Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Eins og nál. ber með sér, mælir n. með, að frv. verði samþ. óbreytt. Hér er um að ræða breyt. í samræmi við breytt verðlag, sem er alveg óhjákvæmileg. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, þar sem n. leggur einróma til, að frv. verði samþ.



Með tilvísun til þeirra ummæla, sem ég hafði áður um nauðsyn þess, að málið næði fram að ganga nú þegar, fell ég frá orðinu.

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) : Síðan þetta mál var til 2. umr. í þessari d., hefur stjskrn. haldið fundi um málið og samið brtt. á þskj. 109. Ég skal með fáum orðum lýsa þessum brtt. Brtt. við 11. gr. er á þá leið, að sá, sem á sæti í yfirkjörstjórn eða undirkjörstjórn, skuli víkja sæti strax, ef hann er í kjöri til Alþ. Við töldum ekkert því til fyrirstöðu, að þessi regla yrði tekin upp. Þá er 27. gr. a-liður. Það er aðeins leiðrétting á misprentun, þar stendur „hlutbundnum“ í stað „óhlutbundnum“. Þá er b-liður sömu gr. Það er tala þeirra manna, sem þurfa að vera meðmælendur frambjóðanda, og er í brtt. gert ráð fyrir, að þeir séu eigi færri en 18 og eigi fleiri en 36. Einstakir nm. hafa óbundnar hendur við atkvgr. um þetta atriði. - Næsta brtt. er við 29. gr., og er það aðeins leiðrétting. Þá er brtt. við 33. gr. Í l. segir : „Hver frambjóðandi, þar sem kosið er óhlutbundnum kosningum, á rétt á að gefa einum manni eða tveimur í hverri kjördeild umboð sitt til þess að gæta hagsmuna sinna við kosninguna á hinum einstöku kjörstöðum, sé hann eigi sjálfur viðstaddur.“ N. var sammála um að fella þessa setningu niður, vegna þess að það er engin ástæða til þess að meina frambjóðanda að hafa umboðsmann fyrir sig, þó að ham komi sjálfur á kjörstað. - Þá er brtt. við 53. gr. Í þeirri gr. er gert ráð fyrir, að aukakosning í kjördæmum, þar sem kosið er hlutbundnum kosningum, geti fallið niður, ef ekki er nema einn listi þar í kjöri, eða ef ekki standa fleiri nöfn samtals á listum þar en kjósa á þm. og varaþm. Þessi ákvæði taldi n. rétt að fella niður. Við 57. gr. er brtt., sem er þannig, að við gr. bætist ný málsgr., svo hljóðandi: „Seðlum, sem eigi eru afgreiddir til undirkjörstjórnar, gerir yfirkjörstjórn grein fyrir, þegar atkv. eru talin.“ Ég hef að vísu ekki heyrt dæmi þess, að þetta hafi komið að sök, en það var hins vegar talið rétt að setja þetta ákvæði. Þá er brtt. við 67. gr., að orðin „með ritblýi“ falli burt. Þegar þetta ákvæði var sett inn í l. hefur það verið vegna þess, að gert var ráð fyrir því, að hægt væri að sjá á þerripappírnum, sem notaður væri, hvern kjósandi hefði kosið. Mér er ekki kunnugt um, að þetta hafi komið að sök, og virðist þetta því dauður bókstafur, sem sjálfsagt er að nema burt. Þá er brtt. við 118. gr. Hún er til samræmis við brtt. við 53. gr., og þarf ekki að lýsa henni nánar. Þá er ákvæði til bráðabirgða, og er það samhljóða bráðabirgðaákvæði því, sem sett var, þegar kosningal. síðustu voru sett, sem sé um það, að það skuli sinna kröfum um stofnun nýrra kjördeilda, þótt þær komi ekki fram fyrr en 3 vikum á undan kosningum, enda skuli þá nota staðfest eftirrit af kjörskrá hreppa eða hreppshluta, sem skipt hefur verið. Á þskj. 112 hafa komið fram nokkrar brtt. N. hefur ekki fjallað um þessar .till., og get ég þess vegna ekki sem frsm. n. sagt neitt um þær fyrir n. hönd. En ég vil aðeins fara um þær nokkrum orðum og skýra mína afstöðu til þeirra persónulega. [Frh.]

Forseti (EmJ) : Ég vil biðja hv. frsm. að gera stutt hlé á ræðu sinni, meðan ég leita afbrigða um tvær skrifl. brtt., sem mér hafa borizt. Fyrri brtt. er frá hv. 4. landsk. þm. og hljóðar svo: [sjá þskj. 116]. Hin till. er frá hv. 1. þm. N.-M., svo hljóðandi: [sjá þskj. 118]. Enn fremur var útbýtt í fundarbyrjun brtt. á þskj. 110, 111, og 112, og er einnig of skammt liðið frá útbýtingu þeirra. Mun ég leita afbrigða um allar þessar brtt. í einu, og að því loknu heldur hv. 6. landsk. þm. áfram máli sínu.



Ég vil gera grein fyrir afstöðu minni persónulega til brtt. á þskj. 112. 1. brtt. er á þá leið, að skipa skuli annan kjörstjóra á hentugri stað í hreppnum, ef meiri hl. hreppsnefndar óskar þess. Ég er þessari till. algerlega andvígur. Ég fæ ekki séð, að nauðsyn beri til þess að skipa sérstakan kjörstjóra, jafnvel þó að svo standi á, að það kunni að vera til einhver dæmi um það, að hreppstjórar búi á afskekktum stöðum. Ég vil því mæla gegn þessari till. - Þá er 2. brtt., sem er til samræmis við 1. brtt., og er hún samhljóða 3. brtt. við 65. gr. Þá kemur næst brtt. við 85. gr., og er hún um það, hjá hverjum kjósandi geti fengið vottorð um það, að hann standi á kjörskrá. Ef við athugum nú, hvernig þetta gengur fyrir sig, þá hefur kjörskrá legið frammi um tíma, og kjósendur hafa getað haft tóm til að athuga, hvort þeir eru þar skráðir, og kæra, ef svo er ekki. Síðan er þetta úrskurðað og kjörskráin send oddvita eða formanni kjörstjórnar, en hann þarf ekki að vera í hreppsnefnd. Mér er því ekki 1jóst, hvernig hreppsnefnd getur alltaf gefið vottorð, þar er hún hefur ekki nærri alltaf hina endanlegu kjörskrá til umráða. Enda er mikil óþarfa skriffinnska við þetta, eins og gert er ráð fyrir því í brtt. Ég fæ beint ekki séð, að hreppsnefnd geti gefið slík vottorð, nema með því að fá fyrst vottorð frá undirkjörstjórn eða oddvita hennar. Því aðeins, að oddviti undirkjörstjórnar sé í hreppsnefnd, er hreppsnefndin fær um að gefa þessi vottorð. Ég mæli því gegn þessari brtt. Þá er 5. brtt. þess efnis, að atkvgr. megi aldrei standa lengur en til kl. 12 að nóttu á kjördag. hað er harla einkennilegt, að á þessu sama þskj. skuli svo vera prentuð bráðabirgðaákvæði þess efnis, að við næstu kosningar í haust skuli vera tveir kjördagar í sveitum, og er því borið við, að erfiðar ástæður og vont veður geti að öðrum kosti hamlað mjög kosningasókn í sveitum að haustinu til. Nú vita þeir hv. flm. þessarar brtt., að það er undantekning, ef illveður hamlar almennt kjörsókn, þótt það sé hugsanlegur möguleiki. En þeir vita einnig, að kosningu í kaupstöðum er aldrei lokið kl. 12 að kvöldi. Þetta á við um öll hin stærri kauptún og þó einkum Rvík. Það væri hugsanlegur möguleiki, að maður, sem ekki er á kjörskrá, en öðlast kosningarrétt næsta dag á eftir kjördegi, gæti komið eftir kl. 12 og heimtað að kjósa. En þessir hv. þm. vita, að þessi mótbára er fyrirsláttur einn. Þetta er ekki hægt. Reynslan hefur hins vegar sýnt, eins og ég sagði áðan, að kosningu í kaupstöðum er aldrei lokið kl. 12. T. d. má nefna, að mér er sagt, að bæjarstjórnarkosning á Siglufirði hafi eitt sinn staðið til kl. 3 að nóttu. Það er ekkert ósanngjarnara, að kosning fái að halda lengur áfram í kaupstöðum en að kjörfundur í t. d. 100 manna sveit skuli verða að taka minnst 8 tíma. Mér finnst ósamræmi í þessu, og er ég á móti brtt. þessari. 6. brtt. á þskj. 112, við 104. gr., kemur næst. Hugsunin bak við hana er sú, að oddviti kjörstjórnar geti opnað atkvæðakassann og falsað atkvæðaseðla. Ég er í sjálfu sér ekki á móti því að tryggja, að þetta geti ekki átt sér stað. En til eru ákvæði í l. um það, að umboðsmenn allra flokka megi setja innsigli sitt á pokann, sem kjörgögn eru geymd í, ásamt innsigli oddvita kjörstjórnar. Ákvæði þessa eðlis eru því fyrir hendi, og mér finnst, ef þau teljast ekki fullnægjandi, þá bæti það ákvæði ekki úr skák, sem hér er lagt til. Ekkert er tekið fram um, hver eigi að geyma kjörgögnin og innsigli kjörstjórnarinnar, aðeins tekið fram, að það megi ekki hvort tveggja vera í höndum oddvita kjörstjórnar. Eftir þessu gæti kona hans annazt vörzluna eins og hver annar. Mér finnst, að ákveða þyrfti í þessu tilfelli, hver ætti að annast vörzluna.

