Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar ég gerði Alþ. grein fyrir frv. um breytingu á tollskránni, sem fól í sér tollalækkanir, sem námu um 160 millj. kr., skýrði ég frá því, hvaða úrræði ríkisstj. hyggðist hafa til þess að jafna þann halla, sem sýnilega yrði á fjárl. á árinu 1968, miðað við þau fyrirheit, sem ríkisstj. hefði gefið útgerðinni og fiskvinnslustöðvunum um viðbótaraðstoð á þessu ári. Gerði ég þar grein fyrir því, að til þess að jafna hallann, sem yrði hjá ríkissjóði vegna þeirrar aðstoðar og vegna lækkunar tolltekna, sem leiddu af tollalagafrv., mundi verða gerð sérstök ráðstöfun af hálfu ríkisstj. til þess að draga úr ríkisútgjöldum jafnframt því, sem ákveðið var að hækka verð á áfengi og tóbaki og var gert ráð fyrir, að sú tekjuöflun gæti gefið um 40 millj. kr. Til þess að jafna metin að öðru leyti þurfti nálægt 200 millj. kr., sem varð að nást með sparnaði annars vegar og einnig með öðrum ráðstöfunum annaðhvort nýrri tekjuöflun eða þá hliðstæðum ráðstöfunum með einhverjum öðrum hætti til að lækka útgjöld fjárl. Var talið, að þá vantaði þrátt fyrir 100 millj. kr. lækkun ríkisútgjalda, sem var boðuð, um 60 millj. kr. til viðbótar og ekki yrði um annað að ræða en afla þeirra tekna annaðhvort með nýjum skattaálögum eða öðrum ráðstöfunum. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er staðfesting á þessum yfirlýsingum. Þar er annars vegar gert ráð fyrir því að lækka útgjöld ríkissjóðs á þessu ári um 138 millj. kr. samtals að meðtöldu 30 millj. kr. framlagi til Fiskveiðasjóðs, og að auki er gert ráð fyrir því að létta af ríkissjóði á þessu ári fjárlagaútgjöldum, sem nema rúmum 62 millj. kr. Fyrri hluti útgjaldanna, 138 millj. kr., er ætlað, að verði bein lækkun og niðurskurður fjárlagaútgjalda, en síðari upphæðin, 62 millj. kr., er ætlað að verði fjármagnað með lántökum innan ramma framkvæmdaáætlunar ríkisins fyrir árið 1968. Mun ég víkja örlítið að því atriði síðar, en fyrst gera grein fyrir þeim meginsjónarmiðum, sem liggja að baki þeim hreina niðurskurði fjárlagaútgjalda, sem felst í 1. gr. þessa frv. Áður en ég vík að því, er rétt að gera grein fyrir því formi, sem valið er á frv., sem að sjálfsögðu er mjög óvenjulegt, vegna þess að þarna er í senn verið að lækka útgjöld samkv. fjárl. og auk þess að breyta margháttaðri annarri löggjöf. Það þótti hins vegar augljóst mál, að það væri engin leið að koma þessu fyrir með öðrum hætti. Hitt yrði allt of umfangsmikið og erfitt, ef ætti að fara að leggja fram ótal frv. til að breyta þeim lagaákvæðum, sem þetta frv. hér nær til. Það er enda fordæmi fyrir því, þegar gerðar hafa verið hliðstæðar ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda, að þessi leið hafi verið valin, en það var árið 1940. Voru þá gerðar nokkuð hliðstæðar ráðstafanir og hér er um að ræða til lækkunar ríkisútgjalda, og þá var mörgum lögum bæði fjárl. og ýmsum sérlögum breytt með einu frv. eða einni löggjöf. Þær 138 millj. kr., sem hér er gert ráð fyrir, að útgjöld samkv. fjárl. lækki um, munu ekki að fullu skila sér á þessu ári, vegna þess að ýmsir liðir, sem á að lækka, eru þess eðlis, að það er engin leið að koma þeim sparnaði við samstundis - að svo miklu leyti t.d. sem um er að ræða að fækka starfsmönnum. Það verður ekki gert nema með vissum fyrirvara, og því eru það ekki allir liðirnir, sem skila sér að fullu á þessu ári, þó að meginhluti till. sé þess eðlis, að þeir eigi að geta skilað sér fullkomlega á árinu 1968. Það meginsjónarmið hefur verið haft í huga við þennan niðurskurð fjárlagaútgjalda að leitast við að binda hann fyrst og fremst við rekstrarútgjöld ríkissjóðs án þess að hagga í neinum verulegum mæli þeirri löggjöf, sem í gildi er um almenna þjónustu ríkisins við borgarana. Og það er leitazt við að ganga ekki inn á svið fjárfestingarframkvæmda, þannig að það er að mjög litlu leyti í þessu frv. um að ræða niðurskurð ríkisframkvæmda. Þær fjárveitingar, sem lagt er til að fella niður og varða fjárfestingu, eru fyrst og fremst fjárveitingar til framkvæmda, sem ekki hefur verið byrjað á og verið er að safna fé til og er því ekki um að ræða nema lítinn hluta af kostnaði við þá framkvæmd. Við samningu fjárl. fyrir árið 1968 var lögð áherzla á það að reyna að halda öllum útgjaldaliðum í lágmarki, og það hefur því - enda þótt hér sé ekki um að ræða nema á þriðja prósent af heildarútgjöldum ríkissjóðs reynzt torvelt að framkvæma þennan niðurskurð útgjalda eftir þeim sjónarmiðum, sem ég hef gert grein fyrir. Liggur, held ég, í augum uppi, að hefði það verið auðvelt verk, ætti að vera búið að framkvæma slíka lækkun, og geri ég ráð fyrir, að öllum þm. sé ljóst það sjónarmið. Reynt hefur verið að velja þessa liði þannig, að þetta í rauninni kæmi sem víðast niður. Það eru margir útgjaldaliðir, sem valdir hafa verið, til þess að reyna að hafa þar nokkurt samræmi í og skera ekki meira niður en svo, að ekki væri hægt að segja, að teflt væri í hættu neinni nauðsynlegri framkvæmd á vegum ríkisins. Ég skal víkja í fáum orðum að þeim einstöku liðum, sem hér er um að ræða. Í 1. lið fyrstu greinar frv. er lagt til að lækka kostnað við stjórnarráð og veizlur ráðh. um 2 millj. kr. Það er gert ráð fyrir, að þetta verði í ýmsum greinum bæði í sambandi við ferðakostnað, nefndakostnað, risnu og ýmsan tilkostnað rn., tækjakaup og annað, og það hafa þegar verið gerðar ráðstafanir til þess af hálfu allra rn., að þessi lækkun útgjalda yrði raunhæf. Af hálfu ríkisstj. hefur verið ákveðið að beita allri hugsanlegri takmörkun við ferðalög á þessu ári á vegum ríkisins og við risnukostnaðinn, svo sem mest má verða, þannig að ég tel ótvírætt mega fullyrða, að hægt sé að koma við þessum sparnaði. Í annan stað er lagt til að fella niður framlag til Byggingarsjóðs stjórnarráðshúss. Það er framkvæmd, sem vissulega er hin brýnasta, en er samkynja þeim framkvæmdum, sem ég gat um áðan, eða þeim þeirra, sem ekki er byrjað á; heldur verið að safna í sjóð, og eins og ástatt er núna, þykir rétt að fella niður þetta framlag. Þriðji liður fyrstu greinar frv. er um að lækka 10 millj. kr. framlag, sem ákveðið er í fjárl. til Viðeyjarstofu, um 4 millj. kr. Það hefur komið í ljós við yfirmat á endurgjaldi fyrir Viðeyjarstofu, að það hefur, sem betur fer, verið lækkað mjög verulega eða úr nálægt 9 millj. kr. í 6 millj. kr., þannig að það er óhætt að gera ráð fyrir, að þetta fé geti sparazt með því móti þó, að ekki verði lagt í það, sem ætlunin var, að hefja viðgerð á Viðeyjarstofu á þessu ári. Þetta leiðir til þess, að þeim framkvæmdum verður að fresta. Það er lagt til að fresta skipun í tvö prófessorsembætti við Háskólann, í lögfræði og í nútímasagnfræði, þó að fjárveitingar séu á fjárl. til að taka þau upp, og er lagt til, að skipun í þessi embætti verði frestað, þangað til Alþ. ákveður annað. Gerðar eru till. um ráðstafanir til þess að draga úr skólakostnaði á grundvelli þeirra áætlana, sem gerðar hafa verið í sambandi við nýju skólakostnaðarlögin. Verður um að ræða allverulegan útgjaldaauka fyrir ríkissjóð, þó að ekki verði séð alveg fyrir endann á því enn. Lagt er til í þessu frv. í 4. gr. þess, nánar tiltekið 2. lið, að gerðar verði sérstakar ráðstafanir til þess að koma við aukinni hagkvæmni og aðhaldi í sambandi við notkun þessarar nýju löggjafar, og það þykir mega fullyrða, að sé gætt þar fyllsta aðhalds, megi spara allverulega frá því, sem gert var ráð fyrir. Þetta felur að vísu í sér, að þá er gert ráð fyrir, að ekki verði notaður að fullu réttur skóla til að bæta við kennurum, en það er með öllu óeðlilegt í mörgum tilfellum, að sá réttur sé að fullu notaður. Á því að vera óhætt að gera ráð fyrir verulegum sparnaði á þessum lið, án þess að þurfi að skerða þjónustu skólanna eða draga úr kennslu í þeim. Þá er gert ráð fyrir því að lækka framlag til skólabygginga um 5 millj. kr., og á það að gerast með þeim hætti, svo sem nánar er gerð grein fyrir í frv., að nota ekki að fullu heimildir til þess að lána fé, sem varið hefur verið til undirbúnings einstakra skólaframkvæmda. Sú heimild hefur verið notuð undanfarin ár að lána á milli skólabygginga, og hefur það verið heimilt samkv. ákvæðum fjárl., þ.e. skólakostnaðarlaga. Þetta hefur verið gert í allríkum mæli, þannig að t.d. á árinu 1967 voru lánaðar samtals 16,8 millj. kr. af geymdum fjárveitingum þess árs vegna skóla, sem ekki var byrjað á. Er því ekki hér um að ræða niðurskurð á neinum framlögum til þeirra skóla, sem eru í byggingu, heldur aðeins skerðingu á heimildinni til þess að lána af því fé, sem varið er til skóla, sem eru á byrjunarstigi. Enda þótt hér verði um að ræða lækkun á því fé, sem ella hefði verið notað til skólabygginga, er rétt að vekja athygli á því, að engu að síður er um að ræða allverulega hækkun á nýbyggingafé skóla, sem raunverulega verður notað á árinu 1968, miðað við árið 1967. Þá var fjárframlag til skólabygginga 92 millj. kr., ef frá var dreginn 10% niðurskurður, sem þá var á þessu framkvæmdafé. Nú mundi það fé, sem varið verður til skólabygginga í ár - enda þótt þessi heimild verði notuð - nema 108 millj. kr., svo að hækkun til skólabygginga verður 16 millj. kr. þrátt fyrir þessa ráðstöfun. Gert er ráð fyrir því, að veruleg breyting verði gerð á námsstjórakerfinu. Það hefur oft komið fram sú hugmynd, að réttara væri að fella það skipulag algerlega niður. Það kemur í ljós, að það er ekki fært að gera það vegna þess, að það þarf að halda uppi eftirliti einmitt með framkvæmd skólakostnaðarlaga, og án þess eftirlits er mjög hætt við því, að komið gæti til þess, að ríkissjóður yrði að greiða verulegar upphæðir, sem annars væri hægt að komast hjá að greiða, þannig að það þykir ekki fært að leggja þetta skipulag alveg niður. En gert er ráð fyrir að endurskoða það og talið, að með slíkri endurskoðun, fækkun námsstjóra og breytingu á þessu kerfi muni vera hægt að spara um 2 millj. kr. á ársgrundvelli. Í frv. er lagt til að gera mjög víðtækar skipulagsbreytingar á fræðslumálastjóraembættinu og yfirstjórn skólakerfisins. Það er gert ráð fyrir því, að fræðslumálastjóraembættið verði sameinað menntmrn. og þeir embættismenn, sem tengdir eru fræðslumálaskrifstofunni, svo sem íþróttafulltrúi, bókafulltrúi og fleiri slíkir embættismenn, verði framvegis starfsmenn menntmrn. Það er ekki á þessu stigi hægt að gera sér grein fyrir, hvaða sparnað þetta kann að hafa í för með sér, en það þykir ótvírætt, að hægt sé að koma við betri vinnubrögðum og hagnýta betur starfskrafta þessara manna, þannig að það geti leitt til beins sparnaðar, þegar þessu skipulagi hefur verið komið á eða þessari endurskipulagningu. En það er, eins og frv. gerir ráð fyrir, ekki lögð fram á þessu stigi nein ákveðin till. um það, hvaða sparnað þetta kunni að leiða af sér, og skipulagsbreyting þessi verður gerð, þegar menntmrh. telur auðið - vegna húsnæðisaðstæðna - að sameina þessar stofnanir, en það mál hefur verið í athugun að undanförnu, og þykir líklegt, að á næstunni sé hægt að leysa þann vanda. Það er gert ráð fyrir því að lækka framlag til Kennaraskólans um 1 millj. kr., og stafar það af því, að samþ. var fyrir mörgum árum að kaupa bókasafn til þess skóla. Gerður var ákveðinn samningur um það og gert ráð fyrir, að það þyrfti að verja 1 millj. kr. til greiðslu á hluta af verði safnsins á þessu ári, en það þykir nú sýnt, að það sé auðið að fresta því til næsta árs og fella fjárveitinguna niður í ár. Á þessu þingi var tekið upp í fyrsta sinn framlag til Byggingarsjóðs safnahúss, sem er mikið fyrirtæki og mjög nauðsynlegt að vísu, en um það gildir sama sjónarmið og ég áðan gat um, að fella verður niður á þessu stigi í þetta sinn fjárveitingar til byggingar, þar sem verið er að safna fé í sjóð til hennar og fjárveiting mundi ekki ráða neinum úrslitum um, að hafizt yrði handa á þessu ári. Því er lagt til, að sú fjárveiting verði nú felld niður. Það er lagt til að lækka fjárveitingu til Þingvalla - endurbóta þar - um 500 þús. kr. Það gefur ekki tilefni til neinna sérstakra skýringa, en þykir auðið að koma við þeim sparnaði. Í 11. lið fyrstu greinar frv. er gert ráð fyrir að lækka framlag til lögreglustjórnar á Keflavíkurflugvelli um 2 millj. kr. Það hefur stundum borið á góma hér í Alþ., hvort ekki væri rétt að koma við lækkun þess kostnaðar. Það mál hefur verið nokkuð í athugun að undanförnu og hefur leitt til þess, að fært þykir að gera ráð fyrir, að auðið sé að spara með endurskipulagningu á þeirri starfsemi 2 millj. kr. á ársgrundvelli og hafa raunar verið gerðar ráðstafanir nú þegar til þess að framkvæma þann sparnað. Í sambandi við utanríkisþjónustuna er gert ráð fyrir, að útgjöld verði lækkuð