Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það mál sem hér er til umræðu, frv. til l. um þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga, er út af fyrir sig góðra gjalda vert. Það sem er merkilegt við þetta frv. er að þetta er ekkert annað en endurprentun á frv. frá sjálfstæðismönnum í hv. deild sem er frv. til l. um framkvæmdasjóð menningarmála sem hv. 2. þm. Reykv. er 1. flm. á. Þau eru þó ekki eins, en ég óska sjálfstæðismönnum til hamingju með að hæstv. menntmrh., sem er nú ekki viðstaddur þessa umræðu, hefur séð sér færi á því að notfæra sér frv. hv. þm. Sjálfstfl. um að framlengja þann skatt sem kallaður hefur verið þjóðarbókhlöðuskatturinn til tíu ára. Það þarf ekki að tíunda að þessi skattur er fyrst og fremst skattur á Reykvíkinga og Reyknesinga því að stærsti liðurinn í honum eru skattar á fasteignir. Ég vek athygli á því að þessi skattur leggst í rauninni ekki á íbúðaeignir utan þessa svæðis nema í örfáum undantekningum þannig að hér fer alveg sérstakur skattur sem er verið að leggja á íbúana í Reykjavík, íbúana á Reykjanesi. Þeir eiga að bera hitann og þungann af þessu fallega orðaða frv. Því miður er hæstv. menntmrh. fjarri þessari umræðu, enda hefur honum kannski þótt betra að svara ekki fyrir þennan skatt. Það er verið að stefna í að hefja stórfellda eignaupptöku á íbúðarhúsnæði á því svæði sem ég hef minnst á áður og með þeim hætti að það er ógeðfellt. Það er svo að þó að þessar tekjur eigi að nota til að gera endurbætur á menningarbyggingum, eins og segir í frv., er það alveg ljóst að Alþingi Íslendinga ber ábyrgð á byggingum ríkisins og þá með þeim hætti að það á að taka fé af óskiptum fjárlögum. Þessi sérstaki skattur er mjög óréttlátur og því verður ekki trúað að þingmenn Sjálfstfl. muni greiða þessu atkvæði þó þeir hafi í fljótræði lagt fram frv. um framkvæmdasjóð á sviði menningarmála sem var að vísu svolítið öðruvísi orðað en þetta frv. en þó fer ekki á milli mála að bæði þessi frumvörp fjalla um nánast sama atriðið. Hæstv. menntmrh. hefur séð sér leik á borði þegar hv. þm. Sjálfstfl. fluttu sitt frv. að flytja frv. nánast sama efnis, þó með öðruvísi tilbrigðum, um þennan skatt. Það að sérskatta íbúana á Reykjanesi og í Reykjavík er með eindæmum og sýnir að það er fyrirlitning á þeim kjósendum sem eru á þessu svæði. Það er verið að tala um að það eigi að ríkja jafnrétti í byggðum landsins. En það er ekkert jafnrétti þegar sérstakur skattur er lagður á hluta af íbúum landsins og það með þeim hætti að það þekkist ekki í einu einasta þjóðlandi að það sé lagður sérstakur skattur á íbúðarhúsnæði með þeim hætti sem hér er verið að gera. Það er ekki heldur vanþörf á því að rifja það upp að á sama tíma leyfir ríkisstjórnin sér að fara rúmlega 6 milljarða fram úr fjárlögum á síðasta ári umfram verðbólgu sem segir þá að ríkisstjórnin hefur látið fjármál landsins reka algerlega stjórnlaus og veit ekkert hvað hún er að gera. Þetta frv. um þjóðarbókhlöðu og endurbætur á menningarbyggingum er einstakt að því leyti að á sama tíma hefur ríkisstjórn Íslands stolið þeim peningum sem áttu að fara til þjóðarbókhlöðunnar og notað þá í annað, notað þá í heildarhítina. Það verkefni sem var ákveðið á sinni tíð gæti verið komið langleiðina ef það hefði ekki verið gert. En það sem er ógeðfellt við þetta er að það skuli sérstaklega verið að skatta íbúana á Reykjanesi og í Reykjavík með þessum hætti og sýnir best hug ríkisstjórnarinnar og hug þessara manna til fólksins á þessu svæði. Ég vil segja að það verður hart barist í þeim kosningum sem fara í hönd, en mér er alveg ljóst að ríkisstjórnin mun ekki halda velli öllu lengur með óráðsíu sína. Það verður hart barist og fólkið verður minnt á að það er verið að leggja sérstakan skatt á íbúana hér, bæði eignarskattinn og þennan sérstaka skatt sem íbúar þessa svæðis eiga sérstaklega að bera uppi. Fólkið á þessu svæði hefur ekki meiri tekjur eða hærri en fólkið úti á landi og það verður að borga þetta af sínum tekjum og það þýðir að ráðstöfunartekjur heimilanna hér eru minni en úti á landi. Ég minni á að þetta er ósvinna og ef við tökum dæmi eins og var í Morgunblaðinu nú á föstudaginn um þennan skatt munar gífurlegum fjárhæðum á samsvarandi eign. Það sem einstaklingur borgar á þessu svæði fyrir eignir sem voru metnar á 10,7 millj. eru 172 þús. Á sama tíma eru borgaðar fyrir sambærilega eign í kjördæmum sumra hér, eins og t.d. formanns fjh.- og viðskn. sem hér er ekki í dag, 17 þús. kr. Hvað segir þetta? Þetta segir að það eru tíu sinnum hærri skattar á fólk á þessu svæði hvað varðar þetta en víða úti á landi. Ef við tökum hinn sérstaka eignarskatt er í þessum dæmum enginn skattur á fólkið úti á landsbyggðinni. Það eru hundruð þúsunda sem fólk verður að borga hér fram yfir fólk úti á landsbyggðinni og það er kominn tími til að fólkið hér á svæðinu rísi gegn þessu. Þessi skattur er vondur skattur og það á að fella niður skatta á íbúðarhúsnæði því að tekjur heimilanna verða ekki hærri þótt lagðir séu skattar á það. Það er sorglegt til þess að vita að verkalýðshreyfingin hefur brugðist fólkinu hérna. Hún hefur brugðist. Hún hefur gersamlega rofnað úr tengslum við hinn almenna borgara og fylgist ekki með hvað þetta þýðir. En þegar álögurnar fara að dynja á fólkinu munu menn kannski vakna til lífsins um hvað þeir hafa verið að samþykkja hér. Þegar þetta frv. var lagt fram var haldin löng og fögur framsöguræða af hæstv. menntmrh., sem hefur auðvitað ekki tíma til að sækja þingfundi nú, og þar var falleg og dásamleg upptalning á húsum sem hann ætlaði að láta lagfæra fyrir þessa peninga. Það hefur ábyggilega komið við hjartað á einhverjum sem vilja að þessi ágætu kirkjuhús sem eru á þjóðminjaskrá verði í lagi. En það er ekki hægt að leggja sérstakan skatt á íbúa á Reykjanesi og Reykjavík með þessum hætti. Það verður að linna þeim skattaálögum og það verður að sjá til þess að það gangi eitt yfir alla í sköttum. Ég minni á að menningarmál eru ekki neitt einkamál íbúa á Reykjanesi og á ekki að leggja sérstaka skatta á bara hluta landsmanna fyrir það ef menn vilja halda því uppi. Að ætla að höfða til kirkjunnar með þeim hætti sem hér er og þeirra húsa sem eru á þjóðminjaskrá er heldur ógeðfellt. Það væri nær að ríkisstjórnin sæi til þess að fjárlög væru haldin, rekstur ríkisins væri innan fjárlaga og það sem þeir hefðu í tekjur umfram verðbólgu væri notað til að gera slíka hluti. Það er kominn tími til að þeir sem sitja í ríkisstjórn séu ábyrgir fyrir fjármálum þjóðarinnar, að þeir láti ekki vaða á súðum og hendi peningunum, bókstaflega hendi þeim í hin og þessi gæluverkefni eins og gert hefur verið af þessari ríkisstjórn. Það er alveg ljóst að sú stefna sem núv. ríkisstjórn siglir þjóðarskútunni í mun færa hana í kaf. Að leggja enn frekari skatta á þjóðina og fyrirtækin með þessum hætti er ekki hægt að líða. Það kom fram í umræðum í gær að hæstv. fjmrh., sem er ekki heldur hér viðstaddur, fannst bara ágætt að ríkissjóður ætti greinilega nægilega peninga, þeir hefðu lagt á svo mikla skatta að þeir gætu staðið undir þeim launahækkunum sem ríkið hefur nú samið um. Á sama tíma er grundvöllur íslensks þjóðfélags að bresta. Atvinnufyrirtækin í landinu sem leggja grundvöllinn fyrir heimilin og fyrir fólkið í landinu geta bara átt það sem úti frýs. Það er því alveg ljóst að þessir skattar eru slæmir og þó verri en margir aðrir því að þeir leggjast á heimilin með meiri þunga en allflestir aðrir skattar. Það er enginn jöfnuður í því hvernig þeir eru lagðir á. Auðvitað skiptir meginmáli að réttur fólksins í landinu til að búa í sínu eigin húsnæði á ekki að vera misjafn. Stofnkostnaður er og álíka hvar sem maður byggir á landinu. Það að það skuli vera allt upp í þúsundfaldur munur á sköttum á sams konar eignum er ógnvænlegt. Allar tölur benda til þess að stór byggðarlög úti á landi sleppi algjörlega við þá skatta sem er verið að leggja á og algjörlega við þennan sérstaka eignarskatt á sama tíma sem hann er lagður með ofurþunga á íbúa á Reykjanesi og í Reykjavík. Íbúar á suðvesturhorninu munu þjappa sér saman þegar verður kosið og mótmæla þessu því það er alveg ljóst að þegar álögurnar munu birtast með vorinu verður hér kurr í fólki. Atvinnufyrirtækin þurfa líka að hafa rekstrargrundvöll og það er ekki á það bætandi þegar skattar eru hækkaðir með þessum hætti sem hér er og þeim gert erfiðara um rekstur fyrirtækjanna. Þessi skattur þýðir að fyrirtækin verða að fá meira fyrir sinn snúð. Þau verða að hækka vöru og þjónustu. Og hverjir skyldu eiga að borga það? Það eru heimilin í landinu, fólkið. Fólkið í landinu verður að borga þennan skatt tvöfaldan og er þó búið að borga af sínum eignum, íbúðarhúsi og jafnvel öðrum eignum, tvisvar ef ekki þrisvar skatta áður. Þetta gengur því alveg á svig við alla skynsemi og allt réttlæti í þessum málum. Ég vil sérstaklega undirstrika að þetta frv. á að fella. Það á að fella það og reyndar mætti ríkisstjórnin falla með. Það mundi enginn syrgja það. Sú stefna sem hér er verið að boða til skattpíningar fyrir borgarana er sú mesta sem nokkurn tíma hefur verið frá því að Ísland varð lýðveldi. Aldrei fyrr í sögu lýðveldisins hafa verið lagðir á svo miklir skattar. Það mun verða svo að þessi endurprentun menntmrh. á frv. hv. þm. Sjálfstfl. mun lengi lifa. Og við getum lofað ykkur því að fólkið í Reykjavík og á Reykjanesi mun láta frá sér heyra. Það mun ekki þegja þegar álagningarseðlarnir koma inn úr dyrunum á næstu mánuðum. Og það að ríkisstjórnin skuli gjörsamlega vera úr tengslum við fólkið hér sýnir enn einu sinni að þessi ríkisstjórn á að hætta strax, hún á að fara frá. Það væri best fyrir alla og sennilega best fyrir ríkisstjórnina líka og þá sem styðja hana. Það er sorglegt einnig að vita til þess að verkalýðshreyfingin hefur alveg gleymt sér. Henni er alveg sama um fólkið. Hún hefur ekki minnst orði á þetta, enda er verkalýðshreyfingin sennilega bara að hugsa um sjálfa sig. Ég geri ráð fyrir því að þeir sem standa að þessu frv., sem eru ríkisstjórnarþingmenn væntanlega, muni fagna því þegar fólkið fær þessa skatta inn úr dyrunum. Það er gjörsamlega óverjandi að skattar með þessum hætti skuli vera lagðir á. Þegar stór byggðarlög borga enga skatta af sambærilegum eignum eru íbúar á þessu svæði að borga stórkostlegar upphæðir, upp í þúsundfalt og jafnvel meira, í skatta. Þessi mismunun er einhver sú mesta sem um getur í sköttum á þessu landi og þeir þingmenn sem hér hafa setið þegjandi undir þessu, þegar þeir leita eftir umboði næst þegar kosið verður, sem verður væntanlega fljótlega, munu fá að heyra frá fólkinu á þessu svæði. Það verður gaman að fylgjast með því þegar þeir leita eftir umboðum til sinna kjósenda eftir þá skattadembu sem hefur verið hellt yfir íbúana hérna sérstaklega. Hæstv. forseti. Ég óska þess að ríkisstjórnin lifi ekki nógu lengi til þess að þetta frv. nái í gegn, en hef þó grun um að svo verði, því miður fyrir íbúana á þessu svæði.

Birgir Ísl. Gunnarsson Herra forseti. Það mun hafa farið fram hjá mér þegar tillaga var gerð um nefnd væntanlega af hæstv. menntmrh., en venja mun vera að mál af þessu tagi fari til fjh.- og viðskn. Fyrra frv. um svipað efni fór þangað og ég lét athuga það sérstaklega þegar ég mælti fyrir því máli að frv. um þjóðarbókhlöðuskattinn á sínum tíma var afgreitt í fjh.- og viðsn. og það var niðurstaða hér við þáverandi hæstv. forseta að það væri rétt að það færi þangað þannig að ég tel rétt að þessi mál verði bæði í sömu nefnd.

Forseti (Óli Þ. Guðbjartsson) Það er fallist á tillögu hv. 2. þm. Reykv. í þessu efni og þeir hv. þm. sem samþykkja vilja þá tillögu gjöri svo vel og greiði atkvæði.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til l. um vöruhappdrætti fyrir Samband íslenskra berklasjúklinga nr. 18 22. apríl 1959. Málið er einfalt í sniðum. Það fjallar um framlengingu á heimild til að reka vöruhappdrætti til ársloka 1999. Nefndin hefur rætt málið og leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Kristín Halldórsdóttir og Sighvatur Björgvinsson voru fjarverandi við lokaafgreiðslu málsins. Undir nál. skrifa Jón Kristjánsson, Kristinn Pétursson, Geir Gunnarsson, Friðjón Þórðarson og Guðni Ágústsson.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Þetta frv. hefur hlotið meðferð í Ed. hv. Alþingis og er að meginefni endurflutt frá síðasta Alþingi, en varð þá ekki útrætt. Hinn 27. apríl sl. skipaði fyrrv. dómsmrh. Jón Sigurðsson milliþinganefnd til að fjalla um frv. Í nefndinni sátu alþm. Eiður Guðnason, Friðjón Þórðarson, Ólafur G. Einarsson, Páll Pétursson, Guðrún Helgadóttir og Guðmundur Ágústsson. Eiður Guðnason var formaður nefndarinnar. Björn Friðfinnsson og Markús Sigurbjörnsson störfuðu með nefndinni. Nefndin skilaði áliti eins og fram kemur í fskj. með frv. þessu. Meiri hluti nefndarinnar lagði til að frv. þetta yrði flutt með nokkrum breytingum sem teknar voru upp. Hins vegar skiluðu tveir nefndarmanna, þeir hv. þm. Friðjón Þórðarson og Páll Pétursson, séráliti eins og fram kemur í gögnum málsins. Ed. hefur fjallað mjög ítarlega um þetta mál og hefur samþykkt frv. að langmestu leyti, þó með nokkrum brtt. Veigamesta brtt. er sú að gildistíma frv. er frestað frá miðju ári 1990 til miðs árs 1992. Ég tel vera mjög eðlilegt að sú breyting sé gerð. Hér er um viðamikið mál að ræða sem þarfnast góðs undirbúnings og það er mun mikilvægara að taka nægilegan tíma í þann undirbúning en að lögfesta mál þetta árinu fyrr eða síðar. Ég mun reyna að rekja í stuttu máli meginefni þessa frv., en það er að settir verði á fót átta héraðsdómstólar er fari með dómstörf jafnt í einkamálum og opinberum málum. Framvegis verði sýslustjórn í héraði í höndum embættismanna með embættistitilinn ,,sýslumaður`` um leið og embættistitillinn ,,bæjarfógeti`` verður lagður niður. Embætti sýslumanna verður til hér á landi í upphafi konungsstjórnar á 13. öld. Er því hér um að ræða eitt elsta embættisheiti með þjóðinni. Fer vel á því að halda áfram notkun þess, en hinn embættistitillinn fellur niður sökum breyttrar verkaskiptingar dómara og embættismanna framkvæmdarvaldsins svo og vegna breytingar sem orðin er á sveitarfélagalögum sem að mestu afnemur sérstöðu kaupstaða. Upphaflega var í tillögum að frv. þessu gert ráð fyrir að héraðsdómstólar yrðu aðeins sjö, en við nánari umfjöllun þótti rétt að dómstólarnir yrðu tveir á Norðurlandi, einn í hvoru kjördæmi, eins og fram kemur í frv. Lagt er til að héraðsdómstólar í Reykjavík verði sameinaðir í einn dómstól, þar á meðal hluti borgarfógetaembættisins. Framkvæmdarvaldsstörf borgarfógetaembættisins verði hjá embætti sýslumanns í Reykjavík er fari með verkefni á sviði umboðsstjórnar á sama hátt og önnur sýslumannsembætti að öðru leyti en því að lögreglustjórn og tollstjórn verði áfram í höndum sérstakra embætta. Í frv. er gengið út frá því að sýslumenn hafi áfram með höndum núverandi verkefni að öðru leyti en hvað varðar dómsstörf sem færast til héraðsdómstóla. Þá verða ýmis verkefni á mörkum dómsstarfa og umboðsstarfa nú skilgreind sem umboðsstörf og falin sýslumönnum. Má þar vísa til frv. til aðfararlaga sem hv. allshn. Ed. hefur nú afgreitt til 2. umr. í Ed. og gert á því viðbótarbreytingar sem enn munu einfalda þau mál og verða til þess að ekki er jafnmikið dregið úr núverandi störfum sýslumanna. Frv. til breytinga á þinglýsingalögum og frv. um lögbókandagerðir má jafnframt nefna í því sambandi sem jafnframt eru á dagskrá í hv. deild og eru fylgifrumvörp þessa máls. Fleiri breytingar eru á döfinni sem miða að því að auka verkefni sýslumannsembætta og gera veg og virðingu þeirra meiri í framtíðinni en nú er. Ég hef í samráði við stjórn Sýslumannafélags Íslands ákveðið að skipa sérstaka nefnd til að huga að verkefni núverandi sýslumannsembætta og að frekari verkefnaflutningi til þeirra frá miðstöð framkvæmdarvaldsins í ráðuneytum og öðrum stofnunum. Ég vil í því sambandi taka fram að það er mjög mikilvægt að innheimtustörf verði áfram hjá sýslumannsembættunum. Ég tel ekki rétt að taka upp sérstakar gjaldheimtur. Jafnframt á það við um umboð fyrir Tryggingastofnun ríkisins. Það er að mínu mati mjög rangt að ætla sér að gera þar einhverjar breytingar á því að þessi störf eru mjög mikilvæg að því er varðar sýslumannsembættin og enginn vafi á því að það mundi auka mjög kostnað að flytja þau störf eitthvað annað. Í 1. mgr. 13. gr. frv. eru ákvæði um skrifstofur sýslumanna og er tilgangur þessa ákvæðis að lögfesta heimild til að setja á fót fleiri umboðsskrifstofur í þéttbýliskjörnum innan umdæmis sýslumanns eftir því sem fjárveitingar leyfa. Hugmyndin er að hreppstjórar og e.t.v. lögregluvarðstofur geti veitt almenningi utan aðsetursstaðar sýslumanns ýmiss konar þjónustu og skjótvirkt samband við aðalskrifstofu sýslumanns. Eins og fram kemur í athugasemdum við 3. gr. frv. munu héraðsdómstólar hafa reglulegt þinghald á föstum þingstöðum innan hvers lögsagnarumdæmis. Er þannig gengið út frá því að þingað verði í málum á varnarþingi málsaðila nema samkomulag verði um annað. Fjarlægð búsetu frá aðalsetri héraðsdóms mun því ekki þurfa að bitna á þeim sem leita til dómstólanna. Með tilkomu hinna nýju héraðsdómstóla úti um land má reikna með að aukinn fjöldi dómsmála verði útkljáður utan Reykjavíkur. Nú er dæmt í fjölda mála sem eiga uppruna sinn utan höfuðborgarsvæðisins fyrir dómstólum í Reykjavík. Er það gert með samkomulagi aðila um varnarþing hvað varðar einkamál, en yfirleitt samkvæmt ákvörðun ríkissaksóknara hvað varðar opinber mál. Gera má ráð fyrir að lögmenn muni í auknum mæli finna sér starfsgrundvöll í nágrenni starfandi héraðsdóma og að aukin þjónusta á sviði dómgæslu muni styrkja byggðina utan höfuðborgarsvæðisins. Varðandi einstakar greinar frv. vil ég fyrst nefna 2. gr. þess. Þar er kveðið svo á að í landinu skuli vera átta héraðsdómstólar og eru lögsagnarumdæmi þeirra nánar skilgreind í greininni. Lögsagnarumdæmi dómstólanna fylgja í meginatriðum kjördæmunum að öðru leyti en því að Seltjarnarneskaupstaður, Mosfellsbær, Kjalarnes- og Kjósarhreppur eru í sama lögsagnarumdæmi og Reykjavík og er það án efa íbúum þessara byggða til hagræðis af augljósum ástæðum sem ekki þarf að rekja hér. Með frv. fylgir skýrsla um fjölda viðfangsefna sýslumanna á tímabilinu 1980--1987 og skipting þessara verkefna milli sýslumannsembætta og héraðsdómstóla miðað við tillögur frv. Í 2. gr. er kveðið á um aðsetursstaði héraðsdómstólanna og taka þær tillögur einkum mið af samgönguleiðum og að dómstólarnir séu staðsettir miðsvæðis í hverju lögsagnarumdæmi. Í 3. gr. frv. er kveðið á um skiptingu lögsagnarumdæma í dómþinghá og um fasta þingstaði. Héraðsdómur skal hafa reglubundið þinghald á föstum þingstöðum innan síns umdæmis. Þannig mundi t.d. héraðsdómari frá héraðsdómi Suðurlands þinga reglulega í Vestmannaeyjum eftir því sem málaþunginn gæfi tilefni til. Dæmi um slíka skipan má víða finna í strjálbýlum löndum. Í 4. gr. eru ákvæði um fjölda dómara og er ítarleg skýring á þeim ákvæðum í greinargerðinni. Er lagt til að fjöldi dómara sé fastákveðinn í lögum en ekki sé um að ræða hlaup í dómaratölunni eins og nú er samkvæmt lögum nr. 74/1972. Alls er gert ráð fyrir að 38 héraðsdómarar starfi við héraðsdómstólana í landinu og er það sama tala og samanlagður fjöldi dómara í Reykjavík og fjöldi héraðsdómara við embættin í Keflavík, Hafnarfirði, Akureyri, í Vestmannaeyjum og á Selfossi. En vegna breytinga á verkefnum dómstólanna er í raun og veru fjölgað um þrjú eða fjögur dómaraembætti frá því sem nú er í raun, þ.e. verkefni þriggja til fjögurra borgarfógeta í Reykjavík flytjast til embættis sýslumanns. Í bráðabirgðaákvæði er að vísu gert ráð fyrir heimild til tímabundinnar fjölgunar héraðsdómara við gildistöku frv. þessa, en óvíst er hvort á þau reyni. Sé nægur fyrirvari við gildistöku laganna er hægt að láta ógert að skipa í stöður sem losna síðustu mánuðina fyrir gildistöku eins og heimilt er innan marka núgildandi laga. Í Reykjavík yrðu þó væntanlega 23--24 héraðsdómarar eftir því hvernig núverandi borgarfógetar skiptast milli héraðsdóms og embættis sýslumanns í Reykjavík og er þess ekki að vænta að hægt verði að fækka dómurum fyrr en sameining núverandi dómstóla undir einu þaki og breytingar á réttarfarslöggjöfinni eru farnar að skila árangri eins og bent er á í greinargerðinni með 4. gr. Í 4. gr. er einnig ákvæði um forstöðumenn dómstóla þar sem héraðsdómarar eru fleiri en einn. Þar er lagt til að þeir hafi titilinn dómstjóri sem á sér fordæmi í dómstólasögu landsins. Þeir skulu skipaðir til sex ára í senn úr hópi dómara við viðkomandi dómstól og að fenginni tillögu þeirra. Heimilt verður að endurskipa dómstjórana. Í greininni er að finna ákvæði um verksvið dómstjóra sem hefur yfirumsjón með starfi dómstóls. Í 5. gr. er lagt til að almenn skilyrði til skipunar í embætti héraðsdómara séu í sömu lögum og fjalla um héraðsdómarana, en þau ákvæði er nú að finna í 32. gr. laga um meðferð einkamála í héraði. Skilyrðunum er breytt að því leyti að aldursskilyrði er hækkað í 30 ár og er það gert í því skyni að tryggja reynslu manna áður en þeir taka við svo mikilvægum embættum. 