Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Landbn. hefur flutt hér eina brtt. núna á milli umr. á þskj. 397. Hún er ekki orðmörg og ég ætla að leyfa mér að lesa hana: „Á undan 1. grein komi ný grein, er hljóði svo: 2. málsliður 3. gr. laganna falli niður“, en þessi málsliður, sem lagt er til að falli niður, hljóðar svo í lögunum: „Af því fé, sem ráðstafað verður úr sjóðnum á ári hverju eftir 1976, má eigi verja meiru en 1/3 hluta til styrkveitinga.“ Eins og menn heyra, þá er breytingin einungis í því fólgin, að þetta atriði er numið úr lögunum, að hlutföllin milli styrkveitinga og lána séu eins og þar er greint, heldur er þetta óbundið og ræður þá stjórn sjóðsins, hvað hún veitir af lánum og hvað af styrkjum. Ég ætla, að þetta sé glöggt og þetta liggi ljóst fyrir og þetta er tillaga frá landbn.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur að flytja hér tvær brtt. við frv., hv. 5. þm. Norðurl. e. og ég. Þessar tillögur eru að efni til sams konar og þær, sem við fluttum við 2. umr. málsins, en hér er gengið nokkru skemur heldur en í þeim tillögum. Þessar tillögur eru á þskj. 398. Í fyrri tillögunni er lagt til, að aftan við fyrri málsgrein 1. gr. laganna komi nýr málsliður svo hljóðandi: „Þó skulu tilraunir með innlenda fóðuröflun og heyverkun sitja fyrir öðrum tilraunaverkefnum um fyrirgreiðslu.“ Í þeirri tillögu, sem felld var við 2. umr., var sagt, að þetta skuli sitja fyrir öðrum verkefnum sjóðsins, en hér er gengið skemur og sagt öðrum tilraunaverkefnum. Ég vil ekki tefja tíma hv. þd. með ítarlegri umr. um þessar tillögur. Þetta var nokkuð mikið rætt við 2. umr. málsins, en ég vil þó út af þessum fyrri lið varðandi tilraunaverkefnin árétta og láta það koma alveg skýrt fram, að það er ekkert sérálit okkar, þessara tveggja þm., að það þurfi að gera átak á þessum sviðum. Í fyrsta lagi hafa þeir menn, sem vinna að þessum verkefnum, búfræðikandídatarnir, á aðalfundi sínum í febrúar árið 1970 lagt mjög mikla áherzlu á þessi mál og í ályktunum þeirra, tölul. 2, segir svo: „Fundur í Félagi ísl. búfræðikandídata leggur til, að landbúnaðarráðherra og stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins efli sérstaklega hagnýtar rannsóknir á fóðuröflun, fóðurverzlun og fóðrun og telur fundurinn, að slíkar rannsóknir verði bezt staðsettar á Hvanneyri vegna afnota af túnum, búfé og véltækni. Kalrannsóknir verði stórefldar og höfuðstöðvar þeirra verði við tilraunastöðina á Akureyri.“ Ég vil einnig, að það komi alveg glögglega fram, að um þessi mál hafa verið gerðar margendurteknar samþykktir á fundum bændasamtakanna. Á aðalfundi Stéttarsambands bænda 1959 var gerð mjög hörð ályktun um það, að auka þyrfti rannsóknir einmitt vegna grasbrestsins og vegna kalsins og sú ályktun var ennfremur áréttuð á aðalfundi Stéttarsambands bænda 1970. Ég ætla ekki að tefja tímann við að lesa þessar ályktanir hér. En alveg sömu sögu er að segja frá Búnaðarþingi. Þar er gerð um þessi mál mjög ítarleg ályktun árið 1968 og síðan hefur hún verið áréttuð. Og sannleikurinn er sá, að í sambandi við fjárveitingar til þessarar starfsemi hefur ekkert verulegt gerzt síðan 1968, ekkert stórt. Þetta vil ég láta koma hér fram. Og vil leyfa mér að bæta því við, að hjá einstökum bændum, sem orðið hafa fyrir búsifjum af völdum kals um lengri eða skemmri tíma, er ekki síður sú skoðun almenn, að skerpa þurfi á þessum sérstaka lið rannsókna og tilrauna. Annar liður brtt. okkar er um hækkun á framlaginu til framleiðnisjóðs, að framlagið skuli hækka í a. m. k. 20 millj. kr. í stað 10 millj., sem er í frv. En fyrri tillaga okkar, sem felld var hér við 2. umr., var um 25 millj. kr. árlegt framlag. Ég skal ekki heldur fara að endurtaka hér rök okkar, flm. þessara brtt. Ég vil aðeins geta þess, að á fundi í Framleiðsluráði landbúnaðarins, sem stóð að skipan þeirrar nefndar, sem undirbjó tillögurnar í sláturhúsamálinu, á fundi í Framleiðsluráði 18. þ. m. var þetta rætt og þar voru samþykktar áskoranir til ríkisstj. og Alþ. um að auka fjárframlög til þessara mála frá því, sem fyrirhugað er í frv., eins og það liggur hér fyrir. Það kom í ljós þar, að menn voru mjög uggandi út af þeirri stefnu, sem þetta mál hefur tekið, telja, að með engu móti megi slaka á þeim framkvæmdum, sem fyrirhugaðar hafa verið, en eins og horfur eru, miðað við það, að frv. verði samþ. óbreytt, þá sjá þeir ekki nokkra leið til þess að halda áfram framkvæmdaáætluninni, eins og fyrirhugað hafði verið. Ég orðlengi þetta ekki frekar, en vænti þess, að hv. þdm. íhugi þessar tillögur.



Herra forseti. Þetta frv. til laga, sem er 38. mál Alþ., hefur legið fyrir allshn. deildarinnar alllengi og n. leitaði umsagnar utanrmn. um þetta frv., þar sem það er utanríkismál, og utanrmn. mælir eindregið með því, að það verði lögfest eins og það er. Í samræmi við það var það niðurstaða allshn. að leggja til við hv. d., að frv. þetta yrði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft til athugunar frv. til I. um happdrættislán ríkissjóðs fyrir hönd Vegasjóðs vegna vega- og brúagerða á Skeiðarársandi, er opni hringveg um landið, á þskj. 69. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 394, þá mælir n. með því, að frv. verði samþ. N. telur, eins og fram kemur í nál., að enda þótt hér sé um að ræða fjármögnun framkvæmda í sambandi við vega- og brúagerðir með óeðlilegum hætti, þá sé hér um alveg sérstæðar framkvæmdir að ræða, þar sem stefnt er að því að hraða svo sem unnt er mjög kostnaðarsömum lokaáfanga í lagningu hringvegar um landið. Þessi hugsun, þessi hugmynd hefur verið á döfinni á undanförnum árum að freista þess að ljúka sem fyrst þessum framkvæmdum og í þessu frv. er lagt til, að í þessu einstaka tilfelli verði farnar sérstakar fjármögnunarleiðir og telja nm., að undir slíkum kringumstæðum, sem hér um ræðir, sé réttlætanlegt að freista þess að skapa fjármagn í þessar framkvæmdir. N. leggur því til, eins og fram kemur á þskj. 394, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. n. fyrir einróma afgreiðslu á þessu máli og ég vænti þess, að það muni eiga greiðan gang í gegnum Alþ. úr þessu og ég vil aðeins undirstrika það, að því fyrr sem það er öllum ljóst að þetta verður að lögum, því betra. Því fyrr er hægt að fara að virkja þá miklu krafta, sem ég veit að eru fyrir hendi í þjóðfélaginu til þess að styðja að framgangi þessa verkefnis, sem stefnt er að að leysa með samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að segja fáein orð til þess að láta í ljós fögnuð minn yfir þeim skilningi, sem fram hefur komið á Skeiðarátsandsmálinu hjá hv. fjhn., sem ég tel mjög mikils virði. Ég ætlaði einnig að minna á, og nota hvert tækifæri til þess að koma því á framfæri, að það væri auðvitað bezt viðeigandi að koma þessu í framkvæmd fyrir árið 1974. Það er engin ein framkvæmd til í landinu, sem væri jafnverðug þess að vera minnisvarði um 1100 ára byggð þjóðarinnar í landinu og þetta, - að ljúka þessari hringleið. Með því verður bylting í lífi þjóðarinnar í landinu eins og við hljótum að sjá, ef við förum að hugleiða það. Nú hugsum við tæplega um Ísland sem eyland, þegar um landferðalög er að ræða, heldur hugsum við þá um leiðarenda. Byltingin verður gagnger, því við hættum að hugsa um leiðarenda, og við fáum hringleið. Ísland verður í öllu tilliti eyland. Ég skal ekki tefja þetta mál, en ég vildi enn einu sinni minna á þetta sjónarmið. Ég er alveg sannfærður um það, að það á eftir að koma mjög fljótlega í ljós, að framkvæmdin er vel kleif tæknilega, og ég læt í ljós ánægju mína yfir því, að hér verður stigið stórfellt skref í þá átt, að þetta gæti orðið. Þetta á ekki að þurfa að tefja fyrir neinum öðrum góðum verkum, sem við þurfum að koma í framkvæmd fyrir 1974.



