Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en til kl. 8 í kvöld. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? Ef svo er ekki skoðast hún samþykkt.

Um kl. 3.30 í dag, að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma, fer fram utandagskrárumræða um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Ísland. Málshefjandi er hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Hæstv. fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 3. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í tæpa klukkustund.

Virðulegi forseti. Þegar EES-samningurinn var gerður stóðu að honum 12 ríki Evrópusambandsins og 6 ríki EFTA-ríkjanna. Það var ekki byggður inn í þann samning neinn strúktúr, enginn farvegur fyrir lagalegan ágreining ef hann skyldi koma upp, vegna þess að aðilar samningsins voru sammála um að báðir hefðu pólitíska hagsmuni af því að leiða slíkan ágreining til lykta. Síðan hefur margt gerst. Evrópusambandsríkjunum hefur fjölgað úr 12 í 27 og EFTA-ríkjunum að sama skapi fækkað, eru ekki lengur 6 heldur 3. Nú eru í Evrópusambandsríkjunum 500 milljónir manna og EFTA-megin eru bara 5 milljónir. Þegar upp kemur ágreiningur, eins og í Icesave-málinu, þá eru ekki lengur til staðar þeir pólitísku hagsmunir sem menn sáu fyrir að mundu verða grundvöllur allra lausna í upphafi heldur neyta menn aflsmunar eins og gert hefur verið í Icesave-málinu. Við höfum frá upphafi í því máli haldið til haga lagalegri stöðu okkar, þeim skilningi okkar að við séum ósammála lagalegri túlkun Hollands og Bretlands og Evrópusambandsríkjanna og þó að fallið væri frá þeim rétti í Icesave-samningunum, sem kynntir voru snemma í sumar, þá breytti þingið frumvarpinu um ríkisábyrgðina þannig að ef reyna mundi á þetta lagalega ágreiningsefni þá mundum við Íslendingar geta notið góðs af því, þá gæti Alþingi takmarkað ríkisábyrgð vegna Icesave-samninganna. En sú niðurstaða sem ríkisstjórnin er að kynna núna er í grundvallaratriðum önnur. Alþingi er að gefa frá sér, samkvæmt tillögu ríkisstjórnarinnar, réttinn til að takmarka ríkisábyrgðina. Ef leyst verður úr þessum ágreiningi leiðir það einungis til viðræðna. Ég hlýt að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvað réttlætir þessa kúvendingu í málinu? Hvers vegna var það skoðun hæstv. fjármálaráðherra og stjórnarliðanna allra í sumar að slík niðurstaða hlyti að leiða til þess að Alþingi ætti að takmarka ábyrgð sína en núna á einungis að setjast yfir tebolla?

Frú forseti. Ég vonast til þess að frumvarpi varðandi niðurstöðu samningaviðræðna um Icesave hina síðari verði dreift á þinginu á þessum fundi og væntanlega kemst það svo til umræðu á morgun eða næstu daga þannig að þá gefst tóm til að ræða það málefni sem hv. þingmaður tekur upp með hefðbundnum hætti á dagskrá, en hann tekur upp einn afmarkaðan þátt þessa máls. Ég er ekki sammála útlistun hans í þessum efnum. Ég tel að meginfyrirvarinn lagalega, um að Ísland hafi ekki viðurkennt að fyrir hendi væri fyrir fram ótvíræð lagaskylda til að ábyrgjast innstæður með þeim hætti sem krafist hefur verið af gagnaðilum okkar - ég tel að staða þess lagalega áskilnaðar af hálfu Íslands sé sterkari en hún hefur áður verið þvert ofan í það sem hv. þingmaður telur. Það byggi ég á því að allt fram að þessu hefur verið um algerlega einhliða áskilnað af Íslands hálfu að ræða sem engar undirtektir hefur fengið neins staðar frá. Frágangur málsins nú felur í sér að gagnaðilar okkar viðurkenna tilvist þessarar lagalegu óvissu, viðurkenna að málinu er lokað þrátt fyrir hana með þeim hætti sem býsna algengt er í flóknum deilumálum af þessu tagi. Ef menn velja þá leið að semja sig frá þeim þá halda menn því eftir sem áður til haga og láta það liggja skýrt fyrir að það feli ekki í sér viðurkenningu. Þetta þekkir hv. þingmaður örugglega sem löglærður maður að er iðulega andlag lausna í erfiðum deilumálum, að menn leggja hinn lagalega ágreining, óvissuna, til hliðar, menn gera með sér samkomulag um lausn tiltekins deilumáls. Eftir stendur ágreiningurinn eða vafinn og úr honum fæst eftir atvikum mögulega skorið síðar eða ekki. Þannig nákvæmlega er gengið frá þessu máli og þetta er byggt á samráði við marga löglærða menn sem vísuðu í fordæmi fyrir því að útkljá vandasöm mál við sambærilegar aðstæður með þessum hætti.

Frú forseti. Þegar menn vísa til þess að þeir áskilji sér rétt til að njóta góðs af úrskurði um hinn lagalega ágreining þá eru menn að gera allt annan hlut. Ég held að betur hefði farið á því að við hefðum sagt greinilega í þessum samningi: Við erum að gera þetta í þeirri trú að okkur sé þetta skylt vegna þess að þegar við segjum beinlínis að við teljum að okkur sé ekki skylt að veita ríkisábyrgð vegna þessara skuldbindinga en gerum það samt þá eigum við enga undankomuleið þegar skorið er úr um þennan ágreining. En eftir situr auðvitað grundvallarspurningin: Hvers vegna samþykkti hæstv. fjármálaráðherra í sumar að þegar úr þessu yrði skorið ætti þingið að hafa þann rétt að takmarka ríkisábyrgðina? Hvers vegna voru allir stjórnarliðar þeirrar skoðunar í sumar en sætta sig núna við að falli dómur og verði úr þessu leyst síðar þá njóti Alþingi einskis réttar til að takmarka ábyrgðina, við þurfum engu að síður að standa við okkar skuldbindingar? Það eina sem viðsemjendur okkar eru tilbúnir að fallast á er að hefja viðræður. 

Frú forseti. Mér finnst hv. þm. Bjarni Benediktsson horfa fram hjá einu smávægilegu atriði í þessu, sem hann var þó mjög meðvitaður um í desembermánuði sl., og það var mikilvægi þess að reyna að leysa þetta mál. Það skiptir að sjálfsögðu máli hér, hv. þingmaður. Það er ekki þannig, frú forseti, að Ísland hafi verið að semja við sjálft sig í þessum efnum. Þá hefði verið mjög einfalt mál að klára þetta. Þetta var deila milli aðila sem eðli málsins samkvæmt kallar á að ásættanleg lausn finnist og niðurstaða fyrir báða aðila eigi samkomulag að nást. Alþingi hefur ekkert látið frá sér í þessum efnum. Alþingi hefur áfram löggjafarvaldið. Alþingi hefur möguleika til aðgerða ef aðstæður koma upp og ekkert framsal hefur farið fram í þeim efnum, það hefur ekkert farið frá Alþingi í þessu máli sem hefur einhvern tíma verið þar. En það hefur ekki verið þannig, hv. þingmaður, að Alþingi hafi eitt haft stöðu til að útkljá þetta mál einhliða án þess að gagnaðilarnir kæmu að því. Hvers konar barnaskapur er það að tala þannig?

Virðulegi forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að við stöndum frammi fyrir erfiðum málum og þurfum víða að skera niður og þar ber auðvitað víða niður. Í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi er til að mynda gert ráð fyrir að framlög til jöfnunar á námskostnaði verði lækkuð um 30% frá fyrra ári eða úr 700 millj. kr. niður í 472 millj. kr., samanber fjárlagalið 02-884. Þessi niðurskurður er að sjálfsögðu þess eðlis að hann mun koma mjög hart niður á þeim sem hafa m.a. treyst á jöfnunarstyrk til að eiga möguleika á að stunda framhaldsnám fjarri heimili sínu. Ég hefði talið að hér væri um svokallaða grunnþjónustu að ræða sem við hefðum þurft að verja með einhverjum öðrum hætti en þeim að skera niður um 30%. Þótt ekki sé á nokkurn hátt gert lítið úr þeim vanda sem íslensk ríkisfjármál eru í er samt ástæða til að velta því fyrir sér hvort við séum hér ekki komin að málaflokki sem við séum að ganga allt of nærri með þessum hætti. Við getum reiknað það út hvað þetta þýðir í raun og veru. Dvalarstyrkir sem ellegar hefðu átt að vera um 106 þús. kr. á önn lækka niður í 80 þús. kr. og akstursstyrkir lækka úr 60 þús. kr. í 45 þús. kr. Á sama tíma hafa auðvitað alls kyns aðrar hækkanir dunið á þeim heimilum og þeim börnum sem hafa sótt í þessa fjármuni til þess m.a. að fjármagna nám sitt. Ég velti fyrir mér: Hvar eru yfirlýsingarnar um jafnrétti til náms óháð fjárhagsstöðu og búsetu? Í þessu sambandi veit ég vel að menntamálaráðuneytið á líka við þann vanda að etja að öll þau framlög sem komu sem mótvægisframlög á sínum tíma eru horfin úr ráðuneytinu, mörg hver á mjög bagalegan hátt sem kemur illa niður núna ef við finnum ekki þá peninga. Má þá til að mynda nefna háskólann á Keili á Suðurnesjum sem eitt dæmi um það. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort hún hyggist beita sér fyrir því að þessi niðurskurður verði ekki með þessum hætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að þessi liður, jöfnunarsjóður námsmanna, sem er ætlaður til þess að styrkja námsmenn í dreifbýli til að geta sótt nám í framhaldsskóla, er lækkaður nokkuð harkalega milli ára. Skýringuna á því má rekja til þess að sjóðurinn var hækkaður mjög verulega á árinu 2009 frá árinu 2008 og þegar farið var í fjárlagagerð þessa árs var sérstaklega litið til liða sem höfðu hækkað mjög mikið milli þessara tveggja ára. Annar liður sem er undir sömu sök seldur er Kvikmyndasjóður sem hefur verið talsvert til umræðu í þessum sal. Ég hef sagt það hér að mér finnst nokkuð til í þeirri gagnrýni sem sett hefur verið fram, að þarna sé gengið allhart fram. Ef við horfum á tölurnar um jöfnunarsjóðinn þá fékk hann 525 millj. kr. í reikningnum eða við uppgjör ársins 2008, fór upp í 700 millj. kr. á fjárlagafrumvarpi 2009, sem er auðvitað allmikil hækkun, og er svo tekinn niður í 472 millj. kr. núna þannig að hann er kominn rétt fyrir neðan reikning 2008. Ég held að við þurfum að skoða þessa tvo liði sérstaklega sem eru teknir prósentulega allmikið niður frá fjárlagafrumvarpi 2009 og reyna að ná aðeins einhverjum minni niðurskurði á þessa tvo liði. En það liggur líka fyrir að það er ekkert aukafjármagn fyrir hendi. Ég hef sjálf rætt að það gæti verið borð fyrir báru því að umtalsverðum fjármunum er varið til að mæta fjölgun námsmanna á háskólastigi. Þetta þarf fjárlaganefnd að fara yfir. Ég hef reyndar rætt það bæði við fulltrúa í menntamálanefnd og fjárlaganefnd að þau taki þessi mál til sérstakrar skoðunar en skýringuna er sem sagt að finna þarna, að þessi liður hækkaði mjög á milli áranna 2008 og 2009.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Þau skýra að einhverju leyti að vissulega hafi liðurinn hækkað mjög mikið frá fyrra ári, en við það má einnig bæta að á þessu ári, þ.e. núna í haust held ég að ég fari rétt með, hafi aldrei fleiri framhaldsskólanemar innritast til náms, m.a. vegna atvinnuástandsins í landinu. Fyrir vikið skyldi maður ætla að að öllu óbreyttu hefði fjárþörf sjóðsins vaxið frá fyrra ári til þessa árs og á næstunni. Og þá veltir maður fyrir sér hvernig það getur gerst í fjárlagavinnu að menn ráðist hreinlega á þennan lið, alveg óháð því hvort hann hafi hækkað mikið og að í prósentum líti þetta illa út. Ég hélt að við ætluðum að verja grunnþjónustuna í landinu og þetta væri einn af þeim liðum til að tryggja jafnrétti til náms óháð bæði búsetu og efnahag fjölskyldna.

Virðulegi forseti. Ég ítreka bara það sem ég sagði áðan, mér finnst mikilvægt að nefndin fari mjög vel yfir þessa tvo liði. Eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson bendir á er sjóðurinn mjög mikilvægur í að tryggja að allir nemendur eigi aðgang að framhaldsskólanámi. Ég vil samt líka benda á að auðvitað hefur framboð á námi í framhaldsskóla í heimabyggð stóraukist. Ég nefni sem dæmi að nú geta nemendur í Fjallabyggð stundað nám í framhaldsdeild á Ólafsfirði og Siglufirði, og nýta sér það. Nemendur á Þórshöfn stunda framhaldsskólanám í sinni heimabyggð, þ.e. nemendur sem koma úr 10. bekk, þannig að við þurfum að horfa á það í því samhengi að það er æskileg þróun, mundi ég telja, að framboð á framhaldsskólanámi sé sem víðast, a.m.k. fyrir nemendur undir þessum 18 ára mörkum sem við miðum við. Að öðru leyti get ég tekið undir það með þingmanninum að álag á framhaldsskólakennara er mikið. 96% útskriftarnemenda úr 10. bekk sóttu núna um framhaldsskólavist og það er hæsta hlutfall nokkru sinni þannig að við sjáum fram á að stórfelldar breytingar hafa orðið á þessu kerfi. Það er mikið álag á svona tímum.

Frú forseti. Getur hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra Árni Páll Árnason upplýst hvort fjárframlög til Götusmiðjunnar verði skorin niður? Ekki er hægt að sjá á fjárlögum hvort eða hve mikið Götusmiðjan fær til reksturs starfsemi sinnar. Er hæstv. ráðherra meðvitaður um reynslu annarra þjóða á krepputímum vegna aukinnar neyslu ungs fólks á ávanaefnum og hvað það mun kosta samfélagið mikið ef möguleikar ungra fíkla á meðferð verða skertir? Hefur hæstv. ráðherra kynnt sér ástand mála hjá ungum fíklum og hve mikið neysla hefur aukist nú þegar? Samkvæmt heimildum hafa Götusmiðjunni borist margfalt fleiri fyrirspurnir um meðferð fyrir börn í neyð. Þeir sem ekki komast í meðferð munu leiðast út í síbrot og á endanum kosta samfélagið okkar margfalt meira en ef strax væri hægt að vinna úr vandanum með bæði langtíma- og skammtímameðferðarúrræðum. Eins og staðan er í dag eru engin langtímaúrræði til fyrir börn sem glíma við fíknir af ýmsu tagi.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ekki eru sérgreind í fjárlagafrumvarpi framlög til einstakra úrræða á borð við það sem hún nefnir í fyrirspurn sinni, Götusmiðjuna. Framlög til Götusmiðjunnar sem og annarra meðferðarúrræða og ýmissa annarra úrræða eru byggð á þjónustusamningum og framlögum af þeim. Ég hef ekki handbærar áætlanir okkar fyrir næsta ár en við höfum reynt að verja sem kostur er þessa liði ef við höfum svigrúm til að halda áfram þjónustu af þeim toga sem hér er gerð að umtalsefni. Við höfum reynt að láta sparnaðinn koma niður annars staðar. Hvað varðar þetta tiltekna verkefni ætla ég ekki að lofa upp í ermina á mér, en ég mun taka það til gaumgæfilegrar athugunar. Við eigum eftir að ganga frá framlengingu á ýmsum samningum sem ýmist eru að renna út eða þurfa að koma til endurnýjunar núna fyrir næsta ár.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér skilst að Götusmiðjan falli núna undir Barnaverndarstofu og þar eigi að skera niður. Mér skilst líka á því sem ég hef lesið í fréttum að það sé helmingsaukning á tilkynningum um vanrækslu á börnum eftir að við fórum inn í þetta kreppuástand. Mig langar að skora á hæstv. ráðherra að tryggja að ekki verði skorið niður í þessum mikilvægu málaflokkum. Ella mun það koma niður á okkur síðar. Við verðum hreinlega að læra af reynslu annarra þjóða varðandi þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessi góðu orð og er alveg sammála hv. þingmanni. Það er mjög mikilvægt að við verjum möguleika okkar til að grípa til úrræða á þessum erfiðu tímum. Því er ekki að leyna að við höfum svolítið togast á um það hvernig eigi að skilgreina úrræði einmitt eins og þessi og fjárveitingar til Barnaverndarstofu sem síðan kaupir þjónustu af ýmsum aðilum. Mér finnst mjög mikilvægt að við skilgreinum öll velferðarverkefni sem grunnþjónustu sem eigi að taka 5% aðhaldskröfu, en horfum ekki til stjórnsýsluhlutverks viðkomandi stofnana fyrst og fremst. Við verðum að skilgreina þjónustuna sjálfa sem grunnþjónustu og að hún eigi að sæta 5% aðhaldskröfu en ekki að vegna þess að fjárveitingarnar eru til stofnunar sem síðan kaupir þjónustu af öðrum eigi aðhaldskrafan að vera 10%. Það er mjög mikilvægt að verja barnaverndarmál á þessum erfiðu tímum. Það segir reynsla nágrannaþjóðanna okkur.

Virðulegi forseti. Nú hafa efnahagslegir fyrirvarar sem Alþingi setti í lög um ríkisábyrgð í sumar verið felldir úr gildi. Í þeim efnahagslegu fyrirvörum sem samþykktir voru í ágúst var sett hámark á greiðslur Íslendinga til Breta og Hollendinga, hámark sem nam 6% af hagvexti eftir að greiðslur hæfust. Þetta var gert í anda hinna sameiginlegu viðmiða, Brussel-viðmiða. Þessu hefur nú verið breytt þannig að nú borga Íslendingar aldrei meira en 6% af höfuðstól á ári - en alltaf áfallna vexti. Þetta þýðir að ef t.d. skuldin 2016 verður 350 milljarðar og hagvöxtur enginn verður ekkert greitt af höfuðstól en vextir eru alltaf greiddir. Höfuðstóllinn verður óbreyttur. Segjum sem svo að ekki verði hagvöxtur á þessu tímabili og þá verða vaxtagreiðslur áranna 2016–2024 um 120 milljarðar en höfuðstóllinn verður sá sami. Hann liggur enn í 350 milljörðum árið 2024. Með þeirri breytingu sem ríkisstjórnin leggur til hefur þessi efnahagslegi fyrirvari enga þýðingu lengur. Í versta falli kann þessi varnagli að vinna gagn hagsmunum þjóðarinnar. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hefur verið lagt mat á væntanlega greiðslubyrði miðað við mismunandi hagvaxtarforsendur, miðað við þessar breytingar, og ef svo er, gæti hæstv. fjármálaráðherra þá upplýst Alþingi um útkomur úr þeim útreikningum?

Frú forseti. Það gildir svipað um þessa spurningu og fyrri spurningar formanns Sjálfstæðisflokksins, ef hv. þingmenn hefðu biðlund í kannski eins og sólarhring gefst vonandi tækifæri á að ræða þetta undir dagskrárlið um málið sjálft. Staðan er sú að á efnahagslegu fyrirvarana er fallist og þeir eru felldir inn í samþykktar- og viðaukasamning nákvæmlega eins og þeir voru útfærðir af Alþingi þannig að miðað er við 4% af uppsöfnuðum hagvexti í tilviki Bretlands og 2% af uppsöfnuðum hagvexti frá 2008–2016 í tilviki Hollands. Með batnandi horfum á endurheimtum til búsins eru hverfandi líkur á öðru en að þessi uppsafnaði hagvöxtur nægi fyrir vöxtum á hverjum tíma og væntanlega gott betur. Sömuleiðis eru mjög minnkandi líkur á því að nokkrar eftirstöðvar verði af láninu árið 2024. Að sjálfsögðu geta þeir þingmenn sem það kjósa dregið upp kolsvarta mynd af því að hér verði enginn hagvöxtur og bara miklir erfiðleikar á komandi árum og áratugum. Þá verður að takast á við það ef þeir skyldu reynast sannspáir, ég ætla nú ekki að segja verða að ósk sinni, að sjálfsögðu ekki, en færi svo illa mundi ýmislegt annað kalla á aðgerðir af hálfu íslenskra stjórnvalda. Veruleikinn er sá að greiðslurnar eru varðar að þessu leyti, þó með því gólfi að vextir séu jafnan borgaðir enda fá dæmi um lánasamninga þar sem það á ekki við. Seðlabankinn hefur haft gögn undir höndum frá því að sá til lands í þessum viðræðum til að endurmeta þetta í ljósi nýrra ákvæða og m.a. núvirt skuldbindingarnar eins og líklegt sé að þær standi miðað við nýjustu upplýsingar um endurheimtur úr búinu. Þá er talið að núvirt gæti upphæðin verið um 174 milljarðar kr. þegar kemur að greiðslum árið 2016. Miðað við líklegar horfur um vöxt landsframleiðslu á þeim tíma og í ljósi þess að hér er um að ræða óverðtryggt lán á föstum vöxtum held ég að hv. þingmaður hafi meira en nóg af fræðiþekkingu til að vita 

Virðulegi forseti. Það er rétt að Seðlabanki Íslands hefur metið núvirta skuldabyrði í byrjun árs 2016 upp á eina 170 milljarða. Ég get reyndar gert betur, ég get notað ávöxtunarkröfu upp á 20% og þá verða þetta ekki nema kannski 20 milljarðar, eitthvað svoleiðis. Ég gæti gert enn betur og notað 100% ávöxtunarkröfu. Þá verður ekki neitt eftir og engin vandamál. Þetta er blekkingaleikur. Þetta er algjör blekkingaleikur. Ef það verður ekki hagvöxtur hérna er stór hætta á því að við stefnum þjóðarbúinu í greiðsluþrot, alveg sama hvaða leikir eru leiknir. Við megum ekki taka neina áhættu með það, við Íslendingar erum búnir að sýna hversu klárir við erum í að taka svona sénsa og meta þessa áhættu. Ef fjármálaráðuneytið ætlar að leika þennan leik, að taka þessa áhættu 

Frú forseti. Ég veit að hv. þingmaður er fljótur að reikna og það er gagnlegt að setja upp ýmis dæmi. Ég held að fáum detti samt í hug ávöxtunarkrafa af því tagi sem hann nefndi hér. Dæmi eru í sjálfu sér alltaf góð og gagnleg til að læra af þeim og ef kommurnar eru settar á réttan stað eru útreikningarnir gagnlegir. Brussel-viðmiðin eru færð inn í viðaukasamninginn þannig að þau hafa sterkari stöðu nú en þau hafa áður haft. Þar er m.a. kveðið á um  
             Síðan verð ég bara að segja alveg eins og er að það er engum samboðið, og ekki fyrirspyrjanda hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni, að tala eins og einhver vilji af ásetningi velja þetta, að einhver eigi  
            

Frú forseti. Vart þarf að taka fram að okkur ber að reyna með öllum ráðum að halda uppi atvinnustigi. Í ljósi þess langar mig að spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hvort hann geti beitt einhverjum ráðum til þess að auka fiskvinnslu í landinu. Það berast nefnilega kvartanir víða að um að allt of mikill fiskur sé fluttur út óunninn og enda þótt ferskfiskmarkaðir okkar á Bretlandseyjum og víðar séu okkur mjög mikilvægir ber að hafa hitt í huga að það er líka gríðarlega mikilvægt að fiskvinnslur í landinu hafi úr einhverju að spila. Svo er ekki í dag. Allt of mikið að mati fiskverkenda fer óunnið út og fyrir vikið er atvinna mjög margra í húfi. Þess vegna spyr ég hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hvort hann hyggist með einhverju móti koma til móts við óskir fiskverkenda um allt land. Og eins hvort hann hafi yfirleitt einhverja hugmynd um hver aukningin í útflutningi á óunnum fiskafla hafi orðið á síðustu mánuðum og missirum.

Frú forseti. Flutningur á óunnum fiski úr landi, gámafiski, hefur einmitt verið mjög til skoðunar í ráðuneytinu í sumar. Eins og hv. þingmaður minntist á hefur flutningurinn á síðustu árum aukist nokkuð og síðan 2003 hefur þetta verið umtalsvert magn. Við erum að tala um 50.000–60.000 tonn af botnfisksafla sem hefur farið út með þessum hætti. Lögð er áhersla á að íslensk fiskvinnsla hafi a.m.k. jafngóða möguleika og geti boðið í þann fisk sem veiðist hér við land og fer á markað, geti boðið í hann á samkeppnisgrunni á við fiskvinnslur erlendis. Það eru aðgerðir til skoðunar í ráðuneytinu til að grípa til enn frekari aðgerða hvað þetta varðar. Vissulega er best að þeir aðilar sem þarna eiga hlut að máli, útgerðir, fiskmarkaðir og fiskvinnslur, komist að samkomulagi sín á milli um það hvernig þessu verði við komið þannig að fullkomið jafnræði sé. Ég legg áherslu á að það gerist. Það er alveg hárrétt að nú, sérstaklega nú seinni part sumars og í haust eftir að hámarksaflaheimildir í ýsu voru lækkaðar, hefur orðið harðari samkeppni, sérstaklega um ýsu í vinnslu. Ég tek undir þessi sjónarmið hjá hv. þm. Sigmundi Erni Rúnarssyni að þetta er mjög mikilvægt, a.m.k. að tryggt sé jafnræði innlendrar fiskvinnslu í þessum efnum og ég mun beita mér fyrir því.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör sem mér fundust að vísu nokkuð loðin. Krafa fiskverkenda mjög víða um land er að gripið verði til beinna aðgerða. Ég heyrði ekki á svörum hæstv. ráðherra, þótt viljinn sé greinilega fyrir hendi, að farið yrði út í beinar aðgerðir. Hér er mikið í húfi fyrir, eins og ég gat um, fjölda fiskverkenda hringinn í kringum landið og fyrir vikið er fjöldi starfa í húfi. Menn segja í mín eyru að fjölda fiskverkunarhúsa kunni að verða lokað innan tíðar ef ekki verður farið í róttækar aðgerðir til að koma til móts við þennan vanda. Því spyr ég ráðherra aftur: Mun hann grípa til beinna aðgerða sem skila árangri á komandi vikum?

