Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Birgir Kjaran) Hæstv. forseti. Fjhn. hv. d. hefur haft þetta mál til meðferðar fyrir alllöngu og hafa nefndarhlutar skilað álitum. Það voru haldnir nokkrir fundir í nefndinni um þetta mál, og á einum þeirra mætti hæstv. landbrh. og gaf þar ýmsar upplýsingar og skýringar. Sömuleiðis leitaði nefndin til Búnaðarbankans eftir tölu umsækjenda um lánin, og reyndust þeir vera einhvers staðar á milli 12 og 13 hundruð. Þá var og sent til Stéttarsambands bænda og leitað umsagnar þeirra um málið. Ég mun hér í stuttu máli gera grein fyrir þeim grundvelli, sem markaði afstöðu meiri hl. n., en ég geri hins vegar ráð fyrir, að hæstv. landbrh. muni við umr. þessar skýra stöðu málsins í dag. Nefndin var í heild sammála um markmið frv., þ.e.a.s. þá stefnu að reyna að breyta lausaskuldum bænda í föst lán, og telur meiri hl. n., að með frv. og aðgerðum hins opinbera í framhaldi af þessari löggjöf verði þeim tilgangi náð. Hins vegar taldi minni hl. þessar aðgerðir ekki fullnægjandi og hefur í sérstökum nefndarálitum gert grein fyrir afstöðu sinni. Megingagnrýni minni hl. beindist að eftirfarandi atriðum: Í fyrsta lagi, að Seðlabankinn og aðrar lánastofnanir séu ekki skyldaðar samkv. þessu frv., ef að lögum verður, til þess að taka við hinum nýja flokki bankavaxtabréfa sem greiðslu. í öðru lagi, að lánin verði ekki veitt gegn veði í vélum eða tækjum. Og í þriðja lagi, að ekki sé gert ráð fyrir lánum til vinnslustöðva landbúnaðarins. Og að lokum í fjórða lagi, að af landbúnaðarlánunum sé hugsað að reikna hærri vexti en af lánum sambærilegum til sjávarútvegsins. Skoðanir meiri hl. á þessum athugasemdum eru í stuttu máli þessar: Varðandi fyrsta atriðið er það að segja, að engar upplýsingar lágu fyrir, þegar nefndin vann að þessu verki, og munu sennilega ekki liggja tæmandi fyrir í dag, um heildarlánsupphæðina til landbúnaðarins, og virðist því hæpið að ætla að skuldbinda lánastofnanir samkvæmt lögum til að veita ótakmörkuð lán. Þá er það að áliti meiri hl. hæpin stefna yfirleitt að flytja slíkar skyldur yfir á lánastofnanir, því að þær geti á annan veg orðið beint til skaða og tjóns fyrir þá, sem ætlað er að gera gagnið, því að þær munu þá torvelda í framtíðinni lánveitingar til þeirra, a.m.k. á stuttum lánum, víxillánum, sem allajafna koma öllum atvinnuvegum að vissu haldi. Til viðbótar má svo geta þess, að hæstv. landbrh. upplýsti við umr., að hann hefði rætt þessi mál við viðskiptabankana og fengið fyrirheit þeirra um kaup á þessum bréfum. Varðandi annað og þriðja atriðið, að ekki sé gert ráð fyrir lánum gegn veði í vélum og tækjum og sömuleiðis til vinnslustöðva, þá upplýsti hæstv. landbrh., að í undirbúningi væri öflun fjár til fjárfestingarsjóða landbúnaðarins og mundi þá vera tilætlunin, að lán yrðu veitt gegn nýjum og nýlegum vélum og sömuleiðis veðhæfum vinnslustöðvum landbúnaðarins. Að lokum er það svo atriðið varðandi vaxtakjörin. Það er ætlan mín, að ef frv. þetta nær fram að ganga, muni vaxtakjör landbúnaðarins sízt verða lakari en hliðstæð lán til sjávarútvegsins, þar sem landbúnaðurinn mun fá vexti þessa að verulegu leyti inn í verð afurðanna. Meiri hl. fjhn. er af framangreindum ástæðum þeirrar skoðunar, að þetta frv. nái tilgangi sínum að létta þungbærum lausaskuldum af bændum og þannig að bæta hag þeirra, og mælir því með því, að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.

Frsm. 1. minni hl. (Skúli Guðmundsson) Hæstv. forseti. Mál þetta er búið að liggja lengi óafgreitt hér í þingdeildinni, og sannarlega er kominn tími til að þoka því áleiðis. Nefndarálit frá fjhn. voru lögð fram í nóvembermánuði í vetur, en frv. hafði þrátt fyrir það ekki verið tekið til 2. umr., þegar þingfundum var frestað 19. des. Mikill dráttur er þannig orðinn á afgreiðslu málsins í þinginu og lánveitingar samkv. brbl. hefjast miklu síðar en átt hefði að vera. Rétt þykir mér að minnast á það, að hinn 5. jan. 1961 gaf hæstv. ríkisstj. út brbl. um heimild stofnlánadeildar sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands til að opna nýja lánaflokka. Lögin voru sett í þeim tilgangi að bæta fjárhagsaðstöðu fyrirtækja, er stunda sjávarútveg og fiskvinnslu og hafa ekki á undanförnum árrum fengið nægilegt fjármagn til langs tíma til þeirra framkvæmda, er þau hafa ráðizt í, eins og segir í 1. gr. brbl. I brbl. stjórnarinnar varðandi útgerðina, sem hér hafa verið nefnd, voru engin ákvæði um fjáröflun stofnlánadeildar sjávarútvegsins vegna þeirrar lánveitingastarfsemi, sem henni var ætluð í lögunum. En úr því var bætt í þinginu, þegar brbl. voru þar til staðfestingar. Eftir tillögu fjhn. þessarar deildar var samþykkt sú viðbót við 1. gr. l., að stofnlánadeildin gæti stofnað til skuldar við Seðlabankann í þessu skyni, og þannig voru lögin afgreidd á síðasta þingi. Þegar þessi brbl. um lánveitingar til þess að létta lausaskuldum af útgerðar- og fiskvinnslufyrirtækjum voru til afgreiðslu á síðasta þingi, var á það bent, að einnig væri nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að bæta fjárhagsaðstöðu bænda og fyrirtækja þeirra á svipaðan hátt. Um það náðist ekki samkomulag í þingnefndum, en fulltrúar Framsfl. í fjárhagsnefndum beggja þingdeilda báru fram brtt. um þetta efni. Þar var lagt til, að í frv. yrði bætt ákvæði um lán til bænda og þeirra fyrirtækja í sama skyni. Var lagt til, að sömu reglur yrðu látnar gilda um þær lánveitingar, lánstíma og vexti eins og um lánin til sjávarútvegsins. Ekki vildi meiri hl. þings á þetta fallast, og voru þessar tillögur felldar. Þannig fór um málið á síðasta þingi. Var þó viðurkennt af sumum þeim mönnum, sem þá beittu sér gegn brtt. okkar framsóknarmanna, að þar væri hreyft máli, sem þyrfti að taka til íhugunar. Við 3. umr. frv. um lánin til sjávarútvegsins, sem fram fór hér í Nd. 16. marz s.l., skýrði hæstv. landbrh. frá því, að haustið 1960 hefðu sérfróðir menn verið til þess settir að gera athuganir á fjármálum útgerðarinnar og eftir að þeir hefðu lokið því starfi, hefðu þeir tekið að sér að gera sams konar athugun á fjármálum bænda og vinnslustöðva landbúnaðarins. Ráðh. sagði enn fremur: „Þessum málum verður komið í gott horf, að svo miklu leyti sem mögulegt er.“ Fjórum mánuðum síðar en þær umr., sem ég hef hér vitnað til, fóru fram í þinginu, eða 15. júlí á næstliðnu ári, gaf ríkisstj. út brbl. um breytingu á lausaskuldum bænda í föst lán. Það eru þau brbl., sem nú eru hér til umr. í lögunum og þeim reglum, sem settar hafa verið um lánveitingar samkv. þeim, er öðruvísi og lakar búið að bændum og þeirra fyrirtækjum en þeim, sem fást við útgerð og vinnslu sjávarafurða og fengið hafa lán til greiðslu á lausaskuldum samkv. lögunum frá síðasta þingi. Með brbl. var því ekki efnt það fyrirheit hæstv. landbrh. frá 16. marz í fyrra, að málum þessum yrði „komið í gott horf, að svo miklu leyti sem mögulegt er.“ Samkv. 1. gr. brbl. er til þess ætlazt, að veðdeild Búnaðarbankans gefi út nýjan flokk bankavaxtabréfa og lánin, sem fyrirhugað er að veita, verði eingöngu borguð út í slíkum bréfum. Búnaðarbankanum hefur verið falið að framkvæma lánveitingarnar. Eftir að brbl. voru gefin út, birti bankinn auglýsingu um lánin, þar sem fram var tekið, að umsóknir um lán skyldi senda stjórn bankans fyrir ákveðinn tíma, og tilgreint, hvaða skjöl og skilríki ættu að fylgja lánbeiðnum. Til þess að fá nánari upplýsingar um lánin, leituðu menn að sjálfsögðu til Búnaðarbankans, og kom þá m.a. fram, að til þess var ætlazt, að bændur greiddu 8% ársvexti af lánunum. Þá var þess krafizt af bankanum, að lánaumsækjendur sendu yfirlýsingar frá lánardrottnum sínum, öðrum en bönkum, um, að þeir vildu taka bankavaxtabréfin til greiðslu á kröfum sínum. Þegar þessar upplýsingar höfðu fengizt, varð mörgum bændum þegar ljóst, að þeir gátu ekki að óbreyttum lögum og reglum haft not af þessum fyrirhuguðu lánveitingum, vegna þess að lánardrottnar þeirra, t.d. sparisjóðir, treystu sér ekki til að taka bankavaxtabréfin sem greiðslu. Lánbeiðnirnar urðu þar af leiðandi færri en ella hefði orðið. Er þó talið, að þær séu eitthvað á annað þúsund. Fjhn. fékk þetta mál til athugunar að lokinni 1. umr. þess, 24. okt. í haust. Nefndin sendi frv. til Stéttarsambands bænda í byrjun nóvember til athugunar og umsagnar. Stjórn Stéttarsambandsins sendi skriflegt svar um hæl. Er bréf hennar birt með nál. mínu á þskj. 132. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkuð upp úr því bréfi frá stjórn Stéttarsambandsins. Þar segir, að stjórn Stéttarsambandsins telji, að það séu einkum þrjú atriði, sem bæta þurfi inn í frv., til þess að það geti komið að viðunandi notum: 1) Að heimilt verði að veita lán út á landbúnaðarvélar. 2) Vextir af skuldabréfum verði ekki hærri en 6½%. 3) Að Seðlabankanum verði gert skylt að kaupa skuldabréfin á nafnverði. Og síðan segir í bréfinu: „Skulu þessi atriði rökstudd nokkru nánar“ - og í framhaldi af því segir í bréfinu: „Til eru bændur, sem ekki eiga neinar fasteignir, en eru nýbúnir að eignast dýrar landbúnaðarvélar. Sýnist sanngjarnt, að þeim verði gefinn kostur á hæfilegum lánum fyrir lausaskuldum, sem þeir hafa stofnað til vegna vélakaupa, líkt og gert er ráð fyrir um útgerðarmenn, sbr. 2. gr. frv. til l. um heimild stofnlánadeildar sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands til að opna nýja lánaflokka.