Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins til að ræða fréttatilkynningu sem kom frá Hafrannsóknastofnun í gær. Enn eina ferðina fáum við slæmar fréttir af uppbyggingu okkar dýrmætustu fiskstofna. Þorskurinn og ýsan eru nánast í frjálsu falli. Þessi fréttatilkynning segir okkur að stofnvísitala þorsks hafi lækkað um 15% frá því í fyrra. Með öðrum orðum: Fiskifræðingarnir fundu 15% minna af þorski en á síðasta ári. Þetta er enn ein slæm frétt af viðkomu þorskstofnsins. Ég minni á að í fyrra fundu fiskifræðingarnir nálega 20% minna af þorski en árið þar á undan þannig að fallið heldur áfram. Það er augljóst þegar maður les áfram í þessari fréttatilkynningu. Árgangar 2001 og 2004 eru mjög lélegir, 2003-árgangurinn er talinn frekar lélegur, árgangur 2002 er nærri meðallagi, nýjasti árgangurinn 2005 er talinn í meðallagi. Síðan kemur í ljós að holdafar þorsksins er enn verra en í fyrra og var það þó slæmt. Það var eitt það versta frá því að mælingar hófust árið 1996. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvar endar þetta? Á hvaða vegferð erum við? Þegar við skoðum síðan niðurstöðuna varðandi ýsuna þá er ýsan líka í falli. Þar er nú kominn fram stærsti árgangur sögunnar, 2003-árgangurinn. Það kemur í ljós að hann er grindhoraður, hann hefur ekki nóg að éta. Það er viðvarandi fæðuskortur í hafinu og við hljótum að spyrja okkur á hvaða vegferð við erum. Ég verð að segja að við í Frjálslynda flokknum erum hundleiðir á að koma upp ár eftir ár með aðvörunarorð um að við séum á vitlausri leið og að menn þurfi að hugsa þessa hluti upp á nýtt. Við erum hundleiðir á að ekkert skuli hlustað á varnaðarorð okkar eða það sem við höfum að segja. Við erum orðnir hundleiðir á að fá ár eftir ár sömu fréttirnar sem valda sífellt meiri vonbrigðum og áhyggjum.

Virðulegi forseti. Það er árvisst að umræður hefjist um stofnstærð þorsksins þegar Hafrannsóknastofnun birtir fyrstu upplýsingar úr svokölluðu togararalli, þ.e. upplýsingar um stofnvísitölu þorsksins. Ég vil hins vegar vara menn við því að draga allt of víðtækar ályktanir af þeim upplýsingum sem þar liggja fyrir. Tökum dæmi frá árinu 2004, þá kom fram að stofnvísitalan hefði hækkað um 25%. Stofnstærðarmatið sem kom tveimur mánuðum síðar leiddi í ljós hækkun upp á 11,6%. Aflareglan leiddi af sér 4 þús. tonna minnkun þannig að það er varhugavert að reyna að draga allt of víðtækar ályktanir af þessum upplýsingum. Auðvitað gefa þær ákveðnar vísbendingar en þær eru ekki til þess fallnar að draga svo víðtækar ályktanir, hvorki varðandi aflaheimildir eða stærð þorskstofnsins. Það sem vantar á er bæði upplýsingar um aflagreinda vísitölu og aldursgreindan afla. Það liggur ekki fyrir fyrr en í vor. Það er fyrst þá sem við getum dregið hinar raunverulegu ályktanir enda kemur fram í tilkynningu Hafrannsóknastofnunar, sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni, með leyfi virðulegs forseta: „Ekki er beint samband á milli stofnvísitölu þorsks í stofnmælingu og viðmiðunarstofns fjögurra ára og eldri sem notaður er í aflareglu til að reikna aflamark.“ Stofnvísitalan í fyrra var t.d. 50% hærri heldur en árið 2001. Enginn gladdist yfir því enda engin ástæða til þess. Það var ekki ástæða til þess vegna þess að við megum ekki draga allt of miklar ályktanir. Það eru hins vegar athyglisverðar ábendingar í þessari skýrslu, m.a. þær að við sjáum að 2005-árgangurinn er við meðaltal, sem er býsna ánægjulegt í ljósi þess, eins og hv. þingmaður nefndi, að við höfum séð hvern árganginn á fætur öðrum sem hefur verið langt undir því. Það eru líka ánægjulegar fréttir af því að vísbendingar virðast um betra fæðuaðgengi þorsksins varðandi loðnuna. Við sjáum að það er í samræmi við upplýsingar og fréttir sem berast daglega til mín frá sjómönnum allt í kringum landið um mikil og góð aflabrögð. Kjarni málsins er þessi: Við höfum ekki verið að ná árangri, það er alveg hárrétt. En hins vegar er ýmislegt athyglisvert sem komið hefur fram. Við höfum brugðist við. Ég hef verið að draga úr möskvastærð og draga úr loðnuveiðum, reyna að minnka þær til að bæta fæðuaðgengi þorsksins. Vonandi verður það til einhverrar hjálpar.

Hæstv. forseti. Árlega verða umræður um vandamál þorskstofnsins. Hann heldur áfram að minnka. Það virðist vera eins með hann og Framsóknarflokkinn, að hann eygi það eitt að skreppa saman og það er auðvitað alvarlegt mál, þá er ég að tala um þorskstofninn en ekki Framsóknarflokkinn, að þetta skuli ganga svona illa hjá okkur. Mér finnst full ástæða til að menn fari yfir heildarstefnuna í þessu öllu. Ég er á þeirri skoðun að menn eigi að gefa umgengninni um lífríkið í hafinu meiri gaum en gert er. Hvar er nú sú trú Íslendinga, þegar barist var í þorskastríðunum, að ekki megi ganga um lífríkið eins og togararnir gerðu á þeim tíma? Hvað eru Íslendingar að gera núna? Nú veiðum við langstærstan hluta af öllum afla okkar með botnlægum dregnum veiðarfærum. Er ekki ástæða til að hæstv. sjávarútvegsráðherra gefi því gaum og menn fari virkilega í endurskoðun á hvernig við göngum um lífríkið? Það þætti ekki par gott að haga sér svona uppi á landi, það er a.m.k. ljóst. Ég hef áður sagt að það er full ástæða til að fram fari umhverfismat á öllum veiðarfærum sem notuð eru í hafinu. Þeim ætti ekki að sleppa í hafið nema að menn hafi gengið úr skugga um að þau séu boðleg í umgengninni við lífríkið. Þetta er stórverkefni sem þarf að ráðast í og það á að láta náttúruna njóta vafans meðan menn hafa ekki leyst það verkefni af hendi. Þetta er að mínu viti það sem menn þurfa að taka á núna. Við erum í raun að fylgjast með öndunarvélinni og ástandi sjúklingsins. A.m.k. virðist það liggja fyrir okkur á hverju einasta ári að fá vondar fréttir.

Frú forseti. Skilar stjórnkerfi fiskveiða þeim árangri sem að var stefnt þegar við tókum það upp? Skilar það þeim árangri að vernda fiskstofnana og byggja þá upp? Ég held að allir sem fylgjast með þessum málum viti hvert svarið við þessum tveimur spurningum er. Eftir sem áður berja stjórnvöld höfðinu við steininn og neita að horfast í augu við að þróunin er önnur en að var stefnt. Samt er haldið áfram með sömu aðferðir, með sömu stefnu og sömu stjórntæki. Það er alveg sama þótt við sjáum stóra nytjastofna okkar minnka ár eftir ár. Svörin eru þau sömu og við heyrðum hjá hæstv. ráðherra áðan. Við skulum ekki fara á taugum. Við skulum vera róleg og horfa á þetta með ró í hjarta. En þegar maður sér þróunina eins og hún hefur verið um langt skeið þá hljóta mælingar sem þessar að hringja einhverjum bjöllum. Þótt við getum verið sammála um að vera ekki of snögg að draga ályktanir þá hljóta samt sem áður svona vísbendingar að hringja bjöllum. Stofnvísitalan í þorski er að lækka og hefur lækkað núna þrjú ár í röð. Það hljóta að vera alvarleg tíðindi, jafnvel þótt þorskárgangur síðasta árs virðist í meðallagi stór. Hvað gerist síðan í ýsunni? Þar hefur stofnvísitalan hækkað gífurlega á undanförnum árum. Eftir sem áður er ekki veitt það magn af ýmsu sem allir þeir sem til þekkja telja í lagi að veiða. Ég man eftir því þegar kvótinn fyrir þetta ár var gefinn út, á grundvelli stærsta árgangs sem sögur fara af, þ.e. árgangs 2003. Sá fiskur er þriggja ára núna og kominn inn í veiði en þegar kvótinn var gefinn út voru rökin þau að hann mætti ekki vera of hár því að það gæti haft slæm efnahagsleg áhrif á útgerðina. Aftur á móti var sagt að stofninn sjálfur, þ.e. fiskurinn í sjónum, væri nægilega mikill til að veiða meira. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort það komi til greina að auka ýsukvótann.

Virðulegi forseti. Þau tíðindi sem við ræðum í dag og hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson vakti máls á, um 15% lækkun á stofnvísitölu þorsksins, eru að sjálfsögðu enn einn áfellisdómurinn yfir kvótakerfinu. Vandinn er ekki bara braskið með veiðiheimildirnar og byggðaröskunin, sem kvótakerfið hefur valdið á síðustu árum, gríðarleg tilfærsla á auðæfum í sameign þjóðarinnar, heldur ekki síður rányrkjan sem kerfið augljóslega veldur. Kvótakerfið elur af sér rányrkju á lífríki hafsins, rányrkju sem rústar hafsbotninum í kringum Ísland. Viðbrögð hæstv. sjávarútvegsráðherra við þessum tíðindum, við enn einum válegum tíðindum, enn einni vísbendingunni um hörmungar í hafinu út af veiðarfæranotkun okkar Íslendinga, út af rányrkjunni sem kvótakerfið elur af sér, eru engin. Viðbrögð hæstv. sjávarútvegsráðherra eru engin önnur en að láta hörmungarnar ríða yfir og aðhafast ekkert. Auðvitað á að fara fram umhverfismat, heildstætt mat á notkun á veiðarfærum og áhrifum þeirra á lífríkið á sjávarbotninn í kringum Ísland. Að sjálfsögðu ættu hin vitrænu pólitísku viðbrögð hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra að gera eitthvað slíkt. Um það ætti ekki að þurfa að deila í þingsal. Svo sjálfsögð viðbrögð væru það enda um að ræða grundvallaratvinnugrein þjóðarinnar, fiskveiðarnar sjálfar. Það er ekki nóg með að áhrif kvótakerfisins séu þau að veikja byggðir landsins heldur er augljóst að það elur af sér rányrkju sem rústar hafsbotninum. Við hljótum að kalla eftir ögn meira afgerandi viðbrögðum frá hæstv. sjávarútvegsráðherra.

Frú forseti. Þær ræður sem hér hafa verið haldnar hljóta að vekja upp notalega fortíðarþrá í brjósti hæstv. sjávarútvegsráðherra. Þetta eru nákvæmlega sömu ræðurnar og hæstv. ráðherra flutti fyrr á árum meðan hann var andstæðingur kvótakerfisins. Hann benti þá á nákvæmlega sömu afleiðingar kvótakerfisins og hv. þingmenn hafa reifað. Við megum ekki gleyma því að kvótakerfið var upphaflega ekki sett upp fyrir bankana eða fjármálalífið heldur til að vernda fiskstofna. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að menn hafa gert ýsustofninn að umræðuefni. Núna búum við við einhvern stærsta ýsustofn sem hefur fram komið og það kemur fram í skýrslunni að holdafar ýsunnar er ákaflega rýrt. Það er vegna þess að það er ekki nægileg fæða fyrir ýsuna. Við þessar aðstæður, ef menn væru að hugsa um hámarksafrakstur úr hafinu og hugsa um það sem stofninum væri fyrir bestu, mundu menn gefa ýsuveiðar frjálsar. Það er hið rétta líffræðilega svar við þeirri stöðu sem komin er upp gagnvart þeirri tilteknu tegund. Hvers vegna íhugar hæstv. sjávarútvegsráðherra ekki að gefa ýsuveiðar frjálsar? Það er vegna þess að það mundi veikja undirstöður lánveitinga til útgerðarinnar. Það mundi hugsanlega veikja undirstöður bankakerfisins. Nú er svo komið að fjármálalífið og bankarnir eru farnir að stjórna fiskveiðunum. Það er ekki staða stofnanna sem ræður því hvaða ákvarðanir við tökum heldur hagsmunir bankanna. Ég spyr hæstv. sjávarútvegsráðherra: Er ekki kominn tími til að hann rifji upp sínar gömlu ræður? Er hann ekki reiðubúinn, sem ábyrgur ráðherra, að berjast fyrir því að veiðin á ýsu verði við þessar aðstæður gefin frjáls?

Hæstv. forseti. Þetta eru engan veginn ánægjulegar fréttir hversu mikið sem menn í Stjórnarráðinu reyna að draga í efa að þær séu jafnalvarlegar og þær eru settar fram, þ.e. að 15% í stofnvísitölu þorsksins hafi ekki sömu áhrif og mat á heildarstofninum, annars vegar veiðistofninum og hins vegar leyfðri veiði. En sú þróun sem við höfum séð á undanförnum árum er hins vegar mjög dapurleg og gefur engar vísbendingar um að við séum á réttri leið með nýtingu okkar á fiskveiðilögsögunni. Það er ekki með nokkrum rökum lengur hægt að halda því fram, hæstv. forseti, að kvótakerfið, eins og það hefur verið notað á undanförnum árum og áratugum, hafi fært okkur ávinning við uppbyggingu þorskstofnsins. Við skulum heldur ekki gleyma því að ýsustofninn stækkaði mest þegar mest veiðiálag var á honum, samkvæmt upplýsingum frá Hafrannsóknastofnun og Landssambandi íslenskra útvegsmanna, þegar smábátarnir fengu að veiða ýsuna frjálsa þá stækkaði ýsustofninn mest. Núna liggur fyrir að ýsan hefur ekki nægilegt fæði. Það ánægjulega við útbreiðslu hennar er hins vegar að hún er allt í kringum land og er þar af leiðandi á mjög stórri beitufæðisslóð. Ef við lítum hins vegar á dreifingu þorsksins kemur í ljós að megnið af þorskinum er í útköntunum umhverfis Ísland. Í djúpköntunum. Það bendir til að þorskurinn sé að færast frá landinu miðað við það sem áður var og þar af leiðandi sé hann að talsverðu leyti upp í sjó þannig að það kann að vera mikil óvissa í þessari mælingu.

Virðulegi forseti. Ræða hæstv. sjávarútvegsráðherra hér áðan olli miklum vonbrigðum. Það er ekki að sjá að það sé nein stefnubreyting í gangi. Hann flutti nánast efnislega sömu ræðuna og var flutt hér í fyrra þegar okkur bárust líka slæmar fréttir af gangi þorskstofnsins. Þá hafði ég uppi sterk varnaðarorð um hvert stefndi og því miður eins og ég sagði áðan, það er allt að koma í ljós. Ég er búinn að hafa rétt fyrir mér allan tímann, í mörg ár. En núna finnst mér vera kominn tími til að hlusta. En því miður sjáum við bara sinnuleysi og dáðleysi hjá stjórnvöldum. Þessir menn vita í raun og veru ekki sitt rjúkandi ráð. Hér um daginn kom hæstv. sjávarútvegsráðherra upp í ræðustól og sagði að forsenda fyrir því að byggja upp þorskstofninn væri að skjóta hrefnur. Hvað ætlar ráðherrann að skjóta margar hrefnur til að byggja upp þorskstofninn? Tvær, tuttugu, tvö hundruð, tvö þúsund, tuttugu þúsund? Þessu verður hann að svara. Þessir menn hafa hegðað sér hérna í mörg ár eins og guðir, telja sig vita hve margir fiskar eru í sjónum. Telja sig geta stjórnað þessu alveg upp á hár. En þetta eru menn sem ráða ekki einu sinni við að slökkva sinuelda vestur á Mýrum. Hvernig í ósköpunum dettur þeim þá í hug að þeir ráði við það upp á hár hvernig eigi að byggja upp þorskstofninn eða ýsustofninn? Hvernig í ósköpunum dettur þeim það í hug? Hvernig er nú árangurinn? Við sjáum það fyrir framan okkur. Það er að gerast nákvæmlega það sem við í Frjálslynda flokknum höfum verið að vara við árum saman. Við erum að gera hlutina vitlaust og náum ekki árangri. Við höfum margoft bent á þær leiðir sem eru til úrbóta, hvernig mætti stjórna fiskveiðum hérna með betri hætti en gert hefur verið mörg undanfarin ár. Og ná árangri. Virðulegi forseti. Tími minn leyfir ekki að ég fari yfir það hér og nú í smáatriðum en ég get bent á að á heimasíðunni minni, magnusthor.is, er að finna margar greinar sem hafa verið skrifaðar um langan aldur um hvað eigi að gera til að ná hér upp fiskstofnum. Hvað eigi að gera til að hægt sé að endurreisa byggðirnar. Því við skulum gera okkur grein fyrir því að takist okkur ekki að byggja upp þessa fiskstofna þá kallar það á áframhaldandi byggðaröskun. Það kallar á að veiðiheimildirnar haldi áfram að safnast á færri og færri hendur. Það kallar á áframhald stóriðjustefnunnar í þessu landi. Áttið ykkur á því. 
            

Virðulegi forseti. Þetta var snjallt ráð hjá hv. þm. Magnúsi Þór til að stytta mál sitt að benda bara á heimasíðu sína.  Virðulegi forseti. Það er von að menn taki þetta mál upp í ljósi þeirra frétta sem komu í gær. En eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur bent á er ekki beint samband á milli þeirra talna og síðan endanlegs mats á veiðistofninum. En hinu er ekki að leyna að það er ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af því hvernig til hefur tekist hvað varðar uppbyggingu þorskstofnsins. Því þar hefur satt að segja hvorki gengið né rekið á síðastliðnum 20 árum. Það er hins vegar ekki hægt að fullyrða að þar með talið sé öll fiskveiðistjórn árangurslaus. Við sjáum að árangur hefur náðst í öðrum tegundum og jafnvel miklu meiri en menn hafa ætlað eins og t.d. varðandi ýsustofninn. Þar hefur verið leyft að veiða meira af ýsu í mörg ár en ráðlagt hefur verið af fiskifræðingunum en engu að síður er stofninn ákaflega sterkur og fer stækkandi. Þannig að það er ekki hægt að slá fram alhæfingum í þessu efni. Það sem ég held að við ættum að einblína á er hvað það er sem er öðruvísi varðandi þorskstofninn og aðra stofna. Þar held ég að séu fáein atriði sem við ættum að skoða. Í fyrsta lagi er þorskstofninn sá sem er langverðmætastur. Það þýðir að veiðin í hann og álagið hefur verið mest, ásóknin í að veiða hrygningarstofninn hefur verið mest þar. Ég held að það sé mjög alvarlegt mál. Í öðru lagi held ég að netaveiðar hafi verið mjög slæmar, sérstaklega á þeim tíma sem þorskurinn er að hrygna. Ég held að friðunin sé ekki nógu mikil á þeim tíma. Þá held ég líka, virðulegi forseti, að loðnuveiðar séu mjög slæmar fyrir viðgang þorskstofnsins, svo ég nefni þrjú atriði sem ég tel 

Frú forseti. Ég ætla að taka undir með hæstv. sjávarútvegsráðherra að það eru vonbrigði að fá svona skýrslur æ ofan í æ. En ég lýsi samt sem áður furðu á að hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur ekkert gefið í skyn hér í umræðunni, og aldrei síðan hann tók við embætti, að fara eigi að hugsa hlutina upp á nýtt. Heldur ætlar hann að halda áfram eins og kontóristi í sama kerfinu og þykist ekkert ráða við að breyta því með neinum hætti. Þó svo að hann hafi ætíð boðað, þegar hann hefur verið frambjóðandi, að hann ætli að breyta einhverju. En kerfið hefur einungis versnað og breyst til hins verra síðan hann tók við hér, hann hefur ýtt á hnappa og stutt hvert frumvarpið á fætur öðru sem hefur greitt byggðum landsins þung högg. Ræðumaðurinn sem talaði á undan mér, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, minntist á eitthvert endanlegt mat. Við verðum að ræða það í þessu samhengi að endanlegt mat á veiðistofni er stundum metið jafnvel mörg ár aftur í tímann. Menn hafa misreiknað veiðistofna. Í kringum síðustu aldamót var t.d. veiðistofninn sem veitt var úr nokkrum árum fyrr reiknaður upp á nýtt og þá kom nýtt endanlegt mat. Þannig að hvað er endanlegt í þessu? Ég held að það sé vert að spyrja að því. Þegar menn eru að spá fyrir um uppbyggingu áratugi fram í tímann eins og Hafrannsóknastofnun hefur gert en geta síðan ekki spáð fyrir um þorskstofninn á næsta ári þá finnst mér það ekki vera góðs viti. Ég er á því að löngu sé tímabært að fara að skoða þetta með gagnrýnum hætti, þetta gengur ekki. Við í Frjálslynda flokknum höfum bent á að með því að taka upp veiðar sem byggjast á því að nota sóknarstýringu þá fái menn mikinn afla þegar mikill afli er á slóðinni en ekki út frá einhverjum misgóðum reikniformúlum sem margsinnis hefur komið í ljós að 

Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Reykv. n. hvatti mig til að rifja upp gömlu ræðurnar mínar. Það er nú gott að heyra það því ekki var hann alltaf sammála þeim þegar þær voru fluttar. En ég ætla aðeins að rifja mínar gömlu ræður upp. Ég hvatti m.a. til þess á þeim tíma að við mundum leggja aukna áherslu á veiðarfærarannsóknir. Það er það sem við höfum verið að gera, m.a. með uppbyggingu veiðarfærarannsókna við Hafrannsóknastofnun á Ísafirði. Þangað er verið að ráða fleiri en einn sérfræðing til að stunda þessar rannsóknir svo það er augljóst að það er verið að leggja aukna áherslu á það. Ég hef líka verið að hvetja til að við reyndum að nota veiðarfærastýringu. Er ekki verið að gera það? Er ekki verið að gera það t.d. með að taka ákvörðun um að minnka möskvastærð í neti? Er ekki verið að gera það með að beita hér svæðalokunum og skyndilokunum með ýmsum hætti? Í þriðja lagi hef ég líka sagt að við þurfum að tryggja fæðuframboðið fyrir helstu nytjastofna okkar eins og þorsk og ýsu. Hver var ákvörðun mín í vetur? Hún var sú að banna flottrollsveiðar á loðnu. Ég hlustaði ekki á kröfur um að auka stöðugt loðnuveiðarnar. Ég hef verið að fá skammir fyrir það núna síðast í blöðunum, að ég hafi verið óábyrgur og ekki hlustað á þá sjómenn sem eru að veiða loðnuna og þess vegna hafi ég ekki viljað auka loðnuveiðarnar. Ég stóð fast á því að gera það ekki vegna þess að ég taldi mjög mikilvægt að láta loðnuna njóta vafans og tryggja að fæðuframboð væri til staðar. Hvað kemur fram í þessari skýrslu núna? Það kemur fram að það hafi fundist mikil loðna bæði í mögum þorsks og ýsu. Og þeir sem hafa verið að tala við sjómenn vítt og breitt um landið, eins og ég hef verið að gera, við höfum heyrt það frá þessum mönnum að það hefur sjaldan eða aldrei verið annað eins af loðnu í mögum þorsks og ýsu eins og einmitt núna. Er það ekki til marks um að það hafi orðið einhver breyting? Auðvitað verðum við að binda vonir við það. En ég er fyrstur manna til að viðurkenna að við höfum ekki náð þeim árangri í uppbyggingu á þorskstofninum eins og við höfðum vonast til. Þess vegna þurfum við að fara yfir þessi mál. Ég hlustaði hins vegar mjög grannt eftir því, en ég varð ekki var við að menn kæmu með nein snilldarráð í þessari umræðu. Einn hv. þingmaður lagði bara áherslu á að við vissum ekki neitt og þess vegna ekki til neins að gera nokkurn skapaðan hlut. Vegna þess að við vissum ekki neitt og gætum ekki einu sinni slökkt elda vestur á Mýrum og þess vegna væri til einskis barist að reyna að glíma við að byggja upp þorskstofninn eða eiga við þessa hluti. Vegna þess að svo mikil óvissa væri þessu undirorpin. En ég fagna því að hv. 1. þm. Reykv. n. 

