Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frv. þetta er flutt af ríkisstj. og er um viðauka við raforkulög. Í lögunum er gert ráð fyrir lántökum handa raforkusjóði eða rafmagnsveitum ríkisins, og þegar þau ákvæði voru sett í lög, mun hafa verið gert ráð fyrir því, að ríkið tæki slík lán handa raforkusjóði og rafmagnsveitunum. Nú hefur hins vegar verið samið við banka um það, að raforkusjóður verði lántakandi, en ríkið ábyrgist lánin, og vantar þá í lögin heimild handa ríkisstj. til að taka ábyrgð á slíku láni. Er það efni frv. að heimila fjmrh. að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs greiðslu á slíkum lánum, allt að 200 millj. kr. Fjhn. er sammála um að mæla með frv. með lítils háttar breytingu, sem er í nál. á þskj. 160. Er brtt. aðeins um leiðréttingu á frv., því að fallið hafði niður í fyrirsögn þess að geta um númer og útgáfudag raforkulaganna.



Herra forseti. Þetta frv. um breyt. á l. um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra er flutt af hæstv. ríkisstj., í meginatriðum eftir tillögum frá sauðfjársjúkdómanefnd. Landbn. hefur haft frv. til meðferðar og m. a. rætt það við framkvæmdastjóra sauðfjárveikivarnanna. Niðurstaða n. er sú, að hún mælir með því, að frv. verði samþykkt með lítils háttar breytingum, sem ég skal gera grein fyrir, en þess er þó að geta, að form. n., hv. þm. Dal., hefur skrifað undir nál. með fyrirvara, og sé ég, að hann hefur borið fram brtt. við 4. gr. frv. á þskj. 162. Þar sem nál. hefur ekki verið útbýtt fyrr en á þessum fundi og hv. þm. því ekki haft tíma til að kynna sér það, skal ég rifja lauslega upp efni frv., en á sínum tíma var raunar við 1. umr. gerð grein fyrir því af hæstv. landbrh. Frv. er fram komið fyrst og fremst vegna fjárskipta, sem ákveðin hafa verið í svokölluðu Dalahólfi, en það er svæði, sem á sínum tíma var afgirt vegna fjárskipta og nær yfir, ef ég man rétt, fimm hreppa í Dalasýslu og hluta úr tveimur hreppum í Strandasýslu. Nú hefur svo illa til tekizt, að mæðiveikin hefur komið upp aftur á þessu svæði eða hluta þess í Dalasýslu. Má segja, að það þurfi reyndar engum að koma á óvart, þó að ekki hafi tekizt gersamlega að útrýma þessari veiki alls staðar með fjárskiptunum. En veikin hefur, eins og ég sagði, komið upp aftur á þessu svæði, og fjárskipti verið þar ákveðin, en niðurskurður hafinn á þessu hausti á nokkrum hluta svæðisins. Vegna þess að hér er um að ræða niðurskurð og fjárskipti í annað sinn á sama svæði, sem nú verður að framkvæma við að ýmsu leyti erfiðar aðstæður, hefur þótt óhjákvæmilegt að hækka til muna bætur vegna fjárskiptanna, og það er meginefni frv. Aðalbreytingin, sem er í 4. gr. frv., er í því fólgin að hækka afurðatjónsbætur fyrir hverja bótaskylda kind úr ½ lambsverði í 3/4 lambsverðs og sauðleysisbætur á sama hátt. Jafnframt þessu er svo ákveðið í sömu grein, að fjáreigendur skuli eiga kost á að fá keypt líflömb sem svarar 80% af bótaskyldri fjártölu. Ef ekki fæst sú lambatala á fyrsta hausti sem lömb eru flutt inn á svæðið, eiga hlutaðeigendur rétt á bótum fyrir það, sem á vantar, og eru þær bætur jafnar sauðleysisbótum, að sjálfsögðu þó því aðeins, að þeir, sem í hlut eiga, hafi óskað eftir þessari tölu. Þetta er nokkur breyting og aukning bótaréttar frá því, sem er