Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Arnórsson) Allsherjarnefndin hefir orðið á eitt sátt um það, að misrjetti sje að leggja skatt eingöngu á þá, sem sækja kvikmyndahús, því að um það er ekki að villast, að skemtanaskattur kemur einungis niður á þeim, sem skemtanirnar sækja. Það er því meira samræmi í því að leggja skatt á allar skemtanir yfirleitt, innan þeirra takmarka, sem sett eru í lögunum. Aðalbreyting nefndarinnar við frv. það, er háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) flutti, er sú, að skattinn skuli ekki miða við tekjurnar, eins og þær eru í heild sinni, heldur eftir að kostnaðurinn er dreginn frá. Nefndin leggur til, að skatturinn megi ekki vera meiri en 20% af aðgöngueyri. Það þarf ekki að mæla með þessari breytingu, því að allir sjá, hve það er óhæfilegt að leggja svona hátt hundraðsgjald á brúttótekjur. Það gæti orðið til þess, að þeir, sem slíkar sýningar halda, yrðu alveg að hætta því, og mætti þá eins vel loka fyrir þær á annan hátt. Vel getur verið, að eitthvað komi fram við þessar umræður, athugasemdir við einhver atriði í tillögum nefndarinnar, sem mætti laga við 3. umr. Nefndin er þakklát fyrir allar slíkar athugasemdir og er fús á að taka þær til greina og koma með nýjar brtt. við 3. umr., ef hún sjer fært og ástæða þykir til.

Magnús Pjetursson Fyrst nefndin er svona frjálslynd, - eins og jeg reyndar bjóst við að hún væri, - að bjóða mönnum upp á að gera athugasemdir og lofa öllu góðu um að taka þær til greina, þá ætla jeg að leyfa mjer að gera athugasemd við 1. brtt. nefndarinnar. Þar er talað um að leggja skatt á ýmsar skemtanir, og nefndar meðal annars leiksýningar. Er það þá meining nefndarinnar, að leggja megi skatt t. d. á leiksýningar þær, sem Leikfjelag Reykjavíkur heldur uppi. Fjelag þetta er styrkt af opinberu fje og er af öllum viðurkent að vera menningarfrömuður, sem fremur eigi skilið, að því sje veittur styrkur, en að álögur sjeu á það lagðar. Þetta er ekkert gróðafyrirtæki fyrir þá, sem halda uppi sýningunum, heldur gera þeir það að eins listarinnar vegna. Enda er því veittur styrkur, bæði í fjárlögunum og eins úr bæjarsjóði Reykjavíkur. Jeg vildi því leyfa mjer að skjóta því til þáttv. nefndar, hvort ekki muni fært að taka það skýrt fram í lögunum, að Leikfjelag Reykjavíkur skuli vera undanþegið skattaálögum. Ef það er ekki skýrt tekið fram, þá gæti það orðið til þess, að ýmsir álitu, að skatt mætti leggja á leiksýningar þess, og gæti óttinn fyrir því, að lagður kynni að verða skattur á leiksýningarnar, haft áhrif á störf fjelagsins.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get nú verið nefndinni þakklátur fyrir það, hvernig hún hefir tekið þessu frv. Brtt. hennar eru ekki stórvægilegar í sjálfu sjer og raska ekki þeim grundvelli, sem það er bygt á. Háttv. frsm. (E. A.) talaði um það, að frv. setti skattinn of háan, svo að hætta gæti stafað af fyrir þann, sem heldur sýningum uppi. En jeg ætlaðist til þess, að treysta mætti sveitar- og bæjarstjórnum til þess að gæta hófs í því efni og leggja ekki meiri skatt á en vissa er fyrir að fyrirtækið gæti borið. En jeg hefi ekkert að athuga við það, að skatturinn sje miðaður við aðgöngueyri. Jeg hafði upphaflega ætlað mjer að láta skattinn ná til skemtana yfirleitt. En jeg heyrði á ýmsum þingmönnum, að þeir óttuðust, að sveitar- og bæjarstjórnir mundu skatta um of saklausar skemtanir, eða jafnvel skemtanir, sem væru til nytsemda, svo að jeg óttaðist, að það mundi draga úr fylgi frv., ef svo langt væri gengið. Þessi brtt. er því í áttina til þess, sem jeg ætlaði mjer upphaflega, og er jeg fyrir mitt leyti alls ekki mótfallinn henni. Eins og háttv.þm. Stranda. (M. P.) tel jeg vafasamt, hvort rjett sje að lögin nái til leiksýninga Leikfjelags Reykjavíkur. Sá fjelagsskapur á erfitt uppdráttar, og þeir, sem að sýningunum vinna, verða að mestu leyti að gera það í frítímum og svefntíma sínum. Þó að ætlast sje til þess, að þeir, sem leikhúsið sækja, borgi skattinn, þá er það að athuga, hvort það yrði þá ekki minna sótt, ef aðgöngueyririnn hækkaði. Það vita allir, að leiksýningarnar eru engin tekjulind. En jeg verð að treysta því, eins í þessu sem öðru, að hlutaðeigandi bæjarstjórn hagi sjer eftir ástæðunum og leggi ekki skatt á, nema það geti talist fært. Til skýringar skal jeg geta þess, að nú greiðir leikfjelagið eitthvert gjald af sýningum sínum. Yfirleitt eru brtt. á þá lund gerðar, að ekkert er út á þær að setja.

