Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að kveðja mér hljóðs hér utan dagskrár í tilefni af máli, sem varðar Alþingi sem stofnun og ég álít að Alþingi sem slíkt og allir einstakir þm. þurfi að láta til sín taka, og jafnframt minna á, að það er nefnd starfandi af hálfu Alþingis, sem á að gera till. um alþingishús í framtíðinni og hversu komið skuli fyrir byggingarmálum Alþingis. Það, sem veldur því, að ég kveð mér hljóðs, er, að það hefur verið stillt út nú líkani af ráðhúsi, sem Reykjavíkurborg eða hennar borgarstjórn virðist vera að hugsa um, og það hafa verið samþykktar þar áður till. um staðsetningu þess húss. Ég hef skoðað þetta líkan og athugað þess staðsetningu, og ég álít, að Alþingi sem slíkt geti ekki hjá því komizt að láta heyra sína rödd og taka sínar ákvarðanir, þegar verið er að ræða þessi mál. Ég álít í fyrsta lagi, að það væri að sýna alveg sérstakan þjösnaskap gagnvart Alþingi að hugsa og gera till. um og móta og jafnvel reyna að samþykkja till, um ráðhús Reykjavíkur miðað við það að eyðileggja eða reyna að eyðileggja þá framtíðaraðstöðu, sem Alþingi kynni að taka ákvarðanir um viðvíkjandi byggingu þinghúss. Þeir menn, sem hugsuðu fyrir nokkrum áratugum nokkuð fram í tímann fyrir þessa stofnun, tryggðu sér lóðir hringinn í kringum Alþingisgarðinn. Þ. á m. á Alþingi lóðina undir Góðtemplarahúsinu og lóðina undir Listamannaskálanum og auðséð, að þeir menn hafa hugsað, að hér yrði Alþingi látið standa áfram á þeim stað, þar sem þetta hús var reist 1881. Og sú teikning um uppástungur að skipulagi miðbæjarins, sem hlaut 1. verðlaun hér fyrir nokkrum árum, gerði líka ráð fyrir Alþingi þar. Með þeirri skipun ráðhúss að setja það út í Tjörnina og hinum megin við Vonarstrætið mundi raunverulega vera eyðilagt og gert ómögulegt, að Alþingi yrði á þessum stað áfram, að það yrði byggt hér í námunda við það og það stæði þannig, og þær lóðir, sem af forsjálum forsvarsmönnum Alþingis hafa verið fyrirhugaðar fyrir Alþingi, yrðu þar með eyðilagðar sem byggingarlóðir, enda sé ég það nú þegar, að ýmsir menn eru farnir að skrifa hér í blöð um að ráðstafa þessu húsi til þess að vera fyrir einhverjar aðrar stofnanir úti í bæ. Jafnframt mundi með byggingu stórhýsa hér í kring, jafnt ráðhúss hér úti í Tjörninni sem stórhýsa fjármálavaldsins hér í Kirkjustrætinu, Alþingi og dómkirkjan verða gerð að smákofum, sem stæðu í skugga þeirra stóru veizluhalla og fjármálabraskhúsa, sem mundu eiga að rísa upp á þeim dýru lóðum, sem hér mundu vera í kring. Og ég hélt, að svo mikla rækt ættum við þó a.m.k. að reyna að sýna við þá þjóðarerfð, sem þegar er bundin við þetta hús, að við ættum ekki að láta aðra kasta því burt, áður en Alþingi tæki ákvarðanir sjálft í þessum efnum, og ráðstafa þessu húsi og lóðunum í kringum það öðruvísi. Ef þær ákvarðanir verða teknar og samþykktar af þeim yfirvöldum, sem þar um hafa að fjalla, sem að vísu er ekki bæjarstjórn Reykjavíkur, þá er það augljóst, að það er verið að taka ákvarðanir af aðilum úti í bæ um að reka Alþingi burt úr þessu húsi, án þess að spyrja Alþingi að því, því að öllum mönnum er vitanlegt, að þetta hús er Alþingi ekki nóg og það er nauðsynlegt að geta byggt hér í námunda við það og tengt það við þetta hús. Ég held, að það sé ófært fyrir Alþingi að þola svona meðferð á sínum málum án þess að gera eitthvað eða taka ákvarðanir sjálft. Það er að vísu slæmt í þessum efnum, að þeir menn, sem eru forsvarsmenn Alþingis fyrst og fremst í þessum hlutum, hæstv. forsetar, skipta um ár frá ári, þannig að það er ekki það samhengi í ákvörðunum, till. og áhuga um þessi mál, sem hefði þurft að vera og er í ýmsum öðrum stofnunum, eins og t.d. bæjarstjórn Reykjavíkur. Ég vildi því alveg sérstaklega í tilefni af þeim ákvörðunum, sem að sumu leyti hafa verið teknar, eða þeim till., sem þegar hafa verið gerðar af hálfu bæjarstjórnar Reykjavíkur, og af þeim till., sem nú liggja þar fyrir, leyfa mér að mælast til þess við hv. alþm., að þeir láti þessi mál til sín taka og sérstaklega sú nefnd, sem um þetta mál hefur átt að fjalla, láti hendur standa fram úr ermum um sínar ákvarðanir í þessum efnum. Ég vil jafnframt taka það fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að ég álít það ekki vera á valdi bæjarstjórnar Reykjavíkur að taka endanlegar ákvarðanir í þessum málum. Samkv. lögum um skipulag, þótt þau séu úrelt og vissulega hefði þurft fyrir löngu að vera búið að endurbæta þau, þá er það skipulagsnefnd ríkisins og stjórnarráðið endanlega, sem tekur þær ákvarðanir, og ég trúi því vart, að nokkurt stjórnarráð eða nokkur ríkisstj. taki ákvarðanir endanlega í þessum efnum eða stuðli að því, að skipulagsnefnd ríkisins taki þær, án þess að Alþingi sé spurt, segi sitt orð í þessu áður og hafi haft tíma til þess að taka sínar ákvarðanir. Og ég vil alveg sérstaklega lýsa því yfir, að ég álít það algerlega óhæf og fordæmanleg vinnubrögð að taka ákvarðanir um að staðsetja eitt hús án þess að taka ákvarðanir um heildarskipulagið. Hér t.d. er verið að leggja til að ákveða, að ráðhús Reykjavíkur skuli byggt hér úti í Tjörninni, sem ég fyrir mitt leyti álít óhæfu en það er lagt til að gera þetta, án þess að endanleg ákvörðun sé tekin um, hvernig a.m.k. allur miðbærinn í Reykjavík skuli vera skipulagður, allt frá höfninni og út að Skerjafirðinum, út yfir flugvöllinn, og án þess að taka ákvarðanir um, hvernig bæði Fríkirkjuvegurinn, Tjarnargatan og allur miðbærinn skuli vera. Þetta er alger óhæfa og mundi ekki tíðkast í neinni, sízt af öllu nokkurri höfuðborg, að það sé verið að taka ákvarðanir um eina og eina lóð í einu. Og það er búið að gera slík hneyksli í þessum málum hér í Reykjavík nú þegar, búið að meira og minna leyti að eyðileggja allar þær sjö hæðir, sem Reykjavík kemur til með að byggjast á, með því að taka ákvarðanir um eitt og eitt hús í einu, þannig að það er verið að spilla allri þeirri fegurð, sem hefði risið upp og einkennt Reykjavík og verið í samræmi við hennar umhverfi. Og hér er búið, bara hér í námunda við Austurvöll, þegar fyrir mörgum árum að eyðileggja þá hugmynd, sem þeir, sem sáu eitthvað fram í tímann, höfðu um t.d., að þetta hús hér og Landsbankinn skyldu standast á, og byggja nokkur verzlunarhús þar í millibilinu, sem aldrei áttu að verða til, og þannig er búið að taka ákvarðanir um að staðsetja einstök hús í Reykjavík, sem síðan eru það stár og voldug og það hér í miðbænum, að allt skipulag er látið síðan ráðast af þeim húsum. Þetta eru hættir, sem geta ekki gengið í nokkru siðuðu þjóðfélagi, og ef við höfum einhverja tilfinningu fyrir fegurð og samræmi í þessum hlutum, þá eigum við ekki að láta það viðgangast lengur að eyðileggja svona það umhverfi, sem á að skapa hér fyrir framtíðina. Ég vil þess vegna alveg sérstaklega leyfa mér að mælast til þess við alla hv. þm., að þeir íhugi af alvöru þessi mál, og hæstv. ríkisstj. láti ekki taka neinar endanlegar ákvarðanir í þessum málum, og það er á valdi stjórnarráðsins að lokum að taka allar slíkar ákvarðanir samkv. l. frá 1921, og sú nefnd, sem Alþingi hefur þegar skipað í þessi mál, láti til sín taka í þessum efnum og það verði engar endanlegar ákvarðanir gerðar í sambandi við ráðhús í Reykjavík, fyrr en Alþingi hefur tekið ákvarðanir um sína framtíðarbyggingu og ákvarðanir hafa verið teknar um heildarskipulag á miðbænum a.m.k. Ég skal taka það fram, eins og öllum er kunnugt, að þessi mál eru mál, sem ekki snerta neitt flokka. Það eru skiptar skoðanir, eins og eðlilegt er, um þessi mál í flokkum Alþingis, og hér er um mál að ræða, sem á að vera sameiginlegt áhugamál okkar allra sem þm., að þessi mál séu leyst sem bezt og leyst frá sjónarmiði fegurðar og hagkvæmni, en hvorki frá sjónarmiði einhvers metnaðar né fésýsluhagsmuna, og hér sé tekið fyrst og fremst tillit til þess, hvernig okkar höfuðborg og hennar miðdepill megi verða sem fegurstur, og alveg sérstaklega frá okkar sjónarmiði, hvernig Alþingi megi verða, sem hefur verið hugsað, frá því að það var sett hér í Reykjavík, sem miðdepill í þessari borg og á að vera það, að því sé ekki úthýst frá þeim stöðum, sem því frá upphafi hafa verið helgaðir. Ég vil vonast til þess, að sú nefnd, sem sett hefur verið í þessum efnum, verði látin koma saman sem fyrst, og ég hef líka þá hugmynd frá hæstv. forseta, að það muni hans ætlun, og á meðan sé beðið með allar endanlegar ákvarðanir í þessum efnum, því að hver maður hlýtur að sjá, að um þetta verður að taka ákvarðanir í samræmi við hvað annað, en ekki allt í skerandi mótsetningu hvað við annað.