Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal aðeins að litlu leyti svara hinum almennu, pólitísku hugleiðingum, sem að miklu leyti voru meginpartar ræðna beggja hv. 1. og 5. þm. Austf., Eysteins Jónssonar og Lúðvíks Jósefssonar, við upphaf þessarar umr. s.I. laugardag og þó alveg sérstaklega langmestur hluti ræðu hv. 1. þm. Austf., þegar frá eru skildar ræður tveggja Ed.-þm. frá vantraustsumr., sem hv. þm. hafði þann óvenjulega hátt á að endurlesa nú við þessar umr., en ég vík að því síðar. - Þessir forustumenn stjórnarandstöðunnar voru í sínum almennu, pólitísku hugleiðingum að miklu leyti á sömu nótunum, sem hendir þá nú oft og í vaxandi mæli í seinni tíð á yfirborðinu, þó að vitað sé, að undir niðri býr nokkuð sitt hvað í huga þeirra. Ég skal ekki dæma um, hvor þeirra er á þeim slóðum sleipari eða skýtur hinum ref fyrir rass, en enginn frýr þeim vits, en e.t.v. eru báðir grunaðir nokkuð um græsku. Þó vil ég segja, að þegar betur er að gáð, kemur ljóslega fram í hinum almennu pólitísku hugleiðingum þeirra eðlismunur, sem ekki er ógaman að, að dreginn sé fram í dagsljósið. Hv. 5. þm. Austf. var nokkuð afdráttarlaust andstæður erlendu áhættufé í atvinnurekstri hérlendis eða lýsti a.m.k. afstöðu flokks sins eindregið þannig, en eitt sagði hann þó, sem ég hjó eftir: „fordæmið er verst.“ Hér er verið að opna dyrnar, orðaði hann svo. Nú liggur að vísu ekkert fyrir um það, en látum það vera. En leynist ekki þarna dálítil viðurkenning í sjálfu sér, svolitið smáblóm frá þessum hv. þm., sem við forsvarsmenn þessa máls getum stungið í hnappagatið, þ.e., að þetta mál sé út af fyrir sig og m.a. í hans augum gott mál og hagkvæmt fyrir okkur, hvað svo sem látið er í veðri vaka? Fyrirvarar hv. I. þm. Austf. voru miklu fleiri og margslungnari. Hann segir, að Framsfl. vilji aðallega erlent fjármagn í formi lána til íslenzkra framkvæmda. Í þessu felst engin speki, þarna erum við víst allir á sama báti, enda er þetta sú leið, sem allir flokkar hafa farið. Vinstri stjórnin tók meira að segja erlend lán með alveg sérstökum hætti um leið og hún lagði á hilluna kosningastefnuskrá sína um að láta varnarliðið hverfa úr landi. Framsókn hefur líka gert meira en að taka erlend lán, þegar svo bar undir, ekki klígjað við að þiggja erlent gjafafé og styrki og hælt sér svo af að hafa hafi forustu um þær framkvæmdir, sem slíkt fé var notað til, eins og áburðarverksmiðju, sementsverksmiðju og rafvirkjanir, og þetta fengum við m.a. að heyra í ræðu hv. 1. þm. Austf. í þessum umr. En svo kemur það, sem loðnara er. Jú, Framsfl. hefur líka viljað athuga möguleikana á því að fá erlent áhrifafé inn í landið í atvinnurekstur hér. Fyrrv. formaður Framsfl. var þar fremstur í flokki og hafði sérstakan áhuga á því og lét kanna, hvort hægt væri að fá amerísk risafyrirtæki til að reisa hér álbræðslu. Og hvað sagði ekki þingflokkur framsóknarmanna í bréfi sínu til iðnmrh. í desember 1964, eftir að hafa kynnt sér ýtarlegar skýrslur frá ríkisstj., einmitt um samningsmöguleika við það erlenda fyrirtæki, sem nú er ráðgert, að reisi hér álbræðslu? Í þessu bréfi segir, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi í þingflokki framsóknarmanna í gær, 7. desember (1964) var gerð eftirfarandi samþykkt: Í tilefni af bréfi iðnmrh., dags. 23. nóvember s.l., með skýrslum og grg. þeim, er því fylgdu, tekur þingflokkur framsóknarmanna fram, að flokkurinn telur rétt, að athugaðir séu í sambandi við stórvirkjun möguleikar á því að koma upp alúminíumverksmiðju. Eysteinn Jónsson, Skúli Guðmundsson.“ Í framhaldi af þessu tóku svo tveir þm. Framsfl. sæti í n. eftir áramótin til þess, ásamt þm. frá stjórnarflokkunum, að undirbúa fyrir þingið till. um, að þessi alúminíumverksmiðja yrði byggð hér, eða undirbúa málið fyrir þingið. Seinna komu tveir þm. Alþb. í þessa n., eftir að ríkisstj. hafði lagt fram og rædd hafði verið skýrsla hennar um málið í maí 1965. En það fór ekkert dult, að Alþb. var samt í grundvallaratriðum gegn málinu. Þessu var alls ekki svona varið um Framsfl. eða einstaka þm. hans. Það var mjög á huldu og raunar miklu meiri ástæða til þess að ætla, að ýmsir þm. flokksins mundu fylgja málinu eða a.m.k. ekki vera því andsnúnir, og svo er haldið og jafnvel vitað um suma þm. flokksins enn. Það voru að vísu fyrirvarar, - ekki að flýta sér, fresta málinu, en þangað til hvenær? Staðsetning var gerð að fyrirvara og kannske eitthvað fleira. Svo leið að jólum, þá fór það einn daginn að kvisast hér í þinghúsinu, að nú væri Eysteinn Jónsson að leggja beizli við gæðinga sína, nú ætti liðið að standa eitt og óskipt gegn samningum um álbræðslu. Sá þm. Framsfl., sem flest orð hafði um aðfarirnar, - enda hafði hann lýst yfir með stærstum orðum fylgi sínu við málið, bæði fyrir sunnan í kjördæmi sínu og fyrir norðan á framsóknarfundum, - hældist af því stórvirki að hafa síðastur látið kúgast! Það hefur frétzt af þessum fundi, að formaðurinn hafi lagt á það megináherzlu, að enginn væri á móti, svo að hann gæti tilkynnt, að flokkurinn hefði einum rómi samþ. að vera gegn málinu, en sagt er, að 7 menn hafi setið hjá. Ræða hv. 1. þm. Austf. í þessum umr. var rétt spegilmynd af svona vinnubrögðum. Um leið og einni hurð er lokað, er önnur opnuð. Það eru taldir upp fyrirvarar og aftur fyrirvarar, haltu mér, slepptu mér, haltu mér bæði og slepptu mér í senn. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en þetta er engin ný Framsóknarbóla, sérstaklega í seinni tíð undir formennsku Eysteins Jónssonar. Ég kem þá að því að svara einstökum atriðum og aðfinnslum, sem fram hafa komið í sambandi við þetta mál í umr„ og ég skal þar fyrst víkja að gerðardómnum eða þeim aðfinnslum, sem þar hefur borið á góma. Gerðardómsmeðferð er oft beinasta, sanngjarnasta og fljótvirkasta leiðin til þess að leysa úr þeim deilum, sem upp kunna að koma milli tveggja eða fleiri samningsaðila. Gildir þetta jafnt um þessa samninga sem aðra samninga. Í þessu landi eru starfandi hundruð gerðardóma. Sumir eru stofnaðir með samningum milli einkaaðila eða t.d. með samþykktum félaga. Aðrir eru beinlínis stofnaðir með 1., og eru þeir varla færri en hinir. Í síðari flokknum er einmitt fjöldi gerðardóma, sem stofnaðir hafa verið til að fjalla um samskipti ríkisins og einkaaðila og þá stundum í hinum vandasömustu efnum. Enginn þessara gerðardóma hefur verið settur á stofn vegna þess, að dómstólunum hafði ekki verið treyst til að fjalla um þau mál, sem til gerðardómanna er skotið. Forsendur þeirra eru einfaldlega þær, að samningsaðilar eða löggjafarvaldið hafa talið það geta stuðlað að skjótari og réttlátari úrlausn mála, að þeim yrði skotið til gerðardóms. Óþarft er að rekja þá kosti, sem almennt eru taldir gerðardómnum til ágætis. Hins vegar virðist nokkur ástæða til þess að minna hv. alþm. á það, að að því leyti, sem þá kosti er að finna í gerðardómsákvæðum þeim, sem um er fjallað í 47. gr. aðalsamningsins, mundi ríkisstj. njóta þeirra ekki síður en Alusuisse. Það er fyllsta ástæða til þess að ætla, að þessi gerðardómsákvæði geti orðið Íslendingum til mikilla hagsbóla, að því er varðar skjóta og örugga málsmeðferð. Það er svo siður en svo nokkurt einsdæmi, að gerðardómsákvæði séu sett í samninga milli ríkja og einstaklinga, innlendra eða erlendra, eins og sumir hafa haldið fram. Og sumir tala ekki einu sinni um einsdæmi, heldur tvö einsdæmi, eins og við sjáum á forsíðu Tímans, og hvenær einsdæmin verða 3–4 veit ég ekki. - Dæmi þessi eru mörg, bæði fyrr og síðar. Að því er fjárfestingar varðar, hefur þeim fjölgað að mun á síðari árum, eftir því sem beinar fjárfestingar milli landa hafa færzt í aukana. Tilraun Alþjóðabankans til þess að koma á fót gerðardómsstofnun, er sérstaklega sé ætlað að fjalla um fjárfestingardeilur milli ríkja og erlendra aðila, sbr. mgr. 47.01 í aðalsamningnum, er að sjálfsögðu bezta dæmið um þá þróun, sem að undanförnu hefur átt sér stað í þessum efnum. Fleira hefur þó gerzt, sem vekja má athygli á. T.d. var á árinu 1962 gerð ýtarleg endurskoðun á gerðardómsreglum fasta gerðardómstólsins í Haag, the Permanent Court of Arbitration, og þeim m.a. breytt í það horf, að dómurinn gæti úrskurðað um deilur milli ríkja og einkaaðila, en áður hafði honum einungis verið ætlað að leysa úr milliríkjadeilum. Er fróðlegt að bera þetta saman við það, sem átt hefur sér stað um gerðardóm þann, sem starfað hefur undanfarin ár á vegum International Chamber of Commerce í París, en þessum gerðardómi var aðallega ætlað að leysa úr viðskiptadeilum milli einkaaðila í mismunandi löndum. Það hefur þó ekki orðið því til fyrirstöðu, að hann þætti hentugur til þess að leysa úr deilum milli ríkja og einkaaðila. T.d. hefur þessum gerðardómi verið falið að leysa úr deilum út af samningum þeim, sem Nkruma, hinn stolti forseti og lausnari Ghana, gerði víð bandarísk álfélög um byggingu álbræðslu í Ghana á árinu 1961. Gerðardómsákvæði aðalsamningsins er ekki einu sinni hið fyrsta, sem ríkisstj. Íslands hefur undirritað í samningum við erlend fyrirtæki, m.ö.o. ekkert einsdæmi. þannig er svo ákveðið í samningum viðskmrn., þ.e. ríkisins, við hið rússneska fyrirtæki, sem er sjálfstæður réttaraðili, er sér Íslendingum fyrir olíum og benzíni, að deilur milli aðilanna út af þeim skuli lagður fyrir gerðardóm, þ.e. rússneskan gerðardóm, sem hefur aðsetur í Moskvu. Hefur því aldrei heyrzt fleygt, að íslenzka ríkið þætti vanhaldið af því að hlíta lögsögu þessa gerðardóms. Þó virðist svo sem stofnun þessi hafi beðið talsverðan álitshnekki, t.d. árið 1958 fyrir úrskurð, sem kveðinn var upp á hennar vegum í deilu út af olíukaupum milli Ísraelsmanna og Sojusnaftaexport og þótti mörgum sem dómurinn væri bersýnilega vilhallur Sovétmönnum. En í því sambandi er rétt að geta þess, að þetta er ekki eini gerðardómurinn, sem Sovétstjórnin og stofnanir hennar hafa talið sér fært að leita til um millilandaviðskipti sín. Þess eru dæmi, að bandarísk og vesturevrópsk einkafyrirtæki hafa samið svo við sovézka aðila, að deilumál þeirra út af viðskiptasamningum skyldu fara fyrir gerðardóm í heimalandi fyrirtækisins eða í óháðu ríki, t.d. í Svíþjóð. Sömuleiðis má geta þess, að Sovétstjórnin sjálf var á sínum tíma aðili að einu þekktasta gerðardómsmáli, sem upp hefur komið í skiptum ríkja og erlendra einkaaðila á síðari árum, Lena Goldfieldsmálinu 1930. Var þar um að ræða deilu út af samningi, sem enskt fyrirtæki hafði gert við Sovétstjórnina um gullgröft þar í landi, og var úrskurðað í henni af gerðardómi, sem sal í London. Dæmi þess, að önnur ríki hafi samið svo við erlenda fjárfestingaraðila eða viðskiptamenn,aðdeilur þeirra skyldu fara fyrir gerðardóm fremur en þá dómstóla, sem lögsögu kunna að hafa eftir almennum reglum, eru fleiri en svo, að hönd verði á fest, jafnvel þó einungis verði talin þau tilfelli, þar sem gerðardómurinn hefur verið erlendur eða alþjóðlegur, þ.e.a.s. alþjóðlegur í þeirri merkingu, að oddamaður hans sé frá hlutlausu ríki eða tilnefndur af hlutlausum aðila. Sem dæmi um úrskurð erlendra gerðardóma um málefni ríkja má nefna það, að ríki eins og Frakkland, Holland og Indland hafa háð gerðardóm við bandarísk fyrirlæki samkv. reglum bandaríska gerðardómssambandsins, American Arbitration Association. Franska stjórnin varð og ekki alls fyrir löngu að hlíta úrskurði ensks gerðardóms um skipti sín við grískt skipafélag gegn vilja sínum,að boði eigin dómstóls 1957. Dæmi þess, að oddamenn í gerðardómi séu tilnefndir utanlands frá eða af hlutlausum erlendum aðila, er t.d. að finna í fjárfestingarlögum Grikkja og samningum þeirra við erlend fyrirtæki. Eins mun það vera regla fremur en undantekning um fjárfestingarsamninga bandarískra og evrópskra olíufélaga í Austurlöndum og Norður-Afríku, að um þá fjalli gerðardómur, þar sem oddamaður sé tilnefndur með þessum hætti. Algengt er, að tilnefning oddamanns sé falin forseta Alþjóðadómstólsins, eins og gert er ráð fyrir í mgr. 47.02 í aðalsamningnum, en einnig tíðkast að leita um hana til dómstóla í hlutlaus um löndum, t.d. forseta hæstaréttar í Sviss eða Svíþjóð. Yfirleitt má segja, að líkurnar fyrir því að hitta fyrir ákvæði um alþjóðlegan gerðardóm í sambandi við fjárfestingar vaxi í beinu hlutfalli við umfang þeirra samninga, sem gera þarf við hina erlendu fjárfestingaraðila hverju sinni. Í löndum eins og Grikklandi, þar sem hver fjárfesting vegur stórt í efnahagslífi landsins, eru yfirleitt gerðir yfirgripsmiklir samningar við hvern einstakan aðila á grundvelli fjárfestingarlaga landsins og þá með gerðardómsákvæðum. Í hinum auðugri löndum Vestur-Evrópu mun það hins vegar fátitt, að samið sé þannig um gerðardóm, enda sjaldgæft og óþekkt nú orðið, að yfirleitt séu gerðir nokkrir sérsamningar við erlenda fjárfestingaraðila í þessum löndum. Þetta gengur bara af sjálfu sér, menn verða óafvitandi aðilar. Áður en þeir vita af, eru þeir orðnir aðilar, erlendir aðilar í inniendum fyrirtækjum o.s.frv. Það má segja, að þar sé erlenda fjárfestingin daglegt brauð og ekki annað en venjulegur þáttur í rekstri þjóðarbúsins. Í þessum löndum getur það t.d. komið fyrir, að erlendir aðilar kaupi upp innlend fyrirtæki og haldi áfram rekstri þeirra, eins og ekkert hafi í skorizt, sbr. t.d. það, þegar ameríska álfélagið Reynolds náði undirtökum í brezka álfélaginu fyrir nokkrum árum. Um þessi lönd er það annars að segja, að auk þess, sem erlent fjármagn á þar yfirleitt greiðan aðgang, hafa þau gert fjölmargt til að styrkja rétt hinna erlendu fjárfestingaraðila, sem þykja mundi alvarleg fullveldisskerðing í hópi þeirra, sem gagnrýnt hafa samninginn, sem við ræðum nú hér um. T.d. hafa flest þessi ríki gert gagnkvæma vináttu- og viðskiptasamninga við Bandaríkin, þar sem fjárfestingu bandarískra aðila er heitið fyrirgreiðslu og vernd gegn eignarnámi og öðrum harðræðum og það lagt á vald Alþjóðadómstólsins í Haag að meta, hvort út af því hafi verið brugðið. Af Norðurlöndum hefur t.d. Danmörk gert slíkan samning. Sum þessara ríkja hafa og komið á víðtækri efnahagssamvinnu sín á milli, þar sem fjárfesting úr einu landi í annað skiptir miklu máli, svo sem aðildarríki Efnahagsbandalags Evrópu. Þau ríki hafa m.a. komið upp sérstökum dómstóli innan bandalagsins, þar sem einkafyrirtækin geta rekið mál sín í tilteknum tilfellum gegn aðildarríkjunum sjálfum. Það getur vel verið, að viðsemjendur okkar, Alusuisse, hafi ekki áður samið um gerðardóm á borð við þann, sem hér eru ákvæði um í 47. gr., en ástæðan til þess er einfaldlega sú, að allur þorrinn af erlendum fjárfestingum þeirra er í löndum af því tagi, sem ég áðan var að lýsa, löndum eins og Þýzkalandi, Austurríki, Ítalíu, Bretlandi og Bandaríkjunum. Mun óhætt að fullyrða, að Alusuisse hafi aldrei áður þurft að undirrita svo margbrotna og ýtarlega fjárfestingarsamninga, sem hér er um að ræða. T.d. er samningur þeirra við Norðmenn um álbræðsluna í Húsnesi ólíkt einfaldari í sniðum en samningur þeirra við okkur og í raun og veru alls ekki sambærilegur við það, sem félagið þarf að ganga að hér. Þessu hef ég áður vikið að og m.a. rakið þetta vegna þess eðlismunar, að Alusuisse á að ábyrgjast hér allar skuldbindingar álfyrirtækis. Í raun og veru fær Alusuisse leyfi til þess að reisa álbræðslu hér í Straumsvík. Það er gert í því formi, að samkv. þessum samningi er stofnað félagið ÍSAL, sem Alusuisse á. Í hínum tilfellunum kaupir Alusuisse hlutabréf í innlendum fyrirtækjum, annaðhvort er það minni hl.-aðili eða meiri hl.-aðili og málin algerlega ósambærileg og einnig að því er tekur til ákvæða eins og hér er um að ræða, varðandi gerðardóm. Eins og eðli þess samnings er, sem við ræðum hér um, er ekki nema eðlilegt, að aðilar málsins, - sem eru ríkisstj. og Alusuisse, ýmist fyrir hönd ÍSAL að forminu til og ríkisstj. fyrir hönd Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar, - að þeir hafi orðið ásáttir um sérstaka meðferð þeirra mála, sem deilur kunna að rísa út af og mikilvæg eru í sambandi við samninginn. Það er hverju fullvalda ríki í sjálfsvald sett að semja um meðferð á málum sínum fyrir gerðardómi eða með öðrum sérstökum hætti, og er slíkt á engan hátt ósamboðið sjálfstæði þess, eins og látið hefur verið í veðri vaka, heldur þvert á móti staðfesting á sjálfstæði þess. Hér er ekki um það að ræða, að einhverjum sé sagt fyrir verkum, heldur einungis hitt að tryggja skjóta og örugga lausn þeirra deilumála, sem upp kunna að koma á þessu afmarkaða sviði. Ég get því ekki látið hjá liða að segja, að mig hefur stórfurðað á þeim fullyrðingum, sem hver þm. á fætur öðrum hefur komið hér með um þá lítilsvirðingu og vansæmd, sem fælist í því að hafa þetta gerðardómsákvæði í aðalsamningnum, og alveg sérstaklega furðaði mig þó á þeim ummælum, sem prófessor Ólafur Jóhannesson hafði í vantraustsumr. í þessu sambandi. Ég hafði hugsað mér að ræða það nánar við hann, þegar mál þetta kæmi til meðferðar í Ed., en þar sem hv. I. þm. Austf. tók það ráð að lesa ræðu hans hér að þessu leyti, er rétt að gera það nú þegar. Hann furðar sig á því, að slíkur gerðardómur sé settur, en það væri þó ekkert við því að segja, ef það væri á milli tveggja ríkja. En hér er um að ræða samning á milli ríkisstjórnar og einkafyrirtækis og eftír öllum venjulegum reglum heyra ágreiningsmál út af slíkum samningum undir almenna dómstóla, segir prófessorinn. Þó að þetta sé að vísu sú almenna regla, eru mörg frávik frá því, þar setn samið er á milli ríkja og einkaaðila um gerðardóma. Þessi hv. þm. sagði: „Ég efast um, að í nágrannalöndum okkar séu fordæmi fyrir því, að ríkisstj. semji hliðstæð mál undan eigindómstólum.“ Ég segi bara, prófessorinn á að lesa betur. Hann segir, að krafa einkafyrirtækis um að taka þessi ágreiningsmál undan lögsögu íslenzkra dómstóla hljóti að byggjast á vantrausti á íslenzku réttartari og tortryggni í garð íslenzkra dómstóla. Það er ekkert hæft í þessu. En þar við bætist það, að þessi hv. þm. veit, að það var ekki krafa einkafyrirtækisins, að gerðardómsákvæðin voru sett inn í þennan samning. Upphaflega uppkastið, fyrsta samningsuppkastið eða frumdrögin frá Íslendingum gerðu ráð fyrir gerðardómi, og það er meira en ár liðið síðan þau voru sýnd Ólafi Jóhannessyni prófessor sem fræðimanni á þessu sviði og hann hafði ekkert við þessar hugmyndir að athuga á því stigi málsins og ekki síðar, sem ég skal koma betur að. Hv. þm. segir, að hann efist ekkert um, að ráðh. hafi lagt sig allan fram við þessa samningagerð og hann efist ekkert um, að ráðherra hafi ýmsu fengíð breytt til batnaðar í þessum samningum. Hann veit þetta, af því hann hefur alltaf fylgzt með breytingum, sem orðið hafa á þessum ákvæðum. Þingmenn í flokkum stjórnarandstöðunnar hafa á hverjum tíma fengið upplýsingar hjá fulltrúum stjórnarandstöðunnar um samningagerðina. Prófessor Ólafur Jóhannesson veit, þegar hann er að tala um, að hann efist ekkert um, að ýmsu góðu hafi verið komið til leiðar, að vissulega breyttust þessi ákvæði mikið undir meðferð málsins og alltaf stig af stigi okkur í hag. En svo segir þessi háttv. þm., að þegar hafi ekki tekizt fyrir ráðh. að koma málinu í betra horf en þetta, þá hefði hann að sínum dómi átt að setja hnefann í borðið og segja: Hingað og ekki lengra. Því setti ekki prófessorinn hnefann í borðið og sagði: Hingað og ekki lengra? Hann sá þessa samninga, meðan verið var að semja þá. Hans flokksbræður í þingmannanefndinni höfðu þá undir höndum og sýndu þá flokksbræðrum sínum. Þeir gerðu aldrei aths. við gerðardómsákvæðin, enga fyrirvara, engar aths., engar bókanir, og ekkert barst mér frá þessum hv. prófessor í þessu sambandi. En þegar verið er að líkja þessu við vanmat á íslenzkum dómstólum og þetta sé eiginlega svívirða við sjálfstæði þjóðarinnar, því í ósköpunum gera þá ekki þeir menn athugasemdir, sem hafa aðstöðu til þess, því gera þeir ekki fyrirvara um, að ekki sé verið að vanmeta íslenzkt sjálfstæði og íslenzka dómstóla? Til þess var þeim gefið tækifæri í þingmannanefndinni. Þeir gerðu margar aths. í þingmannanefndinni, þingmenn stjórnarandstöðunnar, sem þar sátu, og margar bókanir, sumar, sem hægt var að taka til greina, athugasemdir, sem varða fjölda mála, sérstaklega staðsetningu álbræðslunnar, sem fyrirvarar voru sérstaklega gerðir um af hálfu fulltrúa Framsfl., um raforkuverðið, sem sérstakar bókanir voru gerðar um af hálfu fulltrúa Alþb., og mörg önnur atriði slík, en aldrei þótti ástæða til þess að gera neina aths. eða bókun við það, að við værum að semja af okkur sjálfstæðið, afsala okkur sjálfstæðinu með því að hafa ákvæði um gerðardóm við einkafyrirtæki, né heldur nokkur aths. um, að þau ákvæði þyrftu að vera öðruvísi heldur en þau endanlega urðu. Það kemur fram á 17. fundi í þmn., 27. ágúst, að þá kvaðst Helgi Bergs ekki hafa sérstakar aths. að gera við fyrirliggjandi uppkast, en taldi orðalag sums staðar fullveikt, t.d. þar sem rætt er um íslenzkt réttarfar neðst á bls. 4 og efst á bls. 5. En á þessum fundi lagði ég fyrir n. greinargerð, sem við ætluðum að senda Alusuisse um viðhorf okkar til samningsuppkasta, sem við höfðum farið yfir með þingmannanefndinni og til undirbúnings fundi, sem stóð fyrir dyrum hér á Íslandi á eftir. Í bókuninni stendur: „lðnmrh. tók fram, að hann hefði sjálfur nokkrar aths. að gera við grg. uppkastsins og m.a. við það atriði varðandi íslenzkt réttarfar, sem Helgi Bergs hefði vikið að,“ og allt var það leiðrétt og sett í það form, sem menn fundu ekki að og sem síðar leiddi til miklu sterkari og betri niðurstöðu heldur en áður hafði verið í þeim greinum, sem fjalla um deilumál og gerðardóm í aðalsamningnum. Á 10. fundi nefndarinnar, 28. október 1965, voru rædd gerðardómsákvæði, sem talið var æskilegt, að hægt væri að takmarka, enda væru íslenzkir dómstólar nægileg trygging fyrir Alusuisse. Ég man vel á þessum fundi, að það var sérstaklega hv. 5. þm. Austf., sem fannst gerðardómsákvæðin óþarfi og vildi takmarka þau sem allra mest. Samt sem áður komu ekki fram neinar till. um að taka þau úr uppkastinu. Ég efast þó ekkert um, að honum hefði kannske verið kærara að taka ákvæðin um gerðardóm alveg úr, og það kann vel að vera, að hann hafi látið í ljós skoðun sina um, að það væri æskilegra. Það má segja, að við höfum kannske allir verið á þeirri skoðun. Samt sem áður var nú þessi hugmynd í upphafi sett fram af okkar hálfu. En þó að menn hefðu þá skoðun, að menn vildu breyta þessum ákvæðum, takmarka þau meira, eða annað slíkt, kom hins vegar engin aths. fram um það, að hér væri neitt óvanalegt á ferðinni eða nokkuð vansæmandi fyrir íslenzka dómstóla, eða sérstaklega fyrir Hæstarétt Íslands. Um þetta atriði er búið að segja svo miklar villur og ranghermi, að það tekur ekki tali. Það er eitt þeirra atriða í umr. hér, þar sem farið hefur langt út fyrir almennt velsæmi, hvað þm. hafa leyft sér að bera á borð, vitandi allan tímann, að þeir vissu um þessi ákvæði, allir, allir þm. stjórnarandstöðunnar, eða gátu a.m.k. vitað um þau. Ég geri ekki ráð fyrir, að fulltrúar þeirra í þingmannanefndinni hafi vanrækt að láta þá vita um þessi mál. Auk þess fengu þeir allir send samningsuppköstin, áður en undirskriflir fóru fram og höfðu þá a.m.k. tækifæri til þess að bera fram aths., ef þeim fannst, að verið væri að fyrirgera sjálfstæði landsins eða sóma þess. Ég skal láta þetta nægja um þetta atriði að svo stöddu. Ég hef gerzt fjölorðari um það heldur en ég gerði ráð fyrir í upphafi, vegna þess að það hefur komið hér maður eftir mann fram og talað á sama hátt, að þetta væri eitt af því ómögulegasta og svívirðilegasta og fyrir neðan allar hellur í samningsuppkastinu. Ég skal þá koma að einstökum atriðum málsins, og þá kem ég að annarri ræðu Edþm., sem flutt var hér í Nd. af hv. 1. þm. Austf. Það er ræða hv. 6. þm. Sunnl., Helga Bergs. Hv. I. þm. Austf. sagði, að ég hefði bara látið eins og ég hefði ekki séð þessa merku ræðu. En það er alveg eins og með ræðu Ólafs Jóhannessonar, að ég hefði átt tækifæri síðar til þess að ræða við þennan hv. þm. um þessa ræðu hans, en ég skal gera það nú af sömu ástæðum og áður. Í ræðu sinni við vantraustsumr. sagði þessi hv. 6. þm. Sunnl., Helgi Bergs, og vitnaði þá í grein mína í Morgunblaðinu 24. febrúar, að ég hefði sagt þar: „Sé munurinn á rekstrargjöldum frá ári til árs lagður á 6% vöxtu, safnast í sjóð, sem árið 1976 er orðinn rúmar 300 millj. kr., og á árinu 1985 rúmar 600 millj. kr., ef bræðsluleiðin er farin.“ Svo bætir hv. þm. við: „og nú í kvöld er ráðh. kominn í 860 millj.“ - Það varð að segja útvarpshlustendum það, að nú væri ég að segja eitthvað allt annað heldur en ég sagði í Morgunblaðinu 24. febrúar. Þetta er því miður blekking, og því miður - mér leiðist að segja það - af jafn skýrum manni eins og þessum hv. þm. getur það ekki verið annað en vísvitandi blekking, og það er öllu verra. Því að grein mín, sem birtist í Morgunblaðinu 24. febrúar, er með töflu, sem vitnað er í, og beint fyrir neðan töfluna er aths. og hún er með breyttu letri, þar sem stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Tafla og tölur um kostnaðarverð raforku til almennra nota með eða án álbræðslu eru byggðar á áætlunum, eins og þær voru í skýrslu ríkisstj. til Alþ. um álbræðsluna frá 5. maí 1965. Eftir að tilboð í Búrfellsvirkjun hafa nú borizt og áætlanir gerðar, sem byggjast að verulegu leyti á föstum tilboðum, og miðað við nokkurn flutning virkjunarframkvæmda frá siðara stigi á fyrra stig, kemur í ljós, að virkjun með álbræðslu er enn þá hagkvæmari en fyrri áætlanir sýndu. Sé munurinn á rekstrargjöldunum frá ári til árs lagður á 6% vöxtu, safnast í sjóð, ef virkjað er með álbræðslu, sem væri orðinn árið 1976 392 millj. samkv. nýjustu niðurstöðum í stað 319 millj. samkv. eldri áætlunum og árið 1985 862 millj. kr. í stað 630 millj. samkv. eldri áætlunum.“ Þetta var þess vegna engin uppgötvun mín, þetta útvarpsumræðukvöld, að hagurinn væri það mikið betri, eftir að tilboð lágu fyrir, að í stað þess, að samansafnað fé væri 630 millj. kr., væri það nú eftir að tilboð lægi fyrir 862 millj. kr., en það mátti ekki minna vera heldur en gefa hlustendum það í skyn, að ég hefði verið að segja eitthvað allt annað í febrúar og nú væri ég kominn með einhverja nýja tölu og þannig væri ekkert að marka þær tölur, sem ráðh. væri að fara með. Þetta er nú það fyrsta, sem ég hef að athuga við þessa ræðu hv. þm., sem er nú orðin Nd.-ræða. Annað er það, að hann sagði, að það þyrfti að leiðrétta töfluna, vegna þess að fyrstu 6 árin væri flutt frá skattgjaldinu 71/2 dollar yfir á raforkugjaldið, sem færi þá upp í 3 mill í staðinn fyrir 21/2 mill. Það er rétt, að þessa leiðréttingu má gera og hún skal gerð. Hitt er svo annað mál, að með skattgreiðslufyrirkomulaginu, eins og það er, mundi náttúrlega álbræðslan á fyrstu árum sínum með fullum afköstum undir venjulegum hætti verða miklu minni heldur en hún verður með 121/2 dollara, þó að það sé búið að lækka það niður í það. En látum það vera, þessi leiðrétting er rétt og fær staðizt. Þetta segir hv. þm., að muni 200 millj. kr., það munar því nú ekki fyllilega, en látum það vera. Eftir því, sem ég hef látið reikna það út nákvæmlega, sýnist mér, að það séu 170 millj. Þá verður hið samansafnaða fé ekki 862 millj., heldur 690 eða tæpar 700 millj. kr., og við skulum þá standa saman á þeirri upphæð, sem er nú ekkert smáræði út af fyrir sig. Þá segir í þessari ræðu: „Í öðru lagi eru útreikningarnir villandi vegna þess, að orka Búrfells verður fullnotuð 1976, ef bræðsla verður byggð, og enginn veit, hvað sú orka, sem við bætist eftir það, kostar, því að engar viðhlítandi áætlanir hafa verið um það gerðar og enginn veit, hvar næst verður virkjað.“ Villandi og villandi, - það er rétt, að það eru ekki endanlegar áætlanir, sem um þetta hafa verið birtar. En í þmn. var raunar gerð grein fyrir og í málsskjölunum er gerð grein fyrir því, að til þess að fá samanburð einmitt fram til ársins 1985 með Búrfellsvirkjun án álbræðslu og með álbræðslu, þyrfti að bæta við virkjunina og væri þannig í áætlunum Landsvirkjunarinnar gert ráð fyrir að virkja Háafoss með 126 megawatta orku, og þá mundu virkjanirnar báðar vera sambærilegar til 1985, og þá er tekinn inn í kostnaðarliðina með álbræðslu allur kostnaðurinn af Háafossvirkjuninni. Þessi virkjun er náttúrlega ekki endanlega ákveðin, kostnaður af henni getur eitthvað breytzt, en þetta er hins vegar ekki út í bláinn. Lúðvík Jósefsson sagði í sinni ræðu hér eða vék að því dálítið, að það væri einkennilegt, að þessi virkjun, sem nú væri farið að tala um, Háafossvirkjun, væri bara hvorki meira né minna en ódýrari, hagkvæmari heldur en sjálf Búrfellsvirkjunin, og hvernig það mætti eiginlega vera. Út af því hef ég fengið þessar upplýsingar, sem ég vil láta fram koma, frá framkvæmdastjóra Landsvirkjunar um Háafossvirkjunina. Þegar á það er bent, að Fossaárstöðin sé áætluð hlutfallslega ódýrari en Búrfellsstöðin, er það væntanlega gert til þess að gera þá leið eða þá upphæð tortryggilega, sem reiknað er með fyrir Fossá, það eru þessar 975 millj. En um þetta segir framkvæmdastjórinn: „Fallhæðin við Fossá er rúmlega tvöfalt meiri en við Búrfell. Það þýðir, að á hverja afleiningu í Fossárstöð þarf helmingi minna vatn en í Búrfellsstöð. Það leiðir svo aftur af sér, að vatnsvegir, þ.e.a.s. skurðir, jarðgöng og pipur, eru hlutfallslega miklu þrengri í Fossárstöð. Í öðru lagi, vegna meiri fallhæðar er snúningshraði véla í Fossárstöð meiri en í Búrfellsstöð, sem hvort tveggja gerir vélarnar hlutfallslega mun ódýrari. Í þriðja lagi, vegna færri véla er spennistöðin við Fossárstöð einfaldari en við Búrfellsstöð, og ekki þarf heldur að reikna með orkuveitu til Straumsvíkur frá spennistöð við Geitháls og ýmsum kostnaði þar og við Írafoss, sem fylgir fyrstu virkjunum, en ekki næstu. Þetta eru skýringar framkvstj. á því, að virkjunin á hverja kwst. er ódýrari í þessari stöð, sem er þá virkjuð í raun og veru sem toppstöð, því að á þessu tímabili er orka, töluvert mikil orka, eftir í Búrfellsvirkjun, þó að aflið sé fullnotað. Og það er m.a. vegna þess, hver mismunur er á notkun aflsins á hverjum tíma, en þegar kemur toppstöð eins og þessi, Fossárstöð, notast ekki aðeins orka og afl hennar, heldur orka og afl hennar plús sú töluvert mikla orka, sem þá er enn eftir í Búrfellsvirkjun. Ég held þess vegna, að þetta sé ekki svo mikið út í bláinn, sem sagt hefur verið, þó að vissulega megi eitthvað deila um það, hvort þessi áætlun upp á 975 millj. standist fyllilega, þegar til kemur, eða ekki. Þá sagði hv. 6. þm. Sunnl., að í þriðja lagi væru áætlanirnar um reksturskostnað virkjunarinnar vægast sagt ónákvæmar, m.a. vegna óvissunnar um ísmyndunina og þær truflanir, er af henni leiða. Jú, lærða menn getur greint á, og Helgi Bergs verkfræðingur getur auðvitað deilt við dr. Gunnar Sigurðsson verkfræðing um það, hvort þær ráðstafanir, sem hann, Gunnar Sigurðsson og aðrir, Eiríkur Briem og amerískir verkfræðingar, telja nægjanlegar í sambandi við ísmyndanirnar, séu það. Ég skal ekkert blanda mér inn í deilur um það. Þeir telja hins vegar, verkfræðingar Landsvirkjunarinnar, að þeir hafi reiknað með viðhlítandi ráðstöfunum. Dr. Gunnar Sigurðsson hefur reiknað út líkurnar fyrir ísmyndunum eftir nýjum formúlum, sem dr. Devik hafði gert við rannsóknir sínar hér í Þjórsá. Þetta er gamall maður, um áttrætt held ég, en hafði á yngri árum gert ákveðna formúlu, sem viðurkennd hafði verið, um ísmyndanir undir vissum kringumstæðum. Hann taldi, að þær mundu verða meiri, ísmyndanirnar hér, og breytti þess vegna formúlu sinni, svo að hún er töluvert strangari nú, og eftir þessari nýju formúlu Deviks eru líkurnar fyrir ísmyndunum reiknaðar. Og niðurstöður reikninganna, sem ástæða er til þess að ætla, að séu um of varkárir, segir dr. Gunnar Sigurðsson, eru þær, að orkuskorturinn verði frá 9–15 gígawattstundir á ári fyrstu 3 árin eða rúml. 1% af heildarframleiðslu Landsvirkjunar. En þá er reiknað með, að virkjunin verði stækkuð samfara miðlun í Þórisvatni. Hliðstæðir reikningar gerðir í nóvember 1964 og byggðir á upprunalegum líkingum dr. Deviks og rennsli þjórsár við Urriðafoss samkv. mælingum raforkumálaskrifstofunnar staðfærðum til Búrfells í hlutfalli við stærð afrennslissvæðanna sýndu orkuskort frá 1–3 gígawattstundum á ári fyrstu 3 árin. Að öllum líkindum mun raunverulegur orkuskortur liggja einhvers staðar þarna á milli. Enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir ýtarlega athugun á mörgum mismunandi leiðum til þess að mæta ísvandamálinu við Búrfell, er niðurstaðan sú hjá sérfræðingum Landsvirkjunar, innlendum og erlendum, að ekki sé rétt að ráðast í uppistöðulón fyrir ofan Búrfell, fyrr en slíkt lón verður eðlilegur þáttur í síðari virkjunum og hagkvæmara sé að reikna með varastöðvum í samvinnu við Búrfellsvirkjun, vissum ráðstöfunum til þess að minnka kæliflöt árinnar ofan Búrfells og miðlun í Þórisvatni. Sú miðlun er þá ætluð fyrir útskolun á ísi og til aukningar á rennsli á lágrennslistímum. Fyrst í stað er reiknað með einni 20 megawatta eldsneytisstöð til viðbótar þeim, sem fyrir eru, og áðurnefndum ráðstöfunum varðandi kæliflötinn. En þegar virkjunin fer yfir 105 megawött, er reiknað með miðlun í Þórisvatni og annarri 20 megawatta eldsneytisstöð til viðbótar, eins og áður segir. Samtals áætlast þessar ráðstafanir að kosta um 230 millj. kr., og eru þær ásamt áætluðum olíukostnaði taldar með í kostnaðarog rekstraráætlunum. Varastöðvarnar eru fyrst og fremst til þess að mæta vatnsskorti af völdum íss, en gegna auk þess því hlutverki að vera til vara við bilanir eða truflanir á línum, vélum og virkjum. Sparast á þann hátt kostnaður, sem annars yrði að ráðast í til þess að mæta slíku. - Athuganir norsku ísafræðinganna gefa ekki tilefni til, að vikið sé frá framangreindri leið.“ Þetta var um ísvandamálið. Svo reiknar þessi hv. þm. út, þegar búið er að breyta töflunni eins og ég áðan greindi, að þetta sé nú ekki mikið, þetta sé svona frá 10–18 millj. á ári, sem Búrfellsleiðin sé þarna hagkvæmari með álbræðslu heldur en án hennar. Það eru engar 10 millj. og ekkert þar á milli. Talan sú, sem draga á frá, er 862 millj. kr. og þegar ég leiðrétti 200 millj., sem þessi hv. þm. taldi, að þessu munaði með 6% vöxtum til 25 ára, niður í 170 millj., sem mun vera réttari reikningur, er þetta yfir 19 millj. kr. á ári. Það segir að vísu þessi hv. þm., að sé bara smápeningur. Þá vantar ekki peninga í Framsfl.! En það er nú gaman samt sem áður að líta á það, að allur reksturskostnaður Búrfellsvirkjunar, eftir að hún er fullvirkjuð, er 18 millj. kr. á ári. Það er þá ekki dónalegt að hafa þann hag af því að hafa álbræðsluna í stað þess að vera án hennar, að allur reksturskostnaðurinn borgast af því hagræði einu árlega. Svo kem ég að niðurstöðunni og hún var nú sú, að þetta væri nú enginn sparnaður, því að það væri verið að fá lánað hjá framtíðinni. Það finnst mér furðulegasta staðhæfingin hjá hv. þm., jafn greinargóðum og glöggum eins og hann er. Og hann spyr: Af hverju reiknar ekki ráðh. fram yfir 1985 og af hverju ekki fram til 1995 og til 2014? Það er vegna þess, að þá þurfum við að fara að byggja dýrari virkjanir og þá fer þetta að koma okkur í koll, segir þessi hv. þm. Þá þurfum við að fara að borga afborganimar af lánunum hjá framtíðinni. Jæja, það er einmitt á þessum tíma eða árið 1991, þegar búið er að borga að öllu leyti eða afskrifa Búrfellsvirkjunina, að þá er raforkugjaldið, sem álbræðslan greiðir til virkjunarinnar, um 110–112 millj. kr. og þegar dreginn er frá sá hluti, sem vegna hennar er af rekstrarkostnaði, mun það vera um 100 millj. kr. Þá eigum við bara þessar 100 millj. kr. á hverju ári til þess að mæta þessum aukna kostnaði. Það er ekki alveg ónýtt til að mæta því, sem virkjanir kunna að verða dýrari þá. Ég segi, að þetta er ekki að fá lánað hjá framtíðinni, þetta er til að búa í haginn fyrir framtíðina. Og ef þessar 100 millj. kr. árlega eru lagðar á 6% vexti frá 1991 og þangað til 2014, til enda samningsins, eru það 5000 millj. kr., sem okkur skilast þannig. - Eins og ég sagði áðan, ég hefði ekki farið að rekja þessa ræðu hér á þessum vettvangi, ef hv. 1. þm. Austf. hefði ekki gefið sérstakt tilefni til þess. Út af þeim ýmsu umr. og efasemdum, sem hafa komið fram um raforkuverðið, bæði fyrr og síðar í þessum umr. og dálítið hér í gær, finnst mér rétt að gera þinginu grein fyrir tveim ályktunum, sem Landsvirkjunarstjórn hefur látið frá sér fara 24. marz s.l., í sambandi við raforkumálin, áður en ég hverf frá þeim. Það er í fyrsta lagi: „Stjórn Landsvirkjunar hefur fengið í hendur áætlanir um byggingu og rekstur 70 megawatta og 105 megawatta Búrfellsvirkjunar. Á grundvelli þeirra og áætlana um smávirkjanir er ljóst, að Búrfellsvirkjun sé hagkvæmasti næsti áfangi í þróun ratorkuframleiðslu fyrir orkuveitusvæði Landsvirkjunar. Fram komin tilboð í byggingarmannvirki og vélar til orkuversins staðfesta, að kostnaðaráætlanir Landsvirkjunar og sérfræðinga hennar hafa verið raunhæfar og ekki sé ástæða til að ætla, að kostnaðurinn fari fram úr áætlun. Skýrslur þær, sem stjórnin hefur fengið um lausn ísvandamálsins, benda eindregið til þess, að þær ráðstafanir, sem fyrirhugaðar hafa verið til þess að tryggja hagkvæman og öruggan rekstur, séu fullnægjandi, en kostnaður af þeim er innifalinn í þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið.“ Þetta var samþ. í Landsvirkjunarstjórninni með 6 atkv., Sigurður Thoroddsen greiðir atkv. á móti. Önnur ályktun var svohljóðandi: „Stjórn Landsvirkjunar hefur fengið í hendur uppkast að fyrirhuguðum samningi við Íslenzka álfélagið h.f. um orkusölu. Samkv. áætlunum, sem gerðar hafa verið um stofnkostnað og rekstur Búrfellsvirkjunar, er fyrirhugað raforkuverð í samningi þessum hagkvæmt fyrir Landsvirkjun, enda er það fyrir ofan meðalkostnaðarverð á raforku frá Búrfellsvirkjun að meðtöldum varastöðvunum, þótt miðað sé við 25 ára afskriftir mannvirkisins.“ - Nú vita allir, að það þarf ekki að afskrifa svona vatnsaflsmannvirki á 25 árum, stundum eru þau afskrifuð á 40 árum, en oftast ganga þau í 100 ár, þegar einu sinni er búið að koma þeim í gang eða kannske lengur. - „Enn fremur gerir þessi raforkusamningur það kleift að ráðast í Búrfellsvirkjun á miklu hagkvæmari hátt fyrir neytendur á orkuveitusvæði Landsvirkjunar en ella. Sýna rekstraráætlanir, að afkoma Landsvirkjunar fram til ársins 1985 muni verða um 700 millj. kr. betri, ef slíkur samningur er gerður. Er augljóst, að án slíks samnings muni orkuverð á orkuveitusvæði Landsvirkjunar verða 25–40% hærra um allmörg ár en ella væri nauðsynlegt. Stjórn Landsvirkjunar er því reiðubúin til þess að samþykkja framangreinda samninga um orkusölu, enda verði aðalsamningurinn um byggingu álbræðslu milli ríkisstj. og Swiss Aluminium staðfestur af Alþ.“ Þessi ályktun var samþ. með 5 atkv., en á móti Sigurður Thoroddsen og Þorsteinn Sigurðsson. Það eru ýmis fleiri atriði, sem mætti í þessu sambandi tala um. Það er hvað eftir annað talað um það af hv. 1. þm. Austf., að þetta sé allt villandi, af því að það sé reiknað með föstu verðlagi, en allt hlaupi upp úr öllu valdi. Nú er gerð grein fyrir því á bls. 226 í þskj., að verulegur hluti af þessum kostnaði er þegar orðinn fastur með þeim tilboðum, sem um er að ræða. Það er gerð kostnaðaráætlun á bls. 226, sem sýnir, að stofnkostnaður við 105 megawatta Búrfellsvirkjun er áætlaður 1217,5 millj. kr. Svo kemur nánar á næstu síðu, að um 15% af heildarstofnkostnaði verða háð launum samkv. kjarasamningum. 15% af 1217 millj. eru um 182 millj., sem eru háðar breytingum á launum. Og þetta er þriggja ára tímabil, sem þessi virkjun á að byggjast á og við skulum áætla, að launin hækki um 50% á þessum þremur árum. Þá eru þar 92 millj. kr., en í kostnaðaráætluninni á bls. 226 er liður, sem heitir ófyrirséð 137 millj. kr. Það eru þá enn eftir nærri 50 millj. kr. til annarra ófyrirsjáanlegra atvika, og svo er hv. 1. þm. Austf. stöðugt að tala um, að það sé ekkert að marka áætlanirnar, vegna þess að verðlagið hlaupi upp og verði svo og svo breytilegt og þó liggur þetta fyrir í málsskjölunum og er margsinnis búið að benda mönnum á það. Hv. 5. þm. Austf. sagði, að í öðru dæminu með eða án álbræðslu væri reiknað með, að öll afgangsorka væri notuð, en í hinu ekki. Þetta er ekki fyllilega rétt. Í báðum tilfellum er um afgangsorku að ræða. En án álbræðslu fæst meiri afgangsorka, sem ekki er reiknað með að nýtist neitt. En það er líka töluverð afgangsorka með álbræðslu, og taldi ég rétt að fá nánari skýringar á þessu. Ástæðan til þess, að í hvorugu dæminu er reiknað með tekjum af afgangsorku, er sú, að rétt þótti að áætla tekjur varlega, en um sölumöguleika á afgangsorku ríkir mikil óvissa. Það er rétt, að afgangsorkan er minni með álbræðslu, en þó nægjanleg til að taka við t.d. tvöföldun Áburðarverksmiðjunnar. Hvað húshitun viðvíkur, er í útreikningunum bæði með og án álbræðslu gert ráð fyrir, að hún fjórfaldist á næstu 20 árum frá því, sem nú er. Þrátt fyrir þetta hefur Búrfell með álbræðslu og tvöföldun Áburðarverksmiðjunnar engu að síður afgangsorku aflögu, t.d. árið 1980 álíka mikla og öll sú húshitun er, sem reiknað er með á því ári í núverandi áætlun. Þó að það sé að vísu rétt, að afgangsorkan sé meiri án álbræðslu, þá er vandséð, hvaða markaður væri fyrir hana umfram þann markað, sem Búrfell með álbræðslu getur annað. Þetta var í sjálfu sér mjög eðlileg aths., en þessar skýringar gefa auðvitað verulegar upplýsingar í sambandi við þennan lið í tveimur mismunandi áætlunum. Þá vefengdu báðir þessir fyrirsvarsmenn stjórnarandstöðunnar áætlanir um gjaldeyristekjur af álbræðslu. Hv. I. þm. Austf. sagði, að það væri nú bara alveg fyrir ofan sinn skilning, sem haldið væri fram um það. Nú er það að vísu svo, að þó að eitthvað sé fyrir ofan skilning einhvers, hv. 1. þm. Austf. eða annars, þá hrindir það ekki út af fyrir sig réttmæti málsins. Hitt get ég vel skilið, að bæði þetta atriði og ýmis önnur hafa menn kannske ekki haft mjög langan tíma til þess að kynna sér og mér er það líka alveg ljóst, að þegar hv. l. þm. Austf. hefur aðstöðu til að kynna sér þetta betur, skilur hann þetta engu síður en hver annar. En dæminu verður ekki hrundið aðeins með slíkri staðhæfingu. Aftur á móti vék Lúðvík Jósefsson að þessu máli þannig, að hann vildi reikna út, að það gæti ekki staðizt, að gjaldeyristekjurnar væru svona miklar, hreinar gjaldeyristekjur, 300–320 millj. króna, taldi réttilega vinnuliðinn og taldi réttilega skattaliðinn, taldi hins vegar (ekki réttilega) engan hluta af raforkuliðnum, því að það verður að telja víssan hluta af honum. Til frekari skýringar á þessu máli hef ég fengið þessar upplýsingar: Áætlaðar gjaldeyristekjur af 60 þús. tonna álbræðslu, þ.e.a.s. hreinar gjaldeyristekjur: vinnuaflskostnaður við framleiðsluna 120 millj. króna, skrifstofukostnaður, viðhald o.fl. 58 millj. kr., kostnaður í álsteypunni sjálfri 21 millj. kr., skattar 52 millj. kr., raforka 112 millj. kr., en þetta gerir 363 millj. kr. Svo segir: Áætlað er, að 2/3 af heildarreksturskostnaði Búrfellsvirkjunar sé erlendur kostnaður og af því séu 55% vegna álbræðslu eða 63 millj. kr. og þegar 63 millj. kr. eru þarna frádregnar, verður útkoman 300 millj. kr. hreinar gjaldeyristekjur. Við þetta er svo bætt, að afkastageta verksmiðjunnar yrði sennilega í reynd nokkru meiri en 60 þús. tonn, það er byggt á því, að með aukinni tækni og eins og stefnan er, takist mönnum að nýta betur aflið, sem þeir fá, og má því gera ráð fyrir, að gjaldeyristekjur myndu, þegar fram í sækir, verða um 20 millj. kr. meiri en að ofan getur. Þetta eru frekari skýringar á þessu dæmi. Ég geri nú ekkí ráð fyrir, að mönnum finnist þær fullnægjandi, en þær ættu þó að vera til nokkurs skilningsauka. Það hafa verið reiknaðar töluvert hærri gjaldeyristekjur hjá Norðmönnum af 60 þús. tonna bræðslu, og það ætti nú að styðja það að vísu, að hér væri ekki reiknað óvarlega. Að vísu getum við sagt, ja, þeir njóta bara svo mikið betri kjara, hafa lægri raforku, - það hafa þeir, - en þeir hafa ekki lægri skatta, eins og ég hef bent á, a.m.k. engan veginn fyrstu árin, en það er ýmislegt annað, sem kemur til greina, sem ekki er áætlað hérna, margvísleg þjónustustarfsemi, sem ætla má, að fram komi, sem mér er kunnugt um, að Norðmenn gera grein fyrir í áætlunum sínum, og sérstaklega verður að hafa í huga, þegar tölur eru teknar til samanburðar frá þeim, sem nefndar hafa verið, eitthvað á 5. hundrað millj. kr. Held ég, að þeir hafi t.d. mjög miklar gjaldeyristekjur af flutningum til og frá álbræðslunum þar, annast þá að verulegu leyti. Nú höfum við ekki gert ráð fyrir einni krónu í flutninga hjá okkur í sambandi við þessa álbræðslu, en þar er einn af þeim mörgu framtíðarmöguleikum, sem ég held, að felist í þessu fyrirtæki, það er að okkar skipafélög taki að sér flutninga. Og þetta eru engir smáræðis flutningar, ef flytja á hráefnið hinum megin af hnettinum frá Ástralíu og hingað, og gætum við því jafnvel eignazt stór skip í þessu augnamiði. En þetta getur enginn reiknað að svo komnu og í samningunum er okkur ekki tryggt annað en samkeppnisaðstaða í þessu. Ef við getum keppt við aðra, þá skulum við ganga fyrir. Hv. 1. þm. Austf. sagði, að skv. samningunum hefði hið erlenda fyrirtæki skýlausan rétt til erlends vinnuafls, og það væri afar slæmt. Þetta er ekki rétt. Það er ekki samkv. samningunum, það er skv. íslenzkum lögum, því að samningsákvæðin veita þeim rétt með tilvísun til íslenzkra laga og eins og þau hafa verið framkvæmd í gr. 17.01. Þetta sést bara, ef menn vilja lesa samninginn, og þetta er eitt af þeim ákvæðum, sem m.a. kom inn vegna góðra ábendinga í þingmannanefndinni, ekki sízt frá Birni Jónssyni, um það að ganga betur frá þessum ákvæðum. Hann benti mér á, að í lögum okkar er það félmr., sem veitir heimild til að flytja inn erlent vinnuafl, að fengnum till. verkalýðsfélaga. Að fengnum till. þýðir ekki annað en það, að það þarf þá fyrst að fá till., það þarf ekki að fara eftir þeim. En það hefur alltaf verið farið eftir þeim og þess vegna fékk ég sett inn í greinina þetta ákvæði: „í samræmi við ákvæði íslenzkra laga, eins og þeim hefur verið framfylgt,“ svo að frá þessu verður ekki vikið, og þetta er alveg tryggt. Samningurinn tryggir okkur með öðrum orðum umfram íslenzk lög. Hv. 1. þm. Austf. talaði einnig um, að þeir greiddu ekki skatt af arði af hlutafé. Nei, það er rétt, og þetta átti að vera sérstaða, en þetta er nú í samræmi við tvísköttunarsamninga, sem við höfum verið að gera við aðrar þjóðir og erum í vaxandi mæli að gera, við erum t.d. búnir að gera þá bæði við Norðmenn og Svía. Svo kem ég að einu smáatriði, sem er kannske ekki svo mjög alvarlegt. Það var að vísu mikill óður til sjávarútvegsins, sem hv. 5. þm. Austf. flutti, og fallegur, og get ég tekið undir hann í einu og öllu. Hann vék m.a. að loðnuveiðunum og sagði, að hafi maður bara loðnuveiðar svolítinn tíma, þá fáí maður meiri gjaldeyri í þjóðarbúið heldur en af heilli álbræðslu. En hann bætti við, „ef réttilega er á haldið.“ Það er alveg eins og hv. þm. hafi bara kippt loðnunni hérna upp að landinu, haldið sem sagt réttilega á. En dettur honum í hug, að nokkur hætti loðnuveiði, þó að álbræðsla verði byggð, ef loðnan gengur? Það held ég ekki. Auk þess er nú ekki, því miður, gert ráð fyrir, að erlendur gjaldeyrir af þessari miklu loðnu, sem nú í ár er yfir ein milljón tunnur, verði meiri brúttó en um 130 millj. kr. Í fyrra var veiði 500 þús. tunnur, árið þar áður 80 þús. og þar áður engin nema bara í beitu. Við sjáum af þessu, að það hafa nú verið aðeins 2 ár, sem loðna hefur veiðzt, að nokkru ráði, helmingi meira í ár heldur en í fyrra, en þar áður sáralítið. Það eru líklega um 130 millj. kr., sem við fáum með vissu í gjaldeyri af þessari veiði, en brúttógjaldeyririnn af álbræðslu er reiknað með að sé 1.300 millj. kr. eða tíu sinnum meiri. En það er gott að geta haldið vel á loðnuveiðum og síldargöngum, enda er kannske ekki alveg fráleitt, að hv. þm. hafi einhver áhrif á síldargöngurnar, ef marka má, hvað þær hafa haldið sér á undanförnum árum í námunda við heimkynni hans! Það var svolítið rætt um skattana í hlutfalli við mannafla, sem við fyrirtækin vinna, og sagði hv. 5. þm. Austf. að þeir væru nú miklu meiri af sjávarútvegi. Já, þeir eru sjálfsagt í vissum tilfellum og í takmarkaðan tíma miklu meiri, sérstaklega varðandi síldarbræðslu, sem rekin er vissan tíma ársins, en ef síldarbræðslur okkar allar eru teknar í heild og yfir allt árið, þá lítur náttúrlega dæmið allt öðru vísi út. En af því við höfum byrjað umr. um þetta, sem ég segi nú, að skipti ekki afskaplega miklu, þá vil ég segja þetta, að til samanburðar við skatt á álbræðslu hefur verið aflað upplýsinga um beina skatta 33 stærstu fyrirtækjanna í Reykjavík á árinu 1964, - og það var á þessum og öðrum útreikningum, sem grg. er byggð, - og námu þeir samtals um 14 þús. kr. á hvern starfsmann fyrirtækjanna. Sömuleiðis hefur verið gerð tilraun til að áætla heildarskatta á atvinnurekstur hér á landi, bæði beina skatta, söluskatt og tolla. og áætlað er, að þeir hafi numið samtals um 1.200 millj. kr. Áætlað er, að fjöldi starfandi fólks annars en við landbúnað og í þjónustu opinberra aðila hafi numið um 50 þús. manns, og heildarskattar á allan atvinnurekstur virðast skv. þessu hafa numið að meðaltali um 24 þús. kr. á hvern starfandi mann. Til samanburðar koma skattar að upphæð 116 þús. kr. á hvern starfsmann í 60 þús. tonna álbræðslu. Það má segja, að svona samanburður sé kannske ekki mikils virði og meira til gamans, en úr því að um það var byrjað að ræða, þá vildi ég samt láta þetta koma fram. Það hafa ýmsir fleiri þm. tekið til máls í þessum umr., og væri kannske rétt að víkja lítillega að því. Hv. 3. þm. Reykv. talaði hér í gær. Þó að við eigum oft samleið um margt, þá er eins og við séum sinn á hvorum pólnum, þegar verið er að tala um þessi mál. sem hér um ræðir, atvinnurekstur og fjármagn, ég tala nú ekki um kapítalisma, hvað þá erlendan kapítalisma, svo að við nálgumst ekki hvor annan. þó að við förum að rökræða eitthvað frekar um það. Ég sé, að Þjóðviljinn hefur tekið því fegins hendi og birtir með miklum fögnuði í morgun, - ég held í tvöfaldri fimmdálka fyrirsögn, - að gróðinn af álbræðslunni verði 460 millj. kr. Ja, þeir mega vera þakklátir hv. 3. þm. Reykv., þeir í Swiss Aluminium, ef þetta reynast orð að sönnu. Hann spurði, hvort við hefðum kynnt okkur, hver væri líklegur gróði af svona fyrirtæki, og því er til að svara, að við höfum auðvitað mjög nákvæmar áætlanir frá þeim, bæði frumáætlanir og endurskoðaðar áætlanir og aftur endurskoðaðar áætlanir, um þeirra rekstur, og bárum þær undir erlend endurskoðunarfyrirtæki, af því að við töldum okkur ekki sjálfa hafa aðstöðu til þess að meta þær. Þeir töldu áætlanirnar mjög eðlilegar. Það er náttúrlega allt annað uppi á teningnum um áætlaðan gróða í þeim, en ég get ekki vitnað sérstaklega til þess, eins og menn skilja. En ég get auðvitað leiðrétt hv. 3. þm. Reykv., miðað við hans eigin útreikninga, því að hann byggði á því, að amerískar álbræðslur hefðu 24–26% hagnað af sínu kapítali. En gert er ráð fyrir, að kapítalið í ÍSAL verði 800 millj. kr. eða þriðji parturinn af fjármagninu, og fjórði parturinn af 800 millj. er nú ekki nema 200 millj. kr. gróði í staðinn fyrir þessar 460. Hann spurði, hv. 3. þm., hvernig ætti að útvega fé í höfnina. Ég get gefið upplýsingar um það, að það hefur alltaf verið gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hefði forgöngu um það f.h. Hafnarfjarðarkaupstaðar, að útvega lánsfé í höfnina, og viðræður hafa farið fram um það á erlendum vettvangi, og ég tel, að við höfum ástæðu til þess að ætla, að okkur muni takast að sjá um það. Það verða ekki Svisslendingarnir sérstaklega, sem lána í hana, en þeir eiga, eins og fram kemur í málsskjölunum, að borga lánið á 25 árum með 6% vöxtum. Það er eitt atriði enn, sem hv. 3. þm. Reykv. spurði um, áhrif force majeure á skuldbindingar aðila. Ég hafði nú lítinn tíma, af því að við sátum hérna fram eftir öllu kvöldi, og tel því eðlilegast og kannske heppilegast að fresta svari við þessari spurningu, þangað til í síðari umr. málsins. Þarna eru, eins og hv. 3. þm. benti á, mjög flókin lögfræðileg samningsatriði, og það gagnar held ég engum okkar að segja neitt um það, nema að fyrirfram athuguðu máli og geri ég ekki ráð fyrir, að það sé neitt við það að athuga, þótt ég fresti að svara því nánar. Hann spurði: Getur ISAL flutt inn erlent verkafólk fyrir lægra kaup, verkfallsbrjóta? Nei, það getur það ekki, það getur ekki flutt inn verkafólk, nema með samþykki verkalýðsfélaganna hérna, og ég geri ekki ráð fyrir því, að þau fari að samþykkja það, að þeir flytji inn verkfallsbrjóta. Hann spurði: Eru einhverjir hagsmunir tengdir við það, að við göngum í Efnahagsbandalagið? Nei, það eru engir hagsmunir við það bundnir, og það er einmitt vegna skattafyrirkomulagsins. Það mætti segja, að það væru hagsmunir við það bundnir, ef greiddir væru venjulegir skattar. Ef við losnuðum við tolla af útflutningi o.s.frv., þá batnaði afkoma fyrirtækisins, og þá mundi það fá meira í sinn hlut. Svo ég held einmitt, að skattafyrirkomulagið verki þarna alls ekki örvandi heldur frekar sem hemill í þessu sambandi á það, að við förum í Efnahagsbandalagið. Hv. 3. þm. Vestf. talaði hér í gær og okkur hefur komið saman um það að láta liggja á milli hluta að svara þeirri ræðu, þangað til á síðara stigi málsins, en hann komi sínum fyrirspurnum, sem hann beindi til mín í gærkvöldi, á framfæri við nefndina til þess að fá upplýsingar um þá ýmsu útreikninga, sem hann fór með. Aðeins einu atriði úr ræðu hans vil ég víkja að, til þess að það valdi ekki misskilningi, og það eru ákvæðin um mengunina. Það kom greinilega fram, að það virtist svo sem hv. þm. fyndist ekki, að nægjanlega vel væri um þá hluti búið, en ég tel, að það sé mjög vel um þá hluti búið hjá okkur. Í fyrsta lagi vil ég segja það, að þetta flúor-gas eða útblásturinn og það hættulegasta, sem í honum er, mun vera flúor, er ekki hættulegt mönnum og þess vegna þarf ekki að gera neinar sérstakar ráðstafanir í sambandi við það í sjálfri álbræðslunni. Það getur orðið hættulegt gróðri og skepnum, sem bíta eða nærast á gróðrinum, eflir að svo og svo mikið flúormagn hefur safnazt í gróðurinn. Þess vegna er það ekkert álitamál, að þar sem álbræðslur eru reistar í dölum eða í landbúnaðarhéruðum, er ekki um annað að ræða en setja strax í upphafi hreinsunartæki í þær, en þau eru dýr. En gróður er nú ekki mikill þarna á Reykjanesinu. Þó verður að hafa það í huga, að iðnmrh. bað Rannsóknastofnun iðnaðarins að kanna málið og það var misskilningur hjá hv. þm., að það hefði bara verið farið eftir upplýsingum frá Swiss Aluminium, því það kemur fram í fskj., sem að þessu lýtur, að það voru bæði höfð dæmi af slíkum málum í Noregi og Bandaríkjunum og framkvæmdastjóri Rannsóknastofnunar iðnaðarins, Pétur Sigurjónsson, hann tókst á hendur alveg sérstaka ferð til Noregs til þess að kynna sér þessi mál þar eftir beiðni minni. Það er ekki talið sennilegt, að það verði nein hætta af þessu, en það skapast fljótt möguleikar til þess að kanna það, hvað þetta úrfall verður mikið frá 30 þús. tonna verksmiðjunni. Og áður en kemur að því að stækka, vil ég benda á þessi ákvæði, sem hér eru: „lSAL mun gera allar eðlilegar ráðsfafanir til þess að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði.“ - Og um reglur um öryggi og heilbrigði og hreinlæti segir í greininni næst á eftir, „að ISAL skuli byggja og útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti; og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum.“ Ég held þess vegna, að við höfum alveg nægjanlega sterk samningsákvæði. Ég fullyrði það hér, að kæmi það í ljós, að hér yrði um að ræða einhvern skaða af völdum útblástursins á fyrsta stigi bræðslunnar, þá er ekki aðeins ISAL ábyrgt, eins og greinin segir nánar um, heldur mundum við þá hafa aðstöðu til þess að skylda þá til, eftir samningnum, að setja upp hreinsunartæki, bæði í hluta verksmiðjunnar, sem kominn er, og þann, sem framundan er. Þessu hef ég margsinnis haldið fram og þetta hefur verið minn skilningur á grundvelli þessarar greinar. Við töldum, að þetta væri engum vafa undirorpið, þegar greinarnar voru komnar í þetta horf, sem þær nú eru. Ég hef náttúrlega ekki svarað öllu og sumt hef ég leitt hjá mér af skiljanlegum ástæðum, sem mér hefur ekki þótt ástæða til að svara. Það er auðvitað ýmislegt, sem fram hefur komið, sem snertir ekki beinlínis samningagerðina, eins og hjá hv. þm. Norðurl. Gísla Guðmundssyni í gær, en það var algerlega bundið við staðsetninguna, og þar hafa menn sínar mismunandi skoðanir. Ég hafði þá skoðun, alveg eins og hann, að ég taldi það langæskilegast, ef viðráðanlegt hefði verið, að staðsetja þessa álbræðslu fyrir norðan. Menn vita, að niðurstaða mín og annarra varð önnur og það geta menn ásakað mig fyrir, en ég tei, að við höfum fært fram nægjanlega sterk rök fyrir því, að um annað hafi ekki verið að ræða að svo stöddu. Ég skal þá ljúka máli mínu, herra forseti. Ég hef með rósemi getað hlýtt á aðfinnslur andstæðinga þessa máls með einni undantekningu, sem ég gerði sérstaklega grein fyrir, varðandi gerðardómsákvæðin. Þar hafa ásakanirnar, að mínu viti, farið langt út fyrir velsæmi og grundvallast engan veginn á réttu mati eða þekkingu, né heldur fá þær staðizt miðað við fyrri afstöðu þm., sem allir hafa vitað um langan tíma um þessi ákvæði, en engum andmælum hreyft nema minni háttar aths. í þmn., þótt þeim væri gefið fyllsta ráðrúm til þess. Mig undrar ekki, þótt menn teldu, að sitt hvað mætti betur fara í samningagerðinni. Fáum er ljósara en mér, að málið er margbrotið og fjölþætt. Það er því ekki undrunarefni, þótt deilur rísi, en öldurnar mun lægja. Í mínum huga treysti ég því, að við séum að fjalla um og afgreiða mikið framlíðarmál. Ég bið þess, að framkvæmd þess megi verða íslenzku þjóðinni til farsældar og blessunar.



