Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér hefur um nokkurt skeið legið fyrir til umr. frv. sem mjög hefur verið beðið eftir af þeim sem vilja að afnuminn verði einkaréttur ríkisins til reksturs útvarps. Það frv. sem hér liggur fyrir er flutt eins og útvarpslaganefnd gekk frá því, nema 18. gr. frv. sem breytt er í samræmi við samþykkt ríkisstj. um það að aðeins skuli greitt afnotagjald af einu sjónvarpsviðtæki á hverju heimili. Að öðru leyti er þetta frv. útvarpslaganefndarinnar. Útvarpslaganefndin var skipuð 23. sept. 1981 af þáv. menntmrh. til þess að endurskoða núgildandi útvarpslög nr. 19/1971. Í nefndinni áttu sæti þeir Markús A. Einarsson veðurfræðingur, sem skipaður var formaður nefndarinnar, Andrés Björnsson útvarpsstjóri, Benedikt Gröndal fyrrv. forsrh., Ellert B. Schram ritstjóri, Kristján J. Gunnarsson fræðslustjóri, Ólafur R. Einarsson menntaskólakennari og Vilhjálmur Hjálmarsson þáv. formaður útvarpsráðs. Nefndin starfaði eftir þeirri meginstefnumörkun að hún skyldi í fyrsta lagi leggja áfram þær skyldur Ríkisútvarpinu á herðar að sjá landsmönnum öllum fyrir fjölbreyttri dagskrá hljóðvarps og sjónvarps og tryggja aðstöðu og tekjur til þess að svo mætti verða. Í öðru lagi skyldi nefndin leggja til að fleirum en Ríkisútvarpinu yrði veittur réttur til útvarps, þ. e. hljóðvarps og sjónvarps, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og í þriðja lagi að ein útvarpslög skyldu fjalla um allan útvarpsrekstur í landinu. Eins og ég vék að í upphafi er grundvallarbreytingin í þessu frv. fólgin í því að fleirum en Ríkisútvarpinu verði veitt leyfi til útvarps, en með útvarpi er í frv. átt við hljóðvarp og sjónvarp. I. kafli frv. fjallar ítarlega um skilyrðin sem þarf að uppfylla til að slík leyfi verði veitt. Í þeim kafla eru einnig ákvæði um útvarpsréttarnefnd sem skipuð verði skv. till. frv. sjö mönnum kjörnum af Alþingi og hún sjái um leyfisveitingar og alla framkvæmd l. kafla frv. Skilyrðin sem ég vék að eru í aðalatriðum þessi: 1. Að einungis verði veitt leyfi til útvarps á metra- og desimetrabylgju, en það þýðir að sendingar nái yfir takmörkuð svæði sem í aðalatriðum afmarkast af landfræðilegum aðstæðum. 2. Að Póst- og símamálastofnuninni er ætlað að sjá um úthlutun á senditíðnum og að tæknilegum skilyrðum sé fullnægt. 3. Að sveitarstjórnir mæli með veitingu leyfa til útvarpssendinga, hver á sínu svæði. 4. Að erlendir aðilar fái ekki leyfi til útvarpsreksturs. 5. Að óheimilt sé að senda út efni sem ekki hafi verið aflað leyfis fyrir með lögmætum hætti. Heimilt verði fyrir útvarpsstöðvar, sem svo fá leyfi til þráðlausra sendinga, að þær geti aflað sér tekna með auglýsingum og þá verði hlutur auglýsinga í dagskrá svipaður og hjá Ríkisútvarpinu. Þetta er gert til þess að auðvelda útvarpsstöðvum að vanda til dagskrárinnar. Nefndin hefur þó ekki orðið sátt á það að leggja til að kapalstöðvar fái að birta auglýsingar. Röksemdir nefndarinnar voru þær að kapalstöðvarnar ættu auðveldara með innheimtu afnotagjalda og þess vegna þætti ekki ástæða til þess að þær gengju á hlut þráðlausra útvarpsstöðva á auglýsingamarkaði. Um þetta atriði standa allítarlegar umr. einmitt nú þessa dagana. Hér eru staddir nokkrir hv. þm. sem voru einmitt nú um helgina á fjölmiðlaráðstefnu í Stokkhólmi sem fyrst og fremst fjallaði um hina nýju tækni í sambandi við útvarp og sjónvarp og einkum notkun gervihnatta í því sambandi. Það sem greinilega einkenndi allt það sem kom fram á þessari ráðstefnu, næstum að segja hverja skoðun sem menn höfðu á efnisatriðunum, var þetta, að tækniþróunin gerði beinlínis óhjákvæmilegt að afnema einkarétt ríkisins á útvarpi og sjónvarpi. Hins vegar greindi menn nokkuð á um þátt auglýsinganna. Sá þáttur kemur í raun og veru ekki hinum tæknilegu möguleikum við og ætti ekki heldur að koma við afstöðu manna til einkaréttar ríkisins eða afnáms hans. En samt hefur það orðið svo að þessi þáttur hefur orðið furðu fyrirferðarmikill, einkanlega hjá þjóðum sem ekki hafa auglýsingar í sínum ríkisreknu fjölmiðlum. Fyrir okkur Íslendinga ætti þetta aftur á móti að vera auðveldara viðfangs. Við höfum af þessu reynslu og við ættum líka að vita að hægt væri að setja viss skilyrði um málfar og ýmis önnur atriði þegar til auglýsinga tekur. Það er líka með ólíkindum að það geti verið einum fjölmiðli hættulegt að annar fjölmiðill fjármagni sendingar sínar með auglýsingum, þegar þess er gætt, að aðgangur hlustenda að þessum auglýsingum, fer fyrst og fremst eftir því hversu aðlaðandi það efni er sem boðið er upp á í dagskránni. Það mundu væntanlega fæstir setjast niður og horfa á sjónvarpsdagskrá sem væri einungis auglýsingar, nema þá vegna þess að annað efni, sem yfirleitt væri boðið upp á í sjónvarpinu, þætti alls ekki aðlaðandi. Ég vil taka fram að þetta er atriði sem Alþingi hlýtur að taka afstöðu til en á þessu atriði getur afstaða til þessa frv. tæpast oltið á okkar landi. Ég hafði ekki hugsað mér, herra forseti, að flytja ítarlega ræðu um þetta mál. Ég tel að sá tími sem Alþingi hefur til löggjafarstarfa það sem eftir er af vetrinum og í vor, sé svo skammur að málið þyrfti sem fyrst að komast til nefndar og fá þar umfjöllun. Málið hefur reyndar verið mjög mikið rætt á ýmsum vettvangi og mikill fjöldi þjóðfélagsborgaranna lætur sig miklu varða að það fái sem fyrst framgang. Ríkisstj. hefur tekið þá afstöðu að hún ætlast ekki til þess að stjórnarflokkar hafi að neinu leyti bundnar hendur um afstöðu til þessa máls og menn hafa áskilað sér rétt til þess að flytja og fylgja brtt., enda er það fyllilega réttmætt og eðlilegt þegar um svo viðamikið mál er að ræða. Mér virðist líka ljóst að afstaða til þessa máls fer ekki eftir hreinum flokkspólitískum línum nema þá að því leyti til að það er algjörlega ljóst að Sjálfstfl. aðhyllist það sjónarmið að afnema skuli ríkiseinokun á útvarpsrekstri. Ég veit að það sjónarmið á sér fylgi í öllum öðrum flokkum og ég veit að það á sér verulegt fylgi í hinum stjórnarflokknum, eins og líka vænta má þar sem forveri minn í embætti menntmrh. stóð að skipun þeirrar nefndar sem unnið hefur þetta verk og ég veit ekki betur en hann hafi viljað framgang þess á sínum tíma. En með mál eins og þetta er það svo að menn telja sig þurfa tíma til þess að grandskoða það og gaumgæfa frá öllum hliðum. Sá tími hefur gefist og niðurstaðan liggur fyrir í formi þessa frv. sem er eins og nefndin gekk frá því á sínum tíma. Komið hafa fram brtt. við þetta frv. frá tveimur hv. þm. Sjálfstfl. Að sjálfsögðu mun nefndin fjalla um þær till. og væntanlega láta ganga um þær atkvæði. Ég vil lítillega víkja að örfáum þessara till. Það er í fyrsta lagi till. um skipan útvarpsréttarnefndar. Í frv. er gert ráð fyrir að útvarpsréttarnefnd sé kosin á Alþingi, en menntmrh. skipi formann og varaformann úr hópi hinna kjörnu nefndarmanna. Brtt. gerir ráð fyrir að ráðh. skipi fimm menn í útvarpsréttarnefnd eftir tilnefningu og þeir sem tilnefni séu Póst- og símamálastofnun, Samband ísl. sveitarfélaga, Ríkisútvarpið og samtök útvarpsstöðva, einn mann hver og einn til vara, og síðan skipi ráðh. formann án tilnefningar. Þessi brtt. hefur augljóslega þann kost að hún siglir fram hjá því sem stundum hefur heyrst gagnrýni um, að nefndir séu pólitískt kosnar, eins og væri að sjálfsögðu um þá nefnd sem Alþingi mundi kjósa. En á hitt ber að líta að flokkarnir á Alþingi eru nú einu sinni umboðsmenn almennings í landinu og ekki er óeðlilegt, þegar fjallað er um málefni sem varða almenning, að fulltrúar þeirra komi þar við sögu. Eins og hv. þm. heyra gæti ég ákaflega vel hugsað mér að farin væri enn ein leiðin að þessu leyti til. M. ö. o. mér þykir þetta atriði alls ekki vera úrslitaatriði í sambandi við framgang frv. Svo er raunar um fleiri þær brtt. sem greindar eru á þskj. 493. Þar eru atriði sem ættu ekki að ráða úrslitum. Meginmálið er þetta: Að létta af þeim algjöra einkarétti ríkisins á þessum fjölmiðli sem nú er þannig að við megum sem fyrst njóta viðlíka frelsis og fjölbreytni um efni sem flutt er á öldum ljósvakans eins og er um prentaða fjölmiðla. Það ætti ekki að vera neitt óeðlilegra nú á dögum að frelsi ríkti í þessari tegund fjölmiðlunar en er um annað tjáningarfrelsi. Ég ætla ekki að sinni, hæstv. forseti, að hafa fleiri orð um þetta frv. Því fylgir ítarleg grg. sem ég geri ráð fyrir að hv. alþm. hafi kynnt sér. Ég geri mér ljóst að fram koma ýmsar breytingartillögur hv. þm. En ég geri mér líka ljóst að þeir hafa mikið um þetta mál hugsað. Þess vegna held ég að unnt ætti að verða að afgreiða þetta frv. sem fyrst á þessu þingi. Auk þess er það mín skoðun að afgreiðsla þess nú sé nauðsynleg vegna tækniframfara og vegna þess að þegar fer fram töluverð starfsemi í landinu sem er ekki heimil skv. núgildandi útvarpslögum og heldur áfram þrátt fyrir skort á lagaheimild. Þetta atriði tel ég að geri það enn meira aðkallandi að breyta þessum lögum þannig að unnt sé að gæta þess að sú starfsemi sem fram fer á þessu sviði verði í samræmi við lög og reglur þjóðfélagsins.



Ég ætla aðeins að segja nokkur orð um þetta frv. áður en það fer til n. Eins og menn þekkja af umr. um þetta frv., sem staðið hafa nú um nokkur misseri, hefur frv. að geyma hugmyndir um nokkrar breytingar á gildandi útvarpslögum. Veigamesta brtt. er sú að takmarka að nokkru einkarétt Ríkisútvarpsins til útvarpsrekstrar, þ. e. að opna þann möguleika að fleirum en Ríkisútvarpinu verði veitt heimild til að reka staðbundið útvarp, reyndar tímabundið, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum sem talin eru upp í 3. gr. frv. og hæstv. ráðh. rakti hér áðan í sinni ræðu. Þótt fleiri breytingarhugmyndir felist í þessu frv. en hugmyndin um takmörkun einkaréttar Ríkisútvarpsins þá er þessi tillaga um takmörkun á einkaréttinum aðalbreytingarhugmyndin. Og ég held að það sé sú hugmynd sem mestum ágreiningi veldur og hefur valdið. En ég held líka að margs konar misskilningur hafi ríkt um þetta efni og hversu víðtæk þessi takmörkun á einkaréttinum er hugsuð í frv. Samt held ég að nauðsynlegt sé, eins og reyndar kom fram hjá hæstv. ráðh., strax í upphafi umr. á Alþingi að gera sér grein fyrir því að þessi hugmynd um rýmkun einkaréttar er nokkurt ágreiningsmál, ekki aðeins meðal alþm. heldur og meðal almennings í landinu. Þessi ágreiningur er engan veginn flokkspólitískur, það ég best veit, og ég get tekið þar undir orð hæstv. ráðh. Ég held að það séu skiptar skoðanir innan allra flokka að meira eða minna leyti um hvort rýmka eigi einkarétt Ríkisútvarpsins og hversu mikið eigi að gera það. Vafalaust eru uppi margvíslegar hugmyndir um það hvernig haga skuli leyfisveitingum til annarra en Ríkisútvarpsins þótt menn annars geti hugsað sér að slaka á einkarétti Ríkisútvarpsins. Ég veit ekki annað en að hugmyndir manna um þetta efni séu ærið fjölbreyttar. Þær eru e. t. v. jafnmargar og mennirnir og ég held að þær þurfi ekki endilega að fara eftir pólitískum flokkslínum. Að því leyti get ég alveg fallist á það sem fram kom hjá hæstv. ráðh. þegar hún var að ræða það efni. Það verður að segjast eins og er að sú hugmynd, sem fram kemur í þessu frv., er aðeins ein lausnin á þessu deilumáli, kannske hvorki betri né verri en ýmsar aðrar lausnir, enda eru þegar komnar fram brtt. við þetta frv. og ég er sannfærður um að það eigi eftir að koma fleiri brtt. við frv. í meðferð málsins á hv. Alþingi. En hvað sem því líður tel ég að þetta frv. hafi verulega sérstöðu í umr. um útvarpsmál. sérstaða þessa frv. felst í því að það er sameiginleg niðurstaða stjórnskipaðrar nefndar sem í áttu sæti tilnefndir fulltrúar þingflokka eins og var fyrir 2–3 árum, ellegar menn sem mjög eru tengdir stjórnmálaflokkum. Auk þess átti útvarpsstjóri þar sæti sem sérstakur vörslumaður hagsmuna Ríkisútvarpsins. Ekki fer á milli mála að nefnd sú, sem fjallaði um þetta frv., var þannig skipuð að hin ólíkustu sjónarmið hefðu átt að njóta sín í nefndarstarfinu, enda tel ég að svo hafi verið. En ég endurtek það að þetta frv. þarf ekki þar fyrir að vera einhver allsherjarlausn á framtíðarskipan útvarpsmála í landinu. Eigi að síður hlýt ég að segja það sem mér finnst, að þetta frv. er frambærilegur grundvöllur undir umr. um þessi mál á hv. Alþingi. Þannig hef ég ætíð