Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BGr): Borizt hefur svofellt bréf: „Þar sem ég mun ekki geta sinnt þingstörf um næstu vikur vegna embættisanna heima fyrir, leyfi ég mér hér með, með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis, að fara þess á leit, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Suðurlandskjördæmi, Jón Kjartansson sýslumaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Guðlaugur Gíslason.“ Ég býð Jón Kjartansson velkominn til þings.



Herra forseti. Tillaga sú, sem hér er til umr., hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna möguleika á bættri aðstöðu til rekstrar opnum vélbátum og auknu öryggi sjómanna á slíkum bátum: Allshn. hefur sent þessa tillögu til Slysavarnafélags Íslands, Alþýðusambands Íslands, Sjómannasambands Íslands, bátafélagsins Bjargar, Sambands smábátafélaga. Allir þessir aðilar hafa mælt eindregið með því, að tillagan verði samþykkt, og bent á ýmsar röksemdir fyrir því, hver eftir eðli síns félagsskapar. Bátafélagið Björg, sem er samtök trillubátaeigenda í Reykjavík, Samband smábátafélaga, sem er ungur, en vonandi vaxandi félagsskapur fyrir þessa starfsgrein, hafa bent á ýmislegt varðandi rekstur trillubáta, sem þeir telja að bæta þurfi. Þessi samtök óskuðu þess við allshn., að hún gerði tillögu um; að þingið skipaði sérstaka nefnd til að fjalla um þetta mál, og var tiltekið, hverjir þar þyrftu að eiga sæti. Allshn. hefur ekki séð ástæðu til þess að breyta tillögunni í þessa átt, en vill koma þessum óskum á framfæri engu að siður. Alþýðusambandið og Sjómannasambandið lögðu í sínum umsögnum ekki sízt áherzlu á öryggi sjómannanna. Slysavarnafélag Íslands gaf í allýtarlegri umsögn ábendingar um mörg atriði varðandi öryggi sjómanna á opnum vélbátum, sem félagið telur ábótavant. Að fengnum þessum umsögnum og upplýsingum hefur allshn. orðið einróma sammála um að leggja til, að tillagan verði samþykkt óbreytt eins og hún er á þskj. 89.



Herra forseti. Það hefur verið sagt, að þegar rætt væri um mál af sanngirni og hófsemi, þá færi það einna mest í taugarnar á andstæðingunum, ef þeir hefðu slæman málstað. Og ég held, að það hafi sannazt mjög áþreifanlega á þessum fundi. Í framsöguræðu minni ræddi ég um þetta mál mjög hógværlega og drap aðeins á nokkur atriði, vegna þess að ég taldi ekki ástæðu til að fara að þrautræða þetta mál að þessu sinni, vegna þess að það var gert svo rækilega á seinasta þingi. Viðbrögðin hafa hins vegar orðið þau, að hér hafa risið upp tveir ráðherrar með miklum stóryrðum og meira að segja gengið fram fyrir hv. frsm. meiri hl., sem er þó yfirleitt maður til þess að svara fyrir sig. En það hefur samt komið fram á þessum fundi, að hæstv. dómsmrh. hefur ekki treyst fullkomlega á frsm. meiri hl. og notar því ráðherraaðstöðu sína til að tala á undan honum. En eftir að hafa hlustað á ræður þeirra beggja, þá verð ég að segja það, að þó að ég hafi sitt af hverju við málflutning hv. frsm. meiri hl. að athuga, þá fannst mér hann nú miklu prúðmannlegri en sá, sem hæstv. dómsmrh. hafði í frammi. Ég ætla þá að víkja fyrst að því, sem hæstv. dómsmrh. sagði. Hæstv. dómsmrh. byrjaði með því að leggja áherzlu á, að það væru alger ósannindi, að stjórnarandstaðan á árinu 1958 hefði beitt sér nokkuð á móti útfærslu fiskveiðilandhelginnar þá. Þetta sannaði mér það, að annaðhvort er hæstv. dómsmrh. maður mjög gleyminn eða hann vill gleyma því, sem þá gerðist, því að ef hæstv. dómsmrh. vill afla gagna um þetta mál, - gagna, sem mundu sanna það, sem ég sagði um þetta efni, þá þyrfti hann ekkert annað en að lesa þær greinar, sem hann sem ritstjóri Morgunblaðsins skrifaði í það blað sumarið 1958. Þau skrif, sem þá birtust í Morgunblaðinu, gengu öll í þá átt að reyna að spilla fyrir framkvæmd þessa máls og vekja andstöðu gegn því, ekki aðeins innanlands, heldur líka út á við. Og það var t.d. róið mjög skarplega í Morgunblaðinu með þeirri röksemd, sem kom reyndar fram hjá hæstv. dómsmrh. í því, sem hann hér sagði, að það mundi verða til þess að sprengja okkur frá samstarfi við aðrar þjóðir í Atlantshafsbandalaginu, ef við færðum fiskveiðilandhelgina út í 12 mílur, - að það mundi verða til þess að sprengja okkur frá samstarfi við aðrar þjóðir í Atlandshafsbandalaginu, ef við réðumst í þessa framkvæmd. Hver var reynslan í þessum efnum? Varð hún til þess að sprengja okkur frá samstarfi við aðrar þjóðir í Atlantshafsbandalaginu? Síður en svo. Þetta reyndust fullkomnir falsspádómar, sem hæstv. dómsmrh. hafði alið á mánuðum saman í sínu blaði. Það reyndist fullkomlega rangt. En með slíkum falsrökum og falsspádómum reyndi þessi hæstv. ráðh. að gera það, sem hann gat, til að koma í veg fyrir, að ráðizt yrði í útfærslu fiskveiðilandhelginnar 1. sept. 1958. Ég trúi því ekki, að hæstv. dómsmrh. sé svo gleyminn, að hann muni það ekki lengur, heldur hafi það komið fyrir hann, vegna þess að hann finnur, að hann hefur ekki góða aðstöðu í þessu máli, að neita sínum fyrri verkum, að vilja ekki kannast við þau. En það gerir hæstv. ráðh. vissulega, ef hann er að reyna að halda því fram, að hann hafi ekki beitt sér og sínu málgagni gegn útfærslu fiskveiðilandhelginnar sumarið 1958. Til að sanna það þarf ekki annað en að fletta upp í Morgunblaðinu, og það er hægt að gera, ef hæstv. ráðh. heldur þessum umr. áfram. Þá hefur komið hér fram hjá hæstv. ráðherrum vefenging á því, að það hafi raunverulega verið búið að vinna fullan sigur í þessu máli, þegar hafizt var handa af hálfu ríkisstj. um samningana við Breta sumarið 1960. Ég held að öllum, sem líta hlutdrægnislaust á þetta mál, sé þó ljóst, að þetta er rétt. Í fyrsta lagi gerðist það í þessum efnum, að allar þjóðir aðrar en Bretar virtu strax útfærsluna þann 1. sept. 1958. Bretar reyndu að hamla gegn henni með herskipavernd, en sá árangur varð svo litill og slæmur, að þeir gáfust strax upp við þetta veturinn 1960 og tóku ekki herskipaverndina upp aftur. Hins vegar mun það hafa verið sumarið 1960, að þeir voru með einhverjar ögranir við hæstv. ríkisstj, um það, að þeir kynnu að grípa til herskipaverndarinnar aftur, ef hún vildi ekki gera þetta og þetta fyrir þá. Og það var í tilefni af því, sem hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, impraði á þeirri tillögu í utanrmn., að ef til þess kæmi, að Bretar færu að beita okkur herskipavernd að nýju, þá kæmi til athugunar að spyrja varnarliðið um það, hvort það vildi ekki afstýra því, að Íslendingar væru beittir slíku ofbeldi. En það var ekki vegna þess, að Bretar væru á þeim tíma byrjaðir á því að vernda veiðar togaranna innan fiskveiðilandhelginnar með herskipum, heldur virtu þeir einmitt fiskveiðilandhelgina á þeim tíma. En þetta tvennt, að allar aðrar þjóðir en Bretar virtu útfærsluna strax og að Bretar höfðu gefizt upp við herskipaverndina í fiskveiðilandhelginni, var sönnun þess, að fullur sigur var unninn í málinu, og hvaða ögranir sem Bretar kunna að hafa haft í frammi í þessu sambandi við hæstv. ríkisstj, til að hræða hana, þá má telja alveg víst, að þeir hefðu aldrei ráðizt í það óráð að hefja herskipavernd með ólöglegum togveiðum í landhelgi Íslands aftur. Þeir voru búnir að fá slíka fordæmingu fyrir það um allan heim, að þeir voru allt of hyggnir til þess, að þeir hefðu að nýju byrjað á þeim leik. Þess vegna var alveg óhætt að láta þær hótanir þeirra eins og vind um eyrun þjóta og láta málið standa eins og það var, þeir hefðu aldrei þorað að gripa til þeirra aðgerða. Þess vegna er það líka ómótmælanlegt, að það var búið að vinna fullan sigur í þessu máli. Það var búið að tryggja 12 mílna fiskveiðilandhelgina fullkomlega, þegar ríkisstj. hné að því óhapparáði að láta undan Bretum og byrja við þá samninga, sem leiddu til landhelgissamningsins, sem afgreiddur var hér í fyrra. Þá hafa þeir verið að halda því hér fram, hæstv. ráðherrar, að raunverulega hafi Framsfl. áður verið búinn að fallast á þá afstöðu, sem felst í landhelgissamningunum við Breta og Þjóðverja. Þetta er algerlega rangt. í þeim viðræðum, sem fóru fram við brezk stjórnarvöld sumarið 1958. áður en til útfærslu kom, var aldrei léð máls á því að gefa Bretum slíka stöðvunaraðstöðu sem þeir hafa nú fengið og er raunar aðalatriðið í brezka landhelgissamningnum. Það var aldrei léð máls á því að veita þeim slíkan stöðvunarrétt. Og það er líka algerlega rangt, sem hér hefur komið fram hjá báðum hæstv. ráðh., að með afstöðunni á Genfarráðstefnunni 1958 og 1960 hafi Íslendingar bundið hendur sínar við það að óska ekki eftir stærri landhelgi en 12 mílum eða bundið afstöðu sína þannig, að þeir gætu ekki krafizt víðtækari fiskveiðilandhelgi en það. Það er rétt, að á báðum þessum ráðstefnum greiddi Ísland atkv. með 12 mílna fiskveiðilandhelgi, vegna þess að það var sýnilegt, að ekki væri hægt að fá samkomulag um viðtækari fiskveiðilandhelgi almennt. En sú atkvgr. batt ekki hendur Íslands neitt. Hæstv. ráðh., bæði dómsmrh., sem befur verið utanrrh. áður, og hæstv. núv. utanrrh., þeir vita, að slíkar atkvgr. um væntanlega alþjóðasamninga á alþjóðaráðstefnum binda ekki neitt hendur viðkomandi ríkis gagnvart því, hvort það fallist endanlega á samninginn eða ekki. Slíkir samningar öðlast ekki bindandi gildi af hálfu viðkomandi ríkis, nema því aðeins að þeir í fyrsta lagi fái tilskilinn meiri hluta á viðkomandi alþjóðaráðstefnu og verði svo staðfestir af þingi og ríkisstj. viðkomandi ríkis. Og það felst engin skuldbinding í því á alþjóðaráðstefnu, að ríkið þurfi að gerast aðili að þeim samningi, þó að það greiði atkv. með vissum atriðum, sem í þessum samningi kunna að felast. Ég tel þess vegna víst, að ef til þess hefði komið, að slíkur samningur hefði verið lagður fyrir Alþingi Íslendinga, þá mundum við ekki hafa gerzt aðilar að honum og undirskrifað hann, nema því aðeins að það fylgdi sá fyrirvari, að við áskildum okkur rétt til að krefjast landgrunnsins að fullu. Ég trúi því ekki, að neinn af þeim flokkum, sem nú eiga sæti á Alþingi, hefði gerzt aðili að slíkum samningi nema með slíkum fyrirvara. Til frekari sönnunar um það, að þessi er málsmeðferð um alþjóðasamninga á alþjóðlegum vettvangi, finnst mér rétt að geta þess, að á ráðstefnunni 1958 var gengið frá fjórum alþjóðasamningum, sem hlutu þar tilskilið samþykki. Síðan eru liðin fjögur ár. Enginn af þessum samningum hefur enn verið lagður fyrir Alþingi til fullgildingar. Og það er alls ekki víst, þó að þessir samningar væru lagðir hér fyrir til fullgildingar, að Alþingi mundi fallast á þá. Alþingi hefur þess vegna fullkomlega óbundnar hendur gagnvart þessum samningum, þó að fulltrúar Íslands á viðkomandi alþjóðaráðstefnu greiddu atkv. með samningunum. Og nákvæmlega hefði það verið á sama hátt, ef till. um 12 mílna fiskveiðilandhelgina hefði náð gildi. Við hefðum ekki verið bundnir af þeim ákvæðum fyrir það, þó að okkar fulltrúar hefðu greitt atkv. með þeim á Genfarráðstefnunni, vegna þess að eftir var að leggja samninginn fyrir Alþingi til fullnaðardóms um, hvort það vildi á slíkan samning fallast. En niðurstaðan gagnvart öðrum samningum er sem sagt þessi, að á ráðstefnunni var gengið frá fjórum alþjóðlegum samningum, sem fengu þar tilskilinn meiri hluta. Enginn þeirra, þó að fjögur ár séu liðin, hefur enn þá verið lagður fyrir Alþingi til fullgildingar, og ég held, að ég megi fullyrða, að enginn af þessum samningum hefur enn þá fengið fullgildingu, vegna þess að það þarf tilskilda tölu þjóða eða ríkja til að gerast aðilar að slíkum samningi, áður en hann gengur í gildi. Þess vegna er það fullyrðing alveg út í loftið hjá hæstv. ráðh., þegar þeir eru að halda því fram, þó að við hefðum greitt atkv. með 12 mílna fiskveiðilandhelgi á Genfarráðstefnunni 1958, að þar hefðum við nokkuð verið að binda hendur okkar endanlega um það fyrir framtíðina, að við mundum ekki krefjast stærri fiskveiðilandhelgi. Ég held því hiklaust fram, að þó að við hefðum fengið slíkan samning samþykktan þar, þá mundi Alþingi hafa hugsað sig um tvisvar, áður en það gerðist aðili að slíkum samningi án þess að hafa þá vissan fyrirvara gagnvart landgrunninu. Það má líka vitna til þess í þessu sambandi, að mörg þau ríki, sem greiddu atkv. um þessa skipan, sum Ameríkuríki, sem greiddu atkv. með 12 mílna fiskveiðilandhelginni á ráðstefnunni í Genf, hafa stærri fiskveiðilandhelgi, og lýstu þau að sjálfsögðu yfir, að þó að þau greiddu atkv. með 12 mílunum á ráðstefnunni, mundu þau ekki neitt víkja frá þeirri fiskveiðilandhelgi, sem þau væru búin að ákveða. Það er þess vegna alveg rangt, að í þessari afstöðu okkar á Genfarráðstefnunni hafi falizt nokkur endanleg binding af Íslands hálfu, heldur aðeins fylgdum við því á ráðstefnunni, sem hægt var að komast lengst, þó að það væri ekki eins langt og við vildum ganga í þeim efnum. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort þeir álita, að við höfum bundið okkur endanlega í þessum efnum með atkvgr. og séum háðir slíkum samningi, án þess að hann hafi verið endanlega borinn undir Alþingi til samþykktar. Erum við t.d. bundnir af þeim fjórum samningum, sem var gengið frá á ráðstefnunni og fulltrúar Íslands greiddu atkv. með, vegna þess að þeir greiddu atkv. með þeim? Nei, við erum ekki bundnir af þessum samningum, vegna þess að þeir hafa enn ekki verið lagðir fyrir Alþingi og Alþingi ekki tekið neina endanlega afstöðu til þess, hvort það vill, að við gerumst aðilar að þeim eða ekki. Þess vegna fólst í okkar afstöðu á ráðstefnunni 1958 ekki nein endanleg afstaða um það, að við værum að binda okkur um aldur og ævi við 12 mílur, haldur það, að við vildum stuðla að því, að þessi regla fengist viðurkennd sem lágmark, en hefðum svo óbundnar hendur í framtíðinni gagnvart frekari útfærslu, vegna þess að við þyrftum ekki að gerast aðilar að þessu samkomulagi frekar en við vildum. Þess vegna er það alveg rangt hjá hæstv. ráðherrum og getur verið hættulegt gagnvart framtíðinni að segja, að við höfum ætlað að binda hendur okkar um aldur og ævi við 12 mílur með atkvgr. á Genfarráðstefnunni. Því var síður en svo varið. Og ég endurtek það, að ég held, að ef slíkur samningur hefði verið borinn undir Alþingi til endanlegrar samþykktar, þá mundu allir flokkar hafa hikað við að gera það, nema þá með þeim fyrirvara, að þeir vildu tryggja Íslendingum rétt til landgrunnsins. Allir flokkar hafa lýst því yfir sem stefnumarki Íslands, að þeir vildu láta fiskveiðilandhelgina ná til alls landgrunnsins, og það er að sjálfsögðu ekki hægt að gera, ef við bindum okkur við alþjóðlega samninga um það efni.  Umr. frestað. Á 40. fundi í Sþ., 7. marz, var till. tekin til frh. einnar umr. Forseti tók málið af dagskrá. Á 41. fundi í Sþ., 14. marz, var enn fram haldið einni umr. um till. Fram. minni hl. (Þórarinn Þórarinsson) [frh.]: Herra forseti. Það eru nú þrjár vikur síðan þetta mál var hér seinast til umr., og þess vegna finnst mér rétt að rifja upp í örstuttu máli þau atriði, sem komu fram í fyrstu ræðu minni og urðu þess valdandi, að hér urðu allmiklar umr. um málið á eftir. Það, sem ég vakti sérstaklega athygli á, var þrennt : Það var í fyrsta lagi, að það hefði orðið mjög glæsilegur árangur af útfærslu fiskveiðilandhelginnar 1958 og sú ríkisstj., sem að þeirri framkvæmd hefði staðið, hefði því unnið merkilegt verk og þýðingarmikið, - eitt hið þýðingarmesta, sem hefur verið unnið í allri sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar, og það beri ekki sízt að virða vegna þess, að þar hefði verið að mæta ekki aðeins mjög einbeittri erlendri mótspyrnu, heldur líka mótspyrnu innanlands. Í öðru lagi benti ég á það, að þegar hafizt var handa um landhelgissamninginn við Breta síðari hluta árs 1960 og svo þegar sá samningur var gerður 1961, snemma árs, þá hefði raunverulega verið búið að vinna sigur í landhelgismálinu og þess vegna hefði þessi samningsgerð verið með öllu óþörf. Í þriðja lagi benti ég svo á það, að með brezka landhelgissamningnum hefði verið brotið gegn yfirlýsingu Alþingis og gefnum loforðum þeirra stjórnmálaflokka í kosningabaráttu, sem að samningunum hefðu staðið. Það hefði þess vegna verið um mjög stórvægilegt undanhald að ræða og sá samningur, sem hér lægi fyrir til staðfestingar, þýzki landhelgissamningurinn, væri sönnun þess, að enn væri ekki lát á þessu undanhaldi. Í tilefni af þessu komu fram allmiklar athugasemdir af hálfu tveggja ráðherra og hv. frsm. meiri hl. utanrmn., sem mér finnst rétt að gera nokkrar athugasemdir við. Ég vil þá víkja fyrst að því, sem var haldið fram af hæstv. dómsmrh., en það var það, að útfærslan 1958 hefði ekki mætt neinni andstöðu hér innanlands og það hefði þess vegna verið rangt, sem ég hefði haft um það atriði að segja. Ég minnti hæstv. ráðh. á það, að hann þyrfti ekki annað en að lesa sín eigin skrif og skrif Morgunblaðsins á sumrinu 1958 til að sannfærast um, að þar hefði verið um mjög mikla og hættulega mótspyrnu að ræða, því að segja má, að skrif Morgunblaðsins allt sumarið 1958 hafi beinzt að því að gera aðstöðu Íslands sem óhagstæðasta í þessu sambandi. Eftir að búið var að ákveða útfærsluna í maímánuði 1958 og þangað til hún gekk í gildi 1. sept. 1958 var það að sjálfsögðu hin mesta nauðsyn, að þjóðin stæði sem bezt saman og að útlendingar hefðu það ekki á tilfinningunni, að þar gæti verið um tilslökun að ræða af hálfu Íslendinga. En því var síður en svo að fagna, að af hálfu Íslendinga allra væri þannig haldið á þessu máli. Í aðalblaði stjórnarandstöðunnar og útbreiddasta blaði landsins var þá haldið þannig á málum, að útlendingar gátu hæglega fengið þá skoðun, að Íslendingar stæðu ekki saman um þetta mál, heldur væri þar um verulegan klofning að ræða, sem hinir erlendu aðilar ættu og gætu notfært sér. Mér finnst rétt í þessu sambandi, til þess að gefa nokkurt yfirlit yfir það, hvernig málflutningur Morgunblaðsins var sumarið 1958, að lesa upp stutta umsögn um þennan málflutning, sem birtist í Alþýðublaðinu á þeim tíma, eða í ágústmánuði 1958. Sú umsögn hljóðaði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „En fyrst Morgunblaðið er með þennan sífellda hráskinnaleik í landhelgismálinu, er rétt að spyrja blaðið, hver sé stefna þess í málinu. Hver er stefna stærsta stjórnmálaflokksins í landinu í þessu höfuðmáli þjóðarinnar? Af Morgunblaðinu verður ekkert ráðið í þessum efnum. Það er svo önnum kafið við pólitískan loddaraskap og neikvæðan hráskinnaleik, að það virðist alveg gleyma því hlutverki að hafa einhverja skoðun sjálft. Miklu rúmi er á hverjum degi eytt í æsifregnir utan úr löndum, helzt þær, sem eru fjandsamlegar Íslendingum, og eins og aðrar fregnir um þetta mál eru þær yfirleitt birtar athugasemda- og andúðarlaust. Sama verður upp á teningnum með umr. á íslenzkum vettvangi. Þar virðist Morgunblaðið helzt gegna því hlutverki að kljúfa, spilla milli flokka og vekja sem mesta tortryggni í málinu. Hvað á svona háttalag að þýða? Hefur yfirstjórn Sjálfstfl. lagt svo fyrir við Morgunblaðið, að það hafi þessa neikvæðu, hæpnu og vandræðasömu afstöðu í höfuðsjálfstæðismáli þjóðarinnar?“ Ég held, að það sé áreiðanlega ekki ofsagt, sem þarna kemur fram í Alþýðublaðinu, að afstaða Morgunblaðsins allt sumarið 1958 eða á þessum örlagatímum í sjálfstæðismálum þjóðarinnar hafi verið neikvæð, hæpin og vandræðasöm. Og hver var svo meginuppistaðan í málflutningi Morgunblaðsins og sjálfstæðismanna á þessum tíma? Ég held, að hann verði bezt dreginn fram með því að rifja upp frásögn í Morgunblaðinu af fundi, sem sjálfstæðismenn héldu að Egilsstöðum 3. ágúst sumarið 1958. Þar flutti formaður flokksins, hæstv. núv. forsrh., ræðu, og Morgunblaðið sagði frá efni hennar á þessa leið: „Allir landsmenn vonuðu af heilum huga, að Íslendingar sigruðu í þessu máli. En verði sá sigur ekki heill, þá er það fyrst og fremst því að kenna, að Lúðvík Jósefsson setti það ofar öðru að kveikja ófriðareld milli Íslendinga og vestrænna vina þeirra og framsóknarmenn voru eins og bundnir fangar aftan í stríðsvagni kommúnista.