Herra forseti. Ég vildi fara fram á það við hæstv. forseta, að hann athugi hvort hæstv. landbrh. er ekki hér í húsinu. Ég hefði gjarnan viljað ræða lítið eitt við hann um þetta mál, eða viss atriði í því. - Já, þökk fyrir. Í þeim umr., sem þegar hafa farið fram um þetta mál. hefur verið fjallað um nokkur stór atriði í þeim samningi, sem hér er lagður fyrir Alþ. M.a. hefur verið á það bent, að hæstv. ríkisstj. hefur samið um það við Svisslendinga, að selja þeim raforku fyrir langt um lægra verð en þeir greiða Norðmönnum fyrir orku til rekstrar fyrirtækja af sömu tegund og það er, sem fyrirhugað er að koma á fót hér á landi. Einnig hefur verið andmælt kröftuglega þeirri árás ríkisstjórnarinnar á innlenda dómstóla, sem felst í þessum samningi. Fleira hefur þegar verið nefnt, sem sýnir, að það er ósæmilegt af Alþ. að staðfesta þennan samning. Ja, hvernig skyldi vera með hæstv. landbrh.?

Það er verið að athuga, hvort hæstv. landbrh. sé í húsinu, og gera ráðstafanir til þess að gera honum aðvart, ef hann er staddur hér.

Ég hefði nú einnig viljað bera fram þá ósk við hæstv. forseta, að hann hlutaðist til um, að meiri hl. af þm. stjórnarflokkanna væri hér staddur í þingsalnum, þegar verið er að ræða um þetta mikla mál. Mér finnst það sanngirniskrafa, að þeir séu það.

Ég hef fengið þær upplýsingar, að hæstv. landbrh. er ekki eins og stendur staddur hér í húsinu.

Já, það var slæmt, en ætli það sé ekki eitthvað fleira af þm. stjórnarflokkanna hér en þeir, sem eru hér inni í þingsalnum?

Það er sjálfsagt að verða við tilmælum hv. þm. og ég mun kalla þm. til deildarinnar.

Ég þakka fyrir, herra forseti. Víst væri ástæða til að ræða margt, sem hér er fjallað um, en ég ætla þó aðeins að fara nokkrum orðum um eitt atriði í samningi ríkisstjórnarinnar við Svisslendinga, sem ég held, að ekki hafi enn verið rætt um af þeim hv. þm., sem hafa andmælt frv. og samningnum. Það eru ákvæðin um undanþágur fyrirtækisins frá greiðslu aðflutningsgjalda af innfluttum varningi. - Það virðist ekki bera nægan árangur að hringja bjöllunni, e.t.v. vildi hæstv. forseti biðja verðina að smala mönnum á fundinn, þeim, sem eru hér í húsinu.

Ég leyfi mér að vekja athygli hv. þm. á því, að öllum þm., sem hér eru sladdir í húsinu, er kunnugt um það, að fundur stendur hér yfir. Ja, ég geri einnig ráð fyrir því, að þeir, sem hingað hafa komið, sjái hver stendur í ræðustólnum.

Það getur samt verið full ástæða til að benda þeim á þessa ósk mína. Í 14. gr. samningsins segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eftirtalið skal undanþegið aðflutnings- og útflutningsgjöldum, nema öðru vísi sé ákveðið í mgr. 14.02: a) innflutningur af hálfu ISALs eða fyrir þess hönd eða verktaka, sem SAL ræður til sín, á öllum efnum, vélum, ökutækjum, eldsneyti, smurningsefnum, búnaði og vistum, þar á meðal auka- og varahlutir til notkunar, neyzlu eða ísetningar við byggingu bræðslunnar. b) innflutningur af hálfu ISALs eða fyrir þess hönd til neyzlu, notkunar og vinnslu af hálfu ISALs á hráefnum, eldsneyti og smurningsefnum, vélum, búnaði, vistum, sérstökum prömmum, farartækjum og umbúðum, auka- og varahlutum, sem ISAL þarf á að halda til rekstrar bræðslunnar.“ Þannig segir í 14. gr. Skv. ákvæðum í 31.gr. samningsins á einnig að fella niður söluskatt af vörum, sem ISAL flytur inn, en þar segir svo í undirliðnum ii: „Söluskatturinn eða aðrir skattar af framangreindu tagi skulu ekki lagðir á vörur þær, sem taldar eru í mgr. 14.01 í samningi þessum,“ - það var mgr., sem ég var að lesa áðan, - „og ISAL flytur inn, sem eru notaðar, nýttar, unnar eða ísettar á bræðslulóðinni við byggingu bræðslunnar af hálfu ISALs eða einhvers verktaka ISALs eða af hálfu ISALs í rekstri bræðslunnar.“ Í 18. gr. samningsins eru síðan fyrirmæli um efni, framleiðsluvörur og þjónustu, eins og segir í fyrirsögn þeirrar greinar. Þar segir svo: „Við byggingu og rekstur bræðslunnar skal ISAL veita forréttindi: a) efnum og framleiðsluvörum af íslenzkri gerð eða uppruna að því tilskildu, að þær séu samkeppnisfærar um verð og gæði við efni og framleiðsluvörur af erlendum uppruna, og b) þjónustu frá íslenzkum þjónustufyrirtækjum,“ o.s.frv. „að því tilskildu, að þau séu samkeppnisfær um verð og gæði við samsvarandi erlend fyrirtæki.“ Þarna segir, að ISAL skuli veita forréttindi efnum og framleiðsluvörum af íslenzkri gerð eða uppruna að því tilskildu, að þær séu samkeppnisfærar um verð og gæði við efni og framleiðsluvörur af erlendum uppruna. Ég vil benda hæstv. forseta á, að ég er reiðubúinn til að fresta framhaldinu af minni stuttu ræðu, ef hann vildi veita kaffihlé núna, ef þá væri von um, að fleiri mættu á fundinum að því loknu.

Ég verð að tjá hv. þm., að þingverðir hafa haft samband við alla þá þm., sem hér eru staddir í húsinu, og þeim eru því kunnar óskir hans um, að þeir mæti hér og hlusti á hans ræðu.

Mundi þá hæstv. forseti vilja fresta minni ræðu, ég á ekki mikið eftir af henni, en ég vildi láta fleiri heyra hana heldur en þá, sem hér eru staddir, einkum af þm. stjórnarflokkanna. Þeir eru 21, sem eiga sæti hér í d., en það eru ekki nema 6, sem eru hér innan veggja núna, - sá 7. hér í dyrunum að vísu - og mér þykir það nokkuð slæm mæting. Ég er sem sagt reiðubúinn til að bíða, þangað til fleiri koma.

Ég sé nú ekki ástæðu til að fresta fundi af þessari ástæðu, en mun leitast við að kalla þm. hingað með því að hringja bjöllunni eins og venja er til.

Þökk fyrir, herra forseti.

Fundi verður ekki frestað.

Það hefur svolítið lagazt, þó eru þeir nokkuð fáir enn þá. Þrátt fyrir þessi ákvæði, sem ég var hér að lesa upp um forréttindi fyrir íslenzka framleiðendur, er ekki hægt að búast við, að félagið hafi nokkur viðskipti við íslenzka framleiðendur, vegna þess að það getur fengið vörur erlendis frá með heildsöluverði án lolla og söluskatts. Eða hvaða innlent iðnaðarfyrirtæki getur keppt við toll-og söluskausfrjálsan innflutning á erlendum iðnaðarvörum? Og ekki virðast neinar líkur til. að félagið kaupi íslenzkar landbúnaðarvörur, úr því að það getur keypt slíkar vörur tollfrjálsar og söluskattsfrjálsar frá útlöndum. Samkv. tollskránni eru þessi aðflutningsgjöld af innfluttum landbúnaðarvörum: Af kjöti 50%, af mjólk 50%, en af smjöri, osti og eggjum 70%. Veruleg aðflutningsgjöld leggjast á ýmsar aðrar innfluttar neyzluvörur og með þessu ákvæði eru slórar fjárhæðir færðar þeim útlendu. Enginn vafi sýnist á því, að ISAL mundi nota þá heimild, sem þeim er veitt í 18. gr. til að flytja inn frá útlöndum allar þær vörur, sem þeir telja sig þurfa að nota. Í 18. gr. samningsins segir svo um innflutningsheimildir fyrirtækisins: „Með fyrirvara um ákvæði mgr. 18.01 mun ríkisstj. ekki setja neinar takmarkanir eða fyrirmæli varðandi: a) kaup og innflutning á neinum efnum, framleiðsluvörum né þjónustu af öðrum uppruna en íslenzkum, til notkunar við byggingu og rekstur bræðslunnar.“ Sem sagt, þeir eiga að hafa frjálsan innflutning á þessu öllu. Það er ástæða til að vekja sérstaka athygli á ákvæðum 14. gr. um undanþágur frá aðflutningsgjöldum, sem ég las áðan. Þar er ekki aðeins veitt undanþága frá tollum af öllum efnum, vélum, ökutækjum, eldsneyti, smurningsefnum, auka- og varahlutum, farartækjum og umbúðum og þess háttar, heldur einnig af vistum til neyzlu við byggingu bræðslunnar og vistum, sem ISAL þarf á að halda til rekstrar bræðslunnar. Hvernig stendur á þessu? Ekki étur bræðslan mat. Hér hlýtur að vera átt við vistir, sem neytt verður af verkamönnum við byggingu og rekstur bræðslunnar. Þetta bendir ótvírætt til þess, að fyrirtækið ætli að setja upp mötuneyti fyrir það verkafólk, sem vinnur við byggingu og rekstur bræðslunnar. Ef félagið selur verkamönnum fæði frá mötuneytinu fyrir sama verð og algengt er annars staðar hér á landi, getur það stungið í sinn sjóð öllum tollum og söluskatti af innfluttum matvörum til mötuneytisins. Þarna yrði um álitlegar fjárhæðir að ræða, sem mætti skoða sem uppbót til Svisslendinga á viðskiptin eða sem afslátt á framleiðslugjaldi og raforkuverði og eins og ég gat um áður, eru ákvæði í samningnum um, að engar takmarkanir megi leggja á innflutning á vörum til þessa fyrirtækis. Það er talið, að mörg hundruð manna muni vinna hjá þessu fyrirtæki. Niðurfelling tolla og söluskatts af neyzluvörum þessa verkafólks er mikið fé, vafalaust mjög mikið fé yfir allan límann. Líka gæti ISAL notað tolla- og skattfrelsið að einhverju leyti til þess að reikna sínum verkamönnum fæðið ódýrara en annars staðar gerist og styrkt sig þannig mjög í samkeppninni um vinnuaflið við innlenda atvinnurekendur, ef það teldi sig þurfa þess. Eða hvernig gætu innlend atvinnufyrirtæki veitt sínu verkafólki hliðstæð fríðindi þeim, sem útlendingarnir geta veitt vegna tolla- og söluskattsfrelsisins, sem þeir njóta? Ætlar ríkisstj. e.t.v. að beita sér fyrir því, að íslenzk fyrirtæki, t.d. fiskvinnslustöðvar eða önnur framleiðslufyrirtæki, fái sams konar undanþágur frá tollum og sköttum á innfluttum matvörum, til þess að þau geti boðið verkafólki sínu jafnódýrt fæði og ISAL getur gert? Ef það verður ekki gert, hvernig eiga innlendu fyrirtækin þá að standast samkeppni við ISAL um vinnuafl? Ég fæ ekki skilið ákvæði samningsins öðru vísi en þannig, að ISAL verði frjálst að flytja inn allar matvörur. Það er talað um vistir alveg án tillits til, hvort nóg af þeim er framleitt hér á landi eða ekki, því að vitanlega geta ekki innlendir framleiðendur keppt við þá útlendu, ef leyfilegt er að flytja útlendu vörurnar inn án allra tolla og söluskatts. Eitt af því, sem ISAL fær eftir mínum skilningi á samningnum leyfi til að flytja inn tollfrjálst og söluskattsfrjálst, eru landbúnaðarvörur frá öðrum löndum, allan tímann, sem fyrirtækið starfar, handa öllum þeim fjölda manna, er hjá því vinnur. Nú er slæmt, að hæstv. landbrh. er ekki viðstaddur, því að ég ætlaði að bera fram spurningu til hans. Ég verð þá líklega að kveðja mér hljóðs aftur síðar við þessa umr., ef hann verður hér við, því að ég óska að fá þeirri spurningu svarað, áður en þessari umr. lýkur. En ég vildi spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort hann hefði gert sér þetta ljóst og hefur hann samþykkt þetta eða ætlar hann að samþykkja það? Og ég vil spyrja enn fremur, þó að þeir séu nú fáir hér viðstaddir því miður, þm. stjórnarflokkanna, er öðrum hv. þm. stjórnarflokkanna, sem eru fulltrúar fyrir menn í landbúnaðarhéruðum, kunnugt um þetta ákvæði í samningunum? Hafa þeir þegar fallizt á þetta eða ætla þeir að samþykkja það? Ég á dálítið bágt með að trúa því þrátt fyrir allt. En úr þessu mun fást skorið, áður en langt um líður.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess strax að gera aths. í sambandi við þessa ræðu. Ég tel hana byggða á fullkomnum misskilningi og alveg út í hött, sannast að segja, að vistir eigi að vera matvörur og annað slíkt. Það leiðir greinilega af 14.02, þar sem benzín, neyzluvörur - neyzluvörur til almennings - eru ekki undanþegnar tolli, að vistir í þessu sambandi er ekkert af þessum vörum, sem hv. þm. var að tala um. Þetta er alveg augljóst af öðru samhengi í þessari gr.