Virðulegi forseti. Heimurinn tekur sífelldum breytingum, jafnvel á þeim tiltölulega stutta tíma sem líður milli þess sem utanríkisráðherra gerir grein fyrir þeim utanríkismálum sem efst eru á baugi hverju sinni hér á Alþingi. Þar sem fyrir nokkrum mánuðum virtist stefna í friðsamlegri átt hefur nú upp úr soðið og ógnir sem menn sáu ekki fyrir þá eru nú helsta viðfangsefni líðandi stundar. Nægir þar að nefna ógnvænlega þróun vegna ráðagerða Íransstjórnar sem virðist stefna að því að koma sér upp kjarnavopnum. Vonir stóðu til að kominn væri á viss stöðugleiki í Afganistan en þar hefur talíbönum vaxið ásmegin á ný og hafa þeir grafið undan friði með ofbeldi og árásum. Í Írak hefur því miður ekki náðst að mynda ríkisstjórn og ofbeldisverk, mannrán og dráp hafa færst í vöxt vegna mikillar spennu á milli sjíta og súnníta. Íslensk stjórnvöld hafa reynt að leggja sitt af mörkum m.a. með endurteknum fjárframlögum til sjóðs á vegum Atlantshafsbandalagsins sem vinnur að þjálfun öryggissveita heimamanna í Írak. Við fráfall Yassers Arafats skapaðist nýtt tækifæri til lausnar deilna Palestínumanna og Ísraelsmanna þar sem hann hafði um árabil verið talinn þrándur í götu friðar. Útlitið var nokkuð bjart, þar til þingkosningar voru haldnar á palestínsku heimstjórnarsvæðunum í lok janúar 2006 þar sem hin herskáu Hamas-samtök sigruðu. Nú eru einnig nýafstaðnar kosningar í Ísrael og ekki er ljóst hvaða áhrif staðan, sem upp er komin, mun hafa á framtíð friðarferlisins. Þá eru þær hörmungar sem verða af völdum náttúruhamfara engu síðri óvissuþáttur. Til að bregðast við þeim vanda sem upp kemur fyrirvaralaust víðs vegar um heim hefur Ísland skipað sér á bekk þeirra ríkja sem fyrst lögðu af mörkum til nýs sjóðs á vegum Sameinuðu þjóðanna sem á að fjármagna viðbrögð við slíkri vá. Frú forseti. Langt er nú um liðið frá því kalda stríðinu lauk. Má vera að kominn sé tími til að hætta sífelldum tilvísunum í þann tíma, sem yngra fólk þessa lands þekkir aðeins af bókum eða kannski helst kvikmyndum, líkt og mín kynslóð seinni heimsstyrjöldina. En til þess að skýra stöðu öryggis- og varnarmála okkar tíma er þó enn nauðsynlegt að líta um öxl. Þetta á einnig við um þá stöðu sem ég geri að öðru höfuðviðfangsefni þessarar skýrslu minnar til Alþingis í dag. Þar á ég vitaskuld við varnir Íslands í ljósi brottflutnings varnarliðsins sem í áratugi hefur tryggt öryggi lands og þjóðar. Miklar vonir voru bundnar við það, fyrir 15 árum, að nú hæfist skeið án átaka í sögu mannkyns. Því miður varð raunin allt önnur. Við hrun Sovétríkjanna og lok kalda stríðsins leystust úr læðingi öfl þjóðernishyggju og valdabaráttu sem lengi höfðu kraumað undir. Uppi voru þó vonir um að hægt væri að vinna í sameiningu að því að tryggja stöðugleika og frið. Samdráttur í herafla Bandaríkjanna í Vestur-Evrópu, hinu hefðbundna svæði NATO, hófst þá þegar. Átökin á Balkanskaga undir lok síðustu aldar drógu Atlantshafsbandalagið út fyrir skilgreint aðgerðasvæði sitt til suðausturs þar sem fylla þurfti tómarúm í kjölfar hruns kommúnismans, sem í ljós kom að Sameinuðu þjóðirnar og Evrópusambandið höfðu ekki bolmagn til að gera. Lengst af síðustu öld stöfuðu ógnir fyrst og fremst af óvinveittum þjóðríkjum. En í breyttri heimsmynd var svo komið að þjóðir heims stóðu frammi fyrir fjölmörgum ólíkum hættum, allt frá óvinveittum einræðisríkjum og flóknum þjóðernisátökum til fámennra hryðjuverkahópa. Mönnum varð einnig ljósari nauðsyn þess að líta til ógna á borð við farsóttir og meiri háttar umhverfisslysa við hagsmunagæslu þjóða. Hnattvæðingin gerði það að verkum að jafnvel fjarlægustu vandamál virtust nálæg. Þrátt fyrir að ný, alþjóðleg, hryðjuverkaöfl hafi gert vart við sig á þessum tíma var það þó ekki fyrr en í kjölfar árásanna á New York og Washington 11. september 2001 að alþjóðasamfélagið horfðist beint í augu við þá ógn sem af þeim stafar. Þar með var lokið skeiði aðlögunar að breyttum aðstæðum í kjölfar kalda stríðsins og frá þeim degi hafa áherslur í öryggis- og varnarmálum gerbreyst. Meginbreytingin á öryggismálum heimsins er sú að helstu viðfangsefni þeirra stofnana sem við eigum aðild að hafa færst til. Miðausturlönd, Asía og Afríka eru vettvangur átaka og óstöðugleika í samtímanum. Ráðstöfun og staðsetning herafla hefur í síauknum mæli miðast við það. Ekki er því óeðlilegt að Atlantshafsbandalagið, með Bandaríkin í broddi fylkingar leitist við að miða varnarviðbúnað sinn við þessar breyttu aðstæður. Þó er það svo, eins og allar bandalagsþjóðir okkar gera ráð fyrir, að hinar óhefðbundnu ógnir samtímans eru ekki takmarkaðar landfræðilega og því er nauðsynlegt að viðbúnaður til að mæta þeim sé hvarvetna fyrir hendi. Atlantshafstengslin eru jafnmikilvæg fyrir gagnkvæmt öryggi Evrópu og Bandaríkjanna og þau hafa verið um áratuga skeið. Fimmta grein Norður-Atlantshafssamningsins um sameiginlegar varnir er enn þá kjarnaákvæði sem stendur fyllilega fyrir sínu. Sú eðlilega þróun sem átt hefur sér stað samfara því að sjónir manna hafa beinst að nýjum og oft fjarlægum ógnum má ekki verða til þess að við höldum ekki vöku okkar heima fyrir. Þetta kom glöggt í ljós á þeim fundum sem ég hef átt með ráðamönnum bandalagsríkja okkar að undanförnu þar sem ég lagði áherslu á að ræða varnar- og öryggismál í ljósi breyttra aðstæðna. Þrátt fyrir að nágrannaríki okkar geti ekki slegið föstu nákvæmlega hvaða ógnum þurfi að gera ráð fyrir telur ekkert þeirra sig geta verið án tryggra varna, þar á meðal loftvarna. Í bæklingi sænska landvarnaráðuneytisins frá október 2004 um varnarstefnu Svíþjóðar segir þannig meðal annars að herinn skuli standa vörð um lögsögu landsins og fullveldi þess. Samfara því sem Atlantshafsbandalagið hefur tekið að sér verkefni utan landsvæða bandalagsþjóðanna hafa orðið breytingar á kjarnastarfseminni. Stefnt er að því að koma á fót viðbragðssveit, sem mun telja 60 þúsund manns, til þess að bregðast við með 30 daga fyrirvara hvar í heiminum sem þess er þörf. Gert er ráð fyrir að viðbragðssveit þessi verði að fullu starfhæf á næsta ári. Unnið er að því að miða starfsemi bandalagsins við að styðja slíkar aðgerðir hvað varðar fjarskipti, flutninga og upplýsingaöflun, auk þess að manna sjálfar sveitirnar. Innan Evrópusambandsins hefur verið unnið að því smám saman að byggja upp getu til sameiginlegra aðgerða. Því starfi er þó hvergi nærri lokið og sambandið hefur ekki, og mun ekki í fyrirsjáanlegri framtíð, öðlast hernaðarlega burði til aðgerða af því tagi sem NATO sinnir nú þegar. Lögð hefur verið áhersla á að starfsemi og verkefni Atlantshafsbandalagsins annars vegar og Evrópusambandsins hins vegar skarist ekki og að skýr verkaskipting sé nauðsynleg. Á þetta einkum við um verkefni sem falla undir friðargæslu. Evrópusambandið hefur fram til þessa helst sinnt því hlutverki að taka yfir aðgerðir NATO þegar friðvænlegar horfir, eins og á Balkanskaga, eða að fjármagna friðargæslu, eins og í Darfúr í Súdan. Atlantshafsbandalagið starfar á miklu breiðari grunni á sviði öryggismála en Evrópusambandið. Það hefur ekki því hlutverki að gegna að tryggja hernaðarlegt öryggi aðildarríkja sinna, það er ekki varnarbandalag og ekki í stakk búið til að taka á sig slíkar skuldbindingar. Viðbúnaður Evrópusambandsins er ekki miðaður við sameiginlegar varnir líkt og á við um Atlantshafsbandalagið. ESB hefur t.d. ekki það herstjórnarskipulag sem til þarf. Þá þarf að hafa í huga í þessu samhengi að aðild að NATO og ESB eiga mestan part sömu ríki, sem hafa aðeins yfir að ráða einum her. Oft gengur treglega að fá Evrópuríki til að senda menn á vettvang þegar aðgerðir eru skipulagðar og flest þeirra eru treg að auka útgjöld sín til varnarmála. Það gefur því augaleið að samkeppni milli ESB annars vegar og NATO hins vegar um varnarviðbúnað er með öllu óhugsandi og hefði neikvæðar afleiðingar í för með sér fyrir öryggi í álfunni og víðar. Bandaríkin hafa verið leiðandi í umbreytingarferli Atlantshafsbandalagsins. Áherslan hefur færst til austurs og breytingar á herskipulagi þeirra hafa verið umfangsmiklar. Breytingarnar hafa átt sér stað hvarvetna þar sem herlið Bandaríkjanna er staðsett, jafnt innan lands sem utan. Eins og alkunna er eiga Bandaríkin nú, ásamt bandamönnum, í erfiðum átökum í Írak og Afganistan og hafa þau því kappkostað að staðsetja herafla sinn þar sem hann nýtist sem best. Að sama skapi hefur verið reynt að draga saman seglin eftir fremsta megni þar sem ógnir eru minni. Herlið hefur verið dregið að mestu frá Balkanskaga og önnur ríki Atlantshafsbandalagsins munu framvegis annast mannfrekustu þætti starfsins í Afganistan. Þrátt fyrir að NATO hafi unnið að því að aðlagast breyttri heimsmynd er bandalagið eftir sem áður varnarbandalag. Munurinn frá fyrri tíð er sá að ógnir miðast ekki lengur við landamæri. Hryðjuverkamenn við rætur Hindu Kush-fjalla geta nú skipulagt og hrint í framkvæmd árás í 10 þúsund kílómetra fjarlægð á Manhattan eyju. Því hefur verið horft til þess af hálfu bandalagsins að grípa til aðgerða til að forða því að illviljaðir aðilar nái að láta til skarar skríða. Rétt er að minnast þess að 5. gr. Atlantshafssáttmálans hefur aðeins einu sinni verið beitt. Það var eftir árásir al Qaeda á Bandaríkin fyrir tæpum fimm árum. Mikið starf hefur einnig verið unnið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, sem eru að ganga í gegnum eigið þróunarferli. Starfsmenn samtakanna eru að störfum víða um heim við mannúðaraðstoð, friðargæslu og önnur verkefni í þágu friðar og stöðugleika. Íslensk stjórnvöld hafa ávallt lagt mikla áherslu á starf Sameinuðu þjóðanna í þágu friðarins. Hérlendis hefur verið breið samstaða um þátttöku okkar í starfi samtakanna og framboð til setu í öryggisráðinu kjörtímabilið 2009–2010 er liður í viðleitni okkar til þess að axla þar aukna ábyrgð. Við höfum mælt fyrir umbótatillögum sem miða að því að gera starf Sameinuðu þjóðanna markvissara og breyttu skipulagi sem endurspeglar nýja heimsmynd. Má þar nefna friðarnefndina svonefndu, sem leiðtogar aðildarríkjanna komu sér saman um að koma á fót á fundi þeirra í fyrra til að betur mætti sinna fjölbreyttum verkefnum á sviði friðargæslu og uppbyggingarstarfs í kjölfar ófriðar en áður hafði verið gert. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti 15. mars sl. að stofna nýtt mannréttindaráð í stað gamla mannréttindaráðsins sem sætt hafði vaxandi gagnrýni á undanförnum árum, einnig af okkar hálfu. Ísland greiddi atkvæði með nýju ráði þótt sú málamiðlun sem náðist hafi ekki uppfyllt þær væntingar sem hérlend stjórnvöld höfðu til þess. Hins vegar var enn verri kostur að sitja uppi með gamla ráðið. Ísland lýsti því yfir að ríki sem kerfisbundið brjóta skuldbindingar sínar á sviði mannréttinda eða sæta refsiaðgerðum af hálfu öryggisráðs SÞ vegna mannréttindabrota verði ekki studd til setu í ráðinu. Kosið verður til nýja ráðsins 9. maí næstkomandi. Í því munu eiga sæti samtals 47 ríki og verður fyrsti fundur ráðsins haldinn 19. júní. Ísland hefur aldrei boðið sig fram til setu í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, en í ljósi mikilvægis hins nýja ráðs verður slíkt íhugað síðar meir. Mannréttindi eru mikilvægur þáttur í utanríkisstefnu Íslands. Þegar mannréttindi og samningar þar um eru virtir að vettugi leiðir slíkt oft til óstöðugleika og vopnaðra átaka. Aðeins verður komið á varanlegum friði og öryggi með virku lýðræði og virðingu fyrir mannréttindum og alþjóðalögum þar um. Frú forseti. Samfara breytingum á starfsemi NATO hefur þátttaka Íslands í starfi bandalagsins stóreflst. Ísland hefur axlað mikilvæga ábyrgð á sviði friðargæslu, t.d. með því að reka flugvelli í Pristína í Kosovo og Kabúl í Afganistan. Fyrirsjáanlegt er að verkefni bandalagsins á sviði uppbyggingar og friðargæslu muni aukast í framtíðinni og er þar þörf á kröftum allra bandalagsþjóðanna. Með þátttöku í starfi hermálanefndar bandalagsins frá árinu 1998 hefur Ísland haft aðgang að ákvarðanatöku og upplýsingum um skipulag og fjármögnun aðgerða NATO, auk þess sem þar eru ræddar og metnar þær hættur sem að friðargæsluliðum kunni að steðja. Aðild að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin hafa verið hornsteinar öryggisstefnu Íslands í meira en hálfa öld. Þrátt fyrir að ætla mætti annað af umræðunni að undanförnu, hefur varnarsamstarfið svo sannarlega tekið mið af breyttri heimsmynd. Bókanir voru gerðar um framkvæmd varnarsamningsins árið 1994 og aftur 1996 með þetta í huga. Aðlögun að breyttum aðstæðum á Íslandi hefur átt sér stað undanfarin 13 ár og málflutningur okkar hefur verið í samræmi við þann skilning að aðstæður væru breyttar. Þó ekki svo breyttar að fórna mætti loftvörnum sem skilgreind þörf væri fyrir innan Atlantshafsbandalagsins. Hverju sem menn áttu von á verður ekki hjá því litið að 15. mars sl. var vissulega sögulegur dagur og einhliða ákvörðun bandarískra stjórnvalda meðan á viðræðum stóð voru mikil vonbrigði og hnekkir fyrir varnarsamstarfið. Íslensk stjórnvöld höfðu gert tillögur sem fólu í sér að þau tækju á sig gríðarlegan kostnað, m.a. til að áfram mætti tryggja trúverðugar lágmarksvarnir í landinu. Ekki er rétt að útiloka að til endurskoðunar komi á varnarsamningnum eða jafnvel uppsagnar hans. En í ljósi þess að bandarísk stjórnvöld ítrekuðu skuldbindingar sínar samkvæmt varnarsamningnum var fyrsta skrefið að Ísland og Bandaríkin ættu viðræður um framhald samstarfsins. Þær hljóta að snúast um hvernig megi tryggja varnir landsins í kjölfar ákvörðunar Bandaríkjaforseta að kalla loftvarnasveitir frá Íslandi og draga að öðru leyti stórlega úr starfsemi varnarliðsins. Markmið viðræðnanna er að ná niðurstöðu sem íslensk stjórnvöld telja að uppfylli skilyrði um fullnægjandi og æskilegan varnarviðbúnað vegna Íslands. Fyrsti fundur samninganefnda Íslands og Bandaríkjanna fór fram 31. mars sl. Bandaríkjaher vinnur að gerð nýrrar varnaráætlunar fyrir Ísland sem geri Bandaríkjunum kleift að standa við skuldbindingar sínar í varnarsamningnum án fastrar viðveru herflugvéla hér. Á fundinum 31. mars lagði íslenska samninganefndin fram spurningar varðandi áætlunargerðina og ræddi áhersluatriði stjórnvalda í þessu efni. Bandaríkjamenn gera ráð fyrir frekari kynningu og samráði um áætlunina eftir nokkrar vikur. Umsjón með áætlunargerðinni hefur Evrópuherstjórn Bandaríkjanna en Ísland er á hennar svæði. Um allt svæði Atlantshafsbandalagsins gildir sú regla að orrustuþotur verða að geta flogið með skömmum fyrirvara í veg fyrir flugvélar sem hætta getur stafað af. Því er þeim NATO-ríkjum sem ekki eiga orrustuþotur tryggð aðstoð þeirra sem eiga þannig búnað. Þetta gildir um Slóveníu, Lúxemborg, Eystrasaltsríkin þrjú og nú Ísland. Ólíkt hinum hefur Ísland tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin, sem áfram á að standa við að þeirra sögn. Þess vegna fara nú fram tvíhliða viðræður milli Íslands og Bandaríkjanna um með hvaða hætti megi tryggja þetta. Þótt vonir standi til að við bandarísk stjórnvöld semjist um lausn sem stjórnvöld hér á landi telja fullnægjandi þarf jafnframt að ræða málið innan Atlantshafsbandalagsins. Í því samhengi ber að hafa í huga að Atlantshafsbandalagið er í reynd eins konar samtryggingarkerfi þar sem aðildarríkin skuldbinda sig að koma hvert öðru til aðstoðar sé öryggi þeirra ógnað. Þetta þýðir að öll aðildarríkin taka á sig að kosta töluverðu til eigin varna og varna heildarinnar. Þegar við Íslendingar urðum aðilar að bandalaginu 1949 gerðum við þann fyrirvara að það hefði ekki í för með sér að við þyrftum að koma upp eigin her. Framlag okkar til bandalagsins var aðstaðan sem við veittum varnarliðinu á grundvelli varnarsamningsins. Undanfarin ár höfum við smátt og smátt tekið aukinn þátt í aðgerðum á vegum bandalagsins með íslensku friðargæslunni, aðstoð við loftflutninga o.fl. Í ljósi nýrra aðstæðna í íslenskum öryggis- og varnarmálum er eðlilegt að líta til Atlantshafsbandalagsins enn frekar en áður. Fyrir því hef ég þegar fært gild rök. En það segir sig sjálft að eðlilegt framlag af okkar hálfu hlýtur að felast í aukinni þátttöku og auknu framlagi til aðgerða bandalagsins. Öðruvísi greiðum við ekki áskriftina að samtryggingunni. Viljum við geta treyst á aðstoð á örlagastundu verðum við að kosta einhverju til eins og aðrir. Einsýnt er að við munum taka að okkur rekstur Keflavíkurflugvallar. Rekstur alþjóðaflugvallar er óháður vörnum eða afskiptum erlendra ríkja hjá þjóðum almennt. Þegar varnarsamningurinn var gerður 1951 ríktu þær aðstæður að við vorum ekki fær um að taka þetta verkefni að okkur sökum smæðar og kunnáttuleysis og starfsemin var nánast óaðgreinanleg frá hernaðarflugi. Hins vegar hefur það verið stefna íslenskra stjórnvalda áratugum saman að aðskilja borgaralegt og hernaðarlegt flug og frá því Flugstöð Leifs Eiríkssonar var byggð hefur hlutur Íslands í rekstri borgaralegs flugs verið töluverður. Við höfum nú um nokkurt skeið undirbúið, og boðið í samningum við Bandaríkjamenn, að taka að fullu að okkur rekstur og viðhald Keflavíkurflugvallar eins og alþjóð er kunnugt. Vangaveltur um framtíðarnýtingu þess svæðis sem heyrir undir varnarsamninginn og mannvirkjanna þar eru ótímabærar. Þar er á ferðinni flókið úrlausnarefni sem vinna þarf í nánu samráði við bandarísk stjórnvöld á næstunni. Ég tel að stefna eigi að því að einkafyrirtæki annist rekstur Keflavíkurflugvallar eins og tíðkast víða annars staðar. Þá væri stofnað hlutafélag í eigu ríkisins um rekstur flugvallarins en ekki látið staðar numið þar heldur yrði félagið einkavætt í framhaldinu. Innlendum og erlendum fjárfestum byðist með þessu vænlegur fjárfestingarkostur en rétt er að undirstrika að engar ákvarðanir liggja enn þá fyrir í því efni. Þyrlubjörgun er þjónusta sem er í sjálfu sér óháð varnarliði eða erlendum stjórnvöldum, og sem almennt er viðurkennt meðal þjóða að stjórnvöld þurfa að tryggja. Í okkar stóra og fámenna landi, og víðáttumiklu lögsögu, hefur verið mikill stuðningur að geta treyst á veru bandarísku þyrlusveitarinnar. Þeim getum við þakkað björgun fjölmargra mannslífa. En þetta verkefni er þess eðlis að það er sjálfsagt að við tökum það nú að okkur að fullu, líkt og við gerðum með gæslu landhelginnar við upphaf síðari heimsstyrjaldar, með allnokkrum aðdraganda frá því að við hlutum fullveldi. Mikið starf hefur verið unnið til þess að efla öryggi á sviði löggæslu og hryðjuverkavarna. Ísland hefur tekið virkan þátt í samvinnu ríkja í baráttunni gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi sem miðar að því að hefta för flugumanna og fjármagns á þeirra vegum. Hverjum þeim sem fer um Keflavíkurflugvöll ætti t.d. að vera ljóst að þar er allur viðbúnaður stóraukinn frá því sem áður var. Sama á við hvað varðar öryggi í höfnum landsins þar sem teknir hafa verið upp staðlar Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar vegna hryðjuverkavarna. Áfram verður haldið að byggja upp getu hérlendis til að takast á við alþjóðaglæpastarfsemi, smygl af ýmsu tagi þar með talið á vopnum og eiturlyfjum, mansal og aðra vá. Sem fyrr verður þetta gert í nánu samstarfi við önnur ríki, ekki síst samstarfsríki okkar í Schengen en einnig í samvinnu við bandarísk stjórnvöld. Hryðjuverkamenn svífast einskis þegar þeir reiða til höggs. Þær forkastanlegu hótanir og ofbeldi sem við sáum í kjölfar birtingar teikninga í Jótlandspóstinum staðfesta hversu auðveldlega friðsöm lýðræðisríki geta orðið að skotmarki öfgamanna. Hin nýja heimsmynd kennir okkur umfram allt að óræðar ógnir eru víða og að nauðsynlegt er að vera á varðbergi gegn þeim. Mönnum hefur orðið tíðrætt um átök milli menningarheima, en hið rétta er að lýðræðis- og mannréttindasinnar um gervallan heim standa frammi fyrir ógn af hendi öfgamanna sem sveipa sig trúarklæðum. Nauðsynlegt er að fulltrúar ólíkra trúarsamfélaga eigi samráð og skoðanaskipti til þess að eyða gagnkvæmri tortryggni og grafa þar með undan óvild og hatri. Aðeins þá verður hægt að afhjúpa misnotkun hryðjuverkamanna á hinni merku íslamstrú og íslömskum gildum. Ekki stafar lengur ógn af Rússlandi og rétt er að minna hér á að Atlantshafsbandalagið á ágætt samstarf við Rússland á vettvangi NATO-Rússlandsráðsins. Umsvif rússneska flotans hafa þó aukist nokkuð á liðnum árum og æfingar hans eru orðnar árlegur viðburður á Norður-Atlantshafi. Fyrir tveimur árum varð skipa þeirra vart innan efnahagslögsögu okkar og vakti það nokkrar áhyggjur vegna umhverfismála. Við viljum því tryggja góð samskipti til að fyrirbyggja að skortur á upplýsingum geti alið á tortryggni á milli landanna. Áhugi á góðu samstarfi við Ísland er fyrir hendi meðal ráðamanna í Moskvu, eins og fram kom á nýlegum fundi mínum með rússneska utanríkisráðherranum og rússnesk stjórnvöld eru tilbúin að ræða samninga um samskiptareglur og tilkynningarskyldu milli skipa og flugvéla rússneska heraflans annars vegar og Landhelgisgæslu Íslands hins vegar. Við viljum öryggissamstarf við þessa granna okkar í austri, eins og aðra góða granna og ábyrga aðila. Frú forseti. Mikið starf er enn fyrir höndum svo að vinna megi úr þeirri stöðu sem upp er komin í varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Þrátt fyrir að ákvörðun bandarískra stjórnvalda, og ekki síst með hvaða hætti hún bar að, hafi valdið vonbrigðum, felast jafnframt tækifæri í þessari nýju stöðu. Stjórnarandstæðingar hafa haldið fram að stjórnvöld hafi vanrækt að skoða öryggismál þjóðarinnar í ljósi breyttra aðstæðna og gera viðeigandi skýrslur og tillögur þar um. Slíkar fullyrðingar standast ekki. Á árinu 1993 kom út skýrsla sem unnin var á vegum stjórnvalda um öryggis- og varnarmálin eftir kalda stríðið. Að skýrslunni vann nefnd sem í voru þingmenn úr stjórnarflokkunum og embættismenn úr forsætis- og utanríkisráðuneyti. Niðurstöður hennar byggðust meðal annars á fundum nefndarinnar með fulltrúum Bandaríkjastjórnar og annarra NATO-ríkja og háttsettum fulltrúum bandalagsins. Á árinu 1999 vann starfshópur utanríkisráðuneytis greinargerð um öryggis- og varnarmál Íslands við aldamót. Í henni var fjallað eins og sjá má af efnisyfirliti skýrslunnar um helstu öryggis- og varnarhagsmuni, breytingar í alþjóðamálum og aðlögun að breyttu umhverfi í öryggis- og varnarmálum. Skýrar niðurstöður eru í skýrslunni sem og tillögur sem ýmist hefur verið hrint í framkvæmd eða eru á framkvæmdastigi. Í viðræðum við bandarísk stjórnvöld um varnarmál Íslands, sem hófust fyrst fyrir 13 árum, hafa íslensk stjórnvöld, eins og kunnugt er, haft afar skýra stefnu um hvaða lágmarkshervarnir þyrfti í landinu og miðað þar við stefnu og viðbúnað nágrannaríkja. Tal um andvara- og sinnuleysi stjórnvalda í varnar- og öryggismálum er því út í hött. Frú forseti. Eins og ég hef rakið hér að framan hefur þungamiðja öryggismála færst austur á bóginn. Svipaða sögu er að segja um þungamiðju viðskipta og efnahagsumsvifa. Helstu hagvaxtarsvæði heimsins eru nú að finna í Austur- og Suður-Asíu. Um þessar mundir er Japan þriðja mesta efnahagsveldi heims á eftir Evrópusambandinu og Bandaríkjunum. Það má fastlega búast við því að þjóðarframleiðsla í Kína og Indlandi nálgist þjóðarframleiðslu efnahagsveldanna þriggja innan fárra áratuga. Þessar tvær fjölmennustu þjóðir veraldar hafa á síðustu árum hafist handa um víðtækar efnahagsumbætur sem miðað hafa að því að auka frjálsræði í viðskiptum og koma á markaðshagkerfi. Sá mikli hagvöxtur sem þessi ríki hafa náð á undanförnum árum hefur skapað forsendur til þess að bæta lífskjör almennings. Í raun má tala um eina mestu lífskjarabyltingu í mannkynssögunni í þessu samhengi vegna þess hve mikill mannfjöldi á þarna hlut að máli. Það skyldi því engan undra að vestræn fyrirtæki hafi tekið að sýna Asíu vaxandi áhuga á undanförnum árum. Íslensk fyrirtæki eru þar engir eftirbátar fyrirtækja í nágrannalöndum okkar. Er í því sambandi skemmst að minnast velheppnaðrar farar íslenskrar viðskiptasendinefndar til Indlands síðastliðinn febrúar undir forustu menntamálaráðherra sem var staðgengill minn við það tækifæri. Íslensk fyrirtæki hafa stóraukið umsvif sín í Asíu, til að mynda á sviði sjávarútvegs, lyfjaframleiðslu og ýmiss konar þjónustu. Þess er og að vænta að þessi áhugi muni enn vaxa og umsvif íslenskra fyrirtækja í þessum heimshluta stóraukist á næstu árum og áratugum og taki til enn fleiri sviða viðskipta. Efnahagsuppgangurinn í Asíu getur skapað nánast óþrjótandi tækifæri á komandi árum. Utanríkisviðskiptastefna okkar hlýtur því í vaxandi mæli að beinast að því markmiði að efla viðskiptasamstarf milli Íslands og ríkja í Austur- og Suður-Asíu. Þegar hafa verið stigin mikilvæg skref í þá átt. Segja má að fyrsta skrefið hafi verið opnun sendiráðs Íslands í Peking árið 1995. Sex árum síðar var sendiráði Íslands í Tókíó komið á fót og nú í ár var opnað sendiráð í Nýju-Delí. Ísland hefur því stofnað sendiráð í öllum þremur helstu efnahagsveldum Asíu. Stigvaxandi þróun í átt til frjáls markaðshagkerfis hefur ásamt hnattvæðingunni leyst úr læðingi mikil framfaraöfl í Asíu. Sum ríki og héruð í austan- og sunnanverðri álfunni hafa á undanförnum áratugum náð undraverðum árangri í efnahagsuppbyggingu en það er mikill og stöðugur hagvöxtur í Kína og nú á Indlandi sem mun sennilega breyta ásýnd heimsins. Frá því að Kínverjar hófu umbætur í þjóðarbúskapnum um 1980 hefur efnahagsþróun í Kína verið ævintýri líkust. Haldi hagvöxtur áfram með sama hraða og nú, að öðru óbreyttu, verður þess eigi langt að bíða að 100 milljón fjölskyldur í Kína hafi svipaðar ráðstöfunartekjur og gerist að meðaltali í Evrópu. Á undanförnum árum hefur náðst markverður árangur í að efla viðskiptatengsl Íslands við Kína. Ísland hefur gert tvíhliða samninga við ríkið um vernd fjárfestinga, loftferðir og ferðamál auk tvísköttunarsamnings. Í síðasta mánuði hófust viðræður milli íslenskra og kínverskra stjórnvalda um könnun á hagkvæmni þess að gera fríverslunarsamning milli ríkjanna. Skili sú könnun jákvæðri niðurstöðu má gera ráð fyrir að eiginlegar viðræður um gerð fríverslunarsamnings milli ríkjanna geti hafist. Ísland er fyrsta ríkið í Evrópu sem Kínverjar hafa fallist á að ræða við um hugsanlega fríverslun. Þessi áfangi er því til marks um þann góða árangur sem náðst hefur í að efla viðskiptatengsl milli Íslands og Kína frá stofnun sendiráðsins í Peking. Árangur Indverja á sviði efnahagsmála er ekki síður markverður en árangur Kínverja. Hagvöxtur á Indlandi hefur verið með mesta móti síðustu árin. Hafa Indverjar náð einkar athyglisverðum árangri á sviði hátækniiðnaðar og þjónustustarfsemi. Er ljóst að margvísleg tækifæri eru fyrir íslensk fyrirtæki á Indlandi. Helsta markmiðið með stofnun sendiráðs Íslands í Nýju-Delí er að stórefla viðskiptatengsl milli Íslands og Indlands. Nú þegar hafa verið stigin merk skref í þá átt. Í því samhengi má nefna að stefnt er að undirritun loftferðasamnings við Indland á þessu ári. Þá standa nú yfir viðræður um gerð tvíhliða fjárfestingarsamnings og tvísköttunarsamnings við Indverja og standa vonir til að viðræðum um gerð þessara samninga megi ljúka á þessu ári. EFTA-ríkin hafa einnig lýst yfir eindregnum áhuga sínum á að gera fríverslunarsamning við Indland en ekki er víst hversu fljótt slíkar viðræður geti hafist. Það er hins vegar ljóst að opnun sendiráðsins í Nýju-Delí mun stórauka möguleika á að efla samskiptin milli Íslands og Indlands. Þótt Kína og Indland séu oft nefnd í sömu andrá þegar fjallað er um efnahagshorfur í heiminum, þá eru ríkin tvö mjög ólík og beinn samanburður varasamur. Vandi fylgir vegsemd hverri og um leið og ríki komast til aukinna áhrifa á alþjóðavettvangi eru gerðar meiri kröfur til þeirra hvað varðar lýðræðislegt stjórnarfar og ábyrga þátttöku í samfélagi þjóðanna. Þegar til lengri tíma er litið verður lýðræðið vafalaust mesti styrkleiki Indverja. Þegar Indlandi er hælt sem fjölmennasta lýðræðisríki heims endurspeglar það hvort tveggja aðdáun umheimsins á því að svo stór og fjölbreytileg þjóð hafi þrátt fyrir erfiðleika staðið saman vörð um lýðræðið og þau gildi sem í því felast og trú á því að það sé forsenda stöðugleika og nýsköpunar í Suður-Asíu. Ólíkt því sem verið hefur hjá nágrönnunum í Asíu hefur efnahagslíf Japana gengið í gegnum skeið stöðnunar á undanförnum árum. Nú eru hins vegar á lofti vísbendingar um að batamerki séu á japanska þjóðarbúinu. Japanskt efnahagslíf er enn í fremstu röð í heiminum og þar er að finna margvísleg tækifæri í viðbót við þau fjölmörgu viðskiptasambönd sem íslensk fyrirtæki hafa þegar komið sér upp þar. Frú forseti. Hér hefur verið stiklað á stóru um samstarf Íslands við helstu ríki Asíu á viðskiptasviðinu. Aukin samskipti við þau eru einnig til marks um aðlögun okkar að breyttri heimsmynd. En þótt athyglin hljóti að beinast öðru fremur að þessum ríkjum eru fleiri áhugaverðir markaðir í Asíu þar sem mikilvægt er að hlúa að viðskiptatengslum. Þannig hafa EFTA-ríkin lokið við gerð fríverslunarsamnings við Singapúr og síðastliðinn desember undirritaði ég fríverslunarsamning EFTA-ríkjanna við Suður-Kóreu. Nú standa yfir viðræður milli þeirra og Tælands um gerð fríverslunarsamnings og af þeirra hálfu hefur verið undirrituð samstarfsyfirlýsing við Indónesíu. Einnig má benda á að verið er að kanna möguleika á gerð fríverslunarsamnings við Malasíu. Í desember síðastliðnum sat ég ráðherrafund Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í Hong Kong. Niðurstaða hans varð sú að stefnt skyldi að því að ljúka viðræðum í svonefndri Doha-lotu á þessu ári. Enn ber þó talsvert í milli aðila og bendir því ýmislegt til að erfitt geti orðið að ná þeim markmiðum um fríverslun sem aðildarríkin settu sér á fundinum í Hong Kong. Hætta á því undirstrikar mikilvægi samstarfs EFTA-ríkjanna í viðræðum um fríverslun við önnur ríki – og þá einkum við ríki í Asíu. Þrátt fyrir þetta ber að undirstrika mikilvægi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar við að búa svo um hnútana að auka megi viðskipti ríkja á milli. Sem dæmi má nefna að meðaltollar í Kína voru rúm 40 af hundraði en lækkuðu í sex af hundraði eftir að Kína gerðist aðili að stofnuninni árið 2001. Þrátt fyrir að mér hafi orðið tíðrætt um tíðindi og tækifæri í Asíu er ekki svo að samskipti við nágrannaríki okkar séu í doða. Meginþorri utanríkissamskiptanna er eftir sem áður við nágranna okkar og helstu bandamenn beggja vegna Atlantshafs. Ég hef lagt áherslu á að eiga fundi með starfssystkinum á Norðurlöndunum og hjá öðrum vinaþjóðum, þar sem ég hef átt hreinskiptin og gagnleg samtöl um þau mál sem efst eru á baugi. Samfara því sem skimað er eftir tækifærum í Asíu er mikilvægt að halda vöku sinni gagnvart nýjum möguleikum sem kunna að leynast á vel þekktum mörkuðum. Evrópa er mikilvægasti markaður Íslendinga. Viðskipti Íslands við önnur ríki á Evrópska efnahagssvæðinu nema um 70 af hundraði af utanríkisviðskiptum okkar. Reynsla undanfarinna ára sannar hversu traustan grunn samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur skapað fyrir viðskipti okkar við Evrópu. Það mun áfram verða stöðugt viðfangsefni að kanna hvar í heiminum kunni að mega finna ný tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki. Hér hlýtur atvinnulífið vitaskuld að varða veginn. Hlutverk stjórnvalda er að gæta þess að íslensk fyrirtæki búi við sömu og helst betri samkeppnisskilyrði og fyrirtæki frá öðrum ríkjum, sérstaklega samkeppnislöndum okkar. Frú forseti. Ég hef í máli mínu einkum beint sjónum að tvennu. Annars vegar að auknum samskiptum Íslands við Asíuríki og tækifærum fyrir íslensk fyrirtæki þar, hins vegar að varnarmálum Íslendinga og varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Það er skylda stjórnvalda að gæta hagsmuna Íslands og öryggis eftir bestu getu í nýju umhverfi. Undan þeirri ábyrgð mun ríkisstjórnin ekki skorast.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög skilmerkilega ræðu. Hún byggir á greiningu á þeim breytingum sem átt hafa sér stað í heiminum. Þetta er gagnlegur og góður grunnur fyrir umræðuna í dag. Málflutningur hæstv. ráðherra var skýr, ekki síst að því leyti hve hallur hann er undir stefnu núverandi Bandaríkjastjórnar, þess vegna hefði ræðan getað komið beint frá Pentagon. Afstaðan til mannréttindabrota í heiminum er dæmi þar um. Fullkomið gagnrýnisleysi á yfirgang herveldanna með Bandaríkin í broddi fylkingar, ekki orð um pyndingar og mannréttindabrot sem sannanlega hafa verið framin á þeirra vegum. Heimsmyndin verður þannig mjög einsýn og sannast sagna hrýs mér hugur við því ef slík heimssýn réði afstöðu fulltrúa Íslands í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna sem ríkisstjórnin kappkostar að ná fram með óheyrilegum fjáraustri. Að öllu þessu mun ég víkja í ræðu minni á eftir og einnig því fyrirhyggjuleysi sem ríkisstjórnin og reyndar aðrir stjórnmálaflokkar einnig, að Vinstri hreyfingunni – grænu framboði undanskilinni, hafa sýnt varðandi viðskilnað Bandaríkjamanna frá herstöðinni á Miðnesheiði. Það sem ég vildi hins vegar staðnæmast við í þessu stutta andsvari er sú yfirlýsing hæstv. ráðherra að hann sjái það fyrir sér að rekstur Keflavíkurflugvallar verði einkavæddur og seldur. Er ekki tími til að líta með öðrum augum á þennan grunnþátt í öryggismálum þjóðarinnar sem flugvöllurinn óneitanlega er og verður í ríkari mæli eftir að Bandaríkin til allrar lukku eru nú að hafa sig á brott þaðan.

Virðulegi forseti. Af einhverjum ástæðum var þetta fyrirsjáanlegt andsvar frá hv. þingmanni. Það sem ég segi í þessari ræðu hvað þetta varðar er auðvitað skoðun mín á því hvernig hægt er að sjá fyrir sér framtíðarrekstrarfyrirkomulag á alþjóðaflugvellinum í Keflavík. Þá er ég ekki að tala um varnarhliðina eða þau atriði sem munu snúa að framtíðarvarnarsamstarfinu við Bandaríkin eða Atlantshafsbandalagið, heldur einungis rekstrinum á alþjóðaflugvellinum. Það eru til ýmsar fyrirmyndir um slíkan rekstur. Þær eru í öllum nálægum löndum. Yfirleitt er það þannig að einn aðili rekur flugvöllinn, gjarnan hlutafélag sem er þá ábyrgt fyrir allri starfsemi sem þar er, þar með talið rekstrinum á flugbrautum, snjómokstri, slökkviliði og öðrum slíkum þáttum en ber svo einnig ábyrgð á því að öllum skyldum sé fullnægt hvað varðar flugvernd og þá skilmála sem settir eru af Alþjóðaflugmálastofnuninni. Ég tel eðlilegt að við fetum okkur inn á svipaðar brautir í þessu efni eins og gert er í nálægum löndum, þó svo það kunni að taka einhvern tíma og gerist ekki í einu vetfangi eða strax. En það er brýnt að fá botn í það með hvaða hætti við ætlum að gera þetta á næstunni og síðan þurfum við að marka stefnu um það hvernig við viljum sjá þetta þegar fram í sækir. Það er það sem ég er að segja hér fyrir mína hönd. Hvort síðan kemur til greina að selja hlut í slíku hlutafélagi er auðvitað opin spurning en það hefur verið gert mjög víða í nálægum löndum, eins og ég veit að hv. þingmaður hefur kynnt sér sérstaklega, bæði sjálfur og í gegnum samtök þau sem hann er í forustu fyrir.

Hæstv. forseti. Það er góðra gjalda vert að ríkisstjórnin vilji fá botn í hvað hún raunverulega ætli sér í þessum efnum. Í mínum huga er flugvöllurinn óaðskiljanlegur hluti af öryggisviðbúnaði okkar þjóðar. Það á einnig við um Flugmálastjórn, það á einnig við um Landhelgisgæsluna. En ég vek athygli á að í öllum þessum tilvikum eru nú uppi áform og þegar komin fram frumvörp um að hlutafélagavæða og einkavæða þessa þjónustu. Ég spyr hvort í ljósi þess sem einmitt er að gerast í útlöndum, þeim löndum sem hæstv. ráðherra vísar til þar sem menn eru að snúa áformum hvað þessa þætti varðar til baka, hvort ekki sé ráð fyrir Íslendinga að fara sömu leið og íslenska ríkisstjórnin endurskoði einkavæðingaráform sín hvað varðar alla þá þætti sem ég nefndi.

Ég tel ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, þvert á móti. Ég er alveg ósammála hv. þingmanni. En varðandi reksturinn á flugvellinum í Keflavík þá er núna tækifæri til að koma því máli í búning. Við erum auðvitað með Flugstöð Leifs Eiríkssonar í ákveðnu formi. Hún er hlutafélag í eigu ríkisins, nýbúin að halda sinn aðalfund. Sá rekstur gengur mjög vel og hefur skilað ágætum arði og góðri tekjuniðurstöðu. Það sem þarf að gera núna varðandi sjálfan flugvöllinn er auðvitað að ganga frá forminu á þessu. Ég bendi hv. þingmanni á að í nálægum löndum, bæði í Bretlandi, Danmörku og reyndar miklu víðar í Evrópu er til alveg ákveðið líkan af því hvernig eigi að reka svona flugvöll. Ég tel rétt að við skoðum það mjög vel og fordómalaust, hv. þingmaður, gagnvart eignarhaldi á slíku.

Frú forseti. Ég tel ámælisvert að hæstv. utanríkisráðherra skuli ekki hafa skýrt betur frá gangi samningaviðræðna við Bandaríkjamenn. Ég tel það ekki síst í ljósi þess að hæstv. ráðherra sagði í gær að dagurinn í dag væri vettvangur til umræðu um slíka hluti. Ég ætla þó ekki að drepa frekar á það í þessu andsvari mínu. Mér þótti merkilegt að í ræðu sinni eyddi hæstv. ráðherra nánast engum orðum í það sem ég tel vera svartasta blettinn á utanríkisstefnu þessarar ríkisstjórnar, þ.e. stuðningurinn við innrásina í Írak. Við sjáum hvert hún hefur leitt. Írak er í miðri borgarastyrjöld, tugir þúsunda saklausra borgara hafa týnt lífinu. Breska læknaritið Lancet setur reyndar töluna sem 100 þúsund. Hans Blix, sem var yfirmaður vopnaeftirlits Sameinuðu þjóðanna, sagði í íslenska sjónvarpinu í gær að það hefðu verið mistök hjá íslensku ríkisstjórninni að skoða ekki betur þau gögn sem lágu fyrir og voru grundvöllur ákvörðunar íslensku ríkisstjórnarinnar. Það hefur komið í ljós að allt það sem sagt var um gereyðingarvopn reyndist vera fals og blekkingar. Hæstv. forsætisráðherra sagði í samtali við Blaðið á sl. hausti að ef hann hefði vitað að ekki væru gereyðingarvopn í Írak hefði hann ekki fallist á stuðning við innrásina. Ég túlka þetta svo að nú telji hæstv. forsætisráðherra að það hafi verið mistök af Íslendingum að styðja innrásina. Ég hef spurningu til hæstv. utanríkisráðherra og aðeins eina og hún er þessi: Er hæstv. utanríkisráðherra sammála forsætisráðherra? Telur hann í ljósi þeirra upplýsinga sem síðar hafa komið fram um að gereyðingarvopn er ekki að finna Írak að stuðningur Íslendinga við innrásina hafi verið mistök?

Virðulegur forseti. Ég tel að sú ákvörðun sem tekin var á þeim tíma af hálfu íslenskra stjórnvalda hafi verið rétt. Hún var tekin á ákveðnum forsendum á þeim tíma og ég tel að það hafi verið hárrétt ákvörðun. Hins vegar hefur margt gerst í Írak síðan þá og hlutirnir hafa því miður ekki þróast að öllu leyti á þann veg sem menn gerðu sér von um. Hins vegar má deila um það hvort írakska þjóðin sé verr stödd í heild sinni en hún var undir ógnarstjórn þess manns sem þá réði þar öllu. Það eru vonbrigði að ekki er búið að mynda nýja ríkisstjórn í Írak en það er gleðiefni að það var mikil þátttaka í lýðræðislegum kosningum. Lýðræðið er að festa þar rótum og vonandi ná forustumennirnir í landinu sem kosnir hafa verið í frjálsum kosningum að ná saman um það að skaffa landinu þá ríkisstjórn sem það á skilið og sem getur tekið við völdum og tekið utan um vandamál þessa merka ríkis.

Frú forseti. Hæstv. utanríkisráðherra íslenska lýðveldisins er sennilega eini utanríkisráðherra í Evrópu í dag sem telur að innrásin í Írak hafi ekki verið mistök. Hann situr enn fast við stuðning sinn. Hann er ekki eins og hæstv. forsætisráðherra sem hefur sagt að í ljósi upplýsinga sem fram hafa komið hafi það verið mistök. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra annars sem tengist þessu máli. Við höfum rætt í þinginu hið svokallaða fangaflug. Mér hafa líkað vel þær skorinorðu yfirlýsingar sem hæstv. ráðherra hefur gefið í tengslum við það. Hæstv. ráðherra vildi þó ekki að íslenska ríkisstjórnin réðist í sjálfstæða rannsókn á því hvort Ísland hefði verið misnotað í þessu skyni. Ég minni á að Ísland hefur refsilögsögu í málum sem það varða sem nær út fyrir hina hefðbundnu lögsögu okkar. Nú hefur Amnesty International sýnt fram á að a.m.k. ein flugvél fór hér um sem sannanlega hefur verið notuð til fangaflutninga. Ekki er vitað hvort það hafi verið gert í því tilviki. En klárt er að okkur ber skylda til þess að rannsaka málið og nú spyr ég hæstv. utanríkisráðherra: Eru þessar upplýsingar Amnesty tilefni til þess að ráðast í slíka rannsókn?

Virðulegi forseti. Slík rannsókn, ef af yrði, yrði reyndar á verksviði annars ráðherra, væntanlega dómsmálaráðherra. En miðað við þær upplýsingar sem fram eru komnar og hv. þingmaður vitnaði til sé ég ekki að nokkurt tilefni sé til þess því að í þessari löngu skýrslu er á einum stað vikið að Íslandi og þess getið að ein flugvél sem einhvern tíma hafi verið notuð í þessum tilgangi hafi lent í Keflavík í eitt skipti. Ekkert er fullyrt um að þar hafi ólöglegt athæfi verið á ferðinni. Ég vil bara nota tækifærið út af því sem þingmaðurinn segir og ítreka okkar afstöðu í þessu máli sem er sú að við fordæmum lögbrot og mannréttindabrot hvar sem þau fara fram. Við höfum ekki ástæðu til að ætla að okkar landsvæði eða yfirráðasvæði, landhelgi eða lofthelgi hafi verið notuð í því skyni og þar við situr.

Virðulegi forseti. Hann var nokkuð snubbóttur kaflinn hjá hæstv. utanríkisráðherra sem laut að brottför hersins frá Miðnesheiðinni, gangi varnarviðræðna og framtíð varnarsamningsins. Það verður vissulega dýrkeypt fyrir mannlífið á Suðurnesjum viðbragðsleysið og afneitunin sem forusta Sjálfstæðisflokks og ríkisstjórnin var í hvað varðaði framtíð og viðgang hersins á Miðnesheiðinni. Það sem vakti mesta athygli mína og ég vildi spyrja hæstv. ráðherra út í er það sem hæstv. ráðherra segir í ræðu sinni, með leyfi forseta: „Viðræðurnar hljóta að snúast um hvernig megi tryggja varnir lands í kjölfar ákvörðunar Bandaríkjaforseta að kalla loftvarnasveitir frá Íslandi og draga að öðru leyti stórlega úr starfsemi varnaliðs. Markmið viðræðnanna er að ná niðurstöðu sem íslensk stjórnvöld telja að uppfylli skilyrði um fullnægjandi og æskilegan varnarviðbúnað vegna Íslands.“ Nú var það svo að hæstv. fyrrv. forsætisráðherra, Davíð Oddsson, skilgreindi það sem lágmark sýnilegra varna að hér væru fjórar þotur. Það var skýrt hjá hæstv. fyrrv. formanni Sjálfstæðisflokksins, fjórar þotur eða varnarsamningnum skyldi sagt upp. Annars gætu þeir farið, sagði hann. Er hæstv. utanríkisráðherra sammála þessu? Hvert er að hans mati lágmark sýnilegra varna og inntak þeirra samningaviðræðna sem nú standa yfir hvað þetta varðar? Er eitthvað annað en fjórar þotur sem gerir sama gagn? Eða verða fjórar þotur að vera málið? Hvert er álit hæstv. utanríkisráðherra á því hvert sé lágmark sýnilegra varna hér á landi, ella skuli varnarsamningi sagt upp? Er hann á sömu skoðun og hæstv. fyrrv. ráðherra og formaður Sjálfstæðisflokks, Davíð Oddsson, hvað þetta varðar, sem hafði ákaflega afdráttarlausa skoðun á þessu máli? Fjórar þotur skyldu það vera, annars væri ekki um sýnilegar varnir að ræða.

Virðulegi forseti. Ég ráðlegg þingheimi að fara varlega í að trúa túlkun hv. þingmanns á ummælum fyrrv. forsætisráðherra og utanríkisráðherra Davíðs Oddssonar. Okkar afstaða er sú að best hefði verið að þessar þotur væru hér áfram. Sá möguleiki er ekki lengur uppi á borðinu. Ég tel mjög varhugavert og jafnvel hættulegt að ætla að segja upp varnarsamvinnu við núverandi aðstæður þó að við getum ekki útilokað þann möguleika ef engir samningar nást eins og ég gat um í ræðu minni. Við þurfum að tryggja hér búnað sem við sjálfir metum vera fullnægjandi lágmarksviðbúnað, hvort sem það er í formi fastrar viðveru eða annars konar viðbúnaðar. Það er nokkuð ljóst að ekki verður föst viðvera af hálfu Bandaríkjamanna hér. Þá er spursmálið: Hvað getur komið í staðinn sem veitir fullnægjandi vörn að okkar mati og okkar bandalagsþjóða? Það er það sem þessar viðræður snúast um, hv. þingmaður. Það er það sem viðræðurnar snúast um, hvernig verður hægt að koma því fyrir. Það er sú varnaráætlun sem Bandaríkjamenn eru núna að leggja gríðarlega mikla vinnu í að undirbúa og sem Samfylkingin hefur séð sérstaka ástæðu til þess að nota til þess að snúa út úr ummælum mínum um það að við höfum ekki sérþekkingu í gerð slíkra varnaráætlana. Auðvitað höfum við það ekki. Það eru hermennirnir og herforingjarnir sem hafa slíka sérþekkingu og það er það sem þeir eru núna að vinna við og munu gera næstu vikurnar: að reyna að ljúka nýrri varnaráætlun því að varnarsamstarf byggist á því að fyrir liggi varnaráætlun. Það er verið að vinna að því að ljúka gerð nýrrar áætlunar í þessu efni. Nákvæmlega hvað í henni felst vitum við ekki á þessu stigi eða hvernig því verður við komið, viðbragðstími, tegundir af flugvélum, hvaðan þær komi o.s.frv. Aðalatriðið er það að við getum bægt frá ófyrirsjáanlegum ógnum sem hér kynnu að steðja að.

