Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra (H. H.) Eg ímynda mér að menn geti komið sér saman um það, hve þýðingarmikið það er fyrir annan aðalatvinnuveg landsins, fiskiveiðarnar, að fá örugga og góða vátrygging fyrir skip og báta. Auðvitað hafa nokkur félög myndast í þessu skyni á síðari árum, en flest þessi félög eru ófullkomin, áhættan mikil, en trygging ekki sem skyldi. Stjórnin hefir því tekið þetta mál til íhugunar, og fékk í fyrra menn nokkra til að ganga í nefnd til þess að athuga, hvernig koma mætti á samvinnu milli félaganna, aðallega í þeim tilgangi að auka trygginguna með því að dreifa áhættunni. Mennirnir voru þessir: Tryggvi Gunnarsson, Ágúst Flygenring, skrifstofustjóri Eggert Briem og G. Trolle sjóliðsforingi, sem kom til Íslands í fyrra og bauð stjórninni liðveizlu sína í þessu. Nefnd þessi kom síðan fram með álitsskjal, er þinginu verður gefinn kostur á að kynnast, og leggur hún það til, að stofnað verði samábyrgðarfélag fyrir íslenzk skip og báta, en landsjóður ábyrgist að nokkru leyti. Nefndin vill ekki að haggað sé við vátryggingarfélögum þeim, er þegar eru á fót komin á ýmsum stöðum, því að þeim sé kunnast um eigin hag og ástand, og af þeim kunnugleika og því eftirliti, er félagsmenn geti haft hver með öðrum sé góður stuðningur, - heldur skuli markmið hins nýja félags vera, að styrkja annars vegar hin félögin, með því að taka að sér endurtrygging að nokkru fyrir þau, og þannig takmarka áhættu þeirra, og hins vegar að takast á hendur vátrygging skipa og báta, er eigi geta fengið trygging í hinum félögunum. Stjórnarráðið hefir að mestu leyti getað fallist á tillögur nefndarinnar, einnig að því leyti, að byggja skuli á sjálfstæði þeirra félaga, er þegar eru á legg komin, og hefir tekið upp í frumvarp þetta aðal ákvæðin úr nefndaruppkastinu um fyrirkomulag félagsins, en ætlast til að ýms nánari ákvæði, er í því eru, komi fram í reglugjörð félagsins. Það virðist hentugra að hafa þau þar, svo að eigi þurfi að leita löggjafarvaldsins til að fá þeim breytt eftir því sem þörf verður á. Upp í þetta frumvarp hefir stjórnin því aðallega tekið grundvallarreglurnar um starf félagsins og um ábyrgð landsjóðs, er farið er fram á að nemi 200,000 kr.; og því næst þau ákvæði, er löggjafarvaldið verður að krefjast að sett verði vegna landsjóðsábyrgðarinnar. Í einstöku atriðum hefir þó ekki þótt fært að fylgja tillögum nefndarinnar. Þannig virðist ekki tiltækilegt að láta landsjóð, eins og nefndin stingur upp á, taka með fjárframlögum þátt í aukaiðgjöldum, er yrði að greiða fyrir endurtrygging í útlendum félögum, því að með slíku tillagi væri landsjóður að styrkja tiltölulega fremur vel efnaðan hluta þjóðarinnar, og það virðist yfirleitt eðlilegast, að eigendur borgi sjálfir þau iðgjöld, er þörf er á til að halda skipum þeirra og bátum í ábyrgð. Stjórninni hefir því næst þótt ástæða til að gera stjórn félagsins óbrotnari, en nefndin hefir lagt til, meðan félagið hefir ekki náð sterkri fótfestu. Að því er sérstaklega snertir tillögur nefndarinnar um árlegar samkomur vátryggjenda, þá mundu þær koma aðallega vátryggendum í og í nánd við Reykjavík að notum, og gera þeim of hátt undir höfði að tiltölu í samanburði við aðra parta landsins, nema fulltrúum yrði greiddur ferðakostnaður og þeim með því gert hægra fyrir að koma á fundi. En þótt því beri ekki að neita, að slíkir fundir til að ræða mál félagsins væri gagnlegir, þykir þó hagfeldara að fresta ákvörðunum um slíkt, þangað til félaginu vex betur fiskur um hrygg, vegna þeirra talsverðu útgjalda, sem greiðsla ferðakostnaðar hlýtur að hafa í för með sér. Loks virtist stjórninni, að tillag landsjóðs til stjórnarkostnaðar í félaginu yrði að takmarka svo, að það nemi ekki meiru en 5,000 kr. árlega í 5 ár. Eins og eg sagði áðan, átti markmið félagsins að vera tvennskonar, annars vegar að samtengja og styrkja vátryggingarfélögin sem á stofn eru komin, með því að takast á hendur endurtrygging fyrir þau, og þannig minka áhættuna fyrir hvert þeirra um sig, og hinsvegar að hafa á hendi vátrygging fyrir skip þau og báta, er ekki eiga kost tryggingar í þeim félögum. Það verður auðvitað að vera skilyrði fyrir endurtrygging af hálfu félagsins fyrir vátryggingarfélög þau, sem það ætlar að vera í samvinnu við, að þeim sé tryggilega fyrir komið, svo að vissa sé t. d. fyrir því, að það geti fengið inn aukaiðgjöld þau, er jafna yrði niður, þegar illa gengur. Skilyrði fyrir samvinnu verður því að vera, að stjórnarráðið hafi samþykt reglugjörðir hlutaðeigandi félaga, og að slíkt samþykki fáist eigi, nema félaginu sé eigi aðeins yfirleitt tryggilega fyrir komið, heldur bjóði það og vátryggjendum sanngjarna vátryggingarkosti, þannig, að t. d. veðhafar séu vissir um borgun enda þótt eigandi týndi rétti sínum til vátryggingarfjárins. Með því að gera slíkar kröfur til félaganna gæti hið nýja félag haft gagnleg áhrif yfirleitt á starfsemi þeirra og viðskiftalífið. Það ætti að vera aðalreglan, að hið nýja félag tæki aðeins að sér beina vátrygging á þeim skipum og bátum, er eigi geta komist í héraðafélögin, sem til eru og það endurtryggir fyrir. Þessi starfsgrein þess getur eins fyrir það orðið æði viðfangsmikil, einkum að því er gufuskip snertir, og verður félagið þegar þeirra vegna að kosta endurtrygging í útlendum félögum á töluverðum hluta áhættunnar. Eg hefi ástæðu til að ætla, eftir því sem komið hefir í ljós við bráðabirgðamálaleitanir í því efni, að hægt verði fyrir félag með því fyrirkomulagi, sem ráðgert er í frumvarpi þessu, að komast í endurtryggingarsamninga við útlend félög með sanngjörnum kjörum. Það er vitaskuld, að þó að takmörk þau, er frumvarpið setur félaginu fyrir eigin áhættu þess, séu framtíðarinnar vegna eigi sett þrengri en gert er, þá verður félagið fyrst í stað að endurtryggja talsvert meir, en lögin gera því að skyldu, einkum af beinum ábyrgðum þess. Samkvæmt tillögum nefndarinnar er eigi farið fram á neina skyldu til að vátryggja hjá samábyrgðarfélaginu, né neinn einkarétt fyrir það; það væri mjög viðsjárvert að takmarka frjálsa samkepni, þar sem um annan aðalatvinnuveg í landinu er að ræða, og fyrirmuna mönnum að vátryggja þar, er þeim þykir sér bezt henta. Af þessum ástæðum hefir heldur eigi þótt rétt að fylgja þeirri tillögu nefndarinnar, að skylt skuli að tryggja hjá hinu áformaða félagi skip þau og báta, er veðsett eru fyrir lánum úr fiskiveiðasjóði eða af opinberu fé. Ef önnur félög veita jafngóða trygging, sérstaklega fyrir veðhafa, virðist rétt að taka það gilt við veiting þeirra lána. Það er talsverður vandi að gera úr garði frumvarp eins og þetta, og hefir skrifstofa stjórnarráðsins í Kaupmannahöfn mest að því unnið. Eg vona, að þingið taki frumvarpi þessu með sama huga og það er af sprottið, og vil mælast til, að hin háttv. deild setji nefnd í málið og greiði fyrir því sem bezt.

Sigurður Stefánsson Eg vil láta gleði mína í ljósi yfir þessu frv. Mér er kunnugt um, hve erfitt það á uppdráttar, vátryggingarfélagið fyrir skip og báta á Ísafirði. Svo erfitt, að það liggur nærri að það falli úr sögunni. Svo mun og vera víðar; sjóðirnir eru svo litlir, að þeir að eins geta tekið minstu skip í trygging. Frv. er orð í tíma talað til þess að styrkja hin minni félög. Eg verð einnig að gleðjast yfir þeim upplýsingum, sem hæstv. ráðherra gaf um að góðar vonir væru um það, að geta endurtrygt hjá erlendum félögum. Áhætta landsjóðs er að vísu dálítil, en það mætti ef til vill laga í nefnd, og málið er svo mikilsvert, að nefnd væri æskileg, og vii eg því stinga upp á nefnd að umræðu lokinni.

Sigurður Stefánsson Eg tel það vel farið, að þetta frumv. kom nú fram, og að stjórnin hefir fylgt fram vilja síðasta þings. Málið er afar þýðingarmikið, og það hefir komið ljós, að þeir tveir fiskimatsmenn, sem undanfarin ár hafa starfað á 2 mestu útflutningsstöðum landsins, hafa fengið töluverðu áorkað til bóta saltfisksverkuninni. En mér er kunnugt um það, að á Ísafirði hafa kaupmenn ekki notað fiskimatsmanninn af því að svona lög vantaði, en það hefir orðið til þess, að fiski frá Ísafirði hefir hrakað nú upp á síðkastið, þar sem Suðurlandsfiskurinn hefir stöðugt fengið betra og betra orð á sig, síðan kaupmenn þar tóku að láta hina lögskipuðu fiskimatsmenn meta hann. En þetta má ekki svo til ganga, og er því ærin nauðsyn, að fiskimat verði lög skipað um land alt. Eg sting upp á 3 manna nefnd í málið.

Ráðherra (H. H.) Eins og tekið er fram í athugasemdum stjórnarráðsins við frumv. þetta, verður það að álítast nauðsynlegt, að gefin sé lagaheimild til alvarlegra ráðstafana til þess, að friða skóga og kjarr, ef það annars er talið nauðsynlegt að friða skógleyfarnar gegn eyðilegging og landið gegn uppblæstri, hvað þá ef von á að vera um græðslu nýrra skóga. Skógræktarstjórinn hefir tekið það fram, að eitt af því, sem valdi mestri eyðing á skógi og kjarri, sé það, að fé sé beitt í þeim á vetrum, og hefir enda farið fram á, að sauðbeit í þeim sé bönnuð á tímabilinu frá 1. október til 1. júní. í öðru lagi hefir hann bent á það, að skógar og kjarr sé víða skemt með því, hvernig höggvið sé, sem víða stafi af vankunnáttu; hins vegar telur hann enga ástæðu til þess að banna högg í skógum eða kjarri, því ef skynsamlega er höggvið, geri það fremur að bæta skógana en skemma. Ennfremur hefir hann vakið athygli á því, að mjög mikil hætta stafi af því fyrir gróður landsins, ef rifið er lyng eða mosi, og vill hann láta banna það að öllu með lögum. Það hefir þó ekki þótt tiltækilegt, að banna með lögum alla sauðfjárbeit í skógum og kjarri frá hausti til vors, því slíkt bann mundi rýra tilfinnanlega eignarrétt manna, þar sem vetrarbeit í skógum og kjarri eru aðalkostir margra jarða, og bann gegn beitinni mundi gera sumar jarðir jafnvel lítt byggilegar eins og búskap nú er hagað. Hins vegar virðist mega með nokkrum árangri gefa ákvæði um högg í skógunum og meðferð þeirra að öðru leyti, sérstaklega eftir að skipaðir eru skógræktarstjóri og skógarverðir, sem sérstaklega þekking hafa á þessum málum, enda er það aðaltilgangurinn með ákvæðum lagafrumvarps þessa, að fá þeim vald í hendur, til þess að þeir geti framkvæmt ráðstafanir þessu viðvíkjandi, sem ekki geta talist ganga of nærri umráðarétti eigenda og notenda. Loks hefir það ekki þótt athugavert, að banna með öllu að rífa lyng og mosa; það hefir þrásinnis og úr ýmsum áttum verið kvartað yfir því spelli, sem af rifi þessa gróðurs geti stafað, og það verður ekki séð, að þarfir almennings útheimti það, að þessi illa meðferð á landinu sé látin óátalin. Eftirlitið með því, að ákvæðum frumvarpsins verði hlýtt, er ætlast til að hvíli á skógræktarstjóra og skógarvörðunum með aðstoð hreppstjóra. Skógræktarstjóra er í því skyni gert að skyldu, að fara um landið til eftirlits, og skógarvörðunum, hverjum í sínu umdæmi; skógræktarstjóri hefir stungið upp á, að kosnar væru nefndir í hverri sýslu, til þess að hafa eftirlitið og gera aðrar ráðstafanir viðvíkjandi skógum og kjarri, en það mundi verða bæði vafningasamt og kostnaðarsamt, enda naumast gera eftirlitið tryggilegra. Um hinar einstöku greinar frumvarpsins leyfi eg mér að vísa til hinna prentuðu athugasemda.

