ungir menn, og er ætlunin að einn þeirra veiti sérstaka forstöðu þessu eftirliti. Ég vona að það geti leitt til þess að það komist í skipulegra horf en áður. Ég skal ekki fara langt út í þær greinar sem hér liggja fyrir, því að eins og ég sagði tel ég eðlilegt að þær séu teknar til athugunar í sambandi við þá endurskoðun sem fram fer á þessari löggjöf. Ég tel að sumar þeirra geti verið til bóta, eins og t. d. að herða á ákvæðum um verðmerkingu á vörum. Það tel ég sjálfsagt. Hv. flm. gaf skýringu á 1. gr. og ég skal þess vegna ekki fara að elta ólar við hana, en eins og hún er orðuð mundi hún helst gefa bendingu um að það væri ætlast til þess að verðlagsnefnd tæki alltaf til endurskoðunar hámarksverð það sem hún hefur sett þegar gengisbreyting hefur orðið. Það hefur ekki þurft til þessa að hvetja aðila, sem hér eiga hlut að máli, til þess að koma á framfæri óskum sínum um endurskoðun, og gefur auga leið að allar þess háttar óskir, sem fram koma eftir gengislækkun, eru til hækkunar. En ég tek þó góða og gilda skýringu hv. flm. á því að það er að sjálfsögðu ekki þetta sem fyrir honum hefur vakað, heldur hitt, að það er miklu fremur átt við álagningu. Þar hefur nú gilt sú regla í sambandi við gengislækkanir sem oftast nær hefur verið fylgt, þ. á m. bæði í tíð núv. og fyrrv. stjórnar, hin svokallaða 30% regla sem hér er vikið að. Ég held að sú regla sé engin heilög kýr, en ég vil leyfa mér að efast um að ef farið er að eiga við hana leiði það til lækkunar. Miklu fremur mætti segja mér að það leiddi til hækkunar. Eitt er víst, að innflytjendur hafa kvartað geysilega yfir þessari reglu og telja hana ákaflega rangláta. Hún er ekki fundin af mér, heldur er hún miklu eldri en svo. Hún er fundin upp af öðrum mönnum. En eins og ég sagði áðan, þá álít ég hana ekkert heilaga og hana megi skoða, og það hefur einmitt verið gerð samþykkt um það í verðlagsnefnd að fela Þjóðhagsstofnunni að taka þessa reglu til endurskoðunar upp á framtíðina, ekki af því að við séum að gera því skóna að komi til neinnar gengisbreytingar á næstunni, heldur hinu, að það er eðlilegt að þetta mál sé kannað. Varðandi það, sem hv. flm. sagði um álagningu, þá er auðvitað rétt að eftir því sem innflutningsverð vöru hækkar gefur það hærri krónutölu. Hins vegar held ég að álagning yfirleitt sé nú í því lágmarki sem hægt er að gera ráð fyrir vegna þess að t. d. við tvennar gengisfellingar með stuttu millibili hefur álagning verið mjög verulega lækkuð einmitt vegna þessarar 30% reglu. Það stendur vitaskuld ekki á umkvörtunum af hálfu verslunarinnar yfir því að þessi álagning sé lág. Og ég verð að segja það sem mína persónulegu skoðun, að ég held að hún sé í sumum tilfellum komin niður fyrir það sem nokkur sanngirni er í og verði þess vegna ekki komist hjá því að taka hana til endurskoðunar eins og margt annað. Ég held, eins og nú háttar og verðlagsþróunin er, að óhjákvæmilegt sé að halda uppi verðlagseftirliti. Hins vegar verða alltaf skoðanir skiptar um hversu árangursríkt það sé. Og það er alveg víst að þó að það séu ágætir menn sem sitja í verðlagsnefnd og starfa á verðlagsskrifstofu, þá verður erfitt fyrir þá að fylgjast með þessum efnum og gæta þess að hvergi sé pottur brotinn ef verðskyn almennings er ekki vakandi. Það er einmitt það sem er eitt höfuðatriðið ef hægt væri að virkja neytendur meir til eftirlits í þessum efnum en verið hefur og að þeir, ef þeir telja að um rangt verð sé að ræða, sendi kærur og kvartanir til verðlagsskrifstofunnar. Ég hef lagt drög að því að þeim kvörtunum, sem þannig berast, verði tafarlaust sinnt og þær athugaðar. Það er þetta sem þarf að gerast að almenningur reyni að átta sig á þessu og fylgjast með. Það getur, eins og hv. flm. drap á, átt sér alveg eðlilegar skýringar að verðlag sé mismunandi á sama tíma í ýmsum búðum, t. d. á sykri. Það er ekki hægt að komast hjá því af því að innkaupin eru misjöfn. Sum þau stóru fyrirtæki, sem fást við innflutning á sykri, kaupa inn miklar birgðir í einu,, hafa kannske verið svo óheppin þá að lenda á háu verði. Svo getur aftur heildsali sem kannske flytur inn tiltölulega lítið magn af þessum vörum, einhvern slatta, hitt á að fá eftir tiltölulega skamman tíma hagstæðara verð, sem þá á auðvitað að koma hér fram og kemur fram sjálfsagt hjá þeim sem hafa verið svo heppnir að ná í hluta af þeirri sendingu. Þetta getur verið eðlilegt að því leyti til að þarna þarf ekki að vera um nein brot að ræða. En hitt skiptir, eins og ég sagði, höfuðmáli, að neytendur fylgist þá vel með og athugi verðið og fari eftir fordæmi hv. flm. og gangi á milli fleiri búða og geri ekki innkaupin fyrr en þeir eru búnir að finna lægsta verðið. Ef neytendur fylgdu þeirri reglu í talsvert ríkum mæli þá er ég ekki í vafa um að það mundi verða hvatning fyrir þá, sem geta gert hin bestu innkaup og boðið vöru á sem hagstæðustu verði, að kappkosta að gera það. Ég legg því enn og aftur áherslu á að það er eitt allra nauðsynlegasta í þessu efni að fá neytendur til að vinna með í þessum efnum. Ég held að við verðum því miður að játa að við höfum ekki sinnt málefnum neytenda eins og skyldi. Það eru hér neytendasamtök, en þeim hefur tæpast verið veittur sá stuðningur og þau hafa tæpast mætt þeim skilningi sem verðugt væri. Ég held að í þessu efni þyrfti að verða á breyting og það gæti e. t. v. ýmsu góðu komið til leiðar. Annars vil ég segja það, án þess að ég ætli að fara að elta ólar við það sem í grg. segir og eins það sem flaut hjá hv. flm. í garð ríkisstj., að það er ekki beint trúlegt að halda því fram að ríkisstj. hafi óskaplega mikinn áhuga á því eins og hann vildi vera láta, að allar vörur hækkuðu og þær yrðu sem dýrastar. Ég held að það verði að segjast eins og er og vita hvort menn trúa því eða trúa ekki. En það er nú svo að það er ekki aðeins ríkisstj. sem hér er til eftirlits. Sú breyt. var gerð á lögunum um verðlagsnefnd, - hvort sem það var til góðs eða ills, ég læt það liggja á milli hluta, - fyrir nokkrum árum að nú er hún skipuð fulltrúum vissra samtaka og þar eiga t. d. sæti fulltrúi Alþýðusambands og fulltrúi BSRB svo að einhverjir séu nefndir. Hún er sem sagt skipuð nýjum mönnum, 4 sem eiga að koma frá - við getum sagt neytenda- eða launþegahópi, og 4 sem eiga að koma frá versluninni, atvinnurekendahópi, og svo oddamanni sem er frá viðskrn. Þessi skipan hefur staðið um nokkurt skeið, a. m. k. í tíð þriggja viðskrh. ef ég tel sjálfan mig með, án þess að gerð hafi verið nokkur tilraun til að breyta þessari skipan. Ef ég man nú rétt, þá held ég að hún hafi komist á í sambandi við kjarasamninga á sínum tíma og að launþegar hafi talið sér búbót að fá aðild að verðlagsn., og sjálfsagt hafa þeir sýnt aðgát í þessu efni. Það er því ekki um neina einhliða hagsmuni beint að ræða að baki þeirra ákvarðana sem teknar eru í verðlagsn., heldur eru málin rædd þar af þessum aðilum. Stundum verða þeir ekki sammála, stundum skiptast þeir kannske í þessar blokkir og þá verður sá oddamaður, sem á að vera hlutlaus, sem tilnefndur er af viðskrh. að skera úr. En oft, mjög oft, jafnvel þótt um hækkanir sé að tefla, eru allir þessir fulltrúar, sem í verðlagsn. sitja, sammála. Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram og þá fyrst og fremst að þessi lög verða skoðuð og þá er sjálfsagt að líta á þær bendingar sem í þessu frv. felast. Ég álít að það sé þörf á því að reyna að koma reglum um það efni í skynsamlegasta horf sem hægt er og á þann veg að þær þjóni þeim tilgangi sem ætlað er, að þess sé gætt að vöruverð sé svo lágt sem kostur er en jafnframt sé hins gætt, sem verður að líta á með fullri sanngirni, að þeir, sem við þessa atvinnu fást, vörudreifinguna, verða auðvitað að bera úr býtum sanngjarna þóknun fyrir sína þjónustu. Og þá verður líka að taka tillit til þess að það eru framfarir í versluninni, umgengninni, umbúnaði, sem neytendur óska eftir og vilja gjarnan fá. Auðvitað kostar þetta eitthvað. Menn verða líka að vera reiðubúnir að borga fyrir það. Sumt af því getur reyndar verið þannig að það horfi til hagræðingar og geti kannske stuðlað að lækkuðu vöruverði. En ég held að þær - ég vil ekki segja getsakir, en þau ómildu orð, sem hv. flm. lét falla í garð verslunarinnar, séu ekki makleg, Við höfum hér bæði kaupmannaverslun og samvinnuverslun, samvinnuhreyfingu sem er sterk, og verðsamanburður hjá þessum aðilum getur auðvitað sagt nokkuð til um það hvort um óeðlilegt verðlag er að ræða. Hitt er eðlilegt, að menn séu mjög vakandi og viðkvæmir fyrir þessu, í þeim tímum þar sem er ómótmælanleg staðreynd að verð á innfluttri vöru hefur hækkað með eindæmum að undanförnu. Það er ekki hér á landi aðeins, heldur er það alls staðar, þessi hækkunaralda gengur yfir. Þetta veldur okkur auðvitað mjög miklum erfiðleikum og á drýgsta þáttinn í þeirri öru verðbólgu sem hér hefur verið að undanförnu. Þó að olía hafi þar metið eru margar aðrar nauðsynjavörur sem hafa hækkað alveg óskaplega, eins og timbur, járn, sykur o. fl., o. fl. sem lengi mætti telja. Það hefur verið von manna að náð væri hámarki í þessum hækkunum og eitthvað færi e. t. v. að lækka, en hvort svo verður er eftir að sjá. Ég tel sjálfsagt að þetta frv. fari til n. og fái þar athugun, en vænti þess að n. hafi það í huga sem ég hef hér sagt, að þessi mál eru í allsherjarathugun.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Leiklistarskóla Íslands. Ákvæði um leiklistarskóla voru á sínum tíma tekin inn í frv. til þjóðleikhúslaga, en við athugun þótti réttara að hafa ákvæði utan leiklistarskóla Íslands í sérstökum lögum enda kemur hann vissulega til með að starfa fyrir fleiri aðila en Þjóðleikhúsið eitt. Mergur þessa máls er sá að ekki er unnt að halda uppi eðlilegri leiklistarstarfsemi í þessu landi nema ungt fólk eigi kost á að mennta sig innanlands. Þetta gildir auðvitað alveg jafnt um atvinnuleikhús, sem þarf á æfðum starfskröftum að halda, og áhugaleikhús, sem þurfa þjálfara og leiðbeinendur með leiklistarmenntun. Að undanförnu hafa starfað tveir leiklistarskólar og notið nokkurs stuðnings frá ríkinu. Það eru veittar í þessu skyni 2.3 millj. kr. í fjárlögum ársins 1975. Þessi fjárveiting mun þó vart nægja skólunum til framdráttar, þ. e. ásamt skólagjöldum og öðrum tekjum þeirra, nema rétt út þennan vetur. Það mun viðurkennt af öllum að óheppilegt sé og óeðlilegt og raunar ofrausn af þjóðfélaginu að styðja - já, og e. t. v. allt að því halda úti tveimur leiklistarskólum samtímis. Aðstandendur hinna tveggja skóla, sem starfað hafa að undanförnu, hafa rætt þessi mál sín á milli og þeir eru í öllum meginatriðum sammála þessari afstöðu sem ég áðan lýsti. Í þessu frv. er ráð fyrir því gert að samstarf verði milli Leiklistarskólans, Þjóðleikhússins og annarra leikhúsa í landinu og svo Ríkisútvarpsins, bæði hljóðvarps og sjónvarps, að svo miklu leyti sem þessar stofnanir geta stutt hver aðra á þessu sviði. Ekki er gert ráð fyrir því að Leiklistarskóli Íslands verði fjölmenn stofnun. Skólastjórinn einn yrði t. d. fastur starfsmaður, en að öðru leyti mundu stundakennarar sjá um kennsluna. Það er ekki hægt fyrir fram að fullyrða eða segja nákvæmlega til um nemendafjölda, en talið er ekki fráleitt að gera ráð fyrir 8–10 nemendum á ári og þá 28–30 nemendum samtals ef skólinn væri fullsetinn. Í Leiklistarskóla leikhúsanna eru í vetur 12 nemendur og í Leiklistarskóla Samtaka áhugamanna um leiklist eru 43 nemendur. Þetta frv. ætti ekki að hafa í för með sér nein teljandi útgjöld fyrir ríkissjóð í fyrstu þótt samþykkt verði. Ég held að það detti engum í hug að það sé unnt að leggja niður kennslu í leiklist né heldur að hætt yrði við að styðja hana þó að hún færi fram á vegum einstaklinga eða félagasamtaka. Með frv., ef að lögum verður, yrði tvímælalaust komið heillegri skipan á leiklistarkennsluna en nú á sér stað án þess þó að kosta til verulega hærri fjárhæð en ætla mætti að fram yrði lögð af hálfu hins opinbera við þá skipan sem nú ríkir, og ég leyfi mér að efast um að hún yrði nokkuð hærri. Þetta frv. er það einfalt í sniðum og málið er svo eðlilegt í sjálfu sér að dómi menntmrh. og ég vil segja aðkallandi vegna þess skipulagsleysis, sem ég var að lýsa og nú ríkir, að ég vil leyfa mér að vænta þess að hv. d. athugi í vinsemd alla möguleika á því að greiða fyrir þessu máli þannig að það geti hlotið fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi ef ekki koma fram einhverjir sérstakir meinbugir sem ég á ekki von á. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að frv. verði vísað til hv. menntmn. að 1. umr. lokinni.



