Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur tekið fyrir á einum fundi sínum frv. á þskj. 266, um skipan innflutnings-, gjaldeyris- og fjárfestingarmála o.fl., sem hér er til umræðu á þessum þingfundi. Hefur n. rætt málið á fundi sínum og afgr. svo sem þskj. bera með sér. Málið sjálft hefur verið rætt svo ýtarlega, bæði á Alþingi og í blöðum, að n. sá enga ástæðu til þess að tefja það með löngum umræðum í n., þar sem allir nm. höfðu haft margvislega möguleika til þess að kynna sér það frá ýmsum hliðum. Um meðferð málsins var þá heldur enginn ágreiningur í n., enda komu þar ekki fram neinar óskir um frestun á afgreiðslu þess til þess að afla um það frekari upplýsinga en þegar lágu fyrir. Þykir mér rétt, að þetta komi hér fram við umræðuna. Um hitt gátu nm. ekki orðið sammála, á hvern hátt málið skyldi afgr. úr n. Hv. meiri hl. n. vildi leggja til, að frv. yrði samþ. með nokkrum breytingum á 1. gr. þess, en á þetta gat hv. minni hl., hv. 4. þm. Reykv. (HG), ekki fallizt. Hefur hann því gefið út sérstakt nál. Þótt hæstv. viðskmrh. hafi þegar við 1. umr. frv. gert ýtarlega grein fyrir höfuðtilgangi þess og skýrt, svo að ekki verður um villzt, í hverju þær umbætur á viðskiptalöggjöfinni felast, sem gerðar eru með þessu frv., ef að lögum verður, þykir mér þó rétt að gera hér nánari grein fyrir þeirri stefnu, sem þessi löggjöf kemur til þess að marka í viðskiptalifi þjóðarinnar, einkum þó eftir að hv. 4. þm. Reykv. fullyrti hér við 1. umr. málsins, að hér væri um hreint hégómamál að ræða. Sannleikurinn er þó sá, að frv. það, sem hér um ræðir, er eitt hið merkasta, ef ekki hið allra merkasta mál, sem legið hefur fyrir þessu þingi. En áður en ég ræði hin einstöku atriði þess þykir mér rétt að minnast nokkuð á innflutnings- og gjaldeyrismálalöggjöfina almennt. Það mun vera í fyrsta skipti á árinu 1935, að heildarlöggjöf er sett um þessi mál á Alþingi. Í þeim lögum er svo fyrir mælt, að ríkisstj. skuli heimilt að ákveða, að engar vörur megi flytja til landsins nema með leyfi gjaldeyris- og innflutningsnefndar. Er þá um leið komið á stofn fimm manna nefnd, sem falin er framkvæmd þeirra mála. Áttu Landsbankinn og Útvegsbankinn sinn fulltrúa hvor í þeirri stofnun, en ríkisstj. þrjá fulltrúa, og var einn þeirra form. nefndarinnar. Ég skal ekki rekja hér starfssvið þeirrar stofnunar. Það væri allt of mikið mál, ef gera ætti því skil, svo að vel væri, en aðeins benda á, að með göngu hennar er brotið blað í verzlunarsögu Íslendinga. Alla tíð síðan einokunarverzluninni var aflétt af þjóðinni hafði það verið hlutverk verzlunarstéttarinnar, hvort sem hún stóð í sambandi við kaupmenn eða kaupfélög, að afla þjóðinni sem allra hagkvæmastra vörukaupa, fá sem allra mestar og beztar vörur, sem hægt var að fá, fyrir minnstan framlagðan gjaldeyri. Á því valt ekki einasta hagur einstaklinga og þjóðarinnar, að þetta tækist sem bezt, heldur og var þetta einn sterkasti þátturinn í því að skapa jafnvægi á milli inn- og útflutningsins og tryggja með því hagstæðan verzlunarjöfnuð fyrir landið. Að vísu var verzlunarjöfnuðurinn einnig háður framleiðsluútflutningi landsmanna og því verði, sem fyrir þá vöru fékkst, en allt um það var hér um veigamikinn þátt að ræða í baráttunni fyrir betri kjörum. Fjöldi merkra manna, sem fengið höfðu hina ágætustu menntun á sviði verzlunarmálanna, gerðu það að lífsstarfi sínu að vinna á þennan hátt fyrir landið, hjálpa þannig til þess að byggja það upp, og það náðist undraverður árangur, sem fór vaxandi með ári hverju. Sambönd voru tengd eftir þessum leiðum við hinar fjarlægustu og óskyldustu þjóðir, báðum aðilum til hagsbóta. En stofnunin hafði ekki starfað í mörg ár, þegar hér var orðin gerbreyting á grundvallaratriði viðskiptalífsins í landinu. Nú var það ekki lengur höfuðatriði að fá sem mestar og beztar vörur til landsins fyrir minnstan gjaldeyri, heldur að fá sem flest og sem hæst innflutningsog gjaldeyrisleyfi. Sá, sem á einn eða annan hátt gat tryggt það, gat tryggt sér gull og græna skóga án þess að tryggja þjóðinni hagkvæm viðskipti. En það leiddi aftur til hins, að í stað þess að stunda vörukaupin af samvizkusemi og þekkingu, fóru menn í þúsundatali að stunda sókn á hendur stofnuninni með öllum leyfilegum og óleyfilegum meðulum. Tugþúsundum dagsverka var kastað á glæ árlega bara fyrir það eitt að standa og bíða í biðstofum stofnunarinnar eftir samtölum við þá aðila, sem úthlutuðu af náð sinni þessum veraldargæðum. Alveg ný, óþekkt og óholl stétt manna reis upp, þ.e. þeir, sem gerðu sér það að atvinnu að afla sér leyfa og selja þau aftur sárþurfandi mönnum fyrir okurfé, mönnum, sem vegna atvinnu sinnar gátu ekki verið án vörunnar og höfðu enga möguleika til þess að geta fengið leyfin sjálfir. Var þessi atvinna oft miklu gróðavænni en vöruverzlunin sjálf. Þessi helstefna náði þó hámarki, er atvinnufyrirtæki, ný og gömul, urðu að lúta þessu fyrirkomulagi. Verður ekki með tölum talið það tjón, sem útflutningurinn, framleiðslan og stynjandi atvinnulaus vinnulýður beið við þetta fyrirkomulag. Öll árin frá því 1935 og þar til ófriðurinn hófst 1939 seig sí og æ á ógæfuhliðina hjá þjóðinni undir þessum lagafyrirmælum, sem enginn treysti sér til að fá breytt til batnaðar. Á árunum 1941–47 er lögum um viðskipti og verzlun, innflutning og gjaldeyri og verðlag breytt á ýmsan hátt, ettir því sem nauðsyn þótti til bera á hverjum tíma, en þrátt fyrir hinar margvíslegu breytingar laganna er meginstefnunni haldið óbreyttri, þ.e., að viðskiptin skuli yfirleitt háð leyfisveitingum. Hversu mikið eða lítið var hert á þessum ákvæðum, fór þó jafnan nokkuð eftir gjaldeyrisforða og frjálslyndi þeirra manna, sem fóru með framkvæmdir laganna. Árið 7944 eru sett sérstök lög um nýbyggingarráð. Var með þessum lögum sett upp sérstök stofnun við hliðina á gjaldeyris- og innflutningsnefndinni og henni ætlað það hlutverk að undirbúa framtíðaratvinnurekstur þjóðarinnar, bæði til lands og sjávar, þannig að hann gæti orðið sem arðbærastur. Fékk ráðið allvíðtækt vald, einnig til innflutnings- og gjaldeyrisveitinga fram hjá sjálfri gjaldeyris- og innflutningsnefndinni, einmitt vegna þess, að n. hafði árum saman vanrækt þá hlið málanna, sem beinlínis snerti framleiðsluna í landinu og aukin atvinnuskilyrði. Lagði nýbyggingarráð grundvöllinn að mörgu því í atvinnulífi þjóðarinnar þann tíma, sem það starfaði, sem bezt og öruggast hefur reynzt, jafnt í sambandi við sjávarútveg, landbúnað og iðnað í landinu. Verða þau störf seint fullmetin eða fullþökkuð. Með lögunum 1947 um fjárhagsráð, sem nú er gert ráð fyrir að afnema, þegar frv. það, sem hér um ræðir, er orðið að lögum, voru öll innflutnings- og gjaldeyrismál, verðlagsmál og fjárfestingarmál sett undir eina og sömu stjórn. Aldrei hafði Alþ. gefið nokkurri stofnun jafnmikið og víðtækt vald sem það gaf fjárhagsráði með þessum lögum. Má í raun og veru segja, að meðan lögin eru í fullu gildi, hafi Alþ. beinlínis afsalað sér rétti til þess að ráða mörgum mikilsvarðandi málum þjóðarinnar og falið þau stofnuninni, og það jafnvei svo, að ríkisstj. gat ekki gripið inn í gerðir þessara manna, nema þá helzt ef meðlimir ráðsins gátu ekki komið sér saman um afgreiðslu mála. Það var því mikið í húfi, að vel tækist um val þeirra manna, sem falið var slíkt vald, og að vel tækist um þá stefnu, sem þeir kæmu til þess að marka með störfum sínum í ráðinu. Færi sú stefna í öfuga átt við þjóðarviljann, var þess ekki að vænta, að hljótt yrði um stofnunina eða verk hennar. Og hvernig hefur þá þetta reynzt í þau sex ár, sem stofnunin hefur verið starfrækt? Ég held, að um það verði ekki deilt, að engin stofnun á Íslandi hefur orðið eins óvinsæl og það þegar frá upphafi. Því er sannarlega ekkert hégómamál það frv., sem nú er verið að ræða um og gerir ráð fyrir því, ef að lögum verður, að langóvinsælasta stofnun landsins verði lögð niður. Og þó er þetta atriði í frv. ekki þýðingarmesta atriðið, heldur hitt, að með þessu frv. er snúið við á þeirri braut, sem mörkuð var af hinni voldugu stofnun, og stefnt að öðru og hollara marki, þ.e. að skapa meira frelsi í viðskiptalífi þjóðarinnar og með því að hleypa meiri grósku í allt athafnalíf í landinu, framkalla ónotuð öfl, sem ekki koma fram hjá þjóðinni, á meðan viðskipti hennar eru öll í viðjum. Það getur engin fjötruð þjóð og engir fjötraðir aðilar lyft grettistökum. Til þess að svo megi verða, þarf maðurinn að vera frjáls bæði í athöfnum og hugsunum. Því hefur verið haldið fram, og það kom að nokkru fram hjá hæstv. viðskmrh. í framsöguræðu hans hér um þetta mál, að það bæri ekki að ásaka fjárhagsráðsmennina fyrir margt af því, sem miður hefur tekizt í framkvæmd laganna, heldur beri að kenna hér um sjálfum lögunum. Ég hef enga löngun til þess að bera þá menn neinum sérstökum sökum. Það hefðu sjálfsagt hvaða menn sem með þau mál hefðu farið verið dæmdir til þess að haga framkvæmdum sínum þannig að fá fyrir það litlar eða engar þakkir. En sé svo, þá er enn meiri nauðsyn til þess að afnema slík lög, sem beinlínis gera þá, sem sjá eiga um framkvæmdirnar, að óvinsælli og lakari mönnum en þeir eru í raun og veru, og ekki sízt þegar sýnilegt er, að annað og auðveldara kerfi samrýmist miklu betur þjóðarsálinni og allri skapgerð þjóðarinnar. Einmitt vegna þessarar skoðunar þykir mér rétt að fara hér nokkrum orðum um þá kafla fjárhagsráðslaganna, sem nú er ætlazt til að falli úr gildi, svo að hægara sé að átta sig á því, hvaða reginmunur er á þeim og frv. því, sem hér um ræðir. Í fyrsta kafla laganna, 1. gr., er sagt, að af andvirði útflutnings hvers árs skuli jafnan leggja eigi minna en 15% ársfjórðungslega eftir á á reikninga erlendis og að þessu fé skuli eingöngu varið til kaupa á framleiðslutækjum og til annarrar nýsköpunar í atvinnulífi þjóðarinnar. Þetta var raunverulega hyrningarsteinninn undir fjárhagsráði og öllum þess störfum. En þessu ákvæði hefur aldrei verið framfylgt og er ekki framfylgt enn í dag. Þegar fjárhagsráði var ljóst, að ekki var hægt að framkvæma þetta atriði, sem var grundvallaratriði fyrir öllum störfum þess, þá hefði ekkert verið eðlilegra en að fjárhagsráð hefði lagt niður störf sín og lögunum hefði þá þegar verið breytt, og einmitt vegna þess hefur margt farið öðruvísi en æskilegt var og menn vonuðust eftir á sínum tíma. 2. gr. í fjárhagsráðslögunum er í raun og veru sama og 6. gr. í frv., þ.e., að fjárhagsráð felur sérstakri nefnd að fara með innflutnings- og gjaldeyrismálin í landinu. 