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að ræða það hér, hvort þeir, sem málum ráða í Reykjavíkurborg, gera rétt eða ekki í því að ákveða ráðhúsi borgarinnar þann stað, sem till. eru uppi um nú og væntanlega verður tekin ákvörðun um í borgarstjórninni í dag, eftir því sem mér hefur skilizt. En málið horfir þannig við, eins og sakir standa, að horfur eru á því, að yfirvöld höfuðborgarinnar ákveði að reisa á þessum stað, við norðurenda Tjarnarinnar, það hús, sem verða mun, ef svo mætti segja, miðdepill þessarar borgar. Það mun, eins og hv. síðasti ræðumaður vék að, setja svip sinn á hinn gamla miðbæ ásamt þeim byggingum, sem væntanlega verða síðar reistar í samræmi við þetta mikla hús. Það er að sjálfsögðu rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að ef slíkt hús verður reist á þessum stað og með þeim svip, sem á því er ráðgerður, þá mun mega telja, að alþingishúsíð eigi ekki heima á þeim stað, sem það nú er, a.m.k. ekki til langrar frambúðar. Því vil ég nú vekja athygli á því og beina því til þeirrar hv. n., sem að þinghúsmálum er starfandi hér á Alþingt, hvort nú sé ekki tímabært í sambandi við alþingishús að taka upp á ný hina gömlu hugmynd Fjölnismanna, sem við öll þekkjum, en þeir lögðu til og ýmsir menn aðrir ágætir í landi unt það leyti, sem Alþingi var endurreist, á öndverðri 19. öld, að því yrði fenginn hinn forni þingstaður á Þingvöllum við Öxará. Ég vil beina því til þessarar hv. n., að hún taki til athugunar, hvort af hálfu Alþingis og þjóðarinnar eigi ekki að stefna að því, þó að það verði e.t.v. ekki í bráð, að alþingishús verði reist á Þingvöllum við Öxará, því að það er svo, að þó að það kynni að verða ekki alveg á næstunni, sem ráðizt yrði í slíka framkvæmd, þá ber nauðsyn til þess að hafa það í huga, hvort stefnan er sú eða ekki, að Alþingi verði á Þingvöllum í framtíðinni. Ég vil leyfa mér að minna á það, að fyrir 30–40 árum voru uppi hér á hinu háa Alþingi í sambandi við Alþingishátíðina, sem þá stóð fyrir dyrum, till. í þessa átt. Þá voru uppi till. um það, ef ég man rétt, að láta fara fram þjóðaratkvgr. um þingstaðinn, að þjóðinni yrði gefinn kostur á því að láta í ljós vilja sinn um það, hvort hún vildi ákveða Alþingi stað á Þingvöllum. Það kom fram í umr. um það mál á þeim tíma, að menn töldu, að í rauninni hefði þjóðin aldrei fengið aðstöðu til þess að segja álit sitt um þetta mál, en málið væri þess eðlis, að það væri eðlilegt, að um það kæmi fram þjóðarvilji sérstaklega. Ég ætla, að till. þess efnis hafi komið fram þrisvar sinnum á Alþingi fyrir og um 1930, og á þeim tíma, þegar atkvgr. fór fram um það mál, var að vísu ekki meiri hl., en þó mikill hluti þm. því fylgjandi, að slík þjóðaratkvgr. yrði látin fara fram, og í hópi þeirra ýmsir hinna mætustu manna, sem sumir eru nú fallnir frá, en aðrir enn vel uppistandandi og sumir í hinum þýðingarmestu störfum hér í þessu þjóðfélagi. Eftir Alþingishátíðina féll þetta mál niður, en vel má vera, að ef því hefði verið haldið áfram, hefði meiri hl. fengizt fyrir þessari atkvgr. Ég held, að það væri þess vert fyrir hv. þm. að kynna sér þær umr., sem fram fóru á sínum tíma um þessar till., því að þær eru sannarlega mjög svo athyglisverðar. En það var þetta, sem var erindi mitt hér upp í ræðustólinn í framhaldi af því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði hér, að beina því til n., að hún athugi þinghúsið frá þessu sjónarmiði einnig. Þegar Jón Sigurðsson á sínum tíma gerðist því fylgjandi, að aðsetur Alþingis yrði í Reykjavík, var það sérstaklega ein röksemd, sem hann færði fram fyrir því máli. Aðalrök hans voru þau, að Íslendingum væri, eins og þá stóð á, - sjálfstæðisbaráttan var þá að hefjast, þess mikil þörf að eignast höfuðstað. Reykjavík taldi hann fyrir margra hluta sakir auðveldast að efla til slíks höfuðstaðar, þótt hún væri fámenn þá. Íbúar hennar munu þá hafa verið innan við 1000. En hann hélt því fram jafnframt, að eitt af því, sem mest áhrif mundi hafa í þá átt að efla Reykjavík sem höfuðstað, væri að setja þingstaðinn þar og koma þar upp fleiri þjóðarstofnunum. Jón Sigurðsson hefur reynzt sannspár í þessu sem mörgu öðru. Það, að Alþingi var ákveðinn staður í Reykjavík og mörgum öðrum þjóðarstofnunum, sem þar hefur verið komið upp einnig, hefur átt sinn mikla þátt í vexti höfuðborgarinnar. Nú er Reykjavík orðin borg, og má segja, að henni sé ekki lengur sama þörf á því að hafa Alþingi hér eins og í þann tíð, er Jón Sigurðson lagði til, að hún yrði efld á þennan hátt, og styður það enn þá athugun þessa máls, sem ég er hér að minnast á.



Herra forseti. Það er eðlilegt, að þm. taki nú enn á ný til athugunar um stöðu og aðbúnað þessa húss og þingsins í heild af því tilefni, sem hér hefur verið hreyft. Það er alveg rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að frambúðarmeðferð þinghússins hlýtur mjög að verða háð þeim ákvörðunum, sem teknar verða um stöðu ráðhúss í norðurenda Tjarnarinnar. Um leið og ég viðurkenni þetta, vil ég hins vegar lýsa ósamþykki mínu á því, þegar hann beindi nokkrum hnífilyrðum að borgarstjórn Reykjavíkur af því tilefni, að hún ætlaði nú að taka um þetta ákvörðun án samþykkis þingsins. Það er eðlilegt, að borgarstjórnin af sinni hálfu taki ákvörðun um það, hvar hún telur eðlilegt, að ráðhús verði sett. Í því felst engin ögrun, enn þá siður fjandskapur í garð Alþingis, heldur það eitt, sem borgarstjórnin metur, svo sem réttilegt er, að tími sé til þess kominn, að ráðhúsinu sé endanlega ákveðinn staður. En annað mál er svo það, að sú staðarákvörðun hlýtur að lúta venjulegum reglum um meiri háttar skipulagsákvarðanir og hlýtur að lúta endanlegu samþykki þeirra aðila, sem til þess eru settir að fjalla um það, og þá að sjálfsögðu þess ráðherra, sem staðfesta á skipulagsuppdrátt. Ég efast ekki um, að slíkur háttur sé ráðgerður, og því er ekki ástæða til þess að setja út á meðferð borgarstjórnar á málinu. Það breytir ekki því, að af hálfu ríkisins kunna að verða aðrar skoðanir ofan á. Um það er ekki tímabært að segja að svo stöddu. Ég er því þess vegna samþykkur, þegar hv. 3. þm. Reykv. beinir því til hv. þm., að þeir íhugi þetta mál nú enn og að sú nefnd, sem kosin hefur verið til þess að fjalla um málið, taki upp störf, þar sem fyrr var frá horfið. Þar sem málið er því enn þá í raun og veru á undirbúnings- og athugunarstigi, veit ég ekki, hvort tímabært er að ræða um það almennt fyrir utan það, sem við erum sammála um, að málið þurfi rækilegri athugunar af hálfu ríkisins, áður en það tekur málið til endanlegrar ákvörðunar. En ég vil þó láta uppi, að það er vissulega engin tilviljun eða nýjung, að ráðgert skuli vera, að ráðhúsi sé fenginn staður á þessum slóðum. Ef ég man rétt, hefur það verið ráðgert áratugum saman, bæði af hálfu skipulagsnefndar ríkisins, hvert hennar formlega heiti er, man ég nú ekki, og fyrir liggja ítrekaðar samþykktir af hálfu þeirra manna, sem kosnir hafa verið af borgarstjórn eða bæjarstjórn áður til þess að fjalla um þetta. Og mér er nær að ætla, að bæjarstjórn hafi einnig, a.m.k. einu sinni, ef ekki oftar, sjálf lýst samþykki sínu á þessum ráðagerðum, þannig að allir þeir aðilar, sem af hálfu borgarinnar og raunar af hálfu ríkisins embætti sínu samkvæmt hafa um þetta fjallað, hafa ætíð, stundum eftir nokkuð misjafnar skoðanir í upphafi og allrækilega leit, komizt að þeirri niðurstöðu, að æskilegasti staður fyrir ráðhús væri við norðurenda Tjarnarinnar. Og ég skal játa, að það hefur einnig lengi verið mín skoðun. Ég fjallaði nokkuð um þetta