litið á þetta mál og geri enn. Auk þess er mér þetta mál nokkuð skylt því að nefnd þessa skipaði ég meðan ég gegndi störfum menntmrh. og nál. barst mér í hendur meðan ég gegndi enn ráðherrastörfum. Ég lýsti því þá yfir að ég gæti fyrir mitt leyti fallist á meginhugmyndir frv. og mundi fús til að leggja frv. fram sem stjórnarfrv. Sú var afstaða mín. Hins vegar kom upp andstaða í þingflokki Framsfl., míns stjórnmálaflokks, gegn frv. og reyndar einnig í miðstjórn Framsfl. og síðan á flokksþingi. Innan þeirrar ríkisstj., sem ég átti sæti í, var heldur ekki um neinn einhug að ræða um frv. svo að það kom ekki til að grundvöllur væri fyrir því að leggja frv. fram á þinginu 1982–1983, sem þó var ætlun mín í upphafi. Síst af öllu var von um það á því þingi að það fengi sérstaka umfjöllun eins og þá stóð á í stjórnmálum almennt talað. Persónuleg afstaða mín til þessa frv. hefur ætíð verið á einn veg. Ég hef alltaf litið á frv. sem mikilvægt framlag til umr. um útvarpsrekstur í landinu, en frv. er kannske engin allsherjarlausn á þessu máli, sem er annað mál. Það er heldur ekki gallalaust, geri ég ráð fyrir, það er ekki ótvírætt, en eigi að síður er það hæfasti grundvöllur sem hingað til hefur verið fundinn til þess að hefja skynsamlegar og skipulegar umr. um útvarpsmál á hv. Alþingi. Það er einnig brýn þörf fyrir slíka umr. og þess vegna ber að fagna framlagningu frv. nú og vil ég leyfa mér að gera það. Frjálsræði í útvarpsrekstri hefur orðið nokkuð fyrirferðarmikið. slagorð á síðustu árum ásamt einbeittri fordæmingu á því sem menn kalla „einokun“ Ríkisútvarpsins. Þessi krafa um frjálsræði getur auðvitað verið komin af ýmsum ástæðum og atvikum. Hún getur m. a. verið sprottin af þeirri tandurhreinu frjálsræðisstefnu að athöfnum manna eigi ekki að setja neinar hömlur, allt eigi að vera athafnamönnum frjálst, ef þeir hafa fé til að hefjast handa um eitthvert verk eða athafnir. Þá má hugsa sér að krafan sé sprottin af þeirri sannfæringu einhverra að lögbundinn einkaréttur ríkis til útvarpsstarfsemi sé í raun og veru ritskoðun af stærri gerðinni og ósamrýmanlegt grundvallarreglum lýðræðis. Enda hefur það verið borið fram að einkaréttur ríkisins á útvarpi samsvari því að lög ákvæðu ríkinu einkarétt á blaðaútgáfu. Það eru m. ö. o. útvaldir merkisberar tjáningarfrelsisins sem í þessu tilfelli bera fram kröfuna um frjálsa útvarpsstarfsemi. En þegar til kastanna kemur held ég að það sé hvorki krafa örfárra hreinræktaðra frjálshyggjumanna né krafa enn færri sjálfvalinna vörslumanna tjáningarfrelsisins, sem mestu hafa ráðið um gang umræðunnar um frjálslegri útvarpsstarfsemi hér á landi. Ég held að umr. sé fyrst og fremst sprottin af kröfu eða ósk atmennings um fjölbreyttari útvarpsdagskrá, þ. e. að útvarpshlustendur og sjónvarpsnotendur hafi úr meiru að velja, að útvarps- og sjónvarpsrásir séu fleiri en ein. En þessari kröfu eða þessari ósk um fjölbreytni hefur í sjálfu sér ekki fylgt nein alvörukrafa um frjálst útvarp í merkinu frjálshyggjumanna né að almenningi hafi þótt þrengt að tjáningarfrelsinu með starfsemi Ríkisútvarpsins. Ég tel að meiri hluti þjóðarinnar sætti sig fyllilega við það að Ríkisútvarpið haldi einkarétti sínum í höfuðatriðum. Yfirleitt gerir almenningur ekki kröfur sínar um fjölbreytni í útvarpsdagskrá á hendur neinum öðrum en Ríkisútvarpinu. Ég hef ekki orðið var við annað a. m. k. Almenningur vantreystir ekki Ríkisútvarpinu hvað snertir mannréttindamál eða athafnafrelsi, en fólk vill að Ríkisútvarpið sé fjölbreytt og frjálslegt en tréni ekki sem óumbreytanlegt kerfisbákn. Þar á meðal held ég að almenningur telji það varla geta skaðað hagsmuni Ríkisútvarpsins þótt slakað yrði á stífustu kröfum um einkarétt þess, svo sem eins og það að reka staðbundna fréttastöð í einhverju byggðahverfi eða húsasamstæðu eða kaupstað ef íbúar hefðu áhuga á slíku. Ef Ríkisútvarpið þolir ekki slíka samkeppni eða ef íslenskri menningu stafar hætta af þess háttar staðbundinni útvarpsstarfsemi heimamanna er Ríkisútvarpið heldur valt á grunni og íslensk menning í veikara lagi. Ég vil því að það komi skýrt fram að ég tel fráleitt að ætla að standa í vegi fyrir því með einhverri hörku og stífni að leyfa það sem stundum hefur verið kallað á íslensku grenndarútvarp og er þýðing á norrænu orði, en þess háttar útvarpsstöðvar hafa mjög lítinn sendingarstyrk og þröngt afnotasvæði sem kannske er ekki annað en kaupstaðarland eða bæjarhverfi. Ég sé ekkert vit í því að Ríkisútvarpið sé svo ofverndað að fólk megi ekki taka sig saman á þröngu byggðarsvæði um rekstur smástöðva til að þjóna sínum sérstöku hagsmunum eða staðbundnum áhugaefnum. Hér á ég t. d. við það að sveitarfélög geti rekið staðbundið útvarp eða samtök sem sveitarstjórn viðurkennir. Hins vegar sé ég ekki hvers virði það væri í alvöru, í praktískri framkvæmd, að samþykkja lagabókstaf um að engar hömlur skuli vera á því að menn fái að setja á stofn útvarpsstöð og lögjafna þá kannske út frá því sem viðurkennt er, að öllum er frjálst að setja upp prentverk og hefja bókaútgáfu, gefa út blöð og tímarit og hvers kyns prentað mál. Hér er í raun og veru verið að bera það saman sem ekki er sambærilegt, a. m. k. eins og nú háttar tækninni og þar með möguleikanum til þess að nýta slíkt frelsi í raun og veru. Ég sé því enga ástæðu til þess að vera að gefa fólki undir fótinn með það að algert frelsi til útvarpsrekstrar sé mögulegt, jafnvel þó að það kynni að vera æskilegt. Það er því óraunhæft og reyndar órökrétt að keppa að slíku marki. Algert frelsi í útvarpsrekstri er því miður eins konar „absólút“ ómöguleiki. Það væri mikill tímasparnaður ef slíkt hjal væri lagt til hliðar. Sem betur fer afskrifaði útvarpslaganefndin frjálst útvarp í þessari óraunsæju merkingu og hélt sig þannig við jörðina. M. a. af þeirri ástæðu hef ég talið útvarpslagafrv. nefndarinnar nothæfan grundvöll undir skipulegar umr. um breytingar á útvarpslögum. Ég fagna því að samflokksmenn mínir hafa að lokum og eftir vandlega umhugsun greitt fyrir því að þetta frv. er nú lagt fram til umr. án þess þó að því fylgi nokkurt fyrirheit af flokksins hálfu um stuðning við frv. í óbreyttri mynd. Það hefur verið útbásúnað að þetta frv. útvarpslaganefndar sé tiltakanlega róttækt, stefni að gífurlegum breytingum, ef ekki byltingu, í útvarpsrekstri hér á landi. Það er rétt að frv. hefur fólgna í sér þá meginbreytingu að opnaðir eru augljósari möguleikar til þess að losa um einkarétt Ríkisútvarpsins en finna má í gildandi lögum. Þetta frv. gerir vissulega ráð fyrir því að fleirum en Ríkisútvarpinu verði heimilað að reka útvarp með vissum skilyrðum. En ég vil vekja athygli á því að frv. gengur út frá því að Ríkisútvarpið hafi áfram einkaleyfi til þess að vera landsútvarp, þ. e. útvarp sem nær til landsins alls. Undantekningar á þessu má aðeins binda við svæðisstöðvar sem hafa takmarkað sendisvið og afnotasvæði. M. ö. o. Ríkisútvarpið mundi áfram hafa einkarétt á hljóðvarpi og sjónvarpi þegar um er að ræða sendistöðvar sem eiga að þjóna landinu í heild og miðunum umhverfis landið. Útvarpslaganefndin leggur auk þess mikla áherslu á eflingu Ríkisútvarpsins. En þá er ég kominn að því atriði sem ég persónulega vil gera að meginmáli í sambandi við þá endurskoðun á útvarpslögum sem nú er verið að ræða. Allt er gott um það að segja að slaka eitthvað á einkarétti Ríkisútvarpsins og opna möguleika fyrir staðbundnum stöðvum sem víðast í landinu eftir skynsamlegum reglum. En affarasælast verður að efla Ríkisútvarpið og gera því kleift að vera um ókomin ár þungamiðja útvarpsrekstrar í landinu í heild. Íslenska Ríkisútvarpið á nú orðið langa sögu, meira en hálfa öld. Útvarpið hefur að vísu verið ríkiseign og rekið á ríkisábyrgð fjárhagslega, má segja, en það hefur eigi að síður verið sjálfstæð stofnun eins og mælt er um í gildandi útvarpslögum. Það er skoðun mín - og ég er alls ekki einn um þá skoðun - að Ríkisútvarpið hafi jafnan gætt fyllstu óhlutdrægni í starfsemi sinni og verði ekki sakað um að hafa dregið taum eins eða neins né lagt sig niður við það að þjóna undir valdhafana á hverjum tíma. Tekist hefur furðu vel að sigla fram hjá slíkum hættum. Útvarpið hefur verið mikilvægt menningartæki, sem hefur átt drjúgan þátt í að mennta og manna íslensku þjóðina í full fimmtíu ár. Fjölbreytni dagskrár Ríkisútvarpsins er furðu mikil, og ég tel að í dagskrárstjórn, einkum hljóðvarpsins, sé gætt „frjálslyndis“ í góðri merkingu þess orðs og lýðræðislegrar stefnu, eins konar „grasrótarstefnu“, sem varla á sinn líka í öðrum löndum. Á ég þá fyrst og fremst við það hversu Ríkisútvarpið, einkum hljóðvarpið, er opið og tiltölulega aðgengilegt fyrir almenning í landinu að koma þar fram og flytja mál sitt við ýmis tækifæri og undir ýmsum dagskrárliðum. Enda fer það ekki milli mála að Ríkisútvarpið nýtur sérstakrar stöðu í augum almennings. Ríkisútvarpinu er treyst. Almenningur lítur á Ríkisútvarpið sem óháð og frjálst menningartæki, vettvang sem er hafinn yfir pólitíska flokkshyggju og einhliða áróður valdamanna og annarra áróðursmanna. Það dettur reyndar engum í hug að Ríkisútvarpið sé valdatæki í höndum þeirra sem mestu kunna að ráða á Alþingi og ríkisstj. hverju sinni. slíkar ásakanir heyrast sjaldan og hafa aldrei átt við rök að styðjast. Þetta tel ég að sé reynslan af Ríkisútvarpinu í meira en fimmtíu ár. Við getum því með góðri samvisku stutt óbreytta stefnu að því leyti til að Ríkisútvarpið verði áfram þungamiðja útvarpsrekstrar í landinu um langa framtíð. Ég vona að Alþingi beri gæfu til að halda því striki, þótt tímabært kunni að þykja að slaka eitthvað á einkarétti þess þegar um staðbundnar smástöðvar er að ræða. Reyndar er ekkert sem mælir gegn því að Ríkisútvarpið sjálft efli staðbundna starfsemi, þ. e. úti um landsbyggðina, þ. e. dreifi dagskrárgerð á fleiri hendur en finna má í Reykjavík. Þegar ég var menntmrh. beitti ég mér fyrir því að Ríkisútvarpið efldi dagskrárgerð utan Reykjavíkur með því að komið var upp sérstakri dagskrárskrifstofu Ríkisútvarpsins á Akureyri. Hefur sú ákvörðun mælst vel fyrir og heppnast ágætlega. Það er vel hugsanlegt að Ríkisútvarpið tengist landsbyggðinni og almenningi í landinu enn nánari böndum með því að koma upp dagskrárskrifstofum víðar en á Akureyri. Þá vil ég geta þess að Ríkisútvarpið hefur á síðustu árum reynt að auka fjölbreytni dagskrár. Síðasta tilraun í þá átt og sú veigamesta er vafalaust útsending á „Rás 2“, sem svo er kölluð, sem hafist var handa um að undirbúa 1981, eða frá því að fjárhagur Ríkisútvarpsins tók að batna eftir mjög erfiðan rekstur tveggja ára þar á undan, áranna 1979 og 1980, og eftir að fullur kraftur var settur á byggingu útvarpshússins við Háaleitisbraut um áramótin 1980–1981. Þá tók ný byggingarnefnd til starfa og gerð var markviss byggingaráætlun sem segja má að hafi staðist furðanlega, enda er nú búið að taka hluta útvarpshússins í notkun og eftir 2–3 ár ætti öll byggingin að verða komin í gagnið ef vel er á haldið. Ég vona að sú gróska sem verið hefur hjá Ríkisútvarpinu undanfarin þrjú ár koðni ekki niður, enda þarf þjóðin á því að halda að hafa slíka menningarstofnun, sem hefur að markmiði að sameina þjóðina, þ. e. að þjóna þjóðinni sem einni heild. Það hefur alltaf verið stefna Ríkisútvarpsins að vera landsútvarp, að vera eins konar þjóðarútvarp og þeirri stefnu verður að halda. Því vil ég leggja á það megináherslu í sambandi við það frv. sem hér er til umr. að hvað sem því liður að slaka á strangasta einkarétti Ríkisútvarpsins verði þess gætt að Ríkisútvarpið haldi stöðu sinni sem sameinandi menningarstofnun íslensku þjóðarinnar og opinn umræðuvettvangur fyrir almenn málefni eins og verið hefur. Þannig held ég að Íslendingar tryggi ýmsa lýðræðislega hagsmuni sína, nauðsynlegt frjálslyndi í fjölmiðlarekstri og menningarlegt dagskrárefni. Ríkisútvarpið á að vera sameinandi afl í þjóðlífinu, ná til allra landsmanna, vera sannkallað þjóðar- eða landsútvarp. Ég tel að frv. þetta, eins og það er úr garði gert, tryggi þessa stefnu, virði þetta meginsjónarmið, sem ég ber fyrir brjósti, og af þeim sökum styð ég frv. í öllum meginatriðum. Ég legg á það áherslu, að hvað sem öðru líður, er þetta frv. góður grundvöllur undir umr. um útvarpsmál á hv. Alþingi.



