Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði í gær óskað eftir því við hæstv. forseta Nd. að fá að mæla nokkur orð utan dagskrár. En þar sem annað mál, sem jafnframt var rætt utan dagskrár, tók þá langan tíma og afgreiða þurfti mál frá d. féll ég frá því. En ég hef óskað eftir því við hæstv. forseta Sþ. að flytja það í dag sem ég vildi sagt hafa. Ástæðan fyrir því, að ég kveð mér hljóðs, eru fréttir í dagblöðum undanfarna daga um yfirvofandi hækkun bensínverðs. Í því sambandi eru rifjaðar upp miklar umr. sem urðu á s.l. ári um nauðsyn þess að ríkið breytti reglum sínum um innheimtu tolla og skatta af bensíni. Þá voru gefnar yfirlýsingar um að núv. fyrirkomulagi mundi verða breytt um þau áramót sem liðin eru. Að vísu var þá við völd önnur ríkisstj., en engu að síður er mál þetta svo brýnt að mér finnst nauðsynlegt að það sé tekið til umr. nú á hv. Alþ. Ég óskaði eftir slíkum umr. í gær vegna þess að þá var verið að ræða þetta mál hjá stjórnvöldum, og það var gert í þeirri von að umr. hér gætu haft einhver áhrif á hæstv. ríkisstj. í þessum efnum. Síðan þá hafa ákvarðanir verið teknar í Verðlagsráði. Það samþykkti að hækka bensín úr 370 kr. á hvern lítra í 423 kr. það er 53 kr. hækkun eða um 14.3%. Af því eiga olíufélögin að fá í sinn hlut um 16 kr., en ríkið i formi skatta, aðallega vegagjalds, tolla og söluskatts, 37 kr. Þetta mál átti að ræða í hæstv. ríkisstj. í dag, en ég veit ekki um úrslit þess og vænti þess, að hæstv. fjmrh. upplýsi það á eftir. Það er fróðlegt að huga aðeins að því hvernig bensínverð myndast. Stærstu liðirnir, útreiknaðir eftir hækkun sem varð 20. des, eru sem hér segir, samandregið: Cifverð vörunnar er 34.53%, opinber gjöld 55.58%, álagning og dreifingarkostnaður 5.74%, verðjöfnunargjald 0.96% og sölulaun 3.19%. Álagning er magnálagning, þ.e. föst krónutala á lítra, en má þó fylgja vísitölu rekstrarkostnaðar olíufélaganna eftir ákvörðun Verðlagsráðs hverju sinni. Sölulaun eru einnig föst krónutala. Sama segir um veggjald. Heimilt er þó að hækka þann þátt verðs í samræmi við hækkun byggingarvísitölu, en það hefur ekki verið gert frá því í júlí s.l. Aðrir stærstu tekjuliðir ríkisins, þ.e. söluskattur og tollur, eru í meginatriðum prósentuálagning sem leggst ofan á verðið. Tekjur ríkissjóðs af þeim hækkunum, sem orðið hafa erlendis á bensíni undanfarin ár, hafa því vaxið geysilega mikið. Í ársbyrjun 1979 var bensínverðið 181 kr. á lítra, en eftir hækkun 20. des. s.l. 370 kr. á lítra, en hækkun á árinu hefur orðið 104.4%. Eins og ég gat um áðan er stór hluti hækkunarinnar auknar tekjur ríkissjóðs. Ég vil láta þá skoðun mína í 1 jós, að það er óeðlilegt að ríkissjóður auki tekjur sínar á þennan hátt og stórauki þannig álögur á almenning, en bensínverð er stór hluti af útgjöldum alls almennings í landinu. Ef sú hækkun, sem nú er talað um, nær fram að ganga hefur bensínverð hækkað um 133% frá upphafi árs 1979, en í janúar 1979 voru af 181 kr. gjaldinu 106.52 kr. opinber gjöld, en ef verðið fer nú í 423 kr. eru 232.65 kr. opinber gjöld. Hér er um geysimikla hækkun að ræða á hinum opinberu gjöldum á hvern lítra sem renna í ríkissjóð. Mér reiknast til, og hef þar fyrir mér upplýsingar fróðra manna, að tekjuauki ríkissjóðs af þeirri hækkun, sem stendur fyrir dyrum á þessu ári, muni verða 3.5 milljarðar kr. Er þá reiknað með að 120 þús. lítrar seljist á árinu, en þar af 95 þús. lítrar það sem eftir er, en tekjuauki ríkisins af þessari hækkun, sem stafar af hækkunum erlendis, verði 3.5 milljarðar. Ég vil því spyrja hæstv. fjmrh. hvort ríkisstj. hyggist varðandi þá hækkun, sem er talað um, beita óbreyttum reglum varðandi álagningu tolla og söluskatts, og jafnframt, ef svo er, hvort ríkið hyggist breyta álagningarreglunum í náinni framtíð, vegna þess að það er orðinn fastur liður að bensínverð hækkar á nokkurra mánaða fresti. Ég vil enn fremur óska eftir að hæstv. fjmrh. upplýsi hvernig veggjaldið verði hækkað nú, hvort á það leggist full byggingarvísitala frá því að það var síðast hækkað.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar er rétt að byrja á því að rifja upp að bensíngjald er 70.93 kr. Þetta gjald, sem lagt er á hvern bensínlítra, er heimilt að hækka í samræmi við hækkun byggingarvísitölunnar. Bensíngjaldið, sem innheimt er, þ.e. 70.93, miðast við byggingarvísitöluna 309 stig. Gildandi byggingarvísitala er hins vegar allmiklu hærri eða 398 stig. Hún hefur gilt frá áramótum, en bensínhækkun samt sem áður ekki átt sér stað þótt full heimild væri til þess. Þessi byggingarvísitala gildir til 31. mars n.k., en þá tekur gildi ný hækkun byggingarvísitölu, eins og tilkynnt hefur verið nýlega. Samkv. þessu er hækkun í samræmi við byggingarvísitölu 20.43 kr. eða úr 70.93 kr. í kr. 91.36. Þetta er sú hækkun sem hefði getað orðið strax um seinustu áramót, en hefur beðið þess, að bensín hækkaði af öðrum ástæðum, og tekur nú gildi um leið og breyting verður á bensínverði. Ef hins vegar hefði verið beðið í nokkra daga enn hefði þessi hækkun getað verið talsvert miklu hærri, því að eins og ég sagði tekur ný byggingarvísitala gildi um næstu mánaðamót. Á fundi Verðlagsráðs, sem haldinn var í gær, 24. mars, var samþykkt með 6:3 atkv. að heimila olíufélögunum að hækka bensín úr 370 kr. lítrann í 423 kr. Er þetta rökstutt með erlendum hækkunum, hækkunum á magnálagningu og hækkunum á bensíngjaldi sem ég nú var að gera grein fyrir. Ríkisstj. tók samþykkt Verðlagsráðs til umræðu á fundi sínum í morgun, því að eins og kunnugt er gildir sú regla að sé niðurstaða Verðlagsráðs ekki einróma gengur málið til ríkisstj. Ríkisstj. hefur málið því til meðferðar, en frestaði ákvörðun á fundi sínum í morgun. Málið verður hins vegar tekið fyrir á næsta fundi sem verður á fimmtudaginn. Ég held að það sé sannarlega alltaf tilefni til að ræða það og rökræða, hve miklar tekjur ríkissjóður eigi að hafa af innflutningi eldsneytis. Hins vegar hefur mér fundist að menn hefðu um þessar mundir öllu meiri áhyggjur af því, að við afgreiðslu fjárlaga væru tekjur ríkisins miðað við útgjöld ófullnægjandi og menn óttuðust meira að rekstrarhálli gæti orðið hjá ríkissjóði á þessu ári, sem nú er að líða, frekar en útlit væri fyrir að ríkissjóður væri eitthvað sérstaklega aflögufær um þessar mundir. Ég sé satt að segja ekki að það sé neitt nýtt tilefni til umr. um þetta mál nú, og þess vegna á ég bágt með að skilja af hverju þetta mál kemur til umr. utan dagskrár. Þetta væri svo sem alveg hægt að ræða með venjulegum hætti þegar svarað væri fsp. á formlegan hátt. Það hefur ekkert nýtt gerst umfram það sem áður var vitað. Bensínverð verður núna ákveðið með nákvæmlega sama hætti og verið hefur á undanförnum árum og bensíngjald verður ákveðið eins og lög standa til. Hitt er rétt, að það er úfbreidd skoðun að æskilegt væri að Vegagerð ríkisins hlyti stærri hlut en nú er af þeim tekjum sem koma frá umferðinni. Af heildarútgjöldum og heildartekjum Vegagerðar ríkisins eru tæpir 2/3 til komnir með mörkuðum tekjustofnum, en rúmlega 1/3 er fenginn með framlögum eða lánum sem ríkissjóður greiðir og ganga til Vegagerðar ríkisins. Satt best að segja er enginn eðlismunur á fjárveitingum til Vegagerðar ríkisins, hvort sem þær fjárveitingar flokkast undir markaða tekjustofna, framlög eða lán. Í öllum tilvikum er það ríkissjóður sem er milliliðurinn fær inn tekjurnar af mörkuðum tekjustofnum og skilar þeim Vegagerðinni ellegar greiðir framlög, ef um það er að ræða, beint til Vegagerðarinnar. En hin beinu framlög hafa farið ört minnkandi á undanförnum árum og voru ekki ákveðin sérstaklega í seinustu vegáætlun, ellegar ef haft er það úrræði að ríkið taki lán og leggi Vegagerðinni það til er það í raun og veru framlagsígildi vegna þess að Vegagerðinni er ekki ætlað að endurgreiða slíkt lán og ekki heldur ætlað að greiða af því vexti. Fyrir vegagerðina í landinu er því lán af þessu tagi í reynd beint framlag úr ríkissjóði. Því er í raun og veru enginn eðlismunur á því, hvort um er að ræða tekjur Vegagerðar af mörkuðum tekjustofnum, af beinum framlögum eða lánum. slíkt kemur allt í einn stað niður, bæði hjá Vegagerðinni og hjá ríkissjóði. Hins vegar er það auðvitað heildarupphæðin, sem gildir, það er heildarupphæðin sem einhverju máli skiptir, það er afgerandi hvort hún er stór eða lítil. Og sem betur fer höfum við nú getað gert okkur vonir um að heildarupphæðin, sem gengur til vegagerðarinnar, færi verulega vaxandi á því ári, sem nú er að líða, umfram það sem áður hefur verið og þá sérstaklega á tveimur seinustu árum.  Það er hins vegar ætlun okkar, miðað við þá verðþróun sem orðið hefur á seinustu tveimur árum og er nokkuð önnur en gert var ráð fyrir í gildandi vegáætlun, að taka tölur vegáætlunar til nýrrar athugunar í tengslum við afgreiðslu lánsfjáráætlunar. Ég held að þó að ég hafi sagt hér að það komi nokkuð í einn stað niður hvort Vegagerðin fær framlag formlega af tekjum sem flokkast undir markaða tekjustofna eða hvort hún fær það sem lán, sem hún þarf síðan ekkert að hugsa um, heldur kemur í hlut ríkisins að greiða það lán, megi hins vegar vel vera að eðlilegt sé og rétt að endurskoða tekjustofna til vegagerðarinnar og láta gjöld af umferð tengjast vegagerðinni með augljósari hætti en nú er. Það er a.m.k. rétt að velta því fyrir sér og athuga það, gera sérstaka úttekt á því, þótt hitt sé nokkuð umdeilt, eins og við vitum, hvort bæta eigi við mörkuðum tekjustofnum umfram það sem nú er. Það voru uppi áform einmitt um þetta í ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar eins og hv. þm.Birgir Ísl. Gunnarsson vék að, og þessi áform voru staðfest í grg. þess fjárlagafrv. sem Tómas Árnason lagði hér fram, hæstv. fyrrv. fjmrh., en eins og öllum er kunnugt entist þeirri stjórn ekki líf til að koma þeim áformum í framkvæmd. Ég vil bæta því við að lokum, að út af fyrir sig er það ekkert nýtt að þegar verðlag hækkar hækki óbeinir skattar í ríkissjóð. Þannig gengur þetta hvort sem varan, sem um er að ræða, heitir bensín eða eitthvað allt annað. Þegar vörurnar hækka aukast óbeinir skattar í ríkissjóð. En auðvitað verðum við að hafa í huga að útgjöld ríkissjóðs hækka líka. Því miður er það staðreynd, að þegar verðbólguþróunin er í gangi hækka tekjurnar hægar en útgjöldin þannig að ríkissjóður lendir, ef eitthvað er, frekar í vandræðum en hann eigi mikið umfram. En þetta er sem sagt flókið mál, sem er út af fyrir sig ágætt að ræða nánar við betra tækifæri. En mér sýnist ekki að það séu neinar líkur á að það verði tekið til sérstakrar skoðunar að þessu sinni. Ákvörðun um bensíngjald og bensínverð mun vafalaust eiga sér stað nú með venjulegum hætti.



Herra forseti. Ég þakka hv. 6. þm. Reykv. fyrir að vekja máls á þessum atriðum um bensínverð sem um þessar mundir er að hækka. Það er athyglisvert að fá fram sjónarmið og svör þeirra manna sem á sínum tíma létu í veðri vaka að þeir mundu ekki nýta sér hækkun á bensínverði til að fá auknar tekjur í ríkissjóð, en það kom fram hjá hæstv. fjmrh. að óbreyttri stefnu á að fylgja í þessum málum. Þess er að geta, að í því fjárlagafrv., sem verður rætt við 2. umr. í Sþ. á morgun, er gert ráð fyrir að tekjur ríkisins af bensínsölu verði 29 milljarðar. Þetta er samkv. upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun. Það þýðir þreföldun í krónutölu frá 1978 og þýðir í raun að á sama verðlagi hefur ríkissjóður 10 milljörðum kr. meiri tekjur af bensínsölu árið 1980 en 1978. Þetta hlýtur að vekja menn til umhugsunar um hvort þessi stefna sé rétt. Við höfum rætt það á Alþ. að undanförnu að eitthvað þurfi að gera til að koma til móts við það fólk sem hefur orðið fyrir þeim búsifjum að olía til húshitunar hefur margfaldast í verði. En við þurfum jafnframt að hafa það hugfast, að jafnvel innan borgarmarkanna í Reykjavík þarf fólk að ferðast með bílum um óravegu. Það fólk þarf auðvitað að greiða bensínskatta í ríkissjóð. Þetta er enn eitt dæmið um að ríkissjóður nýtir sér bágindi fólks til að heimta meiri skatta. Annað dæmi um þetta er nýlegt. Það er dæmið um að teknir eru út úr fjárlagafrv. 2.3 milljarðar. Það er búið að tala svo oft um þá úr þessum ræðustól að það er kannske að fylla mælinn. En ég held að því verði að koma vel til skila til fólks, að teknir eru 2.3 milljarðar, sem áttu að fara til jöfnunar á húshitunarkostnaði, og þeir peningar notaðir til allt annars. Síðan á að leggja skatta á almenning til að sjá fyrir þessum sérstöku þörfum. Þannig kemur stefna hæstv. ríkisstj. fram á öllum sviðum. Ég taldi rétt að upplýsa þetta hérna því að um er að ræða aukna skattheimtu ofan á allt annað um 10 milljarða kr. - ofan á það þegar hæstv. ríkisstj. ýtir vanda sveitarfélaganna yfir á almenning, sem gerðist með afgreiðslu úr Nd. fyrir fáeinum dögum. Þá ýtti stjórnarliðarnir þeim vanda, sem ríkið sjálft hefur m.a. bakað sveitarfélögunum, yfir á almenning. Ég ætla ekki að ræða um vegáætlun. Ég sá að hv. þm. Sverrir Hermannsson bað um orðið. Ég býst við að hann minnist þá á skoðanir Ragnars Arnalds, hæstv. fyrrv. samgrh., sem nú er orðinn hæstv. fjmrh., og beri kannske saman hvernig þessir tveir ágætu menn hafa staðið sig hvor á sínum stað. En það er eitt athyglisvert sem kom fram hjá hæstv. ráðh. Hann segir við okkur: Ég veit ekki betur en tekjur ríkisins séu of litlar. Alla vega er það svo, að þær hverfa allar í gjöld og það er nánast um greiðsluhalla að ræða hjá ríkissjóði. - Þetta er dæmalaust að heyra. Ég hefði frekar kosið að heyra af vörum hæstv. ráðh. að hann spyrði sig: Getur ekki verið að gjöldin séu of há? Eða hugsar hæstv. ráðh. eingöngu um ríkiskassann? Hugsar hann ekkert um þá sem þurfa að greiða skattana? 

Þú ert að leggja til að skera niður vegáætlun.

Ég hef ekki lagt eitt eða annað til, en hins vegar hef ég séð fjárlagafrv. hæstv. ráðh. og ég spyr: Hver sker niður vegáætlun? Ég spyr: Er það ég eða hann sem er fjmrh. hér? Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. En það er athyglisvert að hluta á sjónarmið þeirrar hæstv. ríkisstj., sem hér hefur tekið sér bólfestu um skeið, og ég vil eindregið hvetja til þess, að hv. þm. komi í ræðustól og geri grein fyrir skoðunum sínum í þessu máli. Ég veit að þrátt fyrir allt tekur hæstv. ráðh. Ragnar Arnalds áreiðanlega sönsum í þessu máli og vill gera það besta úr því þegar honum hefur verið leitt fyrir sjónir hvað það þýðir sem hann nú aðhefst.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. áleit í orðum sínum að það væri næsta óþarft að ræða þetta mikilsverða mál hér og þær reglur sem um það hafa gilt eða eftir hefur verið farið á umliðnum árum, þetta mætti allt eins gera með venjulegum hætti og hefðbundnum á hinu háa Alþingi, enda þótt utandagskrárumr. séu vissulega fullkomlega hefðbundnar. En það ber í vaxandi mæli á því á þeim stutta tíma sem hæstv. ríkisstj. hefur hírst við völd, að hæstv. ráðh. eru mjög typpilsinna og telja næsta óþarft að ræða mál sem þeim þá og þá kemur kannske ekki nægilega vel. Við urðum vör við það í dag þegar var til umr. klúðursmál hæstv. ríkisstj. varðandi flutning stefnuræðu hæstv. forsrh. sem hann af einhverjum ástæðum hefur hliðrað sér hjá. Ætla ég þó ekki að fara fleiri orðum um það, en skil að mínu leyti afstöðu hæstv. forseta Sþ. - En hér ber mjög á þessu, að þeir örfáu hæstv. ráðh., sem hægt er með hörðu að halda hér inni til að ræða við þá um hagsmunamál þjóðarinnar, víkjast mjög undan því að mál séu rædd, ég tala nú ekki um brýn mál eins og þetta, sem hér ber á góma nú, vegna þess að þetta á sér auðvitað langa sögu. Þegar þetta mál var til umr. í fyrra upplýsti og lýsti þáv. fjmrh. yfir því, sem var gírugur mjög fyrir hönd ríkissjóðsins, að hann teldi ekki eðlilegt að ríkissjóður fleytti mjög rjómann ofan af vegna hinna gífurlegu eldsneytishækkana sem orðið hafa. Hann sjálfur stóð ekki við þetta, en ég minnist þess, að í umr. um álagningarliði og kostnaðarliði eldsneytis, sem fram fóru í fyrra og hæstv. þáv. viðskrh. var til andsvara í, var lýst yfir að væru til yfir 20 álagningarliðir, allt frá því að eldsneyti væri keypt og þar til það kemur til neytandans. Þá var talið eðlilegt að það yrði vandlega endurskoðað, en ekkert af því hefur átt sér stað né heldur hefur verið látið af því að notfæra sér þessa firnalegu uppsprengingu eldsneytisins til þess að draga sem mest fé af skattborgurunum í ríkissjóðshítina. Hæstv. fjmrh. taldi að allt kæmi í einn stað niður, þetta væri einn sjóður hvort eð væri, þannig að út af fyrir sig skipti ekki máli þótt ekki væru af bensíngjaldi t.a.m. markaðir tekjustofnar til handa varanlegri vegagerð. En ég vil aðeins láta þá skoðun í ljós, að þessu er alls ekki þann veg farið að minni hyggju. Þá má sýna fram á að lagning varanlegra vega er einhver arðbærasta framkvæmd sem við getum ráðist í og sparar bifreiðaeigendum stórfé. Og það er trúa mín, að ef bifreiðaeigendur sæju að verulega stórt væri lagt undir í þeim efnum mundu þeir telja miklu líðanlegra að greiða hátt verð fyrir þá nauðsynjavöru sem eldsneyti er orðið. Ég vil vísa til þess, sem ég sagði áðan um þær umr. og upplýsingar sem hæstv. fyrrv. og reyndar núv. viðskrh. gaf um samsetningu á verðmyndun á olíu og bensíni, og vil nú beina því til hæstv. ríkisstj. að við yfirlýsingarnar um endurskoðun á því fyrirkomulagi verði staðið, með sérstöku tilliti til þess, að hér á í hlut sami hæstv. ráðh. Það vill nefnilega þannig til, að á þennan stofn, ofan á innkaupsverð olíunnar, leggjast rúmlega 20 liðir og flestir hlutfallslega, þannig að þeir, sem í hlut eiga, hafa stórkostlegan ábata af þeirri stórhækkun á innkaupsverðinu sem hefur orðið á bensíni og olíu. Þetta á við um skipafélög, þetta á við um olíufélögin alveg sér í lagi og svo notfærir sér hið opinbera þetta í fyllsta máta. Það er leki í hafi, leki í landi, það er álagning hér og álagning þar, prósentvís, og með ólíkindum hvernig þetta fyrirkomulag er, sem hér var upplýst, og var raunar ekki þrautalaust að fá um það nákvæmar upplýsingar þótt mönnum hafi lengi boðið í grun að hér væri um sérkennilegt fyrirkomulag að tefla. En nú hefur verið upplýst, að það hefur ekki verið hrakið með neinum rökum, í fjárlagaumr. sjálfri að nú ætti að beita þeirri innheimtuaðferð fyrir ríkissjóðshítina að ná inn, á sömu verðlagsforsendum, 10 milljörðum umfram það sem bensínverð gaf af sér í ríkissjóð árið 1978. Það er auðvitað illt við mikla skattaáþján að búa. En sú aðferð að notfæra sér þá ógnarlegu uppsprengingu á slíkum lífsgæðum eins og bensín og olía eru með þessum hætti af hálfu ríkisvaldsins er auðvitað fyrir neðan allar hellur. Þess vegna er það, að þegar umtal er um að hækka bensínlítrann úr 370 kr. í 423 kr., eða hvað það er, er ekki óeðlilegt að menn vilji verja tíma hins háa Alþingis til að ræða það alveg sérstaklega. Ég vil rifja það upp, að í upphafi Framsóknaráratugsins minnist ég þess -  Ég þarf ekki að fara miklu fleiri orðum um þetta né heldur ætla ég nú að fara að ræða um væntanlega vegáætlun. En erindi á við hæstv. núv. fjmrh. vegáætlun hans, sem sett var saman á fyrra þingi undir hans stjórn sem samgrh. Þar minnist ég þess, að milli 7 og 8 milljörðum var áformað að verja til vegagerðar, án þess þó að það væri ákveðið í þeirri afgreiðslu með hvaða hætti fjár skyldi aflað, og talið, eins og ég man áreiðanlega rétt, í vegáætluninni að eðlilegt væri að um það yrði tekin ákvörðun síðar. Sem ég segi er ekki staður eða stund til að ræða vegáætlun sérstaklega. En því hefur verið haldið fram og það stendur óhrakið enn, að miðað við þau áform, sem uppi eru, og miðað við það, sem lesa megi í fjárlagafrv., muni verulega draga úr vegagerð á árinu 1980, í stað þess að þurft hefði, ef vel hefði átt að verki að standa, að stórauka hana og þá alveg sérstaklega varanlega vegagerð. Þetta á erindi í umr. vegna þess, hve mjög hefur hallað á Vegasjóðinn í öflun tekna til hans með gjaldi af bensínverði. Allt þetta þarf að taka til glöggrar endurskoðunar, og þessi aðferð við innheimtu eyðslufjár í ríkissjóð á hinar uppsprengdu olíuvörur er að mínum dómi með öllu ólíðandi. Eins legg ég höfuðáherslu á að við þær yfirlýsingar verði staðið, sem hér voru hafðar í frammi í fyrra, að endurskoðað verði rækilega það fyrirkomulag sem er á verðmyndun á bensíni og olíu. Fleira var það ekki í þessu sambandi sérstaklega. En ég hvet enn hæstv. ráðh. bæði til þess að sjá af tíma sínum til að eiga orðastað við okkur hér og eins að vera ekki svona typpilsinna þótt menn vilji kveðja sér hljóðs utan dagskrár um brýnustu dægurmál, eins og þetta mál hlýtur að teljast.



