Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál það, sem hér er nú á dagskrá. á sér alllangan aðdraganda. Svo er mál með vexti að þegar á þinginu 1976 flutti ég till. til þál. um að bændur fengju í hendur þá fjármuni sem þeim ern ætlaðir í greiðslu afurða- og rekstrarlána. Þessi till. fékk þá ekki afgreiðslu og var síðan flutt ár eftir ár og loks var hún samþykki árið 1979 með miklum meiri hluta hér á hinu háa Alþingi. En till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að settar verði reglur um rekstrar- og afurðalán landbúnaðarins sem tryggi að bændur fái í hendur þá fjármuni sem þeim eru ætlaðir um leið og lánin eru veitt. Jafnframt láti ríkisstj. fara fram athugun á því hvernig heppilegast sé að koma við breytingum á greiðslum útflutningsbóta og niðurgreiðslna þannig að þær nýtist betur.“ Á fimm ára afmæli þessarar ályktunar í fyrra, í maímánuði, 22. maí, sendi hæstv. viðskrh. bréf þar sem ítrekað var að bankarnir skyldu sjá um framkvæmd þessarar ályktunar. Bréfið hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Viðskrh. vill með bréfi þessu vekja athygli Seðlabanka Íslands á eftirfarandi ályktun Alþingis frá 22. maí 1979.“ Síðan kemur ályktunin og þá segir: „Framkvæmdavaldinu ber að sjálfsögðu að fara að ákvörðun hins háa Alþingis. Fyrir því er Seðlabanki Íslands beðinn um það hið allra fyrsta að senda rn. tillögur um framkvæmd ályktunarinnar.“ Í tilefni af þessu bréfi leyfði ég mér að bera fram fsp. til hæstv. viðskrh. og landbrh. snemma á þessu þingi og varð samkomulag um að hæstv. viðskrh. svaraði fyrir því að það var eðlilegt, og það gerði hann fyrir skömmu. Þá var sem sagt beint til hans fsp. um hvað liði þessari framkvæmd. Það mun hafa verið fyrir um það bil mánuði sem hann svaraði þeirri spurningu. En nú spyr ég hæstv. landbrh. um þetta sama mál því að það heyrir undir tvo ráðh., annars vegar bankamálaráðh. og hins vegar landbrh. Fsp. eru á þessa leið: „1. Hvernig hafa bændur tekið því nýmæli að fá nú beint í hendur rekstrar- og afurðalán sín „um leið og lánin eru veitt“ í samræmi við fyrirmæli Alþingis í þál. 22. maí 1979 og bréf viðskrn. á fimm ára afmæli hennar 22. maí s. L? Hafa bændasamtök látið í ljós álit sitt á þessu nýmæli?“ Ég gekk að sjálfsögðu út frá því sem vísu. þegar þessar fsp. voru fluttar að bankarnir hefðu farið að fyrirmælum viðskrh. og þetta væri allt komið í kring. Það hefur ekki reynst það enn þá, en mörg teikn eru nú á lofti um að bændur ætli ekki lengur að láta bjóða sér að þeir fái ekki í hendur þá fjármuni sem þeim ber, heldur sé valsað með þá meira og minna í afurðasölu- og verslunarfyrirtækjum, eins og öllum hv. þm. er kunnugt um að gert hefur verið í áratugi. Af því stafar fyrst og fremst sá mikli vandi sem landbúnaðurinn á nú við að etja. Og í öðru lagi spyr ég nú: „Hafa nokkur brögð verið að því að afurðasölufélög reyndu að sniðganga fyrirmæli Alþingis eða einstakir bankar hliðrað sér hjá að sjá til þess að fyrirskipunum viðskrn. væri hlýtt?" Raunar liggur nú fyrir í hv. fjh.- og viðskn. Ed. þál. um rétt skil afurðasölufyrirtækja til bænda. Í þeim viðræðum sem þar hafa farið fram við forustumenn í bændasamtökum t. d. hefur komið í ljós að bændur fá ekki enn rétt skil frá afurðasölufyrirtækjunum. en vonandi stendur það til bóta með þeirri nýskipun landbúnaðarmálanna sem nú er rædd og verður væntanlega lögfest hér, vonandi í næstu viku, því að þá verða þar mikil umskipti á, og ætti að mega vænta þess að bændur fengju héðan í frá sína fjármuni í hendur. en ekki einhverjir allt aðrir menn eða einhver önnur samtök. Það bera þessu líka vitni þau sérgreinasamtök sem nú er verið að stofna. Við heyrum nærri því daglega fréttir af að bændur eru að mynda samtök til að gæta rénar síns og hagsmuna og er ekki nema gott eitt um það að segja. Ég skal ekki hafa þessi inngangsorð fleiri. Ég vænti þess að hv. landbrh. geti svarað spurningum mínum. Eins og ég gerði grein fyrir áðan er þál. frá 22. maí 1979 tvíþætt, annars vegar um afurðalánin sem viðskrh. hefur nokkuð fjallað um. Þá kemur fram í hans svari hér að málið sé nú enn ekki komið fullkomlega í höfn, en ég vík kannske nánar að því hér á eftir. Hins vegar fjallar till. um það að ríkisstj. láti fara fram athugun á því hvernig heppilegast sé að koma við breytingum á greiðslum útflutningsbóta og niðurgreiðslna þannig að þær nýtist betur. En í tengslum við umr. um þessi mál öll sömul fyrir mörgum árum voru uppi tillögur um hvernig með það skyldi fara einmitt að þessir fjármunir gengju beint til bændanna, en yrðu ekki greiddir til afurðasölufélaga og verslunarfélaga og hefðu þar kyrrstöðu kannske mánuðum og misserum saman í bullandi verðbólgu sem rýrði auðvitað hag landbúnaðarins og yrðu fjármunir bændanna að litlu sem engu, en engin greið svör fengust um það sem kallað var þá og enn þá má kalla ferðasögu fjármunanna. Þeir stöldruðu æði lengi við á ýmsum stöðum án þess að úr þeirri flækju fengist greitt.



Herra forseti. Á þskj. 264 hefur hv. 4. þm. Norðurl. v. borið fram til mín fsp. og eins og fram kom í máli hans var hún lögð fram samhliða fsp. á þskj. 263 til hæstv. viðskrh. Þeirri fsp. svaraði hæstv. viðskrh. fyrir skömmu. Í svari hans kemur fram að breytingar á framkvæmd á greiðslum rekstrar- og afurðalána beint til bænda í samræmi við þál. Alþingis frá 22. maí 1979, sem hv. fyrirspyrjandi vitnar til, hafi dregist af ýmsum ástæðum sem tilgreindar voru í svari hæstv. viðskrh. Þess vegna er það að svar hæstv. viðskrh. gefur skýringar að mestu leyti við spurningu nr. 1 og 2 í fsp. á þskj. 264. Hef ég þar litlu við að bæta nema í sambandi við 2. liðinn. Ég held að afurðasölufélög hafi reynt að greiða til bænda eins og þau hafa haft bolmagn til. En það kemur þá kannske frekar inn á fyrri spurningu 3. liðar, hvort sláturhús hafi stuðlað að því að bændur fengju fullt grundvallarverð á síðasta hausti. Ég held að sláturhúsin hafi reynt að gera það sem þeim var kleift í þeim sökum. Á síðasta hausti var greiðslu afurðalána flýtt meir en oftast hafði verið áður þannig að það gerði sláturhúsunum mögulegt að greiða fyrstu greiðslu miklu fyrr en oftast hafði verið áður, aðeins fáum dögum eða viku eftir afhendingu, og vissulega var það framför til bóta. Hins vegar hækkaði heildarupphæð afurðalánanna ekki á s. l. hausti. Landbrn. hefur ítrekað gert tillögur um að afurðalánin yrðu hækkuð, en það varð því miður ekki á s. l. hausti. En eftir heildarupphæð afurðalánanna fer greiðslugeta sláturhúsanna ásamt því hvað birgðir seljast ört á meðan lánin eru ekki nægjanleg til þess að greiða haustverðið út. Slíkur aðstöðumunur mun hverfa þegar til framkvæmda koma tillögur nefndar þeirrar sem viðskrh. skipaði á síðasta vetri og hann gat um í svari sínu og hefur það hlutverk að endurskoða reglur um veitingu afurðalána svo að uppgjör haustgrundvallarverðs fari fram í síðasta lagi í desembermánuði ár hvert. Það er nokkur munur á hversu fljótt sláturhúsin hafa greitt upp í haustgrundvallarverðið á liðnum árum. En það fer nokkuð eftir því hversu ör sala er hjá þeim á birgðunum, hvað mikið þau hafa getað losað þannig af fjármagni fyrir áramót. Mismunurinn mun vera á bilinu frá 75% og allt að 100% fyrir áramót, en þá hefur kannske komið aftur fram mismunur í endanlegu uppgjöri. Þannig er ekki víst að þetta gefi algjörlega rétta mynd af því hversu bændur fá mikið fyrir afurðirnar þar sem vaxtareikningur fer fram frá því um miðjan október skv. fyrirmælum frá Framleiðsluráði landbúnaðarins til sláturleyfishafa.



Herra forseti. Mér finnst ástæða til þess að færa fyrirspyrjanda þakkir fyrir að hafa lagt þessa fsp. fram nú sem áður og raunar fyrir baráttu hans fyrir því að í viðskiptum á milli bænda og þeirra sem við þá versla væri tekinn upp viðskiptamáti sem samrýmdist eðlilegum háttum í þeim efnum. Mér er það vel ljóst að miðað við þá skipan mála sem hefur verið valdi hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson þá einu leið sem var fær með því að ekki var ljóst á haustdögum í raun hvað mikið seldist af búvöruframleiðslunni hverju sinni. Með nýrri skipan þessara mála, sem nú er lagt til að verði upp tekin með þeim breytingum sem gerðar eru á framleiðsluráðslögunum, opnast nýjar og skilvirkari leiðir í þessum efnum eins og þar er lagt til og vonandi verður rætt innan skamms. Mér finnst hins vegar sérstök ástæða til að vekja athygli á þessu og þá sérstaklega á því starfi og á þeim áhuga sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur sýnt hér framar öllum öðrum þm. Hann hefur rutt þá leið, sem nú er í augsýn, að bændur njóti sams konar kjara og verði umgengnir með sama hætti í viðskiptum og aðrir þjóðfélagsþegnar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svör hans. Það er alveg rétt að það var kannske ekki efni til að þau yrðu öllu ítarlegri. Það er verið að fjalla um öll þessi mál nú og verða þau væntanlega afgreidd í næstu viku, eins og ég sagði hér áðan. Þegar þessi barátta hófst fyrir því að tryggja bændum þá fjármuni sem þeim bar og þeim ber var kerfið auðvitað margslungið, eins og ég vék aðeins að áðan, og allir hv. þm. þekkja þessa sögu og hvernig um hnútana var búið. Það var þess vegna varla hægt að krefjast á því stigi fullrar staðgreiðslu við innlegg vara í afurðasölufyrirtækin sem er þó eina rétta aðferðin. Nú hefur hins vegar verið ákveðið að svo skuli vera í framtíðinni. Ég vænti þess að hæstv. landbrh. hafi rétt fyrir sér þegar hann segir úr þessum ræðustól að með þessu muni því lokið að bændur fái ekki greiðslu fyrir afurðir sínar eins og aðrir menn fá greitt fyrir sína framleiðslu og sín vinnuafköst og þess vegna þurfi ekki oftar að flytja fsp. af því tagi sem hér eru á dagskrá. Ég skal ekki fara að efna til deilna um þetta mál. Þetta er meira og minna liðin tíð og við bætum okkur ekkert á því að vera að rífast um það sem búið er. En ég kemst þó ekki hjá að þakka hv. þm. Agli Jónssyni fyrir þau orð sem hann mælti áðan.



Herra forseti. Þær umræður sem hér hafa spunnist hafa farið út í umræður um fleira en fjármuni. Hv. 11. landsk. þm. taldi að bændur væru ekki umgengnir eins og annað fólk og verður dálítið torskilið hvað liggur á bak við þá fullyrðingu. Mér er ekki ljóst hvort hv. fyrirspyrjanda, 4. þm. Norðurl. v., er nokkur greiði gerður með slíkum málflutningi. Ég vil minna á að í röðum sjálfstæðismanna hafa verið ýmsir mætir bændafulltrúar í gegnum tíðina, en frúlega ber þó hæst af þeim sem á seinni árum skiptu sér af landbúnaðarmálum fyrrverandi landbrh. Ingólf Jónsson á Hellu. Mér er ekki ljóst hvort þær aðdróttanir sem felast í ummælum bæði hv. 11. landsk. þm. og einnig aðdróttanir sem felast í ummælum fyrirspyrjanda, þar sem hann telur að fjármagnið hafi ekki farið til sinna eigenda, eiga beinlínis að kasta rýrð á störf manna sem unnu að þessum málum, eins og hv. fyrrverandi landbrh. Ingólfs Jónssonar. Ég þarf ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Ég vona að þau skiljist fullkomlega, hvað sagt hefur verið.