Herra forseti. Stundum stærum við okkur af því, Íslendingar, að þing okkar sé elzta þjóðþing í heimi og nýlega var því hampað suður í Ísrael. Menn skyldu því ætla, að elzta þjóðþing veraldar hefði þingræðið öðrum þingum fremur í heiðri, gerði sér far um það að setja ekki á það blett eða hrukku og starfa á þann hátt, að fyllilega samrýmdist anda lýðræðisins. Ég verð að segja það, að stundum setur að mér hroll, þegar ég sé, að mál eru þannig flutt fyrir Alþ., að lýðræðið er aðeins örþunn, gegnsæ blæja yfir þeim, en meginreglur lýðræðis og þingræðis brotnar. Þetta er ekkert einsdæmi, en þó held ég, að það stórmál, sem nú er lagt hér fyrir Alþ., sé einmitt lagt fyrir á þann hátt, að ekki sé til sóma fyrir elzta þjóðþing veraldar. Málið er lagt fyrir Alþ. fullafgreitt að kalla. Hér vita allir, að enginn er kostur þess að breyta neinu. Málið, sem við erum að ræða þessa dagana á Alþ., hefur verið undirritað af einum ráðh. í hæstv. ríkisstj. fyrir hönd ríkisstj., með fyrirvara segja menn. Jú, að vísu, með fyrirvara. En þetta er gert, áður en málið er lagt fram fyrir Alþ. Íslendinga til umr. Stuðningsmenn stjórnarinnar eru settir andspænis þessu: ef þið ætlið að breyta orði eða stafkrók í þessum samningi, vitið þið hvað það kostar. Þá þýðir það, að þið væruð að fella ykkar eigin ríkisstj. Hvað er verið að gera með þessu? Það er alveg hliðstæða við það, að það sé verið að setja þumalfingursskrúfur á stuðningsmenn stjórnarliðsins og það sé verið að herða á þessum skrúfum, til þess að öruggt sé, að enginn dirfist að fara fram á nokkra minnstu breytingu á þeim samningi, sem hér er til meðferðar. Ég fæ ekki betur séð heldur en þessi vinnubrögð beri vott um það, að hæstv. ríkisstj. hafi borið ugg í brjósti um, að liðinu væri ekki fulltreystandi til þess að afgreiða þennan samning nema því aðeins það væri svolítið hert á þumalfingursskrúfunum. Þetta hlýtur að hafa verið gert til þess að gera það öruggt, að liðinu yrði haldið saman. Stjórnin átti að hafa hér 32 menn, til stuðnings við þetta mál, af 60. Það máttu því ekki bila þarna tveir menn. Þetta er enginn sterkur meiri hl., þetta er naumur meiri hl., svo naumur, að þó að allt hefði verið með felldu, hefði tæplega verið formandi í lýðræðislandi að afgreiða slíkt stórmál sem þetta með svo naumum meiri hl. En enginn veit, vegna þess hvernig málið er lagt fyrir Alþ., hvort þessi meiri hl. hefur verið fyrir hendi. Undirskrift hæstv. iðnmrh. segir okkur það fullljóst og skýrt, að ákvörðunarvaldið í þessu máli er ekki lengur í höndum Alþ. Hæstv. ríkisstj. hefur tekið sér ákvörðunarvaldið í málinu og gengið frá samningunum með undirskrift. Málið er búið og gert. Það er okkur öllum ljóst. Einn af hv. stuðningsmönnum ríkisstj., - því miður er hann ekki staddur hér í dag, hefur boðað veikindaforföll, - sagði í gær, að svona ætti þetta meira að segja að vera samkv. hinni íslenzku stjórnarskrá. Nei, svona á þetta áreiðanlega ekki að vera samkv. íslenzku stjórnarskránni. Þeir samningar, sem lagðir eru á annað borð fyrir Alþ., eiga að vera hér til frjálsrar ákvörðunar og meðferðar í sölum Alþ., og þar á engin þvingun að eiga sér stað gagnvart þm. En undirskrift ráðh. getur af engum talizt annað heldur en tilraun til þvingunar á stjórnarliðið. Það mætti jafnvel segja það, að andstæðingum þessa máls væri miklu auðveldari eftirleikurinn að fara ólýðræðislegar og óþingræðislegar leiðir sem andsvar við þessum vinnubrögðum hæstv. ríkisstj. Það er vitað, að Sjálfstfl. gengur ekki heill til skógar til fylgis við þetta mál, og það er full ástæða til þess að ætla, að í þingliðinu séu þar einnig menn, sem ekki væru fúsir til þess af frjálsum vilja að framfylgja þessum samningi og standa að því að samþykkja hann. Það gæti verið full skýring á þessum vinnubrögðum, þessum óþingræðislegu vinnubrögðum, sem hér hefur verið beitt. Þá er það og vitað, að fjöldi áberandi sjálfstæðismanna í þjóðfélaginu hafa tjáð sig andvíga þessum samningi og vitað er, að þjóðarstemningin leggst mjög þungt í fang þeim, gegn þeim mönnum, sem hafa gert þetta mál að sínu máli og reyna að knýja það fram, án þess að spyrja þjóðina neins þar um. Þó virðist mér sem geigurinn sé augljósastur í röðum Alþfl.-manna, þ.e.a.s. annars stjórnarflokksins. Alþfl. hefur gert samþykkt um þetta mál. miðstjórnarsamþykkt og þar dylst hræðslan ekki. hræðslan við málið, hræðslan við þjóðina gagnvart málinu. Í einu af málgögnum Alþfl. var fyrir nokkru birt miðstjórnarsamþykkt hans um þetta mál. Í inngangi að þessari samþykkt segir, með leyti hæstv. forseta: „Miðstjórn Alþfl. ræddi um byggingu fyrirhugaðrar álbræðslu sunnan Hafnarfjarðar á fundum nýverið. Var eftirfarandi samþykkt gerð með öllum greiddum atkv. nema hvað þrír sátu hjá.“ Í miðstjórn Alþfl. var ekki rakið fylgi með þessu máli, þrír sátu hjá. Þó er upphafið á þessari ályktun orðað þannig, að það sé svona eins mjúklega farið að mönnum eins og hægt sé, til þess að nokkurt hald sé í samþykktinni. Þar er í upphafi talað um, að miðstjórn Alþfl. ítreki fyrri samþykkt sína um, að Íslendingum beri að hagnýta erlent fjármagn. Nú er öllum auðskiljanlegt, að það er hægt að hagnýta erlent fjármagn sem lánsfé og það hefur yfirleitt ekki þótt neitt athugavert af hendi íslenzkra manna, þótt erlent fjármagn væri hagnýtt sem lánsfé, en menn greinir mjög á um hitt, hvort það sé fyrir okkar örsmáa þjóðfélag örugg leið að hleypa ótakmörkuðu erlendu fjármagni inn í okkar atvinnulíf og leyfa útlendingum að reka hér stórfyrirtæki, stærri fyrirtæki en hér eru til í íslenzkum höndum. Alþfl. lýsir síðan í þessari ályktun stuðningi sínum við þetta mál, sem hér um ræðir, og færir fram nokkur rök frá sínu sjónarmiði fyrir þeim stuðningi. Þeir segjast vera með þessu að treysta stoðir íslenzkrar framleiðslu. Er það nú alveg víst, að stoðir íslenzkrar framleiðslu styrkist við það að fá slíkan keppinaut, sem hér um ræðir, um t.d. íslenzkt vinnuafl? Er það líklegt, að höfuðstoð íslenzks atvinnulífs, sjávarútvegurinn, telji sér mikinn styrk að því að fá slíkan keppinaut um íslenzkt vinnuafl? Ég er miklu hræddari um það, að forustumenn í sjávarútvegi Íslendinga telji frekar hitt, að það reyni á þessar stoðir og þær gætu jafnvel einhverjar brostið við þessa hörðu samkeppni hins sterka erlenda aðila, sem hingað væri leiddur með sérréttindum inn í íslenzkt þjóðfélag til þess að keppa við þá um það, sem er undirstaðan undir þeirra atvinnurekstri, vinnuaflið. Þeir segja í annan stað, að rök með þessu máli séu þau, að þetta veiti atvinnu. Það veitir svo mikla atvinnu, að hætt er við, að aðrir atvinnuvegir þurfi að draga saman segl, af því að þeir fá ekki vinnuafl. Þetta hefði verið mikils virði, ef hér hefði ríki atvinnuleysi og okkur hefði vantað verkefni fyrir íslenzkar hendur að vinna. Þá eru þetta rök með málinu, en eins og sakir standa nú, er það síður en svo rök fyrir þessu máli. Það eykur okkar vanda á þessu sviði, en dregur ekki úr honum, leysir ekki vandann, eykur okkar vanda. Þetta mál veitir okkur gjaldeyristekjur, segja menn, - ósköp er þetta nú billegt! Sérhver atvinnurekstur verður auðvitað að auka gjaldeyristekjur, en spurningin er bara sú, eykur þetta gjaldeyristekjur meir heldur en annar atvinnuvegur, t.d. sjávarútvegur eða fiskiðnaður, sem tæki til sín ámóta mikið af vinnuafli? Stenzt það samkeppni um gjaldeyrisframleiðsluna við okkar eigin atvinnuvegi? Það er spurningin og það dreg ég mjög í efa. Og ef svo er, ef það er rétt, eru þetta ekki rök með málinu. Þeir segja, Alþfl.-menn, í sinni ályktun, að þeir telji, að þetta muni stuðla að uppbyggingu eldri atvinnugreina eða efla aðrar nýjar. Ég held, að það stofni einmitt íslenzkum atvinnuvegum í háska, eins og ástandið er núna í okkar þjóðfélagi, sem ég skal koma nánar að síðar. Mér kæmi það alveg á óvart, ef Landssamband ísl. útvegsmanna eða Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna gerðu samþykktir um þetta mál og lýstu því yfir, að þeir teldu álbræðsluna við Straumsvík efla íslenzkan sjávarútveg eða íslenzkan fiskiðnað, öðru vísi hefur mér heyrzt hljóðið í þeim. En sjálfsagt geta þeir fulltrúar útgerðarmannasamtakanna, sem hér eiga sæti á Alþ., vitnað og undirstrikað þetta atriði í röksemdafærslu Alþfl., ef þeir eru sama sinnis, en annars hygg ég, að þeir þegi. En svo fara að opnast augu Alþfl.-manna, þeirra miðstjórnarmannanna, sem ekki sátu hjá, og þeir segja: Miðstjórn Alþfl. er ljóst, að erfiðleikar geti fylgt svo umfangsmiklum framkvæmdum, - þá fer þá að óra fyrir því, - sérstaklega á byggingartímanum, og þeir sjá ástæðu til þess að taka í því sambandi fram nokkur atriði. Jú, þá órar fyrir því, að einhverjir erfiðleikar verði nú í sambandi við þetta, sérstaklega á byggingartímanum. Já, skyldi það ekki. Alþfl. telur, að Íslenzka álfélaginu hf. beri að sjálfsögðu að hlýða íslenzkum lögum, - vissara var nú að taka það fram, - um skipti við stéttarfélög, en eigi ekki að ganga í samtök atvinnurekenda, iðnrekenda eða annarra sambærilegra aðila og hafa þannig áhrif á kjarabaráttu þjóðarinnar. - Þetta er sjónarmið, sem ég virði og það gleður mig, að þeir skulu þó hafa komið auga á það, að það væri dálítið athugavert við það, ef þessi aðili gengi í íslenzk vinnuveitendasamtök, það væri þá líklega orðin ástæða til að nema orðið „íslenzk“ í burtu úr heiti þeirra. En hæstv. ráðh. hefur nú vikið að þessu atriði og þeirri lagfæringu, sem á orðalagi samningsins hefur verið gerð á seinna stigi máls til þess að búa þar svona, eins og búið verður um að mínu áliti um það, að íslenzk lög, eins og þau eru nú og hafa verið í framkvæmd, verði framkvæmd gagnvart þessum erlenda aðila að því er snertir þetta atriði og innflutning erlends verkafólks. Ég játa það fyllilega, að þar hefur ekkert verið haldið illa á máli til þess að veita verkalýðsfélögunum rétt. En hvað þýðir fyrirvari Alþfl.? Hvaða gildi hefur hann og þær aðrar aths., sem hér eru gerðar og birtar í samþykktarformi? Hér kemur síðan: Er það skilyrði fyrir stuðningi Alþfl. við málið, að svo verði ekki, að þessi atvinnurekandi gangi ekki í Vinnuveitendasambandið. En er málinu borgið með því? Það hefur lengi verið hér annar erlendur aðili, sem hefur notað íslenzkt vinnuafl um margra, margra ára skeið. Það er setuliðið á Keflavíkurflugvelli. Það hefur auðvitað ekki gengið í Vinnuveitendasamband Íslands eða samtök iðnrekenda, en hvað hefur það gert? Hefur það ekki lagt neitt af mörkum til þess að hafa áhrif á íslenzka vinnumarkaðinn og kraftahlutföllin milli atvinnurekenda og verkalýðssamtaka? Og jú, vissulega, án þess að ganga í Vinnuveitendasambandið. Mér er ekki kunnugt um annað heldur en setuliðið á Keflavíkurflugvelli hafi öll þessi ár borgað kvartprósent af öllum vinnulaunum, sem þar hafa verið greidd, til Vinnuveitendasambands Íslands fyrir það að vera lögfræðilegur ráðgjafi þeirra og leiðbeinandi. Og þannig hefur sá aðili, án þess að vera í Vinnuveitendasambandinu, lagt fram stórfúlgur fjár til þess að styrkja annan aðilann á íslenzkum vinnumarkaði og hefði þó þar ekki átt nærri að koma. Skyldi það vera torvelt fyrir þennan erlenda aðila að fullnægja skilyrði Alþfl. um að ganga ekki í vinnuveitendasamtökin, en borga þeim fyrir að vera lögfræðilegir ráðgjafar sínir svo og svo mikla upphæð, hvort sem það yrði kvartprósent eða einhver önnur upphæð? Gatan er troðin og Alþfl. veit um þetta og veit þess vegna, að skilyrði hans er einskis virði. Það er sett fram til þess að sýnast, en ekki til að þýða neitt. Eitt af því, sem Alþfl. slær svo varnagla um, er, að hann leggur áherzlu á, að verði erlent vinnuafl notað við byggingu orkuvers eða álbræðslu, gerist það samkv. gildandi I. eins og þeim er beitt í framkvæmd. - Þetta er alveg í samræmi við orðalag samningsins, eins og hann er nú, eins og hæstv. ráðh. hefur réttilega skýrt frá, og þar þurfti Alþfl. engu við að bæta og hefur engu við það bætt, það er bara upptugga. En þetta er eitt af skilyrðunum, sem hann setur. Alþfl. leggur síðast en ekki sízt ríka áherzlu á, að ríkisstj. geri nauðsynlegar ráðstafanir til að draga úr þenslu vegna umræddra framkvæmda. Já, það er alveg prýðileg stjórnkænska þetta. Skapa fyrst þenslu og gera svo einhverjar ráðstafanir til að draga úr henni, þetta er vizka. En þetta er einmitt það, sem hæstv. ríkisstj. er að gera. Spana á sig þá þenslu, sem hún nú ræður ekkert við og margfalda hana og gera svo einhverjar kákráðstafanir til að draga úr henni. Og þetta er eitt af því, sem Alþfl. setur einna hæst. Og að lokum segir svo í þessari ályktun, með leyfi hæstv. forseta: Af þeim ástæðum og með þeim skilyrðum, sem hér hefur verið greint frá, styður Alþfl. byggingu orkuvers í Þjórsá og leyfi til byggingar álbræðslu við Straumsvík í landi Hafnarfjarðarkaupstaðar. - Með þessum skilyrðum. Og skyldi ekki íslenzkri alþýðu vera betur borgið eftir en áður. Eru þessi skilyrði ekki skráð í aðalsamninginn ofan við undirskrift hæstv. ráðh., til þess að það sé alveg tryggt, að þetta hafi eitthvert gildi? Ég hef ekki orðið var við þessi skilyrði Alþfl. ofan við undirskrift ráðh., það er hérna til hliðar í blaði norðan af Akureyri, - blaði Alþfl. norður á Akureyri. Ég held, að svissneski alúmínhringurinn verði ákaflega lítið bundinn af þessum skilyrðum Alþfl., en þetta segir okkur annað, að Alþfl. samþykkir þetta mál með skilyrðum, hann gerir það ekki fortakslaust, og þetta er annar stjórnarflokkurinn. Saman hafa þeir bara 2 atkv. meiri hl. hér á Alþ. skv. höfðatölu, ég veit ekki hvort hæstv. stjórn hefur þann stuðning, þó að hún hafi allfast fylgt á eftir um það, að slíkt skyldi ekki bregðast. Alþfl. virðist alls ekki vera fortakslaust fylgjandi þeim samningi, sem gerður hefur verið. Hann er að minnsta kosti að myndast við að setja alls konar skilyrði fram, þó að ég telji, að þau séu á engan hátt bindandi fyrir hinn erlenda aðila og hafi þannig bókstaflega ekkert gildi, - ekki gildi á móts við þann ódýra pappír, sem þetta er prentað á. Nú, einn af ritstjórum Alþfl. hefur gefið yfirlýsingu í sambandi við þetta mál. Það út af fyrir sig sýnir, að það hljóta að vera allmörg dæmi þess í röðum Alþfl.-manna, að þeim hugnist ekki að þessu máli, því að í þessu sama blaði, þar sem afstaða Alþfl. var skýrð með ályktun miðstjórnar, þar sem þrír úr miðstjórninni sátu þó hjá og var ekki ljúfur dansinn, tekur ritstjórinn að þessu blaði Alþfl. fram það, sem nú skal greina, með leyfi hæstv. forseta, það eru aðeins örfá orð: „Ritstjóri Alþýðumannsins vill upplýsa óhikað og án kinnroða, að hann er andvigur slóriðju við Straumsvík syðra, málmbræðslu, á þeirri forsendu, að slík ráðstöfun stuðli að því, að enn aukist sogkraftur Stór-Reykjavíkur eftir vinnuafli frá t.d. Norðurlandi og Vestfjörðum. Einnig er undirritaður vantrúaður á það, að rannsóknir varðandi Dettifossvirkjun hafi verið framkvæmdar nógu ítarlega og er ég hins vegar ekkert hræddur við, - segir ritstjórinn, - að hleypa erlendu fjármagni inn í landið, svo fremi, að hagstæðir samningar náist.“ - Svo fremi, að hagstæðir samningar náist. En það er engu líkara en að hann telji ekki, að hagkvæmir samningar hafi náðst, því að hann lýsir því afdráttarlaust yfir, að hann sé andvígur stóriðju við Straumsvík syðra skv. þeim samningum, sem hann er þarna að ræða um. Hv. 5. þm. Vesturl., sem talaði hér í gær fyrir hönd Alþfl. og lýsti afstöðu hans, einmitt samkv. þessari miðstjórnarsamþykkt, talaði þannig um málið, að hann og hans flokkur hefði ýmislegt við það að athuga, en niðurstaðan varð samt sú, að þeir hefðu samþykkt samninginn og mundu greiða honum atkv. hér á hv. Alþ. Ýmislegt upplýsti þessi hv. þm. Hann sagði t.d.: „Við verðum að sækja eftir erlendu kapítali“ - og það er alveg gefinn hlutur, að hann er að skýra frá því, að íslenzku samningamennirnir hafi sótt eftir þessu. Þá er ekki von, að samningsaðstaðan hafi verið sterk. Ég hefði hins vegar haldið, að við hefðum öll tromp á hendinni til þess að láta erlenda auðhringi vita, að við þyrftum ekki mikið á þessu að halda, eins og ástatt væri í okkar þjóðfélagi. Við hefðum að vísu ódýra raforku, jafnódýra og Norðmenn að bjóða, en við værum að öðru leyti þannig staddir með okkar þjóðfélag í efnahags- og atvinnumálum, að okkur væri ekki mikil eftirsókn í þessu. Et slíku hefði verið haldið fram, hefðum við vitanlega haft allsterka samningsaðstöðu, en að liggja á hnjánum fyrir þeim og segja: Við verðum að ná í þetta, ná í þetta frá Norðmönnum með því að undirbjóða norskt rafmagnsverð. Það er heldur betur að búa sig í stakkinn til harðvítugra samninga við erlendan auðhring! Ég gæti hugsað, að hr. Meyer mundi hafa alveg hiklaust svarað því neitandi, ef hann hefði verið spurður á blaðamannafundi: Hafið þið nokkurn tíma átt við svoleiðis samningamenn, sem hafa legið frammi fyrir ykkur, biðjandi ykkur um að gera við sig samninga, sækjandi eftir því? - Við verðum að sækja eftir erlendu kapítali, sagði hv. þm. Nei, með slíkum vinnubrögðum er auðvitað engin viðspyrna í samningum. Okkar menn hafa þarna sótt á og það er skýringin á því, að við bjóðum rafmagn okkar fyrir 28% lægra verð en Norðmenn, þeir hafa boðið sama fyrirtæki og samið um við sama fyrirtæki og við vorum að semja við. Vantar ekki mikið á, að við bara viljum undirbjóða Norðmenn svo geipilega, að við séum með allt að þriðjungi lægra verð. Ekki skildi ég nú röksemdafærslu hv. þm., þegar hann sagði, að við hefðum ekki hreinan skjöld í þessu máli, við hefðum verið að sækjast eftir því að koma upp vestur í Ameríku og víðar atvinnufyrirtækjum, þ.e.a.s. í fiskiðnaði, og ættum því ekki að standa á móti því, að útlendir aðilar kæmust hér inn. Ég sé ekki samhengi á milli þessa. En hann sagði annað, sem er að vísu smávægilegt, en ég tel ástæðu til að leiðrétta. Hann sagði, að við værum vestur í Ameríku að sækjast eftir ódýru vinnuafli svartra manna við þessa vinnslu okkar fiskafurða. Þetta er rangt. Vinnuafl svartra manna í Ameríku er skv. lágmarkskaupákvæðum í Bandaríkjunum hærra en kaup íslenzks verkafólks, ég veit ekki betur en að 11/2 dollar sé lágmark, sem ekki má fara niður fyrir undir neinum kringumstæðum. En samningar verkalýðshreyfingarinnar bandarísku eru svo í flestum tilfellum langt þar fyrir ofan. En þar er lögboðið lágmarkskaup og það er 11/2 dollar, eftir því sem ég hef heimildir fyrir. Hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, viðurkenndi það hins vegar, að þenslan mundi aukast og það þýðir heldur engum að neita því, þenslan er hér svo mikil, að hæstv. ríkisstj. hefur ekkert getað við hana ráðið, en samt ræðst hún í þessar aðgerðir, sem enginn getur lokað augunum fyrir og þeirra fylgismenn ekki heldur, að auka þensluna stórkostlega. Hv. þm. lýsti ástandinu, eins og það hafði verið hér um skeið á vinnumarkaðinum. Hann sagði, að við hefðum orðið að gera ráðstafanir til þess að fá erlent kvenfólk inn í landið, húsfreyjur út um sveitir. Við hefðum ekki getað mannað okkar skip á vertíð. Við hefðum orðið að fá menn hundruðum saman til að halda úti okkar fiskveiðiflota og til þess að vinna nauðsynleg störf í fiskiðnaðinum, og þegar átti að byggja hér hótel í Reykjavík með nokkrum hraða, varð að fá erlenda handverksmenn til að aðstoða við það. Þannig er ástandið á vinnumarkaðinum, en samt má bæta þarna hundruðum manna, þúsundum manna við og ríkisstjórn, sem segir mönnum það, að hún sé að berjast gegn verðbólgu og dýrtíð, hún beitir sér fyrir þessu eins og það skipti engu máli, hvort þenslan vex eða ekki. Við vitum það ósköp vel, að þenslan á vinnumarkaðinum er slík, að við höfum ekki getað haft þann hraða á um byggingu skóla, sem okkar þjóðfélag hefur þarfnazt. Það er til forsmánar, að bæði í höfuðborginni og víða annars staðar verður að tvísetja í skólahúsnæði. Það býður engin siðuð þjóð sínum ungmennum upp á slíkt nema Íslendingar og þeirra eina afsökun er, að þeir hafa ekki haft vinnuafl til að byggja nægilegt skólahúsnæði. Þeir vita ósköp vel, að þetta er ósiðmenningarlegt. Hæstv. iðnmrh. er jafnframt heilbrmrh., hann veit ósköp vel, hvernig ástandið er með sjúkrahúsin. Þar erum við langt á ettir, svo langt á eftir, að óviðunandi er og einkanlega af því, að við höfum ekki haft vinnuafl til þess að hraða byggingaframkvæmdum svo, að við hefðum neitt í námunda við að svara þörfinni. Okkur vantar vinnuafl til hafnabygginga og vegagerðar, og skip okkar standa uppi ómönnuð. En þó að ástandið sé svona og þó að verðbólgan æði áfram svo vitfirrt, að ríkisstj. játar það við hvert tækifæri og veit ekki sitt rjúkandi ráð, eigum við að bæta við stórframkvæmdum uppi í Hvalfirði fyrir annan erlendan aðila, þeir skulu ekki sitja á hakanum. Það á að fara að byggja kísilgúrverksmiðju norður í landi. Það á að byggja stórskipahöfn með öllu, sem henni fylgir, við Hafnarfjörð. Það á að byggja stórvirkjun. raforkuver, stærra en við höfum nokkru sinni byggt. Það á auk þess að reisa varaaflstöðvar, mikil mannvirki, og það á að byggja stórt verksmiðjubákn, meira að segja stórt á erlendan mælikvarða, langtum stærstu mannvirki, sem nokkurn tíma hafa verið byggð á Íslandi og allt þetta samtímis í viðbót við allt, sem ofþyngir íslenzkum vinnumarkaði. Þetta er fyrirhyggja! Nei, þarna er farið eftir reglunni að auka fyrst þensluna og burðast svo við að gera eitthvað til að draga úr henni á eftir, svo vitleg vinnubrögð sem það eru. Það er einmitt vitneskja hæstv. ríkisstj. um það, að hún auki þensluna og raski öllu byggðajafnvægi enn þá meir en orðið er, sem er ástæðan til þess, að nú liggur hérna fyrir okkur frv. til l. um Atvinnujöfnunarsjóð. Ég held, að þetta frv. hefði átt að heita samvizkubitið. Þegar þeir vita, að þeir eru búnir að hella olíu á eld verðbólgu og þenslu, koma þeir fram með frv. um Atvinnujöfnunarsjóð. Nú, það eru taldar upp þar fjárupphæðir, sem áður hefur verið varið til atvinnuúrbóta víðs vegar um landið. Þarna eiga að koma til Skv. þessu frv. eignir Atvinnubótasjóðs, það er ekkert nýtt framlag. Framlag úr ríkissjóði á að vera 150 millj. á næstu l0 árum, þ.e.a.s. 15 millj. á ári. Lögfestar eru nú 10 millj. kr. Jú, þarna er svolítil hækkun, um 5 millj. á ári, en 1957 var einmitt varið 15 millj. úr ríkissjóði til atvinnujöfnunar. Núverandi hæstv. ríkisstj. hefur bara lækkað þessa upphæð, en er nú að koma henni að krónutölu upp í það sama, sem hún var 1957, en það eru miklu smærri krónur, það er miklu minna fé, það er miklu, miklu minna hægt að gera fyrir það en þá var hægt. Það er minni upphæð heldur en veitt var til þessara mála 1957. Og svo eiga að koma af mótvirði óafturkræfs framlags Bandaríkjastjórnar 1960, 55 millj. kr., sem eiga að greiðast sjóðnum á árunum 1966–1969. Og svo eftirstöðvar af Mótvirðissjóði, sem greiða átti til Framkvæmdabanka Íslands skv. 4. gr. nr. 17 frá 1953. Framkvæmdabankinn veitli fé út um landið og ég efast um, að þetta verði eins mikið fé og Framkvæmdabankinn hefur á undanförnum árum veitt með sinni starfsemi út um landið og þar með til atvinnujöfnunar. En svo koma tekjurnar og það er skattgjald álbræðslu við Straumsvík, að frádregnum 25% skattgjaidsins, sem renna eiga 9 fyrstu árin til Hafnarfjarðarkaupstaðar og 4.1%, sem renna til iðnlánasjóðs. Að 9 árum liðnum skal hlutdeild Hafnarfjarðarkaupstaðar af skattgreiðslunni lækka í 20%, en hlutur Atvinnujöfnunarsjóðsins þá aukast að sama skapi. Svolítið á að drjúpa á landsbyggðina frá álbræðslunni við Straumsvík. Á móti 2.500 millj. kr. fjárfestingu hér sunnan fjalla þá eiga að koma þarna af ágóðanum 25%. Og svo á svolitið að hygla Hafnarfjarðarkaupstað í leiðinni, enda veitir ekki af, eins og fjárhagur þess kaupstaðar er orðinn undir samstjórn hæstv. stjórnarflokka. Þeir þurfa að láta eitthvað drjúpa þangað. En hvernig sem við lítum á þetta mál, hvort sem við lítum á það sem stórmál eða lítið mál, þá er það hjákátlegt að leggja það fram nú og það er alveg samkvæmt kenningunni, aukum fyrst og margtöldum verðbólgu og þenslu og höfum svo uppi svolitla tilburði til þess að draga úr afleiðingunum á eftir. Ég álít, að í viðbót við allt annað, setji þetta mál eiginlega leiðinlegri blæ á þennan flöt málsins. Ég hef nú dvalið við það, sem mér finnst athugavert við það að ráðast í þessa framkvæmd, gera þennan samning við erlendan stóraðila nú, með tilliti til þess, hvernig ástandið er á ísl. vinnumarkaði og það er ekkert hégómamál. Það er stórmál, að því er snertir íslenzkt atvinnulíf og efnahagslíf og hefur ekki haft í för með sér lítil vandkvæði fyrir hæstv. ríkisstjórn. Í annan stað má líta á fólksflóttann frá Norður- og Vesturlandi á undanförnum árum. Það hefur verið allalvarlegt mál og er það. Þetta byrjar með því, þegar erlent herlið kemur hingað í landið og byrjað er að sópa fólki hingað á Suðvesturlandið til þjónustu við herliðið. Í sumum sveitum voru nálega allir lagtækir, vel verki farnir menn sogaðir hingað suður í þessa hernámsvinnu, og sum héruð stóðu mjög særð eftir og hafa mörg hver ekki náð sér síðan. Menn sjá alveg, að með þeim aðgerðum, sem hér á að ráðast í nú, þá mundi uppbyrjast sama aðstaðan hjá byggðarlögunum úti á landi. Hingað yrði sogað vinnuafl úr hinum fjarlægari landshlutum og vafaláust einhver þeirra leggjast í auðn. Og það er ekki hlutverk ríkisstjórnar að stuðla að slíku jafnvægisleysi í landinu. Það stuðlar engan veginn að því, að auðlindir Íslands og íslenzku þjóðarinnar nýtist betur að sópa fólkinu hér saman, í Faxaflóabyggðirnar. Og svo að síðustu, verðbólgan, sem stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar viðurkenna, að mundi aukast við framkvæmd þess máls, sem hér er til umr. Vinnuaflsskorturinn, fólksflóttinn, verðbólgan, öll þessi stóratriði mæla gegn því að ráðast í framkvæmd sem þessa, eins og nú háttar í okkar efnahags- og atvinnulífi. Aðalatvinnuvegir okkar eru í vanda. Þeir mundu verða í meiri vanda, eftir að þetta mál væri komið til framkvæmda. Og það, sem ég hef nú nefnt siðast, verðbólgan, er hún smáatriði? Er það hégómamál, hvort ríkisstjórn eykur verðbólguna með sínum aðgerðum eða ekki? A.m.k. leit ekki Ólafur Thors svo á. Eftir honum hefur staðið á prenti í Morgunblaðinu þetta: „Ef okkur tekst ekki að stöðva verðbólguna, er allt annað unnið fyrir gýg.“ Og sannleikurinn er sá, að hvort sem við lítum á okkar sjávarútveg eða okkar landbúnað eða iðnað, þá eru allir þessir höfuðatvinnuvegir okkar í vaxandi vanda með vaxandi verðbólgu. Það hefur verið sagt, að rök stjórnarandstöðunnar gegn þessu máli séu ekki veigamikil, en ég tel, að því verði ekki neitað með rökum, að það að draga upp myndina at efnahags- og atvinnuástandi þjóðarinnar og skyggnast þar um og vara við því, að eldur verðbólgu sé kyntur eins og gert verður með þessu máli, það eru ekki veigalítil rök. Og það er ég alveg sannfærður um, að hæstv. forsrh. viðurkennir það, a.m.k. með sjálfum sér, ef hann gerir það ekki upphátt, að þetta eru veigamikil rök. Þetta mál ber að á þeim tíma, að við ættum ekki að líta á það sem neinn happafeng fyrir okkur að auka þenslu í efnahagslítinu eða auka þrýstinginn á vinnumarkaðnum. Og það getum við alls ekki gert án þess að valda okkar eðlilega atvinnulífi tjóni og grandi. Ég fer ekkert í launkofa með það, að ég tel okkar dvergsmáa þjóðfélagi stafa nokkur hætta at því, að erlent fjármagn í svo stórum stíl sem hér er um að ræða, búi um sig í landinu og hafi hér atvinnurekstur með höndum, sem ber ægishjálm yfir allan annan atvinnurekstur okkar sökum stærðar. Ég óttast afleiðingar þess - ég neita því ekki - og ekki sízt ef þarna er um það að ræða, að eitt skuli reka annað og okkar forystumenn þjóðmála sækist eftir að fá þarna að halda áfram á þessari braut og það er ekki sýnt annað. Þeir byrjuðu með kísilgúrsamningunum, og það var ekkert stærra fyrirtæki en svo, að við hefðum átt að geta ráðíð við það, Íslendingar, en svo er næsta skrefið þetta, margfalt, margfalt stærra og þeir hafa nefnt fleiri fyrirtæki, sem þeir mundu sækjast eftir að fá hingað í landið, byggð á erlendu fjármagni. En þó maður líti á þetta mál eitt út af fyrir sig og horfi ekki til framtíðarinnar, þá tel ég, að Alþýðusamband Íslands hafi með sinni samþykkt um þetta mál haldið öfgalaust á málinu, - tók enga afstöðu til málsins, prinsipielt, til stóriðju, fyrr en þetta mál lá skýrt fyrir og rökstuddi þá í mörgum efnisliðum sína afstöðu. Í fyrsta lagi lýsti Alþýðusambandið yfir, að það teldi það ákvæði samningsins, sem ákveður raforkuverðið, mjög óaðgengilegt, enda er nú komið á daginn, að það er 28% lægra en raforkuverð Norðmanna til sama auðhrings. Menn segja að vísu, að þetta sé okkur hagkvæmt, vegna þess að virkjunarskilyrðin í Þjórsá við Búrfell séu svo gífurlega hagkvæm, en um það fer tvennum sögum. Jú, allir viðurkenna, að virkjunin þar sé hagstæð og að við séum samkeppnisfærir um raforkuverð, en sumir af okkar færustu sérfræðingum í virkjunarmálum eru þeirrar skoðunar, að allmikil vandkvæði séu á því að geta nýtt á öllum tímum orkuna í Þjórsá, og þær ráðstafanir, sem gera þarf til þess að tryggja orkuna, þannig að hún falli ekki niður á vissum tímum að vetrinum, séu svo kostnaðarsamar, að það sé ekki auðgert að spá, hve hátt rafmagnsverð þurfi að vera til þess að standast allan þann kostnað. Hæstv. iðnmrh. las hér upp tvær samþykktir, sem gerðar hafa verið í Landsvirkjunarstjórn 24. marz s. I. Í báðum þeim ályktunum er komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta sé allt saman mjög hagfellt. Í niðurlagi fyrri ályktunarinnar segir: „Skýrslur þær, sem stjórnin hefur fengið um lausn ísvandamálsins, benda eindregið til. að þær ráðstafanir, sem fyrirhugaðar hafa verið til að tryggja hagkvæman og öruggan rekstur, séu fullnægjandi, en kostnaður af þeim er innifalinn í áætlunum, sem gerðar hafa verið.“ Það er ekki mikið að því, skv. þeirra niðurstöðu og í hinni ályktuninni segir: „Stjórn Landsvirkjunarinnar er því reiðubúin til þess að samþykkja framangreindan samning um orkusölu, enda verði aðalsamningurinn, um byggingu álbræðslu, milli ríkisstjórnarinnar og Swiss Aluminium Ltd., staðfestur af Alþ.“ En einn nm., sá, sem ég held, að hati mesta reynslu allra íslenzkra verkfræðinga í þessum málum, Sigurður Thoroddsen, segir: „Ég greiddi atkvæði gegn báðum þessum till. og áskildi mér jafntramt rétt til að gera grein fyrir atkv. mínum síðar.“ Og síðan hefur hann látið frá sér grg. um þessi mál og ég fæ ekki betur séð en að hann bendi þar á mýmargt, sem ég sem leikmaður í þessum efnum get ekki litið fram hjá og get ekki leyft mér að stimpla sem marklaust hjal. Og það er sett fram af Sigurði Thoroddsen til aðvörunar. Það er hans álit, að við hötum hagað okkur gáleysislega með því að binda okkur við þetta raforkuverð, 10.75 aura kw-stundina, þegar það liggur fyrir örugglega, að verðið geti ekki orðið undir 10.4 aurum á kw-stund að framleiðslukostnaði, að svo miklu leyti sem við getum byggt á tilboðum, sem nú liggja fyrir. En þau tilboð eru bara um 2/3 hluta af mannvirkjunum og að 1/3 verðum við a.m.k. að byggja á áætlun. Og hann segir, að áætlun megi ekki skeika um meira en 3.3% til þess, að þetta verð sé orðið neðan við framleiðslukostnað. Það hefur nú komið fyrir á Íslandi nokkrum sinnum, að áætlunum hefur skeikað meira en um 3.3%. Það verð ég að segja. Má vera, að hér hafi verið mjög varlega áætlað allt saman, en hérna má þó a.m.k. ekki miklu skakka, það verða allir að játa. Sigurður Thoroddsen varaði, fyrstur manna, svo að ég viti til, við ísvandamálunum í Þjórsá í sambandi við virkjun hennar. Í fyrstu var ekki á þetta hlustað, en svo var þó farið að spyrja erlenda sérfræðinga um þetta. Það var sent til tilraunastöðvar í Noregi, og það voru fengnir heimskunnir sérfræðingar til þess að athuga þessi mál, og þeir hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að hér sé ekki um hégómamál að ræða. Þeir hafa komizt að þeirri niðurstöðu, sem bendir til þess, að Sigurður Thoroddsen hafi haft mjög rétt fyrir sér, þegar hann aðvaraði, fyrstur manna, um þetta. Hann segist telja virkjunarstaðinn og eins þá virkjunartilhögun, sem nú sé fyrirhuguð, varhugaverðan. Sigurður Thoroddsen segir það ofmælt, að sínum dómi, „að skýrslur þær, sem stjórnin hafi fengið um lausn ísvandamálsins, bendi eindregið til þess, að þær ráðstafanir, sem fyrirhugaðar séu, séu nú fullnægjandi til að tryggja öruggan rekstur,“ en það fullyrti Landsvirkjunarstjórnin í sinni samþykkt, sem vitnað var til áðan, „a.m.k. hafa þá ekki allar skýrslur, sem stjórnin hefur fengið, verið rétt túlkaðar og á ég þá við skýrslu ísasérfræðinganna, þeirra O. Deviks og E. Kanavins, auk þess, sem ég get hér bent á eftirfarandi til þess að finna þessum orðum mínum stað.“ Hann bendir síðan á, að þeir hafi alveg sérstaklega varað við svokölluðum þrepahlaupum í Þjórsá, sem er ísfyrirbæri, sem viðurkennt er af öllum sérfræðingum, að sé mjög torvelt að ráða við. Það er ekki Sigurður Thoroddsen, það eru erlendu sérfræðingarnir, sem segjast vara sérstaklega við þrepahlaupum í Þjórsá. Varðandi tilraunirnar í Þrándheimi um ísmyndunina í Þjórsá segir Sigurður Thoroddsen þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Í skýrslu tilraunastöðvarinnar í Þrándheimi segir, að árangur af rannsóknum hennar sé hönnun á stíflumannvirkjum, sem muni geta skolað í burtu krapi því af 0 gráðu heitum ís, sem við megi búast.“ Er þá ekki allur vandinn leystur? Í Þrándheimi tóru fram rannsóknir á því, hvernig væri hægt að ráða við krap við 0 gráðu hitastig. Er þetta ekki aðalvandinn, úr því að niðurstaðan af þessum tilraunum varð góð í Þrándheimi? Ekki telur verkfræðingurinn Sigurður Thoroddsen það. Hann segir: „Hingað til hefur það ekki þótt vera vandkvæðum bundið að ráða við 0 gráðu ískrapa. Eftir að hlána tekur, hafa öll vandræði horfið og rekstur vatnsaflsstöðva okkar alltaf komizt í eðlilegt horf. Þarna liggur ekki vandinn hjá okkur. Hér er um enga fullyrðingu að ræða hjá erlendu sérfræðingunum, enda tekur tilraunastöðin sinn fyrirvara og miðar við 0 gráðu heitan ís. Þessar tilraunir eiga því ekki að öllu skylt við veruleikann, því að það er undirkælda krapið, sem vandræðunum veldur hér hjá okkur, en það hefur ekki tekizt að líkja eftir því í líkanatilraunum. Og þannig er fjallað þarna úti í Noregi um annað vandamál og viðráðanlegra heldur en hér er um að ræða.“ Sigurður Thoroddsen telur líka, að útreikningar, sem gerðir hafa verið vegna þess, hversu orkan gangi til þurrðar í frostum, séu ekki sjálfum sér samkvæmir. Hann segir hér á einum stað í grg. sinni: „Dr. Gunnar (Sigurðsson) hefur á ný reiknað út orkuskort við Búrfellsvirkjun fyrstu þrjú rekstrarárin. Reynist hann nú 35.3 gígawött á móti 6 gígawöttum áður.“ 35.3 gígawött nú. Svona breytast nú tölurnar hjá sérfræðingunum við það að kynnast vandamálinu nánar. Sami maður reiknar út á mismunandi tíma, kemst fyrst að niðurstöðunni 6 gígawölt, nú 35.3 og svo segir hann, þ.e. dr. Gunnar Sigurðsson, að ef til skömmtunar þyrfti að koma á raforku, sýni reynslan það, að ekki hafi verið gert nægilega ráð fyrir truflunum. Hér er ekki um fullyrðingu að ræða af hendi dr. Gunnars um það, að ráðstafanir séu fullnægjandi. En þá segja menn, að það megi gera miðlunarvirki við Þórisvatn á einu ári og það mundi þá bæta úr þessu á næstu árum. Og þessu játar Sigurður Thoroddsen, en segir, að það muni þá jafnframt gera virkjunina dýrari og óhagstæðari fjárhagslega. Hann vísar til þess, að hann hafi áður sagt það, að vatn það, sem hleypt yrði úr Þórisvatni, og miðlun í því mundi að einhverju leyti tapast, þegar frosthörkur væru miklar, tapast á leiðinni frá Þórisvatni og niður að virkjunarstað og nú vitnar hann til reynslu, sem við höfum öðlazt núna á seinustu vikum norður í landi í Laxárvirkjuninni. Þar segir hann: „Á mánudaginn var,“ - þ.e.a.s. nú í fyrri viku líklega, þetta er dags. 24. marz. - „Á mánudaginn var,“ segir Sigurður Thoroddsen, „féll vinnsla nýju Laxárvirkjunarstöðvarinnar niður í þrjú megawött, en hún á að geta skilað 8 megawöttum. Orkan féll meira en um helming. Á fimmtudag er vinnslan komin upp í 5 megawött með skánandi veðri og þó hafði verið fullhleypt úr miðluninni við Mývatn allan tímann, en vatnið skilaði sér ekki niður til virkjunarinnar, heldur mynduðust stíflur uppi í Laxárdal og vatnið tapaðist þar.“ Síðan bætir hann við: „Hætt er við, að eitthvað líkt geti átt sér stað með miðlunarvatn úr Þórisvatni. Vegalengdin að Búrfellsvirkjun er um 43 km og hæðarmunur 330 m á móti 30 km vegalengd og 165 m hæðarmun milli Mývatns og Laxárvirkjunar.“ Þarna er íslenzkur verkfræðingur að benda á nýfengna reynslu okkar og dregur svo hliðstæðu af þessu og fullyrðir ekkert, en segir, að full hætta sé á, að svona geti farið, jafnvel um lokaúrræðið, sem þeir benda til, ef annað brygðist, þ.e.a.s. miðlunina úr Þórisvatni. Af þessu dregur svo verkfræðingurinn íslenzki, Sigurður Thoroddsen, þessa ályktun: „Það er því síður en svo að mínu áliti, að ráðstafanir þær, sem fyrirhugaðar eru, séu fullnægjandi eða skýrslur þær, sem stjórnin hefur fengið í hendur, bendi eindregið til þess, að þær séu fullnægjandi, enda eru þær á allan hátt veigaminni en gert er ráð fyrir, ef niðurstöður sérfræðinganna, O. Deviks og E. Kanavins, eru rétt metnar og skýrðar. Tel ég ábyrgðarhlut af Landsvirkjunarstjórn, ef hún léti sitja við hinar fyrirhuguðu öryggisráðstafanir einar saman.“ - Þetta eru alvarleg aðvörunarorð frá íslenzkum verkfræðingi með mikla reynslu á þessu sviði: „Tel ég ábyrgðarhlut af Landsvirkjunarstjórn, ef hún léti sitja við hinar fyrirhuguðu öryggisráðstafanir einar saman.“ Enn segir Sigurður Thoroddsen varðandi þessa fyrri till. Landsvirkjunarstjórnar: „Ekki verður það með rétti staðhæft, að Landsvirkjun fái hagkvæmt verð fyrir raforkuna, ef borið er saman við það, sem annað félag er látið greiða í Noregi. Þar skakkar nú um 28%. Ekki verður það með rétti fullyrt, að hagkvæmt sé fyrir Landsvirkjun að binda sig við fast verð, svo að segja 10.75 aura fyrir hverja kw-stund áratugum saman, það er ekki hyggilegt.“ - Ég held, að það sé rétt. Tæpt er að fullyrða, að þetta verð, 10.75 aura kw-tíminn, verði fyrir ofan meðalkostnaðarverð, ef rétt er, að það sé nú skv. áætlunum 10.4 aurar kw-stundin, þegar þess er gætt, að hækkun á stofnkostnaði um 3.3% mundi hér ríða baggamuninn, þegar þess er gætt, að 15% af virkjunarkostnaði er háð hækkun vinnulauna hér eða um 113 millj. kr. af l. áfanga virkjunarinnar, - þegar þess er gætt, að eflaust verður að verja allmiklu fé, meira fé en fyrirhugað er nú, í því skyni að tryggja öruggan rekstur virkjunarinnar, hvort heldur það verður með aðgerðum í Þjórsá og Tungnaá eða með uppsetningu fleiri varaaflsstöðva en nú er gert ráð fyrir, - þegar þess er gætt, að hið áætlaða magn af verki gelur auðveldlega breytzt um 2–3% til eða frá, án þess að ráðunautunum verði á nokkurn hátt um það kennt. Hér segir Sigurður Thoroddsen enn um fyrri ályktun Landsvirkjunarstjórnarinnar: „Ekki skal því neitað, að samningsuppkastið hefur lagazt mikið frá því, að ég sá það fyrst í enskri útgáfu á síðasta ári. En þeir annmarkar, sem enn eru á samningnum, eru svo miklir og ósamræmanlegir hagsmunum Landsvirkjunar og Íslendinga, að ég tel ekki fært að samþykkja hann.“ Samningurinn lagast mikið frá því í fyrra, en enn þá eru slíkir annmarkar á honum, svo miklir og ósamræmanlegir hagsmunum Landsvirkjunar og Íslendinga, að hann telur ekki rétt að samþykkja hann. Hann finnur og að smærra atriði hér, en ef það er smátt fyrir okkur Íslendinga, er það líka smátt fyrir erlenda fyrirtækið og hefði mátt leiðrétta það. Hann segir, að ISAL skuli nú heimilt skv. samningnum að ráðstafa slíku rafmagni til þess að sjá starfsmönnum sínum og fjölskyldum þeirra, sem búa á bræðslulóðinni, fyrirrafmagni til heimilisnota, svo og fyrirbráðabirgðahúsnæði og skyld mannvirki, meðan þau eru í byggingu, þ.e.a.s. félagið á að fá þetta rafmagn fyrir 10.75 aura kw-stundina. Hvað er verðið á þessu til Íslendinga? Hann segir, Sigurður Thoroddsen, að hér sé farið inn á verksvið rafveitna. Álfélagið fái rafmagnið fyrir starfsfólk sitt á 10.75 aura fyrir hverja kw-stund, en hinn almenni, íslenzki notandi verði að greiða vegna sinna heimilisþarfa á aðra krónu fyrir kwst. En þeir, sem eru með hús í byggingu, hvað verða þeir að borga fyrir kw-stundina, ef þeir eru íslenzkir? Þeir erlendu fá hana, meðan þeir eru að byggja, fyrir 10.75 aura. - Hann segir: „Ég hef í smiðum ásamt öðrum hús í Reykjavík og greiði 2.37 kr. fyrir hverja kwst. sem þar er notuð við byggingu mannvirkja. Þarna munar nokkru milli hins erlenda aðila og hins íslenzka. Ef þetta er ekki stórmál, er þetta a.m.k. óviðkunnanlegt. Þarna hefði erlendi aðilinn a.m.k. mátt sitja við sama borð og Íslendingar, án þess að það væri honum a.m.k. neitt stórkostlegt, fjárhagslegt atriði. En svona hallar nú á Íslendinga í samningnum og vafalaust í fleiru en þessu.“ Þegar Sigurður Thoroddsen hefur rökstutt mál sitt á þennan veg í grg. fyrir atkv. sínu, sem hann greiddi á móti samþykkt Landsvirkjunarstjórnar, segir hann: „Eins og þar var gefið í skyn, má búast við, að verðið verði undir vinnslukostnaði og hafa það aldrei þótt hagkvæm viðskipti að selja vöru undir kostnaðarverði. Að selja á föstu verði byggðu á áætlunum, sem e.t.v. standast ekki fyllilega, er áhætta, sem ég mundi ekki vilja taka á mig fyrir mína parta og get því ekki samþ., að Landsvirkjunarstjórn geri það. Að binda sig við þetta fasta verð næstu 15 árin eru því hörmuleg mistök að mínu viti, hörmuleg mistök.“ - En eru þá ekki allir bundnir við raforkuverð 15 ára tímabil, þetta er nú ekki langt tímabil. Það er nú eitthvað annað! Um það segir Sigurður í grg. sinni: „Ekkert tillit er tekið til verðsveiflna á þessu tímabili. Ekki er tekið tillit til þess, að kaupgjald og kostnaður hækkar. Trúað er á hinn ameríska dollar og þó er vitað, að verðgildi hans rýrnar, en ekkert tillit er til þess tekið.“ Eftir 15 ár á að endurskoða verðið og síðan á að endurskoða það á 5 ára fresti. En hvernig er hér innanlands hjá okkur? Síðan 1957, fyrir 9 árum, hefur verð á Sogsrafmagni verið hækkað 5 sinnum - fimm sinnum - og nú er talað um hækkun á þessu ári í 6. sinnið á 9 árum. Það hefur þótt henta að hækka það á tæplega tveggja ára fresti, en hér skal beðið með hækkun á verði í 15 ár og síðan 5 ár í hvert skipti. Sigurður Thoroddsen segir í sínum aðvörunarorðum, að það sé fróðlegt að bera saman verð Landsvirkjunar til hins almenna, íslenzka notanda, sem hann telur vera 30 aura á kw-stundina, meðalverð samkv. áætlun. sem gerð var 6. febrúar 1966, þegar afgangsorku er sleppt, og 10.75 aura verðið, sem erlendi aðilinn hefur. Meðalorkan til Íslendinga er seld á 30 aura og í einstökum tilfellum, eins og hann hefur gert grein fyrir, er verðmunurinn miklu, miklu meiri milli hins erlenda aðila og Íslendinganna. Ég verð að segja það, að ég tel, að það sé ekki út í bláinn sagt, þegar ég og þeir, sem líkt hugsa og ég, segjum: Samningurinn er með eindæmum óhagstæður, það þarf ekki annað en líta á raforkuverðið til þess að sannfærast um það. Um verðbólguna og vinnuaflsskortinn hef ég áður rætt og vanda atvinnuveganna, sem muni margfaldast og aukast við það, að þessi risaaðili kæmi inn á vinnumarkaðinn með öllum þeim sérréttindum, sem hann á að njóta og sem margtaldlega hefur verið gerð hér grein fyrir. Það munu fáir fagna því, að við verðum enn að auka stórkostlega við það erlenda vinnuafl, sem við höfum orðið að flytja inn á undanförnum árum. En það er alveg auðséð að við yrðum að flytja inn erlent verkafólk hundruðum saman til þess að sinna þessum störfum eða til þess að koma í veg fyrir, að íslenzk atvinnufyrirtæki yrðu unnvörpum að draga saman seglin eða hætta rekstri. Og hvaðan mundi þetta erlenda verkafólk koma? Er nokkuð um það í samningunum, er nokkuð bundið við þjóðerni, hvaðan erlenda verkafólkið á að koma? Vitanlega er það erlendi aðilinn, sem verður að reyna að útvega sér það, ef hann lendir í því að fá ekki innlent vinnuafl. Það er hans samningslegi réttur. Það hefur farið svo í mörgum löndum Evrópu, að það hefur orðið hálfgerður úrkastslýður sunnan af Ítalíu, sem hefur komið, t.d. til Þýzkalands, og Þjóðverjar líta þetta ekki allt of hýru auga og eru þó stórveldi, en við dvergþjóð og innflutningur nokkurra hundraða manna er hér á borð við tugþúsunda þar. Ég tel, að það sé bara í sjálfu sér misráðið að ofbjóða svo íslenzkum vinnumarkaði um kröfur til vinnuafls, að við verðum að ráðast í slíkt. Hitt játa ég, að hæstv. ráðh. hefur gert grein fyrir því, að hann hefur haft sig allan við að reyna að reisa þarna skorður og hafa þarna gát og varúð á og heitir því, að hér skuli farið að ráðum íslenzkra verkalýðsfélaga og þeim praxís fylgt, sem um þessi mál hefur skapazt á undanförnum árum. Út af fyrir sig tel ég, að það sé ekki auðvelt að búa öllu betur um það atriði, og skal ekkert áfellast hann fyrir það. Ég veit, að hann hefur um þetta lagt sig í lima eins og um margt annað, en hann hefur vafalaust í mörgum öðrum atriðum átt allt undir þeim sérfræðingum, sem hann studdist við, og þeir virðast ekki hafa dugað honum allt of vel. Eitt af því, sem A.S.Í. bendir á, er að hinn erlendi aðili hljóti sökum stærðar sinnar að verða eins og risi á íslenzka vinnumarkaðinum og hafa áhrif á þróun kjaramála hér á landi og efa ég ekki, að sú hætta er fyllilega fyrir hendi. Þá er það óviðkunnanlegt og óþolandi með öllu, að þessi erlendi aðili skuli lúta allt öðrum réttarreglum heldur en íslenzkir atvinnurekendur og njóti alls konar fríðinda. Það er verið að reyna að útskýra það fyrir okkur, að þeir eigi að borga með þessu eina framleiðslugjaldi svo mikið, að það sé kannske öllu þyngri byrði heldur en á íslenzkum atvinnurekendum skv. ísl. lögum. Því þá ekki að láta þá lúta íslenzku l. og sitja við sama borð og íslenzkir atvinnurekendur? Ég held, að allir hefðu unað því, að bezt sé, að útlendi aðilinn lyti sömu reglum og íslenzkir aðilar, en það virðist svo sem það sé ekkert um það að efast, að hér er um sérréttindi að ræða, sem erlendi aðilinn hefur áskilið sér og fengið fram. Ef hann er að borga meira þarna, hefði átt að vera auðvelt fyrir okkar samningamenn að fá hann til þess að lúta hinum íslenzku ákvæðum og sleppa billegar. Nei, það er alveg gefinn hlutur, að hér var hann að semja um sérréttindi sér til handa og það verður ávallt illa þolað af íslenzkum atvinnurekendum, einkanlega þegar þessi sérréttindi hans munu í samanburði við þá íslenzku vaxa með hverju árinu sem líður. Af mörgum ræðumönnum hefur verið vikið að því, að verst af öllu sé þó að þola það, að hinn erlendi aðili skuli ekki eiga að lúta íslenzkum dómstólum og íslenzkri lögsögu og ég tek undir það. Ég tel það vera í raun og veru svartasta smánarblettinn á þessum samningi. Og ég er sannfærður um, að það verður það atriði, sem hæstv. ríkisstj. verður mest legið á hálsi fyrir af íslenzku þjóðinni á næstu árum. Hún mun verða þyngst dæmd fyrir það að hafa látið sér sæma að undirrita það, að íslenzkir aðilar skuli þurfa að sækja sinn rétt undir erlendan gerðardóm. Það er alveg furðulegt, að Hafnarfjarðarkaupstaður og íslenzka hlutafélagið ISAL skuli ekki eiga að láta íslenzka dómstóla útkljá deilumál, sem kynnu að risa á milli þeirra, heldur fara með það undir erlenda gerðardóma. Þetta atriði hefur auðvitað mjög borið á góma í umr., og hæstv. iðnmrh. varði löngum tíma í sinni ræðu í dag til þess að reyna að afsaka þetta, en það verð ég að segja, að ekki sannfærðist ég af þeim orðum og þó lagði hann sig mjög fram um að vera sannfærandi. Ég verð líka að segja það, að mig furðar á því, að menn hafa farið með rangt mál í sambandi við þetta, menn hafa farið með blekkingar. Því hefur verið haldið fram, að hin svonefnda SlDkonvention hafi verið undirrituð, sumir segja af 33 þjóðum, aðrir segja af 35. Hvort skyldi nú vera réttara? Ekki ber tölunum saman hjá þessum herrum sjálfum um það. En hvað þýðir það? Hafa 35 þjóðir eða 33 þar með undirgengizt þessa alþjóðlegu samþykkt? Nei, það vita a.m.k. báðir þessir hæstv. ráðh. mætavel og þó reyna þeir að nota orðin „að undirrita samþykktina“ til þess að láta fólki skiljast það, að þarna sé um fullgildingu að ræða. Íslenzka ríkisútvarpið, hvaðan sem það hafði sína frétt, var látið hagræða þessum orðum ráðh. og segja, að 35 þjóðir væru búnar að fullgilda hana, sem eru ósannindi. Ráðh. notuðu orðið „að undirrita,“ og það að undirrita alþjóðasamþykkt, þessa alþjóðasamþykkt Alþjóðabankans, bindur enga þjóð. Íslendingar hafa ekki gefið henni neitt gildi hjá sér, Svisslendingar ekki heldur, fyrr en þeir hafa fullgilt hana og ár er liðið frá fullgildingunni, þá fyrst hefur hún réttargildi. En skv. nýfengnum upplýsingum frá Alþjóðabankanum eru það einar 4 þjóðir, sem hafa fullgilt þessa samþykkt. Það þýðir ekkert að hampa því, að það séu 33 eða 35 þjóðir og þar á meðal allar Norðurlandaþjóðir, sem hafa undirritað hana. Það eru 4 þjóðir, - dagsetningar og allt saman, hvenær það gerðist, er fram tekið í bréfi frá Alþjóðabankanum núna í marzlokin, - það eru Mið-Afríkulýðveldið, það er Fílabeinsströndin, það er Nígería og það er Mauritanía og engar þjóðir fleiri skv. upplýsingum Alþjóðabankans sjálfs. Og það er nánast sagt furðulegt, að menn skuli vera að reyna að villa um fyrir fólki, hvað þetta sé nú breiður og virðulegur grundvöllur, það séu 33 eða 35 þjóðir búnar að undirrita þessa alþjóðasamþykkt og þá sé nú ekki skömm að því fyrir Ísland. En þetta eru allt ríki, sem eru efnahagslega vanþróuð, og það er verið að setja Ísland á bekk með þeim, enda talað um, að réttargrundvöllurinn undir þessum samningi eigi að vera íslenzk lög og þær réttarreglur, sem tíðkuðust hjá siðuðum þjóðum, - íslenzku l. dugðu sem sagt ekki. Ég er alveg sannfærður um það, að það verður þetta atriði, sem íslenzku þjóðinni fellur þyngst fyrir brjóst, að hennar samningamenn skulu hafa látið henda sig að láta ekki deilumál, sem risa út af þessum samningum, hvort sem væri milli íslenzka ríkisins og svissneska auðhringsins eða og þó alveg sérstaklega að sjálfsögðu milli Hafnarfjarðarkaupstaðar og íslenzka hlutafélagsins, - tveggja íslenzkra aðila, - láta þau ekki ganga sinn réttargang skv. íslenzkum lögum, til íslenzks undirréttar og íslenzks hæstaréttar. Ég held, að ef hæstv. ríkisstj. vill heldur hafa það, sem sannara reynist í þessu máli, eigi hún ekki að draga fjöður yfir það, að það eru ein 4 ríki, sem hafa fullgilt þessa „konvention“, en ekki 33 eða 35. Og henni væri miklu sæmra að láta íslenzka ríkisútvarpið leiðrétta þetta, því að hvort sem það er að þeirra undirlagi eða ekki, hefur íslenzka ríkisútvarpið með fréttaflutningi sínum gert sig sekt um að halda því fram, að 35 þjóðir væru búnar að fullgilda þessa samþykkt og það var gert í þeim tilgangi, að íslenzka þjóðin sætti sig frekar við þetta og tekið fram, að þar á meðal væru Norðurlandaþjóðimar, og þá var nú Íslendingum ekki nein skömm að því að vera með í hópnum. Hæstv. ráðh. hélt því fram í ræðu sinni í dag, að í samningnum væri vel fyrir því séð, að öll ábyrgð lenti á auðhringnum Swiss Aluminíum varðandi eitrunarhættu út frá verksmiðjunni, álbræðslunni. Ég held því miður, að það sé alveg augljóst mál, að auðhringnum var sleppt við að koma upp hreinsunarútbúnaði, og það hefur hann hvergi sloppið við nema hér á landi, eftir því sem forstjórinn herra Meyer upplýsti. Alls staðar, þar sem þeir hafa byggt slíkar verksmiðjur, hafa þeir orðið að setja upp hreinsunartæki vegna eitrunarlofts frá verksmiðjunum. Ég minnist þess, að ég kom fyrir nokkrum árum í fjörð í Noregi, þar sem alúmínbræðsla var. Mig minnir helzt, að hæstv. forsrh. væri þar í för líka, og ég tók eftir því, að uppi á fjallsbrún kom reykur upp með reglulegu millibili eins og úr púströri, og ég spurði: Hverju sætir þetta, hvað er þetta? Jú, sögðu þeir, pústið frá verksmiðjunni er leitt upp alla fjallshlíðina frá verksmiðjunni og alla leið upp í brúnina þarna, til þess að eiturgufurnar séu sem fjarlægastar byggðu bóli. Auk þess að leiða reykinn þannig frá verksmiðjusvæðinu langar leiðir, hafa þeir vatalaust orðið að hafa margbrotin hreinsunartæki, sem drógu úr þessari eitrunarhættu. - Það er ekki langt til Hafnarfjarðar frá Straumsvík. Það er talað um, að þeir eigi að bæta tjón af öðru heldur en landbúnaði. Er ekki full hætta á því, að t.d. skreiðarverkun hér í þessu nágrenni á Hafnarfjarðarog Reykjavíkursvæðinu gæti mengazt af þessu? Hefur það verið rannsakað, þegar hér er sleppt öllum varúðarútbúnaði, að því er þetta snertir? Ég skal ekkert fullyrða um þetta. En mér stendur frekar stuggur af því, að þessum öryggisákvæðum skyldi vera sleppt. Við erum hér á hinu mesta matvælaframleiðslusvæði íslenzku þjóðarinnar, og það var full ástæða til þess að gæta allrar þeirrar varúðar og heimta allar þær varúðarráðstafanir, sem annars staðar höfðu verið heimtaðar af slíkum samningsaðila sem Swiss Aluminium og allra helzt, þegar engin dæmi fundust þess, að þessum varúðaraðgerðum hefði verið sleppt. Ég enda því mitt mál með því að segja, að það er skoðun mín, það er skoðun alþýðusamtakanna í landinu og styðst við rök, sem við höfum borið fram og gert grein fyrir, að samningurinn sé óhagkvæmur og viss atriði hans, eins og t.d. að sniðganga íslenzka dómstóla, tel ég íslenzku þjóðinni ósæmilegt og samningurinn að því leyti og ýmsu öðru þjóðinni ósæmandi sem sjálfstæðri þjóð. Ég tel, að eins og vafasamt er um þingmeirihl. hæstv. ríkisstj., beri henni - og allra helzt, þegar litið er til þess, hvernig þjóðin hefur brugðizt við þessu máli - að láta þetta mál fara undir þjóðaratkvgr. Ef hæstv. ríkisstj. vill láta stjórnast af lýðræðislegum vinnubrögðum, á hún ekki að taka á sig ábyrgðina af þessari samningagerð, heldur láta samninginn ganga undir dóm þjóðarinnar, áður heldur en samþykki er lagt á hann hér á Alþ., með svona hæpnum hætti. Það getur ekki farið framhjá hæstv. ríkisstj., að reyndir og ráðsettir, gætnir fulltrúar bændastéttarinnar á Búnaðarþingi gerðu samþykkt og vöruðu við, - að forustumenn í útgerð, margir hverjir stuðningsmenn Sjálfstfl., gerðu samþykkt, þar sem þeir vöruðu við. Iðnaðarmenn hafa líka látið til sín heyra, ýmsir. Alþýðusamband Norðurlands gerði einróma samþykkt og varaði við. Það hafa mörg verkalýðsfélög gert, þ. á m. verkamannafélagið Dagsbrún í Reykjavík. Og í einu sýslufélagi, Þingeyjarsýslu, hafa flestir forustumenn allra flokka í sveitarstjórnarmálum og forustumenn í félagsmálum í Þingeyjarsýslu og við Eyjafjörð gert ítarlegar samþykktir um þetta mál og varað stjórnvöldin sem ætluðu að knýja þetta mál fram, varað þau við af fyllsta alvöruþunga. Bendir þetta ekki nægilega skýrt til þess, að það sé mjög vafasamt, að þjóðin vilji fallast á afgreiðslu þessa máls? Ætti ekki hæstv. ríkisstj. að vera það kærkomið að firra sig ábyrgð og leggja þetta undir dóm þjóðarinnar, beygja sig undir það? Samningurinn stenzt, ef þjóðin vill sætta sig við hann. Hann á ekki rétt á sér, ef meiri hl. þjóðarinnar er andvígur honum. Það er enginn siðferðilegur grundvöllur fyrir því, að svona hæpinn þingmeirihl. afgreiði þetta mál. ef það skyldi vera staðreynd, að meiri hl. þjóðarinnar væri gegn honum. Ég get upplýst það hér, að það hafa ekkert verið lágværar raddir, sem hafa borizt A.S.Í., munnlega og bréflega, um það, að nú bæri verkalýðssamtökunum á Íslandi að tryggja framgang og vilja meiri hl. þjóðarinnar með því eð beita valdi í þessu máli til þess að tryggja lýðræðið, ef hæstv. ríkisstj. féllist ekki á að vísa þessu máli til þjóðaratkvgr. Alþýðusambandið hefur þó fram til þessa kosið hina leiðina að vara við, vara við með ítarlegum rökstuðningi, en það virðist ekki ætla að duga. Og það má því vel vera, að það færi bezt á því, ef synjað verður um að leggja málið undir þjóðaratkv., að hv. stjórnarflokkar fái að sitja einir að því að afgreiða þetta mál og e.t.v. væri það þá ekki annað en skylda stjórnarandstöðunnar að fara og túlka málið víðs vegar um land fyrir þjóðinni, svo að henni væri í einstökum atriðum kunnugt, hvernig það blasir við. En á þessu stigi máls liggur ekkert fyrir annað en það, að fjölmenn og fjölmörg samtök hafa varað við, og það eru menn úr öllum flokkum, sem hafa látið til sín heyra sem einstaklingar og sem þáttakendur í félagsheildum og hafa á allan hátt með lýðræðislegu sniði tjái sinn vilja og látið það berast til ríkisstj. Íslands, en enn þá er ekkert, sem bendir til þess, að hún vilji aðra málsmeðferð en þá að fá staðfestingu á þeirri undirskrift, sem hæstv. ráðh. veitti samningnum, áður en umr. hófust um þetta mál á Alþ. Íslendinga. Ég ber það ekkert saman, hvað það hefði verið viðkunnanlegra, þegar búið var að komast nokkurn veginn að niðurstöðu um gerð samningsins, að ráðh. hefði sagt við hinn erlenda aðila: Við verðum fyrst að leggja þetta mál fyrir löggjafarsamkomuna, við verðum að ganga úr skugga um það, að þessi samningur fái þingræðislega afgreiðslu, komist í gegnum þingið. Það tekur ekki langan tíma, þegar við höfum fengið vitneskju um það, að við fáum samninginn samþ. af Alþ. Íslendinga, þá verður hann undirskrifaður. Hitt er, ég vil segja, lítt geðsleg aðferð að undirskrifa fyrst og ætla svo Alþ. Íslendinga að standa frammi fyrir gerðum hlut. Og lýðræðislegt er það ekki og þingræðislegt er það því síður.