Kristinn Daníelsson Þetta er mjög mikilvægt mál, og leyfi eg mér því að stinga upp á nefnd í það. Að vísu mætti koma málinu fram án nefndar, en þó kunna að vera atriði, sem þyrfti að athuga. Eg veit það sjálfur, hve mikið er gert að því að rífa lyng og mosa, og eg veit hversu mjög það spillir landinu. En á hinn bóginn er það erfitt að gera lagaákvæði, sem gagn er að, þar sem það mun verða svo miklum erfiðleikum bundið, að framfylgja lögunum. Sumstaðar, einkum þar sem lítill er eldiviður, legst fólk á landið og rífur mosa og lyng, t. d. á Reykjanesskaga, þar sem landið er hrjóstrugt. Landið reynir að klæða sig, en fólkið rífur það aftur og nekir landið.

Ráðherra (H.H.): Þegar alþingi 1905 samþykti frv. stjórnarinnar um að stofna byggingarsjóðinn með því að gefa Arnarhólstúnið og Örfirisey til þess að koma upp húsi yfir söfn landsins o. fl., áleit stjórnin að hægt mundi verða að selja Arnarhólslóðina á 3 kr. ? al.: En Nd. þingsins færði lágmarkið upp í 4 kr. ? al., og Ed. upp í 5 kr. ? al. Þá voru lóðir yfirleitt í háu verði hér í bæ; og stafaði það mikið af því, að þá hafði fundist gullvottur í nánd við bæinn. Þá voru allmiklar »spekulationir« í lóðum, og er sennilegt, að stór svæði úr Arnarhólstúninu hefðu skjótt verið keypt upp, hefði verðið verið nokkurn veginn skaplegt. En af því að byggingarpláss er mjög misjafnt á hinu stóra Arnarhólstúni, sumt jafnvel mjög óálitlegt og ólíklegt til bygginga í bráð, og enga ferhyrningsalin mátti eftir lögunum selja undir 5 kr., fór svo, er stjórnarráðið lét fram fara mat það, er lögin einnig binda söluna við, að það af túninu, sem betur liggur fyrir verzlun og bygging, var metið miklu hærra, stórir flákar jafnvel á 15 kr. alinin. En þetta var ofvaxið kaupendum, og nú eru liðin svo 3 ár full, að engin ? al. er enn þá seld og ekki útlit fyrir að neinn geti keypt, nema lágmarkinu verði breytt, og nýtt mat fari fram á þeim grundvelli. Ella er ekki annað að sjá en að túnið verði arðlaus eign byggingarsjóðsins, en þetta má ekki lengur standa. Ef fært væri niður lágmarkið, þá væri það sennilegt að svo mikið seldist, að hægt væri að borga safnhúsið, og lögin um stofnun byggingarsjóðsins mundu ná tilgangi sínum. Eg hefi heyrt sagt, að því hafi verið haldið fram á þingmálafundi hér í Reykjavík, að ef lækkað væri lóðarverðið á Arnarhólstúni, mundi það hafa í för með sér verðfall á lóðum yfirleitt og tjón fyrir lóðareigendur í Reykjavík. En þetta er aðeins grýla. Menn verða að muna eftir því, að hér er aðeins um lágmark að ræða, alls ekki um heimild til þess að selja lóðir í túninu skilyrðislaust fyrir þessa upphæð, sem tiltekin er í frv. Stjórnin er auk þess bundin við það ákvæði, að hún má ekki selja neitt undir því verði, er dómkvaddir menn meta. Það er aðalákvæðið. Upphæðin, sem tiltekin er, er lágmark matsverðs. Nú er það auðsætt, að matið mundi miðað við söluverð lóða í bænum yfirleitt, og er því miklu réttara að segja, að horfurnar hér um lóðir alment hafi áhrif á væntanlegt söluverð Arnarhólslóðanna, heldur en þvert á móti. En að halda Arnarhólstúni í vitlausu geypiverði, aðeins til þess að reyna að halda uppi tilbúnu, óeðlilegu verði á lóðum alment, væri ekki rétt. Það er miklu hollara almenningi, að fylgt sé heilbrigðum verðreglum í því sem öðru. Eg vonast því til, að sú æsingafluga, sem reynt hefir verið að kveikja hér í Reykjavík út af þessu máli, eigi ekki mikinn viðgang fyrir hendi, og að frumvarp þetta verði samþykt eins og það liggur fyrir.

Jens Pálsson Eg vil aðeins í fám orðum láta þá skoðun mína í ljós, að þetta er alvarlegt mál. Þessi blettur er dýrmætur blettur, líklega dýrasti blettur að landi til, sem landið á, og það hefir sýnt sig, að þingið hefir litið svo á, þar sem báðar deildir þingsins færðu verðið upp, Nd. í 4 kr. ? al., og Ed. í 5 kr. Þetta er dýmætur blettur, sem ekki á að fara úr eign landsins, nema fyrir mikið verð. Eg vona að landsjóður sé ekki svo nauðuglega staddur, að hann þurfi að skilja þenna blett við sig, með því að lækka verðið um helming. Annars leyfi eg mér að stinga upp á að nefnd sé sett í málið.

Ráðherra (H. H.) Það er sannarlega ekki ódýrt, ef engin alin í túninu er seld lægra en á 2 kr. og 50 aura. Þó að túnið væri alt selt þessu verði, mundi þessi litli blettur kosta um eða yfir 300 þús. kr. Og þætti það allgott verð í heild, fyrir ekki stærra svæði. En nú má búast við að matsverðið mundi verða hærra, eins og eg hefi tekið fram, og þá líklega miklum mun hærra á sumum svæðum við sjóinn. Eg er ekki sérstaklega á móti því, að skipuð sé nefnd í málið, en eg sé enga ástæðu til að halda svo fast í þessa lóð, að hún verði landsjóði arðlaus eign áfram, eins og hún má heita hingað til. Það er dýrt að fresta sölunni mjög lengi. Menn verða að muna, að það er ekki alllítið árlegt rentutap, sem hér er um að ræða, og þyrfti mikla verðhækkun til þess að bæta það upp. Hugsunin í lögunum um byggingarsjóðinn er góð og rétt, nefl. að breyta þessum gamla embættisbústað í opinberar stórbyggingar, og það má ekki gera þá hugsun að hégóma, með því að rígbinda sig við ímyndun um »dýrmæti«, sem menn ekki virðast hafa fengið fyr en eftir að byggingarsjóðsfrumvarpið kom fram.

Jens Pálsson Eg vil svara ræðu hins hæstv. ráðh. að eins með því að minna á, að þeir, sem líta þessa lóð girndarauga, mundu velja þann tíma, þegar lóðir væru í lágu verði. Og eg verð að halda fast við það, að þessi blettur sé afar dýrmætur, því að hann er hjartastaður Reykjavíkur, og þar með hjartastaður alls landsins.

Gunnar Ólafsson Eg tel það viðsjárvert, að láta þetta frumvarp verða að lögum. Ef lækkað er verð á þeirri lóð, sem flestir vilja, þá hlyti það að hafa þau áhrif, að verð á lóðum annarstaðar í bænum, lækkar að sama skapi. En þar af leiðir það, að lánstraust lóðareigenda minkar. Eg tel það enga nauðsyn að lækka verðið á þessari lóð fyrst um sinn, heldur nota heimild þá er gefin er í 5. gr. laga um stofnun byggingarsjóðs, til þess að taka lán í viðlagasjóði til þess að borga skuld þá er byggingarsjóður stendur nú í við landsjóð. Mér er það sama, þótt frumv. sé sett í nefnd, en falla á það hér í deildinni, að því er mér virðist.

Ráðherra (H. H.) Eg veit ekki við hvað hv. þm G.-K. miðar »hjartastað« bæjarins og landsins. Ef hann ekki á við eitthvað, sem er of háfleygt fyrir almennan skilning, þá hygg eg að hann tali hér ekki af nægum kunnugleika, því að vissulega eru til þeir skikar aust-norðantil á Arnarhólseigninni og víðar á því svæði, sem engum mundi detta í hug að nefna slíku nafni, frá verzlunar- og viðskiftasjónarmiði eða fyrir sakir annara kosta; talsvert af því hefir fátt um fram aðra staði í Skuggahverfinu. Mér dylst það ekki, að háttv.þm. halda að lóðir séu hér í hærra verði en raun er á. Stórar lóðir hér í bæ, er fyrir tveim árum var haldið í 3 kr. ? al., eru nú í orði kveðnu seldar á 2kr., en í rauninni aðeins á 1 kr. ? al. Lóðarverðið fyrir 2 árum síðan var óeðlilegt. Það var spent upp gengdarlaust, og oft aðeins á pappírnum. Hefir það alls ekki verið neinum til góðs, en orðið til þess að »villa heimildir« á viðskiftum og verðmæti. Það er óholt og getur aðeins aflað einstöku mönnum augnabliks ávinnings, en er almenningi tilskaða og getur ekki orðið til frambúðar.