Herra forseti. Ég hef fyrir allnokkru borið fram fsp. sem er á þskj. 723, 434. mál, varðandi atvinnumál í Hafnarfirði og úrbætur í þeim efnum og beint þessari fsp. til hæstv. forsrh. Vafalaust er þm. kunnugt um að atvinnuleysi í Hafnarfirði hefur verið mjög tilfinnanlegt á undanförnum misserum og það svo mjög að tala atvinnuleysisdaga í Hafnarfirði frá síðasta ári og fram eftir þessu ári var 50% meiri en landsmeðaltal. Sjálfsagt er hv. þm. líka kunnugt um að í marsmánuði voru 155 skráðir atvinnulausir í Hafnarfirði á sama tíma og 170 voru skráðir atvinnulausir á höfuðborgarsvæðinu. Þetta svarar til þess að atvinnuleysi í Hafnarfirði hafi verið átta til tíu sinnum meira en hér í Reykjavík. Þetta er vitaskuld gjörsamlega óviðunandi. Sem betur fer hefur nokkuð ræst úr í þessum efnum seinustu mánuðina tvo. en allt stendur það völtum fótum og viðbúið að atvinnuleysi geti aukist mjög aftur. Ég held að það fari ekki milli mála að þetta atvinnuleysi megi fyrst og fremst rekja til þess að Bæjarútgerð Hafnarfjarðar var meira og minna lokuð á síðasta ári og algjörlega það sem af er þessu ári vegna rekstrar- og greiðsluerfiðleika, a. m. k. að miklu leyti. Nú var það og er kannske enn áform bæjarstjórnar Hafnarfjarðar að endurreisa það fyrirtæki og vitaskuld er það brýnt miðað við atvinnuástandið almennt í Firðinum og ekki síst með tilliti til þess að það má nánast segja að nú sé einungis eitt atvinnufyrirtæki eftir í Hafnarfirði sem starfar í fiskvinnslu. Af þessu tilefni og m. a. vegna þess að verkalýðsfélögin í bænum sendu ríkisstj. erindi rétt fyrir miðjan apríl þar sem þessi mál voru reifuð og því beint til ríkisstj. að hún tæki atvinnuástandið í Hafnarfirði til meðferðar, þá hef ég leyft mér að bera fram þá fsp. sem ég vitnaði til hér áðan, en hún er á þessa leið: Í fyrsta lagi er spurt: Hefur ríkisstj. tekið til umfjöllunar hið alvarlega atvinnuleysi í Hafnarfirði, sbr. síðustu atvinnuleysistölur í bænum (þ. e. tölurnar í marsmánuði enda er þessi fsp. lögð fram upp úr miðjum apríl) og nýlega ályktun verkalýðsfélaganna þar sem áskorun er beint til ríkisstj. um úrbætur? Í öðru lagi er spurt: Hafa ríkisstj. eða einstökum ráðh. borist einhverjar málaleitanir frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar varðandi aðgerðir til að bæta atvinnuástand þar og þá einkanlega varðandi stöðu og rekstur Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar? Í þriðja lagi er spurt: Hefur ríkisstj. einhver áform á prjónunum til úrbóta í atvinnumálum í Hafnarfirði? Þótt aðstæður hafa að ýmsu leyti breyst frá því að fsp. var lögð fram tel ég fyllstu ástæðu til að fá svör við þessum fsp. Ég hefði þá gjarnan óskað þess. þegar hæstv. forsrh. svarar 2. lið fsp., að hann gerði grein fyrir því hvaða málaleitanir hafi borist frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar og hver viðbrögð ríkisstj. hafi verið við þeim málaleitunum.



Herra forseti. Það er rétt, eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda. að það hefur mikið breyst frá því að þessi fsp. var lögð fram og reyndar allmikið síðan hann var reiðubúinn að reifa hana hér og ég reiðubúinn að svara. Ýmislegt hefur tafið þetta mál. Það er ákaflega eðlilegt að hv. þm. Reykn. hafi áhyggjur af því ástandi sem hefur skapast. Í fljótu bragði vil ég segja að ríkisstj. hefur fjallað um atvinnuleysi í Hafnarfirði og ég fékk að sjálfsögðu í hendur ályktun verkalýðsfélaganna og sömuleiðis skömmu síðar ályktun fulltrúa verkalýðsfélaganna. Hún er dags. 10. apríl og fékk ég hana mjög fljótlega eftir það. Sömuleiðis fékk ég svar bæjarstjórnar Hafnarfjarðar sem dagsett er 18. apríl. Ég átti sérstakan fund með fulltrúum bæjarstjórnar Hafnarfjarðar fáeinum dögum eftir að ég fékk þetta bréf dagsett 18. apríl. Svar eða rökstuðning fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna dagsett 3. maí fékk ég einnig. Og reyndar í millitíðinni fékk ég bréflega staðfestingu á samtali mínu við fulltrúa bæjarstjórnarinnar, og er það bréf dagsett 26. apríl, þar sem þessi mál eru öll ítarlega rakin. Það yrði allt of langt mál að fara yfir þetta allt saman. en ég skal þó reyna að drepa á fáein meginatriði. Eins og fram kemur í þessu hefur ríkisstj. haft til umfjöllunar atvinnumál í Hafnarfirði og sérstaklega hafa þau verið á mínu borði. Auk þess hefur sú deild við félmrn. sem um þessi mál fjallar fylgst vandlega með þeim og ég hef fengið upplýsingar frá þeirri stofnun. Við annarri spurningu er einnig játandi svar. Það hafa málaumleitanir komið til okkar í formi þeirra ályktana sem ég hef nefnt. Við þriðju spurningunni er það að segja að í bréfi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 26. apríl er farið fram á að ríkisstj. aðstoði við uppgjör hjá Bæjarútgerð Hafnarfjarðar og hef ég heitið að sú aðstoð verði veitt eins og frekast er unnt. Ég vil svo til nánari upplýsingar vekja athygli á því að ákaflega mikið ber á milli þess sem fullyrt er í bréfi fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna í Hafnarfirði. ályktana sem þar koma fram, bæði ályktun sem beint er til bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og til ríkisstj., og svo upplýsinga sem fram koma í bréfi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 18. apríl s. l. Í bréfi fulltrúaráðs verkalýðsfélaganna er talið að atvinnuleysingjar í Hafnarfirði séu um 2110 manns þegar sú ályktun er gerð 10. apríl. Hins vegar kemur fram í bréfi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar að það muni vera allt of há tala. Ég lét kanna það hjá skrifstofu þeirri í Hafnarfirði sem hefur með atvinnuleysistalningu að gera og kemur sama fram í þeim upplýsingum. Ég lét einnig kanna þetta fyrir viku og skv. upplýsingum sem ég fékk frá vinnumáladeild félmrn. voru föstudaginn 24. maí 42 á atvinnuleysisskrá í Hafnarfirði. Það eru 0.7–11.8% mannafla sem er raunar nákvæmlega það sama og er yfir landið allt. Þeim hefur þá fækkað frá 30. apríl úr 62 sem voru þá á atvinnuleysisskrá. Upplýst er að þessir 42 skiptast þannig að 28 voru konur, þar af 17 verkakonur og 10 konur sem unnið hafa verslunarstörf. Karlar voru 14 talsins, þar af 9 verkamenn. Sex úr hópi atvinnulausra. 1 kona og 5 karlar, skiptust á ýmsar greinar. Af 17 atvinnulausum verkakonum höfðu 12 áður unnið hjá Bæjarútgerð Hafnarfjarðar, en 6 af 9 atvinnulausum verkamönnum. Hátt á annað hundrað manns voru í vinnu hjá Bæjarútgerð Hafnarfjarðar og hefur þorri þess fólks fengið vinnu ýmist hjá Sjólastöðinni, Íshúsi Hafnarfjarðar eða Norðurstjörnunni. Með þessu er ég vissulega ekki að gera lítið úr því ástandi sem þarna skapaðist, en þó vil ég leyfa mér að halda því fram að furðu vel hafi tekist að leysa úr atvinnuleysismálum í Hafnarfirði. Hins vegar þykir mér jafnframt rétt að láta koma fram upplýsingar úr bréfi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 27. apríl. Þar segir, með leyfi forseta: „Á síðasta ári var tap bæjarútgerðarinnar 112.6 millj. kr. og skuldir útgerðarinnar voru um síðustu áramót áætlaðar 477.7 millj. kr. Þá eru gjaldfallnar afborganir, vextir og dráttarvextir af langtímalánum um 60.4 millj. kr. Langtímaskuldir voru þá að höfuðstól tæpar 290 millj. kr., en afborganir og vextir af þeim á árinu 1985 eru áætlaðar tæpar 70 millj. kr. Um áramótin námu skammtímaskuldir við þjónustuaðila og fleiri a. m. k. 50 millj. kr. Að óbreyttu hefði því orðið greiðsluskylt hjá fyrirtækinu á þessu ári a. m. k. 180 millj. kr., en til samanburðar má nefna að tekjur útgerðarinnar á síðasta ári voru 187.5 millj. kr.“ Ég hygg að þessi stutti kafli úr þessu bréfi hljóti að nægja til að lýsa þeirri mjög alvarlegu stöðu sem var orðin hjá Bæjarútgerð Hafnarfjarðar og hljóti að bera með sér að svo gat ekki fram haldið. Ég er ekki í stöðu til að meta til hvaða ráða bar að grípa og ég veit að það eru skiptar skoðanir um það innan bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, en ég undirstrika aftur að það gat ekki svona áfram haldið. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefur tekið sínar ákvarðanir og er það að sjálfsögðu án afskipta stjórnvalda. Það er vissulega von mín að takist að endurreisa Bæjarútgerð Hafnarfjarðar, en það mun að sjálfsögðu verða mjög kostnaðarsamt fyrir bæjarsjóð. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar fer þess á leit í bréfi sínu frá 26. apríl að ríkisstj. veiti aðstoð við þær skuldbreytingar sem óhjákvæmilegar eru og ég hef tjáð bæjarstjórn að ríkisstj. muni reiðubúin til þess. Við höfum hins vegar ekki talið kleift að heimila erlenda lántöku í þessu skyni. Ég hygg að hv. þm. sé ljóst að þar er ekkert borð fyrir báru. Mín skoðun er að fram úr þessu verði að ráða í gegnum opinbera sjóði, gegnum Framkvæmdasjóð, Byggðasjóð, Fiskveiðasjóð og aðra þar sem skuldirnar fyrst og fremst hvíla. Ég veit að sumir þessara sjóða hafa tekið málaleitun bæjarstjórnarinnar allvel, en hjá öðrum eru þessi mál enn þá til meðferðar. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þess má geta að ríkisstj. kemur að málum Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar. Um áramótin 1982–1983 leituðu bæjaryfirvöld í Hafnarfirði t. d. til þáverandi ríkisstj. um aðstoð vegna fjárhagserfiðleika. Þá voru fallnar í gjalddaga um 53 millj. kr. Af hálfu þáverandi ríkisstj. var fengið lán hjá Framkvæmdastofnun ríkisins og sömuleiðis breytti ríkisábyrgðasjóður gjaldföllnum afborgunum hjá sjóðnum vegna Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar. Sú skuldbreyting nam 12 millj. kr. Ég hygg að svipaða leið verði að fara nú. Hins vegar tel ég að Bæjarútgerð Hafnarfjarðar og ráðstöfun eigna þar, endurreisn bæjarútgerðarinnar í einhverju formi, hljóti að vera á ábyrgð bæjarstjórnarinnar sjálfrar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svörin. Eins og kom fram í máli hans og kom fram í máli mínu hefur a. m. k. ræst heldur úr í bili að því er varðar það ískyggilega atvinnuleysi sem hefur verið viðvarandi í Hafnarfirði misserum saman. En það er ekki lengra síðan en í marsmánuði s. l., sbr. það sem ég sagði hér áðan, að það voru 155 á atvinnuleysisskrá í Hafnarfirði á sama tíma og þeir voru 170 á höfuðborgarsvæðinu. Mig uggir að þó að hér hafi heldur lagast um sinn, án þess að neitt sérstakt hafi verið gert, geti aftur farið til hins verri vegar. Það var athyglisvert að af þeim sem enn eru atvinnulausir sýndist mér í fljótu bragði að 2/3 þeirra hefðu áður starfað hjá Bæjarútgerð Hafnarfjarðar. Það var líka ágætt að fá upplýst hér í þinginu hversu geigvænlegt tapið hefur verið hjá bæjarútgerðinni undir stjórn þeirra aðila sem ábyrgð bera á stjórn bæjarins og þar með bæjarútgerðarinnar á undanförnu ári. Það var líka ágætt að fá upplýst á þessum stað hversu erfið skuldastaðan er. Ég innti sérstaklega eftir því hér hvort bæjarstjórnin hefði farið fram á aðstoð í þessu máli, hvort einhverjar málaleitanir hefðu borist frá bæjarstjórninni til ríkisstj. eða einstakra ráðh. Ef ég skildi hæstv. forsrh. rétt var ekki farið fram á neina sérstaka aðstoð, heldur einungis almenna aðstoð. Hann orðaði það svo að það hefði verið farið fram á aðstoð við skuldbreytingar eða uppgjör á skuldum bæjarútgerðarinnar. Hann lýsti því líka yfir að því hefði verið heitið af hans hálfu og ríkisstj. að sú aðstoð skyldi veitt. Nú hefur mér heyrst á meirihlutamönnum í bæjarstjórn Hafnarfjarðar að þeim hafi fundist að þeir hafi fengið heldur tregar undirtektir varðandi þá fyrirgreiðslu sem þeir þyrftu á að halda hjá hinum ýmsu sjóðum. Og spurningin er: Tók ríkisstj. svona dræmt undir þetta? Má ekki treysta því að sú yfirlýsing, sem forsrh. gaf áðan um að ríkisstj. væri tilbúin til að aðstoða í öllum efnum, standi? Hér ber greinilega nokkuð á milli. Ef ég hef skilið hæstv. forsrh. rétt var ekki farið fram á sérstaka lánafyrirgreiðslu í hinum einstöku sjóðum. Kom ekkert sérstaki erindi um það hversu mikla lánafyrirgreiðslu bæjarstjórn Hafnarfjarðar vildi fá hjá Byggðasjóði, Framkvæmdasjóði eða Fiskveiðasjóði? Var þetta allt laust? Var engin tiltekin tala nefnd? Kom ekki neitt formlegt erindi? Þess hlýt ég að spyrja. Sömuleiðis veit ég að bæjarútgerðin skuldar viðskiptabanka sínum, Útvegsbankanum, verulegar fjárhæðir. Var ekki leitað liðsinnis um það að fá sérstaka skuldbreytingu í þeim banka og atbeina ríkisstj. til þess að það mætti fram ganga? Ég ítreka spurningu mína til forsrh. um þessi sérstöku atriði, um það hvort málaleitan hafi komið fram um fyrirgreiðslu hjá hinum einstöku sjóðum og hversu mikla aðstoð eða lánalengingu eða ný lán bæjarstjórn Hafnarfjarðar teldi sig þurfa að fá og vildi óska eftir atbeina ríkisstj. við.