Herra forseti. Það, sem gaf mér tilefni til að kveðja mér hljóðs, var það undarlega frammíkall hæstv. ráðh., að ef Alþingi féllist ekki á svo og svo óhóflega skattlagningu af bensíni, þá þýddi það sjálfkrafa að drægi úr fjárveitingu til vegáætlunar. Ég get alls ekki séð að þarna sé neitt beint samband á milli. Ég fæ ekki annað séð en hann hafi, eftir að hann gerðist fjmrh., sýnt afskaplega mikinn dugnað og ég vil segja hugkvæmni á því að þyngja álögur á þjóðina. Það líður naumast sá dagur, að ekki sé lagt fram nýtt plagg um enn frekari álögur af því tagi. Hér í dag er ég með fyrir framan mig frv. til l. um flugvallagjald. Í því er talað um að nauðsynlegt sé að gjaldið hækki um nærfellt 60% til samræmis við almenna verðlagsþróun frá 1. jan. 1979 o.s.frv. Ég sé því ekki betur en hann - með þessu frv. og ýmsum öðrum - passi alldyggilega upp á það, að ríkissjóður haldi tekjum sínum í samræmi við verðlagsþróunina. Og ég vil einnig minna á það, að tekjuskattsfrv. hans og eignarskattsfrv. felur í sér mjög verulegar skattahækkanir, ekki síst í sambandi við eignarskattinn. Ég held því að ef hæstv. ráðh. vildi sýna fyllstu sanngirni, þá hlyti hann að fallast á það, að ef við því má búast, að ríkisvaldið haldi eyðslu sinni niðri til samræmis við það sem ríkisstj. ætlast til af heimilunum í landinu, þá mundi verða meira til skipta eftir en áður til verklegra framkvæmda en nú er áformað. Þess vegna held ég að það sé alveg óhætt að minnka pínulitið skattlagninguna í landinu án þess að ganga enn frekar á verklegar framkvæmdir en fyrirhugað er. Ég held að það dyljist engum manni. En hæstv. ráðh. ýjaði einnig í annað hér, sem mér finnst mjög nauðsynlegt að fram komi. Hann ýjaði í að framkvæmdamáttur vegáætlunar mundi aukast, ríkisstj. stefndi að því að framkvæmdamáttur vegáætlunar mundi aukast. Þegar þessi ummæli hans hér áðan eru skoðuð í samhengi við yfirlýsingar hans í sjónvarpsþætti í síðustu viku, þá geta þau ekki þýtt annað. En ég er ekki alveg ánægður samt. Ég vil fá þetta pínulítið skýrar. Er þetta ekki rétt skilið hjá mér?

Ekki alveg.

Ekki það, nei, það er ekki rétt skilið, að framkvæmdamáttur vegáætlunar eigi að aukast. En þannig svaraði hæstv. ráðh. Ellert Schram samt í Ríkisútvarpinu þegar hann spurði hæstv. ráðh. beint að því í sjónvarpsþætti, hvort taka ætti vegáætlunina til endurskoðunar til hækkunar eða lækkunar. Þá svaraði ráðh. því svo, að það ætti að taka hana til endurskoðunar til hækkunar, og það skildi allur landslýður á einn veg, að með því væri ráðh. að gefa fyrirheit um að vegaframkvæmdir mundu aukast.

Hækkunar í krónutölu.

Hækkunar í krónutölu, ekki sagði ráðh. það í þessum sjónvarpsþætti. Allir vissu að krónan hefur minnkað. Það er engin yfirlýsing sem máli skiptir að krónutalan breytist frá einu ári til annars þegar verðbólgan er yfir 60%. En hitt kemur mér afskaplega á óvart, að hæstv. ráðh. skyldi með þessum hætti misbjóða sjónvarpshlustendum með því að gefa annað í skyn með ónákvæmu svari heldur en efni stóðu til. Og það er náttúrlega ekki við því að búast, að sjónvarpsþættir með stjórnmálamönnum þyki annað en lélegt skemmtiefni, þegar ráðherrar haga sér með þessum hætti, nota yfirburðaaðstöðu sína gagnvart spyrjendum með því að láta móðan mása, og þegar þeir eru beint spurðir annaðhvort snúa því þá upp í málæði eða gefa vísvitandi villandi svar, eins og var í þessu tilfelli. Ég vil nota þetta sérstaka tækifæri til þess að víta þessi svör hæstv. ráðh. sérstaklega. 

Þú mátt nú þakka fyrir að þessu er ekki sjónvarpað héðan.

Ja, ég veit það ekki, ég er náttúrulega ekki eins vel greiddur og hv. þm. En það var nú þetta, sem ég ætlaði að skjóta að, og skal svo ekki hafa þessi ummæli fleiri. Það er þetta tvennt. Ég er alls ekki samþykkur þeim skilningi hæstv. samgrh., að ríkisstj. geti markað skattana þannig að Alþ. hafi ekki fullt vald á því, hvernig skipt er þeim tekjum sem aflað er, og þess vegna mundu minni álögur að þessu leyti alls ekki þurfa að þýða minni vegaframkvæmdir. Og um leið vil ég svo harma hitt, að hæstv. ráðh. skyldi með þessum hætti vera með villandi ummæli í sjónvarpsþætti, þegar hann var spurður beint, og nota þá aðstöðu, sem hann var í, til þess að villa svo um fyrir fólki, að í staðinn fyrir það, að hann stefnir að því að draga úr vegaframkvæmdum miðað við það sem stefnt var að á s.l. ári, gaf hann í skyn að hann vildi auka þær.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. Sverri Hermannssyni, að mér þykir það leitt ef ráðh. ætla að leggja það í vana sinn að verða svo typpilsinna við spurningum alþm. um hin þýðingarmestu mál, og hefði nú gjarnan viljað að hv. þm. Sverrir Hermannsson hefði eigi verið svo brandskuða að skunda úr salnum áður en þessum umr. lýkur, sem voru vissulega þess virði að hann tæki þátt í þeim. Einkanlega hefði ég viljað fá hann til þess að taka þátt í hugleiðingum um möguleika á því að taka verðmyndun á bensíni og brennsluolíum til mjög nákvæmrar athugunar frá grunni, og þá fyrst og fremst að hugleiða þann möguleika að ríkið taki nú innflutning á brennsluolíum, þ. á m. bensíni, í sínar hendur, svo að við getum fengið nokkurt tak á því þegar í upphafi við hvaða verði þessi vara er seld hér innanlands. Ég geri ráð fyrir að hv. stjórnarandstæðingar sumir hverjir - a.m.k. þeir sem hér vöktu máls varðandi útsöluverð á bensíni - kynnu að minnast á frjálsa samkeppni í þessu sambandi og greina okkur frá því, með hvaða hætti íslensku olíufélögin, sem annast innflutning á olíunni að mestu leyti frá einum og sama stað og dreifingu á henni, keppa nú innbyrðis um verð og þjónustu við viðskiptavinina og með hvaða hætti þessi sömu fyrirtæki verja óhemjugróða sínum af olíuinnflutningnum hingað til landsins. Umræður um það mál munu kannske, vegna fjarveru ræðumanna, bíða betri tíma. En sjálfur er ég alveg viss um að það er á næsta leiti að við hljótum að taka olíuinnflutningsmálin og olíudreifingarmálin til endurskoðunar. Það er orðið tímabært. Ég er ekki jafnviss um það og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson og hv. þm. Sverrir Hermannson, að við gerum okkar fólki mikinn greiða með því, þegar til lengri tíma er lítið, að koma í veg fyrir að hækkun á bensíni til notkunar á einkabíla komi fyllilega fram í verðlagi. Við sjáum fram á það, að þar er ekki um hrakspá að ræða. Við sjáum fram á það, að á næstu misserum, eins og hv. þm. Birgir Ísleifur Gunnarsson drap á, munu þessar verðhækkanir halda áfram og hröðunin á verðhækkun á olíuvörum mun einnig halda áfram. Ástæðan er beinlínis sú, að það er ekki séra Khomeini að kenna hvernig verð hefur þotið upp á olíuvörum frá Austurlöndum fjær og frá botni Miðjarðarhafs á síðustu árum, ekki Aröbunum yfirleitt. Ástæðan er allt önnur. Olía er að þrjóta. Það skortir nú þegar allmikið á að eftirspurn sé fullnægt. Og má þá minna hina frómu gagnrýnendur á verðmyndun á bensíni á Íslandi á þessa undarlegu staðreynd, að eftirspurn virðist fela í sér nokkuð örugglega hvatningu til verðhækkunar, og skortur - það ættu þeir einkaframtaksmenn að játa fúslega - hefur jafnvel í sumum tilfellum orkað allmjög hvetjandi á álagningarprósentuna. Ég tel að það sé mjög svo tímabært að ræða einmitt þetta mál, er varðar verðmyndun á innfluttu eldsneyti á landi hér, og með hvaða hætti við getum haft hemil á verðlaginu og stuðlað að sparnaði í olíu og bensínnotkun, og frummælandi hér utan dagskrár eigi þar af leiðandi fremur þakkir skilið heldur en snuprur fyrir að hafa vakið þetta mál, jafnframt því sem maður óskar þess kannske að hann og félagar hans ræði það af dálítið dýpri íhygli og meiri viðleitni til þess að ná utan um málið í heild heldur en mér fannst koma þarna fram. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að við þurfum að óttast það sérstaklega þótt verð hækki eðlilega á bensíni til notkunar á einkabílum innan Reykjavíkursvæðisins, og vil ekki ræða þá verðhækkun í sömu andránni og þann stóra vanda sem nú er á höndum fólksins úti á landi, sem þarf að eyða ríflega helmingnum af venjulegum verkamannatekjum til þess að hita upp híbýli sín, þannig að í þeim sé vært. Þar er um að ræða allt annars konar vandamál af völdum olíuverðshækkunar.



Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að víkja hér að nokkrum atriðum sem fram hafa komið í umr. Það eru fyrst örfá orð um þá typpilsinnuðu ráðherra sem hér eru gerðir að umræðuefni. Ég held að menn verði að taka því eins og það er sagt, en umr. hér á Alþ. eru sannarlega misjafnlega brýnar og misjafnlega merkilegar. Þeir, sem finnst t.d. að umr. um stefnuræðu forsrh. hafi verið merkilegar eða brýnar, þessar umr. sem fóru hér fram eftir að fundur hófst í dag, geta sannarlega kallað okkur hina typpilsinnaða, - okkur sem fannst þær nauðaómerkilegar og algerlega óþarfar. En það er bara okkar hjartans sannfæring að svo sé. Dálítið svipuðu máli gegnir um utandagskrárumræður eins og þær sem hér fara fram. Ég er einfaldlega þeirrar skoðunar, hvort sem ég á sæti í ríkisstj. eða ekki að utandagskrárumræður eigi þá helst rétt á sér að eitthvað óvenjulegt sé á seyði, eitthvað sem ekki þoli bið að ræða, eitthvað sem sé brýnt að fá skýr svör ríkisstj. við strax. Ég held að engum detti í hug að þannig standi á í því máli sem hér er verið að ræða. Það hefur áreiðanlega engum dottið í hug að ákvörðun bensínverðs yrði nú í dag eða á morgun eða hinn daginn með eitthvað allt öðrum hætti en verið hefur á undanförnum misserum og árum. Menn vita að vísu að hugmyndir hafa verið uppi um að breyta þarna til, en ég held að öllum sé 1 jóst að breyting af því tagi þarfnast rækilegs undirbúnings, enda mundi hún hafa stórfelld áhrif á tekjuöflun ríkissjóðs og ekki vera gerð nema fyrst færu fram breytingar á einum eða fleiri lögum, þannig að hún gæti formsins vegna alls ekki átt sér stað á örfáum dögum, það er alveg útilokað. Þess vegna hefur engum dottið í hug að nein sérstök breyting yrði á þessu núna þessa dagana. Þess vegna segi ég það og sagði það áðan, að þessi utandagskrárumræða nú flokkast ekki undir neitt af þeim brýnu umræðuefnum sem þola ekki bið og verður því að taka á undan öllum öðrum málum og ræða sér á parti. Þannig tel ég að utandagskrárumræðuefni þurfi að vera, til þess að hægt sé að réttlæta að þau séu tekin fram fyrir öll önnur mál. Þessa skoðun hef ég haft, hvort sem ég hef átt sæti í ríkisstj. eða ekki, það kemur því máli ekkert við. Síðan voru það örfá orð til hv. þm. Halldórs Blöndals sem ekki hefur rænu á því að vera viðstaddur þegar honum er svarað, en hann er einstaklega laginn, eins og margir vita, að misskilja það sem sagt er. Vegáætlun 1980 var þannig úr garði gerð fyrir einu ári, að horfur voru á því að veruleg aukning yrði í vegaframkvæmdum á þessu ári frá því sem var á árinu 1979. Það er hins vegar ljóst, að verðbólguþróunin hefur rýrt í stórum stíl þá aukningu sem vonir stóðu til að yrði. Þó stendur krónutalan áfram, sú sem ákveðin var í vegáætlun fyrir einu ári. Ekki hafa þó allir verið sammála um að láta krónutöluna standa, því að eins og menn vita lagði fyrrv. fjmrh., úr hópi Alþfl.-manna, til að framkvæmdatala vegáætlunar yrði skorin niður um 2.5 milljarða. En sem sagt, við höfum gengið út frá því í því fjárlagafrv., sem lagt hefur verið fram, að krónutalan stæði áfram. Síðan var ég spurður að því í sjónvarpsþætti nú nýverið, hvort þar yrði einhverju bætt við upp í þá verðrýrnun áætlunarinnar sem fyrir liggur. Ég svaraði þeirri spurningu játandi. Ég var einnig spurður að því, hvort ég ætti von á því, að vegaframkvæmdir mundu aukast frá því sem var á árinu 1979. Ég svaraði þeirri spurningu einnig játandi. Þetta er mergurinn málsins og ekkert annað.



Herra forseti. Ég trúi því varla að hæstv. fjmrh. sé svo farið, að hann hafi ekki áhyggjur af því hvað er að gerast nú dagsdaglega hér á landi. Það líður vart sá dagur að ekki séu framkallaðar eða framkvæmdar hækkanir á svo til öllum sviðum þjónustu og vöruverðs í landinu. Annaðhvort er það gert í stjórnarráðinu eða það er gert af hæstv. ríkisstj. eða það er gert hér niðri á Alþ. af þeim stjórnarmeirihluta sem hér ræður nú ríkjum. Og það er furðulegt að heyra þá yfirlýsingu af vörum hæstv. fjmrh., sem er innan vébanda þess flokks sem telur sig þurfa eða eiga að gæta fyrst og fremst hagsmuna launafólks í landinu, að hann telur það sjálfsagt að hér séu dagsdaglega framkvæmdar hækkanir á svo til öllum sviðum, á sama tíma og hann hefur lýst því yfir, þessi sami hæstv. ráðh., að það verði engar grunnkaupshækkanir leyfðar í landinu á þessu ári. Hafi einhverjir vaðið í villu um það, að innan vébanda eða í forustusveit Alþb. væru þeir einstaklingar sem fyrst og fremst teldu sér skylt að gæta hagsmuna láglaunafólksins og þeirra sem verst eru settir, þá hafa menn þar farið villir vegar. Það á a.m.k. ekki við um hæstv. fjmrh. Og mér þykir það koma úr hörðustu átt, ef þessir fulltrúar - að eigin mati - öreiganna í landinu telja að það sé með ólíkindum, ef alþm. leyfa sér að vekja hér máls á t.d. því máli sem hér er verið að ræða nú. Það var, ef ég man rétt, síðast í gær, sem stjórnarmeirihlutinn samþykkti hér að standa að hækkun sem nam á sjötta milljarð kr. í álögum á almenning í landinu í gegnum útsvar. Það var gert síðast í gær í hv. Nd. Og það er augljóst, hvað sem hæstv. fjmrh. segir eða hæstv. ráðherrar að linan í fjárlagafrv. fyrir árið 1980 liggur til stóraukinnar skattbyrði á almenning í landinu. Á sama tíma og allt þetta gerist lýsir hæstv. fjmrh. yfir að launafólk skuli ekki fá hækkun. Það virðist sem sagt vera stefna núv. hæstv. fjmrh. - og hæstv. ríkisstj. þá um leið - að allt annað en launin megi hækka og eigi að hækka, og það sé raunar hneyksli ef menn leyfi sér hér á hv. Alþ. að tala um að hinir og þessir liðir hækki svo og svo mikið.

Hver hefur kallað það hneyksli?

Hæstv. ráðh. sagði áðan að hann teldi gersamlega ástæðulaust að vera að vekja máls á því hér á Alþ., þó að nú ætti að bæta 53 kr. við bensínlitrann til hækkunar. Það er ástæðulaust að áliti hæstv. fjmrh. að vera að ræða um slíkt hér. Það er svo sjálfsagt mál, segir hann, að svona skuli þetta vera. Þetta eru hans eigin orð. Þetta er nauðaómerkilegt, sagði hann hér síðasta ár, nauðaómerkilegt að vera að ræða um þetta hér. Það má seg ja um hæstv. fjmrh.: Öðruvísi mér áður brá. Ég minnist þess og það oftar en einu sinni, t.d. frá árunum 1974–1978 þegar núv. hæstv. fjmrh. var í stjórnarandstöðu, að hann hélt uppi linnulausri gagnrýni á þáv. fjmrh. og ríkisstj. fyrir það, hversu mikið ríkissjóður tæki í sína hít af umferðinni og skilaði sáralitlu til baka. Nú virðist annað viðhorf vera komið upp. Ég vil nú spyrja hæstv. fjmrh. og kannske raunar fleiri hæstv. ráðh. hér inni: Er þetta í samræmi við stjórnarsáttmálann? Eru ekki einhver ákvæði um það í stjórnarsáttmála, að verðhækkanir skuli ekki fara yfir tiltekin mörk? Halda menn að þau mörk haldi, ef svo heldur fram sem horfir í hækkunum á öllum sviðum, eða er það bara einn loforðalisti án þess að mark eigi á honum að taka? Ég held að nauðsynlegt sé að vekja umr. af því tagi sem hér hefur verið gert, því að þetta er sannarlega ekki nauðaómerkilegt, hæstv. ráðh., sem hér er verið að ræða um. Það er vissulega nauðsynlegt að vekja umr. um slíkt sem þetta, því að það er þetta sem brennur fyrst og fremst á bökum almennings í landinu, þó að hæstv. ráðh. finni kannske minnst fyrir því af öllum. En hinn almenni skattþegn í landinu er ábyggilega búinn að fá nóg af því sem hér hefur verið að gerast á undanförnum dögum í sambandi við hækkanir á ótilteknum hlutum. Það er varla hægt að nefna þá þjónustu eða vöru sem hefur ekki tekið gífurlega miklum hækkunum eftir að loforð var gefið um að ekki skyldu fara yfir tiltekið mark hækkanir á hinum ýmsu sviðum. Ég vil því spyrja hæstv. fjmrh.: Er það enn staðfestur ásetningur hans að halda sér við fyrri yfirlýsingar um að þrátt fyrir allar þær hækkanir, sem hann beitir sér fyrir og stendur að á opinberri þjónustu og vöruverði, hverju tagi sem nefnist, - er það enn einlægur ásetningur hans - ég vona að hann kannist við þetta orðalag - einlægur ásetningur hans að standa við gefin fyrirheit um að grunnkaupshækkanir skuli ekki eiga sér stað í landinu á þessu ári, þrátt fyrir þá stefnu sem hann beitir sér fyrir í verðlagsmálunum? Það er full ástæða til þess að fá um það umr., ef ætlunin er að beita sér fyrir eða framkvæma hækkanir á öllum sviðum nema að því er varðar launafólk. Launin mega ekki hækka. Og að síðustu: Það er rétt, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson sagði áðan: margir hverjir hæstv. ráðh. eru typpilsinna þessa dagana, og það verður hver sem telur sig eiga að taka til sín.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þau svör, sem hann gaf við þeim fsp. sem ég beindi til hans í upphafi míns máls, og reyndar þakka hæstv. forseta líka fyrir að hafa leyft að þetta mál væri tekið hér upp utan dagskrár. En vegna orða hæstv. fjmrh. áðan um hvenær ástæða væri til að taka mál upp utan dagskrár, þá vil ég með nokkrum orðum skýra ástæður fyrir því, að ég gerði það að þessu sinni. Það eru tvær meginástæður. Fyrri ástæðan er sú, að einmitt þessa dagana er verið að ræða í ríkisstj. þetta mjög svo mikilvæga mál sem þýðir, eins og ég sagði í minni upphafsræðu, 3.5 milljarða í viðbótarskattlagningu á landsmenn í formi skatta á bensín vegna þessarar hækkunar sem nú verður. Mér finnst það vera svo mikið mál, að það sé veruleg ástæða til að ræða það hér á hv. Alþingi. Hin meginástæðan fyrir því, að ég vildi ræða þetta utan dagskrár, er sú, að mér datt það vissulega í hug að umr. hér á hv. Alþ. einmitt nú þessa dagana, meðan þetta mál er til umr. í ríkisstj., kynnu að geta haft einhver áhrif á endanlega niðurstöðu ríkisstj. í þessu máli. Ég er nefnilega ekki sömu skoðunar og hæstv. fjmrh., að engum hafi dottið í hug að um breytingar gæti orðið að ræða að þessu sinni. Mér datt það vissulega í hug; og ég vonast vissulega til að svo geti orðið, vonast eftir því í lengstu lög. Mér datt það í hug vegna þess að á miðju síðasta ári urðu miklar umr. um það innan þáv. hæstv. ríkisstj., að það gengi ekki lengur að ríkið tæki aukna skatta til sín í þessu formi með því að leggja stöðugt sömu prósenttölu á erlendar verðhækkanir bensíns. Þá voru ræddar ákveðnar till. um það innan ríkisstj., að einkum væri um tvær leiðir að ræða í þessu efni: Í fyrsta lagi að láta fasta krónutölu gilda fyrir tolla, landsútsvar og söluskatt, en í öðru lagi að eyða hækkun með því að breyta tollgjöldum í fasta krónutölu, þannig að hækkun hluta opinberra gjalda kæmi ekki fram á útsöluverði. Þetta mál var þá komið svo langt, að það leit út fyrir að samstaða mundi verða um það innan ríkisstj. að draga úr þessari skattheimtu. Það virtist stranda á þáv. fjmrh. einum. En þá gáfu ráðherrar ríkisstj. - sem margir hverjir eru þeir sömu og sitja nú í hæstv. ríkisstj. - yfirlýsingu um að þessi mál yrðu tekin til endurskoðunar um áramótin. Þess vegna hafði ég vissulega ástæðu til að láta mér detta það í hug nú, þegar þessi hækkun stendur fyrir dyrum, að hæstv. ríkisstj., margir þeir sömu ráðh. og þá sátu, mundi láta verða af því að taka þetta til endurskoðunar. Þess vegna varð ég fyrir miklum vonbrigðum með þau svör sem hæstv. fjmrh. gaf áðan um það, að engum reglum yrði breytt að þessu sinni. Ég er alveg viss um það, að þó að þurfi að breyta lögum í þessu efni, eins og hæstv. ráðh. gat um áðan, mundi ekki standa á okkur alþm, að greiða fyrir því, að slík lagasetning gæti farið fram hér á Alþ. Við höfum meira að segja orðið við tilmælum frá hæstv. ríkisstj. um að greiða fyrir afgreiðslu frumvarpa, sem hafa í för með sér skattahækkanir, hér á hv. Alþ. til þessa. Því mundum við með glöðu geði að sjálfsögðu - og glaðari geði en um hin frv. - verða við óskum sem fram kæmu af hálfu hæstv. ríkisstj. í þessum efnum. Hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefán Jónsson, gat um það, að þessi umr. gæti farið fram á nokkuð annan hátt og menn yrðu að líta í svolítið dýpri rök tilverunnar til þess að sjá þetta mál í réttu samhengi. Ég er ekki sammála honum um að hin djúpu rök í þessu máli séu þau, að ríkið eigi að taka að sér allan innflutning á olíu og bensíni. Ég skal rökstyðja það örlitið betur, vegna þess að hann saknaði samkeppninnar hjá olíufélögunum. Ég sakna hennar vissulega líka. En olíufélögin eru með ákvörðun ríkisstj. - ákvörðun margra ríkisstj. - bundin við sín bensíninnkaup austur í Rússíá og fá þau það á sama verði öll. En það hefur verið farið fram á það, að reynt yrði að losa um þessar hömlur og losa um þessi bönd, en því miður hefur það ekki gengið. Það strandar ekki á okkur þm. Sjálfstfl. En ég get verið sammála hv. þm. um að það er ekki Khomeini að kenna - eða Rhesa Pahlavi, svo að við bætum honum nú í hópinn - það er ekki þeim að kenna að olíuverð hefur þotið upp á heimsmarkaðinum. Þar eru kannske einhverjar aðrar ástæður fyrir hendi líka, en hitt skal ég fullyrða, að það er íslenskri ríkisstj. að kenna að olía þýtur upp á innanlandsmarkaði á Íslandi. Það sjáum við glöggt, því að af þeim 53 kr., sem bensínverð á að hækka um nú einhvern næstu daga, fá olíufélögin, þessar margumræddu gróðastofnanir, 16 kr. í sinn hlut, en ríkissjóður ætlar að taka 37 kr. í sinn hlut og hækka þar með álögur á landsmenn um 3.5 milljarða á þessu ári. Og af því gengur ekki nema hluti til vegagerðar, hitt fer í eyðsluhít ríkisins. Ég ítreka þakkir mínar til forseta fyrir að hafa tekið þetta mál hér inn utan dagskrár, en ég ítreka einlæga beiðni mína og ósk um það til hæstv. fjmrh., að hann beiti sér fyrir því innan ríkisstj., nú þegar þessi ákvörðun verður tekin, að nokkuð verði dregið úr skattheimtunni og þar með létt af almenningi þeim álögum sem nú virðist að stefnt að leggja á fólk.



Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim þm. sem telja að beri að þakka hv. 6. þm. Reykv. fyrir að gera þetta mál, sem hann hefur flutt hér inn í þingsali utan dagskrár, að umræðuefni. Ég lít ekki á þetta einstaka dæmi, þ.e. bensínhækkunina, sem aðalmálið hér á dagskránni, heldur verðhækkanir almennt. Hv. þm. er vel kunnugt um mínar aðvaranir og minn málflutning. Öll þau ár, sem ég hef setið á hv. Alþ. hef ég bent á það, að erlendar hækkanir eru sá vandi sem er skattlagður af ríkisstj. í meira mæli en gjaldþol landsmanna má við. Ég harma það, að hæstv. fjmrh. telur að utandagskrárumræður sem þessar eigi ekki rétt á sér nema um stórmál sé að ræða og þá mál sem geta verið afdrifarík fyrir þjóðina í heild. g held að hér sé um eitt slíkt stórmál að ræða. Ég held að gjaldþoli skattgreiðenda hafi verið ofboðið áður en til þessara hækkana var stofnað, ef úr þeim verður, og það er löngu kominn tími til þess, að við þm. almenn gerum okkur grein fyrir því, að aðalvandamál okkar og það mál sem mestur tími fer í umr. um hér á Alþ., er verðbólgan. Hún er að miklu leyti heimatilbúin og að öllu leyti af manna völdum. Við höfum verið að skattleggja hlutfallslega innfluttar verðhækkanir svo að verð vörunnar margfaldast þegar hún er komin á neytendamarkaðinn hjá okkur. Hæstv. fjmrh. taldi ekki brýnt að ræða þetta mál hér. Það er skoðun hæstv. ráðh. Ástæðan fyrir því, að hann taldi ekki brýnt að ræða það, er sú, að hér er farið eftir hefðbundnum leiðum í verðhækkunum, þeim leiðum sem allar ríkisstjórnir síðustu ára hafa notað til þess að hækka vöruverð. Og ég vil segja að í þessum orðum felst sannleikur sem er okkur til umhugsunar. Við þurfum að rífa okkur úr þeim vítahring þar sem eru þessar hefðbundnu hækkanir. Það er nákvæmlega það sem er að ske hér. Núv. hæstv. ríkisstj. er ekki að gera neitt annað en það sem sú síðasta og næstsíðasta gerði, og það er þetta sem er okkar stóra vandamál í dag. Að sjálfsögðu er það rétt hjá ráðh., að þegar vörur hækka, þá hækka tekjur ríkissjóðs. En við skulum gera okkur grein fyrir því, að þá koma réttmætar kröfur frá fólkinu í landinu um launahækkanir, og þannig heldur þessi vítahringur áfram svo lengi sem þessi hefðbundna aðferð er höfð. Það er þessi sjálfvirkni sem er vandamálið og er fyrst og fremst hér á dagskrá. Ég ætla að vona - þrátt fyrir orð hv. 6. landsk. þm. þegar hann sagði: „Er það einlægur ásetningur hæstv. fjmrh. að ganga að „ - svo stoppaði hann, en mér fannst hann ætla að segja:“ að eiga þessa verðbólgu og reynast henni trúr þar til yfir lýkur?“ Ég vona, að svo verði ekki, og tek undir þau orð hv. 6. þm. Reykv., sem voru hans lokaorð hér, að áður en ríkisstj. gengur endanlega frá þeim hækkunum, sem nú blasa við á bensínverðinu, þá verði málið betur skoðað og athugað hvort ekki er hægt að draga svolítið úr þessum hækkunum. Ég vil undirstrika þessar óskir hv. 6. þm. Reykv., því að við skulum gera okkur grein fyrir því, að það er hægt að gera landið óbyggilegt á margan hátt, t.d. gera of kostnaðarsamt að búa hér. Það er ein leið. Ef við höldum miklu lengur áfram á þeirri braut sem við erum nú komnir á - og þá er ég alls ekki að beina spjótum mínum sérstaklega að hæstv. núv. ríkisstj., heldur að starfsháttum sem hér hafa átt sér stað í langan tíma á hv. Alþ., bæði hjá þeim, sem nú sitja hér, mér og öðrum, og þeim sem á undan eru gengnir, - þá verður þetta land óbyggilegt innan tíðar af öðrum ástæðum en af náttúrunnar völdum. Það eru mörg gjöld sem leggjast á umferðina. Það er ekki aðeins bensínhækkun, það er hækkun á öllu sem snertir umferðina. Það er alveg sama hvort það eru tekjur af innflutningi á bifreiðum eða vélum eða hvort það eru vélarnar sjálfar eða varahlutir til þeirra. Síðan koma alls konar gjöld, það eru bifreiðagjöld, það eru tryggingagjöld og ég tala nú ekki um sektargjöld sem fara síhækkandi og eru innheimt með meiri hörku nú en nokkru sinni áður af löggæslunni, þannig að það er að verða allt að því ómögulegt að þóknast yfirvöldunum á neinu sviði. Það kostar allt peninga. Það kostar peninga sem áður var talið sjálfsagt að menn hefðu nokkuð frjálsar hendur með að gera án þess að verða lögbrjótar í ferðum á milli bæjarhverfa í Reykjavík. Það er orðinn vandi að vera til. En sem sagt, ég tel að þessar umr. hafi verið þarfar, og ég vil undirstrika lokaorð hv. 6. þm. Reykv. um það, að áður en ríkisstj. tekur endanlega ákvörðun um þá hækkun, sem nú blasir við, skoði hún málið með því hugarfari að úr þessum hækkunum verði eitthvað dregið.



Herra forseti. Till. sú, sem hér er til umr., hefur tvívegis áður verið flutt á Alþ. Ég lýsi yfir stuðningi mínum við efni hennar og jafnframt tek ég undir flest það sem fram kom í ræðu frsm., Stefáns Guðmundssonar. Það að þessa till. skuli hafa dagað uppi hér á hv. Alþ. tvívegis vona ég að stafi ekki af því, að hér hafi ekki verið stuðningur við þetta málefni, og ég vænti þess enn að sá stuðningur hljóti að vera fyrir hendi og þessi till. hljóti nú þinglega afgreiðslu. Á síðustu árum hefur verið á það bent, að framleiðni í atvinnurekstri okkar væri mjög tág, bæði í sjávarútvegi og öðrum atvinnugreinum. Í stjórnarmyndunarviðræðum nú í vetur voru till. Alþb. um aukna framleiðni atvinnuveganna sem leið til viðnáms gegn verðbólgu mjög til umr. Nú er komin ríkisstj. sem Alþb. er aðili að, og þótt sú stjórn hafi ekki markað stefnu í þessu máli eins ákveðið og við sumir hverjir hefðum óskað, má þó við þá stefnumörkun una ef við hana verður staðið, og sjálfsagt er engin ástæða til, að ætla að svo verði ekki gert. Sjálfsagt liggja til þess ýmsar ástæður, að framleiðni í íslenskum atvinnurekstri er ekki góð. Framfarir á þessu sviði hjá sjávarútveginum og úrvinnslugreinum hans hafa verið miklar á undanförnum árum. Það er t.d. líklegt, að hvergi við Norður-Atlantshaf sé jafnlítill vinnulaunakostnaður á hverja verðeiningu fisks komna frá veiðiskipi og hér á Íslandi. Við erum með stóran hluta af fiskiskipaflota okkar vel búinn og næstum því með þjálfaðan og valinn mann í hverju skiprúmi. Ýmsar fræðikenningar hafa samt verið uppi um óhagkvæmni íslenska fiskiflotans. Þær kenningar hef ég aldrei heyrt rökstuddar með samanburði við fiskiveiðiflota og nýtingu á flota annarra fiskveiðiþjóða. Ég er þó ekki í neinum vafa um að auka megi framleiðni fiskiflotans enn nokkuð og þó sérstaklega i sambandi við meðferð afla og jafnvel með ódýrari olíu eða minni olíueyðslu. Hitt er ljóst, að ef halda á áfram þeirri óheillastefnu að stöðva endurnýjun og uppbyggingu fiskiflotans, eins og gert hefur verið nú að undanförnu, er stutt í það að íslenski fiskveiðiflotinn dragist aftur úr og verður þá innan tíðar engin leið önnur en að taka eitt stóra stökkið í uppbyggingu flotans, eins og hér hefur áður verið gert. Alþm. hafa kannske orðið sér úti um álitsgerð starfshóps um skipasmíðaiðnað, en sá starfshópur hefur verið uppi með tillögur um það, hvernig skuli endurbyggja íslenska fiskveiðiflotann. Ef þær eiga að verða stefnumarkandi í sambandi við aukna nýtingu í sjávarútvegi, þá líst mér ekki á að vel sé farið af stað. Þessi starfshópur leggur til að aðalendurnýjun íslenska fiskveiðiflotans eigi sér stað í stærðinni milli 20 og 50 tonn. Það eru þau skip sem ég held að flestir sjómenn og meginhluti útvegsmanna vilji algerlega leggja til hliðar, en þeir góðu sérfræðingar telja - og virðast hafa fundið einhver rök fyrir því - að þetta sé þó hinn æskilegi skipafloti sem eigi að byggja upp hér. Ég mótmæli þessu alveg og tel að það sé allt annar hluti fiskveiðiflotans sem á að byggja upp, ef á að hugsa um það að íslenski fiskveiðiflotinn nýtist vel. Út frá einhverju öðru sjónarmiði má kannske finna það, að þessi stærð sé æskileg. Þótt segja megi það um stóran hluta fiskiflotans, að hann sýni og geti sýnt góða framleiðni, er öfugt farið um fiskvinnslufyrirtækin. Allt of stór hluti þeirra er vanbúinn til þess að geta sýnt góða nýtingu og framleiðni. Skýringin á þessu misræmi sýnist mér oft og tíðum vera dálítið einföld. Þegar byggt er nýtt skip komast lánastofnanir ekki undan því að lána kaupandanum samkv. ákveðnum reglum, jafnvel þótt verðið fari nokkuð fram úr því sem gert hefur verið ráð fyrir í upphafi. Bankastjóra tekst ekki að segja: Þú skalt hafa alla skipshöfnina og eldhúsið í einum sal, eða: Þú skalt engan lóra hafa í skipinu, eða: Þú skalt ekki hafa fisksjá o.s.frv. Skipið fer á flot og til veiða fullbúið þeim tækjum sem reynsla íslenskra fiskimanna segir til um að þurfi og eigi að vera í íslensku fiskiskipi. Ég held að hagfræðingur eða tölvufræðingur hafi aldrei komið þar neitt nálægt. Á hinn veginn er það svo, að við uppbyggingu fiskvinnslustöðvar skammtar hinn ábyrgi fjármálastjóri bankanna aðgerðir. Hafi verið byggður góður vinnslu~staður og frost- eða birgðageymsla er eins víst að ekki fáist fjármagn fyrir hráefnismóttöku. Undirstaða góðrar framleiðni og nýtingar er gott starfsfólk. Fiskvinnslan byggist að nokkrum hlut á því fólki, sem nú ber heitið farandverkafólk, en hefur ekki verið flokkað á neitt sérstakt nafn í íslenskum fiskiðnaði fyrr en nú á allra síðustu mánuðum. Það er því höfuðatriði, að fiskverkunarstöðvar geti boðið góða aðstöðu í verbúðum. Sums staðar er þessi aðstaða í góðu lagi, víða ekki. Mér er kunnugt um stað þar sem sveitarstjórn, fiskverkendur og útvegsmenn með stuðningi verkalýðsfélags höfðu komið sér saman um byggingu verbúða með sæmilega félags- og mötuneytisaðstöðu. Bankastjórar væntanlegs viðskiptabanka svo og stjórn Fiskveiðasjóðs neituðu um lánsfé til þessara framkvæmda vegna þess að þessi framkvæmd væri of fín. Rökstuðningurinn, sem þeir höfðu, var sá, að hér væri ekki verið.að byggja yfir verkafólk, hér væri verið að byggja ferðamannahótel. Spurningunni um það, af hverju þeir álitu að ferðafólk á skemmtireisu þyrfti betri aðbúnað en fiskvinnslufólk og sjómenn, svöruðu þeir með því að neita enn ákveðnar um lán til slíkrar þjónustubyggingar. Afleiðing neitunarinnar er sú, að hvert atvinnufyrirtæki á þessum stað um sig hefur orðið að verða sér úti um aðstöðu fyrir sitt verkafólk, - aðstöðu sem er margfalt lakari og stundum varla boðleg ferðafólki, hvað þá því fólki sem jafnan vinnur erfiðan og langan vinnudag. Kostnaðurinn er margfaldur á við það fjármagn sem hefði þurft til þess að byggja verbúðina. Neitun bankastjóranna hefur valdið því, að fyrirtækin hafa minna fjármagn til bættrar hagræðingar, og um leið eru líkur fyrir því og reyndar vissa, að fyrirtækin halda ekki eins góðu starfsliði að sínum fyrirtækjum. Það má telja mörg dæmi um það, hvernig furðulegar fjármagnsneitanir hafa gert fyrirtækjunum ómögulegt að koma á hjá sér sæmilegri vinnuhagræðingu og öðru því er þurft hefur til bættrar framleiðni. Aðalrökin gegn lánveitingu til slíkra hluta hafa verið þau, að slíkar lánveitingar væru verðbólguhvetjandi, þegar væri komið of mikið fé í umferð o.s.frv. Oft hefur verið sagt að við þessi mánaðamót mætti ekki lána meira og við þessi áramót mætti ekki lána meira. Þetta þekkja allir sem leitað hafa eftir fjármagni til þessara hluta. Flestir munu gera sér grein fyrir því, að fátt mun þó hafa verið jafnhvetjandi á verðbólguna og sú lánapólitík sem rekin hefur verið gagnvart atvinnuuppbyggingu og rekstri. Þessi stefna hefur haldið niðri möguleikum fyrirtækja á bættri nýtingu og framleiðni. Bætt nýting og framleiðni í íslenskum sjávarútvegi getur orðið á marga vegu. Möguleikarnir eru margþættir. Allar prósentutölur og prósentuútreikningar eru í þessu efni dálítið varasamir. Hún verður stundum ansi leiðinleg nýtingarprósentan, ef við tökum þorsk upp úr sjó, sem veiðist þegar allt er fullt af loðnu á miðunum og fiskur er úttroðinn af þeim fiski. Hún segir engan stórasannleik, meðalprósentan í þessu eða hinu frystihúsinu. Hráefni getur verið svo breytilegt að það frystihús, sem kemur út með besta nýtingu í einhverju úrtaki, getur fallið niður í að vera í neðsta sæti, við þó óbreytta framleiðsluaðstöðu hjá fyrirtækinu sjálfu, vegna breytinga á hráefni. Herra forseti. Við upphaf umr. um þá till., sem hér er til umr., flutti hv. þm. Tryggvi Gunnarsson mjög athyglisverða ræðu. Um leið og ég tek undir meginefni ræðu Tryggva Gunnarssonar vil ég þakka honum fyrir það, að hann skuli hafa gefið sér tíma frá sjómennskunni og skipstjórninni til að sitja hér á Alþ. og láta heyra í sér um þetta málefni. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér tilvitnun úr ræðu Tryggva. Hann sagði: „Ég vildi aðeins til frekari áherslu koma inn á annað svið, sem snertir nýtinguna, ekki síður en það, er varðar stjórnun fiskveiðanna, hvernig við förum að þessu öllu saman. Við vitum öll, sem höfum áhuga á þessu máli, að mikið vantar á að fiskur sá, sem sjómenn okkar veiða, komi að landi í því besta ástandi sem hann getur verið. Er þetta af ýmsum orsök. um. Stundum eru veiðiferðir of langar og fiskur skemmist af þeim sökum. Stundum er hreinlega um trassaskap í meðferð að ræða. Reyndar verður það alltaf að nefnast trassaskapur ef fiskinum okkar, þessu ágæta hráefni, er spillt.“ Ég tel að hér hafi verið nefnt málefni, sem skiptir mjög miklu máli í fiskveiðum okkar, og málefni, sem of lítið hefur verið rætt í sambandi við nýtingu og framleiðni, einnig i sambandi við stjórnun fiskveiðanna. Það fólk, sem við fiskvinnsluna vinnur, verður vart við það nær daglega, að það hráefni, sem til vinnslu kemur, reynist gallað. Af 35 þús. tonna saltfisksútflutningi á árinu 1979 reyndust 11 þús. tonn fara í 3. og 4. gæðaflokk. Það jafngildir 35 þús. tonnum af fiski upp úr sjó. Skreiðarframleiðsla ársins 1979 mun hafa verið hátt í 3 þús. tonn eða 15–20 þús. tonna afli upp úr sjó. Samtals hefur þá á árinu 1979 verið um 50 þús. tonna fiskafli sem hefur fallið í hina lágu gæðaflokka í framleiðslu. Ég held að varla sé ofsagt að hér geti verið um allt að helmingsverðmun að ræða, miðað við þá framleiðslu sem verðmætust er. Hér er um að ræða meðalafla 10–15 togara af minni gerð. Ég læt tölvumeisturunum og öðrum reiknimeisturum eftir að reikna út þau verðmæti sem þarna hafa farið í súginn. Þær eru margar ástæðurnar fyrir því, að ástandið er svona vont, en ég held að hér megi laga margt með tiltölulega lítilli fyrirhöfn. Hv. þm. Tryggvi Gunnarsson kom einnig inn á annað þátt fiskveiða og fiskvinnslu, sem einnig snertir mjög það mál sem hér er til umr. Það er stjórnun fiskveiðanna. Það verður nú æ fleirum ljóst, að sú bannstefna eða tímabilaaðferð, sem notuð hefur verið til að stjórna veiðunum, hefur svo augljósa galla að leita verður annarra aðferða í þessu efni. Skoðanir manna í þessum efnum eru breytilegar, og að sumu leyti fer það eftir landshlutum og veiðisvæðum hvað menn telja best í þessum efnum. Tryggvi lýsti sig samþykkan kvótakerfi á skip. Ég hef verið andvígur þeirri stefnu. En nú þegar ókostir bannstefnunnar fara að sýna sig, m.a. með því að allur fiskveiðiflotinn stöðvast langan tíma með tilheyrandi atvinnuleysi í fiskvinnslustöðum, tel ég rétt að mjög komi til athugunar hvort kvótaskipting sé ekki framkvæmanleg með bestu manna stjórnun og þar sem tekið yrði fullt tillit til séraðstæðna á ýmsan hátt. Við þær aðstæður, sem nú eru í þessum málum, þar sem við blasir jafnvel stöðvun bátaflotans fljótlega upp úr páskum og fram í maí, finnst mér heldur djúpt í árinni tekið hjá hæstv. sjútvrh. hér á fimmtudaginn var, þegar hann ræddi um þessa till. Hann lýsti því yfir, að hann væri algjörlega andvígur þessari leið. Þessa leið finnst mér að þurfi að athuga að það þurfi einmitt að ræða þessa leið ásamt öðrum í þeirri nefnd, sem sjútvrh. boðaði að hann mundi skipa eftir tilnefningu þingflokkanna til umræðna um bætta fiskveiðistjórnun og samræmingu veiða og vinnslu. Sú leið, sem nú er farin, að hver og einn skipstjóri keppist við að ná sem mestu þar til að banninu kemur og fiskvinnslustöðvarnar neyti allra bragða til að koma aflanum undan, leiðir til lélegrar nýtingar á aflanum. Til þess að ná hámarksnýtingu á þeim sjávarafla, sem á land kemur, eins og sú till. sem hér er til umr. gerir ráð fyrir að kannaðar verði leiðir til, tel ég nauðsynlegt fyrst og fremst að kannaðar verði leiðir til útbóta á eftirfarandi þáttum: 1. Vinnuaðstaða og kjör fólks þess, er vinnur að sjávarútveg, verði stórlega bætt. 2. Lánafyrirgreiðsla til fiskvinnslustöðva verði stórlega aukin. 3. Aukið eftirlit verði með gæðum þess afla er að landi berst, og meðferð hans í fiskvinnslustöðvunum. 4. Tekin verði upp ný stefna í sambandi við fiskveiðitakmarkanir og stefnt að meiri jöfnun afla og stjórnun sem samræmir veiðar og vinnslu.



Herra forseti. Ég vildi ekki láta hjá líða að þakka þeim ágætu þm., hv. 3. þm. Norðurl. v. og 1. þm. Vesturl., fyrir flutning þessarar till. Ég get heils hugar tekið undir efni till. og vona að þingið samþykki hana nú í vetur. Fyrir þýðingu þess að samþykkja slíka þáltill. sem þessa geri ég mér ekki fulla grein. Það var, held ég, í fyrra á þinginu, að við samþykktum ámóta till. frá Ágúst Einarssyni. Við samþykktum líka till. frá Lúðvík Jósepssyni og Garðari Sigurssyni um miðlun á fiski eða hráefni milli fiskvinnslustöðva og staða. Hver áhrifin af þessum samþykktum okkar eru og hvaða þýðingu það hefur veit ég ekki, en vona að þau verði einhver. Ég held að það sé ekki spurning um það, að ef við ætlum að auka okkar fiskhráefni, þá sé ekki mest að sækja í fiskvinnslustöðvarnar sjálfar, það sé fyrst og fremst að sækja í stjórnun fiskveiðanna sjálfra. Það er ósköp gaman að leyfa sér að vera rómantískur, eins og sjútvrh., virðist hafa gert til þessa, og vilja leyfa aflakóngunum að njóta sín og lifa í því gamla andrúmslofti sem áður var, að menn gátu gengið í þessa auðlind eins og hver hafði löngun og getu til. En því miður er ég hræddur um að sá tími sé liðinn. Við höfum horft á hverjum fiskstofninum af öðrum ofgert, og við höfum horft t.d. á humarinn hverfa af miðunum. Það varð að grípa til sérstakra aðgerða til þess að ná honum upp aftur. Sama hefur gerst með síldina hér sunnanlands. Það virðist nú vera, að sumargotssíldin sé að ná sér sæmilega á strik, og þar hefur verið tekin skynsamleg stefna. Þar hefur verið tekin upp kvótaskipting og hver bátur fær að veiða ákveðið magn. Sama hefur verið að gerast með fleiri fiskstofna, eins og t.d. ýsuna. Hún virðist mjög mikið hafa horfið af miðunum. Þess vegna held ég að kominn sé tími til þess, eins og ræðumaður á undan mér benti á og reyndar Tryggvi Gunnarsson í sinni ágætu ræðu, að við verðum að taka þetta fastari tökum en við höfum gert og hverfa að einhvers konar kvótaskiptingu. Hvort sá kvóti á að vera endilega ákveðið magn á skip eða á fiskvinnslustöð eða' jafnvel landsfjórðung, það ætla ég ekki að dæma um, en ég held að við komumst ekki hjá því að snúa okkur að þeirri leið í fiskveiðum okkar. Ég held að við verðum að viðurkenna það, að framleiðni sé hvergi meiri í íslenskum atvinnuvegum en einmitt í sjávarútveginum og fiskvinnslunni. Það var minnst töluvert á júlíslysið sem varð 1979. Ég held að því miður sé þetta júlíslys alltaf að endurtaka sig, og því miður hefur sú þróun orðið með jafnvel bættri tækni og aukinni veiðigetu skipanna, að markaðsvara okkar hefur versnað og sú vara, sem við erum að bjóða á markaði, er ekki sú sama og hún var fyrir fáum árum. Ég held að við komumst ekki hjá að gera verulegt átak í því að bæta hana, þegar við stöndum nú frammi fyrir aukinni samkeppni við Kanadamenn og aðrar þær þjóðir sem eru að ryðjast inn á þá markaði sem við höfum jafnvel haft veruleg áhrif á. Auðvitað verður þetta ekki gert nema með mjög aukinni fjármögnun til fiskvinnslunnar og sjávarútvegsins í heild. Sem betur fer gerði fyrrv. sjútvrh. nokkra breytingu á reglum Fiskveiðasjóðs, þannig að nú á að veita meira fé til fiskvinnslunnar en áður hefur verið, en á því er full þörf. Ég vil sérstaklega vekja athygli á mörgum þeim ágætu tækjum sem íslenskur iðnaður er nú einmitt farinn að framleiða fyrir sjávarútveginn. Eru áreiðanlega miklir möguleikar fyrir okkur til útflutnings einmitt á þeim tækjum og búnaði sem hann nú framleiðir. En ég held, eins og ég sagði áðan, að þessi júlíslys séu alltaf að gerast og þau muni halda áfram að gerast ef ekki verður gripið til annarra og betri aðferða við stjórnun fiskveiðanna en til þessa hefur verið beitt. Við höfum dæmi um áhrif þessara stjórnunaraðgerða fyrir augunum. Ef við förum t.d. hér með höfninni, þá sjáum við mörg af okkar glæsilegustu og öflugustu fiskiskipum liggja við hafnarbakkann og við sjáum okkar dugmestu og bestu aflamenn vappa um bryggjurnar vegna þess að þeir mega ekki fara á sjó. Þar eru loðnuveiðimennirnir okkar. Þeir mega jafnvel ekki fara á sjó til veiða aftur fyrr en komið er fram á haust. Mér finnst þetta ekki benda til þess, að sá árangur náist sem að er stefnt, þar sem segir í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstj. að auka eigi framleiðni í sjávarútvegi. Ég held að það verði ekki gert nema með breyttum aðferðum. Eins er hitt, að með þeirri aðferð, sem nú er beitt, held ég að við komumst aldrei hjá þeim miklu aflasveiflum sem eru bæði á togaramiðum á Vestfjörðum og eins á vertíðarsvæðinu á Suðurlandi. Kannske er útilokað að komast algjörlega hjá þessum vertíðarsveiflum og kannske ekki ástæða til þess að reyna það. En það má vafalaust með ýmsum aðgerðum draga mjög úr neikvæðum áhrifum þeirra á framleiðslu okkar og verðmætasköpun. En það er eitt í þessu, sem við megum ekki heldur gleyma og þarf að taka afstöðu til, og það eru rekstrarskilyrði þeirra fyrirtækja sem í þessari atvinnugrein starfa. Nú gengur yfir sá tími sem þessi fyrirtæki framleiða hvað mest og vinna flest þeirra af fullri orku. En þau eru að vinna sig niður. Með hverri framleiðslueiningu, sem þau skila, eru þau að sökkva dýpra og dýpra í skuldafenið. Ég held að það hefði í sjálfu sér e.t.v. verið meiri þörf á því, að einhverjir af flokksbræðrum sjútvrh. hefðu flutt till. um að fiskvinnslustöðvum og öðrum fyrirtækjum í sjávarútvegi yrðu sköpuð eðlileg rekstrar- og starfsskilyrði, svo að stjórnendur þeirra gætu einbeitt sér að bættri stjórnun og nýtingu, en gengju ekki eins og nú með betlistaf í hendi milli banka og opinberra aðila til að fleyta fyrirtækjunum áfram frá degi til dags, því það er sú staðreynd sem þessir blessaðir menn verða nú að standa frammi fyrir hvern dag vikunnar. Þeir vita ekki hvort þeir geta borgað vinnulaunin fyrir næstu viku. Ég held að það sé kominn tími til þess, að ríkisstj. átti sig á því, að þessi atvinnutæki verða að fá að snúast. Það er framundan í vor og sumar erfiður tími hjá þessari atvinnugrein. Þá verður farið að vinna ódýrari fisktegundirnar, eins og karfa og ufsa, sem vitað er að ekki er hægt að skila með sæmilegu móti. En nú er sá tími sem þessi fyrirtæki hefðu e.t.v. getað haft viðunandi afkomu. En svo er því miður ekki í dag og ekki annað að sjá en að mörg þeirra stöðvist áður en langt líður.



