Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil beina orðum mínum til hæstv. viðskmrh. Við vitum, að gjaldeyrir vor Íslendinga er nokkuð einhæfur, en þó á sinn hátt mjög voldugur, sem sé dollarainneignin vestan hafs. Þessu er ekki þannig varið hvað snertir önnur Evrópuríki, því að öll Evrópulönd, að Bretlandi undanskildu, hafa ekki getað notað dollara fyrr en nú nýverið. Við verðum því að vera vel á verði með dollarainneign okkar, ekki einungis að verja þeim á þarflegan og hagkvæman hátt, heldur líka að gæta þeirra fyrir ásælni annarra þjóða. Einkum má búast við, að hinar Norðurlandaþjóðirnar, hafi mikinn hug á slíkum gjaldeyri. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort nokkrar ráðstafanir hafi verið gerðar til þess, að við misstum dollarana ekki úr höndum okkar, sem við eigum vestan hafs. Síðan samgöngur hófust við Norðurlöndin, hefur mikill varningur farið út úr landinu með hverju skipi, sem siglt hefur á milli, en þó mun þetta hafa verið í smáum stíl hjá því, þegar hið stóra skip, Drottningin, fór héðan í síðustu viku. Það hefur nú komið berlega í ljós, að Drottningin kom með soltna viðskiptamenn, sem hugsuðu sér gott til fanga, og talsverður hluti farþega ætlaði sér viðskipti hér. Nú leyfi ég mér að spyrja, hvað sé til varnar. Eins og margir hafa mátt sjá og nú er orðið upplýst, hafa þessir ferðalangar og sendimenn keypt hér upp miklar vörubirgðir á okkar mælikvarða, og ef svo héldi áfram, gætu hér þrot orðið. Einkum er það vefnaðarvara, sem þeir hafa keypt mikið af, en auk þess ýmiss konar nauðsynjavara. Þessi varningur hefur farið til Norðurlanda með Drottningunni, en þó má telja víst, að mikið sé hér pantað, en ekki sent úr landi. Nú má segja, að þetta sakaði ekki í þetta eina skipti, þar sem margir munu halda, að þetta verði frændþjóðum vorum að einhverju gagni. En svo mun farið með þessi innkaup, að þegar til Danmerkur kemur, verða þessar vörur einungis luxus, sem mjög fáir geta veitt sér, því að vörurnar verða svo dýrar. Ég vil því beina því til hæstv. viðskmrh., hvort ekki sé rétt, að einhverjar takmarkanir séu settar, eins og gert hefur verið á Norðurlöndum, og í Svíþjóð hafa þessar reglur verið svo strangar, að vart títuprjónn hefur komizt yfir hafið. Látum farið sem farið er, en lengra ekki. Ég veit, að þm. og ráðh. munu skilja þetta mál og nauðsyn þess, að gerðar verði ráðstafanir.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Þetta mál er fullkomlega athyglisvert. Það er óhætt að segja, að þessi útflutningur til Danmerkur er tvenns konar, bæði leyfður og óleyfður. Hinn leyfði útflutningur er þrenns konar. Í fyrsta lagi vörur unnar hér mest úr innlendu hráefni, eins og prjónles o. fl., og ætla ég, að enginn hafi við slíkt að athuga. Í öðru lagi vörur fluttar inn frá Bretlandi, og eru það einkum vörur, sem kaupmenn hafa legið með, og í þriðja lagi vörur fluttar inn frá Bandaríkjunum. Þó hleypur það magn ekki nema á fáum hundruð þús. kr. og með samþykki Bandaríkjastjórnar í gegnum sendiráð þeirra hér. Hér er um að ræða óseljanlega vöru og óhentuga hér, t. d. mun stærsti vöruslattinn vera kápuefni, sem kaupmaður hér hafði legið með í 4 ár. Það skal tekið fram, að enginn tollur hefur verið endurgreiddur af þessum vörum. Ég hygg, að þessi leyfði útflutningur stofni okkur ekki í neina hættu, þar sem hér er aðallega um að ræða vörur, sem henta okkur ekki. Hins vegar hefur það komið í ljós, að allmargir danskir kaupmenn eða umboðsmenn þeirra hafa gengið hér um og keypt vörur, sem okkur eru nauðsynlegar. Það má ekki endurtaka sig, að vörur, sem fluttar eru inn frá Bandaríkjunum og greiddar með dollarainnstæðu okkar, séu svo fluttar til Danmerkur. Þegar fyrstu útflutningsleyfin fengust frá Danmörku, var okkur gert að skyldu að greiða nokkuð af þeim vörum með dollurum, og var þá ekki ákveðið, hvernig við fengjum að greiða skuldir okkar í Danmörku. En með útflutningi á vörum til Danmerkur gátum við sparað dollara: Og nú hefur þetta skuldamál okkar við Danmörku leystst þannig, að Danir hafa fallið frá kröfum sínum um dollaragreiðslu, og megum við treysta, að þær skuldir fáist greiddar í pundum. Ég held, að mér sé óhætt að lofa Alþingi því, að þessi ólöglegi útflutningur verði athugaður, áður en næsta skip fer, og að slíkt muni ekki endurtaka sig, sem nú hefur gerzt.



Ég þakka hæstv. ráðh. hans góðu undirtektir, og kemur í ljós, að okkur er báðum ljóst, hvað hér er á ferðinni, og tek ég það fullkomlega gilt, sem hann sagði.



Í þessu sambandi langar mig að spyrja hæstv. ráðh., hvort nokkuð sé satt í því, að ríkisstj. hafi leyft að selja fóðurbæti til Færeyja á þessu hausti, og hvað það magn hafi verið mikið og hvort slíkum sölum eigi að halda áfram. Mér þykir nokkuð einkennilegt, ef slíkt hefur verið leyft, meðan íslenzkir bændur hafa fóðurbæti af mjög skornum skammti, svo að ekki sé dýpra tekið í árinni. 

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Ég get því miður ekki svarað þessu, því að ég hef ekki heyrt á slíkt minnzt fyrr.