Herra forseti. Fyrst nánar um atvinnuleysistölur. Í fyrstu upplýsingum sem ég fékk, sem eru dags. 26. apríl 1985, segir: „Nú eru á atvinnuleysisskrá 62 manns, 27 konur og 35 karlar, sem er 92 manns færra en voru á skrá um síðustu mánaðamót“, þ. e. mánaðamótin mars-apríl. Þessum tölum og því sem nemur fram í fulltrúaráði verkalýðsfélaganna ber nokkuð illa saman nema tölurnar séu frá mismunandi tíma. Athyglisvert er að upplýst er af Félagsmálastofnun Hafnarfjarðar að af þeim 62 sem voru á atvinnuleysisskrá 26. apríl hafi aðeins 8 konur og 6 karlmenn unnið hjá Bæjarútgerð Hafnarfjarðar eða 0.2% af þeim sem eru á vinnumarkaði í Hafnarfirði, eins og hér segir. Þannig virðast hafa verið atvinnulausir um mánaðamótin mars-apríl um 155 manns, en fer síðan ört minnkandi og eru núna 42 á skrá. Það hefur því farið miklu betur en horfði. Hv. þm. spurði hvers bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefði óskað. Mér sýnist rétt, með leyfi forseta, að ég lesi kafla úr því bréfi sem ég fékk 26. apríl s. l. Þar segir, með leyfi forseta: „Að tillögu nefndarinnar var nýlega stofnað almenningshlutafélag, Útgerðarfélag Hafnarfjarðar hf., sem ætlað er að kaupa frystihús og togara Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar. Eignirnar verða greiddar með yfirtöku langtímaskulda, hlutafé og skuldabréfum til tíu ára. Miðað er við að eignir nýja félagsins verði a. m. k. 20% umfram skuldir. Nú stendur yfir almennt hlutafjárútboð. Einnig er verið að kanna með sölu togarans Júní til annarra aðila. Nokkur hluti núverandi eigna verður áfram hjá bæjarsjóði ásamt töluverðu af skuldum bæjarútgerðarinnar. Bæjaryfirvöld hafa leitað til kröfuhafa um samning á skuldum sem flytja á til hins nýja hlutafélags og þeim skuldum sem bæjarsjóður mun taka að sér að greiða. Langtímaskuldir bæjarútgerðarinnar eru einkum við opinbera sjóði, banka og lífeyrissjóði. Óskað hefur verið eftir því við sjóðina að vanskilum á þessa árs afborgunum verði skuldbreytt og lán lengd a. m. k. til átta ára. Ríkisábyrgðasjóður hefur samþykkt skuldbreytinguna á vanskilum og lengd lánstíma og Fiskveiðasjóður hefur samþykkt að breyta hluta af skuldum við sjóðinn. Viðræður standa yfir við Útvegsbankann, en Byggðasjóður hefur hafnað erindi bæjaryfirvalda. Þá skuldar Bæjarútgerðin Póstgíróstofunni um 11 millj. kr. Óskað hefur verið eftir því að fá að greiða skuld þessa í áföngum á næstu tólf mánuðum. Einnig hefur viðskiptaaðilum útgerðarinnar öllum verið ritað bréf þar sem þeim er gert tilboð um að bæjarsjóður taki að sér greiðslu skuldar við þá. Vegna skuldbreytinga og greiðslu viðskiptaskulda þarf á næstunni að greiða og semja um greiðslur á kröfum að fjárhæð um 80 millj. kr. Auk þess þarf að gera við tvo togara útgerðarinnar fyrir a. m. k. 20 millj. kr. áður en þeir verða athentir hinu nýja hlutafélagi. Bæjarsjóði er nauðsyn að fá lán til að kosta viðgerð skipanna og til skuldaskila vegna fjárhagslegrar endurskipulagningar. Þegar hefur verið leitað eftir láni að fjárhæð allt að 40 millj. kr. Síðan mun koma til frekari lántaka vegna skuldbindinga sem bæjarsjóður tekur á sig. Þess er vænst að ríkisstj. veiti liðsinni sitt til að samningar takist um nauðsynlegar skuldbreytingar við opinbera sjóði og stofnanir og að fjárhagsleg fyrirgreiðsla fáist að fjárhæð allt að 40 millj. kr. vegna viðgerðar á skipunum og til skuldaskila.“ Eins og fram kemur í því sem ég hef lesið er, þegar bréfið er skrifað, margt mjög óljóst í þessu máli. Það liggur t. d. ekki fyrir hve mikið hlutafé muni safnast. Það liggur ekki fyrir á hvaða verði unnt reynist að selja togara fyrirtækisins og fleira, eins og hérna hefur komið fram. Það liggja ekki fyrir svör frá ýmsum aðilum sem til hefur verið leitað, eins og t. d. Útvegsbankanum. Ég gerði ráð fyrir því þegar við áttum þann fund sem ég nefndi áðan með bæjarstjórninni að þeir kæmu til ríkisstj. með nánara erindi þegar ljóst væri hvernig málin stæðu. Síðan hafa atburðir verið að gerast í Hafnarfirði, eins og allir þekkja. M. a. kom nýlegt tilboð annars staðar að af landinu í eignir Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar. Mér hefur verið tjáð að þessi mál séu enn þá á uppgjörsstigi. En það eina sem við töldum okkur ekki fært að verða við var, eins og ég sagði áðan, að taka inn á lánsfjárlög heimild til erlendrar lántöku vegna Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar.



Herra forseti. Ég hef flutt hér fsp. til viðskrh. á þskj. 816 um stofnun útflutningsráðs o. fl. Það er alkunna að engin sjálfstæð Evrópuþjóð er jafnháð útflutningi og við Íslendingar. Stærri hluti þjóðarframleiðslu okkar er fluttur út en hjá nokkurri annarri þjóð álfunnar. Það lætur því að líkum að miklu varðar hvernig til tekst á öllum sviðum útflutningsmála. Það á fyrst og fremst við um fjölbreytni og gæði þeirrar framleiðslu sem við flytjum úr landi, þar hafa fiskafurðir lengst af verið í fyrsta sæti. Jafnframt skiptir það miklu máli að ná til sem fjölbreytilegastra markaða þar sem best verð fæst hverju sinni. Að undanförnu hefur það mjög verið haft á oddi í allri umræðu hér á landi hver nauðsyn það sé að efla nýjar atvinnugreinar. Það er hverju orði sannara. En hitt er ekki síður mikilvægt að afla markaða fyrir framleiðslu þessara nýju greina þar sem heimamarkaðurinn er hér svo lítill sem raun ber vitni. Ekki síst á þetta við um margs konar iðnaðarvörur sem hafin er framleiðsla á, en þó kannske allra helst greinar þar sem rafeindatæknin hefur verið nýtt á hugvitsamlegan hátt, svo sem í frystiiðnaðinum og víðar í sjávarútvegi. Þar erum við að vissu leyti þegar orðnir brautryðjendur. En lítt stoðar að framleiða góða vöru ef ekki tekst að selja hana. Þá á ég ekki aðeins við nýjar atvinnugreinar heldur ekki síður hefðbundnar atvinnugreinar og þá fyrst og fremst íslenskan iðnað. Við Íslendingar höfum lengi verið miklir framleiðslumenn, miklir aflamenn ef svo mætti að orði komast, en miklu síður hugsað um söluna og markaðinn. Þó eru þetta ekki síður mikilsverðir þættir, svo sem nágrannar okkar á Norðurlöndum hafa fyrir löngu uppgötvað. Danmörk er hráefnasnautt land, en auðlind Dana hefur lengi verið hugvitið og sölumennskan. Með því hafa þeir fyrir löngu komist í hóp efnuðustu þjóða heimsins. Skilningur á mikilvægi markaðsleitar og kynningar á íslenskum afurðum erlendis fer nú vaxandi sem betur fer. Er þar ekki síst að minnast starfs Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins sem vel hefur unnið á undanförnum árum þótt á tiltölulega þröngu sviði hafi verið. Hér er hins vegar spurningin um hvort og hvenær eigi að ráðast í að stefna almennt útflutningsráð sem tæki til allra greina íslensks atvinnulífs. Slíkt hefur m. a. verið gert í mörgum nágrannalöndum okkar með góðum árangri og er þar kannske Noregur tiltækasta dæmið. Því má varpa þeirri spurningu hér fram: Er ekki kominn tími til að slík stofnun verði sett á laggirnar hér á landi þar sem allir aðilar sem hlut eiga að máli gætu sameinað krafta sína, bæði hið opinbera og ekki síður samtök framleiðendanna sjálfra? Af þessu tilefni hef ég borið fram eftirfarandi fsp. til viðskrh.: 1. Hvað líður undirbúningi að stofnun útflutningsráðs til kynningar og markaðsleitar fyrir íslenskar framleiðsluvörur erlendis? 2. Hvernig er háttað undirbúningi að ári útflutningsins, þ. e. árið 1986, sem helga á útflutningi? 3. Hver er árangur af störfum nefndar um verkefnaútflutning?