mál á þeim tíma, þegar ég var borgarstjóri, og sannfærðist þá um, að þessi staður væri hinn æskilegasti, ekki einungis vegna margfaldra hagkvæmniástæðna, heldur einnig vegna þarfar á því að fá glæsilega byggingu til þess, ef svo má segja, að loka norðurenda Tjarnarinnar. En öll vitum við það, sem þarna höfum um gengið og skoðað, að núv. húsaskipan er sízt ánægjuleg til að sjá og þarf breytingar. Auðvitað gætu menn hugsað sér, að í stað ráðhúss væri vegleg þinghúsbygging að norðanverðu við Vonarstræti. En það hefur verið skoðun mín, og ég hef styrkzt í þeirri trú við að virða fyrir mér þær hugmyndir, sem í því efni hafa veríð settar fram, að með slíkri byggingu væri þessu húsi, sem við nú erum í, mjög misþyrmt og það gæti ekki með nokkru móti samrýmzt að halda þessari byggingu eins og hún nú er og ætla að byggja einhvers konar viðbyggingu við hana við norðurhlið Vonarstrætis. Eina ráðið til þess, að þessi bygging fái notið sín, og hún mun einnig njóta sín vel, væri algerlega opið svæði frá henni til þeirrar byggingar, sem sunnar kemur og þarf að koma. Til þess að sá fagri húsgrunnur verði notaður eins og æskilegt er, verður að hafa hæfilegt rými á milli alþingishúss og dómkirkju og byggja síðan veglega stórbyggingu fyrir sunnan Vonarstræti. Það mætti hugsa sér, að menn vildu hafa þar nýtt þinghús í staðinn fyrir ráðhús, en ég sé ekki, að það væri á neinn hátt æskilegra en ætla ráðhúsinu stað þarna og reyna að leysa vandamál þingsins á annan veg. Hv. síðasti ræðumaður vildi forða þinginu sem allra lengst og byggja yfir það á Þingvöllum. Ég tel ekki ástæðu að fara að ræða þá hugmynd á þessu stigi. Það er miklu meira mál en svo. Ég vil einungis láta uppi, að ég tel, að það samrýmist ekki nútíma þjóðfélags- eða stjórnarháttum, að þinginu sé ætlaður staður annars staðar en í sjálfum höfuðstað landsins. Það væri mjög erfitt fyrir þm. landsins að gegna sínum skyldustörfum, ef þeir væru teknir úr daglegu sambandi við þau störf, sem unnin eru í sjálfri höfuðborginni, þannig að þá er spurningin um, hvort menn vilja flytja stjórnarsetur allt til Þingvalla, og hygg ég, að fáir telji það framkvæmanlegt. Við skulum ekki fara að ræða um hugmyndir Jóns Sigurðssonar í þessu efni eða túlka þær. Það var ekki hjá honum eingöngu um að ræða veg Reykjavíkur eða nauðsyn, sem hann sá á því að koma upp einni höfuðborg, heldur einnig að haga stjórnarstörfum á Íslandi, þar með þingstörfum, þannig, að samrýmdist nútíma þjóðfélagsháttum: Hann sá það rétt fyrir á sínum tíma, og þau atvik eru öll fyrir hendi og raunar í enn ríkara mæli í dag heldur en er hann kvað upp úr með sína skoðun. En þetta er auðvitað enn annað mál, hvort menn telja ástæðu til að flytja þingið og þá helzt höfuðborgina með burt úr Reykjavík, eins og hv. síðasti ræðumaður í raun og veru stefnir að og raunar einnig hefur verið hreyft ekki alls fyrir löngu í umr. á Alþingi og ég er auðvitað algerlega andvígur. Það verkefni, sem fyrir okkur liggur, er miklu takmarkaðra að mínu viti. Hægt er að samræma veglega byggingu við norðurenda Tjarnarinnar því, að þetta hús standi eins og það nú er. Og ef menn vilja ekki láta skemma það með auðsæjum viðbyggingum, en vilja þó halda þinginu hér, er þá hægt að finna lausn á því vandamáli. Og ég tel, að hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, hafi í n., sem hefur til íhugunar húsnæðismál Alþingis, bent á leið, sem vissulega hlýtur mjög að koma til álita, og hún er sú, að húsalengjan hér fyrir vestan þinghúsið hverfi og Alþingi eignist þær lóðir og þar verði komið upp veglegri byggingu, sem geti hýst mikinn hluta af starfsemi þingsins. Jafnframt verði þessi bygging látin standa óhögguð eins og hún er, e.t.v. með einhverri léttri millibyggingu, sem þó þarf ekki að vera. Það væri eins hægt að hugsa sér jarðgöng á millí, þannig að innangengt væri. Ef menn óska þess að nota þetta hús áfram fyrir störf Alþingis, er þarna að mínu viti bent á raunhæfa lausn, sem auk þess hefur rík söguleg rök við að styðjast, af því að það er ljóst, að hinar fornu húsatóftir Ingólfs Arnarsonar eru þarna í næsta nágrenni. Slík bygging mundi vita út að hinum gamla kirkjustað og túni. Samtímis yrði auðvitað að hafa í hyggju, hvort menn vildu láta rýma burt landssímahúsinu og öðrum þeim byggingum, sem hér eru andspænis. Allt hlýtur þetta að koma til athugunar. En ég hygg, að frambúðarnotkun þinghússins, þess sem við erum í, fyrir Alþingi sé algerlega háð einhverri slíkri lausn, ef menn telja hana ekki færa, verði að leita að öðrum stað fyrir þinghúsið. Það mætti hugsa sér að segja við Reykjavíkurbæ: Þinghúsið vilt fá norðurenda Tjarnarinnar, en nær en það má bygging ekki verða núverandi húsi, til þess að hún yfirþyrmi ekki alþingishúsið, eins og það er. Eins er hægt að hugsa sér og hefur komið fram till. um það að fá Ísbjarnarlóðina gömlu suðaustur af ráðherrabústaðnum fyrir þinghús. Sumir tala um, að ráðhús eða stórhýsi ætti að vera við suðurenda Tjarnarinnar. Allt þetta hlýtur að koma til álita. En skoðun mín er sú, að hið versta af öllu væri, ef farið væri að klambra við þetta hús og reyna að breyta því að ytri ásýndum með byggingu hér fyrir sunnan, yfir á Templaralóðinni gömlu. Það hafa verið gerðir uppdrættir að þessu. Ég veit, að sumir telja þetta líklega lausn, t.d. 3. þm. Reykv., en um það efni er ég honum algerlega andstæður. En hitt var eðlilegt, að nú væri vakin athygli á því, að þetta mál yrði tekið upp til athugunar á ný, og þar sem að því hlýtur að vera komið, að fullnaðarákvörðun verði tekin um skipulag miðbæjarins, er það vissulega rétt, að það má ekki öllu lengur dragast, að tekin verði ákvörðun um frambúðarlausn húsnæðismála þingsins.



Herra forseti. Mér finnst ekki vera hægt að segja, að þetta mál sé í æskilegu horfi, því að bæjaryfirvöld Reykjavíkur eru mjög langt komin að ákveða fyrir sitt leyti, að þau vilji hafa ráðhúsið í norðurenda Tjarnarinnar, en Alþingi hefur ekki gert það upp við sig, hvað það vill gera í þinghúsmálinu. En í raun og veru þarf, eins og hér hefur verið tekið fram, að ákveða þetta hvort tveggja í senn, því að þetta getur rekið sig hvað á annað, eins og hér hefur greinilega verið undirstrikað. Ég skal ekki dæma um, hverjum þetta er að kenna, en ég hygg, að það megi engu síður segja, að hér sé um að kenna tómlæti þeirra, sem ráðið hafa þessum málum á Alþingi, en bæjarstjórninni, nema hvorum tveggja sé hér nokkuð um að kenna, því að hér hefði þurft að hafa meira samráð á fyrri stigum málanna. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að það er víst æðilangt síðan menn vissu það hér í þessu húsi, að það kom mjög til greina að hafa ráðhúsið í norðurenda Tjarnarinnar, og forusta Alþingis, sem í þessu falli eru forsetarnir, hefur náttúrlega ekki knúið nóg málið og ekki gengið nógu djarflega fram í því, að gert yrði upp, hvað yrði um framtíðarlausn á húsnæðismálum Alþingis. Öll hljótum við að vita, að þetta getur varla staðið stundinni lengur hérna, eins og það er. Það má segja, að hér sé ekki hægt að tala við mann í einrúmi í þessu húsi, hér er orðið svo þröngt. Hér eru engin sérstök vinnuherbergi til fyrir þm. af neinu tagi og ekkert athvarf þeim til handa, nema gangarnir og eitt herbergi fyrir hvern flokk. Hér þarf að ráða til lykta mörgum stórlega merkum málum. Hér þarf að veita móttöku fjölda manna, sem hér koma til að ræða við þm. um áhugamál sín, og slíkar viðræður verða oftast að fara fram úti við vegg einhvers staðar, þar sem mannfjöldi er nærstaddur, eða í gluggakistum eða í öðrum skotum, sem menn flýja í. Þessi vinnuskilyrði eru lengi búin að vera alveg ófullnægjandi, og þetta getur ekki staðizt. Þess vegna hefur verið sýnt of mikið tómlæti í þessu máli. Menn hafa haft við nóg annað að glíma o.s.frv., og þetta hefur setið á hakanum. Nú vil ég taka undir það, sem hér hefur verið sagt, að endanleg ákvörðun í þessu efni, varðandi ráðhús Reykjavíkur, getur náttúrlega ekki orðið tekin nema yfirvöld landsins samþykki, hvað gera á, til viðbótar því, sem yfirvöld bæjarins gera. Ég þori