Herra forseti. Stríðinu er lokið, samningur sá, sem kenndur hefur verið við sex manna nefndina, er úr gildi fallinn, verðlagsmál bænda eru aftur á dagskrá. Þau bráðabirgðalög, sem hér liggja fyrir til samþykktar, fela a. m. k. í sér þá bót frá því, sem áður var, að í stað margra nefnda, samtals um 20 menn, sem áður fóru með þessi mál, kemur nú ein nefnd, sem að vísu hefur til aðstoðar 25 manna ráð, skipað mönnum úr hópi bænda, en það atriði út af fyrir sig tel ég ekki til bóta. Ég álít, að betur hefði farið á, að í þessari nefnd hefðu einnig átt sæti fulltrúar neytenda, en með þessari skipan tekur ráðh. á sig fulla og ótvíræða ábyrgð. Hið eldra skipulag í þessum málum var á þá lund, að með þau mál fór nefnd, sem skipuð var tveim fulltrúum bænda, tveim fulltrúum neytenda og einum oddamanni, útnefndum af ráðh., en hlutverki þess manns mætti líkja við hlutverk sáttasemjara í deilum atvinnurekenda og verkamanna. Sú brtt., sem hér liggur fyrir, er áþekk þeirri brtt., sem felld var við 2. umr. þessa máls. Einungis er sá munur á, að í þessari brtt. er lagt til, að stéttarsamband bænda taki ekki við verðlagningarvaldinu fyrr en að ári liðnu. Það, sem fyrir hv. þm. liggur, er að greiða atkv. um, hvort fela skuli landbrh. eða stéttarsambandi bænda úrslitaábyrgð í þessu máli. Ég skal taka það fram strax, að ég er á móti því að selja stéttarsambandinu sjálfdæmi í þessu máli. Hið eldra skipulag þessara mála var þannig, að afurðasölulög voru sett og verðjöfnun höfð á sölu afurðanna á innlendum og erlendum markaði. Bæði Framsfl. og Alþfl. gerðu sér ljóst, að bændur hlytu að afsala sér rétti til að ákveða afurðaverðið. Þá voru það þrír aðilar, sem þetta gerðu, þ, e. framleiðendur, neytendur og ríkisvaldið, og þá heyrðust ekki raddir um, að þetta væri ranglát skipan. Það er fyrst á 10. eða 11. ári, að slíkar raddir taka að heyrast. Starf oddamannsins, sem ríkisstj. skipaði, gafst vel, en hlutverki hans mætti jafna við hlutverk sáttasemjara í deilum atvinnurekenda og verkamanna. Haustið 1943 komu dýrtíðarmálin öllu í öngþveiti hér á Alþingi, og skipuð var utanþingsstjórn. Ég var þá í fjhn. og gerði að lokum till., sem var samþ. En hún var á þá lund, að skipuð skyldi 6 manna nefnd, fulltrúar framleiðenda og neytenda, og skyldi hún vera nokkurs konar gerðardómur, og áttu hennar ákvarðanir að gilda. Hlutverk þessarar nefndar var að ákveða afurðaverðið innanlands, svo hátt sem hagsmunir neytenda þyldu, og jafna þannig hag bænda við hag annarra stétta. Í þessu fólst enginn fjandskapur til bænda. Útfluttar afurðir voru þessu ekkert viðkomandi, og var talað um það við fjhn., að ekki kæmi til mála, að ríkið tæki á sig slíka ábyrgð, að kaupa allar afurðir eða ábyrgjast visst verð fyrir þær. Þýðingarlaust er að rekja hér starf þessarar nefndar, en við því hafði ekki verið búizt svo sem raun varð á. T. d. hefði mátt ætla, að hún legði til grundvallar tölur frá þeim árum, sem öllum stéttum vegnaði vel, t. d. frá 1909–1914. En nefndin hvarf að því að reikna út kostnaðarverð afurðanna. Það er vitanlega mjög erfitt verk, þar sem ýmsir liðir eru alltaf hreyfanlegir og eiga að vera hreyfanlegir. Nefndin varð sammála, og var verðið ákveðið samkvæmt því. Að sjálfsögðu hefði Alþingi átt að leysa úr því, hvert verð skyldi vera á útfluttum afurðum, en þá skeður það, að 28 þingmenn samþ. með undirskriftum, að uppbætur á útfluttar afurðir skuli borgaðar til samræmis við álit n. og síðan . skuli verðið innanlands greitt niður til samræmis við vísitölu. Sumir töldu hér mikinn sigur unninn fyrir bændastéttina, en ég tel, að það hafi verið Pyrrusarsigur. Með þessu fyrirkomulagi var kippt fótum undan þeim atriðum, sem eðlilegt er, að ákveði afurðaverðið, þ. e. framboð og eftirspurn, en þetta tvennt er að fullu slitið úr samhengi með niðurgreiðsluaðferðinni, enn fremur verður að teljast hæpið, að kostnaðarverðið hafi verið rétt ákveðið hjá 6 manna n. Niðurstaðan varð því sú, að enginn þeirra faktora, sem eiga eðlilega að ráða afurðaverði, kom til greina, en hefðu allir getað komið til greina. Ríkið borgaði allt og gekk jafnvel svo langt í umhyggju sinni, að það greiddi neytendastyrk á útfluttar afurðir. En hve lengi voru menn svo í þessari Paradís? Samkv. undirskrift þessara 28 þm. átti þetta að vera leitt í lög, en þegar á næsta ári er samið um 26% lækkun frá því verði og þar með horfið frá þeim grundvelli, sem þetta var byggt á. Þetta var gert með þeim forsendum, að ríkissjóði hefði aldrei borið skylda til að greiða uppbætur á útfluttar afurðir. Þetta var rétt, en það hefði átt að vera sýnt frá upphafi. Nú er þetta komið á það stig, að í baráttunni um sveitaatkvæðin er því haldið fram, að um þessi mál þurfi ekki við neina að tala, einungis krefjast þess, að stéttarsamband bænda verði einrátt. Þetta held ég, að sé það hæsta, sem bændapólitíkin hefur komizt, og mun vera heimsmet. Til viðbótar við þá einokun, sem þessar vörur hafa á innlendum markaði, er þess krafizt, að þing og stjórn láti sig engu skipta, hvernig verðið er greitt niður. Talað er um jafnrétti fyrir bændur. Hvernig var séð fyrir þessu jafnrétti í stjórnartíð Framsfl. og Alþfl.? Þá var það nefnd, skipuð fulltrúum neytenda, framleiðenda og ríkisstjórnar, sem ákvað afurðaverðið og þótti vel takast. En nú eru allir þeir taldir óalandi og óferjandi, sem ekki vilja viðurkenna einvaldsrétt bænda í þessu máli, og er þá tilfært, að verkamenn eða samtök þeirra ráði einir sínu kaupi. En þetta er ekki rétt. Verkamenn þurfa að semja við atvinnurekendur um sitt kaup, og ríkisvaldið gerir sitt til, að samkomulag náist. Og hvernig er það um sjómenn? Kjör þeirra eru háð verði aflans, og verða þeir þar að hlíta erlendri samkeppni. Það væri hollt fyrir bændafulltrúana, sem krefjast einræðis um afurðaverð, að hugleiða, hversu færi, ef sjómenn gerðu hliðstæðar kröfur án tillits til verðsins á erlenda markaðinum, en sjómönnum kemur slíki ekki til hugar. Á þessum samanburði sést bezt, hve fráleitt það er að halda því fram, að verið sé að krefjast jafnréttis fyrir hönd bænda. Útgerðinni er auk þess gert að greiða háa skatta, en hvergi í heiminum mun útgerðin hafa byggt tiltölulega eins mikið upp og hér á landi. Og svo mega sjómenn hlusta á það, að uppbæturnar til landbúnaðarins séu greiddar til þess að halda útgerðinni gangandi. Íslenzkir sjómenn afla meir hlutfallslega en nokkrir aðrir sjómenn, og svo eiga þeir eftir áliti sumra hv. þm. að þiggja bessa ölmusu til að halda líftórunni. Þá kem ég að því, þegar sagt er, að málefnum bænda sé komið í gott horf að öðru leyti en þessu. Þetta er ekki rétt 6 manna n. verðið ruglaði hinn rétta grundvöll í þessum málum og orsakaði misskilning, sem erfitt er að leiðrétta. - Ég vil, að bændum sé sýnd full samúð, því að þeir hafa átt við erfiðleika að etja á stríðsárunum. Ég býst við því, að þessi till. verði samþ., og það er vel. Það þarf margt að gera, og það verður ekki gert með einræðisvaldi. Atvinnuvegur eins og landbúnaðurinn verður að gera sér það ljóst, að það þarf að breyta, það þarf að stækka dagsláttuna frá því fyrir einu ári síðan. Og engin ein stétt á að vera ríki í ríkinu, heldur samstarf allra stétta.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Sú bændakynslóð, sem nú byggir íslenzkar sveitir, minnist áranna 1931–1936 eða kreppuáranna svokölluðu. Á þeim þriðjungi, sem þá var liðinn af yfirstandandi öld, hafði aldrei horft verr með fjárhagsástæður bændanna, vonleysið og kvíðinn fyrir framtíðinni aldrei jafnmikill. Þegar kreppan skall á, hafði Framsfl. farið með völd í 4 ár. Hann hafði náð völdum með því að telja sveitafólkinu trú um, að hann einn allra stjórnmálaflokka bæri hag þess fyrir brjósti og hann einn vildi framfarir landbúnaðarins. Víða höfðu bændur lagt í allmiklar framkvæmdir fyrir lánsfé, og þegar kreppan skall á, hrukku tekjur margra skammt fyrir afborgunum og vöxtum auk annarra útgjalda. Og þegar svo var komið, að ekki var annað sjáanlegt en að fjöldi bænda mundi flosna upp frá búum sínum, var stofnaður hinn frægi kreppulánasjóður. Hann átti að bjarga bændastéttinni úr fjárhagsvandræðum, en hefur þó jafnframt orðið leiðasta minnismerki, sem landbúnaðinum hefur verið reist á síðustu áratugum. Á þeim tímum hefði mátt ætla, að flokkur sá, sem einn þóttist bera hagsmuni bændanna fyrir brjósti, hefði gert þá kröfu fyrir þeirra hönd, að þeir fengju vinnu sína það vel borgaða, að þeir gætu lifað mannsæmandi lífi á tekjum sínum. En það bar furðulítið á þeim kröfum, þótt flokkurinn réði lögum og lofum í landbúnaðarmálum og raunar mestu á Alþingi. Nei, blað flokksins flutti þá kenningu frá formanni hans, að nú ættu bændur að sætta sig við þær tekjur, sem aðeins nægðu til að halda við starfsorkunni og borga afborganir af skuldum. Og Tíminn flutti lofgrein eftir annan af þingmönnum flokksins um þá virðingarverðu sparsemi og nægjusemi, sem bændur í heilli sveit hefðu sýnt með því að færa meðalþarfir heimilis niður í 400 kr. (miðað við aðkeyptar vörur) á ári. Þið munuð fara nærri um það, hlustendur góðir, hve mikið hafi verið til lífsþæginda á heimilunum þeim, þegar búið var að kaupa það, sem nauðsynlega þurfti til að halda við starfsorkunni og borga skuldir. Þá var alls ekki verið að heimta hundruð millj. króna úr ríkissjóði til að leiða rafmagn inn á hvert einasta sveitaheimili landsins. Þá var ekki minnzt á kaup sambærilegt við aðrar stéttir, þær voru sumar ekki tekjuháar þá heldur. Nei, boðskapur framsóknarforingjanna til bændanna þá var að spara, aftur sparnaður og meiri sparnaður. En þá fór líka flokkurinn með völdin. Þegar kreppuuppgerðinni var lokið, var þó viðurkennt af flestum, að einhver breyting væri nauðsynleg á fyrirkomulagi landbúnaðarins. Hann gat ekki framleitt arðvænlega fyrir erlenda markaði, og hann var ekki heldur í samræmi við innlenda neyzluþörf. Það virtist helzt vera um ólæknandi offramleiðslu að ræða Það, sem fyrst virtist eiga að gera, var þá tvennt: 1) Auka kaupgetu almennings í bæjum landsins, svo að neyzlan og þar með innanlandsmarkaður landbúnaðarafurða færi vaxandi. 2) Beina þróun framleiðslunnar inn á þá braut, að hver vörutegund yrði framleidd við þau skilyrði, sem heppilegust væru, og lækka þar með framleiðslukostnaðinn, - En Framsfl. réð málum, og hvorugt var gert, Í þess stað var byrjað á að skipuleggja afurðasöluna, eins og það var kallað. Til þess að leysa fyrra viðfangsefnið, að auka kaupgetuna, hefði þurft að efla atvinnuvegi bæjarbúa með öllum hugsanlegum ráðum, efla fiskveiðarnar og fiskiðnaðinn og reyna að framleiða og vinna nýja markaði, fyrir fullunnar Iðnaðarvörur úr innlendum hráefnum. Það var lítið gert að þessu. En það voru lögleidd víðtæk innflutningshöft, og í skjóli þeirra reis upp fjöldi smárra iðnfyrirtækja, sem fluttu inn erlend hráefni til að vinna úr, oft ýmiss konar ónauðsynlegar vörur, seldar með einokunaraðstöðu og stórgróða. Hvað seinna atriðið snerti, þá hné skipulagning afurðasölunnar að því að verðjafna milli framleiðenda, m. ö. o. skattleggja þá, sem betri skilyrðin höfðu, til þess að bæta upp fyrir hina, sem þýddi það að hindra framleiðsluþróun hverrar vöru við heppilegustu skilyrði. Það hlaut aftur að þýða óeðlilega háan framleiðslukostnað, og af honum hlaut aftur að leiða verri fjárhagsafkomu, bæði framleiðenda og neytenda og verri möguleika til samkeppni á erlendum markaði. Það, sem gerðist, var í raun og veru þetta: Ríkisvaldið tók þessi mál algerlega í sínar hendur. Það var sett upp heilmikið verðlagningar- og sölukerfi. Það voru skipaðar margar nefndir til að ráða verðlagningu og sölu. Hitt atriði gekk þó eins og rauður þráður í gegnum alla þá nefndaskipun. Það var, að bændur voru í minni hluta í öllum þessum nefndum. Og Framsfl. hafði völdin. Þannig stóðu málin fram að styrjöldinni. Þá verður allt í einu þessi alkunna breyting, sem gerbreytir öllu fjárhagskerfi þjóðarinnar í einum svip. Verðhækkun á fiskinum, setuliðsvinnan og þar með útþurrkun atvinnuleysisins. Í staðinn fyrir skuldir og gjaldeyrisvandræði byrja að safnast inneignir erlendis, sem fljótlega nema hundruðum millj. kr. Inn í landið veltur þessi alþekkti stríðsgróði, meira fjármagn en Íslendingar hafa nokkru sinni haft yfir að ráða. Auðvitað fylgdu þessu breytta heimsástandi verðhækkanir á öllum erlendum vörum, bæði vegna hækkandi markaðsverðs erlendis, vátryggingar- og farmgjalda; sem stórhækkuðu vegna stríðsins. Hækkun þjóðarteknanna nam þó miklu meira, sem kom fram í söfnun erlendu innstæðnanna. Þannig sköpuðust möguleikar til að bæta kjör alls almennings í landinu með því að leyfa þessum stríðsgróða að dreifast, a. m. k. að einhverju leyti, út meðal fólksins. Það hefði mátt ætla, að flokkur bændanna hefði gripið tækifærið til þess að tryggja þeim eitthvað - af þessum gróða. En Framsfl. var ekki alveg á því. Á haustþinginu 1941 berst hann með hnúum og hnefum fyrir því, að bæði afurðaverði og kaupgjaldi verði haldið niðri eða bundið með lögum, þótt hver maður gæti séð, að engin leið væri að hindra margs konar verðhækkanir aðrar, sem stríðið skapaði. Síðan hafa blöð flokksins og fulltrúar hans á Alþingi og fundum úti um land sífellt harmað, að þessi festing skyldi ekki vera lögleidd. Eitt skemmtilegasta dæmið um það, hve langt er hægt að ganga í blekkingum á þessu sviði, er forustugrein í Tímanum 21, júlí 1944. Þar segir svo m. a. (með leyfi hæstv. forseta) : „Ef festingin hefði gengið fram 1941, væri nú stórgróði á kjötútflutningi,. því að útflutningsverðið væri þá hærra en innanlandsverðið, og bændur hefðu síður en svo þurft nokkrar verðuppbætur. Afkoma bænda væri líka mun betri, því að hækkun afurðaverðsins hefur meir en étizt upp af kauphækkunum. Þegar miðað er við raunverulegt verðgildi peninganna, voru árin 1940–41 beztu ár landbúnaðarins.“ - Svo mörg eru þau orð. Og auk þeirra margar bollaleggingar um það, að mikið hefði nú þjóðinni verið betur borgið, ef kjötverðið hefði verið í þrem kr. innanlands og kaupið niðri að sama skapi. Þá hefði svo sem ekki þurft að kvarta um, að kaupið væri að steindrepa landbúnaðinn. Um gildi háa kaupgjaldsins er bezt að gera sér þetta ljóst: Útflutningsvörurnar, fiskafurðirnar, hafa vegið á móti innfluttum vörum og þannig staðið undir þeim lífskjörum, sem þjóðin hefur búið við, og þeim framkvæmdum, sem gerðar hafa verið. Þær inneignir, sem safnazt hafa erlendis, eru fyrir vinnuafl það, sem starfaði í þágu setuliðsins. Það vinnuafl var raunverulega útflutningsvara, og krafan um lækkað kaupgjald var því krafa um, að viljandi væri boðizt til að lækka eina af útflutningsvörum landsmanna. Og þetta átti að réttlæta með því, að landbúnaðurinn gæti ekki greitt svona hátt kaup. Þannig hefði alveg eins mátt krefjast þess, að fiskverðið hefði verið viljandi lækkað, til þess að landbúnaðurinn gæti keppt um vinnuaflið við togaraútgerðina, þótt slík ráðstöfun hefði hlotið að þýða lækkaðar þjóðartekjur og lækkuð lífskjör þjóðarheildarinnar eða lækkaðar innstæður erlendis. Við gætum sagt tvöfalt minni erlendar innstæður, tvöfalt minni möguleika til að endurnýja og auka framleiðslutæki þjóðarinnar, tvöfalt minni trygging fyrir atvinnu handa öllum. Þetta er krafa Framsfl. En hvað snýr að bændunum? Það er hugsanlegt, að þeir örfáu bændur, sem reka virkilegan stórbúskap með aðkeyptu verkafólki, svo að kaupgjald er meiri hlutinn af útgjöldum búsins, hefðu ekki tapað á verðfestingunni, með því að sá sparnaður, sem þeir hefðu fengið í kaupgreiðslum, hefði numið meira en því, sem tekjur þeirra hefðu orðið minni vegna lægra afurðaverðs. Í þeim hópi eru ekki margir. Næst þar fyrir neðan kæmi dálítill hópur, þar sem þessir liðir mundu vega hvor móti öðrum. Þeir hefðu hvorki grætt né tapað. Þriðji flokkurinn er allur sá fjöldi bænda, sem kaupir minna vinnuafl en þessu nemur og allt ofan í ekki neitt, allir einyrkjabændur og allir þeir, sem reka bú sín með uppkomnum börnum sínum og öðru venzlafólki. Þetta fólk allt hefði fengið óviðráðanlegar hækkanir á gjöldum sínum og lögbundið bann við hækkun á tekjum sínum. Það er óhætt að fullyrða, að til síðastnefnda flokksins telst mikill meiri hluti bændastéttarinnar. Og það þarf meir en lítil brjóstheilindi til að prédika það sífellt fyrir þeim fjölda bænda, sem börðust við skuldirnar fyrir styrjöldina, að þeim hefði gengið betur að greiða þær, ef þeir hefðu fengið 3 kr. fyrir kg. af kjötinu en að fá 6–7 kr. fyrir það, enda er þeim áreiðanlega mjög að fjölga, sem ekki taka þann boðskap alvarlega. Þó er eitt ótalið enn. Alla tíð fram að styrjöldinni var svo mikil sölutregða á innlenda markaðinum; að nokkuð varð að flytja út, alltaf fyrir lægra verð en selt var innanlands. Atvinnuaukningin og kaupgetan, sem styrjöldin skapaði, hefur gerbreytt þessu svo, að kjötið hefur allt selzt innanlands, og eftirspurn eftir mjólkurvörum er miklu meiri en framboðið, þrátt fyrir þá framleiðsluaukningu, sem orðið hefur. Svo sjá leiðtogar Framsfl. enga leið vænlegri fyrir landbúnaðinn en að rýra afkomumöguleika þessa fólks, þótt staðreyndirnar liggi svo ljósar fyrir, að innanlandsmarkaðurinn skapar afkomumöguleika landbúnaðarins. Það gildir alla bændur jafnt, stærri og smærri. Kemur nokkrum til hugar að trúa því, að erlent vöruverð hefði staðið kyrrt, þótt afurðaverð og kaupgjald á Íslandi hefði verið bundið með lögum 1941? Kemur nokkrum til hugar, að vátryggingar- og farmgjöld hefðu ekki hækkað? Var ekki Framsókn með í því að hækka tollana og leggja þá ofan á farmgjöld og vátryggingar og auka þannig stórkostlega heimildir til meiri verzlunarálagningar? Kemur nokkrum til hugar að trúa því, að stríðsgróðinn hefði allur verið tekinn í ríkiskassann, meðan sú stjórn sat að völdum, sem óhætt mátti telja fulltrúa peninga- og gróðamanna í landinu? Nei, verðfestingarfrumvarpið var harðneskjuleg tilraun til að halda niðri kjörum bæði verkamanna og bænda. Og það er athyglisvert, að hún er gerð á tímum, sem færa þjóðinni meira fjármagn en hana hafði dreymt um nokkru sinni fyrr. Hefði það tekizt, voru að engu gerðir möguleikar bændanna til að borga skuldir sínar, að engu gerðir möguleikar efnaminni launþega til að auka tekjur sínar. Stríðsgróðinn hefði engu að síður haldið áfram að velta inn í landið. Hvert hefðu svo krónurnar lent? Milljónaeigendurnir orðið fleiri og stærri. Þessari árás Framsóknar á afkomu alls almennings í landinu var hrundið, enda var nú flokkurinn að missa völdin í landinu. Það, sem Framsókn notar aðallega til að sanna bændum, að núv. ríkisstjórn og flokkar hennar séu þeim fjandsamlegir, er það, að ekki var gerð 20% hækkun á landbúnaðarvörum síðastliðið haust í stað 9,7%. En hvað hafa þeir sjálfir gert til þess, að hægt væri að halda sex manna nefndar samkomulaginu áfram? Álitið var byggt á þeim 30–40 búreikningum, sem fyrir hendi voru, eða einn reikningur fyrir hverja 160–170 bændur. Auk þess voru þeir flestir úr vissum landshlutum, en mjög fáir úr sumum. Það var samkomulag nefndar B.Í. og Alþýðusambandsins að nota þennan grundvöll, þótt ótraustur væri, meðan annað var ekki fyrir hendi, og á því byggðust dýrtíðarlögin, sem áttu að gilda meðan á stríðinu stæði. Hins vegar lýstu fulltrúar Alþýðusambandsins því þegar yfir, að þeir teldu þörf að endurskoða grundvöllinn. Enn fremur má taka fram, að þótt rétt hlutfall væri fundið í eitt skipti, þá er það breytilegt eftir því, sem afköstin aukast og framleiðslukostnaður lækkar. Séu á einu ári fluttar inn 500 sláttuvélar og verksvið til fyrir þær, þá eykur það framleiðslumagn hverrar vinnueiningar. Að þessu leyti er grundvöllurinn breytilegur og mundi þurfa endurskoðun á fárra ára fresti, svo framarlega sem landbúnaðurinn stendur ekki í stað. Til þess að hægt væri að tryggja áframhald þessa samnings, lagði Sósfl. til á næsta Alþingi, að n. yrði falið að starfa áfram, svo að hægt væri að tryggja samkomulag um málin að stríðinu loknu. Einnig að ríkið tæki í sínar hendur búreikningaskrifstofuna og réði form hennar í sína þjónustu, til þess að starfa eingöngu að þessum málum. En þetta var fellt með atkv. þeirra manna, sem nú hrópa hæst um svik við bændur í sambandi við verðlagninguna á s. l. hausti. Eins og kunnugt er, voru það B. Í. og Alþýðusambandið, sem stóðu að þessari margumræddu nefnd. Og strax á árinu 1943 sneri Alþýðusambandið sér til B. Í. með tilmælum um að hefja umræður um samstarf bænda og verkamanna. Þeirri málaleitun var ekki svarað. Þá sneri Alþýðusambandið sér 1944 til hreppabúnaðarfélaganna og bændanna almennt með boðun bændaráðstefnunnar. En í opnu bréfi, sem stjórn B. Í. skrifaði til bænda, leggur hún á móti því, að þeir taki þátt í þessari ráðstefnu. Samt var hún haldin, þótt fámennari væri en æskilegt hefði verið. Ályktanir hennar voru gefnar út í bæklingi og sendar formönnum allra hreppabúnaðarfélaga í landinu ásamt ósk um, að þau athuguðu, hvort ekki væri rétt að halda aðra í haust. Hafi formenn búnaðarfélaganna ekki stungið þessu erindi undir stól, ættu meðlimir þeirra nú að hafa fengið að kynnast þessum ályktunum og séð, hvort þær eru nokkuð hættulegar fyrir bændastétt landsins. Einnig hafði Alþýðusambandið sent búnaðarþinginu s.l. vetur ályktanirnar, strax í byrjun þess, og mælzt til viðræðna á grundvelli þeirra um eitt atriði eða fleiri, en sérstaklega um verðlagningu búvaranna, þar sem að kallaði með lausn hennar þegar á þessu hausti. Vitanlega hefði þingið átt að fylgjast með þessum viðræðum, enda tilætlun Alþýðusambandsins. En B.Í. lét sér nægja að vísa málinu til allsherjarnefndar, sem aðeins átti tvö viðtöl við nefnd frá Alþýðusambandinu, og lagði svo í lok þingsins fram till. þess efnis, að stjórninni væri falið að ræða við Alþýðusambandið, ef það óskaði þess og stjórn B. Í. teldi ástæðu til. Þessi meðferð var tilraun til að hundsa tilmæli Alþýðusambandsins, en á svo kurteislegan hátt sem unnt var. Þannig leið tíminn fram í miðjan maímánuð. Þá var farið að bóla á sérstakri hreyfingu á Suðurlandi, sem líkleg var til þess að láta þessi mál til sín taka og hefur e. t. v. ýtt við stjórn B. Í. Hinn 16. maí skrifar hún Alþýðusambandinu alllangt bréf með áður nefndri samþykkt búnaðarþings, býst til að hefja viðræður, en ávítar jafnframt Alþýðusambandið fyrir að hafa leyft sér þann ósóma að snúa sér til bændanna sjálfra. Þessu svaraði Alþýðusamb. strax 22. maí, þar sem það tjáir sig reiðubúið til viðræðna og óskar, að Búnaðarfélagið tilnefni stund og stað, er því henti. Þessu svarar Búnaðarfél. 8. júní og ákveður fund 4. júlí. Það þurfti meira en 5 vikur til að ákveða og undirbúa þennan eina fund, sem það sá ástæðu til að halda um málið milli búnaðarþinga. Þegar hér var komið, gat ríkisstj. ekki látið málið lengur afskiptalaust. Þess vegna ritar landbrh. búnaðarþingi strax, þegar það kom saman, og óskaði, að viðræðum yrði hraðað og helzt lokið fyrir miðjan ágúst, því að lengur gæti stjórnin ekki dregið að taka ákvarðanir. Þess vegna komu nú nefndirnar saman og komust nú það langt, að samkomulag varð um tillögur, sem ég, tímans vegna, verð að láta mér nægja að segja efnið úr. I. Þessi félagssamtök fari þess á leit við ríkisstj., að hún skipi nefnd til að endurskoða grundvöll búvísitölunnar samkv. tilnefningu tveggja aðila, en sjálfkjörnir séu hagstofustjóri og forstjóri búreikningaskrifstofunnar. Niðurstöður séu ekki bindandi, nema fulltrúar viðkomandi félagssamtaka verði sammála, og verðlag miðað við, að framleiðendur búnaðarvara hafi laun sambærileg við hliðstæðar stéttir. Um verðið í haust náðist ekki samkomulag. Vísitala landbúnaðarins lá ekki fyrir. Alþýðusamb. bauð þá hækkun, sem búnaðarþing gaf eftir í fyrra, en búnaðarþingsfulltrúar vildu heimta þá hækkun, sem kynni að hafa orðið síðan. Þá óþekktu stærð vildu fulltrúar Alþýðusamb. ekki fallast á, enda ókunnugt um þátttöku ríkissjóðs í niðurgreiðslum. II. B. Í. og Alþýðusamb. leggja til, að ríkisstjórn skipi 4 menn, 2 frá hvoru, í nefnd til athugunar á eftirtöldum atriðum. a. Löggjöf um framlög eða aðrar aðgerðir ríkisins til öflunar alls heyfengs á ræktuðu landi og framleiðslu landbúnaðarvara við lágmarksaðstöðu. b. Uppbyggingu a. m. k. eins byggðahverfis nú þegar. c. Áætlun um framtíðarbúskap, er miðist við að fullnægja neyzluþörf landsmanna fyrir búvörur, og leiðir til að ná henni. d. Hindra brask með jarðeignir, lóðir og lendur. e. Athuga leiðir til að fullnægja verkafólksþörf landsbúa og auknu samstarfi verkamanna og bænda. Þessa ályktun samþykkti Alþýðusambandsstjórnin. En búnaðarþingið lét sér enn þá nægja að vísa málinu til stj. og fela henni að ganga frá þessum málum á þeim grundvelli, sem lagður er með viðræðum nefndarinnar. Þannig stóðu málin, þegar búnaðarþingi lauk. Og síðan virðist áhugi Búnaðarfél. hafa meira beinzt að öðrum hlutum, sem nú skal nánar lýst. Það er stofnun þessa fræga stéttarsambands bænda, sem framsóknarmönnum er svo tíðrætt um núna, og má óhætt fullyrða, að meðferð þess máls er eitthvert furðulegasta fyrirbrigðið í félagsmálastarfsemi, sem gerzt hefur hér á landi, og er gleggsta dæmi þess, hvernig pólitískir forustumenn bændastéttarinnar hafa málefni hennar að leiksoppi. Öllum er kunnugt um þann klofning, sem nú er í Framsfl., þar sem fyrrv. formaður flokksins, með allmikinn liðskost með sér, heldur uppi hatrammri baráttu gegn gömlum lærisveinum, sem hafa sparkað honum til hliðar. Þessi órólega deild stóð á sínum tíma að útgáfu blaðsins Bóndinn, sem talaði djarft um það, að bændur þyrftu að mynda sér nýjan flokk. Hún tók líka upp hatramma baráttu gegn þeirri samþykkt búnaðarþings í fyrrahaust að falla frá hækkun afurðaverðsins, og stjórnmálatímaritið Ófeigur, sem stundum flettir óþyrmilega ofan af samkomulagi framsóknarheimilisins, taldi þá eftirgjöf vera þátt í baráttu „ráðherrastríðsins“, það er í staðinn hafi átt að koma sæti forsætisráðherra handa núverandi formanni flokksins. Í framhaldi af þessu tók órólega deildin að vinna að stofnun stéttarsambands bænda, sem í sjálfu sér er ágæt hugmynd, ef hægt væri að halda því utan við flokkspólitískar erjur. En þá var líka valdadeild flokksins nóg boðið. Búnaðarþing var kallað saman mánuði fyrr en áður hafði verið ákveðið, til þess að taka afstöðu til þessa væntanlega sambands, því að hér var barizt um fylgi bændastéttarinnar. Og ráðin voru fundin. B. Í. tilkynnti hátíðlega, að það vildi gera stéttarsambandið að deild innan sinna vébanda. Það ákvað kosningafyrirkomulag sambandsins, og í tilbót ætluðu þeir að lána form. B. Í. til að stjórna fundum þess. Ekki vantaði greiðviknina. Gegn samþykki bændanna á þessu bauðst B. Í. til þess að löggilda þennan fyrsta fund sem stofnfund stéttarsamtakanna. Eins og stéttarsamband bænda þurfi á nokkurri slíkri löggildingu að halda frá B.Í. Hitt er annað mál, að ef slíkur stéttarfélagsskapur gerir kröfu til að ráða verðlagsmálum landbúnaðarins, þá þarf samþykki æðri stjórnarvalda til þess. Þá er rétt að upplýsa, hvernig valdadeild Framsóknar hyggst að ná valdi yfir stéttarsambandinu með þessum ráðum. Fram að árinu 1936, að nýju jarðræktarlögin gengu í gildi, var kosið til búnaðarþings óbeinum kosningum á aðalfundum búnaðarsambandanna. En með lögunum er þessu breytt og ákveðið að kjósa hlutbundnum kosningum á aðalfundum hreppabúnaðarfélaganna í sveitunum. Þannig tókst Framsókn að tryggja sér meiri hluta á búnaðarþingi og gegnum það meiri pólitísk áhrif innan bændastéttarinnar. Nú þóttist valdadeild flokksins sjá, að ef bændur stofnuðu nýtt stéttarsamband á þeim grundvelli, sem lagður var, væru hennar pólitísku áhrif í hættu og þess vegna þyrfti að ná tökum á þessu sambandi. Til þess að ná því marki beitir hún B. Í. fyrir sig með því að láta það heimta pólitískar hlutfallskosningar til sambandsins og fundarstjóra á fundum þess, en býður svo í staðinn þessa merkilegu löggildingu. Nú get ég upplýst það, að þess munu hvergi finnast dæmi, að flokkspólitískar hlutfallskosningar séu viðhafðar innan stéttarsamtaka. Þótt þess séu dæmi, að komið hafi fram kröfur um slíkar kosningar, t. d. innan verklýðssambanda, þá hafa þær ætíð komið frá atvinnurekendum, í þeim tilgangi að vekja glundroða og drepa á dreif stéttartilfinningu verkalýðsins. Stéttin er ekki þjóðfélag, og stéttarþingið er því annars eðlis en löggjafarþingið. Það fjallar um málefni stéttarinnar innan þess ramma, sem stéttarlegu viðhorfin skapa. Þeir menn, sem heimta flokkspólitískar kosningar til stéttarsambands bænda, geta aðeins haft tvær ástæður til að gera slíkar kröfur. Önnur er sú, að þeir skilji ekki eðli stéttarsamtaka, kunna ekki að greina stétt frá flokki eða stéttarmál frá flokksmáli, kunna ekki skil á þeim mismun, sem er á eðli stéttarþings og þjóðþings. Ef þetta er ástæðan, má e. t. v. með nokkurri sanngirni biðja þeim fyrirgefningar, vegna þess að þeir vita ekki, hvað þeir gera. - Hin ástæðan er sú, að þeir vilji hindra stéttarlega einingu bændanna, vegna þess að þeir óttist um flokkspólitíska hagsmuni, ef bændurnir næðu til að byggja upp samtök sín á heilbrigðum grunni og þar með að eflast að stéttarlegum hugsunarhætti og stéttarlegum skilningi. Sé ástæðan þessi, er hún ófyrirgefanleg. Þessi afstaða er því furðulegri, þar sem einmitt hinir sömu menn, er heimta flokkspólitískar hlutfallskosningar til B. Í. sem er faglegur félagsskapur, og til stéttarsambandsins, sem er stéttarlegur félagsskapur, fjandskapast víð hlutfallskosningar til Alþingis, þar sem þær samkvæmt eðli sínu eru réttmætar. Þetta er ljóst dæmi þess, hvernig afstaða þessara manna í þessum málum eins og öðrum mótast af því einu, hvort þeir telji sig hafa pólitískan hag af þeim eða ekki. Á stofnfundinum á Laugarvatni var deilt um þetta í fleiri daga og klofningur hindraður með því einu að láta þetta aðalskipulagsmál samtakanna vera óútkljáð. Þannig er ómögulegt að viðurkenna sambandið stofnað enn þá, þar sem eftir er atkvgr. um skipulag þess. Þessi deila stendur ekki um lítils háttar formsbreytingu, heldur stórfellda eðlisbreytingu. En fullyrða má, að verði skipulagsform B. Í. samþ., þá er bændastéttin eina stétt landsins, sem lætur pólitíska flokksforingja bjóða sér slíkt gerræði. Þannig eru stéttarsamtök bændanna þegar í fæðingu gerð að pólitísku bitbeini, ekki milli stjórnmálaflokka, heldur milli þeirra tveggja flokksbrota, sem berjast um völdin innan Framsóknar. Svo á þetta að heita ópólitískur félagsskapur. Slík er meðferð Framsóknar á málum bændanna. Þó er þeim ekki klígjugjarnt við að fullyrða, að allir aðrir en þeir séu fjandmenn landbúnaðarins. Svo á s.l. hausti, þegar baráttan er hafin um stéttarsambandið, tilkynnir B. Í. að ef sambandið verði innaxl þess vébanda, þá verði kostnaðurinn greiddur úr búnaðarmálasjóði. Fyrir fé búnaðarmálasjóðs á að kaupa yfirráð stéttarsambandsins. Þá eru annars vegar kröfurnar um, að þetta hálfstofnaða samband ráði algerlega verðlagningu landbúnaðarvara. Hv. þm. V.