Maður og kona eru eitt

. Það getur verið, en þau mundu ekki verða talin sami vörzluhafi. Þá er brtt. við 107. gr. Það er meinlaust ákvæði, og mæli ég hvorki með því né móti. Yfirleitt munu kjörstjórnir hraða talningu svo sem auðið er, og er þetta því óþarft ákvæði í sjálfa sér. Þá eru loks ákvæði til bráðabirgða um kosningar í haust. Ég tel hvorki nauðsynlegt né rétt að ákveða tvo kjördaga utan kaupstaða. Það er annað að fresta kosningu, ef veður hamlar. Til þess hélt ég, að væri heimild í l. En að gera það að almennri reglu að hafa tvo kjördaga utan kaupstaða, það get ég ekki fallizt á. Mér virðist nægilegt að smala á kjörstaðinn í einn dag. Enda er það ekki ótti við, að veður hamli, sem liggur bak við þessa till., heldur áhuginn fyrir því, að sem flestir kjósi. En þá ætti það sama að gilda um kaupstaðina. Ég sé enga nauðsyn til að ganga inn á þetta, nema það yrði þá a. m. k. látið ganga jafnt yfir alla kjósendur. Hv. þm. vita, að veður geta hamlað kosningu í einstökum tilfellum. En mér skilst, að nægilega vel sé við því séð í núgildandi 1., er leyfa þá að fresta kosningunni. Út af brtt. á þskj. 114 vil ég segja, að ég tek ekki neina endanlega afstöðu til þeirrar hugsunar, er í henni felst. Þó gæti ég trúað, að nokkuð erfitt yrði um framkvæmd þess er þar um ræðir. Lakkið getur auðveldlega brotnað í meðferðinni, og það kann að vera erfitt fyrir kjörstjórnina að ákveða, hvort lakkið hafi viljandi verið brotið eða það brotnað af sjálfu sér. Ákvæði þyrftu því að vera um það, að kjörstjórnin legði slík umslög til hliðar. Þá kemur brtt. á þskj. 111, er vill fella burt ákvæði um, að atkvæðaseðill sé ógildur, ef kjósandi hefur kosið fyrir kjördag, en er svo staddur á kjörstað í sinni kjördeild, er kosning fer fram. Ég veit, að komið getur fyrir, að maður, sem ætlað hefur burt úr sinni kjördeild og kýs þess vegna fyrir kjördag, verður af einhverjum ástæðum að hætta við það og þarf svo að vera á kjörstað á kjördegi. En ég held, þrátt fyrir svona tilfelli, að þetta ákvæði eigi að haldast í l., því að væri það ekki lengur, gætu menn farið að leika það almennt að kjósa fyrir kjördag, og flokkarnir gætu smalað endalaust. Ég vil ekki mæla með, að samþ. verði að fara inn á þessa leið.



Ég get ekki látið hjá líða að minna hv. þm. í þessari d. á það, sem er algerlega dæmalaust hér á þinginu, að hér hefur hv. síðasti ræðumaður talað langt mál gegn brtt. þeim, er fluttar hafa verið við þetta mál, áður en flm. þeirra hefur verið gefinn kostur á að mæla fyrir þeim. Þetta er alveg óheyrt, þar eð hv. þm. talaði ekki heldur í umboði n. Ég get ekki annað en vakið athygli þm. á þessu, og tel ég, að hv. síðasti ræðumaður þurfi að kynna sér þingsiðina betur. Enda kom í ljós við umræður hans um brtt. okkar, að ekki hefði honum veitt af upplýsingum flm. þeirra um þær, áður en hann flutti mál sitt. Annars skal ég ekki hafa langar skýringar með þeim.