ekki að segja um, hvort það getur farið saman, að ráðhúsið sé byggt í norðurenda Tjarnarinnar, og hitt, að Alþingi verði áfram á þessum stað. Ég þori ekki að dæma um slíkt eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja. Það þarf ýtarlegrar athugunar við. En þetta þarf að athuga gaumgæfilega, m.a. vegna þess að frá mínu sjónarmiði væri langæskilegast á allan hátt, að Alþingi gæti verið áfram, þar sem það hefur verið síðan alþingishús var byggt á Íslandi. En hvort það getur farið saman, að ráðhúsið verði í norðurenda Tjarnarinnar og Alþingi verði áfram hér á þessum stað og með þeim viðbótarráðstöfunum, sem hægt er að gera, þori ég ekki að dæma um. En þetta sýnist mér þurfa að athuga gaumgæfilega, áður en ráðhúsmálinu verður ráðið endanlega til lykta. Yfirvöld bæjarins taka ákvarðanir fyrir sitt leyti og segja, hvað þau vilja láta gera, en eins og hér hefur m.a. verið undirstrikað af hæstv. forsrh., er það ekki endanlegt, því að það verður að sækja þessi mál undir ríkisstj., og ég dreg það ekki í efa, að ríkisstj, muni hafa samráð við Alþingi varðandi þetta efni. Ég vil því taka undir, að það verði farið að starfa að þessum málum af meira afli en áður, því að hér verður sjálfsagt að taka ákvörðun, áður en mjög langt um líður. En þá kemur spurningin, ef það kæmi til greina, að Alþingi flytti sig um set, hvað þá ætti að gera. Og ég skal ekki fara langt út í það. Ég vil þó að gefnu tilefni hér núna segja það sem mína skoðun, og það er í framhaldi af því, að ég hef oft hugleitt þau efni, að ég álít það með öllu óframkvæmanlegt að flytja Alþingi úr höfuðstaðnum. Það liggur blátt áfram í því, að ef Alþingi á að verða áfram, eins og við sjálfsagt öll viljum, æðsta stofnun landsins og sú valdamesta, þá verður Alþingi að eiga æðilanga setu á hverju ári. Alþingi getur ekki komið sér við, ef svo mætti segja, ekki beitt áhrifum sínum nema með því að sitja æðilengi árlega, og þróunin verður auðvitað sú, að það situr lengur og lengur árlega, eins og þjóðþing í öðrum löndum og eins og á að verða og hlýtur að verða, ef Alþingi á ekki að verða málamyndastofnun. Og þá gefur auga leið, að stofnun, sem þarf að sitja til að ráða fram úr jafnflóknum viðfangsefnum og Alþingi eru nú ætluð og þar sem þm. er þar að auki ætlaður fjöldi starfa fyrir almenning í ýmsum stofnunum, stjórnarstofnunum, slík stofnun verður að vera á sama stað og ríkisstj. og aðrar aðalstöðvar ríkisins. Ef svo verður ekki, verður niðurstaðan sú, að valdið dregst úr höndum Alþingis og færist yfir til stjórnarskrifstofanna og ríkisstj., ef þetta er ekki haft á sama stað. Enn fremur mundi þm. ekki verða kleift að annast þingstörfin og það, sem stendur í sambandi við þau, eins og nú er komið málum, nema vera innan um hinar stærstu stofnanir, sem þarf að hafa samband við. Það væri á ýmsan hátt mjög æskilegt af sögulegum og þjóðernislegum ástæðum t.d., eins og hér var skotið fram áðan, að flytja Alþingi til Þingvalla. En mín skoðun er sú, að eftir því sem menn velta þessu meira fyrir sér, eftir því muni menn komast nær þeirri skoðun, sem Jón Sigurðsson hélt fram um þetta, að Alþingi verður að vera í höfuðborginni. Og ekki sízt er þetta nauðsynlegt einmitt með okkar Alþingi , því að ég hygg, að það muni verða niðurstaðan, þegar farið verður að rekja þessa þræði, að Alþingi heldur ekki þeim sessi að vera raunverulega valdamesta stofnun landsins og sú, sem tekur hinar raunverulegu ákvarðanir um þýðingarmestu málin, nema því aðeins að það sitji æðilengi árlega og sitji í höfuðborginni, þar sem ríkisstj. er og þar sem aðrar stjórnarstofnanir landsins eru. Það er óhugsandi, að hægt sé að halda saman þeim þráðum, sem þarna þurfa að vera fast tengdir saman, með öðru móti. Ég veit, að það eru sjálfsagt æðimargir nú, eins og oft hefur verið áður, eins og var getið um áðan og kom fram kringum 1930, sem mundu gjarnan vilja, að hægt væri að færa Alþingi á Þingvöll við Öxará. En mér sýnist það óframkvæmanlegt, og hef ég talsvert íhugað þessi mál undanfarið. Það hefur gefizt tilefni fyrir mig til að hugleiða þetta, vegna þess að ég á að heita að vera í þessari nefnd, sem fjallar um þinghúsmálið, en hefur verið svona ódugleg, eins og réttilega hefur verið bent á. En forsetar Alþingis hafa átt að hafa forustuna í nefndinni. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en að lokum aðeins endurtaka, að ég mæli sterklega með því, að það verði tekið til óspilltra málanna varðandi þetta þýðingarmikla málefni. Ég vil leggja aðaláherzlu á það, að hvað sem ofan á verður, þá verður eitthvað að aðhafast í þessum málum sem fyrst, því að það er alveg ómögulegt, að Alþingi geti notið sín í þeim húsakynnum, sem það nú hefur yfir að ráða. Þau eru gersamlega ófullnægjandi til þess.



Herra forseti. Eins og ég sagði áðan, ætla ég ekki hér á þessum stað eða stundu að fara að blanda mér inn í skipulagsmál Reykjavíkurborgar eða hvar hún velur ráðhúsi sínu stað. Varðandi húsnæðismál þingsins sýnist mér ekki ósennilegt, að niðurstaðan verði sú í bili, að farið verði að ráðum hæstv. dómsmrh., þar sem hann stingur upp á því, að þingið komi upp eða tryggi sér eitthvert húsnæði hér í nágrenninu til bráðabirgða til að bæta úr brýnustu þörf og að ákvörðun um byggingu framtíðarþinghúss verði látin bíða. Það finnst mér, að væru eðlileg vinnubrögð í þessu máli að svo stöddu. En hitt er það, að að því kemur trúlega fyrr eða síðar og m.a. vegna þessarar fyrirhuguðu ráðhúsbyggingar við Tjörnina, ef úr henni verður, að byggja verður nýtt þinghús á öðrum stað en það er nú. Þegar ég tók til máls áðan, leyfði ég mér að vekja athygli þinghúsnefndarinnar á till. í þessum efnum, sem uppi hafa verið fyrr og síðar, og m.a. um þjóðaratkvgr. um þingstaðinn, og ég leit á það sem ábendingu fyrir n. í því skyni, að hún tæki það mál til athugunar. Hins vegar ræddi ég ekki að neinu ráði efni þess máls og hafði ekki ætlað mér það, en rakti aðeins lauslega ýmislegt, sem gerzt hefur í málinu, og þó fátt eitt. Þessi ábending mín, sem gerð var án þess að ræða efni málsins, varð hæstv. forsrh. tilefni til nokkurra umþenkinga og reyndar hv. 1. þm. Austf. einnig, sem ég get ekki látið með öllu ósvarað, úr því að hafin er viðræða um það efni. Ég held, að hæstv. forsrh. ætti að kynna sér nánar ritgerðir þær, sem Jón Sigurðsson skrifaði í Ný félagsrit um þingstaðarmálið. Og ég held, að hann og hv. þm. fleiri ættu einnig að kynna sér þau skjöl, sem geymzt hafa prentuð írá embættisnefndinni um 1840, um þessi mál. Þar áttu hlut að menn, sem við a.m.k. teljum það merka, að þeirra er getið í hverri kennslubók í Íslandssögu. Hitt veit ég ekki, hve margra okkar, sem nú ræðum hér þetta mál, verður getið á sama hátt. Hæstv. forsrh. sagði tvennt, sem mér finnst ástæða til þess að minnast á hér sérstaklega. Hann sagði, að ég stefndi að því að svipta Reykjavík höfuðborgarnafninu, að mér skildist. Ég veit ekki, hvaðan hæstv. forsrh. hefur þetta, og ég kannast ekki við það, að ég hafi sagt neitt í þá átt, að það ætti að svipta Reykjavík sínum höfuðborgarrétti, hvorki nú né endranær. Ég held, að þegar þeir Sveinn Ólafsson í Firði, Benedikt Sveinsson og Ásgeir Ásgeirsson, núv. forseti Íslands, lögðu til fyrir 35 árum ásamt fleiri þm., að atkvgr. yrði látin fara fram í landinu um það, hvort flytja skyldi Alþingi til Þingvalla, þá hafi ekki vakað fyrir þeim, að Reykjavík hætti að vera höfuðborg. Ég hef ekki orðið þess var í umr. um þetta mál. Þegar aðsetur forseta lýðveldisins var ákveðið á Bessastöðum, mun það ekki hafa vakað fyrir þeim mönnum, sem það gerðu, að Reykjavík hætti að vera höfuðborg, eða að rýra gildi hennar sem höfuðborgar. Höfuðborg býst ég við, að eftir sem áður verði talin, ef höfuðborgarheitið hefur í rauninni efnislega þýðingu, sá staður, þar sem ríkisstj. hefur aðsetur. En þar með er ekki sagt, að í þessari sömu höfuðborg þurfi að safna saman öllum helztu þjóðstofnunum. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. forsrh. sé það kunnugt, svo fróðum manni, og ýmsum öðrum t.d., að á þeim tímum, þegar Berlin var höfuðborg Þýzkalands á dögum Weimar-lýðveldisins og áður, var æðsti dómstóll þýzka ríkisins ekki í höfuðborginni, heldur var hann í annarri borg. Hann var í Leipzig. Og það er ekki neitt lögmál eða nein stjórnarskrá, sem býður það, að allar helztu þjóðstofnanir skulu vera í höfuðborginni. Að láta þau orð falla, að ég hafi lagt til eða vildi leggja það til, a$ Reykjavík hætti að vera höfuðborg, þó að ég benti á það, að rétt væri að láta fara fram þjóðaratkvgr. um þingstaðinn, á sér ekki stoð. Þá sagði hæstv. forsrh., að það að heyja Alþingi á Þingvöllum eða utan höfuðborgarinnar, en það, sem hér var rætt um, voru Þingvellir, samrýmdist ekki nútíma þjóðfélagsháttum, og hv. 1. þm. Austf, sagði, að hin langa seta Alþingis krefðist þess, að það sæti í höfuðborginni, og ef það sæti ekki í höfuðborginni, mundi valdið dragast úr höndum þess. Ef það samrýmdist að dómi margra hinna mætustu manna hér á Alþingi þjóðfélagsháttum fyrir 30–40 árum, að Alþingi sæti á Þingvöllum, þá ætti það ekki síður að gera það nú, svo mjög sem samgöngur hafa breytzt. Nú mundi það geta samrýmzt þjóðfélagsháttum framtíðarinnar með tilliti til þeirra samgöngubreytinga, sem áreiðanlega verða á komandi tímum í þessu landi eins og annars staðar í veröldinni. Ég verð e.t.v. að biðjast afsökunar á því orðalagi, en mér finnst það vera barnaskapur að láta sér koma það í hug, að það verði nokkur hindrun fyrir þm. í starfi á 21. eða 22. öld, þó að Alþingi sitji á Þingvöllum. Ég læt þessi orð falla efnislega um þetta mál að gefnu tilefni. Að öðru leyti benti ég á það eitt til athugunar fyrir nefndina, að hún íhugaði, hvort ekki væri rétt að taka upp hina gömlu till. frá því fyrir 30–40 árum um að gefa þjóðinni kost á að segja álit sitt um þetta mál. Þegar deilt var um alþingisstaðinn laust eftir 1840, voru skoðanir mjög skiptar um þetta mál. Stjórnin úti í Kaupmannahöfn fór að till. meiri hluta embættismannanefndarinnar um það, og átti þó í rauninni ekki að vera fullnaðarákvörðun, heldur til bráðabirgða, meðan hún væri að hugsa sig betur um. Reyndin varð sú, að Alþingi sat í Reykjavík, og var það e.t.v. eftir atvikum, eins og þá stóð á, ekki óheppilegt. En ég hef séð í bókum sagnfróðra manna, að á því sé enginn efi, að ef málið hefði þá verið borið undir atkv. kjósenda í landinu, hefði verið samþykkt að hafa Alþingi á Þingvöllum, og eins og hæstv. forsrh., svo sögufróður maður sem hann er, veit sjálfsagt engu síður en ég, var Jóni Sigurðssyni það fyllilega ljóst og varð var við það í bréfum og á annan hátt. að afstaða hans í þessu máli mæltist mjög misjafnlega fyrir í landinu, þegar hún varð kunn. Nú var því haldið fram á sínum tíma hér á Alþingi og raunar víðar, að þjóðin ætti það inni þá, og það á hún inni enn, að hún fengi einhvern tíma að segja álit sitt um þetta mál. Og úr því að það verður nú sennilega niðurstaðan að taka upp hið skynsamlega ráð hæstv. dómsmrh, að bæta úr húsnæðisvandræðum Alþingis til bráðabirgða, þá finnst mér, að hin hv. nefnd, sem hefur þetta mál til meðferðar, og hv. þm. ættu að leyfa þetta. Sé svo, að yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar sé þess sinnis, sem hæstv. forsrh. og fleiri virðast vera og telja ástæðu til að láta koma fram strax í dag, - ég veit ekki hvers vegna, - þá er samt enginn skaði skeður, þó að ein þjóðaratkvgr. fari fram. Það kemur þá aðeins fram, að þeir, sem nú eru að ræða um, að Alþingi verði háð á Þingvöllum, eru annarrar skoðunar eða hafa ekki fylgi við sina hugmynd. En ef þjóðin væri sama sinnis og hún var 1940, að vilja hafa Alþingi á Þingvöllum, þá væri skaði skeður, ef hún fengi ekki að segja það, því að þetta mál er eitt af þeim málum, sem snerta nokkuð djúpt tilveru þessarar þjóðar. Ég skal svo ekki hafa um þetta efni fleiri orð.



Herra forseti. E.t.v. hafa menn fengið þá mynd af því máli, sem hér hefur verið rætt, að Alþingi og Reykjavíkurborg standi sem andstæðingar hvort andspænis öðru. A.m.k. hefur mátt skilja ummæli sumra hv. þm. svo, sem hér væri verið að tefla saman þessum tveimur aðilum. Þetta tel ég fullkominn misskilning og vil leiðrétta, því að bæði er það svo og á að vera svo, að Alþingi og stjórn höfuðborgarinnar séu samherjar í þessum vandamálum, sem hér er um rætt, og eigi að vinna saman og leggja hvort öðru lið, Það hefur verið gefið í skyn hér og raunar annars staðar einnig, að Reykjavíkurborg hafi gengið á rétt Alþingis með því að velja ráðhúsinu stað við norðurenda Tjarnarinnar. Hér hefur saga þess máls að nokkru verið rakin, en ég vil þó aðeins bæta þar örlitlu við. Það hefur verið rætt í bæjarstjórn Reykjavíkur öðru hverju áratugum saman, hvar velja skyldi ráðhúsi Reykjavíkur stað, og eftir að leitað hafði verið álits margra aðila og m.a. fulltrúa ríkisvaldsins í skipulagsmálum, skipulagsnefndar ríkisins, varð það að lokum einróma ákvörðun bæjarstjórnar Reykjavíkur í árslok 1955, að ráðhúsið skyldi byggt við Vonarstræti sunnanvert. Ég vil taka það skýrt fram, að áður en sú ákvörðun var gerð, lá fyrir einnig einróma álit skipulagsnefndar ríkisins um, að þetta væri heppilegasti staðurinn, og meðmæli með honum. Hér var því ekki eingöngu um að ræða einhliða ákvörðun bæjarstjórnar Reykjavíkur, heldur einnig einróma meðmæli þess fulltrúa ríkisvaldsins, sem til þess er settur að ákveða um skipulag í Reykjavík eins og í öðrum kaupstöðum og kauptúnum. Um leið og þessi ákvörðun var tekin fyrir rúmum 8 árum, ræddi bæjarstjórn Reykjavíkur og skipulagsnefndin einnig um það, hvernig væri hentugast að leysa framtíðarhúsnæðismál Alþingis og hvaða staðir kæmu þar helzt til greina. Þegar málið var rætt í bæjarráði Reykjavíkur, var það einnig einróma afstaða þar að bjóða Alþingi Íslendinga lóðina, sem kölluð er venjulega Ísbjarnarlóðin, þ.e.a.s. þríhyrninginn, sem markast af Tjarnargötu, Skothúsvegi og Tjörninni sjálfri. Ég held, að það sé flestra dómur, að það sé eitt hið fegursta byggingarstæði hér. Á sínum tíma var það einn af þeim stöðum, sem mjög komu til greina, að ráðhús yrði reist á. Og ástæðurnar til þess, að ráðhúsinu var fremur valinn staður við Vonarstræti heldur en á Ísbjarnarlóðinni, voru ýmsar, en einkum var það sú ástæða, að ráðhús dregur óhjákvæmilega að sér mikla umferð, bæði bifreiða og gangandi fólks, og m.a. vegna þess þótti ráðhúsinu af umferðar- og skipulagsástæðum miklu betur komið hér við Vonarstræti heldur en suður á Ísbjarnarlóðinni. Reykjavíkurborg hefur aldrei orðið þess vör, að það væri að óvilja Alþingis Íslendinga, að ráðhúsið yrði byggt við Vonarstræti. Á sínum tíma fóru fram viðræður milli fulltrúa borgarinnar og nefndar, sem fjallaði um byggingarmál Alþingis og þingmannabústaðar af þingsins hálfu. Á árunum 1955–1956 fóru fram slíkar viðræður, og minnist ég þess, að ég átti nokkra fundi með þeirri nefnd, en formaður hennar var þá Gísli Jónsson, fyrrv. alþm. Frá þeirri nefnd komu aldrei nein andmæli gegn því, að ráðhúsinu yrði valinn þessi staður, og var það mál rætt ýtarlega. 