Herra forseti. Ég vil þegar við 1. umr. þessa frv. láta í ljós eindreginn stuðning við efni þess og læt í ljós þá eindregnu ósk og von að frv. nái afgreiðslu á þessu þingi. Jafnframt get ég ekki látið hjá líða að átelja þann drátt, þann vítaverða og varhugaverða drátt sem orðið hefur á því að koma leiklistarmálum þjóðarinnar í viðunandi horf, en eins og segir í grg. þessa frv. fer leiklistarkennsla nú eingöngu fram í einkaskólum sem hljóta nokkurn opinberan styrk. Slíkt getur auðvitað ekki talist viðunandi lausn til nokkurrar frambúðar. Á síðasta ári sem ég gegndi starfi menntmrh. Lagði ég fyrir hönd ríkisstj. fyrir þessa hv. d. frv. um Þjóðleikhús sem var endurskoðun á þjóðleikhúslögunum, - endurskoðun sem hafði verið undirbúin með starfi n. í alllangan tíma, - n. sem hafði unnið ítarlegt og mjög vandað starf. Í þessu frv., sem ég flutti fyrir hönd þáv. ríkisstj. á þingi 1970–1971, var gert ráð fyrir stofnun ríkisleiklistarskóla, þ. e. a. s. sameiningu þess skóla, sem Þjóðleikhúsið rak þá, og þess skóla, sem Leikfélag Reykjavíkur rak þá. Í 20. gr. þess frv. var gert ráð fyrir því að komið yrði á fót sérstökum ríkisleikskóla. Þetta frv. hlaut ekki afgreiðslu á fyrsta þingi. Er í sjálfu sér ekki óeðlilegt um jafnviðamikið frv. og þar var um að ræða að fleiri en eitt þing þurfi til að það sé afgr. En það var flutt aftur á næsta þingi og hlaut þá ekki heldur afgreiðslu og hefur síðan legið í algjöru þagnargildi þangað til nú að það sér ljós dagsins einu sinni enn eftir að það er orðið um 4 ára gamalt. Vegna þessa að Þjóðleikhúslagafrv. hefur ekki hlotið afgreiðslu þó að það sé orðið 4 ára gamalt og ákvæði í því voru um stofnun ríkisleiklistarskóla, þá hefur ekkert orðið úr framkvæmd,um í leiklistarskólamálum af hálfu ríkisins, nema hvað um hefur verið að ræða fjárveitingar á fjárlögum til styrktar einkaskólum. Mér var á sínum tíma algjörlega ljóst að það sem hæstv. menntmrh. sagði í ræðu sinni áðan, að það er ekki frambúðarskipan að hafa ákveðinn leiklistarskóla í þjóðleikhúslögunum. Það er eðlilegt að sérstök lög séu sett um starfrækslu leiklistarskóla ríkisins, opinbers leiklistarskóla. Þess vegna hafði ég á sínum tíma, líka fyrir 5 árum, falið n. að semja frv. um sérstakan ríkisleiklistarskóla sem var nokkru síðbúnari en frv. um Þjóðleikhús og var svo síðbúið að ekki þótti fært að flytja það á síðasta þingi kjörtímabilsins, þinginu 1970–1971. En það var tilbúið þegar fyrrv. ríkisstj. tók við völdum og var sýnt hér á hinu háa Alþ. án þess að það fengi afgreiðslu, þannig að þessum málum hefur engan veginn verið sinnt á undanförmum árum í þeim mæli sem æskilegt hefði verið. Nú er að vissu leyti farið inn á nýja braut með flutningi þessa frv., enda allar aðstæður gerbreyttar frá því sem þær voru fyrir 4–5 árum. En það er ekki seinna vænna. Lengur má ekki dragast að koma leiklistarskóla eða leiklistarkennslunni í viðunandi horf. Það tel ég vera gert með því frv. sem hér er flutt og mæli því eindregið með því að n. taki það til alvarlegrar og velviljaðrar meðferðar og mæli með samþykkt frv. þegar á þessu þingi.



Herra forseti. Ég skal ekki fara neitt efnislega að ræða þetta frv. sem hér er til umr. En ég vil aðeins vegna þeirra orða, sem hér hafa fallið, frá hæstv. ráðh. um eindregna áskorun á hv. d., að hraða meðferð frv., og þess, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði hér áðan þar sem hann tók undir nauðsyn þess að hraða málinu, þá vil ég sem form. menntmn. d. lýsa yfir því að ég mun fyrir mitt leyti beita mér fyrir að þetta mál verði ekki lengi í n., ef svo sýnist, að þetta frv. sé það vel undirbúið að það þurfi ekki verulegrar frekari skoðunar við eða mikilla breytinga. Ég held að það muni ekki standa á menntmrh. að reyna að hraða þessu máli gegnum þd. og geri ráð fyrir að svipaðan stuðning megi finna hjá öðrum hv. þdm.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð við 1. umr. þessa máls. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því að þetta mál skuli nú vera komið fyrir þingið og vænti þess að það fái afgreiðslu á þessu þingi þó að kannske væru nokkur atriði sem ástæða væri til að ræða um. En það er þó eitt atriði sem ég tel allmikilvægt og ég tel að þurfi að fá upplýsingar um og beini því til hæstv. ráðh. og þeirrar n. sem málið fær til meðferðar. Mér finnst ekki vera nógu ljóst hvernig farið verður með þá nemendur sem stundað hafa nám í þeim tveim leiklistarskólum sem starfað hafa, þ. e. a. s. hvort það nám, sem þeir hafa þar lokið, verði skoðað sem áfangi sem tekinn verði til greina fari þessir nemendur í þennan leiklistarskóla ríkisins. Mér finnst það lágmarkskrafa að þeir nemendur, sem stundað hafa nám í þessum tveim skólum, eigi þess kost að halda áfram námi í þessum skóla og að það nám, sem þeir hafa stundað verði tekið sem fullgilt nám án þess að þeir þurfi að ganga undir eitt eða neitt sérstakt hæfnispróf til þess að geta komist inn í skólann. Mér finnst þetta talsvert mikilvæg spurning, hvernig verður með þetta mál farið, og ég vil beina því til þeirrar hv. n. sem málið fær til meðferðar að þessi þáttur verði skoðaður. Ég legg á það ríka áherslu að þessir nemendur eða það nám, sem þeir hafa lokið verði metið fullgilt, þeir þurfi ekki að fara að læra upp aftur til þess að geta hagnýtt sér þennan væntanlega skóla. Ég vil eindregið hvetja til þess að þetta verði skoðað. Það hefur komið um þetta sérstök ábending frá öðrum þeim skóla sem starfandi er í landinu þ. e. leiklistarskóla SÁL, og ég þykist vita að nemendur, sem stundað hafa nám í báðum þessum skólum, leggi ríka áherslu á að þeir verði ekki sviptir neinum réttindum við að hafa stundað nám í þessum skólum áður, þannig að það nám verði metið sem fullgilt.



