Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Það eru aðeins tvö atriði í þessu frv., sem ég vildi lýsa afstöðu minni til. Þessi fyrirhugaða stjskr., sem hér um ræðir, er hugsuð og í rauninni yfirlýst sem hrein bráðabirgðastjskr., þ.e.a.s., jafnframt því; sem hún er samþ., er gert ráð fyrir, að stjskr. ríkisins í heild verði tekin til gagngerðrar endurskoðunar á næstu árum. Ég hygg, að það hafi vakað fyrir stjskrn. þeirri, sem samdi þetta frv., er hér liggur fyrir, m.a. af þessum sökum að tiltaka, að forseti lýðveldisins skyldi vera kjörinn af þinginu. Það hefur vafalaust komið fleira til athugunar í því sambandi og að sjálfsögðu vald forsetans. Og það er vissulega mál, sem hv. þm. verða að taka afstöðu til, hve mikið vald forsetanum er ætlað. Mér virðist, að kosning valdalauss forseta, eins og gert er ráð fyrir í frv., geti í rauninni ekki verið almenn þjóðarkosning. Það er ekki ætlazt til þess, að hann hafi neina sérstaka stjórnmálastefnu, og hann getur þess vegna ekki boðið sig fram til forsetaembættisins sem stjórnmálaleiðtogi. Og mér er spurn, hvernig slík kosningabarátta meðal þjóðarinnar á að fara fram, þar sem ekki er slíku til að dreifa. Það er auðsætt hins vegar, að gera mætti ráð fyrir því. að forsetaefni verði boðin fram fleiri en eitt og fleiri en tvö við sömu kosningar, og kosningabarátta hlýtur þá að verða. Er þess vegna ekki sjáanlegt, að kosningabaráttan geti snúizt um annað en persónueiginleika forsetans. Og það er vissulega ákaflega óheppilegt að stofna til slíkra kosninga um forseta, sem fyrirsjáanlegt er, að ekki geta snúizt um annað en persónueiginleika forsetans. Hitt finnst mér alveg liggja í hlutarins eðli, að deila megi um, hvort fara eigi að dæmi Bandaríkjamanna og ætlast til þess, að forsetinn sé stjórnmálaleiðtogi og hafi þá viss völd í sambandi við það. En meðan ekki er tekin afstaða til þessa, þá finnst mér alveg auðsætt, að til bráðabirgða beri að haga þessu eins og vakað hefur fyrir þeim, sem frv. sömdu, að forsetinn verði kjörinn af þinginu. - Ég er þess vegna mótfallinn þessari breyt. og mun greiða atkv. á móti henni. Ég vil svo vekja athygli á 7. brtt. n., þar sem um er að ræða frávikningu forseta, áður en kjörtími hans er liðinn. Það er náttúrlega óhjákvæmilegt að gera ráð fyrir því, að forseti geti orðið óhæfur til þess að gegna starfi sínu. Það verður að gera ráð fyrir þeim möguleika, þó að sjálfsagt megi gera ráð fyrir því, að það geti ekki komið nema örsjaldan fyrir, að slíkt hendi. En sá möguleiki er fyrir hendi, og verður þess vegna að setja ákvæði þar að lútandi. Nú er eðlilegt, - þar sem gert er ráð fyrir, að forsetinn verði þjóðkjörinn, - að kröfu um, að honum verði vikið frá, sé skotið undir atkv. þjóðarinnar. Og ég hef ekkert við það að athuga. En mér þykir furðulegt að slá því föstu, að kjörtímabil forsetans sé framlengt, ef þjóðaratkvgr. í því tilfelli fer þannig, að kröfunni sé hafnað, hve lítill munur sem verða kann við atkvgr. Og ef þetta gerðist seint á kjörtímabili, þá á forsetinn að sitja að heita má nýtt kjörtímabil í viðbót, aðeins