Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég mun nú eigi ræða fjármál ríkisins almennt. Mun ég víkja að þeim í kvöld í sambandi við eldhúsdagsumræðurnar þá, sem eru þáttur í þessari umr. En erindi mitt nú var að mæla fyrir brtt. frá ríkisstj. á þskj. 713. Þessar brtt. eru tvær. Hin fyrri er um launauppbætur til starfsmanna ríkisins. Hv. þingmönnum er kunnugt um aðdragandann. Er óþarfi að fara að rifja það mál upp. Ríkisstj. flytur þessar till., eftir að hún hefur kynnt sér gögn í þessum efnum, m.a. gögn frá mþn. þeirri, sem hefur starfað í þessum málum. Brtt. er um það, að frá 1. júní til ársloka 1950 skuli greiða sérstakar uppbætur eftir því skv. hvaða flokki launal. menn taka laun, hærri uppbætur á lægri laun, en lægri á hærri laun, eins og í till. greinir. Þá leggur ríkisstj. líka til, að lágmarksstarfstími verði lengdur um 3 klst. á viku. Þykir það sanngjörn till., þegar þess er gætt, hve langan vinnutíma menn verða að vinna yfirleitt, til þess að þjóðarbúskapurinn geti gengið, og með tilliti til þess, að víða er lengri starfstími, en á skrifstofum ríkisins. Þegar nú herðir að mönnum, þótti stj. ekki ósanngjarnt, um leið og uppbæturnar eru festar, að þá væru gerðar breytingar á starfstíma þeirra, sem skemur vinna en í 381/2 klst. á viku. Þetta nær þó ekki til allra, sem skemur vinna, heldur nær eingöngu til skrifstofuvinnu. Það eru nokkrir starfshópar, sem þetta nær ekki til, svo sem loftskeytamenn, símritarar og stúlkur, sem vinna á símstöðvum, bæði hér í Reykjavík og annars staðar, þar sem svipað stendur á. Þótti ekki sanngjarnt að breyta þeim vinnutíma. Það er ekki eins sjálfsagt og að breyta vinnutíma hjá þeim, sem á skrifstofum vinna. Nú mundi þetta svara til 7 klst. í 5 daga og 31/2 klst. í 1 dag, 6. daginn, en hægt er líka að hugsa sér öðruvísi fyrirkomulag á þessu. - Þá hafa eigi enn verið greiddar uppbætur á eftirlaun. En ríkisstj. leggur til, að frá 1. jan. til ársloka 1950 skuli greiða 15% uppbót á lífeyri og eftirlaun, þó aldrei á hærri fjárhæð en 14.400 kr. hverjum einstökum lífeyris- eða eftirlaunaþega. Þykir stj. hæfilegt að miða við þetta hámark. Yfirleitt er það nú svo hjá öllum almenningi, að hann nýtur eigi annarra eftirlauna, en frá tryggingunum. Eru greiddar uppbætur á nokkru hærri fjárhæð en því nemur, er frá tryggingunum kemur. Þá er 2. brtt. á sama þskj., við 22. gr. XI, nýr liðu.r um heimild handa ríkisstj. að ábyrgjast gagnvart Landsbankanum lán, samtals að upphæð allt að 26 millj. kr., samsvarandi þeirri fjárhæð, sem ríkissjóður hefur til bráðabirgða lánað eigendum nokkurra togara og vélbáta, sem fengu ekki lán úr stofnlánadeild sjávarútvegsins. Þetta er líka alkunnugt mál, og þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir því. StofnIánadeildina þraut, áður en hún var búin að lána út á öll skipin. Menn gátu ekki leyst skipin út, og eftir lágu bráðabirgðaskuldir. Nú hefur ríkisstj. átt tal um þetta við Landsbankann og telur hægt að komast að því samkomulagi við bankann, að hann taki að sér lánin með stofnlánadeildarkjörum, svo að ríkissjóður bíði engan halla af þeim. En þá verður ríkisstj. að ábyrgjast þetta gagnvart Landsbankanum. Mér þykir rétt að taka fram, að það fororð fylgir með í þessu samkomulagi af bankans hálfu, að verði kvaðir lagðar á stofnlánadeildina, þá hverfi þetta til síns fyrra forms. Verður þá að sýna sig á hverjum tíma, hvernig við þessu verði að snúast. En mér finnst eðlilegra að semja um þetta á frjálsum grundvelli við bankann, en að fara að setja um það viðaukalöggjöf. Ég held, að það sé svo ekki þörf á að útskýra þetta nánar fyrir hv. þingmönnum.



Herra forseti. Ég hef lagt fram nokkrar brtt. við frv., og eru þær á þskj. 710. Vil ég mæla með þeim örfá orð. Eins og oft áður hefur komið fram í umræðunum, þá voru af fjvn. á síðasta þ. fluttar brtt. um dálitla lækkun á kostnaði við ríkisreksturinn. Þessar till. voru örfáar samþ., en flestar felldar. Vegna þessarar reynslu vildi meiri hl. n. ekki eiga við það að taka þær upp aftur. Þótti eigi ástæða til þess, því að ráð var fyrir gert, að það yrði jafnþýðingarlaust núna. Ég hef hins vegar reynt að gera sams konar tillögur nú, um að lækka launagreiðslur og annan kostnað. Tek ég það þó fram, að hvergi er gengið lengra en að áætla sömu fjárhæðir nú og á fjárl. síðasta árs, lagt m.ö.o. til að lækka kostnaðinn um þær fjárhæðir, er áætlað er nú að liðirnir hækki um frá síðasta árs fjárl. Ég sé ekki ástæðu til að fara orðum um hverja einstaka brtt. Fyrst eru þrjár brtt. við 3. gr., um lækkun á launum, sem nemur nokkurri fjárhæð, og að öðru leyti um lækkun á öðrum rekstrarkostnaði. Mest er lækkunin hjá Tóbakseinkasölunni. Þar er gert ráð fyrir að lækka rekstrarkostnaðinn um 200 þús. kr. Hann er 937 þús. kr. í fjárlfrv., og sýnir þetta því allmikla lækkun. Þá eru nokkrar brtt. við 10. gr. Er þar hið sama hugsað, að færa liðina til sömu fjárhæða og eru á fjárl. Við 11. gr. hef ég tekið upp brtt. fjvn. frá í fyrra, þ.e. að fella niður kostnað við prentun hæstaréttardóma. Ég hef heyrt, að þeir væru fjölritaðir. Fá lögfræðingar eintök af þeim, og hafa þeir sagt, að það sé nægjanlegt. Mætti því spara þessa fjárhæð. Einnig hef ég gert brtt. við liðina um sakadómaraembættið, þannig að annar kostnaður lækki úr kr. 181.800 í kr. 131.800, og sömuleiðis bifreiðakostnað lögreglunnar, úr 200 þús. kr. í 150 þús. kr. Við þessa gr. er líka brtt. við liðinn „sakamál og lögreglumál“, að kostnaðurinn lækki úr 200 þús. kr. í 150 þús. kr. Og að síðustu er stærsta brtt. mín: að kostnaðurinn við eftirlit með viðskipta- og verðlagsmálum og við skömmtunarskrifstofu lækki úr kr. 3.496.000 í kr. 1.900.000. Í sambandi við þessar stofnanir vil ég geta þess, að árið 1948 kostuðu þær nærri kr. 3.500.000, en þá var kostnaðurinn við Alþ. 2.300.000 kr. Þetta kerfi kostaði því þriðjungi meira en Alþ., og þótt skömmtunarskrifstofan sé dregin frá, þá er kostnaðurinn miklu hærri en alþingiskostnaðurinn. Það er því ástæða til að gera verulegar breytingar á þessu, og því hef ég flutt þessa brtt., sem er svipuð því, sem fjvn. flutti brtt. um á síðasta þ. - Samtals nema lækkunartillögurnar rúml. 2 millj. kr., og mun það nema dálitlu á heildarútgjöldum fjárl. Þá eru það fáein orð út af till. hæstv. ríkisstj. á þskj. 713, sem hæstv. fjmrh. mælti hér fyrir áðan. Ég vildi leyfa mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. ráðh. út af þessari till. Ég sé, að það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir að taka upp samkvæmt till., um stighækkandi uppbætur, er mjög til bóta frá því, sem verið hefur, en eins og ég sagði, þá langar mig til þess að bera fram eina fyrirspurn til hæstv. ráðh., því að mér er ekki kunnugt um, hvort uppbætur þær, sem hér er um að ræða, eigi að greiðast af öllum launum, þ.e.a.s. ef sami maður gegnir fleiri störfum en einu hjá ríkinu eins og á sér stað um marga. Mig langar til þess að fá um það upplýsingar, hvort þeir eigi þá líka að fá uppbætur fyrir þau aukastörf, sem þeir kynnu að hafa á hendi, hvort það hafi verið gert og hvort meiningin sé að gera það framvegis. Ég hef ekki getað aflað mér upplýsinga um þetta, og þætti því vænt um, ef hæstv. fjmrh. vildi veita þær.



Herra forseti. Út af fyrirspurn þess hv. þm., er síðast talaði, verð ég að játa, að mér er ekki kunnugt um það, hvernig þessu hefur verið varið, og ég næ líklega ekki núna í þá, sem hafa þau gögn, er geta veitt upplýsingar um þetta, en skal reyna að gera það við fyrsta tækifæri. Reglan um þetta atriði var tekin upp áður en ég kom í ráðuneytið, en ég hef ekki kynnt mér þetta, svo að ég þori ekki að fullyrða neitt um það, en mér þykir ólíklegt, að það sé gert. Ég skal því athuga þetta við fyrsta tækifæri.



Herra forseti. Ég flyt hér brtt. ásamt tveimur öðrum hv. þm., þeim hv. þm. N-Ísf. og hv. 6. landsk. þm. Till. er á þskj. 712, XVI, um það „að greiða til útvegsmanna og hlutarsjómanna á Vestfjörðum til jafns við framlög sveitarfélaga þar vegna mjög tilfinnanlegs aflabrests á vetrar- og vorvertíð 1950, en þetta er þriðja þorskvertíð í röð, sem hefur brugðizt við Djúp, allt að 150 þús. kr.“ Ástæðan til þess, að við flytjum þessa till., er sú, að vetrar- og vorvertíð hefur nú brugðizt þrisvar sinnum í röð, og þetta sinn mest, þannig að heita má, að fáir eða engir bátar hafi fiskað fyrir tryggingu, sem þó er nokkru lægri, en hér fyrir sunnan. Nokkur sveitarfélög ha£a ráðizt í það að tryggja útvegsmönnum lágmarksverð fyrir fiskinn, og hefur það valdið þeim miklum erfiðleikum, án þess þó að koma að fullum notum, og má segja, að hallærisástand sé nú þar þrátt fyrir það. Þrír fyrrv. stjórnarflokkar, Alþfl., Sjálfstfl. og Framsfl., höfðu lofað því, að aflatryggingasjóður skyldi taka til starfa ekki síðar en í ársbyrjun 1949, en þetta loforð hefur ekki verið efnt, og aflatryggingasjóður tekur ekki til starfa fyrr en á miðju þessu ári. Það myndast því eyða í aflatryggingarnar fram að þeim tíma, að aflatryggingasjóðurinn tekur til starfa. Ef aflatryggingasjóðurinn hefði verið tekinn til starfa nú, hefðu útvegsmenn og sjómenn á Vesturlandi getað fengið sitt úr honum, en þar sem svo hefur nú ekki orðið, höfum við freistazt til þess að flytja þessa till., ef Alþingi vildi veita umræddum aðilum hjálp í vandræðum þeirra. Ég hygg, að mér sé óhætt að segja,að hvergi hefur aflabresturinn orðið eins mikill og á Vestfjörðum, þó að vertíð hafi brugðizt víða annars staðar. Vonast ég til þess, að þessi till. verði samþ., því að hér er ekki um stóra fjárupphæð að ræða, en Alþingi mundi með því sýna lit á því að koma til móts við sveitarfélög um það að bæta hlutarsjómönnum og útvegsmönnum það tjón, sem þeir hafa orðið fyrir.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 712 þrjár brtt., sem ég vil nú víkja að nokkrum orðum. Fyrsta till. er nr. í á þskj., um það, að styrkur til hafnarinnar verði hækkaður úr 200 þús. kr. upp í 250 þús. kr. Höfnin í Hafnarfirði er eins og kunnugt er ákaflega vel gerð af náttúrunnar hendi, en þó skortir mikið á, að hún fullnægi þeim kröfum, sem gerðar eru til hafna nú í dag. Þess vegna hefur verið lagt mikið fé til þess að bæta hana frá því 1940, svo að heildarkostnaður síðan hefur numið um 6 millj. kr. Af þessum 6 milljónum hafa bæjarbúar tekið á sínar herðar um 2 milljónir með útsvörum, og hygg ég, að það sé alveg fordæmalaust, að íbúar bæjar hafi lagt eins mikið á sig vegna hafnargerðar eins og bæjarbúar í Hafnarfirði hafa gert. Nú stóðu sakir þannig um s.l. áramót, að Hafnarfjarðarhöfn átti á þriðja hundrað þúsund ógreitt úr ríkissjóði, og ákveðið var að vinna að hafnarbótum í ár fyrir 1 millj. kr., svo að ef ríkissjóður hefði átt að vera sléttur við Hafnarfjörð, hefði hann þurft að leggja fram 600–700 þúsund. Nú lagði ég það til við hv. fjvn., ef sama upphæð kemur til skipta, að framlag til Hafnarfjarðar yrði hækkað upp í 280 þús., en í 450 þús., ef heildarupphæðin hefði hækkað. Nú hefur fjvn. ekki séð sér fært að taka upp þessa till. mína né heldur með öðru móti að koma til móts við óskir Hafnarfjarðarbúa. Ég hef leitazt við að hafa till. mína sem sanngjarnasta, en hins vegar held ég, að Hafnarfjörður eigi fulla kröfu á því, að fullt tillit verði til hennar tekið og höfninni þar gert eins hátt undir höfði og öðrum, og einnig að tillit sé tekið til þess kostnaðar, sem bæjarbúar hafa sjálfir borið og ég lýsti hér áðan. Eigi að síður var till. fjvn. um 200 þús. kr., og hef ég því leyft mér að leggja það til, að það verði hækkað í 250 þús., og vona ég, að Alþingi sjái sér fært að verða við þeirri sanngjörnu tillögu. Þá hef ég leyft mér að bera fram aðra brtt. á sama þskj., undir IX, sem er brtt. við 15. gr. um, að þar komi nýr liður: „Til tónlistarfélags Hafnarfjarðar kr. 10.000.“ Þar sem tónlistarfélög eru starfandi annars staðar, hefur ríkissjóður tekið þátt í kostnaði þeirra, bæði í Reykjavík, á Ísafirði og Akureyri. Á flestum stöðunum er sú upphæð, sem þannig er veitt, hærri en sú, er hér um ræðir, eða a.m.k. í Reykjavík og á Akureyri, en mun vera sú sama á Ísafirði. Starfsemi tónlistarfélagsins í Hafnarfirði mun vera með svipuðu sniði og annars staðar. Það gerir sér far um að ná í góða hljómlistarmenn til konserthalda, bæði söngleika og instrumentalleika, og heldur þetta 7–10 tónleika á ári. Á síðastl. ári hefur þetta félag haldið uppi skóla, svo að það er eins vel komið að styrkjum eins og önnur tónlistarfélög. Það hefur láðst að bera fram óskir um styrk á réttum tíma, og skal ég viðurkenna það fyrir hönd þeirra, sem það áttu að gera, en ég vænti þess, að þessi till. verði samþ. og henni tekið með sömu velvild og till. um hliðstæð félög á sínum tíma. Þá er lokatill. mín á sama þskj., undir IX, 2., um, að kostnaður við sjómælingar verði hækkaður úr 100 þús. í 200 þús. kr. Það væri út af fyrir sig ærið fróðleg saga að skýra frá því, hvernig þessum mælingum hefur verið háttað frá upphafi og til þessa tíma, en ég ætla nú ekki að fara út í það núna. Ég vil aðeins láta nægja að geta þess, að megnið af sjómælingunum hefur verið gert af útlendingum og þá oft í íhlaupum, og var það því ekki ábyggilegt og oft ekki gert af þeirri alúð og umhyggju, sem þurft hefði. Þessir menn hafa lagt í þetta mikla vinnu og erfiði, en ekki haft tækifæri til þess að gera það eins vel og á hefði þurft að halda. Ég held, að ströndin við Ísland hafi á sínum tíma verið mæld vel, eftir því sem aðstæður leyfðu, en nú eru gerðar aðrar kröfur og strangari en áður var, og er því nauðsynlegt, að þessar mælingar verði bættar og auknar, enda er sjókortagerð líka orðin fastur liður hjá þeim ríkjum, þar sem lönd liggja að sjó, og á þetta þá því fremur við um okkur, þar sem land okkar er umlukið sjó á al1a vegu. Það var því full ástæða til þess, að hér var stofnuð sjómælingadeild, sem ætlað var 150 þús. kr. styrkur, en hefur þó kostað 180-190 þús., þó að sparlega hafi verið á fé haldið. Áður fyrr, eða fyrir stríð, þurfti að taka stór skip á leigu til þess að framkvæma mælingarnar, og eins og gefur að skilja gleypti það mikið af því fé, sem til mælinganna var veitt. Nú er þessu breytt, og hefur verið keyptur bátur handa sjómælingadeildinni af herliðinu, og er rekstrarkostnaður þessara báta það lítill, að það er hægt að halda þeim á floti 4–5 mánuði á sumrinu af sömu mönnum sem stunda svo kortagerð að vetrinum, allt fyrir sömu upphæð og áður var hægt með leiguskipunum á 2 mánuðum eða jafnvel minna. Nú hefur verið settur dýptarmælir í þennan bát og önnur tæki, sem til sjómælinga þarf. Hins vegar hefur þurft að endurnýja gangvélar skipsins, því að þær voru gallaðar, þegar skipið var keypt, og hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að fá þær, en þær hafa nú hækkað í verði vegna gengislækkunarinnar, en vélarnar voru ekki fluttar inn fyrir gengislækkunina, en þetta er kostnaður, sem verður að leggja i, svo að aðalatriðið er ekki, hvor,t þetta verður samþ. núna eða síðar, heldur það, að vélarnar komi núna. Ég vona nú, að Alþ. virði þessa starfsemi að verðleikum og samþ. þessa brtt., því að það er ávinningur fyrir ríkið að fá þetta skip, til þess að starfsemin komi að fullum notum og geti þó verið rekin á sem ódýrastan hátt. Það eru ýmis önnur atriði, sem ég hefði óskað breytinga á, og hef ég rætt um það við fjvn., en ég hef ekki borið fram brtt. um það vegna viðleitni hv. fjvn. og hæstv. ríkisstj. um sparsemi og að koma fjárútlátum í hóf, og mun ég þess vegna ekki flytja slíkar brtt., og þó hefði ég haft tilhneigingu til þess að flytja t.d. till. um hækkanir til vitanna, til ljósatækja o.fl., sem hefur hækkað í verði vegna gengislækkunarinnar, en vitanlega er æskilegt, að það verði bætt. En ég mun ekki bera fram till. um það nú, en vitanlega mun tíminn skera úr því, hvort ekki hefði verið ástæða til þess að ráða bót á þessu, en ég nefni aðeins þennan eina lið, sem tilheyrir mínum starfa. Hins vegar get ég ekki gengið fram hjá þeim lið, og vona, að Alþ. taki undir og samþ., ef ég ber fram till. um það. Um afgreiðslu fjárlaganna að öðru leyti skal ég ekki ræða frekar núna, þó að margt sé hægt um hana að segja, en vildi aðeins halda mér við þær brtt., sem ég hef borið hér fram.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja ásamt samþingsmanni mínum tvær till. á þskj. 712, III. og X. Reyndar flytjum við líka þriðju till., en hún er ekki á þessu þskj. og hefur ekki verið útbýtt enn, en verður það fljótlega. Fyrri till. á þskj. 712 er um hækkun á styrk til hafnargerðar á Eyrarbakka. Hv. fjvn. lagði til við 2. umr., að veittar yrðu 15 þús. kr. til hafnarbóta, og kann ég henni þakkir fyrir það. En svoleiðis stendur nú á þar, að varnargarður hafnarinnar, sem er til varnar sandburði úr Ölfusá, er bilaður, það hefur brotnað úr honum á stóru svæði, svo að óhjákvæmilegt er að gera við hann á þessu sumri. Enn fremur er bryggjan mjög illa farin, og þarf að gera við hana. Loks ber brýna nauðsyn til þess að dýpka höfnina, því að hún er nú orðin svo grunn, að stærstu bá2arnir þar taka orðið niðri. Allt krefst þetta mikils fjármagns, en dráttur á því að gera þessar framkvæmdir veldur því, að síðar verður það enn kostnaðarsamara og krefst enn meira fjármagns. Þeir eiga að vísu nokkurt fé í hafnarsjóði sínum, en þó að það sé lagt við, þá dugir það samt engan veginn til þess að gera þetta. Ég vona því, að Alþ. sjái, að það er hyggilegt að bæta svolitlu við þessa upphæð, því að það er sparnaður fyrir ríkissjóð að gera það núna, þar sem það kemur í veg fyrir enn meiri fjárútlát síðar, ef stórspjöllum verður ekki forðað nú. Þá er önnur tillagan um, að 50 þús. kr. verði veittar til umbóta og þurrkunar á ræktunarlöndum Stokkseyringa. Á frv. er ekki lagt til, að neitt verði veitt til þessara mannvirkja, enda þótt annars staðar sé ætlazt til, að fé verði veitt í líkum tilgangi. Nú er í ráði hjá Stokkseyringum að gera umbætur á innsiglingunni hjá sér, og verða þær aðgerðir að fara fram í yztu skerjum í brimgarðinum, og þurfa þeir m.a. að sprengja þar mikið. En eins og gefur að skilja og allir vita, sem til þekkja, þá er slíkt ekki hægt nema sjór sé algerlega dauður og stillilogn sé, því að hvað litill sem sjór er, brýtur á milli skerja, en það er auðvitað ekki auðgert að sjá fyrir veðráttu hér á landi um lengri tíma, það þekkja menn svo vel, að ég þarf ekki að ræða það, en þá er nauðsynlegt að hafa einhverjar aðrar framkvæmdir til þess að nota vinnuaflið í, þegar ekki er verið að vinna í höfninni. Nú stendur svo á, að ræktunarlöndin eru full af vatni, en Stokkseyringar eru þegar byrjaðir á umbótum þarna, - ég ætla, að þeir séu búnir að flytja til sín steyptar pípur, sem ætlað er að leiða vatnið í gegnum malarkambinn og út í sjó. Eru þeir komnir dálítið áleiðis með þetta verk, og ber því brýna nauðsyn til þess að koma þessu mannvirki lengra áleiðis. En þar sem nú svo í viðbót við þessa hafnargerð hagar þannig til um framkvæmdir hafnarinnar að öðru leyti, að nauðsynlegt er, svo að full not verði að vinnuaflinu, hvort sem þeir, sem þarna vinna, geta unnið að hafnarbótunum sjálfum eða ekki, að þeir hafist þá eitthvað annað að, þá verður óhjákvæmilegt að ætla þessum mönnum eitthvert starf í landi, þegar ekki gefur við að vinna við endurbæturnar á höfninni. Með því fyrirkomulagi að ætla verkamönnum, sem að hafnargerðinni starfa, aðeins að vinna að hafnargerðinni einni, gæti það leitt til þess, að það verk yrði um það bil tvísvar eða þrisvar sinnum dýrara, en annars mundi verða, og væri þá illa farið með vinnuaflið, ef það yrði svo óhyggilega notað þarna. Ég sendi nú hv. fjvn. erindi þetta, til áréttingar því, sem Stokkseyringar höfðu sent fjvn. um málið, og benti á þetta, að nauðsynlegt væri að sjá um, að þeir, sem ynnu við hafnargerð þarna, sætu ekki auðum höndum, þegar þeir geta ekki unnið að hafnargerðinni vegna veðurs. Og mig furðar, að hv. fjvn. skuli ekki hafa gert að till. sínum eitthvað í þessu skyni. Ég veit vel, að hv. fjvn. hefur í mörg horn að líta og margs að gæta. En það er mjög hæpin ráðstöfun þetta hjá hv. fjvn. að synja þessari málaleitun. Úr því að varið er stórum fjármunum til endurbóta á höfninni, þá er það alveg nauðsynlegt, að þeir menn, sem að þessu verki vinna, þurfi ekki að sitja auðum höndum, þótt ekki gefi til endurbóta á höfninni, því að það er ekki hægt að vinna að endurbótum á höfninni, nema þegar bezt og blíðast er veður, alveg ládauður sjór, svo að ekki arði á steini, því að það er í yzta skerjagarðinum, sem sprengingin þarf að fara fram. Og þeir, sem kunnugir eru sjólagi við suðurströndina, einmitt á þessum stað, vita, hve lítið þarf til þess, að óstætt verði við slíkt verk sem þetta. - Hitt veit ég, að hv. fjvn. hefur skilning á, hvernig sjómönnum á Stokkseyri muni vera innanbrjósts, þegar sjóveður er dágott og skip við veiðar fyrir utan skerin, en svo brýtur á milli skerja, að þeir komast ekki á sjóinn úr landi, þó að gnægð sé fisks á miðunum fyrir utan skerjagarðinn. Það fara menn nærri um, sem stundað hafa sjó og vita, hvaða þýðingu það hefur fyrir þá að komast á sjóinn, og einnig fyrir þjóðarbúið. Ég veit, að það verður ekki skoðað sem óviðeigandi, þó að ég drepi með örfáum orðu.m á þá brtt., sem er ekki enn búið að útbýta hér - til þess að spara mér að taka til máls aftur - og við flytjum, hv. samþm. minn, 2. þm. Árn., og ég, um, að húsmæðraskóla Árnýjar Filippusdóttur í Hveragerði verði veittur lítilfjörlegur byggingarstyrkur. Hún hefur ráðizt í mikla stækkun á húsmæðraskóla sínum, vegna þess að skólinn hefur verið svo mikið sóttur, að hún hefur ekki haft pláss fyrir námsmeyjar sínar, nema með því að auka við bygginguna. Hún fékk í fyrra lítils háttar styrk, sem hrekkur skammt til þess verks. Okkar till. nú er um að veita henni 20 þús. kr. styrk í þessu skyni. Og ég vil vænta, að þó að gæta þurfi allrar aðgæzlu í fjármálunum, þá samþ. hæstv. Alþ. samt sem áður þennan lítilfjörlega byggingarstyrk. Það væri illa séð við þessa konu hennar mikla starf og árvekni í þessu starfi, ef henni væri synjað um þessa fyrirgreiðslu, því að hún hefur sannarlega nóg á sinni könnu í sambandi við fjármálin út af byggingarkostnaðinum við skólann, þó að henni verði sýndur þessi litli vottur fyrirgreiðslu, sem hér er um að ræða, til að standa straum af skólabyggingunni.



Herra forseti. Það er fyrst og fremst ein brtt., sem ég vildi með nokkrum orðum mæla fyrir. En áður en ég kem að henni, vildi ég leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir brtt., sem hún hefur flutt og er 15. brtt. á þskj. 699, þar sem lagt er til, að tekin verði upp fjárveiting til aflatryggingasjóðs Bolungavíkur samkv. l. nr. 109 frá 1943, 12 þús. kr. Eins og hv. þm. er kunnugt, liggur nú fyrir hv. Ed. frv. um breyt. á l. um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins, sem flutt var af mér í hv. Nd., en er nú komið til síðustu umr. í hv. Ed. Það er samkv. þessu frv., sem hv. fjvn. hefur tekið þessa fjárveitingu upp í till. sínar, sem er framlag ríkissjóðs á móti framlagi sjómanna og útgerðarmanna í Bolungavík til hlutatryggingasjóðs síns á árinu 1950. Ég þarf ekki að gera grein fyrir, hvernig á þessum sjóði stendur, því að hv. þm. er kunnugt allt um hann, að hann hefur starfað síðan 1939 og er eini hlutatryggingasjóður sjómanna á Íslandi, sem stofnaður hefur verið. Og var hann stofnaður fjórum árum áður, en lögin um hlutatryggingafélög voru sett á Alþ., sem var 1943. Nú er það svo, að hæstv. Alþ. hefur fallizt á það að greiða þessum hlutatryggingasjóði sjómanna og útgerðarmanna í Bolungavík framlag úr ríkissjóði eins og l. frá 1943 gera ráð fyrir, fyrir öll árin frá 1943 til 1950. - Það, sem þessi brtt. mín, nr. XIII á þskj. 712, fer fram á, er það, að ríkisstj. verði heimilað að greiða tryggingasjóði sjómanna og útgerðarmanna í Bolungavík 35% af iðgjöldum þeirra greiddum í sjóðinn á árunum 1939–43, að báðum árum meðtöldum, allt að 30 þús. kr. Hv. þm. sjá, að það, sem hér er um að ræða, er í raun og veru það, að lögin frá 1943, sem ég nefndi, verði látin verka aftur fyrir sig, allt til ársins 1939, þannig að þessi hlutatryggingasjóður Bolvíkinga, sem er sá eini slíkur sjóður, sem starfað hefur á öllu landinu fram til þessa dags, fái framlag úr ríkissjóði, sem nemi 0,7% af brúttóaflaverði, sem borizt hefur á land í Bolungavík, á móti framlagi því, sem sjómenn og útgerðarmenn hafa greitt í þennan sjóð sinn. - Ég þarf ekki að eyða tíma þingsins til að fjölyrða um þetta. En ég hygg, að öll sanngirni mæli með því, að hæstv. Alþ. verði við þessari ósk. Og ég vil gefa þá skýringu á því, hve seint þessi brtt. er flutt, þannig að hún kemur ekki fyrr en við 3. umr. fjárl., að það er fyrst fyrir tveimur dögum, sem ég hef fengið símskeyti frá sjóðstjórninni í Bolungavík, þar sem mér er flutt áskorun frá fundi í hlutatryggingafélaginu um að freista þess við hæstv. Alþ., að það fallist á, að félagið fái þetta fram1ag greitt. Og ástæðan til þess, að sjómenn fara nú fram á þetta, er fyrst og fremst sú, hversu hrapallegur aflabrestur hefur orðið á vetrarvertíðinni síðustu í þessari verstöð, og reyndar í öllum verstöðvum á Vestfjörðum. Það er kunnara en frá -þurfi að segja, að vont tíðarfar og verulegur aflabrestur hefur valdið því, að hlutir eru nú lægri í vestfirzkum verstöðvum heldur en um mörg undanfarin ár, og afkoma útgerðarmanna og sjómanna þar því nú ein hin allra bágbornasta og verri, en lengi hefur þekkzt. Það getur verið, að sumum hv. þm. finnist hér vera nokkuð langt gengið, að óska þess, að þessi l. verði látin verka langt aftur fyrir sig, alla leið til ársins 1939, og segi sem svo, að Alþ. hafi gert vel með því að greiða hlutatryggingasjóði þessum framlög úr ríkissjóði alla leið frá 1944 og til ársins 1950. En ég held nú samt, að þetta nýmæli í því brautryðjendastarfi, sem sjómenn og útgerðarmenn hafa sýnt, verðskuldi þá viðurkenningu, að hæstv. Alþ. samþ. að verja þessum tæpum 30 þús. kr., sem þessi brtt. fer fram á að veittar verði, til þess að styrkja starfsemi þessa sjóðs á mjög erfiðum og viðsjárverðum tímum. Ég held, að stofnun þessa fyrsta hlutatryggingasjóðs hafi verið merkilegt spor í tryggingamálum útgerðarinnar, bæði útgerðarmanna og sjómanna, því að það eru báðir þeir aðilar, sem að þessum sjóði standa. Og það sést á því, að öll útgerð í landinu hefur horfið að því ráði að mynda sér sérstakan hlutatryggingasjóð, er útgerðarmenn og sjómenn nú vænta sér mjög mikils af. Um þetta skal ég svo ekki fara fleiri orðum, en aðeins geta þess að lokum, að þessi sjóður og starf hans hefur haft m.a. þá þýðingu fyrir athafnalífið í Bolungavík, að þar hefur ekki, síðan hann var stofnaðu.r, komið til vinnustöðvana eða annarra slíkra átaka milli útgerðarmanna og sjómanna. Þessi sameiginlegi sjóður, sem báðir þessir aðilar hafa átt hlut að og starfað saman að, hefur þannig lagt grundvöll að vinnufriði í þessari þróttmiklu verstöð, sem hefur verið plássinu mjög drjúgt til giftu og allajafna hlýtur að vera mikils virði. - Ég vænti því, að hv. alþm. samþ. þessa brtt. Svo vildi ég aðeins minnast hér lítillega á tvær brtt., sem ég er meðflm. að. Fyrst er brtt. á þskj. 712, XII, sem er flutt ásamt hv. 2. þm. Reykv., hv. þm. Mýr. og hv. þm. V-Ísf., um að heimila ríkisstj. að greiða Sigurjóni Ólafssyni myndhöggvara 15 þús. kr. byggingarstyrk. Ég vildi aðeins, að hæstv. Alþ. vissi það, að þessi ungi listamaður, sem af öllum mönnum, sem skyn bera á list, er ekki aðeins talinn einn bezti listamaður okkar Íslendinga í höggmyndasmíði, heldur einn hinn bezti núlifandi myndhöggvari á Norðurlöndum - ég vildi aðeins, að hæstv. Alþ. vissi, við hvílíkan aðbúnað þessi ungi listamaður býr. Í hvert skipti, sem kemur hláka og verulegt þíðviðri að vetrarlagi, þá verður þessi listamaður að standa við verk sín í bragga, sem hann býr í ásamt konu sinni - sem einnig er myndhöggvari -, í vatnsstigvélum í vatni upp undir hné. Þannig eru skilyrðin, sem einn hinn bezti myndhöggvari Norðurlanda vinnur við í þessu landi. Það fór svo í fyrra, að brtt. var felld um það, að þessum listamanni yrði veittur 15 þús. kr. byggingarstyrkur. Ég hygg, að það hafi ekki verið vegna þess, að hann hafi átt minnihlutafylgi að fagna hér á Alþ., heldur vegna hins, að nafn hans var þá hnýtt við nafn annars listamanns, sem meiri deilur stóðu um. Ég vænti þess vegna að, að þessu sinni brjóti hæstv. Alþ. ekki þá venju sína að veita ungum og efnilegum listamönnum lítilfjörlegan byggingarstyrk. Það hefur verið venja hér í mörg undanfarin ár að veita listamönnum byggingarstyrki, að vísu fremur lága, en þó viðurkenningu um viðleitni Alþ. til að veita þeim stuðning til að byggja yfir sig. Ég vil svo aðeins segja það, að ég er meðflm. að brtt., með hv. þm. Ísaf., á þskj. 712, XVI. Ég þarf ekki að endurtaka ræðu hans, er hann mælti fyrir þessari brtt. En ástandið í verstöðvum á Vestfjörðum er nú þess eðlis, að til þess ber brýna nauðsyn, að komið verði á móti þeim sveitarfélögum, sem lagt hafa fram fé til þess að rétta útgerðinni þar hjálparhönd. Þess vegna hef ég gerzt meðflm. að þessari brtt. ásamt hv. þm. Ísaf. og hv. 6. landsk. þm. (HV). Ég tók ekki til máls við 2. umr. fjárl., eins og þó hefur verið háttur minn í sambandi við mál míns kjördæmis og afgreiðslu málaleitana okkar fulltrúa þess hjá hv. fjvn. Ég hef heldur ekki flutt brtt. við fjárl., aðrar en þá, sem ég hef þegar lýst hér, í sambandi við málefni þess. Ég hef heldur ekki í hyggju að gera það nú. Þó er það náttúrlega þannig, að ég, eins og fleiri hv. þm., hefði mjög gjarnan kosið að fá betur tekið okkar málum, varðandi kjördæmi okkar. Vil ég sérstaklega undirstrika það, að hlutur Norður-Ísafjarðarsýslu hefur orðið mjög rýr í afgreiðslu hv. fjvn. á hafnarbótafé og fjárveitingum til lendingarbóta. Það er eingöngu í trausti þess, að unnt verði að fá fé sem viðbótarframlag úr hafnarbótasjóði, sem ég hef ekki flutt brtt. við þessar till. hv. fjvn. Ég veit hins vegar, að hv. fjvn. hefur skipt því fé, sem fyrir hendi er til þessara framkvæmda, samvizkusamlega frá sínu sjónarmiði, - eða vænti, að hún hafi gert það, og sé ekki ástæðu til að fjölyrða um það. En ég vænti, að hæstv. ríkisstj. taki til greina aðstöðu þeirra staða og héraða, sem bersýnilega hafa fengið allt of lágar fjárveitingar til hafnargerða. - Um fjárveitingar til vega í mitt kjördæmi verð ég að segja það, að þær eru stórum lægri en það, sem ég hafði farið fram á í bréfi til hv. fjvn. En engu að síður er þó sýndur lítur á að veita fé til þeirra vega, sem unnið hefur verið að undanfarið þar, enda þótt hv. fjvn. fáist ekki nú, frekar en endranær á undanförnum árum, til þess að viðurkenna, að Norður-Ísafjarðarsýsla er eitthvert vegalausasta hérað landsins og á þess vegna að fá meira fé en nokkurt annað hérað til þess að halda uppi slíkum framkvæmdum. En það er sjónarmið, sem einu sinni er ríkjandi á Alþ., að vegafé og fé til ýmissa framkvæmda, því er ekki alltaf skipt og sjaldnast skipt - milli héraða fyrst og fremst með tilliti til þess, hvað búið er að gera þar og hver þörfin er á þeirri stundu., sem fjárl. eru samin. Það er eins og það sé eitthvert annað sjónarmið, sem ráði þar frekar. Og þegar byrjað er að spara, þá er aldrei litið á það sjónarmið, að sparnaðurinn eigi fyrst og fremst að bitna á þeim, sem mest hafa fengið og bezta hafa aðstöðu til dæmis í vegamálum og öðrum framkvæmdum, heldur skorið hlutfallslega niður, alveg án tillits til þess, hvernig aðstaðan er, sérstaklega hve mikið lagt hefur verið fram og hver þörfin er á hverjum stað. Þessi regla er fáránleg og fjarri lagi, að í henni sé nokkur sanngirni. Ég vænti, að þeir tímar komi, að fjárveitinganefndir þingsins, ekki endilega þessi, sem nú starfar vel og dyggilega og er sízt lakari en aðrar fjvn., sjái, að þetta er röng stefna og að það er engin skynsemi, sem liggur þessu til grundvallar. Því fer fjarri. Að öðru leyti skal ég ekki gera fjárl. að umræðuefni, en vænti þess, að sú brtt., sem ég hef lagt hér megináherzlu á, verði samþ.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 712 Il. brtt. varðandi hafnarframlagið til Vestmannaeyjabæjar. Hv. fjvn. hefur ætlað þessari höfn 200 þús. kr. Við 2. umr. fjárlagafrv. fluttu tveir hv. þm. Sósfl. brtt. um að hækka fjárveitinguna upp í 280 þús. kr., og var hún felld. Ég legg til, að þessi upphæð sé 250 þús. kr. Það er náttúrlega ekki hægt fyrir mig að kveða á um það, hvaða mælikvarða hv. fjvn. viðhefur, þegar hún hnitmiðar niður það, sem fer til hafnarmannvirkja. En ég held, að ef litið væri á það, hvar það hefur borgað sig fyrir ríkissjóð að bæta hafnarskilyrði og hvar þau skila fyrstum og mestum arði í ríkissjóð, þá megi bæði einn og annar bera kinnroða fyrir það, hvað Vestmannaeyjahöfn er haldið niðri af alefli, þrátt fyrir þann mikla bátafjölda, sem þarna er gerður út, hvergi á landinu annar eins á einum stað - og þrátt fyrir það að aflaafköst og gjaldeyrismyndunarafköst eru miklu meiri þar en í nokkurri annarri fiskihöfn, að síldarhöfnum undanskildum, þegar vel árar. Það er ákaflega erfitt fyrir mig að koma mínum umbjóðendum í skilning um, að réttlæti sé í þeim úthlutunum á fé, sem hv. fjvn. hefur tíðkað í hafnarmálum, ekki aðeins á þessu þingi, heldur líka á síðasta þingi, að því er snertir Vestmannaeyjar. Og ég veit að vísu, að hv. fjvn. er öflugt apparat innan þessara veggja. En ég mun nú samt sem áður freista þess að leggja það undir réttdæmi hv. þm., hvort þannig eigi að fara með lífmestu og efnilegustu og blómlegustu verstöðvar landsins, að þær séu settar niður fyrir aðrar, sem eru miklu síðri, og það ekki í eitt skipti, heldur hvað eftir annað. Þá flyt ég hér að nýju brtt. varðandi flugvallagerðir og lendingarbætur fyrir flugvélar. Ég tók aftur, samkv. tilmælum hv. frsm. fjvn., við 2. umr. málsins brtt. þá, sem ég þá flutti, í þeirri von, að hæstv. flugmálarh. og aðrir í ríkisstj., sem og hv. fjvn., gerðu hér á nokkra bragarbót. Og að vísu hefur verið sýndur vottur í því efni. En ég tel samt, að það sé af mikilli skammsýni gert að skera svo við neglur sér framlög til þessara sérstöku samgöngumála eins og raun ber vitni í till. hv. fjvn. Ég vil taka fram í þessu efni, að gagnrýni mín á þessari till. beinist ekki gegn hv. form. fjvn. og yfir höfuð ekki gegn hv. fjvn., heldur gegn hæstv. ríkisstj. Mér er það satt að segja alveg óskiljanlegt, eftir hvaða röksemdum hæstv. ríkisstj., bæði hæstv. fjmrh. og hæstv. flugmálarh. sérstaklega, hefur komizt að þeirri niðurstöðu í flugmálunum, að sú tegund samgangnanna geti á þessu ári komizt af með lægri upphæð til að bæta aðstöðu sína til lendingarbóta fyrir flugvélar heldur en 1948. Þá var ætluð rúml. 11/2 millj. kr. til flugvallagerða og lendingarbóta fyrir flugvélar. Og menn mega vera vissir um, að þótt nokkurt spor hafi verið stigið í því efni að bæta lendingarskilyrði fyrir flugvélar hér á landi, þá er það ekki nema ákaflega lítil byrjun á því, sem þarf að gera, og því, sem þarf að vera, ef flugsamgöngur eiga að búa við örugg skilyrði hvað lendingarstaði snertir. Sérstaklega kemur það í ljós, hversu skammsýnin er mikil og hversu menn láta undan áróðri í þessu efni heldur en að brúka sitt hyggjuvit, þegar bornar eru saman fjárveitingar til vega og til flugvallagerðar. Af hverju er munurinn á þessum fjárveitingum svo geysilega mikill? Af engu öðru en því, að það eru fleiri þm., sem toga út fé til vega en til flugvallamála, þó að þeir ættu að réttu lagi að finna hjá sér jafnmikla hvöt til að vinna að því, að flugvallarskilyrði væru góð, því að þótt margt geti viljað til á vegum úti, þá er það lítið í samanburði við það, sem getur viljað til í sambandi við ótrygga flugvelli og erfiðar lendingar vegna hins mikla fjölda af fólki, sem ferðast flugleiðis nú orðið. Þessar fjárveitingar eru ekki bara til að byggja flugvelli, þó að það sé orðað svo í fjárl., heldur eru það einnig vitar og leiðarljós og merki, sem flugsamgöngur þurfa að hafa, til þess að hægt sé að fljúga með öryggi milli staða hér á landi. Ég hef t.d. fyrir framan mig áætlun, mjög niðurskorna, frá flugráði um, hvernig ætti að fara með 11/2 millj. kr. framlag, ef það hefði fengizt, og af þeirri áætlun sést það, að 515 þús. kr. af því þarf til þess að greiða fyrir verk, sem búið er að vinna, þar á meðal 150–200 þús. kr., sem eru ógreiddar fyrir flugvelli á Sauðárkróki og í Vestmannaeyjum, fyrir radiótæki 65 þús. kr., sem líka er búið að afla, og flugvélaverkstæði á Reykjavíkurflugvelli 200 þús. kr. Flugvélaverkstæðið er komið upp, eins og allir vita. Þarna er flugráð búið að festa fyrir fram hálfa milljón króna af því fé, sem nú kann að verða veitt til flugmála. Þá koma nauðsynlegar framkvæmdir á árinu, og má þar nefna stefnuvita á Suðurnesjum. Stefnuviti þessi er að dómi allra, sem vit hafa á, næsta lífsnauðsynlegur, því að enn þá er það svo, að stefnuviti til að fljúga eftir til Reykjavíkur, þar sem svo oft er þoka og dimmviðri, er hvergi nærri eins og vera skyldi. Það, sem vantar hér, er betri stefnuviti til leiðbeiningar til innflugs á Reykjavíkurflugvöll. Þessi stefnuviti kæmi að vísu fleirum til góða en flugvélum, því að hann yrði einnig skipum hin mesta stoð og stytta. Ég hef heyrt fleygt, að hæstv. flugmálaráðh. hafi átt að segja, að það væru vitamálin, sem ættu að sjá fyrir stefnuvita þessum. En fyrir stuttu síðan heyrði ég hv. þm. Hafnf. lýsa nauðsyn vitamálanna og því, hversu fjárveitingar væru skornar við nögl til vitamála, og er þá sýnilegt, að hann hefur ekki á sínu valdi fé til þessa stefnuvita, sem svo mikil þörf er að koma upp. Það er hér eins og oftar í okkar þjóðfélagi, að ráðherrar eða forstjórar fyrir ýmsum ríkisstofnunum henda á milli sín nauðsynlegum framkvæmdum eins og fótbolta, með þeim forsendum, að þessi og þessi eigi að kosta það, sem um er að ræða, og á meðan er gleymt nauðsyninni og sjálfri framkvæmdinni. Þetta er ein nauðsynlegasta framkvæmdin, sem fyrir liggur á þessu ári. Þá er endurbót á flugvellinum á Fagurhólsmýri í Öræfum, en eins og menn kannast við, er farið að fljúga þangað ekki aðeins með fólk, heldur og með vörur. Þá er bryggja á Egilsstöðum. Ég veit ekki, hvort hv. þm. er kunnugt, að það verður að bera farþega á bakinu úr flugvélunum til lands. Þá er endurbót á flugvellinum í Vestmannaeyjum, til þess að gera hægara innflugið austan frá en nú er, og tel ég það hiklaust lífsnauðsyn fyrir þá, sem fljúga þá leið. Þá liggur fyrir endurbót á símakerfi vegna veðurstofunnar og alþjóðaflugs. Þetta símakerfi er mjög tæpt og því ekki að treysta. Það er afar áríðandi, að allt hið tekníska sé sem fullkomnast, svo að því megi treysta. Mennirnir eru að sjálfsögðu ófullkomnir, en það má ekki koma fyrir, að mistök verði vegna ófullkomins símakerfis. Að lokum var fyrirhugað að verja 200 þús. kr. til að undirbúa flugvöll á Akureyri. Ég hef ekki mjög oft flogið norðurleiðina en ég hef þó komið á Melana. Ég býst við, að allir, sem hafa farið þá leið, geti séð, að Melarnir eru ekki neinn framtíðarflugvöllur. Hins vegar eru langmestar ferðir í lofti innanlands á leiðinni Reykjavík-Akureyri, eins og er. Akureyri verður meir og meir nokkurs konar miðstöð fyrir flug á norðurhjara landsins. Þess vegna er ljóst, að Akureyri getur ekki áframhaldandi unað við þau lélegu skilyrði, sem eru þar á vellinum. En þegar ég nefni Akureyri, Egilsstaði, Vestmannaeyjar eða Sauðárkrók, þá er það ekki bundið við þessa staði fremur en aðra. Þetta er ekki einungis mál þessara kjördæma eða héraða. Enginn veit, hvenær hann þarf að leggja leið sína á þessa staði. Það er ekki kjördæmamál eða mál þessara plássa. Það er alþjóðarmál að gera það, sem unnt er, til að greiða fyrir þessum samgöngum, sem alltaf eru að verða notaðar af fleiri og fleiri mönnum. Það er alþjóðarmál, að Alþingi hlynni að þessum samgöngum móts við það, sem gert er um aðrar samgöngur, en á það tel ég skorta samkvæmt till. hæstv. ríkisstj. og fjvn. En til þess að hv. þm. eigi þess kost að gera bragarbót, flyt ég varatill., ef allt um þrýtur, að það verði þó veitt 11/2 millj. kr. Er það þó minna en var gert 1948, og allir vita, að krónan á árinu 1948 hafði allt annað gildi, jafnvel líka til framkvæmda innanlands, en á árinu 1950. Hvernig sem á þetta er litið, hvort sem Iitið er á samgöngur innanlands eða við útlönd, eða litið á kaupmátt krónunnar fyrr og nú, þá tel ég, að hvorki sé rétt né sanngjarnt né hyggilegt að veita ekki meira til þessara mála en hæstv. ríkisstj. og hv. fjvn. hafa hér lagt til. Loks hef ég leyft mér að flytja tvær brtt. við 22. gr. Þær eru varðandi tvær þáltill., sem ég hef flutt í Sþ., en þar sem er svo áliðið þings og till. þessar hafa, önnur að óþörfu, en önnur af eðlilegum ástæðum, ekki fengið meðferð hjá fjvn., þá þykir mér rétt að bera þessi mál fram í sambandi við heimildagr. og fá þannig nokkurs konar viljayfirlýsingu frá Alþingi um þessi mál. Önnur snertir mál, sem hefur verið nýlega hreyft hér, að stuðla að því, að loftskeytastengurnar á Melunum verði fluttar burt. Ég hef áður sýnt fram á þá hættu, er af þeim getur stafað, og fært rök að því, að þær eigi að fara burt, og skal ég ekki fjölyrða meir um það. Þessi þáltill. er nýlega komin í hendur fjvn., en þar sem þingi er bráðum lokið, þá efast ég um, að hún komi til fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi. Ég hef því leyft mér að flytja brtt. um þetta mál við 22. gr. fjárl. Hin till. er undir sama lið, um vita á Faxaskeri. Hún er flutt fyrir löngu, en fjvn. hefur ekki látið frá sér heyra, hvort hún er með henni eða móti. Af þeim ástæðum vil ég freista þess, hvort Alþingi vill ekki veita stj. heimild til þessarar framkvæmdar, ef svo vel verður, að hæstv. ríkisstj. skyldi fallast á, að þetta yrði gert, ef fé yrði fyrir hendi til þess. Aðrar brtt. hef ég ekki sjálfur flutt við þetta frv. Ég er þeirrar skoðunar, að það beri að fara varlega í útgjöldin, og ég tel ekki, að með þeim till., sem ég hef flutt af brýnni nauðsyn, sé stefnt út í neinn voða. Mér finnst satt að segja, að till. hv. þm. við þessa umr. séu það hóflegar, að hæstv. ríkisstj. þurfi ekki að óttast, að af þeim stafi nein hætta, jafnvel þó að talsvert af þeim yrði samþ. Flestar till. koma frá ríkisstj. sjálfri. Það á líka svo að vera. Hún á þar mestu um að ráða. Mér er nær að ætla, að aldrei nú um langt skeið hafi við 3. umr. fjárl. verið farið eins hóflega í sakirnar með beiðnir um hækkanir og fjárveitingar eins og nú af hálfu einstakra þm. Um fjárl. í heild vil ég segja það, - ég hef sagt það áður og segi það enn, - að það er gott, að þeirri stefnu er nú lokið, að fjárl. séu afgr. með svo tæpri niðurstöðu, að sýnilegt sé, að reki í strand, ef illa tekst til, því að við höfum fengið nóg af slíkri fjárlagaafgreiðslu. Og þeir, sem hafa orðið fyrir að framkvæma þá hluti og fara með þau mál, hafa, a.m.k. sumir hverjir, fengið nóga palladóma um fjármálaóreiðu og því um líkt, sem nú gengur hátt í ræðum manna í þingsalnum. Ég á ekki kost á að tala hér við útvarpsumr., svo að ég vil taka hér fram, að það hefur verið keppzt við, bæði af mínum flokksmönnum og Framsóknarforingjunum að tala um 175 millj. kr. halla á fjárl. í þau 3 ár, sem ég var mest riðinn við fjármálastjórnina. Ég hef látið mér hægt um þessa hluti. Ég veit, að þetta er borið fram mikið í áróðursaugnamiði. Ég hef látið nýlega út af þessu afhenda mér útdrátt um afkomu ríkissjóðs, eins og hún er á þessum árum. Það getur ekki verið nákvæmt fyrir öll árin, því að árið 1949 er ekki nærri því gert upp til fulls enn. En það, sem hér er um að ræða, er ekki það, að hér sé eyðsla upp á 175 milljónir. Greiðsluhalli þessara ára er 165 milljónir, en eignaaukning ríkissjóðs á sama tíma er 161 milljón. Þar eru ýmsir hlutir, svo sem strandferðaskip, skólabyggingar og ýmislegt fleira, sem hv. þm. kannast við, þegar nöfnin eru nefnd. Þessu fé hefur því ekki verið kastað á glæ, heldur hefur það farið í fjárfestingu, sem Alþingi, eða a.m.k. meiri hl. þess hefur staðið að, að samþ. Ég vil nota þetta tækifæri til að minna á þetta við þessar umr., af því að ég tek ekki þátt í útvarpsumr. Afkoma ársins 1947 er ekki verri en það, að rekstrarhallinn varð 14 milljónir, þrátt fyrir það að á því ári varð ríkisstj. að taka við skell af síldarkúfnum, sem aldrei reyndist vera neinn kúfur. 1948 er rekstrarafgangurinn 8 milljónir, þó að greiðsluhallinn væri fleiri milljónir, af því að svo mikið var látið í fjárfestingu. Nú er ráðgert að afgr. fjárl. með rekstrarafgangi. Það hefði verið betur fyrr tekinn upp sá siður. Ég ætla, að áætlun fjvn. um þá hækkun á tekjunum, sem leiðir af gengislækkuninni, sé ákaflega varleg, og hún á að vera það. Þegar fjárl. voru afgr. fyrir árið 1949, gerði ég það nauðugur að áætla verðtollinn 60 milljónir. Lengi fram eftir árinu leit út fyrir, að þar yrði stór skekkja á, en það kom samt sem áður í ljós, að verðtollurinn náði því og meira en það. Þess vegna hlýtur áætlunin, sem nú liggur fyrir, að verðtollurinn verði 78 milljónir, að vera í hæsta máta varleg. Ég vil ekki vera með neina spádóma í því efni, en ég fullyrði, að sú áætlun er í hæsta máta varleg, nema eitthvað algerlega sérstakt komi fyrir, sem svo að segja stíflar innflutning á þeim vörum, sem verðtollurinn er reiknaður af. Söluskatturinn er líka ákaflega varlega áætlaður í till. n. Það er hóflega af stað farið að gera ráð fyrir, að hann verði 47,5 millj. kr., eins og n. gerir ráð fyrir. En þetta er sjálfsagt gott, að spenna ekki allt of hátt áætlunina, heldur gera þeim, sem með fjármálastjórnina eiga að fara, hægara fyrir að vinna bug á þeim halla, sem orðið hefur á ríkisbúskapnum undanfarin ár. Það varð að gera fyrr eða síðar, og ég fyrir mitt leyti fagna því, að þessi stefna skuli vera tekin upp við afgreiðslu fjárl. og fjmrh. verði gert hægara um vik að hafa heilbrigða stjórn í þessum málum, en þingið hefur nú um nokkra hríð áður búið í hendur sínum fjmrh. Ég skal svo ekki fjölyrða meir um þetta mál. Ég vil ekki endurtaka neitt af því, sem ég sagði, þó að hæstv. fjmrh. sé nú að ganga í salinn.