Virðulegi forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri n. sem fær frv. til meðferðar mun ég ekki gerast margorð um frv. við þessa 1. umr. Ég vil aðeins lýsa því yfir vegna þeirra tilmæla hæstv. ráðh., að n. hraði störfum við afgreiðslu frv. að það mun ekki standa á mér að vinna að því að unnt verði að afgreiða það á þessu þingi því að við vitum að leikhúsfólk og leiklistarnemendur hafa beðið með óþreyju eftir að löggjöf verði sett um ríkisleiklistarskóla. Aðalerindi mitt í ræðustól var að taka undir orð hv. síðasta ræðumanns. Það virðist ljóst að þeir nemendur eða þeir aðilar, sem hafa lagt það á sig á undanförnum árum að reka leiklistarskóla meðan ríkið sjálft vanrækti það hlutverk sitt, hafa ekki næga tryggingu fyrir áframhaldi á sínu námi. Í aths. við lagafrv. er talað um að gert sé ráð fyrir, - það er að vísu ekki nákvæm athugun, en það er gert ráð fyrir að þeir nemendur, sem stundað geti skólann samtals ef hann verður fullsetinn, verði 24–36. Hins vegar kemur fram að nemendur í þessum tveim einkaskólum, sem nú starfa, eru samtals 55. Það er því afar eðlilegt að einkaskólarnir, sem nú starfa, séu nokkuð uggandi um framtíð sína þegar það er komið inn í ákvæði til bráðabirgða, að þeir skuli ekki eiga kost á inngöngu í Leiklistarskóla Íslands nema að undangenginni hæfnikönnun. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um það, að þetta tel ég fráleita takmörkun með tilliti til þess starfs sem þetta fólk hefur þegar innt af hendi. Við eigum áreiðanlega eftir að njóta ávaxtanna af starfi þessa fólks og væri illa gert að stöðva það á þessu stigi og láta það gjalda þess, að frv. til laga um Leiklistarskóla Íslands hefur ekki komið fram fyrr en nú.



Herra forseti. Mér þótti vænt um að heyra þau orð af vörum hæstv. viðskrh. að málefnum neytenda væri og hefði verið of lítið sinnt hér á landi. Undir þetta vil ég taka. Það er fullkomlega rétt að neytendamálum, neytendavernd hefur verið sinnt minna hér á Íslandi heldur en í nálægum löndum og er það mjög miður. Síðasta árið sem ég gegndi starfi viðskrh. lét viðskrn. semja vandaða löggjöf um neytendavernd sem fyrst og fremst var sniðin eftir slíkri löggjöf á Norðurlöndum. Frv. var svo seint tilbúið á vetrinum 1970–1971, þ. e. a. s. síðasta starfstíma eða starfsþingi kjörtímabilsins, að ríkisstj. taldi ekki fært að leggja frv. fram fyrir þetta síðasta þing fyrir kosningar, enda er hér um viðamikið mál að ræða þar sem vissulega getur ýmislegt orkað tvímælis þó að enginn vafi sé á heildarnauðsyn á því að almenn löggjöf um vernd neytenda sé sett. Á síðasta kjörtímabili innti ég fyrrv. hæstv. viðskrh. nokkrum sinnum eftir því hvort hann vildi ekki flytja þetta frv. eða hvers vegna hann flytti það ekki. Svör urðu aldrei önnur en þau að málið væri í athugun, en kjörtímabilinu lauk þannig að frv. var ekki flutt af hálfu þáv. ríkisstj. Þegar ég heyri nú hæstv. núv. viðskrh. tala vinsamlega um nauðsyn þess að sinna málefnum neytenda meir en gert hefur verið, og ég gleðst yfir þeim orðum ráðh., þá vil ég nota tækifærið til þess að minna á að í viðskrn. er til fullbúið frv., mjög vandað og ítarlegt frv., um neytendavernd. Ég vil mjög mælast til þess við hæstv. ráðh. að hann kynni sér og kynni ríkisstj. þetta frv. og láti Alþ. síðan fjalla um það.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð út af þessu frv. um verðlagsmál. Ég fagna því að fram koma aths. og till. úr þessari átt um verðlagsmál. Ég held að það sé staðfesting á því að núv. kerfi sé gallað og þurfi mikillar endurskoðunar við. Hæstv. viðskrh. hefur upplýst að nú sé hafin endurskoðun á núgildandi löggjöf í verðlagsmálum undir forustu nýskipaðra manna og það er öllum þeim, sem um þessi mál hafa hugsað, mikið fagnaðarefni. Ég held að þeir, sem standa nærri kaupsýslu og viðskiptum, vilji mjög breyta um á þessu sviði, enda þótt þær breytingar séu e. t. v. ekki að öllu leyti eins og um ræðir í þessu frv. Kaupsýslumenn og viðskiptastéttin hefur ekki beðið um núgildandi löggjöf og hún liggur oft undir ásökunum fyrir ósanngirni og jafnvel svik og það er, held ég, í hennar þágu jafnt sem neytenda og þjóðfélagsins í heild að þessu sé breytt á þann veg, að þeir njóti fullrar sanngirni og liggi ekki stöðugt undir ósanngjörnum og röngum ásökunum. Um einstaka liði þessa frv. skal ég ekki vera margorður. Sum þessara ákvæða eru í eðli sínu sjálfsögð og þess vegna kannske líka óþörf, eins og t. d. ákvæði um að bannað sé að halda vörum úr umferð í því skyni að fá hærri verslunarhagnað af þeim siðar, einfaldlega vegna þess að ef slíkt á sér stað, þá er það brotlegt og refsivert og þarf varla að taka fram með því að samþykkja nýtt frv. Núgildandi löggjöf gerir ráð fyrir að slíkt háttalag sé refsivert. Eins er eðlilegt og sjálfsagt að breyta refsifjárhæðum. Þær upphæðir í núgildandi löggjöf eru löngu orðnar úreltar og þurfa hækkunar við. Annað í þessu frv. er byggt á misskilningi sem ég skal ekki fara að rekja hér í hverju er fólginn að miklu leyti. Ég vil hins vegar aðeins gera að umtalsefni 1. gr. frv. þar sem segir: „Verðlagsnefnd getur hvenær sem er tekið ákvörðun sína um hámarksverð vöru til endurskoðunar og skal henni skylt að gera það ef gengisbreyting íslenskrar krónu eða erlendar verðhækkanir valda verulegri hækkun á verði og álagningu innfluttrar vöru.