-Ísf. hefur gert því máli skil, og fer ég því ekki út í það. En ég vil leyfa mér að undirstrika það, að þessar kröfur fara í þveröfuga átt við þær staðreyndir, að þegar Framsfl, fór að skipa þessum málum að vild sinni, þá færði hann valdið úr höndum bændastéttarinnar til annarra aðila. Og þegar ríkissjóður leggur fram stórfé til að halda verði varanna í skefjum, þá getur ríkisvaldið ekki látið verðlagninguna í hendur pólitískra spekúlanta. Það hefur verið deilt um, hvað ætti að kalla þessi útgjöld ríkissjóðs, hvort þau eigi heldur að teljast styrkur til framleiðenda eða neytenda. Þessi deila er heimskuleg og gerir ekkert annað en rugla skilning fólks á því vandamáli, sem um er að ræða. Þetta fé er framlag ríkissjóðs til þess að halda niðri vísitölunni, af því að framleiðslukostnaður landbúnaðarvaranna er of mikill til þess að verð þeirra megi koma óbreytt inn í vísitöluna. Ég get samt gert Framsókn það til þægðar núna að kalla það neytendastyrk og launaviðbót. Þetta nam 22 ½ millj. kr. á síðasta ári. Ef ríkissjóður hefði ekki greitt þetta, en vörurnar verið í sama verði, þá er það sama sem stórkostleg kauplækkun. Hvaða áhrif skyldi sú ráðstöfun hafa haft á kjötsöluna innanlands? Hefði kjötið verið kr. 3.11 dýrara, er hætt við, að það hefði mátt flytja æðimikinn hluta af því út fyrir hraksmánarverð, sem hefði skapað bændum mun lægra heildarverð en þeir fengu. Og sífellt telur Framsókn, að kauplækkun sé það eina bjargráð, sem landbúnaðurinn þurfi. Með skipun landbúnaðarráðsins í haust var af stjórnarflokkunum gerð tilraun til þess að leysa vandamál þau, sem brýnust lágu fyrir, og hindra það, að aðgerðarleysi búnaðarþingsins sigldi honum í strand, þegar stríðinu var lokið og dýrtíðarlögin fallin úr gildi. Þó á Framsókn ekkert til annað en skammir um þessar ráðstafanir, persónulegt níð um mennina, kröfur um, að landbúnaðarvörurnar séu hækkaðar um 20% frá í fyrra eða að nú sé fylgt að fullu sex manna nefndar álitinu, sem hún féll frá sjálf fyrir ári síðan. Og þá er rétt að athuga betur afstöðu Framsóknar 1944 til þessa samnings. En áður en farið er að kryfja þá afstöðu til mergjar, er rétt að minnast eins atriðis. Utanþingsstjórnin var að víkja og það lá fyrir að mynda nýja stjórn. Þá tilkynnir sex manna nefndin, að vísitala landbúnaðar hafi hækkað um 9,4%. Búnaðarþing er kallað saman - ekki til þess að heimta þessa hækkun, heldur til þess að gefa hana eftir. Og þó hefur flokkurinn gerbreytt afstöðu til útflutningsuppbóta frá árinu áður. Formaður flokksins skrifar í Tímann grein og segir m. a. (með leyfi hæstv. forseta) : „Dýrtíðarlögin, sem nú eru í gildi, eru frá 1943. Það hafa margir misskilið þessi lög. Þeir hafa álitið, að með þeim tæki ríkissjóður ábyrgð á því, að bændur fengju tiltekið verð fyrir afurðir sínar. Svo er ekki.“ Síðan heldur greinarhöf. áfram og reiknar, að til þess muni ríkið þurfa 30 millj. kr. Og það telur hann ómögulegt að greiða. Og formaður B. Í. sagði í útvarpinu, að bændur hefðu gert hagfelldan samning með því að falla frá hækkuninni. Hvers vegna? Af því að hann bjóst við, að hækkað verð mundi leiða af sér sölutregðu, og viðurkenndi, að ríkið gæti ekki keypt afganginn á fullu verði. Þá mundi hækkaða verðið verða bændum beinlínis til tjóns. Hins vegar var það ekkert um deilt, að dýrtíðarlögin voru í gildi, stríðinu var ekki lokið, og enginn vissi það fyrir. Aðrir atvinnuvegir höfðu engan hnekki beðið. Samt áleit Framsókn hagfellt fyrir bændur að gefa eftir af því verði, sem skýlaus lagafyrirmæli heimiluðu þeim að setja á vörurnar innanlands. Hvers vikapiltar voru búnaðarþingsfulltrúarnir þá? En þá ætlaði Framsókn að fara í ríkisstjórn og ná völdum í landinu. Berum svo þetta saman við afstöðuna nú. Stríðið er búið, dýrtíðarlögin úr gildi fallin. Einn aðaltekjustofn þjóðarinnar, síldveiðin, hefur brugðizt gersamlega, sem rýrir stórkostlega tekjur ríkisins og fjölda einstaklinga. Samt er fylgt þeirri vísitöluhækkun, sem orðið hefur síðan í fyrra. Þá getur Framsókn látið öll sín gjallarhorn æpa í einum kór um hækkunina, sem þeir höfðu sjálfir gefið eftir, og birtir alls konar útreikninga eftir forustusérfræðinga sína um það, hvað bændur séu féflettir. Verst er þó, að tölunum ber yfirleitt illa saman. Það var leitt, að þessir útreikningar skyldu gleymast í fyrra. Annars hefðu þeir getað skemmt sér við að leggja tölurnar saman og sýna bændum, hvað þeir hafa verið snuðaðir bæði árin. En athugum, hvaða þýðingu þessar kröfur gætu haft fyrir bændastéttina sjálfa, ef eftir þeim væri farið. Kjötframleiðslan í haust mun vera um 5500 tonn. Ef þessi framleiðsla selst öll innanlands, á hún að gefa bændum um kr. 7.48 pr. kg. En hver 500 kg., sem út þarf að flytja fyrir kr. 4.00 pr. kg., (og mun ekki von um hærra), lækka verðið til bændanna um kr. 0.32 pr. kg. 500 tonn flutt út lækka verðið niður í kr. 7.16 1000 - - - - - - 6.85 1500 - - - - - - 6.53 2000 - - - - - - 6.21 2500 - - - - - - 5.90 3000 - - - - - - 5.58 Á þessu sést greinilega, hve hættulegt það er að skapa sölutregðu hér innanlands og hve glæfralegt það hefði verið af verðlagsnefndinni að fylgja kröfu Framsóknar um 20% hækkun. En hvaða tökum hefur nú stjórn þessa hálfstofnaða stéttarsambands tekið á verðlagsmálunum? Hún er kosin á Laugarvatni fyrir 9. sept. Á fundi, sem hún heldur 4.–9. okt., tekur hún málin fyrst til meðferðar og sendir frá þeim fundi opinbert plagg m. a. um áskoranir um verðbætur á útfluttar vörur. En eftirtektarverðasta atriðið í þessu plaggi er þó tilkynning um, að hún hafi ákveðið að ganga hið fyrsta frá frv. um sölustöðvun á framleiðsluvörum bænda, ef til þyrfti að taka, og ýmis ákvæði í sambandi við það. Þetta frv. kvað eiga að senda stjórnum búnaðarsambandanna til umsagnar. Ekki á að láta ræða það í hreppabúnaðarfélögunum. E. t. v. er líka tryggara að fara með það fyrir ofan garð og neðan hjá bændum sjálfum. Um sölubann á kjöti má fullyrða, að þótt það stæði í heilt ár, þá drepur það engan mann. Og vegna þess að ég hef lítinn tíma, skal ég sleppa því að tala mikið um, hvaða áhrif algert sölubann á mjólk mundi hafa á heilsu og þroska smábarna og unglinga, aðeins bendi ég hlustendum á að íhuga það. En svo vil ég leyfa mér að spyrja þá menn, sem að þessu standa, hvernig þeir ætli að koma í veg fyrir það, að leyfður verði ótakmarkaður innflutningur á hvers konar landbúnaðarvörum, sem fáanlegar eru, kjöt fyrir 3–4 kr. kg, smjör fyrir 4–6 kr. kg., mjólkurduft og niðursoðin mjólk fyrir miklu lægra verð en hér. Og hafa þessir menn gert sér ljóst, hvaða áhrif svona stríðsyfirlýsing hefur á sölumöguleika bændanna í framtíðinni, ef gersamlega væru rofnir allir möguleikar til vinsamlegs samkomulags milli framleiðenda og neytenda? Og hvað skyldi þurfa mörg ár til að gróa um heilt eftir slíka styrjöld? Þeir menn, sem ráða bændastéttinni til slíkra hluta, eru ekki að hugsa um fjárhagslega hagsmuni hennar, heldur um pólitíska hagsmuni sjálfra sín. Og þessi boðskapur er fluttur eftir að sterkustu samtök launþeganna hafa gengið eftir þeim með grasið í skónum til þess að fá þá til viðræðu um samkomulagsgrundvöll. Hér er ekki hikað við að steypa bændastéttinni í vandræði, bara ef takast mætti að reka hana saman í harðan hnapp til andstöðu við núv. ríkisstjórn og áform hennar. En það væri bæði heiðarlegra og fyrirhafnarminna að sleppa svona margbrotinni krókaleið, en koma heldur beint til bændanna og segja við þá umbúðalaust: Tekjur ykkar hafa verið of háar núna stríðsárin, þið eigið að lækka þær. Og einfaldasta ráðið fyrir ykkur er að hella helmingnum af mjólkinni í lagargryfjuna og fleygja helmingnum af kjötinu í haughúsið. - Því fyrir fjárhagslega afkomu bændanna er nákvæmlega sama, hvor leiðin er farin. - Það má gera skemmtilegan útdrátt úr þessum starfsferli Framsfl. Þegar Framsókn fer með völd á krepputímum, er boðskapurinn til bændanna að spara allt nema halda í sér lífinu. Þegar Framsókn skipar verðlagsmálum bændanna, þá lætur hún starfandi bændur vera í örlitlum minni hluta í öllum þeim nefndum, sem með verðlagsmálin fara. Þegar styrjöldin skapar uppgangstíma fyrir þjóðarheildina, þá berst Framsókn með hnúum og hnefum móti því, að bændur fái nokkra hlutdeild í gróða þeim, sem þjóðinni fellur í skaut. Þegar Framsókn ætlar í stjórn, lætur hún B. Í. gefa eftir fyrir þeirra hönd verðhækkanir, sem lög heimiluðu. Þegar Framsókn er oltin út úr stjórnarsamvinnu, gengur hún berserksgang til þess að fá bændur til að gera kröfur, sem engin heimild er fyrir og mjög líklega mundu verða til tjóns fyrir þá sjálfa, og heimtar ríkisframlög, sem hún sjálf hafði dæmt ómöguleg einu ári fyrr. Þegar allar aðrar stéttir hafa látið hörðustu ágreiningsmál niður falla og sameinazt um að byggja upp atvinnuvegi þjóðarinnar til hagsbóta fyrir framtíðina, gerir Framsókn örvita tilraun til að skipuleggja bændastéttina alla í einni fylkingu móti því uppbyggingarstarfi, þótt hver meðalgreindur maður hljóti að sjá, að ef slík einangrun verður að veruleika, getur hún ekki leitt til neins annars en hruns fyrir bændastéttina sjálfa.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Það frumvarp, sem hér er til 3. umr., er staðfesting á brbl. hæstv. landbrh. um verðlagningu landbúnaðarafurða o. fl. Aðalatriði þess eru þau, að ráðh. skipi til 1 árs í senn nefnd 25 bænda og bændafulltrúa til að hafa yfirumsjón þessara mála, en framkvæmdavaldið er í höndum 5 manna verðlagsnefndar, sem einnig er skipuð bændum og bændafulltrúum einum. Eru 4 þeirra kosnir af búnaðarráði, en formaður þess er sjálfkjörinn í verðlagsnefnd. Tímamenn hafa gert óp mikið að ráðherranum fyrir setningu þessara laga og haft í frammi þau verstu brigzl í blöðum sínum og hér á Alþingi út af því hræðilega ranglæti, sem bændum ætti að vera sýnt með þessari löggjöf. Stjórnarflokkunum hefur því þótt rétt að ræða þetta mál nokkuð í áheyrn alþjóðar hér í útvarpinu. Í sjálfu sér er eðlilegt, að Tímamenn séu beygðir nú og kveini mjög, því að þessi lög eru ein af þeim, sem svipta þá valdi og yfirráðum, sem þeir höfðu um nærri 20 ára skeið. En eftir að þeir hófu sitt pólitíska verkfall með því að neita samvinnu við aðra flokka fyrir rúmu ári síðan, þá gátu þeir ekki vænzt þess að halda áfram öllum völdum á öðrum sviðum þjóðlífsins. Og nú um skeið hafa þeir hrópað til okkar bænda og sagt, að verið væri að taka valdið af okkur, rétt eins og bændastéttin og Tímaklíkan séu eitt og hið sama. Í þessari kenningu felst fullkomið öfugmæli, því að nú hafa völdin yfir þessum málum verið fengin bændum einum í hendur. Að vísu aðallega bændum úr Sjálfstæðisfl., og sízt ætti liðsmönnum hans að líka það verr, þó að Tímaklíkan sé einu sinni utan við yfirráðin. Síðustu 20 árin hafa ríkisstjórnir skipað tugi eða jafnvel hundruð af nefndum, og í flestar þeirra hafa verið valdir nær eingöngu Reykvíkingar og embættismenn. Tímamenn hafa staðið lengst fyrir þessu og yfirleitt látið sér vel líka. En þegar einu sinni er af ráðh. skipuð n. eftir þeim fyrirmælum, að eingöngu séu þar bændur og bændafulltrúar, þá gera Tímamenn hróp að. Þá heitir það á þeirra mála að taka valdið af bændum, enda sagði þm. Mýr. (BÁ) við 2. umr., að sér hefði verið alveg sama, þó að eingöngu annarra stétta menn hefðu verið í þessari nefnd. Aðalatriðið náttúrlega sem fyrr, að þeir væru Tímamenn. Það er þeirra höfuðkrafa. Eins og kunnugt er, þá eru nú 4 bændur og einn bændaskólakennari í verðlagsnefnd. Þessir menn hafa verið bornir þeim tilhæfulausu sökum, að þeir færu eftir skipun ráðh., en ráði engu sjálfir. Áður var það svo, að einn maður réð raunverulega, en nú er því breytt. Um hið fyrra skipulag segir sá maður, er bezt má um það vita, Jónas Jónsson, hv. þm. S.-Þ., á þessa leið í síðasta Ófeigi orðrétt: „Í oddamannssæti um verð á kjöti og mjólk var Páll Zóphóníasson árum saman og greiddi þar á hverjum tíma atkvæði um verðlagsmál eftir því, sem landbrh. hentaði bezt til að geta haldið jafnvægi í ríkisstjórninni.“ Það er því samkv. þessu ekki óeðlilegt, þó að Páll og aðrir Tímamenn haldi, að aðrir menn séu verkfæri ráðherrans. Mönnum hættir svo oft við að reikna með sömu veikleikum hjá öðrum sem þeir sjálfir hafa. Nú var það 25 manna nefnd, sem lagði línurnar fyrir verðlagningunni, og ég spyr ykkur nú alla, sem til mín heyrið, hvort þið haldið, að hentugra sé fyrir ráðh., sem vill ráða verði, að stjórna 25 bændum og bændafulltrúum úr öllum héruðum landsins eða fyrir þann ráðh., sem var að stjórna Páli Zóphóníassyni, þm. N.-M., einum. Það dæmi geta allir sæmilega greindir bændur reiknað án þess að fá Tímalega leiðbeiningu. Ég hygg líka, að flestir, sem þekkja þá menn, sem nú skipa búnaðarráð, bæði þá, sem eru í verðlagsnefnd, og hina, geti hugsað sér, að þeir hefðu ekki tekið því neitt vel, ef ráðh., Pétur Magnússon, hefði ætlað að fara að gefa þeim fyrirskipun um verðið, enda reyndi hann það áreiðanlega ekki. - Þessir menn höfðu flestir eitt sjónarmið og aðeins eitt, sem sé það, hvað bændum væri hollast, en allmargir stjórnarandstæðingar virðast hafa það yfirsjónarmið að sundra ríkisstj. eða gera henni örðugleika, hvað sem hagsmunum bænda liði, og þess vegna máttu þeir ekki ráða neinu um þessi mál og mega ekki, á meðan eins stendur. Það skipulag, sem áður var, reyndist svo, að meðal bænda voru víðs vegar um land samþ. kröfur um að leggja þar allar nefndirnar niður og skipa eina nefnd í staðinn, sem eingöngu væri skipuð bændum og bændafulltrúum. Það munu yfirleitt engin ákvæði hafa fylgt þessum kröfum um það, með hverjum hætti sú eina nefnd væri skipuð, og enginn gert ráð fyrir almennri kosningabaráttu um land allt, eins og Tímamenn látast vilja nú. Þessari almennu kröfu bænda hefur því verið fullnægt. Nú ræður ein nefnd, skipuð eingöngu framleiðendum, og það er í fyrsta sinni í sögunni, að slíkt hefur átt sér stað. Hér hefur því verið gerð réttarbót, sem engin ástæða er til annars en fagna af hálfu bænda, því að eins og þm. V.-Ísf., Ásg. Ásgeirsson, sýndi fram á, er engin von til, að stéttarsambandi væri falið þetta vald, þó að slíkt samband væri til, en nú er ekki því til að dreifa, að neitt samband, sem bændur almennt viðurkenna, sé til, heldur er um að ræða undirbúning að því. Þá fyrst kemur til greina, að stéttarsamband, ef á kemst, fái þessi mál í sínar hendur, þegar hætt verður við allar greiðslur úr ríkissjóði til þessara mála. Hins ber að geta, að bændum er almennt geðfelldara, að ríkisframlagið sé greitt sem neytendaframlag, eins og nú er, enda er það í samræmi við ítrekaðar kröfur áður og kemur í veg fyrir verðfellingu á þeim kjöttegundum, sem ekki heyra undir verðlagninguna. Það er gild ástæða til fyrir alla þá bændur, sem ekki eru starblindir Tímamenn, að gera sér grein fyrir því, að hamagangur Tímamanna gegn þessum lögum er eingöngu sprottinn af þeim vonbrigðum, sem þessir menn hafa orðið fyrir vegna sinna margvíslegu pólitísku glappaskota og vegna þess, að það hefur skeð, sem þeir vonuðu, að ekki yrði, að stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um þessi mál. Þeir vonuðust eftir sundurlyndi og jafnvel stjórnarrofum. Það er því ekki umhyggja fyrir hag bænda, sem gerir þá vonda, heldur eigin vonbrigði. Þeirra pólitíska líf byggist á sundurlyndi, flokkaþrætum og baráttu milli sveita og kaupstaða. Friður er þeirra vona fall. Og um leið og vonirnar falla, kemur eðlilega illt skap og árásarorð og einkum í garð þess manns, sem friðinn á þessu sviði hefur skapað, sem er okkar vitri og góðviljaði landbrh., Pétur Magnússon. En ófriðarseggjunum mun verða um megn að eyðileggja vinsældir hans og traust. Til þess dugir enginn rógburður. Ég skal svo fara nokkrum orðum um. verðlagið og kjötsöluna. Verðlagningin af hálfu verðlagsnefndar er byggð á því, að grunnverð sex manna nefndarinnar haldist að viðbættum 9.7%, sem er vísitöluhækkun þessa verðlagsárs. Hins vegar er vísitöluhækkun frá í fyrra 9.4%, sem þá var sleppt eftir tillögum búnaðarþings, ekki tekin með í hækkun nú, enda þurfti enginn bóndi að gera ráð fyrir því, að vísitöluhækkun, sem fulltrúar bænda samþykkja að sleppa í hámarki styrjaldarinnar og að sex manna nefndar lögunum gildandi, gæti komið til hækkunar að þeim úr gildi gengnum og að stríði loknu. Það hefði líka verið heldur undarlegt stökk að hækka verðið nú um 20%, en sleppa í fyrra 9.4% vísitöluhækkun, þegar lögin voru í gildi og stríðið í fullum gangi. Það er því hin herfilegasta fjarstæða, sem sumir halda fram, að þeir, sem voru móti tilslökuninni í fyrra, eins og t. d. Sveinn á Egilsstöðum, hafi komizt í mótsögn við sjálfa sig með því að hækka ekki nú um 20%. Slíkar kenningar eru ekki til þess fallnar að vera teknar til greina af meðalgreindum mönnum. Um sex manna nefndar verðið hafa líka orðið allmiklar deilur, og þótt því sé sleppt, hvort það hafi á sínum tíma verið rétt eða ekki rétt, og það liggur utan við ágreiningsmál, sem hér er um að ræða, þá eru það hinar furðulegustu hugmyndir, sem sumir menn hafa gert sér í því sambandi. Sumum þeirra hafa nú þegar verið gerð nokkur skil í þessum umræðum, og þeirri, sem einna helzt er haldið á lofti, að ríkissjóður eigi að ábyrgjast þetta verð, geta núverandi stjórnarandstæðingar einna sízt haldið fast á, því að þá gera þeir foringja sinn, þm. Str., Hermann Jónasson, að minna manni. Hann skrifaði langa grein um þetta í Tímann 26. sept. í fyrra, þar sem hann dásamaði tillögur búnaðarþings, og síðasti ræðumaður tók réttilega fram, að hann lýsti yfir því, að ríkissjóður bæri enga ábyrgð á verðinu. - Þá var þessi maður og liðsmenn hans ekki í stjórnarandstöðu, og þótt sumir þeirra haldi öðru fram nú, þegar þeir eru á móti ráðandi stjórn, þá geta bændur ekki tekið slíkt alvarlega. Þótt undarlegt sé, hafa nú þau tíðindi gerzt, er sýna bezt óheilindin á þessu sviði, að þeir, sem ákafastir voru í fyrra að halda óbreyttu verði þrátt fyrir 9,4% vísitöluhækkun, ganga nú mest fram fyrir skjöldu til að átelja verðlagsnefnd fyrir að hafa ekki hækkað nú um 20%, þegar lögin eru úr gildi og stríðið búið. Má þar meðal annars nefna þm. Mýr., Bjarna Ásgeirsson, sem hér mun tala næst á eftir. Þegar menn fara þannig í gegnum sjálfa sig, þá sýnir það bezt, hve misskilin valdabarátta getur leitt langt. Það er líka ljóst, að ekki er mikið að leggja upp úr sakaráburði slíkra manna, því að ef þeir hefðu ráðið nú, þá hefði verðinu áreiðanlega verið haldið óbreyttu eins og það var í hitteðfyrra og engum 9,7% bætt við, en útflutningsuppbætur auðvitað felldar niður. Annars verðum við bændur nú sem fyrr að gera okkur fulla grein fyrir því, að okkur og okkar fulltrúum ber að fara þá leiðina í verðlagningu, sem bezt tryggir okkar hagsmuni. Hvar mörkin eru í verðlagningu, er eðlilegt, að menn geti greint á um. Þegar útflutningsverð er langt fyrir neðan framleiðslukostnaðarverð, eins og nú, þá veltur allt á, að innlenda salan gangi sem bezt og sá markaður sé ekki sprengdur. Í haust bárust þær fréttir víðs vegar af landinu, þegar kunnugt varð um ákvörðun verðlagsnefndar, að ýmsir gætnari bændur hefðu óttazt, að nú væri boginn spenntur of hátt. Svo hefði líka verið áreiðanlega, ef engin niðurgreiðsla hefði farið fram t. d. á kjöti. Á gaspri Tímamanna um þetta efni geta heiðarlegir bændur eða aðrir ekki tekið mikið mark, enda berjast þeir Tímaliðar hver gegn öðrum á þessum vettvangi. Á Alþingi tala þeir um allt of lágt verð á kjöti og mjólk. Kjötið hefði átt að vera 12 kr. eða meira kg., segja þeir. Tíminn hefur oftast verið á sömu línunni. En framsóknarblaðið Dagur sagði í forustugrein, að verðið væri svo hátt, að neytendur mættu til með að spara kaup á landbúnaðarvörum - „eftir fremstu getu.“ Þar er gengið hreint til verks með þá starfsemi, sem almennt hefur verið rekin í laumi, að spilla fyrir kjötsölunni, í von um, að ríkisstj. og stuðningsliði hennar yrði til örðugleika. Það er og víst, eins og síðasti ræðumaður benti á, að þeir menn, sem árum saman hafa verið að harma það, að heildsöluverð á I. fl. dilkakjöti skuli nokkru sinni hafa hækkað úr kr. 3.20 pr. kg., þeir mundu aldrei hafa farið í kr. 9,52, ef þeir hefðu ráðið, hvað þá hærra. Allt þeirra tal um hærra verð er því Tímalegt kosningaþvaður, sem þeir einir taka mark á, sem allt slíkt taka fyrir góða og gilda vöru. Og þeir bændur, sem enn trúa Tímamönnum, virðast vera hættir að hugsa eins og sjálfstæðir menn, enda lesa sumir þeirra ekkert blað nema Tímann, og þá er eðlilega ekki á góðu von. Það út af fyrir sig er rétt, að við bændur hefðum flestir þurft á því að halda að fá hærra verð, eins og okkar útgjöldum og fjárhag er varið, en markaðsaðstaðan er þannig, að þess er enginn kostur, og við megum þakka fyrir, að ekki fer verr en horfur eru á. Ekki sízt vegna þess, hve margir sveitafulltrúar hafa gerzt pólitískir verkfallsmenn og hugsa meira um að gera ráðandi ríkisstjórn ógagn en bændastéttinni í heild sinni og þjóðinni allri gagn. Það, sem bjargar málinu sæmilega að þessu sinni, er það, að stjórnarflokkarnir allir hafa getað samið um afgreiðslu þess á viðunandi hátt, og þeir hafa sín áhrif á meginhluta þeirra viðskiptavina, sem við eigum mest undir. Þess vegna er það frv., sem hér liggur fyrir, gott mál og nytsamlegt fyrir bændastéttina, og við bændur megum vera þakklátir þeim mönnum, sem eru í búnaðarráði og verðlagsnefnd, fyrir heiðarlega og viturlega starfsemi. Þó að Tíminn kalli þá undanvillinga, gervifulltrúa, konungkjörna þingmenn, kvislinga og öðrum skrípanöfnum, þá er það aðeins til að lyfta þeim upp, af því hve alkunnugt það er orðið meðal þjóðarinnar, að uppnefnavaðall Tímans er byggður á öfugmælum og er hól, en ekki last í augum heiðarlegra Íslendinga. Um kjötið er það að segja, að verðlagningin er byggð á því, að bændur fái fyrir I. og II. fl. kjöt 7.84 pr. kg. En þetta getur því aðeins orðið, að ekki þurfi að flytja kjöt á erlendan markað, því að í varúðarskyni hefur verið ákveðið að taka kr. 1.50 í verðjöfnunargjald af hverju kg. Ef ekkert þyrfti að flytja út af kjöti, þarf ekki þetta verðjöfnunargjald. Þá kemur það ekki til greina. Eftir því sem meira þyrfti að flytja út, eftir því þyrfti meira af verðjöfnunargjaldinu og eftir því verður kjötið lægra. Hvað það verður, er því ekkert hægt um að fullyrða eins og stendur, en horfurnar eru góðar þrátt fyrir áróður stjórnarandstæðinga gegn kjötsölunni. Fyrst er þess að geta, að s.l. ár var nálega ekkert flutt út af kjöti nema nokkuð af saltkjöti, sem Norðmönnum var gefið. Nú eru nýlega komnar skýrslur um sauðfjárslátrunina til verðlagsnefndar, og hefur komið í ljós, að kjötmagnið er rúmlega 100 smálestum minna en í fyrra, enda þótt slátrað væri heldur fleira fé en þá. Hvernig hefur svo salan gengið? Fyrst í stað gekk salan treglega, einkum þar, sem áhrifa Tímamanna gætti. Menn birgja sig ekki upp. Sumir keyptu mikið af hrossakjöti o. fl. og tregðuðust við að kaupa, þar sem verðhækkun var mikil og ekki að fullu ákveðið, hvernig niðurgreiðslu yrði hagað eða hver hún væri. En þetta hefur víðast lagazt, þegar kunnugt varð um niðurgreiðsluna, og sá halli, sem varð á sölunni fyrst, lagast síðar, eftir því sem næst verður komizt. Einkum hefur farið á þessa leið hér í Reykjavík, en hér er aðalmarkaðurinn. Samkv. skýrslu frá framkvæmdastjóra verðlagsnefndar um sölu nokkurra kjötbúða hér í bænum til 1. nóvember er salan á því tímabili frá 92–112, miðað við 100 á sama tíma í fyrra. Hæst er salan hjá kjötbúðinni Borg, 112, en lægst hjá Tómasi Jónssyni, 92 miðað við 100 í fyrra. Hjá Birni Guðmundssyni, Ísafirði, er hlutfallstalan 97,5, en hjá kaupfélaginu á Ísafirði munar miklu meira, enda auðséð, að tölurnar, sem þaðan koma, geta naumast verið sambærilegar tölur. - Á Akureyri og Dalvík seldust til 1. nóv. í fyrra 135451 kg., en á Akureyri í ár á sama tíma 75351 kg., en þá er ekki Dalvík með, enda mun í bæði skipti fremur lítil sala þar. - Þarna munar um 60 smálestum eða yfir 40%, sem salan er minni en í fyrra. Samkvæmt upplýsingum héðan úr bænum er útlitið gott með söluna, því að aðgætandi er, að fólk gerði minna að því en vant er að birgja sig upp með saltkjöt í sláturtíðinni, af því að ekki lá fyrir í byrjun, hvernig niðurgreiðslunni yrði hagað. Þess vegna má gera ráð fyrir meiri sölu síðar, því að kjötþörfin er óbreytt og eigi ástæða til minni neyzlu almennt. Það er sérstaklega eftirtektarvert, að mest skuli muna á kjötsölunni á Akureyri, þar sem Tímamenn hafa mest fylgi, eftir því sem gerist í kaupstöðum, enda hefur blað þeirra unnið þar opinberlega gegn kjötsölunni. Á Ísafirði er ástandið að þessu leyti líka slæmt, enda hefur nokkuð mikil stjórnarandstaða komið þar fram eftir blaðinu Skutli að dæma. Hefur Tíminn líka endurprentað mikið af þeim fagnaðarboðskap. Þrátt fyrir þetta, sem ber stjórnarandstöðunni ekki sérlega fagurt vitni, þá eru horfurnar með kjötsöluna það góðar, að við bændur getum gert okkur von um, að kjötið seljist mestallt eða allt innanlands, og þá þarf ekki á miklu verðjöfnunargjaldi að halda. Verðlagsnefnd hefur líka tekið þá ákvörðun að leyfa ekki útflutning á öðru en saltkjöti og þó takmarkað. Þetta hefði farið mjög á annan veg, ef Tímaliðinu hefði orðið að óskum sínum og ekki hefði náðst samkomulag milli stjórnarflokkanna um þetta vandamál. Stjórnarandstæðingar hamra nú einna mest á því, að verðlagninguna í haust hefði átt að leggja undir stéttarsamband bænda. Það er nú ekkert til, eins og áður er sagt, og þótt nú hafi verið kosin bráðabirgðastjórn til undirbúnings þeirri starfsemi, þá er enn ekkert samband til, sem bændur almennt viðurkenna sem fulltrúa sinn. Margir þeirra treysta betur ríkisstjórninni eftir fengna reynslu, enda er vald og kröfur tvennt ólíkt. Það virðist og sem stjórn þessara samtaka hafi eitthvert annað sjónarmið en að fá einhverju framgengt. Hún hélt fund hér í Reykjavík, þegar verðlagsnefndin var að starfi í október, og þessi góða stjórn talaði hvorki við landbrh. né verðlagsnefndina. Það hefði þó verið beinasta leiðin, ef þessir menn hefðu ætlað sér að hafa áhrif á verð og sölu afurðanna. Þeir fara fyrst af stað löngu eftir að verðlag hafði veríð ákveðið og þá með aðfinningar, sem bersýnilega eru gerðar í áróðursskyni, en ekki í þeim tilgangi að fá breytingar fram, enda munu þeir ekki enn hafa rætt þetta mál við þann ráðh., sem það heyrir undir, hæstv. landbrh. Varðandi þá kröfu að öðru leyti, að þessi mál séu fengin í hendur þessu tilvonandi eða byrjandi stéttarsambandi, er það að segja, að hún kemur úr hörðustu átt, þegar hún kemur frá Tímamönnum. Frá því afurðasölulögin voru sett og þar til nú eru 11 ár. Allan þann tíma hafa bændur haft minni áhrif á stjórn þessara mála en þeir hafa nú fengið og það miklu minni, því að í 4 nefndum með 20 mönnum hefur oftast verið einn bóndi og ekki einn einasti maður kosinn af bændum. Ráðin í höndum ríkisstjórnar, eins og áður hefur verið sannað. Allan þennan tíma hafa Tímamenn þagað, og flestir bændur hafa þagað. Örfáir sjálfstæðismenn í sveitunum hafa hreyft óánægju og þó helzt yfir því, að fulltrúar neytenda hafa verið í þessum nefndum. En þegar þessu er breytt, þegar bændur eru látnir fá þessi mál í sínar hendur, þegar engir neytendafulltrúar koma lengur til greina, þá er rokið upp með mótmælum út af því, að þeir menn skuli ekki vera kosnir, helzt almennum kosningum eða á fulltrúafundum, sem með þessi mál fara. Þegar Tímamenn eru á þessu sviði búnir að tapa völdum, þá er ekki nóg með það, að allt sé ófært, sem var á meðan þeir stjórnuðu, heldur líka hitt, sem óskað var almennt af bændum að fá, þ. e. ein nefnd skipuð bændum eða bændafulltrúum einum. Ég hef þegar gefið skýringu á því, af hverju þetta er, og endurtek hana ekki. Annars er verðlagningin ekki nema ein hlið á þeim verkefnum, sem liggja fyrir verðlagsnefnd landbúnaðarafurða og búnaðarráði. Hitt er líka og máske ekki síður að athuga, að koma betra skipulagi á framleiðslu, verkun, flokkun og sölu afurðanna, svo að þær verði útgengilegri og betra að fá fyrir þær það, sem samsvarar tilkostnaði við framleiðsluna. Á því sviði er mikilla umbóta þörf, og gildir það ekki einasta mjólk, sem nú er talað einna mest um, heldur líka kjöt og garðávexti. Í þessu hefur verðlagsnefnd unnið nokkurt undirbúningsstarf, en annars litlar breytingar gert enn sem komið er, enda er stutt síðan hún tók til starfa. Að fá frá bændum og bændafulltrúum viturlegar tillögur á þessu sviði mundi verðlagsnefndinni kærkomið. Hvort þær koma frá bráðabirgðastjórn stéttarsambandsins, einstökum búnaðarfélögum, búnaðarsamböndum eða öðrum, er ekki aðalatriðið. Þeim mundi verða vel tekið. Þar er verkefni fyrir hina starfsfúsu menn miklu þýðingarmeira en fávísleg mótmæli og þýðingarlaus gegn skynsamlegum ákvörðunum hins ráðandi valds. Að vera á móti og berjast á móti öllu, sem gert er, verkar illa á þá, sem unnið hafa heiðarlega að starfi sínu, en gerir ekkert gagn fyrir málið sjálft. Þannig mun og fara með öll lætin, sem hafin hafa verið gegn þessu frumvarpi. Þau gera bændum ekkert gagn, og þó að aðaltilgangur þeirra sé sá að veiða atkvæði bænda og sveitafólks á frambjóðendur Tímamanna í næstu kosningum, þá mun það ekki heldur takast, enda væri það okkur bændunum sízt til fjárhagslegra eða menningarlegra happa. Það er reynslan búin að sanna. Hitt varðar okkur miklu, að meðferð og sölu afurða okkar verði hagað á heppilegan hátt. Á því sviði er mikið að læra og margt að vinna, og ég treysti forustu verðlagsnefndar fyllilega á því sviði og óska henni og öllum bændum til hamingju með það starf. Það varðar miklu okkar þjóð, að vel takist í því efni.

