Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Mig langar að lýsa stuðningi mínum við meginefni þessa frv. og þá lagabreytingu sem hér er stefnt að að gera. Starf og verksvið Hollustuverndar ríkisins snerta eitt hið mikilvægasta eftirlitshlutverk sem farið er með hér á landi, mengunarvarnir. Það hlýtur því að styrkja stöðu eftirlitsaðila ef þeim er gert kleift að fylgja eftirliti sínu eftir á virkan hátt, dugi ekki hefðbundnar aðferðir. Ábyrgð okkar gagnvart umhverfinu er mikil og því nauðsynlegt að skapa öllum þeim sem þátt eiga í að tryggja ómengað umhverfi sem besta starfsaðstöðu. Með lagabreytingum þessum er síður en svo verið að veikja starfssvið heilbrigðisnefnda sveitarfélaga sem eftir sem áður gegna lykilhlutverki í eftirliti gegn mengun, hver á sínum stað, enda kemur fram í athugasemdum við frv. þetta að eftirlit Hollustuverndar varðar undantekningartilvik sem Hollustuvernd er annaðhvort gert að fylgjast með samkvæmt lögum eða eftir samkomulagi við heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga. Það ætti því að vera styrkur fyrir heilbrigðisnefndir sveitarfélaga að Hollustuvernd ríkisins hafi sem besta og raunhæfasta starfsaðstöðu. Engum skyldum, ábyrgð né frumkvæði er með þessum hætti létt af sveitarfélögum né af þeim tekin. Því tel ég jákvætt að málið fái sem fyrst góða afgreiðslu þingsins.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Hann er ekki langur sá lagatexti sem hér er lagt fyrir deildina að samþykkja, en hann er framhald af ákvörðun um það að Alþingi Íslendinga setji í lög ákvæði sem brjóta Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, brjóta stjórnarskrá landsins og eru brot á almennum mannréttindum. Ég veit að það er ekki auðvelt að útskýra það fyrir þingheimi að svo einfaldur lagatexti eins og hér er á ferðinni sé brot á þessu öllu, en ég vil þó reyna að gera það og vil byrja, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það upp sem hér er lagt til að leyft verði: ,,Í þeim tilvikum, þar sem Hollustuvernd ríkisins fer með beint eftirlit samkvæmt lögunum, sbr. 2. tölul. 17. gr., til eða samkvæmt ákvörðun ráðherra, sbr. 4. tölul. 13. gr., getur stofnunin beitt sama valdi og sömu þvingunarúrræðum og heilbrigðisnefndir skv. 27. gr.`` Þetta er heimildin til þess að mega skjóta án dóms. Þetta er heimildin um að mega skjóta án dóms. Hvað, munu menn spyrja. Skepnur ef því væri að skipta. Trúlega telst ekki heimild til að taka hættulegan smitbera af lífi þó að það sé ekkert í lögunum sem banni það samkvæmt uppsetningunni. En hvað segir Mannréttindastofnskrá Sameinuðu þjóðanna um það hvort menn eigi rétt á því að fyrst sé dæmt og svo sé dómi fullnægt? Eða eiga þeir að búa við það ástand eins og er á Íslandi í þessum efnum að fyrst sé aðför gerð og dómi fullnægt, svo megi þeir fara af stað á eftir? Hér stendur í 11. gr. Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna: ,,Hvern þann mann sem borinn er sökum fyrir refsivert athæfi skal telja saklausan uns sök hans er sönnuð lögfullri sönnun fyrir opinberum dómstóli, enda hafi tryggilega verið búið um vörn sakbornings. Engan skal telja sekan til refsingar nema verknaður sá eða aðgerðarleysi sem hann er borinn varði refsingu að landslögum eða þjóðarrétti á þeim tíma er máli skiptir. Eigi má heldur dæma hann til þyngri refsingar en þeirrar sem að lögum var leyfð þegar verknaðurinn var framinn.`` Hvað segir íslenska stjórnarskráin um eignarréttinn? 67. gr. íslensku stjórnarskrárinnar segir eftirfarandi um eignarréttinn: ,,Eignarrétturinn er friðhelgur.`` --- Það verður fróðlegt að sjá hvernig sjálfstæðismenn greiða atkvæði í deildinni um þetta mál, flokkurinn sem hefur prédikað ár eftir ár að friðhelgi eignarréttarins sé þeim heilagur, heilagri en allt annað. Það verður fróðlegt að sjá hvernig þeir greiða atkvæði. --- ,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.`` Samkvæmt því sem heilbrrh. er að leggja hér til getur fulltrúi ráðuneytisins farið af stað þar sem fiskeldisstöð starfar og lokað henni, --- lokað henni sama daginn og gefið fyrirmæli um að drepa allan fiskinn þess vegna.

Hver flytur þetta vitlausa frv.?

Hver flytur þetta vitlausa frv., spyr sá maður sem settur var af af Sjálfstfl. vegna þess að hann var ekki hæfur sem varaformaður flokksins og telur að það verði hlustað á hann hér í sölum þingsins á eftir. Nei, menn verða að átta sig á því að þeir þurfa örlítið betur að undirbúa sínar hugsanir áður en þeir koma þeim á framfæri en þetta. Mér er ljóst að það er ekki vinsælt að tala um mannréttindi á Íslandi. Spurningin er þessi: Ef ráðuneytið vill loka fiskeldisstöð norður í landi, á það fyrst að leita til dómstóla að fá heimildir til að gera það? Eða á það að hafa rétt til þess að senda menn, Gestapo-sveit, til að vinna verkið? Um þetta snýst málið. Þeir glotta sem eitt sinn voru kannski hallir undir ákveðinn stjórnmálaflokk, en ég vona nú að það sé löngu liðin tíð. Ég ætla að halda áfram. Það er nú einu sinni svo að Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna grípur einnig á þessu máli. Hér segir í 17. gr.: ,,Hverjum manni skal heimilt að eiga eignir, einum sér eða í félagi við aðra. Engan má eftir geðþótta svipta eign sinni.`` Vilja menn að milljóna atvinnurekstur og sennilega atvinnurekstur sem á eftir að skila þessari þjóð milljörðum eigi það undir duttlungafullum og hrokafullum embættismönnum sem telja sig ekki þurfa að standa neinum skil á einu eða neinu hvort slíkur atvinnurekstur er stöðvaður með þvingunaraðgerðum eins og hér er sagt? Eða eiga þessir menn kost á mannréttindum, að fá að leita fyrir dómstól með sitt mál áður en búið er að setja allt í rúst? Auðvitað finnst fulltrúum mörgum hverjum þetta aukaatriði. Hæstv. heilbrrh. taldi það ekki þess virði í þingflokki Framsfl. að hlusta á það hvort mannréttindi ættu að vera í gildi í landinu eða ekki. En þegar hjólreiðamaður frá Akureyri fer með sitt mál til Evrópu, hvað gerist þá? Þá eru ráðherrar vors lands hræddir eins og halaklipptir hundar á flótta. Ég er alveg gáttaður á því að ráðherra skuli láta sér detta það í hug að halda áfram með lagasetningarákvæði sem þverbrjóta mannréttindi, eins og hér er verið að gera, sem þverbrjóta mannréttindi. Hvernig fær það staðist að atburðarásin þurfi að vera svo hröð að það sé ekki hægt að fara fram á það að Hollustuvernd ríkisins stefni viðkomandi fyrirtæki? Sýslumaður framfylgi því eftir að dómur falli? Kannski mætti eftir slíkan dóm gera eitthvað, fremja einhverjar aðgerðir. Ég verð nú að segja eins og er að mér þætti ekki óeðlilegt þó það yrði að bíða eftir Hæstarétti þegar verið er að takast á um jafnstóra hluti og hér eru til umræðu. Og hver er ábyrgur? Það stendur hér í stjórnarskrá Íslands, í 67. gr., og ég vil aftur lesa hana, með leyfi forseta: ,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.`` Er þessi stjórnarskrá bara rugl sem menn vilja ekkert gera með? Á að leyfa hrokagikkjum valdsins að vaða áfram og þurfa ekki að sækja mál sín fyrir dómstólum? Er það það sem menn vilja? Það er kannski rétt að hv. 2. þm. Norðurl. e. átti sig á því hvað er hér til umræðu. ( Gripið fram í: Hann hefur ekki málfrelsi, hann er ekki í deildinni.) Það er nú náttúrlega til bóta að hann hafi ekki málfrelsi en það hefur enginn bannað honum að hlusta, það var nú það sem ég var að leiða hugann að hér, að það væri til bóta að hann fylgdist með. Hér er verið að tala um mannréttindi, grundvallarmannréttindi þar sem einkaframtak er yfir höfuð til staðar í löndum og fær að starfa. Á ríkisvaldið að þurfa þá aðstöðu að það þurfi ekki að fara með sín mál fyrir dómstóla? Um það snýst þetta mál. Orðalagið er fínt, það vantar ekki. Þetta er fallegt orðalag, með leyfi forseta: ,,getur stofnunin beitt sama valdi og sömu þvingunarúrræðum og heilbrigðisnefndir skv. 27. gr.`` --- Peningana eða lífið. Það er nú svo að heilbrigðisnefndir hafa þetta vald og ég hef áður vakið á því athygli að ég tel að það stangist algjörlega á við stjórnarskrá Íslands. En heilbrigðisnefndirnar starfa þó í umhverfinu þar sem á að veita aðförina og þær hafa yfir höfði sér almenningsálit svæðisins til eftirlits þannig að af tvennu illu þá veit ég að þær komast ekkert undan því að hugleiða hvað þær eru að gera. En embættismaður sendur héðan að sunnan norður í land til að loka fyrirtæki með þetta vald að vopni, hann spyr ekki um neitt, hann framkvæmir. Þar gildir nefnilega gamla reglan um eldflaugarnar. Þær eru farnar af stað, en hvar þær lenda --- það er ekki á hans verksviði. Og hver á að borga vitleysurnar? Hver á að borga vitleysurnar ef menn valda skaða upp á hundruð milljóna með þessu tiltæki? Á þá íslenska þjóðin að borga ef það félli dómur í Hæstarétti eftir fimm ár, á þá íslenska þjóðin að borga? Hvaða nauðsyn er á svona lagasetningu? Er einhver nauðsyn yfir höfuð sem knýr á um það að atvinnulíf í landinu sé svipt þeim rétti að mega láta dóm ganga í máli áður en aðför er gerð? Er eitthvað sem knýr á um það? Ég verð að segja eins og er að ég efa það að svona frv. komi fram í þingum hinnar svörtustu Afríku. Það má vel vera að í einræðisríkjum Suður-Ameríku detti mönnum í hug að koma með svona frv. inn í þingið, þar sem mannréttindi skulu fótum troðin. Frumréttur atvinnulífs í landi í samskiptum við opinbera aðila, að mega leita til dómstóla til að verja sig, er af þeim tekinn. Ég geri mér grein fyrir því að sumum finnst raunverulega að allt þetta vafstur hins opinbera á þann veg að það þurfi yfir höfuð að viðhafa almennar samskiptareglur í viðskiptum við þegnana, sumum finnst það vera af hinu illa, það tefji fyrir málum. Sennilega er skilningsríkasta persóna allra tíma á það hvað þetta er óþægilegt fyrir hið opinbera góði dátinn Svejk. Það var ekki til það sem hann gat ekki fyrirgefið hinu opinbera einfaldlega vegna þess að hann vissi að agi þyrfti að vera í hernum.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það hlýtur að vekja athygli þegar einn af hv. þm. hæstv. ríkisstjórnar lýsir því jafnafdráttarlaust yfir að hann sé á móti stjfrv. eins og hv. 2. þm. Vestf. hefur gert þegar hann mótmælir framlögðu frv. hæstv. heilbrrh. sem er ráðherra sem kemur úr sama þingflokki og hv. þm. Orðalag sem hv. þm. notaði í sinni ræðu var líka nokkuð sérkennilegt og ábúðarmikið, enda var hv. þm. mikið niðri fyrir, og það er sjálfsagt ekki oft sem hv. þm. verða vitni að því að einn úr þeirra hópi kalli embættismenn hrokagikki og hrokafulla embættismenn, lýsi hæstv. ráðherrum sem halaklipptum hundum sem séu á flótta og að hér sé á ferðinni frv. sem jafnvel yrði ekki boðlegt á þjóðþingum þar sem þau eru fyrir í svörtustu Afríku. Hugsanlegt sé þó, eins og hv. þm. sagði, að slíkt frv. gæti komið fram í einhverju af Suður-Ameríkuríkjunum. Þetta frv. snýst um það hvort Hollustuvernd ríkisins eigi að fá sömu úrræði og heilbrigðisnefndir hafa sem vinna á vegum sveitarstjórna, eins og hæstv. ráðherra lýsti. Ég tek undir það með hv. þm. að það hlýtur ávallt að vera álitamál þegar framkvæmdarvaldið fær jafnmikið úrskurðarvald í hendurnar eins og gerist ef þetta frv. verður samþykkt. Við sjálfstæðismenn munum að sjálfsögðu skoða þetta mál vandlega í nefnd. Við höfum ekki fyrir fram ákveðna skoðun á þessu, við viljum kanna það og höfum hlustað á hv. þm. og rök hans. En aðalástæðan fyrir því að ég kem hér upp í ræðustól er þó sú að mig langar til að spyrja að því og spyr þá hæstv. ráðherra: Er það algengt að stjfrv. séu lögð fram með þeim hætti að það megi búast við að hv. þm. stjórnarinnar komi upp og mótmæli frv. jafnkröftuglega og hér hefur verið gert? Hefur þetta frv. verið borið upp í öðrum stjórnarflokkum og hefur hæstv. ráðherra kynnt sér það til hlítar að fullur stuðningur sé við þetta frv. í stjórnarherbúðunum? Ástæðan fyrir þessari spurningu er augljós: Hv. þm. hefur mótmælt mjög kröftuglega og segir að nái þetta frv. fram að ganga sé verið að troða á mannréttindum, eðlilegum mannréttindum. Mér finnst að hæstv. ráðherra þurfi að gera grein fyrir því hvernig mál eru unnin hjá hæstv. ríkisstjórn því það er auðvitað spurning hvenær stjfrv. svokölluð eru stjfrv. í eiginlegri merkingu. Ég óska þess vegna eftir því að hæstv. ráðherra geri grein fyrir sínum sjónarmiðum og svari auðvitað þeim ásökunum sem komu fram hjá hv. þm., þó að ég búist nú ekki við því að hæstv. ráðherra geti afsannað það að hæstv. ráðherrar séu halaklipptir hundar. Það er dálítið erfitt að afsanna það. Ég skal viðurkenna það. En það er þó full ástæða vegna orða hv. þm. að hæstv. ráðherra geri frekari grein fyrir sínu máli. Að lokum vil ég ítreka að þetta mál verður auðvitað kannað af hálfu Sjálfstfl. og fulltrúa hans í heilbr.