Það er gott að heyra það

. Ég veit, að hv. þm. þurfa ekki miklar upplýsingar um þetta mál, þótt hv. síðasta ræðumanni virðist ekki hafa veitt af þeim. Ég vil benda á það, að við setningu kosningalaga almennt hljóta jafnan að ráða tvö höfuðsjónarmið. Hið fyrra er að gera allar hugsanlegar varúðarráðstafanir til tryggingar hlutleysi í meðferð kjörgagna, hið síðara að gera hverjum kjósanda sem hægast að njóta atkvæðisréttar síns og gera öllum það jafn hægt, eftir því sem unnt er. Við þetta tvennt á að miða öll ákvæði kosningalaga, og við þetta er brtt. á þskj. 112 miðaðar. 1. brtt. miðar að því að gera mönnum auðveldara að njóta atkvæðisréttar síns. Það er til mikils hægðarauka, jafnt fyrir þá kaupstaðabúa, sem dvelja fjarri heimilum sínum og kjósa úti á landi, og sveitafólk, sem þarf að heiman fyrir kjördag. Það er alkunnugt, að víða eru torfærir vegir, og virðist alveg sjálfsagt, að oddviti kjörstjórnar nú vel í sveit settur með tilliti til þess. Tökum t. d., að kjörstjóri sé skipaður á hafnar stað, þar sem umferð frá og til einhvers héraðs er mest, ef hreppstjóri býr langan veg þar í frá og er e. t. v. ekki einu sinni akvegur til hans. Eða t. d. Ölfusið. Alfaraleið er um Hveragerði, og nú skyldi hreppstjórinn búa syðst í hreppnum. Hver maður sér, hversu langur krókur gæti verið til hans. Eða ég skal taka dæmi úr mínu kjördæmi í Kirkjubæjarhreppi. Alfaraleið er um Kirkjubæ, en tveggja stunda ferð á hesti er til oddvita kjörstjórnar þar. - Þetta ákvæði er ekkert fremur sett vegna sveita en kaupstaða. Ég veit dæmi til þess, að menn úr Rvík hafa ekki getað notið kosningarréttar síns vegna þessara örðugleika. Þetta er nauðsynlegt að lagfæra. Síðasta dæmið, sem ég tek, er sjúkur maður, sem verið er t. d. að flytja úr sinni sveit til lækninga fyrir kjördag. Hann vill gjarnan njóta atkvæðisréttar síns, en getur það ekki, þar eð hann getur aðeins ferðazt eftir alfaraleiðum, en til oddvita kjörstjórnar er löng leið á hestum. Þetta er svo augljóst mál, að þeir einir geta verið á móti því, sem vilja misrétti. Vitanlega eru margir menn til eins færir og hreppstjórar að gegna þessu starfi. Enda kemur það oft fram við skipun kjörstjórnar, að til þess starfa eru valdir ýmsir aðrir valinkunnir menn. Enda er, sem betur fer, orðinn fjöldi manna hér á landi, sem fær er um að stjórna kosningu, ekki vandameiri aðferð en við það er höfð. Það, að ekki sé auðvelt að fá nóg af mönnum, sem færir séu til að stjórna kosningu, getur því ekki verið ástæðan til að leggjast á móti þessum ákvæðum, sem miða til þess að greiða fyrir því, að kjósendur geti neytt kosningarréttar síns. Ef slík ástæða er borin fram, þá getur það ekki verið gert af öðrum en þeim mönnum, sem vilja hreint og beint torvelda það fyrir mönnum í dreifbýlinu að neyta atkvæðisréttar síns við kosningar til Alþ. 2. og 3. brtt. á þskj. 112 eru aðeins til samræmingar við þessa breyt., sem við förum fram á um það, að settir verði sérstakir undirkjörstjórar þar, sem hreppsnefndir í hreppum óski þess, eins og tekið er fram í 1. brtt. Þá kemur 4. brtt., sem er við 85. gr., um það, að aftan við þá gr. bætist, að vottorð, sem menn eiga að gefa um það, að menn séu á kjörskrá, sé gilt, sé það undirritað af hreppsnefnd í þeim hreppi, þar sem kjósandi er á kjörskrá, eða oddvita fyrir hennar hönd. Nú er það vitað af okkur, sem bezt þekkjum til og störfum í þessum n. upp um sveitir, að kjörskrárnar liggja hér um bil ævinlega hjá oddvitum, svo að segja alveg fram að kosningum. Og í mörgum tilfellum hefur það verið þannig, að þegar menn hafa viljað fá vottorð hjá hreppstjóra svo sem mánuði fyrir kosningu, eru kjörskrárnar ekki komnar til hans. Þar sem oddvitar nú bera ábyrgð á samningu kjörskránna, er þess vegna ekki ástæða til annars en að láta oddvita hafa heimild til að gefa slík vottorð. Þetta er ekki annað en hagræðisatriði, þegar hreppstjórar geta ekki gefið slík vottorð, þegar á þarf að halda. Venjulega eru oddvitar eins færir um störf eins og hreppstjórar, og er því ekki ástæða til að ætla, að þeir geti ekki eins annazt þetta starf eins og hreppstjórar. Störf oddvita eru oft vandameiri heldur en störf hreppstjóra. 5. brtt. er við 97. gr., að aftan við gr. bætist, að eigi megi atkvgr. standa lengur en til kl. 12 á miðnætti. Það má segja, að það sé óþarfi að setja þetta ákvæði í l., vegna þess að í l. sé ekki heimilaður nema einn kjördagur. hess vegna er vitað, að þegar undirkjörstjórnir hafa látið kosningar fara fram, eftir að komið er miðnætti að kvöldi kjördags, þá er það brot á kosningal., því að dagurinn er talinn frá miðnætti til miðnættis. Þegar slíkt ber við, þá er búið að brjóta l., og það á þeim stöðum, þar sem langhægast er að sækja kosningar. Og þegar til þess er litið, að þar sem menn hafa miklar vegalengdir yfir að sækja til kjörstaðar, þar mega þeir ekki greiða atkv. nema nokkrar klst. á dag, þá virðist harla einkennilegt, að það þurfi að ganga fram yfir þennan lögákveðna dag að kjósa þar, sem allt fólkið er statt á kjörstaðnum sjálfum og því heimilt að hafa hversu marga kjörstaði sem það vill. Það er áreiðanlega hægt í þéttbýlinu að hafa kjörstaðina nógu marga og nógu víða til þess að fólkið þar geti allt kosið einhverntíma á tímanum frá kl. 8 að morgni til kl. 12 að kvöldi kjördaginn, ef ekki stendur á kjörstjórunum með að afgreiða það, sem óþarfi er að sé. Þetta ákvæði í þessari brtt. er því ekki til annars en að slá fastri þeirri reglu, að ekki sé notaður til kosninga nema einn dagur - á þeim stöðum, þar sem einn dagur nægir fullkomlega. Þeir, sem vilja fá lengri tíma til kosninga í kaupstöðunum, vilja það vitanlega ekki til annars en þess að hafa tíma til þess að reyna að draga fólkið nauðugt á kjörstað, það fólk, sem ekki vill neyta kosningarréttar síns. En það er ekki ástæða til þess að gefa mönnum tækifæri til þess að draga það fólk til þess að kjósa, sem ekki vill kjósa. Þá er 6. brtt. á þskj. 112, við 104 gr., um það, að við gr. bætist ný málsgr., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: Eftir að kjörstjórn hefur gengið frá kjörgögnum samkvæmt fyrirmælum þessarar greinar, mega hin innsigluðu kjörgögn og innsigli kjörstjórnar eigi vera í vörzlu sama manns.“ Þetta er ekki sett til annars en að tryggja, að ekki leiðist neinn í freistni til að fremja neina fölsun á kosningum. Það hefur komið fyrir hér á landi, að kosningar hafa verið falsaðar, og er sjálfsagt að byggja fyrir það, eins og hægt er. Þetta er annað markmið kosningal. Ég sé ekki betur en þetta verki í þá átt að torvelda það, ef einhver, sem kjörgögn hefur undir hendi, væri þess sinnis, að hann vildi falsa atkv., og a. m. k. ef reynt væri að falsa atkv., þá yrðu þó að vera tveir um að framkvæma það. Mér er óskiljanlegt, að nokkur hv. þm. geti verið á móti þeim breyt., sem miða að því að gera kosninguna sem öruggasta. Það er áreiðanlegt, að þetta ákvæði „étur ekki mat“, eins og sagt er. Það getur ekki skemmt. Alltaf mun það þó heldur torvelda, að fölsunum sé hægt að beita við kosningar. Það er því óhugsandi, að nokkur hv. þm. geti verið á móti því að setja slíkt ákvæði inn í lögin. Þá er 7. brtt. við 107. gr., um það, að aftan við gr. bætist, með leyfi forseta: „Ætíð skal talning fram fara svo fljótt sem verða má að dómi yfirkjörstjórnar.