Frú forseti. Það er alveg ljóst af orðum hæstv. utanríkisráðherra að hér er um að ræða meginstefnubreytingu í viðhorfum íslenskra stjórnvalda til þeirra lágmarksvarna sem hér skuli vera. Það þarf engan túlk til að endursegja skoðun hæstv. fyrrv. ráðherra Davíðs Oddssonar á því hverjar væru lágmarksvarnir hér, lágmarksvarnarviðbúnaður, lágmark sýnilegra varna. Það skyldu vera fjórar þotur. Það er til margoft sagt á prenti eftir hæstv. ráðherra. Það þarf engan túlk til að endursegja það og um það þarf ekki að deila. Það sem hæstv. utanríkisráðherra segir nú, að engar mögulega sýnilegar varnir þurfi til að uppfylla varnarsamninginn að hans mati, hér komi augljóslega til greina að þeim vörnum verði sinnt annars staðar frá, mögulega Skotlandi, ég veit það ekki, hæstv. ráðherra kannski upplýsir það í seinna andsvari sínu hvað hann nákvæmlega á við. En hann er greinilega búinn að sætta sig við það, virðulegi forseti, að hér verði engar sýnilegar varnir og þeim verði sinnt annars staðar frá og það er grundvallarstefnubreyting 

Virðulegi forseti. Viðræðurnar snúast um það hvernig hægt er að tryggja okkur sýnilegar varnir með fullnægjandi hætti. Orrustuþotur eru nokkuð fljótar í förum og þær geta brugðist við með stuttum fyrirvara ef þannig er um hnútana búið og það er þannig undirbúið að það sé gert. En auðvitað get ég ekki fullyrt um það hvers konar varnaráætlun það er sem okkur verður kynnt sem hugmynd Bandaríkjamanna á næsta fundi, það liggur alveg í augum uppi. Það kom strax í ljós eftir þessar viðræður af minni hálfu að slík áætlun liggur ekki fyrir núna. Það er verið að vinna í henni, það er það sem er verið að gera.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka utanríkisráðherra fyrir þá skýrslu sem hann flutti hér um utanríkismál og þá umfjöllun sem þar var um öryggis- og varnarmál sem hljóta að vera höfuðviðfangsefni okkar í utanríkismálum um þessar mundir. Þegar utanríkisráðherra flutti skýrslu hér í þinginu í nóvember síðastliðnum fór átakanlega lítið fyrir þeirri umræðu. Ef ég man rétt voru ellefu línur í þeirri ræðu um öryggis- og varnarmál og var þó ærin ástæða til þess að gefa þeim málum gott rými í umræðunni vegna þeirrar viðkvæmu stöðu sem þá var uppi í málunum. Nú er sem sagt bætt um betur og fjallað ítarlega um þessi mál í ræðu utanríkisráðherra og fyrir það vil ég þakka. Ég vil hins vegar, virðulegi forseti, láta það koma fram að ég fór að hugsa það þegar ég hlustaði á ræðu utanríkisráðherra hér áðan að til skamms tíma a.m.k. voru ítarlegar skriflegar skýrslur utanríkisráðherra lagðar fram í þinginu þar sem farið var yfir störf utanríkisþjónustunnar og hvaða verkefnum þar væri verið að sinna. Ef ég man rétt var þeirri ítarlegu skýrslu fylgt úr hlaði með munnlegri skýrslu ráðherra. Ég vildi gjarnan kalla eftir því og spyrjast fyrir um hvað líði slíkri skýrslu, því að auðvitað gefur hún þingmönnum betri innsýn í hvað er verið að vinna í utanríkisþjónustunni og utanríkisráðuneytinu en stutt ræða ráðherra. Í nóvember lýsti ég yfir vonbrigðum með ræðu sem utanríkisráðherra þá flutti, ekki aðeins vegna þess hversu lítið var fjallað um öryggis- og varnarmálin heldur vegna þess að það væri átakanlegur skortur á almennri stefnumótun til framtíðar í utanríkismálum og það finnst mér líka vera upp á teningnum í þessari ræðu utanríkisráðherra. Ég get skilið það, virðulegi forseti, að ráðherrar sem hafa setið lengi í sínum embættum og flutt Alþingi fjölmargar skýrslur og ræður um sína málaflokka geti ekki markað sér stöðu í hvert eitt sinn. En ég hefði haldið að nýr utanríkisráðherra notaði tækifærið í upphafi sinnar embættistíðar til að skerpa þær áherslur sem hann hefur og gera þinginu grein fyrir því hvernig hann vill forgangsraða málum í sínu ráðuneyti, hvar hans áherslur liggja. Ég var á fundi nú nýverið með utanríkisráðherra Noregs og ég verð að segja að ólíkt finnst mér þeir hafast að, utanríkisráðherrar Noregs og Íslands, báðir nýir í sínum embættum og vilja væntanlega báðir setja sitt mark á málaflokkinn. Það var alveg ljóst að utanríkisráðherra Noregs leggur megináherslu á norðursvæðin, það er megináherslumál hans í hans tíð sem utanríkisráðherra. Eitt hans fyrsta verk var líka að endurskipuleggja ráðuneyti sitt og kynna það ítarlega fyrir landsmönnum með hvaða hætti hann hygðist vinna í ráðuneytinu og hvernig það yrði skipulagt. En það hefur lítið farið fyrir slíku af hálfu hæstv. utanríkisráðherra sem hér situr. Þetta þarf hins vegar ekkert að koma á óvart, virðulegur forseti, því að það er einhver átakanlegur skortur á vönduðum vinnubrögðum og almennri stefnumótun sem einkennir öll verk þessarar ríkisstjórnar. Það er ýmislegt aðhafst en helst ekkert fyrr en í óefni er komið. Stefna er ekki mótuð, stefna verður til einhvern veginn þegar einhver tekur ákvörðun, stjórnmálamenn eða hagsmunaaðilar eftir atvikum, og það er eiginlega sama hvert litið er. Eftir ellefu ára samfellda ríkisstjórnarsetu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks veit enginn hvert þeir stefna í öllum helstu málaflokkum þjóðarinnar. Það er vegna þess að stefna þeirra er að láta hlutina gerast einhvern veginn. Þeir afneita tvöföldu kerfi í heilbrigðismálum en láta það verða að veruleika eftir bakdyraleiðum. Þeir afneita skólagjöldum í ríkisháskólum og bíða eftir að háskólarnir sjálfir taki af þeim ómakið og krefjist þess vegna fjárskorts. Þeir neita því að til standi að einkavæða RÚV en standa svo illa að lagasetningu að þær kröfur munu gerast háværar að það sé engin ástæða til þess að halda þeirri stofnun úti. Þeir neituðu að horfast í augu við framkvæmd varnarsamningsins og að hann væri ekki í samræmi við breytta heimsmynd eftir lok kalda stríðsins og gerðu ekkert til þess að skilgreina varnarþarfir okkar upp á nýtt. Nú sitja þeir með málið í fanginu, úrræðalausir og bíða eftir því að Bandaríkjamenn vinni nýja varnaráætlun fyrir Ísland. Þetta eru hinir viljugu og stefnuföstu ráðamenn Íslands. Þeir aðhafast ýmislegt, þeir búa til frumvörp um allt milli himins og jarðar sem sum væru betur óflutt, einmitt vegna þess átakanlega skorts á stefnumótun til framtíðar sem einkennir þau. Í ljósi þessa þarf því ekki að koma á óvart þó að ríkisstjórnin viti ekki í hvorn fótinn hún á að stíga þegar kemur að því að marka Íslandi stöðu til framtíðar í samfélagi þjóðanna. Hvar liggja okkar brýnustu öryggishagsmunir og hvernig tryggjum við þá best? Hvernig ætlum við að haga samskiptum okkar við Evrópu þegar til framtíðar er litið? Hvert er erindi okkar inn í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og hverjar verða okkar megináherslur? Þessum spurningum er ekki svarað af núverandi ríkisstjórn. Utanríkisráðherra sagði í fjölmiðlunum eftir fund samninganefndar Bandaríkjanna og Íslands í síðustu viku að nú værum við að bíða eftir varnaráætlun frá Bandaríkjamönnum, við hefðum nefnilega ekki sérfræðiþekkingu til að vinna slíka áætlun. Nú segir ráðherrann hér í ræðustól að samfylkingarmenn hafi snúið út úr þessum orðum hans. Við snerum ekkert út úr þessum orðum hans, þau voru bara tekin eins og þau voru sögð og ég verð að játa að mér finnst leggjast lítið fyrir kappana í ríkisstjórninni að þeir skuli geta staðið frammi fyrir alþjóð og sagt þetta. Nú kann þetta að vera rétt, að menn hafi ekki þessa sérfræðiþekkingu, en þá er líka við utanríkisráðuneytið og ríkisstjórnina að sakast að hafa vanrækt að byggja upp þessa þekkingu hér innan lands. Við höfum orðið átakanlega vör við skort á þessari þekkingu í umræðunni í kringum Íraksmálin. Eitt símtal frá Bandaríkjaforseta - eða ég veit ekki hvort það var kannski einhver annar sem hringdi - dugði til að tveir ráðherrar hlupu upp til handa og fóta og settu Ísland á lista þjóða sem voru viljugar til að fara í stríðsrekstur í Írak, allt undir því falska yfirskyni að Saddam Hussein ætti gereyðingarvopn sem hann gæti beitt með mjög litlum fyrirvara. Hans Blix, hinn sænski vopnaeftirlitsmaður Sameinuðu þjóðanna, hafði miklar efasemdir um að þetta væri rétt, hann hafði ekkert fundið sem benti til þess þrátt fyrir ítarlega leit. Hann bað um lengri frest en hann var hæddur og spottaður af ráðamönnum í Bandaríkjunum. Það var dapurlegt að fylgjast með því einelti sem Hans Blix varð fyrir á þessum tíma og íslensk stjórnvöld dönsuðu með. Þau dönsuðu með af því að þau höfðu hvorki pólitíska burði né faglega þekkingu til að takast sjálfstætt á við málið. Og eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson vitnaði til hér í gær, orða Hans Blix í Sjónvarpinu í gær, þá gagnrýndi hann að íslensk stjórnvöld skyldu ekki kynna sér þessi mál ofan í kjölinn eins og þau hefðu auðvitað getað gert. Í viðræðum undanfarinna ára og missira við íslensk stjórnvöld hafa bandarískir ráðamenn sjálfsagt orðið átakanlega varir við þann skort sem hér er á sérfræðiþekkingu í ýmsu sem lýtur að utanríkis- og varnarmálum. Þess vegna hafa þeir auðvitað ákveðið að gera sitt til að bæta úr þessu með þeirri bókagjöf sem sendiherra Bandaríkjanna afhenti Þjóðarbókhlöðunni í gær, 200 bækur. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir að í fréttatilkynningu frá bandaríska sendiráðinu sagði einmitt að tilgangurinn með gjöfinni væri að hjálpa Íslendingum að byggja upp sérþekkingu á varnarmálum sem skortur væri á hér á landi. Þetta stóð í fréttatilkynningunni frá sendiráði Bandaríkjanna og staðfestir það sem utanríkisráðherra hefur sagt að sérfræðiþekking er ekki til staðar, hana skortir. Það var líka einhvers staðar haft eftir bandaríska sendiherranum að það ætti ekki að leggja varnarmál í hendur hershöfðingjanna og ég er sammála sendiherranum í því efni. Það á ekki að leggja varnarmálin í hendur hershöfðingjanna. Stefna í varnar- og öryggismálum er pólitísk stefna sem snýst um að skilgreina það sem ógnað getur öryggi og fullveldi þjóðar, að átta sig á váboðunum og velja sér varnarviðbúnað. Varnar- og öryggismál lúta sömu lögmálum og löggæslumál, almannavarnir eða tryggingamál. Þegar við mótum stefnu á þessum sviðum þurfum við vissulega á margvíslegri sérfræðiaðstoð og fagþekkingu að halda en hún á að fara fram og vera veitt á forsendum þess sem ætlar að verða sér úti um varnir en ekki hins sem ætlar að veita þær. Í nóvember minntist ég lítillega á hvernig Írar hefðu staðið að málum við að móta sér varnarstefnu um síðustu aldamót og það er athyglisvert að skoða það vegna þess að þeir eftirlétu það ekki hershöfðingjunum. Þeir byrjuðu þessa vinnu 1996, það lágu fyrir drög að stefnumótun 1998. Þeir buðu félagasamtökum og einstaklingum að koma með ábendingar og athugasemdir og það bárust 46 athugasemdir við þetta frá 27 einstaklingum og 19 stofnunum eða hópum. Síðan var fundað með allnokkrum fjölda þessara aðila sumarið 1999 og stefnan, sem var sameiginleg stefna írsku þjóðarinnar, lá fyrir árið 2000, unnin á þennan hátt. Þetta er í takti við það sem Samfylkingin hefur lagt til sem vinnuaðferð í varnar- og öryggismálunum en Samfylkingin hefur talað hér fyrir tillögu oftar en einu sinni og líklega oftar en tvisvar um opinbera nefnd um öryggi og varnir landsins en fengið lítinn hljómgrunn vegna þess að hér eru mál lokuð inni í ráðuneytum og ráðherrar telja það til óþæginda að þurfa að hafa samráð við fólk sem er hugsanlega ekki sömu skoðunar og þeir, hvort sem það fólk kemur úr hópi sérfræðinga, hagsmunaaðila eða stjórnarandstöðu. Samfylkingin hefur lagt mikla vinnu í að skoða utanríkismálin og stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna og það hefðu aðrir flokkar átt að gera líka. Ástæðan fyrir þessari vinnu er einfaldlega sú að það urðu straumhvörf eftir að kalda stríðinu lauk. Heimurinn breyttist landfræðilega, hugmyndalega og hernaðarlega og Evrópa er allt önnur en hún var, staða Íslands og lega landsins hefur allt aðra þýðingu en hún hafði. Það er allt á hreyfingu nema Sjálfstæðisflokkurinn sem er fastur í hugmyndaheimi kaldastríðsáranna. Það hefur reyndar orðið aðeins vart við það, virðulegi forseti, að það sé ákveðinn áherslumunur meðal stjórnarflokkanna í utanríkis- og varnarmálum. Sjálfstæðisflokkurinn virðist hallari undir samstarf eða öryggissamfélag við Bandaríkin og Framsóknarflokkurinn hallari undir öryggissamfélag við Evrópu. Formaður Framsóknarflokksins hefur sérstaklega gagnrýnt að það hafi ekkert nýtt komið fram í viðræðum við bandarísku sendinefndina í síðustu viku og hann hefur áður kvartað yfir seinagangi í þessum málum af hálfu utanríkisráðuneytisins. Hann hefur sem sagt litið meira til Evrópu og talað um öryggissamfélag við Evrópu en Sjálfstæðisflokkurinn er fastur í fortíðarviðjum og kemst ekki frá öllum stóru orðunum sem hann hefur haft uppi í þessum málum. Virðulegur forseti. Hugtakið öryggissamfélag er mikilvægt þegar talað er um varnar- og öryggismál. Það tengist auðvitað varnarhagsmunum okkar en líka pólitískum og efnahagslegum hagsmunum. Öryggissamfélagið er þríþætt og það er ansi trosnað ef þetta þrennt fer ekki saman, þ.e. varnarhagsmunir, pólitískir hagsmunir og efnahagslegir hagsmunir. Það er engum blöðum um það að fletta, virðulegur forseti, að við munum í framtíðinni fremur tengjast Evrópu en Bandaríkjunum. Þar verður okkar öryggissamfélag þegar til framtíðar er litið. Það er einfaldlega staðreynd sem leiðir af sífellt nánari tengslum okkar við Evrópu eins og í gegnum EES-samninginn og Schengen-samstarfið. Í þessu felst engin höfnun á samstarfi við Bandaríkin þar sem það á við en þetta er einfaldlega sú staðreynd sem leiðir af þeim ákvörðunum sem hér hafa verið teknar um stefnumótandi samstarf við Evrópu á mikilvægum sviðum í stjórnmálum, efnahagsmálum og borgaralegum vörnum. Virðulegur forseti. Ég tel mjög mikilvægt að betur sé staðið að stefnumótun í öryggis- og varnarmálum en hér hefur verið gert á undanförnum árum af hálfu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr og það verður einfaldlega verkefni Samfylkingarinnar í næstu ríkisstjórn að standa fyrir þeirri stefnumótun og útfæra hana þegar þar að kemur. Í utanríkis- og alþjóðamálum eigum við Íslendingar að vera frjálshuga boðberar nýrra hugmynda en láta ekki fyrir berast áttavillt í þoku kaldastríðsáranna.

Hæstv. forseti. Það verður að segjast eins og er að ég beið með nokkurri eftirvæntingu eftir ræðu hv. formanns Samfylkingarinnar um þessi efni. Ég vænti þess að í henni mætti hugsanlega greina hvert væri innlegg Samfylkingarinnar til þeirra umræðna sem nú eiga sér stað um öryggis- og varnarmál í landinu. Þegar upp er staðið verður að segjast eins og er að í þessari ræðu kom ekkert nýtt fram, innlegg Samfylkingarinnar til þessara mála er það eitt að það eigi að endurskilgreina, hugsa upp á nýtt, leita tillagna og eitthvað þess háttar. Það má segja að það sé frekar rýrt innlegg þegar við veltum fyrir okkur framtíðinni í þessum efnum. Þegar við tökumst á við þau verkefni sem felast í þeirri stefnumótun sem óhjákvæmileg er í ljósi yfirlýsingar Bandaríkjamanna er nú betra að flokkarnir hafi eitthvað fram að færa í því, einhverja sýn, einhverja stefnumótun, einhverja stefnu aðra en bara þá að setjast niður og móta stefnu. Það er hins vegar innlegg Samfylkingarinnar í umræðuna. Það er ekki ljóst af ræðu hv. formanns Samfylkingarinnar hvert hún vill stefna, bara það að setjast niður og velta hlutunum fyrir sér. Nú má segja að í ræðu hæstv. utanríkisráðherra hafi það viðhorf komið fram að við hljótum við aðstæður eins og þær eru nú að leita eftir því að tryggja varnir Íslands innan ramma varnarsamningsins ef það er unnt. Það er sú stefna sem ríkisstjórnin fylgir í þessu máli. Mér fyndist forvitnilegt að vita hvort það er afstaða Samfylkingarinnar líka eða hvort hún hefur einhverja aðra áherslu í þeim efnum eða hvort þetta er bara allt opið.

Virðulegur forseti. Þetta var nú hálfömurlegt yfirklór af hálfu þingmannsins Birgis Ármannssonar því að við stöndum hér andspænis því og höfum gert nú í hartnær 11 ár að ríkisstjórnin hefur ekkert aðhafst í þessum málum. Hún hefur ekkert aðhafst í þessum málum. Hún hékk eins og hundur á roði á því að hér skyldu vera fjórar herþotur og þyrlusveit sem því fylgdi. Hún vanrækti að skilgreina öryggis- og varnarhagsmuni Íslands og hún vanrækti hina borgaralegu hlið þessara mála. Samfylkingin hefur æ ofan í æ bent á þetta og hér skulu ekki sjálfstæðismenn koma upp og ásaka Samfylkinguna um að hún hafi ekki lagt ýmislegt til þessara mála. Það er vissulega betra að flokkarnir hafi eitthvað fram að færa í þessum málum og hafi einhverja sýn og hér áðan lagði ég einmitt áherslu á þennan átakanlega skort á sýn og á því að Sjálfstæðisflokkurinn hafi eitthvað fram að færa. Það er beðið eftir Bandaríkjamönnum, það er beðið eftir því að Bandaríkjamenn komi með útspil um það hvernig varnarmálum Íslendinga skuli hagað. Samfylkingin vann sérstaka skýrslu um varnir gegn aðsteðjandi vá. Í þeirri skýrslu kemur skýrt fram hver okkar sýn á þessi mál er, þ.e. að það þurfi að semja um stöðu Íslands í varnar- og öryggiskerfi Atlantshafsbandalagsins og Evrópu án þess að stefna að uppsögn varnarsamningsins við Bandaríkin. Þess vegna viljum við að látið verði reyna á 7. gr. samningsins um Atlantshafsbandalagið og farið með þetta mál inn á vettvang NATO og þar verði unnið að okkar málum á næstu sex mánuðum.

Hæstv. forseti. Hv. formaður Samfylkingarinnar vísaði í skilagrein stefnuhóps vegna framtíðarstefnu Samfylkingarinnar sem var til umræðu og var, að mér skilst, lögð fyrir á landsfundi Samfylkingarinnar vorið 2005. Ég minnist þess nú ekki að Samfylkingin hafi komist að niðurstöðu í þessum efnum eða að þessi texti hafi verið afgreiddur þar. Eftir því sem mér skildist á fréttum náðist ekki einu sinni samstaða um umræddan texta þannig að afgreiðslu þessa efnis var frestað. Ég held að í þessum texta hafi einnig verið sagt eitthvað um það að sumir vildu helst slíta öllu hernaðarsamstarfi við Bandaríkin en aðrir vildu viðhalda því eins og kostur væri. Við teljum ráðlegt að viðurkenna þennan ágreining hiklaust og ég velti fyrir mér hvort þetta sé sterkt eða skýrt innlegg í þá umræðu sem hér á sér stað og hefur átt sér stað um öryggis- og varnarmál. Enginn hefur í sjálfu sér velkst í vafa um hvað íslensk stjórnvöld hafa viljað gera í þessum efnum. Það hefur enginn getað ásakað stjórnvöld, ríkisstjórnina eða ríkisstjórnarflokkana, um að vafi léki á um það hver markmið þeirra væru. Það sama verður hins vegar ekki sagt um Samfylkinguna. Það hefur verið fullkomlega óljóst hér á síðustu árum frá stofnun Samfylkingarinnar hvaða stefnu Samfylkingin vildi hafa uppi í þessum málum, hvaða áherslu Samfylkingin vildi hafa. Niðurstaðan hefur alltaf verið sú hjá Samfylkingunni að það ætti að skipa einhverjar nefndir, það ætti að ræða málin opinskátt og hiklaust og allt er það gott og blessað. Á hinn bóginn hefur algjörlega skort á að Samfylkingin hafi lagt fram einhverja skýra stefnu um annað en að skipa nefndir.

Virðulegur forseti. Varðandi þá skilagrein frá framtíðarhópnum sem ég vitnaði í hér áðan og þingmaðurinn tók upp þá kemur þar fram, og það er heiðarlegt og rétt að það komi fram, að ekki eru allir á eitt sáttir innan flokksins í því máli, en stefnan er algjörlega skýr. Ég geri ráð fyrir því að í Evrópumálum séu nú ekki allir á eitt sáttir í Sjálfstæðisflokknum. Innan vébanda flokksins eru ýmsir menn sem gjarnan mundu vilja stefna að aðild að Evrópusambandinu. Það veit ég og það veit Birgir Ármannsson og það er auðvitað alveg sjálfsagt að viðurkenna það. En stefna flokksins er skýr, þ.e. menn ætla ekki inn í Evrópusambandið og vilja ekki ljá því máls að sótt sé um aðild þar. Í Samfylkingunni er fólk sem er andstætt veru hers hér á landi, það er alveg ljóst. En stefnan er skýr, þ.e. að við viljum að Ísland sé aðili að Atlantshafsbandalaginu og við teljum ekki að það eigi að stefna að því að segja upp varnarsamningnum ef menn hafa ekki unnið að öðrum vörnum og þar stendur hnífurinn í kúnni. Þessi vinna hefur ekki farið fram á vegum stjórnmálaflokkanna eins og þurft hefði að gera. Það vinnur þetta enginn einn flokkur út af fyrir sig. Þetta er eitthvað sem við eigum að sameinast um og markmið okkar á að vera að tryggja þetta öryggissamfélag okkar þegar til framtíðar er litið. Hver voru markmið sjálfstæðismanna í viðræðunum við Bandaríkjamenn? Jú, fyrst voru það sýnilegar varnir, fjórar þotur. Svo voru það lágmarksvarnir og það var ekki sagt hvað í þeim fólst. Nú eru það orðnar táknrænar varnir. Þetta hefur nú verið stefna Sjálfstæðisflokksins í þessum viðræðum við Bandaríkjamenn á undaförnum missirum og árum, fyrst sýnilegar varnir, svo lágmarksvarnir og svo táknrænar varnir. Það hefur orðið algjör kúvending í stefnu þessa flokks í þessu ferli 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þá skýrslu sem hann gaf hér í sinni ræðu. Hann fór víða yfir eins og gengur í svona umræðu því að allt sem lýtur að utanríkismálum snertir okkur á margvíslegan hátt. Í ljósi þeirra aðstæðna sem nú eru uppi er eðlilegt að mest fari fyrir umræðum um öryggis- og varnarmál. Eins og fram kom í ræðu hæstv. utanríkisráðherra hafa aðildin að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkjamenn verið hornsteinar í öryggisstefnu Íslands í áratugi. Hér er því um mikilvægt mál að ræða, ekki síst í ljósi þeirrar stöðu sem nú er uppi. Eins og við vitum hafa íslensk stjórnvöld lengi unnið að því að ná niðurstöðu við Bandaríkjamenn um varnarmálin út frá varnarsamningnum. Hins vegar er því ekki að neita að sá grunur hefur verið uppi um nokkurt skeið að á þeim bænum væru áform um breytingar og um miðjan síðasta mánuð tilkynntu Bandaríkjamenn um ákvörðun sína í þessu efni. Mér fannst aðferðafræði Bandaríkjamanna á þeim degi ekki til fyrirmyndar. Sumir hafa orðað það á þann veg að þetta jaðri við dónaskap í samskiptum þessara ríkja og ég lýsi miklum vonbrigðum með það hvernig Bandaríkjamenn komu fram við okkur af þessu tilefni og tel að menn eigi að bæta ráð sitt í samskiptum hvað þetta varðar. Við hljótum að gera kröfu um að Bandaríkjamenn ljúki samningaviðræðum við okkur sem allra fyrst og það er löngu kominn tími til þess að þeir geri hreint fyrir sínum dyrum í þessum málum. Sjálfur hefði ég helst viljað að Bandaríkjamenn héldu áfram að annast varnir okkar eins og þeir hafa gert um langa hríð. En veruleikinn er annar í dag þannig að breytingar eru fram undan í þeim efnum. Við blasir aukið samstarf okkar við Atlantshafsbandalagið um varnarmál. Við höfum um langt skeið verið aðilar að NATO og þar eru okkar samstarfsaðilar að þessu leyti og þar höfum við látið meira að okkur kveða á undanförnum árum en áður var. Við erum mun virkari þátttakendur í starfsemi NATO en áður var og við þær aðstæður sem nú eru uppi hlýtur að blasa við aukið samstarf við NATO. Ég vil í því sambandi geta þess, eins og væntanlega mun koma fram hér í umræðunni í dag, að formaður íslensku þingmannanefndarinnar sem er fulltrúi Alþingis á NATO-þinginu hefur gert stjórnarnefnd NATO-þingsins grein fyrir stöðunni og við munum að sjálfsögðu gera það enn frekar. Fram undan er vorþing NATO-þingsins núna í maí og við munum á þeim fundi upplýsa um stöðuna. Mér skilst að það hafi komið ýmsum á óvart innan þeirra samtaka hvaða staða er komin upp. Ég held hins vegar, virðulegi forseti, að sú umræða sem hefur verið uppi af einhverra hálfu um að auka tengsl við Evrópusambandsríkin hvað varðar öryggis- og varnarmálin sé alls kostar óraunhæf. Ég tek undir þau rök sem komu fram í ræðu hæstv. utanríkisráðherra hvað það varðar. Ég ætla svo sem ekki að fara nánar út í það en ég tek undir þau rök. Eitt af því sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra var umfjöllun um aukinn þátt okkar í rekstri alþjóðaflugvallarins í Keflavík. Það blasir við að við munum þurfa að leggja töluvert miklu meira undir í þeim efnum og að ríkissjóður muni þurfa að koma mun meira að þeim rekstri en verið hefur. Það er einfaldlega staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Hins vegar vil ég taka undir það sem kom fram í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að það er ótímabært nú að taka upp umræðu um framtíðarnýtingu svæðisins sem heyrir undir varnarsamninginn og þau mannvirki sem þar eru. Þar er um að ræða flókið úrlausnarefni sem leysa þarf í nánu samstarfi við Bandaríkjamenn og reyndar NATO einnig. Ég tek undir það sem fram kom í ræðu hæstv. ráðherra að því leyti. Hins vegar varð ég nokkuð hugsi þegar ég sá í ræðu hæstv. ráðherra hugmyndir hans um að einkafyrirtæki reki Keflavíkurflugvöll, eða eins og þar kemur fram að stofnað verði hlutafélag í eigu ríkisins um rekstur flugvallarins og í framhaldinu verði félagið einkavætt með aðkomu innlendra og erlendra hluthafa. Að vísu vísaði hæstv. ráðherra, máli sínu til stuðnings, í fyrirkomulag sem við vitum að er víða í heiminum varðandi rekstur á flugvöllum. Ég lít svo á að hér hafi hæstv. ráðherra verið að viðra hugmyndir, því eins og hann reyndar tók fram liggja ekki fyrir neinar ákvarðanir í þessu efni. Ég vil rifja það upp líka að fyrrverandi utanríkisráðherra beitti sér fyrir því að Flugstöð Leifs Eiríkssonar var breytt í hlutafélag um rekstur flugstöðvarinnar. Við vitum að sá rekstur hefur gengið mjög vel og það félag er alfarið í eigu ríkisins og er dæmi um hvernig hægt er að breyta rekstrarformi ríkisstofnana í hlutafélög. Í framhaldinu hefur það gengið mjög vel og þetta fyrirtæki er mjög framsækið á sínu sviði. Ég tel að til greina komi að Flugstöð Leifs Eiríkssonar taki einnig yfir flugbrautirnar en í öllu falli undirstrika ég þá skoðun mína að ríkið eigi að eiga þessar flugbrautir í hlutafélagsformi ef svo ber undir en ég tel hins vegar mjög koma til greina að ríkið leigi einkaaðilum rekstur flugbrautanna. Það eru dæmi um slíkt fyrirkomulag í einhverjum löndum. Ég veit t.d. að í Ungverjalandi er slíkt fyrirkomulag fyrir hendi. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins víkja að umræðu sem hefur verið uppi um samskipti hæstv. utanríkisráðherra eða stjórnvalda við utanríkismálanefnd Alþingis. Það er mikilvægt í svona málum að þar sé gott samband og samskipti á milli, enda er kveðið á um það í þingsköpum. Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra vill hafa góð samskipti við utanríkismálanefnd og ég treysti því að sjálfsögðu að svo verði. Hann hefur lagt sig fram um að hafa þau samskipti í lagi og ég veit að þannig verður það. Ég vildi bara rétt nefna þetta hér vegna umræðu sem verið hefur, t.d. í þingsölum í gær að ég held, varðandi þetta mál. Varðandi varnar- og öryggismálin hefur stjórnarandstaðan í því máli eins og mörgum öðrum gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir ýmislegt og það er í þessu máli eins og öðrum auðvelt að sitja úti í horni og gagnrýna. Ég verð að segja í ljósi þeirrar umræðu sem hefur t.d. verið hér í dag að þá er hálfskondið á köflum að verða vitni að umræðum af hálfu Samfylkingarinnar um þessi mál því að þar er svona eins og í mörgum öðrum talað út og suður. En við skulum gefa þeim tækifæri til að skýra afstöðu sína í þessari umræðu og ég held að það sé hið besta mál. Ég ítreka það að lokum varðandi varnarmálin að Bandaríkjamenn eiga næsta leik í stöðunni og við verðum að sjá hvaða hugmyndir koma þar fram og meta þær og svara fyrir að okkar leyti þegar þar að kemur. Það er ýmislegt annað í þessu máli sem snertir okkur. Það blasir við að þær breytingar sem við stöndum frammi fyrir munu hafa ýmis áhrif á okkur Íslendinga. Þar er mörgum ofarlega í huga mál sem varða þyrlubjörgunarsveit hersins á Keflavíkurflugvelli sem hefur reynst okkur mjög mikilvæg í gegnum tíðina og tekið þátt í björgun margra mannslífa. Ég sé ástæðu til að nota tækifærið og færa henni þakkir fyrir það allt og lýsa aðdáun á störfum sveitarinnar að því leyti. En það er augljóst að við þurfum að leggja mikið í það að byggja upp þyrluflota Landhelgisgæslunnar og rekstur hennar. Ég held hins vegar að við ættum líka að líta í kringum okkur og kanna hvort við getum náð samstarfi við nágrannaþjóðir okkar og bræðraþjóðir varðandi eftirlit og öryggismál á hafsvæðinu við Ísland. Þar hafa þær oft verið til staðar og það ber auðvitað að þakka. Alþjóðleg umræða um öryggis- og varnarmál snýst nú á tímum meira um varnir og aðgerðir gegn ógn hryðjuverka. Heimsmyndin hefur að því leyti breyst á síðustu árum eins og við þekkjum og því hefur verið haldið fram að engin þjóð geti talið sig undanskilda í þeim efnum eða talið sig fría gegn þeirri vá. Þannig þurfum við auðvitað að hugsa í okkar málum. Virðulegi forseti. Ég vil hins vegar rétt í lokin ítreka fyrir mitt leyti kröfuna til Bandaríkjamanna um að þeir geri sem fyrst hreint fyrir sínum dyrum í þessu máli og í samskiptum við okkur Íslendinga í öryggis- og varnarmálum. Ég treysti að sjálfsögðu hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórninni vel til að fara með hagsmuni okkar í því mikilvæga máli.

Frú forseti. Það getur vel verið að hv. þm. Magnús Stefánsson hafi röntgenaugu og geti gegnumlýst hæstv. utanríkisráðherra. Ég dreg það ekkert í efa að það sé einlæg sannfæring hv. þingmanns að hæstv. utanríkisráðherra hafi mikinn vilja til að hafa náið og gott samráð við utanríkismálanefnd. Staðreyndin er bara sú að hann hefur ekki gert það. Hv. varaformaður utanríkismálanefndar á auðvitað að standa vörð um nefndina og hjálpa okkur hinum í nefndinni sem viljum fá hann til samráðs og samtala um þetta. Ég vek sérstaka eftirtekt á að það eru ákveðin atriði í þessum viðræðum sem hafa lekið út úr utanríkisráðuneytinu, t.d. sem varða ratsjárstöðvar sem bersýnilega eru í umræðunni á milli þessara tveggja samningsaðila. En hæstv. utanríkisráðherra kemur ekki og ræðir það mál t.d. við utanríkismálanefnd. Nei, hann niðurlægir þingið með því að láta okkur lesa um þetta í fjölmiðlum á formi einhverra slúðursagna sem að vísu rata á forsíður dagblaða. Þetta er bersýnilega leki sem kemur einhvers staðar annars staðar frá en þaðan. Hvers vegna getum við sem erum í nefndinni ekki fengið upplýsingar um þetta? Það eru þessir hlutir sem gera það að verkum að ég er mjög óhress með þann óvilja sem hæstv. utanríkisráðherra hefur sýnt til samráðs þó að hv. varaformaður utanríkismálanefndar sé annarrar skoðunar. Að öðru leyti vekur það eftirtekt mína að hv. þm. Magnús Stefánsson getur fallist á að búnaðurinn, brautirnar verði í hlutafélagsformi í eigu ríkisins en hann er bersýnilega ósammála hæstv. utanríkisráðherra um að hleypa eigi öðrum aðilum inn í hlutafélagið, þ.e. hann vill að brautirnar verði í eigu ríkisins í formi hlutafélags. Hæstv. utanríkisráðherra talar um að hleypa innlendum eða erlendum aðilum þar inn. Þarna er greinilega ágreiningur uppi milli Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í þessu máli.

Virðulegi forseti. Varðandi samskipti hæstv. utanríkisráðherra við utanríkismálanefnd þá ætla ég ekki að bæta neinu við það sem ég sagði áðan. Við munum að sjálfsögðu halda áfram að vinna saman að þeim málum og fjalla um þau í nefndinni. Hvað varðar einkavæðingu eða formbreytingu á rekstri flugvallarins í Keflavík þá hefur engin ákvörðun verið tekin í þeim efnum eins og hæstv. ráðherra sagði áðan. Hins vegar geta menn lýst sjónarmiðum sínum hvað það varðar og ég hef lýst mínu sjónarmiði. Þetta er einfaldlega mál sem á eftir að fara í gegnum og taka ákvarðanir um. Það er ekkert meira um það segja á þessari stundu.

Frú forseti. Ég velti því fyrir mér hvort hv. varaformanni utanríkismálanefndar finnist það boðlegt að á forsíðum dagblaða séu vangaveltur um hvað gerst hafi í samningaviðræðum Bandaríkjamanna og Íslendinga, m.a. um fjórar ratsjárstöðvar. Þessar fregnir eru bersýnilega byggðar á einhvers konar heimildum, ekki koma þær frá stjórnarandstöðunni. Hvaðan hljóta þær að koma? Úr samninganefndinni eða úr utanríkisráðuneytinu. Af hverju er ekki gert hreint borð í þessum efnum og af hverju er ekki sagt frá því í þeim trúnaði sem ríkir í utanríkismálanefnd um hvað verið er að ræða? Það er það sem skiptir máli, frú forseti. Sömuleiðis er mjög óljóst hver stefna ríkisstjórnarinnar er í samningunum við Bandaríkjamenn. Það kom fram hjá hv. þm. Magnúsi Stefánssyni að hann telji, með vísan í formann síns flokks, að það eigi að leita eftir samstarfi við aðrar þjóðir. Hann nefndi þessar þjóðir í ræðu sinni. Það hefur hins vegar komið fram, síðast í dag, hjá hæstv. utanríkisráðherra að hann telji að fyrst eigi að reyna til þrautar samninga við Bandaríkjamenn. Ég spyr hv. þm. Magnús Stefánsson hvort ekki sé skynsamlegt að leita allra leiða, svo ég vísi beint í orð hæstv. forsætisráðherra, og kanna hvaða möguleikar eru í stöðunni, hafa allt á borðinu, alla valkosti þegar menn eru að reyna að ná einhvers konar lendingu. Ég tek eftir því að hæstv. utanríkisráðherra virðist vera annarrar skoðunar. Hann talar bara um Bandaríkjamenn á meðan Framsóknarflokkurinn talar um Evrópusambandið og hæstv. formaður Framsóknarflokksins hefur sérstaklega talað um að leita samstarfs við aðrar Evrópuþjóðir. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé ekki mál sem leita ætti álits utanríkismálanefndar á. Ég hefði talið það. Er ekki hv. 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi það sem hv. þingmaður nefndi í fyrra andsvari sínu um slúðursagnir í blöðum, sem ég ætla ekki að leggja dóm á hvort sé rétt varðandi ratsjárstöðvarnar. Ég geri ráð fyrir að það mál komi til umfjöllunar í utanríkismálanefnd þegar þau mál skýrast. Hins vegar er aftur spurning um hvenær það er tímabært og hvenær mál eru orðin það þroskuð að hægt sé að taka þau til umfjöllunar. Hvað varðar varnarsamstarfið við Bandaríkin og það sem hv. þingmaður vísaði í varðandi ummæli utanríkisráðherra þá er ég sammála því að við eigum að sjálfsögðu að ljúka viðræðum við Bandaríkjamenn og ná fram niðurstöðu í þeim viðræðum áður en við þreifum fyrir okkur annars staðar. Hvað varðar NATO þá erum við auðvitað aðilar að Atlantshafsbandalaginu og ég og hv. þingmaður erum í samstarfi á þeim vettvangi ásamt öðrum. Að frátöldum Bandaríkjamönnum stendur okkur næst að NATO komi kannski meira að varnar- og öryggismálum okkar en verið hefur. Ég ítreka að ég tel að við eigum að fá niðurstöður í þessar viðræður við Bandaríkjamenn og eins og ég sagði í ræðu minni hefði ég auðvitað kosið að þeir sæju um varnarmál okkar áfram eins og verið hefur. Sú staða er því miður ekki uppi en viðræður standa yfir og ég bíð eftir því og vonast til að niðurstaðan liggi fyrir sem fyrst.

Virðulegur forseti. Ég sagði áðan í ræðu minni að það væri greinilega nokkur skoðanamunur milli Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í þessum málum og að Framsóknarflokkurinn horfði kannski meira til Evrópu en Sjálfstæðisflokkurinn. Mér segir svo hugur um að setning sem farið hefur inn í ræðu hæstv. utanríkisráðherra sé kannski einhvers konar málamiðlun á milli þessara tveggja flokka. En þar segir, með leyfi forseta: „Ekki er rétt að útiloka að til endurskoðunar komi á varnarsamningnum eða jafnvel uppsagnar hans.“ - En síðan segir hann: „Í ljósi þess að bandarísk stjórnvöld ítrekuðu skuldbindingar sínar samkvæmt varnarsamningnum var fyrsta skrefið að Ísland og Bandaríkin ættu viðræður um framhald samstarfsins.“ Ég vil því spyrja hv. þingmann, varaformann utanríkismálanefndar, hvort hann telji ekki rétt við þessar aðstæður, þegar ákveðin upplausn er í þessum varnarmálum, að þetta mál fari formlega inn á vettvang Atlantshafsbandalagsins. Þessi tvíhliða varnarsamningur er auðvitað gerður á grundvelli samningsins um Atlantshafsbandalagið og Bandaríkjamenn hafa tekið að sér varnir Íslands í samræmi við hann. Er ekki rétt að fara með málið inn á þann vettvang í stað þess að vera með það í þeim farvegi sem það er í núna, einvörðungu í þessum tvíhliða viðræðum? Hitt sem ég vil spyrja um af því að ég fékk ekki svar við því áðan: Getur varaformaður nefndarinnar svarað hvernig á því stendur að við höfum ekki fengið inn í þingið skriflegar skýrslur utanríkisráðherra síðan í apríl 2004 þegar Halldór Ásgrímsson var utanríkisráðherra? Við höfum ekki fengið neinar skriflegar skýrslur um það sem verið er að vinna í utanríkisráðuneytinu síðan sjálfstæðismenn settust inn í það ráðuneyti. Slíkar skýrslur gefa okkur auðvitað góða innsýn í þá stefnumörkun sem þar fer fram 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi skýrslur utanríkisráðherra til Alþingis. Hv. þingmaður spurði hvort ég hefði einhverjar skýringar á því af hverju þær hefðu ekki borist. Ég er því miður ekki sitjandi í þeim ráðherrastól þannig að ég get ekki svarað því. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður beini því þá til viðkomandi ráðherra. Ég get ekki útskýrt það mál. Hvort ekki væri rétt fyrir okkur að fara með þetta mál formlega á borð NATO í stað þess að standa í viðræðum við Bandaríkin um málið. Ég tel það ekki vera. Við eigum í viðræðum við Bandaríkjamenn og þurfum að fá niðurstöður í þær viðræður sem fyrst. Hvað út úr þeim kemur get ég ekki svarað á þessari stundu en ég tel ekki ástæðu til að fara með málið beint á borð NATO á þessu stigi málsins. Við eigum í viðræðum við Bandaríkjamenn á grundvelli tvíhliða varnarsamnings og við eigum auðvitað að ljúka þeim viðræðum sem fyrst.