Herra forseti. Það er að bera í bakkafullan lækinn að þakka hv. þm. Stefáni Guðmundssyni fyrir frumkvæði hans að flutningi þessa máls í þinginu, og sennilega mundi hv. þm. Tryggvi Gunnarsson, frændi minn, þó þrekinn sé, tæpast rísa undir öllu meira lofi en á hann hefur verið borið nú þegar, væri hann hér nærstaddur. En fjarlægðin mun nokkuð létta honum þessa byrði, og vil ég þá bæta við sérstöku þakklæti til hv. þm. Skúla Alexanderssonar og Guðmundar Karlssonar, sem eru sérfræðingar í fiskverkun á meðal vor, einnig fyrir mjög fróðlegar ræður og jákvæða gagnrýni á þetta mál, sem varðar nýtinguna eða framleiðnina í fiskiðnaði okkar. Ég trúi því staðfastlega, að framleiðni í þessum atvinnuvegi hjá okkur sé jafnmikil og þeir hv. þm. Skúli og Guðmundur vildu hér vera láta. En ég er jafnframt þeirrar skoðunar og gæti rökstutt hana með allmörgum dæmum, að þar eigi sér einnig stað einhver gegndarlausasta sóun sem hugsast getur í nokkurri atvinnugrein á Íslandi. Getur maður þá rétt aðeins farið að draga ályktanir af því, hvernig komið væri hag þessa atvinnuvegar, með þessa geysilegu framleiðni samanborið við það sem annars staðar tíðkast og þessa óskaplegu sóun sem við vitum að þarna á sér stað, ef enn þá betur væri á spilunum haldið. Það liggja ekki fyrir tölur um það, hversu miklum hluta af þeim afla, sem kemur um borð í skipin, er skilað til lands, hversu miklum hluta af verðmætunum er á glæ kastað, svo við notum hina gömlu skáldlegu mynd. Þó er mér kunnugt um það og okkur öllum, að í sjóinn fer a.m.k. öll lifrin af togaraflotanum og hefur gert nú síðustu 22 árin a.m.k. Slógið fer náttúrlega allt í sjóinn. Mér segja fróðir menn, sem ég hef ástæðu til þess að ætla að ýki ekki, að í þessum verðmætum einum sér liggi a.m.k. 7 milljarða kr. virði, ef í land kæmi og væri nýtt í hina ódýrustu vinnslu sem hugsast gæti, og mun meira aftur á móti ef lifur væri ekki brædd til iðnaðarlýsis, heldur til meðalalýsis, og margfalt meira ef hún væri fryst fyrir þá markaði þar sem frysta lifur skortir. Við lásum ummæli eftir einum af okkar ágætu landhelgisskipherrum í Morgunblaðinu í haust er leið, þar sem hann var að lýsa atferli erlendra verksmiðjutogara á Grænlandsmiðum, rétt fyrir utan landhelgina okkar, í smáfiskatogi, þar sem hann komst svo að orði, að ekki sæist fugl í kjölfarinu hjá þessum skipum. Ástæðan fyrir því, að fugl sést ekki í kjölfari hjá þessum skipum, er beinlínis sú, að þar er engan mat að hafa út um lensport, þar er allt hirt til framleiðslu og verðmætasköpunar. Ég er þeirrar skoðunar, að við ættum að setja okkur það mark - og væri jafnvel fús til þess að standa að löggjöf þess efnis - að ekki mætti henda einum einasta ugga fyrir borð eða neinu því sem úr sjónum er tekið af lífrænum efnum, heldur ætti að flytja allt saman til lands. Kæmi þá náttúrlega í fyrsta lagi þetta til, að við erum að henda þarna verðmætum, samtímis því sem við erum í ýmsa grein e.t.v. farnir að ofnýta fiskimiðin okkar, og svo er hitt beinlínis hreinlætisatriði og sjálfsögð krafa um siðgóða meðferð á því sem við tökum úr sjónum. Ég kvaddi mér nú fyrst og fremst hljóðs - þrátt fyrir það þakklæti sem ég hef þegar borið fram við hv. ræðumann Guðmund Karlsson - vegna ummæla hans um ástandið í fiskiðjuverunum, í fiskvinnslunni á vertíðarslóðinni hér syðra þessa dagana, þar sem útlit er fyrir, ef drottinn gefur framhald á slíkum dýrðarinnar gæftum sem við njótum núna, að verði vertíð allra alda, þar sem hann segir um það fólk, sem vinnur nú að framleiðslu á útflutningsvöru og leggur nótt við dag, efalaust í flestum tilfellum nú þegar komið að þrotum með vinnuþrek, að árangurinn verði sá, að með hverri framleiðslueiningu, sem tekst að koma í frostið, aukist tap fyrirtækisins. Hv. þm. Guðmundur Karlsson veit ákaflega vel hvað hann er að segja. Það má vel vera að hann taki sér hér hið sjálfsagða leyfi að mála staðreynd þeim litum sem til þess nægja að menn taki mark á henni. En mig langar til þess að leggja fyrir hann spurningu, - og ætla ég honum þó rými fyrir því sem hann var áður búinn að gera grein fyrir hérna með ágallana sem á því eru að þurfa að taka svo mikinn fisk á jafnskömmum tíma, - ég vil leggja fyrir hann eina spurningu sem mér þætti ákaflega vænt um að fá svar við: Hvernig stendur á því, að hægt er norður í landi að skila inn í frystigeymslu framleiðslueiningum sem hver um sig skilar dágóðum arði, á sama tíma sem hinir ágætu og afkastamiklu frystihúsaeigendur hér við Faxaflóann ganga, eins og hann lýsti, með ekkasogum milli bandastjóra að fá fé í rekstur sinn - að þá skuli fyrirtæki norður í landi skila með hagnaði hverri framleiðslueiningu, geta borgað 36% ofan á umsamið hráefnisverð til sjómannanna og í staðinn fyrir að ganga með vota kinn til bankastjóranna að biðja um fjármuni í reksturinn geta þeir bara gengið þangað og tekið út peningana sína. Ég veit að hv. þm. Guðmundur Karlsson getur útskýrt það fyrir okkur, hvernig á þessu stendur. Og af því að ég vil gjarnan að hv. þm. geti dregið réttar ályktanir af þeirri fræðslustarfsemi sem hér hefur átt sér stað og mun eiga sér stað, þá þætti mér æskilegt, ef við gætum nú kannske lært aðferðina af þeim Norðlendingunum, að við gætum komið þeim fróðleik á framfæri við þá Sunnlendingana sem mega una svona bágu lífi í starfsemi sinni.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð sem hv. þm. Stefán Jónsson tók sér í munn áðan, að það á sér stað gegndarlaus sóun í íslenskum sjávarútvegi á margan hátt, og það á sér þar líka stað mikil offjárfesting. En sú sóun, sú offjárfesting stafar í flestum tilvikum af stjórnleysi. T.d. getum við séð dæmi um þá offjárfestingu sérstaklega hjá loðnuflotanum fyrir síðustu vertíð. Þetta eru kappsfullir menn sem eiga þarna hlut að máli, menn sem hafa haft ágætisafkomu og hafa getað lagt í mikla og dýra fjárfestingu, og þeim er att til kapps um mjög takmarkaðan fiskistofn. Og því meira sem þeir leggja í sín veiðarfæri og sín fiskiskip, því meiru ná þeir á stuttum tíma. Aftur á móti ef þeim væri skammtaður ákveðinn kvóti sem þeir mættu veiða á ákveðnum löngum tíma, þá þyrftu þeir ekki á þessari miklu fjárfestingu að halda. Ég held að það sé kominn tími til þess fyrir löngu, að við nálgumst þessi vandamál sjávarútvegsins með öðrum hætti en við höfum til þessa gert og horfum á þau raunsæjum augum. Ég tek undir það, að það er vissulega sorglegt að sjá allri lifur fleygt í sjóinn af togaraflotanum. Ég held að það séu kannske 5–10 togarar af öllum okkar flota sem hirða lifur. En sjómenn togaraflotans hafa haft verulega góða afkomu á síðustu árum og þeim finnst ekki taka því að hirða þennan litla hluta af því verðmæti sem þeir eru að flytja á land þar sem lifrin er. Því er ekki hægt að neita, að það er ömurlegt fyrir hvern einasta framkvæmdastjóra fiskvinnslufyrirtækis að standa frammi fyrir því vandamáli, hvort hann geti borgað því fólki, sem vinnur hörðum höndum, má segja, svo lengi sem það getur staðið á fótunum, laun á réttum tíma í hverri viku. Hv. þm. talar um að þeir Norðlendingar skili dágóðum arði um leið og við Sunnlendingar getum ekki rekið okkar fyrirtæki. Það var nú svo fyrir nokkrum árum, það var fram til 1972 líklega, að besta afkoma í sjávarútvegi var hjá fyrirtækjum á Reykjanesi og á Suðurlandi. En þá varð sú breyting á, að skilið var töluvert mikið á milli í verði á smáum fiski, meðalstórum fiski og stórfiski, vegna þess að saltfiskur gaf verulega vel af sér. Við sitjum við það borð hér, Sunnlendingar, að framleiða mikið einmitt úr þessum stóra fiski sem ekki gefur meiri nýtingu en smái fiskurinn og er miklu dýrari í innkaupum. Við þetta sat þangað til í nóv. s.l. Þá var gerð enn önnur breyting, - ég veit ekki hvort það er í sjálfu sér æskilegt, - en sú breyting var þá gerð, að þetta verð jafnast þannig að nú er engu betra að kaupa þennan smáfisk en að kaupa stóra fiskinn. Og það er staðreynd, að sú vél, sem notuð er til vinnslu á smáfiskinum, gefur heldur betri nýtingu, líklega jafnvel 2–3% meira en vélin sem notuð er við vinnslu á stórum fiski. Og það er engin spurning um það, að frystihúsin á Norðurlandi og Vestfjörðum, já, sérstaklega á Norðurlandi og á Vestfjörðum, gáfu mjög góða afkomu á s.l. ári. Frystihúsin á Suðurlandi gáfu reyndar sæmilega af sér á síðasta ári. En við þær gífurlegu verðhækkanir, sem átt hafa sér stað innanlands á síðustu mánuðum hefur þetta snúist svo við, að þessi atvinnurekstur á mjög undir högg að sækja. Ég held að mér sé alveg óhætt að fullyrða að þeir Norðlendingar standa ekkert betur að vígi núna, nema að því leyti að þeir búa að nokkrum fyrningum frá undanförnum góðum árum, en alls ekki að þeir hafi betri rekstur í dag. Ég held að þú getir fengið það staðfest, Stefán, ef þú hringir norður í land, að þar er reksturinn engu betur staddur í dag en hér á Suður- og Vesturlandi. Ég efast ekkert um það, að sum þeirra fyrirtækja, sem best voru í sveit sett, hafi getað á síðustu árum borgað 36% yfirverð á þennan smáa fisk sem við framleiðum. En það leyfi ég mér að efast um að þau geri á þessu ári eða næsta ef ekki verður mjög mikil breyting þar á. Ég hef heyrt ýmsar sögur af þessum yfirborgunum og hvernig þær hafa verið framkvæmdar og ætla ekki að rekja þær hér. Ég efast ekki um að hv. þm. þekkir það mun betur en ég. En því miður er svo komið, að nú skera engin fyrirtæki öðrum fremur sig úr í íslenskri fiskvinnslu. Þau eru öll jafnilla komin.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér till. til þál. um útreikning framfærsluvísitölu í hverju kjördæmi á Íslandi. Till. er svo hljóðandi með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að ríkisstj. feli Hagstofunni að sjá um útreikninga á framfærsluvísitölunni í hverju kjördæmi á Íslandi. Skulu útreikningar þessir gerðir á sama tíma og jafnoft að staðaldri og framfærsluvísitalan er reiknuð út í Reykjavík. Gerð verði ný neyslukönnun og grundvöllur framfærsluvísitölunnar byggður á henni. Greinargerð: Till. þessi til þál. er flutt til að bæta úr ástandi deilna um mismun á framfærslukostnaði eftir landshlutum. Hliðstæð kjör innan sömu starfstétta eru forsenda þess, að viðkomandi stétt dreifist eðlilega um landið. Geri hlutlaus aðili útreikninga á þessum veigamikla þætti búsetuþróunar er hægt að beita fleiri aðgerðum en áður til aðstöðujöfnunar. Þær eru m.a. þessar: a) tekjuskattur, b) félagsmálapakkar, c) gjaldskrá opinberra fyrirtækja, d) almannatryggingar, e) söluskattur. Ég mun reyna að gera þetta ljóst, en verð að gera grein fyrir þeirri merkingu, sem ég legg í hugtakið „rauntekjur.“ Með því á ég við þann hluta tekna sem fer ekki sem greiðslur til opinberra aðila, en notast sem neyslutekjur til lífsframfæris. Tekjuskattur: Tekjuskattur er lagður á í þeim tvíþætta tilgangi að afla ríkinu tekna og einnig hugsaður sem tæki til tekjujöfnunar. Í mínum hugleiðingum verður staldrað við seinni þáttinn. Að mati almennings er skattur þessi fyrst og fremst lagður á almenna launamenn og aðallega þann hluta þeirra, sem enga sjálfstæða atvinnu stundar. Frá þessu eru þó margar heiðarlegar undantekningar. Hitt blasir jafnframt við, að innan sömu stétta verður um mikinn ójöfnuð að ræða vegna hins ójafna framfærslukostnaðar í landinu. Þessar staðreyndir gera það að verkum, að opinberir starfsmenn eru m.a. tregir til búsetu úti á landi af þessum sökum. Hinn almenni maður leysir þessi mál aftur á móti með mikilli eftir- og næturvinnu. Það getur ekki talist réttlátt. Hér er einnig um alkunna staðreynd að ræða. Með því að reikna út framfærsluvísitöluna fyrir fleiri svæði en Reykjavík eina er hægt að taka inn hugtakið rauntekjur þegar skattstiginn er settur fram. Þá væri hægt að stefna að því, að allir hafi möguleika til hliðstæðra lífskjara innan hliðstæðra stétta, án þess að um óheyrilega yfirvinnu þurfi að vera að ræða. Félagsmálapakkar: Sá siður hefur verið upp tekinn að auðvelda lausn kjarasamninga með félagsmálapökkum. Stundum hafa þessir félagsmálapakkar orðið til jöfnunar úti um allt land, en þeim hefur líka verið beitt til hagsbóta fyrir ákveðin svæði, svo sem til framkvæmda í húsnæðismálum. Breiðholtsframkvæmdirnar eru gott dæmi um það. Ekki er óeðlilegt að verkalýðsfélög utan höfuðborgarsvæðisins gefi meiri gaum að þessum atriðum en áður. Gjaldskrá opinberra fyrirtækja: Gjaldskrá opinberra fyrirtækja hefur orðið fyrir barðinu á því vísitölukerfi sem nú er notað. Það hefur stuðlað að því að halda niðri gjaldskrám hjá fyrirtækjum hér á Reykjavíkursvæðinu, svo sem hitaveitunni, sem verður að telja fráleitt, og hefur þannig neitt hana til hallarekstrar. Gjaldskrár opinberra fyrirtækja, svo sem Pósts og síma, hafa um árabil borið þess merki, að í lagi var t.d. að halda háum greiðslum fyrir langlínusamtöl á sama tíma og inntökugjald fyrir síma, sem kom í vísitöluna, var ekki látið fylgja almennu verðlagi. Það verður tvímælalaust að haga gjaldskrám opinberra fyrirtækja á þann veg, að ekki leiði til lífskjaramunar eftir landshlutum, og hitt er jafn fráleitt, að vísitölukerfi stuðli að því, að þjóðhagslega mikilvæg fyrirtæki séu neydd til hallarekstrar. Almannatryggingar: Útreiknuð framfærsluvísitala fyrir hvert kjördæmi ætti að auðvelda ákvarðanatöku um tryggingabætur. Þetta er eðlileg upplýsingaöflun fyrir almannatryggingarnar. Ef horft er til fjárlaga og aðgætt, hve stór hluti þeirra fer í almannatryggingar og er ætlaður til jöfnunar lífskjara, hlýtur framfærslukostnaður að koma inn í það dæmi. Söluskattur: Söluskattur er, eins og allir vita, lagður á vöru eða þjónustu á lokastigi. Þess vegna leiðir hátt verðlag á vörum eða þjónustu jafnframt til hærri skattheimtu. Það verður að teljast hæpið, að ekki sé meira sagt, og mikil afturför hvað réttlæti varðar frá þeim tímum er tollatekjur voru afgerandi, en enginn söluskattur. Hugsanlegt er að leysa þetta með mishárri söluskattsprósentu er leiddi til jafnari skattheimtu. Höfuðtilgangurinn með þessari till. er að leggja því máli lið, að í þessu landi megi búa ein þjóð með sambærileg lífskjör, sem finni að stjórnvöld vilja vinna að því markmiði.“ Ég vil geta þess hér alveg sérstaklega, að það hefur einu sinni verið framkvæmd athugun á framfærslukostnaði á fjórum stöðum utan Reykjavíkur. Ég tel eðlilegt að þm. kynni sér það rit, þegar þeir leiða hugann að því máli sem hér er fram sett. Þetta rit var gefið út í nóv. 1976. Helstu niðurstöður um mismun á framfærslukostnaði þá voru á þann veg, að miðað við Reykjavík var þá talið að framfærslukostnaður á Ísafirði væri 4.8% meiri, á Akureyri 3.4%, í Neskaupstað 5.4 og á Hvolsvelli 4.6. Aftur á móti kemur í ljós ef þetta plagg er skoðað, að sá liður, sem mestu réð um mismun á framfærslukostnaði, var upphitunarkostnaður. Nú hefur gífurleg breyting orðið á. Sá liður vegur miklu meira í dag en hann gerði þá. En það voru fleiri liðir sem komu þarna mjög sterkt inn, t.d. Póstur og sími og rafmagnsverð á hinum ýmsu svæðum. Ég held að það dyljist engum manni, sem horfir á þá byggðaþróun, sem orðið hefur á Íslandi, og er ófullur, að byggðaröskun í þessu landi hefur orðið gífurleg frá því að innlend stjórnvöld tóku hér við málum. Sú byggðaröskun hefur orðið svo afgerandi, að það er hægt að tala um hlutina úr frá því sjónarmiði, að það virðist eins og viss svæði hafi verið gerð að nýlendum fyrir hin. Það vita trúlega fáir t.d., að einu sinni var höfuðstaður Vestfjarða, Ísafjörður, næstfjölmennasti bær í þessu landi. En það er hægt að halda áfram að haga þannig aðgerðum á þessum stað, Alþingi Íslendinga, að búsetuþróun fari ekki eftir landsgæðum, heldur eftir því, hvernig lögum er skipað á hinu háa Alþingi. Samkv. þeim upplýsingum, sem hér liggja fyrir, er búið að sjá til þess, að sumar vörur eru seldar á sama verði hvar sem er á Íslandi, m.a. olíuvörur. Hví skyldi ekki vera hægt að selja rafmagn á sama verði? Hvaða rök eru fyrir því réttlætanleg, að á bökkum Bolafljóts þurfi menn að borga miklu hærra verð fyrir raforku en hér í Reykjavík? Hvaða rök eru fyrir slíkri verðlagningu? Og hve lengi halda menn að slíkt óréttlæti fái staðist? Hvaða rök eru fyrir því, að á sama tíma og við borgum sama verð fyrir hljóðvarp og sjónvarp í þessu landi er enn verið að reikna út gjaldskrá Pósts og síma eftir fjarlægðarkerfi, þrátt fyrir það að farið er að senda þetta þráðlaust á milli staða? Hvaða rök eru fyrir því, að t.d. hefur gjaldskráin verið þannig, að sá einstaklingur, sem hefur fengið símatæki og aldrei borgað umframskref til Landsímans, hann hefur aldrei borgað inntökugjaldið fyrir þennan síma eins og það kostar raunverulega? Hvaða rök eru fyrir svona uppsetningu á gjaldskrá? Hvaða rök voru fyrir því hjá íslenskri verkalýðshreyfingu að semja um það alveg sérstaklega í allsherjarkjarasamningum, að á einum stað á Íslandi ætti að byggja íbúðir fyrir verkamenn, þ.e. í Breiðholtinu? Hvers vegna mátti ekki dreifa þessum íbúum um landið á sínum tíma og sjá til þess, að þessi ákvörðun yrði ekki til að valda byggðaröskun? Þúsund íbúðir, hvað þýðir það mikinn mannfjölda? Ég sé að sumir fulltrúar eru farnir að ókyrrast í sætum sínum. Það er nefnilega fróðlegt að fá úr því skorið, hvort hið háa Alþingi vill hafa það sem algert leyniplagg, sem Íslendingar fái ekki að vita, hver framfærslukostnaðurinn er á hinum ýmsum stöðum i þessu landi, eða hvort menn eru reiðubúnir að láta reikna þetta út. Það er nefnilega fróðlegt að fá það alveg á hreint, hverjir það eru, sem vilja vinna að byggðastefnu eftir því leiðarljósi að það verði sem jöfnust lífskjör í þessu landi, og hverjir vilja áfram styðja það kerfi sem hér hefur verið og stuðlað að því, að Íslendingar hafa safnast saman á örlítið svæði á suðvesturhorni landsins. Ég veit ekki hvort hv. Alþ. er það ljóst, að þegar verið er að samþykkja skattstiga, þá er ekki verið að samþykkja það, að t.d. þeir lægst launuðu hafi sama fjármagn eftir til ráðstöfunar alls staðar í landinu. Á sumum stöðum hafa þeir, vegna þess mikla munar sem er á framfærslu, miklu minna eftir. Það blasir við. Er réttlæti í þessu? Gera menn sér grein fyrir því, að eins og söluskatturinn er uppbyggður eru sum svæði á landinu látin borga mun meira í söluskatt en önnur? Ég held að það sé tími til kominn að við gerum okkur grein fyrir því, að við erum að splundra þessari þjóð í tvær stríðandi fylkingar, annars vegar landsbyggðina og hins vegar stór-Reykjavíkursvæðið, ef við ekki snúum okkur að því verkefni að jafna lífskjörin í þessu landi. Og ég vænti þess, að hið háa Alþingi telji að það þurfi ekki að vera neitt leyniskjal í framtíðinni, hvernig þessum málum er fyrir komið, að það fallist á að Hagstofan hafi það sem verkefni á sinni könnu að reikna þetta út, þannig að menn geti metið það eftir tölum hlutlausra aðila hvernig ástandið er.



Herra forseti. Hér er til umr. till. til þál. um útreikning framfærsluvísitölu í hverju kjördæmi á Íslandi. Flm. er hv. þm. Ólafur Þórðarson. Vissulega hafa fleiri en Ólafur Þórðarson komið auga á nytsemi þess, að framfærsluvísitala væri vituð á fleiri stöðum en í Reykjavík. Hann gat þess, að þetta hefði verið framkvæmt áður. Og það er vitað, að það er ekkert vandamál að reikna vísitölu út á fleiri stöðum. Ef það er hægt á einum stað, þá hlýtur það að vera hægt á fleiri stöðum. Og mér finnst að þessar upplýsingar gætu verið gagnlegar við ýmsa ákvörðunartöku í þessu þjóðfélagi. Hv. flm. nefnir hér til nokkra liði, stafliði a - e, og hefur reyndar gert nokkra grein fyrir þessum liðum. Þess vegna ber það, sem ég segi nú, nokkurn keim af því sem hann var að segja áðan. En mig langaði sérstaklega að gera hv. þm. nokkra grein fyrir einum þætti þessa máls, þ.e. símkostnaðinum. Ég held ég fari rétt með það - þó skulu menn taka það með fyrirvara, en það hefur ekki svo mikið að segja - að hvert teljaraskref í síma kosti nú 23.10 kr. Lítið þorp í minni sýslu heitir Laugarbakki, 8 km frá Hvammstanga. Hvammstangi er þjónustumiðstöð fyrir þetta litla þorp. Þorpið er nýlega búið að fá sjálfvirkan síma, og þessa 8 km er teljaraskrefið 60 sek. Sem sagt, 23.10 kr. kostar það að ná í verslun, í lækni, dýralækni, í hvers konar þjónustu sem þarf að fá. Ef fólk í þessu litla þorpi ætlar að tala til Blönduóss, þar sem sýslumaður er staðsettur, þá mun teljaraskrefið vera um 12 sek. Sem sagt, ef það ætlar að ná í sýslumanninn eða bifreiðaeftirlitið eða ýmsa þjónustu þar ellegar í Reykjavík, ef það ætlar að ná hér í ráðuneyti eða annað, þá kostar mínútan 115.50 kr. Og ef einhver á Blönduósi ætlar að ná til Reykjavíkur, þá eru ekki nema 10 sek. í skrefinu og þá kostar mínútan 138.60 kr. Fyrir þetta sama teljaraskref, sem ég er að tala um, gæti einstaklingur, sem býr hér á stór-Reykjavíkursvæðinu sem er Hafnarfjörður, Kópavogur, Garðabær, Reykjavík og öll Mosfellssveit, talað við helming af íbúum þessarar þjóðar fyrir sama verð og maðurinn á Siglufirði getur talað til Reykjavíkur fyrir í 8 sek. Munurinn er þessi, að Siglfirðingurinn getur talað í 8 sek. fyrir sama gjald og sérhver hér í Reykjavík getur talað við helmingi þjóðarinnar eða einhvern af helmingi þjóðarinnar. Og til þess að bíta höfuðið af skömminni leggur ríkið 22% söluskatt ofan á allt saman. Mér detta í hug orð sem hv. 3. þm. Reykv. sagði bæði í fjh.- og viðskn. og eins þegar hann hefur rætt mál hér. Hann hefur tvívegis sagt: „Það er eins og ríkið geri sér óhamingju annarra að féþúfu.“ En ég spyr þingheim: Finnst mönnum sanngjarnt að lífskjörum sé deilt svona misjafnt niður? Og finnst mönnum þá ekki sanngjarnt að það sé alla vega vitað, hver er munur á lífskjörum fólks úti á landi á hinum ýmsu stöðum og hér í Reykjavík, þar sem vísitölufjölskyldan býr? Það væri þó allavega hagnýtt að vita þetta, hvernig sem það yrði notað. Ég hef þá trú, að þessar upplýsingar gætu verið gagnlegar þegar talað er um tekjuskatt eða félagsmálapakka. Við landsbyggðarmenn höldum því fram, að innihald pakkanna hafi farið fyrst og fremst í þéttbýlið, en umbúðirnar kannske í dreifbýlið. Ég er að tala um gjaldskrá opinberra fyrirtækja. Það væri kannske gagnlegt að vita þetta betur þegar verið er að jafna lífskjörin með almannatryggingum. Og það væri kannske gagnlegt að vita þetta þegar við erum að leggja söluskatt á flutningsgjald t.d. Þar er ríkið að skattleggja óhamingju dreifbýlisins. Ef við þurfum að fá einhverja vöru úr Reykjavík, þar sem innflutningsverslun er nú eða svo til alveg öll, þá þurfum við að fá þetta annaðhvort með skipi eða bíl til okkar heima, hvort sem það er fyrir vestan eða austan eða norðan. Og síðan verður ríkið að fá sín 22% í söluskatt af þessari upphæð. Ég spyr: Finnst mönnum þetta sanngjarnt? Finnst mönnum þetta ekki hrópleg mismunum á kjörum manna? Ég vildi aðeins skjóta þessu hér fram og gera þessi fáu atriði að umtalsefni, vegna þess að mér finnst að þingheimur mundi komast miklu nær því margumtalaða réttlæti með því að sú till. til þál., sem hér er til umræðu, væri samþykkt - og ekki bara samþykkt, heldur - eins og till. gerir ráð fyrir - verði framkvæmd. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri.