“ Við vitum frá síðustu kosningum, að þá var ekki látið telja atkv., strax eftir að búið var að kjósa. Það er ein af öryggisráðstöfunum að láta ekki geyma kjörkassana víða að ástæðulausu, áður en talin eru atkv. Í þetta skipti hefði það verið hagkvæmdaratriði að telja eins fljótt og unnt var, til þess að kosningarnar í haust gætu farið sem fyrst fram, áður en styttast mjög dagar. En í því kjördæmi, t. d. þar sem ég var í kjöri, var ákveðið, að ekki skyldi telja atkv. fyrr en á 3. degi, eftir að kosið var. En það var leikur að telja þar daginn eftir. Á öllum kjörstöðunum voru bifreiðar til taks strax til þess að fara með kjörkassana og því hægt að telja strax daginn eftir. Og bifreiðar eru hafðar í svo að segja hverju einasta kjördæmi til að flytja fólkið á kjörstað. Hvers vegna á þá ekki að láta bifreiðarnar, sem eru þegar til taks á kjörstöðunum, fara með kjörkassana strax eftir kosningar til yfirkjörstjórnar? Ef menn hafa á móti þessari brtt., þá getur það ekki verið af öðrum ástæðum en þeirri, að þeir vilji láta leika sér eitthvað að kössunum, áður en þeir fara til talningarstaðar. Þess vegna er það undarlegur hugsunarháttur að setja ákvæði í l., sem kemur í veg fyrir, að hægt sé að telja atkv., svo fljótt sem unnt er. Það kynni að vera, að einhverjum þætti mega telja, þegar komið væri fram á þingið  Það kom í ljós í ræðu hv. 6. landsk. (GÞ), að hann skildi ekki brtt., áður en hann fór að tala um þær, því að það er ekki ástæða til þess fyrir nokkurn mann að mæla á móti þessari brtt., ef sá hinn sami skilur hana, nema hann vilji láta leika sér að kjörkössunum, áður en þeir eru opnaðir. Þá kem ég að lokum að 8. brtt., sem er um ákvæði til bráðabirgða. Það ákvæði er í brtt. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta. „Í kosningum þeim, sem fram fara næst eftir gildistöku þessara laga, skulu vera tveir kjördagar, þó ekki í þeim kjördeildum, sem eru innan takmarka kaupstaðar eða kauptúns. Þegar kosningu er lokið hinn fyrri kjördag, skal í öllu svo að farið sem fyrir er mælt í 104. gr., að því viðbættu, að kjörskráin og þau eftirrit hennar, sem kjörstjórn hefur haft til afnota, skulu lögð með öðrum kjörgögnum í poka þann, sem innsiglaður er. Eftir að kjörfundur en settur hinn síðari kjördag, opnar kjörstjórn hinn innsiglaða poka og umslög, sem í honum eru, í viðurvist frambjóðenda eða umboðsmanna þeirra. Sé frambjóðandi eigi mættur eða umboðsmaður hans, kveður hún til valinkunnan mann að vera umboðsmaður frambjóðanda. Sé eigi unnt að fullnægja þessu ákvæði, má þó rjúfa innsigli, opna umslögin og hefja kosningu, þegar klukkustund er liðin frá setningu kjörfundar: Um hinn síðari kjördag gilda ákvæði XII. kafla laganna eftir því, sem við á.“ Nú er það sjáanlegt, að kosningar fara að líkindum ekki fram fyrr en síðari hluta októbermánaðar í haust. Gæti það því orðið mikið hagræði fyrir kjósendur í dreifbýlinu að fá þessa brtt. samþ., sem í bráðabirgðaákvæðinu felst, um tvo kjördaga. En það hefur vitanlega enga þýðingu fyrir kaupstaðina, vegna þess að þó að illviðri séu, eiga allir þar stutt að sækja til kosninga. Eins geta allir í kaupstöðunum af sömu ástæðu átt mjög auðvelt að sækja kosningar, þó að dimmt sé orðið að kvöldi. Enda hafa bæjarstjórnarkosningar farið fram að vetrinum. Hitt er vitað, að þegar kemur fram undir veturnætur, er erfitt fyrir þá, sem í dreifbýlinu búa, að sækja kjörfundi, vegna þess að dagurinn er þá orðinn svo stuttur, hvað þá þar, sem ekki er hægt að nota bifreiðar. Og margir kjósendur á þessum stöðum hafa um langar vegalengdir að sækja. Og einnig hagar þar svo til á ýmsum stöðum, að ekki geta allir, sem kosningarétt hafa á heimilunum, farið til kosninga einn og sama daginn, þannig að fyrirsjáanlegt er að jafnvel þó að gott veður væri kjördaginn, þá er svo um marga hreppa á landinu, að það er óhugsanlegt, að allir kjósendur þar geti sótt kosningar um veturnætur á einum degi - hvað þá, ef illviðri er að auki, þá er auðséð, hvernig þeim er gert fyrir í þjóðfélaginu, sem hafa erfiðasta aðstöðu allra til þess að komast frá bæjum sínum til kosninga. Það væri því harla einkennilegt að láta þá, sem í kaupstöðunum búa, hafa tækifæri til að hafa í raun og veru tvo kjördaga, sem hægt er með vissri aðferð við kjörsókn með því að láta kosningar ganga langt fram á nótt, jafnvel fram á næsta dag, ef svo verkast, en láta fólkið, sem þarf að verja öllum deginum til þess að mæta á kjörstað, ekki hafa nema 6–7 klukkustundir dagsins, aðeins einn dag, til þess að fara og mæta á kjörstað. Þetta, held ég, að muni vera öllum hv. þm. augljóst. Og ef hv. þm. hafi í huga annað meginatriði kosningal., um að gera öllum sem auðveldast að neyta kosningarréttar síns til Alþ., þá hlýtur hv. þm. að vera ljóst, að ef þeir eru á móti þessari brtt., þá gera þeir það á móti hagsmunum þess fólks, - með tilliti til kjörsóknarinnar, - sem í dreifbýlinu býr. Hins vegar höfum við, sem berum fram brtt. þessa, bætt við öðru ákvæði, sem er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta : „Ef öll kjörstjórnin er sammála og allir frambjóðendur eða umboðsmenn þeirra, sem mættir eru, samþykkja, má kjörstjórn, þegar kosningu er lokið hinn fyrri kjördag, ákveða, að eigi skuli vera fleiri kjördagar í kjördeildinni, enda sé kjörbókin undirrituð af frambjóðendum og umboðsmönnum, sem samþykkt hafa. Hafi 80% eða fleiri f kjósendum í kjördeildinni kosið eða fengið vottorð samkv. 85. gr., nægir einróma samþykki kjörstjórnar til slíkrar ákvörðunar. Hinn fyrri kjördag skal setja kjörfund kl. 10 árdegis og hinn síðari kjördag kl. 12 á hádegi.“ Með þessu móti er alls staðar þar, sem þannig vill til, að hægt er að kjósa á einum degi, hægt að ákveða, að kosningum skuli lokið eftir einn dag. Og kosningin stendur með þessu ákvæði aðeins tvo daga á þeim stöðum, þar sem, ógerningur er að láta 80% kjósenda kjósa á einum kjördegi. Það er vitað, að það verða látnar fara fram kosningar aðeins einn dag í þeim kjördeilum, þar sem hægt er, því að það eru miklir erfiðleikar, kostnaður og fyrirhöfn að hafa tvo kjördaga, að láta t. d. bifreiðar vera í gangi vegna kosninganna í tvo daga. - Hér er því ekki farið fram á annað en það að hafa tvo kjördaga á þeim stöðum, þar sem óframkvæmanlegt er að kjósa á einum degi. Og að mæla á móti slíku, en óska þess, að kosningar geti staaið í tvo daga þar, sem vitað er, að hægt er að ljúka kosningu á einum degi, það sýnir ekki nema ranglætishneigð. Og slíks er tæplega von nema frá þeim mönnum, sem hafa látið slíkt til sín heyra áður en þeir skildu, hvað í brtt. þessum felst. Þá er í lok þessarar brtt. ákvæði um það, hvenær kosningar skuli byrja, hinn fyrri kjördag, kl. 10 árdegis og hinn síðari kjördag kl. 12 á hádegi. Hv. 6. landsk. sagði, að það væri ekkert torveldara að kjósa um veturnætur heldur en á vordegi. Þeir halda því fram, hann og annar hv. flokksbróðir hans, að það sé eins hægt að kjósa um veturnætur eins og í júní. Það er eins og þeir viti ekki mismuninn á því að kjósa, þegar bjart er allan sólarhringinn, og hinu að kjósa, þegar dagar eru orðnir stuttir. Það gerir kannske ekkert til í þessu tilliti, þó að dagur sé stuttur þar, sem ljósker eru meðfram öllum götum. En þeir, sem eiga yfir fjöll að sækja til kjörstaðar, þeir þekkja muninn á sumri og vori annars vegar til kjörsóknar og hins vegar vetrarmyrkrinu, sem grúfir yfir um veturnætur. Ég held, að það sé svo ekki ástæða til að rekja nánar þessar brtt., sem við flytjum hér á þskj. 112. Ég held, að ég hafi gert það, sem í þeim felst, eins augljóst fyrir hv. þm. og unnt er. Það felst ekkert í þeim annað en það, sem á að tryggja þessi tvö meginsjónarmið kosningal., að tryggja, að vilji kjósenda komi skýrt í ljós, og hins vegar að auðvelda sem mest fyrir mönnum að neyta kosningarréttar síns. Um brtt. á þskj. 110 hef ég það að segja, að ég er henni fylgjandi. Hún miðar að því að tryggja öryggi kjósendanna.