“ Og um vextina segir stjórn Stéttarsambandsins: „Ekki virðist sanngjarnt, að lán til landbúnaðar í þessu skyni séu með hærri vöxtum en lán til sjávarútvegsins undir svipuðum kringumstæðum. Er því gerð krafa til, að þeir verði ekki hærri: Enn segir í bréfi þess: „Þriðja atriðið, sem hér að framan er nefnt, er langþýðingarmest. Samkvæmt frv. er ekki gert ráð fyrir neinum aðila, sem ber skylda til að kaupa skuldabréfin. Verzlanir úti um land munu yfirleitt ekki geta breytt lausaskuldum bænda í föst lán til 20 ára, enda eru þær ekki lánastofnanir. Sparisjóðir eru þannig á vegi staddir, að þeir geta ekki bundið meira fé í föstum lánum til langs tíma en þeir hafa gert. Auk þess veldur það erfiðleikum úti á landsbyggðinni, að nú verður að skila Seðlabankanum 30% af árlegri sparifjáraukningu. Meðal annars af þeim sökum virðist í alla staði eðlilegast, að einmitt Seðlabankinn kaupi umrædd skuldabréf.“ Að lokum segir í bréfinu: „Stjórn Stéttarsambands bænda lítur svo á, að frv. þetta geri ekki það gagn, sem til er ætlazt, þótt að lögum verði, nema gerðar verði á því breytingar í þá átt, sem að ofan greinir, og leggur jafnframt megináherzlu á, að löggjöf um þetta efni verði svo úr garði gerð, að hún komi bændum að fullum notum.“ Bréf stjórnar Stéttarsambands bænda, sem ég hef hér vitnað til, er undirritað af þeim fjórum stjórnarmönnum, sem þá voru staddir á fundi í Reykjavík. Það eru þeir Sverrir Gíslason, formaður Stéttarsambandsins, Einar Ólafsson, Bjarni Bjarnason og Bjarni Halldórsson. Einn af stjórnarmönnum sambandsins var ekki mættur á fundinum. Ég vil geta þess um leið, að þetta mál hefur verið til meðferðar á fundum bænda og bændasamtaka á nokkrum stöðum á landinu, og gerðar hafa verið samþykktir þar, mjög á sömu lund og stjórn Stéttarsambandsins gerði. Ég get t.d. nefnt tvö erindi, sem borizt hafa til Alþingis varðandi þetta mál. 17. nóv. í vetur barst hingað ályktun bændafundar á Hólmavaði í Aðaldal í Suður-Þingeyjarsýslu, en til þessa fundar hafði verið boðað af Búnaðarsambandi Suður-Þingeyinga. Meðal annarra ályktana er þar skorað á Alþ. að tryggja það, að bændur njóti sömu vaxtakjara og gilda um hliðstæð lán hjá sjávarútveginum og að Seðlabankinn sé skyldugur að kaupa skuldabréfin með nafnverði. 1. des. barst Alþingi ályktun fulltrúafundar Búnaðarsambands Suðurlands, sem haldinn hafði verið 24. nóv. á Selfossi, það var kjörmannafundur Stéttarsambands bænda á starfssvæði Búnaðarsambands Suðurlands, sem gerði um þetta mál ályktanir, í fyrsta lagi um það, að Seðlabankanum verði gert að skyldu að endurkaupa skuldabréf sparisjóða og verzlana úti á landi vegna lausaskulda bænda, vextir af væntanlegum föstum lánum verði ekki hærri en hjá sjávarútveginum af hliðstæðum lánum og stofnunum bændanna, sem vinna úr vörum þeirra, svo sem mjólkurbúum, sláturhúsum og frystihúsum, verði veitt sömu kjör varðandi lausaskuldir og hliðstæðum vinnslustöðvum sjávarútvegsins. Eins og þegar hefur komið fram, varð ekki samkomulag í fjhn. um þetta mál. Fulltrúar stjórnarflokkanna í nefndinni leggja til í nál. sínu á þskj. 118, að frv. verði samþykkt óbreytt. Ég hef gefið út álit á þskj. 132, og álit frá hv. 4. þm. Austf. er á öðru þskj. Við leggjum til, að frv. verði samþykkt með breytingum. Ég vil næst minnast á nokkur atriði, sem fram komu í ræðu hv. frsm. meiri hl. n. og um getur í nál. meiri hlutans. Út af till, um það, að Seðlabankinn skuli leggja fram fé til þessara lánveitinga eins og til sjávarútvegsins, segir meiri hlutinn, að það sé fráleitt að ætla að skylda einhverjar lánastofnanir til þess samkvæmt lögum að veita algerlega ótiltekin lán. Ég vil benda á, að þetta var gert á síðasta þingi. Engar nákvæmar upplýsingar lágu þá fyrir um heildarupphæð lána hjá stofnlánadeild sjávarútvegsins. Heyrzt hefur síðan, að þau lán muni nema 350–400 millj. kr. í heild, og ég vek athygli á því, að hægt er að komast af með miklu minna fé í heild til lánveitinga handa landbúnaðinum. Hagstofa Íslands gerir árlega heildarskýrslu um skuldir bænda eftir skattaframtölum þeirra, um leið og búnaðarskýrslur eru gerðar. Skýrslan fyrir 1960 sýnir, að þá voru skuldir bænda, aðrar en veðskuldir, alls um 196 millj. kr. Nú er það vitað, að margir bændur sækja ekki um lán samkvæmt þessum brbl., þó að nokkuð hvíli á þeim af lausaskuldum, og því má gera ráð fyrir, að lánin til bænda verði miklu minni en þessari fjárhæð nemur. Og þó að þar við bætist nokkrar lánveitingar út á vinnslustöðvar landbúnaðarins, þá munu lánin í heild alls ekki nema svo mikilli upphæð, að nokkur vandkvæði séu á því fyrir Seðlabankann að kaupa þessi skuldabréf. Þá er það um vaxtakjörin. Hv. meiri hluti leyfir sér að halda því fram, að þó að vextirnir verði 8%, muni vaxtakjör landbúnaðarins sízt verða lakari en vaxtakjör sjávarútvegsins, því að vextir þessir muni að verulegu leyti ganga inn í verðlagsgrundvöll landbúnaðarafurða. Ég verð að segja það, að mér finnst þetta mjög einkennilegur málflutningur. Það er vitanlega ekkert sérstakt fyrir landbúnaðinn, að það megi telja vexti með rekstrarkostnaði við atvinnureksturinn. Svo er einnig hjá sjávarútveginum, iðnaðinum og öllum öðrum atvinnugreinum. Alls staðar eru vextir taldir með rekstrargjöldum. Þar fyrir utan má svo vekja athygli á því, að þeir bændur, sem skulda meira en sem nemur skuld á búi að meðaltali, fá ekki í afurðaverðinu nema hluta af þeim vöxtum, er þeir þurfa að borga. Það er vegna þess, að vaxtaliðurinn á þeim gjaldareikningi, sem lagður er til grundvallar, þegar afurðaverðið er ákveðið, mun vera áætlaður miðað við skuldir bænda að meðaltali, þannig að þeir, sem skulda meira en sem nemur meðalskuld á búi, eins og ég sagði áðan, fá aldrei nema nokkuð af þeim vöxtum, sem þeir þurfa að greiða, og það mun einmitt vera þannig ástatt um allan þorrann af þeim bændum, sem hér sækja um lán, að það eru þeir, sem mest skulda. Þessar röksemdir hv. meiri hl. fá því alls ekki staðizt að mínu áliti. Bændur eru rangindum beittir, ef ákvæðinu um vextina fæst ekki breytt. Þeim er ætlað að greiða 8% vexti, þegar útgerðin borgar 6½% af hliðstæðum lánum, og það er vitanlega fjarri öllum sanni, að vaxtagreiðslur af lánum skipti ekki máli fyrir atvinnuvegina, þó að greiddir vextir séu taldir með öðrum rekstrarkostnaði. Á þskj. 133 flyt ég ásamt hv. 4. þm. Austf. nokkrar brtt. við frv. Við höfum tekið þar upp þær till., sem stjórn Stéttarsambands bænda hefur gert, og þar að auki till. um lánveitingar út á vinnslustöðvar landbúnaðarins. Í 1. brtt. okkar og í a-lið 2. brtt. er farið fram á, að fyrirtæki, sem hafa komið upp vinnslustöðvum fyrir landbúnaðarafurðir, njóti sama réttar og fyrirtæki, er annast fiskvinnslu, en þau hafa fengið slík lán samkv. lögunum um stofnlánadeild frá síðasta þingi. 2. og 3. till. okkar, þ.e.a.s. um lán út á vélar í eigu bænda og um vextina, að þeir verði eigi hærri en 6½% á ári og að Seðlabanki Íslands kaupi bankavaxtabréfin, sem notuð verða til lánveitinga samkv. 1. gr., fyrir nafnverð, þessar till. eru í fullu samræmi við það, sem stjórn Stéttarsambands bænda hefur farið fram á. 4. brtt. tel ég rétt að taka aftur til 3. umr. Þegar hún var flutt í nóvembermánuði, gerðum við flm. ráð fyrir, að málið fengi fullnaðarafgreiðslu í desember. Það þarf því að breyta till. að því er varðar umsóknarfrestinn, og er hægt að gera það fyrir 3. umr. En það liggur í augum uppi, að þegar nauðsynlegar lagfæringar hafa fengizt á frv., þarf að gefa bændum kost á að senda nýjar umsóknir. Það er vegna þess, að eftir að lagfæringar hafa fengizt á frv., munu ýmsir lánardrottnar, eins og sparisjóðir og jafnvel fleiri, sjá sér fært að taka slík bréf sem greiðslu, þó að þeir neituðu að gefa yfirlýsingar um slíkt á s.l. hausti. Ég hef gert hér grein fyrir till. minni hl. fjhn. um breytingar, sem nauðsynlegt er að gera á frv. í tillögum okkar er lagt til, að Seðlabankinn veiti aðstoð við lánveitingar til bænda og þeirra fyrirtækja, eins og hann veitti stofnlánadeild sjávarútvegsins lán til þess að breyta lausaskuldum útgerðarinnar í föst lán, að vextirnir verði lækkaðir, svo að þeir verði ekki hærri en af hliðstæðum lánum til sjávarútvegsins, að lán verði veitt út á vélar í eigu bænda eins og útvegsmanna og að lán verði veitt út á vinnslustöðvar landbúnaðarins eins og útgerðarinnar. Vinnslustöðvar fyrir landbúnaðarafurðir eru flestar eign félagsfyrirtækja bændanna, sem hafa haft forgöngu um að koma upp slíkum stöðvum til þess að auka vöruvöndun og hækka verð afurðanna. Þessi félög hafa ekki fengið nægilegt fjármagn til langs tíma til þeirra dýru, en nauðsynlegu framkvæmda, og veldur það erfiðleikum. Örðugleikar þeirra hafa einnig vaxið síðustu tvö árin af þeim sökum, að lánveitingar út á landbúnaðarafurðir hafa verið miklu minni en áður, miðað við magn og verðmæti framleiðslunnar. Það er réttlætismál, að bændur og félög þeirra njóti í öllum atriðum sömu fyrirgreiðslu og útvegsmenn og þeirra fyrirtæki, þegar lög eru sett um ráðstafanir til að breyta lausaskuldum í föst lán. Reynslan hefur sýnt, að ekki er ótryggara að lána fé til landbúnaðar en sjávarútvegs. Fáist frv. ekki breytt og verði lakar búið að bændum en útvegsmönnum í þessum efnum, er rangindum beitt, og þá hljóta menn að spyrja, hér í þingi og annars staðar: Hvers eiga bændur að gjalda? - En ég vil vænta þess, að málinu verði komið í viðunandi horf. Ekkert getur verið því til fyrirstöðu, ef aðeins vilji er til þess hjá þingi og stjórn að láta bændur njóta sömu kjara og útvegsmenn.