Ráðherrann (H. H.) Eins og eg tók fram í gær við 1. umr. fjárlagafrv., er ómögulegt með sæmilega varkárri áætlun að fá tekjurnar til þess að nægja til nauðsynlegra árlegra útgjalda, og því síður til þeirra framkvæmda og fyrirtækja, sem þjóðin þarfnast og nýmæli eru. Þjóðin hefir gert svo mikils um verðar kröfur til endurbóta á samgöngumálum, mentamálum o. fl., og þær kröfur eru svo réttmætar, að þingið getur ekki dregið að sér höndina í þessum efnum án tilfinnanlegs hnekkis. Milliþinganefndin í skattamálum landsins hefir lokið störfum sínum og sent stjórnarráðinu álitsskjal sitt um málið með 17 frumv. En þess hefir nefndin getið, að hún hafi ekki lokið við málið til fullnustu. Því hafa frv. þessi ekki verið lögð undir þetta þing, enda komu þau svo seint frá nefndinni, að stjórnarráðinu var ómögulegt að athuga til hlítar tillögurnar og taka afstöðu til þeirra. Auk þess var því lýst yfir í sumar sem leið, að skattamálin kæmu ekki til atkvæða þessa þings, með því að kosning þingmanna þeirra sem það skipa, væri aðallega bundin við annað stórmál, nefnilega sambandsmálið eingöngu. Af þeim sökum, sem nú var greint, hefir stjórnarráðinu þótt ráðlegast að leggja til, að þessi bráðabirgðaráðstöfun yrði gerð, fremur en að taka nýtt lán eða grípa til viðlagasjóðs, sem reyndar varla getur komið til greina. Ekki hefir þótt vert að leggja til að hækka útflutningsgjaldið, heldur eingöngu aðflutningsgjaldið, enda er það gjald yfir höfuð ekki of hátt; það er víða annarsstaðar miklu hærra á samskonar vörutegundum. Að vísu hefir upphæð þess hækkað mjög á seinni árum, svo að nú er aðflutningsgjald með varkárri áætlun 614 þús. kr. hærra um fjárhagstímabilið en fjárhagstímabilið 1900-1901. En það má þó fullyrða, að almenningi hafi ekki orðið það tilfinnanlegt, svo að landsmenn hafi þess vegna orðið fátækari. Tollur á kaffi og sykri er eigi hár í samanburði við það, sem gerist víða annarsstaðar. Samt hefir landsstjórnin eigi viljað leggja til að hækka þann toll í þetta sinn, enda er sennilegt að til hækkunar dragi á þeim tolli af öðrum ástæðum innan skamms tíma. Eftir meðaltali 3 síðustu ára er svo mikið flutt af kaffi og sykri til landsins, að ef tollur á þessum vörutegundum væri hækkaður um 1 eyri á hverju pundi, mundi það veita landssjóði 100 þús. kr. tekjuauka um fjárhagstímabilið. Þess vegna er auðsætt, að ekki þyrfti mikla hækkun á þessum tollum til þess að t. d. vínfangatollurinn jafnaðist upp, ef til kæmi, að landssjóður misti hans. Í þessu frumv. er því eingöngu farið fram á hækkun á vínfangatolli, tóbakstolli og tollgjaldinu af hinum smærri tollgreinum, tegrasi, chocolade, brjóstsykri og nýr tollur lagður á kakao. Vínfangatollur er hér lágur í samanburði við það, sem er í öðrum löndum, t. d. í Englandi og Noregi. Í Noregi er tollurinn af brennivíni kr. 2.65-3.20 á líter í ílátum undir 50 lítrum, en kr. 2.80-3.20 í stærri ílátum. Af neftóbaki er tollurinn í Noregi kr. 3.80 á kgr., af reyktóbaki og munntóbaki kr. 2.70 á kgr. og af vindlum kr. 6.00 á kgr. Í athugasemdunum við frv. er yfirlit yfir aðflutning tollskyldrar vöru undanfarin ár. Ef borinn er saman tollurinn eftir núgildandi toll-lögum við tollhækkun þá, sem frumv. fer fram á, verður hækkunin: Af öli 3½ aur. á potti. - brennivíni 48 aur. á potti. - rommi, cognaci, whisky o. fl. 22 aur. á potti. - rauðvini 301/2 aur. á potti o. s. frv., sem sjá má af yfirlitinu. Yfir höfuð er tollurinn hafður með þægilegum tölum, svo að auðvelt er að reikna hann og átta sig á honum, og er hann því handhægur í viðskiftum. Yfirlitið sýnir, að svo framarlega sem vöru-aðflutningurinn minkaði ekki, þá mundi tekjuauki landsins við tollhækkunina nema um 240 þús. kr. á ári, eða 480 þús. kr. um fjárhagstímabilið. En þó að aðflutningurinn hafi undanfarin ár farið stöðugt vaxandi, má þó gera ráð fyrir því, að tollhækkunin muni draga úr kaupum, einkum á þeim vörum, sem mest er lagt til, að hækkað verði á, t. d. brennivíni. En jafnvel þó, að gert sé ráð fyrir því, að af brennivíni flyttist alt að 30%, - það er 82230 pottum - minna inn í landið eftir tollhækkunina en nú flytst, þá mundu þó tekjur landssjóðs af brennivíni einu nema alt að því 50 þús. kr. meira á ári, eða 100 þús. kr. á fjárhagstímabilinu, en nú, og vínfangatollurinn allur mundi þá gefa um 150 þús. kr. tekjuauka. Takmörkun brennivíns-brúkunarinnar mundi aðallega koma fram hjá landsmönnum sjálfum, því að ólíklegt er, að útlendir sjómenn, sem hér eru vanir að kaupa vínföng, mundu láta verðhækkun þá, sem af tollaukanum leiðir, vaxa sér í augum. Því tel eg víst, að bindindisvinum sé kærkomið þetta frumv., þar sem það stuðlar að takmörkun áfengisnautnar í landinu. Eigi síður ætti þeim að vera frumv. kærkomið, er berjast fyrir aðflutningsbanni vínfanga, - sem eg fyrir mitt leyti raunar tel óheppilegt, og jafnvel skaðlegt, - því að eins og tekið er fram í athugasemdunum við frumv., þá mundi hátt aðflutningsgjald vera afar hentugt, ef ekki nauðsynlegt undirbúningsstig undir slíka ráðstöfun. - Bæði mundi það gera bannið vinsælla hjá mörgum þeim, sem fyrir siðasakir verða að hafa áfengi um hönd, og í annan stað gera mönnum miklu torveldara að afla sér, meðan bannlögin væru í aðsigi áfengisbirgða, sem síðar, er bannið væri komið á, gætu verið hafðar að skálkaskjóli fyrir leynikaupum og ýmsum undanbrögðum. Að því er kemur til tollhækkunar á tóbaki, þá virðist ekki ástæða til að ætla, að tollhækkunin muni draga úr aðflutningi þess; hann hefir verið mjög jafn að undanförnu. Aftur í móti er tollurinn af vindlum, kr. 5.20 á kgr., svo hár, að hækkun á honum mundi að líkindum valda tekjurýrnun. Sama er að segja um bitter og toll af honum. Aftur í móti hefir verið lagt til, að gera toll af vindlingum jafn-háan vindlatolli, því að undarlegt sýnist, að ívilna þeirri vörutegund, þar sem hún er bæði að tiltölu dýrari í innkaupum en vindlar og óhollari, en þó notuð hérlendis aðallega af þeim, sem sízt skyldi. Eg skal ekki gera fleiri almennar athugasemdir um frv. að þessu sinni. Vona eg, að háttv. þingd. taki frumv. til alvarlegrar íhugunar. Eftir atvikum virðist mér réttast, að vísa frv. til fjárlaganefndar.

Jón Þorkelsson Þetta er mjög merkt mál, og er það tillaga mín, að því sé vísað til sérstakrar nefndar - 5 manna nefndar.

Ráðherrann (H. H.) Mér virðist réttast, að nefnd þessi, sem annars er sjálfsögð, taki einnig frumvörp skattamálanefndarinnar til athugunar. Eg vil því stinga upp á, að kosin sé 7 manna nefnd í málið og 1. umr. þess frestað.

Ráðherrann (H. H.) Lagafrumvarp þetta er framkomið að ósk stjórnar hins íslenzka kennarafélags, er síðastliðið sumar átti með sér aðalfund og var falið að gangast fyrir því, að slíkt frv. yrði lagt fyrir næsta alþingi. Menn hafa nú á síðari árum farið að gefa sig að barnakenslu sem aðalatvinnu; hefir þannig myndast sérstök stétt barnakennara, eða að minsta kosti vísir til hennar. Eins og kunnugt mun vera, eru kjör barnakennara mjög erfið, launin afar-lítil, og er því ekki nema sanngjarnt, að hagur þeirra sé að nokkru bættur. Framlag það, sem beiðst er eftir af landssjóði, 5000 kr. í upphafi, og síðan 1000 kr. árlega, er svo hóflegt, að varla verður sagt að það muni landssjóð neinu. Annars er lagafrumv. þetta að mestu samhljóða frumv. því, sem stjórn kennarafélagsins hefir samið og sent stjórnarráðinu. Um leið og eg legg þetta frumvarp fyrir hina háttv. þingd., leyfi eg mér að gefa því beztu meðmæli mín.

Ráðherrann (H. H.) Tilgangurinn með frumv. þessu er að tryggja það, að biskupsvígsla geti ávalt framvegis farið fram hér á landi. Eins og kunnugt er, þá leyfði konungsbréf 14. ág. 1789, að biskuparnir á Íslandi gætu vígt hvor annan. En rétt á eftir var annað biskupsembættið lagt niður, og síðan hafa allir biskupar vorir verið vígðir í Danmörku nema hinn núverandi biskup, sem vígður var af fyrirrennara sínum í embættinu, eins og kunnugt er. En það stóð mjög tæpt, að það gæti lánast, og sé engin ráðstöfun gerð, þá má búast við því, að aftur reki að því, að leita verði út úr landinu um biskupsvígslu. Í frumv. er séð fyrir því, að alt af sé til maður á Íslandi, sem geti vígt hinn nýja biskup, og gert ráð fyrir því, að þessi maður, - vara biskup gæti hann kallast - verði einhver af hinum helztu kennimönnum landsins, sem eru í embætti eða hafa verið í embætti í kirkjunnar þjónustu. Því er ekki farið fram á hærri laun en 500 kr. þóknun á ári, og er það að vísu rífleg borgun fyrir ekki meira starf, en vara-biskupi er ætlað, en gæti hins vegar orðið makleg launaviðbót fyrir einhvern merkan kennimann kirkjunnar.

Skúli Thoroddsen Frumv. þetta er gott, að því leyti, að tilgangurinn er sá, að tryggja það, að biskupsvígsla geti einatt farið fram hér á landi; en á hinn bóginn verður því ekki neitað, að verði frumvarp þetta að lögum, þá verður biskupsvígslan landinu allkostnaðarsöm, þar sem vara-biskupi eru ætlaðar 500 kr. á ári, þótt biskupsvígsla komi mjög sjaldan fyrir, ef til vill að eins 3-4 sinnum á öld, eða ekki það. - Mundi ekki mega koma þessu svo fyrir, að láta dómkirkjuprestinn í Reykjavík eða prófastinn í Kjalarnesþingi vígja hinn nýja biskup landssjóði að kostnaðarlausu? Eg hefi getið þessa til athugunar væntanlegri nefnd, og leyfi mér að leggja það til, að þriggja manna nefnd verði skipuð.

Ráðherrann (H. H.) Það er almenn kenning kirkjunnar, að biskup eigi að vígjast af biskupi, og að fella niður þann sið sakir lítilfjörlegs kostnaðar finst mér ekki rétt á meðan landið heldur uppi þjóðkirkju. Kostnaðurinn, sem hér er um að ræða, er ekki meiri en svo, að hann er að eins sem svarar lítilfjörlegri launaviðbót, sem æskilegt væri og viðeigandi, að geta sæmt einhvern heiðursmann kirkjunnar ásamt þessu heiðursstarfi. Eg kann als eigi við það, að vara-biskups starfið yrði föst aukageta, sem fylgdi með dómkirkjuembættinu eða prófastsstöðunni í Kjalarnesþingi, því þá kysi einn einstakur söfnuður vara-biskup fyrir alt landið. Það á að vera sérstök virðingastaða, bundin við sérstaka verðleika.