í gildandi lögum. Þá er ákveðið í frv. að miða afurðatjóns- og sauðleysisbætur við verðlag það ár, sem bótagreiðslan fer fram á, í stað þess að fara eftir meðalverði tveggja s. l. ára, eins og gert hefur verið. Auk þessara meginbreytinga í frv., sem felast í 4. gr. þess, eru nokkrar minni breytingar og sumar annars efnis, og er gerð grein fyrir þeim bæði í grg. frv. sjálfs á þskj. 123 og í nál. á þskj. 161. Meðal þessara breytinga er t. d. sú, að heimilað er að fyrirskipa fjárskipti, þótt atkvæðagreiðsla hafi ekki farið fram á fyrirhuguðu fjárskiptasvæði, ef brýna nauðsyn þykir til bera. Nú er það svo í lögum, að slík atkvæðagreiðsla verður að hafa farið fram, áður en fyrirmæli eru gefin. En það þykir nú nauðsynlegt að breyta þessu og heimila fyrirmælin, þótt atkvæðagreiðsla hafi ekki farið fram, sérstaklega með tilliti til þess, að það geti verið, að það sé svo lítið ráðrúm, svo lítill tími til stefnu, að naumast sé tími til þess að hafa atkvæðagreiðslu með þeim umbúnaði, sem henni fylgir. Ég skal einnig nefna það, að gert er ráð fyrir því í þessu frv., að ákvæði laganna nái til kýlapestar og riðuveiki. Ég skal þá aðeins stuttlega gera grein fyrir þeim brtt., sem nefndin stendur að og prentaðar eru á þskj. 16l. Þær eru þrjár. Í fyrsta lagi leggur nefndin til, að á eftir 1. gr. frv. komi ný grein, þess efnis, að sauðfjársjúkdómanefnd sé heimilt að bæta að nokkru tjón vegna banns við flutningum sauðfjár og nautgripa yfir varnarlínur, ef sýnilegt er, að búfjáreigandi verður fyrir verulegu tjóni vegna bannsins. Er gert ráð fyrir, að sauðfjársjúkdómanefnd ákveði upphæð bótanna hverju sinni. Samkvæmt 13. gr. laganna er það svo, að bannað er að flytja sauðfé yfir varnarlínur nema með leyfi sauðfjársjúkdómanefndar. Í sömu grein er gert ráð fyrir, að landbrh. geti einnig látið þetta bann ná til annars búpenings. Þessu banni hefur verið beitt talsvert gagnvart flutningi nautgripa nú á síðari árum vegna hættu á útbreiðslu garnaveiki, en bann við flutningi sauðfjár til lífs yfir varnarlínur hefur verið algert nú um mörg undanfarin ár, að undanteknum sjálfum lambaflutningunum til fjárskiptanna. Þetta kemur að sjálfsögðu eða getur komið nokkuð hart niður á þeim, sem í hlut eiga. Það er algengt, að þeir, sem flytjast búferlum, geta ekki selt til lífs neitt teljandi af sauðfé sínu og verða að slátra því, en geta svo ekki fengið keypt annað en lömb á því svæði, sem þeir flytja inn á, og slíkt getur að sjálfsögðu valdið töluverðu tjóni. Líkt getur staðið á um nautgripi. Nú um nokkur undanfarin ár hefur ekki orðið hjá því komizt að bæta mönnum nokkru fyrir þetta bann, en sauðfjársjúkdómanefnd telur og landbn. hefur á það fallizt, að æskilegt sé að hafa um þessar bætur í sambandi við búferlaflutninga skýrari ákvæði en nú eru í lögum, og þess vegna er brtt. fram borin. Önnur brtt. n. er um það, að á eftir 6. gr. frv. komi ný grein um breytingu á 45. gr. laganna, þess efnis, að sektir fyrir brot gegn lögunum um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma hækki nokkuð, og er það m. a. með tilliti til þess, að verðlag hefur breytzt síðan lögin voru sett 1947. Loks er þess að geta, að n. leggur til, að aftan við frv. komi nýtt ákvæði til bráðabirgða, þess efnis að fella þetta frv., ef að lögum