Landbrh. (Ingólfur Jónsson) Hæstv. forseti. Hv. frsm. 1. minni hl. viðhafði hér stóryrði, áður en hann fór úr ræðustólnum, fullyrðingar um það, að bændur væru rangindum beittir, ef ekki fengist breyting á því frv., sem hér er um að ræða. Rökin vantaði fyrir þessum stóryrðum, og er það vissulega leitt, þegar þingvanir menn láta sér það sæma að kasta svona stóryrðum út í loftið. Ég mun færa rök fyrir því, að þessi fullyrðing stenzt ekki og að bændur munu ekki á einn eða annan hátt búa við lakari kjör en sjávarútvegurinn í þessu efni. Þetta mál hefur verið mikið rætt áður og oft af miklum misskilningi. Samþykktir hafa verið gerðar í þessu máli víðs vegar um landið, sem hafa verið byggðar á rangri túlkun, og er það mjög leitt. Það er víst, að þegar ríkisstj. ákvað að gefa út brbl. um breytingu á lausaskuldum bænda í föst lán, var það sjónarmið ráðandi að búa þannig um hnútana, að lögin kæmu að sem beztum notum. Talið var eðlilegt að byggja lausn málsins á frjálsu samkomulagi milli skuldara og skuldareiganda. Talið var eðlilegt að sníða löggjöfina, eftir því sem hagkvæmt þótti, eftir löggjöf um breyt. á lausaskuldum sjávarútvegsins. Var þó ekki hér um sömu aðstöðu að ræða, þar sem sjávarútvegurinn hefur viðskipti aðeins við tvo banka, Landsbankann og Útvegsbankann. Skuldir bænda eru við bankana, flesta sparisjóði, kaupfélögin og fleiri verzlanir auk fjölda annarra aðila. Ákveðið er, að veðdeild Búnaðarbankans gefi út nýjan flokk bankavaxtabréfa og sjái um framkvæmd málsins. Bréfin verða til 20 ára með 7½% vöxtum. Samkomulag var strax við ríkisbankana um að taka bréfin á nafnverði til greiðslu á víxlum, sem þeir höfðu keypt af bændum. Með því tóku bankarnir á sig vaxtatapið af þessum viðskiptum. Samningur við Seðlabankann og frekara samkomulag við viðskiptabankana var talið eðlilegt að biði, þar til fyrir lægi, hversu upphæðin væri há, sem semja þyrfti um. Umsóknarfrestur fyrir lánunum var til 1. okt. s.l. Lögin voru gefin út, eins og kunnugt er, um miðjan júlí 1961, og höfðu menn því tvo og hálfan mánuð til þess að undirbúa umsóknirnar. Ekki gafst tími til þess að vinna úr umsóknunum fyrir áramót vegna annríkis, sem ávallt er í Búnaðarbankanum síðustu mánuði ársins vegna venjulegra lána. Um miðjan janúar s.l. barst sundurliðuð skýrsla frá Búnaðarbankanum um þær umsóknir, sem borizt höfðu. Með því að allt væri tekið til greina, gætu lánin numið 82 millj. kr. Samkomulag hefur orðið við Seðlabankann um að kaupa veðdeildarbréf á nafnverði af sparisjóðum og kaupfélögum, eins og segir í bréfi bankans, en það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að greiða fyrir því, að hægt verði að breyta lausaskuldum bænda í löng lán samkvæmt lagafrv. því, sem nú liggur fyrir Alþingi, er Seðlabankinn reiðubúinn að gera eftirfarandi: 1) Að taka, sé þess óskað, þau veðdeildarbréf, sem sparisjóðir og kaupfélög vegna innlánsdeilda sinna veita móttöku með nafnverði upp í umræddar skuldir, upp í innlánsbindingu viðkomandi aðila á árinu 1962 og eftirstöðvar frá árinu 1961. 2) Þá sparisjóði, sem þurfa að veita viðtöku hærri fjárhæð af bréfum en svo, að gangi til greiðslu innlánsbindingarinnar, sem greind er í lið 1, er Seðlabankinn reiðubúinn að aðstoða með því að kaupa þessi bréf gegn því, að andvirði þeirra leggist á bundinn reikning í Seðlabankanum. Þetta fé ávaxtist þar með sömu vöxtum og annað bundið fé á hverjum tíma, sem mun vera 9% nú, en verður leyst eftir því sem ástæður leyfa, þó ekki á skemmri tíma en þremur árum. 3) Seðlabankinn gerir þetta með þeim skilningi, að Landsbankinn, Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn taki með nafnverði þau veðdeildarbréf, sem kaupfélög og önnur verzlunarfyrirtæki taka upp í áðurgreindar skuldir umfram það, sem Seðlabankinn kann að taka við samkv. lið 1, til lækkunar skulda félaganna og fyrirtækjanna við viðkomandi banka eða til lækkunar á skuldum Sambands ísl. samvinnufélaga, enn fremur, að sömu bankar séu reiðubúnir að taka veðdeildarbréfin upp í greiðslur greindra skulda við þá án aðildar frá Seðlabankanum.“ Þannig hljóðar bréf Seðlabankans, og virðist ljóst vera, að sparisjóðirnir hafi ekki eftir þetta ástæðu til að ganga gegn því að skipta skuldunum, þar sem þeir verða ekki fyrir vaxtatapi og þurfa ekki að binda féð óeðlilega lengi. Búnaðarbankinn og Landsbankinn hafa heitið því að taka veðdeildarbréf á nafnverði til lækkunar á skuldum kaupfélaga og SÍS og einnig annarra verzlunarfyrirtækja. Útvegsbankinn hefur einnig tekið vel þessari málaleitan, þótt ekki hafi borizt formlegt svar frá þeim banka, en þar er aðeins um lítilræði að ræða, sem áreiðanlega verður samkomulag um. Eftir þetta samkomulag við bankana er engin ástæða fyrir sparisjóði, kaupfélög eða aðrar verzlanir að skorast undan því að samþykkja breytingu á lausaskuldum bænda í löng lán. Bréfin verða tekin á nafnverði til lækkunar á skuldum, og Seðlabankinn mun gera sparisjóðunum fært að taka bréfin, án þess að þeir verði fyrir vaxtatapi eða þurfi að festa fé í óhæfilega langan tíma. Má því reikna með, að flestir bændur, sem sótt hafa um þá fyrirgreiðslu, sem ætlað er að veita með þessum lögum, fái jákvæða afgreiðslu. Fjhn. þessarar deildar hefur haft málið til meðferðar og ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Minni hl. telur lögin ófullnægjandi og veita lakari og minni fyrirgreiðslu bændum til handa heldur en sjávarútvegurinn hefur fengið. Minni hl. telur sjálfsagt að skylda Seðlabankann til þess að taka bankavaxtabréfin með nafnverði. Að öðrum kosti komi lögin ekki að gagni, segir minni hl. Er svo að sjá sem þeim, er að minni hl. standa, hafi ekki komið til hugar, að hugsanlegt væri að semja við bankana um málið, eins og nú hefur verið gert og alltaf hefur staðið til að gera. Vissulega er eðlilegra að fara samningaleiðina, ef hún er fær, og grípa ekki til lögfestingar, nema nauðsyn beri til. Minni hl. finnur að því, að lánin til bænda verði veitt eingöngu í bankavaxtabréfum, og gefur í skyn, að með því sé verr búið að bændum en sjávarútveginum. Þess ber að geta, áð sjávarútvegurinn fékk ekki nýtt fé í sambandi við breytingu lánanna fremur en bændum er ætlað að fá með þessum lögum. Að því leyti er um sams konar fyrirgreiðslu að ræða hjá sjávarútvegi og landbúnaði. Með því að bréfin ganga á nafnverði, er að fullu greitt fyrir því, að lausaskuldum verði breytt í föst lán, og má ætla, að bændur fái tiltölulega betri fyrirgreiðslu en sjávarútvegurinn, þar sem sjávarútvegurinn situr enn uppi með talsvert af lausaskuldum þrátt fyrir þá löggjöf, sem vitnað hefur verið til. Minni hl. finnur að því, að bændalánin skuli aðeins veitt gegn veði í fasteignum og mannvirkjum, sem á jörðunum eru. Þetta atriði mun ekki skapa erfiðleika, þar sem það munu vera fá dæmi um, að ekki séu fyrir hendi nægileg veð fyrir skuldunum. Útilokað er að taka vélar í veð fyrir 20 ára lánum, en hér er aðeins um 20 ára lán að ræða. Fundið er að því, að ekki skuli lánað gegn veði í vinnslustöðvum landbúnaðarins og vélum. Um vinnslustöðvarnar er það að segja, að það, sem veldur erfiðleikum hjá þeim, er vöntun á fé, en ekki það, að lausaskuldir hvíli á þeim að verulegu ráði. Á vinnslustöðvum sjávarútvegsins hvíldu hins vegar lausaskuldir, víxlar og aðrar óumsamdar skuldir, sem að nokkru leyti hefur verið breytt í föst lán. Fjárskortur vinnslustöðva landbúnaðarins verður ekki bættur nema með nýju fé, með útvegun nýrra lána og þá helzt úr ræktunarsjóði, eftir að hann hefur verið efldur. Sama máli gegnir um vélar. Bændur þurfa að fá ný lán út á vélar, og er sú þörf mjög brýn og aðkallandi. Ræktunarsjóður hefur ekki áður getað lánað út á vélar vegna fjárskorts. Nauðsynlegt er að gera ráðstafanir til þess nú þegar, að ræktunarsjóður megi verða það öflugur að geta tekið þennan þátt lána að sér. Væri eðlilegt að veita lán út á vélar til 10 ára, allt að 50–60% af kaupverði vélanna. Að því máli er nú unnið með það fyrir augum, að lánasjóðir landbúnaðarins verði efldir og geti tekið að sér nauðsynlegustu lánamál landbúnaðarins. Þá finnur minni hl. fjhn. mjög að því, að vextirnir af lánunum skuli vera nokkru hærri, eins og það er orðað, heldur en hjá sjávarútveginum. Segja má, að æskilegt væri, að vextirnir gætu verið lægri. Við samanburð á vöxtum, sem sjávarútvegurinn greiðir, mun hins vegar koma í ljós, að bændur borga sízt hærri vexti, þegar á allt er litið. Bændur fá vextina reiknaða inn í verðlag landbúnaðarvara. Þótt það sé rétt, að verðlagsgrundvöllur landbúnaðarins sé ekki fyllilega réttur og nokkra útgjaldaliði við búreksturinn vantar inn í grundvöllinn, þá er hitt víst, að ekki er deilt um, að bændur fái að fullu inn í grundvöllinn þá vexti, sem þeir greiða. Um hitt er deilt, hvort bændum beri að fá meiri vexti af eigin fé, sem í búrekstrinum er bundið. Að því hlýtur að koma og það fljótt, ef rétt er á haldið, að bændur fái viðurkennda þá útgjaldaliði, sem þeir sannanlega verða að greiða við búreksturinn. Ég segi: ef rétt er á haldið, þannig að full og nauðsynleg rök séu færð fyrir því, að þetta séu útgjöld við búið. Það er ekki hægt fyrir bændur að una við annað en að útgjaldaliðirnir séu teknir til greina. Með því að útflutningstryggingin, sem landbúnaðurinn nú hefur, gefur verðtryggingu, sem sjávarútvegurinn hefur ekki, má fullyrða, að bændur greiða ekki nema hluta af vöxtunum, e.t.v. aðeins lítinn hluta. Meginhlutann fá þeir endurgreiddan í gegnum verðlagningu afurðanna. Sjávarútvegurinn fær ekki bætt verðfall á sjávarafurðum, og er því ekki líku saman að jafna, þegar rætt er um það, að sjávarútvegurinn fái reiknaða vexti í rekstrarkostnaði. Sjávarútvegurinn fékk ekki bætt verðfall á lýsi og mjöli, og verði fiskurinn seldur á lægra verði en áætlað var, þá er engin verðtrygging sjávarútveginum til handa. Rétt er að geta þess vegna þess, hversu skuldir bændanna eru við marga aðila, að það er mun erfiðara að breyta þeirra skuldum í föst lán heldur en skuldum sjávarútvegsins, þar sem aðeins er við tvo banka að eiga, eins og áður er að vikið. Minni hl. fjhn. telur, að bændur eigi að búa við sama rétt og útvegsmenn. Ég mundi vissulega segja, að þeir ættu hvergi að búa við lakari rétt. Það skal vissulega játað, að þeir eiga ekki að hafa minni eða lakari rétt. En þegar talað er um sama rétt, gæti minni hl. haft það í huga, að bændur ættu ekki heldur að hafa annan eða betri rétt en útvegsmenn. Ástæða er til að spyrja, hvort minni hl. telur eðlilegt, að útflutnings- og sölutrygging landbúnaðarins verði afnumin, af því að sjávarútvegurinn hefur ekki sams konar tryggingu. Vill minni hl., að lánin til landbúnaðarins verði aðeins til 10 eða 15 ára, eins og hjá sjávarútveginum, en ekki til 20 ára, eins og gert er ráð fyrir í þeim lögum, sem hér er um að ræða? Vill minni hl., að bændur fái ekki betri fyrirgreiðslu á lausaskuldum sínum en sjávarútvegurinn, þannig að umsækjendur sitji uppi með talsverðar lausaskuldir, eftir að lögin hafa verið framkvæmd, eins og sjávarútvegurinn óneitanlega gerir í mörgum tilfellum? Hvað á minni hlutinn við, þegar hann talar um, að bændur eigi að hafa sama rétt og sjávarútvegurinn? Fullyrða má, að með þeim lögum, sem hér er um að ræða, gefst bændum kostur á að fá betri fyrirgreiðslu en sjávarútvegurinn hefur fengið, og skal það játað, að nauðsynlegt er, að það geti orðið. Fullyrða má, að þeir bændur, sem sent hafa umsóknir fyrir tilskilinn tíma og hafa tilskilin veð, en það munu langflestir hafa, ættu að fá þá fyrirgreiðslu, að þeir geti losað sig að öllu leyti við þær lausaskuldir, sem á þeim hvíla, að örfáum mönnum undanskildum, sem kunna að vera svo illa settir, að þeir eigi ekki eignir á móti skuldunum. Af framansögðu er ekki ástæða til að breyta frv., til þess að það nái tilgangi sínum. Ekki er heldur ástæða til að framlengja umsóknarfrestinn, þar sem bændur höfðu 2½ mánuð til undirbúnings á umsóknum og ætla má, að þeir hafi sótt um lánin, sem töldu sig