Bjarni Jónsson Jeg get ekki setið hjá aðgerðalaus og látið þetta frv. mig engu skifta. Það er eins og nú eigi að fara að leggja skatt á leikhúsið hjerna, eða ef einhver myndhöggvari ætlaði að sýna listaverk sín.  (E. A.: Nefndin hefir tekið þá undan)  . Jeg bið afsökunar. Jeg tók ekki eftir því, að þetta stendur í brtt. nefndarinnar. En jeg sje hvergi, að leikhús sjeu undantekin.  (E. A.: Nefndin ætlar að athuga það til 3. umr.)  . Ef nefndin tekur líka upp þetta atriði, þá hefði jeg ekki þurft að standa upp, og get látið úttalað. Eitt atriði ætla jeg þó að athuga áður en jeg sest niður. Nefndin ætlast til, að skatturinn megi vera alt að 20% af inngöngueyri. Þetta gerir ekkert til, ef þessar sýningar eru undanteknar, sem ekki borga sig. Þótt söngskemtanir sjeu ekki nefndar hjer, virðist sjálfsagt, að þær heyri undir sama lið sem höggmynda-, málverka- og teiknisýningar og leikhús. Það kemur ekki til mála að leggja jafnvel 1 eða 2 af hundraði á þá fáu menn, er syngja hjer opinberlega. Því að þótt einstaka frægir söngmenn, er hingað koma, fái húsfylli nokkur kvöld og geti haft allálitlegan ágóða af söngskemtunum sínum, þá er þó hitt tíðara, að enginn hagnaður er af skemtuninni og aðgangseyrir hrekkur naumast fyrir auglýsingakostnaði, aðstoð og húsaleigu. Svo mun vera um 90 af 100 af slíkum skemtunum hjer í bæ, að þær þola ekki að greiða neinn skatt, því að þá mundu menn þeir, er að þeim standa, verða að greiða skatt af skaða sínum. Jeg vona því, að háttv. nefnd taki þessar athugasemdir til greina og beri fram brtt. við 3. umr, á þá leið, að undanskilja þessar skemtanir og leiksýningar skatti. Þá þykir mjer sem það muni geta verið háskalegt að leggja skatt þenna á aðgöngumiðana. Aftur væri rjett að taka ákveðið hundraðsgjald af tekjunum að frádregnum kostnaði. Kæmi þá skatturinn niður á þeim skemtunum einum, sem gefa arð af sjer. Að öðrum kosti mundu menn hækka aðgangseyrinn um það, sem skattinum næmi, og væri þá miklu rjettara að banna þessar skemtanir með öllu. Skemtanirnar færu þá að eins freklegar í vasa almennings og þar sem það er almenningur, sem njóta á skattsins, hefði fje þetta einungis vasaskifti. En væri skatturinn lagður á hreinan ágóða af skemtunum þessum, mætti hann vera fult eins hár og frv. fer fram á, eða jafnvel nokkru hærri. Jeg vænti þess fastlega, að nefndin gangi svo frá frv., að bannað verði að leggja skatt á listir, svo að þær verði ekki kyrktar í fæðingunni.

Gísli Sveinsson Jeg er dálítið smeykur við slík ákvæði í löggjöfinni sem þau, er hjer ræðir um, ekki síst í þeirri mynd, sem þau koma í frá háttv. nefnd. Það er ekki ófyrirsynju, þótt frv. komi fram, sem beinast að því að leggja skatt á kvikmyndasýningar og aðrar opinberar myndasýningar. Ekki af þeirri ástæðu, að menn líti saklausar skemtanir öfundarauga, heldur vegna þess, að kvikmyndasýningar þróast hjer svo vel og hafa svo miklar tekjur, að nærri liggur að taka eitthvað af þeim tiltölulega mikla gróða, er þeim fellur í skaut. Og í annan stað hefir mönnum þótt nóg um aðstreymið að þessum sýningum, ekki hvað síst af unglingum og alþýðu fólki, er menn ekki vita til að hafi svo mikið fje milli handa, að því sje kleift að sækja slíkar skemtanir, jafnvel oft á viku eða kvöld eftir kvöld. Það gæti því verið vit í því, að hafa eftirlit með aðsókninni. Sýna hlutaðeigendum fram á, að hið opinbera á að hafa hönd í bagga og taka dálítinn hlut af tekjunum. Þykir mjer því rjett, að gjaldi þessu sje komið á og bæjar- og sveitarfjelögum sjeu veittar nokkrar tekjur með því. Lengra vil jeg ekki fara. Sumstaðar erlendis veit jeg til að hefir verið lagður á, til bráðabirgða eða um lengri tíma, svo nefndur „Luxusskattur“, sem þó nær skemra en háttv. nefnd leggur til að hjer sje farið. Eftir tillögu nefndarinnar eru allar skemtanir skattskyldar. Það er reglan, að heimilt sje að leggja skatt á allar skemtanir, hvort sem þær eru fræðandi, í góðgerðaskyni, vísindalegar eða þá aðrar og saklausar skemtanir. Varnagli er ekki fyllilega sleginn með því, að með reglugerð megi undanskilja ýmsar skemtanir skattinum. Þessu get jeg ekki verið fylgjandi. Jeg vil ekki ofurselja allar skemtanir undir einræði sveitar- og bæjarstjórna. Það er alkunnugt, að ýmsir menn bera misjafnan hug til allra skemtana, þótt saklausar sjeu. Það geta verið þeir menn í bæjarstjórn eða hreppsnefnd, er líta allar skemtanir óhýru auga, nema bróðurparturinn af ágóðanum renni til sveitarfjelagsins. Slíkt alræði, um skattálögu allra skemtana, væri óþolandi. Skattheimildin á því að vera takmörkuð; það þarf að fastákveða, hverjar skemtanir skuli undanþegnar skattinum. Og þessi takmörk voru einmitt sett í frv. af háttv. flutnm. (J. B.) Reyndar hafði skotist yfir að undanþiggja höggmyndasýningar, og einnig er ástæða til þess, ef skattur á að leggjast á skemtanir yfirleitt, að undanskilja leiksýningar. Þó getur verið vafamál, ef ganga á inn á þessa braut, hvort gefa eigi annað en heimild. Undir þessu nafni væri sem sje hægt að halda sýningar, er væru lítt fræðandi eða uppbyggilegar, heldur að eins gróðafyrirtæki. Best mundi jeg fella mig við, að í lögunum væri ákveðið ótvírætt, hverjar skemtanir skuli undanþegnar skattinum. Jeg vil ekki fara lengra en frv., en þykir ekki viðlitamál að ganga inn á þá braut, sem nefndin vill fara.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg get fyrir hönd nefndarinnar þakkað þær athugasemdir, sem gerðar hafa verið við brtt. hennar. Það var aldrei tilætlun nefndarinnar að skella skolleyrum við rjettmætum athugasemdum. Nefndin mun taka til athugunar, hvort ekki sje ástæða til þess að undanskilja í lögunum Leikfjelag Reykjavíkur þessum skatti. Þó virðist mjer, sem það mundi gera Leikfjelaginu nauðalítið mein, þótt þetta ákvæði verði ekki sett í lögin. Bæjarstjórnin á að semja reglugerð um skattaálagninguna og stjórnarráðið að samþykkja hana. Má því búast við, að sæmilega verði farið með málið. En þó að menn treysti því, er rjett að setja það í lögin, sem eigi virðist mega vanta í þau. Mjer virðist skemtununum ekki gera mikið til, þótt skattur þessi komist á, því að hann kemur niður á þeim, er skemtanirnar sækja. Að leggja skattinn að eins á hreinar tekjur, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) lagði til, lítur vel út í fljótu bragði. En þegar að er gætt, sjá menn, að það er ekki rjettlátt. Skemtistofnanir þær, sem hjer er aðallega um að ræða, kvikmyndahúsin, bera þunga skatta áður. Þau greiða, að jeg hygg, tekjuskatt í landssjóð og þar að auki tvöfaldan skatt í bæjarsjóð: ákveðið gjald fyrir heimild til þess að halda sýningarnar - annað kvikmyndahúsið hjer í bæ mun nú greiða 720 kr. fyrir þetta leyfi - og aukaútsvar. Þau greiða þannig til sveitarþarfa á borð við aðra, auk gjaldsins fyrir sýningarleyfið. Ekki má skilja orð mín svo, að jeg sje að telja þau undan skatti, en verði lagt á beinan arð þeirra, greiða þau þrisvar skatt, þar sem aðrir greiða að eins einu sinni. Mjer er óhætt að fullyrða, að annarsstaðar, þar sem líkur skattur er lagður á skemtanir, t. d. kvikmyndasýningar, þá er hann ákveðið hundraðsgjald af aðgöngueyrinum. Á aðgöngumiðana er prentað verð þeirra og skatturinn þar fyrir neðan. Kosti aðgöngumiði t. d. 15 aura og sje skatturinn 20%, eða 3 aurar, greiða menn alls 18 aura. En nefndinni þótti eigi ástæða til þess að setja nánari ákvæði um þetta, þar sem til er ætlast, að það yrði reglugerðaratriði, sem bæjarstjórnir sæju um. Jeg get lofað því fyrir hönd nefndarinnar, að hún muni íhuga þær athugasemdir, er hjer hafa verið gerðar, verði brtt. hennar samþ. til 3. umr.