Jón Þorkelsson Þó að frumvarp þetta sé stutt, er þó mál þetta merkilegt. Það er ómissandi þáttur í sjálfstæði voru, að kristni landsins og kirkja sé óháð erlendu valdi, og að því miðar frumvarpið. Eg er alveg á gagnstæðri skoðun við háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Það væri mjög óviðeigandi, að demba þessari virðingarstöðu á einhvern vissan prest eða prófast. En nafnið »vara-biskup« er óvinsælt, leiðinlegt og óþjóðlegt, og er eyrnamark á ýmsu hér síðan einvaldinu var dembt yfir landið. Þórður meistari Þorláksson varð fyrstur »vara-biskup« hér á landi, og var það að Brynjólfi biskupi enn lifanda; fékk hann vonarbréf að honum fornspurðum fyrir Skálholtsstól. En þó stóð Þórði meistara sá geigur af þessu atferli og tiltæki, að ekki þorði hann sjálfur að skýra biskupi frá því, heldur ritaði vinum hans og bað þá að sefa skap hans. Að vísu mun það ekki hafa verið »vara-biskupsnafnið«, sem hann setti fyrir sig, heldur verkið. En upp frá þessu varð það all-títt, að menn tóku að fá vonarbréf fyrir biskupsembættum og öðrum embættum. Það hlýtur að vera ein af sjálfstæðiskröfum vorum, að fá biskup vorn vígðan hér á landi og prestastéttin er ekki svo vel launuð, að horfa ætti í þessa lítilfjörlegu þóknun, sem frumv. ákveður, handa einhverjum af vorum fremstu kennimönnum, sem sá starfi væri falinn. En nafnið geðjast mér ekki. Skár kynni eg við þjóðprófast, officialis eða eitthvað því um líkt.

Ráðherrann (H. H.) Eg fæ eigi séð, hvers vegna svo mikið er haft á móti orðinu »vara-biskup«, og skil eg ekki að nein ófrelsishætta geti staðið af því fyrir landið eða kirkjuna, en annars þakka eg háttv. 1. þm. Rvík. (J. Þ.) fyrir undirtektir hans í málinu.

Jón Ólafsson Það sem gert hefir nafnið vara-biskup svo óvinsælt áður var vonarbréfið. Nú er alt öðru máli að gegna, en aftur á móti virðist það vera nokkuð óheppilegt, að binda þetta heiðursstarf við einn sérstakan prest í vissu prestakalli, því að þá getur oft svo farið, að sá prestur eigi þann heiður alls eigi skilið. Líklegra væri þó, að fela það prófastinum í Kjalarnesþingi  (Sigurður Sigurðsson: Eða í Árnesþingi)  , því að í prófastsstöðuna munu að eins þeir vera kallaðir, sem hafa áunnið sér almennt traust í kennimannsstöðu sinni, en prestar vita allir að eru kosnir einatt af alt öðrum ástæðum en verðleikum þeirra; annars liggur það auka-atriði mér í léttu rúmi.

Sigurður Sigurðsson Eg vil skjóta því til væntanlegrar nefndar, að spara þessar 500 kr. Af frumv. sést eigi, að vara-biskupi sé ætlað annað að gera en vígja hinn nýja biskup, og ef til vill presta í hans forföllum. Annars álít eg það eigi ekki við, að setja laun þessa vara-biskups í samband við launakjör presta alment, og eigi heldur í samband við neinn sérstakan mann. Vil eg því sem sagt skjóta því til nefndar þeirrar, sem sett verður í málið, að hún finni heppilegan veg til þess, að komast hjá auknum kostnaði, án þess þó að fella málið.

Ráðherrann (H. H.) Eins og kunnugt er var samskonar frumv. lagt fyrir síðasta alþingi, og var það samþ. Í Ed en felt í Nd. P. J. Thorsteinsson & Co. hefir nú á ný farið fram á að fá þennan stað löggiltan. Síðan á síðasta þingi hafa komið fram nýjar ástæður og atriði, sem mæla með slíkri beiðni. Félagið hefir t. d. látið gera mannvirki mikil í eynni. Auk húsa hefir það látið byggja stóra hafskipabryggju, þar sem gufuskip, bæði fiskiskip og flutningaskip geta legið við og fermt og affermt eftir þörfum. Öll þessi mannvirki hefir félagið látið gera í því trausti, að alþingi synji ekki löggildingarinnar, og það því fremur hefir það ástæðu til þess, sem alþingi að undanförnu hefir fylgt þeirri reglu, að synja ekki um löggilding verzlunarstaða, og það jafnvel þótt ástæðurnar hafi ekki alt af verið sem veigamestar. Um þessa höfn má með sanni segja, að hún er fyrirtaks höfn, og það er meira en sagt verður um marga staði, sem löggiltir hafa verið og löggiltir munu verða, væntanlega einnig á þessu þingi. Eg get reyndar búast við, að sumir finni máli þessu til foráttu, að það sé Reykjavíkurbæ til baga, en slíkt mun þó naumast vera rétt, ef vel er athugað, og ef þetta frumv. nær ekki samþykki þingsins, virðist félag það, sem komið hefir upp hafnarmannvirkjunum í Viðey, beitt misrétti, sem ekkert tillit til hafnarsjóðs Reykjavíkur getur réttlætt. Eg vonast því til, að hin háttv. deild sýni þá samkvæmni, að samþ. þetta frumvarp.

Magnús Blöndahl Eg verð að viðurkenna að mér brá í brún, er eg sá frumv. þetta lagt fram hér í deildinni. Og það því fremur, sem þessi deild hefir áður felt málið, og mundi með því að samþykkja það nú gera sig seka í ósamkvæmni.  (Nokkrir þingm.: Þingmenn eru ekki þeir sömu nú og á síðasta þingi)  . Margir þeir sömu. Þar við bætist, að eg sé ekki, að neinar nýjar ástæður hafi komið fram í málinu, nema að síður sé. Að félagið hefir ráðist í að byggja hús og bryggju á staðnum eru léttvægar ástæður, og sízt til þess fallnar, að þingið geti tekið hið minsta tillit til þeirra, fremur en bygginga annara prívatmanna eða félaga. Löggilding þessi getur heldur ekki komið landsmönnum til neinna nota, því ekki þarf að gera ráð fyrir, að Mosfellingar, eða þær sveitir, sem næst liggja, muni fremur sækja verzlun sína til Viðeyjar, þótt löggildingin komist á heldur en án hennar. Það mun einnig álit flestra mætra manna, að þingið eigi að hafa heill lands og þjóðar fyrir augum í þessu máli sem öðrum, en ekki fara eftir því, sem einstakir menn eða félög álíta sér bezt gagna. Það er og heldur eigi nein ósamkvæmni af þinginu að neita þessari löggildingu, borið saman við fyrri löggildingar, því að hér stendur svo sérlega á, að staður þessi (Viðey), liggur undir handarjaðri höfuðstaðar Íslands, og alt önnur skilyrði fyrir hendi en vant er. Löggildingin mundi skaða bæinn mjög svo tilfinnanlega, með því að Reykjavík þá mundi meðal annars missa mikið af þeim hafnartollum, sem nú borgast til bæjarins. Hins vegar kemur það engan veginn tilfinnanlega niður á félaginu, þótt það fái ekki staðinn löggiltan; félagið getur alveg eftir sem áður haldið áfram að reka þar verzlun, og menn utan að munu engu síður sækja til verzlunar í Viðey, ef þeim þætti viðskifti þar eftirsóknarverð. Eg sé því enga ástæðu til að veita löggilding þessa á kostnað bæjarins, en hálfútlendu félagi að eins í hag. Enn fremur skal eg geta þess, að höfnin er hreint ekki svo góð, sem ráðherrann (H. H.) lét í veðri vaka. Þegar austanstormur er á, er t. d. mjög ilt að liggja þar; en annars skal eg ekki fara fleiri orðum um þetta frumv. að sinni. Eg vona, að það verði felt.

Jón Þorkelsson Eg vil taka það fast fram, að engar nýjar upplýsingar liggja fyrir, er komið hafa fram síðan á síðasta þingi, - þá var mál þetta felt hér á þingi, - sem mæli með því að fara nú að löggilda þennan stað. Eg veit það líka og vona, að þingið sem á að hafa meir alment en einstaklingsgagn fyrir augum, muni eigi fara að »hlaupa erindi« einstaks hálfútlends gróðafélags, sem setst hefir hér að um sinn, en enginn fær vitað, hve lengi stendur. Ef löggilding þessi fengist, yrði Reykjavík fyrir hinum mesta órétti, sem verður því tilfinnanlegri, sem bærinn í svo mörgum öðrum atriðum er hafður út undan í samanburði við önnur kjördæmi landsins. Reykjavík hefir nú t. d. nær 1800 kjósendur til alþingis, en að eins 2 þm. Hins vegar hefir Seyðisfjörður með eitthvað 150 kjósendur 1 þm. Það getur að mínu áliti ekki komið til nokkurra mála, að farið sé að löggilda þennan stað, nema með því móti, að hann þá væri lagður um leið undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Landsmönnum er ekkert gagn í löggildingunni, en Reykjavík er hún til skaða. Og hverjum er svo verið að vinna gagn?

Jón Ólafsson Eg vil leyfa mér að benda á, að löggildingin getur orðið öðrum til hagnaðar en félaginu. Reykjavík á engin hafnartæki, Uppskipun kola, salts og önnur afferming er miklu dýrari hér en í Viðey og legst sá kostnaður á kaupendurna. Fiskiskipin gætu t. d. fengið kol, salt og aðrar þungavörur ódýrari, og kæmi það þá miklu fleirum í hag. Reyndar myndi Reykjavík missa dálítið af hafnartollum, en þó ekki svo mjög, sem þm. Rvk. gera orð á. En hafnartollar Reykjavíkur eru goldnir fyrir ekki neitt.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Síðasti ræðum. benti með réttu á, að fleiri en félagið hefðu hagnað af löggildingunni, en hins vegar er það hreint ekki svo víst, að hafnarsjóður Reykjavíkur muni hafa skaða af því, þótt frumv. nái fram að ganga, því að skip þau, er ætla til Viðeyjar, geta komist hjá að greiða hafnargjöld í Reykjavík, með því að fara inn á aðrar hafnir til afgreiðslu, t. d. Keflavík, Hafnarfjörð eða Akranes, og afleiðingin yrði þá engin önnur en sú, ef frumv. yrði felt, að það væri aukakostnaður og fyrirhöfn fyrir hlutaðeigendur, en hafnarsjóður Reykjavíkur yrði hvorki ríkari né fátækari eftir. Mér er þetta ekki kappsmál; en það er þó finst mér óviðkunnanlegt, að fella þessa löggilding, þegar þess er gætt, að hingað til hefir það verið reglan, að samþ. allar löggildingar orðalaust.

Jón Þorkelsson Löggilding verzlunarstaða að undanförnu hefir ávalt verið veitt með því markmiði fyrir augum, að gera alþýðu manna léttara fyrir að ná til kaupstaðar. Þegar kaupstaðirnir voru fáir, en fjarlægðin mikil á milli þeirra, veitti bændum og öðrum, er áttu langt að, mjög erfitt að koma á markað vörum sínum, og jafnframt ná til sín nauðsynjavörum frá kaupmönnum. Þar sem svo stendur á eru löggildingar nauðsynlegar. En hér er ekki því að heilsa; hér er engin almenningsþörf á bak við. Það mælir heldur ekki með þessari löggildingu, að bryggja sú, sem bygð hefir verið í Viðey, er sögð hrófatildur og varla hafskipum við hana leggjandi. Frumvarp þetta á að fella nú þegar.

Magnús Blöndahl Eg hefi eigi sannfærst af ræðum seinni meðmælenda með þessu frumv. Þeir hafa ekki lagt áherzlu á það, sem að mínu áliti er eitt af aðalatriðunum, og sem eg þegar áður hefi tekið fram, nefnilega það, að hér stendur svo sérstakt einkennilega á, að sá staður, sem löggilda á, er alveg við höfuðstað landsins; að hafnartæki hér séu slæm, skal eg engan veginn mótmæla, en eg vil þá leyfa mér að spyrja, hve mörg skip hafa notað þessa góðu Viðeyjarbryggju? Eg held, að þau séu fá íslenzk fiski- og verzlunarskip, sem tekið hafa kol og salt í Viðey. Annars hafa meðmælendur ekki fært neinar sannanir fyrir því, að aðrir en félagið hafi hag af þessu. Ef þingið færi að löggilda fyrir einstaka menn, væri það ný og hættuleg braut, sem þingið legði inn á. Hið eina rétta finst mér því að fella frumv. þegar við 1. umræðu.