hafa þörf fyrir þá fyrirgreiðslu, sem hér er beðið um, enda mundi Það tefja fullnaðarafgreiðslu málsins óheyrilega lengi. Fullyrðing minni hl. um, að bændur hafi ekki sótt um lánin, vegna þess að lögin, eins og þau nú eru, kæmu ekki að gagni, hefur ekki við rök að styðjast, enda hafa 1200–1300 bændur óskað eftir að notfæra sér það tækifæri, sem hér gefst. Hvort minni hl. eða menn honum skyldir eiga sök á því, að einhverjir bændur verða út undan, vegna þess að þeim hefur verið ráðlagt að sækja ekki um lán, skal ósagt látið. Ef svo er, ber þeim, sem hafa gefið hin óhollu ráð, að bæta fyrir það. Með nál. minni hl. fylgir bréf frá Stéttarsambandi bænda. Stjórn Stéttarsambands bænda telur, að langþýðingarmesta breytingin, sem gera þurfi á frv., sé sú að tryggja, að veðdeildarbréfin verði tekin á nafnverði. Þessari ósk stjórnar Stéttarsambands bænda hefur verið fullnægt, eins og alltaf stóð til að gera, án þess að breyta staf í frv. Önnur till. Stéttarsambandsins er, að lánið verði veitt út á vélar til 10 ára. Það á ekki heima í þessum lögum, enda er unnið að því að verða við þessum tilmælum Stéttarsambandsins með öðrum hætti, eins og áður hefur verið vikið að. Þriðja atriðið, sem stjórn Stéttarsambandsins minnist á, eru vextirnir. Af eðlilegum ástæðum leggur stéttarsambandsstjórnin ekki megináherzlu á þetta atriði, enda þekkja þeir menn, sem eru í stjórn sambandsins, eðli þess máls og vita, að bændur fá óumdeilanlega drjúgan hluta af ógreiddum vöxtum endurgreiddan, meðan lög um verðtryggingu og útflutningsuppbætur eru í gildi. Ég hef rætt þessi mál við menn í stjórn Stéttarsambandsins, og eru þeir fyllilega sömu skoðunar og ég hef lýst hvað það snertir, að bændur fái mikinn hluta af vöxtunum endurgreiddan gegnum verðlagið. Af því, sem hér hefur verið fram tekið, er augljóst, að eins og lögin eru út gefin af hendi ríkisstj., munu þau ná þeim tilgangi, sem ætlað var, og losa þá bændur, sem sótt hafa um fyrirgreiðslu vegna lausaskulda, við skuldirnar og gera þeim á þann hátt búreksturinn léttari og á margan hátt auðveldari en verið hefur. Líklegt má telja, að sú fyrirgreiðsla, sem hér er boðið upp á, gæti komið í framkvæmd í marz eða aprílmánuði, ef málið fengi fullnaðarafgreiðslu hér í hv. Alþ. nú næstu vikurnar.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að gera nokkrar athugasemdir við þá ræðu, sem hæstv. landbrh. var að enda við að flytja. Hann segir m.a., að hér sé ólíku saman að jafna, sjávarútvegi og landbúnaði, því að sjávarútvegurinn skipti aðeins við tvo banka og hafi ekki skuldað öðrum en bönkum. Ég hygg, að þessi fullyrðing geti alls ekki staðizt hjá hæstv. ráðh. Það er kunnugt, að ýmis útgerðarfyrirtæki hafa og þurfa að hafa viðskipti við fleiri en banka. Þau hafa haft viðskipti við verzlanir og oft komizt þar í skuldir, og ég hygg, að það sé þannig með þetta mái, að sjávarútvegurinn hafi einmitt fengið töluvert af lánum hjá stofnlánadeildinni á síðasta ári til að borga skuldir við aðra en banka, en kröfuhafar á útveginn hafi þá getað notað lánið til greiðslu á sínum skuldum við bankana. Hæstv. ráðh. las hér upp bréf frá Seðlabankanum, sem gaf til kynna, að bankinn mundi fáanlegur til að taka eitthvað af þessum væntanlegu bankavaxtabréfum. Mér skilst, að bankinn ætli að taka bréf frá sparisjóðum og kaupfélögum, sem hafa innlánsdeildir, til greiðslu á því bindingarfé, sem hann heimtar af þessum aðilum árið 1962 og upp í vanskil á slíku bindingarfé frá 1961. Hafi ég tekið rétt eftir, þá var þetta þannig. En ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvernig er með þær stofnanir, sparisjóði t.d., sem greiddu að fullu fyrir síðustu áramót það, sem af þeim var krafizt fyrir árið 1961. Eiga þeir ekki að fá að leggja inn bréf og fá þá endurgreiddar þær upphæðir í peningum, sem þeir greiddu bankanum inn á bundinn reikning fyrir áramótin? Á aðeins að verðlauna þá, sem hafa verið í vanskilum við Seðlabankann, með því að taka bréf af þeim? Ég vil óska að fá svör um þetta frá hæstv. ráðh. Ég tel, að það skipti nokkuð miklu máli fyrir þá aðila, sem hafa orðið að binda fé í Seðlabankanum undanfarin ár, ef þeir gætu látið slík bréf til Seðlabankans og fengið laust þetta fé, fengið endurgreitt um leið það fé, sem þeir eru búnir að greiða inn á bundna reikninga. Annars væri aðeins verið að verðlauna þá, sem hafa verið í vanskilum við Seðlabankann, og það teldi ég ekki góða afgreiðslu á málinu. Ráðherra segir, að eftir þetta samkomulag muni sparisjóðirnir geta tekið bréfin. Mér er reyndar ekki svo ljóst að öllu leyti, þó að ég heyrði þetta bréf lesið upp, hvað í því felst, að ég skuli um þetta dæma. En ef svo er, þá vil ég benda á, að þá er alveg nauðsynlegt að gefa mönnum kost á að senda nýjar umsóknir um lán, því að ef það er rétt, að það sé búið með þessu samkomulagi við Seðlabankann að gera sparisjóðunum auðveldara en áður að taka bréfin, þá breytist viðhorf þeirra til málsins vitanlega. Ég hef heyrt, að sumir sparisjóðir, sem hafa haft allmikil viðskipti við bændur og veitt þeim lán, hafi í haust neitað að láta þá hafa yfirlýsingu um, að sparisjóðirnir tækju bréfin, vegna þess að þeir sáu sér ekki fært að eiga þau og ekki möguleika til að losna við þau eftir þeim upplýsingum, sem þá fengust um framkvæmd þessara mála. í því héraði, þar sem ég er kunnugastur, var það þannig, að sparisjóður, sem þar er og hefur allmikil viðskipti við bændur, lét þá hafa yfirlýsingu um, að hann mundi sjá sér fært að taka bréf til greiðslu á helmingi af lausaskuldum, og mér er kunnugt um það, að sumir þeir menn, sem höfðu hugsað sér að sækja um lán, töldu ekki taka því að sækja um slík lán, fá metnar eignir sínar o.s.frv., - það er ýmiss konar fyrirhöfn í sambandi við þetta, - ef þeir gætu aðeins losnað við helminginn af sparisjóðsskuldinni. En ef málið tekur nú þeim breytingum, að sjóðurinn telur sér fært að taka bréfin til greiðslu á öllum skuldum, þá væri rangt að leyfa ekki þeim mönnum að koma umsóknum frá sér á framfæri. Viðhorfið er þá orðið annað hjá þessum lánastofnunum og skuldunautum þeirra en var í haust. Hæstv. ráðh. segir, að minni hl. fjhn. finni að því, að lánið sé aðeins veitt gegn bankavaxtabréfum. Út af fyrir sig var það ekki aðfinnsluvert, ef hægt var að losna við bréfin fyrir nafnverð. Það er það, sem við höfum gert tillögu um. Við höfum tekið upp tillögu frá stjórn Stéttarsambands bænda, sem fram kemur í bréfi stjórnarinnar 3. nóv. í vetur til fjhn., þar sem ein till. er um það, að Seðlabankanum verði gert skylt að kaupa skuldabréfin á nafnverði. Þá er það um lán út á vélar í eigu bænda. Hæstv. ráðh. segir, að það sé ekki hægt að lána út á vélar til 20 ára. Það hefur ekki verið gerð nein krafa um það að lána út á vélar til 20 ára. Við flytjum tillögu um það, að bændur geti fengið lán út á vélar til 10 ára. Þá segir ráðh., að til þess að veita lán út á vinnslustöðvar landbúnaðarins þurfi nýtt fé. Ef það er svo komið, að bankarnir vilji taka þessi bréf til greiðslu á útistandandi lánum, þá er ekki þörf á slíku, þá er ekki þörf á nýju fé. Þá geta þau fyrirtæki, sem eiga þessar vinnslustöðvar, notað bankavaxtabréfin til greiðslu á skuldum við bankana. Hitt er annað mál, að það vantar mikið fé til að veita lán út á slíkar framkvæmdir í framtíðinni. En það er annað mál. Og ég vil spyrja og óska svars frá hæstv. ráðh. um það, hvers vegna er ekki hægt að lána bændum út á vélar til 10 ára eins og útvegsmönnum og þeirra fyrirtækjum. Hvers vegna? Ég þekki dæmi þess, að menn, sem þurfa á slíkum lánum að halda til greiðslu á lausaskuldum, geta ekki fengið þau, nema þeir geti fengið lánin út á vélar. Hvers vegna má ekki hið sama gilda í þessu atriði fyrir landbúnaðinn og sjávarútveginn? Þá er það um vextina. Hæstv. ráðh. segir, að það væri æskilegt, að vextir gætu verið lægri. Hvað er því til fyrirstöðu, að bændur og þeirra fyrirtæki geti fengið lán með sömu vöxtum og útvegurinn? Ég óska að fá það skýrt frá hæstv. ráðh. Hvernig stendur á því? Útvegsmenn og þeirra fyrirtæki hafa á næstliðnu ári, skilst mér, fengið 350 eða 400 millj. að láni hjá stofnlánadeild sjávarútvegsins með 6½% ársvöxtum. Hvernig stendur á því, að það er ekki hægt að láta bændur og þeirra fyrirtæki hafa lán, sem nema ekki nema nokkrum hluta af þessari upphæð, með sömu vöxtum og útveginum er gert að greiða? Það er alveg þýðingarlaust að halda því fram, að þetta geri bændum ekkert til með vextina, því að þeir fái þá greidda í afurðaverðinu. Er ekki reiknað með vöxtum, þegar fundið er út, hvað frystihúsin geti greitt fyrir fiskinn? Og eru ekki vaxtagreiðslur taldar með gjöldum hjá útvegsmönnum, þegar þeir eru að semja við fiskkaupendur um fiskverðið? Eru ekki vaxtagreiðslur taldar með í verði á iðnaðarvörum, sem iðnaðarfyrirtækin framleiða? Og þannig mætti lengi telja. Og hæstv. ráðh. segir, að bændur fái að fullu þá vexti, sem þeir greiða. Þetta getur vitanlega ekki staðizt. Vaxtagreiðslur bænda eru áætlaðar í verðlagsgrundvellinum miðað við þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru um skuldir þeirra að meðaltali, og þeir, sem skulda meira en því nemur, verða að taka svo og svo mikið af vöxtum yfir á sig. Atvinnurekstur þeirra borgar þá ekki. Þeir verða að borga þá af sínum þurftartekjum, af því, sem þeir fá raunverulega fyrir sína vinnu sér og sínum til framfærslu. Þá fór hæstv. ráðh. að minnast á í þessu sambandi, að bændur ættu að fá og mundu fá útflutningsuppbætur á vörur, sem fluttar eru úr landi. Ég fæ nú ekki beint séð, að þetta komi þessu máli við, sem hér liggur fyrir. En hvað var tekið af bændum í staðinn, þegar þeir fengu þetta? Ég veit ekki betur en þeir hafi haft rétt til þess að hækka verð á vörum sínum á innlendum markaði til þess að bæta upp tap, sem verða kynni á útflutningi. Þetta var af þeim tekið. Það voru höfð skipti við þá, þeir féllu frá þessum rétti, en fengu í staðinn lagaákvæðið um útflutningsuppbæturnar. Hæstv. ráðh. viðurkennir, að bændur eigi ekki að búa við minni rétt en útvegurinn. Hvers vegna er hann þá að skammta þeim minni rétt og lakari kjör, meina þeim að fá lán út á vélar, neita að lána út á vinnslustöðvar landbúnaðarins, þó að lán séu veitt út á slíkar stöðvar hjá útveginum, og krefjast þess, að þeir greiði hærri vexti af lánum en útvegurinn? Hæstv. ráðh. segir, að það mundi tefja fullnaðarafgreiðslu málsins, ef mönnum væri nú gefinn kostur á að senda umsóknir. Ég fæ ekki séð, að það þyrfti að tefja afgreiðslu þeirra umsókna, sem nú liggja fyrir. Það er hægt að afgreiða þau lán, sem nú er búið að biðja um, þó að viðbót kæmi siðar. Ef nú er með samkomulagi við bankana, Seðlabankann og viðskiptabankana, búið að koma því þannig fyrir, að ýmsir þeir, sem vildu ekki gefa bændum yfirlýsingar um það í haust, að þeir væru fúsir til að taka bréfin sem greiðslu, treysta sér nú til að taka bréfin, þá er vitanlega óhjákvæmilegt og sjálfsagt, að mönnum gefist kostur á að senda nýjar umsóknir. Þá sagði ráðh., að Stéttarsamband bænda legði ekki mikla áherzlu á vextina. En um vextina segir í bréfi stjórnar Stéttarsambandsins, eins og ég hef áður skýrt hér frá, með leyfi hæstv. forseta: „Ekki virðist sanngjarnt, að lán til landbúnaðar í þessu skyni séu með hærri vöxtum en lán til sjávarútvegsins undir svipuðum kringumstæðum. Er því gerð krafa til, að þeir verði ekki hærri.“ Svo kemur ráðh. og segir: Stéttarsambandið leggur ekki mikla áherzlu á vextina. - Ég tel, að þessu máli verði alls ekki komið í viðunandi horf, nema sú breyting verði gerð, að vextirnir verði lækkaðir, lán veitt út á vélar og vinnslustöðvar, og eins og ég sagði áðan, þá hef ég ekki, þótt ég heyrði þetta bréf frá Seðlabankanum lesið hér einu sinni, getað myndað mér að fullu skoðun um það, hvað í því raunverulega felst. En mér skilst þó, að þar sé um lagfæringar að ræða frá því, sem áður var. En hin atriðin, sem ég hef nefnt, er alveg óhjákvæmilegt og sjálfsagt og sanngirnismál að lagfæra.