Magnús Pjetursson Jeg get þakkað háttv.frsm. (E. A.) góðar undirtektir undir athugasemd mína. Mjer skilst, að tilgangur nefndarinnar sje sá, að leggja einungis skatt á þá, er sækja skemtanir, að skatturinn sje einskonar stimpilgjald á aðgöngumiðana.  (E. A.: Hlýtur altaf að koma þannig fram)  . Háttv. frsm. (E. A.) kvað það mundu gera Leikfjelagi Reykjavíkur lítið til, þó að skatturinn yrði lagður þannig á. En mjer er kunnugt um, og það mun öllum Reykvíkingum, að eigi Leikfjelagið að geta haldið sýningum sínum áfram, mun það tæplega geta hækkað aðgöngueyrinn. Það yrði líklega að hætta starfi sínu, og munu allir telja það illa farið.  (E. A.: Er ekki altaf húsfyllir?)  Nei, alls ekki og það jafnvel ekki nú um þingtímann, og mætti þó ætla að munaði um þingmennina, því að sjálfsagt sitja þeir sig ekki úr færi með að njóta listarinnar. Jeg býst við því, að tilgangurinn sje sá, að skatturinn komi niður á ónytsamlegum og fánýtum skemtunum. En markmið Leikfjelagsins hefir Alþingi viðurkent að sje beinlínis nytsamlegt, með styrk sínum. Verði brtt nefndarinnar samþ. þætti mjer vænt um, ef nefndin vildi láta mig vita nógu snemma, hvort hún ætlar að bera fram brtt. í þessa átt. Geri hún það ekki, mun jeg gera brtt. við frv. til 3. umr.