“ Andi þessarar mgr., svo og að mér finnst andi grg. og frv. í heild, er sá, að meinsemdin liggi í álagningunni og með því að færa álagningu niður á við sé ráðin bót á verðlagsmálum. Þetta er mikill misskilningur. Verðhækkanir eru auðvitað af mjög mörgum ástæðum, sem álagning getur engu um breytt, og líka er hitt, að álagning er ekki hagnaður eða gróði kaupsýslumanna, eins og því miður allt of oft er gefið í skyn og talað um. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðh. áðan, er álagningin þóknun til kaupsýslunnar, hún er til þess að standa undir ýmiss konar rekstri og þjónustu, sem viðskiptafyrirtæki veita, og hún er til að standa undir launum verslunarmanna og þess starfsfólks sem stendur í verslun. Það er því langt frá því að álagningin renni óskipt í vasa kaupsýslumannsins sem beinn hagnaður. En hvað sem um álagningu má segja, hvort sem hún er of há eða lág, þá er það nokkuð ljóst að staða verslunarinnar er ákaflega slæm í augnablikinu. Verslunin verður fyrir barðinu á verðbólgu og gengisfellingum eins og aðrir atvinnuvegir þessu landi og það verður að sinna þörfum og hagsmunum þessarar atvinnugreinar jafnt sem annarra og verður auðvitað að koma í veg fyrir að hún hreinlega gefist upp eða sé rekin með svo miklu tapi að við það sé ekki lengur unað. Ég get ímyndað mér að flm. þessa frv. séu sammála mér um að þetta frv. leysir ekki neinn heildarvanda í verðlagsmálum. Enda þótt frv. væri samþ. óbreytt, þá er ég sannfærður um að flm. eru sömu skoðunar og ég að ekki sé þar með allt komið í gott lag sem snertir verðlagsmál. Þess vegna held ég að það sé rétt og sjálfsagt að láta þetta frv. bíða eftir heildarendurskoðuninni og taka það til athugunar í því sambandi. Ég vil líka bæta því við að verðlagsmál verða ekki leyst með því að setja auknar skyldur á herðar verðlagsstjóra. Ég er þeirrar skoðunar, eins og flestum er kunnugt um hér vegna minna fyrri till. í þessum málum, að verðlagsmálin verði best leyst með því að auka frjálsræði í álagningu og í verðlagi. Ég held að það sé alls ekki slæmt þó að hægt sé að finna mismunandi verð á svipuðum vörutegundum í ýmsum verslunum borgarinnar, en með því að auka frjálsræði í verðlagningu og álagningu sé stuðla að hagkvæmari innkaupum og skapaður grundvöllur fyrir því að hægt sé að taka upp aukið aðhald frá verðlagsstjóra eða verðlagsyfirvöldum og neytendasamtökum frá því sem nú er. Það kerfi, sem fyrir hendi er í dag, stuðlar ekki að hagkvæmum innkaupum á vörum. Ég held, að gott dæmi um það sé einmitt tilvitnunin í grg. um innkaupin á sykri og álagningu í því sambandi. Þar er sagt frá því að vegna hækkunar á verði á sykri í innkaupum hafi álagningin hækkað og þar af leiðandi krónunum, sem til verslunarinnar hafi gengið, fjölgað svo og svo mikið. Það má auðvitað deila lengi um hvers virði krónan er og hvers virði hún var. En ég held að þetta dæmi sýni fyrst og fremst hversu þetta er fráleitt kerfi, að geta ekki stuðlað að því og gert þær kröfur til verslunarinnar að hún geti gert hagkvæmari, innkaup en núgildandi fyrirkomulag gerir ráð fyrir. Innflytjendur, sykurkaupendur í þessu tilfelli, hafa enga sérstaka hagsmuni af því fyrir sjálfa sig og ekki heldur fyrir viðskiptavini sína að vera að leita eftir miklu betri innkaupum vegna þess að álagningarprósentan er alltaf sú sama hvort sem varan er slæm eða góð eða hvort hún er ódýr í innkaupum eða dýr. Með því að breyta þessu væri hægt að stuðla að því að menn leituðu frekar að hagkvæmara og lægra vöruverði. Ég held líka að með núv. fyrirkomulagi sé útilokað að krefjast þess og - jafnvel þótt þess sé krafist - útilokað að framkvæma það að verðlagsstjóri eða verðlagsyfirvöld geti fylgst svo nákvæmlega með því að alltaf sé um rétt vöruverð að ræða eða jafnt vöruverð. Það þarf mikla skriffinnsku og marga starfsmenn til þess að leita uppi verð á hverri einustu vöru í öllum verslunum landsins. Eins og ég sagði áðan, þá held ég að það sé ekkert óeðlilegt við það þótt mismunandi verð finnist í verslunum. En þegar um það er að ræða, þá er ég aftur sammála flm. þessa frv. um, að þá sé komið að því að hægt sé að auglýsa verðlista og skapa þannig aðhald, bæði frá verðlagsyfirvöldum og ekki síst frá neytendasamtökum, neytendunum sjálfum. Ég er sannfærður um að samtök verslunarinnar sjálfrar mundu vilja taka þátt í að skapa slíkt aðhald. Þetta vildi ég láta koma fram í sambandi við flutning þessa frv. Niðurstaða mín af því - ég ætla að draga það saman aftur - er sú að það sannar að allir, hvort sem þeir vilja aukið frjálsræði eða ekki, eru sammála um það, hversu gallar núverandi löggjafar eru augljósir, og ættum við þá að geta sameinast í því að leita eftir lausnum á þessu til bóta frá því sem nú er, þannig að neytendur og verslunin njóti góðs af.