Herra forseti. Þrettán ár voru liðin í síðasta mánuði frá því að útvarpslög voru síðast endurskoðuð og margt hefur breyst síðan, ekki síst á sviði fjölmiðlunar. Því var fyllilega tímabært að taka lög þessi til endurskoðunar, eins og ákveðið var í tíð síðustu ríkisstj. með skipun sérstakrar nefndar til að undirbúa tillögur um lagabreytingar. Það er afrakstur af því starfi sem hér liggur fyrir til umr. í því frv. sem hæstv. menntmrh. hefur mælt hér fyrir. Undirbúningur þessa máls er hins vegar með nokkuð sérstæðum hætti af hálfu hæstv. núv. ríkisstj. Fyrir liggur að milli ríkisstjórnarflokkanna er verulegur ágreiningur um þetta mál varðandi veigamikil atriði. Af blaðaummælum má ráða að þingflokkur eða þm. Sjálfstfl. séu í mörgum atriðum ósammála tillögum útvarpslaganefndar, eins og þær birtast í fyrirliggjandi frv., sem menntmrh. Sjálfstfl. hefur þó lagt fram sem stjfrv., og eins kann því að vera varið með þinglið Framsfl. í heild eða að hluta til. Þá hafa komið hér fram nú þegar brtt. frá tveimur hv. þm. Sjálfstfl. Það er því ekki að undra þótt tekið sé fram í upphafi athugasemda með frv. að það kunni að taka breytingum í meðförum Alþingis. Veruleg óvissa hlýtur að ríkja um niðurstöðu þessa máls þegar þannig er háttað um afstöðu þeirra er það bera fram. Alþb., sem er ósammála nokkrum mikilsverðum atriðum í þessu frv., þarf vissulega ekki að harma þessa stöðu málsins, þar eð von getur verið um að fá fram æskilegar breytingar á því í meðferð þingsins. Áður en vikið er að einstökum þáttum þessa máls er ástæða til að minnast á nokkur grundvallaratriði. Alþb., sem berst fyrir eflingu lýðræðis og opnu þjóðfélagi, þar sem mismunandi skoðanir fái óhindrað að njóta sín, tekur að sjálfsögðu undir kröfu um að þau viðhorf endurspeglist í fjölmiðlun í landinu. Við gagnrýnum þá þróun þar sem fjármagn verður drottnandi afl og ráðandi um útbreiðslu áróðurs og viðhorfa eins og gerist í vaxandi mæli í blaðaútgáfu. Alþb. er því fylgjandi að raddir sem flestra fái að heyrast, jafnt í rituðu og töluðu máli, óháð fjármunalegum og viðskiptalegum hagsmunum. Flokkurinn er jafnframt þeirrar skoðunar, að hlúa beri að frumkvæði smærri eininga og einstaklinga í sköpun og miðlun efnis, svo fremi slík miðlun verði ekki með beinum eða óbeinum hætti háð fjármagni og efnahagslegum hagsmunum fárra, m. a. í krafti auglýsinga. Alþb. fagnar dreifðu frumkvæði almennings, hvort sem það birtist í staðbundinni útgáfu blaða og annars ritaðs máls eða í útvarpi, jafnt hljóðvarpi og sjónvarpi, sem telja má óháð í reynd og byggir ekki fjárhag sinn á viðskiptaauglýsingum né heldur á aðkeyptu efni að meiri hluta til. Íslenska ríkisútvarpið hefur í mörgum efnum staðið vel í stykkinu, þrátt fyrir tiltölulega þröngan fjárhag lengst af og bágan aðbúnað. Það hefur verið sæmilega lýðræðislegt tæki í reynd, opið öllum landsmönnum og tekið tillit til ólíkra viðhorfa. Á þetta ekki síst við um hljóðvarpið. Nýmæli eins og svæðisstöðin á Akureyri sýna einnig ljóslega að margt má bæta að óbreyttum lögum á vettvangi Ríkisútvarpsins og raunar mikil þörf á því að haldið verði áfram með nýbreytni eins og hún birtist í svæðisútvarpi á Akureyri sem taka þarf til annarra landshluta með hliðstæðum hætti. Krafan um að fleiri fái að spreyta sig í útvarpsrekstri er hins vegar eðlileg, m. a. í ljósi tækniþróunar og þó enn frekar vegna þess hve nærtækt er fyrir einstaklinga að eiga hlut að mótun og miðlun staðbundins útvarpsefnis. Um það vitnar leikni ungs fólks og tilraunir með eins konar staðbundið hljóðvarp á heimilum og í skólum. Svipuðu máli gegnir í vaxandi mæli með sjónvarpsefni á myndsnældum, kapalkerfum fjölbýlishúsa og í heilum sveitarfélögum. Þessi þróun hefur leitt til skjótra viðhorfsbreytinga, sem valda því að æ fleiri efast um réttmæti þess að leyfa Ríkisútvarpinu einu, undir forræði fárra aðila, að standa að útvarpssendingum. Af öðrum toga er áhugi og þrýstingur framleiðenda tækja og annars búnaðar á þessu sviði, iðnaðarsamsteypa og auðhringa á Vesturlöndum sem ráða miklu um markaðinn. Tengist því einnig samkeppni milli landa um framleiðslu og sköpun atvinnu í þessum vaxtargreinum iðnaðar. Um þann þátt, svo mikilvægur sem hann er, mun ég hins vegar ekki ræða frekar að þessu sinni, en víkja hér að einstökum liðum þessa máls sem tengjast fyrirliggjandi frv. Meginbreytinguna frá gildandi útvarpslögum er að finna í 1. kafla frv., um rétt til útvarps, þar sem gert er ráð fyrir heimild til að veita öðrum aðilum en Ríkisútvarpinu leyfi til útvarpsrekstrar, sbr. 2. gr., og með þeim takmörkunum sem er að finna í 3. gr. frv. Hér er grundvallaratriði á ferðinni sem skylt er að taka sem skýrasta afstöðu til. Ég minni í þessu sambandi á að flokksráð Alþb. ályktaði um þessi efni í nóv. 1982 í sérstakri ályktun um fjölmiðla. Þar kemur fram að Alþb. telur tímabært að sett verði lög um tilraunir með svæðaútvarp, bæði sjónvarp og hljóðvarp. Skilyrði fyrir stuðningi Alþb. við slíkar breytingar er hins vegar m. a. skv. þessari ályktun að „auglýsingar eða hvers konar önnur verslun með útsendingartíma verði óheimilar utan Ríkisútvarpsins“. Þessi flokksráðsfundur Alþb. hvatti sérstaklega verkalýðshreyfinguna og aðrar lýðræðislegar fjöldahreyfingar að íhuga aðild að svæðaútvarpi. Jafnframt því að minna á þessa samþykkt Alþb. frá í nóv. 1982 vísa ég til sérálits fulltrúa Alþb. í útvarpslaganefnd, Ólafs R. Einarssonar, við álit útvarpslaganefndar, sem prentað er í viðauka með frv. á þskj. 387, bls. 22. Þar tekur hann mið af ofangreindum viðhorfum og telur rétt að afnema einkarétt Ríkisútvarpsins með ákveðnum skilyrðum, m. a. varðandi auglýsingar. Ég vil hér leggja sérstaka áherslu á tvennt varðandi þetta atriði: 1. Að þau kerfi, sem upp verða sett til dreifingar á útvarpsefni, verði í opinberri eigu, þannig að allir sem uppfylla sett skilyrði til útvarpsrekstrar eigi kost á að hagnýta sér kerfin og þannig verði komið í veg fyrir einokun. Þessu atriði eru ekki gerð skil í áliti útvarpslaganefndar og í fyrirliggjandi frv., en hér er um slíkt grundvallaratriði að ræða að kveða verður skýrt á um það í lögum. 2. Að verslunar- og viðskiptaauglýsingar verði ekki heimilaðar öðrum en Ríkisútvarpinu, en hins vegar verði rúm fyrir tilkynningar er varða þjónustu, félagslíf og menningarstarfsemi. Er þetta mun meira takmarkandi en ákvæði frv. um auglýsingar skv. 4. gr. Hér er um grundvallaratriði að ræða, sem ráða í reynd úrslitum um það hvort um frjálsa og óháða útvarpsstarfsemi verði að ræða, eða hvort slík starfsemi verður viðfangsefni fárra og fjársterkra aðila í krafti auglýsinga eða einokuð með einkaeign á dreifikerfum. sú mótbára kann að heyrast varðandi hið síðarnefnda að nú þegar sé búið að leggja kapalkerfi til dreifingar á sjónvarpsefni. Þar er hins vegar að jafnaði um svo ófullkomnar rásir að ræða að til endurnýjunar kemur fyrr en varir og þá þarf að huga að lagningu fjölþráðakapla sem verði í opinberri eigu. Þótt þetta sé hér fyrst talið og á það lögð sérstök áhersla eru mörg önnur atriði sem skýra þarf nánar eða breyta að mínu mati í þessu frv. Verða hin helstu hér rakin. Í 2. lið 3. gr. er kveðið á um að skilyrði fyrir veitingu leyfis til útvarps skuli háð samþykki sveitarstjórna á viðkomandi svæði. Skv. 1. tölul. 5. gr. er kveðið á um að sveitarstjórn þurfi að heimila lagningu þráðar til útvarpssendinga um lönd sín. Er það eðlilegt ákvæði en að sama skapi óeðlilegt að sveitarstjórn geti haft neitunarvald um útvarp um slíkan þráð. Ætti því aðeins að áskilja umsögn sveitarstjórnar í því efni. Hins vegar er eðlilegt að setja það skilyrði að aðilar, sem búa utan þess svæðis sem leyfið skal taka til, megi ekki vera þátttakendur í félagi til útvarpsrekstrar. Í 3. tölul. 3. gr. er kveðið á um að óheimilt sé að veita erlendum aðilum leyfi til útvarpsrekstrar. Rétt verður að telja að sams konar ákvæði gildi um aðild að útvarpsrekstri og komi þá sem viðbót við sama lið. Í 8. tölul. 3. gr. er ákvæði um að óheimilt sé að aðrir en útvarpsrekstrarfélag kosti almenna dagskrárgerð viðkomandi stöðvar, en þó gildi það bann ekki um einstaka dagskrárliði. Hér er afar varhugaverð undanþága á ferðinni sem í raun opnar fyrir utanaðkomandi aðila að hafa mikil áhrif á dagskrárgerð viðkomandi útvarps. Ég tel því rétt að orða þennan lið eitthvað á þessa leið: Óheimilt er að aðrir aðilar en félag það sem leyfi hefur til útvarpsrekstrar kosti dagskrá viðkomandi útvarpsstöðvar. Þá er ekki óeðlilegt að inn verði sett ákvæði þess efnis að ekki minna en helmingur útsends efnis sé tekinn saman af starfsliði leyfishafa, þ. e. viðkomandi útvarpsfélagi. Vert er að vekja athygli á að hvergi er að finna í frv. ákvæði er geri ráð fyrir að til samstarfs geti komið milli útvarpsstöðva. Þarf í því sambandi að gera ráð fyrir hugsanlegri myndun bandalaga eða „networks“, eins og það er kallað á ensku máli, slíkra stöðva sem víða eru fyrirferðarmikil í útvarpsrekstri erlendis. Hins vegar ætti að athuga um stuðning opinberra aðila eins og Ríkisútvarpsins, t. d. í tengslum við upptökuver eða upptökuaðstöðu, og greiða þannig fyrir gerð innlends efnis. Varðandi 4. gr. hef ég þegar gert athugasemdir um heimild til auglýsinga. Við það vil ég bæta ábendingum um að alvarlega verði athugað að fella með öllu niður auglýsingar í sjónvarpi Ríkisútvarpsins. Í athugasemdum með frv. kemur fram að auglýsingatekjur sjónvarpsins eru innan við fjórðungur heildartekna og er þá um brúttótekjur að ræða. Vitað er að til frádráttar má reikna allverulegan kostnað sjónvarpsins af vinnu við skeytingu auglýsinga en slíkt mundi sparast væru auglýsingar aflagðar. Einnig er vert að nefna þann mikla aðstöðumun sem innlendir framleiðendur, sem auglýsa vörur sínar í sjónvarpi, búa við í samkeppni við erlenda aðila varðandi tilkostnað af gerð auglýsingaefnis. Væri af þeim sökum einum eðlilegt að fella sjónvarpsauglýsingar niður. Þá má og benda á að auglýsingar í sjónvarpi hér eru viss þrándur í götu væntanlegs alþjóðlegs samstarfs um sjónvarpssendingar, t. d. skv. NORDSAT-áætluninni. Af öðrum Norðurtöndum eru það aðeins Finnar sem heimila auglýsingar í sjónvarpi það best ég veit. Varðandi 5. gr., sem snertir útvarp um þráð, mætti ýmislegt vera skýrara og gefur ástæðu til nánari athugunar í nefnd. Ég nefni sem dæmi ákvæði 4. töluliðar um undanþágu frá ýmsum takmarkandi ákvæðum 3. gr., sé móttaka bundin við 36 íbúðir. Hvers vegna hér er miðað við 36 íbúðir en ekki einhverja aðra skilgreiningu er harla óljóst og svo er einnig um efni í 2. og 3. tölulið um fjármál o. fl. Kemur þá að kaflanum um Ríkisútvarpið. Hann hefur ekki að geyma nýmæli eða jafnmörg álitamál og I. kafli frv., en þó þarf ekki síður til hans að vanda. Ríkisútvarpið verður eftir sem áður burðarás í útvarpsfjölmiðlun, væntanlega um langa framtíð, og að Ríkisútvarpinu þarf að búa sem best. Fulltrúi Alþb. í útvarpslaganefnd gerði tillögu um það að lögleitt yrði ákvæði um starfsmannaráð við Ríkisútvarpið og undir það vil ég sérstaklega taka. Slík starfsmannaráð eiga að vera starfandi í hverri ríkisstofnun. Á það lagði Alþb. áherslu m. a. í tíð dr. Gunnars Thoroddsens og þá var gefin út reglugerð af Ragnari Arnalds sem fjmrh. um réttindi og skyldur slíkra starfsmannaráða. Á sama hátt fellur það að stefnu Alþb. að forstjórar ríkisstofnana séu ráðnir tímabundið til fjögurra eða fimm ára í senn, en ekkert ákvæði er að finna um það varðandi útvarpsstjóra. Sama ætti raunar einnig að gilda um framkvæmdastjóra deilda Ríkisútvarpsins skv. 15. gr. Í 18. gr. er kveðið á um innheimtu afnotagjalds af útvarpstækjum sem yrðu áfram ásamt auglýsingatekjum aðaltekjustofn Ríkisútvarpsins. Í því sambandi er vert að kannað verði sérstaklega að kvótaskipta afnotagjaldi þannig - svo notuð sé orðmynd sem oft ber á góma um sjávarútvegsmál um þessar mundir - að hluti af því rynni til svæðisútvarps eða í sérstakan sjóð til eflingar slíkri starfsemi, t. d. 1/4 hluti gjaldsins. Gætu menn t. d. valið þá svæðisstöð sem þeir vildu styðja. Með þessu móti yrði innheimta einfaldari í sniðum og unnt að tryggja svæðisstöðvum lágmarkstekjur, er kæmi í stað þess sem gert er ráð fyrir skv. frv. að aflað yrði með viðskiptaauglýsingum. Upphæð heildarafnotagjalds yrði að sjálfsögðu að taka mið af slíkri skiptingu, þannig að Ríkisútvarpið bæri ekki skarðan hlut frá borði. Herra forseti. Ég hef hér stiklað á ýmsu því sem ég tel vanta í þetta frv. til útvarpslaga og jafnframt greint frá meginviðhorfum þingflokks Alþb. til málsins. Ýmis álitamál og spurningar vakna við lestur þessa frv., umfram það sem ég hef hér gert að umtalsefni, bæði tæknilegs eðlis og varðandi menningarstefnu og fræðstu tengda útvarpsrekstri. Ég á sæti í þeirri nefnd sem fær mál þetta væntanlega til meðferðar. Ég mun þar leita svara við ýmsum áleitnum spurningum og fylgja eftir þeim sjónarmiðum og hugmyndum um breytingar á frv. sem ég hef hér gert að umtalsefni eða með brtt. áður en frv. fer til n. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að athuga þessi mál ásamt mínum þingflokki í samvinnu við aðra sem standa vildu að breytingum sem samstaða gæti orðið um. Um leið og ég ítreka fylgi Alþb. við tímabundnar tilraunir með svæðaútvarp minni ég á eftirfarandi úr ályktun flokksráðsfundar Alþb. frá því í nóv. 1982. Þar segir: „Flokksráðsfundurinn leggur ríka áherslu á ómetanlegt hlutverk Ríkisútvarpsins til að viðhalda og efla íslenska menningu. Ríkisútvarpið er og verður áfram sameiningarafl í þjóðfélaginu, frjáls fjölmiðill, opinn öllum landsmönnum. Ekkert má gera sem teflir þessu hlutverki Ríkisútvarpsins í hættu.“



Herra forseti. Ég tel rétt að undirstrika það sem kom fram í framsöguræðu hæstv. menntmrh. að þó að hér sé um stjfrv. að ræða þá áskildu ýmsir stjórnarþm. sér rétt til þess að flytja og fylgja brtt. sem fram kynnu að koma. Og að sjálfsögðu erum við tilbúnir að standa að skynsamlegum breytingum á þessu frv. Það er hollt að hafa það í huga að ríkisfjölmiðlarnir eru snar þáttur í daglegu lífi okkar Íslendinga. Ég vil fullyrða það að útvarp og sjónvarp eru mikilsverðir, góðir og vandaðir fjölmiðlar, a. m. k. ef miðað er við fólksfjölda þjóðarinnar, og má segja að okkur hafi tekist býsna vel að gera þá þannig úr garði að okkur sé að þeim menningarauki og sómi. Um ýmislegt má deila í því sambandi og sitthvað skolast nú með, sem er kannske ekki alveg upp á það besta, en í heildina held ég að við verðum að telja að mjög vel hafi til tekist hjá Ríkisútvarpinu, bæði hljóðvarpi og sjónvarpi. Ég vil ekki standa að neinni þeirri lagasetningu eða neinni þeirri aðgerð sem veikir stöðu þessara ríkisfjölmiðla. Hins vegar tel ég eðlilegt að skapað sé svigrúm fyrir aukna fjölbreytni og menn fái tækifæri til að setja á stofn útvarpsstöðvar eða sjónvarpsstöðvar að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, enda sé frá því gengið að þær verði ekki til þess að veikja stöðu þeirra ríkisfjölmiðla sem fyrir eru. Það finnst mér vera algjörlega númer eitt. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að útvarpsréttarnefnd sé kosin. Færi hún með veitingu leyfa skv. 3.–6. gr. laganna og fylgdist með að reglum þeirra væri fylgt. Ég tel því allt eins heppilegt að útvarpsráð, sem jafnframt er þingkjörið, eins og þessi hugsaða útvarpsréttarnefnd, gegndi þessu starfi. Ég sé enga ástæðu til þess að vera að flytja þetta verkefni til útvarpsréttarnefndar. Það er rétt að geta um það að á síðustu árum hefur aukist fjölbreytni Ríkisútvarpsins bæði með útvarpi frá Akureyri og eins með Rás 2. Ég held að við þurfum að halda áfram á þeirri braut. Ég vona að menntmrn. takist að gera breytingar á þessu frv. svo að staða ríkisfjölmiðlanna verði betur tryggð en mér sýnist vera. Að lokum langar mig, herra forseti, til að lesa hér úr athugasemdum með frv. á bls. 20 sérálit tveggja manna í útvarpslaganefndinni, þeirra Andrésar Björnssonar útvarpsstjóra og Vilhjálms Hjálmarssonar fyrrv. formanns útvarpsráðs, svo að það komi einnig fram við þessa umr.: „Við undirritaðir, Andrés Björnsson og Vilhjálmur Hjálmarsson, teljum að mjög orki tvímælis hversu langt skuli ganga að rýmka rétt manna til útvarpsreksturs hér á landi. Við höfum þó tekið þátt í gerð þessa frv. og skoðum það sem viðleitni að beina þróun á þessu sviði inn á heppilegri brautir en verða mundi án nýrrar löggjafar. Varðandi veitingu réttar til útvarps og eftirlits með útvarpsrekstri setjum við fram þessar hugmyndir: 1. Menntmrh. veiti leyfin íslenskum lögaðilum, sveitarfélögum og skráðum hlutafélögum eða samvinnufélögum, sem stofnuð yrðu til þess að reka útvarpsstöðvar, að fengnum rökstuddum umsóknum útvarpsráðs og útvarpsstjóra. Hann geti á sama hátt afturkallað leyfi ef ekki er fullnægt lögmætum skilyrðum. 2. Eftirlit með framkvæmd dagskrár hjá öllum útvarpsstöðvum verði á einni hendi, þ. e. hjá þingkjörnu útvarpsráði. Við teljum miklu varða að réttur félaga til útvarpsreksturs sé í fyrstu veittur til skamms tíma í tilraunaskyni og að slík leyfi verði ætíð tímabundin. Þá virðist okkur eðlilegt að veiting leyfa sé í höndum æðsta yfirmanns menntamála. Um tilhögun verði sett nánari ákvæði í reglugerð. Skv. ákvæðum frv. yrðu skyldur allra útvarpsstöðva varðandi dagskrárgerð þær sömu að vissu marki. Því virðist eðlilegt að sama úrskurðarvald fjalli um mál þeirra allra að þessu leyti. Af sjálfu leiðir, ef þessi háttur yrði á hafður, að breyta þyrfti nokkrum ákvæðum í frv. til samræmis við það. Að okkar dómi þyrfti einnig að skoða nokkru nánar fleiri þætti þessara viðkvæmu og vandasömu mála, m. a. með landshlutaútvarp á vegum Ríkisútvarpsins og fjármögnun nýrra útvarpsstöðva.“ Undir þessar skoðanir þeirra Vilhjálms Hjálmarssonar og Andrésar Björnssonar get ég sjálfur persónulega tekið.