- og trn. Við höfum hlustað rækilega á það sem hv. þm. hefur haft fram að færa en væntum þess að hæstv. ráðherra gefi frekari skýringar á því hvernig undirbúningi málsins var háttað.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það frv. sem hér liggur til umræðu um breytingu á lögum nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, hefur fengið hér í þinginu allóvenjulega umræðu. Ég vil segja að málflutningur hv. 2. þm. Vestf. vekur mikla athygli. Ég get að sumu leyti tekið undir það sem hann hefur sagt að því leyti til að mér hefur fundist að á þeim stutta tíma sem ég hef setið á þingi hafi æ ofan í æ verið lögð hér fram frv. sem skara okkar þrískiptingu valdsins sem er dómsvald, löggjafarvald og framkvæmdarvald. Það er með æ ríkari hætti verið að leggja dómsvaldið undir framkvæmdarvaldið sem stenst ekki þá meginhugsun sem felst í okkar stjórnskipun. Það verður með engu móti hægt að verja það að verið sé að leggja upp með slík mál að framkvæmdarvaldið sé orðið dómsvald og fari jafnframt með ákæruvald í málum eins og hér er. Það verður því að líta mjög náið á þetta. Ég vil segja það fyrir hönd okkar frjálslyndra hægrimanna að við viljum að það sé farið að lögum og stjórnskipun Íslands. Það er alveg rétt sem hefur komið hér fram að það eru margar spurningar sem vakna við þetta t.d. um skaðabótaábyrgð ríkisins. Ef ríkið lokar rekstri á fyrirtæki sem getur náttúrlega valdið bæði gjaldþroti fyrirtækisins og verulegum skaða, þá er spurning um skaðabótaábyrgð ríkisins þó auðvitað verði einnig að athuga hvort fyrirtækið sem slíkt eða þá rekstur þess geti skaðað sitt umhverfi. Nýlega var gefin út reglugerð um mengunarvarnir eða eins og hún heitir, mengunarvarnareglugerð. Það eru mörg ítarleg ákvæði í þeirri reglugerð um ýmsa þætti er varða mengun og er full ástæða til að það fylgi þessari umræðu hér. Það verður að segjast eins og er að í þeirri reglugerð er mjög nákvæm skilgreining á mengun og um hvernig á að fara með þá þætti. Þó er í þeirri reglugerð ekki raunverulega kveðið á um hvernig á að fara með þau mál. Það þyrfti að vera mun betur gengið frá þessum málum með þeim hætti og það væri þá sérstakur dómstóll sem fjallaði um mengunarvarnir eða með þeim hætti að hægt væri að skjóta slíkum málum með meiri hraða undir dómstóla til úrskurðar því að þetta er auðvitað töluvert mikið mál fyrir okkur, bæði mengunarvarnir sem slíkar og ýmsir þættir er varða hollustuvernd. Það er alveg ljóst að svo lítil þjóð sem við erum stendur ekki að því leyti til eins höllum fæti og margar aðrar þjóðir og það vakna spurningar um mörg ákvæði í þessari reglugerð, m.a. sem hafa verið rakin í blöðum í dag, ef ég man rétt, varðandi leyfilegt hámark mengunarefna í útblásturslofti bifreiða. Það sem deilt hefur verið á í þessari reglugerð er að farið sé eftir amerískum staðli en hefði verið betra að fara eftir evrópskum staðli. Það vekur líka upp spurningar í því sambandi hvort nægilega hafi verið kannað í sambandi við bifreiðar út af fyrir sig, hvort innflutningur á þeim bifreiðum sem lágtekjufólkið í landinu hefur helst notað, og þá á ég við bifreiðir eins og Lada og Skoda sem óneitanlega hafa verið á lágu verði og góðum kjörum, hvort í framtíðinni verður ekki hægt að kaupa þær, sem þýðir þá verulega útgjaldahækkun hjá því fólki sem hefur minnst umleikis. Ég held að þetta mál hafi ekki verið raunverulega skoðað frá því sjónarmiði. Einnig skulum við líta á það að viðskipti okkar við Sovétríkin fram að þessu hafa verið okkur mjög hagstæð. Við höfum getað selt vörur þangað, t.d. saltsíldina sem við höfum ekki átt möguleika á að selja neitt annað, m.a. út á gagnkvæm viðskipti. Við hljótum náttúrlega að líta á þessi atriði, ekki bara út frá einni reglugerð um að laga mengun, sem ég er auðvitað mjög hlynntur, en ég held að það verði að horfa á svona í mjög víðtæku samhengi, okkar efnahagsmál hljóti að skoðast í þessu tilfelli og hvað er að gerast í þessum málum í heild. Ég vil að lokum bara ítreka að það hlýtur að vera krafa okkar þingmanna að frv. til laga feli það ekki í sér að dómsvald sé sett undir framkvæmdarvald sem sé jafnframt ákæruvald í þeim málum. Það sé alveg skýrt og skorinort að dómsmál eigi að heyra undir dómstóla en ekki undir framkvæmdarvaldið.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Það hafa orðið nokkuð miklar umræður um þetta frv. sem í sjálfu sér er nú ekki mjög stórt í sniðum og gerir fyrst og fremst ráð fyrir því að Hollustuvernd ríkisins geti beitt hliðstæðum aðferðum við að ná fram úrbótum í starfsgreinum sem Hollustuvernd ríkisins er samkvæmt lögum falið að fylgjast með. Fyrir þessu gerði ég allítarlega grein í framsögu með frv. þegar það var hér á dagskrá síðast, en mig langar samt að lesa hér þær greinar sem vitnað er til, annars vegar 2. tölul. 17. gr. laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit og hins vegar 4. tölul. 13. gr. Í 1. tölul. 17. gr. segir m.a. svo um hlutverk eftirlitsins: ,,Stofnuninni skal skipt í fjögur svið: Heilbrigðiseftirlit, rannsóknastofu, mengunarvarnir og eiturefnaeftirlit, og skal starfa forstöðumaður fyrir hverri.`` Síðan segir í 2. tölul. 17. gr.: ,,Heilbrigðiseftirlit hefur yfirumsjón með því að fylgt sé ákvæðum heilbrigðisreglugerðar eða reglugerða, sbr. 2. tölul. 2. gr., að svo miklu leyti sem slíkt er ekki falið öðrum sviðum stofnunarinnar, sbr. 3. og 4. tölul. 17. gr. Heilbrigðiseftirlit annast vöruskráningu og eftirlit með innflutningi matvæla og annarra neysluvara. Heilbrigðiseftirlit annast vöruskráningu innlendra vörutegunda á sviði matvæla og neysluvara samkvæmt tilkynningu frá heilbrigðiseftirlitssvæðum.`` Þetta er eftirlit sem beint er falið Hollustuvernd ríkisins sjálfri, ekki heilbrigðisnefndum sveitarfélaganna og heilbrigðisfulltrúum. Í 4. tölul. 13. gr. þessara sömu laga segir: ,,Stofnunin fer því aðeins með beint eftirlit að um sérhæfð verkefni sé að ræða og lög mæli svo fyrir eða ráðherra ákveði það og að höfðu samráði við hlutaðeigandi heilbrigðisnefndir.`` Hér er einnig talað um sérverkefni Hollustuverndarinnar þar sem henni er falið að hafa með eftirlitið að gera og það er ekki öðrum falið. Í 27. gr. þessara laga er síðan rætt um svokallað valdsvið og þvingunarúrræði og þar segir í 1. tölul. 27. gr., þar sem kveðið er á um þetta valdsvið og þvingunarúrræðin: ,,Til þess að knýja á um framkvæmd ráðstöfunar samkvæmt lögum þessum, heilbrigðisreglugerð, mengunarvarnareglugerð, heilbrigðissamþykktum sveitarfélaga eða eigin fyrirmælum samkvæmt þessum ákvæðum, getur heilbrigðisnefnd beitt eftirfarandi aðgerðum: 1. Veitt áminningu. 2. Veitt áminningu og tilhlýðilegan frest til úrbóta. 3. Stöðvað viðkomandi starfsemi eða notkun að öllu leyti eða að hluta til með aðstoð lögreglu ef með þarf.`` Í 2. tölul. 27. gr. segir: ,,Stöðvun skal því aðeins beitt að um alvarlegri tilvik eða ítrekuð sé að ræða eða ef aðilar sinna ekki úrbótum innan tiltekins frests. Sé um slíkt brot að ræða getur heilbrigðisnefnd afturkallað starfsleyfi viðkomandi rekstrar teljist rík ástæða til. Og þá kemur að því af hverju þetta frv. er flutt. Hér í þessari grein um þvingunarúrræði og valdsvið er aðeins talað um heilbrigðisnefndir, ekki um hlutverk Hollustuverndar eða heimild Hollustuverndar ríkisins. Þetta eru ákvæði sem eru inni í lögunum nú þegar. Það er enginn að breyta þessum ákvæðum. Það er enginn að tala um það að breyta þessum þvingunarákvæðum sem slíkum, þau eru hér í lögunum. Það sem hins vegar er um að ræða er að það eru aðeins heilbrigðisnefndirnar sem hafa heimild til þess að nýta sér það. Hollustuvernd ríkisins getur ekki gert það varðandi þau eftirlitssvið sem henni eru þó falin samkvæmt lögum. Henni eru falin ákveðin verksvið og það sem hún á að fylgja, sem ég las áðan upp úr 13. og 17. gr. Og það sem hér er aðeins farið fram á er það að Hollustuverndin fái einnig þetta verksvið vegna þess að ef nauðsynlegt er, vegna þess að ekki er farið að settum reglum, þeim sem starfsleyfin gera ráð fyrir, ef ekki er farið að þeim settu reglum, þá hefur Hollustuvernd ríkisins ekki aðra aðferð til en að biðja heilbrigðisnefndir sveitarfélganna um að beita þessum úrræðum. Og þá er komið að því sem hv. 11. þm. Reykn. var að fjalla um. Hvar er þá ábyrgð? Hvar er t.d. skaðabótaábyrgð? Það er ekki eðlilegt að sveitarfélögunum og heilbrigðisnefndum þeirra sé falið það hlutverk að beita þvingunaraðgerðum eða úrræðum ef um er að ræða eftirlit sem tilheyrir Hollustuvernd ríkisins sjálfri beint samkvæmt lögunum. Þá er eðlilegt að það sé Hollustuverndin sem beitir þeim úrræðum og beri þá auðvitað ábyrgð á þeim aðgerðum sem Hollustuverndin telur sig knúna að grípa til. Varðandi ummæli hv. 2. þm. Vestf. þar sem hann segir að ráðherra hafi ekki talið ástæðu til að hlusta á umræður um hvort um mannréttindabrot væri að ræða, þá vil ég aðeins segja það sem kom fram í umræðum um þetta mál í þingflokki Framsfl., þar sem þetta mál var að sjálfsögðu rætt eins og öll önnur frv. sem lögð eru fram af hálfu ríkisstjórnarinnar, þau eru auðvitað rædd í þingflokkum ríkisstjórnarinnar, að þar kom fram af minni hálfu að hér er um að ræða þvingunarúrræði sem eru í lögum í dag. Það er ekki verið að taka hér upp nein ný þvingunarúrræði. Það er aðeins verið að tala um það að sá sem hefur með eftirlit að gera geti beitt þessum úrræðum, en ekki að það sé verið að fá einhvern annan, heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna, sem samkvæmt lögunum hafa þetta vald, fá hann til þess að beita þvingunarúrræðum vegna eftirlits sem ekki heyrir undir sveitarfélögin heldur undir Hollustuverndina beint. Varðandi síðan fyrirspurn frá hv. 1. þm. Reykv. um það hvernig mál eru unnin af hálfu stjórnarflokkanna, þá lýsti ég því að hluta til. Þau fara auðvitað fyrir stjórnarflokkana og svo var með þetta frv. eins og önnur. Við ræddum það í okkar þingflokki og þar kom fram ágreiningur frá einum þingmanni og hann hefur þegar komið fram hér í þingsölum og við því er út af fyrir sig ekkert hægt að segja. Auðvitað verða menn hver og einn að hafa rétt til að hafa álit á hlutunum og ef þeir telja sig knúna til þess að koma með það hér fram og berjast gegn þessu, af því að þeir telja hér unnið gegn þeirra bestu vitund, þá verða þeir auðvitað að fylgja því eftir. Það vald verður ekki af þeim tekið, ekki einu sinni með því þó að þingflokkar ríkisstjórnar heimili framlagningu frv., þá hljóta einstakir þingmenn að hafa þennan rétt. A.m.k. treysti ég mér ekki til að taka hann af þeim og hef auðvitað engan möguleika eða heimild til þess. Ég vænti þess að þegar aðrir stjórnarflokkar, aðrir þingflokkar sem styðja ríkisstjórnina hafa heimilað framlagningu frv., þá séu þeir auðvitað líka sammála því að það fari hér inn í deildina, fari hér til umræðu og því sé vísað til nefndar. Að sjálfsögðu geri ég ráð fyrir því að í öllum þingflokkunum séu þingmenn sem vilja fá að skoða þetta frv. ítarlega í nefnd og telji þeir ástæðu til breytinga þá koma þær athugasemdir auðvitað þar fram. Það á bæði við um stjórnarþingmenn og stjórnarandstöðuþingmenn. Ég hygg að það sé ekkert óvenjulegt við vinnubrögð almennt hér í hv. þingi og ég sætti mig auðvitað við þau vinnubrögð og vonast til þess fyrst og fremst að nefndin fjalli um þetta mál á málefnalegan hátt, skoði það ítarlega hvað hér er um að ræða, átti sig á því að hér er verið að opna möguleika fyrir Hollustuverndina til að fylgja eftir þeim verkefnum sem henni eru að öðru leyti samkvæmt lögunum fengin og ég treysti því að nefndin vinni þetta verkefni bæði fljótt og vel.