Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Jónsson Við 2. umr. þessa máls hjer í deildinni urðu allmiklar umræður um það. Tók jeg engan þátt í þeim, og vil heldur ekki vekja þær upp nú. En jeg greiddi atkv. með frv. til 3. umr. í von um, að það yrði lagfært, en svo hefir ekki orðið. Get jeg því ekki fylgt frv. lengra, af því að jeg tel það mjög þýðingarlítið, því að breytingin er gerð aðeins fyrir nokkra menn, sem ganga í kennaraskólann, en ekki fyrir almenning, því að fæst börn munu hafa tækifæri til að nema enska tungu. Af þessum ástæðum mun jeg því greiða atkv. á móti frv.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg hefi ekki margt um frv. þetta að segja, enda eru meðmælin þegar tekin fram í nál. sjútvn. beggja hv. þingdeilda. Hv. flm. þessa frv. vildi lengja mikið þann tíma, sem menn þyrftu að starfa við vjelgæslu á skipum til þess að öðlast sama rjett og þeir, sem tekið hafa próf frá mótorskóla eða mótornámskeiði Fiskifjelagsins. Þegar lög þessi voru sett, var ákveðið, að stofnaður skyldi mótorskóli, en hann er ekki kominn enn. Verður því að miða þekkingu vjelamanna við námskeið Fiskifjelagsins eða starfstíma þeirra við vjelgæslu. Jeg lít svo á, að hin praktiska reynsla sje besti skólinn í þessu efni og að hún taki fram námskeiðum eða skólum á landi. Sjútvn. hv.Nd. dró úr ákvæðum hins upprunalega frv., þar sem hv.flm. vildi breyta 3. gr. laganna þannig, að maðurinn þyrfti að hafa stundað vjelgæslu samkvæmt 2. gr. að minsta kosti 18 mánuði. Þetta ákvæði færði nefndin niður í 12 mánuði. Sjútvn. þessarar deildar er samþykk þessari breytingu, og vill því láta samþykkja frv. eins og það liggur fyrir nú, því að hún telur ekki hyggilegt að ganga lengra en hv.Nd. gerði, enda ekki sanngjarnt. Og jeg er viss um, að 12 mánaða tími er nægilega langur reynslutími fyrir þá, sem á annað borð geta þá nokkurntíma lært þetta. Nefndin leyfir sjer því að leggja til, að frv. á þskj. 159 verði samþykt eins og það liggur fyrir nú.

Guðmundur Ólafsson Jeg og háttv. 1. þm. Eyf. (EÁ), höfum leyft okkur að koma fram með breytingartillögur á þskj. 169, og breytingartillögu við þær á þskj. 189, um að umboð landskjörinna alþingismanna falli niður. Við umræður þær, sem orðið hafa hjer í hv. deild um stjórnarskrárbreytinguna, hefir því verið haldið fram af hálfu okkar Framsóknarflokksmanna, að líklegast myndi málinu til framgangs, að aðrar breytingar kæmu ekki fram við stjórnarskrána en þær, sem þjóðin hefir óskað eftir og sjáanlega hefðu mikinn sparnað í för með sjer, svo sem þinghald annaðhvert ár. Í samræmi við þessa skoðun bárum við Framsóknarflokksmenn í þessari háttv. deild, þegar í þingbyrjun, fram frv., sem innihjelt þessa breytingu á stjórnarskránni, og að ráðherrarnir skyldu aðeins vera 2, eins og nú hefir verið síðastliðið ár. Jafnhliða bar háttv. 4. landsk. (JM), núverandi hæstv.forsrh., fram frv. um sama efni, þar sem farið var fram á fleiri og gagngerðari breytingar, svo sem að ráðherra sje aðeins einn, með landritara, og kjörtímabil alþingismanna sje lengt um þriðjung, það er landskjörinna þingmanna úr 8 árum upp í 12 ár, og kjördæmakosinna úr 4 í 6 ár. Þar sem nú háttv. deild hefir við tvær umr.samþ. frv. hv. 4. landsk. (JM), með þeirri breytingu einni, að landritarinn fjelli niður, og þar sem ætla má, eftir því sem fram hefir komið, að mikill áhugi sje fyrir því, hjá tveimur stærstu flokkum þingsins, að koma fram þeim breytingum á stjórnarskránni á þessu þingi, er gerðu kostnaðinn við þinghaldið til stórra muna minni en verið hefir undanfarin ár, þá virðist ekki fjarri lagi að athuga, hvort ekki gæti verið um fleiri sparnaðartillögur að ræða, sem þjóðinni, frá stjórnarfarslegu sjónarmiði, gæti ekki orðið til tjóns, þó að samþyktar yrðu. Til þessháttar sparnaðarráðstafana tel jeg óhikað brtt. okkar hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), um að umboð landskjörinna þingmanna sje lagt niður, og tölu þingmanna þannig fækkað úr 42 niður í 36. Hvað þessa ráðgerðu fækkun þingmanna snertir, get jeg búist við, að mörgum háttv. deildarmönnum þyki of skamt gengið, miðað við fátækt og fámenni þjóðar vorrar, og vildu því gjarnan ganga lengra í þessu efni og fækka einnig kjördæmakjörnum þingmönnum eitthvað, en þar mun kjördæmaskifting landsins verða algerlega til fyrirstöðu um ófyrirsjáanlegan tíma. Alt öðru máli er að gegna með landskjörnu þingmennina; þeir eru aðallega kosnir af sömu kjósendum og kjördæmakjörnir, þótt með annari kosningaaðferð sje, og eru því einskonar ábætir á kosningarjett eldri kjósenda landsins, svo að með afnámi þeirra mætti heita, að tekið væri jafnt af öllum, og þó lítið. Með því þyrfti heldur ekkert að raska þeirri kjördæmaskiftingu, sem nú er. Jeg get tæplega búist við, að sú mótbára komi fram gegn þessari breytingu, að Alþingi yrði ekki fullkomlega starfshæft, þó að hún yrði samþykt, því að varla mun með rökum verða sýnt fram á, að löggjöf síðari þinga hafi verið vandaðri en hún var áður, þá er þingmenn voru ekki nema 36, eins og við leggjum til, að þeir verði framvegis. Eftir því sem næst verður komist, myndi ríkissjóði sparast 15–16 þús. kr. árlega við þessa breytingu, ef þing er haldið á hverju ári, en vitanlega talsvert minna, ef breytingin um fækkun þinga gengur fram. En ekki er minna um vert, hve mikill sparnaður yrði að þessu fyrir þjóðina í heild. Við landskjörið 1922 kusu 11962 kjósendur. Ef gert er nú ráð fyrir 6 kr. dagkaupi til hvers þeirra, sem síst mun ofhátt, miðað við þann tíma, sem kosningin fór fram á, nemur vinnutapið eitt á kjördaginn 71772 kr. Ef nú samt að dagkaupið þykir of hátt reiknað, má bæta við töluna því fje og þeim tíma, sem fer til „agitationa“. Þessu, og reyndar miklu meiru, er þjóðin látin kosta til 4. eða 6. hvert ár, til þess að kjósa aðeins þrjá menn til Alþingis Til viðbótar við hinn gífurlega kostnað, sem þannig er lagður á þjóðina, verður svo ríkissjóður að leggja fram fje, svo þúsundum skiftir, við hverjar landskosningar. Þetta endurtekur sig svo alt af 4. eða 6. hvert ár, ef brtt. okkar verður ekki samþykt. Jeg hefi altaf greitt atkvæði á móti lengingu kjörtímabilsins, en ef brtt. okkar verður samþykt, veit jeg ekki hvað jeg geri; býst þó fremur við að greiða atkv. með því, því að þá sleppum við við mesta meinið, sem af því getur leitt, hið óhæfilega langa kjörtímabil landskjörinna þingm. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara um brtt. þessar fleiri orðum nú, og vænti, að háttv. deild samþykki þær.