“ Þetta var í stuttu máli sú mynd, sem Sjálfstfl. brá upp fyrir augum útlendinga sumarið 1958, þegar stóðu yfir mestu örlagatímar í þessu máli. Sem sagt það, að því væri síður en svo þannig varið, að þjóðin stæði saman og einhuga í þessu máli, heldur væru það kommúnistar, sem hefðu haft hér forgöngu um 12 mílurnar eingöngu vegna fjandskapar síns við vestrænar þjóðir og þeir hefðu notað sér stjórnaraðstöðuna til þess að fá hina flokkana til liðs við sig í þessum efnum, sem væru þó í raun og veru tregir við að standa við þessa stefnu. Og það var óspart gefið í skyn, að Sjálfstfl. væri hér alls ekki á sama máli, enda tekið fram í sérstökum bréfum, sem Sjálfstfl. sendi ríkisstj., þegar leið að 1. sept. 1958, að hann væri ósammála þeim aðferðum, sem hér hefðu verið viðhafðar. Hvaða áhrif halda menn, að það hafi haft á þessum tíma, þegar það skipti höfuðmáli, að útlendingar hefðu þá skoðun, að Íslendingar stæðu saman um þetta mál, að þá skyldu þessar myndir sífellt vera dregnar upp í Morgunblaðinu af svo gersamlega klofinni og sundraðri þjóð í sambandi við framkvæmd þessa máls? Ég tel það meira en vafasamt, ef þessi afstaða hefði ekki verið höfð í Morgunblaðinu sumarið 1958 og ef útlendingar hefðu í staðinn haft það þá fyrir augunum, sem styrkti þá trú þeirra, að þjóðin stæði saman, að Bretar hefðu nokkurn tíma gripið til þess óyndisúrræðis, sem þeir gerðu 1. sept. 1958, þegar þeir beittu herskipum innan íslenzkrar fiskveiðilandhelgi til að aðstoða þar við veiðiþjófnað. Nei, það er alveg víst, að þessi andstaða, sem Sjálfstfl, hélt hér uppi á þessum tíma, var eins skaðleg fyrir málið og hugsazt gat, og þess vegna þurfti hér að berjast ekki eingöngu gegn andstöðu út á við, andstöðu ýmissa erlendra þjóða, heldur líka við sterka andstöðu innanlands, sem hefur sennilega haft hin örlagaríkustu áhrif á framkvæmd málsins og hvatt Breta til að grípa til þeirra ofbeldisaðgerða, sem þeir svo síðar gerðu sig seka um. Þess vegna var það, að vinstri stjórnin réðst í framkvæmd þessa mikla sjálfstæðismáls bæði gegn erlendri andstöðu og gegn andstöðu hér innanlands, og þess vegna verður það verk aldrei ofmetið, að henni skyldi takast að koma þessu heilu í höfn og fá 12 mílurnar framkvæmdar. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta atriði, því að ég hygg, að það liggi alveg ljóst fyrir af því, sem ég hef nú rakið, að það var um að ræða bæði mikla andstöðu erlendis og inn á við, þegar verið var að koma 12 mílunum fram sumarið 1958. En þá kem ég að því atriði, sem skiptir ekki minna máli í þessu sambandi, og það er það, hvort það hafi raunverulega verið búið að vinna fullan sigur í sjálfstæðismálinu 1960, þegar núv. hæstv. ríkisstj. ákvað að taka upp samninga við Breta með þeim afleiðingum, að þeir voru síðar gerðir. Ég benti á nokkur atriði til sönnunar um þetta í þeim umr., sem fóru hér fram fyrir þremur vikum. Ég nefndi það í fyrsta lagi, að allar þjóðir nema Bretar hefðu strax viðurkennt útfærsluna í verki 1958. Ég benti í öðru lagi á þá staðreynd, að veiðar Breta undir herskipavernd innan landhelgislínunnar hefðu reynzt svo að segja gagnslausar og þeir hefðu þess vegna verið horfnir frá þeim, þegar samningar voru teknir upp við þá sumarið 1960. Í þriðja lagi benti ég svo á það, að eftir Genfarráðstefnuna 1960 var það talið nokkurn veginn öruggt, að 12 mílna línan væri búin að sigra almennt í heiminum. Ég get bætt við fjórða atriðinu með því að leiða hæstv. núv. dómsmrh. sjálfan til vitnis um það, að þannig hefur verið ástatt, þegar samningarnir voru hafnir við Breta sumarið 1960, að Íslendingar höfðu raunverulega verið búnir að sigra í landhelgismálinu. Hér í hv. Ed. urðu allmiklar umr. um landhelgismálið haustið 1960 í tilefni af því, að þá var lagt fram í deildinni frv. um að lögfesta 12 mílna landhelgina, og meðal þeirra, sem þar tóku til máls, var hæstv. núv. dómsmrh. Því var haldið fram þar af þeim mönnum, sem stóðu að frv., að raunverulega væri búið að sigra í 12 mílna landhelgismálinu og þess vegna væri þetta lagafrv. í raun og veru ekki annað en staðfesting á því, sem þegar væri orðið, jafnframt því sem það mundi einnig styrkja okkur út á við að setja um þetta lög, í staðinn fyrir að láta þetta ákvæði um 12 mílurnar vera í reglugerð. Meðal þeirra, sem tóku til máls í þessum umr., var hæstv. núv. dómsmrh., og honum fórust svo orð í þingræðu, sem hann hélt 27. okt. 1960: „Það hefur verið sagt: Landhelgismálið er leyst, 12 mílurnar hafa sigrað. - Það er rétt: Nú kunna einhverjir að halda, að ráðh. hafi e.t.v. orðið mismæli þarna og hann ekki fullkomlega meint það, sem þarna kemur fram. En sá ræðumaður, sem talaði næstur á eftir honum, var hv. 5. þm. Reykn., og hann endurtók þessi ummæli ráðh. og sagði, að hann hefði viðurkennt það sem staðreynd, að 12 mílurnar væru búnar að sigra. Og þegar hæstv. ráðh. talaði svo aftur 7. nóv. 1960 í hv. Ed., fórust honum orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Svo sem fram hefur komið fyrr í þessum umr., verður ekki lengur um það deilt, að 12 mílna fiskveiðilögsagan er sú, sem í framtíðinni mun hafa allsherjargildi.“ Ráðh. segir enn fremur: „Við erum þess vegna búnir að sigra í meginmálinu, því að frá 12 mílna fiskveiðilögsögu verður aldrei horfið framar við Ísland. Sú orrusta, sem mátti virðast nokkuð vafasöm um skeið, er þess vegna þegar unnin: Þetta sagði hæstv. dómsmrh. 7. nóv. Þetta er staðfesting á því, sem ég hélt hér fram í umr. fyrir þremur vikum, að Íslendingar hefðu verið búnir að sigra í landhelgisdeilunni, þegar hæstv. núv. ríkisstj. hófst handa um það að semja við Breta og gerði landhelgissamninginn, sem var afgreiddur hér á seinasta ári. Og ráðh. sagði meira en þetta í þessari sömu ræðu. Hann sagði enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Við skulum minnast þess, að í þessari deilu erum við þegar búnir að sigra að meginstefnu til: Hæstv. ráðh. segir það þess vegna ekki einu sinni í Ed. haustið 1960, að við séum búnir að sigra þá í landhelgisdeilunni, þ.e. í raun og veru búnir að fá 12 mílurnar staðfestar, heldur segir hann þetta mörgum sinnum. Og þetta sannar ekki annað en það, sem ég hef verið að halda hér fram og hæstv. ráðh. var að reyna að mótmæla hér síðast, að við vorum raunverulega búnir að sigra í landhelgismálinu sumarið 1960, þegar hæstv. ríkisstj. hófst handa um að gera landhelgissamninginn við Breta. Þess vegna var hann algerlega óþarfur, og átti aldrei á þeim samningum að byrja, því að það var þarflaust. Ég held, að það þurfi ekki frekari vitna við en hæstv. dómsmrh. sjálfan um það, að Íslendingar voru búnir að sigra í málinu sumarið 1960 og þurftu þess vegna ekki á neinum samningum við Breta að halda til þess að fá 12 mílurnar viðurkenndar. Ég læt þá útrætt um þetta atriði, en kem að því, sem allmikið var rætt um af hálfu hæstvirtra ráðh. hér í umr. seinast, sem var um það, að með landhelgissamningnum við Breta, sem gerður var í fyrra, hafi ekkert undanhald átt sér stað af hálfu stjórnarflokkanna og þeir staðið við þau fyrirheit, sem þeir höfðu gefið kjósendum um þetta mál. Ég þarf í þessu sambandi ekki annað en að vísa til þeirrar ályktunar, sem gerð var um þetta í Alþingi í maímánuði 1959, því að þeir, sem lesa þá ályktun, eins og reyndar hefur oft verið gert hér í hæstv. Alþingi, gera sér strax fulla grein fyrir því, að með landhelgissamningnum, sem gerður var við Breta á seinasta ári, er fullkomlega brotið gegn þeirri samþykkt, og sama gildir að sjálfsögðu um þau loforð, sem stjórnarflokkarnir gáfu fyrir kosningarnar, sem fram fóru á því ári, og voru í samræmi við þessa yfirlýsingu Alþingis, enda gerðu hæstv. ráðh. ekki mikið til þess að reyna að hnekkja þessu, heldur reyndu aðallega að bera það sér til afsökunar, að Framsfl. hefði raunverulega verið búinn að marka með sínum aðgerðum þá stefnu:, er fólst í landhelgissamningnum, sem gerður var við Breta 1961, í fyrsta lagi með því að bjóða upp á, að því er þeir töldu, svipaðar undanþágur um veiðar í 3 ár innan fiskveiðilandhelginnar og felast í þessum samningi og svo í öðru lagi með því að vera því fylgjandi á Genfarráðstefnunni 1960, að Ísland hefði ekki nema 12 mílna fiskveiðilandhelgi. Bæði þessi atriði eru röng hjá hæstv. ráðherrum. í fyrsta lagi var aldrei af hálfu íslenzkra stjórnarvalda, svo að ég viti til, gert neitt ákveðið tilboð um það vorið eða sumarið 1958, að við mundum veita undanþágur innan fiskveiðilandhelginnar. Það eina, sem var gert og liggur skjallega fyrir, var það, að boðizt var til þess, að ef þær tillögur kæmu frá Vestur-Evrópuþjóðunum, að þær viðurkenndu 12 mílurnar, þá skyldi það tekið til athugunar, hvort undanþágur yrðu veittar að einhverju leyti innan fiskveiðilandhelginnar næstu þrjú árin eða ekki. En það var ekkert fyrirheit gefið um þetta og engar beinar tillögur bornar fram um þetta, heldur eingöngu sagt, að ef slíkar tillögur kæmu fram frá öðrum þjóðum, þá skyldu þær verða teknar til athugunar af hálfu Íslendinga, en ekkert meira sagt, enda gat sú ríkisstj., sem þá sat, ekki meira gert, vegna þess að hún hafði ekki borið neitt um þetta efni undir t.d. hv. Alþingi. Hins vegar var það eðlilegt, að ef slíkar tillögur kæmu fram eða tillögur frá öðrum þjóðum, þá yrðu þær bornar undir þingið og þá leitt í ljós, hver afstaðan til þeirra væri. Hins vegar get ég alveg hiklaust lýst yfir því sem minni skoðun, að ef á þessum tíma, sumrinu 1958, áður en útfærslan tók gildi, hefði komið tillaga frá öðrum þjóðum, t.d. Bretum og öðrum Vestur-Evrópuþjóðum, um, að þær skyldu viðurkenna 12 mílna fiskveiðilandhelgina gegn því að fá vissar undanþágur innan fiskveiðimarkanna næstu 3 árin, þá hefði ég ekki talið það ósanngjarnt, eins og á stóð þá. En frá mínu sjónarmiði var það jafnmikil fjarstæða að gangast inn á slíkar undanþágur, eftir að Bretar voru búnir að beita okkur ofbeldi í landhelgismálinu og eftir að það lá fyrir, sem lá fyrir sumarið 1960 og er staðfest í þeim ummælum hæstv. dómsmrh., sem ég las hér upp áðan, að við vorum búnir að vinna fullan sigur í landhelgismálinu og þurftum þess vegna ekki á neinum samningum við Breta að halda. Undir þessum kringumstæðum voru þessar undanþágur, sem felast í brezka landhelgissamningnum, vitanlega hrein fjarstæða og áttu engan rétt á sér. Málið stóð svo allt öðruvísi sumarið 1960 en það stóð áður en við ákváðum útfærslu fiskveiðilandhelginnar vorið 1958, að það er alls ekki hægt að bera þetta tvennt saman. En svo er það ekki heldur aðalatriðið, sem felst í landhelgissamningnum, þessar undanþágur, það er alls ekki aðalatriði landhelgissamningsins, sem gerður var við Breta á s.l. ári. Aðalatriði landhelgissamningsins er það, sem brezki fiskveiðimálaráðh. Soames hélt fram á s.l. ári, að það þýðir í reynd a.m.k. það, að Íslendingar geti ekki fært út fiskveiðilandhelgi sína næstu 25 árin, en á þennan hátt túlkaði brezki fiskveiðimálaráðherrann Soames landhelgissamninginn í viðræðum við brezka sjómenn og togaraskipstjóra á s.l. vori, þ.e. að í raun og veru fælist það í því bindingarákvæði, sem er í þessum samningi, að Englendingar gætu örugglega treyst því, að Íslendingar mundu ekki geta fært út fiskveiðilandhelgi sína næstu 25 árin - og kannske lengri tíma, það er enginn kominn til með að segja um það. Af hálfu Framsfl. hefur aldrei verið léð nokkurn tíma máls á því, að slíkt bindingarákvæði yrði viðurkennt, og það er algerlega rangt, sem þessir ráðh. eru að halda fram, að það hafi verið léð máls á nokkru slíku á Genfarráðstefnunni 1958, þegar Framsfl. átti þátt í því að móta þá stefnu, sem þar var fylgt. Og ég er alveg hissa, að tveir hæstv. ráðh., sem eiga að fylgjast jafnvel með þessum málum og þekkja vel til þeirra eins og hæstv. utanrrh. og hæstv. dómsmrh., skuli leyfa sér að halda því fram, að það hafi verið stefna Íslands á Genfarráðstefnunni 1958 að einskorða sig við 12 mílur. Það er fjarri öllum sanni. Og því til sönnunar skal ég lesa hér upp stuttan kafla úr skýrslu um Genfarráðstefnuna 1958, sem þrír nefndarmenn Íslands, sem þar voru, Hans Andersen, Davíð Ólafsson og Jón Jónsson, hafa undirritað. í þessari skýrslu þeirra segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Íslenzka nefndin vildi aldrei flytja sjálf eða ásamt öðrum tillögu um 12 mílur til þess að vera ekki bundin við þá fjarlægð: Hér stendur sem sagt í skýrslu nefndarmannanna: „Íslenzka nefndin vildi aldrei flytja sjálf eða ásamt öðrum tillögu um 12 mílur til þess að vera ekki bundin við þá fjarlægð: Þetta var stefna Íslands þá, að binda sig ekki við þessa fjarlægð. Svo koma hér fram tveir hæstv. ráðherrar og halda því fram, að það hafi einmitt verið stefna Íslands. Hvernig stendur á því, að tveir hæstv. ráðherrar skuli leyfa sér slíkan málflutning eins og þennan? Svo segir enn fremur í skýrslu nefndarmannanna frá Genf : „Hún (þ.e. nefndin) studdi 12 mílna regluna sem almenna reglu. Hins vegar bar hún fram tillögu þess efnis, að þar sem þjóð byggði afkomu sína að langmestu leyti á fiskveiðum meðfram ströndum og nauðsynlegt reynist að takmarka hámarksafla á hafinu utan fiskveiðilögsögu hlutaðeigandi ríkis, beri þeirri þjóð forgangsréttur til hagnýtingar fiskstofnanna á því svæði, að svo miklu leyti sem nauðsynlegt er til þess að fullnægja þörfum þeirrar þjóðar. - Jafnframt var lagt til, að ágreiningur í slíkum málum skyldi lagður fyrir gerðardóm: Hver leyfir sér að bera saman það, sem hér er lagt til, við það bindingarákvæði, sem felst í landhelgissamningnum við Breta og bindur okkur alveg við 12 mílur? Í þeirri till., sem Ísland bar fram, fólst það; að 12 mílurnar skyldu vera hin almenna regla, en strandríki, sem byggi afkomu sina sérstaklega á fiskveiðum, hafi forgangsrétt til friðunar, ef nauðsynlegt teljist, utan við 12 mílurnar, og um það ætti að vísu gerðardómur að fjalla. En í þessu tilfelli á gerðardómurinn að fjalla um reglur, sem tryggja Íslandi forgangsrétt utan við 12 mílurnar. Ekkert slíkt ákvæði er að finna í landhelgissamningnum við Breta, svo að það er fjarri öllu lagi að ætla að bera þetta tvennt saman, gersamlega fjarri öllu lagi, og ég verð að lýsa fullkominni undrun minni yfir því, að jafnglöggir og fróðir menn í þessum efnum og þessir tveir hæstv. ráðh. eiga að vera, dómsmrh. og utanrrh., skuli leyfa sér þann málflutning, að Ísland hafi á Genfarráðstefnunni 1968 fylgt þeirri stefnu að einskorða sig eingöngu við 12 mílna regluna. Af hverju eru þessir hæstv. ráðherrar með slíkan málflutning eins og þennan? Hver getur verið skýringin á því að grípa til slíkra fullyrðinga eins og þessara? Vitanlega stafar það ekki af neinu öðru en því, hve hæpinn sá málstaður er, sem þessir glöggu menn þurfa að verja, og þess vegna verða þeir að grípa til jafnmikilla undanbragða og þessara. En það mega þeir vera vissir um, að þeir bæta ekki málstað sinn með því að heita slíkum fullyrðingum eins og þessum. Nú kann að vera, að hæstv. ráðherrar ætli að nota það sem undanbrögð, að vegna þess að þannig háttaði til á Genfarráðstefnunni, að búið var að fella sértillögu Íslands, áður en 12 mílna reglan kom til atkvæða, og vegna þess, að Ísland fylgdi þá 12 mílna reglunni, þá hafi það með þeirri atkvgr. bundið sig, einskorðað sig við 12 mílur. Þetta vita hæstv, ráðherrar að er fullkomlega rangt, því að það er oft á slíkum ráðstefnum sem þessum, að menn af taktískum ástæðum telja rétt að greiða atkvæði með ýmsum tillögum, sem þeir binda sig þó ekki endanlega við, vegna þess að atkvæðagreiðslur á slíkum ráðstefnum eins og Genfarráðstefnunum báðum eru ekki bindandi fyrir viðkomandi þjóð, og þeir samningar, sem þar eru gerðir, eru ekki bindandi fyrir viðkomandi þjóðir, nema þær á eftir staðfesti þessa samninga sérstaklega á löggjafarþingum sínum. Þess vegna haga menn iðulega atkvgr. á slíkum ráðstefnum á allt annan veg en þann, sem þær ætla að binda sig við til frambúðar, heldur á þann veg að reyna að fá það fram, sem hægt er að komast lengst í hverju einstöku tilfelli, en það verða svo löggjafarþingin sjálf að segja til um á eftir, hvort þau binda sig við þá niðurstöðu eða ekki. En endanlega binda menn sig ekki með atkvgr. á þessum ráðstefnum, eins og sést ljósast á því, að á Genfarráðstefnunni 1958 var gengið frá fjórum alþjóðasamningum með tilskildu atkvæðamagni, en enginn þessara samninga, að því er ég bezt veit, er kominn til framkvæmda enn þá, vegna þess að enginn þeirra hefur verið ataðfestur á nægilega mörgum löggjafarþingum til þess að ná gildi sem alþjóðasamningur. Og að sjálfsögðu nær samningur ekki heldur gildi gagnvart þeim ríkjum, sem gerast ekki beinir og endanlegir aðilar að honum. Það eru sem sagt 4 ár síðan þessir samningar voru gerðir á ráðstefnu, 1958, og þó að Íslendingar greiddu þá atkv. með þeim á ráðstefnunni, hafa þeir t.d. enn ekki verið lagðir fram hér á Alþingi til staðfestingar, og bólar ekki neitt á því, að það sé ráðgert. Ég verð þess vegna að telja það meira en furðulegt, að ef svo skyldi hafa farið, að það hefði verið samþykktur þar samningur, sem einskorðaðist alveg við 12 mílurnar, þá hefðu t.d. hæstv. viðkomandi ráðh. rokið upp til handa og fóta og lagt þann samning einan af fjórum samningum, sem samþykktir voru á Genfarráðstefnunni 1958, fyrir Alþingi til samþykktar. Ég verð að segja það líka, að ég hef það álit á þessum hæstv. ráðh. og trúi svo mikið á það, þegar þeir segjast í raun og veru vera fylgjandi því, að Ísland tryggi sér landgrunnið í framtíðinni, að þá mundu þeir ekki hafa lagt það til, að Ísland gerðist aðili að slíkum samningi, og þess vegna telji þeir ekki, að þessi umrædda atkvgr. okkar á Genfarráðstefnunni hafi bundið okkur neitt til frambúðar, þó að við af taktískum ástæðum teldum rétt að greiða atkv. á umræddan veg. Ég trúi því ekki, að hæstv. ráðh. mundu hafa lagt það til, að ef slíkur samningur hefði verið gerður þar, að við hefðum bundið okkur við hann frekar en þá hina samningana, sem gerðir voru á sömu ráðstefnu og þeir hafa enn ekki lagt fyrir til samþykktar. Nei, það er alveg þýðingarlaust fyrir hæstv. ráðh. að halda því fram, að Framsfl. hafi verið búinn að gera eitthvað það, sem hafi skapað fordæmi fyrir því, að ríkisstj. gæti gert brezka landhelgissamninginn, bæði hvað snertir undanþágurnar og þó alveg sérstaklega hvað snertir bindingarákvæðið. Það liggur ekki neitt fyrir af hálfu Framsfl., að hann hafi nokkurn tíma staðið að því að skapa neitt slíkt fordæmi, og þess vegna geta þessir hv. þm. ekki varið sig með því. Það er svo fjarstæður málflutningur, að ég er alveg undrandi yfir því, að jafnglöggir menn og hæstv. ráðh. eru skuli leyfa sér að hafa hann í frammi, því að þeir sjá áreiðanlega, hversu mikil rangindi eru þar í frammi höfð. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara öllu fleiri orðum um þetta atriði. Ég held, að ég hafi sýnt alveg nægilega ljóst, að það er fullkomin fjarstæða, sem hæstv. ráðherrar halda fram, að Framsfl. hafi gefið nokkurt fordæmi til að gera brezka landhelgissamninginn 1961. Það stendur jafnóhrakið líka, að brezki landhelgissamningurinn er í fullkominni mótsögn við það, sem þessir flokkar stóðu að því að samþ. á Alþingi vorið 1959, og í fullkominni andstöðu við það, sem þessir flokkar lofuðu í kosningabaráttunni 1959, sem var að halda fast við undanþágulausa 12 mílna fiskveiðilandhelgi og vinna að því, að Íslendingar næðu yfirráðum yfir öllu landgrunninu, en ekkert er náttúrlega fjær lagi í þeim efnum en að gera slíkan bindingarsamning og brezki landhelgissamningurinn er. Sá samningur var þess vegna fullkomið undanhald frá því, sem þessir flokkar höfðu lýst yfir. Og sá samningur, sem hér liggur fyrir, þýzki landhelgissamningurinn, er enn þá meira undanhald eða áframhald á þessu undanhaldi, sem átti sér stað í fyrra. Ég viðurkenni, að það var erfitt fyrir hæstv. ríkisstj. að ætla að verja þýzkum togurum aðgöngu að fiskveiðilandhelginni, á meðan brezku togararnir njóta undanþága þar. En þó að Þjóðverjar væru látnir hafa slíkar undanþágur, sem voru óhjákvæmilegar, vegna þess að það var ekki hægt að framkvæma gæzluna öðruvísi, þá var gersamlega ástæðulaust að láta þá einnig fá sömu bindingaraðstöðuna og Bretar fengu á síðasta ári, og það getur átt eftir að reynast okkur hættulegt í framtiðinni, því þó að Þjóðverjar tækju liðlega á máli okkar í sambandi við 12 mílurnar, þá er ekki víst, að þeir geri það, þegar við þurfum á því að halda og ætlum að færa fiskveiðilandhelgina lengra út. Þá gæti ég vel trúað því, að andstaða Þjóðverja yrði okkur ekki síður hættuleg en jafnvel andstaða Breta, vegna þess að þýzku togararnir hafa fram að þessu aðallega veitt utan 12 mílnanna frá því fyrsta. Þeir líta þess vegna á svæðið þar fyrir utan sem það svæði, sem þeir hafi sérstaklega tileinkað sér, og þess vegna má búast við, að þegar við förum í næstu útfærslu, getum við jafnvel mætt meiri andspyrnu frá þeim en frá Bretum. Þess vegna er það nýtt og hættulegt undanhald að láta þá fá þá stöðvunaraðstöðu, sem þeim er veitt í þeim samningi, sem hér liggur fyrir til umr. Ég skal svo ekki hafa þetta mál mitt að sinni öllu lengra. Ég tel mig hafa rætt þau meginatriði, sem fram komu hjá hæstv. ráðh. og ástæða var til að svara. En það, sem ég legg svo áherzlu á að seinustu, er það, að með landhelgissamningnum, sem gerður var í fyrra, brugðust hæstv. stjórnarflokkar í þessu máli. Með þeim samningi, sem hér liggur fyrir, bregðast þeir enn. Þeim er þess vegna ekki hægt að treysta í þessum málum. Þjóðin verður að tryggja sér aðra og öruggari forustu, ef ekki á enn meira og hættulegra undanhald að eiga sér stað, því að það er víst, að aðrar þjóðir halda áfram að leita á í þessum efnum. Það verður vafalaust í sambandi við þá samninga, sem fyrr en síðar koma til greina við Efnahagsbandalag Evrópu, reynt að fara einhverjar krókaleiðir til að komast inn í fiskveiðilandhelgina. Ég tel og legg áherzlu á það, að þjóðin hafi fengið þá reynslu af hv. stjórnarflokkum í sambandi við brezka landhelgissamninginn og í sambandi við þýzka landhelgissamninginn, að hún þurfi að tryggja sér öflugri varðstöðu í þeim efnum, ef ekki á enn verr að fara, heldur en hv. stjórnarflokka.