um 3 millj. kr. á þessu ári. Margt hefur verið rætt um utanríkisþjónustuna á undanförnum árum, og skal ég ekki fara langt út í þau mál. Það hafa oft komið fram raddir hér á Alþ. um, að rétt væri að endurskipuleggja hana, og nýlega var hér til meðferðar till. um það efni. Jafnframt hafa komið fram raddir um það oftar en einu sinni, að auðið ætti að vera og raunar sjálfsagt - að leggja niður ákveðin sendiráð. Það var ætlunin af hálfu ríkisstj. að framkvæma sparnað í utanríkisþjónustunni einmitt með þeim hætti að leggja niður tvö sendiráð - í Noregi og Svíþjóð - þar eð það þótti sýnt, að ætti að leggja niður sendiráð, væru það í rauninni þau sendiráð, sem eðlilegast væri að leggja niður miðað við það greiða samband, sem við höfum við Norðurlöndin. Vegna hinnar nánu samvinnu, sem er á milli norrænna ráðh. í Norðurlandaráði og ótal mörgum norrænum samstarfsnefndum, ætti að vera auðið að hafa eitt sendiráð fyrir Norðurlönd og þá ræðismenn í þessum löndum. Það þykir hins vegar aldrei viðhlítandi að ákveða að leggja niður sendiráð, nema hafa um það samstarf við þá þjóð, sem stjórnmálasamband hefur verið tekið upp við með þessum hætti, og ríkisstj. leitaði því eftir því við þessar tvær þjóðir, hvort þær hefðu nokkuð við það að athuga, að sendiráðin yrðu lögð niður. Forráðamenn þeirra sögðu að sjálfsögðu, að það væri íslenzku ríkisstj. að ákveða, hvort sendiráðin yrðu lögð niður eða ekki, en hins vegar kom fram hjá þeim mjög mikill leiði - ef við getum orðað það svo - yfir því, að út í slíkt yrði farið, og þeir lögðu ákveðið á það áherzlu, að reynt yrði að komast hjá því, að þetta yrði gert. Þótti því ekki fært miðað við þessi viðbrögð að framkvæma þennan niðurskurð utanríkisþjónustunnar nú, en hins vegar þótti óumflýjanlegt miðað við allar aðstæður að gera ákveðnar ráðstafanir til þess að draga úr kostnaði við utanríkisþjónustuna og vitanlega nauðsynlegt að koma þar við breyttu skipulagi í mörgum greinum. Á þessu stigi er fyrst og fremst fyrirhugað að kalla heim 5 sendiráðsritara, sem leiðir að sjálfsögðu af sér, að það leggst meira starf á þá, sem eftir verða í þeim sendiráðum, fyrst og fremst sendiherrana. Það verður að ráðast með það og sjá til, hvort ekki tekst að leysa þann vanda engu að síður í þessum sendiráðum. Hver starfsmaður í utanríkisþjónustunni er dýr. Það eru ekki aðeins laun þeirra, heldur staðaruppbót, sem skiptir á hvern slíkan starfsmann hundruðum þús. á ári - að vísu mismunandi eftir því, hvaða lönd er verið að fjalla um Hér er um verulegar fjárhæðir að ræða, jafnvel þó að ekki sé verið að fjalla um sendiherrana, heldur sendiráðunautana, sem standa þeim næst, en þessar upphæðir geta leikið frá á 4. hundrað til 7. hundrað eða um 700 þús. kr. á mann, þ.e. staðaruppbótin, þannig að með þessari ráðstöfun þyki mega gera ráð fyrir þessum sparnaði. Það er að vís svo, að eigi að segja upp mönnum, eins og ég áðan gat um, tekur það sinn tíma, svo að ekki er þess að vænta, að allur þessi sparnaður skili sér á þessu ári. Þrettándi liður fyrstu greinar frv. e um það að lækka framlög á þessu ári til Landnáms ríkisins til nýbýla, svo sem öllum hv. þm. er mætavel kunnugt. Þær aðstæður hafa skapazt framleiðslu og sölu búvara, að ég hygg, að það sé óhætt að fullyrða, að ekki sé í þágu landbúnaðarins að halda uppi óskertri starfsemi á sviði nýbýlabygginga eða stofnunar nýrra býla, og það sé því á engan hátt óeðlilegt, að gerðar séu ráðstafanir til þess að lækka nokkuð þessi útgjöld, þegar um sparnað er að ræða á útgjöldum ríkisins, úr því að það sýnir sig, að það er ekki til hagsbóta fyrir landbúnaðinn að halda þeirri starfsemi óskertri áfram. Það þykir því fært að leggja til, að framlög til þessara mála verði lækkuð á þessu ári og næsta ári um 7,5 millj. á ári. Að undanförnu hefur verið í endurskoðun gildandi löggjöf um fiskmat ríkisins, ferskfiskeftirlit og síldarmat ríkisins. Þetta eru allt stofnanir, sem sinna mjög hliðstæðum störfum, og er í rauninni mjög æskilegt að taka upp miklu nánari samvinnu í þessari starfsemi eða samræmingu þessa mats. Það er jafnframt einnig spurning hvort það á að leggjast að miklum hluta á ríkið eins og hingað til hefur verið. En fyrst og fremst skipti það máli að endurskoða og endurskipuleggja framkvæmd matsins og samræma það, þannig að ekki sé um neinn tvíverknað að ræða í því efni og yfirstjórn þess sé sem samræmdust. Það má gera ráð fyrir, að á næstunni verði lagt fyrir Alþ. frv. um þessa endurskipulagningu fiskmatsins, en það þykir mega gera ráð fyrir því og að því er stefnt, að þetta geti leitt af sér 4 millj. kr. sparnað á ári. Í lögum um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins er gert ráð fyrir því, að ríkisframlag sé 50% á móti framlagi frá sjávarútveginum sjálfum. Við athugun á fjárhag sjóðsins og fjárhagsáætlun fyrir þetta ár virðast fjárreiður sjóðsins vera það góðar, að það megi a.m.k. um sinn skera niður framlagið til Aflatryggingasjóðs, þannig að lækkað verði hlutfallið, sem greitt er til sjóðsins úr ríkissjóði, og verði miðað við, að á árinu 1968 verði aðeins þriðjungur greiddur á móti framlagi sjávarútvegsins, og þetta mundi lækka - miðað við þær áætlanir, sem fjárl. eru byggð á - framlag ríkissjóðs um 11 millj. kr. Þá er lagt til að fella niður framlag til Fiskveiðasjóðs Íslands. Ein af þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. samþykkti að beita sér fyrir varðandi aðstoð við bátaútveginn, var að leggja fram fé til þess að greiða ársgjöld fyrst og fremst af lánum til Fiskveiðasjóðs. Þetta mundi mjög bæta fjárhagsafkomu sjóðsins á þessu ári og tryggja honum meiri tekjur heldur en hann ella hefði haft, ef engar ráðstafanir hefðu verið gerðar í þessu sambandi, því að vanskil á þessum greiðslum hefðu orðið mjög miklar á s.l. ári. Með hliðsjón af þessu þykir auðið að fella niður sérstakt framlag til Fiskveiðasjóðs á þessu ári. Lagt er til að lækka framlög til Orkustofnunar og Orkusjóðs nokkuð. Þau framlög eru í fjárl. 53,6 millj. kr., og er gert ráð fyrir því að lækka þessar fjárveitingar um 4,5 millj. kr., sem mundu skiptast á milli jarðhitarannsókna og virkjunarrannsókna eða vatnamælinga. Hér er að vísu um mikilvæg viðfangsefni að ræða, en talið, að auðið eigi að vera án þess að skerða verulega þá þjónustu, sem þar um ræðir, að framkvæma slíka lækkun útgjalda til þessara aðila á þessu ári. Nítjándi liðurinn er um að lækka framlag til löggæzlu um 6,8 millj. kr., og er þar miðað við, að löggæzlukostnaður lækki um sem svarar 5%. Þessi kostnaður er einn af þeim þáttum fjárl., sem hefur mjög aukizt og hækkað ár frá ári. Því er auðvitað ekki að leyna, að hér er um miklar nauðsynjar að ræða og miðað við það ástand, sem við stöndum nú frammi fyrir varðandi hægri umferð og ýmis önnur vandamál, þarf vitanlega að leggja kapp á að halda uppi viðunandi löggæzlu. Engu að síður þykir brýnt að rannsaka miðað við nauðsyn þess að draga úr ríkisútgjöldum, hvort ekki sé hægt að koma við betri hagnýtingu starfsliðs og fjármuna, sem varið er til löggæzlu í landinu, og þar sem hér er, eins og ég sagði, um að ræða aðeins sem svarar 5% af heildarútgjöldum, hefur dómsmrn. talið eðlilegt, að kannað yrði niður í kjölinn, hvort ekki væri hægt að koma við slíkum sparnaði. Hefur dómsmrh. þegar hafið athugun á því, hvort ekki megi koma við slíkum sparnaði, og er unnið að því á vegum dómsmrn. og fjmrn. í samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga, hvernig þessu skipulagi megi breyta með þeim hætti, að það geti leitt til þessa sparnaðar. En á þessu stigi skal það játað, að ekki hefur verið hægt að koma sér niður á ákveðin úrræði til þess að framkvæma þennan sparnað, heldur er nánast um stefnuyfirlýsingu að ræða, sem lagt verður allt kapp á, að geti orðið að veruleika. Þá er lagt til að lækka framlag til fangahúsa, ríkisfangelsa og vinnuhæla um 1 millj. kr. 360 þús. kr. Hér er vitanlega einnig um mikið nauðsynjamál að ræða. Lögbundið framlag til ríkisfangelsa er núna 1 millj. kr. á ári, en hins vegar ekkert sérstakt lögbundið framlag til héraðsfangelsa. Nú mun vera geymt fé vegna ríkisfangelsis um 11,4 millj. kr. í árslok 1967. Það er ljóst mál, að verði ráðizt í byggingu ríkisfangelsis, er þar um mikið mannvirki að ræða, sem kosta mun mjög mikið fé. Þess vegna mun það ekki hafa nein úrslitaáhrif á það, hvenær þetta mikla hús verði byggt, þó að felld verði niður fjárveiting í ár svo sem hér er lagt til, því að það má gera ráð fyrir, að á sínum tíma þurfi að setja það undir framkvæmdaáætlun og fjármagna það að einhverju leyti með lánum, eins og gert hefur verið með aðrar stórbyggingar. Lagt er til að taka út úr fjárl. 18,4 millj. kr. vegna framkvæmdar laga um hægri umferð. Það var gert ráð fyrir því, að ríkissjóður legði fram þetta fé í ár til framkvæmdar laga um hægri umferð, en hins vegar gert ráð fyrir, að það endurgreiddist á sínum tíma. Þar sem um er að ræða nauðsyn þess að lækka ríkisútgjöld, þykir það mjög eðlilegt að taka þennan lið út og leitast við að fá lán til þess að mæta þessum útgjöldum. Verði það lán síðan endurgreitt af því gjaldi, sem lagt er á bifreiðar í sambandi við öflun fjár til að mæta kostnaði við framkvæmd laga um hægri umferð. Takist ekki með því gjaldi, sem nú er fyrirhugað í lögum, að greiða þann kostnað, sem á fellur vegna framkvæmdar laga um hægri umferð, er að sjálfsögðu ekki um annað að ræða á sínum tíma - ef óumflýjanlegt reynist - en framlengja eitthvað þá gjaldskyldu. Það er sem sé ætlunin, að með því að fella þetta út úr frv. falli þetta ekki á neinu stigi málsins á ríkissjóð. Á undanförnum árum hefur verið varið töluverðu fé til Almannavarna. Hefur verið lögð áherzla á að safna ýmsum nauðsynlegum birgðum bæði af hjúkrunargögnum og ýmsum öðrum gögnum, fatnaði og öðru slíku, ef til einhverra hörmunga skyldi koma. Það er auðvitað mikil nauðsyn að eiga slíkar birgðir en miðað við að tekizt hefur að safna töluvert miklum birgðum af þessum nauðsynlegu vörum, þykir fært í ár að leggja til, að fjárveiting til Almannavarna verði að verulegu leyti niður felld eða lækkun til Almannavarna verði sem sé 3 millj. kr. Stendur þá aðeins eftir tæplega 1 millj. kr. til þeirra í fjárl. ársins. Þá er lagt til að fella niður framlag ríkissjóðs vegna eyðingar meindýra. Það er að vísu ekki há upphæð, en sannast sagna eru þetta útgjöld, sem á engan hátt er eðlilegt, að ríkissjóður taki þátt í, heldur sé það mál sveitarfélaganna, og er gert ráð fyrir, að þau lög séu felld úr gildi, sem áskilja, að ríkið skuli borga þetta gjald. Lagt er til að fella niður tvö prestsembætti, sem ekki er gert ráð fyrir í prestakallaskipuninni sem slíkri, þ.e. prestsembætti á Keflavíkurflugvelli og í Danmörku, en þessir prestar hafa verið starfandi nú að undanförnu og kostað töluvert fé, en gert er ráð fyrir því, að þessi embætti bæði verði lögð niður. Þá er gert ráð fyrir því, að Póstur og sími verði að öllu leyti látinn taka að sér kostnað við framkvæmd laga um skyldusparnað og orlofslög. Póstur og sími hefur haft innheimtu þessara gjalda með höndum, og það eru jafnan mjög verulegar fjárhæðir, sem stofnunin hefur í sinni veltu og getur notað sem rekstrarfé vegna þjónustu sinnar í sambandi við þessa innheimtu, þannig að hér er um allveruleg hlunnindi að ræða fyrir stofnunina. Það þykir því mega - miðað við allar aðstæður - gera ráð fyrir því, að stofnunin geti tekið þetta á sig endurgjaldslaust. Með viðbótaraðstoð þeirri, sem gert er ráð fyrir að veita sjávarútveginum nú, þykir mega gera ráð fyrir því, að skil á ríkisábyrgðarlánum geti orðið töluvert betri heldur en á s.l. ári. Um þetta verður að vísu ekkert sagt með vissu, en framlag til Ríkisábyrgðasjóðs var hækkað mjög verulega í fjárl. ársins 1968 frá því, sem var í fjárl. 