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi skýrslu utanríkisráðherra. Ég spurði sérstaklega um það í ræðu minni hér áðan hvernig á því stæði að hingað hefði ekki borist skrifleg skýrsla utanríkisráðherra um það sem unnið væri í utanríkisráðuneytinu og hvernig okkar utanríkisþjónusta hefði verið að vinna að málum víðs vegar um heiminn. Það er mjög mikilvægt að við höfum innsýn í það hér í þinginu og ég vænti þess að það sé mikilvægt fyrir þá sem sitja í utanríkismálanefnd. Hér var ég að ræða við varaformann utanríkismálanefndar sem hefði kannski átt að vera búinn að kanna hvort eitthvert slíkt plagg væri ekki á leiðinni - það hefði átt að vera hluti af hans starfsskyldu sem þingmanns og varaformanns utanríkismálanefndar, fyrst hann fer með það verkefni. Ég ítreka að ég vil spyrja hvernig á því standi að skýrsla hefur ekki borist síðan í apríl 2004. Það er síðasta skriflega skýrslan sem komið hefur hingað inn um þessi mál. Hvað varðar NATO þá er það nú einu sinni svo að það er gert ráð fyrir því sérstaklega í varnarsamningnum að farið sé með þessi mál inn á vettvang Norður-Atlantshafsbandalagsins ef menn telja endurskoðunar þörf. Ég geri ráð fyrir að sú uppákoma sem hér hefur orðið í þessu varnarsamstarfi kalli á einhvers konar endurskoðun á varnarsamningnum. Það er ljóst að eins og hann er framkvæmdur núna er framkvæmdin einhliða af öðrum aðilanum. Það er annar aðilinn sem ákveður einhliða hver framkvæmdin skuli vera og það breytir auðvitað talsverðu um eðli samningsins. Íslensk stjórnvöld hafa hingað til lagt áherslu á að hann skuli framkvæmdur tvíhliða. Annar aðilinn gæti ekki ákveðið framkvæmd samningsins. Það er breytt. Bandaríkjamenn hafa ákveðið einhliða framkvæmd samningsins og það hlýtur að kalla á endurskoðun hans.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekkert frekar að fjalla um skýrsluna. Ég held að það sé rétt að óska svara frá utanríkisráðuneytinu hvað það varðar. Hvort þessi staða kallar á endurskoðun á varnarsamningnum? Ég held að það sé rétt að bíða og sjá hvað kemur út úr þessum tvíhliða viðræðum áður en menn fara að velta því mikið fyrir sér. Sú staða getur hugsanlega komið upp að við teljum þörf á að endurskoða þennan varnarsamning. Ég ætla ekkert að fullyrða neitt á þessu stigi. NATO hefur verið gerð grein fyrir þessari stöðu eins og menn vita. Hæstv. forsætisráðherra gerði það á sínum tíma. Ég nefndi það í minni ræðu að við þingmenn sem erum fulltrúar Alþingis hjá NATO-þinginu höfum gert það og munum fylgja því eftir þannig að fulltrúar NATO-ríkjanna séu alveg klárir á því hver staðan er. En ég tel rétt að við bíðum eftir niðurstöðum tvíhliða samningaviðræðnanna og ég vonast til að þær liggi fyrir sem allra fyrst, ég tel það mjög mikilvægt. Ég tel það líka mjög mikilvægt að Bandaríkjamenn geri hreint fyrir sínum dyrum í þessu máli.

Forseti vill geta þess varðandi fyrirspurn frá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur að í þingsköpum er ekkert um að utanríkisráðherra verði að skila inn skriflegri skýrslu til Alþingis.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýran málflutning hér í dag. Ekki er þar með sagt að innihaldið hafi verið gott eða gleðilegt. Reyndar þykir mér mjög dapurlegt að heyra hve höll ríkisstjórnin er undir stefnu núverandi Bandaríkjastjórnar. Það var gott, og ég gat þess í andsvari fyrr í dag við ræðu hæstv. ráðherra, að fá greiningu ráðherrans og ríkisstjórnarinnar á þeim breytingum sem átt hafa sér stað innan NATO. Ég ætla að gera þetta að umræðuefni hér á eftir og rökstyðja jafnframt hvers vegna ég tel að lausnir ríkisstjórnarinnar, og þess vegna einnig annarra stjórnmálaflokka hér á Alþingi, að undanskilinni Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, í varnarmálum gangi ekki upp. Þá er ég að vísa til NATO-flokkanna allra. Ég er að vísa til Sjálfstæðisflokksins, ég er að vísa til Framsóknarflokksins, ég er að vísa til Frjálslynda flokksins og ég er að vísa til Samfylkingarinnar. Allir þessir flokkar setja traust sitt á NATO. Ríkisstjórnin leggur höfuðkapp á að ná tvíhliða samningum við Bandaríkin en aðrir flokkar, og þá sérstaklega Samfylkingin, horfa á faðm NATO og líta á hann sem eins konar náðarfaðm. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem fer fyrir þingmannanefnd Íslands hjá NATO, hefur vakið máls á því að núverandi formaður þingmannaráðs NATO, Pierre Lellouche, horfi með velvilja til Íslands í þessu samhengi. Ég vek athygli á að sá maður hefur sýnt velvilja þegar grófustu mannréttindabrot hafa verið framin víðs vegar um heiminn, og vísa ég þar sérstaklega til innrásar Bandaríkjanna í Írak. En þegar henni var andæft á franska þinginu skar þessi NATO-foringi sig úr hvað varðaði eindreginn stuðning við Bandaríkin. Ég ætla að víkja að þessu öllu saman síðar og þá sérstaklega í lokin að þeim tillögum sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur sett fram, bæði varðandi viðskilnað við Bandaríkjamenn og einnig mengunarvarnir sérstaklega í því efni. Fyrst um þann skýra tón sem fram kemur í ræðu hæstv. ráðherra og er samhljóma stefnu núverandi Bandaríkjastjórnar. Byrjað er á að víkja að tilraunum Írana, eða meintum tilraunum Írana, til að koma sér upp kjarnorkuvopnum. Hvers vegna skyldu Íranar vilja koma sér upp kjarnorkuvopnum? Ætli það sé ekki sama ástæða fyrir því og varð til þess að Bandaríkjamenn komu sér upp kjarnorkuvopnum á sínum tíma, til að verjast og til þess að ógna. - Það hefur verið talað um ógnarjafnvægi í þessu efni. - Sama ástæða og þegar Bretar ákváðu að koma sér upp kjarnorkuvopnum og Frakkar, Rússar, Kínverjar, Indverjar, Pakistanar, Ísraelsmenn, Suður-Afríkumenn hugsanlega. Að öllum líkindum Norður-Kórea. Einnig hefur verið talað um að Ástralar og Suður-Kóreumenn séu að fikta eitthvað í þessum efnum þó minni líkur séu taldar á því. Allar þær þjóðir sem ég nefndi hafa sannarlega komið sér upp kjarnorkuvopnabúrum til að verjast og til að ógna öðrum. Skyldu menn nú vera að hjálpa Írönum í þessu efni, draga úr ótta þeirra við að á þá verði ráðist? Er stefna Bandaríkjamanna gagnvart Íran í þessu efni líkleg til að draga úr vilja þeirra til að koma sér upp vopnabúri til að verjast og ógna öðrum? Nei. Hér fyrir nokkru voru í fréttum viðtöl við fólk sem er nýkomið frá Íran, Íslendinga. Það segir að þar óttist menn nú mjög yfirvofandi árás á landið. Menn hafa dæmin fyrir sér nú nýlega frá Írak. Hverjir voru þar í fararbroddi? Það var eina ríkið sem hefur beitt kjarnorkuvopnum. Það var Bandaríkjastjórn. Það voru Bandaríkin sem beittu kjarnorkuvopnum gegn Japönum árið 1945. Þetta er samhengi hlutanna sem við hljótum að verða að horfa á þótt ég taki fyrir mitt leyti undir að það á að reyna að stuðla að því að Íranar komi sér ekki upp kjarnorkuvopnum enda hafa þeir fallist á það í sáttmála sem þeir undirrituðu fyrir rúmum 35 árum, árið 1970, en það var sáttmálinn um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna. Þar eru þeir sér á báti varðandi hin ríkin sem ég nefndi hér áðan. En þetta er bara ekki leiðin. Um samhljóminn við stefnu Bandaríkjanna. Það er það sem sagt er um Palestínu og Ísrael. Þar er ráðist sérstaklega á Yasser Arafat, nýlátinn leiðtoga Palestínumanna, og sagt að hann hafi verið þrándur í götu friðar. Það er vissulega stefnan frá Pentagon að tala svona. Aðrir hafa litið á Yasser Arafat sem fulltrúa hinna hófsömu afla. Hann viðurkenndi Ísrael, gagnstætt því sem ýmis önnur öfl innan Palestínu hafa gert. Hann viðurkenndi grænu línuna svokölluðu sem var dregin upp eftir hin blóðugu átök við stofnun Ísraelsríkis 1948–49. Hann viðurkenndi þá línu sem Sameinuðu þjóðirnar byggja sínar yfirlýsingar síðan á, og þýða að Palestínumönnum eru ætluð 22% af því landsvæði sem áður var Palestína, rúmur fimmtungur þessa lands. Nú stefnir hins vegar í að þeir fái innan við 10%, 9%, í sundurtættu landi og sundurgröfnu af apartheid-kynþáttamúr sem Ísraelsmenn eru að reisa og ætla að viðhalda. Ekki orð um það heldur er nú talað um öfgasamtökin Hamas. Hvað hafa Hamas-samtökin aðhafst? Þau vinna sigur í lýðræðislegum kosningum. Þau hafa vissulega verið öfgafull á undanförnum árum en eru að draga þar úr, hafa einhliða lýst yfir vopnahléi, hafa gert það í eitt ár. En þegar þeir komast til valda nýtir hernámsliðið í Ísrael sér þá stöðu að svipta Palestínumenn öllum tekjum sínum. Halda skatttekjum til baka og gera stjórnvöld þannig fjárvana til að sinna skyldum sínum gagnvart almenningi og halda uppi einhverjum vísi að velferðarþjónustu. Eru menn búnir að gleyma hvers vegna uppreisnin í Palestínu, sú síðasta, hófst? Var það ekki eftir að Sharon - fyrrverandi böðullinn sem fór fyrir hryðjuverkasveitum sem myrtu menn tugum og hundruðum saman, bæði í átökunum við stofnun Ísraelsríkis og síðar í Líbanon - fór fyrir 2.000–3.000 manna liði upp á Musterishæðina í Jerúsalem og fór inn í Al Aqsa-moskuna en það varð þess valdandi að uppreisnin, hin síðasta, hófst. Ekki orð um þessa þætti heldur bara öfgafull stefna frá Pentagon. Síðasta atriðið sem hæstv. ráðherra nefnir er framlag Íslands til viðlagasjóðs á vegum Sameinuðu þjóðanna vegna náttúruhamfara. Það finnst mér hið besta mál. Jafngott og hitt er slæmt að íslenska ríkisstjórnin skuli láta fé af hendi rakna til öryggissveita í Írak. Við ættum frekar að beina okkar kröftum og fjármunum í uppbyggilegt mannúðarstarf. Láta hina um hernaðinn og reyna þvert á móti að koma þeim úr þessu landi. Það vakti athygli mína að hlusta á hæstv. utanríkisráðherra Íslands segja að Írakar væru nú betur komnir en þeir voru fyrir fáeinum árum. Ekki ætla ég að leggja blessun mína yfir verk Saddams Husseins en að það heyrist ekki múkk, ekki eitt gagnrýnisorð, eftir pyntingarnar sem hernámsþjóðirnar hafa orðið uppvísar að í Abu Ghraib í Írak, eftir fjöldamorðin í Falluja, 700 manns, konur, börn, og karlar, lágu í valnum eftir að her Bandaríkjamanna fór að hætti nasista inn í borgina og drap menn af handahófi. Þetta gerðist eftir að fjórir bandarískir hermenn höfðu verið myrtir þar. Ekki orð um þetta. Síðan, hæstv. forseti, víkur hæstv. utanríkisráðherra að þeirri eðlisbreytingu sem er að verða á NATO. Það er ágætlega um það fjallað. Að nú þurfi menn að horfa til heimsins alls. Áður hafi menn þurft að verjast ríkjum sem réðust á NATO-ríkin. Nú sé öldin önnur. Við lifum á hryðjuverkaöld. Það er talað um í ræðunni að til þess geti komið að grípa þurfi til aðgerða til að forða því að illviljaðir aðilar nái að láta til skarar skríða. Þar er vísað til hryðjuverkasamtaka. Hér er vísað til breytinga sem orðið hafa á NATO á alllöngum tíma eða á 10. áratugnum og var stimplað rækilega inn á hálfrar aldar afmælinu í Washington árið 1999 og síðan ítrekað á Pragfundinum í kjölfarið að stefna að meiri sveigjanleika, að sveitum sem geti brugðist við og þá einnig brugðist við ógn. Þetta er grundvallarbreyting á þeim vinnureglum sem NATO hefur byggt á. Nú er það ekki árás sem skiptir máli heldur fyrirbyggjandi aðgerðir til að koma í veg fyrir ógnir. Hverjum skyldi nú helst verða ógnað í heiminum? Skyldi það nú ekki vera það hernaðarveldi sem fer víðast með sínar klær? Það eru Bandaríkjamenn sem eru að verja sína olíuhagsmuni og hernaðarhagsmuni um heiminn allan. Það er gegn þeim sem þau öfl sem vísað er til eru að berjast. Bandaríkjamenn eru jafnframt ráðandi aðilar í NATO. Það er í þessu kompaníi sem við ætlum að finna vörn og öryggi fyrir Ísland. Ég held að þessi eðlisbreyting á NATO eigi að verða okkur til varnaðar. Við eigum að koma okkur út úr þessu bandalagi. Við eigum að segja skilið við NATO og treysta hagsmuni Íslands með öðrum hætti. Það gerum við best með því að fylgja réttlátum málstað og segja skilið við þá sem fara með ójöfnuði um heiminn. Að lokum þetta, hæstv. forseti: Ég hef velt því fyrir mér hvernig á því standi að við skulum vera eini flokkurinn á Alþingi sem hefur viljað sýna fyrirhyggju hvað snertir viðskilnað Bandaríkjamanna frá Íslandi. Hvernig stendur á því að ríkisstjórnarflokkarnir, hvernig stendur á því að Frjálslyndi flokkurinn og hvernig stendur á því að Samfylkingin hefur aldrei tekið undir málatilbúnað okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði á undanförnum árum þegar við höfum aftur og ítrekað sett fram mál sem lúta að þeirri stöðu sem nú er komin upp. Við höfum viljað markvissar og þverpólitískar viðræður í samráði við heimamenn á Suðurnesjum til að finna leiðir og vera við því búin að bandaríska herliðið yrði dregið til baka, sem var fyrirsjáanlegt og hefur verið fyrirsjáanlegt allar götur frá því kalda stríðinu lauk í byrjun 10. áratugarins. Hvernig stendur á að við vorum ein um þetta? Ég held að ástæðan sé sú að menn hafi verið feimnir við NATO. Menn hafa verið feimnir við þessa umræðu um NATO. Við erum eini flokkurinn sem höfum aðgreint okkur frá þessari NATO-hyggju. Ég held að á þeim tímamótum sem við stöndum nú eigum við að opna hugann, og það ber öllum að gera það. Við eigum ekki að einblína á þann farveg sem NATO-flokkarnir eru að reyna að læsa okkur inni í. Ísland á að segja skilið við þetta hernaðarbandalag, standa utan hernaðarbandalaga og leita eftir að tryggja öryggi sitt með öðrum hætti. Ég mun víkja að þessu nánar í síðari ræðu minni, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls þakka hæstv. utanríkisráðherra yfirferð um utanríkismálin almennt og af sjálfu leiðir, eins og hæstv. ráðherra vék að í ræðu sinni, að brottför varnarliðsins hefur orðið með þeim hætti að þetta er mál sem eðlilega er ofarlega á baugi. Það hefur auðvitað valdið nokkru uppnámi hvernig Bandaríkjamenn stóðu að því að tilkynna okkur nánast einhliða að þeir mundu fara með herafla sinn og viðbúnað af landi brott á haustdögum. Ég held að enginn hafi búist við að þetta mál mundi bera að með þeim hætti sem það bar að. Hinu er ekki að leyna, hæstv. forseti, að m.a. sá sem hér stendur og fleiri í mínum flokki vöruðum strax við því sumarið 2003 að mjög margt benti til að Bandaríkjamenn mundu innan tíðar stefna á að fara með herinn og viðbúnað af landinu og færa herstyrk sinn til í veröldinni. Það er jú einmitt það sem hefur gerst og hæstv. utanríkisráðherra hefur svo sem gert grein fyrir því í ræðu sinni, sem eðlilegt er, að viðhorf til hernaðarvarna og átaka mótast af því að sem betur fer hefur verið frekar friðvænlegt í okkar heimshluta á undanförnum árum. Eftir fall Sovétríkjanna sálugu er auðvitað komin upp algerlega ný staða hér á norðurhluta hnattarins og á okkar svæði. Það breytir hins vegar ekki þeirri skoðun okkar í Frjálslynda flokknum að við viljum hafa samstarf innan Norður-Atlantshafsbandalagsins og við viljum að Ísland sé í því bandalagi. Ég tel, hæstv. forseti, að NATO hafi átt sinn þátt í hversu friðvænlegt hefur verið í heimshluta okkar á undanförnum árum og áratugum. Við viljum sem sagt halda samstarfi við aðrar þjóðir innan Norður-Atlantshafsbandalagsins. En við teljum, eins og við létum í ljós þegar sumarið 2003, að eðlilegt væri að stjórnvöld færu að kanna aðrar áherslur í varnarmálum miðað við það sem mönnum sýndist geta dregið til varðandi aðstöðu Bandaríkjanna hér á landi og áherslur Bandaríkjamanna um hvar herafli þeirra ætti að vera staðsettur í veröldinni. Þá einnig með tilliti til þess auðvitað, að Bandaríkjamenn hafa verið mjög tengdir inn í átök eins og í Afganistan og Írak og það er á því heimssvæði sem ófriðlegast er í veröldinni, hæstv. forseti. Þess vegna er ekki óeðlilegt að Bandaríkjamenn líti til þess hvar þeir vilja hafa herafla sinn staðsettan. Ég held að við Íslendingar getum verið sammála um að við getum ekki haldið því beinlínis fram, eins og nú horfir í okkar heimshluta, að hér sé ástæða til að hafa mikinn hernaðarviðbúnað. Þótt úr honum hafi verið dregið á undanförnum árum þá hefur íslenska þjóðin löngum verið þeirrar skoðunar að það væri ef til vill ekki nauðsynlegt að hafa hér her á friðartímum. Það hygg ég að hafi áður og fyrr átt við alla stjórnmálaflokka, hvort sem sú skoðun er nú breytt í núverandi ríkisstjórnarflokkum eða ekki, að hér þurfi að vera her einnig á friðartímum. Við þurfum hins vegar, hæstv. forseti, að hafa varnarviðbúnað og fram hjá því verður ekki litið að sá varnarviðbúnaður snýr kannski að öðrum þáttum en áður voru meðan kalda stríðið var hér og við áttum ef til vill von á átökum hér milli ríkja á norðurslóðum. Það er algjörlega ljóst að við getum ekki séð fyrir, hvorki Íslendingar né aðrar þjóðir, hvar hin nýja vá í veröldinni lendir. Við gátum ekki séð fyrir árásina á Bandaríkin 11. september og við gátum ekki séð fyrir árásina á Breta í London né árásina á Spánverja. Þetta er auðvitað hin nýja hætta sem við stöndum frammi fyrir að hryðjuverkasamtök sem einhverra orsaka vegna hyggjast hafa áhrif með ofbeldisaðgerðum geta borið niður þar sem þau telja að vígstaða sé. Í því sambandi má t.d. minna á að ákveðnar teikningar sem birtar voru í dönskum blöðum hafa vakið ákaflega hörð viðbrögð og jafnvel svo að fólki í Danmörku hafi verið hótað lífláti þess vegna. Þannig að viðhorfin eru ýmis í veröldinni og margir telja því miður, að ofbeldi sé lausnin eða svarið við því ef fólk hefur misjafnar skoðanir. Við Íslendingar þurfum að ganga út frá því að þannig eru viðhorf fólks í veröldinni og við getum ekki sagt hér, þótt við séum á eyju úti í miðju Atlantshafi, að slík viðhorf snerti okkur Íslendinga ekki. Það snerti jú alla heimsbyggðina þegar ráðist var á Bandaríkin eins og menn muna. Hitt er annað mál, hæstv. forseti, að við í Frjálslynda flokknum teljum að það eigi að leita samstarfs eins og staðan er nú við nágrannaþjóðir okkar um nokkuð af því sem m.a. hefur verið sinnt af Bandaríkjamönnum hér á landi og vil ég þá sérstaklega nefna öryggisþjónustu á hafinu, þ.e. rekstur þyrlubjörgunarsveitarinnar sem hefur sýnt sig að vera mikill öryggisstuðull fyrir okkur Íslendinga og sjófarendur almennt hér um Norður-Atlantshafið, að hafa getið treyst á að þessi þyrlusveit Bandaríkjamanna væri til staðar á Keflavíkurflugvelli. Það er auðvitað þannig að sá viðbúnaður sem við höfum hér hjá Landhelgisgæslunni með þyrlum okkar og góðum mannafla, hefur ekki náð að veita þá þjónustu sem Bandaríkjamönnum hefur verið kleift að veita með sinni tækni. Það er algjörlega ljóst, hæstv. forseti, að við munum á næstu árum taka á okkur þann kostnað að reka alþjóðaflugvöllinn í Keflavík og allt sem því fylgir. Ég held að enginn ágreiningur sé með þjóðinni um að þannig muni það verða. Brottför varnarliðsins af Keflavíkurflugvelli hefur hins vegar margs konar áhrif, einkum á Suðurnesjum í atvinnulegu tilliti þó að ég haldi að þegar fram í sækir, þá verði til fjöldamörg störf sem tengjast bæði eftirlits- og öryggishlutverki okkar frá Keflavíkurflugvelli og eins að reka flugvöllinn og ég tala nú ekki um vaxandi ferðamannaþjónustu. Þannig að ég hygg að innan tiltölulega fárra ára, eða sem vonandi styst tíma, muni fyllast í þau skörð sem tapast núna vegna brottfarar hersins að því er varðar störf. En það er hins vegar annað mál sem við verðum að sameinast um, stjórnvöld og verkalýðs- og sveitarfélög á Suðurnesjum að reyna að takast á við. Ég vil hins vegar í lok ræðu minnar, hæstv. forseti, gera að umræðuefni mál sem ég held að skipti ákaflega miklu máli fyrir okkur Íslendinga í framtíðinni. Það eru mál sem m.a. hæstv. utanríkisráðherra vék að í ræðu sinni þar sem hann segir á þá leið, að það þurfi m.a. að líta til ógna á borð við farsóttir og mengunarslysa og að hagsmunagæsla þjóða þurfi að snúa að því. Það er algjörlega rétt, við munum væntanlega á næstu árum og jafnvel innan mjög skamms tíma, sjá risastór gas- og olíuflutningaskip sigla hér fram hjá ströndum okkar. Af þeim flutningum stafar auðvitað hætta. Norðmenn hafa valið sér þá leið að marka þessum skipum ákveðnar fastar siglingaleiðir sem eigi eru nærri strönd en 50 sjómílur. Í framtíðinni munu siglingar með olíu og gas úr norðurhluta Barentshafs og alla leið austan úr hafsvæðum norður af Rússlandi, Karahafi, að öllum líkindum liggja mjög nærri Íslandsströndum. Sennilega að miklu leyti norðan við landið vegna siglingar eftir sporbaug sem er stysta leiðin milli Barentshafsins og markaðssvæða í Ameríku. Með minni ís hér við land, eins og spáð er á komandi árum, er næsta víst að þessi siglingaleið mun verða tekin í notkun fyrir þessa farma af olíu og gasi. Hér er um að ræða gríðarlega stór skip sem munu flytja þennan varning og það þarf verulega mikil viðbrögð til að aðstoða slík skip ef slys ber að höndum. Oft er sagt að ef slys geti orðið þá verði það. Það verður örugglega einhvern tíma, því miður. Ég held að við þurfum að huga að því fyrr en seinna, hæstv. forseti, og hefði náttúrulega alltaf mátt huga að því, sérstaklega ef smíða á nýtt varðskip, hvort hægt sé að gera það svo öflugt til dráttar að það gæti dregið stór og þung skip eins og mörg hundruð þúsund tonna olíu- og gasflutningaskip. Þetta eru skip sem rista allt að 20 metrum og það þarf meira en lítið afl til að hreyfa þau. Við höfum séð einn dráttarbát hér við land sem dró skip af strandstað við suðurströndina sem væri sennilega af þeirri stærð sem hér þyrfti að koma til. En það þarf að bregðast við þessu fyrr en seinna hæstv. forseti. Þessar siglingar eru á næsta leiti og ég tel að varðandi öryggismálin, siglingaleiðirnar og mengunarmálin sem geta fylgt siglingum skipanna þá eigum við að taka upp víðtækt samstarf við Norðmenn og Rússa að þessu leyti. Ég heyrði í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að hann lýsti því, eftir viðræður við Rússa nýverið, að þeir hefðu áhuga á auknu samstarfi við okkur. Ég held að við ættum að taka því fegins hendi, einkum því er lýtur að þeim atriðum sem snúa að skipaflutningum með hættuleg efni í norðurhöfum því þar þarf að skipuleggja vel og það þarf að gera það í samstarfi við aðrar þjóðir, hæstv. forseti.