7. tölul. núgildandi skilyrða 32. gr. er breytt með tilliti til breytinga sem orðið hafa á opinberum embættum og mönnun þeirra frá því að núgildandi ákvæði um þetta efni voru sett í lögum nr. 100/1950. Í þessari grein er að finna mikilvægt nýmæli, að dómsmrh. skipi sérstaka dómnefnd sem fjalli um umsóknir um embætti héraðsdómara. Í nefndinni skuli sitja þrír menn og einn þeirra tilnefndur af Hæstarétti og er hann jafnframt formaður nefndarinnar. Annar nefndarmaður skal tilnefndur úr hópi héraðsdómara og hinn þriðji af Lögmannafélagi Íslands. Nefndin skal gefa skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur. Tillaga um slíka dómnefnd hefur áður komið fram í stjfrv. sem fram var lagt á Alþingi í dómsmálaráðherratíð Ólafs Jóhannessonar á þinginu 1975--1976. Í greinargerð með því frv. eru rakin ýmis dæmi um svipað fyrirkomulag í öðrum ríkjum, en megintilgangur ákvæðisins er að styrkja sjálfstæði dómstólanna, auka traust almennings á því að dómarar séu valdir samkvæmt hæfni einvörðungu og þeir séu óháðir handhöfum framkvæmdarvaldsins. Ekki er að efa að tilvist slíkrar umsagnarnefndar verður auk þess hvatning fyrir lögfræðinga sem hyggja á starfsferil sem dómarar að afla sér framhaldsmenntunar og leggja stund á fræðistörf á sviði lögfræðinnar. Ég vil því næst víkja að II. kafla frv. sem fjallar um umboðsvald í héraði. Það er einkar mikilvægt að almenningur eigi greiðan aðgang að umboðsmönnum framkvæmdarvaldsins í héraði og að slíkir embættismenn geti úrskurðað um ýmis hagsmunamál fólks sem nú er gert í ráðuneytum og öðrum opinberum stofnunum. Þar má nefna ýmiss konar leyfisveitingar, úrskurði um sveitarstjórnarmál og fleira. Allt frá því á 18. öld hafa sýslumenn starfað á sviði sveitarstjórnarmála, en eins og kunnugt er hættu þau afskipti þeirra með öllu um sl. áramót. Sýslumenn eiga að hafa yfirstjórn á löggæslu og innheimtu ríkistekna eins og þeir hafa gert frá fyrstu tíð, en auk þess ber að flytja til þeirra að mínu mati fjölmörg viðbótarverkefni á sviði ríkisumsvifa á næstu árum eftir því sem nokkur kostur er. Gert er ráð fyrir að aðsetur sýslumanna verði óbreytt, en hins vegar er lagt til að umdæmi sýslumanna verði ákveðið með reglugerð að fenginni umsögn viðkomandi sýslumanna og sveitarstjórna. Koma þar að sjálfsögðu inn í myndina breyttar samgönguleiðir fólks sem kalla á aðlögun umdæmanna að nýjum aðstæðum. Þannig mætti nefna ýmis dæmi. T.d. má gera íbúum á Svalbarðsströnd við Eyjafjörð kleift að sækja sína þjónustu til sýslumanns á Akureyri í nokkurra mínútna akstursfjarlægð, en þeir þurfa að sækja hana um langan veg nú til Húsavíkur. Í 12. gr. frv. er ákvæði um skipan mála í Reykjavík sem auðvitað hefur mikla sérstöðu sökum fólksfjölda. Þar er gert ráð fyrir stöðu sýslumanns í Reykjavík, en stöðuheitið ,,borgarfógeti`` fellur brott á sama hátt og stöðuheitið ,,bæjarfógeti`` sökum breyttra verkefna þessara embættismanna. Jafnframt er starfsheitinu ,,sýslumaður`` haldið, en það fengum við eins og áður er getið frá Noregi með konungsstjórninni á 13. öld. Í 13. gr. eru ákvæði um skrifstofur sýslumanna sem ég hef áður vikið að. Varðandi 14. gr. er rétt að vekja athygli á því að í milliþinganefndinni kom fram tillaga um að sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli, sem nú heitir lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli, heyri undir dómsmrh. á sama hátt og aðrir sýslumenn. Í meðförum hv. Ed. var gerð nokkur breyting á þessari grein, þ.e. að fellt er niður úr 14. gr. frv. ákvæði sem segir að sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli heyri undir þann ráðherra sem fer með mál er tengjast framkvæmd varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna frá 5. maí 1951. Hins vegar er rétt að taka fram að niðurfelling þessa ákvæðis breytir þó ekki sjálfkrafa þeirri skipan sem nú er á þeim málum þar sem áfram verða í gildi lög nr. 106/1954, um yfirstjórn mála á varnarsvæðum o.fl. Í 18. gr. eru ákvæði um forgang manna til skipunar í embætti. Í fyrstu drögum að frv. var gert ráð fyrir að þeir héraðsdómarar sem starfa við stærstu embættin utan Reykjavíkur svo og embættisdómarar í Reykjavík skyldu flytjast sjálfkrafa milli embætta, en vegna eindreginna óska sýslumanna og bæjarfógeta er þeim öllum samkvæmt frv. einnig gefinn kostur á flutningi í héraðsdómaraembætti. Er það nú orðað þannig í 18. gr. að þessir aðilar hafi forgangsrétt til skipunar í embætti héraðsdómara í því lögsagnarumdæmi sem þeir starfa í. Þarf ekki að leggja þær umsóknir til umsagnar dómnefndar eins og gert yrði með umsóknir þeirra sem ekki eru þegar skipaðir í embætti þegar breytingin tekur gildi. Lagt er til auk þess að dómsmrh. hafi heimild til tímabundinnar fjölgunar dómaraembætta þegar þannig stendur á að fleiri úr röðum þessara embættismanna óska þess að neyta forgangsréttar en héraðsdómarastöðurnar eru samkvæmt 4. gr. Auðvitað er ekki hægt á þessari stundu að meta hvort á þetta muni reyna. Ég hef stiklað á mjög stóru um efni þessa frv. Ég vek sérstaka athygli hv. þm. á skýrslu þeirri er prentuð er með athugasemdum frv., en hún sýnir að í raun eru dómsmál núverandi embætta sýslumanna og bæjarfógeta ekki stór þáttur í störfum og með breytingum á réttarfarslöggjöf, svo sem á aðfararlögum, verða umsvifamestu verkefnin áfram í þeirra höndum eins og áður hefur komið fram. Dómsmrn. hefur áætlað að aukakostnaður vegna frv. verði um 35 millj. kr. á ári miðað við verðlag á sl. vori. Þessi kostnaður fylgir nýjum héraðsdómarastöðum á Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi vestra, Austurlandi og fjölgun dómara um einn í Norðurlandi eystra og á Suðurlandi. Þá er gert ráð fyrir að núverandi fulltrúar við sýslumanns- og bæjarfógetaembætti muni skiptast milli embætta sýslumanna og héraðsdómara og þar verði ekki um fjölgun að ræða. Raunar bendir margt til þess að með þeim breytingum sem nú er verið að undirbúa á réttarfarslöggjöfinni megi fremur fækka fulltrúastöðum en að þeim fjölgi. Auðvitað má draga úr kostnaðaraukningu af völdum frv. með því að fækka sýslumannsembættunum, en sú skipan sem hér er lögð til er málamiðlun gerð í því skyni að sem best sátt geti orðið um nauðsynlegar breytingar. Dómsmrn. gerir í áætlun sinni ráð fyrir að húsnæðiskostnaður dómstólanna nemi meðaltali húsnæðiskostnaðar miðað við reynslu af rekstri sýslumannsembættanna, en gerir hins vegar ekki ráð fyrir sérstakri fjárfestingu í upphafi né kostnaði af tímabundnum viðbótarstöðum héraðsdómara samkvæmt bráðabirgðaákvæðum frv. Hins vegar mun gefast góður tími til þess fram að gildistöku frv. að skipuleggja stofnsetningu héraðsdómstólanna á hverjum stað án þess að kostnaður fari úr hófi. Það liggur alveg ljóst fyrir að húsakost þarf mjög víða að bæta hvort eð er, ekki síst húsnæði dómstólanna í Reykjavík. Það má einnig geta þess að í Hafnarfirði, sem verður mjög stórt umdæmi, er um leiguhúsnæði að ræða. Einnig þarf að bæta húsakost víða í landinu. Af þessu mun að sjálfsögðu hljótast nokkur kostnaður. Herra forseti. Ég legg sérstaka áherslu á að frv. þetta geti orðið að lögum á þessu þingi. Hér er um aðkallandi umbætur að ræða sem nauðsynlegt er að lögfesta með góðum fyrirvara og sá fyrirvari hefur verið lengdur eins og áður hefur komið fram. Réttarfar okkar er eins og áður segir og margoft hefur komið fram undir nokkurri smásjá samstarfsþjóða okkar í Evrópuráðinu og það skiptir miklu máli að fjarlægja hinn minnsta skugga sem á það kann að falla án þess að ég ætli að fara að gera sérstaklega mikið úr því máli á þessari stundu, enda hefur það margoft verið rætt, m.a. á hv. Alþingi. Frv. þetta mætti nokkurri andstöðu eins og gerist og gengur utan þings og eðlilegt er þegar um svo umfangsmikið mál er að ræða, en ég hygg þó að fleiri og fleiri, sem hafa lýst efasemdum um einstök atriði þess, hafi sannfærst um að það sé rétt að lögfesta það sem fyrst, en hafa þó góðan umþóttunartíma. Um það vitna samþykktir félagsskapar sýslumanna, dómara á sl. hausti og félagssamþykkt Lögfræðingafélags Íslands. Frv. er mikilvægur hornsteinn í uppbyggingu réttarfarsins og mun verða til þess að gangur dómsmála geti verið enn skjótari og öruggari en nú er sem er að sjálfsögðu eitt af mikilvægustu málum sérhvers lýðræðisríkis. Það er sérstaklega ánægjulegt að hv. efri deild skuli hafa samþykkt frv. þetta samhljóða. Það lýsir því að allgóð samstað virðist eiga að geta tekist um þetta mál. Og ég vænti þess að hv. neðri deild sjái sér fært að vinna að máli þessu með skjótum hætti, þannig að það geti orðið að lögum á þessu þingi. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegur forseti. Hér er reyndar gamall kunningi á ferð og flestum hér inni vafalaust vel þekktur, búið að eiga sér langan aðdraganda og töluverðan undirbúning sem Kvennalistinn kom nú að nokkru leyti að. Frv. kom hér fram í svipuðum búningi á síðasta þingi, nokkuð seint að vísu, og var til 1. umr. hér í Nd. Þá ræddi ég þetta frv. nokkuð, lýsti stuðningi okkar kvennalistakvenna við meginefni þess og gerði fáeinar athugasemdir. Það var þá þegar ljóst, sem menn höfðu vitað alllengi, að ekki eru allir fullkomlega sáttir við þær breytingar sem hér eru lagðar til á þessum málum, enda málið búið að vera mjög lengi til umfjöllunar og ýmsir komið þar að og höfðu lýst sínu áliti. Helst eru það nú fulltrúar sýslumannaflokkanna, Framsfl. og Sjálfstfl., sem hafa beitt sér gegn þessum breytingum hér á Alþingi. Það er kannski ekki að undra með tilliti til andófs margra sýslumanna sem virðast telja að með þessari nýskipan sé dregin burst úr þeirra nefi. En það er nánast lögmálsatriði að embættismenn vilja helst ekki missa úr höndum sér neitt sem þeir telja til síns friðar heyra. Ég held reyndar að það sé á misskilningi byggt að sýslumenn séu sviptir einhverjum völdum og áhrifum og enda þótt svo væri þá skiptir það ekki miklu máli í mínum huga. Reyndar heyrði ég það á máli hæstv. ráðherra hér áðan að sérstök nefnd er með þessi atriði til umfjöllunar og mun þá væntanlega gæta vel að þeim mikilvægu störfum sem sýslumenn hafa svo sannarlega sinnt og munu sinna áfram. Hér er um að ræða nýskipan sem er að flestra mati óhjákvæmileg til þess að tryggja réttarfarslegt öryggi. Með þeirri tilhögun sem nú viðgengst í landi okkar brjótum við að margra mati, flestra mati líklega, gegn Mannréttindasáttmála Evrópu og það er aðeins tímaspursmál hvenær við lendum í miklu verri málum en orðið er þess vegna. Við megum í rauninni þakka fyrir að hafa sloppið svo vel hingað til sem raun ber vitni. Hitt er svo annað mál að þessi nýskipan, þessi breyting sem er greinilegur aðskilnaður dómsvalds og umboðsvalds, kostar allnokkurt fé og það var eitt þeirra atriða sem ég gagnrýndi við umræðuna á síðasta þingi og sömuleiðis í umfjöllun þeirrar milliþinganefndar sem starfaði á sl. sumri. Ég tel það gagnrýnivert að ekki skuli fylgja þessu nákvæm kostnaðaráætlun né á neinn hátt gerð skilmerkileg grein fyrir líklegum kostnaði við þessa breytingu. Ég tel að það hefði þurft að taka miklu fastar á þessu atriði og að minnsta kosti lágmark að framreikna þá tölu, sem hér hefur verið nefnd, sem er sama tala og við fengum að heyra hér fyrir ári, þ.e. að þessi breyting mundi hafa í för með sér á að giska 35 millj. kr. kostnað. En þá er algjörlega eftir skilinn sá kostnaður sem það hlýtur að hafa í för með sér varðandi ýmsar breytingar á húsnæði eða húsnæðiskaup og annað eins og hæstv. ráðherra drap á hér áðan. Ég tel raunar alveg óhjákvæmilegt að það sé reynt að gera Alþingi betur grein fyrir því hvaða kostnað þessi lagasetning hefði í för með sér og mun kalla eftir því í nefndinni. Ég held raunar að við hefðum getað komist hjá kostnaði sem nú virðist þó eiga að kalla fram með því t.d. að hafa dómstólana færri, en það mun vera kjördæmismál sem menn áttu eitthvað erfitt með að fara fram hjá. En samkvæmt þeim upplýsingum sem við fengum í milliþinganefndinni verður harla lítið að gera við suma þessara dómstóla, ef menn breyta ekki háttum sínum mjög mikið. Eins og hér hefur komið fram átti ég sæti í þeirri nefnd sem fjallaði um þetta á sl. sumri og í grg. með frv. kemur það fram svo og mín afstaða svo sem í þessu nál. sem með fylgir, þannig að þess vegna gæti ég látið máli mínu lokið nú. Frv. fékk allítarlega umfjöllun og ég held að það megi segja að nefndarmenn hafi verið sáttir að kalla, eins og það er orðað. Ég sé svo mér til ánægju að hv. efri deild hefur treyst sér til þess að samþykkja breytingu sem vissulega naut töluverðs stuðnings í milliþinganefndinni. En þó varð þar að ráði að láta þá breytingu eða brtt. bíða umfjöllunar þingsins. Og nú hafa efrideildarmenn sem sagt fallist á það að fella niður ákvæði úr 14. gr. frv., þar sem sagði að sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli heyrði undir þann ráðherra sem fer með mál er tengjast framkvæmd varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna. En það er þó ekki sopið kálið, eins og hæstv. ráðherra lýsti, þar sem það mun ekki hafa sjálfkrafa í för með sér breytta skipan á málum og mun ég kynna mér það betur í nefndarumfjölluninni. Sömuleiðis tel ég mjög til bóta að gildistökunni sé frestað. Það er alltaf skynsamlegt að fara sér hægt við svo gagngerar breytingar á stjórnskipan og rasa ekki um ráð fram og þess vegna tel ég mjög til bóta að breyta þessu. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um þetta. Það var mat okkar kvennalistakvenna að þetta væri réttlætismál sem við mundum styðja og það hefur ekki orðið nein breyting á því. Ég tel mjög mikilsvert að það skuli hafa náðst samstaða um þetta mál í Ed. þótt menn hefðu þar vissa fyrirvara á og ég lýsi því hér að ég vona svo sannarlega að þetta mál nái fram að ganga og vil leggja því mitt lið þar sem ég hef þá trú að þessi skipan mála muni hafa í för með sér aukið réttarfarslegt öryggi og a.m.k. ekki síðri þjónustu við almenning heldur en sú skipan sem nú tíðkast.

Friðjón Þórðarson Herra forseti. Ég ætti fyrstur manna að fagna því að fá tækifæri til þess að taka þátt í því með öðrum góðum mönnum hér á hv. Alþingi að afnema síðustu leifar einveldisins. Að sjálfsögðu get ég fagnað því að þessi mál eru rædd því þau eru mjög mikilvæg. Ég tel alveg sjálfsagt að hver einasti alþingismaður reyni að gera sér fulla grein fyrir því hvað hér er á ferðinni og auðvitað hver þegn þjóðfélagsins því að hér er verið að ræða um aðskilnað á dómsvaldi og umboðsvaldi í héraði. Þetta frv. er ekki alveg nýtt fyrir okkur. Ég sé ástæðu til þess eigi að síður nú við 1. umr. í þessari hv. deild að segja um þetta mál nokkur orð af því að ég tel að það sé svo stórt og þurfi svo góða umfjöllun og ítarlega. Og ég tel alveg sjálfsagt að menn gefi sér góðan tíma til að hugleiða þessi mál. Þegar frv. var lagt fram í fyrstu þá fylgdi því langur og ítarlegur sögulegur kafli þar sem sagði með þessum orðum ,,eins og rakið er í hinum sögulega kafla athugasemda við frumvarpið, var umboðsvald og dómsvald í héraði sameinað á einni hendi á tímum einveldis Danakonunga. En eftir að einveldi leið undir lok voru þessir þættir greindir sundur í ríki þeirra á nýjan leik, nema hér á landi þar sem enn má finna leifar þess``. Nú er viðfangsefnið að skoða þessar leifar og afnema þær, uppræta þær. Sameinað umboðsvald og dómsvald á einni hendi þykir vera andstætt meginreglum í stjórnskipan lýðræðisþjóðanna beggja vegna Atlantshafsins. Og eins og segir hér í grg.: ,,Nú er fjallað um það í mannréttindanefnd Evrópuráðsins hvort réttarfar okkar Íslendinga sé í samræmi eða andstöðu við ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu``. Og ekki síst af þessari ástæðu eru full rök fyrir því að þetta frv. er nú hér á dagskrá. Auðvitað held ég að allir Íslendingar aðhyllist í meginatriðum kenninguna um þrískiptingu valdsins, sem er nú raunar allgömul orðin, og á henni er byggt í stjórnarskrá okkar. En þá er spurning: Erum við skemmra á veg komin hér á Íslandi að framfylgja þessari reglu heldur en gerist og gengur meðal annarra þjóða sem hafa undirritað Mannréttindasáttmála Evrópu? Ég tel að við þurfum ekki að skammast okkar fyrir þá þróun sem orðið hefur hér á landi í þessum efnum. Við getum fyllilega borið okkur saman við aðrar aðildarþjóðir hvað það snertir að fullnægja réttlætinu. Að vísu má segja að málin hafi þróast með nokkuð öðrum hætti hér á Íslandi, en það er ekki óeðlilegt. Ég tel fullgild rök fyrir því að mál þróist lítið eitt á annan veg hér í okkar fámenna landi sem hefur svo sérstakt yfirbragð og þjóðhætti að mörgu leyti miðað við það sem gerist og gengur meðal milljónaþjóða. Ég ætla að benda á það t.d. að hér, þar sem við erum svona fá, er það ekki óeðlilegt að hver og einn okkar þurfi e.t.v. að hafa fleiri en eitt hlutverk á hendi. Og sannleikurinn er sá að þetta kemur kannski óvart fram í umræðum hér á hv. Alþingi. Ég hef leyft mér að taka með mér hér upp í ræðustólinn umræður sem urðu í vetur þegar þetta mál var lagt fram í hv. efri deild, flutt um það framsöguræða og málið nokkuð rætt. Ég vona að hv. forseti leyfi mér að vitna ögn í ummæli þeirra manna sem þá tóku til máls til þess að vekja athygli á því að við þurfum að skoða þetta mál vel og vandlega. Þegar málið um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði er lagt fram í hv. Ed., þá talar þar hæstv. ráðherra Halldór Ásgrímsson, hæstv. sjávarútvegsráðherra. Þetta dæmi tilgreini ég síður en svo hæstv. ráðherra til hnjóðs. Síður en svo. En þetta sýnir að jafnvel ráðherrar í ríkisstjórn Íslands eru ekki einskorðaðir við eitt hlutverk frekar en kannski sýslumenn hafa verið á umliðnum árum að því er sumum hefur fundist. Já, það er hæstv. sjútvrh., Halldór Ásgrímsson, sem fylgir frv. úr hlaði í efri deild. Hitt er svo annað mál, og það er kannski önnur ástæða þess að ég tók þetta hefti af Alþingistíðindum með mér hingað í ræðustólinn, að það er mín skoðun að Alþingi eigi að vera í einni málstofu. Það er oft svo að það fer margt fram hjá okkur sem skipum neðri deild sem gerist í efri deild. Við týnum málum næstum sem fara héðan og tökum ekki eftir þeim, þau rekur ekki á okkar fjörur fyrr en þau koma fullsköpuð eftir meðferð í efri deild, og þá er kannski skammur tími til þess að fjalla um þau hér í þessari málstofu. Svo er það önnur saga um þetta mál sem nú er á döfinni úti í Strasbourg. Það vita allir hver var í raun og veru, a.m.k. meðfram, kveikjan að því að þessum málum var hreyft með svona eftirminnilegum hætti um þessar mundir hér á hv. Alþingi. Það er, eins og menn kalla, mál hjólreiðamannsins á Akureyri. En ég vil aðeins benda á það að þessi ágæti þegn okkar þjóðfélags fékk að ég held fullgilda meðferð sinna mála bæði fyrir undirrétti og Hæstarétti. Hæstiréttur Íslands hefur starfað frá 1920. Þangað hafa allir getað skotið málum sínum. Ég álít að við getum verið fullsæmd af því að fá úrskurð Hæstaréttar Íslands í okkar málum, smáum og stórum, en kann heldur illa við þegar svona mál eru borin á torg erlendis til þess að reyna að gera íslenskt réttarfar tortryggilegt í augum annarra þjóða. Hitt er svo annað mál að á þessari öld hefur margt þróast í þessum málum í okkar ágæta landi. Það segir hér á einum stað í ræðum manna: ,,Þetta mál hefur vakað og síðustu 70 árin hafa öðru hvoru heyrst raddir um að bæði væri nauðsynlegt og tímabært að skilja dómsvaldið algjörlega frá stjórnsýslunni og nokkur skref hafa verið tekin í þá átt. Þannig beitti Bjarni Benediktsson, þáv. dómsrh., sér fyrir því árið 1961 að ákæruvaldið var falið sjálfstæðu ríkissaksóknaraembætti en ákæruvaldið hafði áður verið í dómsmrn.`` Ég get ekki að því gert, af því að það eru sérstaklega tveir lögspekingar og ágætir alþingismenn nefndir á nafn í umræðunum í Ed., ráðherrarnir Bjarni Benediktsson og Ólafur Jóhannesson, og þeirra lofsamlega getið að verðleikum að spyrja: Hvernig gátu þessir ágætu menn, sem lengi voru oddvitar okkar þjóðar, látið það viðgangast að þessar leifar einveldisins væru látnar óáreittar öll þau ár sem þeir sátu við stjórnvölinn? Við þurfum ekki að undrast yfir því að framþróun gangi stundum hægt í þessum efnum. Það er full ástæða til þess að slík mál, svo sem réttarfar, þróist hægt, þau séu ekki háð sífelldum breytingum. En óneitanlega tekur þróun sumra atriða í þessum málum langan tíma. Ég get bent á það hér að því er varðar ákæruvaldið að ég minnist þess að árið 1934 þegar Gunnar Thoroddsen kom ungur maður inn á þing flutti hann jómfrúræðu sína um skipan opinbers ákæranda. Það var 1934. Það var fyrst 1961 að ákæruvaldið var falið sérstökum óháðum embættismanni. Má þó merkilegt heita að það skyldi ekki gert fyrr þar sem það hlaut að vera mjög gagnrýni vert að pólitískur ráðherra skyldi hafa á hendi æðsta ákæruvald í opinberum málum hjá þjóðinni. Það þýðir ekki að hafa uppi mikla gagnrýni nema benda á aðrar leiðir og þó að ég hafi þessi gagnrýniorð í frammi fagna ég því að þessi mál skuli vera rædd. Það er að sjálfsögðu margt gott við það frv. sem hér liggur fyrir eftir athugun svo margra lærðra manna. En það er eitt fyrir sig að við teljum ýmsir að aðskilnaður dómsvalds og umboðsvalds í héraði sé þegar kominn á meðal þjóðarinnar að mjög miklu leyti. Það er staðreynd að utan Reykjavíkur hefur frá 1972 verið komið á fót stöðu héraðsdómara við sex stærstu sýslumanns- og fógetaembætti á landinu, þ.e. þar sem þéttbýlið er mest og fólkið flest er þessi skipan komin á. Og það eru ýmsir, þar á meðal ég, sem vilja láta skoða þann möguleika að útfæra þessa reglu, útfæra þessa aðferð um héraðsdómara um allt land. Ef það yrði gert þyrfti að vísu að bæta við nokkrum héraðsdómurum. En þá væri líka að margra mati kominn á fullur og nægilegur aðskilnaður dómsvalds og umboðsvalds í héraði hér á landi. En meginefni frv. þess sem hér er til umræðu er að settir verði á fót átta héraðsdómstólar er fari með dómstörf jafnt í einkamálum og opinberum málum. Þetta er út af fyrir sig á margan hátt ágætt, en það hlýtur að kosta nokkurt fé. Við höfum kannski ráð á þessu. Þó heyrist á ýmsum um þessar mundir að ekki veiti af fé til ýmissa verkefna sem aðkallandi eru. Eitt er enn, að menn eru ekki sammála um hvort sú breyting sem hér er fyrirhuguð muni styrkja sýslumannsembættin eða ekki. Hér segir hæstv. ráðherra í máli sínu í Ed., með leyfi forseta: ,,Fleiri breytingar eru á döfinni sem miða að því að auka verkefni sýslumannsembætta og gera veg og virðingu þeirra enn meiri í framtíðinni en nú er.`` Ber að sjálfsögðu að fagna því ef þessari stefnu verður fylgt eftir. En til þess að mál mitt verði ekki allt of langt ætla ég aðeins að drepa á nokkur atriði enn í þeim ræðum sem fluttar voru um málið við 1. umr. í Ed. eins og ég sagði áðan. Dómsmrn. hefur áætlað að aukakostnaður vegna frv. verði um 35 millj. kr. á ári miðað við verðlag á sl. vori. Þetta telja margir allt of lágt áætlað. Af tilviljun heyrði ég í morgunútvarpinu í morgun að talað var um að reisa íbúðarhús, að vísu fyrir einn allra fremsta embættismann þjóðarinnar. Það er áætlað að það kosti eitt sér 40--50 milljónir. En hæstv. ráðherra tók líka fram að það bæri að fjalla um þetta mál á þann veg að ná sem mestri sátt um nauðsynlegar breytingar og í því efni er ég honum algjörlega sammála. Hér segir hæstv. ráðherra á einum stað, með leyfi forseta: ,,Réttarfar okkar er eins og áður segir undir nokkurri smásjá samstarfsþjóða okkar í Evrópuráðinu og miklu skiptir að fjarlægja hinn minnsta skugga sem á það kann að falla.