Forsætisráðherra (JM): Jeg gat því miður eigi verið viðstaddur ræðu hv.þm. A.-Hún. (GÓ). Jeg var kallaður inn í hv.Nd. til þess að svara þar fyrirspurn. Jeg get þó ímyndað mjer, hvað hv.þm. hafi sagt um þetta mál, og skal jeg leyfa mjer að fara um það nokkrum orðum. Jeg held, að það hafi verið á þingi 1911, að fyrst var talað um það, að setja landkjörna þingmenn í Ed., í stað þeirra konungkjörnu, sem áður höfðu setið þar. Var þá mikið uppi um till. um stjórnarskrána. Þá kom fram ítarlegt frv. um breytingu á stjórnarskránni, frá Jóni Þorkelssyni og fleirum, og ennfremur frá Jóni Jónssyni frá Múla og Jóni Ólafssyni. Hinir síðarnefndu lögðu það til að hafa alla Ed. landskjörna. Þingmenn skyldu vera alls 40, og var gert ráð fyrir því, að þeim yrði skift þannig, að það yrðu 15 í efri málsstofu, en 25 í neðri málsstofu. Á þetta fjelst meirihl. stjórnarskrárnefndarinnar, er sat 1911. Þegar til atkvgr. kom, þá varð það úr, að settir voru í Ed. 6 þingmenn, sem ekki voru kosnir í kjördæmum. Var þannig aðeins breytt um kjör, svo að í stað konungskjörs kom landskjör. Hefir þetta fyrirkomulag haldist enn í dag. Var þetta gert af þeim ástæðum, að menn álitu, að þessir landskjörnu þingmenn mundu halda dálítið í, þannig, að eigi mundi eins hægt að koma fram með vanhugsaðar breytingar. Það var tekið fram af þeim, sem fluttu þetta, að það yrðu kosnir 15 menn til 12 ára, en svo skyldi kjósa 1/3 þeirra 4. hvert ár. Þinginu 1911 þótti langt gengið í þessu efni. Upp úr þessari till. spratt kosning 6 landsk. til 12 ára, er færu frá 6. hvert ár, 3 í hvert skifti. Fyrir mjer horfir málið svo, að jeg tel nauðsynlegt að hafa þetta íhald, og það af sömu ástæðu og vakti fyrir þeim, sem fluttu þetta fyrst. Það er alveg satt, að það er mikið að setja á stað alla þjóðina, til þess að kjósa 3 menn, en það mein læknast ekki með því að taka þá í burtu, heldur hefði mátt breyta í því þannig, að þeir væru kosnir allir í einu, og mætti þá stytta kjörtímabilið. Annars hafði mjer ekki dottið í hug, að slík breyting sem þessi kæmi fram í hv.Ed., að fella burtu landskjörna þm. alveg. Jeg hjelt, þegar sama brtt. kom fram í hv.Nd. í fyrra, að það væri aðeins fleygur. Er það þó líklega full alvara fyrir einstaka mönnum, og álasa jeg þeim ekki fyrir það, þó að jeg álíti rangt að samþ.till. Hjer er komin fram ný brtt., algerlega annars kyns en þær brtt., sem hingað til hefir verið deilt um í þessari hv. deild í ár. Hjer er farið fram á að breyta grundvellinum undir skipun þingsins, en því er jeg alveg á móti. Jeg viðurkenni sparnaðinn við þetta. En ef fækka á þingmönnum í sparnaðarskyni, þá á að gera það á þann veg, að fækka kjördæmakosnu þingmönnunum, fækka kjördæmunum, en ekki breyta skipulagi þingsins. Ef spara á þingmannatöluna, þá er sú leiðin langrjettust. Ef samþ. verður breytingin, er gengur í þá átt að fella niður landskjörnu þingmennina, þá verður um leið að athuga það, hvort eigi þurfi að breyta fleiru í sambandi við það. T. d., hvort eigi sje gerlegt, þegar kjörið er gersamlega eins í báðum deildum að hafa aðeins eina deild. Jeg fyrir mitt leyti er á móti slíkri breytingu, því að deildaskiftingin hefir þá þýðingu, að málin eru yfirleitt betur athuguð. -

Guðmundur Ólafsson Mjer fanst byrjunin á ræðu hæstv.forsrh. (JM) satt að segja eigi koma málinu við. Hann var að tala um það, hvað fyrir þinginu 1911 hefði vakað í máli þessu. Hann gaf þær upplýsingar, að menn hefðu verið að hugsa um að hafa 45 landsk. þingmenn, og skyldi kjósa 1/3 þeirra 4. hvert ár. Það var töluvert öðruvísi ástatt þá, enda er jeg ekki viss um, að jeg hefði þá haft kjark til að koma með slíka brtt. sem þessa. Það er eigi rjett að miða þetta nú við það, sem þingið einhverntíma fyrir löngu hefir hugsað í þessu efni, undir alt öðrum kringumstæðum. Þá útnefndi konungur helming Ed., og munu þeir venjulega hafa staðið saman að málunum, og því getað haft áhrif á úrslit þeirra í deildinni, en slíku er ekki til að dreifa nú með þá landskjörnu. Það vita allir, að þetta ástand, sem nú er, hefir ekki staðið nema síðan 1916. Jeg var á þingi þá, og jeg man, að mikið var um það talað, hvernig koma ætti fyrir landskosningunum. Sumir sparsemdarmennirnir, og þar á meðal jeg, vildu láta kjósa alla, bæði kjördæma- og landskjörna þingmenn, sama dag. En með því var skotið loku fyrir það, að sá maður, er fjelli við landskjörið, gæti boðið sig fram í kjördæmi, Jeg held, að það, að þetta fjekst eigi í gegn, hafi aðallega stafað af því, að sumir þingmenn hafi ætlað sjer að fara á landskjörlista, en hafi hinsvegar ekki viljað missa tækifærið til að bjóða sig fram í kjördæmi, ef illa tækist til fyrir þeim við landskjörið. Annars virtist mjer mótbárur hæstv.forsrh. (JM) heldur veigalitlar; þær sýna aðeins, að hann er breytingunni mótfallinn, án þess að hann byggi þá skoðun sína á nokkrum rökum. Hann var að tala um það, að skipulag þingsins mundi breytast við þetta. Jeg fæ ekki betur sjeð, en þessi mótbára sje einber hjegómi. Eða hvað mundi breytast í þessari hv. deild, þó að þingmennirnir væru allir kjördæmakosnir. Hæstv. forsrh. sagði, að samskonar brtt. og þessi hefði verið á ferðinni í hv.Nd. í fyrra, og hafði hann þá haldið, að það væri aðeins fleygur. Jeg man satt að segja ekki eftir því, að nein slík brtt. kæmi fram í fyrra í hv.Nd.; hygg þó, að svo hafi ekki verið. Jeg man, að það kom fram till. frá þáverandi þm. Strand., Magnúsi Pjeturssyni, um það, að breyta þingmannatölunni og hafa aðeins eina málsstofu. Annars býst jeg við, að þeir verði fleiri en jeg, sem ekki taka mótbárur hæstv.forsrh. (JM) alvarlega. Við vitum það, að hjer er ekki um aðra breytingu að ræða en að fella niður landskjörnu þingmennina, og finst mjer, að landskjörnu þm. hjer í deildinni þurfi eigi að amast við því frekar en við hinir. Þeir hafa þá sömu aðstöðu og kjördæmakjörnir til að eiga sæti á Alþingi framvegis. Jeg kem einnig auga á einn kost, sem breytingu þessari fylgir, eins og þingið er nú skipað, en hann er sá, að stjórn, sem nú er nýmynduð, hefði eigi fæðst með jafnmiklum harmkvælum, sem raun varð á, ef landskjörnu þingmennirnir hefðu ekki verið til, því að þá hefði íhaldið verið nógu sterkt til þess að stilla upp mönnum í stjórnina í snatri. Því, eins og kunnugt er, skiftast nú háttv.landsk. Í 3 jafna flokka hjer í deildinni. Það, sem vakir fyrir okkur flm., er alls ekki það að bola vissum mönnum burt úr þinginu, heldur aðeins að fækka þingmönnum; enda geri jeg ráð fyrir, að þeir þingmenn, sem landskjörnir eru, eigi ekki erfitt með að ná kosningu í kjördæmum við næstu alþingiskosningar. Get jeg ekki að því gert, að jeg vorkenni hæstv.forsrh. (JM) að hafa á móti þessu með jafnveigalitlum rökum.