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 1. þm. Reykv. fyrir mjög svo prúðmannlega ræðu hér. Ég er viss um að sá mikli lærifaðir, Gunnar heitinn Thoroddsen, hefði verið nokkuð ánægður með sinn lærisvein þegar hann flutti sína ræðu hér áðan til hreinnar fyrirmyndar. Það gætti að vísu eins misskilnings í hans málflutningi. Hann var sá að hann sagði að ég hefði kallað ráðherrana halaklippta hunda. Það gerði ég ekki. Ég sagði að þeir hefðu verið á flótta eins og halaklipptir hundar. Á þessu er nokkur mismunur, en samræmið liggur í því að báðir eru skottlausir undir þeim kringumstæðum. Ég vil aftur á móti þakka honum fyrir það að ég má treysta því að Sjálfstfl. mun hugsa undir þessum kringumstæðum, hann mun skoða málið, hann mun meta það hvort hann telji að það eigi að vera mannréttindi og taka afstöðu til þess. Þetta eru náttúrlega góðar fréttir og ég verð að segja eins og er að ég tel að það sé kannski einhver möguleiki eftir þau sinnaskipti sem orðið hafa að það sé hik á mönnum að samþykkja lög sem beinlínis brjóta það ákvæði að hér gildi reglur um þrískiptingu valdsins, þ.e. að það sé framkvæmdarvald, dómsvald og löggjafarvald. Reyndar eru nú reglugerðarákvæðin svo rúm að það liggur við að hæstv. ráðherra vilji hafa þetta allt, þ.e. löggjafarvaldið, framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, undir sama hatti. Maður hefur áður orðið var við tilhneigingu ráðherra til að koma með slík lög hér inn. En það er fróðlegt að lesa hér upp, með leyfi forseta, það sem stendur í inngangsorðum Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna: ,,Mannréttindi á að vernda með lögum. Að öðrum kosti hljóta menn að grípa til þess örþrifaráðs að rísa upp gegn kúgun og ofbeldi.`` Ég sá ágæta íslenska kvikmynd um daginn --- og vil óska höfundi hennar til hamingju með gott verk --- myndin hét Magnús. Þar kenndi nú ýmissa grasa. Allt voru þetta mannleg vandamál sem við var að glíma. Einn vandræðagripur var þar á jarðnæði sem einn embættismaður borgarinnar hafði fengið fyrirmæli um að ná undir borgina. Og auðvitað var gripið til ýmissa ráða eins og að taka af honum vatnið og rafmagnið og svona. Karlinn greip til þess ráðs að nota haglabyssuna til að hreinsa frá, en borgarstarfsmenn áttu leynivopn. Þeir áttu leynivopn. Og þá færðist bros yfir fulltrúann þegar hann kynnti hvert leynivopnið var. Það var heilbrigðiseftirlitið, hollustunefndin. Hún mundi aldrei bregðast. Hæstv. ráðherra flutti hér út af fyrir sig skilmerkilega ræðu um aukaatriðið í þessu máli. En aðalatriðið í hans málflutningi var á þann veg að frv. væri algjörlega í takt við þá vitleysu sem væri í lögunum eins og þau eru núna. Það er hárrétt athugað. Það er ekkert ósamræmi á milli þeirra mannréttindabrota sem eru í lögunum og þess sem er í frv. Það er aðeins verið að útvíkka valdið, meiri heimildir. Ég verð að segja það eins og er að ég skil ekki hvaða nauðsyn ber til, eins og hér er í þessum lögum sem eru í gildi í 27. gr., 27.9, með leyfi forseta: ,,Heilbrigðisnefndum er heimilt að gefa fyrirmæli um meðferð og notkun matvæla og annarra neyslu- og nauðsynjavara þar sem settum reglum hefur ekki verið fylgt. Nefndin getur lagt hald á slíkar vörur og fyrirskipað förgun þeirra teljist slíkt nauðsynlegt.`` Hvers vegna mega dómstólar ekki dæma í svona málum? Hvers vegna þarf ríkið ekki að sækja sitt mál fyrir dómstól og sakborningur má þá eiga þess kost að leggja fram sína vörn? Hvað er það sem gerir það svo stórhættulegt að hér skuli vera réttarríki í þessum efnum? Eru þetta svo voðalegir þegnar sem við höfum, svo ægilegt fólk í þessu landi að það sé bara ekki hægt að búa við það að ríkið þurfi að sækja sín mál? Það geti sagt: Þú mátt leita réttar þíns á eftir og fá dóm eftir kannski --- hvað, fimm ár. Ég verð að segja eins og er að mér finnst það líka alveg forkostulegt að einhverjir embættismenn með ákvarðanatöku geti lagt skaðabótaskyldu á íslenska þjóð kannski upp á hundruð milljóna. Það hlýtur að verða að krefjast þess að sú viðhorfsbreyting eigi sér stað við lagasetningu á Alþingi Íslendinga að menn telji það sjálfsagðan hlut að tryggja það að almenn lög brjóti ekki í bága við stjórnarskrána. Ég get nefnilega sagt eins og hæstv. ráðherra: Ég er ekki að fara fram á neinar breytingar á stjórnarskránni. Ég er ekki að leggja til að henni sé breytt. Hún er búin að vera svona. Það eina sem ég er að fara fram á er að farið sé eftir henni. Það er það eina sem ég er að fara fram á. Þriðja atriðið í 27. gr., í 27.1, hljóðar svo, eins og hæstv. ráðherra réttilega las hér áðan og ég vil, með leyfi forseta, lesa aftur: ,,Stöðvað viðkomandi starfsemi eða notkun að öllu leyti eða að hluta til með aðstoð lögreglu ef með þarf.`` --- Það verður ekki annað séð en að lögreglan eigi að hlýða heilbrigðiseftirlitinu. Og hvað gerist ef menn stoppa starfsemi laxeldisstöðvar sem framleiðir fyrir 500 millj. á ári? Eigum við að segja að það geri það í þessum fræga mánuði þegar réttarhlé er í landinu, þegar dómskerfið færi aftur á stað eftir mánuð? Hvernig ætli fiskarnir litu út? Það yrði kannski að drepa þá alla til þess að það yrði ekki brot á dýraverndunarlögum í millitíðinni. Það væri fróðlegt að fá það upplýst hjá hv. 8. þm. Reykv. þó að hann búi við þau skertu mannréttindi eins og aðrir að þessi lög ná yfir hann. Væri það traustvekjandi fyrir lánastofnanir að lána til starfsemi sem ætti slíkt yfir höfði sér? Auðvitað er það rétt að hann býr við þessa makalausu erfiðleika, eins og hv. 2. þm. Norðurl. e., að hafa ekki málfrelsi hér í deildinni. En ég treysti ekkert á Nd. í þessum efnum. Ég býst við að vitleysan haldi áfram upp, ég geri ráð fyrir því. Ég geri ráð fyrir að menn samþykki. Það er ekki nóg að Sjálfstfl. lofi að hugsa. Hann þyrfti að taka upp á þeim fáheyrða atburði að taka ákvarðanir líka og það gæti stefnt einingunni í voða eins og menn vita. Hæstv. heilbrrh. upplýsir það hér að hann hafi alla í þingflokknum með sér í þessu máli nema mig. Ég er nú ekki búinn að sjá að það verði niðurstaðan en það má vel vera. En hjólreiðamaðurinn sem setti allt á annan endann í landinu sótti mál sitt út á eitt atriði: Að framkvæmdarvaldið ætti ekki að fara með dómsvald. Svo einfalt var það. Hér biðja menn aftur á móti í öðrum lagabálki um framlengingu á því að framkvæmdarvaldið megi sjá um dómsvaldið og, eins og ég gat um hér áðan, með rúmum reglugerðarheimildum að sjá svona um bróðurpartinn af lagasetningunni líka. Ég var að frétta það utan að mér að venjulegir bílar yrðu sennilega ekki gjaldgengir á Íslandi á næstu árum þannig að það er nú komið nýtt verkefni fyrir íslenska járniðnaðarmenn, þ.e. að hefja smíði á nægilega fullkomnum bílum sem passa fyrir íslenskar aðstæður. Og skyldi þá einhver spyrja sjálfan sig hvort þetta væri í reynd þéttbýlasta land í heimi sem þyrfti strangari reglur en önnur í þessum efnum? Hvar endar þetta framsal Alþingis á valdi? Hvar endar það? Endar það með því að lagagreinar verði sífellt styttri og styttri og þar standi fyrst og fremst ein setning í venjulegum lögum: Ráðherra setur með reglugerð ákvæði um framkvæmd heilbrigðisvarna, mundi þetta hljóða upp á og þar með væri fullnægt afsalinu. Ég segi eins og er að mér gjörsamlega ofbýður að nokkur maður skuli láta sér detta það í hug á þessum tímum að flytja frv. til laga sem þverbrýtur grundvallarmannréttindi. Og rökin fyrir því að það eigi að flytja frv. eru á þann veg að í gildandi lögum sé að finna jafnvitlaus ákvæði. Ég ætla ekki, herra forseti, að lengja þessa umræðu. En ég vænti þess að hún hafi orðið til þess að sú nefnd sem fær þetta til meðferðar óski eftir áliti manna á því hvort þessi ákvæði standist stjórnarskrá Íslands.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Í ljósi þess að hvorki hæstv. forsrh. né hæstv. hagstofuráðherra, verðandi hæstv. umhverfisráðherra, eiga tök á því að vera viðstaddir þessa umræðu óska ég eftir því að umræðunni verði frestað og jafnframt ræðu minni.

Flm. (Friðrik Sophusson) Virðulegur forseti. Því miður eru ekki hér viðstaddir þeir hæstv. viðskrh. og hæstv. fjmrh. Mér er hins vegar kunnugt um að hæstv. fjmrh. getur ekki verið við þessa umræðu hér í dag og vænti þess að umræðunni verði ekki lokið þannig að hann fái tækifæri til þess, og þá auðvitað hæstv. viðskrh. jafnframt, að taka til máls um þetta mál sem hér er til umræðu á næsta fundi deildarinnar sem verður í næstu viku. Ég mun haga mínum málflutningi þannig að rökstyðja tvö frv. sem hér eru á dagskrá í dag, annars vegar 95. mál og hins vegar 96. mál. Þau eru samofin og get ég þá verið ákaflega stuttorður um seinna málið þegar það kemur á dagskrá. Hér er til umræðu frv. til l. um breyt. á l. nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum. Flm. þessa frv. eru allir þm. Sjálfstfl. í neðri deild. Megintilgangur þessa frv. og hins sem er þessu tengt er í fyrsta lagi að auka svigrúm fyrirtækja til að afla eigin fjár og varðveita eigið fé. Í öðru lagi að hvetja einstaklinga og lögaðila til þátttöku í atvinnurekstri og í þriðja lagi að örva viðskipti með hlutabréf og koma á fót virkum hlutabréfamarkaði. Þessi frv. eru hluti af samþykkt þingflokks Sjálfstfl. frá því í ágúst sl. en landsfundur flokksins, sem fjallaði um þessi efni ásamt öðrum málefnum, var haldinn í byrjun október og tók undir þessar tillögur í ályktunum sem samþykktar voru á landsfundinum. Í yfirlýsingu þingflokks og landsfundar um þau atriði sem ég nefndi er m.a. minnt á eftirtalin atriði: 1. Að Seðlabanki skrái grunngengi, verð geti hækkað innan vissra marka en meginhlutverk bankans verði að jafna skammtímasveiflur og sjá um að jafnvægi ríki í viðskiptum við útlönd. 2. Bankar og sparisjóðir geti verslað með erlendan gjaldeyri og tekið erlend lán. 3. Stefnt er að því, samkvæmt yfirlýsingu þingflokks Sjálfstfl., að gjaldeyrisviðskipti verði frjáls fyrir 1. jan. 1992. Þetta gerist í áföngum þannig að Íslendingar verði gjaldgengir í samstarfi EFTA- og EB-þjóðanna. Slíkt ætti að jafna samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja á fjármagnsmarkaði. 4. Sjálfstfl. vill auðvelda eiginfjármyndun í atvinnulífinu. Að því er stefnt m.a. með þeim frv. sem hér eru til umræðu. 5. Millifærslusjóðir verði afnumdir --- hér er að sjálfsögðu átt við Atvinnutryggingarsjóð og Hlutafjársjóð --- en í staðinn komi almenn skilyrði fyrir atvinnulífið. Byggðastofnun yfirtaki skuldbindingar sjóðanna og hlutabréf Byggðastofnunar verði til sölu á almennum markaði. 6. Í yfirlýsingu þingflokksins er því lýst yfir að sveiflujöfnunarsjóður í fyrirtækjum komi í stað núverandi verðjöfnunarsjóðakerfis. Ekki verði lengur hægt að millifæra í gegnum sjóðina til að falsa gengi íslensku krónunnar eins og hæstv. ríkisstjórn hefur verið staðin að. 7. Þingflokkurinn hefur samþykkt að fiskverð verði á ábyrgð sjávarútvegsins þannig að fulltrúi ríkisstjórnarinnar verði ekki lengur oddamaður. 8. Það er skoðun þingflokksins að fjárlög eigi að setja fram sem rammafjárlög. 9. Skertar verði heimildir til aukafjárveitinga, en hvort tveggja kom fram í frv. sem einstakir sjálfstæðisþingmenn fluttu á síðasta þingi. 10. Gert er ráð fyrir því í yfirlýsingu þingflokksins að ríkisbankarnir verði gerðir að hlutafélögum og þeir seldir í áföngum. 11. Virðisaukaskattur verði í tveimur þrepum. 12. Ríkisábyrgð fjárfestingarlánasjóða verði afnumin og starfsemi þeirra gerð sjálfstæðari. Þetta eru í stuttu máli þær tillögur sem samþykktar voru af hálfu þingflokksins sl. sumar og það mál sem hér er til umræðu er eitt þessara atriða og önnur frv. hafa komið fram og munu koma fram á næstu vikum. Ástæðan fyrir þeim tillöguflutningi, sem kemur fram í þessu frv. sem hér er til umræðu, er annars vegar ástandið í þjóðfélaginu en það er afar slæmt vegna ýmissa ytri og innri skilyrða og hins vegar stjórnarstefnan sem hefur verið atvinnulífinu fjandsamleg. Ef við lítum fyrst á ástandið í þjóðfélaginu má lýsa því m.a. með eftirfarandi hætti: 1. Halli hefur verið á rekstri fyrirtækja, einkum og sér í lagi þeirra sem stunda útflutning, en í seinni tíð líka þeirra sem eru í þjónustu og verslun. Þessi hallarekstur, sem er áframhaldandi, hefur aukið skuldabyrði fyrirtækjanna og aukið fjármagnskostnaðinn. 