Herra forseti. Við það frv. til laga sem hér er til umr. er ærið margt að athuga og þá fyrst og fremst það, að með því er nánast verið að kippa stoðunum undan rekstri Ríkisútvarpsins um leið og það situr uppi með allar kvaðirnar og skyldurnar. Eins og nú er búið að Ríkisútvarpinu er það ákaflega illa í stakk búið til að mæta samkeppni við fjársterka aðila og það er í raun og veru ástæða til að óttast atgervisflótta frá stofnuninni ef ekki er sett undir þann leka á einhvern hátt. Ég tel það allt of mikla bjartsýni að halda að Ríkisútvarpið geti keppt við fjársterka aðila um mannafla og enn þá síður um efni. Við megum ekki gleyma því að meira en 60% alls sjónvarpsefnis er erlent efni. Starfsmenn Ríkisútvarpsins yrðu að fá rýmri fjárráð og frjálsari hendur til þess að samkeppnisaðilarnir keyptu ekki alltaf besta efnið beint fyrir framan nefið á þeim. Það er fullkomlega ljóst að Ríkisútvarpið tapar umtalsverðum tekjum af auglýsingum með tilkomu frjálsra útvarpsstöðva. Auglýsingatekjur vega jafnþungt og afnotagjöld hjá hljóðvarpi, en talsvert minna hjá sjónvarpinu, þótt þar sé einnig um mikilvægan tekjustofn að ræða. Það er ólíklegt að Ríkisútvarpið haldi stórum hluta auglýsinga sinna af þeirri ástæðu einni að það verði eina útvarpsstöðin sem nær til allrar þjóðarinnar, eins og vikið er að í grg. Við megum ekki gleyma því hve stór hluti þjóðarinnar býr á suðvesturhorni landsins, þar sem ætta má að frjálsu stöðvarnar verði flestar, jafnvel svo til eingöngu og takist þeim sjónvarpsstöðvum sem settar verða á laggirnar að kaupa allt besta eða öllu heldur vinsælasta efnið fyrir framan nefið á starfsfólki Ríkisútvarpsins er augljóst að þangað fara auglýsingarnar líka. Það er einnig staðreynd að auglýsingar miðast að miklu leyti við þann hluta þjóðarinnar sem býr á þessu svæði. Í grg. með frv. segir að útvarpslaganefnd líti svo á að Ríkisútvarpið hljóti að mega hækka útvarpsgjald sitt sem nemur tapi auglýsingatekna. En ætli það gengi nú til lengdar, ef dagskráin verður svo óspennandi að enginn vill sjá eða heyra? Ef við lítum svo nánar á einstakar greinar frv. er fyrst til að taka að í 2. gr. er fjallað um skipan útvarpsréttarnefndar sem veitir leyfi til útvarps. Ætti skv. þessum till. að kjósa sjö menn í þá nefnd hlutfallskosningu á Alþingi eftir hverjar alþingiskosningar. Að dómi Kvennalistans væri það afleitt fyrirkomulag, rétt eins og það er atmennt afleitt að hafa flokkspólitísk ráð og stjórnir á sviðum menningar og lista. Það er álit Kvennalistans að menntmrh. eigi að skipa þá nefnd skv. tilnefningu ýmissa aðila, svo sem Sambands ísl. sveitarfélaga, Ríkisútvarpsins og samtaka útvarpsstöðva, eins og hv. þm. Friðrik Sophusson og Guðmundur H. Garðarsson leggja til á þskj. 493. En ég er ekki eins viss um að Póst- og símamálastofnunin eigi að hafa þar fulltrúa. Sú stofnun yrði hins vegar að sjálfsögðu alltaf ráðgefandi aðili. Annað í brtt. þeirra félaga virðist ekki horfa til bóta. Með þeim eru þeir í raun að færa alla möguleikana enn frekar yfir á nýju stöðvarnar en eftirláta Ríkisútvarpinu allar skyldurnar og kvaðirnar. En um hlutverk útvarpsréttarnefndar er það að segja að henni er ekki aðeins ætlað að veita leyfi til útvarps. Í 4. tölul. 3. gr. segir svo með leyfi forseta: „Þeir aðilar, einstaklingar, félög eða stofnanir, sem telja að útvarpsstöð hafi ekki uppfyllt framangreind skilyrði gagnvart þeim og synjar þeim um að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í dagskrá með hætti sem þeir vilja við una, geta lagt málið fyrir útvarpsréttarnefnd. Nefndin skal þá eins fljótt og við verður komið fella úrskurð um kæruefnið og er sá úrskurður bindandi fyrir málsaðila.“ Er þetta eðlileg skipan mála? Hér er útvarpsréttarnefnd hreinlega orðin að dómstóli með endanlegt úrskurðarvald. Svo sem fram kemur í 4. tölul. 5. gr. er útvarp um þráð ekki háð skilyrðum í 2., 4., 7., 8. og 9. tölul. 3. gr., sé móttaka bundin við 36 íbúðir eða færri. Nú vitum við að allmikið er um slík kerfi og er mörgum áhyggjuefni að höfundaréttarlög séu fótum troðin í mörgum slíkum kerfum. Er ekki hægt á einhvern hátt að setja undir þann leka t. d. með því að skylda slíkar stöðvar til að greiða fast gjald í höfundaréttarsjóð? Ég varpa þessu nú svona fram til umhugsunar. Þá vildi ég benda á 2. málsgr. 6. gr., þar sem segir að heimil sé móttaka dagskrár sem send er um gervihnött gagngert til dreifingar til atmennings. Ekkert hef ég nú við það að athuga, en spurningin er hvort þetta stangist e. t. v. á við 3. tölul. 3. gr., þar sem segir að óheimilt sé að veita erlendum aðilum leyfi til útvarpsreksturs. Þá vildi ég fjalla hér um 13. gr. frv., þar sem kveðið er á um skipan útvarpsráðs. Þeirri skipan er Kvennalistinn algjörlega mótfallinn. Við leggjum til að útvarpsráð verði skipað af menntmrh. eftir tilnefningu. Rétt til tilnefningar í úrvarpsráð hefðu t. d. eftirtaldir aðilar: Samband ísl. sveitarfélaga, Bandalag ísl. listamanna, Háskóli Íslands, Kennarasamband Íslands, Þjóðkirkjan og Neytendasamtökin. Auk þessara sex ættu sæti í útvarpsráði fimm starfsmenn Ríkisútvarpsins, eða samtals 11 manns. Við höfum ekki endanlega mótað þessa till., en munum væntanlega flytja hana sem brtt. við þetta frv. síðar. Sú hugmynd hefur einnig verið rædd að hlutverk útvarpsréttarnefndar væri falið útvarpsráði. Mikilvægt er að skilgreina hlutverk útvarpsráðs á annan hátt en gert er í 14. gr. Að okkar mati á útvarpsráð að leggja línu í dagskrárgerð og gagnrýna og fjalla um allt efnið eftir á. En það er afar mikilvægt að hendur starfsmanna séu ekki bundnar um of og ég tel að setning eins og þessi, að ákvarðanir útvarpsráðs um útvarpsefni séu endanlegar, eigi að fara út. Við 15. gr. teldi ég einnig rétt að fella út setninguna: „Þó að fengnum tillögum útvarpsráðs“, sem er þarna í síðustu málsgr. Hvað viðkemur III. kaflanum, það er kaflanum um fjármál Ríkisútvarpsins, vil ég fyrst nefna að í 16. gr. er kveðið á um að útvarpsstjóri ákveði útvarpsgjald að höfðu samráði við menntmrn. og er það vissulega til bóta. Hins vegar virðist mér í 17. gr. ekki tekin fullkomlega rétt stefna. Þar segir með leyfi forseta: „Í sjóð, sem nefnist Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins, skal leggja 10% af brúttótekjum stofnunarinnar. Aðflutningsgjöld af hljóðvarps- og sjónvarpstækjum og hlutum í þau renni óskipt í sjóðinn. Fé Framkvæmdasjóðs skal verja til að tryggja viðunandi húsnæði, tækjakost og dreifikerfi fyrir starfsemi Ríkisútvarpsins.“ Er hér ekki of mikið hugsað um byggingar og tækni? Auðvitað eru það nauðsynlegir þættir í rekstri stofnunarinnar, en aðalhlutverk hennar hlýtur að vera dagskrárgerð. Það er að mínu mati atriði nr. 1, 2 og 3 eða að minnsta kosti nr. 1 og ég hefði talið að 5% af brúttótekjum væri nær lagi en 10%. Auk þess er ekki ljóst hér hvort aðflutningsgjöldin eru hugsuð sem hluti af 10% brúttótekna, sem nefnd eru í 1. málsgr., eða er ætlunin að aðflutningsgjöldin komi til viðbótar 10%? Ég beini þeirri spurningu til réttra aðila. Áður en skilist er við fjármálin vildi ég varpa fram þeirri hugmynd að það fé sem Ríkisútvarpinu ber að greiða í söluskatt verði látið renna til dagskrárgerðar. Með einhverjum hætti verður að tryggja þessari menningarstofnun okkar fjárhagslegan grundvöll, tryggja að hún geti gegnt skyldum sínum sómasamlega. Þetta gæti verið ein leiðin. Þetta eru helstu atriðin sem ég vildi nefna á þessu stigi málsins, en vildi að lokum undirstrika að þetta er stórmál sem hér er um að ræða. Markaðurinn er lítill og sú hætta er vissulega fyrir hendi að stoðum verði kippt undan Ríkisútvarpinu. En ég veit að enginn vill stuðla að því. Kvennalistinn vill fyrst og fremst stuðla að aukinni fjölbreytni í starfsemi Ríkisútvarpsins, fjölgun landshlutastöðva og frjálsari aðgangi félagasamtaka, skóla og ýmissa hópa að Ríkisútvarpinu sjálfu.



Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig róttæk breyting í átt til þróunar útvarps þar sem gert er ráð fyrir þeim nýmælum að fleirum en ríkinu verði veittur réttur til útvarps að uppfylltum ákveðnum skilyrðum - ég endurtek - að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. En það er samt sem áður fáránlegt að við skulum yfirleitt vera hér að ræða um það hvort, hvernig og hvenær við ættum að rýmka þessa einkaréttarlöggjöf á meðan löndin í kringum okkur eru sem óðast að undirbúa sig undir að taka sem best á móti þeirri tæknibyltingu sem tölvuvæðing almennt er. Þær þjóðir gera sér grein fyrir því hvað það er sem er framundan og vinna að því og skipuleggja sig í samræmi við það. Samhliða því sem ég fjalla um frv. mun ég reifa brtt. þá sem fyrir liggur á þskj. 534 frá Kristínu S. Kvaran og Guðmundi Einarssyni. 1. kafli frv. fjallar ítarlega um það með hvaða skilyrðum leyfi verði veitt til stofnunar og reksturs útvarpsstöðvar. Til þess að kóróna verkið er nú lagt til að sjö menn, kjörnir af Alþingi, skipi útvarpsréttarnefnd. Það á að vera hlutverk þessara sjö manna að vega og meta hverjir skuli taldir hæfir til að stunda útvarpsrekstur og hverjir skuli útskúfaðir frá hnossinu. Um þetta atriði mun ég fjalla nánar síðar en tek nú til við að ræða einstakar greinar. Við 1. gr. er að okkar mati ekkert sérstakt að athuga, enda er nauðsynlegt að hafa þar hugtakaskýringu á því hvað er átt við með útvarpi, sjónvarpi og hljóðvarpi. Öðru máli gegnir hins vegar þegar kemur að 2. gr., en í brtt. okkar er lagt til að greinin orðist svo, með leyfi forseta: „Ríkisútvarpið annast útvarp í samræmi við ákvæði 2. kafla laga þessara. Öðrum aðilum er heimilt að annast útvarp skv. skilyrðum 3.–6. gr. þessara laga.“ Svo mörg voru þau orð. Hér er lagt til að hægt sé að stofna útvarpsstöð alveg á sama hátt og sett eru á laggirnar dagblöð og án þess að þar þurfi að koma til kasta einhverrar nefndar sem veiti leyfi eða hafni leyfisbeiðni. Ég álít að með greininni, eins og hún stendur í frv., sé verið að ganga á rétt tjáningarfrelsis manna. Því til skýringar álít ég sambærilegt ef um væri að ræða einhverja nefnd er ákvæði hvort mönnum skuli heimilað að stofna dagblað. Það mundi hiklaust vera túlkað sem verið væri að ganga á rétt manna til ritfrelsis. Því er með brtt. lagt til að útvarpsréttarnefnd verði ekki með í þessu frv. Þetta getur verið svo sáraeinfalt að Póstur og sími úthluti viðkomandi bylgju til þess að senda út á. Það þarf enga útvarpsréttarnefnd til ess að vega það og meta. Í brtt. er einnig lagt til að 1. mgr. 3. gr. falli niður, enda fjallar hún um það áframhaldandi hvernig útvarpsréttarnefndin eigi að hefta frelsi manna til útvarpsreksturs. Fyrsta liðnum leggjum við hins vegar til að verði haldið óbreyttum eins og hann er í frv. Í samræmi við framangreint er 2. og 4. liður óþarfur þar sem fram og til baka er verið að reifa hvernig þrengja megi að leyfisveitingum, auk þess sem 4. liðurinn gerir það útilokað fyrir alla, nema ef vera skyldi mjög svo fjársterka aðila, að stofna og reka útvarp. Með þessu á ég við það ákvæði þar sem stendur orðrétt í frv., með leyfi forseta: „Þeim ber að virða tjáningarfrelsi og stuðla að því að fram komi í dagskrá rök fyrir mismunandi skoðunum í umdeildum málum.“ Það er vart annað hægt en að hlæja að þessu og þó er þetta um leið mjög svo háalvarlegt mál vegna þess að þetta takmarkar mjög svo getu manna til útvarpsreksturs. Vil ég þar bara taka sem dæmi stöðvar sem flytja vilja efni sem er trúarlegs eðlis. En skv. þessari mgr. í 3. gr. þyrftu þær alltaf að sjá til þess að allar skoðanir á trúmálum fengju komið fram. Annar liður brtt. er því í samræmi við 3. lið frv. 3. liður brtt. er í samræmi við 5. lið frv. 4. liður brtt. er einnig í samræmi við 6. lið frv., við fellum þessa liði ekki út. 5. liður brtt. kveður svo á um að væntanlegar útvarpsstöðvar skuli kosta sína dagskrárgerð sjálfar að öllu leyti. 7., 8. og 9. lið 3. gr. leggjum við til að falli niður vegna þess að eina ferðina enn er verið að þrengja að frelsi manna og setja mönnum skorður, auk þess sem 9. liðurinn beinlínis stuðlar að því að verið sé að setja lög um það að nú eigi að fara að hnýsast ofan í fjárreiður manna sem hafa með útvarpsstöðvar að gera. Ef þörf krefur á slíku á það að vera hlutverk viðkomandi skattayfirvalda. Svo sem segir í 7. lið 3. gr. frv. á að fara að ritskoða, þ. e. orðrétt, með leyfi forseta: „Útvarpsstöðvar, er leyfi fá til útvarps skulu gera útvarpsréttarnefnd grein fyrir þeirri dagskrárstefnu sem fyrirhuguð er.“ Gott og vel, svo kemur rúsínan: „Ef óskað er skal einnig láta í té dagskrá af böndum.“ Hvað er þetta annað en hefting á tjáningarfrelsi manna? Ég spyr. Hitt er svo annað mál að ef eitthvað reynist hafa verið athugavert við dagskrár viðkomandi stöðva og þær hafi ekki haldið sig innan ramma laganna ætti ekkert að vera auðveldara en að sækja slík mál fyrir dómstólum. Því að við verðum auðvitað að hafa það hugfast, eins og segir einhvers staðar, að enginn er frjáls sem ekki er eigin herra. Hugtakið frelsi má aldrei nota sem yfirvarp fyrir kúgun eins og mér virðist einna helst vera stefnt að hér. En það er sem sagt hvert atriðið á fætur öðru í þessu frv. sem hindra á eðlilegan framgang fjölbreyttari útvarpsreksturs. Stöðvar þurfa að fá að starfa í friði fyrir afskiptum hins opinbera rétt eins og dagblöð. Þá er komið að 4. gr. frv. Það er gefið leyfi til þess að útvarpsstöðvar megi afla fjár til dagskrárgerðar með auglýsingum. En þar eins og alls staðar annars staðar fær útvarpsréttarnefnd að hafa puttana með í spilinu. Hún á skv. frv. að ákveða auglýsingataxta, m. a. með hliðsjón af gildandi töxtum Ríkisútvarpsins. Ég sé nú ekki betur en að þetta brjóti í bága við lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Í brtt. minni og Guðmundar Einarssonar hljóðar 4. gr. hins vegar svo með leyfi forseta: „Útvarpsstöðvum er heimilt að afla fjár til dagskrárgerðar með auglýsingum.“ Það er álit okkar að eins og 4. gr. stendur í frv. stuðli hún að því að útvarpsréttarnefnd geti haldið uppi óeðlilegu verðlagi og verðþróun. Vitaskuld eiga stöðvarnar að ákveða verðlagningu auglýsinga sjálfar. Auglýsingataxtinn hlýtur að eiga að miðast við mat auglýsenda á gildi þess að auglýsa hjá viðkomandi stöð. Í 5. gr. brtt. eru 3. og 4. tölul. felldir niður í samræmi við þær breytingar sem áður voru gerðar á 3. og 4. gr. frv. 6. gr. verður óbreytt að öðru leyti en því að síðasti málsliður 3. mgr. fellur brott, enda er það að okkar mati óraunhæft að setja slík ákvæði sem ómögulegt verður að fylgjast með og/eða framfylgja. Að síðustu leggjum við til að 7. gr. frv. falli niður af ástæðum sem að framansögðu munu vera ljósar. Hvað varðar seinni hluta frv. er auðvitað margt hægt að segja. En við munum að svo stöddu ekki gera brtt. við þá hluta. Ég vil þá að síðustu geta um nauðsyn þá sem breyting á útvarpslögum felur í sér í þá átt að tryggja fjárhag Ríkisútvarpsins sjálfs alltaf sem best einmitt til þess að frjálsræðið geti orðið sem mest hjá öðrum stöðvum. Það þarf að tryggja fjárhaginn sem best þannig að það geti ætíð sinnt lagalegum skyldum sínum og að það geti aukið áfram við þá grósku og þróun sem átt hefur sér stað á undanförnum árum. Að lokum vil ég aðeins minna á atriði sem fram komu í útvarpserindi sigfúsar Björnssonar verkfræðings og kennara í tölvufræðum við Háskóla Íslands þann 25. þ. m. Þar bendir hann á að nýkomið stjfrv. um fjarskipti stangist á við útvarpslagafrv. hvað varðar rétt einstaklinga eða félaga til að starfrækja kapalkerfi og önnur fjarskipti. Útvarpslagafrv. gerir ráð fyrir afnámi einkaréttar ríkisins á þessu sviði á meðan frv. um fjarskipti gerir þennan einkarétt ríkisins ótvíræðari en nokkru sinni fyrr. Sigfús sagði að í frv. um fjarskipti væri felld niður heimild til ráðh. um að veita öðrum aðilum en ríkinu leyfi til reksturs minni háttar fjarskiptakerfa. Þar með yrði lokað þeirri smugu á ný að sjálfstæðir aðilar geti rekið gagnvirk kapalkerfi, smugu sem opnast verði útvarpslagafrv. samþykkt og hefði ráðherraheimildinni í fjarskiptalagafrv. verið haldið óskertri.



Herra forseti. Þetta mál ber að Alþingi með dálítið óvenjulegum hætti. Hér er lagt fram stjfrv. samið af nefnd sem forveri hæstv. núv. menntmrh. skipaði í septembermánuði 1981 og skilaði síðan sínu áliti í okt. 1982. Samstaða var ekki innan fyrrv. ríkisstj. um að frv. yrði flutt og þrátt fyrir það að hér er frv. kallað stjfrv. er ljóst af þeim umr. sem fram hafa farið nú að um það er ekki samstaða milli stjórnarflokkanna. Það er jafnvel ekki um það eining milli þm. í flokki hæstv. menntmrh., sbr. það að einstakir þm. Sjálfstfl., þeir hv. þm. Friðrik Sophusson og Guðmundur H. Garðarsson, flytja brtt. í veigamiklum atriðum við það frv. sem lagt er fram af hæstv. menntmrh. og er óbreytt miðað við tillögur útvarpslaganefndar frá sinni tíð. Jafnframt kemur það fram í máli bæði fyrrv. hæstv. menntmrh. Ingvars Gíslasonar og í máli formanns þingflokks Framsfl. að þeir hafa veigamiklar athugasemdir við þetta frv. að gera. Enn fremur heyrist mér af málflutningi fulltrúa annarra flokka að samstaða um málið sé lítil. Mér sýnist þess vegna augljóst mál að um þetta þýðingarmikla mál verði að fjalla mjög rækilega í þinginu og þá fyrst og fremst í þingnefndum. Ef stíga á þýðingarmikið skref í þeim efnum verði það ekki gert nema að vandlegri könnun lokinni í nefnd og tilraunum milli flokka til þess að ná samstöðu um grundvallaratriðin. Nú verður því ekki neitað að það ástand sem hér hefur skapast í fjölmiðlunarmálum á undanförnum árum kallaði á frumkvæði stjórnvalda um setningu nýrrar löggjafar. Ég rifja upp að með skýrslu svokallaðrar myndbandanefndar, sem hæstv. fyrrv. menntmrh. setti á laggirnar, er það hafið yfir allan vafa að mjög margvísleg löggjöf er hér brotin í stórum stíl. Þannig er t. d. nefnt að um sé að ræða dreifingu efnis í stórum stíl af myndböndum um myndbandakerfi sem brýtur í bága við íslensk lög. Þessi starfsemi varðar við fjarskiptalög, hún varðar við gildandi lagaákvæði um einkarétt Ríkisútvarpsins. Talið er sannað að í henni felist stórfelld brot á höfundarétti, fjarskiptalögum, hegningarlögum, lögum um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, jafnvel lögum um vernd barna og ungmenna og ákvæði laga um kvikmyndaeftirlit. Þannig var augljóst mál að ekki var hægt að horfa upp á það ástand. Það verður annaðhvort að framfylgja gildandi lögum og stöðva þá þá starfsemi, sem felur í sér lagabrot í svo mörgum greinum, eða kanna það til þrautar hvort gildandi lög eru af ýmsum ástæðum úrelt og hvort þá beri að breyta þeim. Þess vegna hefði þetta frv. gjarnan mátt koma fram fyrr. En ég geri ráð fyrir því að þetta frv. þurfi að vera lengi í umfjöllun þingsins og fá þar mjög rækilega umfjöllun áður en við getum gert ráð fyrir að samstaða takist um meginatriði. Það er alveg ljóst í hverju till. útvarpslaganefndar, sem hér eru lagðar fram í frumvarpsformi, eru fólgnar. Meginatriðið er eitt, það er tilraun sem lögin heimila að gerð verði. Hún felur í sér afnám á einkarétt Ríkisútvarpsins. Engu að síður er þetta gert í tilraunaskyni. Og hér fylgir ákvæði til bráðabirgða um það, að leyfi skv. þeim skilyrðum sem þarna eru sett, verði veitt ekki til lengri tíma en þriggja ára og að lög þessi skuli endurskoða innan þriggja ára frá setningu þeirra. Þetta út af fyrir sig er jákvætt. Þar með kemur greinilega fram að höfundar frv. viðurkenna að þeir renna að nokkru leyti blint í sjóinn með það hvernig til tekst. Þetta er tilraun. En spurningin er sú: Er þannig um hnútana búið að rétt sé að gera þessa tilraun nú? Þar eru uppi mörg álitamál. Ég var á sínum tíma hlynntur þeirri meginstefnu útvarpslaganefndarinnar að gera þessa tilraun. En efasemdir mínar í því efni hafa vaxið aðallega af tveimur ástæðum. Sú fyrri lýtur að tæknilegum atriðum. Ég held að þróunin í þessum málum sé jafnvel hraðari en menn gerðu ráð fyrir og við séum um of að miða hér við tilraunastarfsemi sem átt hefur sér stað erlendis á undanförnum árum og við getum nú lagt raunsætt mat á. Það varðar einkum tilraunastarfsemi með mikinn fjölda dreifðra og lítilla útvarpsstöðva. Í annan stað fleygir mjög fram nýrri tækni, bæði að því er varðar lokuð kapalkerfi og möguleika á móttöku gervihnattasjónvarps. Bæði þessi atriði valda því að ég held að margt í tillögum útvarpslaganefndar þarfnist endurskoðunar. Í öðru lagi má nefna það að þegar litið er á fjölmiðlaheiminn íslenska hafa áhyggjur mínar af uppvakningu nýrra einokunarsinnaðra fjölmiðlarisa á hægri væng íslenskra stjórnmála aukist fremur en hitt. Nægir þar að nefna tilkomu fyrirtækja með þátttöku fjölmiðlarisa eins og Dagblaðs, Morgunblaðs, atfylgi stærsta auðhrings þjóðarinnar eins og sambands ísl. samvinnufélaga og misnotkun meiri hluta þeirra sjálfstæðismanna í borgarstjórn Reykjavíkur á meirihlutavaldi sínu þar til þátttöku í fyrirtæki þar sem greinilega er að því stefnt að tryggja þessum fjölmiðlarisa gífurlega sterka stöðu á þessum nýja markaði umfram þau tök sem Dagblaðið/Vísir og Morgunblaðið þegar hafa á dagblaðamarkaðnum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri, herra forseti. Ég held að það þjóni engum tilgangi á þessu stigi málsins að setja á langa ræðu um þessi álitamál. Nægir að segja að ég hef frá upphafi verið þeirrar skoðunar að mjög varlega ætti að fara í þá átt að opna allar gáttir fyrir tekjuöflun sjálfstæðra útvarpsstöðva að því er varðar auglýsingar. Þar eru að vísu settar nokkrar skorður í tillögum útvarpslaganefndar eins og þær liggja fyrir í frv., þar sem segir að sé þráðlausum útsendingum svo háttað að einungis áskrifendur með sérstakan útbúnað nái þeim, þá sé slíkum útvarpsstöðvum óheimilt að birta auglýsingar í dagskrá. Hins vegar er það heimilað skv. 1. mgr. ef um er að ræða þráðlausar útsendingar. Að því er varðar kapalkerfi til sjónvarps er gert ráð fyrir því að ef engir örðugleikar eru á innheimtu afnotagjalda milliliðalaust hjá viðskiptavinum verði það fjármagnað með slíkum gjöldum fremur en með auglýsingum. Ástæða er til þess að minna á reynsluna af auglýsingaútvarpi og auglýsingasjónvarpi. Nægir í því efni að minna hv. alþm. á mjög athyglisvert erindi sem Helgi Pétursson fréttamaður flutti í Ríkisútvarpið og birt var í Þjóðviljanum 9. okt. 1982. Þar dró hann saman niðurstöður af reynslu sinni, hafandi verið við nám í fjölmiðlafræðum og fréttaritari Ríkisútvarpsins í Bandaríkjunum, af þeirri fjölmiðlabyltingu sem þar fer hamförum. Varaði hann sérstaklega við reynslunni af útvarpsstöðvum sem reknar voru með þessum hætti, eftir að öll ákvæði laga um skyldur þeirra um flutning á efni sem hefði eitthvert menningarinnihald eða fræðslugildi voru afnumin. Ég minni líka á fróðlegt erindi byggt á svipaðri reynslu eftir dr. Björn Matthíasson hagfræðing hjá Seðlabanka og reyndar ýmislegt af því efni sem fram kom í grg. útvarpslaganefndar. Þannig er ég í þessu efni algjörlega andvígur þeim brtt. sem einstakir þm. Sjálfstfl. hafa lagt fram og reyndar einnig þeim till. sem fram hafa komið frá þm. BJ. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég segi að efasemdir mínar um ýmis atriði í þessu frv. hafa vaxið fremur en hitt. Það er af tvennum ástæðum: Vegna tæknilegra breytinga eða þróunar í tæknilegum efnum, sem hefur verið örari en áður, og hins, að kanna ber mjög rækilega hvað við eigum að gera til að tryggja lýðræðislegt hlutverk boðmiðlunar í þjóðfélaginu. Og hvort sú hætta geti raunverulega verið fyrir hendi að ákvæði þessa frv. nægi til þess að hér rísi upp risavaxnir auðhringir á sviði fjölmiðlunar sem renni frekari stoðum undir einokunarveldi hægri aflanna í þjóðfélaginu. - Fundarhlé.