Frú forseti. Ég get upplýst það að fyrir skömmu var haldinn stór sameiginlegur fundur með öllum þeim sem þarna eiga hlut að máli, útgerðarmönnum, fiskmörkuðum og fiskvinnslum, þar sem farið var yfir þessa þætti alla, þau álitamál sem þarna getur verið um að ræða. Þeir aðilar voru sammála um að taka nú á þessu máli sameiginlega og skila til mín tillögum í þeim efnum. Ég bíð eftir þeim. Við verðum að athuga að þessi mál lúta líka almennum samkeppnissjónarmiðum, það hlýtur að vera mjög gaman að heyra það úr mínum munni. Við erum enn fremur að huga að því að jafnræðis sé gætt eins og best er, að þeir aðilar sem ég nefndi nái saman um fullnægjandi aðgerðir. Að sjálfsögðu ber síðan ráðuneytið ábyrgð í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Það eru tvö atriði sem ég vildi gera athugasemdir við undir þessum lið, fundarstjórn forseta. Annars vegar tel ég að hæstv. fjármálaráðherra hefði átt að fá tiltal vegna ummæla sem hann lét falla úr ræðustól áðan í garð hv. þm. Tryggva Þórs Herbertssonar sem voru ráðherranum auðvitað til skammar. Hins vegar vildi ég nefna að núna, meðan þessi þingfundur stendur, hef ég orðið þess var í fjölmiðlum að undirritaður hafi verið fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands samningur í dag um Icesave-samkomulag við Hollendinga og Breta, án þess að málið sé einu sinni komið inn í þingið. Ég tel þetta mjög óþinglegt og að í rauninni sé ríkisstjórnin að fara langt út fyrir umboð sitt. Umboð ríkisstjórnar Íslands takmarkast af þeim lögum sem samþykkt voru 28. ágúst, hvaða skoðun sem menn höfðu á því, 28. ágúst voru samþykkt lög sem mótuðu umboð ríkisstjórnarinnar. Það sem ríkisstjórnin er að gera með  
            

Forseti vill í fyrsta lagi minna þingmenn á að gæta hófs í málflutningi sínum á þingi. Það er hverjum og einum til sóma. Í öðru lagi vill forseti svara fyrirspurn hv. þingmanns á þann hátt að undirritaðir samningar sem einhver gerir sem fulltrúi ríkisstjórnar, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, eru með fyrirvara um samþykki Alþingis. Áður boðað frumvarp ríkisstjórnarinnar um fyrirvara vegna Icesave verða teknir fyrir á þingi þegar frumvarpið hefur verið lagt fram og fær þá þinglega meðferð.

Frú forseti. Í gær kynnti ríkisstjórnin áform sín um fullkomna uppgjöf og í raun niðurlægingu vegna hins margumtalaða Icesave-máls. Það var kynnt, ekki hvað síst út frá því að þetta væri nauðsynleg niðurstaða, lengra hefði ekki verið komist ef menn ætluðu að fá þá fyrirgreiðslu sem vonast væri eftir frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Söguleg tíðindi sem í raun ættu að vera heimsfrétt urðu samhliða þessu, að opinberlega var viðurkennt af hálfu Íslendinga, sem og Breta og Hollendinga, að þessar þjóðir hefðu staðið í vegi fyrir því að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, alþjóðastofnun sem Íslendingar voru stofnaðilar að, mundi lána okkur peninga nema við gengjum að þessum nauðungarsamningum sem ríkisstjórnin ætlar nú að taka þátt í að þröngva upp á Íslendinga. Þetta eru mikil tíðindi. Þessu hefur að sjálfsögðu verið haldið fram áður, en að það skuli nú vera staðfest hljóta að vera tíðindi. En til hvers, til hvers erum við að fórna þessum gífurlegu hagsmunum til að komast í náðina hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem ætlar að taka þátt í, og hefur tekið þátt í því, að kúga okkur með þessum hætti? Hvað bætir það stöðu okkar að hljóta fyrirgreiðslu af hálfu slíkrar stofnunar? Upprunalega var haft samband við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og hann beðinn að koma hér að málum þegar staðan var allt önnur en hún er nú. Menn voru verulega hræddir um að hér lokuðust öll efnahagsleg samskipti við útlönd og Ísland væri í raun búið að missa allt efnahagslegt traust. Síðan þá hefur margt breyst, ekki bara hér á landi heldur í heiminum öllum, og staðan orðin allt önnur. Fyrir vikið hafa margir orðið til að benda á það að aðkoma Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sé hugsanlega ekki einu sinni nauðsynleg núna. Í öllu falli mundi maður vilja fá skýringar frá hæstv. fjármálaráðherra á því hvers vegna svona mikið sé á sig leggjandi til að fá fyrirgreiðslu sjóðsins. Fram að þessu hefur því verið haldið fram að lánin séu nauðsynleg til að mynda einhvers konar gjaldeyrisvarasjóð og að með því styrktist gengi krónunnar. En það er ekki svo því að fjölmargir, sérstaklega erlendir hagfræðingar, hafa bent á þá augljósu staðreynd að það er ekki hægt að styrkja gengi gjaldmiðils til langs tíma með lántökum. Gjaldmiðill er í rauninni ekkert annað en ávísun á verðmæti, nokkurs konar hlutabréf í því landi sem gjaldmiðillinn tilheyrir, og rétt eins og fyrirtæki getur ekki tekið lán til að kaupa upp hlutabréf í sjálfu sér og halda uppi verðmæti hlutabréfa sinna getur ríki ekki tekið lán til að halda uppi verðmæti gjaldmiðilsins. Hættan er því sú að við förum sömu leið og mörg önnur ríki hafa farið undir handleiðslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, tökum gríðarleg lán í erlendri mynt, notum þau í vonlausri tilraun til að halda uppi gengi gjaldmiðilsins sem lækkar og lækkar, eðlilega, eftir því sem skuldirnar aukast og gerum það sem kallað er að fóðra hákarlana, borga út þá sem sitja hér uppi með fjárfestingar, áhættufjárfestingar, rétt eins og gerðist til að mynda í Argentínu, þar sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn beitti sér til að þvinga það land til að borga út þá áhættufjárfesta sem þar sátu fastir með peninga. Raunar voru þeir að stórum hluta svokallaðir hrægammasjóðir, sjóðir sem höfðu keypt skuldir sem þá voru lítils virði til þess að reyna að innheimta. Það gerðu þeir, og það gerðu þeir með aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Forseti Argentínu kvartaði reyndar undan þessu framferði í september 2004, en hver voru viðbrögðin? Viðbrögðin voru þau að viku seinna samþykkti Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn með fulltrúum Evrópusambandsins og G7-ríkjanna tilmæli til Argentínu um að borga, standa að þessum innheimtuaðgerðum með sér og borga út þessum svokölluðu hrægammasjóðum. Hvað á að koma í veg fyrir að þróunin verði sú sama á Íslandi, sérstaklega í ljósi þess að öll merki eru um að við séum að þróast í sömu átt og gerðist í Argentínu? Hér eru hlutirnir að þróast með nákvæmlega sama hætti. Það birtist ekki hvað síst í algjörlega fráleitri vaxtastefnu Seðlabankans sem er tilkomin vegna fyrirmæla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hér eru hæstu vextir í heimi. Á meðan ríki allt í kringum okkur eru að lækka vexti, jafnvel niður í 0%, algjörlega burt séð frá verðbólgu, til þess að koma atvinnulífinu í gang, er hér vaxtastig upp á 12%. Það heldur ekki bara atvinnu lífinu niðri, heldur felur í sér gífurlegan beinan kostnað vegna þess að ríkið þarf að borga þessa vexti á endanum, vexti sem renna að miklu leyti til þessara erlendu áhættufjárfesta sem eru undir verndarvæng Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Nú er svo komið að vaxtagreiðslur ríkisins eru líklega um hálfur milljarður á dag. Þetta eru miklu hærri upphæðir en nemur þeim niðurskurði sem við stöndum nú frammi fyrir að ræða hér, eða skattahækkununum vanhugsuðu sem ríkisstjórnin boðar. Allt er þetta gert fyrir Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, en allt vinnur þetta í raun gegn hagsmunum þjóðarinnar. Til að geta með aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins unnið enn frekar gegn hagsmunum þjóðarinnar ætlum við að ganga frá Icesave-samkomulaginu í fullkominni niðurlægingu. Hér stenst ekkert, og ekkert gengur upp í málflutningi ríkisstjórnarinnar. Menn hljóta að velta fyrir sér hvers vegna menn eru tilbúnir að fórna svona miklu. Ég held að ólíkar skýringar séu á því milli stjórnarflokkanna tveggja. Annar flokkurinn er mjög áhugasamur um félag sem viðkomandi ímyndar sér að sé til staðar einhvers staðar úti í löndum og heiti alþjóðasamfélagið. Þetta félag er svo mikils virði fyrir þennan flokk og að fá að vera þátttakandi í því að það má líta fram hjá öllu öðru. Það má fórna hagsmunum þjóðarinnar til að vera sem mest í náðinni hjá þessu ímyndaða félagi. Hinn flokkurinn stendur hins vegar frammi fyrir því - nú er ég að tala um Vinstri hreyfinguna – grænt framboð - að vera stöðugt hótað af samstarfsflokknum, að geri hann ekki eins og Samfylkingin vill sé ríkisstjórnin farin. Þessar hótanir höfum við heyrt alveg frá því að ríkisstjórnin varð til, og raunar frá því áður en hún varð til, og þær virðast enn á ný ætla að bíta. Raunar fá þeir eitt í viðbót, þeir fá að standa í vegi fyrir nauðsynlegri atvinnuuppbyggingu. Þetta banvæna faðmlag þessara tveggja vinstri flokka er að leiða okkur í efnahagslega glötun. Ég fer fram á það að hæstv. fjármálaráðherra útskýri fyrir þinginu og fyrir þjóðinni hvers vegna fórna megi öllu til að auka enn á skuldir þjóðarinnar sem á við þann vanda fyrst og fremst að etja að vera í skuldakreppu.

Frú forseti. Það er rétt að fram komi að málshefjandi bað um umræðu utan dagskrár um samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Reyndar er það nú svo, strangt tekið, að forsvar fyrir samskiptum við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn færðist til efnahags- og viðskiptaráðherra 1. október sl., en mér er að sjálfsögðu ekkert að vanbúnaði að svara fyrir það. Meginmarkmið þeirrar áætlunar eins og hún var samin í fyrrahaust er þríþætt. Það er í fyrsta lagi að endurvekja traust á íslenskum efnahag og atvinnulífi, ná stöðugu gengi gjaldmiðilsins og skapa forsendur fyrir lækkun vaxta. Í öðru lagi að endurheimta jafnvægi í ríkisfjármálum á næstu árum og í þriðja lagi að endurreisa íslenskt bankakerfi sem fyrst og skapa því skilyrði og möguleika til að sinna vel innlendri atvinnustarfsemi, ávaxta sparifé landsmanna og þar fram eftir götunum. Til að ná fram þessum markmiðum var m.a. talið nauðsynlegt að byggja upp mun öflugri og trúverðugri gjaldeyrisvaraforða en til staðar var og til staðar er í Seðlabanka Íslands. Í því skyni var áætlunin að allt að 5 milljarðar bandaríkjadala gætu verið til ráðstöfunar eða að Ísland ætti rétt á, ef á þyrfti að halda, gjaldeyrislánum sem næmu allt að þeirri upphæð, u.þ.b. 2 milljörðum bandaríkjadala frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sjálfum og um 3 milljörðum bandaríkjadala frá nokkrum Evrópuríkjum. Með þeim lánasamningum sem þegar hafa verið gerðir við Færeyjar, Danmörku, Finnland, Noreg, Svíþjóð og Pólland hefur þessu marki að mestu leyti verið náð, þ.e. þessir sex tvíhliða lánasamningar fela í sér heildarfjárhæð að jafnvirði tæplega 3 milljarða bandaríkjadala. Færeyjalánið var borgað út strax við undirskrift samnings 23. mars 2009 og lán Norðurlandanna fjögurra sem samtals er upp á 1.775 milljónir evra, þ.e. nálægt 328 milljörðum íslenskra króna, geta Íslendingar dregið á eftir því sem þeir kjósa í fjórum jöfnum áföngum sem tengdir eru fyrstu fjórum endurskoðunum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á íslensku efnahagsáætluninni. Lánið frá Póllandi upp á 630 milljónir pólskra slota, þ.e. nálægt 28 milljörðum íslenskra króna, má síðan draga á í þremur áföngum sem tengdir eru annarri, þriðju og fjórðu endurskoðun áætlunarinnar. Það er rétt að vekja athygli á því að bæði norrænu samningarnir og pólski samningurinn eru mjög sveigjanlegir að því leyti að þeir heimila allir að ekki sé dregið á hvern áfanga til fulls hverju sinni og þó haldist áfram réttur síðar á samningstímanum til að draga á það sem ódregið er. Enn fremur má endurgreiða lánin fyrir umsamda gjalddaga hvenær sem er án sérstaks kostnaðar fyrir lántakandann. Hér er því í raun og veru um að ræða lánaramma, einhvers konar öryggisnet, lántökurétt, sem Ísland hefur á bak við sig en þarf ekki að nota nema eftir því sem það er talið æskilegt hverju sinni. Í þessu sambandi er athyglisvert að margir hafa haldið því fram að svokallaðar lánalínur væru heppilegri kostur fyrir okkur. Það er síður en svo sjálfgefið að svo sé, hvorki að þær væru ódýrari né að þær væru tryggilegri fyrir okkur.  Samningarnir eins og þeir sem hafa verið gerðir við Norðurlöndin og Pólland fela ekki í sér slíkan kostnað, eru í raun og veru án skuldbindingargjalds og hafa ekki í för með sér kostnað fyrr en ákveðið er að draga á lánin. Þegar að þessu er hugað held ég segja megi að náðst hafi fram skilmálar á þessum lánum sem fela það í sér að við getum algerlega eftir aðstæðum og mati okkar á þörf nýtt okkur þennan lánarétt. Hann er til staðar, sem er mikilvægt og skapar öryggi, án þess að við þurfum að nota meira af lánunum en við teljum nauðsynlegt. Að sjálfsögðu hefur aldrei staðið til að taka meiri gjaldeyrislán en þarf hverju sinni. Lánasamningarnir sex sem gerðir hafa verið gefa einmitt kost á slíkri framkvæmd. Það er líka rétt að leggja á það áherslu, frú forseti, að í viljayfirlýsingunni frá 15. nóvember 2008 er einmitt sérstaklega vikið að því að í tengslum við reglulega ársfjórðungslega endurskoðun verði þörfin fyrir lántökur metin sem og framvinda prógrammsins að öðru leyti. Slík endurskoðun er innbyggð í samstarfið og mun fara fram jafnóðum og því miðar. Þannig hefur það t.d. þegar verið rætt, og var gert áður en til kom að Rússar gætu ekki staðið við fyrirheit sín um að veita lán inn í þennan pakka, að endurmeta hvort eð er þörfina og þá væntanlega til lækkunar því að margt bendir nú til að Ísland geti komist af með mun minni lántökur í þessum efnum en upphaflega var ráð fyrir gert. Sömuleiðis verða að sjálfsögðu endurmetnir aðrir þættir áætlunarinnar, t.d. nú þegar endanleg niðurstaða liggur fyrir innan fárra vikna um það hversu mikil fjárbinding ríkisins verður við að endurreisa bankana. Það stefnir í að þar verði á ferð til muna lægri fjárhæðir með tilsvarandi lægri vaxtakostnaði fyrir ríkið en upphaflega var ráð fyrir gert. Ég held að við eigum það örugglega öll sameiginlegt í þessum sal að við munum taka þeim degi fagnandi og gleðjast yfir honum þegar Ísland verður ekki lengur í þörf fyrir neina utanaðkomandi aðstoð eða utanaðkomandi íhlutun. Sá dagur er hins vegar ekki genginn í garð. Við þurfum fyrst að sjá fyrir endann á því og tryggja stöðu okkar með fullnægjandi gjaldeyrisvaraforða. Það væri afar óráðlegt að hverfa frá því. Það er ekkert sem bendir til þess að við eigum annars staðar kost á hagstæðari lánakjörum en þeim sem samist hefur um á pólitískum grundvelli, og munaði væntanlega miklu ef Ísland ætti yfir höfuð aðgang að alþjóðlegum lánamörkuðum um þessar mundir. Komist hins vegar sá stöðugleiki hér á og endurheimtist sá trúverðugleiki á íslenskri hagstjórn og íslenska efnahagskerfinu sem markmiðið er mun sú staða breytast, og vonandi fyrr en margir eiga von á. Þá meta menn hvort jafngóð eða hagstæðari kjör bjóðist á alþjóðlegum lánamörkuðum og að sjálfsögðu verða þau þá þegin frekar en að taka lán annars staðar. Ég held að framtíðin muni fyrst og fremst skera úr um það nákvæmlega hvernig þessu vindur fram. Það verður jafnóðum endurmetið  
            

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það frumkvæði formanns Framsóknarflokksins að efna til þessarar umræðu um samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Það er hárrétt sem fram kom í máli hans að auðvitað eru það stórtíðindi að Bretar og Hollendingar séu tilbúnir til að fallast á það með skriflegum hætti - með skriflegum hætti - að þeir hafi staðið í vegi fyrir endurskoðun áætlunar okkar með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Reyndar var okkur þetta flestum orðið ljóst fyrir löngu. Síðast fékk ég þetta staðfest þegar yfirmaður sjóðsins hér á landi tók fram á fundi sem við í þingflokki Sjálfstæðisflokksins áttum með honum að íslensk stjórnvöld hefðu gert allt það sem hægt var að ætlast til af þeim til að tryggja endurskoðun áætlunarinnar. Það var eitthvert eitt atriði sem ekki var hægt að ræða frekar á þeim fundi sem stóð í veginum. Við vitum öll að það hefur verið Icesave-deilan og við vitum öll að Bretar og Hollendingar hafa beitt sér gegn okkur í því máli. Við vitum líka að við höfum ekki notið stuðnings frá vinaþjóðum okkar, ekki einu sinni frá þeirri sem fer með atkvæði okkar í stjórn sjóðsins, fulltrúa okkar Norðurlandanna, en það er Svíþjóð sem fer nú fyrir Norðurlöndunum í stjórn sjóðsins. Í Icesave-málinu hefur Svíþjóð reyndar hvorki komið okkur til aðstoðar sem forusturíki í Evrópusambandinu, eins og Frakkar gerðu þegar Icesave-deilan var í hámæli fyrir um ári, né heldur í stjórn sjóðsins svo mér sé kunnugt um. Um þessa stöðu sagði hæstv. fjármálaráðherra í október í fyrra, þegar hann þá var utan stjórnar, að ef tengsl væru á milli lausnar Icesave-deilunnar og fyrirgreiðslu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum væri það ekkert minna en fjárkúgun. Hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrir ári: Það er fjárkúgun ef tengsl eru á milli fyrirgreiðslu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Icesave-deilunnar. Það voru engin smáorð. Hann sagði líka: Ef þetta er svona eru allar okkar verstu martraðir um Alþjóðagjaldeyrissjóðinn að rætast. Nú hlýðum við á þennan sama ráðherra - ég vænti þess að hér séu einhver mistök við tímamælingu.

Nei, það eru þrjár mínútur, hv. þingmaður.

Já, allt í lagi. Ég hafði fengið rangar upplýsingar um ræðutímann. Ég vildi ljúka máli mínu á því að rifja upp að þetta virðist allt saman vera gleymt og grafið, tengslin sem gerð voru fyrir ári og voru nefnd fjárkúgun og martröð 

Forseti vill árétta að framsögumenn höfðu sjö mínútur, aðrir hv. þingmenn hafa þrjár mínútur.

Virðulegur forseti. Hún er réttmæt hjá hv. formanni Framsóknarflokksins, sú gagnrýni sem hann hefur haft á það hvernig samskipti okkar við Breta og Hollendinga hafa tafið fyrir endurskoðun samstarfsáætlunarinnar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. En það er jafnóraunsætt að ætla að það sé ákjósanlegt fyrir Ísland í okkar stöðu að vinna sig út úr henni án samstarfs við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Hv. þingmaður hefur á stundum, jafnvel öðrum fremur dregið upp býsna skýra mynd af því hversu erfið staða okkar Íslendinga er í efnahagslegu tilliti. Hv. þingmaður hefur líka, stundum jafnvel svo mér hefur þótt nóg um, dregið fram hversu mikið skipbrot trúverðugleiki okkar á alþjóðlegum vettvangi hefur beðið og hvað okkar málstað hafi þar, að hans mati, verið haldið laklega fram. Þegar efnahagsleg staða okkar nú er erfið og trúverðugleiki okkar alþjóðlega lítill virðist algerlega augljóst að það að hafna samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn er ekki svarið. Við hljótum við þær aðstæður að leita eftir samstarfi við alþjóðlega viðurkennda aðila með sérfræðiþekkingu sem geta í samstarfi við okkur skapað hér traust og trúverðugleika fyrir fjárfesta til að koma hér inn, fyrir aðila til að koma inn með lánsfé og fyrir ríkið til að lána okkur fjármagn. Við skulum muna að við fórum bónarveg land úr landi og fengum hvergi neina lánafyrirgreiðslu og að nær öll þau lánsfyrirheit sem við höfum nú fengið eru með því skilyrði að við eigum í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn.

Það var ekki beðið um neitt annað.

Þetta þýðir ekki að við eigum ekki að vera gagnrýnin á samstarfsáætlunina, á sjónarmið Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, hafa okkar eigin skoðanir og berjast fyrir breytingum og endurskoðun á áætluninni eftir því sem okkur þykja efni standa til.

Er verið að því?

Það er nú orðið býsna langt síðan sú áætlun var gerð og ýmsar skynsamlegar hugmyndir hafa verið settar fram um endurskoðun hennar, m.a. af hálfu seðlabankastjóra um það að við gætum hugsanlega dregið úr því lánsfé sem við sæktum eftir og þar fram eftir götunum. Það breytir því samt ekki að hrunið 6. október er ekki vondu fólki í útlöndum að kenna, það skópum við sjálf. Og við skulum muna að hluti af því hruni var að við einangruðumst alþjóðlega. Svarið við þeim vanda er ekki að einangra okkur, heldur þvert á móti að leita í ríkum mæli 

Frú forseti. Í nýlegri grein sem Gunnar Tómasson hagfræðingur sendi þingmönnum segir að íslenska þjóðarbúið sé með fjórfalt hærri erlenda skuldastöðu en þau 50–60% af landsframleiðslu sem Harvard-prófessorinn og fyrrverandi aðalhagfræðingur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, Kenneth Rogoff, segir vera mjög erfiða og nánast ómögulega viðureignar. Það er alveg ljóst að aðgerðaáætlun stjórnvalda og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þarfnast róttækrar endurskoðunar. Greiðsluþrot þjóðarbúsins verður vart umflúið. Því spyr maður sig hvort ástæða sé til að skuldsetja þjóðina enn frekar með því að þiggja fleiri lán frá sjóðnum. Það ætlar að verða samfélaginu okkar jafndýrkeypt og öðrum þjóðum að vera í samstarfi við sjóðinn sem enn hefur ekki tekist að sýna fram á jákvæðan árangur við endurreisn samfélaga sem hafa kallað eftir aðstoð frá sjóðnum. Það er alveg ljóst að með því að lúffa fyrir þeirri kúgun sem sjóðurinn hefur beitt okkur við að knýja fram ásættanlega niðurstöðu um Icesave sem hugnast Bretum og Hollendingum höfum við slegið tóninn fyrir frekara samstarf. Landstjórinn fagnar örugglega hve auðveldlega tókst að beygja okkur og niðurlægja. Sú mjúka meðferð sem við fengum í upphafi var með sanni köttur í sekknum því að þau fjárlög sem þingið mun glíma við á næstu mánuðum eru skólabókardæmi um hvernig Alþjóðagjaldeyrissjóðsprógrammið er í framkvæmd. Ráð hans er eins og termítar á innviði velferðarsamfélagsins og alveg ljóst að við munum koma verulega sködduð undan því. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að það er engin sérmeðferð fyrir okkur. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn mun fara alveg jafnilla með okkur og önnur lönd. Það er löngu tímabært að afþakka lánið og prógramm sjóðsins. Fórnarkostnaður Icesave og velferðarkerfisins er orðinn allt of hár. Það eru til önnur úrræði. Við verðum að hugsa stærra. Það er engu samfélagi hollt að semja út frá ótta. Hæstv. ríkisstjórn virðist dáleidd af skrattanum á veggnum sem gaggar holum rómi um endalok sem þó eru aldrei verri en þjóðargjaldþrot, og þó að það sé slæmt er frekari skuldsetning e.t.v. enn verri ef við getum ekkert gert annað en að borga vexti og vaxtavexti af erlendum lánum um ár og áratugi.