3. gr. laganna er um það, að fjárhagsráð átti að gera fyrir fram áætlun um heildarframkvæmdir fyrir yfirstandandi ár og tillögur um það, hvernig því fé skyldi varið. Raunverulega hafa þessi mál aldrei komið til framkvæmda eins og lögin ákveða. 4. gr. laganna kveður svo á, að fjárhagsráð skuli leita samvinnu um samningu heildaráætlun við opinberar stofnanir, félög og einstaklinga. Þetta var heldur aldrei framkvæmt eins og lögin ákváðu. 5. gr. segir, að til hvers konar fjárfestingar einstaklinga og félaga og annarra opinberra aðila, hvort sem er til stofnunar nýs fyrirtækis eða ekki, skuli leita samþykkis fjárhagsráðs. Þessari gr. fjárhagsráðslaganna hefur verið beitt og er beitt mjög skefjalaust. Og það er ákaflega táknrænt, að þegar fjárhagsráð brestur möguleika til þess að láta framkvæma höfuðmarkmið laganna, þá grípur það til þess að láta framkvæma með mjög mikilli harðneskju þau ákvæði, sem tekin eru upp í þessari gr. Raunverulega hefur það m.a. skapað svo að segja meginhlutann af þeim óvinsældum, sem ráðið hefur orðið fyrir hjá þjóðinni síðan það var stofnað. Í þessum málum var alveg frá fyrstu byrjun ekki mörkuð nein ákveðin stefna. Hér var aðeins beitt naggi og framúrskarandi smásálarskap, m.a. í sambandi við úthlutun á öllu byggingarefni, og það svo, að þjóðin undraðist alveg þá stefnu, sem þar var mörkuð. Það er vitanlegt, að þá var á glæ kastað þúsundum dagsverka frá mönnum, sem sátu á tröppum fjárhagsráðs þegar frá upphafi og fóru heim að loknum degi, eftir að hafa setið þar klukkustundum saman, með aðeins leyfi til þess að mega vinna verk, sem tók örfáa klukkutíma eða minna að framkvæma. Ég hygg, að það hafi ekkert verið, sem hafi skapað fjárhagsráði jafnmiklar óvinsældir og einmitt það, hvernig þessari gr. var beitt. Nú er þessi gr. að nokkru leyti tekin upp í 8.–9. gr. frv., en þó með allt öðrum hætti og því mörkuð þar allt önnur stefna en mörkuð var í fjárhagsráðslögunum. Hér er gert ráð fyrir því, að hinar nauðsynlegustu framkvæmdir í sambandi við byggingu yfir fólk í landinu og til verklegra framkvæmda eða til atvinnumálanna skuli ekki háðar slíkum leyfum eins og ákveðið er í 5. gr. laganna. Þó að þetta frv. hefði ekki verið um neitt annað en þetta eina atriði, sem ég hér ræði um, þá hefði verið svo stórkostlegur vinningur að fá þær breytingar, sem hér er gert ráð fyrir, að það eitt hefði nægt til þess að vera eitt af merkustu málunum á þingi að koma fram slíkri breytingu. Að vísu hefur fjárhagsráð orðið að sveigja nokkuð af sinni upphaflegu braut fyrir þunga frá fólkinu í landinu í sambandi við þessi mál, en engan veginn þó neitt svipað því og gert er ráð fyrir hér í þessu frv. 6. gr. frv. var aldrei framkvæmd, þ.e., að fjárhagsráð átti að hafa fulla samvinnu við Alþ. í sambandi við fjárfestingar þess opinbera. Ég minnist ekki þess allan þann tíma, sem ég sat í fjvn. sem formaður, sem ekki var minna en 8 ár, - og á því tímabili voru 6 ár, sem átti að hafa samstarf við fjárhagsráð, - að þar sæjust nema í eitt einasta skipti fulltrúar úr fjárhagsráði til þess að ræða þau mál, og af þeim fundi var þó ekki heldur neinn árangur. Það kom skýrt fram þá þegar, að fjárhagsráð vildi marka þá stefnu að taka að fullu og öllu valdið af Alþ. í þeim málum, en það lét hvorki Alþ. né fjvn. bjóða sér, jafnvel ekki þó að leggja mætti þann skilning í lögin, eins og fjárhagsráðsmenn gerðu. Það er því engin eftirsjón að þessari gr. úr lögunum, og tel ég, að það sé stórbót, að hún sé felld niður. Í 7. gr. laganna er fyrirmæli um það, hvernig skuli fara með innflutnings- og gjaldeyrismálin, og skal ég koma að þeim nokkru síðar. 8. gr. laganna var aldrei reynt að framkvæma, þ.e., að fjárhagsráð skyldi beita sér fyrir samvinnu atvinnurekenda og verkamanna um bætta aðstöðu verkafólks á vinnustöðunum. Það hefur aldrei verið reynt að framkvæma þetta atriði, svo að ekki er nein eftirsjón að þeirri gr. úr lögunum. 9. gr. í lögunum er um það, að ríkisstj. skuli raunverulega hafa yfirstjórn fjárhagsráðs, en þó er það þannig, að ríkisstj. er þar valdalaus, nema því aðeins að ágreiningur sé í ráðinu um hin ákveðnu atriði, en sé sá ágreiningur ekki fyrir hendi, verður ekki séð annað en ráðið hafi getað beygt vilja ríkisstj., enda farið þar sínar leiðir oft og tíðum án þess að hafa um það fullt samkomulag. Allur þessi kafli í fjárhagsráðslögunum er felldur niður með hinu nýja frv., og ég held. að það verði ekki ofsögum sagt, að það mun margur maður í landinu gleðjast mjög yfir því að losna við öll höft og það, sem þeim er samfara og reynslan hefur sýnt að hefur engan veginn orðið til hagsbóta, hvorki fyrir almenning í landinn né fyrir landið sjálft í heild. Sá kafli laganna, sem tekinn er upp í þetta frv., sem hér um ræðir, er 2. kaflinn, um innflutning og gjaldeyrismeðferð. 10. gr. í þeim kafla er í raun og veru sama og 6. gr. t frv., og 11. gr. er sama og 1. gr. í frv., og skal ég fara nokkrum orðum um það atriði. Samkvæmt lögunum, eins og þau eru nú, má ekki flytja til landsins neinar vörur nema að fengnu innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Frá þessu getur þó fjárhagsráð gefið undanþágu með auglýsingum, og hefur því verið að nokkru leyti beitt. Nú er ætlazt til þess samkv. frv., sem hér liggur fyrir, og þá einkum og sér í lagi ef brtt. okkar í meiri hl. n., sem er á þskj. 290, verður samþ., að hér sé mörkuð sú stefna að gera allan innflutning til landsins frjálsan, en meðan gjaldeyristekjur þjóðarinnar nægi ekki til þess, að svo megi verða, þá ákveði ríkisstj hverju sinni með reglugerð, hvaða innflutningur til landsins skuli vera frjáls. Hér er reginmunur á stefnu, sem mörkuð er með þessu frv., og því, sem markað er með 11. gr. í lögunum eins og þau eru núna. 12. gr. í lögunum er sama og 5. gr. í frv. Það er um innflutningsskrifstofuna, hverjir skuli annast úthlutun innflutningsleyfanna. Það er gert ráð fyrir því í lögunum, að fyrst skuli þetta heyra til 5 manna fjárhagsráði, en síðan felur fjárhagsráðið öðrum 2 eða fleiri mönnum að gera þessa hluti, að sjálfsögðu á sína ábyrgð. Nú er sú breyting gerð á hér með frv., að þetta er aðeins falið 2 mönnum í staðinn fyrir 5 áður auk þeirra, sem áttu að annast hinn daglega rekstur og gátu þar af leiðandi haft allvíðtæk áhrif á innflutningsmálin. Því hefur verið haldið fram hér, m.a. af hv. 4. þm. Reykv., að hér væri horfið til hins verra fyrirkomulags, og hann benti m.a. á það í sinni ræðu hér í gær, að nú orðið væri ekki sýnilegt annað en að hér væri stefnt beinlínis að flokkshagsmunaúthlutun, þannig að vöruleyfi eða gjaldeyris- og innflutningsleyfi yrðu hér eftir afgreidd sem beint flokksmál, eftir því sem hann ræddi hér um í gær. En ég vil í því sambandi leyfa mér að benda á og rifja upp, hvernig hefur verið farið með þessi mál undanfarið. Þessi mál hafa verið undanfarið þannig, að síðan Alþfl. gekk úr ríkisstj. og gerðist óábyrgur í stjórn landsins, óábyrgur í landsmálum yfirleitt, hafa tveir stjórnarflokkarnir, Framsfl. og Sjálfstfl., haft sína 2 mennina hvor í ráðinu, en oddamaðurinn í öllum þeim málum, þar sem einhver ágreiningur var, var maður úr flokki, sem var gersamlega óábyrgur í sambandi við þessi stóru mál. Við skulum hugsa okkur, að sama fyrirkomulag hefði verið haft í sambandi við afgreiðslu fjárlaga í þinginu, að stjórnarflokkarnir, sem áttu að bera ábyrgð á, að fjárlög væru afgr. með nokkru skynsamlegu viti, bera ábyrgð á tekjunum, tollum og sköttum, sem á bak við fjárl. stóðu, og bera ábyrgð á því, að fólk fengi greitt úr ríkissjóði samkvæmt þeim lögum, sem hér eru samþ. á hverjum tíma, og að það byggi afkomu sína alla á þessum ákvæðum, - við skulum hugsa okkur, að þessir menn hefðu ekki komið sér saman um að bera ábyrgð á þessu, heldur hefðu þessi mál verið endanlega afgreidd með atkvæði þriðja aðila, sem enga ábyrgð bar og enga tilhneigingu hafði til þess að bera neina ábyrgð á þessum málum. Hver hefði þá útkoman orðið? Við, sem þekkjum afgreiðslu fjárlaga, vitum um ábyrgðarleysi stjórnarandstöðunnar, höfum haft siðast dæmi hér í dag í sambandi við afgreiðslu fjárlaga, þar sem óábyrgir .andstöðuflokkar hafa borið fram brtt., sem nema milljónum eða tugum millj. kr., án þess að finna nokkur rök fyrir því, að hægt væri að mæta þeim útgjöldum með eðlilegum tekjum. Það segir sig sjálft, að slík fjármálaspeki leiddi þjóðina aldrei langt. Það Alþingi hefði ekki lengi samúð hjá þjóðinni eða nyti ekki lengi virðingar þjóðarinnar, sem færi þannig að í fjármálum ríkisins. Og ef það væri ekki hægt og ekki viturlegt að gera það í fjármálum ríkisins, hversu miklu óviturlegra er þá ekki að gera það í sumum þeim málum, sem snerta viðskipta-, verzlunar- og innflutningsmál þjóðarinnar? Enda er það vitað, að langsamlega mestu mistökin, sem hafa orðið á þessum málum, stafa af því, að stjórnarflokkarnir, sem á sama tíma báru ábyrgð á málunum, voru ekki þvingaðir til þess að setja til hliðar flokkssjónarmiðin líkt og gera verður við afgreiðslu fjárlaganna, en nutu hins vegar aðstoðar óábyrgs aðila til þess að koma málunum fram þjóðinni til óþurftar. Ég tel því, að þessi skipun málanna sé ekki einungis mörgum sinnum betri en hún er nú, heldur að hún sé alveg óhjákvæmileg sem framkvæmdaratriði hjá meirihlutaríkisstj., sem samansett er af tveimur flokkum, sem eiga ekki í öllum málum samleið, það sé gersamlega óhjákvæmilegt að hafa slík ákvæði eins og hér er lagt til að lögleidd verði með þessu frv. Ég get því ekki fallizt á þau rök, sem fram hafa verið færð, að hér verði frekar afgreidd slík mál með flokkssjónarmið fyrir augum heldur en afgreidd eru yfirleitt mál á Alþ. hjá þeim ríkisstj., hvort sem þær eru samansettar af einum flokki eða af tveimur flokkum eða fleirum, heldur með fullri ábyrgð hjá þeim mönnum, sem standa að slíkum ríkisstj. 