Frú forseti. Það er eðlilegt að umræður um utanríkismál eins og nú stendur á skuli að verulegu leyti snúast um öryggis- og varnarhagsmuni okkar Íslendinga. Eins og við munum kom það okkur nokkuð í opna skjöldu þegar Bandaríkjamenn tóku af skarið og tilkynntu að þeir sæju sér ekki lengur fært að staðsetja hér á landi þotur sínar og þyrlur. Auðvitað varð mörgum heitt í hamsi vegna þess að við höfðum treyst á varnarsamning Bandaríkjanna og það góða samstarf sem við höfum átt um áratuga skeið. En heimurinn breytist og þeir hafa ekki lengur tök að að rækja varnarskyldur sínar með sama hætti og áður en það kom brátt í ljós að þeir vildu halda við varnarsamninginn og auðvitað hljótum við nú að horfa til þess hvernig við getum tryggt varnir og öryggi þjóðarinnar með öðrum hætti. Hæstv. utanríkisráðherra minntist m.a. á þann möguleika að orrustuþotur í nálægum löndum, í Englandi, gætu tekið að sér eftirlit umhverfis Ísland og á Íslandi með sama hætti og gert er í Slóveníu, Lúxemborg og Eystrasaltsríkjunum. Þetta er kostur sem við hljótum að athuga mjög gaumgæfilega og einnig hljótum við að ætlast til þess að Bandaríkjamenn leggi skýrlega fram þær skoðanir og vilja þeirra til að standa við skuldbindingar sínar í þeirri nýju varnaráætlun sem nú er unnið að. Segja má að upp úr standi við þessar umræður sú skýra yfirlýsing sem formaður Samfylkingarinnar, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, gaf þegar hún rifjaði upp skilagrein frá framtíðarhópi Samfylkingarinnar þar sem segir að Samfylkingin vilji ekki segja upp varnarsamningnum. Formaður Samfylkingarinnar tók sérstaklega fram að þessi væri enn stefna Samfylkingarinnar að segja ekki upp varnarsamningnum við Bandaríkin þó svo að hv. þingmaður hafi að því leyti reynt að fara bil beggja með því að leggja upp úr varnarviðbúnaði Evrópusambandsins. Mun ég víkja að því síðar sem á hinn bóginn lýsir Evrópuáhuga Samfylkingarinnar og þeim vilja hennar að ganga í Evrópusambandið, sem er annað mál. En aðalatriðið er sem sagt að þessir þrír stjórnmálaflokkar, Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Samfylkingin, virðast á þessu augnabliki allir vera sammála um að hugsa beri varnarhagsmuni og öryggishagsmuni Íslands á grundvelli varnarsamningsins og þrýsta á um að Bandaríkin standi við þær skuldbindingar sem þar hafa komið fram, með sama hætti og við viljum standa við skuldbindingar okkar. Þetta stendur upp úr að minni hyggju í þeim efnisatriðum sem stjórnarandstæðingar hafa lagt hér fram. Í þessu ljósi þóttist ég kenna hjáróma hljóm frá gömlum tíma og gömlum skoðunum hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, þegar hún hafði sérstaklega við orð að við sjálfstæðismenn virtumst hallir undir öryggissamfélag við Bandaríkin. Það var einmitt þetta öryggissamfélag við Bandaríkin sem hún sjálf var að lýsa sem skoðun og stefnu Samfylkingarinnar. Það hefur borið á því bæði í tillöguflutningi Samfylkingarinnar og líka í ræðum hennar á Alþingi í dag að við Íslendingar höfum ekki staðið okkur varðandi undirbúning nýrrar varnaráætlunar. Hv. þingmaður hafði við orð að það sýni vanrækslu ríkisstjórnarinnar að hafa ekki byggt upp sérfræðiþekkingu í varnar- og öryggismálum á Íslandi. Þessi ummæli koma nokkuð á óvart vegna þess að þau falla af munni hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, sem lengst af sínum pólitíska ferli var andvíg aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. Ég man satt að segja ekki eftir því fyrr en þá nú að hv. þingmaður hafi látið orð falla á þá lund að skilja megi sem svo að hún telji að við eigum að koma upp vísi að íslenskum her hér á landi, sem hlýtur að vera forsendan fyrir því að við getum byggt hér upp sérfræðiþekkingu í varnarmálum sem ekki verður gert án þess að um her sé að ræða. Broslegt var að heyra hv. þingmann halda því fram að í Írlandi séu það ekki herforingjarnir sem marki stefnuna í varnar- og öryggismálum heldur alls konar félagasamtök úti í bæ á þeim forsendum að til þeirra hafi verið leitað um hugmyndir að ýmsum atriðum varðandi öryggis- og varnarmál Íra. Auðvitað er það á valdi hins írska hers að byggja upp slíka varnaráætlun og slíka stefnu eins og hér á landi en við Íslendingar verðum hins vegar nú að taka á okkur meiri ábyrgð en áður að því leyti að sérfræðingar okkar hljóta að koma með beinni hætti en áður að varnaráætlun okkar Íslendinga eftir að Bandaríkjamenn kjósa að draga flugvélar sínar héðan á brott. Við þessar breyttu kringumstæður hljótum við að leggja okkur fram um að axla okkar byrði, taka meiri þátt í vörnum en verið hefur. Það hefur líka komið fram í sambandi við yfirlýsingar m.a. hæstv. utanríkisráðherra að við munum leita eftir samstarfi um rekstur á þyrlum og öðrum slíkum öryggisbúnaði við nálægar þjóðir. Það er öldungis rétt sem fram kom hjá utanríkisráðherra að þessi nýja staða hlýtur að varpa upp þeirri spurningu hvernig rétt sé að standa að rekstri flugvallarins í Keflavík og flugstöðvarinnar. Ég er fullkomlega sammála því að rétt sé að greina þann rekstur frá almennum rekstri ríkisins og stofna sérstakt félag um rekstur flugvallarins og flugstöðvarinnar með sjálfstæðan fjárhag. Reynslan hefur raunar sýnt að þá sé affarasælast að hugsa sér hlutafélag í því sambandi. Gerð var könnun á því á meðan ég var samgönguráðherra af Gunnari Finnssyni, sem vann þá hjá Alþjóðaflugmálastofnuninni, hvort slík rekstrareining gæti staðið undir sér. Það kom í ljós á þeim tíma að flugumferð væri ekki nægileg til að halda uppi sömu þjónustu á flugvellinum og nú er. Hins vegar hefur alþjóðlegt flug um flugvöllinn vaxið svo mjög á þeim tíu árum sem síðan eru liðin að ekkert á að vera því til fyrirstöðu að hægt sé að reka ekki aðeins Keflavíkurflugvöll heldur helstu flugvelli landsins undir sérstökum hatti sem sérstök fyrirtæki, sem geti staðið undir sínum rekstri og þó veitt sömu þjónustu og nú er og við svipuðu verði, kannski lægra verði en nú er. Það mál opnast nú eftir að herþoturnar fara og við eigum þá að koma inn í það tómarúm sem þar hefur skapast. Fyrir tíu árum voru aðalerfiðleikarnir að sjálfsögðu fólgnir í því að Bandaríkjamenn höfðu á þeim tíma miklum þjónustuskyldum og rekstrarskyldum að gegna varðandi flugvöllinn. Ég sagði áðan að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hefði vísað mjög til Evrópu í sambandi við varnir okkar Íslendinga en lagði þó höfuðáherslu á að Samfylkingin vildi semja á grundvelli varnarsamningsins við Bandaríkin, sem ég tel vera góð teikn því vitaskuld hefur Evrópusambandið ekki því hlutverki að gegna að tryggja hernaðarlegt öryggi aðildarríkja sinna, það er ekki varnarbandalag og getur ekki tekið á sig slíkar skuldbindingar. Við brostum margir þegar við sáum í fjölmiðlum að Samfylkingin hefði nú stofnað þverpólitíska nefnd um varnar- og öryggismál og skipað Jón Baldvin Hannibalsson formann þeirrar nefndar. Við brostum í fyrsta lagi vegna þess að það sýnir að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir er með þessum hætti að sneiða fram hjá Össuri Skarphéðinssyni, varpa skugga á hann sem fyrsta fulltrúa Samfylkingarinnar í utanríkismálanefnd, taka það verkefni af honum sem sjálfsagt væri að hann mundi gegna ef Samfylkingin vildi á annað borð marka trúverðuga stefnu í utanríkismálum. Össur Skarphéðinsson er það að auki formaður sendinefndar okkar hjá NATO svo af þeim sökum má kannski segja að hann sé ekki heppilegur leiðtogi í jurtagarði Samfylkingarinnar í pólitískum skilningi. En það er annað sem líka veldur því að maður hlýtur að telja að valið á Jóni Baldvini Hannibalssyni sem formanni þverpólitískrar nefndar í varnar- og öryggismálum sé heppilegt og það er að hann er sjálfur þverpólitískur í þessum málaflokki. Hann skilur þau sjónarmið sem sett eru fram og hafa verið sett í varnar- og öryggismálum síðastliðin 50 ár. Hann skilur líka þegar sjónarmiðum hefur verið hafnað í varnar- og öryggismálum á síðustu 50 árum því að hann hefur sjálfur haft allar þær pólitísku skoðanir á þessum tíma sem uppi hafa verið í varnar- og öryggismálum okkar Íslendinga. Við höfum raunar tekið eftir því nú, þegar við höfum horft á hann í sjónvarpi og hlustað á hann, að hann virðist kominn frá þeirri stefnu sem hann fylgdi þegar hann var utanríkisráðherra í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, og ég fylgdi honum fast að málum, og virðist nú kominn fram úr sjálfum sér og stefna að upphafi sínu og vera vinstri sinnaðri en hann hefur verið nokkru sinni fyrr á síðastliðnum 30 árum. Ég vil að síðustu segja að það sé kannski eðlilegt að stjórnarandstaðan reyni að þyrla upp moldryki í þessu máli, reyna að nýta sér það í pólitískum skilningi eins og við höfum orðið vör við í þingsalnum, sérstaklega frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Auðvitað kemur ekki á óvart að hv. þm. Ögmundur Jónasson skuli segja hér að sú ógn sem helst steðji að okkur séu Bandaríkin. Þetta er sá tónn sem við höfum heyrt frá Alþýðubandalaginu alla tíð, frá Vinstri grænum og frá forvera Alþýðubandalagsins, og kemur ekki á óvart. Hv. þm. Ögmundur Jónasson er samkvæmur sjálfum sér í utanríkismálum eins og hann hefur verið. Ég hygg á hinn bóginn að það sé, eins og ég sagði áðan, líka eftirtektarvert að þrátt fyrir stóryrði hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og þrátt fyrir þann tón sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir reynir að gefa annað slagið hér í þingsalnum, þá skíni þó í gegnum ummæli hennar að hún sé sammála ríkisstjórninni um að við eigum að taka alvarlega á varnar- og öryggismálum okkar Íslendinga. Samfylkingin er sammála okkur í ríkisstjórnarflokkunum um að við eigum að láta reyna á það til þrautar að samkomulag náist við Bandaríkin á grundvelli varnarsamningsins, sem við getum vel við unað og sem tryggi öryggishagsmuni okkar í víðasta skilningi þess orðs. Þetta er það sem upp úr stendur. Það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson kallar þríflokkana, samkomulag þríflokkanna um að standa saman um öryggishagsmuni okkar Íslendinga. Mér finnst þetta góður og ágætur tónn. Ég vil að síðustu taka undir með hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni með því að segja að við hljótum að vanda okkur mjög þegar við stöndum fyrir því að byggja upp þyrlusveitir okkar og björgunarbúnað. Ég fagna því að fram er komið á Alþingi nýtt stjórnarfrumvarp um Landhelgisgæslu Íslands sem staðfestir og sýnir fram á að ríkisstjórnin hefur verið að vinna vel og ötullega að varnar- og öryggismálum okkar Íslendinga á síðustu árum. Það mun einnig koma fram í öðrum frumvörpum sem boðuð hafa verið af ríkisstjórninni.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þá ræðu sem hann flutti okkur hér. Ég verð þó að segja eins og er að ég átti von á því að meira kjöt væri á beininu því að í raun er skýrslan að mestu leyti yfirlit yfir ástand mála á völdum svæðum í heiminum og upptalning á atriðum og ástandi sem nánast öllum er kunnugt. Það var lítið nýtt í þessari skýrslu, hún var nánast upptalning á staðreyndum sem fyrir liggja. Ég held að það hafi verið hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem sagði oft úr ræðustóli þegar skýrslur eða annað því um líkt kom frá ráðherrunum að þetta væri heldur rýrt í roðinu. Í fjarveru hv. þingmanns verð ég að taka mér þau orð í munn. Þessi skýrsla er frekar rýr í roðinu ef við horfum á ástandið eins og það er á sviði utanríkismála á Íslandi í dag. Ég saknaði þess í skýrslunni að þar væri einhver alvöruumfjöllun um stefnu ríkisstjórnarinnar, um framtíðarsýn hennar og hvernig hún ætlaði sér að bregðast við nýjustu atburðum á utanríkismálasviðinu, á sviði sem snertir Íslendinga beint og er ég þá að tala um brottför bandaríska varnarliðsins og hvernig að því var staðið að tilkynna okkur um hana. Ég mun því eins og margir fleiri að mestu halda mig við það málefni sem drepið er á í skýrslunni og tekur ansi góðan part af henni en það er varnarsamningurinn, samskiptin við Bandaríkin og sú staða sem nú er uppi. Ég hefði að óreyndu átt von á því að ráðherra mundi nota tækifærið við skýrslugjöf og skýra þinginu frá einhverri afstöðu sem íslenska ríkisstjórnin hefði tekið sjálf einhliða gagnvart þessari einhliða tilkynningu Bandaríkjamanna um brottför varnarliðsins en það kveður því miður við sama tón og við höfum heyrt í fjölmiðlum, að við ætlum að bíða ákvarðana Bandaríkjamanna, að við ætlum að bíða eftir því, eins og segir í skýrslunni, að þeir móti varnarstefnu fyrir Ísland. Við ætlum að bíða eftir því að þeir skýri okkur frá því hverjar þeirra óskir eru varðandi áframhald varnarsamningsins. Þegar maður fer yfir viðbrögð íslensku ríkisstjórnarinnar við atburðunum virðist orðið bíða vera lykilorð í málinu en það vantar orð eins og ákvarðanataka, sjálfstæði og að taka ábyrgð á eigin málum inn í það sem við höfum séð. Það er ekkert annað en hreinn og klár dónaskapur við íslensk stjórnvöld að meðan verið er í samningaviðræðum við Bandaríkjamenn um framtíð varnarsamningsins og hvernig á að uppfylla hann sé einhliða tilkynnt um brottför flugvélanna og varnarliðsins í heild sinni. Enn og aftur virðast viðbrögðin vera þau að hæstv. utanríkisráðherra ætlar að mæna til Bandaríkjamanna í þeirri von að þeir færi honum eitthvað annað en hann sjálfur vildi en gerir kannski að þeirra mati sama gagn. Í skýrslunni er sagt frá því að fyrsti fundur samninganefnda Íslands og Bandaríkjanna hafi verið haldinn 31. mars. Við erum búin að hlusta á það oft á þingi af vörum hæstv. utanríkisráðherra að samningaviðræður séu í gangi og slíkt þó að það hafi nú breyst eftir því sem passað hefur hverju sinni hvað þær viðræður eru kallaðar en hér segir að þann 31. mars hafi fyrsti fundur samninganefnda Íslands og Bandaríkjanna verið haldinn. Bandaríkjaher vinnur að gerð nýrrar varnaráætlunar fyrir Ísland. Það er sagt fullum fetum í skýrslunni að við séum að bíða eftir því að Bandaríkjaher vinni að gerð nýrrar varnaráætlunar fyrir Ísland. Hingað komu sem sagt á fund, sem kallaðist samningafundur, 26 samningamenn frá Bandaríkjunum eftir að einhliða hafði verið tilkynnt um brottför varnarliðsins og sögðu okkur að þeir væru að vinna að gerð nýrrar varnaráætlunar fyrir Ísland. Hefði ekki verið eðlilegt, og í samræmi við varnarsamninginn, að þeir hefðu verið búnir að gera sér grein fyrir hvernig þeir ætluðu að rækja skyldur sínar áður en þeir tilkynntu okkur einhliða að þeir ætluðu í burtu með sinn viðbúnað héðan. Nú ætla þeir að vinna að gerð nýrrar varnaráætlunar fyrir Ísland og eftir að hafa átt í þessum viðræðum við Bandaríkjamenn til margra ára veltir maður því fyrir sér hvað það taki langan tíma. Það má segja að tíminn sé hugtak sem skiptir miklu máli í þessu efni, ekki síst fyrir Suðurnesin og þá sem starfað hafa hjá Bandaríkjaher á flugvellinum. Í skýrslunni kemur fram að Bandaríkjamenn gera ráð fyrir frekari kynningu og samráði um áætlunina, þessa nýju varnaráætlun, eftir nokkrar vikur. Það væri rétt að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvað nokkrar vikur þýða í þessu sambandi. Nokkrar vikur geta í mínum huga verið allt frá því að vera 2–3 og upp í það að vera 6–8. Getur það verið að við ætlum að bíða í 2–3 mánuði jafnvel eftir því að Bandaríkjaher nái að vinna að gerð nýrrar varnaráætlunar fyrir Ísland og tilkynna okkur hver hún er? Mér þætti vænt um ef hæstv. utanríkisráðherra gæti svarað þeirri spurningu. Við verðum náttúrlega að horfast í augu við það að samningataktíkin hefur algerlega brugðist í þessum samningum við Bandaríkjamenn. Hinn sífelldi söngur íslenskra ráðamanna um að hér þyrftu að vera 4 þotur og ekkert annað en 4 þotur og ekki væri hægt að semja um neitt annað, þetta væri lágmarksviðbúnaður og hér yrðu 4 eða 15 orrustuþotur, hefur orðið til þess að Bandaríkjamenn hafa gefist upp á viðræðum við samninganefndina og hæstv. utanríkisráðherra og ákveðið að héðan í frá muni þeir beita einhliða ákvörðunum í samskiptum við hæstv. ríkisstjórn sem hefur neitað að viðurkenna breytta heimsmynd og breytt öryggisumhverfi. Mér finnst orð hæstv. utanríkisráðherra í skýrslunni benda til þess að við séum að bíða eftir því að þeir segi okkur einhliða hver hin nýja varnaráætlun fyrir Ísland verður og að við bíðum eftir því að fá að vita af henni. Það kemur fram í skýrslunni að heimsmynd og öryggisumhverfi hafi breyst afskaplega mikið eftir 11. september 2001 þegar hryðjuverkamenn réðust á New York og Washington og því held ég að allir sem fylgjast með varnar- og öryggismálum hafi gert sér grein fyrir. Þrátt fyrir að árið 2001 hafi orðið gerbreyting í umhverfinu sem við þekkjum, heimsmyndinni og öryggisumhverfinu, héldu íslenskir ráðamenn samt sem áður áfram að tala um að hér væri ekki um neitt að semja varðandi sýnilegar varnir annað en 4 eða 15 orrustuþotur. Þeir hafa hangið á þeim eins og hundar á roði og niðurstaðan verður þessi. Niðurstaðan er skýr. Einhliða brottför sem fyrst. Við vitum ekki hér á þingi hvenær herinn fer, hvenær þoturnar fara. Það er engin aðlögun, það er engin fyrirliggjandi framtíðarsýn, það er ekkert plan B. Þetta er í raun snautleg niðurstaða eftir allan þann tíma sem búið er að eyða í svokallaðar samningaviðræður og hlýtur að vera erfið niðurstaða fyrir formenn Sjálfstæðisflokksins fyrr og nú. Þeir hafa reynt að telja þjóðinni trú um að þeir væru í svo góðu vinfengi við ráðamenn vestra að það þyrfti ekkert að óttast um framtíðarvarnir landsins. Við vitum að í langan tíma hafa formenn Sjálfstæðisflokksins tekið þetta mál í faðm sér og haldið öðrum frá því og bera því einir ábyrgð á því klúðri sem nú blasir við. Þegar Bandaríkjamenn tilkynntu um brottför töluðu ráðherrarnir í ríkisstjórninni um nauðsyn þess að bregðast fljótt við þeim vanda sem brottför hersins skapaði á Suðurnesjum. Loksins virtust þeir tilbúnir til að ræða um starfsmannamál hersins, hvernig fara ætti með land innan varnarsvæða og nauðsyn þess að íslensk stjórnvöld hefðu skoðun og áhrif á hvernig farið yrði með mannvirki á Vellinum. Sveitarfélögin á Suðurnesjum hafa í þrjú ár reynt að ná fundi utanríkis- og forsætisráðherra til að ræða málefni Keflavíkurflugvallar en ekki haft erindi sem erfiði. Ég var ánægður með þá staðreynd að ráðherrar, sem yfirleitt hafa skammað mig blóðugum skömmum þegar ég hef komið í þennan ræðustól til að tala um starfsmannamál og svæðisbundin málefni sem tengjast varnarliðinu og varnarsamningnum, sýndu loks á því skilning að varnarsamningurinn hefði áhrif á atvinnulíf og efnahag á Suðurnesjum þó að samningurinn sjálfur snerist að sjálfsögðu að mestu leyti um öryggi og varnir landsins. Tillögum þeirra um að setja á fót samstarfsnefnd heimamanna og ríkisins vegna ástandsins var fagnað af heimamönnum sem snarlega skipuðu sína fulltrúa í nefndina en síðast þegar ég vissi hafði ríkið ekki skipað sína fulltrúa og eftir því er verið að bíða á Suðurnesjum. Versta staða sem getur komið upp er sú að það sé verið að bíða og bíða og bíða. Það er búið að bíða nógu lengi eftir einhverri niðurstöðu. Nú höfum við ákveðna niðurstöðu í höndunum og það hlýtur að vera skylda hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórnarinnar allrar að taka frumkvæði í málinu, taka á málinu eins og sjálfstæð ríkisstjórn og setja fram óskir sínar og kröfur í málinu en ekki bíða eftir því að þeim verði rétt eitthvað sem Bandaríkjamönnum dettur í hug að láta okkur hafa. Utanríkisráðherra mótmælir því í skýrslu sinni að íslensk stjórnvöld hafi vanrækt það að skoða öryggismál þjóðarinnar í ljósi breyttra aðstæðna og gera viðeigandi skýrslur og tillögur þar um. Það kemur fram í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra að þessar fullyrðingar standist ekki og að það sé stjórnarandstaðan sem sé að tala um þetta. Til marks um það hvað ríkisstjórnin hefur staðið sig vel í málinu kemur fram í skýrslunni að á árinu 1993 kom út skýrsla sem unnin var á vegum stjórnvalda um öryggis- og varnarmálin, fyrir 13 árum. Það er annar parsus í skýrslunni sem segir að á árinu 1999 hafi starfshópur utanríkisráðuneytisins unnið greinargerð um öryggis- og varnarmál Íslands við aldamót, fyrir 7 árum. Hvað segir hæstv. utanríkisráðherra sjálfur í upphafi skýrslu sinnar? Hann segir, með leyfi forseta: „Heimurinn tekur sífelldum breytingum, jafnvel á þeim stutta tíma sem líður milli þess sem utanríkisráðherra gerir grein fyrir þeim utanríkismálum sem efst eru á baugi hverju sinni hér á Alþingi.“ Það líður eitt ár á milli þessara skýrslna og hæstv. utanríkisráðherra segir sjálfur að heimurinn breytist mikið á einu ári og vitnar síðan í skýrslu sinni til þess að fyrir 13 árum og fyrir 7 árum hafi ríkisstjórnin látið vinna skýrslur um öryggis- og varnarmál þannig að hún standi sig nokkuð vel í því að leggja mat á stöðuna í öryggis- og varnarmálum. Í skýrslunni segir hæstv. ráðherra einnig að allt hafi gerbreyst við hryðjuverkaárásirnar 11. september 2001. Þá hafi heimsmyndin breyst og þá hafi öryggissamfélagið breyst. Það var árið 2001 og samt er verið að vísa í skýrslu sem ríkisstjórnin lét gera fyrir 13 árum og fyrir 7 árum, og standi sig þar af leiðandi nokkuð vel. Ég vil taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar varðandi hina miklu flutninga sem við munum sjá á hafinu í kringum Ísland á næstu árum. Það eru mikil plön uppi um olíu- og gasvinnslu úti fyrir norðurströnd Noregs og úti fyrir ströndum Rússlands. Það er alveg ljóst að þó ekki gangi eftir nema brot af þeim áætlunum sem þar er verið að tala um munu flutningar í risatankskipum, olíuskipum og skipum sem flytja fljótandi gas verða gífurlegir á hafinu í kringum Ísland. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort þetta hafi verið rætt við Norðmenn, sem munu hagnast mikið á þessari vinnslu og munu þurfa að halda þessari þjóðleið héðan og til Bandaríkjanna eins öruggri og hægt er, um það hvort taka ætti upp einhvers konar samstarf um eftirlit, öryggi og björgun á þessu hafsvæði. Norðmenn munu þurfa að fara þarna í gegn með mikið af stórum tankskipum fullum af olíu og fljótandi gasi. Það sama á við um Rússa að ekki sé nú talað um Bandaríkjamenn því þeir munu verða stærstu kaupendur að þeirri orku sem kemur þarna norðan frá. Telja þeir sig ekki þurfa að leggja neitt af mörkum til þess að hafsvæðið verði öruggt og eftirlit verði á þessu. Þegar svona rúta er komin í gang sem þarna um ræðir hljóta menn að velta því fyrir sér hvort þar verði ekki skotmark hryðjuverkamanna og nauðsynlegt að bregðast við því. Samfylkingin hefur sagt að við eigum að byggja á grundvelli varnarsamningsins. Það er rétt. Við höfum bent á 7. gr. samningsins sem setur tímamörk á Bandaríkjamenn. Ef farið er eftir 7. gr. hafa menn sex mánuði til að ganga í þá vinnu að endurskoða samninginn. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Kemur ekki til greina að setja tímapressu á Bandaríkjamenn núna? Ætlum við enn og aftur að láta þá tala við okkur í mörg ár og niðurstaðan verður engin?

Frú forseti. Utanríkismálaumræðan í Alþingi er ævinlega spennandi umræða. Hér er farið vítt yfir sviðið og hæstv. utanríkisráðherra hefði að mínu mati að ósekju mátt fara víðar yfir sviðið en hann gerði en hann velur að dvelja við tvö meginefni, þ.e. Asíu, tengsl okkar þangað austur og sjónarmið okkar varðandi það sem er að gerast þar og svo auðvitað mál málanna hér: væntanlegt brotthvarf hersins frá Keflavíkurflugvelli. Í þeim efnum er að mörgu að hyggja og ég minni á þingsályktunartillögu sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum flutt á Alþingi varðandi það á hvern hátt við sjáum fyrir okkur veruleikann í því og hvernig við getum á skynsamlegan hátt tekist á við þá staðreynd að herinn er um það bil að fara. Ég verð að segja að sem baráttukona fyrir friði sýti ég það ekkert, ég græt það ekki þó að Bandaríkjaher sé að yfirgefa landið en ég gagnrýni hins vegar stjórnvöld fyrir að hafa með sofandahætti látið undir höfuð leggjast að undirbúa það sem nú þarf að gerast í þessum efnum. Þeir hafa haft nægan tíma þessir stjórnarherrar okkar til að undirbúa brottför hersins en hafa flotið sofandi að feigðarósi ef má orða það svo. Þeir hafa látið undir höfuð leggjast að grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar hefðu verið og standa nú frammi fyrir því að þurfa að grípa til aðgerða sem kannski er ekki hægt að undirbúa jafn vel og hefði þurft að gera ef menn hefðu gripið til aðgerðanna fyrr. Svo blöskrar mér satt að segja í máli hæstv. utanríkisráðherra hversu átakamiðuð hans ræða er og tek undir þau orð hv. þm. Ögmundar Jónassonar að það mætti halda að rót ræðunnar sé komin beint frá Pentagon. Það er alveg með ólíkindum að hæstv. utanríkisráðherra skuli leyfa sér þá hluti sem hann leyfir sér hér sérstaklega þegar hann fer orðum um nýlátinn leiðtoga Palestínumanna, Yasser Arafat, þegar hann kallar hann þránd í götu friðar fyrir botni Miðjarðarhafs. Hæstv. utanríkisráðherra veit það auðvitað að Yasser Arafat lagði sig fram um að ná friði fyrir botni Miðjarðarhafs og fékk fyrir vinnu sína í þeim efnum friðarverðlaun Nóbels. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað telur hann að akademían sem veitti þau verðlaun hafi haft að leiðarljósi þegar sú ákvörðun var tekin? Það voru a.m.k. ekki sömu sjónarmið og hæstv. utanríkisráðherra lepur upp eftir ríkisstjórn Bandaríkjanna og þeim sem fara með völdin í Pentagon. Það sem mig langar til að gera að aðalumfjöllunarefni ræðu minnar, frú forseti, eru áform okkar Íslendinga um að leggja nú lóð á vogarskálarnar í vinnu við að viðhalda friði í heiminum, þ.e. framboð okkar til öryggisráðsins. Við skulum ekki gleyma því eina einustu stund að Sameinuðu þjóðirnar og líka öryggisráðið voru settar á laggirnar og stofnuð til að viðhalda friði í heiminum, ekki til að efna til átaka eins og því miður hefur verið gert jafnvel í nafni Sameinuðu þjóðanna. Nú langar mig til að ráða hæstv. utanríkisráðherra heilt í þessum efnum því ég geri mér grein fyrir því að við stefnum hraðbyri í þessa átt sem hefur verið gagnrýnd og má auðvitað deila um hvort rétt sé að við fölumst eftir þessu sæti og förum í þetta framboð en gott og vel. Það er búið að taka þá ákvörðun og þeirri ákvörðun verður eflaust haldið en þá spyr ég sjálfa mig: Hvað ætlum við Íslendingar að gera í öryggisráðinu? Hvernig ætlum við að fara með okkar atkvæði þar? Hvernig ætlum við að sinna því ábyrgðarmikla starfi sem sett verður á okkar herðar í öryggisráðinu ef svo fer að við fáum þar sæti? Ég óttast það mest af öllu og ég tel ræðu hæstv. utanríkisráðherra gefa það til kynna að hann og íslensk stjórnvöld - verði sama ríkisstjórn við völd þegar og ef þar að kemur að við tökum sæti í öryggisráðinu, að einungis verði lapin upp einhver utanríkisstefna Bandaríkjanna og við verðum einungis í öryggisráðinu til að veita stuðning, veifa og brosa við þeim ákvörðunum sem Bandaríkjastjórn leggur til að teknar verði og eins og við vitum eru þær ekki ákvarðanir friðar. Svo sannarlega hefur Bandaríkjastjórn og Bandaríkin í öryggisráðinu ekki verið boðberar friðar eða friðflytjendur. Hins vegar er ein ályktun öryggisráðsins öðrum fremur í mínum huga til þess fallin að koma á friði og viðhalda honum. Það er ályktunin frá árinu 2000, ályktun nr. 13/25, sem mikið hefur verið um fjallað og haldnir margir fundir um og mikil fræðsla átt sér stað um. Þetta er tímamótaályktun í mínum huga, ályktun sem er sú fyrsta sem tekur á afleiðingum stríðsátaka í veröldinni fyrir konur, ályktun sem viðurkennir hlutverk kvenna í að fyrirbyggja og leysa átök, ályktun sem kallar á fulla þátttöku kvenna í öllu friðar- og öryggisstarfi í veröldinni. Síðan þessi ályktun 13/25 tók gildi hefur hún verið notuð óspart bæði af konum og körlum úti um allan heim til að safna stuðningi fyrir og þrýsta á um jafna þátttöku karla og kvenna í friðarferli. Grasrótarsamtök kvenna í ýmsum stríðshrjáðum löndum hafa notað ályktunina sem tæki til að þrýsta á um aukinn hlut þeirra í samfélags- og friðaruppbyggingu, ekki síst í kosningum og stjórnarskrárnefndum. Það er búið að þýða hana á um það bil 70 tungumál og það er verið að fræða fólk úti um allan heim um þau áhrif sem hún mögulega getur haft og nú langar mig til að segja hæstv. utanríkisráðherra frá því hvers vegna það er svo mikilvægt að leita til kvenna við uppbyggingu friðar og því að viðhalda friði í veröldinni. Hér hef ég með mér í ræðustól, frú forseti, skýrslu sem heitir „Konur, stríð og friður“, skýrslu sem gefin var út árið 2002 og skrifuð er að frumkvæði UNIFEM sem er ein af stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Skýrsluna hafa skrifað þær Elisabeth Rehn og Ellen Johnson Sirleaf sem nú er orðin forseti í Afríkuríkinu Líberíu, fyrsta konan til að vera lýðræðislega kjörin í Afríkuríki. Það er búið að vera athyglisvert að fylgjast með því hvernig hún formúlerar sig sem sá leiðtogi sem hún er og hvernig hún eða ég alla vega tengi það við þá reynslu sem hún fékk af þeirri skoðun sem henni var falið að gera á afleiðingum stríðsátaka fyrir konur. Ég treysti því og veit að Ellen Johnson Sirleaf kemur til með að marka djúp spor í sögu örugglega allrar Afríku í þessum efnum. Hún er sannur friðflytjandi og boðberi friðar og hún veit hvað getur mögulega orðið til þess að friði í þessum ríkjum verði við haldið. Í þessari skýrslu, herra forseti, eru sagðar sögur kvenna sem eiga það sameiginlegt að hafa þurft að takast á við hörmungar stríðsátaka á ýmsan hátt. Hér er t.d. sögð saga kvenna í Kolumbíu sem hafa tapað öllu, misst eiginmenn sína og syni, landið sitt og eigur í borgarastyrjöldinni og í átökum eiturlyfjabaróna. Hér er sögð saga kvenna í Kosovo í Bosníu, kvenna sem lýsa því hvernig þær voru numdar á brott af óvinahermönnum, hvernig þeim var komið fyrir í nauðgunarbúðum þar sem þeim var nauðgað og þær þvingaðar til að ganga með börn kúgara sinna og morðingja eiginmanna sinna. Hér er sögð saga kvenna í Rúanda sem var nauðgað í þeim tilgangi einum að smita þær af HIV-veirunni og svona get ég lengi áfram talið. Það er talað um konur í Austur-Tímor, hér er sagt frá konum í Kongó, Guatemala, Afganistan og víðar og allar hafa þær sömu hryllingssögunarnar að segja. Þær eru svipaðar. Þær greina frá því hvernig kjarni átaka í veröldinni hefur breyst, hvernig aðferðir stríðandi fylkinga hafa þróast yfir í að ryðjast inn á heimili óbreyttra borgara og inn í líkama kvennanna. Ofbeldi gegn konum er beinlínis notað í meðvituðum og ætluðum tilgangi. Það er notað til að niðurlægja og vanvirða konur og eiginmenn þeirra, syni þeirra og dætur og má segja að nú svo sé komið að konur og stúlkur séu orðnar stærsti hópur fórnarlamba stríðsátaka. Svo gerist það, herra forseti, að sú reynsla sem þessar konur búa yfir býr til nýjan veruleika. Hún hefur á einhvern hátt í sér fólgin þau sannindi sem gefa okkur von um að til sé leið út úr þessum vopnuðu átökum milli þjóða og þjóðarbrota. Hún gefur okkur von um að konur sem öflugir friðarboðar geti haft veruleg áhrif í þessum efnum og ekki síst einmitt þær konur sem sjálfar hafa mátt þola hörmungar stríðsátaka á eigin skinni. Sögurnar um það hvernig konur hafa nýtt þessa eigin reynslu sína í að byggja upp frið í sínum samfélögum og viðhalda honum eru mjög áhrifaríkar. Þær spanna allt frá sögum um hvernig konur í Ghana sem höfðu verið flóttamenn frá Líberíu hafa t.d. tekið að sér að læra byggingatækni til að geta byggt ný hús handa fjölskyldum sínum. Þessar sögur segja frá því hvernig konur í Afganistan hafa reynt að nýta sér aðferðir til að komast hjá ógnarstjórnum, ofbeldi og átökum í Afganistan með því teikna upp kort af borgum og bæjum og búið sér til neðanjarðarleiðir til að setja upp skóla fyrir stúlkur, skýli fyrir fólk sem þarf að leita sér læknishjálpar, hvernig þær hafa útbúið störf fyrir aðrar konur og hvernig þær á leynilegan hátt hafa komið upplýsingum um þessa þætti til skila til kynsystra sinna. Hörmungarnar sem konur hafa þurft að þola í stríðsátökum hafa kennt þeim að lifa af og þær hafa líka kennt þessar aðferðir við að búa til frið. Það er algerlega nauðsynlegt að karlarnir í heiminum, karlarnir sem ráða lögum og lofum í öryggisráðinu, sitja við borðið þar sem okkur er sagt að sé verið að semja um frið hleypi konunum að. Ef hæstv. utanríkisráðherra Geir Haarde getur farið með eina bón frá löggjafarsamkundunni, a.m.k. frá mér og ég er viss um okkur fleirum sem hér sitjum þá er það bón um að setja það á oddinn að konum í veröldinni verði gert kleift að setjast við þessi borð þar sem samið er um frið og honum við haldið. Að nýta þessa reynslu sem búið er að kortleggja og sýna okkur fram á að hefur í sér falinn þennan neista, þessa kunnáttu sem getur skipt sköpum fyrir áframhaldandi uppbyggingu friðar í heimunum. Ef það er eitthvað batterí í allri veröldinni sem á að viðhalda friði þá er það öryggisráðið og takist það ætlunarverk okkar Íslendinga að eignast þar sæti er lífsnauðsynlegt að við sýnum þá döngun og það sjálfstæði að við komum að því borði með nýjar hugmyndir. Og hugmyndir á borð við þær sem Elisabeth Rehn og Ellen Johnson Sirleaf greina frá í þessari skýrslu eru hugmyndir sem við höfum kannski tækifæri til að fara lengra með, hugmyndir sem við getum mögulega tryggt að skjóti rótum. Þar með værum við að gerast boðberar friðar á alþjóðavettvangi og það er mikilvægt að Íslendingar verði: herlaus þjóð í herlausu landi, boðberar friðar á alþjóðavettvangi. Það er mín ósk að við verðum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóða skýrslu um utanríkismál. Það er skýrt í mínum huga að við þurfum að leggja mjög mikið upp úr þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi. Við þurfum að gera okkur sýnileg á alþjóðavettvangi. Ég tek undir með hæstv. utanríkisráðherra að við þurfum að gæta hagsmuna Íslands og öryggis eftir bestu getu í nýju umhverfi. Í ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar áðan kom m.a. fram að Ísland ætti að standa utan hernaðarbandalaga og gæta hagsmuna sinna með öðrum hætti. Í hinu nýja umhverfi og við hinar nýju ógnir sem við okkur blasa er sennilega aldrei jafnmikilvægt og nú að fylkja liði með öðrum vinaþjóðum til að beina ógninni frá. Það er alkunna að þjóðir standa betur að vígi ef þær leggja saman krafta sína en hver í sínu horni. Við sjáum einnig þá þróun sem er að verða innan Evrópusambandsins. Evrópusambandið hefur beint sjónum sínum að öryggis- og varnarmálum með sérstakri stefnumótun á því sviði. Það er einnig staðreynd að NATO hefur verið eftirsótt af ríkjum sem eru að feta brautina í átt til lýðræðis sem ákveðið takmark á leiðinni en ekkert ríki getur í raun þróast eðlilega ef öryggi þjóðarinnar er ekki tryggt. Hæstv. forseti. Atburðirnir 11. september 2001 munu ekki líða neinum úr minni. Þá má segja að kaflaskipti hafi orðið í alþjóðamálum. Hryðjuverk voru orðin alþjóðleg og án landamæra. Baráttan gegn hryðjuverkum var skyndilega mjög áþreifanleg og hefur síðan þá tekið verulegan tíma og athygli alþjóðastofnana, stjórnmálamanna og fræðimanna. Þannig hefur Atlantshafsbandalagið t.d. ákveðið að gera baráttuna gegn hryðjuverkum að forgangsmáli innan bandalagsins. Bæði NATO og aðildarríki þess þurfa að gera ráð fyrir hugsanlegum árásum með sýkla-, efna- og geislavopnum og hafa tiltækar viðbragðsáætlanir. Hlutverk Atlantshafsbandalagsins hefur þannig tekið stakkaskiptum. Í tengslum við það hefur ótti þjóða heims við að hryðjuverkamenn kæmust yfir gereyðingarvopn magnast. Enginn getur séð fyrir þær hrikalegu afleiðingar sem það gæti haft ef hryðjuverkamenn beittu slíkum vopnum. Það er ákaflega mikilvægt að tryggt sé að öll meðferð geislavirkra efna sé trygg og örugg og notuð í friðsamlegum tilgangi eins og við orkuframleiðslu. Efni mega hvorki vera aðgengileg óviðkomandi aðilum né skaðleg fyrir umhverfið. Þróun mála undanfarin missiri sýnir svo ekki verður um villst að hryðjuverkamenn beita nú öðrum aðferðum en áður. Í stað sjálfsmorðsárása virðast þeir líklegri til að nota vopn sem unnt er að beita úr fjarlægð. Ekki síst þurfa þjóðir heims að vera á verði gagnvart því gríðarlega umhverfistjóni sem hryðjuverkamenn geta valdið. Enginn getur því í raun haldið því fram að hann sé öruggur og þurfi ekki á vörnum að halda. Varnarlaust ríki er líklegt til að draga að sér athygri slíka manna og kjörið tækifæri til að vekja athygli á tilteknum málstað. Við getum ekki sætt okkur við að vera slíkt ríki. Varnarlaus veikjum við líka þá öryggiskeðju sem NATO myndar. Engin keðja er sterkari en veikasti hlekkurinn. Ísland vill að sjálfsögðu ekki njóta þess vafasama heiðurs að vera veikasti hlekkurinn í keðjunni. Í þessu ljósi verðum við að meta stöðu okkar innan NATO og mikilvægi varnarsamstarfs Íslands og Bandaríkjanna. Aðild okkar að NATO og tvíhliða varnarsamningur okkar við Bandaríkin hafa verið einn af hornsteinum íslenskrar utanríkismálastefnu í meira en hálfa öld. Staða varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna hefur verið stöðugt til umfjöllunar sl. ár. Í samræmi við áratugalangt og vinsamlegt samstarf Íslands og Bandaríkjanna er ákaflega mikilvægt að þjóðirnir leysi þessi mál hið allra fyrsta. Því er þó ekki að leyna að það olli okkur verulegum vonbrigðum hversu aðferðafræði bandarískra stjórnvalda var klaufaleg og lítt í samræmi við það sem við áttum von á. Það þarf ekki að taka að fram að við höfum ekki eingöngu verið þiggjendur í samstarfi, því er fjarri. Við höfum lagt til nauðsynlega aðstöðu sem er einstök í Norður-Atlantshafi og pólitískan stuðning við okkar vinaþjóð. Það er einu sinni þannig að í svona samstarfi leggur hvor aðili eitthvað af mörkum. Við höfum lagt okkar til og svo má deila um það hvort annar aðili leggi enn meira inn í samstarfið. Að sjálfsögðu erum við þakklát fyrir þá aðstoð sem varnarliðið hefur veitt okkur á ögurstundu. Það þarf ekki að hafa mörg orð um mikilvægi þyrlusveitar varnarliðsins sem hefur komið til aðstoðar oft við mjög erfiðar aðstæður. Afstaða okkar í málinu hefur alla tíð verið skýr. Hér þarf að vera lágmarksviðbúnaður. Ísland sem NATO-ríki getur ekki verið eitt án varna enda væri Ísland þannig veikur hlekkur í varnarkeðju Atlantshafsbandalagsins. Þótt kalda stríðinu sé lokið hafa orðið til nýjar ógnir eins og ég ræddi ítarlega áðan. Í viðræðum íslenskra stjórnvalda hafa verið reifaðar hugmyndir um að Ísland tæki aukinn þátt í greiðslu kostnaðar við rekstur Keflavíkurflugvallar. Við höfum talið eðlilegt að skoða það enda hefur hlutverk Keflavíkurflugvallar breyst undanfarin ár og ekkert náttúrulögmál að við tökum takmarkaðan þátt í kostnaði. Hins vegar er það alger lágmarkskrafa að hér verði trúverðugar varnir með tilliti til legu og hlutverks landsins, mikillar flugumferðar og fyrirsjáanlegrar aukinnar skipaumferðar á Norður-Atlantshafi. Eins og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson kom að áðan sjáum við það fyrir að siglingar olíuskipa munu aukast mjög ekki síst vegna mikillar olíuöflunar og gasöflunar bæði við Noreg og Rússland og því þurfum við að hafa víðtækt samstarf við okkar vinaþjóðir. Viðræðurnar við Bandaríkin munu halda áfram næstu vikurnar og utanríkismálanefnd mun fylgjast náið með framvindu málsins í góðu samráði við hæstv. utanríkisráðherra eins og verið hefur. Hæstv. forseti. Undanfarin missiri hefur verið unnið kappsamlega að eflingu íslensku friðargæslunnar. Ísland hefur komið sér á kortið á alþjóðavettvangi og leyst af hendi krefjandi verkefni sem við getum verið stolt af. Þetta er metnaðarfullt verkefni og Ísland hefur getið sér gott orð á alþjóðavettvangi fyrir framlag sitt. Við höfum talið að best færi á að reka eigin sveit borgaralegra friðargæsluliða sem sinna sérhæfðum þörfum eins og læknar, hjúkrunarfólk, flugumferðarstjórar, slökkviliðsmenn og lögreglumenn svo einhver dæmi séu tekin í stað þess að leggja eingöngu til fjármuni í sameiginlega sjóði alþjóðastofnana. Það hefur verið mjög ánægjulegt að heyra hve þessum íslensku friðargæsluliðum og flugstarfsmönnum hefur vegnað einstaklega vel og er til þess tekið í alþjóðasamstarfi hve Íslendingarnir hafa staðið sig einstaklega vel. Hæstv. forseti. Ég tel að við eigum að halda áfram á þeirri braut að efla íslensku friðargæsluna og finna okkar farveg innan þeirrar starfsemi. Þannig getum við sem friðelskandi þjóð lagt okkar af mörkum til friðar og öryggis í heiminum svo um munar. Nú liggur fyrir frumvarp til laga um íslensku friðargæsluna en nauðsynlegt er að hafa ákveðinn lagaramma utan um starfsemi af þessu tagi, m.a. um réttarstöðu starfsmanna og hlutverk friðargæslunnar að öðru leyti. Það er orðið tímabært að setja slík lög enda hefur íslenska friðargæslan fest sig í sessi sem hluti af utanríkisstefnu Íslands. Utanríkismálanefnd hefur fylgst með uppbyggingu friðargæslunnar og mun halda því verki áfram. Hæstv. forseti. Í ljósi þess að Ísland hefur verið að láta alþjóðamál til sín taka í stöðugt meiri mæli en áður hefur einnig aukin áhersla verið lögð á störf Sameinuðu þjóðanna í íslenskum utanríkismálum. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna gegnir lykilhlutverki í varðveislu friðar og öryggis í heiminum og er mun virkara en áður var og pólitískt vægi þess meira. Þannig má segja að það sé eðlilegt framhald að Ísland sækist eftir sæti í ráðinu og axli þar ábyrgð eins og hin Norðurlöndin hafa gert. Íslenska ríkið er reiðubúið að axla ábyrgð á alþjóðavettvangi og nýtur til þess stuðnings hinna Norðurlandanna við framboðið. Kosningabaráttan verður vafalaust erfið en lærdómsrík fyrir okkur og eins og kom fram í máli hæstv. utanríkisráðherra munu Íslendingar einnig fara að gera sig gildandi meira í mannréttindamálum á vegum Sameinuðu þjóðanna. Hæstv. forseti. Hæstv. utanríkisráðherra gerði í ræðu sinni grein fyrir þróun viðskiptamála innan EFTA. Íslensk fyrirtæki hafa sótt fram á erlendum vettvangi á undanförnum missirum með undraverðum árangri. Það er okkar stjórnmálamanna að skapa rammann utan um starfsemina og gera þetta kleift. Íslensk stjórnvöld hafa svo sannarlega gert það. Innan EFTA hefur ötullega verið unnið að gerð fríverslunarsamninga við önnur ríki og er það vel. Því verki verður haldið áfram en frjáls viðskipti eru okkur öllum til hagsbóta. Hæstv. ráðherra gat þess að hann hefði verið á fundi WTO í Hong Kong. Þar var ég líka á vegum Norðurlandaráðs og fylgdist þar með samningaviðræðum. Það var mjög athyglisvert og fróðlegt að hlusta og verða vitni að því hvað íslenska sendinefndin frá þremur ráðuneytum stóð sig einstaklega vel. Það var utanríkisráðuneytið, landbúnaðarráðuneytið og sjávarútvegsráðuneytið og einstaklega var skemmtilegt að sjá það og athyglisvert hvað íslenska utanríkisþjónustan er vel metin og það er alltaf gott að verða vitni að því. En lotunni er ekki lokið en vonandi fer að sjá fyrir endann á því. Áður ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, vil ég taka undir með hæstv. utanríkisráðherra varðandi Keflavíkurflugvöllinn að stefna að því að einkafyrirtæki annist rekstur Keflavíkurflugvallar eins og tíðkast annars staðar. Ég tel mikil sóknarfæri í því og tel sjálfsagt að ríkið sé ekki að vasast í því sem það þarf ekki að gera. Til þess eru margir oft betur fallnir en ríkið og ég vil taka undir skoðun hæstv. utanríkisráðherra. Virðulegur forseti. Utanríkismálin eru fjölskrúðugur og spennandi vettvangur og það er óhætt að gera ráð fyrir að opin umræða um utanríkismál eigi eftir að verða dýpri og meira krefjandi í nánustu framtíð.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að taka undir lokaorð síðasta ræðumanns, hv. þm. Drífu Hjartardóttur, um ræðu utanríkisráðherra eða þann þátt sem vék að framtíðarrekstrarfyrirkomulagi á Keflavíkurflugvelli sem ég held að sé fyrir utan þessa almennu varnarmálaumræðu sem hefur átt sér stað í dag sennilega mesta fréttin sem fram hefur komið í umræðunum vegna þess að sú sýn sem hæstv. utanríkisráðherra lýsti er ný framtíðarsýn varðandi rekstrarfyrirkomulagið. Ég er sammála hv. þm. Drífu Hjartardóttur um að það er mikilvægt til framtíðar að tryggja að einkaaðilar geti komið að þeim þáttum í rekstri sem þeir eru betur færir um að sinna en opinberir aðilar. Eins og dæmi frá fjölmörgum öðrum nágrannalöndum ber vitni um er rekstur flugvallar einmitt þáttur í því. Þar er ekki um að ræða opinbera stjórnsýslu eða aðra slíka þætti sem eðli málsins samkvæmt hljóta að liggja hjá hinu opinbera. Þarna er um að ræða rekstrarþætti sem mikilvægt er að einkaaðilar hafi með höndum. Ég fagna því þessu atriði sérstaklega í ræðu hæstv. utanríkisráðherra. Að öðru leyti vil ég líka þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir umfjöllun hans um aðra þætti, þ.e. um stöðuna í öryggis- og varnarmálum. Ég held að það sé mikilvægt að stefna ríkisstjórnarinnar liggi skýr fyrir um næstu skref í viðræðunum við Bandaríkjamenn. Ég held að hæstv. utanríkisráðherra hafi lýst þeirri stefnu mjög hreinskilið og skynsamlega áðan. Það er langt í frá að um eitthvert pukur eða leynd sé að ræða í þeim efnum eins og sumir talsmenn stjórnarandstöðunnar hafa látið í veðri vaka, bæði í umræðunni í dag og eins á liðnum dögum, langt í frá. Það liggur ljóst fyrir með hvaða hætti ríkisstjórnin nálgast þessi mál og mér finnst með ólíkindum að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar geti haldið því fram að hægt sé með einhverjum skynsamlegum hætti að nálgast þau mál öðruvísi. Eins og hér hefur margoft verið rakið stöndum við frammi fyrir nýjum aðstæðum eftir yfirlýsingu Bandaríkjamanna frá 15. mars síðastliðnum. Við þurfum að takast á við að breytingar verða á fyrirkomulagi varnarmála ef þær áætlanir Bandaríkjamanna ganga eftir að draga burtu flugsveit sína héðan. Í ljósi þess stöndum við frammi fyrir því verkefni sem vissulega hefur verið viðvarandi verkefni íslenskra stjórnvalda í þessum efnum að meta þörfina fyrir varnir hér, hverjar þær eru, gegn hvaða ógnum við þurfum að búa okkur og með hvaða hætti það verði skynsamlegast gert. Enginn efast um að varnarþörfin hefur breyst frá dögum kalda stríðsins. Veruleikinn hefur endurspeglað það. Það hefur komið fram í breyttum viðbúnaði varnarliðsins á síðastu árum. Það hefur komið fram í þeim bókunum sem hafa verið gerðar við varnarsamninginn bæði 1993 og 1996. Auðvitað er fráleitt að halda því fram eins og gert hefur verið af hálfu margra talsmanna stjórnarandstöðunnar í dag að íslensk stjórnvöld hafi með einhverjum hætti sofið á verðinum og ekki fylgst með þróuninni. Öðru nær. Þessi mál hafa stöðugt verið á dagskrá ríkisstjórnar Íslands, íslenskra stjórnvalda og menn verið að takast á við breyttar aðstæður. Hinu er ekki að leyna að það hefur skort á að af hálfu stjórnarandstöðunnar hafi komið fram skynsamlegt eða efnislegt innlegg í þá umræðu. Það hefur fremur verið kvartað yfir formsatriðum, kvartað yfir nefndarskipunum og einhverjum slíkum þáttum en það hefur ekki mikið efnislegt komið frá stjórnarandstöðunni í þeim efnum. Ef við veltum fyrir okkur þeim þáttum sem við þurfum að hafa í huga varðandi varnarskipulagið þá hefur það breyst frá dögum kalda stríðsins að innrás erlends herafla eða árás af hálfu óvinveitts ríkis, sú ógn er ekki sú sama og áður. En breyttar aðstæður hafa kallað á ný viðfangsefni eins og líka hefur verið rakið. Með þessu er ég hins vegar alls ekki að segja að þörfin fyrir hefðbundnar varnir og í okkar tilviki sérstaklega loftvarnir sé horfin. Hún hefur vissulega breyst vegna breyttra aðstæðna. En sú þörf að verja landið yfirvofandi ógn er alls ekki horfin. Ég mun koma nánar inn á það síðar í þessari umræðu en hins vegar held ég að á þessari stundu sé rétt að benda á að ef flugsveit Bandaríkjanna fer frá Keflavíkurflugvelli og ekkert kemur í staðinn þá er Ísland eina aðildarríki NATO, eina landið í hinum vestræna heimi sem ekki býr við einhverjar loftvarnir. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir þá sem tala kæruleysislega um að við þurfum engar varnir af þessu tagi. Að ekkert ógni okkur. Það gefur okkur tilefni til að spyrja: Hvað þá með nágrannaþjóðirnar? Hvað með Norðmenn? Hvað með Dani? Hvað með Svía? Allar þessar þjóðir telja sig þurfa að halda uppi landvörnum, þar á meðal loftvörnum, með ýmsum hætti og talsverðum tilkostnaði. Það má spyrja alveg eins og þeir hv. þingmenn gera sem spyrja hvað ógnar okkur? Hvaða þörf fyrir varnir höfum við? Þá getum við snúið spurningunni upp á nágrannaþjóðirnar. Hvað er það nákvæmlega sem er að ógna Norðmönnum sem gerir að verkum að þeir halda úti öflugum herafla miðað við stærð landsins og fjölda þjóðarinnar? Hvað með Dani? Hvað með Svía? Auðvitað er það svo að allar þjóðir tryggja varnir sínar með einhverjum hætti, ekki bara með yfirlýsingum heldur líka með raunverulegum varnarviðbúnaði. Það sama á við um okkur Íslendinga. Þótt ógnin sé önnur en áður þá verðum við með viðbúnaði að tryggja okkur gegn hugsanlegri ógn sem getur komið með litlum fyrirvara, óvænt og úr óvæntum áttum. Svo maður noti líkingu þá getum við sagt: Við læsum húsinu okkar þó við vitum ekki nákvæmlega um einhvern tiltekinn þjóf sem ætlar að að brjótast inn til okkar. Við höldum uppi löggæslu þó við vitum ekki fyrir fram hverjir muni brjóta af sér, hvernig og hvenær. Það eru ákveðnir grunnþættir í starfsemi ríkisvaldsins sem verður að halda uppi. Það sama á við um varnir og aðra slíka þætti Ef við víkjum örfáum orðum að þeim þáttum sem geta ógnað okkur í nýjum heimi þá eru sumar þessar hættur á mörkum þess að vera hernaðarlegs eðlis eða lögreglumálefni. Skýrasta dæmið um það er hættan sem stafar af alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi eins og hefur raunar verið komið inn á í umræðunni. Þessi ógn af hryðjuverkastarfsemi er raunveruleg gagnvart okkur eins og öðrum vestrænum ríkjum þótt enginn geti sagt fyrir með vissu hversu mikil eða aðkallandi sú ógn er. En hún er raunveruleg. Dæmin frá undanförnum árum sem hér hafa verið rakin sanna það. Við verðum að hafa viðbúnað til að bregðast við slíkri starfsemi. Önnur ógn sem er vissulega í eðli sínu löggæsluverkefni en snertir öryggi ríkisins með beinum og óbeinum hætti er alþjóðleg glæpastarfsemi. Alþjóðavæðing og breyttar aðstæður í umheiminum gera að verkum að hættur af því taginu eru nær okkur Íslendingum en nokkru sinni fyrr. Í þriðja lagi má svo nefna hættur sem kalla fyrst og fremst á borgaraleg viðbrögð, svo sem hættur sem steðja að flugöryggi, öryggi sjófarenda, mengunarvörnum og slíkum þáttum. Í því sambandi liggur fyrir, eins og hér hefur verið rakið, að þessir þættir eru sérstaklega mikilvægir fyrir okkur Íslendinga sem eyju í norðanverðu Atlantshafi þar sem miklar flugsamgöngur og miklar skipaferðir eiga sér stað og kalla á viðbrögð með ýmsum hætti af okkar hálfu. Þessir þættir eru utan við hið hefðbundna svið öryggis- og varnarmála. En þeir snerta þó varnir eða öryggi almennings og hagsmuni þjóðarinnar með þeim hætti. Það er eðlilegt að gefa þeim nokkurn gaum í þessari umræðu. Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra fór vel yfir í ræðu sinni með hvaða hætti við Íslendingar höfum í auknum mæli gefið þessum nýju ógnum gaum og hvernig við getum enn aukið okkar þátt í að halda uppi öryggi almennings í þessum efnum. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta en vil þó undirstrika að þessar breyttu aðstæður munu óhjákvæmilega kalla á meiri viðbúnað okkar Íslendinga á ýmsum sviðum. Um leið verðum við að búa okkur undir meiri útgjöld á þessum sviðum. Ég er, virðulegi forseti, ekki mikill áhugamaður um aukin opinber útgjöld en hins vegar eru þetta þættir sem snerta grunnskyldur ríkisvaldsins og þess vegna verðum við að leggja það á okkur sem til þarf til að hafa þessa þætti í lagi. Þá erum við auðvitað að tala um löggæslu. Við erum að tala um landhelgisgæslu. Við erum að tala um almannavarnir og aðra þá þætti sem snúa að því að vernda öryggi borgaranna með ýmsum hætti. Ég vil líka minna á að þegar á undanförnum árum stjórnvöld hafa beitt sér fyrir ráðstöfunum til að bregðast við hinum breyttu aðstæðum í heiminum og tryggja öryggi borgaranna hefur slíkum hugmyndum oftar en ekki verið mætt af hálfu stjórnarandstöðunnar á þingi með jafnvel flissi og útúrsnúningum um íslenskan her, íslenska leyniþjónustu og margt þess háttar. Ég spyr: Muna hv. þingmenn eftir umræðunni fyrir tveimur árum um eflingu sérsveitar lögreglunnar? Muna menn eftir umræðum fyrir fáum vikum um nýja greiningardeild ríkislögreglustjóra? Þau viðbrögð bera að mínu mati annaðhvort vott um fullkomna pólitíska tækifærismennsku eða lýsa algeru skilningsleysi á þeim breyttu ógnum sem að öryggi Íslendinga geta steðjað. Ég velti líka fyrir mér hvort af sama toga sé andstaða sumra hv. þingmanna við atriðum eins og þátttöku okkar Íslendinga í hermálanefnd NATO eða friðargæslustörfum eða svo dæmi sé tekið uppbyggingarstarfi í Írak. Ég bendi þessum hv. þingmönnum á að með aðgerðum af þessu tagi eru íslensk stjórnvöld að takast á við breytta heimsmynd, takast á við breyttar aðstæður, nýjar ógnir. Ég nefndi í upphafi, hæstv. forseti, að í rauninni hafi í þessari umræðu fátt nýtt komið fram af hálfu stjórnarandstöðunnar í þessum efnum. Ég verð þó að segja að hugsanlega, ef marka má orð hv. formanns Samfylkingarinnar, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, er stefna þess flokks eitthvað að skýrast. Það hefur valdið okkur áhugamönnum um þessi málefni töluverðum áhyggjum á undanförnum árum hversu Samfylkingin hefur verið reikandi í afstöðu sinni til öryggis- og varnarmála. Það er eins og sá flokkur hafi verið gersamlega ófær um að móta sér skýra stefnu á þessu sviði. En það er kannski að gerast núna. Ég vil leyfa Samfylkingunni að njóta vafans í þeim efnum. Ég las það út úr orðum hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur áðan að það væri eindregin skoðun Samfylkingarinnar að það bæri að standa vörð um samstarf okkar innan Atlantshafsbandalagsins. Það er auðvitað fagnaðarefni. Ég gat ekki skilið orð hennar öðruvísi en svo að hér væri að þeirra mati þörf fyrir sýnilegar varnir af einhverju tagi. Það finnst mér töluvert skref. Ef ég hef skilið orð hennar rétt finnst mér það töluvert skref frá þeirri umræðu sem oft hefur átt sér stað um að allt væri óljóst um hvort sú þörf væri fyrir hendi. Ég velti fyrir mér hvort Samfylkingin hafi algerlega varpað fyrir róða þeim hugmyndum sem voru vissulega uppi innan þess flokks, alla vega fyrir fáeinum missirum og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir m.a. orðaði á fundum, að Evrópusambandsaðild gæti komið í stað varnarsamstarfsins við Bandaríkin. Ég velti fyrir mér hvort þeirri skoðun hafi algerlega verið lagt og hvort Samfylkingin geri sér nú grein fyrir að varnarhagsmunum Íslendinga sé best borgið í varnarsamstarfi við Bandaríkin og á grundvelli Atlantshafsbandalagsins. Mér finnst það mikilvægt vegna þess eins og hæstv. utanríkisráðherra rakti í ræðu sinni er Evrópusambandið alls ekki valkostur að þessu leyti. Hæstv. forseti. Það eru fleiri þættir sem vert væri að koma inn á og mun ég hugsanlega gera það í umræðum á eftir. Ég legg þó áherslu á að mikilvægt er að við náum samstöðu um að 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður flutti ágæta, skýra og skorinorða ræðu og ég var að mörgu leyti mjög sammála því sem kom fram í máli hans. Hins vegar hnaut ég um eitt og það var þegar hann var að alhæfa um stjórnarandstöðuna og hvernig stjórnarandstaðan hefði hagað málflutningi sínum í varnar- og öryggismálum þjóðarinnar. Hv. þm. Birgir Ármannsson sagði eitthvað á þá leið að fátt hefði verið um fína drætti varðandi það sem hugsanlega gæti komið í stað þeirrar stefnu sem íslensk stjórnvöld hefðu lagt áherslu á. Að ásakanir um að íslensk stjórnvöld hefðu sofið á verðinum væru með öllu tilhæfulausar og annað þar fram eftir götunum. Þá brá ég nú við og þess vegna langaði mig að koma í ræðustól til að benda einmitt hv. þm. Birgi Ármannssyni á að við í Frjálslynda flokknum sættum okkur ekki við að sitja undir þessum ásökunum. Strax sumarið 2003 talaði ég fyrir því að við Íslendingar yrðum að leita nýrra leiða til að leysa þessi mál því það væri augljóst að Bandaríkjamenn væru á förum og við yrðum að gera okkur grein fyrir því. Þá hvatti ég mjög til þess, skýrt og skorinort á opinberum vettvangi, að Íslendingar leituðu annarra leiða í varnarsamstarfi og þá innan NATO. Ég get bent hér á tvær greinar. Annars vegar útvarpserindi sem ég flutti í Speglinum í ágúst 2003 og er á vefsíðu Frjálslynda flokksins þar sem ég fer yfir þessa hluti og kem með tillögur sem ég fæ ekki betur séð en íslensk stjórnvöld séu að fylgja nánast orðrétt eftir núna þegar ljóst er að Bandaríkjamenn eru að fara, þ.e. að leita hófanna um hvort ekki sé hægt að finna einhverja fleti á áframhaldandi samstarfi við aðrar NATO-þjóðir. Þetta vildi ég sagt 