Frú forseti. Opinberlega er tilgangurinn með veru Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hér þríþættur. Í fyrsta lagi að endurreisa bankana og gera þeim kleift að standa á eigin fótum. Í öðru lagi að ná jöfnuði í ríkisfjármálum og viðhalda afgangi af fjárlögum til að lækka skuldir ríkissjóðs. Í þriðja lagi að endurvekja traust á íslenskum efnahag og gera gengi krónunnar stöðugt. Hvað varðar fyrsta liðinn verður endurreisn bankanna fjármögnuð með útgáfu á sérstökum skuldabréfaflokki hér innan lands. Ekki þarf lán frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum til þess. Íslendingar gera sér vel grein fyrir því að það þarf að ná niður hallarekstri ríkissjóðs þótt við séum ósammála um leiðir og hversu hratt þurfi að gera það. Þá var ríkissjóður um tíma rekinn með góðum afgangi og átti fjármuni á bók fyrir hrun. Við þurfum því ekki sjóðinn til að kenna okkur neitt um það. Þá er eftir síðasti liðurinn, traust á íslenskum efnahag og stöðugt gengi. Miklar efasemdir eru uppi um hvort lánsfé geti tryggt gengisstöðugleika, lán sem getur mögulega haldið gengi krónunnar stöðugu til skamms tíma, eða eins og í Argentínu í heilar 45 mínútur, en alls ekki til langs tíma. Hvað stendur þá eftir? Jú, kannski óopinbera skýringin, sú að tryggja það að erlendir kröfueigendur fái sitt greitt. Ég tel að lánsfé frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eigi væntanlega að nota til að við getum endurgreitt eldri lán 2011 og 2012 og til að tryggja að Landsvirkjun geti staðið við skuldbindingar sínar, svo ég nefni ekki Icesave. Framsóknarmenn hafa bent á aðrar leiðir en hefðbundin lán frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Norðurlöndunum til að leysa þetta vandamál. Í fyrsta lagi þyrfti að skoða hvort ekki væri hægt að fá lánalínur í stað beinna lána. Lánalínur eru eins og yfirdráttarheimild þannig að aðeins er dregið á þær ef engir aðrir kostir eru í boði. Í stað þess að greiða vexti af allri upphæðinni eins og gert er ráð fyrir í áætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins væru vextir aðeins greiddir af þeirri upphæð sem nýtt væri. Þar munar um minna. Í öðru lagi mætti áður en lánalínurnar yrðu nýttar bjóða núverandi eigendum þessara skuldabréfa upp á önnur hagstæðari skuldabréf til lengri tíma. Þannig hefur Landsvirkjun þegar hafið undirbúning að endurfjármögnun sinna skulda. En hefur Seðlabankinn gert það sama? Þá þarf að tryggja að sem best verð fáist fyrir eignir Seðlabankans, þar á meðal FIH-bankann í Danmörku. Framkoma sjóðsins hér á landi hefur verið honum til skammar. Hlutverk hans virðist fyrst og fremst vera að innheimta skuldir erlendra lánardrottna. Ráðgjöf hans hefur ekki verið upp á marga fiska, hann hefur ekki boðið upp á áðurnefndar lánalínur, heldur kemur frumkvæðið héðan. Og auðmýkingin mun svo ná hámarki þegar sjóðnum er nú ætlað að afgreiða endurskoðun efnahagsáætlunar Íslands á næstu 10 dögum með skriflegu leyfi frá Bretum og Hollendingum sem haldið hafa Íslendingum í herkví í gegnum sjóðinn þar til ríkisstjórnin kokgleypti Icesave-samninginn. Á meðan mega væntanlega Íslendingar éta það sem úti frýs.

Frú forseti. Ég er stundum fljótur að gleyma. Tilhneiging mín er stundum sú, eins og margra þeirra sem kljást við sína mannlegu tilveru, að vilja hlaupa á brott, hratt þegar mér verða á mistök, og vonast til þess að rykið setjist sem allra fyrst. Sem betur fer hef ég fengið að læra að slík viðhorf ganga ekki upp. Maður flýr ekki fortíð sína. Eina leiðin til að gera hana upp er að horfast í augu við hana og játa mistökin. Þetta virðist mér vera grundvallarlögmál sem fróðari spekingar en ég hafa komið auga á. Ég færi þetta í orð hér af þeim sökum að svo virðist sem sumir kjörnir fulltrúar hafi hlaupið í burtu frá fortíð sinni og kannist ekki lengur við eigin gjörðir.  Ég hafði vonast eftir því að gagnvart málum eins og AGS og Icesave gætu þingmenn úr öllum flokkum sameinast um að axla ábyrgðina, sameinast um þá staðreynd að við eigum afar fáa valkosti og enga góða. Ég hafði sérstakar væntingar til nýs formanns Framsóknarflokksins þegar kom að því að tala upp úr pólitískum skotgröfum og alveg sérstakar til Sjálfstæðisflokksins, einmitt vegna hans eigin aðkomu að málinu, bæði fyrir efnahagshrunið og eftir það í fyrrahaust. Mér varð ekki að þessari ósk minni. Skotgrafirnar eru algerar. Auðmýktin er engin. Og það versta er að hv. þm. Bjarni Benediktsson veit fullvel að enginn stjórnmálaflokkur hefði komist hjá því að leysa úr þessari flóknu nauðungarstöðu með samningum. Hann veit betur, þrátt fyrir stóru orðin. 
            

Virðulegi forseti. Ég hélt að umræðuefnið hér væri staða Íslands og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, en það er kannski ágætt að rifja það upp að í sumar voru gerðar miklar breytingar á Icesave-samkomulaginu og þær hefðu ekki orðið að veruleika nema vegna þess að að því komu þeir stjórnmálaflokkar sem eru í stjórnarandstöðu. Sjálfstæðisflokkurinn hafði þar mjög mikið fram að færa og skipti miklu máli í þeirri niðurstöðu sem þar kom fram.  Á þær niðurstöður Alþingis hefur hins vegar ekki verið hlustað. Öllum þeim fyrirvörum sem Alþingi barðist fyrir í þrjá mánuði hefur verið hafnað. Það er niðurstaðan í þessu máli. Það er ágætt fyrir þá stjórnarflokka sem nú ráða ríkjum og horfast í augu við það, enda er sú ábyrgð þeirra og henni verður ekki dembt á aðra flokka. 
             En það er nú annað gagnvart þessum Alþjóðagjaldeyrissjóði. Það er alveg hárrétt að sjálfstæðismenn komu að því að hann kom hingað. Og Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki sagt að hann eigi að fara héðan, alls ekki. Við höfum hins vegar sagt að í ljósi þeirrar stöðu sem uppi er og hefur verið núna undanfarna mánuði sé ástæða til að endurskoða aðkomu okkar og samkomulag við sjóðinn til að laga það betur að þeim veruleika sem við búum við nú. Við stöndum frammi fyrir gríðarlegum skuldum, stöðugt hækkandi skuldum, og því miður er þetta Icesave-samkomulag sem nú er í vændum þannig að það er veruleg hætta á því að skuldir þjóðarinnar verði okkur of miklar. Við þær aðstæður verðum við að skoða hvort samkomulagið sem við gerðum í fyrrahaust við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn þurfi að endurskoða þannig að við getum staðið undir þessu og reist þessa þjóð við. Það hlýtur að vera okkar sameiginlega markmið í þessum sal og menn eiga ekki að benda í allar áttir þegar slík gagnrýni er sett fram. Hún er sett fram vegna þess að menn bera hag þessarar þjóðar fyrir brjósti. Það er verkefni okkar númer eitt, tvö og þrjú. Ég verð að segja alveg eins og er að það verður ekki beðið með það að mótmæla þessu háttalagi Breta og Hollendinga gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Við sjálfstæðismenn tókum það fram í minnihlutaáliti fjárlaganefndar í sumar að ástæða væri til að hefja rannsókn á því hvernig stóð á því að sjóðnum var beitt með þessum hætti. Ég hvet ríkisstjórnina til að fara strax í að gera verulegan ágreining um það hvernig stendur á því að sjóðnum hefur verið beitt með beinum hætti. Það viðurkenna núna þessir viðsemjendur blygðunarlaust, að nú sé allt í lagi að fara í endurskoðun vegna þess að þeir séu búnir að fá sinn samning í höfn. Þessu verðum við Íslendingar að mótmæla. Við eigum að standa bein í baki gagnvart þessu og við eigum að mótmæla þessu. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til að gera það vegna þess að það er nóg komið af þessu bogna baki í þessum sölum. 
            

Frú forseti. Það er alveg augljóst að samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn hefur valdið okkur Íslendingum miklum vonbrigðum, þá fyrst og fremst vegna þess hvernig Bretar og Hollendingar hafa beitt áhrifum sínum innan sjóðsins til að þrýsta á okkur í Icesave-málinu. Það er þó á hinn bóginn alveg ljóst að við Íslendingar þurfum á samstarfi við AGS að halda. Meginmarkmið samstarfsins er að efla traust á íslenskt atvinnu- og efnahagslíf. Með samstarfi við AGS fær íslenskt hagkerfi heilbrigðisvottorð og við það vottorð treysta erlendar þjóðir sér til að lána okkur fjármuni. Meira að segja okkar helstu vinaþjóðir hafa sagt: Kæru vinir, við treystum okkur ekki til að lána ykkur neina peninga nema það sé gert undir hatti AGS. Við það situr. Þingmenn eiga þess vegna ekki að standa í lýðskrumi og telja þjóðinni trú um að við getum byggt hér upp lífvænlegt samfélag án samstarfs við alþjóðasamfélagið. Og ræðum aðeins alþjóðasamfélagið. Það var athyglisvert að heyra í frummælanda, formanni Framsóknarflokksins, því að hann er augljóslega ekkert sérstaklega spenntur fyrir þessu alþjóðasamfélagi og vildi sem minnst af því vita. Það er ágætt að hafa það á hreinu. Það er spurning hvort kjósendur Framsóknar sem starfa hjá Össuri, Actavis og Marel séu honum sammála, eða kannski þeir kjósendur Framsóknarflokksins sem vinna í innflutningi, útflutningi, ferðaþjónustu og jafnvel sjávarútvegi. 
             Ég spyr því þá þingmenn sem vilja halda þeim möguleika að þjóðinni að hún geti hætt samstarfi við AGS, hvernig þeir ætla að endurfjármagna erlendar skuldar sem þegar hefur verið stofnað til. Opinberir aðilar þurfa að standa skil á þúsund milljörðum króna á næstu árum.  Andstæðingar AGS þurfa að svara því hvernig þeir ætla að sækja erlent fjármagn til endurreisnar og endurfjármögnunar hér á þessu landi, hvernig þeir hinir sömu ætla að aflétta höftunum og lækka vexti - án þess að missa krónuna niður í dýpstu myrkur. Því miður getur Ísland ekki fetað leiðina til endurreisnar án þess að gera það í samstarfi við alþjóðasamfélagið. Og það er gert í gegnum samstarfið við AGS.

Frú forseti. Enn þá virðist vera til staðar gríðarlegur misskilningur á því hvað alþjóðasamfélagið er. Alþjóðasamfélagið virðist að mati sumra þingmanna hér, einkum úr Samfylkingu, vera einhvers konar skipulagður samsafnaður ríkja sem tekur ákvarðanir á fundum og útilokar eitt og eitt ríki ef það gerir ekki eins og félagið ætlast til. Það er ekki svoleiðis. Alþjóðasamfélagið er ekki skipulagt með þessum hætti, en hins vegar geta ríki einangrast og orðið út undan í þessu alþjóðasamfélagi ef þau gera eins og stefnir í með Ísland, skuldsetja sig um of, sérstaklega ef þau skuldsetja sig í erlendri mynt. Þannig hafa ríki dottið út úr alþjóðasamfélaginu. Þannig hætta þau að geta verið virkir þátttakendur í alþjóðaviðskiptum. Þannig hætta þau að geta tekið þátt í samskiptum um menntamál og vísindasamstarfi. Þannig hætta þau að fá fjárfestingu og geta ekki lengur tekið þátt í nokkru því sem fellur undir alþjóðasamstarf. Ef menn gera sér grein fyrir því hvernig þetta liggur og hætta að ímynda sér að við eigum í höggi við eitthvert félag, einhvern félagsskap sem ætlast til þess að við hlýðum, geta menn kannski talið í sig örlítinn kjark. Ekki veitir af. Hvernig stendur á því að menn hafa í þessari umræðu ekki getað sýnt fram á það með nokkru móti hvað á að gera við þessa lánveitingu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum? Reyndar er enn farið að tala um að við þurfum þetta til að borga einhver eldri lán. Þetta eru alveg ný tíðindi. Erum við sem sagt að reyna að endurfjármagna einhver lán sem við teljum okkur ekki geta staðið undir? Fram að þessu hefur því nefnilega verið haldið fram að það ætti ekkert að nota þessa peninga. En ef við ætlum að fara að eyða peningunum í að halda uppi gjaldmiðlinum eða endurfjármagna einhver önnur lán hlýtur myndin að breytast töluvert. Og þá hljótum við að hafa verulegar áhyggjur af því sem Gunnar Tómasson og Joseph Stiglitz og fleiri hagfræðingar hafa varað okkur við, þá hljótum við að óttast að skuldastaðan sé orðin slík að við ráðum ekki við hana. Þannig þarf það þó ekki að þróast, Ísland skilar alveg gríðarlegum hagnaði upp á hvern einasta dag. Við flytjum út miklu meira en við flytjum inn. En hvað verður um þennan afgang? Hvers vegna nýtist hann ekki til að styrkja gengi krónunnar? Hvers vegna getum við ekki lækkað vextina? Það er allt vegna þessarar að miklu leyti óþörfu skuldsetningar sem virðist eingöngu til þess ætluð að ganga í augun á einhverju ímynduðu félagi, ganga í augun á einhverjum til þess að virðast stærri en við erum eða kaupa sér ímynd, rétt eins og bankarnir gerðu þegar þeir voru lentir í hvað mestum kröggum. Það er stóra kaldhæðnin í þessu öllu saman. Hér er verið að gera nákvæmlega sömu mistök og bankarnir gerðu á lokasprettinum, fá dýr lán, allt of há lán sem menn geta ekki staðið undir, til að kaupa sér ímynd, kaupa sér gálgafrest og gera það að verkum að fallið verður enn þá stærra þegar þar að kemur.

Frú forseti. Það má skipta þessum málum, og lánamálum kannski aðallega, í tvennt; annars vegar eru það skuldir sem falla nú á ríkið og ýmsar stofnanir þjóðfélagsins vegna tjóns sem þegar er orðið. Undan þeim skuldum getum við ekki bara valið okkur með því að fara einhverjar aðrar leiðir. 

… endurfjármögnun?

Að því leyti til er þung skuldabyrði þegar á fallin og þarf ekki flóknara dæmi en það að velta fyrir sér hvað 400 milljarða halli á ríkissjóði á tveimur árum þýðir.  
             Varðandi gjaldeyrisforða er það auðvitað forði og ekki tapað fé. Það væri mjög merkilegt ef menn teldu núna að Ísland þyrfti á engum frekari vörnum og viðbúnaði að halda í þeim efnum en þeim þunna forða sem hefur verið í húsi síðan í fyrrahaust.

Lánsforði er ekki forði.

Munurinn er líka sá að gjaldeyrisforðinn er ávaxtaður, það er þá bara vaxtamunurinn sem þar leggst sem kostnaður á þjóðarbúið. Að sjálfsögðu á að endurmeta og endurskoða þetta prógramm og það verður gert reglubundið. Og að sjálfsögðu er óþolandi hvernig endurskoðunin hefur tafist.

Ertu búinn að kvarta?

Að sjálfsögðu er margbúið að kvarta yfir því, hv. þingmenn. Á öllum fundum með yfirmönnum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, fundum mínum og utanríkisráðherra með Strauss-Kahn hefur að sjálfsögðu verið lýst megnustu óánægju með þetta. Það hefur verið sagt að svona geti þetta ekki gengið lengur. Allt frá því í júlímánuði þegar ég eyddi mörgum sólarhringum í  Verkefnið er að endurreisa íslenskan efnahag, koma hér aftur á eðlilegu ástandi, skapa forsendur fyrir stöðugu gengi, lækkun vaxta, lægri verðbólgu, eðlilegu umhverfi, eðlilegum aðgangi að alþjóðlegum lánamörkuðum þar sem allt er í frosti í dag. Við verðum að horfast í augu við það að það þarf að þjónusta erlendar skuldir ríkisins, fyrirtækja, sveitarfélaga, orkufyrirtækjanna o.s.frv. Það verður að undirbúa og sjá fyrir stórum gjalddögum sem þjóðarbúið þarf að mæta, sérstaklega á árunum 2011 og 2012. Menn verða að lifa í raunheiminum og horfast í augu við aðstæðurnar eins og þær eru. 
             Það var tekin sú ákvörðun að fara þessa leið hér í fyrravetur. Það væri hreint ábyrgðarleysi að 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um sérstakar aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja, vegna banka- og gjaldeyrishrunsins haustið 2008. Þetta frumvarp er óvenjulegt, bæði að efni og formi. Það er sett fram af fordæmislausu tilefni og markmið þess eru einstæð og áríðandi. Ég vil hefja ræðu mína á því að geta þess hvað býr að baki frumvarpinu sem er hluti af stærra heildarátaki þar sem margir ólíkir aðilar hafa orðið að leggja hönd á plóg. Fyrst er rétt að þakka þá vinnu sem að baki þessu liggur, hún er afskaplega umfangsmikil og margir hafa komið þarna að. Á vegum ríkisstjórnarinnar hefur starfað ráðherranefnd þriggja ráðherra sem hefur haft veg og vanda af undirbúningi aðgerða vegna skuldavanda heimilanna, sem í hafa setið, auk mín, hæstv. viðskiptaráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra. Því til viðbótar hefur þetta málefni margsinnis verið rætt í ríkisstjórn auðvitað á síðustu mánuðum. Það er líka vert að þakka þeim fjölmörgu sem hafa komið að undirbúningi þessa máls. Við höfum þurft að eiga náið samstarf við lánastofnanir. Er vert að þakka sérstaklega forustumönnum Samtaka fjármálafyrirtækja fyrir þeirra góða starf og þá miklu sérfræðivinnu sem farið hefur fram á þeim vettvangi í samvinnu við okkur til að vinna grunninn að þeim lausnum sem hér er verið að leggja til. Það er líka full ástæða til að þakka það samstarf sem við höfum átt við aðila vinnumarkaðarins. Það hefur verið mjög mikils virði í þessu efni. Við höfum líka haft samband við hagsmunasamtök önnur. Það hefur verið mikils virði að ræða við Hagsmunasamtök heimilanna, sem við höfum rætt við um þessar hugmyndir. Við höfum auðvitað haft samband við alla lífeyrissjóði o.s.frv. En síðast en ekki síst langar mig að gera að umtalsefni það góða samstarf sem við höfum átt við ýmsa stjórnarandstöðuþingmenn um vinnslu þessa máls og þegið frá þeim hugmyndir og ráð. Það hefur verið okkur mjög mikils virði í þessari vinnu að eiga þetta víðtæka samráð því að þetta er það flókið mál að um það verður ekki samið yfir eitt borð í einni svipan, heldur eru þetta í reynd mörg borð þar sem verið er að véla um þessi mál og það þarf að ræða um þau við marga aðila og það hefur verið mjög mikilvægt að eiga þetta víðtæka samráð. Meginmarkmið þessa frumvarps eru að bregðast við þeim forsendubresti sem varð við hrun bankanna og gjaldmiðilsins, að koma jafnvægi á virði eigna og greiðslugetu annars vegar og fjárskuldbindingar einstaklinga, fyrirtækja og heimila hins vegar, að dreifa áhættunni, þannig að sá skaði sem að mörgu leyti sem orsakaðist af útlánastefnu fjármálastofnana lendi ekki allur á lántakendum, heldur beri fjármálastofnanir einnig hallann. Að skapa úrræði og leiðir til þess að ná þessum markmiðum á sem skjótvirkastan hátt með samræmdum vinnubrögðum sem tryggja jafnræði þeirra sem þurfa úrræðanna með. Öllum Íslendingum eru ljós þau djúpu sár sem hrun banka og gjaldmiðils hafa valdið. En um leið er hverjum manni ljóst að íslenskt samfélag getur aldrei staðið af sér stríð allra gegn öllum, heldur verður að leita samstöðu til endurreisnar. Eini möguleikinn til að hægt verði að greiða úr þessari flóknu stöðu og skapa tækifæri til að skipuleggja fjármál heimilanna skynsamlega að nýju, er að viðurkenna allar staðreyndir undanbragðalaust og endurreisa innviði lánamarkaða á nýjum grunni til framtíðar.

Heyr, heyr.