Herra forseti. Hér er vissulega hreyft þörfu máli. Og vegna þess, sem sagt var um símann, langar mig til að segja nokkur orð. Hinn mikli mismunur á langlínusamtölum og innanbæjarsamtölum er mjög gamall. Hann er allar götur frá því að það þurfti tvær stúlkur og langan vír á milli þeirra til þess að afgreiða eitt samtal, milli Norður- og Suðurlands eða vestur á firði eða hvert það nú var. Síðan er þetta allt saman breytt, þannig að núna er það líklega fyrir símann sjálfan ekki nema helmingi dýrara í tækjabúnaði að tala frá Reykjavík til Akureyrar heldur en innanbæjar í Reykjavík. Tækjabúnaður til þess að tala innanbæjar í Reykjavík kostar einhvers staðar á þriðju milljón kr. á hvert númer og líklega helmingi meira eða kannske þrisvar sinnum meira ef talað er til Akureyrar. Þessi mikli mismunur, sem allir eru sammála um að sé rangur, afskaplega rangur, því það kostar þrjátíu til fimmtíu sinnum meira að tala norður í land heldur en hér innan bæjar, ætti að vera tvisvar, þrisvar sinnum meira stafar eingöngu af fyrirkomulagi á vísitöluútreikningi. Það er alveg sama hvernig reynt er að jafna þetta, það vilja allir jafna þetta, en það rekst allt á vísitöluna. Það er verið að taka 2% af hverri hækkun símans til þess að jafna þetta út, en þetta gengur afskaplega hægt, sorglega hægt, og alltaf er þetta það sama, það er alveg sama hvað gert er, það er alltaf innanbæjarskrefið í Reykjavík sem gildir. Það eina, sem gildir til þess að halda vísitölunni niðri, er að halda því niðri. Ég vildi koma inn á þetta, skýra þetta betur. Það er ekki vegna þess að það sjái ekki hver einasti maður að þetta er rangt. Þegar þetta bætist svo við gífurlega mikinn mismun á hitakostnaði, þá er mælirinn að verða fullur, eins og hér hefur komið fram. Ég svara spurningu hv. 5. þm. Norðurl. v. um það, hvort þetta sé sanngjarnt, hiklaust neitandi. Það er engin sanngirni í þessu, sér í lagi þegar þetta er heimatilbúið. Það er ekki áfall sem við verðum fyrir að utan, eins og olíuverðshækkanirnar, heldur er þetta hreinlega heimatilbúið vandamál varðandi símann. Það kom fram hjá hv. flm. þessarar þáltill., að hægt væri að laga þetta á margan hátt. Það er einn máti sem mér finnst vera girnilegur til fróðleiks, og það er að hafa mismunandi persónuafslátt til tekjuskatts. Því persónuafslátturinn er að hluta, eins og tekjuskatturinn, til þess að jafna kjör fólks. Hann á ekki bara að vera til þess að ná í peninga fyrir ríkið, heldur líka til þess að jafna kjör fólks. Og það að nýta hann í þessum tilgangi væri vissulega af hinu góða.



Herra forseti. Hér er vissulega hreyft merkilegu máli og það vill svo til að ég hef áður hreyft því á öðrum stöðum. Ég hef hreyft þessu máli innan samtaka launþegahreyfingarinnar, að nauðsynlegt væri að slík vinna væri framkvæmd. Að vísu fylgdu í mínum till. fleiri þættir en hér er getið um, enda geri ég ráð fyrir að hv. flm. sé ekki endilega, eins og reyndar kom fram í hans máli, að binda sig við þá þætti sem hann hefur talið upp í þáltill., heldur komi margir fleiri til greina. En það, sem mig undrar í sambandi við ræður þeirra tveggja fyrstu ræðumanna sem hér töluðu um þetta mál, er að þeir vilja, eins og reyndar allt of oft heyrist hér á Alþ., láta í það skína, að vegna þess að einhverjir búi við óréttlæti og verri kjör einhvers staðar á landinu, þá sé það endilega að kenna ákveðnum hópi manna og þá sérstaklega okkur sem búum á Reykjavíkursvæðinu. Þessu vil ég mótmæla. Ég vil undirstrika að engir hafa frekar sýnt vilja til þess að bæta og jafna hag t.d. launamanna í landinu en hin stóru og sterku samtök sem launþegasamtökin einmitt eru hér á Reykjavíkursvæðinu. Þegar við erum spurðir hvort þetta eða hitt sé ekki sanngjarnt, sem á sér stað víðs vegar úti um land, þar sem önnur lífsskilyrði eru en á landssvæðinu hér við Faxaflóa, sem er eitt byggilegasta svæði þessa lands, má benda á að enginn er neyddur til að búa hér eða flytja héðan frekar en öðrum stöðum á þessu landi. Það er ferðafrelsi og valfrelsi um íbúðarsetu, guði sé lof, á okkar landi enn þá. Það hefur best sést á hv. flm. þessarar till. Hann flutti nýlega úr kuldanum á Vestfjörðum og að Snorralaug, hvar hann yljar sér nú um þessar mundir. Ég geri mér fulla grein fyrir því, að það er á margan hátt auðveldara að búa í þéttbýli eins og í Reykjavík og nágrenni. Menn hafa bent hér réttilega á ýmis vandamál sem fylgja því að búa úti um hinar dreifðu byggðir, sem eru íslensku þjóðarheildinni vissulega mjög nauðsynlegar. En ég held að þessir sömu menn megi ekki gleyma því, að það eru líka margs konar vandamál, sem fylgja þéttbýlinu, sem þeir í dreifbýlinu þekkja ekki. Þótt Reykjavíkurborg sé ekki nema smáborg á heimsmælikvarða, þá búum við hér samt sem áður við mörg vandamál stórborganna. Vandamálin safnast hingað alls staðar að af landinu. Og það hefur æ ofan í æ og frekast hin síðasti ár orðið einmitt hlutskipti okkar Reykvíkinga að axla ýmsar þær byrðar sem ekki hefur verið hægt að axla annars staðar og kannske ekki ástæða til, enda eitt og annað sem kallar þessi vandamál hingað í þéttbýlið, sem hefur upp á ýmsan stórborgarbrag að bjóða og um leið stórborgarvandamál. Inn í svona kjara- og aðstöðuvísitölu, sem kannske ætti að kalla þetta, á að sjálfsögðu að taka miklu fleira en hv. flm. gat um. Það á að sjálfsögðu að taka þar með atvinnuöryggi og atvinnutekjur manna. Það á að taka t.d. hvað er fært til og á milli staða hér á Íslandi úr sjóðum almennings, sem ekki verða síst til í hinum þéttbýlu byggðum vegna margmennisins. Bendi ég þar t.d. á þá sjóði sem hafa safnast upp af fjölda þeirra sem eru í launþegasamtökunum og hafa verið ekki síst nýttir til þess að dreifa til annarra félagsmanna í þeirri hreyfingu og fjölskyldna þeirra víðs vegar um land. Það er oft talað um innflutningsverslunina hér í Reykjavík, að hún sé hér öll og það sé hinn versti skaði fyrir fólk úti um land, að hún skuli vera hér, vegna flutningskostnaðar á vöru sem hér kemur á og að landi. Þetta er vissulega rétt. En ég bendi á það, að enginn er skyldugur til þess að vera með innflutningsverslun staðsetta hér í Reykjavík. Það er öllum frjálst að setja á stofn innflutningsverslun hvar sem er á landinu. Og mér er ekki betur kunnugt en að einmitt nú sé í vaxandi mæli verið að stofna til innflutningsfyrirtækja víðs vegar um land, m.a. þar sem eru hafnir og aðstaða til þess að taka við þessari vöru, hafnir sem hafa m.a. verið byggðar fyrir skattfé allra Íslendinga, sem við Reykvíkingar höfum aldrei fengið krónu af til þess að byggja fyrir eða utan um okkar skip hér í Reykjavík. Svona mætti sjálfsagt áfram telja lengur ef við færum að togast á og tína til. Við skulum taka það líka með í reikninginn, að hér í Reykjavík búum við við fjarlægðarvandamál vinnandi fólks, sem kannske þekkjast ekki nema á örfáum stöðum öðrum á landinu, en eru verulega þýðingarmikil fyrir láglaunafólk, sem hvergi er meira um en hér í Reykjavík. Vissulega eigum við marga menn sem eru á góðum launum og hafa miklar tekjur, en það er hvergi meira á landinu hlutfallslega af fátæku fólki, láglaunafólki, öldruðu fólki, sjúku fólki en einmitt hér. Þetta er á margan hátt eðlilegt. Vegna fátæktar og smæðar þjóðarinnar hefur verið safnað saman hér á einn stað þeirri þjónustu sem við höfum ekki haft efni á að dreifa um landið. Það hefur ekki vantað vilja til þess að flytja sérfræðiþjónustu, heilsugæslu og sjúkraþjónustu út um landið sem víðast. Það hefur ekki vantað viljann til þess, okkur hefur vantað getuna til þess. Þess vegna hefur þetta sjúka og aldraða fólk leitað í æ ríkara mæli hingað á höfuðborgarsvæðið vegna þess öryggis sem slík þjónusta er þar fyrir þetta fólk. Það vill ekki og telur sig ekki geta, þótt það vildi, snúið aftur heim í sína heimahaga þar sem þessi þjónusta er ekki til. Ég bendi ykkur á það líka, góðir hv. þm., sem talið á þann veg sem þið gerið stundum, - þegar þið viljið halda því fram, að við Reykvíkingar séum af hinu illa og viljum allt illt þeim sem úti um land búa, - ég bendi ykkur á það, að þið hafið margfaldan meiri hluta hér á hv. Alþ. fram yfir þann helming þjóðarinnar sem býr hér á þessu svæði. Og ef þetta vandamál er okkur að kenna, þá auðvitað getið þið ráðið fram úr því í krafti ykkar atkvæða hér á Alþ. Það þarf ekki alltaf að vísa þessum vanda beint til okkar, eins og það sé okkur að kenna í Reykjavík þótt einhvers staðar bjáti eitthvað á. Ég hef aldrei nokkurn tíma á þeim 20 árum sem ég hef átt sæti á Alþ. vitað annað en að reykvískir þingmenn væru fúsir til að taka höndum saman við þm. annarra kjördæma til þess að rétta hag einstakra landshluta og landsbyggðarinnar allrar þegar þörf hefur verið talin á.



Herra forseti. Í þessu landi á vitaskuld að búa ein þjóð og ekki tvær. Og allar tilraunir til þess að etja til misklíðar á milli þeirra, sem búa í þéttari byggðum þessa lands, og hinna, sem búa í hinum dreifðari, - allar slíkar tilraunir eru af hinu illa. Það er auðvitað svo, við vitum það, að um margt eru mismunandi sjónarmið og mismunandi aðstæður. Ég vil trúa því, að þáltill., sem hér er til umr., sé góð og heiðarleg tilraun til þess að bæta þar úr. Og ég vil segja það, að ég er allur af vilja gerður til þess að styðja þessa till., en verð þó að segja að ég skil hana ekki fyllilega. Ef hér er fyrst og fremst verið að leggja til að hjá Hagstofu Íslands eigi á hverjum tíma með einhverju gefnu millibili að liggja upplýsingar um framfærslukostnað í hverju kjördæmi, upplýsingar sem við síðan getum tekið mið af, - ef þetta er ósk um slíkar upplýsingar, þá er þetta vitaskuld af hinu góða. En ef við jafnframt eigum að fara að skuldbinda okkur með hliðsjón af þeim útreikningum sem Hagstofan kann að reikna, þá er ég hræddur um að fljótlega versni í því og það af mörgum ástæðum. Hér erum við auðvitað að tala um gríðarlega flókið mál, t.a.m. það, að við erum ekki búin að leysa nema hluta af vandanum þegar við erum búin að finna framfærsluvísitölu í kjördæmum. Tökum stærstu - og þá á ég við landfræðilega - kjördæmi þessa lands. Það eru gríðarlega mismunandi aðstæður og lífskjör innan þessara sömu kjördæma, svo eitt af því, sem flækir þetta mál, sé tínt til. Ég hygg að það sé spor í rétta átt að hjá tiltekinni stofnun liggi fyrir slíkar upplýsingar um framfærslukostnað í kjördæmum. Og ég hygg einnig að Hagstofan væri vel til þess fallin. En á þessu stigi málsins tel ég þó að eingöngu ætti að hafa þær upplýsingar til viðmiðunar og til að byggja á frekari hugmyndir. Ég vil taka undir flest eða allt sem hv. 1. landsk. þm., Pétur Sigurðsson, sagði um þau vandamál sem við Reykvíkingar stöndum frammi fyrir að því er þetta varðar. Í grg. fyrir þessari till. er t.a.m. nefnt í sambandi við svokallaðan félagsmálapakka Breiðholtshverfi í Reykjavík. Það er rétt, að hér var gerð félagsleg tilraun, sem auðvitað hafði mikið og mest af kostum, en einnig fjölmarga galla. Einn af stærstu göllunum er sá, að það fólk, sem þar býr, þarf nærfellt allt að fara gríðarlega langt til vinnu, hefur af því feikilegan kostnað, - kostnað sem er svo mikill að sambærilegt fyrirfinnst hvergi í hinum dreifðari byggðum af ástæðum sem auðvitað blasa við. Þetta mundi einnig koma fram í framfærsluvísitölu sem væri svæðabundin, og ég hygg að þetta sé ekki hugsað eingöngu með þarfir hinna dreifðari byggða fyrir augum. Þetta er væntanlega og áreiðanlega hugsað með þarfir landsins alls fyrir augum og þar með hinna þéttari byggða einnig. Og auðvitað hljótum við sem upplýst fólk að fagna slíkri tilraun. Það er líka rétt, sem kom fram hjá hv. 1. landsk. þm., Pétri Sigurðssyni, að það er mikið vandamál hér í Reykjavík, að hér eru raunveruleg og stór láglaunasvæði. Og þar sem fólk býr við hvort tveggja, svo lág laun að mannsæmandi geta ekki talist og þar að auki skerta félagslega þjónustu, m.a. vegna þess hvað þarf langt að sækja vinnu, eru þetta vandamál, eins og hv. 1. landsk. sagði réttilega, sem eru farin að líkjast vandamálum stórborga. Þetta er eðli málsins samkvæmt, en þetta tilheyrir auðvitað kjarna þessa máls. Loks vil ég taka undir með hv. 1. landsk. um það, að framfærsla og framfærslukostnaður er vitaskuld stórt mál sem við bæði eigum að hafa um skoðanir og svo traustar upplýsingar sem kosið verður. En náskylt þessu og mál af sama meiði er hinn ójafni atkvæðisréttur. Ég held að það sé vel til fallið að undirstrika rækilega, að auðvitað er atkvæðisréttur til þess fallinn að búa fólki betri lífskjör. Til þess eru þingmenn m.a. Skekkjurnar í landinu eru orðnar afar miklar að því er þetta varðar, og þessi mál má gjarnan skoða saman. Hins vegar versnar nú eiginlega í því þegar kemur að grg. þessarar till. til þál. Ég verð að segja, að mér koma fremur í hug bókmenntir eins og Basil fursti en Heimskringla Snorra þegar þessi texti er lesinn. Hér er t.d. sagt í grg., - og ég játa að skilning minn brast, - hér er sagt: „Að mati almennings er skattur þessi fyrst og fremst lagður á almenna launamenn og aðallega þann hluta þeirra sem enga sjálfstæða atvinnu standar.“ - Ég vona að ég sé með rétt handrit af þessu. Hvaða hluti launamanna er það sem enga sjálfstæða atvinnu stundar? - Og síðan er bætt við: „Frá þessu eru því til margar heiðarlegar undantekningar.“ Þessar heiðarlegu undantekningar, - ætli hér sé átt við skattsvikara? Og síðan heldur þessi texti áfram. Talað er um „opinbera starfsmenn sem eru tregir til búsetu úti á landi“. Já, það er það. Og síðan kemur: „hinn almenni maður", sem virðist vera eitthvað annað en opinber starfsmaður. Ég verð að játa það, að ég vissi aldrei, það var aldrei gefið upp, hver þýddi Basil fursta, en það var afskaplega misjafnt að gæðum, málið á þeim texta á sínum tíma, og þykir mér Reykholti hafa farið aftur. Hér eru fleiri atriðisrósir. Það er kafli um gjaldskrá opinberra fyrirtækja. Þar segir: „Það verður tvímælalaust að haga gjaldskrám opinberra fyrirtækja á þann veg, að ekki leiði til lífskjaramunar eftir landshlutum, og hitt er jafnfráleitt“ o.s.frv. Já, það stendur hér „prentað upp“ framan á þessari tillögu og ég er sennilega með vitlaust handrit af þessu. En það er nú svo, að tímarnir breytast. Einu sinni bjuggu í Reykholti menn sem skrifuðu bækur. Þeir skrifa enn í Reykholti. Eitt get ég aðeins sagt: Það var illa ódrukkinn maður sem þennan texta skrifaði.



Herra forseti. Það þarf ekki mörg orð um þetta mál og síst af öllu skal ég efna til mikillar umræðu um það, ef það mætti verða til þess, eins og tillagan segir „að bæta úr ástandi deilna“, eins og þar stendur. Deilur eru miklar um þessi mál óneitanlega, og það hlýtur að vera eðli málsins samkvæmt, að menn eru ekki á eitt sáttir um hvernig jafna skuli lífskjör í þessu landi sem allra mest. Það er sama á hvaða þætti er litið. Jafnréttismál landsbyggðarinnar hér á Alþ. hafa átt undarlega örðugt uppdráttar, það er rétt, miðað við þann meiri hl. sem við höfum þar, landsbyggðarmenn. Það bendir til þess, að við höfum ekki alltaf verið nægilega samstiga. Það bendir til þess, sem ég sagði í umræðu um ágætt frv. hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur um daginn í Ed., að við séum kannske öllu duglegri við að reka á eftir þessum málum þegar við erum í stjórnarandstöðu, en ekki alveg nógu dugleg þegar við höfum stjórnaraðstöðuna til þess. Þó hefur.þetta verið misjafnt og öll reynum við nú eflaust að þoka þessu eitthvað til vegar, í hvernig aðstöðu sem við erum. Ég held að eitt merkasta átakið, sem í þessu hefur þó verið gert, sem sagt skipulegt átak til þess að gera tilraun til jöfnunar á þeim þáttum sem minnt er á í þessari till., hafi verið þau störf sem svokölluð byggðanefnd stóð að á sínum tíma. Sá galli var aðeins á þeim störfum, að þau gufuðu upp af einhverjum óskiljanlegum ástæðum á árinu 1974–1978. En meðan þessi nefnd var og hét og var skipuð ágætum þm. allra flokka var töluvert að gert, m.a. að hennar frumkvæði framkvæmd sú neyslukönnun sem hv. flm. þessarar þáltill. minntist á, - neyslukönnun sem var að vísu miklu takmarkaðri og náði miklu skemmra en við höfðum ætlað okkur, sem stóðum að þeirri till., en átti að byggja á að nokkru leyti þann grunn sem verið er að ræða um í þessari till. En þegar þessari neyslukönnun var lokið var ekkert með hana gert, því miður, því vissulega hefði verið hægt að byggja nokkuð á henni, þó hún væri það takmörkuð að hún væri aðeins miðuð við fjóra þéttbýlisstaði, sinn í hverjum landshluta, og tæki aðeins til takmarkaðra þátta í neyslu fólks almennt. Það var minnst sérstaklega á símann hérna og það mál tók byggðanefndin alveg sérstaklega fyrir, enda er, eins og hv. þm. Ingólfur Guðnason vék að, óréttlætið í þessum efnum kannske hvergi verra en þar. Hér á Alþ. var þá samþykkt till. flm að unnið skyldi að þeirri jöfnun símgjalda sem hefur hægt og bítandi verið að gerast, en svo óskaplega hægt að helst minnir á ferðalag snigilsins. Og þegar við fórum að ræða þessi mál, símamálin sérstaklega, þá strandaði fyrst og fremst á okkar margfræga kerfi. Þetta var talið óframkvæmanlegt, það var talið útilokað vegna tæknilegra örðugleika ýmiss konar að koma þessari jöfnun á og á því strandaði beinn frumvarpsflutningur byggðanefndar. Menn treystu sér hreinlega ekki allir til þess að ganga þannig á móti tæknimönnunum og sérfræðingunum í þessu efni. Við vorum þó sumir á því, að þarna ætti að láta til skarar skríða, því að annars yrði ekki um jöfnuð að ræða. Misréttið, sem við landsbyggðarmenn búum við, er vissulega á mörgum sviðum og margvíslegt og skal ekkert úr því dregið. Ég held að það bitni ansi miklu sárar á okkur en hinn skerti kosningarréttur bitnar á íbúum þéttbýlisins. Ég held sem sagt að við finnum miklu meira fyrir því. Bæði finnur landsbyggðarfólkið meira fyrir því efnahagslega og svo gagnvart ýmsu félagslegu réttlæti líka. Ég er hins vegar ekkert að draga úr því, að mönnum líði illa í sambandi við atkvæðisréttinn sinn. Það er góðra gjalda vert að hugsa um hann líka, en ég ætla ekki að líkja þessu tvennu saman engu að síður. En ef menn vilja þarna koma til móts við okkur, þá höfum við nú stundum, landsbyggðarmenn, sagt: Við skulum jafna þennan margfræga kosningarrétt og þið jafnið svo öll lífskjörin á móti, gjörið þið svo vel. - En við höfum aldrei fengið bein svör á þá leið, að menn væru fullkomlega reiðubúnir til þess arna, enda vissulega við nokkra erfiðleika að etja á báðum sviðum. Hitt hefur mér aldrei dottið í hug, að kenna Reykvíkingum um hvernig hér er komið. Ég vorkenni Reykvíkingum á margan hátt, og þeim sem búa hér á þessu þéttbýlissvæði, m.a. vegna þess að ég sé mætavel ýmsa kosti þess að búa úti á landsbyggðinni félagslega og menningarlega t.d. fyrir einstaklinginn. Ég dreg ekkert úr því. Og ég er alveg sannfærður um að fólk hér á þessu svæði býr við miklu meiri menningarlega og félagslega mötun heldur en við gerum þó úti á landsbyggðinni. Fólk tekur þar almennt miklu meiri þátt í ýmsu, sem gefur lífinu gildi, heldur en fólk hér á þessu svæði, því miður. Ég dreg ekkert úr þessu. Þess vegna búum við líka m.a. úti á landi, að við tökum þessa kosti inn í dæmið. Hitt er svo annað mál, að við lítum á það sem þjóðfélagslega skyldu, ekki skyldu Reykvíkinga eða annarra þéttbýlisbúa, heldur skyldu þjóðfélagsins í heild, að jafna lífskjör þegna sinna sem allra mest og þá alveg sérstaklega hvað snertir alla opinbera þjónustu. Þar hljótum við að gera til samfélagsins alveg sérstakar kröfur. Það er ekki svo að skilja, að margt hafi ekki áunnist, að ýmsu hafi ekki þokað til betri vegar. En þau dæmi, sem hér hafa verið rakin, sýna að við eigum auðvitað óralangt enn eftir til þess að ná þar fullkomnu jafnrétti. Og án þess að ég sé að efna til deilna við þéttbýlisbúa og kenna þeim um þessa hluti, þá verða menn auðvitað að gera sér það ljóst, að nákvæmlega eins og menn hér á þéttbýlissvæðinu ætla að jafna kosningarréttinn með því að fækka þm. af landsbyggðinni og fjölga þm. hér í þéttbýlinu, þá þýðir jöfnun lífskjara og jöfnun hinnar ýmsu opinberu þjónustu það vitanlega, að hún kemur niður að einhverju leyti á þeim sem við betri hag búa í þeim efnum. Þetta verða menn að gera sér ljóst og ættu að geta talað um það æsingalaust. Síðast en ekki síst skulum við hafa það í huga, að þjóðfélaginu sem heild ber mikil skylda til þess að lífskjör þegnanna séu sem jöfnust, hvar sem þeir búa á landinu. Auðvitað dreg ég ekkert úr hinu heldur, sem t.d. launþegahreyfingin hefur í þessu efni gert, síður en svo, til þess að jafna lífskjör sinna þegna, þótt þar hafi oft tekist miður en skyldi einnig að jafna lífskjör innan þeirrar hreyfingar. Þetta skulu vera mín lokaorð hér, því að hér á ekki að vera um deiluefni að ræða, heldur skyldu okkar allra til að ná sem mestum jöfnuði. Um það ættum við öll að geta orðið sammála. En það hlýtur að koma við einhverja sem hafa betri aðstöðu og búa við betri kjör en hinir.