Herra forseti. Hér liggur fyrir frv. til útvarpslaga og sú fyrsta spurning sem hlýtur að sækja á hugann er þessi: Hvernig fjölmiðlun viljum við hafa? Hvernig útvarp viljum við að sé starfrækt í landinu? Hvernig sjónvarp viljum við að sé starfrækt í landinu? Við eigum kost á því að fá sjónvarp þar sem dagskráin er rofin með stuttu millibili af auglýsingum, kannske á 10 mínútna fresti, og auglýsingarnar greiða kostnað við sjónvarpið að fullu. Við eigum einnig kost á því að fá útvarp með svipuðu fyrirkomulagi. Viljum við fá þannig sjónvarp? Viljum við fá þannig útvarp? Ég held að í þessari umr. hljótum við fyrst að gera það upp við okkur hvernig við viljum að starfræksla þessara fjölmiðla sé. Ég vil í þessu sambandi byrja á því að leggja höfuðáherslu á menningarhlutverk útvarps og sjónvarps, og þar innan veggja að sjálfsögðu fræðsluskyldu þessara fjölmiðla. Ég er ekki í neinum vafa um það að íslenska útvarpið hefur sinnt þessum þætti mjög vel í gegnum tíðina og ég hygg að það sé nokkuð óumdeilt meðal íslenskrar þjóðar að svo er. Sjónvarpið hefur ávallt verið umdeildara varðandi menningarhlutverkið, hversu það hefur rækt þann þátt. Annað atriði sem ég vil setja í öndvegi þegar við ræðum fjölmiðlun eru tjáningarmöguleikar fjöldans í gegnum þessa fjölmiðla. Við viljum vissulega að Íslendingar eigi sem flestir kost á því að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Ég vil einnig undirstrika að ég tel að að mörgu leyti hafi Ríkisútvarpið sinnt því hlutverki nokkuð vel. Sjónvarpið hefur haft takmarkaðri möguleika og heldur ekki gefið jafnmörgum kost á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Í þriðja lagi vil ég setja fram kröfuna um heiðarlegan fréttaflutning, heiðarlega umfjöllun um málefni innanlands og erlendis. Ég vil geta þess í þessu sambandi að ég hygg líka að almenningur í þessu landi sé þeirrar skoðunar að útvarp og sjónvarp hafi verið nær því að fjalla á hlutlausan og heiðarlegan hátt um innlend og erlend málefni heldur en þau blöð sem gefin eru út í landinu. E. t. v. finnst mönnum þetta nokkuð þungur dómur, en hluti af þessu er að sjálfsögðu það, að útvarp og sjónvarp hafa verið það sterkir fjölmiðlar að þau hafa haft aðstöðu til að leggja meira fjármagn í gagnasöfnun en sennilega flestir aðrir fjölmiðlar hér á landi. Í fjórða lagi tel ég að það sé algert grundvallaratriði að öllum almenningi þessa lands séu tryggð afnot af þessum fjölmiðli á eðlilegu verði, á lágu verði. Þetta finnst kannske einhverjum að stingi í stúf við hitt, sem ég hef hér sagt, en ég sé lítinn tilgang í því að vera með góða fjölmiðla ef við höfum gjöldin svo há að almenningur, fátækasti hluti þjóðarinnar, treystir sér ekki til að njóta þeirra. Þá værum við vissulega komin á villigötur. Eitt af því sem þeir sem sömdu.þetta frv. virðast ekki hafa hugsað mikið út í er einmitt gjaldþol almennings í landinu. Fólkið hefur ekki ótakmarkaða fjármuni til að greiða fyrir þessa þjónustu. Það verða menn að taka með í reikninginn. Það kom fram hér í umr. atriði sem ég vil sérstaklega undirstrika að ég tel að sé grundvallaratriði sem þurfi að gera sér grein fyrir einnig. Það kom fram hjá hv. 7. landsk. þm. að markaðurinn er lítill. Við erum fámenn þjóð. Er rekstrargrundvöllur fyrir eitt sjónvarp, tvö, þrjú, fjögur, fimm, sex, sjö, átta, níu eða tíu í þessu landi og þá hvernig? Sjónvörp, sem mundu þá ná til Reykjavíkursvæðisins eins eða alls landsins, byggð upp á auglýsingum, byggð upp á afnotagjöldum algerlega? Hver er hugsunin á bak við það? Eða vilja menn ekki ræða rekstrargrundvöll í þessu sambandi? Í öðru lagi er það samkeppnin. Hvert stefnir tækniþróunin á þessu sviði? Hún stefnir mjög ört í það að við hér uppi á Íslandi getum tekið á móti dagskrám frá öðrum sjónvörpum utan úr heimi einfaldlega beint á tækið í stofunni hjá okkur. Það er örstutt í það. Ég hefði talið að það væru ekki nema örfá ár þangað til við eigum slíkt val. Þá vaknar sú spurning: Viljum við reka marga fjölmiðla sem keppa við slíkan fjölmiðil? Höfum við styrkleika til þess eða erum við vegna fámennis okkar nauðbeygð, ef við ætlum að hafa okkar fjölmiðil samkeppnisfæran, að hafa bara einn í slíkri samkeppni? Við höfum þegar samkeppni við hljóðvarp frá öðrum löndum og menntun þjóðarinnar hefur þróast mjög ört á þann veg að fleiri og fleiri hafa tileinkað sér erlend tungumál og geta notið slíkrar dagskrár. Allt ber þetta að sama brunni varðandi það atriði að samkeppnin utan úr heimi á eftir að fara hraðvaxandi á næstu árum. Þá komum við að því sem mest er haft hér á oddi, að við viljum tjáningarfrelsi. Spurningin er aðeins: Þurfum við að stofna ný útsendingarfyrirtæki til þess að koma tjáningarfrelsinu á í ríkara mæli en það er í dag eða er hægt að koma því tjáningarfrelsi á innan þeirra stofnana sem eru til staðar? Ég vil halda því fram að þegar útvarpið er komið með Rás 1 og Rás 2 um land allt, þá sé það skynsamleg stefna að leigja félagasamtökum, einstaklingum og fyrirtækjum aðgang að annarri rásinni á ákveðnum tímum og gefa þannig rými innan þessarar dagskrár fyrir meira tjáningarfrelsi en er í dag. En tæknibúnaðurinn yrði eftir sem áður í eigu útvarpsins. Með því að fara þá leið væri tryggt að allir landsmenn ættu möguleika á að njóta þeirrar aukningar sem yrði í tjáningarfrelsi. Ég hygg að innan sjónvarpsins séu ýmsir möguleikar líka til á þessu sviði og það væri sjálfsagt að hagnýta sér þá. En ég vil bæta því við að sjónvarpið á eftir í vaxandi mæli að keppa við almenningsbókasöfn þessa lands sem munu lána út myndsegulbönd til nota í heimahúsum. Að sjálfsögðu er það mesta frelsið að hafa rétt til þess að velja í almenningsbókasafni þær kvikmyndir sem maður vill horfa á og annað efni og sýna það heima hjá sér í gegnum myndsegulband. Það er það sem við viljum hafa og það vinnur gegn mötuninni sem allt of mikið er af í dag í þjóðfélaginu. Þannig velur einstaklingurinn sér sína dagskrá sjálfur að stórum hluta alveg eins og þjóðin hefur fengið að gera með bókum. Hún fer í bókasafn og fær sér bækur til aflestrar en vill ekki láta mata sig bara með upplestri. Þess vegna er eðlilegt að stefna að því að létta svo gjöldum af þessum tækjum að þau verði almenningseign og allur almenningur geti notað þau. Ég hygg að umr. um stefnuna í þessum málum hljóti að taka tillit til þessa vegna þess að ef við föllum ofan í þá gryfju að telja rekstrargrundvöllinn ekki skipta neinu máli eða markaðinn ekki skipta neinu máli erum við fyrst og fremst að stefna að því að hér verði margar sjónvarpsstöðvar, en allar lélegar. Ég er einnig sannfærður um það varðandi útvarpið að þó að einhverjir telji af áróðursástæðum að þeirra rými í fjölmiðlum á Íslandi sé ekki nægilega mikið og þeir vilji fá meira svigrúm hvað það snertir þá mundu hinir sömu reka upp mikið harmakvein ef tekin yrði sú stefna að ríkið færi að gefa út dagblað og setja í það það fjármagn sem þyrfti til þess að upplagið væri stórt, verðið lágt og útbreiðslan mikil. Auðvitað væri það aukin samkeppni á sviði fjölmiðlunar og trygging fyrir því að fleiri gætu látið ljós sitt skína í blöðum. En hefðu menn áhuga? Ég efa það. Það er nefnilega hárrétt sem kom fram hjá hv. 5. þm. Reykv. að hlutföllin í yfirráðum yfir fjölmiðlun í landinu eru þau í dag að hægri öflin hafa algjöra yfirburði í blaðaheiminum, svo mikla yfirburði að það er nánast skoplegt hver staðan er hjá hinum. Og hver skyldi nú skýringin vera? Hvaðan kom fjármagnið og hvaðan kemur fjármagnið í þessu skyni? Við þurfum ekki annað en að fletta blöðunum til að átta okkur á því. Fjármagnið kemur í gegnum auglýsingar fyrst og fremst. Þá er það spurning hvort við teljum að besta fjölmiðlunin í landinu eigi að þróast skilyrðislaust eftir því lögmáli að handhafar auglýsingavaldsins eigi að ráða. Þetta er einföld spurning og það er einfalt svar. Mín skoðun er nei. Ég tel að með því móti væri búið að taka þá ákvörðun að þröngur hópur Íslendinga ætti að hafa aðstöðu til þess að ráða óeðlilega miklu um skoðanamyndun í landinu. Ég vil vekja á því athygli að þar sem blaðarisar hafa náð tökum úti í hinum stóra heimi hefur farið svo að í nafni frelsisins hefur mörgum manninum ofboðið sú staða sem upp hefur komið. Ég hef í minni umfjöllun hér fyrst og fremst gripið á grundvallaratriðum þessa máls, ekki lagagreinum. Það verður að sjálfsögðu gert í nefndum. En ég hygg að það sé grundvallaratriði að menn gefi sér tíma og vinnufrið til að sinna því verkefni að fara yfir þetta frv. í nefndum í þinginu. Það væru nánast óafsakanleg vinnubrögð ef menn ætluðu að fara að hraðkeyra þetta í gegnum þingið, fyrir utan það hvílík vanvirða það væri við nefndir þingsins og þeirra hlutverk. Þess vegna vil ég taka mjög sterkt undir það með hv. 5. þm. Reykv. að þetta þarfnast ítarlegrar umfjöllunar. Ég tel að rekstur Ríkisútvarpsins og sjónvarpsins hafi verið til stuðnings fyrir íslenska menningu og rekstur útvarpsins tvímælalaust til stuðnings fyrir íslenska tungu. Í þeim sterku menningarstraumum sem um okkur leika hljótum við að gá mjög vel að okkur áður en við veikjum slíkan fjölmiðil. Menn hljóta að verða að gera sér grein fyrir því, áður en þeir leggja til að hinir ríkisreknu fjölmiðlar séu teknir og gerðir fjárhagslega veikburða, hvort þeir telja að þeir séu að fá eitthvað annað meira og betra í staðinn. Ég er einn af þeim sem geta ekki státað af stórum ferðalögum um heiminn, en ég hefði ekki áhuga á því að íslenska sjónvarpið væri svipað og t. d. það sem mönnum býðst að horfa á í stórborginni New York. Það væri ansi hvimleitt að geta aldrei horft á nema kvikmynd til enda án þess að fá auglýsingar á milli. Ég hygg að það sé ærin nauðsyn að þjóðin gleymi því ekki að hún þarf að sníða sér stakk eftir vexti á mörgum sviðum. Það er mikið alvörumál hvort við þurfum ekki að reyna nú að setjast niður og ná sáttum um það að auka tjáningarfrelsið í hinum ríkisreknu fjölmiðlum, koma þar fleiri sjónarmiðum á framfæri en tryggja það jafnframt að rekstrargrundvöllur þeirra sé tryggður án þess að yfir á alþýðu þessa lands sé velt nýjum byrðum í skattlagningu með því að hækka aðstöðugjöldin úr hófi fram vegna þess að auglýsingatekjur töpuðust. Ef við tökum ákvörðun um það með lagasetningu hér í þinginu að ræna Ríkisútvarpið og sjónvarpið auglýsingatekjum erum við annahvort að leggja til að dagskrá þessara fjölmiðla verði gerð ómerkilegri en hún er í dag eða við erum að leggja til að yfir á alþýðu þessa lands sé velt nýjum byrðum. Það er ekki nema um tvennt að ræða í þessu sambandi. Þess vegna hygg ég að þó að menn e. t. v. við skyndilestur á þessu frv. komist að þeirri niðurstöðu að það sé verið að stefna að meira frelsi og meiri möguleikum á fjölbreyttari fjölmiðlun í landinu gæti svo farið við nánari umhugsun að breytingin yrði fyrst og fremst sú að eigendurnir yrðu fleiri að fjölmiðlunartækjum og fyrirtækjum í landinu en fjölmiðluninni færi aftur en ekki fram. Ég hef miklar efasemdir við þetta frv. og tel að meðan við erum ekki komnir lengra með að koma þaki yfir þá stofnun sem ríkið ber ábyrgð á, íslenska útvarpið og sjónvarpið, en við erum komnir í dag eftir öll þessi ár sé varla hægt að tala um að stofnunin hafi verið ofalin til þessa. Þeir sem leggja til að nú verði dregið úr þeim vaxtarmöguleikum sem hún hefur eru að mínum dómi að veikja þessa stofnun. Þeir eru að veikja hana á sama tíma og fyrirsjáanlegt er að erlendir fjölmiðlar muni í vaxandi mæli keppa við íslenska sjónvarpið og hljóðvarpið. Ég vil aftur á móti undirstrika það til að fyrirbyggja allan misskilning að ég er sammála því að það þarf að breyta túlkuninni á hugtakinu hvað sé útvarp og hvað sé sjónvarp. Ég tel það ekki sjónvarp þó að kapalkerfi sé lagt innan veggja fjölbýlishúss. Það er aðeins verið að tala um myndsegulband með mörgum skermum í mínum huga undir þeim kringumstæðum. Ég tel það að sjálfsögðu ekki útvarp þó að skóli gefi nemendum kost á því að koma á framfæri hjá sér eða í sínu nánasta umhverfi einhverjum upplýsingum í gegnum tæknibúnað. En ef við aftur á móti förum að fjölga hér stöðvum, sem ná til takmarkaðs hluta landsins, en ná þó e. t. v. til 60% þjóðarinnar, erum við að stuðla að því að Íslendingar klofni upp í enn ríkari mæli í fleiri menningarheildir með ólíkari viðhorf. Ég tel að við höfum ekki efni á því að halda áfram að breikka bilið sem er milli þéttbýlis og dreifbýlis.



Herra forseti. Ég tala hér fyrir meirihlutaáliti sjútvn. við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 52 28. apríl 1983, um útflutningsgjald af sjávarafurðum. Grg. með þessu frv. er svohljóðandi: „Í framhaldi af ákvörðun fiskverðs og vegna hins alvarlega þorskaflabrests á þessu ári, svo og vegna nýrra reglna um stjórn botnfiskveiða, er nauðsynlegt að gera sérstakar ráðstafanir í sjávarútvegi og er frv. þetta annað af tveimur sem flutt eru í þessu skyni. Frv. gerir ráð fyrir að útflutningsgjald af saltfiski verði ákveðið 4% á árinu 1984 til þess að jafna þann mikla mun sem er á afkomu söltunar og frystingar og draga úr taprekstri saltfiskverkunar. Á undanförnum árum hefur saltfiskverkun sætt því að frá henni væri fært fé til annarra greina. Nú á þessi grein við sérstök - vonandi tímabundin - vandamál að stríða. Vegna þess er frv. þetta flutt í því skyni að lækka útflutningsgjöld af saltfiski um 1.5% af framleiðslu ársins 1984. Áætlað er að þessi breyting lækki tekjur af útflutningsgjaldi um 38 millj. kr. á árinu 1984 en auki tekjur vinnslunnar að sama skapi. Eftir sem áður eru horfur á hallarekstri í saltfiskverkun á þessu ári, eins og fram kemur í fskj.“ Nefndin fjallaði allítarlega um þetta mál og óskuðu hagsmunaaðilar skreiðarverkenda eftir sameiginlegum fundi með sjútvn. beggja deilda til þess að lýsa áhyggjum sínum út af erfiðleikum þeirrar atvinnugreinar. Nefndin tók því þá ákvörðun að fjalla sérstaklega um þann þátt og fannst eðlilegt að fella það inn í þetta álit. Einnig barst nefndinni bréf frá sjútvrn. um útflutning á lifrarlýsi og segir f upphafi bréfsins: „Útflutningur lifrarlýsis, þ. e. meðalalýsis og fóðurlýsis, hefur átt í vök að verjast vegna samkeppni við tilbúin vítamín. Eftirspurn eftir fóðurlýsi hefur minnkað á mörkuðum í Evrópu og Bandaríkjunum og sumpart má rekja hann til íhaldssemi notenda sem vilja heldur gefa skepnum nútímalegt vítamín en tilbúin vítamín þótt það kosti meiri vinnu. Vegna þessa hefur Lýsi hf. haft markaðskönnun á Taiwan í þessu sambandi og reynt að afla þar markaðar fyrir fóðurlýsi.“ Í þessu bréfi er nefndin beðin að skoða þennan möguleika hvort hægt væri að gera eitthvað fyrir þessa grein einnig. Nái. okkar meiri hluta sjútvn. á þskj. 521 er þannig: „Nefndin hefur haft frv. þetta til umfjöllunar og kynnt sér efni þess eftir föngum. Fulltrúar frá skreiðarframleiðendum óskuðu eftir fundi með sjávarútvegsnefndum beggja deilda þar sem þeir lýstu áhyggjum sínum með erfiða afkomu atvinnugreinarinnar. Sjávarútvegsnefnd barst einnig bréf þar sem vakin var athygli á nauðsyn þess að efla markaðsleit fyrir fóðurlýsi. Að athuguðu máli taldi meiri hluti nefndarinnar rétt að gera brtt. við 1. gr. frv. og flytur hana hér á sérstöku þskj.“ Undir þetta rita Stefán Guðmundsson, Garðar Sigurðsson, Gunnar G. Schram, Ingvar Gíslason, Halldór Blöndal og Friðrik Sophusson. Brtt. við frv. er þannig frá meiri hl. sjútvn.: „1. gr. frv. orðist svo: Á eftir 15. gr. laganna komi nýtt ákvæði til bráðabirgða svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 2. gr. skal útflutningsgjald af saltfiski, framleiddum á árinu 1984, vera 4% af fob-verðmæti. Sama gildir um skreið sem framleidd var fyrir 31. des. 1983 og ógreidd var á þeim degi. Jafnframt er ráðh. heimilt að lækka eða fella niður útflutningsgjald af fóðurlýsi sem framleitt er á árinu 1984 og 1985, enda flytji framleiðendur það út undir íslensku vörumerki.“ Hv. alþm. Guðmundur Einarsson skilar minnihlutaáliti á þskj. 557. Þar er lagt til að útflutningsgjaldið af skreiðinni lækki einnig til samræmis við það sem á við saltfiskinn, úr 5.5% í 4.5%, og að ráðh. sé gefin heimild til þess að fella niður útflutningsgjald af fóðurlýsi sem framleitt er á árinu 1984 og 1985.