Virðulegi forseti. Ég sagði að hér hefði orðið forsendubrestur og ætla nú að skýra með nokkrum orðum hvað ég á við. Orðið forsendubrestur er oft nefnt í umræðum um greiðslu- og skuldavanda og þá sagt að efnahagshrunið hafi valdið honum, að gengi krónunnar hafi fallið miklu meira en fólk með skuldir í erlendum gjaldmiðli hefði getað séð fyrir. Þá hafi verðbólga í kjölfar gengisfallsins verið ófyrirséð og sömuleiðis fall eignaverðs. Allt er þetta satt og rétt og öll höfum við orðið fyrir tjóni vegna efnahagshrunsins. Á hitt ber að líta að við núverandi aðstæður er varhugavert að meta tjónið. Vonir standa til að á næstu árum rétti gengi krónunnar við með jákvæðum áhrifum á stöðu skuldara, gengistryggðra lána, og óbeint á flesta með leiðréttingu kaupmáttar og minni verðbólgu. Hagvöxtur á ný mun einnig stuðla að hækkun kaupmáttar og eignaverða þegar fram líða stundir. Mestu skiptir því að lækka greiðslubyrði lána nú til að sem flestir geti staðið í skilum. Það er gert með því að færa greiðslubyrði til þess sem hún var fyrir hrun. Það er líka ljóst að staða ákveðinna hluta lánþega er slík að þessar almennu aðgerðir duga ekki til. Því byggir frumvarpið líka á þeirri hugmyndafræði að sköpuð verði umgjörð fyrir samkomulag fjármálafyrirtækja og lífeyrissjóða um sértæka skuldaaðlögun sem er ætlað að leysa úr vanda þess hóps sem býr við það mikinn skuldavanda að almennu aðgerðirnar duga ekki. Markmiðið er að færa greiðslubyrði að greiðslugetu og búast má við að fjármálafyrirtæki og kröfuhafar þurfi í þeim tilvikum að gefa eftir hluta krafna sinna. Í þessum tilvikum ráðstafa þó fjármálafyrirtækin í raun hluta af þeim varúðarframlögum sem lögð hafa verið fram í kjölfar hrunsins. Virðulegi forseti. Við vorum að ýmsu leyti komin í ógöngur fyrir hrunið vegna óábyrgrar hegðunar fjármálastofnana og okkar sjálfra í aðdraganda hrunsins. Lánamarkaðir fengu að þróast í fráleitar áttir, innrás bankanna á húsnæðislánamarkaðinn árið 2004 var misráðin og byggði ekki á viðskiptalegum forsendum. Hún fól í sér klassísk undirboð þar sem bankarnir buðu kjör sem þeir höfðu ekki efnahagslegar eða viðskiptalegar forsendur til að veita og ávísuðu þannig á framtíðina því misvægi sem þannig varð til milli þeirra lánskjara sem boðin voru og efnahagslegra möguleika bankanna til þess að standa við þau. Þetta leiddi síðan af sér eignabólu, eignaverðssprengingu, sem síðan hlaut að springa vegna þess að hún byggði ekki á neinum sjálfbærum forsendum. Við hugsum til þess að mikilvægt er að reyna að girða fyrir að slíkar aðstæður verði aftur. Í því skyni er í 6. gr. frumvarpsins að finna heimildarákvæði fyrir Íbúðalánasjóð að hefja samstarf við fjármálastofnanir um fyrirkomulag fjármögnunar útlána þessara lánastofnana á markaði. Hugsunin er þá sú að samstarf geti tekist um að Íbúðalánasjóður greiði fyrir fjármögnun bankanna. Þetta hefur verið mikilvægt atriði í þeim samningum og því samráði sem átt hefur sér stað að undanförnu og miðar að því að tryggja bönkunum til lengri tíma traustan aðgang að lánsfé þannig að þeir geti veitt íbúðalán, en með sjálfbærum hætti í þetta skiptið þannig að tryggt sé að það sé þá byggt á kjörum sem raunverulega sé aflað á markaði áður en lánin eru veitt en ekki á einhverjum innstæðulausum bóluforsendum eins og hingað til hefur verið. Virðulegi forseti. Veruleikinn sem við blasir felur í sér rökin fyrir mikilvægi þessara aðgerða. Í dag eru 19.765 einstaklingar á vanskilaskrá en þeir voru rúmlega 15.000 fyrir hrunið. Það segir líka sína sögu um það hversu ósjálfbær skuldsetning þjóðarinnar var orðin missirin fyrir hrun. Sjö þúsund einstaklingar stefna sjáanlega í verulega greiðsluerfiðleika á næstu mánuðum ef ekkert er að gert. Greiðslubyrði fólks á verðtryggðum lánum er núna 20% hærri en hún var í ársbyrjun 2008. Þetta er mun breytilegra hjá einstaklingum með gengistryggð lán en greiðslubyrði þeirra hefur hækkað mjög verulega. Allir landsmenn finna harkalega fyrir áhrifum hrunsins á eignastöðu sinni, aflafé, eða ráðstöfunarfé í mánuði hverjum. Mikilvæg úrræði til að bregðast við vanda hinna verst settu tóku gildi sl. vor, þ.e. hin opinbera greiðsluaðlögun sem þá var komið á fót og tímabundin greiðsluaðlögun fasteignaveðskulda. En vegna þess mikla fjölda sem mun þurfa að óbreyttu á sértækum úrræðum að halda er augljóst að þau úrræði munu ekki anna þörfinni. Meira þarf til svo brýnar lausnir fyrir fólk tefjist ekki vegna teppu í kerfinu. Þegar við horfum á verkefnið fram undan er ljóst að ein meginforsenda fyrir efnahagslegri endurreisn, skilvirkni efnahagslegri endurreisn, er endurskipulagning skulda einstaklinga, heimila og fyrirtækja. Seðlabankinn hefur greint hagsögulegar heimildir og skoðað reynslu annarra þjóða sem gengið hafa í gegnum viðlíka hrun. Niðurstaða Seðlabankans er sú að raunhæfustu og skynsamlegustu aðgerðirnar til endurskipulagningar felist í blandaðri leið. Í því felst að beita saman almennum aðgerðum og sértækum úrræðum. Hlutverk ríkisins er að ákveða almennu aðgerðirnar og útfæra þær en jafnframt tekur það að sér að setja ramma og leiða mótun nýrra leikreglna, nýs fjármálamarkaðar þar sem lánastofnunum og lánafyrirtækjum er falin aukin ábyrgð á áhættu og allt gert til að forða verulegum greiðsluvanda og greiðsluþroti. Það hefur verið leiðarljós okkar í þeirri vinnu sem átt hefur sér stað að undanförnu þar sem við höfum leitt saman þessa ólíku aðila og greitt fyrir samræmdum vinnubrögðum allra lánastofnana, hvort heldur það eru bankar, eignarleigufyrirtæki, lífeyrissjóðir eða Íbúðalánasjóður. Enginn hefur ávinning af gjaldþrotum en tjón vegna þeirra er mikið, það snertir samfélagið allt og getur skapað óbærilegan félagslegan vanda þegar fram í sækir. Efni frumvarpsins sem hér er mælt fyrir er í reynd tvíþætt: Annars vegar felur það í sér tímabundinn ramma um þá sértæku skuldaaðlögun sem þarf að eiga sér stað í samningum skuldara og kröfuhafa. Hér er átt við einkaréttarlega samninga sem fram fara utan dómstóla. Hins vegar er mælt fyrir um breytingar sem gera þarf á lögum til að aðgerðirnar nái fram að ganga, breytingar á lögum um húsnæðismál og breytingar á lögum um greiðslujöfnun fasteignaveðlána, sem byggist m.a. á samkomulagi sem náðst hefur við fjármálafyrirtæki og lífeyrissjóði um almennar aðgerðir til að létta greiðslubyrði og tryggja að lenging lánstíma vegna greiðslujöfnunar verði aldrei meiri en þrjú ár. Með þeirri greiðslujöfnun sem hér er lagt upp með sem almennri aðgerð til að létta greiðslubyrði af húsnæðislánum og bílalánum, verður greiðslubyrðin færð aftur til þess sem hún var fyrir hrun. Greiðslubyrði af verðtryggðum lánum lækkar um u.þ.b. 20% og greiðslubyrði af gengistryggðum lánum lækkar almennt um 20–35%. Með því að setja þak á greiðslujöfnun lána er óvissu lántakendanna eytt þar sem þeir vita strax að lánið mun aldrei lengjast meira en um þrjú ár vegna greiðslujöfnunar. Þegar greiðslujöfnunartímabilinu lýkur verða eftirstöðvar af húsnæðislánum, ef einhverjar eru, afskrifaðar. Ef eftirstöðvar eru af bílalánum við lok greiðslujöfnunartímabilsins getur lántakinn annaðhvort greitt upp eftirstöðvarnar eða skilað bílnum og lokið þannig málinu. Samkvæmt frumvarpinu verður greiðslujöfnun sett sjálfkrafa á verðtryggð húsnæðislán. Þetta er gert til að tryggja öllum sem þurfa þetta úrræði aðgang að því. Þeir sem ekki vilja nýta sér það geta auðveldlega sagt sig frá greiðslujöfnun. Greiðslujöfnun varðandi gengistryggð lán mun verða komið á með samkomulagi, annars vegar við banka og hins vegar við eignarleigufyrirtækin sem hafa bílalán með höndum. Í þeim tilvikum munu skuldarar þurfa að velja sér greiðslujöfnun og geta gert það með einföldum hætti. Ávinningur samfélagsins af þessari aðferð er mikil. Fjöldi fólks kemst hjá greiðsluvanda og getur áfram staðið í skilum. Ráðstöfunarfé fólks eykst. Og síðast en ekki síst, ótta fólks um að sitja uppi með lán út í hið óendanlega, er eytt. Það er líka ljóst að með þessari aðgerð er áhætta færð af lántakendum á lánastofnanir af frekari efnahagslegri óvissu í landinu. Áhætta af frekari gengisfellingu verður hér eftir á lánastofnanirnar en ekki á lántakendur. Lántakendur sem skulda í erlendum gjaldeyri geta áfram gert það óttalaust. Þeir njóta ávinningsins af styrkingu krónunnar en bera ekki áhættu af frekari veikingu hennar. Með sama hætti erum við að taka áhættuna af frekara verðbólgugosi af almenningi sem skuldar verðtryggð lán og setja hana yfir á lánastofnanirnar. Höfuðstóll mun vissulega hækka vegna hækkandi verðbólgu en greiðslubyrðin mun ekki aukast nema launaþróun gefi tilefni til þess. Það er þá forsenda þess að höfuðstóllinn verði greiddur að launaþróunin verði það rífleg umfram þróun verðlags að það verði í raun efnisleg rök til þess að hinn uppsafnaði höfuðstóll verði greiddur. Með þessu erum við að gefa fólki fyrirheit um afkomuöryggi á erfiðum tímum. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er að finna ákvæði í 2. og 3. gr. frumvarpsins sem leggja grunn að sértækri skuldaaðlögun. Með sértækri skuldaaðlögun er átt við tímabundna aðgerð. Frumvarpið setur útfærslunni ramma þar sem byggt er á að samkomulag fylgi í kjölfarið. Það liggur efnislega fyrir og verður undirritað á næstunni við aðildarfyrirtæki Samtaka fjármálafyrirtækja, Landssamband lífeyrissjóða og Íbúðalánasjóð. Samkomulagið felur í sér samræmt verklag um meðferð erfiðra skuldamála utan dómstóla. Meginregla hinnar sértæku skuldaaðlögunar er að tekið verði á vanda hvers skuldara fyrir sig, hvort sem um er að ræða einstakling eða fyrirtæki. Að því er varðar einstaklinga mun sértæk skuldaaðlögun miðast við greiðslugetu viðkomandi skuldara. Eignir og skuldir eru aðlagaðar að greiðslugetu skuldarans og því er miðað við að stóreignir og bílaeign umfram hið nauðsynlega verði seldar eða leystar til lánastofnana. Eftirgjöf skulda eru sett þau viðmið að skuldir umfram 80–110% af veðrými fasteigna færist á biðreikning. Þegar skuldaaðlögunartímabilinu lýkur eru kröfur yfir þessum viðmiðum sem jafnframt eru umfram greiðslugetu afskrifaðar. Kröfuhöfum verður gert kleift að færa niður fjárskuldbindingar einstaklinga, fyrirtækja og heimila niður til raunvirðis þegar skuldir eru sannanlega glataðar án þess að niðurfellingin teljist til skattskylds eignaauka. Fyrir liggur í greinargerð með frumvarpinu sá skilningur skattyfirvalda og fjármálaráðuneytis að þetta verði ekki háð vandkvæðum miðað við túlkun laga um tekjuskatt. Eftirlitsskyldum aðilum, einkum lánastofnunum, verður gert mögulegt að lækka höfuðstól krafna við afnám gengis- eða verðtryggingar þeirra, ef slík eftirgjöf byggist á mati á núvirði skuldar fyrir og eftir lánskjarabreytingu og breytingunni er ekki ætlað að rýra virði skuldarinnar. Með því greiðum við fyrir aðgerðum fjármálastofnana til þess að leysa skuldara úr ósjálfbærum erlendum lánastöðum og greiðum fyrir möguleikum lánastofnana að bjóða sjálfbærari innlend lánakjör í staðinn. Frumvarpið felur þannig í sér meginreglur sem geta verið nýttar í atvinnulífinu til þess að lækka ósjálfbæra skuldastöðu í kjölfar efnahagslífsins og þar með greiðir það fyrir lausnum á skuldavanda fyrirtækja í landinu. Frumvarpið tekur til allra kröfuhafa sem skulu setja sér reglur um framkvæmd niðurfellinga og birta þær með aðgengilegum hætti. Aðilar sem lúta eftirliti Fjármálaeftirlitsins skulu setja sér reglur sem Fjármálaeftirlitið samþykkir í þessu efni. Með þessu er greitt fyrir að framkvæmd fjárhagslegrar endurskipulagningar í atvinnulífinu verði að mestu í höndum starfsmanna eftirlitsskyldra aðila, þ.e. starfsmanna fjármálastofnana. Þar er til staðar mannafli og þekking til að sinna þessu verkefni en hið opinbera setur framkvæmdinni ramma til að tryggja að jafnræðis sé gætt. Til að hin sértæka skuldaaðlögun fyrir einstaklinga gangi upp eins vel og kostur er þarf líka að sníða agnúa af fyrirkomulagi opinberrar greiðsluaðlögunar. Af hálfu dómsmálaráðherra er nú unnið að tillögum sem munu væntanlega birtast hér á næstu vikum í frumvarpsformi og fela í sér viðbrögð við ýmsum agnúum sem komið hafa fram á þeirri löggjöf frá því að hún tók gildi síðasta vor. Það er mikilvægt að hún kallist á við þá sértæku skuldaaðlögun sem hér er kynnt þannig að skuldarar eigi í reynd samningsstöðu við kröfuhafa og eigi völ annarra úrræða í gegnum hið opinbera kerfi ef þeir samningar sem þeim standa til boða við kröfuhafa eru ekki ásættanlegir. Allt þarf þetta að kallast á. Við viljum að sem flest mál fari í gegnum sértæka skuldaaðlögun til þess að hlífa hinu opinbera kerfi við álagi en það þarf líka að vera ljóst hver réttur fólks er ef ekki eru í boði fullnægjandi lausnir í frjálsum samningum. Þegar öll þau úrræði sem hér eru lögð til í þessu frumvarpi hafa tekið gildi og virkni þeirra er orðin eins og að er stefnt, hefur að mínu viti verið stigið mjög stórt skref til endurskipulagningar skulda einstaklinga og fyrirtækja og lagður grunnur fyrir atvinnulífið að taka á málum í kjölfarið. Virðulegi forseti. Í umræðu utan dagskrár nýverið kom fram einlægur ásetningur þingmanna úr öllum flokkum til að greiða fyrir þeim skrefum sem sammæli eru um að séu til góðs. Almennt var vel tekið í þær hugmyndir sem hér hefur verið lýst og eru nú lagðar fram í frumvarpsformi. Þetta met ég mikils og vil þakka fyrir það alveg sérstaklega því að eins og ég sagði í upphafi er enginn möguleiki að íslenskt samfélag geti staðið af sér stríð allra gegn öllum. Við verðum að leita samstöðu til efnahagslegrar endurreisnar. Í því skyni tel ég mikilvægt að við leitum allra leiða til að auka samvinnu þvert á flokksbönd um þetta mál á næstu mánuðum og missirum. Því tel ég rétt að óska eftir því við alla stjórnmálaflokka á Alþingi að þeir fallist á að við skipum sameiginlega nefnd, fulltrúa allra flokka, til að fylgjast með framvindu varðandi skuldamál heimila á næstu mánuðum og missirum og að þessi nefnd verði þá vettvangur til þess að við deilum með okkur upplýsingum um þróun mála og eigum samtöl um sjónarmið um frekari aðgerðir ef á þarf að halda. Virðulegi forseti. Að síðustu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til félags- og tryggingamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir yfirferð hans á þessu frumvarpi. Ég tek sérstaklega fram að ég fagna frumvarpinu vegna þess að þetta er þó skref í rétta átt við að byrja að vinna okkur út úr þeim erfiðleikum sem við erum í. Þótt ég sé reyndar ekki sáttur við allt sem í því er fagna ég því og það eru margir góðir punktar hér. Ég fagna líka sérstaklega því sem hæstv. ráðherra sagði í lokin að hann mundi beita sér fyrir því að skipa þverpólitískan hóp til þess einmitt að við komumst upp úr þessum hjólförum og förum að ræða þetta af viti. Okkur tókst það ekki í sumar þegar við báðum um að það yrði gert með þeim hætti en þetta veit á gott. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra um að þegar verið er að gera þessa hluti er verið að færa eignir frá gömlu bönkunum yfir í nýju bankana og það er gert í samráði við kröfuhafa. Við í þessum sal vitum mjög vel að það er búið að rétta af annars vegar fjármagnseigendur gagnvart innlánstryggingunum þegar þær voru tryggðar og eins gagnvart peningamarkaðssjóðunum. Þá langar mig að velta því upp hvort ekki hefði verið eðlilegra að þær kröfur eða íbúðalánin sem voru færð yfir á milli bankanna gengju beint til íbúðaeigendanna, þ.e. þeirra sem eru með lánið. Hefði það ekki verið skynsamlegra? Eins langar mig í framhaldi af því að spyrja hann um það, vegna þess að ég hef reynt að leita mér upplýsinga um þetta víða og fengið mismunandi svör, hver í raun og veru færslan eða afföllin voru á þessum lánum á milli bankanna, þ.e. gömlu og nýju bankanna. Hver var niðurstaðan á milli kröfuhafanna sem eiga kröfurnar í gömlu bankana? Hver var í raun og veru niðurstaðan á því verðmæti sem var fært á milli og hvernig var það gert? Ég hefði áhuga á að hæstv. ráðherra svaraði þessu en að öðru leyti ítreka ég að ég fagna þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni góð orð. Hann spyr hvernig staðið var að verðmati á þeim eignum sem færðar voru á milli gömlu og nýju bankanna. Eftir því sem ég kemst næst fór það fram með þeim hætti að reiknaðar voru væntar endurheimtur af lánunum. Ég hef ekki handbærar nákvæmar tölur um matið en matið er í sjálfu sér byggt á því að öll þau lán innheimtist sem greiðslugeta er fyrir. Vanda heimila er auðvitað mjög misskipt. Miðað við gögn Seðlabankans er staðan viðráðanleg hjá 80% heimilanna en 20% eru í mismiklum vanda. Það er hins vegar ekki alveg rétt hugsun að baki því að draga þá ályktun ef við gefum okkur að hér séu 20% í vanda - þó svo lán verði færð niður um 20% við yfirfærsluna er ekki beinlínis hægt að gefa þau 20% til allra heimila með 20% afslætti. Það er svipað og að leysa 10% atvinnuleysisvanda með því að láta alla fá 10% atvinnuleysisbætur. Eftir standa margir sem eru atvinnulausir og fá þá engar bætur. Stærðargráða vanda margra þeirra sem eru með mjög stór gengistryggð lán er slík að afskrifta þarf með. Bankarnir gera auðvitað ráð fyrir því að þeir ráðstafi því sem þeir hafa til ráðstöfunar í varúðarfærslur við meðferð erfiðra skuldamála í hinni sérstöku skuldaaðlögun sem ég gerði grein fyrir hér áðan og felur í sér samræmt verklag um hvernig hægt er að taka á lækkun skuldabyrði utan réttarkerfisins.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að munnhöggvast við hæstv. ráðherra um þessar niðurfellingar, það verður væntanlega fjallað um þær í félags- og tryggingamálanefnd. Mig langar hins vegar að nota þennan tíma til þess að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra: Er hann hræddur um að þessar aðgerðir komi kannski of seint? Eins langar mig að spyrja hann hvort hann hafi áhyggjur af því að þetta taki of langan tíma í kerfinu. Hann kom reyndar inn á það í ræðu sinni áðan að í bankakerfinu væru um 3.300 starfsmenn sem hefðu mikla þekkingu og ættu að geta nýst vel. Er hann fullviss um að það muni ganga eftir? Síðan langar mig í framhaldinu að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra um gríðarlega erfiða stöðu heimilanna og fjölskyldnanna í landinu. Hann var ekki viðstaddur þegar við ræddum efnahagstillögur sjálfstæðismanna en hefur hann skoðað þær breytingar sem við leggjum til að verði gerðar á lífeyrissjóðsgreiðslunum til þess að létta heimilunum í landinu að komast upp úr þessari efnahagslægð? Vill hann svara einhverju um það?

Virðulegi forseti. Ég vona að þessar aðgerðir komi ekki of seint og ég held að þær komi ekki of seint. Ástæða þess að þetta tók tíma er auðvitað sú að þeir bankar sem við ræddum við þurftu að vera í standi til þess að taka viðskiptalegar ákvarðanir. Við lögðum nefnilega alltaf upp með að ríkið ætti ekki að bera kostnað af þessu verkefni. Það hjálpaði þegar búið var að skilja á milli gömlu og nýju bankanna í sumar og verðmeta eignirnar, þá voru bankarnir betur í stakk búnir til þess að taka ákvarðanir um hvað þeir teldu sig geta gert. Það var grundvallarforsenda af okkar hálfu að við ætluðum ekki að leggja þær byrðar á skattborgarana að borga þennan skuldbreytingarkostnað heldur yrðu bankarnir að vera tilbúnir að taka hann á sig. Þess vegna held ég að þó að við hefðum helst viljað að þetta lægi fyrir fyrr urðum við einfaldlega að bíða eftir því að við hefðum starfhæft bankakerfi áður en við gátum farið út í þessar aðgerðir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp. Það er vissulega skref í rétta átt og ég þakka honum líka fyrir að taka upp þá hugmynd sem við sjálfstæðismenn komum með í vor um að hópur úr öllum flokkum yrði settur í að fara yfir málið. Við hefðum betur gert það fyrr vegna þess að þetta mál er þess eðlis að við hefðum þurft að grípa strax inn í og allir aðilar á þingi og í samfélaginu eru sammála um að við þurfum að taka á því. Þetta hefur líka sína kosti og galla. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson spurði um niðurfellinguna á milli gömlu og nýju bankanna Það var upplýst í viðskiptanefnd í morgun að þetta væru 50% þótt það sé auðvitað misjafnt á milli lánaflokka hjá Landsbankanum. Mjög mikilvægt er að fara málefnalega yfir þetta og ég vonast til þess að við förum á fullt í það núna. Hæstv. ráðherra ræddi mikið fortíðina. Ég er alveg sammála honum varðandi bankana en við stjórnmálamenn getum ekki firrt okkur ábyrgð. Það liggur alveg fyrir að 90% voru mjög óskynsamleg. Það liggur líka fyrir að húsnæðisaðstoðin hefur verið skuldahvetjandi. Á því berum við stjórnmálamenn ábyrgð. Sömuleiðis var lóðaskortur á höfuðborgarsvæðinu og engin yfirsýn yfir framboð á lóðum sem áttu að vera hjá hæstv. félagsmálaráðherra á hverjum tíma. Þetta er á ábyrgð okkar stjórnmálamanna og ég held að þegar menn skoða ræður aftur í tímann munu menn roðna örlítið því aldrei töluðu talsmenn vinstri flokkanna eins og hæstv. ráðherra talar núna. Það þýðir þó lítið að fjalla um það. Ég ætlaði hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra að einu. Fólk, sérstaklega á miðjum aldri, ungt fólk sem er í miklum skuldavanda, það er til lítils að aðstoða það varðandi skuldamálin ef við hækkum skattana 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessum ágætu ummælum hv. þingmanns varðandi fortíðina. Ég held að það sé alveg rétt hjá honum að hér var æðibunugangur í lóðaframboði milli sveitarfélaga og skortur á sameiginlegu skipulagi sem ýtti mjög undir þennan vanda. Ég held að allir bæjarstjórar á höfuðborgarsvæðinu hafi talið sig geta einir út af fyrir sig leyst alla lóðaþörf höfuðborgarsvæðisins til lengri tíma litið. Það var auðvitað aldrei raunsætt. Við eigum að læra af þessari reynslu og koma á betra skipulagi á framboðin, því eftir sitjum við öll í tjóni og það er búið að byggja allt of mikið. Ég er líka alveg sammála hv. þingmanni um að 90% lánin hjá Íbúðalánasjóði voru eftir á að hyggja ekki mjög skynsamlega útfærð hugmynd. Ég held að við verðum að horfast í augu við að við verðum að takmarka áhættu í lánveitingum. Þess vegna vil ég vekja athygli á að í 6. gr., sem felur í sér heimild til þess að við getum farið að ræða við bankana um einhvers konar endurfjármögnunarkerfi, er lögð sérstök áhersla á að lánstími og lánakjör tekinna og fjármagnaðra lána standist sem næst á þannig að áhættan verði lítil og líka að það verði reglur um hámarksveðsetningu og hámarkshlutdeild fjármálafyrirtækja í áhættu. Það er ekki hægt að búa til svona farveg þannig að bankarnir geti í reynd komið áhættunni yfir á þann sem aflar fjárins fyrir útlánin. Bankarnir sem hitta kúnnana eiga auðvitað að bera stærsta hlutann af áhættunni því þeir eru í beinu sambandi við þá. Að síðustu varðandi skattstefnuna. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að auðvitað þarf að gæta hófs í skattlagningu. Það er mjög mikilvægt að við reynum að verja ráðstöfunartekjur heimilanna eins og kostur er á þessum erfiðu tímum. Hinu verður þó ekki vikist undan að skattar hafa hækkað. Síðan þurfum við að eiga betri samræður um það í góðu tómi. Ég náði ekki að svara hv. þm. Ásbirni Óttarssyni um það mál áðan en ég er alveg tilbúinn að ræða allar útfærslur á hugmyndum sjálfstæðismanna um skattamál 

Virðulegi forseti. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra. Svo við höfum þetta rétt þá var ein ástæðan fyrir eignabólunni að vísu lengi lóðaskortur hjá stærsta sveitarfélaginu Reykjavíkurborg. Yfirsýnin samkvæmt lögum á þó að vera hjá hæstv. félagsmálaráðherra. Ég spurði fyrirrennara hans, hv. þingmann og nú virðulegan forseta, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, í vor en það kom fram að því hefði ekki verið sinnt. Þvert á móti ef við skoðum t.d. ummæli núverandi hæstv. forsætisráðherra sem þá var félagsmálaráðherra, þá var það allt á hinn veginn en það er búið og við tökum það ekki aftur. Ég fagna viðbrögðum hæstv. ráðherra og lít svo á að hæstv. ráðherra, þótt hann hafi ekki verið viðstaddur umræðuna um efnahagstillögur okkar sjálfstæðismanna, ætli í fullri alvöru að skoða þau mál. Við höfum áhyggjur af því að ef við förum núna í þessar aðgerðir og vonandi einhverjar fleiri verði þær til lítils ef við handjárnum fólkið með miklum skattahækkunum. 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi yfirlit yfir lóðamálin á höfuðborgarsvæðinu. Við verðum að læra af þessari lexíu og það þarf að taka þau mál miklu harðari tökum. Það verður líka að kalla eftir því að sveitarfélögin sætti sig við að það verði einhvers konar miðstýrt skipulagsvald hvað þetta varðar. Þau hafa ekki viljað hlusta á það en ljóst er að tjónið af þessu fyrir samfélagið er allt of mikið til þess að við getum látið svoleiðis ástand yfir okkur ganga aftur. Þess vegna verður að taka miklu betur utan um þetta mál og við eigum að læra af þessari bitru reynslu. Varðandi skattana er ég alveg sammála hv. þingmanni um að ég tel það skipta miklu máli að við skattleggjum ekki of mikið við þessar aðstæður en við verðum samt auðvitað að skattleggja. Mér finnst ágætt að horfa á þær hugmyndir sem settar hafa verið fram af hálfu Sjálfstæðisflokksins um skattlagningu á eingreiðslur lífeyrissjóðanna en þær eru lán hjá framtíðinni að sumu leyti. Við verðum líka að passa að borga fyrir þetta ástand sjálf . Við verðum með einhverjum hætti að ætla okkur núna að greiða 

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hans og tek undir að þetta lagafrumvarp er skref í rétta átt. Ég legg áherslu á orðið „skref“ því mér finnst enn töluvert vanta upp á að þetta sé fullnægjandi. Það skiptir ekki síður miklu að höfuðstóll þeirra lána sem hér er um að ræða verði lækkaður því ég ef skil þetta frumvarp rétt og þær athugasemdir sem hér koma fram er tímabundið verið að létta greiðslubyrði þeirra sem eiga þessi lán en þau safnast hins vegar upp. Af því tilefni langar mig að vitna í skýringu með 5. gr. frumvarpsins. Þar stendur, með leyfi forseta: „Það er mat fjármálafyrirtækja að ólíklegt sé að eitthvað standi eftir af lánum í lok lánstímans þrátt fyrir greiðslujöfnun að gefnum varfærnum forsendum um þróun kaupmáttar og atvinnustigs.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta þýði ekki í raun að gert sé ráð fyrir að allt sé borgað í topp. Einnig langar mig að spyrja hvort tekin hafi verið inn í myndina þegar var verið að ræða og fara yfir þessar leiðir sú mikla raunupptaka eigna eða hvað það kallast sem orðið hefur hjá landsmönnum við lækkun fasteignaverðs. Er það tekið með í reikninginn? Í þriðja lagi - ég reikna með að ráðherra heyri þetta allt saman - þá er það spurning hvort sú aðferðafræði sem nú er notuð hafi verið notuð áður, þ.e. hvort þetta sé sama aðferðafræði og var notuð árið 1983 eftir svokallaða kollsteypu. Ef þar er munur á, hver er hann? Ég ætla að geyma eina spurninguna.