`` Þetta er alveg rétt, en skyldi nú þessi hugsunarháttur ríkja í öllum málum? Það er a.m.k. ekki fullt samkomulag um það. Ég tel að við þurfum alls ekki að vera svo viðkvæmir fyrir því sem þeir kunna að segja þarna úti í Strasbourg. Við getum alveg staðið á okkar rétti hvenær sem er. Hér tekur til máls hv. 11. þm. Reykv. og hann segir, með leyfi forseta: ,,Varðandi þau embætti sem hefur verið fallist á að verði sérstök sýslumannsembætti en í upphaflegu tillögunum var gert ráð fyrir að ættu ekki að vera sérstök sýslumannsembætti er ég þeirrar skoðunar að þau mættu missa sig.`` Jæja, það eru þá einhverjir af talsmönnum þessa frv. sem telja að a.m.k. einhver af sýslumannsembættunum megi missa sig. En þó telur þessi sami ræðumaður að þegar búið sé að taka eins mikið vald frá sýslumönnum og ráð er fyrir gert í þessu frv. verði sýslumannsstaðan ekki eins eftirsóknarverð og áður var. Hv. 3. þm. Vesturl., sem var formaður milliþinganefndarinnar sem hæstv. ráðherra gat um áðan, segir m.a. í ræðu sinni: ,,Það vill svo til að sá sem þetta mælir var formaður þeirrar nefndar.`` Og hann getur þess að þar ,,höfum við tveir nefndarmenn haft sérstöðu, ég og hv. 1. þm. Norðurl. v. Páll Pétursson``, en þeir hafi þó verið fimm í sjö manna nefnd sem hafi fallist á frv. --- Bætir svo við: ,,Ég hygg þó að um þetta mál sé miklu breiðari samstaða í þinginu en niðurstaða nefndarinnar í raun gefur til kynna.`` Þá tekur til máls hv. 8. þm. Reykv. og ég ætla að leyfa mér að hafa yfir tvær, þrjár setningar af hans ræðu því þar kveður við nokkuð annan tón. Hann segir: ,,Ég tek ekki mjög nærri mér þó að einhverjir svokallaðir lögspekingar úti í heimi einhvers staðar ætli að fara að halda því fram að réttarríki sé ekki á Íslandi og það sé meira í þeirra ríkjum.`` --- Hann heldur áfram: ,,Algjör aðskilnaður löggjafarvalds, dómsvalds og framkvæmdarvalds, sem er göfug hugsjón, verður held ég aldrei.`` --- Og loks segir hann: ,,Við skulum ekki vera þau börn að halda að við séum að leysa einhverja lífsgátu með samþykkt þessa frv., að með því sé búið að bjarga réttarfari á Íslandi og gera það kannski göfugast í veröldinni og dómaskipan og meðferð dómsmála.`` Hv. 6. þm. Vesturl. segir, fulltrúi Kvennalistans: ,,Við kvennalistakonur teljum rétt og nauðsynlegt að gera þá breytingu sem hér er verið að leggja til.`` Svo kemur hæstv. sjútvrh. aftur inn í umræðuna og þar minnist hann á að auðvitað sé ekki aðalatriði að málinu ljúki á þessu þingi, þar er hann samkvæmur sjálfum sér, og eins og hann sagði áður, að það sé mikils um vert að fá sættir og samkomulag sem víðtækast þegar þessi breyting verður gerð. Hann tekur réttilega fram að þær breytingar á löggjöf sem verða til að taka störf frá sýslumönnum og fela þau öðrum í hendur veiki sýslumannsembættin nema annað komi á móti. Þetta stóra mál fer væntanlega eftir þessa umræðu til allshn. þessarar hv. deildar og gefst þá færi á að skoða það nánar. En ég vil að lokum benda á að þetta mál hefur verið í allan vetur í Ed., en nú skilst mér, ef miðað er við að þingi ljúki 6. maí, að þá eigi Nd. að afgreiða það á þremur vikum. Þetta er afskaplega óeðlilegt, að þriðjungur þingmanna skoði málið, við skulum segja í krók og kring, mánuðum saman en *y2/3*y þingmanna eigi svo að fá þrjár vikur til að ljúka þessu ætlunarverki. Það kynni því að vera freistandi að taka undir orð 8. þm. Reykv., sem hann viðhafði í þeirri umræðu sem ég hef getið um, að ,,það kynni að fara svo að ekki yrði heldur hægt að afgreiða það á þessu vori, þ.e. þetta frv., og það er bættur skaðinn því að við getum alveg beðið til næsta þings þess vegna``, segir hv. 8. þm. Reykv. Ein er sú tillaga sem gerð var í Ed. undir lok meðferðar frv. þar. Það var frestað gildistöku þess til 1. júlí 1992. Það er góðra gjalda vert að setja lög og ákveða svo hæfilegan umþóttunartíma eða undirbúningstíma þess að þeim sé hrint í framkvæmd. Ég tel samt sem áður svona langan frest vera óeðlilegan. Það er óeðlilegt að þetta þing setji lög sem stofna til svona mikilla breytinga og aukinna ríkisútgjalda en svo eigi þingmenn, kannski allt aðrir þingmenn, eftir nokkur ár að bera baggana af fjárútlátum og framkvæmd laganna. Þess vegna er ég ekki eins fagnandi yfir þessu ákvæði og margir eru og virðast telja þetta stórsigur í málinu. En lokaorð mín eru þau að þetta mál, og vil ég endurtaka það sem ég sagði raunar í upphafi, er svo mikilvægt að ég skora á alla alþingismenn að gefa því góðan gaum og hugsa vel sitt ráð áður en það verður afgreitt á þessu vori. Málið er sannarlega svo stórt að það er ástæða til að halda áfram að fjalla um það. Að mínum dómi held ég að það hefði gott af því að bíða fram á næsta haustþing.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Ég vil láta þess getið í upphafi þeirra orða sem ég mæli hér að ég hef ekki skoðað frv. ákaflega vandlega og hvergi nærri því með sama hætti og sá hv. þm. sem var að ljúka máli sínu, hv. 2. þm. Vesturl. Ég vil hins vegar segja um það örfá orð og ekki síst með tilliti til þess að ég hef á stundum í umræðum á hinu háa Alþingi, t.d. í umræðum um fjárlög, vakið á því athygli að Alþingi og alþingismenn eru furðu fúsir til að taka ákvarðanir, afgreiða lagabálka og binda í ákvarðanir fjárútlát sem við stöndum síðan frammi fyrir að standa við þegar kemur að afgreiðslu fjárlaga. Þetta hefur gengið svo langt, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt, að Alþingi sjálft hefur síðan orðið að grípa til þess að skerða lög sem það hefur sett og kosta útgjöld í mörg undanfarin ár með sérstökum ákvæðum í lánsfjárlögum. Ég hef býsna mikla varúð á mér í þeim málum sem sýnilega hafa í för með sér mikinn kostnað þegar verið er að setja upp nýtt kerfi í þjóðfélaginu, nýtt kerfi sem hefur í för með sér kostnað sem við höfum ekki áður þurft að standa straum af. Svo hygg ég að sé um það mál sem hér er á ferðinni. Hér er verið að setja á nýtt kerfi héraðsdómstóla, átta nýja héraðsdómstóla, sagði hv. 2. þm. Vesturl., og er ljóst að það kerfi hlýtur að kosta mikið fé. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra sagði þegar hann mælti fyrir frv. að það væri áætlað að kostnaðarauki af þessu frv. væri um 35 millj. kr. á ári. Þetta hafa tveir hv. alþm. á undan mér tekið upp og talið fjarstæðu og ég hlýt að slást í för með þeim og segja að það er furðulegt að hæstv. ráðherra, sem ég hafði ætlað grandvaran mann, skuli láta sér detta í hug að nefna slíkar tölur. Ætla má að kostnaður kannski við eitt slíkra embætta væri af þessari stærð fyrir utan stofnkostnað sem kemur á öll þessi embætti, stofnkostnað sem kannski væri ekki minna en tíföld eða fimmtánföld sú fjárhæð sem hér er nefnd sem árlegur kostnaður. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að krefjast þess að hæstv. ráðherra hlutist til um að frv. fylgi, svo sem lög kveða á um, kostnaðaráætlun, bæði yfir stofnkostnað af þessu kerfi og þessum nýju embættum og eins hvaða kostnaður fylgir rekstri þessa embættismannakerfis ef á laggir verður sett. Það ætti ekki að þurfa að minna hæstv. ráðherra, sem er hér í hliðarsal, á að það er lögbundið að frv. sem lögð eru fyrir Alþingi fylgi kostnaðaráætlun, úttekt, sem gerð er af Fjárlaga- og hagsýslustofnun, á því hvaða aukinn kostnaður fylgir þeirri lagasetningu sem hæstv. ráðherra eða aðrir eru að mæla fyrir. Mér þykir leitt að verða að segja að hæstv. ráðherra hefur vanrækt að uppfylla þessa lagaskyldu og ætti ekki að þurfa að minna hann á, sem ég held að ég muni rétt, að þessi lagaákvæði er að finna í lögum nr. 13/1979 sem kennd eru við Ólaf heitinn Jóhannesson. Ég held að það sé ástæða til að vekja á þessu athygli og krefjast þess að þessi lagaskylda sé virt. Það er sannarlega hart við að búa og mætti múgamanni þykja einkennilegt þegar það sannast að hæstv. ráðherrar og sumir hv. alþm. sinna því ekki sjálfir hér á hinu háa Alþingi að uppfylla slíka lagaskyldu. Það mun ýmsum múgamanni þykja einkennilega að verki staðið. Ég tek því undir það, sem hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sagði um þetta mál, að þetta verður vitaskuld að liggja fyrir í þingnefnd. En ég get ekki látið hjá líða að finna sterklega að því að það skuli ekki hafa verið gert, því að ég finn ekki greinargerð Fjárlaga- og hagsýslustofnunar í fylgiskjölum með þessu frv., eins og lögum samkvæmt er skylt. Þetta er vitaskuld ekki við hæfi. Ég ætla ekki að fara um þessi efni miklu fleiri orðum annað en ítreka enn að hér er vitaskuld verið að setja á laggir kerfi sem felur í sér mikinn nýjan kostnað og þegar þannig er að verki staðið ættu menn að muna eftir því að það þarf peninga til að borga kostnað við slík ný kerfi. Það kemur að því að við stöndum frammi fyrir þeim vanda að setja saman fjárlög sem hafa það að markmiði að standa við slíkar ákvarðanir. Allt of sjaldan muna menn eftir því á hinu háa Alþingi. En mér er enn fremur spurn og ég varpa því vitaskuld til hæstv. dómsmrh.: Er það svo að íslenskt réttarkerfi og íslenskir dómstólar beiti íslenska borgara misrétti? Er það svo að íslenskir borgarar séu misrétti beittir af réttarkerfinu íslenska og dómstólunum? Eru einhver brögð að því? Ef svo er, þá er vitaskuld ábyrgð yfirmanns dómsmála mikil og eðlilegt að hann vilji breytingar. Og ef svo hefur viðgengist á undanförnum árum eða áratugum felst í slíkri fullyrðingu mikil ásökun í garð þeirra mætu manna ýmissa sem gegnt hafa störfum dómsmrh. á undan hæstv. dómsmrh. Halldóri Ásgrímssyni. En ef þetta er ekki svo, ef það er ekki svo að íslenskt réttarkerfi og íslenskir dómstólar beiti íslenska borgara misrétti, hvaða þörf er þá á því að breyta til og leggja í stóraukinn kostnað, taka upp nýtt kerfi, auka við yfirbyggingu þjóðfélagsins, auka við umsvif dómsmálakerfisins, auka kostnað við rekstur á réttarkerfinu, auka skattheimtu í okkar þjóðfélagi? Það hlýtur að vera mikil ástæða til þess að það sé gert. Og ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvort þetta sé svo, hvort það sé ástæðan fyrir því að að þessari breytingu sé horfið, og hlýt að bíða eftir svörum. Ég met það svo að aðild okkar að alþjóðlegum sáttmála sé ekki orsökin, enda var það niðurstaða hv. 2. þm. Vesturl., sem ég hygg að kunni a.m.k. álíka fyrir sér í lögum eins og hæstv. dómsmrh., að við stöndum tryggum fótum, Íslendingar, í réttarfarsmálum okkar varðandi alþjóðasáttmála um þessi mál og betur en ýmsar þjóðir aðrar. Þess vegna læt ég það verða mín lokaorð að beina fram komnum fyrirspurnum til hæstv. ráðherra.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mikilvæga þingmál skuli komið á lokastig í meðförum þingsins. Þetta frv. um aðskilnað dómsvalds og framkvæmdarvalds er ákaflega mikilvægt mál. Það er sjaldan fjallað í þingsölum um grundvallaratriðin í lýðræðissamfélaginu eins og hér er gert nú. Þetta mál hefur fengið mjög rækilegan undirbúning og þeim mun ánægjulegra er það að það skuli hafa tekist samstaða um málið í hv. Ed. Ég vildi taka það fram að ég tel það vel ráðið af hæstv. dómsmrh. að skipa sérstaka nefnd til að fjalla um verkefni sýslumannanna og ég er honum alveg sammála um það að innheimtustörf eigi að vera hjá þeim áfram og það sé óráð að stofna sérstakar gjaldheimtur án þess að nauðsyn krefji. Svipuðu máli gegnir um umboð fyrir almannatryggingar. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Vesturl., að það er æskilegt að í dómsmálum og réttarfarsmálefnum sé þróun en ekki stökkbreytingar við okkar aðstæður. Hann minnti okkur á að það leið meira en aldarfjórðungur frá því Gunnar Thoroddsen flutti tillögu um sjálfstæðan saksóknara óháðan hinu pólitíska ráðherravaldi árið 1934 þar til að það embætti var sett á stofn með lögum sem sjálfstætt embætti árið 1961. En ég vildi í þessu sambandi minna á að núna eru liðin meira en 73 ár frá því fyrsta tillagan kom fram um aðskilnað dómsvalds og framkvæmdarvalds og um aðskilnað dómsvalds og umboðsstarfa í héraði sem eiginlega er í efni sínu sú hin sama og sú sem hér er að verða að lögum því það var árið 1916 að milliþinganefnd kom með tillögur sem eru mjög líkar þeim sem við fjöllum nú um. Nú í fyllingu tímans verður þetta að lögum og eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh. með því að ætla til þess hæfilegan aðlögunartíma og undirbúning þannig að frv., þó að lögum verði nú, taki ekki til framkvæmda fyrr en á árinu 1992, en einmitt þannig mun gefast tími til að undirbúa alla framkvæmd og stilla kostnaði í hóf og ég er alveg viss um að hæstv. dómsmrh. mun leggja þau gögn fram í hv. allsn. þessarar deildar sem sýna að kostnaður af framkvæmd þessarar nýskipunar dómsmálanna má vel vera innan þeirra marka sem greind eru í frv. þótt auðvitað sé jafnan erfitt að meta það til nákvæmrar tölu. Ég tek það fram að ég tel það ekki rök í málinu, sem fram kom hjá hv. 2. þm. Vesturl., að fleiri væru ekki við eina fjölina felldir en sýslumenn. Það eru ekki rök í þessu máli því að hér er um miklu mikilvægara málefni að ræða en það að menn fáist við margt í fámennu landi hver hjá sér. Hér er um að ræða nokkur grundvallaratriði í dómskerfinu sem ég veit að hv. 2. þm. Vesturl. hefur á næman skilning, enda lýsti hans ræða því að hann fagnaði því að fram væri komið hér frv. um aðskilnað dómsvalds og framkvæmdarvalds. Ég vildi að endingu taka undir með hæstv. dómsmrh. að þetta er mikið framfaramál, heiðursmál fyrir okkur og það er til þess fallið að auka traust á íslenska réttarfarinu, en á það má enginn blettur falla.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Það var aðeins út af spurningu hv. þm. Pálma Jónssonar um það hvort Íslendingar væru misrétti beittir af íslenska dómskerfinu. Ég tel svo alls ekki vera og ég veit ekki til þess að þar hafi orðið neitt meiri háttar slys. Hitt er svo annað mál að við munum aldrei geta fullyrt um það frekar hér á landi en annars staðar í heiminum. Auðvitað eru mannanna verk misjöfn og það er oft erfitt að greina rétt frá röngu. Það er vissulega erfitt hlutskipti sem dómstólar landsins hafa í því sambandi á hinum ýmsu tímum. Þess vegna er að sjálfsögðu mikilvægt að það sé sem best traust á dómstólum landsins, fyrst og fremst hér innan lands en jafnframt gagnvart okkar nágrannaþjóðum, því að land sem hefur trausta dómstóla og traust dómskerfi nýtur jafnan virðingar á alþjóðavettvangi. Þar af leiðandi er mikilvægt og samdóma álit allra að aðskilja sem mest framkvæmdarvald og dómsvald. Það sem hér er á ferðinni er að mínu mati eðlilegt framhald af þeim ýmsu breytingum sem orðið hafa á undanförnum árum að því er varðar sérstakan saksóknara, að því er varðar stofnun Rannsóknarlögreglu ríkisins o.s.frv. o.s.frv. Ég get vel tekið undir það með hv. þm. að frumvörpum á að fylgja ítarlegt kostnaðarmat. Það hefur farið fram kostnaðarmat í þessu máli og það hefur verið gert í fullu samráði við Fjárlaga- og hagsýslustofnun. En ég get út af fyrir sig alveg tekið undir það með honum að það hefði mátt gera betur grein fyrir því í frv. En það mun hafa verið rætt ítarlega í nefnd í hv. Ed. og ég vænti þess að svo verði einnig í hv. nefnd í Nd. Hitt er svo annað mál að ég hef nokkrar efasemdir um að kostnaðaraukinn verði svo gífurlega mikill. Ég viðurkenni fúslega að það fylgir þessum dómstólum nokkur stofnkostnaður. Hins vegar er það svo að það er víða verið að bæta aðstöðu þessara embætta og þarf að gera það hvort eð er í hinum ýmsu tilvikum. Ég tek eftir því að það er mikið álag á dómstólunum í Reykjavík. Dómsmálum fer fjölgandi, m.a. vegna okkar efnahagsástands, og þessum málum verður að sinna með aukinni vinnu viðkomandi dómara sem verður oft til þess að erfiðlega gengur að standast forsendur fjárlaga eins og ég veit að hv. þm. Pálmi Jónsson þekkir jafnvel og betur en ég. Með því að færa þessi verkefni í meira mæli og jafna þeim um landið sýnist mér að að álagið muni færast á milli aðila þannig að ég er ekki mjög hræddur um að hér verði gífurlegur kostnaðarauki. Ég tek hins vegar alveg undir með honum að það beri að fara varlega í sakirnar í þessum efnum og ekki síst þess vegna tel ég mjög skynsamlegt að taka lengri umþóttunartíma. Það er nauðsynlegt að gera áætlun um með hvaða hætti verður staðið að stofnkostnaði sem snertir þetta mál beint eða óbeint og dreifa honum á hæfilegt tímabil. En þó að nefnt sé dómhús í Reykjavík tengist það ekki beint þessu máli vegna þess að dómstólarnir í Reykjavík þurfa að sjálfsögðu að vera í góðu húsnæði og hvað svo sem yrði um þetta mál þyrfti það jafnt að vera til umfjöllunar því engum dettur í hug að leggja þá á einn eða annan hátt niður og það er fólgið í því mikið hagræði að hafa þá sem mest í sömu húsakynnum, en nú eru þeir mjög dreifðir. Það er einnig ljóst að í Hafnarfirði býr bæjarfógetaembættið í leiguhúsnæði sem ekki er til frambúðar þannig að þar þarf að eiga sér stað úrlausn. Ég get nefnt sem dæmi á Austurlandi að það er nauðsynlegt að byggja lögreglustöð á Egilsstöðum og jafnframt að búa svo um hnútana að dómstóllinn þar geti verið á sama stað. Hann þarf ekki neitt óskaplega stór húsakynni. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr varúð í fjármálum sem hv. þm. Pálmi Jónsson var að innprenta mér og öðrum. Það eru þarfar ádrepur og mætti flytja þær sem oftast hér og ekkert síður yfir öðrum en mér. En ég tek allar slíkar ádrepur alvarlega. En ég ítreka að ég dreg úr þeim áhyggjum sem menn hafa af gífurlegum kostnaðarauka í sambandi við þetta mál. Hins vegar sýnist mér að það eigi sér stað verulegur kostnaðarauki smátt og smátt í dómskerfinu vegna mikillar fjölgunar mála. Þar er úr vöndu að ráða því að enginn vill að mál hrannist þar upp og bíði úrlausnar langtímum saman. Það rýrir mjög traust á réttarfarinu og við það er eigi hægt að búa. Það er vilji okkar margra að þjónustan færist í meira mæli heim í héruðin og til fólksins. Það hefur vissulega oft og tíðum kostnaðarauka í för með sér. Slíkt má nefna mörg dæmi um, en þar er til mikils að vinna og ég held að það sé alveg ljóst að þetta er eitt af þeim málum sem munu dreifa þessari starfsemi mun meira um landið. Ég vil líka minna á í þessu sambandi að hér var til umfjöllunar ár eftir ár svokallað lögréttufrv. sem trúlega hefði haft í för með sér meiri kostnaðarauka þannig að hér er ekki um neina nýja hugsun að ræða eins og kom skýrt fram hjá hæstv. iðnrh. En það er afar mikilvægt að komast að niðurstöðu í þessu máli þannig að við vitum hvert við viljum stefna á þessu sviði. Mér er alveg ljóst að þetta mál eins og öll önnur hefur ýmsa galla, en það hefur jafnframt marga kosti og ég sé ekki að við komumst frá því með ódýrari hætti en hér er gert ráð fyrir, en bendi hins vegar á að það gefst góður tími til að fara betur ofan í þau mál og má að sjálfsögðu ná meiri sparnaði. Við getum lagt niður ákveðin sýslumannsembætti án þess að skerða mjög þjónustuna við íbúana. En það er erfitt að nefna ákveðin embætti í því sambandi alveg eins og við vitum að það er hægt að fækka prestaköllum í landinu. Það er hins vegar afar viðkvæmt mál. Í frv. sem þar hefur komið fram er gert ráð fyrir því, en það hefur valdið miklum mótmælum heima fyrir. Þannig er þessum málum varið að það er ekki alltaf spurningin um eingöngu hagkvæmni heldur jafnframt dreifingu og þjónustu við íbúa landsins. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og vænti þess að hv. nefndarmenn fái allar þær upplýsingar sem þeir telja nauðsynlegar. En aðeins út af því sem hv. þm. Friðjón Þórðarson sagði, að það væri stutt til stefnu, sem er út af fyrir sig rétt, minni ég á að það vannst góður tími til þess í milliþinganefndinni fyrir ýmsa aðila sem ég veit að eiga sæti í allshn., sumir hverjir a.m.k., að fara mjög vel ofan í málið þannig að mér finnst kannski ekki alveg sanngjarnt að segja að þingdeildarmenn og nefndarmenn hafi aðeins þessar þrjár vikur til að kynna sér málið. Ég veit að þeir sem best þekkja til málsins, eins og hv. 2. þm. Vesturl., hafa haft allgott ráðrúm til að setja sig inn í það og það er svo hér í þinginu að við getum ekki sett okkur alveg inn í hvert einasta mál og treystum þá okkar flokksfélögum sem best til þekkja til að gera það fyrir okkar hönd og upplýsa okkur um málið. Þannig ganga vinnubrögð fyrir sig í þinginu þótt ég dragi ekki úr því, sem hv. þm. sagði, að það er mjög mikilvægt í þessu stóra máli að hver og einn þingmaður setji sig sem best inn í það.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. flutti hér afskaplega notalega ræðu sem í sjálfu sér var ljúft að hlýða á. Hann neitaði því að íslenska réttarkerfið og dómskerfið væri þannig í stakk búið að íslenskir borgarar væru beittir misrétti þó að ég taki vitaskuld undir það með honum að það verður alltaf svo með mannanna verk að þau geta orkað tvímælis, en þetta var meginniðurstaða úr hans svari við mínum fyrirspurnum. Það kom afskaplega óglöggt fram í máli hæstv. ráðherra hvert væri þá aðaltilefni þess að horfið væri að því að taka upp nýtt kerfi, ég segi kostnaðarsamt kerfi. Aðalástæðan í máli hans var sú að það væri mikil fjölgun mála hjá íslenskum dómstólum. Önnur ástæða sem hæstv. ráðherra nefndi var að við þyrftum alltaf að gæta þess að hafa kerfið með þeim hætti að við nytum sem bests trausts. Jú, jú. Ef við njótum trausts eftir eldra kerfi og við höfum ekki sætt því að vera misrétti beittir af því kerfi, er þá ástæða til þess að annað kerfi sé trausts verðugra? Allt var þetta helst til losaralegt þótt það væri notalegt á að hlýða. Hæstv. ráðherra gerði lítið úr þeim áhyggjum mínum að þessu mundi fylgja aukinn kostnaður og væri betur að satt reyndist. En ég er ekki sömu skoðunar. Ég hef þurft að taka þátt í því og horfa upp á að nýjum embættismönnum fylgi kostnaður, nýju embættiskerfi fylgi kostnaður. Nýir embættismenn vilja fá embættisbústað og nýjar embættisskrifstofur og nýtt starfslið, nýtt tölvukerfi o.s.frv. o.s.frv. að ógleymdum reksturskostnaði. Ég hlýt að endurtaka að ég óska eftir því hér með formlegum hætti að með frv. fylgi úttekt Fjárlaga- og hagsýslustofnunar á kostnaði sem því yrði samfara að mati þeirrar stofnunar þegar það kemur til 2. umr., enda er slíkt skylt eftir lögum.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Aðeins örstutt. Það má vel vera að ég hafi ekki talað nægilega skýrt um aðalástæðu fyrir flutningi þessa máls. En hún er að sjálfsögðu sú að aðskilja dómsvald og framkvæmdarvald. Það er aðaltilgangurinn með þessu frv.