Herra forseti. Þetta verða nú aðeins örfá orð. Það er út af því sem hv. 1. landsk. þm. sagði hér áðan, mér fannst hann beina orðum sínum til mín, að ég væri að kenna þéttbýlisbúum um þetta. Ég á von á því, að ekki sé sanngjarnt að skilja orð mín þannig. Ég er ekki að kenna neinum þéttbýlisbúa um þetta, engu byggðarlagi. En þetta er svona, og að sjálfsögðu er það okkar sameiginlega þjóðskipulag, sameiginlega þjóðfélag, sem hefur unnið svona að málum. Ég skil vandamál Reykjavíkur. Hér hef ég notið gestrisni ævinlega og hér þykir mér gott að vera. Og ýmsir vinir mínir hafa í vandræðum sínum flúið á náðir Reykvíkinga og þess skipulags sem hér hefur þróast. Vandamálin hér hafa e.t.v. skapast m.a. af þeim lífskjaramismun, sem kynni að vera hér og í þeirra heimahögum. Það er ekki það sem ég er að gera hér, að kenna einum eða neinum um, nema þá þjóðfélaginu öllu. En ég spurði hvort mönnum fyndist það sanngjarnt, að þessi mismunur væri milli þáttbýlissvæða hér við Faxaflóa og svo á Hornafirði, Raufarhöfn, Ísafirði, Siglufirði eða hvar sem það er. Ég ætlaði fyrst og fremst að leiðrétta þennan misskilning hv. þm. Mér sýnist að samþykkt þessarar till. gæti að ýmsu leyti orðið til hagsbóta fyrir Reykjavík og þéttbýlissvæðin hér syðra. Það hefur oft verið imprað á því hér á Alþ., að það væri ekki eðlilegt og ekki sjálfsagt, að ágætum fyrirtækjum, eins og t.d. Strætisvögnum Reykjavíkur, Hitaveitu Reykjavíkur o.fl., þessum ágætu fyrirtækjum væri haldið í dauðamörkunum vegna þess að maður norður á Hvammstanga eða norður á Raufarhöfn eða vestur á Súgandafirði fengi kauphækkun út á það, ef strætisvagnafargjöld hækkuðu hér í Reykjavík, eða ef því ágæta fyrirtæki Hitaveitu Reykjavíkur yrði gert kleift, skulum við segja, að lifa. Við þurfum að vita um þennan mun þannig að við getum tekið mið af þeirri vitneskju í ýmsum tilfellum. Ég er ekki reiðubúinn að segja hvenær á að taka til hans eða hvernig á að vinna úr slíkum upplýsingum, en fyrst af öllu verður að fá þær.



Herra forseti. Ég held að sú þáltill., sem hér liggur fyrir, hafi ýmsa kosti. Sannleikurinn er sá, að á undanförnum mánuðum og árum hafa menn haldið uppi miklum umr. og deilum um ójöfn lífskjör í þessu landi. Og menn hafa beitt ýmsum aðgerðum og inngripum í efnahagslíf þjóðarinnar til jöfnunar án þess að þekkja þessa stöðu til hlítar eða hafa nein tæki til þess að bera hér nægilega vel saman. En fleira kemur til. Eins og allir, sem hér eru inni, vita vel, býr hin títtumrædda vísitölufjölskylda í Reykjavík. Afleiðingin af því er auðvitað sú sem allir þekkja, að fyrirtæki Reykjavíkurborgar fá ekki þá hækkun á gjaldskrám sem þeim er nauðsynleg. Hitaveita Reykjavíkur stendur þannig í ár, að hún þarf að taka um 1600 millj. kr. erlend lán, fyrirtæki, sem er eitthvert mesta þjóðþrifafyrirtæki Íslendinga, fyrirtæki, sem selur orkuna á nálægt 1/8 af því verði sem kostar að kynda með olíu, er þannig statt að nánast má líkja við bónbjargafyrirtæki. Enn þá alvarlegra verður þetta mál þegar horft er til þess, að vatnsöflun Hitaveitunnar er nú með þeim hætti, að líklega þegar árið 1985 verðum við að hafa náð heitu vatni frá Nesjavöllum við Þingvallavatn. Þar er um gífurlega fjárfestingu að ræða og Hitaveitan algerlega vanbúin að ráðast í þá framkvæmd eins og nú er háttað. Allir, sem hér eru inni, þekkja hvernig statt er með Strætisvagna Reykjavíkur, sem Reykjavíkurborg verður líklega að leggja með um 2 000 millj. á þessu ári. En hver er ástæðan? Jú, ef við hækkum gjaldskrá strætisvagnanna í Reykjavík, þá fá allir á Fáskrúðsfirði launahækkun. Ef við hækkun hitaveitugjöldin í Reykjavík, þá fá menn á Patreksfirði launahækkun. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta, því að þessa sögu þekkja allir og hún er Reykvíkingum til mikils óhagræðis og beinlínis háska þegar sérstaklega er litið til hitaveitunnar. Þegar jöfnun lífskjara er rædd hefur hún venjulega og ævinlega verið miðuð við það sem dýrara er úti um land. Menn horfa þá síður til þess sem dýrara er hér í Reykjavík, en þar er um marga hluti að ræða. Stærð borgarinnar og dreifð byggð hefur það í för með sér, að það er bæði tímafrekt og kostar oft mikið bensín að komast á vinnustað, jafnvel að komast í verslanir eða komast um borgina. Slíkt er ekki metið þegar menn tala um jöfnun lífskjara. Tryggingar á bílum eru dýrari hér en úti um land. Sjálfsagt mætti þannig lengi telja. Ég held að það sé ólikt dýrara á aflaeiningu að gera togara Bæjarútgerðarinnar út hér í Reykjavík heldur en togarana frá Ísafirði eða Vestfjarðatogarana, heima hjá flm. þessarar þáltill. Þar er ólíku saman að jafna og mikill aðstöðumunur. Og þó að hitaveitan sé ágæt hér í Reykjavík, þá gerum við ekki togarana út með hitaveitunni. Ef framkvæmd þessarar þáltill. gæti gefið okkur nokkuð raunsanna mynd af því, hvað raunverulega kostar að lifa í þessu landi á hinum ýmsu stöðum, þá væri til nokkurs unnið. Og væntanlega gæti það orðið vísir að því, að breyting yrði gerð á framfærsluvísitölu, sem kaupgjaldsvísitala er síðan miðuð við. Ef slíkt yrði gert, þá mundi það vera hagur fyrir Reykvíkinga og fyrirtæki þeirra. Flm. ræðir nokkuð um rauntekjur, sem hann vill reyndar skilgreina nokkuð þrengra eða ítarlegar en atmennt er gert nú, og hygg ég að hann hafi nokkuð til síns máls í því. Ef menn athuga tekjudreifingu yfir landið, hygg ég að Reykvíkingar standi ekki orðið mjög ofarlega í því dæmi. Ég er hræddur um að það sé rétt, sem hefur komið fram hjá nokkrum ræðumönnum áður, að hér búi orðið margt lágtekjufólk. Og annað er það sem ég óttast í þessu dæmi líka, að atvinnulífið hér í Reykjavík, ef til samdráttar kæmi, muni reynast veikara en nánast nokkurs staðar úti um land. Því miður óttast ég að þannig standi. Það má kannske segja, að sem betur fer hafi Byggðasjóði tekist víðast hvar að treysta atvinnulíf svo úti um land að það standi nú sterkt. Ef menn vilja meta alla þætti málsins og kannske nokkuð víðar en till. segir beint til um og í þeim anda, sem mér virðist flm. ætlast til, þá hygg ég að það sé öllum til góðs að fá till. samþykkta og framkvæmda. Einu vil ég þó við þetta bæta. Auðvitað hlýtur það að vera nokkurt umhugsunarefni fyrir okkur, hversu víðtækt bákn menn eru hér að hugsa um. Ekki undir neinum kringumstæðum get ég léð því eyra, að menn ætli að setja upp einhvers konar hagstofur úti um allt land. Þessa framfærsluvísitölu hlýtur að vera hægt að reikna á tiltölulega ódýran hátt, þannig að sæmilega megi við una. En vara verður við því, að stefnt sé að einhverri úfþenslu Hagstofunnar eða ríkisbákns með þessu. Að öðru leyti vil ég segja það, að ég hygg að þegar allt kemur saman og er saman lagt sé þessi till. til bóta.



Herra forseti. Ég get ekki deilt þeim meiningum, sem hér hafa komið fram, um að ástæða sé til þess að framkvæma útreikninga á vísitölu framfærslukostnaðar í hverju einasta kjördæmi í landinu. Ég sé t.d. ekki að nein rök séu fyrir því að greina framfærslukostnað hér í Reykjavík frá framfærslukostnaði í Kópavogi, sem er í Reykjaneskjördæmi. Mér finnst að í þessari till. beri nokkuð á því, sem heyrist mjög oft í málflutningi hér á hv. Alþ., að gerð sé tilraun til þess að greina landsmenn í sundur eftir því, hvar þeir búa fyrst og fremst, en ekki eftir því, hvernig þeir lifa, sem er auðvitað höfuðatriðið þegar allt kemur til alls. Lífskjör eru vafalaust mismunandi hér eftir landsvæðum og landshlutum, en þau verða aldrei jöfnuð nákvæmlega alls staðar, ekki einu sinni í Reykjavík sjálfri. Hér í Reykjavík er um að ræða ákaflega mismunandi lífskjör. Hér er um að ræða fólk sem er með verulega lágar tekjur. Hér er líka um að ræða fólk sem hefur geysilega háar tekjur. Reykvíkingar eru ekki eitt að þessu leytinu til. Þess vegna leysir það í sjálfu sér ekki vanda nokkurs manns að deila vísitölu framfærslukostnaðar niður eftir landfræðilegum forsendum, eins og hér eru gerðar till. um. Ég vildi í rauninni helst vera á móti svona till. Ég tel ekki að hún leysi nokkurn skapaðan hlut, að fara að reikna út vísitölu framfærslukostnaðar eftir hverju kjördæmi á þriggja mánaða fresti. Ég spyr: Af hverju ganga menn ekki lengra? Af hverju reikna menn ekki út vísitölu framfærslukostnaðar í Breiðholtinu? Hún er nefnilega há. Af hverju reikna menn ekki út vísitölu framfærslukostnaðar t.d. á Fáskrúðsfirði eða á einstökum slíkum stöðum úti á landi? Þar er vafalaust um að ræða mismunandi kostnað hjá hverjum einstaklingi miðað við það sem er kannske í næsta byggðarlagi. Ég tel að í rauninni sé enginn vandi leystur fyrir það fólk, sem á að lifa við þau kjör sem mæld eru eftir vísitölu framfærslukostnaðar, með því að fara að skipta henni niður eftir landssvæðum, eftir því hvað þau heita hér í þessu landi. Hins vegar er sjálfsagt að athuga vandlega hvernig landsfólkið býr í heild. Við Reykvíkingar höfum aldrei verið neitt sérstaklega ánægðir með það, að margumtöluð vísitölufjölskylda skuli búa hér í Reykjavík, vegna þess að það hefur valdið okkur margvíslegum óþægindum í sambandi við borgarmálefni hér í Reykjavík. Við getum vel hugsað okkur að vísitölufjölskyldan flyttist a.m.k. að hluta til út fyrir borgarmörkin. Nú vill þannig til, að fyrir nokkrum mánuðum hófst undirbúningur að neyslukönnun fyrir nýjan grundvöll vísitölu framfærslukostnaðar. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs nú til að vekja athygli á því, að þessi neyslukönnun hefur staðið yfir um nokkurra mánaða skeið og hún er á ábyrgð Hagstofu.Íslands. Þar er reynt að kanna tilkostnað manna við framfærslu á ýmsum stöðum á landinu. Það er síðan allt saman sett í einn pott og reynt að reikna út eina vísitölu fyrir allt Ísland, en ekki fyrir hvert kjördæmi út af fyrir sig.  Það er rétt, að á undanförnum árum hefur það verið að gerast, að framfarir hafa orðið verulegar til jöfnunar lífskjara hér í landinu milli landshluta. Verulegar framfarir hafa átt sér stað í atvinnumálum úti á landi á síðasta áratug, síðustu 10, 12, 15 árum. Verulegar framfarir hafa þrátt fyrir allt átt sér stað á þessu sviði úti á landi, einnig í sambandi við heilsugæsluna, eins og þeir þekkja sem eru utan af landi. Og enginn er að sjá ofsjónum yfir þessu. En þarna hafa átt sér stað framfarir, þannig að raddir eins og þær, að landsbyggðin hafi orðið afskipt vegna þess að við þm. Reykv. höfum verið á móti fólkinu sem býr úti á landi, slíkar raddir eru fráleitar. Ég held að á Alþ. hafi komið fram fullur vilji til þess frá þm. í öllum flokkum, úr hvaða kjördæmi sem þeir hafa verið, að reyna að jafna lífskjörin í landinu. En það má ekki ganga svo langt í þessum efnum að það verði til þess að höfuðstaður landsins hætti að vera höfuðstaður, að framkvæmdir í Reykjavík séu þannig vanræktar í atvinnumálum og félagsmálum að Reykjavík sitji á hakanum og verði að sumu leyti félagslega séð eitt veikasta byggðarlag í landinu. Þá er vitlaust að verki staðið. Það má ekki gerast, vegna þess að ein okkar meginskylda er að hafa vit á því að virða þann skilning, að við eigum myndarlega höfuðborg í þessu landi, hvað sem öllu öðru líður. Ég minni á það, að á mörgum sviðum hefur okkur tekist allvel að búa í hinum dreifðu byggðum þessa lands að mínu mati. Ég tel hins vegar að á mörgum sviðum hafi okkur ekki tekist nægilega vel í þéttbýli, að við höfum ekki lært nægilega vel að búa í þéttbýli. Við kunnum það ekki nægilega vel. T.d. að taka að því er varðar heilsugæslu hér á þéttbýlissvæðinu, þar standa mál afar slaklega. Og ég vil einnig minna í þessum efnum á atvinnumálin. Ég held að við höfum ekki verið nægilega ötul við að byggja upp grundvallaratvinnuvegi hér í Reykjavík á undanförnum árum og áratugum. Ég er þá ekki að kasta rýrð á neinn. Ég er ekki að ráðast á þá menn sem borið hafa ábyrgð á málum hér á undanförnum árum. En þannig blasir við í dag. Og ef við vanrækjum lágmarks félagslega þjónustu í höfuðstað landsins, látum atvinnuvegi höfuðstaðarins grotna niður, þá flýr fólkið höfuðstaðinn og þá er hann enginn höfuðstaður þessa lands lengur. Þannig vill ábyggilega enginn, ekki heldur þeir þm. sem eru utan af landi, búa að Reykjavík. Ég gat ekki látið hjá líða að láta þessi orð falla í framhaldi af þeirri umr. sem hér hefur farið fram. Ég geri mér grein fyrir því, að menn eru orðnir þreyttir og lúnir og hér hefur verið lengur þingdagur þegar og langur fram undan. En umr. eins og þær, sem ég hef heyrt hér í kvöld, hef ég oft heyrt áður á hv. Alþ. Ég var þingfréttaritari fyrir Þjóðviljann í þrjú eða fjögur ár og hlýddi á umr. af þessu tagi æðioft. Mér leiddust þær dálítið vegna þess að mér fannst þær horfa fram hjá þeim kjarna málsins, að þrátt fyrir allt og allt þurfum við auðvitað að stuðla að jöfnuði milli byggða í landinu, sem jöfnustum lífskjörum, en við þurfum líka að muna það, að við þurfum að eiga myndarlegan höfuðstað í þessu landi.



Herra forseti. Undir þeim umr., sem hér hafa orðið um till. til þál. um útreikning framfærsluvísitölu í hverju kjördæmi, komu upp í huga minn ýmsar fyrri umr. um þessi mál, og ég vildi af því tilefni segja hér nokkur orð. Ég get ekki, eftir að vera búinn að kynna mér till. og hlusta á umr. um hana hér, tekið undir hana sem neina lausn í því máli sem hér er til umr. Það hefur oft hér á Alþ. verið rætt um misjöfn lífskjör meðal manna og það eftir landshlutum. M.a. út af þeim umr. á undanförnum mörgum árum hygg ég að skipuð hafi verið sérstök nefnd, byggðanefnd, 1972 eða um það leyti. Þeir menn, sem í þeirri nefnd störfuðu, lögðu sig áreiðanlega fram um það, með hverjum hætti þeir gætu jafnað lífskjörin best. Samt hefur úrlausnarefni þeirra orðið það erfitt, að ég minnist þess ekki að komið hafi frá þeim nefndarálit. Þó held ég að i nefndinni hafi verið hinir röskustu menn. Ég man ekki um þá nærri alla, en mig minnir að formaðurinn væri núv. hæstv. sjútvrh. Þeir komu ekki fram með þá hugmynd, að reiknuð yrði út vísitala fyrir hvert kjördæmi. Og mér liggur við að segja að hafi verið afrek út af fyrir sig að losna við slíka uppástungu, því að ég fæ með engu móti séð að það leysi neinn vanda í kjörum manna að reiknaðar séu út margar vísitölur í jafnlitlu landi og Ísland er. Ég er mjög ánægður yfir því, að ég varð þess var í máli hæstv. félmrh. að hann er um þetta efni nákvæmlega sömu skoðunar og ég, að það, sem þarna gildir, sé að finna út rétta vísitölu fyrir landið allt, byggja hana ekki upp á allt of þröngu svæði, allt of óraunverulega, eins og hér er gert. Það, sem mér sýnist að þurfi að gera í þessum efnum, er í fyrsta lagi að gera nýjan grundvöll að vísitölunni og í öðru lagi að styrkja hana með því að kanna framfærsluna hvarvetna í landinu. Ef það er gert af nægilegri gaumgæfni og inn í hana teknir þeir þættir sem máli skipta í sambandi við framfærsluna, þá er ég viss um að það verður miklu vænlegra til þess að fá út nokkuð það, sem stefnir lífskjörunum í rétta og eina átt í landinu, heldur en sú leið sem hér er stungið upp á að fara í þessu efni.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið, hafa oft farið fram hér umr. um þessi mál á svipuðum grundvelli og orðið hafa í kvöld. Menn líta misjöfnum augum á það, hvernig eigi að standa að því að reyna að jafna aðstöðumuninn í landinu. En ég skil ekki að það sé auðvelt að jafna þennan mun nema kannað sé til hlítar hvað hann er mikill. Og hvað er á móti því að slík úttekt sé gerð? Þessi þáltill. er að mínu viti kannske of þröng, vegna þess að ef á að athuga þennan aðstöðumun í raun og veru, þá er t.d. ekki nóg að taka höfuðstað Norðurlands, ef ég hugsa til míns kjördæmis. Það mundi allt annað koma út úr þeirri athugun heldur en ef tekið væri t.d. strjálbýlið, sem mest er í N-Þingeyjarsýslu. Það er hægt að taka sýsluna í einu lagi, jafnvel suðursýsluna líka. Þetta stafar af því að það eru, betri kjör sem fólk á Akureyri býr við, miðað við t.d. raforkuverð o.fl., sem hefur ekkert lítið að segja eins og þau mál standa í dag. Ég skil það ekki, að menn skuli vera á móti því að þessi könnun fari fram, svo að menn standi þá frammi fyrir því hver þessi munur er. Menn verða að athuga það, að ekki verður til frambúðar búið í þessu landi nema þessi munur sé minnkaður frá því sem hann er. Hv. þm. tala um símakostnaðinn. Hvað halda menn að kosti margfalt meira að reka fyrirtæki norður á Húsavík eða norður á Akureyri eða austur á Egilsstöðum en að reka fyrirtæki og hafa samband við opinberar stofnanir á þessu svæði hér. Þetta er svo stór liður, - ég hef horft á þennan lið hjá mörgum fyrirtækjum, - að það er ofboðslegt. Það er auðvitað líka ýmis annar kostnaður og aðstöðumunur. Það er ekki verið að tala um að jafna allt. Það er verið að tala um framfærslukostnaðinn. Mér fannst það vera dálítill misskilningur sem kom fram hjá hæstv. félmrh. Við vitum að það er mikill launamunur í landinu. Í þessu tilviki er aðeins verið að ræða um einn þátt þessara mála, þ.e. hvað framfærslan kostar í sjálfu sér á hverjum stað á landinu, og reyna að jafna hana eða gera okkur grein fyrir því hver hún er a.m.k. Tveir hv. þm., hæstv. félmrh. og hv. þm. Vilmundur Gylfason, sögðu að það væri ein þjóð sem byggi í landinu. Það er það sem við höfum álitið. Og við höfum álitið að þeir, sem stjórna landinu, ættu að gera svipað við sín börn. En réttlætið nær ekki svo langt. Þegar á að fara að jafna þennan mun, þá stendur í mönnum. Þetta er nú jafnaðarmennska í lagi. Nei, menn verða að gera sér fulla grein fyrir því, að borgríki stenst ekki í þessu landi. Ég er alveg klár á því, að við þurfum að viðhalda höfuðborginni. Hún þarf auðvitað að þróast á eðlilegan hátt. En hún má ekki verða risi, allt of mikill risi á þjóðarlíkamanum, vegna þess að ég held að við munum ekki hafa góð lífskjör í þessu landi þegar fram líða stundir nema við getum nytjað gögn þess og gæði til lands og sjávar. Það hlýtur að vera hagur fólksins úti á landi, að mannlíf þróist hér á eðlilegan hátt og með góð lífskjör. Á sama hátt er það hagur Reykvíkinga að það sé t.d. ekki of ör flutningur fólks til Reykjavíkur. Það hefur komið fram hjá sumum hv. þm., að atvinnuuppbyggingin hér sé ekki nógu góð. Ég er alveg á sama máli. Ég hef bent á það oft, að á undanförnum árum hafi einkaframtakið hér í Reykjavík ekki beitt áhrifum sínum og afli nógu mikið til þess einmitt að undirbyggja hér atvinnulífið. Við höfum unnið að því úti á landi, yfirleitt á félagslegum grundvelli, eftir því sem hægt hefur verið. Ég held að það væri ekkert gott fyrir það fólk, sem býr hér, ef nýr straumur kæmi utan af landsbyggðinni hingað. Það væri ekki heldur gott fyrir þjóðina í heild. Ég held að með því að breyta þessari þáltill. þannig, að gerð yrði úttekt á svæðunum, ekki beinlínis í kjördæmunum, heldur á svæðunum, þannig að menn geti gert sér grein fyrir því, hver þessi aðstöðumunur er í raun og veru, þá sé frekar hægt að vonast til að samstaða náist á Alþ. til þess að minnka þennan mun a.m.k. Og ég er alveg sammála hv. þm. Helga Seljan um það, að við erum tilbúnir að ræða jöfnun atkvæðaréttarins samtímis því að önnur aðstaða er jöfnuð í þessu landi.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til að hafa langt mál um þá till. sem hér er til umr. Efnisatriði hennar eru að mínu viti svo sjálfsögð að í raun og veru þyrfti ekki að deila um það hér, að rétt væri og réttlætanlegt er að slík könnun sem þar er um talað verði gerð. Það er út af fyrir sig rétt, sem menn hafa komið inn á sumir hverjir, að það eru vandamál hér í Reykjavík eins og eru úti á landsbyggðinni, þó þau séu annars eðlis. Ég hef ekki heyrt neinn þm. kenna Reykvíkingum um þau vandamál sem við er að stríða víðs vegar á landsbyggðinni. Auðvitað hafa ráðið ferðinni óheillavænleg áhrif stjórnarstefnu margra ríkisstj. langt aftur í tímann. Ég skal ekki fara að rifja það upp, en ég held m.a.s., og það hygg ég að þm. Reykv. gætu verið mér sammálu um að a.m.k. megi segja að þessi þróun hafi skapað Reykjavík mörg vandamál sem ella hefðu ekki komið upp, ef það hefði verið meiri jöfnuður milli landshluta en raun ber vitni. Ég var nokkuð hissa á ræðu hæstv. félmrh. áðan, ekki síst með tilliti til ræðu flokksbróður hans rétt áður, hv. þm. Helga Seljan. Ég sé ekki hvað er því til fyrirstöðu að Hagstofan reikni út vísitölu eins og hér er um talað, þannig að menn sjái í reynd hver mismunurinn er. Menn hafa deilt og deila enn um hver sá mismunur er. Ég held að það væri æskilegt allra hluta vegna að hann yrði fundinn. Þá fengju menn það svart á hvítu sæju hvaða munur er. Hæstv. félmrh. sagði áðan, að hann væri sammála því að það þyrfti að jafna mun sem væri milli annars vegar þéttbýlissvæðanna hér og hins vegar hinna dreifðu byggða. En auðvitað verður sá munur ekki jafnaður nema því aðeins að talað verði um hann og fundið verði út hver munurinn er og síðan bót á honum ráðin. Öðruvísi verður ekkert gert. Það er út af fyrir sig rétt, sem hv. þm. Pétur Sigurðsson sagði áðan, að dreifbýlisþingmenn í þeirri merkingu, sem ég hef það orð í, eru í meiri hluta á Alþ., og þeir gætu og hefðu getað haft meiri áhrif á að þessi mismunur væri minni en hann er ef þeir væru betur samstiga í málum. En það verður að viðurkennast að þar hefur á skort. Ég vil því biðja hv. þm. Pétur Sigurðsson að taka það ekki svo að það sé verið að kenna honum eða öðrum Reykvíkingum um hvernig þessi mál hafa verið og eru. Þar eiga a. m. k. aðrir líka hlut að máli, ekki síður. Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson sagði áðan að það væri ólíkt hagstæðara að gera út togara - ja, hann sagði: frá heimabyggð flm. Í Reykholti? Ég hygg að hann hafi meint Vestfirði, en hann sagði: frá heimabyggð hv. flm. Ég tók það svo að hann ætti við Vestfirði. Taldi hann hagkvæmara að gera út t.d. togarana þaðan en frá Reykjavík. Ég dreg mjög í efa að hér sé rétt fram haldið. Ætli allur tilkostnaður útgerðarfyrirtækis t.d. vestur á fjörðum eða norður í landi sé ekki miklum mun hærri en hann er á Reykjavíkursvæðinu? Ég hygg að það sé heldur á hinn veginn, að miklu óhagstæðara sé bæði að gera út togara úti á landsbyggðinni og reka atvinnufyrirtæki þar vegna þess tilkostnaðar sem í kringum það er, því að slík fyrirtæki verða að fá alla sína þjónustu eða svo til alla frá Reykjavíkursvæðinu, og menn vita hvað það kostar úti á landi. Kannske hafði þetta verið rétt hjá hv. þm. Guðmundi G. Þórarinssyni hefði hann verið að tala um Reykholt. Það væri nær sanni að hagstæðara væri að gera út togara hér en þar. Blessuð byggðanefndin hefur komið hér inn í umræður. Það er rétt, sem hv. þm. Steinþór Gestsson sagði áðan, að sú nefnd skilaði aldrei áliti eins og hún átti að gera í raun og veru og leggja fyrir þingið. Eigi að síður held ég að margt gagnlegt hafi komið fram í starfi þeirrar nefndar. Eins og var vitnað til áðan af hv. þm. Helga Seljan var það fyrir hennar tilstilli að vísir var gerður að útreikningi á framfærslukostnaði víðar en hér í Reykjavík. Sá útreikningur sýndi að það er að verulegu leyti óhagstæðara gagnvart framfærslukostnaðinum að búa á hinum ýmsu stöðum út á landi. Það má vera rétt, sem hæstv. félmrh. sagði áðan, að lífskjör verði aldrei jöfnuð algerlega. En fyrr má nú vera. Nú er svo komið ójöfnuðinum að mikið má gera til að þau verði jöfnuð algerlega. Það er t.d. alveg augljós einn þáttur í sambandi við hinn mikla ójöfnuð, en það er upphitunarkostnaðurinn. Ég hygg að ekki sé fjarri sanni að launamaður t.d. á Vestfjörðum þurfi að þéna sem svarar 1.5 millj. kr. meira bara vegna þess þáttar en t.d. launamaður sem býr á Reykjavíkursvæðinu og nýtur hitaveitu. Það er ekki svo lítið. Þessi eini þáttur kostar þetta eins og málin standa. Vonandi lagast það áður en langt um líður. En nóg er eftir samt. Ég tek undir það sem menn hafa sagt hér, - það er verst að Vilmundur er farinn, - en það er komið aftur að því máli sem hann hóf umræður um í dag. Þá voru menn að tala um jöfnun atkvæðisréttar. Ég hygg að það mundi ekki standa á þm. landsbyggðarinnar eða dreifbýliskjördæmanna að bjóða að jafna atkvæðisrétt á sama tíma og annar ójöfnuður í landinu milli dregilbýlisins og þéttbýlisins yrði úr sögunni. Ef hvort tveggja yrði gert samtímis hygg ég að ekki muni standa á dreifbýlisfólki að fallast á slíkt. En meðan menn tala um misvægi atkvæðanna sem mesta óréttlætið í landinu og sjá ekki annað er eðlilega ekki til umræðu af hálfu dreifbýlisfólks að skera upp herör til að minnka áhrif dreifbýlisins í löggjafarsamkomunni.