Herra forseti. Vegna orða, sem féllu hjá hv. flm. í sambandi við það frv., sem hér er til umr., vil ég segja nokkur orð. Það var rétt hjá hæstv. viðskrh. þegar hann sagði, að flm. hefði farið ómaklega ómildum orðum í garð verslunarinnar, hann hefði tekið nokkuð mikið upp í sig þegar hann lýsti verslunarstéttinni og því hvernig hún starfaði. Ég vil taka undir þessi ummæli ráðh. um að það, sem flm. sagði hér um verslunarstéttina, var mjög ómaklegt. En það virðist því miður vera ær og kýr sumra Alþb.-manna að ráðast jafnan að versluninni með dylgjum og ýmsum vafasömum fullyrðingum. En þetta á ekki aðeins við um afstöðu þessara hv. þm., Alþb.- mannanna, til fólksins í þessari atvinnugrein, heldur á þetta einnig við um þegar þeir tala um að taka afstöðu til athafna fólks úti í atvinnulífinu almennt, og er það miður. Ég þarf ekki að rifja upp þann söng hér. Það nægir að vísa í ræður ýmissa hv. Alþb.- þm. í Alþt. En það er orðið tímabært að þessu sé mætt af fólki sem hefur starfað í þessari atvinnugrein og unnið þar með heiðarlegum hætti eins og fólk gerir yfirleitt úti í atvinnulífinu. Það hefði fyrir löngu átt að mæta þessum árásum á verslunarstéttina og þeim rógi, sem er hafður um hana með þeim hætti að það væri kveðið niður í eitt skipti fyrir öll að þessi stétt inni störf sín í þágu þjóðarinnar af hendi með ósæmilegum eða óheiðarlegum hætti. Það sæmir ekki Alþ. íslendinga að hér sé verið að fullyrða að ákveðnir hópar eða ákveðinn hópur manna hagnist á erfiðleikum annarra eins og nú hefur átt sér stað, - þegar þjóðin býr við erfið og kröpp kjör, þá skuli hér vera sagt á Alþ. að ákveðnir menn hagnist á því ástandi. Staðreyndin er - og það þekkjum við sem höfum starfað í verslun og við verslunarstörf - að íslenska verslunarstéttin hefur ekki borið meira úr býtum í góðærum síðustu áratuga heldur en þjóðin almennt. En íslendingar gera stöðugt meiri kröfur til aukinnar þjónustu á öllum sviðum. Á það jafnt við um verslun sem önnur þjónustusvið. Til þess að mæta þessum kröfum þarf í fyrsta lagi mikið vöruúrval, í öðru lagi miklar vörubirgðir, í þriðja lagi gott starfsfólk, í fjórða lagi rúmgóðar og nýtískulegar verslanir, í fimmta lagi fullkomin tæki og í sjötta lagi góð vinnuskilyrði. Verslunin hefur reynt að byggja sig upp með framangreindum hætti og tekist það vel þrátt fyrir skilningsleysi áhrifamikilla aðila. Verðbólga, þröngar álagningarreglur í sumum þýðingarmiklum verslunargreinum og skilningsleysi yfirvalda á þýðingu t. d. birgðamyndunar í verslun hefur þrengt mjög kosti íslenskrar verslunar og alveg sérstaklega síðustu 3–4 árin. Varðandi verðlagskerfið vil ég segja þetta: Í stað þess að vera að tala um hvernig hægt sé að keyra verslunina í viðjar og kerfi væri nær að við ræddum um það, hvernig hægt væri að efla samtök neytenda, þannig að neytendur gætu sjálfir skapað æskilegt aðhald í verðmynduninni, í frjálsri verðmyndun, en ekki verðmyndun sem ákveðin er ofan frá með valdboði. Þá ber að skapa versluninni betri samkeppnisskilyrði með heiðarlegri afstöðu valdamanna til heilbrigðs rekstrargrundvallar fyrir þessa atvinnugrein eins og aðrar atvinnugreinar. Það er ekki sök verslunarinnar að álögur hafa verið þyngdar á landsmönnum undanfarin ár. Hvað segir hv. flm. um hinar auknu og þungu álögur sem hafa verið lagðar á þjóðina vegna ríkisgeirans, sem tekur nú um 35–40% af þjóðartekjunum, í stað þess að á tímum viðreisnarinnar frá 1960 tók ríkisgeirinn til sín um 25%. Mín skoðun er sú að þær álögur, sem þjóðin stynur hvað mest undan í dag, séu hugsanlega þær álögur sem felast í því, hvað ríkisgeirinn, ríki og sveitarfélög, er orðinn fyrirferðarmikill og þurftarfrekur á þjóðartekjurnar. Það er ekki verslunin. Verslunin hefur búið við þröngan kost lengi, það er sífellt gengið á álagningarreglur verslunarinnar og það er sífellt gengið á birgðamyndun hjá versluninni. Þetta er staðreynd sem við þekkjum sem störfum í þessari atvinnugrein. Ég vil svo að lokum vekja athygli á því þegar verið er að tala um verslun og viðskipti á Íslandi að í verslun eru fleiri starfandi en kaupmenn og kaupsýslumenn. Í verslun eru þúsundir starfsmanna og þá alveg sérstaklega konur. Ég get nefnt það sem dæmi að hér í Reykjavík munu um 60–70% af öllum starfandi verslunarmönnum í verslun vera konur. Um 60% af rekstrarútgjöldum verslunarfyrirtækja eru launakostnaður. Ég segi þess vegna, vegna þessa fólks sem þarf að lifa við þessa atvinnugrein og starfa og geta lifað mannsæmandi lífi. Ég krefst þess að sú atvinnugrein, sem það starfar í, fái eðlilegan og heilbrigðan rekstrargrundvöll, og ég krefst þess einnig að hætt sé að líta á þessa atvinnugrein sem einhverja hornreku og einnig að hér sé verið með vafasamar og hæpnar fullyrðingar um að þessi atvinnugrein og það fólk, sem þar starfar, vinni ekki með heiðarlegum hætti. Það starfar í þágu þjóðarinnar, starfar af bestu samvisku og samkv. þeim lögum og reglum sem þjóðin hefur sett varðandi verslun og viðskipti á hverjum tíma.