1967. Því þykir mega gera ráð fyrir - eða a.m.k. vilja menn treysta því, að lækka megi áætlað framlag til Ríkisábyrgðasjóðs um 10 millj. kr. Í fjárl. nú er varið 3,6 millj. kr. til endurnýjunar ríkisbifreiða. Það hefur á undanförnum árum verið lagt nokkurt kapp á það, að ríkisbifreiðar væru endurnýjaðar það oft, að ekki væru í gangi bifreiðar, sem væru óeðlilega dýrar í rekstri. Það hefnir sín að sjálfsögðu. Þetta hefur tekizt bærilega, þannig að flestar bifreiðar ríkisins eru ekki mjög gamlar, og þykir því mega gera ráð fyrir - og er raunar nauðsynlegt - að skerða framlag til endurnýjunar sjóðsins á þessu ári um 1 millj. kr. Það er lagt til að lækka framlag til vitabygginga um 560 þús. kr. Í því felst, að fresta verður að koma upp radíósendistöð á einum stað. Talið er auðið að fresta þessari framkvæmd á þessu ári, þannig að hér er um raunhæfa lækkun að ræða. Gert er ráð fyrir því, að framlag til Ferðaskrifstofu ríkisins verði fellt niður. Þarna er um tvíþætt framlag að ræða, annars vegar framlag til landkynningar, sem er 1/2 millj. kr., og hins vegar til að greiða halla á skrifstofunni, sem er tæpar 400 þús. kr. Í fyrsta lagi þykir eðlilegt og sjálfsagt, að Ferðaskrifstofa ríkisins eigi að geta haldið uppi sínum venjulega rekstri hallalaust, eins og aðrar ferðaskrifstofur í landinu, og miðað við þá sérstöku aðstöðu, sem Ferðaskrifstofa ríkisins hefur t.d. varðandi minjagripasölu, sem hún hefur í flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli og situr ein að, þykir mega ætlast til þess, að hagnaður af verzlun Ferðaskrifstofunnar gæti gengið til landkynningar. Sértök fríðindi hafa líka þegar verið veitt þessari verzlun, þannig að ekki ætti að þurfa að óttast, að framlagið til landkynningar félli niður. Vitanlega er það hárrétt, að slíkt framlag má ekki niður falla, því að það er mjög mikils um vert, að auðið sé að vinna með eðlilegum hætti að aukinni landkynningu, þar sem það er auðvitað hin mesta nauðsyn að jafna hinn mikla halla, sem nú er á viðskiptum okkar á þessu sviði og mun á s.l. ári hafa numið a.m.k. 200 millj. kr., sem er munurinn á þeim gjaldeyri, sem skilað hefur verið hér af erlendum ferðamönnum, og þeim gjaldeyri, sem íslenzkir borgarar hafa fengið til að ferðast erlendis. Þetta eru í stuttu máli ástæðurnar fyrir þeim till., sem hér eru gerðar um lækkun útgjalda ríkissjóðs. Svo sem ég vék að í upphafi míns máls, er einnig í þessu frv. lagt til að brúa það bil, sem áður hefur verið gerð grein fyrir, að væri milli tekna og útgjalda ríkissjóðs á árinu, ef ekkert sérstakt kæmi til. Það bil var um 60 millj. kr., sem hefði orðið að brúa annaðhvort með nýjum sköttum eða þá með öðrum ráðstöfunum, þ.e. lækkun útgjalda með einhverjum hætti. Hér er því lagt til, að greiddur verði innan framkvæmdaáætlunar með lántökum kostnaður við byggingarframkvæmdir við þrjá menntaskóla og ríkisspítalana. Í sambandi við fjárlagaundirbúning í haust voru tekin inn í fjárl. allmörg framlög, sem áður hafa verið veitt með lánum á undanförnum árum til ýmissa framkvæmda, bæði skólabygginga og annars. Þetta byggist á því, að menn þóttust sjá fram á, að mjög þröngt yrði á lánamarkaði á árinu 1968. Því yrði mjög hæpið, að hægt yrði að afla lánsfjár til þess að leysa þann vanda, og yrði því að taka framlögin inn í fjárl. sjálf. Hér er að vísu brotið gegn þeirri hugsun, sem lá á bak við það sjónarmið að taka upp beinar fjárveitingar til þessara framkvæmda í stað lána, en miðað við þær erfiðu aðstæður, sem nú eru einnig með öflun fjár til að jafna halla ríkissjóðs og þar eð ríkisstj. telur mjög mikils um vert, að hægt sé að forðast nýjar skattaálögur í þess skyni, hefur verið horfið að því ráði að reyna engu að síður með einhverjum úrræðum að afla lánsfjár til þess að standa undir þessum tilteknu framkvæmdum. Því er leitað hér heimilda, til þess að annars vegar megi fella fjárveitingarnar úr fjárl. og hins vegar til þess að afla megi lána til framkvæmdanna, en þetta mun að sjálfsögðu koma nánar til kasta þingsins, þegar gerð verður hér grein fyrir framkvæmdaáætlun ársins og aflað heimilda fyrir því, hvernig eigi að fjármagna þær framkvæmdir. Ég held, herra forseti, að ég hafi þá lokið við að gera grein fyrir þessu máli í einstökum atriðum og þurfi ekki að orðlengja um það, nema frekara tilefni gefist til. Það er vitanlega hægt að segja og það með nokkrum rétti, að mjög slæmt sé og óeðlilegt að þurfa að grípa til aðgerða sem þessara , eftir að fjárl. hafa verið afgreidd; það skal ég fúslega fallast á. Hins vegar hafa, eftir að fjárl. voru afgreidd, skapazt alveg nýjar aðstæður, sem hafa leitt til þess, að ríkisstj. varð að bregðast við þeim vanda með einhverjum hætti og afla annaðhvort nýs fjár eða beinlínis leggja til lækkun á útgjöldum ríkissjóðs til að brúa bilið. Miðað við allar aðstæður, eins og þær eru, hefur þótt eðlilegt að leita allra tiltækilegra úrræða til þess einmitt að mæta vandanum með lækkun útgjalda, og vonast ég til, að hv. þm. geti miðað við þessar aðstæður - verið mér sammála um það, að sú leið hafi verið rétt, enda þótt menn kunni að vera óánægðir með að þurfa að grípa til slíkra breytinga, stuttu eftir að fjárl. eru afgreidd. Ég vil svo aðeins að lokum bæta því við - þó að þessar sparnaðaraðgerðir séu fyrst og fremst miðaðar við eitt ár - að það liggur alveg ljóst fyrir, að ekki verður auðvelt að koma saman fjárl. fyrir árið 1969. Eigi ekki að koma til stórfelldra hækkunarálaga á því ári, er alveg ljóst, að það verður að halda áfram athugunum á því, á hvern hátt verði hægt að sporna gegn hækkun ríkisútgjalda og draga beinlínis úr útgjöldum ríkisins á ýmsum sviðum. Ég er hins vegar hræddur um, að þá verði ekki hjá því komizt að ganga lengra en hér er gert, t.d. skerða ýmiss konar löggjöf, sem veitir borgurunum þjónustu, og er það að sjálfsögðu allt umfangsmeira vandamál heldur en auðið var að fást við á þessu stigi. Að þessu mun hins vegar verða unnið, og hefur ríkisstj. í athugun ýmsar hliðar þess máls með það í huga að búa sig sem bezt undir það að mæta þeim vanda, sem við stöndum andspænis við afgreiðslu næstu fjárl. Ég leyfi mér svo að leggja til, herra forseti, að þessu frv. verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt samkv. ósk stúdentaráðs Háskóla Íslands og háskólaráðs. Frv. er upphaflega samið af stúdentaráði, en háskólaráð fjallaði síðan um það. Að síðustu var það athugað ítarlega í menntmrn. m.a. af n., sem rn. skipaði og í áttu sæti fulltrúar þess, fjmrn., háskólaráðs og stúdentaráðs. Varð n. sammála um frv., eins og það er flutt hér. Upphaf þessa máls er það, að stúdentaráð gerði á sínum tíma till. um breytingar á stjórn stúdentagarðanna. Var það höfuðefni breytingartillagnanna, að stúdentar fengju meiri áhrif á stjórn garðanna. Niðurstaðan varð hins vegar ekki sú að gera breytingar á stjórn stúdentagarðanna einna, heldur að efna til allsherjarathugunar á félagsmálum stúdenta. Hingað til lands komu tveir af forustumönnum stúdentamálefna í Noregi, þeir Kristian Ottosen, forstjóri Studentsamskipnaden í Ósló, og Tönnes Andenæs, forstjóri háskólaforlagsins í Ósló. Á ráðstefnu, sem stúdentaráð efndi til og þessir menn tóku þátt í, urðu til þær grundvallarhugmyndir, sem þetta frv. er byggt á. Aðalnýmæli þess er, að það gerir ráð fyrir því, að við Háskóla Íslands verði komið á fót nýrri stofnun, Félagsstofnun stúdenta, er gegni eftirfarandi hlutverki: 1) Standi fyrir og sjái um byggingu allra fyrirtækja í þágu stúdenta, svo sem stúdentagarða, mötuneyta og húsnæðis til félagslegra iðkana. 2) Annist rekstur þessara fyrirtækja og sjái um aðra þjónustu fyrir stúdenta, svo sem heilsugæzlu, ferðaþjónustu, bóksölu, bókaútgáfu og ef til vill aðstöðu til íþróttaiðkana. 3) Afli fjár til að sinna þessum verkefnum. 4) Verði sjálfstæður, ábyrgur eignaraðili allra þessara fyrirtækja. Nú þegar er um að ræða allumfangsmikinn rekstur í þágu stúdenta, og er ætlazt til, að allur þessi rekstur verði sameinaður innan Félagsstofnunarinnar. Sá rekstur, sem nú er um að ræða, er fyrst og fremst þessi: 1) Reknir eru tveir stúdentagarðar samkv. skipulagsskrá, sem menntmrn. staðfesti 1948, og er þeim stjórnað af fimm mönnum, tveimur kosnum af háskólaráði, tveimur af stúdentaráði og formanni tilnefndum af menntmrh. 2) Rekin er bóksala fyrir stúdenta, og er hún undir stjórn, sem kjörin er af háskólaráði og stúdentaráði. 3) Í kjallara Háskólans er rekin kaffisala, og annast stúdentaráð rekstur hennar. 4) Stúdentaráð rekur einnig ferðaþjónustu, og hefur skipulag hennar verið mjög til umræðu undanfarið, en Félagsstofnunin mundi taka þann rekstur að sér, ef þetta frv. verður að lögum. Og í fimmta og síðasta lagi hefur stjórn stúdentagarðanna í 8 ár leigt stúdentaráði garðana til rekstrar sumarhótels. Hefur leigunni verið varið til viðhalds á görðunum, en sérstök hótelstjórn annazt reksturinn. Mundi stjórn Félagsstofnunarinnar einnig taka við hótelrekstrinum. En auk þess að sjá um þau verkefni, sem nú er þegar starfað að í þágu stúdenta, ætti Félagsstofnunin að taka að sér ný verkefni. Ber þar fyrst og fremst að nefna byggingu nýrra stúdentagarða og fjáröflun til þeirra. Stúdentagarðarnir voru á sínum tíma reistir, þegar tala stúdenta var 300. Nú er hún orðin meira en þreföld og brýn nauðsyn á byggingu nýrra garða - og þá fyrst og fremst hjónagarðs. Ein ástæða þess, að ekki hefur enn verið hafizt handa í þessum efnum, er sú, að ekki hefur tekizt að samhæfa krafta þeirra, sem hagsmuna eiga að gæta í þessum efnum, en hér er Félagsstofnun stúdenta ætlað að koma til. Þá má geta þess sem annars meginverkefnis Félagsstofnunar stúdenta að koma á fót félagsheimili fyrir stúdenta, en fé hefur verið veitt til þess á fjárlögum nokkur undanfarin ár. Félagsstofnunin mundi ekki aðeins annast byggingu félagsheimilisins, heldur einnig hafa rekstur þess með höndum. Þá er og um að ræða allmikil stúdentaskipti milli stúdenta við Háskóla Íslands og stúdenta við erlenda háskóla. Eðlilegt er, að Félagsstofnun taki að sér skipulagningu þessarar starfsemi. Verkefni hennar verða enn fleiri, þótt ekki verði það rakið nánar hér. Frv. gerir ráð fyrir, að stjórn stofnunarinnar verði skipuð fimm mönnum. Yrðu þrír þeirra kosnir af stúdentaráði, einn af háskólaráði og einn tilnefndur af menntmrh. Hér er sú breyting gerð frá því, sem verið hefur varðandi stjórn stúdentagarðanna, að gert er ráð fyrir, að stúdentar hafi meiri hl. í stjórninni, en gert er ráð fyrir því, að einn fulltrúi stúdenta hafi lokið háskólanámi. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að í reglugerð verði sett ákvæði um, að minni hl. stjórnar geti skotið veigamiklum ágreiningsefnum til úrskurðar menntmrh. Stjórn stofnunarinnar ber að afla fjár til starfsemi hennar og framkvæmda á vegum hennar. Er gert ráð fyrir því, að þetta verði gert í samvinnu við háskólarektor og háskólaráð. Stofnunin á að njóta góðs af tekjum þeim,sem fyrirtækið hefur aflað, en auk þeirra skulu tekjur hennar vera þessar: 1. Hluti árlegra skrásetningargjalda stúdenta við Háskóla Íslands. Nú eru stúdentar ekki skráðir nema þegar þeir innritast í upphafi námsins eða eru endurskráðir, vegna þess að þeir hafa fallið af skrá Háskólans. Um það hefur hins vegar verið rætt að taka upp árlega skráningu stúdenta við Háskólann, og er það nauðsynlegt af mörgum ástæðum. Má gera ráð fyrir, að sú breyting verði komin til framkvæmda næsta haust. Í frv. er við það miðað að þessi breyting komi til framkvæmda, og ætti það að geta aukið tekjur stofnunarinnar frá því, sem ella yrði. 2. Gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram fé til stofnunarinnar, enda hefur í fjárl. undanfarin ár verið veitt fé til stúdentaskipta, almennra félagsstarfa og félagsheimila stúdenta. Auk þess hefur ríkissjóður lagt fram fé til mötuneytis stúdenta og endurbóta á görðunum. 3. Gert er ráð fyrir, að Félagsstofnun stúdenta berist gjafir, og skulu þær þá vera undanþegnar sköttum. 4. Að síðustu er gert ráð fyrir því, að stjórn stofnunarinnar geti gripið til sérstakra fjáröflunaraðferða, t.d. í því formi, að leitað verði til sveitarfélaga um stuðning við byggingu stúdentagarða eins og gert var, þegar núv. stúdentagarðar voru reistir. Með þessu held ég, að ég hafi gert grein fyrir aðalatriðum þessa frv. Ég tel hér vera um æskilegt og skynsamlegt nýmæli að ræða. Ég er viss um, að sameiginleg yfirstjórn á allri félagsstarfsemi stúdenta í einni stofnun mundi verða félagsstarfseminni mikil lyftistöng og sameina alla aðila til nýs átaks í þessum efnum, en á því er tvímælalaus nauðsyn. Í þessu sambandi vil ég vekja sérstaka athygli á, að í frv. ríkisstj. um lækkun á útgjöldum er ekki gert ráð fyrir niðurfellingu á framlagi ríkisins til Félagsstofnunar stúdenta. Er í þessu fólgin viðurkenning af hálfu ríkisvaldsins á því, að hér sé mikið nauðsynjamál á ferðinni. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti: Ég vildi ræða hér nokkuð þingskapareglur utan dagskrár og fá að beina orðum mínum sérstaklega til hæstv. forseta Sþ. Eins og kunnugt er, fluttum við hér s.l. mánudag, 4 alþm., till. til þál. um lausn verkfallanna. Við stóðum að þessari till., 2 þm. Alþb. fyrir þess hönd og 2 þm. Framsfl. fyrir hönd þess flokks. Sama dag og við lögðum fram þessa till. og henni var útbýtt hér á Alþ. snerum við okkur til hæstv. forseta Sþ. og óskuðum eftir því, að útvarpsumr. færi fram um þessa till. og hún gæti farið fram sem allra fyrst vegna eðli málsins. Hæstv. forseti brá fljótt við og í fullu samræmi við þingsköp, og strax sama dag hafði hann samband við hina flokkana hér á þingi um þessa beiðni þessara tveggja flokka og þennan sama dag ræddu þeir þessa beiðni, og hæstv. forseti tilkynnti okkur svo þá um kvöldið, að þeir gætu ekki fallizt á beiðni okkar um það að hafa útvarpsumr. strax kvöldið eftir, á þriðjudagskvöld, eins og við höfðum óskað sérstaklega eftir, en þeir gætu fallizt á það, að umr. yrði á fimmtudagskvöld. Daginn eftir, á þriðjudag, var svo forsvarsmönnum allra flokka stefnt saman með forseta Sþ. og skrifstofustjóra Alþ., eins og venja er til, til þess að ganga frá umr., ýmsum formsatriðum þeirra og þegar á þann fund kom, setti ég fram þá ósk, að umr. gæti farið fram einum degi fyrr eða á miðvikudag, en þá brá svo einkennilega við, að hæstv. forsrh. sagði þá allhvatskeytlega, að þessi umr. skyldi ekki fara fram fyrr en eftir viku. Og þegar hann var að því spurður, hvort það stæði þá ekki lengur það samþykki, sem þeir höfðu gefið, stjórnarflokkarnir, fyrir því, að þessi umr. færi fram á fimmtudag, fékkst ekkert ákveðið svar um það, en hins vegar heimtaði hann skýrslu af skrifstofustjóra um það, hvernig yfirleitt hefði verið staðið að útvarpsumr. að undanförnu. Sú skýrsla var tekin saman, og forsvarsmenn flokkanna fengu þessa skýrslu, og aftur var málið rætt í gærdag, og enn var ítrekuð okkar krafa um útvarpsumr., eins og við teIjum, að við eigum samkv. þingsköpum alveg ótvíræðan rétt til, en engin málalok hafa enn fengizt. Nú er alveg augljóst samkv. þingsköpum, að til þess er ætlazt, að þegar slík beiðni sem þessi kemur fram, sé hafður allur hraði á um það, að útvarpað sé umr. Í 55. gr. þingskapa segir um þessi efni m.a. þetta: „Nú óskar þingflokkur, að umr. verði útvarpað, og snýr þá formaður flokksins tilmælum sínum til forseta. Skal forseti þegar tilkynna það formönnum annarra þingflokka, en þeir leita samþykkis flokks síns svo fljótt sem auðið er“, - ég vek athygli á þessu orðalagi: „svo fljótt sem auðið er. Útvarpa skal umr., þegar samþykki allra flokka kemur til.“ Og enn segir í 57. gr. þingskapa um þessi atriði: „Dag og stund útvarpsumr. skal tilkynna í útvarpi og á þingfundi svo fljótt sem unnt er.“ Það fer ekkert á milli mála. að þetta orðalag er ekki haft í þingsköpum, nema til þess sé ætlazt, að þegar svona stendur á, þá sé allur hinn mesti hraði hafður á um það að ganga í gegnum formsatriði varðandi svona umr., til þess að umr. geti raunverulega farið fram. Nú er auk þess svo ástatt í þessu efni, að hér er flutt till. um stórfelld vandamál. sem segja má að öll þjóðin standi nú frammi fyrir, þar sem meginhlutinn af atvinnulífi landsmanna hefur stöðvazt, og hér er flutt till. um það, hvernig lagt sé til, að Alþ. taki á þessu máli til þess að reyna að fá lausn á þessu stórvandamáli og síðan farið fram á það samkv. þingsköpum, að umr. um þetta mál verði útvarpað. En þá bregður svo við, að það er reynt að koma í veg fyrir það, að þingflokkar fái notið síns réttar, reynt að tefja það á allan hugsanlegan hátt, að umr. fari fram, en við slíkt verður vitanlega ekki unað. Það er ekkert um það að villast, bæði þekkja hv. þm. það af reynslu, og eins kemur það líka glöggt fram í þeirri skýrslu, sem skrifstofustjóri þingsins tók saman um útvarpsumr., að sá háttur hefur verið á um útvarpsumr., þegar þeirra hefur verið krafizt, að þær hafa jafnan farið fram mjög fljótlega. Það er auðvitað svo, að í sumum tilfellum er ekki óskað eftir útvarpsumr. fyrr en alllöngu eftir að máli hefur verið útbýtt. Það kann að koma upp við meðferð málsins síðar, að óskað sé eftir útvarpsumr., en frá því að ósk kemur fram er auðvitað alveg greinilegt, að það er í fyrsta, lagi skylda að taka málið til afgreiðslu og að vinna að því svo fljótt sem auðið er að ákveða umr. Það sýnir sig líka við athugun, að yfirleitt hefur verið um það að ræða, að dráttur hefur verið í 2, 3, 4 og upp í 5 daga og þá alla jafna í fullu samkomulagi, milli flokka. Æði oft hefur verið um helgi að ræða, þegar 3, 4 eða 5 dagar hafa liðið frá því að krafa kom fram, helgin hefur þá fallið inn í tímann og lengt hann. En að staðið sé gegn því að útvarpað sé umr. og mál tekið á dagskrá, efins og í þessu tilfelli, þess þekki ég engin dæmi. Og ég get ekki gengið inn á það, að þó að hæstv. ríkisstj. vilji víkja sér undan því að ræða það alvarlega mál, sem hér er um að ræða og þoli sízt af öllu, að það sé rætt í áheyrn alþjóðar, sé réttur tekinn af þm. eða þingflokkum samkv. þingsköpum, og af endurnýja ég hér enn einu sinni kröfu okkar um það, að hæstv. forseti úrskurði um það, hvenær þessi umr. fari fram, og að hún verði látin fara fram ekki seinna en annað kvöld, föstudagskvöld. Það er augljóst mál, að með því að draga þessa umr. er í rauninni verið að víkja sér undan því, að hægt sé að taka á því vandamáli, sem fyrir liggur, á þann hátt, sem lagt er til af þeim, sem að þessari till. standa. Ég vænti þess, að það dragist nú ekki lengur, að ákvörðun verði tekin í þessu máli. Allur fyrirsláttur um það að umr. um málið af hálfu Alþ. geti spillt fyrir lausn þess, er vitanlega út í bláinn. Það er þvert á móti að okkar dómi, sem að þessari till. stöndum, skylda Alþ. að láta sig skipta þetta stóra og mikla vandamál. sem hér er um að ræða en víkja sér ekki undan því eða sitja auðnum höndum, eins og þingið hefur gert að verulegu leyti að undanförnu. Ég tel því, að það sé sjálfsagt að taka afstöðu til þess, hvort þannig eigi að snúast við vandanum, sem lagt er til í okkar till., og á þann hátt, sem þingsköp mæla fyrir um, og vænti þess, að hæstv. forseti verði við þessari beiðni, sem ég ítrek a enn einu sinni.



Herra forseti: Það er rétt, sem fram kom hjá hv. 4. þm. Austf., að ekki hefur náðst samkomulag milli þingflokkanna um það, hvenær útvarpsumr. skuli fara fram um þá þáltill., sem þeir hafa flutt sameiginlega þm. Alþb. og Framsfl. Það er einnig rétt, að samkv. þingsköpum ber forseta. Sþ., þegar svo ber við, að þingflokkarnir koma sér ekki saman um, hvenær slík útvarpsumr. skuli fara fram, að ákveða það, - og ég legg áherzlu á. að það er forseta Sþ. að ákveða það, en ekki að úrskurða það. Eins og fram kom í ræðu hv. 4. þm. Austf. áðan, var það fyrst í gær, sem það lá endanlega fyrir, að ekki næðist fullt samkomulag um þetta milli þingflokkanna, og ég, sem forseti sameinaðs Alþ., hef þannig haft sólarhring til umhugsunar um málið. En í sambandi við umr. milli þingflokkanna, sem hv. þm. rakti hér áðan, kom það m.a. fram, að það er mat þeirra aðila, sem hlut eiga að máli í deilunni, sem yfir stendur, svo og sáttasemjara ríkisins, að eins og málin standa núna, sé ekki heppilegt, að stjórnmálaflokkarnir hefji um málið harðvítugar deilur á opinberum vettvangi eins og í útvarpinu. Þetta hef ég sjálfur kannað með viðtölum við fyrirsvarsmenn beggja deiluaðila, og hæstv. forsrh. upplýsti þetta sama á fundi með fulltrúum þingflokkanna í gær. Hann hafði einnig rætt málið við sáttasemjara. Ég mun því, eins og þetta mál stendur, reyna að meta það út frá málavöxtum, hvenær heppilegt sé, að þessi umr. fari fram. Eins og hv. 4. þm. Austf. gat um, hefur skrifstofa Alþ. tekið saman yfirlit allt frá árinu 1953 um það, hve langur aðdragandi hafi verið að útvarpsumr., þegar þær hafa farið fram samkv. beiðni einhvers flokks. Það yfirlit sýnir, að ef miðað er við útbýtingu mála í þinginu, þá hafa liðið að meðaltali allt að 19 dagar, þar til umr. hefur farið fram. En þá er þess skylt að geta, að í tveimur eða þremur tilfellum hafa liðið 2-3 mánuðir frá því, að máli var útbýtt, og þangað til útvarpsumr. fór fram. Ef þessum tilfellum er sleppt, er meðaltalið, sem liðið hefur frá útbýtingu máls, og þar til útvarpsumr. hefur farið fram, 10 1/2 dagur. Þannig hygg ég, að miðað við aðstæðurnar, sem nú er um að ræða í sambandi við vinnudeiluna, og málavexti alla, hafi verið hafður alveg fullur hraði á því, sem athuga þurfti, og það fyrst, hvort samkomulag næðist milli þingflokkanna um útvarpsumr. Og ég vil undirstrika það, að um það er enginn ágreiningur. Það er enginn ágreiningur milli þingflokkanna um það, að fram fari útvarpsumr. um þáltill. Ágreiningurinn er aðeins um það, hvaða dag útvarpsumr. skuli fara fram. Ég mun því strax, þegar ég tel málavexti vera þannig, að það sé æskilegt, að útvarpsumr. fari fram, taka ákvörðun um það og ekki draga þá ákvörðun lengur en þörf er á.



Herra forseti. Ég tel það mjög alvarlegan atburð, að það sýnist nú eiga að nota forsetavaldið á Alþ. til þess að koma í veg fyrir það, að þáltill. sú, sem flutt hefur verið hér fyrir hönd tveggja flokka, verði tekin til umr. og þinglegrar meðferðar á eðlilegan hátt og m a. til útvarpsumr. Ég hygg, að þetta sé nokkuð einstakur atburður í sögu Alþ., þegar þess er gætt, að hér er um málefni að ræða, sem er aðkallandi, sem er svo aðkallandi, að það getur skipt tugum millj. fyrir þjóðina, hvort það er leyst deginum fyrr eða síðar. Hér er ekki um venjulegt mál að ræða sem er hægt að fara með eftir sinni hentisemi og taka til við í tómi, þegar gefst frá öðrum málum, heldur er hér um allt annars konar málefni að ræða. Hér er um málefni að ræða sem vitaskuld ætti að vera sjálfsagður hlutur að taka á dagskrá strax og það kemur fram, svo að það geti fengið þinglega meðferð, annað hvort orðið fellt eða samþykkt. Nú er það ljóst af því, sem hér hefur komið fram, að sá, sem fyrst og fremst stendur á móti því, að útvarpsumr. hafi fengizt um þetta mál á eðlilegum tíma er hæstv. ríkisstj. Það er hún, sem hefur mótspyrnu gegn því við hæstv. forseta, að þetta mál fái eðlilega meðferð. Ég vil leyfa mér að skora á hæstv. forseta að láta ríkisstj. ekki ráða þessu, heldur taka málið til meðferðar í síðasta lagi annað kvöld til útvarpsumr., eins og óskað hefur verið eftir, og þá fari atkvgr. fram um það, hvort Alþ. vill leysa málið á þeim grundvelli, sem lagður er í þáltill., eða ekki. Það er óhugsandi annað en umr. um þetta mál í heyranda ljóði verði til góðs, það er alveg óhugsandi annað. Það getur ekki verið ávinningur af því að grúfa sig niður og þykjast ekki sjá þann vanda sem fyrir liggur, og koma í veg fyrir eða neita að ræða hann í áheyrn alþjóðar. Það er þung ábyrgð, sem þeir taka á sig, sem koma í veg fyrir, að uppástunga um að leysa deiluna fái eðlilega þingmeðferð og geti orðið tekin til meðferðar strax, og eins og ég sagði, annaðhvort felld eða samþ. Alveg vafalaust má telja það tjón, sem þjóðin hefur beðið af verkföllunum, í hundruðum millj., og það fer ekkert á milli mála að daglegt tjón miðað við þann árstíma, sem nú er, skiptir milljónatugum. Nú kynni einhver að segja, að það væri verið að leysa þetta verkfall annars staðar, reyna það, og málið væri því Alþ. óviðkomandi. En því fer svo fjarri, að það sé Alþ. óviðkomandi, þegar slíkir voveiflegir atburðir gerast, að vitaskuld ber Alþ. að gera það, sem það getur, til þess að leysa deiluna. Það er skylda þess. Það er skylda þess að horfa ekki á það aðgerðalaust, að þessu fari fram, ef menn eygja einhverja skynsamlega leið til þess að leysa málið. Og ég held því hiklaust fram, að sú leið, sem stungið er upp á í þáltill. stjórnarandstöðuflokkanna, sé bæði skynsamleg og sanngjörn, eins og á stendur. Detti einhverjum í hug að halda því fram, að þetta sé eingöngu málefni atvinnurekenda og launþegasamtakanna, þá er hollt að minnast þeirrar staðreyndar, að þessi deila er til komin vegna þess, að hæstv. ríkisstj. beitti sér fyrir því, að þingmeirihluti hennar nam úr lögum ákvæðið um að greiða vísitöluuppbætur á kaup. Deilan á því upptök sín öll, gersamlega öll, í löggjöf, sem sett hefur verið á Alþ. fyrir frumkvæði ríkisstj. Það er því ljóst, hvernig sem á málið er litið, hvort sem litið er á þá þjóðarógæfu, sem skollið hefur yfir með þessu verkfalli um hábjargræðistímann, eða litið er á efni málsins í þrengri merkingu og hvernig það er til komið, - þá er það augljóst, að þetta mál er í allra fyllsta máta málefni, sem kemur Alþ. við. Þessi deila er sem sé fyrst og fremst deila hæstv. ríkisstj. og þar með í raun og veru deila Alþ., því að Alþ. ber ábyrgð á ríkisstj. Það er ekkert annað en ósæmilegur orðaleikur að segja, að þetta málefni sé, eins og það er í eðli sínu og eins og það er til komið, málefni launþegasamtakanna og atvinnurekendanna einna, og málefni, sem ekki komi ríkisstj. landsins eða Alþ. nokkurn skapaðan hlut við. Varðandi það, sem hæstv. forseti ræddi hér áðan, að hann hefði borið þetta undir aðra eða haft af því fregnir, hvað aðilar málsins annars staðar á öðrum vettvangi álitu um tilhögun starfa á Alþ. og umr. um þessi efni hér, þá verð ég að segja, að það hlýtur fyrst og fremst að vera Alþ. sjálfs að ákveða hvernig það hagar afskiptum sínum af slíkum