Herra forseti! Brtt. á þskj. 110, sem ég flyt, ásamt hv. 11. landsk. (GTh), miðar að því, að gengið verði nokkru tryggilegar frá utankjörfundaratkv., heldur en áður hefur verið. Eins og kunnugt er, er sá háttur á hafður og leyfður í kosningal., að utankjörfundaratkvæði er heimilt að fela svo að segja hverjum, sem vera skal, til fyrirgreiðslu og flutnings. Það lætur að líkum, að þegar atkvæði fara þannig manna á milli, þá sé nokkru meiri varúðar þörf heldur en ella. Sú breyt., sem farið er fram á í brtt. okkar, er það, að til viðbótar því, sem áður hefur verið krafizt í því efni, skuli innsigla umslagið með kjörseðlinum, til þess þannig að koma í veg fyrir, að umslagið sé brotið upp og rannsakað, með hverjum hætti kjósandinn hefur greitt atkv., þ. e. a. s., á hvaða frambjóðanda eða lista atkv. hans hefur fallið. En eins og nú er frá þessu gengið í kosningal., er hægt að opna þessi umslög, af þeirri gerð, sem þau eru, og enn fremur er hægt með sérstökum aðferðum að opna hina límbornu rönd kjörseðilsins sjálfs. Þegar þetta er vitað, verður ekki við það unað, að svo ófullnægjandi sé gengið frá atkvæðaseðlinum eins og raun er á. Og það, sem er um að ræða, er, að hæstv. Alþ. átti sig á þeirri staðreynd og geri breyt. á þessum ákvæðum í samræmi við það. Ég hygg, að hv. þd. geti ekki haft ástæðu til að leggjast á móti þessari brtt. Eins og hv. þm. V.-Sk. (SvbH) benti á, miðar hún til öryggis. Hv. frsm., 6. landsk. (GÞ), benti á það, að hv. stjskrn. hefði ekki treyst sér til þess að taka upp þessa brtt., og benti m. a. á það, að hætta kynni að vera á því, að lakkið brotnaði, og það væri erfitt um vik fyrir undirkjörstjórnir að átta sig á því, hvort spjöllin, sem orðið hefðu á lakkinu, væru af völdum þeirrar löngu leiðar, sem bréfin hefðu farið, eða af því, að reynt hefði verið að brjóta þau upp. Ég sé ekki, að það sé svo mikil hætta á þessu sem hv. 6. landsk. vill vera láta. Ég álít, að reynslan muni hafa sýnt, að bréf, sem innsigluð hafa verið á slíkan hátt, sem hér er um að ræða, hafi komizt gegn um margar hendur, án þess að brotnað hafi innsiglið á þeim. Og ég álít, að þess vegna sé ekki ástæða til að leggjast á móti þessari brtt. Ég vildi svo aðeins að lokum benda á það ósamræmi, sem er milli þeirra ströngu reglna um atkvgr. á kjörfundi, varðandi atkvæðaseðla, og hins vegar þeirra reglna, sem gilda um utankjörfundaratkvæðagreiðslu. Og þegar sá mismunur og það ósamræmi er athugað, verður auðsæ nauðsynin á því, að þessi breyt. verði gerð. Ég tel svo ekki nauðsyn á því að fylgja þessari brtt. úr hlaði með fleiri orðum, en vildi aðeins drepa á nokkrar brtt. aðrar, sem hér eru fram komnar, og þá fyrst á brtt. stjskrn., og af þeim fyrst á þá breyt., sem hún vill gera á 27. gr. l. Þar er til tekið í b-lið 2. gr., að niðurlag 2. málsgr. skuli orðast svo: „og eigi færri en l8 og eigi fleiri en 36 í tvímenningskjördæmum“, þ. e. a. s., þessi brtt. miðar að því að fjölga meðmælendum úr 12 og 24 og í 18 og 36. Ég tel þessa breyt. ekki aðeins óþarfa, heldur fara dálítið í bága við þann anda, sem upphaflega átti að vera í kosningal., það að takmarka meðmælendafjöldann við lága tölu, sem miðaði fyrst og fremst að því að koma í veg fyrir, að frambjóðendur geti með smölun undirskrifta meðmælenda bundið menn með sérstökum hætti og gengið þannig nokkuð á snið við það, að kosningarnar séu leynilegar. Ég sé ekki ástæðu til þess að gera þessa breyt., þó að breytt sé um kosningaaðferð í tvímenningskjördæmunum. Ég sé ekki, að sú breyt. á kosningaaðferð réttlæti það á nokkurn hátt að breyta til með meðmælendafjöldann. Réttmætt er að taka upp hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmunum, en ekki að fjölga meðmælendum þar. Hættan er nákvæmlega sú sama í tvímenningskjördæmunum eins og í einmenningskjördæmunum á því, að slík smölun mundi verka sem nokkurs konar binding kjósenda, og þar með væri gengið nokkuð á snið við þá meginreglu, að kosningar til Alþ. skuli vera leynilegar. Ég er mótfallinn öllum breyt. í þá átt að fjölga meðmælendum frá því, sem nú er, og mig furðar á því, að slík till. skuli koma fram nú, þegar talað er meira en nokkru sinni um hinn helga rétt þjóðarinnar og einstaklingsins til lýðræðisins, - að það skuli koma till., sem gengur í þá átt að ganga á snið við þennan rétt og binda menn fyrir fram með undirskriftasmölun, eins og ætlazt er til með till. hv. þm. N.-M. Ég læt svo útrætt um þetta atriði, því að það voru önnur atriði, sem ég ætlaði að víkja að. Ég ætla þá að byrja á brtt. á þskj. 112. Um fyrstu 4 tölul. á þessari brtt. er ekki mikið að segja. Þessar breyt. eru fremur lítils virði, en virðast öllu fremur óþarfar, og hygg ég ekki þörf á að ræða um þær frekar en gert hefur verið, en um 6. tölulið vildi ég einungis segja það, að ég er fylgjandi honum, þar sem gert er ráð fyrir að meira öryggis sé gætt í geymslu kjörgagna en áður hefur verið, þ. e. a. s., að innsigli og kjörgögn séu ekki í vörzlu sama manns. Sama er að segja um 7. tölul. Hann er meinlaus og kann að verða til þess, ef hann verður samþ., að ýta undir, eins og hv. þm. V.-Sk. drap á, að formenn kjörstjórna hraði talningu, svo sem verða má og eftir föngum. Þá kem ég að aðalatriði þessarar till., að 2 kjördagar skuli verða við kosningar þær, sem fyrst fara fram eftir þessum l. Ég skal játa, að ég er alveg eindregið á þeirri skoðun, að það beri að gera allt til þess, að kjósendum um sveitir og í þorpum landsins sé gerð sem auðveldust kjörsóknin, og er að því leyti algerlega sammála um það bráðabirgðaákvæði, sem þessi brtt. felur í sér, en án þess að taka beina afstöðu á móti þessu ákvæði um 2 kjördaga vildi ég benda hv. flm. á það, að því ákvæði, að það skuli vera 2 kjördagar, fylgir nokkur hætta, því að í því frv. til kosningal., sem gildir og hefur gilt undanfarið, þar er svo að orði komizt, með leyfi forseta: „Nú ferst kosning fyrir í einhverri kjördeild á hinum ákveðna degi sökum óveðurs eða af öðrum óviðráðanlegum orsökum, og kveður þá undirkjörstjórn innan viku til kjörfundar að nýju.“ Þarna er kjörstjórn heimilað, ef kosning ferst fyrir, að kveðja til kjörfundar að nýju innan viku, ef veður batnar, svo að unnt sé að kjósa. Það er auðsætt, að það er ætlazt til, að kjörstjórn meti það, hvort rétt er að byrja kosningu eða fresta henni. Það er rétt að athuga í þessu sambandi, að ef kosning er ekki hafin, er heimilt að fresta henni, en ef hún er hafin, er óheimilt að fresta henni, þótt veður stórversni. Kosningu verður að ljúka þann eina dag. Ef nú er horfið að því, að um 2 daga sé að ræða, sem menn megi kjósa, þá er vitað mál, að kosning mundi fara fram seinni daginn. Þó mundu þeir, sem næstir eru kjörstað, kjósa fyrri daginn. Það er oft, að tveir óveðursdagar koma í röð, og er það tíðara heldur en að það sé bara einn. Þá væri kosningu þar með lokið, því að eftir að kosning er hafin, er algerlega óheimilt að fresta henni. Þá væri verr farið en heima setið, því að þar með væri komið í veg fyrir, að kosning mætti bíða næsta góðveðursdags. Ég taldi rétt að benda hv. flm. á þetta, því að ég hygg, að það sé réttur skilningur hjá mér, að kosningu sé ekki heimilt að fresta, enda þótt ekki nema örlítill hluti kjósenda kæmist á kjörstað, svo að þetta er varhugavert. Svo er það annað atriði í þessu, að fyrirhöfn kjörstjórna er stórkostlega aukin, svo að vafasamt er, að kjörstjórnir mundu una við það, og ég hygg, að þar sem svo háttar, að hreppum er skipt í 4 kjördeildir, þá sé það nokkuð mikill hluti manna í hreppnum, sem bundnir verða yfir þessu, því að ef heimildin er sett inn, stendur kosningin í 2 daga, hvernig sem veður verður. Því að þegar svo er komið, að það þarf einróma álit kjörstjórnar, til þess að kosningu sé lokið fyrr í daginn, þá er líklegt, að kapp það, sem er í kosningunum, leiði til þess, að seinni dagurinn verði notaður til þess að „gjörsmala“, ef svo mætti að orði komast. Ég held þess vegna, að hér sé örðugt um vík, og þó að það, sem fyrir fhn. vakir, sé að gera mönnum sem hægast að sækja kjörfund, þá er hér um vandkvæði að ræða. Og ég hygg, að þessi tilgangur náist fullt eins vel með því ákvæði, sem er í lögunum nú, ef ekki betur. Það, sem hér hefur verið haldið fram, að Sjálfstfl. vilji hamla gegn því, að sem flestir menn í dreifbýli landsins geti komið á kjörstað og að sú gagnrýni, sem hér hefur verið tekin upp af mér gegn þessum brtt., mótist af því, er hin mesta fjarstæða, og harma ég það, að hv. flm. þessarar till. skyldi vera með svo ljótar getsakir, að það geti verið keppikefli ákveðins flokks, að sem fæst fólk komist á kjörstað og að koma í veg fyrir, að sem flestir kjósendur fái lagt sitt lóð á vogarskálina. Ég veit ekki, hvað hv. þm. V.-Sk. meinar með því að leyfa sér þetta, ekki sízt, þegar það er athugað, að fyrir nokkrum árum var kjördagurinn nokkru síðar en kjördagurinn verður í haust, fyrsta vetrardag. Ég veit ekki annað en að til ársins 1927 hafi þessi kjördagur verið notaður og þótt gefast sæmilega nema 1926, þegar óveður hamlaði kosningu og fjöldi manna varð að sitja heima í sveitum. Ég vænti, að hvernig sem afstaðan verður til þessarar brtt., þá eigi ekki eftir að heyrast, að svo freklega óviðurkvæmilegum og óverðskulduðum ummælum sé kastað aftur fram hér í þessari virðulegu deild.