Herra forseti. Það litur út fyrir, að hv. Alþ. ætli að samþykkja frv. um happdrættislán til þess að koma á vegagerð yfir Skeiðarársand og brúm á vötnin þar. Það er mjög ánægjulegt, og verði þetta frv. að lögum þá þarf að gera ráðstafanir til þess að selja happdrættismiðana, og það er vitanlega undirstaðan til þess að framkvæmdum verði flýtt. Þótt Vegasjóður hafi á þessu ári rúmlega 900 millj. kr. til ráðstöfunar og fái að láni 300 millj., þannig að unnið verði fyrir 1200 millj. á þessu ári og sennilega eins á því næsta, þá er það vitað mál, að Vegasjóður og það fé, sem hann hefur til ráðstöfunar, hrekkur ekki til þessara sérstöku framkvæmda, sem hér er um að ræða. Og þess vegna er það ánægjulegt, að hv. Alþ. virðist ætla að hafa samstöðu um það að afla fjár í þessu skyni með sérstökum hætti. Það munu allir hv. alþm. vera sammála um það, að flýta beri þessari framkvæmd eins og auðið er, og ég vil taka undir það, sem sagt var hér áðan, að það væri ánægjulegt, ef þessu verki yrði lokið á árinu 1974. Og þá er ekki um annað að ræða heldur en að vinna að því, að svo geti orðið. Ef fást með þessum hætti 200 millj. kr. til framkvæmdanna, þá er ekki ólíklegt, að það sé meginhluti þess fjár, sem þarf í þessu skyni, og enginn vafi er á því, að það er í senn menningarlegt atriði og hagsmunalegt atriði að koma þessu verki fram. Þegar fjárins er aflað, - og við vonum, að þetta frv., ef að lögum verður, nægi til þess, - þá er vitanlega það unnið, sem mest á ríður og það dugar ekki annað en að herða þá róðurinn með athuganir og undirbúning að verkinu og gera það, sem í mannlegu valdi stendur til þess að flýta því sem mest, og fyrir fram verður vitanlega ekki sagt um það, hvort það tekur 3, 4 eða 5 ár, en ég er fylgjandi því, að þessu verki verði flýtt, eftir því sem mögulegt er.



Herra forseti. Á síðustu þingum hef ég stundum gert málefni Landssmiðjunnar að umtalsefni, vegna þess að það merka fyrirtæki hefur óneitanlega verið olnbogabarn hæstv. ríkisstj. núna um alllangt skeið. Starfsemi þessa fyrirtækis, sem um skeið hafði forustu í málmiðnaði á Íslandi, hefur dregizt stórlega saman, og ástæðan er ómótmælanlega hrein óvild af hálfu ráðamanna. Fyrirtækið hefur ekki fengið þá fyrirgreiðslu og þá fjárhagslegu aðstoð, sem þurft hefði, til þess að það gæti fylgzt með þróuninni og haldið áfram þeirri forustu, sem það hafði áður í járniðnaði á Íslandi. Þessi afstaða til fyrirtækisins hefur oft komið fram á hinu háa Alþingi. Ég vil minna á það, að þegar ég ræddi um hag Landssmiðjunnar, ég held, að það hafi verið á s.l. ári, þá kom hæstv. iðnrh. hér upp og taldi, að þetta fyrirtæki væri í miklum fjárhagslegum þrengingum og fengi engan veginn staðizt nema með annarlegri aðstoð af hálfu ríkisins. Ég gat þá nokkru síðar vitnað í sjálfa reikninga fyrirtækisins til sönnunar því, að fyrirtækið hafði raunar skilað smávegis ágóða á árinu á undan. Þá urðu viðbrögð hæstv. ráðh. þau, að hann gaf það mjög ótvírætt í skyn hér í þessum stóli, að þessir reikningar væru ekki heiðarlega samansettir. Ég bað hæstv. ráðh. að gera grein fyrir því þá, hvernig á þeim ásökunum stæði, en hann gerði það nú raunar ekki og hefur ekki gert það síðan. Hins vegar bar þetta vott um mjög takmarkaða velvild í garð þessa fyrirtækis, og sú afstaða náði reyndar hámarki á s.l. ári, þegar Sjálfstfl. lagði það til, að Landssmiðjan yrði lögð niður. Um þetta var flutt sérstök till. innan ríkisstj. Hins vegar náði sú till. ekki fram að ganga, vegna þess að ráðherrar Alþfl. vildu ekki á hana fallast. Þegar þessi staðreynd kom í ljós hér á hinu háa Alþingi, þá lagði ég til ásamt hv. þm. Þórarni Þórarinssyni, að Alþ. yrði látið skera úr um það, hvort Landssmiðjan ætti að halda áfram störfum eða ekki. Ég taldi, og við flm. töldum fullar líkur á því, að meiri hl. Alþ. vildi, að Landssmiðjan starfaði áfram og fengi þá aðstöðu af hálfu ríkisins, sem til þess þyrfti, og ef það hefði fengið að koma í ljós þá, var það að sjálfsögðu skylda ríkisstj. að framkvæma þá stefnu. Hins vegar fór svo um þessa till., eins og ýmsar aðrar till., sem við stjórnarandstæðingar flytjum, að hún var svæfð í nefnd. Þess vegna hef ég enn einu sinni tekið þetta mál upp hér á þingi ásamt hv. þm. Eðvarð Sigurðssyni, og við leggjum til, að gerðar verði áætlanir um endurskipulagningu Landssmiðjunnar í þeim tilgangi, að afkastageta fyrirtækisins verði nýtt til fullnustu. Skulu þær áætlanir m.a. taka mið af áformunum um þurrkví í Reykjavík og endurskipulagningu verkstæða, sem starfrækt eru á vegum ríkis og ríkisstofnana. Áætlanir þessar skulu lagðar fyrir næsta reglulegt Alþ. ásamt till. um fjáröflun til þess að koma vélakosti og rekstri Landssmiðjunnar í nútímalegt horf. Ég mun ekki að þessu sinni fara frekar út í sögu Landssmiðjunnar, ég hef minnzt á hana hér áður á undanförnum þingum og sé ekki ástæðu til þess að fara að endurtaka þá frásögn. Hins vegar er ástæða til þess að vekja athygli á því, að ástæðan til þess, að Landssmiðjan hefur verið olnbogabarn hjá hæstv. ríkisstj., er pólitísk kredda, sérstaklega annars stjórnarflokksins, Sjálfstfl. Það er afstaða hans, almenn afstaða hans, að það eigi að vera verkefni einkaaðila að standa fyrir atvinnurekstri á Íslandi og að það sé rangt, að opinberir aðilar séu aðilar að slíkum atvinnurekstri yfirleitt. Í samræmi við það reyndi ríkisstj. sérstaklega í upphafi göngu sinnar að skerða opinber fyrirtæki á Íslandi. Ég vil minna á, hvernig farið var með Viðtækjaverzlun ríkisins einmitt á sama tíma og óvenjulegar tekjur sköpuðust af innflutningi sjónvarpstækja. Þá var þetta ríkisfyrirtæki lagt niður og þessir miklu tekjuöflunarmöguleikar afhentir einstaklingum. Ég vil minna á mál, að vísu ekki sérlega stórt, en þó athyglisvert. Það var ákveðið hér á síðasta þingi að skerða tekjur sjálfrar áfengiseinkasölu ríkisins, sem er nú afkastamesta mjólkurkýr hæstv. ríkisstj., með því að skerða þær vörur, sem verzlunin hafði á boðstólum, og afhenda þær einkaaðilum. Þetta skerti tekjur áfengiseinkasölunnar um nokkrar millj. kr. á ári og átti að vera eins konar snuð upp í fjáraflamenn, sem vilja sitja yfir slíkum gróða. Það er af þessum ástæðum, sem sú ósk hefur verið uppi innan hæstv. ríkisstj. að leggja Landssmiðjuna niður. En það er mjög fróðlegt í þessu sambandi að velta því fyrir sér, að þessi stefna ríkisstj. hefur engan veginn staðizt. Þvert á móti hefur það verið eitt veigamesta verkefni stjórnarvaldanna um langt skeið að skipuleggja hvers kyns opinbera aðstoð við atvinnufyrirtæki, sem verið hafa í höndum einstaklinga, og leggja fram stórfellda opinbera fjármuni til þess að bjarga slíkum fyrirtækjum, þegar þau hafa lent í vandræðum. Þar hefur viðhorfið verið býsna ólíkt því, sem viðhorfið til Landssmiðjunnar hefur verið. Má ég minna á fyrirtæki eins og t.d. Álafoss? Árið 1967 lá það fyrir, að það fyrirtæki var að sökkva í botnlaust skuldafen óreiðu og vanskila upp á tugi millj. kr. Þá var gripið til þess ráðs, að Framkvæmdasjóður var látinn leggja fram stórfé til þess að halda fyrirtækinu gangandi, bjarga því. 28 millj. af skuldum fyrirtækisins við Framkvæmdasjóð var breytt í hlutabréf, og síðan var samið um það, að 43 millj. skyldu greiðast upp á 10 árum með 81/2% vöxtum. Jafnframt var hlutur eignaraðilanna hækkaður og metinn upp í 2 millj. kr., en opinbert fjármagn var orðið mikill meiri hluti af eigum fyrirtækisins, þegar