Herra forseti. Það mál, sem hér liggur fyrir, ber það fallega nafn að heita samkomulag um viðurkenningu Sambandslýðveldisins Þýzkalands á 12 mílna fiskveiðilögsögu við Ísland. Eftir að svo hafði staðið, að Sambandslýðveldið Þýzkaland hafði fullkomlega í reynd viðurkennt 12 mílna fiskveiðilandhelgi við Ísland, þannig að það hafði bægt öllum sínum skipum út fyrir 12 mílna mörkin og ekkert veiðiskip frá því landi hafði gert sig á neinn hátt sekt varðandi þær reglur, sem giltu frá Alþingi Íslendinga um fiskfriðunarmál okkar, - eftir að svo hafði staðið nokkuð á þriðja ár og þeir þannig í reynd viðurkennt 12 mílna landhelgina, þá gerast þau undur, að það á að viðurkenna 12 mílna landhelgina af þessu landi með nokkuð öðrum hætti, og hátturinn er sá, að það á að hleypa þeim inn fyrir 12 mílna mörkin og leyfa þeim að veiða upp að 6 mílum. Og enn fremur er svo það, að það á að ákveða í óuppsegjanlegum samningi, að við skulum eftirleiðis ekki hafa rétt til að breyta okkar landhelgismörkum nema leita samráðs við fulltrúa þessa lands og einnig gefa þeim rétt til þess að skjóta ágreiningsefnum, sem upp kunna að koma, til alþjóðadómstóls, sem á að skera úr um það, hvort um frekari útfærslu af okkar hálfu getur orðið að ræða eða ekki. Ég hygg, að það muni vera fleiri en ég, sem líta svo á, að þetta sé viðurkenning með nokkuð einkennilegum hætti, miðað við öll málsatvik. Nei, hið sanna er auðvitað það, að það, sem hér er um að ræða, er, að nú leitar hæstv, ríkisstj. eftir heimild til þess að mega víkja frá 12 mílna landhelginni, sem hér var í gildi, og heimila togurum frá Vestur-Þýzkalandi að veiða inn að 6 mílna mörkunum á mörgum stöðum við landið um þriggja ára tímabil. Um það er sú till., sem hér liggur fyrir. Það er verið að leita eftir heimild til þess að mega víkja frá 12 mílna fiskfriðunarmörkunum og heimila togurum frá tilteknu landi að veiða fyrir innan þau á tilteknu tímabili. Um það er till., og hún hefði vitanlega átt að bera nafn í samræmi við þennan megintilgang. En það er nú svo, að þeim, sem að till. standa, þykir hitt hentara að gefa henni þetta fallega nafn, að segja, að till. sé um viðurkenningu á 12 mílna landhelginni við Ísland, þótt hún sé um þetta atriði, sem ég hef sagt. Þegar samningurinn við Breta var gerður veturinn 1961, um að heimila þeim um þriggja ára skeið að veiða innan 12 mílna markanna, þá sögðum við hér á Alþingi, sem vorum á móti þeim samningi, að það væri nokkurn veginn gefið mál, að á eftir mundu fylgja hliðstæðir samningar við aðrar þær þjóðir, sem togveiðar stunda hér við land. Og reyndin hefur líka orðið þessi. Það var ekki aðeins verið að hleypa brezkum togurum inn fyrir mörkin, það var um leið verið að opna fyrir það að hleypa öllum þeim togaraflota inn fyrir mörkin, sem veiðar stundar hér við land, og samkvæmt þessari till. á sem sagt vestur-þýzku togurunum að vera veitt þessi heimild. Ég tók eftir því, að fyrr í þessum umr. komst hv. frsm. meiri hl. utanrmn. þannig að orði, að hann teldi, að slíkur ávinningur hefði okkur orðið að samningunum við Breta í landhelgismálinu, að nú mundi enginn Íslendingur óska eftir því að hverfa til þess tímabils, sem þar hefði verið á undan, allir væru raunverulega ánægðir með þennan samning, því að við hefðum haft hagnaðinn einan saman af. Þetta gefur mér tilefni til þess að minnast á það með örfáum orðum, hvað raunverulega hefur gerzt í þessum efnum. En mér sýnist, að þessi orð bendi til þess, að a.m.k. 1. þm. Vestf. viti harla lítið um það, hvað hefur verið að gerast á fiskimiðunum við landið, síðan þessi samningur við Breta var gerður. Það vildi að vísu svo til, að síðasta vetrarvertið, vertiðin veturinn 1960-61, var að verulegu leyti um garð gengin, þegar Bretar höfðu aðstöðu til að notfæra sér hinn nýja samning til veiða innan 12 mílna markanna hér við Ísland. Samningurinn var ekki gerður fyrr en um miðjan marzmánuð eða svo, og um það leyti stóð yfir verkfall hjá enskum togurum, og það fór því svo, að ensku togararnir gátu ekki notfært sér af þessum ástæðum hinar nýju veiðiheimildir innan landhelginnar hér við Ísland á síðustu vetrarvertið. Menn urðu því tiltölulega lítið varir við brezku togarana hér á aðalvetrarvertíðarsvæðinu á síðustu vertíð. Það er sú vertíð, sem nú stendur yfir, sem er raunverulega fyrsta vertiðin, sem nokkuð reynir á hér á vetrarvertíðarsvæðinu, hvernig fer um þessa heimild, hvernig hún reynist í framkvæmd. En það er þó komið nokkuð annað reynslutímabil, en það er þar við landið, þar sem vetrarvertíð er ekki fyrst og fremst stunduð, en þar sem sumarvertið er stunduð og haustvertíð. Við Austfirðingar, við höfum t.d. þegar fengið talsverða reynslu af því, hvað þessi nýi samningur gildir í reynd, og ég ætla, að það hafi Norðlendingar fundið líka. Auðvitað fór það svo, að brezkir togarar notfærðu sér samninginn, um leið og þeir komu hingað á Íslandsmið, og þeir tóku að veiða innan 12 mílna markanna upp að 6 mílum á fiskimiðum bátanna, t.d. fyrir öllu Austurlandi og Norðurlandi, og það gerðu þeir s.l. vor og sumar og s.l. haust. Afleiðingarnar af þessu urðu þær, að hvað eftir annað kom það fyrir, að smábátar urðu að hrekjast af miðum sínum vegna ágangs brezkra togara. Æði oft var skýrt frá þessu í blöðum landsins, en auðvitað miklu, miklu sjaldnar en efni hefðu staðið til, og ástæðan er eingöngu sú, að menn geta ekki verið að endurtaka það í sífellu, sem gerist orðið svo að segja dag eftir dag. Á s.l. ári komu eitt hundrað brezkir togarar t.d. inn til Neskaupstaðar, leituðu þar hafnar, fengu þar viðgerðir og aðra þjónustu. Áður hafði það hins vegar verið svo, að þeir höfðu ekki sézt þar, á meðan á deilunni við Breta stóð, á meðan 12 mílna landhelgin var í fullri framkvæmd. Eftir að samningurinn við Breta var gerður, þá sem sagt sóttu togararnir hingað á Íslandsmið margfalt meir en þeir höfðu gert áður. Þeir ruddust inn á mið bátanna, sem urðu auðvitað að víkja fyrir þeim í mörgum tilfellum, og þá gátu brezku togararnir notið hér allra hlunninda í íslenzkum höfnum, sem þeir gátu ekki áður. Okkar bátaútgerð varð auðvitað iðulega fyrir línutjóni og öðru tjóni, sem slíkum ágangi fylgir. Og svo koma hér hv. alþm. fram, tala fyrir hönd meiri hl. utanrmn. og halda, að allir Íslendingar séu einkar ánægðir með skiptin, við höfum ekkert haft nema hag af þessu. Ég minnist þess, að það eru aðeins örfáir dagar síðan annað stjórnarblaðið, Alþýðublaðið, birti skýrslur úr enskum blöðum um það, að nú væri aftur farið að sækja í hið betra horfið fyrir brezka togara með afla frá Íslandi, nú væri aflinn orðinn miklu meiri, sem brezkir togarar kæmu með af Íslandsmiðum á markað þar, heldur en áður hefði verið. Hver var ástæðan? Ástæðan var einfaldlega sú, að ágengnin hér á miðin af hálfu Bretanna var stórum miklu meiri en áður og þeir voru búnir að fá ný veiðisvæði undir, sem þeir gátu gengið í. Það var því verið að rýra þá fiskfriðun, sem við stefndum að, það var verið að minnka hana brezkri togaraútgerð til góða. Og svo, eins og ég segi, koma hér fram alþm. og fagna þessu og eru ánægðir yfir og halda, að allir Íslendingar hafi grætt. Nei, ég er sannfærður um, að það verða ekki aðeins austfirzkir útgerðarmenn og sjómenn, sem þessa sögu hafa að segja, og norðlenzkir. Þeir hér fyrir sunnan eiga eftir að segja sina sögu. Röðin fer að koma að þeim, þótt hins vegar mér sé fullljóst, að samningurinn við Breta var gerður þannig, að þar var látið hallast sérstaklega á Austfirðinga og Norðlendinga. Það var engu líkara en hæstv. ríkisstj. hugsaði málið þannig, að fylgi hennar og aðstaða stæði þannig, að það skipti minna máti, hvað þeir segðu fyrir austan og norðan. En ég er ekki í nokkrum vafa um, að hér eiga árekstrar eftir að verða líka, þegar Bretar fara að notfæra sér þau auknu hlunnindi, sem þeir fengu með þessum samningi, sem við þá var gerður á s.l. vetri. En auðvitað er aðalatriði þessa máls það, að við höfðum að vísu fengið fullan sigur varðandi 12 mílna landhelgina við Ísland, þegar þessi samningur við Breta var gerður. Við höfðum fengið meiri og betri friðun á okkar fiskimiðum innan 12 mílnanna og í rauninni við Ísland almennt séð en menn höfðu þorað að búast við, þegar fiskveiðilandhelgin var stækkuð 1958. Við höfðum náð þessu öllu saman, og við höfðum fengið mikilvæga viðurkenningu annarra þjáða fyrir hinni nýju landhelgislínu okkar. En þrýstingurinn frá ýmsum erlendum aðilum stóð á íslenzk stjórnarvöld áfram. Það var enn þá leitað ráða til þess að beygja íslenzk stjórnarvöld til hlýðnisafstöðu við erlenda aðila í þessum efnum, og það tókst að fá íslenzk stjórnarvöld til þess að fórna þeim sigri, sem við höfðum unnið, og gera þennan undansláttarsamning, sem gerður var. Það var þessi bilun, sem þarna kom fram, sem var vitanlega það alvarlegasta í málinu. Það var vitað um þessa bilun einmitt í forustuliði þeirra flokka, sem nú fara með völd í landinu, frá því að fyrstu átökin urðu um útfærslu landhelginnar. En bilunin var sem sagt öllum augljós, þegar þessi samningur við Breta var gerður á s.l. vetri. En þessi bilun, sem þá var og var býsna alvarleg, nú er fullvist um, að hún er enn fyrir hendi. Enn er verið að þrýsta á. Þegar samningurinn við Breta var gerður í marzmánuði 1961, átti hann að heita að nafninu til til þriggja ára. En það er þegar farið að tala um það alveg opinskátt, hvernig megi komast fram hjá þessum þriggja ára mörkum, hvernig sé hægt að framlengja rétt Breta til veiða hér við land. Það hefur alveg greinilega komið fram hjá brezkum útgerðarmönnum og forustumönnum þeirra að undanförnu, að leiðin í þessum efnum sé hægust sú að nota nú einmitt tækifærið varðandi Efnahagsbandalag Evrópu, með einni eða annarri þátttöku af Íslands hálfu í því bandalagi eigi brezkir útgerðarmenn að fá rétt til fiskveiða innan fiskveiðilandhelginnar við Ísland. Og íslenzkir ráðh, hafa klifað á því að undanförnu, að við Íslendingar ættum ekki annan kost, við vorum nauðbeygðir til þess að ganga í Efnahagsbandalagið og þá að sjálfsögðu að afsala rétti okkar til okkar fiskveiðilandhelgi, en það er bein afleiðing af því að ánetjast Efnahagsbandalagi Evrópu. Það er þetta, sem er aðalhættan í málinu. Við vitum um veikleikann hjá núv. ríkisstj. Sá veikleiki hefur komið bert í ljós. Við höfum fengið að súpa seyðið af þessum veikleika. Og hættan vofir yfir okkur enn einu sinni. Ég vit taka það skýrt fram, að við Alþýðubandalagsmenn erum að sjálfsögðu á móti þeirri till., sem hér liggur fyrir, að veita ríkisstj. heimild til að gera þennan samning við Sambandslýðveldið Þýzkaland. Við lýstum því í rauninni yfir, að við yrðum á móti slíku, þegar samningurinn við Breta var gerður. En við vitum, að þetta samkomulag við Sambandslýðveldið Þýzkaland er í beinu framhaldi af þeim samningi, sem gerður var við Breta. Það er auðvitað illt, sem gerzt hefur í þessum efnum, en hitt ar rétt, að menn hafi fyllilega í huga, hvaða hættur fylgja því, sem gerzt hefur, en villist ekki svo gersamlega eins og hér kom fram hjá 1, þm. Vestf., að halda, að það, sem gerzt hefur í þessum efnum, hafi verið okkur Íslendingum eingöngu til vinnings, því að það er mikill misskilningur. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar nú að sinni, en vona, að svo megi til takast, áður en næsta hætta ríður yfir í þessum efnum, að há verði kominn annar meiri hl. hér á Alþingi en nú er, því að annars er hætt við því, að þriggja ára samningurinn, sem hér er verið að fjalla um, verði framlengdur.



Herra forseti. Á þskj. 176 flyt ég ásamt samþingismönnum mínum í Austurlandskjördæmi till. til þál. um rannsókn á skilyrðum til samgöngubóta á eyðisöndum Skaftafellssýslu. Góðar samgöngur eru lífæð hverrar byggðar. Atvinnulífið og aðstaða manna í lífsbaráttunni er háð samgöngum á hverjum stað. Góðar samgöngur auka enn fremur kynningu þjóðarinnar á landinu og þekkingu á hinu fjölbreytta náttúrufari þess. Þjóðin í heild vill njóta góðra samgangna, enda er árlega varið verulegum fjárhæðum af hálfu ríkisins, sýslna og hreppa til að bæta samgöngur á landi, sjó og í lofti. Kostað er kapps um að gera akvegina sem bezt úr garði, brúa vatnsföll og spenna vegakerfið um landið. Auðvelt er að átta sig á þróun samgöngumála með því að bera saman það, sem var fyrir alllöngum tíma, svo sem aldarfjórðungi, og það, sem nú er, og gera sér grein fyrir þeim framförum, sem orðið hafa. Þá er auðsætt við slíkan samanburð, hve þróunin er ör á þessu sviði. Þó að verkefni við vega- og brúargerðir séu víða brýn og aðkallandi og mörgum finnist of hægt ganga að leysa þau þá miðar samt í áttina, þannig að vegakerfið lengist og batnar ár frá ári, og nú eru unnin verk við brúargerðir og fyrirhleðslur vatna, sem alls kostar ókleift hefði verið að leysa af hendi fyrir einum eða tveimur áratugum. Valda því einkum hin stórvirku tæki, sem nú eru notuð við verklegar framkvæmdir og margfalda orku mannshandarinnar. Ekki þarf að ætla, að þróunin á sviði tækni og verklegra framkvæmda stöðvist. Þvert á móti verður að gera ráð fyrir því, að framtíðin muni bera í skauti sér enn þá örari þróun á þessu sviði en verið hefur til þessa, þannig að eftir tiltölulega stuttan tíma verði kleift að fullkomna vegakerfið og bæta mikið frá því, sem nú er, og að skilyrði skapist til að sigrast á torfærum, sem nú virðast óviðráðanlegar, og verður að skoða viðfangsefnin með tilliti til þess. Eftir því sem fleiri ár eru brúaðar, því auðveldara á að vera að taka föstum tökum þau stóru verkefni, sem óleyst eru við brúargerðir. Á s.l. sumri var brú á Hornafjarðarfljótum fullgerð. Þá tengdist akvegurinn í Austur-Skaftafellssýslu vestur að Jökulsá á Breiðamerkursandi. Er þá svo komið, að öruggur og sæmilega greiðfær akvegur liggur umhverfis landið, nema um Breiðamerkursand og Skeiðarársand. Á Breiðamerkursandi eru skilyrði til þess að ryðja hindruninni úr vegi með brúargerð. Fyrirhugað er, að Fjallsá verði brúuð á þessu ári. Þá verður Jökulsá eini farartálminn, sem hindrar algerlega ferðir bifreiða yfir Breiðamerkursand. Nokkrar athuganir hafa verið gerðar á brúarstæði þar, en þær athuganir eru ekki fullnægjandi, og þarf að halda þeim áfram. Á fulltrúafundi bænda í Austur-Skaftafellssýslu, sem haldinn var dagana 26. og 27. nóv. s.1., var samþykkt einróma ályktun þess efnis, að fundurinn teldi tímabært, að rannsakað yrði til hlítar brúarstæði á Jökulsá á Breiðamerkursandi. 1. liður þessarar tillögu er því borinn fram í beinu framhaldi af ályktun bændafundarins og vegna áskorana Austur-Skaftfellinga. Aðstaða við Jökulsá er þannig, að s.l. 30 ár hefur þróunin verið sú og sú þróun fremur ör, að jökullinn eyðist. Við þá breytingu, sem þannig verður á jökultanganum, hefur Jökulsá skorizt niður í einn farveg, og það er alveg öruggt, að úr þeim farvegi fer hún ekki, nema jökullinn fari að ganga fram að nýju og gangi langt fram frá því, sem takmörk hans eru nú, og jafnvel þó að breyting yrði í þá átt, þá mun hún varla gerast á skemmri tíma en áratugum að því marki, að farvegur árinnar raskist. Skeiðarársandur er hins vegar þröskuldur, sem erfitt er yfir að stiga, á þjóðveginum umhverfis landið, en það er svo í samgöngumálum, að verklegar framkvæmdir nægðu ekki til framfara á sviði samgöngumála, ef gerð samgöngutækjanna stæði í stað. Það hefur valdið miklu um framfarir í samgöngumálum, að ný samgöngutæki og fullkomnari en hin eldri ryðja sér sífellt til rúms, og það er nauðsynlegur þáttur til að ná góðum árangri við lausn erfiðra viðfangsefna í samgöngumálum að athuga sem bezt nýjungar í gerð tækja og hagnýta þá reynslu, sem þannig fæst. Efni það, sem felst í 2. tölulið þessarar tillögu, er ekki nýtt mál í mínum huga né ýmissa annarra Skaftfellinga. Nú eru orðin fimm ár síðan ég bar fram tillögu hér á hv. Alþingi um tilraunir með ný samgöngutæki á eyðisöndum Skaftafellssýslu. Þeirri tillögu var þá vísað til fjvn., og hlaut hún þar mjög góðar undirtektir og afgreiðslu frá n. allri sameiginlega, og tillagan var síðan samþykkt óbreytt á hv. Alþ. 20. marz 1957, og er sú ályktun svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta í samráði við vegamálastjóra athuga nýjar tegundir samgöngutækja til samgangna um torfærur á landi með hliðsjón af reynslu, sem fengin er af slíkum tækjum erlendis. Síðan skal gera tilraunir með ný samgöngutæki á eyðisöndum Skaftafellssýslu, ef ætla má að athugun lokinni, að þau muni reynast hæf til samgöngubóta þar. Kostnaður, sem leiðir af athugun þessari og tilraunum með ný samgöngutæki, greiðist úr ríkissjóði.“ Þó að nú séu að verða fimm ár síðan þessi ályktun var gerð, þá hefur hún ekki enn þá komið til framkvæmda. Í því sambandi vil ég ekki áfellast neinn, hvorki ráðherra né vegamálastjóra. Ég hef fylgzt með þessu máli og veit, að það tæki, sem sérstaklega var haft í huga, Þegar um þessa tillögu var fjallað hér, hefur ekki fengizt, en þar með er vitanlega ekki sagt, að þessi leið sé lokuð og að ekki séu fáanleg einhver tæki, sem kunna að geta leyst þá örðugleika, sem þarna er við að fást. Okkur flm. finnst því eðlilegt að fá endurnýjaða viljayfirlýsingu Alþingis í þessu efni. Þess vil ég enn fremur geta, að framtakssamir menn af skaftfellsku bergi brotnir fóru s.l. sumar austur á Skeiðarársand í leit að gömlu skipsflaki og verðmætum í því sambandi, eins og frá hefur verið skýrt í blöðum. Þeir fóru á vélknúnu tæki yfir Núpsvötnin í vatnavöxtum og ferðuðust dögum saman fram og aftur um Skeiðarársand á þessu tæki nærri ströndinni og komust heilu og höldnu af sandinum aftur og lögðu út í Skaftá, svona til þess að sýna mönnum, hvað hægt væri að gera. Þetta rifjar upp það mál, sem hér var afgreitt fyrir tæpum fimm árum, og bendir til þess, að hægt muni vera að leita nýrra úrræða um samgöngubætur á Skeiðarársandi. Ég hef ekki þekkingu til að dæma um það, hvort þau tæki, sem þessir menn höfðu og ég hef minnzt á, eru hæf til farþegaflutninga. Ég skal engan dóm fella um það, það er verkfræðilegt atriði. En hinu vil ég leyfa mér að halda fram, að það séu miklar líkur til þess, að vélknúin tæki séu fáanleg eða verði smíðuð innan skamms, sem hæf séu til þess að sigrast þarna á erfiðleikum, og ég tel fullkomna ástæðu til, að haft sé vakandi auga á því af hálfu ríkisvaldsins í sambandi við ferðir yfir Skeiðarársand. 3. liður þessarar tillögu er um það að skora á ríkisstj. að láta fylgjast sem bezt með tæknilegum nýjungum við brúargerðir, er kynnu að gera kleift að brúa jökulvötnin á Skeiðarársandi. Það verður að viðurkenna, að eins og þeirri tækni er háttað nú, sem við Íslendingar höfum yfir að ráða og beitt er við brúargerðir, þá virðist það vera mjög torvelt viðfangsefni eða jafnvel ókleift að brúa vötnin á Skeiðarársandi, einkum vegna jökulhlaupanna, sem brjótast fram, venjulega á fimm til tíu ára fresti, og raska farvegum og bera fram jaka. En í því sambandi vil ég leggja áherzlu á það, að á síðustu árum hefur verið unnið mikið að því af hálfu fræðimanna að reyna að rannsaka Vatnajökul, orsakir hlaupanna, eðli þeirra og áhrif. Um þetta eru skrifaðar heilar bækur og ritgerðir, bæði á erlendum málum og á íslenzku. Ég hef nú þetta ekki við höndina, enda tel ég óþarft að fara svo ýtarlega út í þetta mál, en það er staðreynd, að sú breyting hefur orðið á í sambandi við jökulhlaupin á Skeiðarársandi nú s.l. 20-30 ár, að þau brjótast ekki fram á eins skömmum tíma og með eins miklum hraða og þau áður gerðu. Það var algengt áður, á síðastliðinni öld og fyrstu áratugum þessarar aldar, að þetta geysilega vatnsflóð brauzt fram á kannske tveim sólarhringum, tveim eða þremur sólarhringum, og þá var vatnsflaumurinn svo mikill, að hann braut verulega skörð í jökuljaðarinn, bylti þessum stóru jökum með sér fram á sandinn. En síðan 1934 hefur ekki komið þarna hlaup, sem hefur hagað sér á þennan hátt, heldur tekur vatnsrennslið miklu lengri tíma, allt upp í hálfan mánuð til þrjár vikur, sem vatnið rennur fram og Skeiðará er í óeðlilegum vexti. Þetta veldur því, að þó að kannske eins mikið vatnsmagn renni fram, þá eru hlaupin ekki nærri eins æðisgengin, þegar rennslið dreifist á lengri tíma, og þetta veldur því, að þau brjóta miklu minna úr jökuljaðrinum nú í seinni tíð en þau áður gerðu. Þegar þetta er haft í huga annars vegar og hins vegar sú öra tækniþróun, sem á sér stað í heiminum, sem kemur fram í æ fullkomnari mannvirkjum, bæði brúargerðum og öðru, þá virðist það fullkomlega tímabært, að á því sé haft vakandi auga af hálfu ríkisvaldsins að fylgjast sem bezt með tæknilegum nýjungum að þessu leyti, með það í huga, að síðar kynni að verða kleift að brúa vatnsföllin á Skeiðarársandi. Og ég er sannfærður um, að það vaknar fyrir því áhugi á meðal þjóðarinnar. Það verður ekki eingöngu og kannske ekki fyrst og fremst vegna þeirra tiltölulega fáu íbúa, sem eru búsettir þarna í grennd, því að þegar vegakerfi okkar er orðið öruggt og nokkurn veginn fullkomið allt umhverfis landið og eftir verður einungis einn 30 km kafli til þess að tengja það saman að fullu hringinn í kringum landið, þá er það trúa mín, að það skapist á því áhugi að fylla þetta skarð, smíða þann hlekk, sem á vantar, til þess að keðja vegakerfisins verði tengd saman. Ég vænti þess, að þessari tillögu okkar þm. verði mætt með skilningi hér á hv. Alþ. Ég legg til, að henni verði vísað til hv. fjvn. til athugunar.