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykn. hefur borið upp þrjár fsp. sem hann hefur gert grein fyrir og ég mun svara á þessa leið: Eins og kunnugt er skipaði ríkisstj. í janúarmánuði s. l. nefnd um útflutningsmál. Til þess að svara 1. tölul. fsp. vil ég taka fram að nefndinni var falið að athuga og gera tillögur um fyrirkomulag útflutningsmála og þá sérstaklega með hvaða hætti mætti efla samstarf útflytjenda og stjórnvalda á sviði útflutnings. Nefndin var skipuð í framhaldi af samþykkt ríkisstj. þar sem m. a. er fjallað um hvort ekki sé rétt að ein og sama stofnunin, útflutningsmiðstöð, annist aðstoð við útflytjendur þar sem fulltrúar frá öllum greinum útflutnings ættu aðild að ásamt fulltrúum ríkisvaldsins í sérstöku útflutningsráði, eins og þar segir, með leyfi forseta. Í rn. hefur verið tjáð af formanni nefndarinnar Ólafi Davíðssyni hagfræðingi að innan nefndarinnar hafi verið einhugur um nauðsyn þess að koma á auknu samstarfi í útflutningsmálum. Þetta samstarf gæti m. a. tekið til sameiginlegrar kynningar á vörum og þjónustu og til landkynningar sem hefur mikið gildi fyrir alla útflutningsstarfsemi. Nefndarmenn hafa verið sammála um að koma þyrfti á samstarfsvettvangi fyrir þessa starfsemi. Á slíkum vettvangi mætti einnig vinna að sameiginlegri markaðsathugun þar sem ástæða þætti til og einnig gæti hún verið farvegur fyrir nýmæli í útflutningi. Að undanförnu munu umræður innan nefndarinnar einkum hafa snúist um hvernig hentugast verði að koma þessum samstarfsvettvangi á laggirnar og hvaða kostnað það hefði í för með sé. Niðurstaða mun væntanlega liggja fyrir innan skamms. Hvað snertir undirbúning að ári útflutnings vil ég einungis minna á að hópi manna undir forustu Ragnars Kjartanssonar forstjóra hefur verið falið að annast undirbúninginn. Tillögur liggja ekki fyrir, en rn. hefur verið tjáð bréflega að þær muni liggja fyrir áður en þessi mánuður er liðinn. Á þessu stigi er því ekki tímabært að fjalla opinberlega um þær hugmyndir sem nefndin vinnur nú að. Um 3. tölul. fsp. skal þetta sagt: Nefndin um útflutning verkefna og þjónustu var skipuð skömmu eftir síðustu áramót undir forustu Magnúsar Gunnarssonar framkvæmdastjóra. Fyrir nefndina var lagt að greiða fyrir þessari tegund útflutnings, einkum á sviði sjávarútvegs og orkuvinnslu. Á fundum nefndarinnar hefur setið fulltrúi frá Útflutningsmiðstöð iðnaðarins. Rn. hefur verið tjáð að starfi nefndarinnar megi í stórum dráttum skipta í þrjá hluta. Í fyrsta lagi mun nefndin hafa talið það hlutverk sitt að kanna og auka áhuga innlendra aðila á útflutningi verkefna og þjónustu. Þessum hluta verkefnisins má aftur skipta í þrennt. Nefndin hefur staðið fyrir fundahöldum með einstaklingum. fyrirtækjum, hagsmunasamtökum og opinberum stofnunum til að kynnast betur sjónarmiðum þeirra varðandi þessa tegund útflutnings og kanna áhuga þeirra á auknu samstarfi sín á milli. Þá var efnt til kynningarfunda í samvinnu við Útflutningsmiðstöð iðnaðarins fyrir þessa aðila þar sem danskur ráðgjafi flutti fyrirlestur um efnið: Verkefnaútflutningur: skilyrði til þess að ná árangri. Þetta starf hefur nefndin í hyggju að útfæra nánar og eru uppi ýmsar hugmyndir innan nefndarinnar um hvernig að því skuli staðið. Á þessu stigi er ekki tímabært að rekja það nánar, eins og ég vík að síðar. Í öðru lagi, og með vísan til þess sem þegar hefur komið fram, hefur nefndin að vissu marki verið milligöngumaður um að koma sjónarmiðum og óskum þeirra, er áhuga hafa á útflutningi verkefna og þjónustu, á framfæri við stjórnvöld, bæði rn. og aðrar ríkisstofnanir. Hér má nefna tvennt til: Annars vegar hafði nefndin milligöngu um að iðnrn. veitti verkfræðifyrirtæki skilorðsbundinn fjárstyrk til að kosta forrannsóknir á jarðhitaverkefnum í Tyrklandi í samvinnu við Orkustofnun og danska aðila. Fyrstu athugun er nú lokið og munu íslenskir og danskir aðilar eiga með sér viðræður innan skamms um framhaldið. Hins vegar hefur nefndin komið þeim óskum á framfæri við viðskrn. að athugað verði hvort hagkvæmt geti reynst að Ísland gerist aðili að einhverjum hinna þriggja stóru svæðisþróunarbanka, Ameríkubankans, Afríkubankans eða Asíubankans. Það starf er nú hafið í viðskrn. Starf nefndarinnar sem milligöngumanns hefur einnig verið fólgið í því að koma á framfæri hugmyndum við fyrirtæki. Þ. á m. má nefna að nefndin hefur í samvinnu við Útflutningsmiðstöð iðnaðarins og stjórnarmenn Íslands í Norræna verkefnasjóðnum leitast við að móta tillögur um hvernig verja ætti 7 millj. norskra kr. sem ráðherranefnd Norðurlandaráðs hefur ákveðið að verja til útflutningseflandi ráðstafana á Norðurlöndum árin 1986–1987. Í þriðja og síðasta lagi hafa á vegum nefndarinnar verið gerðar tillögur sem lagðar verða fyrir viðskrn., um hvernig best verði að því staðið af hálfu stjórnvalda í framtíðinni að greiða fyrir útflutningi verkefna og þjónustu. Það starf tengist störfum nefndarinnar um útflutningsmál sem ég gerði grein fyrir hér að framan. Eins og áður er sagt er ekki tímabært nú að gera nánari grein fyrir störfum þeirra þriggja nefnda sem fsp. sem hér liggur fyrir lýtur að. Eins og fram hefur komið er tillagna frá þeim að vænta innan skamms og þegar þær hafa verið skoðaðar í viðskrn. verða þær kynntar almenningi. Af því ætti að geta orðið áður en langt um líður.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka viðskrh. fyrir svörin við þessum fsp. Það fer ekki milli mála að eitt mikilvægasta atriðið í íslensku atvinnulífi og atvinnustarfsemi er efling útflutningsmála. Það kom fram nýlega í fjölmiðlum að Útflutningsmiðstöð iðnaðarins hafi fengið danskt ráðgjafarfyrirtæki til að kanna hvernig útflutningsmál stæðu í um það bil tug íslenskra iðnfyrirtækja. Niðurstaða þeirrar könnunar og þeirrar skýrslu var á þá lund að þeir tóku það dæmi að ef um 100 metra spretthlaup væri að ræða þá hefðu hinir erlendu keppinautar 50 metra forskot fram yfir íslensku fyrirtækin. Svo báglega horfir að sumu leyti í íslenskum fyrirtækjum hvað varðar útflutningsstarfsemina. Því er ekki að leyna að skilningur hefur farið mjög vaxandi á síðustu misserum og síðustu árum á nauðsyn þess að efla útflutning, markaðsleit og markaðskynningu á íslenskum vörum. Þess vegna var ánægjulegt að heyra að að þessum málum er unnið í viðskrn. og í þremur nefndum. Niðurstöðu að því er varðar almennt útflutningsráð fyrir allar atvinnugreinar er að vænta innan skamms. Í því sambandi er kannske ástæða til að undirstrika tvö atriði. Í fyrsta lagi höfum við utanríkisþjónustu sem rekur sendiráð í yfir tug landa. Utanríkisþjónustan og sendiráðin hafa sem eitt af hlutverkum sínum að vinna að markaðsleit og markaðskönnunum. En sá þáttur er lítill í störfum utanríkisþjónustunnar og sendiráðanna, mun minni en tíðkast hjá mörgum öðrum þjóðum. Ég held að það sé sérstök ástæða til þess fyrir viðskrn. og þá nefnd, sem við athugun á stofnun almenns útflutningsráðs starfar, að gera könnun á því og koma með tillögur um hvernig má virkja utanrrn. og sendiráðin miklum mun betur en nú er til þess að kynna íslenskar vörur erlendis og afla markaða þó svo að þó nokkur störf hafi þegar verið unnin á því sviði sem ber ekki að vanþakka. Í öðru lagi er víða pottur brotinn hvað varðar menntun í íslenska skólakerfinu að því er varðar sölumennsku, markaðsleit og útflutningsmál. Það er að vísu á þau efni drepið lítils háttar í viðskiptadeild Háskólans, en í mjög litlum mæli. Hið almenna skólakerfil, þ. e. menntaskólar og fjölbrautaskólar, bjóða upp á sáralitla menntun og fræðslu á þessu sviði. Þetta má undrum sæta þegar litið er til þess, eins og ég gat hér um áðan, að engin þjóð álfunnar byggir afkomu sína að jafnmiklu leyti og Íslendingar á útflutningi afurða. Það er þess vegna tímabært að þessi mál séu tekin til rækilegrar endurskoðunar, eins og frá því í janúar hefur verið unnið að á vegum rn. Ég vil að lokum lýsa þeirri von minni að það starf megi verða árangursríkt og rn. sjái til þess að allt verði gert sem unnt er á þessu sviði.



Herra forseti. Lagasetning um fóstureyðingu var umdeild á sínum tíma. Ég hef nú lagt fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um framkvæmd fóstureyðinga: 1. Hve margar fóstureyðingar hafa verið framkvæmdar árlega frá og með árinu 1976 til og með ársins 1984, skv. lögum nr. 25/1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir? 2. Hvernig skiptast fóstureyðingar milli ára: a) af félagslegum ástæðum skv. a-, b- og c-lið 1. tl. 9. gr. laganna, b) af félagslegum ástæðum skv. d-lið 1. tl. 9. gr. laganna, c) af læknisfræðilegum ástæðum skv. 2. tl. 9. gr. laganna? 3. Í hve mörgum tilvikum er um endurteknar fóstureyðingar að ræða árlega framangreint tímabil? 4. Í hve mörgum tilvikum á þessum tíma er um að ræða fóstureyðingar af félagslegum ástæðum eftir lok 12. viku meðgöngu?

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Landlæknisembættið, sem hefur umsjón með upplýsingasöfnun um þessi mál, hefur gefið mér eftirfarandi upplýsingar sem svör við þessum fjórum fsp.: 1. Á árunum 1976–1984 voru framkvæmdar 4990 fóstureyðingar á grundvelli laga nr. 25 frá 1975. Á þessu tímabili hefur fóstureyðingum fjölgað frá ári til árs þannig að árið 1976 voru þær 368, árið 1980 523, árið 1982 613 og 1984 735. 2. a. Ekki er unnt að svara þessum lið fsp. fyrir árið 1984 þar sem úrvinnslu er ekki lokið. En á árunum 1976–1983 voru samtals gerðar 610 fóstureyðingar á grundvelli a-, b- og c-liða 1. tl. 9. gr. laganna. Þar er um að ræða í a-hð mörg börn með stuttu millibili og skammt frá síðustu fæðingu, í b-lið bágar heimilisástæður, vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu og í c-lið æsku eða þroskaleysi. Árlegur fjöldi þessara fóstureyðinga var á bilinu 70–90. b. Á tímabilinu 1976–1983 voru gerðar 2805 fóstureyðingar á grundvelli d-liðar 9. gr., þ. e. vegna annarra félagslegra ástæðna. Fóstureyðingum skv. þessum lið hefur fjölgað jafnt frá ári til árs. Þær voru 161 1976 en 483 1983. c. Á tímabilinu 1976–1983 voru gerðar 448 fóstureyðingar af læknisfræðilegum ástæðum eingöngu. Fjöldi þessara fóstureyðinga fór vaxandi úr 66 árið 1976 í 104 1979, en síðan minnkandi niður í 33 1983. Ástæður fjölgunar 1978 og 1979 var rauðuhundafaraldur sem þá gekk yfir. 3. Á tímabilinu 1976–1983 voru gerðar 473 fóstureyðingar hjá konum sem áður höfðu gengist undir fóstureyðingu. Af þessum hópi höfðu 422 konur einu sinni áður gengist undir fóstureyðingu, 47 tvisvar og 4 þrisvar. Á tímabilinu 1976–1983 voru gerðar 59 fóstureyðingar eftir 12. viku meðgöngu af félagslegum ástæðum eingöngu, þ. e. frá 13. til 16. viku. Slíkar fóstureyðingar eru einungis heimilaðar með leyfi úrskurðar- og eftirlitsnefndar sem starfar skv. 28. gr. laganna frá 1975. Á tímabilinu 1976–1983 voru framkvæmdar samtals 141 eftir 12. viku meðgöngutíma. Þar af voru 36 aðgerðir gerðar eftir 16. viku; allar af læknisfræðilegum ástæðum. Af þeim 105 fóstureyðingum sem gerðar voru á 13.–16. viku meðgöngutímans voru forsendur eingöngu læknisfræðilegar í 27 tilvikum, eingöngu félagslegar í 59 tilvikum en bæði félags- og læknisfræðilegar í 16 tilvikum. Ljóst er að þótt tekið sé verulegt tillit til fjölgunar kvenna á barneignaraldri hefur orðið veruleg fjölgun fóstureyðinga hér á landi frá því að lögin frá 1975 tóku gildi. Sú fjölgun var reyndar byrjuð áður eða upp úr 1970. Samanborið við nágrannalönd okkar, sérstaklega Norðurlöndin, eru fóstureyðingar hér á landi þó með því lægsta sem gerist. Er þá sama hvort miðað er við fjölda kvenna á barneignaraldri eða fjölda fæðinga. Ef við berum þessar tölur saman við tölur frá árunum áður en þessi lög tóku gildi er þess að gæta að við höfum ekki fyllilega sambærilegar tölur frá þeim tíma vegna þess að grunur lék á um að ekki hafi allt verið skráð í þeim efnum. Munurinn er því e. t. v. heldur minni í reynd og kæmi það í ljós ef fullnægjandi upplýsingar lægju fyrir frá þessum tíma áður en lögin tóku gildi.



Herra forseti. Það eru athyglisverðar upplýsingar sem komu hér fram frá hæstv. heilbrrh. Það er út af fyrir sig ekki óeðlilegt að spurt sé um framkvæmd þeirra laga sem hér voru sett fyrir 10 árum síðan og rýmkuðu mjög verulega, svo að vægt sé til orða tekið, rétt kvenna til þess að láta framkvæma fóstureyðingar. Ég vil af þessu tilefni að fram komi af minni hálfu að ég tel að um þennan rétt eigi löggjafinn að standa vörð og fremur að hugsa til þess að rýmka hann heldur en þrengja. Réttur móður til þess hvort hún elur barn á að vera ríkur og ótvíræður að mínu mati. Ég tel að upplýsingar hæstv. ráðh. beri það með sér að íslenskar konur hafa kunnað að fara með þann rétt sem lög veita þeim í þessum efnum. Ráðh. vitnaði til þess að Ísland væri með mun færri skráðar fóstureyðingar en nágrannalöndin og það er ekki síst slíkur samanburður sem getur talist eðlilegur og haldbær í þessum efnum. Þær upplýsingar og sú gagnrýni sem komið hefur fram á framkvæmd lagaákvæða í þessum efnum er að mínu mati óréttmæt og byggð á mjög villandi upplýsingum. Það kom fram í máli hæstv. ráðh., sem raunar allir vita, að fyrir setningu laganna frá 1975 var mikið um ólöglegar fóstureyðingar og raunar mikið af þeim framkvæmt erlendis á þeim konum sem gátu leitað læknisaðstoðar þar. Auðvitað ber að leggja áherslu á að öll framkvæmd þessara mála sé með þeim hætti að líf kvenna sé sem tryggast og gengið þannig frá að aðgerðir séu framkvæmdar við sem bestar læknisfræðilegar aðstæður.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir ítarleg svör við þessari fsp. Mér virðist ljóst að staða þessa máls sé þannig að ástæða sé til að skoða það nánar. Það kemur í ljós að tíðni fóstureyðinga hefur hækkað allverulega, eða yfir 100%, á árabilinu sem um er að ræða. Það kemur einnig í ljós að fóstureyðingar skv. d-lið, þ. e. af öðrum ástæðum en tíðni fæðinga, bágum ástæðum, heilsuleysi eða aldri eru yfir 50% af umræddum fóstureyðingum. Það finnst mér sýna að ástæða er til að skoða málið á ný, fara yfir það sem hefur átt sér stað og kanna hvort þarna er rétt að búið. Það kemur einnig í ljós skv. 3. lið fsp. að fóstureyðingar framkvæmdar að því er virðist sem bein getnaðarvörn eru 20% af heildartölunni. Það er einnig alvarlegt að mínu mati að slík þróun skuli eiga sér stað. Það hefur verið vitnað til þess og kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns að hér á landi væru skráðar færri fóstureyðingar en í nágrannalöndunum. Einnig hefur komið fram í viðtali við prófessor Gunnlaug Snædal að hér á landi væri notkun getnaðarvarna hjá konum mun almennari en í nágrannalöndum. Hafa verið nefnd 80–90% hér á landi miðað við 50–60% á Norðurlöndum. Þetta sýnir að ekki er raunhæft að taka skráningarfjölgunina til viðmiðunar í þessari niðurstöðu. Þegar um er að ræða 5000 fóstureyðingar á umræddu tímabili og meira en helming þeirra af öðrum ástæðum en brýnastar eru taldar í lögunum tel ég fulla ástæðu til að kanna framkvæmd laganna nánar. Varpa ég því hér með fram. Fóstureyðing fyrir 12. viku virðist framkvæmd hindrunarlaust hér á landi og full ástæða til að kanna hvort rétt hefur verið staðið að framkvæmd laganna.