Herra forseti. Mál það, sem hér er til umr., heitir frv. til 1. um lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium Ltd., um álbræðslu við Straumsvík. Því er haldið fram, að það sé óvirðing við Alþ., ef ekki beint þingræðisbrot, að samningur skuli vera lagður fyrir þingið, undirritaður af ráðh. Nú er mér ekki ljóst, með hverjum hætti er hægt að kanna vilja Alþ. í slíku efni á annan veg en þann, sem hér er gert. Það fer ekki á milli mála, að samningurinn tekur ekki gildi nema Alþ. samþykki, svo að úrslitaráðin eru hjá Alþ. Það er alkunnugt, að ekki aðeins hefur Alþ. sjálft þannig samþ. óteljandi samninga ýmislegs efnis, heldur ber slíkt við í hvers konar félagsskap, sem ákvarðanir þarf að taka. Það er ekki sízt lærdómsríkt fyrir hv. síðasta ræðumann, 5. þm. Vestf. (HV), sem er forseti Alþýðusambands Íslands og gerkunnugur starfsemi verkalýðsfélaga, að rifja upp fyrir sér hvernig samningsgerð er háttað af hálfu verkalýðsfélaganna. Yfirleitt er sá háttur á hafður, að mál er e.t.v. stundum rætt nokkuð almennt á félagsfundi í upphafi. Síðan er n. kosin til þess að eiga í samningum við gagnaðila. Sú n. hefur stundum fullt umboð og getur samið, án þess að það þurfi að berast undir fund í verkalýðsfélaginu, en hitt á sér einnig oft stað, að samningurinn sem slíkur er undirritaður af aðilum með fyrirvara um það, að félagsfundur samþykki, sem sagt nákvæmlega í því sama formi sem hér er gert. Þetta mál hefur oft verið til umr. á Alþ. á undanförnum árum, svo að þar hefur komið fram vilji og afstaða þm., flokka og einstakra fulltrúa á Alþ., en auk þess hefur hæstv. iðnmrh. nú haft sér við hlið nokkuð á annað ár sérstaka n. þingmanna, sem hafa fylgzt með málinu í einu og öllu, svo að Alþ. hefur fylgzt mun betur með undirbúningi þessa máls heldur en nokkurs annars sambærilegs, er ég veit um af minni reynslu af þingstörfum, sem einnig er játað a.m.k. af sumum þeirra, sem í þmn. voru. Það er þess vegna gersamlega út í bláinn, þegar talað er um þingræðisbrot í þessu efni eða óvirðingu við Alþ. Það hefur verið haft nánara samráð og samvinna við Alþ. um þetta mál heldur en öll önnur sambærileg. Eins og ég sagði, þá er frv. um lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium. Þetta verður að hafa í huga, þegar meta skal þetta mál. Það vita allir, að þegar tveir óvandabundnir aðilar gera samning í viðskiptum og raunar um flest önnur málefni, þá gerir hvor um sig samninginn, vegna þess að hann hyggur samninginn vera í samræmi við sína eigin hagsmuni. Hann telur sig öðlast einhver hlunnindi eða réttindi með samningnum, sem hann ella mundi ekki fá, og hann er reiðubúinn til þess að gjalda í staðinn eitthvað af sinni hálfu, sem hann mundi ekki láta gagnaðilanum í té, nema hann fengi þessi tilteknu réttindi á móti. Slíkt er eðli allra slíkra samninga. Það er þess vegna mjög létt verk og sannast sagt algerlega út í bláinn að fjölyrða hér um það, að gagnaðili hafi fengið einhver tiltekin hlunnindi og réttindi í þessum samningi og við höfum afsalað okkur einhverju til hans með samningsgerðinni. Ef gagnaðili sæi ekki sjálfum sér hag í að gera samninginn, þá mundi hann að sjálfsögðu ekki hafa gengið að honum, alveg eins og við mundum ekki ganga að samningnum, nema því aðeins að við teldum okkur hag að samningsgerðinni. Samningurinn verður að vera hagkvæmur fyrir báða, til þess að von sé til þess, að þeir fallist á hann. Það er svo alltaf álitamál. hvort hinu rétta jafnvægi hefur verið náð. Um slíkt má endalaust deila, en það eitt að bera það á borð og sýna fram á og þykjast ógnar mikill kappi af því, að komið sé í ljós, að gagnaðili hafi hlotið einhver hlunnindi með samningnum, sem hann ella mundi ekki njóta, slíkt er sá barnaleikur, að það er óvirðing við Alþ. að hafa uppi slíkan málflutning hér á Alþ. Íslendinga. Því er einkum haldið fram, að því er mér hefur skilizt af þeim umr., sem staðið hafa yfir hér við 1. umr. málsins og raunar í útvarpinu á dögunum einnig, að það séu þrjú meginatriði, sem séu setjandi út á samninginn. Það er í fyrsta lagi, að orkuverðið sé of lágt, í öðru lagi gerðardómsákvæðið og í þriðja lagi, að samningurinn sé gerður til of langs tíma. Auðvitað má endalaust deila um það, hvort orkuverðið sé of lágt eða ekki, en fullyrðingarnar um það ganga mjög á misvíxl, meira að segja hjá þeim sama, eftir því hvar hann er staddur í sinni löngu ræðu. Þannig talaði hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Vestf. (HV), ýmist um það af mikilli hneykslan, að verðið væri lægra en í Noregi, eitthvað 3 aurum lægra, og í hinu orðinu, þegar hann var nokkru lengra kominn fram í sínu máli, að stórlega væri misgert með því, að innlendir notendur yrðu að greiða 30 aura, þ.e.a.s., að verðið til útlendinganna væri 20 aurum minna en til íslenzkra kaupenda. Nú er hér auðvitað alls ekki um sambærilegt að ræða, vegna þess að annar kaupir orkuna stöðugt, en innlendir notendur eftir því sem þeirra þörf segir til hverju sinni. En varðandi afstöðuna til Noregs, þá er það óumdeilt, að Norðmenn hafa náð í þessu, varðandi verðið eitt, hagkvæmari samningi heldur en við Íslendingar. Það er líka jafnljóst, að ef við hefðum ekki, ef svo má segja, undirboðið Norðmenn í þessum efnum, þá hefði gagnaðill okkar ekki samið við okkur um þetta efni. Því fer svo fjarri, að við höfum komið nokkuð knékrjúpandi til hans og beðið hann um að semja við okkur um þetta. Hann kom hingað fyrir allmörgum árum, leitaði eftir samningum, óskaði þá eftir enn þá lægra rafmagnsverði. Það var athugað hér, hvað við gætum bezt boðið, og þá komust menn smám saman að þeim tölum, sem nú er samið um, tölum sem eru lægri heldur en í Noregi, ámóta eins og víða annars staðar og hærri heldur en sums staðar í Norður-Ameríku og í Afríku. Hv. 5. þm. Vesturl. (BGr) skýrði frá því í gær og hafði af því sannar sagnir, að fimm erlend álfélög hefðu horfið frá samningsgerð við Íslendinga, vegna þess að þau töldu rafmagnsverðið hér sér ekki nógu hagkvæmt. Ég get bætt sjötta félaginu við, fulltrúar þess leituðu til mín á sínum tíma. Það var Svenska Metallverken í Vesterås, sem fyrir nokkrum árum hafði mjög mikinn áhuga á því að koma hér upp álbræðslu. Viðtöl virtust gefa góðar vonir um, að samningur kæmist á, en áður en langt um leið, hurfu þeir þó frá, vegna þess að þeir höfðu náð hagkvæmari samningum í Noregi heldur en þeir töldu líklegt, að fáanlegir væru hér á landi. Annað atriði, sem að er fundið, er gerðardómurinn. Hæstv. iðnmrh. hefur nú svo rækilega sýnt fram á, að það er síður en svo nokkur undantekning eða einsdæmi, að slíkir gerðardómssamningar séu gerðir, jafnvel á milli sjálfstæðra ríkja og einstakra fyrirtækja, - að um þetta eru óteljandi dæmi. Hv. I. þm. Austf. (EystJ.) vitnaði mjög í orð Ólafs Jóhannessonar, alþm. og prófessors. Ég er sammála hv. 1. þm. Austf. í því, að ég met prófessor Ólaf Jóhannesson mjög mikils. Ég mundi þó meta hann mjög miklu meir varðandi þessi efni, ef hann væri ekki þegar búinn að hlaupa illilega á sig hér á Alþ. varðandi einmitt svipaðar umsagnir, eins og hann að þessu sinni hefur látið leiða sig til. Ég minni á það, sem þessi hv. þm., Ólafur Jóhannesson, sagði hinn 14. nóvember 1960, hér á Alþ., með leyfi hæstv. forseta: „Vissulega er það svo, að smáþjóð verður að varast það að ganga svo langt, að hún geti ekki alltaf verið við því búin að leggja mál sín undir úrlausn alþjóðadómstóls, því að sannleikurinn er sá, að smáþjóð á ekki annars staðar frekar skjóls að vænta en hjá alþjóðasamtökum og alþjóðastofnunum, af því að hún hefur ekki valdið til að fylgja eftir sínum ákvörðunum eins og stórveldin. Og þess vegna hefði. að mínu viti, hvert eitt spor í þessu máli átt að vera þannig undirbúið, að við hefðum verið við því búnir að leggja það undir úrlausn alþjóðadómstóls.“ Þetta sagði þessi hv. þm. hinn 14. nóvember I960. En þegar ríkisstj. samþ. að fallast á að bera hugsanlegan ágreining við Breta undir alþjóðlegan dómstól einmitt skv. þessari ráðleggingu, er gefin er í orðum prófessors Ólafs Jóhannessonar frá 14. nóvember 1960, þá tók hann undir áfellisdóm sinna félaga hér á Alþ. gegn ríkisstj. af þessum sökum. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það framferði, en það er vissulega ekki til þess að auka álit á einmitt umsögn þessa annars ágæta manns í þessum efnum, þar sem hann lætur stjórnmálaáhugann ríða sinni góðu greind og glögga skilningi til glötunar. Það er hins vegar rétt, að hér stendur öðru vísi á heldur en í landhelgissamningnum, því að hér yrði um að ræða deilu milli ríkisstj. og einstaklings, og hv. þm. sagði í sinni útvarpsræðu, að það væri þó alveg fráleitast af öllu, að útlendur dómur ætti að fjalla um mál milli svokallaðs íslenzks réttaraðila eins og ISAL og íslenzku ríkisstj. og það var hneykslunin yfir þessu ákvæði, sem varð orsök til hans áfellisorða gegn hæstv. iðnmrh. En er það þá einstakt, að Íslendingar hafi afsalað sér dómsvaldi yfir íslenzkum borgurum í deilum þeirra við íslenzka ríkið, jafnvel í deilum, sem sjálfir íslenzku dómstólarnir eru búnir að fjalla um? Nei, því fer fjarri, að svo sé. Ég minnti á það þá þegar, að við erum aðilar að mannréttindasamningi, sem gerður var á vegum Evrópuráðsins. Þessi samningur var fyrst undirritaður 1950 og gerður við hann viðbótarsamningur 1952. Hann var lagður fyrir Alþ. Íslendinga 1951, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Við vorum þá saman í ríkisstj., ég og hv. 1. þm. Vestf. (HermJ), og hann var mjög áhugasamur um störf Evrópuráðsins. Ég man það glögglega, að hann leitaði til mín og bað mig að hlutast til um það, að samningurinn yrði framlagður og fengi staðfestingu Alþ. Fulltrúar Evrópuráðsins höfðu talað við hann og sagt, að treglega gengi að fá staðfestingu einstakra ríkisstj., en mikilsvert væri af ýmsum ástæðum, að samningurinn hlyti gildi. Að athuguðu máli þá varð ég við þessari ósk. Málið var borið undir Alþ. aftur 1952 og samþ. í einu hljóði hér á Alþ., ekki neitt atkv. á móti, og síðan var samningurinn staðfestur. Ég flýtti mér ekki sérlega með málið, ég verð að játa, að ég hafði ekki sérstakan áhuga fyrir því, og það var ekki fyrr heldur en í júní 1953, sem samningurinn var undirritaður af forseta Íslands, þó að Alþingi hefði samþ. hann í desember 1952. Í samningnum var fyrirvari um það, að dómsvald þessa erlenda dómstóls, sem situr suður í Strasbourg, skyldi ekki ná til ríkja nema þau semdu sérstaklega um það eða gæfu um það einhliða yfirlýsingu, eins og segir í 45. gr., 46. gr. og 48. gr. Meðan ég var utanrrh. og síðar dómsmrh., þá var þetta ákvæði ekki notað, þá féllumst við ekki á að ganga undir lögsögu dómsins, en ég hef hér afrit af till. til forseta Íslands um að viðurkenna lögsögu mannréttindadómstóls Evrópu. Hún hljóðar svo: „Í 46. gr. samnings Evrópuráðsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sem Ísland er aðili að, er ákvæði um mannréttindadómstól Evrópu, sem settur skal á stofn, þegar átta aðildarríki hafa viðurkennt lögsögu hans. Með því að dómsmrh. telur ekkert því til fyrirstöðu, að Ísland viðurkenni lögsögu dómstólsins, leyfi ég mér hér með að leggja til að þér, herra forseti, samþykkið að viðurkenna fyrir Íslands hönd lögsögu mannréttindadómstóls Evrópu til þriggja ára frá deginum í dag og að þér undirritið hjálagða yfirlýsingu þar að lútandi. Utanríkisráðuneytið, 21. ágúst 1958. Allra virðingarfyllst.“ Það er ekki tekið fram á þessu skjali, hver var þá utanrrh. né hver var þá dómsmrh., en þingheimur veit ofur vel, að það var Guðmundur Í. Guðmundsson, sem var utanrrh. og Hermann Jónasson, sem var dómsmrh., þannig að það var Hermann Jónasson og vinstri stjórnin, sem lýsti yfir því, að Ísland skyldi vera bundið af lögsögu erlends dómstóls jafnvel í þrætumáli íslenzks borgara, sem íslenzkir dómstólar væru búnir að leiða til lykta, í deilu hans við íslenzka ríkið. Ég held, að þeim mönnum, sem eiga þátt í slíkri samningsgerð, farist ekki að tala um landráð, - gera lítið úr sjálfstæðishug annarra, - sem fallast á jafnalgengt ákvæði í framkvæmdasamningum eins og gerðardómsákvæði, eins og gert hefur verið að þessu sinni í þeirri samningsgerð, sem nú er til ákvörðunar. Það lýsir svo hins vegar vel heilindum þeirra manna, sem stóðu að því, að við gerðumst skilyrðislausir þátttakendur í þessum mannréttindadómstól, að þegar einn hópur manna hér undir forustu Páls nokkurs Magnússonar lögfræðings tók sig til og stefndi íslenzku ríkisstj. fyrir þennan alþjóðadómstól út af lögmæti stóreignaskattsins, sem allir vita, að prófessor Ólafur Jóhannesson hafði staðið fyrir að semja frv. um, þá ætluðu framsóknarmenn að ærast, m.a. hér á Alþ. og töldu það fáheyrðan ódrengskap og landráð af þessum herrum að fara þannig að, að ætla að bera íslenzka þrætu undir erlendan dómstól. –Það lýsir svo hins vegar Páli þessum ósköp vel, að nú er hann genginn í lið með Framsókn til þess að mótmæla gerðardómsákvæðinu og telur það einstakt hneyksli. Já, bæði eru skæðin góð. Hv. síðasti ræðumaður, hv. þm. Hannibal Valdimarsson, talaði um, að það væri of mikið gert úr þessum gerðardómssamningi, sem nú hefur verið lagður fram til lögfestingar í Ed. og að seint gengi með fullgildingu á honum og vildi bera mig og hæstv. iðnmrh. sökum í öðru orðinu, þó að hann tæki það nú aftur í hinu, um það, að við hefðum gefið einhverjar villandi upplýsingar um þetta. Ég hef einungis sagt það, sem ég hafði frá góðum heimildum, hversu margir aðilar hefðu undirritað samninginn. Ég hef leitt hjá mér að tala um, hversu margir hefðu fullgilt hann enn, og ég veit ósköp vel. að þetta er sitt hvað. Á hitt er skylt að benda, að þessi samningur var fyrst undirritaður eða frá honum gengið, að því er mér er tjáð, fyrir eitthvað rösklega ári og það vita allir, sem þekkja þvílíka alþjóðlega samningsgerð, að það tekur yfirleitt mörg ár, þangað til samningar eru undirritaðir, hvað þá fullgiltir. - Eins og kom fram í því plaggi, sem ég lýsti áðan, þá er ekki að sjá svo að mannréttindadómstóllinn í Strasbourg hafi hlotið fullgildingu eða samþykki nógu margra aðila, til þess að hann tæki formlegt gildi, fyrr heldur en eitthvað átta árum eftir að samningurinn var fyrst undirritaður af þeim, sem ætluðust til þess, að hann væri settur á stofn. Þetta verða menn auðvitað að hafa í huga, ef þeir vilja tala um þetta mál af sanngirni. Varðandi tímalengd samningsins, þá er það rétt, að ætlazt er til, að hann gildi 25 ár skilyrðislaust og þó með vissum breytingarheimildum og gagnaðili hefur rétt til framlengingar um önnur 20 ár. Það má vel segja um þetta atriði svipað eins og um rafmagnsverðið, að auðvitað hefðum við óskað eftir því að fá hærra rafmagnsverð og auðvitað hefðu margir óskað eftir því, að þessi samningur yrði gerður til eitthvað skemmri tíma. En það kom á daginn, að ef menn vildu ná samningum, varð ekki lengra komizt í þessum efnum heldur en gert var. Ég vil líka benda á, að 45 ár, svo að við tökum þau í heild, eru ekki langur tími í þjóðarsögu. Það var ekki ófróðlegt að heyra hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hér fyrir skemmstu í Sþ. tala um Atlantshafsbandalagið. Mér finnst það nú líkast eins og það hafi verið fyrir einni næturvöku, sem við vorum að þræta um það mál hér á Alþ. Síðan eru þó liðin l7 ár. Enn eru á þingi höfuðforkólfar þeirra, sem stóðu að samningsgerðinni annars vegar og hins vegar hinna, sem voru harðastir á móti og þó einkum hv. 3. þm. Reykv. Nei, slíkur tími liður áður en varir, eins og örskot í sögu heillar þjóðar. Það er hins vegar eðlilegt og hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, færði að því nokkur rök, þegar hann talaði um, hversu mikið fjármagn er fest í þessum framkvæmdum, að okkar gagnaðili hafi óskað eftir löngum samningstíma. Þetta verðum við að skilja og viðurkenna. Hv. 3. þm. Reykv. gat líka um það, sem alveg er rétt að hafa í huga, að Íslendingar hafa auðvitað í hendi sér að taka þessi mannvirki fyrr, ef þjóðarþörf krefur. Það er á valdi þeirra, sem með löggjafarvald fara hér hverju sinni, að meta það eftir grundvallarreglum íslenzkra laga og þá á gagnaðilinn vitanlega bótarétt í staðinn. Ég tel slíkt ekki svo mikla hættu, vegna þess að þegar menn eru að tala um gerðardómsákvæði, að leggja mál undir alþjóðadómstól og annað slíkt, tala þeir um það sem einhver óskapa binding sé gerð á Íslendingum, slíkt sé svívirðing við íslenzku þjóðina. Ég segi þvert á móti. Það er svívirðing við íslenzku þjóðina að ætla henni það, að hún hegði sér þannig, að hún geti ekki sótt mál sitt og staðið fyrir því fyrir hvaða hlutlausum dómstóli sem er. Íslendingar eru enginn löglaus uppþotslýður, sem þarf að skammastsín fyrir sín lög eða sitt réttarfar. Það stenzt hvar sem er. Ég veit, að hv. 3. þm. Reykv. lærir þetta, áður en langt um líður. Það getur kannske tekið hann ein 17 ár, eins og það sýnist hafa tekið hann 17 ár að komast til rétts skilnings á Atlantshafsbandalaginu, því að hér á dögunum fór hann að tala um það, að það gæti komið eitthvað töluvert verra en Atlantshafsbandalagið. Þá skildi hann, að Ísland mundi fyrst lenda í verulegum vanda, ef Atlantshafsbandalagið liðaðist í sundur og við stæðum frammi fyrir því, hvernig við ættum að tryggja öryggi landsins, ef Bretar, Kanada og Bandaríkjamenn einir legðu áherzlu á það að fá okkur í lið með sér. Það er nokkuð langt í ævi Einars Olgeirssonar, að það skuli hafa tekið hann 17 ár að skilja, hvílikt öryggi felst í því fyrir sjálfstæði Íslands að vera í Atlantshafsbandalaginu. En það er ekki langur tími í þjóðarsögunni, og batnandi manni er bezt að lifa. Þáð var sagt, - ég held ég megi segja frá því, ég hef kannske sagt frá því áður, - en eitt af því, sem McMillan á sínum tíma sagði við Ólaf Thors úti á Keflavíkurflugvelli, var, að hann spáði því, að áður en langt um liði mundu Rússar sækja um inngöngu í Atlantshafsbandalagið til verndar gegn Kínverjum. Það skyldi þó aldrei vera, að ástæðan til þess, að oddviti liðsins austan frá léti uppi þennan betri skilning á Atlantshafsbandalaginu nú en ella, væri sú, að þeir verði ætið fleiri og fleiri, sem skilja, hvílíkt öryggi og trygging fyrir friðnum Atlantshafsbandalagið er. Við getum talið, að það hefði verið betra að fá hærra rafmagnsverð. Við getum deilt um þennan gerðardóm út af fyrir sig, það er umdeilanlegt mál. Það varðar ekkert sjálfstæði Íslands eða neitt slíkt, en það er umdeilanlegt mál. Það er umdeilanlegt mál, til hve langs tíma gera eigi samninginn. Það fer vitanlega eftir því, hvað við teljum okkur sjálfa vinna við samningsgerðina. Það er ósköp eðlilegt ef hv. 3. þm. Vestf., Sigurvin Einarsson,þorir ekki framar að koma til Hafnarfjarðar, af því að hann heldur, að hann falli niður dauður, ef hann kemur þar á götu. -  Vitanlega verður, eins og glögglega kom fram, t.d. hjá hv. l. þm. Austf., að lita á þetta mál frá háum sjónarhól. Það verður að gera sér grein fyrir þessu máli í ljósi sögunnar og framþróunar. Það dugar ekki að líta á það eins og hv. 5. þm. Vestf. gerði eingöngu frá dægursjónarmiði vegna vinnuaflsörðugleika í bili. Við verðum að skilja, hvaða þýðingu þetta mál hefur fyrir framþróun Íslands, ég vil segja um aldir. Samningurinn gildir nærri því í hálfa öld, og ég hef trú á því, að þetta mál hafi mikla þýðingu fyrir framtíðarsögu íslenzku þjóðarinnar. Sumir segja og hv. I. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, var að fara í kringum það, að við, sem vildum virkja vatnsorkuna og nota hana til þess að mala gull eða verðmæti handa þjóðinni, að við tryðum lítið á landið, og hv. 5. þm. Austf., hv. þm. Lúðvík Jósefsson, talaði mikið um það, að við værum andstæðir öðrum atvinnuvegum og þó einkanlega sjávarútveginum. Nú má auðvitað endalaust deila um trú hvers og eins á landið. Víst lítum við misjafnlega á okkar aðstöðu hér og það getur verið, að okkar kreddur blindi okkur nokkuð og geri okkur einsýna. En því lærdómsríkara er að heyra, hvað þeir, sem standa utan við deilurnar, segja um þetta efni. Ég rakst á það í Morgunblaðinu 2. marz s.l., að alþekktur fræðimaður. náttúrufræðingur ágætur, Jón Eyþórsson, skrifaði þar ritdóm um Ferðabók Ólafs Olaviusar. Hann segir, ég held í niðurlagi sinnar greinar: „Þjóðskáldið okkar Davíð Stefánsson komst svo að orði, að líf íslenzku þjóðarinnar sé eilíft kraftaverk. Ég skal játa það, að þessi orð hafa verið mér ofarlega í huga, síðan ég lauk við að lesa ferðabók Olaviusar annars vegar og hins vegar hinar gagnmerku ritgerðir Þorkels Jóhannessonar, Plágan mikla og Við Skaftárelda, í bók hans Lýðir og landshagir.“ Þetta segir Jón Eyþórsson, sem vitnar þarna til þjóðskálds og eins bezta sagnfræðings Íslendinga. Ég held, að það sé óhjákvæmilegt fyrir okkur að átta okkur á byggðasögu Íslendinga og fólksfjölda á Íslandi fyrr og síðar. Ég hygg, að það sé komizt næst sanni, að því er ég hef getað fengið fregnir af, að á 13. öld hafi Íslendingar verið kringum 80 þús. manns. Þeir urðu ekki svo margir aftur fyrr heldur en um síðustu aldamót. Þeir voru tæplega 80 þús. um aldamótin 1900. Hvernig halda menn, að á þessu hafi staðið? Á þessu eru auðvitað margar skýringar. En ein er sú, sem fólst í orðum þjóðrækins Íslendings snemma á 18. öld. Hann sagði, að bæir og kaupstaðir á Íslandi mundu verða til þess, eins og hann sagði orðrétt: „að sumir verði örsnauðir, sumir flugríkir eins og í öðrum löndum en ei nær svo jafnríkir sem nú.“ Þetta sagði þjóðrækinn maður snemma á 18. öld. Þetta er alveg sami hugsunarhátturinn og við heyrðum enn í dag. Menn fárast yfir þéttbýlinu, menn fárast yfir þeim mikla auði, sem þar sé safnað saman og telja, að hann verði til þess að gera aðra landshluta verr stæða. Þetta kom m.a. mjög glögglega fram, þessi hugsunarháttur, þótt ótrúlegt sé, í ræðu síðasta hv. ræðumanns, 5. þm. Vestf., Hannibals Valdimarssonar. Hann fór að vísu ekki rétt með sumar staðreyndir m.a. þær, sem hann ætti glögglega að þekkja. Hann sagði t.d., að aðstreymið hingað suður hefði hafizt í seinni heimsstyrjöldinni með hinu mikla vinnuafli, sem þá hefði þurft til hernaðarframkvæmda hér. Ef hv. þm. vill kynna sér fólksfjöldann í sínu eigin kjördæmi og það er eini landsfjórðungurinn, sem fækkað hefur í frá því á aldamótum, þá sér hann, að breytingin verður miklu fyrr heldur en með seinni heimsstyrjöldinni. Flestir verða Vestfirðingar á þessari öld 1920, et talið er í tugum. Þeim er farið að fækka 1930. Þarna eru aðrar ástæður að verki heldur en hv. þm. vildi vera láta. En þessi ótti við það, að menn hverfi úr vissum byggðum, hann hefur verið mjög ríkur í mönnum. Við þekkjum glögglega, jafnvel fram á okkar daga, skáld, sem bæði í kvæðum og ótal skáldsögum, svo að ekki sé talað um málflutning stjórnmálamanna, sem hafa talið það mikla ógæfu, ef menn hyrfu úr sveitum landsins til kauptúnanna, jafnvel þó að í næsta nágrenni væri. Menn tala um það sem sérstaka dyggð að búa í sveit umfram það að eyða árum sínum á mölinni. Nú er hollt fyrir okkur að hugleiða: Hvernig værum við staddir, ef ráði hins þjóðholla Íslendings á 18. öld hefði verið fylgt og við byggjum allir í sveitum enn þá? Ætli það væri ekki rétt, að við værum allir nokkurn veginn jafnríkir, þ.e.a.s. jafnfátækir. Landbúnaðurinn helzt nú orðið uppi á hinu innlenda þéttbýli. Velferð hans er nátengd því, að menn hafa flutt sig saman, og við værum í algjörum vandræðum með landbúnaðarframleiðsluna, ef við hefðum ekki þennan stóra innlenda markað. Þetta blasir algjörlega við. Ég hef ekki á móti íslenzkum landbúnaði, því fer fjarri, ég tel hann þjóðarnauðsyn, sjálfsagðan, en við verðum að gera okkur grein fyrir í hverju hans styrkleiki og veikleiki liggur og að hann brauðfæðir Íslendinga ekki lengur. Þá segja menn og einkum lagði hv. 5. þm. Austf.. Lúðvík Jósefsson, á það ríka áherzlu, að við ættum að setja allt okkar traust á sjávarútveginn. Það er rétt, að sjávarútvegurinn hefur gefizt okkur vel, en það þurfti líka mikla baráttu til þess að fá Íslendinga til þess að skilja þýðingu hans. 1834 gaf einn fremsti Íslendingur, sem þá var uppi, út bók um fólksfjölda á Íslandi og fjárhagsástæður þess. Í riti þessu varpar hinn fjölfróði höfundur m.a. fram þeirri spurningu, hvort Ísland sé fært um að fæða af sjálfsdáðum þann fólksfjölda, sem þá var í landinu og hvort menn eigi, ef svo sé, að óska, að hann fari vaxandi, þ.e.a.s. fram úr liðlega 54 þús. manns. Höfundúrinn telur að vísu, að Ísland sé fært um að ala þennan fólksfjölda, en honum þykir ekki æskilegt, að fólksfjöldinn vaxi og leiðir rök til þess af því, hvernig bjargræðisvegum sé háttað á Íslandi og hvað þeir séu stopulir. Orðrétt segir hann: „Þegar á allt þetta er litið ásamt á það, hve Ísland einkanlega er ákaflega langt frá Danmörku, svo að öll hjálp getur þess vegna verið ómöguleg, þegar mest þarf á henni að halda, þá sýnist mér það mjög efasamt, hvort Íslandi er gagnað með verulega meiri fólksfjölda en nú er þar, hversu æskilegt sem manni við fyrstu sýn kann að virðast það.“ Þetta sagði þessi ágæti maður orðrétt. Efnislega hélt hann áfram og sagði, að landbúnaður hlyti að vera undirstaða jafnrar velmegunar og fólksfjölda í landinu, en sé þó ærið stopull. Iðnaður og sjálfstæð verzlun sé ekki til á Íslandi og muni naumast nokkru sinni verða til. Um fiskveiðarnar segir hann, að þar sé ágóðinn svo óviss, að ekki sé á hann að ætla að aldrei auðgi þær nema einstaka menn, sem hafi vit og efni á að fylgja þeim fram. Þar á ofan fari svo margir í sjóinn, sem hafa af þessu alvinnu og aðrir, langtum fleiri, verði letingjar og óreglumenn. Þetta var mat mjög fróðs Íslendings, sem ritaði 1834. Það má segja, að þangað til þilskip komu og síðan togarar, hafi þessi skilningur verið nær alls ráðandi á Íslandi. Tilraun Skúla fógeta fór út um þúfur og það var ekki fyrr heldur en um aldamótin síðustu, að þilskip fóru að geta góðan árangur og síðan komu togararnir. En var þá togurunum tekið fagnandi? Hverjir eru það af okkur, sem ekki hafa heyrt talað um Grimsby-lýðinn? Ætli við höfum ekki heyrt, hvernig þaut í skjánum hjá mörgum landsmönnum til þeirra, sem stunduðu sjóinn, fyrst þeirra sem öfluðu togaranna og sigldu á þeim til Englands, einkanlega til Grimsby? Síðar, eftir að togaraútgerðin hafði þó fest sig í sessi, þá var lagzt á móti þeim, sem veiddu síld, þeir svívirtir á allan veg og talað um þann áhættuleik, sem væri í því fólginn að hætta fé sínu til slíkra fjárglæfra. Allt þetta könnumst við mjög vel við. Þó er enginn vafi á því, að efnahagsleg undirstaða framfara okkar á þessari öld hefur sjávarútvegurinn verið. Hv. I. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, fann að því um daginn, að ég hefði hér í umr. um annað mál sagt, að það hefði orðið afturkippur hér á árunum milli 1930–1940 og vildi ekki viðurkenna þetta. Nú má auðvitað endalaust um þetta deila, en eftir því sem fróðir menn hafa komizt að niðurstöðu um, þá telja þeir, að á þessu tímabili hafi hagvöxtur hjá þjóðinni, meðaltal á ári, verið 0.7%. Á síðasta tímabili, 1961–1965, eykst þjóðarframleiðslan um 6.5% á ári og ef þjóðartekjurnar eru teknar, um 7.7%. Hér er vissulega mjög verulegur munur, því tjáir ekki að neita. Mér kemur ekki til hugar að halda því fram, að erfiðleikarnir á þessum árum hafi fyrst og fremst, hvað þá eingöngu, verið að kenna þáverandi hv. ríkisstj., en það er alveg víst, að hún réði ekki við þá örðugleika. Það má deila um tölur eins og í þessum hagfræðiútreikningum, en það stendur óhaggað eftir, að meira atvinnuleysi var á þeim árum heldur en nokkru sinni fyrr eða síðar í sögu íslenzku þjóðarinnar. Á tímabilinu frá 1934 fram til 1939 er hæsta tala skráðra atvinnuleysingja hvert ár hér í Reykjavík. Hún er hæst 1938, 804 manns, og lægst 1934, 719. Á þessu tímabili skilst mér, að láti eitthvað nærri, að hún sé að meðaltali kringum 737. Ef við segjum, að hver atvinnuleysingi, sem skráður er, hafi haft fyrir að sjá 5 manna fjölskyldu, þá felst í þessum tölum, að meira en 10. hver fjölskylda í Reykjavík hafi þá átt við þau kjör að búa, að fjölskyldufaðirinn var atvinnulaus. Það er engin ástæða fyrir þá, sem öðrum fremur bera ábyrgð á því stjórnarfari, sem á þessum árum ríkti, að vera að rifja upp og ögra manni til umræðna um þessi efni í einstökum atriðum. Ég veit, að hv. l. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, vildi vel á þessum árum og reyndi að gera sitt bezta, en hann taldi nú ekki mikið í það varið, þó að þessi nýi Atvinnujöfnunarsjóður ætti að fá fjármagn til þess að geta útvegað svo sem 2 báta á ári til þeirra héraða, sem illa eru stödd. Mér skilst, að í þeim landshlutum, sem þessi sjóður mundi liðsinna, sé í hæsta lagi kringum 50 þús. manns, þó sennilega ekki nema 40 þús. manns. 50 þús. manns er tæpur helmingur af tölu allra Íslendinga á þeim stjórnarárum hv. þm., sem við nú erum að tala um. Og hver skyldi nú aukning fiskiskipaflotans hafa verið að meðaltali á þessu tímabili? Samkvæmt þeim tölum, sem ég hef og sé enga ástæðu til að vefengja, þá var meðalaukningin á ári frá og með 1934–1939 214 smálestir. Þetta átti að nægja sem aukning handa þjóð, sem var yfir 100 þús. manns. Nú þykir hv. þm. skömm og skítur til þess koma, að hægt sé að útvega úr einum viðbótarsjóði til nokkurs hluta landsmanna þó andvirði þriggja slíkra báta á ári. Það má segja um þennan þm., eins og hv. 3. þm. Reykv.,. batnandi manni er bezt að lifa, og það væri vissulega rétt, ef þessi stórhugur kæmi fram í öllu, bara að hann birtist ekki einvörðungu í kröfugerð til annarra. Hv. 5. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, talar mikið um það, að við séum sinnulausir um sjávarútveginn. Það er þó staðreynd, að á okkar stjórnartímabili hefur árleg aukning smálestafjöldans í fiskiskipum verið þrefalt meiri heldur en hún var á þeim tíma, þegar þessi hv. þm. var sjútvmrh. Nú veit ég ósköp vel, að allar þessar tölur eru hæpnar að því leyti, að það fer nokkuð í rykkjum, hvernig menn kaupa fiskiskip til landsins og það er meira og minna tilviljun, hvenær í þau kaup er ráðizt. Og eins veit ég það, að báðir þessir menn vildu vel, en þeir eiga ekki að vera að skamma aðra, sem hafa gert miklu betur en þeir sjálfir, fyrir viljaleysi. Þeir geta skammað okkur fyrir það, að okkur hafi tekizt illa og margt sé hér aflaga, en þeir eiga ekki að vera að skamma okkur fyrir viljaleysi, þegar við einmitt á þeim grundvelli, sem þeir sjálfir velja sér til ádeilu á okkur, höfum afrekað svo miklu meira heldur en þeim tókst á sínum tíma. Vitanlega er eftirspurnin eftir bátum mikil núna, en henni hefði ekki verið fullnægt ef efnahagslífi þjóðarinnar hefði ekki verið forðað úr þeirri hættu, sem það var komið í í árslok 1958, ef ekki hefði verið hægt að útvega lán til þessara skipakaupa erlendis og Fiskveiðasjóður og stofnlánadeild sjávarútvegsins hefðu ekki verið efld svo, að þessar stofnanir hafa fyllilega getað, ekki einungis fullnægt eftirspurn, heldur haft forustu um þá stórkostlegu uppbyggingu, sem í þessum efnum hefur átt sér stað. Enda er það óhagganlegt, að þegar litið er á raunveruleg verðmæti, þá hefur fjármunamyndun á föstu gengi verið árlega a.m.k. 50% meiri í þessum atvinnuvegi á stjórnartíma þessarar ríkisstj. heldur en á tímum vinstri stjórnarinnar, sem þó óumdeilanlega lagði mikið kapp á það að efla sjávarútveginn og vildi gera það. Fram hjá þessum staðreyndum verður ekki komizt. Við skulum svo einnig viðurkenna, eins og ég segi, að hvorki dugnaður sjómanna né forusta eða atbeini ríkisstjórnar dugar, nema aflabrögð séu sæmileg. Þetta er óumdeilanlegt og tjáir ekki að vefengja það. Ein af ástæðunum til þess, að mjög erfiðlega gekk á árunum 1934–1939 var sú, að þá brást þorskafli mjög illilega. Verð var lágt og markaðsörðugleikar miklir. Síldveiðar voru þá hins vegar mun meiri heldur en höfðu verið næsta tímabil á undan. Allt þetta sýnir, hversu erfitt er að áætla í þessum efnum og hversu varlega menn eiga að fara í að vera með fullyrðingar, eins og t.d. hv. 3. þm. Reykv. hér í öðru sambandi á dögunum, þegar hann hældi sér af því, að hans ræðuflutningur hér um nýsköpun væri undirstaða okkar velmegunar. Nú geri ég alls ekki lítið úr þýðingu nýsköpunarinnar fyrir íslenzkt efnahagslíf og okkar þjóðlíf í heild, það var nauðsynlegt átak og hv. 3. þm. Reykv. á þakkir skildar fyrir sitt framlag til þess. En við skulum líka játa, að margt, sem þá var gert, hefur enn í dag ekki svarað sínum tilgangi, vegna þess að aflabrögðin urðu önnur heldur en menn höfðu vonað. Mikið af því fé, sem þá var fest í síldarverksmiðjum, öðrum síldarmóttökutækjum og jafnvel í síldarskipum var lengi gjörsamlega glatað fé. Enn er mjög slæmt ástand á stað eins og Skagaströnd, sem byggður var upp fyrir forustu nýsköpunarstjórnarinnar. Og það er athyglisvert, að þó að atvinnuleysi hafi aldrei verið jafn magnað og langvarandi böl á Íslandi eins og á tímabilinu frá 1930 til 1940, þá var atvinnuleysi hér einnig á árunum 1950–1952 og 1953. Tölur segja um það: 1947 er atvinnuleysi sáralítið, 71 maður skráður í Reykjavík, 1948 eru það 42, 1949 135, 1950 251, 1951 418, 1952 718, svo fellur það niður 1953, eru þá skráðir 98 og hefur ekki verið teljandi síðan. Ég rifja þessar tölur upp vegna þess, að þær sanna okkur, að hið mikla átak, sem gert var með nýsköpunarframkvæmdunum náði ekki tilgangi sínum, vegna þess að sá fiskur, sem einkum var ætlað að byggja velsældina á, brást. Síldin sýndi sig ekki. Og þó að það komi ekki okkar almennu atvinnuuppbyggingu við, þá megum við vel hafa það í huga, að breytingin til bóta 1953 verður vegna þess, að þá eykur varnarliðið mjög sínar framkvæmdir. Hv. framsóknarmenn hafa mjög legið mér á hálsi fyrir mína frammistöðu í ýmsum samskiptum við varnarliðið, og ég skal ekki deila um það, það er sögunnar að dæma um, en ég man, að einn af þeirra áhrifaríkustu mönnum, ég skal ekki nefna hann nú, hann kom til mín, hann var þm. úti á landi, og sagði: „Þú verður að fara í varnarliðsformennina og fá þá til þess að herða á framkvæmdum, til þess að menn úr mínu byggðarlagi geti fengið atvinnu. Það er algjört neyðarástand, ef ekki verður við bjargað.“ Þá fjölgaði á skömmum tíma stórlega í varnarliðsvinnu, og þar urðu yfir þrjú þúsund vinnuþegar um nokkurt bil. Þeir hafa ekki festst þar. Nú er mér sagt, að það séu milli 400–500 manns, sem vinni hjá varnarliðinu sjálfu á Keflavíkurflugvelli og eitthvað í kringum 400 manns hjá Aðalverktökum. Þetta er álitlegur hópur, það er rétt. En það er ekkert sambærilegt við það, sem var. Ástæðan til þess, að við höfum getað tekið við þessu aukna vinnuafli er fyrst og fremst bættur afli og betri hagnýting aflans. Við skulum líka játa það, að í bili björguðum við okkur út úr sárum vandræðum og hættu með þessari tilfallandi vinnu. Síðan er haldið áfram uppbyggingu í sjávarútvegi af öllum aðilum, sem þar gátu lagt lið sitt til, en það dugði ekki til. Jafnvel á því góða ári 1958, þegar meiri afli var heldur en nokkru sinni hafði áður verið á Íslandi, voru þó enn nokkrar leifar atvinnuleysis hér í Reykjavík. Síðan hefur enginn verið skráður. Sjávarútvegurinn er vissulega okkar undirstöðuatvinnugrein ásamt landbúnaði og iðnaði, getum við sagt, en til gjaldeyrisöflunar er hann auðvitað langsamlega þýðingarmestur og verður aldrei ofmetinn; það er rétt. Þess vegna verður vissulega að gera honum kleift að starfa og njóta sín, en við megum ekki gleyma þeim hættum, sem sjávarútveginum eru samfara og þeim sveiflum, sem hann er háður. Við skulum ekki fara út í neinn tölulestur. En hyggja menn ekki, að það sé nokkur munur á aðstöðu nú eða var 1951–1955, þegar samtals veiddust af síld og loðnu 55.836 tonn, eða á árinu 1965, þegar veiðin er 812.602 tonn? Það tjáir ekki að segja: Það eru betri tæki. Það er rétt, það eru betri tæki og betri möguleikar til að taka á móti. Það eru vísindamenn, sem hafa komið okkur til hjálpar. En við höfum enga tryggingu fyrir því, að blessuð síldin haldist við okkar strendur. Ég veit a.m.k. að hinn ágæti þingkennari, hv. 3. þm. Reykv., er svo vel að sér í sögu, að hann kannast við það, að sagt er, að Hollendingar hafi fyrst komizt til álna við síldveiðar, síðan er sagt, að Suður-Svíþjóð hafi fyrst efnazt á síldveiðum, þar sem þessum fiski var ausið upp nærri takmarkalaust á vissum tímabilum. Á hvorugum þessum slóðum sést síld, svo að heitið geti nú, hún hefur farið annað. Hv. 5. þm. Austf. á ekki nógu sterk orð til að ásaka sjálfstæðismenn fyrir það, að nokkrir þeirra fluttu á sínum tíma till. um það, eins og hann segir, að reka íslenzka fiskiskipaflotann til stranda Afríku. Við skulum nú sjá hvernig þessi till. var í raun og veru. Með leyfi hæstv. forseta, þá hljóðar hún svo: „ Till. til þál. um athugun á möguleikum til fiskveiða við vesturströnd Afríku. Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á því, hvaða möguleikar eru á, að íslenzk fiskiskip geti hafið fiskveiðar við vesturströnd Afríku. Leiði sú athugun í ljós, að möguleikar á slíkum veiðum séu fyrir hendi, beiti ríkisstj. sér fyrir því, að tilraun verði gerð.“ Hvaða synd er að hafa flutt svona till.? Er það glæpur, að Rússar senda síldveiðiskip upp að Íslandsströndum? Er það glæpur, að hinn mikli afli íslenzku togaranna 1958 og fyrri hluta árs 1959 fékkst vestur undir Nýfundnalandi? Er það glæpur, að jafnvel enn í dag fara íslenzkir togarar stundum upp með austanverðum Grænlandsströndum og afla þar? Verða Íslendingar ekki, eins og aðrir, að elta fiskinn, meðan þeir lifa á honum? Og á þessu tímabili, þegar þessi till. var flutt, þá höfðu menn ekki enn uppgötvað hina miklu síldarstofna, sem nú er ausið upp. Hvort þeir voru þarna eða ekki, skal ég ekki segja; - menn vissu ekki um þá og það var ljóst, að skipin, yfir 100 og 150 tonn, þau höfðu ekki nægu verkefni að gegna við þorskveiðar, ef þau gátu ekki haft aðrar veiðar sér til uppbætis. Menn komast ekkert áleiðis, nema þeir prófi eitthvað nýtt, og það er hættan við það að lifa veiðimannalífi, að menn verða að hegða sér eins og veiðimenn. Menn verða að elta veiðina þar sem hún er, en ekki þar sem þeim þóknast, að hún sé. Það er ekki vegna þess, að ég geri lítið úr landkostum Íslands, en ég segi, að við verðum að vita, hverjir landkostirnir eru, og við verðum að kunna að nota þá. Við höfum séð það, að sjávarútvegurinn er eilífum sveiflum háður. Hann hefur gert okkur efnaða í bili. Við skulum vona, að það standi sem lengst, en það er hygginna manna háttur að hugsa fyrir morgundeginum. Jafnvel á dögum faraóanna töluðu menn um og dreymdi jafnvel um sjö feitar kýr og sjö magrar. Og veröldin er undarlega breytt og orðin betri á ellidögum, eins og hv. 3. þm. Reykv. og hv. I. þm. Austf., ef hún hefur breytzt svo, að þessi regla gildi ekki lengur. En eins og ég er hræddur um, að þessara hv. þm. bati sé nokkuð skammvinnur, þá held ég, að við verðum að vera viðbúnir ólíkum íslenzkum aflabrögðum héðan af eins og hingað til. Það er of seint og það segi ég við forseta Alþýðusambands Íslands, það er of seint að ætla að fara að bjarga atvinnunni t.d. með slíkum framkvæmdum eins og þessum, þegar neyðin er skollin á. Ég man það vel, - og ég man það, að faðir minn var ekki mjög hrifinn af því, það mun hafa verið 1923, þegar núv. forseti Íslands, Ásgeir Ásgeirsson, var kosinn á þing, - að þá voru nýkjörnir þm. kvaddir niður í Stjórnarráð og lögð fyrir þá beiðni frá Hafnfirðingum um það, að þeir mættu leyfa erlendum veiðiskipum aðsetur í Hafnarfirði. Þeir, sem voru varfærnari í þessum efnum, eins og faðir minn, létu sér fátt um finnast og töldu, að það væri ekki víst, að ástæða væri til að hleypa útlendingum inn. Ásgeir Ásgeirsson svaraði þá: „Á að bíða eftir því, að beinagrindur séu lagðar með sem fylgiskjal.“ Þetta þótti nokkuð ungæðislega mælt, en hefur verið sagt af fullri alvöru, a.m.k. er mér þetta minnisstætt sem hatrammt svar við þófi á móti máli, sem þá var nauðsynlegt, að næði fram að ganga. Þá varð ekki ráðið fram úr atvinnuerfiðleikum Hafnfirðinga með öðru heldur en þessari neyðarráðstöfun. Nú er ekki neyðarástand á Íslandi, sem betur fer, en við höfum of oft, ég og hv. 5. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, og of lengi kynnzt atvinnuleysi og þeim hörmungum, sem því fylgja, til þess, að það sé verjandi af okkur að nota ekki hvert það tækifæri, sem tæst, til þess að koma í veg fyrir, að það böl herji Íslendinga oftar. Ég veit, að þessi samningur einn leysir ekki þann vanda, en hann mun eiga sinn þátt í að leysa hann með því að skapa hér öruggara og sveifluminna atvinnulíf heldur en við höfum hingað til átt við að búa. Ekki vegna þess, að þetta sé svo stórt í sjálfu sér varðandi þann mannafla, sem þarna fái vinnu. Það er talað um, að á fyrsta stigi verði þarna að staðaldri um 300 manns, siðan upp í 450 manns. Hv. 5. þm. Austf. talar um þetta sem hreint böl, að menn eigi að fá vinnu þarna. Hann gáir þó ekki að því, að talið er, að í lok þessa tímabils verði komnir 17 þús. manns fleira á vinnumarkað heldur en eru í dag, 17 þús. manns jafnvel þó að við gerum ekki ráð fyrir neinu aðstreymi annars staðar frá, og við skulum reyna að vinna á móti því eftir föngum, þá skulum við einnig gera okkur grein fyrir því, að það fólk, sem þegar er hingað komið, þarf vinnu hér. Fjöldi þessara verkamanna er ekki svo ýkja mikill miðað við ýmis önnur fyrirtæki. Menn tala um þetta sem risa, er muni kollsteypa okkar þjóðfélagi. Ég játa, að það er rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að fjárfestingin er mikil, en það er alls ekki síður við, sem fáum vald á þeirri fjárfestingu, heldur en fjárfestingin á okkur. Þessir menn eiga að lúta íslenzkum lögum og eins og hv. þm. drap á, þá er eignarnámsheimild fyrir hendi, ef allt um þrýtur. Þessir menn verða engir alræðisherrar hér. Það er vegna þess, hversu mikið þeir leggja hér undir okkar lögsögu, sem við fáum stórkostlega sterka aðstöðu gagnvart þeim í allri okkar viðureign við þá, einmitt vegna þess, hversu miklu fé þeir hafa fórnað í þetta, en þeir að vissu leyti halda ekkí uppi nema mjög takmarkaðri vinnu fyrir okkur, sem við skulum þó ekki gera lítið úr. Það er engan veginn lítið gerandi úr því, að 450 manns fái örugga, góða vinnu til frambúðar. Það hefur verið sagt, að það safnist töluvert í kringum þann hóp á ýmsa vegu. Enginn vafi er á því, eins og hv. 5. þm. Austf. gat um, að þetta eru lágmarkstölur. Ég reikna með því, - ég tel víst, - að ef við leggjum áherzlu á, þá getum við fengið þá til þess að hafa minni véltækni í þessu og fengið fleiri mönnum vinnu, ef við kjósum það. En jafnvel nú í dag, þá eru allmörg, a.m.k. nokkur fyrirtæki, sum stærri, önnur, sem slaga fyllilega upp í álbræðsluna. Sambandið eitt, ásamt sínum dótturfyrirtækjum, ekki kaupfélögin talin með eða Olíufélagið eða þau önnur, sem hafa aðra meðeigendur, - heldur einungis þau, sem eru talin bein dótturfyrirtæki, er skv. síðustu skýrslu með alls í vinnu 1366 menn. Loftleiðir er talið að hafi innanlands 532 menn í vinnu í árslok 1965. Eimskip samtals um 700. Flugfélagið eitthvað rúm 300. Fjöldi annarra fyrirtækja hundrað, tvöhundruð, upp undir þrjú hundruð manns, - fjöldi fyrirtækja. Álbræðslan er enginn slíkur risi, að hún muni kollkeyra allt hér á Íslandi. Það er góðra gjalda vert og mikilsvert að fá öruggan vinnuveitanda fyrir þennan hóp. Úr því skulum við sannarlega ekki lítið gera. En hann er ekki slíkur risi, að hann drepi allt niður í kringum sig. Þvert á móti höfum við, vegna þess að þeir hafa látið fjármagnið eftir í landinu, þessa sterku aðstöðu, sem ég áðan drap á. Það er svo annað mál, að það þarf fleiri menn á meðan verið er að koma þessu mannvirki upp. Það er heldur engan veginn nýjung, að erlendir verkamenn séu hér. Á dögum nýsköpunarstjórnarinnar á árinu 1946 voru hér fyrir utan Dani og Færeyinga taldir 933 útlendingar, sem höfðu atvinnuleyfi. Árið 1947 voru hér 713 útlendingar, hvort Danir og Færeyingar eru taldir þar með eða ekki kemur ekki ljóst fram í þessari skýrslu. Á dögum vinstri stjórnarinnar voru hér færeyskir sjómenn og landverkamenn í fiskvinnslu. Árið 1956 eru þeir 943, 1957 1344 og 1958 900. Síðan fækkar þeim. Árið 1965 eru atvinnuleyfi alls 1320, þar af um 580 Færeyingar. Ég segi, það er bitamunur en ekki fjár, hvort nokkrir, ég vil segja nokkur hundruð manns, koma til viðbótar eða ekki, dvelja t.d. í skipi suður í Straumsvík, meðan verið er að taka mesta kúfinn af vinnuaflsskortinum, meðan verið er að koma þessum framkvæmdum áleiðis. Þeir þurfa ekki á nokkurn hátt að trufla okkar atvinnulíf eða verða neinum til miska. Ég veit það, að ef það á fyrir okkur að liggja, hv. 5. þm. Vestf. og mér, að vinna saman að framkvæmd þessara mála, þá höfum við leyst þyngri þraut en þá að ráða fram úr þeim vanda. En ég segi: Úr því að hér er ekki um meira atriði að ræða varðandi vinnuafi en þetta, af hverju leggja menn þá kapp á að koma þessu áleiðis? Fyrir mér er það fyrst og fremst vegna þess, að ég er sannfærður um það, að íslenzku þjóðarinnar biði ómæld hagsæld í hagnýtingu auðlinda, bæði vatnsorku og hita. Ég er sannfærður um það, að það verður miklu örðugra að ráðast í Búrfellsvirkjun, velti menn því fyrir sér, hvernig sem þeir vilja, - ef við getum ekki selt þessu erlenda stóriðjufyrirtæki verulegan hluta aflsins um árabil til þess að borga niður fyrir okkur kostnaðinn. Með því er ekki hallað á aðra atvinnuvegi, með því er sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði gert mögulegt að fá meira og ódýrara rafmagn en þeir ella mundu fá, og enginn af þessum atvinnuvegum getur staðizt nú nema með því að njóta rafmagns. Það er þess vegna ekki verið að halla á þá, það er beinlínis verið að vinna fyrir þá með því að gera mögulegt að ráðast í stórvirkjun og selja rafmagnið ódýrara verði heldur en ella. Og þó er það minnst um vert, sem kemur fyrst í ljós. Mest um vert er, að þarna er ráðizt í virkjun stórfljóta landsins og þá kemur eitt af öðru. Ef við berum gæfu til þess að samþ. þetta nú, sem ég örugglega treysti, er ég öruggur um það, að hv. þm., Gísli Guðmundsson, á eftir að sjá þann draum sinn rætast, að Dettifoss verði virkjaður. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr, er það þéttbýlið, sem verður að leggja til aflið í það að standa undir þessum stóru virkjunum, gera hina stóru hluti hér á landi og beita sínu afli til þess, að byggð geti haldizt út um allt land. Ef við höfum ekki skilning á þessu og gerum það ekki, erum við vissulega illa farnir, ef staðið verður á móti því, að þéttbýlið fái þetta afl og þennan möguleika eða ef þéttbýlið fyllist svo af þráa og hroka, að það fæst ekki til þess að skilja, að það eru fleiri til en það eitt. Ég er alveg sannfærður um það, að eins og það er undirstaða undir landbúnaði, að þéttbýli hefur skapazt á Íslandi, er það undirstaða undir virkjun stórfljóta landsins, þar með Dettifoss, og hagnýtingu þessa mikla afls, sem runnið hefur ónotað frá upphafi vega, að við ráðumst í stórvirkjun, séum ekki hræddir, treystum okkur á við aðra og temjum þennan fák til framsóknar og hagsældar íslenzku atvinnulífi. Og það er ekki eingöngu, að þetta muni verða, - ég er sannfærður um, að það verður, - heldur kemur strax frá álvinnslunni margs konar annar atvinnurekstur. Þar með fæst efnivara í landið, sem gerir margs konar annan iðnað hér mögulegan og skapar bjargræðisvegi, sem ella og áður voru ekki fyrir hendi. Upp við hitt tjáir ekki að kippa sér, þó að menn verði fyrir nokkru aðkasti, þegar í slíkt stórvirki er ráðizt eins og þetta. Um það má vitna til ýmissa góðra manna, og ég ætla ekkert að gera upp á milli manna eftir flokkum, en við munum ósköp vel, að það var fullyrt, að þegar sementsverksmiðjan yrði reist, myndi fiskur hverfa úr Faxaflóa, a.m.k. úr stórum hluta hans. Það var einnig sagt, að sementsrykið myndi gera fiskverkun á Akranesi ómögulega. Ég man það, að ágætur maður hélt því fram, að áburðarverksmiðjan, byggð með þeim hætti, sem gert var, væri stórhættuleg. Hún framleiddi sprengiefni, sem gæti leitt til þess, að Reykjavík yrði lögð í rústir, áður en varði. Ég man eftir því, þegar ráðizt var í hitaveituna, að á síðasta stigi, þegar verið var að semja með þeim hætti, að það tókst þó að hrinda því máli fram að nokkru leyti meðan á stríðinu stóð, þá var einn góður bæjarfulltrúi, sem taldi samninginn við verktaka og lánin, sem þar voru, svo harðan og að mörgu leyti særandi fyrir íslenzku þjóðina, að erfitt væri undir að búa. Hver finnur nú til þeirra særinda, sem hitaveitan hefur lagt á Íslendinga? Það er talað um, að það sé ekki meira að ráðast í Búrfellsvirkjun nú en Sogsvirkjunina á sínum tíma. Hún þótti ekki lítið stórvirki á sínum tíma. Hinn 22. apríl 1931, þá var í blaði einu skrifuð grein, sem spurði: Hvað er í húfi fyrir bændur landsins? „Samsæri gegn sveitunum“ og var sagt byggt upp á samningi milli sameinaðra fjendaflokka Framsóknar. Fyrst er talið, að fjölga eigi þingmönnum Reykjavíkur. Annað, að ríkissjóður skyldi vera látinn taka á sig 7 millj. kr. ábyrgð fyrir Reykjavík til Sogsvirkjunarinnar. Þetta er talið eitt af fjórum atriðum í „samsærinu.“ Síðan segir: „Rísi bændur landsins ekki gegn tilræði samsærismannanna nú við næstu kosningar og hnekki því rækilega, mun þeim ekki gefast tækifæri til þess síðar.“ Þá var það samsæri og svik að reyna að virkja Sogið. Það er að vísu oft búið að vitna í símann, en ég get þó ekki látið vera, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp ræðu, sem gæti að verulegu leyti verið haldin í dag. Á Alþ. 1905 sagði mjög mikilsvirtur þm.: „Ég lít svo á sem 12. ágúst 1905 muni verða talinn allmikill merkisdagur í sögu hinnar íslenzku þjóðar. Hvort að því leyti, að með honum hafi oss hlotnazt nokkurt hnoss, þori ég ekki að fullyrða, - sagan sker úr því. En dagurinn mun þó engu að síður þykja merkilegur, því með honum hefst á nýjan leik nýr kafli í einokunarsögu Íslendinga. Sú hlið málsins er þó dýpst og stórkostlegust, því ég býst við, að það gripi dýpst og lengst inn í líf þjóðarinnar.“ - Síðan sleppi ég nú úr, en aftur kemur: „Þó Danakonungar hafi ekki allir verið stórmerkilegir, þá hafa þó margir þeirra verið velviljaðir í garð okkar Íslendinga og sýnt það í mörgu, en sumt snerist þó í hendi þeirra í gagnstæða átt, af því þá sjálfa og ráðgjafa þeirra brast þekkingu á högum vorum. Eins hygg ég að verði með ritsímasamninginn, - ég er viss um, að hann er gjörður í góðu skyni, en ég held, að hann verði ekki til að glæða sjálfstæði vort. Það hefur rétt verið sagt og ekki að orsakalausu, að árið 1262 hafi verið eitt hið mesta óhappaár í sögu vorri, því þá glötuðum við sjálfstæði voru og frelsi. En það er annað ártal, sem í mínum augum er engu bjartara, það er 20. apríl 1602. Það er einhver sá dekksti dagur, sem Íslendingar eiga í sinni sögu. Margir munu vita, hvað þá skeði, það voru liðug 300 ár í vor, síðan það varð, en þann dag var dönskum verzlunarmönnum í fyrsta skipti gefið svokallað „privilegium,“ þ.e. einkaleyfi yfir íslenzkri verzlun.“ Þá rekur ræðumaður, að það hafi í fyrstu einungis átt að standa í 12 ár. Skal ég ekki fara lengra út í það. En síðan talar ræðumaður um, að einokunin hafi staðið í 186 ár og segir: „Það þarf ekki að lýsa því, hve miklu miskunnarleysi og harðýðgi var beitt við íslenzku þjóðina á þeim tímum, því síður eitrun þeirri, sem læsti sig um allan þjóðarlíkamann út frá einokunarmeininu. Einokunin ól upp óráðvendni, heigulsskap og ósjálfstæði í þjóðinni, og landinu og öllum atvinnuvegum þess varð hún til niðurdreps. Þegar vér nú höfum þetta fyrir augum, og vér hugsum um sögu vora, mun fleirum fara eins og mér, ég hefi ekki getað að mér gert, að mér iðulega hefur dottið óöld þessi í hug, þegar ég hefi lesið ritsímasamninginn.“ Enn segir ræðumaður: „Samningurinn við Stóra norræna á nú að gilda, ekki í 12, heldur 20 ár, og eftir þau 20 ár mun sjálfsagt svo fara, að hann verði endurnýjaður og enginn, sem hér er inni, er vist svo fróður eða framsýnn, að hann geti sagt, hvað úr honum spinnist, en ekki veldur sá, er varir, þótt verr fari. Ég segi þetta af því, að við, að því er einkaleyfin snertir, erum brennt barn, við höfum stórskaðað okkur á einokunareldinum, og við ætlum því nú að hafa vit á að forðast þann eld. Ég lit svo á, að öll einokun hafi dauða í sér fólginn. Öll einokun heftir einhverja eðlilega blóðrás, einhverjar framfarir í lífi þjóðanna, og því eigum við nú að rísa á móti ritsímasamningnum við Stóra norræna, því hann getur orðið að helsi og hlekk á hálsi þjóðarinnar. Það stendur að vísu í samningnum, að við getum orðið meðeigendur að sæsímanum að 20 árum liðnum, en aðeins ef félagið skaðast á honum og vill ekki eiga hann áfram, því sé nokkur arðsvon af honum, verða Danir auðvitað ekki svo náðugir að sleppa honum, en samningurinn verður endurnýjaður.“ Síðan talar ræðumaðurinn um, að hann vilji segja allt gott um Dani, en við eigum ekki að vera í vasa þeirra og heldur áfram: „Við eigum að sýna þeim vinsemd í hvívetna, en við eigum alls ekki að leyfa þeim að rýja okkur. Við eigum sjálfir að gjöra sem mest við getum, en við eigum ekki að láta okkur sæma að lifa á annarra náð. Það er vegurinn til þess að verða að sönnum manni: Þroska- og sæmdarvegurinn jafnt fyrir einstaklinginn sem þjóðina. Við eigum sjálfir að brjóta okkur braut frelsis og sjálfstæðis. Það hefur verið margsýnt, bæði við 2. og 3. umr., að við getum einnig tekið þetta mál svo, að við verðum húsbændur á okkar heimili. Þessi leið liggur upp á við til framfara og sjálfstæðis, öll önnur leið niður.“ Þetta er sem sagt hin leiðin, sem ræðumaðurinn þarna vísar á. Síðan segir hann, þegar hann talar um brtt.: „En sú brtt. táknar það eitt í mínum augum, að við eigum að fresta málinu. Ég er sannfærður um, að það er skynsamlegasti og viturlegasti vegurinn og sá vegur, sem þjóðin vill. En þar með er ekki sagt, að málið eigi að deyja, það á aðeins að deyja á grundvelli ritsímasamningsins við Stóra norræna. Ég veit raunar, að sumir segja, að það sé ekki rétt hermt, að þjóðin sé á móti honum og allur andróðurinn gegn honum sé að kenna æsingum einstakra manna, er séu stjórninni mótfallnir. Þetta getur verið. En þá er til glöggur vegur til þess að komast fyrir sannleikann í þessu efni, sá vegur, að leysa nú upp þingið og stofna til nýrra kosninga á þessum grundvelli. Fyrir þá, sem vilja vita vilja þjóðarinnar, er eðlilegast að fresta málinu og gjöra þetta, en ef menn eru hræddir við, hvað þjóðin muni segja, þá er eðlilegt, að þeir vilji ekki fresta málinu. En ég mun greiða atkv. mitt með því að málinu sé frestað. Einhver hv. þm. talaði á þá leið, að þingið ætti engan dómstól yfir sér.“ Hann hefur verið eins og hv. þm. Helgi Bergs, sem vill vera dómari yfir kjósendum. Nú, en þessi ræðumaður heldur áfram: „En ég álít, að dómstóll þjóðarinnar sé yfir þinginu. Vitaskuld getur þingið um stundarsakir drifið áfram mál í trássi við þjóðina, en þegar þingmannsumboðinu er lokið, gengur þingmaðurinn fyrir dómstól kjósenda sinna, og þá stendur hann eða fellur. Ég er nú hræddur um, að ef þetta mál verður drifið í gegn á þinginu, verði dómur þjóðarinnar ekki að vilja þeirra, sem það gjöra. Það er ekki viturlegt að knýja málið áfram með afli á móti vilja þjóðarinnar. Ég er sannfærður um, að margt illt sprettur af því. Það getur komið sá dagur, að þm. þeir, sem eru máli þessu fylgjandi, sjái og reyni, að jafnvel ekki íslenzka þjóðin lætur að sér hæða. Það er alltítt í sögunni en næsta alvarlegt, þegar þjóðirnar sjálfar setjast á rökstóla og dæma þá, sem hafa setið þeim á hálsi. Af því hafa risið ógnir og blóðsúthellingar.“ Nú byrjar Hannibal að hlusta. „Ég geri nú ráð fyrir, að hér fari allt friðsamlega, en ég efast ekki um, að einnig þessi litla þjóð getur kveðið upp sinn dóm yfir þeim, sem ekki vilja láta að vilja hennar.“ Ég hygg, að hv. þm. gætu ekki komizt nær í stælingu á ræðu, þó að þeir hefðu allir lesið þessa ræðu fyrirfram og keppzt við að semja hana hver með sínu orðalagi. Ég bíð óhræddur dóms sögunnar.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls við þessa umr., en eftir að hafa hlýtt á hæstv. iðnmrh. í dag, sá ég ástæðu til að kveðja mér hljóðs. Það var út af ákveðnum kafla í ræðu hæstv. ráðh., sem ég sé ástæðu til að gera aths. og mótmæla því, sem fram kom hjá hæstv. ráðh. Hæstv. iðnmrh. gerði nokkuð að umtalsefni þá gagnrýni, sem komið hefur fram á réttarfarsákvæðin - gerðardómsákvæðin í fyrirhuguðum alúminíumsamningi. Það er greinilegt, að hæstv. ráðh. unir því illa, að menn hafa talið þennan kafla bæði óviðunandi og jafnvel vansæmandi fyrir þjóðina að gangast undir slíkt ákvæði. En það er ekkert út af fyrir sig við því að segja, þó að hæstv. ráðh. reyni að andmæla því, sem fram hefur komið gegn þessum ákvæðum, en mér þykir hæstv. ráðh. vera kominn í rökþrot, þegar hann er að kalla til ábyrgðar menn, sem hann veit að hafa enga ábyrgð tekið, hvorki á þessu ákvæði né öðru því, sem í samningnum stendur. Og það var þetta, sem ég vildi sérstaklega gera að umræðuefni. Ég hef átt sæti um nokkurt skeið í svo nefndri þmn., sem fylgzt hefur með samningsgerðinni undir stjórn hæstv. iðnmrh., og nú ætlar hæstv. iðnmrh. að fara að gera okkur, sem völdumst til setu í þessari n. - hann ætlar að fara að gera okkur ábyrga fyrir þessum samningi, ef ekki samningnum í heild, þá a.m.k. því ákvæði, sem ég hér sérstaklega ræði um, og það er þetta, sem ég vil sérstaklega taka fram og mótmæla harðlega. 
             Hæstv. ráðh. er það vel kunnugt, að bæði við framsóknarmennirnir í n. og eins Alþb.-nm., við höfum allir haft okkar almenna fyrirvara um störf okkar í n., og ég vil leyfa mér í þessu sambandi að minna á bókun okkar Helga Bergs frá 15. júlí 1965, þar sem segir með leyfi hæstv. forseta: „Við leggjum áherzlu á, að áframhaldandi samningaumleitanir við Alusuisse verði m.a. miðaðar við eftirfarandi: 1. Að staðarvalið fyrir verksmiðjuna verði endurskoðað í því skyni að velja verksmiðjunni stað utan mesta þéttbýlissvæðis landsins, sbr. m.a. bókun Gísla Guðmundssonar á fundi 29. apríl. 2. Að verksmiðjufyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum. 3. Að það gjald, sem verksmiðjan greiðir fyrir raforku, megi í raun verða til þess, að verksmiðjan standi undir stofn- og rekstrarkostnaði virkjana á hverjum tíma m.a. með samningsákvæðum um tíða endurskoðun raforkuverðs. Jafnframt minnum við á nauðsyn þess, að ráðstafanir séu gerðar til þess að koma í veg fyrir, að bygging verksmiðjunnar hafi óhagstæð áhrif á verðlags- og efnahagsþróun í landinu, en fyrsta skrefið í þá átt teljum við vera, að gerð sé ítarleg áætlun um vinnuafl og framkvæmdaverkefni næstu ára.“ Þá er hér haft eftir Helga Bergs, að hann vilji taka þetta fram: „Til þess að koma í veg fyrir, að þátttaka í nefndarstörfum nú væri talin þýða fráhvarf frá þessari „prinsip“-afstöðu, sem hafi verið gerð grein fyrir á fundum áður.“ Það var áður en ég kom í n. Og ég vil enn leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það, sem bókað er áfram: „Ráðh. kvað þátttöku í störfum n. ekki bindandi fyrir alþm. um afstöðu til málsins, þegar til meðferðar þess á Alþ. kæmi, heldur aðeins til að allir þingflokkarnir geti kynnzt málinu, áður en það kemur til kasta Alþ. Ráðh. kvað vitað, að ágreiningur væri um ýmis „prinsip“-atriði málsins og um það í heild.“ Þetta var bókað á fundi í fyrrasumar og þetta er sú almenna afstaða, sem við höfum haft til veru okkar í n. og þetta vil ég, að komi fram. Og hæstv. iðnmrh. veit sjálfur, að við höfum haft þennan fyrirvara og hann á ekki nú að vera að gefa það í skyn á hv. Alþ., þegar málið er til meðferðar, að við höfum jafnvel verið tilbúnir að skrifa undir þetta gerðardómsákv., sem hann hefur sett inn í samningana. Það er alveg ljóst, að störf okkar í n. hafa eingöngu miðazt við það að fylgjast með samningsgerðinni. Við hötum aldrei tekið á okkur neina ábyrgð á því, hvernig samningarnir yrðu gerðir, og við höfum haft um það ótal fyrirvara, sem hæstv. ráðh. er kunnugt og raunar öllum þingheimi er kunnugt um. Hæstv. ráðh. vísaði í dag í bókanir, - mig minnir hann vísa í bókanir frá 17. fundi, - þar sem hann var að reyna að finna þessum orðum sínum stað. En ég sé, að þar er bókað eftir Helga Bergs: „Helgi kvaðst ekki hafa sérstakar aths. að gera við fyrirliggjandi uppkast, en taldi orðalag sums staðar of veikt, t.d. þar sem rætt er um íslenzkt réttarfar neðst á bis. 4 og efst á bls. 5.“ En þarna var um að ræða uppkast að grg. af Íslands hálfu, sem útbýtt var þá nokkru áður.  Ég held, að ég hafi ekki misskilið hæstv. ráðh. í dag og það voru fleiri, sem eftir þessu tóku og töldu ástæðu til, að þessu yrði mótmælt og það hef ég hér með gert.