Forseti. Ég flutti á síðasta þingi tillögu, sem að nokkru leyti var samsvarandi þeirri, sem nú liggur fyrir á þskj. 193, um, að þá yrði skipuð nefnd innandeildarmanna til þess að rannsaka alla aðstöðu viðvíkjandi Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sérstaklega fjárfestingu hennar erlendis. Það urðu þó nokkrar umræður um þá tillögu í fyrra, og einn af þeim mönnum, sem eiga sæti í stjórn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, sem þá átti hér sæti á þingi, það var hv. 3. varaþm. Austf., Einar Sigurðsson, gaf allmiklar upplýsingar um það mál í þeim ræðum, sem hann flutti, og allmikið af þeim upplýsingum hef ég tekið upp í þá greinargerð, sem samin er nú fyrir þessu máli. Hins vegar komst málið ekki lengra en til nefndar þá, og tel ég það illa farið. Þó að raunar þessi stjórnandi úr Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hafi þá brugðizt mjög vel við og gefið ýmsar veigamiklar upplýsingar í þeim málum, hefði verið mikil nauðsyn á, að þetta mál hefði verið rannsakað til fullnustu, skipuð í það rannsóknarnefnd af hálfu Alþ. og síðan unnið í þessu máli. Það er alltaf réttast að taka svona mál fyrir og kryfja þau til mergjar, þegar þau koma upp og áður en þau vandræði eða jafnvel þau hneyksli, sem kunna að vera í sambandi við þau, ná að þróast meira. Eftir þeim upplýsingum, sem lágu fyrir í fyrra, ef ég man rétt, þegar hv, þáv. 3. varaþm. Austf. gaf þessar upplýsingar, þá nam það í kringum 150 millj. ísl. kr., sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hafði fest erlendis í fyrirtækjum þar eða lánað þar út eða stóð í birgðum þar eða var á annan hátt raunverulega tekið út úr rekstrinum hér heima og varið til ýmissa ráðstafana erlendis, sem hvorki raunverulega lög Sölumiðstöðvarinnar né ríkislögin gera ráð fyrir. Eins og menn vita, er Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna fyrst og fremst sölufélag, sem á að annast sölu á vissum afurðum landsmanna og á yfirleitt að greiða til bankanna veðin, sem á fiskinum hvíla, þegar fiskinum er afskipað. En einmitt það, sem m.a. upplýstist í fyrra, kom þá greinilega fram, var, að svo og svo miklu af fiski hafi verið afskipað, án þess að veðin væru greidd, þannig að bankarnir áttu í raun og veru áfram veð í fiskinum, sem kominn var út til Ameríku og lá þar eða í öðrum löndum, og jafnvel í fiski, sem ef til vill var búið að einhverju leyti að vinna úr í verksmiðjum og kominn lengra áleiðis til smákaupmanna eða jafnvel neytenda. Nú hefur það gerzt síðan í fyrra, - Alþingi gerði því miður ekki meira í þessari rannsóknarnefndartillögu en að láta hana fara til n., að þetta mál hefur haldið áfram að þróast, og nú hefur farið svo, að í blöðum hér, þ. á m. blöðum ríkisstj., hefur allmikið verið um þetta mál rætt, - og án þess að ég geti nokkuð um það fullyrt, þá veit ég, að það hefur verið sett fram, að aðstaða S.H. viðvíkjandi þeim fjármunum, sem hún hefur með höndum, hafi orðið lakari en hún var í fyrra, og það muni jafnvel vera allmiklu meira fé, sem nú er orðið meira og minna fast erlendis eða er í veltu þar, heldur en í fyrra. Og það virðast nú þegar hafa orðið nokkur átök í sambandi við þessi mál. A.m.k. hefur það gerzt, að starfsmenn hjá S.H. eða hennar fyrirtæki erlendis, Coldwater Seafood Corporation, hafa verið látnir fara, hafa komið hingað heim, hafa flutt hér skýrslur til stjórnar Sölumiðstöðvarinnar og hafa síðan, þegar þeir komu út aftur til Bandaríkjanna, að því er meira að segja stjórnarblöð hafa sagt, verið látnir fara, verið sagt upp af framkvæmdastjóra þar, þannig að það er alveg greinilegt, að uppi er í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna allmikil deila og mismunandi skoðanir á meðal starfsmanna Sölumiðstöðvarinnar um, hvernig þessu máli sé komið og hvernig þessum málum hafi verið stjórnað. Því miður er ekkí sá maður hér, sem í fyrra átti sæti hér á þingi sem 3. varaþm. Austf. og talaði hér allmikið um þetta og varði þá alveg sérstaklega framkvæmdastjóra Sölumiðstöðvarinnar, Jón Gunnarsson. Ég veit ekki, hvort hann mun vera sömu skoðunar nú, eins og hann var þá, að hefja þann mann mjög upp til skýjanna, en heyrt hef ég þó, að að einhverju leyti hafi hans skoðanir breytzt. Ég vona hins vegar, að eins og þetta mál er komið nú, þá verði þær umr. um þetta mál, að það komi greinilega fram, hvers konar skoðanir eru uppi innan Sölumiðstöðvarinnar um þetta. Ég held, að þörfin á að rannsaka þetta mál hafi vaxið mjög mikið frá því í fyrra. Mér er kunnugt um, að þeir tveir bankar, sem lána S. H. og hraðfrystihúsaeigendum og hraðfrystihúsunum nokkurt fé út á þeirra fisk, hafa þegar sent bankastarfsmenn, - það eru bæði Landsbankinn og Útvegsbankinn, - vestur um haf til þess að rannsaka þar ýmislegt viðvíkjandi fjárreiðum, þannig að þessir bankar, sem hafa gert alveg sérstakar ráðstafanir til þess að reyna að tryggja sín veð betur, þeir álíta ástæðu til þess að athuga, hvernig stendur nú með Sölumiðstöðina. Jafnframt verðum við varir við það, að Sölumiðstöðin fer fram á, að ríkið tryggi henni einokun sér til handa. Og þegar slíkar kröfur koma fram, þá er það ekki óeðlilegt, að Alþ. athugi sinn gang alveg sérstaklega vel og sjái til, hvernig stendur með þetta allt saman, og taki svo sínar ákvarðanir, því að eins og við vitum í sambandi við útflutninginn á freðfiski, er um að ræða stærsta vöruflokk, sem Íslendingar flytja úr landi, þýðingarmestu útflutningsvöru Íslendinga. Þess vegna er þarna um alþjóðarmál að ræða, sem óhjákvæmilegt er að taka fyrir. Og því hefur meira að segja verið skellt fram, að sumt af þeirri fjárfestingu, sem bætzt hefur síðan í fyrra við byggingar í þeirri verksmiðju, sem Sölumiðstöðin eða Coldwater Seafood Corporation á, hafi verið aukið við, án þess að tryggt væri og jafnvel að ýmissa áliti þannig, að það væri skakkt ráðið. Ég skal engan dóm á það leggja. Þessar skoðanir hafa hins vegar komið fram, að þarna hafi meira að segja verið framkvæmd fjárfesting upp á 25 millj. kr., sem væri mjög tvísýn, og þannig er hér allt í kringum okkur í blöðum höfuðstaðarins verið að koma fram með alls konar aðfinnslur, sem er alveg nauðsynlegt að Alþ. og rannsóknarnefnd, sem það setur, kryfji til mergjar. Þegar við ræddum þessi mál hér í fyrra, var sá stjórnarmeðlimur úr Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sem hér talaði og ég áður hef getið, mjög bjartsýnn á þá fjárfestingu, sem var erlendis. Nú hefur það verið upplýst síðan, að fjárfesting, sem hafin var í Hollandi, hafi verið stöðvuð, að það sé hætt við það fyrirtæki, sem Sölumiðstöðin hafði ætlað að byggja upp í Hollandi. Og það hefur verið upplýst, að ríkið hafi ekki beðið neitt tjón í því sambandi og sú ábyrgð sé brott fallin, sem veitt var á fjárlögum fyrir því fyrirtæki. En ég vil samt leyfa mér að spyrja: Skuldar S.H. allmikið fé í hollenzkum bönkum, kannske svo að skiptir allmörgum milljónum ísl. kr., vegna undirbúnings að þeirri fjárfestingu, sem hætt var við? Er m.ö.o. búið að hætta við það, sem meiningin var að reyna að gera í Hollandi? Í öðru lagi: gengur þetta erfiðlega í Bretlandi? Ég mun síðar koma að því, sem Sölumiðstöðin sjálf virðist nú segja um þau mál í sínu blaði, en að því er virðist gengur það mjög miklu verr en leit út eftir ræðum þeim, sem stjórnarmeðlimur S.H. flutti hér í fyrra. Og í þriðja lagi: það virðist hafa samfara aukinni fjárfestingu í Bandaríkjunum orðið nokkurt tap á rekstri þeirra fyrirtækja, sem Sölumiðstöðin á þar, þannig, eins og ég gat um áðan, að bankarnir eru farnir að óttast um sitt fé þar og farnir að láta athuga sérstaklega þessa hluti. Á öllum þessum þrem stöðum, þar sem Sölumiðstöðin hefur verið að berjast, í Hollandi, Englandi og Bandaríkjunum, virðist alls staðar ástæða til þess að athuga nokkuð, hvað þar sé að gerast. Ég átaldi nokkuð í fyrra það einræði, sem lengi vel hefur ríkt í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna um framkvæmdir, sérstaklega af hálfu framkvæmdastjóra hennar, Jóns Gunnarssonar, og deildi allmikið á það mikla vald, sem honum hefði verið fengið í hendur. Ég sé nú þegar á þeim framkvæmdum, sem gerðar hafa verið af S.H. og hennar stjórn, að nokkrar breytingar hafa verið gerðar á um stjórnina í Bandaríkjunum á Coldwater Seafood Corporation, þannig að að einhverju leyti hefur S.H. þótt nauðsynlegt að taka í taumana og láta ekki þennan alheimsforstjóra vera þarna einan, bæði sem forstjóra og þann eina stjórnanda í því fyrirtæki. En það, sem þó alveg sérstaklega er eftirtektarvert og gefur Alþ. ástæðu til að athuga mjög nákvæmlega, hvernig þessum málum sé komið, er það, sem sjálf Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna eða hennar stjórn segir í síðast útkomna blaði, Frosti, sem Sölumiðstöðin gefur út, janúarblaðinu núna 1962. Þar er bókstaflega rekið upp neyðaróp til þjóðarinnar og gefin lýsing á ástandinu, sem gefur okkur fyllilega ástæðu til þess, ekki aðeins sérstaklega að taka þetta mál fyrir og taka upp þær rannsóknir, sem ég lagði til að teknar væru upp í fyrra, heldur líka ræða málið nokkuð almennt. Í þessu blaði S.H. er sagt ýmislegt, sem ég mun nú vitna í og gefur okkur ástæðu til að kryfja þessi mál miklu betur til mergjar. Á fyrstu síðunni í því blaði stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Frjáls samkeppni í útflutningsverzluninni á því aðeins rétt á sér, ef hún getur tryggt framleiðendum og þjóðinni í heild hátt verð og góð viðskiptakjör í nútíð og framtíð. Það er mjög ánægjulegt að heyra það frá hálfu þeirra þingmanna, sem eiga sæti í stjórn S.H., og á þeim þingmönnum byggist nú meiri hl. hæstv. ríkisstj. og öll hennar pólitík, að þeir eru m.ö.o. ekkert sérstaklega trúaðir á frjálsa samkeppni og álíta, að það geti verið mjög efasamt, hvenær og að hve miklu leyti frjáls samkeppni eigi rétt á sér. Það, sem prédikað hefur nú verið fyrir okkur hér, þingmönnum og þjóðinni undanfarin þrjú ár, það hefur verið, að frjáls samkeppni væri fagnaðarboðskapur, sem okkur bæri að grípa fegins hendi við, og alveg sérstáklega hefur einn af þeim þm., sem ég gat um áðan, 3. varaþm. Austf., meðlimur í stjórn S.H., verið hvað mestur boðberi einmitt þessarar frjálsu samkeppni og hins frjálsa einstaklingsframtaks. En nú virðist svo komið, undireins og fer að bera eitthvað á því, að það sé farið að beita svokallaðri frjálsri samkeppni í sambandi við þessa útflutningsvöru Íslendinga, að þá komi Sölumiðstöðin og hrópi nú upp: Frjáls samkeppni á engan rétt á sér. Mér þykir satt að segja ákaflega vænt um, að þessir hv. þm. og stjórnarmeðlimir Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna skuli vera að átta sig á þessu. Það var að vísu ekki seinna vænna, frjáls samkeppni dó að miklu leyti út á Íslandi í flestum greinum útflutnings á fiskafurðum fyrir rúmum 30 árum. Og frjáls samkeppni tók yfirleitt að deyja út í heiminum fyrir 70 árum, svo að það hafa ekki verið nema hreinar afturgöngur og vofur, sem hafa boðað hana síðan. En samt hefur hæstv. ríkisstj. og hennar fylgifiskum þótt rétt að vera að koma upp með þessar vofur yfir okkur síðustu tvö, þrjú ár. Það er þess vegna mjög gott, ef þessir menn, sem ráða meiri hl. hér á Alþingi, eru nú eitthvað farnir að átta sig. Enn fremur segja þeir, með leyfi hæstv. forseta, á 8. síðunni í áframhaldi þessarar sömu greinar, sem heitir: „Brezki fiskmarkaðurinn og frjáls samkeppni“, þessi orð: „Þeir, sem eitthvað þekkja til markaðsmála og sölu hraðfrystra fiskafurða erlendis, vita, að á hinum stóru mörkuðum ræður ekki frjáls verðmyndun verði á hraðfrystum afurðum. Jæja, það var mikið, að þeir uppgötvuðu það. Þetta höfðu ýmsir fleiri vitað, áður en farið var að boða hér fyrir þremur árum, að það ætti að endurreisa hina gömlu, góðu daga frjálsrar samkeppni, og dálítið undarlegt, að þeir menn skuli hafa verið að taka þátt í þeim boðskap, sem nú virðast vera farnir að reka sig á, þegar einhverjir menn gera tilraun til þess að setja þeirra kenningar út í praxis með því að fara að beita þeirri frjálsu samkeppni. Og hvað segja svo þessir herrar meir í þessari sömu grein, með leyfi hæstv. forseta? Þeir segja: „Höfuðeinkenni brezka markaðsins er, að fáeinir stórir aðilar ráða mestu um framleiðslu og sölu og þar með alla verðmyndun á hraðfrystum fiskafurðum.“ Jæja, eru þeir þá komnir að þeirri niðurstöðu, að það sé ekki frjáls samkeppni, sem ræður um verðmyndun á fiskafurðum? Og kannske, ef þeir athuguðu dálítið fleiri hluti, þá sæju þeir, að þorrinn af flestum vörum, sem framleiddar eru í okkar kapítalíska heimi núna, hlíta ekki lögmálum frjálsrar verðmyndunar, af því að frjáls samkeppni er ekki lengur til. Hún fór að deyja út fyrir 70 árum og er að mestu leyti dauð, af því að þar eru voldugir hringar á öllum þessum sviðum, sem ráða verðmynduninni. Ég sé, að þessir menn reka sig á, þar sem þeir eru með nefið og hagsmunina niðri í, en virðast lítið hugsa um allar hinar greinarnar, þar sem þetta sama ríkir. Það heldur áfram hér í Frosti, með leyfi hæstv. forseta: „Í Bretlandi eru 50 milljónir íbúa. Ofanskráð tafla, sem birt er hér, sýnir, að í Grimsby eru það sjö fyrirtæki, sem framleiða 98.8% allra hraðfrystra sjávarafurða. í Hull framleiða 7 fyrirtæki 86.7% af heildarframleiðslunni. Á öllu Stóra-Bretlandi framleiða og selja raunverulega aðeins 3 fyrirtæki 66% af heildarhraðfrystiframleiðslunni. Fyrirtæki þessi eiga auk þess hlutdeild í hundruðum togara, verzlana, geymslufrystihúsa og dótturfyrirtækja um allt England.“ Mér finnst nú satt að segja dálítið gaman að því, að loksins skuli þessir hv. stjórnendur í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna - og þar með þrír þingmenn stjórnarflokkanna - fara að koma með þessar upplýsingar og það sérstaklega í sambandi við það, að þeir eru nú að ákalla sér til hjálpar hæstv. núv. forsrh., einmitt m.a. á móti þessum einokunarhring, sem þeir þarna nefna, Unilever. Það hefur sem sé komið fyrir áður, að við höfum minnzt á þennan hring hérna, og það hefur verið varað við honum og hans valdi. Og þetta smávald, sem hérna er lýst í sambandi við söluna á hraðfrystum fiski í Bretlandi, þó að hann algerlega ráði þar, það er ekki nema hverfandi, pínulítill hluti af valdi þessa hrings. Þessi hringur er sterkasti aðilinn í togaraútgerð Bretlands. Þessi hringur á meiri hlutann í togurum Vestur-Þýzkalands. Þessi hringur á helminginn af hlutafénu í hvalveiðiflota Norðmanna. Þessi hringur á allar lýsisherzluverksmiðjur í Vestur- og Norður-Evrópu. Og það er þó ekki nema tiltölulega litið hjá því, sem þessi hringur á í United African Company, sem hefur ginið yfir megninu af allri feitiframleiðslu veraldarinnar. Og þetta áttu þessir góðu menn að geta vitað, m.a. af því, að margir þeirra hafa verið svo lengi hér á þingi, að þeir hafa hlustað á, einmitt þegar ég og hæstv. núv. forsrh. vorum stundum að karpa um þennan hring hér á þingi áður, og hæstv. forsrh. vildi þá löngum gera sem minnst úr honum. Það er þessi sami hringur, sem hefur ráðið verðinu á síldarolíunni í öllu síðasta stríði, hélt því í 38 sterlingspundum allt stríðið. Og það var ekki í fyrsta skipti, sem hann kom við sögu hérna heima. Það var hann líka, sem stjórnaði nokkurn veginn öllu í fallinu á síldarlýsinu fram til 1933 og þar á eftir. Þetta er sá hringur, sem mest hefur einokað Íslendinga allan tímann. Og það er gott, að nú skuli loksins vera að opnast augu þessara hv. þm. fyrir, hvað þetta sé. Flestallir menn, sem eitthvað hafa hugsað um hagfræði og efnahagsmál í heiminum, vita þetta fyrir löngu. Ég meira að segja hef bent þessum hv. þm. á það hér áður að afla sér t.d. amerískra upplýsinga um þennan hring. Eitthvað það bezta, sem um hann hefur komið, hefur verið einmitt það, sem eitt af viðlesnustu fjármálablöðum Bandaríkjanna, Fortune, skrifaði í gamla daga, 1948, um Unilever-hringinn og um öll hans heimssambönd, vegna þess að yfirleitt hefur þessi hringur ekkert sérstaklega mikið um sig, að hætti t.d. olíuhringanna, en megnið af öltum fæðutegundum, sem seldar eru í Bretlandi, og öllu því, sem selt er til hreinlætistækja, og annað slíkt, það er eign þessa hrings, jafnvel þó að það sé selt undir fjöldanum öllum af vörumerkjum. Þegar þess vegna Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og hennar stjórnendur nú eru að kvarta yfir einokunaraðstöðunni á brezka fiskmarkaðinum, þá mátti það raunar ekki seinna vera, að þessir menn færu að reka sig á. En það er þá bezt, að þeir reyni að gera sér ljóst, hvað virkilega er að gerast og hvernig ástandið er í heiminum í þessum málum. Þetta er ekkert einstakt fyrirbrigði. Þó að þetta sé að vísu fimmti sterkasti hringur veraldarinnar og sterkasti hringur heimsins utan Bandaríkjanna, þá eru margir fleiri hringir, sem við Íslendingar eigum líka í höggi við. En það, sem mér þótti alveg sérstaklega gaman að fá í þessu blaði Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og þessara þm. Sjálfstfl. var eftirfarandi yfirlýsing í þessari sömu grein, með leyfi hæstv. forseta, á 6. síðu í henni: „Ef hagfræðilegar kenningar, sem byggðar eru á fræðilegum grundvelli, um æskilegt fyrirkomulag fyrirmyndarríkisins eru þyngri á vogarskálinni en dýrmæt reynsla og þær staðreyndir, sem blasa við um framkvæmd hliðstæðra mála í öðrum ríkjum, þá mun þess ekki langt að bíða, að sala og framleiðsla íslenzkra fiskafurða verði ekki lengur í íslenzkum höndum, heldur munu Íslendingar í umboði erlendra aðila annast þessi mál eða ríkiseinkasölur taka við: Það er mjög ánægjulegt að fá þessa yfirlýsingu frá þessum þm. Sjálfstfl. og frá þessu sterkasta fjármálafyrirtæki í útflutningsgreinum Íslendinga. Og það er rétt að athuga þetta nokkru nánar. Þetta er alveg rétt hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Ef hagfræðilegar kenningar, sem eru byggðar á þessum svokallaða fræðilega grundvelli, sem ríkisstj. hefur verið að boða undanfarið og ekki sízt, hagfræðiprófessorinn í hæstv. ríkisstj., hæstv. viðskmrh., hefur sérstaklega verið að boða, - ef farið er að byggja á þessum hagfræðikenningum, þá verða það ekki Íslendingar, sem ráða lengur yfir sínu atvinnulífi, hvorki um freðfisksútflutning né annað. Allt þetta hjal um fyrirmyndarríki frjálsrar samkeppni er blekking, er ósannindi og það banvæn ósannindi. Og það að vera að prédika þetta yfir Íslendingum og vera að telja mönnum trú um, að hér í vesturlöndum ríki eitthvert fyrirmyndarríki, eitthvert lýðræðisfyrirkomulag í þessum efnum, það er lygi, og það er lygi, sem kostar ekki bara S.H. lífið, heldur getur kostað okkar þjóð lífið, ef við höldum áfram að trúa því eða fara eftir slíkum kenningum. Við skulum alveg gera okkur ljóst, í hvers konar aðstöðu við erum í veröldinni. Ef til vill hefur mönnum fundizt, að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna væri sterkt fyrirtæki hér heima. En þegar þeir eru komnir í kast við Unilever eða aðra slíka, - hvað reka þeir sig sjálfir á þá? Þeir reka sig á, að þeir eru of litlir, þeir eru of veikir, þeir eru of fátækir, þeir eru of barnalegir eða máske stundum of miklir braskarar til þess að standa í slíkum slag. Ég veit, að mönnum finnst S.H. kannske sterkt fyrirtæki hérna heima, af því að hún veltir nokkrum hundruðum millj. kr. En hvað eru þó þeir menn, sem standa fyrir þessari Sölumiðstöð, ef litið er á alþjóðamælikvarða? Jú, sumir þeirra eru kannske sæmilega efnaðir menn á alþjóðlegan mælikvarða. Aðrir eru hálfgjaldþrota eða algjaldþrota og haldið uppi af pólitískum ástæðum. Og svo á þetta fyrirtæki að fara að berjast við hring eins og Unilever. Þegar ég gef svona lýsingu á Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, þá geri ég það ekki vegna þess, að mér sé illa við hana. Ég skal segja það alveg hreinskilnislega, að ég vil heldur S.H. með því ráðleysi, sem er á hennar stjórn, með þeirri vitleysu, sem hún gerir, - ég vil hana þúsund sinnum heldur en Unilever eða einhvern erlendan auðhring til að drottna hér yfir Íslandi. Meðan við höfum þessa litlu íslenzku hringa, þótt fáir séu og vitlaust stjórnað, þá höfum við þó aðstöðu til þess að reyna að bæta þá, við höfum aðstöðu til þess að reyna að koma í veg fyrir vitleysurnar, sem þeir gera, við höfum aðstöðu til þess að reyna að sjá um, að þeir setji ekki hlutina á hausinn. En þegar við einu sinni erum komnir undir stjórn - við skulum segja járnhæl Unilevers eða annarra slíkra, eins og við stundum höfum verið, þá ráðum við ekki lengur við það. Og þess vegna vil ég segja það við Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og aðra þá, sem fást til að hugsa eitthvað um þá pólitík, sem ríkisstj. hefur verið að reka undanfarið: Þið komið í dag og biðjið hjálpar ríkisstj. og ríkisvalds á móti Unilever. En hvað eru þeir sjálfir, þessir þingmenn, sem standa í S.H., og aðrir þm. stjórnarflokkanna, - hvað eru þeir sjálfir að hugsa um? Þeir eru sjálfir að tala um það og ykkar hæstv. ríkisstj. er að tala um það að ganga í Efnahagsbandalagið. Og hvað þýðir það 7 Það þýðir að ofurselja að fullu og öllu, ekki bara ykkur, heldur Íslendinga yfirleitt undir Unilever og aðra slíka. Til þess að berjast við Unilever og aðra slíka er Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna ein út af fyrir sig of veik. Og það er það, sem hljómar í gegnum þetta blað og þessa grein, Brezki fiskmarkaðurinn og frjáls samkeppni. Og það er sannleikurinn, sem er í henni. Það er aðvörunarhrópið, sem er í henni, og það hróp eiga Íslendingar að taka til greina: Þið eruð allt of litlir til að slást við Unilever og aðra slíka. Til þess að gera slíkt þurfið þið allt Ísland á bak við ykkur, og það mun ekki af veita. En Ísland getur ekki hjálpað mönnum, jafnvel þó að það sé Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, til einhvers fyrirhyggjulauss gróðadans. Íslenzka þjóðfélagið getur ekki gefið ykkur einræðisvald t.d. handa einhverjum hrokagikk úr Hafnarfjarðarhrauni, einhverjum Jóni Gunnarssyni, til þess að stjórna þýðingarmestu málum Íslendinga eins og einhverjir einræðisherrar í Mið-Ameriku stjórna ríkjunum þar. Ísland er vafalaust reiðubúið til að berjast, líka um að ráða yfir sinum hraðfrysta fiski og líka berjast við auðhringa eins og Unilever og hefur gert áður. En það er því aðeins hægt, að það sé hægt að sameina alla krafta hér heima til slíkrar baráttu, með fullu lýðræði og með fullu eftirliti þjóðfélagsins - og ykkur þar með. Þegar þið eruð að hræðast hér ríkiseinkasölu á þessum hlutum, þá er einmitt sérstök ástæða til þess. Ríkiseinkasölur þurfa ekki að vera með því móti, að það séu tómir asnar, sem það sé fengið í hendur að stjórna þeim. Ríkiseinkasölur geta verið þannig, að þær tvinna saman hagsmuni, bæði sjómanna