Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BSt): Meðan á 1. umr. stóð, voru mér afhentar tvær skrifl. brtt., sem ég skal nú lýsa. Fyrst er brtt. við frv. frá Hannibal Valdimarssyni, svo hljóðandi: „Við 1. gr. Fyrir orðin „ellefta dag októbermánaðar“ kemur: fyrsta dag septembermánaðar.“ Og frá hv. 8. landsk. þm. (ÁS) hefur mér borizt brtt. alveg samhljóða þeirri, sem ég nú hef lýst. Brtt. frá hv. 3. landsk. kom fyrr fram og verður borin fyrr upp. En fyrst þarf að leita afbrigða fyrir þessari brtt., hún er of seint fram komin og þar að auki skrifleg.



Herra forseti. Ég vil bara gera grein fyrir atkv. mínu. Í ræðu sinni sagði hv. þm. Str. meðal annars, í fyrri ræðunni um þessa brtt., sem þá var búið að segja frá, að þeir, sem greiddu atkv. á móti henni, væru um leið að lýsa ánægju sinni yfir því, að ástandið, sem nú hefur verið í afgreiðslu fjárl., héldist áfram. Ég andmæli þessu, því að ég ætla að greiða atkv. á móti þessari brtt., en ástæðan til þess er langt frá því að vera sú, að ég sé ánægður með það, að afgreiðsla fjárl. dragist langt fram yfir þann tíma, er fjárlög eiga að koma til framkvæmda. Hins vegar sé ég enga tryggingu fyrir því, að fjárlög verði afgr. frá þinginu fyrir áramót, þó að þingið kæmi saman 1. sept. Það hlýtur að fara eftir öðru, hvort slíkt tekst eða ekki, svo sem því, hversu vel tekst undirbúningur fjárlfrv. og hvort sérstök vandamál gripa inn í við afgreiðslu fjárl., eins og nú á síðasta ári, sem hljóta að tefja fyrir því, að fjárlög verði afgr. fyrir áramót. Ef slík vandamál koma ekki til greina og ef fjárlfrv. er vel undirbúið, þá hygg ég, að þó að tíminn til að afgr. þau sé ekki lengri en frá 1. okt., og þó að hann sé ekki lengri en frá 11. okt., sem þingið situr, þá ætti að vera hægt að afgr. fjárlög samt sem áður fyrir áramót. Og ég vitna í þessu efni til þess, sem hv. þm. Barð. sagði hér fyrr í dag við 1. umr. þessa máls, að árið 1945 var, ef ég man rétt, ekki byrjað að starfa í fjvn. fyrr en 20. okt., en samt sem áður tókst þá að afgr. fjárlög fyrir jól. Svo að ég tel þetta hreint ekki útilokað. Ég vil að sjálfsögðu, að allt sé gert, sem hægt er, til þess að fjárlagaafgreiðslu sé lokið fyrir áramót. En ég hef ekki neina trú á því, að það sé tryggt, að slíkt takist með því að ákveða samkomudaginn 1. eða 15. sept. Og þess vegna vil ég ekki stuðla til þess með atkv. mínu, að stj. sé gert að skyldu að kalla saman Alþ. svo snemma, jafnvel þó að ég væri alveg vonlaus um eða teldi mjög litla von um að fjárlög yrðu afgr. fyrir áramót þrátt fyrir það. Hins vegar fylgi ég frv. óbreyttu, í því trausti, að ríkisstj. muni gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að fjárlagaafgreiðslu verði lokið fyrir áramót, og fyrir því höfum við eiginlega fyrirheit hæstv. forsrh. - Þetta vildi ég taka fram út af ummælum hv. þm. Str.