Herra forseti. Það hafa nú orðið nokkrar umr. hér um nefndarálitin, og frsm. minni hl. hefur gert grein fyrir áliti hans á svo glöggan hátt, að það má álitast óþarfi af mér að bæta þar nokkru við. En þar sem þetta mái er þannig vaxið og ég tel mig hafa áhuga á, að málefni bænda fái góða afgreiðslu hér á Alþingi, vil ég leyfa mér að segja um þetta mál nokkur orð. Það er eins og hér hefur komið fram í þeim umr., sem þegar hafa orðið, að á síðasta þingi var sett löggjöf um stuðning við sjávarútveginn. Með þeim lögum var útgerðarmönnunum gert mögulegt að breyta lausaskuldum sínum í alllöng föst lán með hóflegum vaxtakjörum, að maður verður að telja. Þetta þurfti sjávarútvegurinn að fá og miklu meira ári eftir að hin marglofaða viðreisn var sett í gang, en hún átti samkv. fyrirheiti hæstv. ríkisstj. að styrkja og treysta fjárhagsgrundvöll sjávarútvegsins alveg sérstaklega. Og raunar átti hún að bjarga atvinnuvegum þjóðarinnar í heild. Ég er ekki í vafa um það, að sjávarútvegurinn þurfti á þeirri hjálp að halda, sem hann fékk með þessum lögum og með því, að stofnlánadeild Seðlabankans tæki að sér að veita lán til langs tíma, svo að útgerðarmenn gætu greitt víxla og aðrar lausaskuldir, sem háir vextir voru af. Við framsóknarmenn hér í þessari hv. deild studdum það mál, og það voru fluttar af okkar hálfu tillögur um, að bændurnir fengju sams konar fyrirgreiðslu sinna mála. Tillögurnar, sem fluttar voru hér af okkar hálfu, voru felldar. En það var látið í veðri vaka eða í það skína í umr., sem urðu um málið, og gefið um það raunar sérstakt fyrirheit, að þegar málið hefði fengið sérstaka athugun, þá mundi það verða leyst eins og bændum kæmi bezt. Og ég verð að segja það, að þó að ég sé andstæðingur hæstv. ríkisstj., þá vildi ég trúa því, að þarna væri alvara og heilindi á bak við, og ég sagði það við marga menn, bæði samherja mína og andstæðinga í bændastétt, að ég væri ekki í vafa um það, að stjórnin mundi leysa þetta mál farsællega, ég tryði ekki öðru, hún í raun og veru væri búin að binda sig þannig, því að hún gæti ekki látið það eftir sig liggja að gera bændunum lægra undir höfði en sjávarútveginum. Mér urðu það þess vegna mikil vonbrigði, þegar þessi brbl., sem hér eru nú til umræðu, voru sett í sumar, að sjá þá, að allt annar réttur og minni og verri kjör áttu að gilda í þessu efni fyrir bændurna heldur en fyrir útgerðarmennina, og ég verð að segja, að því fremur urðu mér þetta vonbrigði og ég held flestum, sem um þetta mál hafa hugsað, eða er það ljóst, að hér er þó miklu hægara úr að bæta en með lausaskuldir sjávarútvegsins, og það er vegna þess, hversu þessar skuldir bændanna eru miklu minni en skuldir útvegsins. Þar er ólíku saman að jafna, því að hafi ég tekið rétt eftir því, sem hæstv. landbrh. sagði, þá mun þarna, í þeim umsóknum, sem fyrir liggja núna, vera um að ræða 82 millj, kr., en sjávarútvegurinn mun hafa fengið a.m.k. um 400 millj. eða þar yfir, eftir því sem maður hefur heyrt, en ég skal þó ekki fullyrða neitt um það. Ég spyr þess vegna: Hvers vegna var ekki Seðlabankanum gert að skyldu að kaupa skuldabréfin, sem veðdeild Búnaðarbankans gefur út, og hvers vegna eru vextir af þessum lánum til bændanna miklu hærri en þeir eru til útvegsmanna? Er þetta einhver jafnaðarmennska í nýjum stíl, að hafa þetta á þennan hátt? Ég get ekki skilið það. Hæstv. landbrh. segir, að samningaleiðin sé betri en löggjafarleiðin. Ég get ekki tekið undir það. Mér fannst eðlilegt, að úr því að þessi ákvæði voru lögfest í fyrra í sambandi við sjávarútveginn, að þá gengi hið sama einnig yfir bændurna og Seðlabankinn yrði skyldaður á sama hátt með lögum til þess að taka þessi bankavaxtabréf landbúnaðarins. Þá er líka ástæða til þess að spyrja, eins og hér hefur raunar verið gert: Hvers vegna fá útvegsmennirnir lán gegn veði í vélum og vinnslustöðvum, en bændur fá slíkt ekki? Þetta er nokkuð einkennilegt, því að það er vitað mál, að það, sem þyngst hvílir nú á bændum, þessar lausaskuldir þeirra, þær eru aðallega til orðnar vegna kaupa á vélum, og enn fremur eru þeirra vinnslustöðvar, mjólkurbúin og sláturhúsin og frystihúsin, skuldug fyrirtæki, sem hefðu þurft á þessari fyrirgreiðslu að halda alveg áreiðanlega mörg þeirra. Þeir hafa, bændurnir, brotizt í því nú upp á síðkastið að koma upp dýrum vinnslustöðvum fyrir afurðirnar, og það hvílir þannig á þeim þungur baggi í ofanálag á það, sem þeir hver og einn sjálfir hafa að bera í þessum efnum. Ég verð að segja það, að það gleður mig að heyra, að hæstv. landbrh. gaf yfirlýsingu um það hér áðan, að nú yrði senn farið að lána út á landbúnaðarvélar, að ræktunarsjóði yrði gert kleift að lána út á landbúnaðarvélar. Þetta eru frá mínu sjónarmiði mikil fagnaðartíðindi, ef þessi loforð verða þá ekki efnd á sama hátt og ýmis önnur loforð, að það sé ekkert nema loforðið. Ég verð að segja, að þegar litið er á þetta mál allt saman frá víðara sjónarmiði en því einu, sem snýr beint að bændum, þá kemur þegar í ljós, að þjóðfélagið allt á nokkurs að gæta í sambandi við þessi málefni. Landbúnaðurinn er enn þá annar höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar og a.m.k. sjötti hver maður í þessu landi hefur lífsframfæri sitt af landbúnaði beinlínis, auk þeirra, sem landbúnaðurinn á óbeinan hátt veitir atvinnu. Þótt ekki sé á annað litið en þetta út af fyrir sig og allt annað gildi landbúnaðarins fyrir þjóðlífið látið liggja á milli hluta, þá sér hver hugsandi maður, hversu stór ábyrgðarhluti það er fyrir ráðamenn þjóðfélagsins að hafa þennan þátt atvinnulífsins fyrir hornreku og þá, sem hann stunda, fyrir olnbogabörn. Það vita allir, sem til þekkja, að enginn annar atvinnuvegur hefur haft þvílíkan skaða af gengislækkunum hæstv. ríkisstj. og landbúnaðurinn hefur haft, og þessar ráðstafanir sverfa svo fast að bændunum núna, að ekki hafa margir þeirra átt áður við slíka fjárhagsörðugleika að etja. Þess vegna er þörf á að bæta úr erfiðleikum þeirra, sem verst eru stæðir, og gera það sem allra fyrst. Mér er sagt, að nálægt 1300 bændur hafi sótt um hjálp, sem þeir þóttust geta vænzt af brbl. þeim, sem hér eru til umræðu. Þar að auki munu allmargir hafa hætt við umsóknir, af því að þeir sáu, að brbl. voru, - eða þeim sýndist það að minnsta kosti, að brbl. væru meira sýndarmennska, sem gæti ekki orðið þeim til gagns. Það vita allir, að það hefur orðið flestum eða öllum umsækjendum talsverð fyrirhöfn og útgjöld að láta meta hjá sér til lántöku og afla gagna, er verða að fylgja umsóknum þeirra. Ég hygg nú, að þeim þyki þeir allhart leiknir að hafa verið ginntir til þess konar útgjalda og fyrirhafnar, sem þeir hafa ekki gagn af. Sannleikurinn er sá, að meginhlutinn af lausaskuldum bændanna er til orðinn vegna bygginga og vélakaupa nú síðustu árin, síðan hinar miklu verðhækkanir dundu yfir. Þessar skuldir eru því að verulegu leyti við kaupfélög bænda og verzlanir, er þeir hafa skipti við, svo og við sparisjóðina, sem flestir eru smáir og þess ekki megnugir að lána fé nema til stutts tíma. Það er því óhugsandi að leysa lausaskuldamál bændanna á þann hátt að ætla þessum stofnunum að binda fé og taka bankavaxtabréfin upp í lausaskuldirnar, ef ekki væri hægt að selja þau. Ég álít þess vegna, að það sé til stórbóta, að samizt hefur við Seðlabankann um að taka bréfin. En hitt er það, að ég hefði fellt mig miklu betur við, að það atriði hefði einnig verið lögfest á sama hátt og gert var í sambandi við skuldamál sjávarútvegsins. Og ég skil ekkert í því, af hverju farið er á annan hátt að í sambandi við bændur en við útvegsmenn. Ég álit, að báðar þessar stéttir séu - ég vil segja jafnþýðingarmiklar fyrir þjóðarheildina og þjóðarbúskapinn, og ég held, að bændastéttin sé ekki þekkt að þeirri óreiðu í fjármálum, að það sé ástæða til þess að hafa aðra framkomu í hennar garð í þessum efnum en annarra. Ég held því eindregið fram, að peningastofnanir þjóðarinnar hafi ekki þá reynslu af viðskiptum sínum við bændastéttina, að slík framkoma við bændur, sem mér finnst að þetta frv. því miður geri ráð fyrir, sé réttlætanleg. En það er í fyrsta lagi það, að bændum eru gefnar vonir um úrlausn