verður, ásamt lögum frá 1950, inn í meginmál laganna frá 1947 og gefa lögin frá 1947 út svo breytt. Nefndin telur það til hagræðis fyrir þá, sem hlut eiga að máli, að þetta verði gert, til þess að auðveldara verði að átta sig á, hvernig þau ákvæði eru um þessi efni, sem eftirleiðis gilda eftir væntanlega samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Hv. þm. N-Þ. hefur gert grein hér fyrir afstöðu n. til þessa frv., sem hér um ræðir, auk þess sem hæstv. landbrh. gerði mjög glögga grein fyrir frv., þegar hann hafði framsögu fyrir þessu máli. Ég vil taka það strax fram, svo að það valdi ekki neinum misskilningi, að ég met mikils þær lagfæringar, sem gerðar eru þarna á lögum um sauðfjársjúkdómavarnir. Mér er það vel ljóst, að ef engar breytingar hefðu farið fram á þessum lögum nú, hefðu fjárskipti a. m. k. í Dalahólfi nú orðið óhugsandi, ef ætlazt hefði verið til, að bændur sætu að búum sínum áfram. En ég tel jafnframt, að þessar tillögur, þó að þær valdi miklum lagfæringum á löggjöfinni, gangi of skammt. Að vísu eru ástæður bænda misjafnar, en það þýðir ekki að einblína á þá, sem geta staðið af sér hörðustu hretin, heldur verður einnig að hafa hina í huga, sem maður veit að búa við hin lakari skilyrði, og þess vegna hef ég leyft mér að koma fram með brtt., sem ég tel að eigi að bæta aðstöðu þeirra sérstaklega, sem verr eru á vegi staddir í þessum efnum. Við skulum taka eitt dæmi. Tökum bónda, sem á 100 fjár, og hann fargar því og fær fyrir þessar 100 kindur á sláturstað 27 þús. kr., og hygg ég þó, að það sé kannske fullhátt verð undir mörgum kringumstæðum. Nú liður eitt ár, sem hann er fjárlaus, og næsta haust fengi hann bætur samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, um 27 þús. kr., og ég tek nákvæmlega sömu bótatölu og ég veit að sauðfjársjúkdómanefnd hefur tekið í sína útreikninga til fjvn., sem hún hefur lagt fyrir Alþingi. Þessi maður gæti haft til fjárkaupa haustið eftir að hafa verið sauðlaus eitt ár 54 þús. kr. Nú getur hann fengið og vill fá 100 lömb að nýju, og við skulum segja, að þessi lömb, sem hann fær, séu álíka væn og þau lömb, sem hann lét á sláturstað árið áður, og það er enn fremur vitað mál, að á undanförnum árum hefur verðlag á líflömbum verið um það bil 10% hærra en niðurlagsverð á lömbum, eða dilkum, svo að þessi lömb, sem hann kaupir, mundu kosta nálægt 40 þús. kr. Eftir eru þá um það bil 14 þús. kr., sem hann hefði til að leggja fram fyrir sig og sína fjölskyldu á því ári, sem í hönd færi. Það þarf náttúrlega ekki að vera að fjölyrða um þessa hluti hér, vegna þess að það sér hver heilvita maður, að 14 þús. kr. eru harla lítill hluti til þess að lifa af fyrir eina fjölskyldu og það jafnvel þó að eitthvað falli til af öðrum tekjum, enda er ekki um það að ræða, vegna þess að þar, sem fjárskipti hafa farið fram fyrirvaralaust, hefur ekki verið hægt að hagræða búskapnum þannig, að þessar aðrar tekjur yrðu ýkjamiklu meiri en þær hefðu þá verið undanfarandi ár. Það þarf að borga af skuldum. Fjöldi bænda hefur byggt og ræktað á undanförnum árum og þarf því að borga mikið af skuldum sínum, hvort sem þeir hafa fjárstofn eða ekki, og það eru ekki miklar framkvæmdir, sem búið er að gera hjá þeim bónda, sem skuldaði - við skulum segja milli 50 og 60 þús. kr. við