Ég hef leyft mér að bera fram brtt. við 1. gr. frv. um, að heimilt verði að reisa síldarverksmiðju á Hólmavík að stærð 5000 mál. Þó að síldarverksmiðja verði reist á Skagaströnd, getur auðveldlega svo farið, að hún reynist ófullnægjandi, en eins og kunnugt er, þá eru oft beztu síldarmiðin út af Húnaflóa og í grennd við hann, og er þar oft mikill afli. Getur því hæglega svo farið, að Skagaströnd geti ekki tekið á móti öllum þeim afla, sem þar bærist að landi. Nú hagar svo til á Hólmavík, að innsigling er þar mjög góð og sjálfgerð höfn. Skipalægi er þar á staðnum og auðvelt með afgreiðslu, því að þar er nýleg stórskipabryggja, og er aðstaða þar því öll góð til athafna við þennan veiðiskap. Ég tel því vel til fallið, fyrst nú er verið að gera breyt. á l. um þessi efni, að heimilað verði að reisa síldarverksmiðju á þessum stað. Það getur á engan hátt skaðað, þó að þessi heimild verði veitt, því að auðvitað verður ekki ráðizt þarna í framkvæmdir, fyrr en tækifæri er til og hentugleikar leyfa, en það gæti orðið til fyrirgreiðslu um þessa framkvæmd, að heimildin væri í l. Ég vil því mega vænta þess, að d. geti fallizt á þessa brtt. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um till.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Ég og meiri hl. sjútvn. getum ekki fallizt á, að þessi brtt. verði samþ., vegna þess að við teljum mjög sæmilega séð fyrir móttöku þess síldarafla, sem líklegt er, að komi á Húnaflóa, með þeim tveimur mjög stóru einkaverksmiðjum, sem nú eru á Djúpavík og Ingólfsfirði, þegar Skagaströnd kemur svo þar til viðbótar, og sé því ekki ástæðu til að fara að bæta þar einni verksmiðju við, sem þar að auki mundi liggja heldur illa við fyrir veiðiskip. Það má segja um fjölda marga staði, eins og hv. flm. sagði um Hólmavík, að það skaði ekki, þó að heimildin sé til í l. En ef hnýtt yrði við frv. upptalningu á svo og svo mörgum stöðum, gæti árangurinn orðið sá, að frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi. Með þessum rökum vil ég leggja mjög á móti því, að gerðar séu þessar eða aðrar breyt. á frv.