Herra forseti. Ég vil aðeins til þess að greiða úr misskilningi hér taka fram, að hv. þm., sem nú var að ljúka máli sínu, hv. 5. þm. Norðurl. e. (lG), hann hefur algjörlega misskilið það, sem ég sagði hér í dag. Ég hef aldrei, hvorki fyrr eða siðar, hér eða annars staðar, talað um það, að hann eða aðrir í þmn. væru ábyrgir fyrir gjörðum n., ég hef tekið það skýrt fram. Ég tók það skýrt fram, þegar ég ræddi málið undir vantraustsumr., og ég tók það skýrt fram í fyrstu ræðu minni hér í þessari umr. Það er ekki þetta, sem ég var að tala um. Það, sem ég sagði í dag, er þetta, að hv. þm. og aðrir hafa gert fyrirvara um ýmislegt í störfum n., en þeir hafa aldrei gert fyrirvara um eða aths. víð gerðardómsákv. Og hvernig má það vera, spurði ég, ef slíkt glapræði var á ferðinni eins og það, að við værum með því að semja vantraust á íslenzka dómstóla, - ja, allt að því skerðingu sjálfstæðis þjóðarinnar, - að slíkt stórmál hefði þá aldrei sætt aths. af hálfu þm.? Þetta er alveg sitt hvað. Það er alveg rétt hjá þm., og um það á enginn misskilningur að ríkja, að ég geri hann ekki á minnsta hátt ábyrgan fyrir þessu gerðardómsákv. - Ekki á minnsta hátt. En þegar ég verð hér fyrir aðkasti fyrir það, að í samningnum séu ákvæði, sem jafnvel brjóti stjórnarskrá landsins og lýsi stórkostlegu vantrausti á Hæstarétt Íslands og íslenzka dómstóla, þegar ég verð fyrir slíku aðkasti, þá segi ég: Það er undarlegt! Og þetta nær ekki aðeins til þmn., og það sagði ég í dag. Það nær til allra þm. stjórnarandstöðunnar, því að þeir allir hafa um langan tíma séð þetta ákv. og hafa á öllum þeim tíma getað gert aths. við það, ef þeim fannst þá jafnmikið glapræði í þessu ákv. eins og nú er haldið fram, en þær athugasemdir voru ekki gerðar. Af þessum sökum er þessi aths. byggð á misskilningi, en það fer ekkert á milli mála, að ég hef hvorki í dag né í nokkurn annan tíma reynt að gera þennan þm. eða aðra þm. þmn. ábyrga fyrir þessu ákvæði eða neinu ákvæði samningsins.