Herra forseti. Ég þakka fyrir þær upplýsingar sem hér hafa komið fram. Það er ekki oft sem þessi mál ber á góma á Alþingi og ekki oft sem mál er snerta konur sérstaklega eru til umræðu. En ég vil hefja mál mitt á því að mótmæla því harðlega að íslenskar konur noti fóstureyðingar sem getnaðarvörn. Þær tölur sem komu fram í máli hæstv. ráðh. eru mjög lágar miðað við heildarfjölda þeirra fóstureyðinga sem fram fara hér á landi. Ég held að það sé öllum ljóst, sem þekkja til þessara mála, að fóstureyðing er mjög alvarlegt mál og alvarleg ákvörðun og ég leyfi mér að fullyrða að konur hlaupa ekki í fóstureyðingar nema brýna þörf beri til. Það er skoðun mín að þau lög sem hér eru í gildi hafi reynst vel og að standa beri vörð um þau. En mér finnst brenna við í umræðum um þessi mál hér á landi að alltaf sé byrjað á vitlausum enda. Ég get vel skilið það fólk. Þetta er mikið tilfinningamál. Fóstureyðing er í margra augum mjög alvarlegt mál og er alvarlegt mál. En það gleymist oft að spyrja: Hvers vegna eiga fóstureyðingar sér stað? Hvers vegna þurfa konur á fóstureyðingum að halda? Það gleymist oft að þeim lögum sem hér voru samþykkt fyrir um það bil 10 árum fylgdu ákvæði um fræðslu. Ég held einmitt að þeir sem finnst fóstureyðingar of margar hér á landi ættu að byrja á réttum enda, byrja á því að bæta félagslega stöðu kvenna og stórefla fræðslu um þessi mál. Það held ég að sé meginatriðið í þessu máli öllu saman.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Það er mitt álit að lögin frá 1975 hafi reynst vel í þessum efnum. Það má alltaf deila um framkvæmd laga og ekki ætla ég að neita því fyrir fram að eitthvað megi setja út á framkvæmdina. En ef við lítum á nágrannaþjóðirnar og höfum líka í huga að við megum ekki miða við tölur fyrir gildistöku laganna af því að þær eru að verulegu leyti óraunhæfar, eins og kom fram bæði í mínu máli og í máli hv. 5. þm. Austurl. tel ég að lögin og framkvæmd þeirra gefi ekki tilefni til sérstakrar gagnrýni. Hins vegar má segja að óeðlilegt sé hvað fóstureyðingar eru margar bæði hér á landi og eins í nágrannalöndunum miðað við það hvað auðvelt er að koma í veg fyrir getnað og þá þróun sem átt hefur sér stað í getnaðarvörnum. Þetta eru viðkvæm mál og erfið. Menn skiptast gjarnan í tvo hópa í þeim efnum. Annars vegar er fólk sem vill algerlega banna fóstureyðingar. Ég tel það ósanngjarnt. Ég tel að réttur konunnar sé mikill og það megi ekki taka af henni þann rétt. En hins vegar eru ákvæði um eftirlitið. Skv. þessum lögum á það að vera með þeim hætti að það á að koma í veg fyrir að hér séu fóstureyðingar umfram það sem þörf er á og sanngjarnt og eðlilegt getur talist. Í ýmsum löndum þar sem fóstureyðingar hafa algerlega verið bannaðar er nú verið að breyta nokkuð í frjálsræðishátt, þannig að vilji konunnar ræður þar meiru. Nú síðast á Spáni. Fyrir örfáum dögum var sett þar löggjöf í þessum efnum. Ég get tekið alveg undir það með hv. fyrirspyrjanda að nauðsynlegt er að fylgjast með framkvæmd þessarar löggjafar sem annarrar. Ég hef rætt það mál við landlækni og óskað eftir frekari upplýsingum sem yrði þá meira til þess að rn. vissi mjög skilmerkilega hvað gerst hefði og með hvaða hætti hefur verið staðið að framkvæmd þessara mála þó að það verði reynt að gæta þess að vera ekki með neina persónulega hnýsni.



Herra forseti. Ég vil fagna því, sem fram kom hjá hæstv. heilbrrh., að það verði könnuð staða þessa máls. Ég tel ástæðulaust að fella dóm um framkvæmd laganna, en eins og ég gat um í máli mínu fyrr tel ég fulla ástæðu til að skoða það ofan í kjölinn hvernig þetta hefur átt sér stað og rökin fyrir því. Þegar um er að ræða fóstureyðingar hjá sömu konu tvisvar á einu ári hlýtur að vera hægt að kalla það getnaðarvörn, það verður að nota svo stórt orð í þeim efnum. Það er ótrúlega hátt hlutfall og tíðni í sambandi við það. M. a. af þeim ástæðum, sem ég gat um, að helmingur er af ósundurliðuðum ástæðum, þá finnst mér sérstök ástæða til að skoða málið ofan í kjölinn.



Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. á þskj. 914 varðandi störf úrskurðar- og eftirlitsnefndar um fóstureyðingar. Ég vil hafa örlítinn formála að þessum spurningum vegna þess að mér finnst að öll umræða um þessi mál sé afar viðkvæm og það varði miklu að sú umræða geti farið fram án öfga og af þeirri varfærni sem nauðsynleg er. Mér finnst tímabært nú, tíu árum eftir að þessi lög voru sett og jafnvel þótt fyrr hefði verið, að átta sig á ýmsum staðreyndum varðandi þetta mál og athuga hvort lögunum hefur verið framfylgt í hvívetna. Einnig hvort það geti verið að lögin séu e. t. v. þess eðlis að einhverju leyti að það verði ætíð að meira eða minna leyti mats- eða túlkunaratriði hvort þeim verði framfylgt, en slíkt á auðvitað ekki að geta átt sér stað. Það verður að vera alveg ljóst og menn verða að átta sig á því að þau lög sem hér um ræðir heita lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Það segir sig því sjálft að hér er gert ráð fyrir að það fari fram mjög mikil fræðsla og ráðgjöf um þessi mál. En þar er víða pottur brotinn eins og komið hefur fram. Ég vil þar með segja að heilbrigðis- og skólayfirvöld hafa að verulegu leyti vanrækt þennan þátt laganna, þ. e. að uppfylla ákvæði þeirra um fyrirbyggjandi aðgerðir í formi fræðslu og ráðgjafar. Áður en lengra er haldið vil ég gjarnan fá að heyra þau svör sem fyrir hendi eru við þeim fimm spurningum sem ég hef lagt fyrir heilbrrh. um störf úrskurðar- og eftirlitsnefndarinnar. Ég tel ekki þörf að lesa upp þessar spurningar því að þær eru á þskj. 914.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Eins og ég tók fram í svörum við fyrri fsp. um líkt efni hefur landlæknisembættið gefið mér svör við þessum fsp. Svar við fyrstu fsp. er svohljóðandi: Frá árinu 1976 til ársloka 1984 fékk úrskurðar- og eftirlitsnefnd skv. 28. gr. laga nr. 25 frá 1975 samtals 138 erindi vegna ágreinings eða undanþágu um fóstureyðingar. Það er ekki hægt að sundurgreina erindin á fullnægjandi hátt eftir því hvort um ágreining eða undanþágu er að ræða. Svar við 2. fsp.: Það liggja ekki fyrir nákvæmar tölur fyrir tímabilið 1976–1979, en 1980–1984 voru slík mál átta talsins. Svar við 3. fsp.: Svarið er tvíþætt og fer eftir lengd meðgöngu. Fyrir 10.–16. viku meðgöngu eru félagslegar ástæður oftar tilgreindar, en eingöngu læknisfræðilegar þegar meðganga er 17 vikur eða meira. Þegar á heildina er litið eru félagslegar ástæður oftar tilgreindar. Svar við 4. spurningu: Á tímabilinu 1975–1984 var umsóknum um fóstureyðingu, sem nefndinni bárust, synjað í 24 tilvikum. Svar við 5. og síðustu spurningunni: Einu sinni hefur verið synjað um fóstureyðingu af þessum ástæðum.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin sem voru að mörgu leyti mjög athyglisverð. Mér sýnist ljóst að framkvæmd ýmissa ákvæða laganna skv. þeim upplýsingum sem fram hafa komið hafa að einhverju leyti verið frjálsari en löggjöfinni var ætlað að gefa tilefni til. Enn aðrir þættir laganna hafa þar fyrir utan verið vanræktir svo að til vansa er. Þegar lögin voru sett á sínum tíma þóttu þau hafa verið eðlileg málamiðlun sem flestir gátu sætt sig við, en undirstöðu- og grundvallaratriði laganna spanna fjóra liði, þ. e. fræðslu og ráðgjöf varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Þegar þessi lög voru sett á sínum tíma þótti fræðsluþátturinn verða hvað mest til bóta frá þágildandi lögum. Þess vegna er það að ég vil leggja áherslu á í sambandi við þau svör sem fram hafa komið að það er vissulega þörf stórátaks hvað þennan málaflokk varðar. Það var þörf og það er vissulega þörf stórátaks vegna þess að það hefur nánast ekkert verið gert til að uppfylla þau ákvæði sem varða þennan lið í lögunum. Það hefur sýnt sig af þeim tölum sem við höfum fengið að heyra hér í dag að það er ekki vanþörf á ráðgjöf og fræðslu og það verður að vinda að því bráðan bug svo fljótt sem er auðið að hefja þennan þátt til vegs og virðingar og gera stórátak í skólakerfinu til að framfylgja lögunum. Að mörgu leyti má segja að lögin, eins og þau voru samþykki árið 1975, hafi byggst á því að það væri á hreinu að þörf fyrir fræðslu og ráðgjöf væri tvímælalaus og að ljóst væri að fóstureyðingin sjálf eyðir aldrei þeirri félagslegu örbirgð og neyð sem fyrir hendi er í slíkum tilvikum. Þess vegna er alveg út í hött að tala um að taka það ákvæði út úr lögunum að fóstureyðingar séu heimilar af félagslegum ástæðum. Þeir sem enn þá er annt um það ættu að snúa sér alfarið að því að rétta hlut kvenna og búa þeim það hlutskipti sem gerir það að verkum að þær hafi löngun til og félagslega séð getu til þess að eiga sem stærstan barnahópinn sé þeim það á annað borð mögulegt og vilji fyrir hendi.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þegar þetta frv. var til meðferðar á Alþingi 1975 var mikið lagt upp úr fræðslu og ráðgjöf um kynlíf og getnaðarvarnir. Það er hins vegar e. t. v. vanmetinn þáttur heilbrigðisyfirvalda í þessum efnum hvað snertir fræðslu. Það hafa verið gefnir út þó nokkrir bæklingar sem hefur verið dreift á heilsugæslustöðvum og mjög víða. M. a. s. var lögð fram fsp. á Alþingi á þeim árum sem ég var heilbr.og trmrh., 1974–1978, og þá lét ég dreifa þessari ráðgjöf á borð allra þm. Það voru spurningar og svör um pilluna, spurningar og svör um lykkjuna og spurningar og svör um smokkinn. Ég man að þetta var komið út þá og einn eða tveir bæklingar komu út eftir þetta. Sumum þm. fannst þetta ástæðulaust, sennilega hafa þeir talið sig það reynda í þessum efnum, en ég taldi að fyrst væri verið að gefa þetta út ætti ekki síður að sýna það hér á löggjafarsamkundunni en annars staðar. Og ég held að þessi fræðslustarfsemi hafi aukist. Við verðum líka að hafa það í huga að það eru ekki margir áratugir síðan ekki mátti nefna þessi mál nema hvísla. Það þótti dónalegt að tala um það þá. Nú er það liðin tíð. En allt tekur sinn tíma. Ég vildi aðeins út af orðum hv. fyrirspyrjanda minna þó á þessa fræðslu og ráðgjöf sem þar hefur átt sér stað, án þess að ég sé að segja að það sé fullnægjandi.