Sigurður Eggerz Jeg vildi leyfa mjer að minna á það, að þegar mál þetta var fyrst fyrir hjer, þá benti jeg á það, að ef farið væri að koma með brtt. á stjórnarskránni, þá mundi ekki sitja við þá einu breytingu, heldur mundu fleiri sigla í kjölfar hennar. Hefir sú spá mín nú rætst. Jeg skildi svo hv. 5. landsk. (JJ), að það væri aðallega eitt atriði, sem flokkur hans hefði sjerstaklega hug á að kæmist fram, sem sje það, að þing verði háð aðeins 2. hvert ár. Nú hafa 2 hv.þm. komið fram með þessa brtt. um að raska skipulagi þingsins, svo að jeg þarf eigi að kvarta um það, að spá mín hafi eigi rætst. Jeg skal taka það fram, að jeg er algerlega mótfallinn brtt., og er jeg samdóma hæstv.forsrh. (JM) um, að eigi sje rjett að hreyfa við þessu atriði stjórnarskrárinnar. Álít jeg það mikinn kost við að hafa landskjörnu þingmennina, að þeir eru lausir við þetta kjördæmajag, sem aðrir þingmenn eru meira og minna bundnir við. Liggur það í hlutarins eðli, að þeir þingmenn, sem við þetta kjördæmajag eru lausir, eru að jafnaði, eða geta verið, miklu víðsýnni um stjórnmál landsins en hinir. Jeg lít því svo á, að það eigi ekki að breyta þessu. Það eiga að mínu viti að sitja á þingi 6 menn kosnir af öllu landinu. En eins og jeg tók fram áðan, þá er nú svo komið, að spá mín er að rætast. Er enginn efi á því, að þó að stjórnarskráin fari svona út úr þessari hv. deild, þá koma fram í hv.Nd. ótal brtt. við hana. Þannig er það t. d. skoðun ýmissa hv. þingmanna, að þingið eigi að vera aðeins ein málsstofa. Álít jeg eigi rjett að vera að auka eldana hjá þjóðinni í þessu efni. Væri æskilegt, að þingið ljeti þetta mál hvíla um stund, svo að það yrði hugsað betur en nú hefir verið gert. Jeg veit, að sú krafa hefir komið fram hjá þjóðinni að hafa þing aðeins 2. hvert ár. En jeg er sannfærður um það, að ef þjóðinni verður gert það ljóst, að þó að ákveðið verði í stjórnarskránni að hafa þing aðeins 2. hvert ár, þá muni þó samt sem áður þing verða háð á hverju ári, bæði vegna þess, hversu margbreytilegt líf þjóðarinnar er orðið, og þess, að mörg þau mál geta komið fyrir, sem landsstjórnin treystir sjer ekki til að ráða til lykta ein, þá mundi hún falla frá þessari kröfu. Flestar aðrar þjóðir telja það nauðsynlegt að láta þing sitt sitja á rökstólum alt árið, og ætti okkur þá ekki að veita af stuttum tíma ár hvert. Það eru sannarlega ekki tímar til þess nú að veikja Alþingi; ætti frekar að gera alt til þess að styrkja það. Jeg veit, að mál þetta er skoðað sem sparnaðarráðstöfun. Þar sem nú er fyrirfram vitað, að þessar breytingar falli, þá verður sparnaðurinn af þessum umræðum líkt og sparnaðurinn við umræðurnar um prentun Þingtíðindanna og fleiri mál, sem allir vita fyrirfram, að ganga ekki fram, eða með öðrum orðum ekki annað en eintóm óþörf útgjöld. En lítil hugfró er það fyrir þjóðina. Annars er lítil ánægja að því að horfa á þennan skilmingaleik milli tveggja stóru flokkanna, út af stjórnarskránni, sem ekki hefir annað mark en að hver um sig vill reyna að klína á hinn, að hann hafi verið banamaður stjórnarskrárinnar. En þeir, sem sjá inn fyrir grímurnar, vita, að báðir vilja dauðfegnir koma þeim draug niður, sem búið er að vekja upp í þinginu í þessu efni.

Einar Árnason Jeg geri ráð fyrir, að það verði ef til vill litið svo á, að við flm. að þessum tillögum höfum færst nokkuð mikið í fang að standa hjer augliti til auglitis við hina sex hv.landsk. þingmenn og ætla að ráða niðurlögum þeirra, þar sem þeir eiga sjálfir atkvæðisrjett um málið. En við það verður að sitja. Við þykjumst hafa ýmsar afsakanir og ástæður fyrir þessu. Fyrst og fremst er það, að það fyrirkomulag, sem hjer er um að ræða, er ekki eldra en átta ára gamalt, og því ekki búið að vinna sjer neina hefð. En þessi 8 ára reynsla hinsvegar búin að sýna, að ekki er óeðlilegt, að slíkar tillögur sem þessar, um afnám landkjörsins, komi fram. Önnur ástæða til þess, að jeg varð til þess að gerast flm. að þessum till., var sú, að jeg sá það fyrirfram, að stjórnarskrárfrv. mundi fara á þann veg út úr þessari hv. deild, að jeg myndi ekki verða ánægður með það. Á jeg þar við það atriði frv. að lengja kjörtímabil allra þingmanna um þriðjung frá því, sem nú er, bæði hinna kjördæmakosnu og landskjörnu. Þegar sjáanlegt var, að þessu yrði ekki breytt í hv. deild, virtist okkur flm. rjett að gera tilraun til að draga úr þeim skaða, sem við teljum að sje að lengingu kjörtímabilsinis, með því að fella niður landskjörið. Það hefir verið sagt, og með rjettu, að þessar till. miði til að spara fje. En jeg tek það fram, að fjárspámaðurinn einn út af fyrir sig væri ekki forsvaranlegur, og ekki rjettmætt að afnema landskjörið, ef hægt væri að sanna, að af því myndi hljótast þjóðhagslegt tjón. Þessvegna er ekki víst, að sparnaðurinn, þótt hann sje þungur á metunum, sje aðalatriðið í þessu máli. Fyrst er að líta á, hvort það sje fært að fækka þingmönnum yfirleitt; hvort þjóðmálunum sje eins vel borgið, þó að þingmenn sje færri en nú. Á löngu tímabili voru þingmenn aðeins 36. Ef það tímabil er borið saman við síðasta tíma, síðan þingmönnum var fjölgað, virðist mjer útkoman af fjölguninni sje sú, að afgreiðsla mála sje tafsamari nú, fleiri óþörf mál flutt inn á þing, fleiri óþarfar ræður, lengri Alþt. og lengri þing, án þess þó, að það hafi náðst, sem er aðalatriðið: meiri vandvirkni í löggjafarstarfinu. Þá liggur hæst fyrir að spyrja: Er fært að fækka þingmönnum á þann hátt, sem hjer er farið fram á? Í því efni er vert að benda á það, að hið svokallaða landskjör, sem nú gildir, er ekkert annað en leifar frá þeim tíma, er konungur tilnefndi sjálfur nokkra af þingmönnunum. Má segja, að það skipulag hafi verið bygt á rústum einveldistímanna, og hafi á tímabili verið eðlilegt millistig. Það hefir ekki getað komið eins mikið í bága við það stjórnskipulag, sem þá ríkti, eins og þetta skipulag gerir nú. Það sýnist því ekki sjerstök nauðsyn á að halda í þetta lengur. Það mátti svo segja um hina konungkjörnu þingmenn, að þeir væru oftar í samræmi við vilja stjórnarinnar en aðrir þingmenn, en það er meira en hægt er að segja, að hið núverandi skipulag tryggi. Má benda á það, að geti myndast meirihluti í þinginu, svo að í sameinuðu þingi sje hreinn meirihluti ráðandi, og hafi afl til að mynda stjórn, getur staðið svo á, að landsk.þm. sjeu þann veg í flokkum í Ed., að stjórnin fái ekki komið fram neinum áhugamálum sínum í þeirri deild, þó að hún gæti það í Nd. Þetta fyrirkomulag gæti því orðið því til fyrirstöðu, að nokkur meirihl. stjórn geti myndast í þinginu. Jeg býst við, að allir viðurkenni þó, sem um það mál hafa hugsað, að það sje mikil nauðsyn á, að með völdin fari á hverjum tíma hrein meirihlutastjórn. Því var haldið fram, og hefir eflaust átt svo að vera, að landskjörið myndi verða kjölfesta þingsins. En reynslan er búin að sýna, að kjölfesta þessi er ekki mikils virði. Í sambandi við það detta mjer í hug orð hv. 1. landsk. (SE). Hann sagði, að það mætti búast við því, að þessir menn horfðu með miklu meira víðsýni yfir þjóðmálin heldur en hinir kjördæmakosnu. Jeg vil þá spyrja hv. 1. landsk.: Er það reynslan, að landsk.þm. horfi með svo miklu víðsýni yfir þjóðmálin nú að þeir sleppi öllum flokksböndum? Jeg held ekki. Reynslan er búin að sýna, að þeir haga sjer ekki öðruvísi en kjördæmakjörnir; eru flokksmenn og fylgjast með sínum flokki. Eins og kunnugt er, eru þeir kosnir með hlutfallskosningu; og hver verður niðurstaðan? Sú, að alt stefnir í þá átt, að allir landsk. þingmenn eigi heima í Reykjavík, og þó að jeg efist alls ekki um, að í Reykjavík sjeu til margir góðir og gegnir menn, vil jeg segja það fyrir mig, að jeg vil ekki styðja að auknu Reykjavíkurvaldi í þinginu. Það hefir verið minst á það, hvað mikill kostnaður leiði af þessu kosningaumstangi á einum þrem mönnum. Það mun líklega kosta hvorki meira né minna en 20–30 þús. kr. að koma hverjum þeirra á þing. Í sambandi við þetta er vert að minna á það, hverjir það eru, sem kjósa landsk. þingmenn. Eins og kunnugt er, eru það einungis menn og konur, yfir 35 ára að aldri, og á það eitt með öðru að vera trygging fyrir kjölfestunni í þinginu. En þegar nánar er athugað, er þetta grátbroslegt. Það eru örvasa gamalmenni, menn sem aldrei hafa fylgst með þjóðmálum og engin skilyrði hafa til þess að gera sjer þeirra nokkra grein, sem eiga að kjósa. En margir menn, sem hafa gengið gegnum æðri skóla landsins, og sitja í embættum, t. d. sýslumenn, læknar, prestar, og jafnvel sumir þingmenn, hafa ekki kosningarrjett. Þetta er óneitanlega alleinkennilegt fyrirkomulag. Jeg held, að þetta landskjörsskipulag hafi verið tekið upp í hugsunarleysi, í staðinn fyrir konungskjörið. Jeg hefi nú drepið á helstu ástæður, sem fyrir okkur vaka, og fyrir því, að jeg varð til þess að flytja þessar till. Jeg vil taka það mjög skýrt fram, að við tveir flm. höfum verið hjer einir í ráðum, og engir aðrir bera þar ábyrgð á. Þetta er ekki gert í samráði við okkar flokk eða þá hv.landsk.þm., sem sæti eiga hjer í deildinni. Jeg hefi ekki meira að segja um þetta mál; en það var eitt atriði í ræðu hæstv.forsrh. (JM), sem jeg vildi leiðrjetta. Hann mintist á, að skeð gæti, að till. væri fleygur. Jeg ætla ekki að fara að afsaka okkur flm. gagnvart þessu, aðeins taka það fram, að jeg er reiðubúinn til að greiða atkvæði með stjórnarskrárfrv., jafnvel þótt okkar brtt. verði feldar, og jeg býst við, að hv. samflm. minn sje það einnig.