Herra forseti. Mér finnst nú, að það væri viðkunnanlegra, að þm. væru hér viðstaddir sem mest. Ég vil fara fram á það, að forsetinn hringi menn inn. Út af því, sem hæstv. iðnmrh. sagði núna síðast, að framsóknarmenn og aðrir hefðu aldrei gert fyrirvara um gerðardómsákvæðið, vil ég aðeins segja það núna, - en kem að því siðar í ræðunni, - að það er vitanlega fullgildur fyrirvari um þetta efni að setja fram þá kröfu, að álfyrirtækið yrði undir íslenzkum lögum. Skýrari fyrirvara, skýrari stefnu um þetta atriði er ekki hægt að hafa, og auðvitað gengur það algjörlega í bága við þetta að fallast á að setja þetta fyrirtæki undir erlenda lögsögu. Þess vegna hefði hæstv. ráðh. alls ekki átt að vera að gefa í skyn, að aðrir en hann og hans menn bæru ábyrgð á þessu ákvæði. Það var ekki sæmilegt af honum að vera að gefa það í skyn, og það var þetta, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. fann að hér áðan með réttu, og kem ég nánar að því síðar. Ég ætla, áður en ég kem að einstökum atriðum málsins, að gera ofurlitið að umtalsefni þá ræðu, sem hæstv. forsrh. flutti hér í kvöld, og ég verð að segja, að ég er honum mjög þakklátur fyrir það að hafa haft í henni það niðurlag, sem hann hafði. Síðari hluta ræðunnar er ég sérstaklega þakklátur fyrir, vegna þess að hann reyndi að setja sig þar upp á hærri sjónarhól en venja er til af hans hendi og ræða málið nokkuð víðtækt og með yfirliti. En honum fórst eins og nærsýnum manni, sem fer upp á háan hól, að hann er litlu nær, litlu betur settur en áður. Þannig fór fyrir hæstv. ráðh., að útsýni hans af þessum hól, sem hann steig upp á, reyndist vera harla bágborið. En þetta hafði þó þá stórkostlegu þýðingu, að það minnti mig og fleiri á, hversu þýðingarmikið það er að bera saman ástandið eins og það var í þjóðmálum Íslendinga fyrir síðustu styrjöld, þá atburði, sem þá urðu í þjóðarsögunni, við það, sem er að gerast núna, bera ástandið þá saman við ástandið núna og úrræðin, sem þá var gripið til, við úrræði þau, sem þessi hæstv. ráðh. beitir sér nú fyrir. Hæstv. ráðh. vildi byrja með því að bera saman velmegun þjóðarinnar þá og nú. Á árunum 1930–1940 annars vegar og hins vegar nú. Hann sagði, að þeir, sem réðu hér fyrir málum á þeim árum, ættu ekki að hafa hátt um það, sem þá gerðist, allra sízt í samanburði við það, sem væri að gerast nú. Og hann sagði á einum stað í ræðunni: Þið ættuð ekki að vera að tala um þetta, við höfum gert svo mikið meira en þið. Það er svo sem enginn vafi, að það átti að líta svoleiðis á, að það væri ríkisstj., sem hefði staðið fyrir þessum óskaplegu síldveiðum, sem hafa verið á undanförnum árum og öðru góðæri, sem við höfum átt við að búa. En sleppum því. Hæstv. ráðh. byrjaði með því, og þá mjög hróðugur, að bera saman hagvöxtinn, meðalhagvöxtinn, sem hefði verið 1930–1940, við það, sem væri núna. En hvað gerðist á þessum árum, 1930–1940, einkum framan af því tímabili? Það gerðist, að heimskreppan skall yfir. Það gerðist, að verðlag á útflutningsvörum landsmanna hrundi. Það lækkaði ekki, það hrundi, og markaðirnir lokuðust fyrir beztu framleiðsluvörurnar, þannig, að það varð að draga framleiðslu þeirra saman. Hér var að verki heimskreppan, sem allir ættu að muna eftir, þar að auki þær sérstöku búsifjar, sem Íslendingar urðu fyrir, vegna þess að þeir urðu fyrir meiri skellum í sambandi við fiskviðskipti sín t.d. á Spáni en dæmi voru til í mörgum öðrum löndum. Hæstv. ráðh. er að láta reikna hagvöxt þessara ára. Finnst mönnum ekki drengilegt að bera hagvöxt þessara ára, þegar búíð er að taka í dæmið verðhrunið á afurðunum og kreppuna, að bera hann saman við hagvöxt síðustu ára. Telja svo þetta vera mælikvarða á frammistöðu stjórnarvaldanna á þessum tímabilum. Þetta gerði hæstv. forsrh. Íslands. Hann lét sér sæma þennan málflutning. Þetta átti að vera mælikvarðinn. Annars vegar hagvöxturinn á þessum árum, þegar þjóðin varð fyrir þessum áföllum, og hins vegar vöxturinn núna síðustu árin, sem hafa verið metár í aflalegu tilliti, og verðlag á íslenzkum útflutningsafurðum farið hækkandi ár frá ári. Það gæti náttúrlega hugsazt, að það væri frá einhverju sjónarmiði boðlegt fyrir hæstv. ráðh. að flytja svona ræðu í landsmálafélaginu Verði eða einhvers staðar annars staðar í Sjálfstfl., en þetta eru ekki frambærileg rök á Alþ. Íslendinga, það er alveg vist. Og þá kemur spurningin, hvernig var snúizt við þessum vanda á árunum fyrir stríðið? Hæstv. ráðh. er alltaf að reyna að læða því inn, og hann mun hafa orðað það eitthvað á þá lund, að það hafi orðið afturkippur í framfarasókn Íslendinga á árunum 1930–1940. Það mundi nú engum þykja mikið, þó það hefði orðið afturkippur í framfaramálum Íslendinga við þá atburði, sem þá urðu. En ég hef leyft mér að halda því fram, að þrátt fyrir þessi vandkvæði og þessi áföll, hafi ekki orðið afturkippur í framfarasókn Íslendinga á árunum 1934–1939, og það eru þau ár, sem ég leyfði mér að miða við, þegar ég fann að þessum málflutningi hæstv. forsrh. Ég ætla mér að sýna fram á, að í þessu efni hef ég rétt fyrir mér, en hæstv. forsrh. er að reyna að falsa söguna. Hvernig var brugðizt við þessum vanda á árunum 1934–1939, eða 1934–1938 skulum við segja, til þess að taka það tímabil, þegar Framsfl. og Alþfl. fóru með stjórn landsins? Þegar það starf byrjaði, var orðið stórfellt verðfall á framleiðsluvörum landsmanna, hreinlega markaðshrun, og viðskiptahöft í öllum markaðslöndum, og bezti markaður okkar hafði verið á Spáni. Það, sem lafði eftir af saltfiskkvótanum á Spáni, byggðist á mútugreiðslum, sem inntar voru af hendi suður á Spáni, til þess að reyna að missa ekki allan kvótann, eins og landskunnugt er. Á þessum árum voru engar hjálpar- eða samstarfsstofnanir þjóðanna til í peningamálum og engin hjálp í viðlögum, en hver þjóð varð að duga eða drepast eftir því, sem eigin efni stóðu til. Ofan á þetta ástand í markaðsmálum, sem ég var að lýsa, bættist síminnkandi fiskafli við strendur Íslands, vegna þess að erlendir togarar skófu fiskimiðin inn undir 3 mílur og langt inn í flóa og firði, - langt inn í Faxaflóa og aðra firði skófu erlendu togararnir og aflinn fór sífellt minnkandi. En hvernig snerist nú þjóðin við þessum vanda undir forustu þeirrar ríkisstj., sem þá tók við? Sennilega hafa menn misst kjarkinn og kallað á útlendinga og beðið þá um að taka við atvinnurekstrinum. Það er ekki ólíklegt, að menn hafi gert það, að menn hafi gerzt nokkuð svartsýnir, þegar svona stóð, kannske haldið, að það væri ekki hægt að byggja eingöngu á sjávarútvegi, ef til vilt haldið, að afli gæti brugðizt áfram. Er ekki líklegt, að mönnum hafi dottið þetta í hug, eins og mönnum dettur í hug núna, að eina leiðin til þess að bjarga sér sé sú að afhenda erlendum aðilum atvinnureksturinn á Íslandi? Skyldi nokkrum hafa dottið í hug á þessum árum, að það væri hægt að virkja fallvötn Íslendinga, hægt að ráðast í að virkja stórt? Það er ótrúlegt, að nokkrum manni hafi dottið í hug við þessi skilyrði, að slíkt væri mögulegt. Það er þvert á móti líklegra, að menn hafi álitið, að það væri óhugsandi að virkja nema með því að taka um leið inn erlendan atvinnurekstur, til þess að útlendingar gætu staðið undir raforkusölunni. En hvað var gert? Var það þetta, sem gert var á þessum árum, sem hæstv. forsrh. vill nú endilega tala um? Var það þetta, sem gert var á þessum árum? Var gripið til þessara úrræða? Nei, það var ekki gripið til þessara úrræða. Það var allt annað, sem gert var. Það var hafin í landinu allsherjar uppbygging nýrra atvinnugreina og hlúð að því, sem fyrir var á vegum Íslendinga sjálfra, - á vegum Íslendinga sjálfra. En á þessum árum verð ég fyrir því, að blaðasneplar þeir, sem hæstv. núv. forsrh. stóð að á þeim tíma og aðrir hans félagar, m.a. Morgunblaðið, komu á kreik þeirri lygasögu, að ég væri í útlöndum til þess að bjóða erlendum aðilum sérréttindi á Íslandi, samninga um atvinnuréttindi á Íslandi. En þetta var ósatt. En Morgunblaðið lét sér sæma að halda því fram, að ég og aðrir værum að starfa að þessu líklega vegna þess, að þessum blessuðum mönnum hefur ekki getað dottið í hug, að hægt væri að reisa við öðru vísi en að gefa sig útlendum aðilum á vald, og þess vegna hlytum við að vera að makka þetta. Og það er a.m.k. ekki fjarri lagi að gizka á þetta, miðað við þann hugsunarhátt, sem kemur fram núna hjá þessum mönnum, að þeir hafi í raun og veru haldið það, sem þeir voru að segja. Á þessum árum var sett á stofn skipulagsnefnd atvinnumála, sem átti að hafa með höndum að leita nýrra leiða í atvinnurekstri Íslendinga. Og það var sett á laggirnar önnur stofnun, sem hét fiskimálanefnd, til þess að hafa sérstaka forgöngu um nýmæli í sjávarútvegi og styðja nýjungar í þeim efnum. Og á vegum þessarar síðari stofnunar hófst t.d. fiskfrystingin í landinu. Hún byrjaði í tilraunafrystihúsi, sem þessi n. kom á laggirnar og sem Sjálfstfl. var auðvitað á móti, það þarf ekki um það að spyrja. Hann var algerlega á móti því, eins og flestum atvinnuráðstöfunum, sem á þessu tímabili voru gerðar, til þess að Íslendingar gætu yfirleitt rétt sig úr kútnum. Það er ekki að furða þótt hæstv. forsrh. langi til að fá þetta rifjað upp og ýmislegt fleira í þessu sambandi, sem er ef til vill hægt að gera. En á þessum árum hófst fiskverkun með þessu nýja sniði í 25 frystihúsum víðs vegar um landið. Þetta var hvorki meira né minna en upphafið að þeirri gjörbyltingu, sem hefur orðið í fiskiðnaði Íslendinga og sem hefur bjargað þjóðinni. Upphafið er að rekja til þessara ára og einmitt til þessa tímabils, sem hæstv. forsrh. landsins, sem telur sig vera sögufróðan, heldur fram um, að á hafi orðið afturkippur í framfarasókn Íslendinga. Það var vitaskuld fleira gert, þótt við ramman reip væri að draga, því að peningar voru ekki rifnir upp á auðveldan hátt þá, eins og nærri má geta. Þá voru teknar upp karfaveiðar og skreiðarverkun var tekin upp á ný, og hefur þetta hvort tveggja orðið stórfelldir liðir í þjóðarbúskap Íslendinga. Afköst síldarverksmiðjanna jukust á þessum árum um 150%, en stjórnin ætlar að rifna af monti yfir því, nú í þessu góðæri og síldarmoki, að hún hafi aukið eitthvað dálítið afköst síldarverksmiðjanna. En við þessi skilyrði voru afköst síldarverksmiðjanna aukin um 150%. Þá var komið upp alveg nýju skipulagi á söltun síldar og verzlun og viðskipti með síld. En áður hafði verið þannig ástalt, að menn gátu helzt ekki komið nálægt síldarverkun, vegna áhættunnar, hún var óskipulögð með öllu. Markaðurinn var takmarkaður, og ef eitthvað veiddist að ráði, var saltað alltof mikið, og verðið féll, og menn urðu gjaldþrota hver um annan þveran. Nærri stappaði því, að enginn þyrði lengur að koma nærri síldarsöltun, og hún var orðin aðeins svipur hjá sjón og að verða lítils virði í þjóðarbúskap landsmanna. En á þessum árum var þessum atvinnuvegi skorinn algerlega nýr stakkur og komið á því skipulagi um verkun og sölu saltsíldar, sem hefur gert saltsíldarverkun að einum þýðingarmesta þættinum í þjóðarbúskap Íslendinga. Og þetta gerðist einmitt á þessum árum, þegar afturkippurinn varð í framfarasókn landsmanna, eftir því sem núv. hæstv. forsrh. segir mönnum söguna. Auðvitað veit hann mikið betur, en svona vill hann hafa söguna. Á þessum árum, einmitt þessum árum, sem ég er að tala um, 1935–38, var fyrsta stóra raforkuvirkjunin gerð á Íslandi, Sogsvirkjunin, sem kostaði á þeim tíma nálega 7 millj. kr., sem var nálega helmingurinn af, þeirri fjárhæð, sem fjárlög Íslendinga námu þá. Svarar til þess, að við réðumst nú óstuddir á erfiðum tímum í virkjun, sem kostaði upp undir 2000 millj. kr., ef miðað er við fjárlögin, eins og þau voru þá og eru nú hjá núv. ríkisstj. Í þetta var lagt einmitt á þessum árum, þegar „afturkippurinn“ varð sem mestur í framfarasókn landsmanna. Þá var lagt í þetta. Og það var ekki talið þá alveg óhjákvæmilegt að hengja aftan í virkjunina stórfyrirtæki erlendra manna, sem gætu keypt bróðurpartinn af orkunni. Það gerðu menn ekki, af því að menn höfðu hugsað sér að reyna að byggja upp sinn eiginn atvinnurekstur sjálfir. Þeir kjarklausu voru ekki komnir til valda þá. Við skulum aðeins staldra þarna við, einmitt við Sogsvirkjunina, vegna þess að nú er verið að tala um virkjun, Búrfellsvirkjun án alúminverksmiðju er miklu minna átak fyrir íslenzku þjóðina nú en Sogsvirkjunin var á sinni tíð. Um það er ekkert að efast, enda hef ég ekki heyrt nokkurn mann bera sér annað í munn. Ef við litum á stofnkostnaðinn, er þetta alveg augljóst. Sogsvirkjunin var þá líka miklu meira við vöxt, miðað við raforkunotkun á Íslandi en Búrfellsvirkjun án alúmínvers væri núna. Samt hikuðu menn ekki við að leggja í hana og Búrfellsvirkjunin án alúmínvers gefur miklu hagstæðara raforkuverð nú en Sogsvirkjunin gat gert þá. Hún er miklu hagstæðari virkjun, en samt sem áður er manni sagl, að það verði að semja við erlendan auðhring, vegna þess að annars sé ekki hægt að virkja á hagkvæman hátt fyrir Íslendinga. Þó er hægt að virkja án þess á miklu hagstæðari hátt en við höfum nokkru sinni virkjað áður og á miklu hagstæðari hátt en Sogsvirkjunin var á sinni tíð, sem hefur þó reynzt hin mesta mjólkurkýr fyrir þjóðarbúið og engan svikið. Og það sama er að segja um aðrar Sogsvirkjanirnar. Menn hugsa nú kannske: Ja, því hefur ekki verið haldið fram, að það hefði ekki verið hægt að virkja án þess að taka alúminhringinn með í leiðinni. Já, það hefur ekki verið orðað þannig, en við skiljum fyrr en skellur í tönnunum. Það er ekki nema örstutt síðan hæstv. forsrh. sagði það hérna í þessum ræðustól, rétt áður en við fórum í matinn, að það væri óneitanlega miklu erfiðara að ráðast í Búrfellsvirkjun, ef álverksmiðjan fylgdi ekki með. Við skiljum fyrr en skellur í tönnunum. Þeir settu fyrir sig erfiðið. - Þeir settu fyrir sig erfiðið við að koma upp Búrfellsvirkjuninni, eftir orðum hæstv. forsrh. Það var erfiðara. Það mátti ekki leggja það á sig að reyna að koma upp Búrfellsvirkjuninni. - Í Morgunblaðinu birtast greinar á sunnudögum, sem menn álíta, að séu venjulega ritaðar at hæstv. forsrh. sjálfum. Það eru slúðurdálkar, kallaðir Reykjavíkurbréf. En ýmislegt skynsamlegt slæðist þó með, eins og nærri má geta, þegar það er íhugað eftir hvern þetta er. En í einum af þessum dálkum segir svo ekki alls fyrir löngu, og er þá verið að minna á, hverju hafi verið lýst yfir af hálfu Sjálfstfl. strax árið 1961 og að engum þurfti að koma á óvart, það sem nú er komið á daginn. Það átti að vera svo greinilega sagt fyrir. Þar er sagt, með leyfi hæstv. forseta orðrétt: „En það yrði mun auðveldara en ella, ef sala orkunnar er fyrirfram tryggð með því verði, sem undir lánum getur staðið. En þá mundum við sjálfir eiga orkuverið og sjálfir þurfa að afla lánsfjár til þess.“ Sem sagt, ef alúmínverksmiðjan væri ekki með. Með öðrum orðum, það er alveg greinilega sagt og getur ekki misskilizt, að ástæðan til þess, að þessir hæstv. ráðh. lenda inn á þessari braut og vefja sig í þessum vanda, sem þeir hafa aldrei getað rifið sig út úr - ástæðan er sú að þeir eru haldnir minnimáttarkennd, þeir trúa því sjálfir, að það sé ekki hægt að fá lán erlendis til þess að gera Búrfellsvirkjun án þess að hafa alúmínverksmiðjuna með. Þetta er skýringin á öllu þessu, það botnar enginn í þessu, ef hann ekki hefur þetta í huga. Þetta er skýringin á öllu málinu. Þetta er skýringin á hugsunarhættinum og skýringin á því, hvers vegna í þetta er ráðizt, og það kemur strax fram 1961. Og ólán ríkisstj. er einmitt það, að hún hugsaði svona strax og festi sig strax í þessu neti í viðræðum sínum við útlendingana og Alþjóðabankann og alla þá, sem hér eiga hlut að máli. Sat svo föst í því neti, sem hún sjálf hafði riðið og hafði ekki manndóm til að rífa það utan af sér. Það er einmitt þessi hugsunarháttur, sem er grundvöllurinn fyrir því, að lagt er út í þetta ævintýri. Ég var að rifja aðeins upp, hvað gerðist á þessum árum, þegar „afturkippurinn“ varð í framfarasókn landsins, eftir því sem hæstv. forsrh. taldi. Ég var að greina frá Sogsvirkjuninni og var búinn að segja frá ýmsu öðru. Þá er þess næst að minnast, að á þessum árum var fjöldi nýrra iðnfyrirtækja reistur, og þetta er mjög viðurkennt nú. Ungur myndarlegur iðnrekandi, sem á dögunum var að halda yfirlitserindi um íslenzkan iðnað, gekk út úr götu sinni til að greina frá og vekja athygli á þeirri staðreynd, að einmitt á þessum árum hefðu verið byggð upp mörg þeirra iðnfyrirtækja, sem hefðu dugað Íslendingum bezt. Þessi ungi maður kunni söguna betur en hæstv. forsrh. eða a.m.k. sagði réttara frá, enda er það engin tilviljun, að fjöldinn allur af myndarlegustu fyrirtækjum landsins eiga 30 ára afmæli, eða um það bil, um þessar mundir. Það er engin tilviljun. Á hinn bóginn getur hæstv. forsrh. komið hér og sagt: Þá voru ekki keyptir margir bátar - þá voru ekki keyptir margir bátar - og það á að vera sönnun fyrir því, að það hafi ekki verið vel búið eða skynsamlega stjórnað. En var von til þess, að keyptir væru margir bátar eins og ástatt var með sjávarútveginn þá? Markaðirnir lokaðir og þeir fáu, sem opnir voru, kannske tæplega hálfdrættingar að verðlagi miðað við það, sem var nokkrum árum áður. Var furða, þó að keyptir væru færri bátar en t.d. nú við þau skilyrði, sem nú eru? Og var furða, þó að menn leituðu sér annarra úrræða í staðinn fyrir það, sem var að lokast á þessum árum?  Ætli það hefði ekki verið sæmilegra fyrir forsrh. landsins, sem vill telja sig sögufróðan, að flytja mál sitt á aðra lund en hann gerði, að slíta ekki þannig út úr einstök atriði eins og tölurnar um hagvöxtinn skýringalausar, sem verða honum til minnkunar í þingtíðindunum, og svo þessa frásögn um bátana, hvað þeir hefðu verið fáir keyptir, en draga undan allt það, sem ég hef hér verið að greina frá og margt fleira í sömu stefnu. Þetta eiga svo að kallast stjórnmálaumræður! Hæstv. forsrh. var að tala um, að það hefði verið skemmtilegt, að hv. 1. þm. Austf. hefði reynt að ræða málin með yfirliti yfir þjóðarbúskapinn. Manni skildist, að hann ætlaði að feta í fótspor þm. Austf. og gera það sama, en það fór þá svona. En það er fleira, sem mætti greina frá í þessu sambandi, fyrst farið er að ræða þetta góðu heilli, því að þetta sýnir í raun og veru alveg tvo heima, annars vegar þann heim, sem við lifðum í fyrir styrjöldina, sem var byggður á því, að menn ættu að bjarga sér sjálfir og brjótast út úr erfiðleikunum og svo þann heim, sem við lifum í nú undir forustu hæstv. forsrh., þar sem að manni virðist helzt hugsað þannig, að það sé ekki hægt að gera neitt, afli geti brugðizt, það geti komið fyrir óhöpp, og þess vegna getum við alls ekki treyst á okkur, við verðum að fá hér útlendinga til þess að taka skellina af okkur. Í þessu sambandi er einnig ástæða til að benda á, að heildarframkvæmdir í landinu á árunum 1935–1939, á þessu kyrrstöðutímabili, sem hæstv. forsrh. var að segja frá, urðu meiri en nokkru sinni áður fram að þeim tíma. Árin 1935–1937 var t.d. varið til nýrra fyrirtækja svo sem síldarverksmiðja, frystihúsa, mjólkurbúa, rafveitna og iðnfyrirtækja nýrra o.þl. nálega jafnhárri fjárhæð og samtals á 10 árunum næst á undan þ.e. 1925–1934. Þessi ár eru samt, eins og eðlilegt er, kölluð kreppuárin, því að menn vissu tæplega, hvernig átti að komast af. Og það var auðvitað vegna þess, að þrátt fyrir þessar breytingar, sem urðu og þessa stórkostlegu framsókn, sem varð í landinu og sem þjóðin hefur búið að síðan, var gífurleg fátækt og talsvert atvinnuleysi. En það var ekkert einkennilegt, þegar tekið var tillit til þess, við hvað var að glíma. Og sannleikurinn er sá, að á þessum árum tókum við of lítið af erlendum lánum samanborið við þær gifurlegu framkvæmdir, sem í landinu voru. Skuldir jukust í heild sem svaraði Sogsvirkjuninni, en öll hin uppbyggingin var á þessum stórkostlegu krepputímum gerð fyrir tekjur þjóðarinnar sjálfrar. Náttúrlega var þetta ofraun. Það var ofraun. Það hefði þurft að taka meira af lánum, en það var erfitt að fá lán á þeim árum. Það voru ekki til hjálparstofnanir þá, sem hægt var að leita til, og engin óafturkræf framlög, eins og ég sagði áðan. Það varð hver að duga eða drepast. Og einmitt vegna þess voru gjaldeyriserfiðleikar og atvinnuuppbyggingin gat ekki orðið eins óskaplega ör, eins og hún hefði þurft að vera. Það er til marks um það, sem hrundi á þessum árum og sem þurfti að mæta, að útflutningur saltfisks á árunum 1935–1939 - en saltfiskurinn var á þessu tímabili aðalvaran, áður en síldveiðarnar jukust, - að útflutningur saltfisks á árunum 1935–1939 minnkaði nálega um 60% samanborið við það, sem var 1928–1931, áður en kreppan skall á. Hvað haldið þið að mundi gerast núna ef þetta kæmi fyrir? Ég er hræddur um, að hæstv. forsrh. yrði þá ekki bjartsýnn, og ég er hræddur um, að það færi þá eitthvað að minnka kjarkurinn. Hann yrði ekki brattur í ræðustólnum, ef svona áföll dyndu yfir. Ég vona, að annað eins og þetta komi aldrei aftur fyrir íslenzka þjóð. Það fer um mann hrollur, ef maður hugsar til þess, hvernig fara mundi undir forustu þeirra, sem nú fara með þessi mál, ef eitthvað í áttina að þessu ætti eftir að koma fyrir. Ég hef nú minnzt nokkuð á framkvæmdir í landinu á þessum árum. Nú skyldu menn halda, að mönnum hefði fallizt hugur varðandi það að innleiða hér nýjungar í félagslegum efnum einmitt á þessum árum og stiga spor til félagslegra framfara. En einmitt á þessu tímabili voru sett fyrstu lögin um almennar alþýðutryggingar og með þeim komið á fót Tryggingastofnun ríkisins og alþýðutryggingakerfið innleitt. Auðvitað var flokkur hæstv. forsrh. á móti því eins og flestu, sem gert var á þessum árum til þess að rífa sig út úr þessum vanda. Auðvitað var hann á móti því, og sjálfsagt telur hæstv. forsrh. það vera einn vottinn um þann afturkipp, sem á að hafa orðið á framfarasókn Íslendinga á þessu tímabili, að einmitt á þessum árum voru alþýðutryggingalögin sett og grundvöllurinn lagður að alþýðutryggingalögunum. Afurðasölulögin voru sett líka einmitt á þessum árum, og auðvitað var flokkur hæstv. forsrh. á móti þeim. Einmitt þeirri löggjöf, sem hefur orðið grundvöllur að framförunum í sveitunum alla tíð síðan og bjargaði íslenzkum landbúnaði. Auðvitað var Sjálfstfl. á móti því, og hann var svo ákafur á móti, að hann efndi til mjólkurverkfalls í Reykjavík til þess að reyna að kúga menn til að falla frá afurðasölulöggjöfinni. Og ég efast ekkert um, að jafnáhugasamur maður og hæstv. forsrh. hefur alltaf verið í pólitík í þeim herbúðum, að hann hefur verið framarlega í þeim framkvæmdum. Það dreg ég ekki í efa. Hann var snemma efnilegur og hlífði sér lítt. Á þessum árum var svo reist háskólabyggingin og komið upp rannsóknarstofnun atvinnuveganna, svo að aðeins séu dæmi nefnd um merkar stofnanir, sem einnig risu upp á þessum árum. Já, þetta gerðist á þessu tímabili, sem hæstv. forsrh. sagði, að hefði einkennzt af „afturkipp“, sem orðið hefði í framfarasókn Íslendinga, og réttast væri fyrir þá, sem að þessu stóðu, að ræða sem minnst um þessi ár. En ég tel á hinn bóginn þetta vera þýðingarmikla sögu og lærdómsríka sögu. Ég held, að það hafi verið gæfa íslenzku þjóðarinnar, að hæstv. núv. forsrh. var ekki kominn til valda hér þá og réði þá ekki stefnunni. Ég er hræddur um, eftir því sem kemur nú fram um hugsunarhátt hans og miðað við hvernig hann beitir sér nú varðandi úrræði í atvinnumálum landsins, að það hefði ekki þá verið hafin alhliða uppbygging á vegum Íslendinga sjálfra til þess að komast út úr vandanum, heldur hefði erlendum aðilum verið falin forsjá í atvinnumálum. Nú búum við við mokafla og höfum búið lengi. Stórhækkandi verðlag er á öllum okkar útflutningsvörum, en aðalvandamál þjóðarinnar er mannekla við að sinna viðfangsefnum, og alls staðar eru framfaraáætlanir, m.a. til að gera íslenzkt atvinnulíf fjölbreyttara og byggja upp ný íslenzk fyrirtæki og stækka þau, sem fyrir eru. Þetta eru höfuðeinkenni þjóðarbúsins í dag vegna góðra ytri skilyrða, en samt sem áður segir hæstv. ríkisstj., að það sé ekki hægt að treysta á íslenzka atvinnuvegi. Það sé ekki hægt að virkja við Búrfell án þess að hleypa stórrekstri erlendra manna inn í landið og atvinnurekstri Íslendinga sjálfra verður að ryðja frá til þess að fá pláss fyrir atvinnurekstur útlendinganna. Nú spyr ég: Hvað hefðu þeir menn tekið til bragðs fyrir stríðið við þau skilyrði, sem þá voru, sem standa fyrir þessu núna? Er nokkur í efa um svarið, og var það þá ekki gott, að þessir menn réðu ekki á þeim árum? Er eftirsjón að því? Nei, það var gæfa. Það var gæfa, að menn með þennan hugsunarhátt voru ekki komnir þá til valda á Íslandi. Og við hefðum ekki búið við það þjóðfélag, sem við búum við nú í dag, ef þeir hefðu þá setið í valdastólunum. Framfarasóknin eftir styrjöldina, sem hefur verið mikil, var byggð á þeim grundvelli, sem lagður var á þessum erfiðu árum fyrir stríðið, eins og við sjáum gleggst, ef við lítum á þróun fiskiðnaðarins, sem grundvöllurinn var lagður að fyrir stríðið. Eins ef við athugum þróun síldveiðanna, sem var byggð á því skipulagi í löggjöf, sem þá var sett, síldariðnaðinn, sem er aðeins framhald, endurbætur á því, sem þá var lagður grundvöllur að. Þetta er framþróunin eftir stríðið. Og íslenzki iðnaðurinn. Mörg merkustu fyrirtækin voru einmitt stofnsett á þessum árum fyrir styrjöldina og síðan haldið áfram á sömu braut. Loks var svo landhelgisútfærslan, sem kom til viðbólar og var stærsta endurbótaskrefið, sem nokkru sinni hefur verið stigið á Íslandi næst frelsistökunni. En það er einmitt táknrænt fyrir núv. hæstv. forsrh., að hann var einn af þeim mönnum, sem alls ekki var hægt að fá til þess að standa með í því, að landhelgin yrði færð út í 12 mílur. Til þess fékkst hann ekki. Í því vildi hann ekki vera með. Og þegar landhelgin var færð út í 12 mílur 1958, var þessi núv. hæstv. forsrh. ritstjóri stærsta blaðs landsins, Morgunblaðsins. Tilkynningin um landhelgisútfærsluna var birt um vorið 1958 og þá tilkynnt, að það ætti að færa út frá 1. september. Hæstv. ráðh. vildi ekki vera með í því og hans félagar. Þeir voru í stjórnarandstöðu þá. Það var gengið á eftir þeim að vera með, því að mönnum var ljóst, að mikils þurfti við og allir þurftu að standa saman. En þeir vildu ekki vera með, þeir vildu vera utan við ábyrgðarlausir. Og hvað kemur svo í ljós? Þegar búið er að ákveða landhelgisútfærsluna, tekur þessi hæstv. forsrh. sig til í blaði sínu allt sumarið og ræðst á ríkisstj. landsins fyrir það að hafa fært út landhelgina, og til þess að gera þetta sem allra tortryggilegast hélt hann því fram, að landhelgisútfærslan væri í raun og veru málefni kommúnista. Þeir hefðu kúgað framsóknarmenn og Alþflm. til þess að færa út, og það væru í raun og veru kommúnistar, sem stæðu fyrir landhelgisútfærslunni. Þessu hélt hæstv. ráðh. fram í blaði sínu einmitt um þær mundir, sem Bretarnir voru að gera það upp við sig, hvort þeir ættu að ráðast með herskip sín inn í landhelgi Íslands eða gera það ekki. Þá hélt hæstv. ráðh. þessu fram í blaðinu. Svo kemur að því, að um haustið ráðast Bretar inn með herskipin, vegna þess að þeir héldu, að Íslendingar væru klofnir í landhelgismálinu, ekki sízt fyrir skrifin í Morgunblaðinu. En Bretar skildu það ekki, að það voru bara fáir menn í forustuliði Sjálfstfl., sem stóðu fyrir þessu, en ekki almenningur á Íslandi. Þess vegna stóð almenningur saman gegn Bretum, þegar út í þetta var komið. En það var ekki fyrir kjark eða dugnað þessa hæstv. ráðh., núv. forsrh., að landhelgin var færð út. Ef hann hefði mátt ráða, hefði hún alls ekki verið færð út, því að það hefur alltaf verið hans hugsunarháttur, að það mætti ekkert gera í þeim málum nema það, sem hægt væri að fá útlendingana til þess að samþykkja. Þetta kom líka fram í því, að þegar átti að halda á sigrinum í landhelgismálinu, gekkst hæstv. ráðh. og félagar hans fyrir því, að samið var við Breta um að draga sig út úr íslenzkri landhelgi gegn því, að þeir fengju í raun og veru stöðvunarvald um frekari útfærslu landhelginnar framvegis. Þeir fengju vald til þess að skjóta öllum útfærslutilraunum Íslendinga fyrir alþjóðadómstól, - Bretar fengju eins konar stöðvunarvald í landhelgismálinu. En ég er að segja þetta hér sumpart vegna þess, að hæstv. ráðh. var að minnast hér áðan á landhelgismálið, - hann dró það inn í þessar umr. alveg sérstaklega, - og sumpart vegna þess, að þetta lýsir svo vel þeim hugsunarhætti, sem liggur á bak við þá stefnu, sem hér er fylgt. Og það verður ekki þolað ómótmælt, að þeir menn, sem eiga slíka sögu, temji sér að standa hér á hv. Alþ. og bera öðrum mönnum á brýn, að þeir hafi ekki nógu öruggan framfarahug í málefnum landsins og hafi verið dragbitar á framkvæmdir og framfarir. Slíkt er ekki með nokkru móti hægt að þola og verður ekki gert. Eins og ég sagði áðan, er ég mjög þakklátur hæstv. ráðh. fyrir það, að hann skyldi draga umr. inn á þetta viðtækara svið, því að það gefur einmitt tækifæri, nauðsynlegt tækifæri til þess að bera saman viðhorfið nú við það, sem áður var, þegar Íslendingar hafa brugðizt einna myndarlegast við þeim vanda, sem þeim bar að höndum. En þegar Íslendingar hafa brugðizt sem myndarlegast við, t.d. eins og gert var óneitanlega á kreppuárunum fyrir stríðið, hafa þeir farið þveröfugt að við það, sem hæstv. núv. ríkisstj. ætlar að gera. Þeir hafa ekki leitað á náðir útlendinga og beðið þá um að taka við málunum úr sínum höndum, heldur hafa þeir klifið þrítugan hamarinn til þess að hefja kröftuga uppbyggingu á sínum eigin vegum. Og ég held því fram, að það sé allra sízt ástæða til þess að breyta stefnunni núna. Ég hef aldrei viljað loka fyrir það með öllu að semja víð útlenda aðila undir vissum kringumstæðum um að taka að sér einstök verkefni í landinu, sem væru þannig vaxin, að við gætum ómögulega leyst þau sjálfir, en þyrftum þó okkar búskapar vegna að koma þeim í framkvæmd. En það liggur ekkert slíkt fyrir nú. Það er ekki einu sinni í áttina til þess, að ástandið sé þannig. Okkur vantar ekki verkefni. Eins og ég hef margtekið fram, er mannekla eitt helzta vandamálið í landinu, og menn hafa alls staðar ágætar framkvæmdaáætlanir, sem þeir þurfa að koma í framkvæmd. Og aldrei hafa verið betri skilyrði til þess að gera okkar atvinnulíf fjölbreyttara á eigin vegum en einmitt nú. Og við þurfum ekki að leggja út í þetta til þess að fá góða virkjun. Við getum fengið þá beztu virkjun, sem við höfum nokkurn tíma átt kost á að koma í framkvæmd, án þess að láta þetta fylgja með. Og hvaða ástæða er þá til þess að taka á sig þá gífurlegu áhættu, sem óneitanlega fylgir því að taka stórt erlent fyrirtæki inn í landið, því er nokkur maður hér, sem vill neita því, að þessu fylgi veruleg áhætta? Ég held ekki. Ég held, að það geti enginn neitað því, að það fylgir veruleg áhætta, það fylgir því stórkostleg áhætta m.a. á miklum áhrifum þessa fyrirtækis á íslenzk mál, sem menn þyrftu auðvitað að vera lausir við, ef menn ættu þess með nokkru mögulegu móti kost. Það er vitanlega alveg út í hött að halda hér hjartnæmar ræður um, að við þurfum að leggja út í þetta til þess að skjóta fleiri fótum en nú standa undir okkar atvinnulífi af þeirri einföldu ástæðu, að fjöldann allan af áætlunum einmitt í þá stefnu verðum við að láta liggja óframkvæmdar, vegna þess að okkur skortir mannafla til þess að koma þeim í framkvæmd. Það er verið að tala um það í þessu sambandi, að líklega geti þetta orðið lykill að stórfelldum iðnaði. Ég skal ekki vera með neinar fullyrðingar í því sambandi. Þetta er eitt af því, sem sagt er til þess að gylla þessar fyrirætlanir. En ég vil leyfa mér að benda á, að í Noregi eru alls ekki mikil brögð að því, að sérstakur iðnaður hafi vaxið út frá alúmínbræðslum. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið, hefur fremur litið eða réttara sagt mjög lítið orðið um þetta. Hvers vegna? Hvers vegna ætli það hafi ekki vaxið upp stórfelldur iðnaður út frá þessum fyrirtækjum í Noregi, ef gera mætti ráð fyrir því, að það væri auðvelt eða lægi beint við? Og þegar ég hef spurt um það, hvaða iðnaður þarna kæmi til greina og hvaða markað menn t.d. ættu að framleiða fyrir vörur úr þessu hráefni, hafa svörin vægast sagt verið ákaflega óljós, ef þau hafa verið nokkur. Því hef ég ekki getað séð, að þetta væri neitt sérstakt úrræði til þess að gera okkar atvinnulíf fjölbreyttara. En þá segja menn: Það er gert til þess að hægt sé að virkja. En þær röksemdir hafa verið hraktar að þess þurfi til að virkja hagkvæmt. Hæstv. ráðh. var í ræðu sinni í kvöld að tala um þjóðrækinn mann. Manni virtist hann hafa verið heldur svartsýnn. Hann nafngreindi ekki þennan mann, ég efast ekkert um, að þetta hefur verið mætur maður, enda sagði ráðh. það. En hann sagði, að þessi maður hefði lagt ákaflega mikla áherzlu á, að það væri vafasamt, skilst mér, að þjóðinni gæti fjölgað og lifað í landinu. Þetta var heldur óljóst, en ég skildi það þannig, að verzlun og iðnaður gætu aldrei orðið til á Íslandi. Eitthvað var þessi maður líka að tala um, að fiskveiðar væru í óvissu o.s.frv. Hvað mundi þessi maður hafa viljað, ef hann væri nú uppi? Álbræðslu, vafalaust. Alveg vafalaust álbræðslu. Þessi maður hefði verið í flokki hæstv. ráðh., hann hefði verið einn helzti baráttumaður fyrir álbræðslu með honum, það sjá allir. Það eru einmitt svona menn, svartsýnir menn, úrtölumenn, sem vasklegast ganga fram með hæstv. ráðh., og menn, sem ekki sjá, að það hafi orðið neinar framfarir á árunum fyrir 1940, af því að þær voru á vegum Íslendinga sjálfra. Það telja þeir allt hafa verið mjög lítils virði. En þessi maður hefði verið álmaður, það er alveg víst. Því er nú verr og miður, að það er minnimáttarkenndin og vanmatið á möguleikum Íslendinga sjálfra og vanmatið á því, að Íslendingar geti komið sér upp nægilega stórbrotnum atvinnurekstri, sem er grundvöllurinn að því, sem nú er verið að gera. Og ég vil enn einu sinni endurlaka þakklæti milt til hæstv. forsrh. fyrir að hafa minnt á að ræða þessi mál á þennan hátt. Það gekk allt í sömu stefnu hjá hæstv. ráðh. Hann var að tala um það t.d., að það væri of seint að bjarga atvinnunni, þegar neyðin væri skollin á, og hann var að hræða menn með hættunni á atvinnuleysi. Hvernig hefði þessi maður litið á málin á kreppuárunum fyrir stríðið? Ég held, að það séu lítil takmörk fyrir því, sem honum hefði þá fundizt, að þyrfti að ganga inn á til þess að bjarga við. Ég get ekki annað séð. Ég verð að segja, að mér lízt ekki á þennan hugsunarhátt, og ég held, að það sé ekki hann, sem leiðir til farsældar. Þessi bölmóður leiðir áreiðanlega ekki til góðs, og það eitt er alveg víst, að þeir, sem hafa dugað íslenzku þjóðinni bezt á undanförnum öldum, eru ekki þeir menn, sem hafa litið svona á. Það eru ekki þeir, sem hafa séð fjandann í hverju horni og viljað leita sér liðs, misjafnlega vel valins liðs til þess að glíma við hann. Hæstv. iðnmrh. var mikið niðri fyrir í dag og virtist taka mjög nærri sér þá gagnrýni, sem hafði komið fram á einstökum ákvæðum samningsins, ekki sízt gagnrýni, sem laut að því, að það á að setja fyrirtæki á Íslandi undir erlenda lögsögu, því það er kjarni málsins varðandi þann þáttinn. Málið er ósköp einfalt, það á að setja fyrirtæki á Íslandi undir erlenda lögsögu. Út af þessu var ráðh. mjög í uppnámi og satt að segja ekki alveg gott að fylgjast með eða fá samhengi í röksemdafærsluna að því er mér virtist. Mér virtist þetta helzt hjá hæstv. ráðh. ganga út á að hylja sig reyk í þessum háska og gera þetta svo flókið, að enginn botnaði neitt í neinu. Og það var auðheyrt, að hæstv. forsrh. þótti þetta ekki hafa tekizt nógu vel, því að hann kom hér og bætti við reykinn í sinni ræðu, sem ég skal nú bráðum koma að. Lagði reykský til viðbótar. Hæstv. dómsmrh. sagði, og ég held ég hafi áreiðanlega tekið rétt eftir því, - hélt fram þeirri nýstárlegu kenningu, að gerðardómur af þessu tagi gæti verið betri en íslenzkir dómstólar. Til hvers höfum við þá verið að berjast fyrir því að fá dómstóla inn í landið og fá sjálfstætt dómsvald? Er það ekki eitt höfuðeinkenni á sjálfstæðu ríki að hafa sjálfstætt dómsvald? En nú heyrir maður dómsmrh. landsins segja, að gerðardómar erlendis geti verið betri en íslenzkir dómstólar til þess að fjalla um málefni fyrirtækis á Íslandi, sem á að heita íslenzkt fyrirtæki, a.m.k. að vera skrásett íslenzkt fyrirtæki. Það kalla ég heldur nýstárlegt, og ég held, að ég hafi heldur ekki misskilið það, að hann hafi sagt, að þessi uppástunga um það að hafa erlendan gerðardóm í stað þess að fyrirtækið kæmi undir íslenzka lögsögu, að þessi uppástunga hafi komið frá íslenzkri hlið. Ég skildi hann þannig. Ráðh. hafði svo ekki talað nema nokkrar setningar, þegar hann sagði til viðbótar, að þessi ákvæði hefðu mikið breytzt stig af stigi okkur í hag. Ég fæ ekki komið þessu saman. Hver var að bisa við að breyta þessu okkur í hag, þegar uppástungan var frá okkur sjálfum? Var það hringurinn, sem vildi lagfæra þetta frá því sem þeir höfðu stungið upp á? Mikil er umhyggjan fyrir okkar málum! Ég held, að það hljóti að vera eitthvað bogið við þetta, og væntanlega leiðréttir hæstv. ráðh. það. Ég vil ekki snúa út úr eða hafa rangt eftir. En ætli þetta geti ekki þýtt, að það hafi verið misskilningur hjá hæstv. ráðh., að þetta hafi komið frá honum eða hans mönnum og þetta hafi, eins og líklegast er, komið frá hringnum, því að það kom fram einmitt í viðtalinu, sem blöðin áttu við forstjóra hringsins, að hringnum fannst þetta hafa tekizt vel. Að vera ekki undir íslenzkum dómstólum, því að þeim væri, að því er manni skildist, ekki að treysta í þessu efni vegna reynsluleysis. Ég held, að hæstv. ráðh. ætti ekki að vera að halda því fram, að hann hafi viljað þetta, a.m.k. þarf þetta þá miklu nánari skýringar við, svo að menn botni upp eða niður í þessu. Og hvað sem hæstv. ráðh. hefur viljað um þetta, hygg ég, að flestum öðrum sé það ljóst, að það er mikill ágalli, stórkostlegur ágalli og einn versti ágalli samningsins, að það skuli vera gengið undir það jarðarmen að setja fyrirtæki á Íslandi undir erlenda lögsögu. Hér var lesinn einhver feiknaruna af hliðstæðum, að því er átti að vera, en svo hratt, að það var ómögulegt að henda reiður á því á nokkurn hátt. En ég heyrði þó, að það var mest lagt upp úr, að hliðstæða í þessu efni væri sú, að í rússneskum olíusamningum væru ákvæði eitthvað þessu lík, um málskot til útlendra gerðardóma. En hvað er sambærilegt um viðskiptasamning um olíu á milli tveggja ríkja annars vegar og íslenzkt fyrirtæki, sem á að starfa hér og hafa hér stórfelldan atvinnurekstur í 45 ár? Hvað er hliðstætt í þessu? Það er eitthvað undarlegur hugsunarháttur, sem kemur þarna fram, og ég held því fram, að þetta hljóti að vera sagt til þess, að menn ekki átti sig á málinu, fremur en til þess að færa nokkur skynsamleg rök fyrir því, að þessi tilhögun sé eðlileg. Það er auðvitað ekkert sambærilegt í þessu. Það er ekkert sambærilegt við milliríkjasamning annars vegar og hins vegar samning um starfrækslu eins stærsta fyrirtækis í landinu sjálfu, sem aðstandendur þessa máls tala alltaf um eins og íslenzkt fyrirtæki. A.m.k. eru þeir ekkert feimnir við að kalla þetta íslenzkan atvinnurekstur, þegar þeir eru að reyna að vinna þessari hugmynd hylli, svo mikið er víst. Þá gerði ráðh. endurteknar tilraunir til þess að halda því fram, þó að hann vildi nú sjálfur ekki viðurkenna það áðan, að eiginlega væru allir þm. samsekir sér um þetta. Það var eins og við hefðum allir tekið þátt í þessum samningum og bærum ábyrgð á þeim með honum. Það er þokkalegur málflutningur þetta. Þessu hefur hv. þm. Ingvar Gíslason, hann var í þessari n., svarað fyrir sitt leyti með því, að auðvitað bera nm. enga ábyrgð á samningunum, og það sagði hæstv. ráðh. í öðru orðinu, þó að hann væri að læða þessu að í hinu orðinu í þessum þjóðlega stíl, sem við þekkjum. Við vitum, hver hafði þann stíl, hvaða persóna. Það var að vísu ekki þjóðsagnapersóna, það var skáldsögupersóna, sem hafði þann frásagnarmáta, sem minnir á þetta. Í öðru orðinu er því haldið fram, að í rauninni beri þm. allir ábyrgð á þessu, en í hinu orðinu er auðvitað sagt, að þeir beri ekki ábyrgð á samningunum. Einnig upplýsti Ingvar Gíslason alþm. hér í kvöld, að það hefði verið fyrirvari hreinn og klár af hendi þm. úr stjórnarandstöðuliðinu, að þeirra afstaða væri sú, að þetta fyrirtæki skyldi vera undir íslenzkum lögum og þar af leiðandi undir íslenzkri lögsögu. Ráðh. var vorkunnarlaust að átta sig á því, hvað í þessu fólst, enda vissi hann það auðvitað, þó að það sé verið að reyna að draga úr því með því að hafa þennan tvískinnung í málflutningnum. Svo bætti hæstv. ráðh. því við, að gerðardómsákvæðin hefðu verið sýnd Ólafi Jóhannessyni og hann hefði ekkert haft við þau ákvæði að athuga, sagði hæstv. ráðh. Ég ræddi þetta mál að sjálfsögðu við ólaf Jóhannesson nú í því hléi, sem gafst, og hann hefur beðið mig að segja, að hann hafi aldrei komið nálægt þessari samningagerð og aldrei látið uppi neitt álit varðandi ákvæði í þessum samningum, hvorki gerðardómsákvæði né önnur. Svo getur hæstv. ráðh. rætt þetta við hann á réttum stað, þ.e.a.s. í Ed. Eins og ég sagði áðan, virðist sem hæstv. forsrh. fyndist, að þessi reykur, sem hæstv. iðnmrh. og dómsmrh. hafði þyrlað hér upp, væri ekki nægilega svartur, - ráðh. ekki nægilega vel hulinn. Hann kom því hér og bætti við, og það var hreint ekki svo ómerkilegt, sem hann bætti við, til þess að sýna fram á, hvað þetta væri allt eðlilegt. Og fyrsta dæmið var þetta með landhelgina. Hann sagðist ekki leggja mjög mikið upp úr því, sem Ólafur Jóhannesson segði um þetta, vegna þess að Ólafur Jóhannesson hefði sagt, að menn ættu að vera undir það búnir að leggja málsín undir alþjóðadóminn, sagði hæstv. ráðh. og þóttist nú vel hafa gert, að því er manni virtist. En er eitthvað hliðstætt í því, að ríkið leggi málefni sín undir alþjóðadóm, eins og Ólafur Jóhannesson átti við, og hinu, að fyrirtæki á Íslandi, sem starfrækt er á Íslandi, skuli vera undir erlendri lögsögu? Er eitthvað hliðstætt í þessu? Auðvitað ekki. Hvers vegna er þá hæstv. ráðh. að eyða tíma manna hér við að hlusta á þvílíkt? Enda sagði hæstv. ráðh. rétt á eftir þessi orð, ég skrifaði þau eftir honum: „Hér stendur að vísu öðru vísi á. Hér er um að ræða mál á milli íslenzks fyrirtækis og annars aðila.“ Hvers vegna var hæstv. ráðh. þá að segja þetta? Hví var hann að blanda þessu inn í þetta? Hvaða þýðingu hefur svona málflutningur eða svona röksemdir? Jú, þetta átti að vera viðból við reykskýið til þess að gera það svolítið dekkra. Því er verið að bera þetta saman, fyrst hæstv. ráðh. segir sjálfur, að það standi öðru vísi á, m.ö.o. að það sé ekki sambærilegt? Hann ætti að svara því, en ekki ég. Síðan fór ráðh. að tala um mannréttindadómstólinn til þess að sýna, að því er manni virtist, hvað þetta væri eðlilegt og lýsti því í löngu máli, hverjir hefðu haft mestan áhuga fyrir því að koma Íslandi undir mannréttindadómstólinn. Ég get ekki séð, hvað það kemur þessu máli við. Hæstv. ráðh. reyndi heldur ekkert að tengja það við þetta mál, þó að hann kæmi með þennan þátt. Mér skilst þetta vera sjálfstæður þáttur um mannréttindadómstólinn, eða getur það verið, að hugsanagangur hæstv. ráðh. sé í raun og veru eitthvað á þessa leið: Af því að Íslendingar hafa gengið undir mannréttindadómstólinn, er og óaðfinnanlegt, að fyrirtæki, sem lögskráð er íslenzkt, skuli undanþegið íslenzkri lögsögu og komi undir erlendan gerðardóm. Getur verið, að ráðh. hugsi svona? Ég veit það ekki. En hann virðist ætla þeim, sem hlusta á hann, að hugsa svona. Það finnst mér ekki sanngjarnt að ætlast til slíks. Þetta er auðvitað alveg út í hött og kemur þessu máli ekkert við. Síðan hóf hæstv. ráðh. sérstakan kafla með því að sækja í sig veðrið og mana menn til þess að fallast á þá skoðun, að Íslendingar skytu deilum sínum yfirleitt til útlanda, og hann hafði sig upp í talsverðan hita og sagði, að það væri svívirðing fyrir íslenzku þjóðina að óttast að fara með mál sín fyrir erlenda dómstóla. Það væri svívirðing fyrir íslenzku þjóðina! Hvað á hæstv. ráðh. við? Eigum við að fara að mana hver annan til þess að fara með þrætumál okkar hér á Íslandi fyrir erlenda dómstóla? Hvað er þetta eiginlega? Til hvers hefur þá verið öll barátta Íslendinga fyrir því að færa dómsvaldið inn í landið, einn meginþátturinn í sjálfstæðisbaráttunni? Og þessi hæstv. ráðh. telur sig vera vel að sér í sögu! Ég veit satt að segja ekki, hvaða gildi svona lagað á að hafa, en eitt er víst: allt þetta sýnir, að það hefur komið illilega við kaunin á hæstv. ráðh., að Ólafur Jóhannesson o.fl. hafa upplýst þessar veilur, sem í samningnum eru að þessu leyti og eru mjög þýðingarmiklar. Þarna er um prinsipmál að ræða eða meginreglu, sem sé, að íslenzkir atvinnurekendur og atvinnurekendur á Íslandi séu undir íslenzkum lögum. Það verður ekki ógeðugt ástand hér, þegar þessi stefna til að gera atvinnuvegi landsmanna fjölbreyttari verður komin verulega á skrið, því að það getur varla verið, að menn, sem líta eins á þessi mál og hæstv. forsrh., hugsi sér, að þetta sé annað en lítil byrjun. Það leiðir alveg af öllum þeim hugsunarhætti, sem kom fram í hans ræðu, að hann hlýtur að hugsa þetta sem litla byrjun. Eða heldur hæstv. ráðh., að Íslendingar bjargi sér á þessu út af fyrir sig lengi, ef verulega bregzt grundvöllurinn að öðru leyti? Nei, hann heldur það ekki. Þess vegna hlýtur þetta að vera í hans huga bara byrjunin, og það verður ekki leiðinlegt ástand hér, ef menn halda áfram að framkvæma þessa stefnu og mikill hluti af atvinnurekstri í landinu verður orðinn af þessu tagi og ekkert af því á að heyra undir íslenzka dómstóla. Allur ágreiningur út fyrir pollinn! Ég held, að það væri réttast fyrir hæstv. ráðh. að viðurkenna það drengilega, að hér hefur þeim orðið mikið á í messunni, varðandi þetta mál. Líka vegna þess, að ef þeir ætla sér að halda áfram að gera íslenzkt atvinnulif fjölbreyttara á þennan eina hátt, sem þeir virðast hafa nokkra verulega trú á, þá er réttara fyrir þá að hafa fordæmið betra en þetta. Það gæti orðið dálítið erfitt fyrir þá að fást við þessi mál framvegis, ef byrjað er með þessu. Það er fullkomlega tímabært að aðvara þá, og þeir ættu ekki að herða sig upp gegn bendingum í þessa átt, heldur brjótast í því að reyna að fá þetta lagfært. Ég get ekki stillt mig um að skjóta því hér inn í, þó að það sé dálítið skothent, af því að ég sé, að það stendur hérna á blaðinu hjá mér: Fjármagnið eftir í landinu. Þetta mun ég hafa skrifað niður eftir hæstv. iðnmrh. eða forsrh. Það er nefnilega einn liður í þessari röksemdafærslu þeirra, að þarna sé verið að byggja svo mikið upp. Og hv. þm., Benedikt Gröndal, þegar hann í niðurlagi sinnar ræðu, hátíðlegur mjög, lagði áherzlu á, að einmitt með þessu væri verið að undirbyggja framtíðina. - Þetta fyrirtæki yrði grundvöllur í framtíðinni. En hvaða fjármagn ætlar þetta fyrirtæki að láta eftir í landinu? Það greiðir laun, en ekki meiri laun en hver annar. Það greiðir fyrir rafmagnið. Það mun sízt af veita til þess að halda í horfinu, að ekki sé meira sagt. Það greiðir skatt. Hvað verður eftir í hreiðrinu? Gróðinn kemur aldrei inn í landið. Verksmiðjan kemur inn sjálf. Fyrningafé kemur aldrei inn, og hún fer, eins og ég hef orðað það, út úr landinu jafnótt og hún slitnar. Þetta er grundvöllurinn. Þetta eru staðreyndir. Það er ekki hægt að komast framhjá þessu. Þetta er munurinn á erlendum og íslenzkum atvinnurekstri. Þetta er munurinn á þessu tvennu, og þess vegna er ekki skynsamlegt að gera meira en sem allra minnst af því að fara inn á atvinnurekstur erlendra aðila. Og það vona ég, að verði fast með íslenzku þjóðinni framvegis. Og ef þeir berja fram þennan samning, sem búið er að gera, með fyrirvara að vísu, vona ég, að það sitji þó a.m.k. eftir í unga fólkinu á Íslandi eitthvað at þeim umr., sem hér fara fram, og menn hugsi sig um tvisvar, áður en haldið verður áfram á þessari braut eða byggt á hliðstæðu sem verulegum þætti í þjóðarbúskap Íslendinga. Það getum við ekki gert vegna þess, hve við erum fáir. Það getur verið að stórþjóðirnar geti leyft sér að hafa mörg erlend fyrirlæki af þessu tagi. en við getum ekki leyft okkur svona nema í ítrustu neyð og þá mjög takmarkað. Það er þetta, sem við í Framsfl. höfum lagt mikla áherzlu á. Þess vegna er það með öllu óviðunandi, þegar hæstv. forsrh. og ráðh. eru að flytja þetta mál sem almennt úrræði í atvinnumálum Íslendinga. Ef þeir hefðu bundið sig við að segja, að þetta þyrfti að gera til þess að koma virkjuninni upp, hefðum við getað skilið þá, að þeir hefðu vegna þessarar minnimáttarkenndar, sem ég ræddi um áðan, ekki treyst sér til þess að útvega lán til virkjunarinnar og því leiðzt út í þetta. Það var skiljanlegt, þó að ekki væri það myndarlegt og sízt af öllu karlmannlegt og sízt af öllu til fyrirmyndar samanborið við það, sem áður hefur verið gert, t.d. varðandi Sogsvirkjanirnar, við miklu verri skilyrði en nú eru. En það var skiljanlegt. En hitt er verra, þegar farið er að flytja þetta sem upphaf að þýðingarmikilli stefnu til þess að gera íslenzkt atvinnulif fjölbreyttara framvegis. Hæstv. iðnmrh. var að tala um, að Framsfl. væri í þessu eins og svo mörgu öðru heldur óstöðugur hefði óskýra stefnu og hringlaði til og frá - og sagði, að þó að við værum á móti þessum samningi, hefðum víð samt talið rétt að athuga þann möguleika að koma upp alúminverksmiðju í sambandi við stórvirkjun á Íslandi. Það er alveg rétt, við vildum láta athuga þann möguleika. En hæstv. iðnmrh. láðist að geta þess, að undir eins og við gengum til samstarfs um að athuga þetta, sem fyrir lá, eða í marzmánuði, ályktuðum við alveg greinilega, hvaða skilyrði við töldum, að þyrfti að uppfylla, til þess að það kæmi yfirleitt til mála að ljá máls á slíkum samningi. Og þar í var, með leyfi hæstv. forseta, að ekki væri hægt að afgreiða slíkt nema sem lið í heildaráætlun í framkvæmda- og efnahagsmálum og ekki tiltök að hefja slíkar framkvæmdir við verðbólguþróun og vinnuaflsskort, sem íslenzkir atvinnuvegir ættu við að búa. Sem sé, það væru ekki tiltök að leggja út í slíkt, ef Íslendinga vantaði ekki verkefni, og eins og sakir stæðu væri því ný stefna í efnahags- og atvinnumálum forsenda þess, að unnt væri að ráðast í stóriðju. Enn fremur að hið erlenda fyrirtæki nyti engra hlunninda umfram íslenzka atvinnuvegi og lyti í einu og öllu íslenzkum l., og raforkusala til þess stæði a.m.k. undir stofnkostnaði virkjunar að sínu leyti. Enn fremur að slík framkvæmd stuðlaði að jafnvægi í byggð landsins og hjálpaði til að leysa byggðavandamálið, sem hefði verið þýðingarmikið atriði og út af fyrir sig hægt að taka á sig talsverða áhættu, ef það hefði getað hjálpað okkur í þeim mikla vanda. En allt hefur þetta horfi öfugt við það, sem Framsfl. vildi og því er það, að við höfum beitt okkur á móti samningunum. Það er ekkert ósamræmi í okkar ályktunum eða framkomu í þessu efni á nokkurn hátt og með öllu ómögulegt að sætta sig við að hlusta á það ómótmælt, að slíku sé haldið fram. Enn fremur sagði hæstv. iðnmrh., að allir væru sammála um að taka erlend lán áfram og fylgja þeirri stefnu, en það er því miður ekki þannig, að allir séu sammála um það. Það er flutt sem stefnumál að breyta til og láta erlenda aðila reka atvinnu í landinu sjálfu í stað þess að taka lán og verja þeim til þess að byggja upp íslenzkan atvinnurekstur. Og það er ekki aðeins, að það sé léð máls á því í þessu sambandi, að þetta sé eina tilfellið eða eina dæmið, heldur er fullum fetum í málgögnum Sjálfstfl. barizt fyrir því, að erlendir aðilar setji hér upp olíuhreinsunarstöð. sem yrði eitt stærsta fyrirtæki landsins og lykilfyrirtæki að ýmsum iðnaði, sem komið gæti til greina út frá því. Þá færi hann ekki að verða neinn smáþáttur í þjóðarbúskap Íslendinga, atvinnurekstur á vegum erlendra aðila, ef þessu yrði bætt við og svo því, sem út frá olíuhreinsunarstöð gæti spunnizt. Það er því alls ekki ótímabært, að þjóðin rifji upp fyrir sér einmitt þessar tvær stefnur um þessi mál, eins og við höfum verið að fara fram á, að hún gerði og það sé einmitt rætt um stefnur í sambandi við þetta málefni. Það er því ekki rétt, því miður, hjá hæstv. iðnmrh., að það séu allir sammála um að fylgja á sama hátt og verið hefur þeirri stefnu að taka erlend lán og leggja þau í innlendan atvinnurekstur. Það er einmitt það versta við þetta, að þar kemur mjög greinilega fram stefnubreyting. Ég kem þá að þeim þætti í ræðu hæstv. iðnmrh. í dag, sem fjallaði um eitt þýðingarmesta atriðið í þessum samningi, og það er rafmagnsverðið og það, sem ég hafði sagt um það. Eða öllu heldur haft eftir hv. þm. Sunnl., Helga Bergs, - en ég tók það ráð að hafa þessi ummæli eftir honum, vegna þess að ég veit, að hann er allra manna bezt fær um að dæma þessi mál og þeim kunnugastur, - því tók ég það eðlilega ráð að vísa til hans orða um þessi efni. Þegar hæstv. ráðh. kom að þessum kafla, sem fjallaði um raforkuverðið og sem ég hafði eftir Helga Bergs, kom í ljós, að hæstv. ráðh. játar allri röksemdafærslu Helga Bergs frá upphafi til enda, eins og ég skal sýna. Fyrsta atriðið var, að Helgi Bergs sagði, að hæstv. ráðh. puntaði dæmt sitt með því að setja inn í raforkuverðið hluta af skattgreiðslum fyrirtækisins. Munaði þetta hvorki meira né minna en 196 millj. kr. En hvað gerði hæstv. ráðh. í dag. Hann játaði þetta. Hann játaði þetta berum orðum og sagðist vilja leiðrétta þetta. Hann sagði að vísu, að fjárhæðin væri lægri, hún væri 176 millj, eða eitthvað þar um bil, en ekki 196 millj. Hann játaði, að hann hefði látið setja hluta af skattgreiðslunum inn í raforkuverðið. Til hvers gerði ráðh. það? Hann gerði það til þess að fá ranga útkomu úr rafmagnsverðsdæminu, og ráðh. gerði þetta visvitandi. Auðvitað var honum algerlega ljóst, að hann lét hluta af skattinum inn í raforkuverðið. En hann verður nú að játa þetta, og hann verður að taka þetta til baka, af því að það stendur þannig á, að það er hægt að sanna þetta atriði. Þannig er það með þau atriði, sem hægt er að festa hendur á í þessum útreikningum, sem hæstv. ráðh. leyfa sér að koma fram með hér á Alþ. og fyrir þjóðina alla. En hvernig halda menn, að þeir hafi þá gengið frá þeim atriðum, sem ekki er hægt að sanna neitt um, þegar þeir leyfa sér að ganga svona frá þeim atriðum, sem geta legið í augum uppi fyrir kunnuga menn? En hér er hvorki meira né minna um að ræða en það, að dæmið er sett upp rangt, vísvitandi, sem nemur annað hvort 176 millj. eða 196 millj. eða nálega 1/4 af öllu saman, sem hæstv. ráðh. fékk út til réttlætingar því, að það væri mjög hagkvæmt að fara þessa leið. Og ég segi enn: Þegar svona fer um þau atriði, sem hægt er að festa hendur á, hvað er þá hægt að leggja upp úr þeim liðum, sem eru ágizkanir einar og sem þessir sömu menn fjalla um? Það er að vísu ekki hæstv. ráðh., sem reiknar þetta á reikningsvélarnar, en hann ákveður, hvernig skuli reikna, og ég ætla að biðja hann að fara ekki að skjóta sér á bak við embættismennina í þessu tilfelli, sem reikna á reiknivélarnar, eins og sumir hans kollegar hafa gert stundum, þegar hliðstæð mál hefur borið á góma. En ég veit, að hæstv. ráðh. er það mikill drengskaparmaður, að það mun hann ekki gera, og hann mun kannast við, að hann leggur til forsendurnar í dæmið. Það dreg ég ekki í efa. En það verður hæstv. ráðh. að gera sér ljóst, að þetta eykur ekki traustið á málsmeðferðinni eða því, sem fyrir okkur er lagt. Hann þarf ekkert að verða hissa, þó að mönnum finnist þetta tíðindi. Helgi Bergs hélt því líka fram, að enginn vissi, hvar virkjað yrði eftir 1976. Hann sagði: Það veit enginn. Og hann sagði meira, sem sé, að engin fullnægjandi áætlun lægi fyrir um slíka virkjunargerð. Þar af leiðandi, sagði Helgi Bergs, er ekki leyfilegt að setja þessa faktora inn í dæmið, eins og hæstv., ráðh. hefur látið gera, og draga af því ályktanir um hag og útkomu af rekstri rafveitnanna framvegis. Hvað gerði svo hæstv. ráðh. í dag? Hann játaði, að það væri ekki búið að ákveða, hvar skuli virkjað næst. Hann játaði það berum orðum, einmitt það, sem Helgi Bergs hélt fram, og hann játaði líka, að það væri ekki einu sinni búið að gera neinar fullnægjandi áætlanir um þá virkjun, sem væri höfð í huga eða sett inn í dæmið. Hann játaði það líka, eins og eðlilegt er, því að það vita allir, að það er rétt. Það hefur engin fullnægjandi áætlun verið gerð. Það lengsta, sem hæstv. ráðh. komst í þessu sambandi, var að segja, að þetta væri ekki út í bláinn. Það voru þau orð, sem hann notaði. Það væri ekki út í bláinn að byggja reikninga á þessu, vegna þess að það kæmi til mála að virkja næst Háafoss í Þjórsárdal, það kæmi til mála, og það væri búið að gera einhverja áætlun, sem allir vita, að er ófullkomin áætlun gerð á hné sér, um þessa virkjun. Samt er hún sett inn í þetta dæmi. Hæstv. ráðh. verður því að játa, að Helgi Bergs hefur haft alveg rétt fyrir sér í þessum lið gagnrýninnar eins og hinum. Þá hefur Helgi Bergs haldið því fram, að áætlunin um reksturskostnaðinn væri vægast sagt ónákvæm vegna óvissunnar, m.a. um ísvandamálið. Hæstv. ráðh. sagði: Jú, það er ágreiningur um, hvað þetta muni verða. Hann varð að játa, að Helgi Bergs hefur rétt fyrir sér í þessu efni. Það er alveg óvíst enn, hver kostnaðurinn verður vegna ísvandamálsins. Um þetta má deila, sagði hæstv. ráðh., en annað hvort hefur hann látið setja ísvandamálið í einhverjum tölufaktorum inn í dæmið eða þá að hann hefur alveg sleppt því. Ég veit ekki, hvort er, mér er það ekki alveg ljóst. En hann hefur gert annað hvort, sett það inn í dæmið sem fasta faktora, sem hann þykist þekkja, þó að enginn þekki þá, og hann verður sjálfur að játa nú, að hann þekkir þá ekki. Annað hvort hefur hann samt látið setja þá inn í dæmið eftir þessum ófullkomnu ágizkunum, eða hann hefur ekki sett þá inn í dæmið, og er hvorugur kosturinn góður. Hæstv. ráðh. hafði reiknað, að það væru 865 millj., sem upp úr þessu ættu að hafast miðað við að hafa ekkert alúmín fram til 1985, minnir mig. Þá er þessi mikli vaxtareikningur. Þessi einseyringsreikningur, sem notaður var í gamla daga, en sem ég hélt satt að segja, að menn væru hættir við núna á þessum síðustu og verstu tímum verðbólgunnar. Það var hamast við að reikna, hvað einn eyrir yrði eftir 100 ár eða 50 ár o.s.frv. Það voru vænar tölur, sem komu út, og þennan reikningsmáta lætur nú hæstv. ráðh. við hafa. Helgi Bergs reyndi að kippa þessu niður á jörðina með því að setja þetta inn í dæmið á þann hátt, sem venjulegir menn mundu vilja gera, sem sé með því að gera sér grein fyrir því, hvernig þessar mörg hundruð millj. litu út, ef þær væru reiknaðar niður í þann ávinning, sem yrði á ári hverju. Ég hugsa, að mönnum muni finnast gleggra að hafa þetta svona, eins og Helgi Bergs gerði og þá fékk hann sem hæstu hugsanlegu tölu 18 millj. á ári. Og nú skeður það í dag, að hæstv. ráðh. flytur sig ofan á jörðina líka og fer að tala um 18 millj. á ári. Hann er sem sagt kominn niður úr skýjunum og niður á jörðina. Hann er farinn að tala um ávinninginn á ári og þá um 18 millj. En þó er sá galli enn á þessu, að þegar talað er um 18 millj., eru inni í dæminu þessir faktorar, sem hæstv. ráðh. hefur látið setja í dæmið, en hann veit ekkert um, - þ.e.a.s. ný virkjun, sem enginn veit, hvar verður gerð og þar af leiðandi enginn veit, hvað muni kosta; kostnaður við ísvandamálið, sem enginn veit, hver verður og mjög mikill ágreiningur er um, hvað líklegt sé að verði. Og þessir faktorar eru inni í dæminu, þegar þessar 18 millj. koma út. Það er því svo fjarri því, að hægt sé að tala um þessar 18 millj. sem líklegan ávinning af því að hafa alúmínið með samanborið við að vera án þess, og þá er enn eftir að taka tillit til þess, að kostnaður við virkjunina hlýtur að fara fram úr áætlun. Það er óhugsandi, að þannig takist til miðað við íslenzkt efnahagslíf og horfur, að kostnaður við virkjunina fari ekki talsvert fram úr áætlun. Og þá er líka eftir að taka það inn í dæmið, sem Helgi Bergs sýndi ítarlega fram á og ómögulegt er að hrekja, að næsti virkjunaráfangi, sem við þurfum að leggja í og þurfum að leggja miklu fyrr út í að framkvæma vegna þess að álverksmiðjan á að fá rafmagnið frá Búrfellsvirkjuninni, mun skila dýrara rafmagni en því, sem álverksmiðjan fær, og þannig erum við, eins og Helgi Bergs sagði, að taka lán hjá framtiðinni, sem við þurfum að borga til baka, þegar við förum að nota dýrara rafmagnið úr nýju viðbótarvirkjuninni. Enn bætist það við, að þetta dæmi er reiknað þannig, að þegar orkusöluáætlunin er gerð frá virkjun án álverksmiðju, er ekki gert ráð fyrir því, að hægt sé að selja neitt af afgangsorkunni. Það er ekki gert ráð fyrir því, að það sé hægt að selja neitt af þeirri afgangsorku, sem á að ganga til álverksmiðjunnar. En auðvitað yrði eitthvað af þessari orku selt, og einhver fyrirtæki mundu koma upp í staðinn fyrir álverksmiðjuna. Það er ekki hægt að bera þetta saman á þessa lund. Þetta er því þannig vaxið allt saman, að það eru vægast sagt engar líkur til, að það verði gróði að því í raforkuverði, þegar fram í tímann er litið, fyrir Íslendinga að hafa álverksmiðjuna með, og þá er sú ástæða brott fallin, ef skynsamlega er litið á þetta mál, fyrir því að taka þetta erlenda fyrirtæki inn í landið. En eins og margsinnis hefur verið sýnt fram á, fylgja því svo margir ágallar að hafa stórt erlent fyrirtæki í landinu samanborið við íslenzkan atvinnurekstur, að slíkt á ekki að gera, nema alveg sérstaklega standi á og brýna nauðsyn beri til. Það er því ekkert vafamál að hæstv. ráðh. iðnaðarmála hefur alls ekki hrakið með rökum þá gagnrýni, sem beint hefur verið að útreikningum hans um hag af raforkusölu og Helgi Bergs hefur sérstaklega skilmerkilega sett fram. Það er því alveg vafalaust niðurstaða í þessari lotu í umr., að útreikningar hæstv. ráðh. í þessu sambandi eru vægast sagt þannig gerðir, að það er ekki hægt að byggja á þeim, - sumir mundu jafnvel vilja segja, að þeir væru markleysa, - en vægast sagt þannig, að það er ekki hægt að byggja á þeim. Margt bendir til þess, að útkoman úr dæminu verði þveröfug, þegar á allt er litið og öll kurl komin til grafar. Í þessu sambandi verður líka alveg sérstaklega einkennilega ankannaleg sú röksemdafærsla hæstv. ráðh., að það þurfi að flýta sér að gera þetta til þess að koma út raforkunni strax. Það er undarlegur hugsunarháttur, að það skuli þurfa að flýta sér að koma út ódýrustu raforkunni strax fyrir lítið, og þurfa svo að nota sjálfir dýrari orku, en þessi röksemdafærsla hefur verið notuð. Ég hef ekki hér í höndum yfirlit um virkjanl. vatnsafi á Íslandi, en ég man eftir því, að forráðamenn raforkumála hér voru að reikna út, að með því að virkja fyrir þörf Íslendinga áfram álíka hratt og gert hefur verið nú undanfarið, mundi allt virkjanlegt vatnsafi á Íslandi verða fullnotað 2010, eða svo minnir mig. Þeir litu svona björtum augum á möguleika Íslendinga sjálfra til þess að setja upp atvinnurekstur og líkurnar fyrir aukinni raforkuþörf fyrir landsmenn, án þess að reikna með stóriðju erlendra aðila. Nú ber ég enga ábyrgð á þessu, en ég man, að þessar voru þær tölur, sem mönnum voru þá fluttar um þessi efni. Ég vil þó ekki halda því fram út af fyrir sig, að það muni ekki vera óhætt að selja talsverða orku, ef það væri hagfellt og því fylgdu ekki þeir annmarkar, sem af atvinnurekstri erlendra aðila óneitanlega stafa. En þegar við erum að tala um annmarka, sem fylgja atvinnurekstri erlendra manna, er það m.a. sú íhlutun, sem þeir geta haft um íslenzk málefni, og ég minntist á það hér í minni fyrri ræðu, að þeir væru talsvert miklir. Og eru þeir þó áreiðanlega miklu meiri en ég minntist á í þeirri ræðu. En það er eitt atriði í því sambandi, sem er sérstakt tilefni til að minnast á og ég minntist á þá, og það var þetta, að þetta stóra fyrirtæki mundi vilja hafa afskipti af kjaramálum á Íslandi, m.ö.o. einum aðalþættinum í þjóðarbúskapnum. Kjaramálin eru einn aðalþátturinn í þjóðarbúskapnum. Eitt af því, sem mestu máli skiptir í þjóðarbúskapnum, er einmitt, hvernig fer um kjaramálin, hvort almenningur fær réttmætan hluta af þjóðartekjunum t.d. á þann hátt, að kaupgjald hækki meira en verðlag og þannig verði ávinningur. Þetta er einn aðalþátturinn í þjóðarbúskapnum og þáttur, sem okkur hefur gengið mjög illa við að glíma við. Við höfum oft deilt um, hvernig tekizt hafi og ekki alltaf verið hrifnir hver af öðrum í sambandi við þetta, satt að segja, svo að við séum hreinskilnir. En inn í þennan mikla vanda getur einmitt svona stórfellt atvinnufyrirtæki troðið sér með því að fara að styðja annan aðilann í þessu sambandi og þá auðvitað Vinnuveitendasamband Íslands. Annað hvort troðið sér í það eða styrkt það, og þaðan er mjög stutt yfir í sjálfa pólitíkina, því að við skulum ekki vera með neina hræsni. Það er mjög stutt þaðan yfir í hana, og við vitum vel, hvað er hinu megin við þær dyr, þ.e.a.s. hvert sú leið liggur. En þeir í Alþfl. hafa einhverjar áhyggjur af þessu, talsverðar, því að þeim dylst þetta náttúrlega ekki, - þótt þeir hafi dregizt inn í þetta, þá dylst þeim ekki þetta. Það kom stefnuyfirlýsing frá þeim um, að hvað sem öðru líður, þá væri það skilyrði af Alþfl. hendi, að þessi hringur gengi ekki í Vinnuveitendasambandið. Ég spurði svo blátt áfram, hvernig ætti að tryggja þetta. Hvar væri að finna í þessum plöggum öllum, að gengið væri frá þessu? Og hv. þm., talsmaður Alþfl., Benedikt Gröndal, hann kom hér og svaraði þessu, og ég ætla, að mér sé óhætt að minnast á það, þó að hann sé lasinn heima, því að ég sé, að hér er nú viðstaddur hæstv. ráðh. viðskiptamála og ýmsir vaskir menn, sem ekkert er málið óskyldara en hv. þm. Benedikt Gröndal. Og hvernig voru svörin? Hann sagði, að Alþfl. vildi, að það yrði fengin yfirlýsing frá hringnum. Fengin um þetta yfirlýsing! Hr. Meyer frá hringnum sagði í viðtali við Morgunblaðið, að þetta mál væri ekki á dagskrá. Hann hefur víst ekki kynnt sér dagskrá Alþfl., eða hann telur hana ekki svo mikils virði, að það þurfi að taka tillit til hennar. En svo maður sleppi nú öllu spaugi, af því að þetta er alvarlegt mál, þá vil ég leyfa mér að spyrja: Hvaða hald er í yfirlýsingu frá hringnum um, að hann ætli ekki að ganga í Vinnuveitendasambandið og hvaða viðurlög verða ef hann gerir það samt? Á þá samningurinn að falla úr gildi, ef þeir gera það? Er það þess háttar yfirlýsing, sem Alþýðuflokkurinn ætlar að beita sér fyrir? Og hvar á hún að koma, á hún að koma inn í samninginn, eða hvar á hún að koma? Hún hefur ekki fundizt í samningnum. Ein yfirlýsing, venjuleg. Þetta eru aðeins 45 ár. Það er víst miklu meira en meðal mannsævi. Og það má vera mikil trú, ef menn leggja upp úr yfirlýsingu frá hringnum, sem kæmi nú, og tækju hana sem góða og gilda vöru og tryggingu í þessu mikilvæga máli. Síðan sagði hv. þm., - því að hann hefur víst haldið, að menn myndu telja þetta veikt, - að ef að þetta leystist ekki nógu vel á þennan hátt með þessari yfirlýsingu, þá væru ótal leiðir á Alþ. til þess að koma í veg fyrir þátttöku þeirra í Vinnuveitendasambandinu. Það er nú ekki mikið fram á farið, fyrst það eru ótal leiðir til, að bent sé bara á eina. Hvaða leiðir hafa þeir í huga? Ég fer ekki fram á meira en að þeir bendi á eina af þessum ótal leiðum, sem eru til. Til þess að vera ekki of ósanngjarn óska ég aðeins eftir því, að þeir bendi á eina, og mætti þá íhuga, hvort hægt væri að taka þá uppástungu þeirra til greina. En þarna sjáum við ofurlítið af þessum vanda, sem víð er að fást. Alþfl. er sjálfsagt alveg fullur af góðum vilja. Mér dettur ekki í hug, að Alþfl. vilji, að þessi hringur fari að braska hér með kjaramál, mér dettur það ekki í hug, en hér stoðar nú ekki góður vilji, og þeir standa nú ráðalausir, eða svo verður að telja, þar til hæstv. ráðh. og hans menn gera grein fyrir því, alveg skýra og klára, hvernig á að tryggja þetta. Við hinir höfum það fyrir satt þangað til, að þeir standi ráðalausir gegn þessum vanda. En þá þýðir ekkert að láta eins og menn hafi ráð, nema þeir vilji fallast á að setja um þetta algjörlega tryggileg ákvæði, þannig að viðurlögin séu þau, að samningurinn sé þá úr gildi, ef út af er brugðið. Þetta er eitt af dæmunum um þennan stórkostlega vanda, sem er einmitt fólginn í þessu. Og það er ekki með neinni léttúð gangandi inn á þessa braut. Það er einmitt þess vegna, sem Framsfl. hefur viljað fara mjög varlega í þessum málum og verið ákaflega tregur til þess að leggja út í nokkuð af þessu tagi. Þó að stundum hafi verið kannað eitt og annað í þessu sambandi, óbindandi, þá höfum við alltaf verið mjög tregir í þessu efni, og þess vegna höfum við sett öll þau skilyrði, sem greind hafa verið í ýmsum samþykktum í flokknum. - En þær kannanir, sem einstakir menn í Framsfl. hafa staðið fyrir eða látið framkvæma, hafa allar farið þannig, að þær hafa ekki leitt til neinna framkvæmda. Og það er einmitt m.a. vegna þess, að við höfum aldrei litið þannig á, að þetta ætti að geta komið til greina nema undir alveg sérstökum kringumstæðum, sem ég hef lýst. Hv. þm. Benedikt Gröndal var að tala um, að það hefði verið mjög leiðinlegt að heyra, hvað ég talaði ónotalega í garð Atvinnujöfnunarsjóðsins. Þetta er hinn mesti misskilningur hjá hv. þm., ég talaði ekkert ónotalega í garð Atvinnujöfnunarsjóðsins. Ég sagði alveg þvert á móti, að ég sæi ekki betur en Atvinnujöfnunarsjóðurinn væri skilgetið afkvæmi frv. okkar um ráðstafanir til jafnvægis í byggð landsins. Það var einmitt það, sem ég sagði, að það væri spor í rétta átt, en gengi of skammt, einkum miðað við það, að það ætti að leggja í þessar stórkostlegu framkvæmdir hér í þenslusvæðinu. Enn fremur sagði ég, að það hefði ekki þurft að leggja í þennan erlenda atvinnurekstur til þess að fá fjárhæðir inn í slíkan sjóð af þeirri stærð, sem þar er gert ráð fyrir. Hitt er annað mál, hvernig þessu barni vegnar, af því að það er óneitanlega hjá vandalausu fólki, þar sem það er nú hjá stjórnarliðinu. Þeir eru náttúrlega í raun og veru hálfneyddir til þess að fallast á þessa hugmynd í framhaldi af þeirri baráttu, sem Framsfl. hefur háð með sínum frv. Ég fékk auðvitað engin svör við þeim spurningum, sem ég bar fram hér á laugardaginn var, til þess að reyna að fá að vita, hvað það væri, sem ætti að víkja fyrir þessum stórkostlegu fjárfestingarframkvæmdum. Því hefur öllu verið svarað út í hött, eins og við var að búast. Hv. talsmaður Alþfl. sagði, að opinberar framkvæmdir skyldu alls ekki víkja, en hæstv. iðnmrh. hafði lýst því hátíðlega yfir, að opinberar framkvæmdir skyldu víkja, og svo fékkst ekki meir nema þá helzt það, að það þyrfti ekkert að víkja. Það yrði hægt að gera allt það sama fyrir því, þó að ráðizt yrði í fjárfestingar upp á 2–3 þús. millj., það mundi ekkert þurfa að víkja fyrir því. Allt gæti farið fram eftir sem áður með jöfnum hraða. Trúi því hver sem vill. Við sjáum það náttúrlega öll, að slíkt er ekkert nema fjarstæða. Og þá vitum við, að það er auðvitað ekki búið að koma sér neitt niður á það enn þá, hvað það er, sem skuli víkja. En ef haldið verður átram eins og nú síðustu misserin og stjórnarstefnan verður óbreytt, vitum við náttúrlega, hvað það verður, sem fyrst og fremst verður sett til hliðar og með hvaða aðferðum, eins og ég benti nú raunar á á laugardaginn. Það verður klemmt saman með því að þrengja útlánin úr viðskiptabönkunum, þrengt að íslenzkum fyrirtækjum, rekstursfé þeirra og fjárfestingarfé, það er önnur aðalleiðin, sem notuð er í þessu tilfelli, og svo skornar niður opinberar framkvæmdir. En það samrýmist auðvitað ekki frelsisstefnu núv. stjórnar að fara að fresta framkvæmdum þeirra einstaklinga, sem geta borgað þær sjálfir, þannig að þeir, sem hafa fjármagnið, geta haldið áfram með sitt, en það verða opinberar framkvæmdir og svo starfræksla fyrirtækjanna, sem þurfa að skipta við bankana, sem verða fyrir barðinu á þessu. Og fyrir þessu stendur Sjálfstfl., flokkur einstaklingsframtaksins á Íslandi, þetta er hans forusta. Í þessum orðum, sem ég hef sagt, vildi ég álíta að væru rök fyrir því, að verkefnin vantar sízt hér, og því verður erlendur atvinnurekstur við þessi skilyrði okkar eigin starfrækslu í mörgum greinum fjötur um fót. Og því síður en svo ástæða til þess að leggja í þess háttar með þeim ágöllum, sem því fylgja. Ég þykist hafa sýnt fram á, ásamt mínum félögum, að samningarnir, sem áformaðir eru, eru bæði óhagstæðir og vansæmandi. Við höfum nú í sambandi við þetta og ástandið almennt í þjóðmálum, krafizt þess, að þing yrði rofið og efnt til nýrra kosninga, en hæstv. ríkisstj. hefur knúið sitt þinglið til þess að fella vantraust á sig, því að hana langar, að því er virðist, til að sitja eitthvað enn og fresta því, sem fram verður nú að koma, þ.e.a.s. þjóðardómi í kosningum. Maður getur svo sem skilið þetta eins og ástatt er, en vitaskuld hefði ekki annað átt að geta komið til mála en að efnt yrði til kosninga, áður en lagt væri út á þessa braut, sem nú er fyrirhuguð, og með tilliti til þess, að ríkisstj. hefur gengið á bak nálega alls þess, sem hún lofaði þjóðinni varðandi stefnuna í efnahagsmálum og atvinnumálum við síðustu alþingiskosningar. Enn fremur tel ég, að þetta mál, eins og það liggur fyrir nú, sé í raun og veru alveg nýtt fyrir mönnum og hafi aldrei verið gerð grein fyrir því. Ég sé það í pistlum Morgunblaðsins, sem kenndir eru við hæstv. forsrh., að hann vill nú ekki viðurkenna þetta og er þar að tina til ýmis ummæli, sem sýni, að mönnum hafi svo sem verið vel ljóst við síðustu kosningar, hvað til stóð og ekki þurft að fara í grafgötur um neitt og þess vegna sé alveg óþarfi að vera að gera ráð fyrir því, að mönnum komi nokkuð á óvart eða að það þurfi að bera undir fólk eitt eða annað af því, sem nú stendur til. Og ég tók eftir því, að talið var, að 1961 hafi verið gefin út mikil aðvörun og stefnuyfirlýsing um þetta, og það er nú hvorki meira né minna en sjálfur aðalmaðurinn, sem vísar þar á ræðu, sem hann hélt á einhverjum stað á því herrans ári 1961, og þar stendur sem sé um þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Svissneskt stórfyrirtæki hefur þreifað fyrir sér um samvinnu á þessum grundvelli, sem sé á þeim grundvelli, að þeir ættu fyrirtækið, en keyptu raforkuna. Ríkisstj. er nú að láta kanna þá möguleika frá grunni. Um árangur þeirrar könnunar skal ég ekkert segja fyrir fram, en hér er tvímælalaust um að ræða eitt veigamesta viðfangsefni næstu ára.“ Ég held nú á hinn bóginn, að menn hafi ekki verið miklu nær, eftir að hafa séð svona yfirlýsingu, hvað það var, sem til stóð, eða hafi verið miklu nær í kosningunum 1963 að dæma um, hvort það væri skynsamlegt að fela Sjálfstfl. t.d. forustu í þessum málum eftir yfirlýsingar eins og þessar. Ég held, að það sé ekki hægt að telja, að það hafi farið fram einhver atkvgr. um það, hvort leggja ætti í stóriðju við þær kringumstæður, sem nú eru, og með . þeim skilyrðum, sem gert er ráð fyrir í þessum samningum. Það kemur auðvitað ekki til mála að fallast á, að málin hafi legið þannig fyrir. Það er enginn vafi á því, að hæstv. ráðh. hefur tínt í þessa pistla það, sem hann fann haldbezt til að sýna fram á, að mönnum hefði átt að vera ljóst, hvað til stæði. Enn önnur klausa um þetta er svona: „Haldið sé áfram undirbúningi nýrrar stóriðju í landinu“. Mér finnst satt að segja hæstv. forsrh. ganga nokkuð langt, ef hann heldur því til streitu, að þessar yfirlýsingar gefi rétt til þess að halda því fram, að það hafi verið kosið síðast um stóriðjusamninga við erlend fyrirtæki af því tagi, sem hér liggja fyrir. Þá var ekkert vitað um, hvaða skilmálar kæmu til greina, aðeins minnzt á það prinsipatriði, að erlendir aðilar gætu undir vissum kringumstæðum átt fyrirtæki, sem keyptu hér raforku. Það er því fullkomlega tímabært, alveg tvímælalaust fullkomlega tímabært, að verða við þeirri kröfu, sem Framsfl. hefur gert, að rjúfa þing og efna til kosninga. En ef þeir, sem fyrir þessu standa, vilja ekki með nokkru móti fallast á þetta, væri þó að minnsta kosti sanngjarnt, að þeir féllust á, að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn, og kæmi þá í ljós, hverjir hafa rétt fyrir sér í þessum efnum, þeir, sem halda því fram, að æði margir séu meðmæltir því, sem nú er verið að gera, eða hinir, sem halda því fram, að meginþorri manna sé á móti. Ég er einn af þeim, sem álíta, að meginþorri manna sé á móti þessari samningagerð, sem nú stendur fyrir dyrum, og að ríkisstj. hafi engan síðferðilegan rétt til þess að knýja hana fram. Á hinn bóginn væri ekki hægt að ásaka hæstv. ríkisstj. að því leyti, ef hún féllist á þjóðaratkvgr. um þetta mál. Og ef hún treystir sínum málstað, eins og hún þykist gera, ætti hún að gera það. Við vitum, að það er mjög mikil andstaða gegn þessum samningum meðal margra þeirra, sem hafa fylgt stjórnarflokkunum að máli fram að þessu. Við vitum, að það lið er æði fjölmennt, og það má vera, að þessi beygur hæstv. ríkisstj. við að fallast á þjóðaratkvgr. stafi af því, að henni sé þetta líka kunnugt, ekki síður en okkur, af mörgum samþykktum, sem um þetta málefni hafa gengið. En slíkur beygur í brjósti hæstv. ríkisstj. er ekki nein frambærileg rök fyrir því að synja um, að þetta mál fari nú í þjóðardóm. Ég get ekki stillt mig um, af því að það hefur verið rætt talsvert mikið um það í sambandi við þessa samninga, að fara örfáum orðum um það, hvernig þeir virðast koma heim og saman við það, sem tíðkast hjá frændum vorum Norðmönnum, en það er oft vilnað til þeirra í þessu sambandi. Það er upplýst, að raforkuverðið, sem við eigum að fá, er 28% lægra en í Noregi, og að það á að vera fast hér í 25 ár. En Norðmenn hafa þann hátt á þessu, að þar hækkar raforkuverðið, þó að það sé svona miklu hærra en við eigum að fá, að nokkru leyti miðað við raforkuverðsvísitölu þar í landi. Það er því ekkert sambærilegt á nokkurn hátt, hvað þessir samningar okkar eru miklu óhagstæðari en samningar Norðmanna. Það hefur verið upplýst, að Norðmenn gerðu það að skilyrði og hafa beinlínis þá stefnu, að ef framkvæmdir af þessu tagi eigi að koma til greina, þá verði þær að vera til styrktar dreifbýlinu, þær verði að hjálpa til að leysa þeirra byggðavandamál, sem er þó aðeins brot af okkar vanda. Og það er upplýst, að álmenn, erlendir, hafa orðið að taka á sig þann bagga að leggja í æði mikinn aukastofnkostnað í Noregi til þess að uppfylla þetta skilyrði Norðmanna. M.a. hefur það verið upplýst, að Husnes-verksmiðjan varð, að talið er, 60 millj. íslenzkra kr. dýrari á Husnesi en á ódýrasta staðnum, sem kom til greina. En eftir kröfum Norðmanna var hún sett á Husnesi, því að þar var hún hugsuð til þess að koma upp í kringum hana byggðakjarna og hjálpa til að leysa byggðavandamálið. En hér er aftur á móti verksmiðjan staðsett þannig, að hún eykur byggðavandamálið, og stjórnin hefur ekki haft neina dáð í sér til þess að koma öðru fram. Annaðhvort skortir viljann eða duginn til þess að koma öðru fram. Það er upplýst, að verksmiðjur af þessu tagi eru skýlaust undir norskum dómstólum, en hér á fyrirtækið að vera undir erlendum dómum - erlendri lögsögu. Í Noregi eiga skattar og skyldur að vera eftir norskum lögum, eins og þau eru á hverjum tíma, en hér tryggir hringurinn sér skattgreiðslu eftir vissum reglum, sem ekki breytast á neinn hátt, eftir því sem Íslendingar sjálfir verða að borga í skatta, - tryggir sig gegn skattahækkunum framtíðarinnar. Það mundi mörgum atvinnurekanda íslenzkum þykja það góðir kostir, en þeir búa ekki við slíkt. Norðmenn láta þessi fyrirtæki búa við sömu skattalög og sín eigin fyrirtæki. Enn fremur er það upplýst, að í Noregi leggur það fyrirtæki, sem reisir Husnesverksmiðjuna, fram húsnæði fyrir þá, sem þar vinna, ef þeir vilja búa nálægt fyrirtækinu. Upplýst er, að fyrirtækið leggur fram fjárhæðir til þess að kosta slit á vegum, brúm og hafnarmannvirkjum vegna verksmiðjustarfseminnar, en hér kemur ekkert slíkt til greina. Enn fremur kemur fram, að verksmiðjunni beri að reka sjúkrahús og sjá starfsmönnum fyrir sjúkrahjálp. Ekkert slíkt kemur hér heldur til greina. Það er því augljóst af þessum flýtislega samanburði, en sem byggður er á upplýsingum, sem áreiðanlega er óhætt að treysta og komu raunar fram í grein, sem hv. þm. Gísli Guðmundsson hefur ritað um þessi mál, og enginn mun draga í efa. að skýri rétt frá, að samningarnir eru á allan hátt miklu hagstæðari í Noregi en hér og á engan hátt sambærilegir hér við það, sem þar er. Það er því enginn sleggjudómur, þó að það sé sagt, að þessir samningar séu mjög óhagstæðir. Mótmæli hafa borizt til hv. Alþ. út af þessari samningagerð og ályktanir gegn samningunum frá mörgum samtökum. Búnaðarþing hefur varað sterklega víð, fundur frystihúsaeigenda hefur varað sterklega við og Alþýðusamband Íslands og fjölmörg félög innan þess og sambönd hafa kröftuglega mælt gegn því að leggja inn á þessa braut. Enn fremur hefur borizt til þm., og ég vil, að það komi inn í þingtíðindin, að áhugamenn um landsmál í einu kjördæmi landsins, Norðurl. e., hafa safnað áliti manna um þetta efni, og um það segir svo í bæklingi, sem hv. þm. hafa fengið, með leyfi hæstv. forseta: „Áhugamenn um landsmál í Norðurlandskjördæmi eystra hafa valið n. Eyfirðinga og Þingeyinga til að gangast fyrir því að safna undirskriftum, þar sem skorað er á Alþ. Íslendinga að hafna þeim samningum, sem nú eru í undirbúningi um stóriðju auðhrings í þéttbýlinu við Faxaflóa. N. leyfir sér hér með að senda hinu háa Alþ. meðfylgjandi undirskriftalista. Eigi þótti gjörlegt sökum tímaskorts og samgönguerfiðleika að leita almennra undirskrifta alþingiskjósenda, heldur var leitað stuðnings forráðamanna í sveitar- og héraðsstjórnum og forgöngumanna í félagsmálum, mennta- og atvinnumálum. Mótmæli þessi styðja 487 alþingiskjósendur í kjördæminu. 128 sveitarstjórnarmenn af 155, sem til náðist, eða um 83%, 62 af 67 félagsstjórnarmönnum stéttarfélaganna á Akureyri, Hrísey og Húsavik, sem leitað var til, eða 93% og um 300 menntamenn, atvinnurekendur og félagsstjórnarmenn kvenfélaga, ungmennafélaga og búnaðarfélaga úr öllum sveitarfélögum kjördæmisins, sem hægt var að ná til, auk nokkurra annarra áhugamanna, er óskuðu eftir að veita málinu stuðning. Þátttaka félagsstjórnarmanna í hinum einstöku sveitarfélögum í undirskriftasöfnuninni hefur víðast hvar verið milli 80 og 90% og allt upp í 100%, en sökum óvenjumikilla samgönguörðugleika reyndist ekki unnt að ná til nærri allra félagssamtaka á svæðinu. Skv. þessu teljum við líklegt, að um 80-90% alþingiskjósenda í Norðurlandskjördæmi eystra séu andvígir fyrirhugaðri stóriðju í Straumsvík.“ Það er ekkert um að villast, að í hópi þessara trúnaðarmanna í félagsmálum, sem leitað hefur verið til og sem til hefur náðst, eru menn úr öllum stjórnmálaflokkum og þá einnig úr stjórnarflokkunum, og það sýnir mjög greinilega, að andstaðan við þessa samningagerð nær langt út fyrir raðir þeirra, sem fram að þessu a.m.k. hafa verið kallaðir stjórnarandstæðingar, og eru það vitaskuld mjög aukin rök fyrir því, að það sé réttmæt krafa, að fram færi þingrof og kosningar, og fáist það ekki fram, þá þjóðaratkvæðagreiðsla um málið.