Forseti (GÞ) : Hv. þm. A.-Húnv., Jón Pálmason, hefur nú lokið máli sínu og talaði 27 mínútur. Næstur tekur til máls hv. þm. Mýr., Bjarni Ásgeirsson, og talar af hálfu Framsfl.

Frsm. 2. minni hl. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Góðir hlustendur. Mál þetta hefur nú farið í gegnum tvær umr. í neðri deild Alþingis, og hefur stjórnarliðið skipað sér um það næstum óskipt. Þó fór svo, að það varð í minni hl. í landbn. deildarinnar. Hv. 5. landsk., Barði Guðmundsson, neitaði að ljá því fylgi sitt, þótt hann vegna fylgis við ríkisstj. að öðru leyti léti undir höfuð leggjast að greiða atkv. gegn því. Það hefur heldur ekki þótt heppilegt að fela honum að taka þátt í þessum umræðum. Annar þm. Skagf. (JS), sem er fulltrúi Sjálfstfl. í n., greiddi atkv. gegn málinu. Hann mun hafa gert kröfu til flokks síns um að fá að taka þátt í þessum útvarpsumræðum. Flokkur hans mun hafa þakkað honum gott boð, en ekki þótzt hafa þörf fyrir álit hans í þessu landbúnaðarmáli. Það var þm. A.-Húnv. (JPálm) og kommúnistinn í nefndinni, sem stefnunni réðu fyrir stjórnarliðið og fluttu mál þeirra í deildinni. Verða sjálfsagt einhverjir til að óska Sjálfstfl. til hamingju með hina nýju forustu í landbúnaðarmálunum. Ræðutími minn hér leyfir ekki að eltast við einstakar firrur og fullyrðingar, sem fram hafa komið hjá þeim stjórnarliðum, sem hér hafa talað. Mun ég svara þeim með því að draga hér saman þau höfuðrök, sem fram hafa verið færð gegn þessu máli og enn þá hafa ekki verið hrakin, hvorki nú né áður. Það fyrsta, sem við höfum fram að færa gegn frv. þessu og brbl., er það, að við teljum þau með öllu óþörf, vegna þess að ákvæði dýrtíðarlaganna um sex manna nefndar verðið hafi átt að gilda um verðlagningu afurða á þessu hausti. Í lögum þessum segir svo : Ef samkomulag verður um verðlagið í n., „skal þá verð á landbúnaðarafurðum ákveðið í samræmi við það á meðan núverandi ófriðarástand helzt.“ Ég bið menn að veita því athygli, að hér er talað um ófriðarástandið, en ekki ófriðinn sjálfan. Og hver vill mótmæla því, að ófriðarástand það, sem lá til grundvallar fyrir lagasetningu þessari, sé enn viðvarandi? Ástæðan til þess, að nauðsyn þótti til bera að setja upp sex manna nefndar dóminn á sínum tíma, var: Í fyrsta lagi það, að hinir erlendu markaðir landbúnaðarins voru að mestu lokaðir, þannig að útilokað var fyrir bændur að geta notið þess háa verðlags, sem þá hafði skapazt í ýmsum markaðslöndum Evrópu, - þar sem aftur á móti sjávarafurðir landsmanna áttu opinn og ótæmandi markað í Bretlandseyjum með margföldu verði, borið saman við það, sem var fyrir styrjöldina. Í öðru lagi var svo það, að verðlagsröskun sú, sem hér hafði skapazt á styrjaldarárunum, þar sem m. a. kaupgjald við landbúnaðarstörf hafði hækkað meir en nokkuð annað í landinu, orsakaði það, að útilokað var, að landbúnaðurinn gæti miðað verðlag framleiðslu sinnar á innlendum markaði, hvort heldur væri við hina almennu kauplagsvísitölu innan lands eða við markaðsverð, sem hinn enski markaður gaf, en þar hafði bæði framleiðslukostnaði og verðlagi verið haldið niðri með róttækum aðgerðum ríkisvaldsins. Það var þá, sem Alþingi greip til þess ráðs að lögleiða eins konar dóm í verðlagsmálum landbúnaðarins, sem byggðist á því, að bændur bæru úr býtum fyrir vinnu sína svipað öðrum vinnandi stéttum landsins. Þessi dómur var sex manna nefndarsáttmálinn. Ég get nú ekki komið auga á, að nokkur breyting hafi á þessu ástandi orðið. Þegar þetta er athugað svo og hitt, að mikið af þeirri landbúnaðarvöru, sem á þessu hausti kom á markaðinn til verðlagningar, þ. e. sauðfjársláturafurðirnar, kom á framleiðslukostnað ársins 1944, og það verðlag, sem setja átti á þær, miðaðist m. a. einnig við tekjur sveitamanna 1944, það ár, sem lög þessi óvefengjanlega voru í gildi; virðist mér bæði eðlilegt og sjálfsagt, að ákvæði sex manna nefndar álitsins hefðu verið látin koma til fullra framkvæmda á þessu hausti. Og það leyfi ég mér að fullyrða, þó að ekki sé ég lögfræðingur, að hver sú ríkisstjórn, sem hefði viljað framkvæma þetta atriði með velvilja í garð landbúnaðarins, þannig að láta hann njóta þeirrar réttarverndar, er í lagaákvæði þessu fólst, gat hæglega forsvarað það að framkvæma lögin á þessu hausti - eða réttara sagt: hún gat ekki annað. En ríkisstj. fór aðra leið, - hún nam þetta öryggisákvæði úr lögum - með bráðabirgðalögum skömmu áður en Alþingi kom saman til fundar. Og hún gerði meira. Hún nam einnig úr lögum þá skipan, sem gilt hafði um verðlagsákvörðun landbúnaðarvara, þar til sex manna nefndar ákvæðið gekk í gildi, - verðlagsnefndir mjólkur, kjöts og garðávaxta - og setti í þess stað hið nýja verðlagsvald. Samkv. ákvæðum afurðasölulaganna áttu félagssamtök bænda 2 fulltrúa af 5 í verðlagsnefndunum, en neytendur 2. Oddamaðurinn var skipaður af landbrh. Þó að bændur muni aldrei hafa hugsað sér þetta fyrirkomulag nema til bráðabirgða, þá sættu þeir sig yfirleitt við það, vegna þeirrar hagsbótar, sem þeir töldu felast í afurðasölulögunum, og á meðan þeir höfðu þau áhrif á Alþingi, að öruggt þótti, að engin ríkisstjórn, hver sem hana skipaði, teldi sér fært að beita þá rangsleitni með því að velja nefndinni formann eða oddamann, sem beitti sér gegn réttmætum kröfum þeirra. En eftir þá ummyndun, sem á Alþingi varð upp úr síðustu stjórnarskrár- og kjördæmabreytingu, varð þess fljótlega vart, að bændur töldu nauðsyn til bera, að sú breyting yrði gerð á verðlagslögunum, að þeir eða fulltrúar þeirra fengju óskorað meirihlutavald yfir verðákvörðuninni. Og það er nú komið á daginn, að þetta álit var ekki ófyrirsynju. En kröfur um þetta urðu enn ákveðnari, er frá leið, eftir því sem aðrar stéttir færðust í aukana í stétta- og hagsmunabaráttu sinni. Nú er svo komið, að allar stéttir þjóðfélagsins hafa brynjað sig með harðsnúnum hagsmunasamtökum. Enda hefur virzt svo um skeið, að margar þessara stétta væru allsráðandi um kaup sitt og kjör. Iðulega hefur það skeð, að þær hafa auglýst kauptaxta sína án þess að nokkrir samningar hafi fram farið, - og undir það hafa menn orðið að beygja sig þegjandi og hljóðalaust. Og þó að nokkurt nöldur hafi stöku sinnum orðið út af kaup- og kjarabótakröfum stéttafélaganna, hafa menn jafnan orðið að sætta sig við þær í aðalatriðunum. Og það hefur nú um lagt skeið verið viðtekin regla, að enginn verk- eða vinnutaxti telst löglegur nema viðkomandi verklýðsfélag eða meiri hl. þeirra hafi goldið honum jákvæði sitt. Enda má telja það sjálfsagt í landi, þar sem lýðfrelsi og félagsfrelsi ríkir, - undantekningar eru þegar ríkisvaldið þarf að grípa til neyðarráðstafana í bili til að verja þjóðfélagið áföllum, eins og víða hefur skeð á styrjaldarárunum. Það er því algerlega óviðunandi og óverjandi ráðstöfun af ríkisstj. gegn bændastéttinni að gera þá breyt. á lögunum, er svipta hana öllu valdi um, hvaða kaup og kjör henni eru ákveðin, með verðlagningu framleiðsluvöru hennar. Það er alveg sama, hversu vel ríkisstj. og fulltrúum hennar hefur farið úr hendi ráðstöfun þessara mála Þetta tiltæki, að taka eina stétt þjóðfélagsins þannig fyrir og svipta hana gersamlega ráðstöfunarrétti, sem allar aðrar stéttir hafa yfir sínum málum, er jafnóverjandi fyrir því, og fordæmið gagnvart frjálsum félagssamtökum í landinu jafnhættulegt fyrir því. Þetta tilræði hefur verið afsakað með því, að bændum einum væri falið hið nýja verðlagsvald, og þm. A.-Húnv. hefur þrástagazt á því, að þetta væri stór réttarbót fyrir bændur, frá því sem áður hefði verið. Vitanlega er þetta ekki annað en auðsæ blekking. Mundu aðrar stéttir telja sér réttarbót að svona lögum fyrir sig? Mundu sjómennirnir telja það réttarbót; ef einhver ríkisstjórn, sem þeir ef til vill bæru lítið traust til, fengi vald til að skipa nefnd eða ráð, sem ætti að ákveða þeim kaup og kjör, jafnvel þótt þar væri ákveðið, að einhverjir sjómenn ættu að skipa þann dóm? Mundi verkalýðsfélögunum þykja réttarbót að slíku ákvæði fyrir sig? Og eitt dæmi enn. Mundi íslenzka þjóðin hafa talið það réttarbót á þeim árum, er konungur tók sér vald til að skipa helming af þingmönnum efri deildar Alþingis, að hann hefði útfært vald þetta þannig að skipa alla deildina eða allt þingið sjálfur? Mundi þjóðin hafa sætt sig við það, að henni hefði verið bent á, að þetta væru allt Íslendingar og sagt við hana : Þarna sjáið þið, málin eru í höndum Íslendinga? Nei, hún hefði áreiðanlega séð í gegnum það. Hún hefði sagt: þessir menn eru ekki fulltrúar þjóðarinnar, heldur konungsins, enda voru þeir það. Hvenær sem þjóðina og konungsvaldið greindi á, hölluðust flestir þessara fulltrúa á sveif með konunginum, enda voru þeir valdir með það fyrir augum og báru ábyrgð gerða sinna gagnvart honum. Á sama hátt eru búnaðarráðsmennirnir fulltrúar ríkisstj., en ekki bændastéttarinnar. Þeir eru valdir af stjórninni eftir pólitískum sjónarmiðum, til að vinna eftir pólitískum hagsmunalínum ríkisstjórnarinnar. Þetta vita þeir sjálfir, enda hefur það komið í ljós, að þegar ekki hafa farið saman þær kröfur, sem fulltrúar bændanna hafa fram borið, og hitt, sem ríkisstjórnin hefur talið sér hagkvæmt frá pólitísku sjónarmiði, þá hafa kröfur bændastéttarinnar orðið að víkja. Þetta hefur greinilegast komið í ljós í viðhorfinu til sex manna nefndar verðsins. Fulltrúar bænda á síðasta búnaðarþingi gerðu nær einróma kröfu til ríkisstj., að sex manna nefndar grundvellinum yrði fylgt við verðákvörðun landbúnaðarvaranna á þessu hausti, og það er vitað, að bak við þá kröfu stendur meginhluti íslenzkra bænda. Bændur líta sem sé almennt þannig á, að þó að hinn lagalegi réttur þeirra til sex manna nefndar verðsins sé af þeim tekinn, þá sé þó óskertur hinn siðferðilegi réttur, sem þeir hafa til að setja fullt sex manna nefndar verð á það, sem selt er á innlendum markaði. Þeim er ljóst, að þeir verða að taka á sínar herðar þau skakkaföll, sem sjálfum atvinnurekstrinum fylgja, svo sem óþurrka og önnur óhöpp, sem aldrei verða umflúin. Þeir sjá einnig fram á það, að nú verða þeir bótalaust að taka á sig halla þann, sem verður á útflutningsvörunum - samanborið við framleiðsluverð þeirra. En þeir sætta sig ekki við það, að sá hluti vörunnar, sem seldur er á innlendum markaði, sé einnig af þeim tekinn og seldur undir því verði, sem hlutlaus verðdómstóll hefur talið, að bændur þyrftu að fá fyrir alla framleiðslu sína, ef meðalbóndinn átti að hafa aðstöðu til að bera svipað úr býtum fyrir vinnu sína og aðrar vinnandi stéttir þjóðfélagsins. En þessari lágmarkskröfu bændastéttarinnar hefur verðlagsnefndin neitað og sett verðið um 10% niður fyrir sex manna nefndar verðið, lækkað svo saltkjötið á aðra krónu kg. dilkakjöts frá því á kostnað bænda, og ofan á þetta kemur svo að sjálfsögðu verðfallið vegna útflutningsins, sem enginn veit enn, hve mikið verður. Það má þó telja víst, samkv. áliti þeirra manna, er kunnugastir eru þessum málum, að verð á sauðfjárafurðum verði stórum lægra til bænda nú en s.l. ár, enda þótt framleiðslukostnaður hafi hækkað á sama tíma. Það er svo sem auðséð, hvaðan andstaðan gegn sex manna nefndar verðinu er runnin. Flokksblöð ríkisstj. voru fljót að túlka þá kröfu sem hóflausa og ábyrgðarlausa kröfupólitík. Og stjórnarfulltrúarnir í verðlagsnefndinni voru ekki í miklum vafa um, á, hverja sveifina þeir áttu að snúast. Í umr. um mál þetta á Alþingi og í blöðum er þessi ráðstöfun varin af stuðningsmönnum stj. með því, að kaupgeta þjóðarinnar hafi ekki leyft hærra verðlag en þetta. Það hafa þó verið færð rök að því, að ekki hefði þurft að hækka mjólkurlítrann nema um 12 aura og kjötkílóið nema um 90 aura, til að fullt sex manna nefndar verð hefði náðst á innlendum markaði. Og svo segja menn, að þessi hækkun hefði orðið til þess að sprengja kaupgetuna. Það er nú svo. Það er þó ýmislegt, sem bendir á annað. Það er á allra vitorði, að tekjur launamanna í landinu hafa aldrei verið jafnríkulegar og þetta ár. Eftirspurn eftir almennum verkamönnum hefur aldrei verið meiri - t. d. við húsbyggingar og aðrar framkvæmdir. Starfsmenn ríkis og bæja hafa fengið stórkostlegar launabætur á árinu og sömuleiðis mikill hluti verzlunarstéttarinnar. Nú nýskeð er lokið vinnudeilu á siglingaflotanum. Ríkisstj. skarst að síðustu í málið og réð lausn þess. Eitt stjórnarblaðið, Alþýðublaðið, segir svo um samningana : „Samningar þessir eru gerðir á þeim grundvelli, að kaup sjómanna sé í samræmi við kaup annarra alþýðustétta í landinu.“ Annað stjórnarblað, Morgunblaðið, gefur þær upplýsingar, að samkv. samningum þessum verði árskaup háseta og kyndara um og yfir 30 þús. krónur á ári. Þetta er þá samkv. upplýsingum stjórnarblaðanna kaupgjald alþýðustéttanna í landinu á því herrans ári 1945. Samkv. útreikningi hagstofunnar átti meðalkaup bóndans á þessu ári að geta verið um 18 þús. krónur, ef hann hefði fengið fullt sex manna nefndar verð fyrir allar sínar afurðir, og þar í eru talin þau hlunnindi, sem honum eru reiknuð frá búinu samkv. sex manna nefndar álitinu. En vegna verðfalls frá sex manna nefndar verðinu á hinum útfluttu vörum lækkar kaup þetta stórum. Þrátt fyrir það telur verðlagsnefnd sér rétt og skylt að lækka kaup bóndans enn til viðbótar þessu með því að færa innlenda verðið um 10% niður fyrir sex manna nefndar verðið - til þess að ofbjóða ekki kaupgetu þeirra, sem samkv. framannefndum upplýsingum hafa allt að tvöföldu árskaupi bóndans. Það er enn fremur vitað um kaupgetu þjóðarinnar, að hún telur sig hafa ráð á að borga um 40–50 milljónir á ári fyrir vín og tóbak og milljónir og aftur milljónir fyrir ýmsan varning, þarfan og óþarfan. En þegar á að fara að verðleggja íslenzk matvæli, unnin af íslenzkum höndum úr íslenzkri jörð, þá þykir ekki annars kostur en að fara með verðið niður fyrir viðurkennt framleiðsluverð, svo að kaupgeta þjóðarinnar springi ekki í loft upp. Það er hægt að segja mönnum þetta. En þeir taka það bara ekki alvarlega. - Annars er allt tal um kaupgetu almennings í þessu sambandi ákaflega mikið út í bláinn. Það vita allir, að mestur hluti borgaranna hefur þannig ráðningarkjör, að kaup hans hækkar að sama skapi og verðið á þessum nauðsynjavörum. Hitt er svo annað mál, að gjaldgeta ríkissjóðs og framleiðslustarfsemin í landinu yfirleitt þolir ekki þá verðbólgu, sem hér hefur verið sköpuð, hvað þá aukningu hennar. En sú verðbólga stafar ekki eingöngu af allt of háu verði á kjöti og mjólk, heldur einnig af of háum launagreiðslum og kaupgjaldi, of háum flutningsgjöldum á landi og sjó, of háum milliliðakostnaði á viðskiptum landsmanna, of háum byggingarkostnaði og þar af leiðandi dýrara húsnæði o. fl. o. fl. Þetta hefur bændastéttin séð og viðurkennt fyrir löngu. Fulltrúar hennar á búnaðarþingi buðust því til að fella af viðurkenndu verði á vörum bændastéttarinnar, ef aðrar stéttir og ríkisvaldið vildu koma á móti og hver leggja fram sinn skerf til lækkunar verðbólgunni. Á síðastliðnu hausti réttu fulltrúar bænda á búnaðarþingi öðrum stéttum og ríkisvaldinu höndina til samstarfs í þessum málum, þannig að þeir byrjuðu á að falla frá réttmætum kröfum bænda um verðlag landbúnaðarvara, í þeirri von, að þessir aðilar kæmu til móts við hana til sameiginlegra aðgerða í málinu. En það var slegið á þessa framréttu hönd bændastéttarinnar. Henni var svarað með nýjum launakröfum annarra, hækkuðu kaupgjaldi, hækkuðum launum og tilslökun hennar misnotuð af hinni nýju ríkisstjórn, til þess að halda enn um stund áfram á vegum aukinnar verðbólgu og dýrtíðar í landinu. Árangurinn hefur svo orðið sá, að þótt verð á landbúnaðarvörum stæði óbreytt um tveggja ára skeið, þá hefur framfærsluvísitala hækkað frá síðasta hausti og framleiðslukostnaður landbúnaðarvara um 10%. Ríkisstj. vissi það, að bændastéttin mundi ófáanleg til að gera að nýju einhliða tilslökun af sinni hálfu eftir það, sem á undan var gengið. Þess vegna hugkvæmdist henni að koma á þessu heimatilbúna fulltrúavaldi, til að afhenda henni á altari dýrtíðarinnar þær fórnir af hálfu bændastéttarinnar, sem stjórnin vissi, að bændastéttin var ákveðin í að færa ekki aftur fyrr en sýnilegt væri, að aðrir aðilar vildu taka og tækju á sig sams konar byrðar. Þetta hlutverk sitt virðist verðlagsnefndin hafa skilið mæta vel og tekizt framkvæmdin eftir því. Það eru þessar aðferðir allar, sem bændur mótmæla nú um land allt. Mótmæli þessi liggja nú fyrir svo að segja af öllu landinu. Nú síðast var fyrir nokkrum dögum haldinn fjölmennur bændafundur um málið á Austurlandi. Þar var mættur einn harðsnúnasti formælandi þessa ofbeldis, sem einnig á sæti í verðlagsnefndinni. Hann reyndi að bera í bætifláka fyrir þetta tiltæki ríkisstj. og stamaði að síðustu upp tillögu um, að bændur skyldu þola þetta sem bráðabirgðafyrirkomulag. En jafnvel sú væga tillaga var felld af 90% fundarmanna. Ég hygg, að þetta sé nokkuð glögg mynd af viðhorfi bænda til þessa skipulags um allar sveitir. Bændur krefjast þess, að þeir eða fulltrúar, sem þeir sjálfir fela umboð til þess, fái óskorað vald til að segja til um, hvaða verð skuli sett á framleiðsluvörur þeirra, eins og aðrar stéttir segja til um kaup og kjör, sem þeim eru ákveðin. Það er hægt að hugsa sér í framtíðinni tvenns konar aðferðir við verðákvörðun landbúnaðarvara á innlendum markaði: Önnur er sú, að haldið verði áfram að verðleggja þær eftir innlendri vísitölu, eins og gert var með sex manna nefndar grundvellinum, og væri ekki óeðlilegt, að sá grundvöllur væri endurskoðaður öðru hverju við breyttar ástæður. Ef hægt væri að halda við þannig löguðu samkomulagi um verðlagið á milli neytenda og framleiðenda, væri það á margan hátt æskilegast. Að öðrum kosti yrði að verðleggja vöruna eftir lögmáli framboðs og eftirspurnar, bæði á erlendum og innlendum markaði. En hvor leiðin sem farin yrði, verður það ófrávíkjanleg krafa bændastéttarinnar, að hún eða fulltrúar, sem hún kýs og bera ábyrgð gagnvart henni, hafi vald til að samþ. verðlagið fyrir hönd bændastéttarinnar. Nú liggur fyrir Alþ. og er komið fyrir landbn. Nd. frumvarp til l. um verðlagsráð landbúnaðarins. Frumv. þetta hefur verið samið af Búnaðarfélagi Íslands og í öllum aðalatriðum samþykkt af búnaðarsamböndunum. Þar er svo fyrir mælt, að stéttarsamband bænda og fulltrúar frá sölustofnunum þeirra fari í sameiningu með verðlagsmál og afurðasölu landbúnaðarins. Var það ætlun okkar flutningsmanna, að frv. þetta kæmi í staðinn fyrir löggjöfina um búnaðarráð. Frv. þetta hefur ekki enn fengizt afgreitt frá landbn. Þess vegna bárum við í minni hl. fram þá brtt. við búnaðarráðsfrumv., að stéttarsamband bænda tæki við störfum þess fyrst um sinn. Sú till. var felld í Nd. Í öðru orðinu talaði þm. A.-Húnv. (JPálm) um, að hann gæti hugsað sér, að stéttarsamband bænda fari með mál þessi, ef slíkt samband væri stofnað á réttum grundvelli, svo að hægt væri að viðurkenna það. En það stéttarsamband, sem enn væri til, kæmi ekki til greina. Í því sambandi minntist þm. A.-Húnv. á till. Búnaðarsamb. Suðurl., sem verið hefði í alla staði eðlileg. Það er auðséð, hvað þm. er hér að fara. Fyrir honum vakir það eitt að sundra bændastéttinni, því að sýnilegt er, að hann hatar og hræðist samtök hennar. Það er víst, að hefði orðið ofan á á Laugarvatni að stofna sambandið eftir tillögum Búnaðarsamb. Suðurl., þá hefði komið annað hljóð í þennan strokk. Þá hefði hann talað fagurlega um Bf. Ísl. og hve eðlilegt það væri, að sú gamla, merka stofnun bændanna tæki við forustu þessara mála, - því að fyrir honum vakir fyrst og fremst að ala á deilum og sundrungu. Hann og þeir aðrir, sem fyrir slíkum deilum standa, reyna að mikla fyrir sér og öðrum það djúp, sem staðfest sé á milli þess skipulags, er B.S.S. vilda koma á í stéttarsamb., og því, sem ofan á varð. En þetta er hin mesta fjarstæða, því að hvort tveggja skipulagið var í grundvallaratriðum það sama. Hvort tveggja byggði á hreppabúnaðarfélögunum sem undirstöðu. Hjá báðum var kosningafyrirkomulagið hið sama. Hjá báðum voru aðalverkefnin þau sömu. Höfuðmunurinn liggur í því, að samkv. skipulagi búnaðarþings var ramminn að stofnun stéttarsambandsins settur inn í lög Búnaðarfélags Íslands á sama hátt og rammi að hreppabúnaðarfélögunum og búnaðarsamböndunum. Og það var gert fyrst og fremst í þeim tilgangi að marka þessari stofnun sitt ákveðna verksvið, svo að útilokað væri, að árekstur gæti orðið milli hinna ýmsu greina þessa bændafélagsskapar um starfssvið og verkefni. Að öðru leyti er stéttarsambandið fullkomlega sjálfstæður aðili gagnvart Búnaðarfélagi Íslands um sín sérmál; en það eru hin stéttarlegu hagsmunamál bændanna. En það, sem auk þessa þótti mæla með því að tengja stéttarsambandið á framangreindan veg formlega Búnaðarfélagi Íslands, var það, að Bf. Ísl. höfðu verið fengin nokkur fjárráð með stofnun búnaðarmálasjóðs, - eins konar eigið fé, sem eðlilegt þótti, að stéttarfélagsstofnun bændanna gæti að einhverju leyti notað til starfsemi sinnar. En sá ljóður hafði á orðið um þessa löggjöf, að þar hafði verið sett inn ákvæði í þinginu á síðustu stundu fyrir atbeina þm. A.-Húnv. og kommúnista, að fulltrúar bændanna voru gerðir ómyndugir um ráðstöfun þessa fjár, sem bændur sjálfir höfðu lagt fram til félagsstarfsemi sinnar. Ákvarðanir þeirra voru gerðar ómerkar, nema samþykki landbrh. kæmi til hverju sinni. Bændur yfirleitt undu þessu hið versta, að vera þannig háðir geðþótta hvers þess manns, er Alþingi þóknaðist á hverjum tíma að setja í sæti landbrh., um meðferð þessa máls. Kröfðust þeir þess að fá óskorað vald yfir sjóðnum. Í samræmi við þær óskir bárum við hv. 2. þm. Skagf. (JS) fram frumv. á þessu þingi, þar sem svo er fyrir mælt, að ákvæði um vald ráðh. yfir ráðstöfun sjóðsins félli niður. Og hvað halda menn, að svo gerist? Jú, þm. A.-Húnv. og kommúnisti í landbn. fóru enn á stúfana og vilja auðsjáanlega betrumbæta sínar fyrri tillögur; hafa víst ekki meira en svo treyst landbrh. til að viðhafa það ofríki um ráðstöfun sjóðsins, sem til var ætlazt af þeim. Og nú eru tekin af öll tvímæli, því að nú bera þeir fram till. í þá átt eð taka búnaðarmálasjóð með öllu af Bf. Ísl. Og rökin fyrir þessari óhæfu eru þau að búnaðarþingi hafi verið mislagðar hendur með úthlutun fjárins: Þó vita þessir menn að bændur sjálfir kjósa fulltrúa á búnaðarþing og það nú á næsta vori, svo að þeim er innan handar að skipta um fulltrúa og stefnu í málum þessum, ef þeim líkar ekki það, sem gert hefur verið. En þeim er víst ekki trúað til þess, heldur á nú að fá sjóðinn í hendur búnaðarsamböndunum, en vel að merkja ekki til frjálsra afnota, heldur með því skilyrði, að þau verji honum til jarðabóta og annarra svipaðra framkvæmda. Það vantar ekki að bændum sé sagt til verka. Þeir mega framleiða matvæli, en það er bezt fyrir þá að vera ekkert að skipta sér af því, hvaða verð er sett á framleiðslu þeirra. Þeir mega rækta jörðina, en þeir þurfa ekkert að vera að hugsa um að koma upp húsnæði yfir sameiginlega félagsstarfsemi bændanna í landinu, né greiða fyrir því, að bændur geti átt athvarf, sem þeir geta leitað til, er þá ber að garði í höfuðstaðnum. Ekki stuðla að því að bændur geti eignazt myndarlegt félagsrit, sem fullnægi þeim kröfum sem aðrar stéttir gera í þeim efnum. Ekki stuðla að kynnisferðum sveitafólks eða nýjungum í búnaði og bústörfum, og síðast en ekki sízt, ekki styðja stéttarsamtök bænda, og það er nú máske aðalatriðið. og yfirleitt er þeim talið bezt að skipta sér sem minnst af félagsmálum sínum. Fyrir því sér hv. þm. A.-Húnv. og fylgifiskar hans á Alþingi. Það hefur allmikið verið rætt um austrænt lýðræði að undanförnu bæði í blöðum og á mannfundum. - Austur-Húnvetningar mega þakka fyrir, ef ekki verður hér eftir talað um austur-húnvetnskt lýðræði í búnaðarmálum, ef þeir beita þessum einkennilega lýðræðisfrömuði lengi fyrir sig. Það er sýnilega engin hending, hvernig búnaðarráðsvalinu er fyrir komið. Hér virðist sem sé vera um skipulagða ofbeldisstarfsemi að ræða í garð frjálsra bændasamtaka í landinu. Og þessi rauðbrúna ofbeldisbaktería virðist vera sameiginlegt afsprengi lýðræðishugmynda þm. A.-Húnv. og sálufélaga hans annars vegar og kommúnistanna hins vegar. Og hún virðist hafa hlotið hin ákjósanlegustu lífsskilyrði í herbúðahverfi ríkisstj. Og svo skæð er þessi baktería, að maður eins og hv. 2. þm. Rang. (IngJ), sem margir höfðu þó vonað, að væri hér ekki í bráðri hættu, hefur nú einnig tekið pestina. Hann hefur sennilega haldið sig of mikið í herbúðunum. Lent í ástandinu þessu nýja. Líklega verið eitthvað veill fyrir og ekki þolað þetta. Hann hefur nú borið fram í þinginu frv. um að taka hið félagslega vald með lögum af bændum um það, hvernig þeir ráðstafa mjólkurflutningum sínum. Þar er svo fyrir mælt, að hvar sem 40 bændur vilja ekki beygja sig undir ákvæði meiri hluta um mjólkurflutninga, þó að meiri hlutinn skipti hundruðum félagsmanna, þá geti þeir skorizt úr leik og þannig sé hægt að sundra og eyðileggja það flutningakerfi, sem þorri bænda á flutningasvæðinu telur heildinni fyrir beztu. Það er sýnilegt, að hér er hafin nokkuð einkennileg nýsköpun í félagsmálum bænda. Hvenær sem einhver félagsskítur neitar að beygja sig undir löglega ákvörðun meiri hluta, þá er honum opnuð leið til þess að fara með ágreiningsmál sín inn á Alþingi og láta kúga meiri hlutann með lögum. Hvaða félög koma svo næst? Verða það kaupfélögin? Máske koma bráðum lög, sem heimila minni hluta í kaupfélagi að losa sig við meiri hlutann á voðfelldan hátt eftir siglfirzkri fyrirmynd, er ofríkisfullur minni hluti í félaginu telur það henta sér: Eða verða það búfjárræktarfélögin? Ætli það komi ekki bráðum lög um það, að ef einhver ákveðinn minni hluti í nautgriparæktarfélagi vill fá rautt kynbótanaut, en meiri hlutinn kýs annað, þá skuli meiri hlutinn samt sem áður skyldugur að taka rauða tarfinn og nota hann einnig handa sínum kúm, að viðlögðum háum sektum eða fangelsi? Enginn veit, hvar þetta getur endað. Þessum mönnum virðist vera svo rík nautn að því að beita ofbeldi og láta kenna aflsmunar, að þeir horfa ekki í að gera sig að viðundri og athlægi um land allt, eins og t. d. þm. A.-Húnv. og félaga hans, með brtt. um búnaðarmálasjóð. Fyrst á að heimta ákveðið hundraðsgjald af söluvörum bænda fyrir milligöngu ríkisins. Síðan á að senda fé þetta aftur heim í búnaðarsamböndin eftir sömu hlutföllum og það er frá þeim komið: Er ekki rökrétt áframhald af þessu, að búnaðarsamböndin skipti því svo niður á hreppabúnaðarfélögin eftir þeim hlutföllum, sem það er frá þeim komið, og þau skipti því síðan á milli bændanna innan hreppabúnaðarfélaganna eftir þeim hlutföllum, sem það er frá þeim komið. Þá er hringferðin fullkomnuð, og þá ætti þessi forframaði peningur að vera orðinn fær um að rækta og prýða garðinn hjá húsbóndanum, eftir allt, sem hefur fyrir augun borið á þessari löngu orlofsreisu. En þó að tillögur þessara manna séu bæði fáránlegar og hlægilegar, þá eru þær þó fyrst og fremst alvarlegar. Það er sannarlega alvarlegt, ef svo færi, að meiri hl. Alþingis 1945, menn og flokkar, sem allir skreyta sig með orðunum lýðræði og félagsfrelsi, fengist til að standa að löggjöf sem þeirri, er ég nú hef gert að umræðuefni, fengist til að hundelta eina stærstu og merkustu stétt landsins með slíkri kúgunarlöggjöf. En kostur er þó við þessa herferð alla saman; að nú þurfa bændur ekki lengur að vera í vafa um, hvaðan vindurinn blæs, og geta hagað sér eftir því. Bændastéttin hefur til þessa verið, mér liggur við að segja, svo fávís, að halda, að félagssamtök hennar væru ekki talin þjóðfélagsfjandsamleg starfsemi, jafnvel ekki Stéttarfélagsskapur hennar fremur en annarra stéttarfélaga. Nú er helzt svo að sjá, að þetta sé allt hinn mesti misskilningur. Og þá er að taka því eins og menn. Og það veit ég, að bændur gera. Ég veit, að þeir svara þessu með því að þoka sér enn betur saman um félagsréttindi sín og hagsmuni. Ég veit, að þessi atlaga verður til að styrkja þá, en ekki veikja. Og ég þykist vita að í þessari baráttu muni þeir ekki standa einir. Ég tel það víst, að félagssamtök annarra frjálshuga manna muni einnig standa með þeim í baráttunni gegn ofbeldinu. Ég tel það víst, að sjómenn, verkamenn og aðrir borgarar þjóðfélagsins, sem frjálsum félagssamtökum unna, sjái það, hvað sem fulltrúar þeirra á Alþingi telja sér fært í þessum efnum, að þeim muni ekki vera hollt að ala þennan snák lengi við brjóst sitt.