hin betri kjör í Búnaðarbanka Íslands, en þarf þó að greiða af þeim milli 5 og 6 þús. kr. í vexti og afborganir á ári, svo að það fer nú að sneiðast af þessum 14 þús., sem eftir voru eftir fjárkaupin. Þá verður kostnaður við heyöflun sá sami, því að engum dettur í hug að bera ekki áburð á tún né heldur að slá ekki ræktað land. Það er einnig fyrir fram vitað, að nýi fjárstofninn verður fyrsta veturinn að vera í húsi, og það er gert ráð fyrir því einmitt í þessu frv., sem hér liggur fyrir, til þess að hættan vegna fjárskiptanna verði minni, þ. e. a. s. ef eitthvað skyldi út af bera, svo að kostnaðurinn verður allmiklu meiri. Það er líka vafasamt um arðinn af þessum kindum fyrsta og fyrstu árin, því að þær eru óhagvanar, og því vill oft fara misjafnlega um fé, þar til það venst umhverfinu. Þótt lítið sé um búfé á heimilum, komast bændur ekki að heiman í vinnu, enda hæpið að til falli arðberandi vinna, sem hægt er að stunda jafnframt öðrum heimilisstörfum. Það er því um tvennt að velja fyrir bændur, annaðhvort að vera heima yfir litlu og lifa í trú og von um betri fjárhagsafkomu eða fara og farga þeim fáu skepnum, sem eftir eru, og fá sér þá vinnu í því gósenlandi, sem vinnumarkaðurinn hér á landi hefur að bjóða nú í dag. Þeir bændur, sem að mínu áliti fara verst út úr fjárskiptum, eru þeir, sem hafa fátt fé, jafnvel talsvert innan við 100 fjár, en hafa fóðrað vel og ræktað það svo, að arðurinn hefur verið góður, kannske allt að 2/3 ánna tvílembdar. Þessir bændur fá tiltölulega litlar bætur, þar sem allar bætur samkv. þessum lögum miðast við fjártölu, en ekki arð af sauðfjárbúunum. Og eftir að þeir hafa fengið fjárstofn að nýju, tekur það mörg ár að rækta fjárstofninn svo, að hann gefi álíka mikinn arð og sá stofn, sem þeir urðu að farga vegna fjárskiptanna. Samkvæmt mínum brtt. mundi þessum mönnum verða gert kleift að fá sér fjárstofn að nýju, sem óvíst er annars að þeir legðu í, ef þeir sæju fram á búskaparbasl og fjárhagsörðugleika næstu árin. Það má einnig á það benda, að allir æskumenn og konur, sem að heiman komast, fara burt í vinnu og óvíst um afturkomu þess fólks, nema því aðeins að það verði búið það vel að heimilunum, að þau geti eitthvað greitt þeim fyrir vinnu sína, þegar þau koma heim, ef þau kæmu heim að nýju. Ég vænti þess, að hv. þingmenn fallist á brtt. mína, því að hún er flutt af knýjandi þörf, sem mér er vel kunnugt um. Alþingi gefst þess kostur nú að gera það upp við sig, hvort treysta eigi um of á manndóm og fórnfýsi þess fólks, sem þarna á hlut að máli, eða tryggja því fjárhagslegt öryggi, svo að það geti haldið áfram búskap sínum. En svo er hægt að herða hnútinn hart á sviði fjárhagsafkomu þessa fólks, að það hverfi burt til blómlegri halla, og það tel ég ekki vera farsælt, hvorki fyrir land né þjóð. Það kann aldrei að fylgja því farsæld, að blómlegar byggðir leggist í auðn, en þetta vofir yfir, ef ekki er sómasamlega gengið frá þessum málum hér nú. Ég vænti því þess, að hv. þm. samþ. brtt. mína, en hún er, eins og till. ber með sér á þskj. 162, þess efnis, að ríkið greiði mismuninn á ærverðinu til innleggs og dilksverðinu til kaups. Þetta mundi verulega bæta afkomu þeirra bænda, sem verst eru á vegi staddir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja, en