Herra forseti. Tveir hæstv. ráðh. hafa hér rætt þetta mál á þeim grundvelli, að mjög gæti gefið tilefni til almennra umr. um þetta mál, en það er nú hvort tveggja, að nokkuð er liðið á nóttu og hér er um l. umr. málsins að ræða, og það mun því gefast tími síðar til þess að víkja nánar að ýmsu af því, sem fram hefur komið. Ég mun ekki ræða hér í löngu máli að þessu sinni um það, sem fram hefur komið hjá hæstv. ráðh. En nokkur atriði eru það þó, sem ég vildi víkja að nú. Hæstv. iðnmrh. lagði aðaláherzlu á það í sinni ræðu í dag að verja það ákvæði samningsins, sem fjallar um gerðardóm, rísi ágreiningur á milli aðila upp.“ Það var mjög greinilegt á málflutningi hæstv. ráðh., að honum stóð nokkur beygur af þeim aths., sem fram hafa komið í sambandi við þetta ákvæði samningsins, og hann lagði sig því allmikið fram um það að réttlæta þetta ákvæði. Í því, sem ráðh. sagði, þá lét hann orð talla hér á þá lund, að það mátti nærri skilja orð hans þannig, að hann teldi, að þeir menn, sem starfað höfðu í þmn. og fylgzt með undirbúningi þessa máls hjá ríkisstj., að þeir bæru jafnvel nokkra ábyrgð á því, að þetta ákvæði samningsins væri eins og það nú er, þar sem ekki hefðu komið fram sérstakar aths. frá þeim varðandi þetta atriði eða neinar sérstakar bókanir gerðar af þeim í sambandi við þetta fyrirkomulag sérstaklega. Hæstv. ráðh. hefur nú hér síðar í umr. að mínum dómi túlkað þessi ummæli á annan veg, en vel mátti skilja ummæli hans á hinn veginn, og ég hygg, að ýmsir hafi skilið þau þannig hér fyrr í umr. í dag. En ég vildi aðeins í sambandi við þetta segja það, að á því getur enginn vafi leikið, að við, sem í þmn. vorum, töldum okkur ekki skylt frekar en gerist og gengur í þmn., sem hafa mál til athugunar, að bóka sérstaklega í fundargerðir n. aths. okkar við öll atriði, sem við vorum á móti í þessari samningsgerð, en höfðum hins vegar þann almenna fyrirvara á, eins og hæstv. ráðh. hefur hér tekið fram í þessum umr. oftar en einu sinni, að það fór ekkert á milli mála, a.m.k. um afstöðu okkar Alþbm., að við vorum andvígir málinu sem heild, eins og það var fyrir lagt, og þar var þetta atriði að sjálfsögðu ekki undanskilið af okkar hálfu. Ég vil aðeins benda á það til frekari skýringar þessu máli, að það ákvæði samningsins, sem fjallar um ýmiss konar fríðindi til hins erlenda aðila eins og tollaundanþágu og þess háttar, um það höfum við auðvitað ekki bókað neitt sérstaklega mótmæli okkar eða það atriði, sem fjallar um lagaskýringar samningsins, samningstíma og um uppbyggingu félagsins ISAL, og þannig mætti margt fíeira telja. En ég tel, sem sagt, að það sé ekki þörf á því að þrátta um þetta atriði, um það eigi ekki að vera neinn ágreiningur í sjálfu sér á milli okkar, sem í stjórnarandstöðunni erum og í þessari þmn. vorum, og hæstv. iðnmrh. Það var mjög greinilegt, að þessi n. var til þess að upplýsa ýmislegt varðandi gang málsins, en vitanlega var þarna um allmörg atriði að ræða, sem engan veginn voru rædd í neitt ítarlegu máli í n., heldur fyrst og fremst tilkynnt af hálfu ráðh., án þess að til þess væri ætlazt, að nm. gerðu þar ítarlega grein fyrir afstöðu sinni til hinna einstöku atriða hvers um sig. Því verður auðvitað að líta á þetta þannig, að um það sé ekkert að villast, að þetta ákvæði eins og önnur er þarna inn komið á ábyrgð ríkisstj., en það er ekki hægt að bendla stjórnarandstöðuna við þessi ákvæði á einn eða neinn hátt. Þá vildi ég koma með örfáum orðum að röksemdum hæstv. iðnmrh. í sambandi við þetta gerðardómsákvæði, sem vissulega er mjög mikilvægt atriði í sambandi við þessa samningsgerð. Hæstv. ráðh. taldi hér upp ýmis dæmi, sem áttu í rauninni að réttlæta það ákvæði, sem í þessum samningi felst, nefndi m.a., að Íslendingar hefðu samið um gerðardómsreglur í fjölmörgum tilfellum, t.d. í sambandi við olíusamninga við Sovétríkin, og ýmis fleiri tilfelli minntist hæstv. ráðh. á, og þannig virtist ráðh. vilja komast að þeirri niðurstöðu, að í rauninni væri þetta viðurkennd regla að ganga inn á gerðardómsfyrirkomulagið í mörgum tilfellum, og í þessu tilfelli væri það því ekki verra en í ýmsum öðrum. Ég tel, að hér sé alveg greinilega verið að villa um fyrir mönnum í sambandi við þann ágreining, sem upp hefur rísið út af þessu ákvæði í samningnum. Deilan er ekki um það út af fyrir sig, hvort sjálfstætt og fullvalda ríki getur gengið inn á gerðardómsákvæði í deilum við aðra aðila eða ekki. Við viðurkennum það allir, að það er þekkt fyrirkomulag á milli íslenzkra fyrirtækja og erlendra fyrirtækja, sem eiga viðskipti saman, eða á milli íslenzkra opinberra aðila og erlendra fyrirtækja, sem eiga viðskipti saman, að þau gera með sér samning um viðskiptin á þeim grundvelli, að rísi ágreiningur upp um það, hvernig skilja skuli samninginn, að þá skeri gerðardómur úr um þá deilu. Það viðurkenna allir, að þetta fyrirkomulag er alþekkt. Þar er nefnilega um það að ræða, að þar eigast við tveir aðilar, annar, sem á sína eðlilegu lögsögu á Íslandi, en hinn, sem á sína eðlilegu lögsögu í sínu landi, sem er annað land, og það er ofureðlilegt, að þessir aðilar komi málum sínum þannig fyrir, þegar þeir gera samning sín á milli, að þá geti þriðji aðili skorið úr um vafaatriði í framkvæmd þess samnings. Deilan hefur ekki staðið og stendur ekki um samningagerð sem þessa. Deilan stendur um það, hvort það sé eitthvað venjulegt, þegar tvö innlend, tvö íslenzk fyrirtæki eins og Íslenzka álfélagið h.f. annars vegar, sem er skráð skv. íslenzkum lögum sem íslenzkt félag og nýtur hér réttinda í sinni starfsemi sem íslenzkt væri, þegar það lendir í ágreiningi við innlenda aðila eins og t.d. bæjarfélagið í Hafnarfirði, sem er samningsaðili við það, eða við Landsvirkjun, sem er einnig samningsaðili við Íslenzka álfélagið h.f., þegar þessir innlendu aðilar eiga í ágreiningi, þá skuli það geta komið fyrir, að annar af þessum innlendu aðilum, sem svo er kallaður, að hann skuli geta farið með ágreiningsmálið undir erlendan gerðardóm og fengið úrskurðinn þar. Slíkt fyrirkomulag er að okkar dómi algerlega óvenjulegt. Það er enginn vafi á því, að við höfum ótal dæmi um það, að erlend stórfyrirtæki fjárfesta eða byggja upp fyrirtæki í ýmsum nágrannalöndum okkar. Við þekkjum erlend, t.d. amerísk stórfyrirtæki, sem eiga fyrirtæki í Danmörku, hafa byggt þau upp þar og reka þau þar. Þau fyrirtæki þeirra, sem eru á danskri grund, þau verða tvímælalaust þar í öllum greinum að lúta danskri lögsögu, þau hafa enga samninga um það, að þau geti farið meðsín mál út úr danskri lögsögu og lagt þau undir úrskurð annað hvort amerísks gerðardóms eða gerðardóms einhvers staðar utan Danmerkur. Út af fyrir sig þá var vel hægt að ímynda sér það, að tiltekin ágreiningsmál, sem kæmu upp á milli hins svissneska stórfyrirtækis og íslenzku ríkisstj. um þeirra viðskipti, sem ekki ættu beinlínis við um þann rekstur, sem fram fer hér í landinu sjálfu, heldur fjármálaleg viðskipti, sem ættu sér stað á milli þessara tveggja aðila, íslenzkra stjórnarvalda og hins svissneska stórfyrirtækis, að ágreiningur um tiltekin samningamál á milli þessara aðila yrði lagður undir úrskurð sérstaks gerðardóms, sem aðilar hefðu komið sér saman um, en á því er vitanlega alveg reginmunur og hinu, hvort fyrirtæki, sem er starfandi hér í landinu og er meira að segja skráð sem íslenzkt fyrirtæki og nýtur réttinda sem íslenzkt fyrirtæki í fjölmörgum greinum, hvort það getur farið með þau mál út úr landinu til úrskurðar á öðrum stað, þar sem það kann að eiga við aðra en íslenzka aðila. það er þetta atriði, sem við ýmsir höfum fundið að og teljum með öllu óvíðunandi. Og það er einmitt þetta atriði, sem kemur fram hjá framkvæmdastjóra Swiss Aluminium í viðtalinu við íslenzku blöðin, þegar forstjóri fyrirtækisins sagði, að í þeim mörgu samningum, sem hans fyrirtæki hefði gert um byggingu alúminverksmiðja í ýmsum löndum, þá hefðu þeir aldrei í sínum samningum samið um ákvæði af þessari gerð. Þetta var einsdæmi hjá þeim, og þetta er vitanlega kjarni þessarar deilu, og ég álit, að hæstv. ríkisstj. skjóti sér ekki undan þessum vanda með því að fitja upp á umr. um gersamlega óskyld efni. Það verð ég einnig að segja, að mér fannst hæstv. forsrh. lítið bæta um þennan málflutning hjá hæstv. iðnmrh. með því að fara að tala um mannréttindadómstól Evrópu. Um það gegnir auðvitað allt öðru máli, og þar er ekki um neinn samjöfnuð að ræða. Sá grundvöllur, sem er á bak við reglurnar um mannréttindadómstólinn, hann er sá, að þar eru ýmis ríki að fallast á það grundvallarsjónarmið, að þau séu tilbúin að ganga inn á það, að málarekstur einstaklinga í þeirra ríkjum við ríkisvaldið sjálft, hann megi takast til sérstakrar endurskoðunar hjá þessum mannréttindadómstóli, og þeir, sem fallast á þetta sjónarmið, þeir eru í rauninni að fallast á það, að þeir séu óhræddir við að leyfa erlendum dómstóli eins og mannréttindadómstóllinn er að taka til sérstakrar athugunar þá málsmeðferð og þá dómsniðurstöðu, sem orðið hefur í heimalandinu á milli ríkisvaldsins annars vegar og einstaklinga þjóðfélagsins hins vegar. - Það má auðvitað um það deila, hvort það á að fallast á slíkt sjónarmið sem þetta, en það þykir mér með öllu fráleitt að ætla að nota þær ákvarðanir Íslendinga að hafa orðið aðilar að þeirri samþykkt sem réttlætingu á þessu sérstaka gerðardómsákvæði alúminsamninganna, sem hér hefur verið rætt um. Ég skal svo ekki ræða að sinni frekar um þetta atriði. Mér sýnist alveg óumdeilanlega, að þetta deilumál standi enn þá þannig, að ríkisstj. hafi í rauninni engar frambærilegar varnir viðvíkjandi þessu deiluatriði. Það liggur fyrir, að hér er um - ja, líklega einsdæmi að ræða í alveg hliðstæðum tilfellum. Við þekkjum þar ekki neina hliðstæðu, a.m.k. ekki hér í löndum í kringum okkur, og okkar samningsaðili í þessu tilfelli, hið erlenda stórfyrirtæki. það þekkti þetta heldur ekki úr sinni samningagerð. Hér eru svo ýmis önnur atriði, sem deilt hefur verið um í sambandi við þetta mál og ég vildi aðeins víkja að með örfáum orðum. Það hefur verið allmikið deilt um raforkusölusamninginn við hinn erlenda aðila. Ríkisstj. hefur lengst af reynt að halda því fram, að þessi raforkusölusamningur væri viðunandi, og hæstv. iðnmrh. hefur vitnað í útreikninga, sem áttu að sýna það, að hér væri jafnvel um að ræða, ef reiknað yrði yfir langan tíma, yfir tuttugu og fimm ára tímabil, þá væri hér jafnvel um hagnað að ræða, sem gæti orðið um 700 millj. kr. eða hartnær það. En ég - án þess að ég fari langt inn í þessar umr., - þá vil ég aðeins benda á, að því hefur auðvitað ekki verið hnekkt, að verðið á raforkunni, sem alúminhringurinn á að fá hér, er um 28% lægra en verðið, sem sami hringur hefur nýlega samið um í Noregi. Þessi staðreynd stendur eftir alveg óhrakin. Það liggur líka fyrir, að þessi samanburðarútreikningur, sem hæstv. iðnmrh. hefur notað hér, fær ekki staðizt, og hann hefur þurft að leiðrétta hann í mikilvægum efnum, og hér hefur það ítarlega verið rakið, að það eru svo margar óþekktar stærðir í sambandi við þessa útreikninga, að þeir verða að teljast mjög léttvægir og tiltölulega lítils virði. Samkvæmt þeim áætlunum, sem liggja fyrir frá stjórn Landsvirkjunar, þá er talið, að framleiðslukostnaðarverð á hverri kw-stund rafmagns sé um 10.40 aurar á kw-stund miðað við þær stofnkostnaðaráætlanir, sem gerðar hafa verið, en söluverðið á raforkunni er 10.75 aurar eða það er um söluverð að ræða, sem er 1/3 úr eyri á kw-stund yfir beinu framleiðslukostnaðarverði skv. áætlun Landsvirkjunarstjórnar. Á það hefur verið bent, að ef þessar stóru og miklu áætlanir færu fram úr áætluðu kostnaðarverði sem nemur 3.3%, þá er raforkuverðið skv. samningnum þegar orðið lægra en framleiðslukostnaðarverðið er, miðað við útreikninga stjórnar Landsvirkjunar, og nú er ekki um það deilt, að allmikið af heildarframkvæmdakostnaðinum er enn þá í óvissu, því að þar dugir ekki aðeins að taka fyrsta áfangann, það verður vitanlega að taka virkjunina alla eða miða við það, að henni sé lokið að fullu. Þegar við þetta er svo einnig bætt því, sem í rauninni er ekki hægt að neita, að mikil áhætta er tvímælalaust í sambandi við rekstur þessarar virkjunar við Búrfell vegna ísamyndunar í ánni, sem reynslan af síðustu dögum hefur nú sannað þannig, að það er í rauninni ekki hægt að deila um það, að þarna er um gífurlegt vandamál að ræða, sem enginn veit, hvað muni kosta okkur að leysa til fulls. Ég held því, að deilan um raforkuverðið standi þannig, að það geti enginn maður eftir það, sem sagt hefur verið og upplýst í þessu máli, gert annað en að viðurkenna það, að raforkusölusamningurinn sé vægast sagt mjög hæpinn, mjög hæpinn. Þar sé ekki um mikla hagnaðarvon að ræða. Þá hefur verið hér nokkuð deilt um áætlaðar gjaldeyristekjur eða annan hagnað, sem Íslendingar hefðu af rekstri alúmínverksmiðjunnar sjálfrar. Í grg. þeirri, sem fylgir frv., er þess getið, að það megi reikna með því, að gjaldeyristekjur af rekstri verksmiðjunnar geti verið um 300–320 millj. kr. á ári. Ég hafði nokkuð vefengt þessa útreikninga og fannst þeir vera tortryggilegir og bað um frekari upplýsingar. Hæstv. iðnmrh. hefur nú gefið hér nokkrar upplýsingar um þetta atriði, og í hans upplýsingum kemur fram, að áætlað sé, að fyrir vinnulaun muni fást á ári í gjaldeyri fyrir Íslendinga um 120 millj. kr. og síðan muni fást vegna skrifstofukostnaðar og viðhalds um 58 millj. kr. og svo er sérstakur liður, sem nefndur er kostnaður í álsteypu 21 millj. og skattgreiðsla 52 millj. kr. og svo vegna raforkusölu um 50 millj. kr., sem talið er sem nettógjaldeyrishagnaður af raforkusölu á ári, og þannig kemur út talan 300. Ef þessar tölur reynast nú réttar, þá er augljóst mál, að þá er reiknað með því, að allt starfslið verksmiðjunnar, 450 manns, sem talað er um í grg. þeirri, sem fylgir með frv., að allt það starfslið eigi að vera Íslendingar, en þó er mikið talað um það í samningunum, að það verði að hafa ýmsa erlenda sérfræðinga og megi búast við því, að það þurfi að hafa þar menn vana þessum rekstri. Og þó að gengið sé út frá því, að allir þessir menn séu Íslendingar, sem ég verð nú vægast sagt að telja hæpið, þá þýðir þessi tala það, að víð það er þá miðað, að meðaltalslaun hvers þessara manna séu á ári 288 þús. kr., sem er allmiklu hærra en þekkist í nokkrum öðrum samningum, en hins vegar er gengið út frá því í samningunum, eftir því sem upplýst hefur verið, að launagreiðslur við þetta fyrirtæki eigi að vera sambærilegar við aðrar launagreiðslur í landinu. - Ég held því, að það sé enginn vafi á því, að þessi áætlunartala sé of há. Síðan er reiknað með gjaldeyristekjum vegna skrifstofukostnaðar og viðhalds upp á 58 millj. kr. Það má vel vera, að þessi gjaldeyrir komi fyrir vinnulaun þess vinnuafls, sem við látum þá af hendi, og þá er þar greinilega um viðbótarvinnuafi að ræða við þá 450, sem áður hefur verið reiknað með, því að það þarf vitanlega vinnuafl í viðhaldsstörf fyrir fyrirtækið og til að annast öll skrifstofustörf fyrirtækisins, sem á að greiða með 58 millj. kr. og reiknað er síðan með sem nettógjaldeyristekjum fyrir Íslendinga. Og síðan kemur liðurinn, sem metinn er um 50 millj. kr. nettó af sölu raforku til verksmiðjunnar. Nú, ég skal ekki vera að þræta um þennan lið. Ég lít á hann þannig, eins og ég hef sagt hér áður í umr., að það sé í rauninni rangt að taka inn í þennan útreikning nokkrar nettógjaldeyristekjur í sambandi við raforkusöluna, því að það er alveg vitað mál, að a.m.k. fyrstu árin á allur sá gjaldeyrir, sem kemur inn fyrir raforkusölu, að ganga í það að skila til baka þeim gjaldeyri, sem þjóðin hefur fengið að láni til þess að byggja orkuverið fyrir verksmiðjuna. En með því vitanlega að reikna þetta til mjög langs tíma og gera fallegar áætlanir, þá er vitanlega hægt að bæta þarna ofan á 50 millj. kr. Hitt tel ég svo, að skipti ekki höfuðmáli, hvort hér er raunverulega um gjaldeyristekjur að ræða upp á 300 millj. kr. eða upp á 200 millj. kr., sem mér þykir miklu líklegra. Það skiptir engu höfuðmáli. Það, sem skiptir máli varðandi þennan lið, er að meta það rétt, að 300 millj. kr. gjaldeyrisávinningur, sem fæst með því að selja af hendi eða láta af hendi vinnuafl, sem nemur þá sennilega 500–600 manns, það er enginn ávinningur fyrir íslenzka þjóðarbúið, ekki á meðan þannig standa sakir, að við höfum nóg fyrir þetta vinnuafi að gera við okkar eigin framleiðslustörf og eigum gott með að hafa meira upp úr vinnuaflinu en sem nemur nettó-kaupi þess. Þetta kemur líka mjög greinilega fram, þegar við berum þetta saman t.d. við heildargjaldeyrisöflunina, sem okkar sjávarútvegur stendur undir á hverju ári, en þar mun nú gjaldeyrisöflunin vera á hverju ári um það bíl 6 þúsund millj. kr., en hér er um að ræða 300 millj. kr. - þrjú hundruð milljónir króna. Aukningin í sjávarútveginum hefur verið hin síðari ár frá 800 millj. kr. og allt upp í 1000 millj. kr. á ári. Þannig er það, eins og ég hef sagt áður, að sá gjaldeyrisávinningur, sem hér er um að ræða, hann er lítill borinn saman við aukninguna, sem átt hefur sér stað frá ári til árs í íslenzkum sjávarútvegi hin síðari ár. Og ég held því líka fram, að með því að ráðstafa á hyggilegan hátt þessu vinnuafli fyrir íslenzka atvinnuvegi, þá hefði verið hægt að fá drýgri upphæð en þessar 300 millj. í gjaldeyrisbú þjóðarinnar á hverju ári, og af því dreg ég þá ályktun eins og áður: Hér er ekki um neinn ávinning að ræða fyrir íslenzkt efnahagslíf eins og málum er háttað í dag, hvorki vegna raforkusölunnar né heldur vegna reksturs verksmiðjunnar. Eitt af deiluatriðunum, sem hér hefur nokkuð verið um rætt, það er vinnuaflsvandamálið. Það er viðurkennt af flestum, að í þeim efnum sé um nokkurt vandamál að ræða, en þó virðist ríkisstj. halda, að hún sleppi út úr umr. um þennan lið á þann hátt að benda á, að svo standi nú á hjá okkur, að á þeim framkvæmdatíma, sem hér um ræði, þ.e.a.s. á næsta tíu ára tímabili frá 1965-1975 - eins og það er nánar tilgreint hér í þeirri grg., sem fylgir með frv., - að á næsta tíu ára tímabili þá muni bætast við á vinnumarkaðinn hvorki meira né minna en 17 þúsund manns - sautján þúsund manns - og þegar menn hafi þetta í huga, þá sé nú hér ekki um mikið að ræða, og þannig sem sagt er meiningin að stiga yfir þetta vandamál og telja, að stækkandi árgangar séu að bætast inn á vinnumarkaðinn sem þessu nemi. En á það hefur verið bent, og ríkisstj. hefur ekki gert tilraun til þess að reyna að hnekkja því, að sú aukning, sem á sér stað á íslenzkum vinnumarkaði á þessu tímabili frá 1965 til 1975, hún er aðeins hliðstæð þeirri aukningu, sem átt hefur sér stað á næsta tíu ára tímabili þar á undan, þ.e.a.s. frá 1955–1965. Á öllu því tímabili þá komu inn á vinnumarkaðinn mjög álíka stórir árgangar eins og koma inn á vinnumarkaðinn á tímabilinu frá 1965-1975, en á þessu tímabili frá 1955 til 1965 þá hefur einmitt það verið að gerast á íslenzkum vinnumarkaði, að vinnuaflsvandamálið hefur orðið meira og meira með hverju árinu. Þrátt fyrir stækkandi árganga, sem hafa verið að koma inn á vinnumarkaðinn, þá hefur nú þróunin orðið þessi, að við höfum átt í vaxandi erfiðleikum með það að koma áfram þeim framkvæmdum, sem við höfum viljað vinna að og höfum þurft að vinna að, og í vaxandi erfiðleikum við að sinna þeim framleiðslustörfum, sem beinlínis hafa verið tengd við gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Það er því ekkert, sem bendir til þess, að neinar breytingar verði á nú á næstu árum í þessum efnum frá því, sem verið hefur. Eins og bent hefur verið á, þá byrjaði þessi breyting hjá þjóðinni árið 1940, að fjölgunin fór að verða mun meiri en hún hafði verið áður. Síðan hefur fólksfjölgunin verið mjög svipuð allan tímann, og þeir árgangar, sem komu inn á vinnumarkaðinn 1955, voru þá orðnir 15 ára. Þeir hafa sem sagt verið að koma fram síðan, og hér er því ekki um neinar teljandi breytingar að ræða frá því, sem veríð hefur á síðasta tíu ára tímabili. Ríkisstj. sleppur því ekki í rökræðum sínum um þennan lið út úr þessu á þennan hátt. En þá kemur auðvitað að hinu, að miklar fjárfestingarframkvæmdir, einnig á vegum hins erlenda aðila, á næstu árum, þær munu gera það að verkum, að það verður ekki hægt að koma í framkvæmd öllum þeim málefnum Íslendinga, sem annars hefði verið hægt, og þá er komið að því eins og minnzt er á í ýmsum skjölum frá ríkisstj., að það mun reynast óhjákvæmilegt að skera niður talsvert af opinberum framkvæmdum á næstu árum. Talsmenn Alþfl. hér í þessum umr. hafa hins vegar látið orð að því liggja, að þeir séu ekki með því að skera niður opinberar framkvæmdir, það verði eitthvað annað að víkja. En miklu þykir mér nú það líklegra þó, að það fari þannig, að það verði opinberu framkvæmdirnar, sem verði látnar víkja, en hins vegar þá muni ekki á neinn hátt eða aðeins að litlu leyti verða hreyft við framkvæmdum einstaklingsfyrirtækja, hver svo sem þau annars kunna að vera. Þá þykir mér einnig í sambandi við þennan lið, að röksemdir af hálfu ríkisstj. séu heldur léttvægar í sambandi við það vandamál, sem við stöndum frammi fyrir, sem er misvægið í byggð landsins. Það getur vitanlega ekki farið öðru vísi en svo, að þegar þessar miklu framkvæmdir eiga að bætast ofan á það, sem fyrir er hér suðvestanlands, þá hljóta þessar framkvæmdir að virka í þá átt að draga í enn auknum mæli fólk utan af landsbyggðinni hingað til þessa svæðis, þó að ríkisstj. segi, að hún ætli að láta hluta af skattgreiðslu þessa fyrirtækis renna aftur til baka til dreifbýlisins til vissra framkvæmda þar. Það sjá allir, að það munar svo lítið um slíkar ráðstafanir á móti því, sem stórframkvæmdirnar hafa að segja í þessum málum, að það getur ekki farið á annan veg en þann, að það er verið að auka á þetta vandamál, en ekki að draga úr því. Ég skal nú ekki ræða hér öllu meira um þau sérstöku deilumál, sem einkum hafa dregizt hér inn í þessar umr., en mig langar til þess að víkja hér nokkrum orðum sérstaklega að ræðu hæstv. forsrh., vegna þess að hann ræddi hér einnig um þetta mál á talsvert öðrum grundvelli en þeim að ræða beinlínis um þann hagnað, sem kynni nú að fást út úr raforkusölunni til hringsins eða út úr rekstri alúmínbræðslunnar sem slíkrar. Ég veitti því athygli, að hæstv. forsrh. sagði, að það væri vissulega þýðingarmikið, að slíkt stórmál sem þetta væri rætt þannig, að menn reyndu að virða fyrir sér þetta mál frá háum sjónathól og menn reyndu að svipast um nokkuð inn í framtíðina eða til lengri tíma. Og ég tók eftir því, að hæstv. forsrh. beinlínis sagði, að menn þyrftu að reyna að gera sér grein fyrir því, hvaða þýðingu þetta hefði fyrir Íslendinga um aldir. Það var það orðalag, sem hæstv. ráðh. notaði, og í sambandi við þessa uppsetningu hans á þessu máli þá brá hann sér svo í það að rekja nokkuð í stórum dráttum atvinnuþróunina á Íslandi á liðnum öldum. Hann kom þar að ýmsum mikilvægum þáttum, minntist á það, hvernig fólkið hefði á sínum tíma verið að flytjast úr sveitum landsins og í bæi og þorp og bæirnir hefðu vaxið upp með allri þeirri miklu þýðingu, sem það hefði haft fyrir þróun okkar þjóðarbúskapar, og hann minntist á það, þegar okkar eiginlegi sjávarútvegur, eins og við þekkjum hann nú í dag, var að verða til, þegar okkar stórskipaútgerð var að hefjast og hvaða þýðingu það hefði haft í þróun okkar atvinnumála. Hæstv. forsrh. stiklaði sem sagt á ýmsu stóru og kom svo auðvitað víða við í leiðinni. En mér varð hugsað til þess, hvað meinar hæstv. forsrh. með þessari uppstillingu? Hvað vakir fyrir honum í sambandi við þetta mál? Það er með öllu útilokað, að hæstv. ráðh. eigi við það í þessum efnum í sambandi við þann samning, sem hér liggur nú fyrir til umr., varðandi byggingu alúminverksmiðju í Straumsvík fyrir sunnan Hafnarfjörð, verksmiðju,sem hans sérfræðingar gera áætlun um, að geti lágt í þjóðarbúið á ári í kringum 300 milljónir í gjaldeyri, sem er engin risaupphæð á okkar mælikvarða, - að hann eigi aðeins við þessa verksmiðju eina, þegar hann talar um það, að það þurfi að virða þetta mál fyrir sér frá háum sjónarhól og athuga það, hvaða þýðingu það hafi, sem hér er verið að gera fyrir íslenzka þjóð um aldir. Ég efaðist ekki um það, þegar ég hlýddi á mál hæstv. forsrh., að það, sem raunverulega vakti fyrir honum með því að stilla málinu á þessa lund, það var það, að hann viðurkenndi það, þótt hann segði það ekki í alveg beinum orðum, hann var að viðurkenna það, að hér væri verið að marka nýja stefnu, eins og við Alþbm. höfum mjög lagt áherzlu á í sambandi við umr. um þetta mál. Hér er verið að fara inn á nýja braut í sambandi við uppbyggingu atvinnulífsins í landinu. Hér er ekki um það að ræða, að það sé aðeins verið að taka ákvörðun um byggingu einnar alúminverksmiðju, sem ekki hefur út af fyrir sig meiri áhrif í efnahagslífi Íslendinga en þó þetta, því að á það hef ég aldrei dregið neina dul í mínum umr. um þetta mál, að mér hefur aldrei dottið það til hugar að rekstur þessarar verksmiðju einnar gæti haft úrslitaáhrif í sambandi við þróun efnahagsmálanna á Íslandi. Mér er það alveg Ijóst, að sú fjárfesting, sem verður með þessari framkvæmd, getur haft mikil og örlagarík áhrif á þróun okkar efnahagsmála í sambandi við glímuna í okkar efnahagsmálum eins og þau standa nú í dag. Og mér er það líka alveg ljóst, að það getur ýmislegt mjög varhugavert flotið í kjölfar þessarar einu verksmiðju, sem getur komið okkur illa. En það er vitanlega hitt, sem ég fyrir mitt leyti hræðist hér langsamlega mest í sambandi við þessa ákvörðun, það er það, að það sé raunverulega verið að marka hér nýja stefnu, það sé hér verið að fara inn á nýja braut. Það eigi að halla sér að því að treysta á fjármagn erlendra auðfélaga í sambandi við uppbyggingu atvinnulífsins í landinu og það eigi að treysta á þann gróða, sem einstaka menn geta fengið af sinni þjónustustarfsemi í sambandi við hina erlendu aðila. Það er þetta, sem ég tel fyrst og fremst varhugavert og hættulegt við þetta mál. Og eins og ég hef bent á hér áður, þá tel ég, að svo margt hafi komið fram, sem sýni það, að það sé a.m.k. ætlun þeirra, sem fyrst og fremst ráða nú ferðinni í þessum málum, að taka hér upp nýja stefnu, en ekki aðeins að leysa þetta mál varðandi Búrfellsvirkjun. Og mér fannst, að þessi ummæli, sem ég hef hér vitnað til hjá hæstv. forsrh., sönnuðu það enn betur en áður, að fyrir honum er þetta líka stórt mál einmitt vegna þess, að hér er verið að fara inn á nýja braut. Hann líkir þessu við það, þegar þjóðin var að skipta yfir að verulegu leyti frá hinu fátæka gamla bændaþjóðfélagi og færa sig yfir í bæja- og þorpaþjóðfélag. Hann líkir því við það, þegar Íslendingar voru að hefja hér sína fyrstu þilskipa- og síðan togaraútgerð. Hér er því alveg greinilega í hans huga um það að ræða, að það er verið að leggja inn á nýja braut. Jú, hæstv. forsrh. sagði, að við eigum ekki - eða e.t.v. mun hann nú hafa hagað orðum sínum þannig að segja, að það virtist vera svo, að sumir menn vildu setja allt traust á sjávarútveginn einan, og ég býst við því fyllilega, að hann hafi haft einmitt mig í huga í sambandi við það, því að ég hef lagt nokkuð þunga áherzlu einmitt á möguleika sjávarútvegsins og gildi hans í íslenzkum þjóðarbúskap. En ég skal þó taka það alveg skýrt fram, að því fer alls fjarri, að ég sé á þeirri skoðun, að við eigum að binda okkur við sjávarútveginn einan. Ég tel alveg sjálfsagt, að Íslendingar snúi sér að ýmsum öðrum starfsgreinum og það í allríkum mæli. Ég tel t.d. mjög gagnlegt, að Íslendingar þeir eigi eina eða fleiri myndarlega áburðarverksmiðju, að þeir eigi eina eða fleiri myndarlega sementsverksmiðju og að þeir geti byggt upp í sínu landi allmyndarlegan iðnað fyrir innanlandsmarkaðinn. Ég hef einnig bent á það hér áður í umr., að ég teldi, að það skipti okkur mjög miklu máli að tileinka okkur vinnu eins og skipabyggingar, af því að það getur nú ekki orðið öðru vísi en svo, að við hér úti á okkar eylandi hljótum að vera nokkuð tengdir við sjóinn á margan hátt, og það er því ofur eðlilegt, að við, sem þurfum að byggja jafnmikið á sjónum eins og við gerum, að við leggjum okkur meira eftir því að vinna að slíkum störfum eins og skipabyggingar eru, sem skipta okkur svona miklu máli, - meira en við höfum gert. Og margt og margt fleira mætti þar til nefna. En ég hef verið á þeirri skoðun og er á þeirri skoðun, að það sé nauðsynlegt, að forustumenn þjóðarinnar geri sér alveg hleypidómalaust grein fyrir því, hvað sjávarútvegurinn og þegar ég tala um sjávarútveg, þá á ég ekki aðeins við fiskveiðarnar einar heldur allar þær greinar, sem eru tengdar við þann rekstur að öðru leyti, þar með talin vitanlega öll fiskvinnsla - að þeir geri sér hleypidómalausa grein fyrir því, hvað þessi starfsgrein öll hefur reynzt okkur drjúg og örugg á undanförnum árum. Það er nefnilega allt of algengt, að menn tali um það, að sjávarútvegurinn sé eins og hæstv. forsrh. talaði allmikið um, að hann sé mjög sveiflugjarn og tala um hann aðeins sem veiðilíf eins og hæstv. ráðh. orðaði þetta. Það er rétt, við höfum að mínum dómi lagt allt of mikið í það, miðað við það, sem við þyrftum, að hafa okkar sjávarútveg sem veiðimennsku. Við höfum að mínum dómi veitt miklum mun meira en við hefðum þurft að gera til þess þó að hafa jafnmikið upp úr okkar sjávarútvegi eins og við höfum í dag, en það sakar vitanlega ekki að afla eins mikils eins og við gerum, þótt við bættum við okkur vinnslunni þar til viðbótar. Það er að vísu rétt, að íslenzkur sjávarútvegur eða ýmsar greinar hans hafa nokkuð sveiflazt til á undanförnum árum. Það er rétt, að við höfum lifað þau tímabil. að síldin, eins og við stundum hana, hafi brugðizt. En hitt er þó jafnrétt, og það er auðvelt fyrir menn að sannfæra sig um það, ef þeir vilja líta í talnadæmi þar um, sem liggja fyrir, að þegar litið er á íslenzkan sjávarútveg sem heild, þá hefur hann aldrei brugðizt íslenzku þjóðinni. T.d. þegar það mikla áfall kom fyrir, að síldveiðin brást með öllu fyrir Norðurlandi, þá gerðist það á sömu árunum, að þá jókst svo mikið okkar togaraafli og verðmæti hans, að það fyllti í skarðið og meira til. Og þannig hefur þetta verið, að jafnvel þó að vertið hafi brugðizt á einum stað, þá hefur hún skilað sér þeim mun betur á öðrum, og þegar sjávarútvegurinn er tekinn sem heild, þá hefur hann ekki reynzt okkur „óstabílli“ í þessum efnum en landbúnaður hjá landbúnaðarþjóðum eða iðnaður hjá iðnaðarþjóðum, sem hafa líka þurft að taka á sig markaðssveiflur og sölutregðu í ýmsum myndum. Þetta held ég, að við Íslendingar megum og sérstaklega forráðamenn landsins fyllilega hafa í huga, og það sé ekki leyfilegt að vera með neina vantrú á íslenzkum sjávarútvegi, þrátt fyrir ýmsar sveiflur í einstaka greinum á einstaka stað í hvert skipti. Auk þessa hef ég svo viljað benda á það, að þegar stjórnarvöld landsins telja það eitt brýnasta verkefnið í atvinnumálum þjóðarinnar að leita eftir slíkum samningi, sem hér er nú verið að ræða, samningi við erlendan auðhring um það, að hann komi með sitt fjármagn til Íslands, byggi hér verksmiðju og taki okkar starfsfólk á vinnumannskaup. - Þegar stjórnarvöldin telja, að þetta sé brýnast í efnahagsmálum landsins að vinna að þessu að útvega vinnu handa nokkrum Íslendingum í þjónustu erlendra aðila, held ég, að það sé þörf á því að prédika nokkuð yfir stjórnarvöldum landsins um það, hvaða möguleikar felist raunverulega í íslenzkum sjávarútvegi, ef menn vilja nota þá, því að ég tel, að þeir möguleikar séu margfaldir ekki á við eina, heldur við margar, margar álbræðslur. Og ég held, að þau störf mundu líka láta okkur Íslendingum miklu betur en að vinna í þessari verksmiðju útlendinganna. Ég held, að það verði aldrei mikil framtíð í slíkri atvinnuuppbyggingu eins og þeirri, sem gerð er á þennan hátt á vegum útlendinga, sem er gerð á þeim grundvelli, að útlendingurinn tekur á nokkrum árum allt fjármagnið, sem hann hefur komið með til Íslands, með sér út úr landinu aftur. Hann færir hagnaðinn út árlega, og hann færir afskriftaféð út árlega, og þegar hans samningstími er búinn, er gildi verksmiðjunnar búið og ekkert stendur eftir nema það, sem ómerkilegt er. Hvar er þá komið raunverulegu atvinnuöryggi þjóðarinnar, ef hringurinn hverfur að þessu ráði, sem fyllilega má búast við? Sá er vitanlega munurinn, að hefðu Íslendingar talið rétt út af fyrir sig að ráðast sjálfir í byggingu þessarar alúmínbræðslu, hefðu þeir talið sig geta tekið að láni þær 2500 millj. kr. erlendis, sem talið er, að bræðslan muni kosta, hefðu Íslendingar fengið sitt út úr þeim rekstri - þeir hefðu auðvitað þurft að færa út úr landinu aftur afborganir af láninu og vexti af láninu, en sá hagnaður, sem kemur fram í rekstrinum, sem án efa er allmikill og sem er vitanlega keppikefli útlendinganna - sá hagnaður hefði orðið eftir í landinu, hefði verið eign einhvers í landinu, fyrirtækis eða einstaklings eða ríkisins, og það hefði verið hægt að nota þann hagnað eftir starfstíma verksmiðjunnar til þess að byggja annað hvort aðra verksmiðju eða önnur fyrirtæki. Það er sá mikli munur. Því er þetta mál þannig, eins og ég hef sagt hér áður í þessum umr., að í raun og veru er rekstur bræðslunnar í Straumsvík þannig fyrir íslenzkan þjóðarbúskap, að hún hefur nákvæmlega sams konar gildi og vinnan á Keflavíkurflugvelli hefur haft. Auðvitað hafa Íslendingar fengið gjaldeyri fyrir það vinnuafl, sem þeir hafa látið inn á Keflavíkurflugvöll. Það hafa fengizt tekjur fyrir þetta selda vinnuafi alveg eins og það mundi fást nokkur gjaldeyrir fyrir það vinnuafl, sem ynni í verksmiðjunni. En þann daginn, sem hernaðaryfirvöldin ákveða það að hverfa burt af vellinum og hætta þar við sína starfsemi, verður vitanlega íslenzkt atvinnulíf að taka við því fólki, sem þar hefur starfað, og það verður að byggja upp einhvern atvinnugrundvöll fyrir þetta fólk. Því er það, að ég álít, að það sé með öllu röng stefna að fara inn á þá braut að treysta á atvinnurekstur útlendinga í því formi, sem gert er ráð fyrir samkv. þessum samningi. Ég held, að það verði íslenzku atvinnulífi síður en svo til gagns, en hins vegar sé alveg augljóst, að við munum hafa margvíslegt tjón af því, og hætturnar eru tvímælalaust mjög miklar, sérstaklega ef það á að gera þetta að almennri stefnu. Hæstv. forsrh. sagði, að það, sem máli skipti í þessum efnum, þegar þessi mál væru rædd á breiðum grundvelli, væri auðvitað, að menn gerðu sér fulla grein fyrir því, hverjar auðlindir landsins væru og hvernig síðan ætti að nýta þær. Ég fyrir mitt leyti tel, að dýrmætasta auðlind Íslands, eins og auðlindirnar verða metnar í dag, sé tvímælalaust fiskimiðin í kringum landið. Landið sjálft og beinir framleiðslumöguleikar þess eru vissulega dýrmætir, og það ber vitanlega að reyna að nýta þau gæði til fulls. Vatnsaflið í okkar fallvötnum er líka dýrmætt, en eins og bent hefur verið á af okkar fræðimönnum, sem bezt þekkja þar til, fer því víðs fjarri, að sú auðlind sé eins dýrmæt, þegar litið er á þetta til verulega langs tíma, og margir halda. Á það hefur verið bent af okkar fræðimönnum, að ef vöxturinn í orkunotkun okkar verður með sama hraða og hefur verið hjá iðnaðarþjóðum Vestur-Evrópu, ættum við að vera búnir að nota alla þá raforku, sem talið er hagkvæmt að virkja á Íslandi, á næsta 50 ára tímabili. Eftir 50 ár erum við búnir að virkja fyrir okkar eigin þarfir alla þá raforku, sem talið er hagstætt að virkja á Íslandi. Þessi auðlind er nú ekki meiri en þetta. Hún er eigi að síður mjög þýðingarmikil, og það er vitanlega sjálfsagt á þessu 50 ára tímabili að reyna að nýta hana eins og mögulegt er. Og það er alveg rétt, að það er engu spillt með því að nýta meira af henni með sérstakri ráðstöfun á fyrri hluta tímabilsins en annars hefði verið. En ég minnist þess líka, að það kom mjög greinilega fram hjá einum af okkar þekktustu vísindamönnum í orkufræði, Gunnari Böðvarssyni, á verkfræðingaráðstefnu, sem haldin var hér áríð 1962, að þar benti hann á í erindi, sem hann flutti á þeirri ráðstefnu, að menn skyldu gera sér alveg fulla grein fyrir því, að það væri misskilningur, að frumorka eins og vatnsorka, sem kæmi fram í rafmagni, skipti afgerandi máli í sambandi við hagþróun í einu landi, eins og nú væri komið. Hann benti á það, að slík orka hefur í hinum ýmsu löndum ekki haft afgerandi áhrif. Orkusnauð lönd eins og Danmörk og Holland hafa sýnt það, að þau hafa komizt mun lengra í samband við þróun sinna efnahagsmála en ýmis önnur lönd, sem hafa miklum mun meira af þessari orku og haft fyllilega yfir að ráða jafnmiklu fjármagni og þessar þjóðir. Og ráðstöfun á þessari orku á þann hátt, að hún sé seld algerlega sem hráefni á alveg niður undir framleiðslukostnaðarverði, skapar engin stórkostleg verðmæti, síður en svo. Ég vil þó ekkert gera lítið úr því, að þarna sé um verðmæti að ræða, en ég jafna þessu ekki saman við hinar auðlindirnar, sem ég nefndi áðan. Það er hið sama að segja um hveraorkuna í landinu. Hún er mjög mikils virði, og væri afar þýðingarmikið fyrir okkur Íslendinga að reyna að nýta hana betur en við gerum, það er rétt. En miklu meira er talið skipta, eins og nú er komið, hugvit og atorka þjóðanna. Það gæti því hreinlega verið miklum mun dýrara fyrir íslenzku þjóðina að haga málum sínum þannig, að hún drægist verulega aftur úr í byggingum skóla og í aukinni menntun og aukinni þjálfun sinna manna, vegna þess að hún hefði þurft að skapa pláss fyrir slíkan stórrekstur, eins og hér er um að ræða, fyrir útlendinga. Það gæti kostað þjóðina miklu meira, þegar dæmið væri gert upp að fullu. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. öllu meira með sérstöku tilliti til þess tíma, sem við erum nú stödd á. En ég vil aðeins segja það, að þær umr., sem hér hafa farið fram, hafa sannfært mig enn betur en áður um það, að sá samningur, sem ríkisstj. vill hér fá staðfestingu á, er rangur, hann er hættulegur og það er ætlun þeirra, sem mestu ráða og að þessum samningi standa, að það komi hér annað og meira á eftir. Þeir eru greinilega að fara hér inn á nýja braut í alvinnumálum þjóðarinnar, braut, sem við Alþb.menn erum mjög andvígir.