Ég var í hliðarherbergi og heyrði mál hv. þm.

Ég vil aðeins benda á það, að ég held, að það sé ekki 175 millj. kr. óreiða á ríkissjóði þessi 3 ár, því að fjárfesting ríkisins á þessum þremur árum nemur meira en 160 milljónum. Ég vona svo, að hv. þm. hafi sannfærzt af þeim rökum, sem ég hef fram fært fyrir þeim hóflegu, en bráðnauðsynlegu brtt., sem ég hef leyft mér að bera fram, og ljái þeim samþykki sitt.

Bernharð Stefánsson Herra forseti. Við 2. umr. bárum við þm. Eyf. fram litla brtt. um nokkra hækkun á framlagi til ræktunarvegar í Hrísey til jafns við ræktunarveg í Flatey á Breiðafirði. Fyrir atkvgr. tókum við þessa till. aftur til 3. umr. Eftir að hafa heyrt yfirlýsingu hv. frsm. um það, að fjvn. mundi vilja stuðla að því, að það væri athugað, hvað mikil þörf væri ræktunarvega í hinum ýmsu eyjum, þá höfum við fallið frá því að láta þessa till. koma til atkv. við 3. umr. Þó að hún væri áður ekki fyllilega tekin aftur, þá liggur hún ekki fyrir nú. Þetta er ekki fyrir það, að við höfum nokkra trú á því, að þessi rannsókn geti leitt til þeirrar niðurstöðu, að hlutfallið í þessu efni milli t.d. Hríseyjar og Flateyjar á Breiðafirði eigi að vera 4:10, heldur af þeirri ástæðu, að við vildum reyna að gera þetta til samkomulags, ef á næsta ári gæti orðið nokkur bót á þessu. Við berum ekki heldur fram neina brtt. vegna okkar kjördæmis nú, þó að ég hafi í engu breytt skoðun um það, sem ég lét í ljós við 2. . umr., að þetta kjördæmi hefði orðið fyrir sérstöku ranglæti og misrétti í afgreiðslu n., samanborið við önnur kjördæmi. En ástæðan til þess, að við berum ekki fram brtt. um þetta, er sú, að við höfum enga von um, að á þetta verði litið eða slíkar till. yrðu samþ. hér. Og ef það yrði gert, að samþykktar væru slíkar till. frá einstökum þm., gæti afgreiðsla fjárl. yfirleitt farið á ringulreið. Það verður því heldur að þola misrétti, en að gera þjóðfélaginu í heild þann skaða, að fjárlagaafgreiðslan verði þó enn meira handahófskennd, en hún er með því að fylgja till. fjvn. En hinu er ekki að leyna, að ég álit fyrir mitt leyti, að slík samtök um afgreiðslu fjárl., sem ég býst við, að nú eigi sér stað, þau geti ekki átt sér stað til langframa, þó að nauðsynlegt sé, nema því aðeins að samræmis sé gætt af þeim, sem mestu ráða um þessi mál, og það er fyrst og fremst hæstv. ríkisstj. og hv. fjvn. Ef eins og manni virðist, það verður þannig ár eftir ár, að sömu kjördæmin sitja á hakanum, og það hefur ekkert að segja, þó að t.d. fjvn. sé sýnt fram á alveg óhjákvæmilega nauðsyn í þeim atriðum, eins og ég hef gert viðvíkjandi mínu kjördæmi, en maður að hinu leytinu sér það ár eftir ár, að þau kjördæmi, sem eru svo heppin - skulum við segja, - að þeirra þm. eru fjvn.-menn eða þá ráðherrar, sitja ár eftir ár við hæstu fjárveitingarnar, þá hlýtur þetta náttúrlega að bresta, áður en langur tími líður. Ég ætla svo að geta um það, að ég hef borið hér fram litla brtt., en það er eitthvað svo undarlegt með það, að ég held, að búið sé að útbýta henni, en finn ekki þskj. 

Forseti (JPálm): Þá hefst fundur að nýju, og verður haldið áfram umr. frá því í gærkvöld. Í kvöld verða 3 umferðir, 25 mín., 15 mín. og 10 mín., og verður röð flokkanna þessi: Sjálfstfl., Sósfl., Alþfl. og Framsfl. Ræðumenn verða þessir: Fyrir Sjálfstfl. hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, og hæstv. atvmrh., Ólafur Thors. Fyrir Sósfl. hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, og hv. 2. landsk. þm., Magnús Kjartansson. Fyrir Alþfl. hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, og hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson. Og fyrir Framsfl. hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, hæstv. landbrh., Hermann Jónasson, og hæstv. forsrh., Steingrímur Steinþórsson.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Gagnrýni á stjórnvöldin og skylda þeirra að svara til sakar er vissulega einn meginþátturinn í þjóðskipulagi lýðræðisins. En ef gagnrýnin á að koma að notum, verður hún að vera byggð á staðreyndum og vera flutt fram af heilbrigðri skynsemi og sannleiksást. Sá stjórnarandstöðuflokkur, sem þessa gætir, getur vissulega gert mikið gagn og verið þjóð sinni þarfur. Kommúnistar eru lýðræðinu andsnúnir og trúa ekki á aðferðir þess, nema til þess eins að grafa undan því sjálfu. Frá þeim er því ekki að búast við uppbyggilegri gagnrýni eða þjóðhollri, þar sem þeim er annara um að þjóna öðrum hagsmunum, en íslenzkum. Sást það glögglega síðast við atkvgr. við 2. umr. fjárlaga. Þá greiddu kommúnistar atkv. með fjárveitingum til þeirra alþjóðastofnana einna, er Rússar eru þátttakendur í, en á móti hinum. Ákefð þessara þingmanna í að elta Rússa var meira að segja svo mikil, að sumir þeirra greiddu atkv. á móti samningsbundnu tillagi til alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Ekki voru það þó nema tveir, sem létu hafa sig til að snúast gegn þessum samtökum á móti sjúkdómunum. Um Alþfl. er öðru máli að gegna. Hvað sem um hann verður að öðru leyti sagt, er ekki hægt að vefengja, að hann er lýðræðisflokkur og engum slíkum tengslum bundinn við erlenda hagsmuni sem kommúnistar. Allir þekkjum við ábyrgðartilfinningu hans, mat hans á málefnum umfram menn og einstaka orðheldni. Alþfl. lofaði að vera á móti gengislækkun eftir kosningar. Að vísu varð það loforð strax nokkuð andkannalegt, þar sem flokkurinn beitti sér fyrir gengislækkun í miðri kosningahríðinni. Niðurstaðan varð og sú, að Alþfl. einn tapaði í kosningunum. Það var eðlilegt, því að kosningabarátta flokksins braut alveg í bága við það, sem hann áður hafði sagt og gert, því að ef engra róttækra ráðstafana var nú þörf, hvernig gátu forustumenn Alþfl. þá skýrt afstöðu sína í þessum efnum áður fyrr? Hvernig vill Emil Jónsson skýra ummæli sín frá 29. apríl 1947, þegar hann sagði: „Þegar því þessari baráttu ríkisstj. við dýrtíðina og baráttu fyrir því að þurfa ekki að ráðast á launakjörin til lækkunar, er svarað af kommúnistum með kröfum um gagnráðstafanir til hækkunar á grunnkaupi, þá er það ekki verkalýðsmálabarátta, ekki einu sinni pólitísk barátta, eins og hún hefur tíðkazt hér hjá okkur, heldur beinlínis glæpur. Ég kalla það glæpsamlegt, að ætla sér að knýja fram nú hækkanir.“ Emil Jónsson og Alþfl. veit, að þennan glæp 2ókst að drýgja. Almenn grunnkaupshækkun átti sér stað sumarið 1947. Afleiðing hennar ofan á það, sem fyrir var, varð svo sú, eftir því sem Alþýðublaðið 28/9 1947 hefur eftir Stefáni Jóh. Stefánssyni á Alþýðuflokksfundi í Iðnó: „....Hinn hái framleiðslukostnaður hefði valdið því, að sjávarafurðir okkar væru nú svo til óseljanlegar á heimsmarkaðinum við því verði, sem framleiðendur þyrftu að fá, og lægi því í augum uppi, að meginverkefni okkar yrði að lækka framleiðslukostnaðinn, svo að við yrðum samkeppnisfærir við aðrar þjóðir í framtíðinni.“ Emil Jónsson tók undir þetta og taldi „þjóðinni nauðsynlegt að glöggva sig á því, að hún yrði að neita sér um ýmislegt og temja sér að lifa ekki um efni fram.“ Meðal annars fyrir atbeina þessara tveggja ágætismanna var nokkurt spor stigið í lækkunarátt með dýrtíðarlögunum um áramótin 1947 og 1948. En hvort tveggja var, að þau lög voru hvergi nærri fullnægjandi og gerðu í bezta tilfelli ekki betur en að eyða óhollum áhrifum grunnkaupshækkunarinnar frá sumrinu 1947, og að grunnkaupshækkanirnar héldu áfram. Er þar skemmst að minnast þeirra. hækkana, sem urðu sumarið 1949. Með því var enn aukinn sá vandi, sem hinir glöggskyggnu forustumenn Alþfl. vöruðu við 1947. Svo að notuð séu hin sönnu orð Emils Jónssonar, var haldið áfram að drýgja glæp á eftir glæp gegn efnahag og atvinnuöryggi íslenzku þjóðarinnar. Enginn skyldi ætla, að Alþýðuflokksmenn sæju ekki sjálfir, að slíkar aðfarir hlytu, að hafa afleiðingar. Skáldið segir: „Þess bera menn sár um ævilöng ár, sem aðeins var stundarhlátur.“ Það kann að vísu að fylgja því nokkur stundarhlátur að lifa um efni fram, en sá, sem hefur látið glæpamann ginna sig til að gera það, kemst ekki síðar hjá því að finna til afleiðinga þess, enda segir Alþýðublaðið hinn 18. sept. 1948 réttilega: „Hættan á gengislækkun er nefnilega, þrátt fyrir góðan vilja ríkisstj. til að varðveita gengi krónunnar, stöðugt fyrir hendi, meðan hér er starfandi, því miður með þó nokkrum árangri, flokkur, sem rær að því öllum árum að magna verðbólguna og dýrtíðina með endalausum skrúfugangi kaupgjaldsins og verðlagsins upp á við. En þessi flokkur er, eins og allir vita, kommúnistaflokkurinn. - Frá honum, framar öllum öðrum, stafar gengislækkunarhættan.“ Þær tilvitnanir, sem ég hef nú nefnt, og ótal margt fleira, sýnir, að Alþýðuflokksmönnum var ljóst, að ef haldið var áfram á kauphækkunarbrautinni, var gengislækkun óhjákvæmileg. Ógæfa Alþfl. er sú, að hann skyldi ekki taka afleiðingum orða sinna og gerða og játa, að gengisfelling varð ekki lengur umflúin. Með þessu hefur Alþfl. bakað sjálfum sér tjón, skaðað þjóðina, en skemmt kommúnistum. Hitt er rétt og skylt að játa, að Alþfl. var í raun og veru á móti gengislækkun og vildi hindra hana með þeim einu ráðum, sem tiltæk voru, sem sé að stöðva verðbólguna. En forustumenn Alþfl. verða að játa þá staðreynd með okkur hinum, sem með þeim vorum í stjórn, að okkur tókst ekki að stöðva eða lækna verðbólguna. Slíkt verður okkur auðvitað ætíð talið til áfellis. Ýmislegt er þar þó til afbötunar, enda er það óhagganleg sannfæring mín, að ef Framsfl. hefði ekki af innanflokksástæðum efnt til kosninga á s.l. hausti og þar með til átímabærs ófriðar um þessi mál, hefði Alþfl. tekið þátt í skynsamlegri lausn þeirra í vetur. Þess er og að minnast, að sumt annað tókst betur fyrir þessari fyrrv. stjórn. Því fór t.d. ekki fjarri, þegar þessi fyrsta stjórn Alþfl. á Íslandi var mynduð, að ýmsir tryðu því, að ómögulegt væri að stjórna Íslandi stundinni lengur, án þess að hafa kommúnista í stjórn. Þessi trú er nú alveg úr sögunni. Hitt er annað mál, að kommúnistar höfðu afl til hins sama, eftir að þeir fóru úr stjórn, sem þeir höfðu ekki síður gert á meðan þeir voru í stjórn, að halda áfram að auka verðbólguna. Og þeir gerðu það vísvitandi um afleiðingar gerða sinna, því að kommúnistar vildu og vilja lækka gengið, að vísu með þeim hætti að reyna að kenna öðrum um. Það er aðeins í samræmi við baráttuaðferðir kommúnista yfirleitt, þegar þeir svo býsnast yfir vöruverðhækkunum, sem af gengisfellingunni leiðir. Auðvitað leiðir af henni vöruverðhækkanir. Launþegar eiga að vísu að fá þær bættar. Engu að síður hljóta þær að vera öllum góðum mönnum harmsefni, en þær eru óhjákvæmileg afleiðing of mikilla áhrifa kommúnista í íslenzku þjóðlífi á undanförnum árum. Enn eru þær þó aðeins svipur hjá sjón miðað við það, sem vera mundi, ef kommúnistar réðu einir. Kommúnistar hafa oft fjargviðrazt yfir því, að sendiráð Íslands í Moskva væri ekki nógu veglegt. Þeim þykir ekki nóg að hafa þar aðeins einn Íslending útsendan og tign hans ekki nógu umfangsmikil eða dýrðleg, að hann skuli kallaður sendifulltrúi í forföllum sendiherrans, sem lengst af dvelst annars staðar, þar sem Íslendingar hafa meiri störfum að gegna. Kostnaðurinn við dvöl þessa eina manns og fjölskyldu hans í Rússlandi er svo mikill, að heils árs kostnaður með hinu nýja gengi rúblunnar mun verða nær 1.400 þús. kr., eftir þær verðlagsbreytingar, sem orðið hafa í Rússlandi, og breytingarnar á gengi rúblu og krónu, sem kunnugt er um. Sendifulltrúinn, Sigurður Hafstað, hefur sent utanríkisráðuneytinu nokkrar skýringar á þessum gífurlega kostnaði. Það er að vísu búizt við, að sykurverðið hér á landi muni hækka eitthvað bráðlega, en nú er það kr. 2.85 kg. Hækkunin þarf þó að verða býsna mikil til að nálgast verðlagið í Moskva eftir þá skráningu rúblunnar, sem tekur gildi 1: júlí n.k., en þá verður það 47 kr. Óniðurgreitt smjörverð hér er að vísu hátt, eða kr. 32.50 kg. Í Moskva verður það hins vegar kr. 139.86 og smjörlíkið kr. 87.31. Kartöflurnar þóttu dýrar hér á kr. 1.10 kg og hafa nú lækkað í 86 aura, en í Moskva munu, þær kosta 5.06 kr. Fyrir kindakjötið þurfa menn að borga í Reykjavík kr. 11.35 eða jafnvel 14.40 kg. í Moskva kr. 79.15. Mjólkurlítrinn er dýr í Reykjavík, eða kr. 2.15, en í Moskva kostar hann kr. 15.34. Þjóðviljinn ætlaði á dögunum alveg að rifna yfir því, að kaffikílóið væri komið upp í 23 kr. Menn skyldu því ætla, að það væri ekki svo dýrt, þar sem kommúnistar réðu einir. Í Moskva mun það bara kosta 323 krónur og 13 aura. Er það þó smáræði hjá tekílóinu, það verður í Moskva kr. 661.78 á móti kr. 15.52 í Reykjavík. Ég skal ekki hafa þennan samanburð lengri. Hann sýnir, að ekki mun af veita að hafa há laun í Rússlandi. En svo sem kunnugt er, þá er þar launamismunur miklu meiri, en hér á landi, og verða þó hæstu launin enn hærri en menn hafa heyrt, ef hinir lægst launuðu fá stóran skammt með þessu verðlagi. Verðsamanburðurinn sýnir, að öllum öðrum ferst fremur en kommúnistum að tala um verðhækkanir. Það er væntanlega vegna þess, að kommúnistar hér á landi hafa heyrt um þetta háa verðlag í Rússlandi, sem þeir eru alltaf að reyna að telja mönnum trú um, að enginn vandi sé að selja íslenzkar vörur eystra með því verði, sem við sjálfir segjum til um. Reynslan er öll önnur. Þrátt fyrir allar fullyrðingar kommúnista eru hinar óhnekkjanlegu staðreyndir þær, að um viðskiptin við Rússland hefur ekki staðið á Íslendingum, heldur Rússum. Á s.l. árum hafa íslenzk stjórnarvöld æ ofan í æ óskað eftir, að reyndir yrðu viðskiptasamningar milli Íslendinga og Rússa. Rússnesk stjórnarvöld hafa yfirleitt ekki sinnt þeim óskum, en fólu þó verzlunarfulltrúa sínum hér á landi, Pantchenko að nafni, sem dvaldi hér árum saman, að ræða við íslenzk stjórnarvöld um viðskipti sumarið 1949. Í skýrslu þess embættismanns, Gunnlaugs Péturssonar, sem mestan þátt tók í þeim umræðum, segir svo: „Rússneski verzlunarfulltrúinn skýrði frá því, að Sovétríkin hefðu engan áhuga á að kaupa hraðfrystan fisk. Kvað hann vöru þessa vera allt of dýra. Í öðru lagi hefðu Rússar ekki nægar kæligeymslur fyrir fiskinn, og loks kynni almenningur þar í landi ekki að meta þessa vöru, því að eftirspurn eftir henni væri engin. Taldi hann, að eftir að skömmtun hefði verið afnumin í Sovétríkjunum, væri loku fyrir skotið, að þessi vara gæti gengið út þar. Af hálfu Sovétríkjanna var heldur ekki neinn áhugi á að kaupa þorskalýsi.“ Þær vörur, sem Rússar þá virtust hafa hug á að kaupa, voru þær, sem auðseljanlegastar eru, svo sem saltsíld og síldarlýsi. Þessar vörur vildu þeir þó einungis kaupa í vöruskiptum. Um þetta segir enn fremur í tilvitnaðri skýrslu: „Í viðræðum þessum kom í ljós, að það verð, sem Sovétríkin töldu sér fært að greiða fyrir þessar afurðir okkar, var mun lægra en það verð, sem við höfðum þegar samið um við önnur ríki fyrr á árinu. Þá var verð rússnesku varanna mun hærra, en á sams konar vörum annars staðar frá og sumt úr hófi fram, eins og t.d. verð ýmissa kornvara. Var þess því enginn kostur að verðjafna milli útflutnings og innflutnings.“ Því fer fjarri, að Íslendingum einum gangi treglega að gera viðskiptasamninga við Rússa. Hin stórkostlega aukning Rússa sjálfra á fiskveiðum sínum gerir það að verkum, að þeir eru sérstaklega ófúsir að kaupa fisk af öðrum þjóðum. Þannig hefur t.d. Sigurður Hafstað, sendifulltrúi Íslands í Moskva, upplýst, að í viðskiptasamningi Svía og Rússa frá 1946 sé gert ráð fyrir, „að Rússar kaupi árlega til 1951 fisk og síld fyrir 20 milljón sænskar krónur. Síðustu árin hafa þeir ekkert keypt af þessum vörum“, segir í skýrslu Sigurðar Hafstaðs frá 24. nóv. s.l. Skýringin á þessu er, eins og ég áðan sagði, vafalaust að nokkru leyti sú, að Rússar hafa í 5 ára áætlun sinni, sem sett var 1946, ákveðið stórkostlega eflingu fiskveiðanna. En hér blandast einnig inn í, að Rússar hafa mjög dregið úr skiptum sínum við aðrar þjóðir en þær, sem tengdar eru þeim sérstökum stjórnmálaböndum. Frægasta dæmið um það er yfirlýsingin frá 31. des. 1948, þegar berum orðum var fram tekið, að rússneska stjórnin mundi minnka, viðskiptin við Júgóslavíu niður í 1/8 frá því, sem áður hafði verið, vegna þess að henni líkaði ekki stefna stjórnarinnar í Júgóslavíu. Hefur sú afstaða þeirra ekki enn breytzt, samkvæmt því, sem sagt var í frétt ríkisútvarpsins 27. apríl s.l. Þar segir orðrétt á þessa leið: „Tító kvaðst því miður verða að telja, að horfur væru ekki góðar á því, að sambúðin við Ráðstjórnarríkin mundi batna. Júgóslavar mundu halda áfram að treysta viðskiptatengsl sín við Vestur-Evrópuríkin, annars mundu Austur-Evrópuríkin svelta þá í hel.“ Þessi voru ummæli Títós, og enn þá; hafa kommúnistar hér á landi ekki þorað að gera lítið úr orðum hans, í almannaáheyrn að minnsta kosti. Vinur Brynjólfs Bjarnasonar og sessunautur frá Rússlandi forðum, Kuusinen, gæti og eflaust hvíslað að honum skýringum á því, af hverju verzlunarsamningar Rússa og Finna hafa í vetur gengið jafntreglega og raun ber vitni um. Og í gærkvöld heyrðu menn, að Áki Jakobsson taldi sig ekki lengur þurfa að hvísla því, að ástæðan til þess, að Rússar vildu ekki verzla við Íslendinga, væri sú, hve vondur maður ég væri. En aðalsönnun vonzku minnar var sú, að ég taldi hentara að hafa aðra trúnaðarmenn um afurðasölu, en kommúnistaþingmanninn Lúðvík Jósefsson. Kommúnistar þykjast nú hafa himin höndum tekið yfir því, að þunglega horfir með sölu ýmissa íslenzkra afurða. Það er rétt, að svo gerir, en allra sízt ber að saka íslenzku ríkisstj. fyrir það. Sést það bezt á því, að það er fyrst eftir að aðrar stjórnir hætta að kaupa íslenzkar afurðir með milliríkjasamningum, svo sem t.d. hraðfrysta fiskinn, sem aðalmarkaðsörðugleikarnir byrja. Íslenzku ríkisstj. hefur sem sé árum saman tekizt að selja þessa vöru, meira að magni og fyrir hærra verð en frjáls markaður sagði til um. Bendir það til allt annars en að íslenzka ríkisstj. hafi legið á liði sínu. Það er þegar ríkisafskiptin úti í löndum hverfa, sem hið sanna í þessu kemur í ljós. Þá verður ber sú staðreynd, að frjáls markaður fyrir vöruna er mun minni, en íslenzku stjórninni tókst að útvega, á meðan milliríkjasamningum um ákveðnar sölur varð við komið. Íslendingar þekkja markaðsörðugleika frá fyrri tímum. Til lausnar á þeim vanda verða allir góðviljaðir menn að leggja sig fram, og mun vissulega ekki standa á starfsbræðrum mínum né mér um það. Víst er, að bjargráðið í þeim efnum er ekki það, að ríkið haldi áfram að taka ábyrgð á verði framleiðslunnar og þar með vera í raun og veru aðalkaupandi hennar. Markaðanna er ekki að leita uppi í stjórnarráði eða hér í sölum Alþingis, heldur hjá neytendum vörunnar úti í löndum. Kommúnistar kvaka sí og æ um markaði í Rússlandi, sem Rússar sjálfir segja, að eigi séu til. En kommúnistar þegja um þau sannindi, sem allir þekkja, er eitthvað fylgjast með alþjóðamálum, að stefna Rússa er nú einmitt sú að byggja upp sem einangraðast og óháðast efnahagskerfi á þeim miklu landflæmum, er þeir ráða yfir. Þess vegna eru það þeir, sem hafa slitið eða torveldað verzlunartengslin við löndin utan við járntjaldið, en ekki hin frjálsu lönd, sem hafa slitið tengslin við þá. Enginn skyldi halda, að það væri tóm tilviljun, að kommúnistar snúa hér sannleikanum alveg við, eða þetta væri eina málið, sem Áki Jakobsson segir ekki satt um. Nei, slíkar eru einmitt starfsaðferðir kommúnista. Menn minnast, að kommúnistar héldu nú í vor upp á ársafmæli uppþots síns hér fyrir framan alþingishúsið 30. marz í fyrra. Á samkomu þessari töluðu nokkrir forsprakkar kommúnista, þar á meðal Áki Jakobsson. Flestar þóttu ræðurnar bragðdaufar. Þó skáru sig úr nokkur ummæli Áka Jakobssonar, sem birt voru að meginefni í blöðum, en Þjóðviljinn mótmælti. Vakti það töluverða athygli, að Þjóðviljinn birti hinar tilkomuminni ræður, en skaut undir stól fagnaðarboðskap hins fyrrverandi ráðherra. En svo vildi til, að fyrirhyggjusamur borgari notaði sér það, að ræðuhöldunum var útvarpað gegnum hátalara, er var á fundarhúsinu. Hann tók ræðurnar því niður á stálþráð. Í ræðu Áka Jakobssonar, þessa háttvirta þingmanns og fyrrv. ráðherra,. sem hefur með hátíðlegu heiti, dags. 10. jan. 1944, lagt „drengskap sinn við að rækja með trúmennsku og samvizkusemi þau málflutningsstörf“, sem honum verða falin, segir m.a. á þessa leið: „Ég verð að segja það, að þegar ég sé dómsniðurstöðurnar, þá mundi ég ráðleggja hverjum og einum, sem mæta ætti fyrir dómstóli eins og þessum, sem hérna er, að vera ekki of barnalegur, þegar hann mætir, af því að það virðast vera niðurstöður dómarans, að þegar menn hafa skýrt rétt og satt frá, ja, þá er þeim refsað alveg sérstaklega fyrir það.“ Þetta var það, sem Þjóðviljinn þagði um, en stálþráðurinn sagði eftir Áka. Þessi ummæli eru eftirtektarverð um margt. Með þeim er játað, að þeir af sakborningunum, sem sögðu rétt og satt frá, hafi þannig lagt til gögn fyrir dómsáfelling sinni. Með þessu er einnig gefið í skyn, að sumir, sem ekki voru svo „barnalegir'' að segja „satt og rétt frá“, hafi þar með sloppið. Af fjórum sakborningum, sem sýknaðir voru í héraði, var Áki Jakobsson verjandi þriggja, maðurinn, sem að eigin sögn segist ráða skjólstæðingum sínum til „að vera ekki svo barnalegir að segja satt og rétt frá.“ Út af fyrir sig skiptir það ekki öllu máli, hvort þeir verða þremur eða fjórum fleiri eða færri, sem dæmdir verða fyrir uppþotið 30. marz 1949. Aðalforsprakkarnir, þeir, sem egndu unglingana til óhæfuverkanna, voru hvort eð er fæstir svo „barnalegir“ að hafa sig sjálfir mikið í frammi. - Þeir héldu sig flestir í skúmaskotunum, svo sem þeirra er vandi, þegar svipað stendur á. Hitt er miklu alvarlegra, að einn af þeim mönnum, sem unnið hafa drengskaparheit að því að þjóna réttvísinni í landinu með trúmennsku og samvizkusemi, segir sjálfur í almannaáheyrn, að hann telji „barnalegt“ að skýra „satt og rétt frá“. Út yfir tekur þó, að þetta skuli vera fyrrverandi ráðherra og ennverandi alþingismaður. Enginn skyldi heldur halda, að Þjóðviljinn hefði skotið þessum ummælum undan vegna þess, að kommúnistar væru þeim ósammála. Það átti að reyna að þegja þau í hel, vegna þess að ekki þykir hagkvæmt, að menn út í frá fái að kynnast grundvallarreglum þeim, sem kommúnistar fara eftir í starfi sínu, þeim boðskap, sem Lenin orðaði þannig í ritinu „Barnasjúkdómar vinstri stefnunnar í kommúnismanum“: „Við verðum að vera reiðubúnir að nota brögð, svik, lögbrot, að skjóta undan og fela sannleikann“. - En þegar sagt var frá þessum ummælum hér á landi, ætlaði Þjóðviljinn að ærast. Kommúnistar segja að vísu, að málaferlin út af afbrotunum frá 30. marz 1949 sé réttarofsókn af minni hálfu, og af því tilefni kaus hátíðarsamkoma á uppþotsafmælinu sérstaka „nefnd til að undirbúa og skipuleggja réttarvernd.“ Formaður þeirrar nefndar er Þorvaldur nokkur Þórarinsson lögfræðingur. Varð hann almenningi að umræðuefni í vetur, er hann lýsti yfir því á stúdentafundi, að hann væri fús að flytja til Rússlands og setjast þar að. Þessi yfirlýsing gladdi almenning svo, að á örskömmum tíma safnaðist víðs vegar að veruleg fjárhæð til að kosta austurför mannsins og koma honum þannig af höndum Íslendinga. Þegar til kom, reyndist náungi þessi hins vegar hugaðri í munni en hjarta og skorti kjark til að standa við orð sín. Situr hann því enn sem fastast í íbúð þeirri, sem hann á sínum tíma öðlaðist með því að láta bera út á götuna ekkju með nokkur munaðarlaus börn, svo sem frægt er orðið. Úr því að þessi maður er sá fremsti og flekklausasti, sem kommúnistar velja til réttarverndunar hér á landi, þarf ekki að fara mörgum orðum um hina, hvers konar fuglar þeir muni vera, né hvers skjóls ekkjur eða munaðarleysingjar muni eiga að vænta undir verndarvæng þeirra. Réttarhugmyndir kommúnista lýsa sér vel í yfirlýsingu réttargæzlumannanna í hinum nýju fyrirmyndarstjórnum þeirra austan járntjalds. Ungverski dómsmálaráðherrann sagði t.d. hinn 30. jan. 1948, að „eitt af sönnunargögnunum nú á dögum væri pólitísk afstaða hins ákærða“, og hinn 29. jan. 1949: „Dómararnir verða að hegða sér samkvæmt kenningum Marx og Lenins“, og hinn 16. okt. 1948 sagði aðalsaksóknarinn í Rúmeníu: „Hinn löglærði dómari verður að losa sig við hið lögfræðilega hugarfar.“ Ég held, að Áki Jakobsson þurfi engu að kvíða í þessu. Hann hefur í þessu sem öðru hlýtt boði meistaranna í Moskva og hreinsað sig alveg af því lögfræðilega hugarfari, sem hann kann að hafa kámazt af í lagadeildinni forðum. Kommúnistar prédika það, að málssóknin á mennina frá 30. marz 1949 sé persónuleg ofsókn af minni hálfu. Auðvitað er ég ekki óskeikull frekar en aðrir, og sannarlega kem ég svo mikið við sögu þessara atburða, að ég get ekki verið dómari um sekt manna þessara eða sýknun. Það er að vísu embættisskylda mín að höfða mál gegn mönnunum frá 30. marz 1949, ella hefði ég sjálfur unnið til refsingar. En aðrir dæma í því máli. Ég kem þar hvergi nærri. Úrslitadómurinn er hjá hæstarétti. En dómarar hæstaréttar njóta vissulega þess trausts, að almenningur veit að engin hætta er á, að saklaus maður verði dæmdur til refsingar af Hæstarétti Íslands. Af einhverjum ástæðum er kommúnistum þó illa við að miklar fréttir berist af störfum hæstaréttar á þessu ári, því að nú hafa þeir flutt till. um að fella niður fjárveitingu til prentunar dóma hans. Á Íslandi þarf enginn að óttast það, að lögreglan láti hann hverfa, e.t.v. þegjandi og hljóðalaust, þannig að enginn viti árum saman, hvort hann er dauður eða lifandi. Hér skera hlutlausir dómstólar úr málum manna. Flestir Íslendingar telja þetta svo sjálfsagt, að þeir kunna ekki að meta það svo sem vert er. Fátt er geigvænlegra við stefnu kommúnista en það, að þeir vilja svipta borgarana þessari réttarvernd, á sama veg eins og slíkar umræður sem þessar væru óhugsandi í kommúnistísku þjóðfélagi. Þar er gagnrýni svarað með frelsissviptingu, þrælkunarvinnu, útlegð eða lífláti. Hér er gagnrýnin viðurkennd sem sjálfsagður þáttur heilbrigðs stjórnarfars. Sá, sem ekki getur svarað gagnrýninni með rökum, hlýtur að missa fylgi og hverfa frá völdum. Þessi háttur er óneitanlega óhentugri fyrir lélega valdhafa, en hinn kommúnistíski. En hann er almenningi miklu hentari, undirstaða framfara hans og frelsis. Þess vegna munu Íslendingar aldrei ótilneyddir fallast á kenningar kommúnista, heldur óhvikulir halda tryggð við réttaröryggi einstaklinganna, við réttinn til gagnrýni og önnur þau gæði, sem eru prýði menningarinnar, en afneitun kommúnismans.