þessari endurskipulagningu var lokið. Allt var þetta ákaflega óvenjulegt, en þarna var af hálfu ríkisstj. gripið inn í á félagslegan hátt til þess að bjarga þessu fyrirtæki frá hruni. Þarna var um að ræða ákaflega einkennilega tegund þjóðnýtingar, ef svo mætti að orði komast. Það var tekið almannafé til þess að bjarga einkaaðila. Og vissulega var fullur skilningur á því, að þetta mikilvæga fyrirtæki þyrfti að halda áfram störfum. En anzi er ég hræddur um, að það hafi ekki aðeins verið þetta, sem rak á eftir hæstv. ríkisstj. í þessu máli, heldur hitt, að þarna var um að ræða einstaklinga, sem höfðu góð sambönd, og það þurfti að bjarga fyrirtæki þeirra. Og mér er ekki grunlaust um, að þegar það hefur tekizt, ef það tekst þá, að koma þessu fyrirtæki aftur á fjárhagslega heilbrigðan grundvöll, þá sé það ætlun ríkisstj. að afhenda þetta fyrirtæki aftur hinum upphaflegu einkaaðilum, sem voru búnir að steypa því í glötun. Þetta er dæmi um það, að ríkisstj. telur það engan veginn óeðlilegt að nota fjármagn almennings til þess að bjarga atvinnufyrirtækjum. Þessi meginregla Sjálfstfl. var þverbrotin í þessu dæmi, og dæmin um það eru ákaflega mörg önnur. Má ég minna menn á annað dæmi, alþekkt. Það er Slippstöðin á Akureyri. Það fyrirtæki er gott dæmi um það, hvernig farið er að því að stofna atvinnufyrirtæki á Íslandi. Þegar þetta fyrirtæki er stofnað, er hlutafé þeirra einkaaðila, sem taldir eru eiga fyrirtækið, 145 þús. kr. Það eru tæplega tveggja mánaða laun ráðh. um þessar mundir. Síðan var fyrirtækið þróað með almennu lánsfé úr lánastofnunum, þ.e. með sparifé almennings, með eigin fjármagni bankanna og opinberum sjóðum. Þarna var sem sé um að ræða almennt fjármagn almennings, og auðvitað var það þetta fjármagn, sem var hið raunverulega hlutafé, þótt það væri ekki skráð sem hlutafé. Það voru aðeins þessar 145 þús. kr., sem voru skráðar sem hlutafé, og þeir menn, sem taldir voru eiga þessar 145 þús. kr., voru taldir eiga fyrirtækið. Síðan lenti þetta fyrirtæki í miklum vandræðum, þannig að samkv. hinum venjulegum reglum í auðvaldsþjóðfélagi, sem Sjálfstfl. telur sig aðhyllast, hefði það fyrirtæki átt að vera gjaldþrota. En þá er ákveðið að hlaupa undir bagga. Ríkissjóður leggur fram 10 millj. kr. af almannafé. Það voru skuldir fyrirtækisins við ríkissjóð. Akureyrarbær leggur fram 15 millj. Það voru skuldir fyrirtækisins við Akureyrarbæ. KEA lagði fram 5 millj., Eimskipafélagið 2 millj., og síðan var hlutur einkaaðilanna, þessar 145 þús., hækkaður upp í 6 millj. Það er 4000% ávöxtun og þykir gott, jafnvel á verðbólgutímum. En á þennan hátt var þetta fyrirtæki gert að félagslegri eign. Þau fyrirtæki, sem þarna er um að ræða, ríkissjóður og Akureyrarbær og KEA og jafnvel Eimskipafélagið, eru á vissan hátt félagslegs eðlis og sérstaklega auðvitað ríkissjóður og Akureyrarbær, þannig að þarna er um að ræða félagslega eign. Þetta er gert til þess að bjarga þessu fyrirtæki, vegna þess að það er viðurkennt, að það verði að halda því gangandi, það sé mikilvægt af þjóðhagslegum ástæðum og til þess að tryggja atvinnu á Akureyri. Og sízt hef ég á móti því sjónarmiði. En einnig þarna grunar mig, að séu að verki hin frægu sambönd og það sé ekki ætlunin að láta þetta fyrirtæki þróast á félagslegum grundvelli áfram, ef það kemur undir sig fótunum, heldur muni þá vera ætlunin að afhenda hinum svo kölluðu einkaeigendum það á nýjan leik. A.m.k. kom það mjög greinilega fram í blaði Sjálfstfl. á Akureyri á s.l. vori, því að þar var komizt svo að orði: „Það er skoðun sjálfstæðismanna, að bær og ríki eigi að selja hluti sína í Slippstöðinni eins fljótt og viðunandi tilboð fæst í hlutabréf þeirra, þegar rekstur fyrirtækisins er kominn í gott horf.“ Sem sé, það má nota fjármuni almennings, þegar fyrirtækin eru að hrynja, en þegar fyrirtækin fara að græða, þá á að afhenda þau einkaaðilum. Það er tvískinnungur af þessu tagi, sem er auðvitað óeðlilegri en flest annað í þjóðfélaginu. Ef Sjálfstfl. væri alvara með þá stefnu, sem hann þykist fylgja, þá verður hann líka að framkvæma hana á þann hátt, að þeir einkaaðilar, sem reka fyrirtækin, beri ábyrgð á því, þegar þeim tekst ekki að reka þau. Það væri hægt að minnast á fjölmörg önnur fyrirtæki af svipuðu tagi. Menn muna eftir ölgerðinni Sana á Akureyri, en henni varð að bjarga á hliðstæðan hátt með ýmiss konar opinberri fyrirgreiðslu. M.a. gaf ríkissjóður mjög óvenjulegan gjaldfrest á greiðslum Sana í ríkissjóð, og fór því mjög fjarri, að önnur fyrirtæki nytu slíkrar fyrirgreiðslu. Og meira að segja var Tóbaks- og áfengisverzlun ríkisins látin standa í þjónustustarfsemi fyrir þetta fyrirtæki um skeið. Má ég minna á dæmi eins og stórhýsi Kr. Kristjánssonar við Suðurlandsbraut í Reykjavík. Þar var um að ræða nýja og mikla verzlunarhöll, sem tekið var að byggja eftir bílavertíðina miklu. Sú bygging komst í þrot, og gjaldþrot blasti við eigendunum. En þá voru það stjórnarvöld, sem hlupu upp til handa og fóta með björgunarstarfsemi, raunar á mjög dularfullum forsendum, en þó þannig, að þessu stórhýsi var breytt í hótel, m.a. með einhvers konar aðild hæstv. ríkisstj. og ríkisbanka. Ég gæti minnzt á mörg dæmi önnur af þessu tagi, og ég hygg, að allir alþm. viti um slík dæmi. Og eins og ég sagði áðan, er ég síður en svo að hafa á móti því, að ríkisvaldinu sé beitt til þess að tryggja atvinnuöryggi á Íslandi. Það tel ég vera verkefni ríkisvaldsins, jafnvel þó að Sjálfstfl. boði þveröfuga stefnu í orði. En þessi aðferð, sem ég hef verið að greina frá þarna, er ákaflega óeðlileg. Hún býður heim hvers konar mismunun, hún hefur það í för með sér, að sumum fyrirtækjum er hjálpað, en öðrum, sem kannske stendur alveg eins á fyrir, er ekki hjálpað. Þetta býður heim hvers konar spillingu. Þetta býður heim mismunun, sem byggist á hinum frægu samböndum, sem mikið er talað um í þjóðfélaginu. Og það er þetta, sem gerir slíka atburði ákaflega hættulega, vegna þess að þeir grafa undan trausti almennings á stjórnarfarinu í landinu mjög svo eðlilega. En ástæðan til þess, að jafnvel ríkisstj., sem er á móti opinberum afskiptum, leggur samt út í aðgerðir eins og þessar, er að sjálfsögðu sú, að þjóðfélag okkar er svo lítið, að það er ekki hægt að starfrækja hér kapítalískt þjóðfélag á sama hátt og gert er í stærri þjóðfélögum. Við getum ekki byggt hér upp meiri háttar atvinnutæki og rekið þau nema með mjög virkri aðstoð ríkisins, og þeir menn, sem ekki viðurkenna þetta, eru blindaðir af kreddu. Það er fátt hættulegra en einmitt slík kreddutrú, og mér finnst, að menn, sem lengi eru búnir að starfa að þessum málum, jafnvel áratugum saman sumir, ættu að vera farnir að átta sig á þessari reynslu og þeir ættu að vera horfnir frá kreddum, sem þeir vita, að duga ekki við íslenzkar aðstæður. Það er staðreynd, að ef við ætlum sjálfir að hafa vald á efnahagskerfi okkar, ef við ætlum að gerast stærri heild, þá koma ný lögmál. En ef við ætlum að hafa sjálfvirkt vald á efnahagskerfi okkar, þá verðum við að beita ríkisvaldinu til forustu á sumum sviðum og til virkrar aðstoðar á öðrum sviðum. Og þá eigum við ekki að segja í öðru orðinu, að ríkisvaldið eigi ekki að hafa afskipti af þessum málum, en vera samt jafnframt önnum kafnir við að veita slíka aðstoð. Við eigum að viðurkenna þessa staðreynd, að ríkisvaldið verður að hafa forustu á þessu sviði og við eigum að efla þau fyrirtæki, sem ríkið á á þessum sviðum, þ. á m. fyrirtæki eins og Landssmiðjuna. Málmsmíði er ákaflega mikilvæg iðngrein hér á landi og hlýtur að verða iðngrein, sem er undirstaða fjölmargra annarra. Þessi iðngrein er enn þá á byrjunarstigi, þótt þar hafi orðið merk þróun. En við þurfum að efla hana eins og við erum menn til. En til þess að það megi takast, verður þáttur ríkisins einnig að verða öflugur. Ég lít svo á, að Landssmiðjan sé einmitt sjálfsagt tæki til þess, að ríkisvaldið geti beitt sér fyrir því, að málmiðnaður eflist á Íslandi, og af þeim ástæðum er þessi till. okkar flutt. Ég vænti þess, að hún fái hér eðlilegar undirtektir, og ég vænti þess, að hún fái raunsæjar undirtektir, einnig hjá Sjálfstfl., einmitt vegna þess, að hann hefur þessa reynslu, að þeir menn, sem ábyrgðina bera, einnig ráðh. Sjálfstfl., komast ekki hjá því að standa í stöðugri fyrirgreiðslu við atvinnufyrirtæki. Og þegar ekki verður komizt hjá slíkri stefnu, þá eiga menn að viðurkenna þá staðreynd í verki. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að till. verði að lokinni umr. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Meginhlutinn af ræðu hv. 6. þm. Reykv. lá langt fyrir utan það efni, sem felst í þessari till. Skal ég víkja svolítið að því síðar, en byrja á því, sem till. fjallar um, og þeim hluta ræðunnar, sem snerti það mál, eflingu og rekstur Landssmiðjunnar. Það er mikill misskilningur hjá hv. 6. þm. Reykv., að það sé einhver kredda hjá sjálfstæðismönnum að álíta, að yfirleitt og almennt sé atvinnureksturinn betur kominn í höndum einstaklinga heldur en þess opinbera. Þetta er meginstefna flokksins og hefur verið frá upphafi. Hitt höfum við ævinlega viðurkennt hispurslaust, að í okkar litla þjóðfélagi eru ýmsar aðstæður öðruvísi en í stærri kapítalískum þjóðfélögum, eins og hv. ræðumaður vék að, og þar höfum við ekki hikað við að standa með eðlilegri þátttöku og stuðningi þess opinbera við einkareksturinn. En nú skulum við bara líta á þessa kreddu. Hv. 6. þm. Reykv. segir: Landssmiðjan getur ekki gengið, af því að það er svo mikil óvild í hennar garð hjá ráðamönnum og þá sennilega fyrst og fremst iðnrh., sem hún heyrir undir. Óvildin er nú ekki meiri en það, að ég hef verið, ef segja mætti, eins og útspýtt hundsskinn í minni ráðherratíð sem yfirmaður Landssmiðjunnar til þess að redda þessu fyrirtæki æ ofan í æ. Það hefur verið stöðugt, eins og menn hafa séð, undir hamrinum. Það hefur verið auglýst á uppboðum, og það hefur verið mitt verkefni að forða því frá því að lenda á uppboði með einum eða öðrum hætti, síðast nú í sumar með því að fá peningastofnun hér til þess að lána fyrirtækinu fram að áramótum 3 millj. kr. til þess að reksturinn gæti haldið áfram, en forstjóri Landssmiðjunnar taldi þess ekki kost að fá neins staðar lán. Og ég tók á mig þá skuldbindingu gagnvart þessari peningastofnun að vera búinn að útvega eða skapa verksmiðjunni aðstöðu til þess að fá fast lán fyrir þennan tíma til þess að borga upp þetta bráðabirgðalán. Því miður hef ég nú ekki staðið fyllilega við þetta loforð, en það mun þó næstu daga verða efnt, þó að komið sé nokkuð fram yfir áramót. Þetta er nú eitt sýnishornið af þeirri óvild, sem ég ber til þessarar verksmiðju. En hv. þm. segir: Þetta er bara kredda. Það er enginn vandi að laga þetta, ef hið opinbera hleypur bara undir bagga. En hvað er að segja um hin málmiðnaðarfyrirtækin á Íslandi í dag? Ekki hafa þau beðið það opinbera um neina aðstoð, þvert á móti. Það er svo mikill vöxtur og blómgun í málmiðnaðinum núna, að hann hefur aldrei verið eins. Það, sem háir málmiðnaðinum núna, þar sem hann er rekinn af krafti af duglegum einstaklingum, er það, að það vantar vinnuafl. Það er það, sem fyrst og fremst hefur háð. En úr því er að rætast og þá fyrst og fremst vegna þess, að iðnaðurinn hefur fengið aðstöðu til notkunar á meira fjármagni en áður. Við getum athugað fleiri fyrirtæki með hliðsjón af þessari kenningu, að það sé einhver óvild af okkar hálfu og þess vegna gangi ríkisfyrirtækin ekki. Hvað er með Siglósíld? Var það einhver óvild af hálfu ráðh. á s.l. ári og ríkisstj. í heild að lána fyrirtækinu 4 millj. kr. til þess að geta haldið áfram rekstri þá? Þetta átti að borga um haustið, en er allt saman ógreitt enn. Var það af einskærri óvild, að ríkisstj. keypti tiltekið magn af hráefni fyrir þessa verksmiðju, svo að hún hefur nú líklega eitthvað um 8000 tunnur til þess að vinna úr, sem er meira en hún hefur haft um mörg ár? Hitt er svo rétt, að ríkisstj. hefur í miklu minna mæli hlaupið undir bagga hjá einkafyrirtækjum á Akureyri til að tryggja þeim hráefni af sömu tegund. Þetta lýsir ekki neinum kredduskap á einn eða annan hátt eða óvild í garð hinna opinberu fyrirtækja. Við erum að athuga möguleikana á að koma einmitt þessu fyrirtæki, sem er merkilegt fyrirtæki og við höfum tengt miklar vonir við, Siglósíld, á raunverulegan og rekstrarhæfan grundvöll. Það var sett á laggirnar sem opinbert fyrirtæki 1946, að mig minnir, með ákaflega ófullkominni löggjöf. Og það er vel á vegi statt núna með hráefni og annað, og til meðferðar eru í rn. till. um framtíðarskipulag á rekstri þessa fyrirtækis. Nei, það er víst alveg óhætt að sleppa öllum stóryrðum um það, að Landssmiðjan eða önnur ríkisfyrirtæki hafi vegna einhverrar óvildar okkar Sjálfstfl.-ráðherranna fyrst og fremst átt í ýmiss konar örðugleikum. Auðvitað var eðlilegt, að Landssmiðjan lenti í erfiðleikum eins og mörg önnur fyrirtæki á árunum 1967 og 1968 eða þar á eftir, þegar sjávarútvegurinn átti í sem mestum erfiðleikum. Hún hefur getað sýnt reikningslega jafna, þ.e. hallalausa útkomu, eins og hv. þm. sýndi, en hún hefur ekki getað borgað neina krónu af þessu láni, sem ég var að tala um áðan. Það eru miklar eignir í þessu fyrirtæki. En ég hef borið fram till. um það innan ríkisstj., - og það hefur verið skýrt frá því hér á Alþ. - að þetta ríkisfyrirtæki yrði lagt niður. Það er mín skoðun, og ég mun halda áfram með eðlilegum hætti baráttunni fyrir því, af því að ég tel, að þetta fyrirtæki þjóni ekki þeim tilgangi, sem það upphaflega átti að gera, þegar það var sett á laggirnar. Þetta er mín skoðun, og hún er alveg bjargföst sú skoðun mín. Og það er ekki af neinni óvild við Landssmiðjuna. En eins og sagt var, það var ágreiningsmál innan ríkisstj., og þegar samstjórn er, þá látum við þau mál bíða, komumst kannske í samstjórn við einhverja aðra, sem síðar meir mundu vilja verða með okkur í því að efla einkareksturinn og leggja fyrirtækin niður, sem væru hætt að þjóna tilgangi sínum. Ég skal nú ekki hafa fleiri orð um þetta, því að auðvitað á þessi till. eins og aðrar till. að fá þinglega meðferð og fara til n. og allar upplýsingar um Landssmiðjuna að koma þar fram. En ég sagði það í fyrra, og ég get sagt það í sem fæstum orðum núna, að frá 1966 hefur hver rannsóknin farið fram á fætur annarri á rekstrarmöguleikum Landssmiðjunnar og þeim valkostum, sem um væri að ræða. Og niðurstöðurnar hafa í raun og veru allar verið þær, að það væri ekkert vit að reka þetta fyrirtæki. Þetta er ekki ásökun í garð fyrirtækisins, forstjóranna eða starfsfólksins. Fyrirtækið er illa staðsett og orðið gamaldags. Ef menn vilja á annað borð setja upp ríkisfyrirtæki eins og landssmiðju, þá verður að gera það á eðlilegan og réttan hátt í samræmi við þær tæknikröfur og aðstöðu, sem er í dag. Ég er ekki einn í þeirra hópi, sem það mundi