Það er kerfisbreytingin en ekki orðalagið.

og til þess að gera það þarf að framkvæma breytingar. Það liggur alveg ljóst fyrir að mál sem varðar okkar réttarfar hefur verið til umfjöllunar hjá mannréttindadómstólnum. Það er ástæða til að taka það mál alvarlega og ég veit að allir þeir sem hafa kynnt sér það vel taka það mjög alvarlega. Það er eðlilegt að við ræðum það ekki eingöngu í ljósi þess máls heldur líka í ljósi þess hvert við viljum stefna því að það er mjög alvarlegt mál ef mannréttindadómstóllinn kæmist að þeirri niðurstöðu að hér sé ekki staðið að málum með þeim hætti sem venjulegt er í lýðræðisríkjum. En í því að ég segi það þarf ekki að felast á nokkurn hátt ásökun á íslenska dómstóla og réttarkerfið heldur er um að ræða það traust sem er bæði inn á við og út á við og ef það er rýrt er það svo alvarlegt mál fyrir íslenska dómskerfið að ég vil a.m.k. ekki hugsa um þær afleiðingar sem slíkt gæti haft. En með því er ég ekki að segja að það mál eigi að stjórna í einu og öllu gerðum okkar í þessu máli.

Friðjón Þórðarson Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég þakka hæstv. ráðherrum fyrir þátttöku í þessum umræðum. Það sem ég var að reyna að benda á var að það væri sjálfsagt að skoða þessi mál vandlega, hvort við værum brotlegir í augum annarra þjóða og stæðum ekki við samninga okkar á alþjóðavettvangi. Á hitt leyfði ég mér að minnast að það væri e.t.v. svo í því fámenni sem hér er hjá okkur að við þyrftum stundum að hafa fleiri en eitt hlutverk á hendi. Og þess vegna --- þó að við ræktum allar okkar skyldur samkvæmt alþjóðasáttmálum --- væri ekki óeðlilegt að mál þróuðust með nokkuð sérstæðum hætti í okkar norðlæga eyríki. Hitt er svo annað mál að það má endalaust fjalla um hvort það eigi ekki að gæta enn meiri varúðar við að skipta störfum niður á menn. Það má t.d. benda á það hvort það sé ekki gagnrýni vert að hæstv. ráðherrar hafa á hendi bæði löggjafarvald og framkvæmdarvald samtímis. Svona má ræða málin og fara út í saumana jafnvel þar sem við teljum að réttlæti sé fullnægt.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli mínu áðan deili ég áhyggjum með hv. 2. þm. Norðurl. v., og raunar kom það einnig fram í máli hv. 2. þm. Vesturl., út af þeim kostnaði sem ég tel að þessar breytingar óhjákvæmilega hafi í för með sér. Hafi ég ekki talað nógu skýrt í því efni áðan vildi ég ítreka gagnrýni mína á að ekki skuli nákvæm kostnaðaráætlun liggja fyrir. Ég mun beita mér fyrir því í nefndarstörfum og vænti að hafa þar liðsinni hv. 2. þm. Vesturl. að við fáum það kostnaðarmat sem hv. 2. þm. Norðurl. v. talaði um, nákvæmt mat á þeim kostnaði sem þetta hlýtur að hafa í för með sér, bæði hvað varðar mannahald og stofnun þessara embætta, húsnæði, innréttingar og fleira í þeim dúr, og að þetta mat liggi fyrir áður en málið verður afgreitt frá nefndinni. Ég tel það nauðsynlegt og mun beita mér fyrir því.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um hreppstjóra sem er m.a. vegna breytinga á sveitarstjórnarlögum að því er varðar sýslunefndir. Það má segja að þetta frv. sé ekki að öllu leyti fylgifrv. þess sem var áðan mælt fyrir. Þetta frv. skýrir sig sjálft og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um það og vænti þess að það verði tekið til athugunar ásamt öðrum frv. í hv. allshn., en vil að lokinni þessari umræðu leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingu á þinglýsingalögum. Hér er um fylgifrv. frv. til l. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði að ræða. Ég tel ekki fremur en við fyrra frv. ástæðu til að rekja efni þess sérstaklega, það skýrir sig vel í athugasemdum með frv., en legg til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um lögbókandagerðir. Það er eins með þetta frv. og það sem nefnt var á dagskrá áður að hér er um að ræða fylgifrv. með frv. til l. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði þó að það sé í sjálfu sér ekki algerlega bundið því. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umræðu verði því með sama hætti vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. á þskj. 767 um breytingu á lögum nr. 58 frá 4. júní 1981, um lagmetisiðnað og Þróunarsjóð lagmetisiðnaðarins, með áorðnum breytingum. Þetta frv. er samið í iðnrn. og er flutt til að veita Þróunarsjóði lagmetisiðnaðarins heimild til að eignast hlutabréf í starfandi hlutafélögum eða eiga aðild að stofnun nýrra hlutafélaga í því skyni að auka framleiðni, vöruþróun og markaðsstarfsemi í lagmetisiðnaði. Frv. er flutt m.a. í ljósi þeirra erfiðleika sem nú eru í lagmetisiðnaðinum, en stjórn sjóðsins og Sölusamtök lagmetis hafa mælst til þess að slík heimild verði veitt. Ég ætla ekki að þessu sinni að fjölyrða um þá erfiðleika sem upp hafa komið í lagmetisiðnaðinum, en hinn 17. febr. sl. skipaði ég sérstakan starfshóp til að kanna stöðu greinarinnar og til að benda á leiðir til að bæta markaðsstöðu hennar. Á grundvelli tillagna þessa starfshóps fjallaði ríkisstjórnin um þetta mál á fundi sínum þann 7. mars sl. og samþykkti síðan á fundi 14. mars sl.: 1. Að standa tímbundið straum af vaxtakostnaði vegna birgða og umbúða sem selja átti ALDI og Tengelmann fyrirtækjunum í Þýskalandi. 2. Að veita 7 millj. kr. til samstarfsverkefna Sölusamtaka lagmetis og Útflutningsráðs um söluátak fyrir lagmeti. 3. Að skipuleggja og kosta sérstakt átak til þess að selja óseldar birgðir af lagmeti á markaði þar sem aðstoð utanríkisviðskiptaráðuneytisins getur einkum komið að gagni og eru þar nefnd landsvæðin Austur-Evrópa og Japan. Jafnframt þessu hafa iðnaðar- og sjávarútvegsráðuneytin beint því til Sölusamtaka lagmetis, Ríkismats sjávarafurða og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins að formlegt samstarfsverkefni verði hafið um átak í gæðamálum lagmetis. Sölusamtökin hafa þegar stigið mikilvægt skref í þessum málum með stofnun sérstakrar tæknideildar. Enn fremur er nú í gangi vinnuáætlun til að samræma íslenskt gæðaeftirlit á sviði lagmetis þeim sameiginlegu kröfum og stöðlum sem unnið hefur verið að í Evrópu vegna þróunar innri markaðar Evrópubandalagsins, en þetta er mikilvægt til þess að íslenskt lagmeti geti haldið sinni stöðu á Evrópumarkaðnum eftir árið 1992. Sérstakur samstarfshópur Ríkismatsins og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og Sölusamtakanna vinnur nú að nánari stefnumörkun um gæðamálin. Þróunarsjóður lagmetisiðnaðarins hefur á árunum 1987, 1988 og það sem af er ári 1989 veitt lán og styrki til vöruþróunar og gæðamála í lagmetisiðnaði að fjárhæð 5,3 millj. kr., til þróunar og til þess að gera umbúðir 4,8 millj. kr. og til tæknideildar Sölusamtakanna 5,1 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir að Þróunarsjóður lagmetis styrki gæðaátakið sem ég minntist á. Höfuðáherslan í starfi sjóðsins hefur hins vegar verið á sviði markaðsmála, en sjóðurinn hefur á liðnum árum eytt rúmlega 10 millj. kr. árlega til markaðsmála fyrir lagmetisiðnaðinn. Staða sjóðsins er nokkuð sterk og því þykir eðlilegt að rýmka um heimildir hans til að efla framleiðslu-, vöruþróunar- og markaðsstarf fyrir lagmetisiðnaðinn á þann hátt sem hér er gerð tillaga um. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, en óska þess að frv. fái skjóta meðferð hér í þingdeildinni. Að svo mæltu legg ég til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnn. og 2. umr.

Friðrik Sophusson Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna framkomu þessa frv. sem mér sýnist vera sjálfsagt mál og eðlilegt. Þó hygg ég að það þurfi að gæta sín nokkuð á heimildum eins og þeim sem koma fram í tillgr., 1. gr. frv., því að það hlýtur að vera eðli sjóða eins og Þróunarsjóðs lagmetisiðnaðarins að vera fyrst og fremst lánasjóðir en ekki sjóðir sem veita eigi áhættufjármagni til ýmissa fyrirtækja og kannski síst til þeirra fyrirtækja sem eiga í vandræðum. Af tillögugreininni má hins vegar ráða að hugmynd hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. iðnrh. sé að opna möguleika fyrir Þróunarsjóð lagmetisiðnaðarins að leggja fram fjármuni annars vegar til þróunarfyrirtækja, fyrirtækja sem eru að ryðja sér braut í nýrri framleiðslu og þurfa á hjálp að halda. Þar kæmi til greina að veita styrki eða veita lán með þeim hætti sem lán hafa verið veitt almennt, en auðvitað er það einnig ágætur kostur að til sé möguleiki á að leggja fram áhættufé til slíkra fyrirtækja, enda verði það áhættufé ávallt minni hluti eigin fjármagns í fyrirtækjum. Ég vil taka það fram að mér þætti það alls óviðeigandi ef sjóður eins og Þróunarsjóðurinn ætti meiri hluta í slíkum fyrirtækjum. Í öðru lagi er tekið fram í tillögugreininni að leggja megi hlutafé í markaðsfyrirtæki. Ég hygg að Þróunarsjóðurinn hafi lánað jafnvel með víkjandi lánum til markaðsstarfsemi, markaðskynningar. Ég tel að það sé full ástæða til þess að aðili á borð við Þróunarsjóðinn eigi þess kost að leggja fram áhættufé sem gæti orðið til þess að sameina ýmsa aðila sem stunda lagmetisiðnað hér á landi í markaðsleit og hafa reyndar síðustu atburðir sýnt fram á nauðsyn þess. Á sama hátt hygg ég að það væri óskynsamlegt að Þróunarsjóðurinn ætti meiri hluta í slíku fyrirtæki. Virðulegur forseti. Það mál sem hér er til umræðu minnir mann á umræður sem fóru fram fyrr á þessu þingi um svokallaðan Hlutafjársjóð Byggðastofnunar. Hann var settur á laggirnar á sínum tíma vegna ýmissa sjóða sem eiga verulegar eignir útistandandi hjá fyrirtækjum, einkum í sjávarútvegi. Honum var ætlað að kaupa hlutabréf í þessum fyrirtækjum gegn því að lánardrottnar fyrirtækjanna keyptu hlutdeild í hlutafjársjóðnum fyrir samsvarandi upphæð. Það kom fram í þeim umræðum að hugsanlega hefði verið skynsamlegra að sjóðirnir hver um sig hefðu tækifæri til að breyta skuldum sínum í hlutafé og taka þannig beina ábyrgð á þeim rekstri sem þeir hefðu lánað til í upphafi. Í raun má segja að hlutafjársjóðurinn hafi verið eins konar feluleikur með ábyrgð ríkisins til þess a.m.k. að fresta því að vandamál þau sem þegar hafa komið fram í sjávarútvegi og útflutningsgreinum yrðu til þess að fyrirtæki yrðu gjaldþrota. Það hefði, fyrst hæstv. ríkisstjórn ætlaði sér að leggja fram ákveðna fjármuni í því sambandi, verið jafnvel líklegra til árangurs ef fjármagn hefði verið lánað einstaklingum, einkum starfsmönnum fyrirtækjanna og öðrum þeim sem áhuga hefðu á að festa fé í slíkum fyrirtækjum, með tryggingum í eignum slíkra aðila og fá þannig fleiri til að taka þátt í því að leggja fram áhættufé í atvinnurekstri sem er mikilvægur, einkum og sér í lagi fyrir einstök byggðarlög í landinu. Það var ekki gert og ég tel að sá sjóður geti því miður orðið til þess að koma óorði á hlutafjárframlög opinberra sjóða vegna þess að almenningur kynni að álíta sem svo að ekki beri að auka hlutafé í fyrirtækjum nema fyrirtæki hefðu lent í vandræðum, m.a. vandræðum vegna þess að rekstrargrundvöllur er ekki fyrir hendi. Þetta sjónarmið, sem ég hef nú rakið og snertir hlutafjársjóðinn, á raunar ekki skylt við frv. sem hér er til umræðu nema að takmörkuðu leyti, því leyti sem ég hef nú rætt. Hæstv. ráðherra nefndi það í sinni ræðu að nauðsynlegt væri fyrir hæstv. ríkisstjórn og reyndar fyrirtækin í landinu og almenning allan að undirbúa sig undir framkvæmd þeirrar ákvörðunar sem þegar hefði verið tekin af hálfu Evrópubandalagsins. Undir það vil ég taka. Mér hefur hins vegar sýnst og vil láta það koma fram nú sem hæstv. ríkisstjórn hafi ekki gert nægilega mikið til að undirbúa Íslendinga undir aukin átök og aukna samkeppni ef og þegar til hins innra sameiginlega markaðar bandalagsins kemur. Í því sambandi á ég sérstaklega við að það hlýtur að koma að því fyrr en síðar að Íslendingar eigi þess kost að nýta sér áhættufjármagn af erlendum toga í meiri mæli en nú er heimilt samkvæmt lögum og eins hlýtur að þurfa að örva íslensk fyrirtæki og íslenska aðila til þess að eignast í fyrirtækjum erlendis. Þetta hafa nágrannaþjóðir okkar sem starfa í EFTA en hafa ekki hug á því a.m.k. á næstu árum að ganga í Evrópubandalagið, sem að vísu getur ekki orðið fyrr en í fyrsta lagi eftir 1992 vegna ákvörðunar bandalagsins, gert fyrir löngu og má nefna frumkvæði í Finnlandi og Noregi því til stuðnings, en eins og allir vita hafa Svíar fyrir langalöngu hafið innreið með sínar iðnaðarvörur á markaðinn í Evrópu og reyndar víða annars staðar. Þetta vildi ég, virðulegur forseti, að kæmi fram í umræðum um mál sem ég tel eðlilegt að styðja. Það kann vel að vera að það þurfi að setja almennari skilyrði í lagagreinina, en ég hygg að það sé fullur skilningur á því, bæði í ráðuneytinu og eins í stjórn sjóðsins, að þessa heimild á ekki að nota til þess að ná meirihlutaaðild að fyrirtækjum heldur fyrst og fremst til að styðja við nýsköpun, þróunarverkefni og til þess að leggja fram hlutafé í fyrirtæki sem þurfa á því að halda að efla markaðssókn fyrir íslenskar framleiðsluvörur. Að svo mæltu vil ég lýsa yfir stuðningi mínum við efnisatriði frv.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga á þskj. 770 um stofnun hlutafélags um ríkisprentsmiðjuna Gutenberg. Þetta frv. miðar að því að gera ríkisprentsmiðjuna Gutenberg að hlutafélagi en þannig að öll hlutabréfin verði í eigu ríkissjóðs. Ef til sölu hlutabréfa í fyrirtækinu skyldi koma yrði málið lagt fyrir þingið og salan ekki framkvæmd nema með samþykki Alþingis eins og fram kemur í 4. gr. frv. Hér er því einungis um formbreytingu á rekstrinum að ræða og við þá formbreytingu breytast m.a. þeir þættir sem ég mun hér greina: 1. Ábyrgð ríkissjóðs á rekstrinum takmarkast við hlutafjáreignina. 2. Fjárhagsleg ábyrgð stjórnenda skýrist og verksvið stjórnar og framkvæmdastjóra verður betur skilgreint. 3. Fyrirtækið mun engrar sérstöðu njóta umfram önnur fyrirtæki í greininni, ekki heldur hvað varðar t.d. skattgreiðslur. 4. Reksturinn verður sveigjanlegri t.d. hvað varðar heimildir til fjárfestingar sem fyrirtækið þá tekur um sjálfstæðar ákvarðanir eftir sínum eigin aðstæðum. 5. Fyrirtækið mun, ef þetta frv. verður að lögum, lúta sömu almennu starfsreglum og önnur atvinnufyrirtæki flest, þ.e. ákvæðum hlutafélagalaga. Ég ætla ekki að setja á langar ræður um kosti þess að velja hlutafélagaformið fyrir atvinnurekstur, en ég vísa til þess sem um það mál segir í grg. með frv. Ég vil einungis benda á að í nágrannalöndum okkar, sem við höfum hvað tíðastan samanburð og samjöfnuð við, er þessi tilhögun á rekstri sem ríkið stundar í atvinnustarfsemi því sem næst meginregla. Sérstaklega virðist mér eðlilegt að þetta fyrirkomulag sé haft þegar um er að ræða rekstur sem er rekinn í samkeppni við einkaaðila sem reka sams konar eða mjög svipaðan rekstur. Þetta er hins vegar þannig vaxin prentsmiðja að það er eðlilegt að ríkið eigi hana að öllu leyti, en hins vegar séu starfsskilyrði hennar sem líkust og verður í öðru prentverki í landinu. Í frv. er lagt til að ríkisstjórnin beiti sér fyrir stofnun hlutafélagsins Prentsmiðjan Gutenberg hf. sem taki við rekstri ríkisprentsmiðjunnar Gutenberg 1. janúar 1990. Í því skyni verði ríkisstjórninni heimilt að leggja prentsmiðjuna sjálfa ásamt öllu fylgifé til hlutafélagsins og að láta fara fram mat á eigum ríkisprentsmiðjunnar til viðmiðunar við ákvörðun á fjárhæð hlutafjárins. Hlutverk þessa félags skal vera að vinna prentverk fyrir Alþingi, stjórnarráðið og ríkisstofnanir. Félagið skal einnig annast almennt prentverk svo og skylda starfsemi samkvæmt nánari ákvæðum í samþykktum félagsins. Stofnfund í hlutafélaginu skal halda ekki seinna en þremur mánuðum eftir gildistöku laganna og skal þar leggja fram drög að stofnsamningi og samþykktum fyrir félagið á þessum fundi. Um málefni ríkisprentsmiðjunnar Gutenberg, sem hefur verið í eigu ríkisins frá því árið 1930, hafa ekki verið sett nein sérstök lög. Meginverkefni fyrirtækisins hefur ætíð verið prentverk fyrir Alþingi, stjórnarráðið, ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki. Árið 1987 voru þannig 95% af öllum verkum í prentsmiðjunni unnin fyrir opinbera aðila. En einmitt vegna þess hversu einskorðaður þessi rekstur er við þarfir þings og stjórnar tel ég eðlilegt að ríkið eigi þetta fyrirtæki að öllu leyti. Fyrirtækið hefur frá stofnun iðnrn. árið 1969 heyrt undir það ráðuneyti og hefur iðnrh. skipað forstjóra fyrirtækisins. Því er nú lagt til að iðnrh. fari með eignarhlut ríkisins í félaginu. Ég tel ekki þörf á að hafa fleiri orð um efni frv. en ítreka að hér er aðeins lögð til formbreyting á rekstri Gutenberg út frá því meginsjónarmiði að eðlilegt sé að fyrirtækjum í atvinnurekstri í eigu ríkisins sé settur sami almenni starfsrammi og flestum öðrum stærri atvinnufyrirtækjum í landinu, þ.e. ákvæði hlutafélagalaga. Að endingu legg ég svo til að frv. verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til hv. iðnn. og 2. umr.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég fagna því að þetta frv. hefur verið lagt fram í nafni hæstv. ríkisstjórnar. Samsvarandi frv. var lagt fram á síðasta þingi en fékk þá ekki umræðu. Ríkisprentsmiðjan Gutenberg hefur verið í eigu ríkisins frá 1930, en þá var samþykkt við 3. umr. fjárlaga að festa kaup á prentsmiðjunni Gutenberg. Þau kaup voru á sínum tíma nokkuð umdeild, ekki síst vegna þess að ýmsum þótti sem heimildin til kaupanna vær á veikum grunni reist þar sem hún byggðist á því að flutt var og samþykkt brtt. við 3. umr. fjárlaga. Það frv. sem hér er til umræðu var undirbúið í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og því ætti það ekki að koma á óvart þótt sá sem hér stendur lýsi yfir stuðningi við það. Ég tel að það sé skynsamlegt, eins og fram kemur í frv., að breyta ríkisprentsmiðjunni fyrst í hlutafélag, á síðari stigum má síðan taka ákvörðun um það hvort selja megi eignarhluti ríkisins í félaginu og þá með atbeina Alþingis. Ég tel að það sé eitt af almikilvægustu verkefnum þessarar þjóðar á næstunni að búa þannig um hnútana að hægt verði að efla og auka viðskiptin á svokölluðum hlutabréfamarkaði. Takist slíkt þá eykst sparnaður áreiðanlega hér á landi. Fjölbreytni í sparnaði mundi verða meiri og það sem skiptir kannski mestu máli er að fyrirtæki á borð við þetta væri hægt að selja almenningi smám saman, þar á meðal starfsmönnum fyrirtækisins, á markaðsverði bréfanna. Þá þyrfti ekki að grípa til þess að selja einum aðila allt fyrirtækið heldur væri hægt að stefna að því, ef stjórnvöldum sýndist svo, að gera fyrirtæki á borð við þetta að almenningshlutafélagi. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að fagna því jafnframt að hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram frv. sem gerir Járnblendiverksmiðjunni mögulegt að taka þátt í annarri starfsemi og eiga hlut í öðrum íslenskum fyrirtækjum. Ég tel slíkt vera skynsamlegt. Það þýðir í raun að ávöxtur af starfi þess félags verður skilinn eftir í ríkari mæli hér á landi en ella hefði orðið og ég tel það ákjósanlegt að þeir erlendu aðilar, bæði norskir og japanskir sem eiga samstarf við okkur um járnblendiverksmiðjuna, geti þannig lagt sitt mat á fjárfestingarnar sem ég tel vera ákjósanlegt vegna þess að slíku fylgir æskilegt aðhald að ýmsu leyti. Nú er það svo, virðulegur forseti, að hæstv. iðnrh. boðaði það á sl. hausti, og kom það fram í fylgiskjali með stefnuræðu hæstv. forsrh., að hér yrðu lögð fram tvö frumvörp um að breyta ríkisfyrirtæki í hlutafélag. Þetta var annars vegar ríkisprentsmiðjan Gutenberg, sem við erum að ræða hér í dag, og hins vegar að flutt yrði frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins sem segja má að sé nákvæmlega sams konar frv. byggt á nákvæmlega sömu grundvallaratriðum. Eftir að ég hafði kynnt mér málið og talað bæði við hæstv. iðnrh. og enn fremur aðra aðila úr ríkisstjórninni varð mér ljóst að það mál hefði strandað í þingflokki Alþb. Því brá ég á það ráð að flytja frv. sjálfur, enda hafði frv. verið tilbúið til flutnings þegar ég hvarf úr starfi mínu sem iðnrh. í síðustu ríkisstjórn. Það gerði ég og hafði þá tilkynnt hæstv. iðnrh. það áður. Þar sem þetta frv. er nú komið fram og ljóst að það byggir á sama grundvallaratriði og á sömu röksemdum og koma fram í frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins á þskj. 602 hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann og hans flokkur séu tilbúnir að styðja það frv. sem er 333. mál þingsins. Ég veit að hæstv. ráðherra og Alþfl. eru málinu samþykkir og þar með tel ég nokkuð augljóst að það sé meirihlutafylgi á Alþingi fyrir því að Sementsverksmiðja ríkisins fái sömu meðferð og ríkisprentsmiðjan Gutenberg og á grundvelli sömu röksemda. Þess skal getið að frv. um Sementsverksmiðju ríkisins hefur tekið breytingum. Það er flutt nú í sinni fjórðu gerð frá upphafi, a.m.k. ef miðað er við síðustu fjögur til fimm árin, og nú með þeim hætti að stjórnendur fyrirtækisins telja að fyrirtækið sé í mjög æskilegum búningi svo og þeir aðilar sem hafa látið sig málið skipta á Akranesi, sem mundi verða heimili og varnarþing hins nýja hlutafélags. Ég vil, virðulegur forseti, þess vegna um leið og ég lýsi yfir stuðningi við þetta frv., sem ég tel að sé mjög gott og sé fagnaðarefni að komi fram, lýsa sérstaklega yfir að ég tel að forustusveit Alþb. eigi heiður skilið fyrir að hafa samþykkt að leggja þetta frv. fram, þótt ég fái ekki skilið hvers vegna þeir féllust ekki á að samþykkja að flutt yrði frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðjuna með sömu rökum. En þar sem ég veit að þingflokkur Alþfl. er tilbúinn til að styðja það frv. og ég get ímyndað með að einhverjir framsóknarþingmenn væru tilbúnir til að styðja það, fyrir utan Sjálfstfl., gæti þannig myndast meiri hluti ásamt stuðningi annarra flokka. Ég tel því fulla ástæðu vera til þess að spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að hann hafði í huga strax í haust að flytja slíkt frv., hvort hann sé tilbúinn til þess nú eða kannski á síðari stigum, jafnvel við umræðuna um það frv., að lýsa yfir stuðningi við frv. Mér er að sjálfsögðu ljóst að slíkt er erfitt stjórnarsamstarfsins vegna. En ég hygg að eftir að Alþb. hefur samþykkt framlagningu þessa frv. geti þingflokkur Alþb. hugsanlega samþykkt að Alþfl. styðji frv. sem ég veit að hæstv. ráðherra hafði í hyggju að flytja sjálfur, ekki síst með tilliti til þess að ýmsir af ráðherrum Alþb. hafa greinilega tekið á sig ábyrgð ýmissa verka upp á síðkastið án þess að til komi samþykki samráðherra þeirra í hæstv. ríkisstjórn. Ekki ætla ég að nefna í því sambandi nein sérstök mál, en auðvitað kemur hugtakið Sjafnaryndi einhvern veginn upp í huga mér þegar ég ræði um reynsluna nú á síðustu dögum í valdatíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Þess vegna, hæstv. ráðherra, spyr ég að því hvort hugsanlegt sé, svarið komi annaðhvort á þessari stundu eða þá að viðræður þurfi að fara fram á milli stjórnarflokkanna, að Alþfl. treysti sér til þess að styðja það frv. Hvort það komi til greina og hvort hæstv. ráðherra muni eða vilji beita sér fyrir því í stjórnarsamstarfinu að þeir sem séu hlynntir því máli geti greitt fyrir framgangi þess á hinu háa Alþingi, enda eru nákvæmlega sömu rök fyrir báðum frumvörpunum. Virðulegur forseti. Ég hef lýst yfir stuðningi við framkomið frv. og óska eftir því að hæstv. ráðherra geri jafnframt grein fyrir skoðunum sínum gagnvart öðru sams konar frv. sem hann sjálfur hafði í hyggju að flytja á yfirstandandi þingi.