fyrir það, að krafa um frávikningu hans kann að verða felld með dálitlum atkvæðamun. Nú er vitanlegt, að í slíkum tilfellum geta komizt að persónulegar tilfinningar, persónuleg velvild, þannig að menn kveinki sér við að fylgja slíkri kröfu fram við þjóðaratkvgr. og greiði því atkv. á móti henni, jafnvel þó að þeir hafi hugboð um, að réttmætt sé að gera slíka kröfu, sem hér um ræðir. Er það þá ekki nægilegt, að forsetinn fái hrundið kröfunni, þó að hann sé ekki verðlaunaður fyrir það, að þessi krafa hefur verið gerð um frávikningu hans, með því að kjósa hann til nýs kjörtímabils? Mér finnst það ekki ná nokkurri átt, heldur beri að breyta þessu þannig, að forsetinn sitji í stöðu sinni til loka kjörtímabils síns, ef slík krafa er felld við þjóðaratkvgr., en svo verði að sjálfsögðu að fara fram kosning eins og venjulega, þegar kjörtímabilið rennur út. Ég hef orðað brtt. um þetta, en sé þó kannske ekki ástæðu til þess að bera hana fram við þessa umr., þar sem þetta ákvæði er í sambandi við þjóðkjör forsetans. Og þó að ég telji að vísu alveg víst, að brtt. um þjóðkjör forsetans nái fram að ganga, og telji það óheppilega ráðið, þá get ég vel játað, að eins og komið er, sé e.t.v. ekki fært vegna vinsemda málsins að stofna til þess, að ágreiningur verði um þetta. Ég hygg, að það sé rétt, að það sé nokkuð almennur vilji kjósenda, að forseti verði þjóðkjörinn, þó að ég sé fyrir mitt leyti alveg sannfærður um það, að sá almenni þjóðarvilji sé byggður á fullkomnum misskilningi, þannig að menn geri sér ekki grein fyrir því, hvaða munur er á þjóðkjöri og þingkjöri í sambandi við forsetann og til hvers er stofnað með slíku þjóðkjöri, eins og hér er gert ráð fyrir. Ég hygg sem sagt, að einmitt það, sem menn almennt hugsa sér að vinna við þjóðkjör forsetans, því einmitt tapi þeir við það, að forsetinn sé þjóðkjörinn, í samanburði við það, að hann sé þingkjörinn. Ég er einnig alveg sannfærður um það, að þegar fram í sækir, verði forsetaefnin við þjóðkjör borin fram af flokkunum og til forsetaefna kjörnir harðvítugustu flokksmenn, sem mest ítök eiga meðal kjósendanna. En ég hygg, að þeir, sem fastast fylgja þjóðkjöri nú, geri það af því, að þeir álíti, að það sé einkum þetta, sem hægt sé að forðast með þeim hætti, að forsetinn verði þjóðkjörinn. Svo vildi ég aðeins spyrjast fyrir um það, hvernig skilja beri eitt atriði. Það er í 7. brtt., um að krafa Alþ. þurfi að hafa hlotið fylgi 3/4 hluta allra atkv. í sameinuðu þingi. Hvað þýðir „allra atkvæða“ þarna? Ég er hræddur um, að það megi deila um þetta, þannig að það megi leggja hvorn skilninginn, sem vera skal, í þetta, að það sé átt við 3/4 hluta greiddra atkv. eða hins vegar 3/4 hluta atkv. allra þm. Ég held þess vegna, að rétt sé að breyta orðalagi þarna. Svo get ég aðeins tekið undir með hv. 4. þm. Reykv.. - því að ég hygg, að hann hafi vakið athygli á því, - að mér finnst alveg öfugt við það, sem vera á, að hafa það ákvæði í stjskr., að l., sem forseti neitar að staðfesta, skuli ganga í gildi þegar í stað og svo e.t.v. falla úr gildi samkvæmt þjóðaratkvgr.