vilja gera. En væri ég í hópi ríkisrekstrarmanna, þá mundi ég auðvitað fyrir löngu vera búinn að gjörbreyta þessu fyrirtæki og byggja það upp á allt öðrum slóðum. Við höfum ekki þörf fyrir það í dag, eins og það var upphaflega hugsað. Þá átti að nota það til þess að þjóna ýmsum öðrum ríkisfyrirtækjum í litlu þjóðfélagi. Hér eru svo breyttar kringumstæður eins og allir vita. M.a. hefur lengi verið talað um, að eitt af verkefnunum væri það að halda uppi einhvers konar samkeppni við önnur íslenzk málmiðnaðarfyrirtæki, þannig að ekki skapaðist einokun. En þau eru orðin svo miklu fleiri en þá var og einnig erlend fyrirtæki, sem hefur þurft að keppa við í sambandi við stórframkvæmdir. Þessi forsenda fyrir því að reka svona landssmiðju er því brostin. Þetta er mín skoðun, hún er sögð alveg illyrðalaust í garð fyrirtækisins. En það er ekkert nýtt, að mig greini á við ýmsa menn úr flokki hv. 6. þm. Reykv. um þessa hluti. Svo skal ég aðeins segja örfá orð um hinn hluta ræðunnar. Ekki er ég að fárast yfir því, þó að hv. 6. þm. Reykv. sé við og við að reyna að minna á það, að hann sé nú aðalmálsvari kommúnista hér í þingsölunum. En öll þau ósköp af ranghermi og hugarburði, sem þessi hv. þm. flutti um fyrirtæki eins og Álafoss og Slippstöðina, gera ekkert annað en staðfesta það, að hann veit ekki, hvað hér hefur verið að gerast, hefur ekki fylgzt með því, kannske ekki heldur hægt að ætlast til þess, að hann hafi aðstöðu til þess. Hann er að tala um, að það hafi verið sett stórfé í Álafoss, 28 millj. kr. í hlutafé til þess að bjarga einstaklingunum í fyrirtækinu. Hvernig var þeim bjargað með þessum hætti? Fyrirtækið átti fyrir skuldum, það var í greiðsluþrotum, greiðsluerfiðleikum, og einstaklingarnir, fjölskyldan, sem átti þetta fyrirtæki, hafði lagt allar sínar eignir, húseignir og annað, að veði fyrir lánum, sem þeir höfðu fengið, og að þeim hafði verið gengið. En hvað þýðir þetta, að það eru komnar 28 millj. inn í fyrirtæki sem hlutafé á móti 2 eða 3 millj. af hálfu einstaklinganna, þegar uppmetið er gamalt hlutafé? Þetta er eitt af elztu fyrirtækjunum, og mig minnir, að þeirra hlutafé hafi verið metið á u.þ.b. 2 millj. Það þýðir það, að fyrirtækið er tekið af einstaklingunum. Svo segir hv. þm.: Ef fyrirtækið gengur vel, þá á að afhenda þeim það aftur. Ef það gengur vel, hvað kosta þá hlutabréfin? Hvað kosta þá hlutabréfin? Þá kosta þau peninga, og þá verður það auðvitað okkar meining, sem hefur verið skýrð í framkvæmdasjóðsstjórninni, þar sem stjórnarandstæðingar einnig eiga fulltrúa, að losna við hlutabréfin. En þá byggist það á því, að það fáist eðlilegt verð fyrir hlutabréfin og samkeppni um kaup á hlutabréfunum á opnum hlutabréfamarkaði, sem unnið er að að koma í gang. En að tala um það, að það sé svo meiningin, ef vei gangi, að afhenda því fólki, sem áður átti þessi fyrirtæki, fyrirtækin eins og bara smágjöf, þetta nær náttúrlega engri átt. Sama má segja um Slippstöðina. Þessir menn, sem á sínum tíma settu upp Slippstöðina og töldu sig eiga hana í einkaeign, - það var ekkert nýtt í slíku fyrirtæki, að hlutaféð væri sára lítið, - þeir hafa misst sitt eignarhald á þessu fyrirtæki. En það er eðlilegt, sem kom fram í Íslendingi, - ég held, að það hafi verið það, sem hv. þm. vitnaði í, - að hugsunin hjá ýmsum aðilum, sem þarna hafa hlaupið undir bagga, væri sú að reyna að ná sínu fé til baka með sölu hlutabréfanna og nota það kannske í eitthvað annað, sem þeim hentaði betur, ef viðunandi boð fengjust fyrir þessi hlutabréf. En það fæst aldrei, nema hlutafélögin sjálf og rekstur þeirra komist á þann grundvöll, að menn meti hlutaféð, sem nú verður allmikið, raunverulega til fjár. En þessi íhlutun af hálfu sjóða, fyrirtækja og félaga eins og Eimskipafélagsins, sem nefnt var, og bæjarfélagsins á Akureyri, hún var til þess að bjarga þarna við úr greiðsluerfiðleikum fyrirtæki, sem að öðrum kosti hefði kannske sundrazt og miklir fjármunir farið forgörðum. Fyrir utan það er þetta eitt af stærstu atvinnufyrirtækjunum á Akureyri eins og er í dag. Takist að efla þetta fyrirtæki með þessu móti og aukinni þátttöku almennings, sem ég teldi vera æskilegast, þá er það í raun og veru þannig, að ef hægt væri að fullnýta húsakost, vélar og annað, þá gæti það veitt um 500 manns atvinnu, og það yrði þá eitt af þeim fyrirtækjum á Íslandi, sem hefði flesta menn í sinni þjónustu. Er þetta geysilega þýðingarmikið fyrir atvinnureksturinn á Akureyri. Ríkisstj., þessi illviljaða ríkisstj., sem talað var um, hefur líka lagt sig fram um það, að þetta fyrirtæki fái aðstöðu til þess að taka þátt í þeirri nýbyggingu togaraflotans, sem við Íslendingar stöndum nú í, þ.e. að byggja tvo af 6–8 nýjum togurum af stærstu gerð, sem hugsunin er að byggja. Það er ýmsum erfiðleikum bundið að eiga við þessa hluti. Í öðrum löndum er það svo, að gömul og gróin skipafélög hafa orðið gjaldþrota að undanförnu. Þau hafa ekki getað haldið áfram rekstri sínum nema með ríkisstyrk, vegna harðrar samkeppni í hinum kapítalísku þjóðfélögum. Þessar skipasmíðastöðvar hjá okkur, sem til hafa orðið á síðustu árum, eru yfirleitt allar saman einkafyrirtæki. Stofnað var til þeirra á sínum tíma af einstökum dugnaðar- og framtaksmönnum, en kannske var ekki alltaf mikil fyrirhyggja í fjármálunum, enda hefur það ekki verið sterkasta hlið okkar Íslendinga í uppbyggingu fyrirtækja. Þess vegna hafa þau lent í greiðsluerfiðleikum, og ég hef aldrei talið eftir mér að reyna að beita áhrifum mínum og aðstöðu til þess að greiða úr slíkum flækjum, bæði hjá opinberum fyrirtækjum og einkafyrirtækjum. Þetta, sem ég hef verið að segja nú, fjallar um þann þátt ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem raunverulega kom þessari till. ekki við. Eins og ég sagði áðan, tel ég eðlilegt, að till. fái sína þinglegu meðferð, en ég kæri mig ekkert um, að mín afstaða í þinginu fari á milli mála, enda er hún mjög ljós til fyrirtækisins Landssmiðjunnar, því að við ræddum þetta, að ég hygg, á síðasta þingi og kannske þinginu þar áður, ég man það ekki. Bæði hef ég svarað fsp. um það og gert grein fyrir því og sífellt verið að láta athuga og fara í gegnum rekstur fyrirtækisins, sem ég held, að geti aldrei orðið til neins gagns, hvorki fyrir það opinbera eða einstaklinga, sem almennt þjónustufyrirtæki, nema menn vilji aðhyllast þá kenningu, sem okkur hv. þm. greinir á um, að það sé réttara að byggja upp ríkisfyrirtækin. En þá verður að byggja þau upp þannig, að þau geti keppt við einkafyrirtækin, hafi bæði aðstöðu og tæki til þess.