Herra forseti. Ég verð að segja að það er heldur óþægilegt, að mér finnst, að vera barinn augum í hvert skipti sem hv. 6. landsk. þm. kemur í ræðustól, og má segja að það sé alveg sama hvar ég sit í salnum. En ég verð víst að þola það. Ég vil taka undir með honum, að að sjálfsögðu ber að leiðrétta allt það misræmi sem er í þjóðfélaginu á þann hátt sem heildinni er fyrir bestu. Ég býst við að það sé það sem hv. þm. hafði í huga. Hvað varðar þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég taka undir með þeim hv. þm. sem telja rétt að verða við þeim tilmælum sem hv. flm. hefur þar sett á blað, þó ég skilji hann ekki nógu vel. Það stendur t.d. í grg., með leyfi forseta: „ Till. þessi til þál. er flutt til að bæta úr ástandi deilna um mismun á framfærslukostnaði eftir landshlutum.“ Ég skil það þannig, að hv. flm. vilji komast að þeirri niðurstöðu, hvort þessar deilur séu réttlætanlegar eða ekki. Á þeim forsendum er ég sammála og mun styðja þáltill. En síðan heldur áfram í grg.: „Hliðstæð kjör innan sömu starfsstétta eru forsenda þess, að viðkomandi stétt dreifist eðlilega um landið.“ Nú vill svo til að það eru margar stéttir í Reykjavík og í þéttbýliskjörnum eins og Reykjavík sem ekki finnast annars staðar á landinu. Þetta er ekki hártogun af minni hálfu, heldur aðeins ábending. Breiðholtshverfi og ég vil bæta við Árbæjarhverfi eru orðin það fjölmenn að nær helmingur borgarbúa, má segja, býr þar nú, á milli 30 og 40 þús. manns. Það segir sig sjálft að lífskjörin milli borgarhluta verða aldrei jöfnuð. Það er gersamlega útilokað. Ég vil geta þess, að þeir, sem stunda atvinnu í borginni; því stærsti vinnumarkaðurinn er í kringum Reykjavíkurhöfn eða annars staðar innan gömlu borgarmarkanna, eru aldrei undir 1/4 af þeim sem búa í Breiðholtinu, við skulum segja upp undir 10 þús. manns. Þessi 10 þús. manns þurfa að ferðast a.m.k. klukkutíma á dag með strætisvögnum ef umferðin er skapleg á þeim tíma sem þeir fara í vinnu. Það fer því gríðarlega mikill vinnustundafjöldi í að ferðast á milli. Það eitt er ójöfnuður t.d. miðað við okkur sem búum við hjarta borgarinnar og erum í göngufæri við vinnustaði og hins vegar þá sem verða að fara hingað í borgina ofan úr Breiðholti. Því til viðbótar er hægt að segja að þessi stærri helmingur borgarbúa hafi svo til enga þjónustu, heilsugæslustöðvar að vísu, en enga þjónustu aðra, hvorki löggæslu, sjúkraflutninga né sjúkrahús. Á sumum tímum sólarhrings, t.d. þegar fólk er að fara í eða úr vinnu í stórum hópum, komast þjónustutæki alls ekki á milli með þeim hraða sem nauðsynlegt er. Oft getur munað mannslífum. Það hefur komið fyrir að kviknað hefur í í Breiðholtinu og slökkvibíla hefur tekið óvenjulangan tíma að komast á staðina. Sama er uppi á teningnum ef slys eiga sér stað á þessum tíma o.fl. Það er margt sem verður aldrei jafnað að fullu innan borgarinnar. Og það gerir ekkert til þó að það komi hér fram, að þjónustugjöld stofnana í Reykjavík, sem hafa komið hér á dagskrá, hafa ekki hækkað í hlutfalli við aukinn rekstrarkostnað. Ég held að slíkt eigi sér stað í öllum þjónustustofnunum borgarinnar. Hækkanabeiðnir borgarstjórnar hafa venjulega ekki verið samþykktar, vegna þess að þær fara inn í vísitölureikning. Hvað þýðir þetta fyrir Reykjavíkurborg? Tökum dæmi um eitt fyrirtæki sem hér hefur líka verið talað um, þ.e. Strætisvagna Reykjavíkur, vegna þess að fargjöldin hafa ekki hækkað reglulega. Niðurgreiðsla borgarsjóðs á s.l. ári er um 1 milljarður kr. Hefðum við fengið þessi þjónustugjöld hækkuð hefðu þau komið inn í vísitöluna. Það er m.a. sá hluti sem kemur eingöngu niður á borgarsjóði, en dreifist ekki á þjóðfélagið í heild. Það var talað um það einhvern tíma, ég man ekki hvað langt er síðan, að á líkan hátt hvíldu milli 4 og 5 milljarðar á borgarsjóði vegna þess að ýmis gjöld stofnana borgarinnar hefðu ekki fengið að hækka reglulega og eðlilega. Það hefur komið fram í umr. hér, að ýmsar aðrar þjónustustofnanir á vegum einstaklinga, eins og t.d. heildverslanir, væru hér á Reykjavíkursvæðinu og það væri ákveðinn aukakostnaður við að ná sambandi við þann vörumarkað, sem er á stór-Reykjavíkursvæðinu, og svo aukakostnaður af sendingu til annarra landshluta. Þetta er alveg rétt. En það er langt síðan gerðar voru tilraunir, sem eru því miður enn þá á tilraunastigi í þeim landshlutum það sem mætti kannske halda að skilningur væri meiri vegna fenginnar reynslu, til að lækka vöruverð og lækka allan tilkostnað. Á ég þar við tollvörugeymslu á Reykjavíkursvæðinu sem var reist til að hafa vörur á lager í Reykjavík og geta dreift þeim með litlum tilkostnaði til neytenda og þá í tiltölulega litlu magni hverju sinni þótt vörubirgðir í tollvörugeymslu væru miklar. Oft eru þessar vörubirgðir á kostnað erlendra aðila. Tollvörugeymslan í Reykjavík hafði forgöngu um að stofna tollvörugeymslu á Norðurlandi. Með því að flytja vörur í stórum stíl beint í tollvörugeymslu á Norðurlandi átti að minnka allan flutningskostnað til neytenda frá þeirri miðstöð og þar með létta á landsbyggðinni, þ.e. á Norðurlandi. Hún átti líka að vera fyrir Austurland, en kostnaðurinn við að dreifa vörum frá Norðurlandi til Austurlands var ekki miklu minni en að dreifa vörunni beint frá Reykjavík til Austurlands. Þá var gerð tilraun til að stofna tollvörugeymslu á Austurlandi. Sú tilraun er að sjálfsögðu ekki enn komin í framkvæmd. Við hér í Reykjavík höfum boðið öðrum landshlutum alla þá aðstoð við að ná sömu hagkvæmni í innkaupum og þar með minnka dreifikostnaðinn og Reykvíkingum er boðið. En skilningurinn er ekki enn þá þannig í viðkomandi landshlutum að því boði hafi verið tekið, a.m.k. ekki enn þá á Austurlandi. Þegar skilningurinn verður fyrir hendi geta Austfirðingar, eins og Norðlendingar eru byrjaðir að gera, sameinast um miklu stærri innkaup, miklu hagkvæmari innkaup, látið erlenda framleiðendur eiga vöruna á staðnum og þar með stórminnkað allan tilkostnað. Þannig eru það ekki bara vondir Reykvíkingar sem reyna að hafa af landsbyggðarmönnum, við erum líka að reyna að hjálpa til. - Þetta er meira til að svara því, sem komið hefur fram í umr. um þessa till., en um till. sjálfa. Þá vil ég segja að það tók þá aðila, sem standa að tollvörugeymsluhugmyndinni sem er alveg nýr viðskiptamáti hér á landi, tvö ár að fá ráðamenn, sem voru ekki sú ríkisstj. sem nú situr, til að skilja hugmyndina. Það tók annað ár að koma reglugerð í gegn vegna tortryggni um að hér væri um nýja viðskiptahætti að ræða. En eftir að öll pappírsvinna var fullunnin hefur ekkert fyrirtæki verið eins traust í tollgæslu og meðhöndlun á vöru og tollvörugeymslurnar eru, ekki einu sinni tollþjónustan sjálf. Þetta sýnir að við erum oft fastir í gömlum vinnubrögðum. Við erum í viðjum gamalla vinnubragða. Það er kominn tími til þess að við hættum að reka stórfyrirtæki - við skulum jafna þjóðinni við stórfyrirtæki - með úreltum aðferðum. Ég held að við getum allir verið sammála um að þjóðfélagið verður best rekið með því að taka upp nýtískulegri vinnubrögð á flestum og helst öllum sviðum en hingað til hafa verið tíðkuð og stórhuga vinnubrögð, breyttar aðferðir sem allir landshlutar og þá öll landsins börn njóti góðs af. Ég tel ekki að Reykvíkingar standi að því að skapa hér einhvers konar borgríki. Það er langt frá því. Það er alveg rétt, að höfuðborgin má ekki verða neinn risi innan samfélagsins. Það er engum til góðs, ekki höfuðborginni sjálfri og síst af öllu Reykvíkingum, því viss kvöð og fjárhagsleg byrði, sem hefur verið reiknuð út og ég gat um fyrir einum tveimur árum úr þessum ræðustól, hvílir á höfuðborgum almennt og er höfuðborgarskylda. Það kostar peninga að vera höfuðborg, en auðvitað kemur annað á móti, það segir sig sjálft. Ég vil benda á og taka sem dæmi tvær till. sem ég flutti á síðasta þingi og varða Póst og síma. Þær voru í þá átt, að símaskólinn og öll viðgerð á símatækjum, allur innflutningur á símatækjum og öll fjárfesting í varahlutum í slík tæki verði lagt niður. Sú gríðarlega mikla upphæð, sem fer í að fjárfesta í varahlutalager sem verður kannske úreltur og tapast, er gjaldeyrir sem fer í súginn. Fjárfesting í símatækjunum sjálfum verði lögð niður sú gríðarlega stóra upphæð, sem fer í þann þátt starfrækslu Pósts og síma, verði notuð til að símvæða landið. 200 þús. manna borg er ekkert voðalega stór borg erlendis. Við erum ekki miklu fleiri. Við skutum reikna með að við séum 250 þús. Við þurfum kannske um tvisvar, þrisvar sinnum fleiri símatæki, en ekki miklu fleiri númer í langan tíma. Það er engin risaframkvæmd, en það eru miklar fjarlægðir: Ég hef þá trú, að ef við símvæðum landið með sjálfvirkum síma ættum við að geta haft mjög lítinn mun á langlínusamtölum og innanbæjarsamtölum og sama mun á langlínusamtölum hvort sem þau eru til eða frá höfuðborginni eða ekki. En hvað vildi ég fá í staðinn? Ég vildi fá sjálfstætt fólk. Ég vildi að rafvirkjar lærðu að gera við síma, lærðu að setja upp síma, að sjálf aðveitan ætti sér stað á nákvæmlega sama hátt og er með vatnsveitur, hvort sem það er heitt eða kalt vatn, eða rafmagn, að Póstur og sími legði að og inn í hús, en allt sem færi fram innan dyra væri á vegum hins frjálsa fagmanns, innflutningsfyrirtæki flyttu inn símatækin á nákvæmlega sama hátt. Það væri alveg óhugsandi hér að hafa einokun á eldavélum eða einokun á útvarpstækjum - það hefur verið reynt - eða einokun á rafmagnskaffikönnum. Það er gjörsamlega útilokað að breyta til og gera slíkan innflutning að einokunarfyrirbæri. Það á að aflétta einokun.  Það er hægt að lækka hinn gríðarlega mikla stofnkostnað sem Póstur og sími hefur. Það fé, sem lagt er í tæki og varahluti og skólahald, á að myndast á hinum frjálsa markaði, en nota þá peninga, sem nú eru notaðir í þennan þátt rekstrar póst og símaþjónustunnar, til að símvæða landið og þar með jafna aðstöðu landsmanna allra. Ég vil ljúka máli mínu með því að taka undir þessa till. svo sem margir aðrir hafa gert. Ég hef fengið á merkjamáli staðfestingu frá flm. á því, að ég skilji hana rétt. En ég er ekkert viss um að útkoman úr könnun eins og till. gerir ráð fyrir verði þéttbýliskjörnum óhagstæð. Það verður þá bara að koma fram.



Herra forseti. Hér hafa farið fram mjög fróðlegar umræður og að mínu mati mikill munur að sitja yfir slíkum umræðum sem hér hafa farið fram nú, miðað við þær umr. sem fóru fram hér á þinginu fyrr í dag. Það mætti að sjálfsögðu tala mjög lengi um það sem hér er til umræðu og snertir jöfnun lífskjara um landsbyggðina og hinn mikla aðstöðumun o.s.frv., en ég ætla ekki að eyða tíma þingsins nú í það sérstaklega. Ég vil þó taka undir það, sem kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv., að það má e.t.v. segja það varðandi ýmis mál, sem horfa til bóta eða framfaramál fyrir landið í heild, sem hann var að nefna hér, svo sem tollvörugeymslu og margt fleira, að við erum e.t.v. lengi að taka við okkur í slíku. Það má færa mörg rök fyrir því, að það sé eðlilegt í ekki stærra þjóðfélagi en okkar þjóðfélag er, sem hefur byggst upp til framfara á miklu styttri tíma en mörg þjóðfélög i kringum okkur. Þá þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 178, tel ég um margt athyglisverða og það sé góður hugur á bak við hana. En ég get tekið undir það, sem hefur komið fram áður, að hún er helst til þröng. Ég efast um að hún nái þeim tilgangi sem hv. flm, stefnir að með flutningi hennar. En mér finnst ástæða til að vekja athygli á því að fyrrv. vinstri stjórn undir forsæti Ólafs Jóhannessonar tók þetta mál sérstaklega upp og fól Hagstofu Íslands að láta reikna út nýjan vísitölugrundvöll sem tæki mið af fleiri atriðum en sá vísitölugrundvöllur, sem við höfum búið við og búum við í þessu landi og miðaður er við vísitölufjölskyldu í Reykjavík, ber með sér. Eftir því sem ég hef fregnað mun hinn nýi vísitölugrundvöllur nú að mestu tilbúinn. Það verður forvitnilegt að kynnast því, hvaða breytingar hann kann að hafa í för með sér í sambandi við viðmiðun þá sem vísitalan er hér á landi. Ég vonast fastlega til þess, að miðað við það, sem að er stefnt með þeirri breytingu, hafi útkoman mjög bætandi áhrif. Ég get ekki stillt mig um að gera aths. við ræðu hv. 1. landsk. þm. Hann var að tala um eitt atriði, þ.e. hafnauppbyggingu í landinu. Hann minntist á Reykjavíkurhöfn sem hefði engan aðgang að opinberu fjármagni til uppbyggingar hafnarinnar eins og aðrar hafnir í landinu. Ég vil benda hv. þm. á það, sem ég tel að vísu að hann hljóti að vera sér meðvitandi um, að Reykjavíkurhöfn hefur alla tíð haft þá sérstöðu hér á landi, að hún hefur tekjur af svo til öllum innflutningi til landsins, ekki aðeins einu sinni, heldur að verulegu leyti tvisvar sinnum. Þetta hefur haft það að segja fyrir Reykjavíkurhöfn að hún hefur, sem betur fer, á undanförnum áratugum verið þess megnug að byggja sig upp af eigin tekjum. Þegar við lítum í opinberar skýrslur frá t.d. árunum 1978–1979, kemur í ljós að Reykjavíkurhöfn hefur haft meiri tekjur en hún hefur þurft að nota í uppbyggingu sína. Þetta er góðra gjalda vert og alls ekki sagt til að gera lítið úr því eða telja það óeðlilegt. Ég er ekki þar með að segja að Reykjavíkurborg eða Reykjavíkurhöfn eigi ekki að fá sama aðgang að opinberu fjármagni og aðrir, en það getur þurft að taka mið af því sem ég hef hér sagt. Ég vil taka undir margt sem hér hefur komið fram. Ég ætla ekki, eins og ég sagði í upphafi, að fara að tíunda þann mun sem er á landsbyggðinni og þéttbýlinu, en ég get ekki stillt mig um að segja ykkur frá bréfi sem mér barst í hendur í dag. Þetta bréf er undirritað af flestöllum oddvitum í Dalasýslu. Þessir oddvitar skrifa póst- og símamálastjóra og fara vinsamlegast fram á að á símstöðinni í Búðardal verði tekin upp vakt þannig að fólk, sem býr í Dalasýslu, hafi möguleika til að komast í sambandi við þessa símstöð, einu sjálfvirku símstöðina á svæðinu, í neyðartilfellum allan sólarhringinn. Eins og hv. alþm. vita er Landssíminn víða búinn að leggja niður litlu símstöðvarnar, sem gerir það að verkum að fólkið, sem býr á þeim svæðum, er algjörlega einangrað frá umheiminum hvað síma snertir meiri hluta sólarhringsins. Þetta er eitt af þeim málum sem er aðkallandi að leysa úr fyrir þjóðarheildina. Öryggisleysið, sem fólk býr við að þessu leyti, er vart skiljanlegt fólki sem þekkir ekki slíkar aðstæður. Þetta er vandamál sem við hljótum að vera sammála um að reyna að leysa. Mitt mat er það, og ég get tekið undir með hv. 9, þm. Reykv., að auðvitað erum við ein þjóð í þessu landi. Við Íslendingar erum ekki svo fjölmennir að við höfum raunverulega efni á að vera í návígi hver við annan og heyja deilur. Þess vegna hef ég þá skoðun, að þéttbýli og dreifbýli eigi að vinna saman. Hvorugt getur án hins verið. Ég tel að það væri uppbyggjandi í raun og veru og fræðandi mjög ef hægt væri að koma því á að fólk í mesta þéttbýli landsins hefði tækifæri til að ferðast um landsbyggðina og taka á slagæð þjóðarinnar, fylgjast með framleiðslugreinum til lands og sjávar og skilja þar með mikilvægi dreifbýlisins fyrir þéttbýlið og fyrir landið í heild. Þetta held ég að væri mjög nauðsynlegt. Ég vil heils hugar taka undir allt, sem stuðlar að því að eyða ágreiningi milli þéttbýlis og dreifbýlis, og vinna að því að hægt sé í fullu samkomulagi að gera ráðstafanir, eftir því sem þjóðfélagið hefur möguleika til, til að jafna lífskjörin og aðstöðumuninn í landinu.