[Handrit að ræðunni hefur glatazt.]



Eins og að líkum lætur mótuðust umræðurnar í gærkvöld að langsamlega mestu leyti af viðhorfi manna til gengislækkunarmálsins og viðbragða hæstv. ríkisstj. til þess að ráða fram úr dýrtíðar og efnahagsvandamálum þjóðarinnar. - því var þar lýst mjög ýtarlega af hv. 8. landsk. þm., Stefáni Jóh. Stefánssyni, hverjar afleiðingarnar hafa orðið af ráðstöfunum ríkisstj., svo að ég þarf þar litlu við að bæta; en þessar afleiðingar hafa í stuttu máli orðið þær, að dýrtíðin fer ört vaxandi með hverjum degi, sem líður, og það svo, að hækkunin virðist hvergi ætla að nema staðar við 11–13%, eins og sérfræðingar stj. töldu, heldur er allt útlit fyrir, að hækkunin muni nema upp undir 20% strax á byrjun. Hins vegar virðist mikið ætla að skorta á það, að gengislækkunin komi að því gagni fyrir útveginn, sem til var ætlazt og var grundvöllurinn fyrir þessum aðgerðum hjá stjórnarflokkunum. Svör ráðherranna, að svo miklu leyti sem um svör var að ræða, voru á þá leið, efnislega, að enginn kostur hefði verið góður. Ástandið hefði verið orðið þannig, að ekki hefði verið um annað að ræða. Leiðin, sem farin var, væri sú skásta - eða raunar sú eina, sem til var - að dómi fræðimanna og sérfræðinga ríkisstj. - og Alþfl. hefði ekki getað bent á neina skárri leið til lausnar á vandanum. Framsóknarráðherrarnir minntust þess sérstaklega, að Alþfl. gæti nú ekki talað hátt, því að hans væri sökin, að miklu leyti, hvernig komið væri. Með gálauslegum ráðstöfunum á gjaldeyriseign þjóðarinnar, hækkuðu, kaupgjaldi og stöðugt vaxandi greiðsluhalla á fjárlögum, sem þeir vildu allt kenna við Alþfl., hefði það ástand verið skapað, sem óhjákvæmilega hefði borið á sér þá ráðstöfun, sem gerð var, gengisfellinguna, eins örugglega og nótt hlýtur að fylgja degi. Ég skal nú með örfáum orðum leyfa mér að athuga þessar fullyrðingar nokkru nánar, bæði það, að gengisfellingin hafi verið bezta - og eina - tiltæka ráðið, að Alþfl. hafi ekkert lagt til málanna, og svo að lokum, að ástandið hafi verið orðið á þann veg, að ekkert annað hafi verið hægt að gera. Þeir 2 sérfræðingar, sem unnu að samningu gengislækkunarfrv. og álitsgerðar, er því fylgdi, voru prófessor Ólafur Björnsson, núv. hv. 7. þm. Reykv., og dr. Benjamín Eiríksson. - Það vill nú svo til, að frá þessum vísindamönnum báðum eru til vitnisburðir um málið, sem ég tel rétt að kynna hér eða minna á, því að báðir hafa verið birtir áður. Prófessor Ólafur Björnsson ritaði grein, í Morgunblaðið fyrir um það bil tveim árum um það, hvernig á efnahagsvandamálum okkar skyldi tekið. Þar segir hann, eftir að hafa rætt nokkuð uppbótaleiðina: „Af því, sem sagt hefur verið, verður að draga þá ályktun, að ef halda eigi áfram á þeirri braut að leysa dýrtíðarvandamálin með niðurgreiðslum og uppbótum, mundi það óhjákvæmilega hafa í för með sér, að stórhækka yrði opinberar álögur frá því, sem nú er. Það er fjarri mér að vilja gylla þessa leið með því að halda því fram, að hér yrði um einhverjar smávægilegar fjárhæðar að ræða. Þjóðin mun líka áður en langt líður fá það upplýst hjá réttum aðilum, hvað þessi leið mundi koma til með að kosta í skattaálögum. Samt sem áður verður sú röksemd ekki borin fram gegn þessari leið, að hún yrði gjaldgetu, borgaranna ofvaxin. Menn verða að gera sér ljóst, að sá möguleiki er ekki fyrir hendi, að skjóta sér undan byrðunum. Þjóðin á aðeins um það að velja, í hvaða formi hún vill taka þær á sig. Vilji menn ekki borga hærri opinber gjöld, verða menn að taka á sig tilsvarandi fjárhagslegar fórnir á þann hátt, að peningatekjur þeirra lækki, án þess að verðlag erlendra vara lækki samsvarandi (verðhjöðnunarleiðin), eða þá að greiða erlendar vörur hærra verði, án þess að tekjur þeirra hækki (gengislækkunarleiðin). Vilji menn ekkert af þessu, „leysist“ vandamálið á þann hátt, að það verður vöruskortur og atvinnuleysi, þannig að hin óumflýjanlega skerðing lífskjaranna kemur þá í því formi. Annað mál er svo hitt, hvort skynsamlegt er að leggja hinar óumflýjanlegu byrðar á í formi skatta og annarra opinberra álagna. Má í því sambandi fyrst á það benda, að uppbætur og styrkir úr ríkissjóði eru vitanlega ekki kallaðir ofan af himnum, heldur sótt í vasa borgaranna. Þrátt fyrir þessa og aðra annmarka, sem á þessari leið eru, verður þó varla séð, að hjá því verði komizt að fara hana enn um skeið að meira eða minna leyti. Menn geta verið þeirrar skoðunar, að það hafi verið heimska að leggja nokkurn tíma út á þessa braut. En ef skyndilega yrði með öllu horfið frá þessum úrræðum, færi ekki hjá því, að gera yrði róttækar breytingar á hagkerfinu, sem hafa mundi stórfellda röskun í för með sér. Óhagræði það, sem stórfelld niðurfærsla peningatekna eða gengislækkun hefðu í för með sér, yrði svo mikið, að slíkt mundi vega upp þá kosti, sem af niðurfellingu uppbótanna mundi leiða. Hér skal því sleppt, að ræða það atriði, hvernig afla eigi ríkissjóði tekna til þess að standa straum af niðurgreiðslum þeim og uppbótum, sem sjálfsagt verða óhjákvæmilegar enn um skeið. Eðlilegast virðist þó að láta slíkar álögur hvíla sem mest á neyzlu, sem ekki getur talizt bráðnauðsynleg, svo sem neyzlu munaðarvara, hækka skemmtanaskatt, bifreiðaskatt o.s.frv.“ Þetta segir nú prófessorinn þá, fyrir tveim árum. En sá einn munur er á uppbótagreiðslum þá og nú, að upphæðin verður að vera hærri nú, sem til bótanna er varið, en eins og menn hafa tekið eftir í greininni, er hæð uppbótagreiðslnanna ekki aðalatriðið í hans augum, og verði upphæðin ekki tekin á þann hátt, verði bara að taka hana öðruvísi, en að hans dómi er uppbótaleiðin þá bezta leiðin. Dr. Benjamín Eiríksson skilaði skýrslu um efnahagsmálin til fyrrv. stjórnar og mælti að vísu með gengislækkun, en þó aðeins sem einum lið í allvíðtækum aðgerðum. Hann segir: „Það hefur þegar verið um það rætt, að æskilegt væri að bíða með að samræma innlent og erlent verðlag, unz jafnvægi hefur skapazt innanlands. Á næstu 12 mánuðum mun myndast kringum 50 millj. kr. mótvirðissjóður. Hingað til hefur Marshallaðstoðin ekki haft nein áhrif á peningalegt jafnvægi innanlands. En með myndun mátvirðissjóðsins skapast slík áhrif í beinu hlutfalli við stærð hans. Notkun hluta hans til fjárfestingar kemur ekki til greina fyrr en á næsta ári, og æskilegt að bíða með slíka notkun fjárins sem lengst. Sú upphæð, sem er um að ræða - 50 millj. kr. - nægir til þess að tryggja það, að ástandið í dýrtíðarmálunum breytist til muna.“ Ráðstafanir þær, sem hann vill láta gera fyrst og fremst, eru þessar: „1) Dregið sé úr fjárfestingunni í því skyni, að hún verði ekki meiri á hverjum tíma en sem svarar sparifjármynduninni að óbreyttu verðlagi. 2) Lánsfjárþensla bankanna verði stöðvuð með því að gera kröfu til Útvegsbankans og sparisjóðsdeildar Landsbankans, að hvort tveggja auki ekki skuld sína við seðladeildina, að þau leggi fyrir nokkurt handbært fé og byrji síðan að greiða niður skuldir sínar við seðladeildina. 3) Fjármálum ríkisins þarf að haga þannig, að sem mestur tekjuafgangur myndist á rekstrarreikningi.“ Og fyrst að þessu loknu vill hann ræða gengislækkun, og hann dregur heldur ekki fjöður yfir þá annmarka, sem gengislækkuninni fylgja. - Þetta segja nú þeir tveir aðalhöfundar gengislækkunarfrumvarpsins. En það er ekki nóg, að tveir tígulkóngar væru í þessu spili, heldur verða þeir að vera þrír. Hér á Alþingi hefur gefið sig fram þriðji höfundur þessara laga, hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, og hefur viljað eigna sér mjög verulegan þátt í samningu frv. Og það skyldi nú aldrei vera, að áhrifa hans hafi gætt eins mikið og hinna vísindamannanna við samningu frv.? Af fyrri vitnisburðum þeirra, sem ég hef dregið hér fram, freistast maður til að halda, að það hafi eins - og ekki síður - verið hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, sem réð því, hvernig að málinu var staðið. Hæstv. atvmrh. sagði í gærkvöld, að Alþfl. hefði í þessu máli kosið sér það hlutskipti að berjast á móti sjálfum sér og sannfæringu sinni og að Alþfl. í hjarta sínu hefði viljað gengislækkunarleiðina, þó að hann nú þyrði ekki að viðurkenna það. Þetta er vægast sagt mjög fjarri því að vera rétt. Alþfl. hefur ekki viljað fara gengislækkunarleiðina vegna þess, að hann telur, að byrðarnar af viðreisn sjávarútvegsins komi á þann hátt óréttlátlega niður, og verst þar, sem sízt skyldi. Hækkunin á neyzluvörum verður mest á hinum brýnustu lífsnauðsynjum, sem annaðhvort hafa verið lágt eða alls ekki tollaðar innanlands. Menn athugi t.d. hækkunina á kornvörum, kolum, olíu og þess háttar vörum, þar sem gengislækkunin kemur fram með fullum þunga, af því að allur kostnaður, sem neytendur greiða fyrir þessar vörur, er erlendur kostnaður; og athugi svo aftur hækkunina, sem orðið hefur á tóbaki og öðrum hátolluðum munaðarvörum, sem er hverfandi lítil. Þetta er að okkar áliti rangt, og þetta hefði verið hægt að forðast. Alþfl. vildi á engan hátt skorast undan því að koma sjávarútveginum til hjálpar og að tryggja rekstur hans, en hann taldi, að það hefði verið hægt á svipaðan hátt og áður var gert og gaf góða raun. Uppbótagreiðslurnar úr ríkissjóði voru 1947 24,2 millj. kr., 1948 25 millj. kr. og 1949 37 millj. kr. Með sérstökum ráðstöfunum var séð fyrir tekjum í ríkissjóð til að standast þessar greiðslur, og ég ætla, að þessir tekjustofnar hafi ekki brugðizt og ríkissjóður hafi á þennan hátt fengið það fé, sem hann þurfti til að standa undir þessum uppbátagreiðslum. Hitt er svo annað mál, að greiðsluhalli varð á fjárlögum öll þessi ár, ekki vegna uppbátagreiðslnanna, því að tekjur á móti þeim voru tryggðar með sérstökum lögum, eins og ég sagði áðan, heldur af allt öðrum ástæðum. Greiðsluhallinn orsakaðist fyrst og fremst af fjárfrekum framkvæmdum, sem ríkissjóður hafði með höndum þessi ár, án þess að séð væri fyrir tekjum á móti þeim, og það er allt annað atriði. Hv. þm. Vestm., Jóhann Þ. Jósefsson, fyrrv. fjmrh., hefur beðið mig að upplýsa, í hverju greiðsluhallinn 1948–49 er fólginn, sem formaður Sjálfstfl. hliðraði sér hjá að skýra frá í gærkvöld, þegar hann ræddi um þetta. Um 24,7 millj. hafa farið í verðbréf og innstæður. Um 35.6 millj. kr. til eignaaukningar ríkisstofnana. Um 39 millj. til nýbygginga, og eru strandferðaskipin þar hvert með 9 millj. kr. lánveitingu. Um 14,3 millj. til greiðslu á ábyrgðum ríkissjóðs. Um 5.8 millj. rekstrarhalli áranna 1947 –48. Það eru því samtals um 165,3 millj., sem skuldaaukningin nemur. En eins og sést í yfirlitinu hafa komið eignir að langsamlega mestu leyti á móti. Það er því fráleit fullyrðing að kenna uppbótagreiðslunum um þessa skuldaaukningu. Nú vilja stjórnarflokkarnir afsaka sig með því, að uppbátagreiðslurnar hefðu þurft að hækka svo mikið frá því, sem þær voru 1949, að það hefði orðið óviðráðanlegt. Hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, nefndi í því sambandi 150 –200 millj., sem bæta hefði þurft við í beinum sköttum, að manni skildist, til þess að mæta nýjum uppbótum. Þetta er víðs fjarri því að vera rétt. Í frv. því, sem ríkisstjórn Ólafs Thors lagði fram um áramótin um aukinn styrk til handa bátaútveginum, var gert ráð fyrir, að styrkurinn mundi þurfa að tvöfaldast, og geri ég ráð fyrir, að það sé vel í lagt, en samkvæmt því hefði ekki þurft að auka styrkinn til bátaútvegsins nema um 37 millj. miðað við síðast liðið ár. Hvað styrk til togaranna viðvíkur, er rétt að geta þess, að ég tók svo eftir í skýrslu bankastjóra Landsbankans nú fyrir skömmu í útvarpinu um togarasölurnar, að aðeins 20% af söluandvirðinu hefðu komið heim. Og þegar svo er komið, virðist sýnilegt, að gengislækkun getur litið hjálpað upp á sakirnar, því að enginn hefur gagn af því auganu, sem hann sér ekki með, og togaraeigendur hafa vissulega lítinn gengishagnað af þeim sterlingspundum, sem þeir verða að greiða í kostnað. Tölur, sem ráðh. nefndi í þessu sambandi, 150–200 millj. kr., hljóta því að verða víðs fjarri raunveruleikanum. Hitt er svo ljóst, að með gengisfellingunni eru á þjóðina lagðar þyngri byrðar en nauðsynlegt er, auk þess sem þeim er ranglátlega skipt. Þjóðin verður að greiða hækkað verð á fiskimjöli, sein hefur að minnsta kosti verið í geipiháu verði, hvort sem það verð hefur verið notað eða ekki. Síldarafurðir virðast, samkv. skýrslu hæstv. atvmrh. nú fyrir skömmu, vera í mjög sæmilegu verði, en komi gott síldarár, verða lagðir því þyngri skattar á þjóðina, því meira sem kann að fiskast af síldinni. Þetta eru allt svo miklir kostir við gengislækkunina, að Alþfl. telur útilokað að geta fylgt henni. Þetta hefði allt verið hægt að forðast með því að fara uppbótaleiðina. Að sú leið hafi verið lokuð, er bara bull, svo að ekki sé fastara kveðið að orði. Hvaða mun ætli fólk finni á því, hvort það greiðir hátt verð fyrir vöru að nokkru leyti í ríkissjóð eða beint til útvegsmanna? Það er raunverulega enginn munur á því annar en sá, að í öðru tilfellinu er hægt að haga verðhækkuninni þannig, að hún komi minna við nauðsynjavörukaup hins snauða heldur en lúxusvörukaup hins ríka, en í hinu tilfellinu leggst hún þyngst á þar, sem sízt skyldi. Í öðru tilfellinu er hægt að miða hækkunina við raunverulegar þarfir þess hluta útvegsins, er þarf aðstoðarinnar við, en í hinu tilfellinu hækkar hún jafnt tekjur hinna, sem ekki þurfa þess, að minnsta kosti ekki eins og hinir eða ekki í bili. Alþfl. hefur markað sína stefnu skýrt í þessu máli, - hann vildi ekki leysa það á grundvelli gengislækkunar og taldi því betur borgið á annan hátt. Ég tala nú ekki um, ef hann hefði fengið því til leiðar komið, að ríkissjóður tæki að sér innflutningsverzlunina og möguleikar hefðu þannig skapazt til að dreifa skattþunganum betur á þá vöru, sem ekki teldist bein nauðsynjavara. En þetta máttu andstæðingar Alþfl. ekki heyra nefnt. Um samvinnu á þeim grundvelli var hann jafnan tilbúinn að ræða, en um gengislækkun ekki. Hæstv. landbrh., Hermann Jónasson, sagði í gærkvöld, að Framsfl. hefði leitað samvinnu við Alþfl. um stjórnarmyndun, en Alþfl. hefði neitað. Þetta er nú beinlínis rangt sagt frá. Ég tók þátt í flestum þeim viðræðum, sem áttu sér stað milli flokkanna um stjórnarmyndun, og ég fullyrði, að tilmælum framsóknarmanna um samvinnu var aldrei neitað. Þvert á móti. Það var fullur vilji fyrir hendi af hálfu Alþfl. um það, að samningar gætu tekizt milli flokkanna um lausn málanna. Það kom fram í þessum umræðum, og það er rétt að geta þess hér, úr því að út í þær hefur verið farið af hæstv. ráðherra, að framsóknarmenn töldu sig vel geta hugsað sér að mynda stjórn með Alþfl., án þess að til gengislækkunar þyrfti að koma, enda var það ófrávíkjanlegt skilyrði af hálfu Alþfl. Nei, þessar samningaviðræður strönduðu ekki á andstöðu Alþfl., heldur á áhugaleysi Framsfl., sem sennilega hefur þótt einhverra hluta vegna þægilegra að koma hugsjón sinni um gengislækkunina í framkvæmd með Sjálfstfl., því að það var þeirra yfirlýsta stefna, þó að þeir í viðræðum við okkur viðurkenndu þá, að lausn málanna án gengislækkunar kæmi svo sem líka til greina. Það skal að vísu viðurkennt, að stjórnarmyndun Alþfl. og Framsfl. einna hefði orðið mjög erfið, þar sem þessir flokkar hafa samanlagt ekki meiri hluta þings að baki, heldur aðeins 24 þingmenn af 52, svo að sýnilegt var, að auðvelt mundi að torvelda þeirri stjórn framgang mála og að til kosninga gæti dregið mjög bráðlega. Þessi framkvæmdaatriði urðu öll auðveldari viðfangs í samvinnu við Sjálfstfl., og þegar þar við bætist, að gengislækkunarleiðin virðist hafa staðið huga framsóknarmanna nær, en leið Alþfl., þá verður auðskilið, hvers vegna áhuginn á samstarfinu við Alþfl. var takmarkaður. - Nú geri ég ekki ráð fyrir, að framsóknarmenn, og raunar ekki sjálfstæðismenn heldur, muni í bili þess fýsandi að leita eftir dómi kjósenda. Sannleikurinn er sá, að samkomulagið er ekki nema miðlungi gott á stjórnarheimilinu, en hræðslan við kjósendur heldur þeim saman. Þeir eru sér þess meðvitandi, að þetta afkvæmi þeirra hefur vakið óhug og andúð fólksins. Hæstv. landbrh., Hermann Jónasson, sagði, að nú væru að koma í ljós afleiðingarnar af stjórnarstefnu þeirri, sem fylgt hefði verið að undanförnu, og Alþfl. ætti sinn mikilvæga þátt í henni. því að hann hefði verið með í að koma öllu á höfuðið. Það er að vísu rétt, að Alþfl. hefur tekið þátt í stjórnarstarfi síðustu ára, en hans hlutverk hefur verið þar fyrst og fremst að koma í veg fyrir íhaldssöm óþurftarverk alþýðunni í landinu til handa. Honum hefur oft tekizt það, en líka oft mistekizt það vegna þess, að hann hefur ekki haft bolmagn á Alþingi til að standa á móti skemmdarverkunum. Og það er nú að koma æ betur í ljós, að spor ýmissa óhappaverka, allt of margra, má einmitt rekja til Hermanns Jónassonar. Það var hann, sem á sínum tíma gekk á gefin loforð við Alþfl., þegar hann rauf samhengið milli kaupgjalds og verðlags landbúnaðarafurða 1940 og hleypti dýrtíðarskriðunni á stað. Það var h;ann, sem hvað mestan þátt átti í setningu gerðardómslaganna 1942. Það er hann, sem enn á sinn mikla þátt í þeirri aðför að íslenzkri alþýðu, sem nú er hafin með gengislækkunarlögunum. Og ég hef hugboð um, að til hans megi að verulegu leyti rekja orsakirnar til þess, að stjórnarstarf lýðræðisflokkanna var rofið s.l. sumar. Þessi atriði, sem ég hef nú nefnt, hafa kannske orkað meiru til að sigið hefur á ógæfuhlið í efnahagsmálum okkar Íslendinga, en nokkuð annað. Stefna Alþfl. hefur jafnan verið sú, að leitast við að miða allar aðgerðir við það, að allir hefðu atvinnu, og á því kaupi, sem hæst væri hægt að greiða, til þess að atvinnuvegirnir gætu gengið. Hann hefur gert einu tilraunina, sem gerð hefur verið til að stöðva skriðuna, um áramótin 1947 og 48, og hann hefur líka á það bent, að fölsk kauphækkun, sem enginn fjárhagslegur grundvöllur væri fyrir, væri engum til góðs, og sízt launþegunum. En Alþfl. hefur um þessi mál öll viljað hafa nána samvinnu við samtök launþega, því að hann gerir sér ljóst, að því aðeins geta nokkrar ráðstafanir í þessum málum komið að notum, að launþegasamtökin standi á bak við þær og séu þeim sammála. - Á þetta hefur ekki verið fallizt nú, og meira að segja smávægilegum brtt. við gengislækkunarlögin, sem allsherjarsamtök launamanna óskuðu eftir, hefur verið neitað og þær felldar af stjórnarflokkunum. Í þessu felst kannske aðalhættan nú. Við samningu gengislækkunarlaganna virðist höfundum þeirra hafa verið ljóst, að ráðstafanir þyrfti að gera til þess að bæta launþegum að verulegu leyti það tjón, sem þeir verða fyrir vegna gengislækkunarinnar; og stjórnarblöðin, eins og t.d. Morgunblaðið, fullyrtu, að tjónið yrði að fullu bætt. En það verður það nú auðvitað aldrei. Hins vegar virðist nú áhuginn fyrir þessum bótum, bæði við afgreiðslu frv. á Alþingi og síðar, hafa minnkað æði mikið. Á Alþingi í dag hefur þó hæstv. ríkisstj. haft í frammi nokkra viðleitni í þessa átt með uppbótagreiðslum til opinberra starfsmanna og skattaívilnun á lágar tekjur. En það verður stj. að vera ljóst, að á því, hvernig þetta tekst, velta örlög þessara aðgerða. Ef ekki verður hægt að sætta launþegasamtökin við þær og hafa við þessi samtök fullt samkomulag til að draga úr áhrifum gengisbreytingarinnar, svo að þessi samtök neyðist til mótaðgerða, þá er enn voðinn vís. Þá heldur skriðan áfram að falla og stöðvast ekki fyrr en allt er lagt í rúst, til ómetanlegs tjóns fyrir alla þjóðina og þá auðvitað mest, eins og vant er, fyrir þá, sem af minnstu hafa að má. Mín skoðun er sú, og okkar Alþýðuflokksmanna, að óheillaspor hafi verið stigið, ávinningurinn fyrir útgerðina hafi orðið hverfandi, að minnsta kosti allt of lítill, álögurnar á almenning hafi orðið óhæfilega þungar, og nú ríði á að forðast - umfram allt annað - að lengra þurfi að halda á þessari óheillabraut. En það verður aðeins gert með því, að hæstv. ríkisstj. hafi nána samvinnu við stjórn launþegasamtakanna um aðgerðir til stöðvunar. Að vísu er ég vantrúaður á þetta samstarf, aðallega vegna þess, að þegar þessir flokkar, Sjálfstfl. og Framsfl., hafa sameinazt, hefur það ávallt leitt til hins mesta ófarnaðar fyrir alþýðu þessa lands. Gerðardómslög og gengislækkun eru og verða sjálfsagt lengi þau afkvæmi þessara flokka, sem fólk kennir mest á og man bezt, en öll afkvæmi þeirra, þessara íhaldssömu flokka, munu verða þannig, að bezt mun fyrir alla alþýðu landsins að gjalda varhuga við. Í hinum ofsalegum árásum ráðherranna allra í gærkvöld, þótt á mismunandi hátt væri, á Alþfl. kom fram hræðsla hins seka manns, sem finnur, að hann hefur gert rangt og að það er að komast upp, og það er út af fyrir sig gott. En Alþfl. mun ekki kippa sér upp við það. Hann mun halda sínu striki þrátt fyrir öll frýjuorð og skammir og hiklaust benda alþýðu landsins á það, sem hann telur að betur mætti fara, hvernig svo sem þeir láta. Hann telur að hér hafi verið stigið óheillaspor, óþarflega þungar byrðar lagðar á þjóðina og óréttlátlega, og hann mun ekki linna látum fyrr en það hefur verið lagfært á einhvern veg. Atvinnuvegirnir, sem bjarga átti, eru líka þannig á vegi staddir - eftir björgunina, að vélbátarnir hafa fengið lægra verð fyrir afurðirnar en áður og eru að stöðvast. Gömlu togararnir hreyfa sig ekki að ráði. Landbúnaðurinn krefst áburðar og fóðurbætis á gamla genginu, og iðnaðurinn er að stöðvast vegna hráefnaskorts, svo að litlu virðist nú hafa verið bjargað, og varla hefði verr farið, þó að gamla aðferðin hefði verið notuð.