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Reykv. fyrir stuðninginn við frv. Ég fæ nú ekki alveg skilið hugrenningatengslin við sements- og Sjafnaryndið, en hann verður að skýra það út fyrir mér utan fundar. Ég vil taka það fram að ég tel að það gegni ekki nákvæmlega sama máli um hugsanlega breytingu á Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélag og um ríkisprentsmiðju. Skýringin er einföld. Hún er sú að Sementsverksmiðjan hefur því sem næst einkasöluaðstöðu og nýtur fjarlægðarverndar miðað við innflutt sement og því orkar sú breyting fremur tvímælis sem vissulega er rétt að ég hafði í huga að gerð yrði á rekstrarformi þess fyrirtækis. Það er líka rétt hjá hv. 1. þm. Reykv. að það frv., sem hann hefur nú lagt fram í þinginu, ber þess vitni að hann hafi lært af reynslunni og viðræðum við Akurnesinga og aðra sem búa þar í héraðinu. Það var auðvitað alveg frumskilyrði fyrir breytingum á rekstrarformi þess fyrirtækis að það ætti lögheimili og varnarþing á Akranesi. Í upphafi ætti ríkið öll hlutabréfin í félaginu og að félaginu væri frjálst að taka þátt í öðru atvinnulífi í héraði en sementsframleiðslu. Þetta eru náttúrlega atriði sem varð að virða í hverju frv. sem varðar þann rekstur. Á þessari stundu er ég alls ekki tilbúinn til þess að lýsa neinu yfir um stuðning við það mál. Ég þarf nú ekkert að skýra það fyrir hv. 1. þm. Reykv. svo þing- og stjórnreyndur sem hann er. Það náðist reyndar ekki samkomulag um þetta frv. sem stjórnarfrv. fremur en það tókst að ná samkomulagi um þingmálið í fyrri stjórn af ýmsum ástæðum. Ég tel þetta ekki vera neitt stórkostlegt mál til þess að gera úr mikilvægan ágreining milli flokka. Það er hagkvæmnisatriði hvernig best er að komna fyrir þessum rekstri. Rekstur Sementsverksmiðjunnar hefur gengið vel að undanförnu. Það má vel vera að hann gæti gengið enn betur með breytingum á rekstrarfyrirkomulaginu. Það er óséð mál. Það þarfnast frekari athugunar og það mun sjálfsagt koma í ljós þegar þingmál hv. 1. þm. Reykv. um að breyta Sementsverksmiðjunni í hlutafélag verður hér tekið fyrir hvað um það er hægt að segja.

Friðrik Sophusson Herra forseti. Ég skal verða við óskum hæstv. ráðherra um það að skýra út hugrenningar mínar um sement og Sjafnaryndi utan fundar, en ég býst þó við því, ekki síst þegar ég horfi hér á þá tvo hæstv. ráðherra, menntmrh. og iðnrh., að þeir viti báðir við hvað er átt, ekki síst ef hæstv. ráðherrar hafa lesið Morgunblaðið í dag eða jafnvel horft á aðra sjónvarpsstöðina í gærkvöldi og ætla ég ekki að ræða það mál frekar. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að ætla að skenkja þanka því sem ég talaði hér um, þ.e. hvort hugsanlegt væri að Alþfl. styddi fram komið frv. um Sementsverksmiðjuna, og lít svo á að ekki hafi verið gefið endanlegt svar um það efni. Hæstv. ráðherra sagði að reyndar gilti ekki sama um ríkisprentsmiðjuna og Sementsverksmiðjuna vegna þess að í raun hefði Sementsverksmiðjan einkasölu þar sem hún nyti fjarlægðarverndar. Það vitum við auðvitað báðir að fjarlægðin í þessum efnum eins og öðrum þegar um er að ræða þungavarning gerir það að verkum að íslensk framleiðsla getur haft samkeppnisyfirburði yfir þá erlendu, ekki síst ef þyngstu hráefnin eru og verða til hér á landi. Það breytir hins vegar ekki því að innflutningur á sementi er frjáls og sú jöfnun á verði, sem á sér stað í sementi, getur átt sér stað þótt þessi lög breytist því að í dag háttar þannig til að hver sem er getur flutt inn sement og þá gilda lög um jöfnun á verði sements varðandi það eins og um framleiðslu Sementsverksmiðju ríkisins. Ef það skyldi ekki hafa verið vitað þá hefur sement verið flutt inn, þó ekki í miklum mæli.  Ég kemst ekki hjá því að hæla Sementsverksmiðjunni fyrir samstarf við Járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Það samstarf hefur verið til fyrirmyndar, bæði hvað varðar notkun á úrgangi frá Grundartangaverksmiðjunni og einnig fyrir þær tilraunir sem þessi fyrirtæki hafa látið fara fram á nýjum steyputegundum. Þess vegna, hæstv. ráðherra, tel ég að röksemdir þess efnis að það gegni öðru máli um Sementsverksmiðjuna en um ríkisprentsmiðjuna Gutenberg standist ekki. Ég ætlast ekki til þess að hæstv. ráðherra svari þessari fsp. nú en fagna því að hæstv. ráðherra skuli taka sér umhugsunarfrest og láta í veðri vaka að hugsanlegt sé að hv. alþýðuflokksþingmenn taki þátt í umræðunni um það mál þegar það verður á dagskrá. Ég tel að með því sé ekki loku fyrir það skotið að meiri hluti myndist á Alþingi um stofnun hlutafélags um rekstur Sementsverksmiðju ríkisins. Ég vil enn á ný, virðulegur forseti, lýsa því yfir að ég fagna framkomu frv. og fagna því sérstaklega að allir stjórnarflokkarnir hafa nú samþykkt að leggja málið fram í formi stjórnarfrv.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um skógvernd og skógrækt á þskj. 772, 412. máli. Frv. þessu er ætlað að koma í stað gildandi laga um skógrækt sem eru nr. 3/1955, með síðari breytingum, en þær eru einkum viðaukalög nr. 22/1966 sem kveða á um skjólbeltaræktun og styrki til hennar, svo og lög nr. 76/1984 sem fjalla um ræktun nytjaskóga á bújörðum. Fyrir um 10 árum síðan skipaði landbrh. nefnd til að endurskoða lög nr. 3/1955, um skógrækt. Vann sú nefnd um tíma að endurskoðun laganna en lauk ekki störfum. Nokkru síðar var endurskoðun laganna tekin upp að nýju í samvinnu við starfsmenn Skógræktar ríkisins, landbrn., Stéttarsambands bænda og Búnaðarfélags Íslands, og er frv. þetta árangur þeirrar samvinnu. Frv. um þetta efni, frv. til laga um skógvernd og skógrækt, var fyrst lagt fram á 108. löggjafarþingi og síðan á hverju þingi síðan án þess að hljóta afgreiðslu. Frv. þetta hefur einkum það markmið að fella saman áðurnefnda þrjá lagabálka sem fjalla um skógrækt og skógvernd í ein heildstæð lög. Jafnframt felur frv. í sér breytingar á gildandi löggjöf eins og nánar verður rakið hér á eftir, enda hafa breyttar aðstæður leitt af sér nokkur nýmæli og breytingar á gildandi löggjöf. Orðskýringar í 2. gr. frv. eru nýmæli, en þar er að finna skilgreiningu nokkurra hugtaka sem koma fyrir í texta. Í 1. mgr. 4. gr. laganna er kveðið á um að aðalstöðvar Skógræktar ríkisins skuli vera á Fljótsdalshéraði. Ákvæði þetta er sett til samræmis við ályktun Alþingis frá 11. maí 1988, en þar er gert ráð fyrir flutningi aðalstöðva Skógræktar ríkisins í áföngum í samráði við skógræktarstjóra og starfsmenn stofnunarinnar. Þess má geta að þessi merka ályktun Alþingis frá 11. maí á síðasta ári var samþykkt hér samhljóða í virðulegu sameinuðu Alþingi. Til samræmis við þetta hefur verið bætt í frv. ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um að flutningi aðalstöðva Skógræktar ríkisins á Fljótsdalshérað skuli vera lokið fyrir 1. jan. 1992, gefið sem sagt þetta tímabil til þeirra breytinga. Frá og með þeim tíma eiga aðalstöðvar Skógræktar ríkisins samkvæmt frv. og samkvæmt skilgreiningu að vera komnar á Fljótsdalshérað. Jafnframt er í 4. gr. kveðið á um samvinnu, rannsóknir, kennslu og leiðbeiningar á þessum sviðum, um skógvernd og skógrækt, í samstarfi við aðra aðila sem fara með þau mál og er það nýmæli. Í 5. gr. frv. er kveðið á um að Skógrækt ríkisins skuli hafa þriggja manna stjórn og er það einnig nýmæli. Gert er ráð fyrir að Stéttarsamband bænda, Skógræktarfélag Íslands og fastir starfsmenn Skógræktar ríkisins tilnefni hver um sig einn mann í stjórn Skógræktar ríkisins en ráðherra velji formann stjórnar. Þá er og nýmæli að í frv. er gert ráð fyrir tímabundinni ráðningu skógræktarstjóra, lengst til sex ára í senn. Er sú breyting í raun til samræmis við það sem komið hefur inn í löggjöf í nokkrum tilvikum á síðustu árum, að horfið er frá ótímabundinni ráðningu í stöður af þessu tagi en innsett ákvæði um tímabundna ráðningu til tiltekins tíma, gjarnan sex ára. Í 7. gr. er einnig gert ráð fyrir því að við Skógrækt ríkisins starfi sérmenntaðir starfsmenn í samræmi við skipulag stofnunarinnar er hafi háskólapróf eða próf frá skógtækniskóla. Gert er ráð fyrir að sérmenntaðir starfsmenn Skógræktar ríkisins hafi með höndum rannsóknaverkefni, áætlanagerð, eftirlit með skógum á ákveðnum afmörkuðum svæðum landsins og eignaumsýslu fyrir Skógrækt ríkisins. Áttunda gr. frv. er að ýmsu leyti skýrar orðuð en núgildandi 14. gr. skógræktarlaga. Í 1. mgr. þeirrar greinar er gert ráð fyrir að skógræktarstjóri geti einn veitt undanþágu frá banni við því að búfé sé beitt á friðað skóglendi í stað skógræktarstjóra og skógarvarða eins og núgildandi ákvæði er orðað. Í 4. mgr. 9. gr. frv. er að finna nýmæli sem ætlað er að stemma stigu við því geigvænlega tjóni sem hreindýr geta valdið á ungskógi í skógræktargirðingum á Austurlandi. Lagt er til að ríkissjóður bæti tjón sem skapast af völdum hreindýra samkvæmt mati dómkvaddra manna náist ekki samkomulag um bætur. Það er nú skaði, herra forseti, að hæstv. menntmrh. skuli vera nýgenginn úr salnum þegar þetta merka ákvæði sem meiningin er að setja inn í skógræktarlög um ágang af völdum hreindýra er hér kynnt, en eins og kunnugt er heyrir hreindýrabúskapur í landinu undir hæstv. menntmrh. En þetta nýmæli er sem sagt sett inn í lögin að gefnu tilefni. Gengur þá hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson fram hjá ræðustólnum en hann hefur gjarnan haft skoðun á hreindýrabúskap landsmanna sömuleiðis. Í 11. gr. frv. eru nýmæli sem að sumu leyti eru til komin vegna ábendinga frá Stéttarsambandi bænda fyrir hönd ýmissa bænda sem hyggja á nytjaskógrækt. Þar er gert ráð fyrir heimild fyrir sveitarstjórn til að setja reglur um vörsluskyldu búfjár og skiptingu kostnaðar sem af því leiðir þegar þannig háttar að stór landsvæði, svo sem heilar sveitir eða sveitahlutar, eru tekin til skógræktar. Minna má á í þessu sambandi að fyrir þinginu liggur lítils háttar breyting á búfjárræktarlögum sem er mjög í sama anda og færir sveitarstjórnum lagaheimildir til hliðstæðra takmarkana þannig að segja má að þessar lagagreinar séu næsta samhljóða í því tilviki sem friðun landsins væri vegna skógræktar. Í 2. mgr. 12. gr. frv. er nýmæli sem gerir ráð fyrir að skógræktarstjóri leggi fyrir Alþingi fimm ára áætlun um friðun skóglenda þegar yfirvofandi hætta er á að slíkt skóglendi eyðist og alger friðun þess fyrir beit er nauðsynleg að mati skógræktarstjóra. Í 13. gr. frv. er nýmæli þar sem kveðið er á um fortakslausa skyldu eigenda eða notenda skóglendis til að takmarka svo notkun þess að landið rýrni ekki að stærð né gæðum. Jafnframt er skylt að hlífa nýgræðingi trjágróðurs. Í 14. gr. er kveðið á um bann við skógarhöggi án samþykkis Skógræktar ríkisins og er ákvæði þetta til muna fortakslausara en sambærileg ákvæði gildandi laga. Jafnframt hefur greinin að geyma nýmæli um skyldur til að rækta skóg í stað þess sem höggvinn er. Í 15. gr. frv. er nýmæli sem gerir ráð fyrir að gróðurverndarnefndir sem starfa samkvæmt lögum nr. 17/1965, lögunum um landgræðslu, geti haft frumkvæði að sérfræðilegu mati á ástandi og meðferð skóglendis. Þá er gert ráð fyrir að skógræktarstjóri geti leitað til nefndanna og óskað eftir skýrslu um ástand og meðferð skóglendis. Þá er það og nýmæli í 17. gr. frv. að gert er ráð fyrir að Landgræðsla ríkisins og Skógrækt ríkisins hafi samvinnu um friðunaraðgerðir þegar þannig háttar að saman fer landeyðing og gróðureyðing á stórum svæðum. Í V. kafla frv. er fjallað um ræktun nytjaskóga og svarar efni kaflans til 3. gr. laga nr. 76 frá 30. maí 1984, um breytingu á lögum nr. 3/1955, um skógrækt. Með þeirri grein og nýjum kafla um ræktun nytjaskóga á bújörðum var bætt við gildandi skógræktarlög. Það er nýmæli í frv. að framlag ríkissjóðs til ræktunar nytjaskóga er ekki einungis bundið við bújarðir heldur getur það, ef skilyrðum kaflans er að öðru leyti fullnægt, einnig nýst öðrum jörðum. Jafnframt er lagt til að framlag ríkissjóðs hækki úr 80% í 90% stofnkostnaðar. Í 2. mgr. 19. gr. frv. er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði allan stofnkostnað að frátöldum kostnaði við girðingar þegar margir landeigendur koma sér saman um að rækta skóg eftir samþykktri áætlun og því fylgir friðun á landi í stórum stíl. Gert er ráð fyrir að þeir sem styrks njóta til ræktunar nytjaskóga endurgreiði Skógrækt ríkisins hluta af verðmæti afurða þegar þær falla til og skal það fjármagn sem þannig fæst renna í sérstakan endurnýjunarsjóð viðkomandi skóglendis sem Skógrækt ríkisins varðveitir. Það er enn fremur nýmæli í frv. að framlag ríkissjóðs til ræktunar nytjaskóga greiðist á hvern hektara lands hverju sinni, en í gildandi lögum er ekki gert ráð fyrir því fyrirkomulagi. Þetta atriði er til þess fallið að einfalda stórlega framkvæmd laganna. Þá er það nýmæli í þessum kafla frv. að landeiganda er gert kleift að leysa land sitt undan þeim skyldum sem á það yrðu lagðar vegna ræktunar nytjaskóga með því að endurgreiða það framlag sem innt hefur verið af hendi eftir ákvæðum kaflans. Í 29. gr. frv. er nýmæli, en þar er lagt bann við sölu skógarjarða án vitundar Skógræktar ríkisins. Er Skógrækt ríkisins tryggður forkaupsréttur að skógarjörðum að frágengnum þeim aðilum sem forkaupsrétt eiga samkvæmt ákvæðum jarðalaga, nr. 65/1976. Þá er nýmæli í 27. gr. frv. sem ætlað er að koma í veg fyrir skiptingu skóglendis eða að skóglendi sé tekið undir mannvirki án leyfis ráðherra. Þá er rétt að benda hér á að endingu það nýmæli sem felst í 33. gr. frv. en þar er kveðið á um að nánari framkvæmd laganna skuli ákveðin með reglugerð en svo merkilegt sem það nú er er slíkt heimildarákvæði ekki að finna í eldri lögum. Herra forseti. Hér hef ég rakið nokkrar helstu breytingar sem felast í frv. frá gildandi lögum. Eins og ég hef þegar gert grein fyrir hefur þetta frv. áður birst hér á hinu háa Alþingi, fyrst á 108. löggjafarþingi og síðan á hverju þingi síðan. Eru ýmsir vissulega orðnir langeygðir eftir því að sú tímabæra endurskoðun og samræming ákvæða sem hér er á ferðinni nái nú fram að ganga. Þá er ekki síður ástæða til að benda á hitt að miklar vonir eru nú bundnar við það að takast megi að gera á næstu missirum alvöru úr áformum um umtalsverða nytjaskógrækt og er þá sérstaklega horft til þess að bændur geti horfið frá störfum í hefðbundnum búgreinum þar sem framleiðslutakmarkanir gilda nú og gripið hefur verið til ýmiss konar samdráttaraðgerða og að einhverju eða verulegu leyti fært sig yfir í þau störf sem til falla með tilkomu umtalsverðs átaks í skógrækt. Þegar hefur verið unnið nokkuð að því á einstökum svæðum á landinu að kanna bæði skilyrði til skógræktar sem og að undirbúa áætlanir um slíkt. Ég vil þar sérstaklega nefna Fljótsdalshérað. Þar hefur nú nýlega verið skipuð sérstök verkefnisstjórn til að fara með gerð áætlunar um nytjaskógaátak á Fljótsdalshéraði. Þó að sjálfsagt megi til sanns vegar færa að ýmsum ákvæðum kaflans um nytjaskógrækt í frv., V. kafla sem fjallar um ræktun nytjaskóga, mætti betur fyrir koma hygg ég að lítill vafi sé á því að frv. eins og það liggur nú fyrir er til muna betra og samræmist betur aðstæðum og hugmyndum manna um það hvernig að þessum nytjaskógaáætlunum skuli staðið en gildandi lög eða lagaákvæði. Það er því einlæg von mín að takast megi að lokinni vandaðri meðferð málsins hér á hinu háa Alþingi að afgreiða þetta frv. og gera það að lögum og yrði það þá innlegg í þá vinnu sem fram fer þessa mánuðina og gæti vonandi hjálpað til að gera alvöru úr þeim áformum og koma til framkvæmda einhverju af því sem menn hafa látið sig dreyma um að gæti gerst hér á sviði skógræktar á næstu árum. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég svo til að frv. verði vísað til hv. landbn.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Það er svo sannarlega tímabært að lagt sé fram heildstætt frv. um skógvernd og skógrækt eins og hér er nú gert. Eins og fram kom í máli hæstv. landbrh. hafa frv. um þetta mál verið lögð fram mjög oft, frá 108. löggjafarþingi, og hafa ekki hlotið afgreiðslu. Það er því mjög slæmt að enn einu sinni skulum við fá þetta mál svo seint inn að varla gefist tími til að vinna málið vandlega eins og ráðherra þó talaði um að við þyrftum að gera því að það þarf greinilega að vinna eitthvað í þessu máli. Margir lausir endar eru enn á frv. áður en það getur orðið að lögum. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra í því að sá kafli frv. sem e.t.v. er með flesta lausa enda er V. kaflinn þar sem fjallað er um ræktun nytjaskóga, en það er akkúrat sá kafli sem skiptir mjög miklu máli að takist vel til um í framkvæmdinni í áframhaldinu. Það er mikilvægt, ef frv. verður að lögum, að það skapi þann grundvöll sem þarf til að hægt sé að hefja skógrækt hér á landi í raun og veru. Í 18. gr. frv. er talað um að ríkissjóður muni styrkja skógrækt í þeim héruðum landsins ,,þar sem skógræktarskilyrði eru vænleg`` eins og stendur í þessari grein. Og það er einmitt það sem er svo mikilvægt að þau svæði sem valin eru til skógræktar séu vel valin. Ég vil vekja athygli á því að enn hefur landnýtingaráætlun ekki verið lokið og er eftir því sem ég best veit enn eftir mjög mikil vinna við gagnasöfnun fyrir þá áætlun. Landnýtingarskipulag yfirleitt hefur verið á miklum brauðfótum hér á landi þannig að það er mjög mikilvægt að þegar farið er að athuga og undirbúa þessi mál verði reynt að fara að vinna að þessari landnýtingaráætlun af einhverri alvöru. Það er algjör grundvallarforsenda að rannsóknir, samvinna við bændur, fjármögnun o.fl. haldist í hendur og að ekki verði farið út og suður í þessum málum eins og svo oft vill verða hjá okkur. Í ritinu Kostnaður og áætlun um nytjaskóga 1989--2003 sem Skógrækt ríkisins hefur gefið út, í júní 1988, eru m.a. sýnd í grófum dráttum þau svæði á landinu sem Skógrækt ríkisins mælir með til nytjaskóga. Meðmæli með þessum ákveðnu svæðum útiloka ekki önnur en frekari rannsóknir þurfa að fara fram til að hægt sé að skipuleggja ræktun skóga af einhverri skynsemi. Ef skipulag og undirbúningur er ekki góður getur það orðið til þess að fé sé kastað út í vindinn. Og eins og ég sagði áðan hefur það allt of oft gerst að vegna lélegs undirbúnings hefur skipulag í atvinnumálum okkar verið dálítið tilviljunarkennt. Má taka sem dæmi loðdýraræktina sem hefur mistekist á vissan hátt kannski vegna skipulagsleysis og ekki nægjanlega mikils undirbúnings. Þarna má því alls ekki kasta til hendinni. Það má alls ekki leggja út í kostnað án þess að undirbúningurinn sé nægilega góður. Það verður að taka tillit til landgæða, hvaða svæði henta til skógræktar, hvaða svæði henta til búfjárræktar. Og eins og ráðherra nefndi áðan hefur á Fljótsdalshéraði nú þegar verið gert heilmikið í þessum efnum. Tel ég það mjög vel við hæfi, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. og samþykkt var raunar á Alþingi, að höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins verði á Fljótsdalshéraði. Eins og kemur fram í 19. gr. --- reyndar svipað og gert er núna --- er gert ráð fyrir að stofnkostnaður við undirbúning skógræktarlands og ræktunar skóga verði styrktur af ríkissjóði. En ég get hvergi séð að í þessu sé gert ráð fyrir launum þeirra sem vinna við skógrækt. Ef gert er ráð fyrir að bændur leggi niður búfjárrækt og taki upp skógrækt á þeim svæðum þar sem ekki er heppilegt að hafa búfé, sem ég tel vera mjög skynsamlegt, þá hljótum við að þurfa að gera ráð fyrir að þessir menn lifi á einhverju vegna þess að skógur gefur að sjálfsögðu ekki af sér neitt fyrr en eftir ákveðinn tíma. Þetta þarf að athuga nánar. Auðvitað er það þjóðhagslega hagkvæmt að við breytum um búskaparhætti á mörgum stöðum á landinu og þurfum við að vanda val þess svæðis mjög vel eins og kom fram áðan. Það eru fleiri atriði sem þarf að athuga sérstaklega varðandi þennan V. kafla, um hvernig framkvæma eigi, þar sem mér finnst af lestri frv. ekki koma nægilega mikið fram hvernig að framkvæmdinni verður staðið. Að sjálfsögðu er fleira sem skiptir miklu máli varðandi skógrækt heldur en eingöngu nytjaskógar. Við þurfum að sjálfsögðu að endurheimta landgæðin og njóta umhverfisins. Þetta skiptir mjög miklu máli fyrir umhverfisvernd almennt þó að ég hafi helst rætt um nytjaskógana. Ég tel að með því að samþykkja þetta frv. með breytingu og bótum gefist Alþingi tækifærið sem það má ekki láta fram hjá sér fara. Því miður er þarna lítill tími gefinn til þess að gaumgæfa þetta mál, en kvennalistakonur vilja ekki standa í vegi fyrir framgangi. Við viljum gjarnan gera okkar til að þetta frv. geti orðið að lögum. En ég er ansi hrædd um að vönduð meðferð geti varla orðið á þessum stutta tíma ef rætist það sem áætlað er að þinginu ljúki innan mjög fárra vikna.