Virðulegi forseti. Fyrsta spurningin laut að lækkun höfuðstóls. Frumvarpið greiðir fyrir lækkun höfuðstóls, greiðir fyrir því að fyrirtæki geti núvirt lán og breytt þeim og að sú núvirðing og lækkun höfuðstóls sem byggir á núvirðingu feli ekki í sér skattskyldan ávinning fyrir viðtakanda. Hv. þingmaður spyr um fordæmi. Þetta er vissulega sú aðferðafræði við greiðslujöfnun sem búin var til árið 1985. Sá munur er þó á að í þetta skipti er sett hámarkslenging upp á þrjú ár. Í því felst í sjálfu sér tryggingin sem skuldarinn fær. Nú er það rétt sem hv. þingmaður segir að í umsögn með 5. gr. frumvarpsins kemur fram að ekki er gert ráð fyrir að fjármálafyrirtækin geri ráð fyrir afskriftum. Það er vegna þess að þau gera ráð fyrir því að efnahagsþróunin verði þannig að ekki reyni á það. Hitt er alveg ljóst að ef efnahagsástandið verður svo dapurt að það komi til þess að við getum ekki greitt neitt nema t.d. vexti af Icesave árið 2015 er öruggt að til afskrifta kemur. Þá er efnahagsástandið mjög dapurt. Þetta fer í raun bara eftir því. Ef efnahagsástandið verður mjög dapurt til langframa, og þannig eru t.d. svartsýnustu spár varðandi Icesave, eru verulegar líkur á að ekki verði greitt þar, á sama hátt og ef þær spár gengju eftir almennt í efnahagslífinu mætti fullyrða að það kæmi til afskrifta hér. Ef þessar almennu efnahagsforsendur ganga eftir sem Seðlabankinn hefur stillt upp, sem eru forsendur fyrir því að við munum ná t.d. að greiða Icesave 

Virðulegi forseti. Ég skil svar hæstv. ráðherra þannig að gert sé ráð fyrir að allt sé borgað í topp. Ef svo ólíklega vill til, ég segi ólíklega vegna þess að ríkisstjórnin talar meira um efnahagsframtíðina, að þær aðstæður gangi ekki eftir verði hugsanlega afskrifað. Línan er samt sú að allir munu borga í topp miðað við þetta frumvarp. Þess vegna eru lánastofnanir tilbúnar að taka þátt í þessu og skrifa undir. Dagsetning varðandi viðmiðun er í maí í þessu frumvarpi, ekki satt? Hvers vegna var sú dagsetning valin frekar en einhver önnur þegar reiknað var út eða gerðar áætlanir varðandi endurgreiðslur og annað?

Virðulegi forseti. Hvort til afskrifta kemur fer bara eftir því hver efnahagsþróunin verður. Lánafyrirtækin taka þátt í þessu vegna þess að þau sjá sér hag í því að finna þessa leið til að búa til farveg fyrir meðferð þessara mála, koma lánunum í greiðanlegt horf. Hitt er jafnljóst að almenningi eru gefin þau fyrirheit að ekki verði greitt meira en sanngjarnt er, þ.e. það verður ekki greiddur höfuðstóll. Fólk kvartar í dag yfir stökkbreyttum höfuðstól. Það er alveg rétt, hann er áfram stökkbreyttur en hann verður ekki greiddur nema launaþróun vaxi svo umfram neysluverðsvísitölu að það verði sanngjarnt að hann verði greiddur. Með öðrum orðum, stærsta tryggingin sem í þessu felst er að launaþróunin ræður því hvort þú greiðir 

Virðulegi forseti. Ég vil óska félagsmálaráðherra til hamingju með þetta frumvarp, þetta er mjög gott fyrsta skref, og jafnframt að samningar sem mér voru kynntir hérna fyrir fundinn um sértæka skuldaaðlögun taka vel á málum viss hóps fólks. Ég held samt að það sé ágætt að fara yfir hvaða meginprinsipp við þurfum að hafa við endurskipulagningu skulda heimilanna. Við sjálfstæðismenn fórum yfir það í efnahagstillögum okkar og ég ætla að fara yfir þau prinsipp sem ætti að hafa í huga. Þau eru að viðhalda þeirri ríku hefð að fjölskyldur búi í eigin húsnæði. Íslendingar hafa langa hefð fyrir því að búa í eigin húsnæði og oft hafa nágrannalönd okkar litið öfundaraugum til okkar Íslendinga. Að stöðugleiki myndist í eignamyndun hjá fjölskyldunum og annað slíkt og að aðgerðir tryggi hag lántakenda, ekki síður en lánveitenda. Í þriðja lagi að aðgerðir séu almennar. Í fjórða lagi að þær viðhaldi greiðsluvilja, m.a. með hvötum til uppgreiðslu skulda. Að tryggja að aðgerðir séu ekki vinnuletjandi og leiði ekki til stórkostlegra skattahækkana. Aðgerðirnar þurfa að vera auðskiljanlegar og gagnsæjar og það þarf að tryggja að aðgerðir leiði ekki til landflótta, þ.e. þær þurfa að vera það afdrifaríkar að þær fylli fjölskyldur von um betri framtíð. Að lokum að þær leiði ekki til frekara hruns á fasteignamarkaði. Ef við förum fyrst yfir greiðsluaðlögunina er ljóst að hún uppfyllir nokkur af þessum skilyrðum. Hún er almenn og tekur á greiðsluvanda heimilanna. Hún kemur til móts við það fall sem hefur orðið á ráðstöfunartekjum hjá heimilunum og að því leyti er hún góð. Aðgerðin virkar í meginatriðum þannig að greiðslubyrðin er lækkuð til þess tíma og gerð sambærileg við það sem hún var fyrir hrunið. Það sem út af stendur er sett inn á biðreikning og síðan þróast greiðslubyrðin miðað við vísitölu sem samanstendur af margfeldi atvinnustigsins og launavísitölunnar. Ef atvinnuleysi eykst hérna, þ.e. ef vinnumarkaðsþátttaka minnkar, lækkar vísitalan. Ef launavísitalan lækkar þá lækkar sömuleiðis sú vísitala sem verður notuð til þess að verðtryggja greiðslubyrðina. Upphaflega gætti nokkurs misskilnings um hvað væri verið að gera. Menn héldu að það væri verið að fara leið eins og t.d. LÍN er með en þetta er ekki raunverulega tekjutenging greiðslubyrðarinnar heldur meðaltal yfir öll laun í landinu. Það getur skapað vandamál í framtíðinni fyrir suma en léttir byrðarnar fyrir aðra. Ef ég reyni að greina hvað ég á við, er þetta nokkurs konar kynslóðavandamál sem getur komið upp út af vísitölunni. Það stafar af því að laun ungs fólks hækka yfirleitt hraðar en launavísitalan og þegar fólk er komið fram yfir miðjan aldur lækka laun þess þannig að það dregst aftur úr launavísitölunni. Greiðslubyrði fólks á miðjum aldri og yfir í framtíðinni getur því þyngst og það getur skapað vandamál, þ.e. ef það hefur mikið lent inn á þennan svokallaða biðreikning. Aðgerðin tekur hins vegar ekki á skuldavandanum. Skuldavandinn á Íslandi er eitt af því sem alvarlegasta sem við stöndum frammi fyrir núna. Hann drepur niður greiðsluviljann og leiðir til þess að fólk hefur hugleitt, eins og maður heyrir af fréttum og samtölum, að jafnvel gefast bara upp og flýja land og byrja annars staðar. Það er því gríðarlega mikilvægt að taka á skuldavandanum. Þótt greiðslubyrðin sé minnkuð er það engin trygging fyrir því að það leiði til þess að höfuðstóllinn lækki sem einhverju nemur í framtíðinni, þannig að fólk sjái að það vinni á höfuðstólinn og einhvers konar eign sé að myndast. Þar af leiðandi bentum við sjálfstæðismenn á að það þyrfti að taka á þessu vandamáli sérstaklega. Þótt greiðsluaðlögunin sé mjög jákvætt fyrsta skref verður meira að koma til og að það þyrfti að leiðrétta of mikla skuldsetningu heimilanna. Þar leggjum við m.a. til að myndaður verði sérfræðingahópur eða þverpólitískur sérfræðingahópur sem fjalli um hvernig væri hægt að gera þetta. Í máli hæstv. félagsmálaráðherra kom fram eindreginn vilji til þess að mynda slíkan hóp til að fylgjast með þróuninni og er það vel. Það er mjög jákvætt skref. Hins vegar stendur eftir of mikil skuldsetning. Þá víkur að annarri aðgerð sem er búið að gera samninga um á vettvangi Samtaka fjármálafyrirtækja og lífeyrissjóðanna en það er hin svokallaða sértæka skuldaaðlögun sem kemur að nokkru leyti til móts við þetta. Hún byggir á því að skuldsetning sem er umfram 110% af veði húsnæðis færist á biðreikning og er síðan afskrifuð eftir þrjú ár. Jafnframt fylgja vísbendingar um að þetta geti orðið allt að 80% af veðsetningu. Við sjáum til með það. Þetta byggir á því að kröfuhafar fallist á að gefnar séu eftir kröfur en það mætir þessu vandamáli sem við sjálfstæðismenn höfum bent á, þ.e. skuldavandamálinu, kemur til móts við það og gefur þá von sem þarf, auk þess sem það leiðir til þess að eigið fé byrjar aftur að myndast hjá fólki. Það sem er skoðað við þessa sértæku greiðsluaðlögun er greiðslugeta einstaklings, sem er í góðu lagi og ekkert óeðlilegt við það, það er hóflegt húsnæði og einn bíll. Ég stoppa svolítið við þessa tvo síðari liði. Af hverju ætti fólk ekki að geta búið í eigin húsnæði? Hvað er hóflegt húsnæði og hver á að skilgreina hóflegt húsnæði fyrir fólk? Í þessu felst þónokkur forræðishugsunarháttur sem mér líkar ekki. Það sem gerist við þetta er að ég býst við að margir flokkist undir að búa í óhóflegu húsnæði og þá eykst væntanlega mjög framboð á stóru húsnæði, eða við getum kallað það óhóflegu húsnæði. Það virkar þá illa á þann markað vegna þess að mikið framboð af húsnæði af vissri tegund þýðir ekkert annað en verðfall á þeirri tegund húsnæðis. Hvað gerist þá? Jú, þá drögum við fleiri inn í þetta vegna þess að þegar húsnæðisverðið lækkar sjáum við fjara undan veðunum og það sem áður var 110% er nú orðið 130% og annað slíkt. Þá þarf að leita inn í þau úrræði og því set ég spurningarmerki við þetta. Jafnframt er þetta með einn bíl. Þetta gæti skapað einhver vandamál á eftirmarkaðnum, ég skal ekki segja mikið um það. Það er kannski óþarfi að gefa upp skuldir hjá fólki til þess að það geti haldið tvo, þrjá bíla og ég geri svo sem ekki athugasemdir við það. Þetta er sá galli sem ég sé á sértæku skuldaaðlöguninni, hvernig á að skilgreina þetta hóflega húsnæði og smá ótti um hvaða áhrif það getur haft fyrir fasteignamarkaðinn í framtíðinni. Jafnframt er gríðarlega stórt atriði sem þetta kemur til móts við að þetta eru prívatsamningar á milli banka og skuldunautar. Það þarf ekki dómaraúrskurð, menn fara ekki á vanskilaskrá og annað slíkt. Síðan virðist þetta geta gengið tiltölulega fljótt fyrir sig. Sagt er að eftir að öll gögn hafi borist eigi að líða um þrjár vikur þangað til þetta er afgreitt. Það er ljóst að þetta veitir mörgum þeim heimilum sem ekki nægir greiðsluaðlögun gríðarlega mikla von. Mér skilst að þetta gæti átt við um jafnvel 5.000 heimili og ef við tökum vísitölufjölskyldu þá snertir þetta í kringum 15.000 manns, fullorðna og börn. Þegar allt er tekið saman virðist þetta vera mjög gott skref í þeirri vegferð að endurskipuleggja skuldir heimilanna. Ég hef sagt það annars staðar að þrjú atriði eru grunnvandamál sem Íslendingar eiga við að stríða í efnahagsmálum sem öll önnur efnahagsvandamál byggja á, það er Icesave, skuldir heimila og fyrirtækja og ríkisfjármálin. Hérna er þá úrlausn sem mér virðist alla vega í fljótu bragði ætla að duga í sambandi við skuldamál heimilanna. Einnig er einnig jákvætt að í 3. gr. frumvarpsins er fjallað um fyrirtækin. Þar eru þessi meginprinsipp sem ætti að hafa í huga við endurskipulagningu skulda fyrirtækja höfð að leiðarljósi. Ég sakna þess reyndar að ekki skuli vera ótvírætt í frumvarpinu að það sé vilji löggjafans að starfsmenn og eigendur fyrirtækja í vel flestum tilfellum ættu að hafa möguleika á að eignast fyrirtækin aftur að uppfylltum einhverjum skilyrðum og þá gegn endurgjaldi. Það getur vel verið að hægt sé að útfæra þetta eftir að málið fer inn í nefnd. Samantekið sýnist mér að þetta séu skref í rétta átt. Það er kannski sérstaklega ánægjulegt fyrir mig sem byrjaði að tala næstum því fyrir daufum eyrum áður en ég einu sinni hugleiddi að fara á þing, í febrúar eða reyndar byrjaði það í október, um að það þyrfti að leiðrétta skuldir heimilanna. Það er ákaflega gleðilegt að sjá að þetta er að gerast núna og á að geta verið ein af þeim vörðum sem þarf að byggja í þeirri leið að endurreisa efnahag Íslendinga. Þetta er einn af mikilvægustu þáttunum vegna þess að það að gefa heimilunum og fyrirtækjunum von um að hlutirnir séu á réttri leið hlýtur að vera eitt aðalatriðið í því að byggja upp. Eftir að hafa sett fram þessar athugasemdir og mært þetta óska ég hæstv. félagsmálaráðherra til hamingju með þetta.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. málefnalega ræðu og þakka honum sérstaklega fyrir samstarfið í aðdraganda þessa máls. Það er búið að vera mjög mikilvægt að geta átt hreinskiptin og einlæg samtöl um þetta flókna mál og fengið sjónarmið hans fram. Hann greindi afskaplega vel í ræðunni þau helstu sjónarmið sem lausnir í þessu máli þurfa að byggja á. Eitt af því sem hann nefndi var séreignarstefnan. Þar held ég nefnilega að skipti mjög miklu máli að við lærum af reynslu undanfarandi ára, sem ég rakti aðeins áðan í andsvörum, og drögum úr áhættunni fyrir lántakendurna og lánveitendurna þannig að áhætta verði minni af fasteignaviðskiptum, reynslan af þessari dýfu verði ekki sú að fólk hlífi sér einfaldlega við því að takast á hendur þá skuldbindingu að kaupa húsnæði. Skuldavandinn er hárrétt hugsað vandamál hjá hv. þingmanni og auðvitað erum við að leita leiða til þess að taka á ósjálfbæra skuldavandanum. En þeim hluta skuldavandans sem er kljúfanlegur vísum við í gegnum þessa dýfu og vonumst til þess að forsendur breytist þannig að mögulegt verði fyrir okkur að greiða af lánunum. Ef launaþróunin verður hins vegar ekki með þeim hætti að það verði mögulegt er um að ræða viðvarandi skuldavanda sem við þurfum þá að grípa til afskrifta út af. Að síðustu varðandi fyrirtækin eru þessar lausnir hugsaðar þannig að í framhaldinu fari af stað vinna svipuð þeirri sem þegar hefur átt sér stað varðandi heimilin milli fjármálastofnananna þar sem við, sem erum í ljósmóðurhlutverki af hálfu hins opinbera valds, reynum að leiða lausnirnar saman. Við erum að setja slíka vinnu af stað núna með það að markmiði að búa til skipulagt verklag fyrir meðferð skuldamála fyrirtækjanna. Ef ekki eru til fyrirtæki sem geta staðið í skilum með afborganir sínar og borgað fólki laun, er til lítils af stað farið í þessa vegferð.

Virðulegi forseti. Jú, þetta er allt saman satt og rétt en það er kannski eitt atriði sem ég kom ekki inn á í ræðu minni varðandi það sem tekið er á auk íbúðaveðskulda heimilanna. Félagsmálaráðuneytið hefur beitt sér fyrir því að bílafyrirtæki lækki greiðslubyrði hjá þeim sem skulda í bifreiðum, hjá þeim sem eru með óhóflega skuldabyrði þar. Það er mjög áríðandi í þeirri viðleitni að gera fólki kleift að halda húsnæði sínu. Það er í sjálfu sér ekki markmið með ríkisaðgerðum í kreppu sem þessari að passa það að fólk haldi bifreiðum sínum, heldur að það haldi húsnæði sínu en ef maður lækkar greiðslubyrði bílalánanna eru meiri líkur á að það geti staðið í skilum með húsnæði sitt. Það er eitt í núverandi stjórnarstefnu sem vinnur raunverulega á móti þessu, það eru boðaðar skattahækkanir, bæði beinir og óbeinir skattar sem vinna gegn þeim ábata sem félagsmálaráðherra hefur beitt sér fyrir að komi í gegnum lækkaða greiðslubyrði á húsnæðis- og bifreiðaskuldum.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. að það er í sjálfu sér ekki markmið opinberra afskipta af skuldavanda að greiða fyrir lausnum á bílamálunum eins og þau liggja fyrir. Við hugleiddum það einmitt mikið hvort við ættum yfir höfuð að fara í það mál en hins vegar, eins og hv. þm. bendir réttilega á, eru skuldir vegna bílakaupa svo stór hluti af ráðstöfunartekjum margra fjölskyldna að það var eiginlega ómögulegt annað en horfa á þetta í samhengi. Þess vegna var lögðum við áherslu á að lengja í þeim lánum, skapa forsendur fyrir því að létta greiðslubyrðina, lengja í lánunum. Og þegar þriggja ára lánstímanum lýkur fellur sjálfskuldarábyrgðin niður þannig að fólk öðlast þá ákveðið frelsi út úr þessum bílalánum og fær möguleika á að standa betur í skilum. Það sem við erum alveg sammála um, hv. þingmaður og ég, er að það er mikilvægt að við gætum þess að taka ekki ávinninginn af þeim aðgerðum, sem nú eru fyrirætlaðar, til baka í formi skattahækkana. Þess vegna þurfum við auðvitað að horfa á alla skattstofna með opnum huga. Við þurfum, alveg eins og ég sagði áðan, að ræða opið og fordómalaust um kosti og galla á hugmyndum sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur sett fram á skattlagningu lífeyrisinngreiðslna. Við þurfum líka að horfa á alla aðra skatta. Við þurfum að horfa alveg opið á það hvaða önnur gjöld er hægt að leggja á sem leggjast jafnt á heimilin og fyrirtækin, eins og t.d. orku- og kolefnisskatta. Ég held að við eigum einfaldlega að reyna sem kostur er að hlífa því fólki sem þarf að bera þyngstu byrðarnar í þessari kreppu, sem er barnafólk með meðaltekjur, það er reynsla nágrannaríkja okkar að það er mest hætta á því í kreppu að fólk gleymi nákvæmlega þeim þjóðfélagshópi. Það er reynslan frá Svíþjóð og Finnlandi að lagðar voru of miklar byrðar á þann hóp.