13. gr. frv. er tekin upp í frv. nokkuð breytt í 2., 3. og 4. gr., 14. gr. l. er tekin upp í frv. sem 12. gr., og 15. gr. er tekin upp sem 7. gr. Allar eru þessar gr. teknar upp nokkuð breyttar, en hins vegar færðar í þann búning, sem nauðsynlegt er að gera í sambandi við aðrar breytingar á frv. 21. gr. er 10. gr., 22. gr. frv. er 11. gr. og 23. gr. frv. er 12. gr., en 24. gr. frv. er beinlínis til sparnaðar, þar sem lagður er niður svo og svo mikill fjöldi sérfræðinga og annars starfsfólks í þjónustu fjárhagsráðs, sem ekki er þörf á, eftir að málunum er skipað á þann hátt, sem gert er með þessu frv. Það hefði einhvern tíma þótt hyggilegt af ríkisstj., sem á þessum tímum eins og endranær á allerfitt með að koma saman fjárlögum, ef mæta á meiri hluta af þeim óskum, sem þjóðin ber fram til Alþ. á hverjum tíma, með þeim möguleikum, sem hún hefur til tekjuöflunar án þess að leggja á nýjar byrðar, - þá hefði það einhvern tíma þótt ekki lítið málefni að gera þá ráðstöfun í sambandi við lagabreytingar, að hægt væri að spara hér hundruð þúsunda, eins og gert er hér í sambandi við þetta mál. Það eitt út af fyrir sig er ekki neitt smáatriði í sambandi við þetta frv. Af þessum samanburði. sem ég hef gefið hér á sjálfum lögunum, eins og þau eru í dag, og á frv., sést, hversu feikna efnismunur er á frv. og lögunum. Hér er mörkuð sú stefna, sem ég hef lýst, að gera innflutninginn frjálsari, kostnaðinn við framkvæmdirnar miklu minni og skapa miklu meira réttlæti í þessum málum og festu en verið hefur. Eins og kemur fram í nál. meiri hl., þá leggur meiri hl. til, að það verði nokkuð hreytt 1. gr., svo að sýnt sé, hvaða stefnu þetta frv. á að marka í viðskiptalífi þjóðarinnar. Vill meiri hl., að það komi skýrt fram í sjálfum lögunum, að stefna skuli að því að gera viðskiptin og verzlunina frjálsa í landinu. Það hefði við fyrstu sýn þótt eðlilegt að telja upp þær vörur, sem leyfi þyrfti fyrir á hverjum tíma, eftir að slíkt ákvæði hefði verið sett inn. En því er til að svara, að svo lengi sem við erum háðir vöruskiptum samkv. vöruskiptasamningum við aðrar þjóðir, þá verður ekki unnt að ákveða þessi mál nema í samræmi við slíka samninga, en slíkir samningar eru ekki gerðir nema frá ári til árs. Og það er einmitt þess vegna, að það þykir rétt að orða greinina á þann hátt, sem gert er í frv. Þjóðin kemst aldrei úr þeim erfiðleikum, sem gjaldeyrisskorturinn skapar, nema hún vilji það sjálf, taki sjálf upp jákvæða baráttu af frjálsum vilja frjálsborinnar þjóðar gegn böli því, sem samfara er gjaldeyrisskorti hjá hverri þjóð. Bezta og öruggasta vörnin gegn gjaldeyrisskortinum er fyrst og fremst sparsemi, nýtni á erlend efni, meiri og betri framleiðsla, sem erlendir þegnar sækjast eftir, minni erlend vinna, sem hægt er að annast í landi voru, hagkvæmari kaup á aðkeyptum vörum og meira frelsi í vöruvali og viðskiptum. Það frv., sem hér er til umr., miðar að því, að þegnarnir sjálfir geti hafið slíka sókn á öllum sviðum þjóðlífsins og sigrað. Og takist það, en það er undir fólkinu sjálfu komið, þá er sannarlega um mjög merkilegt mál að ræða hér í sambandi við þetta frv. Meiri hl. í n. leggur því til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem fram eru bornar á þskj. 290, og væntir þess, að hv. d. fallist á þá tillögu.



Herra forseti. Því miður lauk ég ekki við að skrifa nál. fyrr en um kl. 7 í kvöld, og hefur því ekki unnizt tími til þess að prenta það eða vélrita til útbýtingar. Ég vil beina því til hæstv. forseta, hvort hann óskar eftir því, að brugðið sé frá þingsköpum á þann hátt, að málið sé rætt, þó að nál. minni hl. liggi ekki fyrir og þó að ekki sé útrunninn sá frestur, sem venjulega er til þess ætlaður að ganga frá nefndarálitum, og mun fara að óskum hæstv. forseta í því á þann hátt að lesa þá upp handritið að nál., ef það er ósk forseta og þeirra, sem vilja framgang málsins, að ég geri það.

Forseti (BSt): Þar sem brtt. hv. minni hl. hefur þegar verið útbýtt, þá mun hentast að halda málinu áfram, og eru mörg fordæmi fyrir því, að nái. hafa fyrst verið lesin upp á þeim fundi, er þau eru til umr.



Ég mun ekki setja mig gegn óskum hæstv. forseta í þessu efni og byrja þá ræðu mína á því að lesa það nál., sem ég hef afhent. Það er á þessa leið: [Sjá þskj. 291]. Í sjálfu sér hef ég ekki mjög miklu við þetta nál. mitt að bæta, en nál. og brtt. hv. meiri hl. svo og framsöguræða hv. þm. Barð. fyrir meiri hl. fjhn. gefur mér þó tilefni til að segja nokkru fleira. Ég sé nú, að hæstv. meiri hl. fjhn. hefur fallizt á það, að orðalagið á 1. málsgr. 1. gr. frv. væri ekki alls kostar heppilegt, að segja þar, að það skuli vera frjálst, sem stjórnin segir að sé frjálst. Í stað þess að halda þessu orðalagi, þ.e.a.s. að gefa fyrirheit í 1. málsl. og taka þau aftur í 2. málsl., hefur nú meiri hl, horfið að því ráði að gefa engin slík loforð, engin slík bindandi fyrirmæli, heldur í staðinn komið með eins konar stefnuyfirlýsingu, og sú stefnuyfirlýsing felst í brtt. hv. meiri hl. á þskj. 290. Þar segir svo: „Stefna skal að því að gera allan innflutning til landsins frjálsan. Meðan gjaldeyristekjur þjóðarinnar nægja ekki til þess, að svo megi verða, ákveður ríkisstj. hverju sinni, hvaða innflutningur til landsins skuli vera frjáls.“ Ég hefði nú kosið, úr því að hv. meiri hl. féllst á, að þetta væri mjög óheppilegt og óviðeigandi orðalag, sem var á gr., að hann hefði stigið skrefið til fulls, - ég meina með því, að hann hefði sagt: Meðan gjaldeyristekjur þjóðarinnar nægja ekki til þess, að svo megi verða - að innflutningurinn sé frjáls - ákveður ríkisstj. hverju sinni með reglugerð, hvaða innflutningur til landsins skuli vera bannaður eða háður leyfisveitingum, því að það er að sjálfsögðu það, sem almenningur í landinu vill vita, hvaða vörur það eru, sem þarf að sækja um leyfi til að fá að flytja inn. Hvernig stendur nú á því, að hv. meiri hl. getur ekki fallizt á að gera jafnsjálfsagða og eðlilega breytingu eins og þessa, úr því að hann er mér efnislega sammála um þetta? Hv. frsm. sagði, að það stafaði af því, að við gerðum samninga, sem kynnu að breytast árlega, við aðrar þjóðir og þyrftum að beina vörukaupum þar af leiðandi á ákveðin lönd. Þetta er rétt, við þurfum sjálfsagt að gera það framvegis. En ég sé ekki á nokkurn hátt, að það geri framkvæmdina erfiðari á þann hátt, sem ég hef bent á. Það yrði ákveðið hverju sinni með reglugerð, við hvaða lönd kauparéttur á ákveðnum vörum væri bundinn. Og það er einmitt það, sem almenningur og innflytjendur þurfa að fá að vita. Nei, ástæðan er ekki sú, að það séu neinir erfiðleikar á þessu í framkvæmd. Ástæðan er blátt áfram sú, að hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsflokkar telja ekki heppilegt, ekki líklegt til vinsælda - það var talað um það hér áðan - að segja berum orðum, hvaða vörur eru bannaðar. Það lítur miklu betur út, halda þeir, í augum fólksins að segja: Þessar vörur eru frjálsar - og pressa svo upp lista yfir þær. Það er hætt við, að mönnum fyndist kannske lítið til um frelsið, ef þeir fengju margra álna langa lista yfir allar þær vörur, sem hæstv. ríkisstj. hefur í hyggju að banna að flytja inn á hverjum tíma. Það er til að koma sér hjá því, það er til að geta auglýst í blöðum sínum: Nú er þessi vara frjáls - og forðast að nefna nokkra vöru, sem er ekki frjáls, sem þarf að sækja um leyfi eða ekki fæst leyfi fyrir. Það er óttinn við það, að skrafið um frjálsa verzlun sé kveðið niður og steindrepið að fullu, um leið og haftalistinn er birtur, sem veldur því, að hv. meiri hl. fjhn. kýs að hafa þetta orðalag á till., sem hér er greint. Í sjálfu sér hef ég ekki fleira um brtt. hv. meiri hl. að segja. Hún er réttmæt viðurkenning og að því leyti spor í rétta átt, en því miður er þar staðnæmzt allfjarri því eðlilega marki, þ.e.a.s. réttinum, hvernig þessum málum skuli skipa. Áður en ég held lengra með málið, þykir mér rétt að gera hér eina játningu, sem ég býst við að a.m.k. hv. frsm. meiri hl., vini mínum, þm. Barð., komi vel. Hún er sú, að ég er mjög vantrúaður yfirleitt á höft og hömlur á viðskiptum og innflutningi nema sem bráðabirgðaráðstafanir. Og ég hef aldrei leynt því, að ég hef álitið, að ef ástandið væri þannig í fjárhagsmálum og gjaldeyrismálum þjóðarinnar, að til langvarandi hafta þyrfti að grípa, þá væri eðlilegra og heppilegra að taka beinlínis upp sameiginleg innkaup fyrir þjóðina á þeim vörum, sem þar er um að ræða, því að það er ekki hægt að neita því, að höft og hömlur, umsóknir, beiðnir, skriffinnska og allt, sem því fylgir, dregur úr viðleitni manna og áhuga manna fyrir að bjarga sínum málum og er oft og einatt þeim nokkur fjötur um fót, þegar til lengdar lætur. Í öðru lagi virðist svo, þegar langvarandi höftum er beitt, sem þá myndist styrjöld milli þeirra, sem framkvæma höftin, og hinna, sem sækja um leyfin, og þá læra menn gjarnan að beita nýjum vopnum og nýjum aðferðum til þess að draga úr áhrifum haftanna. Ég hygg því og hef ekki leynt því fyrr, að það hefði verið miklu skynsamlegra að taka upp beinlínis sameiginleg innkaup á miklum hluta þeirra vara, sem háðar eru haftainnflutningi, í stað þess að halda þessu haftakerfi við, sem kostaði stórfé og getur þó aldrei fullkomlega náð tilgangi sínum. En fyrir því hefur enginn vilji verið hjá Alþingi og því tómt mál um það að tala sem framkvæmdaatriði, en þó vil ég gera þessa játningu hér nú. Það, sem að sjálfsögðu er meginatriðið, það, sem er kjarni þess máls, hvað öll verzlunin getur verið frjáls og viðskiptin við útlönd á hverjum tíma, er fyrst og fremst, að ég ekki segi eingöngu, gjaldeyrisafstaða landsins gagnvart útlöndum. Þær einu raunverulegu aðgerðir, sem nokkuð duga til þess að gera verzlunina frjálsa, eru þær að búa svo um hnútana, að gjaldeyrisöflunin vaxi eða ákveðin gjaldeyriseyðsla sé lækkuð eða niður felld, t.d. með því að koma þeirri framleiðslu upp hér innanlands, sem ella hefði verið keypt frá útlöndum. Þetta er kjarni málsins, og ég veit, að hæstv. ríkisstj. og hennar flokkum er þetta fullkomlega ljóst. En í þessu frv., sem lofar frjálsri verzlun og segir, að að því stefni, að verzlunin skuli vera frjáls, er ekki eitt einasta pennastrik, ekki eitt orð, ekki punktur eða komma, sem til þess bendi, að viðleitni verði sýnd í því að auka gjaldeyristekjurnar eða draga úr gjaldeyriseyðslunni á þann hátt, sem ég áðan nefndi. Það er því hið fyllsta öfugmæli að tala um, að hér með þessu frv., sem eingöngu er um höft og hömlur, sé stefnt í þá átt að gera verzlunina frjálsa. Eru þá líkur til, að gjaldeyrisástandið sé þannig nú gagnvart útlöndum, að verzlunin geti verið frjáls? Ég drap lítillega á það við 1. umr. þessa frv. og skal endurtaka nokkur atriði úr því. Verzlunarhallinn við útlönd hefur til uppjafnaðar, það sem af er árinu, nálgast talsvert 1 millj. kr. á dag, - er talsvert mikið á þriðja hundrað þúsunda um mánaðamótin okt.