Hæstv. forseti. Ég biðst afsökunar ef ég hef með einhverjum hætti gert Frjálslynda flokknum rangt til í ræðu minni. Ég verð að játa að ég hafði ekki kynnt mér efni þeirrar greinar sem hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson vísaði til og verð að segja að það hefur farið fram hjá mér. Á hinn bóginn held ég að vegna þeirrar hugmyndar sem hann nefndi um hugsanlegt varnarsamstarf við aðrar þjóðir Atlantshafsbandalagsins en Bandaríkjamenn á sviði varnarmála að ef menn nálgast þessi mál kalt og yfirvegað hljóti menn að komast að þeirri niðurstöðu að slíkir kostir hljóti að vera aftar í röðinni en varnarsamstarfið við Bandaríkin, einfaldlega vegna þess að Bandaríkin er það ríki sem hefur langöflugustu tækin, öflugasta viðbúnaðinn, öflugasta heraflann til að aðstoða aðra í þessum efnum. Evrópa er ekki og hefur ekki verið aflögufær á sviði varnarmála. Evrópumenn hafa byggt varnir sínar á samstarfi við Bandaríkjamenn vegna þess að Evrópuríki innan NATO hafa einfaldlega ekki haft þann herafla og þau tæki sem nauðsynleg hafa þótt til að halda uppi fullnægjandi vörnum. Hins vegar verð ég að segja að ef sú staða kemur upp að ekki sé raunverulega grundvöllur fyrir áframhaldandi varnarsamstarfi við Bandaríkin þá hljóta menn auðvitað að skoða aðra kosti. Menn hljóta að skoða aðra kosti. En fram að þessu og raunar áfram álít ég að varnarsamstarf 

Virðulegi forseti. Ég held að grundvöllurinn að varnarsamstarfinu við Bandaríkin hafi brostið fyrir þó nokkrum árum og öllum ætti að vera það ljóst. Ég held heldur ekki að það sé alveg fyllilega rétt mat að NATO-þjóðirnar hafi ekki verið aflögufærar fram til þessa. Ég get bara minnt á að í gær fengu Norðmenn afhenta fyrstu af fimm nýjum freigátum frá skipasmíðastöð á Spáni. Norðmenn eru að endurnýja sinn sjóher nánast frá grunni. Þeir eru að láta smíða fyrir sig nýjar freigátur, fimm stórglæsileg og mjög vel búin skip. Þeir eru að fara að kaupa sex nýja kafbáta, nýja tundurduflaslæðara, nýja tundurspilla og nýjar þyrlur. Eftir nokkur ár, árið 2009, stefnir í að norski sjóherinn verði orðinn einn öflugasti sjóher við Norður-Atlantshaf. Þarna eru að verða stórbreytingar. Ég hygg að það sé einmitt vegna þess að Norðmenn eru svo framsýnir að þeir gera sér fyllilega grein fyrir að Norður-Atlantshaf mun hvernig sem allt fer í alþjóðastjórnmálum áfram verða mjög mikilvægt svæði í heiminum þegar öryggishagsmunir Evrópu og Norður-Ameríku eru annars vegar.

Hæstv. forseti. Ég er í raun og veru ekkert óskaplega ósammála hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni. Það er alveg rétt eins og hann bendir á að Norðmenn t.d. hafa byggt upp öflugar varnir á ýmsum sviðum. Sama má segja um margar aðrar þjóðir Atlantshafsbandalagsins, nágrannaþjóðir, jafnvel fremur litlar þjóðir sem þrátt fyrir smæð sína í heimssamhenginu hafa lagt töluvert til varnarmála og hafa talið að þrátt fyrir endalok kalda stríðsins væri mikilvægt að halda uppi öflugum vörnum. Um þetta erum við sammála. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því horft að Bandaríkin eru langsamlega öflugasta ríki Atlantshafsbandalagsins. Það ríki sem býr yfir langsamlega bestum tækjum til að standa að vörnum. Þess vegna er rökrétt að fyrst sé reynt að tryggja varnirnar á grundvelli varnarsamstarfs við Bandaríkin áður en aðrir kostir eru skoðaðir.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þessar umræður um það hvaða NATO-ríki Íslendingar eigi sérstaklega að binda trúss sitt við eftir að Bandaríkjamenn sögðu okkur upp. Ég tel að við eigum að hugsa á mun róttækari vísu og nota þessi tímamót sem við erum á núna til að hugsa málin alveg upp á nýtt og hvort okkur sé ekki betur borgið utan hernaðarbandalaga. Ég tel að öryggi Íslands verði betur tryggt með þeim hætti. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þetta karp hér á þingi um þennan þátt málsins heldur víkja að viðskilnaði Bandaríkjamanna við Ísland og þá stöðu sem fyrirsjáanleg var. Það er fallega gert hjá hv. þingmanni og skiljanlegt að hann vilji sýna ríkisstjórnarflokkunum, og þá sérstaklega Sjálfstæðisflokknum, samstöðu í því erfiða máli. Því erfitt er það. Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn reyndar einnig, ríkisstjórnin, sýndi alveg undravert fyrirhyggjuleysi í því máli. Ég ætla að leyfa hv. þingmanni að hafa þessa þanka fyrir sig. Hitt vil ég gagnrýna þegar hann segir að af hálfu stjórnarandstöðunnar hafi engar tillögur komið fram. Engin mál, aðeins vikið að einhverjum óljósum tillögum um nefndarskipan og þar fram eftir götunum. Þegar málin hafi verið könnuð hafi ekkert verið á bak við slíkt. Ég er með í höndunum fjölmargar tillögur sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur lagt fram aftur og ítrekað á undanförnum árum með tillögum um hvernig brugðist skuli við þeim vanda sem við stöndum nú frammi fyrir og var fyrirsjáanlegur. Í þessum gögnum gerum við ítarlega grein fyrir því hvers vegna við teljum að 

Hæstv. forseti. Ekki var það ætlun mín að gera hv. þm. Ögmundi Jónassyni eða öðrum flokksfélögum hans í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði rangt til í þessum efnum. Ég þekki vel afstöðu þess flokks sem hefur verið skýr í gegnum tíðina og falist í að óþarft væri fyrir okkur Íslendinga að hafa sérstakan varnarviðbúnað eða eiga aðild að varnarbandalagi eins og Atlantshafsbandalaginu. Þetta er alveg skýr og klár afstaða sem enginn hefur verið að velkjast í vafa um í gegnum árin. Þegar ég sagði að ekki hefðu komið fram af hálfu stjórnarandstöðunnar að mínu mati skýrar tillögur um hvernig ætti að bregðast við varnarþörf í breyttu umhverfi ætlaðist ég ekki til þess af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að sá flokkur kæmi með innlegg í það vegna þess að sá flokkur hefur sagt að slíkur viðbúnaður sé óþarfur. Eins og ég segi er þetta afskaplega heiðarleg afstaða og í sjálfu sér virðingarverð af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs en að mínu mati er þetta ekki raunsæ afstaða vegna þess að í heiminum er margs konar vá sem menn þurfa að bregðast við og verja sig gegn. Þótt menn sjálfir séu friðelskandi og friðsamir er staðan samt sem áður sú að menn geta þurft að bregðast við og verjast öðrum sem ekki eru eins innréttaðir. Það er sá veruleiki sem við búum við. Þótt yfirlýsingar um ævarandi hlutleysi eða vopnleysi séu vissulega virðingarverðar þá held ég að þær veiti okkur lítið hald í ótryggum heimi.

Hæstv. forseti. Þannig er dæmið yfirleitt sett upp gagnvart okkur að okkar afstaða sé hvorki raunsæ og jafnvel að hún sé ekki lýðræðisleg í þeim skilningi. Að baki henni búi ekki meirihlutavilji. Ef þjóðin væri spurð hvernig hún teldi öryggi sínu best varið eftir ítarlega umræðu um það efni hef ég þá trú á að okkar málstaður nyti meirihlutafylgis. Ég held nefnilega að þessum gamla trénaða málstað um að við getum ekki varið okkur nema hvíla í náðarfaðmi hernaðarbandalags, að sú hugsun sé einfaldlega víkjandi. Ég held að þeim fjölgi sem sjá að réttlátur sanngjarn málstaður sem fylgt er á alþjóðavettvangi er miklu vænlegri til að tryggja öryggi okkar en að vera í slagtogi með 

Hæstv. forseti. Það kann vel að vera að fleiri séu sammála hv. þm. Ögmundi Jónassyni en kjósa hann. Hins vegar er það svo að við höfum haft samanburðinn í gegnum tíðina milli þeirra flokka sem hafa lagt áherslu á að standa vörð um varnir landsins með varnarsamstarfi við Bandaríkin og með aðild að Atlantshafsbandalaginu og hins vegar þeirra stjórnmálaafla sem barist hafa gegn slíkri aðild. Niðurstaða kosninga í gegnum 60 ár hefur verið afskaplega skýr í þessum efnum. Það er sá mælikvarði sem lagður verður á vilja þjóðarinnar í þessum efnum. En vissulega kann að vera að það séu eitthvað fleiri sem eru sammála hv. þm. Ögmundi Jónassyni en greiða flokki hans atkvæði í kosningum. Ég efast þó um að hann hafi meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig í þessu máli frekar en í öðrum málum þar sem hann 

Frú forseti. Út af ummælum hv. þm. Birgis Ármannssonar til hv. þm. Ögmundur Jónassonar þá væri þingmanninum hollt að minnast þess að hér voru einu sinni merkir stjórnmálaleiðtogar sem sögðu að hér ætti aldrei að vera her á friðartímum. Hæstv. utanríkisráðherra lýsti því mjög vel í ræðu sinni í morgun að hann teldi að nú væru friðartímar. Það væri ekki hætta á árásum frá hinum hefðbundna gamla óvini úr kalda stríðinu. Hv. þingmaður sneri eiginlega á haus gamalli aðferð úr alþjóðastjórnmálum og hann skammaði Kína en átti við Albaníu. Hv. þingmaður spurði nefnilega út í áherslu Samfylkingarinnar á Evrópusambandið hvaða varnir áhrærði. Nú er það svo að aðallega tveir flokkar hafa nefnt þetta. Samfylkingin lítillega en sá sem hefur lagt mesta áherslu á þetta undanfarið er hæstv. forsætisráðherra. Það er Framsóknarflokkurinn. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni að til skamms tíma tjóir ekki að leita til Evrópusambandsins um varnir Íslands. Þeir eru ekki í færum til að veita þær. Hins vegar ef horft er til lengri tíma hygg ég að það yrði önnur niðurstaða. Varnarmálin eru í mikilli gerjun innan Evrópusambandsins. Það var ekki jafn mikil samstaða um neitt í undirbúningi stjórnarskrárinnar - sem ekki var samþykkt að lokum - og um þörfina fyrir sameiginlega varnarstefnu. Innri kjarninn í Evrópusambandinu: Frakkland, Þýskaland og Benelux-löndin hefur ráðið öllum breytingum sem þar hafa orðið síðustu 20 árin. Þessar þjóðir eru algerlega sammála um nauðsyn sameiginlegrar varnarstefnu og þótt ekki sé hægt að finna innan Evrópusambandsins svipað ákvæði og 5. gr. í Atlantshafsbandalagssamningnum er alveg ljóst að eins og þróunin er kynni þetta geta orðið að veruleika fyrir árið 2015 sem er 

Hæstv. forseti. Ég skal ekki um það dæma hvort Samfylkingin líkist meira Kína eða Albaníu. Um það getur hv. þm. Össur Skarphéðinsson ábyggilega vitnað betur enda þekkir hann sjálfsagt frá fornu fari betur til í þeim löndum en ég. En hitt verð ég að segja að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur verið í hópi þeirra þingmanna Samfylkingarinnar sem hefur talað hvað skýrast um aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og á stundum um varnarsamstarfið við Bandaríkin. Ég hef á tilfinningunni að hann sé einn úr þeim hópi gamalla alþýðubandalagsmanna innan Samfylkingarinnar sem náði að útskrifast úr Alþýðubandalaginu og náði að útskrifast af Þjóðviljanum. Ég ætla því ekki að efast um heilindi hans í þeim efnum. Hins vegar er mér ljóst að innan hans flokks eru margir sem ekki eru komnir jafn langt á þróunarbrautinni, svo vitnað sé til orða hæstv. viðskiptaráðherra af öðru tilefni fyrr í vetur. Varðandi þá framtíðarsýn um Evrópusambandið sem sumir hafa nefnt þá hefur það verið þannig í gegnum árin að áhugamenn um Evrópusambandið, einkum innan Samfylkingarinnar, hafa jafnan verið fundvísir á það sem þeir telja á hverjum tíma að hljómi best í sambandi við að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. Fyrir svona tveimur til þremur árum var það svolítið í tísku hjá ákveðnum hópi innan Samfylkingarinnar að tala í þá veru að varnarsamstarfið við Bandaríkin væri liðið undir lok og það væru ný rök fyrir Íslendinga til að ganga í Evrópusambandið. Ég verð að segja að það er mér nokkuð ánægjuefni að þetta sjónarmið virðist hafa vikið í málflutningi Samfylkingarinnar og það sjónarmið að byggja beri á grunni Atlantshafsbandalagsins er orðið miklu meira ráðandi.

Frú forseti. Ég gleðst yfir þeirri blessun sem hv. þingmaður leggur yfir pólitíska skólagöngu mína. Nú man ég ekki lengur hvaða ár hv. þingmaður er fæddur en sennilega í kringum þann merkisatburð í mannkynssögunni lauk ég grunnskólaprófi mínu í pólitík og vil ekki af tillitssemi við mína góðu félaga í Samfylkingunni upplýsa í hvaða stjórnmálaflokki það var. Hitt verð ég að segja að enn er hv. þingmaður að rekja það fyrir þingheimi hvað það sé fáránlegt að tengja saman varnir og Evrópusambandið. Ég velti fyrir mér af hverju hann leggi svona mikla áherslu á það. Er það vegna þess að það er einn maður sem í þessari umræðu hefur öðrum fremur nefnt aukin tengsl við Evrópusambandið sem lið í auknu öryggi Íslands? Það er hæstv. forsætisráðherra. Er þetta enn einn parturinn af þeim dulda ágreiningi sem virðist vera að koma upp millum Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins í varnar- og öryggismálum? Ég velti því fyrir mér. 
            

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Össur Skarphéðinsson eigi ekki að vera að leggja aðra merkingu í orð mín en beinlínis má lesa út úr þeim. Varðandi afstöðu hæstv. forsætisráðherra til Evrópusambandsins hef ég áður sagt úr þessum stól að ég deili ekki þeirri framtíðarsýn hans að Ísland verði komið í Evrópusambandið árið 2015. Ég held líka að það sé rangt mat hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að Evrópusambandið verði í færum um það árið 2015 að halda uppi öflugri öryggis- og varnarstefnu. Það er fullkomlega óvíst hvert framhaldið á því verður. En mér sýnist að þróunin innan Evrópusambandsins sé ekki í þá átt að þeir sem þar vilja ganga lengst í átt til sameiginlegrar stefnu á þessum sviðum og raunar sameiginlegrar stefnu og dýpkunar sambandsins að öðru leyti, mér sýnast aðstæður og tíðarandinn ekki 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágæta ræðu sína þar sem hann öðru fremur dró upp af mynd af stöðu alþjóðastjórnmála nú um stundir. Sem von var lagði hæstv. utanríkisráðherra mesta áherslu á varnarmál okkar Íslendinga og í ljósi þessarar óvissu stöðu sem upp kom eftir að Bandaríkjastjórn tilkynnti um brottflutning varnarliðsins. Í umræðunni sem hefur fylgt hafa eins og eðlilegt er varnarmálin verið þungamiðjan. En við höfum í þessum sal áður rætt þetta gjörbreytta landslag í öryggismálum eftir lok kalda stríðsins og árásanna á tvíburaturnana í New York. Í hugum okkar flestra er það þetta tvennt ef við lítum til baka til sögunnar sem markar afgerandi tímamót. Eitt af því sem hæstv. utanríkisráðherra fjallaði um í sinni ágætu ræðu var hvernig þyrfti að gera sér skýra grein fyrir því hvernig ný heimsmynd með nýjum ógnum hefði orðið til þess að bæði Bandaríkjamenn og NATO hefðu gerbreytt varnarviðbúnaði sínum og allri hugsun í öryggismálum. Eins og við vitum er hætta á hefðbundnum styrjöldum þjóðríkja ekki lengur helsta ógnin við öryggi alþjóðasamfélagsins. Hins vegar hefur varnarviðbúnaður þjóða og hernaðarbandalaga lengst af miðast við að svara slíkri hættu. En hinar nýju ógnir, svo sem hryðjuverk og skipuleg glæpastarfsemi kalla auðvitað á nýjar lausnir. Ég held að ég sé ekkert að taka of stórt upp í mig um það með því að segja að ekki bara við heldur alþjóðasamfélagið almennt er stöðugt að reyna að fóta sig á því hvernig bregðast eigi við þessu breytta öryggisumhverfi eða þessum breyttu og nýju ógnum. Það sem hryðjuverkaógnin gerir og felur í sér hversu erfitt er að fóta sig stundum er að hún nýtir sér þessa veikleika sem felast í styrk þjóðfélagsgerðar okkar. Það kann að hljóma þversagnarkennt en helsti styrkur og grunngildi vestrænna þjóða: frelsi, lýðræði, jafnrétti og mannréttindi gera það jafnframt að við stöndum jafn berskjölduð og við gerum stundum gagnvart hryðjuverkamönnum vegna þess að það er mun auðveldara fyrir hryðjuverkamenn að leyna sér og vega úr launsátri í opnu og frjálsu samfélagi sem við viljum standa vörð um en þar sem skorður eru settar við frelsi manna. Gagnvart hryðjuverkum hafa bein varnarviðbrögð Vesturlanda annars vegar falist í að fara með hernaði á hendur hryðjuverkamönnum og hins vegar hafa þær falist í því vandasama verki að auka mátt og svigrúm lögregluyfirvalda heima fyrir og þá bæði svigrúm lögregluyfirvalda til eftirlits og rannsókna. Vandinn sem nýlega var ræddur í þessum sal í tengslum við frumvarp sem hæstv. dómsmálaráðherra lagði fram felst í að efla varnirnar án þess að þrengja að grunngildum eins og mannréttindum og réttarstöðu borgaranna. Víða í hinum vestræna heimi og hjá nánustu nágrannaríkjum okkar hefur milljónum og milljörðum verið varið í að styrkja heri, leyniþjónustur og löggæsluyfirvöld. Sá viðbúnaður hefur eftir því sem fréttir segja komið í veg fyrir margar hrottalegar og alvarlegar árásir. En við höfum líka dæmi um voðaverk sem ekki hefur tekist að koma í veg fyrir, eins og hryðjuverkin í London og Madrid. Bandaríkjastjórn horfir til þessara breyttu aðstæðna og þær liggja til grundvallar umfangsmiklum breytingum sem Bandaríkjastjórn hefur gert á herafla sínum. Í ljósi þess að vettvangur óstöðugleika og átaka hefur færst til í heiminum er stefnt að því í Bandaríkjunum að fækka um helming í herliði þeirra í Evrópu með tilheyrandi lokun varanlegra stórra herstöðva. Í staðinn er í stefnu Bandaríkjamanna lögð aukin áhersla á uppbyggingu og þjálfun viðbragðssveita sem hægt er þá að beita með litlum fyrirvara hvar sem er í heiminum með því að taka á ógnum sem eru fjarlægar slíkum höfuðstöðvum. Þessi endurskipulagning á herafla Bandaríkjamanna er um margt skiljanleg og boðar brotthvarf varnarliðsins, ber að skoða í því ljósi. Þrátt fyrir að friðvænlegt sé um að litast í okkar heimshluta nú um stundir og ekki liggi endilega ljóst fyrir hvaðan okkur stafar mest hætta þá eru hinar nýju óhefðbundnu ógnir einmitt þess eðlis að þær gera ekki boð á undan sér. Til skamms tíma þótti hryðjuverkaógnin mjög fjarlæg okkar norðlægu slóðum. En nú er hún staðreynd vegna þess að deilur, átök og skemmdarverk í kjölfar birtingar Jótlandspóstsins á skopmyndum af Múhameð spámanni minna okkur óþyrmilega á að hætta getur steðjað að okkar heimshluta, ekkert síður en öðrum heimshlutum. Við verðum að vera undir það búin að mæta þessum hættum. Áhersla ríkisstjórnarinnar á loftvarnir er að þessu leyti að mínu mati hárrétt. Við verðum að hafa í huga að tugþúsundir flugvéla fljúga um íslenska flugstjórnarsvæðið á hverju ári. Við þekkjum annars staðar frá í heiminum hrikalegar afleiðingar þess að hryðjuverkamenn nái flugvélum á sitt vald. Þess vegna finnst mér alveg ljóst að Íslendingar geti ekki verið án varna. Þegar við tölum um varnir og nýjar ógnir verðum við á ákveðinn hátt að gera greinarmun annars vegar á því sem ógnað getur lögsögu og fullveldi íslenskrar þjóðar og þá erum við að tala um árásir óvinaríkja. Hins vegar tel ég að við þurfum í þeirri umræðu sem fram undan er að greina á milli þessa og hins vegar almannavarna í mjög víðtækum skilningi þess orðs, þ.e. vörnum almennra borgara gagnvart þessum nýjum ógnum og hvers konar annarri vá. Þótt við séum að ræða utanríkismál finnt mér ástæða til að halda þessu til haga vegna þess að segja má að utanríkismál fyrst og fremst fjalli um hernaðarógnir og varnarmálaumræðan sem tengist varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli og brottflutningi þess fjallar fyrst og fremst um það og það eru utanríkismál. Svo eru almannavarnir almennt á ákveðinn hátt líka utanríkismál vegna þess að í nútíð og framtíð hljótum við að standa vörð um varnir borgaranna gagnvart öðrum ógnum í víðtæku samstarfi og með samningum við önnur ríki. Hvort sem við horfum þar til okkar næstu nágranna eða annarra Evrópuþjóða eða á vettvangi þeirra þjóða sem starfa innan NATO. Það eru innanríkismál í rauninni sem það varðar. Það lýtur að innra öryggi borgaranna gagnvart annarri vá og öðrum ógnum en beinlínis hernaðarlegum ógnum. Í þessari umræðu ekki síst nú á dögunum þegar við vorum m.a. að ræða nýtt frumvarp frá ríkislögreglustjóra sem fjallaði um að fækka og stækka lögregluumdæmum landsins og koma á fót svokallaðri greiningardeild þá er þetta öryggi borgaranna stundum haft í flimtingum. Höfð m.a. í flimtingum þessi greiningardeild sem talað var um að koma á fót og hvort þörf væri fyrir hana. Það er stundum gefið til kynna í umræðunni um varnarmál að ekkert hafi verið gert af hálfu stjórnvalda. Við höfum ekkert hugað að því að mæta breyttum tímum, annars vegar því að varnarliðið færi brott og hins vegar að bregðast við þessum breyttu tímum og þessum nýju ógnum. Mig langar í þessari umræðu, frú forseti, að nefna nokkur atriði sem mér finnst mjög mikilvæg í þessu samhengi og mér finnst að við ættum meira að hafa í þessari umræðu og horfa þá til þess sem við þá þegar höfum gert. Þar á meðal má nefna nýja fjarskiptastöð lögreglunnar sem er samræmd landsdekkandi öryggis- og neyðarfjarskiptakerfi fyrir alla þá viðbragðsaðila sem koma almennt að öryggismálum þjóðarinnar. Það er eitt sem hefur verið komið á fót og hefur verið unnið að mörg undanfarin ár. Þeir sem koma að þessari samhæfingarstöðu eru allir þeir aðilar sem þurfa að koma að almannavörnum í víðasta skilningi þess orðs, þ.e. lögreglustjórarnir, Flugmálastjórn, Landhelgisgæslan, slysavarnafélög, Neyðarlínan, landlæknir, sóttvarnalæknir, Rauði krossinn og fleiri, Vegagerðin og svo ýmsar vísindastofnanir. Það má segja í rauninni sem svo að það sem við þurfum að gera sé að koma á fót skipulagi sem miðar að því að vernda og aðstoða borgarana og tryggja vernd þeirra gagnkvæmt ýmsum öðrum ógnum, takast á við afleiðingar slysa og náttúruhamfara og svo auðvitað það sem alltaf er verið að ræða aftur og aftur og mönnum finnst ekki endilega nærtækast, þ.e að takast á við hættur eða ógn af mannavöldum vegna hryðjuverka. Ég held að óhætt sé að halda því fram að við búum að einu besta almannavarnaskipulagi til að glíma við hvers konar svona afleiðingar og ekki eingöngu vegna stríðsástands heldur vegna annarra ógna og erum meðal fyrstu þjóða til að beita almannavarnaskipulagi gagnvart öðrum ógnum en stríðsástandi. Ég vil líka í þessu samhengi leggja áherslu á að það var búið að koma á fót svokallaðri sérsveit lögreglunnar strax árið 1982. Tilefni þess var ærið á sínum tíma og sýndi þörfina á að íslenska lögreglan hefði burði til að takast á við alvarlegustu tilvik, hryðjuverkatilvik. Síðan hefur statt og stöðugt og síðast að mig minnir á síðasta ári verið leitast við og veitt fjármagn til að efla þessa sérsveit. Við verðum í þessu samhengi að hafa í huga að á Norðurlöndunum öllum og reyndar í öllum löndum Evrópu er það fyrst og fremst hlutverk lögreglu að takast á við hryðjuverkastarfsemi. Það gætir oft þess misskilnings í almennri umræðu að það sé hlutverk herja landanna. En meira að segja í sumum löndum er lögreglu heimilt að leita aðstoðar hers í svona tilvikum. Í öðrum tilvikum er það bannað. Herinn höfum við engan. Þetta er það sem ég vildi, frú forseti, leggja aðaláhersluna á að við reynum að dýpka og víkka aðeins þessa umræðu þegar við erum að tala um öryggismálin og ógnirnar sem að okkur steðja. En að við bindum okkur ekki og festumst í þeim hjólförum að tala einungis um varnarliðið í því samhengi. Það er margt annað sem við þurfum að gefa góðan gaum í þessu samhengi. Mig langaði að endingu, frú forseti, vegna þess að orð hæstv. utanríkisráðherra um rekstur Keflavíkurflugvallar virðast hafa vakið mesta athygli og kannski að ófyrirsynju. Hæstv. utanríkisráðherra lýsti því sem sinni framtíðarsýn að rekstur flugvallarins yrði einkarekinn og jafnframt að hann yrði einkavæddur til lengri tíma litið. Það er spurning hvort það er fyrsta og fremsta viðfangsefnið í dag að horfa til rekstrarformsins á Keflavíkurflugvelli. Ég held að það sé ýmislegt annað sem standi okkur nær en. En sjálfsagt að hæstv. ráðherrann geri grein fyrri sinni framtíðarsýn. Ég verð hins vegar að segja hvað varðar rekstur og rekstrarþætti flugvallarins sem slíks, snjómokstur, slökkvilið og annað að ég svo sem ekkert því til foráttu að það sé rekið í einhverju öðru rekstrarformi en beinlínis undir formennsku ríkisins. Ég vil hins vegar árétta að allt sem lýtur að rekstrinum þarna og Keflavíkurflugvelli sem landamærastöð og öryggiseftirlitinu sem þarna fer fram, hvort sem það er hlutverk til viðbótar hlutverki lögreglu og tollgæslu, þá samræmist það ekki minni framtíðarsýn að það sé einkavætt. Ég tel að slík verkefni eigi áfram sem hingað til að vera á höndum ríkisins og bý kannski að þeirri reynslu sem líður mér seint úr minni þegar ég fór í gegnum tiltekinn flugvöll í Boston, Logan-flugvöll, einum þremur vikum eftir hryðjuverkaárásirnar í New York og sá og þóttist skilja hvers vegna flugræningjarnir sem flugu á tvíburaturnana höfðu valið þennan flugvöll vegna þess hve öryggiseftirlitinu var þar háttað. Ég las seinna að hann hefði fengið lægstu einkunn allra flugvalla í Bandaríkjunum. Svo þegar ég spurðist nánar út í þetta var mér sagt að þetta væri einkarekstur. Einkavædd öryggisgæsla. Ég gæti lýst því með ýmsu látbragði hvernig staðið var að því að leita að vopnum bæði í farangri og líka á okkur sem fórum þarna í gegn. Það má eiginlega segja að eftir þessa reynslu mótaðist þessi afstaða mín sem ég held að verði seint breytt: Flugvöllinn getum við rekið, snjómokstur, verslanir og aðra þjónustu sem einkarekstur en allt sem lýtur að öryggi og landamæravörslu lít ég þannig á að til lengri tíma litið eins og nú eigi að vera verkefni ríkisins.