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Það er skylt að þakka það að þetta frv. um skógvernd og skógrækt skuli nú loks fram komið hér á þessu þingi. Sannarlega hefðum við kosið að sjá það fyrr fram komið og gildir þar í rauninni sama og á fyrri þingum. Aðeins með einni undantekningu á sl. fjórum þingum að ég hygg hefur þetta mál komið fram snemma á þingi, síðast með allnokkrum breytingum frá fyrstu gerð og nú enn með nokkum breytingum frá þriðja frv. sem lagt var fyrir þessa hv. þingdeild í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. Ég veit að hæstv. landbrh. hefur látið vinna að þessu máli frá því að hann tók við starfi til þess að fá fram breytingar til að styrkja þessa löggjöf, ekki síst að því er varðar ræktun nytjaskóga og sú viðleitni er vissulega þakkarverð. Ég vil leggja mikla áherslu á það að mjög mikil þörf er á því að reyna að lögfesta þær breytingar sem þetta frv. felur í sér sem fyrst og ég hvet eindregið til þess að reynt verði að ná þeim árangri á þessu þingi þrátt fyrir stuttan tíma sem ráðgerður er þangað til þingi verður slitið. Ástæðan fyrir því að ég mæli þau hvatningarorð er þörfin á því fyrir þá sem að þessum málum starfa og alveg sérstaklega í sambandi við áætlanir og áform um það að hefja í meiri mæli en verið hefur skógrækt sem atvinnugrein í sveitum landsins. Á vissum svæðum stendur þannig á að aðstæður eru óvenjuhagstæðar til þess að breyta um búskaparhætti, en það er aðeins um takmarkaðan tíma sem þannig háttar til og nauðsynin á því að þær breytingar nái fram að ganga á grundvelli skýrra lagaákvæða og samninga er mikil. Sú er ástæðan fyrir því að ég hvet til þess að við leitumst við að lögfesta þetta frv. nú á þeim skamma tíma sem eftir lifir af störfum þessa þings. Það er ýmislegt sem ástæða væri til að fjalla um í tengslum við þetta mál sem er tvíþætt eins og nafnið ber með sér, skógvernd og skógrækt. Ég hef rætt þetta mál nokkuð þegar frumvörp hafa verið lögð hér fram á undanförnum þingum og spara mér því að eyða mjög löngu máli að þessu frv. en vil þó leyfa mér, virðulegur forseti, að nefna nokkur atriði. Varðandi fyrri þáttinn, skógverndarþáttinn, þá er hann engu síður gildur og mikilvægur heldur en hinn síðari og kannski enn þá stærri í reynd ef rétt verður á málum haldið. Skógvernd og uppgræðsla náttúrlegra skóga í landinu er eitthvert allra stærsta gróðurverndarmálið. Gróðureyðingin, sem er stærsta umhverfisvandamál Íslands á þurrlendi á liðnum öldum og fram á þennan dag stafar öðru fremur af ofnýtingu á gróðri landsins sem birtist fyrst af öllu í því að skóglendið hefur horfið á stórum svæðum. Ég ætla ekki að fara að rekja þá sögu eða hafa uppi dóma um það sem gerst hefur í þeim efnum. Það gerðist vegna bágra aðstæðna í landinu, þekkingarleysis en alveg sérstaklega af því að menn höfðu hvorki þekkingu á samhengi í náttúrunnar ríki né aðra möguleika til þess að framfleyta sér heldur en þeir voru skammtaðir hér fyrr á öldum og gengu þannig á gróðurlendið og á skógana og jarðvegseyðingin fylgdi hratt í kjölfarið. Það er hins vegar hægt að segja það í dag að það er óhæfa að við skulum ekki hafa náð þeim árangri á þessari öld tiltölulegrar velmegunar í Íslandssögunni að stöðva það undanhald sem við höfum búið við á fyrri öldum í sambandi við gróðureyðingu og að það skuli enn gerast að mikill hluti skóglendis í landinu er í afturför. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að rifja það upp í því samhengi að það var mat þeirrar nefndar, sem vann að skýrslugerð fyrir landbrn. og skilaði af sér skýrslu í maí 1986 undir heitinu ,,Landnýting á Íslandi og forsendur fyrir landnýtingaráætlun``, varðandi aðstæður, varðandi mat á ástandi gróðurlendis með sérstöku tilliti til skógræktar, eftirfarandi leyfi ég mér að vitna til úr þessari skýrslu: Röskur fjórðungur alls skóglendisins er í afturför, tæpur þriðjungur í framför og stöðnun er talin ríkja á um 40% skóglendis. Sennilegt er að skóglendi í afturför sé fremur vanmetið en ofmetið. Og þetta varðar skóglendi sem þekur nú aðeins um 1250 ferkílómetra landsins, en var að mati þeirra sem reynt hafa að áætla skóglendi við landnám eða upp úr landnámi, eins og ástand var þá, að talið er að fjórðungur landsins eða röskir 25 þús. ferkílómetrar Íslands hafi verið skógi vaxnir. Hér hefur því orðið gífurleg eyðing sem er það mikið umrædd að það er ástæðulaust að fjölyrða frekar um það hér. Ég held að það sé alveg sérstök ástæða til að undirstrika samhengið milli skógverndar og uppgræðslu náttúrulegra skóga og landgræðslu eða landhlífðar, möguleikana á að vernda jarðveginn sem er undirstaða gróðurs í landinu, með ýmsu öðru vissulega. Þessi þáttur verður ekki metinn til fjár, hvorki sú hlífð við jarðveg sem felst í uppgræðslu skóga og kjarrlendis né heldur sá unaður og yndisauki sem fylgir náttúrulegum skógum í landinu, alveg sérstaklega okkar birkiskógum sem er hinn náttúrulegi meginstofn í skógum Íslands. Síðan er það hinn þátturinn sem hæstv. ráðherra fjallaði hér um í sinni framsögu, þ.e. skógræktarþátturinn, möguleikinn á að hverfa til skógræktar sem atvinnuvegar, sem búskapar í landinu umfram það litla sem að hefur verið gert í þeim efnum. Þar eru möguleikarnir til staðar. Það sýnir reynsla þessarar aldar að á úrvalssvæðum hvað varðar loftslag í landinu er raunhæft að ætla sér að stunda skógrækt, ræktun timburskóga með árangri og ávöxtun sem byggir á framleiðni hliðstætt því sem gerist í nágrannalöndum okkar og þar sem ætla má að hægt sé að ávaxta það fjármagn sem í þetta er lagt með ekki lakari hætti en menn gera ráð fyrir sem eru að reyna að ávaxta sitt sparifé í bönkum, þannig að möguleikarnir eru ótvírætt til staðar. En ég tek undir það bæði með hæstv. ráðherra og hv. 12. þm. Reykv. Kristínu Einarsdóttur að það skiptir afar miklu máli að haldið sé vel á framkvæmd nytjaskógræktar í landinu þannig að menn takmarki sig fyrst og fremst við þau svæði sem álitlegust eru í þessu skyni og undanskil ég þá vissulega ræktun skóga í minni mæli og skjólbeltaræktun sem getur gagnast í öðru samhengi. En það er um þetta eins og fleira að það er hagkvæmt, ótvírætt hagkvæmast að geta tekið undir allstór svæði í þessu skyni, nokkuð stór svæði m.a. vegna girðingarkostnaðar en einnig vegna vélanotkunar og aðstöðu ýmissar og þjónustu sem þarf að fylgja við nytjaskógræktina. Hæstv. ráðherra vék að Fljótsdalshéraði, þeim landshluta sem Alþingi hefur ákveðið að hýsi höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins og það er eitt af nýmælum í þessum lögum sem ég fagna auðvitað sérstaklega sem einn af flm. þeirrar þáltill. sem Alþingi samþykkti á síðasta vori og hefur nú leitt til þess að hér er flutt stjfrv. um að höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins verði á Fljótsdalshéraði. Þetta er góður áfangi, þetta er gott mál, ekki aðeins táknrænt fyrir byggðastefnu heldur einnig raunveruleg framkvæmd á því að færa yfirstjórn ákveðins málaflokks út fyrir höfuðborgarsvæðið og þar mætti sannarlega margt á eftir fylgja. Þó að ég sé ekki að mæla með því að menn fari þar offari, þá má haga þeim málum með ýmsum öðrum hætti heldur en að flytja kjarnann í yfirstjórn mála út um land. Ég hygg að það megi ná árangri einmitt með því að tengja saman yfirstjórnstöðvar og minni stjórnstöðvar í landshlutunum þannig að það gagnist sem flestum og eðlilegs samræmis sé gætt. Á Fljótsdalshéraði eru aðstæður nú þær í sambandi við búháttabreytingar að þörfin á að spyrna við fótum og ná samningum við tugi bænda um það að þeir hverfi fyrst og fremst að nytjaskógrækt sem búgrein, sú þörf blasir nú við og það er m.a. það sem hvetur til þess að þetta frv. verði að lögum þannig að framkvæmdarvaldið geti gengið til þeirra samninga og látið á reyna. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, í þessu samhengi að vekja athygli á blaðagrein sem birtist í dagblaðinu Tímanum föstudaginn 9. mars 1989 skrifuð af einum þeirra bænda sem ætla sér hlut í þessari nytjaskógrækt, þessari skógræktaráætlun sem menn hafa verið að undirbúa austur á Fljótsdalshéraði, en það er Bragi Gunnlaugsson sem skrifar þessa grein, bóndi á Setbergi í Fellahreppi. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að grípa aðeins niður í þessa blaðagrein, skal þó takmarka tilvitnun, en hér segir m.a.: ,,Nær fjárlaust er austan Lagarfljóts frá Héraðsflóa að Fljótsdal, að Skriðdal undanskildum. Meira en helmingur Tungufjár er fallinn, í Fellum, Fljótsdal fellur hver bærinn á fætur öðrum.`` Hér á höfundur við bústofninn, sauðféð. ,,Trúlega verður að farga öllu fé í þessum hreppum innan tíðar. Að afloknu tveggja til þriggja ára fjárleysi horfa margir bændur til þess með ugg í brjósti að taka fé aftur af mörgum ástæðum og gera það ekki í þeim mæli sem var séu aðrir atvinnumöguleikar fyrir hendi. Því er nú lag til búháttabreytinga í lágsveitum Fljótsdalshéraðs úr sauðfé í nytjaskóga, lag sem stendur en varir ekki lengi og kemur ekki aftur í náinni framtíð. Ég tel að við bændur í framangreindum sveitum eigum að taka þessu lagi tveim höndum og sameinast um að taka lönd okkar í meira eða minna mæli undir ræktun nytjaskóga sem í fyllingu tímans mundu klæða Héraðið milli fjalla svo sem áður var upp í 200--300 metra hæð. Skilyrði fyrir því að það megi gerast er: 1. Pólitískur vilji. 2. Verðtryggð árleg opinber fjármögnun næstu 20--25 ár a.m.k. sem kosti allar framkvæmdir. 3. Órofa samstaða allra bænda og jarðeigenda á Héraði.`` Ég hvet þá sem vilja kynna sér þessi mál, einnig vegna áætlunargerðar og möguleika nytjaskógræktar á öðrum svæðum á landinu, að líta í þessa yfirlitsgrein þessa austfirska bónda sem rekur m.a. vinnu þess félags skógarbænda sem stofnað var á Héraði 3. maí 1988 en stofnendur þess eru 60--70 bændur og aðrir jarðeigendur. Það liggur fyrir að þarna stendur til boða mikið landsvæði með þeim loftslagsskilyrðum sem einkenna efri hluta Fljótsdalshéraðs, þeim bestu til skógræktar sem við höfum í landi hér, þó að önnur jafnist kannski á við það þó með nokkuð öðrum hætti sé því landið er breytilegt í gróðurfarslegu tilliti og taka verður að sjálfsögðu tillit til þess einnig við skógarbúskap. Það eru hér á ferðinni hvorki meira né minna en landloforð frá jarðeigendum sem hafa boðið fram rúmlega 14.000 hektara lands undir skóg og meira er í vændum. Má til samanburðar geta þess að Hallormsstaðaskógur, sem er mestur skógur á Íslandi, nær ekki 1000 hekturum að stærð og geta menn af því ráðið hversu mikið hér er í reynd í húfi að það takist að ná þessu svæði undir nytjaskógrækt, létta þar með á fyrir þá sem stunda fjárbúskap, sauðfjárrækt annars staðar og eiga að geta notið þess að fé fækkar á tilteknu svæði, fjárstofni fækkar í heild, ef skiptin verða þau sem hér er að stefnt að draga úr fjárbúskapnum, jafnvel leggja hann af á jörðunum og taka upp þessa nýbúgrein, nytjaskógrækt. Virðulegur forseti. Það mætti margt ræða í þessu samhengi, m.a. ákvæði þessa frv. sem eru mörg athyglisverð. Ég vil vekja athygli á því að þar eru lagðar verulegar kvaðir á starfsmenn Skógræktar ríkisins í því efni, skógræktarstjóra meðtalinn, sem yfirmann þeirrar stofnunar, um það að fylgjast með ástandi birkiskóga í landinu, hvað aðhafst er varðandi skógana, og ég tel að það þurfi að herða á, að starfsmenn Skógræktar ríkisins þurfi að taka sig á, því að sum af þessum ákvæðum hafa verið í gildi, ef það á að fylgja þessum lagaákvæðum eftir í reynd. Á því er þörf. Á því er tvímælalaust þörf. Ég bendi í þessu samhengi t.d. á ákvæði 12. gr. og ákvæði 14. gr. þar sem kveðið er á um það að skóg má ekki höggva nema fyrir liggi samþykki Skógræktar ríkisins, rækta skal nýjan skóg í stað hins höggna nema skógræktarstjóri samþykki annað, og fleira sem varðar viðhald skóga í landinu og eftirlit með skógum. Þetta eru góð ákvæði en þau kalla á það að þeim sé fylgt eftir að sjálfsögðu og það sama gildir um 15. gr. sem er nýmæli í þessu frv. um það að gróðurverndarnefndir skuli senda Skógrækt ríkisins skýrslu um ástand og meðferð skóglendis í viðkomandi sýslu. Ég hlýt að nefna það að starf þessara gróðurverndarnefnda er víðast hvar á landinu í engu samræmi við ákvæði gildandi laga eða þess sem til er ætlast af þeim af löggjafanum í sambandi við viðkomandi lagabálk sem fjallar um gróðurverndina og til er vísað í þessu frv. Því miður. Þekkingarskorturinn á ástandinu varðandi gróður landsins er alveg himinhrópandi og vanræksla þeirra kynslóða sem nú lifa á Íslandi gagnvart þessu hrópar í himininn. Menn eru hér að skrifa og fylla margar síður í blöðum og hafa verið mjög fjörleg skrif t.d. á þessu ári. Það kann að vera að hæstv. iðnrh. eigi einhvern þátt í því og það er út af fyrir sig af hinu góða. Það hefur einmitt mikið verið fjallað um gróðureyðinguna. Margt er þar rétt mælt og af góðum hug en mikið er þar sagt af vanþekkingu sem stafar af því að þær stofnanir og yfirvöld í landinu, sem eiga að tryggja rannsóknir og að reiða fram rannsóknir, niðurstöður rannsókna, þannig að aðgengilegar séu, hafa ekki haft aðstæður til þess að rækja hlutverk sitt eða bolmagn af einhverjum ástæðum en oft er auðvitað fjárskorti um að kenna, en einnig skipulagsleysi. Ég rifja upp í þessu samhengi, af því að hv. 2. þm. Norðurl. v. er hér í þingsal, að ég minnist þess þegar við sátum saman í ríkisstjórn hér fyrir tæpum áratug að þá voru þessi mál rædd þar vegna áhuga hv. þm., þá landbrh., á að taka á þessum málum og til bóta. Við ræddum þetta við ríkisstjórnarborð og ég innti m.a. eftir því hvar væri yfirlitskort af Íslandi sem sýnir nokkurn veginn svona í grófum dráttum ástand gróðurlendis í landinu, hvað er í framför, hvað er í jafnvægi og hvar gróðurlendi er í afturför. Og hæstv. þáv. landbrh. kom með upplýsingar: Ja, þetta liggur nú bara ekki fyrir hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins en ég skal reyna að bæta úr. --- Og hann kom nokkru seinna með kort undir arminum, fyrsta yfirlitskortið af Íslandi þar sem reynt var svona í grófum dráttum að draga fram þetta ástand gróðurlendisins. Og heiður sé honum fyrir það að hafa komið með þau gögn fyrstur manna inn á borð ríkisstjórnar Íslands. En það er ástæða til að nefna fleira, virðulegur forseti, því að dagurinn í dag er merkisdagur, ekki aðeins vegna þess að hér er mælt fyrir þessu frv. um skógvernd og skógrækt heldur í sögu umhverfisverndar á Íslandi í víðu samhengi því að hér hefur það gerst á þessum degi að á borð þingmanna nú fyrir tæpri klukkustund eða svo barst stjfrv. til laga um umhverfismál, 417. mál á þskj. 777, þar sem gert er ráð fyrir því í fyrsta sinn í frumvarpsformi hér á þingi, í stjfrv. sem hér er fyrir lagt, að gerð er tillaga um það að færa stjórnun umhverfismála í landinu í nútímalegra horf en verið hefur. Ég vil ekki segja nútímalegt horf því að það er kannski ekki allt fengið með þessu frv. Það þarf fleira að fylgja á eftir. En þetta er geysilega stór áfangi í sögu baráttunnar fyrir umhverfisvernd, baráttu sem hefur staðið hér m.a. fyrir því að umbylta stjórnsýslunni í landinu svo sem þörf er á í ljósi nýrrar sýnar til umhverfismála. Þessi barátta hefur staðið í 20 ár fyrir þessari breytingu og nú er árangurinn kominn hér þó í þessum mæli að fyrir liggur frv. um umhverfismál sem verður væntanlega mælt fyrir hér í þinginu innan skamms. Þar er m.a. --- og ég nefni það vegna þess að hæstv. landbrh. saknaði menntmrh. hér í þingsal vegna þess að hann fari með málefni hreindýra sem fjallað er um í 9. gr. frv. til laga um skógvernd og skógrækt, vegna þess tjóns sem hreindýr geta valdið í skógarlendum og var að vekja athygli á því að hreindýramálin væru enn á verksviði menntmrh. en nú er von á að á því geti orðið breyting. Ég þykist vita að ýmsir prókúruhafar hreindýra í landinu á Hverfisgötu 6 sjái dálítið eftir þessu því a.m.k. hjá sumum þeirra, sem eru nú kannski farnir úr embætti, var það auðvitað tilbreyting að hugsa til hreindýranna mitt í amstri skóla- og menningarmála og jafnvel að leggja leið sína austur á land til þess að horfa, þó ekki væri nema út um bílglugga, á hjarðirnar og útdeila veiðikvóta á hreindýrum. En það er meiningin að færa þetta undir hið nýja umhverfisráðuneyti sem samkvæmt frv. á að verða að veruleika 1. sept. á þessu ári. Það eru fleiri lagabálkar sem eiga að koma þar undir, þar á meðal lögin um landgræðslu, nr. 17/1965, að því leyti sem tekur til eftirlits með ástandi gróðurs og undir samstarfsnefnd umhverfisráðuneytis og fleiri ráðuneyta, þar á meðal landbrn., skulu færast lög um skógrækt, nr. 3/1955, með síðari breytingum, sem við erum að ræða hér í dag. Þetta horfir til réttrar áttar, virðulegur forseti. Þetta horfir til réttrar áttar og ber að fagna því að þessi ríkisstjórn sem settist hér að völdum á haustdögum, 28. sept. sl., skuli þó hafa megnað mitt í amstrinu við efnahagsmálin að taka á þessum málaflokkum sem við erum að ræða hér hluta af þar sem er þetta frv. um skógvernd og skógrækt. Ég hlýt að nefna það, virðulegur forseti, að einn þáttur þessa máls varðar rannsóknir og það er eitt af nýmælum þessa frv. og þeirra frumvarpa sem við höfum rætt hér á síðustu þingum um skógvernd og skógrækt að styrkja rannsóknarþátt að því er þennan málaflokk varðar. Það verður ekki of mælt og ekki of oft sú vísa kveðin hversu mikil þörf er á því fyrir okkur Íslendinga að spretta úr spori að því er varðar rannsóknir, ekki síst á náttúru landsins, gögnum þess og gæðum. Við erum alltaf að borga fyrir það dýru verði hver vanrækslan hefur verið á þessu sviði á undanförnum áratugum. Þar er verið að kasta krónunni þar sem menn hafa dregið við sig að leggja í rannsóknir eins og þyrfti, en einnig hefur sitthvað glatast vegna skipulagsleysis þeirra mála, vegna tvíverknaðar og skipulagsleysis þannig að einnig þar þarf úr að bæta. Skógrækt og gróðurvernd og allt sem lýtur að viðhaldi gróðurs í landinu þarf að byggja á þekkingu á því sem fyrir er, möguleikum, ekki síst þegar um ræktun er að ræða. Þar þurfum við rannnsóknir og þar þurfum við að safna saman heimildum sem liggja fyrir víða um land í formi tilrauna, alveg inn í garðana hjá fólki, þar sem lesa má heilmikla sögu ef þeim heimildum er safnað saman og úr þeim unnið um ræktunarmöguleika á hinum ýmsu stöðum fyrir hinar ýmsu tegundir sem menn hafa sett í jörðu að því er varðar aðfluttan gróður. Ég hvet til þess að menn reyni að spretta úr spori einnig að þessu leyti. Virðulegur forseti. Ég skal ekki taka meiri tíma þingdeildarinnar til að ræða þetta mál sem er hér til 1. umr. Ég vona að okkur takist að lögfesta þetta frv. áður en þingi lýkur í vor, jafnvel að styrkja einstaka þætti þess, skera úr um vafaatriði. Gildir það ekki minnst um þann þátt sem lýtur að kaflanum um nytjaskógrækt vegna þeirra samninga sem menn þurfa að geta gengið til af ákveðni og á traustum lagagrundvelli nú með vordögum.