Björn Sigfússon Að sönnu verð eg að játa, að málið liggur mér í léttu rúmi, en eg fæ eigi séð, að þingið sýni nokkra ósamkvæmni með að fella þetta mál. Augnamiðið með löggildingar áður hefir ávalt - eða oftast - verið, að stytta vegalengdir fyrir menn, er langt áttu að sækja í kaupstað, en hér er ekki um slíkt að ræða. Þetta mál var felt í neðri deild á síðasta þingi, og því ósamkvæmni, ef deildin vildi nú samþykkja það.  (Jón Jónsson 1. þm. S.-Múl.: Í deildinni sitja ekki sömu menn)  . Sumir þm. eru hinir sömu, en hjá nýjum þm. er hér ekki um ósamræmi að ræða. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði, að útvegsbændur mundu hljóta skaða af að frumv. væri hafnað, þá yrðu - eins og nú - skip þau, sem flytja salt og kol til Viðeyjar að koma hingað til Reykjavíkur og greiða hér hafnargjöld; það gerði þær vörur dýrari. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hrakti þetta, með því að benda á, að hjá því má sneiða með því að slík skip komi fyrst til Keflavíkur eða Hafnarfjarðar. Þar þurfa þau ekki að greiða hafnargjöld. Þar er þó ósamræmi milli þeirra samþingismannanna, og vafalaust hefir fyrri þm. réttara fyrir sér. Fyrir þessa sök er ekki heldur þörf á löggildingunni. Eg mun því greiða atkv. móti frumv.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Magnússon) Eins og þinginu er kunnugt, eru það tvö atriði í kæru sr. Björns Þorlákssonar út af kosningunni á Seyðisfirði, sem komið hafa til úrskurðar þingsins. Fyrst það, hvort kosning dr. Valtýs Guðmundssonar skyldi gerð ógild, og í öðru lagi það, hvort kærandinn, sr. Björn Þorláksson, skyldi verða samþyktur sem þingmaður Seyðfirðinga. Fyrra atriðið, um ógildingu kosningar dr. Valtýs, er nú þegar útkljáð mál og þarf því ekki að ræða um það hér, heldur einungis um hitt, hvort keppinautur hans skuli hljóta þingsetu. Úrslit þessa atriðis í kærunni virðast vera komin undir því fyrst og fremst hvern skilning ber að leggja í 29. gr. stjórnarskrárinnar: »Alþingi sker sjálft úr, hvort þingmenn þess eru löglega kosnir«. Í fyrstu grein þingskapanna segir, að þingmenn skuli koma saman til þess að dæma um kosningu hver annars, og sem sönnun þess að þeir séu þingmenn, eiga þeir að hafa skírteini frá yfirkjörstjórn, - kjörbréf. Ef nú þinginu virðist eitthvað sérlega athugavert við kjörbréf einhvers þingmanns, þá getur þingið dæmt kosningu hans ógilda. Lögin gera ráð fyrir því, að einungis þeir, er kjörbréf hafi eða yfirlýsing kjörstjórnar um að þeir séu þingmenn, geti verið þingmenn. Það er enginn efi á því, að þeir menn, er koma á þing með kjörbréf frá yfirkjörstjórn, eru þingmenn, en alþingi getur gert kosninguna ógilda, svo að þeir hætti að vera þingmenn. Álit háttv. minni hl. getur á engan hátt samrýmzt við ákvæði hinna fyrstu greina í þingsköpunum né við ýmis ákvæði kosningarlaganna, t. a. m. 52. gr., 48. gr. o. fl. Væri álit minni hl. rétt, þá ætti yfirkjörstjórnin eigi að vera til annars en telja saman atkvæðin. Annars sýnist mér lögin vera svo ljós í þessu efni, að það ætti að vera hreinn óþarfi að vera að orðlengja um þetta, því þau gera ótvírætt ráð fyrir því, að enginn annar geti verið þingmaður en sá, sem hefir úrskurð yfirkjörstjórnar fyrir því, að hann sé þingmaður. Með öðrum orðum, að þeir hafi kjörbréf. Það er enginn vafi á því, að lögin ætlast einungis til þess, að alþingi sé að eins ógildingardómstóll í svona löguðum málum, og verður það að álítast hagkvæmlegt. Háttv. minni hl. talar um þá hættu, sem af því geti stafað fyrir kjördæmið, ef kosning kæranda verður eigi tekin gild. Eg get nú ekki séð, að hættan sé fjarska mikil, því ekki þarf lengi að standa á því, sérstaklega ekki eins og hér er ástatt, að kjördæmið kjósi sér aftur þingmann. Aftur á móti get eg vel skilið það, að háttv. minni hl. vilji fá kosningu sr. Björns Þorlákssonar viðurkenda af þinginu. En eins og eg hefi áður bent á, er það algerlega á móti lögunum. Til þess að þingið fari að kjósa þingmann eða lýsa þingmann kosinn, þarf að breyta lögunum í þessu efni, en það vona eg nú reyndar að aldrei verði. Eftir núgildandi lögum liggur ekkert annað fyrir í þessu máli, en að nýjar kosningar fari fram í kjördæminu. Annars hefði aldrei átt til þess að koma að þetta atriði kæmi einu sinni til umræðu hér, því eins og eg hefi þegar bent á, finst mér lögin algerlega ótvíræð í þessu efni.

Framsögumaður minni hlutans (Skúli Thoroddsen) Mig furðar mjög á því, að menn skuli þurfa að eyða orðum um þetta mál, jafn ljóst og greinilegt eins og það virðist vera. Spurningin er um það, hver sé réttkjörinn þingmaður Seyðf., og þá getur mér ekki blandazt hugur um það, að sá sem flest atkv. kjósenda fékk sé í raun og veru rétt kjörinn, og það er ómótmælanlegt, að Björn prestur Þorláksson hefir 10. sept. síðastl. fengið fleiri atkv. en dr. Valtýr. Það sem veldur því, að hann ekki fær kjörbréf, er athugaleysi yfirkjörstjórnarinnar, og er furða, að nokkur kjörstjórn skuli bafa tekið þá seðla gilda, er ágreiningurinn hefir risið út af. Eg fæ ekki betur séð, en að það sé bein afleiðing af ógildingu kosningar dr. Valtýs, að síra Björn sé viðurkendur löglega kjörinn þingmaður kjördæmisins, því að af 29. gr. stjórnarskrárinnar verður ekki séð, að það, að geta sýnt kjörbréf, sé óhjákvæmilegt skilyrði, heldur er sá rétt kjörinn, sem flest hefir atkv. fengið. Gæti þingið eigi réttar hins kjörna manns, Björns Þorlákssonar, eða kjósenda hans, en afsali sér valdi sínu í hendur kjörstjórna, þá skerðir það mjög þau réttindi, er það hefir; en það getur orðið stórháskalegt, því afleiðingin getur orðið sú, að ef einhver yfirkjörstjórn hefir eitthvað á móti þingmannsefni, þá þarf hún ekki annað en að gera fleiri eða færri af seðlum hans að vafaseðlum og verða þess þannig valdandi, að kjósa verði að nýju. En þingið er í þessu máli yfirréttur, og á að fella dóm í því, hver kjörinn sé, eins og glögt sést meðal annars af því, að lögin mæla svo fyrir, að ágreiningsseðlar skuli lokaðir innan í umslög og innsiglaðir, til þess að áreiðanlegt sé, að öll gögn komizt óbrjáluð í hendur þingsins. Og meiningin með því hlýtur að vera sú, að alþingi hafi vald til þess að úrskurða seðlana gilda eða ógilda og um leið að úrskurða þann rétt kjörinn, er hlotið hefir flest atkv. Hvernig hefði nú farið, hefði yfirkjörstjórnin gert rétt og dæmt seðla dr. Valtýs ógilda? Enginn vafi er á því, að þá hefði Björn Þorláksson auðvitað verið talinn rétt kjörinn þingmaður kjördæmisins. En nú hefir þingið úrskurðað vafaseðlana ógilda, og þá liggur í augum uppi, þar sem alþingi hefir æðsta úrskurðarvald í málinu, að þá hlýtur það að telja þann rétt kjörinn, er fleiri hefir atkv., og bæta þannig fyrir glappaskot yfirkjörstjórnarinnar. Hvernig getur alþingi látið það um sig spyrjast, að það láti kjósa upp aftur af þeirri einu ástæðu, að yfirkjörstjórnin hefir talið seðlana vitlaust? Eg vona því, að þingið hugsi sig vel um, áður en það greiðir atkv. um þetta mál. Frá sjónarmiði minni hl. er málið svo ljóst, að hann er í engum vafa um það, að þingið gerir rangt, ef það ógildir kosningu síra Björns Þorlákssonar og opnar þannig yfirkjörstjórnunum veg til þess, að hafa þau áhrif á gildi kosninga, sem þeim er eigi ætlað að hafa að lögum.