á vandræðum þeirra vegna lausaskulda, er safnazt hafa að mestu leyti vegna óviturlegra ráðstafana, sem ríkisvaldið hefur gert í efnahagsmálum þjóðarinnar, og svo, þegar til framkvæmdanna á að koma, þá verður a.m.k. ekki nærri öllum bændum gagn að þessu. Ég vil leyfa mér að skora á hv. stjórnarlið hér í hv. Alþingi annaðhvort að samþ. brtt. þeirra Skúla Guðmundssonar og Lúðvíks Jósefssonar á þskj. 133 eða þá að hv. fjhn. taki málið til nýrrar athugunar og geri tillögur um breytingar á frv., sem komið geta að sama gagni. Mér finnst það satt að segja til vansa fyrir Alþingi að afgr. þetta mál á þann hátt, sem meiri hluti fjhn. leggur til, með því að samþ. frv. óbreytt. Þegar litið er til afstöðu hæstv. landbrh. í þessu máli, sem ég efast ekkert um að vill bændastéttinni vel, - það hef ég aldrei efazt um, - þá þykir mér afstaða hans koma satt að segja úr hörðustu átt. Mér er það í minni, að í kosningunum haustið 1959 lofaði hann því á fundum um allt Suðurland, framboðsfundunum, sem þá voru haldnir, að þegar hann og hans flokkur næðu völdum eftir kosningarnar, þá skyldi renna upp sælutími fyrir bændur. Hann sagði, að þá yrði afnumið yfirfærslugjaldið á vélum og öðrum rekstrarvörum bænda, en þessi gjöld kallaði hann framsóknarskatta. Hann ráðlagði bændum að fara sér hægt í því að kaupa vélar, því að það yrði allt annað, þegar framsóknarskattarnir yrðu afnumdir, - og vissulega munaði þó nokkuð um það, ég skal játa það, að þá hefðu vélarnar vitanlega lækkað í verði, - og það trúðu náttúrlega ýmsir þessu. En ég held, að þeir hafi orðið fyrir alldýrkeyptri reynslu af trúgirni sinni. Framsóknarskattarnir voru afnumdir, það vita allir. En það kom nokkuð í staðinn. Það kom í staðinn gengisfelling, sem hækkaði hlutina í verði, þannig að vél, sem kostaði með framsóknarskatti 54 þús. kr., kostar nú yfir 100 þús. kr. Þetta var skattlækkunin eða afnámið. En án þessara véla og margra annarra góðra hluta og tækja, sem nú fást, geta bændur ekki verið, og því hafa nú margir síðan haustið 1959, þegar hæstv. landbrh. gaf hin fögru loforð, orðið að kaupa þessar dýru vélar og hafa af þeim ástæðum stofnað til óhæfilegra lausaskulda, sem þeir nú stynja vissulega undir, og verzlanir og peningastofnanir eiga í erfiðleikum, af því að þær fá ekki greiddar þessar skuldir. Mér finnst nú satt að segja, að það hvíli siðferðileg skylda á hæstv. landbrh. og þeim flokki, sem ber ábyrgð á ráðherranum, að koma nú til skjalanna og bæta, þótt í litlu sé, fyrir þá brigð, er orðið hefur á loforðum ráðherrans, þegar hann var að biðja bændur um atkvæði haustið 1959. Ég skil vel, þegar menn eru að leita atkvæða kjósenda, að þá eru þeir vissulega uppfullir af góðum vilja, en mér finnst, að menn eigi ekki að lofa öðru en því, sem þeir eru vissir um að geta staðið við. Sunnlenzkir bændur hafa nú tekið þessi mál nokkuð til umr. á sínum vettvangi, eins og hér hefur verið sagt frá, og þeir héldu fund, eins og hér var getið um áðan, - það var 24. nóv., að ég ætla, sem þeir héldu kjörmannafund Stéttarsambands bænda á starfssvæði Búnaðarsambands Suðurlands. Þessi fundur var haldinn á Selfossi. Þeir töldu rétt, bændurnir á Suðurlandi, að taka þessi mál til athugunar á vettvangi síns stéttarfélags. Þarna á þessum fundi voru mættir tveir kjörmenn úr hverju búnaðarfélagi í Árnes- og Rangárvallasýslum og Vestur-Skaftafellssýslu. Auk þess kom þarna fjöldi annarra bænda af svæðinu, og tóku sumir þeirra þátt í umræðum, sem þarna voru á fundinum. Ég var ekki staddur þarna, og er ég þó kjörmaður í minni sveit, - ég var þá hér á Alþingi, - en annar maður mætti þar í minn stað, sannorður maður, sem ég trúi um frásagnir af þessum fundi. Hann sagði mér, að á fundinum hefði verið fullkomin eining um afstöðu til mála og að sjálfstæðisbændur, sem margir eiga sæti á þessum fundi, eru kjörmenn fyrir sín búnaðarfélög, hafi ekki síður en aðrir hvatt þar til þeirrar áskorunar, sem á fundinum var gerð. Ég hef nú þessa áskorun eða þessar tillögur hér við höndina, því að þær voru sendar hv. Alþingi, og þó að það hafi verið drepið á þær hér áður, ætla ég að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þetta: „Kjörmannafundur Stéttarsambands bænda á starfssvæði Búnaðarsambands Suðurlands, haldinn á Selfossi 24. nóv. 1961, skorar á Alþingi að setja inn í frv. til laga um breytingu á lausaskuldum bænda í föst lán ákvæði um eftirtalin atriði: 1) Seðlabankanum verði gert að skyldu að endurkaupa skuldabréf sparisjóða og verzlana úti á landi vegna lausaskulda bænda. 2) Vextir af væntanlegum föstum lánum verði ekki hærri en hjá sjávarútveginum af hliðstæðum lánum.“ - Þeir leggja áherzlu á þetta. „3) Stofnunum bændanna, sem vinna úr vörum þeirra, svo sem mjólkurbúum, sláturhúsum og frystihúsum, verði veitt sömu kjör varðandi lausaskuldir og hliðstæðum vinnslustöðvum sjávarútvegsins. Selfossi, 29. nóv. 1961. Virðingarfyllst, f.h. stjórnar Búnaðarsambands Suðurlands, Hjalti Gestsson.“ Bændur í Suður-Þingeyjarsýslu tóku þetta mál einnig til umr. á fundi hjá sér, og það var 11. nóv. Þeir gerðu eftirfarandi samþykkt: „Almennur bændafundur, haldinn að Hólmavaði 11. nóv. 1961, skorar á Alþingi að tryggja það, að vextir af lánum vegna breytinga á lausaskuldum bænda í föst lán njóti sömu kjara og gilda um hliðstæð lán hjá sjávarútveginum og að Seðlabankinn sé skyldur að kaupa skuldabréfin við nafnverði. Þessar tillögur óskast lagðar fyrir hið virðulega Alþingi. Árnesi, 12. nóv. 1961. Búnaðarsamband Suður-Þingeyinga, Hermóður Guðmundsson.“ Ég hef þá lýst því, hvernig bændur í tveimur mjög fjölmennum bændahéruðum hafa litið á þetta mál og hvaða tillögur þeir hafa gert. En það fer saman, álit bændanna á þessum svæðum og tillögur minni hl. fjhn. á þskj. 133. Ég get ekki skilið svo við þessi fáu orð, sem ég hef hér sagt, að ég drepi ekki þá um leið á vaxtakjör landbúnaðarins yfirleitt með örfáum orðum. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að það hefur verið stefna Framsfl., að vaxtakjörum til atvinnuvega þjóðarinnar þurfi að stilla svo í hóf sem frekast er unnt. Var líka svo um hnútana búið viðvíkjandi hinum opinberu lánasjóðum landbúnaðarins, þar til núverandi hæstv. ríkisstj. tók völdin og lét það verða eitt af sínum fyrstu verkum að hækka vexti og stytta lánstíma og þannig stórþrengja möguleika þeirra bænda, sem enn áttu eftir að byggja og rækta á jörðum sínum. Það er nú orðinn sá reginmunur fyrir þessar sakir á aðstöðu þeirra, sem voru búnir að framkvæma umbætur, áður en viðreisn hæstv. ríkisstj. hófst, og hinna, sem áttu það eftir, að aldrei áður hefur slíkur aðstöðumunur verið til staðar, þar sem sumir búa nú við tiltölulega lágar lánsfjárhæðir vegna framkvæmda, sem unnar voru fyrir viðreisn, og þeir borga, þeir bændur, af þeim lánum 2½–4½ % vexti, og lánin eru til 20 eða 25 ára. En þeir, sem eru nú að framkvæma umbætur, þurfa að borga 6½% vexti með 5–10 ára styttri lánstíma en hinir. Það er ekki að furða, þótt ýmsir eigi í erfiðleikum, þegar svona ráðstafanir eru gerðar, um leið og gengisfelling er gerð og allar framkvæmdir náttúrlega af hennar völdum stórhækka allt verðlag og þá ekki sízt fjárfestingarframkvæmdir. Ég hygg þess vegna, að það verði varla um það deilt, ef menn á annað borð vilja ræða mál af nokkru viti og sanngirni, að fátt sé atvinnulífinu í heild eins nauðsynlegt og hóflegir vextir af því fé, sem nauðsynlegt kann að vera að taka til láns á hverjum tíma. Og ég vil hér, um leið og ég lýk máli mínu, minna á það, sem ég hef fengið upplýsingar um og ég hygg að sé rétt, að það er ólíku saman að jafna um íslenzk eða dönsk stjórnarvöld, hvað þau hafast að í þessum efnum. Mér er sagt, að danskir bændur búi við miklu hagstæðari lánakjör en stéttarbræður þeirra hér á Íslandi. Þar eru fasteignalán bændanna til 80 ára með 2% vöxtum. Það er ólík aðstaða eða sú, sem bændur hér eiga við að búa, þar sem nú á að leysa vandræði þau, sem viðreisnin hefur valdið bændunum, með því að láta þá borga 8% vexti af viðreisnarskuldunum. Ég ætla nú ekki að lengja þetta meira. Ég kunni ekki við annað en láta þessi sjónarmið mín koma hér í ljós, um leið og þetta mál var rætt.