Herra forseti. Ég vil bara gera grein fyrir atkv. mínu. Í ræðu sinni sagði hv. þm. Str. meðal annars, í fyrri ræðunni um þessa brtt., sem þá var búið að segja frá, að þeir, sem greiddu atkv. á móti henni, væru um leið að lýsa ánægju sinni yfir því, að ástandið, sem nú hefur verið í afgreiðslu fjárl., héldist áfram. Ég andmæli þessu, því að ég ætla að greiða atkv. á móti þessari brtt., en ástæðan til þess er langt frá því að vera sú, að ég sé ánægður með það, að afgreiðsla fjárl. dragist langt fram yfir þann tíma, er fjárlög eiga að koma til framkvæmda. Hins vegar sé ég enga tryggingu fyrir því, að fjárlög verði afgr. frá þinginu fyrir áramót, þó að þingið kæmi saman 1. sept. Það hlýtur að fara eftir öðru, hvort slíkt tekst eða ekki, svo sem því, hversu vel tekst undirbúningur fjárlfrv. og hvort sérstök vandamál gripa inn í við afgreiðslu fjárl., eins og nú á síðasta ári, sem hljóta að tefja fyrir því, að fjárlög verði afgr. fyrir áramót. Ef slík vandamál koma ekki til greina og ef fjárlfrv. er vel undirbúið, þá hygg ég, að þó að tíminn til að afgr. þau sé ekki lengri en frá 1. okt., og þó að hann sé ekki lengri en frá 11. okt., sem þingið situr, þá ætti að vera hægt að afgr. fjárlög samt sem áður fyrir áramót. Og ég vitna í þessu efni til þess, sem hv. þm. Barð. sagði hér fyrr í dag við 1. umr. þessa máls, að árið 1945 var, ef ég man rétt, ekki byrjað að starfa í fjvn. fyrr en 20. okt., en samt sem áður tókst þá að afgr. fjárlög fyrir jól. Svo að ég tel þetta hreint ekki útilokað. Ég vil að sjálfsögðu, að allt sé gert, sem hægt er, til þess að fjárlagaafgreiðslu sé lokið fyrir áramót. En ég hef ekki neina trú á því, að það sé tryggt, að slíkt takist með því að ákveða samkomudaginn 1. eða 15. sept. Og þess vegna vil ég ekki stuðla til þess með atkv. mínu, að stj. sé gert að skyldu að kalla saman Alþ. svo snemma, jafnvel þó að ég væri alveg vonlaus um eða teldi mjög litla von um að fjárlög yrðu afgr. fyrir áramót þrátt fyrir það. Hins vegar fylgi ég frv. óbreyttu, í því trausti, að ríkisstj. muni gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að fjárlagaafgreiðslu verði lokið fyrir áramót, og fyrir því höfum við eiginlega fyrirheit hæstv. forsrh. - Þetta vildi ég taka fram út af ummælum hv. þm. Str.