Ég vil fara nokkrum orðum um afgreiðslu fjárlaganna. Hún hefur nokkuð verið gerð að umtalsefni af háttvirtum stjórnarandstæðingum, og þó nokkuð á við og dreif og samhengislítið. Það hefur margt óviturlegt verið sagt um gengislækkunina, eins og oft vill verða, þegar menn leggja sig mjög í framkróka, til þess að gera eitthvert málefni sérstaklega tortryggilegt. Menn gerast þá „einfaldir í sinni þjónustu,“ eins og tekið er til orða á einum stað í öðru sambandi, og sjást ekki fyrir um röksemdirnar. Ein af hinum fáránlegu fullyrðingum um gengisbreytinguna er sú, að hún hafi gert afgreiðslu fjárlaga lítt viðráðanlega. Lítum á þetta ofurlítið nánar. Mér telst svo til, að fjárlagaútgjöldin hækki um sem allra næst 13 millj. kr. vegna gengisbreytingarinnar, en tekjur ríkissjóðs hækka um meira en tvöfalda þá fjárhæð vegna gengisbreytingarinnar, og er því auðséð, að áhrif hennar eru ekki óhagstæð fyrir ríkissjóð. En hér með er sagan þó ekki nema hálfsögð. Framsóknarmenn bentu á það í fyrra við afgreiðslu fjárlaganna þá, að fjárlög yrðu ekki framar samin - það væri ekki hægt - á þeim fjárhagsgrundvelli, sem þá væri á byggt. Nú liggur þetta þó enn ljósar fyrir en þá. Það er nú augljóst orðið, að ef átt hefði að afgreiða fjárlögin án gengisbreytingar, þá hefði orðið að ætla a.m.k. 90 millj. kr. í uppbætur á afurðir bátaútvegsins eins, og marga milljónatugi í uppbætur á afurðir togaraflotans, ef togararnir hefðu ekki átt að stöðvast gersamlega fyrir löngu. Það hefði því þurft á uppbótagreiðslur mikið á annað hundrað millj. kr., og því hefði öllu orðið að mæta með nýjum tollum og sköttum, að viðbættum launauppbótum og mörgum öðrum lögboðnum útgjöldum, sem nú verður að bæta inn á fjárlagafrv. til leiðréttingar og samtals nema hartnær 30 millj. kr. Það hefði því orðið að afla hátt á annað hundrað millj. kr. með nýjum tollum og sköttum, ef gengisbreytingin hefði ekki verið gerð og ef átt hefði að halda áfram að synda í sama uppbótafeninu og áður. Það rétta í þessu efni er því, að fullerfitt er, og bregður að vísu til beggja vona um hvort það tekst í framkvæmd, að afgreiða nú greiðsluhallalaus fjárlög, en það hefði verið gersamlega óhugsandi að reyna slíkt, án þess að breyta stórkostlega gengi krónunnar eða fara niðurskurðar- eða verðhjöðnunarleiðina, sem áreiðanlega hefði ekki þótt mildari eða mýkri á einum né neinum, ef hún hefði verið valin. Þetta var nú um gengislækkunina og fjárlögin. Lítum þá ögn nánar á afgreiðslu fjárlaganna. Það mun láta nærri, að fjárlagagjöldin hækki, ef allt fer svo sem líklegt er, um 37 millj. kr., eða svo. Ekki er þetta nú glæsileg útkoma, munu sumir hugsa. Það má skipta gjaldahækkunum í 3 flokka. Fyrst eru hreinar leiðréttingar á frv., þ.e.a.s. settir inn gjaldapóstar, lögboðnir eða áður ákveðnir, sem ekki er, þegar af þeim ástæðum, hægt undan að komast, en þó voru ekki með á fjárlagafrv. Í þessum flokki verður bróðurparturinn af fjárhæðinni, eða sem allra næst 24 millj. kr. Hér eru t.d. fjárhæðir eins og lögboðin gjöld til aflatryggingasjóðs 1.750.000 kr., lögboðið framlag til lækkunar á framleiðslukostnaði bátaútvegsins fram að gengislækkun kr. 1.700.000, lögboðin greiðsla vegna síldarkreppulána frá 1949 kr. 1.300.000, lögboðnar greiðslur vegna innlausnar á sjóveðum vegna síldarvertíðar 1949 kr. 1.500.000, lögboðið tillag til hafnarbótasjóðs kr. 1.200.000 og hækkun fjárveitingar til vegaviðhalds um 1.800.000 kr. upp í tæpar 13 millj. kr., og er það skoðað sem leiðrétting, þar sem vegavíðhaldið undanfarið hefur kostað meira en 13 millj. kr., en meiningin er að reyna að halda því nú í 12.800.000 kr., þrátt fyrir hækkun kostnaður við vegaviðhald vegna gengislækkunarinnar. Langsamlega stærsta fjárhæðin í þessu, sem telja verður leiðréttingar á fjárlagafrv., eru launauppbætur til opinberra starfsmanna, en launauppbætur hafa verið greiddar á opinber starfslaun síðan í júlí 1949, þótt ekkert væri tillit til þess tekið á fjárlagafrv. Hefur ríkisstj. lagt fram tillögu um það, hvernig þessar launauppbætur verði fyrir árið 1950, eftir að hafa fengið í hendur rannsókn þá á þessum málum, er milliþn. hefur haft með höndum. Uppbót þessi var greidd 20% frá júlí til des. 1949 og 20% í jan. og febr. 1950, en 15% frá því í marz s.l. Að athuguðu máli leggur ríkisstj. til, að þessar uppbætur verði 10–17% frá 1. júní, mismunandi eftir launaflokkum, enda verði vinnutími á skrifstofum lengdur í 381/2 stund á viku. En á eftirlaun verði greidd 15% uppbót frá áramátum, þó ekki á hærri fjárhæð en 14.400 kr. Af þessu, sem ég hef nú sagt um brtt. við fjárlögin, sjáum við glöggt, að hækkun fjárlaganna, ef hv. Alþingi fylgir till. meiri hl. fjvn. og ríkisstj., er í raun réttri aðeins leiðréttingar. Þetta sést á því, að ég hef þegar gert grein fyrir 37 millj. hækkun, en það er sem næst sú fjárhæð, er frv. hækkar miðað við till. fjvn. og ríkisstj. Tillögur um ný útgjöld, nýjar fjárveitingar, eru ekki teljandi frá fjvn. eða ríkisstj. Þær munu nema samtals á milli einnar og tveggja milljóna og er mætt með lækkun á öðrum liðum frv. Ef við lítum á gjaldahlið fjárlaganna, er meginstefnan sú, að verklegar framkvæmdir og lögboðin útgjöld standa í stað og þó tæplega, þrátt fyrir gengisbreytinguna, og að útgjöld ríkisins yfirleitt standa í stað frá því sem fyrir lá í skuldbindingum, þegar farið var að vinna að fjárlögum eftir stjórnarskiptin, að öðru leyti en því sem beinir rekstrarliðir hækka óhjákvæmilega vegna sjálfrar gengisbreytingarinnar. Þetta þýðir raunverulega lækkun á mjög mörgum fjárveitingum, og raunverulega lækkun á ríkisútgjöldunum, þegar tekið er tillit til hins breytta verðgildis peninganna og þar af leiðandi aukins kostnaðar við framkvæmdir. Vil ég þá minnast nokkuð á tekjuhlið fjárlaganna. Samkvæmt þeim brtt., sem fjvn. hefur nú tekið upp, í samráði við ríkisstj., um tekjubálkinn, er gert ráð fyrir, að tekjurnar hækki um 36 millj. kr. Er hér nær eingöngu um áhrif frá gengisbreytingunni að ræð.a. Yfirleitt er stefnan sú, að halda í gildi gömlu skatta- og tollalöggjöfinni, að undanskilinni nokkurri lækkun á verðtolli og að undanskilinni lækkun á lægsta tekjuskatti, en um það hefur nú verið lagt fram stjfrv. á Alþingi. Hvort þessi tekjuáætlun stenzt, getur reynslan einsýnt. Hún er byggð á því, að innflutningur og útflutningur verði nokkru lægri en í fyrra, en ekki miklu lægri. Viðskiptahorfur eru nú mjög skuggalegar, eins og kunnugt er. Það er ómögulegt að segja, hve innflutningur og útflutningur verður mikill, eins og raunar sjaldan er hægt, og enn síður nú en áður. Á þessu sést glöggt það, sem ég hef bent á undanfarið, en dregið hefur verið í efa af stjórnarandstæðingum, að engin minnsta von var um afgreiðslu greiðsluhallalausra fjárlaga með því að fella niður tolla og skatta í stórum stíl. Á þessu getum við enn séð, hvílík reginfjarstæða það var og er, sem stjórnarandstæðingar hafa borið sér í munn, að það væri óþörf áníðsla að framlengja söluskattinn, það væri hægt að fella hann niður. Áætlað er, að hann gefi 47,5 millj. kr. Það hefur þýtt, að fjárlögin hefðu verið afgr. með 47 millj. kr. greiðsluhalla og e.t.v. meir, ef svo færi, að ekki næðist jöfnuður í reyndinni, jafnvel á þeim fjárlögum, sem nú er verið að afgreiða. Það tekur alveg út yfir, að stjórnarandstæðingar skuli hafa fengið sig til þess að gera hróp að stj. fyrir að framlengja gömlu skattana frá tíð fyrrv. stjórna, þegar þess er gætt, að þessir sömu flokkar hafa verið ákafastir allra flokka í því að leggja á ríkissjóð öll þau útgjöld yfirleitt, sem hann nú verður að standa undir, og hafa ekki sýnt hinn minnsta lit á því að gera nokkrar tillögur til lækkunar á ríkisútgjöldunum eða bent á nokkra stóra liði fjárlaganna, sem niður geti fallið. Stjórnarandstaða, sem hagar sér þannig, er verra, en gagnslaus. Á undanförnum árum hefur ríkissjóður verið rekinn með stórfelldum greiðsluhalla. Á s.l. ári verður greiðsluhallinn vafalaust 40 millj. kr. Það er gífurlegt átak, sem þarf til þess að jafna á einu ári svo gífurlegan halla, einkum þegar þess er gætt, að búast má við því, að innflutningurinn, og þar með grundvöllurinn fyrir tolltekjunum, dragist saman. Það hefði í rauninni, til öryggis, þurft að skera í lögboðnu útgjöldin og verklegu framkvæmdirnar, en mönnum hefur ekki þótt fært að stíga stærra skref í þetta sinn, en að láta fjárveitingar til verklegra framkvæmda haldast þær sömu í krónutölu og áður, og þó tæplega það, þrátt fyrir gengisbreytinguna og lækka þær þannig raunverulega. Sama má segja um flesta lögboðnu útgjaldaliðina. Þetta er gert í þeirri vori, að þessi raunverulegi niðurskurður á þessum gjöldum og afnám útflutningsuppbótanna, ásamt nærri því algeru bindindi um að bæta neinum nýjum gjöldum á fjárlögin, eða nýrri útgjaldalöggjöf, muni nægja til þess að afnema greiðsluhallann. Nú munu menn spyrja: Hvers vegna hafa ekki verið skorin niður í fjárlagafrv. útgjöld til sjálfs ríkisrekstrarins og sparað með því að draga saman ríkisbáknið, eins og daglega er tekið til orða? Þessi fjárlög eru ekki afgreidd fyrr en langt er liðið á fjárhagsárið, af ástæðum, sem ég rek ekki hér. Stjórnin tók ekki við völdum fyrr en um miðjan marz, og eftir það byrjaði hún að vinna ásamt fjvn. að endurskoðun á fjárhag ríkisins og fjárlögunum. Ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við starfrækslu ríkisins eru þess eðlis, að þær þurfa nokkurn aðdraganda. Er þ.að auðskilið mál, þegar þess er gætt, að þær yrðu yfirleitt að vera fólgnar í skipulagsbreytingum, samfærslu starfa, niðurlagningu embætta og öðrum þess háttar ráðstöfunum. Það er því óhugsandi, að slíkar ráðstafanir geti haft nokkur áhrif, sem heitið getur, á greiðslur úr ríkissjóði á því fjárhagsári, sem nú stendur yfir. Ríkisstj. hefur haft svo fullar hendur verkefna síðan hún tók við, að þess hefur enginn kostur verið, eins og hver maður getur skilið, að rannsaka eða gera ákvarðanir um verulegar ráðstafanir í þessum efnum. Það hefur verið kappkostað nú við afgreiðslu þessara fjárlaga að taka inn á fjárlögin öll þau útgjöld, sem menn vita að greiða þarf, og reynt að minnka nú bilið milli fjárveitinga og þess, sem borgað er úr ríkissjóði, frá því sem verið hefur undanfarið. Hins vegar hefur hvorki ríkisstj. né fjvn. viljað flytja tillögur til lækkunar á útgjöldum við starfrækslu ríkisins, nema það væri öruggt, að búið væri að gera eða hægt að gera í tæka tíð fullnægjandi ráðstafanir til þess, að sú lækkun yrði annað, en á pappírnum. Það væri að svíkja sjálfan sig. Þessi afstaða hefur mótað viðhorf og tillögur um starfrækslukostnaðinn sjálfan. Ríkisstj. er hins vegar ráðin í því að láta fara fram ýtarlega athugun á starfrækslukostnaðinum, með það fyrir augum að koma þar á sparnaði. Mun hún leita sér aðstoðar sérfræðinga í þessu skyni. Við vonumst fastlega eftir því, að þau fjárlög, sem nú verða afgreidd, standist í framkvæmd, þótt slíkt verði aldrei fullyrt. Og við vonum, að ríkisbúskapurinn verði greiðsluhallalaus á þessu ári. En fari nú svo, að slíkir örðugleikar steðji að, að ríkistekjurnar bregðist, þá mun sá þingmeirihluti, sem að stj. stendur, samt sem áður ekki gefast upp við að afnema greiðsluhallann á ríkisbúskapnum, af þeirri einföldu ástæðu, að hann telur það höfuðatriði til þess að koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn. Verður þá þegar í haust að lækka ríkisútgjöldin. Það verður að gera sér það ljóst, að slík útkoma á þessu ári yrði órækur vottur þess, að þjóðarbúskapurinn stendur ekki undir þeirri ríkisstarfrækslu, sem nú er, og þeirri útgjaldalöggjöf, sem sett hefur verið. Ganga verður þá m.a. í að draga úr lögboðnum útgjöldum ríkisins til almennra mála og almennum fjárveitingum til viðbótar því, sem frekast reynist fært að spara af rekstrarkostnaði ríkisins. Ég vil þá næst snúa mér nokkuð að þeim umræðum, sem hér hafa farið fram, og árásum stjórnarandstæðinga. Fyrst vil ég segja fáein orð til að kvitta fyrir nokkur ummæli hv. 8. landsk., Stefáns Jóh. Stefánssonar, um Framsfl. Hann reyndi að koma inn þeirri skoðun, og það gerði hv. 5. landsk. þm., Ásmundur Sigurðsson, af veikum mætti líka, að ekki væri gott samræmi í því, sem Framsfl. hefði haldið fram um nauðsynlegar hliðarráðstafanir með gengislækkun, og því, sem framkvæmt væri nú ásamt gengislækkuninni. Í þessu sambandi vitnaði 8. landsk. í ræðu, sem ég flutti við 1. umr. gengislækkunarfrv., þar sem ég með nokkrum orðum lýsti, hvað ,þyrfti að gera, frá sjónarmiði Framsfl., jafnhliða því að gengið væri fellt. Kvað hann mig hafa lagt áherzlu á eftirfarandi: Að stóreignaskatturinn væri aukinn og honum breytt frá því, sem frv. gerði ráð fyrir. Að útvegað væri nýtt fjármagn til landbúnaðarins. Að gerðar væru ráðstafanir til þess að fá nýtt fjármagn til íbúðarhúsabygginga í kaupstöðum og koma fram lækkun á húsaleigu, og loks: Að breytt væri um stefnu í verzlunarmálunum, á þann hátt, sem Framsfl. hefði lagt til. Þetta var allt rétt hjá hv. þm., enda hafði hann þetta eftir prentuðum útdrætti úr ræðunni. Gott og vel. Leggjum þessa yfirlýsingu, mína til grundvallar og sjáum, hvað gerzt hefur. Framsfl. kom fram mikilli hækkun á stóreignaskattinum, og verður hann á hæstu eignum 25% í stað 12% í frv. Framsfl. tryggði, að nærfellt helmingur af þessum stóreignaskatti rennur til þess að auka lánsfé til landbúnaðarins og til íbúðarhúsabygginga í kaupstöðum. Framsfl. kom því fram, að verkamannabústaðir, byggingarsjóður sveitanna og ræktunarsjóður fá gengishagnað bankanna, og þannig verður leyst sérstök þörf og m.a. nokkuð bætt úr því algera hirðuleysi, sem í þessum efnum ríkti, þegar Alþýðuflokksmenn höfðu þau með höndum. Nú, áður en þingi lýkur, verður sett löggjöf um lækkun húsaleigu, sú sama og ég átti við, þegar ég talaði við 1. umr. gengislækkunarfrv. Eftir eru þá verzlunarmálin. Eftir kosningar hefði átt að vera fyrir hendi meiri hluti fyrir verzlunarstefnu Framsfl., eftir þeirri afstöðu. sem áður hafði komið fram á þingi. Það þótti því líklegt, að það gengi fram, þar sem verkalýðsflokkarnir höfðu það á sínu valdi að hjálpa til að koma fram þessari stefnu, ef þeir meintu eitthvað með tali sínu um að bæta verzlunarástandið. Um þetta mál hefur staðið barátta í þinginu, og hefur nú úrskurður gengið, og er hann á þá lund, að Alþfl. gekk á móti málinu og eyðilagði það í neðri deild fyrir nokkrum dögum. Svo mikið kapp lagði flokkurinn á að koma þessu máli fyrir kattarnef, að einn af þingmönnum flokksins, sem áður hafði tekið afstöðu með málinu og á valt, var bundinn og látinn hjálpa til að eyðileggja það, til þess að öruggt væri, að engin mistök gætu í því orðið. Framsóknarmenn tryggðu framgang mikilvægra ráðstafana jafnhliða gengisbreytingunni, og í ágreiningsmálinu um verzlunina við Sjálfstfl. áskildu þeir sér, að úrskurður Alþingis gengi, til þess að engu tækifæri væri glatað, og kom þá fram, að þeir, sem hæst tala um endurbætur á verzluninni, sátu á svikráðum við málið. Málflutningur stjórnarandstæðinga hér í gærkvöld virtist mér vægast sagt furðulegur. Um gagnrýni var þar ekki að ræða, og skal ég sýna fram á það síðar. Þingmenn stjórnarandstæðinga töluðu eins og gengislækkunin hefði verið gerð að þarflausu, af illkvittni stjórnarflokkanna og ríkisstj. Þeir gerðu ekki hina allra minnstu tilraun til þess að sýna fram á, hvað annað hefði verið hægt að gera, sem hefði gefið betri raun og komið betur niður en gengislækkunin, en þó náð þeim tilgangi að tryggja áframhaldandi framleiðslustarfsemi og koma í veg fyrir atvinnuleysi og hrun. Þeir gengu jafnvel svo langt að halda því fram, að sjávarútvegurinn hefði ekkert gagn af gengislækkuninni, en þeir reyndu hins vegar ekki að draga upp mynd af því, hvernig væri ástatt um afkomumöguleika sjávarútvegsins, ef gengi sterlingspundsins hefði verið haft áfram rúmar 26 kr. Þeir nefndu dæmi um vörur, sem hefðu hækkað, en þeir gerðu ekki grein fyrir, að í gengislögunum eru ákveðnar launauppbætur eftir vísitölu, þegar framleiðslukostnaðurinn hækkar, sem hann að sjálfsögðu hlýtur að gera, vegna gengislækkunarinnar. Sumir gengu jafnvel svo langt að fullyrða út í bláinn, að vísitalan mundi ekki sýna hækkun á framfærslukostnaðinum, þótt hækkun yrði. Jafnframt forðuðust þeir að sjálfsögðu að minnast á það einu orði, hver væri nú hlutur almennings, ef genginu hefði verið haldið óbreyttu, framleiðslan látin stöðvast og atvinnuleysið látið skella yfir með öllum þess hörmungum. Þeir töluðu um, að það, sem kaupa þyrfti til að reka landbúnaðinn, hefði hækkað, en þeir forðuðust að geta þess með einu orði, að verð landbúnaðarvara á að hækka, miðað við aukinn framleiðslukostnað, hvað þá að þeir leiddu getum að, hvernig ástatt væri orðið og mundi verða í landbúnaðinum, ef útflutningsframleiðslan hefði aðgerðarlaust verið látin stöðvast og fótunum kippt undan afkomu fólks við sjávarsíðuna. Ætli bændur hefðu lengi fleytt rjóma í því ástandi? Neyðarlegt var að heyra, þegar hv. 8. landsk., Stefán Jóh. Stefánsson, var að fárast um erfiðleika bænda af völdum gengislækkunarinnar, þegar þess er gætt, að það hefur verið eftirlætishugmynd þessa hv. þm. í mörg ár að leysa dýrtíðarvandamálið með því að þvinga niður verð á landbúnaðarafurðum einhliða. Háttv. stjórnarandstæðingum ber að sýna fram á, hvernig hægt hefði verið að komast hjá gengislækkun, eða vera ómerkir ella. Eftir þessu verður gengið og engin miskunn sýnd í því efni. Hvar sem þeir opna sinn munn, munu þeir verða krafðir til reikningsskapar um þetta, og ekki komast undan því, hversu mikla stund sem þeir leggja á að slita einstök atriði úr samhengi. Það er gagnrýni að sýna fram á galla þess, sem er, í samanburði við það, sem hefði verið hægt að gera, ef rétt hefði verið á haldið. Þetta er gagnrýni, hitt er rógur. Það er víst ekki of mikið sagt, þótt því sé slegið föstu, að hver sá maður geri sig að viðundri í augum allra hugsandi manna, sem heldur því fram, að gengislækkun hafi verið óþörf nema því aðeins, að hann geri sig að talsmanni þess, að leggja hefði átt á hátt á annað hundrað milljónir króna í nýjum tollum og ausa í enn nýjar uppbætur, eða talsmanni þess, að skera hefði átt niður stórkostlega kaupgjald, afurðaverð og allar peningagreiðslur, og vilji um leið halda því fram, að þetta hefði komið betur út fyrir bændur, sjávarútvegsmenn og launafólk. Uppbátaleiðin hefði veitt mönnum a.m.k. jafnþungar búsifjar og gengisbreytingin, en gert allt fjárhagskerfið rotnara og rotnara með hverjum mánuðinum sem leið. Niðurfærsla, eða niðurskurðarleiðin, hefði komið þyngra v9ð almenning, en gengisbreytingin, og er það viðurkennt af öllum, sem þessi mál hafa athugað, og ekki síður af stjórnarandstæðingum. En hvar standa stjórnarandstæðingar þá? Þeir standa uppvísir að því að deila á núverandi ríkisstj. og núverandi stjórnarflokka gegn betri vitund. Stjórnin er að framkvæma hluti, sem stjórnarandstæðingar sjálfir vissu og beinlínis viðurkenndu margir fyrir fram, að væru óumflýjanlegir. Alþýðuflokksmenn viðurkenndu, að uppbótaleiðin var ekki fær og niðurskurðarleiðin ekki heldur. Forkólfar stjórnarandstöðuflokkanna vissu það vel, að gengisbreyting hlaut að verða afleiðing þess öngþveitis, sem orðið var. Kommúnistum er ekki sjálfrátt. Það vissu menn áður og það vita menn enn. Þeir bjóða málamyndarsamfylkingar, en álykta og hafa ályktað undanfarið enn sterkar en áður um fylgi sitt við Kominformstefnuna, sem jafngildir blindri þjónustu við kommúnistaflokk Rússlands. Þeir hafa talað um samfylkingu um úrlausnir í innanlandsmálum, en álykta gegn öllum úrræðum í fjármálum og atvinnumálum landsins, sem til greina geta komið. Þeir hafa þá einu tilburði við að smíða botn í sitt pólitíska kerald, að ekkert þyrfti að gera annað en rétta út höndina eftir mörkuðum í Austur-Evrópu, mörkuðum, sem undanfarin ár hafa verið og eru enn lokaðir, þrátt fyrir síendurteknar tilraunir íslenzkra stjórnarvalda til þess að selja þar vörur. Þó er á þessu sá „smávægilegi“ ágalli, eftir upplýsingum hv. þm. Siglf. í gærkvöld, að Íslendingar verða þá að hafa ráðherra, sem rússnesku stjórninni líkar við. M.ö.o. er það nú játað opinberlega af einum helzta forustumanni kommúnista blygðunarlaust, að ef þeir fengju að ráða, þá mundu þeir afhenda stjórn erlends ríkis valdið til að ráða því, hverjir ráðherrar yrðu á Íslandi, gegn því að fá að selja þar fisk. Það er undarlegt, að nokkur stjórnmálamaður, hvað þá heldur stjórnmálaflokkur, skuli vera svo djúpt sokkinn að byggja afstöðu sina á öðrum eins grundvelli og þessum. Kommúnistar munu nú telja uppskerutíma vegna aðsteðjandi erfiðleika, en sáðtímann töldu þeir, þegar þeir komu verðbólguhjólinu yfir dauða punktinn og fengu það til að snúast með hæfilegum hraða. Þó mun þeim varla þykja ávöxturinn þroskaður orðinn. Þess vegna munu þeir leggja allt kapp á að eyðileggja jákvæðan árangur þess, sem hefur verið gert, og láta ekki takast að fyrirbyggja stöðvun og atvinnuleysi. Að sumu leyti gegnir meiri furðu með Alþfl. Með óviturlegu og óraunhæfu fjasi um gengislækkun hefur hann vafið sig inn í eins konar hjúp, þar sem hann situr algerlega fastur og má sig hvergi hræra um sinn. Frá þessum uppvakningi heyrast mikil óp um gengislækkunina, og þykir hún mikil óhæfa. Hér hefur verið lækkað gengi og ákveðnar launauppbætur með lögum. Í Bretlandi hefur alþýðuflokkur Bretlands lækkað gengið og sett allt kaupgjald fast. Í Noregi hefur alþýðuflokkur Noregs látið hætta að miklu leyti að greiða niður verðlag á vörum með ríkisfé, með þeim afleiðingum, að verðlag hefur stórhækkað í landinu, en kaupgjaldi er haldið föstu. Alþfl. hér samþykkti gengislækkun 1939, og þá voru lögfestar miklu minni kaupuppbætur en nú. Voru þessar ráðstafanir árás á alþýðuna? Voru þær gerðar af illvilja? Svona mætti halda áfram að nefna dæmi um samræmið. Alþfl. sýnist á góðri leið með að ærast af ótta við kommúnista. Alþfl. sýnist vera að taka upp þá aðferð að vilja hafa hönd í bagga,þegar sólin skín, en hlaupast frá vandanum, þegar syrtir að, og ætla þá öðrum að taka afleiðingunum af því, sem miður hefur tekizt. Alþfl. hefur grafið sig í fönn. Með þessum og þvílíkum vinnubrögðum getur Alþfl. aldrei orðið neinum að gagni. Það ætti hann að gera sér ljóst. Og hann ætti, og hefði átt á undanförnum árum, að semja sig að háttum alþýðuflokka í nálægum löndum. Þá mundu villur hans hafa orðið færri á undanförnum árum og betur horfa fyrir honum og alþýðustéttum þessa lands, sem nú mega gjalda þeirra flokka beggja, sem telja sig þeirra málsvara. Stjórnarandstæðingar hafa færzt mikið í fang með árásum sínum á gengislækkunina. Geti þeir sýnt fram á, að hún hafi verið framkvæmd að nauðsynjalausu, eða illum vilja, af löngun til þess að þrengja kosti manna að óþörfu, þá hafa þeir gert skyldu sína með því að gagnrýna hana. En þessu marki ná þeir aldrei, svo sem margsannað hefur verið í þessum umræðum, nema þeir sýni fram á, hvaða önnur betri úrræði voru tiltæk. Það geta þeir aldrei, af ástæðum, sem mönnum eru ljósar orðnar, og þá er þeirra kostur ekki góður. Það kemur sem sé gleggra og gleggra í ljós, að gengislækkun var óumflýjanleg nauðsyn, afleiðing þess, sem áður var orðið. Og þeir bera ekki mikla virðingu fyrir sjálfum sér, sem leggja orku sína í að ófrægja aðra fyrir að framkvæma það, sem þeir sjálfir eru sannfærðir um, að var hið eina, sem hægt var að gera. Ég ákæri stjórnarandstæðinga fyrir að hafa fallið fyrir freistingu þeirri, sem háskalegust er, að vera ábyrgðarlausir á háskastund og vinna það fyrir von í fylgi þeirra skammsýnustu að vinna skemmdarverk á þeim framkvæmdum, sem þeir sjálfir vita að voru óumflýjanleg nauðsyn. Þetta er þung ákæra, en hún er sönn. Nú er það þjóðarinnar að hafa vit fyrir þessum mönnum. Láti hún ginnast, munu bíða enn stórfelldari vandkvæði en enn þá hafa orðið, - en sýni menn þann þroska og skilning að snúa baki við þessum mönnum og fylkja sér til stuðnings nauðsynlegum viðreisnarstörfum, þótt íþyngja kunni í bili, þá mun þjóðinni takast að komast hjá því allra versta og tiltölulega léttilega vinna bug á öllum erfiðleikum.