Herra forseti. - Ég verð að segja örfá orð í tilefni af því, sem nokkrir hv. þm. hafa sagt, og vil ég byrja á því, sem hv. 3. þm. Reykv. minntist á síðast. Það getur auðvitað orkað tvímælis, hvort réttmætt sé að ákveða þjóðkjör forsetans með því valdsviði, sem forseta er ætlað í stjskr. Þetta er mín persónulega skoðun. En það var útbreidd skoðun í n., að rétt væri að hafa forseta þjóðkjörinn, þótt ekki væri aukið valdsvið hans. - Margir nm. litu svo á, að þótt forsetinn hefði ekki meira vald en til er tekið í frv. og brtt. n., þá hefði hann eigi að síður mjög. þýðingarmiklu starfi að gegna fyrir þjóðina, bæði sem fulltrúi hennar út á við og einnig sem starfsmaður hennar að þýðingarmiklum málefnum, þegar sérstaklega stendur á, einnig vegna þess valds, sem honum er veitt til þess að skjóta málefnum þeim, sem Alþ. hefur samþ., til þjóðarinnar. Það hafði einnig áhrif í n. og áreiðanlega áhrif á mig, sem annars taldi þetta álitamál, að mjög eindreginn vilji hefur komið fram meðal þjóðarinnar í þá átt, að forseti yrði kjörinn beinum kosningum af þjóðinni. Hv. 3. þm. Reykv. ber kvíðboga fyrir því, að kosningabaráttan um forsetaefnin verði afar persónuleg, þar sem varla geti verið um það að ræða, að nokkur forseti bjóði sig fram með það fyrir augum að framfylgja ákveðinni stjórnmálastefnu. Það er rétt, að þessi hætta er fyrir hendi, ef menn hafa ekki þroska til þess að bægja henni frá. En við viljum vona, að þessu verði ekki til að dreifa, þótt forseti verði þjóðkjörinn með þessu valdsviði. Við viljum vænta þess, að þeir, sem ötulast hafa gengið fram í því að óska eftir, að forsetinn verði þjóðkjörinn, hinn mikli fjöldi meðal þjóðarinnar, sem það hefur gert, sýni þroska sinn í því að láta þjóðkjörið fara fram þannig, að sómi verði að, en ekki þannig, að forsetaefnin verði dregin niður í svaðið í sambandi við kosninguna, þjóðinni til vanvirðu og stórskaða. Enn fremur finnst mér, að það mætti gera sér vonir um, þegar valdsviðið er ekki meira en gert er ráð fyrir í stjskrfrv., að forsetakjör yrði ekki pólitískt með venjulegum hætti og að menn reyndu að finna forsetaefni, sem þjóðin gæti sameinazt um án tillits til stjórnmálaskoðana. En ef svo tekst til, að á þjóðkjöri forseta verður haldið eins og verið sé að kjósa mann til þess að framkvæma ákveðna stjórnmálastefnu og forsetakjörið fær á sig allan venjulegan pólitískan baráttublæ, þótt forseta sé ætlað þjóðhöfðingjastarf, en ekki leiðtogastarf í stjórnmálum, þá tel ég þjóðkjörið reynast illa. Hv. 3. þm. Reykv. benti á, að sér fyndist ekki rétt að framlengja kjörtímabil forseta, þótt þjóðin vildi ekki fallast á að setja hann af eftir ósk Alþ. Það má vel vera, að hæpið sé að gera ráð fyrir þessu, en það, sem fyrir n. vakti, var að gera ákvæðið um frávikninguna þannig, að ekki yrði lagt út í slíkt, nema full ástæða væri til. En þó er ekki útilokað, að forseti bryti svo af sér, að meginþorri manna væri á einu máli um, að hann gæti ekki starfað áfram. N. mun athuga, hvort hún telur ástæðu til að breyta þessu að fenginni þessari bendingu frá hv. 3. þm. Reykv. Þá benti hv. 3. þm. Reykv. á, að í brtt. n. er gert ráð fyrir, að 3/4 allra atkv. á Alþ. þurfi til þess að frá,vikningarkrafa sé gild; og spyr, hvort átt sé við þm. alla eða aðeins þá, sem taka þátt í atkvgr. N. ætlast til, að 3/4 allra þm. þurfi að standa að slíkri samþykkt. Munum við athuga, hvort ástæða er til að gera þetta orðalag gleggra. Hæstv. dómsmrh. minntist á það í gær, hvort ekki væri ástæða til að samræma betur orðalag stjskrfrv. varðandi heiti forseta, eftir að embættisheiti hans yrði breytt í „forseti Íslands“ í stað „forseti lýðveldisins“, sem í frv. stendur. Þetta hefur verið athugað