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. taldi, að meginhluti ræðu minnar hefði í rauninni ekki komið efninu við. Ég var þó að reyna að gera grein fyrir því, að viðhorf ríkisstj. til Landssmiðjunnar væri þáttur í almennri afstöðu hennar til þess, hvernig ætti að reka atvinnuvegina á Íslandi. Og ég var að sýna fram á það, að þessi stefna hefði engan veginn staðizt í verki. Ríkisstj. og ekki sízt þessi hæstv. ráðh. hefði æ ofan í æ orðið að standa í athöfnum, sem brjóta þverlega í bága við þessa orðuðu stefnu, og það er ekki af óvild til Landssmiðjunnar út af fyrir sig, sem hæstv. ráðh. vill leggja hana niður, heldur er það eitt dæmi um þessa kreddu, sem ég var að lýsa, að ríkið mætti ekki hafa slík afskipti af atvinnumálum. Hæstv. ráðh. kom hér með þá skemmtilegu lýsingu, að hann hefði verið eins og útspýtt hundsskinn í reddingum fyrir Landssmiðjuna. Þetta er vafalaust alveg rétt. Mér er kunnugt um það, að hæstv. ráðh. hefur staðið í endalausum reddingum af þessu tagi, ekki aðeins fyrir Landssmiðjuna, heldur líka fyrir fjölmörg fyrirtæki önnur. Það var þannig ástatt hér í a.m.k. ein tvö ár, að þessi hæstv. ráðh. stóð í daglegum reddingum fyrir alls konar málmiðnaðarfyrirtæki, í einkaeign líka, í alls konar útvegunum. En þetta er einmitt lýsingin á stefnu ríkisstj. í atvinnumálum og á forustu hennar. Það eru þessar daglegu reddingar, sem ekki hafa neitt stefnumið, sem eiga aðeins að bjarga hlutunum, þegar allt er komið í óefni, og það er þarna, sem hin mikla veila er í atvinnukerfi okkar. Það vantar heildarstefnu, það vantar áætlunargerð, það vantar, að ráðh. viti, hvað þeir vilja. Það er ekki nægilegt, að einhver ráðh. sitji uppi á skrifstofu sinni og svo komi til hans atvinnurekandi og segi: Nú er allt að fara í strand hjá mér, þú verður að redda mér. Það er ekki nóg, að hæstv. ráðh. sé þá bóngóður og reyni að hjálpa honum. Þetta er engin forusta í atvinnumálum. Ríkisstj. verður að hafa markaða stefnu, og hún verður að búa þannig í haginn fyrir atvinnuvegina, að þeir geti þróazt á eðlilegan hátt í stað þess, að ráðh. standi í eilífu smásnatti fyrir einstök fyrirtæki. Landssmiðjan hefur goldið þess, að hún hefur ekki fengið leyfi til þess að endurnýja sig á eðlilegan hátt. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að hún er á óhentugum stað og vélakostur hennar er orðinn úreltur og það er raunar búið að leggja niður hluta af þessu fyrirtæki, sem hefur takmarkað til mikilla muna, hvað fyrirtækið getur gert. staða fyrirtækisins væri allt önnur, ef það hefði haft heimild til þess að þróa sig á eðlilegan hátt, ef það hefði fengið eðlilega fyrirgreiðslu til þess, ég tala nú ekki um fyrirgreiðslu eins og þá, sem ég var að lýsa, sem ýmsir einkaaðilar hafa notið. En Landssmiðjan hefur ekki átt kost á neinu slíku. Ég er þeirrar skoðunar, að skynsamleg þróun í járniðnaði verði því aðeins, að það verði tekin upp samfelld stefna á því sviði, að við reynum að einbeita getu okkar, fjármagni og getu, til þess að láta þennan atvinnuveg í heild þróast sem bezt. Það dugar ekki að láta eitt fyrirtækið toga gegn öðru. Það dugar ekki að vera með yfirfjárfestingu, þar sem við komum okkur upp kannske allt of mikilli aðstöðu. Þjóðfélag okkar er svo lítið, að við verðum að einbeita okkur, og það hljótum við að geta gert með því að láta þessi fyrirtæki vinna saman. Ég er ekki að leggja það til, að Landssmiðjan eigi að einoka alla málmsmíði á Íslandi, síður en svo. En ég tel, að Landssmiðjan ætti að vera mjög hentugt tæki fyrir hæstv. ríkisstj. til þess að hafa áhrif á þróunina á þessu sviði. Og Landssmiðjan gæti ekki aðeins verið tæki til þess. Það er einnig hættulegt, við skulum gera okkur það ljóst, ef upp kemur einokunaraðstaða á þessu sviði. Hér eru fáar mjög stórar smiðjur, sem geta drottnað gersamlega yfir þessum atvinnuvegi og geta þá tekið upp einokunarvinnubrögð. Mér er fullkunnugt um það, að menn hafa verið hræddir við þær horfur margsinnis. Og það var hér áður fyrr einmitt ein af röksemdunum fyrir því, að Landssmiðjan yrði að geta staðið fyrir sínu í samkeppni við þessa einkaaðila. Þetta er röksemd, sem við eigum engan veginn að loka augunum fyrir. Hæstv. ráðh. sagðist segja það af fullri hreinskilni, eins og við vitum áður, að hann teldi, að það ætti að leggja Landssmiðjuna niður. En vill þá ekki hæstv. ráðh. fallast á þá till. mína, að Alþ. verði látið skera úr um það, hvort Landssmiðjan á að starfa áfram eða hvort hún á að hætta? Við skulum gera okkur það fullkomlega ljóst, að það er engin framtíð í því ástandi eins og nú er, að það sé algerlega óljóst, hvað á að verða um þetta fyrirtæki. Ef ekki er vitað, hvað verður um fyrirtæki, þá heldur það áfram að drabbast niður, það verður aumara og skilar minni og minni afköstum, og svo verður þessi niðurlæging að lokum notuð sem röksemd fyrir því, að nú dugi þetta ekki lengur. Þegar upp kemur ágreiningur af þessu tagi, einnig innan ríkisstj. sjálfrar, þá á ríkisstj. hreinlega að bera það undir Alþ., hvaða kosti eigi að velja, og ef meiri hl. Alþ. segir: Við látum Landssmiðjuna starfa áfram, og við tryggjum henni þá aðstöðu, sem dugar til þess, að hún verði eðlilegur samkeppnisaðili í þjóðfélaginu, þá á hæstv. ríkisstj. að fara eftir þeirri stefnu, og þá á hæstv. forsrh. að beygja sig fyrir vilja Alþ., því að hæstv. ráðh. eru ekkert annað en starfsmenn Alþingis. Ef Alþ. markar stefnu, þá verða ráðh. að framfylgja henni. Og þegar kemur upp ágreiningur af þessu tagi, þá á Alþ. að skera úr. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði farið með rangfærslur og hugarburð í frásögnum mínum af ýmsum einkaaðilum, sem notið hafa mikillar opinberrar fyrirgreiðslu á undanförnum árum, og nefndi í því sambandi Álafoss og Slippstöðina á Akureyri. Ekki gat nú hæstv. ráðh. komið með nein dæmi um rangfærslur og hugarburð af minni hálfu. Ég held, að þær staðreyndir, sem ég rakti hér, séu örugglega réttar. Það má vel vera, að þegar búið er að koma fótum undir Álafoss, hækki hlutabréf formlega í verði. En ég vil minna á það, að í þessari undarlegu reddingu, svo að ég noti nú orð hæstv. ráðh., var margt einkennilega gert. T.d. eru nú fimm menn í stjórn félagsins, þar af þrír af hinum upphaflegu eigendum. Þeir eru í meiri hl. í stjórn félagsins enn þá. Hins vegar er til bráðabirgða komið upp framkvæmdanefnd, sem á að annast rekstur fyrirtækisins, þar af einn frá félaginu og fjórir frá Framkvæmdasjóði. En þetta fyrirkomulag á aðeins að standa þangað til búið er að koma lánum fyrirtækisins í full skil. Síðan tekur stjórnin við, þar sem hinir upphaflegu eigendur eru, sem eru í meiri hl. En hvað sem þessu líður, getur það alla vega ekki verið neitt deilumál, að þessi fyrirgreiðsla var öll ákaflega annarleg. Ég veit um fjölmörg fyrirtæki önnur, sem ekki hafa átt kost á slíkri fyrirgreiðslu, vegna þess að eigendur þeirra höfðu ekki rétt sambönd. Það eru til fyrirtæki, t. d. úti um land á smáum stöðum, sem menn hafa lagt í allar eigur sínar og síðan lent í strandi. Og hæstv. ríkisstj. hefur ekki fengizt til þess að hjálpa þessum fyrirtækjum. Áfallið hefur lent á hinum smáu, sem áttu þau, því að það er ekki sama, hverjir mennirnir eru í okkar þjóðfélagi. Ég minntist áðan á, að það væri kredda hjá Sjálfstfl., að einkaaðilar ættu að starfrækja öll atvinnufyrirtæki á Íslandi, það væri trúaratriði, trúarkredda, sem ekki stæðist í þjóðfélaginu. Og ég held, að þetta sé nú staðreynd, sem menn ættu að vera farnir að viðurkenna. Sjálfstfl. hefur um langt skeið verið langvaldamesti flokkurinn á Íslandi. Hann hefur oftast setið í ríkisstj. og hreinlega haft forustu fyrir þeim, og maður skyldi ætla, að hann hefði tryggt atvinnuþróun af þessu tagi, yfirburði einkarekstursins. Engu að síður er staðreyndin sú, að hvergi í nokkru landi í Vestur-Evrópu er eins mikið um opinbera eign eins og á Íslandi. Ríkið á allar stærstu verksmiðjur á Íslandi og ræður yfir stærstu bönkunum. Eignaraðild bæjarfélaga er miklu meiri en í nokkru öðru landi í Vestur-Evrópu og félagsleg eign á atvinnutækjum miklu, miklu meiri. Þetta er vegna þess, að kredda Sjálfstfl. hefur ekki staðizt. Ef það átti að vera hægt að starfrækja þetta þjóðfélag, þá varð Sjálfstfl. að brjóta gegn þessari kreddu sinni.