Herra forseti. Emil Jónsson reyndi að verja afstöðu flokks síns með því að bera í bætifláka fyrir niðurgreiðsluleiðina. Hann vildi vefengja umsögn atvmrh., að þurft hefði 150–200 millj. kr. á þessu ári til niðurgreiðslna, ef þeim hefði verið haldið áfram. Emil Jónsson talaði um 37 millj. í þessu sambandi. Þetta sýnir, hversu hv. þm. er langt úti á þekju í málinu eða að hann lokar augunum fyrir þeim útreikningum, sem birtir hafa verið, enda er það sú eina afstaða, sem hann og flokkur hans geta tekið, til þess að vera samkvæmir sjálfum sér í þeirri furðulegu fjármálastefnu, sem þeir hafa valið sér. Hv. þm. gleymir því, að það var ekki aðeins bátaflotinn, sem var kominn í þrot og þurfti að bjarga. Það var einnig togaraflotinn. Hann væri nú allur stöðvaður og bundinn í höfnum - ef stefna Emils Jónssonar hefði fengið að ráða. Einar Olgeirsson endurtók æði oft í ræðu sinni í kvöld: Verkin lofa meistarann. Ég hygg, að þetta sé mjög smellin lýsing á sjálfri ræðunni. Hún var mjög gott sýnishorn af hans venjulegu ræðumennsku, óstöðvandi flaumur villandi og rangra fullyrðinga um allt, sem við getum selt Rússum, um öll þau gæði, sem bíða okkar austan járntjaldsins. En hann gleymdi að skýra frá því, hversu mikið hann flýtti sér að komast burt úr rússnesku sælunni, þegar hann var þar síðast. Sjaldan mun órórri maður hafa dvalið nokkra daga í Moskva, eftir því, sem þeir sögðu, sem með honum voru þar. Ræðan, sem hann hélt hér á Alþingi í kvöld, var sú ræða, sem kommúnistar halda nú um öll Vesturlönd, að boði yfirboðaranna í Moskva. Talsmaður Alþfl. ræddi í gærkvöld um það sem hvert annað hneyksli, að Sjálfstfl. skyldi hafa efst á stefnuskrá sinni styrkjalausan atvinnurekstur og frjálsa verzlun. Sagði hann, að það væri sama og gefa útgerðarmönnum og kaupsýslumönnum frjálsar hendur til að safna auði. Það hefur mörgum verið kunnugt, að fátt er meiri þyrnir í augum Alþýðuflokksforingjanna en efnahagsleg velgengni einhverra stétta þjóðfélagsins og þá ekki sízt framleiðslustéttanna. En fáa mun hafa órað fyrir því, að þeir teldu það vænlegasta ráðið til að bæta kjör almennings, að útflutningsframleiðslan væri gjaldþrota niðursetningur hjá fjárvana ríkissjóði og verzlunin væri drepin í dróma hafta og svartamarkaðsbrasks. Það, sem nú veldur mestum erfiðleikum, er sú staðreynd, að þjóðin fær nú minna en áður fyrir það, sem hún framleiðir. Hún fær nú minni erlend gæði fyrir þá framleiðslu, sem hún selur til útlanda, vegna þess að kaupendurnir þar vilja ekki greiða nú jafnhátt verð og áður. Um þetta er við engan að sakast. Þjóðin verður að geta tekið því, sem að höndum ber í þessu efni, án þess að láta pólitískan áróður villa sér sýn. Kommúnistar og Alþfl. reyna að telja landsmönnum trú um, að lækkun gengisins sé nú að keyra hér allt um þverbak. Þeir góðu menn ættu að gera sér grein fyrir, hvar skórinn kreppir. Ekki er það gengislækkuninni að kenna, að freðfiskurinn er nær óseljanlegur eða að ísfiskmarkaðurinn í Bretlandi er að hrynja. Ekki er það gengislækkuninni að kenna, að gjaldeyrisástandið er nú svo erfitt, að ekki er hægt að halda uppi eðlilegri byggingarstarfsemi, að iðnaðurinn verður að draga saman reksturinn, að verzlunin horfir fram á gjaldþrot og stór hópur námsmanna verður að hætta námi erlendis. Gengislækkunin var neyðarúrræði til þess að rétta hlut útflutningsframleiðslunnar, sem komin var að stöðvun. Vel má svo fara, að þessi ráðstöfun nægi ekki til að standast áföll verðlækkunar og sölutregðu á erlendum markaði. En það sýnir þá betur en nokkuð annað, hversu óumflýjanleg þessi ráðstöfun var og hversu barnalegar eru fullyrðingar þeirra manna, sem halda því fram, að hægt væri að halda framleiðslunni gangandi með því að láta þjóðina greiða allan tapreksturinn með sköttum. Sjaldan hefur komið greinilegar fram en nú, hversu allt athafnalíf í landinu er háð útflutningsframleiðslunni. Bresti grundvöllurinn undir henni, er allur annar atvinnurekstur í landinu í hættu. Landbúnaðurinn þarfnast véla, áburðar og kjarnfóðurs. Iðnaðurinn þarf erlend hráefni. Byggingariðnaðurinn þarf að flytja inn mikinn hluta byggingarefnisins. Útflutningsframleiðslan sjálf þarf tæki og efni í stórum stíl erlendis frá til starfrækslu sinnar. Sé ekki hægt að fullnægja þörfum þessara atvinnugreina á erlendum vörum, kemur sá skortur fram í atvinnuleysi, vegna þess að reksturinn dregst saman. Til þess að fullnægja aðkallandi þörf á innfluttum vörum fyrri hluta ársins er talið, að gefa þurfi út leyfi fyrir 390 millj. kr. Af því hafa þegar verið gefin út leyfi fyrir 276 millj. frá áramótum, en ný leyfi, sem þyrfti að gefa út, nema 114 millj. kr. Af þessum 390 millj. er talið að hægt sé að greiða fram til 1. júlí um 240 millj. kr. Skortir þá 150 millj. kr. eingöngu í sterling-gjaldeyri, til þess að hægt sé að greiða fyrir þessar aðkallandi þarfir. Þess ber og að gæta, að nokkuð af þeim gjaldeyri, sem talið er að hægt sé að greiða, er yfirdráttarheimild í clearingreikningum, sem gert er ráð fyrir að greiða með vörum síðar á árinu. 240 millj. kr., sem hægt væri að flytja inn fyrri hluta ársins, svarar til 140 millj. kr. innflutnings í fyrra. Til samanburðar má geta þess, að fyrri helming síðasta árs var flutt inn fyrir 206 millj. kr. Verður því innflutningurinn nú á sama tíma um 66 millj. kr. minni, miðað við fyrra gengi. Innflutningsmöguleikar síðara missiri ársins fara eftir því, hvernig síldveiðarnar heppnast. Bregðist þær, verður að taka margt til endurskoðunar, sem þjóðarbúið varðar. Minnkandi gjaldeyristekjur þjóðarinnar hafa mjög víðtæk áhrif á atvinnuna og fjárfestinguna í landinu. Gert er ráð fyrir að veita á þessu ári leyfi fyrir 4.500 standördum af timbri á móti 7.000 standördum árið 1949. Af sementi er gert ráð fyrir að veita leyfi til 1. júlí fyrir 18 þús. tonnum, og ef vel gengur með öflun gjaldeyris síðari hluta ársins, að veita 14.000 tonn í viðbót. Þetta yrði samtals 32.000 tonn á móti innflutningi síðasta árs, er nam um 45.000 tonnum. Af þessum tölum má ráða, hversu mikils samdráttar má vænta í byggingariðnaðinum og þar með fjárfestingunni vegna gjaldeyrisskorts, og er þó líklegt, að samdrátturinn og vöruvöntunin verði enn meiri í ýmsum öðrum greinum byggingarefna en þeirra, sem nú hafa verið nefnd. Að því er iðnaðinn snertir, má geta þess, að gert er ráð fyrir að veita leyfi undir þessum lið innflutningsáætlunarinnar til 1. júlí 19.7 millj. kr., en síðari hluta ársins 9,3 millj., eða samtals 29 millj. kr. allt árið. Sambærilegar leyfisveitingar 1949 voru 35 millj. kr. Er því ljóst, að einhver samdráttur hlýtur að verða í iðnaðarframleiðslunni, þótt hægt verði að standa við áætlunina, sem engan veginn er víst. Möguleikar í innflutningi fyrir allt þetta ár eru áætlaðir 325 millj. kr., reiknað með eldra genginu. Innflutningur síðasta árs var 424 millj. kr. - Þessar tölur gefa nokkuð til kynna, hversu rýrnað hafa útflutningsverðmæti þjóðarinnar vegna lækkandi verðs og sölutregðu, á erlendum mörkuðum. Þegar rætt er um gjaldeyrisafkomu þjóðarinnar, er eðlilegt, að athuguð sé afgreiðsla fjárlaganna, því að hvort tveggja bindur nokkuð hvað annað. Afgreiðslunni er að vísu ekki lokið, en nokkuð ljóst liggur nú fyrir, hvernig hún muni verða. Engum gat dulizt, að gengisbreytingin hlaut að hafa mikil áhrif á ýmsa liði fjárlaganna og hækka niðurstöðutölur þeirra. Til dæmis hækka útgjöld einnar stofnunar, landssímans, um margar milljónir. Það ætti ekki heldur að vekja mikla furðu, þótt fjárlögin hækkuðu um leið og erlendur gjaldeyrir hækkar í verði um nærri 75%. Framlag til verklegra framkvæmda hækkar þó ekki, þrátt fyrir það að erlent efni til þeirra hækkar í verði. Er því raunverulega um talsverða lækkun að ræða á þessum liðum frá því, sem var áður en gengisbreytingin gekk í gildi. Margir munu telja æskilegt, að eitthvað hefði verið dregið úr útgjöldum fjárlaganna að krónutali. Hins er þá og að gæta, að með hinni stórfelldu gengislækkun hefur efnahagsástandið í landinu gerbreytzt svo, að eftir því sem þessarar ráðstöfunar fer að gæta, dregur úr áhrifum verðþenslunnar. Um það má deila hvort gerlegt sé að framkvæma hvort tveggja, mikla gengislækkun og niðurskurð á fjárlögunum. Þótt breyta þurfi efnahagsástandinu, þá getur verið hættulegt að breyta því of skyndilega á mjög róttækan hátt. slíkt gæti valdið stöðvun í atvinnulífinu, sem ekki væri nauðsynleg og því síður æskileg. Þess vegna var talið hyggilegra að skera ekki niður krónutölu verklegra framkvæmda skv. fjárlagafrv., þangað til sést, hver áhrif gengisbreytingin hefur á atvinnuástandið í landinu. Hinn mikli greiðsluhalli fjárlaganna undanfarin þrjú ár stafar að talsverðu leyti af því, að margir útgjaldaliðir voru ekki teknir í fjárlög, þótt telja mætti víst, að þeir kæmu til útborgunar. Stjórnin hefur talið það ófrávíkjanlegt skilyrði, að fjárlögin verði afgreidd án greiðsluhalla. Einn þáttur í þeirri viðleitni er að taka upp í fjárlögin allar greiðslur, sem ákveðnar eru í lögum eða á annan hátt vitanlegt er að muni koma til útborgunar. Þetta meðal annars hækkar útgjöld fjárlaganna, en tryggir jafnframt, að minni hætta er á greiðsluhalla, ef tekjuáætlunin fær staðizt. Hitt er svo annað mál, sem varla verður um deilt, að fyrir næsta fjárhagsár verður að gera miklar breytingar á fjárlögunum til þess að samræma þau þverrandi fjárveltu og minnkandi atvinnutekjum. Til þess þarf undirbúning vegna lagabreytinga og vegna breytingar á ýmsum rekstri ríkisins, sem ýmist mætti draga saman eða leggja niður. Út af þeim stöðugu árásum, sem Alþfl. heldur uppi á aðgerðir stj. í sambandi við gengislækkunina, væri freistandi að fletta ofan af þeirri dæmalausu hræsni og óvenjulegu einfeldni, sem lýsir sér í allri málafærslu flokksins. Stjórnarblöðin hafa þó til þessa hlíft flokknum í þessu efni í von um að hann komi auga á það, hversu afstaða hans er ábyrgðarlaus og á öndverðum meið við allt skynsamlegt vit. Enginn er forviða, þótt kommúnistarnir hagi sér svo. Enginn ætlast til annars en ábyrgðarleysis af þeim. En hin ábyrgðarlausa og einkennilega afstaða Alþfl. sést fyrst í réttu ljósi, þegar hún er borin saman við ráðstafanir og stefnu, skoðanabræðra hans í Bretlandi og Noregi. Noregur hefur fyrir skömmu orðið að rifa seglin eins og vér Íslendingar, að vísu ekki með beinni gengislækkun, heldur með ráðstöfunum, sem bitna á þjóðinni nákvæmlega á sama hátt. Norska stjórnin hafði frá stríðsbyrjun leitazt við að halda niðri verðlaginu innanlands með gífurlegu framlagi úr ríkissjóði. Síðasta reikningsár var greitt úr ríkissjóði 600 millj. kr. En samkvæmt áætlun mundi framlagið verða að hækka á þessu ári upp í 1.050 millj. kr. til þess að halda verðlaginu óbreyttu. Norska stjórnin taldi sig ekki hafa bolmagn til að auka framlag ríkisins um 450 millj. kr. og ákvað því að stinga við fótum og láta verðlagið hækka. Mikil verðhækkun varð á ýmsum matvörum, fatnaði, skófatnaði, veiðarfærum o.fl. Talið er, að verðhækkunin nemi á hverja fjögurra manna fjölskyldu yfir 700 ísl. kr. á ári. Þessar ráðstafanir eru gerðar af ríkisstjórn norskra verkamanna, án þess að nokkur hækkun á kaupi komi þar á móti, að minnsta kosti fyrst í stað. Fulltrúar norskra verkalýðsfélaga, samband vinnuveitenda og bænda hafa samþykkt að styðja þessar ráðstafanir og vinna sameiginlega að því að bjarga landi sínu yfir það erfiðleikatímabil, sem nú fer í hönd. Brezka verkamannastjórnin lækkaði gengi sterlingspundsins í september s.l. um 30%, eins og kunnugt er. Innkaup erlendra vara hækkaði um 43%. Þrátt fyrir þessa miklu verðhækkun á innfluttum vörum hefur brezka stjórnin staðið ósveigjanleg gegn því, að nokkur kauphækkun væri leyfð vegna þessara ráðstafana. Hér eiga hlut að máli tvær ríkisstjórnir verkamanna, sem Alþfl. íslenzki hefur í mestum hávegum og telur sér andlega skyldastar. Er munurinn á honum og þessum ríkisstjórnum sá, að þær hafa haft hugrekki og framsýni til að gera það, sem þær telja rétt og óumflýjanlegt, þótt það leggist með nokkrum þunga á bak þeim stéttum, sem þessar ríkisstjórnir styðjast við. En Alþfl. skortir gersamlega. hugrekki og manndóm skoðanabræðra sinna í Noregi og Bretlandi. - Hér fordæmir hann, rægir og afflytur hinar sömu ráðstafanir og gerðar voru af þessum erlendu, skoðanabræðrum. Hér gengur hann berserksgang gegn ráðstöfunum, sem norskir og brezkir jafnaðarmenn töldu lífsnauðsyn í sínu landi undir svipuðum kringumstæðum. Gerir hann það af sannfæringu? Nei, ef hann hefði einhverja sannfæringu í málinu, þá mundi hann líka hafa ákveðna skoðun á því, hvernig ætti að leysa vandamálin án gengislækkunar og þar af leiðandi verðhækkunar. Hann hefur enga skoðun fram að flytja í því efni. Hann hefur engar tillögur, sem staðizt geta gagnrýni hinna einföldustu. Sú fullyrðing, að hægt sé að halda útflutningsframleiðslunni uppi með styrkjum úr ríkissjóði, án þess að þjóðin þurfi að súpa af því seyðið í fullum mæli, er of fjarstæðukennd til þess að alþýðuflokksforingjarnir trúi henni sjálfir, enda hafa þeir lýst yfir því, að slík leið sé ekki lengur fær. Þeir hafa heldur aldrei reynt að finna orðum sínum stað með nákvæmum tölum og greinargerð um það, hvernig þetta mætti framkvæma með fallandi afurðaverði á erlendum markaði og hækkandi framleiðslukostnaði innanlands. Þetta er fullyrðing, sem þeir trúa ekki á sjálfir, en þeir nota hana sem skálkaskjól til þess að fela sitt eigið pólitíska hugleysi, hugleysi til að horfast gegn staðreyndunum og erfiðleikunum, hugleysi til að leggja á þjóðina byrði, sem nú er orðin óhjákvæmileg nauðsyn og hlýtur fyrst í stað að vera pólitískt óvinsæl, hugleysi til að gera ,það sama og skoðanabræður þeirra í Bretlandi og Noregi hafa gert til að leysa svipaða erfiðleika og hér er við að stríða. Kannske mætti kalla hugleysið öðru nafni kommúnistahræðslu. Fyrir þá, sem til þess hafa skap, eins og nú er komið efnahag þjóðarinnar, er það óneitanlega léttara hlutverk að fordæma gengislækkun, berja sér á brjóst og segjast ekki vilja leggja neinar byrðar á þjóðina, heldur en að framkvæma slíkar nauðsynlegar sársaukaráðstafanir. Það er léttara hlutverk, en hitt er svo annað mál, hversu veglegt það er. Þjóðin lifir aldrei til langframa á hræðslu og rakalausum staðhæfingum. Hún lifir lengst á því að horfast gegn staðreyndunum og sigrast á erfiðleikunum með dugnaði og drengskap.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Ég vænti þess, að hæstv. utanrrh. eigi eftir að tala hér í kvöld og að honum láist þá ekki að kveðja. Hæstv. ráðherra mun nefnilega vera á förum af landi brott rétt einu sinni á kostnað þjóðarinnar í víðtækasta skilningi. Á mánudaginn kemur hefst í Lundúnum fundur utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsríkjanna, þessara samtaka, þar sem hugsjónirnar eru vígvélar og morðtól og markmiðið, árásarstyrjöld. Þessi sami ráðherra sótti fyrsta fund þessara samtaka fyrir rúmu ári með nokkuð sérstæðu móti og flutti þá hina frægu klöguræðu sína um íslenzku þjóðina. Í þetta sinn getur ræðan orðið annars eðlis, nú hefur ráðherrann frækilegan sigur að státa af. Hann hefur látið dæma 20 saklausa landa sína í þunga fangelsisdóma í þágu styrjaldarsamtakanna eftir ódæma hneykslanlegan málarekstur. Sú ræða verður ekki kvíðabundnar afsakanir og sjálfsréttlæting og skrílslegt þvaður um einstaka menn, eins og orð hans um dómana hér áðan. Þvert á móti mun ráðherrann sýna fram á það með steigurhætti og með fullum rétti, að þessir dómar eru ekki hefnd við 20 einstaklinga, heldur kveðnir upp yfir íslenzkum alþýðusamtökum og öllum þeim, sem vilja, að Íslendingar lifi sem frjáls og friðsöm þjóð í landi sínu. Hér á Íslandi hefur þegar verið hafið í verki það stríð, sem Atlantshafsbandalaginu er ætlað að reka á víðtækasta sviði gegn verkalýðshreyfingu og sósíalisma, og hin nýja ríkisstjórn Íslands hefur þegar staðizt einnig þessa prófraun sína. Ráðherranum fylgja í utanstefnunni uggur og ótti íslenzku þjóðarinnar. Það er orðin sár reynsla, að valdamenn afturhaldsins, og sérstaklega þessi ráðherra, mega vart tala svo við erlenda ráðamenn, að þeir láti ekki föl íslenzk landsréttindi. Og í styrjaldarsamtökum bandaríska auðvaldsins hafa Íslendingar ekkert fram að leggja annað en land sitt og landsréttindi og geta ekkert borið úr býtum annað en það, að Ísland verði bækistöð þeirra bandarísku morðtóla, sem talin eru geta tortímt öllu mannkyni. Um þetta fer ráðherrann nú að semja - sá hinn sami ráðherra, sem með einræðisvaldi sínu í afurðasölumálum hefur samið af þjóðinni efnahagslegt sjálfstæði, er að koma Íslendingum á vonarvöl og gera þá að bónbjargarmönnum, sem setja traust sitt á gjafakorn og viðreisnarkartöflur úr eyðileggingarhaugum yfirboðaranna fyrir vestan haf. Hver þau ótíðindi verða, sem ráðherrann kemur að þessu sinni með úr för sinni, mun fljótlega koma í ljós. En þátt þjóðin fylgist af ugg og ótta með hinni nýju utanstefnu Bjarna Benediktssonar, getur hann huggað sig við, að hvað sem hann lætur falt, mun formaður Alþfl. jafnan telja of lítið boðið. Ummæli Stefáns Jóh. Stefánssonar í gær um utanríkisstefnu stjórnarinnar eru önnur traustsyfirlýsing frá hans hendi á tveim mánuðum, og þau ummæli hafa vissulega hljómað kunnuglega í eyrum Íslendinga. En að öðru leyti hljóta ræður þeirra Stefáns Jóh. Stefánssonar og Emils Jónssonar að hafa haft næsta ókunnuglegan blæ. Undanfarin þrjú ár hafa þessir tveir forsprakkar ævinlega talað við hliðstæð tækifæri sem ráðherrar, einlægustu aðdáendur sinnar eigin stjórnar. Allan þennan tíma hafa þeir með óbilandi brjóstheilindum mælt bót sívaxandi tollum og sköttum, borið blak af svörtum markaði, verzlunaróreiðu og húsnæðisleysi, afsakað skipulagða dýrtíð og vöruskort, dásamað kauplækkanir og minnkandi atvinnu og meira að segja lýst gengislækkun sem blessunarríkri ráðstöfun, þegar gengið var fellt í fyrra sinn s.l. haust. Nú koma þessir fyrrverandi ráðherrar fram í nýju gervi, sem konunglegir stjórnarandstæðingar, og nota í þetta sinn sömu brjóstheilindin til mjög réttmætra áfellisdóma yfir tollum og sköttum, svörtum markaði, verzlunaróreiðu, húsnæðisleysi, dýrtíð, vöruskorti, atvinnuleysi og umfram allt gengislækkun. Hinir konunglegu stjórnarandstæðingar Stefán Jóh. Stefánsson og Emil Jónsson virðast þannig vera að húðstrýkja ráðherrana með sömu nöfnum, því að það hefur ekki orðið nokkur minnsta breyting á stjórnarstefnunni í landinu, allar athafnir núverandi stjórnar eru beint áframhald af aðgerðum þeirrar fyrstu, sem Alþfl. hefur myndað. Því miður er skýringin á þessum umskiptum ekki sú, að Alþýðuflokksleiðtogarnir hafi fundið löngu týnda samvizku sína og endurfæðzt. Það sést m.a. á málflutningnum, sem er í sjálfu sér ósamþykkur og svífur í lausu lofti. Þeir þykjast vera andvígir gengislækkun, en dásama um leið Marshallsamninginn, sem er orsök gengislækkunarinnar og kvað á um hana fyrir tveimur árum, enda var það einmitt fyrsta stjórn Alþfl., sem kvaddi til Íslands hinn bandaríska gengislækkunarfræðing, Benjamín Eiríksson, vorið 1949. Og í gær lýsti hæstv. forsrh. því yfir, að forsprakkar Alþfl. hefðu stutt gengislækkunina á bak við tjöldin, þótt þeim þætti rétt að flíka öðru við almenning. Alþýðuflokksleiðtogarnir hafa allt í einu uppgötvað þrot útflutningsframleiðslunnar og sívaxandi vöruskort, sem mótar daglegt líf hvers alþýðuheimilis og er að leggja iðnaðinn í rúst, en jafnframt votta þeir órofa tryggð Marshallstefnunni, sem njörfar Ísland við heim kreppu, örbirgðar og hruns og er sjálf orsök þess öngþveitis, sem mótar efnahagslíf Íslendinga. Þeir impra enn á sósíalisma við hátíðlegustu tækifæri, en eru jafnframt minnstu, og áköfustu þátttakendur í þeirri samábyrgð deyjandi kapítalisma, sem nefnist Atlantshafsbandalag, Marshallsamstarf og Evrópuráð. Það er sem sé mótsögn, þegar þeir lýsa yfir andstöðu við stefnu stjórnarinnar í innanlandsmálum, en votta utanríkisstefnu hennar traust. Stefnan í utanríkismálum, markaðshrunið, auðvaldskreppan, eru meginástæður til þeirrar fátæktar, sem nú er verið að leiða yfir íslenzku þjóðina. Nei, samvizka Alþýðuflokksleiðtogana er jafnófundin og fyrr - þeir hafa ekki endurfæðzt. Þeim hefur aðeins verið úthlutað nýjum hlutverkum í því sjónarspili, sem afturhaldið leikur látlaust frammi fyrir íslenzkri alþýðu. Þeir eru ekki lengur nothæfir sem ráðherrar um sinn og hefur því verið skipað í ytri víglínu, þar sem þeir eiga að reyna að laða til sín þær þúsundir, sem eru að snúa baki við núverandi stjórnarflokkum, svo að þær glatist ekki hinni sameiginlegu stefnu. Þess vegna hafa þessir ágætu menn, eins og Ólafur Thors kallaði þá í öðru hverju, orði í gær, nú fengið leyfi til að fordæma í orði afleiðingar þeirrar stjórnarstefnu, sem þeir eru manna áfjáðastir í að viðhalda. Sá leikaraskapur, er mótar hin snöggu og algeru hlutverkaskipti Alþýðuflokksleiðtoganna, er að verða æ ríkari þáttur í íslenzkum stjórnmálum. Þeir dagar eru nú löngu liðnir, að forsprakkar afturhaldsflokkanna segi nokkurn veginn einlæglega frá skoðunum sínum og ætlunarverkum. Í staðinn er það orðin regla að mæla þvert um hug og reyna með því að gera fólk að sjálfs sín böðlum. Það er ekki aðeins sérgrein Alþfl., heldur einnig eftirlætisíþrótt hinna afturhaldsflokkanna. Er hin blygðunarlausa framkoma Framsfl. síðustu mánuði einstætt dæmi um það. Verður sú niðurlægingarsaga Framsfl. ekki rakin hér, en aðeins minnzt á einn lítinn þátt hennar. Flestum munu í fersku minni skrif Tímans um húsnæðismál fyrir kosningarnar í vetur, að minnsta kosti þeim þúsundum, sem búa í óhæfu húsnæði við enn krappari kjör, en nokkru sinni fyrr. Dag eftir dag skýrði Tíminn nákvæmlega frá hinu erfiða hlutskipti þessa fólks og lýsti jafnframt leiðtogum Framsfl. sem forsprökkum í heilögu stríði gegn húsnæðisskorti og örbirgð. Þess er því miður ekki kostur að rekja þessi skrif, en sem dæmi má nefna eftirfarandi ályktun um húsnæðismálin, sem birtist daginn fyrir jólahátíðina: „Við Íslendingar þykjumst fyllast ógn og hryllingi þegar við heyrum, að fólk hafi verið dæmt til dauða úti í löndum - kannske í hópum. En er ekki eitthvað af hræsni og yfirdrepsskap í þessum hrolli, meðan svo er ástatt í höfuðstað landsins sem nú hefur verið lýst? Með þeirri eymd, sem hér er látin viðgangast, er nefnilega verið að dæma til dauða, bæði andlega og líkamlega, hópa barna á ýmsum aldri og jafnvel fullorðið fólk líka. Það er hollast fyrir alla að gera sér afdráttarlaust grein fyrir ástandinu, og síðan getur hver og einn stungið hendinni í eigin barm og hugleitt, hvað af ábyrgðinni hann ber. Þessir ömurlegu mannabústaðir, sem hér hefur verið lýst og líklega eru verri og ömurlegri, en verstu greni Reykjavíkur á dögum Jörundar hundadagakonungs, eru svo að segja allt í kringum bæinn. Í öllum áttum eru þessi fátækrahverfi sprottin upp - þyrpingar af kofaskriflum, yfirfullum af fólki á mismunandi stigum örbirgðar og vonleysis.“ En Tíminn lét sér ekki nægja að lýsa, hann kvaðst skera upp herör. Það yrði að bjarga þessu fólki, „og ekkert getur bjargað því og börnum þess nema betri húsakynni.“ Tíminn kvað knýjandi nauðsyn að gera „tafarlausa áætlun um það, hvernig húsnæðismálin verði leyst... og framkvæma þá áætlun undanbragðalaust og án tafar, svo að allir Reykvíkingar geti á næstu missirum komizt í húsnæði, sem við verður unað.“ Hámarki sínu náði þessi herhvöt með áskorun, sem einn af frambjóðendum Framsfl. birti undir fullu nafni um tafarlausar róttækar aðgerðir. En hin nauðsynlega forsenda að öllum róttækum aðgerðum var svo að sjálfsögðu að kjósa Framsfl., þar var sjálfur hornsteinn þeirra bygginga, sem á næstu missirum áttu að risa handa húsnæðisleysingjunum. Þetta var sem sagt fyrir kosningar í vetur, og það skal strax tekið fram, að lýsingar Tímans voru óvenjulega skorinorðar og sannar frásagnir um ömurlega þjóðfélagsmeinsemd. Og einmitt þess vegna voru þessi skrif svo alvarleg. Þau vöktu nýjar vonir hjá þúsundum manna, vonir um mannsæmandi lífskjör og uppeldisskilyrði þeirra barna, sem Tíminn sagði að hefðu bókstaflega verið dæmd til dauða af þjóðfélaginu. En hverjar urðu svo hinar róttæku aðgerðir? Jú, þær hafa komið fram skref af skrefi. Þær hófust á því, að Framsfl. gerði bandalag við íhaldið um stórfelldustu árás, sem gerð hefur verið á lífskjör almennings, gengislækkunina. Hún bitnar harðast á því fólki, sem býr við bágust kjör, á þeim, sem áttu að heita skjólstæðingar Tímans fyrir örfáum mánuðum. Á hverjum einasta degi berast nýjar fréttir um verðhækkanir á brýnustu neyzluvörum, og af þeim er kolahækkunin, sem þó er aðeins rétt byrjuð, sérstök Framsóknarsending til braggabúanna, sem nú munu margir örvænta um að geta framvegis haldið kuldanum utan dyra. En hinar róttæku aðgerðir Framsfl. hafa ekki aðeins verið almennar árásir á lífskjör Íslendinga, flokkurinn hefur einmitt haft sérstaka og sérstæða forustu í húsnæðismálunum hér á Alþingi. Um sama leyti og herferð Tímans stóð hvað hæst, fluttum við sósíalistar frv. hér á þingi um, að Lagakaflinn um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis tæki gildi á ný. Það eru framsóknarmenn, einmitt framsóknarmenn, sem nú hafa forustu um að berjast gegn því frv. og hindra samþykkt þess. Við 2. umr. fjárlaga bárum við sósíalistar fram till. um takmarkað fjárframlag til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, og enn sem fyrr höfðu framsóknarmenn forgöngu um að fela till., greiddu atkvæði gegn henni allir sem einn undir sérstakri forustu Reykjavíkurþingmannsins Rannveigar Þorsteinsdóttur. Tillaga Framsóknar um stóríbúðaskatt, sem að vísu var furðulega klaufalega samin, en átti þó að vera tilraun til að bæta úr húsnæðisskortinum, hefur sofið svefninum langa síðan á kosningadaginn. En þetta hrekkur ekki einu sinni til. Framsfl. hefur ekki aðeins haft forustu um andstöðuna gegn öllum aðgerðum til bóta, heldur hefur honum innan ríkisstj. verið falið að standa fyrir ofsóknum gegn húsnæðisleysingjum og leigjendum, og er það eflaust sérstök illkvittni íhaldsins við þessa þjóna sína. Það er auðsjáanlega ætlunin að samþ. á þessu þingi frv. framsóknarmanna um, að húsaleigulögin skuli felld úr gildi í áföngum á næstu tveimur árum, án þess að nokkrar aðrar aðgerðir séu framkvæmdar í staðinn. Vissulega fylgir húsaleigulögunum nú allmikið misrétti, en það er hégómi hjá því neyðarástandi, sem hlýtur að leiða af afnámi þeirra. Öll húsaleiga kemst á svartan markað, sem fjöldi láglaunamanna fær ekki undir risið og flæmist þannig frá heimilum sínum til vistar í því neyðarhúsnæði, sem Tíminn taldi verra, en verstu híbýlin fyrir hálfri annarri öld. Ég spurði þingmenn Framsfl. að því fyrir nokkrum dögum, hvernig þeim hefði verið innanbrjósts, þegar þeir lásu lýsingar og áskoranir Tímans í vetur. Neru þeir aðeins saman höndum í hrifningu yfir þeirri snjöllu stjórnmálabrellu að gabba húsnæðisleysingjana til að snúast gegn brýnustu hagsmunum sínum, og er það aðeins aukreitis skemmtun að fella allar umbótatillögur með tilstyrk atkvæða frá húsnæðislausu fólki? Framsóknarþingmennirnir fengust ekki til að gefa neinar skýringar á sálarlífi sínu, enda segja staðreyndirnar sína ömurlegu sögu. Þetta dæmi er aðeins örlítið brot úr mikilli sögu, sem á við þríflokkana alla. En því hef ég verið svo fjölorður um hlutverk hræsninnar í íslenzkum stjórnmálum, að hún er orðin furðu ríkur og hættulegur þáttur í valdabaráttu auðmannastéttarinnar og þjóna hennar. Án hennar og áhrifa hennar mundi vera öðruvísi umhorfs í íslenzku þjóðlífi. Ég hef ekki dvalizt lengi innan veggja þessa húss, en ég hef þó kynnzt eftirminnilega af eigin raun því hyldýpi, sem er staðfest milli verka afturhaldsflokkanna hér í þinginu og orða þeirra utan þings. Það skiptir engu, hversu augljós og frumstæð réttlætismál eru borin fram, afturhaldsfylkingin stendur fyrir sem samfelldur veggur. Í vetur hafa sósíalistar t.d. aftur og aftur reynt að knýja fram launauppbætur handa þeim, sem minnst hafa efnin, ellilaunafólki og öryrkjum, en árangurslaust, þríflokkarnir felldu það allir. Um tíma var því lofað, að endurskoðun tryggingalaganna skyldi framkvæmd og ellilaun og örorkubætur hækka til hálfs við uppbætur opinberra starfsmanna, en nú virðist einnig eiga að svíkja þau fyrirheit. Sömu sögu er að segja um togaravökulögin og yfirleitt um öll þau mál, sem dregið gætu örlítið úr sárasta sviða gengislækkunar og kreppu. Það hefur aldrei verið nauðsynlegra en nú, að íslenzk alþýða fylgist með verkum afturhaldsleiðtoganna og láti ekki glepjast af orðum þeirra. Fram undan eru hörð og afdrifarík átök. Annars vegar er gjaldþrota auðstétt, sem hefur glatað allri trú á land og þjóð og kastað sér sem hreppsómaga fyrir fætur bandaríska auðvaldsins með efnahagslegt og stjórnarfarslegt fullveldi landsins. Hins vegar er íslenzk alþýða með trú á landið og auðæfi þess og þrek til að berjast fyrir framtíð sinni eins og jafnan fyrr. En baráttan mun mótast af því, hvort hræsnin á enn um sinn að geta ráðið úrslitum í íslenzku þjóðlífi.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Fáir hygg ég trúi því, að málum Íslendinga væri betur borgið eða betur komið nú, þó að hv. þm. Siglf. eða hv. síðasti ræðumaður hefði setzt í sæti utanrrh. Ekki er þetta sagt til lofs ríkisstj. eða þeim manni, sem með utanríkismálin fer, heldur til að minna á þá staðreynd, hverjum kommúnistar þjóna í hverju landi sem er, og læt ég svo útrætt við þá heiðursmenn. Þessar eldhúsumræður eru að því leyti einkennilegar, að svo virðist sem stjórnarfl., gengislækkunarfl., í stað þess að reyna að réttlæta gerðir sínar og skýra frá stefnu sinni, ætli sér nú að bera elda að Alþfl. og kenna honum um allt, sem miður fer. Það er sérstaklega tvennt, sem borið er fram honum til áfellis. Fyrst það, að hann hefði sett allt á höfuðið, gert allt til bölvunar og hlaðið skuldum á ríkissjóð, á meðan hann tók þátt í stjórn. Hitt er það, að nú vilji hann ekki með nokkru móti vera með á stjórn og bjarga föðurlandinu með gengislækkun. Hann er ásakaður um tvennt í senn, að þjóna íhaldinu og yfirbjóða kommúnista, og þetta hvort tveggja samtímis. Svona eru rökin. Eitt rekur sig á annars horn. Ég fæ nú ekki skilið, ef gengislækkunarmennirnir trúa því sjálfir, sem þeir hafa sagt um gerðir Alþfl.ráðh. fyrr í ríkisstj., hvers vegna þeim ætti að vera það mikið keppikefli að fá Alþfl. með sér í ríkisstj., nema þá ef vera skyldi til þess að geta kennt honum um sínar eigin ávirðingar og komið á hann sök af þeim framkvæmdum, sem ráðh. þeirra einir bera ábyrgð á og eiga að bera ábyrgð á. En til slíks leiks er Alþfl. með öllu ófáanlegur. Ástæðan til þess, að hann vill ekki taka þátt í þessari hæstv. ríkisstj., er í stuttu máli sú, að stefna hennar, stefna gengislækkunarflokkanna, er þveröfug við það, sem Alþfl. telur rétt og þjóðinni fyrir beztu. Hæstv. landbrh. sagði í ræðu sinni í gærkvöld, að stefnuskrá Alþfl. og Framsfl. væru svo líkar og hagsmunir kjósenda í báðum þessum flokkum svo sameiginlegir, að ef við það væri miðað, ætti að vera auðvelt fyrir þessa flokka að koma sér saman um lausn allra vandamála. Þess vegna kvaðst hann hafa boðið Alþfl. samstarf um að mynda minnihlutastjórn, „sem léti skeika að sköpuðu“, en semdi ekki um mál eða framgang mála, og síðan skyldu þessir tveir flokkar ganga saman til kosninga í bandalagi, en allt hafi þetta strandað á íhaldsþjónkun Alþfl. og yfirboðum hans yfir kommúnistafl. Hitt nefndi hæstv. ráðh. ekki einu orði, að slík minnihlutastjórn gat ekkert gert, alls ekkert, og að kosningabandalag tveggja flokka, þar sem annar vildi koma á gengislækkun, en hinn afstýra gengislækkun, var með öllu óhugsandi. - Hæstv. forsrh. fórust þannig orð í gærkvöld, að hann áliti samstarf Alþfl. og Framsfl. nauðsynlegt, en hann hefði orðið fyrir miklum vonbrigðum, þegar Alþfl. barðist gegn gengislækkun og varaði við afleiðingum hennar. Ég er sammála hæstv. forsrh. um það, að nánara samstarf Alþfl. og Framsfl. sé æskilegt og nauðsynlegt, og að hagsmunir meginþorra kjósenda þessara fl. séu bezt tryggðir með því, að þessir flokkar geti átt samleið, ef rétt er og viturlega á málum haldið. En við slíkt samstarf er ekki unnt að „láta skeika að sköpuðu“ um afgreiðslu mála, eins og hæstv. landbrh. orðaði það. Þvert á móti, það er nauðsynlegt skilyrði til þess að samstarfið komi að gagni, að samkomulag sé um, hvað gera skuli, og hugur fylgi máli frá báðum hliðum. Og hvernig áttu þessir flokkar að ganga til kosninga í bandalagi eftir að hafa myndað minnihlutastjórn, sem jafnskjótt hefði orðið að rjúfa þing, þegar annar flokkurinn vildi ganga til kosninga til að knýja fram gengislækkun, hinn vildi halda áfram uppbótagreiðslum og taka upp landsverzlun til að afnema milliliðagróða og fá framkvæmanlegt og fullkomið verðlagseftirlit? Orð hæstv. ráðh. eru því út í bláinn sögð og markleysa ein. Þar fylgir ekki hugur máli. Þegar möguleikar hins vegar opnuðust fyrir samstarfi við Sjálfstfl., þá fylgdi athöfnin fljótlega orðum og þá fylgdi hugur máli hjá hæstv. landbrh. - Ég vil leyfa mér að víkja aftur orðum að hæstv. forsrh. Það kann að vera, að hann hafi orðið fyrir vonbrigðum vegna afstöðu Alþfl. En hitt veit ég einnig með fullri vissu, að hann hefur orðið fyrir vonbrigðum af sínum eigin flokki. Hann er ekki einn um það. Mér og Alþfl. öllum eru, það mikil vonbrigði, hvaða afstöðu Framsfl. tekur til ýmissa mála hér á Alþ. Ég skal nefna al~eins eitt dæmi. Fyrir þessu þingi liggur frv. um breyt. á almannatryggingal. og viðauka við þau. Frv. er samið af milliþn. og mjög rækilega undirbúið. Efni þess er í höfuðdráttum þetta: Bætur til þeirra, sem verst eru settir, eru hækkaðar nokkuð og nýjum bótaflokkum bætt við, meðal þeirra eru dánarbætur til gamalla manna og ekkna og mæðralaun til einstæðra mæðra með 2 börn eða fleiri. Öllum þessum till. er mjög í hóf stillt og miðað við, að tekjustofnar Tryggingastofnunarinnar nægi til að standa straum af þessum viðbótum, án þess að hækka þá. Breytingarnar kosta því þá, sem greiða til trygginganna, ekkert umfram það, sem nú er greitt. Enn fremur er í frv. gert ráð fyrir að greiða uppbætur á ellilífeyri og hliðstæðar bætur, svo að hækkanirnar frá 1946–47 verði hinar sömu, - ekki að hálfu, eins og einn ræðumaður sagði hér, - heldur hinar sömu og hækkanir, sem opinberir starfsmenn hafa fengið á laun sín síðan 1. júlí 1949. Enn fremur er gert ráð fyrir, að framlag hins opinbera til sjúkrasamlaga hækki nokkuð til móts við það, sem iðgjöldin hljóta að hækka vegna hækkana á, lyfjum, sjúkrahúsvist o. fl. vegna gengisl. og vegna hækkana á læknakostnaði. Þetta frv. gekk greiðlega gegnum hv. Ed., var samþ. þar með samhljóða atkv., svo og við 1. umr. í hv. Nd. En rétt á eftir tók hæstv. núverandi stj. við völdum. og samkv. hennar ósk hefur þetta frv. legið óhreyft í n. í Nd. í 2 mánuði, og í dag er mér tjáð, að ætlun hæstv. ríkisstj. muni vera af5 sjá svo um, að það nái ekki fram að ganga. Hvað þýðir þetta? Það þýðir það, að hagur gamals fólks og öryrkja verður verri, en hann áður var hlutfallslega, borið saman við kjör opinberra starfsmanna og annarra launþega. Var þó ekki, eins og ég áður sagði, tilætlunin, að ríkissjóður legði fram fé í þessu skyni. Mér eru þetta sár vonbrigði, og Alþfl. eru þetta mikil vonbrigði. Og þetta eru stórkostleg vonbrigði fyrir þúsundir af öldruðu fólki og sjúklingum um landið allt. Er lítt skiljanlegt, hvað þessu veldur. Alþfl. hefur haft almannatryggingar í stefnuskrá sinni frá upphafi, barizt fyrir þeim í tugi ára, hann getur ekki, vill ekki taka upp stjórnarsamstarf við flokk eða flokka, sem vilja rýra þær eða skerða. Hæstv. landbrh. sagði stefnuskrár flokkanna svo líkar, að lítið bæri á milli. Það stoðar lítið fyrir hæstv. landbrh. að tala fjálgum orðum um stefnuskrá, ef breytni hans og flokksmanna hans er þveröfug við stefnuskrána, en svo hefur reynzt í þessu máli, og er það því miður aðeins eitt dæmi af fleirum. Hæstv. atvmrh. lofaði að gera herför að ríkisbákninu, sem hann svo kallaði, þ.e.a.s. að hefjast handa um að skera niður og lækka útgjöld ríkissjóðs. Ekki vil ég bera brigður á, að nauðsynlegt sé og vel megi draga mjög verulega úr útgjöldum ríkissjóðs, og vil ég ljá því mitt lið, ef stungið er niður á réttum stöðum. Hæstv. atvmrh. lét fylgja þessum ummælum fleira og sagði, að nú mætti búast við því, að þær greinar, sem Alþfl. hefði gróðursett, mundu verða höggnar burt. Ég vil ekki fullyrða, að hann eigi þar við tryggingal. En þó er mér ekki grunlaust um, að það, sem þessi hæstv. ríkisstj. mundi fyrst hafa í huga að skera niður, þegar á að fara að spara á fjárl., séu einmitt framlög til þeirra, til félags-, menningar-, mannúðar- og umbótamála, sem Alþfl. hefur komið fram á seinustu árum. Væri vel, ef sá átti minn reyndist ástæðulaus. En ég vil ekki leyna því, að sá ótti býr ekki aðeins í mínum huga, heldur fjölmargra annarra um landið allt, ekki sízt eftir þá útreið, sem frv., sem ég minntist á áðan, virðist nú eiga að fá. Hæstv. fjmrh. gerði að umtalsefni þær stórfelldu lagfæringar og hliðarráðstafanir, sem gerðar hefðu verið að tilhlutun Framsfl. í sambandi við afgreiðslu gengislækkunarl. Lítið dregur vesalan. Hann sagðist hafa fengið stóreignaskattinn stórkostlega hækkaðan, upp í 25%. En hann gleymdi að geta þess, að eignaraukaskatturinn, sem lagður var á 1947 og gat orðið 30%, var niður felldur og eftir gefinn, auk þess sem fjöldi félaga var undanþeginn öllum skatti, ekki aðeins samvinnufélög, heldur líka hlutafélög. Það eru fullar líkur til, að stóreignaskatturinn, eins og l. eru nú, verði lægri en hann var fyrst í frv. með viðaukaskattinum frá 1947. - Um endurbætur á húsnæðismálunum held ég að hæstv. ráðh. ætti að vera fáorður. Hv. 8. landsk. þm. gerði því skil í gær. Það er verið að afnema húsaleigul. Það er bjargráðið að gefa húseigendum frjálst að reka leigjendu.r út á götuna. - Jú, svo eiga neytendur að fá verðlagseftirlitið í sínar hendur. Á hvern hátt? Það á að setja verðlagsdóm, en ef ágreiningur rís milli dómendanna tveggja, þá hefur fulltrúi neytenda ekkert að segja, því að atkv. héraðsdómara ræður eitt úrslitum. Almenningur er því gersamlega áhrifalaus eftir sem áður í þessum efnum. Þetta, kallar hæstv. ráðh. að leggja verðlagseftirlitið í hendur neytenda. Skömmtunarseðlarnir eiga öllu að bjarga, en til hvers er að hafa þá og segja fólki að velja á milli verzlana, þegar svo litið er af vörum, að menn hlaupa í fyrstu búð, þar sem eitthvað fæst, til að fá vörur út á sína seðla? Meðan ekki er úr meiri vörum að velja en skömmtunarseðlarnir hljóða upp á, eða vörurnar hrökkva ekki fyrir seðlunum, þá er þýðingarlaust að tala um val milli verzlana. Þetta vita allir, og er því tillagan borin fram bara til að sýnast. Hæstv. ríkisstj. er ekki langlíf orðin. Ræður því af líkum, að hún hefur enn litlu til vegar komið til góðs eða ills öðru, en því að leiða gengislækkunina í lög. Tilgangur hennar og markmið er að hennar eigin sögn að skapa jafnvægi í þjóðarbúskapnum og viðskiptum við útlönd og koma á réttlátari skiptingu teknanna innanlands. Hvorugt hefur tekizt enn, og litlar horfur virðast á því, að í þá átt stefni. Mér virðist þvert á móti stefna í öfuga átt. Aldrei hefur gjaldeyrisástandið verið verra en nú og aldrei meira misræmi í kjörum manna en nú. Hækkandi verðlag rýrir kjör almennings og því meir sem lengra líður frá gildistöku l. Fjárlfrv., sem nú kemur til afgreiðslu, slær öll fyrri met. Á þessu ári á að heimta inn í ríkissjóð 300 millj. kr. Það er um 10–20 millj. kr. meira en fjárl. síðasta árs gerðu ráð fyrir, og þó hafa verið felldar niður uppbótargreiðslur á útflutningsvörur, 30–40 millj. kr. Raunverulega er því hækkunin nálægt hálfu hundraði milljóna. Og öll er svo þessi hækkun fengin með því að hækka „drápsklyfjar tolla og skatta“, sem fulltrúar gengislækkunarfl. fyrir síðustu kosningar sögðu að yrði að létta af með „styrkjalausum atvinnurekstri og gengislækkun.“ Svona er nú um fjárhag ríkissjóðs og áhrif gengislækkunarinnar á hann, en hvað er um afkomu landsmanna og áhrif gengislækkunarinnar á hana, og hvað var mönnum sagt áður en gengislækkunin var samþ., um það, hver áhrif hennar mundu verða? Ég skal taka nokkur sýnishorn af því, með leyfi hæstv. forseta: „Gengislækkunin er við það miðuð, að hún sé nægileg til þess að koma á jafnvægi í verzluninni við útlönd og því nægileg til að létta höftunum af verzluninni, þeim höftum, sem nú eru í gildi vegna jafnvægisleysis í þjóðarbúskap Íslendinga sjálfra.“ - Og enn fremur: „Gengislækkunin var áætluð í ríflegra lagi. Það hefur oft verið látið í veðri vaka, að ekki væri hægt að gera neinar ráðstafanir til úrbóta í atvinnu- og fjárhagsvandamálunum, nema slíkar skerðingar hefðu í för með sér skerðingu lífskjara þjóðarinnar í heild, einkum launþega. Þessi hugsunarháttur er að okkar áliti rangur.“ Fræðimennirnir, sem hafa undirbúið gengislækkunarfrv., héldu því fram, að „ranga gengið“ og höftin hafi haft í för með sér svo mikinn milliliðagróða, að verðhækkun útlendu varanna, sem inn eru fluttar, verði stórum minni, en gengisskr áningunni nemur, vegna þess að gengisl. tryggi afnám haftanna og frjálsa verzlun og þar með líka verðlækkun. Þetta eru fullyrðingar þeirra, sem undirbjuggu frv., og ríkisstj. gerði þær að sínum. Launþegar áttu því að fá verðhækkanir að fullu bættar eftir á og meiri og tryggari atvinnu og með verðlækkun, þegar nægar birgðir hefðu safnazt af vörum, sem þá voru á svörtum markaði. Allar þessar forsendur hafa sýnt sig að vera falskar forsendur. En ýmsir urðu til þess að trúa þessum fullyrðingum, og því var frv. veitt minni andstaða, en ella hefði orðið. Nú er frv. orðið að lögum, og nú er óþarfi að mæla svo lengur. Nú er sagt: „Þetta var síðasta neyðarúrræðið, uppskurður á helsjúkum manni, síðasta tilraunin, sem gerð er. Nú verða allir að taka á sig fórnirnar, ekki aðeins þeir ríku, og þeir mestar, sem minnstu hafa af að taka.“ Ég sé, að hæstv. forseti segir mér, að tími minn sé búinn. Ég vil aðeins bæta því við, að áður hefur verið gerð grein fyrir afstöðu Alþfl. til þessara mála. Hann hefur viljað halda áfram niðurgreiðslum á framleiðsluvörum og taka upp landsverzlun til að afnema milliliðagróða, en hinir flokkarnir hafa ekki viljað samþ. það. Það er rökrétt afleiðing af þessu, að Alþfl. hlaut að verða á móti gengislækkun og stefnu þeirrar ríkisstj., sem bar hana fram og hefur barið hana í gegn



Herra forseti. Hv. þm. Hafnf. segir nú, að Alþfl. hafi aldrei neitað stjórnarsamstarfi. Þetta fara að verða einkennilegar umr., ef á að fara að þræta hér fyrir opinberar tilkynningar, sem gefnar hafa verið út í öllum blöðum. Það var sérstaklega tilkynnt í öllum blöðum bæjarins, að Framsfl. hefði gefizt upp af því, að Alþfl. hefði neitað samstarfi, nema tryggt væri með fullri vissu fyrir fram, að meiri hl. væri fyrir aðkallandi málum á Alþ., og það mátti ekki tryggja með kommúnistum, það átti að leita til Sjálfstfl., og mikið af ræðu form. Alþfl. í gær var réttlæting á því, að Alþfl. ætti ekki að fara í ríkisstj., og öll skrif Alþýðublaðsins eru um það, að Alþfl. eigi ekki að fara í ríkisstj. Eftir bæjarstjórnarkosningarnar fór 3 manna n., hæstv. forsrh., hæstv. fjmrh. og ég, á fund eftir fund til þess að ræða stjórnarsamstarf við Alþfl., og alltaf var sama svarið: Við förum ekki í stjórn. - Við skulum ekki gera okkur broslega á því að vera að ræða um það, sem ekki þarf að deila um og öll þjóðin veit. Alþfl. benti aldrei í vetur á neinar leiðir til úrlausnar. Nú finnur hann, að þetta gengur ekki, nú er hann með gömlu uppbótaleiðina, sem hann játar að sé ófær. Hann bendir á að taka tolla af óþörfum vörum, sem ekki eru fluttar inn lengur, vegna þess að ekki er hægt sökum gjaldeyrisskorts að greiða nauðsynlegar vörur, sem eru á hafnarbakkanum, og svo talar hann um það, að það verði næsta auðvelt að bæta þessu ofan á, en hv. 4. ,þm. Reykv. kemur og talar um drápsklyfjar, sem séu svo ofboðslegar, að þær séu allt að sliga. Það er ekki furða, þó að þessi málflutningur frá hendi Alþfl. sé einkennilegur, vegna þess að hann hefur aldrei neinn málstað í þessum málum, og þess vegna er einn málstaður búinn til í dag og annar á morgun, eftir að Alþýðuflokksmenn hafa gengið hér um á nálum og spurt: Verður gengislækkun í dag eða á morgun? - Vegna þess að þeirra útgerðarfyrirtæki voru að fara á höfuðið. En þeir treystu sér ekki til að gera það sjálfir, af því að það var óvinsælt. Þau ósannindi, að ég hafi rofið samninga á Alþfl., hafa verið svo oft hrakin, að ég nenni ekki að endurtaka það. Það er sagt, til að hylja slæman málstað, að Framsfl. hafi rofið sambandið milli kaupgjalds og verðlags, en þetta eru auðvitað sömu ósannindin og það alltaf hefur verið. Umræður þessar hafa, sem von er, snúizt mest um fyrrverandi ríkisstjórnir, og þá ekki sízt um stjórnarforustu Alþfl. þrjú síðustu árin, er skildi við sjávarútveginn og ríkissjóð á gjaldþrotabarmi. Verk núverandi stjórnar er björgunarstarf - eftir slys. En Alþfl. er rogginn og játar, að hann neiti að taka þátt í björgunarstarfinu, og segir, að fyrirmyndin sé frá dönskum jafnaðarmönnum. En frá hinu er okkur ekki skýrt, hvort danskir jafnaðarmenn hafi stjórnað þrjú árin á undan og ekki aðeins neitað að vera í stjórn, heldur neitað því að hafa nokkra stefnu og nokkra skoðun á því, hvernig ætti að bjarga þjóðinni undan afleiðingum verka sinna - eins og Alþfl. á Íslandi. Það er þessi vinnuaðferð, að hafa enga stefnu nú, þegar vandinn er mestur, sem gárungarnir kalla „að Alþfl. hafi dregið sig út úr pólitík.“ Alþýðuflokksmenn deila á Framsfl. fyrir samstarf við Sjálfstfl. Það er ekki furða, svo tregir sem þeir hafa verið til slíks samstarfs áður. Með sósíalistum telur Alþfl. höfuðsynd að vinna, enda sá möguleiki ekki fyrir hendi. Ef Framsfl. á ekki að vinna með Sjálfstfl., ,þá er sá einn möguleiki eftir að vinna með Alþfl. En hefur Framsfl. vanrækt að gera tilraun til þess? Í gær skýrði ég frá því, hvernig við framsóknarmenn höfum margreynt að ná samstarfi við Alþfl. um umbótamálin eftir síðustu kosningar. Alþfl. hefur hafnað öllum leiðum og neitað að gera nokkrar tillögur um samstarf. Eftir kosningarnar 1946 gerði Framsfl. einnig margendurteknar tilraunir til samninga við þennan flokk. Að lokum bauðst Framsfl. þá til að styðja flokksstjórn Alþfl., og ef hún yrði felld, að ganga út í kosningar í samstarfi við Alþfl. og freista að vinna hreinan meiri hluta saman. Þessar endurteknu tilraunir voru gerðar vegna þess, að okkur framsóknarmönnum skildist vel sú nauðsyn, sem á því var fyrir almenning til sjávar og sveita, sem þessum flokkum fylgir, að samstarf næðist milli þeirra, - þrátt fyrir tregðu Alþýðuflokksforingjanna, sem ráða. Alþfl. sagði nei og aftur nei. Nú spyr ég alla, sem mál mitt heyra. Með hvaða móti gat Framsfl. gengið lengra? Sök Framsfl. ætti þá að vera sú, að hafa ekki látið allt hrynja í vetur, eins og Alþfl. skildi við það, draga sig út úr öllu saman með Alþfl., bíða eftir þriðju kosningunum, til að bjóða Alþfl. samstarf á eftir, í þriðja sinn, sjálfsagt með sama árangri og áður. En þetta mun nú ekki endurtekið fyrst um sinn. Og við höfum meiri reynslu. Alþfl. neitaði 1946 að fara í stjórn, nema Sjálfstfl. væri með í stjórninni. Framsfl. reyndi þetta samstarf í 3 ár, treystandi því, að sameiginlegir hagsmunir vinnandi fólks, sem stendur á bak við þessa flokka, mundu laða flokkana saman til sameiginlegra átaka innan ríkisstj., fyrir hagsmuni almennings. En þetta reyndist alveg andstætt öllum vonum Framsfl. Alþfl. tók í flestum málum höndum saman við Sjálfstfl. gegn hagsmunum alþýðu manna. Og stefnan virtist sú ein að friða ráðherrastólana. Þess vegna fór líka svo, að þrátt fyrir baráttu Framsfl. endaði þessi ríkisstjórn Alþfl. með því að skilja við þjóðina í því ástandi, sem öllum er nú ljóst orðið. Af óteljandi dæmum er að taka, en táknrænasta dæmið um þessa vinnuaðferð Alþfl. er verzlunarmálin. Ófremdarástandið í þeim undanfarin ár er þjóðinni kunnugt. Alþýðublaðið sá sér að lokum ekki annan kost, en að deila hatrammlega á sleifarlagið, svarta markaðinn o.s.frv., en það og Alþfl. afsakaði sig með því, að viðskmrh. Alþfl. réði þar engu. Þetta var og er ósatt. Verzlunarmálin heyrðu að vísu undir alla ríkisstj., ef ágreiningur varð, og þar réð þá afl atkvæða. En Alþfl. hafði oddaaðstöðu í viðskiptanefnd og í fjárhagsráði, og ef Sjálfstfl. áfrýjaði til ríkisstj., gátu, ráðherrar Alþfl. þar ráðið úrslitum í öllum ágreiningsmálum. Á þennan hátt réðu Alþýðuflokksmenn stefnunni í verzlunarmálunum í þau þrjú ár, sem fyrrv. ríkisstj. sat. En Alþfl. lét okrið, svartamarkaðsbraskið, rangláta skiptingu innflutnings og öll mestu hagsmunamál almennings lönd og leið, til þess að stj. gæti setið. Nú segist Alþfl. vera brennandi af áhuga í öllum þessum málum, sem hann gat ráðið öllu um þrjú seinustu árin, en gerði ekki neitt. En þegar á reynir, gægist enn það sama fram og áður. Ein áhrifamestu hliðarráðstöfunin í sambandi við gengisbreytinguna er frv. framsóknarmanna um verzlunarmálin, sem nú liggur fyrir þinginu. Alþfl. hefur nú sem einn maður í neðri deild limlest þetta frv. þannig, að ástandið í verzlunarmálunum mundi verða enn verra en það nú er, ef þær tillögur væru lögfestar. Alþfl. hefur sem sé fengið samþykktar tillögur um að lögfesta með kvótareglu það ranglæti gagnvart samvinnufélögunum, sem hann hefur við haldið með völdum sínum síðustu þrjú ár. Hann hefur fengið samþykkt, að öll vörukaup skuli boðin út, ákvæði úr reglugerð Emils Jónssonar, sem var dauður bókstafur, vegna þess að hans eigin menn í viðskiptanefnd treystu sér ekki einu sinni til að framkvæma það. Og loks er ákvæði um að afhenda Sjálfstæðisráðherra mest af því valdi í verzlunarmálunum, sem ríkisstj. hefur nú í heild. En jafnframt lýsir svo formaður Alþfl. yfir því í útvarpsræðu í gærkvöld, að hann hefði sennilega verið samþykkur gengislækkuninni, ef stórfelldar ráðstafanir hefðu verið gerðar að öðru leyti, til dæmis í verzlunarmálunum. Þarna hafið þið svo tillögur Alþfl. í verzlunarmálunum. Þannig hefur Alþfl. farið með þá hliðarráðstöfun, sem lagt var á h.ans vald að hjálpa til við að samþykkja og er ein stærsta kjarabótin fyrir allan almenning. Ég ætla, úr mörgum dæmum, að velja annað mál, sem líka er eitt af stærstu hagsmunamálum vinnandi fólks. Það eru húsnæðismálin. Alþfl.menn hafa farið með húsnæðismálin undanfarið samfleytt frá 1944–49. Meðan allt flaut í erlendum gjaldeyri og fjármagni, var því sóað í lúxusbyggingar, eins og hver vildi. Þá sátu og við völd kommúnistar, flokksbræður Magnúsar Kjartanssonar, sem var að tala um húsnæðismálin. Fjármagnið var ekki tekið í byggingarsjóð verkamanna, hann hefur staðið fjárþrota löngum, og nær algerlega á annað ár. Pappírslög eru sett um að greiða hluta af byggingarkostnaði bæjaríbúða, þegar fjármagnið var á þrotum. Og það varð hlutskipti næsta húsnæðismálaráðherra Alþfl. að loka fyrir þær greiðslur. Þar með var sá umbótadraumur búinn. Framsóknarmaður hefur farið með þessi mál í tæpa tvo mánuði. Á þeim tíma er búið að setja löggjöf, sem tryggir byggingarsjóði verkamanna meira nýtt fjármagn til viðbótar því, sem hann áður hafði, en hann fékk samtals af ríkisfé í allri stjórnartíð þess ráðherra, sem síðast fór með þessi mál fyrir Alþfl. Og framvegis hefur sjóðnum verið tryggð hlutdeild í stóreignaskattinum, og útvegað hefur verið nýtt fé til íbúðabygginga bæjarfélaga. Tilsvarandi fjármagn hefur verið tryggt til íbúða í sveitum og til ræktunarsjóðs. Og svo leyfa þessir menn sér, sem þannig hafa staðið í stöðu sinni, að koma með ásakanir á Framsfl. Nú þykjast þeir vera fullir af áhuga. Þeir koma með tillögu í þessu skyni um 750 þús. kr. fjárframlag, sömu upphæð og ein villa var seld fyrir hér í bænum sama daginn og tillagan kom fram. Það er ekki furða, þótt hv. 2. landsk. þm., Magnús Kjartansson, sé rogginn af svona tillögu. Og svo er kórónan á verkið rammaklausa í Alþýðublaðinu með fyrirsögninni: „Vill íhaldið og Framsókn ekki útrýma heilsuspillandi íbúðum?“ Þessi tvö dæmi um verzlunarmálin og húsnæðismálin, stærstu og viðkvæmustu hagsmunamál almennings, nægja til þess að sýna vinnuaðferðir þessara manna og samræmið milli athafna, þegar þeir hafa völd, og orða og yfirboða í ábyrgðarlausri stjórnarandstöðu. Það er enginn efi á því, að frv. um verðlagseftirlit, þar sem neytendum er fengin verðlagseftirlitið í hendur, hefði verið fellt eins og í fyrra, ef ekki hefðu náðst samningar við Sjálfstfl. um það mál. Í umræðum um stóreignaskattinn kom það fram hjá formanni Alþfl., að hann teldi, að ríkissjóður hefði verið rændur fleiri milljónum króna með því að leggja ekki skattinn á sjóði samvinnufélaganna, og sýnir það einnig, hvernig því máli hefði reitt af, ef ekki hefðu náðst samningar um það fyrir fram. Reynslan er sú af samstarfi Framsfl. við Alþfl. og Sjálfstfl. sameiginlega, að Framsfl. hefur oftast átt þar við tvo andstæðinga að tefla, og staðreynd er það, að það er Alþfl., sem þarf að gera hreint í sínu húsi, ef hann á ekki að halda áfram að standa í vegi fyrir heilbrigðu samstarfi vinnandi fólks í þessu landi.