og útgerðarmanna, atvinnurekenda og verkamanna. Það er hægt að sjá um það, að það sé hægt að stjórna ríkiseinkasölu þannig, að notað sé það fyllsta vit, sem nokkur útgerðarmaður og atvinnurekandi getur haft á þeim atvinnurekstri, sem um er að ræða. Ég held, að það sé einmitt kominn tími fyrir S.H. og þá menn, sem gegna því þýðingarmikla starfi að stjórna útflutningsmálum Íslendinga, til þess að athuga sinn gang. Sölumiðstöðin er ekki einangruð frá því, sem er að gerast í okkar þjóðfélagi. Hvernig stendur á því, að það hefur versnað svona um afkomu Sölumiðstöðvarinnar á þessu síðasta ári? Á hverju byggðuð þið upp, mínir herrar í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, ykkar fyrirtæki í Bandaríkjunum og annars staðar? Þið byggðuð það upp á þeim peningum, sem Sovétríkin greiddu ykkur kontant, staðgreiddu fyrir fiskinn. Þegar 2/5 hlutar, 50 þús. smálesta, af freðfiski á Íslandi voru keyptir gegn staðgreiðslu við útflutning, þá voru þeir peningar ekki greiddir út beint tafarlaust til framleiðendanna á Íslandi, heldur var svo og svo mikið af þeim tekið og sett í veltuna þar vestanhafs og í Bretlandi. Og ykkur átti nokkurn veginn að geta skilizt það, þegar hraðfrystiútflutningurinn var 76 þús. tonn, að með því að fá 50 þús. tonn af því staðgreitt, þá stóðuð þið tiltölulega sterkt að vígi einmitt til að verjast á hinum mörkuðunum, þar sem þið fluttuð út og selduð vöruna fullunna. En hvað gerðuð þið eða létuð ykkar ríkisstj. gera? Þið létuð hana skera á þessi sambönd austur eftir. Þið létuð hana eyðileggja að meira eða minna leyti markaðina í Rússlandi. Og við það, að þið hættuð sjálfir að miklu leyti að selja fiskinn til Rússlands, þá hættuð þið að fá þá staðgreiðslu og hættuð að fá það fé í veltu, sem þið þurftuð til þess að geta haldið ykkar fyrirtækjum gangandi í Ameríku. Og þess vegna safnast nú fyrir í staðinn fyrir 150 millj, kr., sem voru í fyrra, upp undir 300 eða 400 millj. kr. þar núna. Jón Gunnarsson hafði ekki svo mikið við að vera að heimsækja þá nema víst einu sinni allan þennan tíma, sem hann hefur verið alheimsforstjóri, þar austur í Moskvu, þó að það væri stærsti viðskiptavinurinn. En honum þótti gott að nota peningana, sem hann fékk þaðan, til þess að festa í Bandaríkjunum og kannske græða sjálfur milljónir á því eða ýmsir aðrir, sem standa í sambandi við hann. Nú kvarta fiskframleiðendur hér heima, að þeir fái ekki fiskinn sinn greiddan. Og Alþingi verður að taka það til athugunar, hvernig stendur á því og hvernig því, sem þið hafið greitt fyrir fiskinn á undanförnum árum, hefur verið varið. Ég held, að það sé alveg eðlilegt, að þið komið með þetta neyðaróp, sem þið nú rekið upp. Og ég held, að það sé rétt af þjóðinni, af Alþ. og af ríkisstj. að taka þetta nú þegar til gaumgæfilegrar athugunar. Hér er um svo stórfellt mál að ræða, að þetta er mál, sem við verðum hér að ræða og brjóta til mergjar. Ég sé, að í lok bessarar greinar er flutt neyðaróp til hæstv. forsrh. Hann er því miður ekki viðlátinn nú, en þar standa þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: „Einn mikilhæfasti og merkilegasti stjórnmálamaður þessarar aldar, Ólafur Thors, núverandi forsrh., sem manna bezt þekkir til sjávarútvegs og útflutningsmála á Íslandi, komst í ræðu á landsfundi Sjálfstfl, árið 1953 m.a. svo að orði um bessi mál: „Þeir af leiðtogum Alþýðuflokksins, sem útgerð reka, halda dauðahaldi í sölusamtök útvegsmanna.“ Svo er haldið áfram að vitna í Ólaf Thors. Og svo endar greinin með þessum orðum: „Íslenzkir fiskframleiðendur vænta þess, að undir styrkri forustu núv. forsrh. verði haldið þannig á útflutningsmálum þjóðarinnar af hálfu ríkisstj. og annarra, að fiskframleiðendur verði ekki settir í hættu vegna spákaupmennsku margra útflytjenda undir eftirliti ríkisins, heldur fái forustumenn fiskframleiðenda sjálfra að halda á fisksölumálum Íslendinga með öryggi og festu og gera þær ráðstafanir á framkvæmd sinni, sem kunna að vera nauðsynlegar á hverjum tíma til að uppfylla kröfur og þarfir sjávarútvegsins. Þá munu hagsmunir íslenzku þjóðarinnar vera tryggðir: Mér fannst svo mikill klökkvi í þessu neyðarópi og skírskotun til hæstv. forsrh., að ég varð eiginlega næstum alveg hissa, að þeir skyldu ekki setja þetta í eins konar faðirvors-stellingar, þar sem þeir byrjuðu með: Ólafur Thors, þú sem ert í ríkisstj., forðaðu okkur frá frjálsri samkeppni, og gefðu okkur í dag okkar einokun handa Jóni Gunnarssyni, og frelsaðu okkur svo af Emil sem af velferðaríkinu og . . . Ég held, að þessir hv. þm. hefðu átt að flytja þetta neyðaróp sitt dálítið hátíðlegar. En dálítið einkennilega verkar þetta nú á okkur, sem erum hér í stjórnarandstöðu, að heyra einmitt þá þm. Sjálfstfl., sem ráða nú meiri hlutanum hér í deildinni, vera að skora á hæstv. forsrh. að forða sér nú frá hæstv. sjútvmrh. Dálítið einkennilega verkar þetta nú á okkur. Fyrst eru þeir búnir að segja: Fyrirmyndarríkið hérna, sem hæstv. viðskmrh. og hans hagfræðingar boða, fyrirmyndarríkið með frjálsa samkeppni, það má ekki eiga sér stað, það steindrepur okkur. - Svo koma þeir og segja við hæstv. forsrh.: En í guðanna bænum forðaðu okkur líka frá velferðarríkinu hans Emils. - Er þetta nú ekki fullfrekt af stjórnarstuðningsmönnum, að fara fram á þetta? M.ö.o.: þeir virðast fara fram á: Vér einir, meðlimir Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, stjórnendur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, vér einir eigum að fá að ráða og vér treystum Jóni Gunnarssyni og hann hefur staðið sig svo vel undanfarið, að hann á að fá að vera einræðisherra í þessu áfram. - Er þetta nú ekki fullfrekt? Ég vil segja við þessa góðu menn, ef þeir eru komnir á þá skoðun, að það fyrirmyndarríki frjálsrar samkeppni sé banvænt fyrir bæði þennan útflutning og annan, þá skuli þeir fara að taka höndum saman við aðra menn um að afnema það og hætta öllum þessum blekkingum, sem ríkisstj. er búin að vera að þvælast með í þrjú ár. Hvað snertir hins vegar velferðarríkið afskipti ríkisins af freðfisksútflutningnum, þið þurfið ekkert að hræðast það, svo framarlega sem þið sjálfir eruð með í því. Það er engin von til þess, að íslenzka ríkið gefi neinum einstaklingum einokun yfir þessu, en íslenzka ríkið getur sjálft haft slíka einokun með höndum og getur reynt að vinna sem allra bezt að því að tryggja hlut allra aðila, sem þarna eiga hlut að máli, jafnt útgerðarmanna, hraðfrystihúsanna, sjómannanna sem verkafólksins. Og eingöngu með slíku móti getur þetta gengið. Það er ekki hægt að byggja einokun á freðfiskinum á því að ætla að koma upp stórfyrirtækjum erlendis, kannske koma undan stórfé til iðnrekstrar. Það getur þjóðin ekki fallizt á. En að reka heiðarlega útflutningsverzlun undir fullu eftirliti og með fullu lýðræði þjóðarinnar, það er mögulegt. Ég minnti á það hér, þegar núv. pólitík ríkisstj. var tekin upp, að allt þetta þvaður um frjálsa samkeppni, allar þessar tilraunir um þetta svokallaða einkaframtak, hefði allt farið á hausinn hérna fyrir 30 árum. Þeir vita það ósköp vel, að meginið af allri íslenzkri útgerð var á hausnum þá, það voru sett skuldaskil í það allt saman. Og af hverju voru þeir stærstu ekki settir á hausinn, Kveldúlfur og Alliance, þeir, sem höfðu þá 94% af öllum saltfiskútflutningi Íslendinga? Af því að þeir voru það stórir og skulduðu það mikið, að Landsbankinn hefði farið á hausinn líka. Og hver var það, sem bjargaði þessu þá? Jú, það var núv. hæstv. forsrh., sem þá var ráðh. og bjó til þá einokun í skjóli ríkisins, sem síðan hefur staðið í S.Í.F. Með öðrum orðum: þegar þessir íslenzku kapítalistar, sem hafa reynt að kalla sig svo, hafa farið að prófa sig áfram með frjálsa samkeppni, þá hafa þeir ýmist farið á hausinn eða hafa komið til ríkisvaldsins á eftir og biðja ríkisvaldið að bjarga sér. Þetta er saga íslenzka auðvaldsskipulagsins, og það er anzi hart, ef við þurfum að fara að lifa þetta upp aftur núna 30 árum seinna. Ég var að halda þessa ræðu fyrir ykkur hérna fyrir víst tveim árum, kannske stundum oftar. Ekkert gátuð þið lært af henni þá, en nú virðizt þið fara að koma niður í inntakið, niðurstöðurnar sjálfar. Ég held, að það sé nú bezt, svo að maður líka leggi allt spaug til hliðar í þessum efnum, að við reynum einmitt hér á Alþingi nú að ræða þessi mál almennilega. Við sjáum svo sem alveg, hvað er að gerast. Það er verið að drepa okkur, það er verið að drepa S.H., það er verið að drepa hana í Hollandi. Vissuð þið ekki, þegar þið byrjuðuð í Hollandi, að Unilever var þar líka og Unilever er hollenzkur hringur að sinum uppruna? Þurftuð þið að eyða 6 millj. kr. í það að reyna að koma af stað fyrirtækjum þar og taka það úr vösum íslenzkra fiskframleiðenda? Gátuð þið ekki vitað þetta áður? Eða er ekkí vitið meira? Vissuð þið ekki ósköp vel, hvernig Unilever var, hvers konar hringur þetta var við að eiga? Er hann ekki búinn að setja upp búðir hringinn í kringum ykkur, þar sem þið hafið einhverja útsölustaði í Bretlandi? Er hann ekki að reyna að drepa ykkur þar? Og haldið þið, að Ameríka sé alveg laus við alla auðhringi? Við skulum alveg hreint gera okkur ljóst, að þó að það gæti verið ósköp gaman að því, að við gætum gert hitt og þetta, Íslendingar, erlendis, þá höfum við ekki efni á því að leggja út í nein ævintýri. Og að svo miklu leyti sem við leggjum út í slíkt, sem getur oft verið nauðsynlegt, þá verðum við að tryggja, að það sé almennilega hugsað um hlutina hér að heiman, þannig að það sé ekki verið að stofna t.d. hagsmunum íslenzkra fiskframleiðenda í voða með einhverri ævintýramennsku. Það er allstór hlutur, ef 300-400 millj, kr. eru teknar af því fé, sem íslenzkir útvegsmenn og sjómenn eiga, og sett fast í fyrirtækjum í Bandaríkjunum, í máske mjög hetjulegum slag við stóra hringa, en máske líka í fyrirtækjum, sem geta orðið gróðafyrirtæki fyrir einhverja milliliði. Þess vegna er það, að þegar S.H. fer að biðja hæstv. forsrh. verndar á móti hæstv. sjútvmrh., þá verða þeir náttúrlega að leggja plöggin á borðið, til þess að Alþ. geti dæmt alveg um þessa hluti. Þegar svo niðurstaðan kemur um þetta allt saman, þá virðist mórallinn, sem þessir hv. þm. Sjálfstfl, draga út af þessu öllu saman, a.m.k. eftir þessari grein þeirra í stjórnarnefnd S.H. að dæma, að vera þetta. Það er dálitið, sem stendur á fyrstu siðunni í þessari grein, Brezki fiskmarkaðurinn og frjáls samkeppni, með leyfi hæstv. forseta: „Er þá þýðingarmikið fyrir litla þjóð, að allir standi saman, ef góður árangur á að nást.“ Þetta er hárrétt. Þetta er það, sem þarf að vera. Þetta er það, sem allt saman veltur á í þessu, að allir standi saman, - ekki að Jón Gunnarsson standi einn og drottni yfir öllu saman, heldur að allir standi saman, þjóðin hafi sitt lýðræðislega vald yfir þessum hlutum, að hún hjálpi til, að hún hafi eftirlit með, að allt fari heiðarlega fram, og að hún láti í té allt það mikla vald, sem hún hefur, til þess að standa á bak við þá baráttu, sem við erum að heyja, máske í þessu tilfelli á móti svo og svo harðvítugum hringum. Ég geri þetta að þetta miklu umtalsefni, vegna þess að mér finnst það svo lærdómsríkt, það sem kemur fram hjá þessum þm. Sjálfstfl., sem um leið eru stjórnendur í S.H. Mér datt satt að segja ekki í hug, að þeir væru svona barnalegir, hefðu svona litla þekkingu á því, sem þeir eru að fara út í, þegar þeir setja mörg hundruð millj. kr. af fé, sem þorri Íslendinga á, í fyrirtæki erlendis. Þegar hæstv. ríkisstj. og þessir þm. þar með voru að boða hina gömlu, góðu daga frá 1920 –1930, mundu þeir þá ekkert eftir, hvernig þeir voru? Vissu þeir þá ekkert, hvernig ástandið var í Englandi og Bandaríkjunum? Voruð hið orðnir svo töfraðir af öllu umtalinu um lýðræðisríkin, að þið gerðuð ykkur ekki grein fyrir því, að það er ekki snefill til af lýðræði í efnahagsmálum Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna? Þar drottnar einræði nokkurra auðhringa, - auðhringa, sem við, ef við eigum að reyna að fara þarna inn, verðum að slást við upp á líf og dauða. Eruð þið búnir að láta gylla svo fyrir ykkur ástandið í þessum löndum, að þið gerið ykkur ekki ljóst, hvernig við verðum að berjast þarna? Og eru þessar sömu gyllingar kannske í augunum á ykkur, þegar þið eruð að hugsa, hvort eigi að ganga í Efnahagsbandalagið eða ekki? Þið biðjið íslenzka ríkið ykkur verndar, snúið ykkur hátíðlega með klökkva í röddinni til hæstv. forsrh. og biðjið hann verndar á móti frjálsri samkeppni, á móti Unilever, á móti hæstv. sjútvmrh. og velferðarríkinu. En sjálfir eruð þið um leið að tala um, að inn í Efnahagsbandalagið þurfið þið endilega að fara. Og gerið þið þá ykkur ekki ljóst, hvað það þýðir? Það er bókstaflega frumskógur villidýranna, sem þið eruð að hætta ykkur inn í, þessir voldugu, sterku auðhringar, sem trampa þá niður, sem eru smáir. Þið eruð að finna ofur lítið fyrir því núna í Hollandi og Englandi. Þá munduð þið finna fyrir því hérna heima líka. Hélduð þið, að þið væruð í einhverri íslenzkri berjalaut, þar sem þið getið legið og sleikt sólskinið og hámað í ykkur berin, þegar þið voruð að setja upp fyrirtæki við hliðina á Unilever í Bretlandi? Og haldið þið, ef þið færuð í Efnahagsbandalagið, að þetta séu einhver lömb að leika við? Þeir eru hræddir um að vera drepnir núna í Englandi, Hollandi eða Bandaríkjunum. En þeir væru drepnir hérna heima líka, ef þeir væru komnir út í Efnahagsbandalagið. Halda þeir, að Unilever og Findus og þeir, þegar þeir settu upp sín hraðfrystihús hérna á Íslandi, mundu ekki reka þau praktiskar en þið? Halda þeir, að aðilar, sem geta pakkað hér niður í sínar pakkningar til að selja í sínum búðum, - sem ráða, eins og þeir segja sjálfir, um 90% af allri umsetningunni í Bretlandi, - haldið þið, að þeir mundu ekki slá okkur út undireins? Haldið þið, að þið munduð verða eigendur hraðfrystihúsa hérna á Íslandi á eftir? Nei, þið skuluð reyna að hugsa ofur lítið, áður en þið gerið hlutina. Þess vegna er það, sem ég álít, að neyðarópið frá S.H. eigi rétt á sér og það sé nauðsynlegt að taka það alvarlega, að S.H. þurfi hjálpar við. Það þýðir, að hún þarf ýtarlegrar rannsóknar við, til þess að þið sjáið, hvernig þetta allt saman stendur. Það þýðir, að hún þarf sterkrar stjórnar við, líka stjórnar af hálfu ríkisins, öðruvísi er ekki hægt að ætlast til þess, að hún fái neitt einkavald á Íslandi. Og þessa hluti þurfa þeir að gera sér ljósa, þegar menn nú biðja um vernd. Á forsíðunni í þessari grein, Brezki fiskmarkaðurinn og frjáls samkeppni, þá er með feitletri haft eftir merkum íslenzkum kaupsýslumanni, einum af máttarstólpum Verzlunarráðs Íslands, að hann hafi sagt nýlega um Íslendinga: Hafa þeir ekkert lært, eru Íslendingar búnir að gleyma Hellyer? Mér þótti mjög vænt um að heyra þetta, einmitt að þetta skyldi koma frá kaupsýslumönnum. Ég var nefnilega fyrir tveim árum í útvarpsræðu, sem ég flutti við kosningarnar 1959, að reyna að minna á Hellyer út frá þeim kröfum, sem einn aðalmaður S.H., Einar Sigurðsson, birti í Morgunblaðinu 20. marz 1959 um að taka öll þau fyrirtæki, sem ríki og bæirnir reka, og setja þau í hendur einstaklinga. Það átti að vera fagnaðarboðskapur ríkisstj. Og um leið átti það að vera fagnaðarboðskapur að afhenda íslenzk fyrirtæki í hendurnar á útlendingum og leyfa útlendingum að koma upp fyrirtækjum hér. Og ég minnti á Hellyer Brothers í útvarpsræðu minni, og ég minnti á, hvað alþýðan í Hafnarfirði kallaði það, hún kallaði það Heljarbros. Og þegar þessir brezku togaraeigendur yfirgáfu Hafnarfjörð, þetta Heljarbros, þá var alþýðan í Hafnarfirði sjálf, sem varð að skapa sér sína bæjarútgerð til þess að lifa, til þess að hafa atvinnu, og það er sú bæjarútgerð og aðrar slíkar bæjarútgerðir, sem menn úr S.H., eins og Einar Sigurðsson, hafa verið að prédika um, að eigi að afhenda þeim. Er nú ekki rétt fyrir þá menn, ekki sízt þm. Sjálfstfl., sem eru í stjórn S.H., að fara ofur lítið hóflegar í sakirnar, að koma ekki hér annað veifið til okkar og segja: Ég heimta til mín öll fyrirtæki ríkisins og öll fyrirtæki bæjanna, - og koma svo daginn eftir og segja: Í guðanna bænum, þið verðið að bjarga mér. Ætlið þið að láta frjálsa samkeppni drepa mig, ætlið þið að láta Unilever drepa mig? Þið verðið að gefa mér einokun, ríkiseinokun. - Ég held það sé tími til kominn, að þessir góðu herrar fari að athuga dálítið, hvar þeir standa. Ef þeir væru komnir í Efnahagsbandalagið, þá veit ég að vísu, eins og ég sagði áðan, að Unilever og Findus mundu ekki bara soga upp þessi smáhraðfrystihús þeirra, eða réttara sagt láta þau standa tóm og verða einskis virði, af því að þeir kæmu með önnur og fullkomnari. Ég veit líka, að þeir mundu kannske drepa svo og svo mikið af bæjarútgerðum og slíku. En þá hefðum við Íslendingar enga möguleika, þegar þeim hringum þóknaðist að fara burt héðan af Íslandi aftur, til þess að koma neinu upp í staðinn, því að þá værum við ekki lengur sjálfstæð þjóð, og gæti hvorki bær né ríki stofnað útgerð né hraðfrystihús, vegna þess að þá værum við búnir að binda okkur í Efnahagsbandalaginu þeim böndum, að við hefðum ekki leyfi til slíks, og getum ekki losað okkur úr þeim böndum, því að sá samningur er óafturkallanlegur. M.ö.o.: við gátum bjargað okkur, þegar Hellyer Brothers yfirgáfu Hafnarfjörð, og bæjarútgerðin kom seinna meir og einstakir atvinnurekendur tóku þar við og reyndu að reisa úr rústunum. Við gátum bjargað okkur, af því að við vorum fullvalda þjóð. Og þess vegna mælti ég þessi orð áðan, að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, með allri sinni vitleysu og kannske sínu svindli og öðru slíku, hana vil ég þó þúsund sinnum heldur en Unilever eða hvern þann útlenda hring, sem hér ætti að ráða. En þess vegna er líka tími til kominn, áður en slík spor væru stigin, sem yrðu óafturkallanleg, eins og að ganga í Efnahagsbandalagið, að við reynum að ráða þessum málum okkar til lykta sem sjálfstæð þjóð, að við reynum að ráða okkar fiskútflutningi sjálfir, að við reynum að hjálpast að við að stjórna honum og sjá um, að honum sé vel stjórnað og réttlátlega stjórnað og viturlega stjórnað, þannig að alþýða manna á Íslandi og þjóðin í heild hafi sem mesta hagsmuni af því Ástandið, sem verið var að lýsa hér áðan, einmitt í þessari grein, á bls. 6, sem ég las upp, það er ástandið, sem mundi bíða okkar, ef við værum komnir í Efnahagsbandalagið. Þá mundu Íslendingar í umboði erlendra aðila annast þessi mál. Flýgur sú saga um bæinn, að hæstv. forsrh., - ég læt hana fjúka, því að hún er skemmtileg, eins og margt, sem eftir honum er haft, - flýgur sú saga um bæinn, að hæstv. forsrh. hafi átt að segja við hæstv. viðskmrh., þegar hann hafi einu sinni verið að mæla með Efnahagsbandalaginu í ríkisstj.: Ertu búinn að útvega þér agentúr? - Hæstv. forsrh. er mjög raunsýnn maður og mjög klár á þeim hlutum, sem annað eins og Efnahagsbandalagið þýðir, og veit þess vegna, að um leið og við værum komnir í Efnahagsbandalagið, þá værum við ekki sjálfstæðir íslenzkir atvinnurekendur, svo að hann spurði þann mikla teoretiker Efnahagshandalagsins og ríkisstj., hæstv. viðskmrh., hvort hann væri búinn að útvega sér agentúr. Það væri eina tækifærið þá fyrir Íslendinga upp á að reka nokkuð að reyna að hafa söluumboð fyrir einhverja erlenda aðila. Og það er einmitt það, sem þessir hv. þm. Sjálfstfl. í S.H. eru að lýsa, þegar þeir segja: Þá munu Íslendingar í umboði erlendra aðila annast þessi mál, agentúrinn. Ég held þess vegna, að það sé mjög heppilegt, einmitt með tilliti til Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og freðfiskútflutningsins sérstaklega, að þessi mál koma til umr. núna, og með tilliti til þess, sem verið hefur rætt stundum undanfarið um Efnahagsbandalagið, að við fáum að sjá smásýnishorn af því, hvar við stæðum, ef Íslendingar ættu eftir að stiga það óheillaspor að fara inn í það. Þess vegna vil ég segja það af fullri alvöru við einmitt mennina úr S.H., af því að mér er ljóst, að þeir þrír þingmenn, sem þar sitja, mynda um leið meiri hl. ríkisstj.: Þið skuluð venja ykkur af því að vera að heimta, að ríkisfyrirtæki verði lögð niður. Þið skuluð venja ykkur af því að heimta, að bæjarfyrirtæki verði lögð niður. Þessi frekja, sem menn úr ykkar hópi hafa hvað eftir annað sýnt, hún er ósæmileg. Þetta hafa verið bjargvættir fyrir íslenzka þjóð. Og þið eruð ekki sjálfir það sterkir, að þið standið ykkur nokkurn skapaðan hlut í þeirri baráttu, sem þið heyið erlendis, nema því aðeins að þjóðin og ríkið standi á bak við ykkur, og það er ykkur sjálfum orðið ljóst. Þess vegna skuluð þið ekki vera að reyna að brjóta niður þær stoðir, sem íslenzka þjóðin á beztar í þessu, hennar bæjar og ríkisfyrirtæki, eftirlit og yfirtöku ríkisins á þessum málum. Það er eins og hver annar ungæðisháttur, þó að hann sé óviðkunnanlegur hjá rosknum manni, eins og það, sem ég var að geta um áðan einmitt með Einar Sigurðsson, að koma með það, um leið og ríkisstj. er með allan sinn fagnaðarboðskap, að það eigi undireins að selja öll ríkisfyrirtækin og bæjarfyrirtækin, eins og hann setur fram í Morgunblaðinu 20. marz 1959. Ég þóttist vita, að það væri ekki hægt að selja, nema þá þannig, að það væri á mjög lágu verði, og vafalaust áttu þeir að fá lán í bönkunum til þess að borga þau með, ríkisbönkunum, hvort sem þeir ætluðu að kaupa ríkisbankana á eftir kannske með áburðarverksmiðjufyrirkomulagi. M.