Í hlutfalli við verkfallsdaga.

Í hlutfalli við verkfallsdaga jú, ef við eigum að fara að ræða um verkfallsmál, hv. þm. Pétur Sigurðsson, þá er ég gjarnan reiðubúinn til þess. En ég held, að ég haldi mig nú við það efni, sem hér er á dagskrá að þessu sinni. Þetta er staðreynd, að það er ekki hægt að starfrækja atvinnuvegi á Íslandi, ef við ætlum að gera það sjálfir, án þess að til komi forusta ríkisvaldsins, og Sjálfstfl. hefur viðurkennt þessa staðreynd í verki í ákaflega ríkum mæli. Hæstv. ráðh. minntist hér áðan á togarakaupin, að nú værum við loksins að hefja hér kaup á nýjum togurum. Og hvernig er þeim kaupum háttað? Þeim er þannig háttað, að mikill meiri hluti fjármagnsins er lagður fram fyrir tilstilli hins opinbera. Og þar er bætt við hreinni gjöf til einkaaðila, sem verða skráðir eigendur þessara skipa, hreinni gjöf úr ríkissjóði og frá sveitarfélögum. Á Akureyri kemur meira að segja til alveg sérstök fyrirgreiðsla til þess að tryggja það, að skipin verði byggð í Slippstöðinni. Þannig er það viðurkennt í verki, að ekki sé hægt að endurnýja togaraflotann nema með félagslegri fyrirgreiðslu, ákaflega víðtækri. Og auðvitað er þetta ekki annað en félagsleg fjárfesting í togaraútgerð á Íslandi. Hlutur einkaaðila er sama og enginn, og trúlega er hann enginn, vegna þess að þeir fara í banka og fá léðan þennan svo kallaða eignarhlut sinn. Þarna er almenningsfé, sem verið er að nota til þess að fjárfesta, til þess að efla atvinnuvegina á Íslandi. En þá eiga menn ekki að vera með neinn leikaraskap. Menn eiga að viðurkenna svona staðreyndir, og menn eiga að hegða sér í samræmi við þær. Það er algerlega ósæmandi fyrir stærsta flokk þjóðarinnar, og það hlýtur að valda annarlegum sálarklofningi hjá forustumönnum hans að segja eitt en gera í sífellu allt annað. Eins og ég sagði áðan, þá varpar þetta dæmi um Landssmiðjuna mjög skýru ljósi á vandamálin í allri efnahagsþróun okkar, atvinnuþróun okkar, og einmitt þess vegna hef ég gert málið í heild að umtalsefni. Ég tel, að örlög Landssmiðjunnar verði nokkurt dæmi um það, hver þróunin kann að verða á þessu sviði á næstunni. Og ég vil sérstaklega vænta þess, að Alþfl., sem hefur stöðvað í ríkisstj. þá till: forsrh., að Landssmiðjan verði lögð niður, taki þátt í því að beita sér fyrir því, að Alþ. verði látið lýsa afstöðu sinni til málsins, skera úr um það, hvort Landssmiðjan á að lifa eða deyja.



Herra forseti. Hv. fyrri flm. þeirrar till., sem hér er til umr. og er um rekstur Landssmiðjunnar, var mjög undrandi yfir því, að hæstv. forsrh., sem er jafnframt formaður Sjálfstfl., sé andvígur rekstri Landssmiðjunnar. Mér finnst, að síðasti ræðumaður þurfi ekki að vera neitt undrandi yfir því. Sjálfstfl. hefur lýst sig andvígan ríkisrekstri yfirleitt, og því gegnir engri furðu þó að það komi fram í ræðu hjá hæstv. forsrh. hér á þingi. Það skeður ekki svo oft, að ég sé sammála hv. síðasta ræðumanni hér á þingi, 6. þm. Reykv., að ég vil nú nota tækifærið, þegar ég hef ástæðu til. Ég er fylgjandi þessari till. til þál. og mun greiða henni atkv. mitt. Í þessari till. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstj. að láta gera áætlanir um endurskipulagningu Landssmiðjunnar í þeim tilgangi, að afkastageta fyrirtækisins verði nýtt til fullnustu. Skulu þær áætlanir m.a. taka mið af áformum um þurrkví í Reykjavík og endurskipulagningu verkstæða, sem starfrækt eru á vegum ríkis og ríkisstofnana.“ Hér finnst mér, að mætti bæta við þessa þáltill. eitthvað á þessa leið, og mun ég e.t.v. athuga það nánar í sambandi við flutning á brtt.: Einnig verði athugaðir möguleikar á því, að Landssmiðjan starfræki a.m.k. eitt útibú á Vestur-, Norður- eða Austurlandi. Ég held, að það eigi að athuga möguleika á endurskipulagningu Landssmiðjunnar, og í því sambandi verði haft í huga, að ríkissjóður á stórkostlegar eignir á Skagaströnd, á Siglufirði, á Húsavík, á Seyðisfirði og á Raufarhöfn, svo að ég nefni nokkra staði, sem ég held, að væri einmitt hægt að nýta sem útibú fyrir Landssmiðjuna. Þessar byggingar eru að verðmæti til í dag hundruð millj. kr. Þær standa algerlega auðar sem minnismerki síldarleysisins, og ég held, að ef þessi till. yrði samþ., yrði rétt að hafa þessa staðreynd eins og bakgrunn fyrir þá menn, sem koma til með að gera þær áætlanir, sem till. fjallar um. Ég man eftir því, að þegar ég átti þátt í því að vinna hjá ríkinu að uppbyggingu síldarverksmiðja, þá komu á staðinn, þar sem uppbyggingin var mest, starfsmenn frá þremur smiðjum hér í Reykjavík, Héðni, Hamri og Landssmiðjunni. Allir þessir menn unnu kappsamlega að því að byggja upp þessi fyrirtæki. Ég er ekki í þeirra hópi, sem vilja alveg fortakslaust skera Landssmiðjuna niður við trog. Hitt er annað mál, að það er ósköp eðlilegt, að þeir, sem með völdin fara hverju sinni; vilji ekki horfa upp á það ár eftir ár, að það þurfi að borga stórkostlegt rekstrartap með ríkisfyrirtækjum, sem eru rekin við hliðina á sambærilegum fyrirtækjum, sem skila hagnaði. Það er mál út af fyrir sig. En það er víða hægt að koma við hagræðingu, og ég held, að það sé hægt að koma við hagræðingu hjá þessu fyrirtæki ríkisins, eins og gert hefur verið hjá ýmsum öðrum. Hæstv. forsrh. minntist á það, að hann hefði á síðasta ári og ég held líka á þessu ári þurft að útvega rekstrarfé fyrir Landssmiðjuna. Og þetta er alveg rétt. Hæstv. ráðh. hafa verið, svo að notuð séu orð ráðh., eins og útspýtt hundsskinn til að útvega ýmsum ríkisfyrirtækjum lán, rekstrarlán og uppbyggingarlán. Þetta er staðreynd. En þá spyr maður: Er ekki eitthvað að í þessu kerfi, að ráðh. sjálfir, sem bera ábyrgð á siglingu skútunnar, skuli vera í svona snatti, bankasnatti? Ég held, að þeir ættu í eitt skipti fyrir öll að veita bankastjórum þjóðbankanna á Íslandi tiltal, þannig að þeir hlusti á þá, sem standa í atvinnurekstri, bæði ríkisins og einstaklinga. Ráðh. sagði alveg réttilega, að hann hefði stuðlað að því, að Siglóverksmiðjan fékk milljónalán á síðasta ári. Það er