Herra forseti. Ég hef aðeins fáar mínútur til umráða. Þær nægja vegna þess, að í gær lýsti ég skoðunum mínum. Þær standa óhraktar. Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, kvartaði undan kaldhug stj. í garð tryggingalaganna. Hann hefur ekki ástæðu til þessa. Hann veit, að stjórnin vill styðja það góða mál eftir getu og ber fullt traust til hans sem forstjóra þeirrar miklu stofnunar. Hv. þm. Hafnf., Emil Jónsson, reyndi að bera í bætifláka fyrir Alþfl. út af andstöðu flokksins gegn gengisfallinu. Hann er skýr maður, en þessi galdur var honum þó ofvaxinn. Það sést bezt á því, að hann studdi mál sitt helzt með meir en tveggja ára gömlum ummælum prófessors Ólafs Björnssonar, miðuðum við ástandið eins og það þá var. En þá, fyrir meir en tveim árum, voru allir flokkar á máli prófessors Ólafs Björnssonar. Síðan hefur kaupgjald hækkað um 20–40% og afurðaverðið svipað, svo að eitthvað sé nefnt. En aðalatriðið er, að ef fara átti uppbótaleiðina og fullnægja kröfum bátaútgerðarinnar, hefði til þess þurft 70–95 millj. kr. Ofan á það bætist verðfallið, sem síðan hefur orðið, greiðsluhalli undanfarinna ára 60 millj., og var þá óleystur vandi borgaranna. Það er því ekki víðs fjarri, að hækka hefði þurft skatta um 150–200 millj. kr., eins og Emil Jónsson sagði. Sanni nær er, að þessir skattar hefðu ekki dugað. En það má Alþfl. eiga, að hann hefur ekki dirfzt að halda því fram, að hægt hefði verið að leggja 200 millj. kr. ofan á þær 100 millj., sem stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar var búin að leggja á þjóðina. Alþýðuflokkurinn kemst því aldrei undan að viðurkenna, að valið var milli gengisfalls og atvinnuleysis. Emil Jónsson sagði að vísu orðrétt: „Það er bara bull, að uppbótaleiðin sé lokuð.“ Ég veit, að hann meinar þetta ekki. Þjóðin veit, að formaður Alþfl. er á öðru máli, því að í ræðu sinni í gær viðurkenndi hann, að uppbótaleiðin hefði verið farin út um þúfur. Hann lét sér aðeins nægja að bæta við, að það væri ekki sér að kenna. Það get ég vel fallizt á. Alþfl. stendur varnarlaus og má bera, og ber vafalaust, kinnroða fyrir látalætin og loddaraleikinn í þessu mikla máli. Honum hefði verið sæmra og farsælla að fylgja sannfæringu sinni í þessu máli og styðja gengisbreytinguna. Það er svo sem ekki eins og Alþfl. hefði lagt út í neitt nýtt ævintýri með þessu. Af þrem gengisfellingum síðasta áratugs hefur Alþfl. staðið fyrir eða að tveim. Kannske tekst engum betur að sanna þjóðinni, hvílíkur afburðamaður hæstv. utanrrh. er, en kommúnistum. Síðasti votturinn er ræða hv. 2. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, hér í kvöld. Ef froðunni er fleytt ofan af, er lítið eftir annað en skelfing kommúnistadeildar Íslands og móðursjúk hræðsla við Bjarna Benediktsson og svo auðvitað þjónslundin við herrana í Moskva. Af þeim rótum sprettur vaðallinn um voða Marshallhjálparinnar. Eða hvað segja verkamenn um það að stöðva nú þegar virkjun Sogsins til dæmis? En án Marshallhjálpar yrði það með öllu óumflýjanlegt. Eða hefur þjóðin ekki veitt því eftirtekt, að þrátt fyrir aflabrest og misæri höfum við þó getað lifað sómasamlegu lífi, vegna þess að við höfum átt þess kost að greiða 1/4 hluta af innflutningi okkar með Marshallfé? Sé Marshallsamstarfið Bjarna Benediktssyni að þakka, skulum við halda áfram að syngja: „Verkið lofar meistarann.“ Sjaldan hefur íslenzkur þingmaður orðið jafnber að því að fagna örðugleikum þjóðar sinnar sem Einar Olgeirsson áðan. Hann kvað frystan fisk óseljanlegan í Englandi, húrra; hann kvað frystan fisk óseljanlegan í Hollandi, húrra; hann kvað frystan fisk óseljanlegan í Frakklandi, húrra; hann kvað frystan fisk óseljanlegan víðar, húrra; o.s.frv. Hafi nokkur nokkru sinni fært sönnur á það, að kommúnistar fagna glundroða og hruni, þá tókst þessum hv. þingmanni það prýðilega áðan. Magnús Kjartansson hóf ræðu sína þannig: „Ég vænti þess, að hæstv. utanrrh. eigi eftir að tala hér í kvöld.“ Þingmaðurinn meinti: Ég vona ekki aðeins, ég veit, að Bjarni Benediktsson á ekki eftir að taka til máls hér í kvöld. Þess vegna dirfist ég að reyna að leika mína vesælu rullu, þótt með hálfum hug sé. Ég þykist mega fullvissa hv. þingmann um, að utanrrh. hefði ekki virt áróður hans svars. Ég er á sama máli. Þessum umræðum er nú að verða lokið. Þær hafa víst fátt nýtt leitt í ljós. Ekki er hinn nýi Alþýðuflokkur spánýr. Það eru liðnir nokkrir mánuðir frá því Alþfl. varð að umskipting. Eins og allir vita, færðust þessi ósköp yfir hann eftir kosningarnar á s.l. hausti. Þessi leyndardómsfulla saga, sem varla á sér fordæmi, hefst á því, að flokkurinn mun hafa tekið ákvörðun um að draga sig út úr stjórnmálaerjunum. Nokkrar vikur hefur Alþfl. alltaf haft sömu svörin á reiðum höndum, ef til hans var leitað. Hann minnti að því leyti á páfagauk, sem hefur lært þessar tvær setningar: „Ég er ábyrgur.“ „Málefnin ráða.“ Skömmu síðar hófst flokkurinn handa um framkvæmd stefnuskrár hinnar fyrstu fyrrverandi stjórnar Alþfl. Alþfl. felldi sem kunnugt er minnihlutastjórn Sjálfstfl., en lýsti jafnframt yfir, og þá væntanlega af því að hann er ábyrgur, að myndun nýrrar stjórnar í 1andinu væri sér með öllu óviðkomandi. „Málefnin ráða,“ virðist flokkurinn skilja þannig, að úr því hann sé ekki lengur í stjórn, heldur í stjórnarandstöðu, þá beri honum líka að vera á móti öllum þeim málum, sem hann áður fylgdi, og með því, sem hann áður deildi á. Þeir, sem ekki vissu þetta fyrr, hafa heyrt það nú við þessar umræður. Elzt er þó og ellilegust barátta kommúnistanna. Vopnaburður þeirra er jafngamall ofstækistrúnni. Þar helgar tilgangurinn meðalið, en boðorðið stílfærði guð þeirra og meistari Lenin, er hann sagði: „Við verðum að vera reiðubúnir að nota brögð, svik, lögbrot, að skjóta undan og fela sannleikann.“ Að íslenzkir kommúnistar eru orðnir vel æfðir í að minnsta kosti sumum þessum listum, hafa menn heyrt hér í kvöld. Það er með því að „skjóta undan“ og „fela sannleikann“, sem þeir glíma við höfuðandstæðing sinn, hæstv. utanrrh., ekki sízt er þeir ræða um afurðasölumálin. Án slíkra bragða og undanbragða, án þess að „fela sannleikann“ og „skjóta undan,“ án þess að lemja höfðinu við steininn og neita staðreyndum, yrðu þeir að játa, að þessi mikilhæfasti andstæðingur þeirra hefur allra manna bezt unnið að því að ryðja afurðum Íslendinga braut; og það, sem meira er, náð meiri árangri, líka austan járntjaldsins, en nokkur annar, þegar Rússar einir eru undanskildir. Þeir virðast ekkert vilja við okkur skipta. Til skamms tíma hafa þeir fært fram þau rök, að íslenzk útflutningsvara væri of dýrseld, þ.e.a.s. að kommúnistarnir hafi með óhóflegum kröfum á hendur framleiðslustarfseminni gert vinum sínum, Rússum, ókleift að neyta hinnar gómsætu, íslenzku útflutningsvöru. Í gær upplýstist að vísu alveg ný hlið málsins í ræðu þeirri, er hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, flutti, en hann skýrði frá því, að Rússar vildu ekki kaupa fisk, nema sannfæringin fylgdi með. Þá er þeim viðskiptum lokið. Nei, í baráttu íslenzkra kommúnista er ekkert nýtt og verður ekkert hagnýtt að óbreyttum heimsstjórnmálum. Það er þjóðin farin að skilja. Af því stafar fylgistap kommúnistanna, sem þá og þegar getur breytzt í hrun, þrátt fyrir hæfni og dugnað ýmissa forustumanna þeirra. Í öllu þessu moldviðri sýnist mér fátt nýtt, nema þá helzt ef vera skyldi það, að um „sameiningu verkalýðsins“ skyldu menn halda, sumpart af þessum umræðum, en einkum þó af skrifum Alþýðublaðsins og Þjóðviljans að undanförnu, að tekizt hefði „sameining verkalýðsleiðtoganna“. Allt er það þó aðeins stundarfyrirbrigði. Alþfl. er í veiðihug. En þegar fuglinn flýgur upp, þegar fiskurinn dreifist um allan hinn pólitíska sjó, þegar hvergi er veiðivon, þegar leiðtogum Alþfl. skilst, að þeim auðnast ekki að krækja sér í pólitískan ávinning með kommúnistíska beitu á önglinum, munu þeir hverfa aftur heim til föðurtúnanna og taka upp að nýju samstarf við lýðræðisflokkana. Verður þá án efa slátrað alikálfi og glaðzt yfir afturhvarfi hins glataða sonar. Vissulega munu margir örðugleikar biða Íslendinga á næstunni. En hver hefur ekki sömu, sögu að segja? Og raunar flestir það, sem verra er. Við eigum ekki að aumka sjálfa okkur umfram það, sem efni standa til. Okkur er engin vorkunn. Við erum betur búnir til baráttunnar en nokkur önnur kynslóð, sem lifað hefur í þessu landi. Skorti okkur ekki skilning á rás viðburðanna, samheldni, atorku, manndóm, erum við einfærir um að ráða farsællega fram úr þeim vanda, sem við er og verður að etja. Þá mun okkur auðnast að tryggja fjárhagsafkomu, efnahagsöryggi og hagsæld Íslendinga. Ég lýk þessari stuttu athugasemd minni með því að minna á kjarna málsins, en hann er, að sá, sem vildi afstýra böli atvinnuleysisins, átti engin úrræði önnur, en gengisbreytinguna. Án efa bitnar hún á mörgum, einkum fyrstu mánuðina. En flestir fá þó hlut sinn að mestu bættan. Aðalhættan er sú, að verðfall íslenzkra afurða valdi því, að gengisfellingin nái ekki tilgangi sínum. Þá fá menn að reyna atvinnuleysið, og þá mun þeim skiljast, að þeir, sem börðust gegn krónufallinu og fyrir atvinnuleysi og hruni, voru ógæfumenn íslenzkra stjórnmála. Ég skora á þjóðina að sýna stillingu og taka með velvilja og samúð þeim tilraunum, sem nú eru gerðar til þess að bægja fjanda íslenzkrar alþýðu, atvinnuleysinu, frá dyrum hennar.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Skrambi húrraði hann Ólafur Thors laglega hér áðan fyrir hruninu á fiskmarkaðinum. Það skyldi þó aldrei hafa verið, að þetta húrra hafi komið frá hjartanu. Hvað verður gert, þegar freðfiskurinn hættir að seljast fyrir Marshallvörur? Verður þá framleiddur saltfiskur í stærri stíl en áður? Hverjir halda utan um hann á Ítalíu, í Grikklandi og á Spáni? Er máske meira hugsað um það? Lifi einokun Bjarnasons og Marabotti, húrra! Lifi einokun Pipinelli, húrra! Lifi einokun Kveldúlfs á saltfisksútflutningnum! Hann verður vafalaust meiri nú; þess vegna er ekkert undarlegt, þó að hæstv. ráðh. bæti við þreföldu húrra fyrir hruni freðfisksmarkaðarins. Það er ekki frá okkur, sem þetta húrra kom. Við höfum sýnt fram á, að hægt væri að breyta þessu. Hæstv. sjútvmrh. og hæstv. fjmrh. lofa Marshallhjálpina og skilja hvorugur í því, að Íslendingar geti lifað og hugsað án hennar. Þetta er ósatt. Vér Íslendingar höfum næga möguleika til þess að lifa af vinnu okkar, án þess að Bretland og Bandaríkin hjálpi okkur. Það er óþarfi fyrir þessa hæstv. ráðh. að reyna að hræða Íslendinga í sambandi við þetta. Bretland og Þýzkaland hafa lokað mörkuðum fyrir okkur nú, þó að við séum í Marshallsamtökunum. Þessi lönd hefðu ekki lokað mörkuðunum meir fyrir okkur, þó að við værum utan þeirra, heldur en þau nú gera, og jafnvel minna. Og ríkisstj. sjálf hefði þá ekki lokað öðrum mörkuðum fyrir okkur, sem nú eru eyðilagðir. Ólafur Thors er að þakka Bandaríkjunum „gjafirnar“. Hann vill dylja fyrir þjóðinni, hvernig það útlenda auðvald arðrænir okkur, sem gefur nú „Marshall-gjafirnar“. Danir gáfu líka hallæriskorn hér fyrr á öldum. En arðrændu þeir oss nokkuð minna fyrir það? - Bandaríkin gefa oss líka hallæriskorn - en þjóðin sér ekki ástæðu til að þakka fyrir þetta, því að þar fylgir böggull skammrifi. Gengislækkunin, þessi vægðarlausa árás á alþýðuna, og allur yfirgangur Bandaríkjamanna á Íslandi er óaðskiljanlegur fylgifiskur Marshallhjálparinnar. - Ég vil minna hæstv. fjmrh., Eystein Jónsson, og aðra á það, að það er ekki búið að ákveða Sogsvirkjunina enn þá, og enn hefur ekki verið samþ. á þinginu það, sem til þess þarf, að hún geti komizt í kring. Og það er ekki búið að fá loforð í Bandaríkjunum til þess að mega nota fé úr jafnvirðissjóði til Sogsvirkjunarinnar. Í sambandi við Marshallhjálpina vil ég minna á það, sem eitt af okkar beztu skáldum, Stephan G. Stephanson, orti: „Það er öllum auðvalds-klöfum efling stór að rausnargjöfum. Haldist nauðin, eykst við auðinn. Ekki er kyn, þótt forsjáll viti, að hag-fjarstæða er hungurdauðinn. Hitt er, að sérhver gjafabiti hækkar sjálfgert sölubrauðin, meðan bljúgar betlihendur blessa sína tjóngefendur.“ Já, þið voruð að hækka rúgbrauðin hér í dag. Meðferð Bjarna Benediktssonar á sannleikanum sést bezt á því, sem hann sagði, að kostnaður við sendiráðið í Moskva mundi nema 1.400.000 kr. En fyrir þrem dögum flutti form. hv. fjvn. nefndinni þau boð frá ríkisstj., að nægja mundu 650–700 ,þús. kr. til þess. Og í samræmi við það eru 650 þús. kr. áætlaðar í brtt. fjvn. við fjárlagafrv. til þessa sendiráðs. - Það er logið bara um fullan helming. Og þetta var ekki eina lygin í ræðu Bjarna Benediktssonar utanrrh. Hann kom nú aftur með falsaða tilvitnun úr einni bók Lenins, eftir að Brynjólfur Bjarnason hafði áður rekið þessa fölsun ofan í hann og lýst hann opinberan falsara, án þess hann þyrði að mótmæla. En hann hefur nú brjóstheilindi til þess að koma nú aftur með sömu fölsunina. Svona var öll hans ræða, þvættingur. Bjarni Benediktsson kom líka með falsaðar tilvitnanir úr ræðu Áka Jakobssonar um ofsóknardómana út af 30. marz. Ætli Bjarni Benediktsson endi ekki með því að láta dæma Áka Jakobsson fyrir að verja menn fyrir ofsóknum Bjarna Benediktssonar? Það væri eftir honum. Þetta gera þeir í Ameríku. Upplýsingarnar um verðlagið í Sovétríkjunum eru sams konar ósannindi. Að vísu getur Bjarni Benediktsson gert alla hluti dýra, ef þeir eru reiknaðir í íslenzkum krónum, með því að fella hana í sífellu, svo að dollarinn hækki, eins og hann hefur nú gert. En sannanirnar skulu lagðar fyrir hann óhrekjanlegar um, að lífsafkoma í löndum sósíalismans fer stórbatnandi, á sama tíma og afkomu alþýðu hrakar í þeim löndum, sem utanríkisráðherrar af tagi Bjarna Benediktssonar hafa svikið undir einræði ameríska auðvaldsins. - En auðvitað mun Bjarni Benediktsson halda áfram að neita staðreyndunum. Það er einn liður í blekkingaráróðri íslenzka afturhaldsins, til þess að reyna að sætta íslenzka alþýðu við það, hvernig ríkisstj. rænir og ruplar tekjum og eignum alþýðunnar. Hæstv. landbrh. talaði hér áðan um, að till. Sósfl. um 750 þús. kr. sem 10% framlag ríkissjóðs til útrýmingar heilsuspillandi íbúða væri smáræði. En þó að sú upphæð væri ekki stór, var hún of stór fyrir Framsókn til að samþ. hana. Framsókn drap hana, um leið og hún gerði ráðstafanir til að ráðast á kjör verkalýðsins. Eysteinn Jónsson reyndi að rægja Sósfl. að vanda. Hann vildi reyna að snúa út úr orðum Áka Jakobssonar og segja, að Rússar mundu ekki kaupa af Íslendingum, nema Bjarni Benediktsson færi úr ríkisstj. og sósíalisti tæki við. Hvílík bláber della! Er Eysteinn Jónsson búinn að gleyma, að Rússar gerðu stærsta viðskiptasamning, sem gerður hefur verið við Ísland, einmitt við Bjarna Benediktsson, í júní 1947, en að Bjarni sleit því viðskiptasambandi síðar, að undirlagi Ameríkana, fyrir Marshallgjafir. - Út af þessu, vil ég segja við valdhafana: Blessaðir lofið þið Bjarna Benediktssyni að özla eins og hann vill, - lofið þið honum að drattast um allan heim á ráðstefnur í sparnaðarskyni, ef ykkur finnst svona mikill sómi að honum. Lofið þið honum að klaga okkur Íslendinga fyrir valdhöfum og nýlendukúgurum heimsins, fyrir að við séum svo óþekkir, að við viljum ekki beygja okkur góðfúslega undir okið. Það hefur verið kvartað yfir þessu áður erlendis, út af okkur Íslendingum, Englandskonungur vildi ekki kaupa landið á 16. öld, af því að þjóðin þótti svo balstýrug. Það getur verið, að Bandaríkin fái sig fullkeypt af því, áður en lýkur, að ætla að brjóta það undir sig. - Lofið þið Bjarna Benediktssyni að özla eins og hann vill, ef ykkur finnst sómi að honum, á ráðstefnur. En lofið þið bara oss Íslendingum að verzla við hvaða þjóðir sem við viljum, Rússa eða þjóðirnar í Suður-Ameríku, Ísrael eða Ítalíu, án þess að þurfa að spyrja Bjarna eða Bjarnason um leyfi. Þið eruð að gefast upp við að útvega markaði fyrir okkar vörur. Þið segið, að hrun sé alls staðar í heiminum. Þið getið ekki tryggt þjóðinni sölu á framleiðsluvörum hennar, svo að hún fái notið þeirra tækja, sem hún fékk með nýsköpuninni. Fyrst þið getið ekki bjargað henni, lofið þið henni þá að bjarga sér sjálfri. Ofurseljið þið hana ekki, bundna á höndum og fótum, engilsaxneska auðvaldinu. - Þessir menn, sem völdin hafa hér, tala um frjálsa verzlun. En samt sem áður fella þeir hverja till., sem við sósíalistar komum fram með um að gefa íslenzkri alþýðu meira verzlunarfrelsi, til þess að reka erindi þeirra manna, sem vilja fá íslenzku þjóðina ofurselda sér til að arðræna hana og eyðileggja hana efnahagslega, þegar búið er að brjóta hana á bak aftur og hnekkja því, að alþýðan geti bjargað sér sjálf og myndað sér samtök, til þess að selja sínar vörur. En afskipti ríkisvaldsins í þessum efnum eru hins vegar skipulögð til skaða fyrir þjóðina í heild, til þess að leyfa flokki manna að viðhalda einokun í verzluninni, til gróða fyrir nokkra auðmenn hér innanlands. - Þessir menn, valdhafarnir, tala um frjálsa verzlun. En þeir hata hana og óttast í hjarta sínu. Þeir eru hræddir um sína eigin einokun, hræddir um, að yfirboðurum þeirra í Washington gangi ekki eins vel að kyrkja oss Íslendinga efnahagslega, ef einokun milljónamæringanna í Reykjavík væri aflétt af útflutningi og innflutningi Íslendinga. Og nú vil ég segja við valdhafa Íslendinga: Ef þið ekki þykist vera eða jafnvel ekki viljið vera þau peð á taflborði engilsaxneska auðvaldsins gegn íslenzku þjóðinni, sem ég nú hef lýst, - hví viljið þið þá ekki gefa íslenzku þjóðinni frelsi til þess að bjarga sér sjálf? Frelsi til að selja sínar vörur, kaupa sínar nauðsynjavörur og byggja sín hús - óháð einokunar-skriffinnsku-fjötrum ykkar? Látið þið staðreyndirnar bara hala um það, hvað við getum selt Rússum. Ég hef í tvígang lagt fram tillögur um, að þjóðin fái að einhverju leyti slíkt frelsi, - það olnbogarúm til þess að ráðstafa viðskiptum sínum, sem fyrir 70 árum var skilyrði þess, að íslenzk þjóð gat skapað sér verzlunarsamtök, til þess að brjótast undan oki danskra selstöðuverzlana. Þið hafið neitað þessu - fellt þetta - með orð um frjálsa verzlun á vörunum. Í 10 síðustu ár hefur íslenzkur verkalýður barizt fyrir sigri. Nú berst íslenzkur verkalýður fyrir lífi sínu. Árásirnar á hann undanfarin ár hafa rýrt kjör hans. Þessar árásir, sem nú hafa verið gerðar á hann, sviptu hann öllu, sem hann hefur unnið síðustu tíu árin. Þær leiða yfir hann aftur atvinnuleysi og sult forstríðsáranna, ef verkalýðurinn ekki sameinast allur, hvar sem er, án tillits til pólitískra skoðana, gegn þessum árásum, gegn þessari afturhaldsstjórn, gegn flokkum hennar, Framsfl. og Sjálfstfl. Við Íslendingar erum nú auðugri, en nokkru sinni fyrr. Við höfum mikið vinnuafl og fullkomin tæki. En við erum fordæmdir til þess að láta okkar tækifæri til sjálfsbjargar liggja lítt notuð, ef við eigum að vera ánauðugir undir einokun þess auðhringakerfis, sem núverandi stjórnarfl. beygja okkur undir. Þess vegna verður íslenzk alþýða að berjast á móti einokunarkerfi auðmannastéttarinnar, innlendrar og útlendrar auðmannastéttar, því að milli einræðis auðhringanna og hagsmuna íslenzkrar alþýðu er óbrúandi djúp. Gegn þeirri hættu, sem stafar af innlendu og erlendu auðvaldi, verður íslenzk alþýða að sameinast. Gegn því auðvaldi, sem reiðubúið er að tortíma lýðréttindum hér á landi, eins og það gerði í Þýzkalandi á sínum tíma og eins og það er að gera nú í Ameríku. - Íslenzkur verkalýður þarf að standa saman í órjúfandi bandalagi, til þess að vinna bug á því auðvaldi, sem er að leiða okkur aftur út í atvinnuleysi og skort - því innlenda og erlenda auðvaldi, sem er að undirbúa það að granda okkar innlenda sjálfstæði.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Umræður þessar hafa af hálfu hæstv. ríkisstj. að miklu leyti snúizt upp í ádeilu á Alþfl. fyrir að hann standi utan ríkisstj. og hafi neitað að taka þátt í gengisfellingunni. Gera andmælendur ýmist að bera Alþfl. vammir á brýn eða kvarta yfir að hafa hann ekki með sér í ríkisstjórn. Síðustu alþingiskosningar snerust að verulegu leyti um gengisfellinguna. Við Alþýðuflokksmenn lýstum yfir í kosningunum, að við værum andstæðir gengislækkun. Kjósendur okkar kusu okkur á þeim forsendum. Við erum fulltrúar á Alþingi fyrir þá, sem eru á móti gengislækkun. Enginn þarf að ganga þess dulinn. Við hefðum brugðist kjósendum og kosningaloforðum, ef við hefðum snúist í lið með gengislækkunarmönnunum að loknum kosningum. Bæði Þjóðviljinn og Tíminn sögðu fyrir kosningar, að við myndum svíkja kosningaloforð okkar, og nú eru framsóknarmenn básvondir yfir því, að við uppfyllum ekki þennan spádóm þeirra. Kemur þar fram, að margur heldur mann af sér mátulega dyggan. Vonzka framsóknarmanna yfir orðheldni okkar Alþýðuflokksmanna við okkar kosningastefnu er skiljanleg, þegar athuguð eru þeirra kosningaloforð og þeirra orðheldni, svo sem rakið hefur verið hér í þessum útvarpsumræðum. Kjósendur Framsfl. um allt -land spyrja: Hvar er blessun gengislækkunarinnar? Hvar eru hliðarráðstafanirnar, útrýming svarta markaðarins, hvar er hið volduga verðlagseftirlit, afnám húsaleiguokursins, uppfylling loforðanna um næga skömmtunarvöru, breiðu bökin, sem bera áttu byrðarnar o.s.frv., o.s.frv.? Þeir mega lengi spyrja. Svarið verður hið hafa og hjá Bólu-Hjálmari með tóman klyfjahestinn: „loforð öðrum megin og svik hinum megin.“ Hæstv. forsrh. kvartaði yfir því hér í gær, að Alþfl. stæði við hlið kommúnista í því að eyðileggja hin góðu áhrif gengislækkunarlaganna. Þetta er ekki rétt. Í fyrsta lagi stendur Alþfl. ekki við hlið kommúnista í þessu máli. Alþfl. er eindreginn í andstöðunni gegn lagasetningunni, en kommúnistafl. hefur m.a. verið með tillögu um að láta útvegsmenn selja helming gjaldeyrisins á svörtum markaði, sem mundi verðfella gjaldeyrinn enn meira, ef hann gæti á þann hátt náð sínu takmarki. Í öðru lagi sjást engin góð áhrif gengislækkunarinnar. Í þriðja lagi hvolfast yfir ríkisstj. andmæli gegn áhrifum gengislækkunarinnar frá framsóknarmönnum og sjálfstæðismönnum. Ekki hefur Alþfl. staðið að fundum bænda austanfjalls eða í Borgarfirði, þar sem bændur hafa gert kröfur til ríkisstj. og mótmælt verðhækkun á tilbúnum áburði, verðhækkun á benzíni og verðhækkun á landbúnaðarvélum! Ekki hefur Alþfl. stjórnað umkvörtunum útvegsmanna, sem sent hafa hverja nefndina á fætur annarri á fund hæstv. atvmrh. til þess að sannfæra hann um, að hagur bátaútvegsins er lakari eftir gengislækkunina, en áður. Þetta hafa flest verið ágætir sjálfstæðismenn, og svörin, sem þeir hafa fengið, hafa jafnan verið þessi: „Ætlið þið að drepa Sjálfstfl. með því að segja frá þessu opinberlega?“ Og útvegsmannanefndirnar hafa snúið aftur vonsviknar til funda Landssambands útvegsmanna, sagt þar sínar farir ekki sléttar og setið þar hnípnar og ráðvilltar. Þeir hafa eins og bændur, og eins og Alþfl., leitað að blessun gengislækkunarinnar, en eigi fundið hana. Bjargráðin svonefndu við útgerðina hafa í framkvæmd og höndum núverandi ríkisstj. snúizt upp í bölvun. Hið sama hefur orðið upp á teningnum hjá sjómönnum, verkamönnum, iðnaðarmönnum, verzlunarmönnum og embættismönnum. Öllum hefur verið lofað öllu fögru af hæstv. ríkisstj., en veruleikinn hefur verið allur annar. Ríkisstj. er blind fyrir þessu. Síðast í gærkvöld ræddi hæstv. forsrh. um „smáfórnir.“ Staðreyndirnar blasa þó við. Í skjóli gengislækkunarinnar hafa ýmsir braskarar grætt stórfé á innflutningi og útflutningi, án þess að nokkur tilraun sé gerð af hálfu hæstv. ríkisstj. til þess að hafa hendur í hári þeirra. Hins vegar hefur gengislækkunin, eins og hún hefur verið framkvæmd, enn eigi valdið öðru en tjóni og vandræðum í hvívetna. Þetta er ekki eingöngu, reynsla Alþfl., heldur sameiginleg skoðun allra stétta, nema örfárra braskara, sem í skjóli lélegrar lagasetningar og ónógs eftirlits hafa grætt of fjár á gengislækkuninni. Hin eina björgunarstarfsemi hæstv. ríkisstj., sem sannarlega hefur tekizt, er sú, að bjarga Björgvin Bjarnasyni úr landi. Mér virðist afgreiðsla hæstv. ríkisstj. á því máli vera táknræn fyrir hina svonefndu björgun hennar við atvinnuvegina. Útgerðarmaður fer úr landi með fjögur skip, öll eikarbyggð, eitt er gamalt, en gott síldarskip, sem lengi var með hæstu síldarskipum, tvö eru aðeins 15 ára og eitt er 10 ára gamalt. Skipunum er ágætlega við haldið. Eigandinn býðst til að greiða sjóveðskröfur skipverja með því skilyrði, að hann fái útflutningsleyfi fyrir skipunum. Fyrrv. ríkisstjórn, minnihlutastjórn Sjálfstfl., neitaði u.m leyfið. Dollarar útflytjandans hækka í verði, krónan er felld, skuldirnar lækka. Framsfl. myndar ríkisstjórn með Sjálfstfl. Samningar hefjast milli ríkisstj. og strokumannsins. Ríkisstj. segir, að Björgvin verði að borga meira en sjóveðskröfurnar. Björgvin fellst á það, en segir um leið: „Ef ég á að borga meira, verð ég að fá útflutning á öllu lausafé mínu á Ísafirði.“ Ríkisstj. fellst á það og sendir á eftir Björgvin 20 smálestir af herpinótum og fjóra snyrpibáta með vélum og tilheyrandi. Björgvin setur tryggingu fyrir greiðslu á 1.7 millj. kr. Kröfuhafar fyrir tveim millj. króna fá ekki tækifæri til að lýsa þeim, og Björgvin er fyrsti útgerðarmaðurinn, sem fær útstrikað aðstoðarlán hjá ríkissjóði. Kærur fyrir stórkostleg gjaldeyrissvík og annað verra athæfi eru látnar niður falla. Flóttinn frá ákærum, skuldum og skuldbindingum er verðlaunaður með útflutningi skipanna. Hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, sagði í gærkvöld, að hann hefði sett kíkinn fyrir blinda augað. Jafnframt fullyrti hann og hafði sér til afsökunar, að hin ágætu skip Ísfirðinga væru fúaduggur. Þannig eru flótti og svík verðlaunuð af hæstv. ríkisstj. Einn treysti Sjálfstfl. sér ekki til þess að framkvæma þetta. Hann þurfti að fá Framsókn í ríkisstj. með sér til að deila ábyrgðinni. Með þessu hefur verið sett fordæmi, sem varla á sinn líka í stjórnmála- eða atvinnusögunni. Útgerðarmaður, sem flýr úr landi með skip sín, setur ríkisstj. skilyrði fyrir lögveðsgreiðslum og fær fulla áheyrn hjá hæstv. ríkisstj., á sama tíma og þeir útvegsmenn, sem heima sitja, eru látnir bíða afgreiðslu. Ein áhrif gengisfallsins, sem ekki hefur verið bent á, eru verðfall íslenzkra afurða á erlendum markaði. Kaupendum er kunnug gengisfelling krónunnar, og nokkur dæmi munu nú þegar vera til þess, að krafizt hefur verið verðlækkunar á þeim grundvelli. Annars væri óskiljanleg sú verðlækkun, sem orðið hefur á saltfiski, t.d. á Ítalíu. Tíminn leyfir eigi, að ég fari nánar út í þetta mál, en ég vil að lokum víkja nokkrum orðum að hinum eðlilega þætti stjórnarandstöðunnar. Ýmsar aðgerðir núverandi stjórnarflokka ganga mjög á rétt sjómanna, verkamanna, iðnaðarmanna og annarra launastétta í landinu. Á þessu þarf að hafa vakandi auga og veita sem öflugasta andstöðu. Þetta er hlutverk Alþfl. Kjósendur kommúnistafl. eru yfirleitt úr sömu stéttum og kjósendur Alþfl., en forustumenn kommúnista sinna fyrst og fremst hagsmunum Rússa, og er því í engu trúandi til að gæta réttar eða hagsmuna launastéttanna. Hæstv. atvmrh. varð að viðurkenna í gærkvöld, að Alþfl. hefði mörgu góðu til leiðar komið með stjórnmálabaráttu sinni. Þetta eru orð að sönnu. En hinn góði árangur af baráttu Alþfl. hefur ýmist náðst með stjórnarsamvinnu eða í stjórnarandstöðu. Það er Alþfl. eins og einskis annars að ákveða, hverja leið hann telur að hverju sinni líklegasta til árangurs. Hlutverk Alþfl. hefur oft verið það, að fá aðra flokka, þ. á m. Sjálfstfl., til þess að framkvæma hið góða, sem hann annars ekki vildi gera, því að sá flokkur hefur siður en svo verið á sömu línu og postulinn Páll. Stundum hefur þetta tekizt eftir ítrekaðar tilraunir. Félagsmálalöggjöf okkar og kjör almennings í landinu bera þess ljósan vott. Kommúnistum, sem sífellt eru að reka hornin í Alþfl., skal á það bent, að Alþfl. var stofnaður 1916 og byltingin í Rússlandi var gerð á næsta ári, 1917. Þessi fyrirtæki mega því heita jafngömul. Á þessum árum hefur Alþfl. með starfi sínu í verkalýðsfélögunum og á Alþingi tekizt að bæta stórkostlega kjör alþýðunnar á Íslandi, þannig að hún á við ólíkt betri kjör að búa, og þar að auki fullt frelsi, heldur en alþýðan í hinu volduga Rússlandi, þar sem kommúnisminn er einráður; þar býr alþýðan við kúgun, örbirgð og ófrelsi. Slíkur er munur á árangri af starfi lýðræðisjafnaðarmanna og kommúnista. Hér á Íslandi hafa kommúnistar tafið framgang jafnaðarstefnunnar með því að berjast harðlega gegn Alþfl., en Alþfl. heldur ótrauður áfram að berjast fyrir stefnu sinni, eins og ég sagði áðan, ýmist í stjórnarsamvinnu eða stjórnarandstöðu., eftir því sem hann telur hagsmunum umbjóðenda sinna bezt borgið hverju sinni. Árangurinn fer eftir því á öllum tímum, hvern stuðning kjósendur veita Alþýðuflokknum.



Herra forseti. Það eru aðeins einstök atriði úr þeim umr., sem hér fóru fram í gærkvöld og svo aftur nú í kvöld, sem ég vil nefna fyrst. Hv. 8. landsk., Stefán Jóh. Stefánsson, lét svo um mælt í gærkvöld, að ummæli mín 14. marz í vetur, þegar núverandi ríkisstj. tók við, um vilja ríkisstj. til þess að hafa samstarf við stéttarfélögin og forustumenn þeirra, hefðu að engu haldi komið og enginn litur verið á því sýndur að hafa vinsamleg samskipti við stéttarsamtökin. - Ég vil algerlega mótmæla þessu. Ýmis ágreiningsatriði hafa komið fram, og gat stundum orkað tvímælis, hvernig með þau skyldi farið í sambandi við ýmis ákvæði í gengisskráningarlögunum. Þessi atriði öll voru rædd ýtarlega við fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands, og var leitazt við af fremsta megni að ná samkomulagi, sem báðir gætu við unað, enda tókst það í ýmsum tilfellum. Nú í dag hafa verið lögð fram á Alþ. tvö stjfrv., sem einmitt eru árangur þess samstarfs og samkomulags, sem einkennt hefur þessi samskipti. Hv. 8. landsk. þm., Stefán Jóh. Stefánsson, hefur einmitt nú í dag veitt báðum þessum frv. meðmæli sin, og sýnir það ljóslega, að þau ummæli voru ekki á rökum reist, er hann hafði hér í gærkvöld. Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, hallmælti ríkisstj. hér mjög áðan fyrir að hafa stöðvað afgreiðslu frv. til l. um breyt. á tryggingalöggjöfinni, og taldi hann þetta litt skiljanlega framkomu,. - Hv. 4. þm. Reykv. veit það nú vel, að fjárhagur trygginganna er þannig, að þær geta engin ný útgjöld á sig tekið, nema með nýjum álögum á ríkissjóð, sveitarsjóði og almenning. Af þessum ástæðum er það, að ríkisstj. er mjög hikandi við að styðja framgang þessa frv. á þessu þingi, af því að það felur í sér stórfellda útgjaldahækkun, ekki aðeins fyrir ríkissjóð, heldur og fyrir sveitarsjóði og þá um leið fyrir allan almenning. Og það er nú svo komið, að margir sveitarsjóðir eru nú í svo miklum fjárhagsörðugleikum, að þeir eru orðnir stórskuldugir við Tryggingastofnunina. Og má vel geta þess, að nú er fyrir hönd nokkurra sveitarfélaga verið að leita samninga við Tryggingastofnun ríkisins um vangreidd framlög þeirra frá síðustu árum. Það liggur því nokkuð ljóst fyrir, að ekki er vænlegt nú að auka enn á þessi útgjöld, eins og komið er. Hins vegar skal ég taka fram, að ríkisstj. skilur mjög vel áhuga hv. 4. þm. Reykv., Haralds Guðmundssonar, forstjóra Tryggingastofnunarinnar, fyrir framgangi þessa frv., og hún viðurkennir, að hann sé öruggur og ágætur forstjóri þessarar merkilegu menningar- og tryggingastofnunar. Og það má segja, að það sé virðingarvent, að bóndi vilji heyja vel, eins og hv. 4. þm. Reykv. mun vilja í þessu sambandi. Og ég skal taka hér fram, að ef þetta frv. verður ekki afgr. á þessu þingi, sem nú situr, sem aðeins getur verið fáa daga enn þá, þá verður það að sjálfsögðu tekið til meðferðar á næsta Alþ. Og þá mun ríkisstj. að sjálfsögðu óska góðs samstarfs við hv. 4. þm. Reykv., forstjóra almannatrygginganna, og hafa hann með í ráðum um framgang málsins þá. Andstæðingar stj., sérstaklega ræðumenn Alþfl., hafa beint ásökunum til Framsfl. um, að hann hafi ekki gætt þess að vinna að því að setja upp hliðarráðstafanir, sem flokkurinn hafi alltaf talið, að koma yrðu samhliða gengisfellingunni. Þessar ásakanir hafa ekki við nein rök að styðjast. Vil ég í því sambandi benda á eftirfarandi: Í gengisskráningarlögunum kom flokkurinn t.d. því til leiðar, að stóreignaskatturinn var hækkaður til stórra muna, að nokkur hluti hans gengur til íbúðarhúsabygginga í sveitum og þéttbýli, að gengishagnaður bankanna, sem hæstv. fjmrh. hefur upplýst, að verði 16 milljónir a.m.k., gengur til ræktunarsjóðs að 1/3, til byggingarsjóðs að 1/3 og til verkamannabústaða og útrýmingar heilsuspillandi íbúða að 1/3. Sett hafa verið á Alþingi fyrir forgöngu flokksins lög um verðlagseftirlit og verðlagsdóm, sem leggja valdið í þessum efnum í hendur almennings. Þá hefur Framsfl. lagt fram frv. um að breyta lögum um húsaleigu til stórra bóta. Það frv. mun verða afgreidd, áður en þessu þingi lýkur, - í trássi við Alþfl. og sósíalista. Verzlunarfrv. Framsfl. hefur Alþfl. hins vegar enn á ný komið fyrir kattarnef í innilegu samstarfi við Sjálfstfl. og hefur því enn hindrað, að þetta réttlætismál alls almennings í landinu nái fram að ganga. Stjórnarandstaðan hefur nú í þessum umr. látið alþjóð heyra, hvað hún hefur fram að færa gegn stefnu ríkisstj. og því, sem gert hefur verið til þess að reyna að bæta úr fjárhagsog atvinnulífsógöngum þeim, er þjóðin var og er stödd í. Það getur engum áheyranda hafa dulizt, að stjórnarandstæðingar hafa alls ekki getað bent á nein úrræði. Þeir hafa aðeins getað sagt: Þetta vildum við ekki. - En hvað þeir vildu, það vita þeir ekki, eða látast ekki vita. Hv. þm. Hafnf. var að vísu í kvöld með veika tilburði til að reyna að færa rök að því, að hægt hefði verið að fara niðurgreiðsluleiðina sem áður. En óhöndulega tókst honum slíkt, enda margbúið að sanna, að sú leið var alls ekki fær. Með góðgirni mætti helzt segja, að hjá hv. stjórnarandstæðingum hafi komið fram, að þeir hafi viljað biða og sjá, hvað setti, láta áfram undan síga. En hvers var að bíða? Því er fljótsvarað. Einskis nema hrunsins. Hrunið gat vitanlega verið æskilegt fyrir Sósfl., eða kommúnista hans, sem vilja þjóðlífið feigt. Hins vegar er afstaða Alþfl. óskiljanleg, laus við manndóm, og ég vil segja óafsakanleg. Formaður Alþfl. hafði í hartnær þrjú ár haft forsæti í ríkisstjórn, sem fékk svo bitra reynslu af örðugleik.um þeim, sem við er að stríða, að hún gafst upp fyrir þeim. Sigraðir menn hafa engan rétt til að látast ekki vita, hvað við er að etja. En víst er það, að almenningur vildi ekki, að beðið væri. Hann taldi, að ekki mætti lengur reka á reiðanum. Þetta kom greinilega fram í kosningunum s.l. haust. Þess vegna tapaði Alþfl. fylgi. Þess vegna jók Framsfl. einn allra flokka þingmannatölu sína. Hann þorði einn allra flokka að segja þjóðinni, að ekki væri lengur hægt að bíða með aðgerðir. Það hefur líka komið í ljós, að þjóðin yfirleitt hefur tekið rólega og með skilningi þeim ráðstöfunum, sem meiri hluti Alþingis og núverandi ríkisstj. hafa gert í viðréttingarskyni, þrátt fyrir áróður í blöðum stjórnarandstöðunnar og ræðum forkólfa kommúnista og Alþfl. Þetta eflir mjög vonir um, að þjóðin beri gæfu til þess, með sameinuðum átökum, að sigrast á örðugleikunum. Þjóðin var orðin þreytt á sundrunginni á Alþingi. Hún skildi það ekki, eins og vonlegt var, að þingið gæti ekki komið sér saman um myndun ríkisstjórnar og úrlausnir aðkallandi vandamála. Þessi ríkisstjórn tveggja stærstu flokka Alþingis, sem styðst við 36 þingmenn og hefur á bak við sig að flokkafylgi mjög mikinn meiri hluta þjóðarinnar, hún hefur leyst Alþingi undan ámæli þjóðarinnar um stórfellda sundrung og samtakaleysi. Ég skal engu spá, hvernig til kann að takast. En ég fullyrði, að það er vilji þeirra, er stjórnina styðja, að reyna að leysa hin mest aðkallandi vandamál þannig, að þjóðinni geti orðið fyrir beztu. Til þess þarf að sjálfsögðu ráðrúm. Það er fljótlegra að hrapa, en klífa brattann. Hér er sannarlega fjall í fang. Þeir hæstv. ráðherrar, sem hafa talað í þessum umr., og þá sérstaklega hæstv. fjmrh., hafa drepið á nokkur verkefni, sem fyrir liggja. Um það vil ég aðeins segja þetta: Það þarf að undirbúa fjárlög, sem afgreidd geti orðið, svo sem vera ber, fyrir næstu áramót. Það verður að undirbúa þau þannig, að þau séu í samræmi við fjárhagsgetu þjóðarinnar. Það þarf að koma á sparnaði í ríkisrekstri, láta rannsaka, hvernig hægt er að gera starfskerfi ríkisins einfaldara, og breyta því þannig, að það sé ekki ofviða fyrir jafnfámennt og fátækt þjóðfélag og okkar er. Það þarf að endurskoða atvinnuhætti þjóðarinnar og beina atvinnuafli hennar að þeim verkefnum, sem efla hagsæld hennar, og þá fyrst og fremst að framleiðslunni. Ríkisstj. er ákveðin í því að taka þessi verkefni og mörg önnur til meðferðar og úrlausnar nú á næstu mánuðum. Þegar ríkisstj. hefur fengið hæfilegt ráðrúm til þess að sýna, hvað hún vill og getur í þessum efnum og fleirum þeim skyldum, þá er kominn tími til að kveða upp dóm yfir henni og meta þau samtök, er Framsfl. og Sjálfstfl. hafa nú hafið með sér. Að lokum vil ég segja þetta: Þótt útlitið sé uggvænlegt, má aldrei gleyma þeim sannleik, að „sú þjóð, sem velt sitt hlutverk, er helgast afl um heim, jafnt hátt sem lágt má falla fyrir kraftinum þeim.“ Það helga afl á þjóðin, ef hún beitir því í krafti einingar sinnar og samtaka. - Ég þakka svo þeim, sem hlustað hafa á þessar umr., og óska öllum landsmönnum nær og fjær árs og friðar. Góða nótt.