–nóv. Það vantar því upp undir það 1 millj. kr. á dag til þess, að útflutningurinn, okkar eðlilega gjaldeyrisöflun, hrökkvi til að borga innflutninginn. Nú skal það viðurkennt, að þetta eitt gefur ekki fullkomna mynd af gjaldeyrisviðskiptunum eða gjaldeyrisafstöðunni gagnvart útlöndum, því að við höfum fengið ýmsar aðrar gjaldeyristekjur en þær, sem koma inn fyrir seldar afurðir. Tvennt vegur þar mest. Annars vegar er sá gjaldeyrir, sem kemur inn í sambandi við dvöl varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og framkvæmdirnar þar. Mér er sagt, að þær gjaldeyristekjur muni hafa numið, a.m.k. núna síðari hluta þessa árs, ekki minna en sem svarar 1/2 millj. ísl. kr. á dag og kannske meiru, svo að það er augljóst mál, að það munar mikið um slíkar tekjur. Þá höfum við einnig fengið stórfé á okkar mælikvarða gegnum Marshallstofnunina á fyrri hluta þessa árs. Um þá gjaldeyristekjulind er það að segja, að hún er nú lokuð og læst, það drýpur ekki meira úr henni. Hvað sem menn annars segja um dvöl varnarliðsins hér og framkvæmdir þess, þá er augljóst mál, að það væri fullkomið ábyrgðarleysi, óafsakanlegt ábyrgðarleysi að reikna með slíku sem varanlegum gjaldeyristekjum fyrir okkur Íslendinga í framtíðinni. Þá mætum við þeirri bláköldu staðreynd, sem ég áðan dró hér fram, að eftir okkar viðskiptum við útlönd að dæma til þessa, þrátt fyrir blessun gengislækkunarinnar, þrátt fyrir blessun bátagjaldeyrisins eða kannske réttara sagt vegna þessara ráðstafana, skortir fast að því 1 millj. kr. á dag til þess, að við getum borgað þann innflutning, sem hingað til hefur verið veittur, með okkar útflutningi. Þetta eru staðreyndir. Þetta er ástandið í gjaldeyrismálunum, þegar hæstv. ríkisstj. og hennar flokkar eru að prédika fyrir landsfólkinu, að nú eigi að breyta um stefnu, nú eigi að gera verzlunina frjálsa, nú eigi að fella niður höft og hömlur. Ég verð að segja, að mig furðar á þeirri dirfsku - ég kann ekki við að segja „óskammfeilni“ -  Þetta er nú sannleikurinn um hlutverk fjárhagsráðs. Í raun og veru eru það þeir tveir flokkar, eins og hv. þm. Barð. sagði, sem skipa ríkisstj. síðan 1950 og ráða málum landsmanna, sem bera alla ábyrgð á störfum fjárhagsráðs, segja því fyrir í stórum dráttum - ég meina ekki um hverja einstaka leyfisveitingu - segja því fyrir í stórum dráttum, hvernig það skuli haga sínum störfum, segja því fyrir um, að það megi ekki veita fjárfestingarleyfi til íbúða nema að vissu marki, en einmitt þetta hefur án efa átt einn ríkasta þáttinn í því að gera fjárhagsráð óvinsælt. Fjárhagsráð hefur, virðist mér, síðan samstjórnarflokkarnir tveir tóku við árið 1950, haft það hlutverk að taka á sitt bak þær óvinsældir, sem ríkisstj. með sínum aðgerðum í þessum málum skapaði hjá þjóðinni og beindi á fjárhagsráð til þess að reyna að koma þeim fram hjá sér. Þetta er vissulega erfitt hlutverk, sem fjárhagsráð hefur haft að gegna. Ríkisstj. hefur að verulegu leyti tekizt að koma óvinsældunum af sér og á það, en ekki með siðferðilegum rétti, það verð ég að segja. Hv. þm. Barð. sagði í sinni löngu ræðu margt gott, þó að ég vilji nú ekki skrifa undir það allt saman, enda okkar sjónarmið kannske dálítið mismunandi. Hann lýsti því mjög átakanlega, hvílík ógnarleg helstefna hefði ríkt í okkar viðskiptamálum, ef mér skildist rétt, alla leið frá 1932 óslitið. Þá var sá ófögnuður upp tekinn að gera innflutning á ýmsum vörutegundum til landsins háðan leyfum, og svo ágerðist þetta. Svo lýsti hv. þm. því, hversu óskaplegt spillingarástand hefði skapazt hér í landinu vegna þessara aðgerða. En nú, sagði hann, nú er komið frv., sem markar tímamót í þessu máli. Það eru ekki smá tímamót. Í staðinn fyrir fjárhagsráð, viðskiptanefnd og innflutnings- og gjaldeyrisnefnd kemur nú innflutningsskrifstofa, þar sem tveir menn hafa alræðisvald og önnur sjónarmið en þeirra komast ekki að. Höftin og hömlurnar er allt saman eftir. Heldur nú hv. þm. í alvöru, að helstefnan verði nú einhver lífsstefna, þó að þessi óábyrgi oddamaður, eins og hann kallaði það, í fjárhagsráði hverfi nú út úr því? Ég hefði ekki trúað því, ef ég hefði ekki heyrt það af vörum hv. þm., að ekki væri nú ettir meiru slægzt í þessu frv. heldur en því að losna við óábyrgan Alþýðuflokksmann úr fjárhagsráði, því að sannleikurinn er sá, að þegar stjórnarflokkarnir standa þar saman, sem venjulega mun vera tilfellið, þá hefur hann engin áhrif, og jafnvel þó að ágreiningur rísi með þeim og hann geti skapað meiri hl. með öðrum hvorum hinna, þá verður ríkisstj. reyndar að skakka leikinn, et í það fer, samkvæmt reglum fjárhagsráðs. En þessi lýsing hv. þm. á því, hve óheppileg væri skipun fjárhagsráðs nú, staðfestir einmitt ummæli mín hér áður um það, hvað fyrir ríkisstj. vaki í þessu efni. Hún telur sýnilega óheppilegt, að mörg og margvisleg sjónarmið komi fram við afgreiðslu mála í n., leyfisveitingar og slíkt. Þess vegna er að þrengja hópinn og sjá um, að enginn óábyrgur sé þarna að brúka munn og halda fram skoðunum, sem falla ekki saman við sjónarmið þeirra tveggja fulltrúa stjórnarflokkanna, sem þessi störf voru falin. Hv. þm. gerði mikið úr því, að það mundi sparast á þessu stórfé. Ég hef nú mínar efasemdir í því. Ég verð að segja rétt eins og er. A.m.k. hefur hæstv. ríkisstj. ekki haft mikla trú á því, því að ekki er einu orði að því víkið í greinargerð frv., að neitt fé muni á þessu sparast, þvert á móti. Leyfisgjaldinu er haldið óbreyttu með öllu, og það bendir til þess, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki gert ráð fyrir því, að kostnaður mundi lækka neitt að ráði. Jú, það er fækkað um 3 menn í fjárhagsráði. En það munar nú engin ósköp um það í þeim mikla mat, sem þarna er um að ræða. Ég er dálitið orðinn varfærinn í því að leggja trúnað á sparnaðarráðstafanir í sambandi við breytingu á innflutningsmálum og verðlagsmálum og verðgæzlu og öðru slíku eftir þeirri niðurstöðu, sem virðist nú hafa orðið á sparnaðinum í sambandi við breytt verðlagseftirlit og verðgæzlu, sem mér skilst nú að hafi orðið nokkru minni en hæstv. ráðh. hafði gert sér vonir um a.m.k. og um einn tíma látið í veðri vaka. Ég mun því bíða þangað til reynslan sker úr því, hvað sparnaðurinn verður mikill af þessu, með að taka sem fullgildan sannleika frásagnir hv. þm. í því efni. Í þessari sorgarsögu íslenzku þjóðarinnar allt frá 1932, þegar helstefnan var upp tekin, var þó, virtist mér á ræðu hv. þm. Barð., eitt ánægjulegt tímabil, en það var tímabil nýbyggingarráðs. Það var nú eitthvað annað en fjárhagsráð. Það vann mikil og stórkostleg afrek fyrir þjóðina. Störf þess verða seint fullmetin og verða seint fullþökkuð, sagði hv. þm. í líkræðustíl. Það sé fjarri mér að gera lítið úr störfum nýbyggingarráðsins. Það gerði ýmsa hluti góða. En það gerði líka stórkostleg mistök. En það merkilega er, að það, sem hefur haldið lofsamlegri minningu nýbyggingarráðs á lofti, er einmitt það, að það starfaði ettir sömu ákvæðum og nú á að feila úr gildi í fjárhagsráðslögunum, því að þau ákvæði í fjárhagsráðslögunum voru upp tekin sem framhald af því starfi, sem nýbyggingarráð hafði haft með höndum til þessa. Þess vegna finnst mér dálítið skjóta skökku við eftir þessi hugnæmu eftirmæli eftir nýbyggingarráð, sem hér voru flutt, að beita sér með slíkri hörku og offorsi fyrir því að fella úr gildi öll þau fyrirmæli í lögum, sem hníga í þá átt að halda áfram því, sem eftir var af störfum nýbyggingarráðs. En allt slíkt á, eins og áður hefur verið bent á, að þurrka út úr lögunum með þessu nýja frv., sem hér liggur fyrir. Þar á ekkert að vera nema vald stjórnarinnar til að setja höft og hömlur á hverjum tíma, eftir því sem hún metur ástandið og hennar geðþótti segir til um. Annað er ekki í þessu frv. Hv. frsm. sagði, að í till. meiri hl. væri mörkuð sú stefna stjórnarflokkanna að gera allan innflutning frjálsan. Ég hef þegar bent á, að þetta er ekki nema orðin tóm, innantóm orð, falleg orð, sem ekki er veittur nokkur minnsti stuðningur í frv., sem hér liggur fyrir. Það er ekkert ákvæði, sem á nokkurn hátt er hægt að túlka í þá átt, að það auki gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Öll slík ákvæði í fjárhagsráðslögunum eru þurrkuð burt. Það er ekki einn stafur í þessu frumvarpi, engin ákvæði, sem að því miða að auka verðmætasköpun hér innanlands, annaðhvort eða hvort tveggja til útflutnings eða til neyzlu hér í landinu, og þar með spara erlendan gjaldeyri. Um það er ekkert orð, engin viðleitni, engin vísbending fyrir innflutningsskrifstofuna, hvað á að hafa í huga, þegar hún veitir innflutningsleyfi. Samkvæmt þessum lögum er alveg jafnsjálfsagt að biðja um varalit og annað slíkt eins og vélar í mótorbáta. Gagnvart innflutningsskrifstofunni eru þessar vörur alveg jafnágætar. Hvort það er flutt inn glingur frá Englandi eða togari skiptir engu máli samkvæmt þessu frv., en fjárhagsráði var þó fyrirskipað í l. að miða leyfisveitingar sínar við það að auka