Forsætisráðherra (JM): Það er aðeins leiðrjetting á einu atriði í ræðu hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), þar sem hann sagði, að jeg hefði gefið í skyn. að þessar till. væru fleygar. Jeg gaf í skyn, að samskonar till., sem komu fram í Nd. í fyrra, hefðu verið fleygar, en um þessa till. hefi jeg ekkert sagt í þessa átt, og ætla ekki að geta neins til um það.

Jónas Jónsson Jeg býst við, að það þyki ekki neitt óeðlilegt, þó að þeir landsk. segi nokkur orð, áður en þeir eru leiddir að skurðarborðinu. Fyrst vil jeg láta hrygð mína í ljósi yfir því, að háttv.flm. að þskj. 21 skuli ekki hafa orðið við áskorunum um að falla frá nokkrum atriðum frv. Jeg greiddi frv. atkv. til að gefa háttv.flm. kost á að gera bragarbót, í von um, að meginatriði frv., þingafækkunin, kæmist þá gegnum þingið. Í frv. er sem sje gert ráð fyrir einum ráðherra og óralöngu kjörtímabili fyrir kjördæmakjörna, en sjerstaklega þó landsk. Og þetta gerist samhliða því, að háttv.flm. brýtur svo stórkostlega í bága við kenningar sínar, með því að mynda þriggja manna stjórn. Hafa þau býsn orðið, síðan málið var hjer til 2. umr. Einn þm. í Nd. sagði við mig fyrir ca. hálfum mánuði, að þrátt fyrir alt myndi háttv. 4. landsk. eiga eftir að mynda stjórn með mörgum ráðherrum þvert ofan í frv. sitt. Þetta sagði hann, áður en mikil líkindi voru til, að sú spá mundi rætast. Hann virðist hafa fundið það á sjer, að þó að hv.flm. (JM) væri að leitast við að rífa niður þetta fyrirkomulag, mundi fara nú eins og 1917, að hann vildi glaður taka við völdum og mynda þriggja manna stjórn. Það er samt langt frá, að jeg ásaki hæstv.forsrh. (JM) fyrir að hafa snúist í þessu máli, þegar til framkvæmda kom, þó að jeg álíti, að reynslan sje búin að sýna, að það er nægilegt, að tveir skipi stjórn. En það er mikill styrkur fyrir minn málstað, að hæstv.forsrh. (JM) skyldi snúast yfir á mitt mál í verkinu, og jafnvel ganga lengra en jeg, samhliða því sem hann hefir í ræðum sínum lagst á móti þessari stjórnarskipun. Jeg mintist á það við fyrri umr. þessa máls, hversu óviðkunnanlegt það væri fyrir landsk.þm. að lengja kjörtímabil sitt um 4 ár, án þess að spyrja kjósendur. Jeg hefði vonast eftir því, að landsk.þm. myndu ekki nota umboðsrjett sinn til að koma í gegn svo eigingjarnri breytingu. En það fór á annan veg. Það mun rjett álitið hjá háttv. 1. landsk., að með landskjörinu er ætlast til þess, að nokkrir menn eigi sæti á þingi, sem ekki sjeu háðir svo mjög vilja kjósenda í ákveðnum hluta landsins, en geti verið frjálsari að fylgja sínum skoðunum óhræddir við of tíðar uppkosningar. En hvernig stendst þessi „theoria“ í virkileikanum? Mjer finst landskjörið hafa að talsvert miklu leyti mistekist. Vil jeg út af því nefna nokkur mál, sem dæmi um það, hvernig meirihl. hinna landskjörnu hefir komið fram. Í fyrra var borið fram frv. um að herða eftirlit með vínsmyglurum - rýra atvinnu stórglæpamanna og úrþvætta þjóðfjelagsins. Meirihluti landskjörnu þm. feldi málið við 1. umr. í vetur hafa nokkrir þeirra gert tilraun til að loka þinginu fyrir þjóðinni, svo að hún fengi ekki að sjá, hvað fulltrúar hennar gerðu. En hv.Nd. hefir bjargað sóma þingsins í því máli. Jeg vil nefna annað dæmi út af þál.till. um að skipa sparnaðarnefnd og að undirbúa skipun ólaunaðrar nefndar, til að vinna að gagngerðri breytingu á embættakerfi landsins. Helmingur hinna landsk. hefir gert sitt til að draga úr góðum árangri þessara till. og spilla fyrir málinu. Jeg held því, að hv. 1. landsk. hljóti að fallast á það, að eins og kjörið hefir tekist nú, er hægt að sanna, að þær vonir, sem menn höfðu gert sjer um landskjörið, hafa ekki rætst nema að sumu leyti. Í viðbót við þessi almennu atriði er það öllum kunnugt, hvernig hefir tekist til með einn landsk. Óhætt er að segja, að hann hefir ekki gert meira gagn hjer í deildinni en það, að komast hefði mátt af með einfaldan grammofón, er sagt gat já eða nei við atkvæðagreiðslur, að boði annars manns. Að öðru leyti mætti halda, að þessi hv. 3. landsk.þm. (HSn) væri mállaus. Ef landskjörið verður ekki lagt niður, vil jeg vona, að betur takist með það framvegis heldur en þessi tilfærðu dæmi benda á um nútíðina. Því mun jeg greiða atkv. með brtt., meðfram til þess að gefa Nd. tækifæri til að segja álit sitt um málið. Ef Nd., sem hefir ekki eigin hagsmuna að gæta, álítur rjett að fækka þm., má skoða það að nokkru leyti sem dóm þjóðarinnar. Það er athyglisvert, að það er sami maður, sem gerir tilraun til að loka þinginu, svifta kjósendur rjetti sínum, minka vald þjóðarinnar í sínum eigin málum, en auka skrifstofuvöld í landinu, en vill jafnframt auka í heimildarleysi þingmenskuumboð sitt, sem hann hefir þannig farið með, án leyfis kjósenda. Slík spor hræða. Jeg mun greiða atkv. með frv. til Nd., því að jeg álít rjett að leggja okkar gerðir undir hennar dóm, og síðan þjóðarinnar í heild.