Kristján Jónsson Eg vildi leyfa mér að bæta nokkru við það, sem háttv. framsögum. meiri hlutans tók fram, sjálfs mín vegna. Það mun vera meiri hluta þingsins kunnugt, að sá maður, sem hér á hlut að máli, er mér náskyldur, og eg skal ennfremur lýsa því yfir, að hann hefir frá því í bernsku verið einn bezti vinur minn. Mér mun því tæplega verða borið á brýn, að eg sé hlutdrægur í hans garð í þessu máli. Hér er ekki um flokksmál heldur um dómsmál að ræða. Það er ekki flokksmál þess flokks, sem eg er í; það er ekki um annað að tala en það, hvað eru lög í þessu máli. Þingið á að dæma lög í málinu. Vér verðum að athuga hvar vér eigum að standa, að vér eigum að standa á grundvelli laganna. Eg vil leyfa mér að minna á lagafyrirmæli þau, er hér að lúta. Það hefir verið minst á 29. gr. stjórnarskrárinnar. Hún hljóðar svo: »Alþingi sker sjálft úr, hvort þingmenn þess séu löglega kosnir«. Það liggur í þessum orðum, að sá maður, hvers kosning kemur undir úrskurð þingsins, verður áður að vera lýstur þingmaður, verður að koma fram sem »þingmaður«. Sama er að segja um 1. gr. þingskapalaganna. Þar er aftur talað um þingmannninn, og um úrskurð þingsins sem innsigli eða stimpil á það, að hann sé löglega kosinn á þing. Í 3. og 4. gr: þingskapalaganna er talað um verkefni þingsins í slíkum málum. Þar er að eins talað um úrskurðarvald þingsins um gildi kosningar þeirra þingmanna, sem kjörbréf hafa. Þetta er alt í samræmi við það, sem ákveðið er í stjórnarskránni. Í niðurlagi 2. málsl 48. gr. í kosningarlögunum til alþ. 3. okt. 1903 stendur, að yfirkjörstjórn »lýsi þann eða þá kosna, er hlotið hafa flest atkvæði, er hún tekur gild«. Og í 50. gr. er fyrirskipað, að yfirkjörstjórn gefi út kjörbréf fyrir þingmanninn, og tilkynni úrslit kosningarinnar. Hér sést ljóslega, hvað útheimtist til þess, að þingmaður geti mætt á þingi, sem kosinn fyrir þetta eða hitt kjördæmi. Yfirkjörstjórnin á að lýsa þingmanninn rétt kjörinn þingmann kjördæmisins, gefa honum kjörbréf og afgreiða svo kosningargjörðina, svo að hún geti komist til úrskurðar á alþingi. Það er gert að skilyrði fyrir lögmætri kosningu, að henni sé yfirlýst af kjörstjórninni og hún síðan afgreidd til alþingis. Eg hefi tilgreint hér þau lagaboð, sem lúta að þessu máli, og fleiri eru ekki til, er þýðingu hafa fyrir úrslit þess, eins og það horfir við. Þingið á að eins að úrskurða um kosningu þess manns, sem mættur er sem þingmaður og hefir kjörbréf eða yfirlýsingu yfirkjörstjórnar um að hann sé rétt kjörinn, en annara ekki. Þetta höfum vér nú þegar gjört, þingið hefir úrskurðað kosningu dr. Valtýs Guðmundssonar ógilda, og þar með er hlutverki þingsins í þessu máli lokið. Það getur eigi lögum samkvæmt úrskurðað annan mann rétt kjörinn þingmann kjördæmisins. Eg lagði það til þessa máls um daginn, að nefnd yrði skipuð til þess að rannsaka það frá rótum og ítarlega, og öll þau gögn, sem að því lytu, þar á meðal einkanlega kæru- og kröfubréf sr. Björns Þorlákssonar. Nú hefir það verið gjört, og eg hefi skýrt þinginu frá mínu áliti á málavöxtum og leyfi mér innvirðulega að minna þingið á, að halda nú lög. Sá háttv. herra, sem hér á hlut að máli, á auðvitað sama rétt á að njóta laga, eins og aðrir borgarar landsins, og ef til vill hefir hann orðið fyrir skakkafalli í þessu máli. En borgarar í Seyðisfjarðarkaupstað eiga líka sinn rétt. Og samkvæmt þeim rétti er nú svo komið, að kosning verður að fara fram að nýju í kjördæminu. Kjósendur þar eiga heimtingu á því. Það má gera margt til þess, að kosning á Seyðisfirði geti farið sem fyrst fram á ný. Nú er ritsíminn til afnota. Landsstjórnin getur stytt alla fresti og með því móti ætti kosningin að nýju að geta verið um garð gengin á 3 vikna fresti. Annað þingmannsefnið er hér enn í bænum og getur beðið hér úrslita kosningarinnar, ef honum lýst svo. Það verður að mínu áliti að taka aðallega tillit til kjósenda kjördæmisins í þessu máli, því að ef þingið úrskurðar að síra Björn Þorláksson sé réttur þingmaður kjördæmisins, þá mundi það verða sagt af mönnum þar eystra, að þeir væru bornir lögum, væru ólögum beittir. Og eftir því sem eg hefi sagt nú á undan, væri það rétt mælt. Þetta væri mér mjög á móti skapi, einkum af því að eg telst til meirihlutaflokksins hér á þingi. Meirihlutaflokkur verður um fram alt að varast að beita valdi sínu móti lögunum. Svo eg minnist enn á kjörseðlana, sem kært var yfir, þá var það álitamál, hvað gallarnir væru stórir á þeim. Það má vel vera að þeir hafi verið nægir til þess að ónýta kosninguna, eins og gert var. En úr því að talað hefir verið um hér í deildinni að menn hafi gengið í hópum að kjörborðinu svo á sig komnir, að þeir hafi ekki vitað fótum sínum forráð við kosningarnar, þá er það vel skiljanlegt, að seðlarnir urðu gallaðir, og þá sé eg ekki betur en að réttmæt afleiðing þessa sé, að gengið verði til kosninga á ný í þessu kjördæmi. Það hefir hér verið talað all mikið um, að kjörstjórnirnar fengju eftir þessum úrslitum of mikið vald samkv. kosningarlögunum, en það verður að muna eftir því að önnur lög eru til, er ætla má að haldi kjörstjórnunum á réttri braut. Það má búast við því, að í kjörstjórnum eigi ekki aðrir sæti en góðir og heiðarlegir menn; eg ætlast til að þessir menn óttist hegningarlögin, bæði hegningarákvæði kosningarlaganna og hin almennu hegningarlög. Og eg treysti því að vér eigum svo góða menn í kjörstjórnunum að vér þurfum ekki að óttast að þeir geri nokkuð það, sem væri ósamboðið heiðarlegum sæmdarmönnum. En vér verðum að gæta sóma alþingis til hins ítrasta. Þingmenn verða ekki flengdir eða sektaðir, þótt þingið brjóti lög með úrskurði sínum. Því að enginn dómari er skipaður yfir þingið til þess. Þingmenn verða að fara varlega og gætilega í þessu máli. Eg óttaðist lagabrot og vildi ekki byrja þetta þing með lagabroti. Þess vegna var eg með kosningu dr. Valtýs Guðmundssonar, er mér þótti eigi svo gölluð, að nægileg ástæða væri til að ónýta hana. En nú vil eg enn síður setja annan mann inn á þingið með meirihluta atkvæðamagni þvert ofan í lög.

Ari Jónsson Mig langar til að taka fram ástæðurnar fyrir atkvæðisgreiðslu minni í þessu máli, og tek því til máls, þó að málið hafi nú þegar verið allítarlega rætt hér. Eg lít svo á, að þingið hafi í þessu máli lagaheimild að eins til þess að úrskurða um gildi kosningar; hvort sá sé löglega kosinn eða eigi, er yfirkjörstjórn hefir úrskurðað kosinn þingmann. Annað mál er það að þingið getur farið út fyrir lagaheimild þá, er það hefir og tekið sér vald til þess að úrskurða frekar í málinu. Heimild sú, sem þingið hefir hér samkv. lögunum, er nákvæmlega ákveðin í 29. gr. stjórnskipulaga Ísl. og ýmsum ákvæðum í kosningalögunum. Samkv. því skal alþingi skera úr hvort þm. þess séu löglega kosnir. En lengra nær lagaheimildin ekki. Orðið »þingmenn« verður að skiljast svo að hér sé átt við þá, er úrskurðaðir hafa verið þingmenn af yfirkjörstjórn. Annars er úrskurður yfirkjörstjórnar um það, hver sé rétt kosinn þingmaður, tilgangslítill. Dómur eða úrskurður yfirkjörstjórnar verður að gilda, þar til þingið hefir ónýtt hann. En þegar þingið er búið að ógilda dóm yfirkjörstjórnar um það hver sé löglega kosinn, þá eru um leið ónýttir úrskurðir yfirkjörstjórnar við kosninguna, þar á meðal þeir úrskurðir yfirkjörstjórnar, hverjir atkvæðaseðlar séu gildir og hverjir ógildir. Til þess að þingið geti dæmt frekar í málinu eftir fullu sannsýni og réttlæti þyrftu eigi að eins allir ágreiningsseðlar, heldur allir kjörseðlar, að liggja fyrir þinginu, en samkv kosnl. koma eigi nema ágreiningsseðlarnir fyrir þingið. Það gæti því verið full ástæða til þess, að þingið færi eigi lengra í dómum sinum, en það hefir fulla lagaheimild. Hverjar yrðu nú afleiðingarnar af því, ef þingið færi hér eigi lengra í dómum sínum, en lagaheimild er til, eða ef það færi út fyrir lagaheimildarsviðið og myndaði »Praxis« eða »Præcedens«, þar sem lagaákvæði vantaði um dómsvald þess í þessu máli. Haldi þingið sér fast við lagaheimildina um dómsvald sitt og taki eigi til greina óskir síra Björns Þorlákssonar, eða úrskurði eigi neitt um kröfur hans, þá verður afleiðingin sú, að ný kosning fer fram í kjördæminu. Málinu er vísað til kjósenda aftur, svo að þeir fái að njóta réttar síns, þegar dómur yfirkjörstjórnar er ónýttur. Þetta virðist eigi mjög ranglátt. En spurningin verður þá, hvort réttar frambjóðandans, Björns prests Þorlákssonar, er fyllilega gætt. Það er að sjálfsögðu, að lögin hafa eigi gætt hans réttar fyllilega, og þarf þá breytingu með á þeim. En þá kemur að hinu atriðinu, hvort réttar frambjóðanda verði betur gætt með því að þingið taki sér vald í hendur og úrskurði frekar í málinu um hans kosningu. Ef þingið tekur sér vald - og það getur þingið - til að mynda »præcedens«, þar sem lagaheimild vantar, og úrskurðar eigi að eins samkv. lögunum, hvort þingmenn séu löglega eða ólöglega kosnir, heldur dæmir líka um, hver af öðrum frambjóðendum kjördæmisins hafi réttmætasta heimtingu á að vera kjörinn þingmaður, þá er dómsvaldsvið þingsins orðið ærið umfangsmikið, takmörk valdsins óákveðin, svo að slíkt getur orðið varhugavert. Erlendis er á einum eða jafnvel tveim stöðum, sem eg veit til, gerður greinarmunur á ógildingarvaldi löggjafarþinga um kosningarúrslit, eins og lagaheimild alþingis veitir hér, og hins vegar úrskurðarvaldi um aðra frambjóðendur og atvik við kosninguna, sem á þessum stöðum eru í höndum sérstaks dómstóls. Þar hafa menn haft augun opin fyrir því, að óhyggilegt væri að láta löggjafarþingið hafa ótakmarkað dómsvald um kosningarúrslit. Ef þingið byrjaði þessa braut, þá yrði það að halda þeim »praxis« áfram, ef það vildi gæta sóma síns og samræmis í gjörðum sínum. En eg efast um það, að réttar frambjóðenda yrði betur gætt, ef þingið hefir úrskurðarvald ótakmarkað um kosningarúrslit, heldur en ef kjósendur fá að nota rétt sinn aftur, þegar ógiltur er dómur yfirkjörstjórnar um atkvæðaseðlana. Rangsleitni er hugsanlegt að gæti komið fram hjá þinginu, ekki sízt þar sem flest mál á þingi hafa oftast verið gerð að flokksmálum. Ef eg kæmi til þings eftir nokkur ár með óviss kosningarúrslit og væri í minnihluta flokk, mundi eg miklu síður vilja eiga von á æðsta dómi úrslitanna hjá þinginu, heldur en hjá kjósendum mínum. Flokksfylgið gæti haft þau áhrif, að réttar míns væri betur gætt með því að skjóta málinu til kjósendanna, heldur en að hafa ótakmarkað dómsvald þingsins yfir höfði mér. Eg álít því af þessum ástæðum, sem eg hefi til fært, að þinginu beri eigi að fara lengra, en það hefir lagaheimild til, og eigi því ekki að dæma frekar um þessi kosningarúrslit á Seyðisfirði, en það er þegar búið að gera. Annað er það, að breyting á dómsvaldi um kosningarúrslit er nauðsynleg og mér lízt svo að hér sé þörf á nýjum lögum.

Bjarni Jónsson Eg skal að eins gera örfáar athugasemdir um sumt, sem sagt hefir verið. Eg er samþykkur virðulegum þingm. Vestm. um ályktarorðin, eins og þm.N.-Ísf. Aðalatriði málsins er það, hver sé þingmaður og hvenær hann verður það. Það er jafnljóslega eftir anda laganna, að sá er rétt kjörinn þingmaður, sem hefir löglegan meiri hluti atkv., sem hitt, að kjörbréf kjörstjórnar er að eins vottorð um talningu, en er enginn úrslitagerningur, er megi eigi leiðrétta, ef skakt reynist talið. Nú hefir alþingi úrskurðað, að síra Björn Þorláksson hafi hlotið fleiri lögleg atkvæði en hitt þingmannsefnið, og er þá sú afleiðing þess úrskurðar, að hann einn er réttur þingmaður. Úrskurður kjörstjórnar, sem þm. Borgf. gerði mikið úr, verður ómerkur, þegar æðsta úrskurðarvald slíkra mála, alþingi, hefir felt hann. Úrskurður alþingis á dögunum þýðir það beint, að síra Björn hefir alla tíð frá kosningu í haust verið rétt kjörinn þingmaður. Það má undarlegt heita, að þeir menn skuli á dögunum hafa vísað kosningu síra Björns til nefndarinnar, sem nú þykir engin ástæða til að taka kosninguna gilda. Þetta er öndvert við heilbrigða skynsemi og sett lög. Ef þessi stimpill, kjörbréfið, er rangur, verður ekkert á honum bygt. Það er og ekki rétt hjá virðul. þm. Borgf., að réttur kjósenda kaupstaðarins sé fyrir borð borinn, ef kosning síra Björns er ekki ógild gerð; því fer fjarri. Það er réttur kjósenda frá 10. sept. í haust, sem er fyrir borð borinn, ef maðurinn er ekki tekinn gildur, því að þeir kjósendur eiga heimtingu á að þeirra atkvæði sé tekið gilt, enda óþarft að fara öðru fram að nauðsynjalausu. Hér hafa margir vitrir og lærðir lögfræðingar talað um ógildingarvald alþingis. Eg get bent á marga lærða lögfræðinga, sem segja að alþingi hafi einnig úrskurðarvald í þessum málum, enda geta menn gengið úr skugga um það, að svo sé, með því að líta í kosningarlögin. Í 41. gr. þeirra segir svo: »... og sker alþingi úr því síðar, hver áhrif það skuli hafa á kosninguna.« Hér eru alþingi engin takmörk sett, enda mundi það hafa verið sett í lögin, ef eingöngu hefði átt verið við ógildingarréttinn Framsm. minnihlutans tók það réttilega fram, að síra Björn væri rétt kjörinn eftir 29. gr.stjskr., því að þar er um enga stimpla að ræða. Þegar því úrskurðað er, að Valtýr hafi færri atkvæði fengið og kosningin er að öðru leyti lögleg, þá er síra Björn kosinn samkvæmt lögum, en ekki andstætt þeim.