2. Það er staðreynd að viðskiptahallinn á yfirstandandi ári mun verða um 9 milljarðar króna eða u.þ.b. 3% af vergri landsframleiðlsu og er það talandi tákn um ranga gengisskráningu. 3. Gert er ráð fyrir því að í ár verði halli á ríkissjóði um 5 milljarðar kr. þrátt fyrir verulegar skattahækkanir sem munu hafa numið um 7 milljörðum þegar þær voru samþykktar í desember í fyrra og gengu í gildi á yfirstandandi ári. Þannig hafa ríkisútgjöldin orðið mun meiri en ætlað var og stefna í 29% af vergri landsframleiðslu sem er nýtt útgjaldamet á Íslandi. Ríkið fjármagnar síðan þann mun sem kemur fram á niðurstöðum rekstrarreiknings ríkisins með því að keppa við aðra aðila á lánsfjármarkaðinum. Slíkt veldur að sjálfsögðu vaxtahækkunum þvert á það sem ríkisstjórnin hefur lýst yfir að hún stefni að. Ef við lítum til stjórnarstefnunnar þá má í fyrsta lagi benda á þær stórfelldu skattahækkanir sem ríkisstjórnin hefur staðið að. Í öðru lagi þær skuldbreytingar sem valda áframhaldandi skuldasöfnun fyrirtækja vegna hallareksturs, þar sem fyrirtækin skortir rekstrarskilyrði. Dæmi um þetta eru Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina og Hlutafjársjóðurinn sem í raun eru ekki til annars en að breyta skuldum fyrirtækjanna en ekki er reynt að komast fyrir rætur vandans. Þetta eru slíkir sjóðir, stofnun þeirra er dæmi um sértækar aðgerðir sem mismuna fyrirtækjum. Þá má benda á millifærslur þær sem gerðar hafa verið með því að færa peninga í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins með niðurgreiðslu rafmagnsverðs til sjávarútvegs og endurgreiðslu söluskatts umfram sannanlega uppsöfnun. Þetta er að sjálfsögðu gengisfölsun og hefur valdið verulegum erfiðleikum í öðrum greinum sem ekki njóta þessara millifærslna. Loks er það svo að þrátt fyrir að gengisbreytingar hafa verið tíðar hjá núv. hæstv. ríkisstjórn hafa þær verið of litlar og komið of seint. Þetta hefur allt þýtt að eigið fé fyrirtækjanna hefur eyðst og viðnámsþrek þeirra dvínað. Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina hefur sett fyrirtæki í spennitreyju og Hlutafjársjóður Byggðastofnunar hefur eignast hlutafé í fyrirtækjunum. Með þessum aðgerðum hafa pólitísk afskipti af atvinnulífinu aukist og vextir fjárfestingarsjóða hafa hækkað vegna þess að þeir eru nú skyldugir til þess að leggja fram fjármagn án þess að fá vexti af því, þegar um er að ræða fyrirtæki sem hafa lent í vandræðum. Það framkallar vaxtahækkun fyrir önnur fyrirtæki sem standa í skilum eins og dæmin sanna og samþykktir, til að mynda Fiskveiðasjóðs. Áframhaldandi halli í fyrirtækjarekstri kallar án efa á nýja blóðgjöf innan tíðar og þannig hefur myndast vítahringur sem erfitt er að komast út úr. Þetta hefur haft sálræn áhrif á stjórnendur sem eiga allt sitt undir stjórnvöldum og góðvild þeirra. Rekstrarábyrgð stjórnenda hefur auðvitað slævst af þessum ástæðum. Það er beðið eftir því að stóri bróðir komi til hjálpar, ef hann hefur þá velþóknun á viðkomandi fyrirtæki. Þetta eru allt skref til þjóðnýtingar eins og þekkist víða þegar um slík skilyrði er að ræða. Frv. sem hér eru til umræðu eru liður í þeirri viðleitni að snúa þessari þróun við. --- Og áður en ég held lengra, virðulegur forseti, þykir mér rétt að benda á, sem er æðiathyglivert, að fyrir utan hæstv. forseta er enginn stjórnarsinni hér í þingsalnum til þess að hlusta nema Guðmundur G. Þórarinsson, hv. 10. þm. Reykv., sem ég veit að er í hjarta sínu fyllilega sammála þessum tillögum og mun ég víkja að hans þætti síðar. --- Býð ég nú hæstv. forseta Sþ. velkominn í þingsalinn.

Ég þakka þm. fyrir.

Það eru ýmis atriði sem skipta máli fyrir atvinnulífið önnur en þau sem koma fram í þessu frv. Í fyrsta lagi langar mig til að benda á, sem augljóst er, að markaðsbúskapur á sem flestum sviðum tryggir bestu lífskjör. Þetta gildir að sjálfsögðu einnig í landbúnaði og sjávarútvegi. Frjáls fjármagnsmarkaður, sem margir hafa bölvað hér í þessum þingsal, tryggir jafnvægi og þar með jafnan aðgang að fjármagni. Það er undirstöðuatriði að menn átti sig á þesu. Í öðru lagi hlýtur efnahagslegt jafnvægi að vera mikilvægt markmið. Ég bendi á að verðbólgan hefur að undanförnu tekið fjörkipp. Í stað 13--14% verðbólgu, sem spáð var í ár, er nú gert ráð fyrir því að verðbólgan verði a.m.k. 23%, mæld frá upphafi til loka árs. Það, að engar áætlanir standast vegna ójafnvægis í efnahagsmálum þjóðarinnar, veldur öllum vandræðum og sóar kröftum, bæði fyrirtækja og einstaklinga. Í þriðja lagi þarf að jafna starfsskilyrði atvinnugreina. Samræma þarf skatta á atvinnugreinar. Skattar þurfa að miðast við afkomu en ekki veltu og koma þarf í veg fyrir gengisfölsun með sértækum aðgerðum, þar á meðal á sviði skattlagningar. Í fjórða lagi þarf að jafna sveiflur í atvinnulífinu með því að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið, til að mynda með því að virkja orkulindir landsins. Einnig er nauðsynlegt að jafna sveiflur með aðgerðum innan fyrirtækjanna. Í fimmta lagi þarf að örva samstarf við erlenda aðila. Erlent áhættufjármagn þarf að koma hingað og íslensk fyrirtæki þurfa að geta tekið þátt í rekstri og eignast hluta í fyrirtækjum erlendis. Þá þarf að koma á fyrirtækjaneti í ýmsum greinum hér á landi og jafnvel í samstarfi við erlenda aðila. Þetta eru aðferðir í atvinnurekstri sem nútíminn kallar á. Mig langar til þess, virðulegur forseti, að vitna hér stuttlega í grein sem Þorkell Sigurlaugsson skrifaði í Stefni nýlega og varðar efni þess frv. sem hér er til umræðu. --- Hef ég þá lesturinn: ,,Þótt hlutafélagalöggjöfin hafi tekið nokkrum breytingum í tímanna rás, þá er hún enn ófullkomin miðað við það sem gerist erlendis, og má eflaust að hluta til skýra það með almennu áhugaleysi almennings á hlutafjáreign og áhugaleysi stjórnvalda að beina fjármunum, svo sem sparifé landsmanna og sjóða, beint inn í atvinnufyrirtækin. Bankastofnunum og sjóðum hefur verið falið það hlutverk að fjármagna atvinnureksturinn að miklu leyti. Það fyrirkomulag hefur ríkt hér á landi að bankar og verðbréfafyrirtæki hafa verið notuð sem milliliður til að fjármagna atvinnureksturinn. Almenningur og sjóðir, svo sem lífeyrissjóðir, hafa lagt fjármuni sína í áhættulítil verðbréf og inn á reikninga bankastofnana gegn ávöxtun í formi vaxta og verðbóta. Einnig hafa lífeyrissjóðir fengið það hlutverk að fjármagna húsbyggingar einstaklinga. Bankar og stofnanir hafa síðan lánað atvinnulífinu fjármagn á hærri vöxtum, yfirleitt án þess að taka verulega áhættu. Þetta hefur ýmsa ókosti í för með sér. Í fyrsta lagi hafa bankar ekki sama áhuga og einstaklingar að setja sig inn í og meta arðsemi þeirrar fjárfestingar sem ráðist er í. Ef veð eru til staðar er það yfirleitt látið duga. Í öðru lagi verða mörg fyrirtæki vegna þessa munaðarlaus, ef svo má segja. Fjármögnunin er að miklu leyti í formi lánsfjár og eigendurnir hafa tiltölulega litlu að tapa og að sama skapi til lítils að vinna. Þeir eru launþegar eigin fyrirtækja. Ef vel gengur fer mikið af afrakstrinum til lánardrottna, svo sem banka, og síðan til sparifjáreigenda eða til ríkisins í formi skatta. Ef illa gengur þá tapa bankar og þar með sparifjáreigendur og þjóðfélagið í heild, því stærstu lánastofnanirnar hafa verið ríkisreknar. Ein skýring þessa fyrirkomulags er sú að hlutabréfaeign hefur ekki verið álitlegur valkostur fyrir almenning eða fyrirtæki frá arðsemissjónarmiði. Annars vegar hafa mörg fyrirtæki vanrækt eigendur sína með því að láta þá ekki njóta góðs af árangri fyrirtækisins og hins vegar hefur hlutafé ekki notið jafnræðis í skattheimtu eins og önnur sparnaðarform. Auk þess sem fyrirtæki þarf að greiða tekjuskatt ef hagnaður er af rekstrinum, þá þurfa eigendur einnig að greiða skatt, ef arðgreiðslur hafa numið meira en 10% af nafnverði bréfa. Auk þess hafa hlutabréf verið eignarskattsskyld. Verulegs ruglings og misréttis hefur einnig gætt eftir því hvort hlutafélag gefur reglulega út jöfnunarhlutabréf eða hvort nafnverð bréfa er látið halda sér þótt eigin fé fyrirtækisins hafi aukist verulega. Áhugi á hlutabréfaeign hefur því yfirleitt tengst valdasjónarmiðum, hugsjón eða málefnalegum áhuga þeirra sem leggja fram hlutaféð, eða þá að hluthafarnir eru að skapa sjálfum sér atvinnutækifæri. Upplýsingaskylda fyrirtækja við eigendur sína er oft vanrækt og hluthafar hafa fárra kosta völ. Hluthafar í mörgum fyrirtækjum hafa ekki einu sinni getað selt sín hlutabréf á markaði ef þeir telja fjármunum sínum betur varið annars staðar. Hlutafé er skuld fyrirtækisins við eigendur sína og gera þarf þá kröfu að þeir njóti eðlilegrar ávöxtunar. Hlutabréfakaup verða að vera áhugaverð sem fjárfestingarvalkostur en ekki eingöngu til að kaupa völd og áhrif. Þess vegna þurfa fyrirtæki að íhuga það að fara nýjar leiðir, t.d. með því að gefa út fleiri flokka bréfa, jafnvel bréf sem hafa ekki atkvæðavægi á aðalfundi. Hlutabréfakaup eiga ekki endilega að kalla á völd. Vandi atvinnulífsins felst oft í því að eigið fé skortir í fyrirtækinu á meðan fjármunirnir eru bundnir í sjóðum, bönkum og fasteignum, t.d. íbúðarhúsnæði. Fjármagnið leitar að sjálfsögðu þangað sem öryggið, arðsemin og skattafríðindin eru mest. Því miður hefur það verið að takmörkuðu leyti áhugavert að leggja fjármunina í atvinnurekstur. Það hefur síðan aukið á vandann að stór hluti atvinnurekstursins í landinu hefur verið í höndum samvinnufélaga sem hafa takmarkaða möguleika á því að afla aukins eigin fjár og hefur hann því verið ofurseldur lánsfjármarkaðnum. Þegar lánsfjármarkaðurinn lánar ekki lengur fé á niðurgreiddum vöxtum lendir slíkur rekstur í erfiðleikum. [Eins og dæmin sanna.] Það er afar mikilvægt að bregðast við þessum vanda með því að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækjanna í landinu og með því að gera það áhugavert að kaupa hlutafé í fyrirtækjum. Þetta fjármagn þarf að koma frá almenningi, lífeyrissjóðum og öðrum sjóðum landsmanna, svo og frá fyrirtækjunum sjálfum. Einnig þarf að gera erlendum aðilum mögulegt og áhugavert að fjárfesta hér á landi. Slíkt er mun jákvæðara en að auka erlendar lántökur til að fjármagna atvinnureksturinn í landinu. Um þetta þarf að setja reglur, því eignarhald á atvinnulífi landsmanna má ekki flytjast í stórum stíl úr landi. Á sama hátt þarf almenningur, sjóðir og fyrirtæki að geta fjárfest erlendis, til að draga úr áhættu og þeim sveiflum sem eru í okkar atvinnulífi. Frjáls flutningur fjármagns til og frá landinu á ekkert skylt við sjálfstæði og sjálfsforræði þjóðarinnar. Stærsta ógnun við sjálfstæði og afkomu þjóðarinnar er þegar atvinnureksturinn gengur ekki og fólk flytur úr landinu í stórum stíl. Fyrsta skrefið er það þegar almennt verkafólk flýr land. Þá er þess skammt að bíða að menntafólk og atvinnurekendur hverfa úr landi. Ef undirstöðuatvinnuvegirnir ganga ekki, þá verður ekkert eftir til að halda uppi því velferðarkerfi sem við höfum búið við. Aukin skattheimta ríkisins mun þar engu breyta. Ríkissjóður og fjármálastofnanir munu þá aðeins sitja uppi með allar eignir landsmanna að lokum.