Herra forseti. Það er ástæða til að taka undir orð hv. fyrirspyrjanda að fara skuli herferð fyrir barneignum, að hefja skuli herferð gegn fóstureyðingum í ríkari mæli með aukinni fræðslu og ráðgjöf. Og það er rétt að þótt ýmsum bæklingum hafi verið dreift virðist það ekki hafa skilað sér sem skyldi miðað við þá tíðni sem um er að ræða í fóstureyðingum. Það er röng þróun, að mínu mati á sama tíma og við þurfum að fjölga Íslendingum. Ég vildi því sérstaklega taka undir þá athugasemd hjá hv. fyrirspyrjanda að það sé mikil ástæða til að auka og efla fræðslu og ráðgjöf í þessum málum.



Herra forseti. Eitt sinn var ég spurð að því hvaða eiginleiki væri nauðsynlegastur þm. Ég hafði reyndar aldrei hugleitt eða velt því fyrir mér, en svaraði þá umsvifa- og umhugsunarlaust: að geta sett sig í spor annarra. Ekki veit ég hvort þetta er allra mat, en ég er enn á þessari skoðun. Við erum hér að ræða ákaflega viðkvæmt mál og málflutningur hv. 3. þm. Suðurl. hér áðan orkaði e. t. v. tvímælis, en um leið vil ég fagna skilningi hæstv. heilbrrh. og annarra þm. sem hafa rætt þessi mál hérna í dag. Ég held að í raun séum við flest sammála í þessum efnum. Við erum andvíg fóstureyðingum nema nauður reki til og við erum flest á þeirri skoðun að svo eigi að búa um hnútana að sem allra, allra fæstar konur finni sig knúnar til að grípa til fóstureyðingar. Hins vegar virðast menn skiptast nokkuð í tvo hópa í afstöðu til þessa máls. Annars vegar eru þeir sem vilja þrengja núverandi heimildarákvæði til fóstureyðinga og hins vegar þeir sem telja slík ákvæði nauðsynleg, en vilja leggja allt kapp á fyrirbyggjandi aðgerðir, fræðslu, varnir og félagslega aðstoð, tryggja svo sem verða má að enginn þurfi að grípa til fóstureyðingar vegna skorts á fétagslegri aðstoð. Og ég vil leggja sérstaka áherslu á fræðsluþáttinn sem er í raun og veru grundvöllur fóstureyðingarlöggjafarinnar. Fyrsta þingmálið sem ég átti frumkvæði að hér á hv. Alþingi var einmitt fsp. til hæstv. ráðh. heilbrigðismála og menntamála um það hvað liði framkvæmd 1. kafla laga nr. 25 frá 1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir, og vísaði þar m. a. til tillagna um fræðsluherferð í skólum og meðal almennings sem samstarfshópur 57 kvenna úr öllum stjórnmálaflokkum og mörgum starfsstéttum hafði unnið. Sú umræða var góð og málefnaleg og upplýsandi og vil ég benda á 5. hefti Alþingistíðinda 1983 ef menn vilja kynna sér þær. En þar sem hæstv. heilbrrh. virtist í máli sínu hér áðan nokkuð ánægður með framkvæmd þessara mála vil ég inna hann hér eftir því hvað hafi gerst í þeim málum síðan hann svaraði fsp. minni hér á Alþingi í fyrra því að í þeim umr. kom fram að vissulega væri mikið ógert. Ég er sem sagt andvíg því að þrengdar verði heimildir til fóstureyðinga. Þetta er neyðarréttur sem við verðum að treysta konum fyrir rétt eins og við treystum þeim til þess að ganga með börnin og ala þau og við skulum fyrir alla muni reyna að búa svo um hnútana að konur þurfi sem sjaldnast að grípa til þessa neyðarréttar.



Virðulegi forseti. Ég byrjaði á því fyrst í máli mínu að segja að öll umræða væri mjög viðkvæm um þessi mál og að nauðsynlegt væri að hún færi fram án öfga og af þeirri varfærni sem nauðsynleg er. Hæstv. ráðh. gat um það að gefnir hefðu verið út bæklingar hér í eina tíð. Það var vissulega virðingarvert framtak, en alls ekki er nóg að gert og er langt um liðið síðan þar var tekið til hendinni. Þar fyrir utan reikna ég með því að þó að hann hafi haft það framtak í frammi þá að dreifa bæklingum á borð þm. reikni hann jafnframt með því að þm. fari á þá staði þar sem þessa bæklinga er að fá. Geri þeir það ekki er vissulega vanbúið að þeim stöðum sem fólk almennt sækir. Þá hljóta að vera mjög margir aðrir sem ekki sækja þá staði þar sem þessa bæklinga er að fá. Varðandi orð hv. 3. þm. Suðurl. vil ég segja að það voru alls ekki mín orð að fara ætti í herferð gegn fóstureyðingum hér á landi.



Herra forseti. Þannig háttar til að af sérstökum ástæðum hefur staðið nokkur styrr um leigubifreiðaakstur í Reykjavík undanfarið. Eins og mönnum er kunnugt eru í gildi sérstök lög um leigubifreiðaakstur og fjalla þau um heimildir ráðh. til takmörkunar á fjölda leigubifreiða til fólksflutninga, sendibifreiðaaksturs eða vöruflutninga og segir í 2. gr. þessara laga nr. 36 frá 1970, með leyfi hæstv. forseta: „Samgmrn. er heimilt, eftir beiðni hlutaðeigandi stéttarfélags fólksbifreiðastjóra, að takmarka fjölda leigubifreiða til fólksflutninga á félagssvæðinu, ef fjöldi íbúa á svæðinu er 700 eða fleiri, enda komi til meðmæli þeirra bæjarstjórna og sýslunefnda, er félagssvæðið fellur undir, sbr. þó 7. gr. Þar sem takmörkun er heimiluð skal hún ákveðin af ráðuneytinu með sérstakri reglugerð fyrir hvert svæði.“ Samhljóða eru 4. og 6. gr., en fjalla um sendibifreiðaakstur og vöruflutninga. Þessi lög eru til komin vegna þess að menn töldu sig ekki geta takmarkað fjölda þeirra manna sem þessa atvinnu stunda öðruvísi en með löggjöf og töldu sig þar með vera að fullnægja því ákvæði 69. gr. í stjórnarskránni sem hljóðar svo: „Engin bönn má leggja á atvinnufrelsi manna nema almenningsheill krefji, enda þarf lagaboð til.“ Þessu lagaboði telja menn sig hafa fullnægt með þeim lögum sem ég vitnaði til. Nú stendur réttlæting slíks lagaboðs og fellur með skilgreiningunni á hugtakinu „almenningsheill“. Þar sem þessi mál eru aftur núna í brennidepli og þar sem ráðuneytið hefur fjallað mjög mikið um þau undanfarið langar mig að vita, og hef ég leyft mér að flytja þá fsp. til samgrh., hvaða almenningsheill liggur að baki lögum um leigubifreiðar, nr. 36 frá 9. maí 1970.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Lög um leigubifreiðar voru fyrst sett á Alþingi 16. febr. 1953 og var með þeim ákveðið að allar leigubifreiðar í kaupstöðum, hvort heldur eru fólks-, vöru- eða sendiferðabifreiðar, skyldu hafa afgreiðslu á bifreiðastöð sem fengið hefði viðurkenningu bæjarstjórnar. Með þessum lögum var einnig heimilað að takmarka fjölda vörubifreiða í Reykjavík. Þessum lögum hefur síðan nokkrum sinnum verið breytt og þau verið endurútgefin og ná nú til fleiri staða en í upphafi, auk þess sem í gildi eru reglugerðir á grundvelli laganna frá 1970 um takmörkun á fjölda vörubifreiða og leigubifreiða til fólksflutninga á allnokkrum stöðum. Á Alþingi hafa ekki orðið miklar umræður um þessi mál þegar breytingar á lögunum hafa komið þar fram. Við umfjöllun um fyrsta frv. árið 1953 komu hins vegar fram nokkur meginsjónarmið sem ég ætla að eigi við enn. Þar kemur m. a. fram að atvinnumöguleikar fyrir leigubifreiðar séu mjög takmarkaðir miðað við þann fjölda bifreiða sem notaðar voru. Því sé nauðsynlegt að takmarka fjölda leigubifreiða eigi að vera nokkur möguleiki til að menn, sem stunda leigubifreiðaakstur sem aðalatvinnu, geti haft það sér og sínum til lífsframfæris. Einnig er vísað til þess að með því að binda við þessi störf fleiri menn en nauðsyn krefur á hverjum tíma fari mikið vinnuafl til ónýtis, auk þess að við þessa flutninga eru bundnar miklu fleiri bifreiðar en þörf er á og mun það leiða af sér aukinn innflutning á alls konar rekstrarvörum til bifreiða. Í framsöguræðu flm. þessa frv., Gunnars heitins Thoroddsens, sagði m. a: að það væri hagsmunamál, ekki aðeins bifreiðastjórastéttarinnar heldur einnig viðkomandi bæjarfélaga og þjóðfélagsins í heild, að ekki fari það margir inn í þessa stétt að þar sé verulegt atvinnuleysi og þar bundið vinnuafl sem æskilegra væri að beina að öðrum starfsgreinum. Frsm. meiri hl. samgmn. sagði m. a.: „Sérstaklega taldi meiri hl. nefndarinnar eðlilegt, að atvinnubílstjórar fengju aukna vernd gegn hinum svo kölluðu hörkurum, þ. e. mönnum, sem ekki tilheyra bifreiðastjórastéttinni raunverulega, en stunda bifreiðaakstur í hjáverkum. Það er auðsætt, að í því er ekki fullkomin sanngirni, að menn, sem hafa aðalatvinnu sína af öðrum störfum, geti í hjáverkum sínum gripið inn í þessi störf og rýrt þar með atvinnumöguleika margra þeirra manna, sem hafa bifreiðaakstur að aðalatvinnu“. Eins og ég sagði áður hafa ekki komið fram ný sjónarmið í umr. á Alþingi við breytingar á hinum upphaflegu lögum síðar og verður því að ætla að alþm. hafi talið sömu aðalsjónarmið enn vera í gildi við breytingar sem gerðar hafa verið á þessum lögum. Það er hins vegar augljóst að með breyttum tímum koma breyttar aðstæður í þessum þætti samgöngumála þar sem þróun hefur orðið jafnör og raun ber vitni. Þessi mál eru nú í mikilli endurskoðun í ráðuneytinu. M. a. hef ég fengið tillögur nefndar að nýrri reglugerð fyrir leiguakstur fólksflutningabifreiða í Reykjavík og raunar tillögur annarrar nefndar um þessi sömu mál í Keflavík. Ljóst er því að þessi mál verða mjög til skoðunar í ráðuneytinu nú í vor og sumar þótt ég sé ekki reiðubúinn á þessu stigi að gefa neinar upplýsingar um þær breytingar sem orðið gætu á reglugerð um þessi efni, en vænti þess að það muni liggja fyrir síðar í sumar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Ég held þó að skort hafi á að svarið væri nægjanlega skýrt. Mér sýndist þó af þeim röksemdum, sem hann rifjaði upp fyrir upphaflegri samþykkt laganna sem hér um ræðir, að þar hafi menn að nokkru leyti ekki farið eftir spurningunni um hvað væri almannaheill heldur hvað væri heill þessarar sérstöku starfsstéttar og það hafi frekar verið hennar hagsmunir sem hafðir voru fyrir augum en raunveruleg almannaheill. Ég tel að þær hugmyndir, sem þar voru notaðar sem röksemdir fyrir flutningi frv. og samþykkt þess um að takmarka fjölda manna í starfi til að tryggja afkomu þeirra, styðji þá fullyrðingu mína að það hafi verið afkoma þessara manna sem réði þarna miklu frekar en spurningin um heildarafkomu stærra samfélags. Að vísu má segja að röksemdin þar sem talað var um fjölda bifreiða í akstri á götum hafi á þeim tíma að einhverju leyti átt við sem spurning um almannaheill, en í dag mætti ætla að fjölgun leigubifreiða í akstri vegna mikillar eftirspurnar eftir almenningssamgöngum mundi endanlega hafa fækkun bifreiða á götum í för með sér. Ég vildi gjarnan spyrja ráðherra, sérstaklega vegna þess að hann segir að þessi mál séu nú til mikillar umfjöllunar í ráðuneytinu: Er hæstv. ráðh. því sammála, burtséð frá því hvort við erum að tala hér um leigubílstjóra eða einhverja aðra atvinnustétt, að það þjóni almannaheill að menn takmarki fjölda einstaklinga í hvaða atvinnustétt sem er, og ef hann er almennt sammála því, hvers vegna hafa menn þá ekki fyrir löngu tekið af skarið með það hvað margir menn mega vinna í hverri starfsstétt, ef þetta er það lögmál sem þjónar almannaheill í íslensku atvinnulífi?