Herra forseti. Ég skila hérna minnihlutaáliti við frv. til l. um breytingu á lögum um útflutningsgjald af sjávarafurðum. Það er nokkuð merkileg lexía að kynna sér afskipti stjórnmálamanna af fyrirtækjarekstri í landinu. Í sjávarútvegi hefur þetta verið gert í áratugi með þeim afleiðingum að mesti aflaáratugur Íslandssögunnar hefur komið sjávarútveginum, bæði veiðum og vinnslu, í óreiðuskuldir svo að nemur hundruðum millj. kr. Þetta hefur gerst á ýmsan hátt. Þetta hefur gerst með því að stjórnmálamenn hafa haft hendur í bagga með lánveitingum, styrkveitingum og öðrum athöfnum sem í þessum greinum eru kunnar. Það sem hér er sérstaklega til umr. eru afskipti stjórnmálamanna af verðlagsákvörðunum í greininni. Um árabil hefur verið fylgt þeirri aðferð að reikna út meðaltal og reyna út frá þeim reikningum að koma einhverju viti í rekstur. Það er dálítið fróðlegt t. d. að athuga hvernig staðið er að þessum meðaltalsreikningum í sambandi við það mál sem hér er til umr. Til þess að ákveða um afkomu fyrirtækja í sjávarútvegi, bæði í skreið og saltfiskverkun á árinu 1984, er tekin útkoma ársins 1982. Það er síðasta árið sem til er vel útfærð og almennileg skilagrein. Síðan er gert ráð fyrir að innbyrðishlutföll vinnslugreina, sem voru á árinu 1983, haldist áfram til ársins 1984. Þá eru teknar áætlanir um markaðsverð eða þróun markaðs og þróun gengis. Þetta eru tölur frá 1982. Með þessum áætlunarstuðlum er reiknuð út einhvers konar meðalafkoma fyrirtækja á árinu 1984 og á grundvelli þessa á síðan að skammta fólki laun og ákveða ýmislegt um afkomu þjóðarbúsins. Niðurstaðan er 5.5% útflutningsgjald af saltfiski og skreið á að fara niður í 4%. Þetta eru nú vinnubrögðin sem hafa viðgengist í þessari grein, enda sjáum við árangurinn. Eftir tvo áratugi af þessu fyrirkomulagi síðan fyrstu lögin um verðlagsráð voru sett er svo komið að athafnamenn í sjávarútvegi eru nú bónbjargarmenn við borð stjórnmálamannanna, koma hingað á fundi hjá þingnefndum og biðja um að fá niðurfellingar eða millifærslur eða einhverja aðra fyrirgreiðslu til þess að þeir geti rekið fyrirtæki sín. Allt saman á þetta að stuðla að vexti og viðgangi í efnahagslífinu. Þetta er hryggileg niðurstaða ríkisstj. sem hafði það eitt af aðalstefnumörkum sínum að stuðla að nýsköpun í efnahagslífinu. Ég fæ ekki með nokkru móti séð að hér örli á tilraunum til nýrra vinnubragða. Það var meiningin með lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins, eins og þau voru sett 1961, að hér yrðu frjálsir samningar þeirra sem selja fisk og þeirra sem kaupa fisk með lágmarksafskiptum ríkisvaldsins einungis í nauðvörn, en nú er svo komið að þessir hraustu og marglofuðu undirstöðuatvinnuvegir landsins eru, eins og ég segi, beiningamenn við borð stjórnmálamannanna. Ég hef skilað séráliti um þetta á þskj. 557 sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í grg. með frv. þessu er það flutt í framhaldi af ákvörðun um fiskverð. Nú nema vanskilaskuldir sjávarútvegs hundruðum millj. og skuldadæmi greinarinnar í heild er talsvert á annan milljarð. Þó eru nýafstaðin einhver mestu aflaár Íslandssögunnar. Allar athafnir í sjávarútvegi, bæði veiðar og vinnsla, hafa á þessum árum verið meira og minna undir forræði ríkisvaldsins. Þar koma til lán, styrkir og verðlagsákvarðanir sem eru komnar langt frá markmiðum laganna um Verðlagsráð frá 1961. Tilgangur laganna var að koma á frjálsum samningum milli kaupenda og seljenda án beinna afskipta ríkisstj. Hins vegar hefur reyndin orðið sú að embættismenn í krafti ríkisstj. ákveða fiskverð. Það hefur orðið þeirra hlutskipti að bera kröfur samningsaðila til ríkisstj. og flytja síðan til baka boðskapinn um aðgerðir stjórnarinnar, svo sem gengisfellingar og millifærslur úr sjóðum og niðurgreiðslur. Þetta fyrirkomulag á auðvitað ekkert skylt við frjálsan atvinnurekstur. Þetta kerfi ríkisforsjár og meðaltalsreikninga til núllafkomunnar hefur firrt atvinnurekendur því frumkvæði og ábyrgð sem er nauðsynleg fyrir heilbrigðan atvinnurekstur. Í þessu kerfi þrífst hallærisrekstur sem heldur niðri launum fólks og stórgróðarekstur sem fitnar eins og fjóspúki. Það frv. sem hér er til afgreiðslu er skilgetið afkvæmi þessarar óábyrgu ríkisforsjár og er undarleg niðurstaða ríkisstj. sem þykist standa fyrir nýsköpun. Minni hl. mun ekki taka þátt í afgreiðslu þessa máls.“



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um erfðafjárskatt á þskj. 515. Gildandi lög um erfðafjárskatt eru frá árinu 1921. Litlar breytingar hafa verið á þeim gerðar. Í þeim lögum var svo kveðið á að erfðafjárskattur skyldi greiddur í ríkissjóð eins og verið hafði skv. fyrri lögum um sama efni. Hélst sú skipan til ársins 1952 en þá voru sett lög um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila. Skv. þeim lögum skyldi þetta fé renna í sérstakan sjóð og tekjum hans varið til lána og styrkveitinga til þess að koma upp vinnuheimilum og öðrum stofnunum fyrir öryrkja og gamalmenni í því skyni að starfsgeta þeirra kæmi að sem drýgstum notum eins og þar stendur. Lögunum nr. 30/1921 um erfðafjárskatt var síðan breytt 1972 og 1978. Aðalefni þeirrar breytingar var fólgið í breytingu á skattstigum til samræmis við þróun í verðlagsmálum. Það má því segja að gildandi reglur um álagningu erfðafjárskatts hafi verið óbreyttar í aðalatriðum um rúmlega 60 ára skeið. Á þessum tíma hafa að sjálfsögðu orðið miklar og margvíslegar breytingar í þjóðfélaginu og skoðanir manna og viðhorf nú að ýmsu leyti með öðrum hætti en var fyrir rúmum 60 árum. Það þótti því full ástæða og þörf til þess að endurskoða löggjöfina um erfðafjárskatt þó fyrr hefði verið. Það varð að ráði að fela Ragnari Halldóri Hall borgarfógeta að semja drög að frv. til nýrra laga um þetta efni. Þau drög voru síðan send ýmsum aðilum til umsagnar. Að þeim umsögnum fengnum endurskoðaði Ragnar Halldór Hall þessi drög og hafði þá m. a. samráð við 1. flm. frv. til l. um breytingu á lögum um erfðafjárskatt sem lagt var fram í Nd. Alþingis 1983. Árangur þessarar endurskoðunar er frv. það sem hér liggur fyrir með nokkrum breytingum sem rn. hefur lagt til. Í þessu frv. er að finna nokkur veigamikil nýmæli og skal ég aðeins geta hinna helstu þeirra. Í 4. gr. frv. er svo kveðið á að langlífari maki arfleiðanda sé undanþeginn erfðafjárskatti. Sama gildir um sambýlismann arfleiðanda, hafi verið um óvígða sambúð að ræða. En sambýlismaður telst sá sem stofnað hefur til óvígðrar sambúðar með persónu af gagnstæðu kyni og sem tekur arf eftir hann skv. arfleiðsluskrá þar sem stöðu hans sem sambýlismanns arfleiðandans er ótvírætt getið. Hér er um að ræða mikla réttarbót til handa eftirlifandi maka og þá ekki síður til handa þeim sem verið hafa í óvígðri sambúð, en það sambúðarform hefur orðið algengara hin síðari ár. Þá er og kveðið svo á að ekki skuli greiða erfðafjárskatt af arfi sem fellur til kirkna, opinberra sjóða, líknar- og menningarstofnana eða félaga. Þessar undanþágur frá greiðslu erfðafjárskatts til eftirlifandi maka eða sambýlismanns eða annarra aðila sem nefndir voru gilda þó ekki um arf sem aðrir erfingjar kunna að hafa afsalað til þeirra. Viðmiðunarfjárhæðir við álagningu skattsins eru verulega hækkaðar frá því sem nú er eða úr 12 þús. kr. í 140 þús. kr. og skulu þær breytast hinn 1. des. ár hvert til samræmis við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar. Hingað til hefur þurft að gera slíkar breytingar með lögum hverju sinni. Í frv. eru sérstakar reglur um greiðslu erfingja fyrir fram upp í arf og arf sem maður afsalar sér til annars aðila. Einnig hefur frv. að geyma ákveðnar reglur um ákvörðum um gjaldstofna, en ráðh. getur sett nánari reglur um það efni og einnig getur hann með reglugerð kveðið nánar á um önnur ákvæði frv. sem að lögum verða. Frv. þetta hefur og að geyma einfaldari og skýrari reglur en nú gilda um réttarfar í málum sem varða álagningu og innheimtu erfðafjárskatts, upplýsingaskyldu, skýrslugerð o. fl. Ég hef hér í stuttu máli vakið athygli á veigamestu nýmælum sem í þessu frv. felast, en til frekari skýringa vísa ég að sinni til athugasemda sem með frv. fylgja. Ég vil þó geta hér athugasemda sem komu fram frá fjárlaga- og hagsýslustofnun, en að sjálfsögðu sendi rn. frv. til þeirrar stofnunar lögum skv. til að meta frv. í sambandi við tekjur og kostnað. Í umsögn fjárlaga- og hagsýslustofnunar kemur fram að frv. hafi í för með sér lækkun skattbyrði frá því sem nú er og þar af leiðandi tekjuminnkun fyrir ríkissjóð. Í fyrsta lagi verða eftirlifandi makar og sambýlismenn skv. frv. undanþegnir erfðafjárskatti og á sama við ýmsa aðra aðila eins og líknarstofnanir og opinbera sjóði. Í öðru lagi hafa verið gerðar breytingar innan skattflokka sem munu leiða til lækkunar á skattinum. Hér er fyrst og fremst um nánari skilgreiningar á hugtökum að ræða. Í þriðja lagi lækkar hámarksskattur úr 50% í 75% þar sem hlutfallshækkanir innan skattflokks C eru hægari í þessum drögum en í núgildandi lögum. Þá er einnig í fjórða lagi nefnd til viðmiðunar fjárhæð skattsins, sem hækkar eins og áður segir úr 12 þús. kr. í 140 þús. kr. en það er sú breyting sem hefur mest áhrif til lækkunar á skattinum, enda hefur þessi fjárhæð verið óbreytt frá árinu 1978. Aftur á móti segir fjárlaga- og hagsýslustofnun að komi hér breytingar fram á móti þessum breytingum til lækkunar á skattinum þá komi nokkur atriði sem gætu leitt til hækkunar á þessum skatti. Í fyrsta lagi skal greiða erfðafjárskatt af leigulóðaréttindum skv. frv., en svo er ekki skv. núgildandi lögum. Í öðru lagi: Nú deyr maður sem tæmst hefur arfur áður en hann hefur greitt erfðaskatt. Skv. frv. greiða erfingjar hans fyrst skatt af þeim arfi sem honum tæmist en síðan af því sem telst arfur eftir hann, þar með talið sú eign eða eignir sem var arfur til hans sjálfs. Skv. núgildandi lögum er einungis greiddur skattur í eitt skipti af arfi sem þessum. Í þriðja lagi er í frv.-drögunum að finna ákvæði um vanskilavexti sem er nýmæli. Skulu þeir innheimtir ef erfðafjárskattur er ekki greiddur innan tveggja vikna frá gjalddaga. Í fjórða lagi er ákvæði um undanþágu maka og sambýlismanns frá skatti er gæti leitt til þess að bú kæmu fyrr til skipta og minna yrði um setu í óskiptu búi. Þetta kemur fram með ýmsum fleiri upplýsingum frá fjárlaga- og hagsýslustofnun en mat stofnunarinnar er það að þessi breyting, sem frv. gerir ráð fyrir, muni leiða til skattlækkunar um allt að 11 millj. kr. miðað við upplýsingar um árið 1983. Á árinu 1983 innheimtist erfðafjárskattur á Reykjavíkursvæðinu að upphæð 23.5 millj. kr., en á öllu landinu 37 millj. kr. En skv. þessu frv., ef það er reiknað út miðað við sömu forsendur og skattheimtan 1983, skilaði þessi skattur sér upp á 26 millj. kr. sem er 11 millj. kr. tekjuminnkun. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að eyða meiri tíma nú að ræða þetta mál. Ég legg mikla áherslu á að þetta mál fái góða meðferð hér á þingi og helst að þingnefndir sem fá málið til meðferðar gætu gert ráðstafanir til þess a. m. k. að skoða það hvort hægt væri að koma því í gegn á yfirstandandi þingi þannig að það yrði að lögum því hér er um mikla réttarbót að ræða og leiðréttingu á meðferð þessa máls miðað við það hvernig það hefur legið fyrir. Eins og ég hef rakið er þetta mjög mikilvægt fyrir marga í þjóðfélaginu. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til félmn. og 2. umr.