Herra forseti. Ég fer nú dálítið að efast um, að mönnum sé það eins mikið áhugamál að kippa því í lag, sem þeir þó flestir eða allir, sem talað hafa, hafa kallað ófremdarástand, að fjárlög séu afgr. fyrir áramót, eins og þeir hafa viljað vera láta, en ekki þegar einn fjórði eða einn þriðji hluti er liðinn af fjárhagsárinu, sem fjárl. eiga að gilda fyrir. Því að ef mönnum fyndist þetta verulegt ófremdarástand, þá held ég, að sjálfsögð afleiðing af því væri það, að menn vildu færa samkomudag Alþingis fram, svo að ætla mætti, að það væri nokkurn veginn tryggt eða alveg öruggt, að fjárlagaafgreiðslu yrði lokið fyrir jól eða fyrir byrjun þess tíma, sem fjárl. eiga að gilda fyrir. Ef ekki þætti nógu snemmt að hafa samkomudag þingsins 1. sept., til þess að fjárlagaafgreiðslu væri lokið fyrir áramót, því þá ekki að ákveða samkomudaginn fyrr, segjum 1. ágúst, til þess að kippa þessu í lag? Þá hefði Alþ. fimm mánuði fyrir sér til þess að vinna að undirbúningi og afgreiðslu fjárl., svo að afgreiðslu þeirra mætti verða lokið áður en fjárhagsárið, sem þau eiga að gilda fyrir, byrjar. Ég vék að því áðan, í sambandi við ræðu hæstv. fjmrh., að ég vildi ekki fallast á, að hægt væri af fjmrh. að bera fyrir sig, að það stæði á stofnunum um að skila gögnum, sem nauðsynleg væru, til þess að geta undirbúið og lagt fjárlagafrv. fyrir Alþ. á réttum tíma, svo að ekki þyrfti að brjóta ákvæði stjskr. Ég hef staðið í þeirri meiningu, að gangur málanna væri þessi og þess vegna væri frv. þetta lagt fyrir Alþ., að Alþ. hefði rétt til þess að ákveða samkomudag þingsins og ríkisstj. tæki svo við þeirri ákvörðun og gæfi fyrirskipanir til starfsmanna stjórnarráðsins í samræmi við ákvörðun þingsins og fyrirmæli til stofnana, sem á hefur staðið við afgreiðslu á störfum sínum að þessu leyti, með tilliti til þess, sem Alþ. hefði ákveðið. En ég hef ekki staðið í þeirri meiningu, að starfsmenn ríkisstofnana segi starfsmönnum stjórnarráðsins fyrir verkum og þeir síðan ráðh. og ráðh. síðan þinginu og síðast yrði svo að brjóta stjskr. og hafa engin fjárlög til að stjórna landinu eftir svo og svo mikinn hluta af árinu. Af því að ég hélt, að þetta ætti að ganga svona, eins og ég sagði áðan, þá hélt ég, að þingið ætti að taka ákvörðun um samkomudaginn nógu snemma til þess að afgr. fjárlög á réttum tíma. Ég hygg, að dráttur á undirbúningi fjárlagafrv. hafi að undanförnu stafað af því, að ekki hafi verið byrjað á undirbúningi fjárlagafrv. fyrr en einum eða tveimur mánuðum áður en þing á að koma saman. Ef byrja á þingið segjum einum mánuði fyrr á árinu, en gert hefur verið ráð fyrir, þá yrði að fyrirskipa þeim opinberu starfsmönnum, sem vinna að undirbúningi fjárlagafrv., að hefja þann undirbúning og gera þann undirbúning fyrr, og það held ég, að væri hægt, því að tíminn er nægur fyrir hendi. En það eru einhverjar duldar ástæður, sem eru fyrir því, að menn vilja ekki kippa þessu í lag. Það er ófremdarástand, að fjárlög eru ekki til, þegar fjárhagsárið byrjar, og að þingið, sem byrjar árið áður, standi langt fram yfir þann tíma, er þing yfirstandandi árs á samkv. stjskr. að hefjast og taka til starfa. Og það er ófremdarástand, að þingið fyrir 1948 skuli nú standa yfir, þegar komið er langt fram í annan mánuð ársins 1949 og komið er rétt að þeim degi, þegar þingið 1949 átti að hefjast samkv. stjskr., það þing, sem afgreiða ber fjárlög fyrir árið 1950. Þetta er ekki viðunandi ástand, en svona er þetta búið að ganga síðan árið 1942, að einu ári undan teknu, eftir því sem upplýst er, þar sem þá hafi á því eina ári tekizt það vel með störf fjvn., að þá var hægt að pressa afgreiðslu fjárlaga af fyrir jólin. Hv. þm. N-Þ. sagði, að hann greiddi atkv. á móti till. um að færa samkomudag þingsins til 1. sept. af því, að þó að sú brtt. væri samþ., þá væri alls ekki trygging fyrir því, að fjárl. yrðu afgr. fyrir áramót. En því þá að tylla á svo tæpt vað? Væru ekki líkur til þess, að unnt væri að kippa þessu ófremdarástandi í lag um fjárlagaafgreiðsluna, ef þingið hefði fjóra mánuði til starfa? En ef menn teldu hæpið, að þingið gæti lokið við fjárlagaafgreiðsluna á fjórum mánuðum, því þá ekki að ætla Alþ. t.d. fimm mánuði til þess að koma fjárlagaafgreiðslunni í lag og úr því ástandi, sem verið hefur og er til vansæmdar?