Í fyrri ræðu minni hélt ég mér mest við þær till., sem fyrir liggja. Ég bar saman þær till., sem liggja hér fyrir frá hv. 2. minni hl. landbn., eða þeim hv. þm. Mýr. og hv. 2. þm. Skagf. Ég sýndi fram á, að með þeim till. væri krafizt einræðis f. h. stéttarfélags bænda yfir verðlagsmálum þeirra. Hv. síðasti ræðumaður, sem er jafnframt tillögumaður, vék lítið að þessum till., sem fyrir þinginu liggja, en það, sem við hv. þm. þurfum að taka afstöðu til, eru einmitt þessar till. Hv. síðasti ræðumaður hélt því fram, að hér væri alls ekki verið að gera þær kröfur, að stéttarfélag bænda hefði einræði yfir verðlagsmálunum. Út af fyrir sig er þetta þakkarvert og sýnir, að það hafa verið gerðar of stífar kröfur. En ég skal þó til áréttingar lesa upp þessa till., sem nú liggur fyrir við 3. umr. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Lög þessi falla úr gildi frá og með 1. sept. 1946, og tekur þá stjórn stéttarsambands bænda ásamt fulltrúum frá sölufélögum landbúnaðarins samkv. reglugerð stéttarsambandsins við verkefnum þeim, sem búnaðarráð og verðlagsnefnd landbúnaðarafurða fer með samkv. lögunum, ef önnur lagafyrirmæli hafa þá ekki verið sett um framkvæmd þessara mála.“ Hér er ekkert undan skilið. Það er óskorað vald, sem enginn annar getur skipt sér af, hvorki Alþingi né ríkisstj. Hér er höfuðgallinn á þessu máli. Hér er stýrt svo hátt, að ekki er hægt að standa við það einu sinni í umr., hvað þá ef hv. tillögumenn kæmust í meiri hl. hér á þingi. Það er hægt að gefa þessi loforð, en það er ekki hægt að efna þau. Hv. þm. segir, að bændum sé að vísu leyft að rækta landið, en þeim sé alveg meinað að skipta sér af verðlaginu. En það er eitthvað annað en að skipta sér af verðlaginu, sem hér er heimtað. Hér er heimtað að ráða öllu óskorað án allra afskipta nokkurs annars. Það er í þessu, sem er gengið svo langt, að það er því líkast sem ríkisvaldið klofni, ef þetta vald ætti að vera í höndum stéttarfélags, um leið og það er einkasala á innlendum markaði, og ef þetta vald ætti að vera í höndum einhvers stéttarfélags, þá ræður ríkisstj. ekki lengur fjármálum ríkisins, því að hún hefur ekkert um það að segja, hvað mikinn styrk þurfi að borga til að halda atvinnuvegunum gangandi eða til að gera neytendurna skaðlausa eða til að halda vísitölunni niðri. Hún hefur ekkert um það að segja, sem mesta þýðingu hefur fyrir fjármálastjórn landsins. Hér stendur nú svo sérstaklega á, að það er birt, hvaða kröfur eru gerðar f. h. bænda. Það kom fram í síðustu ræðu og hefur komið fram áður í þessum umræðum, að ef stéttarfélag bænda hefði í haust átt að ráða, hefði verðið verið hækkað um 20% frá því, sem áður var, 9,4% frá því í fyrra og svo 9,6% ofan á það nú, ég hef ekki tölurnar alveg návæmlega, en það er í kringum 20% samanlagt, og það er almennt vitað, að þetta þýðir það, að ef hefði átt að halda verðlagi óbreyttu frá því, sem nú er, þá hefði ríkissjóður þurft að greiða í þessu efni um 40 millj. króna. Það þarf því ekki að ganga í grafgötur um, hvert hefur verið stefnt í haust með þessum valdakröfum og hvert var ætlað að komast. Ef við gerum ráð fyrir, að neytendur séu kringum 80 þús., þá kemur þar á hvern neytanda 500 krónur, eða á hvert 5 manna heimili 2500 krónur, sem ríkisvaldið hefði átt að greiða til að halda niðri vísitölunni. Eitthvað er skakkt í öllu þessu, ef til vill í grundvallarútreikningnum, ef þetta er virkilega svona, að kaupgetan sjálf geti ekki klárað þetta verðlag, sem bændur þurfa að fá, á annan hátt en þann, að ríkisvaldið þurfi að kosta til 2500 krónur á hvert 5 manna heimili í landinu eða að kaupið hækki meira en nokkru sinni hefur þekkzt áður hjá þeim stj., sem við völd hafa setið. Og þó að vísitölunni yrði haldið niðri, þá væri þetta raunverulega sú hæsta vísitala og mesta kauphækkun, sem þekkzt hefði. Og þeir, sem eru með þessar kröfur hér, eru þó um leið aðalpostularnir, sem prédika um að færa niður dýrtíðina. Ef þessir menn fengju þessum kröfum sínum framgengt, þá væri þar með stigið það stærsta spor, sem nokkru sinni hefði verið stigið til að hækka dýrtíðina. Hv. síðasti ræðumaður rökstyður það, að nú ætti að fela einni stétt einræðisvald í verðlagsmálunum, með því, að nú sé ekki lengur hægt að treysta landbrh. Áður hafa þeir þá treyst honum til að draga taum einnar stéttar, en nú væri það ekki lengur hægt og þess vegna þyrfti að gera þessa breyt., og breyt. er að kljúfa ríkisvaldið í tvennt, ef á að fá stéttarfélagi bænda, sem framsóknarmenn telja sig sjálfsagt vissa með að fá meiri hl. í, mikinn hluta ríkisvaldsins, þegar þeir eru í stjórnarandstöðu, en lofa stj., sem þingið setur, að hafa einhvern afgang, sem væri þó heldur máttlaus í öllum höfuðmálum. Ef það er svona, að það þurfi að kljúfa ríkið á sama hátt og varð, þegar Salómon dó og ríki Gyðinga klofnaði, hvenær sem Framsókn fær hvíld frá stjórnarstörfum, þá er lítið orðið eftir af okkar einingu. Menn verða að hafa það hugfast, að hagsmunir framleiðendanna og neytendanna fara saman, og það er ekki til frambúðar hægt að tryggja bændur með öðru en öruggri kaupgetu í kaupstöðunum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð miklu fleiri, tími minn er að enda, en mér hefur þótt koma fram nokkuð skýrt við þessar umr. eins og áður, að þær kröfur, sem hér hafa verið gerðar, eru settar svo langt yfir markið, að þær verða ekki samþ. af neinum meiri hl., þó að þingmeirihl. breyttist eitthvað. Þá er einnig á það að minnast, að þeir, sem halda fram þessum till., heimta ekki eingöngu, að stéttarfélag bænda eigi hér eitt öllu að ráða, heldur vilja þeir ákveða, að ríkissjóður greiði allan kostnað við stéttarfélag bænda. Hv. síðasti ræðumaður minntist þannig á það, að hann talaði um, að hv. þm. A.-Húnv. hefði verið hér með eitthvert austrænt eða austur-húnvetnskt lýðræði, þar sem hann taldi ekki sjálfsagt, að ríkissjóður innheimti stéttarfélagsgjöld bænda. Það hefur hingað til verið íslenzkt lýðræði að láta ríkissjóð ekki innheimta stéttarfélagsgjöld. Og þó að þessir hv. flm. telji þetta ekki hættulegt, þá gæti það samt orðið hættulegt fordæmi, því að ef það yrði látið viðgangast, þá ætti ríkisvaldið alveg eins að taka að sér að innheimta slík gjöld fyrir Alþýðusambandið og kalla það skatt, og svo yrði því fé varið til stéttarhagsmuna og mótstarfs gegn stj. og allra þeirra hluta, sem þeir gætu skipt sér af. Ég hygg, að affarasælast sé fyrir stéttarfélag bænda, þegar það verður stofnað, eins og önnur félög, að leggja áherzlu á að vera sem óháðast, en álíta ekki, að þingið eigi að vera nokkurs konar útibú frá þeirri stofnun. Aðrar till. en þessar liggja ekki fyrir nú, en það eru til fleiri möguleikar að koma þessu fyrir. Eitt verður samt að gera sér ljóst, að stj. verður aldrei sleppt úr þessu, meðan svo miklar fjárkröfur eru gerðar til ríkissjóðs sem nú er gert.