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Það leikur nú vart á tveim tungum að í landinu er ríkjandi mikill áhugi á skógvernd og skógrækt. Þessi áhugi hefur auðvitað birst víða á undangengnum árum, bæði af opinberri hálfu en ekkert síður af hálfu einstaklinga og félagasamtaka sem víða hvar hafa lagt í mikla vinnu og lagt fram verulega fjármuni til þess að rækta skóg og skógarreiti og vinna þannig að því að fegra sitt umhverfi. Af opinberri hálfu hefur einnig verið mikið unnið að þessum verkefnum á vegum Skógræktar ríkisins og ég hygg að í alllanga tíð hafi verið áhugi á því af hálfu þeirra sem farið hafa með ráðuneyti landbúnaðarmála að glæða þetta starf og vinna að því að bæta þá löggjöf sem um þetta gildir og fella saman í einn lagabálk ákvæði um skógvernd og skógrækt. Þetta frv. fjallar um það efni og er þakkarvert að það skuli hér flutt þó að það hafi vissulega verið flutt áður í svipuðu formi, víst einum þrisvar sinnum eftir því sem hv. síðasti ræðumaður sem er maður stálminnugur, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, lét getið hér áðan. Þetta frv., eins og það liggur fyrir, á sér langan aðdraganda eða allt að 10 árum. Það má kannski furðu gegna, miðað við þann mikla og almenna áhuga og góðan vilja sem ábyggilega er til staðar bæði á Alþingi og hjá almenningi, hversu þessi aðdragandi er orðinn langur og hvers vegna það skyldi ekki hafa gerst að lög um þetta efni hefðu verið afgreidd og lögfest fyrir jafnvel nokkrum árum. Orsökin er vitaskuld sú að menn hafa ekki verið á einu máli um þessa lagasetningu, um þá stefnu sem birtist í þeim lafafrumvörpum sem flutt hafa verið. Ég hef ekki að fullu borið það saman hvaða breytingar hafi orðið á þessu frv. miðað við eldri frumvörp, en það var kynnt hér af hæstv. ráðherra að þær væru nokkrar. Þó hygg ég að þær séu ekki þess efnis að þær raski þeim heildarsvip sem er á frv. og hefur verið á undangengnum árum. Ég segi að menn hafi ekki verið á eitt sáttir. Það hafa ekki orðið deilur um þetta mál á Alþingi, en það hafa komið allmiklar athugasemdir, a.m.k. frá þeim sem eru áhugamenn um skógrækt, til nefnda Alþingis sem um þetta hafa fjallað, þ.e. til landbn. og bent hefur verið á ýmis atriði sem mönnum hefur ekki líkað eins og vera þyrfti. Þetta hefur valdið því að afgreiðsla þessa máls, lögfesting heildarlöggjafar um þetta efni hefur tafist og á sér orðið langan aðdraganda. Nú er það mála sannast, eins og hér kom fram í ágætri ræðu hv. þm. Kristínar Einarsdóttur og raunar einnig í ræðu hv. 2. þm. Austurl., að frv. kemur einnig ærið seint fyrir Alþingi nú til að vinna að breytingum á því sem verða mættu til þess að það fengi eðlilega afgreiðslu. Ég vil ekki teygja það lengur að segja hvað ég finn að þessu frv. Í fyrsta lagi er þetta frv. ríkisforsjárfrv. í þessu máli, alveg eindregið ríkisforsjárfrv. og um leið miðstýringarfrv. Í frv. er ekki að finna ákvæði um skógræktarstarf einstaklinga eða skógræktarfélaga og hugsanlegan opinberan stuðning við slíka starfsemi utan þess sem segir í 31. gr. um Skógræktarfélag Íslands, sem er VIII. kafli frv. Sú grein er að vísu þrjár málsgreinar en um leið þrír málsliðir. Og aðeins tveir af þessum þremur málsliðum fjalla um starf félagssamtaka og einkaaðila að þessu verkefni. Þriðji málsliðurinn fjallar um opinbera forsjá. Mér finnst að það sé mikið tjón af því að byggja upp heildarlöggjöf um skógvernd og skógrækt á Íslandi þannig að það sé ekki í senn mótuð löggjöf um forsjá opinberra aðila, bæði að því er varðar skógverndarmál, rannsóknir, ræktun og stuðning, með öðrum hætti styrki og stuðning til þessara mála, en þá um leið lagaákvæði sem hafi hvetjandi áhrif á starf einstaklinga og starf félaganna. Það skortir í þessu frv. utan það sem hér er vikið að í einum og merkum kafla frv. um nytjaskóga, sem er opinber stuðningur við einstaklinga sem sinna því sem kallað er nytjaskógrækt. Þetta er að minni hyggju verulegur galli á þessu máli, ég er ekkert að draga fjöður yfir það, í jafnþýðingarmikilli löggjöf og hér er verið að fjalla um að setja. Ég lít sem sagt svo á að skógrækt og skógverndun sé málefni sem eigi það ríkan hljómgrunn meðal þjóðarinnar og það sé svo auðvelt að kveikja áhuga einstaklinga og félaga í þessum efnum að löggjöf um þetta efni eigi að verka sem aflgjafi á starf slíkra aðila. Ég hygg að af því mætti fá mikinn árangur. Þetta haggar ekki því að nauðsynlegt er einnig að hafa heildarlöggjöf um opinbera forsjá, starf Skógræktar ríkisins og opinber afskipti af þessum málum. Þeim þætti er hér fyrir séð. Við getum deilt um hversu vel, en hér er séð fyrir þeim þætti málsins en ekki að því er lýtur að því hvetja og efla starf einstaklinga, skógræktarfélaga og Skógræktarfélags Íslands. Þetta er það sem er megingallinn á uppbyggingu þessa máls að mínum dómi. Annað sem ég tel að þurfi að athuga mjög vandlega í meðferð þessa máls er það í einstökum greinum frv. er gengið það nærri eignarréttinum að það þurfi mjög vandlega athugun hvernig þau ákvæði frv. séu afgreidd og það tekur vissulega tíma. Ég ætla ekki að nefna mörg dæmi um þetta. Ég get þó nefnt að það er auðvitað mjög mikið vandaverk að setja upp lagaákvæði sem kveða á um hvernig á skuli tekið ef t.d. búpeningur kemst inn á skógræktarsvæði. Eftir þessu frv. er ábyrgðin ævinlega á búfjáreiganda. Það er vikið að snjóalögum, en það gæti líka verið að girðingar séu ekki í lagi. Það gæti líka verið að hlið séu skilin eftir opin. Það er býsna hart undir því að búa að þá sé ábyrgð öll á öðrum aðila. En þetta er vandaverk þannig að ábyrgð verði við komið því að ábyrgð þarf að vera. Ég nefni annað hér sem er í 10. gr. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hagi svo til að gripahús standi í skóglendi eða við jaðra þess er eiganda þeirra eða notanda skylt að girða í hæfilegri fjarlægð frá húsunum svo að búpeningur komist ekki í skóglendið á tímabilinu 1. nóv. til 1. júní`` o.s.frv. Ég bý nú ekki á mesta skógræktarsvæði landsins. En ég veit ekki hvernig á þessu ætti að taka ef ég væri á jörð þar sem skógarkjarr væri allt umhverfis túnið og hvarvetna um landið væri það sem kallað yrði skógur þannig að mér sýnist að þarna sé nokkur vandhæfni á. Ég skal ekki fara að teygja eða toga einstök slík atriði þessa frv., en mér sýnist nokkurt vandaverk að taka á þeim málum frv. þar sem verulega er sveigt að eignarréttinum þannig að ekki fari í bága við stjórnarskrána. Ég held að það sé í sjálfu sér fengur að því að reynt sé í lögum að skýra merkingu orða eins og hér er í 2. gr. Þar kemur þó hvergi fram hvað orðið ,,skógur`` merkir. Það er talað um skóglendi, skógarjörð, nytjaskóg, skógarlund. Og skógarlundur er með þeim einkennilega hætti samkvæmt þessum orðaskýringum að það er ,,land þar sem skógur er ræktaður á 1--25 hekturum lands``. Það er sem sé ekki skógarlundur til að mynda inni í Ásbyrgi í Kelduhverfi.

Það er skóglendi.

Gjarnan hefði ég viljað sjá hæstv. landbrh. á æskuárum ganga með stúlkunni sinni þangað í lundinn og hefði ekki verið talið að þá væri ranglega til orða tekið. Að slíkri merkingu orðsins ,,skógarlundur`` mun vikið víða í skáldskap, en með þeirri lögskýringu sem hér er fest á blað væri búið að ómerkja öll slík ljóð og öll slík orðatiltæki vegna þess að það fjallaði sjaldnast um skóg sem hafði verið ræktaður heldur hafði hann vaxið þar af sjálfsdáðum. Þetta þykir mér sérkennileg og ekki skemmtileg lögfesting á skilgreiningu orða. Þá er hér lögfesting á því hvað orðið búfé táknar eins og þar segir: ,,Nautgripir, hross, sauðfé, geitur.`` Hæstv. landbrh. var að leggja fram frv. til búfjárræktarlaga. Líklega í dag. Það er lagabálkur þar sem er eðlilegt að skýrt sé hvað skuli kallað búfé. En það er í hæsta máta óeðlilegt að það sé í skógræktarlögum. Til gamans mætti kannski kalla það búfé sem hæstv. landbrh. ákveður nú að láta telja um land allt um sumarmálin næstu eða þar um bil. Kannski ætti að skilgreina það sem búfé.  Ég fagna því og tel það eðlilegt að aðalstöðvar Skógræktar ríkisins skuli eiga að vera á Fljótsdalshéraði. Fljótsdalshérað og kannski raunar Austurland en þó sérstaklega Fljótsdalshérað er landsvæði þar sem skógur vex að mér sýnist betur en annars staðar, þar sem náttúrufar og veðurfar er með öðrum hætti en víðast annars staðar á landinu. Og ef ekki er hægt að flytja þessa ríkisstofnun austur á Hallormsstað, þá verður engin ríkisstofnun flutt út á land. Ég tel að það sé mál til komið að þetta sé gert. Ég tek undir það með hv. þm. Kristínu Einarsdóttur að það eru ýmis atriði sem ástæða er til að athuga í V. kafla frv. um ræktun nytjaskóga, en þar er nú tiltölulega ný lagasetning um það efni og mjög þörf. Ég dreg ekkert úr því að það er vafalaust hárrétt, sem fram kom hjá hv. 2. þm. Austurl., að það er mikil nauðsyn á því að skipulega sé að þessu unnið og mér finnst mjög eðlilegar þær ábendingar hans að nú eru þess háttar aðstæður í búskaparháttum á Austurlandi að við því þarf að bregðast hvort sem það mundi leiða til þess að sauðfjárhald verði þar lagt niður eða ekki. Það ætla ég ekki að segja til um. En það er eðlilegt að bregðast við þessum aðstæðum sem þar eru í búskaparháttum og hér var áðan lýst. Ég held að það sé kannski ekki ástæða til þess að ræða hér mikið um hvað gerst hefur í þessum efnum frá landnámstíð sem hv. 2. þm. Austurl. vék hér að. Ég held að það sé ekki hægt að slá neinu föstu um það hvort hér hafi verið skógur á 25 þús. ferkílómetrum lands við landnám. En þó svo að það hafi verið þá eru allar sagnir sem herma að á þeirri tíð hafi verið nokkuð annað veðurfar en gerðist síðar og það er ekki einvörðungu hægt að kenna búsetunni í landinu um það sem gerst hefur. Ég man eftir því að eitt sinn sagði við mig Austfirðingur, mjög skýr maður, að hann hefði athugað það hvar skógur hefði haldist best á Austurlandi og hvar hann hefði gengið mest til þurrðar í gegnum tíðina. Hann komst að þeirri niðurstöðu að skógur hafði yfirleitt staðið sig á stórbýlunum en hann hafði þokað eða gengið til þurrðar á kotbýlunum. Hvers vegna? Á stórbýlunum var fjöldi gangandi búfjár. Þar var gnægð í búi og ætla hefði mátt að þessi fjöldi gangandi búfjár hefði eytt skógunum, en það var ekki. Þar stóð skógurinn sig best. Á kotbýlunum var fátt um gripi, það var þurrð í búi. Þar var skógurinn höggvinn til þess að halda lífi í fólkinu. Hann var notaður til upphitunar, til eldiviðar og sjálfsagt lengi til kola. Það var annað en gripafjöldi sem eyddi skóginum. Þetta var niðurstaða þessa manns sem hafði athugað þetta nokkuð grannt á Austurlandi. Þessi maður er að vísu fluttur að austan, kominn hingað til höfuðborgarsvæðisins, en mér fannst hann afar skýr og athugull. Mér er nær að halda að þessi athugun hans, þó leikmaður væri, hafi verið reist á nokkurri þekkingu og nokkurri athugun en ekki einvörðungu stafað af vanþekkingu, svo notað sé orð hv. 2. þm. Austurl., þó hann væri auðvitað ekki þar að tala um þennan mann eða hans niðurstöður. Ég bendi á varðandi stöðu gróðurlendis hvað veðurfar hefur mikið að segja. Á undanförnum árum hefur verið mjög lítil úrkoma hér á landi. Snjóar hafa verið með allra minnsta móti í mörg ár, 4--5 ár, og jarðvatnið hefur verið að hopa neðar og neðar í jarðveginn. Jarðvegurinn hefur verið að þorna. Og þegar svo vill til og vindar blása er ekki aðeins að gróðurinn hafi veikst vegna þess hve jarðvatnið hefur dýpkað, heldur þornar allt yfirborð jarðar einnig og uppblásturinn heldur innreið sína. Nú standa vonir til þess að þetta snúist við, því að nú hefur verið blessunarlega mikill snjór í vetur, og ég á von á því að öðruvísi verði um að litast á hálendi landsins næsta sumar en verið hefur síðustu árin. Þetta er aðeins eitt dæmi um það hvað slíkar veðurfarssveiflur hafa mikið að segja fyrir utan hitastigið, sem hefur einnig gífurlega mikið að segja, og ég ætla ekki að koma hér að öðrum enn þá afkastameiri þáttum í þessum efnum sem eru eldsumbrotin og gjóskufall. Mér finnst því að við eigum að tala af varúð um þessi efni og ekki kenna það við vanþekkingu þó að tekið sé til varnar þeim sem á undan okkur hafa þraukað í þessu landi og haft þar af viðurværi sitt, oft við óblíð og hörð lífskjör. Það eru ýmsir aðrir þættir sem hafa valdið því að gróður landsins hefur á stundum þokað og miklu meira en við mundum kjósa. Ég endurtek að ég tel það vissulega miður hvað þetta frv. er seint á ferðinni því að mér finnst alveg ljóst að það þurfi enn athugunar við. Það dregur ekki úr mikilvægi þess að setja skynsamlega heildarlöggjöf um þessi mál, löggjöf sem hafi það ekki einungis að markmiði að fella saman alla þætti þess sem kallast opinberar aðgerðir, opinber forsjá í þessum málum, starfsemi Skógræktar ríkisins, um rannsóknarstarf, um ræktun nytjaskóga, skógvernd o.s.frv. Eftirlit, ég tek undir það með hv. 2. þm. Austurl., er afar mikilvægt. Ég hefði hins vegar viljað sjá í slíkum lagabálki ákvæði sem verkuðu hvetjandi á starf einstaklinga, starf einstakra skógræktarfélaga og Skógræktarfélags Íslands en að þessu væri ekki aðeins vikið í tveimur setningum þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Skógræktarfélag Íslands er viðurkennt sem samband skógræktarfélaga í landinu Styrkur sá, sem veittur er í fjárlögum til skógræktarfélaga, er bundinn því skilyrði að þau séu deildir í Skógræktarfélagi Íslands.`` Í raun og veru er hér punktur. Síðan segir í 3. málsl.: ,,Ráðherra úthlutar styrknum, að fengnum tillögum skógræktarstjóra og formanns Skógræktarfélags Íslands.`` Þessi málsliður er einungis um opinbera forsjá. Það eru sem sé einungis tvær setningar sem lúta að því að það sé viðurkennt að Skógræktarfélag Íslands megi starfa sem samband skógræktarfélaga í landinu. Herra forseti. Ég á sæti í þeirri þingnefnd sem fær þetta mál til meðferðar. Ég vildi að ég gæti tekið undir með þeim sem hér hafa talað á undan mér, að vonast til þess að þetta mál hljóti nú afgreiðslu. Ég er ekki viss um að til þess vinnist tími að gera á því þær lagfæringar sem ég held að væru mjög þarfar og í rauninni nauðsynlegar þegar um svo mikilsverða heildarlöggjöf er að ræða til þess að það væri rétt að afgreiða það á þessu þingi og kastar það engri rýrð á hlutverkið sem það á að þjóna, engri rýrð, því það hlutverk er mikið.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Ég tel að hér sé hreyft merku máli sem gjarnan hefði mátt vera fyrr á ferð hér í þinginu. Tvímælalaust má þó segja um það, eins og fram kom hjá hv. 2. þm. Austurl., að það er mjög brýnt sums staðar að gengið verði frá lagafrv. þessu. Þegar ég segi sums staðar á ég við þá sérstæðu stöðu sem er t.d. á Austurlandi þar sem niðurskurður hefur verið á sauðfé vegna riðu og mikið samliggjandi land væri hugsanlega hægt að taka undir skógrækt. Ég ætla ekki að fara hér út í mjög nákvæmar athugasemdir en vil þó taka það fram að á fyrstu blaðsíðunni hnýt ég, eins og ræðumaður sem var hér á undan mér, um orðið ,,skógarlundur`` og tel ekki sanngjarnt að það sé afmarkað á þann veg sem hér er lagt til. Ég er sannfærður um að það má finna annað orð, hvort sem menn tala þar um skógarsvæði, ræktunarreiti eða hvað menn hafa yfir land sem ekki er orðið að skógi en skógrækt er hafin á. Það eru aftur á móti örfá atriði sem vekja spurningar og í 9. gr. stendur, með leyfi forseta: ,,Nú verða óvenjuleg snjóalög svo hætta er á að löggirðingu fenni í kaf.`` En hvað með það ef snjóalögin eru nú ekkert óvenjuleg og eru bara venjuleg á þessu svæði og girðingar fenna þar yfirleitt í kaf yfir veturinn? Hvaða reglur gilda þá? Mér finnst einhvern veginn eins og þetta hafi verið samið í því andrúmslofti að eitthvað sé óvenjulegt við það að það snjói þannig að girðingar fari í kaf. Mér finnst dálítið losaralegt að gera ráð fyrir að eitthvað óvenjulegt sé við það. Ég hnýt einnig um það að það er ekki algjört jafnræði í þeirri skyldu sem sett er á þá sem eiga að gæta nautgripa, hrossa, sauðfjár og geita og þeirra sem eiga að gæta hreindýranna. Ég tel að þarna þurfi að vera um sömu skyldur að ræða, og ég vil bæta því við að ég tel að það sé mjög brýnt að það sé viðurkennt því að verði farið út í skógrækt á Austurlandi á mjög stórum svæðum liggur það náttúrlega alveg ljóst fyrir að slíkt land væri kjörið vetrarbeitarland fyrir hreindýrin að þeirra eigin áliti og gæti verið tafsamt að ná þeim út úr skóglendinu ef það eru fleiri tugir eða hundruð hektara, nokkur hundruð hektara. Ég held þess vegna að ekki sé um annað að ræða en að taka fullt tillit til þess strax þegar menn ganga í það af bjartsýni og áræði að koma upp stórum nytjaskógum á ákveðnum svæðum í þessu landi. Hér eru aftur á móti sumar greinar sem eru mjög tæpar gagnvart því að standast stjórnarskrána. Og fyrst hnýt ég um 10. gr. ,,Skógræktarstjóra er heimilt að banna alla beit í skóglendi utan heimalanda frá 1. nóv. til 1. júní ár hvert.`` Ég segi nú eins og er að ég tel þetta eðlilegt ákvæði í alla staði. Að vísu lít ég svo á að heimalönd séu þau lönd sem tilheyra býlinu og séu ekki afrétt og ég veit ekki dæmi þess að beit sé heimil á afréttum á þessum tíma yfir höfuð. Svo þá vekur þetta spurningu um það hvað átt er við með orðinu ,,utan heimalanda``. Hvaða landsvæði er það? Er það landsvæði í annarra eigu sem um er að ræða, þá á láglendi? Vissulega þyrfti að skýra betur við hvað er átt með því. Svo kemur hér neðar atriði sem aftur á móti er ekki jafnauðskilið, með leyfi forseta: ,,Hagi svo til að gripahús standi í skóglendi eða við jaðar þess er eiganda þeirra eða notanda skylt að girða í hæfilegri fjarlægð frá húsunum svo að búpeningur komist ekki í skóglendið á tímabilinu frá 1. nóv. til 1. júní, enda taki eigandi skóglendisins þátt í kostnaði af slíkri girðingu að hálfu.`` Sé nú gert ráð fyrir að það sé sami eigandi að skepnunum og skóglendinu, hvað gerist þá ef eigandi að skepnunum segist vilja girða en eigandinn að skóglendinu segir nú klárt nei? Þarna þarf greinilega eitthvað að breyta textanum, sýnist mér. Og það vaknar líka sú spurninmg í þessu sambandi hvort það sé svo fortakslaust að það þurfi að verja hverja einustu hríslu, ef svo mætti komast að orði, að t.d. eins og hagar víða til á Vestfjörðum að kjarrgróður þekur mikinn hluta af jörðinni, þá sé nánast þannig frá gengið að þar megi engin skepna fara út fyrir girðingu fyrir 1. júní. Því með því ákvæði er náttúrlega verið að taka ákvörðun um það að banna notkun heimalanda, að banna notkun heimalanda ef á þeim er skógur. Ég tel að þarna séu menn komnir út í ógöngur, og ég er ekki búinn að sjá að það gangi upp að skógræktarstjóri eigi að hafa vald til þess að skipa mönnum annað tveggja að hafa búpening inni á túnum eftir 1. nóv. eða á húsi ef þeir búa við þær aðstæður að eitthvert skóglendi er á jörðinni. Í mörgum tilfellum er ekki um neina ofbeit á þessu skóglendi að ræða vegna þess einfaldlega að það er orðið svo fátt í högum vegna þess hve sauðfé hefur fækkað í landinu. En þetta ákvæði í 10. gr. getur einfaldlega rekist á við stjórnarskrána gagnvart því hvaða rétt menn eigi til að nýta eignir á hefðbundinn hátt því að þetta varðar atvinnufrelsi ef hægt er að sýna fram á að þeir hafi á engan hátt skaðað landið á undanförnum árum. Það sem ég rakst hér á í 22. gr. er það orðalag að talað er um að menn geti leyst sig undan skyldum og sagt, með leyfi forseta: ,,enda endurgreiði hann [landeigandi] þá öll framlög sem innt hafa verið af hendi``. Þarna kemur ekki fram hvort hann eigi að endurgreiða þau verðtryggð eða óverðtryggð. Ég held að þetta orðalag þyrfti að verða nákvæmara þannig að það lægi alveg ljóst fyrir við hvað væri átt. Í 23. gr. hnýt ég um það þar sem kemur að forkaupsrétti. Túlkun á forkaupsrétti hefur verið sú að sveitarfélag megi t.d. ganga inn í hæsta boð á landi. Við skulum hugsa okkur að það gerðist að jörð væri veðsett og þessi kvöð væri á jörðinni að það væri skóglendi, hún færi á nauðungaruppboð, Landsbankinn ætti efsta boð og hann yrði að leysa til sín jörðina með því að fara í þetta efsta boð. Svo kæmi Skógræktin og segði: Ég er að hugsa um að neyta forkaupsréttar og það stendur náttúrlega ekki til að ég fari að borga það sem þið þurftuð að bjóða í þessa jörð á uppboðinu. Ég fer einfaldlega fram á að það verði farið eftir 23. gr. og það verði mat tveggja dómkvaddra manna sem ákveði verðið. Þetta eru atriði sem ég held að standist ekki gagnvart stjórnarskránni, að standa þannig að þessu, og held að þessu verði að breyta. En þó að ég hafi hér verið með athugasemdir við örfáar greinar breytir það engu um það að ég fagna frv. Ég fagna því að það skuli vera komið í frumvarpsform hér á Alþingi sem áður var viljayfirlýsing Alþingis, að höfuðstöðvar Skógræktarinnar skuli vera á Fljótsdalshéraði. Ég vildi gjarnan sjá það einnig hér í þessum lagatexta að þeir skógarverðir sem settir hafa verið til að gæta skóglendis, hvort heldur þeir eru á Vesturlandi eða annars staðar, þurfi að eiga búsetu á þeim svæðum. Ég veit ekki hvernig á því stendur, en einhvern veginn hefur það nú gerst að menn hafa haft þar embættisskyldum að gegna en ekki talið sér skylt að eiga þar aðsetur.