gjaldeyristekjur og spara gjaldeyriseyðslu hér innanlands. Þetta er allt þurrkað út úr frv. auk annars, sem ég hef áður nefnt. Því hygg ég, að það sé mjög vægilega til orða tekið, að þetta fyrirheit eða stefnuyfirlýsing í 1. gr. minni helzt á stefnayfirlýsingu í öðru frv., sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ., áfengislagafrv., sem var þannig, að stefnan sé að stuðla ekki að hófdrykkju, heldur hóflegri meðferð áfengis. Mér finnst þessi nýja stefnuyfirlýsing í innflutningsmálunum, þó að öðru leyti sé, helzt minna á þessa mjög rómuðu yfirlýsingu, sem áfengislagafrv. byrjar á, og er ég nú ekki viss um, að það hafi verið heppilegasta fyrirmyndin, sem hægt var að velja sér í þessum efnum, svo að ég segi alveg eins og er. Ég vík svo að því að lokum, sem snertir brtt. mínar. Aðaltill. mín á þskj. 292, 1. tölul., er sú, að allur innflutningur til landsins skuli vera frjáls og sömuleiðis útflutningur á vörum úr landinu. Þessi till. er beinlínis flutt í tilefni málflutnings hæstv. ríkisstj. og flokka hennar til þess að sannprófa, hvað mikil alvara felist að haki þessara yfirlýsinga. Ef loforðin um frjálsa verzlun eiga að vera annað en hjóm, ef hæstv. ríkisstj. trúir því, að það sé hægt að taka hana upp nú eða t.d. þegar þessi lög öðlast gildi eftir 2, 3 eða 6 mánuði, þá er bezt að segja það eins og er, og þá er rétt að gefa verzlunina frjálsa, láta hvern sem er fá að flytja inn hvað sem honum sýnist og selja sína vöru hvert sem honum sýnist. Ég þykist vita, að hæstv. ríkisstj. sé svo raunsýn í þessu efni, að hún játi, að þetta er ofmælt, sem hefur verið sagt í hennar yfirlý singum, og felli þessa till. Og ef hún er felld, tek ég aftur aðrar aðaltill. mínar. Mér þykir rétt til þess að tefja ekki tímann að flytja einnig varatill. á sama þskj., og sú fyrsta þeirra lýtur að því, sem ég hef drepið hér á áður, að ég tel sjálfsagt, að reglugerðirnar, sem ríkisstj. gefur út samkvæmt þessum lögum, segi til um það, hverjar vörur skuli bannaðar á hverjum tíma, en ekki aðeins telja þær, sem frjálsar eru. Það var sú skipun, sem tekin var í upphafi, þegar innflutningshöftin voru sett á. Þá þótti sjálfsagður hreinleiki og heiðarleiki, að þær vörur væru upp taldar, svo að fólk vissi um það, sem þyrfti að sækja um leyfi fyrir. Hinar, sem ekki var auglýst að þyrfti að sækja um leyfi fyrir, gat þá hver maður keypt með venjulegum hætti. Till. mín lýtur að því, að reglugerðin ákveði, hvaða vörur skuli bannaðar eða háðar leyfisveitingum á hverjum tíma, en þær, sem þar eru ekki upp taldar, skuli vera frjálsar. Þá er enn fremur gert ráð fyrir því, að ríkisstj. geti ákveðið á hverjum tíma, hvaða gjaldeyrisgreiðslur skuli háðar leyfisveitingum. Mér finnst eðlilegt, að gjaldeyrir sé frjáls fyrir hverjar þær vörur, sem frjáls innflutningur er á, því að sé gjaldeyririnn ekki afhentur innan hæfilegs frests, þá er frelsið gert að engu með þeim hömlum, sem eru lagðar á nauðsynlegan gjaldeyri og útvegun hans. Þá er gert ráð fyrir því í 2. brtt., að einstaklingum sé gert auðveldara að panta sér til eigin nota þær vörur, sem á annað borð eru frjálsar á hverjum tíma. Og til er stofnun í landinu, innkaupastofnun ríkisins, sem er til þess valin að hafa fyrirgreiðslu í þessu efni og safna þessum pöntunum saman. Þá fyrst er verzlunin frjáls, þegar hver maður getur pantað vörurnar frá þeim aðilum, sem hann kýs helzt, gengið fram hjá innlendum aðilum, kaupmönnum, kaupfélögum eða heildsölum, ef hann telur sig fá betri kjör með því að kaupa vörurnar beint frá útlöndum. Úr því að innkaupastofnun ríkisins er til, er ekkert auðveldara en að hún dragi þessar pantanir saman og afgreiði þær svo, þegar fólk óskar eftir því, sem ekki vill sjálft kaupa beint inn frá útlöndum. Í þriðja lagi er svo till. um það, að bankarnir skuli jafnan skyldugir til að afgreiða gjaldeyri innan hæfilegs frests til kaupa á þeim vörum frá útlöndum, sem á annað borð eru frjálsar, því eins og ég áðan sagði, er frjáls innflutningur ekki nema orðið tómt, ef neitað er um gjaldeyri til að greiða fyrir vöruna. - Hinar aðrar brtt. mínar leiðir svo af því, sem ég nú hef sagt. Ég hef svo ekki fleira að segja að þessu sinni. Ég hef markað mína lokaafstöðu í þessu máli eftir því, hvernig atkvgr. um till. minar fer. Fáist ekki sú efnisbreyting á frv., sem í þeim felst, sé ég mér ekki fært að greiða því atkv. og mun verða því andvígur.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. fjhn. fyrir fljóta og góða afgreiðslu á þessu máli, sem hér er til umr. Og ég vil lýsa því yfir, að ríkisstj. er samþykk þeirri breytingu, sem gerð hefur verið við 1. gr. frv. Það er vitanlega engin efnisbreyting, það er aðeins orðalagsbreyting, og það er sjálfsagt að fallast á þessa breytingu, þar sem a.m.k. margir vilja halda því fram, að þetta orðalag fari betur í gr. heldur en eins og hún er í frv. Hv. 4. þm. Reykv. talaði hér langt mál áðan, og hann vildi taka undir það, sem hv. frsm. sagði hér, að þessi breyting væri til bóta, og er það út af fyrir sig gott, að hv. minni hl. finnur eitthvað til báta í þessu frv., svo margt sem bann hefur við það að athuga. Hv. 4. þm. Reykv. harmar mjög, að fjárhagsráð skuli vera að kveðja og völd þess og áhrif skuli vera að líða undir lok. Hann harmar mjög þau ákvæði fjárhagsráðslaganna, sem - eins og hann sagði - tryggðu landsfólkinu nægilega atvinnu, tryggðu það, að framleiðslutæki væru keypt til landsins, tryggðu það, að gjaldeyris væri aflað í þjóðfélaginn, tryggðu það, að landsfólkið fengi nægilegar vörur með réttu verði, og fleiri kosti, sem hann taldi upp í fjárhagsráðslögunum, en þetta frv. væri nú að afnema. Með þeirri tröllatrú, sem þessi hv. þm. virðist hafa á fjárhagsráði, og þeirri bölsýni, sem kom fram hjá honum í ræðunni út af því, að það skuli nú eiga að liða undir lok og það frv., sem hér er til umr., að lögfestast í staðinn, þá má ætla, að þessi ágæti og hv. þm. eigi ekki skemmtileg jól að þessu sinni. En hvað er það nú, sem er fellt burt í fjárhagsráðslögunum og hefur gert þjóðinni svona mikið gagn eins og þessi hv. þm. vill fram halda? Hvernig hefur þetta verið á undanförnum 6–7 árum, sem fjárhagsráðslögin hafa verið í gildi? Hefur fólkið undir þessum lögum fengið nægilegar vörur á réttu og hagstæðu verði? Var það þannig, þegar stjórn Alþfl. fór með völd í landinu? Og var það þannig, að sú stjórn tryggði landsfólkinu nægilega atvinnu og sæi um, að gjaldeyrisöflunin væri nægileg hverju sinni, til þess að fólkið fengi nægilegar vörur og góðar vörur á réttu verði? - Þessi hv. þm. sagði hér áðan, að fjárhagsráð hefði verið óvinsælt eftir 1950, það hefði ekki borið á óvinsældum fjárhagsráðs fyrr en eftir þann tíma. Ég er nú dálítið hissa á því, að hv. þm. skuli koma fram með slíka firru hér í áheyrn okkar allra. Við munum það ástand, sem var hér í landi fyrir 1950, fyrstu ár fjárhagsráðs. Fjárhagsráð var stofnað 1947 eftir þessum ágætu lögum, sem hv. þm. las hér upp úr áðan. Og það var Alþfl., sem á þessum árum fór með stjórn landsins, fyrsta stjórn Alþfl. í þessu landi. Var það af því, að þessi stjórn notfærði sér ekki þessi ágætu lög, að allt var komið hér í strand, þegar þessi stjórn sagði af sér, að hér var vöruskortur og svartur markaður, að hér var töluvert um atvinnuleysi, að á þessum tíma var lítið keypt af framleiðslutækjum til landsins og atvinnuvegir landsmanna voru keyrðir í dróma og allt var komið í strand í árslok 1949, þegar stjórn Alþfl. kvaddi? Var það af því, að stjórnin notaði ekki lögin, að svona fór, eða var það af því, að lögin dugðu ekki? Ég vil halda því fram, að stjórn Alþfl. á árunum 1947–49 hafi viljað skapa nægilega atvinnu í landinu, hafi viljað hafa nægilegan vöruforða í landinu, enda þótt hún hafi ekki sýnt þá nauðsynlegu viðleitni, sem þarf til þess, að slíkt megi ske. Það dugir ekki fyrir neina ríkisstj. að hafa lagabókstaf, sem má vitna í, lagabókstaf, sem segir, að það eigi að tryggja fólkið fyrir atvinnuleysi, tryggja fólkinu nægilegar vörur, nema því aðeins að stjórnin hafi úrræði og raunsæi til þess að framfylgja þessum lögum og reglum. Ég held, að það sé óhætt að fullyrða það, að fjárhagsráð var óvinsælast á 2–3 fyrstu starfsárum sínum, á meðan Alþfl. fór með stjórn í landinu og á meðan vöruskorturinn var í landinu og svarti markaðurinn þróaðist hér og var í algleymingi. Það var í ársbyrjun 1950, eftir að minnihlutastjórn Sjálfstfl. markaði stefnuna og benti á leið út úr ógöngunum, að það fór að refa til, að menn fóru að sjá til lofts og gerðu ráð fyrir því, að framvegis gæti þessi þjóð komizt út úr vandræðunum og atvinnulífið ætti fyrir sér að ganga áfram. Það var með þeirri stefnu, sem mörkuð var í ársbyrjun 1950 af minnihlutastjórn Sjálfstfl., sem bent var á leiðir út úr ógöngunum. Og eftir að Sjálfstfl. og Framsfl. tóku höndum saman til þess að framkvæma þessa stefnu, þá fór að rofa til, þá fór að skapast möguleiki fyrir því að slaka á höftunum að nokkru leyti, og þá var byrjað á því að útrýma svarta markaðinum og gera mönnum yfirleitt fært að halda atvinnu sinni áfram. Þetta veit ég að hv. 4. þm. Reykv. viðurkennir í hjarta sínu og veit, enda þótt hann hér áðan kæmi hér upp, þegar hann var að andmæla þessu frv., og segði allt annað en það, sem hann veit, og það, sem hann meinar í þessu efni. Hvers vegna hv. þm. leggur svona mikla áherzlu á að mótmæla þessu frv., sem hér er lagt fram til úrbóta og aukins frelsis fyrir alla landsmenn, er mér að nokkru leyti ráðgáta, enda þótt ég sjái að sumu leyti ástæðuna, sem sé þá, að vegna þess að hann er í stjórnarandstöðu, telur hann pólitíska og flokkslega nauðsyn á því að gera lítið úr þessu frv. ríkisstj. og sem sagt reyna að koma í veg fyrir, að ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hljóti verðugar vinsældir af þessari lagasetningu. Þetta er ekki nema mannlegt. Þannig gengur þetta oft í hinni pólitísku baráttu, og ég ætla ekki að kveða upp neinn áfellisdóm yfir hv. þm. fyrir það, þótt hann hér reyni að berja í brestina og halda sínum málstað fram. Hv. þm. talaði um það, að ríkisstj. vildi hafa vald. Ég verð nú að segja, að það væri dálítið einkennileg ríkisstj. og lítilsvirði, ef hún vildi ekki hafa vald. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir hverja ríkisstj. að hafa vald, en hver ríkisstj. þarf að fara vel með það vald, sem henni ,er gefið, og það er rétt, að þetta frv. tekur ekki af ríkisstj. vald til þess að ráðstafa og ákveða hverju sinni skipun innflutningsmálanna, fjárfestingarmálanna eða atvinnumálanna í þessu landi. Það tekur ekki valdið af ríkisstj., en það eykur lítið eða ekkert vald ríkisstj. frá því, sem hún hafði undir fyrri lögum um fjárhagsráð. Það er tekið fram í 1. gr. frv., að það skuli, eins og nú verður orðað, stefna að því að gera allan innflutning frjálsan, eftir því sem hægt er hverju sinni, og reglugerð verði gefin út um það. Það er löngu kunnugt, að það er stefna ríkisstj. að gera innflutninginn frjálsan eftir því sem hægt er. Og reglugerðin verður sniðin hverju sinni eins rúm og frekast er unnt. Og það er vitanlega veigamikill munur, hvort það er stefna ríkisstj. að hafa innflutninginn eins frjálsan og unnt er hverju sinni, hvort það er stefna ríkisstj. að hafa höft og hömlur meira en nauðsyn ber til, hvort það er stefna ríkisstj. að hafa landsverzlun og einkasölur. innlenda einokun í staðinn fyrir erlenda, sem hér var áður og gafst eins og okkur er öllum kunnugt um, eða hvort stefna ríkisstj. væri sama stefna og kemur fram í till. hv. 4. þm. Reykv., að einstaklingar færu að gerast innflytjendur og kaupa erlendan varning á smásöluverði. Ég undrast, að jafngreindur maður og hv. 4. þm. Reykv. skuli láta sér sæma að flytja till. um það, að einstaklingar í þessu landi fari að panta vörur á smásöluverði eftir vörulistum frá magasinum erlendis frá, á sama tíma og hann talar um, að gjaldeyrir þjóðarinnar sé af skornum skammti og það þurfi að gæta varúðar við og nauðsyn beri til að efla gjaldeyrisöflunina, til þess að þjóðin hafi nægilegan gjaldeyri á hverjum tíma. En á sama tíma ber hann fram till. um, að Pétur og Páll geti pantað vörur eftir vörulistum frá erlendum magasínum á smásöluverði. Það væri farið vel með gjaldeyrinn, ef þetta væri innleitt! Það hefur áður verið á það minnzt, að það væri ekki heppilegt, þegar íslenzkir sjómenn færu í verzlanir í erlendum hafnarbæjum og keyptu á smásöluverði, það væri ekki til þess að drýgja gjaldeyrinn, það væri heppilegra að gefa sjómönnunum tækifæri á einhvern annan hátt til þess að drýgja tekjur sínar heldur en að eyða gjaldeyrinum til óþarfa með því að kaupa á smásöluverði í erlendum hafnarbæjum. Það, sem er nauðsynlegt, er, að vörurnar séu keyptar á hagstæðu verði til landsins og að vel sé farið með gjaldeyrinn á hverjum tíma. Og það er samkeppni hinna vönu, menntuðu og þjálfuðu verzlunarmanna, sem tryggir það bezt af öllu. Hv. þm. talaði um það, að með þessu frv. væri verið að tryggja, að flokkssjónarmiðin réðu í innflutningsmálunum, með því að nú væri fækkað úr 5 mönnum í 2 menn á innflutningsskrifstofunni, og það væri sýnilegt, að stjórnarflokkarnir ætluðu að láta flokksvaldið ráða. Þetta er náttúrlega reginmisskilningur hjá hv. þm. Breytingarnar, sem hugsaðar eru á skipan innflutnings-, gjaldeyris- og fjárfestingarmálanna með þessu frv., eru í því fólgnar að gera þessi mál einfaldari og framkvæmdina á allan hátt réttlátari en áður hefur verið, og ég er sannfærður um það, að þegar aðeins er um tvo menn að ræða, sem bera ábyrgð á þessu, í stað 5, þá verður öll framkvæmdin einfaldari og réttlátari en á meðan þeir voru 5. Ábyrgðin dreifist minna. Hún er á þessum 2 mönnum. Þeir geta ekki skýlt sér á bak við neina aðra, og ef ranglæti er framið, þá skellur það beint á þeim. Þeir geta ekki flúið eða skýlt sér á bak við aðra, en reynslan mun vitanlega skera úr því, hvort þessi spádómur minn og þessi sannfæring mín reynist ekki að öllu leyti rétt. Hitt eru svo óviðeigandi aðdróttanir og ég vil segja svigurmæli í garð núverandi ríkisstj. og stjórnarflokka að slá því hér fram, að það eigi að fara að nota þetta pólitískt eða láta flokksvaldið ráða, jafnvel til þess að niðast á einhverjum öðrum, t.d. andstæðingum. Hv. þm. hefur áður minnzt á 8. gr. frv. og gerir lítið úr henni, þótt hann hafi nú sagt hér einhvern tíma, að þetta væri aðeins rýmkun, en sýndarrýmkun að mestu leyti, eins og hann orðaði það. Það er alveg í samræmi við það, sem stjórnarandstæðingar sögðu og gerðu í hv. Nd. við atkvgr. um þetta frv. Þeir greiddu allir atkv. á móti 8. gr. frv. Þeir greiddu allir atkv. á móti byggingarfrelsi. Ja, mér kom það dálítið einkennilega fyrir. Þeir voru á móti því, að byggingarfrelsi væri innleitt. Þeir eru á móti því, eins og stendur í 8. gr., að öll fjárfesting, sem snertir almenning í þessu landi, sé gefin frjáls. Þeir vilja hafa höft á byggingunum. Hvers vegna? Er það til þess að geta haldið áfram að skamma ríkisstj. fyrir það, að hún leyfi ekki byggingar yfir húsnæðislaust fólk? Er það til þess að geta skammað ríkisstj. áfram fyrir það, að hún vilji viðhalda heilsuspillandi íbúðum í kaupstöðum og kauptúnum? Ef þetta er ástæðan, þá er þetta óleyfileg hræsni og óleyfilegur málflutningur, óleyfileg málsmeðferð í hv. Alþ., og ég sé ekki, að það geti verið nokkur önnur ástæða fyrir því að vera á móti þessu, vegna þess að 8. gr. og frelsi í byggingum er svo þýðingarmikið fyrir allan almenning í þessu landi og svo mikið spor í áttina til frelsis og aukinna möguleika á því að fá sæmileg húsakynni, að það er ekki leyfilegt fyrir nokkurn vel hugsandi mann að standa hér á móti. - Þá segja þessir menn, að það sé nú lítið gagn í því að ákveða með lögum, að fjárfestingin skuli vera frjáls, en loka svo bönkunum fyrir fólkinu og neita því um lán. Það er náttúrlega rétt, að það er erfitt um lánsfé, og það hefur nú alltaf verið, en bæði fyrrverandi og núverandi ríkisstj. hafa reynt, eftir því sem mögulegt hefur verið, að greiða úr þessu með smáibúðalánum og gert miklu meira í þessum efnum en aðrar ríkisstjórnir, t.d. stj. Alþýðuflokksins á meðan hún fór með völd, - ekkert svipað. Það verður að segja, að það er stórt átak, sem gert hefur verið í því að útvega fólki lán til þess að koma þaki yfir höfuðið með þessum smáíbúðalánum, sem hafa verið veitt hundruðum manna í landinu undanfarið. Og það er stefna núverandi ríkisstj. að halda áfram á þeirri braut, eftir því sem mögulegt er, að hjálpa fólki til þess að fá lán til þess að byggja þannig nauðsynlega yfir sig. Þegar hv. 4. þm. Reykv. er að tala hér um það, að þetta frv. sé ómerkilegt mál og sýndarfrv., vegna þess að það sé raunverulega ekki hægt að gefa innflutninginn frjálsan, þá leyfir hann sér samtímis að flytja hér till. á þskj. 292 um það, að innflutningurinn skuli vera að öllu leyti frjáls. Þetta stangast nú dálitið á. Og ég verð að segja það, að fram að þessu hef ég tekið hv. 4. þm. Reykv. dálítið alvarlega, ég hef álitið hann greindan, gegnan og reyndan þm., og þess vegna undrast ég, að hann skuli taka upp þessar till. hér á þessu þskj. og flytja þær í algerri mótsögn við það, sem hann sjálfur talar hér. Höfum við gert okkur grein fyrir því, hvað þarf að ske í þessu þjóðfélagi til þess, að verzlunin geti orðið frjáls að öllu leyti? Við vitum það sennilega allir, að til þess, að það geti skeð, þarf atvinnulífið að standa í blóma. Það þarf að vera hér heilbrigt atvinnuástand, það þarf að vera hér heilbrigt ástand í fjármálum, bankamálum og peningamálum, og þegar það kemst á, getur verzlunin verið raunverulega frjáls. Nú mun einhver spyrja: Er það ekki þannig í dag? Er ekki hægt í dag að segja, að verzlunin skuli vera að öllu leyti frjáls, vegna þess að þessi skilyrði séu að öllu leyti fyrir hendi? Ég segi: Það hefur færzt mikið í áttina nú undanfarið til þess, að þetta megi ske. Atvinnuástandið hefur batnað stórlega, og verið er að vinna að því, að peningamálin og fjármálin komist einnig í gott horf. Þessi skilyrði þurfa að vera fyrir hendi, til þess að innflutningurinn geti verið að öllu leyti frjáls. Það er ekki enn komið í það ástand, að við getum sagt þetta, en ríkisstj. er að vinna að því. Af því að hv. 4. þm. Reykv. veit, að þessi skilyrði þurfa að vera fyrir hendi, til þess að innflutningurinn sé að öllu leyti frjáls, og hann samt sem áður flytur till. um frjálsan innflutning að öllu leyti, þá verð ég að segja það, að í till. hv. þm. felst fullkomið traust á núverandi ríkisstj., og getum við þess vegna sætt okkur vel við þann dóm, sem felst í flutningi þessarar till. En ríkisstj. telur ekki ástæðu til þess að samþ. þessa till., vegna þess að hún hefur samkv. 