ég vil fyrst þakka hv. landbn. fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli. N. hefur flutt hér þrjár brtt. á þskj. 161, sem ég get fallizt á að öllu leyti. Ég tel, að meginbrtt. sé fyrsta till. n., og kann að vera, að það hafi einhver aukin útgjöld í för með sér, en ég tel það, sem þar kemur fram og hv. frsm. n., þm. N-Þ., lýsti áðan, réttmætt og því sjálfsagt að samþ. þá brtt. Hinar brtt. get ég mjög vel fallizt á einnig og tel því, að n. sem slík hafi afgreitt þetta mál vel, þannig að ríkisstj., sem að frv. stendur, megi vel við una. Einn nm., hv. þm. Dal., hefur nú lýst sinni brtt. á þskj. 162, sem fer fram á allmikið auknar bætur frá því, sem var í frv. því, sem ríkisstj. flutti hér sem stjórnarfrv. Ég skil mætavel afstöðu hv. þm. Dal. Það vita náttúrlega ekki fyllilega aðrir en í það komast, hvaða erfiðleikar eru því samfara, þar sem þarf að framkvæma niðurskurð á búfé hvað eftir annað, og mér er það mjög ljóst, og það hefur orðið jafnvel á vissum stöðum í mínu kjördæmi, Skagafjarðarsýslu, að skera þrisvar niður. Og það hefur ekki verið ánægja með þá hluti, síður en svo. Í sambandi við það getur jafnvel skapazt heift hjá vissum mönnum út af því, að ríkisvaldið sé að grípa þarna inn í hluti, sem því kannske komi ekki mjög mikið við og ekkert vit sé að fara með eins og það ályktar að skuli gert. En þó hafa allar þær aðgerðir, sem gerðar hafa verið í niðurskurðarmálum, þótt sjálfsagt megi benda á einhver mistök þar eins og annars staðar, og skal ég ekkert inn á það koma, staðfest það, að enn höfum við geysimikla von um, að takast megi að útrýma vissum búfjársjúkdómum, þ. e. a. s. mæðiveikifaraldrinum, með niðurskurði. Það eru mjög miklar líkur til þess, eins og enn er, hvað sem næstu ár kunna að bera í skauti sínu. Það vitum við aldrei. Og það er það, sem við verðum, Alþingi, löggjafarvaldið og ríkisstjórnin, sem fer með framkvæmdavaldið, að treysta á, að þetta sé enn hægt, og verður þá að skipa málum þannig, að hvort tveggja sé gert að vinna af fullri einbeitni að útrýmingu pestarinnar eða pestanna og hins vegar að gera því fólki, sem verður fyrir þessum ógurlegu búsifjum hvað ofan í annað, þó mögulegt að lifa. Þess vegna skil ég það mætavel, að þingmaður kjördæmis, sem verður fyrir öðru eins afhroði og Dalasýsla verður, þar sem á að skera niður svo að segja í allri sýslunni, sé í sambandi við þetta kröfuharður fyrir hönd sinna umbjóðenda, að miklar bætur séu greiddar. Það er ósköp eðlilegt og sjálfsagt. En ég vildi í þessu sambandi aðeins minna á það, að í því frv., sem hér liggur fyrir og er í meginatriðum óbreytt enn, eftir að hv. landbn. hefur skilað sínu áliti og sínum brtt., er gert ráð fyrir mjög verulegum bótum frá því, sem áður hefur verið ákveðið í lögum vegna niðurskurðarins. Og þetta var gert út frá því, sem sauðfjársjúkdómanefnd lagði til og ríkisstj. féllst á, að þetta væri algerlega nauðsynlegt til þess að gera bændunum þarna kleift að halda við búum sínum, þó að niðurskurður færi nú fram í annað skipti. Og það var svo lítið á af þeim mönnum, sem um þetta fjölluðu, undirbúning þessa frv., að með þessu væri gengið langt til móts við bændurna í Dalasýslu um það að fá sómasamlegar bætur, þó að tekið sé tillit til þess, að þarna er verið að skera niður í