Bjarni Jónsson Jeg hlýt að viðurkenna, að nefndin er mjög góðlátleg í tilsvörum. Þó get jeg ekki fallist á skoðun háttv.frsm. (E. A.), að það mundi koma ranglega niður, þó að skattur verði lagður á hreinan ágóða af skemtunum, í stað þess að leggja gjald á aðgöngumiða. Getur verið, að þeim sjerstöku skemtunum, er hann mintist á, komi betur að fá að hækka aðgöngueyrinn. En það mun hann játa, að þá mundu margar hollar skemtanir verða að leggjast niður. Stofnunum, sem kvikmyndahúsunum hjer, er sýna kvöld eftir kvöld daðursögur og innbrotsþjófnað, mundi þetta ekki gera neitt til. Þær draga altaf að sjer húsfylli, og sama mundi uppi á teningnum, þó að aðgöngueyrir yrði hækkaður um 10 aura eða svo. En skatturinn yrði tekinn úr vasa þess fólks, sem bærinn þyrfti að styrkja, og hefðu peningarnir þá að eins vasaskifti, eins og jeg hefi áður drepið á. Jeg var staddur í Kaupmannahöfn er samskonar skattur var leiddur í lög þar. Var 10 aura skattur lagður á 35 aura aðgöngumiða, og fældi það engan frá sýningunum, þótt miður sjeu þær sóttar þar en hjer, því að það verð jeg að segja frændum vorum við Eyrarsund til lofs, að þeir sækja góðar skemtanir betur en vjer. Svo að jeg víki að söngskemtunum, þá mun bærinn taka alt að 15% af þeim, er þær halda, og nemur það oft miklu fje. Er það alltilfinnanlegt gjald á söngmönnum, er varið hafa fje og tíma í nám sitt og koma síðan til að láta menn heyra list sína. Það væri líkara stórri sekt eða gjaldi fyrir eitthvert afbrot, sem þeir hefðu drýgt með því að láta menn verða listar sinnar aðnjótandi. Ætti því að banna með öllu að leggja á slíkar skemtanir. Það er gagnslaust að heimila bæjarstjórnum að veita undanþágur frá lögunum, eins og háttv.þm. V. Sk. (G. Sv.) tók fram. Það gæti orðið til þess að ofurselja allan vísi til lista geðþótta sveitar- og bæjarstjórna. Ef ein bæjarstjórn kveðst t. d. ekki vilja hafa myndir af skapanornunum eða örlögum guðanna á fótstalla Ingólfslíkneskisins, þá má nærri geta, hvernig færi, ef leggja ætti saklausar skemtanir undir dóm þeirra manna, sem útþandir eru af sjálfsþótta og heilagleikshroka innra trúboðsins eða þ. u. 1. Það er ekki nema sjálfsagt að leggja skatt á daðursýningar. En alt, er telst til lista, verður að skilja undan og banna sveitar- og bæjarstjórnum að leggja nokkurn skatt á þær skemtanir. Vil jeg skora á háttv. nefnd að breyta frv. þannig.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer virðist frv. ekki breyta miklu frá því, sem nú er, því að nú hefir bæjarstjórn og lögreglustjóri vald til þess að ákveða gjald af öllum opinberum skemtunum, er haldnar eru hjer í bæ. Frv. gerir ekki annað en að takmarka þetta vald. Nú er það óbundið, og lögreglustjóri og bæjarstjórn geta lagt miklu hærragjald á allar skemtanir, ef þau vilja. Mjer virðist ekki rjett, að Alþingi geri annað frekara en að setja þessu valdi einhver takmörk. Eftir skoðun háttv.þm. Dala. (B J.) ætti þingið ekki að gefa lög, er ýttu undir þetta vald, heldur banna að neyta þess, nema gagnvart einstöku skemtunum. En þá er álitamál, hvort það kæmi ekki fullnærri rjetti sveitarstjórnanna. Jeg ætla brtt. nefndarinnar skynsamlegar, og mun varla ástæða að óttast það, að sveitar- og bæjarstjórnir misbeiti þessu valdi sínu. Jeg get talað um þetta af kunnugleik, frá því er jeg var bæjarfógeti í Reykjavík, og hygg jeg, að hvorki jeg nje bæjarstjórnin hafi beitt neinn mann ósanngirni í þessu efni. Jeg veit og til þess, að víðar í kaupstöðum hefir skattur verið lagður á opinberar skemtanir, og man jeg þess eigi nein dæmi, að hann hafi keyrt úr hófi. Held jeg því, að þetta sje óþörf hræðsla hjá háttv.þm. Dala. (B. J.).  (B. J.: Hefir hæstv. forsætisráðherra nokkurn tíma, meðan hann var bæjarfógeti, lagt skatt á listsýningar ?)  . Að vísu var lagður skattur á listir, svo sem samsöngva, hljómleika og fleira, en það kom einatt fyrir, er fátækir menn efnilegir áttu í hlut, að skattgjaldið var eftir gefið að miklu eða öllu. Annars verð jeg að segja, að þótt skattur væri lagður á samsöngva slíkra manna, eins og háttv. nefnd stingur upp á, þá yrði það alls ekki þeim tilfinnanlegt. Það hefir sýnt sig, að alstaðar, þar sem slíkir skattar hafa verið settir, minkar aðsókn að vísu stundum í bili, en svo sækir þegar í sama horfið; aðsóknin eykst aftur. Og jeg held, að svona skattur á aðgöngumiða sje langrjettasti og skynsamlegasti skatturinn, því að þessir föstu skemtistaðir, sem bilið er að minnast á, kvikmyndahúsin, borga bæði tekjuskatt og aukaútsvör. Jeg vil því mæla með brtt.háttv. nefndar. Þær fara víst mjög nærri tilgangi frv. og eru að mínu viti skynsamlegar.

Bjarni Jónsson Athugasemd, sem jeg má til að gera. Jeg man það nú, að jeg hefi oft sjálfur orðið að sækja til bæjarfógeta um leyfi til að halda fyrirlestra og annað fleira, og hefi jafnan fengið það gjaldlaust. Þessi lög eru því alveg óþörf, því að menn hafa þetta nú þegar í hendi sjer. En það eina, sem þarf að setja í lög, er að fyrirbjóða mönnum að leggja skatt á listir. Það verður að takmarka vald bæjarstjórnar í því efni. Jeg þekki til dæmis ágæta söngkonu, sem hjer hefir búið um hríð, skemt bæjarbúum oft og mörgum sinnum með ágætum söng, kent öðrum sönglist og hjálpað til með list sinni við mörg góðgerðafyrirtæki. Svo heldur hún söngskemtun fyrir sjálfa sig, af því að hún þarf að fara utan með barn sitt til lækninga. Þá varð hún að greiða 15% í skatt. Þetta þarf að banna.

Jörundur Brynjólfsson Að eins örstutt athugasemd. Það er ekki alveg rjett hjá háttv.þm. Dala. (B. J.), að þessi lög sjeu alveg óþörf, þótt að vísu sje til það ákvæði í lögum, sem heimilar þau gjöld, sem þar er farið fram á. Jeg veit, að sum leyfi til kvikmyndasýninga eru svo úr garði gerð, að ekki er hægt að breyta sýningargjaldinu án laga. Þarf því að fá lög til þess að mega leggja þetta gjald á, og því ekki óþarft að samþykkja þetta frv. Annars held jeg, að frv. sje svo úr garði gert, að alveg sje óhætt að samþykkja það.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil að eins lýsa yfir því fyrir nefndarinnar hönd, að jeg tek móti þessari brtt. á þgskj. 208, því að till. er miklu nákvæmar orðuð á þann hátt.