1. gr. möguleika til þess að gera verzlunina að öllu leyti frjálsa, þegar hún hefur gert það, sem þarf, til þess að það megi takast, þ.e. að koma atvinnumálunum, peningamálunum, fjármálunum og bankamálunum í heilbrigt horf að öllu leyti. Nú vil ég segja það, að 1947 og 1949 var hér allt í haftadróma. Þá var hér stjórn Alþfl. Hún gerði ekki tilraun til þess að leysa höftin, hún gerði ekki tilraun til þess að koma atvinnumálum þjóðarinnar í heilbrigt horf né peningamálum og bankamálum. Hún gafst upp. Hún sigldi svo skútunni algerlega í strand og gafst upp, og aðrir tóku við og mörkuðu nýja stefnu og hafa á undanförnum árum náð miklum árangri með því að vinna eftir þessari nýju stefnu, þeim árangri að breyta verzlunarfyrirkomulaginu þannig, að í dag eru 63–64% af öllum innflutningi til landsins frjáls, á frílista. Er það mikil breyting frá því, sem var, þegar allt var skammtað og allt var bundið í höftum. En það er ekki enn nema 63–64% af innflutningnum frjálst, vegna þess að það er ekki enn búið að koma öllu í það lag eins og þarf að vera, til þess að þetta geti orðið, en ríkisstj. mun vinna að því eftir fremstu getu og losa á höftunum að svo miklu leyti og eins fljótt og unnt er. Það verður að gera kröfur til þess, að allir þm. geri sér ljóst, að verzlunin og athafnafrelsið í þessu landi byggist á því, að þjóðin afli gjaldeyris. Það ættu allir að vita, að það má ekki flytja meira inn til landsins hverju sinni heldur en unnt er að greiða. Ég sagði hér við 1. umr. þessa máls, að gjaldeyrisástandið væri í dag ekki það gott, að við gætum gefið verzlunina að öllu leyti frjálsa, en gjaldeyrisástandið er í dag eigi að síður mjög sæmilegt. Það er betra en það var á sama tíma í fyrra. Ef við sleppum fyrirframgreiðslunum, þá er aðstaða bankanna nú gagnvart útlöndum þannig, að við eigum inni 100 millj. kr. 1. des. 1953, en á sama tíma 19ö2 68 millj., og ég hef hérna skýrslur hjá mér, sem ég tel ekki ástæðu til að lesa upp úr, en hv. 4. þm. Reykv. er velkomið að sjá, ef hann vefengir þessar tölur. Ég segi: Þótt aðstaða bankanna við útlönd hafi batnað um 32 millj. kr. á þessu ári, þá er það ekki neitt til þess að hæla sér af, en það er sjálfsagt og rétt að upplýsa þetta, segja mönnum frá þessu, vegna þess að það sýnir, að við erum þó á réttri leið, við erum að vinna dálitið á hvað þetta snertir. Hv. 4. þm. Reykv. sagði hér áðan, að það væri slæmt, að við lifðum ekki eingöngu á eigin framleiðslu. Hann sagði það ekki með þessum orðum, en í þessari meiningu, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar á þessu ári væru að nokkru leyti vegna varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, að nokkru leyti vegna Marshallaðstoðar, sem nú væri búið að loka fyrir. Og þetta er alveg rétt. Þannig hefur þetta verið, og vitundin um það, að þetta getur ekki orðið þannig til frambúðar, hlýtur að gera hverri ríkisstj. ljóst, að það ber að vinna að aukningu atvinnutækjanna og að aukningu gjaldeyris fyrir framleiðsluna, hvað sem lögum liður í þessu efni. Og núverandi ríkisstj. mun gera þetta, ekkert síður fyrir það, þótt einhver lagabókstafur í lögum um fjárhagsráð sé ekki lengur fyrir hendi. Hún mun ekki gera það neitt síður fyrir það, enda, eins og ég sagði hér áðan, dugði ríkisstj. Alþfl. ekki lagabókstafurinn á árunum 1947 og 1949, því að hún hafði ekki stuðning af þessum lagabókstaf, sem hv. 4. þm. Reykv. var hér að rexa um áðan, eða þá hafði ekki úrræði til þess að styðjast við hann. Og ég segi: Það er þá betra að hafa ríkisstj., sem hefur úrræði og veit, hvað þarf að ske og hvað þarf að vera fyrir hendi, til þess að þjóðin geti verið efnalega sjálfstæð og lifað á eigin framleiðslu, án þess að hafa lagabókstaf, heldur en úrræðalausa ríkisstj., sem hefur lagabókstaf til að styðja sig við, en hefur ekkert gagn af því. Hv. 4. þm. Reykv. var að tala hér um, að það yrði nú ekki annar sparnaður við þessa breytingu heldur en það, að í stað 5 fjárhagsráðsmanna yrðu nú 2. Ég held hann hafi bara sagt það hér skýrum orðum, að það yrði ekki annar sparnaður. Hvað veit nú hv. þm. um þetta? Ef hann veit ekki betur, þá ætla ég að upplýsa hv. þm. og aðra hv. dm., að hér verður um töluverðan sparnað að ræða. Það verður um töluverðan sparnað að ræða í mannahaldi, í húsnæði og ekki sízt í skriffinnsku. - Hv. þm. talaði um, að það hefði litið sparazt við verðgæzluna og verðlagsákvarðanir, þótt hámarksákvæði hafi verið afnumin af ýmsum vörutegundum. Ég vil upplýsa hv. dm. um, að það er 8 mönnum færra núna í verðgæzlunni heldur en var, á meðan hámarksákvæðin voru á öllum vörum. Ég veit ekki, hvort þetta er nokkuð til þess að hrósa sér af, en það er staðreynd, - það er 8 mönnum færra, - og hlýtur þess vegna að hafa sparazt þarna sem nemur launum þessara 8 manna, enda þótt launagreiðslur hjá verðgæzlunni núna séu ekki lægri en þær voru fyrir gengisbreytinguna, vegna þess að laun hafa hækkað síðan til hvers manns. Þó hafa þessir menn, sem starfa við verðgæzluna, ekki hærri laun en ákveðið er í launalögum, og með þessu frv. er gert ráð fyrir því, að verðlagsákvörðun og verðgæzla verði sameinuð. Eins og núna er, starfa 3 menn að verðlagsákvörðun í fjárhagsráði. Þessu verður breytt og allt fengið verðgæzlunni, nema það, sem þessir tveir menn, sem veita innflutningsskrifstofunni forstöðu, hafa á hendi af verðlagsákvörðununum. En þessir 3 menn, sem nú starfa í fjárhagsráði að verðlagsákvörðunum, sparast náttúrlega og vitanlega margir menn, sem hafa unnið að fjárfestingarmálunum í fjárhagsráði, en fara þaðan algerlega og hætta þar starfi, vegna þess að ekki er lengur verkefni fyrir þá. Ég veit ekki, hvort það er nokkur ástæða til þess að vera að tala hér öllu lengur. Ég hef drepið á flest þau atriði, sem hv. 4. þm. Reykv. var hér með áðan. Ég ætla, að þegar menn lita á frv. hér á þskj. 266 og bera það saman við fjárhagsráðslögin og það ástand, sem menn hafa orðið að búa við undir þeim lögum og framkvæmd þeirra laga, þá muni allir, - og ekkert síður þeir, sem eru í stjórnarandstöðu, en eiga eitthvað við atvinnurekstur, - þeir munu ekkert síður fagna flutningi þessa frv. heldur en aðrir, enda þótt þeir af vissum ástæðum telji rétt að gera lítið úr því. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér áðan, að það er vitanlega aðalatriðið hverju sinni og það hlýtur að vera aðalatriði hverrar ríkisstj. hverju sinni að efla framleiðsluna með öflun nýrra atvinnutækja og tryggja fólkinu í landinn nægilega atvinnu. Það er ekki hægt að tryggja nægilega gjaldeyrisöflun fyrir nauðsynjum þjóðarinnar og uppbyggingu atvinnulífsins nema með því, að þessir fáu menn, sem búa í landinn, hafi nægilega atvinnu. Það verður bezt tryggt með því að losa á fjötrunum, auka athafnafrelsið, til þess að þeir, sem hafa dug og getu til að starfa, fái notið sín. Þetta er hollt að gera sér ljóst, og það hefur verið nú upp á síðkastið unnið eftir þessari stefnu og verður haldið áfram að vinna eftir þessari stefnu, að þjóðin geti aflað sér nægilegs gjaldeyris fyrir nauðsynjum og að hér verði byggð upp nægileg atvinnutæki, til þess að fólkið hafi atvinnu. Þetta er og verður að vera höfuðverkefnið, því að okkur er ljóst, að það er ekki framtíð í því að byggja á gjaldeyristekjum, sem koma frá varnarliðinu eða á annan óeðlilegan hátt inn í landið. - Held ég, að ég hafi svo ekki þessi orð fleiri að sinni.



Herra forseti. Ég gerði við 1. umr. í stuttu máli grein fyrir afstöðu minni til þessa frv., og ég hef ekki miklu við það að bæta. Og þessar umræður, sem hér hafa farið fram, gefa mér ekki mikið tilefni til langra hugleiðinga. Hv. frsm. meiri hl., hv. þm. Barð., hélt hér að mörgu leyti ágæta ræða, mér þótti hún að mörgu leyti alveg prýðileg. Hann gaf góða og beinlínis dramatíska lýsingu á starfsemi fjárhagsráðs, sem hann réttilega kallaði helstefnu. Aldrei hefur nokkurri stofnun verið gefið jafnvíðtækt vald, sagði hv. þm., eins og þessari stofnun. Það má segja, að Alþingi hafi afsalað sér henni valdið yfir veigamestu atvinnumálum þjóðarinnar. Svo spyr hann, hvernig tekizt hafi að beita þessu mikla valdi. Og hann svarar: Aldrei hefur nokkur stofnun á Íslandi orðið svo óvinsæl sem þessi. - Þetta er maðurinn, sem sjálfur átti þátt í setningu þessara laga og var með í samþykkt þeirra. Og þetta er maðurinn, sem nú er að leggja til, að þetta fyrirkomulag haldi áfram í öllum meginatriðum. Sú breyting, sem í þessu frv. feist, er helzt fólgin í því, að felldir eru niður nokkrir áróðurskaflar, sem blátt áfram eru orðnir að viðundri, og nokkur ákvæði, sem aldrei hefur verið reynt að framkvæma og aldrei ætlazt til að yrðu framkvæmd, eins og líka hv. þm. viðurkenndi sjálfur. Ég harma það ekki, þó að þetta áróðursskvaldur sé látið niður falla, en mér finnst það ekki mikið til þess að hrósa sér af. Ástæðan fyrir því, að þetta hefur verið gert, er sú, að þessi ákvæði eru blátt áfram orðin að viðundri með þjóðinni, og þetta viðurkenndi hæstv. viðskmrh. alveg skýlaust í sinni ræðu. Hann virtist sem sagt hafa nokkuð svipaðar skoðanir og hv. frsm. á starfsemi fjárhagsráðs. Lýsing hans á því var að vísu ekki alveg jafndramatísk, en hún fór í sömu átt, en hann reyndi að koma því þannig fyrir, að óvinsældir fjárhagsráðs hefðu verið mestar undir stjórn Alþfl., meðan Alþfl. hafði stjórnarforustuna. Ég held, að þar verði nú ekki gert upp á milli, en hitt finnst mér dálítið skoplegt að heyra skammir um stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar af munni þessara hv. þm., þ.e. af munni sjálfstæðismanna, sem stóðu að þessari stjórn og mótuðu raunar stefnu hennar fyrst og fremst. Ef þetta væri í raun og veru andlátsstund fjárhagsráðs, þá væri freistandi að tala hér nokkur orð yfir moldum þess. Hv. þm. Barð. gerði það nú raunar, en það var misskilningur, að hann væri að tala yfir moldum þess. Svo er nefnilega ekki. Fjárhagsráð lifir enn þá og á að halda áfram að lifa. Það gengur aðeins undir nýja skírn. Ég held, að þessu frv. verði ekki breytt með einstökum brtt., svo að nokkurt vit verði í því frá mínu sjónarmiði. Ný og viturleg stefna í efnahags- og viðskiptamálum þjóðarinnar mundi krefjast algerlega nýrra laga, algerlega nýrrar skipunar á innflutnings-, gjaldeyris- og fjárfestingarmálum þjóðarinnar. Brtt. við einstakar greinar gætu aldrei orðið annað en bót á gamalt fat, þó að þær yrðu samþykktar. Í hv. Nd. hefur þegar verið prófað, hvort til sé þingvilji til gagngerðra breytinga á þessum málum. Þingmenn Sósfl. báru þar fram till. um það, sem mestu máli skiptir, um það, að útflutningsverzlunin yrði gefin frjáls, að skýlaust sé tekið fram, að óleyfilegt sé að innheimta hinn ólöglega bátagjaldeyrisskatt og að allir skuli hafa jafnan rétt til innflutnings. Það sýndi sig, sem raunar var vitað, að allt stjórnarliðið stóð eins og blökk á móti þessum till. Og það er víst, að ástandið er nákvæmlega eins í þessari hv. deild. Hér hefur verið borin fram ein brtt. af hv. meiri hl. fjhn., en sú brtt. breytir efnislega engu, ekki nokkrum sköpuðum hlut. Það er aðeins viljayfirlýsing, sem raunar má lesa og hefur mátt lesa daglega í Morgunblaðinu undanfarin ár, en efnið er nákvæmlega hið sama og í frv. hæstv. ríkisstj., þ.e.: ríkisstj. ákveður með reglugerð hverju sinni, hvaða vörur skuli vera frjálsar og hverjar háðar innflutningi og hömlum, og það eru þessar innflutningshömlur, sem frv. fjallar um, þannig að hér er aðeins um orð að ræða, en efnislega ekki neitt. Um till. hv. minni