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. En það, sem mér finnst skorta á í þessum umr., þegar talað er um að færa samkomudag Alþ. fram á árið, þá er eins og menn horfi á það eitt, hvað embættismenn í stjórnarráðinu þurfa að gera áður til þess að undirbúa fjárlög og hvað þingið þurfi langan tíma til þess að afgr. fjárl. En það er eitt stórt atriði, sem líka þarf að taka með í reikninginn, sem sé á hvaða tíma unnt sé fyrir fjmrh. að undirbúa fjárlagafrv. svo, að vel sé og að gagni komi til fljótrar afgreiðslu í þinginu. Eftir reynslu undanfarinna ára er mjög hæpið, að hægt sé að undirbúa vel fjárlög fyrir 1. sept., þá er ekki búið að sjá marga hluti, sem ríkisstj, þarf helzt að sjá áður en fjárlög eru undirbúin. En það eru meiri líkur til þess, að þetta verði séð fyrir 1. okt. Og ég tel, að alveg eins miklar líkur séu til þess, að hægt sé að afgr. fjárlög fyrir áramót með því að byrja þingið 1. okt. eins og þótt það sé byrjað 1. sept., því að það er það stóra atriði í málinu, að ríkisstj. og sérstaklega fjmrh. geti haft nóga yfirsjón yfir framtíðina, með tilliti til síðasta árs, til þess að undirbúa fjárlögin vel. Þess vegna tel ég eðlilegt, að samkomudagur þingsins sé 1. okt., því að með því móti væri hægt að afgr. fjárlög fyrir 1. jan. næsta ár, ef svo ber undir og ef ekkert kemur annað til athugunar, sem blandast inn í fjárlagaafgreiðsluna, og þá er líka hægt fyrir ríkisstj. að læra af reynslunni og horfa fram á veginn til þess að geta undirbúið fjárlög fyrir næsta ár.



Herra forseti. Ég get ekki gert að því, þótt samvizkubit hv. 1. landsk. þm. geri það að verkum, að hlustunartæki hans eru í því ástandi, að hann heyrir einhvern tón í því, sem mælt er, sem er eitthvað annað en orðanna hljóðan. - Það hafa nú talað hér meira en helmingur þdm., og allir, sem hafa talað, eru sammála um það, með mismunandi sterkum orðum, að það sé óviðunandi ástand, sem hér hefur ríkt og ríkir, að við á árinu 1949 sitjum hér á Alþ. 1948 og erum að semja fjárlög fyrir árið 1949, sem í raun réttri eiga að vera fyrir alllöngu tilbúin og búin að gilda í sex vikur. Allir eru sammála um þetta, hver einasti þm. Sumir segja, að þetta sé ófremdarástand, aðrir, að þetta sé óviðunandi. Allir viðurkenna, að því lengri tíma sem Alþ. hefur til þess að semja fjárlög, því meiri líkur séu fyrir, að þau fáist afgr. í tæka tíð. Þó kemur hæstv. forsrh. með það sjónarmið, að það sé hæpið, að ríkisstj. geti verið búin að semja fjárlagafrv. eins vel til að leggja það fyrir þingið í byrjun þings, ef það kemur saman 1. sept. eins og ef þingið kemur ekki saman fyrr en 1. okt. Mér skilst, þó að hann nefni það ekki, að hann álíti þetta vegna þess, að þá, 1. sept., sé kannske ekki útséð um síldveiðar, og þess vegna séu líkur fyrir, að tekjuvonir ríkisins séu gleggri, með tilliti til innflutnings og þeirra skatta og tolla, sem fást í sambandi við hann, þegar kemur fram að 1. okt. en þegar 1. sept. Ég vil ekki mæla alveg á móti þessari staðreynd. Þó vil ég fullyrða, að um mánaðamótin ágúst og september er það orðið nokkurn veginn ljóst, hvernig síldarvertíðin verður, þannig að miklu getur ekki skeikað, og þetta sjónarmið getur þess vegna ekki ráðið fyrir fjöldanum, sem vill hafa samkomudaginn seinna. Hvað er það þá, sem er í veginum? Það er ekkert annað en persónuleg sjónarmið hv. þm. sjálfra, sem vilja hafa samkomudaginn seinna á árinu. Þeim finnst sér koma það, að einhverju leyti verr að fara á þing 1. sept. en 11. okt. En til hvers eru menn að taka að sér verk, ef menn eru ekki tilbúnir að vinna það þegar þörfin er fyrir að vinna það og þegar mestar líkur eru til þess, að hægt sé að vinna það sæmilega? Þeir menn sem láta slík sjónarmið ráða, sem ég nú lýsti, eru algerlega á rangri hillu. Þeir eru ekki nema hálfir menn, þeir eiga ekki að sitja á þingi. Það verk, sem maður tekur að sér að vinna, verður maður að vinna hvenær sem er, nótt eða dag, þegar kallað er eftir, að það sé unnið, og engar prívattafir eiga að vera því til fyrirstöðu, að verkið sé unnið þegar þörf er á því að gera það: Þess vegna er það sjónarmið, að einhverjum komi það illa, að Alþ. komi saman vissan dag og þeir láti það sjónarmið ráða um fylgi við ákvörðun um samkomudag þingsins, að þeir vilji ekki fara heiman að frá sér fyrr en á einhverjum vissum tíma árs, það sjónarmið á engan tilverurétt, ekki nokkurn. Ef allir eru sammála um, að það sé ekki viðeigandi og nánast sagt til skammar að vera að halda Alþ. 1948 á árinu 1949 og vera að semja fjárlög eftir að þau eiga að réttu lagi að vera búin að gilda í nokkrar vikur, vera þá að baksa við þau, - ef menn eru sammála um þetta, þá eiga menn ekki að láta persónulegar ástæður verða þess valdandi, að þeir leggist í gegn því, að gerðar séu ráðstafanir til þess að lagfæra það ófremdarástand, sem ríkt hefur og ríkir í þessu efni, annaðhvort með því að færa byrjun fjárhagsársins yfir á vorið, annaðhvort til 1. maí eða 1. júní og byrja þá þingið í janúar og vera búinn með fjárlög áður en nýtt fjárhagsár byrjar og koma þá ekki saman næsta haust fyrr en 11. okt. og semja þá fjárlög fyrir part af árinu - og með því væri komizt hjá þeirri hengingaról, sem af því gæti spunnizt, ef slitnaði upp úr stjórnarsamvinnunni á vetrarþingi - eða þá hins vegar með því að láta Alþ. koma fyrr saman síðari hluta ársins en gert hefur verið og gert er ráð fyrir í þessu frv. og reyna að klára Alþ. fyrir áramót. Þá geta þó alltaf vofað yfir haustkosningar, ef upp úr stjórnarsamvinnunni slitnar. Hinir hv. þm., sem vilja koma saman á Alþ. einhvern tíma rétt fyrir jólin, þegar þeir telja sjálfum sér bezt henta, og vilja láta afgreiðslu fjárl. ganga eins og nú er, þeir hafa áreiðanlega ekki skilið rétt það hlutverk, sem þeir hafa tekið að sér, þ.e. að vinna fyrir þjóðina sem þm., en ekki fyrir sjálfa sig eina.