Ég vil geta þess í sambandi við þetta mál, að í sjútvn. var nokkuð rætt um, hvort bæta skyldi inn í frv. ákvæði um, að heimilt væri að reisa 5000 mála verksmiðju á Hólmavík, en eins og form. n. gat um, vildi meiri hl. n. ekki á það fallast. Meiri hl. heldur því fram, að ekki sé þörf á fleiri verksmiðjum við Húnaflóa en búið er eða nú ákveðið að reisa. En ég vil benda á, að þó að búið sé að reisa eina einkaverksmiðju og líkur séu til, að önnur verði reist, getur verið jafnmikil þörf fyrir, að ríkið reisi þar verksmiðjur, ekki aðeins á Skagaströnd, heldur líka við vestanverðan flóann. Með þeirri aukningu á síldarverksmiðjum ríkisins, sem nú er verið að gera, má gera ráð fyrir, að meiri hl. af þeim skipum, sem stunda síldveiði, skipti við ríkisverksmiðjurnar, og hafa þau þá engin not af þeim einkaverksmiðjum, sem eru við Húnaflóa. Ég tel því, að allt mæli með, að brtt. hv. 1. þm. Árn. verði samþ.



Ég vil leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. við þetta frv. Þegar þetta mál var til 2. umr., bar hv. 1. þm. Árn. fram brtt. um, að bræðslustöðin á Húsavík yrði stækkuð um 5000 mál, þ. e. a. s., að hún yrði 10000 mál í stað 5000. D. hefur ekki fallizt á þessa till., en þar sem mér finnst liggja mjög skýr rök fyrir, að hún sé réttlát, ætla ég að leyfa mér að bera, fram eins konar miðlunartill. um, að í stað 5000 komi 9000. Höfuðrökin fyrir þessari brtt. eru þau, að eftir því sem mér er sagt, hefur bræðslustjórnin lagt til, að Húsavíkurverksmiðjan verði 10000 mál að stærð, en mér finnst það höfuðatriði, hvað bræðslustjórnin leggur til í þessu efni. Enn er þess að geta, þó að hv. þdm. viti það nú allir, að þarna eru einhver beztu fiskimið landsins og ágætur staður til að leggja upp síld, og ég vænti þess, að þó að hv. d. geti ekki fallizt á 10 þúsund mála verksmiðju þarna, vilji hún fallast á miðlunartill. mína, sem ég ber fram skriflega og leyfi mér að afhenda forseta.



Það er kunnugt, að í meðferð þessa máls hér er að tvennu leyti vikið frá hinum upphaflegu till. stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins. Í fyrsta lagi er bætt inn nýrri 5000 mála verksmiðju á Sauðárkróki, og í öðru lagi er till. um að minnka afköstin á Húsavík úr 10000 málum í 5000 mál. Það er svo, að þörfin fyrir stofnun síldarverksmiðja er misjöfn á hinum ýmsu stöðum. En mér hefur skilizt, að því meiri líkur séu til, að þessar bræðslustöðvar beri sig, því stærri sem þær eru. Sú nýja till., sem fyrir liggur, um að bæta við stöð á Hólmavík, gengur því í öfuga átt. Mér finnst því ekki réttmætt að samþykkja hana. Hitt er meira vafamál, hvort ekki er rétt að samþ. miðlunartill. hv. þm. Snæf., og get ég frekar fallizt á hans till.



Herra forseti. - Ég stend upp til að gera grein fyrir fáfræði minni. Mig vantar undirstöðu til að geta skapað mér skoðun um það, hve mikil afköstin þurfa að vera hjá bræðslustöðvunum, en það finn ég ekki í grg. frv. Það er talað um, að afköstin þurfi að auka um 25000 mál, til þess að stöðvarnar geti tekið við síldinni á miklum veiðisumrum, en eiga þær þá að standa tómar, þegar verr veiðist? Hvað þurfa síldarverksmiðjurnar að geta tekið á móti mikilli síld til bræðslu á sæmilegum meðalsumrum? Það hefur verið talað um mikinn skaða í sumar, af því að skipin hafi þurft að bíða, en á sama tíma standa a. m. k. 4 verksmiðjur ónotaðar vegna þess, að sagt er, að menn fengust ekki til vinnunnar. Var þörf á enn fleiri verksmiðjum til að standa ónotaðar? Ég skil ekki það samræmi, og mér er alls ekki ljóst, hve mikil raunveruleg þörf er á aukningu. Það er búið að veita a. m. k. tveimur einstaklingum leyfi til að stofna nýjar síldarverksmiðjur með 20 þúsund mála afköstum, og svo bætast við 25000 mál samkv. þessum till. Er þess arna þörf? Þetta vil ég fá upplýst, og á því byggist afstaða mín til málsins, hvort það tekst að koma mér í skilning um þörfina á því að stækka verksmiðjurnar og auka afköstin á meðal síldarári.

Jörundur Brynjólfsson Hv. þm. Ísaf. (FJ) taldi, að ekki væri ástæða til að fjölga verksmiðjum við Húnaflóa vegna þess helzt, að einstakir menn hefðu bækistöðvar við flóann, og væri í ráði að auka það. Ég vil benda hv. þm. á, að þau skip, sem skipta við verksmiðjur ríkisins, vilja ógjarnan fara til einstakra manna. Ríkisverksmiðjurnar mundu aldrei una því heldur. Ég efa, að samningar tækjust þannig, jafnvel þó að veiðiskapur væri meiri á ýmsum tímum en unnt væri að taka á móti. Ég held, að það færi svo, að skipin biðu. Það fer að verða alvarlegt, ef hindrunarlítið á að veita einstaklingum heimild til að setja á stofn síldarverksmiðjur. Ríkið er búið að leggja mikla fjármuni í þetta, og gæti farið svo, að lítill hagnaður yrði, ef á að halda áfram að leyfa einstaklingum að keppa við ríkisverksmiðjurnar. Ég bjóst ekki við andmælum frá hv. þm. A.-Húnv., því að þótt verksmiðja komi á Skagaströnd, er veiðiskapur svo mikill við flóann, að hún hefði nóg að starfa. Ég held því, að öll sanngirni mæli með því, að þessu sé bætt í frv. Þegar horfið verður að framkvæmdum, verða þær byggðar á fullkomnum athugunum og litið á þá raunverulegu þörf, sem er fyrir aukningu. Það á að vera næg trygging. Ég vona, að hv. d. taki brtt. vel.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Þess var getið í umr., að hafnargerð á Húsavík ætti langt í land og því mundi vera nægur tími til að bæta við afkastagetu verksmiðjunnar þar. Ég hef tilhneigingu til þess að vera með því, að verksmiðjan á Húsavík sé stærri en getur í frv., en fellst á röksemdirnar fyrir því, að óþarfi sé að ákveða hana stærri nú. Varðandi fyrirspurn hv. þm. N.-M. skal ég geta þess, að ég er ekki viss um, að ég geti upplýst hann eins og hann telur þurfa. Ég tel, að sú aukning, sem lagt er til, að gerð verði, eigi að nægja í góðu meðalári, en það er aðeins skoðun, sem ég get eigi sannað. Það er, held ég, bent á það í grg., að árið 1940 hafi herpinótaveiðar verið stundaðar með helmingi fleiri nótum en á þessu ári, og geri maður ráð fyrir, að síldveiðarnar séu stundaðar af álíka krafti, lætur þetta nærri. En svo koma ár, sem síldarverksmiðjurnar standa tómar, og það hafa komið fyrir ár, þegar enga verksmiðju hefur þurft, t. d. 1935. Við slíku er ekkert að gera. Það verður að miða við góða meðalveiði. Þegar um afgreiðslu mála hér er að ræða, þá eru fleiri en einn vegur til að hindra framgang þeirra. Algengast er að gera það með því að vera á móti málinu. Þá má vísa þeim til stjórnarinnar, en í þriðja lagi má gera þau svo flókin og margbrotin, að þau tefjist þess vegna. Mér finnst brtt., sem liggja fyrir frá tveimur framsóknarmönnum, miða að þessu. Þó að seinna gæti komið til mála að auka við, eins og þeir stinga upp á, tel ég málinu núna stofnað í voða með því að bæta meira við frv. Ég vil því skora á þá þm., sem er það áhugamál, að koma frv. í gegn, að greiða atkv. á móti þeim brtt.