Forseti (JPálm): Hæstv. forsrh., Steingrímur Steinþórsson, lauk máli sínu, og er þá þessum útvarpsumr. lokið. Nú verður hálftíma fundarhlé, en að því loknu verður haldið áfram 3. umr. um fjárlagafrv. - Fundarhlé.



Herra forseti. Ég á hér ásamt samþm. mínum, hæstv. forsrh., brtt. á þskj. 720 við 22. gr. Þessi till. er um að veita stj. heimild til að greiða 20 þús. kr. byggingarstyrk til húsmæðraskóla Ingibjargar Jóhannsdóttur að Löngumýri í Skagafirði. Þetta er fram borið sökum þess, að þessi kona hefur komið þarna upp stofnun, sem er einstök í sinni röð. Hún hefur komið upp myndarlegum kvennaskóla, lagt í hann 1/2 millj. kr. og gert þetta með svo miklum dugnaði og myndarskap, að allir dást að. Það þarf ekki að orðlengja um það, að þegar slíkt er gert, þá er bæði ríki og héraði gerður greiði. Með prívatframtaki er því komið í framkvæmd, sem ríkið hefði annars þurft að gera. Og hún hefur gert þetta með þeim árangri, sem ég áður gat um. Ég hygg, að hún hafi fengið 50 eða 75 þús. kr., allt í allt, í byggingarstyrk, og reikna ég þá með því, er hún fékk á síðustu fjárlögum. Það gefur auga leið, að þetta er bara lítill styrkur miðað við kostnaðinn. Ef ríki og sýsla hefðu átt að byggja skólann, hefði þurft að leggja fram stærri fjárhæðir. Ég hygg því, og held, að það sé kunnugra manna mál, að hagsýni sé að styrkja þessa stofnun. Ég hef borið þetta mál undir fræðslumálastjóra, og hann hefur í bréfi til mín sagt, að ríkið verði að styrkja þessa konu. Ég vænti því þess, að Alþ. meti starf hennar og viðleitni að verðleikum og samþ. að greiða þessa litlu upphæð. Ég skal svo ekki þreyta hv. þm. með frekari umr. um þetta. - Það er ýmislegt annað, sem ástæða væri til að minnast á. Það er með mig eins og aðra hv. alþm., við hefðum allir óskir fram að færa, ef ástæður væru ekki þannig, að það er ekki hægt. Það er því bezt að hafa sem fæst orð.



Herra forseti. Ég á aðeins eina brtt., á þskj. 712, við fjárl. að þessu sinni. Hún er þess efnis, að á 15. gr. A. XIV komi nýr liður um 25 þús. kr. styrk til Leikfélags Rvíkur, gegn að minnsta kosti jafnmiklu framlagi frá bæjarsjóði Reykjavíkur. Ég hygg, að það stafi af misskilningi, að styrkurinn til Leikfélags Reykjavíkur hefur verið felldur niður. Það er öllum kunnugt, að starfsemi félagsins hefur verið með sama hætti s.l. leikár og áður, og það er ósanngjarnt að svipta það styrk, meðan starfsemi þess er óbreytt. Þó að Þjóðleikhúsið hafi tekið til starfa, er ekki óeðlilegt, að önnur leikstarfsemi verði styrkt, mér finnst full ástæða til þess, en þessi styrkur, sem lagt er til að félagið fái nú, er miðaður við þá starfsemi, sem félagið innti af hendi fram á síðasta vor. Ég vænti þess, að hv. þm. séu mér sammála um þetta og geti því fallizt á að greiða till. atkv. Hæstv. ríkisstj. hefur á þskj. 713 borið fram till. um nýjan lið launahækkanir samkv. 6. gr. l. nr. 22 1950, aðrar launauppbætur og uppbætur á lífeyri og ellilaun. Í till. eru fyrirmæli um, hvernig uppbæturnar skuli greiða, og fela þau fyrst og fremst í sér lækkun launauppbóta frá því, sem verið hefur. Ég skal ekki fjölyrða um þetta. Ég er meðflm. að brtt. við þessa till. hæstv. stj., en ég geri ráð fyrir því, að hv. 1. flm. færi fram rök okkar. En í tilefni af því, að ég fékk þær upplýsingar í dag, að frv. um breyt. á almannatryggingal. mundi ekki ná fram að ganga á þessu þingi, vildi ég leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stj., hvað hún hyggst fyrir um uppbætur til öryrkja og gamalmenna. Í þessu efni eru fyrir hendi skýlaus fyrirmæli Alþ. í viljayfirlýsingu þess í febr. s.l., en hana er að finna sem rökst. dagskrá í nál. fjvn. á þskj. 259. Í þeirri dagskrá, er samþ. var af Alþ., er því slegið föstu, að Tryggingastofnunin haldi þeim sjóðum, sem henni hefur tekizt að safna, og að stofnuninni verði heimilað að greiða úr tryggingasjóði 10% uppbót á ellilífeyri, örorkulífeyri, örorkustyrk og makabætur fyrir bótatímabilið frá 1. júlí 1949 til 30. júní 1950. „Í trausti þess“, segir enn fremur í dagskránni, „að svo verði, telur Alþingi ekki ástæðu til að samþykkja tillöguna og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég vil leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stj., hvort ætlunin er að bregðast því fyrirheiti, sem hér er ábeint veitt. Bg vil ekki trúa því, fyrr en ég tek á. Ég vænti upplýsinga frá hæstv. stj. um þetta, áður en umr. lýkur. Ef ekki verður farið eftir yfirlýstum vilja Alþ. í þessu máli, mætti nefna það svik við þá aðila, sem hafa reitt sig á, að taka mætti yfirlýsingu Alþ. gilda.



Herra forseti. Á þskj. 712, VI hef ég leyft mér að bera fram brtt. við fjárlagafrv. fyrir 1950, 15. gr. A. VII. 12. lið, um, að styrkur til amtsbókasafnsins í Stykkishólmi verði hækkaður úr 4.500 kr. upp í 10.000 kr. Ég vil benda hv. þm. á það, að undanfarið hefur amtsbókasafnið í Stykkishólmi aðeins fengið 4.500 kr., en á sama tíma hafa bókasöfnin á Akureyri, Ísafirði og í Hafnarfirði fengið 12.000 kr. Þegar tekið er tillit til þess, að fimm eða sex sýslufélög eiga rétt til bóka í safninu í Stykkishólmi, finnst mér full sanngirni mæla með, að það fái 10.000 kr. Ég skal geta þess, að sýslusjóður Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu og hreppssjóður leggja fram tvöfalda þessa upphæð. Ég tel óþarfa að hafa um þetta mörg orð. Ég treysti því, að þm. telji þetta sanngjarnt og greiði till. atkv. Á þskj. 720, III hef ég borið fram brtt. við 22. gr., liðinn VI, um að greiða Sigurði Birkis söngmálastjóra 15 þús. kr. byggingarstyrk. Þá till. tek ég aftur, því að hún kemur fram í nýrri mynd á þskj. 724, X. Ég vil eindregið mæla með því, að Sigurði Birkis söngmálastjóra verði veittur þessi styrkur. Hann hefur unnið mikið og gott starf í þágu þjóðkirkjunnar, - komið upp tugum kirkjukóra víðs vegar um landið, og starf hans er hvarvetna í dreifbýlinu mjög rómað. Slíkt ber að viðurkenna í verki, og ég leyfi mér að vænta þess, að hv. alþm. samþykki þessa till. um lítils háttar byggingarstyrk til hans.



Herra forseti. Nafn mitt stendur hér við örfáar brtt., og get ég notað fá orð til að ræða þær, þar sem meðflm. minn er áður búinn að mæla með þeim. Það er þá fyrst, á þskj. 712, till. um að hækka nokkuð styrk til lendingarbóta á Eyrarbakka, eða úr 15 þús. í 30 þús. kr. Það hefði nú suma ekki svimað við þessa hækkun stundum, ef öðruvísi hefði staðið á, því að sviminn fer nú ekki alltaf eftir hæð bjarganna, heldur eftir því, hvar þau eru á landinu. - Eyrarbakki hefur löngum átt í vök að verjast í brimlendingu; en enda þótt sjósókn hafi verið þar torveld, hefur Eyrbekkingum þó nýtzt furðanlega vel aflinn, en þess ættu þeir þó sízt að gjalda, að vera drjúgir á litlum afla. Þeir hafa mikla þörf fyrir bætta innsiglingu, því að það er hart, ef fiskurinn liggur utan við landsteinana, að geta ekki sótt hann tímum saman. Á það ber líka að líta í þessu tilfelli, að not þeirra, sem á Eyrarbakka búa, eru not ríkisins, því að þeir eru landsetar þess, og umbætur á Eyrarbakka eru umbætur á ríkiseign. Fram hjá því atriði má ekki ganga, þegar þetta er vegið og metið. Því kann nú að verða til svarað, að Eyrbekkingar þurfi ekki á þessari 15 þús. kr. viðbót að halda, því að þeir eigi enn óeytt til þessara framkvæmda um 20 þús. kr. En það breytir nú engu í þá átt, og t.d. eru Stokkseyri ætlaðar 35 þús. kr., eða álíka og Eyrarbakki hefði þá nú úr að spila, enda er miklu hagkvæmara með þeim stórvirku tækjum, sem nú er völ á, svo erfið sem þau eru til flutnings, að geta gert stórt átak á einu sumri heldur en mörg smá. Þá er önnur till. á sama þskj., sem við erum einnig flm. að, og lýtur hún að umbótum og þurrkun á ræktunarlöndum Stokkseyringa. Hér er enn svo háttað, að það, sem gert er fyrir Stokkseyri, er gert fyrir ríkið. Undanfarið hafa Stokkseyringar fengið nokkurt fé til þessara framkvæmda, en skurðgröftur er þar hin mesta nauðsyn. Þar er vatnsagi mikill í jörðu frá Flóaáveitunni fyrst og fremst, og menn eiga erfitt með að verja ræktunarlönd eins og tún og jafnvel matjurtagarða. Um þörf til þessa þykist ég vita að liggi fyrir viðurkenning frá Búnaðarfélagi Íslands, enda er þetta byggt á fullgildum rökum. Við settum aðeins 50 þús. kr. í okkar till., enda þátt beðið hefði verið um 100 þús., og við vorum svo kurteisir að láta fylgja varatill. um ein 30 þúsund - eins og unglingar, sem finna til aðhalds og fara annaðhvort að brúka kjaft eða verða auðmjúkir. Við tókum síðari kostinn og væntum, að það bæti fyrir till. heldur en hitt, en á því er sem sagt brýn nauðsyn, að nokkurt fé verði veitt til þessara framkvæmda, og vonumst við til, að hv. alþm. taki undir þetta mál af skilningi. Þá erum við flm. að þriðju till., sem er um dálítinn byggingarstyrk til húsmæðraskóla frú Árnýjar Filippusdóttur í Hveragerði, þeirrar ágætu konu. Ég ætlaði nú að fara að segja þetta á óþinglegan hátt, því að okkur lízt báðum vel á Árnýju, en eins og alkunna er, þá er hún ágætur kennari, og færri stúlkur fá vist, en vilja við hennar góða skóla. Hún brauzt í því fátæk af eigin rammleik að reisa þetta menntasetur, og hún á að fá að njóta þess dugnaðar, en eigi gjalda. Ég vona, að hv. alþm. líti á það, hve vel þessi góði húsmæðrafræðari er að þessu kominn og þörfin mikil að þeir láti hana njóta þess, hvílíkur kvenkostur hún er og skóli hennar vinsæll og fjölsóttur. Þá er síðasta till., sem ég er við riðinn, en hv. þm. A-Sk. er frumflm. að, en hún er um utanfararstyrk til Björns Guðfinnssonar prófessors. Hann hefur átt við miklar þjáningar og langvarandi veikindi að stríða. Ég dvaldi með honum um tíma á landsspítalanum s.l. haust og vissi til þess, að lækni hans var mjög umhugað um það, að hann kæmist til frægra lækna í Ameríku til uppskurðar. Það hefur sjö sinnum verið gerður á honum holskurður, og til þess að bjarga nú lífi hans, þarf að gera á honum áttunda skurðinn. Ég ætla ekki að fara fram á nema 25 þús. kr. styrk til hans nú í þessu skyni, og meira að segja aðeins 15 þús. til vara, enda þótt gert væri ráð fyrir, að 45 þús. væri nær sanni. Ég vil svo ekki þurfa að hafa fleiri orð um þetta. Ég veit, að fjárveitingavaldið hefur ekki aflað mikilla dollara um skeið, en vona, að það skilji, að ekki sæmir að líta fyrst og fremst á þetta frá reikningslegu sjónarmiði, eins og um væri að ræða framlög t.d. til véla og báta. Hér er sjálft lífið í hættu og svo mikil nauðsyn á hjálp, að ekki má undan stýra, og ég vona, að það litla, sem enn er til í okkur flestum af skilningi handan við dollaraútsýnið, ráði samþykkt þessarar till. Það ræði ég svo ekki frekar, hver einstakur þm. verður að gera þetta upp við sig; ég vona aðeins, að það verði aðaltill., sem samþykki nær. Ég læt nú staðar numið. Mig hefði að vísu langað til að flytja langtum fleiri brtt. við þessi fjárl., en ég er svo „dresseraður“ undir harðri hendi, að ég hafði ekki í fullu tré með það og hef orðið að láta þetta nægja.



Herra forseti. Ég hef flutt hér ásamt hv. 8. þm. Reykv. brtt. á þskj. 724 við brtt. hæstv. ríkisstj. á þskj. 713 við frv. til fjárl. Brtt. okkar gengur út á það, að ákvæðið í brtt. ríkisstj. um lengingu vinnutíma á opinberum skrifstofum falli niður. Um leið og ég fylgi þessari till. úr hlaði með nokkrum orðum, get ég ekki látið hjá líða að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni til launamálsins. Ég hef átt sæti í n., sem skipuð var á s.l. hausti til endurskoðunar launalaganna. Ég harma það, að ekki varð unnt að ganga fyrr en svo seint frá þessu nál., að ekki vinnst tími til á þessu þingi að afgreiða launalögin. í till. hæstv. ríkisstj. er þó farið eftir till., sem n. gerði um launauppbæturnar. Þær eru að vísu ekki háar, en ef ekki hefði fylgt lenging vinnutímans, hefði ég talið þessa bráðabirgðalausn ekki óviðunandi. Annars ber þess að gæta, að þessar till. frá launalagan. eru engar kröfur frá B.S.R.B.; þar er um að ræða samkomulag á milli fulltrúa bandalagsins annars vegar og hæstv. ríkisstj. hins vegar, og hlýtur þar að verða um nokkra tilslökun að ræða frá því, sem æskilegast mætti telja af hálfu opinberra starfsmanna. Ég hefði þó ekki skrifað undir nál., ef ég hefði ekki verið sannfærður um það, að laun opinberra starfsmanna væru þar nokkurn veginn að fullu samræmd eins og annars staðar gerist. Þau laun, sem ákveðin eru opinberum starfsmönnum, eru þó nokkru lægri, en laun manna við einkaatvinnurekstur, en þó er mismunur ekki meiri en svo, :að sanngjarnt getur talizt, á grunnlaunum ca. 400 kr. á ári miðað við hæsta launaflokk, og er það eftir atvikum viðunandi. Hvað snertir samræmingu á kjörum hinna ýmsu launaflokka, þá var skoðun mín sú, að fyrst og fremst beri að rétta hlut þeirra, sem byggju við lökust kjör. Og til dæmis um, að það sjónarmið hefur verið látið gilda, má t.d. nefna, að samkvæmt till. n. eru laun í hæsta launaflokki ekki meira en 4 sinnum hærri en í lægsta flokki, en í Noregi t.d. eru þau 10 sinnum hærri. Til dæmis má líka nefna, að hjá Skipaútgerð ríkisins hafði þriðjungurinn af starfsfólkinu, sem á skipunum vinnur, hærri laun en ráðherrar, fyrir utan ýmis hlunnindi. Annað dæmi má einnig taka fá Danmörku, þar sem laun presta eru talsvert hærri, en meistara í ýmsum iðngreinum, en hér eru prestar aðeins hálfdrættingar á móts við þá. Hvað snertir hærri launaflokkana, vantar talsvert á, að þeirra hlutur sé réttur, og í heild verður að teljast, að opinberir starfsmenn væru ekki illa að því komnir að fá eitthvað meira, en gert er ráð fyrir í till. hæstv. ríkisstj. Og ég mun greiða atkvæði með brtt., sem fram eru komnar frá Alþýðuflokksmönnum og sósíalistum við brtt. hæstv. ríkisstj. Ég tel það hóflega í sakirnar farið í þeim till., að ekki geti talizt óábyrg afstaða að greiða þeim atkvæði. Útgjöld, sem af þeim hækkunum stafa, standa a.m.k. að helmingi undir sér sjálf sem skattar. Og ég vona, að mér takist að öðru leyti að sýna þá íhaldssemi, að það geti ekki talizt óábyrg afstaða af mér að fylgja þessum till., þó að ég láti hjá líða að benda á tekjuöflunarleiðir á móti útgjöldum, er af því stafa. Svo er annað mál, hvort daun opinberra starfsmanna eru ekki eftir sem áður of lág. En í sambandi við það kemur bara spurningin um möguleikana á því að bæta kjör manna með launahækkunum. Og varðandi þá spurningu get ég ekki stillt mig um að láta í ljós, að það er ekki kaupgjald og gengi, sem ákveður lífskjörin. Ef svo væri, þá væri útrýming fátæktarinnar einfalt mál - það þyrfti þá ekki annað en hækka hvort tveggja. En að stjórnarflokkarnir hafa takmarkaða trú á slíkum aðgerðum, sést á því, að þeir hafa ekki flutt till. um að skrá dollarinn t.d. á krónu og pundið á 30 aura. Þetta hefðu þeir auðvitað getað gert og ákveðið jafnframt, að kaup Dagsbrúnarverkamanna skyldi vera 20 kr. á klst. En slíkar aðgerðir eru bara álíka gagnslitlar eins og að ætla sér að bæta úr kjötskorti með því að reikna kjötþungann í grömmum í staðinn fyrir kíló. Um það má deila, hvað sé eðlilegur vinnutími á opinberum skrifstofum. Það er oft talað um, að hann sé óhæfilega stuttur, miðað við vinnutíma manna við framleiðslustörf. En ég vil vekja athygli á því, að það er engin meining, að sami vinnutími eigi að gilda við öll störf. Ég hef bæði unnið við landbúnaðarvinnu og á skrifstofu, og ef ég miða við 9 klst. vinnu við hvor tveggja störfin, þá hygg ég, að flestir, sem þekkja þann samanburð, viti, að maður er ólíku þreyttari eftir að hafa setið á skrifstofu þann tíma. En hvað sem því líður, kann að vera, að eitthvað mætti lengja þann tíma, sem nú er unnið á opinberum skrifstofum. En ég tel þó aðalatriðið að bæta vinnubrögðin, og ég játa, að mér þykir sennilegt, að agi á sumum opinberum skrifstofum mætti vera meiri. En ég álít rangt að lögbjóða lengri vinnutíma, og ég tel, að fyrsta sporið ætti að vera að koma á betra eftirliti með því, hvernig menn rækja störf sín. Það væri réttmæt ráðstöfun og við því er ekkert að segja, og því ber að mæta með velvilja. Hins vegar get ég ekki séð, að lenging vinnutímans mundi bera þann árangur, sem til er ætlazt, og sú ráðstöfun mundi mæta andúð. Ég álít sparnaðinn af henni hæpinn og tel, að sama árangri mætti ná með einfaldara móti, sem mundi ekki mæta eins mikilli andúð. Því vænti ég þess, að hv. alþm. sjái sér fært að veita þessari brtt. okkar nægilegt fylgi, til þess að hún nái fram að ganga.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. beindi fsp. til ríkisstj. varðandi örorkustyrk, ellilífeyri og makabætur, en heimild til að greiða þetta mun renna út í júnílok. Þessi fsp. er borin fram í sambandi við það, ef frv., sem breyta á tryggingal. og óvíst er um afgreiðslu á, strandar nú. Ég vil taka það fram, að ríkisstj. er ljóst, að það verði að fá heimild til að greiða uppbætur áfram, hvað þetta atriði snertir. Lít ég svo á, að eigi sé ástæða til að setja heimild um þetta á fjárl. Er eðlilegra að afgreiða í því skyni einfalda þál., þar eð þetta snertir ekki fjárlagaafgreiðsluna beinlínis. Ætlazt er til, að tryggingarnar greiði þetta, eins og er. Mun ég gera ráðstafanir til þess, ef frv. um breyt. á tryggingal. verður eigi afgreitt, að þá komi til sérstök þál., er heimili ríkisstj. að greiða uppbætur að þessu leyti til ársloka 1950. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Vildi ég taka þetta fram út af fsp. hv. 4. þm. Reykv. Ég mun ekki fara að gera neinar sérstakar brtt. að umræðuefni að þessu sinni. Ég er aðeins tengdur við eina brtt., 720, IV, er við flytjum, þm. Skagf. Hv. samþm. minn hefur farið orðum um hana, og er ástæðulaust að gera það frekar. En hún fjallar um 20 þús. kr. byggingarstyrk til húsmæðraskóla Ingibjargar Jóhannsdóttur á Löngumýri í Skagafirði. Ég vil baka það fram og ítreka, ef einhverjir hv. þm. hafa eigi verið við, þegar hv. samþm. minn talaði, að þessi kona hefur komið sér upp húsmæðraskóla af eigin rammleik. Hann kostaði 1/2 millj. kr. og ríkissjóður hefur lagt fram einar 75 þús. kr. Er þetta einsdæmi um dugnað einnar konu, sem hefur takmarkað fjármagn. Við höfum þó ekki þorað að fara fram á meira til að létta undir í örðugleikum þeim, sem Ingibjörg Jóhannsdóttir á nú við að etja. Vil ég mega vænta þess, að Alþ. samþykki þessa litlu fjárveitingu. Þótt hún sé lítil, þá er hún uppörvun og mundi létta undir með henni að halda áfram því starfi, sem hún hefur tekið sér fyrir hendur. Skal ég svo ekki fara um þetta fleiri orðum.



Herra forseti. Það eru mér og öðrum Alþýðuflokksmönnum mikil vonbrigði, að hæstv. ríkisstj. skuli eigi hafa séð sér fært að flytja á þessu þingi frv. til nýrra launal. Raunar má segja, að ekki hafi verið hinu bezta við að búast af hæstv. stj. í þeim málum, kjaramálum opinberra starfsmanna, því að núverandi hæstv. stj. hefur beinlínis lækkað laun þeirra frá því, sem ákveðið var á miðju síðastliðnu ári, en þá fengu þeir 20% launauppbót skv. alþingissamþykkt. Hélt flokksstj. Sjálfstfl. áfram að greiða opinberum starfsmönnum þessa uppbót, en núverandi hæstv. stj. lækkaði hana í 15%. Má því segja, að eigi sé við góðu að búast af hennar hálfu. Engu að síður er það svo, að þetta hefur valdið vonbrigðum. Nokkur huggun er það þó, að hæstv. ríkisstj. hefur lagt það til, á þskj. 713, að launauppbótargreiðslum verði haldið áfram, þótt fyrirkomulaginu sé breytt á tilhögun þeirra, þar sem uppbætur koma eigi jafnt á öll laun, heldur fara stighækkandi eftir því, sem launin lækka. En sá böggull fylgir skammrifi, að 10% lenging starfstíma á skrifstofum ríkisins á að fylgja, svo að hér verður um tiltölulega mjög litla raunverulega kauphækkun að ræða. Liggur það í augum uppi, að sé tímakaup reiknað, þá hækka launin u.m litinn hundraðshluta. Þessa afgreiðslu teljum við Alþýðuflokksmenn ekki við unandi. Leggjum við því til í brtt. 725, Ill að launauppbótin sé hækkuð um 30% frá því, er hæstv. stj. leggur til, og felld sé niður lenging vinnutímans, sú er ráð er fyrir gert í brtt. hæstv. stj. Ég vil vekja athygli á því, að mér virðist sem um mistök hafi verið að ræða í brtt. hennar, þar sem gert er ráð fyrir að greiða launauppbæturnar frá 1. júní. Geri ég ráð fyrir, að svo hafi verið hugsað, þar eð komið er fram í maímánuð, að eðlilegt væri að miða greiðslurnar við 1. n. m. En líklega hefur ekki verið athugað, að launauppbæturnar hafa verið greiddar eftir á. Nú hafa engar uppbætur verið greiddar fyrir maímánuð. Hefði því verið eðlilegra að orða till. svo, að launauppbæturnar skuli greiða frá 1. maí. Eðlilegra er að miða ákvæðin við það, frá hvaða tíma uppbæturnar eru greiddar, en eigi þann tíma, er útborgun þeirra fer fram. Því höfum við Alþýðuflokksmenn miðað brtt. okkar við 1. maí. Ég vil þó taka það fram, að jafnvel þótt till. okkar á þskj. 725 verði samþ., þá er eigi að fullu gengið til móts við rökstuddar kröfur starfsmannafélags ríkisstofnana. Hefur verið sýnt fram á, að grunnkaup stéttarfélaga með frjálsum samningsrétti hefur hækkað um 221/2% frá febrúarmánuði 1945 til júlíloka 1949, og miðað við grunnkaupshækkanir síðan, má telja, að hækkanir stéttarfélaga nemi alls um 25% frá þeim tíma, er launal. voru sett, svo að segja má, að alls staðar þar, sem launahækkanirnar nema minni hundraðshluta en 25%, séu opinberir starfsmenn orðnir aftur úr miðað við þá, er hækkað hafa kaupið með frjálsum samningsrétti. Við höfum þó eigi talið ástæðu til að freista þess að fá svo miklar hækkanir. Höfum við talið líklegra, að till. mundi ná samþykki, ef henni væri meira í hóf stillt, og því flutt hana eins og hún er á þskj. 725. Hv. 7. þm. Reykv. lýsti því í ræðu sinni, að eigi hefði verið gengið til fulls til móts við kröfur opinberra starfsmanna í brtt. þeim, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram. Læt ég duga að undirstrika það, sem hann sagði. Stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. ættu að geta treyst því, að hann ýki ekki í þessum efnum. En hann lýsti því, að till. hæstv. stj. væru ranglátar, því færi fjarri, að gengið væri til móts við sanngjarnar kröfur starfsmannanna. Að síðustu langar mig til að segja örfá orð út af till. hæstv. ríkisstj. um lengri vinnutíma á skrifstofum ríkisins. Ég get lýst því sem minni skoðun, að ég tel vel til greina geta komið að lengja vinnutímann. En þá tel ég að hækka eigi kaupið talsvert miklu meira, en í till. hæstv. stj. segir, - því að það, sem hér er raunverulega að gerast er, að tekið er með annarri hendinni það, sem gefið er með hinni. Það er tekið aftur í lengd vinnutímans, sem gefið er með hækkuðu kaupi. Ef hæstv. ríkisstj. treystir sér til að leggja til, að tímakaup hækkaði um svipaðan hundraðshluta og mánaðarkaupið á að hækka, þá hefði ég ekki á móti því, að vinnutíminn lengdist. En mig langaði til að gera þá fsp. til hæstv. stj., hverjar fyrirætlanir hún hefur, hvað varðar starfsmannafjöldann, langaði til að spyrja, hvaða vit sé í því að lengja vinnutímann, ef eigi er fyrirhugað að segja upp fólki um leið. Varla geta þau áform verið á prjónunum að auka verkefnin á opinberum skrifstofum. Eða hefur hæstv. ríkisstj. þá útþenslu ríkisbáknsins á prjónunum, að 10% meira verði að gera? Hvað á þetta fólk að gera með 10% lengri vinnutíma? Væntanlega er meiningin, að það eigi að vinna.

E.t.v. á að fækka.

Er meining hæstv. ríkisstj. að fækka starfsmönnunum um 10%? 



Herra forseti. Ég ætla að segja örfá orð til að minna á brtt. 728, 11, sem fjallar um aukið framlag til sumardvalarheimila, dagheimila og vistarheimila fyrir börn úr bæjum og kauptúnum, gegn jöfnu framlagi annars staðar að. Á fjárlagafrv. eru veittar 100 þús. kr. til þessa, en ég legg til, að það verði hækkað í 200 þús. kr. Í hittiðfyrra voru veittar 200 þús. kr. Það var lækkað í fyrra. Urðu þá átök um það á þ. Atkvgr. var tvítekin vegna þess, hversu mjóu munaði. Var það samþ. með örfárra atkv. mun. Þarf eigi að skýra þessa starfsemi fyrir hv. þingmönnum. Er hún eigi sízt nauðsynleg núna, þegar kreppir að bæjunum. Vænti ég þess, að nægilega margir þm. verði sammála um, að rétt sé að færa fjárhæðina til þess, sem hún var áður.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða brtt. þær, sem ég flyt ásamt fleirum mönnum og ég talaði um fyrr við umr. eða aðrir, heldur minna á brtt. mínar á þskj. 731, þ.e. till. um niðurfellingu nokkurra útgjalda í sambandi við alþjóðastarfsemi. Ég vil taka það fram hér, að þó að fjárlagaafgreiðslan nú eigi að kallast mjög góð - reikningslega séð - án greiðsluhalla og með rekstrarafgangi, þá segir mér þungur hugur um hana í framkvæmd fjárl. Ég er hræddur um, að áætlun teknanna, er byggist á tollum á innfluttum vörum, eigi eftir að sýna sig að bregðast, sökum þess að eins og nú horfir um gjaldeyrismálin, þá komi innflutningsáætlunin ekki til með að standast. Það verður því aðeins, að gífurleg síldveiði verði fyrir Norðurlandi, - með þeirri stjórnarstefnu, sem í frammi hefur verið höfð. Ég er því hræddur um, þegar kemur fram á árið, ef svipað ástand helzt um aflabrögð og verið hefur, að þá bresti meira eða minna sá grundvöllur, sem fjárl. eru byggð á, og verði þá, ef að vanda lætur, hið nauðsynlegasta skorið niður. Við höfum séð tilhneigingarnar, t.d. varðandi almannatryggingarnar og niðurskurð á verklegum framkvæmdum, á sama tíma sem skrifstofubáknið er látið haldast. Vil ég eigi, að þetta þ. liði svo, að ekki komi fram nokkrar ábendingar um, á hvaða liðum mætti spara, ef vilji væri til. Fulltrúi Sósfl. í hv. fjvn., hv. 5. landsk., hefur þegar flutt ýtarlegar brtt. um það og talað fyrir þeim. Þessar litlu till. mínar á þskj. 731 eru um að fella niður kostnað við nokkrar alþjóðastofnanir, er við tökum þátt i. Það er eigi gert af andúð við þessar stofnanir, þótt ég sé andvígur hinum tveim síðastnefndu, efnahagssamvinnunni og Marshallaðstoð. Við sósíalistar höfum verið með því, að við gengjum í hinar tvær fyrstnefndu, en ef við eigum að velja á milli, hvort við eigum að vera í Alþjóðavinnumálastofnuninni eða spara við okkur almannatryggingarnar, þá hugsa ég mig ekki um. Þá efast ég ekki um, að við eigum heldur að sleppa því að leggja í kostnað við að senda fulltrúa á þing Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Við getum fengið þær till., sem þar eru samþykktar, og nýtt þær hjá okkur, ef þurfa þykir. Það er rétt að spara þessa liði, en sjá þá heldur fyrir gamalmennum hér heima. Af sömu ástæðum greiði ég atkv. á móti hækkunartillögum hv. fjvn. viðvíkjandi utanríkismálunum. Það er ekki eftir neinu að bíða að skera eitthvað niður af kostnaðinum við sendiráðin erlendis. Mun ég greiða atkv. á móti þeim hækkunum, sem ráð er fyrir gert við sendiráðin. Gátum við fyrir nokkru komizt af með einn sendimann á Norðurlöndum. Það getur verið einn „attacheraður“ hjá ríkisstjórnum annarra Norðurlanda. Þá komumst við af með að hafa sendiherra í aðalhöfuðborgum heimsins, þ.e. Washington, London og Moskva, þeim er við þurfum að eiga skipti við. Er hægt að komast af með fjóra sendiherra erlendis á þennan hátt og skipa þá fulltrúa hjá öðrum þjóðum um leið. Sama máli gegnir viðvíkjandi kostnaði við þátttöku okkar í alþjóðaráðstefnum. Það er hægt að sýna meiri sparnað í þessu, og mun ég greiða atkv. á móti þeim hækkunum. Það er ekki til neins og eigi verjandi af Alþ. að heimta sparnað af allri þjóðinni, en sýna enga viðleitni sjálf í þá átt, og það að halda þess konar stefnu áfram er hið sama sem að segja við hana: Það er ekkert að marka, sem við segjum. - Síðan hefur komið yfirlýsing frá hæstv. ríkisstj., að enginn tími hafi verið til að hugsa um þetta, því að stj. hafi verið svo nýlega mynduð. En það var þó tími til gengislækkunarinnar, hækkana á vöruverði og skerðingar lífskjara almennings í þeim mæli, að enginn sér fyrir endann á. Við vitum þetta. Höfum við og reynslu fyrir því, að þegar meiri hl. fjvn. hefur verið sammála um tillögur til sparnaðar, sem við sósíalistar höfum staðið með, þá hafa þær verið felldar, því að þegar þær koma við eyðsluna í ríkisbákninu, kemur það við kaunin á stj. Það má skammta almenningi smátt. En við annan tón kveður, ef fara á að skammta valdhöfunum sjálfum smátt. Ég ætla ekki að öðru leyti að ræða almenna afgreiðslu fjárl. Það hefur verið gert af fulltrúa okkar sósíalista í hv. fjvn. Læt ég með þessu útrætt um það, en vildi persónulega segja þetta.



Herra forseti. Ég er, ásamt þremur öðrum hv. þm., flm. að brtt. við 12. gr. XXI, á þskj. 720, og varatillögu á þskj. 725, þess efnis, að Benedikt Þórarinssyni, fyrrv. bankaritara á Seyðisfirði, verði greitt upp í kostnað hans vegna sjúkravistar í Bandaríkjunum 25 þús. kr., eða 15 þús. kr. til vara. Það eru fordæmi fyrir því, að mönnum hafi verið veittir styrkir, þegar svo hefur staðið á, að þeir hafa ekki getað leitað sér læknishjálpar hér á landi og orðið að fara af landi burt til þess að fá bát á sjúkdómum sínum. Sjúkdómur Benedikts ágerðist mjög á miðju ári 1942. Það var því í samráði við lækna hér, að hann var sendur til Bandaríkjanna 1944, þar sem hann var undir læknishendi til 1946, lengst af í Baltimore, og voru þar gerðir á honum þrír uppskurðir. Þessar aðgerðir báru þó ekki þann árangur, sem til var ætlazt, og þar sem læknar þorðu ekki að gera fleiri uppskurði á honum í það skipti, hélt Benedikt til Íslands aftur. Þegar heim kom, hóf Benedikt aftur vinnu, en heilsan var ekki betri en það, að í lok ársins 1948 varð hann að hætta eftir læknisráði og lagðist á Landakotsspítala, þar sem hann var þangað til í september 1949, en þá fór hann aftur til Bandaríkjanna eftir eindreginni ráðleggingu Halldórs Hansens yfirlæknis. Kom hann svo aftur heim í byrjun þessa árs, og virðist árangur af þessari för hans hafa orðið sæmilegur, og er Benedikt nú farinn að vinna lítils háttar. En það segir sig sjálft, að þessi för og aðrar, sem Benedikt hefur orðið að leggja á sig, hafa orðið honum mjög dýrar, og er hann því fjárhagslega mjög illa staddur, enda hefur hann á framfæri sínu þrjú börn. Sem dæmi um það, hve þetta hefur verið útgjaldasamt, er t.d. það, að ferðakostnaður af þessari síðustu för var 8 þús. kr., og þá var hann svo óheppinn á síðastl. sumri, að hann fékk ekki tilkynninguna um, að hann gæti komizt á spítala fyrr en þremur dögum eftir gengislækkunina fyrri, svo að það munaði hann 3 þús. kr. Það er því brýn þörf fyrir hann að fá svolitla aðstoð, og vona ég, að hv. þm. sjái sér fært að greiða atkv. með þessari brtt. okkar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af brtt., sem ég flyt ásamt tveimur öðrum hv. þm. Brtt. er á þskj. 724, VI, við brtt. hæstv. ríkisstj. á .þskj. 713. Þegar þetta mál var upphaflega til meðferðar hér á þingi fyrir jólin í vetur, var flutt um það þáltill., sem vísað var til fjvn., og klofnaði nefndin um það. Ég lagði þá til, að í stað 20%, sem skyldi fara til allra launaflokka, þá skyldu uppbæturnar á lægstu launaflokkana vera 20%, allt að þeim, sem hafa 650 kr. á mánuði, en síðan skyldu þær fara stiglækkandi, eftir því sem launin hækkuðu, um 1,5% fyrir hvern 1aunaflokk. Þessi till. mín var þá felld, en samþ. að greiða 20% uppbót öllum launaflokkum. Nú sé ég hins vegar, að hæstv. ríkisstj. hefur að nokkru fallizt á mína till. frá í vetur með því að laga þetta nú að verulegu leyti, en í till. hennar á þskj. 713 er nú gert ráð fyrir, að á laun skv. I.-III. launaflokki komi 10% uppbætur, á IV. flokk 12%, á V.-IX. flokk 15% og að lokum á X.–XV. flokk 17%. Þetta sýnir fullkomlega, að ríkisstj. hefur fallizt á sjónarmið mitt, sem ég hélt fram í vetur, að verulegu leyti. Hins vegar sýnist mér þessi lagfæring ekki eins sanngjörn og í till. minni frá því í vetur, og þess vegna flyt ég hana nú aftur, þar sem lagt er til, að launauppbætur á lægstu launaflokka verði 20%, en fari stiglækkandi. Einnig flyt ég þá brtt. víð 2. lið, að í stað 15% komi 20% uppbót á lífeyri og eftirlaun, eins og ég lagði til í vetur. Ég vænti þess nú, að þessi till. mín fái betri undirtektir en í vetur og verði nú samþ.