ö.o.: niðurstaðan af þessu neyðarópi, sem stjórn S.H. rekur upp í sínu síðasta blaði, á því að vera sú, að Alþ. og ríkisstj eigi að svara. Það er rétta hjálpin. Það dugir ekki að sleppa svona unglingum, - eða ef menn vilja orða það eitthvað á annan veg, - svona bröskurum eftirlitslaust út í heiminn. Það verður að hafa beizli á þeim. Menn verða að vita, hvert þeir eru að fara með fjármunina. Þess vegna verður, um leið og þeir endurskoða sina afstöðu til ríkisins, þá verður ríkið líka að endurskoða alla afstöðuna til þeirra. Og það er það, sem ég fer fram á að sé gert. Áður en hægt er að taka þetta neyðaróp til endanlegrar afgreiðslu, þá verðum við að sjá, hvar við lendum með Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Ég man að vísu, að það var stóra slagorðið, þegar hæstv. ríkisstj. byrjaði með sína núverandi pólitík, að atvinnurekendur ættu að standa á eigin fótum. Það hafði annars heyrzt lítið nú seinustu árin, en það var lögð mikil áherzla á þetta, að atvinnurekendur ættu að standa á eigin fótum. Ég hef nú satt að segja aldrei séð þessa fætur, sem íslenzkir atvinnurekendur hafa staðið á. Mér sýnist þeir alltaf hafa staðið á bönkum, á lánum úr bönkum og engu öðru. Það eru kannske tíu menn, sem standa án þeirra. En engu að síður, þá hafa nú fundizt hagfræðingar hér á Íslandi, sem hafa prédikað þetta, að atvinnurekendur ættu að standa á eigin fótum. Nú kemur sjálf Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sterkasta fyrirtækið á Íslandi, flytur a.m.k. mest út af öllum, veltir mestu af öllum, hundruðum milljóna kr., og segir: Ég get ekki staðið á eigin fótum. Ríkið verður að hjálpa mér. - Mér þykir þetta mjög gott, að þeir skuli sjá þetta. En ríkið verður þó að athuga allan ykkar gang áður, mínir herrar. Mér þykir mjög gott einmitt, að S.H. og þingmennirnir, sem þar eru í stjórn, skuli sjá, að þessar kenningar, sem hagfræðingarnir hafa haldið fram um fyrirmyndarríkið, kenningarnar, sem ríkisstj. hefur byggt á núna í 3 ár, þær séu tóm vitleysa og muni bara verða til þess að drepa niður íslenzk fyrirtæki. Mér þykir það mjög gott. En þá verða þeir að byrja á því að taka afleiðingunum af því, að þeir hafa nú rekið sig á. Það er vissulega svo, að þessir íslenzku atvinnurekendur geta ekki staðið á eigin fótum. En engu að síður verður þessi atvinnurekstur að geta staðið. Það þýðir, að við verðum að hjálpast að. Það þýðir, að Íslendingar verða að standa saman um þetta. Það þarf samstarf alþýðumanna og atvinnurekenda um þetta. Það þarf allan mátt bæja og ríkis, til þess að við Íslendingar getum haldið uppi okkar atvinnurekstri og barizt í þessum heimi fyrir því, að þessari þjóð vegni vel. Við þurfum ekkert einræði þarna, ekkert einræði Jóns Gunnarssonar eða neinna slíkra. Við höfum ekkert einræðisvald til handa einhverjum spekúlant. En við þurfum samheldni þjóðarinnar með fullu eftirliti með öllum þeim aðilum, sem þarna eru að verki. Þess vegna fór ég fram á í fyrra, að þetta væri tekið upp. Það fékkst ekki. Ég fer fram á það núna, og nú vona ég, að það verði gert, vegna þess að nú hafa sjálfir mennirnir í S.H. rekið upp neyðaróp, beðið um aðstoð ríkisins, beðið um einokun sér til handa, og það er alveg greinilegt, að það eru svo miklir hagsmunir, sem þjóðin á þarna í veði, að því neyðarópi verður að sinna. Ég rakti það hér áðan, hve mikið þetta hefur versnað, hve mikið fé hefur festst þar vestra, það, sem var 150 millj. í fyrra, sé kannske komið upp í 300–400 millj. núna. Ég rakti, hvernig það gengi að nokkru leyti saman við þá pólitík, sem rekin hefur verið um freðfiskútflutninginn, sem sé, að það hefur verið minnkað stórkostlega, sem flutt hefur verið út til þeirra landa, sem taka á móti vörunni gegn staðgreiðslu, eins og Sovétríkjanna, og sýndi þess vegna fram á, að einmitt í útflutningspólitík okkar Íslendinga væri skynsamlegt og nauðsynlegt að reyna að selja mikið af hraðfrysta fiskinum til sósíalistísku ríkjanna gegn staðgreiðslu, til þess að vera færir um að berjast við þá hringi, sem við þyrftum að berjast við í Englandi og Bandaríkjunum, og til þess að þurfa að verja hlutfallslega sem minnstu fé í að festa þar eða eiga þar á hættu. Það þýðir m.ö.o., að þessi pólitík í okkar útflutningsverzlun, það er hlutur, sem stjórn S.H. og þeir þingmenn Sjálfstfl., sem hafa meirihlutaaðstöðu hér á Alþ., hefðu átt að láta sig skipta, ef þeir hefðu verið það framsýnir, að þeir hefðu séð, hvað þetta þýddi fyrir þá. Það var ópraktískt að skera á viðskiptin við Sovétríkin, eftir að þeir höfðu um árabil notað alla þessa Rússapeninga til þess að setja þá fasta í nýjum fyrirtækjum í Bandaríkjunum, þótt þeir hugsuðu ekki lengra en það. Ég álít, að það sé þjóðarvoði fyrir dyrum, ef þetta leysist allt saman upp, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hrynur, eins og er viðbúið að hún geri, þegar önnur eins krítik er komin fram eins og nú og svona samkeppni komin þarna. Við skulum alveg gera okkur ljóst, að það er þarna hætta á ferðum. Þarna þarf ríkið sem sé að grípa inn í, eða a.m.k. virðast þeir vera komnir nokkuð á þá skoðun, þessir þm. Sjálfstfl., sem ráða ríkisstjórnarmeirihlutanum á Íslandi. Og nú vill svo til, að eftir því sem ég veit til, þá er ekki aðeins einn stjórnandi úr S.H., heldur líka sjálfur formaður Coldwater Seafood Corporation hér, einn af okkar hv. þdm., þannig að nú ættum við að geta við þessa umr., einmitt þessa umr., rætt þetta mál mjög ýtarlega hér. Við ættum að geta fengið hér upplýsingar um, hvernig þetta stendur, og við ættum hér á Alþ. að geta tekið þetta mál til fullrar athugunar og krufið það til mergjar. Ég vona, að það verði ekkert dulið í þessu máli og við fáum að vita allt, hvað þarna er. Ég vil vona það, að hér eftir hætti þm. Sjálfstfl, að tala um fyrirmyndarríki þeirrar frjálsu samkeppni, eftir þá áminningu, sem þeir hafa fengið frá S.H. Ég vona, að þeir, sem hafa haldið, að það væri einhver yndisleg samkeppni í þessum svokölluðu lýðræðisríkjum, hafi nú rekið sig það rækilega á, að þarna eru voldugir vargar að verki, sem ætla að háma í sig Sölumiðstöðina, og geri sér ljóst, að það er enginn gamanleikur að fást við efnahagslega baráttu þar, og að ríkið íslenzka þurfi þess vegna mjög vel að athuga alla sina hluti, og við fáum nú við þessa umræðu plöggin lögð á borðið af hálfu S.H. Þá álít ég, að það gæti vel svo farið, að hv. fjhn., sem ég legg til að taki þetta mál til meðferðar, geti jafnvel gert meira en að hafa með höndum þá rannsókn, sem hér er lagt til, og það er kannske líka hugsanlegt, að hún gæti komið með tillögur um skipan þessa máls. Ég sé, að þetta mál er nú svo þróað frá því í fyrra, að það er ekki bara lengur um það að ræða að bara rannsaka fjármálaástandið hjá S.H., heldur beinlínis um það, hvernig verður skipulagið á freðfiskútflutningnum frá Íslandi héðan í frá. Því spursmáli hef ég ekki upp stillt. Því hefur stjórn S.H. sjálf upp stillt. Hún virðist jafnvel fara svo langt að vitja beinlínis sprengja núv. ríkisstj. með því að biðja nú verndar forsrh. móti velferðarríki sjútvmrh., og þegar svona langt er gengið, þá er greinilegt, að það er eitthvað alvarlegt, sem þjarmar að þar erlendis, í frumskógi villidýranna, hjá auðhringunum í þessum margumtöluðu lýðræðisríkjum. En við þurfum að fá plöggin á borðið. Við þurfum að fá að vita, hvernig þessir hlutir standa. Við vitum, að það hefur verið flutt út á undanförnum 5–6 árum mjög mikið af fiski til Bandaríkjanna, að það hefur verið - að miklu leyti í einni verksmiðju - unnið úr tugum þúsunda tonna á undanförnum árum af íslenzkum freðfiski og selt sem vara tilbúin handa neytendum. Ég vildi mjög gjarnan beina þeirri spurningu til hv. form. Coldwater Seafood Corporation, sem rekur þessa verksmiðju, hvernig hefur verið með innkaupin til þessarar verksmiðju á undanförnum árum. Segjum t.d., að á svo og svo löngu árabili hafi verið seldar vörur út úr þessari verksmiðju fyrir t.d. 650 millj. ísl. kr., ef maður reiknaði með kannske 20-30 þús. tonnum á ári, a.m.k. 20 kr. kg, held ég, að það hljóti að kosta, og til að framleiða vörur fyrir neytendur fyrir 650 millj. kr. mun þurfa að kaupa inn í Bandaríkunum fyrir ekki minna en 150 millj. kr. þurrmjólk, egg, umbúðir, rasp og ýmislegt fleira, - vörur, sem allar eru meira eða minna niðurgreiddar í Bandaríkjunum. Það er algengt í Bandaríkjunum að gefa allt upp í 33% afslátt af vöru, sem er keypt. Hefur verið séð um það í öllum tilfellum, að sá afsláttur rynni til viðkomandi félags og fiskframleiðendanna hér heima, eða hefur slíkur afsláttur máske farið til einhverra milliliða þarna úti? Það er greinilegt, að það er hægt bara á slíkum innkaupum, ef menn láta ekki afsláttinn renna á réttan stað, að láta renna til ýmiss konar milliliða 45-50 millj. kr. á nokkru árabili. Það er enn fremur vitanlegt, að það er auglýst fyrir tugi millj. ísl. kr., og ég veit, að blöð, sem taka á móti auglýsingum, gefa venjulega líka afslætti. Hefur verið séð um, að þeir afslættir renni hingað heim? Enn fremur fara tugir millj. í flutninga í þessum löndum. Hefur verið grandgæfilega rannsakað allan tímann, að allt það, sem hægt væri að spara í þessum efnum, rynni hingað heim? Við þurfum að fá að vita þessa hluti. Bara slík smáatriði eins og þetta, sem ég nefndi hér áðan, með afsláttinn á þessum þurrmjólkurvörum og öðru slíku, það mundi á nokkrum tíma nema ekki minna en 80-100 aurum á kg hérna heima á fiskinum. Við þurfum að fá þessi plögg á borðið, plöggin frá Coldwater Seafood Corporation. Við þurfum að fá að rannsaka þetta til fullnustu, hvernig þessir hlutir standa. Við verðum að tryggja það, þegar íslenzka ríkið ætlar máske að standa á bak við eitt stórt fyrirtæki, jafnvel kannske tryggja því einokun eða annað slíkt, eins og hér er farið fram á, að þetta sé rekið með þeim heiðarleika og því viti, og ef nauðsynlegt er með þeirri hörku, sem tryggir, að það sé verið að vinna fyrir þjóðarheildina með því, fyrir þá menn, sem eiga þennan fisk, fyrir hraðfrystihúsin, fyrir útgerðarmennina, fyrir sjómennina, fyrir verkafólkið. Við getum ekki þolað það, að það sé máske stungið undan milljónum króna vestanhafs eða annars staðar og siðan sé sagt við menn hérna heima: Það verður að greiða lægra kaup til verkakvennanna eða verkafólksins, sem vinnur að því - Það getum við ekki þolað. Ef menn fara fram á það, eins og farið er fram á í þessu blaði, að íslenzka ríkið standi á bak við, allir Íslendingar standi sameinaðir, öll þjóðin sé eitt, eins og stendur í blaðinu um Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, þá verður þjóðin að fá 100% vissu, hafa 100% eftirlit með því, að þarna sé alls staðar skynsamlega og heiðarlega að farið. Plöggin verðum við þess vegna að fá á borðið. Við getum ekki þolað það, að einhverjir og einhverjir menn, sem kannske hafa verið íslenzkir um einhvern tíma, jafnvel þó að þeir eigi villu suður í Hafnarfjarðarhrauni, að þeir séu kannske allt í einu, áður en við vitum af, orðnir eiginlega amerískir fiskkóngar og séu farnir að hafa fyrst og fremst hagsmuni af því að reka fyrirtæki vestanhafs og fyrst og fremst hagsmuni af því að fá ódýran fisk frá Íslandi. Og það þarf ekki mikið til, ef búið er að festa 400 millj, kr. erlendis, í nokkrum fyrirtækjum þar, og þeim mönnum, sem finna sig hafa hagsmuna þar að gæta, finnist: Ja, það er nú bezt fyrir mig, að þessi fyrirtæki gangi vel, ég hef til ýmsar aðferðir til að ná mínum peningum út úr þeim, en ég ætla að fá fiskinn ódýrari frá Íslandi. Eini tilgangurinn með því að halda uppi Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, jafnvel að ríkið fari að vernda hana og tryggja, eins og þeir fara fram á, stjórnendurnir, það er þó, að það séu Íslendingar, íslenzkir verkamenn, íslenzkir sjómenn og verkafólk, íslenzkir útgerðarmenn og íslenzkir hraðfrystihúsaeigendur, sem njóta góðs af. Ég vil vonast til þess, einmitt vegna þeirra kvartana, sem nú hafa komið fram frá sjálfri S.H. í hennar blaði, að nú verði þessi till. mín tekin til rækilegrar athugunar og umræðu nú þegar. Mér þótti leitt, að hún skyldi ekki vera afgreidd í fyrra. Ég álít, að það hefði getað afstýrt margs konar tjóni, sem siðan hefur orðið, ef hún hefði verið afgreidd þá og verið gripið nægilega snemma inn í. En ég þykist viss um og sé það einmitt á því neyðarópi, sem S.H. hefur rekið upp, að það er enn þá meiri hætta fram undan núna heldur en ég nokkurn tíma hafði hugmynd um. Þess vegna vonast ég til þess, að hv. 2. þm. Vesturl. (SÁ), sem er formaður Coldwater Seafood Corporation, sjálfur meðlimur í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, hann leggi nú plöggin á borðið hér fyrir okkur, við fáum hér tækifæri til þess að ræða þetta mál, kryfja þetta mái til mergjar, og að við síðan finnum leiðir til þess að sameinast um það að tryggja íslenzkan freðfiskútflutning og tryggja það, að íslenzkir sjómenn og íslenzkir útgerðarmenn, íslenzkt verkafólk og íslenzkir hraðfrystihúsaeigendur og aðrir slíkir fái andvirði sins fisks, þ.e.a.s. hans rétta verð, hingað heim og okkur takist að ná þessu úr klónum, hvort heldur er á Unilever í Bretlandi eða jafnvel einhverjum, sem kynni að vera skyldur Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna í Bandaríkjunum.

Sigurður Ágústsson Hæstv. forseti. Ég vil byrja með því að leiðrétta hjá hv. 3. þm. Reykv. (EOl) ein af þeim mörgu ósannindum, sem hafa verið skrifuð í dagblöð höfuðstaðarins að undanförnu, að ég sé formaður Coldwater Seafood Corporation eða þeirrar stjórnar. Að sjálfsögðu er það margt fleira, sem þyrfti að leiðrétta af þeim mörgu fullyrðingum, sem hv. þm. bar hér fram og tæplega er samboðið jafnvirðulegum manni og hv. 3. þm. Reykv. vissulega er. Hv. þm. er einn af þeim mönnum, sem njóta trausts hjá fjölda manna, ekki eingöngu innan sins flokks, heldur einnig innan andstöðuflokkanna. Ég vil byrja á því að lýsa yfir, að ég er mjög undrandi yfir þeim mörgu blaðagreinum og mikla umtali manna á milli, sem átt hefur sér stað undanfarinn mánuð í sambandi við Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og hennar starfsemi og þá sérstaklega í sambandi við starfsemi þessara miklu samtaka í Bandaríkjunum. Stjórn hraðfrystihúsanna, sem hv. 3. þm. Reykv. segir nú, að sé skipuð þremur þm. Sjálfstfl., - það er ein af mörgum missögnum, sem hann heldur fram, - í stjórn hraðfrystihúsanna er ég og einn varaþm. Sjálfstfl. Það væri vissulega ánægjulegt, að það væru fleiri af þeim friða hóp, sem hér skipar sæti á Alþ., en ég er hins vegar mjög hryggur yfir þeim fullyrðingum, sem hv. alþm. hafði hér í frammi og jafnvel sagði berum orðum, að þetta fyrirtæki, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, væri í augum hans a.m.k. og jafnvel í augum þjóðarinnar hálfgert svindlfyrirtæki. Það er sorglegt ábyrgðarleysi að leyfa sér að hafa slík ummæli um eitt stærsta útflutningsfyrirtæki þessa lands, fyrirtæki, sem nýtur trausts ekki einungis meðlima sinna, heldur og langt út yfir þau takmörk, fyrirtæki, sem hefur unnið upp mikinn og glæsilegan markað fyrir frystan fisk á undanförnum árum og sýnt alveg sérstaka framtakssemi og dugnað í því starfi. Ég hef talið, að hin mikla gremja, sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. hér áðan í garð Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, stafi að mestu af þeirri staðreynd, að sala á frystum fiski minnkaði stórkostlega á árinu 1961 til Sovét-Rússlands, og ástæðan fyrir því, að þessi viðskipti við Rússland minnkuðu jafnmikið og raun ber vitni um, var einvörðungu sú, að Rússland var lélegasta markaðslandið á árinu 1961 fyrir fryst fiskflök. Og það veit hv. þm., að það var engin leið að verka frystan fisk í 7 punda umbúðir á markað til Rússlands á árinu 1961, þegar enginn möguleiki var til að fá Rússana til að hækka verðið úr £ 128 tonnið. Ég held, að allir þeir menn, sem fást við þessa framleiðslu, séu á einu máli um það, að þá hafi Rússlandsverðið verið lakasta verð, sem þeir bjuggu við. Það var fyrst eftir komu fyrrverandi menntmrh. Rússlands hingað til landsins, Furtseva, held ég, að frúin hafi heitið, að hún fékk því áorkað, að verð á 7 punda frystum fiski í pergamentumbúðum til Rússlands var hækkað úr £ 128 smál. í £ 140 eða um nær 10%. Það verð er þó reyndar talið enn of lágt, en það munar þó mikið um allt að 10 % hækkun, sem átti sér stað eftir mitt ár 1961. Sem stjórnarmeðlim í S.H. er mér það vissulega ljóst, að allar þær fullyrðingar, sem hv. 3. þm. Reykv. og fleiri hafa haft í frammi, að við viljum vinna að því að minnka viðskiptin við Rússland, eru gersamlega rangar. Við teljum viðskipti við Rússland, að öðru leyti en því, hve verðið er lágt, hagstæð fyrir íslenzka fiskútflytjendur, og ef unnt væri að fá verðið eitthvað hækkað enn, þá mundi áreiðanlega stóraukast útflutningur á fiskflökum til Rússlands. Eins og hv. þm. tók fram hér áðan í ræðu sinni, þá hafa viðskiptabankarnir, Landsbankinn og Útvegsbankinn, tekið þá ákvörðun að senda fulltrúa sina til Bandaríkjanna til að láta framkvæma þar birgðatalningu á frystum fiski, sem þar liggur, bæði á vegum Coldwater Seafood Corporation og hjá Sambandinu. Þetta er í sjálfu sér ekki nema eðlileg framkvæmd. Slík birgðatalning hefur átt sér stað í mörg ár hér á landi hjá fiskframleiðendum af hendi bankanna. Eigendur fiskvinnslustöðva telja birgðatalningu sjálfsagða ráðstöfun af bankanna hálfu. Hv. þm. kom svo víða við áðan, að það mundi þurfa langan tíma til að svara öllum hans fyrirspurnum. En sérstaklega vil ég mótmæla því, að stjórn Sölumiðstöðvarinnar hafi óskað eftir einokunaraðstöðu eða einveldi hér á landi í sambandi við sölu á frystum fiski á erlendan markað. Slík beiðni hefur aldrei komið fram, hvorki frá meðlimum né stjórn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Ég vil lýsa yfir, að allt samstarf á milli þeirra útflytjenda, sem hafa annazt sölu á frystum fiski, sem eru Samband ísl. samvinnufélaga, Fiskiðjuver ríkisins, meðan það var, og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, að samstarfið hefur verið hið ánægjulegasta og aldrei skorizt verulega í odda í sambandi við sölu þessara fyrirtækja á frystum fiski á erlendum markaði. Mér er ekki ljóst, hvaðan hv. þm. hefur þá tölu, að á s.l. ári sé búið að fjárfesta í Bandaríkjunum 3–4 hundruð milljónir á vegum Coldwater Seafood Corporation. Það er ekki rétt að leika sér með slíkar upphæðir og slá því fram sem staðreynd, sem ég veit að hv. þm. hefur engan skilning fyrir að séu réttar. Eins og hv. þm. tók fram áðan, urðu töluverðar umræður hér í hv. deild á síðasta þingi, er hv. þm. flutti till. til þál. að mestu samhljóða þeirri, sem hann flytur nú. Hv. 3. varaþm. Austf., Einar Sigurðsson, sem er jafnframt varaformaður S. H., gerði þá ýtarlega grein fyrir störfum S.H. í Bandaríkjunum. Það er rétt fram tekið hjá hv. 3. þm. Reykv., að margt hefur skeð á síðasta ári, sem hefur valdið því, að meðlimir Sölumiðstöðvarinnar hafa átt lengi fé sitt ógreitt frá sölusamtökunum eða frá S.H., og stafar mikið af því, að við gátum ekki með eðlilegum hætti selt fisk til Rússlands fyrri hluta ársins 1961 af þeirri einu ástæðu, að verð það, sem Rússar vildu borga á þeim tíma, var ekki unnt að vinna fisk fyrir í frost. Það var fyrst, eins og ég tók fram áðan, eftir að fyrrv. menntmrh. Rússlands fékk því áorkað, að verðið var hækkað um £ 12 eða upp í £ 140, að það var hægt að sinna þeim markaði að einhverju leyti. En þó teljum við, sem erum í stjórn þessara samtaka, verðið enn of lágt. Ástæðan fyrir því, að jafnmikið hefur verið sent af frystum fiskflökum og fiskblokkum til Bandaríkjanna, er einvörðungu sú, að verðið er þar mun hagstæðara. Það er rangt að bera það á stjórn S. H., að hún óski eftir að flytja fiskinn til Bandaríkjanna frekar en á Evrópumarkaðinn. Það er með öllu rangt. Og eins og ég tók fram áðan, vill stjórn sölusamtakanna eindregið halda góðum verzlunarháttum við Rússland. En að sjálfsögðu reynum við þar eins og á öðrum mörkuðum að fá eins hagstætt verð og unnt er fyrir afurðir okkar. Þar hafa Rússarnir verið mjög þungir í skauti. í nær sjö ár fékkst engin hækkun á þorskflökum til Rússlands, á sama tíma sem fiskur fór þó hækkandi á öðrum mörkuðum. Hv. flm. tillögunnar hefur óskað eftir, að henni verði vísað til hv. fjhn. og til síðari umræðu. Á þessu stigi málsins vil ég ekki segja meira um þetta mál, en mun, þegar nál. liggur fyrir frá hv. fjhn., taka nánar til máls um tillöguna.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem ég flyt ásamt fjórum öðrum þm. Framsfl., er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að veitt verði afurðalán út á garðávexti, hliðstætt því, sem gert er vegna sauðfjárafurða, enda séu garðávextir komnir í örugga geymslu, þegar afurðalán er veitt: Á undanförnum árum hefur Seðlabankinn veitt lán fyrir fram út á sauðfjárafurðir, allt alt 2/3 hlutum af áætluðu söluverði afurðanna. Þessi lán bæta að miklum mun fjárhagsaðstöðu framleiðenda og þeirra fyrirtækja, sem annast sölu afurðanna, enda eru þau nauðsynleg, þar sem rekstrarkostnaður, svo sem áburðarkaup, fellur á verzlunarfyrirtækin og færist í reikninga bænda aðallega á fyrri hluta árs, en sauðfjárafurðir koma ekki á markað fyrr en að hausti og greiðast ekki að fullu fyrr en þær birgðir eru að miklu leyti seldar. En framleiðsla landbúnaðarafurða þarf að vera sem fjölbreyttust, og eftir því sem mannfjöldi vex í landinu, eftir því þarf framleiðslan að aukast. Garðávextir eru ein af þeim tegundum matvæla, sem þjóðina má ekki skorta. Það er mjög eðlilegt, að í landbúnaðinum og innan bændastéttarinnar myndist nokkur verkaskipting, þannig að sumir bændur rækti hlutfallslega meira af garðávöxtum heldur en aðrir, því að aðstaða í héruðum til slíkrar ræktunar er misjöfn, bæði vegna tíðarfars og landgæða. Þetta er að ýmsu leyti viðurkennt í landbúnaðarlöggjöfinni. T.d. í lögunum um ræktun og byggingar í sveitum eru sérstök ákvæði um stuðning til garðyrkjubænda, og þar með er það viðurkennt, að þá framleiðslugrein eigi að meta til jafns við aðrar í landbúnaðinum. En fram að þessu hafa ekki verið veitt afurðalán út á garðávexti, hliðstætt því, sem gert hefur verið um alllangt skeið á sauðfjárafurðir. Um rekstrarkostnað vegna garðávaxta er mjög svipað farið og um sauðfjárafurðir, þannig að kostnaður við áburðarkaup og vinnu fellur til á fyrri hluta árs, en afurðirnar koma ekki á markað fyrr en að hausti og greiðast ekki að fullu fyrr en þær eru seldar. Tillaga sú, sem hér liggur fyrir, stefnir að því, að úr þessu verði bætt og að Alþ. beini því til ríkisstj., að tekin verði upp afurðalán út á garðávexti. Tillagan er því fullkomlega réttmæt, og ég vænti þess, að hún fái brautargengi hér á hv. Alþingi. Trygging fyrir því, að ekki verði skakkaföll vegna slíkra lánveitinga sem hér er farið fram á, á að vera sú, eins og segir í tillögunni, að garðávextir séu komnir í örugga geymslu, þegar afurðalán er veitt, og enn fremur ber þess að gæta, að afurðalánin, þó að veitt yrðu hliðstætt því, sem gert er á sauðfjárafurðir, nema ekki meira en helmingi til 2/3 hlutum af verði vörunnar. Ég vil að lokum geta þess, að aðalfundur Stéttarsambands bænda, sem haldinn var s.l. haust, tók þetta mál til umr. og gerði í því svofellda ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur Stéttarsambands bænda 1961 ítrekar tillögu frá síðasta aðalfundi um, að bankarnir láni afurðavíxla út á kartöflur eins og aðra framleiðsluvöru, enda séu kartöflurnar metnar og komnar í tryggar geymslur: Þessi tillaga okkar framsóknarmanna er því borin fram í samræmi við þá ályktun, sem aðalfundur Stéttarsambands bænda hefur gert að undanförnu um þetta mál. Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um þessa tillögu, en tel eðlilegt, að umr. verði frestað og málinu vísað til nefndar. Mér finnst eðlilegt, að það verði allshn., því að hér er ekki um nein fjárútlát að ræða af hálfu ríkissjóðs samkvæmt tillögunni.