í n. og niðurstaðan orðið þær brtt., sem hér liggja fyrir og þetta snerta, en ekki fleiri. Mönnum fannst ekki ósamræmi í því, að ýmist standi í stjskr. forsetinn eða forseti lýðveldisins, þótt embættisheiti forsetans sé forseti Íslands, en það verður greinilega tekið fram í upphafi stjskr., ef till. n. verður samþ. Þótt embættisheiti forsetans sé forseti Íslands, þá er hann eigi að síður forseti lýðveldisins, og má á hann minnast þannig til tilbreytingar. Þá eru nokkur orð út af athugasemdum, sem fram eru komnar af hálfu hv. þm. Borgf. og hv. 2. þm. Reykv., - fyrst út af athugasemdum hv. 2. þm. Reykv. Hann færði ástæður fyrir því af sinni hálfu og meðstarfsmanns síns í stjskrn. úr sama flokki, af hverju þeir hefðu ekki getað fallizt á að taka ákvæðið um gildistöku 17. júní úr stjskr. Færði hann fram sömu ástæður af þeirra hálfu og greinir í nál. Ég hafði í framsöguræðu minni gert grein fyrir, af hverju við framsóknarmenn í n. töldum sjálfsagt að gera samkomulag um málið, og um leið svarað því fyrir fram að miklu leyti, sem fram kom nú hjá hv. 2. þm. Reykv. Þá hefur hv. þm. G.-K. rakið þetta sérstaklega, eftir að hv. 2. þm. Reykv. talaði, og svarað ýmsu, sem að þessu lýtur. Get ég því verið stuttorður um þetta atriði. Hv. þm. talaði um, að ég hefði gert ráð fyrir því, að íhlutun gæti átt sér stað af hálfu annarra um framkvæmd málsins hér eftir. Þetta er ekki rétt skilið hjá hv. þm. Ég sagði, að fram hefði komið, að þeir, sem væru á móti samkomulaginu, gerðu ráð fyrir, að slík íhlutun gæti átt sér stað. Það er ekki mín spá, að svo muni verða. Ég vil endurtaka, að ég álít enga hættu samfara því að taka ákvæðið um gildistökudaginn úr frv. Ég vil þá einnig endurtaka þá skoðun mína, að ekki muni koma til mála afskipti í þessa átt af hálfu þeirra þjóða, sem við höfum samband við, á þeim tíma, sem eftir er, þangað til gildistakan á að verða. Þótt svo ólíklega bæri til, að slík afskipti yrðu reynd, þá kæmi ekki heldur til mála að snúa við á þeirri braut, sem ákveðin hefur verið, fremur en það stæði í sjálfri stjskr., að lýðveldið yrði stofnað 17. júní 1944. Hv. 2. þm. Reykv. spurði mig tveggja spurninga. Önnur var sú, af hvaða tilefni ég hefði sagt það tryggt, að sömu alþm. sætu hér í júnímánuði og nú eru hér. Mér finnst þetta liggja í augum uppi og þurfi ekki útskýringar við, en bendi þó hv. þm. á það, að fyrir liggur trygging fyrir því, sem ég hélt honum væri kunnugt um, að Alþ. verður ekki rofið fyrir 17. júní. - Hin spurningin var sú, hvort ég hefði tryggingu fyrir því, að þingheimur stæði saman að stjskrfrv., hversu sem færi um einstakar brtt., en þessu hafði ég lýst yfir. Mér skilst, að hann spyrji þessarar spurningar í sambandi við afstöðu hv. 4. þm. Reykv. Ég held, að hv. 2. þm. Reykv. hafi misskilið þetta. Ég taldi mig hafa sagt, að það væri alveg tryggt, að þingheimur stæði saman um stjskrfrv., þótt brtt. stjskrn. yrðu samþ. Þetta var það, sem ég sagði.

Nei, hv. þm. sagði hitt!

Það hefur þá verið mismæli, sem leiðréttist hér með, því að ég hef ekki heimild til þess að segja annað og meira en það, sem nú hefur verið greint. Eins og allir hv. þm. vita, þá hefur hv. 4. þm. Reykv. gert það að skilyrði fyrir fylgi sínu við frv., að brtt. n. við 81. gr. verði samþ., en um það er samkomulag allra nema fulltrúa Sósfl. í n. Þá aðeins örfá orð út af því, sem hv. þm. Borgf. sagði. Hann sagðist óttast, að samkomulag það, sem gert hefði verið, yrði til þess að gera málinu örðugra fyrir og spilla fyrir því innan lands, með þjóðinni sjálfri. Þetta tel ég mikinn misskilning. Ég tel, að þessu samkomulagi verði fagnað af þjóðinni og að það auki stórkostlega veg Alþ. Það er glæsilegur sigur, að þetta