Það er óþarfi af hv. þm. Ísaf. að beita sér svo eindregið á móti minni brtt., en hitt skil ég, að hann kæri sig ekki um miklar breyt. umfram það, sem sjútvn. hefur komið sér saman um. En þar sem fyrir liggur staðfesting frá honum um, að hann sé í raun og veru sammála rökum hv. 1. þm. Árn. við 2. umr. og mínum um, að á Húsavík séu einhver beztu skilyrði og ódýrara að reka 10000 mála verksmiðju en 5000 mála, og enn fremur muni bráðlega verða hentugt að stækka þá verksmiðju, tel ég réttara að samþ. brtt. nú, þó að eins og stendur þurfi fyrst eitthvað að bæta aðstöðu þarna. Ég vænti því, að hv. d. sjái sér fært að samþ. mína miðlunartill.



Þar sem hv. frsm. er ekki viðstaddur, vil ég geta þess, að allshn. vill mæla með, að þetta frv. verði samþ., en hefur gert till. um eina breyt., nefnilega þá, að lönd þau, er Ólafsvíkurhreppur eignast í þessum kaupum, sé honum óheimilt að selja, en heimilt sé honum að leigja þau, og fari um leiguna samkv. reglugerð, er samþ. sé af ríkisstj. Þessi brtt. er í samræmi við löggjöf, sem hefur verið sett, þegar svipað hefur staðið á, og Alþ. hefur talið rétt að setja. Ég vil mæla með, að frv. verði samþ. með þessari breyt.



Ég vil biðja velvirðingar á því, að ég kom svo seint. Einn nm. hefur skýrt nál., en ég vildi samt segja fáein orð. Ólafsvík er mikil þörf á að fá aukin ræktunarlönd, og því var í janúar í vetur ályktað á almennum hreppsfundi að rannsaka möguleika á því, hvort þetta fengist. Málið kom svo fyrir síðasta þing. Það var borin fram till. af hv. þm. Dal., en hún náði ekki fram að ganga, ekki af því að ágreiningur væri um málið sjálft, heldur af því, að formlega umsögn sýslunefndar vantaði. Um nauðsynina skal ég ekki fjölyrða og vísa til grg. N. var sammála um að mæla með samþ. frv., en ber fram eina brtt. um, að lönd þau, er Ólafsvíkurhreppur eignast í þessum kaupum, sé honum óheimilt að selja, en heimilt sé honum að leigja þau, og fari um leiguna samkv. reglugerð, er samþ. sé af ríkisstj. Þetta er í samræmi við afgreiðslu, sem svipuð mál hafa fengið áður, m. a. frv. um sölu Hvanneyrar í Siglufirði í vetur. Hagsmunir íbúanna eru betur tryggðir með því, að reglugerð sé sett um leigumálann, sem samþ. sé af ríkisstj.



Ég efa ekki, að brtt. sé til bóta, og vil þakka hv. allshn.

Flm. (Áki Jakobsson) : Við flytjum hér saman, ég og hv. 1. landsk, þm., frv., sem er aðallega breyt. á gildandi l., sem samþ. voru í des. 1939. Höfuðbreyt. eru í fyrsta lagi að takmarka mjög verulega vald dómsmrh. í l. um lögreglumenn, bæði að því er snertir tölu lögreglumanna og tæki þeirra. Það hefur mikið verið um það rætt, að fyrrv. dómsmrh. hafi á sínum tíma keypt miklar vopnabirgðir, sem áður voru ekki taldar nauðsynlegar fyrir lögregluna. Það hefur enginn viljað kannast við það úr ríkisstj. að hafa haft þau vopnakaup með höndum. Það virðist full ástæða til þess nú að taka þetta vald aftur til baka og sjá um, að þessum vopnum verði fargað. Ég tel ekki viðeigandi, að íslenzk lögregla hafi með höndum vélbyssur og eiturgas eins og komið hefur fram, að verið hefur. Ég tel, að allir eigi að sameinast um það, að þessi vopn verði lögð niður. Ég hef hins vegar ekki fengið upplýsingar um það, hvar vopnin eru, hins vegar hefur það upplýstst, að til þessara vonakaupa hefur verið varið 74 þús. kr. úr ríkissj. Hins vegar gat hæstv. dómsmrh. ekki gefið fullkomnar upplýsingar um þetta, er hann var um það spurður í bæjarstj. Það má ekki koma fyrir í lýðræðisþjóðfélagi, að ráðh. í stj. geti á eigin spýtur skapað sér her og valið í hann menn. Þessi vopn mundu eflaust verða notuð til þess að gera út um íslenzk málefni, en ég get ekki gengið inn á, að tekið sé til slíkra ráða til þess að útkljá íslenzk málefni. Í öðru lagi er í þessu frv. farið fram á, að starfsmenn Skipaútgerðar ríkisins og starfsmenn varðskipanna séu leystir undan þeirri kvöð að vera nokkurs konar lögreglumenn. Þessir menn eru ekki ráðnir til þeirra hluta, og þeir kæra sig ekki um það. Ég veit, að starfsmenn varðskipanna vilja ógjarnan vera kvaddir til lögreglustarfa. Í öðru lagi er lagt til, að ósamræmi það, sem nú er í þessum málum, verði lagfært, sem sagt það, að bæjarsjóðirnir séu látnir borga kostnaðinn við lögregluhaldið, en bæjarstj. fái hins vegar engu um skipan eða starfshætti lögreglunnar að ráða. Ég álít, að það sé ekki hægt að hafa þetta ósamræmi lengur í þessum málum. Mér sem bæjarstjóra hefur reynzt þetta svo, að mjög erfitt sé að fá lögreglustjóra til þess að skipta sér af öðrum málum en þeim, sem beinlínis eru glæpamál. Það getur vel verið, að það sé nauðsynlegt, að lögreglan leggi áherzlu á að upplýsa glæpamál, en ég álít, að reynslan hafi sýnt það, að verkefnin eru ekki fyrst og fremst á því sviði, heldur að halda uppi reglu og líta eftir, að ýmsum ákvæðum sé fylgt, svo sem byggingar samþykkt um, heilbrigðissamþykktum o. s. frv. Ég álít sem sagt nauðsynlegt, að bæjarstj. ráði meira yfir lögregluliðinu en verið hefur. Það er þess vegna nauðsynlegt, að þetta mál verði athugað rækilega. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en vil leggja til, að málinu verði vísað til n. til nánari athugunar.

Flm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. - Þessi till. er flutt af líkum forsendum og aðrar till. í þessari hv. d. um svipað efni. Ég tel, að grg., sem ég læt fylgja till., sýni vel, hvert hún stefnir, og skýri tilgang hennar. Staðurinn, sem um er að ræða, hefur mikið til síns máls í þessu tilliti, og má segja, að ekki getur stafað neinn sérstakur kostnaðarauki af rannsókn þar, þar sem rannsóknir fara nú fram meðfram allri strandlengjunni.