Lúðvík Jósefsson Hæstv. forseti. Mig undrar það nokkuð, að hæstv. ríkisstj. skuli ekkert láta til sin heyra í sambandi við þetta stórmál, sem hér liggur nú fyrir. Ég tel, að þetta mál sé þannig vaxið, að það sé full ástæða til þess, að ríkisstj. skýri einmitt hv. Alþingi nokkuð frá því, hvað hún hugsar sér að gera í þessu stóra máli eða hvað hún hefur þegar gert til þess að gæta hagsmuna almennings í landinu, þjóðarheildarinnar, varðandi það mál, sem hér er til umræðu. Það hefur að vísu sézt að undanförnu, þegar þessi mál hafa verið rædd, að blöð ríkisstj. hafa rætt um málið sem allmikið vandamál og birt þar um allstórar fréttir. Þær fréttir út af fyrir sig ættu að vera nægilegar til þess, að ríkisstj. hafi reynt að kynna sér málið og gæti þar af leiðandi gefið nokkrar upplýsingar um það, þegar það kemur hér til umræðu á Alþingi. En eigi að síður virðist ríkisstj., þegar þetta mál er til umræðu, ekkert hafa um það að segja. Ég vil lýsa undrun minni á þessu og óska eftir því, að ríkisstj. segi, hvað hún hefur gert til þess að kynna sér þetta mál og hvernig hún lítur á málið sem heild. Það, sem felst í þeirri tillögu, sem hér liggur fyrir, er einkum þrennt. Þar er lagt til, að Alþ. kjósi sérstaka rannsóknarnefnd til þess að kynna sér, hvað Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur fest mikið fé, sem sjávarútvegurinn á, í fyrirtækjum erlendis. Í öðru lagi er lagt til, að athugað sé, hvað Sölumiðstöðin hefur lánað mikið erlendis af fiskandvirði. Og í þriðja lagi er lagt til, að sérstök athugun fari fram á því, hvernig háttað er tryggingum bankanna í þeim fiskafurðum, sem Sölumiðstöðin hefur flutt til annarra landa og selt þar, en greiðsla er ekki komin heim fyrir. Ég fyrir mitt leyti tel, að það sé afar eðlilegt, að slík rannsókn sem þessi sé látin fara fram, þegar það er haft í huga, hvað hefur verið að gerast, svo sem menn almennt vita, í þessum málum. Þegar till. mjög svipuð þessari lá fyrir Alþ. á s.l. ári, ræddi ég nokkuð um þá tillögu. Ég hélt því þá fram, að það væri alger misskilningur að telja, að þessi till. væri raunveruleg árás á S.H. eða þau samtök sem slík. Þvert á móti áleit ég og álít enn. að slík rannsókn, einmitt á vegum opinberra aðila, sem hér er lagt til að gera, hún sé nauðsynleg fyrir samtökin, eins og nú er komið. Það eru nokkrar óumdeilanlegar staðreyndir, sem liggja fyrir mönnum í þessum efnum, og það eru þær, sem ég vil sérstaklega rifja hér upp, en þær allar eru þess eðlis, að þær sanna í raun og veru, að það er réttmætt, að Alþ. láti sig málið skipta og að slík rannsókn sé gerð, sem er lögð til í þessari tillögu. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna er stærsti aðilinn, sem fer með útflutning á vörum Íslendinga. Samtökin eru byggð upp á ekki óeðlilegan hátt að mínum dómi. Innan samtakanna eru líklega á milli 50 og 60 frystihús, sem eru starfandi í landinu. í öllum aðalatriðum tel ég, að samtökin séu lýðræðislega upp byggð og það þurfi á slíkum samtökum að halda, eins og er. En þessi samtök eiga fyrst og fremst að reyna að selja framleiðslu frystihúsanna á erlendum mörkuðum og reyna að færa heim í þjóðarbúið eins mikið fyrir framleiðsluna og unnt er. Í rauninni er hér einvörðungu, eins og samtökin eru upp byggð, um sölusamtök að ræða, umboðsstofnun, sem tekur að sér framleiðslu félagsmanna og á að skila öllu andvirðinu, sem fæst fyrir framleiðsluna, til þeirra. Sölumiðstöðin er í raun og veru ekki stofnun, sem á að hafa sjálfstæðan, stórfelldan rekstur með höndum, neinn sérstakan áhætturekstur, hún er ekki þannig upp byggð. En eigi að síður hafa málin þróazt þannig, að stjórnendur Sölumiðstöðvarinnar og framkvæmdastjórar hafa tekið sér það vald og farið út í það að gera Sölumiðstöðina miklu meira en beina umboðssölustofnun. Þeir hafa farið út í það að byggja upp á vegum Sölumiðstöðvarinnar stórkostlega fjárfrekan atvinnurekstur í öðrum löndum og taka til slíkrar fjárfestingar eða uppbyggingar andvirði fisksins, sem stofnunin átti að hafa með að gera til sölumeðferðar. Það er sem sé staðreynd, sem liggur fyrir, að Sölumiðstöðin hefur byggt upp í Bandaríkjunum stóra fiskverksmiðju. Mér er ekki kunnugt um, hve mikið fé hefur verið lagt í þessa verksmiðju þar vestanhafs, en ég veit, að það skiptir nokkrum tugum milljóna króna, og nú einmitt á s.l. ári hefur átt sér stað þarna stórkostleg ný fjárfesting. Þetta er sem sé bein staðreynd í málinu, sem hefur ekki verið mótmælt af neinum, Því er ekki heldur mótmælt, því að það er margstaðfest, að aðilar þeir, sem standa að Sölumiðstöðinni, frystihúsaeigendur í landinu, þeir eru ekki allir á eitt sáttir um þessar framkvæmdir. Þar innan samtakanna eru hörkudeilur um það, hvort hafi verið rétt að farið og hvort hér sé réttilega að unnið eða ekki. Það eru ekki heldur deilur um það, að það er fyrst og fremst einn maður, framkvæmdastjóri Sölumiðstöðvarinnar nú um nokkra hríð, Jón Gunnarsson, sem hefur staðið að því að byggja upp þessa starfsemi á vegum S. H. í Bandaríkjunum og í öðrum löndum. Hann hefur mjög trúað á þessa aðferð, og hann hefur tekið sér mikið vald í þessum efnum. Svo einkennilega hefur þessi uppbygging farið fram, að þessi rekstur í Bandaríkjunum hefur verið með þeim hætti, að vísu á vegum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, að stjórnendur þessa mikla fyrirtækis í Bandaríkjunum, sem veltir þar nokkrum hundruðum millj. kr. á hverju ári, eru, eftir því sem nú er upplýst, Jón Gunnarsson framkvæmdastjóri S.H., kona Jóns Gunnarssonar framkvæmdastjóra og einn bandarískur lögfræðingur. Þessir þrír aðilar, hafa verið stjórnendur þessa mikla fyrirtækis í Bandarfkjunum, sem hefur haft öll þessi miklu fjárráð, þetta liggur líka fyrir og þýðir ekki að deila um. Margir af þeim aðilum, sem eru í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, hafa mjög fundið að þessu og spurt um það ár eftir ár, hverju þetta sætti, að þannig væri frá öllum málum gengið í sambandi við þennan mikla rekstur þar fyrir vestan, hvaða ástæða væri til þess, að Jón Gunnarsson og kona hans og amerískur maður, sem hann hefur valið, Jón Gunnarsson, væru stjórnendur þessa mikla fyrirtækis, en enginn maður úr stjórn S.H. og enginn maður kosinn af S.H. í þetta. Og það hefur mjög vafizt fyrir bæði Jóni Gunnarssyni og öðrum að gefa skýringar á því, hvernig á þessu stæði. Nú hefur það hins vegar komið í ljós og það verður ekki heldur um það deilt, að það eru engin lagafyrirmæli í Bandaríkjunum, sem hafa torveldað, að það væri hægt að hafa eðlilegri hátt á þessu en þarna hefur verið hafður, því að nú, þegar upp úr sauð og ýmsir opinberir aðilar voru farnir að skipta sér af málinu, m.a. bankarnir í landinu, þá tók stjórn S.H., sem var hinn skráði eigandi hins mikla fyrirtækis fyrir vestan, sig til og setti Jón Gunnarsson framkvæmdastjóra út úr stjórninni og konu hans út úr stjórninni, en tilnefndi tvo af stjórnarmönnum Sölumiðstöðvarinnar hér heima sem stjórnarnefndarmenn í fyrirtækið Coldwater. Þetta var hægt, og nú var það loksins gert. Það hefur nokkuð verið á það minnzt hér í þessum umr., hvílíkt fyrirtæki þarna er nm að ræða, en ég er alveg sannfærður um það, að þó að ég þekki þar ekki til nema að nokkru leyti, þá sýna þær upplýsingar, sem hér hafa verið gefnar um það, hve mikið fyrirtæki þetta er, ekki nema lítið brot af því, hve fyrirtækið er raunverulega mikið. Það er enginn vafi á því, að þetta fyrirtæki veltir brúttó margfalt hærri fjárhæðum á hverfu ári en það sendir hingað heim til Íslands í andvirði fiskafurða. Þannig er háttað öllum rekstri í Bandaríkjunum, að það er ekki hægt að reka þar slíka starfsemi, sem þetta fyrirtæki rekur, reka þessa verksmiðju, matvælaverksmiðju þar og innpökkunarverksmiðju, dreifingarstöðvar út um öll Bandaríkin og stórkostleg viðskipti við nokkur hundruð smásala víða um Bandaríkin, það er engin leið að standa í þessum viðskiptum án þess að velta gífurlega háum fjárhæðum. En yfirlitið á þessu öllu saman, stjórnin á þessu öllu saman hefur verið með þeim hætti, eins og ég greindi, að Jón Gunnarsson framkvæmdastjóri Sölumiðstöðvarinnar hefur verið forstjóri fyrir verksmiðjunni og forstjóri fyrir allri þessari starfsemi á vegum Sölumiðstöðvarinnar í Bandarfkjunum. Það er nú ekki svo, að Jón hafi ekki haft neitt annað að gera. Hann hefur auk þessa alls verið aðalsölustjóri S.H. og þurft að selja í ótalmörg önnur þjóðlönd og aðrar heimsálfur, allar framleiðsluvörur S.H., sem árlega sveiflast upp á nokkur hundruð millj, kr. Það er enginn vafi á því, að stjórn S.H. hafði á sínum tíma geysimikla trú á Jóni Gunnarssyni og fól honum, eins og menn sjá á þessum upplýsingum, svo að segja takmarkalaust vald og ég vil segja eftirlitslaust vald. Hér á Íslandi þykir það jafnan nauðsynlegt fyrir alla, að hverjum framkvæmdastjóra fyrir fyrirtæki fylgi stjórn, sem getur haft nokkurt eftirlit með störfum framkvæmdastjórans og hann hafi þar nokkurt eðlilegt aðhald. Eins og menn sjá á þessari uppbyggingu þar fyrir vestan, hefur ekki þótt þurfa að hafa þar neitt aðhald eða neina stjórn raunverulega yfir þessum framkvæmdastjóra. Þegar upplýsingar eins og þessar liggja fyrir, þá er ekki óeðlilegt, að gífurleg óánægja hefur gosið upp meðal félagsmanna S.H., og það er vitað mál, að þar eru hörkudeilur um þessar framkvæmdir og mönnum þykir mjög á skorta um það, að vel sé um hnútana búið, hvernig eignarhald er á þessu fyrirtæki og á þessum rekstri öllum fyrir vestan. Þá er ekki óeðlilegt, þegar svo er komið, að Alþingi láti hlutlausa rannsókn fara fram á því, hvað þarna er að gerast og hvernig þarna hefur verið á málunum haldið. Nú hefur til viðbótar við annað í þessum efnum það gerzt, að tveir ungir menn, sem starfað hafa á vegum S.H. í Bandaríkjunum, töldu, að þessi mál væru komin þannig, að það hvíldi á þeim sú skylda og sú ábyrgð að segja stjórn samtakanna hér heima, stjórn Sölumiðstöðvarinnar, frá því, að þeir teldu, að þessum rekstri fyrir vestan væri stórlega ábótavant, að það væri um mikla misbresti að ræða í framkvæmd, þar væri verið að tapa stórum fjárfúlgum, jafnvel tugum milljóna króna, og margt fleira, sem fram kom hjá þessum ungu mönnum í aðvörun þeirra til stjórnar Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Þá gerist það, að framkvæmdastjórinn, Jón Gunnarsson, með hið mikla vald, hann rekur þessa menn úr þjónustu samtakanna á svipstundu. Þetta kallar enn fremur á það að mínum dómi, að það á að fara fram hlutlaus athugun á vegum ríkisvaldsins á því, hvað þarna hefur verið að gerast. Það á að leita til botns í því: Er það rétt, sem þessir starfsmenn segja um reksturinn þar fyrir vestan? Er þörf á að gera þarna umbætur á og breytingar á, eða er þetta kannske allt saman að meira eða minna leyti rangfærslur? Þá á líka hlutlaus athugun að kveða slíkt niður. Ég saknaði þess mjög í ræðu hv. 2. þm. Vesturl., sem hér talaði næst á undan mér og er nú orðið einn af stjórnarnefndarmönnum í Coldwater-fyrirtækinu í Bandaríkjunum, að hann segði til um það, hvort hann væri samþykkur þessari till., sem hér liggur fyrir, eða henni andvígur. Er hann á því, að slík hlutlaus rannsókn á vegum Alþ. eigi að fara fram, eða ekki? Telur hann, eins og komið er, að það sé bezt fyrir fyrirtækið, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sem ég veit, að hann vill reyna að vernda, hann vill reyna að koma í veg fyrir það, að Sölumiðstöðin hrynji, - telur hann það bezt fyrir þau samtök að snúast gegn till. eins og þessari, vera á móti hlutlausri athugun á málinu og láta áfram halda blaðaskrif af svipuðu tagi og hafa hér átt sér stað að undanförnu, og allar þær deilur ganga áfram manna á milli, sem hafa gengið í þessum efnum? Ég álít, að afstaða hans og stjórnar S.H. ætti, eins og ég hef sagt hér áður, tvímælalaust að vera sú, að þeir ættu að vera með því, að slík till. sem þessi sé samþykkt. Það eru fleiri atriði en þetta, sem ég hef nú minnzt á, sem liggja fyrir, þannig að um þau verður ekki deilt, að þau benda til þess, að þarna sé ekki allt með felldu í rekstri þessara fyrirtækja og því fyrirkomulagi, sem þarna hefur verið komið upp. Það er kunnugt, að frystihúsaeigendur í landinu kvarta sáran undan því, að það taki alveg óheyrilega langan tíma fyrir þá að fá greiðslur fyrir afurðir þær, sem Sölumiðstöðin hefur af þeim tekið og flutt úr landi. Það hefur komið fram hjá ýmsum þessum aðilum á opinberum vettvangi, að þeir telji, að meðaltalstími, frá því að þeir afhenda fisk til afskipunar og þangað til þeir hafa fengið uppgert fyrir fiskinn til Sölumiðstöðvarinnar, - sá meðaltalstími sé 9–12 mánuðir. Menn sjá, að hér er auðvitað um allt of langan tíma að ræða og frystihúsunum eru bökuð gífurlega mikil aukaútgjöld, er fyrirkomulag sem þetta leiðir af sér. Og ég verð að segja það, að mér þykir furðulegt, að einn af stjórnarnefndarmönnum S.H. skuli treysta sér til þess eftir það, sem nú hefur gerzt í þessum málum, að halda því fram, að það verð, sem íslenzkir hraðfrystihúsaeigendur hafa fengið út úr Bandaríkjamarkaði, t.d. á s.l. ári eða undanförnum árum, það sé betra en t.d. 140 sterlingspunda verðið, sem við fáum fyrir fisk þann, sem seldur er til Ráðstjórnarríkjanna, þegar tillit er tekið til þessa og afleiðinganna af því. Ég fyrir mitt leyti, sem hef reynt að kynna mér þetta allmikið við það frystihús, sem ég hef beinna hagsmuna að gæta við, er ekki í nokkrum vafa um, að það verð, sem fengizt hefur fyrir þann fisk, sem fluttur hefur verið til Bandaríkjanna, er stórum lakara verð en á flestum öðrum mörkuðum vegna þessa ástands, sem skapast af greiðslunni. Vitanlega er þetta allt saman breytilegt eftir því, um hvaða fisktegund er að ræða. Ég hef getið þess hér áður í umr. um þetta mál, að ég hef ekki verið í neinum vafa um það, að á Bandaríkjamarkaði höfum við í langan tíma fengið hagstæðasta verð fyrir nokkrar fisktegundir, sem við höfum flutt þangað, hagstæðara verð en á öðrum mörkuðum, en fyrir aðrar tegundir aftur höfum við aldrei fengið eins hagstætt verð og á ýmsum öðrum mörkuðum, og þegar tillit er tekið til þessa, þá miklu lakara verð. En það er ekki heldur aðalatriðið í þessu máli, alls ekki. Hitt er aðalatriðið: Er eðlilega gengið frá þessum málum skipulagslega séð? Er þannig gengið frá þessu, að það megi búast við því, að það geti orðið friður til frambúðar um starfræksluna í þessu formi, eða þarf hér að gera breytingar á? Ég skal segja það sem mína skoðun, að ég tel, að það sé óhjákvæmilegt að hafa svipuð samtök og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna er fyrir frystihúsin í landinu. Ég er andvígur því að ætla að leysa þetta upp og afhenda afurðirnar til sölumeðferðar í hendur margra aðila, sem þá yfirleitt mundu verða umboðsaðilar stórra erlendra fyrirtækja. Ég hef síður en svo trú á því skipulagi. En ég fer ekki í neinar grafgötur með það, að ég tel, að það sé óhjákvæmilegt, ef S.H. á að lifa eitthvað áfram, þá verði að gera þar miklu gleggri skil á milli umboðssölufyrirtækisins S.H., sem tekur afurðir félagsmanna og á að selja þær í umboðssölu og skila öllu andvirðinu og það strax og varan er seld og flutt úr landi, og annarrar starfsemi, sem S.H. kann e.t.v. að koma á fót og reka, - þar verði að vera glögg skil á milli, en ekki sé hægt að blanda þannig saman fjármunum á milli óskyldra aðila, eins og gert hefur verið að undanförnu. Ég tel enga leið til frambúðar að hafa það svo, að hraðfrystur fiskur sé fluttur óseldur til Bandaríkjanna og hann sé tekinn þar í almenna fiskvinnslu í verksmiðjum, án þess að hann sé greiddur, síðan, þegar búið er að matreiða hann þar, þá sé hann seldur vítt og breitt um Bandaríkin, meira og minna í lánsformi, jafnvel til smásala, og að þeir, sem áttu hinn framleidda fisk, eða frystihúsin á Íslandi, þurfi að bíða í fullkominni óvissu án trygginga allan tímann eftir andvirði fisksins. Skipulag eins og þetta álit ég, að geti ekki þrifizt til langframa, það verði að breyta þessu. Hins vegar tel ég ekkert við það að athuga, þó að ýmsir menn í íslenzkum fiskiðnaði byggi upp á sínum vegum fiskverksmiðju í Bandaríkjunum eða annars staðar, ef þeir telja það hagkvæmt, eða reki þar einhverja pökkunarverksmiðju fyrir fullframleiddan fisk. En slíkt fyrirtæki verða þeir að reka í Bandarfkjunum eins og önnur fyrirtæki eru rekin þar í landi. Slíkt fyrirtæki verður auðvitað að kaupa fiskinn frá Íslandi á almennu gangverði, sem á fiskinum er. Og það fyrirtæki verður að greiða fiskinn, um leið og hann fer frá Íslandi, eins og aðrir kaupendur í Bandaríkjunum gera eða eiga að gera. Sýni það sig svo, að þessi rekstur sé ábatasamur á sérstakri verksmiðju fyrir vestan, þá vitanlega á hagnaðurinn af slíkum rekstri að koma heim og koma réttum eigendum verksmiðjunnar til góða. En það er ekki hægt að láta þessa verksmiðju starfa á þann hátt, sem nú er, að hún geti fengið að ganga hér í fiskbirgðum Íslendinga og nota þær á þennan hátt. Og ég hef bent líka á það áður, að það er alls ekki verjandi á nokkurn hátt, að bankar landsins sleppi fiskinum úr landi, sem er hér veðsettur, á þann hátt, sem gert hefur verið að undanförnu. Ég tel, að bankarnir hafi hreinlega enga heimild til þess. Þegar búið er að flytja fisk vestur til Bandaríkjanna fyrir 200–300 millj. kr., fisk, sem er veðsettur bönkum landsins, og hann er þá vitanlega kominn undan öllum yfirráðarétti bankanna, sem eiga veð í honum, þegar búið er síðan að rifa upp fiskinn í Bandaríkjunum og tilreiða hann og jafnvel selja hann og éta hann, án þess að greiðsla sé komin heim, þá sjá menn, hvernig komið er veðsetningu bankanna í þessum afurðum. Slíkt fyrirkomulag sem þetta getur vitanlega ekki haldizt til lengdar, og verður engum til góðs að reyna að halda því við. Þetta hafa viðskiptabankarnir séð nú og hafa reynt að grípa inn í. Þeir hafa því ákveðið að senda fulltrúa sína vestur til Bandaríkjanna til þess að gera þar alveg sérstaka rannsókn á þessum málum öllum. Og það, sem bönkunum ber fyrst og fremst skylda til að athuga, er það, hvort þeir fjármunir, sem bankarnir eiga sjálfir þarna fyrir vestan, eru í hættu eða hvort bankarnir geta komið sínum hlut á þurrt í þessum efnum. Það er það, sem bankarnir munu athuga, hvort þeir geti sloppið út úr þessu öllu saman, eins og nú er komið, eða ekki. En það er vitanlega ekki fullnægjandi rannsókn fyrir Íslendinga almennt séð, fyrir íslenzk stjórnarvöld. Það þarf einnig að athuga um það, hvernig hefur verið farið með þessa fjármuni Íslendinga, með fiskandvirðið og allan þennan rekstur, sem er á vegum Íslendinga þar fyrir vestan. Hefur allt skilað sér heim, sem átti að skila sér heim, og er þessi rekstur með eðlilegum hætti? Til þeirrar rannsóknar á Alþingi að stofna, og ég álít, að það sé óhugsandi, að ríkisstj. hafi ekki rætt þetta mál, svo mjög sem það hefur borið á góma að undanförnu, og ég trúi því varla, að hún hafi ekki myndað sér einhverja skoðun á því, hvað eigi að gera í þessu stórmáli. Það hefur komið hér greinilega í ljós, að íslenzka ríkisstj, telur sér skylt að grípa inn í, jafnvel á hinn harkalegasta hátt stundum, þegar hún hefur talið, að það þyrfti að reyna að tryggja fiskframleiðendum í landinu og fiskútflytjendum í landinu nokkru betri rekstrarafkomu en leit út fyrir að þeir yrðu að búa við. Þetta gerði hæstv. ríkisstj. m.a. á s.l. sumri, þegar hún lækkaði gengi krónunnar enn einu sinni, vegna þess að hún taldi, að þannig líti út, að það yrði að gera þessa ráðstöfun vegna útflutningsatvinnuveganna. En er þá ekki jafnbrýn nauðsyn á því frá hálfu ríkisstj. að athuga um það, hvort allir þeir fjármunir koma heim og ganga til réttra aðila, sem framleiðendur í landinu eiga raunverulega, en mjög er dregið í efa, að nú sé, með því skipulagi, sem ríkir t.d. í þessum efnum. 