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Í flestum löndum og borgum sem ég þekki til er leigubifreiðaakstur leyfisskyldur og er í öllum stærri borgum mjög hert eftirlit með leigubifreiðaakstri þannig að það geti ekki gripið inn í þessi störf alls konar lýður sem enginn getur treyst og jafnvel glæpalýður í stórborgum. Þess vegna er þetta viðhaft. Hér var, áður en þessi lög tóku gildi, mjög mikið ráðandi leynivínsala í bifreiðum. Það hvarf á nokkuð skömmum tíma, að talið er. Ef við gefum þetta allt saman frjálst og menn fara í þessa atvinnu til að stunda ákveðna ólöglega starfsemi, eins og t. d. sölu eiturlyfja svo eitthvað sé nefnt, á sama tíma og við erum að reyna að herða aðhald í þeim efnum, þá held ég að það sé ákaflega slæmt að fara inn á þessar brautir. Við höfum í margvíslegri löggjöf takmörkun á því hve margir mega stunda þessa atvinnu eða hina. Við erum t. d. með löggjöf um dreifingu og sölu lyfja. Þar er ákveðinn fjöldi lyfjabúða. Margir lyfjafræðingar, sem hafa réttindi, vilja gjarnan reisa lyfjabúð, en löggjöfin hefur sett lög um þau efni og þeim hefur verið framfylgt. Þannig gætum við nefnt til fleiri dæmi. Ég held að við þurfum að hafa ríkt eftirlit. Hins vegar þætti mér ekki óeðlilegt að sveitarfélögin fengju þetta eftirlit í hendur ef þau vildu. Feginn vaxi ég sem samgrh. og væntanlega einnig sá sem kæmi á eftir mér ef þessi kaleikur væri tekinn frá ráðuneytinu og réttur sveitarfélögum, Reykjavíkurborg og kaupstöðum og kauptúnum úti á landi, því að þetta er afar vandmeðfarinn málaflokkur. Við erum með takmarkanir á fleiri sviðum í samgöngum. Við erum með sérleyfi á hinum ýmsu leiðum. Ef við veittum öllum frelsi til að aka á hinum ýmsu sérleyfisleiðum mundu menn fara í þetta yfir sumarið. Það yrðu kannske einhverjir til að stunda þennan akstur yfir vetrartímann þegar minna er um farþega og erfitt er að aka. Við erum með sérleyfi á flugleiðum innanlands og höfum talið það tryggingu fyrir góðum og tryggum samgöngum. Þetta er ein leiðin í því að tryggja að menn stundi þessa atvinnugrein, en verði ekki flæmdir úr henni með því að það komi allt of margir íhlaupamenn inn í hana.



Herra forseti. Bara örstutt athugasemd. Mér þykir leitt, vegna þess að hér fer fram umr. um nokkur grundvallaratriði, að við ráðh. skulum á vissan hátt tala dálítið hvor fram hjá öðrum. Það hefur enginn maður afneitað rétti löggjafans til að setja ákveðin skilyrði fyrir þeim kröfum sem menn verða að uppfylla sem veita ákveðna þjónustu og þær kröfur eigi þar með að tryggja neytandanum ákveðinn lágmarksstaðal þessarar þjónustu; í sambandi við leigubíla t. d. um gjaldmælingu, aðbúnað í bifreiðunum og þar fram eftir götunum. Það er aftur á móti ekki það sama og að takmarka með ítölu fjölda þeirra manna sem þessa atvinnu stunda. Ef menn uppfylla þær kröfur sem settar eru um þessa þjónustu svipað og um lyfjafræðinga og aðra hljóta þeir samkv. almennum mannréttindum og samkv. stjórnarskránni, að mínu mati, að eiga rétt á að fá að veita þessa þjónustu.



Herra forseti. Þetta mál er ekki stórt að vöxtum og að vissu leyti ekki lengur tímabært vegna þess hve langt er um liðið frá páskum og hvítasunnan m. a. s. líka fram hjá okkur farin. Þannig háttar til að ég komst að því af eigin reynslu að ekki er hægt að fara í kvikmyndahús í Reykjavík og þá væntanlega ekki heldur annars staðar eftir kl. sex laugardaginn fyrir páska og sama gildir víst um hvítasunnu án þess að ég hafi sannreynt það Þetta mun vera, samkvæmt upplýsingum lögreglustjóra Reykjavíkur, í samræmi við framkvæmd á lögum um almannafrið á helgidögum þjóðkirkjunnar. Þar segir í viðauka við 7. gr.: „Kvöldið fyrir aðra stórhátíðisdaga eru allar almennar skemmtanir bannaðar eftir miðaftan.“ Þann sama dag sem ég ekki átti þess kost að fara í kvikmyndahús, sem er kannske í sjálfu sér ekki neitt stórtjón, var sjónvarpið á ferðinni í húsum okkar mestan hluta þess dags og alveg fram yfir miðnætti. Og mér er spurn: Fellur ekki sjónvarpið undir hugtakið „almennar skemmtanir“ eða er nokkur skemmtun almennari á þessu landi en sjónvarpið? Ég sleppi því að fara nánar út í þá dagskrá sem flutt var laugardaginn fyrir páska, en hún var aldeilis ekki í anda þeirra þurrpumpulegheita sem venjulegast ríkja á þessum dögum. En spurningin ætti kannske frekast að orðast þannig: Hvaða ástæða er til þess að framfylgja lögum sem þessum í jafnókristnu landi og Ísland er?



Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykv. hefur borið fram fsp. til mín. Hún er á þessa leið: „Hvers vegna er 7. gr. laga nr. 45 frá 15. júní 1926, um almannafrið á helgidögum þjóðkirkjunnar, ekki framfylgt gagnvart starfsemi Ríkisútvarps - sjónvarps með sama hætti og gagnvart starfsemi kvikmyndahúsa?“ Lög um almannafrið á helgidögum þjóðkirkjunnar takmarka ýmsa starfsemi í þjóðfélaginu, svo sem ýmsa vinnu, kaupsýslu, samkomuhald, mannfundi og skemmtanir. Í 7. gr. laganna er sérstaklega fjallað um föstudaginn langa, fyrra helgidag stórhátíðanna og aðfangadagskvöld. Er sú starfsemi sem að öðru leyti er takmörkuð af helgidögum þjóðkirkjunnar bönnuð þessa daga. Jafnframt eru almennar skemmtanir bannaðar eftir kl. sex kvöldið fyrir páskadag og hvítasunnudag. Starfsemi kvikmyndahúsa, þ. e. opinberar kvikmyndasýningar, hefur almennt verið flokkuð undir almennar skemmtanir. Því hafa almennar kvikmyndasýningar ekki verið taldar heimilar þessa tilteknu daga. Þar með er ekki sagt að allar opinberar kvikmyndasýningar séu skemmtun, en það fer þá eftir efni kvikmynda. Starfsemi Ríkisútvarps - hljóðvarps frá upphafi eða sjónvarps, þ. e. útsending efnis, hefur sem slík ekki verið talin almenn skemmtun. Verður að telja að með almennri skemmtun sé átt við það þegar fólk safnast saman til að hlýða eða horfa á flutning efnis eða taka á einhvern hátt þátt í slíkri starfsemi. Því skilyrði verður ekki talið fullnægt við sendingu útvarpsefnis. Notkun útvarpsefnis fer að jafnaði fram á heimilum eða annars staðar, sem eigi mundi talin almenn skemmtun, en hugsanlegt er að sjálfsögðu að flutningur þess við tilteknar aðstæður yrði flokkaður undir það. Lögin um almannafrið á helgidögum þjóðkirkjunnar eru frá árinu 1926. Ég tel tímabært að lögin verði endurskoðuð þar sem svo margt hefur breyst í okkar þjóðfélagi á þeim tíma sem síðan er liðinn. Sú endurskoðun er þegar hafin. Ég vænti þess að hægt sé að leggja fram frv. til breytinga á þessum lögum á næsta Alþingi í samræmi við það sem eðlilegt má telja og í samráði við yfirstjórn þjóðkirkjunnar.



Þó það væri ekki annars vegna, herra forseti, en að leiðrétta mismæli sem mér urðu á í framsögu þar sem ég dró í efa réttmæti þess að framfylgja lögum. Ég átti við að viðhalda lögum sem þessum. Það er ánægjulegt að heyra að endurskoðun þessara laga er í gangi. Væntanlega ræður sú hugsun þar ríkjum að samræma þau að einhverju leyti þeim tíðaranda sem við búum við. Aðeins örstutt aths.: Þess vegna nefndi ég Ríkisútvarpið - sjónvarp að það er nýlega fallinn í Hæstarétti dómur um útsendingar sjónvarpsins og rétt manna til höfundagreiðslna vegna þeirra þar sem Hæstiréttur mjög skýrt og klárlega lagði sjónvarp að jöfnu við aðrar tegundir kvikmyndasýninga, þ. e. lagði að jöfnu kvikmyndahúsarekstur og sjónvarpsrekstur og réttlætti þar með greiðslur höfundalauna til ákveðins aðila sem þessi málaferli spunnust út af. Það er vissulega ástæða til að spyrja og þá ekki þeirrar spurningar sem ég spurði áðan og ekki með það sjónarmið í huga að takmarka rekstur sjónvarpsins, heldur einfaldlega það að heimila mönnum kvikmyndasýningar á þeim tímum sem hér um ræðir, þó það þurfi ekki endilega að vera á aðfangadag og páskadag og það kannske af allt öðrum ástæðum, því að sömu daga sem við erum að tala um bannar enginn fólki að halda skemmtanir á veitingahúsum t. d., þó án þess að stíga dans, og trufla þannig almannafrið, ef um einhverja slíka truflun er að ræða, löngu eftir miðnætti þá daga sem hér um ræðir þar sem öllum slíkum hátíðahöldum átti að vera lokið um miðaftan.



Herra forseti. Á ráðstefnu Sambands ísl. sveitarfélaga í samráði við áfengisvarnaráð á dögunum komu fram hinar merkustu upplýsingar um margt sem snertir stefnu okkar eða stefnuleysi í vímuefnamálum almennt. Tvennt þótti mér þar athyglisverðast: Annars vegar sú staðreynd að hæstv. ríkisstj. hefði ekkert gert með áfangatillögur stjórnskipaðrar nefndar um stefnumörkun í áfengismálum, í rauninni ekki tekið afstöðu til neinnar þeirrar. Hins vegar sú uggvænlega þróun á fjölgun vínveitingaleyfa sem orðið hefur s. l. tvö ár og nemur um 50%. Munar þar mestu um bjórlíkhúsin svonefndu sem þotið hafa upp eins og gorkúlur og framar öðru skapað grundvöll að kröfunni um áfengan bjór sem frjálsastan, eins og ekki þarf hér að rekja. Á þessari ráðstefnu var það rifjað upp hvert álit sérfræðinga Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar Sameinuðu þjóðanna væri á þessum málum sem í hnitmiðaðri framsetningu er svo: Betra aðgengi, meiri fjölbreytni = verri afleiðingar, aukin neysla, fleiri meðferðarsjúklingar, fleiri dauðsföll. Ég hef ekki um þetta fleiri orð því að þau segja allt um þetta mál sem segja þarf, en ég hlýt að spyrja hæstv. dómsmrh. og biðja hann um skýringu á þessari gífurlega fjölgun, hversu við hefur verið reynt að sporna, hvað veldur þessari aukningu og hvers vegna bjórlíkhúsin fá yfirleitt að blómstra svo sem raun ber vitni. Sömuleiðis hvort hæstv. ráðh. er ekki með á prjónunum einhverjar aðgerðir til að reisa hér við rönd. Vantar máske samstöðu í hæstv. ríkisstj. um að eitthvað skuli aðhafst í þessum efnum, eins og alla samstöðu virðist skorta um að taka á tillögum sem stjórnskipaða nefndin hefur sett fram, nefnd sem kom í kjölfar þál. og hefur svo mikla breidd í sjónarmiðum sem raun ber vitni? En fsp. mín á þskj. 965 hljóðar svo: „1. Hvaða skýringar eru á 50% fjölgun vínveitingaleyfa s. l. tvö ár? 2. Hefur ráðuneytið í hyggju að draga úr leyfisveitingum eða koma í veg fyrir frekari fjölgun?“