Einar Arnórsson Jeg þakka háttv.þm. Dala. (B. J.) undirtektir hans undir brtt. mína á þgskj. 208, en annars er það mest honum að þakka, að hún er fram komin. Ástæðan til þess, að við komum okkur saman um, að rjett væri að breyta orðalagi till., er sú, að eins og till. er orðuð frá háttv. fjárveitinganefnd, er það mjög tvísýnt, að hægt sje að skilja hana öðruvísi en svo, að þeir einir geti fengið viðbótina, er styrks hafa notið í vetur. En sumir hafa ef til vill orðið út undan vegna þess, hve styrkurinn er lítill. Það er oft álitamál, hverjum styrk beri að veita, en ekki er hægt að veita hann öllum, Viljum við nú, að þeir sjeu ekki útilokaðir, heldur sje full heimild til þess, að þeir fái viðbót, er óverðuglega hafa orðið út undan eða fengið hafa tiltölulega of lítið að áliti kennaranna. Og ef háttv. deild vill hleypa till. í gegn, þá er ekki vafamál, að þeir samþykki hana þannig breytta.

Pjetur Ottesen Jeg tel þessa brtt.háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) til mikilla bóta, því að á till. frá háttv. meiri hl. fjárveitinganefndar var ekki annað að sjá en að þessarar viðbótar gætu að eins notið þeir einir, er áður hafa fengið styrk. En eftir því, sem jeg hefi fengið spurnir af, leikur það mjög á tveim tungum, hvernig úthlutun þessa háskólastyrks hefir verið framkvæmd. Jeg hefi haft þær fregnir um úthlutun styrks í læknadeild háskólans, að mikil ástæða er til að ætla, að úthlutunin sje þar mjög mikið handahófsverk. Jeg veit nú ekki, hvaða reglum, eða kann ske rjettara sagt regluleysi, þar er fylgt, hvort styrknum er úthlutað sem ölmusu, eða sem verðlaunum fyrir námfýsi og ástundun. Mjer þykir líklegast, að þessu tvennu sje blandað saman. Að byggja á fjárhagsvottorðum nemenda tel jeg mjög hæpið: þau eru oft mjög ófullkomin, en sjálfsagt má byggja á sumum, en sumum ekki. Yfirleitt er kennurunum lítt kunnar efnahagsástæður nemenda, og fjárhagsvottorðin gefa ekki nema mjög ófullkomna mynd af þeim. En aftur á kennurum að vera tiltölulega kunnugt um ástundun nemenda, ef það væri lagt til grundvallar. Mjer er nú kunnugt um, að það var svo við læknadeild Háskólans í vetur, að þar var húsaleigustyrkur veittur öllum nýsveinum nema einum. Nú mun það vani að veita þennan styrk öllum þeim, sem eiga heima utan Reykjavíkur. Og svo var einnig nú, að allir nýsveinar utan Reykjavíkur fengu hann, nema þessi eini piltur, og auk þess nokkrir, sem búsettir eru í Reykjavík. Veit jeg þó, að þessi piltur stendur ekki öðrum að baki um ástundun eða þess háttar. Sama er að segja um námsstyrkinn. Hann fengu nýsveinar allir, nema þessi eini, og svo annar til, sem má ske ekki hefir sótt vel tíma. Þetta þykir mjer dálítið undarleg tilhögun. Það væri kann ske full ástæða til að breyta til, svo að einhverjir aðrir hefðu hönd í bagga með úthlutuninni. Mætti þá vænta þess með þessari brtt.háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), ef samþ. verður, að þessi úthlutun kæmi ekki niður á þeim einum, sem áður hafa notið styrks, heldur og á þeim, sem út undan hafa orðið, svo að prófessorunum gefist færi á að bæta fyrir syndir sínar í þessu efni. Brtt. er því nær sanni en aðaltill., þó að jeg fyrir mitt leyti vilji ekki leggja meira fje á þessar handahófsmetaskálar prófessoranna.

Einar Arnórsson Jeg vil auðvitað ekki segja neitt um þetta sjerstaka tilfelli, sem háttv.þm. Borgf. (P. O.) talaði um, en þess vil jeg geta, að það er oft hreint og beint álitamál, hver eigi að fá styrk og hve mikið hver eigi að fá. Því að þótt settir sjeu um þetta aðaldrættir í fjárlögunum, þá er það ekki einhlítt, því að við úthlutun verður að byggja á svo mörgu, bæði efnahag og iðni nemandans. Og þegar um efnahaginn er að ræða, sje jeg ekki, hverju öðru eigi að fara eftir en fjárhagsvottorðunum. Það liggur ekkert ábyggilegt fyrir, nema þessi vottorð, gefin af nemandanum og undirrituð af einhverjum skilríkum og ábyggilegum manni, sem þekkir vel allar ástæður. En svo drap háttv.þm. Borgf. (P. O.) á það, að það væri álitamál, hvort ekki ættu einhverjir aðrir en kennarar að hafa hönd í bagga um úthlutunina. Jeg get ekki, með besta vilja, sjeð, hverjir aðrir það ættu að vera. Jeg sje ekki, hver er færari að dæma um verðleika og þörf pilta en kennararnir, að minsta kosti um fyrra atriðið. Við mentaskólann hafa aðrir en kennarar þetta vald, sem sje sú deild stjórnarráðsins, er skólamálin heyra undir. En það er að eins að forminu til. Þessi úthlutun getur aldrei orðið önnur en sú, að samþykkja tillögur rektors skólans um úthlutun styrksins. Við háskólann er það svo, að kennarar hverrar deildar gera tillögur um, hver styrk skuli fá og hve mikið hver. Það er síðan lagt undir úrskurð háskólaráðsins á sameiginlegum fundi, og það treystir sjer ekki til að ganga á móti þessum tillögum, eða segja hvað er rangt. En í háskólaráðinu er einn kennari úr hverri deild, og ef hann gerir athugasemdir við till. frá sinni deild, þá mega þær athugasemdir eftir atvikum verða teknar til greina. En það skal tekið fram, að það hefir ekki komið fyrir, að komið hafi annað en samhljóða till. frá hverri deild. Mjer er algerlega óskiljanlegt, hver ætti að hafa íhlutunarrjett um þetta, og teldi illa farið, ef horfið væri að því ráði, sem nú er upp tekið, fyrst og fremst af því, að það er opinbert vantraust á deildum háskólans, og í öðru lagi gætu þau afskifti, ef þau yrðu annað en „formelt“ kák, leitt til enn verra misrjettis. Og eftir því, sem jeg veit best, er hvergi í víðri veröld öðruvísi fyrirkomulag en á borð við það, sem hjer er, að styrkurinn er veittur eftir tillögum þeirra, sem hljóta að þekkja best til. Persónulega þekki jeg þetta ekki, nema eins og það var í Kaupmannahöfn í minni tíð. Tilhögunin þar var ekki ósvipuð um styrki og „legöt“, en hjer er sá stóri munur, að kennarar eru persónulega kunnugir iðni og ástundun hvers nemanda, en svo er ekki við stærri háskóla. Held jeg, að það sje því mikil spurning, hvort hægt sje að fá rjettlátari tilhögun á úthlutun háskólastyrks en hjer á sjer stað.