Frú forseti. Menn hafa þakkað svo mikið og fagnað hér í ræðustól að það liggur við að maður láti hjá líða að þakka og fagna svo hæstv. ráðherra ofmetnist ekki. Þetta er orðið eins konar þakkargjörðarhátíð. Þar að auki er ég búinn að þakka og fagna í utandagskrárumræðu hérna um daginn, búinn að fagna þessu sem fyrsta skrefi í átt til þess að endurskipuleggja skuldir heimilanna og takast á við þetta ógnarstóra verkefni. Ég hef þakkað hæstv. ráðherra fyrir að hafa sýnt samráð og fagna því þá, í áframhaldi núna, að hann ætli að setja á stofn þverpólitíska nefnd eins og það kallast til að halda áfram að fara yfir málin. En nú ætla ég að freista þess að nota restina af ræðu minni, sem eru sléttar 14 mínútur á þessari stundu, til að ná hæstv. ráðherra aðeins niður á jörðina og fara í gagnrýnisgallann, ekki veitir af því, vegna þess að verkefnið er ógnarstórt. Ýmsar spurningar vakna við lestur frumvarpsins eins og það birtist okkur núna og ýmis úrlausnarefni blasa við sem þarf að ganga í og er ekki tekið á í frumvarpinu. Svo byrjað sé á byrjuninni, og er náttúrlega búið að fara yfir það margoft, varð svokallaður forsendubrestur í íslensku samfélagi fyrir ári. Forsendubresturinn lýsti sér í því að allir sem skulda tóku á sig högg. Allir. Þeir tóku að vísu á sig mismikið högg eftir því hvort þeir voru með verðtryggð lán eða gengistryggð lán. En það var í sjálfu sér almenn aðgerð að allir íslenskir skuldarar tóku á sig hækkun höfuðstóls. Þetta er ein grunnforsenda þess að margir hafa talað fyrir því að fara verði í almennar aðgerðir á lánamarkaði til að takast á við þetta. Fyrst allir tóku á sig högg gengur ekki að miða aðgerðirnar á lánamarkaði við það að hjálpa bara sumum. Þetta eru sanngirnisrökin á bak við það að fara í almennar aðgerðir. Ég hef fagnað því og get svo sem fagnað því aftur að hæstv. ráðherra virðist hafa áttað sig á því og boðar núna almennar aðgerðir til að létta greiðslubyrðina. En betur má ef duga skal í þessu efni. Aðgerðir hæstv. ráðherra skiptast í almennar aðgerðir og sértækar aðgerðir. Ég held og við framsóknarmenn höfum haldið því fram um dálítið skeið að nauðsyn minnki á sértækum aðgerðum eftir því sem við förum af meiri röggsemi í almennar aðgerðir. Ég held líka að sértæku aðgerðirnar verði sanngjarnari eftir því sem við förum af meiri röggsemi í almennu aðgerðirnar. Vegna þess að ástandið í samfélaginu er náttúrlega þannig að fleiri kalla á aðgerðir en bara þeir sem eru í verulegum vandræðum. Þeir sem eru í smávandræðum kalla líka á aðgerðir, eða fólk sem þarf að vinna myrkranna á milli til að vera kannski ekki í vandræðum, ef þið skiljið hvað ég á við. Það er verulega stór hópur fólks sem kannski skrimtir og fellur ekki undir þær skilgreiningar að eiga skilið sértækar aðgerðir, en kallar samt á aðgerðir. Ég held að við verðum að mæta þeim hópi. Ég held við verðum jafnframt að horfast í augu við það, sem að hluta til er gert í frumvarpinu, að almenn aðgerð er efnahagsleg aðgerð líka. Á þeim tímum sem við aukum byrðar á heimilin í landinu og fyrirtækin líka með alls konar aðgerðum út af bágu ástandi í ríkisfjármálum verðum við að fara í það verkefni af mikilli andagift að létta byrðarnar. Við framsóknarmenn höfum haldið því fram að við getum gert það í gegnum alls konar aðgerðir á lánamarkaði. Ég held að það þokist í rétta átt hvað það varðar í frumvarpinu. Meginhugsunin í frumvarpinu er þó, eins og ég met það, að farið skuli í tilvik eftir tilvik, að meta skuli hvert einasta tilvik og meta hvort farið skuli í afskriftir hjá viðkomandi heimili eða ekki, hvort stofnaðir verði biðreikningar eða ekki og þar fram eftir götunum. Lagafrumvarpið sem slíkt gefur engar vísbendingar um hvað á að liggja þessu til grundvallar eða hvaða skilyrði fólk þarf að uppfylla til að fá afskriftir. Það er ekki í frumvarpinu. Frumvarpið segir í raun að lánastofnanir eigi að mynda sér þær reglur. Ég set spurningarmerki við það vegna þess að ég held að það sé mjög vandmeðfarið pólitískt viðfangsefni í samfélaginu í dag að ákveða t.d. hverjir eigi að fá afskriftir af skuldum sínum og hverjir ekki. Það geta verið mjög margar erfiðar spurningar sem vakna í þessu. Ef t.d. er bara miðað við greiðslugetu er náttúrlega augljóst að við sköpum mögulega neikvæðan hvata í hagkerfinu, að núna tímabundið mun fólk sem er í slæmri stöðu ekki reyna að vinna sig út úr henni samkvæmt eigin verðleikum í trausti þess að ef greiðslugetan er lítil fái það verulegar afskriftir af skuldum sínum. Það er náttúrlega mjög slæmt ef það gerist. Við verðum að finna einhverjar leiðir til að umbuna þeim sem vilja líka í krafti eigin dugnaðar reyna að koma sér út úr þessu svo þeir lendi ekki í einhvers konar gildru með neikvæða eiginfjárstöðu. Hvernig tryggjum við að jafnræðis verði gætt við afskriftir skulda? Í frumvarpinu er þessu nánast eingöngu velt yfir á Fjármálaeftirlitið. Nú er það svo að í þjóðfélagi þar sem margar stofnanir njóta lítils trausts, þá held ég að Fjármálaeftirlitið njóti einna minnsts trausts eftir það sem á undan er gengið. Ég hlýt því að varpa þeirri spurningu fram til hæstv. ráðherra hvort það standi þá til að efla Fjármálaeftirlitið á einhvern hátt, vegna þess að þetta er ærið verkefni í öllum þeim sértæku aðgerðum sem kunna að skipta þúsundum, ef Fjármálaeftirlitið á að gæta þess að jafnræði sé tryggt. Hvernig Fjármálaeftirlitið á að gera það er náttúrlega spurningin sem blasir við. Svo er líka ýmislegt varðandi sértæku aðgerðirnar sem ég held að pólitíkusar verði að taka afstöðu til, eins og t.d. hvað eigi að gera í lóðalánum. Fólk hefur skuldsett sig í lóðakaupum en það eru annars konar lán. Það eru lán sem eru til skamms tíma og stórir greiðsludagar koma eftir frekar stuttan lánstíma og fólk situr uppi með slíkar lóðir en getur ekki byggt vegna gjörbreytingar á markaði. Stendur til að taka á þessu sérstaklega? Hvað á að gera í málefnum ungs fólks sem er með veð í húsnæði foreldra sinna? Svo dæmi sé tekið. Þetta þurfum við að sjá og ég vona að fjallað verði um þetta í nefndinni. Ég held eins og ég sagði áðan að eftir því sem við förum af meiri röggsemi í almennar aðgerðir muni meiri sátt skapast um hinar sértæku. Ef við sköpum þannig andrúmsloft í þjóðfélaginu að í kjölfar efnahagshrunsins muni sem flestir finna á eigin skinni að verið sé að koma til móts við forsendubrest þeirra muni sáttin um hinar sértæku aðgerðir, að sumir fái meiri afskriftir en aðrir, verða meiri, ef þið skiljið hvað ég á við. Ég verð svolítið ringlaður þegar ég les frumvarpið. Ég hef staðið í þeirri meiningu, og sérstaklega eftir samráðið sem ég hef fagnað og við í Framsóknarflokknum höfum átt við hæstv. ráðherra, að til stæði að fara í víðtækari almennar aðgerðir heldur en ráð er fyrir gert í frumvarpinu. Að til stæði að næsta skref á lánamarkaði væri að fara t.d. í almenna niðurskrift á höfuðstól. Þess vegna kemur mér spánskt fyrir sjónir að í greinargerðinni er lögð satt að segja talsverð áhersla á að flöt niðurfelling skulda upp að einhverju marki komi ekki til greina. Ég set spurningarmerki við þetta. Af hverju kemur hún ekki til greina? Af hverju skyldi ekki stjórnvaldið vera opið fyrir því að ef aðstæður sköpuðust á íslenskum lánamarkaði væri hægt að fara í flatar afskriftir? Af hverju skyldum við ekki gera það? Ég held að það væri góð efnahagsleg aðgerð. Eins og ég hef rakið áður er hún sanngjörn vegna þess að höggið í kjölfar forsendubrestsins kom jafnt á alla skuldara. Það kemur mér spánskt fyrir sjónir að þetta sé beinlínis útilokað. Einnig kemur mér spánskt fyrir sjónir að í frumvarpinu er gert ráð fyrir almennum aðgerðum sem fela í sér almenna mögulega afskrift, þ.e. þriggja ára hámark á aukningu lánstíma. Þetta er þak á biðreikningi, þetta er þak á því hvað lántakendur þurfa að greiða lán sitt lengi. Vonandi sjá allir hversu mikilvægt skref þetta er vegna þess að þarna eru lánveitendur að fallast á að þeir muni taka einhverja áhættu, þeir muni mögulega þurfa að afskrifa lánin. Og ef forsendur verða þannig í samfélaginu að við gerum ráð fyrir að lántakendur geti ekki greitt allan höfuðstólinn og afskriftir verði í lok lánstímans, þá finnst mér mjög eðlilegt að lánastofnanirnar íhugi núna að veita þessar afskriftir í dag. Ég skil ekki af hverju hæstv. ráðherra ætti að vera eitthvað sérstaklega á móti því. Það er sem sagt opnað fyrir almennar afskriftir í frumvarpinu, en greinargerðin mælir síðan á móti almennum afskriftum. Þetta er þversögn. Ég geri ráð fyrir að þessi þversögn verði rædd í nefndinni og við fáum einhverjar útskýringar á henni. Svo er hið almenna úrræði sem felst í því að tengja við svokallaða greiðslujöfnunarvísitölu. Þetta er gott núna. Þetta færir greiðslubyrði lánanna niður núna, en ég held að óhætt sé að segja að þetta er afleitt til langs tíma. Segjum sem svo að við komumst hratt upp úr kreppunni og atvinnustigið aukist hratt og kaupmáttur aukist líka hratt. Þess eru fordæmi og rík fordæmi að ríki fari fljótt upp úr kreppu og við skulum vona að það gerist hér. En við erum þá búin að beintengja afborganir af lánum við hækkandi kaupmátt. Þá er viðbúið að heyrist hljóð úr horni og að margir lántakendur líti svo á að þeir hafi hreinlega verið leiddir í gildru. Við verðum því að hafa eitthvert plan í huga til að aftengja þetta og koma í veg fyrir að slíkt gerist, þó að þetta sé ágæt aðgerð eins og er. Í versta falli getur það sem sagt gerst ef við tökum ekki hnitmiðuð næstu skref, að ef við förum bara í sértækar aðgerðir gæti það valdið ósætti í samfélaginu vegna þess að fólk upplifði ekki sanngjarnan greinarmun á þeim sem fengju afskriftir og hinum sem fengju ekki afskriftir. Verulegt ósætti yrði út af þessu og því að menn upplifðu ekki skýrt hver greinarmunur væri á hóflegu húsnæði og óhóflegu, eins og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson rakti áðan, og þar fram eftir götunum. Og að hinir sem fengju ekki sértækar aðgerðir, fengju ekki sértæka niðurfellingu skulda, upplifi sig í áðurnefndri gildru, að þeir hafi fengið lækkun tímabundið á greiðslubyrði en um leið og laun hækkuðu, um leið og ástandið batnaði, hækkaði greiðslubyrðin til muna. Þetta megum við ekki láta gerast í íslensku samfélagi. Þess vegna verðum við að taka næstu skref. Ég held að næstu skrefin verði að felast í því að við förum í almenna leiðréttingu á höfuðstól skulda núna og nýtum okkur þau skref sem þó eru stigin í frumvarpinu til þess að gera það. Það getum við t.d. gert með skuldbreytingu á lánunum yfir í óverðtryggð lán. Við getum boðið lántakendum að fá niðurfellingu á höfuðstól gegn því að fara yfir í óverðtryggð lán þegar vextir á Íslandi eru orðnir skaplegir, við skulum vona að þeir verði skaplegir innan tíðar. Þá felst jafnframt í því það pólitíska markmið að koma á fót á Íslandi lánamarkaði sem er til muna heilbrigðari en sá sem við búum við núna, óverðtryggður, á skaplegum vöxtum. Mér finnst gæta ákveðinnar neikvæðni til þessa markmiðs í greinargerð frumvarpsins vegna þess að þar segir að gera eigi lánastofnunum kleift að lækka höfuðstól krafna við afnám gengis eða verðtryggingar eins og ég er að tala um, opnað er fyrir svona skuldbreytingu en hún verður að byggjast á því að það rýri ekki virði skuldarinnar. Af hverju? Af hverju mega lánastofnanir ekki fara í þá aðgerð þó svo það rýri virði skuldarinnar? Er hún komin hérna kristaltær skjaldborgin um skuldirnar, hin svokallaða, sem menn hafa svona stundum vænt ríkisstjórnina um að slá upp? Mér finnst að þetta þurfi að endurskoða. Mér finnst að við þurfum að opna alveg skýrt fyrir það að lánastofnanir geti núna sem næsta skref þegar vextir verða skaplegir farið í skuldbreytingu á lánunum með lækkun höfuðstóls, almennri, og yfir í óverðtryggt kerfi. Við eigum að setja okkur það pólitíska markmið og ég mundi fagna því ef það yrði niðurstaða þessarar umræðu, að eftir þrjú ár eða svo byggjum við við 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Hann rakti mörg atriði sem rétt er að verði fjallað betur um í nefndinni. Í fyrsta lagi nefndi hv. þingmaður hvað það væri mikilvægt að grípa til almennra aðgerða vegna þess að margir ættu í smávandræðum og það væri mikilvægt að taka á því. Það er auðvitað markmið þessara aðgerða, að greiða fyrir því að fólk sem getur í sjálfu sér staðið í skilum en þó með ærinni fyrirhöfn fái ákveðna aðstoð við það frá hinu opinbera með þessari breytingu. Fólk eigi þannig auðveldara með að standa í skilum. Hv. þingmaður rakti líka hættur sem fælust í því að ekki væri tryggt nauðsynlegt gagnsæi um það hverjir fengju afskriftir og hvernig í hinni sértæku skuldaaðlögun. Í samkomulagi sem liggur fyrir í drögum og verður undirritað síðar í vikunni er gert ráð fyrir því að aðilar samningsins, sem eru fjármálastofnanirnar, Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðirnir, skuldbindi sig til að fylgja vönduðum vinnubrögðum, virða jafnræði í framkvæmd, heiðarlega upplýsingagjöf og að umsjónaraðili sem verði þá væntanlega aðalviðskiptabanki viðkomandi skuldara varðveiti gögn og skrái allan feril málsins þannig að hægt verði að endurrýna það ef ástæða er til. Aðeins að því er varðar lækkun höfuðstóls. Í frumvarpinu er greitt mjög fyrir umbreytingu á skuldum. Það er mjög einfalt að verða við því sem hv. þingmaður hefur kallað eftir, sem er að auðvelda skuldbreytingar úr verðtryggðum skuldum yfir í óverðtryggðar eða úr gengistryggðum yfir í hvort heldur er verðtryggt eða óverðtryggt og lækkar þar með höfuðstól en það felur alltaf í sér núvirðingu. Í sjálfu sér er ástæðunni líka lýst í greinargerð fyrir því af hverju ekki er hægt að ganga lengra. Eftirgjöf er skattskyld sem örlætisgerningur 

Frú forseti. Eins og ég skil það er það hluti af aðgerðunum, að gera eftirgjöf skulda ekki skattskylda í sértækum tilvikum. Auðvitað gætum við sett okkur það pólitíska markmið að gera hina almennu eftirgjöf skulda sem ég hef talað um ekki heldur skattskylda ef við kjósum svo. Varðandi þann þátt aðgerðanna sem gerir fólki kleift að standa í skilum og ég hef fagnað, það er hinn almenni þáttur aðgerðanna. Ég vil leggja áherslu á að þessi aðferð, að tengja afborgun lánanna núna við greiðslujöfnunarvísitölu, getur falið í sér gildru. Meginþorri lántakenda á Íslandi muni upplifa sig í gildru eftir nokkur ár þegar og ef kaupmáttur fer að aukast og atvinnustig líka. Ég held að það sé ekki góð staða og ég held að það sé lífsnauðsynlegt að við íhugum hvaða skref við eigum að taka næst til að koma í veg fyrir að við lendum í þeirri stöðu. Þá sting ég upp á því að við förum út í skuldbreytingar sem fela í sér almenna leiðréttingu á höfuðstól, að það sé ekki endilega skilyrði fyrir skuldbreytingu að virði skuldarinnar rýrni ekki og við getum þá breytt skattalögum til að svo megi verða. Varðandi gagnsæið. Ég les í frumvarpinu sem hér liggur fyrir að auðvitað á að virða jafnræði. Það stendur til að hafa þetta gagnsætt, sanngjarnt og allt svoleiðis og viljinn er góður. Ég legg áherslu á hversu vandasamt verkið er og það þarf að ræða á hinum pólitíska vettvangi vegna þess að þar blasa við margar og erfiðar pólitískar spurningar. Ef við tökumst ekki á við þær af festu geta þær skapað mikið ósætti í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi þetta síðasta sem hv. þingmaður nefndi. Það er alveg rétt og er verkefni sem við þurfum að fara yfir. Það er mjög mikilvægt að menn ræði það í nefndinni við umfjöllun málsins. Varðandi hitt atriðið sem lýtur að niðurfellingu skulda er forsenda þess að niðurfelling skulda er ekki skattskyld samkvæmt þeirri aðferðafræði sem hér er lagt upp með að gjaldþol sé ekki til staðar. Það er ekki raunverulega um að ræða eftirgjöf á öðru en því sem augljóslega tapast ef gengið er áfram og farið í þrotameðferð vegna þess að viðkomandi getur ekki greitt. Þess vegna er verið að gera greiða leið til þess að hægt sé að horfast í augu við veruleikann í staðinn fyrir að drösla fólki í gegnum rándýra og óþarfa gjaldþrotameðferð til að komast að eðlilegri niðurstöðu um að þarna er augljóslega ekki um gjaldþol að ræða, fólk getur ekki greitt. Það sem við síðan gerum er að greiða fyrir nauðsynlegum skuldbreytingum. Að því er varðar hitt, hvort mikilvægt sé að gefa eftir höfuðstól á þessum tímapunkti, er ég ekki sannfærður um að það sé rétt. Ég held einfaldlega að sú aðferð sem við förum hér sé skynsamlegri. Við erum að ákveða að fresta þeim vanda að hluta. Hv. þingmaður velti þeirri spurningu upp hvort fólk gæti setið í gildru eftir einhver ár þegar laun hækka. Ég held að það sitji ekki í neinni gildru þá því það fer ekki hver einasta króna sem kemur inn í hækkandi launum til greiðslu skulda. Hins vegar er ljóst að tryggingin sem við gefum fólki er að sá höfuðstóll, sem í dag er ósanngjarn vegna þess að laun hafa lækkað, allt hefur hækkað og það hefur orðið þetta mikla misgengi milli launa og verðlags, verður ekki greiddur nema launaþróun gefi tilefni til þess. Hann verður ekki greiddur nema launin hækki síðan umfram þessa verðlagshækkun. Þá er líka bara sanngjarnt að hann verði greiddur og í sjálfu sér engin sérstök ástæða til að gefa eftir höfuðstólinn.

Frú forseti. Varðandi hina almennu niðurfellingu skulda. Ég er ósammála hæstv. ráðherra um að það sé sérstök ástæða til að bíða með það vegna þess að ég held að öllum sé ljóst að þessi skaði er skeður. Eins og ég rakti áðan í ræðu minni hækkaði höfuðstóll skulda einfaldlega óeðlilega mikið í hruninu sem varð fyrir ári síðan. Það blasir við. Mér finnst það vera verkefni íslenskra stjórnmála að reyna að leiðrétta þetta. Okkur eru færð ákveðin tól í hendurnar í þessu frumvarpi sem við ræðum hérna og ég skil þess vegna ekki af hverju tónninn í greinargerðinni er neikvæður í garð almennrar niðurfellingar á skuldum þegar hugsunin í frumvarpinu sjálfu gerir ráð fyrir að það geti vel verið næsta skref á lánamarkaði að fara í almenna launaréttingu á skuldum. Ég ætla að fara yfir þetta einu sinni enn. Boðuð er almenn aðgerð sem er þriggja ára þak á lengingu lána. Sú aðgerð getur mjög mögulega falið í sér á endanum almenna leiðréttingu á skuldum og íslensku lánastofnanirnar eru búnar að viðurkenna að það geti vel komið til. Hugsunin er komin þarna inn. Næsta skref væri þá að fara í þessar afskriftir núna, það þarf að gerast núna vegna þess að forsendubresturinn varð núna. Einnig er opnað fyrir að fara í skuldbreytingar sem fela í sér lækkun höfuðstóls og færslu yfir í mun heilbrigðari lánamarkað, óverðtryggðan. Ég ítreka að mér finnst það skynsamlegt næsta skref og við ættum að einhenda okkur í það. Þá mundi ég fagna enn og aftur.

Virðulegi forseti. Hér er að sönnu eitt af mikilvægustu stjórnarfrumvörpum þessa vetrar fram komið, mál sem unnið hefur verið að hörðum höndum á síðustu mánuðum, síðasta missiri, og er óhætt að segja að það sé eitt af þremur, fjórum mikilvægustu málum ríkisstjórnarinnar sem lúta að því að endurreisa aftur stöðu í íslensku samfélagi. Ég er á þeirri skoðun að afskaplega vel hafi verið að verki staðið og frumvarpið sem hæstv. félagsmálaráðherra leggur fram og mælir fyrir í dag sé umtalsvert pólitískt afrek af því að um er að ræða eitt af flóknustu og erfiðustu úrlausnarefnunum af þeim öllum. Hægt er að nálgast málið út frá mörgum hliðum. Ræða hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar var prýðileg. Hann rakti ýmislegt sem benda má á og finna að, skoða þurfi betur og jafnvel síðar. Við höfum rætt það allt síðasta ár hvort fara eigi í almenna niðurfærslu fyrir fram á öllum höfuðstólum, hvað það mundi kosta lífeyrissjóði, fjármálafyrirtækin, Íbúðalánasjóð, íslenska ríkið o.s.frv. Það er leið sem að sjálfsögðu hefur alltaf komið til greina en aftur á móti er spurningin sem eftir stendur sú: Hvað kostar það samfélagið annars vegar og hins vegar hvað kemur að bestum notum? Af því að þetta snýst ekki bara um að endurreisa efnahagslífið og bæta stöðu heimila og fyrirtækja, þetta snýst nefnilega að svo miklu leyti um réttlæti. Þetta snýst um að leiðrétta forsendubrest sem átti sér stað og brotnar sérstaklega harkalega á þeim hópi fólks sem kaupir sér fasteignir á árabilinu 2004–2007 í háþenslu á fasteignamarkaði sem á sér engin fordæmi. Það hafði í för með sér að fasteignaverð á Íslandi hækkaði um allt að því 100% á ákveðnum svæðum þar sem 75% þjóðarinnar býr, á suðvesturhorninu og í kraganum. Það varð gríðarleg hækkun á fasteignaverði. Fólk, sérstaklega sú kynslóð sem keypti sér húsnæði, fyrsta húsnæðið, stærra húsnæði yfir ört vaxandi fjölskyldu, keypti í bólunni, keypti í háþenslunni, mun aldrei nokkurn tíma fá sjálfkrafa leiðréttingu á því sem átti sér stað. Það keypti í háþenslunni, lendir í hruni sem orsakar það að erlendir gjaldmiðlar, þ.e. hrun krónunnar markaði það að erlendir gjaldmiðlar kosta 100% meira en þeir kostuðu fyrir ári. Það eru náttúrlega svo fordæmislausar aðstæður fyrir þá sem voru að versla, hvort sem það voru bílar eða húsnæði á þeim tíma, að það verður og á að bregðast við því. Fyrir hina er 25% hækkun á höfuðstól verðtryggðra lána gífurlega mikil hækkun. Við höfum leitað aldarfjórðung aftur í söguna til viðlíks misgengis sem snertir samt miklu færri. Það snertir að ég held innan við 5% skuldara en var þó mjög alvarlegt mál og olli miklum deilum. Við þekkjum sögu Sigtúnshóps og úrræðanna sem að lokum var gripið til og við höfum lært þá sögu. Þegar ég les þetta mál af gaumgæfni yfir er það mín skoðun og ég meina það alveg innilega að hér sé um að ræða, eins og ég sagði áðan, talsvert pólitískt afrek af því að það er mjög vandmeðfarið hvernig við leggjum til úrlausnir, a.m.k. tímabundið og svo má hugsanlega ganga lengra eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson nefndi áðan. Ég tek alveg undir það í greinargerð að engin ástæða er til þess að útiloka eða slá út af borðinu niðurfærsluna eða eins og hér stendur, með leyfi forseta: „Flöt eftirgjöf skulda mundi grafa undan efnahag nýju bankanna …“. Og því er fundið ýmislegt til foráttu því að auðvitað er það partur af leiðinni. Við erum umfram allt að ná jafnvægi á milli eigna og skulda. Það er verkefnið. Það held ég að takist vel hér. Í fyrsta lagi finna allir fyrir þessu strax. Það hefur töluverð efnahagsleg áhrif, ráðstöfunarfé fólks eykst og rými til að standa í skilum með hinni almennu greiðslujöfnun. Það var mjög hyggileg ákvörðun að taka að greiðslujöfnunin næði almennt og til allra. Fólk þyrfti að afþakka hana ef hún þyrfti ekki að ganga yfir lán þess. Það var mjög skynsamleg ráðstöfun. Ég fagna því mjög af því að ég gef mér að það hafi ekki verði sjálfgefið að svo væri. Það hlýtur að verða fyrsta viðbragð fjármálafyrirtækjanna að segja: Ja, þeir sem óska eftir því. Það gefur augaleið. Þetta er mjög hyggileg ráðstöfun og ég fagna henni. Ég er ánægður með að ráðherra hafi náð því fram í þeirri vinnu sem mjög margir hafa komið að, fjöldi fólks, einstaklingar, stofnanir, fyrirtæki og þeir sem bera hagsmuni þessara mála mjög fyrir brjósti og við vitum alveg hvað sjónarmiðin eru ólík. Í öðru lagi, og það sem ég held að skipti mjög miklu máli, er það sem heitir sértæk skuldaaðlögun. Lengi hefur verið barist fyrir lögum um greiðsluaðlögun. Þau gengu fram fyrr á þessu ári en þau eru gölluð. Þeir ágallar væru kannski ekki svo áberandi ef við værum í eðlilegu árferði og við venjubundnari aðstæður. En við þær fordæmislausu og erfiðu aðstæður sem núna eru kemur í ljós að lögin eru meingölluð. Þau eru niðurlægjandi og þau eru lítillækkandi. Það gengur ekki með nokkrum einasta hætti. Hæstv. ráðherra hefur boðað breytingu á þeim lögum, gott og vel. Þau koma til þingsins og vonandi sem allra fyrst. En það sem hér er lagt upp með sem sértæka skuldaaðlögun er að fólk sækir um í heimabanka sínum, viðskiptabanka eða hjá því fjármálafyrirtæki sem á veðlán þess, sækir um aðlögun þannig að jafnvægi komist á milli eigna og skulda. Endurmat verður á skulda- og eignastöðu byggt á viðskiptasögu viðkomandi, þetta er þá fólk sem að sjálfsögðu hefur lagt sig fram um að standa í skilum og fólk sem á tilkall til þess. Ekki sé um að ræða örlætisgjörning eins og það er kallað með neinum hætti, heldur sé um að ræða endurskipulagningu á skuldum og greiðslubyrði í bankanum sjálfum þannig að fólk þurfi ekki að fara í það opinbera niðurlægjandi og lítillækkandi ferli sem það svo sannarlega er þegar fólki er skipaður tilsjónarmaður, auglýst er í Lögbirtingablaði og öðru að það sé í því ferli. Það er ekki viðunandi. Og það var viðurkennt, t.d. af hæstv. félagsmálaráðherra, að það væri ekki nógu gott. Við erum með þessu frumvarpi til laga að þétta öryggisnet samfélagsins með mjög umtalsverðum hætti við mjög erfiðar aðstæður. Mér finnst okkur takast það og efast ég ekki um að í meðförum nefnda, umsögnum hugsanlega, viðskiptanefndar, félagsmálanefndar o.s.frv. taki málið einhverjum framförum. Menn finni á því ágalla sem er hægt að laga, þar komi þingmenn allra flokka að sjálfsögðu að og tugir ef ekki hundruð umsagnaraðila. Ég efast bara ekkert um það, eins og um flest ef ekki öll hin stærri mál sem við höfum verið að fjalla um á þessu ári. Þau eru æðimörg, risastóru málin sem við höfum verið að fjalla um sem munu skipta svo óendanlega miklu máli fyrir framtíð þjóðarinnar, fyrir hag einstaklinga núna og síðar, hvort sem um er að ræða endurskipulagningu á skuldum fyrirtækja og heimila, umsókn um aðild að Evrópusambandinu, úrlausn í svo mörgum, stórum, þungum og erfiðum málum sem hafa orðið að verkefnum þings að ráðstafa og klára á því mikla örlagaári sem við erum á núna. En hér er verið að nálgast málið þannig að verið er að viðurkenna rauntapaðar kröfur. Flöt eftirgjöf núna hefði hugsanlega orðið þjóðarbúinu of dýr en í öðru lagi hefði hún ekki gagnast þeim sem kannski þurfa mest á að halda nema þá að litlu leyti og þeir hefðu þá þurft að fara í sértæka skuldaaðlögun á eftir. Hér er verið að viðurkenna, og þar tek ég undir með hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni, að fara þarf í niðurfærslu á höfuðstól velflestra lána. Langflestir munu í lok lánstíma fá umtalsverðar afskriftir. Sett er þak á hækkunina, þak á biðreikninginn upp á þrjú ár þannig að þúsundir lána munu enda þannig að um verður að ræða verulegar eftirgjafir, en þær koma í lokin. Nú er boðið upp á að greiðslujafna, þ.e. sérstaka skuldaaðlögun í bankanum. Svo kemur niðurfærslan á höfuðstólnum í lokin. En viðurkennt er að það er réttlætismál að færa niður höfuðstól lána út af þeim miklu hamförum sem hafa gengið yfir. Það verður leiðrétting á lánum, forsendubresturinn er viðurkenndur en höfuðstóllinn er færður niður í lokin og á lánstímanum borgar fólk eftir getu. Vel má vera að í ljós komi að breyta þurfi einhverju á næstu árum og missirum og þá gerum við það að sjálfsögðu. En það skref sem stigið er með þessu frumvarpi er mjög stórt, gífurlega stórt. Ég held að það eigi eftir að verða mjög góð sátt um málið en það kemur að sjálfsögðu í ljós. Það virðist fá ágætar viðtökur hjá þeim sem með hagsmuni almennings fara frá degi til dags, t.d. verkalýðsfélög. Samtök launafólks hafa tekið vel í málið að því er að heyra, Starfsgreinasambandið fagnaði þessu, Alþýðusambandið hefur tekið vel í málið og vonandi benda allir þessir aðilar á það í umsögnum sínum um málið í þingnefndunum á næstu vikum og mánuðum hvað megi betur fara. Þá tekur Alþingi að sjálfsögðu afstöðu til þess, lagar og leiðréttir og betrumbætir þetta gífurlega mikilvæga mál. Hæstv. ráðherra rakti áðan kjarna málsins, aðdragandann að eignabólunni sem varð á svo undraskömmum tíma. Það var ekki þannig að verðið hafi verið að stíga á áratug eða tveimur. Sums staðar var verð mjög lágt. Það þurfti í sjálfu sér að hækka en nánast tvöföldun á fasteignaverði á hluta markaðarins á tveimur, þremur árum er að sjálfsögðu sjúkt ástand, sem betur fer fordæmislaust og endaði með ósköpum. Aðdragandi eignabólunnar og hás flugs, þessarar skulda drifnu ofsaþenslu var nefnilega stjórnvaldsaðgerð. Það liggur fyrir. Það hafa menn viðurkennt að standi þar á bak við. Þegar Íbúðalánasjóði var heimilað að veita 90% lán - í sjálfu sér er góð hugsun á bak við það og engin ástæða til að fordæma það sem slíkt eftir á, en afleiðingarnar af því urðu mjög alvarlegar. Það var þannig að 30% hluturinn sem bankarnir höfðu haft til að lána fólki það sem upp á vantaði eftir að hafa fengið íbúðalánasjóðslán var yfirtekinn af fjármálafyrirtækjunum, þ.e. bönkunum. Þeir ruddust inn á markaðinn með hörmulegum afleiðingum, miklu offorsi og látum. Buðu mjög hagstæð lán, 90–100% lán með endurskoðunarákvæði eftir 4–5 ár þannig að þeir áskildu sér rétt til að endurskoða vaxtaálag, vexti og annað á lánunum. Það skóp því þessa fordæmislausu eignabólu og þenslu á fasteignamarkaði og þess vegna er það ábyrgð og skylda stjórnvalda að leiðrétta það út af hinum mikla og djúpstæða forsendubresti sem átti sér hérna stað. Við getum rætt um aðstæður og aðdraganda lengi og eigum eftir að gera það í marga mánuði og mörg missiri. En þarna kom svo margt saman til að skapa þær efnahagslegu hamfarir sem gengu yfir landið og ganga enn yfir í þeirri mynd að nú er verið að vinna úr því á sem bestan hátt fyrir fólkið og fyrirtækin að sjálfsögðu í landinu. En stjórnvaldsaðgerðir skópu þensluna. Því þarf myndarlegar og róttækar stjórnvaldsaðgerðir til að réttlætið gangi fram aftur og þetta er stór hluti þeirra aðgerða. Inntak þessa máls er að verið er að veita tímabundna heimild til eftirgjafar á skuldum og kröfum sem ella mundu tapast. Verið er gera allt sem hægt er að gera eða alla vega mikið af því sem hægt er að gera til að varðveita vilja fólks til að greiða af lánum sínum, koma í veg fyrir gjaldþrot fólks og að fólk missi eigur sínar. Síðast en ekki síst er verið að leiðrétta mikið ranglæti af því að ekki er bara spurning hvort fólk geti borgað af lánunum með því að herða að annars staðar heldur þarf að leiðrétta. Það er verið að gera hér og lagt upp með þessum hætti í stað flatrar eftirgjafar fyrir fram sem er bara önnur leið. Hún er leið sem kemur að sjálfsögðu alltaf til greina og er eitt af því sem við erum að skoða og höfum verið að skoða. En þetta er niðurstaða ríkisstjórnar og ráðherra. Mér finnst þetta góð leið. Þetta gagnast mest þeim sem á þurfa að halda, þ.e. sértæka skuldaaðlögunin, greiðslujöfnunin strax, og síðan er alltaf lokaúrræðið fyrir þá sem sértæka skuldaaðlögunin gagnast ekki, þ.e. endurbætt greiðsluaðlögun þannig að það sé boðlegt úrræði og hin ómögulegu element verði tekin út þegar málið gengur fram aftur. Hérna er verið að leggja upp jafnvægi milli eigna og skulda sem ganga fram með þessum hætti. Ég held að vísir verði að samfélagssátt um þessa leið. Þess vegna er ég mjög ánægður með málið og fagna því að það fái býsna góðar viðtökur í samfélaginu og svo er það okkar allra, þings og hagsmunaaðila, að bæta það enn frekar ef þörf er á í meðförum þingsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Hann fór mjög efnislega og vel yfir málið. Ég fagna því sérstaklega þar sem hann kemur fram og viðurkennir að galli hafi verið á svokallaðri greiðsluaðlögun eins og við bentum einmitt á í sumar og vor, það kveður því við annan tón og ég fagna því sérstaklega. Eins fagna ég yfirlýsingum hv. þingmanns um að menn fari með þetta með opnum huga inn í félags- og tryggingamálanefnd svo málið geti hugsanlega tekið þar breytingum til batnaðar. Eins kemur hann inn á að hann sé tilbúinn að ræða allar aðrar tillögur, efnislega og málefnalega. Mig langar að velta því upp sem hv. þingmaður kom inn á að búið sé að viðurkenna að höfuðstólslækkun þurfi að verða eða leiðrétting á stökkbreytum höfuðstólsins, eins og það hefur oft verið kallað. Það er gert í þessum tillögum í lok tímans, þ.e. er lengt í 3 eða 4 ár og síðan fellur það niður. Nú var það upplýst áðan að bankarnir eru - það var upplýst í félags- og tryggingamálanefnd í morgun - að nýju bankarnir eru í raun að færa kröfurnar frá eigendum húsnæðislánanna á kannski 50% afföllum. Þá velti ég því upp við hv. þingmann hvort hann útiloki alveg að skoða það að sú leiðrétting gangi strax niður, það gerist strax en ekki í restina eins og er nú og það gangi til þeirra vegna þess að það er búið í raun og veru að gerast í kerfinu, þ.e. það er búið að færa á milli banka með afskriftum, hvort ekki væri þá eðlilegra að færa þessar afskriftir niður vegna þess að það hefur oft átt sér stað leiðrétting hjá fjármagnseigendum hvað varðar innlánin og eins gagnvart peningamarkaðssjóðunum og ríkið er þegar búið að setja töluverða fjármuni í þetta. Ég veit að þetta kostar allt en mig langar að vita hvort hann væri tilbúinn að skoða það frekar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta voru athyglisverðar upplýsingar innan úr bönkunum og voru kannski í þá átt sem margir höfðu verið að geta sér til um að væri verðið á lánunum sem nýju bankarnir taka þarna yfir. En ef staðan væri þannig að bankarnir væru með öll íbúðarlán í landinu og yfirfærslan á þeim speglaði þá stöðu má segja að það hefði kannski verið vænlegri kostur. En þeir eiga ekki nema trúlega innan við fjórðung fasteignalána í landinu. Hina eiga Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðirnir þannig að niðurfærslan, stundum hefur verið talað um 20% niðurfærslu, mundi kosta um 300 milljarða, minnir mig að hafi verið haldið fram, eitthvað í þá veruna, og hún mundi lenda að miklu leyti á ríkinu sem á, ef við tökum bara bankana þrjá frá, þá á ríkið og lífeyrissjóðirnir 75% af fasteigna- og veðlánunum. Kostnaðurinn kæmi því alltaf niður á ríkinu fyrir utan það að ríkið skuldbatt sig til að auka ekki á skuldir sínar sem eru ærnar fyrir. Ég held því að það sé gerlegra fyrir samfélagið að þessi leiðrétting og niðurfærslan komi niður í áföngum af því að lánin eru að sjálfsögðu svo mislöng. Sum lán eiga eftir 10 ára líftíma, önnur 15 ára og enn önnur 20 ára. Leiðréttingin kemur í áföngum á næstu áratugum jafnt og þétt. Ég held að það sé miklu viðráðanlegra verkefni fyrir samfélagið að leiðrétta strax afborganirnar og síðan afskrifa höfuðstólinn eftir því sem efni standa til og lánin ganga út með tímanum. Leiðréttingin leggst því yfir langan tíma þannig að það kemur ekki fram í einu þungu höggi núna fyrir fram við erfiðustu aðstæður þegar við erum í dýpstu kreppunni. Við erum líkast til stödd í dýpsta dalnum akkúrat núna á þessu ári. Það yrði því erfitt verkefni fyrir samfélagið að bæta því á sig núna.