Menntmrh. (Brynjólfur Bjarnason) Hv. þm. Mýr. sagði, að sex manna samkomulagið væri enn í gildi, vegna þess að enn sé ófriðarástand. Hvenær skyldi þá koma normalt ástand? Þess getur orðið nokkuð langt að bíða. Svo mikið er víst, að það verður aldrei normalt ástand í íslenzkum landbúnaði, svo lengi sem Framsókn fær að ráða. Þá sagði hv. þm., að eitt stjórnarblaðið hefði sagt, að laun sjómanna væru í samræmi við tekjur annarra verkamanna, en annað stjórnarblað, að laun þeirra væru um 30 þús. á ári. Af þessu dró hann þá ályktun, að meðaltekjur íslenzkra verkamanna væru 30 þúsund. Þetta getur maður nú kallað framsóknarrök og vísindalega nákvæmni við næfi flokksins. Og það var svo sem ekki verið að draga í efa, að bæði Alþýðublaðið og Morgunblaðið séu óyggjandi heimildir. Út af því, sem hv. þm. sagði um búnaðarmálasjóð og till. tveggja þm. um, að héraðsbúnaðar. samböndin fái búnaðarmálasjóðinn til umráða, er bezt, að þið bændur heyrið nokkrar staðreyndir og dæmið sjálfir. Síðasta búnaðarþing ákvað að verja fé búnaðarmálasjóðs að miklu leyti til þess að byggja fyrir stórt og vandað gistihús í Reykjavík með 100 herbergjum og veitingasölum í samræmi við það. Slík bygging kostar áreiðanlega milljónir króna og bindur fjármagn sjóðsins að miklu leyti í mörg ár. Þetta var nú eitt helzta sameiginlega hagsmunamál bændastéttarinnar, sem hv. þm. Mýr. kom auga á. Er þetta gert fyrir bændur almennt eða einhverja fáa útvalda? Eða átti kannske að vera þarna framsóknarheimili líka? Finnst ykkur það nú svo háskalegt, að héraðssamböndin, sem eru í slíkri fjárþröng, að þau geta ekki ráðið sér búnaðarráðunauta, fái þetta fé til umráða? Haldið þið, að féð væri verr komið í höndum þeirra? Það fer auðvitað eftir því, hvort menn vilja verja sjóðnum til hótelbygginga eða ekki. Þetta frv., sem hér er til umr., og bráðabirgðalöggjöf ríkisstj. um afurðasölumálin er vitaskuld engin lausn á vandamálum landbúnaðarins. Það er bráðabirgðaúrræði, sem þrír flokkar með sundurleitar skoðanir á málum landbúnaðarins hafa komið sér saman um til að firra vandræðum, því að þrátt fyrir allt, sem á milli ber, eru þessir þrír flokkar sammála um það, að eftir áratugastjórn Framsfl. sé íslenzkur landbúnaður í slíku öngþveiti, að þjóðarbúskap Íslendinga stafi hætta af. Þetta veit raunar öll þjóðin, og enginn veit þetta betur en Framsfl. Svo mikið vandamál töldu þeir afurðasölumál landbúnaðarins vera, að þeir þóttust alveg vissir um, að það mundi verða til þess að sprengja stj., og við það hafa þeir miðað allar sínar till. og allar sínar bardagaaðferðir. Það er eina skýringin á hinum fáránlega málflutningi þeirra og furðulegu framkomu, sem annars væri með öllu óskiljanleg. Það er fjarri því, að sú leið hafi verið farin í þessu máli, sem Sósfl. hefði helzt kosið. Ef sósíalistar hefðu einir ráðið, hefðu þeir farið aðrar leiðir til þess að leysa vandann tl bráðabirgða. Sósfl. mundi hafa gripið til róttækra ráðstafana til þess að lækka verð á nauðsynjavörum og þar með vísitöluna, meðan verið væri að gera gagngerðar ráðstafanir til þess að lækka framleiðslukostnað landbúnaðarins með gerbreytingu á framleiðsluháttum hans. Þetta mundi flokkurinn hafa gert í fyrsta lagi með því að afnema gróða heildsalastéttarinnar með því, að ríkið tæki innflutninginn í sínar hendur, og í öðru lagi með lækkun tolla. Þannig hefði orðið komizt hjá henni beinu meðgjöf með neyzluvörunum, eftir því sem frekast var kostur. En um þetta gat ekki orðið samkomulag, og það vissu allir, þegar ríkisstj. var mynduð. En þrátt fyrir mismunandi sjónarmið voru stjórnarflokkarnir ákveðnir í því að leysa þetta mál, ganga til móts hverjir við aðra, vegna þess að eins og öll íslenzka þjóðin voru þeir á einu máli um það að gera ekki þann óvinafagnað að hætta að vinna sameiginlega að hinum miklu framfaramálum, sem þeir hafa komið sér saman um, vegna ágreinings um framkvæmdaatriði líðandi stundar, sem minna máli skipta. Hvað var þá til ráða? Að láta vísitöluna hækka yfir 300 stig? Það mundi hafa stöðvað bátaflotann. Ekki kom það til mála. Að halda áfram eins og að undanförnu niðurgreiðslum á kjöti og mjólk? Það mundi hafa orðið ríkissjóði ofviða og dregið stórlega úr opinberum framkvæmdum. auk þess sem það hlýtur að tefja aðkallandi úrlausn vandamálanna að falsa útsöluverð landbúnaðarafurða, þ. e. fela raunveruleikann. Skömmtun hefði getað komið til greina, en hún hafði þann galla að fela verðið á nokkrum hluta afurðanna, en hefði annars haft nákvæmlega sama gildi fyrir verkalýðinn og það ráð, sem upp var tekið. Þetta, sem gert var, var því eina úrræðið, sem eftir var og samkomulag gat orðið um. Þetta hefur líka þann mikla kost, að vísitölumagnið er leiðrétt neytendum í hag. Kjötmagnið, sem gengur inn í vísitöluna, er aðeins 31,3 kg, á mann á ári, en samkvæmt l. er greitt niður á 40 kg. fyrir hvern einstakling á ári eða 200 kg. á 5 manna fjölskyldu. M. ö. o., vísitalan gerir ráð fyrir, að tekjur fimm manna fjölskyldu þurfi að hækka um liðl. 680 kr. á ári, til þess að vera talin skaðlaus vegna kjöthækkunarinnar, en nú fær fimm manna fjölskylda 870 kr. greiddar. Vinnsluvörur úr kjöti koma hins vegar ekki til greina í þessu sambandi, því að hækkun þeirra var komin inn í vísitöluna áður. Það var horfið að þessu ráði í fullu samráði við verkalýðssamtökin, og fyrir Sósfl. kom það ekki til mála að fallast á neitt í þessu máli, nema það væri að öllu leyti með vilja þeirra. Hvert atriði var þaulrætt með fulltrúum verkalýðssamtakanna. Hins vegar er framkvæmd þessara mála að öllu leyti í höndum landbrn., og Sósfl. á þar engan hlut að. Það verður að treysta því, að landbrn. vaki yfir því, að lögin séu réttlega framkvæmd og allar réttmætar. kvartanir teknar til greina. Einhleypingar verða verst úti - ekki af völdum þessa fyrirkomulags, heldur yfirleitt þegar verðlagi neyzluvara, er haldið niðri, eins og gert hefur verið að undanförnu: Þetta kemur til af hinu óskaplega verði á fæði, sem ekki er í nokkru samræmi við vísitöluna. Þetta er aðkallandi vandamál, sem brýna nauðsyn ber til að gera gangskör að að kippa í lag. Gífuryrðum framsóknarmanna út af fyrirkomulagi verðlagningarinnar hefur svo oft verið svarað, að ekki þarf að fara um þau mörgum orðum. Það var boðið upp á samkomulag við neytendur, og því var hafnað. Það segir sig sjálft, að þá mundi landbrh. grípa til sinna ráða. Hann gerði það með því að leggja valdið í hendur ráðs bænda, sem hann tilnefndi. En á öllu valdatímabili Framsfl. voru það ekki bændur, heldur ríkisstj., sem réð verðlagningu landbúnaðarafurða. Oddamaður verðlagsnefndanna hefur verið skipaður af ráðherra. Nákvæmara væri að segja, að valdið hefði verið í höndum Framsfl. Ég held, að enginn lái landbrh. í alvöru, þótt hann færi ekki Framsfl. þetta vald áfram, hvernig sem menn annars vilja, að þessum málum sé skipað. Hvað vildu annars framsóknarmenn? Vildu þeir láta hækka eða lækka verð á landbúnaðarafurðum? Það er torráðin gáta. Búnaðarþingið neitaði að semja við Alþýðusamband Íslands um nokkurn veginn sama verð á landbúnaðarafurðum og nú hefur verið ákveðið, af því að það verð þótti of lágt. Það nægði ekki að hækka verðið um 8,4%, þeir vildu láta hækka það um 20%. Í fyrra. börðust þessir sömu framsóknarmenn eins og ljón fyrir því, að afurðaverðið yrði lækkað frá. því, sem sex manna nefndar álitið ákvað, þá þótti þeim verðið 9,4% of hátt. Og það er margyfirlýst stefna Framsfl. að lækka stórum verð á landbúnaðarafurðum og kaupgjald. Þetta á, meira að segja að vera eina ráðið til, þess að bjarga íslenzkum atvinnuvegum frá hruni. Framsóknarmenn neituðu allri samvinnu við Sósfl. og síðar við núverandi stjórnarflokka, af því að Sósfl. vildi ekki fallast á „evangelium“ framsóknarmanna: allsherjar kauplækkun og lækkun afurðaverðs samtímis. - Verðlækkun afurða landbúnaðarins er því hvorki meira né minna en fyrsta og aðalstefnuskrármál Framsfl. Samt bölsótast þeir nú eins og, naut í flagi af því að verðið á þessum vörum sé ákveðið of lágt, og neita allri samvinnu við verkalýðssamtökin á þeim grundvelli og hóta jafnvel framleiðsluverkfalli af þeim sökum. Einn daginn of lágt, annan daginn of hátt. Stundum er þessum skoðunum haldið fram í sömu ræðu, hvort tveggja, borið fram með jafnmikilli æsingu og vanstillingu. Er hægt að hugsa sér öllu fáránlegri tilburði? Hvers vegna láta mennirnir svona? Því er auðsvarað: Það er vegna þess, að það er ekki landbúnaðurinn, sem þeir bera fyrir brjósti, heldur Framsfl. Takmark líðandi stundar er að sprengja samstarf núverandi stjórnarflokka og stefnumiðið að viðhalda þjóðfélagsháttum, þar sem er rúm fyrir Framsfl. Hækkun eða, lækkun landbúnaðarafurða, -skyldi það vera leiðin til að losa landbúnaðinn úr vandanum.? Við skulum fyrst athuga hækkunina. Ýmsir hafa t. d. óttazt, að hið háa útsöluverð á kjöti, í ár yrði bændum til mikils tjóns. Þetta hefur verið mjög almennt álit meðal bænda. Og ráðsmennskan í kjötsölumálunum hefur verið þannig, að þegar útsöluverðið er hátt á elleftu krónu, hafa margir búizt við að fá sjálfir í hæsta lagi 6 krónur fyrir kg. Sem betur fer munu þeir fá meira fyrir kjötið í ár, því að það eru horfur á, að öll kjötframleiðslan seljist innanlands. En það er jafnvíst, að ef verðið hefði verið ákveðið l0% hærra, hefðu litlar líkur verið fyrir því, að hægt væri að selja allt innlenda kjötið á innlendum markaði. Hátt verð á landbúnaðarafurðum, sem framleiddar eru við frumstæð skilyrði og haldið uppi með valdboði, hlýtur fyrr eða síðar að leiða til hruns og leiða nýja kreppu, örbirgð og niðurlægingu yfir bændastéttina, eins og verst var á fyrirstríðsárunum. Þetta er hagfræði, sem hvert mannsbarn skilur, jafnvel framsóknarmenn líka. Verðlækkun og kauplækkun samtímis, - skyldi það vera leiðin? Skyldi það vera hagur fyrir bændur? Fjöldi bændaheimila lifir bæði á búsafurðum og vinnu utan heimilis. Ég hef til dæmis upplýsingar um eina sveit, þar sem voru aðeins tvær kaupakonur og einn kaupamaður síðast liðið sumar í allri sveitinni. En næstum því frá hverju heimili fór einhver í vinnu, sumir marga mánuði. Hér er því um tvöfalda tekjurýrnun. að ræða fyrir þorra bænda. Þetta er aðalstefnumál Framsfl. Framsfl. vill áframhaldandi fátækt, bágindi og, basl hinna frumstæðu búskaparhátta og dreifðu byggða. Í annan stað vill hann fjandskap milli verkamanna og bænda. Annars væri ekkert rúm fyrir Framsfl. í þjóðfélaginu. Samvirkir þjóðfélagshættir í sveitum kippa grundvellinum undan honum, og náin samvinna verkamanna og bænda mundi gera hann óþarfan. Þess vegna hrópar hann stundum verðhækkun, stundum, verðlækkun eða kauplækkun - alt eftir því, hvað við á, - hvort þessa stundina þarf að leggja meiri áherzlu á að sprengja stjórnarsamvinnuna eða koma í veg fyrir, að sættir takist milli bænda og verkamanna. En það er ekki hægt að leysa neitt vandamál með því að hækka eða lækka afurðaverð, fremur en að hafa áhrif á rás tímans með því að flýta eða seinka klukkunni. Og takið eftir, hlustendur góðir. Þegar hv. þm. guðsmaðurinn Eysteinn Jónsson talar hér á eftir, - mun hann halda áfram, að jagast um verðið, - halda áfram að eltast við skuggann sinn. Það er rétt, að framsóknarmenn sjá oft, hvað málstaður þeirra stendur höllum fæti, og hrópa því stundum allhátt um ýmsar svokallaðar tæknilegar framkvæmdir. En næstum undantekningarlaust eru þetta blekkingar, sbr. tillögur þeirra um, áburðarverksmiðju og rafmagnsmálin. Þetta kemur til af því, að nútíma tækni og dreifbýli eru gersamlega ósamrýmanlegir hlutir. Ég vil nú í örstuttu máli lýsa stefnu Sósfl. í þessum málum: Samkv. málefnasamningi stjórnarflokkanna er til þess ætlazt, að 50 millj. kr. verði varið til kaupa á tækjum til landbúnaðarins, vélum og verksmiðjum, og það er áríðandi, að þessu fé verði skynsamlega varið, þannig að það komi að sem beztu gagni. Til þess ríður á samstarfi við bændastéttina. Það hlýtur fyrst og fremst að vera komið undir skilningi og víðsýni bændastéttarinnar hvort fjármunum þessum verður varið í samræmi við hagsmuni fólksins í sveitunum. Enginn mælir á móti því, að það þurfi að auka tækni í landbúnaðinum. Á því veltur framtíð landbúnaðarins og að mjög miklu leyti framtíð þjóðarinnar. Fólk, sem vinnur við tæknilega úrelta atvinnuhætti, getur ekki búizt við að lifa menningarlífi. Hin fullkomna tækni samrýmist ekki þeim atvinnuháttum, sem nú eru í landbúnaðinum: Tækni og hokurbúskapur geta ekki farið saman. Þess vegna þarf að stefna að meira þéttbýli af ástæðum, sem hverjum manni hljóta að vera augljósar. Það er ekki hægt að nota samstæðar nýtízku landbúnaðarvélar, nema í þéttbýli. Það er ekki hægt að koma á góðum og greiðum samgöngum, nema byggðin færist saman. Það er ekki hægt að koma á þeirri verkaskiptingu, sem tæknin krefst, nema í þéttbýli. Það er ekki hægt að koma því við, að hver búandi njóti aðstoðar sérfræðinga, nema í þéttbýli. Stefna sósíalista í landbúnaðarmálum er í höfuðatriðum þessi: 1). Það þarf að framleiða samkv. áætlun þær landbúnaðarafurðir, sem landsmenn þurfa til eigin neyzlu, og skipta landinu í framleiðslusvæði, þannig að hver framleiðslugrein verði stunduð einungis eða að mestu þar, sem skilyrði eru bezt. 2) Landbúnaðurinn þarf að tileinka sér alla þá tækni, sem nútíminn hefur yfir að ráða í ræktun, búskaparháttum, geymslu, meðferð og vinnslu landbúnaðarafurða o. s. frv. 3) Byggðin þarf að færast saman á þeim stöðvum, þar sem skilyrðin eru bezt og liggja bezt við samgöngum. Í byggðahverfum þurfa menn að hafa sem nánasta samvinnu, fyrst og fremst um vélar, flutningatæki, húsbyggingar o. s. frv. 4) Það þarf að vera náin samvinna milli verkamanna og bænda, bæði um afurðasölu, verð og nýsköpun í landbúnaðinum. Það verður fyrst og fremst að vera verk bænda að rétta landbúnaðinn úr kútnum. Fyrr verður það ekki gert en jafnharðan og þeir öðlast skilning á því, sem þarf að gera, og hefjast sjálfir handa. En verkalýðurinn er reiðubúinn að veita þeim alla sína aðstoð, og það er ekki hægt að stefna fram á við í landbúnaðinum, nema í samráði og samvinnu við fólkið í kaupstöðunum. Annars er stefnt aftur á bak. Á þingi 1942 bar Sósíalistaflokkurinn fram eftirfarandi tillögu: „Alþingi ályktar að fela Búnaðarfélagi Íslands eftirfarandi verkefni: 1) Að láta fara fram rannsókn á því, hvar heppilegust eru skilyrði með tilliti til ræktunar, rafvirkjunar, samgangna o. s. frv. til landbúnaðarframleiðslu í ýmsum greinum með stofnun byggðahverfa og aukið þéttbýli fyrir augum. 2). Að gera áætlun um rafvirkjun sveitabyggða og samgöngukerfi sveitanna með hliðsjón af rannsókn þeirri, er greinir í 1. lið. í samvinnu við aðrar hlutaðeigandi ríkisstofnanir. 3) Í sambandi við ofangreinda rannsókn að gera tillögur um stofnun, fyrirmyndarbúa á ýmsum stöðum á landinu og um fyrirkomulag þeirra, og skulu verkefni þeirra vera m. a. að gera tilraunir í ræktun og búrekstri, halda námskeið fyrir bændur o. s. frv. 4) Að undirbúa löggjöf um framkvæmdir og aðstoð við landbúnaðinn á grundvelli þess undirbúningsstarfs, sem að ofan greinir, og að endurskoða gildandi, búnaðarlöggjöf, til að greiða fyrir þróun hans í samræmi við þær niðurstöður, sem rannsókn sú, er um getur í 1. lið, leiðir í ljós. Kostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Þessi tillaga var samþ., en ekkert gert til að framkvæma hana, nema nokkrar rannsóknir um byggðahverfi, sem þeir Steingrímur Steinþórsson og Pálmi Einarsson gerðu. Í samræmi við þessa stefnu bárum við hv. 7. landsk. þm., Kristinn Andrésson, fram frv. á síðasta þingi um nýbyggðir. Aðalefni frv. er, að stofna skal sjóð, sem hafi það verkefni með höndum að veita lánsfé með mjög lágum vöxtum til þess að reisa byggðahverfi (vextir og afborganir 3% í 42 ár). Ríkissjóður leggur honum 10 millj. króna sem stofnfé og síðan 1,5 millj. kr. á ári. Ríkið lætur framkvæma undirbúningsræktun á öllu landi byggðahverfisins og lætur fullrækta 6 ha. fyrir hvert býli, en ræktunarland hvers býlis skal vera minnst 12 ha. Nýbyggðastjórn lætur reisa íbúðarhús og peningshús í byggðahverfum, en síðan taka búendur við lánunum. Þeir, sem búa á jörðum, sem dæmdar hafa verið óhæfar til ábúðar, skulu sitja fyrir ábúð í byggðahverfi. - Þá er gert ráð fyrir smærri býlum fyrir þá, sem stunda aðra aðalatvinnu, svo sem smiði, bílstjóra o. s. frv., og svo í kaupstöðum við sjávarsíðuna. Þessu frv. var vísað til nýbyggingarráðs, og hefur nýbyggingarráð látið fara fram mjög ýtarlega athugun á öllum þessum málum. Væntanlega verður hægt að leggja tillögurnar í því formi, sem þær komu frá nýbyggingarráði, fyrir Alþingi alveg á næstunni.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Herra forseti: Ég mun eðlilega beina máli mínu til hv. þm. Mýr., þar sem hann er sá eini af þeim, sem talað hafa, sem hefur borið fram nokkra teljandi gagnrýni á lagafrv. það, sem hér er til umr. í kvöld. Hann byrjaði á því að benda á það, að sex manna nefndar álitið mundi vera í gildi enn þá. En í l. er kveðið svo á, að ef samkomulag verði í sex manna nefndinni, skuli álit hennar gilda sem l. meðan núverandi ófriðarástand helzt, og hv. þm. sagði, að á þessu ári hefðu engar breyt. orðið á ófriðarástandinu. Ég bendi sérstaklega á þetta, ekki af því, að ég búist við, að þessi rök gangi svo mjög í almenning, sem á þessar umr. hlustar, heldur vegna þess, að þetta er gott sýnishorn af því, hvernig Framsfl. hefur haldið á máli sínu og skilið þessa löggjöf, sem hér er til umræðu. Menn geta hugsað sér það, að þegar það er borið fram fyrir alþjóð, að á þessu ári hafi engar breyt. orðið á ófriðarástandinu, þá séu undarleg rökin um þau atriði, sem ættu þó að liggja eins ljóst fyrir og þetta. Allir vita, að sú mikla breyt. hefur orðið, að siglingar eru hafnar frá Íslandi til flestra þeirra landa, sem við höfðum viðskipti við fyrir ófriðinn. Það veit hv. þm., og við höfum í raun og veru kannske nú betri möguleika en nokkurn tíma áður á því að fá góðan markað fyrir afurðir okkar. Við framleiðum að mestu leyti matvæli, og heimurinn þarfnast þeirra mest. Ef við þess vegna getum ekki í ár fengið það verð fyrir afurðir okkar, sem við gætum unað við, þá eru ekki líkur til þess, að við getum það frekar síðar. Eftir að hv. þm. hafði fært fram þessi rök fyrir því, að engin breyting hefði orðið á ófriðarástandinu á þessum árum, snéri hann sér næst að því að sýna fram á, að með bráðabirgðalögum þeim, sem hér eru til umr., hefði verið tekið valdið af bændum til þess að verðleggja vöru sína, og hefði það verið lagt í hendur ríkisstj. Hann gat nú ekki komizt hjá að játa það, að í verðlagningarnefndunum gömlu höfðu aðeins verið 2 menn af 5, sem unnt hefði verið að líta á sem fulltrúa bænda, og það getur orkað nokkuð tvímælis, að hve miklu leyti þeir gátu talizt fulltrúar bænda. En hvað sem þessu máli líður, er auðsætt mál, að af 25 mönnum í verðlagningarnefnd höfðu bændur ekki nema 12 menn, sem þeir gátu talið sína fulltrúa. Breyt., sem gerð hefur verið, er sú, að fjölmenn nefnd, sem skipuð er eingöngu bændum, tilnefnir 4 menn af fimm, sem falið er það vald að verðleggja afurðir landbúnaðarins. Sá maður, sem treystir sér til þess að leiða landslýð í allan sannleika um það, að engar breyt. hafi orðið á ástandinu, getur víst sannfært þá sömu um það, að verið sé að taka valdið af bændum, með alveg sömu rökum. Á það hefur verið lögð mikil áherzla, frá því að byrjað var að ræða þessi mál, að telja bændum trú um, að verðlagningarvaldið væri í höndum landbrh., þrátt fyrir það, að þessi 25 manna nefnd, sem skipuð hefur verið bændum, hefur það raunverulega vald. Þetta stafi af því, að landbrh. skipi alltaf landbúnaðarráð, og hann hafi því aðstöðu til að hafa áhrif á gerðir þess. Hv. þm. A.-Húnv. sýndi fram á í sinni ræðu, með rökum, sem ég tel alveg eins góð og gild og rök hv. þm. Mýr., að ef ríkisstj. hefði viljað draga þetta vald í sínar hendur, þá hefði verið miklu einfaldara að láta gömlu ákvæðin um verðlagningarnefnd haldast óbreytt eins og þau voru. Ríkisstj. þurfti þá ekki annað en að tryggja sér formann verðlagningarnefndar, velja öruggan skoðanabróður sinn í formannsstarfið. Og hitt held ég, að sé varla hægt að segja, að ríkisstj. geti haft að leiksoppi jafnfjölmenna n. og búnaðarráð, sem hlýtur að vera skipað áður en hlutaðeigandi ráðh. hefur aðstöðu til að geta kynnt sér skoðanir nefndarmanna. Það er síður en svo, að það sé fjárhagslegur hagnaður fyrir menn að taka sæti í búnaðarráði, og ekki sennilegt, að nokkur telji það svo mikla vegtyllu, að hann vilji láta drengskap sinn með því, en það mundi sá gera, sem ekki færi eftir samvizku sinni. Ég held því, að vandfundin sé aðferð, er tryggi betur hagsmunasjónarmið framleiðenda en sú aðferð, sem valin hefur verið af ríkisstj. Þá kom hv. þm. að stéttarsamtökum bænda og gerði mikið úr því, hvern fjandskap ríkisstj. hefði sýnt þessum samtökum og hvernig þau hefðu verið virt að vettugi í sambandi við þetta mál. Þm. er nú eldri en tvævetur og man víst eftir því, að áður hefur verið gerð tilraun til að stofna til stéttarsamtaka bænda hér á landi. Ég held, að hv. þm. muni líka, hvaða afstöðu hann tók til þeirra tilrauna þá og hans flokkur. Ég held, að allur Framsfl. hafi þá sýnt þessum tilraunum þann fyllsta fjandskap, sem hægt var að sýna slíkri viðleitni. Og það var kannske ekki nema mannlegt, því að vitað er, að sú tilraun var gerð til þess að vinna öðrum flokkum fylgi á sama hátt og Framsfl. er að reyna að nota bændasamtökin nú sem áróðurstæki fyrir sig. En það þarf ekki að fara svona langt aftur í tímann, til ársins 1933, þegar ég ætla, að þessar tilraunir hafi verið gerðar. Ég held, að hv. þm. Mýr. og margir af hans flokksbræðrum hafi ekki litið með neinni sérstakri vinsemd það bréf, sem birt var í flestum blöðum á landinu, um n., sem kosin var af búnaðarsamböndum Suðurlandsundirlendisins á s. l. sumri. Þá er það t. d. haft eftir hv. þm. Mýr., að aldrei mætti hafa frið fyrir þessum bændasamtökum, sem hann áréttaði með orði, sem ekki er útvarpshæft. Þá var hv. þm. Mýr. ekki hrifnari en þetta af bændasamtökunum, en svo kom hann auga á þann möguleika að nota þessi bændasamtök sér og flokki sínum til framdráttar. Ég verð nú að játa það, að það kom mér undarlega fyrir sjónir, þegar hv. þm. fór að sverja fyrir það, að hann og hans flokkur ætluðust í raun og veru til þess, að þessum stéttarsamtökum bænda væri falið verðlagningarvaldið, en ég skildi þetta svo. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hefur orðið svo uppnæmur við ræðu þá, sem hv. þm. V.-Ísf. flutti við fyrri hluta þessarar umr., hvort honum hefur þá fyrst orðið það ljóst, hversu ósegjanlegar villigötur það eru, sem hann og flokkur hans fara, þegar þeir halda því fram, að með því að ganga fram hjá stéttarsambandinu, sé verið að skapa bændastéttinni annan og lakari rétt en öðrum stéttum þjóðfélagsins. Hann veit það vel, þessi hv. þm., og hans flokksbræður, að þennan rétt hefur engin stétt í þjóðfélaginu, sjómenn hafa hann ekki, verkamenn hafa hann ekki, kaupsýslumenn hafa hann ekki. Allir þessir menn verða að sætta sig við að selja sína vöru því verði, sem eðlilegt framboð og eftirspurn eftir vörunni hefur skapað, og þeim reglum, sem verðlagsyfirvöldin í landinu hafa skapað þeim. Nú skal játað, að um það má deila, hvort það væri heppilegt að láta framleiðendur óskorað hafa vald til þess að verðleggja vöru sína. En um hitt verður naumast deilt, að meðan svo standa sakir, að ríkissjóður verður að hafa mjög þungbær útgjöld í sambandi við niðurgreiðslurnar, þá er ekki hægt fyrir ríkissjóð að sleppa þessu valdi alveg úr höndum sínum. Þegar málum væri svo komið, að öruggt þætti, að ríkisstj. þyrfti ekki að borga uppbætur á landbúnaðarafurðir, þá fyrst væri tími til þess að ræða um, hvort hægt væri að láta stéttasamtökin hafa þetta vald óskorað. Mér er ljóst, að þetta er tvíeggjað sverð, mikill vandi, en það er mikil ábyrgð, sem fylgir því, og ég er alls ekki viss um nema sú ábyrgð væri fullkomlega eins sterk leið til eins heppilegrar niðurstöðu og þeir samningar, sem áður réðu úrslitum í þessum efnum. Þá talaði hv. þm. um verðlagninguna, sem farið hefur fram á þessu hausti, og sagði, að verðlagningarnefnd hefði til þess að þóknast stj. ákveðið verðið lægra en rétt hefði verið og með því bakað landbúnaðinum mikið tjón. Það væri náttúrlega mjög auðvelt að leysa þessi mál landbúnaðarins, ef vandinn væri enginn annar en sá að hækka verðið ár frá ári. Framsfl. hefur nú fundið upp dálítið sérstakt spakmæli í þessu, spakmæli sem ég hef séð bezt lýst í kveðlingi, sem birtist í norðlenzku blaði: upp með verðið, niður með dýrtíðina. - Þetta er ágæt regla, en hvernig gengur að framkvæma hana, það er dálítið annað mál, málið er því miður miklu vandasamara en þetta. Landbúnaðarvörur eru, eins og öll önnur verðmæti, háðar því lögmáli, að framboð og eftirspurn verður, þegar til lengdar lætur, að ráða mestu um verðlag á þeim. Það er auðsætt mál, að ef farið er með verðið lengra en góðu hófi gegnir, þá hlýtur það að leiða til þess, að salan minnkar og þar af leiðandi verði meiri útflutningur á vörunni og meðalverð, sem framleiðandinn fær, því miklu lægra. Ég er sannfærður um það, að verðlagsnefndin, sem ákvað verð á landbúnaðarafurðum í haust, gerði það fyrst og fremst eftir beztu samvizku og alveg án tillits til þess, hvort stj. þóknaðist betur eða verr í þeim efnum. Ég er sannfærður um það líka, að n. hefur ratað betur en í raun og veru hefði mátt búast við rétt meðalhóf í þessum efnum. Það hefur verið á það bent, að allar stéttir hafi fengið kauphækkanir síðan um haustið 1944, og það er að nokkru leyti rétt og að nokkru leyti ekki rétt. En þess verður þó líka að gæta, að sú verðhækkun, sem varð á landbúnaðarafurðum í haust, er sannarlega ekki einskis virði. En verðhækkuninni varð þó svo í hóf stillt fyrst og fremst, svo að samkomulag næðist innan ríkisstj. um niðurgreiðslur á þessum vörum, sem gefur vonir um, að mjög mikill hluti þeirra eða allar verði seljanlegar á innlendum markaði. Þar af leiðandi gefur það vonir um, að bændur fái hærra verð fyrir afurðirnar en þeir fengu á síðasta ári. Og ef þetta mætti verða, þrátt fyrir þá miklu breytingu, sem orðið hefur, - þrátt fyrir það, þó að sex manna nefndar álitið sé fallið úr gildi og þar af leiðandi horfnar þær tryggingar, sem bændur hafa talið sig eiga til þess að fá ákveðið verð fyrir vörur sínar, að endirinn yrði sá, að þeir fái hærra verð heldur en samkv. sex manna nefndar álitinu vegna þess, að vel hefur ráðizt fram úr þessu máli, þá eiga bændur að vera þakklátir ríkisstj. fyrir það, en ekki að taka undir það níð, sem á hana hefur verið borið.

Forseti (BG) : Hæstv. fjmrh. hefur lokið máli sínu. Hann talaði í 19 eða 20 mín., en hafði 21 mín. til umráða. Næst tekur til máls hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) og talar af hálfu Framsfl.