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, var flutt, svo sem alþm. rekur minni til, á síðasta þingi og að mestu leyti í því formi, sem hún er nú. Meiri hl, fjvn. afgreiddi till. þá frá nefndinni, en til hennar var henni vísað, en það gerðist í lok síðasta þings. Fjvn. eða meiri hl. hennar afgreiddi hana á þann hátt, að hann lagði til, að hún yrði samþ. með smábreytingu. Till. kom til framhaldsumr. í sameinuðu Alþ. síðasta dag þingsins, og hafði hv. 6. þm. Norðurl. e. stutta framsögu fyrir henni af hálfu meiri hl. fjvn. En þá stóð upp hv. þm. Skúli Guðmundsson og hafði margt á hornum sér út af þessu máli og gagnrýndi tili., og mig minnir, að það hafi helzt verið á máli hans að heyra þá, að Alþ. ætti að leysa þá hlið málsins, sem nefna mætti hina tæknilegu. Á eftir ræðu hv. þm. Skúla Guðmundssonar var bankað hart í borð af nokkrum framsóknarmönnum og beðið hljóðs. Þetta var síðasti fundur Alþ. að því sinni, tími mjög nákvæmlega afmarkaður. Þetta þýddi því beint stöðvun málsins, enda augljóslega sá einn tilgangur. En ég minni á þetta nú og spyr: Hvers vegna var slík nauðsyn að stöðva þetta mál? Í grg. þáltill. okkar Bjartmars Guðmundssonar, sem við nú endurflytjum, er m.a. vikið að samþykkt, sem gerð var á síðasta búnaðarþingi og gekk alveg í sömu átt og sú þáltill., sem hér liggur fyrir, aðeins þó talað þar um landbúnað. En eins og við víkjum að í grg, okkar, þá er það alveg ljóst, að þeim spurningum, sem þar er óskað svars við, flestum a.m.k., verður ekki svarað, nema alger rannsókn á atvinnu- og framleiðslumálum og tekjum þjóðarinnar o.s.frv. fari fram. Þess vegna er framkvæmd á þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, alger nauðsyn, til þess að unnt sé að svara þeim spurningum, sem m.a. er fjallað um í till. búnaðarþings. Mér þykir rétt að segja frá því hér, að á síðasta Alþ. komu á fund okkar flm. fulltrúar frá kvenþjóðinni. Þeirra erindi var að vekja athygli okkar á hlut húsmæðranna í landinu í sköpun þjóðarteknanna. Ég vil geta þessa hér, af því að það er m.a. vottur áhuga fyrir þessu máli, og allir, sem gera sér grein fyrir því, þeir sjá, að hlutur húsmæðranna er stór í lífsbjörg þjóðarinnar. En ýmsir mundu hins vegar telja eðlilegast, að húsmæðurnar skiptust á fjölskyldugrundvelli milli hinna ýmsu atvinnugreina og þjónustustarfa. En vitanlega kemur þetta til athugunar ásamt mörgu öðru við framkvæmd málsins. Ég vil ekki fara mikið út í mitt eigið álit á ýmsum starfsgreinum þjóðfélagsins, þegar þarf að meta mikilvægi atvinnugreina, þótt ég kunni að hafa mínar skoðanir þar um. Ég tel þó t.d., að öflun fisks á Skagaströnd eða Bakkafirði sé meira virði en t.d. iðnaður, eins og brjóstsykurgerð. Og ég tel framleiðslu dilkakjöts á Jökuldal meira þjóðþrifaverk en t.d. sumt af þeirri list, ef því mætti jafna saman, þeirri svonefndu list, sem nú virðist þó nokkur liður í lifibrauði margra, t.d. svonefndri málaralist, orðaröðun ljótra eða fallegra orða í svonefnd ljóð, sem þykja þá bezt, er þau geta orðið sem mest dægradvöl lesendum að geta sjálfir í eyðurnar. Það kann að vera, að það sé örðugt að bera þessa hluti saman, og til að fyrirbyggja allan misskilning, þá vil ég segja það skýrt hér, að sú list í litum eða ljóði, sem færir sumarið eða vorið inn í veturinn, hún verður aldrei ofmetin. Ég skal ekki fara lengra út í þessa þætti. En þegar ég er að velta fyrir mér gildi atvinnugreina okkar Íslendinga, þá er mér landbúnaðurinn jafnan ofarlega í huga. Og eins og ég hef stundum víkið að hér áður, þá finnst mér stundum sem hann sé ekki rétt metinn eða gildi hans lægra metið í hugum sumra en ætti að vera að mínu viti. Ég vil leyfa mér í þessu máli að vekja athygli á grein, sem nýlega birtist í blaði, sem heitir Búnaðarblaðið og er fylgirit, gefið út með tímaritinu Víkunni, þar sem tekið er til athugunar um hagkvæmni fjárfestingar í landinu á hinni miklu fjárfestingaröld, sem ríkt hefur að undanförnu í þessu landi. Slíkar athuganir snerta það mál, sem hér er til umr. og hér er lagt til að rannsókn verði gerð um. Og með leyfi hæstv. forseta, þá langar mig til að lesa hér stuttan kafla úr þessari grein. En þar segir svo: „Framkvæmdabankinn hefur reiknað út, að þjóðartekjur á íbúa, reiknaðar á föstu verði, hafi aukizt um 8% frá 1947-1959, þ.e.a.s. að hver maður hefur árið 1947 getað keypt hund,rað einingar af einhverri vörn, en 108 einingar 12 árum síðar, ef verð á þeirri vöru hefur þróazt eins og verðlag yfirleitt. Ef bændur búa jafnvel árið 1947 og 1959 og verð á einstökum þáttum í framleiðslukostnaði mjólkur og kjöts hefur þróazt í samræmi við verðlag almennt, á hver maður að geta keypt 8% meira af mjólk eða kjöti árið 1959 en árið 1947. En raunin er sú, að hver einstaklingur getur keypt 39% meira af kjöti og 21% meira af mjólk, þegar miðað er við verð til framleiðenda. Þetta bendir til þess, að framfarir í landbúnaði hafi fært þjóðinni meiri rauntekjur en framfarir í öðrum atvinnugreinum, að þeir fjármunir, sem landbúnaðurinn hefur fengið til umráða, hafi gefið þjóðinni betri arð en það fjármagn, sem iðnaður, sjávarútvegur, verzlun og þjónusta hafa fengið til ráðstöfunar: Þetta er aðeins stuttur kafli úr þessari grein, og að þessu máli er víkið nokkru nánar, en í þessari tilvitnuðu setningu felst þó meginatriði málsins. Höfundur þessarar greinar er ungur búvísindamaður frá Búnaðarháskólanum í Ási í Noregi, Björn Stefánsson að nafni. Ég legg engan dóm á það vitanlega, hvort þessar niðurstöður muni standast við nánari rannsókn, en mér þótti ástæða til að vekja athygli á þeim og einmitt við umræður um þessa till., og ég held, að það sé rétt, að þessi niðurstaða verði heyrinkunn. Í sambandi við þetta mál, rannsókn á hlutdeild atvinnugreinanna í þjóðarframleiðslunni, þá hvarflar mér mjög í hug það, sem nefnt er starfsfræðsla. Eins og kunnugt er, þá er mjög vaxandi áhugi fyrir starfsfræðslunni núna síðustu árin. Ég tel augljóst mál, að hún er eitt nauðsynlegasta námsefni allra skóla. Það er ekkert nauðsynlegra hinum uppvaxandi þjóðfélagsborgurum en haldgóð þekking á því, hvernig blóðrás þjóðarinnar er, ef svo mætti segja, eða hvaðan orkan berst og einnig vítamínin, ef svo mætti að orði komast. Rannsókn á þeim atriðum, sem við drepum hér á, er þess vegna alveg nauðsynlegur grundvöllur fyrir þeim leiðbeiningum, fyrir þeirri starfsfræðslu, sem þarf að veita í skólum landsins. Það þarf að leiðbeina hinum ungu Íslendingum í starfsvali og vekja athygli á því, hvar unnt er að leggjast þyngst á ár til vaxandi velgengni. Og þá koma vitanlega jöfnum höndum til athugunar hinar efnislegu og andlegu hliðar. Við höfum leitað álits hagfræðinga um þessa till., og ég vil geta þess hér, að það er þeirra álit, að sumt, sem hér er rætt um, sé mjög örðugt í framkvæmd. Að sumum þáttum er nú verið að vinna. En þetta mál er sem sagt í vaxandi mæli á framkvæmdastigi, og mér finnst það mjög eðlilegt, þar sem ég fæ ekki betur sáð en þetta sé grundvallaratriði í öllu okkar lífi. Þó að grg. okkar flm, sé stutt, sem fylgir þessari till., þá eru þó þar dregin fram meginrökin, sem við viljum láta fylgja. Ég hef ofur lítið fyllt betur í eyður í þessu stutta máli, en ég sé ekki ástæðu til að tala um þetta langt mál. Mér finnst málið ljóst og eigi ekki að geta verið um það deilur, og ég vildi vænta þess, að Alþ. afgreiddi nú þessa till. Alþ. á að láta í ljós vilja sinn og það á að gefa fyrirmæli um tilhögun og tilgang. Ég legg svo til, að umr. verði nú frestað, og eins og á s.l. þingi vil ég leggja til, að málinu verði vísað til hv. fjvn. til athugunar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja fsp. til hæstv. ríkisstj. um alúminíumverksmiðju. Fsp. er á þskj. 326 og er svo hljóðandi: „1) Hafa farið fram samningar eða samningaumleitanir á vegum ríkisstj. eða með vitund hennar við erlenda aðila um að reisa hér alúminíumverksmiðju, og ef svo er, þá við hverja? 2) Hefur verið gerð athugun á byggingu alúminíumverksmiðju hér á landi, liggja fyrir drög að áætlunum, hefur byggingarkostnaður verið áætlaður, og þá hve hár er hann og um hvaða stað eða staði er rætt fyrir staðsetningu slíkrar verksmiðju?“ Ástæðan til þess, að þessi fsp. hefur verið lögð hér fram, er fyrst og fremst sú, að frá því hefur verið skýrt í blöðum borgarinnar að undanförnu, að fulltrúar á vegum ríkisstj. hafi verið að ræða við erlenda aðila um byggingu alúminíumverksmiðju hér á landi, og fjöllesin erlend blöð og tímarit hafa skýrt frá þessu, og þar hefur einnig komið fram, að starfandi mundi vera á vegum ríkisstj. sérstök undirbúningsnefnd, og einnig hefur komið fram í frásögnum af þessu áætlað kostnaðarverð verksmiðjunnar og fleira þar að lúlandi. Mér finnst, að hér sé um svo stórt og þýðingarmikið mál að ræða, að full ástæða sé til þess, að hæstv. ríkisstj. skýri Alþingi frá því, hvað raunverulega hefur gerzt í þessu máli, og vænti, að ríkisstj. sjái sér fært að veita þær upplýsingar, sem um er beðið í þessari fyrirspurn.



Herra forseti. Eins og fyrirspyrjandi gat um, eru fyrirspurnir hans tvær, og hinni fyrri svara ég svo: Áratugum saman hafa farið fram athuganir á vegum íslenzku ríkisstj, um möguleika á að reisa hér alúminíumverksmiðju. Ég skal þó einungis ræða um það, sem gerzt hefur í tíð núv. stjórnar, enda skilst mér, að í fsp. sé einungis átt við það. Haustið 1960 leitaði svissneska fyrirtækið Aluminium-Industrie Aktiengesellschaft, AIAG, í Zürich eftir upplýsingum um aðstöðu til vinnslu alúminíums, hér á landi, og komu tveir aðalframkvæmdastjórar fyrirtækisins hingað til lands og ræddu við ráðh. iðnaðarmála og raforkumála ásamt sérfræðingum, sem til voru kvaddir. Fyrirtækinu voru þá og síðar veittar ýmsar upplýsingar um afstöðu til raforkuvinnslu hér á landi. Um svipað leyti varð vart áhuga af hálfu sænskra aðila á vinnslu alúminíums hér, og voru ráðgerðar viðræður við þá um það efni sumarið 1961. En þegar til kom leystu Svísar úr þörf sinni á annan hátt, og voru þess vegna aldrei teknar upp viðræður við þá af hálfu ríkisstj. Í októbermánuði s.l. kom hingað til lands fulltrúi frá frönsku fyrirtæki, Pechiney, sem hefur aðalstöðvar sínar í París, og kom í ljós að hið franska fyrirtæki vill kanna möguleika til alúminíumvinnslu hér. Voru síðan teknar upp viðræður við fulltrúa fyrirtækisins með sama hætti og við AIAG. Viðræðum við bæði fyrirtækin, AIAG og Pechiney, hefur verið haldið áfram, og verður enn ekki sagt um, hver árangur verður af þeim, en bæði fyrirtækin svo og fulltrúar ríkisstj. hafa lýst hug sínum til þess að kanna til hlítar, hvort samkomulagsgrundvöllur er fyrir hendi. Hingað til hefur í viðræðum þessum eingöngu verið skipzt á upplýsingum. Ríkisstj. hefur jafnframt látið vinna að söfnun gagna um ýmis atriði, er skipta máli um rekstur sem þennan og menn þurfa að átta sig á, þegar að því kemur, að taka skuli ákvörðun í málinu, en að sjálfsögðu verður hún ekki gerð nema með atbeina Alþingis. Við seinni spurningunni er þetta svar: Eins og ráða má af því, sem sagt hefur verið hér að framan um viðræður við AIAG og Pechiney, eru þær ekki komnar svo langt á veg, að tímabært hafi verið að gera áætlanir um byggingu alúminíumverksmiðju og þá ekki heldur um byggingarkostnað. Ráðgert er, að hinir erlendu aðilar reisi og eigi a.m.k. að mestu umrædda verksmiðju eða verksmiðjur, en skuldbindi sig til að kaupa af íslenzka ríkinu ákveðið lágmark raforku um tiltekinn árafjölda fyrir umsamið verð. Algengur byggingarkostnaður erlendis mun vera nálægt þúsund dollurum fyrir hvert tonn af alúminíum, sem verksmiðja getur framleitt á ári. 30 þús. tonna verksmiðja, sem er algeng eining í stærð slíkrar verksmiðju, mun þannig að líkindum kosta nálægt 30 millj. dollara eða nær 1300 millj. ísl. kr. Á hinn bóginn mundi virkjunarkostnaður t.d. við Búrfell ásamt nauðsynlegum háspennulínum nema um 28 millj. dollara eða nær 1200 millj. ísl. kr. Af sömu ástæðum og að framan greinir hefur staðsetning hugsanlegrar alúminíumverksmiðju ekki verið ákveðin. Virkjunarstaðir, sem sérstaklega hafa verið til athugunar, eru tveir, í Þjórsá við Búrfell og Dettifoss í Jökulsá á Fjöllum. Staðir, sem athugaðir hafa verið fyrir verksmiðju, eru á Húsavík, Eyjafjörður nálægt Dagverðareyri, Geldinganes við Reykjavík, svæðið sunnan Hafnarfjarðar og Þarlákshöfn. Hygg ég þá, að ég hafi svarað því, sem um var spurt.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann hefur hér gefið. Þau upplýsa talsvert um þetta mál, þó að allar upplýsingar séu nú að sjálfsögðu ekki veittar. En ég vil í tilefni af þessu segja það, að mér finnst, að þegar um slíkt stórmál er að ræða eins og það, sem hér um ræðir, þá væri ástæða til þess af hæstv. ríkisstj. að gefa Alþingi kost á því að fylgjast með gangi málsins, þannig að nefnd þm. gæti fengið að fylgjast með málinu frá upphafi. En nú skilst mér, að eins og málið stendur, þá hafi aðeins n. á vegum ríkisstj. sjálfrar, sem hún hefur kvatt til, með allan undirbúning þessa máls að gera, því að það er vitanlega ekkert smáræðismál, sem það er í sjálfu sér fyrir íslenzka þjóðarbúið að ræða um það að koma hér upp alúminíumveri, sem mundi kosta nokkuð á annan milljarð íslenzka króna, og einnig að byggja hér raforkuver fyrir þetta alúminíumver, sem mundi kosta svipaða upphæð. Slíkt varðar svo mikið allan okkar þjóðarbúskap, að til þess væri full ástæða, að ríkisstj. hefði samráð við Alþingi á öllum undirbúningsstigum málsins eða áður en að því kemur að taka beinar ákvarðanir. Ég vil þess vegna vænta, að hæstv. ríkisstj. taki það til athugunar, hvort hún sér sér ekki fært að gefa þinginu kost á því að fylgjast á beinan hátt með öllum undirbúningi þessa máls.



Herra forseti. Það var aðeins til þess að segja, að ég mundi fyrir mitt leyti vilja styðja það, sem hv. 4. þm. Austf. minntist á, að fara þess á leit við hæstv. ríkisstj., að hún athugaði, hvort hún teldi ekki rétt, að Alþingi fylgdist með í þessu máli og fulltrúar t.d. frá þingflokkunum, áður en það kæmist á lokastig. Ég get vel skilið, að það þurfi að fara fram ýmsar undirbúningsathuganir, eins og hæstv. ráðherra tók fram. En þegar það nálgaðist, að þetta mál kæmist á ákvörðunarstig, kæmist á það stig t.d., að farið væri að ganga t.d. frá uppkasti að samningum eða einhverju slíku við erlendan aðila um að koma á fót svona stórum rekstri, þá mundi ég telja, að það væri nauðsynlegt og í alla staði mjög vel við eigandi, að fulltrúar frá þingflokkunum fylgdust með. Hér er um mjög merkilegt ,.prinsip“-mál að ræða. Ef slíkur samningur yrði gerður, þá væri þar komið sjálfsagt eins konar fordæmi fyrir því, hvernig hugsanlegt væri að ganga frá samvinnu Íslendinga og útlendinga um stórrekstur. Hér er því alla vega um mjög mikið nýmæli að ræða og mjög þýðingarmikið mál, og vildi ég taka undir og beina því til hæstv. ríkisstj. að athuga þessa tillögu um meðferð málsins.



Herra forseti. Það er mjög ánægjulegt að heyra hið góða samkomulag samþingismannanna frá Austfjarðakjördæmi. Það er sjálfsagt að taka þeirra óskir til athugunar. En eins og hv. 1. þm. Austf. sagði, hljóta ýmsar undirbúningsathuganir að eiga sér stað í slíku máli, sem með eðlilegum hætti hljóta að vera á ábyrgð ríkisstj. hverju sinni. Það er svo matsatriði, hvenær að því er komið, að rétt sé að gera heyrinkunnar þær niðurstöður þeirra athugana, sem fyrir liggja. Eins er hugsanlegt, að þó að ekki þyki tímabært að gefa almennar tilkynningar um málið, þyki rétt að hafa um það samráð við þingflokka. Enn hefur ekkert gerzt í þessu máli, sem hafi gefið ástæðu til þess, að ríkisstj. leitaði til annarra, vegna þess að eingöngu er verið að kanna málið og engar skuldbindingar hafa verið á sig teknar aðrar en þær að kanna til hlítar þá möguleika, sem kunna að vera til þess, að samningsgerð geti hafizt. En eins og ég segi, það er ánægjulegt að heyra, að báðir hv. þm. hafa áhuga fyrir málinu, og það er sjálfsagt að hafa þeirra óskir í huga, en svo kemur að ríkisstj. að meta, hvenær málið er komið á það stig, að hún þurfi að hafa samráð við fulltrúa þingsins í heild.



Herra forseti. Ég veitti því athygli í svari hæstv. ráðherra, að hann gat um ýmsar athuganir, sem fram hefðu farið í sambandi við þetta mál, og ætla ég, að hann hafi skýrt frá því, að athuganir á virkjunarskilyrðum hefðu farið fram bæði við Jökulsá á Fjöllum og Þjórsá. Hins vegar komst hann svo að orði, ef ég hef heyrt rétt, þegar hann ræddi um kostnað við raforkuver, að raforkuver t.d. við Búrfell mundi kosta tiltekna upphæð, sem hann nefndi, eða þannig skildist mér, að honum hafi farizt orð. Í tilefni af þessu vildi ég grennslast eftir því hjá hæstv. ráðherra, hvort það er aðeins tilviljun, að hann komst þannig að orði, að hann nefndi kostnaðinn í sambandi við Búrfellsvirkjun, eða hvort það á að skiljast svo, að athuganir séu þar lengra komnar en við Jökulsá á Fjöllum. Ég tel mig hafa sérstakt tilefni til þess að inna eftir því, vegna þess að fyrir ekki mjög löngu samþ. Alþingi sérstaka ályktun þess efnis, að hraða skyldi athugun á virkjunarmöguleikum við Jökulsá. Því kæmi mér það nokkuð á óvart, ef það verk væri skemmra á veg komið en hitt. Eftir þessu langar mig til að grennslast hjá hæstv. ráðherra í tilefni af því, hvernig honum fórust orð, sem auðvitað getur verið aðeins tilviljun til dæmis.



Herra forseti. Svar mitt við þessari fsp. hv. þm. er einfalt. Í hinni upphaflegu fsp. er ekki beinlínis spurt um virkjunarkostnað á rafmagnsorkunni, heldur einungis kostnað við byggingu alúminíumverksmiðju. Í þeirri tillögu til svars, sem ég fékk frá réttum aðilum um þetta mál, var því eingöngu sú grg., sem ég las upp um byggingarkostnað alúminíumverksmiðju. Ég taldi það hins vegar ekki vera fullnægjandi og spurði: Hvað kostar sjálf virkjunin á orkunni? - og fékk þetta svar og athugaði ekki að grennslast frekar eftir því, hvort það svar væri á tilviljun byggt eða vegna þess að athugunum væri lengra komið með Búrfell heldur en hitt. Ég taldi rétt, að menn fengju nokkra hugmynd um þetta í mjög stórum dráttum, og taldi því svarið fullnægjandi til upplýsingar því. Hitt er mér að sjálfsögðu ljóst, að það verður ekki ákveðið, hvar verksmiðju skuli reisa né hvaða fljót skuli virkja, nema fyrir liggi raunhæfur samanburður á kostnaði á hvorum staðnum um sig. Það er hvorki hægt fyrir íslenzka ríkið né fyrir viðsemjendur að gera sér til hlítar grein fyrir grundvallaratriðum málsins, nema fræðilegur samanburður liggi fyrir á þessu tvennu. Það er vitað mál, að hinir útlendu viðsemjendur leggja að sjálfsögðu megináherzlu á að fá orkuna við sem vægustu verði og þeirra framkvæmdir verða algerlega háðar því, að við getum selt orkuna á því verði, sem þeir telji viðunandi. Sjálfsagt verður þar um mikið álitamál og deilumál að ræða, en það verður að vera slíkur samanburður fyrir hendi um þá staði, sem helzt koma til greina, að á fræðilegum rökum sé hægt að gera sér grein fyrir, hvorn staðinn skuli velja. Þetta tel ég alveg sjálfsagt.