þjóðarvanda, sem hér liggur fyrir, og það er skylda hæstv. forseta Sþ. að sjá um að láta ekki nein önnur öfl hafa áhrif á ákvarðanir sínar í því efni. Það er hans skylda fyrst og fremst sem forseta þingsins að sjá um, að málefni þau, sem fyrir koma, fái þinglega og eðlilega meðferð. Það er ekki hans verk að hafa vit fyrir mönnum á Alþ. Það er hans verk að sjá um, að mál fái hér eðlilega og þinglega meðferð. Og þetta geta engir utan þings haft neitt ákvörðunarvald um, enda bera þeir enga ábyrgð á störfum Alþingis. Menn hafa borið sér það í munn, og það kom nokkuð fram hjá hæstv. forseta, og vafalaust hefur það verið haft mjög að yfirvarpi í sambandi við þá pressu, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt á, til þess að koma í veg fyrir, að þetta málefni verði rætt í áheyrn alþjóðar, að það gæti spillt fyrir lausn deilunnar, að Alþ. ræddi þetta mál, þannig að þjóðin hlýddi á í útvarpi. Það gæti spillt fyrir lausn deilunnar. Vitanlega hlýtur slík skoðun að vera á algerum misskilningi byggð, ef ekki á einhverju allt öðru og miklu verra eðlis. Hvernig getur það spillt fyrir því að leysa deilu af þessu tagi, að málavextir séu raktir fyrir þjóðinni í umr. og síðan fari fram atkvgr. um það, hvort menn vilja aðhyllast þá lausn, sem fram hefur verið lögð? Ef hún er samþ., er málið þar með leyst. Ef sú uppástunga er felld, hvílir skyldan á þeim, sem fella hana, að greiða fyrir því, að önnur lausn fáist. Það er því með öllu óhugsandi, að þetta geti spillt fyrir málinu, slíkt er með öllu óhugsandi. Er þá líklegt, að umr. sjálfar spilli fyrir málinu? Ég vil í því sambandi aðeins minnast á örfá atriði. Ég skal ekki halda hér langa ræðu utan dagskrár. En mundi það geta t.d. spillt fyrir lausn þessarar deilu, að það kæmi greinilega fram, um hvað sé deilt og hverjar séu rætur deilunnar? Mundi það geta spillt fyrir lausn deilunnar, að þjóðin gæti gert sér grein fyrir því, að rætur hennar liggja í því, að verðlagsuppbót, sem lögfest var á laun, var numin úr gildi? Mundi það geta spillt fyrir lausn deilunnar, að þjóðin gerði sér þetta fullkomlega ljóst? Mundi það geta spillt fyrir lausn þessarar deilu, að þjóðin fengi að vita, hver sé málstaður verkalýðshreyfingarinnar í þessari deilu, hvað það sé, sem hún leggur áherzlu á, að fá fram, og hvernig hún haldi á málinu á þessu stigi? Slíkt mundi vitanlega hafa upplýstst í umr., sem fram hefðu farið um málið. Og í því sambandi er rétt að upplýsa það, sem lauslega hefur komið fram áður, að verkalýðurinn er ekki nú að berjast fyrir því að fá fullar verðlagsuppbætur á öll laun, há og lág, holt og bolt, heldur hafa aðilar verkalýðshreyfingarinnar í þessari deilu fyrir ærið löngu, og mér er næst að halda mjög snemma í deilunni, gefið þær upplýsingar, að þeir gætu fellt sig við, að full verðlagsuppbót næði ekki lengra en til 11 þús. kr. launa á mánuði, en eftir það yrði uppbótin skert. Mundi það hafa getað spillt fyrir lausn deilunnar, að það hefði jafnframt verið upplýst í slíkum umr., að verkalýðshreyfingin hefur boðið fram, að þessi uppbót yrði innleidd í áföngum, þannig að nú strax yrði aðeins tekinn inn í kaupið helmingur af þeirri hækkun vísitölunnar, sem kominn er fram, og síðan í vor eitthvað meira og svo áfram í áföngum og ekki fyrr en allra síðast á árinu yrði greidd full vísitöluuppbót á lægstu launin? Mundi það geta spillt fyrir lausn þessarar deilu, að þetta kæmi skýrt og greinilega fram, eins og það hlyti að koma, ef umr. um þetta mál færu fram í útvarpi frá Alþ.? Þjóðin þyrfti þá ekki að treysta á þær sundurleitu fréttaglefsur um deiluna, sem koma í sjónvarpi og útvarpi og sannast að segja eru sumar þannig, að menn eru alveg jafnnær um, hvað það raunverulega er, sem fyrir liggur, eins og kunnugt er. Mundi slíkt geta spillt fyrir lausn deilunnar? Alls ekki. Mundi það spilla fyrir því, að deilan leystist, að það kæmi greinilega fram í slíkum umr., sem er staðreynd, að ríkisstj. gæti leyst þessa deilu með því að rétta út höndina, - ef hún vildi? Mundi það geta spillt fyrir lausn deilunnar, að þetta væri upplýst í almennum umr. og rökrætt frammi fyrir þjóðinni? Ég álít, að slíkar umr. hljóti að verða til þess að auka stórkostlega líkurnar fyrir því, að deilan leysist fljótt, m.a. vegna þess að slíkar umr. mundu sýna svart á hvítu, hversu launþegasamtökin fara hér hógværlega í sakirnar, og enn fremur mundu slíkar umr. gera það alveg ljóst, hver eru upptök deilunnar og, að hæstv. ríkisstj. hefur það í sinni hendi og þingmeirihlutinn að leysa þessa deilu, eins og ég orðaði það áðan: með því að rétta út höndina, og firra þjóðina því gífurlega tjóni, sem hún bíður nú daglega við þetta verkfall, og koma í veg fyrir, að við það bættist. Hitt er náttúrlega annað mál, við vitum það og það hefur komið fram, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki áhuga á þessum umr., og það er vegna þess að mínu viti, að hún telur, að slíkar umr. mundu þyngja pressuna á ríkisstj., mundu þyngja kröfurnar til ríkisstj. um að leysa deiluna, því að hún getur leyst hana. Það er kannske mannlegt, að ríkisstj. freistist til þess að líta þannig á, en það er ekki skynsamlegt af ríkisstj. að ganga að þessu máli með slíku hugarfari, og það er ekki að mínu viti verjandi eða eðlilegt að reyna að þvinga hæstv. forseta, eins og ríkisstj. er að gera, til þess að nota forsetavald sitt til að koma í veg fyrir, að þessi deila verði tekin fyrir hér á hv. Alþ. á þinglegan hátt og í heyranda hljóði. Ég skal ekki reyna meira á þolinmæði hæstv. forseta í sambandi við þessar umr. utan dagskrár, en ég vil enda þessi orð með því að leggja hina allra mestu áherzlu á þá áskorun, sem hv. 4. þm. Austf. flutti og er að vísu sameiginleg ósk þeirra, sem að þessari þáltill. standa, áskorun til hæstv. forseta um, að hann taki till. á dagskrá og efni til útvarpsumr. um hana í síðasta lagi annað kvöld.



Herra forseti. Af ummælum hv. þm. Austf., sem hér hafa talað, er ljóst, að jafnvel hinum skýrustu mönnum getur stundum mjög skotizt í sínum málflutningi og gagnrýni. Hv. þm. tala báðir um það, að þeir vilji hafa venjulega þinglega meðferð á þessu máli. Nú skulum við athuga hver hin venjulega þinglega meðferð á slíkum till. er. Þeim er útbýtt í þinginu, síðan er venja og boðið samkv. þingsköpum, að á fundi í sameinuðu þingi er tekin ákvörðun um það, hvernig málin skuli rædd. Það er margra ára venja nú orðið, að fundur til þess er á miðvikudegi í hverri viku, og síðan er málið tekið á venjulegan þinglegan hátt næsta miðvikudag til efnislegrar umr. Þetta er sá venjulegi máti, sem farið er eftir um þáltill. Nú segja hv. þm., að vegna þess, hversu þessu máli sé varið, hefði átt að hafa einhvern annan hátt á því en þann venjulega þinglega hátt. En þá er ekki hægt að komast hjá því að líta á efni sjálfrar till. Með leyfi hæstv. forseta, hljóðar hún svo: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að beita sér þegar í stað fyrir lausn verkfallanna með lagasetningu um verðtryggingu launa í samræmi við það, sem verkalýðshreyfingin hefur sett fram.“ Um þetta fjallar þáltill. Það er sem sagt áskorun á ríkisstj. að semja frv. og bera fram á Alþ. frv., sem samkv. stjórnarskrá og þingsköpum ber að leggja fram fyrir aðra hvora d. Nú er það mál fyrir sig, að af hálfu ríkisstj. hefur því margoft verið lýst yfir, bæði hér í hinu háa Alþ, fyrir jól og nú eftir að þingið kom saman aftur, eins utan Alþ. í alþjóðar áheyrn, bæði í útvarpi og sjónvarpi, að ríkisstj. telji ekki ráðlegt að bera fram slíkt frv., a.m.k. eins og málefni standa. nú. Það er því alveg ljóst, að ríkisstj. er þessari till. andvíg, við skulum segja með réttu eða röngu. Hv. þm. geta haft þá sannfæringu, að það sé eðlilegt að ráða fram úr þessu máli með löggjöf, eins og þeir leggja til í till. að skora á ríkisstj. að beita löggjöf. En það er vitað mál, að ríkisstj. er þarna annarrar skoðunar. Af hverju er þá verið að fara krókaleiðina, sem hefur í för með sér tafsamari meðferð, aukastig í meðferð málsins, að leggja það fyrst fram í Sþ., eins og hér er ráðgert, í stað þess, að hv. þm. beri sjálfir fram frv. um það, sem hér er lagt til? Það er sá eini eðlilegi þinglegi háttur til þess að fá úr því skorið á Alþ., hvort frv. í því formi, sem hv. þm. sjálfir telja ráðlegt, hefur fylgi eða ekki. Þeir hefðu getað lagt slíkt frv. fram á mánudaginn var. Þá hefði með þinglegum hætti 1. umr. þess vel getað farið fram í annarri hvorri d. þegar s.l. þriðjudag, án þess að nokkur afbrigði hefðu verið höfð frá venjulegri, þinglegri meðferð. Í stað þess ætlast þeir til, að aðili, sem er andvígur þessari meðferð, setjist niður og semji frv. leiðbeiningarlaust frá hv. þm. um efni þess í einstökum atriðum, því að nú kom það glögglega fram hjá hv. 1. þm. Austf., að það liggur engan veginn ljóst fyrir, hverjar kröfur hv. stjórnarandstæðingar gera um efni slíks frv. Hann segir, að verkalýðshreyfingin hafi mjög fallið frá upphaflegum kröfum um verðtryggingu launa sem áður voru fram fluttar. En úr því að hv. þm. segjast hafa um þetta hugmyndir, af hverju setja þeir þær ekki fram í frv.-formi og fá þannig skorið úr því á hinn skjótasta, eðlilega, þinglega hátt, hvort Alþ. vill fallast á þeirra hugmyndir um þetta eða ekki, þegar þær eru settar fram á efnislegan hátt, formlegan hátt og þannig, að ljóst sé, hvað fyrir hv. þm. vakir? Það er því alveg ljóst, að hv. þm. hafa í þessu efni þegar frá upphafi ákveðið að viðhafa ekki þann eðlilega venjulega, þinglega máta til ákvörðunar löggjafarmálefnum. Það er hins vegar algerlega rangt, að ríkisstj. hafi út af fyrir sig haft á móti því, að þessi till. fengi skjóta afgreiðslu í þinginu. Það liggur þvert á móti ljóst fyrir, að s.l. mánudag, eins og málin horfðu þá, voru flokkar út af fyrir sig fyllilega til viðræðu um það að hafa útvarpsumr. um málið - og um útvarpsumr. er enginn ágreiningur í sjálfu sér, - þegar á fimmtudagskvöld. Það er að vísu miklu meiri hraði en venjulega á sér stað, þegar útvarpsumr. eiga að fara fram, en það sýnir, að það stóð út af fyrir sig ekki á ríkisstj. í þessum efnum. Það, sem gerist, er hins vegar það, að um miðjan dag á þriðjudag kemur vitneskja um það, að sáttasemjari hefur nýjar, ákveðnar hugmyndir um það, hvernig deiluna eigi að leysa. Eftir að þær till. voru orðnar mönnum kunnar, létu forustumenn beggja aðila bæði verkalýðsnefndarinnar, 18 manna nefndarinnar svokölluðu, og vinnuveitenda, uppi, að þeir teldu mjög óheppilegt, að almennar útvarpsumr. ættu sér stað um málið frá Alþ. meðan verið væri að kanna til hlítar, hvort hægt væri eð ná samkomulagi á þessum grundvelli. Er ég hafði heyrt skoðun þessara aðila beggja, spurði ég sáttasemjara um hans skoðun. Hann sagðist ekki vilja blanda sér í störf Alþ., en hann sagði, að það lægi ljóst fyrir, að ef menn hefðu hug á að vinna að skjótri lausn málsins, væri útvarpsumr. á þessu stigi óheppileg. Það eru þessi atvik, sem hreinlega valda því, að stjórnarflokkarnir hafa talið óheppilegt, að útvarpsumr. um þetta mál færu fram á þessu stigi, að það yrði vikið frá venjulegri, þinglegri reglu til þess að trufla umleitanir, sem gefa a.m.k. nokkra von um lausn málsins. Nú á það eftir að sýna sig, hvort lausnin finnst eftir þessari leið eða ekki. En það er mikill ábyrgðarhluti fyrir þann, sem vill knýja fram umr. á þessu stigi þvert ofan í yfirlýsingar, svo að ekki sé sagt tilmæli forustumanna beggja aðila um, að opinberar deilur, harðvítugar deilur, sem óneitanlega hlytu að verða, væru látnar eiga sig, látnar bíða meðan menn væru að reyna að finna lausn á þessu mjög erfiða máli. Það er eins og haft er eftir einum glöggum og gegnum stjórnmálamanni, að hann eigi að hafa sagt, að þær viðræður, sem hafa átt sér stað í útvarpi og sjónvarpi að undanförnu milli forustumanna aðila, væru svipaðar því eins og menn ætluðu að fara að semja um lausn deilunnar gegnum hátalara á sjálfu Lækjartorgi. Það var glöggur og greindur maður, margreyndur, sem gaf þessa lýsingu á þessari samningsaðferð. Hafi sú lýsing á þeim fréttaflutningi, sem fram hefur farið nú þegar, verið réttmæt, á hún enn þá frekar við þá aðferð, sem hér er verið að stinga upp á. Hér er verið að reyna að knýja hæstv. forseta með ögrunum til að hafa umr. á þeim tíma, þegar aðilar þeir, sem eru að semja um málið, biðjast undan slíkum umr. Málið er að öðru leyti í höndum forseta. Það er síður en svo, að ríkisstj. hafi reynt að beita hann nokkurri þvingun. Hann hefur þetta á sínu valdi, og umr. fara að sjálfsögðu fram, þegar hann telur það ráðlegt, en það er ástæðulaust að vita hann fyrir það, þó að hann fylgi venjulegum, þinglegum hætti, eins og málavöxtum er varið.