Herra forseti. Það er fyrst og fremst varðandi eitt atriði þessa máls, sem ég vildi láta nokkur orð falla, í tilefni af þeim tíðindum aðallega, sem nú hafa gerzt með yfirlýsingu hæstv. landbrh. Þegar þessi brbl. voru gefin út í júlí s.l., kom strax í ljós, að í þeim var mikið misrétti í garð bændastéttarinnar, eins og mjög vel hefur verið lögð áherzla á síðan víða, bæði í ræðu og riti. En það var einnig ljóst, að lögin voru botnlaus, ef svo mætti orða það, þau voru botnlaus, vegna þess að það var gert ráð fyrir því að afhenda bændum skuldabréf, án þess að þessi bréf væru gerð gjaldgeng upp í skuldir, og hafði slíkt aldrei þekkzt við lausn hliðstæðra mála hér í landi. Menn sáu það í hendi sér, að þetta gerði það að verkum, að lögin gátu ekki komið nema að mjög takmörkuðum notum og alls ekki að neitt hliðstæðum notum við þá löggjöf, sem sett hafði verið fyrir sjávarútveginn, því að þar voru bréfin gerð gjaldgeng upp í skuldir sjávarútvegsmanna. Eins og ég sagði, var strax á þetta bent, og sló óhug á menn út af þessu. Þessari gagnrýni var ekki vel tekið af hæstv. landbrh, eða málgögnum hans, heldur var því haldið fram, að lögin væru góð. Því var ekki lýst yfir þá, að ráðstafanir yrðu gerðar til þess, að bréfin yrðu gjaldgeng, og leið svo allt sumarið, frá því að lögin voru gefin út, og fram á haust og kom að þeim tíma, að menn skyldu senda umsóknir sínar um lánin. Allan þennan tíma lá það fyrir, að bréfin höfðu ekki verið gerð gjaldgeng upp í skuldir manna. Lögin gerðu ekki ráð fyrir því, og engar ráðstafanir höfðu verið gerðar til þess. Augljóst er, að ef hæstv. ráðh. hefði í upphafi og hans menn ætlað sér að láta bændum í té hliðstæð skuldaskil og öðrum, þá hefðu þeir strax annaðhvort haft ákvæði um það í lögunum, að bréfin væru gjaldgeng upp í skuldir bænda, eins og gert var við sjávarútveginn, eða samið strax við stofnanir í landinu, bankastofnanir, um, að þótt þetta væri ekki í lögunum sjálfum, þá yrði þetta þannig í framkvæmd. Ef hæstv. ráðh. hefði hugsað sér heilsteypta og eðlilega lausn á skuldamálum bænda, hefði hann gert þetta, og þá hefði framkoman í þessu atriði verið óaðfinnanleg og heiðarleg, því að þá hefðu menn vitað, þegar þeir sóttu um lánin, hvers þeir máttu vænta. En þetta var ekki gert, heldur var gagnrýninni illa tekið til að byrja með, og það var ekki fyrr en bændur voru farnir að ganga í málið með miklum þrýstingi og fundarsamþykktum og ekki fyrr en eftir margra mánaða baráttu framsóknarmanna í þessu sambandi, að fát fór að koma á hæstv. landbrh. og hans menn og þeir sáu, að slík missmíði voru á málinu, að það fékk ekki staðizt. Þá var málið stöðvað hér í þinginu og hafa miklar bollaleggingar verið um, hvernig ætti að komast út úr þessari sjálfheldu, sem búið var að efna til. Það er augljóst á öllu því, sem komið hefur fram um þetta mál, að upphaflega var ekki meiningin að leysa málið á þann hátt, að bréfin væru gjaldgeng, því að ef sú hefði verið ætlunin, þá hefði það verið gert í tæka tíð, svo að bændur vissu það, áður en þeir sæktu. Auk þess er ljóst af því, að hæstv. ráðh. og hans menn munu hafa borið það fram sem eina af röksemdunum fyrir því, að vextir yrðu að vera svona háir og hærri en annars staðar, að það yrði að hafa vextina svona háa, til þess að bændum gengi skár að koma bréfunum út, til þess að bændum gengi skár að semja sjálfum við lánardrottna sína um að taka bréfin. Á þessu hefði ekki þurft að halda, ef það hefði verið ætlunin að leysa málið á eðlilegan hátt. Þá hefði ekki þurft að hafa vextina hærri en annars staðar, til þess að bændur gætu notfært sér það við að reyna að koma þessum bréfum út sjálfir. Það er enginn vafi á því, að ýmsir bændur hafa hætt við að sækja, því miður, um lán vegna þess, hversu illa þetta mál var lagt fyrir af hæstv. ráðh. og ríkisstj. í brbl. og öllum þeim málflutningi, sem á eftir fór. Lát fór að koma á hæstv. ráðh. svo seint, að þá var umsóknarfrestur liðinn. Ef sumt af því, sem hæstv. ráðh. sagði þá, eftir að fór að koma lát á hann, hefði verið sagt s.l. sumar, má vera, að það hefði getað hjálpað til þess, að fleiri hefðu notfært sér löggjöfina. Nú hefur hæstv. ráðh. lýst yfir því, að stjórnin hafi gert ráðstafanir, sem a.m.k. að verulegu leyti gera bréfin gjaldgeng í banka. Og það er gott, að þessi árangur hefur nú náðst af margra mánaða harðri baráttu framsóknarmanna fyrir m.a. þessu grundvallaratriði í skuldaskilunum og að slíkur árangur hefur líka náðst af þeim fjöldamörgu ályktunum, sem bændafundir hvaðanæva hafa sent frá sér í sömu stefnu. Það er gott, að þessi árangur hefur náðst, og því ber að fagna, og það sýnir sig nú í þessu máli eins og svo oft áður, að það er ýmsu hægt að koma áleiðis með skynsamlegri og rökfastri baráttu og góðum samtökum.

Landbrh. (Ingólfur Jónsson) Hæstv. forseti. Það er í rauninni ekki margt, sem ég þarf að segja, vegna þess að þeir hv. þm., sem hafa talað hér og gagnrýnt það, sem ég sagði í ræðu minni, hafa ekki hrakið það, sem ég hef sagt. Þeir hafa reynt að gera það, en það hefur ekki tekizt. Hv. 1. þm. Austf. talaði um, að lögin hafi verið botnlaus, þegar þau voru gefin út, með því að það hafi ekki verið ákveðið þar, að bankarnir væru skyldugir til þess að taka bréfin. Hitt er þó alveg víst, að meining ríkisstj. var sú, að lögin gætu náð tilgangi sinum, og hver sem talaði við mig s.l. sumar og ætíð síðan, eftir að lögin voru gefin út, mun ekki hafa heyrt annað frá minni hendi en það, að lögin ættu að ná tilgangi sínum, það yrði þannig um hnútana búið með samningum, að þetta mætti verða. Það eru því ekki nema getsakir einar, að þetta hafi ekki verið frá því fyrsta ætlun ríkisstj. Hitt skal ég svo alveg láta óátalið, þótt hv. 1. þm. Austf. þakki Framsfl. það, að hann er nú orðinn eftir atvikum ánægður með lögin, þakkar Framsfl. það, að samningar hafa tekizt við Seðlabankann og aðra banka. Ég öfunda hv. þm. ekkert af því, ef hann ætlar að reyna að telja landsmönnum trú um, að það sé framsóknarmönnum að þakka, að samningar hafa tekizt við bankana og Seðlabankann. Það er vitað, að ekki hafa þeir verið kvaddir þar til aðstoðar sérstaklega, t.d. hv. 1. þm. Austf., en liðsinni hans til alls góðs er vitanlega vel þegið, hvenær sem er. Hv. þm. fullyrðir, að landbrh. hafi loks látið undan þunganum, samþykktum utan af landi og gagnrýni framsóknarmanna. En afstaða mín til málsins hefur alltaf verið ein og hin sama: að láta lögin koma að gagni. Fullyrðingar þessar meiða mig þess vegna ekki nokkurn hlut, þær eru aðeins sagðar af hv. þm., sem vill berja í brestina og segja í sínu málgagni, sem fer út um landið, að framsóknarmenn þrátt fyrir allt, þótt þeir séu ekki í stjórn, þá ráði þeir nú því, sem til bóta horfir. Það eru nokkur tíðindi, sem hafa gerzt hér í dag, þegar hv. 2. þm. Sunnl. (AÞ) tekur að sér það lélega og ógeðslega starf að taka sér í munn það slúður, sem Tíminn hefur haft fram að bera oft undanfarið, t.d. það, að ég hafi ráðlagt bændum 1959 að kaupa ekki vélar, Ég lýsi því yfir hér í hv. Alþingi, að ég hef ekki dregið úr bændum að kaupa vélar, hvorki 1959 né í annan tíma, og hv. 2. þm. Sunnl. ætti, ef hann vill ekki minni maður heita, að nefna einhver nöfn, einhverja bændur, sem vilja vitna með honum í þessu efni. Og e.t.v. eigum við eftir að vera saman á stjórnmálafundum í Suðurlandskjördæmi aftur á ný. Þá gefst tækifæri til þess að spyrja fundarmenn að því, hvort þeir vilji vitna með þessum hv. þm. það slúður, sem hann hefur eftir Tímanum.  Hitt er rétt, að ég talaði um framsóknarskattana, sem voru lagðir á allan almenning, ekki aðeins bændur, heldur og á allan almenning, og það munu flestir nú vera farnir að skilja, að það var gæfa íslenzku þjóðarinnar, að stefnuleysi vinstri stjórnarinnar, sem Framsfl. réð mestu um, réð ekki lengur. Svo talar hv. 2. þm. Sunnl. um gengislækkun ríkisstj. alveg eins og núv. ríkisstj. hafi fellt gengið. Hann man ekki eftir því, að með yfirfærslugjaldinu 1958 var gengið fellt. Hann man ekki eftir því, að með þeirri skriðu, sem þá var losuð, hélt krónan áfram að lækka til ársloka þess árs. Ég veit ekki, hversu góður þessi hv. þm. er í reikningi, en ég hygg þó, að hann sé svo góður í reikningi, að hann geti gert sér grein fyrir því, að krónan var felld á árinu 1958 niður í það, sem hún var skráð í ársbyrjun 1960. Þess vegna er rangt að segja, að núverandi ríkisstj. hafi fellt gengið. Núverandi ríkisstj. tók sér forustu um það að skrá gengið eins og það raunverulega var, eftir að vinstri stjórnin lét af völdum, og það er nauðsynlegt, ef þessi hv. þm. hefur ekki vitað þetta fyrr, að hann geri sér þetta nú ljóst, áður en hann tekur aftur til máls. Hv. þm. talar um, að það sé nauðsynlegt fyrir menn að gera sér grein fyrir brigðmælum mínum frá 1959, því að ég hafi þá lofað gulli og grænum skógum og batnandi tímum. Ég man það, og það munu Sunnlendingar líka muna, sem á fundunum voru, að ég gerði grein fyrir ástandinu eins og það var og að það yrði ekki bætt nema með því, að almenningur fengi skilning á því, að það yrði að gera róttækar aðgerðir, sem í bili gætu valdið nokkrum sársauka. Þetta er það, sem ég sagði. Þetta eru loforðin. En ég mun hafa bætt því við, að ef þjóðin öðlaðist þá gæfu að skapa sér þingmeirihluta, sem hefði djörfung til þess að taka á málunum, þá mundu koma batnandi tímar og það væri þess vegna ekki ástæða til svartsýni, þótt að kreppti í bili. Þetta voru loforðin, sem ég gaf 1959, og ef hv. 2. þm. Sunnl. man það ekki, þá er ég sannfærður um, að Sunnlendingar, sem á okkur hlustuðu, muna það, og það væri mér þess vegna fögnuður, ef það ætti eftir að vera, að við mættum mætast saman á fundum í Suðurlandskjördæmi og ræða það, sem gerzt hefur, og það, sem fram undan er. Hv. 1. þm. Norðurl. v. var með vangaveltur hér í annarri ræðu sinni. Það var þó auðheyrt á hv. þm., að það var ekki mikil ástæða til að gagnrýna lögin, sem hér er um að ræða, eftir að ég hafði haldið mína ræðu og gefið skýringar á lögunum, eins og þau raunverulega eru, því að það er eins og hv. þm. hafi ekki áttað sig á því, hvað í lögunum fólst, fyrr en hann hafði hlustað á mína ræðu. Og ég ætla ekki að segja hv. þm. það til lasts, síður en svo. Það er miklu frekar þakklætisvert, að hann virðist hafa tekið nokkrum rökum við það að hlusta á það, sem ég sagði áðan. Hv. þm. var að tala um, hvort ætti að verðlauna þau fyrirtæki, kaupfélög og sparisjóði, sem væru í vanskilum við Seðlabankann, því að í bréfi Seðlabankans væri talað um að taka veðdeildarbréf upp í skuldir frá árinu 1961. Ég geri ekki ráð fyrir því, að það séu margar stofnanir í vanskilum við Seðlabankann, hvorki sparisjóðir né kaupfélög. Hins vegar skil ég það, að Seðlabankinn hefur orðað þetta bréf á þann veg, sem hann gerði, jafnvel þótt ekki væri nema einn sparisjóður eða eitt kaupfélag, sem hefði átt