Flm. (Hákon Kristófersson) Það er samkvæmt ósk hreppsnefndarinnar í Suðurfjarðahreppi, að jeg leyfi mjer að bera fram þessa till. Um hana þarf í sjálfu sjer ekki að fjölyrða. Greinargerð hennar er svo fullnægjandi og ítarleg, að af henni geta háttv.þm. vel gert sjer grein fyrir, hvers verið er að óska og til hvers því fje á að verja, sem óskað er eftir með till. Eins og greinargerðin og ber með sjer, horfir til svo mikilla vandræða, hvað þetta bygðarlag og hjerað snertir, að það er ljóst, að ef ekki kemur hjálp frá landinu, hlýtur þetta hjerað að lenda í meiri háttar vandræðum, sem vitanlega stafa af hinum mörgu en ófyrirsjáanlegu tálmunum og óhöppum, er fyrir hafa komið. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að ef hægt verður að ljúka við fyrirtæki þetta í haust, þá má búast við miklum sparnaði á olíu og kolum, og þótt svo væri litið á, að þessi rafveita væri ekki mikið atriði fyrir landið í heild sinni, hvað sparnað á þessum vörutegundum snertir, þá er þó sparnaður olíu og kola á þessum tímum, hve lítill sem er, þó nokkurs virði, jafnvel fyrir landið í heild sinni. Að farið er fram á að fá lánið til svo langs tíma stafar af því, að með því, að svo verði, þá mun notendum rafveitunnar ekki verða erfiðara með að standa í skilum með vexti og afborganir, er jafnað væri á 40 ára bil, þó að rafveitan kosti liðugar 100 þús. kr., en þó að hún hefði kostað 55 þús. og átt að borgast á 20 árum. Þar af leiðandi er það mjög verulegt atriði, að lánið fáist til sem allra lengsts tíma. Eins og tekið er fram í greinargerðinni fyrir till., þá má benda á það, að með veitingu láns þessa mun margur maður geta fengið góða atvinnu við rafveituundirbúninginn í sumar, og eins og nú standa sakir hvað atvinnuvegi þjóðarinnar snertir, eru það meðal annars mjög mikil meðmæli með lánveitingunni. Jeg býst nú við, að mjer verði svarað því, að landssjóður hafi ekki nú fje til að lána til þessa fyrirtækis, fremur en annara. Mjer ætti ekki heldur að vera ókunnugt um, að fjárhagurinn er ekki í sem bestu lagi; þótt svo megi ef til vill líta á, að landssjóður hafi ekki fje til, er handbært sje til útlána, þá ber þess að gæta jafnframt, að hann stendur ólíkt betur að vígi en eitt lítið hreppsfjelag, enda fjárhagur hans engu lakari, þó að hann láni 35 þús. eða láni þær ekki. Jeg hefi þegar tekið það fram, að jeg sje ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þessa till. á þessu stigi málsins, en jeg leyfi mjer að óska þess, að henni verði, að þessari umr. lokinni, vísað til fjárveitinganefndar, sem að sjálfsögðu þarf að segja álit sitt um hana, að því leyti er fjárveitinguna snertir.

Sveinn Ólafsson Jeg veit ekki, hvort það verður vel virt af háttv.þm. Barð. (H. K), að jeg skuli fara að blanda mjer í þetta mál, en jeg vil lýsa yfir því, að mjer þykja það einkennilegir búnaðarhættir þar vestra, að hver hreppurinn af öðrum biður um lán vegna stórfyrirtækja, sem þeir ráða eigi við. Patrekshreppur fór í strand með rafveitufyrirtæki í fyrra og fjekk 55.000 kr. lán til hennar úr landssjóði. Nú er eins ástatt fyrir Suðurfjarðahreppi í sömu sýslu, og fer hann fram á 35.000 kr. lán. Ætla má, að þriðji hreppurinn í Barðastrandarsýslu komi í líkum erindum að ári, því að jafnauðsær búhnykkur hvetur til eftirdæmis. Á síðasta þingi fór jeg fram á lánsheimild úr landssjóði til rafveitu á Fáskrúðsfirði, sem líka var búið að búa talsvert undir og kosta til, en þeirri málaleitun var synjað, og fyrirtækið fór í strand. Hjer er því ekki um neitt jafnrjetti að ræða, ef till. þessi verður samþykt. Þörfin fyrir rafveitur er hvarvetna á landinu, og margir mundu kjósa að koma þeim upp - og einnig geta - ef landssjóður tæki jafnan við, þegar geta einstaklings eða hreppa þryti. Jeg get alls ekki stutt þessa till. og tel eigi viðurkvæmilega þá aðferð, að varpa á þennan hátt byrðum á landssjóð á þessum tíma, og því síður að skapa það fordæmi, að hreppar ráðist í ókleif fyrirtæki og velti síðan öllum vandanum á landssjóð.