Forsætisráðherra (JM): Svo var að skilja á hv. 5. landsk. (JJ), að enginn landsk.þm. væri nokkurs nýtur, nema hann og líklega hv. 2. landsk. (SJ). Jeg ætla ekki að svara slíkum aðdróttunum, en öruggur þori jeg að leggja þetta atriði undir dóm þjóðarinnar. Að minsta kosti fjekk jeg heldur betri svör en hv.þm. (JJ), síðast, þegar við spurðum þjóðina. Við skulum þó ekki vera að metast á þennan hátt, enda er jeg hræddur um, að við verðum hvorugur álitinn óvilhallur dómari um þessi mál, því að hætt er við, að hvor þykist góður fyrir sinn hatt. Það, sem hv.þm. (JJ) talaði um hin einstöku mál, sem hinir landsk.þm. hafa átt atkvæði um, var að mestu fánýtt hjal. Það verða aðrir en við að dæma um það, hvort sá sje betri, sem ekki vill spara nokkra tugi þúsunda með því að hætta að prenta þingtíðindi, heldur en hinn, sem berst fyrir þeim sparnaði. Og svona mætti lengi telja. Annars þótti mjer ræða háttv.þm. (JJ) svo ómerkileg, að jeg nenti ekki að skrifa hjá mjer neitt af því, sem hann sagði. Jeg vil aðeins svara því, sem hann sagði um tölu ráðherranna. Það er enginn vafi á því, að stjórnarskráin gerir ráð fyrir þremur ráðherrum, en jeg hefi áður lýst því yfir, að forsvaranlegt muni vera, að þeir sjeu aðeins tveir, að minsta kosti um stund, sjerstaklega ef svo væri ástatt, að einn fjelli frá, t. d. milli þinga. Þetta tók jeg fram, bæði þegar jeg lagði fram stjórnarskrána á sínum tíma, og eins þegar þál. um fækkun ráðherra var til umr. á þingi 1922. Háttv. þm. (JJ) hefir líka lýst því yfir, að þetta væri sín skoðun. Þegar hann nú hefir viðurkent, sem og rjett er, að stjórnarskráin ætlist til, að ráðherrar sjeu þrír, hvernig getur hann þá ásakað mig fyrir að mynda þriggja manna stjórn, beint samkvæmt fyrirmælum stjórnarskrárinnar? En af þessu leiðir ekki, að ráðherrar þurfi að vera þrír, og þessvegna hefi jeg borið fram þessar breytingar. Þetta sýnist vera ofurljóst, þó að það kunni að vefjast eitthvað fyrir háttv. 5. landsk. (JJ). Jeg man ekki, hvort jeg var farinn af þingi 1922, þegar endanleg úrslit voru tekin um þál. um fækkun ráðherra, án þess að breyta stjórnarskránni, en mig minnir, að hún væri feld, enda byrjaði sú stjórn, sem Framsóknarflokkurinn stóð þá sjerstaklega á bak við, með 3 ráðherrum, og var það af hreinni tilviljun, að það breyttist. Jeg get því ekki skilið, að rangt sje af mjer að fylgja því loflega dæmi, sem Framsóknarflokkurinn þá gaf. Það er rjett, að síðar urðu ráðherrarnir aðeins tveir, en margir mikilsmetnir lögfæðingar segja, að þeir eigi að vera þrír samkv. stjórnarskránni. Það er því engin mótsögn að mynda stjórn með þrem ráðherrum og bera fram breytingu um, að ráðherra sje aðeins einn. Það er fyrst eftir að breytingin er komin í kring, að hægt verður að átelja þriggja manna stjórn með nokkrum rjetti. Hv. 5. landsk. (JJ) heldur stöðugt, að gildi þingmanna fari eftir því, hversu mikið þeir tali. Jeg held, að hið sanna þinggildi manna sje jafnvel öfugt. Mjer virðast ræður þm. vera því lakari, sem þær eru lengri og mærðarfyllri, enda mun þessi mælikvarði hv.þm. (JJ) ekki vera lagður á þingmenn annarsstaðar, og ekki heldur hjer, eftir því sem mjer er best kunnugt. Jeg þykist ekki þurfa að svara fleiru í ræðu háttv. 5. landsk. (JJ). Jeg vil helst ekki tala um önnur mál en eru til umr. í hvert skifti, ef mögulegt er að komast hjá því.

Jónas Jónsson Jeg er mjög ánægður með það, að hæstv.forsrh. (JM) hefir ekki sjeð sjer fært að verja meinlokur þær, sem felast í frv. hans, sem sje þær, að fækka ráðherrum, auka skrifstofuvaldið í Reykjavík og lengja kjörtímabilið. Jeg tel þetta gleðilegan vott þess, að hæstv.forsrh. (JM) sje altaf meira og meira að verða mjer samdóma, og er ekki ósennilegt, að það komi fram í meðferð flokksmanna hans í háttv.Nd. Jeg þarf ekki að vera langorður um aðalatriðið, þing annaðhvert ár, því að svo virðist, sem það muni ná samþykki háttv. deildar. Hæstv. forsrh. (JM) byrjaði ræðu sína á því, að jeg teldi enga landsk.þm. nokkurs nýta, nema mig og hv. 2. landsk. (SJ). Mín ummæli hafa nú aldrei gefið tilefni til slíkrar ályktunar. Jeg dæmi þessa háttv.þm. eftir framkomu þeirra í ýmsum málum, orðum þeirra og atkvgr., en mintist ekki á aðra en þá, sem hafa í verki brotið af sjer traust kjósenda. Þá kem jeg að öðru atriði, sem mjer fanst hæstv.forsrh. ekki leysa á viðunandi hátt, hversvegna hann sá ástæðu til að mynda stjórn með þrem mönnum, þar sem flokkur hans þykist vera sparnaðurinn íklæddur holdi og blóði, og þar sem gera hefði mátt ráð fyrir, að forkólfarnir sýndu hinn ítrasla sparnað í þessu efni. Jeg er að vísu sammála honum um það, að stjórnarskráin virðist gera ráð fyrir fleirum en tveimur ráðherrum, en orðalag hennar og andi bannar hvergi, að komist verði af með tvo. Enda hefir því ekki verið haldið til streitu, að tala þeirra yrði ákveðin með lögum 2, vegna þess fordæmis, sem hæstv.forsrh. hafði gefið árið 1922, þegar hann sat í stjórn við annan mann fram á mitt þing, án þess að fundið væri að því. Við höfum altaf haldið því fram, að ráðherrar ættu að vera tveir, en kannske þrír á sjerstaklega erfiðum tímum, og ætti formaður stjórnarinnar að ráða fram úr því spursmáli, og gæti hann með því sýnt sparnaðarviðleitni sína. Því er ekkert ósamræmi í því, að við árið 1922 styddum þriggja manna stjórn, en værum í fyrra ánægðir með tvo. Við viðurkendum sparnaðinn að fækka þeim í fyrra, og töldum þá tölu lægsta, sem komist yrði af með. En engar slíkar afsakanir duga þeim, sem leggja líf og blóð í sölurnar fyrir að fækka ráðherrum niður í einn. Því að þegar stjórnarskráin bannar hvergi, að þeir sjeu 2, þá er engu nú til að dreifa, öðru en því, að í Íhaldsflokknum hafa a. m. k. verið þrír menn, sem vildu gera það fyrir fósturlandið að taka sæti í stjórn á þessum erfiðu tímum, jafnvel þó að með því yrði brotið eitthvað og beiglað af „principunum“. Það myndi allrasíst vera átalið, heldur þakkað, bæði af þingi og vafalaust af kjósendum, ef ráðherrar væru aðeins 2. Þá virtist svo, sem hæstv.forsrh. (JM) vildi halda því fram, að þingmenn væru því betri, sem þeir töluðu minna. Jeg hefi aldrei litið svo á, að óhjákvæmilegt væri, að þm. töluðu mikið, en hinu hefi jeg haldið fram, að þörf væri á því fyrir hvern þm. sem er, að geta talað fyrir atkvæði sínu, ef þörf krefði. Jeg held t. d. að hæstv.forsrh. væri illa staddur í sinni vandasömu stöðu, ef hann væri mállaus, svo að hvorki við, nje stuðningsmenn hans, vissu, hvað bak við athafnir hans lægi. Þegar þm. greiða atkv., sem jafnvel gefa smyglurum og öðrum stórglæpamönnum meðhald, þá er gott fyrir landsmenn að vita, hvað felst á bak við þá atkvgr. Og af því að hæstv.forsrh. (JM) er svo lærður í „parlamentarisma“, þá vil jeg spyrja hann, hvort hann viti þess nokkur dæmi, að ráðherra í nokkru landi hafi verið mállaus. Hæstv. forsrh. (JM) hefir ekki nægilega skýrt, hvaða samræmi er í því að vilja spara á Þingtíðindunum, en ekki hinu, að hafa ráðherra aðeins 2, eða þá því, að fella niður umboð hinna landsk.þm. Því að nú hefi jeg oft skilið hann svo, að hann teldi ekki illa farið, og jafnvel æskilegt, að jeg hyrfi af þingi, og ætti hann þá að vera feginn að geta gripið tækifærið, sem nú býðst, til þess að losna við mig. Jeg mun taka það sem „kompliment“, ef hann nú snýst á móti þessari till., því að þá verð jeg að líta svo á, að hann telji ekki svo mikla nauðsyn á, að jeg fari, að hann vilji þar fyrir fórna bæði sjálfum sjer og sínu nánasta vandafólki, t. d. hv. 3. og 6. landsk.