8 ár rúm eru liðin síðan þessi ákvörðun var tekin í borgarstjórn, og Alþingi og alþingismönnum hefur verið það kunnugt síðan. Alþingi hefur enga ályktun gert, engin nefnd frá Alþingi, ekki forsetar Alþingis, um það, að Alþingi teldi á nokkurn hátt á sinn rétt eða hagsmuni gengið með þessari fyrirætlun. Og mér er ekki kunnugt um, að nokkurn tíma hafi komið einu sinni fram á Alþingi till. til þál. eða lagafrv. um að koma í veg fyrir þessar fyrirætlanir. Ég held, að því sé óhætt að slá föstu, að hér hefur ekki verið um að ræða neins konar ágreining milli Alþingis og bæjarstjórnar eða borgarstjórnar Reykjavíkur. Og þegar bæjarstjórnin gerði sína ályktun og hefur síðan látið vinna teikningar og allan undirbúning að ráðhúsinu, hefur bæjarstjórnin verið fullkomlega í góðri trú um, að þessar ráðstafanir og fyrirætlanir væru á engan hátt gegn vilja Alþingis. Þegar rætt er um stað fyrir frambúðarhúsnæði Alþingis, kemur auðvitað margt til greina, og ég vil fyrst undirstrika það mjög eindregið, að þess er orðin órýn nauðsyn að búa Alþingi betri húsnæðisskilyrði en nú eru, og þarf ég þar litlu við að bæta það, sem hér hefur fram komið. Starfsskilyrði Alþingis í núverandi húsakynnum eru gersamlega óviðunandi. Og það er í rauninni næsta furðulegt, hversu lengi Alþingi og alþm. hafa getað við þetta unað án þess að taka ákvarðanir um umbætur. Það er auðvitað erfitt að gera sér ljósa grein fyrir því, hvernig á þessu stendur. E.t.v. er ein ástæðan sú, að um nokkurra ára skeið beindist hugur alþm. eða margra þeirra fyrst og fremst að því að byggja þingmannahús. Menn töldu það meira aðkallandi að búa þm. utan af landi sæmileg skilyrði, þegar þeir þurfa að vera hér um þingtímann í Reykjavík, þannig að þingmannahús væri meir aðkallandi en alþingishús. Þetta kom greinilega fram hér í umr, á þingi ár eftir ár um tíma. Ég mundi ætla, að hér hafi orðið nokkur breyting á, m.a. vegna þess, að nú hafa alþm. úti á landi að sumu leyti betri og meiri tækifæri til að fá sæmilegar íbúðir og vistarverur hér í Reykjavík en áður var. En hvað sem því líður, byggingu þingmannahúss, þá vil ég leggja áherzlu á það og undirstrika það, sem frsm hefur komið hér, að þetta er orðin hin brýnasta nauðsyn og má ekki öllu lengur svo til ganga. Þegar nú á að velja frambúðar alþingishúsi stað, þá er fyrst á það að líta, að Alþingi Íslendinga hefur hingað til um þessi rúm 1000 ár aðallega verið á þrem stöðum. Það hefur langsamlega lengst verið á Þingvöllum, síðan var það um alllangt skeið í latínuskólanum, þ.e.a.s. menntaskólanum nú, og síðan 1881 verið hér í þessu húsi. Það er að vísu till. uppi um það að byggja yfir Alþingi á Þingvöllum og flytja Alþingi og starfsemi þess þangað. Formenn tveggja stærstu þingflokka, hæstv. forsrh. og hv. 1. þm. Austf., hafa báðir fært fram sínar röksemdir gegn þeirri till. Ég ætla, að bæði þær röksemdir, sem þeir hafa fram flutt, og afstaða mikils meiri hluta manna almennt, bæði á þingi og utan þings, muni nú með þeim hætti, að þessi leið komi ekki til greina. Ég veit ekki, hvort einhverjum kynni að detta í hug að reisa nýtt alþingishús þar, sem menntaskólahúsið er nú. Með því mæla ýmis rök, m.a. þau, að Jón Sigurðsson starfaði þar allan sinn þingmennskuferil. Hann starfaði í því þinghúsi, því að Alþingi var jafnan háð þar, meðan hans naut við, og það var ekki fyrr en eftir lát hans, sem það hús, sem við nú erum í, var tekið í notkun. Ég hef þó í rauninni engan í alvöru heyrt varpa því fram, enda veit ég, að í augum margra eru svo dýrmætar minningar tengdar við menntaskólann og latínuskólann og það hús, að menn vilja ekki láta það hverfa fyrir nýju Alþingishúsi. Ég tel, að sú leið komi ekki heldur til greina. Þriðja leiðin er sú að byggja í einu eða öðru formi við þetta hús, annaðhvort allstóra byggingu fyrir sunnan það, við Vonarstræti norðanvert, þar sem Alþingi á lóðir, eða vestanvert við alþingishúsið og tengja þetta á einhvern hátt saman. Ég hélt, að hugmyndin um það að byggja nægilega stórt hús hér sunnan við alþingishúsið og tengja það við þetta hús, væri nú að mestu úr sögunni. Það hafa verið gerðir bráðabirgðauppdrættir að slíku og virðast ekki sérlega eftirsóknarverðir. Ég ætla, að flestir þeir, sem um þetta fjalla, óski þess, að þessar gömlu, virðulegu byggingar, bæði alþingishúsið og dómkirkjan, geti haldizt í sinni núv. mynd. Það mun verða til spillis fyrir allan svipinn hér á þessum slóðum, ef farið er að byggja stórt hús fyrir sunnan alþingishúsið, tengja það við með einhverjum göngum eða viðbyggingum, þannig að alþingishúsið yrði nokkurs konar bíslag við eitthvert nýtízku hús hér fyrir sunnan. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að leiðin sé sú og eigi að vera sú að byggja nýtt alþingishús, sem sé ekki tengt því húsi, sem við nú erum í, og að flestu leyti fari bezt á því. Hvar sú bygging á að vera, þar koma auðvitað ýmsir staðir til greina. Það er nefndur einn staður, það er sunnanvert við Tjörnina, í Vatnsmýrinni, sem er auðvitað ákaflega fagur og góður staður. Ég tel, að þó að slíkt væri að ýmsu leyti ákjósanlegt, sé slíkt staðarval útilokað, nema flugvöllurinn sé lagður niður. Ég býst ekki við, að menn séu reiðubúnir að taka nú ákvörðun um það. Sá staður, sem hæstv. forsrh. nefndi og töluvert hefur verið ræddur í þeirri n., sem fjallar um þetta, hefur marga ágæta kosti, og það er að byggja alþingishús á ferhyrningnum, sem markast af annars vegar Kirkjustræti og Vonarstræti og hins vegar af Tjarnargötu og Thorvaldsensstræti eða hér rétt fyrir vestan þetta hús. Það mælir margt með því, eins og hæstv. forsrh. tók fram, m.a. sögulegar minjar og nálægð við bæ Ingólfs. Hins vegar er að sjálfsögðu á það að líta einnig, að bygging þar yrði ákaflega dýr vegna þeirra miklu kaupa á lóðum og húsum, sem yrðu nauðsynleg, ef þar ætti að byggja þinghús, og mikið eða jafnvel meiri hluta af þessu yrði að kaupa og rífa, áður en hægt væri að hefjast handa um byggingu þinghúss þar. Ég hef ekki farið neitt dult með það, að sá staður, sem ég tel heppilegastan, æskilegastan og fegurstan fyrir nýtt alþingishús, er Ísbjarnarlóðin, þríhyrningurinn milli Tjarnarinnar, Skothúsvegar og Tjarnargötu, og sá staður var fyrir 8 árum boðinn Alþingi, og ég veit, að það tilboð stendur í fullu gildi enn í dag. Hvað á þá að gera við þetta hús? spyrja menn. Í umr. á sínum tíma í sambandi við staðarval fyrir ráðhús lét ég í ljós mína skoðun bæði um það, sem ég gat um áðan, um framtíðarstað fyrir alþingishús, en um leið, að þessu húsi, sem við erum í, ætti að sjálfsögðu að halda við, og mér virtist það vel til þess fallið að verða dómhöll, aðsetur hæstaréttar og ef til vill fleiri dómstóla. Mundi húsinu með þeim hætti að sjálfsögðu sýnd full virðing og hæstarétti á hinn bóginn ekki síður. Ég held, að varðandi þau mál, sem hér er verið að ræða, væri það æskilegast, ef þessir aðilar: Alþingi, borgarstjórn Reykjavíkur og fleiri aðilar, sem þarna ættu hlut að máli, gætu sameinazt um lausn eitthvað eftir þessum línum. Hitt held ég að sé engum til framdráttar, að vera að gefa í skyn, að Alþingi og höfuðborgin standi hér sem andstæðingar, að höfuðborgin hafi gengið á rétt Alþingis, því að það er ekki rétt. Hér hefur það komið fram, að borgarstjórn Reykjavíkur muni væntanlega í dag taka endanlega ákvörðun um byggingu ráðhússins við Vonarstræti sunnanvert, og tel ég allar líkur til þess, að svo verði, m.a. þegar þess er gætt, að í borgarráði hefur orðið alger samstaða um till. þess efnis til borgarstjórnar. Hér hefur á það verið minnzt, að þetta væri ekki siðasta sporið í málinu, því að það ætti eftir að koma til fulltrúa ríkisvaldsins, þ.e.a.s. skipulagsnefndar ríkisins og ráðh., og er það að sjálfsögðu rétt. En á hitt vil ég benda, að áður en borgarstjórnin valdi ráðhúsinu stað, var haft fullkomið samráð við skipulagsnefndina. Hún mælti einróma með þessum stað, og veit ég ekki til, að hafi orðið nein breyting á hennar afstöðu. Þess vegna held ég, að ekki sé rétt að gera á nokkurn hátt ráð fyrir því, að breyting verði á þessari ákvörðun um staðarval fyrir ráðhúsið. Ég geng út frá því, að eftir að borgarstjórnin hefur gert sína samþykkt, muni þeir aðilar, sem eiga að leggja síðustu hönd á það, fallast á það, vegna þess, hver afstaða þeirra hefur verið hingað til í málinu. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en undirstrika enn, að það er hin brýnasta nauðsyn að taka ákvarðanir um það nú sem fyrst að bæta úr skilyrðum þeim, sem Alþingi og alþingismenn eiga nú við að búa. Vitanlega tekur sá undirbúningur allur nokkurn tíma. Fyrst og fremst þurfa hæstv. forsetar ásamt þeim fulltrúum þingflokkanna, sem eiga sæti með þeim í nefnd, að koma sér niður á ákveðna till., bæði um staðarval og um fyrirkomulag í stórum dráttum, og bera það að sjálfsögðu undir Alþingi, síðan tekur það suðvitað nokkurn tíma að undirbúa slíkt. En ef einhver skriður væri á þessu máli og horfur á því, að samkomulag gæti orðið og samstaða um staðarval og framkvæmdir á næstu árum, þá þyrfti að sjálfsögðu að taka ríflega fjárveitingu til byggingarframkvæmda, helzt upp í fjárlög fyrir næsta ár.