Jón Ólafsson Eg ætla mér ekki að tala um það, hvort lögmætt sé, að síra Björn Þorláksson sé tekinn gildur þingmaður kjörbréfslaus samkvæmt beiðni hans. Virðul. þm. Vestm. og Borgf. hafa gert ljósa grein fyrir því, og er eg þeim öldungis samdóma. Það eru 2 smáatriði, sem eg vil leyfa mér að minnast á og óviðkunnanlegt er, að séu látin óátalin. Annað atriðið er það, að í nefndarál. minna hlutans er talað um, hversu hættulegt það kunni að verða, að kjörstjórnir nái úrskurðarvaldi um kosningar. Það er alls eigi hættulegt, því að bæði varðar hlutdrægni kjörstjórna refsingu eftir hegningarlögum, og hegningarákvæðum kosningarlaganna, svo sem virðul. þingm. Borgf. tók fram. En svo er annað, sem til athugunar kemur, ef kosning síra Björns verður tekin gild. Það er það, að með því kæmist sú venja á, að þm. gætu skotið til þingsins kosningum, þegar er um vafaseðla að ræða, og gæti þá svo farið, að þingið færi að kjósa þingmenn takmarkalaust eða nálega það, og mundi afleiðingin verða sú, að hvert þing yrði einlitt. Ófyrirleitinn meiri hluti mundi ávalt skera úr eftir flokksfylgi, og þar sem vefengja má alla seðla, þá má leggja úrslit allra kosninga undir vald meiri hlutans á hverju þingi; hans liðsmenn, sem undir hefðu orðið, biðu við þingsalsdyrnar, unz meiri hlutinn hefði kosið þá. Það má vera, að gott sé að hafa einn flokk á þingi, að því er kemur til greiðra úrslita mála. En um það er eg sannfærður, að af þessari venju mundi standa margfalt meiri háski en af því, að kjörstjórnir hafi fyrsta úrskurðarvald á kosningum þingmanna. Hitt atriðið var það, að í nefndarál. minna hlutans er sagt, eins og virðul. þingm. Dalam. hélt einnig fram, að þingið hafi úrskurðað, að síra Björn hafi hlotið meira hluta atkv. við kosninguna. Sá úrskurður hefir aldrei verið hér upp kveðinn. Þingið úrskurðaði að eins, að kosning dr. Valtýs væri ógild. En það hefir aldrei komið fram, af hverjum ástæðum kosning hans hafi ógild verið. Til þess geta verið þrjár ástæður, eða öllu heldur einhver ein af þrem ástæðum; t. d., að 1 atkv. dr. Valtýs væri ógilt; þá hefðu báðir haft jöfn atkv. Í öðru lagi gat það stafað af því, að 2 seðlar dr. Valtýs væru ógildir, en 1 seðill síra Björns; þá hefðu þeir enn jöfn atkvæði. í þriðja lagi gat það verið af Því, að fleiri seðlar dr. Valtýs væru ógildir. Af öllum þessum ástæðum er hugsanlegt, að kosning dr. Valtýs hafi verið ógild gerð, og er það ekki annara en þeirra, sem rannsaka kunna hjörtu manna og nýru, að greina frá því, hver þessara ástæðna hafi vakað fyrir hverjum einstökum þingmanni, þeirra er ógilda dæmdu kosningu hans. Það er því gersamlega rangt að segja, að þingið hafi úrskurðað, að síra Björn hafi fengið meira hluta atkvæða, af þeim sökum, að engum er unt um það að segja. Virðul. þingm. Strandam. vildi koma praxis á um mál, er svo væri háttað sem nú er. En um praxis getur ekki verið að ræða, nema gloppa sé í lögin, en aldrei þvert ofan í lögin. Út af því, sem virðul. framsm. minni hlutans sagði, að kjörstjórnin hefði beitt síra Björn rangindum, vil eg minna hann á það, að í kjörstjórninni átti sæti, meðal annara, Kristján læknir Kristjánsson, ákafur fylgismaður síra Björns, en hann gerði engan ágreining um gildi seðlanna og mundi hann ekki hafa samþykt kjörbréfið, nema það væri rétt. Það geta verið skiftar skoðanir um gildi vafaseðla dr. Valtýs. Þó var eg mótfallinn því, að ógild væri gerð kosning hans, og hefi eg þó enga ástæðu til þess að hlífa honum, enda má ekki þess konar ráða um slík mál.

Jón Magnússon Eg hefi eiginlega ekkert sérlegt að athuga við það sem fram hefir komið af hálfu minni hlutans. Þar hefir ekkert það verið sagt, er eigi mótmæli sér sjálft, og þarf því ekki frekari mótmæla. Minni hluti nefndarinnar hefir tilfært 41. gr. kosningarlaganna og vill með henni sanna að þingið hljóti að geta tekið kosningu síra B. Þ. gilda, því að annars séu þýðingarlaus ákvæði hennar um að öll kosningagögn skuli send til þingsins. En eg fæ eigi séð, hvernig nefnd grein verður skilin á þann veg. Það er enginn vafi á því, að gögn þau, er send hafa verið þinginu í þessu máli, hafa haft hina mestu þýðingu fyrir kosninguna í Seyðisfirði 10. sept., því að vegna þeirra var kosning dr. V. G. gerð ógild. Af ónýtingu á kosningu dr. Valtýs leiðir það, að þingmannssæti Seyðisfjarðarkaupstaðar verður autt, og ganga verður til nýrra kosninga. Háttv. þm. Dal. tók það fram, að þetta mál hefði þá ekki átt að koma nú til umræðu, - og það álít eg hverju orði sannara  (Bjarni Jónsson: Eg hefi ekki sagt það, sem háttv.þm. Vestm. hefir eftir mér.)  Málið var í rauninni afgreitt af þingsins hálfu og því ekki rétt að vísa því til nefndar að nýju. Verður að skoða það sem ástæðulaust meinleysi eða tillátssemi við síra B. Þ., að þetta var gert. Eg las ekki upp allar hinar tilvitnuðu lagagreinar, því að eg þykist vita, að allir þingmennirnir kunni þær upp á sína 10 fingur. Það er að eins skilningurinn, sem á veltur. Og virðast þær þó ekki verða skildar nema á einn veg. Minni hlutanum hefir ekki tekist að styðja mál sitt og hefði því ekki átt að hreyfa þessu frekar en komið var. Það er ekki rétt, að úrskurður alþ. um ógildingkosningar dr. V. G. sanni það, að síra B. Þ. hafi þá fengið í raun og veru fleiri gild atkvæði við kosninguna en annars kemur það ekki málinu við. Og hefi eg þá ekki fleiru við að bæta.

Kristján Jónsson Eg vil að eins gera örstutta athugasemd út af þeim orðum, sem háttv.þm. Vestm. sagði í þá átt, að mál þetta væri komið á ranga leið. Eg lagði það um daginn til að málinu yrði vísað til nefndar einmitt af því, að þá þótti mér sanni næst, að báðar hliðar þess yrðu viðunanlega ræddar og að menn þá íhuguðu það með gætni og hlutdrægnislaust. Nefndarálitið skýrir málið fyrir hv. þingmönnum og gerir það alt ljósara, og er þá mikið unnið. Eigi vantaði kæru í þessu máli frá B. Þ., sem nauðsynlegan grundvöll þess, því að hann hafði einmitt sent þinginu rækilega kæru og kröfu um viðurkenningu til þingsetu, og þessa kæru hafði nefndin til meðferðar. Nefndin ætti miklu fremur þakkir skilið fyrir starfa sinn en ákúrur.

Forseti (B. J.) Eg vil leita álits hins háttv. þings um það, hvort beri að ræða þetta mál. Eg vil því bera það undir atkvæði hins háttv. þings, hvort það vill leyfa að málið sé tekið á dagakrá.

Kristján Jónsson Eg skal láta þess getið að það var fyrir mína tilstuðlan, að mál þetta var tekið á dagskrá. Þegar reikningurinn var sýndur mér sem forseta til ávísunar, lagði eg það til að hann yrði lagður fyrir sameinað þing til álita. Eg lít svo á, að málinu þurfi að flýta svo mikið, að eigi geti komið til mála að láta reikninginn bíða þangað til að búið er að kjósa venjulega ferðakostnaðarreikninganefnd, sem allajafna er eigi kosin fyr en undir þinglok. Hinsvegar mætti kjósa sérstaka nefnd til þess að athuga reikninginn eða þá að vísa málinu til forsetanna til úrlausnar. Að því er málið sjálft snertir, getur mér alls ekki blandast hugur um það, að taka beri kröfur Dr. Valtýs um ferðakostnað og fæðispeninga til greina, fyrir tímann frá því að hann lagði á stað frá Kaupmannahöfn og þangað til að kosning hans var gerð ógild, en reikning hans verður að úrskurða annaðhvort af nefnd eða þinginu í heild sinni, eða þá fela forsetum um að gjöra það.

Lárus H. Bjarnason Eins og háttv. forseti benti á, þarf leyfi hæstv. ráðherra til þeirra afbrigða frá þingsköpunum, sem útheimtist til þess að þetta atriði sé tekið fyrir. Slíkt samþykki hefir ekki verið beðið um, og því er ólöglegt að taka nokkra ályktun. Annars er þetta atriði tæplega nefndarmál. Forsetarnir eiga að útkljá það. Og það er enginn minsti vafi á því, að dr. Valtýr á löglega kröfu á því, að fá för sína til þings og frá þingi borgaða. Hann er kvaddur til þings af konungi sem löglega kjörinn, og gæti því, þó að þingið neitaði að greiða féð, vafalaust náð rétti sínum með hjálp dómstólanna. Tillaga mín er því sú, að forsetar þingsins taki málið til úrskurðar án nokkurrar ályktunar þingsins.

Magnús Blöndahl Eg hefi heyrt það sagt, að reikningur sá frá dr. Valtý, sem hér er um að ræða, sé nokkuð hár, eitthvað á sjötta hundrað krónur. Eg fæ ekki séð, að sú upphæð nái nokkurri átt; jafnvel þó að hann reikni sér dagpeninga frá því að hann sté á skip í Kaupm.höfn og þar til er hann kemst þangað aftur nú með »Ceres« eða »Sterling«, ferðist á fyrsta farrými og haldi sig sæmilega ríkmannlega, þá nær þessi upphæð samt sem áður eigi nokkurri átt. Mín tillaga er því sú, að hinir háttv. forsetar færi reikninginn niður að miklum mun.