Forsætisráðherra (JM): Jeg man nú reyndar ekki eftir því, að jeg hafi nokkurn tíma látið í ljósi þá ósk, að hv. 5. landsk. (JJ) hyrfi hjeðan af þingi, enda sæti það illa á mjer, þar sem mitt ljós skín miklu bjartar meðan hann er hjer en ella. Þó að jeg hafi ekki sókst eftir því, þá hefir nú ekki hjá því orðið komist, að jeg hefi oft fengið tækifæri til þess að sýna þingmannsyfirburði mína yfir þenna hv.þm. (JJ). Þar sem hv. 5. landsk. (JJ) talaði um, að jeg hafi ekki aftur farið að verja hin einstöku atriði í frv. mínu, þá vil jeg benda honum á það, að þetta er 3. umr. málsins, og á því ekki við að ræða önnur atriði þess en þau, er brtt. hafa komið fram við, og svo frv. í heild, en það er óleyfilegt, skv. þingsköpum, að taka af handahófi einstök atriði frv. og ræða þau við þessa umr. Og nú, þegar ríður á að flýta þingstörfum, þá dettur mjer ekki í hug að fara að ræða um ársgömul mál, sem þessu frv. koma ekkert við. Það er ómögulegt að ætlast til slíks. Sjerstaklega vil jeg ekki úr þessu sæti taka þátt í þeirri óreglu að blanda saman öllum hugsanlegum málum við það mál, sem er til umr. Það er leiðinlegt að þurfa sífelt að vera að jagast um sömu atriðin, eins og hv. 5. landsk. (JJ) vill vera láta - og jeg geri það ekki. Það verður að fara sem fara vill um þetta mál. En það sýnist mjer vesöl ástæða fyrir að fella niður landskjörið, þó að það kunni að hafa mistekist með einstaka þingmann. Það blandast víst engum hugur um það, að kjör kjördæmakosinna þm. hafi oft og tíðum engu síður mistekist, og enda miklu fremur ástæða til að ætla, að svo geti orðið. Þó er enginn kominn til að segja, að þar fyrir skuli fella niður kjördæmakosningar, sem væri álíka rökrjett.

Eggert Pálsson Þó að jeg hafi haft þann heiður að eiga sæti í allshn. þessarar hv. deildar, sem mál þetta hafði til meðferðar, þá hefi jeg þó ekki tekið til máls um það fyr, aðallega vegna þess, að mjer hefir fundist sem hv. 5. landsk. (JJ) og hæstv.forsrh. (JM) veitti ekki af tímanum, til þess að leiða saman hesta sína. Það eru aðallega tvö atriði, sem gefa stjórnarskrárbreytingu rjett á sjer. Hið fyrra er fækkun þinga. Þegar sú breyting var á gerð, að snúið var að reglulegu þinghaldi á hverju ári, þá vakti það aðallega fyrir mönnum, að með því móti yrðu þingin styttri heldur en þau höfðu áður verið, svo að útkoman yrði sú, að breytingin mundi ekki valda ríkissjóði miklum kostnaði. Reynslan hefir orðið gagnstæð þessum vonum manna. Þingin hafa, - að einu undanskildu, eða því, sem sjerstaklega var kallað saman vegna sambandslaganna, - orðið lengri en áður tíðkaðist. Og þessi reynsla hefir orðið til þess, að háværar raddir heyrast hvaðanæfa af landinu, um að horfið verði aftur að því fyrirkomulagi, sem áður var, að halda reglulegt þing aðeins annaðhvert ár, og þá jafnframt lengja kjörtímabilið. Allir, sem jeg hefi átt tal við um þetta mál, líta svo á, að ef þing yrði aðeins haldið annaðhvert ár, þá væri of stuttur reynslutími fyrir þingmenn, sjerstaklega nýja, að eiga aðeins sæti á tveim þingum, heldur yrði að reyna þá betur, sem og var meðan gamla fyrirkomulaginu var haldið. Hitt atriðið, sem gefur breytingu á stjórnarskránni rjett á sjer, er það að breyta um stjórnarfyrirkomulag, þannig, að aftur verði horfið að því að hafa aðeins einn ráðherra, og með honum landritara, svo sem áður var, og þótti gefast vel. Þegar ráðherrum var fjölgað upp í þrjá, þá kom það til af því, að mönnum þótti það fyrirkomulag tryggara, vegna hinna ytri kringumstæðna. Þá stóð stríðið sem hæst, og menn fundu, hversu afarnauðsynlegt það væri, að sem minstir flokkadrættir væru kring um stjórnina, svo að hún hefði betra næði á þeim mjög svo erfiðu tímum. Með því að hafa ráðherrana þrjá, gat hver flokkur fengið einn ráðherra, og á þann hátt gat stjórnin fengið meiri ró, meiri frið til þess að vinna verk sín heldur en áður var. En brátt kom í ljós, að þetta fyrirkomulag var ekki heppilegt. Það leyndi sjer ekki, að með þessu móti var ábyrgðartilfinning ráðherranna ekki eins rík, sem og eðlilegt var, þar sem hver þeirra átti sitt flokksbrotið að baki sjer. Hinsvegar leiddi af því, að glundroði varð mikið meiri en áður í stjórnmálunum innan þingsins. Og sá glundroði dreifðist svo aftur út meðal þjóðarinnar. Margir hafa því óskað þess, að horfið væri að hinu gamla fyrirkomulagi með einum ráðherra og landritara, enda lá frv. þannig fyrir í sinni upphaflegu mynd. Þetta fyrirkomulag, að hafa einn ráðherra og landritara, fólst í 1. gr. þess. En þessi grein frv. var feld þegar við 2. umr., og þegar svo var komið, fanst mjer frv. í raun og veru eyðilagt. En það var samt sem áður látið halda áfram, en svo lemstrað var það, að það var aðeins svipur hjá sjón, móts við það, sem það áður var, og getur vitanlega ekki staðist til langframa í þeirri mynd, sem það hefir nú fengið. Til þess að bætt verði úr göllunum, sem það hefir fengið, verður að samþykkja brtt. á þskj. 161, sem segir, hvernig að skuli fara, ef ráðherra deyr eða verður óstarfhæfur eða er erlendis. Úr því jeg einu sinni er staðinn upp, vil jeg minnast nokkuð á brtt. þær, sem fram hafa komið á þskj. 169 og 189. Mjer finst, að hvorug þessi brtt. eigi í raun og veru nokkurn rjett á sjer, því að það hefir verið látið í ljósi af báðum málspörtum, að það eigi að gera sem minstar efnisbreytingar á stjórnarskránni, og alls eigi aðrar en þær, sem hafa alvarlegar óskir frá þjóðinni á bak við sig. Brtt. um að afnema landskjörið finst mjer næsta varhugaverð. Mjer finst það hljóta að vera óheppilegt að láta nýkosið þing sjálft skapa höfuð sitt. Ef ætti að gera slíka breytingu á fyrirkomulagi þingsins, fyndist mjer rjettast að hætta að öllu leyti við efri deild, og hafa þingið aðeins eina málsstofu. En jeg skal þó taka fram, að jeg er einnig á móti slíkri breytingu, enda hygg jeg, að slíkt fyrirkomulag sje óvenjulegt í þingræðislöndunum. Það hefir verið minst á það hjer nú, við þessa umræðu, að slíkt fyrirkomulag væri á finska þinginu. En þó að svo sje, get jeg ekki talið það neina fyrirmynd. Á móti þessari brtt. hefði verið ástæða til að koma fram með alveg gagnstæða brtt., þess efnis, að hafa alla efri deildina, - sem vitanlega þarf ekki að vera nema 12 þm. - landskjörna, og jeg get játað það, að til þess hefði jeg fyrir mitt leyti haft talsverða tilhneigingu, ef farið væri á annað borð að gera gagngerða breyting á stjórnarskránni. Þegar ákveðið var að afnema hina konungkjörnu þm., var jeg slíku fyrirkomulagi fylgjandi. Mjer hefir altaf fundist, að með því einu móti væri þess fyllilega gætt að mynda nauðsynlegt íhald og festu í þinginu, og vitanlega hefði landskjör ekki orðið neitt dýrara fyrir þjóðina, þó að landskjörnu þingmennirnir hefðu verið fleiri en þeir nú eru. En þó að mjer dytti í hug að koma með slíka breytingartillögu, þá vildi jeg ekki gjöra það, bæði sökum þess, að jeg vildi ekki verða til þess að tefja með því framgang málsins, eins og máske hefði getað orðið, og mjer skildist, að allir vildu gera sem minstar efnisbreytingar við stjórnarskrána. En í öðru lagi vildi jeg ekki koma með slíka brtt., af því að öllum slíkum breytingum fylgir sá höfuðókostur, að með þeim er eiginlega verið að koma aftanað þjóðinni, því að þessi hlið málsins hefir aldrei verið rædd meðal þjóðarinnar, og það hafa ekki komið neinar óskir um slíkar breytingar frá henni. Öðru máli er að gegna um fækkun ráðherra og þinga. Það mál hefir verið rætt mjög mikið úti um landið, og það er óhætt að segja, að það liggi fyrir mjög eindregnar óskir um þær breytingar báðar frá þjóðinni sjálfri. Jeg mun því greiða atkvæði mitt móti þessari brtt., og vona, að sem flestir aðrir hv. deildarmenn verði mjer samtaka um það. En verði aftur á móti sú raunin á, að þessar brtt. verði samþyktar, að jeg ekki tali um, ef svo ólíklega kynni að takast, að brtt. á þskj. 161 verði feld, þá get jeg ekki með nokkru móti greitt stjórnarskrárbreytingunni atkv. mitt í þetta sinn. Því að þá er frv. orðið sú handarskömm, sem ómögulegt efað forsvara.