Jón Kristjánsson Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja örfá orð um það frv. til laga um skógvernd og skógrækt sem hér liggur fyrir. Ég fagna framkomu þessa frv. og vonast til þess að það fái afgreiðslu hér á hv. Alþingi þó að vissulega sé nokkuð liðið á þingtímann. Ég tel að frv., ef samþykkt yrði, marki nokkur tímamót í skógrækt og skógvernd hérlendis og vil sérstaklega taka undir tilgang laganna sem fram kemur í I. kafla þeirra, í þremur liðum, og fjallar um það að skóglendi verði verndað, aukið og bætt og nýir skógar verði ræktaðir þar sem henta þykir og frætt verði um leiðbeiningu og ræktun skóga, skjólbelta og annars trjágróðurs. Þetta eru fróm markmið og góð og ég vil sérstaklega taka undir þau. Í II. kafla frv. er fjallað um Skógrækt ríkisins. Ég vil sérstaklega fagna því að staðfestur er í frv. sá vilji, sem hefur reyndar komið hér fram áður sem ályktun Alþingis, að aðalstöðvar Skógræktar ríkisins skuli vera á Austurlandi. Ég vil taka það fram að ég er sammála því sem fram hefur komið í þessari umræðu, að ef ekki er hægt að flytja stofnun af þessu tagi út á land á stað þar sem skógrækt er öflug og hefur verið í gegnum árin held ég að við ættum að hætta öllu tali um flutning ríkisstofnana. Þetta mál er prófsteinn á það hvort yfirleitt þýðir um hann að tala. Ég fagna þessu ákvæði sérstaklega og vona að það nái fram að ganga. Ég vil ekki tefja tímann með því að blanda mér í orðskýringar. Þær verða að sjálfsögðu athugaðar í þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar, en í kaflanum um skógvernd og friðun er aðallega fjallað um hvernig á að verja skóga fyrir búfé og það er að sjálfsögðu góðra gjalda vert. Spurning er hvort á að setja í lög eða reglugerð svo nákvæm fyrirmæli um hvað gera skal í þeim efnum. Það verður að sjálfsögðu athugað. Hins vegar finnst mér að sú nefnd sem fær málið til meðferðar ætti að ræða sérstaklega hirðingu þess skóglendis sem til er hér á landi. Þá á ég við þá birkiskóga sem víða eru til hér á landi en eru ógrisjaðir og illir yfirferðar. Það er ærið verk að hirða um það skóglendi þannig að það verði gróskumikið, gott yfirferðar og mönnum til yndisauka. Ég held að athuga ætti sérstaklega hvort ekki beri að setja skýrari ákvæði um hvernig staðið skuli að slíkum verkefnum. Allra merkasta nýmælið í þessu frv. er e.t.v. í V. kafla þess, sem fjallar um ræktun nytjaskóga, þar sem kveðið er á um kostnaðarhlutdeild ríkisins í ræktun nytjaskóga á bújörðum. Það hefur verið rakið hér í umræðunni áður hve brýnt verkefni um er að ræða við núverandi ástand atvinnumála í sveitum landsins. Ég vil geta þess að á Austurlandi er nú einstakt tækifæri til að taka heilleg landsvæði undir skógrækt þar sem þau eru nú búfjárlaus vegna riðuniðurskurðar og það er mikill áhugi fyrir því hjá bændum. Við þingmenn Austurlands verðum rækilega varir við það á okkar ferðum og með þeim erindum sem til okkar berast hve þessi áhugi er mikill. Ég vil sérstaklega leggja áherslu á þennan kafla frv. því það er einstaklega brýnt að kveða á um fjármögnun í þessum efnum. Ég er ekki að segja að þetta skipti sköpum um atvinnuástand í sveitum landsins, en það yrði mjög mikil vítamínsprauta fyrir atvinnulífið í hinum dreifðu byggðum ef lögfest væri hvernig að fjármögnun og framkvæmdum á að standa í þessum efnum. Þetta er líka verkefni sem allir geta sameinast um og verið sammála um hvort sem þeir búa í sveitum landsins eða í þéttbýli. Um þetta verkefni þarf ekki að vera togstreita að mínu mati. Eins og ég sagði í upphafi ætla ég ekki að hafa mörg orð í þessari umræðu. Ég vona að þó að skammur tími sé til stefnu muni nefnd hafa ráðrúm til að fara yfir frv. og það verði ráðrúm til að afgreiða það á þessu þingi. Ég tel það mjög brýnt vegna þess áhuga sem er víða á landinu á framgangi þessara mála og á ég þar þá ekki síst við ákvæði V. kafla frv. sem fjallar um ræktun nytjaskóga. Það tel ég mjög merkt nýmæli og það er ein höfuðástæðan fyrir því að ég tel að frv. þurfi að fá afgreiðslu nú á þessu vori.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég kveð mér einungis hljóðs til þess að þakka þá málefnalegu umræðu sem hér hefur orðið og sömuleiðis ábendingar sem hér hafa verið settar fram og margar hverjar eru allrar athygli verðar. Það er að sjálfsögðu svo að frv. er ekki nýtt af nálinni og áður hafa verið umræður um ýmislegt sem þar kemur fram. Þar er vandratað einstigi víða á ferðinni milli ólíkra sjónarmiða og ólíkra hagsmuna, svo sem eins og þeirra sem fyrst og fremst vilja beita sér fyrir friðun lands og hinna sem hafa lifibrauð sitt af því að nytja það, m.a. til búskapar. Það er vel þekkt saga innan landbúnaðarins um samskipti skógræktarmanna og bænda sem ástæðulaust er að orðlengja um hér. En ég vil leyfa mér að fullyrða að frv. beri þess merki að þau sjónarmið hafa nálgast og miklar sættir tekist með þeim aðilum sem áður deildu hart og ekki alltaf mjög málefnalega um mismunandi sjónarmið í þessum efnum. Um skemmtilegar umræður sem hér urðu um orðskýringar, snjóalög og fleira spara ég mér að hafa mörg orð. Það, eins og annað sem hér var rætt, kemur að sjálfsögðu til skoðunar í hv. landbn. sem ég vona að geti gefið sér sem mestan tíma til að skoða málið og afgreiða til deildarinnar að nýju. Vissulega hefði frv. gjarnan mátt koma fyrr fram en til þess lágu ýmsar ástæður, m.a. þær að eins og gengur við stjórnarskipti tekur það sinn tíma að koma málum á hreyfingu á nýjan leik. Síðan varð það að ráði að bíða eftir umfjöllun búnaðarþings um frv. og það hefur einnig tekið nokkurn tíma að samræma sjónarmið þeirra sem ábyrgir standa að framlagningu frv. Þetta hefur nú allt tekist og það er einlæg ósk mín, eins og ég hef áður tekið fram, að það takist að afgreiða frv. og gera það að lögum á þessu þingi.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Hér er um að ræða einfalt mál sem gerir ráð fyrir því að í náttúruverndarlögunum verði skotið inn ákvæðum um landverði til þess að unnt verði að setja reglugerð um starfssvið þeirra, skyldur og meginverkefni. Landverðir hafa unnið á vegum Náttúruverndarráðs í u.þ.b. 15 ár. Hlutverk þeirra hefur stöðugt verið að vaxa eftir því sem ferðamannastraumur til landsins hefur aukist og þeirri þróun, stórfelldri fjölgun ferðamanna til landsins, hefur Náttúruverndarráð mætt með ráðningu landvarða á ýmsa helstu ferðamannastaði. Þeir starfa nú á vegum Náttúruverndarráðs á mörgum svæðum, þjóðgörðunum í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum, við Mývatn, í Herðubreiðarlindum, Öskju, Landmannalaugum, Hvannalindum, Dyrhólaey, á Hveravöllum og á Hornströndum. Á sumum landsvæðum hafa landverðir fast aðsetur yfir sumartímann en á öðrum ekki, t.d. á Hornströndum. Landverðir hafa verið sérstaklega þjálfaðir af Náttúruverndarráði, en á vegum ráðsins hafa verið haldin viðamikil námskeið fyrir verðandi landverði sem lokið hefur verið með prófi. Náttúruverndarráð og Landvarðafélag Íslands hafa á undanförnum árum lagt á það ríka áherslu að kveðið verði á um starfsmenntun og starfssvið landvarða í reglugerð. Í núgildandi lögum um náttúruvernd er hins vegar ekki kveðið á um störf landvarða. Í frv. sem hér er lagt fram er gerð tillaga um svipaða skipun varðandi landverði og nú gildir um leiðsögumenn, sbr. lög nr. 60/1976, um skipulag ferðamála. Verður ekki séð að nein rök séu fyrir því að gerðar séu minni kröfur til starfshæfis og menntunar landvarða en gerðar eru til leiðsögumanna í þeim efnum, þótt kröfur til landvarða verði að hluta til aðrar eðli málsins samkvæmt. Ég vænti þess, herra forseti, að frv. fái skjóta meðferð á yfirstandandi þingi og verði að lögum í vor þannig að unnt verði hið allra fyrsta að setja þær reglugerðir sem Náttúruverndarráð leggur áherslu á og Landvarðafélagið í þessum efnum. Það skiptir miklu máli að hér sé örugglega á málum haldið. Landverðir gegna þýðingarmiklum störfum við að vernda og leiðbeina fólki um dýrmætustu náttúruperlur þessa lands. Ég vænti þess að frv. mæti skilningi á hv. Alþingi og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Þetta er einfalt mál sagði hæstv. menntmrh. Ég get tekið undir það, þetta er einfalt mál og auðskilið. Ástæðurnar fyrir tölti mínu upp í þennan stól eru tvær. Í fyrsta lagi gleðst ég yfir því að þetta frv. skuli vera fram komið og þarf ekki að hafa mörg orð um það. Það er búið að vera baráttumál landvarða í mörg ár að fá starf landvarða viðurkennt og fá viðurkennt að það þurfi ákveðna menntun til og undir það sjónarmið tek ég. Við þurfum á menntuðu fólki að halda sem leiðbeinir almenningi um landið og gætir þess og leiðbeinir um umgengni um landið. Ég vildi síðan gera eina athugasemd við þetta einfalda og auðskilda mál. Mér finnst fulllangt gengið að ætla Náttúruverndarráði að halda námskeið fyrir landverði, þ.e. að setja í lagatexta að það sé eingöngu Náttúruverndarráð sem sjái um menntun landvarða. Ég minni á að það hefur verið skipulögð braut við Garðyrkjuskóla ríkisins í Hveragerði þar sem boðið er upp á tveggja eða þriggja ára nám, ég man það nú reyndar ekki alveg hvort heldur er. Sú braut var auglýst þannig að þeir sem hafa lokið þar námi séu þar með búnir m.a. að afla sér menntunar til landvörslu. Það er líka hægt að hugsa sér að koma mætti upp brautum við fleiri framhaldsskóla þar sem ég tel að þetta nám muni þykja nokkuð eftirsóknarvert í þeirri vaxandi umræðu sem nú er um umhverfismál og vaxandi áhuga manna á þessum málum. Hins vegar finnst mér alveg sjálfsagt og einboðið að Náttúruverndarráð komi að þessum málum með einhverjum hætti þannig að það verði a.m.k. viðurkenningaraðili, þ.e. þær brautir sem boðið verður upp á verði viðurkenndar af Náttúruverndarráði. Það er alveg sjálfsagt að Náttúruverndarráð komi að þessu á einhvern hátt. Ég vænti þess síðan að um þetta komi reglugerð sem náttúrlega skiptir miklu máli. Þessi athugasemd mín felur hreint ekki í sér neina óánægju heldur finnst mér þetta aðeins vera athugunarvert og væri e.t.v. ekki flóknari breytingar þörf en svo að fella mætti niður fyrri hluta lokasetningar 1. gr., þ.e. þar standi aðeins: Ráðherra setur reglugerð um hæfi, menntun og starfsemissvið landvarða. Eða þá að þessum fyrra helmingi málsliðarins verði breytt t.d. þannig að hann verði: Náttúruverndarráði verði falin umsjón með þessu námi. Þetta vildi ég aðeins að kæmi fram við þessa umræðu en lýsi aftur yfir fögnuði með að það skuli vera fram komið og stuðningi við það.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Flutningur þessa frv., sem ég mæli hér fyrir, er liður í því málræktarátaki sem menntmrn. beitir sér fyrir á þessu ári og kynnt hefur verið í fjölmiðlum. Það er nauðsynlegur þáttur þessa máls og óhjákvæmilegur liður í átakinu að miklu fleiri aðilar tengist málræktarátakinu en sérfræðingar. Auk þess er mjög brýnt að það komi skýrt fram, eins og ég hef reyndar látið koma fram opinberlega, að til þess að þetta málræktarátak nái tilgangi sínum verður það að ná sem víðast í þjóðfélaginu og verður að stuðla að frumkvæði almennings, félaga og fyrirtækja ef nást á árangur. Það hefur t.d. verið að gerast núna undanfarna daga eftir að við kynntum þetta málræktarátak að fjöldamargir aðilar, m.a. fyrirtæki, hafa komið að máli við verkefnisstjórann og óskað eftir því að fyrirtækin fái að tengjast þessu átaki með einhverjum hætti. Við höfum orðið vör við það að það er bylgja stuðnings við þetta átak í þjóðfélaginu og frv. um breytingu á lögum um íslenska málnefnd er hluti af viðleitni okkar í þessu efni. Íslenskri málnefnd var fyrst komið á fót 1964 og er hún því 25 ára um þessar mundir. Framan af starfaði nefndin í tengslum við Háskóla Íslands og Orðabók Háskólans. Ég hygg að það hafi verið mjög mikilsverður þáttur í þróun íslenskrar málnefndar þegar Ingvar Gíslason, þáv. menntmrh., beitti sér fyrir því að forustumaður málnefndarinnar yrði jafnframt prófessor við Háskóla Íslands. Lagði hann þannig grundvöllinn að því að síðar voru sett lög um íslenska málnefnd og stofnun Íslenskrar málstöðvar árið 1984 í menntamálaráðherratíð Ragnhildar Helgadóttur. Forstöðumaður Íslenskrar málstöðvar er jafnframt prófessor í íslenskri málfræði í heimspekideild Háskóla Íslands. Íslensk málstöð hefur orðið málræktarstarfi í landinu mikil lyftistöng og þar fer nú fram öflug starfsemi sem einkum lýtur að vexti orðaforðans, stafsetningarmálum og alhliða málfarsráðgjöf. Málstöðin annast útgáfu ritraðar íslenskrar málnefndar og tímarits hennar Málfregna. Það hefur tekist mjög gott samstarf á milli málstöðvarinnar og orðanefnda hinna ýmsu sérfræðifélaga sem hafa starfað við íðorðasmíð af miklum myndarskap á undanförnum árum. Hygg ég að á engan sé hallað þótt bent sé sérstaklega á Verkfræðingafélag Íslands í þeim efnum. Þó að málstöðin sinni reglulega erindum fjölda manna sem þangað leita eftir leiðbeiningum um málfarsleg efni er það án efa til bóta og óhjákvæmilegt að tengja málræktarstarfið enn þá fleiri aðilum í þjóðfélaginu. Með breyttum þjóðfélagsháttum lendir máluppeldi á fleirum en áður, enn meira á skólum og fjölmiðlum og það er mikilvægt að þessir aðilar tengist málræktarstarfinu. Málræktarstarf án tengsla við skóla, án tengsla við uppeldisstofnanir, án tengsla við dagheimili, án tengsla við fjölmiðla, ber ekki þann árangur sem nauðsynlegt er að keppa að. Starfsemi íslenskrar málnefndar hefur verið víðfeðm og meginþáttur starfseminnar er málfarsleg ráðgjöf. Í frv. er gert ráð fyrir því að kalla til miklu fleiri aðila auk hinna sérfróðu aðila sem að þessum verkum hafa starfað á undanförnum árum. Þar er gert ráð fyrir því að í nefndinni sitji í fyrsta lagi fulltrúar þriggja háskólastofnana, þ.e. Orðabókar Háskólans, heimspekideildar Háskólans og Háskólaráðs. Í öðru lagi sitji í nefndinni átta fulltrúar ýmissa stofnana og samtaka sem samkvæmt lögum eða vegna eðlis síns hafa mikil áhrif á málfar almennings. Í þeim efnum gerir frv. ráð fyrir örnefnanefnd Kennaraháskóla Íslands, Ríkisútvarpinu, Þjóðleikhúsinu, Staðlaráði Íslands, Samtökum móðurmálskennara, Rithöfundasambandi Íslands og Blaðamannafélagi Íslands. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því að í nefndina komi átta fulltrúar annarra félaga og stofnana eða samtaka sem fást við málrækt eða hafa mikil áhrif á málfar almennings. Í þessum efnum er í greinargerð frv. bent á aðila eins og aðrar útvarps- og sjónvarpsstöðvar, Fóstrufélag Íslands, bókaútgefendur, leikhús, önnur en Þjóðleikhúsið, Samtök leikara, Félag höfunda fræðirita, Samtök auglýsenda, Námsgagnastofnun og Íslenska málfræðifélagið. Auðvitað mætti hugsa sér að fleiri aðilar kæmu þarna til, en ég sé þetta þannig fyrir mér í framtíðinni að um verði að ræða mismunandi aðila sem skipi þennan átta manna hóp og ráðherra kallar til hverju sinni. Við gerum ráð fyrir því að þessi fjölmenna íslenska málnefnd komi saman ekki sjaldnar en einu sinni á ári. Hún á þess vegna fyrst og fremst að vera vettvangur fyrir stefnumörkun og mikilsverðar ákvarðanir í málræktarstarfi, en stjórnin á að sinna þeim verkefnum sem afgreiða þarf án langrar tafar eða eru sérfræðilegs eðlis. Þessi breytingartilllaga á íslenskri málnefnd er unnin af málnefndinni og Íslenskri málstöð í framhaldi af bréfi sem ég skrifaði málstöðinni fyrir nokkrum vikum. Ég vil taka það fram að svipað fyrirkomulag hefur verið á yfirstjórn málræktarstarfs t.d. í Noregi um langt skeið þar sem mikill fjöldi aðila hefur verið kallaður til þess að sinna störfum í viðkomandi málnefnd og það hefur gefist vel. Ég held að eitt aðalatriðið í þessu verki sé að sem allra flestir skynji að þeim kemur málið við, sem allra flestir séu þátttakendur í því að verja tunguna og treysta hana og gera hana úr garði með þeim hætti að þar séu menn einnig að aðlaga hana að nýjum verkefnum og vandamálum hvers tíma. Málstaður íslenskrar tungu má aldrei verða eingöngu sérfræðingamálstaður. Hann þarf að vera málstaður þjóðarinnar í heild og á þeirri hugmyndafræði byggir þetta frv., virðulegi forseti. Ég legg því til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Málmfríður Sigurðardóttir Herra forseti. Mér finnst ákaflega leiðinlegt fyrir menntmrh. að tala yfir tómum sal í þessu merka máli og öldungis ekki hægt að una því að Alþingistíðindi fari á þrykk án þess að þar sjáist að nokkur manneskja hafi tekið undir við hann eða lýst stuðningi við frv. Það er eiginlega eingöngu fyrir þær sakir að kom ég upp í stólinn því að ég hafði ekki hugsað mér að tala í þessu máli. Þegar ég nú sé að enginn ætlar að gera það vildi ég samt sem áður láta í ljós að mér finnst að þarna sé um mjög gott málefni að ræða sem sem nauðsynlegt er að taka á og fylgja eftir. Mér finnst þessi útvíkkun íslenskrar málnefndar, ef svo mætti segja eða þess grundvallar sem íslensk málnefnd starfar á, mjög við hæfi nú þegar íslensk tunga á í vök að verjast, sem ég held að öllum beri saman um að enginn vafi sé á. Því er bæði tímabært og þarft að taka á þessu máli eins og gert er hér. Ég vil lýsa yfir mínum stuðningi við frv. og þakka það framtak sem er sýnt með þessu. Ég lýsi líka ánægju minni með að sjá hvað þetta á að taka til margra stofnana vítt um þjóðfélagið. Mér finnst einnig mjög mikilvægt að sjá að uppeldisþættinum er ekki gleymt á þessum stað því að Fóstrufélaginu er ætlað að koma þarna við sögu. Þar held ég að þurfi jafnvel að byrja því að það er e.t.v. að verða liðin tíð að börn læri málið við móðurkné, eins og einu sinni var. Það er að verða minni og minni tími sem foreldrum gefst til að ræða við sín börn og þá skiptir öllu máli að það fólk, sem hefur uppeldishlutverkið með höndum í meiri eða minni mæli, sé starfi sínu vaxið á þessu sviði eins og öðrum. Ég held einnig að mjög þarft og brýnt sé að taka til athugunar málfar á bókum sem lesnar eru fyrir yngstu börnin, bæði þýddum og frumsömdum, og þann kveðskap sem þeim er kenndur og ætlað að syngja. Sumt af því er með þeim hætti að ekki ætti að sjást eða heyrast. Ég vona að það verði tekið á þeim þætti ekki síður en öðrum eftir því sem starfið þróast. Ég vil að lokum endurtaka það að mér finnst frv. mjög þarft og gott og ég lýsi yfir stuðningi mínum við það.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Norðurl. e. fyrir góðan stuðning við þetta mál og næman skilning á forsendum þess. Satt að segja kom mér það ekkert á óvart að einmitt þessi þingmaður skyldi kveðja sér hljóðs um þetta mál í ljósi þeirra viðtala sem við höfum átt um það og reyndar fleira sem ég hef séð og heyrt til þingmannsins á umliðnum árum. Ég er alveg sannfærður um að þessi málstaður sem við erum hér, ég og hv. þm., að tala fyrir á geysimikinn hljómgrunn og mikinn stuðning. Spurningin er aðeins um hvort stjórnvöld beri gæfu til þess að virkja almenning til þátttöku í þessu efni, kalla fleiri til verka en verið hefur og gæta þess að sem allra, allra flestir geti verið með, bæði almenningur og ekki síður börnin því að við náum aldrei fullnaðarárangri í þessu öðruvísi en að unglingarnir verði með okkur í þessu verki. Mér fannst það því einn af ánægjulegustu viðburðunum sem ég hef kynnst þann tíma sem ég hef verið menntmrh. þegar það kom til mín sveit frá Æskulýðssambandi Íslands, bauðst til þess að skipuleggja móðurmálsviku í skólum landsins í haust. Hún verður skipulögð, það er ákveðið, undir yfirskriftinni: ,,Íslenskan, það er málið.`` Ég kvaddi mér eingöngu hljóðs til þess að þakka hv. 7. þm. Norðurl. e. góðan stuðning við þetta mál.