Virðulegi forseti. Aðalástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs á ný var sú að þakka hæstv. viðskrh. fyrir góðar undirtektir. Ég sé að hann er horfinn úr salnum og veit ekki hvort hann er í húsinu, en ég verð þá að vænta þess að sunnanvindurinn beri honum kveðju mína og þakklæti. Ég fagna því, sem kom fram í ræðu hans, að hann muni við undirbúning nýrrar löggjafar um verðlagsmál leggja sérstaka áherslu á aukið eftirlit og auknar verðmerkingar og þær breytingar, sem hann mundi leggja áherslu á að þar kæmu fram, yrðu neytendum til hagsbóta. Ég fagna því sérstaklega að hann lýsti yfir að þetta frv., sem hér er til umr., yrði haft til hliðsjónar við gerð nýrrar löggjafar. Þá er tilgangi okkar flm. náð. Tveir síðustu ræðumenn, hv. þm. Sjálfstfl., töluðu nokkuð í öðrum dúr og sá síðari af óskiljanlegum hugsjónahita og gerði mér upp ýmiss konar orð og fullyrðingar sem ég kannast ekki við að hafa sagt. Um málflutning hv. ræðumanns vil ég aðeins segja þetta, að ef hann telur það láglaunafólki til hagsbóta að það skuli greiða allt að því helming tímakaups eingöngu til kaupmanneins vegna álagningarinnar, þá er varla ástæða fyrir okkur að vera yfirleitt að ræða saman, því að þar eru skoðanir mjög skiptar og svo skiptar um það, hvað láglannafólki kemur að gagni, að á þeim grundvelli er varla unnt að ræða. Hann var einnig að leggja áherslu á að það ætti að efla samtök neytenda, en manni virtist að kaupmenn og atvinnurekendur við verslun væru svo saklausir að það væri í rauninni hvergi hægt að hrófla við neinu þar. Ég vil minna hv. þm. á það, að hann tók þátt í því ásamt öðrum stjórnarliðum við afgreiðslu fjárl. að veita Kaupmannasamtökunum 3 millj. kr. fjárstyrk. Neytendasamtökin fengu ekki nema 250 þús. í sinn hlut. Hér verða menn að sýna nokkra samkvæmni í málflutningi og gerðum. Ég vil þá aðeins víkja örfáum orðum að málflutningi hv. 11. þm. Reykv., Ellert B. Schram. Þar kom að vísu ýmislegt það sama fram og hjá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni, þó að þar væri mildara orðalag. Ég ætla ekki að elta ólar við sumt af því sem þessi hv. þm. sagði, því að þar gætti svo mikils misskilnings að það var engu líkara en hann hefði ekki hlustað á framsöguræðu mína. En hann var þó uppi með sama söng um nauðsyn frjálsrar álagningar. Þetta sýnir vitaskuld það eitt að milli stjórnarflokkanna tveggja er mikið bil. Skoðanir þeirra fara engan veginn saman um hvernig halda skuli á verðlagsmálum. Ég vona bara að hæstv. viðskrh. beri gæfu til að láta ekki undan þeim þrýstingi sem hann verður auðsjáanlega fyrir af hálfu hv. þm. Sjálfstfl.

Flm. (Karvel Pálmason) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 383 frv. til l. um breyt. á almannatryggingalöggjöf þeirri, sem nú er í gildi. Frv. þetta gerir ráð fyrir breytingu á 19. gr. gildandi laga um almannatryggingar sem fjallar fyrst og fremst um það að elli- og örorkulífeyrisþegar geta haft nokkrar tekjur umfram bætur almannatrygginga án þess að hin svokallaða tekjutrygging þeirra sé skert. Meðal þeirra breyt., sem gerðar voru á l. um almannatryggingar á síðasta Alþ., var einmitt sú breyt. sem nú er í 19. gr. þeirra l. að viðkomandi elli- og örorkulífeyrisþegi mátti hafa tekjur sem námu þá 37 500 kr. án þess að tekjutrygging væri skert. Nú er það svo í okkar þjóðfélagi að tiltölulega stór hópur einstaklinga sem njóta almannatryggingabóta, stundar jafnframt einhverja vinnu á hinum almenna vinnumarkaði, að vísu mismunandi mikla, en auk þess er nokkur hópur sem fengið hefur og fær tiltölulega smávægilegar greiðslur úr hinum almennu lífeyrissjóðum verkalýðsfélaganna, sem eru tiltölulega nýjar stofnanir. En þegar þetta hámark á þeim tekjum, sem þessir einstaklingar máttu innvinna sér án þess að þessi skerðing kæmi til, var sett, þá var allt annað viðhorf ríkjandi í launamálum og efnahagsmálum en nú er. Það lágmark, sem þarna var ákveðið, 37 500 kr., er nú komið í 41300 kr. og er öllum ljóst að það er allt of lágt miðað við þá verðbólguþróun sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu síðan þetta var ákvarðað. Sú breyting, sem ég vil á þessu gera, er þess efnis að þetta hámark, sem nú er 41 300 kr., verði 96 þús. kr., þ. e. a. s. sem svarar um 8000 kr. á mánuði, sem viðkomandi einstaklingar mega þá hafa í tekjur án þess að til skerðingar komi á tekjutryggingu úr almannatryggingakerfinu. Þar sem ég þekki til er það ótrúlega stór hópur launþega sem vinnur mismunandi langan tíma, t. d. í fiskiðnaði í frystihúsunum, en hefur þó bætur almannatrygginga eigi að síður eða er komið á þann aldur. Ég tel að það sé nauðsyn að stjórnvöld hagi þessum málum með þeim hætti að þetta fólk, sem innir af höndum störf í þágu þjóðarinnar allrar, sjái sér ekki hag í því að hætta þessari þjónustu, heldur verði svo um hnúta búið, að það geti haldið áfram þessari þjónustu, en þó verði ekki skert sú tekjutrygging sem það á kost á að fá úr almannatryggingakerfinu. Hér er sem sagt um þá einu breytingu að ræða að hækka þetta tekjumark frá því að vera 41 300 upp í 96 þús. kr. og viðkomandi einstaklingar njóti áfram tekjutryggingar ef þeir ekki hafa tekjur umfram það mark. Ég þarf ekki, held ég, öllu fleiri orð um þetta að hafa. Hér er svo einföld og skýr breyt. sem lagt er til að gerð verði og að mínu áliti svo sjálfsögð allra hluta vegna, að ég vænti þess að hv. Alþ. sjái sér fært að verða við að samþykkja þessa breytingu. Ég vænti þess, þó að nokkuð sé áliðið þings, að sú n., sem þetta mál fær til meðferðar, flýti störfum þannig að þessi breyting geti verið lögfest á yfirstandandi þingi. Ég á ekki von á því að þetta mæti andstöðu þm. eða stjórnvalda. Það var fyrir ári viss viðurkenning sem veitt var þessu fólki með því að heimila því að hafa tekjur að ákveðnu tekjumarki, en sú upphæð, eins og ég áður sagði, er orðin allt of lág og því ber brýna nauðsyn að mínu áliti til að hækka hana. Ég sem sagt vona og beini því til þeirrar hv. n., sem málið fær til meðferðar, að hún hraði störfum þannig að málið geti komið hér til umr. og afgreiðslu áður en yfirstandandi þing lýkur störfum. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er mjög stutt og mjög einfalt. Þess vegna mun ég ekki þurfa að flytja langa framsöguræðu. Þetta mál er flutt til þess að leysa vandamál sem lengi hefur verið á döfinni, og ég veit ekki betur en flestir ef ekki allir séu sammála um að þennan vanda þurfi að leysa. Þannig er mál með vexti að um tveggja áratuga skeið hefur viss hópur launakvenna í landinu notið fæðingarorlofs á fullum launum lögum samkv. Það eru þær konur sem vinna í opinberri þjónustu. Með lögum frá 1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins var þessum konum tryggt fæðingarorlof, og reglugerð frá sama ári kvað nánar á um að þetta orlof skyldi greitt í 90 daga samtals. Eftir þessari reglu hefur líka verið farið í öllum þeim sveitarfélögum sem ég þekki til, og ýmsir atvinnurekendur, sem bolmagn hafa til þess haft, hafa einnig framkvæmt þessa reglu. Þetta hefur mönnum þótt heilbrigð og sjálfsögð regla til verndar hinum nýfæddu borgurum og mæðrum þeirra. Það þarf ekki að leiða nein sérstök rök að því, að það er náttúrlega mjög erfitt fyrir konu, sem nýbúin er að fæða barn, að standa kannske eftir tvær vikur við afgreiðslu allan daginn eða þá við færiband í frystihúsi, en þannig er ástatt um konur sem stunda t. d. þessi störf. M. ö. o.: konum annars staðar í atvinnulífinu hafa ekki verið tryggð réttindi til fæðingarorlofs í svona langan tíma. Konur í verkalýðsfélögunum hafa ekki lengra fæðingarorlof en 3 vikur samkv. kjarasamningum. Í kjarasamningum sumra félaga er einungis um 12 virka daga að ræða, en í fyrra náðu verkamannafélögin samningum sem fólu það í sér, að fæðingarorlof varð 3 vikur. En það vantar samt mikið á að þessar konur hafi sömu réttindi og þær sem í opinberri þjónustu vinna og hafa 3 mánuði. Það segir sig sjálft að jafnvel þótt þessi árangur hafi náðst í kjarasamningum að þessu leyti, þá eru þessar konur mjög illa settar og ekki síður nýfædd börn þeirra. Nú þessa dagana og vikurnar er mest talað um réttindi kvenna, en við skulum ekki gleyma því að það er stór hópur manna sem á sér líka töluverðan rétt og er þannig settur að hann getur ekki barist fyrir rétti sínum sjálfur. Þetta ern börnin. Og ef nýfætt barn á nokkurn rétt til nokkurs annars en þess sem við getum kallað almenna umhyggju, þá er það umhyggja móður þess. Menn hafa líka lengi verið sammála um að það sé nauðsynlegt bæði fyrir líkamlega og andlega heilsu barns, að móðir þess geti haft það á brjósti fyrstu vikur af ævi þess. Það liggur í augum uppi að þær konur, sem eru háðar tekjum af atvinnu sinni og verða að vera mættar til þeirra starfa fjarri barni sínu um - við skulum segja hálfum mánuði eftir fæðingu, þær geta ekki haft barn sitt á brjósti. Þær geta aðeins annast þetta nýfædda barn einhvern tíma þegar þær koma heim þreyttar og varla búnar að ná sér eftir fæðingu síðla dags og að nóttu til. Það liggur í augum uppi að á þessum velferðardögum okkar er ekki hægt að kalla þetta ástand til sóma. Ég held að við séum öll sammála um að á þessu þurfi að ráða bót. Menn hafa lengi haft uppi kröfur um það að það sé nauðsynlegt að greiða öllum konum, hvar í stétt sem þær standa, fæðingarorlof á fullum launum til þess að þær þurfi ekki að yfirgefa nýfædd börn sín fyrstu vikur ævi þeirra. Hins vegar hefur það vafist fyrir mönnum hvernig ætti að fjármagna þessar launagreiðslur. Það er ósköp einfalt mál að segja: Vitanlega á atvinnurekandinn að greiða þetta kaup beint til launþegans. - En á það er líka að líta að margur smáatvinnurekandi hefur ekki bolmagn til þess að greiða tvöfalt kaup í nokkra mánuði og mundi þá tvímælalaust fremur ráða sér annan vinnukraft en konu sem er líkleg til þess að fæða barn. Það er líka sú hætta á ferðinni, ef það væri í lög leitt, að allir atvinnurekendur ættu að greiða 3 mánaða fæðingarorlof beint til launþegans, að e. t. v. yrði erfiðara uppdráttar fyrir konurnar að berjast fyrir kjörum sínum að öðru leyti þegar svo væri. Þess vegna held ég að eina raunhæfa leiðin til lausnar þessum vanda sé að launagreiðslur þessar séu fjármagnaðar af sjóði sem allir atvinnurekendur eru skyldugir til að borga í, eins og er um Atvinnuleysistryggingasjóð. Atvinnuleysistryggingasjóður er fjármagnaður að 1/4 algjörlega af atvinnurekendum sjálfum, að 1/4 af sveitarfélögum og að helmingi til af ríkinu. Í framlagi sveitarfélaga og ríkis er vitanlega líka skattframlag atvinnurekenda og launþega til viðbótar því sem atvinnurekendur eru skyldugir til að leggja fram sérstaklega. Þess vegna má segja að það sé ákaflega eðlilegt að Atvinnuleysistryggingasjóður standi undir þessum greiðslum. Þarna er að sönnu um atvinnuleysi með vissum hætti að ræða, en atvinnuleysi þó, sem orsakast í þessum tilvikum af eðlilegum og gleðilegum orsökum. Ekki síður veldur þó þetta atvinnuleysi þennan tíma tekjumissi ef ekki koma til sérstakar ráðstafanir. Ég tel tvímælalaust að það sé nauðsynlegt að leggja kapp á að konur í verkalýðsfélögunum fái greitt fæðingarorlof ekki síður en aðrar konur sem vinna fyrir launum í landinu. Það hafa verið uppi hugmyndir um það að öðrum stofnunum eða öðrum sjóðum bæri að greiða slíkt fæðingarorlof, og þá hafa menn aðallega staðnæmst við Tryggingastofnun ríkisins. En á það ber að líta að Tryggingastofnunin og hennar sjóðir nema slysatryggingasjóðir, eru hér um bil að öllu leyti fjármagnaðir af ríkinu og að nokkru leyti af sveitarfélögunum. Ég get ekki séð að það liggi beint við að ríkissjóður standi undir greiðslu á fæðingarorlofi til kvenna sem vinna hjá ýmsum öðrum aðilum en ríkinu sjálfu. Það er sjálfsagður hlutur að ríkið greiði fæðingarorlofið til kvenna sem hjá því vinna, en mun eðlilegra er að atvinnurekendur sjálfir ég er sammála því, - greiði fæðingarorlof til þeirra kvenna sem hjá þeim vinna. En eina framkvæmanlega leiðin til þess að svo megi verða er að það komi úr sameiginlegum sjóði sem þeir greiða í, og þess vegna er það sem hugur okkar, sem þetta frv. flytjum, hefur staðnæmst við Atvinnuleysistryggingasjóð. Á það er líka að líta að Atvinnuleysistryggingasjóður er öflugur sjóður og menn hafa hneigst til þess á undanförnum árum að bæta á hann ýmsum böggum. Mér er ljóst að hann hefur viðamikil verkefni, en það breytir ekki því að við teljum að það verkefni sem við leggjum til að sjóðurinn taki að sér samkv. þessu frv., ef það verður samþ., sé í fyllsta máta eðlilegt. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr.- og trn. og leyfi mér jafnframt að vænta þess að það fái fljótan og greiðan framgang, þannig að þetta mál nái samþykki nú á þessu þingi, því að ég hygg að það megi ekki öllu lengur dragast, ef við eigum að geta borið höfuðið hátt, að sá vandi, sem um er fjallað í þessu máli, verði leystur.