Guðmundur Ólafsson Jeg get ekki annað en álitið, að það hafi verið fremur til styrktar málstað okkar, flutningsmanna brtt. á þskj. 189, hvernig hv. 1. landsk. hóf mál sitt. Því að hann lagði ekki áherslu á það, eins og hæstv.forsrh., að þetta væri ofmikil breyting á skipulagi þingsins, heldur færði hann fram ýmis ennþá ljettvægari rök gegn brtt.Hv. 1. landsk. (SE) sagði sem sje, að landsk.þm. væru lausari frá öllu kjördæmajagi, og þyrftu ekki að taka tillit til neinna sjerstakra hjeraða eða hreppapólitíkur, og væru því yfirleitt víðsýnni en kjördæmakjörnir þingmenn. En mjer finst jeg ekki hafa orðið var við, að landskjörnu þingmennirnir bæru yfirleitt neitt af þeim kjördæmakjörnu, hvorki með víðsýni nje annað. Jeg get því ekki álitið þessa röksemdaleiðslu hv. 1. landsk. annað en fleipur. Ræða hans sýndi það yfirleitt, að hjer er ekki um neitt viðsjárvert stórmál að ræða. Hann álítur, að það sje rangt að vera að gera nokkrar verulegar breytingar á stjórnarskránni, og hann hjelt því sömuleiðis fram, að það væri ekki til neins að vera að ræða um svona lagaðar breytingar til sparnaðar, því að þær yrðu aldrei samþyktar, en hefðu aðeins kostnað í för með sjer, þann kostnað, sem leiðir af umræðunum um málin. Og hann sagði, að ef þetta næði fram að ganga, þá mundi það líta kynlega út, að þingið sjálft skapaði höfuð sitt. Hv. 1. landsk. (SE) mælti einnig í móti aðalbreytingunni, um þing annaðhvert ár. Honum fanst ekki veita af stuttu þingi á hverju ári. Það er sama röksemdaleiðslan og notuð var, þegar rætt var um að koma þeirri breytingu á, að halda þing á hverju ári. Þá var því haldið fram, að ef þing væri á hverju ári, þá mætti hafa það mjög stutt, en reyndin hefir nú samt orðið sú, að þingin hafa alls ekki orðið styttri, heldur einmitt lengri, síðan tekið var að halda þing á hverju ári. Hv. 1. landsk. tók grískudósentinn sem dæmi upp á það, hve illa gengi að koma fram sparnaðarmálum á þinginu, og hve litla þýðingu það hefði að bera slík mál fram. Jeg er hv.þm. sammála um það, að það er ilt að eyða tíma og fje í að tala um sparnað, sem aldrei kemst í framkvæmd. En hvernig eigum við að fara að? Það er á svo mörgum sviðum, sem þörf er á að spara, og þjóðin heimtar sparnað. Og jeg vil benda hv. 1. landsk. (SE) á það, að honum hefir orðið það á, engu síður en öðrum, að bera fram sparnaðarfrumvörp, sem hafa fallið, og eyða þannig tíma og fje í árangurslausar sparnaðartilraunir. Hann bar fram á þinginu í fyrra stórt frv. um sýslumannaembætta-samsteypur, og það fjell. En þó að ýms sparnaðarmál falli, eins og t. d. afnám grískudósentsins og prófessorsins í hagnýtri sálarfræði, þá dugar ekki að leggja algerlega árar í bát, því að einhverntíma hlýtur þó að koma að því, að augu þingsins opnist og sjálfsagður sparnaður nái fram að ganga. Og jeg er fullviss um, að fyr verður grískudósentinn og prófessorinn í hagnýtri sálarfræði lagðir niður en sýslumannaembættasamsteypan nái fram að ganga, nema þá að mjög litlu leyti. Hvað því viðvíkur, að þeir landsk. vinni mikið gagn að því er snertir íhald og festu í þinginu, fram yfir þá kjördæmakjörnu, vil jeg benda á það, að þeir hafa einmitt oft gengið mjög hart fram í því að gera nýmæli að lögum, þegar á fyrsta þingi, er þau hafa komið til umr., og sum þeirra ekki þörf. Hv. 1. landsk. gerðist mjög skáldlegur, er hann tók að tala um blóð stjórnarskrárinnar, er mundi lenda á stærstu flokkunum. En jeg vil benda hv. 1. landsk. á það, að hvorki hann eða hans flokkur mun verða laus við blóðbaðið, ef stjórnarskráin verður drepin. Og það er meira að segja hans flokki aðallega að kenna, ef allar brtt. við stjórnarskrána verða drepnar, því að mjer þykir líklegt, að Íhaldsflokknum sje, og er viss um, að Framsóknarflokksmönnum er það mikið áhugamál að bjarga þessum breytingum á stjórnarskránni gegnum þingið. Ef þeir flokkar væru einir um hituna, er því líklegt, að það tækist. Hv. 1. þm. Rang. (EP) talaði um það, að eftir hans áliti væru aðeins tvær breytingar á stjórnarskránni, sem ættu rjett á sjer, og það var sú breyting, að hafa þing aðeins annaðhvert ár, og fækkun ráðherra. Og sami hv.þm. hjelt því fram, að ekki hefðu komið fram óskir um aðrar breytingar frá þjóðinni. Jeg veit vel, að það hafa komið fram óskir frá þjóðinni um þing annaðhvert ár, en alls ekki um fækkun ráðherra eða lenging kjörtímabilsins. Jeg veit líka, að það er almenn mótstaða móti því, meðal þjóðarinnar, að kjörtímabilið verði lengt. Og það var slík mótstaða, sem ýtti undir okkur flm. með að bera fram þessa brtt. Við vildum losna við hið gífurlega langa kjörtímabil hinna landsk.þm., með því hreint og beint að leggja landskjörið niður. Hv. þm. (EP) talaði ennfremur um það, hvað hann hefði áður hugsað viðvíkjandi skipulagi efri deildar, en mjer finst nú vera tómt mál að tala um það nú, úr því hann kemur þá ekki með brtt. í þá átt. Jeg get alls ekki verið hv. 1. þm. Rang. (EP) sammála um, að það hafi nokkurn glundroða í för með sjer, þó að ráðherrar sjeu fleiri en einn, eða að þjóðin viti síður til hvers hún á að snúa sjer, ef ráðherrar eru fleiri. Jeg held, að þetta sje alls ekki rjett hjá hv.þm., því að forsrh. er höfuð stjórnarinnar, og því hægt að snúa sjer til hans með öll mikilvæg málefni. Jeg get því alls ekki fallst á, að það sje neitt einfaldara fyrirkomulag að hafa 1 ráðherra og landritara. Hvað því viðvíkur, að frv. verði eigi komið í rjett form, þegar það fer út úr deildinni, ef brtt. verður samþykt, þá skal jeg taka það fram, að brtt. okkar háttv. 1. þm. Eyf. spillir því ekkert, og jeg get ekki sett þann galla, sem nú er á frv., neitt fyrir mig. Hv. neðri deild mun laga það, sem frv. er nú áfátt í því efni. Hv. 1. þm. Rang. (EP) kom fram með þá mótbáru móti niðurlagningu landskjörsins, að það væri óheppilegt, að nýkosið þing smíðaði sjálft á sig höfuðið. Í því sambandi vil jeg benda hv.þm. á, að þingið gjörir það í raun og veru nú, því að það kýs meirihluta deildarinnar, því að þeir landskjörnu eru aðeins 6 af 14 deildarmönnum. Hv. þm. talaði ennfremur um, að hann hefði helst kosið, að öll Ed. væri landskjörin, og jeg skal játa það, að ef svo væri, þá væri meira vit í þeim óhemjukostnaði, sem fer í landskjörið. En mjer finst hinsvegar, að landskjörnu þingmennirnir sjeu ekkert sjerstaklega nauðsynlegir fyrir þjóðina, og því megi vel leggja þá niður og losna þar með við þann mikla kostnað, sem þeir hafa í för með sjer fyrir þjóðina.