Herra forseti. Ég vil sérstaklega lýsa yfir ánægju minni og samþykki við þá yfirlýsingu hæstv. forsrh., að í þessu máli verði ekkert gert endanlega, fyrr en ríkisstjórn hefur staðfest uppdrætti að miðbænum og ráðhúsmálinu og þinghúsmálinu og öðrum málum, sem snerta byggingu miðbæjarins, sé þar með ráðið til lykta. Og ég vil alveg sérstaklega segja það við hæstv. formann ráðhúsnefndar Reykjavíkur, hæstv. fjmrh., að hvaða ákvörðun sem borgarstjórn Reykjavíkur kann að taka í dag, þá er það ekki endanleg ákvörðun í þessu máli, enda væri ósæmandi fyrir borgarstjórn Reykjavíkur að ætla sér að reyna að gefa hugmynd um það, að endanleg ákvörðun verði tekin í þessu máli, áður en búið væri að staðsetja og ákveða aðrar stórbyggingar hér í miðbænum. Það er búið að gera nóg af því að staðsetja hér byggingar og það með dýrustu byggingum bæjarins og ríkisins, sem menn tala um í dag að rífa burt, eins og landssímahúsið jafnvel, og við skulum ekki ganga út frá því, að menn geti aldrei lært neitt á þeim flumbruhætti, sem gilt hefur og skipulagsnefnd ríkisins oft hefur gert sig seka um á undanförnum áratugum, því að það er svo enn, að raunverulega meginið af öllum byggingum, sem staðsettar hafa verið hér í Reykjavík, hafa verið staðsettar ólöglega, vegna þess að heildarskipulag hefur ekki verið skapað af Reykjavík, lagt fyrir á þann máta, sem lögin frá 1921 gera ráð fyrir, og síðan byggt samkvæmt því, heldur hefur verið hafður sá háttur á að samþykkja svo að segja hvert götuhorn út af fyrir sig og samt götuhornin þannig, að þau standist ekki á, eins og menn geta bezt séð, ef þeir athuga Smiðjustíginn frá Hverfisgötu upp á Laugaveg, eftir því, hvaða fjárhagshagsmunir á hverjum tíma koma þar inn í og hvað þeir eru frekir, þeir aðilar, eða hve mikla áherzlu þeir leggja á að láta breyta teikningum eftir því, hvaða hagsmuna er þar að gæta. Hæstv. fjmrh. sagði, að Alþingi og Reykjavíkurborg væru ekki neinir andstæðingar í þessu máli. Ég vil vona, að hann mæli það af fullum heilindum, þannig að borgarstjórn Reykjavíkur sýni, að hún bíði með allar ákvarðanir í þessu máli, þangað til Alþingi er búið að ræða við hana um þessi mál, og þetta eiga aðilar sameiginlega að koma sér niður á, hvað sé fegurst og bezt upp á framtíðina í þessum efnum. Mér finnst satt að segja, að vissir aðilar í borgarstjórn Reykjavíkur hafi stundum viljað haga sér í þessum efnum eins og það væru þeir, sem væru herrann, og eins og það væru þeir, sem hefðu valdið, og jafnvel orðin, sem hæstv. fjmrh. klykkti út með, bentu til þess, að með þeirri ákvörðun, sem ætti að taka í dag, væri búið að taka þá endanlegu ákvörðun og henni yrði ekki raskað, það væri búið að fá skipulagsnefndina inn á þetta áður, og gleymdi þá, að sú ríkisstjórn, sem hann sjálfur á sæti í, er æðsta valdið í þessum efnum. Mér virðist hafa verið talað þannig og meira að segja nú af hæstv. fjmrh. sem formanni ráðhúsnefndar, talað þannig um þetta mál, eins og spursmálið stæði um það, hvað borgarstjórn Reykjavíkur ákveður, hvar hún setur ráðhúsið, og er nú lagzt svo lágt að tala um það í ráðhúsnefndinni, hvar ætti að hola Alþingi niður. Enn sem komið er er það þó svo, að það er Alþingi, sem ákveður þessi mál. Það er Alþingi, sem setur lögin um skipulagsmál ríkisins. Það er Alþingi, sem ákveður, með hvaða hætti skipulag allra bæja og kaupstaða skuli ákveðið. Og hefði Alþingi verið álíka - við skulum segja röggsamt eins og bæjarstjórn Reykjavíkur hefur verið, og ég skal ekki draga af henni hól fyrir hennar röggsemi og kraft, þá mundi Alþingi fyrir löngu vera búið að ákveða að friðhelga allt þetta svæði hér í kringum það, frá Lækjargötu til Tjarnargötu, frá Tjörninni og að Austurstræti, og á þessu svæði yrði ekkert byggt nema með sérstöku leyfi Alþingis. Ef Alþingi hefði fulla meðvitund um sitt vald og um það, hvað til þess friðar heyrir, þá væri Alþingi búið fyrir löngu að ákveða slíkt. Og það hefði betur farið, að slíkt hefði verið gert. Ég skoðaði það líkan, sem borgarstjórn Reykjavíkur hefur látið gera af ráðhúsinu, og af því, hvernig hún eða kannske skipulagsnefnd eða ég veit ekki hvaða aðilar hafa hugsað sér byggingarnar þarna í kring. Og það var ekki verið að gera mikið rúm fyrir Alþingi þar. Það var auðsjáanlega gengið út frá því, að alþingishúsið og dómkirkjan ættu að verða eins og hverjir aðrir litlir kofar. Þar var myndin þannig, að hér út frá Oddfellowhúsinu að Kirkjustræti átti að reisa stórar byggingar og síðan alla leið að Tjarnargötu átti að koma einn ferhyrningur, þar sem auðsjáanlega áttu að vera stór verzlunarhús, skrifstofur og annað slíkt, enda vita menn, að mikið af þeim lóðum hefur þegar verið keypt upp af aðilum, sem hafa mikinn áhuga á að byggja þar stórbyggingar, og dálítið svipað var hinum megin með Lækjargötunni. Það var auðséð, að dómkirkjan og alþingishúsið, sem hafa verið eins og eins konar helgur punktur í Reykjavík og Reykvíkingum og meginþorra landsbúa, held ég, þykir vænt um og vilja ekki láta gera að neinum smákofum, það var auðséð, að alþingishúsið og dómkirkjan áttu að verða eins og smákot hjá þeim höllum, sem þar átti að reisa. Það var hugmyndin, sem þetta líkan einkenndist af. Ég held þess vegna, að bæjarstjórn Reykjavíkur ætti strax að sýna það, að hún vilji hafa einhverja samvinnu við Alþingi í þessum efnum, og byrja á því að bíða með sínar ákvarðanir og ræða þessi mál við þá nefnd, sem á að sjá um þinghúsið, en ekki láta sér detta í hug að ætla að stilla Alþingi upp frammi fyrir gerðum staðreyndum og tala svo um það af mikilli náð, hvar mætti hola Alþingi niður. Það er Alþingi, sem á lóðirnar hérna út að Vonarstrætinu og hérna út að sundinu við Oddfellowhúsið, og það mundi þykja kannske stundum dálítið hart að gera ráðstafanir gagnvart þó ekki smærri stofnun en Alþingi er um það að eyðileggja þær lóðir án þess að tala við það. Mér þótti að vísu vænt um að heyra, að hæstv. fjmrh. var á sömu skoðun og ég, að það væri vitlaust, að Alþingi færi að byggja hér vestur eftir Kirkjustrætinu og kaupa þar upp dýrar lóðir, því að bæði SÍS og aðrir, sem þar eiga lóðir, mundu vafalaust vilja fá sitt fyrir, eins og eðlilegt er, og mér þótti mjög vænt um að heyra, hve mikinn áhuga hæstv. fjmrh. hafði fyrir fjármálum ríkisins í því sambandi að vilja ekki fara að leggja út peninga af hálfu ríkisins í að kaupa upp dýrar lóðir þar, og mér sýndist, að hann ætti þá að hafa við þá forsjálni af hálfu fjmrh. og ríkisins að hugsa um, að ríkið eigi sjálft lóðir, sem hægt sé að byggja á. Hins vegar býst ég við, að þó að það sé nauðsynlegt fyrir hið íslenzka ríki og fyrir Alþingi og fyrir fjmrn. að taka tillit til peninga, þá sé engin nauðsyn á slíku fyrir Reykjavíkurborg. Reykjavíkurborg getur náttúrlega leyft sér að kaupa upp hvaða lóðir sem vera skal, að búa til undirstöður, þar sem engar eru, til þess að byggja á. Fyrir Reykjavíkurborg er náttúrlega ekkert spursmál að henda út nokkur hundruð millj, kr. í slíku sambandi, hún er náttúrlega nógu rík til þess, en Alþingi náttúrlega og ríkið þarf að spara. Ég held þess vegna, að báðir þessir aðilar mættu nú fara að því ráði hæstv. fjmrh. að hugsa ofurlítið um það fyrir fram, hvað hlutirnir kosta. Ég er sammála hæstv, fjmrh. í hans eiginleika sem fjmrh. um þetta, og ég vildi, að hann hugsaði á sama hátt, þegar hann hugsar sem formaður ráðhúsnefndar Reykjavíkurborgar. Það hefur verið minnzt á það hér, hvað ætti að gera, svo framarlega sem ráðhúsið væri byggt þarna í Tjörninni, og það hefur verið minnzt á að byggja hérna áfram vestur eftir. Ég er sammála þeim, sem um það hafa talað, að ég álít það ekki rétt. Hæstv. forsrh. kom inn á það í því sambandi, að það yrðu strax vandræði í sambandi við landssímahúsið og hvort yrði jafnvel að fara að taka það burt. Og það sýnir bezt, einmitt sú rétta hugmynd, sem þar kemur upp, hvað við verðum að gæta okkar að vera ekki að ákveða þessa hluti, fyrr en við ákveðum þá í heild. Ég hef alltaf verið á þeirri skoðun og hvað eftir annað á síðasta áratug lýst henni hér á Alþingi, að ég álít, að það eigi ekki að byggja á þessum lóðum hér úti á Kirkjustrætinu og það eigi ekki að byggja á lóðunum, sem eru hérna hinum megin við dómkirkjuna. Ég hef orðað það hálfdramatískt stundum, á þann hátt, að það ætti að leggja miðbæinn í eyði hérna í kring, ég mundi vilja fá áframhald af Austurvelli og öðrum slíkum völlum hérna hringinn í kringum dómkirkjuna og alþingishúsið, en ekki neinar stórbyggingar til þess að gera það að smákofum. Þess vegna verð ég að segja það, að mér leizt ekki heldur á þennan ferhyrning, sem þeir, sem bjuggu til líkanið af ráðhúsinu, höfðu hugsað sér hér út frá Oddfellowhúsinu, stórbyggingar hérna alveg við hliðina á okkur, stórbyggingar fram með Kirkjustræti, stórbyggingar fram með Tjarnargötu, og þegar menn geta hugsað svona, þeir sem eru að hugsa um skipulagsmál miðbæjarins, hvar er þá fyrirhyggja hjá þessu fólki? Hvers konar sérþekking er eiginlega þarna að verki, að ætla að hrúga þessu öllu á miðbæinn, sem er yfirfullur nú þegar? Það nær bókstaflega ekki nokkurri átt að láta sér detta það í hug að hrúga öllum þessum byggingum hérna báðum megin við, ekki