Herra forseti. Hv. 2. þm. Austurl. hefur borið fram fsp. um fjölgun vínveitingaleyfa á síðustu tveimur árum. Í lok maímánaðar 1983 voru alls 56 vínveitingahús á landinu. Þau voru þá 28 í Reykjavík, 16 í öðrum kaupstöðum og 12 utan kaupstaða. Nú eru vínveitingahús á öllu landinu um 91 talsins. þar af 42 í Reykjavík. 29 í öðrum kaupstöðum og 20 í sýslum. Ástæða fyrir fjölgun er fyrst og fremst mikil fjölgun umsókna eftir leyfum. Árin 1981–1983 hafði vínveitingahúsum fjölgað allmikið og sérstaklega úti á landi. Þar munar sennilega mestu um sumarhótel, en þá var bætt við vínveitingaleyfum til þeirra sem rekin voru aðeins yfir sumarið, t. d. Edduhótelanna. Orðið hefur áframhald á umsóknum fyrir þau. Alþingi lét einnig fyrir skömmu í ljós sína afstöðu með breytingu á lögum þar sem gert var ráð fyrir að vínveitingahús utan kaupstaða mætti hafa allt árið sem áður var takmarkað. Á þeim tveim árum sem liðin eru hefur húsunum fjölgað um 35, en fjögur hafa hætt rekstri og þar af hafa tvö ekki fengið endurnýjunarleyfi. Á sama tíma sem þetta hefur gerst hefur verið synjað um ný leyfi í a. m. k. 13 tilfellum. Þannig hafa ekki allir fengið leyfi sem um hafa sótt. Í 12. gr. áfengislaga frá 1969 segir að dómsmrh. sé heimilt að veita veitingahúsum leyfi til vínveitinga að uppfylltum skilyrðum sem varða það annars vegar að veitingahús hafi á boðstólum mat og fjölbreytta óáfenga drykki við hóflegu verði og hins vegar að það sé fyrsta flokks að því er snertir húsakynni. veitingar og þjónustu. Um síðara atriðið dæmir sérstök nefnd. matsnefnd vínveitingahúsa. sem í eiga sæti einn fulltrúi tilnefndur af áfengisvarnaráði, einn af Sambandi veitinga- og gistihúsa og formaður skipaður af ráðh. Enn fremur segir í lagagr. að leita skuli umsagnar viðkomandi bæjarstjórnar eða sýslunefndar áður en leyfi er veitt og er óheimilt að veita leyfi ef þessir aðilar eru leyfisveitingunni mótfallnir. Skv. framansögðu verður leyfið ekki gefið út gegn umsögn matsnefndar vínveitingahúsa og hlutaðeigandi bæjarstjórnar eða sýslunefndar. Ég hef leitast við að beita nokkru aðhaldi í þessum efnum þó að vissulega megi segja að niðurstaðan af þessum tölum hendi ekki beinlínis til þess. Ég hef beitt mér fyrir því að nú er jafnan leitað til áfengisvarnanefnda um umsóknir um vínveitingaleyfi, bæði í upphafi og við endurnýjun. Í sumum tilfellum a. m. k. lýsa áfengisvarnanefndir ekki yfir andstöðu sinni við veitingu leyfanna eða mæla með. Einnig beitti ég mér fyrir því að leitað er formlega eftir áliti viðkomandi hreppsnefnda sem ekki er lögskylt að leita til. Allt er þetta gert til að tryggja að varnaðarorð heimamanna nái að koma fram. Hins vegar er því ekki að leyna að sveitarstjórnir og sýslunefndir hafa ekki virst vera mikið á varðbergi, heldur mælt með útgáfu leyfa og jafnvel beitt þrýstingi. Það er sjálfsagt ýmislegt sem þar hefur áhrif, en við höfum öll orðið vör við að þetta er talið atvinnumál og gjarnan spurt: Af hverju á þetta sveitarfélag ekki að hafa möguleika á að reka sambærilega þjónustu og sveitarfélagið við hliðina og þurfa þá að sækja annað þessa þjónustu sem þegnarnir óska eftir? Ég hef talið að það væri nauðsynlegt í þessum málum að reyna að hafa samstarf við sveitaryfirvöld sem standa nær íbúunum, en þetta viðhorf hefur mótað afstöðu þeirra. Þess vegna fagnaði ég því mjög að Samband ísl. sveitarfélaga skyldi halda ráðstefnu um þessi mál fyrir stuttu þó að því sé ekki að neita að það kom mér á óvart að ekki skyldi vera haft samband við dómsmrn. um undirbúning hennar því að ég hef reynt nokkuð til þess að leita eftir samstarfi við aðra aðila um að spyrna þarna við fótum og fagna þess vegna hverjum sem þar vill leggja eitthvað af mörkum. Auk þess sem ég sagði, að nokkuð hefði verið reynt að halda þarna aftur af, hefur einnig verið leitast við að takmarka vínveitingaleyfi sem út hafa verið gefin. Sum leyfi eru takmörkuð vegna þess að það er ekki sótt um fullt leyfi, en um ný leyfi, sem gefin hafa verið úf síðustu tvö misserin, er óhætt að segja að þau hafi flest verið takmörkuð af hálfu rn. Þau heimila að jafnaði aðeins vínveitingar til matargesta. Það er vegna atvinnuþáttarins í þessu máli þar sem sá veitingastaður sem ekki hefur vínveitingaleyfi með mat er ekki talinn standa jafnfætis öðrum og geta veitt þá þjónustu sem þeir sem þangað leita óska eftir. Rn. hefur lagt áherslu á að eftirliti sé haldið uppi gagnvart vínveitingahúsum og rekstri þeirra og að lögreglustjórar geri viðeigandi ráðstafanir til úrbóta ef út af er brugðið. Nýlega hefur rn. óskað sérstaklega eftir grg. viðkomandi lögreglustjóra um rekstur vínveitingahúsa í Reykjavík, Kópavogi og á Akureyri til þess að betur megi átta sig á því hvernig rekstur fer fram og hver bragur þar er. Ég mun halda áfram að sporna við þannig að þarna sé reynt að vega og meta hvert einstakt tilfelli, en er ríkisstj. markaði þá stefnu sem var minnst á í tillögum nefndar um mörkun áfengismálastefnu lýsti ég því yfir þegar í upphafi að ég mundi hlíta því og fara eftir þeirri ákvörðun.



Herra forseti. Ég held að ég hljóti að verða að hjálpa hæstv. dómsmrh. í þessu máli. Það er alveg ástæðulaust fyrir hann að vera svo sakbitinn yfir auknum fjölda vínveitingaleyfa. Það kom nefnilega alls ekki fram í hans máli, og er því álíka óáreiðanlegt og ýmsar tölur úr herbúðum áfengisvarnamanna, svokallaðra, hin raunverulega ástæða fyrir auknum fjölda þessara leyfa. Því ætla ég að upplýsa hæstv. ráðh. um það. Á síðustu árum hefur orðið bylting í íslenskri matargerð og íslenskri veitingahúsamenningu og veitingahúsum hefur einfaldlega fjölgað, sem betur fer. Því fylgir auðvitað að þegar búinn er til sómasamlegur matur í sómasamlegu veitingahúsi fer veitingahúsið fram á að hægt sé að veita vín með matnum. Þetta er hin raunverulega ástæða fyrir þessum fjölda, hæstv. ráðh., og það er ekkert við hann að sakast um það, nema síður sé, að veita þessi leyfi. Sannleikurinn er sá að það er mikill munur, bæði á Reykjavík og ýmsum öðrum stöðum hér á landi, hvað snertir veitingahúsamenninguna nú og fyrir aðeins örfáum árum. Því ber að fagna. Matargerð er nú til töluverðs sóma víða um land og mörg ágætis veitingahús hér í höfuðborginni hafa gert almenningi kleift að fara út að borða eins og það er kallað. Fyrir örfáum árum var það ekki á færi nema stóreignamanna og peningafursta vegna þess að það var einfaldlega svo dýrt. Áður var ekki hægt að fá hvítvínsglas eða rauðvínsglas með mat nema á Hótel Sögu eða Hótel Borg sem voru þá staðir sem allur þorri manna hafði ekki efni á að sækja. Þessari þróun ber þess vegna alveg hiklaust að fagna og engin ástæða fyrir þá í dómsmrn. til þess að hafa áhyggjur af því. Ég hef ekki orðið vör við það hér í Reykjavík að þessum litlu notalegu matsölustöðum, sem vissulega hafa vínveitingaleyfi, hafi fylgt neinn sá ósómi sem skaði sé að. Ég vil hins vegar benda hv. þm. á að aðeins hefur borið við að slíkt fylgi hinum svokölluðu bjórstofum, og ég skal líka upplýsa ykkur, hv. þm., af hverju það er. Það er af því að það má ekki drekka bjór. Þar má nefnilega sulla í sig einhverju brennivíni í samsulli við eitthvað annað og fólk hefur á tilfinningunni að það beri að gera af einhverjum subbuskap vegna þess að öll þessi umræða, þessi svokallaða áfengisvarnaumræða, háir vínmenningu almennings og því að Íslendingar bætist í hóp siðmenntaðra þjóða. Syndin skal vofa yfir fólki sem fær sér vínglas. Nei, hæstv. dómsmrh., þeir eru ekkert til að hafa áhyggjur af, matsölustaðir landsins. Það væri kannske von til að auka vínmenningu Íslendinga enn ef fólk gæti líka fengið sér bjórglas.



Herra forseti. Ég ætla að segja hér nokkur orð vegna fsp. hv. 2. þm. Austurl. Ég er alls ekki komin hér upp til að halda neina bindindisræðu og í sjálfu sér hef ég ekkert á móti víni ef það er notað í hófi. Ég er heldur ekkert á móti vínveitingastöðum, en ég tel að 50% fjölgun þeirra s. l. tvö ár sé of mikið af svo góðu. Hún kom mér óþægilega á óvart, þessi háa tala, og mér varð fyrir að spyrja: Hvert stefnum við? Ég geri ráð fyrir því að margar ef ekki flestar þeirra umsókna sem afgreiddar hafa verið þessi tvö ár séu vegna þessara svokölluðu kráa eða „pöbba“ sem sprottið hafa upp hér mér liggur við að segja sem ný atvinnugrein, fyrst á höfuðborgarsvæðinu og teygir sig nú óðum út á ystu útkjálka landsins. Gott og vel. Boð og bönn eru ekki til neins. Það er löngu sannað mál. En við getum vissulega haft hemil á þessum málum. Við getum t. d. hækkað leyfisgjöld stórlega. Það borgar sig upp á skömmum tíma. Það er enginn vafi á því. Við þurfum ekki að hafa áhyggjur af þeim þætti málsins. Ég tel einnig að við ættum að hækka áfengi enn meir en orðið er. Stærstur hluti þess fólks sem sækir vínveitingastaði eru meðal- og hátekjufólk. Þar er ekki láglaunafólkið og þar eru ekki almennu launþegarnir. Þar er ekki aldraða fólkið og þar eru ekki hrjáðir húsbyggjendur (sem eru í raun og veru á hvínandi kúpunni). Nei, þetta er meðal- og hátekjufólk sem þarf ekki að velta fyrir sér hverri einustu krónu. Reyndar sjást sjaldan í röðum viðskiptavina í útsölum ÁTVR almennir launþegar heldur og ekki aldrað fólk og ekki hrjáðir húsbyggjendur og ekki þeir sem eru á hvínandi kúpunni. Með því að hækka gjaldið fyrir vínveitingaleyfin og áfengisverðið gætum við e. t. v. slegið tvær flugur í einu höggi: dregið úr leyfisveitingum, það mundi koma af sjálfu sér, og sömuleiðis náð til þess fólks sem að sumra mati leggur of lítið í ríkiskassann miðað við lífsstíl.



Herra forseti. Ekki ætla ég að fara að þreyta kappræðu við fulltrúa vínmenningarinnar hér, hæstv. fulltrúa vínmenningarinnar, svo sem hún telur sig að vísu, en hún talar býsna gáleysislega um þessi mál hér í ræðustól og eingöngu um þær björtu hliðar sem hún sér á þessum málum. Þykir mér það miður með svo vel hugsandi þm. eins og hv. 10. landsk. þm. er að öðru leyti. Ég dreg ekki góðan vilja hæstv. dómsmrh. í efa. að hann vilji hér sporna nokkuð á móti. - Ekki matargerðarlist. Ég hef ekki reiknað með því að hann væri eitthvað sérstaklega fjandsamlegur nýrri matargerðarlist, eins og hv. 10. landsk. þm. var að reyna að koma honum í skilning um áðan með góðri kennslustund í þeim fræðum. En það er rétt að hér hefur ekki orðið sú fjölgun sem ég nefndi á vínveitingaleyfum s. l. tvö ár. Hún er ekki 50%, heldur 63% skv. þeim tölum sem hæstv. ráðh. fór með áðan. Og ég held að því miður séu þær ástæður, sem hv. 10. landsk. þm. kom hér inn á, ekki réttar. Ég held að þróun s. l. ára með bjórlíkhúsin sem aðaleinkenni sé sú þróun sem sé neikvæðust alls og það er sú þróun sem hefur knúið á um breytingar í þá átt sem hér er verið að fjalla um á Alþingi og sem hv. 10. landsk. þm. nefndi þó snilldarlega, og það eina góða sem hún sagði eiginlega, að væru krár subbuskaparins. Í beinum tengslum við alls óviðunandi ástand er ég ekki í neinum vafa um að í þeim málum hafa margir breytt um skoðun einmitt vegna þessarar fjölgunar og sagt: Þetta er komið. Það skyldi nú ekki vera að það hafi gerst jafnvel hér á Alþingi líka að menn hafi skipt um skoðun einmitt vegna þessarar fjölgunar á þessum nýju stöðum. Ég segi það aðeins í lokin að það er lítið um þessar dapurlegu niðurstöður eða dapurlegu svör að ræða. Fjölgun á vínveitingaleyfum almennt er í litlum takt við aðvaranir þeirrar stofnunar sem við eigum að taka mest mark á í þessum efnum, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Hafi einhverjir lagakrókarvaldið þessari þróun með bjórlíkhúsin hlyti að hafa verið unnt að hamla þar nauðsynlega á móti og þá hefði nauðsynlega þurft að breyta lögum því að þessi bjórlíkhús eru vitanlega til þess stofnuð að þrýsta á hömlulausa sölu áfengs öls og tilgangurinn hefur vissulega skilað sér ríkulega, auk þess hæpna en eflaust mikla arðs, eins og hv. 1. þm. Austurl. kom réttilega inn á, örugglega mikla arðs, sem þau hafa skilað sínum eigendum. Ég hlýt í sambandi við þau mál sérstaklega að harma þau vinnubrögð og það aðgerðarleysi sem þar hefur ráðið ríkjum.