samkomulag hefur náðst, án þess að nokkuð væri slegið af þeim ákvörðunum, sem teknar höfðu verið um stofnun lýðveldis í vor. Hv. þm. Borgf. sagðist kvíða því, að óhugur kæmi í menn og að menn skildu ekki þetta samkomulag. Hann þarf engu að kvíða í því efni. Ég er sannfærður um, að menn koma undireins auga á, að það er sjálfsagt að vinna það til samkomulags fyrir þjóðaratkvgr. að taka gildistökudaginn úr frv. Með því er opnaður möguleiki til þess, að allir standi saman endanlega eftir þjóðaratkvgr., einmitt um 17. júní. Þannig vonum við, að þetta fari. Hv. þm. kvaðst óttast, að þessi meðferð yki hættuna á erlendri íhlutun. Ég hef sagt skoðun mína á þessu atriði í sambandi við ummæli hv. 2. þm. Reykv., en vil bæta því við, að frá mínu sjónarmiði er aðeins eitt til, sem orðið gæti til þess, að athugasemdir kæmu frá öðrum þjóðum, og það er sundrung landsmanna sjálfra. Ég veit, að standi Alþ. saman um þetta mál, þá gerir þjóðin það einnig, og þá þarf engu að kvíða. Hv. þm. sagðist ekki vera ánægður með framkomu ýmissa þm. nú, sem hefðu verið mjög skeleggir í málinu við 1. umr. þess hér á Alþ. Það er misskilningur hjá hv. þm. Borgf., að menn séu ekki jafnskeleggir og þá. Mér finnst alveg ástæðulaust, að menn leggi sig fram til þess að láta líta svo út sem samkomulag, er nú hefur verið gert í málum þessum, sé vottur um, nokkurt hik. Ég benti á það við 1. umr. málsins, að saman yrði að fara stofnun lýðveldisins og sambandsslitin, og það samkomulag, sem hér hefur verið gert, er í fullu samræmi við þá stefnu. Ég vil minna á, að í þál. um sambandsslitin er ekki til tekinn neinn sérstakur dagur, þegar sambandslagasamningurinn skuli felldur úr gildi. Það er lagt í vald Alþ., hvenær gengið er frá sambandsslitunum með ályktun. Það er í fullu samræmi við þetta, að Alþ. sé ætlað að ákveða gildistöku stjskr. eftir þjóðaratkvgr. Ég vil svo að endingu benda á, hvernig málið stendur nú. Það verður fullt samkomulag um það á þessu Alþ., þannig að allir þm. munu greiða atkv. með skilnaðinum og allir þm. munu greiða atkv. með lýðveldisstjskr. Forustumenn allra stjórnmálaflokka munu skora á þjóðina að fylkja sér um málin við þjóðaratkvgr. - Ef við hefðum ekki gert samkomulag, þá hefðu deilur um málið haldið áfram málinu til einhvers tjóns og öllum góðum mönnum til sárra leiðinda. Ágreiningurinn hefði bólgnað í meðförum, eins og oft vill verða, en nú hjaðnar hann niður, þegar menn taka að vinna saman að þjóðaratkvgr. Hér hefur því vel ráðizt. Svo mun landsmönnum finnast, og það mun verða metið af öðrum þjóðum.



Herra forseti. –Við 1. umr. þessa máls, þegar ég flutti það inn í þingið, gat ég þess, að stj. mundi bera fram nokkrar brtt. við frv. og meðal þeirra væri sú, sem kynni að lúta að valdi forseta. Stj. bar síðan fram við stjskrn. nokkrar brtt., og meðal þeirra var brtt. við 26. gr. frv., eins og mþn. hafði gengið frá því og stj. lagt það fyrir. Þessi brtt. hefur ekki náð samþykki í stjskrn. Ég verð að segja það, að þetta fellur mér og stj. heldur miður. Eins og efni lagagr. er, þá er það nokkuð óviðkunnanlegt, svo að vægt sé komizt að orði, og spurningin er um það, hversu heillavænlegt það er, eins og það er orðað í gr. Þess vegna hef ég leyft mér að flytja hér brtt. við frv. í samræmi við þá till., sem kom frá ríkisstj. og lögð var fyrir stjskrn. Aðalatriðið og eina atriðið, sem máli skiptir, er spurningin um það, hvort frv., sem forsetinn hefur synjað staðfestingar, á að öðlast gildi allt að einu til bráðabirgða, þangað til þjóðaratkvgr. hefur skorið úr. Það getur ekki leikið á tveim tungum, að þetta ákvæði kemur í bága við 2. gr. stjskrfrv., sem mælir svo fyrir, að Alþ. og forseti lýðveldisins fari saman með