Herra forseti. Það er nú orðið langt liðið á nóttu, og menn orðnir þreyttir að hlusta hér á ýmis vísdómsorð, sem sögð hafa verið í allan dag, en með því að mér hefur skilizt, að slíta eigi umr. um þetta mál nú í nótt, neyðist ég til að þreyta hæstv. forseta með því að segja hér fáein orð til viðbótar, til þess að það sé að minnsta kosti hægt að vísa til þeirra, ef hv. þm. eða aðrir þurfa í sambandi við afgreiðslu fjárl. Ég hefði viljað óska þess, að hæstv. ríkisstj. væri hér viðstödd, í sambandi við ýmis stórmál, sem hér hafa verið rædd, og meðal annars vegna yfirlýsingar hæstv. forsrh., en hann er víst ekki viðstaddur hér í þinginu núna. En ég vildi nú samt bera þessa fyrirspurn fram, og gæti þá að sjálfsögðu hæstv. landbrh. svarað henni, - mér sýndist hann vera hérna fyrir skömmu, en hann er nú kannske farinn líka. Mér skildist það á hæstv. forsrh. í kvöld, bæði af ræðu hans og eins í einkasamtali, að það væri að minnsta kosti óvíst, að frv. það, sem nú liggur fyrir hv. Nd. um breyt. á lögunum um almannatryggingar, næði fram að ganga, og vildi ég fá það staðfest af hæstv. ráðh., ef svo er. Ég verð að segja það, að það veldur mér mjög miklum vonbrigðum, ef það er rétt, og ég vildi enn fremur leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort þeir hugsi sér ekki heldur að uppfylla það loforð, sem gefið var í haust í sambandi við Tryggingastofnun ríkisins. Þetta eru svo stórkostleg atriði, að ég vildi gjarnan fá það upplýst, hvort þetta er rétt. Mér er svo umhugað um þessi mál, að ég held, að ég hefði ekki tekið að mér baráttu fyrir afgreiðslu þessara fjárlaga, ef ég hefði vitað það, að þessi mál ættu ekki að ná fram að ganga, og ég kalla það, að með þessu sé verið að koma aftan að þeim mönnum, sem harðast börðust fyrir því, ef það er meiningin að fara svo með afgreiðslu málsins. Nei, ég verð að segja það, að ég hefði nú átt von á. sterkari yfirlýsingum um almennar umbætur á ríkisrekstrinum heldur en þeim, sem hæstv forsrh. gaf í kvöld. Þá ætla ég að snúa mér að brtt. fjvn. á þskj. 711. Fyrsta till. er við 2. gr. 17, að þar komi nýr liður: Leyfisgjöld 3500 þús. kr. Þetta er aðeins leiðrétting, og hafði fallið úr þarna, en var tekið upp í niðurstöðutölurnar. Brtt. nr. 2, við 3. gr., er einnig leiðrétting. Brtt. 3., við 14. gr., er nýr liður, sem hefur verið tekinn upp af fjvn., þess efnis, að veitt verði til Sverris Markússonar til dýralæknisnáms 5.000 kr. Sverrir Markússon er nú eini maðurinn, sem slíkt nám stundar erlendis, sem er bæði langt og erfitt og þar að auki dýrt. Það hefur verið venja að styrkja menn til slíks náms, og vænti ég því, að þessi till. verði samþ. Brtt. 4. hefur engin áhrif á afkomu fjárlaganna, þar er aðeins um sundurliðun að ræða. Brtt. 5. er ný till., en hefur heldur ekki nein áhrif á afkomu fjárl., þ.e.a.s., þetta er rekstraráætlun á rafmagnsveitum ríkisins. Það hefur verið venja að hafa þetta í fjárl., og þótti því rétt að hafa það enn, meðal annars til þess, að þingmenn fái yfirlit yfir það, hvernig þessi fyrirtæki eru rekin. Sést af þessu, að ríkissjóði er ætlað að greiða til þessara framkvæmda 420 þús., þótt töluvert sé tekið úr raforkusjóði. Annars er það gleðilegt í sambandi við þetta mál, að sjá, að margar af rafveitum landsins bera sig alveg fjárhagslega, og hefur því rætz sú áætlun, sem í upphafi var um þær gerð. Brtt. 6. er aðeins leiðrétting, og þarf ég ekki að fara um hana orðum. Brtt. 7. er umorðun, án þess að vera nokkur efnisbreyting, og er hún flutt eftir ósk ráðuneytisins. Þá er loks 8. brtt. í tveim liðum: Í fyrsta lagi að taka allt að 2 millj. kr. lán vegna smiði varðskipa, og í öðru lagi 500 þús. kr. lán til þess að ljúka byggingu þjóðminjasafnsins. Báðar þessar till. eru teknar upp af nefndinni samkv. ósk rn., og hafa þær að sjálfsögðu áhrif á niðurstöðutölur fjárlaganna, og nægir í því sambandi að vísa til þess, sem um það hefur verið sagt áður. Að öðru leyti er ekki ástæða til þess að lýsa brtt. n. En vegna þess að hv. 2. landsk. þm. hefur gert fyrirspurn út af einu atriði í fjárlögum, þá vil ég gefa skýringu á því. Í sambandi við styrki til manna, sem nám stunda erlendis, vil ég geta þess, að á 14. gr. B. II.a er grunnstyrkurinn 150 þús. kr., eins og það var upphaflega í frv., og gengisauki 125 þús. kr., sem samsvarar þeirri gengisbreytingu, sem orðið hefur. Það er sem sagt allt gert til þess, að sá flokkur nemenda, sem notið hefur þessa styrks, fái jafnmikið og áður í erlendri mynt. Handa þeim mönnum, sem nám stunda í Bandaríkjunum og Sviss, hafa nú komið fram óskir frá menntamálaráði um, að styrkur til þeirra hækki um 25 þús. kr. til viðbótar, sem taka á af næsta lið fyrir neðan. Á þetta hefur fjvn. ekki getað fallizt, og það er rétt, að rn. fjallaði að vísu um þetta efni, en það er ekki rétt, að rn. fyrirskipaði það. Í bréfi rn., dags. 10. maí þ. á., til fjvn. segir svo: „Hinn 3. dag maímánaðar þ.á. ritaði þetta ráðuneyti fjármálaráðuneytinu svofellt bréf: „Í framhaldi af bréfi héðan um fjárframlög í ár til íslenzkra námsmanna erlendis, tekur ráðuneytið fram, samkvæmt beiðni formanns menntamálaráðs, að æskilegt er að gera þá tilfærslu, að til íslenzkra stúdenta í erlendum háskólum séu veittar 300 þús. kr. í stað 275 þús. kr., en fjárveiting til annarra námsmanna lækki að sama skapi. Heildarfjárhæðin, kr. 1.325 þús., breytist ekki.“ Þetta tilkynnist háttvirtri fjárveitinganefnd hér með. F.h. r. Birgir Thorlacius.“ Þetta er allt annað en ráðuneytið fyrirskipi. Það kemur ekkert fram í þessu bréfi, hvort rn. er sammála þessari ráðstöfun eða ekki. Ég hef síðan átt tal við aðstandendur þessara námsmanna, sem falið var að tala við fjvn., og mér skilst, að þeirra tillögur séu þær sömu og komu frá ríkisstj. á sínum tíma, og beri því að skipta fénu þannig, að þeir, sem áður fengu 150 þús., Fái nú 125 þús. kr. í viðbót, eða samtals 275 þús. kr., og framlagið undir b-lið hækki úr 400 þús. í 500 þús. auk gengisauka, 300 þús., og þar af skuli varið 100 þús. til námsmanna í Ameríku og Sviss. Svo er nýr liður, þar sem ákveðið er að verja 250 þús. kr. til námsmanna, sem stunda nám erlendis, en njóta ekki menntamálaráðsstyrks; c-liðurinn er svo augljós, að það er ekki ástæða til þess að ræða hann nánar hér. Ég sé heldur ekki ástæðu til þess að ræða till. hæstv. atvmrh. í sambandi við veitingu styrks til útvegsmanna þeirra, sem síldveiðar stunduðu sumurin 1948 og 1949. Þetta mál hefur verið rætt í fjvn., og þótt hún beri ekki þessa till. fram, þá er hún henni ekki ósamþykk. Út af till. hv. 5. landsk. á þskj. 710 vildi ég segja það, sem hv. þm. kannske vita ekki, að þessum brtt. hefur ekki verið hreyft í fjvn., og komu þær mér því mjög á óvart. Í sambandi við þetta get ég látið þess getið, þótt ég sé ekki að kvarta undan samstarfinu við stjórnarandstæðinga í fjvn., að þá var það þessi hv. þm., sem einna fastast sótti á um útgjöld, og þess vegna kom mér það dálítið spánskt fyrir sjónir að sjá þessar brtt. til sparnaðar. Þessar till. voru ekki ræddar af hv. þm. í fjvn., nema að vísu ein till., till. um fjárhagsráð og deildir þess. Þessar tillögur eru því hrein auglýsingastarfsemi, en mér þykir þó gott að vita af því, ef hugarfarsbreyting hefur orðið hjá hv. þm. Þá eru hér till. frá hæstv. ríkisstj. á þskj. 713. Fyrsta tillagan er um launahækkanir, þ.e.a.s. uppbætur á laun opinberra starfsmanna, og neyðist ég til að fara um hana nokkrum orðum. Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni og einnig oft síðar, þá hefur það aldrei staðið til, að fjvn. bæri fram slíkar tillögur. Þess var heldur ekki að vænta, þar sem þeir menn, sem sæti eiga í fjvn., stóðu eins og veggur gegn þessum uppbótum á síðastl. hausti. Það var því samkomulag um, að ríkisstj. bæri fram þessar tillögur sjálf. Nú skal ég viðurkenna, að ég get frekar greitt atkvæði með þessu nú en á síðastl. hausti, því að hér er vinnutíminn lengdur samfara uppbótunum. Hæstv. ráðh. sagði þó, að sú lenging vinnutímans næði ekki til loftskeytamanna og símakvenna. En nú er það einmitt vitað, að það eru loftskeytamenn, sem spenna upp kaupið í símaþjónustunni, og þess vegna finnst mér, og vænti þess, að hæstv. ríkisstj. láti athuga það að láta þetta fyrst og fremst ganga yfir þá. Hæstv. ráðh. sagðist ekki vera viss um, hvort þessar uppbætur hafi verið greiddar á einföld, tvöföld, þreföld eða jafnvel fjórföld laun, en mér finnst nú alveg sjálfsagt, að aldrei eigi að greiða þær nema á einföld laun, og vænti ég þess, að það verði athugað. Skal ég svo ekki ræða þetta atriði nánar. Ég verð þá að ræða nokkuð um það, sem hv. 7. þm. Reykv. og hv. 3. landsk. þm. hafa sagt. Ég ætla þá fyrst að minnast á till. frá hv. 7. þm. Reykv. Verð ég að segja það, að þegar hv. þm. flutti ræðu sína hér áðan, sem var víst jómfrúrræða þingmannsins, þá datt mér í hug: Ja, ill var þín fyrsta ganga. - Hann hóf mál sitt með því að lýsa því yfir, að hann mundi greiða atkvæði með till., en vonaðist til þess, að hann gæti sýnt svo mikla íhaldssemi í sambandi við annað, að hann yrði ekki sakaður um ábyrgðarleysi. Og þetta er nú prófessor í viðskiptafræði við Háskóla Íslands. Svo kom hann með ágætt dæmi til þess að sýna fram á, að gengisbreytingin væri ekki kjaraskerðing, eins og stjórnarandstæðingar hafa haldið fram, og nú vil ég spyrja: Er þá hv. þm. ekki með sömu meinlokuna og stjórnarandstæðingar, þar sem hann vill stytta vinnutímann? Er þá ekki alveg eins mikið ráð fyrir hv. þm. að flytja till. um að stytta vinnutímann niður í einn tíma á dag. Hins vegar ætla ég ekkert að fara að reyna að skýra þessa meinloku út fyrir hv. þingmanni. Annar setur pundið í eina krónu, en hinn vinnutímann í eina klukkustund, og þá er fyrst hagkerfið í landinu orðið eins og það á að vera. Það væri mjög gott að fá meira af slíkum spekingum í þingið, mönnum, sem fyrst og fremst eiga að bera ábyrgð á því að það takist, sem verið er að gera, - að sjá um, að hægt sé að leggja hornstein að þeirri byggingu, sem við erum að byggja hér, - en við, fyrsta tækifæri koma og brjóta allt niður, sem þeir hafa sjálfir gert í þessum málum. Á þjóðin að taka þá háalvarlega á eftir?

Hún gerir það ekki.

Það er ekki hægt að taka þá alvarlega. Það er ekki hægt að taka alvarlega mann, sem ber hér fram brtt. á móti þeirri ríkisstj., sem hann styður, - til þess að minnka vinnutímann og hækka launin. Þá var hv. 3. landsk. þm. að styðja þessa ágætu stefnu hér. Hann hefur sjálfsagt gert það í einlægni. Svo spurði hann, hvort það væri virkilega meiningin að ætla að segja fólkinu upp. Það væri þá skárri goðgáin. Veit hann ekki, að á undanförnum árum hafa hér verið stofnuð fjölda mörg embætti, ekki vegna þarfar, heldur til þess að veita fólki, sem komið hefur frá námsborðinu, atvinnu? Hvernig hefur þróunin verið í atvinnudeildinni og víðar í þessum málum? Ætli að það væri skaði skeður þó að hreinsað væri til í þessum hreiðrum?

Hví hefur hv. form. fjvn. ekki gert þetta í tíu ár?

Ef ég hefði verið í ríkisstj., þá væri ég búinn að þurrka út eitthvað af því tagi. Mér fyndist það ekki nein goðgá, heldur hreint og beint skylda þeirrar ríkisstj., sem situr að völdum og sér erfiðleikana, að byrja á að skipuleggja þannig ríkisreksturinn og störf fyrir ríkið, að eitthvað af þeim mönnum færi frá þeim störfum, sem eiga að heita fyrir ríkið, en eru ekki til annars en óþurftar fyrir fjárhag ríkissjóðs, eins og m.a. skömmtunarskrifstofan. - Og hér var í einum skólanum stofnað embætti um það að veita mönnum sálarþjálfun, og var ráðinn til þess Björn nokkur Magnússon að starfa við það við guðfræðideildina að þjálfa sálir þeirra, sem þar eru.

Misskilningur hjá hv. þm.

Þeir menn, sem harðast verða úti nú í erfiðleikunum, sem að atvinnuvegunum steðja, krefjast þess beinlínis, að það sé ekki haldið uppi öllu því kerfi embættismanna og þjónustufólks, sem lætur sér nægja að hafa sæmilega góð lífskjör, vinna 5–6 klukkutíma á dag við örugga vinnu og tryggja sér og sínu fólki ágæt lífskjör. Það er ekki þetta, Sem þjóðin óskar eftir fyrst og fremst, og ekki þetta, sem getur reist hana við. Og ég veit, að hv. 7. þm. Reykv. er ekki kominn hér á þing til þess að gera kröfur fyrir þessa menn, heldur fyrir þjóðina sem heild, en ekki neina sérstaka kröfugarpa, sem gera slíkar kröfur eins og hér hafa verið gerðar af þessari stétt. Þegar hann áttar sig á þessum málum, þá áttar hann sig á því, að hann er hér til þess að vinna fyrir þjóðina í heild, en ekki til annars. Og þeir menn, sem taka kaup hjá ríkinu, geta ekki lifað til æviloka með meira en full laun, ef enginn er til að vinna fyrir þeim, - þeir geta þá áreiðanlega ekki fengið full laun, eftir að þeir geta ekki annað gert en tuggið smjör og varla það. - Þetta er áreiðanlega ekki það, sem getur bjargað íslenzku þjóðinni, að dekra svona við launamenn, fram yfir aðrar stéttir. Hv. þm. Ísaf. talaði hér um það, að hann á hér brtt. á þskj. 712, XVI. Mér þykir rétt að skýra frá því hér, að þessi brtt. var til umr. í fjvn. og fékk ekki fylgi meiri hl. n. Hv. 6. landsk. þm. bar þá brtt. fram í n. Og ég get, því miður, heldur ekki mælt með því, að þessi brtt. verði samþ. hér. Ég nenni nú ekki að vera að fara yfir ýmsar þær till., sem menn hafa mælt fyrir hér, því að þeir eru farnir héðan af fundi svo margir. - Í sambandi við brtt. hv. þm. N-Ísf. um að heimila að greiða inn í hlutatryggingasjóð Bolvíkinga, er það að segja, að fjvn. hefur ekki haft tækifæri til að athuga þetta. Ég geri ekki ráð fyrir, að fjvn. vildi ganga inn á þetta, því að þetta er braut, sem er ekki verjandi, að láta ákvæði laga verka aftur fyrir sig um svo og svo mörg ár. Ég mundi ekki mæla með því fyrir hönd n., að sú brtt. yrði samþ. Ég vil, að gefnu tilefni frá hv. 1. þm. Eyf., aðeins taka fram, að ég viðurkenni ekki þær ásakanir, sem hann viðhafði oft í umr. hér um störf fjvn. Fjvn. hefur þaulrætt skiptinguna á fé til vega, brúa og hafna og leitað upplýsinga hjá viðkomandi aðilum um þau mál. Og það er alls ekki rétt, sem haldið hefur verið fram, að það hafi ekki verið tekið tillit til og meira að segja fullt tillit til allra þeirra aðstæðna á hverjum stað fyrir sig, sem fyrir hendi eru, þegar n. hefur skipt fénu. Hitt er annað atriði, að fjvn. hefur sjálfsagt ekki þar frekar en í öðru fellt neina Salómonsdóma. Og togstreitan um þessi mál er alltaf sú, að héruðin, sem vanrækt hafa verið árum saman, kalla og krefjast þess, að þau fái eitthvert fé til þessara framkvæmda, og er það ekki nema eðlilegt. En héruðin, sem hafa alltaf fengið stærstu sneiðarnar af þessu fé, hafa viljað halda þessum forréttindum.

Og hafa haldið þeim.

Þau héruð hafa fyrst fengið vegi fyrir 2–3 tonna bíla, sem gátu þá bráðlega orðið 6–8 tonna bílar, sem þau höfðu á sínum vegum, og nú hefur þetta breytzt þannig, að u.m vegina í þessum héruðum fara bílar, sem eru 10–14 tonna, og stór jarðyrkjuverkfæri fara auk þess þar mjög um vegina. Og þá kemur krafan frá þessum héruðum einnig um að byggja brýr, sem þoli þessa þungu bíla, til þess að bera slíka umferð, sem ég lýsti. Aftur á móti verða fyrir þetta ár í þeim héruðum, sem enga vegi eða hverfandi litla vegi hafa fengið, að vera óbrúaðar. Og þessi afskiptu héruð í þessum greinum vilja ekki viðurkenna, að rétturinn sé svo mikill hjá þessum héruðum, sem meira hafa fengið gert við samgönguleiðir hjá sér, að þau, þó að þau séu fjölmenn, eigi alltaf að sitja fyrir um það að fá umbætur á samgönguleiðum sínum. Og af þeim ástæðum, að Eyjafjarðarsýsla fékk margvíslegar umbætur á sínu vega- og brúakerfi, meðan aðrar sýslur fengu miklu minna fé til þessa, þá hefur Eyjafjarðarsýsla orðið nú að sætta sig við minni skerf í ár til þessara hluta en hún fékk, þegar hún fékk mest samanborið við aðrar sýslur. Það var enginn naglaskapur, sem kom fram af hálfu ríkisins, þegar þurfti að fullgera veginn til Ólafsfjarðar. Síður en svo. Þá voru önnur héruð, sem engu síður þurftu að fá fé til samgöngubóta, látin sitja á hakanum. Þegar því verki var lokið, var ætlazt til þess, að sá skilningur væri hjá hv. 1. þm. Eyf., að önnur héruð ættu þá að fá úrlausn í þessum efnum. En því miður virðist lítið bera á þeim skilningi hv. þm. Og þegar sá skilningur er ekki fyrir hendi, verður að taka réttinn fyrir önnur héruð, sem þau eiga, hvað sem hver segir. Og þetta sjónarmið hefur ráðið úrslitum í niðurstöðum fjvn. um skiptingu þessa fjár. Ég vísa því á bug öllum svigurmælum hv. 1. þm. Eyf. um það, að fjvn. hafi verið ranglát í skiptingunni á vegafénu. Ég skal ekki mikið ræða frekar um till. hæstv. ríkisstj. í sambandi við flugvellina eða brtt. hv. þm. Vestm. En ég vil endurtaka það, að ég fylgi því aðeins þeirri till. hæstv. ríkisstj., sem fram er borin af fjvn., og greiði atkv. gegn till. hv. þm. Vestm., að hæstv. ríkisstj. bæti úr hverjum þeim erfiðleikum, sem á þessu yfirstandandi ári koma fram og steðja að flugsamgöngunum beinlínis vegna þess, að þessi fjárveiting er skorin niður. Í sambandi við brtt., sem hv. þm. Vestm. ber fram á öðru sviði, - um að draga úr slysahættu vegna loftskeytastanganna á Melunum, þá hefur þetta mál legið fyrir fjvn. Það hefur legið þar í erindi og verið rætt. Og það hefur ekki þótt ástæða til að leggja þessa byrði á ríkissjóð, sem var talið, að kostaði eitthvað um tvær millj. kr. Í fyrsta lagi var gert ráð fyrir því í því erindi að byggja nýtt hús og nýjar stöðvar í sambandi við þetta mál, en það töldum við ekki koma þessu máli við. Í öðru lagi var upplýst, að á sínum tíma hafði herstjórnin, sem hér var, viljað flytja þetta á sinn kostnað, en það hafði ekki verið þegið. Og það er bezt að láta þá menn, sem komu því svo fyrir, að þetta var ekki þegið þá, glíma við þetta nú. Annars er það upplýst, að það sé hægt með sáralitlum kostnaði að lækka þessar stengur svo, að ekki stafi hætta af þeim fyrir flugvélar. En um það hefur ekki enn verið hægt að ná samkomulagi við símamálastjóra, því að hann vill fá meira fé en þarf til þess að færa þetta til. Um hina till., í sambandi við byggingu vita á Faxaskeri, þá vil ég mótmæla því, að það hafi dregizt óþarflega lengi hjá fjvn. að afgreiða það mál. Og ég veit, að hv. þm. hefur ekki meint það, þó að hann segði það. Það mál var sent til vitamálastjóra og óskað eftir umsögn um málið, sem er ekki komin enn. Nú sagði vitamálastjóri, hv. þm. Hafnf., í dag, að gefnu tilefni, að hann væri búinn að ganga frá bréfinu um þetta mál og það væri alveg neikvætt. Hins vegar hefur ekkert svar komið frá þeirri n., sem á að skipta þessu fé til vitanna og gera till. um, hvar vita skuli byggja, og það hefur aldrei verið nefnt að gefa svar við því. Við vildum í n. fá svar við þessu, en það hefur aldrei verið gert af hálfu hv. þm. Vestm. að leita svars við þessu. Og það er þá bezt, að þeir hv. þm. Vestm. og hv. þm. Hafnf. geti þá bitizt um þetta og kennt hvor öðrum um aðgerðaleysi í þessu efni. En á fjvn. læt ég ekki kasta ásökunum fyrir aðgerðaleysi í þessu. Það hefði sjálfsagt verið hægt að heimta, að hún skilaði nál. um þetta, án þess að vita, hvað hún var að segja. En slík vinnubrögð hefur fjvn. ekki haft í frammi, þegar hún hefur gengið frá málum. Ég ætla ekki að skipta mér af umr. hv. þm. i sambandi við fjárl. yfirleitt. Hann beindi þeim orðum meir til hæstv. ríkisstj. heldur en fjvn. Hv. 4. þm. Reykv. minntist á það hér, að það stafaði af misskilningi, að styrkurinn til Leikfélagsins hefði verið felldur niður. Ég vil leiðrétta þennan misskilning, sem kom fram hjá þessum hv. þm., því að málið lá fyrir hjá fjvn., og það lá fyrir bein ósk um það frá ríkisstj. með bréfi um að láta þetta falla niður, taka þetta út, vegna þess, að Þjóðleikhúsið væri tekið til starfa, svo að það er ekki af misskilningi hjá fjvn., að liðurinn er látinn falla niður. Ég hef rætt þetta mál við stjórn Leikfélagsins, og þeir hafa skilið, að fjvn. gat ekki gert annað en hún gerði, eins og komið var. Það hafði engin ósk komið fram um að halda þessu inni, en bein fyrirmæli frá hæstv. ríkisstj. um að taka þetta út. Hitt er rangt hjá hv. 4. þm. Reykv., að þetta eigi að standa undir kostnaði við reksturinn á þessu leikári. Það er vitanlegt, að það á að standa undir kostnaðinum til 1. janúar. Hitt kann að vera, að það vanti eitthvað til að standa undir kostnaði við reksturinn frá 1. jan. til sumardagsins fyrsta. En þeir, sem í Leikfélaginu eru, vita ekki um afkomuna á þessum tíma, svo að það er engin goðgá, þó að styrkurinn sé ekki tekinn upp. Hv. 2. landsk. þm. er hér með till. um að hækka tillag til barnaheimila. Þetta hefur ekki legið fyrir fjvn., svo að ég velt ekki, hvernig n. hefði tekið því. Skal ég því ekkert um það segja. Ég get hins vegar ekki lofað neinu fylgi við það. - Að síðustu vil ég segja, að ég gladdist ákaflega yfir þeirri hugarfarsbreyt., sem orðin er hjá hv. 2. þm. Reykv. Hann er allt í einu farinn að bera hér þungar - ákaflega þungar - áhyggjur af því, hvernig afkoma ríkissjóðs verði. Ja - öðruvísi mér áður brá. Og hann er farinn að gera till. um alls konar niðurskurð á kostnaði á erlendum vettvangi. Af hverju er þessi hugarfarsbreyt. hjá stjórnarandstöðunni?

Af hollustu víð stjórnina.

Já, af hollustu við stjórnina eða hollustu við Rússa. Já, það er stundum gaman að því, hvað menn geta leikið tveim skjöldum. Ég sé ekki ástæðu til að þreyta hæstv. forseta frekar, þó að gaman væri að gera nokkrar fleiri aths. - Að það sé léttara að standa níu tíma við slátt heldur en að vinna níu tíma hæga vinnu á skrifstofu, það er ný speki í viðskiptalífinu. Ég legg svo til, að brtt. fjvn. verði allar samþ. og einnig þær brtt. hæstv. ríkisstj., sem hún hefur lagt fram í samráði við fjvn. Það er að vísu hér efn brtt., sem hún hefur lagt hér fram, án þess að hafa rætt um það við fjvn., og hæstv. ríkisstjórn er að sjálfsögðu frjálst að gera það. En samkvæmt samkomulagi á milli hæstv. ríkisstj. og fjvn. getur hæstv ríkisstj. heldur ekki ætlast til þess, að fjvn. fylgi frekar þeim brtt. en öðrum, sem ekki er samkomulag um milli n. og stj., úr því að ekki hefur verið um hana rætt við fjvn. En það er brtt. um að veita heimild til að greiða sr. Bjarna Jónssyni dómkirkjupresti og vígslubiskupi full laun á þessu ári, ef hann fer frá embætti á árinu. Mér kom þessi brtt. ákaflega einkennilega fyrir sjónir. Bjarni Jónsson dómkirkjuprestur er einhver sá merkasti embættismaður, sem verið hefur hér á landi. Hann hefur þjónað embætti í 40 ár. Og ég hygg, að fáir menn á landinu séu jafnkærir embættismenn og jafnkærir því fólki, sem hann hefur starfað með öll ~þessi ár. Þess vegna skil ég ekki, hvernig hæstv. ríkisstj. sér ástæðu til að hrekja þennan ágæta embættismann frá starfi, því að mér skilst það vera sveigt að því með því að samþ. að veita honum full embættismannslaun, ef hann skyldi láta af störfum á þessu ári, - rétt eftir að fjvn. er búin að óska þess mjög eindregið, í fjórða skipti, að 18. gr. fjárl. sé tekin til róttækrar athugunar, vegna þess ósamræmis, sem er á greininni annars vegar, og vegna þess, að það er alveg óverjandi, að það sé verið að ræða um sérstakar persónur hér á hverju einasta ári, - og m.a. persónur, sem eru jafnmikið elskaðar af þjóðinni eins og Bjarni Jónsson dómkirkjuprestur er, - og bera það undir atkv., hvort slíkur maður skuli hafa einhvern annan rétt, en honum ber samkv. l. Þá er miklu betra að setja það sem lagafyrirmæli í launal., að hver maður, sem lætur af störfum eftir 20, 30 eða 40 ára embættisþjónustu, skuli eiga kröfu á fullum launum, er hann lætur af starfi, svo að það þurfi ekki að deila um þessa hluti. Það væri nær, en að halda þeim ósið, að það kemur varla nokkurn tíma fyrir sú fjárlagaafgreiðsla, að það sé ekki verið að della um vissa menn, hvort þeir eigi að fá full laun, er þeir láta af störfum. Þetta er óþolandi, og það er því verra sem mennirnir eru betri, sem þannig er verið að deila um. Og ég tel það móðgun við hv. fjvn. og Alþ. og þó mesta móðgun við mennina sjálfa, sem um er verið að ræða í hvert skipti, að svana skuli vera farið að. Það ann enginn maður betur, en ég sr. Bjarna Jónssyni dómkirkjupresti þess að fá full laun. - En það er reyndar óþarfi, hvernig sem á þetta er litið, að vera með þessa till. nú, því að ef Bjarni Jónsson óskar eftir að láta af starfi á þessu ári, mun hann fá full laun til næsta nýárs, og lengur getur heldur ekki þessi heimild dugað. Þess vegna skil ég ekki, hvað þessi leikaraskapur á að þýða í þessu máli.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, út af ummælum, sem hv. frsm. fjvn., hv. þm. Barð., beindi til mín út af þeirri brtt., sem ég mælti hér fyrir áðan. Það er nú kannske af því, að það er orðið svo áliðið og ég er orðinn syfjaður, að ég átti erfitt með að skilja þann hugsunarhátt, sem lá að baki því, sem þessi hv. þm. sagði. Mér er það ekki fullljóst, þegar hann ályktar sem svo að úr því að ég vildi ekki sætta mig við að lengja vinnutíma skrifstofufólks, þá gæti ég alveg eins lagt til, að vinnutíminn yrði styttur niður í eina klukkustund á dag - mér er það ekki vel ljóst, hvernig hann ályktar sem svo, þó að það sé varla ágreiningur um það, að það hljóta að vera takmörk fyrir því, hve vinnutíminn á skrifstofum eigi að vera langur, ef það, að hann sé langur, á ekki að leiða til minnkandi afkasta. T.d. ef vinnutíminn væri 18 stundir, mundu vinnuafköstin rýrna við það. En þó að allir séu sammála um það, að afköst eins manns eru meiri yfir daginn með 10 stunda vinnu á skrifstofu, en með 18 stunda vinnu, þá finnst mér erfitt að draga af því þá ályktun, að sá sami maður mundi vinna meira á einni klukkustund, en á 10 klst. Annars, viðkomandi launahækkunum til opinberra starfsmanna og þeim ummælum, sem hv. frsm. fjvn. beindi til mín í sambandi við það, þar sem hann sakaði mig um ábyrgðarleysi fyrir það að hafa lýst fylgi mínu við till., sem stjórnarandstaðan hefur borið fram út af þessum launum, þá vil ég aðeins segja það, að þó að það sé náttúrlega ekki mitt að tala fyrir þeim brtt., sem þessir hv. flokkar hafa borið fram, þá vil ég þó segja, af því að ég er sakaður um ábyrgðarleysi í þessu sambandi, að ég sé nú ekki annað, fyrir það fyrsta, ef maður tekur fyrst till. hv. Sósfl., en að ef gert er upp annars vegar hækkanir, sem mundu verða á fjárl., ef þessar brtt. yrðu samþ., og hins vegar þær lækkanir, sem fulltrúi Sósfl. í fjvn. hefur borið fram till. um, þá efast ég um, að munurinn á þessu yrði svo neinu næmi, svo að hvað fjárhagshliðina snertir, tel ég, að þetta sé ekki óábyrg afstaða. Og væri sennilega saga hv. Sósfl. önnur, ef hann hefði aldrei sýnt meira ábyrgðarleysi, en með afstöðu sinni til þessara mála. - Aftur á móti, hvað snertir till. hv. Alþfl., þá verður því ekki neitað, að þar yrði um útgjaldaaukningu að ræða, ef brtt. þess flakks yrðu samþ. En ég benti á það í minni framsöguræðu, að þegar um er að ræða launabætur til opinberra starfsmanna, þá stendur þetta, þegar fram í sækir, mjög verulega undir sér, því að mikið af þessu kemur inn aftur sem skattar. En það, sem er þó aðalatriðið í þessu sambandi, er það, að þegar hinn hv. þm. bar mér það á brýn, að þar sem það hefði verið ég, sem hefði unnið að undirbúningi gengislækkunarfrv., þá kæmi það úr hörðustu átt, að ég legði hönd að verki til þess að kippa grunninum undan áhrifum þeirra ráðstafana, með því að fylgja launahækkunum til opinberra starfsmanna, þá er þess að gæta, að þó að það sé að vísu þýðingarmikið, eins og nú stendur á, að afgr. greiðsluhallalaus fjárlög, ber þess að gæta og er þýðingarmikið að missa ekki sjónar á því, að ríkisbúskapurinn er ekki nema lítill hluti af þjóðarbúskapnum. Tekjur á fjárl. eru 1/5 af þjóðartekjunum, og það er jafnvægi í þjóðarbúskapnum, sem allra mestu máli skiptir, . en ekki sjálft jafnvægið á fjárl. Annars vil ég taka fram, að þegar þessi hv. þm. hélt fram, að kaupkröfur opinberra starfsmanna og annarra væru það, sem valdið hefði dýrtíðinni, þá er því að mínu viti alls ekki þannig varið. Það er ekki hækkun kaups, sem fyrst og fremst hefur skapað dýrtíðina. Það er annað, sem liggur þar til grundvallar, og þá fyrst og fremst hinn mikli fjáraustur bæði úr bönkum og ríkissjóði í sambandi við fjárfestinguna. Kauphækkanir eru aftur á máti aðeins tilraun launþeganna að velta af sér þeirri kjaraskerðingu, sem af fjárfestingunni leiðir, tilraun, sem að vísu er að mínum dómi dæmd til að misheppnast, því að almennar kauphækkanir bæta því miður ekki kjör launþeganna. Ef svo væri, þá væri sjálfsagt að greiða 100 krónur í almennt verkamannakaup á klukkustund og annað kaupgjald eftir því, en því miður er þetta ekki þannig. Kaupgjaldið hefur aðeins áhrif á verðgildi peninganna, en ekki lífskjörin sjálf. Ég skal viðurkenna, að það er æskilegt að afgr. greiðsluhallalaus fjárl. og ef opinberir starfsmenn ynnu kauplaust, þá væri það auðveldara. En mín skoðun er aðeins sú, að þó að sparnaður á opinberum rekstri sé nauðsynlegur, þá sé það ekki réttasta leiðin að spara við opinbera starfsmenn og greiða þeim miklu lægra kaup, en gert er annars staðar. Það var sannað á síðasta hausti, þegar þetta mál lá fyrir þinginu, að kaup iðnlærðra manna í opinberri þjónustu hefði orðið lægra, en verkamannakaup, ef verkamaðurinn hafði fulla atvinnu. Ættu allir að sjá, hvað meiningarlaust það er.



Ég hefði ekki kvatt mér hljóðs, ef hv. form. fjvn. hefði ekki vikið að mér fáum orðum og farið þar með bein ósannindi. Hann sagði, að ég hefði aldrei borið fram brtt. mínar í fjvn. Ég veit, að hann man það, að strax í haust var rætt um það innan n., hvort við ættum að taka upp þá stefnu að flytja brtt. til lækkunar, og þá hélt ég fram, að það ættum við að gera. En stefna meiri hl. var óbreytt frá því í fyrra, svo að ég taldi ekki þýða að vera að koma margsinnis fram með sömu till. Í n. eru ekki atkvgr. bókaðar, en ég veit, að hann man, að ég var þar á móti ýmsum hækkunartill., t.d. hækkun á framlagi vegna kostnaðar við alþjóðaráðstefnur. Hv. frsm. tók að vísu aftur það, sem hann sagði um síðustu till. mína, en það var aðaltill. Þegar svo frv. kom til 2. umr., spurði ég, hvort það væri meiningin að láta verkefni verðlagsmálanna fara óafgreitt frá n. Hv. form. sagðist þá sjálfur mundu taka upp slag um það og beita sér fyrir, að um það yrði flutt brtt. Og þá varð samkomulag um að bíða með það að sinni. En svo talaði hæstv. fjmrh. í málinu og lýsti eftir brtt. frá minni hl. Þá lofaði ég, að ég skyldi gera einhverja úrlausn, til þess að mín afstaða kæmi skýrt fram. En þegar þessi verðlagsmál voru aftur rædd í nefndinni, komu þau boð, að hæstv. stj. óskaði þess, að þetta yrði óbreytt. Hv. form. kom með þessi skilaboð og það með, að stj. mundi gefa yfirlýsingu um, að þessi mál yrðu tekin til alvarlegrar athugunar síðar meir. Sjálfur var hann að lýsa eftir þessari yfirlýsingu, þótti ekki nóg skýring frá hæstv. forsrh. í umr. í kvöld. Þegar ákveðið var af meiri hl. að láta þetta standa, þá flutti ég till. um að breyta tölunum á þann hátt, sem hér liggur fyrir. Hún var felld með sjö atkvæðum gegn einu eða tveimur. Mig minnir, að hv. 6. landsk. hafi verið með henni auk mín. Ég veit, að hv. 6. landsk., sem hér er staddur, man, að þetta er rétt. Það er því hart, að hv. form. fjvn. skuli halda fram, að ég hafi ekki markað afstöðu mína í n. Út af því, sem hann var að tala um hinar fráleitu fjárkröfur stjórnarandstöðunnar, sem væru bornar fram gegn betri vitund, vil ég bara að endingu benda honum á, að það voru ekki menn úr stjórnarandstöðunni, heldur tveir hv. þm. úr stuðningsflokkum hæstv. stj., sem hótuðu að sprengja samkomulagið um eitt viðkvæmasta atriðið til verklegra framkvæmda. Það muna fleiri en ég og geta vottað það með mér.



Ég vil út af þessum ummælum mótmæla því, sem hv. 5. landsk. segir. Ég kannast ekki við, að neinir menn hafi ætlað að sprengja samkomulagið í n. um verklegar framkvæmdir. Það er heilaspuni, sem hv. þm. væri sæmst að viðurkenna.

Það lá við sprengingu, í vegamálunum. Það voru í tvo daga átök um vegamálin.

Þetta er fjarstæða. Það var ágætt samkomulag um þau. Það hafa oft verið harðari átök um þau, en nú. Það er rétt, að hv. þm. er ekki nema einn af níu nm. En hann gat verið kröfuharður fyrir því, þó að hann hefði ekki atkvæðamagn til að koma því fram. Ég hef ekki farið með nein ósannindi. Ég sagði, að hann hefði rætt um till. viðvíkjandi fjárhagsráði og skömmtun, og hann veit, hvaða afstöðu ég tók. Þarna var farið fram á, að liðurinn stæði óbreyttur. Og hvað þýddi þá að koma með till. um að breyta tölunum? Hér er fyrst og fremst komið undir framkvæmdinni, en ekki hvaða tölur standa í fjárl. Og ég mótmæli algerlega fullyrðingu hans, að það hafi átt að sprengja samkomulagið í n. um verklegar framkvæmdir. Það er ekkert annað en hugarburður. Hv. 7. þm. Reykv. átti erfitt með að skilja þann hugsunarhátt, sem væri á bak við orð mín í sambandi við till. um launahækkanir embættismanna. Dæmið, sem ég tók, var til að sýna, hversu fjarstætt hans dæmi var. Það var enginn sérstakur hugsunarháttur, sem lá á bak við það nema að sýna, hvað fáránlegt dæmi hann tók. Og ef hann hefur ekki skilið sitt eigið dæmi, þá er varla að undra, þótt hann skildi ekki mitt. Mig undrar, að hann skuli halda fram þessari skoðun í sambandi við laun embættismanna. Þekkir hann svo litið íslenzkt þjóðlíf, að hann haldi, að þjóðin viðurkenni þann hugsunarhátt, að það sé um að gera að hækka laun þeirra manna, sem eru langbezt settir um sína atvinnu og afkomu? Þeir hafa öruggasta afkomu, eins og sjá má á því, að það er þessi aðstaða, sem flestir keppa eftir að komast í. Heldur hann, að hann geti fengið nokkurn alþýðumann eða nokkurn Íslending með heilbrigðri skynsemi til að trúa því, að það sé leið til einhvers þjóðarbjargræðis að stefna að því, að þessir menn hafi há laun, mikil eftirlaun, stuttan vinnutíma og lítil afköst? Þessu er hann að keppa að. Hann segir, að fjárfestingin orsaki dýrtíðina. Hvaða fjárfesting er það að greiða 14 millj. kr. í laun til embættismanna? Hefur hann nokkra tryggingu fyrir, að þessir menn byggi sér ekki hús fyrir það eða bilskúra eða kaupi sér bila eða hús fyrir það? Hann hefur enga tryggingu. Hann segir, að launin fari aftur til ríkissjóðs í sköttum. Ef hann er viss um það, hvers vegna er hann þá að berjast fyrir þessum launahækkunum í líf og blóð? Eru þessir menn nokkru bættari, þótt þeir fái að stinga þessum launum niður í vasa sinn stundarkorn, ef þeir verða undireins að borga það aftur í skatta? Nei, hann er aðeins útsendari þessara manna. Hann er þeirra æðsti postuli til að tryggja þeim þann rétt, sem þeir hafa, tryggja þeim meiri rétt, en þeir hafa nú, tryggja þeim lífsþægindi, sem þeir hafa fram yfir aðra, hvað sem það kostar, á kostnað bænda og sjómanna, sem verða að leggja nótt við dag til að afla sér og sínum brýnustu lífsnauðsynja. Þeir þurfa ekki að vinna 5 tíma á dag, þeir þurfa að vinna 16–20 tíma. Þessir menn skilja ekki hugsunarhátt hv. þm. Þjóðin væri illa farin, ef hún skildi hann, eins illa farin og ef meiri hluti þjóðarinnar væru embættismenn til að tryggja sér þau lífskjör, sem hann vill tryggja þessari stétt, sem er bezt sett af öllum stéttum þessa lands. Og það eitt er víst, að það verður ekki embættismannastéttin, sem bjargar þessari þjóð yfir örðugleikana, það verða hinar vinnandi stéttir.