Bjarni Jónsson Jeg furða mig mjög á að heyra þessa ræðu, vegna þess, að þarna stendur alt öðruvísi á en fyrir austan. Þar var verkið ekki byrjað. Vil jeg, að það sje hjer til ráðs tekið að hjálpa þeim, sem byrjað hafa á einhverjum framkvæmdum fyrir stríðið, svo sem þessum hreppi. Til háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vil jeg segja það, að hann vissi það ekki í fyrra, að byrjað væri á verkinu; þá sagði hann, að þeir væru ekki byrjaðir, en þessir menn voru byrjaðir. Hafa þeir mist hvað eftir annað í sjóinn það, sem þeir hafa þurft til stöðvarinnar, og þess vegna hefir alt orðið miklu dýrara. Ekki er það heldur rjett að segja, að hinir og þessir, hvort það er nú fyrir austan eða vestan, sjeu að fara í landssjóðinn og ausa úr honum, því að þeirra för í landssjóðinn er ekki annað en að fá lán úr honum, og ætla þessir menn að borga það aftur. Hins vegar er það, að þegar fyrirtækið er svo langt komið, er mikill skaði að stöðva það, en á hinn bóginn mikill kostur, að menn geti fengið ljós og eldsneyti. Finst mjer því rjettast að vísa málinu til fjárhagsnefndar.

Flm. (Hákon Kristófersson) Það var nokkuð, sem jeg bjóst við, að einhver mundi rísa upp á móti þessu máli, en að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) mundi byggja mótmæli sín á jafnósanngjörnum og rakalausum fjarstæðum og komu fram í ræðu hans, kom mjer ekki til hugar. Jeg held, að jeg verði að halda því fram, að hann hafi tæplega lesið greinargerðina, þótt þess sje varla til getandi um svo mætan og eftirtektarsaman mann og hann er, því að hún ber ekki vott um, að ekki hafi verið í þetta ráðið með fyrirhyggju. Auðvitað er það ekki ómögulegt, að oss Vestfirðinga skorti mjög á þá fyrirhyggju, sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir til brunns að bera, þegar hann ræðst í fyrirtæki fyrir sig eða aðra, en væntanlega verður háttv.þm. (Sv. Ó.) mjer sammála um það, að stöðvun á þessu fyrirtæki geti orðið til þess, að þúsundir króna verði eyðilagðar, sem þegar eru komnar í verkið. Það er alveg rjett, að það var hreppur í fyrra, sem bað um lán til líkra fyrirtækja, en það sje jeg ekki að komi þessu máli við. Þykir mjer því undarlegt, þegar mikilsvirtir þm. undra sig yfir því, að bæjarfjelög komi og biðji um hjálp landssjóðs, þegar svo er komið, að þau af einhverjum ástæðum geta ekki lokið við fyrirtæki sín. Um þetta fyrirtæki er það að segja, að þegar byrjað var á því, stóð svo alt öðruvísi á en nú, eins og áður hefir verið margtekið fram. Það hefir margsinnis verið rætt um það, bæði í þessari háttv. deild og þinginu í heild sinni, að eitt af því, sem á því hvíldi, væri að hjálpa mönnum til þess að komast út úr vandræðum dýrtíðarinnar, sem nú er. Jeg efast um, að önnur hjálp geti verið heppilegri til þess að komast yfir vandræði tímans heldur en sú, sem nú er verið að tala um. Hjer er ekki eingöngu um það að tala að leggja síðustu hönd á verk, sem bæði er gróða- og sparnaðarfyrirtæki, heldur líka um það að veita mönnum atvinnu, þar sem má ske mundi verða lítið um hana annars. En það eitt út af fyrir sig er þó ekki aðalatriðið. Háttv. þm. Dala. (B. J.) tók vel og viturlega í þetta mál, eins og við var að búast af honum, og hafi hann þökk fyrir það. En andmæli háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) býst jeg ekki við að sjeu sprottin af beinum illvilja, og vil jeg benda honum á, að hann má ekki láta það koma niður á þessari málaleitun, þótt hans beiðni væri feld í fyrra, því að þetta er alt annað. Það var ekki búið að verja í það 1/10 hluta þess kostaðar, sem kominn var í þetta fyrirtæki. Landsbankinn hefir, eins og kunnugt er, lánað 75.000 kr.; hinar 35.000 kr., sem vantar, er nú farið fram á í till. að landssjóður hlaupi undir bagga með, til þess að fyrirtækið komist til fullra nota á næstkomandi hausti, og get jeg ekki sjeð annað en að það sje vel framkvæmanlegt. Og jeg ætla að vænta þess, þó að það þyki má ske frambærileg ásökun, að hreppar og sýslufjelög ráðist í fyrirtæki, sem hafa útgjöld í för með sjer og þau eru ekki fær um, að enginn þyki skyldari til þess að bjarga þeim út úr vandræðunum en einmitt Alþingi, ef það skilur hlutverk sitt. Býst jeg ekki við, að til þess komi, að það fari að leggja sig þvert í götuna fyrir framfara- og gróðafyrirtæki, heldur að það muni framfylgja því, sem þeim mætti verða til sem mestrar nytsemdar. Jeg hefi margtekið það fram, að greinargerðin fyrir þessari till. er svo góð, að hún ætti að verða til þess, að hver einasti þm. ætti að verða með till, svo framarlega sem menn álíta ekki, að þar standi beinlínis ósannindi. Jeg skal svo óska þess, að málinu sje vísað til fjárveitinganefndar, og vænti jeg, að þar sitji svo góðir og hagsýnir menn, að því sje þar vel borgið, og að hæstv. Alþingi skilji svo hlutverk sitt, að það telji sjer skylt að hjálpa framkomu þessa og annara fyrirtækja, er landsmenn ráðast í og til nytsemda eru, með allri þeirri aðstoð, er því er mögulegt í tje að láta. Og það vil jeg vona, að þetta mál verði ekki til þess, að það leiðist í ljós, að í þinginu sje ríkjandi svívirðing hreppapólitíkurinnar, enda þótt ekki sje laust við, að á henni bóli.