Herra forseti. Það má nú öllum ljóst vera sem hlýtt hafa á þessar umr., að það, sem einkum er nú borið fyrir af hálfu ríkisstj. í sambandi við það, að ekki er hægt að fá fram umr. um þetta mál á þann hátt, sem þingsköp gera ráð fyrir, er það, að aðilar þeir, eins og sagt er, sem standa nú í samningum, hafi óskað eftir því, að þessar umr. færu ekki fram og þeir teldu það óheppilegt, að almennar útvarpsumr. um málið færu fram. Þetta er rangt. Ég hef talað við formann stærsta verkalýðsfélagsins í landinu og forseta stærsta verkamannasambandsins í landinu og aðra þá, sem mest hafa um þessi samningamál að gera, og þeir hafa algerlega þverneitað þessu sem tilhæfulausu, og þeir hafa sagt, að þeim væri það fyllilega ljóst, að einmitt framkoma þessarar till. á Alþ. og það, sem hefði gerzt í sambandi við hana hefði einmitt ýtt nokkuð á eftir því, að eitthvað hreyfðist í þessum málum, m.a. frá hæstv. ríkisstj., svo að það er algerlega rangt, enda er þessi till. flutt í fullu samráði við þá aðila, sem hér eiga hlut að máli, að það séu þessir aðilar, sem séu að óska eftir því, að þessar umr. fari ekki fram.  Það er skoðun, að ég hygg, langflestra forustumanna í íslenzkri verkalýðshreyfingu, að þær deilur, sem nú hafa komið upp, stafi fyrst og fremst af því, að ríkisstj. skarst í þessi mál á þann hátt, sem allir vita að hún gerði. Hún breytti lagaákvæðum þannig, að hún raskaði þeim kjarasamningum, sem áður höfðu verið gerðir. Kippt var í burtu einu mikilvægu ákvæði samninganna með lögum. En það leiddi síðan til þeirra átaka, sem við stöndum frammi fyrir nú. Þetta kom skýrt fram í umsögn Alþýðusambandsins og Alþýðusambandsþings varðandi þetta ákvæði, sem samþ. var hér um breytingar á l. um vísitölu. Auðvitað er það líka hrein fjarstæða að halda því fram, að Alþ. megi ekki ræða slíkt stórmál sem það er, sem hér er um að ræða, og það þurfi að spilla þessu máli, þó að umr. fari fram af hálfu Alþ. um þetta stóra vandamál. Sannleikurinn er sá, að það eru fleiri en verkfallsmenn, sem finna það. Það kom m.a. fram í einu blaði Sjálfstfl., því eina blaði, sem hér er gefið út nú í verkfallinu, að það væri furðulegt, að Alþ. skyldi sitja auðum höndum meðan slíkt ástand væri ríkjandi í landinu sem hér er ríkjandi nú, það væri alveg furðulegt. Og það er ekki ríkisstj. til sóma að standa frammi fyrir því að koma í veg fyrir það, að Alþ. taki á þessu máli á þann hátt, sem eðlilegt er. Hæstv. forsrh. ræddi mikið um það hér, að óþinglega væri staðið að flutningi málsins af hálfu okkar, sem að þessari þáltill. stöndum, og hann ráðleggur það í sífellu, að við ættum að flytja frv. til laga um vísitölugreiðslur á laun. Við höfðum valið þá leiðina að fá fram viljayfirlýsingu Alþ. um það, að ríkisstj. beitti sér fyrir lagasetningu í þessa átt, en vildum ekki binda það beinlínis, hvernig fyrirkomulagið ætti að vera í sambandi við þessa lagasetningu, því að það væri miklu heppilegra að reyna að leita nokkuð eftir samkomulagi við þá aðila, sem hér eiga hlut að máli. Við höfum þá reynslu, að þegar við leggjum hér fram frv., þá fást þau ekki afgreidd. Í mesta lagi fara þau til n., og þaðan koma þau aldrei aftur. Það er auðvitað það, sem hæstv. forsrh. hefði viljað í þessu efni. Við vitum, að frv. frá okkar hálfu um það, hvernig reglur skyldu verða hér eftir um greiðslu á vísitölu, hefði ekki verið samþykkt. En það var ekki ólíklegt, eins og málin standa, að meiri hl. Alþ. fengist til að lýsa því yfir, að hann teldi rétt, að það yrðu í gildi lög um greiðslu verðlagsuppbótar á laun, og óskaði eftir því við ríkisstj., að hún beitti sér fyrir lagasetningu um þetta efni. Til þess stóðu vonir, og á þennan hátt var auðvitað fullkomlega þinglega að farið, eins og við fórum að, að leggja þetta fram í þál.-formi. Það er svo auðvitað augljós fyrirsláttur hjá hæstv. forsrh., að það hefði breytt einhverju í þessu máli, þó að við hefðum flutt frv. í staðinn fyrir þál. Ætli hann hefði ekki getað lagzt á málið, eins og hann hefur gert, reynt að koma í veg fyrir, að eðlilegar umr. færu fram um málið og að það kæmi hér á dagskrá, ef hann hefði viljað leggja sig fram, þó þetta hefði verið flutt í frv.-formi. Það hygg ég, að enginn efist um. Nei, sannleikur málsins er sá, að ríkisstj. vill ekki standa frammi fyrir þjóðinni og ræða þetta mál. Hún vill það ekki. Hún vill skjóta sér undan því. Og hún vill ógjarnan, að það sé dregið fram, sem er hið rétta í þessu máli. Hið rétta er það, að ekki hefðu verið nein verkföll hér í dag og við hefðum ekki tapað þeim hundruðum millj. kr., sem við erum að tapa nú á þessari vinnustöðvun, ef ríkisstj. hefði ekki knúið fram gegn yfirlýsingum verkalýðssamtakanna í landinu og mótmælum þeirra þá lagasetningu að fella niður ákveðinn hluta af hinum raunverulegu kaupgjaldssamningum, sem giltu í landinu, þ.e. ákvæðin um vísitölugreiðslur á laun. Hefði ríkisstj. þá farið eftir aðvörunum okkar í minni hl. hér á Alþ., og hefði hún þá hlýtt á verkalýðssamtökin í landinu og metið þau einhvers, þá hefði aldrei komið til þessara deilna. Það vita allir og viðurkenna nú orðið, - og ég ætla, að hæstv. ríkisstj. viðurkenni það í dag, þó hún þrauki enn gegn því, að tekið sé á málinu á eðlilegan hátt, - að það verða að vera í gildi einhver lagafyrirmæli um vísitölugreiðslu á laun. Það er engin von til þess, að það verði vinnufriður í landinu, ef slík lagaákvæði eru ekki til. Ég vil svo alveg sérstaklega mótmæla því, að það sé réttmætt að víkja hér frá beinum og skýrum akvæðum þingskapa í sambandi við að ákveða útvarpsumr. um þessa. till., vegna þess að fram hafi komið tilmæli af hálfu þeirra aðila sem í þessari deilu standa, þannig að þeir telji, að það sé óheppilegt, að þessar umr. fari fram. Slíkt er úr lausu lofti gripið Engin slík tilmæli hafa komið fram, ekki frá aðilunum sjálfum. Vitanlega geta verið einstakir menn, sem telja, að það sé bezt að vinna að þessu öllu í pukri, en það er ekki beiðni frá þeim samtökum, sem hér eiga hlut að málí. Það er ekki beiðni frá þeim samtökum og ekki frá aðalforustumönnum þeirra, sem mestu ráða um það, hvort þessar vinnudeilur standa lengur eða skemur eða hvort samið verður eða ekki. Þeir hafa ekki sett fram nein slík tilmæli. Ég endurtek svo enn einu sinni tilmæli mín til forseta, því að það er hann, sem ræður í þessum efnum um framkvæmd alla á þessu máli. Ég endurtek tilmæli mín til hans um það, að hann ákveði það nú, eins og þingsköp gera ráð fyrir, að umr. fari fram um þessa till. og ekki seinna en annað kvöld. Það er vitanlega alveg tómt mál að tala um það, að það sé vilji til þess, að útvarpsumr. fari fram um þessa till., og halda því svo jafnframt fram, að menn séu að koma í veg fyrir það, að umr. fari fram, af því að það muni spilla fyrir samningum í deilunni. Forseti á að ráða þessu máli, en ekki ríkisstj., og því geri ég þá kröfu til hæstv. forseta, að hann ákveði nú í samræmi við þingsköp, að þessar umr. fari fram.



Herra forseti. Það var fróðlegt að heyra hugmyndir hæstv. forsrh. um það, hvað væri eðlileg þingmeðferð á máli eins og þessu. Það væri, að þáltill. væri tekin til meðferðar á venjulegan hátt, þ.e. eftir nokkra daga, um það, hvernig ræða skuli, og síðan liði vika þangað til hún kæmi á dagskrá. Hér er um að ræða till. um að leysa verkfall, sem staðið hefur lengi og valdið óbætanlegu og nálega ómælanlegu þjóðartjóni. Till. er um ákveðna lausn á verkfallinu, og það getur skipt þjóðina milljónatugum, hvort verkfallið er leyst einum degi fyrr eða síðar. Við þessar ástæður telur hæstv. forsrh. það eðlileg vinnubrögð, að till., sem fjallar um að leysa þetta mál, bíði á aðra viku eftir því að vera rædd. Ef við berum þetta saman við þær kröfur um meðferð þingmála, sem hæstv. ríkisstj. gerir og það oft um málefni, sem ekkert liggur á, fáum við svona hér um bil mynd af heilindunum í þessu hjá forsrh. Hæstv. ríkisstj. krefst þess hvað eftir annað, að málefni séu afgreidd, tekin fyrir tafarlaust, stundum nálega nokkrum mínútum eftir að þeim er útbýtt, og oft er farið fram á, að lagafrv. séu gerð að lögum á einum eða tveimur dögum, en ævinlega tekin fyrir strax, og ef stjórninni þykir mikið við liggja afgreidd við hverja umr. á fætur annarri. Oftast verður stjórnarandstaðan við því að greiða fyrir málum á þessa lund. Þetta er oft gert um mál. sem ekki varða þjóðina sérstaklega miklu, hvort afgreidd eru deginum fyrr eða síðar. En hæstv. forsrh. hefur það að fyrirslætti núna, að um till. varðandi lausn verkfallsins megi hafa alla hentisemi, eins og um venjulega þáltill. sé að ræða. Vitanlega er okkur það algjörlega ljóst, öllum, sem þekkjum nokkuð til þingstarfa að það er með öllu óeðlileg og alveg sérstök meðferð á þáltill. af þessu tagi að taka hana ekki fyrir með mjög litlum fyrirvara. Hv 4. þm. Austf. hefur svarað tali hæstv. forsrh. um það, að allt öðru máli hefði verið að gegna um frv. Við vitum svona hér um bil, hvernig hefði verið farið með það. Það hefði orðið nákvæmlega sama sagan. Þeir hefðu látið útvarpsumr. fara fram um það, þegar þeim sýndist, ef þeir hefðu getað fengið forseta til þess að taka sitt sjónarmið til greina, síðan, eins og hv. 4. þm. Austf. sagði, sett það í n. og ekki afgreitt það þaðan frekar en þeim sýndist. Hæstv, ráðh. sagði, að í þessari þáltill. fælist tæplega lausn á verkfallinu. Það er auðvitað á algjörum sandi byggt að halda slíku fram, því ef þáltill. væri samþ., yrði sú ríkisstj., sem nú situr, annaðhvort að beita sér fyrir lagasetningu á þeim grundvelli, sem hún leggur, eða fara frá. En ef þáltill. er felld, þá liggur ljóst fyrir, að þessi lausn á verkfallinu er ekki fáanleg og þá unnið að því að reyna að leysa það eftir öðrum leiðum. En þá bæru þeir líka ábyrgð á því, sem á eftir færi, sem felldu þá leið, sem í þáltill. er mörkuð. Þetta er hin eina málsmeðferð, sem hægt er að sætta sig við mótmælalaust, sem sé að þáltill. sé tekin fyrir tafarlaust og útvarpsumr. fari fram og það komi í ljós, hvort þingvilji er fyrir þessari lausn eða ekki. Það mundi ekki taka hæstv. ríkisstj. nema örstutta stund að gera sér fulla grein fyrir því, hvað í frv. ætti að vera, ef þáltill. yrði samþ. Það gæti hún gert á einfaldan hátt með því að kynna sér viðhorf launþegasamtakanna og hvað þau hafa sett fram í deilunni, og það er að mestu leyti kunnugt, eins og ég gat um áðan í minni fyrri ræðu. Það er nú komið fram, að það, sem hér hefur verið sagt um óskir aðilanna eða hugmyndir þeirra um það, að útvarpsumr. mundu spilla fyrir málinu, er úr lausu lofti gripið, a.m.k. hvað annan aðilann snertir, enda má nærri geta, hvort aðilar launþeganna eru mótfallnir því, að barizt sé á Alþ. fyrir þeirri lausn, sem í þáltill. felst, þar sem einmitt er tekið undir þeirra málamiðlunarmálstað og útvarpsumr. mundu því vitanlega verða af hálfu þeirra, sem þessa þáltill. flytja, eindreginn stuðningur við þeirra málstað. Nokkurn veginn hygg ég þeim ljóst vera sem vanir eru, að fást við þessi mál, að slíkar umr. mundu mjög flýta fyrir lausn deilunnar, af þeirri einföldu ástæðu, að hæstv. ríkisstj., sem hefur þetta mál í sinni hendi, mundi fá á sig aukinn þunga almenningsálitsins í þá stefnu, að skerast strax í leikinn til þess að leysa þetta mál. Ég fullyrði, að það er enginn þjóðarvilji fyrir því að halda uppi þessari dýru deilu til þess að knýja fram lækkum á því kaupi, sem nú er um deilt. Ég er alveg sannfærður um, að hæstv. ríkisstj. mundi hafa stuðning mikils meiri hl. þjóðarinnar, ef hún vildi taka undir þann málstað, sem í þáltill. felst, og gera þær ráðstafanir, sem þyrfti í framhaldi af því, til þess að það kaupgjald, sem þar er ráðgert og fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar sætta sig við, geti orðið greitt áfallalaust af ísl. atvinnuvegum. Hæstv. ríkisstj. mundi áreiðanlega fá mjög víðtækan stuðning við þá stefnu, sem í þáltill. felst, en því miður vill hún ekki aðhyllast hana, heldur berja höfðinu við steininn. Ég er smeykur um eða réttara sagt ég er alveg viss um, að það er af því að ríkisstj. treystir ekki á þennan málstað sinn, að hún leggur svo mikla vinnu í að koma í veg fyrir útvarpsumr. um þá lausn, sem stjórnarandstæðingar hafa stungið upp á. Ég vil ekki níðast á þolinmæði hæstv. forseta, en enn einu sinni taka undir þau tilmæli, sem fram hafa komið um, að útvarpsumr. verði látin fara fram í síðasta lagi annað kvöld. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri mikil ábyrgð þeirra manna, sem vildu knýja fram umr. um þetta mál í heyranda hljóði En ég vil segja, að það er þung ábyrgð þeirra, sem koma í veg fyrir, að þetta mál sé rætt hreinskilnislega í útvarp, svo að allir heyri, hvernig þessi mál standa og hvaða till. hafi komið fram á Alþ. um að leysa vandann, og rök þeirra, sem ekki vilja leysa málið með því móti, sem í þáltill. stendur, en halda deilunni áfram. Það er alveg óhugsandi, að slíkar umr. gætu gert annað en greiða fyrir lausn, jafnvel þótt þáltill. yrði felld. Umr. mundu knýja hæstv. ríkisstj. til þess að leysa þetta mál, og láta þannig undan síga í málinu.