hl., hv. 4. þm. Reykv., vildi ég segja þetta: Aðalbrtt. hans fjalla um að gera innflutningsverzlunina algerlega frjálsa. Ég veit nú ekki, hvað þessar till. eru alvarlega meintar hjá hv. þm., og mér virtist ræða hans ekki benda til þess, að þær væru meintar í alvöru, því að það er augljóst mál, að meðan við höfum stóra vöruskiptasamninga við aðrar þjóðir, er óhjákvæmilegt, að til sé einhver opinber skipun þessara mála, sem gerir slíka samninga mögulega. Sjálfur sagði hv. þm., að það væri eingöngu undir gjaldeyristekjunum komið, hvað verzlunin gæti verið frjáls á hverjum tíma. En hitt er vissulega satt, að það er fróðlegt að sjá, hvernig stjórnarflokkarnir bregðast við þessum till. - Stjórnarflokkarnir lýsa því yfir hverja stund með miklum fjálgleik, að það sé þeirra æðsta hugsjón og tilgangurinn með þessa frv., sem nú er lagt fram, að gera verzlunina frjálsa. Ef þetta væri nokkuð annað en orð, nokkuð annað en glamur, þá mundu þeir greiða atkvæði með þessum brtt. hv. 4. þm. Reykv., sem einmitt fjalla um það að gera verzlunina frjálsa, þar sem þetta frv. hins vegar fjallar um hömlur á verzluninni, hömlur og viðjar á á öllum viðskiptum landsmanna og öllu þeirra efnahagslífi. Hæstv. viðskmrh. sagði, að stjórnarandstaðan hefði greitt atkvæði á móti 8. gr. í Nd., og vildi af því draga þá ályktun, að stjórnarandstaðan væri á móti því, að bygging íbúðarhúsa af ákveðinni stærð væri gefin frjáls. Ég veit ekki um það. Ég fylgdist ekki með því, hvernig stjórnarandstaðan greiddi atkvæði um þessa grein í Nd., en hitt veit ég, að þessi 8. gr. fjallar um allt annað en að gefa byggingu íbúðarhúsa frjálsa. Aðalefni þessarar till. er allt annað, það er fleira, sem stendur í gr. Þar stendur: „Aðrar framkvæmdir skulu háðar fjárfestingarleyfum, er innflutningsskrifstofan veitir.“ Og það er þetta, sem er aðalefni greinarinnar, og það var þetta, geri ég ráð fyrir, sem stjórnarandstaðan hefur verið að greiða atkvæði á móti. Hvað snertir ákvæðið um, að ekki þurfi leyfi til þess að byggja íbúðarhús allt að 520 m3, þá er ekki vitað, hvers virði slíkt frelsi er, hvort það hefur nokkurt raunhæft gildi. Það þarf nefnilega meira til að byggja hús heldur en formlegt leyfi. Það þarf aðgang að lánum, það þarf byggingarefni, og það þarf lóðir. Og allt er þetta háð sömu viðjunum og áður. Í frv. þessu felst ekki hin minnsta von um það, að raunverulega verði dregið úr viðskiptahömlunum eða rýmkað um einokunina í utanríkisverzluninni. Útflutningsverzlunin er jafneinokuð, jafnalgerlega einokuð og hingað til, og það er eins og komið sé við kviku, ef minnzt er á að létta þeirri einokun af, þrátt fyrir öll hin fögru orð um frjálsa verzlun og þrátt fyrir alla þá hneykslun, sem hæstv. viðskmrh. lagði í orð sin, þegar hann var að tala um einokun í ræðu sinni hér áðan. Vald hæstv. ríkisstj. og hins nýja ráðs hennar yfir innflutningsverzluninni og til þess að halda henni í þeim viðjum, sem hún ákveður hverju sinni, er nákvæmlega hið sama og áður. Og það hafa ekki verið færðar neinar líkur fyrir því, að horfur séu á, að slakað verði á höftunum. Þvert á móti hygg ég, að það ástand sé nú fram undan, að það sé mikil hætta á, að gripið verði til stóraukinna innflutningshafta, ef haldið verður áfram á sömu braut í efnahagsmálum og utanríkisviðskiptum. Allt talið um aukið frelsi í sambandi við þetta frv. er ekki annað en innantóm orð. Eina breytingin til bóta er fólgin í því, að mönnum er nú heitið því að sleppa við eina píslargönguna, ef þeir hafa hug á að koma sér upp þaki yfir höfuðið, gönguna til fjárhagsráðs. Enginn gæti lýst þeirri píslargöngu átakanlegar en hv. þm. Barð. Ég geri ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. þykist eiga miklar þakkir skilið fyrir slíkt góðverk, fyrir það góðverk að létta þannig af einni plágunni, sem hún hefur sjálf lagt á menn. Það er fjarri því, að fjárhagsráð sé lagt niður með þessum lögum, nema aðeins að nafninu til, heldur eru nú í raun og veru komin tvö fjárhagsráð fyrir eitt, annað þeirra er Framkvæmdabankinn, og hann er enn á ný lögfestur sem slíkur eða verður lögfestur sem slíkur, þegar frv. þetta verður að lögum. Framkvæmdabanki Íslands var stofnaður í fyrra. Banki þessi var stofnaður utan um mótvirðissjóð, sem þannig er gerður að fastri stofnun. Það er svo að sjá sem þær kvaðir, sem hvíldu á því fé, sem lagt var í mótvirðissjóð sem andvirði hinna óafturkræfu framlaga samkvæmt Marshallsamningnum, eigi nú að ná til þessarar föstu stofnunar, þ.e. einnig til þess fjár, sem inn kemur sem endurgreiðsla af lánum úr sjóðnum. Þar með eru líka yfirráð Bandaríkjanna yfir öllum helztu fjárfestingarframkvæmdum hér á landi, sem í Marshallsamningnum felast, orðin að fastri skipun í íslenzkum þjóðarbúskap. Ég spurði margsinnis um þetta, þegar Framkvæmdabankinn var til umræðu á síðasta þingi, og það varð ekki annað skilið af ræðum ráðherranna en að þeir staðfestu þennan skilning minn. Þetta þýðir sem sé, að Bandaríkin hafa með samþykki íslenzkra stjórnarvalda tekið sér vald til íhlutunar um fjárfestingu á Íslandi til frambúðar, enda þótt slíkt vald felist ekki í neinum samningum, sem Alþingi hefur samþykkt. Samkvæmt þessu er Framkvæmdabankinn yfirfjárhagsráð, og yfirstjórn hans er aftur í Washington. Það er áreiðanlega mjög fjarri sanni, að þetta frv. hafi nokkurn sparnað í för með sér. Tvö fjárhagsráð, annað, sem fjallar um einstök atriði, hitt um stefnuna í stórum dráttum, verða varla ódýrari en eitt, enda er auðséð, að það er siður en svo gert ráð fyrir því í þessu frv. Hæstv. ráðh. sagði raunar, að þetta ætti að verða til sparnaðar, það ætti að fækka starfsfólki. Mér er það sem sagt óskiljanlegt, hvernig á því stendur, Þessi nýja stofnun, sem nú á að heita innflutningsskrifstofa, hefur sömu verkefnin, alveg sömu verkefnin og fjárhagsráð hafði, - ja, aðeins að undanskildum leyfisveitingunum fyrir smáíbúðirnar, að öðru leyti alveg þau sömu. Og ef svo er, þá hefur verið um mikið bruðl að ræða í fjárhagsráði, enda er þetta í algerri andstæðu, fullkominni mótsögn við fjárlögin, sem gera ekki ráð fyrir neinum slíkum sparnaði, og við þetta frv., þar sem gert er ráð fyrir sömu leyfisgjöldunum og áður. Það er sem sé auðséð, að það er síður en svo gert ráð fyrir neinum sparnaði í þessu frv., því að leyfisgjöldin eru hin sömu og áður og alls ekki gert ráð fyrir neinni lækkun ríkisútgjaldanna vegna þessa frv. - 1% leyfisgjald er enginn smáræðis skattur og engin smáræðis viðbót við söluskattinn, og við þetta bætist svo sá kostnaður, sem hvílir á þjóðinni vegna rekstrar yfirráðsins, Framkvæmdabankans.



Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að hann léti greiða atkv. um 1. málsgr. 8. gr. sérstaklega. Efni hennar er alveg sérstakt og haggar ekki neitt atkvgr. um hinn hluta greinarinnar.

Forseti (GíslJ): Ég sé ekkert á móti því að verða við þeirri ósk hv. þm., þó að það sé nú ekki vani að skilja í sundur þannig greinarnar, en þetta er sérstök málsgr., svo að ég tei, að það sé hægt að gera það, og skal verða við því. 8. gr., 1. málsgr. samþ. með 15 shlj. atkv. 8. gr., 2.–5. málsgr. samþ. með 11:4 atkv. 9.–15. gr. samþ. með 11:2 atkv. Ákvæði til bráðabirgða samþ. með 11 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 11:4 atkv.



Herra forseti. Ég hygg, að það geti ekki leikið á tveim tungum, að þingfararkaup sé nú almennt of lágt og fullkomin þörf sé á endurskoðun núgildandi ákvæða. Hins vegar er ég ekki jafnviss um, hvort sú breyting, sem hér er lögð til, er fyllilega réttmæt eða fær staðizt. Það er t.d. mjög hæpið, hvort það er rétt að lögbjóða eins konar eftirlaun fyrir þm., eins og gert er hér, meðan t.d. ráðherrar njóta ekki þess réttar, og það er mikill vafi á, hvort þingið verður ekki samhliða því, sem þessi ákvæði eru sett, sem hér eru ráðgerð, að setja þá hliðstæð fyrirmæli til handa ráðherrum. Þetta er eitt atriði málsins. Annað er það, að mjög er vafasamt, hvort verjanlegt er að veita öllum þm. þá kaupuppbót, sem hér um ræðir, og vil ég þá aftur nefna ráðherra. Ef gert er ráð fyrir því, að kaup þeirra fyrir þeirra starf sé nægilegt, - það er mál út af fyrir sig, sem verður að athuga og ég skal ekki rekja hér, - en ef gert er ráð fyrir því, að það sé nægilegt, þá virðist í raun og veru vafasamt að ástæða sé til að hækka sérstaklega þingfararkaup þeirra. Ég tek þá einungis sem dæmi vegna þess, hve ákaflega ólíkt stendur á um þingmenn. Það er enginn vafi á því, að ef þm. þarf að láta af starfi, meðan á þingtímanum stendur, og kaupa, mann til þess að gegna sínu aðalstarfi á meðan í staðinn, þá er núverandi þingfararkaup allt of lágt. Ef hann hins vegar getur haldið starfskaupi sínu að fullu þrátt fyrir dvöl sína á þingi, eins og t.d. er um ráðherra og fjöldamarga aðra embættismenn og starfsmenn hér í Reykjavík og ýmsa embættismenn úti um land, að þeir borga ekki sínum staðgengli, þá er ákaflega hæpið, að ástæða sé til þess að hækka þingfararkaupið, alveg jafnrík ástæða og það er að bæta upp þeim mönnum, sem hafa ekki annað til að lifa á en það kaup, sem þeir fá fyrir dvöl sína á þingi. Það má segja, að það sé erfitt að gera hér upp á milli, en það verður að horfast í augu við þessar staðreyndir sem aðrar eins og þær liggja fyrir og gera sér grein fyrir því, að kauphækkun þm. hafi ekki í för með sér almennt óheppilegar afleiðingar eða vitnað verði til hennar um það, áð almennar kaupbreytingar í landinu þurfi að eiga sér stað. Þessar ábendingar vildi ég láta koma fram við 1. umr., af því að þær varða meginatriði þess máls, sem hér um ræðir, og biðja hv. n. að athuga þær. Það getur verið, að það séu slíkir framkvæmdargallar í þessu, að erfitt sé að finna á þeim lausn, ég játa það sjálfur, að það kann að vera mjög erfitt.



Herra forseti. Hv. form. sjútvn; þm. Vestm., er veikur, hringdi til mín áðan og bað mig að gera grein fyrir því, að frv. þetta er flutt eftir beiðni atvmrn. og n. mun að sjálfsögðu taka það til nánari athugunar á milli umr., alveg eins og það hefði verið stjórnarfrv. og nú vísað til nefndarinnar.