Sveinn Ólafsson Úr því að jeg fór að skifta mjer af þessu máli. er best að jeg tali mig dauðan. Háttv. þm. Barð. (H. K.) fanst það fjarstæða, sem jeg tók fram um það, og ætla jeg að lofa honum að álíta hvað sem hann vill um það efni, en jeg ætla að svara því, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) sagði um það, að gott væri, að hreppsbúar þar vestra fengju ljós og hita. Jeg efast ekki um það, og þykir meira að segja líklegt, að nógar hendur mundu verða til þess að taka við peningum til þess að fá fyrir ljós og hita, ef þeirra væri kostur, og að færri fengju en vildu; þörfin og óskin er til á hverju heimili landsins. Nú hafa öðrum hreppi í þessari sýslu þegar verið lánaðar 55.000 kr. til rafveitu, og virðist því minni ástæða til en ella að hlaupa undir bagga, því að engin forrjettindi mun þó Barðastrandasýsla eiga til lána úr landssjóði. Sami háttv.þm. (B. J.) sagði, að þetta fje yrði goldið aftur. Jeg hefi lesið greinargerðina og litið svo á, að lánstraust hreppsins væri ekki meira en það, að hann treystist ekki til þess að fara til bankanna. Er þess vegna ekki óhugsandi, að næsti búhnykkurinn yrði sá, að biðja um eftirgjöf á láninu. Hins vegar hefir mjer skilist af greinargerðinni, að þarna væru margir efnaðir menn, sem gætu gert mikið, ef þeir vildu að sjer leggja, og verð jeg að telja það öllu mennilegra af hreppsbúum að afla sjer fjárins á eigin ábyrgð en að fara þessa leið eftir því. Þegar tveir hreppar í sömu sýslu eru búnir að mata krókinn á þennan hátt í landssjóði, mundi engan furða á því, þótt fleiri hreppar landsins kæmu í kjölfarið, og þeim væri vissulega erfitt að neita. Að öðru leyti skal jeg svara háttv.þm. Barð. (H. K.) því, út af véfengingu hans á rjettmæti erindis míns á síðasta þingi, rafveituláns til Fáskrúðsfjarðar, að þar stóð einmitt líkt á og vestra. Undirbúningur var gerður, verkið hafið og búið að leggja fje í kostnað. En munurinn var hins vegar sá, að eystra voru hlutaðeigendur eigi svo gálausir, að halda áfram ókleifu verki, fjevana, með það fyrir augum að varpa öllu á landssjóð.

Flm. (Hákon Kristófersson) Jeg ætla að byrja þar, sem háttv.þm. (Sv. Ó.) endaði. Hann sagði, að við hefðum gengið með fyrirhyggjuleysi út í þetta fyrirtæki, með það fyrir augum að geta gengið að fjenu í landssjóði. Þessu verð jeg að mótmæla, sem algerlega tilhæfulausu og varla sæmandi fyrir hv.þm. (Sv. Ó.) að láta frá sjer fara, enda sannar greinargerðin, að svo er alls ekki, því að þegar kostnaðaráætunin var samin fyrst, var gert ráð fyrir, að þetta mundi kosta 50.000 kr.; síðar kom það í ljós, sem leiðandi af ýmsum erfiðleikum af heimsstyrjöldinni, að þetta fje mundi ekki nægja, og var þá áætlað eða gert ráð fyrir, að kostnaðurinn færi varla fram úr 75.000 kr. Þessar 75.000 kr. lánaði Landsbankinn til 40 ára með veðdeildarkjörum. Síðan þessi áætlun var gerð og þetta lán var fengið, hafa erfiðleikarnir margfaldast og vaxið svo, að nú þykir sýnt, að minna en um 105 þús. kr. muni rafveitan varla kosta. Jeg get fullvissað háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um, að við gerum það ekki með ljúfu geði að leita á náðir landssjóðs, eigandi þar við þröngsýni og skilningsleysi sumra forráðamanna hans. En þar sem svo er komið með þetta mál, að við erum úrræðalausir að nokkru leyti, finnum við ekki aðra leið, og það er alls ekki með það fyrir augum, að við hugsum, að til þess komi, að hreppurinn geti ekki borgað þetta aftur, ef honum er veitt það með sæmilegum lánsskilyrðum. Annars er það sitt hvað, að hreppurinn sje fátækur, eða að hann hafi ótakmarkað lánstraust hjá bönkunum. Það getur vel verið, að slíkt geti átt sjer stað um hreppa, þar sem mikið lausafje er og margir efnamenn. En þegar búið er að að í bönkunum 75.000 kr. lán, þá er ekki nema eðlilegt, að hann fari að draga saman seglin og segi, að nú láni hann ekki meira út á gjaldþol þessarar bygðar, en það er vart sæmandi, að Alþingi komi með sömu ástæðu, og jeg er ekki í nokkrum vafa um það, að það muni verða með því fje, sem landssjóður á einna tryggast, en ekki ótryggast, þótt lánað verði. Að endingu vil jeg taka það fram, að það er alveg óframbærileg mótbára hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) að benda á það í sambandi við þetta mál, að Patrekshreppi voru á síðasta þingi veittar 55 þús. að láni til líks fyrirtækis. Það ættu heldur að vera meðmæli í augum þessa háttv.þm. (Sv. Ó.) og annara þm., að þessir hreppar hafa ráðist í slík framfarafyrirtæki, sem hjer er um að ræða. Og þó að slíkt kæmi fyrir - sem gera má fastlega ráð fyrir - að landssjóður gæti eitthvað verulegt eftir af lánum þessum, þá mundi enginn hagsýnn maður telja slíkt eftir. Það bæri miklu fremur vott um það, að hv. Alþingi skildi svo hlutverk sitt, að það bæri skylda til, sem jeg verð líka að álíta að eigi að vera, að styrkja slík framfarafyrirtæki sem þessi með beinu fjárframlagi úr landssjóði.

Magnús Pjetursson Jeg þarf ekki að fjölyrða neitt um þessa brtt. á þgskj. 206. Hún er fram komin vegna þess, að háttv. bjargráðanefnd gleymdist að láta fylgja með þetta ákvæði um að heimila Strandasýslu ókeypis kolanám í þessari landareign, en það var nauðsynlegt að hafa í till. Þetta veit jeg, að háttv. bjargráðanefnd kannast við.  (P. J.: Ómótmælt!)  .

Einar Arnórsson Leyfi mjer að stinga upp á, að þessu máli sje vísað til sjávarútvegsnefndar.