Ég skaut þessari hugmynd fram hér í umr., án þess að gera till. þar um. Hins vegar hafa undir umr. komið fram fullgild rök hjá hæstv. fjmrh. um það, að litlar líkur eða engar væru til þess, að ríkisstj. geti haft fjárlagafrv. til vel undirbúið fyrir 1. sept., og af þeim ástæðum greiði ég ekki atkv.

Gísli Jónsson Atkv. mitt í sambandi við þessa brtt. ber ekki að skoða sem samþykki mitt á því ástandi, sem nú er í því efni, að fjárlög séu ekki afgr. fyrir áramót á hverju ári og þá fyrir byrjun þess fjárhagsárs, sem þau eiga að gilda fyrir. Og með því að ríkisstj. hefur það í hendi sér, þó að þessi brtt. verði felld og frv. samþ. óbreytt, að kalla saman Alþ. hvenær sem hún telur heppilegast eða eðlilegast til þess að geta afgr. fjárlög á réttum tíma, þá segi ég nei.



Með tilvísun til þess, sem hv. þm. Barð. sagði nú siðast og fleiri hafa tekið fram, og enn fremur með tilvísun til þess, að nú á seinustu árum hefur Alþ. tvisvar verið kallað saman 1. sept. og ekki afgr. fjárlög þau ár fyrir áramót og ég þar af leiðandi sé enga tryggingu fyrir því, að fjárlög verði afgr. fyrir áramót, þó að þingið sé kallað saman 1. sept., en tel hins vegar meiri tryggingu í því fólgna, að fjárlög séu, vel undirbúin, áður en þau verða lögð fyrir þingið, þá segi ég nei. 1. gr. samþ. með 8 shlj. atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJós, LJóh, ÞÞ, BBen, BK, GJ, GÍG, BSt. HermJ, PZ, SÁÓ, StgrA, ÁS, HV greiddu ekki atkv. 3 þm. (BÓ, BrB, EE) fjarstaddir. 1 þm. gerði svofellda grein fyrir atkv. sínu:



Ég hef áður lýst yfir, að ég tel óviðunandi, að Alþingi komi svona seint saman. En sá meiri hluti, sem hér er til staðar, ber auðvitað ábyrgðina, og er bezt, að hann beri hana einn og óskorað. Ég greiði því ekki atkvæði.