Herra forseti. Það er mjög til baga að við skulum vera að fjalla um svo stóran lagabálk hér svo síðla kvölds þar sem einungis örfáir þm. eru viðstaddir. Ég vil af því gefna tilefni geta þess að það er ákaflega erfitt að átta sig á röð mála á dagskrá. Þetta er svo til nýtt mál, 269. mál þingsins, og er 14. mál á dagskrá í dag. Ég átti því alls ekki von á að það yrði tekið til umr. nú og er því miður ekki nógu vel undirbúin undir það mál sem ég hyggst hér flytja. En þar sem ég á sæti í n. sem kemur til með að fjalla um þetta mál hlýt ég að spyrja ráðh. nokkurra spurninga í sambandi við þetta stóra mál. Það er þá fyrst að tekjur af erfðafjárskatti renna eins og kunnugt er í erfðafjársjóð sem skv. lögum um málefni fatlaðra rennur aftur í Framkvæmdasjóð fatlaðra. Það kemur mér nokkuð á óvart að hér skuli í ítarlegri grg. ekki vera tekið fram hvað þetta verður stórt tekjutap. Ég vil nú ekki orða það eins og ráðh. hæstv. gerði áðan - tekjutap fyrir ríkissjóð, sagði hann. Þetta er eingöngu tekjutap fyrir Framkvæmdasjóð fatlaðra. Nú hefur hann þegar verið skorinn verulega niður. Ég hlýt því að spyrja: Hvernig á að bæta Framkvæmdasjóði fatlaðra það tekjutap sem hér er um að ræða, sem mér heyrðist vera talað um að væri 11 millj.? Það er ljóst að sú uppbygging sem hafin var í málefnum fatlaðra úti um allt land kemur til með að stöðvast meira og minna á næsta ári vegna þess hve mjög hefur verið skorið af sjóðnum. Þessi aths. mín þykir mér þarfnast svars. En ég vil taka það fram að það þýðir ekki endilega að ég sé andvíg málinu sjálfu. Ég held hins vegar að það sé varasamt að leggja svo mikið mál fram án þess að fyrir því sé gerð mjög ítarleg grein. Ég vil sérstaklega benda á að mér þykir menn stundum dálítið léttúðugir í lagasmíð hér í þinginu á þann hátt að það er lítið litið til annarra laga. Það atriði sem hér er nýmæli er í 2. gr. þar sem sambýlismaður nýtur í raun sömu fríðinda og maki, þó því aðeins að vísu að erfðaskrá liggi fyrir. Nú er ég ekki heldur andvíg því. Ég tel það svo sem til bóta. En ég vil einungis vekja á því athygli að hugtakið sambýlismaður/sambýliskona og sambýlisformið hefur vafist æðimikið fyrir löggjöfum annarra þjóða og í íslenskum lögum er mikið ósamræmi milli lagabálka um hvernig tryggja skuli rétt þessa fólks. Ég vil aðeins taka dæmi. Í almannatryggingalögunum nýtur sambýlismaður slysabóta, mig minnir að þar segi: enda hafi sambúðin varað í tvö ár og/eða þau eigi barn saman. Þannig hljóðar það. Það er sem sagt skilyrði þegar um sambýlismann eða sambýlismaka er að ræða. Nokkrir lífeyrissjóðir greiða alls ekki lífeyri til sambýlisfólks vegna þess að í lögunum stendur „maka“ og það þýðir að fólk hafi verið í hjónabandi, búið í lögverndaðri sambúð. Ég held að við stöndum frammi fyrir þessu: Eigum við að lögvernda sambúð sem fólk vill ekki sjálft lögvernda? Danska þingið setti á stofn fyrir nokkrum árum nefnd lærðustu lagaprófessora í Danmörku til að fjalla um þessi mál. Mikill meiri hluti nefndarinnar voru konur, bæði af þinginu og aðrar löglærðar konur, því að hér þótti um miklar réttindabætur kvenna að ræða. Nefndin skoðaði þessi mál mjög ítarlega og komst að þeirri niðurstöðu að það væri ákaflega erfitt að tryggja ólögverndaðri sambúð sama rétt og lögverndaðri. Fólk ætti einfaldlega kost á að velja hvort það vildi búa í lögverndaðri sambúð eða ólögverndaðri. Ég er aðeins að vekja athygli hæstv. ráðh. á þessu. Ég held að það sé orðið dálítið vafasamt hvað mikið ósamræmi er í þessum sambýlisréttindum milli hinna ýmsu lagabálka, og ég tel að rétt væri að líta aðeins til annarra lagabálka sem fjalla um þetta sama. Ég hef áður minnst á það að hér skortir alvarlega á hinu háa Alþingi fagmenn sem framkvæma slíka lagaskoðun þegar ný frv. eru lögð fram. Embættismenn í ráðuneytum, sem vinna oft slík frv., eða einhverjar nefndir sem það er falið gera ekki alltaf mjög mikið af því að líta til samræmis í hinni íslensku löggjöf, en það held ég að sé mjög nauðsynlegt. Ég vil taka það fram að þetta eru aðeins þenkingar. Ég hef alls ekki myndað mér ákveðna skoðun á þessum réttindamálum sambúðarfólks. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur reifað þau mál nokkuð og talið rétt að slík réttindi nytu lögverndar. Það má vel vera að svo sé. En ég held að það sé dálítið langt í það að við getum myndað okkur ákveðna skoðun um það. Ég vil vekja athygli á því að nú hefur verið farið fram á að erfðalögin sjálf yrðu endurskoðuð. Prófessor Ármann Snævarr sagði okkur í allshn. fyrr í vetur að það væri miðað að því að þeirri endurskoðun lyki nú í haust. Þá gæti verið dálítil spurning hvort þetta frv. hefði ekki átt að bíða haustsins, þegar erfðalögin kæmu endurskoðuð fram. Ég er ekki að halda neinu fram, hæstv. ráðh., ég er aðeins að varpa fram þessum spurningum. Ég get ekki komist hjá því að vekja athygli á 38. máli þingsins, sem ég hef sjálf flutt ásamt hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, Kristínu Kvaran, Guðrúnu Agnarsdóttur og Jóni Baldvin Hannibalssyni, þar sem sú breyting er lögð til á erfðalögunum að eftirlifandi maki hafi ævinlega rétt til að halda heimili sínu utan við skipti en þarfnist ekki leyfis barna sinna til að fá að sitja í óskiptu búi. Ég hef getið þess áður, að t. d. í Danmörku er sama hvað búið er stórt, maki hefur ævinlega rétt til að sitja í óskiptu búi. Ekki bara heimili sínu, heldur gildir það sama þó að um sé að ræða stórfyrirtæki eða miklar eignir. Ég held að þessi litla brtt., sem er þó verulega mikilvæg og skiptir fólki ákaflega miklu máli, enda hefur ekki farið fram hjá okkur flm. að það er áhugi á þessu máli úti í þjóðfélaginu, ég held að hún leysti verulegan vanda ef hún yrði samþykkt. Nú er ég ekki vonlaus um það, allshn. er ekki andvíg frv. á nokkurn hátt þó að menn hafi auðvitað viljað skoða það mjög vandlega. Ég vænti þess að það verði næsta mál sem nefndin tekur fyrir. Ég skal nú ekki vera að tefja tímann. Ég hlaut að minnast á þessi mál. Sérstaklega vil ég biðja hæstv. ráðh. að skýra eitt fyrir okkur, hvernig hann hugsar sér að fjármagna þessar verulegu réttarbætur þeirra þegna þjóðfélagsins, sem hafa þurft að greiða háar upphæðir í erfðafjárskatt en með því fjármagnað verulegan hluta af stofnunum fyrir fatlaða, hvernig hann hugsar sér að bæta Framkvæmdasjóði fatlaðra þennan tekjumissi.



Herra forseti. Ég get tekið undir það með hv. 10 landsk. þm. að það var miður að þetta mál skyldi koma til umr. án þess að fleiri hv. þm. væru viðstaddir til að taka þátt í umr. um svo veigamikið mál sem ég tei að sé hér á ferðinni og ég vænti að margir séu sammála um. Mér hefur kannske orðið fótaskortur á tungunni þegar ég sagði „tekjur ríkissjóðs“. Ég ætlaði að segja tekjur erfðafjársjóðs. Í sambandi við þetta mál vil ég rifja það upp, eins og raunar kom fram í minni framsögu, að tekjur af erfðafjárskatti hafa í gegnum árin ekki verið í neinu hlutfalli við það sem erfðafjársjóður hefur fengið af þeim tekjum vegna þess að það er sama um þennan sjóð eins og svo marga aðra sjóði, að ríkissjóður hefur þar látið til sín taka og skammtað, sem hefur verið staðfest með lánsfjárlögum hverju sinni, það sem viðkomandi sjóður hefur fengið af sínum löglega tekjustofni. Svo ég taki aðeins s. l. ár, 1983, þá voru innheimtar tekjur af erfðafjárskatti 37 millj. kr., en erfðafjársjóður fékk aðeins 19 millj. kr. Þá sjá menn hver tollurinn hefur verið í ríkissjóð af þessum tekjustofni, sem hefur svo verið staðfest á hverju ári af hv. alþm. með samþykkt fjárl. og lánsfjárlaga. Þannig hefur þetta verið í gegnum árin. Ég hef hér töflu alveg frá 1979 um hvernig þetta hefur komið út. Hins vegar hef ég í huga að nú verði á breyting, þannig að innheimtur erfðafjárskattur komi allur til skila í Framkvæmdasjóð fatlaðra. Ég vil geta þess í leiðinni að það er alveg ljóst að við þurfum að gera vissa breytingu á lögunum um málefni fatlaðra. Framkvæmdasjóður fær aðeins tekjur úr erfðafjársjóði. Með því móti er enn beitt sömu aðferð við skilgreiningu á þessum tekjustofni, að það fer eftir fjárlagagerð ár hvert hve mikið fer af erfðafjárskatti til erfðafjársjóðs. Þessu þarf að breyta vegna þess að bæði ég og fleiri skiljum lögin um málefni fatlaðra þannig að tekjur af erfðafjárskatti eigi að vera alfarið tekjustofn fyrir Framkvæmdasjóð fatlaðra. Ég vænti þess að sem flestir hv. þm. muni styðja þá viðleitni, sem á eftir að koma hér fram, að tryggja að þær tekjur, sem hér er áættað eftir þá breytingu á lögunum sem hér er verið að leggja til að muni verða minnst 26 millj. kr., renni óskiptar til Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða meira um þetta atriði, en ég hef þá þann skilning og mun beita mér fyrir því að þessar tekjur renni óskiptar í Framkvæmdasjóð fatlaðra. Þó að ég læsi hér upp álit fjárlaga- og hagsýslustofnunar að þetta fé muni rýrna um 11 millj. kr. taka þeir fram í athugasemdum að það sé aðeins ágiskun vegna þess að þeir reikna með að ýmsar aðrar breytingar verði jákvæðar til aukningar á tekjum sjóðsins, miðað við þær aðferðir sem hér eru gerðar tillögur um. Það hefur komið í ljós að tilhneigingin hefur verið að rýra þennan tekjumöguleika í uppgjöri búa, sem hefur verið að margra mati mjög óeðlilegt. Þar hefur verið um að ræða að eftirlifandi maki t. d. hefur orðið að hlíta því að láta gera upp sitt bú. Hefur oft verið tekið á þeim málum með tilliti til aðstæðna, sem hefur aftur á móti gert það að verkum að minna hefur innheimst í skatti. 2. gr. frv. varðar fólk í óvígðri sambúð. Hér er um mikið mál að ræða, sem margir hafa fjallað um og dregið í efa að ætti rétt á sér. Til fróðleiks vil ég geta þess að höfundur frv., Ragnar Hall og Markús Sigurbjörnsson, sem eru skiptaráðendur hér í Reykjavík, hafa gert mjög skilmerkilega greinargerð um þennan þátt málsins, þ. e. fólk í óvígðri sambúð. Niðurstaðan í þeirri greinargerð er sú, að þeir telja að það sé réttlætismál að setja þetta fram eins og höfundur frv. gerir í 2. gr. frv., þ. e. veita þessi réttindi. Það má geta þess að samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar er talið að heildarfjöldi í sambúð árið 1983 sé tæplega 100 þús. manns hér eða 99 968, þar af í hjúskap 89 902 eða 89.9%, en í óvígðri sambúð 10 066 eða 10%. Þannig eru þessi hlutföll. Þetta er gífurleg breyting frá árinu 1970, þegar aðeins 4% fólks voru í óvígðri sambúð. Hér er því um mjög mikla þjóðfélagsbreytingu að ræða. Hvort sem við fullyrðum að þetta sé jákvætt eða neikvætt eru þetta einfaldar staðreyndir. Í sambandi við 2. gr. frv. eru settar fram skýrgreiningar, sem nauðsyn þykir bera til að taka upp til að koma í veg fyrir óeðlilega niðurstöðu, og leiða þær í öllum tilvikum til þess að viðkomandi lendir í hagstæðari skattflokki en ella: „A-liður. Samkvæmt gildandi lögum er sambýlismaður ekki lögerfingi, en taki hann arf eftir þann, sem hann hefur búið í óvígðri sambúð með, á grundvelli erfðaskrár, ræðst fjárhæð erfðafjárskattsins af því, hvort hinn látni sambýlismaður átti niðja eða ekki. Hafi hinn látni átt niðja greiðir sambýlismaðurinn erfðafjárskatt samkvæmt lægsta skattflokki, en ella lendir hann í efsta skattflokki. Hér er hins vegar lagt til að réttarstaðan verði gerð hliðstæð því sem gildir um arf eftir látinn maka og verður sambýlismaður þá eftir 1. málsgr. 4. gr. frv. undanþeginn erfðafjárskatti. Óhjákvæmilegt þykir að binda þetta því skilyrði, að hinn látni sambýlismaður hafi tilgreint viðkomandi sem sambýlismann sinn í erfðaskrá, og er sá áskilnaður gerður til að koma í veg fyrir lagaflækjur.“ Ég skal játa að ég hef ekki gert mér fyllilega grein fyrir því hversu traust þetta er í meðferð svona mála á lagamáli, en hins vegar hef ég verið fullvissaður um að þeir aðilar sem hafa nálægt þessu frv. komið, sem eru fyrst og fremst þeir sem fjalla um svona mál hér í Reykjavík, þ. e. skiptaráðendur, hafi með því að yfirfara þetta frv., og annar þeirra samdi það m. a. s., gætt þess sem kostur er að lagalega séð sé meðferð þessara mála jákvæð f frv. og það verði skilvirkara en verið hefur. A. m. k. er ljóst að lögin frá 1921, sem í gildi eru í dag, eru úrelt. Það er löngu farið að framkvæma þessi mál án tillits til þeirra laga í mörgum tilfellum. Þess vegna er brýn nauðsyn að hér komi ný lög til. Þau hafa að sjálfsögðu þá miklu réttarbót í för með sér að eftirlifandi maki þarf ekki að greiða erfðaskatt og sama gildir um fólk í óvígðri sambúð.



Herra forseti. Ég vil aðeins fá að víkja að tveimur atriðum. Hæstv. ráðh. sagði áðan að hinn látni yrði að tilgreina erfingja sinn sem sambýlismann. Önnur lög í landinu segja svo fyrir um að fólk skuli skrást sem sambýlisfólk í opinberum skýrslum. T. d. hefur Hagstofan ákveðna tölustafi við fólk sem er í sambúð, sem er gift, sem er fráskilið o. s. frv. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. lagalega séð: Segjum nú að hinn látni og erfingi hans hafi alls ekki verið merkt í þjóðskrá sem sambýlisfólk, hvert gildi hefur þá erfðaskrá hins látna þó að hann haldi því fram að þau hafi verið sambýlisfólk? Annaðhvort er fólk sambýlisfólk eða er það ekki. Um það gilda ákveðnar reglur og fólk verður að tjá sig um sambúð í Hagstofu. Það eru svona hlutir sem ég er alltaf hrædd um að ekki sé gáð að. Ég hef ekkert á móti því að fólk hagi sambýli sínu eins og því sýnist, en ég held að löggjafinn verði að gera sér grein fyrir því að hjónaband er fjárhagslegt samyrkjubú, það er félagsbú sem byggist á sameiginlegum fjárhag og jafnframt á gagnkvæmri framfærsluskyldu. Maki er skyldugur að framfæra maka sinn. Sambýlisfólk er ekki gagnkvæmt framfærsluskylt. Að mínu viti er þessi löggjöf orðin óttalega tætingsleg. Ég hef áhyggjur af því, ef til dóms kæmi, hvernig hann félli. Ég get ekki séð að hinn látni geti sagt í erfðaskrá: Þetta var sambýliskona mín og hún skal erfa mig, en síðan flettir dómari upp í manntali Hagstofu og þar er þetta fólk ekki merkt sem sambýlisfólk. Ég get ekki ímyndað mér að hinn látni verði þá tekinn alvarlega um að þau hafi verið í svokölluðu formlegu sambýli. Þetta þekkja t. d. Tryggingastofnun ríkisins og starfsfólk hennar mætavel. Fólk sem ekki var merkt í sambúð kemur til Tryggingastofnunar og vill fá ekknabætur eða ekklabætur eftir látinn sambýlismann, en hafði hins vegar tekið mæðralaun eða feðralaun allan tímann af því það var ekki í sambúð. Þetta eru vandamál sem við verðum að glíma við. Ég er e. t. v. ekki sérlega lögfróð, en ég hefði gaman af að heyra álit þeirra lagaspekinga sem hér sitja enn þá og hlusta. Hvaða gildi hefur slík erfðaskrá um meinta sambúð? Ég held að þetta þurfi að skoðast afskaplega vel. Ég skal ekki lengja þetta mál. Það er alltaf erfitt að vera að halda fólki hér, sem búið er að sitja hér allan daginn, þegar klukkan er að verða hálfátta. En mér finnst þetta mál vera svo alvarlegt að ég held að við í allshn. hljótum að verða að kalla okkur til ráðslags marga menn sem þekkja vel til þessara mála, og jafnframt vil ég segja: Svona mál á auðvitað að leggja fram miklu fyrr á þingi þannig að þm. hafi tíma til að skoða það. Ég hef grun um að hægt verði að keyra þetta mál í gegnum þingið án þess að nokkur líti á það nema nefndirnar sem þurfa um það að fjalla. Það eru ekki góð löggjafarstörf. Það eru mörg atriði í frv. sem ég tel að þurfi að skoða, og ekki síst þau sem stangast á við önnur lög.