`` Hér hef ég lesið úr grein eftir Þorkel Sigurlaugsson sem starfar við eitt af stóru hlutafélögunum hér á landi og horfir á þessi mál frá sjónarhóli þess manns sem starfar úti í atvinnulífinu. Á síðustu árum hafa orðið miklar breytingar á fjármagnsmarkaðinum. Stærsta breytingin var gerð þegar ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. undir forsæti Steingríms Hermannssonar fékk lánastofnunum og öðrum aðilum, sem stunda fjármagnsviðskipti, frelsi til að ákveða vexti með tilliti til markaðsaðstæðna. Þessi breyting dró úr hólfaskiptingu á fjármagnsmarkaði, samræmdi vexti verulega og svokallað okur, eins og það var skilgreint í íslenskum lögum, hvarf að mestu. Þessu til viðbótar hafa verið sett lög um verðbréfaviðskipti og kaupleigu. Þrátt fyrir nokkra galla á lögunum tryggja þau starfsgrundvöll verðbréfafyrirtækja og kaupleigufyrirtækja. Því miður hefur borið á því á undanförnum mánuðum að sumir æðstu menn þjóðarinnar hafa viljað grípa til handaflsins til að lækka vexti án tillits til markaðsaðstæðna. Sem betur fer hefur slíkum glímuköppum verið haldið í skefjum. Færi reyndar betur á því að þeir notuðu kraftana til að taka ný skref í átt til frelsis á fjármagnsmarkaði. Liggur þá beint við að örva viðskipti á hlutabréfamarkaði og efla þannig eiginfjármyndun í atvinnurekstri. Á undanförnum missirum hefur eiginfjárhlutfall íslenskra fyrirtækja farið lækkandi vegna hallareksturs og er eiginfjárstaða margra þeirra orðin mjög veik. Þegar vextir voru neikvæðir átti sér stað gífurleg fjármagnstilfærsla frá sparendum til lántakenda. Þau fyrirtæki sem aðgang höfðu að lánsfé nutu þeirra fríðinda að komast yfir fjármagn og greiða það að litlum hluta aftur. Sparifjáreigendur lögðu þannig atvinnulífinu til fjármagn án þess að því fylgdi eignarréttur eða áhrif í fyrirtækjum. Leitt hefur verið getum að því að á árunum 1980--1983 hafi árlegur verðbólgugróði, eingöngu af afurðalánum, verið a.m.k. 2,5 milljarðar á núverandi verðlagi. Er þá ekki tekið tillit til annarra lána. Slíkum fjármagnstilfærslum lauk með verðtryggingu lána og lántakendur urðu að greiða arð af lánsfé. Spurningar dagsins eru því: Hvernig má fá sparendur til að leggja fram fé í fyrirtæki og taka þannig þátt í atvinnurekstrinum með þeirri áhættu og ágóðavon sem því fylgir? Hvað þarf að gera til að efla skilning fyrirtækja á að afla framtaksfjár með framlagi nýrra hluthafa? Með lögunum nr. 9 frá 1984, um fjárfestingar í atvinnulífinu, var skattfrádráttur heimilaður að ákveðnu marki vegna kaupa á hlutabréfum með þeim skilyrðum að hluthafar séu a.m.k. 50, hlutafé sé yfir tilteknum mörkum, engar hömlur séu á viðskiptum með hlutabréf fyrirtækisins og ársreikningur þess sé öllum aðgengilegur. Fjöldi framteljenda sem nýttu sér þessa heimild árið 1984 var 936. Þeir voru álíka margir 1985, fjölgaði talsvert 1986 en fækkaði 1987 sem var skattlausa árið, en 1988 fjölgaði þeim enn og voru þeir þá 1316. Verðbréfaþing Íslands var stofnað 1985 og fyrstu viðskipti fóru fram á þinginu árið eftir. Ekkert hlutafélag hefur skráð bréf sín til sölu á þinginu þótt þrjú fjármálafyrirtæki skrái verð hlutabréfa í um það bil 10 hlutafélögum. Ástæðan er sú að mati forstöðumanna verðbréfaþingsins að skráningu fylgir veruleg upplýsingaskylda. Í samþykktum margra félaga eru ákvæði sem takmarka rétt hluthafa til að selja bréf sín og í flestum tilvikum þyrfti að greiða hærri eignarskatt af skráðum bréfum í þinginu vegna 74. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt, en það er einmitt sú grein sem er ein þeirra sem við leggjum til að breytt verði. Á fyrri hluta sl. árs var gefin út skýrsla um þróun hlutabréfamarkaðar á Íslandi. Skýrslan var unnin af Enskilda Securities að tilhlutan Seðlabanka Íslands og Iðnþróunarsjóðs. Skýrslan markaði tímamót í umræðum um hlutabréfamarkað. Í henni er að finna tillögur um aðgerðir til að örva hlutabréfaviðskipti. Með tilkomu skýrslunnar er ekki lengur hægt fyrir stjórnvöld að skjóta sér undan því að hefjast handa ef pólitískur vilji er fyrir hendi. Enn sem komið er hefur núv. ríkisstjórn enga tilburði sýnt til að örva hlutabréfamarkað og beina sparnaði að hlutabréfaeign almennings í fyrirtækjum. Þvert á móti hefur ríkisstjórnin stofnað hlutabréfasjóð Byggðastofnunar sem breytir skuldum fyrirtækja við sjóði og banka í hlutafé, enda kaupi þeir hlutdeildarskírteini í Hlutafjársjóðnum fyrir sömu upphæð. Ríkið ber síðan ábyrgð á hlutdeildarskírteinunum og tryggir endurgreislu þeirra eftir ákveðinn tíma. Stefna hæstv. ríkisstjórnar hefur því miður einkennst af millifærslum, erlendum lántökum og skuldbreytingum fyrir valin fyrirtæki í stað þess að hækka eiginfjárhlutfall þeirra og sjá þeim fyrir eðlilegum rekstrarskilyrðum. Nær hefði verið að lána einstaklingum fjármuni með viðunandi tryggingu til að kaupa hlutabréf í viðkomandi fyrirtæki. Virðulegur forseti. Á sl. þingi fluttu nokkrir þingmenn Sjálfstfl. í Nd. þáltill. og tvö lagafrumvörp sem varða hlutabréf og viðskipti með þau. Þáltill. var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tillögur um ráðstafanir til að örva viðskipti á hlutabréfamarkaði hér á landi. Tillögurnar verði tilbúnar fyrir næsta reglulegt Alþingi.`` Lagafrumvörpin voru efnislega á þá leið sem um getur í því frv. sem hér er til umræðu og því sem er næst á dagskrá. Þess ber að geta jafnframt að hv. 10. þm. Reykv. Guðmundur G. Þórarinsson flutti á síðasta þingi frv. um að lækka stimpilgjald hlutabréfa úr 2% í 1 / 2 %. Hann hefur endurflutt þetta frv. á yfirstandandi þingi. Málið er í nefnd. Þingmenn Sjálfstfl. hafa lýst yfir stuðningi við frv. hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar og vænta að sjálfsögðu að hv. þm. gjaldi í sömu mynt þegar um þær tillögur er að ræða sem um getur í frv. sem hér er til umræðu. Markmið með auknum hlutabréfaviðskiptum er auðvitað í fyrsta lagi að auka eiginfjármyndun og láta eigið fé koma í stað lánsfjár. Það er athyglisvert að á undanförnum áratug hefur eiginfjárhlutfall í iðnfyrirtækjum t.d. dregist verulega saman. Í öðru lagi yrði það mjög mikilvægt tæki til þess að dreifa efnahagslegu valdi í hendur sem flestra, ef slíkur markaður væri starfandi. Í þriðja lagi yrðu hluthafar fleiri og slíkt skapar almennari og betri skilning á atvinnurekstri og dregur úr árekstrum og tortryggni á milli atvinnurekenda og launþega. Í fjórða lagi yrði gengisskráning á markaðsverði bréfanna mikið aðhald fyrir stjórnendur því að slíkt er mælistika á árangur fyrirtækjanna. Hlutabréfin eru í fimmta lagi nýr sparnaðarkostur. Aukin hlutabréfakaup gætu aukið heildarsparnaðinn. Sums staðar er talið að hlutabréf séu líklega um fjórðungur af heildarsparnaði. Í sjötta lagi vil ég benda á að virkur hlutabréfamarkaður er ein af aðalforsendum einkavæðingar, sérstaklega ef slík fyrirtæki eiga að seljast á almennum markaði en ekki launþegum eða einstökum starfandi fyrirtækjum. Í sjöunda lagi mundu frjáls hlutabréfaviðskipti ýta undir sameiningu fyrirtækja, stækka einingarnar og væntanlega auka samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja en slíkt er bráðnauðsynlegt þegar tillit er tekið til þess að á næstunni má gera ráð fyrir auknu fjármagnsflæði á milli landa í kjölfar þess frelsis sem búast má við árið 1992 og árin á eftir þegar Evrópubandalagið verður eitt markaðssvæði. Á þessu hafa aðrar Norðurlandaþjóðir mikinn skilning. Það er ástæðulaust fyrir mig að rekja hér ítarlega einstakar greinar úr tillögum Enskilda Securities. Þær liggja fyrir í aðgengilegu formi. Þó vil ég geta um eitt atriði sérstaklega og það snertir lífeyrissjóðina, en á það er bent í skýrslunni að lífeyrissjóðirnir ráði yfir u.þ.b. 50% af því fé sem fyrir hendi er til fjárfestingar í verðbréfum á Íslandi. Minnt er á í skýrslunni að fyrir liggja tilbúin frumvarpsdrög um lífeyrissjóði og í þeim frumvarpsdrögum er gert ráð fyrir að lífeyrissjóðum sé heimilt að fjárfesta allt að 5% af árlegu greiðsluflæði sínu í hlutabréfum. Þetta gæti þýtt að verulegar fjárhæðir gætu gengið til hlutabréfakaupa til að styrkja og efla atvinnulífið hér á landi. Væri slík heimild að fullu nýtt gæti það þýtt þreföldun á því fjármagni sem gengur til hlutabréfakaupa miðað við núverandi umfang markaðarins. Í lok I. kafla skýrslunnar segir m.a. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við teljum að brýnasta verkefnið á íslenska hlutabréfamarkaðinum sé að hvetja til aukinnar eftirspurnar. Tvö mikilvægustu atriðin í þessu sambandi eru annars vegar hin skattalega meðferð hlutabréfa og hins vegar afstaða lífeyrissjóða til fjárfestingar í hlutabréfum.`` Það er einmitt þetta, virðulegur forseti, sem verið er að gera, þ.e. fyrra atriðið, með flutningi þessara frv. Snemma í ágúst sl. var sagt frá því í fréttum að viðskrn. ynni nú að því að skapa umhverfi sem gæti leitt til þess að virkur hlutabréfamarkaður næði að þróast. Þessi viðbrögð hæstv. viðskrh. við tillöguflutningi sjálfstæðismanna eru að sjálfsögðu gleðitíðindi. Helstu atriðin í tillögum ráðherrans eru þessi: Í fyrsta lagi: Eignarhlutfall hlutabréfa fái a.m.k. tímabundið hagstæðari skattameðferð en eignarhald skuldabréfa. Í öðru lagi: Afnumin verði skattaleg mismunun hlutabréfa og annarra sparnaðarforma. Hagnaður og tap verði talin saman og nettóútkoman myndi skattstofn. Í þriðja lagi --- og það er athygli vert miðað við tillöguflutning hv. 10. þm. Reykv. --- er gert ráð fyrir því í tillögum hæstv. viðskrh. að stimpilgjöld af útgáfu hlutabréfa lækki í 0,5%. Í fjórða lagi: Kostnaður við verðbréfakaup viðskiptavaka myndi ekki stofn til útreiknings aðstöðugjalda. Það vekur sérstaka athygli að hæstv. viðskrh. telur að þessar breytingar geti átt samleið með væntanlegum tillögum um skattlagningu fjármagnstekna sem nefnd skipuð af fjmrh. vinnur að. Með þessu virðist hæstv. viðskrh. ætla sér að semja við samstarfsflokkana um stuðning við skattlagningu fjármagnstekna ef þeir styðja í staðinn tillögur um að efla hlutabréfamarkað og eiginfjármyndun í atvinnurekstri. Þetta er að mínu áliti mjög slæmt því að það liggur gífurlega mikið á því að sem allra fyrst verði leitað allra leiða til þess að auka eiginfjárhlutfall í íslenskum fyrirtækjum og bæta stöðu þeirra. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í einstakar greinar frv. Ég bendi á að í grg. eru í nokkrum liðum taldar upp helstu aðgerðirnar til umbóta í skattamálum og ég ætla aðeins að nefna örfáar þeirra. 1. Ef frv. verður samþykkt mun söluhagnaður af hlutabréfum verða skattfrjáls eftir þriggja ára eignarhaldstíma. 2. Tap af sölu hlutabréfa verði nú frádráttarbært frá söluhagnaði af hlutabréfum. 3. Skattfrelsismörk arðs af hlutabréfum vegna tekjuskatts einstaklinga eru meira en tvöfölduð. 4. Heimilt verður að miða skattfrjálsar arðgreiðslur við allt að 15% af stofni sem markast af nafnverði ásamt þeim jöfnunarhlutabréfum sem heimilt hefði verið að úthluta samkvæmt almennum verðbreytingum. Hjá fyrirtækjum verður úthlutaður arður frádráttarbær af sama stofni. 5. Heimildir til frádráttar frá tekjum einstaklinga vegna fjárfestingar í atvinnulífi eru hækkaðar í 500 þús. kr. fyrir hjón. 6. Tekin er upp almenn heimild til sveiflujöfnunar í atvinnulífinu og fyrirtækjum veitt heimild til þess að geyma allt að 30% af hreinum tekjum á bundnum reikningum. 7. Sú lækkun sem núv. ríkisstjórn gerði á fyrningarhlutföllum hjá fyrirtækjum fyrir sl. áramót er tekin aftur og atvinnulífinu gefnir á ný eðlilegir möguleikar til þess að afskrifa eignir. 8. Fyrirtækjum verður heimilt að gjaldfæra strax kostnað lausafjár með skemmri endingartíma en þrjú ár. 9. Heimild til varasjóðsmyndunar í fyrirtækjum með framlagi í fjárfestingarsjóð er hækkuð úr 15% í 30%. 10. Tekjuskattshlutfall fyrirtækjanna er lækkað úr 50% í 48%. 11. Lagaákvæðum um tekjuskatt og eignarskatt er breytt í því skyni að auðvelda viðskipti með hlutabréf á Verðbréfaþingi Íslands. 12. Skattfrelsismörk hlutabréfa við eignarskattsálagningu einstaklinga eru meira en tvöfölduð og verða nú 4 millj. fyrir hjón. 13. Eignarskattar fyrirtækja eru lækkaðir og verða 0,95%. Virðulegur forseti. Öllum sem hugsa eitthvað um atvinnurekstur hér á landi og framtíð efnahags- og atvinnulífsins er ljóst að það er nauðsynlegt að auka eigið fé í íslenskum fyrirtækjum og styrkja þannig samkeppnishæfni þeirra. Okkur er jafnframt nauðsyn á því að haga leikreglum í efnahags- og atvinnulífinu hér á landi með sama hætti og gerist annars staðar í okkar nágranna- og viðskiptalöndum í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku. Sá tillöguflutningur sem hér er uppi hafður er í samræmi við þetta og við væntum þess, flm., að hæstv. ríkisstjórn sýni þessum málefnum skilning og komi til móts við þessi sjónarmið og vinni að því að hægt verði að afgreiða þessi frv. nú á yfirstandandi þingi sem allra fyrst. Að svo mæltu leyfi ég mér að mælast til þess að þetta frv. verði sent til 2. umr. og til hv. fjh.- og viðskn. deildarinnar.