Virðulegi forseti. Nú er búið að vera að afskrifa á milli bankastofnananna og þá er líka spurning um til hvaða dagsetningar fyrir hrunið við færum lánin. Það sem mig langar að velta upp við hv. þingmann er sú hugmynd að menn mundu taka erlendu lánin sem eru um 30%, eins og stendur í greinargerð með frumvarpinu, og færa þau bara öll á upphafsstað, þ.e. reikna þau frá þeim degi sem þau voru tekin og síðan yrðu þau þá reiknuð bara þaðan inn eins og lántakandi hefði tekið íslenskt lán. Þá sætu í raun og veru allir við sama borðið. Það er samt alltaf það sem maður hræðist í þessu, þó að ég haldi því ekki fram að það sé neinn vilji til þess, að einhver mismunun verði á milli þegar menn fara í svona kerfi. Ég óttast mismunun milli einstaklinga og fjölskyldna sem er gríðarlega mikilvægt að verði ekki, þ.e. ef við mundum gera þetta með þessum hætti gætu menn sagt: Við þurfum að leiðrétta hugsanlega eitthvað í sambandi við verðtrygginguna og þessa bólu sem var þar, þá gengi þetta jafnt yfir alla. Ég tek hins vegar heils hugar undir með hv. þingmanni, það er náttúrlega skref í rétta átt að gera þetta svona. Núna eru mjög erfiðar aðstæður í þjóðfélaginu eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á. Við erum í dýpstu lægðinni, vonandi förum við að spyrna okkur upp frá botninum. Núna eru menn að fara í fjárlagafrumvarpinu í mjög þungar skattahækkanir og niðurskurð og þá velti ég upp við hv. þingmann hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að þær aðgerðir sem því fylgja muni draga töluvert úr þeim aðgerðum sem við erum að fara í núna. Nú höfum við sjálfstæðismenn lagt fram aðrar leiðir um það hvernig hægt væri að breyta skattkerfinu og mig langar að heyra hvert viðhorf hans til þess er. Það er einmitt hugsað til þess að hlífa fjölskyldunum við þessar erfiðu aðstæður.

Fyrst aðeins, frú forseti, um það sem þingmaðurinn spurði um skattamálin og fjárlagafrumvarpið, það er náttúrlega risastórt verkefni og eitt af stóru úrlausnarefnum þessa árs þannig að við eigum eftir að ræða það betur og ítarlegar. En ég hef sagt að við eigum að skoða með opnum hug tillögur sjálfstæðismanna í nefndum þingsins. Þar gengur frumvarpið út á að hlífa við aukinni skattbyrði þeim sem á þurfa að halda. Frumvarpið miðar að því að reyna að dreifa þessu sem réttlátast. Ég hef ekki áhyggjur af því að það hirði með neinum hætti þann mikla ábata sem margir hafa af þessu. Mestu máli skiptir náttúrlega að færa afborganir skulda til þess sem þær voru fyrir hið mikla fall. Þingmaðurinn spurði líka mjög athyglisverðrar spurningar um hvar ætti að miða við afborganir af erlendu lánunum. Mig langaði til að svara því á þessum stutta tíma. Ég tala oft fyrir því að það væri mjög einföld leið að færa þau yfir í íslenskar krónur á tökugengi, verðbótareikna þær svo fram, nákvæmlega til að gæta jafnvægis á við íslensku lánin og forðast allan mismun. Það er erfitt að taka einn mánuð af því að lán eru tekin á löngu tímabili á mjög ólíku og breiðu gengi þannig að það kemur mjög misvel út eftir því hvar það var tekið. Það hefði verið skynsamlegt að skoða það að miða hvert einasta lán við gengið sem það var tekið á til að mismuna engum, verðbótareikna það fram, fara svo með það eins og verðtryggðu lánin í skuldajöfnun og höfuðstólameðferð í lokin. Það hefði verið freistandi leið með þau lán. Ég hef oft talað fyrir því. Í fyrstu taldi ég hana þá leið sem lægi beinast við að fara hvað varðaði meðferð þeirra nákvæmlega út frá jafnræðisprinsippinu um hvaða mánuð ætlunin er að miða öll lánin við, en ég treysti því að nefndin muni skoða þetta með opnum huga í meðferð sinni.

Frú forseti. Ég fagna því að hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson skuli ekki hafna flatri leiðréttingu höfuðstóls skulda og að hann skuli, eins og ég, gagnrýna það að í greinargerð fyrirliggjandi frumvarps skuli flatri leiðréttingu vera hafnað. Það er ekki í anda frumvarpsins sjálfs að hafna slíkri leiðréttingu. Ég fagna því enn fremur að hv. þingmaður hafi komið auga á það að það að hafa þriggja ára þak á lengingu lánanna er auðvitað flöt almenn aðgerð sem mun mjög líklega leiða til afskrifta í lokin, a.m.k. samkvæmt útreikningum sumra lífeyrissjóða. Þá er auðvitað viðbúið, og ég hnykki hér á spurningu hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar, að maður spyrji: Af hverju ekki að fara í þessar leiðréttingar núna? Það er engin tilviljun að menn eru að afskrifa lánasöfn í bönkunum núna við uppgjör þeirra. Menn vilja vita hvert raunverulegt virði lánanna er. Núna er viðbúið að lánastofnanirnar vilji ekki búa við þá óvissu að það sé einhver leyndardómur hversu mikið verður afskrifað í lokin af lánasafninu þeirra. Lánastofnanirnar munu jafnvel fara í það verkefni núna að reyna að meta það hversu miklar þessar afskriftir verða. Það getur verið snjallt pólitískt og sannarlega gott verkefni í efnahagslegu tilliti að reyna að styðja lánastofnanirnar í þessu, að reyna að meta raunverulegt virði þessara lána og bjóða þá upp á þessar afskriftir núna þannig að þær séu frá. Það getur vel verið að lánastofnanirnar vilji þetta. Við eigum að styðja það, og ég spyr hv. þingmann hvort hann geri það ekki. Svo vil ég bara benda á það að leið okkar framsóknarmanna fól ekki í sér kröfu um að útgjöld yrðu úr ríkissjóði, heldur yrðu afskriftir sem yrðu við uppgjör bankanna nýttar 

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að þessi leið felur í sér flata niðurfærslu í lokin á löngum tíma. Það finnst mér vera alveg sérstakt fagnaðarefni við frumvarpið, að það nær þeim áfanga. Ef ekki hefði verið farin sú leið hér væri ekki verið að leiðrétta út frá forsendubresti og þeim miklu hamförum sem hérna gengu yfir. Þessi niðurfærsla í lánstímalok með þak upp á þrjú ár er algjört grundvallaratriði. Greiðslujöfnunin er eitt. Hún er ágæt og hún er nauðsynleg. Hún kemur fólki vel núna og færir það til réttlætis og sanngjarnari afborgana við erfiðar aðstæður og mikla kaupmáttarrýrnun út af hinu mikla gengisfalli. En almenna niðurfærslan er kjarninn í málinu. Þess vegna er alveg rétt að það má lesa út ákveðna mótsögn í greinargerð, en greinargerð er eitt og frumvarp annað. Það felur þetta í sér. Af hverju ekki núna? Ég held að við séum ekki komin að þeim tímapunkti enn þá að við getum farið í þessa almennu niðurfærslu fyrir fram, einfaldlega af því að það reynir svo á innviði samfélagsins núna í þessum miklu ágjöfum. Við erum að vinna okkur út úr svo mörgu í einu og við getum t.d. fagnað því mjög að þurfa ekki að leggja til fé til Íslandsbanka, vonandi ekkert til Kaupþings því að kröfuhafar eignast hann o.s.frv., en við erum ekki komin að þessu enn þá. Eins og staðan er núna er of dýrt að gera þetta fyrir fram, sérstaklega eins og ég sagði áðan af því að lífeyrissjóðir og Íbúðalánasjóður ríkisins eiga svo stóra hluta af íbúðalánunum. Bankarnir eru ekki með nema hluta þeirra, ef þeir ættu þau öll og ríkið engin hefði verið hægt að skoða mun betur að gera þetta núna. Hvað sem verður á næstu missirum, hvort sem menn breyta takti og færa þetta og gera þetta áður en lánstíma lýkur held ég að það sé mjög skynsamlegt skref núna að fara þessa leið.

Frú forseti. Ég held að núna séu að skapast aðstæður í þjóðfélaginu til að fara í almennar afskriftir. Það segi ég vegna þess að það blasir við að við uppgjör bankanna hefur stór hluti húsnæðislána Íslendinga verið afskrifaður nú þegar. Málflutningur okkar framsóknarmanna gekk út á það og gengur út á það að þessar afskriftir renni áfram. Það má nýta Íbúðalánasjóð í þessu tilliti til að endurfjármagna markaðinn. Við settum reyndar fram tillögur um það á sínum tíma að öll húsnæðislán sem yrðu afskrifuð hjá bönkunum yrðu færð inn í Íbúðalánasjóð og svigrúmið sem afskriftirnar sköpuðu yrði nýtt til þess að fara í flata niðurfellingu á skuldum. Núna þegar búið er að gera upp bankana eigum við að fara að skoða þetta. Við eigum líka að skoða með opnum huga, akkúrat á þessum tímapunkti, hvernig við getum nýtt skuldbreytingar og Íbúðalánasjóð til að fjármagna þær skuldbindingar til þess að lækka höfuðstól. Skuldbreytingar geta verið mjög nytsamlegar í þessu tilliti, fólki getur staðið til boða að lækka höfuðstólinn sinn gegn því að fara yfir í óverðtryggð lán. Þannig getur það auðvitað fjármagnað lækkun höfuðstólsins að hluta til með vöxtum, en þá er það komið með eina leið til að geta boðið upp á þetta. Þá komum við líka að því af hverju við ættum að gera það núna. Það er auðvitað til þess að örva frosinn markað, markað sem er frosinn núna. Við vitum ekkert hvort hann verður eitthvað sérstaklega frosinn eftir 20, 30 eða 40 ár, við erum í því ástandi núna að það er botnfrosinn markaður og hann er náttúrlega m.a. botnfrosinn vegna þess að höfuðstóllinn hefur hækkað svo mikið að það er engin hreyfing á fasteignamarkaði. Fólk getur einfaldlega ekki selt íbúðirnar sínar vegna þess að það stendur þá uppi með skuldir þó að það hafi selt. Það er enn ein röksemdin fyrir því að fara í skuldbreytingar og beita öllum þeim tækjum og tólum, og þau eru nokkur í þessu frumvarpi, til þess að fara í almenna niðurfellingu skulda 

Frú forseti. Það spretta upp margir mjög athyglisverðir fletir á þessari umræðu, sem er mjög jákvætt. Við eigum eftir að ræða miklu betur og af meiri dýpt síðar á þessum vetri og næstu missirum um það sem snýr að verðtryggingu og lánastöðunni sem slíkri. Ég held nefnilega að það sé mjög varasamt að ætla að breyta lánum yfir í óverðtryggð langtímalán til áratuga á breytilegum vöxtum við þá óvissu sem er uppi núna. Verðtryggingin í einhverri mynd fylgir gjaldmiðlinum okkar sem er mjög sveiflukenndur, svo mildilega sé til orða tekið. Ég held að hin stóru úrlausnarefni bíði, sem sé framtíðarfyrirkomulag peninga- og gjaldeyrismála okkar við þessar gjörbreyttu aðstæður. Ef okkur hefur orðið eitthvað ljóst er það sú staða sem uppi er þegar verð á erlendum gjaldmiðli hefur hækkað um 100% á einu ári. Fólk á að fara varlega í það að umbreyta lánunum yfir í óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum af því að við vitum að vextirnir á óverðtryggðum lánum verða aldrei fastir. Þá erum við komin aftur fyrir Ólafslögin þegar lánin brunnu upp á örfáum árum á verðbólgubáli, enginn þorði að lána pening og innlánin brunnu upp á móti og þau óverðtryggð þannig að við þurfum að fara mjög vandlega í þessa umræðu. Hins vegar fagna ég því mjög að hún sprettur upp af því hvernig hægt sé að breyta lánamarkaðnum þannig að hann verði manneskjulegur, öruggur og sanngjarn í framtíðinni. Það er umræða sem við skulum taka oft, af dýpt og við ýmsar aðstæður hérna í vetur.

Frú forseti. Hér fjöllum við um frumvarp til laga um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins. Eitt helsta stefnumál Hreyfingarinnar er einmitt að gripið verði þegar í stað til neyðarráðstafana í þágu heimila og fyrirtækja og því gladdi það mig mjög að heyra að hæstv. félagsmálaráðherra ætlaði nú loks að leggja fram frumvarp um þessi mál þótt vissulega hefði verið óskandi að aðgerðirnar hefðu verið fyrr á ferðinni og að það sem þegar hefur verið gert hefði verið bitastæðara og betur heppnað. Ég held að eitt það allra mikilvægasta nú á þessum tímum sé að fólki finnist það búa í réttlátu og sanngjörnu samfélagi. Við þurfum á samstöðu og kröftum allra að halda við að byggja upp þjóðfélagið að nýju. Hér varð algjör forsendubrestur og skuldbindingar venjulegs fólks uxu því yfir höfuð. Vissulega fóru sumir geyst en langflestir voru einungis að koma þaki yfir höfuð fjölskyldu sinnar. Slíkt hafði ekki verið talið til áhættufjárfestinga fyrir hrunið hér á landi. Venjulegt fólk ber ekki ábyrgð á bankahruninu, en því er gert að standa undir endurreisninni. Því er það lágmarkskrafa að komið sé til móts við fólk með raunverulegri leiðréttingu lána þess en ekki hókuspókus-brellum. Við í Hreyfingunni viljum að alvarleg skuldastaða heimilanna verði tafarlaust lagfærð með því að færa vísitölu verðtryggingar fram fyrir hrun hagkerfisins, til janúar 2008, og að höfuðstóll og afborganir húsnæðislána lækki til samræmis við það. Skuldabyrði heimilanna vegna gengistryggðra íbúðalána verði lagfærð í samræmi við verðtryggð íbúðalán. Í framhaldinu þarf svo að afnema verðtrygginguna með öllu og lækka vexti svo um munar. Þá fyrst er réttlæti náð. Ekki gera ekki neitt, er slagorð fyrirtækis hér á landi og hér er vissulega stigið skref í rétta átt. Því ber að fagna, en betur má ef duga skal. Eins fagna ég þeim tillögum ráðherra að skipa þverpólitískan hóp sem fylgist með þessum málum. Ég hef miklar áhyggjur af fasteignamarkaðnum verði ekki farið í beinar leiðréttingar. Án leiðréttinga á höfuðstól veðlána er geta fólks til fjárfestinga skert verulega. Við vitum að eignir margra, sérstaklega þeirra sem hafa keypt húsnæði sitt á síðustu árum, eru yfirveðsettar vegna þess að verð eigna hefur fallið en höfuðstóllinn vex og vex. Ég lái fólki ekki að sjá ekki tilganginn í því að borga af eignum sínum. Þetta fyrirkomulag hneppir fólk í nútímaátthagafjötra og jafnvel hjónabandsfjötra, en ég þekki nokkur dæmi þess að fólk getur ekki skilið eða slitið sambúð vegna þess að vonlaust er að gera upp bú þess við þessar aðstæður, hvað þá selja eignina. Að minnka eða stækka við sig húsnæði er einnig ógerlegt með stökkbreyttan skuldahala á eftir sér. Á sama tíma er tómt, nýtt og jafnvel hálfbyggt íbúðarhúsnæði úti um víðan völl sem enginn veit hvað gera skal við. Ég hef verulegar efasemdir um þær aðferðir sem notaðar eru til greiðslujöfnunarinnar sjálfrar. Þær byggja á almennri launaþróun og atvinnustigi en ekki endilega veruleika skuldarans. Atvinnulaus skuldari getur verið jafnatvinnulaus eftir ár þótt Gunna í næsta húsi og einhverjir aðrir hafi fengið vinnu. Og þótt laun hækki almennt er ekki þar með sagt að laun allra hækki. Eins væri gaman að fá nánari skýringar á því hvað gerist ef fólk vill greiða inn á höfuðstól lána sinna, eins og margir hafa gert síðustu ár. Er þeim fjármunum hent út um gluggann eða verður tekið tillit til þeirra í lok lánstímans eftir þessi þrjú ár? Styttist það tímabil jafnvel? Nú hafa borist ýmsar fregnir af því að lán hafi verið færð á milli gömlu og nýju bankanna með verulegum afslætti. Síðast á laugardag var frétt á mbl.is þar sem sagt var frá því að samkvæmt heimildum Morgunblaðsins hefði Kaupþing boðið nokkrum fjölda smábátaeigenda 35–45% niðurfærslu á höfuðstól gengistryggðra lána. Væri ekki sanngjarnt að heimilin í landinu nytu svipaðra kjara? Ég tek ekki undir með þeim hugmyndum sumra sjálfstæðismanna að mikilvægt sé að halda í þá hefð að sem flestir Íslendingar eigi sitt eigið íbúðarhúsnæði. Síðustu áratugi hafa margir Bjartir í Sumarhúsum afsalað sér miklum lífsgæðum fyrir steypu, stefnt sér í botnlausar skuldir og ómælda vinnu fyrir að láta drauminn um eigið húsnæði rætast. Þetta mikla álag hefur oft og tíðum bitnað harkalega á fjölskyldulífi og ungum börnum og falið í sér fjarvistir og jafnvel vanrækslu. Hinn kosturinn hefur ekki verið álitlegur því að hér á landi hefur leigumarkaðurinn verið ákaflega ótryggur og vanþroskaður. Mig langar að nota tækifærið og skora á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að skapa hér heilbrigðan leigumarkað svo leiga á íbúðarhúsnæði verði raunhæfur og tryggur valkostur fyrir fólk.