Hannes Þorsteinsson Eg vil þegar geta þess, að það er mér að kenna, að mál þetta var tekið á dagskrá hér í sameinuðu þingi. Reikningurinn var stílaður til mín, en eg sá mér ekki fært að ávísa reikningnum til útborgunar, án þess að hafa heimild til þess frá þinginu. Eg verð að líta svo á, að til þess að forseti geti ávísað ferðakostnaðarreikningum þingmanna, þurfi nefnd sú, er kosin er jafnan á þingi til að úrskurða slíka reikninga, að hafa fjallað um það mál. Réttasta leiðin virðist mér því vera sú, að kjósa nú þegar þessa reikninganefnd, eða láta málið bíða, þangað til sú nefnd er skipuð, vísa málinu til nefndarinnar, og þegar hún hefir látið uppi álit sitt um það, hvort reikningurinn sé sanngjarn, þá og fyr ekki getur forseti ávísað reikningnum. Eg fæ sem sé ekki séð, að reikningur dr. Valtýs sé sanngjarn. Hvers vegna kom hann t. d. ekki beina leið með »Sterling«; það hefði þá tekið styttri tíma. En þótt dr. Valtýr þyrfti að bregða sér til Seyðisfjarðar, til þess að tala við kjósendur sína, eða honum hafi fundist þörf á því, að verða þingmönnum samferða kring um land, þá verður að líta svo á, að það hafi verið í hans eigin hag, og að honum þess vegna beri sjálfum að borga það ferðalag, en ekki landsjóði. Ef þingmenn gerðu kröfu til að fá borgaðar af landsjóði ferðir þær, er þeir fara um kjördæmi sitt til að halda þar þingmálafundi, þá mundi það þykja harla kynlegt. Reikningur dr. Valtýs er mjög hár, á 6. hundrað króna. Og til þess að fá hann greiddan, verður hann að minsta kosti að sanna, að hann hafi alls ekki getað farið með »Sterling«, en orðið að fara með »Ceres« kring um land. Eg lýsi því hér með yfir, að eg álít að eg hafi enga heimild til þess að úrskurða reikninginn réttan og ávísa honum, fyr en nefnd sú, er eg álít að eigi að skipa í málið, hefir látið uppi álit sitt um það, hvort dr. Valtý beri sá ferðakostnaður, er hann reiknar. Annars álít eg, að óþarfi sé fyrir okkur að vera að sækja þingmenn til annara landa  (Jón Þorkelsson: annara ríkja)  , já, til annara ríkja, enda verð eg að álíta, að þessi maður hafi verið fullu verði keyptur, og að aldrei hafi þurft að sækja hann þangað; væri enda tilvinnandi að borga honum eitthvað nú, ef vissa væri fyrir, að það væri I í síðasta sinni, sem landsjóður greiddi honum þingfararkaup.

Jón Magnússon Eg vil leyfa mér að mótmæla því, að háttv. þingm. Árnesinga hafi rétt til að ámæla kjósendum fyrir það, að þeir kusu þennan þm. Þetta ámæli er mjög óviðeigandi; úr því dr. V. G. hafði kjörgengi, höfðu kjósendur fullan rétt til að kjósa hann. Vér þingmenn höfum engan rétt til að setja kjósendum þessa lands stólinn fyrir dyrnar að þessu leyti. Auk þess er að minsta kosti óþarft að vera að færa að dr. V. G. fjarverandi.

Lárus H. Bjarnason Eg get ekki séð að nein hætta geti verið að fela háttv. forsetum að annast um þetta mál, og sízt nú, jafn »forsetalega« og háttv. 1. þm. Árn. mælti. Hann sýndi það ljóslega, að honum er trúandi til að gæta hagsmuna landsjóðs gagnvart dr. V. G.

Kristján Jónsson Mér finst, eins og eg hefi áður tekið fram, að réttasti vegurinn í þessu máli sé að vísa því til forsetanna eða nefndar, en álít engan vafa á því, að dr. Valtýr Guðmundsson eigi að fá sinn kostnað endurgoldinn, og það án þess hann sé dreginn á því langan tíma.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Eg álít, að háttv.þm. Árn. hefði verið sæmra að láta þau orð ótöluð, er hann lét sér um munn fara í garð dr. Valtýs, því það gæti gefið mönnum ýmsar hugmyndir um af hverjum ástæðum háttv.þm. hefir greitt atkv. með því að ónýta kosninguna. Hinn háttv.þm. talaði hér auðsjáanlega sem Hannes Þorsteinsson, en ekki sem forseti neðri deildar, ekki sem þeim manni sæmir, er skipar hið virðulegasta sæti þingsins. Viðvíkjandi því, að ferðakostnaðarreikningur dr. Valtýs sé of hár, skal eg benda á það, að það hefir ekki verið venja þingsins að skifta sér af því, hvernig þingmenn ferðuðust, hvort þeir færu landveg eða sjóveg eða með hvaða skipi. Eg get ekki álitið, að það geti réttlætt hin mjög óviðurkvæmilegu ummæli háttv.þm. Árn., að dr. Valtýr hefði kannske verið 3-4 dögum fljótari, hefði hann farið með »Sterling«, í stað þess að fara með »Ceres«. Hefði »Ceres« haldið áætlun, hefði hann komið á nálega sama tíma og með hinu skipinu, en að »Ceres« mundi seinka, gat dr. Valtýr ekki vitað, þegar hann fór frá Kaupmannahöfn. Mér finnast ummæli háttv. 1. þm. Ám. mjög illa viðeigandi, ekki sízt fyrir þá sök, að maður sá, sem um er að ræða, er hér ekki staddur og getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Það virðist svo, sem mönnum hefði átt að nægja að gjöra hann þingrækan, þó menn ekki hefðu farið að bæta gráu ofan á svart, með því að svívirða hann hér í þingsalnum með lúalegum aðdróttunum og svigurmælum.

Hannes Þorsteinsson Mér dettur ekki í hug að fara að munnhöggvast við háttv. 6. kgk. þm. út af reikningi dr. Valtýs, og neita því algjörlega, að eg hafi farið nokkrum vansæmandi orðum um dr. Valtý persónulega, þótt eg gæfi í skyn, að landið hefði getað verið án hans í pólitíkinni. Það sem vakti fyrir mér var það, að eg vildi ekki taka upp á mig neina ábyrgð í þessu máli um ávísun reikningsins, nema því að eins, að málinu sé vísað til nefndar. Get heldur ekki skilið, að dr. Valtýr sé í þeirri fjárþröng, að honum bráðliggi svo á þessum peningum, að hann geti ómögulega beðið úrskurðar ferðakostnaðarnefndarinnar. En eg skal lýsa því yfir, að án þess ávísa eg reikningnum ekki. Annars ber reikningurinn það bezt með sér, hversu sanngjarn hann er.

Jón Ólafsson Það er sagt, að reikningur dr. Valtýs sé alt of hár. En eg vil að eins benda á það, að það munar að eins 8 dögum á því, hvort hann fór með Ceres eða Sterling, og þó miklu minna, ef Ceres hefði haldið áætlun. Þetta fanst mér alt of lítið til þess að gera veður út úr. En ef forsetarnir vilja ekki úrskurða um málið, finst mér réttast að vísa málinu til nefndar, og legg því til, að kosin sé 3 manna nefnd til þess að úrskurða málið.

Lárus H. Bjarnason Það eru komnar fram tvær tillögur: að vísa málinu til ferðakostnaðarnefndar, eða að kjósa 3 manna nefnd, en það er á móti þingsköpunum að taka nokkra ályktun, úr því að það gleymdist að fá samþykki hæstv. ráðherra til afbrigða frá þingsköpunum. Annaðhvort á háttv. forseti að taka málið út af dagskrá eða forsetar deildanna að taka málið til úrskurðar ályktunarlaust.

Björn Jónsson Eg vil leyfa mér að vekja máls á einu atriði utan dagskrár. Allmargir meðal þingmanna, einkum þeirra, er hér eiga heima í bænum, hafa óskað eftir, að þingfundir yrðu framvegis síðari hluta dags, með því að margir þeirra hafa ýmsum öðrum störfum að gegna fyrri hluta dagsins, svo sem kenslu o. fl. Utanbæjar þingmönnum mun liggja þetta mál í léttu rúmi, og er því vænst að þeir verði því ekki mótfallnir. Flestum kemur líka betur að hafa allan fyrri helming dagsins í sinni hendi, annað hvort til undirbúnings eða annars þvílíks. Eg ætlast ekki til, að þetta mál verði útkljáð nú þegar, heldur bíði næsta fundar. Í Danmörku er að vísu sá siður, að fundir séu fyrri hluta dags, en hitt viðgengst í öðrum löndum, t. d. Englandi, að þeir séu síðdegis - og höfum vér þar fyrir oss elzta og frægasta þing heimsins (Parlamentið).

Forseti (H. P.) Þingmenn verða að eiga sjálfir fund með sér og koma sér saman um þetta mál á einkafundi.

Jón Ólafsson Háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.) sagði, að hér stæði svo einkennilega öðruvísi á en með aðrar hafnlöggildingar, þar sem Viðey væri alveg undir handarjaðri Reykjavíkur. Þm. hefir ekki athugað þetta vel, lítum t. d. á Skildinganes, Svalbarðseyri, Hjalteyri eða Hnífsdal, sem er fáa faðma frá Ísafirði. Ekki er þar fjarlægðinni til að dreifa. Og Skildinganes löggilt fyrir 4 árum er nær Reykjavík en Víðey. Að skýra frá, hve mörg skip taki og hafi tekið kol og salt í Viðey, skal eg alveg leiða hjá mér, en það sannar ekkert um málið, því að enn liggur á sá hafnarkostnaður til Reykjavíkur, sem farið er fram á að losa Viðey við, og höfn getur þar verið alveg eins góð fyrir því. Það liggur í augum uppi, að skipum væri það ekki lítið hagræði að geta tekið af sér krók og stórkostnað til einskis. Hinn virðulegi 2. þm. Húnv. (B. S.) talaði um ósamræmi í orðum okkar þm. S.-Múl., en þetta getur naumast stafað af öðru en heyrnarbresti, því að meining okkar var algerlega hin sama; að eins sagði 1. þm. S.-Múl. (J. J.), að skip mættu fara á aðrar hafnir, en báðir lögðum við aðaláherzluna á það, að þau þyrftu ekki að koma hingað. Báðir gátum við þess, að skip til Viðeyjar gætu, að minsta kosti oftast, sýnt skipsskjöl á öðrum stað. Úr því að eg stóð upp, til að tala í þessu máli, verð eg að benda á ósamræmi í orðum 1. þm. Rvk. (J. Þ.). Hann sagði, að skipin, sem keyptu kol og salt í Viðey, gætu að vísu haft hag af því að koma á þessa höfn, en landsmönnum mundi það ekki til hagnaðar. Eg get nú ekki skilið, að skip geti haft hag af því eingöngu, en ekki eigendur þeirra, - og Íslendingar eiga þó ýms slík skip. Hann hefir því sjálfur játað það, sem hér er ágreiningsatriðið. Öll þilskip þurfa salt; öll ísl. gufuskip, t. d. botnvörpungar o. fl., þurfa kol. Menn hafa tilfært það sem aðalástæðu móti þessu frumv., að útlent félag stæði á bak við - ætti Viðey. En er nú nokkur sönnun fyrir því, að Viðey mundi verða útlendingum fastari við hendur, en margar aðrar íslenzkar eignir, er með tímanum hafa gengið úr greipum þeirra (útlendinga)? Til þessa hefir útlendingum ekki látið að reka hér fiskiveiðar, og útlendum hlutafélögum fáum haldist lengi á verzlun. Íslands gæti því orðið hagurinn síðar meir. Eg hefi ekki svo sterka trú á langlífi þessa félags, eins og þm. Reykjavíkur.