aðeins vegna þess, að það er í ósamræmi við alla fegurð og í ósamræmi við alla þjóðarerfð, heldur líka vegna þess, að það er óhagkvæmt gagnvart miðbænum að yfirhlaða hann þannig, og það nær ekki nokkurri átt. Ég held þess vegna, að ef við getum ekki fundið einhverja sæmilega lausn á því, að Alþingi noti sínar eigin lóðir, lendum við í miklum vandræðum með þetta efni. Ég er ekki að segja, að það sé eina lausnin, að við byggjum hús á Góðtemplarahúslóðinni og kannske á næstu öld þar sem listamannaskálinn er. En það vil ég taka fram, að ef inn á þá lausn yrði farið, þá álít ég, að hús, sem yrði byggt t.d. á lóðinni, þar sem Góðtemplarahúsið stendur, ætti ekki að vera hærra en núv. alþingishús er, það ætti að tryggja algert samræmi milli þessara þriggja húsa, sem smám saman ættu að koma upp, og ég hef þá trú á arkítektum, að slíkt eigi að vera hægt, og ég styrktist í þeirri trú, þegar við vorum saman t.d. í Stórþingshúsinu í Osló, þar sem byggð hefur verið við húsið stór nýbygging af mikilli prýði og fellur ágætlega inn í þann stíl, sem fyrir var, þó að það sé hins vegar mjög nýtízkulegt. En mér sýnist, að ef ekki er farið inn á eitthvað í þessa átt, muni það sem sé liggja næst, að farið verði að hrekja Alþingi sem slíkt burt úr þessu alþingishúsi. Og ég heyrði það alveg á hæstv. fjmrh., að það var raunverulega það, sem hann gekk út frá að væri verið að gera með því að slá því föstu, að ráðhúsið skyldi byggt í Tjörninni. Hann var eins og ég á móti því, að það yrði byggt hér í áframhaldi af Kirkjustræti, og fann þá ekki aðra leið en þetta hús yrði t.d. gert að dómhöll eða einhverju öðru slíku. Og ég vil segja, að það er einmitt þetta, sem ég er mest á móti af öllu. Mér var fyllilega ljóst, í hvers konar andlegri kreppu við Íslendingar erum núna, að öll okkar þjóðarerfð er svo að segja að slitna í sundur, öll tengsl við það þúsund ára Ísland, sem verið hefur. Og ef við gerum hverja ráðstöfunina á fætur annarri til þess að slita þessi tengsl, bilar samhengið í okkar sögu. Þetta hús, það er alveg rétt, var hugsað of lágt af þeim, sem byggðu það, og arkitektinn danski, sem teiknaði þetta hús, þegar hann hann sá, hvernig tekin hafði verið neðsta hæðin undan því, var svo reiður, að hann fór burt héðan og var ekki við, þegar það var vígt. Þeir hugsuðu smátt í byggingum, þessir forfeður okkar, en þeir hugsuðu hærra í lóðum, enda voru lóðirnar ódýrari þá en byggingarnar. Ég held, að við verðum þess vegna að miða við það að reyna fyrst af öllu að hafa Alþingi hér áfram og að byggja án þess að skemma þetta hús og án þess að hafa það í beinum tengslum við það, byggja hér svo nærri, að það geti komið að sama gagni og sama hús væri, og það mundi vera hægt, svo framarlega sem byggt væri á lóð Góðtemplarahússins. Við eigum ekki að flytja Alþingi úr þessu húsi, ekki vegna þess, að húsið sjálft og þessi bygging sé svo ákaflega merkileg, heldur vegna þeirra erfða, sem þegar eru við það tengdar. Það er í þessu húsi, sem ákveðið var og unnið að því að koma á heimastjórn á Íslandi á sínum tíma. Það er hér, sem var undirbúið að koma á fullveldi. Það er hér, sem var undirbúið að koma upp lýðveldi. Það er hér, sem allur síðari hluti okkar sjálfstæðisbaráttu hefur verið háður. Það er hér, sem það Ísland, sem nú er að skapast, hefur verið mótað, og þetta hús, þrátt fyrir alla þá vankanta, sem það hefur, það helgast nú þegar af þeirri baráttu, sem í því hefur verið háð, og við eigum ekki að kasta því burtu, við eigum ekki að kasta því, hvorki í hæstarétt né neinn annan. Og ég veit ekki af einni einustu þjóð í nágrenni við okkur, sem gerir slíkt. Ég veit ekki betur en bæði Danir, Norðmenn og Svíar setji sitt stolt í að varðveita þær gömlu byggingar, sem þeir hafa fyrir sín þinghús, og að tengja við þær byggingar. Þetta nýjabrum, sem stundum er að eyðileggja fyrir okkur og er búið að fá okkur til þess að eyðileggja hverja gömlu bygginguna á fætur annarri, verður að hætta. Við verðum að sýna einhverja virðingu fyrir þeirri þjóðarerfð, sem hér hefur verið sköpuð. Menn eru til allrar hamingju farnir að deila í dag um þá menn, sem hér voru uppi í byrjun þessarar aldar, og ég býst við, að þegar meira verður um þá deilt, þá fari menn líka að líta það, sem barizt hefur verið um í þessu húsi, öðrum augum. Og ég held, að það sé ekki ofverk, ef ekki íslenzkra arkitekta, þá arkitekta Norðurlanda, að finna ráð til þess að tryggja Alþingi góðar vistarverur í framtíðinni án þess að reka. Alþingi burt úr þessu húsi. En það sé ég og m.a. af því, sem hæstv. fjmrh. segir, sem er formaður ráðhúsnefndar, að meiningin með því að samþykkja ráðhúsið í Tjörninni er að reka Alþingi burt úr þessu húsi. Þess vegna álít ég, og það vil ég taka undir og vonast til, að hægt verði að gera, ég álít, að í þessum efnum þurfi að taka upp samstarf á milli þessara aðila. Það má álasa okkur, sem á Alþingi sitjum, fyrir það, að við skulum ekki hafa verið athafnasamari í þessum efnum. Ég hef oft kynnt þær skoðanir, sem ég í þessum efnum hef, hér á Alþingi. Ég hef ekki álitið það og ekki kunnað við það að fara að flytja einn till. um þessi efni. Ég hef álitið, að slíkt ætti að koma frá mörgum aðilum og fyrst og fremst forsetum Alþingis. En ég álít, að það sé ákaflega þýðingarmikið, að nú sé ekki rasað um ráð fram í neinu í þessum efnum. Og þess vegna er ég ákaflega ánægður yfir því að mega treysta því, að hæstv. ríkisstj. staðfesti ekkert í þessum efnum og taki enga endanlega ákvörðun, fyrr en Alþingi hefur að sínu leyti sagt sitt orð um þinghús og hvernig þeim málum skuli skipað til frambúðar, og þar með verði þá líka komið á samvinnu við yfirvöld Reykjavíkur í þessum efnum, og ég vildi mega bæta því við, að skipulagsmál ríkisins yrðu þá kannske sett í eitthvað betra horf, Ég verð að segja það, að ég hef raun af því að sjá hér í Reykjavík, hvernig ekki sízt hver hæðin á fætur annarri er að verða ljótari og ljótari. Landakotshæðin var lengi falleg vegna Landakotskirkjunnar, sem gnæfði þar yfir og setti sitt mark á hana. Eftir að þessi spítali er kominn með höggpalli ofan á honum, er eins og þarna séu tveir hanar að rífast, þar sem Landakotskirkjan er annars vegar og spítalinn hins vegar. Það er eins og þeir arkitektar, sem ákveða, hvernig hlutirnir skuli gerðir, hugsi aldrei um nema eina byggingu í einu, en aldrei um, hvernig heildin kemur til með að lita út. Sama hefur orðið um þann stað, sem sjómannaskólinn var settur á. Sú hæð var ljómandi falleg, meðan sjómannaskólinn var þarna einn og setti svip á þessa hæð. Svo eftir að ein kirkjan er komin þarna rétt við, er stíllinn farinn. Skólavörðuhæðin, sem hefði átt að vera eins konar Akrópólis Reykjavíkur og menn, sem hugsuðu um þessi mál í gamla daga, vildu gera að eins konar háborg íslenzkrar menningar, hún hefur auðsjáanlega verið byggð án þess að skapa nokkurn tíma heildarmynd af húsunum, sem þar er um að ræða. Að mínu áliti hefði á þeim stað, þar sem Hallgrímskirkjan virðist eiga að rísa núna, verið fegursti staðurinn fyrir ráðhús Reykjavíkur, borið hæst, verið fegurst og orðið í eins konar miðdepli. Það er náttúrlega enn þá hægt að rífa þá kirkju, ef menn féllust á, að það væri sá staður, sem ráðhús Reykjavíkur sómdi sér bezt á. En ég vil bara nefna þessa hluti til þess að sýna fram á, hvernig mönnum hefur hætt við að ákveða einn stað í einu, eins og landssímahúsið hérna eða Jóns Þorlákssonar húsið, sem fjallað er, hérna hinum megin. Ég veit, að í framtíðinni verður þessi röð, sem skilur okkur hérna, rifin. Það verða einhvern tíma menn, sem gera það mikið fyrir fegurðina, að þeir vilja láta Austurvöll. halda þar áfram og Landsbankann í sinni núverandi mynd og Alþingi standast á sem byggingar, sem einhver stíll og fegurð er í. En það verður ekki endalaust sá barbarismi, að menn fari að eins og búið er að gera við Útvegsbankann núna og eyðileggi þann litla stíl, sem einu sinni var á Lækjartorgi. En hvað um það, allt, sem gert hefur verið í þessum efnum, ætti a.m.k. að kenna okkur það, að hvað framtíðina snertir og m.a. hvað sjálft skipulag miðbæjarins snertir og þar með hvað ákvörðunina um þinghús og ráðhús Reykjavíkur snertir, þá eigum við ekki að rasa um ráð fram. Og vil ég mega vona, að við megum treysta á, að hæstv. ríkisstj. sjái um, að ekki verði það gert.

Forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 16. jan. 1964. Gylfi Þ. Gíslason, 6. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar eð ég verð erlendis, þegar Alþingi kemur saman hinn 16. þ.m., leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að fyrsti varamaður Alþfl. í Reykjavík, frú Katrín Smári, taki sæti mitt á Alþingi, meðan ég verð fjarverandi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis. “ Kjörbréf frú Katrínar Smára liggur fyrir. Ég vil biðja hv. kjörbréfanefnd að taka það til rannsóknar. Á meðan verður gert fundarhlé. Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur komið saman og rætt kjörbréf frú Katrínar Smára sem 1. varaþm. Alþfl. í Reykjavík í forföllum hæstv. menntmrh. Kjörbréfanefnd samþykkti einróma að taka kosningu frú Katrínar gilda og mæla með samþykkt kjörbréfs henni til handa.