Virðulegi forseti. Félags- og tryggingamálaráðherra kynnir í dag aðgerðir sínar til aðstoðar heimilunum. Hér er á ferðinni mikilvægt hagsmunamál og tek ég hatt minn ofan fyrir ráðuneytinu og þeirri vinnu sem hefur átt sér stað á vettvangi þess. Skipta má aðgerðunum upp í þrjár leiðir, greiðsluaðlögun fyrir þá allra verst stöddu, skuldaaðlögun fyrir þau heimili sem eru mjög illa stödd og síðan svokallaða leiðréttingu sem er almenn aðgerð ætluð a.m.k. 80% heimila að öllum líkindum þannig að það sem fólk greiðir af lánum sínum verður það sama og það greiddi fyrir hrun. Ég held að það sé rétt mat hjá ráðherra, eins og hann lagði áherslu á í framsöguræðu sinni, að nú er ekki rétti tíminn til að leggja mat á það tjón sem hefur orðið. Við erum stödd í dýpsta hluta kreppunnar. Við erum í miðjum jarðskjálftanum og þess vegna er ekki ráðlegt að ráðast í viðamiklar afskriftir eins og sakir standa. Við megum ekki gleyma því að umræðan snýst ekki bara um að afskrifa beri hjá einhverjum heldur líka hjá hverjum verður ekki afskrifað. Ég held að það sé ekki ráðlegt að ráðast í viðamiklar afskriftir á þessum tímapunkti í ferlinu. Ég fagna því samráði sem hefur átt sér stað á vettvangi ráðuneytisins á undanförnum vikum við undirbúning þessa frumvarps og um leið því samráði sem mun verða áfram á vettvangi þingsins með samstarfshópi allra þingflokka. Hér kynnir ráðuneytið samræmdar vinnureglur fyrir fjármálastofnanir. Það er klók nálgun að gera lánastofnanirnar, þ.e. kröfuhafana, beina aðila að þessu verkefni vegna þess að þær eiga mikla hagsmuni í því að við styrkjum efnahaginn í landinu, hvort sem erlendir eða innlendir kröfuhafar koma að rekstri bankanna. Þessi þrískipting er sanngjörn aðgerð eins og ég kom að í upphafi. Annars vegar leiðréttum við greiðslubyrðina þar sem fólk borgar það sama og það borgaði fyrir hrun. Við jöfnum hana, hlutirnir eru settir á biðreikning. Við tökum verðbólguna að einhverju leyti úr sambandi og viðurkennum um leið að stilla beri málinu upp á nýjan leik. Liður 2 er endurskipulagning skulda fyrir þá sem að öllu óbreyttu stefna í gjaldþrot þar sem miðað verði við hóflegt húsnæði og bíl. Það er ljóst að ef við förum ekki í viðamiklar aðgerðir þar eru hér á ferðinni tapaðar kröfur. Ef fólk er í skilum verður það afskrifað en væntanlega mun þessi hluti aðgerðanna nýtast 15% heimila. Sú aðgerð sem gengur hvað lengst og má kalla greiðsluaðlögun plús er þegar fólk verður fyrir verulegu tekjufalli, hefur t.d. ráðist í miklar fjárfestingar, og þar erum við kannski að setja mannlegan hjúp á gjaldþrotameðferð. Um leið eru þar afskriftir á þriggja ára ferli. Ég tel að þessi þrískipting aðgerða sé að einhverju leyti sanngjörn nálgun á það viðamikla verkefni sem nú þarf að takast á við. Um leið er ráðist í aðgerðir sem segja má að séu á viðskiptalegum forsendum, þ.e. fjármálastofnanir hafa hag af því að fara í viðamiklar aðgerðir gagnvart þeim skuldunautur á þeim grunni að það sé betra að endurskipuleggja skuldirnar gegn því að innheimta það sem mögulegt er. Af hverju var ekki farið í þessar aðgerðir fyrr? Eins og fram hefur komið var mat á lánastofnunum forsenda þess að hægt væri að ráðast í aðgerðir og því nauðsynlegur forveri þess að þetta frumvarp er fram komið. Við megum heldur ekki gleyma því að það eru erlendir lánardrottnar sem taka fyrst og fremst á sig þann skell sem hefur orðið í íslensku efnahagslífi, kannski um 6.000 milljarða kr. Með þessari breytingu, að skipta upp í nýju og gömlu bankana, tökumst við á við það nauðsynlega verkefni að koma heimilunum til hjálpar. Ríkið hefur mótað lagaramma hér og ég hvet félags- og tryggingamálanefnd að taka á þessu í anda þess sem rætt hefur verið á Alþingi í dag. Tillögurnar miða að því að aðstoða verulega þá sem þurfa á aðstoð að halda en aðrir fái hjálp við að komast yfir hið tímabundna ástand. Lánastofnanir bera kostnað af þessum aðgerðum sem ég tel að sé sanngjörn lending enda væri ótækt að ríkisvaldið greiddi kostnaðinn af aðstoð til að viðkomandi heimili gæti betur staðið í skilum við lánardrottnana. Við megum ekki gleyma því að ríkisvaldið hefur enga sjóði til að ganga í. Það greiðir rétt um 100 milljarða kr. í vexti af því sem það skuldar nú þegar. Hvað snertir meðferð málsins í þinginu óska ég eftir því að sá hluti frumvarpsins sem snertir fyrirtækin í landinu fari til viðskiptanefndar til umsagnar enda hefur aðgerðir fjármálastofnana vegna skuldavanda fyrirtækjanna borið á góma í viðskiptanefnd. Því er eðlilegt að viðskiptanefnd fái að segja sitt um þann hluta frumvarpsins.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að finna þann jákvæða anda sem svífur yfir vötnum hér í þingsal við 1. umr. um frumvarp félagsmálaráðherra um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins. Gagnrýni stjórnarandstöðunnar á rétt á sér að nokkru leyti en það sem skiptir öllu máli er þó að stíga þau skref sem stigin hafa verið heimilum og fyrirtækjum til hagsbóta. Vissulega duga þau úrræði sem hér eru til umræðu ekki öllum. Ég treysti því að sú þverpólitíska nefnd sem hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra boðaði verði á tánum og fylgist vel með hvort úrræðin virki og ef ekki hugi menn að öðrum lausnum. Við erum í þannig aðstæðum að samstaða og samvinna er okkur nauðsynleg.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins. Áður en ég lýsi yfir mikilli ánægju með þetta frumvarp, sem ég mun gera, verð ég að kvarta yfir því hvað það kemur seint. Það kemur alla vega hálfu ári of seint. Það hefði getað komið mikið fyrr ef menn hefðu ekki verið að dunda sér við sitthvað annað eins og seðlabankalög, að skipta um seðlabankastjóra, lög um atkvæðagreiðslur og stjórnarskrá, aðildarviðræður um Evrópusambandið og síðan Icesave-málið sem er svo sem nauðsynlegt að taka á en allan þann tíma hefur þetta mál beðið. Hér er það þó komið og ég er mjög ánægður með það. Ég lýsi yfir ánægju minni með þetta frumvarp, það er ágætisframtak. Á því eru ákveðnir agnúar sem ég nefni aðeins en ég býst við að hv. félags- og tryggingamálanefnd muni fara ítarlega í gegnum málið. Kannanir hafa sýnt að staða 20% heimila er slæm eða mjög slæm, staða 10% þeirra er sennilega mjög slæm og 5% kannski vonlaus. Hins vegar hafa kannanir líka sýnt að 45% heimila leggja fyrir sem sýnir að staðan almennt séð er ekkert óskaplega slæm, sem betur fer því að þeir sem hafa góða stöðu geta styrkt hina til að komast yfir erfiðasta hjallann. Það sama á við um fyrirtæki. Kannanir hafa líka leitt í ljós að 20% eða fimmtungur fyrirtækja eru í slæmum málum og sum hver eru í mjög góðum málum, eins og sum sjávarútvegsfyrirtæki sem ekki eru með miklar skuldir eða skuldir sem ekki tengjast rekstrinum fyrst og fremst, ferðaþjónustan og áliðnaðurinn. Það gengur allt ljómandi vel. Þarna er þó ákveðinn hópur fyrirtækja og einstaklinga sem verður að bjarga og hjálpa yfir þennan hjalla. Það varð nefnilega forsendubrestur, eins og menn segja, og frumvarpinu er ætlað að laga þann forsendubrest þar til hann er kominn í lag. Menn virðast gleyma því að ef laun hækka aftur umfram verðlag og ef gengið lagast aftur er forsendubresturinn ekki lengur til staðar. Þá getur í rauninni enginn kvartað og það er einmitt það sem gerist, menn tengja þetta saman. Lögin um greiðsluaðlögun sem við samþykktum í vor voru gölluð, þau voru niðurlægjandi en mér sýnist að frumvarpið stefni að því að gera þetta miklu einfaldara. Það á við um 5.000 manns eða heimili sem eru 5% af heimilunum í landinu og eins og ég gat um áðan eru þau heimili í verulega miklum vanda. Það er engum greiði gerður með því að þeim sé ekki hjálpað vegna þess að ef þau fara á hausinn borga þau ekki neitt en ef þau fá aðstoð greiða þau hugsanlega og væntanlega eins og þau mögulega geta. Þar er reyndar ákveðin gildra sem þessi nefnd sem sett var á laggirnar - og ég vona að verði mjög dugleg í að vinna hratt og vel því þetta er búið að bíða allt of lengi - þ.e. hugsanleg misnotkun. Tökum sem dæmi náunga sem er illa settur, búinn að keyra allt í kaf en er með glimrandi góðar tekjur, kannski með eina milljón á mánuði, en hann bara nennir þessu ekki lengur. Hann mætir ekki nokkra daga í vinnu, lætur segja sér upp og verður atvinnulaus og þá gerist það að skuldirnar verða niðurskrifaðar hjá honum, allt fellur í ljúfa löð og öll leiðindin eru búin. Þegar hann síðan er kominn yfir þennan hjalla ræður hann sig aftur í stöðuna þar sem hann var með milljón á mánuði í laun. Auðvitað er leiðinlegt að menn skuli þurfa að upplifa svona en meira að segja þegar ástandið var sem verst í vetur voru menn staðnir að því að misnota atvinnuleysistryggingakerfið. Það er bara þannig. Sumir misnota sér svona stöðu en við skulum vona að það takist að girða fyrir svona lagað eins og hægt er. Síðan vil ég nefna eitt. Það er spurningin um Búseta, eða íbúðarhúsnæði á félagslegum nótum, sem er í rauninni í samkeppni við leigumarkaðinn. Nú er leigumarkaðurinn orðinn ódýrari og þá er það spurningin hvort ríkið eigi að grípa inn í. Þetta þarf að ræða, hvort ríkið eigi að grípa inn í og lækka leiguna hjá þessum félagslegu íbúðakerfum þannig að þau standi betur í samkeppninni við frjálsa íbúðamarkaðinn sem er sem betur fer mikið að lagast. Í umræðunni hefur orðið mikill misskilningur á eiginleikum afskriftasjóðs og það er með ólíkindum að maður skuli þurfa að hlusta á þetta. Afskriftasjóður er afskriftasjóður, hann er ekki eign. Hans hlutverk er að mæta fyrirséðum afskriftum. Segjum að það séu 10% í afskriftasjóði, sem ég hugsa að sé raunin varðandi íbúðalánin hjá bönkunum, þá er búið að reikna út að 10% af lánunum greiðast ekki. Önnur munu væntanlega greiðast að hluta. Þó að maður lækki öll lánin um 10% munu þessi 10% eftir sem áður ekki greiða neitt. Þá er maður kominn með meiri skuld en var og fullt af fólki búið að fá 10% afskrift sem þurfti ekki á því að halda því það gat borgað. Maður er svo hissa á að það skuli vera talað um afskriftasjóð sem einhverja eign að maður er alveg gáttaður. Varðandi samninga þá kíkti ég á samninga Landsbankans nýja við gamla bankann. Þar er gert ráð fyrir því að eftir 2–3 ár verði gert upp hvað mikið greiddist. Þá á að bæta við ef meira hefur innheimst en varlegt mat á afskriftasjóði var. Kröfuhafar fara ekki að gefa Íslendingum peninga. Ég er alveg gáttaður. Reynsla manna af Icesave ætti að hafa kennt þeim að útlendingar gefa Íslendingum ekki peninga. Þeir láta þá heldur borga langt umfram það sem þeir eiga að borga en það er önnur saga. Ég ætla að vona að maður þurfi ekki að hlusta mikið á það þegar einhver ætlar að breyta afskriftasjóði í eign. Hann er aldrei eign og getur ekki verið það. Ef hann væri eign mundi kröfuhafi hirða hann. Staða fólks er mjög mismunandi. Ég fékk upplýsingar um sex lán, þ.e. greiðsluröðina. Það var heilmikið vesen að fá þessar upplýsingar, bara að fá greiðsluröðun fólks sem hafði tekið gengistryggð lán, ég fékk þær eiginlega í gegnum klíku. Það sýndi sig að þetta var afskaplega mismunandi, eins og hvítt og svart. Einn hafði tekið bílalán þegar verst stóð árið 2007 í jenum og svissneskum frönkum, það hafði upphaflega verið með 4% vöxtum en er núna komið upp í tæplega 7% vexti, fór hæst upp í tæplega 8 eða 9% vexti, ofan á jen og svissneska franka, frú forseti. Það er alveg með ólíkindum. Þetta eru sennilega dýrustu lán í heimi fyrir utan þau íslensku. Aðrir voru með mjög lága vexti, allt niður í 1% vexti sem höfðu farið lækkandi eins og vextir hafa gert almennt í heiminum. Þeir aðilar stóðu ekki mjög illa, sérstaklega þeir sem tóku gengistryggð lán fyrst í árslok 2004. Þeir höfðu fyrst grætt á öllu saman, borgað minna. Ég reiknaði þetta út eins og þetta hefði verið verðtryggt frá byrjun og setti meira að segja inn skiptigjald sem maður getur líka hugleitt, að láta menn borga fyrir að skipta yfir í verðtryggt lán. Mér finnst það sanngjarnt af því að þeir tóku ákvörðun um að fara í verðtryggt lán en þegar þeir hafa tapað geta þeir ekki látið ríkið borga tapið. Það mundi réttlæta þetta ef þeir borguðu skiptigjald, annaðhvort krónutölu eða prósentu. Staðan er sem sagt misjöfn eftir lánstíma, skuldara og öðru. Sértækar aðgerðir. Ég er búinn að ræða þær. Talað hefur verið um að fjármagnseigendur hafi verið tryggðir og það er rétt að innlán voru tryggð. Þau hafa reyndar rýrnað í verðbólgu eins og annað en enginn hefur staðið upp og æpt yfir því að á sama tíma og maður sem er með 10% í vexti borgar 1% í skatt er hann að tapa. Það hefur enginn áhuga á því af því að Íslendingar eru svo uppteknir af skuldurum. Þeir hafa aldrei áttað sig á því að til þess að einhver geti skuldað verður annar að spara. Íslendingar hafa aldrei fattað það. Þeir taka alltaf lán erlendis. Auðvitað þurfum við huga að sparifjáreigendum líka. Það er búið að tryggja þá nokkurn veginn með neyðarlögum en aðrir fjármagnseigendur töpuðu umtalsverðu. Það hefur enginn minnst á þá, um 60–70 þús. hlutafjáreigendur sem áttu hlut í bönkunum og alls konar fyrirtækjum og stofnfjáreigendur sem áttu í sparisjóðum og höfðu tekið til þess lán. Þeir fjármagnseigendur voru ekki tryggðir enda tóku þeir áhættu og allt í lagi með það en ég fullyrði að þeir sem tóku gengistryggð lán tóku líka áhættu. Þeir tóku lán í annarri mynt en þeir höfðu tekjur í. Ég man ekki hversu oft ég hef bent á það á undanförnum 5–6 árum hvað það er hættulegt. Hvorki einstaklingar né fyrirtæki eiga að taka lán í annarri mynt en þeir hafa tekjur í nema þá langi til að spila í Monte Carlo en þá eiga þeir líka að spila í Monte Carlo, það er miklu skemmtilegra.

Virðulegi forseti. Ég vil í lokin þakka fyrir þessa góðu umræðu og þann jákvæða tón sem hefur einkennt hana. Það er mjög mikilvægt að við ræktum samstöðuna á þessum tímum, reynum að ná saman um lausnir í þessum erfiða málaflokki og leggja áherslu á það sem sameinar okkur en ekki sundrar. Einn af kostunum við þá aðferðafræði sem er valin er að við tryggjum að bankarnir hafi sömu hagsmuni og fólkið í landinu. Við upplifðum það í aðdraganda hrunsins að stóru bankarnir höfðu hag af því að veikja krónuna á sama tíma og almenningur hafði helst hag af því að hún styrktist. Núna róa allir í sömu átt. Þetta kerfi tryggir að lánastofnanirnar hafa af því mestan hag að laun hækki og efnahagslífið taki við sér. Það er mjög gott að hafa þannig umgjörð utan um lánastarfsemi í landinu að allir rói í sömu átt og að almenn velsæld sé sameiginlegt markmið okkar allra. Raunveruleg velsæld sem byggir á sjálfbærum grunni. Hér hefur svolítið verið rætt um varúðarfærslurnar og af hverju ekki geti komið til flatrar niðurfellingar. Hv. þm. Pétur Blöndal rakti þetta ágætlega hér áðan. Auðvitað byggja varúðarfærslurnar milli gömlu og nýju bankanna á væntu útlánatapi og ef það reynist ekki verða munu kröfuhafar eins og hv. þingmaður rakti gera kröfu um hlutdeild í því sem þannig sparast. Við leysum ekki 10% atvinnuleysi með því að borga öllum 10% atvinnuleysisbætur heldur borgum við auðvitað atvinnuleysisbæturnar þeim sem eru atvinnulausir. Ég held þess vegna að þessi umræða um almennar niðurfellingar sem fela í sér eftirgjöf skulda - að það fari okkur best að reyna að ná utan um þetta mál í sátt með því að fólk borgi í samræmi við það sem lagt var upp með. Hinn raunverulegi forsendubrestur væri ef sá möguleiki væri ekki fyrir hendi. Síðan mun framtíðin skera úr um hversu óraunsæ þessi skuldsetning er og hvort þessi höfuðstóll er virkilega ósanngjarn til lengri tíma litið. Ef hækkun launa gefur ekki tilefni til að þessar skuldir verði greiddar þá verða þær ekki greiddar. Þá vitum við það. Próf tímans sannar fyrir okkur að það var rétt að fella niður þennan höfuðstól. Virðulegi forseti. Áðan var spurt aðeins út í hvað gerðist við atvinnuleysi og hvort fólk gæti áfram greitt inn á höfuðstól þessara lána. Því er til að svara að það er vandalaust að greiða áfram inn á höfuðstólinn. Hvað varðar atvinnuleysið er í frumvarpinu að finna ákvæði sem gerir Íbúðalánasjóði heimilt að bregðast við með sveigjanlegum hætti þegar tekjufall verður hjá fólki. Við vitum að þegar einstaklingur verður atvinnulaus munu ráðstöfunartekjur hans dragast verulega saman á komandi mánuðum. Því er full ástæða til þess að hvetja menn til að taka á slíkum aðstæðum fyrir fram og bregðast við, laga greiðslubyrðina að greiðslugetu og opna þá fyrir möguleika, eins og við gerum ráð fyrir að Íbúðalánasjóður geti gert, að fólk geti ráðstafað stærri hluta afborgunarinnar inn á jöfnunarreikninginn. Jöfnunarreikningurinn stækki þá bara tímabundið svo að við setjum fólk ekki í þá stöðu að lenda í vanskilum að óþörfu þegar það verður fyrir tímabundnum áföllum. Nóg er samt að glíma við afleiðingar atvinnuleysis eða tímabundins tekjumissis. Að síðustu varðandi félagslegt húsnæðiskerfi. Áðan var nefnt mikilvægi þess að byggja upp slíkt kerfi og því er ég sammála. Við erum núna með stefnumörkun í húsnæðismálum á borðinu í félagsmálaráðuneytinu og ég vonast til að komast með það mál inn í þingið fljótlega. Þar horfum við til þess hvernig við verðum með fjölbreytt húsnæðiskerfi þar sem allt er í senn, gott leiguíbúðakerfi sem tryggir stöðugt framboð á leiguíbúðum, sem og eignaríbúðakerfi þar sem lánveitingar til eigin húsnæðis eru sjálfbærar, byggðar á raunverulegri fjármögnun á markaði en ekki á innantómum undirboðum eins og lánaframboð bankanna gerði því miður á síðustu árum. Það sem hv. þm. Pétur Blöndal rakti nú síðast var álitamálið um hvernig eigi að bregðast við nú þegar almenn markaðsleiga hefur lækkað, hvort ríkið eða hið opinbera, það eru einkum sveitarfélög sem eiga félagslegt húsnæði - hvort rétt væri að slík leiga yrði lækkuð. Ég held að þá væri fyrst og fremst ástæða til þess að horfa til húsaleigubótanna. Mjög rausnarlegri viðbót við húsaleigubótakerfið var komið á í fyrra og hún hefur reynst ríkinu miklu dýrari en lagt var upp með. Við vörðum það kerfi núna við fjárlagagerðina og fram til miðs næsta árs mun það kerfi virka. Við erum að hefja samvinnu eða samráð við sveitarfélögin. Húsaleigubótakerfið er dálítið flókið viðfangsefni því það er vistað í fjármálaráðuneytinu og núna fer samgönguráðuneytið með sveitarstjórnarmálin en félagsmálaráðuneytið með húsnæðismál þannig að það er ekki einfalt að marka stefnu að þessu leyti. Við þurfum þó auðvitað að tryggja áfram mjög öflugt húsaleigubótakerfi því það er eitthvert mikilvægasta velferðarkerfi sem við höfum. Niðurskurður þar kemur strax fram í hækkandi útgjöldum í almannatryggingakerfinu vegna þess að húsaleigubætur teljast sem tekjur sem eru frádráttarbærar þegar kemur að útgreiðslu bóta almannatrygginga. Þeir sem njóta húsaleigubóta eru tekjulægsta fólk samfélagsins og þess vegna er mjög mikilvægt að við höfum áfram gott og öflugt húsaleigubótakerfi sem mætir þessari þörf. Ég bind vonir við að við náum að verja það áfram. Að síðustu vil ég þakka þessa umræðu og minni á að það er mikilvægt að þetta mál fái góða vinnu í nefnd. Svona mál sem hefur mikil áhrif á hvernig afborganir fólks líta út um næstu mánaðamót þarf auðvitað að afgreiða sem allra fyrst enda hangir í sjálfu sér útprentun gíróseðla fyrir næstu mánaðamót á frágangi þessa máls. Ég legg fullur trúnaðartrausts í hendur félags- og tryggingamálanefndar að finna út úr því hversu hratt er hægt að komast í gegnum þetta verk.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort kannað hafi verið í ráðuneytinu hvort upptaka húsaleigubóta hafi hækkað leigu í landinu. Kannanir sem ég hef séð t.d. frá Þýskalandi sýndu nefnilega að húsaleigubætur hækkuðu leiguna, þ.e. þær runnu í rauninni í vasa húseigenda en ekki leigjenda.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög góð spurning. Ég held að svarið sé örugglega neitandi vegna þess að húsaleigubótakerfið okkar er ansi skynsamlega útbúið. Það er með mjög lágum þröskuldum þannig að þar er ekki mikill hvati, þarna myndast ekki mikið loft fyrir leigusalann til þess að éta. Það er líka mjög tekjutengt og tengt fjölskyldustærð. Ég held líka að reynsla síðustu tveggja ára eftir að bætt var umtalsvert í þetta kerfi og verulega lækkun leiguverðs í kjölfarið segi okkur jákvæða sögu. Svarið við því hvort þetta hafi leitt til hækkaðrar leigu er því neitandi, meira að segja fyrir hrunið voru ekki teikn á lofti um hækkandi leigu í kjölfar þess að framlögin í húsaleigubótakerfið voru hækkuð.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega út í húsaleigubótakerfið en það er afskaplega ófélagslegt. Það er miðað við tekjur í heild og mörkin eru mjög lág. Sex manna fjölskylda er eiginlega útilokuð frá þessu kerfi því hún fær engar húsaleigubætur vegna þess hvað tekjuviðmiðunin er lág. Fólk þarf jú ákveðið mikið til að lifa, sér í lagi sex manna fjölskylda. Stórfjölskyldur fá því ekki húsaleigubætur. Þeir sem fá þær eru aðallega námsmenn. Þeir fá lánað fyrir framfærslunni, eru þar af leiðandi með lágar tekjur og uppfylla skilyrðin en fá líka lánað fyrir húsnæðinu úr lánasjóðnum. Ég held því að hæstv. ráðherra ætti að skoða virkilega hvernig þetta húsaleigubótakerfi virkar og hvað það er í rauninni andfélagslegt.

Virðulegi forseti. Ég skal glaður skoða þetta húsaleigubótakerfi. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að tekjuviðmiðið er óþægilega lágt í því en það nýtist hins vegar einstæðum foreldrum mjög vel. Það er vissulega rétt sem hv. þingmaður segir að um leið og fólk er komið í sambúð og með tekjur er það fljótt að detta út úr kerfinu.