Flm. (Friðrik Sophusson) Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að flytja langt mál um þetta frv. Það hef ég þegar gert í ræðu sem ég flutti þegar ég mælti fyrir 95. málinu. Frv. er flutt í tengslum við áðurgreint mál og er hluti af þeim aðgerðum sem nauðsynlegar eru í skattlagningu atvinnurekstrar í því skyni að auka eigið fé fyrirtækja og renna styrkari stoðum undir atvinnulífið. Helstu ákvæði frv. eru: 1. Heimild einstaklinga til frádráttar frá tekjum vegna hlutabréfakaupa er stóraukin og verður 500 þús. kr. fyrir hjón. 2. Kaupi einstaklingur hlutabréf fyrir meira í einu en sem svarar til árlegrar frádráttarheimildar er heimild til að flytja það sem umfram er milli ára í allt að fimm ár. 3. Lítil fyrirtæki geta aflað sér eigin fjár með sölu hlutabréfa með sömu skattfríðindum fyrir þá sem kaupa hlutabréf, enda séu engar hömlur á viðskipti með hin nýju hlutabréf. Ég sé ekki ástæðu til, virðulegur forseti, að hafa þessa framsöguræðu lengri, en mælist til þess að þetta mál verði að 1. umr. lokinni sent til hv. fjh.- og viðskn.

Flm. (Geir H. Haarde) Herra forseti. Þannig háttar til að hér er um að ræða frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Og það eru eðlileg tilmæli að hæstv. fjmrh. sé viðstaddur slíka umræðu. Nú vill þannig til að hann hefur ekki tök á að vera hér í dag eins og þegar hefur komið fram. Vildi ég þess vegna beina því til forseta að sami háttur verið hafður á um þetta mál og næstu tvö mál á undan, að umræðu ljúki ekki í dag svo að hæstv. ráðherra fái tækifæri til að tjá sig um þetta frv. Ég mæli hér sem sagt fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem allir hv. þm. Sjálfstfl. í neðri deild flytja. Frv. þetta lætur ekki mikið yfir sér, það er stutt en það er í rauninni gríðarlega efnismikið. Í þessu frv. felst, ef það nær fram að ganga, að eignarskattshækkanirnar, sem meiri hlutinn á síðasta Alþingi samþykkti, verði afturkallaðar og að eignarskattur manna verði eftir gildistöku þessara laga hinn sami og hér var, t.a.m. í fyrra og nokkur síðustu ár, þ.e. aðeins eitt þrep, 0,95%. Ég þarf ekki að rifja upp í löngu máli hvaða breyting átti sér stað á síðasta þingi. Þá var eignarskattsstiganum breytt með þeim hætti að hið almenna skattþrep var hækkað úr 0,95% í 1,2% og sömuleiðis var tekið upp nýtt þrep, svokallað háeignaþrep, eða stóreignaþrep, fyrir eignir einstaklinga yfir 7 millj. og hjóna yfir 14 millj. Þegar þessi mál voru hér til umræðu á sl. vetri og ekki síður í kjölfar þess að lögin voru samþykkt kom fram mjög kröftug gagnrýni á þessa lagasetningu og ábendingar um að þessi lög kæmu sérstaklega illa við einstaklinga í þjóðfélaginu, ekki síst ekkjur og ekkla, einstæða foreldra, fráskilda og aðra þá aðila sem þurfa einir að standa undir heimilisrekstri. Við þessu var að hluta til brugðist á síðasta þingi þegar samþykkt var, að frumkvæði stjórnarandstöðunnar, sérstök breyting til ívilnunar fyrir ekkjur og ekkla sem misst hafa maka sína á sl. fimm árum og sitja í óskiptu búi. Þessi breyting gagnaðist að sjálfsögðu ákveðnum hópi manna en eftir stendur eigi að síður að skattbreytingin frá í fyrra var í raun sérstök árás á ákveðna hópa einstaklinga sem síst áttu það skilið að ríkisvaldið gengi fram fyrir skjöldu og refsaði þeim fyrir ráðdeild og sparnað á liðinni tíð. Skattur þessi kom síðan að sjálfsögðu ekki til framkvæmda fyrr en um mitt sumar þegar álagning fór fram vegna þess að hér er um að ræða skatt sem lagður er á utan staðgreiðslu. Hann er greiddur á fimm mánuðum og hækkunin kom til framkvæmda á síðustu fimm mánuðum þessa árs. Mér er kunnugt um að í ýmsum tilfellum hafa þeir einstaklingar sem orðið hafa fyrir barðinu á þessum gríðarlegu hækkunum þurft að standa undir því með því að taka lán. Og það er alveg ljóst að hjá slíkum einstaklingum er vandi fyrir dyrum, ekki bara að standa skil á slíku láni heldur jafnframt að horfast í augu við fyrirframgreiðslu þessa skatts í upphafi næsta árs, væntanlega 70%, til viðbótar við fasteignagjöld og annan kostnað sem leggst á þessar eignir. Þess vegna, herra forseti, er mjög brýnt að gera hér leiðréttingu á og afturkalla þau mistök sem voru gerð í fyrra. Margir hv. þm., sem að þeirri gjörð stóðu, hafa verið það miklir drengskaparmenn að viðurkenna að þeim hafi orðið á mistök. Það er viðurkennt af ýmsum þeim sem að þessari lagasetningu stóðu að þeir höfðu ekki séð fyrir endann á því hvað hún þýddi. Og það verður að segjast eins og er að skýringar hæstv. fjmrh. í þessu efni, bæði í greinargerð með frv. á sínum tíma og allan tímann síðan, hafa verið byggðar á ónógum upplýsingum, að ég segi ekki blekkingum. Það er þess vegna ljóst að ýmsir þeir sem tóku þátt í þessari lagasetningu á síðasta þingi gerðu sér ekki nægilega grein fyrir því hvað hún hefði í för með sér og hafa í því sambandi talað um slys, mistök o.s.frv. Nú gefst þessum aðilum öllum tækifæri til að taka þátt í því, með flm. þessa frv., að leiðrétta þessi mistök. Við munum fagna því, fagna hverjum og einum sem er reiðubúinn til að ganga til móts við flm. um að breyta þessum lögum. Við erum að sjálfsögðu reiðubúnir til allra viðræðna um það með hvaða hætti hægt er að ná samkomulagi um að gera hér breytingar á. En hitt er ljóst að það er alger nauðsyn að knýja fram breytingu á þessum lögum, knýja fram einhverja leiðréttingu fyrir þann hóp fólks sem í hlut á. Við, sem flytjum þetta frv., tókum þann kost að takmarka það einvörðungu við leiðréttingu á þeim lögum sem samþykkt voru í fyrra. Þess vegna er þetta frv. einvörðungu um það að afturkalla hækkanirnar á eignarskattinum frá því á síðasta þingi. Þetta frv. er ekki um það að leiðrétta allar hugsanlegar skekkjur sem kunna að finnast í skattalögunum. Þetta frv. tekur t.a.m. ekki á því að það var ákveðið óréttlæti fyrir í lögum að því er varðar skattlagningu á einstaklinga miðað við hjón og þar með skattlagningu á ekkjur og ekkla miðað við hjón. En sú mismunun og það óréttlæti margfaldaðist með þeim lögum sem samþykkt voru í fyrra. Frv. núna gengur út á að afturkalla það. Það hefur hins vegar ekki í för með sér að ganga lengra en var í lögunum sem giltu þangað til í fyrra. Sama má segja um skattfrelsismörkin í þessu frv. Þau eru með þeim hætti að ekki er gert ráð fyrir öðru en þeirri hækkun skattfrelsismarka sem núgildandi lög hefðu hvort eð er haft í för með sér. Það er alveg ljóst að hið svokallaða fríeignamark, skattfrelsismörkin í eignarskatti, hafa á undanförnum árum ekki hækkað til samræmis við fasteignamat. Þar er því auðvitað komin full ástæða til frekari leiðréttingar og flm. gera sér það ljóst. En í stað þess að taka þann kost að reyna að leiðrétta alla þessa hluti á einu bretti var valin sú leið að takmarka frv. eingöngu við mistökin sem gerð voru hér í fyrra og freista þess að ná samstöðu við einhverja sem að því stóðu þá í stað þess að hafa hér meira undir sem núv. stjórnarliðar og þeir sem studdu þetta mál í fyrra bera ekki sérstaka ábyrgð á. Það mætti bæta við þessa upptalningu því atriði, sem hefur verið í skattalögum lengi, að eignarskattar barna undir 16 ára aldri leggjast við skattstofn foreldra og í einstaka tilfellum stjúpforeldra. Þetta er mál sem þarf að taka sérstaklega á. Ekki er gerð tillaga um það í þessu frv. vegna þess að þetta mál er einangrað við hækkanirnar frá í fyrra eins og ég hef ítrekað látið koma fram. Ég vil láta þess sérstaklega getið, vegna þess að ég þykist vita að einhverjir sem hafa lesið þetta frv. hafi rekið í það augun, að því fylgir ekki áætlun um hvað þessi breyting kunni að kosta ríkissjóð. Það er engin áætlun um það hvað þessi lagfæring og óhjákvæmilega leiðrétting á eignarskatti kann að kosta ríkissjóð. Það er því eðlilegt að spurt sé: Hvað skyldi það kosta ríkissjóð að færa þetta í sama farið og áður? Það er ekkert sérstaklega flókið mál að reyna að geta sér til um hver sú upphæð kynni að vera. En flm. tóku þá afstöðu að láta það liggja á milli hluta vegna þess að hér er um að ræða hreint prinsipmál, hreina spurningu um grundvallaratriði og leiðréttingu sem verður að koma til, þó svo að hún kosti ríkissjóð einhverja fjármuni, sem voru teknir í fyrra af því fólki sem hér um ræðir með því sem ég vil leyfa mér að kalla rangindum. Hér er um að ræða illræmda skattahækkun sem kom til framkvæmda í fyrra og verður að afturkalla. Ég er ekki í neinum vafa um það að hinn hugmyndaríki fjmrh. finnur leiðir til þess að bæta ríkissjóði upp það tekjutap sem af því kann að leiða. A.m.k. hefur þessi skattahækkun, sem átti að verða liður í því í fyrra að tryggja ríkinu 600 millj. kr. rekstrarafgang, ekki orðið til þess heldur bendir nú allt til þess að ríkissjóður verði á þessu ári rekinn með 5,5 milljarða kr. halla, eða 6 milljörðum kr. lakari afkomu en gert var ráð fyrir í fyrra þegar hæstv. fjmrh. og stuðningsmenn hans börðu fram þessar breytingar á eignarskatti. Nei, herra forseti, þetta mál snýst ekki um þær krónur og þá aura sem hér kunna að vera í húfi fyrir ríkissjóð. Þetta snýst um leiðréttingu gagnvart almenningi í landinu, þetta snýst um hagsmuni þeirra sem rangindum voru beittir í þessu efni á síðasta þingi. Þess vegna er þetta frv. flutt án þess að þess sé sérstaklega getið hvert tekjutap ríkisins kunni að verða. Þannig er, herra forseti, að stofnuð hafa verið hér í bænum sérstök samtök fólks til að beita sér gegn þessari hækkun eignarskatta sem var knúin í gegnum Alþingi á síðasta þingi. Þessi samtök hafa fengið til liðs við sig ýmsa glögga reikningsmenn sem hafa lagt fram ýmis ágæt dæmi um það hve skattar af eignum, bæði einstaklinga og hjóna, hafa hækkað mikið á þessu ári. Eins og kemur fram í fréttatilkynningu fjmrn. frá síðasta sumri tvöfölduðust eignarskattarnir á þessu ári miðað við það sem var í fyrra í krónum talið. En það kemur fram í ýmsum gögnum sem þau samtök, er ég nefndi, hafa látið gera hversu gríðarlega miklar hækkanir er um að ræða fyrir tiltekna hópa fólks. Ég vil leyfa mér að benda á í þessu sambandi þá greinargerð sem fylgir frv. sem fskj. I þar sem eru dæmi um breytingar á eignarsköttum milli áranna 1988 og 1989, annars vegar fyrir einstaklinga og hins vegar fyrir hjón. Það er alveg ljóst að í mjög mörgum tilfellum, t.a.m. þegar um er að ræða ekkjur sem búa í eldri húsum, í stærri eignum hér í Reykjavík eða nágrenni, er um að ræða hækkanir sem nema á annað hundrað prósenta og geta þá numið í ýmsum tilvikum vel á annað hundrað þúsund krónum. Í mörgum tilvikum er um aðila að ræða sem búa í gömlum eignum, sem eru hátt metnar, en hafa ekki tekjur í samræmi við skráð verðmæti þeirrar eignar sem viðkomandi býr í. Þetta er ein af meinsemdunum í þessu kerfi. Fólki er refsað fyrir að búa áfram í íbúðarhúsum sínum með því að leggja háa eignarskatta á slíkar eignir þótt ekki séu tekjur að sama skapi til að standa undir þeim. En það er augljóst mál sem allir vita að eignarskatta hlýtur að verða að greiða af tekjum, annaðhvort af tekjum sem eignin gefur af sér sjálf eða þá af vinnulaunum eða eftirlaunum eða öðrum tekjum. Nema það sé hugmynd manna að menn greiði eignarskatta með því að selja eignirnar, hluta af þeim, leysa þær upp og hrökklist þannig úr sínum vistarverum. Það heitir hins vegar ekki skattlagning á íslensku. Það heitir eignaupptaka. Og því miður hefur stefnt í þá átt með skattastefnu núv. ríkisstjórnar og með þeim lögum sem illu heilli voru samþykkt á Alþingi um þetta efni fyrir síðustu áramót en við flm. leggjum til að breytt verði með því frv. sem hér er til umfjöllunar. Ég skal ekki hafa um þetta lengra mál, herra forseti, en ég vil benda mönnum á að kynna sér þær töflur sem eru í frv. og sýna glöggt hvaða breytingar hér hafa orðið á og hversu mikil röskun það er á högum fólks þegar slík hækkun kemur til framkvæmda, afturvirkt, án þess að fólki gefist nokkur umþóttunartími til þess að huga að breytingum á sínum högum ef það yrði ofan á hjá fólki. Ég vil ítreka það að endingu, herra forseti, að flm. þessa máls gengur ekki annað til með því að flytja þetta frv. en að knýja hér á um leiðréttingar. Og við, eins og ég sagði, fögnum hverjum og einum þeim sem vill ganga til liðs við okkur með að knýja hér á um leiðréttingar. Þess vegna erum við til viðræðu um aðrar breytingar á þessum lögum ef um þær kynni frekar að nást samstaða. Aðalatriðið er að þoka áleiðis breytingum í þessa átt þó að auðvitað sé það okkar markmið að flytja þetta í það horf sem frv. gerir ráð fyrir. Ég vænti þess að hv. fjh.- og viðskn., sem mun fá þetta frv. til umfjöllunar, gefi sér gott tóm til þess að kanna rækilega hverjar hafa verið afleiðingar þessarar skattahækkunar í fyrra og freisti þess síðan að ná samkomulagi um óhjákvæmilegar leiðréttingar í þessu efni. Ég ætla ekki að segja hv. fjh.- og viðskn. fyrir verkum en sem gamall nefndarmaður þar veit ég að í henni sitja upp til hópa valinkunnir sæmdarþingmenn sem ættu að geta náð einhverju samkomulagi um þetta mál. Ég minnist þess að í fyrra var þessu máli breytt lítillega í meðförum fjh.- og viðskn., m.a. þannig að fríeignarmarkið í efra þrepinu var hækkað úr 6 millj. í 7 og það munaði strax verulega um það. Það eru ákveðin fordæmi um það í fjh.- og viðskn. að taka á þessum málum og ná um það samkomulagi þegar við blasir að gengið hefur verið allt of langt í skattlagningu. Ég leyfi mér að vona að það muni áfram takast í þessu máli þó svo að flm. fái hugsanlega ekki allt sitt fram. Ég vil að svo mæltu, herra forseti, leyfa mér að leggja til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn., um leið og ég ítreka ósk mína um að umræðunni ljúki ekki í dag heldur gefist hæstv. fjmrh. tækifæri til að taka þátt í henni.