Það varð heldur fátt til fanga hjá hæstv. fjmrh. (PM). Hann reyndi að gera sér mat úr því, sem hv. þm. Mýr. (BÁ) benti réttilega á, að ófriðarástand ríkti enn í viðskiptamálunum svipað og verið hefur. Hann vildi fá menn til þess að trúa því, að hv. þm. Mýr. vildi koma mönnum til að líta svo á, að ófriðurinn væri enn yfirstandandi. Enn þá er Evrópa lokuð, og þess vegna er ekkert breytt af þeim forsendum, sem voru fyrir því að ákveða uppbætur á sínum tíma. Hæstv. fjmrh. var að reyna að gefa í skyn, að stéttarsamtök bænda væru pólitísk og að Framsfl. stæði að því að nota þau sér til pólitísks framdráttar. Hæstv. ráðh. gleymir að geta þess, að meiri hl. í stjórn stéttarsamtakanna eru sjálfstæðismenn, menn sem tilheyra hans eigin flokki. Það ber því vott um illvilja hæstv. ráðh. í garð samtakanna, að hann skuli reyna að gera þau tortryggileg á þennan hátt. - Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, að ríkisstj. ráði ekki fram úr fjármálum ríkisins, ef bændur verðleggja vörur sínar sjálfir. Mætti spyrja: Hverjar eru þær aðgerðir, sem ríkisstj. ræður, á meðan hún ræður ekki við kaupgjaldsmálin? Hún ræður engu. Kaupið hefur hækkað um 20% frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum, en á sama tíma hefur verðið á landbúnaðarafurðunum staðið í stað. Það er því eitthvað annað og meira en verðið á landbúnaðarafurðunum, sem hefur áhrif á dýrtíðarvísitöluna. Ég ætla, að þetta sé nægilegt svar við hinum heimspekilegu bollaleggingum hv. þm. V.-Ísf. Það er tilhæfulaust, sem hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) sagði, að blaðið Dagur hafi unnið gegn kjötsölunni. En hitt hafði blaðið gert, að sýna fram á, að þröngt mundi fyrir dyrum hjá neytendum bæjanna að kaupa kjötið við hækkuðu verði, án þess að það sé tekið til greina í vísitölunni, eins og það átti sér stað í haust. Neytendur vissu ekki, hvert kjötverðið mundi verða, og þess vegna seldist svo lítið af kjöti í sláturtíðinni. Neytendur veigruðu sér við að kaupa sér vetrarforða af kjöti í sláturtíðinni eingöngu vegna óvissunnar um verðið. Ég öfunda ekki fulltrúa sósíalista af þessum umræðum. Hv. 2. landsk: (AS) kyrjaði hér lofsöng um dýrtíðina: - „Það þarf ekki að fara mörgum orðum um áhrif dýrtíðárinnar á afkomu þjóðarinnar. Öllum kjarabótum sem verkamenn og bændur hafa náð, er stefnt í hættu. Því meir sem dýrtíðin vex, því meira verður öryggisleysið. Fyrir braskarana skapar slíkt ástand aftur á móti skilyrði fyrir ofsagróða. Meðan búskaparhættir auðvaldsins haldast, hlýtur ört vaxandi dýrtíð óhjákvæmilega að leiða til hruns fyrr eða síðar og þess atvinnuleysis, sem því er samfara.“ Þetta er ekki úr Tímanum: Þetta er úr kosningastefnuskrá Sósfl. við síðustu alþingiskosningar. Hver er svo þáttur kommúnista í landbúnaðarmálunum? Þegar 6 manna nefndar álitið var fyrst gefið út, gortuðu þeir af þátttöku sinni í því og sögðu að hagsmunum bænda væri borgið og að nú ættu bændur og verkamenn að taka upp virka sameiginlega baráttu fyrir hagsmunamálum sínum: Síðar áttu þeir hlut að því að setja þessi illræmdu l. sem svipta bændur sjálfsákvörðunarréttinum um sín eigin málefni og jafnframt koma svo fulltrúar þeirra nú og standa hér kófsveittir við að verja þessa löggjöf. Það þarf liprari mann en hv. 2. landsk. (ÁS), búnaðarráðsmann af náð hæstv. fjmrh., til þess að það megi takast, og ekki tókst hæstv. menntmrh: (BrB) það betur: Umræðurnar hér á Alþ. um þetta mál hafa staðfest eftirfarandi: Með lögunum um búnaðarráð er bændastéttin svipt allri íhlutun um verðlagsmál landbúnaðarins. Var þá ekki nóg að hafa form. ráðsins, heldur þurfti líka að dreifa ábyrgðinni og fá dularbúning á ráðstafanirnar. Þessi ráðstöfun var gerð af ríkisstj. til þess að koma fram þeirri verðlagningu landbúnaðarafurða, sem hún vissi fyrirfram, að var gagnstæð vilja bændastéttarinnar. Það lá alveg ljóst fyrir með samþykktum búnaðarþings og stéttarsambands bænda, að þeir ætluðust alls ekki til, að hér yrði gengið lengra til lækkunar frá sex manna nefndar álitinu en gert hafði verið í fyrra. Búnaðarráð er því skipað til þess að koma fram verðlækkun landbúnaðarafurða í þágu ríkisstj., en bændum um leið storkað með þeirri fjarstæðu, að verðlagningarvaldið hafi verið afhent þeim á þennan hátt. Svo lágt hafa menn lagzt í vörninni, að því hefur verið haldið fram, að þetta hafi orðið að gera til þess að koma í veg fyrir ábyrgðarlausar ákvarðanir bændastéttarinnar í verðlagsmálum. Þetta er vitnisburðurinn um þá stétt manna, sem ein hefur boðið fram tilslakanir í dýrtíðarmálunum og aldrei hefur látið sér til hugar koma að fara lengra í málinu en sameiginlegur verðlagsdómstóli þeirra og fulltrúa launastéttanna hefði metið sanngjarnt og réttlátt. Það var nú allt ábyrgðarleysið, sem fyrirhugað var að sýna. Meiri hluti búnaðarráðs hefur notað ráðherrafengið vald sitt til þess að lækka nettóverð sláturfjárafurða, í stað þess að færa þær og aðrar landbúnaðarafurðir til samræmis við vísitölu framleiðslukostnaðar. En á sama tíma hefur þessi stofnun hækkað þóknun til milliliða, sem kjötið selja, um 48 aura á hvert kg. kjöts, og eru með því teknar 2-2,5 millj. kr. úr vasa bændanna, eftir því hve mikið selst innanlands. Á kjötsölumálunum hefur verið þannig haldið á s.l. hausti af hendi stjórnarvaldanna, að líkast er því, sem fyrir valdhöfunum hafi vakað að spilla sem mest fyrir sölu afurðanna. Þess hefur þá einnig verið vandlega gætt, að enginn þeirra manna, sem mesta þekkingu og reynslu hafa í þessum málum, kæmi þar nærri. Hv. 2. landsk. (ÁS) las upp tjónið af því. Ríkisstj. hóf göngu sína með því að misnota tilslökunarboð búnaðarþings frá í fyrrahaust með því að setja fast afurðaverðið, en stofna um leið til kauphækkana um landið þvert og endilangt. Þó hlaut stjórnarliðinu að vera það ljóst, að enginn búnaðarþingsfulltrúi né nokkur bóndi hafði né mundi gefa samþykki sitt til þess, að þannig væri á málinu haldið. Þessar þokkalegu aðfarir stjórnarflokkanna er svo reynt að nota í þessum umræðum sem afsökun fyrir því, að bændastéttinni eru nú skipaðir forráðamenn til þess að ákveða verðlagningu landbúnaðárvara í annað sinn í ósamræmi við hlut annarra og nú án útflutningsuppbóta. - Hver er sá, sem ekki kannast við þetta? Ríkisstj. hreyfir hvorki hönd né fót til þess að standa gegn ýmsum kröfum um hækkanir, sem ekki hafa aðeins haft áhrif á dýrtíðina, heldur auka einnig ósamræmið milli stétta. Hún hefur meira að segja ýtt undir ýmsar slíkar kröfur, og þegar þær hafa verið á ferðinni, hefur ríkisstj. verið óþreytandi í því að draga fram kosti dýrtíðarinnar og benda á að öllu muni óhætt. Hefur mönnum þá heyrzt, að dýrtíðin væri alveg mátuleg að dómi stjórnarvaldanna. En þegar bændastéttin gerir sig líklega til þess að notfæra sér tildæmdan rétt í verðlagsmálum, uppgötvar ríkisstj. allt í einu dýrtíðarvoðann og tekur sér vald til þess að koma í veg fyrir þetta. Þessar ráðstafanir ríkisstj. og stjórnarflokkanna eru gerðar sömu vikurnar og bændur landsins eru að stofna stéttarsamtök, sem einmitt er ætlað að fara með þessi mál á hliðstæðan hátt og aðrar stéttir skipa sínum málum án íhlutunar stjórnar og löggjafarvalds. Bændur mundu ekki finna að því, þó að eftirlit væri haft með verðlagi á afurðum þeirra, ef aðrar stéttir yrðu að búa við það sama og þeim gert jafnt undir höfði og öðrum stéttum landsins. Það er engin krafa um einræði. Það er aðeins krafa um grundvöll að frjálsri verðmyndun. Bændur verða að taka tillit til markaðsskilyrða og eru bundnir af mörgu öðru, t. d. innflutningi amerísks smjörs. Þeir þola hömlur eins og aðrir, en ekki hitt, að þeir séu blendnir, þegar aðrir eru frjálsir. Jafnframt eru hafnar ofsóknir á hendur þessum stéttarsamtökum, og er svo langt gengið, að einn úr stuðningsliði stj., sem á þó sjálfur að teljast bóndi, flytur tillögur á Alþingi, sem eiga að koma í veg fyrir, að bændur landsins geti notað nokkuð af því fé, sem þeir greiða sjálfir í búnaðarmálasjóð, til þess að standast kostnað við samtök sín. Í nál. á þskj. 207 heldur þessi þm. því fram, að réttast sé, að Alþingi ákveði, hvernig verja skuli búnaðarmálasjóðnum, og sjái um, að honum sé betur varið en svo, að menn hafi hann til þess - og þá tek ég það orðrétt, að „éta það út á snakkfundum og eyða því í ferðakostnað pólitískra spekúlanta.“ Þetta er vitnisburður þessa hv. þm. (JPálm) um félagsstarfsemi bændanna og þá mörgu menn úr bændastétt, sem bændur fela forustu í málum sínum. Og undir þetta skrifar form. stærsta verkamannafélags landsins (SG), verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Hvað ætli menn segðu um þann fulltrúa verkamanna á Alþingi, sem þannig leyfði sér að tala um fundi verkalýðsfélaganna, Alþýðusambandsins og trúnaðarmenn verkamanna? En þetta er bændum ætlað að þola. Hvað er þess langt að bíða, að menn hætti að leyfa sér þvílíkt tal um félagssamtök bændanna? Vonandi er þess ekki langt að bíða. Stjórnarflokkarnir vita vel um andúð bænda gegn þessu máli og ýmsum öðrum stjórnarráðstöfunum. En stjórnarliðið veit líka, að það getur sagt 3 orð á móti hverju einu, sem andstæðingar þeirra tala í útvarpsumræðum frá Alþ. Af þessum og þessum ástæðum einum er stofnað til þeirra umr., sem nú fara fram, ef ske kynni, að stjórnarliðinu tækist að þyrla upp slíku moldviðri, að einhver bóndi missti sjónar á aðalatriðunum og hikaði í þeirri baráttu, sem nú er hafin af bændastéttinni gegn ráðstöfunum ríkisstj. En þetta er vonlaust verk. Þótt talsmenn ríkisstj. töluðu hér einir, mundi hlutur þeirra fara versnandi við hverja lotu. Aðalatriði þessa máls eru svo einföld, en samt svo þýðingarmikil, að þeim er ekki hægt að leyna. Bændur munu því halda þessari baráttu áfram. Í því sambandi er gott að minnast þess, að bændur standa ekki einangraðir og án samúðar í þeirri baráttu. Því fer fjarri, að almenningur utan bændastéttarinnar, t. d. í hópi verkamanna, sjómanna og útvegsmanna, sé hrifinn af því, hverjum tökum bændastéttin hefur verið tekin af stjórnarherrunum. Fjöldi þessara manna skilur, að það er ekki hægt að leysa vandamál dýrtíðarinnar með því að ganga á rétt einnar stéttar. Það er ef til vill hægt að kaupa ríkisstj. líf með slíku í nokkra mánuði, en hin miklu vandamál verða ekki leyst með því móti. Fjöldi þessara manna skilur, að það er ekki verðlag landbúnaðarafurða eitt, sem er hátt, þótt það sé of lágt í hlutfalli við annað, heldur einnig kaupgjald og allt annað verðlag. Reynt verður samt að telja sjávarútvegsmönnum t. d. trú um, að allir erfiðleikar stafi af verðlagningu landbúnaðarafurða, - og hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) reyndi það hér áðan, - og þess vegna sé jafnréttiskröfum bænda stefnt gegn þeim. Þess vegna megi sjávarútvegsmenn ekki styðja þann flokk, Framsfl., sem berst fyrir þeirra stefnu í dýrtíðarmálunum, af því hann berjist einnig fyrir jafnrétti bændastéttarinnar. En sá áróður rekur sig á það, að fjölmargir við sjávarsíðuna vita vel, að bændur landsins eru og verða beztu félagarnir í baráttunni gegn hinum sameiginlega óvini landbúnaðar og sjávarútvegs, - verðbólgunni. En auk þeirrar baráttu, þar sem menn úr ýmsum stéttum sameinast, eiga bændur landsins í stríði og hafa í þeirri viðureign samúð allra sanngjarnra manna, hvar í stétt sem þeir standa. Barátta bændastéttarinnar gegn búnaðarráðslögunum, gegn fjötrum á búnaðarmálasjóði og gegn þeim öflum, sem eyða og koma fyrir kattarnef hverju framfaramáli, sem í nafni bændastéttarinnar er flutt og verulegu máli skiptir, er orðin að baráttu bændastéttarinnar fyrir félagslegu frelsi og baráttu fyrir jafnrétti hennar við aðra. Hún endar með sigri eða ósigri, ekki eftir því, hvað þeir menn segja, sem sitja nú yfir hennar hlut hér á Alþingi þjóðarinnar, heldur eftir því, hvernig bændur sjálfir halda á málum. Bændur hafa mótmælt þessum aðförum. Þeir standa saman um þau mótmæli og telja sér misboðið. Þeir hafa sagt A. Það er á þeirra valdi að segja einnig B. Það er á valdi bændastéttarinnar að koma í veg fyrir það, að nokkur þingmaður, sem stendur að þeirri meðferð á málefnum bænda, sem nú er viðhöfð, verði endurkosinn á þing í kjördæmum, þar sem bændur geta ráðið úrslitum. Veruleg hreyfing í þessa átt mundi geta valdið straumhvörfum í stjórnmálum landsins. Það mundi standa glöggt fyrir mönnum á næstu árum, hvað það kostaði að ganga í berhögg við fjölmennustu stétt landsins á þann hátt, sem nú hefur verið gert. Verði hins vegar engin hreyfing í þessa átt, þá er kannske litlu betur farið en heima setið með sameiginleg mótmæli gegn ofbeldinu. Hvað halda menn þá, að slík mótmæli verði mikils metin næst? Hvað halda menn, að þeir, sem nú standa með hálfum hug að því, sem gert hefur verið, mundu telja sér óhætt að gera næst, ef þeir yrðu endurkosnir á þing af sumum þeim, sem nú eru algerlega mótfallnir því, sem nú hefur verið gert? Bændur landsins standa á vegamótum. Annars vegar er leið innbyrðis sundrungar, deyfðar og misskilins umburðarlyndis, sem leiðir til þess, að á þeirra rétt verður gengið framvegis. Hins vegar er sú leið að snúa vörn í sókn og árásum andstæðinganna í flótta þeirra. Liði stjórnarinnar er vel ljóst, hvað í húfi er. Það hafa raunar þessar umr. sýnt. Og þeir munu líka hafa sig alla við og nota alla nýtízku tækni í því sambandi. Ein aðferðin verður sú að rækta ágreining um einstök atriði, sem bændur greinir á um innbyrðis, t. d. það, hvernig stéttarsamtökum bænda skuli fyrir komið, eða um það, hvernig verja skuli fé búnaðarmálasjóðs. Þá mun verða reynt að draga athyglina frá því, sem nú er að gerast, með sífelldu tali um það, hvort réttmæt hafi verið sú ályktun, sem gerð var á búnaðarþingi í fyrra um verðlagsmál landbúnaðarins. Margar aðrar aðferðir munu verða reyndar. „Deildu og drottnaðu,“ sögðu Rómverjar. Kljúfa, - kljúfa bændastéttina er kjörorðið, sem allir þessir menn hugsa og breyta eftir, en segja ekki. Önnur aðferðin er sú að rógbera Framsfl., af því að þessum mönnum er það ljóst, að ekki er hægt að gjalda þeim svo sem þeir eiga skilið eða breyta hinu pólitíska viðhorfi svo um muni, nema með því að efla Framsfl. Það er og verður skírskotað til gamalla væringa og ágreiningsefna annars vegar og hins vegar til fornra tengsla við þann flokk, sem nú hefur forustuna um landbúnaðarstefnu ríkisstj., og til vináttu við ýmsa af forráðamönnum hans. Enginn er alfullkominn, og eitthvað má að öllu finna. Og tæpast finnast tveir menn, sem eru sammála um allt. Þetta vita talsmenn klofningsins harla vel og munu reyna að notfæra sér það út í æsar. Nú reynir á að greina aðalmálefnin frá smærri málum. Nú reynir á það, hvort menn hafa þroska til þess að láta gamlar væringar víkja fyrir sameiginlegri nauðsyn. Takist nógu mörgum það, munu vopnin snúast í höndum stjórnarliðsins og bændastétt landsins koma sterkari og áhrifameiri út úr þessari raun en áður var. Ég vona, - nei ég veit að þetta tekst.

Forseti (BG): Hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) hefur lokið máli sínu, og er þar með þessari útvarpsumr. lokið: Atkvgr. er frestað.

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) : Máli þessu var frestað, eftir beiðni hv. 2. þm. Eyf. Tilefnið var brtt. á þskj. 205, og óskaði hv. þm., að sjútvn. athugaði málið nánar. Nú hefur sjútvn. orðið sammála um eftirfarandi: N. vill breyta 2. gr. frv., þannig að orðin „þeirra íslenzku skipa“ falli niður. Ástæðan er sú, að við athugun málsins hefur komið í ljós, að nokkrir hafa stundað hér sjósókn með leiguskipum og ýmsir þeirra eiga mikið af veiðarfærum. Það hefur því ekki þótt rétt að hafa þessa menn alveg afskipta, þó að þeir verði hins vegar ekki lagðir til jafns við aðra útgerðarmenn. N. hefur því komið sér saman um, að það skuli falið úthlutunarn. að ákveða um þetta og hún hafi heimild til að lána góðum útgerðarmönnum, þó að þeir hafi leiguskip. Þá hefur n. samþ., að í stað orðsins „4“ í fyrstu málsgr. komi: 5. Það þótti ekki heppilegt, að nm. væru 4, því að ef ágreiningur risi, yrðu. málin ekki útkljáð og auk þess ekki mikill kostnaðarauki, þó að mennirnir væru 5. Þá kem ég að brtt., sem olli því, að málinu var frestað, en efni hennar er það, að ábyrgð lánsins skuli vera persónuábyrgð hluthafa, ef ekki er um aðra ábyrgð að ræða. Nú hefur komið til athugunar hjá n., að einstakir hluthafar gætu stöðvað lánveitinguna með því að skerast úr leik. Það er oft leitað til manna, sem ekki eru í þessum atvinnurekstri, um fé, og oft láta menn nokkurt fé í þessi fyrirtæki, en ætla sér ekki að koma þar nærri á annan hátt og hyggja ekki á gróða með þeim aðgerðum. Það er því ef til vill ekki réttmætt að knýja þessa menn til persónulegrar ábyrgðar í sambandi við þau lán, sem hér er um að ræða. N. hefur því komið sér saman um að flytja hér sameiginlega till. nokkuð breytta frá þeim fyrri, og er innihald hennar, sem koma skal á eftir 2. mgr. 4. gr.: Nú sækir hlutafélag eða annað félag um lán, og skal þá sett það skilyrði, að aðalhluthafar séu í sjálfsábyrgð fyrir lánum, ef ekki er um aðrar tryggingar að ræða. Ég vona svo, að enginn frekari ágreiningur verði um þetta mál og legg þessa till. n. fram sem skriflega brtt.



Ég vil aðeins lýsa yfir því, að ég tek aftur brtt. mína á þskj. 205, með því að það, sem fyrir mér vakti, er fólgið í þessari till. sjútvn.

Forseti (BG) : Hér þarf afbrigði við, svo að skrifl. brtt. frá sjútvn. megi koma til atkvgr.



Herra forseti. Ég þarf ekki að þessu sinni að hafa mörg orð um þetta frv. Því hafa verið gerð svo rækileg skil af hv. 1. þm. Árn., að ég held, að ástæðulaust sé að fara þar nánar út í einstök atriði, því að hann er búinn að rekja það svo rækilega sundur og gera svo röggsamlega grein fyrir, hvað mikil fjarstæða er hér á ferðum. Satt að segja kom mér á óvart, að hv. flm., 2. þm. Rang., skyldi nú fara að ganga í lið með þeim alþm. hér á þingi, sem hafa undanfarin ár reynt að níða niður bændastéttina. Ég bjóst ekki við honum í þeirri fylkingu, og var mér því vonbrigði, að hann skyldi lenda þar, eftir þeim ummælum, sem hann áður viðhafði við mig og ýmsa aðra um þessi mál. Ég held, að engum blandist hugur um, sem frv. sér, að þar er verið að setja löggjöf um, hvernig bændur eigi að flytja afurðir sínar til sinna eigin búa. Mér þætti ekki ólíklegt, að ýmsum framleiðendum til sjávar þætti dálítið undarlegt, ef Alþ. færi að setja l. um, hvernig þeir flyttu fisk sinn til viðskiptamanna sinna við hafnir landsins, eða annað slíkt þessu svipað. En þetta er ekki nema einn þátturinn í þeirri herferð, sem nú er hafin gegn íslenzkum bændum. Mér voru það því vonbrigði, að þessi hv. þm. skyldi fara í þann hóp. En það kom fram í ræðu hans hér, að aðalorsökin er sú, að eftir því sem hann heldur fram, hafi austan fjalls tíðkazt allmikið einræði í þessum sökum af hálfu stjórnar Mjólkurbús Flóamanna. Ég skal víkja síðar að því, hvernig það einræði er, en þó er það dálítið hart, enda þótt einræði væri beitt af þessu búi, að fara að setja löggjöf um það fyrir allt landið, að bændur séu skyldir til að fara eftir sérstökum ákveðnum reglum með mjólkurflutninga sína, megi ekki ráða því sjálfir, heldur skuli þing og stjórn hafa þar hönd í bagga. Ég hefði vel getað skilið, að þetta hefði komið fram hjá vissum flokki manna á Alþ., því að það er ekki langt síðan einn stjórnmálaflokkur hélt landsþing sitt í Reykjavík, og þar var eitt aðalumræðuefnið, hvernig ætti að fara að því að leggja bændur landsins að velli, en það kom þó fram hjá þessum flokki, að ennþá væri ekki kominn tími til að flæma alla bændur af jörðum sínum, því að ekki væri enn til húspláss fyrir þá við sjóinn, fyrst yrði þó að byggja yfir þá, sem komnir væru til bæjanna, áður en farið væri að flæma bændur landsins burt. Ég sé, að hv. 1. landsk. er farinn að óróast, það var m. a. hann, sem tók mjög mikinn þátt í þessum umr., og það kann vel að vera, að þetta verði ein leiðin, en ég bjóst ekki við, að slíkar till. kæmu frá fulltrúum bændanna sjálfra, enda sagði sessunautur minn til hægri handar (EOl) : „Þetta er gott frv., og því mun ég fylgja.“ Hann skildi vel, hvert hér er stefnt. Það er stefnt í þá átt, sem hann taldi nauðsynlegt til þess að reyna að vinna að því, sem þessi flokkur vinnur ósleitilega að, að flæma bændur af jörðum sínum og gera þá að kaupkröfulýð í kaupstöðunum. Hv. 2. þm. Rang., samþm. mínum, er merkilega snúinn hugur frá því, þegar hann vildi heldur missa kjól og kall en að fylgja þeirri samsteypu, sem þá var hér á ferð um stjórnarmyndun. Ég tók því vel þá, því að ég var ekki heldur hrifinn af þessari samsteypu. En þá hafði þó stj. ekki sýnt bændastéttinni neinn sérstakan fjandskap, þegar hann skarst úr leik, en síðan hefur margt skeð, sem öllum þorra bænda finnst miklu verra en áður. Er þar skemmst á að minnast, að fyrir fáum dögum voru samþ. hér á þingi l. um búnaðarráð, sem ég fullyrði, að allur meginþorri bænda er mjög andstæður. En þá var hv. þm. ekki kominn lengra á brautinni en svo, að hann sat hjá. Það kann vel að vera, að yfirboðurum hans í hans flokki hafi þótt hann nokkuð linur í liðveizlunni og fundizt hann yrði að gera betur, enda er það nokkrum dögum síðar, að hann kemur fram með frv. það, sem hér liggur fyrir. Hefur hann viljað sýna þar, að hann væri alveg kominn yfir til þeirra, það væri ekki um að villast, og að hann vildi ekki lengur sitja hjá, þegar þessi mál væru á döfinni, en nú væri hann kominn í sókn með þeim, enda er það svo, þegar maður fer gegnum þetta frv., að þá kemur í ljós, að þetta er eitt af þeim málum, sem eiga að stuðla að því, að tekinn sé algerlega af bændum umráðaréttur þeirra yfir þeirra eigin málum og skipulag þeirra sett í hendur Alþingis og ríkisvaldsins. Hv. þm. heldur fram, að mikið einræði ríki um mjólkurflutninga til Flóabúsins. Ég vil leyfa mér að benda á, að þessi félagsskapur er alveg eins byggður upp og samvinnufélögin, sláturfélögin og annar slíkur félagsskapur, á alveg fullkomlega lýðræðislegan hátt. Hvert sveitarfélag kýs sína fulltrúa, einn eða tvo, og þeir mynda síðan fulltrúaráð, sem fer með þessi mál f. h. félagsmanna. Svo var það s. l. vor, er þessi hv. þm. sótti um það f. h. félags síns að fá að flytja mjólk til Flóabúsins. Það hefur sem sé lengi verið sótt um það af ýmsum, þó að hann hafi ekki sótt um það fyrr en í vor, að fá þessa flutninga að einhverju leyti. Bændum er fullkomlega ljóst, að eins og nú er háttað, ríður ákaflega mikið á, að flutningarnir séu öruggir. Nú hafa tvö félög þessa flutninga á hendi, Kaupfélag Árnesinga og Kaupfélag Hallgeirseyjar. Ég held, að óhætt sé að segja, að allur þorri félagsmanna á þessu svæði er mjög ánægður með þetta fyrirkomulag, og ég held, að um það séu engar deilur á svæði Mjólkurbús Flóamanna, að fyrirkomulag flutninganna sé í fyllsta lagi af hálfu þessara félaga. Þessi till. kom fram á aðalfundi í vor. Það er ekki eingöngu stjórn Mjólkurbús Flóamanna, sem fer með þessi mál, heldur eru þau rædd á aðalfundi, þar sem eiga sæti allir fulltrúar, sem eru kosnir samkvæmt fyllstu lýðræðisreglum, eins og ég sagði áðan. Hér getur því ekki verið um að ræða einræði einhvers einstaks manns, heldur falla öll mál undir úrskurð allra fulltrúanna, en þeir voru um 40 að tölu. Um þetta mál fór eins og önnur mál, að þar var meiri og minnihluti og meiri hlutinn látinn ráða, eins og í öllum lýðræðisreglum hjá okkar þjóð. Þarna voru staddir rúmlega 40 fulltrúar, og þar að auki var boðið formanni stjórnarnefndar Kaupfélagsins Þórs. Hann hélt þar ræðu og lýsti yfir, að hann væri eins og á stæði ánægður með flutningana og óskaði ekki eftir, að þeim yrði breytt. Sjálfur formaður stjórnarnefndar Þórs taldi flutningana í góðu lagi og vildi ekki breyta til. Það má vara sig á, ef farið er að undirbjóða flutninga á mjólk. Allt veltur á, að flutningarnir séu öruggir og menn geti reiknað með, að þeir séu í fullu lagi. Við, sem þarna búum og framleiðum mjólk, þekkjum frá fyrri reynslu, hvað óendanlega það hefur mikið að segja, að flutningarnir séu í höndum félaga og stofnana, sem hafa til þess kraft og þrótt að leysa flutningana vel af hendi. Það segir sig sjálft, að þeir, sem hafa lítinn bílakost, geta tapað á þessu og síðan sagt upp með litlum fyrirvara, og þá eru ekki aðrir tilbúnir að taka samstundis við, og allt getur lent á ringulreið. Þá hefur einnig verið séð um það, að þeir, sem hafa búið lengra frá búinu, hafa borgað tiltölulega miklu lægra verð en þeir, sem búa næst búinu. Sú regla var tekin upp strax, að Flóamenn borguðu fyrir flutningana sama verð og við austur í Rangárvallasýslu.