löggjafarvaldið. En auðvitað má segja sem svo, að þetta sé undantekningarákvæði frá aðalreglunni, og benda á, að þetta bráðabirgðaástand sé líkt ákvæði 28. gr. stjskr., þar sem ákveðið er, að gefa megi út brbl., og að því leyti séu bæði ákvæðin „parallel“ eða samhliða. Ég vil benda á, að í 28. gr. er aðeins um að ræða neyðarrétt fyrir löggjafarvaldið, og sá neyðarréttur birtist í því, að annar aðili löggjafarvaldsins er ekki tiltækur, en hins vegar brýn nauðsyn að gefa út lög. Á þessu byggist ákvæðið, og það fellur úr gildi, ef það er ekki samþ. af eftirfarandi Alþ. Hins vegar er þessi neyðarréttur ekki til í því tilfelli, sem um ræðir í 26. gr. Forsetinn, annar þáttur löggjafarvaldsins, er alltaf við. Alþ. hefur sett sín lög, og forsetinn er til staðar. Í hinu tilfellinu hefur hinn þáttur löggjafarvaldsins, Alþ., ekki verið til staðar. Í báðum þessum tilfellum er það ekki vafamál, að hér skapast réttaróvissa til bráðabirgða. Þegar brbl. eru sett, skapast réttaróvissa um það, hvort framkvæmdarvaldið hefur farið rétt að ráði sínu, og ég veit, að Alþ. vakir vel yfir því, að framkvæmdarvaldið beiti ekki þessu valdi sínu nema í ýtrustu nauðsyn. Og þar sem sú stj., sem nú situr að völdum, hefur ekki fullt traust Alþ., þá reynir Alþ. að binda hendur þeirrar stj. eins fast og unnt er, vegna þess að það skapar réttaróvissu, er stj. gefur út brbl. Eins er það ekki vafamál, að réttaróvissa skapast við það, að Alþ. eitt setur l., án þess að hinn þáttur löggjafarvaldsins standi að þeim. Þessi réttaróvissa gæti varað í fleiri mánuði, því að allt er undir því komið, hvernig hagar til um árstímann, hvað þetta bráðabirgðaástand stendur lengi yfir. Við skulum segja, að Alþ. setji l. í nóvembermánuði. Væri það tiltækilegt að bera þau undir þjóðaratkv. um miðjan vetur? Nei, það fengist engin vissa fyrir því, hvernig þjóðin tæki undir málið, fyrr en í apríl eða maí. Nú er ég ekki svo kunnugur lýðveldisstjskr, annarra ríkja, að ég viti, hvort í þeim finnist nokkurt slíkt dæmi, að löggjafarþingið geti sett l., sem taki gildi strax, án þess að hinn aðili löggjafarvaldsins, forsetinn, ljái því aðstoð sína. Það er víst, að það lýðveldi, sem stendur með mestum blóma og er það stærsta, Bandaríkin, þau leyfa ekki, að l. frá þjóðþingi Bandaríkjanna skuli fá gildi til bráðabirgða, ef forseti synjar, heldur er sú aðferð viðhöfð, að synji forseti, skulu l. borin aftur undir þingið, og ef það samþ. þau að nýju með „kvalifíoeruðum“ eða auknum meiri hl., þá fyrst verða þau l. Nú verð ég að segja, að eins og nú er gengið frá setningu l. eftir þessari stjskr. og gildandi stjskr., getur það verið áhættumikið að leyfa, að l., sem aðeins eru sett af öðrum þætti löggjafarvaldsins, öðlist gildi; þótt aðeins sé til bráðabirgða. Setjum svo, að lagafrv. komi í Sþ. Eins og Alþ. er nú skipað, þurfa 27 þm. að vera á fundi og taka þátt í atkvgr., en af þessum 27 þm. þurfa ekki fleiri en 2/3 að greiða frv. atkv., til þess að það sé orðið að l. Það eru sem sagt 19 þm. af 52 þm., sem geta sett l. á Alþ. Nú skulum við segja, að svona l., sem sett eru af Alþ., séu borin undir forseta og hann neiti að staðfesta þau. Þá leikur ekki vafi á því, að það skapar viðsjárverða réttaróvissu, ef slíkt lagafrv. skyldi samt vera í gildi óákveðna tölu mánaða. Ég hef þess vegna leyft mér að bera fram þessa brtt., til þess að stjskrn. gæfist kostur á að athuga þetta ákvæði að nýju. Ég fyrir mitt leyti teldi, ef Alþ. gæti ekki fallizt á till. á þskj. 94, að fara mætti aðra leið, ef Alþ. setur l., sem forseti neitar, og hún er sú, að l. yrðu þegar í stað borin undir Alþ. aftur og krafizt „kvalifíseraðs“ eða aukins meiri hl. Ef forseti neitar nú í annað skipti