Sigurður Eggerz Hv. 1. þm. Rang. (EP) hjelt því fram, að fjölgun ráðherra hefði verið orsök þeirrar flokkariðlunar, sem hefir átt sjer stað í þinginu nú á síðari árum. En þetta er alls ekki rjett hjá hv.þm. Ástæðurnar til þeirrar flokkariðlunar voru alt aðrar. Upphaflega var það sjálfstæðismálið og sambandið við Dani yfirleitt, sem skifti flokkum á þingi hjer. En þegar sambandsmálið var til lykta leitt, þá fóru flokkarnir að skiftast eftir öðrum línum. Þegar dæma á, hvernig þriggja ráðherra fyrirkomulagið hafi heppnast, þá verður að taka tillit til, að sá tími, sem þeir hafa farið með stjórn landsins, hefir verið eitthvert erfiðasta tímabil í sögu þjóðarinnar, og óvíst er, að 1 ráðherra hefði á því tímabili tekist eins vel stjórnin og 3 ráðherrunum. Yfirleitt er meiri trygging fyrir því, að vandasömum málum sje betur ráðið til lykta af 3 mönnum en 1. Og þungamiðjan í ráðherrafjölguninni verður altaf á þessu atriði. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) og hv. 5. landsk. (JJ) sögðu um þá landsk., að þeir mundu yfirleitt ekki reynast betur en þeir kjördæmakjörnu, skal jeg taka það fram, að jeg ætlaði mjer alls ekki að fara að dæma neitt um þá landsk.þm., sem nú sitja á þingi, enda hætt við, að dómurinn um samþingmennina gæti orðið all skeikull. En jeg vil hinsvegar halda því fram, að landskjörnu þingmennirnir sjeu yfirleilt mikið óháðari. Kjósendur í einstökum kjördæmum heimta altaf af þingmönnum sínum, að þeir komi fram áhugamálum íbúa kjördæmisins, og ef þeir reynast linir í því að koma slíkum málum í framkvæmd, getur það orðið til þess, að þeir nái ekki kosningu framvegis. Þetta getur aftur orðið til þess, að kjördæmakjörnir þingmenn beiti sjer meira en góðu hófi gegnir fyrir slíkum áhugamálum kjósenda sinna. Landskjörnir þingmenn eru aftur á móti algerlega óháðir slíkum kröfum kjósenda, og standa því fyrir ofan alla hreppapólitík. Mjer finst það því mjög hyggilegt að hafa nokkra slíka menn í þinginu, og þess vegna vil jeg halda í landskjörið. En viðvíkjandi ummælum, sem hjer hafa komið fram um þöglan þingmann, vil jeg taka það fram, að jeg þekki ekki neinn þm., sem jeg treysti betur, en einmitt þeim þögla þingmanni. Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) bar mjer það á brýn, í sambandi við ummæli sín um, að þetta mál og ýms slík mál væru hreinn peningaþjófur vegna kostnaðar við umræður, sem fyrirfram væri vitað, að kæmu að engu haldi, að jeg hefði borið fram sparnaðarfrv., sem aðeins hefði orðið til þess að eyða fje í umræður, en hefði svo fallið. En út af þessu vil jeg benda háttv.þm. á, að jeg lagði ekki önnur sparnaðarfrv., af þeim frv., sem fjellu á fyrra þingi, fyrir þetta þing, en þau, sem jeg bjóst við, að kæmust í gegnum þingið. Og þó hefi jeg óbilandi tröllatrú á, að sparnaðarfrumvörpin, sem jeg kom með á síðasta þingi, hafi verið rjettmæt og muni ganga fram á sínum tíma. Aðeins var þingið enn eigi nægilega þroskað til þess að skilja frumvörpin. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að ef stjórnarskránni yrði nú slátrað, þá væri það jeg og minn flokkur, sem ætti sök á því. Jeg skal alls ekki neita því, að jeg er á móti allri þessari nýjungagirni, sem nú er að æra hið háa alþingi, og tel mjer heiður í því að standa yfir moldum þessa stjórnarskrárfrv. En hinsvegar er það nú einkennilegt, ef 2 flokkar, annar 20 manna, en hinn 15 manna, í 42 manna þingi, sem báðir eru með stjórnarskrárbreytingu, gætu ekki komið henni fram gegn mótstöðu aðeins 6 manna. Allfríður má sá 6 manna flokkur vera, sem ber 35 menn ofurliði. En sannleikurinn er sá, að það er alt leikaraskapur hjá stærri flokkunum um stjórnarskrárbreytingu nú. Litli flokkurinn horfir á málið með alvöru, og sigrar því.

Jónas Jónsson Jeg vil fyrst minnast nokkuð á ræðu hv. 1. þm. Rang. (EP). Hann fór algerlega villur vegar, þegar hann hjelt því fram, að það væri óviðeigandi að koma fram með nýjar brtt. nú, því að samkomulag hefði annars getað fengist um aðeins að fækka þingum. En þetta er gagnstætt sannleikanum. Í allshn. var því haldið til streitu af meirihl. nefndarinnar að fækka ráðherrum niður í einn og lengja kjörtímabilið í 6 og 12 ár. En þetta eru auðvitað aðeins „fleygar“, sem ætlaðir eru til að drepa frv., því að þessar breytingar hefir þjóðin alls ekki beðið um og víst má heita, að hv.Nd. fellir, og þá máske frv. með öllu, eins og í fyrra. En það hefði verið í lófa lagið að koma gegnum deildina frv. um fækkun þinga, ef meirihl. allshn. hefði ekki haldið til streitu lenging kjörtímabilsins, og að hafa aðeins einn ráðherra. Enda hefir það orðið til þess, að tveir háttv.þm. hafa neyðst til þess að bera fram brtt. þess efnis, að leggja niður landskjörna þm., til þess að losna við hið óhæfilega langa kjörtímabil, sem þeim er ætlað. Þá sagði sami hv.þm., að ábyrgðartilfinning stjórnarinnar yrði minni, ef ráðherrar væru fleiri en einn, og úr mismunandi flokkum. Það leit helst út eins og þetta ætti að vera ásökun til þeirrar stjórnar, sem sat að völdum frá 1917–1922, því það er eina eiginlega samsteypuráðuneytið, sem hjer hefir verið við völd. Jeg veit ekki, hvað hæstv.forsrh. kann að segja um þetta, því að það er hann, sem þessari ásökun helst getur verið beint til, og hann er líka manna kunnugastur þessum efnum, þar sem sökin bitnar þá mest á honum. Röksemdir hv.þm. um það, að á stríðsárunum hefði þurft að fjölga ráðherrum sökum þess, að stjórnarstörfin hefðu verið svo erfið, eiga enn við, þótt friðartímar sjeu. Ástandið er síst betra nú en á stríðsárunum, því að á stríðsárunum flaut hjer alt í peningum, en nú er sú versta fjárkreppa, sem komið hefir yfir þetta land.

Einar Árnason Það var eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Rang. (EP), sem jeg get ekki látið ómótmælt. Það var út af brtt. okkar hv.þm. A.-Húnv. (GÓ). Hv. þm. sagði, að með þessu væri verið að koma aftan að þjóðinni. Jeg vil benda hv.þm. á það, að samkvæmt stjórnarskránni verður að leggja þetta undir atkv. þjóðarinnar, áður en málið er afgert til fulls, og með því fær hún full tök á því að láta vilja sinn í ljós, um þetta atriði. Þetta er því haldlaus mótbára hjá hv.þm.