Það er ekki satt

. Jú, einn eyri. Þeir borga hálfan, sem eru allra næst búinu, en þegar kemur út fyrir hreppinn, þá er það einn eyrir. Það, sem umfram er greitt, sé sameiginlegur sjóður búsins. Þessu vill hann breyta. Ég held, að það sé ekki í hag fyrir hans umbjóðendur, því að ef þetta gengi fram, þá mundi flutningskostnaðurinn stórhækka. Ég býst ekki við, að hægt sé að fá flutningana fyrir lægra verð en nú er, en það er einn eyrir á kg í Mjólkurbú Flóamanna. Ég býst við, að eftir því sem flutningar eru nú, þá þyki það ákaflega lágt í farið. Frá mínu heimili til Flóabúsins eru 50 km. Þó borga ég ekki nema einn eyri, og þannig er það úr Rangárvallasýslu. Ég býst ekki við, að Rangæingar yrðu því neitt þakklátir, ef ætti að reikna flutningskostnaðinn eftir kílómetrafjölda, því að þá verður kostnaðurinn, miklu meiri hjá þeim, sem búa lengra burtu, en nú er. Ég hefði getað skilið, að þessi umkvörtun hefði komið frá þeim, sem búa næst Flóabúinu og hafa fram að þessu greitt tiltölulega miklu hærra gjald en þeir, sem fjær eru, en nú vill hv. 2. þm. Rang. koma því inn, að þeir borgi meira, sem fjær búa. Það kann að vera sanngirniskrafa, en þó höfum við Rangæingar unað því vel fram að þessu, að þeir, sem nær búa, tækju nokkurn þátt í þeim erfiðleikum, sem við eigum við að stríða vegna vegalengdar. Ég býst líka við því, að þeir, sem búa enn þá lengra burtu en ég og hann, verði ekki hrifnir af að borga víst á km. því að þá mundi flutningsgjaldið stórhækka frá því, sem nú er. Við höfum undanfarin ár á þeim fundum, sem haldnir hafa verið, verið Árnesingum mjög þakklátir einmitt fyrir það, að þeir hafa hér sýnt fullkominn skilning og félagsþroska. Það munar að vísu ekki eins mikið um þetta nú og meðan verðið var mjög lágt á mjólkinni, en það hefur þó mikið að segja, að þeir, sem fjær búa, þurfi ekki að borga flutningsgjaldið eftir kílómetrataxta. Einræðistal hv. þm. er alveg út í bláinn, því að þetta er mál, sem rætt er á aðalfundi, þar sem kjörnir fulltrúar úr hverri sveit á öllu félagssvæðinu, sem er Rangárvallasýsla, Árnessýsla og hluti af Vestur-Skaftafellssýslu, eiga sæti, og þar ræður afl atkv. Á þessum fundi, sem haldinn var í vor, þegar þetta tilboð hv. þm. f. h. síns félags lá fyrir, var það borið upp eins og önnur mál, sem aðalfundur átti um að fjalla. 34 fulltrúar voru með að halda flutningunum eins og þeir væru, vildu ekki breyta til, en 4 voru á móti, vildu breyta eitthvað til. Eins og ég gat um, var formaður stjórnarnefndar Þórs á móti og hélt ræðu, þar sem hann lýsti ánægju sinni yfir, hvernig flutningunum væri nú hagað, og óskaði ekki eftir breytingu. g býst því við, að það sé alveg einstakt eftir þessa afgreiðslu málsins að fara að bera. fram frv. um að setja l. á Alþ. til að koma þessum málum í lag hjá okkur. Þess er engin þörf, þau eru í fullu lagi, og ég fullyrði, að meginþorri þeirra manna, sem á svæðinu búa, eru ánægðir og óska engra breyt. Ég hefði gaman af að sjá hjá hv. samþm. mínum undirskriftir og nöfn þeirra 150 manna, sem hann gat um, að væru óánægðir og vildu fá breyt. Þá vil ég ekki láta hjá líða að minnast á það, sem hv. þm. sagði, en ég veit, að hann hefur sagt í óaðgæzlu í reiði, þegar hann var að tala um, að hann væri eini maðurinn austan Þjórsár, sem reyndi að standa móti einræðisbrölti Egils Thorarensens. Hann stimplaði þar sína umbjóðendur og Rangæinga sem flokksþý og flokksþræla. Þetta kom mér merkilega spánskt fyrir, og ég fullyrði, að hv. þm. hefur sagt þetta í reiði og ekki vitað, hvað hann var að segja, og ég vil gefa honum kost á að taka þessi orð sín aftur.

Ég vona, að þingskrifararnir hafi skrifað það, sem ég sagði

. Hann sagði: Ég er eini maðurinn, sem stend á móti þessu brölti Egils Thorarensens, allir aðrir eru flokksþrælar og flokksþý. - Ég býst við, að hann hafi ekki athugað, hvað hann var að segja, og vil ég gefa honum kost á að taka þetta aftur. Nei, ég veit ekki betur en að við Rangæingar höfum byggt upp okkar samvinnufélagsskap og starfað í samvinnufélögum í meira en 20 ár. Við höfum átt þar við ýmsa erfiðleika að stríða, og ég kæri mig ekki um hér á þingi að lýsa afskiptum þessa hv. þm. af þeim málum, ég tel, að Alþ. komi það ekki beinlínis við, og ég held, að það yrði honum ekki til mikils sóma, þó að farið væri að rekja það nánar. Það hefur verið á það bent af hv. 1. þm. Árn., hvernig ráðsmennskan hafi verið við Ölfusbúið hér á árunum, þegar verðið, sem menn fengu fyrir mjólkina, nægði ekki fyrir flutningskostnaði. Ég skil þennan hv. þm., ef það er þetta, sem hann vill nú koma á aftur. Hann vann að þessu í eitt eða tvö ár að halda þessum mönnum í úlfakreppu, þ, e. a. s., þeir vildu fyrir ímyndaða flokkshagsmuni halda tryggð við þetta bú, þó að þeir væru svo langt leiddir, að einn og einn var að slitna af seilinni og voru að laumast með sína brúsa í dimmunni niður á veg til að koma þeim í Flóabúið, þangað til svo var komið, að mjólkurverðið, sem bændur fengu í Ölfusbúinu, varð hvergi nóg fyrir flutningskostnaði. Þessa máls eru bændur austan fjalls enn þá minnugir og óska þess ekki, að upp fari að koma sams konar togstreita og þá milli tveggja búa. Nú hefur verið full eining um þetta, og yfirleitt hafa bændur verið mjög ánægðir, enda hefur verið reynt eftir megni að halda þannig á málunum, að þeir gætu verið það. Ég veit það líka með vissu, að bæði Rangæingum og Árnesingum er vel ljóst, að það verður þeim ekki til neins góðs, ef á nú á ný að koma þar af stað sundurlyndi og sundurþykkju um þessi mál. Við erum búnir að fá nóg af því meðan búin voru tvö og óskum ekki eftir neinni togstreitu eða klofningi hjá þessu eina félagi, þegar þar ríkir full ánægja hjá öllum þorra þeirra manna, sem við það skipta. En mér er ekki grunlaust um, að þetta sé gert í þeim tilgangi að reyna að spilla fyrir, af því að einingin milli bænda sé óþarflega mikil, og það sé þess vegna, sem vissum mönnum og flokkum hér á þ. þyki svo vænt um þetta frv., af því að það sé til þess fallið að sundra þeim, sem saman eiga að standa. Ég skal svo ekki hafa þessi orð miklu fleiri, en ég vænti þess, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, athugi vel, hvort það eigi, þótt 4 fulltrúar á öllu svæði Mjólkurbús Flóamanna vilji haga flutningunum eitthvað öðruvísi, að fara að setja löggjöf, sem nær um allt land, um slík mál, án þess að fyrir þ. liggi nokkur rökstudd beiðni eða umkvörtun á nokkurn hátt þessu viðvíkjandi nema frá þessum 4 mönnum á aðalfundi Mjólkurbús Flóamanna, sem létu þó enga óánægju í ljós, en hefðu kannske heldur kosið einhverja aðra leið. Ég lít svo á, að svona mál eigi menn í hvert skipti að útkljá sjálfir sín á milli. Þetta er mál þessa félags, þeirrar félagsheildar, bænda á Flóasvæðinu, en ekki löggjafarvaldsins eða ríkisstj. að svo komnu máli. Þetta er mál, sem á að útkljá heima í félaginu, en ekki á Alþ. Ég held, að það sé alveg nóg að taka af bændum allt vald yfir verðlagningu á framleiðslu þeirra, eins og nú er verið að gera, þó að ekki sé bætt gráu ofan á svart með því að setja l. um, hvernig þeir eigi að flytja mjólkina og kjötið og hvað sem er í mjólkurbú eða á sölustað. Þessu hafa þeir ráðið sjálfir og geta eins gert það framvegis, og þeir gera kröfu til að ráða því áfram án þess að fá l. um það frá þinginu. Ég hef svo ekki um þetta fleiri orð. Ég vænti þess, að n., sem fær þetta mál til meðferðar, athugi það vel, því að þess er sannarlega þörf, áður en farið er að setja um það l. frá Alþingi.



Herra forseti. Ég vildi spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forseta líka, hvort Alþ. hafi nokkra heimild til þess að grípa inn í félagsstarf í landinu með þeim hætti, sem hér er gert, grípa inn í starfsemi einkafélaga, því að það gerir Alþ. með því að fyrirskipa í lögum, hverjir skuli flytja mjólkina og með hvaða tækjum mjólkin skuli flutt og hvaða fyrirkomulag á því skuli haft, en ég held, að það sé hvergi til, að gripið sé inn í og fyrirskipanir gefnar um það, hvers konar tæki eigi að nota og hve margir menn skuli vera um hvert tæki, sem flytur mjólk eða kjöt eða aðra framleiðslu, því að ekki er síður ástæða til að nefna kjöt en hvað annað í þessu sambandi. Ég held, að það sé afar hæpið, að þetta væri hægt eftir okkar stjórnarskrá, ef við þegnar þjóðfélagsins eigum að hafa fullkomið frelsi, og ég get ekki skilið annað en að þeir eigi rétt á því að ráða því sjálfir, þegar það kemur ekki í bága við gæði þeirrar vöru, sem hér er um að ræða, hvernig hún er flutt á sölustað. Ég skil það ekki, ef Alþ. telur, að það sé einhver þjóðarnauðsyn til þess að spara kostnaðinn í heild. Hugsum okkur, hví eigum við þá að láta alla þá líklega 40 menn, sem aka á hverjum morgni mjólk frá einkabúum í Reykjavík til neytenda, eyða svona miklum hluta af fyrri part dagsins í mjólkurflutninga? Hvers vegna ekki að láta ríkið grípa inn í og segja: Hví sameinið þið ykkur ekki, góðu menn, sameinið ykkur 30–40 menn um að hafa heldur einn öflugan flutningabíl í förum en að vera að þessum eltingaleik út um allan bæ, hver í sínu lagi, í kannske 30–40 staði hver? Ef Alþ. á að grípa svona inn í félagsstarf og einkalíf manna, þá er ákaflega mikil spurning, hvar þau takmörk eru, sem hægt er að setja, og ég vil halda því fram, að það sé yfirleitt ekki hægt og ekki löglegt samkv. stjórnarskránni að grípa svona inn í félagsstarf og líf einstaklinga. Það var þetta, sem ég vildi benda hv. n. á og biðja einhverja fróða menn hér að athuga, hvort það sé yfirleitt rétt, að Alþ. grípi inn í starfsemi einkafélaga, eins og hér er gert.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég hef nú reynt í grg. þessa litla frv. að taka fram aðalefni málsins og rök. Og af þeim ástæðum tel ég, að ég geti farið fljótt yfir sögu með framsögu í þeirri von, að hv. alþm. sé þetta ljóst. En þannig er um þetta í fáum orðum sagt, að það hefur komið fram við framkvæmd laxveiðilaganna eða þessi ákvæði í l., að ekki er heimilt að veiða fisk úr sjó. Það hefur komið fram og er talið mjög vafasamt, að menn, sem búa við sjávarströndina, frammi við árósana, hafi heimild til að leggja net í fjöruborðinu hjá sér og megi láta þau liggja á meðan flæðir yfir netin og af þeim aftur, enda þótt það sé alveg uppi í landsteinum, þó fyrir ofan netlög, en þau ná frá stórstraumsfjöruborði 115 metra þar fram og út í sjó. En jafnvel fyrir ofan netlög er talið hæpið, að menn megi leggja net í land sitt samkv. l. Nú hljóta allir að sjá, að þótt á stöku stað hagi þannig til, að laxinn fer það nærri landi, að hann fari í slík net sem þessi, er það mjög óvíða og í mjög litlum mæli. En hins vegar ætti það að vera augljóst mál, að úti í breiðum fjörðum er ólíkt minni hætta, sem laxveiðunum stafar af því, að þarna séu lögð net, en við landið eða inni í árósunum, þar sem gönguvegurinn fyrir laxinn þrengist, en þar er það leyft út frá báðum löndum. En í breiðum fjörðum, þar sem einn og einn lax slagar upp að ströndinni, er þeim bændum, sem þar eiga land að, fyrirmunað að nota þessi hlunnindi, sem geta einstöku sinnum orðið mikil hlunnindi fyrir þá, þótt það sjái ekki högg á vatni miðað við veiðina í heild. Hér virðist mér og fleirum, sem gengið sé óþarflega á rétt einstöku manna, sem hér eiga hlut að máli, að banna þeim að nota sér þessi hlunnindi, sem þeim af náttúrunnar hendi tilheyra. En stéttarbræður þeirra, sem búa ofar í fjörðum og upp með ám, þar sem miklu hægara er að taka laxinn í stórum torfum, þeim er leyft að veiða lax í net. Það er eingöngu til þess að fá bætt úr þessari réttarskerðingu, sem kemur illa niður á einstaka bændum, að ég fer fram á þessa breytingu. Ég er ekki að halda því fram, að hér eigi að raska að neinu leyti þeim höfuðtilgangi l. að takmarka þá hættu, sem laxinum getur verið að því að vera dreginn upp áður en hann kemur í árnar til að hrygna. Hættan er ekki meiri en við ýmsar veiðar, sem leyfðar eru með l., og ég vænti þess, að þeir bændur, sem búa á þeim jörðum, sem þannig er ástatt um að hafa þetta frá náttúrunnar hendi, fái sama rétt til að nota þessi hlunnindi með þeim takmörkunum, sem l. setja, eins og aðrir bændur, sem nota þessi veiðileyfi samkv. lögunum.



Herra forseti. Það er fjarri því, að ég hafi nokkra hvöt til þess að vera þeim mönnum meinsemdarmaður, sem gætu haft hag af því að veiða lax í sjó. Og ef aðeins væri á það að líta, þeirra hlunnindi og ekkert frekara, þá mætti telja meinfangalaust að veita slíka heimild, sem felst í þeirri breyt., sem hv. þm. Mýr. ber fram við laxveiðilögin. Eða ef það gæti komið til greina aðeins eitthvert lítilræði, sem enga verulega verkun hefði upp á þessi hlunnindi bænda landsins, þá mætti segja, að ekki væri mikill skaði skeður, þótt heimildin væri veitt. En slíku er ekki til að dreifa. Við vorum það lánsamir, þegar laxveiðilögin voru sett árið 1932, að nær hvergi hafði verið stunduð sjávarveiði. Að vísu hafði það verið borið dálítið við, en ég ætla, að það hafi ekki verið nema á 3 stöðum, sem þau hlunnindi voru talin og metin til verðs með jörðinni og komið inn í fasteignamat. Það mun hafa verið eitthvað víðar borið við að veiða lax með ströndum landsins, en á mjög fáum stöðum þó, og ætla ég, að það hafi ekki verið fært til fasteignamats nema á 2 eða 3 stöðum. Ég þori að vísu ekki að fullyrða þetta, en það skiptir ekki heldur miklu máli. Fyrir þær sakir er þessi heimild í laxveiðil., að það er heimilt á þessum jörðum, þar sem laxveiðin hefur verið metin til dýrleika og komið inn í verð jarðanna. Aðeins á þeim stöðum, en hvergi annars staðar, er heimilt að veiða úr sjó. Langsamlega hefði það verið æskilegast, og jafnvel þótt hið opinbera hefði þurft að leggja á sig að innleysa þessa veiði og banna alls staðar veiði í sjó. Sjávarveiðin, ef farið er að stunda hana að ráði, er eitt hið mesta skaðræði fyrir göngu laxins upp í árnar. Þetta þekkja allir, sem þekkja nokkuð til laxveiða. Og í þessu efni mætti það verða til varnaðar, hvaða reynslu aðrar þjóðir hafa fengið af þessu. Danir hafa stundað veiði í sjó, og fyrir þær sakir hafa þeir gefizt upp við að bjarga laxveiðunum hjá sér. Í Svíþjóð hefur einnig verið stunduð laxveiði í sjó, og sjá þeir mjög mikið eftir því, hve seinir þeir voru að breyta l. til þess að leggja hindranir á þessa veiði. Veiðin þar hafði gengið til þurrðar, en reynt var að bjarga henni með því að koma á félagsveiði. Nokkru hefur verið bjargað, en hvergi þó eins og gert hefði verið, ef sjávarveiði hefði ekki verið leyfð. Ég tilnefni ekki fleiri dæmi um þetta. Mér skilst, að þetta ætti að nægja hv. þm. til að gæta hér fyllstu varúðar og leyfa ekki laxveiði í sjó. Það nær ekki nokkurri átt, fyrir hagsmuni örfárra manna, að leggja veiðihlunnindin í hættu hjá mörgum hundruðum og jafnvel þúsundum manna í landinu. Eftir því, sem hv. þm. Mýr. rökstyður mál sitt, skilst mér, að hér sé ekki um mikið að ræða. En gerum nú ráð fyrir, að það kunni að slæðast ein og ein kind upp að ströndinni, og að þetta sé alveg saklaust, þó að leyft yrði, - að það sé enginn skaði skeður, - og mér skilst, að þetta eigi að vera nokkurs virði fyrir þá, sem réttinn eiga að öðlast, en engum öðrum að gera skaða. Eftir hverju er þá verið að sækjast? Þetta er náttúrlega sett fram í þessum búningi til þess að fá menn frekar til fylgis við málið en ef flm. lýsti því eins og fyrir þeim vakir, sem vilja fá þessi hlunnindi, því að það er ekki gert til þess að fá eina og eina laxkind. Þeir vilja fá mikið, og sumir þeirra hafa von um að geta fengið mikla veiði og haft af því mikil hlunnindi, og þess vegna er þetta mál borið fram. Og það er í því, sem skaðræðið er fólgið, að þetta getur orðið til þess að torvelda göngur laxins upp í árnar, með því að taka hann í sjó. Og sjá allir, ef það er gert víðsvegar meðfram ströndum landsins, hverjar afleiðingar af því verða fyrir laxgöngur upp í árnar. Ég held, að við ættum fremur hér á Alþ. að geta gert eitthvað til að auka þessi hlunnindi, gera frekar ráðstafanir til þess, að menn gætu átt von á því á hverju sumri að fá nokkur hlunnindi og þá sem mest, án þess þó, að veiðin gangi til þurrðar, og að sem flestir gætu haft hagræði og hagsmuni af því að fá veiði, fá nýmeti, einmitt á þeim slóðum, þar sem erfiðast er að ná til þess, eins og enn háttar til hjá okkur. Mér fyndist mjög ánægjulegt til þess að vita, ef menn mættu eiga von á því, að sem flestir búendur landsins, sem eiga land að ám og veiðivötnum, gætu átt von á að fá nýmeti fyrir sig og heimilisfólkið. Og vissulega ber fremur að gera eitthvað til að auka þessi not og hlunnindi heldur en að gera ráðstafanir, sem hindra og torvelda í stórum stíl, að laxinn geti gengið upp í árnar, og gæti leitt til þess að eyða veiðinni í ám og vötnum landsins. Vitaskuld hagar misjafnlega til við sjóinn hvað áhrærir þetta, og mætti næstum búast við, að þetta hefði mismunandi miklar verkanir. En í námunda við árnar og veiðivötnin, sem laxinn hefur göngur sínar í, þar mundi veiðin verða stunduð og valda mestum skaða, og þar er það líka, sem mest ber að óttast. Nú er það svo, að þegar laxinn hefur göngu sína upp í árnar, þá fer hann ekki strax upp í þær, þegar hann kemur upp að ströndinni, heldur syndir hann aftur og aftur út frá ósunum og syndir aðeins upp í árósana. Þess vegna eru ótal skilyrði á slíkum stöðum að taka laxinn, þegar hann er kominn upp að ströndinni og hefur göngu sína upp í árnar. Og það er þetta, sem áreiðanlega er vert að fyrirbyggja, að eigi sér stað. Mér finnst hv. þm. líka vera seinheppinn í því, hvers konar veiðitæki sé leyft að nota við laxveiðina. Honum nægja ekki venjuleg net, heldur vili hann, að það megi hafa króknet líka. Þetta gefur til kynna, hver hugsunin er og á hvern hátt á að stunda veiðina. Það er gengið frá þeim netum á þann hátt, að það er engin leið, að þeir laxar, sem ekki ánetjast, sleppi aftur. Það er svo fullvíst, að lax sleppur ekki lifandi úr þeim veiðiklóm aftur, sem áttu að hremma hann. Í laxveiðil., sem nú gilda, eru slíkar veiðiaðferðir ekki aðeins bannaðar í ám og vötnum, heldur er líka bannað að veiða í sjó í slíkt veiðitæki. Og þar sem það hefur viljað til, að lax hefur ánetjazt í sjó, þá er skylt, svo framarlega sem hann er með líftóru, að sleppa honum aftur. Þetta gefur til kynna, hvað löggjafinn á þeirri tíð lagði upp úr því að vernda laxinn fyrir því að vera veiddur í sjó. Ástæðurnar fyrir því hafa ekki breytzt, þær eru sígildar, og þess vegna nær, það vitaskuld ekki nokkurri átt að rýmka aðstæður, svo að farið yrði að veiða lax í sjó, því að einmitt langt úti frá árósunum gengur laxinn með ströndinni. Það er því öðru nær en það sé rétt, sem hv. þm. Mýr. var að halda fram, að þangað slæddist ein og ein kind, enda þarf ekki frekar vitnanna við um þetta mál, þar sem farið er fram á að opna sjávarveiðina. Það segir hér í 1. gr. frv., að heimildin eigi bæði að ná til þess að leggja lagnet og króknet frá meginlandinu, ofan netlaga. Um orðalag frv. skal ég ekki fjölyrða, en mér þykir betra orðalag „ofan netlaga“ en „innan netlaga“. Annars virðist mér það ekki skipta miklu máli. Ég vil vænta þess, að hv. landbn. athugi þetta mál vel, áður en hún fellst á nokkrar breyt. eða rýmkun hér að lútandi.



Ég skal ekki vera margorður um þetta mál, enda er ég sammála hv. þm. Árn. um friðun laxins í aðalatriðum, en mér þótti hann mikla um of fyrir sér þá hættu, sem fylgdi samþykkt þessa frv. Vitanlega er hættan miklu meiri þar, sem veitt er í árósunum, en þar er víða leyfð veiði frá báðum löndum. Hitt er rétt, að þar sem laxveiði er leyfð með stórvirkum drápstækjum, þar getur þetta verið hættulegt. Það, sem vakir fyrir mér, er, að sem flestir búendur hafi not laxveiðinnar með venjulegum tekjum. Ég vil ekki meina þeim bændum að veiða, sem búa á ströndinni, og tel þá ekki hættulegri en aðra. Ég hafði ekki hugsað mér að leggja til, að notuð yrðu önnur net en þau, sem nú eru leyfileg. Ef önnur net eru talin, þá er það yfirsjón mín.



Örfá orð vil ég segja út af ræðu hv. þm. Mýr. Mér virtist hann ætla að bjarga veiði í ánum með því að leyfa enn þá hættulegri veiði í fjörðunum. Mér virðast þetta alleinkennileg rök. Ég sé enga takmörkun þess, hvaða veiðitæki má nota, og ætla, að úr því geti orðið þau tæki, sem hættuleg hafa reynzt annars staðar. Hv. þm. Mýr. hljóp yfir það, sem ég benti á að laxinn fer margar ferðir upp að ströndinni og því meiri líkur til að veiða hann þar heldur en þar, sem hann fer einungis ákveðnar ferðir, auk þess sem vissir kaflar í ám eru friðaðir. Það væri miklu fremur ástæða til að takmarka veiðina meir en nú er heldur en að rýmka til. Sem betur fer er það stöðugt að færast í það horf, að eingöngu verði leyfð stangarveiði í ám, enda væri allt annað að stíga spor aftur á bak.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) : Það, sem okkur hv. 1. þm. Árn. greinir á um, er það, hvort meiri hætta er sköpuð með því að leyfa þá veiði, sem farið er fram á í frv., eða þá veiði, sem þegar er leyfð. Ég tel hér tvímælalaust að um minni hættu sé að ræða með þeirri veiði, sem um ræðir í frv. Hv. 1. þm. Árn. benti á, að kaflar í ánum væru friðaðir og langt á milli netlaga, en ég hygg, að ekki geti orðið lengra á milli netlaga í ám en fjörðum, sem eru breiðir og kannske margar mílur á lengd. En eins og ákvæði laganna eru nú, er gengið á rétt þeirra, sem á ströndinni búa. Hann talaði um, að þau tæki, sem lagt væri til, að notuð yrðu, væru álíka og þau tæki, sem hættuleg hafa reynzt í öðrum löndum, en þar var þannig farið að, að stór svæði voru þurrkuð upp, en hér er einungis lagt til, að netin verði lögð þar, sem sjór fellur af. Fari svo, að öll netveiði verði bönnuð, þá kemur það auðvitað jafnt við alla, og er ekkert við því að segja.



Ég verð að segja það, að ég undrast engan veginn, þótt slíkar till. sem þessi komi fram, en það er ekki vegna þess, að ég telji þær miða í rétta átt. Þegar laxveiðilögin voru sett, var það einkum stytting veiðitímans, sem hafði þýðingu, jafnframt því, sem lagnir voru takmarkaðar og ýmsar fleiri hömlur settar. En þá sást yfir þá miklu nauðsyn að vernda bergvatnsárnar. - Hv. 1. þm. Árn. gat þess, að netaveiði hefði að mestu lagzt niður, en þó mun hún enn þá viðgangast í bergvatnsánum og þá einkum á haustin. Að þetta skuli vera liðið, er óhæfa. Ég er viss um, að laxveiðimálin komast ekki í gott horf fyrr en búið er að flokka árnar, og banna netaveiði sem víðast. Ef laxveiðilögin hefðu náð tilgangi sínum, ætti árangur að vera kominn í ljós, en svo virðist ekki, t. d. brást veiði nú í sumar. Ég skal þó ekki halda því fram, að veiði gæti ekki brugðizt, þó að allt væri í lagi, en einhver árangur ætti að sjást. Meðan þetta er svo um bergvatnsárnar, er eðlilegt, að ásókn sé af þeim, sem við sjóinn búa, en ég er ekki í vafa um, að það væri heppilegast fyrir alla, að friðunin væri aukin. Þó er ég ekki að halda því fram, að banna þurfi alla netaveiði. En þetta þarf ýtarlegrar athugunar, og kvaddi ég mér aðallega hljóðs til að stinga þessu að hv. landbn., sem ég geri ráð fyrir, að fái þetta frv. til meðferðar að umr. lokinni.



Mér þykir vænt um að heyra, að hæstv. landbrh. er á þeirri skoðun, að svo verði að ganga frá þessum málum, að tryggt sé, að stofninn skerðist ekki. Síðan laxveiðilögin voru sett, hefur skilningur manna aukizt, og sums staðar hafa menn komið á fót félagsveiði. Þannig er það t. d. í minni sveit. Hæstv. ráðh. minntist á netaveiði í bergvatnsám, en ég held, að þar sé ekki leyfð netaveiði, nema í klak. Hv. þm. Mýr. vildi láta líta svo út, að í þeim löndum, þar sem netaveiðin hefur reynzt hættuleg, hafi verið veitt úti í sjó. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé rétt, en þar hefur þá líka þessi veiði í sjó eyðilagt laxagengdina, og er það ekki gott fordæmi. Ég ætla svo ekki að reyna meir á þolinmæði hæstv. forseta.