að undirskrifa l., eftir að fenginn væri aukinn meiri hl., þá teldi ég ekkert varhugavert, að l. öðlist gildi, og þá mætti auðvitað enn fremur bera þau undir þjóðaratkv. Mér virðist, að með ákvæði 26. gr. frv. sé þáttur forsetans í löggjafarvaldinu settur svo lágt og honum gert svo lágt undir höfði,. að það sé jafnvel ekki fullsæmilegt. Ef þetta ákvæði stendur svona, að l. öðlist gildi, án þess að forseti hafi staðfest þau, er þáttur forsetans í löggjafarvaldinu orðinn aðeins formið eitt og ekkert annað. Og það er þó vissulega ekki meiningin, að þessi aðili, sem svo hátíðlega er kveðið á um í 2. gr. stjskr., að fara skuli með löggjafarvaldið ásamt Alþ., sé ekkert annað en verkfæri í höndum hverrar sitjandi stj. eða ráðuneytis, sem bæri frv. fram fyrir hann til undirskriftar. Ég óska þess vegna, að stjskrn. vilji taka þetta atriði til athugunar að nýju, og ætla ég í trausti þess að taka brtt. aftur til 3. umr. Ég vil að lokum taka undir þau ummæli hæstv. dómsmrh., að æskilegt væri að ganga betur í gegnum það til samræmingar, hvar standa skuli „forseti lýðveldisins“ og hvar aðeins „forseti“. Mér finnst ekki í öllum greinum fullt samræmi í þessu, en það getur verið sumpart smekksatriði, hvar standa skuli „forseti“ í þessum gr. Þar, sem æskilegt er að skilgreina forseta, þannig að tekið sé fram, að það sé forseti lýðveldisins, þá er það nauðsynlegt, en þar, sem það er ekki nauðsynlegt, finnst mér fara betur á því, að alger samræming sé viðhöfð. Dómsmrh. (Einar Arnórsson): Herra forseti. - Hv. þm. Borgf. beindi til mín fyrirspurn þess efnis, hvort stj. hefði ákveðið að bera málið um stofnun lýðveldis undir konung. Ég get nú ekki svarað þessu á annan hátt en segja, að stj. hefur ekki tekið nokkra ákvörðun um þetta atriði. En það, sem ég sagði í ræðu minni í gær og sennilega hefur gefið hv. þm. Borgf. tilefni til þessarar fyrirspurnar, var eitthvað á þann hátt, að það væri óskynsamlegt að óttast dönsku stj. eða konunginn eða að þessir aðilar reyndu að setja fótinn fyrir þessar ráðagerðir okkar. Ég mun einnig hafa sagt eitthvað á þann hátt vegna ummæla í ræðu hv. 4. þm. Reykv., að það, sem stj. kynni að gera í skiptum við þessa tvo aðila, yrði auðvitað gert með ráði Alþ. Annars má geta þess hér, að þál. frá 17. maí 1941 var stjórnarleiðina tilkynnt konungi og dönsku stj., og ég ætla, að það hafi verið gert með vitund og fullu samþykki Alþ. Í samræmi við þetta virðist mér annað óhjákvæmilegt en stj. tilkynni þessum aðilum með sama hætti megnið af þeim ályktunum um þessi efni, sem gerðar eru nú og síðar. Það er hins vegar alveg rétt, sem hv. þm. Borgf. sagði og gerði ráð fyrir, að auðvitað mundu fregnir af þessu berast símleiðis héðan af landi til Svíþjóðar og þar af leiðandi komast á hinn ákveðna stað, sem þeim væri ætlað, og af þeim ástæðum er ekkert eðlilegra en íslenzka stj. tilkynni hinum aðilanum, hvað hér sé gert. - Eins og ég tók fram áðan, er sjálfsagt, að ákvarðanir um þetta efni verði teknar í samráði við Alþ., og sú tilkynning verður því að vera eins og stj. og Alþ. koma sér saman um að hafa hana. Ég vil taka það fram, að það, sem ég segi hér, er aðeins mín persónulega skoðun, vegna þess að þetta atriði hefur ekki verið rætt í stj. En mér virðist, að fara eigi að með sama hætti og sumarið 1941. Í fyrri ræðu minni gleymdi ég að geta um eitt atriði, en það er ákvæðið um stundarsakir. Ég held, að athuga þurfi það að nýju vegna þess, að eins og ákvæði þessi eru nú, eru þau ekki í fullu samræmi við ákvæði þessa frv., sem borið var hér fram í gær, um réttarstöðu danskra ríkisborgara. Ég vildi hér aðeins geta þessa, ef ég skyldi gleyma að segja stjskrn. frá þessu, til þess að hún athugaði þetta.