Herra forseti. Á næstsíðasta þingi lagði flm. fram samhljóða till. til þál. um innkaup opinberra aðila á íslenskum iðnaðarvörum. Umræður um till. voru mjög jákvæðar, en hins vegar hlaut till. ekki endanlega afgreiðslu. Í grg. þeirrar till., sem lögð var fram í fyrra og hér er endurflutt, segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: Fyrir ári lauk skipulagðri kynningu og upplýsingastarfsemi um íslenskan iðnað undir nafninu „Íslensk iðnkynning“. Tilgangur hennar var að efla sölu á íslenskum iðnaðarvörum, glæða almennan skilning á mikilvægi iðnaðarins, á þeirri miklu atvinnu sem hann veitir, gjaldeyrisöflun og þeim gjaldeyrissparnaði sem hann hefur í för með sér. Frá því að kynning þessi hófst hafa málefni iðnaðarins verið mjög til umræðu og skoðanakannanir, sem fram fóru af hálfu aðstandenda kynningar þessarar, þóttu leiða í ljós að innkaupavenjur almennings hefðu breyst íslenskum iðnaði í hag. Staðreynd er, að það er á ýmsum öðrum sviðum sem mögulegt ætti að vera að hafa áhrif á innkaup er varða hag íslensks iðnaðar. Umsvif fjármála ríkis og sveitarfélaga eru mikil í þjóðarbúinu. Auk þess sem útgjöld opinberra aðila hafa bein áhrif á heildareftirspurn í þjóðarbúskapnum getur markviss beiting þeirra reynst mikilvægt tæki til áhrifa á einstakar atvinnugreinar, ekki síst á hagræna og tæknilega framþróun íslensks iðnaðar. Innkaupum opinberra aðila má einkum skipta í eftirfarandi flokka eftir eðli þeirra: rekstrarvörur, þjónustu og fjárfestingarvörur. Verulegum fjárhæðum er varið á vegum ríkis og sveitarfélaga til kaupa á hinum margvíslegu rekstrarvörum. Má í því sambandi nefna innanstokksmuni, hreinlætisvörur, pappírsvörur og margvíslegar aðrar rekstrarvörur til skóla, sjúkrahúsa og annarra stofnana. Sama gildir um margvíslega viðhalds- og viðgerðarþjónustu þessara stofnana, svo sem Hafrannsóknastofnunar, Landhelgisgæslu, Skipaútgerðar ríkisins og fjölmargra annarra. Þeim aðferðum, sem beitt er í opinberum innkaupum, má skipta í bein innkaup, innkaup eftir að fram hefur farið sérstök verðkönnun og loks útboð. Varðandi útboð skal sérstaklega bent á nauðsyn þess, að lengd skilafrests og stærð útboðseininga sé hagað þannig að innlendir framleiðendur geti boðið í verk. Flm. till. þessarar vill minna á samþykkt sem gerð var fyrir nokkrum árum í borgarstjórn Reykjavíkur um innlend innkaup, þar sem sú stefna er mörkuð í innkaupum, að heimilt sé að taka tilboð innlendra aðila fram yfir erlenda, þótt verð hinnar innlendu vöru sé allt að 15% hærra, en gæði sambærileg. Flm. telur nauðsynlegt að slík regla eða svipuð verði tekin upp fyrir öll opinber fyrirtæki, og er eðlilegt að slíkt mál verði metið í tengslum við þá athugun sem hér er lagt til að fram fari. Það er ljóst, að þjóðarbúskapur okkar verður um ófyrirsjáanlega framtíð háður viðskiptum við önnur lönd. Benda má þó á, að í auknum mæli ber að athuga vandlega, þegar um meiri háttar viðskipti hins opinbera er að ræða við erlenda aðila, sem innlendir framleiðendur ráða ekki við sem heild vegna umfangs verksins og tæknilegra atriða, að farið sé inn á þá braut að semja um að hluti framleiðslunnar fari fram hér innanlands. Auk þess sem slíkt eykur hlut innlendra aðila í innkaupum gæti slíkt stuðlað mjög að flutningi nýrrar tækniþekkingar inn í landið. Loks skal bent á þau tækifæri sem opinber innkaup bjóða varðandi nýjungar í framleiðslu og ný iðnaðartækifæri. Íslensk framleiðslufyrirtæki eiga oft erfitt með að takast á við meiri háttar vöruþróunarverkefni, þar sem áhætta er mikil. Víða erlendis hafa stjórnvöld gert sér grein fyrir því, hversu mikilvægu hlutverki opinberir aðilar hafa gegnt á þessu sviði, með því að fela fyrirtækjum að leysa ákveðin tæknivandamál varðandi framleiðslunýjungar á þann hátt að greiða fyrir verkefnið samkvæmt samningi eða tryggja lágmarkssölu framleiðsluafurða. Slíkur stuðningur við nýsköpun er fjarri því að vera eingöngu hagsmunamál fyrirtækjanna sjálfra, heldur þjóðarinnar í heild. Það er nauðsynlegt að hið opinbera stuðli að slíkri starfsemi og geri hana eftirsóknarverða. Árið 1977 skipaði þáv. iðnrh. starfshóp, sem í voru fulltrúar frá iðnrn., fjmrn. og viðskrn., til að gera tillögur um hvernig haga megi innkaupum ríkisins og stofnana þess, þannig að þau miði að því að efla íslenskan iðnað. Starfshópur þessi skilaði áliti fyrir ári og gerir ýmsar athyglisverðar tillögur um hvernig vinna megi að því að auka innkaup opinberra aðila á íslenskum iðnaðarvörum. Ekki er vitað hvað gerst hefur síðan starfshópurinn lauk störfum. En frá því að þessi till. varð lögð fram í vetur hefur verið mynduð ný ríkisstj. og í málefnasamningi hennar segir að mörkuð verði ákveðin stefna í innkaupum hins opinbera. Er vonandi að skriður fari að komast á þetta mál, sem svo lengi er búið að tala um, en ekki er komið til framkvæmda nema að hluta hjá Reykjavíkurbæ. Ég vil að lokum vitna til hluta af framsöguræðu er ég flutti fyrir þessu máli fyrir ári, með leyfi hæstv. forseta: „ Flm. vill minna á þá staðreynd, að þrátt fyrir alla fríverslun virðist sem opinberum framkvæmdum í Vestur-Evrópu sé meira og minna stýrt til innlendra aðila og sú skoðun ríki, að sem mest af opinberum innkaupum fari fram á heimamarkaði. Allur tölulegur samanburður milli landa er erfiður í þessu sambandi þar sem um mjög mismunandi vöruframboð er um að ræða. Iðnaður okkar er í samanburði við margar þjóðir Vestur-Evrópu einhæfur og vöruframboð minna. Þessi staðreynd sýnir hins vegar fram á nauðsyn þess að efla vöruþróun og fjölga innlendum vörutegundum, sem vissulega er hægt að gera með ákveðinni stýringu opinberra innkaupa. Þá vill flm. einnig minna á finnska rannsókn á opinberum innkaupum sem leiddi til þeirrar niðurstöðu, að mjög algengt væri að innkaup hins opinbera á þarlendri framleiðslu hefðu í för með sér að 40% af virði framleiðslunnar skiluðu sér aftur í ríkissjóð í formi skatttekna. Þetta hefur haft þau áhrif á afstöðu finnskra yfirvalda, að þau stuðla sem mest þau mega að opinberum innkaupum innanlands þótt borga þurfi hærra verð fyrir innlenda framleiðslu. Það er skoðun flm., að með bættu skipulagi á opinberum innkaupum, m.a. með samantekt á hinum margvíslegu rekstrarvörum sem ríkið notar, megi ná mun hagkvæmari samningum fyrir ríkið við innlenda framleiðendur. Gæti þannig endurskoðun þessara mála haft í för með sér lækkun ýmissa útgjalda ríkisins fyrir rekstrarvörur. Við Íslendingar verðum oft að sæta því vegna markaðsaðstæðna erlendis að flytja út stóran hluta útflutningsvöru okkar lítt unninn eða hálfunninn. Þannig glata íslenskar hendur tækifærum til arðbærrar vinnu. Þess vegna er ekki óeðlilegt, um leið og við keppum að því markmiði að flytja sem minnst út óunnið, að við á okkar litla markaði hyggjum að því sama í sambandi við innfluttar vörur, án þess að þurfa að tala um að við séum að brjóta nokkra fríverslunarsamninga. Aðrar þjóðir vinna markvisst að þessu á sínum heimamarkaði, eins og áður er sagt. Það er því knýjandi nauðsyn að frumkvæði stjórnvalda í þessum efnum komi til, en það mun stórefla íslenskan iðnað og gera hann færan um að framleiða betri vörur, sem aftur leiðir af sér aukin innkaup almennings á íslenskri framleiðslu.“ Að síðustu þetta: Í úrvinnslu og iðnaði almennt felst höfuðvaxtarbroddur atvinnumála Íslands í dag. Innlendi markaðurinn er sá vettvangur sem við getum ráðið við, og hinn opinberi þáttur hans er sá þáttur sem Alþ. og ríkisstj. geta fyrst og fremst haft áhrif á. Það er því meginatriði að á máli þessu sé tekið og mörkuð sé ákveðin stefna í innkaupum hins opinbera. Herra forseti. Ég vil að lokum leggja til að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. atvmn. til umfjöllunar.



Herra forseti. Ég get með ánægju tekið undir þessa till. til þál. um innkaup opinberra aðila á íslenskum iðnaðarvörum með hv. 6. þm. Suðurl. Annars er það dæmigert um umræður um málefni íslensks iðnaðar sem segir í 1. mgr. grg., en þar segir flm., með leyfi forseta: „Á næstsíðasta þingi lagði flm. fram samhljóða till. til þál. um innkaup opinberra aðila á íslenskum iðnaðarvörum. Umræður um till. voru mjög jákvæðar, en hins vegar hlaut till. ekki endanlega afgreiðslu.“ Þetta finnst mér einkennandi um þá umræðu sem hefur farið fram mörg s.l. ár um íslenskan iðnað. Það er mikið rætt, en árangurinn er lítill. Það er algjör nauðsyn að þessi atvinnugrein, sem á að vera vaxtarbroddur atvinnulífsins í framtíðinni, fái að njóta sömu skatta- og lánakjara og samkeppnisatvinnugreinarnar landbúnaður og sjávarútvegur. Við skulum einnig vera minnug þess, að atvinnuleysi eða skulum við segja landflótti er oft fylgifiskur þjóða sem búa við einhæft atvinnulíf. Það gætir oft mikillar vantrúar á getu íslensks iðnaðar hjá ráðamönnum og þá ekki hvað síst hjá stjórnendum lánastofnana. Hefur jafnvel komið fyrir að stofnendum nýs iðnfyrirtækis, er leita til lánastofnana hér á landi, er góðfúslega bent á að auðveldari lausn sé til, sem sé að flytja vöruna inn. Því miður hef ég sem verslunarmaður einnig orðið vör við að sífellt fleiri fyrirtæki eru farin að fara inn á þessa braut. Ég verð að segja það, að ég er á þeirri línu, að það, sem við getum framleitt hér í landinu sjálf, eigum við skilyrðislaust að reyna að framleiða. Eða telja hv. þm. annað fyrirkomulag vera heppilegt fyrir þjóðarbúið? Það getur ekki verið eðlilegt, að það sé betra fyrir framleiðslufyrirtæki, sem hafa starfað í mörg ár og eru búin að koma sér upp vélum og tækjum, að fara frekar út í innflutning á sams konar vörum og láta tækjabúnað standa ónotaðan. Þetta er vegna þess að það er erfitt að fá að verðleggja vörur okkar innanlands á meðan innflutningur rennur í gegn. Við framsóknarmenn höfum oft lagt á það áherslu, að leitað yrði eftir hentugum iðnaði fyrir landbúnaðarbyggðir landsins, m.a. til að koma í veg fyrir byggðaröskun. E.t.v. er ástandið þannig núna, að réttara sé að segja: til þess að landið sé byggt. Þar sem efling framleiðsluiðnaðar er eitt brýnasta úrlausnarefni Íslendinga á sviði atvinnumála er gleðilegt að nokkrir framtakssamir einstaklingar skuli vera að stofna hér fyrirtæki er nefnist Fiskeldi. Ég vil benda hv. þm. á sérstöðu Íslands varðandi aðstöðu til fiskeldis. Náttúruskilyrði eru mjög góð víða um land og henta slíkri framleiðslu. Þá höfum við einnig gnægð af vatni, bæði heitu og köldu. Engin framleiðslugrein á Íslandi hefur möguleika á jafnmiklu framleiðsluverðmæti miðað við stofnkostnað. Enn fremur þurfum við ekki að óttast mengun né náttúruröskun frá slíku fyrirtæki. Einnig mundi hér skapast atvinna fyrir fjölda fólks við að fullvinna vöruna til útflutnings. Sem dæmi má taka að á síðasta ári kostaði kg af ferskum laxi 3000 kr., en af reyktum og vacuumpökkuðum ca. 30 000 kr. Það er því sorgleg staðreynd að frumkvöðlum að stofnun þessa fyrirtækis hefur gengið erfiðlega að fá hjá sumum ríkisstofnunum okkar ýmsar nauðsynlegar upplýsingar. Hér erum við að tala um að hið opinbera stuðli að iðnaðaruppbyggingu, en setji ekki stólinn fyrir dyrnar þegar einstaklingar leita til þess. Það er ekki nóg að tala fallega um að efla íslenskt framtak á sviði atvinnumála, við verðum líka að gera eitthvað. Í Dagblaðinu í gær birtist grein um laxeldi hjá Norðmönnum. Í greininni er rætt um hvað laxeldi er arðbær atvinnugrein hjá Norðmönnum, tvisvar til þrisvar sinnum arðbærari en iðnaður. Norsk stjórnvöld vilja nú takmarka stærð og fjölda fyrirtækja á þessu sviði og hefur því komið fram áhugi á samstarfi við Íslendinga. Norðmenn telja hér enn betri aðstæður fyrir slíkan iðnað en hjá þeim, sérstaklega þó vegna heita vatnsins. En engin ástæða er til þess að við förum að hleypa norskum auðhringum inn í þessi mál hjá okkur. Við verðum að treysta því, að íslensk stjórnvöld sýni þessu máli áhuga, þannig að til slíks þurfi ekki að koma. Þá vil ég einnig láta það koma hér fram, að þeir einstaklingar, sem hafa tekið sig saman um þetta fyrirtæki, eru þegar búnir að safna um 400–500 millj. kr. í hlutafé. Ég endurtek, að ég treysti því, að stjórnvöld okkar og við hér reynum að hlúa þannig að þessu máli að þeir geti sýnt og sannað hvað þeir geta gert. Ég tel að þarna sé stórmál á ferðinni. Margar þjóðir styrkja iðnað sinn með ýmsu móti. Þær hafa skilið að óbeinn hagnaður iðnaðar er oft mikill fyrir þjóðfélagið í heild sinni. Íslendingar hafa líka í gegnum aldirnar sannað að þeir eru hagir menn. T.d. sýnir ullariðnaður okkar síðustu árin að við eigum frábæra hönnuði. Þess vegna þurfum við ekki að vera hrædd við að fara út í vandasaman smáiðnað. Hið opinbera getur stuðlað að því að efla ýmsar greinar iðnaðar með því að beina innkaupum sínum til þeirra. Og það verðum við að skilja, að það hjálpar okkur enginn ef við gerum það ekki sjálf.



Herra forseti. Ég hef áður hér á hv. Alþ. lýst fylgi við þá till. til þál. sem hv. 6. þm. Suðurl., Eggert Haukdal, flytur hér. Ég hygg að það hafi verið snemma á þingi haustið 1978 sem hann lagði fram þessa till., hún kom hér til umr. nokkru síðar og hlaut, eins og hann gat um, góðar undirtektir, en ekki afgreiðslu. Ég tel það mjög góðra gjalda vert að þessu máli sé haldið vakandi með þeim hætti sem gert er með endurflutningi þessarar þáltill., og ég er því mjög meðmæltur að hún hljóti eðlilega afgreiðslu og samþykki á hv. Alþ. Ég tel að með því væri undirstrikað gildi þess að stuðla að ákveðinni opinberri innkaupastefnu til stuðnings íslenskum iðnaði og íslenskri iðnþróun, sem þetta getur verið liður í ef vel tekst til. Ég tel rétt að ég greini í stuttu máli frá þeirri meðferð sem þessi mál hafa fengið, þó í litlu sé, hjá opinberum aðilum að undanförnu og nefndum á þeirra vegum. Í grg. með þáltill. kemur það fram, að starfshópur var settur á fót 1977 og skilaði áliti á fyrsta ársfjórðungi 1979 eða fyrir nokkurn veginn réttu ári. Það var að vísu bráðabirgðaálit sem ýtt var á eftir að fá fram um þetta efni, en þó betra en ekki. Eftir að þetta álit lá fyrir lét ég fara yfir það í iðnrn. og kanna möguleika á að taka á þeim tillögum sem þar var að finna. Það er rétt að fram komi, að það varð niðurstaðan að þarna kæmu fram nokkrar gagnlegar ábendingar, en flest af því þyrfti þó frekari athugunar við og nauðsynlegt væri að tekið væri á málinu milli rn. og i samvinnu við samtök iðnaðarins og fleiri aðila. Þannig var komið sögu þegar ríkisstj. fór frá völdum s.l. haust, að ákveðið var milli fjmrn. og iðnrn. að taka þetta mál til meðferðar, og voru til kvaddir aðilar á vegum þessara rn. sem áttu að fjalla um málið og gera tillögur til viðkomandi ráðh. og ríkisstj. um málsmeðferð í einstökum tilvikum. Framhald varð ekki á þessu eftir stjórnarskiptin. Veður hafa nú verið heldur ókyrr í íslenskum stjórnmálum og haft sín áhrif í stjórnarstofnunum og rn., svo að það kannske undrar menn ekki þó að ekki hafi mikið hreyfst í málaflokki sem þessum, og eru það raunar ýmsir stærri málaflokkarnir sem hafa legið hjá garði og lítið hreyfst á undanförnum mánuðum vegna þeirra sviptivinda sem gengið hafa yfir í stjórnmálalífi okkar. En við myndun nýrrar ríkisstj. var þetta mál til umr., eins og hér hefur verið getið um og endurspeglast í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj., og það er ásetningur hennar og ásetningur minn sem iðnrh. sérstaklega að stuðla að því að á þessu máli verðir tekið fyrr en seinna. Ég tel það svo þýðingarmikið að skyldugt sé að freista að ná þar fram árangri eins fljótt og kostur er. Þetta mál er hins vegar ekki einfalt í rauninni og það eru ekki nein töfraráð sem við höfum til eflingar iðnaði eftir þessum leiðum einum saman. En hér er þáttur á ferðinni, einn af mjög mörgum, sem við þurfum að horfa til til að efla iðnað okkar á heimamarkaði og getur jafnframt í vissum tilvikum verið til stuðnings útflutningsiðnaði okkar. Eðli sínu samkv. lúta opinber innkaup að því, að opinberir aðilar beini viðskiptum sínum til innlendra framleiðenda fremur en til innflytjenda og þar með til erlendra framleiðenda. En til þess að það megi takast þarf ákveðna samræmingu, upplýsingar að liggja fyrir og jafnvel þarf að laga framleiðsluna að þörfum hinna opinberu aðila í vissum tilvikum. Það á að vera unnt þegar um verulegt magn er að ræða, og einmitt að því leyti getur opinber innkaupastefna verið liður í iðnþróun og nýiðnaði. Nefnd, sem starfar á vegum iðnrn., svokölluð Samstarfsnefnd um iðnþróun, fjallaði um þetta mál á liðnum vetri, þ.e. veturinn 1978–1979, og ályktaði um það í nefndaráliti sem lagt var fram á hv. Alþ. vorið 1979. Ég held að það geti verið til glöggvunar í þessu máli að ég vitni í grg. þessarar nefndar, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Það er löngu viðurkennt erlendis að það er þjóðhagslega hagkvæmt að hið opinbera kaupi þær vörur og þjónustu, sem það þarf, frá fyrirtækjum síns heimalands. Hér er um mikilvægan efnahagslegan hvata í formi sérstakrar eftirspurnar að ræða, sem valdið getur miklu um vöxt og afkomu einstakra fyrirtækja og um efnahagsleg margfeldisáhrif, sem af starfsemi þeirra leiðir. Þá hefur verið sýnt fram á, að vegna skatttekna og efnahagslegra hliðaráhrifa geti verið hagstætt fyrir ríkið að kaupa af innlendum fyrirtækjum, jafnvel þótt verðið frá þeim sé allt að 20–30% hærra en verð erlendra samkeppnisvara. Að vísu er gert ráð fyrir því í EFTA- og EBE-samningum, að almennt sé ekki beinlínis mismunað milli innlendra og erlendra fyrirtækja. En bæði eru margar mikilvægar undanþágur frá þeirri reglu og jafnframt eru innkaupareglur svo og margs konar ívilnanir víða með þeim hætti að í reynd er um verulega mismunun að ræða. Í Bandaríkjunum er þó gengið hvað lengst og er mjög erfitt fyrir erlend fyrirtæki að selja opinberum aðilum í Bandaríkjunum vörur og þjónustu. Lagt er til“ - þ.e. af nefndinni - „að tekin verði upp virk opinber innkaupastefna, sem styðji við iðnþróun. Sú stefna getur falist í mjög margvíslegum aðgerðum og er hér drepið á nokkrar hinar helstu: 1. Ráðinn verði sérstakur starfskraftur til Innkaupastofnunar ríkisins, sem starfi samkv. sérstöku umboði og starfsreglum, sem miði að því að koma á virku upplýsingastreymi milli stofnana og fyrirtækja ríkisins og innlendra framleiðslufyrirtækja um ríkiskaupin. Enn fremur fái hann það hlutverk að hafa áhrif á hönnun og útboðsgerð, þannig að hún verði við hæfi íslenskrar iðnaðarframleiðslu að því er varðar stærð, greiningu verkþátta, tryggingarskilmála og skilafresti. Hefði hann t.d. forgöngu um fundi með innlendum fyrirtækjum og skýrði fyrir þeim væntanlegar framkvæmdir og innkaup og gæfi aðrar almennar upplýsingar um opinber innkaup. 2. Á móti þessu þarf að koma virkt upplýsingastreymi af hálfu samtaka iðnaðarins til opinberra aðila um getu og möguleika íslensks iðanaðar. Bent er á útgáfu lausblaðabókar um fyrirtæki og vöruúrval þeirra. Jafnframt verði mikil áhersla á það lögð við íslensk fyrirtæki, að kröfum um gæði og afhendingartíma sé fullnægt. 3. Tekin verði upp sérstök skráning á öllum innkaupum ríkisins á vörum, þjónustu og verklegum framkvæmdum, þannig að fyrir liggi hver stærð og samsetning ríkismarkaðarins er. Skráning verði í því formi sem hentað geti sem leiðbeining fyrir vöruþróun og nýframleiðslu. Reynist þetta of viðamikið mætti hafa forgangsáherslu á þeim vörutegundum, sem hægt væri að framleiða hér og þegar eru framleiddar. 4. Settar verði fastari reglur um innkaup á vegum ríkisstofnana, m.a. með því að samræma þau og nota meira en hingað til lokuð útboð til innlendra aðila svo og með því að sameina mörg smærri samkynja innkaup í stærri og færri innkaup. Mótuð verði stefna um vissan forgang innlendra fyrirtækja á grundvelli þjóðfélagslegrar arðsemi auk beins samanburðar á útboðsupphæð. 5. Reynt verði að staðla innkaup og þarfir hins opinbera (vöru- og þjónustukaupastaðall), þannig að hægt sé að bjóða út mörg smærri innkaup í einu og að með þessu verði stuðlað að vöruþróun sem komið geti að notum víðar en hjá því opinbera og þannig skapað stærri markað. 6. Lögð verði áhersla á það af hálfu ríkisins að styðja við nýframleiðslu með því að kaupa hana og prófa í notkun eiginleika og notagildi slíkrar framleiðslu framleiðendum að kostnaðarlausu. Í sama skyni verði tekin upp sá háttur að fela einstökum fyrirtækjum eða fyrirtækjahópum í samvinnu við rannsókna- og þróunarstofnanir að hanna nýjar vörur eða reyna nýjar aðferðir við framleiðslu og framkvæmdir. Í tengslum við þetta starf væri gagnlegt að setja niður sérstakar tækniþróunarnefndir í þeim tilgangi að skilgreina raunhæf og æskileg tækniþróunarmarkmið á breiðum grundvelli, sem síðan yrði unnið að á rannsókna- og tæknistofnunum og ríkisinnkaupum beint að því að styðja það starf síðan.“ Ég vil svo bæta því við, að samstarfsnefndin hefur á fundum sínum nýverið haft þessi mál til meðferðar samkv. beiðni iðnrn. og þá bæði efnislega, efnisþætti þess í framhaldi af tillögum sínum, svo og til að leggja á ráðin um hvernig best verði náð árangri í einstökum atriðum og hvaða tökum málið verði tekið á vegum opinberra aðila til þess að árangri megi ná fyrr en seinna. Það hefur komið fram við þessa umr., að aðrir opinberir aðilar en ríkið hafa sinnt þessum málum, og þar hefur verið vitnað í stefnumörkun eða viljayfirlýsingu af hálfu Reykjavíkurborgar, sem ég tel að sé mjög lofsverð viðleitni til að styðja við innlendan iðnað. Sveitarfélögin eiga að sjálfsögðu að geta komið inn í þessi mál ekki síður en ríkið, og því er það alveg réttmætt, sem fram kemur í þessari þáltill., þar sem lagt er til að samstarf sé haft við Samband ísl. sveitarfélaga við athugun á þessum málum. En það er vert að minna á það hér, að fleiri en opinberir aðilar geta hér komið að máli og stuðlað að eflingu innlends iðnaðar með innkaupastefnu. Einkaaðilar eiga að sjálfsögðu að geta átt hlut að máli með hliðstæðum hætti með því að sameinast um innkaup af sinni hálfu og beina þeim fremur til innlendrar framleiðslu en til innfluttrar, a.m.k. ef gæði eru sambærileg. Ég vil aðeins nefna eitt dæmi, sem ég held að væri athugandi í þessu sambandi, en það er sá stóri viðskiptaaðili sem er sjávarútvegurinn í landinu og fiskiðnaðurinn í landinu með öllum þeim vörum sem þessir aðilar þurfa á að halda. Það hefur e.t.v. verið eitthvað hugað að þessum málum á vegum samtaka þessara aðila, þó að mér sé ekki kunnugt um það í einstökum atriðum, en ef þeir legðu saman og leituðust við að koma á innkaupaþjónustu á þeim vörum, sem þeir þurfa á að halda, er ég ekki í vafa um að með samstarfi við íslenska framleiðendur mætti ná þarna umtalsverðum árangri. Svo er einnig á fleiri sviðum og aðrar atvinnugreinar þurfa á rekstrarvörum af ýmsu tagi að halda og þjónustu, þ. á m. landbúnaðurinn. Aðilar á vegum þessara atvinnugreina gætu hlúð að iðnaði okkar, bæði framleiðsluiðnaði og þjónustuiðnaði, með því að beina viðskiptum til þeirra. Og ekki má gleyma í þessu sambandi útgerðaraðilum í sambandi við viðhaldsþjónustu á skipakosti okkar, en þar er sem betur fer vaxandi skilningur á því að beina viðskiptum til innlendra aðila og raunar markvisst að því unnið að þeir séu samkeppnishæfir og geti boðið fyrirgreiðslu með eðlilegum hætti. Herra forseti. Það hefur komið fram í máli manna hér, að þau efni, sem hér eru til umr. - opinber innkaup, séu í mun betra horfi erlendis en hér. Ég hef ekki þekkingu til að dæma það í einstökum atriðum, en ég hef þó orðið var við að það er til umræðu í nágrannalöndum okkar að bæta verulega um í þessum efnum, að auka innkaup á vegum opinberra aðila þar, svo að við þurfum sannarlega að hyggja að þessum málum á okkar vettvangi til að hagnýta okkur það tækifæri sem þarna er um að ræða til að styðja við innlendan iðnað. Ég minnist þess, að á nýafstöðnu Norðurlandaráðsþingi var gerð samþykkt um að safna upplýsingum á vegum norrænna aðila, tilkvaddra aðila, um opinbera innkaupastefnu á Norðurlöndum. Ég geri ráð fyrir að við getum haft nokkurt gagn af þeirri könnun. Það mætti af tilefni þessarar till. margt segja um iðnaðarmál okkar og nauðsynina á eflingu iðnaðar í landinu, eins og hér hefur komið fram í máli manna. En þar sem ástæður eru til að taka þau mál upp í öðru samhengi og þegar er liðið mjög á þennan dag og farið að nálgast miðnætti ætla ég ekki að lengja mál mitt með því að fara út fyrir það efni sem till. raunverulega býður heim að rætt sé.