Forseti (Árni Gunnarsson) Umræðu um 7. dagskrármálið verður ekki lokið í dag vegna fjarveru hæstv. fjmrh. úr hv. deild en forseti vill auðvitað gefa þeim þingmönnum sem kjósa að ræða málið á þessum fundi kost á því.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það hefði að vísu verið æskilegt að hæstv. fjmrh. væri hér viðstaddur þessa umræðu. Svo er ekki og gefst þá annað tækifæri til þess að ræða þetta þegar hann verður hér og þetta mál verður tekið upp aftur. Það frv. sem hér er flutt um breytingu á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, er flutt af hv. þm. Sjálfstfl. Ég fagna því að sjálfsögðu að frv. skuli flutt til að lagfæra þessa hluti að nokkru. Jafnframt er það ljóst að hér hafa orðið skil í stjórnmálum. Frjálslyndi hægriflokkurinn hefur lýst því yfir að hann stefni að því að fella algerlega niður eignarskatta af íbúðarhúsnæði en Sjálfstfl. lýsir því hér með yfir að hann vilji hafa eignarskatta á íbúðarhúsnæði. Þar að auki átti ég von á því að hv. þm. Sjálfstfl. flyttu jafnframt frv. um að fella niður sérstakan eignarskatt, svokallaðan þjóðarbókhlöðuskatt, af íbúðarhúsnæði. En það gera þeir ekki. Í umræðum um stefnuræðu forsrh. bauð ég sjálfstæðismönnum til samstarfs við Frjálslynda hægriflokkinn um þessi mál. Því hafa þeir hafnað með þessu frv. og vilja heldur róa einir á báti með þetta og færa það mál fram með þeim hætti að þeir telja að það eigi að vera skattar á íbúðarhúsnæði. Ég fagna því þó að þetta mál er komið fram en finnst vanta hér ýmislegt í þetta frv. til þess að menn sjái hvernig þessi mál hafa þróast. Það má segja að í þessu máli hafi ríkisstjórnin svindlað, gefið vitlaust og það eru margir þættir sem koma hér inn á þetta mál. Ég hefði kosið að ýmsar upplýsingar, sem ég á von á, m.a. fyrirspurnir til hæstv. hagstofuráðherra um eignarskatt á Norðurlöndum og ýmislegt fleira sem ég hef verið að reyna að viða að mér til þess að kanna þessi mál betur, væru hér komnar fram en svo er ekki. Það er því ljóst að maður hefði þá haft heldur meiri gögn hér við höndina til þess að ræða þetta en það mun vafalaust verða svo að það á eftir að koma í ljós margt fróðlegt um þetta. Ég vil benda á í þessu sambandi að þegar verið er að tala um eignarskatta af íbúðarhúsnæði, þá er búið að greiða eignarskatta og það ekki smáupphæðir. Svokölluð fasteignagjöld eru eignarskattar. Ég held ég megi fullyrða að í flestum löndum er bara einn skattur á íbúðarhúsnæði ef um skatt er að ræða og það er sérstakur skattur, fasteignagjald sem við köllum hér, sem rennur til sveitarfélaga eða héraða í flestum tilfellum og þykir mönnum það að öllu jöfnu nægilegt. En hér er verið að leggja á einhvern hæsta eignarskatt á eigið íbúðarhúsnæði sem um getur. Ég vil einnig benda á í þessu frv., sem raunar hv. 1. flm. þess kom hér inn á, að það er ekki gert ráð fyrir verðbótum á skattleysismörkum þannig að í staðinn fyrir 2,5 millj. hefðu þau raunverulega átt að vera 3,6 millj. eða þar um bil. Hér er því eins og gert sé ráð fyrir því í þessum frumvarpsdrögum að eignarskattur á einstakling sé 10.500 kr. hærri en hefði verið ef slík þrep hefðu verið inni. Ég hef áður minnst á það hér að þessi skattur er fyrst og fremst á svæðinu hér, Stór-Reykjavíkursvæðinu eða Stór-Reykjanessvæðinu öllu heldur. Ég reiknaði út á sinni tíð mjög nákvæmlega hversu mismunandi skattlagning er eftir svæðum og á því svæði sem við búum hér eru hæstir skattar. Ég tek dæmi af íbúð eða húseign sem er 14 millj. kr. virði hér, og lækkar þetta hlutfall ofan í það að vera ekki neitt. Hér greiða hjón 121 þús. kr. en á svæðum 8 og 7, eins og ég hef skipt landinu í svæði, greiða hjón engan skatt af sömu eign. Einstaklingar bera hins vegar skatt af eign sem er með þessari upphæð allt í kringum landið, þannig að það er um verulega mismunun að ræða miðað við búsetu. Ég hef haldið því fram að húsnæði ætti ekki að skattleggjast með eignarsköttum af þeirri einföldu ástæðu að menn keyptu íbúðarhúsnæði til að búa í og miðað við legu landsins og þær þarfir sem við höfum hér, þá þurfum við á stóru og góðu húsnæði að halda og það á ekki að vera grundvöllur til sérstakra skatta. Það er mikill munur á skattlagningu eftir því hvar menn búa á landinu og sú umræða hefur fengið litla umfjöllun hér í þinginu því að einhvern veginn eru menn svo blindir fyrir því að það eigi að vera mismunun eftir landshlutum í þessu. Ég vil ítreka hér enn einu sinni að það er svo mikill munur á eignarsköttum eftir búsetu að það er ekki hægt að viðurkenna slíkan mun af þm. sem eru þm. hér a.m.k. fyrir Reykjanes og Reykjavík. Það er ekki hægt að búa við það að íbúar hér greiði að stórum hluta þessa skatta en ekki fólk á öðrum svæðum. Ég hef núna lagt fram fsp. til hæstv. fjmrh. sem ég hef von um að hann muni svara á einhverjum næstu dögum um hvernig þessir skattar skiptast eftir kjördæmum. Ég vonast til þess að það varpi ljósi á þessa mismunun og sérstaklega þjóðarbókhlöðuskattinn, sem sjálfstæðismenn vildu leggja á til eilífðar á síðasta þingi, þá komi það nú í ljós að hann er eiginlega eingöngu greiddur á þessu svæði hér, þ.e. á Stór-Reykjanessvæðinu og það sé þá einnig ljóst að aðrir eigi ekki að leggja neitt til menningarinnar. Ég hef hér fyrir framan mig skattseðil frá Bandaríkjunum þar sem húseign er skattlögð fasteigna- og eignarsköttum og mér sýnist að þeir nái þar samtals af þeirri eign 1,21%. Eignarskattur hér væri eftir því að dæma í kringum 0,70% eða 0,60% eftir því hvernig menn telja fasteignagjöldin en þau hafa nú verið lögð á hér með mismunandi hætti, þ.e. einstaka bæir leggja á 0,5%, það er hin almenna regla, aðrir minna og hinir meira. Samtals eru eignarskattar og fasteignagjöld frá þessum stað sem ég er hér með seðil frá 1,21% sem mundi nú þýða töluvert mikið frávik frá því sem hér er verið að gera. Ég fullyrði það að þessi skattur, svokallaði eignarskattur, er hvergi svo hár á íbúðarhúsnæði og hvergi með þeim hætti sem hér er. Það er áhyggjuefni ef enginn má eignast neitt, enginn má hafa neinar eignir undir höndum því að það stuðlar ekki að betra eða traustara þjóðfélagi. Á landi eins og Íslandi, eins og ég komst hér áðan að orði, er nauðsynlegt að íbúðarhúsnæðið sé stærra en víðast hvar annars staðar og menn búi betur vegna þess að stærstan hluta ársins verða þeir að vera innan dyra á móti því sem er víða erlendis. Þar geta menn verið utan dyra og notið þess að vera úti stóran hluta ársins. Ég vil á þessu stigi ekki ræða frekar um þetta, en mun þegar þetta frv. kemur til umræðu hér síðar á þinginu taka frekar til máls um það og krefja þá væntanlega fjmrh. svara um það hvort hann hafi ekki í farvatninu lagfæringu á þessum sköttum og helst hvort hann vilji fella þá niður, en ég vil ítreka hér stefnu Frjálslynda hægriflokksins sem er að fella eignarskatt á íbúðarhúsnæði alveg niður.

Forseti (Árni Gunnarsson) Ég verð því miður að benda þeim sem á pöllum sitja á að það er ekki til siðs að klappa í þinghúsinu.

Sigríður Lillý Baldursdóttir Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til umræðu er afturhvarf til þess sem var fyrir skattabreytinguna um sl. áramót. Við kvennalistakonur teljum það vissulega til bóta að hverfa til fyrri reglna um eignarskatt, en við erum þeirrar skoðunar að eignaviðmiðun sú sem lögð er til í þessu frv. sem hér er til umræðu sé of lág og taka hefði mátt tillit til hjúskapar eða sambúðar þannig að eignamörkin yrðu hærri hjá einstaklingum. Kvennalistakonur eru þeirrar skoðunar að ekki skuli leggja skatt á nauðþurftir fólks. Íbúð, þó lítil væri, fæst ekki fyrir 2,5 millj. Þess vegna hefðum við viljað sjá hér hærri tölu sem viðmið fyrir einstakling. Og eins og áður sagði finnst okkur eðlilegt að tekið sé tillit til sambúðar. Við vitum öll að í íbúð þarf að vera ákveðin nauðsynleg aðstaða eins og eldhús, baðherbergi, anddyri og fleira óháð því hve margir búa í henni. Þannig er nauðsynlegur kostnaður einstaklings vegna íbúðar hærri en þess sem er í sambýli. Kvennalistinn lagði nokkuð af mörkum á síðasta þingi til að draga úr því misrétti sem fólk varð fyrir vegna eignarskattsbreytingarinnar um sl. áramót með frv. til l. um að eftirlifandi maki þyrfti ekki að greiða hærri skatt af eignum eftir lát maka á meðan setið er í óskiptu búi. Hér er enn reynt að taka á misréttinu með því að fara í gamla farið. Skoðun kvennalistakvenna er að þessi mál þurfi að skoðast í tengslum við heildarendurskoðun á eignarsköttum, en slíka endurskoðun má ekki gera í fljótræði. Við megum ekki hrapa að slæmum lausnum í kerfisbreytingum. Dæmin um slíkar lausnir eru allt of mörg í skattakerfinu sem víðar. Reynsla kerling verður að ná eyrum stjórnvalda. Því teljum við eðlilegt að afgreiða þetta mál með þeim hætti sem hér er lagt til því það liggja fyrir raunveruleg dæmi um fólk sem stendur mjög höllum fæti vegna eignarskatts af nauðþurftum, af nauðþurftarhúsnæði. Þar eru fjölmennastar einstæðar konur með litlar sem engar tekjur. Það getur ekki hafa verið meining stjórnvalda að níðast á þessum hópi með eignarskattsbreytingunum sl. ár. Kvennalistakonur eru þeirrar skoðunar að betra hefði verið heima setið en af stað farið þá. Því hljótum við að fagna því frv. til l. um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt sem hér er til umræðu. En ég ítreka að þrátt fyrir að hér sé lögð til tiltölulega lág skattaprósenta, þá teljum við að eignaviðmiðun sé of lág. Nauðþurftir okkar ættu ekki að skattleggjast.