Frú forseti. Ég held að það sem skipti meginmáli í umræðunni sem hér hefur snúist að mestu leyti um varnar- og öryggismál sé að breið samstaða takist með sem flestum flokkum um burðarásana í utanríkisstefnu Íslands. Það hefur tekist í áratuganna rás. Nokkuð víðtæk samstaða hefur verið um það sem kalla má grundvallarþætti í utanríkisstefnu Íslendinga. Að því er varnir og öryggi áhrærir hafa flokkarnir, Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og jafnaðarmenn á síðustu öld verið í stórum dráttum sammála um að grundvallarásinn í vörnunum hafi verið Atlantshafsbandalagið. Útfærsla varnarsamningsins við Bandaríkin hefur sömuleiðis verið hinn öxullinn og kannski sá sem segja má að hafi fólgið í sér hina raunverulegu útfærslu. Ég er þeirrar skoðunar, eins og hefur margsinnis komið fram, að það skipti miklu máli að viðhalda þessari breiðu samstöðu. Hv. þm. Birgir Ármannsson gat þess í ræðu sinni áðan að andstaða Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs væri ljós í þessum efnum. Það er alveg rétt. Þarna er alveg klár munur á Samfylkingunni og Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Við í Samfylkingunni höfum talið að Atlantshafsbandalagið eigi að vera ein af grundvallarstoðunum þarna og tvíhliða samningurinn líka. Þetta er það sem skiptir máli í upphafi umræðunnar að minnsta kosti af minni hálfu. Ég tel að í þeirri stöðu sem nú er komin upp sé það alls ekkert sjálfgefið að menn haldi áfram þessum tvíhliða samningi. Ég held hins vegar að við eigum að skoða alla þá kosti sem felast í stöðunni, þar á meðal hvaða kostir felast í að útfæra hann með nýjum hætti. Það er hugsanlegt að það fullnægi þeim þörfum sem við höfum í dag. En það er líka hugsanlegt að út úr þeim samningaviðræðum sem nú eru í gangi við Bandaríkjamenn komi einhver niðurstaða sem leiði til þess að hvorki sé þörf á þessum tvíhliða samningi né heldur rétt sé af okkur við þessar aðstæður að byggja varnir okkar á honum. Mér finnst skipta mestu að við skoðum hvaða kosti við eigum. Einn af þeim kostum er sá að útfæra tvíhliða samninginn. Hæstv. utanríkisráðherra hefur sagt að í krafti þeirra skuldbindinga sem koma fram í samningnum og Bandaríkjamenn hafa ítrekað að þeir vilji standa við, sé líklegt að við náum niðurstöðu sem feli í sér nægilegar varnir a.m.k. varðandi hugsanlega hernaðarvá. Það kann vel að vera að það sé rétt hjá hæstv. ráðherra. Þetta er eitt af því sem þarf að skoða. Á hinn bóginn hafa líka komið fram hugmyndir um að við eigum að skoða samstarf á annan hátt. Ég er t.d. einn af þeim sem eru þeirrar skoðunar að við þessar aðstæður eigi menn að kanna hvaða kostir felast í aukinni samvinnu núna og síðar við Evrópusambandið. Ég er að þessu leytinu til sammála formanni Framsóknarflokksins sem hefur sagt alveg skýrt að þetta sé eitt af því sem eigi að kanna. Hitt vil ég þó segja alveg skýrt að eins og staðan er í dag innan Evrópusambandsins er enginn vafi í mínum í huga að Evrópusambandið núna er ekki fært um að tryggja varnir Íslendinga. Við þurfum hins vegar að skoða hvaða þróun er þar í gangi. Ég tel af þeirri takmörkuðu vitneskju sem ég hef en þó nokkra af þróun þeirra mála að hún sé slík að það gæti orðið breyting á þessu innan tiltekins tíma. Það eru sennilega fáir málaflokkar innan Evrópusambandsins þar sem þróunin er jafnör og nákvæmlega í þessum efnum. Innri kjarni Evrópusambandsins, Frakkland, Þýskaland og Benelux-löndin hafa alltaf verið drifkraftur breytinga innan Evrópusambandsins. Við þurfum ekki annað en að horfa til myntbandalagsins til að sjá það. Hægt er að nefna fleiri dæmi. Reynslan hefur sýnt að það sem þessi lönd vilja, því ná þau fram. Ef þau ná ekki samstöðu innan Evrópusambandsins um þætti sem þau telja knýjandi fara þau ein af stað. Reynslan sýnir að þau rífa Evrópusambandið með sér. Staðan innan Evrópusambandsins í varnarmálum er breytt að því leyti til líka að fleiri ríki eru komin þar inn sem horfa með nokkuð jákvæðum hætti til þess að Evrópusambandið taki að sér aukið varnarhlutverk. Það er nauðsynlegt í þessum efnum að gera sér grein fyrir að þegar undirbúningur var í gangi fyrir stjórnarskrá Evrópusambandsins, sem síðar var felld, voru ákveðin atriði sem enginn ágreiningur ríkti um. Það ríkti t.d. enginn ágreiningur um að stefna bæri að sameiginlegri varnarstefnu. Ég tel að þetta hljóti að vera einn þeirra þátta sem þurfi að skoða á þeim tímamótum sem Íslendingar standa í dag. Við þurfum í því ferli að gera okkur grein fyrir hvaða möguleikar eru með auknu samstarfi við Evrópusambandið. Ég vísa sérstaklega til þess í þessu samhengi að innan Alþingis Íslendinga eru stjórnmálaflokkar sem vilja ganga nær Evrópusambandinu. Samfylkingin hefur sagt alveg skýrt að hún telur að láta eigi á það reyna. Ég hef mörgum sinnum sagt að ég tel að Íslandi væri betur borgið innan sambandsins en utan. Ég tel að þróunin í varnarmálunum auki frekar á gildi slíkrar þátttöku. En formaður Framsóknarflokksins hefur líka sagt þetta. Hann hefur meira að segja gengið lengra og sagt það alveg skýrt að hann telji að árið 2015 verði Ísland komið inn í Evrópusambandið. Þetta þurfum við allt að skoða þegar við förum yfir þá mynd sem blasir við núna. Þá skiptir máli að gera sér grein fyrir því. Hæstv. utanríkisráðherra hefur áréttað mjög rækilega í ræðu sinni fyrr í dag að allt umhverfið er breytt. Hann nefndi sérstaklega að hefðbundnir óvinir á hernaðarsviði, eins og Rússar, eru ekki lengur fyrir hendi. Hæstv. ráðherra nefndi sérstaklega að okkur stafaði ekki lengur nein ógn af þeirri þjóð. Samningsaðili okkar í þeim tvíhliða samningi sem nú er í gangi gengur lengra og segir það hreint út að okkur stafi engin hernaðarógn af neinni þjóð í okkar heimshluta. Þá er spurningin við þessar aðstæður hvort við getum ekki gefið okkur góðan tíma til að vega og meta þá kosti sem eru fyrir hendi og velta því fyrir okkur hvort hugsanlega í framtíðinni væri hægt að ná svipuðu stigi öryggis og varna í tengslum við Evrópusambandið alveg eins og Eystrasaltslöndin hafa í dag. Þetta er auðvitað ekki sjálfgefið. Ég er ekki að slá því föstu að þetta sé afdráttarlaust mögulegt. En ég tel að þetta sé sterkur möguleiki og ég er þeirrar skoðunar að Evrópusambandið sé að þróast með þessum hætti Þegar ég nálgast þessi varnar- og öryggismál skipti ég þeim, ólíkt hv. þm. Jónínu Bjartmarz, gjarnan fyrir sjálfum mér í tvennt. Annars vegar varnarþáttinn og hins vegar öryggisþáttinn. Ljóst er að það er miklu brýnni tímanlegri nauður sem rekur okkur til einhvers konar lausnar á þeim vanda sem blasir við í öryggismálunum núna þegar sú staða er allt í einu komin upp að Bandaríkjamenn ætla í burtu. Við höfum í áranna rás byggt upp mjög mikilvægt samstarf við þá varðandi öryggi á hafinu. Þetta samstarf hefur bjargað hundruðum mannslífa. Við sem fiskveiðiþjóð getum að sjálfsögðu ekki hugsað til þess að fara inn í veturinn þegar veður eru válynd án þess að vera búin að binda alla hnúta þar. Við þurfum að gera þetta tiltölulega hratt en hefðum getað gefið okkur meiri tíma til að undirbúa þetta. En við þurfum líka að horfa til framtíðar í þessum efnum. Þá verðum við að skoða landfræðilega legu Íslands. Við verðum líka að skoða hvaða breytingar eru að verða í kringum okkur. Í umræðunni kom fram hjá tveimur eða þremur hv. þingmönnum að staða Norðmanna er að breytast að því leyti til að þeir hyggja nú á miklu meiri olíu- og gasvinnslu í norðurhöfum en áður og umferð um íslenska hafsvæðið frá norðri verður meiri af þeim sökum. Það leggur okkur ríkari skyldur á herðar, en líka þeim. Við þurfum að sjá um öryggið á því mikla hafsvæði, en það leggur líka ákveðnar skyldur þeim á herðar. Norðmenn eru þess vegna þjóð sem við hljótum að skoða samstarf við varðandi öryggið á hafinu. Sömuleiðis blasir það við að jafnvel þó við mundum verða okkur úti um þau tæki sem Landhelgisgæslan hefur skilgreint að þurfi til að geta tryggt nægilegt öryggi á hafinu, þá eru ákveðin svæði sem við munum eigi að síður eiga erfitt með að sinna. Ég nefni t.d. svæði sem er syðst í efnahagslögsögu okkar og utan hennar á Reykjaneshrygg og suður fyrir suðurodda Grænlands. Það gerir að verkum að við hljótum líka að leita samstarfs þá við Danmörku fyrir hönd Færeyja og Grænlands. En síðan má ekki gleyma öflugum nágranna okkar í vestri sem við rekjum nú mikinn skyldleika til, þ.e. Kanadamenn. Það er líka ljóst að umferð af þeirra hálfu á þessu svæði mun aukast. En landfræðileg lega þeirra er líka þannig að óhjákvæmilegt er annað en að við skoðum við þessi tímamót með hvaða hætti og hvort við getum tekið upp einhvers konar öryggissamstarf við þá á hafinu. Ég held að núna við þær aðstæður sem ríkja þurfum við að skoða þennan þátt, öryggisþáttinn, og þá séu það þessar fjórar þjóðir sem við þurfum sérstaklega að kanna hvort hægt sé að ná öflugu samstarfi við á næstu árum til að tryggja öryggi þeirra sem fara um hafsvæði okkar. Síðan þurfum við að einbeita okkur að því hvernig vörnum landsins verður best við komið. Það er tvíhliða samningurinn, eins og fram hefur komið hjá hæstv. utanríkisráðherra. En við verðum líka að skoða þá möguleika sem felast í aukinni samvinnu við Evrópuþjóðirnar. Þetta eru þeir þættir sem ég vildi leggja mesta áherslu á. Ég hef áður gagnrýnt hæstv. utanríkisráðherra fyrir að mér finnst ríkisstjórnin hafa verið ákaflega sein til varðandi öryggisþáttinn. Það mátti vera ljóst fyrir lifandis löngu í hvað stefndi. Hv. þm. Birgir Ármannsson hefur ítrekað í dag spurt eftir stefnu Samfylkingarinnar. Hann hefur talað eins og Samfylkingin hafi ekki lagt fram neinar hugmyndir í þessum efnum. Samfylkingin tók einmitt sérstaklega fyrir öryggisþáttinn og nauðsynlegt samstarf sem þyrfti til að Íslendingar gætu tekið það að sér, sem var tillaga Samfylkingarinnar í skýrslu sem hún sendi frá sér, að mig minnir í mars árið 2004. Því er með engu móti hægt að segja að ekki hafi verið aðdragandi að þessu. Sömuleiðis er óhjákvæmilegt þegar menn ræða öryggismálin að rifja upp að Landhelgisgæslan gerði seint á síðasta ári opinskáar ákveðnar hugmyndir sem hún hafði um nauðsynlegan tækjabúnað sem þyrfti að afla svo Íslendingar gætu tekið þetta að sér. Mér er reyndar kunnugt um að slíkar áætlanir hafi verið töluvert lengur á ferli á djúpu hafi innan Landhelgisgæslunnar. Menn hafa vitað í hvað stefndi. Hún lagði jafnframt fram kostnaðargreiningu og miðað við þær tölur sem þar komu fram, 7–8 milljarðar, mætti ætla að ýmsu viðbættu að kostnaður við það væru 10 milljarðar. Þegar hæstv. utanríkisráðherra var spurður út í þetta í lok nóvember á síðasta ári talaði hann með þeim hætti að þetta væri óþarft. Hann var spurður sérstaklega að því af fréttamanni Ríkisútvarpsins hvort ekki væri þörf á úttekt af þessu tagi. Hæstv. ráðherra svaraði því einfaldlega til að það væri ekki tímabært. En auðvitað var það fyrir lifandis löngu tímabært. Frú forseti. Það eru örfáir þættir aðrir sem mig langar í lok ræðu minna að drepa á. Ég spurði hæstv. utanríkisráðherra að því í andsvari fyrr í dag hvort hann væri ekki sammála þeirri skoðum sem hefur komið fram hjá hæstv. forsætisráðherra að ef menn hefðu haft í höndunum þá vitneskju sem þeir hafa nú um stöðu gereyðingarvopna við upphaf innrásarinnar í Írak í því landi, þá hefðu þeir ekki veitt stuðning Íslands við innrásina. Þá kom alveg skýrt fram hjá hæstv. forsætisráðherra, hann talar með þeim hætti að ég get ekki dregið aðra ályktun af því en hann telji að innrásin og stuðningur við hana hafi verið mistök. Ég spurði hæstv. utanríkisráðherra að þessu í morgun og mér til mikillar furðu sat hann fast við sinn keip. Hann er bersýnilega þeirrar skoðunar að enn sé hægt að réttlæta stuðning Íslands við innrásina í Írak. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa algerri andstöðu við það sjónarmið. Ég tel að það sé svartasti bletturinn á ferli núverandi ríkisstjórnar. Ég tel að ekkert hafi gerst í sögu hennar sem hefur verið jafnskammarlegt og sem hefur verið jafnilla staðið að og einmitt það. Við sjáum afleiðingarnar. Landið er á barmi borgarastyrjaldar. Enginn endir er í augsýn varðandi átökin sem þar eru. Írak er orðið að gróðrarstíu fyrir hermdarverkamenn og þaðan streyma menn í önnur lönd sem eru reiðubúnir til að inna af höndum hræðilega glæpi. Auðvitað sáu menn þetta ekki fyrir. En hins vegar hefðu menn á þeim tíma átt að fara að lögum og þeir hefðu átt að taka þessa ákvörðun með öðrum hætti en í skjóli nætur bara af tveimur mönnum eftir samráð við sendiherra Bandaríkjanna. Það er rétt að rifja hér upp að innan Framsóknarflokksins hefur verið mikil andstaða við þetta. Yfirgnæfandi hluti fylgismanna flokksins, þeirra sem eftir eru, eru á móti þessum kafla í sögu flokksins. Einstakir þingmenn hafa reifað andstöðu sína við það, m.a. varaformaður flokksins. Frú forseti. Ég tel að nauðsynlegt sé að læra af þessu. Eitt af því sem við eigum að læra er að ráðamenn eiga aldrei að hrapa að ákvörðunum eins og þessari. Þeir verða að sinna lögunum og leggja svona ákvarðanir undir utanríkismálanefnd á þann hátt sem lög kveða á um.

Hæst. forseti. Það eru helst tvö atriði í ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem mig langar til að staldra við. Annars vegar mátti ráða af ræðu hans breytta afstöðu Samfylkingarinnar, að því er ég tel, gagnvart því að einhverja lausn sé að finna á öryggis- og varnarmálum Íslands í sambandi við Evrópusambandið. Hann hefur raunar greinilega þá framtíðarsýn að Evrópusambandið kunni einhvern tíma í óskilgreindri framtíð að verða þess eðlis að það hafi eitthvert afl á þessu sviði en hv. þingmaður viðurkennir að það sé ekki raunsætt að líta til sambandsins í því samhengi, a.m.k. ekki að svo stöddu eða til skemmri tíma. Mér finnst áhugavert að heyra þetta frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni vegna þess að á undanförnum árum hafa ýmsir flokksfélagar hans talað á þann veg að þarna mætti finna einhverja lausn á breyttri stöðu Íslands í öryggis- og varnarmálum. Varðandi þetta atriði eða framtíðarsýnina að þessu leyti þá nefndi ég áðan í umræðunni að mér sýnist hafa komið verulegir hikstar í þróunina í átt til dýpkunar á samstarfi Evrópusambandsríkjanna og til útvíkkunar á starfssviði þess um leið. Ég held að það sé með engu móti hægt að spá því eins og hv. þingmaður gerir að þróunin verði í þá veru, sem ýmsir stjórnmálamenn og embættismenn innan Evrópusambandsins vissulega vilja, að Evrópusambandið taki öryggis- og varnarmálin yfir. Ég á ekki von á því, ég held að þróunin verði í aðra átt. Varðandi hitt atriðið verð ég að gera athugasemd við þau ummæli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar 

Ég vil biðja hv. þingmenn að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég skoða þetta út frá þeirri þróun sem er innan Evrópusambandsins. Ég sagði alveg skýrt að ég teldi að í bráð væri staðan innan Evrópusambandsins þannig að það gæti ekki tryggt varnir Íslands. En hv. þingmaður má ekki gleyma því að við erum innan Atlantshafsbandalagsins og 5. gr. þess bandalagssamnings veitir okkur vörn. Hún segir að verði ráðist á eitt ríki sé það árás á þau öll. Við njótum sem sagt verndar Atlantshafsbandalagsins. Hæstv. utanríkisráðherra hefur sagt það sjálfur að engir hernaðarváboðar séu í augsýn. Ég er því þeirrar skoðunar að innan tíu ára hafi Evrópusambandið breyst að því leyti til að það yrði kleift fyrir sambandið að veita okkur þá tryggingu sem á þarf að halda. Við yrðum samt innan Atlantshafsbandalagsins fram að því og eftir það og nytum eftir sem áður þeirrar verndar sem 5. gr. í stofnsamningi bandalagsins veitir okkur. Það ættu því ekki að vera hundrað í hættunni. Ég tel að varnar- og öryggismálin séu aukin ástæða fyrir okkur til að skoða aðild að Evrópusambandinu. Það ásamt þeim sérkennilegu hræringum sem orðið hafa á stöðu íslensku myntarinnar ætti líka að vera önnur ástæða. Niðurstaða mín er sú að eins og tímarnir eru að þróast og eins og staðan er í dag séu komin upp ýmis atriði sem gera það að verkum að við ættum að skoða aðild að Evrópusambandinu miklu nánar en áður. Það er í fyrsta lagi staða krónunnar og nauðsyn okkar að taka upp evru hér á landi, ég tel að það sé ekki hægt nema við göngum í Evrópusambandið. Í öðru lagi eru það varnar- og öryggismálin. Ég tel að eftir tíu ár verði Evrópusambandið komið með sameiginlega varnarstefnu og nægilegt afl til þess að geta tryggt öryggi þjóðar eins og Íslendinga, sérstaklega miðað við þá stöðu sem er í okkar heimshluta. Í þriðja lagi tel ég að sú vernd sem við höfum af veru okkar í Atlantshafsbandalaginu hljóti að vera mikil trygging fyrir öryggi okkar ef í einhvers konar odda skerst með ófyrirséðum hætti í dag.

Hæstv. forseti. Ég er jafnósammála hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni varðandi evruna og ég er varðandi sýn hans á hvernig Evrópusambandið muni þróast hvað varðar öryggis- og varnarmál  Varðandi öryggis- og varnarmálin þá nefndi ég það í fyrra andsvari mínu að ég hefði, eins og sjálfsagt fleiri, átt í vandræðum með að átta mig á hver stefna Samfylkingarinnar hefði verið í þessum efnum og hverjar áherslur hennar væru. Ég nefndi það fyrr í dag að mér þætti sú stefna hugsanlega vera að skýrast og ég velti því fyrir mér hvort hv. þm. Össur Skarphéðinsson geti tekið undir það með mér að stefna Samfylkingarinnar í þessum efnum sé að skýrast og að hið langa óvissutímabil sem var varðandi afstöðu Samfylkingarinnar til öryggis- og varnarmála sé með einhverjum hætti að líða undir lok.

Frú forseti. Þrátt fyrir hina ágætu orða-akróbatík hv. þm. Birgis Ármannssonar sem klifar á því að stefna Samfylkingarinnar sé óljós í þessum efnum þá hefur hún legið fyrir sennilega fjögur síðustu ár. Það kann að vera rétt hjá hv. þingmanni að skömmu eftir stofnun Samfylkingarinnar hafi hún ekki verið með niðurneglda stefnu í þessum málum. En a.m.k. töluvert inn í það tímabil sem ég var formaður Samfylkingarinnar lá það alveg ljóst fyrir að Samfylkingin byggði á ferns konar stoðum í utanríkisstefnu sinni, aðild að Norðurlandaráði, Sameinuðu þjóðunum, Atlantshafsbandalaginu og um varnir og útfærslu tvíhliða samningsins. Þetta hefur legið alveg skýrt fyrir. Það sem hefur hins vegar vantað á að þetta hafi verið fullnægjandi er auðvitað sú staðreynd að utanríkisstefnu Sjálfstæðisflokksins hefur verið fylgt með þeim hætti 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágæta og yfirgripsmikla ræðu þar sem komið var að ýmsum stórum málum sem lúta að utanríkismálum og mig langar til að leggja orð í belg eftir því sem tími leyfir og ástæða er til að fara yfir af því fjölmarga sem hægt er að taka til umfjöllunar undir þessum lið. Ég vil fyrst staðnæmast við þá stöðu sem uppi er í samningum við Bandaríkjamenn um dvöl erlends herliðs hér á landi. Það er mjög athyglisvert að það skuli hafa orðið niðurstaðan hjá Bandaríkjamönnum að taka einhliða ákvörðun um að kalla hersveitir sínar heim. Það er líka mjög athyglisvert sem fram kemur í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að í raun hafi engin hætta verið skilgreind hér á landi eftir að múrinn hrundi árið 1989 eða þegar Sovétríkin féllu saman tveimur árum síðar. Þetta er í raun og veru í samræmi við sjónarmið mín í þessum efnum, að eftir að þeir atburðir urðu sem ég nefndi þá hafi ekki verið neinar forsendur til að halda því fram að hér á landi væri nokkuð hættuástand sem kallaði á að við þyrftum að hafa erlent herlið hérlendis okkur til varnar. Það er líka athyglisvert sem kemur fram í ræðu hæstv. utanríkisráðherra og alveg í samræmi við skoðanir mínar eða mat mitt, en hér kemur fram að eftir að þessir atburðir gerðust fyrir hálfum öðrum áratug þá stafi engin hætta af Rússlandi. Ég vil rifja það upp að þegar Íslendingar féllust á að hér yrði erlent herlið skömmu eftir síðari heimsstyrjöld þá var það sammæli allra þeirra sem að því stóðu að íslenskur her yrði hér ekki á friðartímum. Ég hygg að almenn sátt hafi verið meðal þjóðarinnar um að hafa þann skilning á málinu að herinn væri hér okkur til varnar meðan ófriðlega horfði í okkar heimshluta og þegar það ástand hefði breyst og friðvænlegt væri orðið væri engin ástæða til að hafa her og hann ætti þá að fara. Miðað við þetta stöðumat er nú orðið ljóst, hálfum öðrum áratug eftir að þeir atburðir gerðust sem leiddu til þess að hingað kom her, að eðlilegt er að herinn fari og ég fagna því. Ég hef ætíð verið í hópi þeirra manna sem líta svo á að sjálfstæð þjóð eigi ekki að hafa erlendan her í sínu landi nema þegar aðstæður eru með þeim hætti að hún þurfi á því að halda til að verja sína hagsmuni. En það er að mínu mati hluti af sjálfstæði þjóðar að vera ekki með erlendar hersveitir í landinu jafnvel þó þær séu vinveittar. Ég held að í þeirri stöðu sem við erum í núna þurfum við auðvitað að svara ákveðnum spurningum. Það liggur fyrir að það er ekki nein hætta sem að okkur steðjar og það er ekki ástæða til að hafa hér erlendan her og þá þurfa menn að vita, eins og hæstv. ráðherra varpar fram í ræðu sinni, hvað telst fullnægjandi og æskilegur varnarviðbúnaður okkar vegna. Ég held að íslensk stjórnvöld eigi að kappkosta að svara því fyrir sitt leyti, marka sér ákveðna stefnu í þeim efnum þannig að við höfum sjálfstætt mat á því hvað við teljum nauðsynlegt að sé fyrir hendi og síðan geta þau unnið út frá þeirri stefnumörkun. Ég tel að aðild að NATO sé ef til vill fullnægjandi. Ég er að mörgu leyti sammála því sem fram kemur í ræðu hæstv. ráðherra þar sem hann lítur á NATO sem nokkurs konar vátryggingafélag og ég hygg að það megi færa sannfærandi rök fyrir því að aðildin að NATO ein og sér sé fullnægjandi til að tryggja hagsmuni okkar um þessar mundir. Mig langar aðeins að drepa á eitt atriði sem tengist þessu sem hefur verið mikið til umræðu í fjölmiðlum en minna í þessari umræðu í dag en það eru áhrifin af brottför hersins á atvinnumál. Mig langar að draga fram nokkrar staðreyndir í þeim efnum til að benda á að áhrifin eru minni en ætla mætti og ekki ástæða til að menn fyllist miklum ótta um að alvarlegt ástand kunni að vera fram undan á Suðurnesjum þar sem af eðlilegum ástæðum hefur verið mest um störf á vegum hersins. Í upphafi síðasta árs voru íslenskir starfsmenn varnarliðsins um 640. Ef við skoðun þróun á Suðurnesjum á síðustu 6 árum, frá 1998–2004, þá hefur þeim sem starfa þar samkvæmt tölum Hagstofunnar fjölgað um 540 á þeim sex árum. Ég hygg að ég geti fullyrt að þeim hafi fjölgað á síðasta ári líka því það er mjög mikill þróttur í byggingarstarfsemi á Suðurnesjum eins og allir sjá sem þar keyra um, þar er verið að byggja gríðarlega mikið af íbúðum og verið að gera lóðir byggingarhæfar, þannig að það hefur verið mikil fjölgun á störfum á síðustu árum og svo líka hitt að Suðurnesin eru auðvitað hluti af vinnumarkaði höfuðborgarsvæðisins og um það bil helmingur þeirra sem starfa á vegum hersins eru búsettir á höfuðborgarsvæðinu þannig að áhrifin á íbúafjölda á Suðurnesjum verða þá ekki nema í mesta lagi um það bil helmingurinn af þessum störfum ef allt fer á versta veg, um 300 störf sem eru þá ekki nema 3% eða 4% af heildarvinnuafli svæðisins. Því til viðbótar vitum við að allmörg störf verða áfram við flugvöllinn þrátt fyrir að herinn fari þannig að ef við tökum tillit til allra þessara þátta og svo þess sem ég hygg að allir séu sammála um, að ríkisstjórnin beiti sér fyrir aðgerðum til að koma til móts við hugsanlegan samdrátt í störfum þá held ég að sé engin ástæða til að hafa áhyggjur af atvinnumálum á Suðurnesjum á næstu árum. Þó hugsanlega kunni að vera eitthvað um skamman tíma þá á ég ekki von á því miðað við þessa tölu og það ástand sem er í dag í atvinnumálum. Það væri meiri ástæða til að hafa áhyggjur af áhrifunum á atvinnumál á öðrum stöðum landsins þar sem umsvif hersins hafa verið, og þar er ég fyrst og fremst að tala um ratsjárstöðvarnar. Það hefur verið umtalsverður hlutur í fámennum byggðarlögum eins og í Bolungarvík, á Norðausturlandi og við Hornafjörð þannig að ég hygg að eðlilegt væri að ríkisstjórnin beitti aðgerðum til að koma til móts við samdrátt sem kann að verða á þeim stöðum því hann er ekki minni. Ég hygg að hlutfallslega sé hann meiri og jafnvel erfiðari fyrir þessi byggðarlög en það sem kann að verða á Suðurnesjum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra af því að það komi ekki neitt fram í ræðu hans um framtíð ratsjárstöðvanna, hvernig staða þess máls er, hvort búið sé að ákveða að með brottför hersins verði þeim lokað eða hvort þær verði starfræktar áfram. Ég vil taka undir áform um að Íslendingar bregðist við brottför hersins og þyrlusveita hans með því að koma sér upp eigin sveitum, öflugum þyrlusveitum sem geta þjónustað bæði land og mið, sem er full ástæða til. Við vitum að vísu að þetta mun kosta verulegt fé en við erum vel í stakk búin til að takast á við þann kostnað bæði stofnkostnað og rekstur. Við erum eitt af ríkustu þjóðfélögum veraldar og getum vel staðið að öryggismálum með myndarlegum hætti. Mig langar að leggja áherslu á að ég tel nauðsynlegt að þyrlusveitin verði öflug, 3–4 þyrlur og að þær verði staðsettar um landið í samræmi við hlutverk þeirra þannig að það verði ævinlega þyrlur sem næst fiskiskipaflotanum eða siglandi umferð um landið þannig að sem styst sé að fara til að sækja veika og sjúka ef það þarf að gerast eða skipbrotsmenn og koma þeim til lands, til sjúkrahúss á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að það væru skynsamleg áform að Landhelgisgæslunni með öflugri þyrlusveit væri dreift um landið í samræmi við þetta og hefði starfsstöðvar eða viðbragðsstöðvar, ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu heldur á Vestfjörðum og Norðurlandi. Þetta kunna að verða að einhverju leyti færanlegar starfsstöðvar eftir því hvernig staðsetningin er á flotanum og því sem á að fylgjast með en ég held að þetta væri nauðsynlegt til að veita gott öryggi. Virðulegi forseti. Það væri ástæða til að fara yfir margt fleira. Ég tek eftir því að hæstv. ráðherra víkur ekkert að aðildinni að Evrópusambandinu sem er auðvitað eitt af stóru pólitísku viðfangsefnunum í utanríkismálum og hefði auðvitað verið ástæða til að fara yfir stefnu ríkisstjórnarinnar í þeim efnum en út af fyrir sig skil ég það sem svo að stefnan sé skýr hvað það varðar. Það eru ekki nein áform um að sækja um aðild að Evrópusambandinu og ég er sammála þeirri stefnu og tel að við ættum ekki að huga neitt að því á næstunni. Það er ekkert sem kallar á að við þurfum að fara þar inn fyrir dyr til að tryggja hagsmuni okkar. Þvert á móti hygg ég að hagsmunum okkar sé líklega betur borgið utan Evrópusambandsins. Það væri þá frekar viðfangsefni til að velta fyrir sér á komandi árum hvort við ættum að vera áfram aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu eða ganga úr því og standa algerlega utan við. Ég vil nefna Íraksmálið aðeins sem er örlítið drepið á í ræðu hæstv. utanríkisráðherra. en ráðherrann dregur fram stöðuna eins og hún er í dag. Þar hefur ekki náðst að mynda ríkisstjórn, ofbeldisverk, mannrán og dráp eru daglegt brauð og það má segja að borgarastyrjöld sé í landinu sem er auðvitað afleiðing af innrásinni. Innrásin var mikil mistök sem Bandaríkjamenn og Bretar hefðu ekki átt að standa að og hefðu betur fylgt þeim alþjóðlegu leikreglum sem þeir hafa undirgengist og að sumu leyti haft forgöngu um að koma á fót eftir síðari heimsstyrjöldina. Ef þeim hefði borið gæfa til að fylgja þeim reglum sem þjóðir heims hafa komið sér saman um og er að finna í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna þá hefðu menn ekki anað út í þetta vanhugsaða stríð sem því miður hefur ekki skilað neinum árangri til góðs fyrir einn eða neinn. Það má segja eins og ég held að Hans Blix hafi nefnt að hið eina jákvæða væri kannski að Hussein er ekki lengur við völd en það er ansi miklu kostað til að koma honum frá. Tugir þúsunda manna látnir og þar að auki hermenn og ég held að það sé gjald sem menn séu ekki tilbúnir til að halda fram að hafi réttlætt þá aðgerð. Þetta ætti að vera mönnum lexía í þeim efnum að skynsamlegt sé að beita sér fyrir því að þjóðir heims fari að alþjóðareglum sem þær hafa komið sér saman um. Íslendingar eiga ekki að vera í því hlutverki að styðja við bakið á þjóðum sem brjótast út úr þeim leikreglum og veita þeim pólitískan og siðferðilegan stuðning í þeim efnum. Þvert á móti. Við eigum að vera í hópi þeirra þjóða sem ævinlega hvetja þjóðir heims, sérstaklega herveldin, til að virða þær leikreglur sem settar hafa verið því það er okkar öryggistæki fyrst og fremst að fá herveldi samtímans til að fallast á leikreglur í alþjóðasamskiptum og virða þær. Það er afleitt þegar ýtt er undir að einstök ríki eins og Bandaríkin komist upp með að sniðganga þessar reglur og endurskilgreina mikilvæg hugtök í alþjóðasáttmálum eins og varðandi stríðsglæpamenn og annað slíkt sem Bandaríkjamenn hafa gert og er þeim satt að segja til verulegrar skammar svo ég víki kannski aðeins að því sem nærtækast er að minnast á, þ.e. fangelsið í Guantanamó og allt sem því fylgir. Virðulegi forseti. Tími minn er búinn að sinni þannig að ég læt umfjöllun minni lokið. Það er af svo mörgu að taka og því er margt ósagt í þessu en ég læt staðar numið.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu hæstv. utanríkisráðherra Geirs H. Haardes um utanríkismál sem hann flutti þinginu í morgun. Ég verð að segja í upphafi máls míns að það olli mér þó nokkrum vonbrigðum að hæstv. utanríkisráðherra var í umræðunni fyrr í dag hvergi fús til að viðurkenna það að innrásin í Írak hefði verið mistök, hefði verið röng ákvörðun á sínum tíma. Mér þykir það mjög miður því að ég hygg að allir sem líta um öxl og skoða þessi mál af réttsýni og yfirvegun hljóti að sjá að þetta voru mikil og mjög afdrifarík mistök. Þessi innrás hefði aldrei átt að verða. Mig langar að minna á að við í Frjálslynda flokknum vöruðum allt frá upphafi mjög við því að farið yrði í þessa innrás. Við sendum ítrekað frá okkur sterk varnaðarorð í aðdraganda innrásarinnar. Ég man eftir því að þá nótt sem innrásin hófst sendum við frá okkur yfirlýsingu til allra fjölmiðla þar sem við hörmuðum að til þessara aðgerða hefði verið gripið. Allar götur síðan höfum við mótmælt þessari innrás, andmælt henni af fullum krafti, enda hefur hún leitt af sér ólýsanlegar hörmungar fyrir tugþúsundir, jafnvel hundruð þúsunda saklauss fólks, bæði íbúa í Írak en einnig fólks í Bandaríkjunum sem misst hefur ástvini sína, hermenn. Fjöldi manns, tugir þúsunda, hundruð þúsunda, hefur þurft að sæta limlestingum og öðrum þjáningum af völdum þessa vanhugsaða atburðar og við sjáum engan veginn fyrir endann á þeirri atburðarás sem hrundið var af stað með þessu voðaverki sem hófst í mars árið 2003. Það er alveg rétt sem komið hefur fram hjá mörgum ræðumönnum á undan mér að ástandið í Írak núna er í rauninni ekkert annað en borgarastyrjöld. Þetta var neisti sem kveikti í mikilli púðurtunnu, hleypti af stað atburðarás sem nánast hefur verið stjórnlaus síðan. Ég minni á að Hans Blix var í viðtali í Kastljósi í gærkvöldi og mér fannst hann lýsa því ákaflega vel hverjar afleiðingarnar hefðu orðið. Hann lýsti því líka ákaflega vel hvernig þetta fór allt af stað og hvernig menn voru í raun og veru búnir að missa tökin á ástandinu löngu áður en innrásin hófst. Málin hefðu þróast með þeim hætti að það var nánast orðið ómögulegt að koma í veg fyrir innrásina mörgum vikum áður en hún fór af stað. Hernaðarvélin var byrjuð að mala og þegar hún var komin á fulla ferð var hún nánast orðin óstöðvandi. Því fór sem fór en þetta hefði aldrei þurft að verða. Að sjálfsögðu erum við öll sammála um að Saddam Hussein var harðstjóri en ég get ekki tekið undir það, virðulegi forseti, og mun aldrei geta tekið undir það að réttlætanlegt hafi verið að fórna svona mörgum mannslífum, að leiða svona miklar þjáningar yfir fjölda saklauss fólks fyrir það að losna við þá ríkisstjórn sem var í Írak. Þarna er verið að greiða allt of háu verði fyrir það litla sem áunnist hefur. Hæstv. utanríkisráðherra notaði annars mikið af tíma sínum til að ræða einkum um tvennt, viðskiptatækifæri og möguleika Íslendinga í Asíu og síðan ástandið sem upp er komið í varnarmálum íslensku þjóðarinnar. Ég kom upp í andsvör áðan og minnti á að við í Frjálslynda flokknum hefðum bent á það fyrir nokkrum árum, þ.e. sumarið 2003, að við Íslendingar þyrftum að hugsa varnarmálin upp á nýtt. Þá hafði kvisast að Bandaríkjamenn hefðu greint íslenskum stjórnvöldum frá því rétt fyrir kosningarnar í maí 2003 að þeir hygðust fara héðan af landi brott með flugvélar sínar, herþotur. Þjóðinni var ekki sagt frá þessu fyrr en eftir alþingiskosningarnar. Af hverju var það gert? getur maður svo sem spurt. Það er stjórnvalda að svara fyrir það, en við fengum ekki að vita það fyrr en sumarið 2003 að þetta væri raunin. Við í Frjálslynda flokknum mynduðum okkur strax skoðun á því hvaða stefnu bæri að taka. Ég greindi til að mynda frá því í útvarpserindi, sem ég flutti í fréttaþættinum Speglinum í ágúst árið 2003, hverjar skoðanir mínar væru í þessu máli. Þar benti ég á að við værum í NATO og við værum þar fullgild þjóð og ættum að sjálfsögðu að leita leiða til að ná fram samstarfi við aðrar NATO-þjóðir ef það væri svo að Bandaríkjamenn væru að fara. Mér finnst íslenska ríkisstjórnin á margan hátt allt of íhaldssöm við að velta upp nýjum möguleikum og nýjum lausnum á þeim vanda sem við stöndum nú frammi fyrir. Mér finnst íslensk stjórnvöld hafa bundið trúss sitt allt of lengi og allt of fast við hala Bandaríkjamanna. Við sjáum núna að það hefur heldur betur verið að binda ráð sitt við refshala að hengja sig aftan í þá, því að sú ríkisstjórn sem nú er í Bandaríkjunum og hefur verið um nokkurra ára skeið er alls ekki góð stjórn og það er alls ekki góður félagsskapur að vera í slagtogi með þeim slánum sem þar ráða nú ferðinni. Það verður bara að segjast alveg eins og það er, virðulegi forseti. Ég talaði um það áðan að áherslur í varnarmálum margra nágrannaþjóða okkar væru að breytast og benti á að það er kannski ekki alveg rétt að aðrar Evrópuþjóðir innan NATO séu svo vanmáttugar að þær hafi hugsanlega ekki áhuga á að efna til einhvers konar samstarfs við okkur Íslendinga. Nú er ég alls ekki að segja að það sé nauðsynlegt að kópera það varnarsamstarf sem við höfum verið í við Bandaríkin og að þær áherslur sem Bandaríkjamenn hafa haft hér í hersetu sinni, fjórar orrustuþotur, til langs tíma einnig kafbátaleitarflugvélar, ratsjárstöðvar, hlustunarstöðvar fyrir kafbátaumferð og annað þess háttar, séu endilega þær sem henta mundu Evrópuþjóðum NATO. Að sjálfsögðu yrðu áherslurnar að einhverju leyti öðruvísi. Það þarf ekki að vera neitt slæmt í sjálfu sér þó að svo sé. Ég hef um nokkurt skeið fylgst mjög grannt með frændum okkar í austurvegi, þ.e. Norðmönnum, og hvað þeir hafa verið að gera. Það er mjög áhugavert að fylgjast með því og í aðra röndina dáist ég að dugnaði þeirra og framsýni í þessum málum. Ég greip með mér tvær þykkar skýrslur sem komu út nýverið, norskar skýrslur um þá möguleika og í raun og veru þær áætlanir sem Norðmenn hafa á þeim svæðum sem þeir kalla norðursvæði, þ.e. Norðurhöfin. Þetta eru skýrslur sem voru unnar á vegum norska utanríkisráðuneytisins og það er hægt að nálgast þær á netinu. Þeir hafa kallað saman hóp bestu sérfræðinga sinna til að fara yfir hvaða áskoranir bíða þeirra á norðursvæðunum en einnig hvaða möguleikar eru fyrir hendi í framtíðinni. Ég hef sagt það áður að mér finnst íslensk stjórnvöld vera allt of blind á norðursvæðin og þá möguleika sem felast í þeim. Við erum allt of upptekin af því að horfa til austurs og vesturs en gerum allt of lítið af því að gá til norðurs. Mér finnst að þar mættu íslensk stjórnvöld og utanríkisráðuneytið sérstaklega leggja miklu meiri áherslu á sín störf. Sú staða sem nú er komin upp í varnarmálunum er að sjálfsögðu erfið. Þetta er mikil áskorun og þetta er á vissan hátt vandi sem við stöndum frammi fyrir en bæði áskoranir og vandamál kalla á lausnir. Þetta kallar á það að við Íslendingar sýnum ákveðna djörfung og hugmyndaauðgi. Þetta kallar á það að við öll, ekki endilega ríkisstjórnarflokkarnir heldur allir stjórnmálaflokkar, séum reiðubúin til að velta upp nýjum möguleikum og hugsa nýjar lausnir í þessum málum, að við séum ekki um of bundin á klafa íhaldssemi, að við séum ekki um of menguð af hugsunarhætti kalda stríðsins, heldur reynum að losa okkur frá þessu öllu saman og sjáum hvaða möguleika við höfum í framtíðinni. Ég er alveg sannfærður um það, virðulegi forseti, að hin landfræðilega lega Íslands gerir það að verkum að við skiptum ekkert minna máli nú en til að mynda á árum seinni heimsstyrjaldarinnar þegar Ísland var miðstöð varna, bæði á sjó og í lofti, var miðstöð fyrir skipaumferð yfir Norður-Atlantshafið á milli Norður-Ameríku og Evrópu en líka á milli Evrópu og Norðvestur-Rússlands, Norður-Ameríku og Norðvestur-Rússlands. Ísland hefur ekkert færst til á hnettinum. Lítum aðeins á það sem er að gerast núna. Hvað er að gerast norður af okkur? Jú, við vitum að það er að hefjast hlýskeið. Við getum deilt um ástæður þess að þetta hlýskeið er að hefjast en ég held að enginn velkist í vafa um það í dag að nýtt hlýskeið er að renna upp. Ísinn í Norðurhöfum er að hopa. Þetta veitir marga möguleika. Í Barentshafi er að hefjast umfangsmikil olíuvinnsla og gasvinnsla, t.d. á mjallhvítarsvæðinu sem er norður af Hammerfest í Finnmörku í Norður-Noregi. Rússar eru einnig að hefja mikla olíuvinnslu og gasvinnslu austar í Barentshafi, austur við Novaja Zemlja og austur af Hvítahafi undan ströndum Síberíu. Mikilvægustu markaðir þessara þjóða fyrir olíu og gas eru í Norður-Ameríku, í Kanada og Bandaríkjunum og jafnvel sunnar, í Suður-Ameríku. Það er alveg ljóst að til að koma þessum náttúruafurðum á markaði, þ.e. olíu og gasi, þá mun siglingaleiðin fram hjá Íslandi skipta mjög miklu máli. Ég hygg, virðulegi forseti, að bara þetta eitt og sér hljóti að gefa mikla möguleika fyrir okkur Íslendinga, ekki síst í varnar- og öryggismálum en líka ákveðin viðskiptatækifæri. Þarna verðum við að vera á verðinum. Ég hef talað um að Norðmenn séu á margan hátt mjög framsýnir í þessum efnum. Ég nefndi það áðan í andsvari að Norðmenn væru núna nánast að byggja upp nýjan flota. Það er alls ekki orðum aukið að segja það. Í gær fengu þeir afhenta fyrstu freigátuna af fimm. Freigátan Fridtjof Nansen var afhent frá skipasmíðastöð á Spáni, mjög öflugt og stórglæsilegt skip, 133 metrar á lengd, 17 metrar á breidd og 5.300 tonn, skip sem getur borið þyrlu og er sérhannað til að vera í Norðurhöfum. Þetta er einungis fyrsta skipið af fimm. Árið 2009 á að vera búið að afhenda öll þessi skip. Norðmenn ætla líka að kaupa sex nýja tundurskeytabáta, sex nýja kafbáta, sex tundurduflaslæðara og 14 þyrlur. Þetta eru innkaup sem eiga að eiga sér stað fram til ársins 2010. Þegar þessar fjárfestingar eru að baki, auk mikilla fjárfestinga sem þeir hafa lagt í á örfáum undanförnum árum við að byggja upp flota sinn með strandgæsluskipum. Norski strandgæsluflotinn er mjög öflugur í dag, stórglæsilegur. Þegar þessum fjárfestingum verður lokið verða Norðmenn komnir með einn öflugasta flotann í Norður-Atlantshafi. Hvers vegna skyldu Norðmenn gera þetta? Þeir eru óvitlausir, þeir sjá fram í tímann. Við Íslendingar hugsum í örfáum árum, þeir hugsa yfirleitt í áratugum. Þeir vita nefnilega, gera sér fulla grein fyrir því að varnar- og öryggishagsmunir þeirra liggja á hafinu. Það eru siglingaleiðirnar, olíuvinnslan og fiskimiðin sem þeir munu þurfa að verja í framtíðinni. Það er alveg augljóst þegar maður les þær skýrslur sem hafa verið skrifaðar af norska utanríkisráðuneytinu að það sem Norðmenn leggja mesta áherslu á í framtíðinni varðandi norðursvæðin eru annars vegar pólitískur stöðugleiki, þ.e. öryggis- og varnarmál og sjálfbær þróun, sjálfbær nýting náttúruauðlinda. Það er þetta tvennt sem þeir horfa fyrst og fremst til. Hinar miklu fjárfestingar í nýjum norskum flota, mjög öflugum flota, eru að sjálfsögðu réttlættar með þessu. Ég er sannfærður um það, virðulegi forseti, að sú nýja staða sem nú kemur upp þegar Bandaríkjamenn fara frá Íslandi mun bjóða upp á möguleika til aukins samstarfs til að mynda við Norðmenn. Við eigum að skoða það með opnum huga að leita einmitt þeirra leiða að athuga hvort þeir séu ekki reiðubúnir til að eiga við okkur samstarf sem væri þá innan ramma NATO. Við getum t.d. boðið þeim upp á ýmsa aðstöðu. Við erum með flugvelli, við erum með hafnir. Þeir hafa mikilla hagsmuna að gæta á hafinu austur af okkur, þeir hafa líka mikilla hagsmuna að gæta á hafinu norður af okkur. Aðrar þjóðir sem nefna má til leiks eru að sjálfsögðu Danmörk, Færeyjar og Grænland. Það þarf ekki að nefna meira. Þeir eru nú þegar eins og gráir kettir í Reykjavíkurhöfn og er ekkert nema gott eitt um það að segja. Virðulegi forseti. Tími minn er á þrotum. Heilt á litið hef ég ekki miklar áhyggjur af framtíð okkar í öryggis- og varnarmálum. Við eigum að sjálfsögðu að vera áfram í NATO, þar erum við fullgildir meðlimir. Ég er sannfærður um að við munum finna lausn á þeim vanda sem nú hefur steðjað að okkur um skamma hríð.