annað skipti og erfiðleikar þeirra því sívaxandi hvað þetta snertir. Ég vildi leyfa mér að taka þetta fram, en skal ekki fara að ræða málið að öðru leyti. Ég gerði það nokkuð hér við 1. umr. málsins og skal ekkert fara að endurtaka af því. En sú till., sem hv. þm. Dal. hefur hér flutt, samrýmist ekki því samkomulagi, sem var í ríkisstj. um bætur vegna fjárskipta í Dalasýslu, og af þeim ástæðum legg ég á móti því, að sú brtt. verði samþykkt. Ég sé mér ekki fært annað en leggja til, að Dalamenn verði að sætta sig við þær bætur, sem felast í frv. eins og það var borið fram í fyrstu, með þeim breytingum þó, sem að vísu eru aðeins litlar, en felast í sameiginlegum till. landbn. Það var þetta, sem ég aðallega vildi leyfa mér að taka hér fram, þó að ég endurtaki það aftur, að ég skil mjög vel afstöðu hv. þm. Dal. og veit, að á hann muni vera mjög ýtt af sínum umbjóðendum, til þess að lengra sé gengið í þessu máli en enn hefur verið gert með því frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur út af fyrir sig ekki andmælt því, að þær kröfur, sem ég fer fram á með brtt. á þskj. 162, væru réttmætar. Það má náttúrlega á það benda, að það má mæta þessu máli á ýmsan veg, og það kann að vera, að það sé ekki rétt að vera að ræða þau mál hér. En við vitum allir, að það stendur yfir fjárlagaafgreiðsla, og ég hygg, að það sé þannig gengið frá þeim málum, að það sé tæplega hægt að benda á, að Dalamenn á næsta ári hafi neitt aukna atvinnu frá því opinbera, svo að þeir fara ekki á feitum fáki í þeim efnum. Ef á að hugsa sér, að menn komist nokkurn veginn af, þá verður að reyna aðrar leiðir, og ég er farinn að kynnast fjárlagaafgreiðslunni það vel, að ég veit, að þó að eitthvað líkt standi á og þarna er í Dalasýslu nú, þá er ekki harla mikið tillit tekið til þess. Það voru fjárskipti í Dalasýslu 1950, og mér var kunnugt um það þá, að það var ekki tekið tillit til þeirra við afgreiðslu fjárlaga í það skipti, og ég hygg, að það verði þannig nú. Mér er vel ljóst, að ef brtt. mín verður ekki samþ., þá verða það margir bændur, sem heltast úr lestinni. Og eitt af mestu vandamálum landbúnaðarins í dag er það, hversu fámenn bændastéttin er, og í öðru lagi það, hversu misjöfn afkoma bændanna er. Ég veit vel, að í þessu landi eru bændur, sem vel geta kallazt stórbændur, og í öðru lagi bændur, sem kannske eru í meðallagi, og þeir eru því miður of fáir, og í þriðja lagi bændur, sem eru nokkuð fyrir neðan meðallag, þannig að þeirra afkoma hlýtur undir öllum kringumstæðum að verða þeim mun lakari sem afkoma hinna bændanna verður betri. Og þegar lög hafa verið afgreidd hér frá Alþingi, hefur ekki ávallt verið tekið tillit til þessa, þótt að nokkru væri það gert í fyrra við afgreiðslu jarðræktarlaganna, því að maður veit, að sá bóndi, sem hefur bú nokkuð langt fyrir ofan meðalbúið, hefur raunverulega alltaf meira fyrir sínar afurðir en honum í raun og veru ber, en hinn, sem hefur bú fyrir neðan meðalbúið, þeim mun minna, svo að það verður að fara aðrar leiðir til þess að bæta honum afkomuna og reyna að ná þeim bændum eitthvað fjárhagslega upp. Fari svo, að þessi till. mín, sem ég hef hér borið fram, verði felld við þessa umr., þá mun ég við 3. umr. koma með aðra brtt. til þess að þrautreyna vilja Alþ. í þessu máli.