Flm. (Geir H. Haarde) Herra forseti. Mál þetta er að formi til um málefni aldraðra, breyting á lögum um málefni aldraðra, en efnislega er hér á ferðinni skattamál. Ég vil leyfa mér að rifja upp fyrir þingheimi hvernig háttaði til hér á síðasta vori þegar afgreidd voru ný heildarlög um málefni aldraðra. Þá var það þannig að búið var að lauma inn í þessi lög nýrri tekjuöflun í ríkissjóð upp á 200 millj. kr. með því að í frv. var gert ráð fyrir sérstökum nefskatti upp á 2500 kr. á hvern gjaldanda á aldrinum 16--70 ára. Ég vakti ítrekað athygli á því á síðasta þingi að hér væri bæði um að ræða brigð við skattgreiðendur og þau fyrirheit sem gefin voru þegar upp var tekin staðgreiðsla í landinu, en þá voru allir slíkir nefskattar og sérskattar lagðir niður. Auk þess væri hér með lymskulegum hætti verið að lauma inn nýjum skattahækkunum ofan á allt annað sem þessi hæstv. ríkisstjórn hafði þá þegar komið í gegnum hv. Alþingi. Að auki er það þannig, og á því vakti ég líka athygli á síðasta vori, að nefskattar, sérstök aukagjöld, passa ekki inn í það innheimtuform sem hið nýja staðgreiðslukerfi skatta er. Þess vegna væri þetta mál, hinn nýi nefskattur, hið versta mál að öllu leyti. Það tókst að knýja fram breytingu á frv. sem hér var til meðferðar í vor þannig að þessi skattur kom ekki til framkvæmda á líðandi ári eins og þó stóð til í upphafi, heldur mun hann að óbreyttu ekki koma til framkvæmda fyrr en á næsta ári. Nú er það þannig, herra forseti, að ýmsir óvæntir stuðningsmenn bættust í þann hóp sem tók undir minn málflutning á síðasta þingi. M.a. lýsti hæstv. utanrrh. því að hér væri á ferðinni slys og hann ætti að vita það best sjálfur vegna þess að hann hefur verið í hópi þeirra sem stutt hafa upptöku staðgreiðslukerfisins og var reyndar fjmrh. þegar lögin um staðgreiðslu tóku gildi. Þess vegna var honum þetta mál nokkuð skylt. Hann lýsti því yfir að þetta hefði verið slys og það væri ekki stefna Alþfl. að taka upp nefskatta á nýjan leik. Ummæli hæstv. ráðherra eru rakin hér í grg. með frv. Hv. 2. þm. Vestf. Ólafur Þ. Þórðarson tók í sama streng og það gerðu reyndar fleiri. Og hæstv. utanrrh. lýsti því yfir að ekki hefði verið tími á síðasta vori til þess að ganga lengra en að fresta þessum skatti í eitt ár og gaf í skyn að það væri unnið að því til haustsins að gera endurbætur á þessu máli þannig að skatturinn þyrfti aldrei að koma til framkvæmda. Í grg. með fjárlagafrv. er látið koma fram að það standi til að gera breytingar á fjáröflun í Framkvæmdasjóð aldraðra, en þessi margumræddi nefskattur, þetta margumrædda sérstaka gjald, rennur einmitt í Framkvæmdasjóð aldraðra. Þess vegna mátti ætla af fjárlagafrv. að ríkisstjórnin hygðist standa við það sem hæstv. utanrrh. gaf í skyn hér á síðasta vori. Það er hins vegar ekki svo að sjá af lista yfir frv. frá ríkisstjórninni sem dreift hefur verið til þm. Þar er ekki að sjá að neitt slíkt frv. sé á döfinni hvorki frá hæstv. heilbrrh. né hæstv. fjmrh. Það er vegna þessa, herra forseti, sem við þrjú sem stóðum að brtt. um þetta efni á síðasta þingi höfum leyft okkur að flytja hana aftur og nú í frumvarpsformi að sjálfsögðu. Við viljum ekki una því að það verði ekki staðið við þau fyrirheit sem gefin voru um þetta efni á sl. vori og viljum láta á það reyna hvort sá meiri hluti, sem hér var fyrir hendi um þetta mál að því er virtist á síðasta vori, er til staðar og hvort hægt er að knýja hann fram í atkvæðagreiðslu um frv. Í þeim meiri hluta eru auk stjórnarandstöðuflokkanna væntanlega stór hópur þm. Alþfl. og í það minnsta hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson og e.t.v. fleiri úr hans þingflokki. Þetta mál snýst sem sagt um það að gera ákveðna lagfæringu á lögunum sem samþykkt voru hér í vor um málefni aldraðra en þó þannig að Framkvæmdasjóður aldraðra beri ekki skarðan hlut frá borði heldur verði honum tryggðar nákvæmlega sömu tekjurnar með beinu framlagi úr ríkissjóði sem þegar er innheimt í gegnum staðgreiðslukerfi skatta, en ekki með því að leggja nýtt gjald á landslýð eins og illu heilli var tekið upp ákvæði um í þeim heildarlögum um málefni aldraðra sem þingið samþykkti í vor. Um þau lög var almenn og góð samstaða í heild sinni, eins og eðlilegt er um slíkt mál, að öðru leyti en því er snerti þetta ákvæði um sérstakt gjald sem er að finna í 10. gr. þessara laga. Við flm. viljum sem sé knýja fram úrslit um þetta atriði og herma þann stuðning við þetta mál sem fram kom á sl. vori upp á þá sem hann veittu og honum lýstu yfir eða knýja ríkisstjórnina til þess að flytja sjálf frv. um þetta efni. Það er illt í efni, herra forseti, að enginn þeirra aðila sem þátt tóku í umræðu um þetta mál á sl. vori séu hér viðstaddir, til að mynda hæstv. utanrrh., en ég hyggst ekki gera neina kröfu um að einhverjir sérstakir ráðherrar eða aðrir séu viðstaddir þessa umræðu. Það væri þá helst hæstv. fjmrh. vegna þess að hér er um að ræða skattamál, en ég ætla ekki að fara fram á neitt slíkt, og auðvitað heyrir þetta mál ekki formlega undir utanrrh. þó að hann hafi tjáð sig um það á síðasta þingi sem formaður Alþfl. Þetta hygg ég, herra forseti, að geri nægilega grein fyrir því um hvað þetta mál snýst, en ég hyggst gera tillögu um að málið fari fyrir hv. fjh.- og viðskn. en ekki heilbr.- og trn. vegna þess að eins og ég sagði í upphafi er hér um að ræða í raun skattamál en ekki heilbrigðismál þó svo að það sé að formi til um breytingu á lögum um málefni aldraðra að ræða. Ég vænti þess að hv. fjh.- og viðskn. taki þetta mál eins og önnur skattamál til ítarlegrar umfjöllunar og kanni það sérstaklega hjá skattyfirvöldum með hvaða hætti sérstakur aukaskattur eða nefskattur af þessu tagi getur fallið að staðgreiðslukerfi skatta, rifji upp þau fyrirheit sem gefin voru um að fella öll slík gjöld niður og kanni það hvort ekki er unnt að ná samstöðu um að tryggja Framkvæmdasjóði aldraðra þá fjármuni sem hann á vissulega skilið án þess að ganga á bak þeim fyrirheitum sem gefin voru á sínum tíma varðandi staðgreiðsluna, án þess að grafa undan framkvæmdinni í staðgreiðslunni, án þess að hækka skatta á almenningi um 200 millj. kr. á ári á núvirði eins og allt stefnir í að óbreyttum lögum. Þess vegna er þetta frv. flutt. Þetta er framhaldssaga frá síðasta vori ef svo mætti segja og hún er tilkomin vegna þess að það bólar ekkert á því að þeir menn sem tóku undir þennan málflutning á síðasta vori gefi sig fram sjálfir og flytji frv. til breytinga á þessum lögum. Eðlilegast væri að sjálfsögðu að fram kæmi stjfrv. til þess að afmá þennan nefskatt og koma í veg fyrir að grafið verði undan framkvæmdinni í staðgreiðslukerfi skatta, en eins og fram kom á síðasta þingi lýsti ríkisskattstjóri því yfir í heilbr.- og trn. --- það var nú svo undarlegt að það þurfti að kveðja hann á fund í þeirri nefnd vegna þessa máls --- að þetta frv. félli illa að staðgreiðslukerfinu þó að hann á hinn bóginn léti þess getið að auðvitað væri þetta framkvæmanlegt. Það er auðvitað allt framkvæmanlegt sem mönnum dettur í hug í þessum efnum. Það er hins vegar misjafnlega vel framkvæmanlegt og það fellur misjafnlega vel að því sem lofað var þegar staðgreiðslukerfið var upp tekið og ástand þessara mála eins og það er í dag, með þetta ákvæði í lögum um málefni aldraðra, er hrein brigð, hrein svik gagnvart því sem lofað var á sínum tíma í þessum efnum. Þess vegna er þetta frv. flutt til þess að hnekkja því og knýja fram eðlilegar breytingar í þessu efni. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Flm. (Árni Johnsen) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um áfengisfræðslu. Samsvarandi mál var flutt á Alþingi fyrir tveimur árum, en fékk ekki framgang og er nú lagt fram á ný. Markmið þessara laga er að byggja upp skipulega áfengisvarnafræðslu til þess að draga úr því heilsutjóni sem misnotkun áfengis veldur. Það er lagt til í frv. að þriggja manna nefnd verði skipuð til fjögurra ára í senn og að í henni sitji sérfróðir menn um það vandamál sem um ræðir og ætlast er til að ráðherra skipi einn nefndarmann formann. Nú er hér stillt upp dæmi sem er ekki nýtt af nálinni. Þetta er ekki ósvipað fyrirkomulaginu varðandi tóbaksvarnafræðslu sem hefur gefist vel. Það er ljóst að vandamál af áfengisneyslu á Íslandi er allverulegt. Nefna má að nokkur hundruð sjúkrarúm í landinu eru bundin vegna ofnotkunar áfengis og vandamálið því stórt í sniðum. Það er miðað við í frv. að varið sé 2 prómillum af brúttósölu áfengis til áfengisvarnafræðslu. Þetta er sama hlutfall og miðað er við í tóbaksvarnanefnd og miðað við árið 1988 hefðu verið þarna u.þ.b. 8,5 millj. kr. til þessa starfs sem ætlast er til að nefndin skili. Það er að mínu mati mikil ástæða til þess að sporna á eins skynsamlegan hátt og hægt er við því vandamáli sem áfengisneysla er og þetta frv. til laga er liður í þá átt. Að lokinni 1. umr. legg ég til að málinu verði vísað til heilbr.- og trn.

Flm. (Árni Johnsen) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um lyfjafræðslunefnd. Markmið þessara laga er að skipuleggja og vinna að lyfjafræðslu til þess að draga úr því heilsutjóni sem misnotkun og ofnotkun lyfja veldur. Það er lagt til í frv. í 2. gr. að heilbr.- og trmrh. skipi þriggja manna nefnd, lyfjafræðslunefnd, til fjögurra ára í senn, og að í nefndinni eigi sæti menn með þekkingu á vandamálum sem stafa af ofnotkun lyfja. Hlutverk þessarar nefndar á að vera að gera tillögur til stjórnvalda um ráðstafanir til að sporna við ofnotkun og misnotkun lyfja, að vinna í nánu samstarfi við landlæknisembættið og Lyfjaeftirlit ríkisins, að veita alhliða leiðbeiningar varðandi lyf, m.a. með útgáfu fræðslurita og annarra fræðslugagna, að dreifa upplýsingum um skaðsemi misnotkunar og ofnotkunar lyfja, að gera tillögur til heilbr.- og trmrh. umn ráðstöfun fjár skv. 3. gr., en þar segir að greiða skuli 1% gjald af cif-verði innfluttra lyfja og 0,8% gjald af heildsöluverði ákveðins stofns innlendrar lyfjaframleiðslu samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra. Þessi ákvæði eru sett til þess að tryggja fjármagn til þessa lyfjafræðslustarfs, og miðað við innflutning á t.d. árinu 1987 hefði þarna verið um tæplega 10 millj. kr. að ræða til forvarnastarfs og fræðslustarfs um lyfjamisnotkun sem er sívaxandi vandamál, ekki bara í hinum stóra heimi í kringum okkar, heldur einnig í okkar landi. Það er ótrúlega dýrt vandamál og sársaukafullt þegar ótalinn fjöldi ungs fólks sem eldra verður háð ofnotkun lyfja. Þarna er því verkefni sem verður að sporna við ef við ætlum ekki að láta það vaxa okkur yfir höfuð. Benda má á að ýmsar vestrænar þjóðir hafa tekið mjög markvisst á í þessum efnum með því að tryggja fjármagn til þess að berjast gegn því vandamáli sem ofnotkun lyfja er. Þetta er tiltölulega einföld aðferð. Hún hefur sýnt sig að vera skilvirk hér á landi með þessu móti. Það eru tiltölulega fáir menn sem vinna verkið og gjaldtakan af lyfjasölunni er aðeins brotabrot af því sem hugsanlega væri hægt að stilla upp miðað við álagningu og annað sem viðkemur lyfjasölu í þessu landi. Að lokinni 1. umr. legg ég til að málinu verði vísað til heilbr.- og trn.