Hæstv. forseti. Ég fjallaði í fyrri ræðu minni um skýrslu hæstv. utanríkisráðherra vítt og breitt, vakti athygli á þeim mikla samhljóm sem er í málflutningi hæstv. ráðherra við öfgafulla stefnu Bandaríkjastjórnar, núverandi stjórnar Georges Bush og tók nokkur dæmi þar að lútandi, afstöðuna til mannréttindabrota, afstöðuna til Miðausturlanda, Palestínu, Írans, Íraks og áfram mætti telja. Ég sýndi fram á hve vafasamt það væri að binda sig við fortíðina. Ég get í sjálfu sér tekið undir með hæstv. utanríkisráðherra í því efni því að hann veltir því fyrir sér í upphafi máls síns hvort ef til vill sé kominn tími til að hætta sífelldum tilvísunum í fyrri tíma en hann gerir það engu að síður sjálfur þegar hann fer að velta vöngum yfir framtíðaráformum. Sannast sagna hefur mér þótt menn ganga nokkuð langt í þeim efnum og fulltrúar annarra flokka en Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa fyrst og fremst litið til NATO um varnir Íslands. Menn hafa deilt um til hvaða NATO-ríkis eigi að horfa, hvort eigi að fara línuleið hæstv. utanríkisráðherra og ríkisstjórnarinnar, a.m.k. utanríkisráðherra. Hæstv. forsætisráðherra hefur haft aðrar áherslur, en utanríkisráðherra hefur viljað horfa til tvíhliða samnings við Bandaríkin en aðrir hafa horft til NATO-ríkjanna. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum hins vegar hvatt til þess að málin verði skoðuð á alveg nýjum forsendum og hvort heppilegra gæti verið að tryggja öryggishagsmuni Íslands utan hernaðarbandalaga. Við erum reyndar eindregið á þeirri skoðun og teljum að á þessum tímamótum eigi menn að opna hugann og hyggja að því hvort þetta gæti verið ráðlegur kostur. Hluti af hinu liðna er náttúrlega tal um fyrirhyggju eða fyrirhyggjuleysi. Ég ætla ekki að fara að velta mér upp úr því þótt ríkisstjórnin hafi óumdeilanlega sýnt mikið fyrirhyggjuleysi. Hún hefur ekki svarað kalli okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem aftur og ítrekað höfum flutt þingmál á Alþingi þar sem við höfum hvatt til þess að við værum undirbúin nákvæmlega undir það sem nú er að gerast og var fyrirsjáanlegt allar götur frá því í byrjun 10. áratugarins en þá lauk hinu kalda stríði. Við höfum sýnt fram á það í þingmálum okkar hvernig þróunin hefur verið. Stöðugt hefur verið dregið úr viðbúnaði Bandaríkjamanna á Miðnesheiði og fólki fækkað. Ég ætla ekki að gera þetta í sjálfu sér að umræðuefni nú en minna á áhersluþætti sem við höfum vakið máls á. Þeir lúta að fólkinu, þeir lúta að landinu, þeir lúta að verkefnum sem þarf að sinna og ég ætla að víkja örlítið að þeim þáttum. Varðandi fólkið er að sjálfsögðu mikilvægast að sjá til þess að aðstæður skapist fyrir blómlegt atvinnulíf á Suðurnesjum. Reyndar er það svo að þrátt fyrir mikla fækkun hjá Bandaríkjaher á undanförnum árum sem hefur verið umtalsverð - íslenskir starfsmenn voru í byrjun tíunda áratugarins yfir 1000, voru í ársbyrjun 2005 komnir niður í 674 - hefur það ekki leitt til atvinnuleysis. Í greinargerð með þingmáli okkar segir, með leyfi forseta: „Þannig nam fækkunin á tímabilinu 30. apríl 2003 til 31. desember 2004 a.m.k. 535 störfum. Í því sambandi er afar eftirtektarvert að þessa sér ekki eins stórlega stað og ætla mætti í atvinnuleysistölum á Suðurnesjum án þess að lítið sé gert úr þeim vanda sem þetta hefur skapað, sérstaklega fyrir viðkomandi einstaklinga og fjölskyldur.“ Að sjálfsögðu er það fyrst og fremst í tengslum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Hún og þjónustustarfsemi sem henni tengist hefur verið að blása út þar sem fólk hefur fengið atvinnu og er það vel. Annað sem snýr að starfsmönnum eru starfslokin hjá Bandaríkjaher. Tryggja þarf að haldið sé utan um hagsmuni starfsmanna og einkum þeirra sem ekki fá störf. Þar þarf að ganga fram með kröfur um biðlaun, að starfsmönnum verði greitt fé sem þeir nýti til að laga sig að nýjum aðstæðum. Þetta er áhersluatriði sem við höfum viljað brýna fyrir stjórnvöldum. Síðan er það landið. Mikla mengun er að finna á þessu svæði og hvarvetna þar sem Bandaríkjamenn hafa verið með herstöðvar hér á landi. Hafa þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, einkum hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, ítrekað vakið máls á þessu og m.a. flutt tillögur til þingsályktunar. Sú síðasta er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta fara fram rannsókn á umhverfisáhrifum af völdum erlendrar hersetu og hernaðarumsvifa á Íslandi og hættum sem eru núverandi hernaðarumsvifum samfara. Einnig verði gerð úttekt á lagalegum álitaefnum þessu tengdum. Rannsókn beinist sérstaklega að eftirfarandi þáttum: 1. grunnvatnsmengun, 2. jarðvegsmengun, 3. frágangi spilliefna og sorphauga, 4. umhverfishættu sem stafar af núverandi hernaðarumsvifum, 5. réttarfarslegum hliðum málsins varðandi skaðabótaskyldu erlendra og/eða íslenskra stjórnvalda gagnvart landeigendum í þeim tilfellum sem mengun hefur orðið og skyldu þeirra til að hreinsa menguð svæði. Jafnframt verði reynt að áætla kostnað við hreinsun þeirra svæða sem mengast hafa.“ Þetta er úr þingsályktunartillögu sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon flutti á 130. löggjafarþingi. Dæmin hræða bæði hvað varðar jarðvegs- og grunnvatnsmengunina og einnig varðandi réttarfarslegu hliðina. Það er atriði sem ástæða er til að skoða núna í ljósi þess sem fram undan er. Bændur fyrir austan í grennd við Heiðarfjall, þar sem Bandaríkjamenn ráku herstöð allar götur frá því á sjötta áratugnum þar til henni var lokað í byrjun þess áttunda, hafa árangurslaust reynt að leita réttar síns gagnvart Bandaríkjunum og Bandaríkjaher og ekki fengið nokkra einustu aðstoð frá íslenskum stjórnvöldum. Meðal annars hefur verið leitað til dómstóla í því efni og í báðum tilvikum sem leitað var til dómstólanna var málunum vísað frá, bæði 1997 og 2001, en Hæstiréttur vísaði málinu frá dómi vegna þess að íslenskir dómstólar hefðu ekki lögsögu í málinu. Hér vísa ég í ræðu þáverandi utanríkisráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, í svari við fyrirspurn frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni á sínum tíma. Þarna er talað um réttarfarslegar flækjur og á þeirri forsendu hafi málinu verið vísað frá. Þetta er atriði sem íslensk stjórnvöld þurfa núna að fara rækilega í saumana á í aðdraganda þess að samið verður við Bandaríkjamenn um brottför hersins. Þetta sýnir náttúrlega þá fyrirhyggju sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sýndi og þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur jafnan sýnt í þessu máli. Við höfum viljað undirbúa það sem í vændum var og vera reiðubúin til að takast á við þau verkefni sem núna blasa við. Þetta er annar þátturinn. Fyrsti laut að fólkinu, þessi laut að landinu, en síðan eru það verkefnin. Við þurfum að takast á við mörg verkefni á komandi árum, sitthvað sem lýtur að öryggi þjóðarinnar, björgunarstarfi og öðru slíku sem bandaríski herinn hefur sinnt að hluta til. Þetta eru atriði sem við þurfum að sjálfsögðu að hyggja að og þá hvernig við eflum starfsemi sem þessu tengjast. Ég vil vísa í því sambandi í nýja samþykkt Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna en þeir héldu 11. þing sitt ekki alls fyrir löngu en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Til að geta brugðist við þeim hættum sem steðjað geta að samfélagi okkar er algjörlega nauðsynlegt að hafa stór, öflug og vel þjálfuð slökkvilið, (björgunarlið) sérstaklega í ljósi breytinga á vörnum landsins. Kjölfestan í bráðaþjónustu við samfélagið er í slökkviliðunum. Það er því nauðsynlegra nú, við breyttar aðstæður í varnarmálum þjóðarinnar, en nokkru sinni áður að efla og stækka slökkviliðin hér á suðvesturhorninu.“ Þetta segir í ályktun 11. þings Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna en það var haldið fyrir fáeinum dögum. Mér finnst sérstök ástæða til að vekja athygli á þessu nú í tengslum við þá yfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra að hann eigi sér þá draumsýn að Keflavíkurflugvöllur verði einkavæddur. Ég hefði haldið að menn stefndu í gagnstæða átt hvað þetta varðar og tækju öll þau frumvörp og allar þær hugmyndir sem snúa að því að einkavæða og markaðsvæða grundvallaröryggisþjónustu í landinu, hvort sem það er landhelgisgæsla, það hafa verið áform um að einkavæða hana eða hlutafélagavæða. Það hefur verið talað um - nú er dottið úr huga mér hvaða önnur áform voru uppi. Það var Landhelgisgæslan og það er núna Keflavíkurflugvöllur og ef ég hef það rétt eftir mun hæstv. forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, hafa viðrað þá hugmynd í ræðu í Reykjanesbæ nýlega að hann sæi þann möguleika fyrir sér að slökkviliðið á Keflavíkurflugvelli yrði hugsanlega rekið eða sæi það fyrir sér sem hluta af Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. Sem sagt, menn eru á þeim buxum að taka þessa grundvallaröryggisþjónustu og setja hana út á markað. Þetta finnst mér alveg fráleitt og sýna alveg fádæma fyrirhyggjuleysi. Það er ýmislegt annað náttúrlega sem lýtur að þessum skiptum. Hverjir eru eignaraðilar að flugvellinum og mannvirkjum á Keflavíkurflugvelli? Þarna er margt mjög óljóst. Sumt er í eigu Bandaríkjanna, annað í eigu Atlantshafsbandalagsins, NATO, og síðan er annað og væntanlega landið í eigu Íslendinga, en hverra? Hvað á ríkið? Hvað eiga sveitarfélög? Hvað heyrir til einstaklinga hugsanlega? Allt eru þetta þættir sem þarf að kortleggja. Við lögðum til að í stað þess að vísa öllum þessum þáttum til utanríkismálanefndar á óljósan hátt eins og gert hefur verið, verði skipuð þverpólitísk nefnd til að fara yfir þessa praktísku þætti málsins sem lúta að viðskilnaði hersins vegna mannahaldsins, vegna landsins, mengunar og annars slíks, vegna eignarhalds á landinu og vegna ýmissa verkefna sem óhjákvæmilega færast yfir á íslenskar hendur. Um þetta fluttum við þingmál og eigum enn eftir að fá því svarað hvers vegna ríkisstjórnin bregst ekki jákvætt við þeim tillögum okkar um þverpólitískt samstarf að þessum málum.

Virðulegi forseti. Eins og vænta má hefur víða verið komið við í þeirri umræðu sem nú er að ljúka. Það er í samræmi við uppleggið í ræðu minni að meginumræðuefni þessarar reglubundnu umræðu um utanríkismál hefur verið staðan í varnar- og öryggismálum þjóðarinnar í kjölfar nýjustu tíðinda um varnarsamstarfið við Bandaríkin. Þar er vissulega margs að gæta og að mörgu að hyggja eins og fram hefur komið í dag. Eitt atriðið í þeim efnum eru atvinnumálin á Suðurnesjum. Þau eru náttúrlega sérmál sem ég tel að okkar efnahagslíf og hagkerfi muni fyllilega ráða við að leysa úr, eins og fram kom m.a. hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni hér áðan, þó það kunni að taka einhvern tíma að leiða þau mál öll til lykta. Hér er ákveðið aðlögunartímabil á ferðinni en það er líka mjög mikilvægt að staðið verði þannig að þeim málum að sérhæfður starfskraftur glatist ekki og það verði hægt að ganga frá ráðningarmálum manna sem fyrst um leið og þessi mál skýrast öll. Margt er hins vegar enn óljóst í þessum efnum og mun ekki skýrast fyrr en nánar liggur fyrir hvernig varnarsamstarfinu sjálfu verður fyrir komið í framtíðinni. Það er einmitt um það sem viðræðurnar milli Íslands og Bandaríkjanna snúast en þær munu halda áfram eftir fáar vikur eins og fram hefur komið af minni hálfu. Eitt af því sem er óljóst í því efni, sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi og ég hygg að fleiri hafi drepið á, er spurningin um ratsjárstöðvarnar. Það er auðvitað mjög mikilvægt mál. Bandaríkjamenn kosta reksturinn á þessum stöðvum. Þær eru mikilvægur hluti af loftvarnaeftirliti á Norður-Atlantshafi í þágu Bandaríkjanna, Íslands og annarra bandalagsþjóða en þær skipta reyndar líka miklu máli fyrir okkar flugumferðarsvæði vegna þess að þær gera kleift að reka það með hagkvæmari hætti en ella væri. Það er minna bil á milli flugvéla, þær geta farið tíðar um o.s.frv. sem skiptir máli í rekstrinum á flugumsjónarsvæðinu okkar. Því miður er ekki alveg ljóst hvernig þessu máli verður fyrir komið til framtíðar en ég tek undir að það er mjög brýnt að fá botn í það mál og við erum að vinna í því að reyna að fá svör og komast að niðurstöðu um þessar stöðvar. Ég vil hins vegar segja það varðandi sjálfan varnarþáttinn í þessu að mér finnst það hafa komið fram í þessari umræðu, og mér finnst það mjög mikilvægt, að þrátt fyrir allt virðist svo vera að hægt sé að ná samstöðu um tvö grundvallaratriði milli þriggja stjórnmálaflokka á Alþingi. Fjórði stjórnmálaflokkurinn hefur jafnframt lagt á það mikla áherslu í þeirri umræðu að aðgreina sig frá þeirri samstöðu, vill ekki vera með í henni. Það er að mörgu leyti alveg rökrétt og í samræmi við það sem áður hefur komið fram um þessi mál, ekki bara núna þessa dagana heldur um langa hríð. En þessi tvö atriði sem flokkarnir þrír virðast vera alveg sammála um eru aðildin að Atlantshafsbandalaginu og það að halda eigi áfram varnarsamstarfi við Bandaríkin á grundvelli varnarsamningsins frá 1951. Mér finnst það mjög mikilvægt að Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur og Samfylking virðast vera sammála um og enginn hefur kannski undirstrikað það betur en hv. þm. Ögmundur Jónasson í áhuga sínum og ákafa við að draga fram sérstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Reyndar vil ég bæta því við að ég heyri ekki betur en Frjálslyndi flokkurinn sé sama sinnis og stærri flokkarnir þrír hvað þetta varðar. Þetta er náttúrlega mikilvægt. Hins vegar verður síðan að láta á það reyna, og það er það sem varnarviðræðurnar snúast um, með hvaða hætti fyrirkomulag þessara mála verður í framtíðinni. Um það snúast viðræðurnar. Ég vil þá aftur víkja að því sem ég gat um hér í andsvari fyrr í dag. Ég tel að það hafi verið snúið út úr ummælum mínum á þann veg að ég hafi sagt að Íslendingar ætluðu að láta Bandaríkjamönnum eftir allt mat á varnarþörf hér vegna þess að við hefðum ekki sérfræðiþekkingu í þeim efnum. Ég sagði að við gætum ekki gert hernaðarlegar varnaráætlanir vegna þess að við hefðum ekki sérfræðiþekkingu hvað það varðar. Það er málefni sem herforingjunum er alls staðar látið eftir, það er sjálft varnarskipulagið sem byggist svo auðvitað á pólitískum forsendum sem m.a. við setjum.  Í alvöru talað, virðulegi forseti, þá er náttúrlega mikilvægt að það er upplýst að í grunninn eru stóru flokkarnir þrír sammála um gömlu forsendurnar í þessu máli, þ.e. aðildina að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfið við Bandaríkin. Hitt er úrvinnsluatriði sem nú er upp komið, hvernig við getum tryggt hér fullnægjandi varnir eða varnarviðbúnað við þessar breyttu aðstæður. Um það munu viðræðurnar snúast og ég geri mér góðar vonir um að við náum þar ásættanlegri lendingu eða niðurstöðu áður en langt um líður. Ég ætla ekki að víkja frekar að einstökum atriðum öðrum. Ég hef ekki talað mikið um ESB-aðild Íslands, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vakti athygli á, og það er vegna þess að ég er nýbúinn að flytja ræðu um það á öðrum vettvangi, sem liggur fyrir á heimasíðu utanríkisráðuneytisins, og tala þar að sjálfsögðu fyrir sjálfan mig og mitt ráðuneyti. Ég vil síðan undirstrika það, vegna ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar hér áðan, að það sem ég hef sagt hér um rekstur á flugvellinum eru hugmyndir sem engar ákvarðanir hafa verið teknar um. Ég geri mér alveg grein fyrir því að skoðanir kunna að vera skiptar um það í hvaða formi eigi að reka sjálfan flugvöllinn. En eitt er að annast þar eðlilega stjórnsýslu í samræmi við skuldbindingar sem við höfum gengist undir, m.a. á vettvangi Alþjóðaflugmálastofnunarinnar, og þær skyldur sem við höfum í því efni, og hitt er síðan hinn almenni rekstur á vellinum, þar á meðal á flugstöðinni og því sem henni tilheyrir. Alls staðar á nálægum flugvöllum er litið á slíkt sem atvinnurekstur og þess vegna á að búa því búning sem hæfir slíkri starfsemi að mínum dómi. Það er síðan til nánari útfærslu hvernig það verður best gert, hvernig það verður hagkvæmast, hvernig hægt er að koma því best fyrir gagnvart starfsfólki, viðskiptavinum og öðrum. Viðskiptavinir eru þá ekki bara farþegarnir, það eru líka flugfélögin og aðrir sem eiga leið um völlinn, en þetta tel ég að séu mál sem hljóti að vera hægt að finna niðurstöðu á áður en langt um líður. Þar er lykilatriði, eins og ég sagði hér í andsvari fyrr í dag, að ganga fordómalaust að verki en ekki hlaðinn fordómum eins og mér heyrist stundum hv. þm. Ögmundur Jónasson vera þegar kemur að tilteknum rekstrarformum sem eru bara tæki til þess að komast að góðri niðurstöðu en ekki markmið í sjálfu sér, tæki en ekki markmið. Að öðru leyti vil ég þakka þingmönnum fyrir ágætar umræður sem hafa endurspeglað ákveðna hluti og ég get ekki sagt að ég sé neitt sérstaklega óánægður með. Ég er auðvitað óánægður þegar snúið er út úr fyrir mér eða hermt upp á mig eitthvað sem ég hef ekki sagt. Það er nú eitt af því sem við búum við í þessum bransa, nóg um það. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Hæstv. utanríkisráðherra orðaði það eitthvað á þá leið að Vinstri hreyfingin – grænt framboð vildi ekki vera með í mótun á stefnu um lausnir og leiðir til að tryggja varnir Íslands. Við teljum okkur eiga fullt erindi í þá umræðu þótt það sé alveg rétt hjá hæstv. formanni Sjálfstæðisflokksins og utanríkisráðherra að stóru flokkarnir þrír, ég held að hann hafi talað um það svo - og verður mér þá hugsað til stórra flokka og lítils málstaðar, það er nú ekki alltaf samræmi á milli stærðar flokka og málstaðarins - en að stóru flokkarnir þrír, og átti hann þá við Sjálfstæðisflokk, Framsóknarflokk og Samfylkingu, væru sammála um gömlu forsendurnar. Þetta er alveg rétt. Við teljum hins vegar að við stöndum nú á tímamótum og við eigum að endurskoða þessar gömlu forsendur til þess að tryggja okkur í nýjum tíma í framtíðinni. Þar er það okkar mat að öryggi Íslands yrði betur borgið utan hernaðarbandalaga en innan. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra um eitt atriði og það snýr að Miðausturlöndum og Palestínu. Það geri ég í ljósi ummæla í ræðu hans varðandi Hamas-samtökin og Arafat. Styðja Íslendingar eða íslenska ríkisstjórnin þá stefnu Ísraela að beita ríkisstjórn Palestínumanna aðhaldsaðgerðum, halda skattfé frá stjórnvöldum á meðan Hamas er við völd, styðjum við þetta? Eða ætlum við að mótmæla þessu og mótmæla jafnframt apartheid-múrnum sem verið er að reisa í Palestínu?

Virðulegi forseti. Það er nú kannski eðlilegra að tala um gömlu forsendurnar sem ég nefndi sem gömlu hornsteinana tvo í utanríkis- og öryggismálastefnu Íslands. Ég ætla að halda mig við það framvegis í umræðum um þetta en ég hins vegar vakti bara athygli á því að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur markað sér algjöra sérstöðu hvað þessa hornsteina varðar og vill ekki styðja sig við þá, ólíkt hinum flokkunum fjórum. Þar er sú sérstaða sem ég dró fram og ég hygg nú að þingmaðurinn harmi það ekkert að sú sérstaða sé fram dregin af mér eða öðrum. Varðandi Palestínu og Ísrael vona auðvitað allir friðelskandi menn að það takist að leiða menn þar að samningaborði og til sátta. En ein forsendan fyrir því að slíkt geti gerst, miðað við úrslit kosninga á báðum þessum stöðum, er sú að Hamas-hreyfingin viðurkenni tilverurétt Ísraels og að hún hafni valdbeitingu og þeim aðferðum sem hún hefur beitt hingað til. Hvorugt hafa þeir viljað gera og þess vegna hafa Ísraelsmenn gripið til þess ráðs sem þeir hafa nú gripið til, sem vissulega er óyndisúrræði. Ég hef ekki tekið afstöðu til þess hvort það sé réttlætanlegt við þær aðstæður sem þarna eru núna. En aðalatriðið er það að báðir þessir aðilar gangi þannig til verks að þeir geti talað saman og að þeir geti komist að niðurstöðu sem hægt verður að lifa við og sem heimsbyggðin öll þráir að geti orðið.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekkert sérstaklega að halda uppi málsvörn fyrir Hamas-samtökin en í tilefni þeirra orða að menn gangi þannig til verks að þeir geti talað saman: Eiginkona leiðtoga Hamas er í hjólastól, lömuð, eftir árás ísraelska hersins á heimili þeirra. Hamas lýsti fyrir ári síðan einhliða yfir vopnahléi. Hamas er kjörið í lýðræðislegum kosningum. Nú er það þrándur í götu friðarviðræðna, áður var það Yasser Arafat. Sjá menn ekki hvað er að gerast? Sameinuðu þjóðirnar hafa ályktað - nú er talað fjálglega um samþykktir Sameinuðu þjóðanna - um Ísrael. Palestína átti samkvæmt grænu línunni, sem dregin var eftir blóðuga styrjöld 1948–1949, að vera sem nemur 22%, rúmum fimmtungi, af gömlu Palestínu. Nú er hún komin innan við 10%, 9% sundurtætt. Og hernámsliðið heldur skattheimtum, Ísraelar innheimta skatta í Palestínu og þegar kosin eru stjórnvöld sem ekki eru þeim að skapi er peningunum haldið til baka. Síðan er talað um það að menn þurfi náttúrlega að koma þannig fram að þeir geti talað saman. Hvar er ábyrgðin, hvar liggur ábyrgðin? Ég bara spyr. Og ætla Íslendingar virkilega ekki að fordæma svona aðfarir apartheid-stjórnar, ofbeldisstjórnar, hernámsliðs? Ég bara spyr. Það gildir mig einu hvort menn tala um gamlar forsendur eða gamalt grjót. En það er alveg rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra að það er greinarmunur, mikill munur, grundvallarmunur, á stefnu þeirra flokka sem horfa fyrst og fremst til hernaðarbandalagsins NATO um öryggi Íslands og hinna sem vilja 

Hæstv. forseti. Örlítið meira um gamla stefnu og gamaldags stefnu. Í ræðu minni fór ég aðeins yfir nýjar hugmyndir sem stór hluti heimsbyggðarinnar er núna að opna eyru sín fyrir, þ.e. hugmyndir er lúta að þátttöku kvenna í friðaruppbyggingu í heiminum. Ég hefði vænst þess af hæstv. utanríkisráðherra að hann eyddi að minnsta kosti einu orði eða einni setningu í lokaræðu sinni á þessar hugmyndir og varð fyrir vonbrigðum með að hann skyldi ekki gera það. Mig langar því til vita hvort hæstv. ráðherra hafi einhver svör um hvort ekki sé kominn tími til að Íslendingar reyni að tileinka sér nýjar hugmyndir í þessum efnum, hugmyndir sem byggja á að yfirgefa hinar gömlu leiðir þar sem einungis er skoðað vopnavald, vopnaður friður, ógnaröryggi og þvílíkir hlutir sem hernaðarbandalagið NATO predikar, sem ríkisstjórn Bandaríkjanna predikar, og sem íslensk stjórnvöld hafa fylgt eftir í blindni. Það er einmitt þetta sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur viljað leiða hér inn á sviðið og leiða inn í umræðuna og fær allt of lítil viðbrögð við. Það er auðvitað til skammar að stjórnvöld hér skuli alltaf ýta þeim málflutningi út af borðinu með því að brosa í kampinn og segja að við viljum ekki vera með. Sannleikurinn er sá að hjá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði eru hugmyndir um að fara aðrar leiðir. Við fáum aldrei málefnaleg svör frá þessari ríkisstjórn um það hvort við höfum ekki talsvert til okkar máls. Af hverju er það sem stjórnvöld vilja ekki ljá þessum nýju leiðum þanka? Það er vegna þess að menn eru hræddir, kannski hræddir við refsingu frá foringjanum handan við hafið. Kannski hræddir um að fá ekki að vera með í þessum leik sem er úreltur og gamaldags leikur sem byggir á ógnarjafnvægi og vopnavaldi.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talar alltaf með sínum hætti um Atlantshafsbandalagið og á allt öðrum forsendum en flestir þingmenn. Reyndar má segja það um alla þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Atlantshafsbandalagið er náttúrlega varnarbandalag sem varð til af brýnni nauðsyn á sínum tíma og sem þjóðirnar í Mið- og Austur-Evrópu hafa þráð og keppst við að reyna að komast inn í og vera með í til að gæta hagsmuna sinna og verjast. Svo má búa til alls kyns orðaleppa um þær hugsjónir allar saman. Ég ætla ekki að blanda mér í það. Vegna þess sem hv. þingmaður sagði um UNIFEM í fyrri ræðu sinni og ég hafði nú punktað hjá mér en mér láðist að nefna það, þá vildi ég bara að það kæmi fram að frá því í fyrra hefur framlag íslenska ríkisins til UNIFEM margfaldast. Ég hef beitt mér sérstaklega fyrir því og fengið sérstakt tilskrif frá UNIFEM á Íslandi í þakklætisskyni vegna þess. Ég tel að UNIFEM sé að gera mjög merkilega og góða hluti víða í heiminum og við eigum að reyna að leggja okkar litla lóð á þær vogarskálar eins og við gerum núna miklu víðar en áður í sambandi við ýmis verkefni á vegum Sameinuðu þjóðanna og annarra undirstofnana þeirra til að láta gott af okkur leiða. Þetta vildi ég bara nefna. Ég man ekki tölurnar nákvæmlega, hvort þetta eru 20 millj. sem við erum að leggja í það, sem er mjög mikil aukning. En ég held að það komi allt í góðan stað niður þó svo ég deili kannski ekki öllum hugmyndum þingmannsins um hlutverk kvenna á vígvellinum eða ekki á vígvellinum í sambandi við þessi alþjóðamál. Ég er ekki alveg viss um að ég skilji alltaf nákvæmlega hvað hún er að fara í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ég veit að ríkisstjórnin hefur hækkað framlag sitt til UNIFEM og það er sannarlega vel og á auðvitað að þakka það. Það er gott til þess að vita að ríkisstjórnin skuli vera að taka eftir því starfi sem unnið er hjá UNIFEM og ég veit að þeir fjármunir sem hafa verið látnir til þess starfs héðan koma í góðar þarfir og fara í góð verkefni. Hins vegar tel ég að ríkisstjórnin megi kíkja betur t.d. á þann litteratúr sem UNIFEM gefur út. Af því að bókagjöfin frá því í gær kom hér aðeins til tals í frammíkalli hjá mér áðan þá finnst mér kaldhæðnislegt að sjá sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi koma með 200 bækur um hernaðarlegar varnir til íslensku þjóðarinnar á þessum tíma. Það er auðvitað kaldhæðnislegt að þetta skuli gerast einmitt núna þó að hæstv. utanríkisráðherra segi að það sé tilviljun. Ég er ekkert að ætla þessu neitt annað en að það sé tilviljun. En það er samt alveg ótrúlega kaldhæðnislegt að sjá þetta gerast nú. Í lok þessarar umræðu er kannski rétt að brýna hæstv. utanríkisráðherra til að bæta þá í þetta bókasafn, að við sitjum ekki uppi með að háskólinn hafi kannski það eitt til málanna að leggja í varnar- og friðarmálum sem stendur í einhverjum amerískum bókmenntum, hvernig eigi að fara að. Þær aðferðir sem Bandaríkjamenn beita í þessum málum hafa nú ekki reynst vel. Þannig að ég ætla að vona að það sé hægt að koma rausnarlega til móts við háskólann eða þjóðina með því að setja inn í bókasafnið litteratúr um frið. Þar á meðal litteratúr sem UNIFEM hefur gefið út og Sameinuðu þjóðirnar hafa gefið út. Því auðvitað verðum við að sjá til þess að þarna sé ákveðinn ballans og nýju hugmyndirnar fái sama sess og ekki síðri en þær gömlu.