Ég tek svar hæstv. dómsmrh. þannig, að það komi vitanlega ekki til mála, að stj. fari að leita viðtals við konung á þá lund, sem hv. 4. þm: Reykv., hefur haldið hér fram, að gera ætti, enda væri það í fullu ósamræmi við álit mikils meiri hl. Alþ. Ég ætla mér nú ekki að vekja neinar deilur frekar en orðið er við hv. frsm. stjskrn. Við höfum hér lagt fram hvor sína skoðun um þau atriði, þar sem okkur ber á milli í meðferð þessara mála, og um þær breyt., sem gert er ráð fyrir, að fara eigi fram á stjskrfrv. En ég vil aðeins segja, að það, sem hv. frsm. stjskrn. sagði nú um þessi atriði, þurrkar alls ekki úr huga mér þann ótta, sem ég hafði látið hér í ljós, að mér stæði stuggur af því, sem hér er að gerast og endahnúturinn verður sennilega bundinn á við atkvgr. hér í dag. Það var aðeins eitt í ræðu frsm., sem ég vildi minnast á. Hann sagði, að í þáltill., sem nú er búið að samþ., þar sem sagt er upp sambandslagasamningnum, væri ekkert tekið fram um það, hvenær endanlega ætti að ganga frá atkvgr. um afgreiðslu þeirrar þáltill. hér á Alþ. Þegar þessi mál voru lögð fyrir Alþ., bæði skilnaðartill. og lýðveldisstjskrfrv., sem hér liggur nú fyrir, var sagt" í stjskrfrv., að lýðveldisstjskr. skyldi öðlast gildi 17. júní næstk., og þess vegna var það, að samþykkt þáltill. um sambandsslit er bundin af þessu ákvæði í lýðveldisstjskrfrv. En eftir að búið er að taka þetta út úr lýðveldisstjskrfrv., er þetta hvort tveggja óbundið að þessu leyti og hvílir eingöngu á þeim yfirlýsingum, sem gefnar eru hér á Alþingi og eru í nefndaráliti því, sem hér liggur fyrir. En á þessu, álít ég, að sé mjög verulegur munur.



Ég tek svar hæstv. dómsmrh. þannig, að það komi vitanlega ekki til mála, að stj. fari að leita viðtals við konung á þá lund, sem hv. 4: þm: Reykv: hefur haldið hér fram, að gera ætti, erinda væri það í fullu ósamræmi við álit mikils meiri hl. Alþ. Ég ætla mér nú ekki að vekja neinar deilur frekar en orðið er við hv. frsm. stjskrn. Við höfum hér lagt fram hvor sína skoðun um þau atriði, þar sem okkur ber á milli í meðferð þessara mála, og um þær breyt., sem gert er ráð fyrir, að fara eigi fram á stjskrfrv. En ég vil aðeins segja, að það, sem hv. frsm. stjskrn. sagði nú um þessi atriði, þurrkar alls ekki úr huga mér þann ótta, sem ég hafði látið hér í ljós, að mér stæði stuggur af því, sem hér er að gerast og endahnúturinn verður sennilega bundinn á við atkvgr. hér í dag. Það var aðeins eitt í ræðu frsm., sem ég vildi minnast á. Hann sagði, að í þáltill., sem nú er búið að samþ., þar sem sagt er upp sambandslagasamningnum, væri ekkert tekið fram um það, hvenær endanlega ætti að ganga frá atkvgr. um afgreiðslu þeirrar þáltill. hér á Alþ. Þegar þessi mál voru lögð fyrir Alþ., bæði skilnaðartill. og lýðveldisstjskrfrv., sem hér liggur nú fyrir, var sagt í stjskrfrv., að lýðveldisstjskr. skyldi öðlast gildi 17. júní næstk., og þess vegna var það, að samþykkt þáltill. um sambandsslit er bundin af þessu ákvæði í lýðveldisstjskrfrv. En eftir að búið er að taka þetta út úr lýðveldisstjskrfrv., er þetta hvort tveggja óbundið að þessu leyti og hvílir eingöngu á þeim yfirlýsingum, sem gefnar eru hér á Alþingi og eru í nefndaráliti því, sem hér liggur fyrir. En á þessu, álít ég, að sé mjög verulegur munur.