eftir að inna skyldur sínar af hendi. Ég hygg, að þarna sé ekki um stórt atriði að ræða, og við getum verið ánægðir með það, að í bréfi Seðlabankans felst það, að hann er reiðubúinn að taka veðbréfin af sparisjóðunum upp í bindingu, og það, sem fram yfir er, hefur hann einnig heitið að kaupa og leggja á bundinn reikning með 9% vöxtum, eins og vextirnir eru nú reiknaðir, og losa bréfin aftur, en þó ekki á skemmri tíma en þremur árum. Ég er sannfærður um, að þeir, sem stjórna sparisjóðunum, eru ánægðir með þessa lausn, - alveg sannfærður um það, - og það er einnig svo með kaupfélögin, á meðan bindingarskyldan hvílir á þeim, þá munu þau vera ánægð með að láta bréf upp í bindinguna. Það, sem fram yfir er, munu viðskiptabankarnir taka til lækkunar á skuldum kaupfélaga, annarra verzlana og SÍS. Ég er einnig sannfærður um, að þessi fyrirtæki eru ánægð með að hafa tækifæri til þess að lækka skuldir sinar við viðskiptabankana. Þessi þáttur málsins er þess vegna alveg ljós, og er ég þess vegna undrandi á því, að eftir að hv. þm. hafa heyrt bréf Seðlabankans, eru þeir enn að tala um að samþykkja brtt. við frv. um að skylda Seðlabankann til þess að kaupa bréfin. Hvers konar hráskinnaleikur er þetta, sem hér er leikinn? Hvers vegna ekki að lýsa því yfir, að till. um að skylda Seðlabankann til að kaupa bréfin er nú orðin óþörf? Hvers vegna ekki að bjóðast til að taka till. aftur? Nei, þrátt fyrir loforð Seðlabankans á að halda áfram að greiða atkvæði um þessa till., og sú till. var alltaf óþörf, vegna þess að það var frá því fyrsta ákveðið að láta lögin ná tilgangi sínum. Það var frá því fyrsta ákveðið, og þarf þess vegna ekki að vera að halda því fram, að það hafi verið samið við bankana vegna þess, að einhver þungi hafi komið frá framsóknarmönnum hvað þetta snertir. Fullyrðing hv. 1. þm. Norðurl. v. um, að bændur hafi ekki sótt um lánin vegna þess, að þeir hafi ekki trúað því, að í lögunum fælist sú lausn, sem þeir óska eftir, er vitanlega algerlega út í bláinn. Hv. þm. vitnar í sparisjóðina, og hann segir, að bændur hafi spurt sparisjóðina um það fyrir fram, hvort þeir vildu taka bréfin, og sparisjóðirnir hafi undir flestum kringumstæðum neitað því. En ég verð að segja það, að bændum er ekki rétt lýst, ef þeir hafa látið sér nægja eða tekið gilda neitun eins manns, þótt hann væri sparisjóðsstjóri. Eðlilegra hefði verið að leita upplýsinga á öðrum stöðum, sem gátu svarað fullum hálsi, ef ekki þótti ómaksins vert að sækja um þessa fyrirgreiðslu án þess að hafa 100% tryggingu fyrir því, að hún væri tekin til greina. Það er rétt, það er einhver kostnaður við það að virða hús og jörð og mannvirki á jörðunum, en hann er ekki svo mikill, að bændur hefðu ekki viljað taka áhættuna af því, þótt það lægi ekki fyrir fullkomlega, að sú lausn fælist í lögunum, sem þeir óskuðu eftir. Og ég segi þess vegna, að hafi bændur ekki talið ómaksins vert í sumar að sækja um lánin, vegna þess að þeir bjuggust ekki við nægilegri fyrirgreiðslu, þá er það ekki vegna þess, að einhver sparisjóðsstjóri hafi talið vandkvæði á að taka bréfin, heldur er það vegna þess, að einhverjir aðrir hafa talið heppilegt í leiðinni að segja: Þetta er nú svipað svo mörgu, sem kemur frá núv. ríkisstj., að ekki er á það að treysta. - Og í sannleika sagt, þá hef ég heyrt þetta orðalag frá vissum mönnum, en sem betur fer, mun þetta ekki hafa haft áhrif á marga bændur. Það hafa 1200–1300 bændur sótt um, og það verður að ætla, að það séu flestir þeirra, sem töldu sér nauðsyn á því að breyta skuldunum. Hv. þm. var að tala um, að bændur hefðu ekki trúað því, að þeir gætu fengið nema kannske helming af því, sem þeir sæktu um. Hvaðan fengu þeir þá vitneskju? Ekki er talað um það í lögunum. Hitt er miklu líklegra, að bændur geti yfirleitt breytt öllum lausaskuldum sínum í föst lán samkvæmt þessum lögum, því að það vill svo til, að eftir hinni nýju virðingu eru eignir bænda svo miklar, að þeir hafa tilskilin veð. Þeir, sem búa á ríkisjörðum, sem framkvæmdir hafa verið gerðar á, ræktun, húsabyggingar og annað fleira, þeir eiga auðvitað að fá veðleyfi samkvæmt reglunni, til þess að þeir geti orðið með. Og ég er sannfærður um það, að margir, sem eiga jarðir í ábúð annarra, þó að það séu einstaklingar, þeir muni fúsir til að greiða fyrir ábúandanum með því að gefa honum veðleyfi innan skynsamlegra takmarka. Eitt er það, sem vekur undrun mína, að hv. stjórnarandstæðingar, sem hér hafa talað, hafa haldið áfram fullyrðingunni um það, að núverandi ríkisstj. væri að mismuna landbúnaði og sjávarútvegi með því að gera ekki ráð fyrir að lána út á vélar samkvæmt þessum lögum. Og mér er nær að halda, að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafi ekki hlustað nema með öðru eyranu áðan, þegar ég var að tala, úr því að hann heldur áfram fullyrðingum sínum um vélarnar, vegna þess að það er fram tekið, að það er meiningin að leysa þessi svokölluðu vélalán með öðrum hætti. Vélarnar eiga ekki heima í þessum lögum, og hvort skyldi vera betra fyrir bændur að fá lán, t.d. úr ræktunarsjóði, til 8 eða 10 ára, jafnvel þó að það sé ekki nema til 8 ára, - ég skal ekkert fullyrða um, hvort það sé eðlilegt að lána út á dráttarvélar - til 10 ára, ég býst við því, að það sé alveg verjandi, - hvort skyldu þeir heldur vilja fá lán úr ræktunarsjóði út á vélarnar en að það væri tekið með í þessu? Ég þarf ekki að spyrja að því. Ég er sannfærður um, að bændur taka miklu fremur þann kostinn að fá ræktunarsjóðs- eða veðdeildarlán út á vélarnar, ekki aðeins það, sem þeir koma til með að kaupa á næsta vori, heldur einnig það, sem þeir keyptu s.l. ár eða jafnvel 1960, ef kostur er gefinn á því. Og bændur fá ekki þá fyrirgreiðslu í vélalánum, sem þeir nauðsynlega þurfa, nema með því að það sé útvegað nýtt fé, en samkv. þessum lögum er ekki um neitt nýtt fé að ræða frekar en lögunum varðandi sjávarútveginn. Hv. þm. töluðu um vinnslustöðvar landbúnaðarins af miklum misskilningi, og skil ég ekki, hvernig á því stendur, vegna þess að þeir ættu að vera því kunnugir. Það eru ekki lausaskuldirnar, sem þjá vinnslustöðvar landbúnaðarins, það er fjárskortur. Að hvaða gagni kæmi t.d. Mjólkursamsölunni, að það væri einhver heimild í þessum lögum til þess, að hún kæmist hér inn? Að hvaða gagni kæmi Sláturfélagi Suðurlands, þótt það væri heimild til að taka það hér inn? Og skyldi ekki vera á sama hátt eitthvað svipað um aðrar vinnslustöðvar landbúnaðarins, t.d. á vegum kaupfélaganna eða SÍS? Þessar stofnanir vantar nýtt fé, og það er mjög æskilegt að útvega það með einhverjum hætti, og það er það, sem núverandi ríkisstj. hefur hug á. Ég skrifaði það ekki hjá mér, en mig minnir, að hv. 2. þm. Sunnl. væri svo smekklegur hér áðan að tala um, að núverandi ríkisstj. hefði eitthvað svikið í þessu efni, að hún hefði eitthvað svikið með því, að hún hefði ekki enn lánað út á vélar, hún hafi eitthvað svikið með því, að hún hafi ekki enn útvegað nægileg lán vinnslustöðvum landbúnaðarins. Hv. þm. talaði ekki hátt um það, meðan hann studdi fyrrv. hæstv. fjmrh., hv. 1. þm. Austf., sem fjmrh., - þá talaði hann ekki hátt um það að útvega lán út á dráttarvélar eða lán til vinnslustöðva landbúnaðarins. Og það eru leiðinlegar fullyrðingar, sem þessir hv. þm. hafa í frammi í blekkingaskyni. Ég man eftir því, að nú fyrir nokkrum dögum las ég leiðara í Tímanum, þar sem vitnað var í grein, sem forstjóri SÍS hafði skrifað, og þar er beinlínis sagt, að sjávarútvegurinn fái a.m.k. 75% afurðalán, en landbúnaðurinn 55, og að lán til landbúnaðarins hafi lækkað óheyrilega mikið nú upp á síðkastið. Það skal viðurkennt, að það væri æskilegt, að afurðalán til landbúnaðar og sjávarútvegs væru hærri, en að fara svona með tölur og með heimildir í riti, sem fer inn á flesta sveitabæi, það er beinlínis móðgun við fólkið og við lesendur, því að það er vitað, að þetta er ekki satt. Eru ekki útvegsmenn nú að heimta hækkuð afurðalán? Hafa þeir ekki talað um það í blaðagreinum, að afurðalánin væru jafnvel ekki nema 50% eða 55%? Svo segir forstjóri SÍS, að þau séu a.m.k. 75%. Þá var enn fremur í sama leiðara vitnað í, að ríkisstj. stæði ekki við það að greiða útflutningsuppbætur eins og lög stæðu til, vegna þess að það hefðu verið ógreiddar 17.6 millj. við s.l. áramót. Þess er þó að geta, að þessar 17.6 millj. kr. voru ekki fallnar í gjalddaga. Þær eiga að greiðast af fjárlögum 1962. Þessi upphæð er vegna útflutningsuppbóta á afurðir, sem tilheyra verðlagsárinu frá 1. sept. 1961 til 31. ágúst 1962, og var ekki gjaldfallin fyrr en eftir s.l. áramót. Forstjórinn kvartaði undan því að fá ekki þessa peninga fyrir áramót. En hvernig hefði hann farið að, ef útflutningsuppbæturnar hefðu ekki átt að greiðast, ef lögin hefðu ekki verið í því formi, sem þau nú eru? Og það er rétt að koma einmitt að þessu máli, vegna þess að hv. 1. þm. Norðurl. v. líkti því saman, þeim rétti, sem bændurnir höfðu áður, að hafa leyfi til þess að hækka landbúnaðarvörur á innlendum markaði og vinna þannig upp tapið, og þeirri sölu og verðtryggingu, sem bændurnir nú hafa með því að fá 45–50 millj. kr. greiddar í útflutningsuppbætur á þessu ári. Jú, bændur höfðu þennan rétt. Þeir höfðu vissulega réttinn frá 1947 eða jafnvel frá 1943 til þess að vinna upp hallann af útfluttum vörum með því að hækka þær á innlendum markaði. En hvernig tókst það 1958 og 1959? Hvernig var það? Og skyldi hv. 2. þm. Sunnl. muna það, þegar Mjólkurbú Flóamanna vantaði 22 aura 1958 til þess að geta borgað verðgrundvöllinn, vegna þess að það var tap á útfluttum ostum?  Útflutningstryggingin, sem bændur nú hafa, er verðtrygging á öllu því, sem þeir framleiða. Þessa verðtryggingu höfðu þeir ekki áður, og þrátt fyrir það ákvæði, sem var í lögum um heimildina til þess að hækka útsöluverð innanlands til þess að vinna upp tapið, þá tókst það ekki. Það var ekki hægt af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi var aldrei hægt að áætla fyrir fram, hversu mikið þyrfti að flytja út nákvæmlega. Í öðru lagi þorðu þeir, sem með verðlagninguna fóru, beinlínis ekki að hækka verðið svo mikið innanlands, að það gæti borið hallann uppi, af ótta við, að það leiddi til meiri útflutnings og þeir ynnu bókstaflega ekkert með því að hækka verðið. Og þótt hér finnist hv. þingmenn á Alþingi, sem kunna ekki að meta þetta ákvæði í lögunum, þá kunna bændurnir það, þá kann stjórn Stéttarsambandsins það og framleiðsluráð landbúnaðarins, og skilja, að þetta ákvæði er þeim mikils virði og að þetta ákvæði hefur ekki annar atvinnuvegur í lögum. Þess vegna er eðlilegt, að spurt sé, þegar hv. þingmenn segja, að bændur eigi að hafa sama rétt og sjávarútvegurinn, hvort þeir meini það, að landbúnaðurinn megi þá ekki hafa annan eða meiri rétt en sjávarútvegurinn, eins og landbúnaðurinn hefur nú, meðan þetta ákvæði er í lögum.