Herra forseti. Ég skal reyna að fylgja þeim fyrirmælum, sem hæstv. forseti hefur gefið hér um ræðutíma, enda þótt þingsköp mæli svo fyrir, að þm. hafi jafnan rétt til þess að gera stutta athugasemd um þingsköp. Ég ætla mér ekki að fara að endurtaka þau rök, sem hér hafa komið fram fyrir þeirri kröfu, að umrædd þáltill. verði tekin til umr. Þau eru svo sjálfsögð og augljós, að mér finnst óþarft að vera að endurtaka þau. En þeirri skoðun, sem hér hefur komið fram af hálfu hæstv. forsrh., vil ég eindregið mótmæla, að frjálsar umr. séu líklegar til þess að spilla fyrir lausn mála. Það glíma tvö stjórnarkerfi í heiminum í dag, einræðiskerfi og lýðræðiskerfi. Lýðræðiskerfið byggist á því, að frjálsar umr. séu til þess að tryggja lausn mála og fá hinar beztu niðurstöður. Einræði byggir hins vegar á því, að frjálsar umr. séu óheppilegar, það sé óheppilegt að hafa marga flokka, fleiri en einn og annað þess háttar, því að það spilli fyrir lausn málanna. Mér finnst hæstv. forsrh. vera að nálgast ákaflega. mikið þennan hugsunarhátt, þegar hann er farinn að prédika hér í ræðustólnum á Alþ., að frjálsar umr. séu líklegar til þess að spilla fyrir lausn mála. Ef við erum lýðræðismenn, þá verðum við að byggja á þeirri trú og þeim skoðunum, að frjálsar umr. greiði fyrir lausn mála, en ekki hið gagnstæða. Og ef ríkisstj. treystir á málstað sinn, þá á hún jafnan að óska eftir frjálsum umr., en þagga þær ekki niður. Það gerir líka áreiðanlega hver sú ríkisstj., sem treystir því, að hún hafi rétt fyrir sér. En ástæðan til þess, að ríkisstj. berst nú gegn frjálsum umr. með forsrh., byggist á því, að hann treystir ekki á málstað sinn, hann þorir ekki að ræða hann í alþjóðar áheyrn. Það atriði, sem ég vildi annars sérstaklega benda á í þessu sambandi, er það, að forsrh. hélt því fram, að það mundi ekki vera, þingmeirihluti fyrir þessari till. Ég tel, að það sé fullkomlega ókannað, hvort svo sé. Á hlaupársdaginn kom út tölublað af blaðinu Skutli, sem er gefið út á Ísafirði. Ábyrgðarmaður þess er Birgir Finnsson, hæstv. forseti sameinaðs Alþ., og einn þeirra manna, sem hefur atkvæðisrétt hér á Alþ. Í þessu blaði, sem hann er ábyrgðarmaður að, birtist forustugrein, þar sem rætt er um vísitöluna og verkföllin, og þar segir m.a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Vart verður annað með sanni sagt, en að verkalýðshreyfingin sé hógvær í kröfum sínum. Ekki er minnzt á grunnkaupshækkun, aðeins farið fram á að fá leiðrétt kaupgjald, sem svarar aukinni dýrtíð. Í þessu sambandi skyldu menn hafa hugfast, að sú leiðrétting, sem farið er fram á, hefði fengizt orðalaust og án nokkurra átaka ef lögbinding um vísitöluhækkun hefði ekki verið numin úr gildi.“ Þetta stendur í forustugrein í því blaði, sem hæstv. forseti Sþ., Birgir Finnsson, er ritstjóri að, og stendur það nafnlaust, og verður ekki annað séð en þetta sé á hans ábyrgð. Mundi sá maður, sem skrifað hefur þetta í sitt blað, vera á móti þeirri till., sem hér liggur fyrir? Og ég spyr hins sama um marga hv. Alþýðuflokksmenn, sem hafa talað á sömu leið. Ég held þess vegna, að það sé engan veginn rétt, sem forsrh. fullyrðir, að það sé víst, að þessi till., sem hér er um rætt, ef hún kæmi til atkvæða, hefði ekki þingmeirihluta að baki sér. Og það er vegna þess, sem við flm. till. leggjum alveg sérstaka áherzlu á, að hún fái afgreiðslu á Alþ. sem allra fyrst og komi ekki síðar til umr. en á morgun.



Herra forseti. Það er þegar ljóst af reynslunni, að sú kenning hæstv. forsrh., að umr. stjórnmálamanna um þetta stórfellda vandamál. sem nú er við að etja í íslenzku þjóðfélagi, séu til skaða fyrir lausn deilunnar, á að hans mati ekki við sjálfan hann, því að þegar sú þáltill. var lögð hér fram á þingi, sem við erum að ræða hér, þá gerðust þau tíðindi um kvöldið, að hæstv. forsrh. tryggði sér rúm bæði í útvarpi og sjónvarpi með ýmsar staðhæfingar, sem bæði voru rangar að minni hyggju og sumar a.m.k. orkuðu tvímælis. Hann kom fram með þær á báðum stöðunum, auðsjáanlega í tilefni af þessari till. Hæstv. forsrh. virtist vilja tryggja sér einkarétt til þess að tala frammi fyrir þjóðinni um þetta vandamál, en neita öðrum um sama rétt. Og þetta er náttúrlega meginástæðan til þess, að þannig er tekið á þessu máli, að hæstv. ríkisstj. vill ekki þurfa að ræða við aðra um þetta mál, hún vili tryggja sér einkarétt til þess. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri óeðlileg aðferð að flytja hér þáltill. og ætlast til þess, að hæstv. ríkisstj. byggi til frv. um þetta mál, því að hún hefði lýst því yfir aftur og aftur, að hún væri andvig þessari tilhögun. En hér er aðeins verið að fylgja gömlu fordæmi Þegar viðreisnarstjórnin var stofnuð, lagði hún einnig niður vísitölugreiðslur á kaup. Og hún gerði meira. Hún bannaði með lögum, að um slíkt yrði samið milli verkalýðsfélaganna og atvinnurekenda. Samt gerðust þau tíðindi síðar í samningum við verkalýðsfélögin, að þessi sama ríkisstj. bjó til frv. og lagði fyrir Alþ. og fékk það samþykkt, einmitt um þetta atriði, vegna þess að hún hafði lært af reynslunni vegna andstöðu og baráttu almennings, að það væri ekki stætt á þeirri stefnu, sem hún hafði reynt að framkvæma í landinu. Og þá sömu ályktun ber hæstv, ríkisstj. að draga af þeim átökum, sem nú eru, langsamlega viðtækustu og breiðustu verkföllum, sem nokkurn tíma hafa verið háð hér á landi, þar sem menn standa hlið við hlið algjörlega án tillits til flokkaágreinings. Af svona staðreyndum eiga ríkisstj. að læra. Ég vil mjög taka undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði hér áðan, að þessi till. okkar var flutt til þess að sannreyna það, hvort afstaða meiri hl. Alþ. væri ekki breytt. Hann vitnaði hér í Skutul, sem gefinn er út á ábyrgð hæstv. forseta Sþ., en það má vitna i margt fleira. Nokkru áður en verkföll hófust samþykkti verkalýðsmálanefnd Alþfl. einróma stuðning við kröfu verkalýðssamtakanna um fullar vísitölubætur á kaup og skoraði á ráðh. Alþfl. að beita sér fyrir því, að sú stefna næði fram að ganga. Alþýðublaðið birti tvívegis forustugreinar þessu máli til stuðnings. Og þann 1. marz s.l. kom út eintak af Alþýðumanninum á Akureyri, sem er í mjög nánum tengslum við einn af þm. Alþfl. hér á þingi, hv. 9. landsk. þm., og þar var greint frá því á forsíðu, hver væri afstaða verkalýðsmálanefndar Alþfl., og tekið undir það með þeim orðum, að ef ráðh. Alþfl. tækist ekki að leysa þetta mál innan ríkisstj., þá bæri þeim að segja af sér, vegna þess að Alþfl. yrði að líta á sig sem flokk alþýðunnar. Allt þetta gefur til kynna að afstaða þm. Alþfl. hljóti að vera breytt, og mig grunar, að andstaða hæstv. forsrh., sem vill ekki, að þetta mál fái hér skjóta afgreiðslu, stafi ekki endilega fyrst og fremst af umr. sjálfum, heldur af þeirri atkvgr., sem átti að fara fram á eftir. Ég býst við, að hæstv. forsrh, hafi óttazt, að það væri ekki öldungis víst, að þessi till. yrði felld og að það sé það, sem veldur, frekar en sjálfar umr.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég vil einungis lýsa því yfir, að það var ekki af mínum hvötum, að ég var beðinn um viðtal við sjónvarp og útvarp s.l. mánudag. Það var leitað mjög fast á mig af þessum stofnunum báðum, og mér var hægt um að tala við þær, en lét undan þrábeiðni sérstaklega sjónvarpsins að gera það þó. Hitt er annað mál, að aðilar hafa átt þess fyllilega kost að koma sínum skoðunum að í þessum fréttastofnunum, og þess vegna var út af fyrir sig ekki óeðlilegt, að það væri einnig leitað til fulltrúa ríkisstj. um hennar skoðun, en sízt hef ég á móti því, að hv. stjórnarandstæðingar eigi þar sambærilegan rétt og aðrir, og hef ég aldrei beitt mér á móti því. Varðandi það, að það sé frá mér komið að standa á móti útvarpi þessara umræðna, þá ítreka ég það, sem ég hef sagt og er óhaggað og óhagganlegt, að af hálfu forustumanna, annars vegar vinnuveitenda og hins vegar 18 manna n., hefur sú ósk og sú skoðun verið látin uppi bæði við forseta Sþ. og ríkisstj., að þessar útvarpsumr. væru ekki látnar fara fram, eins og sakir standa, meðan verið væri að kanna þá sáttamöguleika, sem menn þóttust eygja með till. sáttasemjara s.l. þriðjudag. Þetta er staðreynd málsins, og á þessu er byggð sú afstaða sem stjórnarflokkarnir hafa tekið, og eins og hæstv. forseti sagði, þá hefur hann miðað sína ákvörðun í málinu við þær skoðanir, sem þarna hafa komið fram. Hvort þessir aðilar, sem í samningunum standa, og sáttasemjari hafi hins vegar meiri og betri hugmynd um það, hvað leiða kunni til skjótrar lausnar deilunnar, eða þeir pólitísku, hörðu baráttumenn, sem hafa haldið uppi umr. hér í dag, um það getur hver gert upp sinn huga og þá hvað fyrir hverjum vakir. Hv. 1. þm. Austf. sagði hvað eftir annað, að hann væri með getsakir í garð sinna andstæðinga. Ég skal ekki vera með neinar getsakir í garð minna andstæðinga. Verkin tala um þeirra hugarfar.



Herra forseti. Ég skal reyna að forðast að lengja þessar umræður, en það er tvennt í málflutningi hv. þm. Austf., sem ég hlýt að mótmæla. Það er annars vegar það, að ríkisstj. hafi beitt mig einhverjum þvingunum í sambandi við ákvörðun um, hvenær útvarpsumræður skuli fara fram. Því fer víðs fjarri. Eins og hv. 4. þm. Austf. rakti og fram kom í minni ræðu áðan, þá var það fyrst í gær, sem það lá endanlega fyrir, að ekki næðist samkomulag milli þingflokkanna um þetta atriði, og tel ég, að ekki hafi neinn óeðlilegur dráttur á því orðið að taka þessa ákvörðun. Í öðru lagi hlýt ég að mótmæla því, þegar véfengt er, að rætt hafi verið við forustumenn samningsaðila í sambandi við þetta mál. Sá maður, sem ég hef talað við og ég veit, að hæstv. forsrh. hefur líka talað við, er sjálfur forseti Alþýðusambands Íslands, og frá hinum aðilanum, frá vinnuveitendum, höfum við báðir rætt við Björgvin Sigurðsson. Auk þessa hefur hæstv. forsrh. rætt málið við sáttasemjara, eins og margoft hefur komið fram í þessum umræðum. Ég hygg, að það hafi verið 1. þm. Austf., sem varpaði fram þeirri spurningu, hvort menn teldu, að það gæti á nokkurn hátt verkað truflandi á samninga, að þetta mál yrði tekið hér til umræðu. Mér finnst reyndar, eins og málavextir eru, að hann hafi svarað þessu sjálfur, því að þegar hann var að lýsa því, hvað hann geti hugsað sér, að þau lög, sem sett yrðu, fjölluðu um, þá var það alls ekki það sama, sem felst í umræddri þáltill. Þáltill. felur það í sér, að það eigi að lögbinda allar kröfur annars aðilans. Eins og þáltill., sem liggur hér fyrir á þskj. 357, er orðuð, ber hún þetta með sér. Hv 1. þm. Austf. lýsti því hér áðan, að það væri ýmislegt annað en það, sem í þáltill. felst, sem hann gæti hugsað sér, að yrði lögfest. Eins og málin standa, þ.e. að hreyfing er á samningum deiluaðila og það liggur fyrir, að sáttasemjari er kominn nálægt því, eftir því sem heyrzt hefur, að bera fram sáttatill., þá hygg ég, að ekki sé heppilegt, að hér á Alþ. fari fram umr. um till, sem felur það í sér, að gengið verði að fyllstu kröfum annars deiluaðilans. Eins og ég lít á vinnudeilur, samninga vinnuveitenda við launþegasamtökin og þá löggjöf, sem við búum við, tel ég, að oft geti komið til greina, ef vinnudeila hefur staðið lengi og ekki hefur náðst fullt samkomulag, en bilið milli deiluaðila orðið mjótt, að Alþ. skerist í leikinn með því móti að lögbinda sáttatill., sem búið er að reyna við. Mér er þess vegna spurn: Hvort mundu hv. flm. þessarar margumræddu till. vilja greiða fyrir því, ef svo kynni að fara í þessari deilu, að bilið væri orðið það mjótt, að ekki munaði miklu, en sáttatill, næði samt sem áður ekki fram að ganga að sú sáttatill. yrði lögbundin með hraði hér á Alþ.? Hv 4. þm. Reykv., sem kvaddi sér hljóðs hérna áðan, las upp setningu úr Skutli, úr grein, sem skrifuð er áður en verkfallið hófst, þar sem réttilega er fram tekið, að út af fyrir sig séu kröfur hinna lægst launuðu í verkalýðshreyfingunni ekki miklar. Hv. þm. gerði um leið það, sem honum er oft lagið, að hann las ekki nema lítinn hluta úr þessari grein og sleit þar með samhengi hennar. Þetta hendir oft þennan hv. þm., þegar hann vitnar í einhver blöð andstæðinga sinna hér á Alþ. Ég vil þess vegna, með leyfi hæstv. forseta, lesa niðurlag þessarar Skutulsgreinar, en það eru í henni ýmiss konar hugleiðingar um kjarabaráttuna og þá deilu, sem var í uppsiglingu, þegar greinin var rituð. Greinin endar með þessum orðum: „Einhvern veginn hefur atvikaröðin verið sú á undanförnum árum, að þegar verkamenn, sem oftast hafa mátt ríða á vaðið, hafa, á stundum eftir harðvítuga baráttu, fengið sín kjör bætt, þá hafa betur launaðar stéttir komið í kjölfarið og talið sjálfsagt, að þær fengju sömu prósentuhækkun, - oft reyndar meira á hærri grunn, svo að bilið hefur sífellt breikkað. Þá er og athyglisvert, að hin síðarnefnda barátta hefur oft kostað minni átök. Þessi meinsemd, að hinir lægst launuðu megi aldrei fá sín kjör bætt, án þess að allar aðrar stéttir þjóðfélagsins þurfi að koma á eftir, er búin að vera þjóðfélaginu dýr og verkamönnunum sjálfum til mestrar óþurftar. Úrelt skipulag samtaka þeirra á hér vissulega sinn þátt. Og ríkisstjórnir hafa ekki þorað að höggva á hnútinn, sem svo síðar hefur orðið þeim að falli. Hvernig væri nú, þegar þjóðin á við jafnmikla efnahagsörðugleika að etja og hún á í dag, að reyna á þjóðhollustuna, með því, að hinar betur settu stéttir þjóðfélagsins létu það viðgangast, að hinir verst settu fengju leiðréttingu, án þess að hið sama gilti yfir alla línuna? Ef þetta gæti gerzt, væri áreiðanlega um lítinn vanda að ræða. Verkföll eru engum til góðs, en geta verið ill nauðsyn. Þann helga rétt má ekki misnota á sama hátt og ekki má misnota sér óttann við afleiðingar þeirra gagnvart beitendunum sjálfum. Vonandi leysast vandamálin hið fyrsta og án átaka.“ Þannig lauk þessari Skutulsgrein, sem hv. 4. þm. Reykv. las. Ég vil leyfa mér að beina því til hans, að hann hugleiði nú þetta niðurlag greinarinnar.