rétt. Ég hef verið á fundum með hæstv. forsrh., þar sem verið var að skýra rekstrarmöguleika Siglóverksmiðjunnar nú í ár, og mér finnst það fyrir neðan allar hellur, að það skuli þurfa að taka kannske 2–3 klst. einu sinni í viku eða oftar af tíma hæstv. ráðh. til að vera að skýra út málið fyrir þeim og biðja þá að standa í reddingum með rekstrarlán. Ég hugsa, að ef þetta kæmi í norrænum tíðindum, mundi þetta þykja undrum sæta, að íslenzkir ráðh. þyrftu að eyða tíma sínum í þetta. Haldið þið t.d., að eigendur síldarniðursuðu- og niðurlagningarverksmiðja í Noregi þurfi að fara upp til Bortens vinar okkar og biðja hann að fara í norska þjóðbankann til að redda rekstrarlánum? Þetta er ekki til í dæminu, og þetta verður að breytast. Fyrst hæstv. forsrh. byrjaði að tala hér um Siglósíld, þá ætla ég að leyfa mér að gera það einnig. Síldarverksmiðjur ríkisins áttu nægilegt húsnæði á Siglufirði, til þess að þar yrði komið upp niðurlagningarverksmiðju. Henni var af miklum vanefnum komið þar fyrir í byggingu, sem fyrir var. Ég hef leyft mér hér á þessum stað og líka í blöðum að halda því fram, að það sé svipað með Siglóverksmiðjuna, frá því að hún fæddist og til þessa dags, eins og olnbogabörnin, sem er ekki ávallt of vel tekið á heimilinu. Og þetta fyrirtæki hefur aldrei fengið nægilegt rekstrarfé, og það hefur stundum ekki getað fengið þá síld, sem það hefur þurft. Í ræðu minni hér í gær eða fyrradag, þegar verið var að tala um þetta mál, þá sagði ég, að eitthvað væri að, en ég vil taka það fram hér, að það var engin sneið til síldarútvegsnefndar. Það er margt að í þessu máli. Verksmiðjan var ekki nógu vel úr garði gerð. Það er númer eitt. Það vantaði stofnfé og rekstrarfé. Ég tel, að það sé ekki lagt nóg í það að afla markaða fyrir þá vöru, sem þarna er framleidd. Verksmiðjan hefur ekki heldur alltaf fengið síld á þeim tíma, sem hún hefur þurft. Við fáum ekki beztu fáanlegu síld á Íslandi í þessa verksmiðju, hvorki þessa verksmiðju eða aðrar niðurlagningarverksmiðjur. Ég er ekkert að kenna síldarútvegsnefnd um það. Hún hefur á fundi, þar sem ég hef mætt, fært fram rök að því, að ef bezta síldin væri tekin úr, þá gætum við ekki selt 2. flokks síld til útlanda. Og þetta er líklega alveg rétt. En þarna kreppir skórinn líka að. Að lokum vil ég taka fram, að ég tel ekki heldur hægt að vinna í þessari verksmiðju á tímavinnukaupi. Ég tel, að það sé ekki hægt að borga þeim, sem leggur niður í flestar dósir á dag, sömu laun og þeim, sem er við hliðina á honum og leggur niður í fæstar. Það verður að taka upp akkorðsvinnu. Og ég held, að ef hæstv. ríkisstj. vill leggja sig fram um að tryggja framtíð þessara verksmiðja, þá þurfi að athuga öll umrædd atriði. Það þarf fleiri og betri vélar, svo er það akkorðsvinna, þá er það öflun nýrra markaða og meiri rekstrarlán. En því minnist ég á Siglóverksmiðjuna hér? Það er vegna þess, að það vaknar sú spurning, ef leggja á Landssmiðjuna niður, vegna þess að hún ber sig ekki: Hefur þá hæstv. ríkisstj. ekki í huga að leggja niður Siglóverksmiðjuna, ef hún ber sig ekki á pappírnum? Ég vona, að til þess komi ekki. Það hafa verið birtar tölur um tap á rekstri þessarar niðurlagningarverksmiðju ríkisins, en þegar maður hefur krufið þær tölur til mergjar, þá sést, að það hefur ekki verið um tap að ræða. Það er búið að borga svo og svo mikið í útflutningssjóðina, og það er búið að borga Síldarverksmiðjum ríkisins svo og svo mikið fyrir starfsmannahald, sem er hjá síldarverksmiðjum hvort sem er. Það er borgað svo og svo mikið í leigu fyrir hús, sem eru á staðnum og voru fyrir. Að lokum ætla ég að leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh., sem jafnframt er iðnrh., hvenær vænta megi nýrrar löggjafar um niðurlagningarverksmiðju ríkisins á Siglufirði.



Herra forseti. Síðustu spurningu hv. þm. um, hvenær vænta megi löggjafar, get ég náttúrlega ekki svarað, en rn., sem hefur haft þessi mál til meðferðar, er einmitt þessa dagana að skila mér till. um frv. Hvort þær svo ná fram að ganga eða ekki, veit ég ekki, en það skiptir kannske ekki öllu máli á þessu stigi málsins, vegna þess að ég tel, að rekstur verksmiðjunnar sé nú tryggður fram á næsta haust, en það þarf að búa þannig að henni, að hún sé reiðubúin til þess sjálf að taka til starfa með eðlilegum hætti í framtíðinni og ekki þurfi að eiga þessi löngu viðtöl við ráðh., eins og hv. þm. talaði um. En þetta er allt í burðarliðnum. En það eru nú kannske fleiri ráðh. en við, þessir vesalings íslenzku ráðh., sem eru eins og útspýtt hundsskinn fyrir fyrirtæki og stærri fyrirtæki en við eigum að fjalla um. Ég nefni nú aðeins í því sambandi hinar heimsfrægu Rolls Royce-verksmiðjur, sem menn hafa heyrt fréttir af þessa dagana, og Burmeister & Wain, eitt stærsta skipasmíðafyrirtæki, sem var í Danmörku um langan aldur, og fleira mætti sjálfsagt nefna. Mig langar að víkja að einu atriði í ræðu hv. 6. þm. Reykv., þar sem hann mæltist til þess, að ég fylgdi a.m.k. till. sinni um það, að Alþ. skæri úr um það, hvort Landssmiðjan yrði lögð niður eða ekki. Þetta leiðir auðvitað af sjálfu sér, og hefur aldrei verið gert ráð fyrir öðru. Það eru til lög um landssmiðju á Íslandi, og spurningin hjá okkur innan ríkisstj. var um það á sínum tíma, hvort við ættum að afnema þau lög eða ekki. Það verður auðvitað í höndum Alþ.  Þegar n. fær þetta mál um Landssmiðjuna til meðferðar og eins og till. er orðuð, að það eigi að athuga alls konar endurskipulagningarmöguleika á verksmiðjunni, þá vil ég mælast til þess við hv. n., að hún afli sér allhás bunka af grg. og álitsgerðum og útreikningum, sem fyrir liggja í iðnrn. frá síðustu árum og fari rækilega í gegnum hann, áður en hún tekur sína endanlegu ákvörðun. Það að setja upp útibú annars staðar úti á landi er nokkuð frumleg hugmynd, en ég er nú hræddur um, að sá hv. þm., sem kom með þá till. að setja upp útibú Landssmiðjunnar á Skagaströnd og annars staðar, mundi ekki sækja um útibússtjórastöðu, þegar hún yrði auglýst þar.