Herra forseti. Það er aðeins, hæstv. forseti, til þess að bera af mér eina sök. Hv. þm. Vestf., Birgir Finnsson, sagði, að ég hefði sagt rangt frá efni þáltill., því að hún væri um það að fela ríkisstj. að beita sér fyrir löggjöf, sem fæli í sér upphaflegu kröfur verkalýðsfélaganna í deilunni. En ég hefði sagt, að efni þáltill. væri annað. Ég sagði rétt frá efni þáltill., því að efni hennar er að fela hæstv. ríkisstj. að beita sér fyrir löggjöf, sem byggi á því, sam verkalýðsfélögin hafa sett fram, og þegar þáltill. kom fram og var undirbúin, höfðu fulltrúar verkalýðsfélaganna sett fram þá afstöðu, sem ég lýsti. Þá höfðu þeir ekki upphaflegu kröfurnar á oddinum, heldur þá afstöðu, sem ég lýsti, og það höfðum við kynnt okkur mjög vel, eins og kom fram í sjónvarpsviðtali, sem haft var við formann Framsfl., sem er annar flm. till., sem sé þetta, að það væri skert vísitala, sem barizt væri fyrir, og hún gæti orðið innleidd í áföngum á þann hátt, sem ég greindi frá. Þess vegna er ekki í þáltill. gert ráð fyrir því að lögfesta fyrstu kröfur annars aðilans.



Herra forseti. Ég ætla mér aðeins að nota mér rétt þingskapa til að bera af mér sakir. Því var haldið hér fram af 5. þm. Vestf.. að ég hefði vitnað rangt eða villandi í forustugreinina í Skutli og því til sönnunar las hann upp niðurlag þessarar forustugreinar, en ég held, að það, sem einmitt kom fram í þessu niðurlagi, styrki það, sem ég var að halda fram. Ég sagðist draga þá ályktun af þessari grein í Skutli, að hv. þm., sem er ábyrgðarmaður þessa blaðs, gæti ekki verið andvígur efnislega þeirri till., sem hér hefur mest verið rætt um. En sú till. fjallar einmitt um það, að það sé fallizt á þá till. verkalýðsfélaganna að lögfesta verðlagsuppbót á lága kaupið, en það komi engin uppbót á kaup, sem er umfram 11.000 kr. á mánuði. Það vita allir, að það er þetta, sem till. fjallar raunverulega um. Og það, sem kemur fram í niðurlagi þessarar greinar í Skutli, er einmitt það, að það eigi að fara þessa leið. Þetta sýnir einmitt þess vegna miklu betur en sú tilvitnun, sem ég las upp hér áðan, að hv. þm. hlýtur að vera efnislega samþykkur þessari till., sem hér liggur fyrir, því að ég sé, að hv. þm. er að lesa till., en hún er um það, að lögfest sé verðtrygging launa í samræmi við það, sem verkalýðsfélögin hafa sett fram. Og það er átt við það, sem verkalýðsfélögin hafa sett fram nú í samningum sínum við atvinnurekendur, en ekki hinar upphaflegu kröfur, sem bornar voru fram. Þetta hefur verið margskýrt af flm. till., m.a. af Ólafi Jóhannessyni í sjónvarpinu í gær og við önnur tækifæri. Sem sagt, till. er fullkomlega í samræmi við niðurlagsorðin í Skutli, sem hv. þm. var að lesa hér upp áðan og taldi að fælu í sér hina réttu lausn á málinu. Þetta er aukin sönnun fyrir því, að þessi hv. þm. hlýtur að vera þessari till. samþykkur efnislega, og ég hygg, að hið sama hljóti að gilda um marga aðra hv. þm. Alþfl. Það hefur komið fram bæði í verkalýðsnefnd þeirra og víðar, að þeir telja eðlilegt og sanngjarnt, að fallizt sé á þessar lágmarkskröfur verkalýðsfélaganna. Ég ítreka því aftur, að þessi till. á að koma sem fyrst til umr. á Alþ. og úrskurðar, vegna þess að það er öll ástæða til að álita, að það sé meiri hl. þm. að baki hennar, ef hún kæmi hér til meðferðar.



Herra forseti. Það var aðeins örstutt í tilefni af því, sem hv. 5. þm. Vestf., forseti Sþ., sagði hér. Mér fannst koma fram hjá honum í því, sem hann sagði, svo háskalegur misskilningur, að það beri að mótmæla slíkri skoðun. Hann sagði, að hann teldi óheppilegt, að umræða t.d. um þá þáltill., sem hér er um að ræða, fari fram á meðan sáttatill. frá sáttasemjara geti komið fram. Auðvitað hlýtur það að liggja fyrir í svona deilum, að til slíkrar till. getur komið frá sáttasemjara hvenær sem er, allan tímann. Á þá gersamlega að loka fyrir allar umr. á Alþ. á meðan þjóðin stendur jafnvel í margra mánaða verkfalli, af því að það geta komið till. frá sáttasemjara? Vitanlega getur þetta ekki staðizt á neinn hátt. Það, sem forseti á að gera í þessu tilfelli, það er það, að hann á að fara eftir þingsköpum og tryggja þingflokkum og þingmönnum þann rétt, sem þingsköp ætlast til, mál yrði flutt, beðið um útvarpsumr. Samkv. þingsköpum á að flýta því eins og kostur er, að þetta geti átt sér stað, og þm. verða svo vitanlega að bera ábyrgð á því, hvernig þeir standa að flutningi mála og rekstri mála á Alþ. En það er ekki á verksviði hæstv. forseta að hafa vit fyrir þm., eins og hann virðist vilja gera, og að hann eigi þannig að víkja til hliðar málum um svo og svo langan tíma og afstýra því, að þau komi til umr., vegna þess að einhver, eins og t.d. sáttasemjari, kunni að bera fram sáttatill. í málinu. Þetta er vitanlega alveg fráleitt. Ég skal svo ekki ræða þetta mál neitt frekar hér, en ég ítreka það enn einu sinni, að ég tel það mjög alvarlegt mál. ef forseti verður ekki við þeirri kröfu, sem fram er komin um það, að ákveða útvarpsumr. um þessa till. í fullu samræmi við þingsköp, en þingsköp ætlast til þess, að þetta gangi allt mjög fljótt fyrir sig, eins og ég hef hér lesið upp úr þingsköpunum.



Herra forseti Ég held við þurfum ekki annað en þessar umr. utan dagskrár til þess að sýna, hversu því fer fjarri, að forsetavaldi á Alb. sé beitt til þess að koma í veg fyrir umr. á þingi um þetta mál. Hér hafa menn talað utan við reglur þingskapa og langt umfram það, sem venja er til í slíkum umr., en forseti hefur ekki amazt við því né aðrir, einmitt vegna mikilvægis málsins. Það liggur hins vegar ljóst fyrir, eins og ég sagði í upphafi, að ef hv. þm. hefðu viljað flytja frumtill. sína á venjulegan, þinglegan hátt í frumvarpsformi, og setja fram, hvað fyrir þeim raunverulega vakti, þá voru möguleikar þeirra til þess að fá venjulegar, þinglegar umr. slíkir, að horfur eru á, að frv. hefði verið tekið til 1. umr. s.l. þriðjudag. Það, sem svo gerist, er það, að þeir aðilar, sem eru að leita eftir samkomulagi í málinu og eru að semja, hafa talið almennar útvarpsumr. á þessu stigi málsins óheppilegar, og það er eftir þeirra tilmælum, sem við höfum talið eðlilegt, að það væri ekki verið að víkja frá venjulegum reglum þingskapa, heldur hafður sá háttur á, sem einmitt þingsköp og margra ára þingvenja ætlast til, þegar mál er flutt í því formi, sem hér er gert. Þetta er óhagganlegt. En ég stóð ekki upp til að ítreka þetta. Það var búið að segja þetta áður, og því hefur ekki verið hnekkt í umr., heldur til þess að vekja athygli á öðru, sem er í raun og veru mjög merkilegt og nú hefur komið fram með yfirlýsingum hv. stjórnarandstæðinga. Þeir hafa sagt, að upphaf þeirra erfiðleika, sem nú sé við að etja, þessa verkfalls, sé, að numið var úr lögum fyrirskipunin um fulla verðtryggingu launa og í stað þess sagt, að þetta ætti að vera frjálst samningsatriði, eins og launin eru í heild. Hins vegar halda þeir því fram, og ég geri ráð fyrir, að þeir viti, hvað þeir segja um það, að í þessum frjálsu samningum sé verkalýðshreyfingin búin að hverfa frá ýmsum meginatriðum löggjafarinnar, sem var afnumin í haust, þannig að þá er fengin staðfesting í þeim samningum, sem nú hafa átt sér stað, að löggjöfin hafi verið úrelt og það hafi verið af fullkomnu tilefni, að hún var numin úr l., úr því að aðilar hafa nú í frjálsu samkomulagi og eftir því sem hv. þm. segja fyrir s.l. mánudag tekið upp allt aðra stefnu og gert allt aðrar till. en lögfestar voru þangað til l. var breytt í haust. Þetta sýnir, að það hefur verið skynsamlegt, og það var eðlilegt að láta aðila fjalla um þetta mál með frjálsum samningum. Það hefur þegar leitt til mjög mikilvægs árangurs frá því, sem var, og gagnstætt t.d. yfirlýsingum hv. Framsfl. á hans aðalfundi nú fyrir skemmstu og fjölmörgum yfirlýsingum af hálfu hv. stjórnarandstæðinga hér á þingi. Þetta er mjög athyglisvert og sýnir, að stefna stjórnarinnar í málinu hefur verið rétt og að það er vænlegast og líklegast að láta aðila sjálfa semja um þetta mál. enda hefur ríkisstj. á allan veg, sem hún hefur megnað, reynt að greiða fyrir þeim samningum, en það verður ekki umflúið, að þessir hv. þm. eru nú að reyna að trufla þá samninga og reyna með öllum þeim mætti, sem þeir hafa, að koma í veg fyrir, að þeir leiði til farsæls árangurs.



Herra forseti. Ef við eigum að fara að ræða sjálf efnisatriði þessa máls, eins og hæstv. forsrh. gerði hér áðan, væri ástæða til að mælast til þess, að hæstv. forseti gæfi lengri ræðutíma en þann örstutta, sem hann skammtar okkur þm. Ef það ætti að fara að ræða þau atriði, sem hæstv. forsrh. vék að hér áðan, ýmiss konar stefnuatriði í sambandi við þetta vísitölukerfi, þarf langan tíma til þess að gera grein. fyrir afstöðu sinni, þannig að einhver mynd verði á. Ég hef skilið þessar umr. þannig, að við værum aðeins að ræða þingsköp, þessa furðulegu afstöðu stjórnarflokkanna, að vilja koma í veg fyrir almennar umræður stjórnmálaflokkanna frammi fyrir þjóðinni. Hæstv. forsrh. sagði, að það sýndi mildi hæstv. forseta, að hann skyldi leyfa umr. eins og þessar hér í dag, og auðvitað var viss broddur í þessu hjá hæstv. forsrh. Hann var að áfellast hæstv. forseta fyrir, að hann skyldi ekki vera búinn að takmarka þessar umr. fyrir löngu. En það er ekki um það að ræða hvort við ræðum málin hér í þessari stofnun, heldur var um það að ræða, að við ræddum málin frammi fyrir þjóðinni allri, Menn verða að minnast þess, hvernig ástatt er núna. Um það bil tveir þriðju allrar verkalýðshreyfingarinnar eru í verkfalli. Þetta er vandamál, sem fólk ræðir og hugsar um um land allt, og þetta fólk á heimtingu á því að fá að vita afstöðu flokkanna til þessa máls. Því ef nokkuð er í kjarna stjórnmálanna um þessar mundir, eru það þessi vandamál. Ég vil algerlega mótmæla þeirri afstöðu hæstv. forsrh., að þetta séu mál, sem eigi að leysast í einhverju pukri. Það eru yfir 20 þús. manna sem hafa tekið á sig þungar byrðar að undanförnu til þess að knýja fram réttlætismál, og þetta fólk á fulla heimtingu á því að fá að fylgjast með öllum þáttum málsins og fá að taka ákvarðanir sínar sjálft á lýðræðislegan hátt. Ég vil minna hæstv. forsrh. á það, að það er ekki á valdi neinnar samninganefndar að taka ákvarðanir um það, sem samið verður um að lokum. Þessi mál verða lögð fyrir verkalýðsfélögin um land allt, og þau verða þar rædd á almennum fundum, og þar verða ákvarðanirnar teknar. Þetta mál verður aldrei leyst í neinu pukri. Þetta er mál þjóðarinnar allrar, og þjóðin á heimtingu á að fá að vita gjörsamlega hver er afstaða manna til þess. Það hefur verið ákaflega eftirtakanlegt, að ráðh. Alþfl. hafa ekki tekið þátt í þessum umr. hér í dag. Og það er engin tilviljun. Þeir vita ósköp vel, að sú afstaða, sem var túlkuð í Alþýðumanninum á Akureyri og ég vitnaði hér til áðan, að þeim bæri að segja af sér, ef þeir létu slíkt ástand viðgangast eins og nú er komið upp, er skoðun mikils hluta Alþýðuflokkskjósenda í landinu. En sem sagt: Þessi pukurafstaða er algerlega fráleit. Það fólk, sem stendur í verkföllunum um land allt, á heimtingu á að fá að fylgjast með málavöxtum á öllum stigum málsins.