Herra forseti. Í dag gerði ég að umtalsefni í nokkrum orðum ákvæðin um aðflutnings- og útflutningsgjöld, sem eru í 14. gr. samningsins, aðalsamningsins, sem fylgir þessu frv. Ég benti á það, að í þessari gr. er tekið fram, að undanþeginn skuli aðflutningsgjöldum innflutningur af hálfu ISALs, eða fyrir þess hönd eða verktaka, sem ISAL ræður til sín, á öllum efnum, vélum, ökutækjum, eldsneyti, smurningsefnum, búnaði og vistum, þar á meðal auka- og varahlutum til notkunar, neyzlu eða ísetningar við byggingu bræðslunnar, og enn fremur innflutningur af hálfu ISALs eða fyrir þess hönd til neyzlu, notkunar og vinnslu af hálfu ISALs á hráefnum, eldsneyti og smurningsefnum, vélum, búnaði, vistum, sérstökum prömmum, farartækjum og umbúðum, auka- og varahlutum, sem ISAL þarf á að halda til rekstrar bræðslunnar. Allt á þetta að vera undanþegið aðflutningsgjöldum. Nú liggur það í hlutarins eðli, að ekki hefði hinn útlendi viðsemjandi ríkisstj. farið fram á þessar undanþágur, ef hann ekki ætlaði sér að flytja inn þessar vörur, enda er séð fyrir því í 18. gr. samningsins, að hann hefur rétt til þess, og skal ég víkja að því nánar. Ég lét uppi þann skilning minn á þessu, að fyrirtækið ISAL gæti flutt þessar vörur inn án tolla og söluskatts, því að það er ákvæði um söluskattsundanþágu í 31. gr. samningsins. Ég benti á það, að fyrirtækið mundi ekki hafa þörf fyrir vistir, hvorki við byggingu eða rekstur bræðslunnar, nema það ætlaði að nota þær handa þeim verkamönnum, sem hjá því vinna við bygginguna og reksturinn. Þeir gætu sett upp og mundu hugsa sér að setja upp mötuneyti fyrir verkafólk, og samkv. þessu gætu þeir flutt inn vistir handa þessu fólki án þess að greiða af þeim nokkra tolla eða söluskatt. Hæstv. iðnmrh. kvaddi sér hljóðs, þegar ég hafði lokið mínu máli og hélt því fram, að þetta væri á misskilningi byggt hjá mér, og hann benti þarna á sérstaka mgr. í þessari 14. gr., þ.e.a.s. 14.02, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Benzín, neyzluvörur til persónulegra nota, matvæli, skrifstofuvörur, fólksbifreiðar og önnur ökutæki, sem eru ekki notuð beint í byggingu og rekstri bræðslunnar, skulu ekki undanþegin aðflutningsgjöldum.“ Þetta breytir engu um það, sem ég sagði áður. Áður er búið að tala um að undanþiggja vistir t.d., sem notaðar verði við byggingu og rekstur bræðslunnar. Þarna er aðeins verið að taka fram,að matvæli, sem ekki séu notuð beint við byggingu og rekstur bræðslunnar, skuli ekki undanþegin aðflutningsgjöldum. Það er þarna í næsta lið einnig talað um efni, vistir, vörur og búnað af sérhverri tegund, sem flutt sé inn tollfrjálst, en síðan sé notað annars staðar en á bræðslulóðinni, af því skuli greiða aðflutningsgjöld. Það er dálítið skrýtið orðalag á þessum lið þarna, 14.03. Þar segir svo með leyfi hæstv. forseta: „Efni, vistir, vörur og búnaður af sérhverri tegund, sem flutt er inn tollfrjálst til notkunar á bræðslulóðinni en síðan er ráðstafað á Íslandi, skal háð aðflutningsgjöldum.“ Það lítur út fyrir, að þeir, sem sömdu þetta, hafi talið, að bræðslulóðin væri ekki á Íslandi. Ég hygg, að þeir útlendu hafi nú samið þetta, en íslenzkir aðeins þýtt enska textann á íslenzku án þess að beita mikilli hugsun við það.  „Við byggingu og rekstur bræðslunnar skal ISAL veita forréttindi: a) efnum og framleiðsluvörum af íslenzkri gerð eða uppruna, að því tilskildu, að þær séu samkeppnisfærar um verð og gæði við efni og framleiðsluvörur af erlendum uppruna.“ En hvað ætli það verði mörg framleiðslufyrirtæki íslenzk, sem verða samkeppnisfær við þau útlendu, þegar ekki á að taka nein aðflutningsgjöld eða söluskatt af hinum útlenda varningi? Ég hygg, að það sé tómt mál að tala um það, að ISAL hafi viðskipti við íslenzk fyrirtæki. Síðar í þessari 18. gr., þ.e. 18.03, segir svo: „Með fyrirvara um ákvæði mgr. 18.01,“ - þ.e. sú, sem ég var að lesa áðan, - „mun ríkisstj. ekki setja neinar takmarkanir eða fyrirmæli varðandi: a) kaup og innflutning á neinum efnum, framleiðsluvörum né þjónustu af öðrum uppruna en íslenzkum til notkunar við byggingu og rekstur bræðslunnar.“ Þarna er því slegið föstu, að það skuli ekki setja nein höft á þá í þessu efni, þeir geti flutt inn það, sem þeim sýnist, þ. á m. landbúnaðarvörur erlendis frá, eða ég skil þetta þannig. Þarna er talað um framleiðsluvörur af öðrum uppruna en íslenzkum, og það er búið í 14. gr. að undanþiggja vistir aðflutningsgjöldum. Ég vildi nú, því að hæstv. landbrh. er hér viðstaddur nú á fundinum, spyrja hann að því, hvort hann hafi gert sér ljóst, hvað í þessum ákvæðum felst. Ég tel, að það sé ekki hægt að skilja þetta öðru vísi en þeir eigi að hafa frelsi til að flytja inn m.a. landbúnaðarvörur til notkunar handa sínu fólki þar í Straumsvík. Hefur þetta alveg farið framhjá hæstv. landbrh. eða hefur hann gert sér þetta ljóst, og hefur hann samþ. þetta eða ætlar hann að samþykkja það? Mér þykir það ákaflega ótrúlegt, að hann hafi gert það eða ætli að gera það, en mér þætti mjög fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðh. um þetta einmitt nú, áður en þessari umr. lýkur. Hæstv. forsrh. sagði í sinni löngu ræðu hér í kvöld, að þéttbýlið væri undirstaða landbúnaðarins eða eitthvað var það á þá leið, sem orð hans féllu. En ef þetta verður nú svona, að ISAL getur flutt inn eftir vild landbúnaðarvörur erlendis frá handa sínu fólki, sýnist mér, að þéttbýlið í Straumsvík verði ekki örugg undirstaða undir íslenzkum landbúnaði. Ég fæ ekki séð það. Ég tel þetta mjög alvarlegl mál. Eins og ég sagði í dag, er náttúrlega margt fleira í þessum samningi, og aðrir hafa gert það að umtalsefni, en ég tel þetta mjög alvarlegt mál, eitt af þeim, sem hefði þurft að athuga betur, og ég tel ekki hægt fyrir okkur að samþykkja þetta frekar en ýmislegt annað, sem í þessu frv. er.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki ætlað mér að láta þetta mál fara hér út úr hv. d. án þess að blanda mér nokkuð inn í umr. og þá ekki sízt í sambandi við rafmagnsmálin, virkjunarmálin og rafmagnsverðið, en vegna þess að það er nú meiningin að koma málinu til n. í nótt og orðið nokkuð áliðið, hef ég hugsað mér að fresta minni ræðu þangað til við 2. umr. að öðru leyti en því að svara í aðeins örfáum orðum fsp. hv. I. þm. Norðurl.v. Ég er dálítið undrandi á því, að hann skuli vera með fsp. í þessu formi, vegna þess að ef þessi gr. er lesin öll í gegn, er það alveg ljóst, hvað um er að ræða. Mér dettur í hug, að ástæðan til fsp. sé sú, að hv. þm. hafi í byrjun ekki lesið alla 14. gr., en ef gr. er öll lesin, kemur greinilega í ljós, að það ber að greiða toll af matvælum og neyzluvörum til persónulegra nota o.s.frv., eins og stendur í gr. 14.02. En matvörur til verksmiðjurekstursins, það er ekki gert ráð fyrir, að verksmiðjan sjálf noti matvæli, og ég hef skilið þessa gr. og einnig þá 18. þannig, að það komi ekki til greina, að það verði fluttar inn landbúnaðarvörur sérstaklega með fríðindum til verksmiðjunnar, og ég hygg, að hv. þm., ef þeir lesa bæði 18. gr. og 14. gr., sjái, að það er enginn vafi á því, að þannig beri að skilja það, og það er þess vegna, sem það er tekið fram, að matvæli skuli vera með sérstökum ákvæðum í 14. gr.



Herra forseti. Ég er hræddur um, að þetta atriði, sem hæstv. landbrh. var að ræða um, verði vafaatriði - ekki aðeins fyrir gerðardóminn, - og því viðbúið, að farið verði að deila um, hvernig skilja beri l. og hvort enskan eða íslenzkan sé rétthærri. Ég skal nú ekki láta það mál til mín taka. Ég ætlaði nú ekki að taka hér til máls aftur, en af því að hæstv. forsrh. fór að halda hér heilmikinn sögufyrirlestur, gat ég ekki setið á mér að segja nokkur orð til hans. Fyrst ætla ég rétt að minnast á það, að hann - það er kannske viðkunnanlegra, að hann viti það, því að það er alltaf leiðinlegra að tala við menn, án þess að þeir séu viðstaddir, - hann minntist á, hvort mín afstaða til Atlantshafsbandalagsins hefði breytzt. Ég skal segja honum það til huggunar, ef hann er hræddur um, að við værum komnir á einhverja líka skoðun í því máli, að ég álít það jafnbölvað eins og það hefur alltaf verið. Hitt er aftur á móti alveg hreint greinilegt, að það getur lengi vont versnað, og það þarf hann að gera sér ljóst. Ég sagði það hér nýlega í ræðu, að ég áliti, að það gæti annað enn þá verra komið. Það er náttúrlega mjög hryggilegt, að það skuli vera til. En það, að maður áliti eitt slæmt og annað verra, þýðir ekki, að maður sé með öðru hvoru af þessu tvennu illu. Það, sem ég var að lýsa, var, að það kynni að koma upp, þegar Atlantshafsbandalagið leysist upp, - sem er alveg greinilegt að verður m.a. þegar Norðurlönd, Danmörk og Noregur, fara út úr því, eins og Frakkland o.fl. - sú hætta, að Bandaríkin ásamt Kanada og Bretlandi reyni að innlima okkur í nýtt hernaðarbandalag. Það er vert að reyna að vekja athygli á þeirri hættu nú þegar. Satt að segja þætti mér vænt um, að hæstv. forsrh. vildi taka nokkra afstöðu til þess, fyrst hann er að gera þetta að umtalsefni, hvort hann væri inni á því, að Ísland ætti að ganga í nýtt hernaðarbandalag. Ég vil aðeins mínna hann á í þessu sambandi, að ég verð víst ekki grunaður um að hafa verið með enska hernáminu hér 1940–1941. En þann dag, sem Þjóðviljinn var bannaður og við fluttir nokkrir burtu af landinu, var leiðarmn, sem var eftir mig, í Þjóðviljanum um það, að það mundi nú vofa yfir, að Bandaríkin mundu hertaka Ísland, og ég undirstrikaði í þeim leiðara, að ég áliti það enn þá verra og hættulegra hlutskipti fyrir Ísland en brezka hernámið, og var ég sannarlega ekki að taka afstöðu með því. Maður verður alltaf að gera sér ljóst og reyna að meta hlutlægt það, sem er að gerast á hverjum tíma, og það mat, sem ég hef fyrst og fremst lagt á þá hörmulegu þróun, sem hefur getzt í utanríkispólitík Íslands á síðustu 25 árum, er það, að ég álít, að Ísland ætti að halda sig að Evrópu og sérstaklega að halda sig að Norðurlöndum og láta ekki slíta sig frá Norðurálfu og frá Norðurlöndum. Við það hef ég alltaf miðað. Ég hef álitið, að við ættum að halda við hlutleysi og þess vegna harmaði ég það, þegar við misstum það 1949, og ég álít, að þegar Atlantshafsbandalagið leysist upp, eigum við að reyna að ná því hlutleysi aftur. Eins álít ég, að það algera atvinnulega sjálfsforræði, sem við Íslendingar höfum nú haft í 20 ár, því eigum við ekki að farga né heldur að byrja að skerða það, eins og verið er að gera með þeim samningi, sem hérna liggur fyrir. Við höfum haft algert atvinnulegt sjálfsforræði, ráðið einir yfir öllu okkar atvinnulífi og það er það sem við erum að byrja að skerða með þeim samningi, sem hérna liggur fyrir. Annars skildist mér, að þessi langi og að mörgu leyti skemmtilegi upplestur og fyrirlestur hæstv. forsrh. væri nú fyrst og fremst hugsaður til þess að telja kjark í hans eigið lið, enda tók ég eftir því, að margir af hans þm., sem vafalaust hafa verið alldaufir orðnir í dálkinn, hresstust mjög mikið undir þeim fyrirlestri, því að það var margs konar skemmtilegur upplestur í honum. Það hafa alltaf verið til - og það er það, sem hæstv. forsrh. var að nota sér í þeim upplestri, - það hafa alltaf verið til menn, sem af ýmsum ástæðum hafa óttazt vissar tæknilegar framfarir og hafa hatt rangt fyrir sér. Og hæstv. forsrh. var að reyna að gefa í skyn með þessum upplestri og sínum röksemdafærslum, að þess vegna hefðu allir þeir, sem væru með tæknilegum framförum, hvers kyns, sem þær væru, alltaf rétt fyrir sér. Þetta var raunverulega rauði þráðurinn, ef ég má nefna rautt í sambandi við hæstv. forsrh., í hans langa og að mörgu leyti skörulega erindi. Af því að hann var nú að útnefna mig til þingkennara hér svo hátíðlega í sinni ræðu, verð ég að reyna að standa undir því heiti og reyna að taka hann þá ofurlítið í tíma til þess að reyna svona hlutlægt að skilgreina, hvað það er, sem ég álít, - þegar hann tekur eftir mætum mönnum þennan fyrirlestur, - hvað það er, sem við raunverulega þurfum að kunna að skilgreina í allri okkar framfarabaráttu, það, sem af er þessari öld. Ég álít, að það séu þrír þættir, sem að mínu áliti og yfirleitt að áliti sósíalista ættu að vera samofnir, en sem ekki eru það alltaf í þeirri framfarabaráttu, sem hér hefur verið háð. Það sé í fyrsta lagi sjálfstæðisbaráttan sjálf, baráttan fyrir pólitísku sjálfstæði. Það sé í öðru lagi barátta fyrir tæknilegum framförum. Og það sé í þriðja lagi baráttan fyrir félagslegu réttlæti og það, að þessir þrír þættir, sem mörgum okkar, eins og t.d. mér, finnst alveg eðlilegt og sjálfsagt, að séu samofnir í eitt, og maður standi með þeim öllum, - það hefur ekki verið eðlilegt, að það væri eitt og hið sama fyrir mörgum þeim, sem staðið hafa framarlega í vissum þáttum íslenzkrar framfarabaráttu á undanförnum 70–80 árum. Okkar bændastétt, sem ber höfuðþungann í okkar pólitísku sjálfstæðisbaráttu, er að mjög miklu leyti andvíg tæknilegum framförum eða hrædd við þær, og margir ágætismenn í bændastéttinni um aldamótin, sem eru þeir róttækustu í okkar sjálfstæðisbaráttu, eru oft smeykir við hinar tæknilegu framfarir, jafnvel afturhaldssamir í þeim og sumir hverjir líka jafnvel andvígir félagslegu réttlæti. Við höfum upplifað þá hluti í okkar baráttu, t.d. um aldamótin, að embættismenn, sem við kölluðum jafnvel hálf dansklundaða og voru andvígir okkur svo að segja í okkar pólitísku sjálfstæðisbaráttu, voru jafnvel róttækari í félagslegri réttlætisbaráttu en margir okkar róttækustu bændur í sjálfstæðisbaráttunni. Sem sagt, þessa hluti þurfum við að kunna að aðgreina, og við þurfum að setja okkur í spor þeirra manna, sem þá heyja þessa baráttu, ekki sízt þegar um svo mæta menn er að ræða eins og þann, sem hæstv. forsrh. las upp eftir, til þess að dæma þessa menn ekki rangt. Við þurfum að skilja þeirra þjóðfélagslegu aðstöðu, þeirra ótta og um leið, hvað þeir eru róttækir í þeirri sjálfstæðisbaráttu, sem þeir eru að heyja. Við þekkjum sjálfir mál eða stefnu, eins og vallýskuna, þar sem áhugi er fyrir tæknilegum framförum og að ýmsu leyti áhugi fyrir félagslegu réttlæti. - Við skulum muna það, að Eimreiðin, tímarit Valtýs, byrjar með kvæði Þorsteins Erlingssonar, kvæði sósíalismans, Brautin. - Það fer saman í valtýskunni, en um leið kemur viss afsláttur eða við skulum segja samkomulag í hinni pólitísku sjálfstæðisbaráttu. Hins vegar gæta þeir sín ekki á því, þegar aðstaðan breytist erlendis og vinstri menn komast til valda í Danmörku, að taka þá upp um leið harðvítugri baráttu í þeim þætti þeirrar baráttu, sem sneri að sjálfstæðinu. Fyrir íslenzkum sósíalistum hefur frá upphafi vega, alveg frá tíma Þorsteins Erlingssonar, verið sjálfsagt að vera með öllu þessu þrennu, okkar sjálfstæðisbaráttu, okkar tæknilegu framförum og hinu félagslega réttlæti. Það hefur þess vegna verið oft svo, það, sem af er þessari öld, að um leið og verkalýðurinn og atvinnurekendastéttin hafa háð sína harðvítugu stéttabaráttu hér á Íslandi, barizt um félagslegt réttlæti, barizt líka oft í sambandi við sjálfstæðisbaráttuna, staðið sitt hvoru megin, - að þessar tvær stéttir hafa getað unnið saman, þegar um tæknilegar framfarir var að ræða. En þó verðum við að aðgæta það, að líka, þegar um tæknilegar framfarir var að ræða, var það ekki sama, hvers kyns þær tæknilegu framfarir voru. Þær gátu unnið saman, verkalýðsstéttin og atvinnurekendastéttin, þegar um tæknilegar framfarir var að ræða, sem Íslendingar sjálfir réðu yfir. Ég skal í því sambandi, fyrst hæstv. forsrh. var að fara svona langt í að minna á það, sem gerzt hefur fyrr í sögunni, minna á eitt slíkt mál. Í ársbyrjun 1927, í febrúar, var lagt stjfrv. fyrir Alþ. frá þáv. ríkisstj. Jóns Þorlákssonar og Magnúsar Guðmundssonar um sérleyfi til handa Titan, því erlenda félagi, til þess að fá að leggja járnbraut frá Þjórsá til Reykjavíkur og til þess að fá að virkja Urriðafoss, 160 þús. hestöfl. og til þess að koma upp verksmiðju til saltpétursvinnslu eða annarrar áburðarvinnslu í Skildinganesi. Og um afstöðuna til þessa skiptust menn. Í þessu sérleyfi var - ég skal ekki vera að rekja það neitt nákvæmlega með hvers konar kjörum - það var kveðið á um verð náttúrlega og hestöfl og margt annað slíkt eins og eðlilegt er og eins og nú er gert líka og það átti að vera til 70 ára. Það var ríkisstj. sjálf, sem lagði þetta fyrir, stjórn gamla Íhaldsflokksins, og þetta frv. var svo að lokum allt samþ. í þinginu. En í deilunni um þetta mál tók m.a. einn þm. til máls, sem þó tilheyrði þá ríkisstj. Það var Ólafur Thors, og hann talaði svo, með leyfi hæstv. forseta. Ég skal lesa upp það, sem hann segir, part af hans ræðu. Hann minnist í ræðunni á innflutning erlendra verkamanna og segir, að þessi hlið málsins sé aukaatriði, og svo heldur hann áfram: „Hættan felst í öðru, og það er tvímælalaus skylda löggjafarvaldsins að vera á verði gegn henni. Ég tek það fram og legg áherzlu á, að ég ræði hér um stefnur í þessu máli og þá sérstaklega með hliðsjón af þeim ummælum, er hv. 1. þm. Rang. (þ.e. Klemenz Jónsson) hafði og að framan getur, og þá hika ég ekki við að láta í ljós þá skoðun, að verði þeirri stefnu fylgt að veita sérhvert það sérleyfi til virkjunar, sem um er sótt, ef aðeins sæmilega tryggilegt þykir, að sérleyfið verði hagnýtt, hefði hitt orðið miklu farsælla að neita með öllu allri virkjun á íslenzkum fossum. Ég er þess nefnilega fullviss, að ef erlent fjármagn tekur til starfa hér á landi í svo ríkum mæli, mundi sjálfstæði voru stafa af því veruleg hætta, enda bendir reynsla annarra smáþjóða til þess. Við Íslendingar höfum nokkra reynslu í þessum efnum, þó að hún sé að vísu eigi alveg hliðstæð, þar sem er fiskiveiðalöggjöf vor og landhelgislöggjöf. Vér höfum þráfaldlega rekið oss á það, að í hvert skipti, sem oss þykir æskilegt að gera einhverjar breytingar á þessum l., hafa útlendingar risið upp og mótmælt aðeins vegna þess, að þeir eiga hér nokkurra hagsmuna að gæta á þeim sviðum. Það er nú ljóst, að þeim mun viðtækari, sem starfsemi þeirra verður hér í landi, þeim mun oftar munu þeir þykjast þurfa að hafa afskipti af löggjöf vorri og þeim mun tíðara mun það verða, að sjálfsákvörðunarréttur vor mun hindraður sakir hagsmuna útlendinga. M.a. í þessu liggur stórvægileg hætta, sem ég þó að þessu sinni ekki skal víkja frekar að. Hv. I. þm. Rang. gat um, að virkjunum fylgir mikil atvinna fyrir íslenzka verkamenn, en ég vil leyfa mér að benda á, að hér á landi er eins konar stóriðja, þar sem er íslenzka togaraútgerðin, og ef ætti að tíunda, hver ágalli fylgir henni, má benda á, að hún hefur orðið til þess að draga fólkið úr sveitunum, en ég álít hins vegar, að sú stóriðja hafi verið okkur á allan hátt nauðsynleg og sé alls góðs makleg, m.a. vegna þess, að ég hef ekki séð aðrar leiðir fyrir ríkissjóð til þess að fá fé til sinna þarfa en að sækja það í hennar vasa. Þess ber og að geta, að stóriðja þessi er öll í eigu íslenzkra manna, og allur arðurinn af henni hefur því fallið Íslendingum. Hér er nú verið að ræða um að stofna til nýrrar stóriðju, stóriðju, sem öll verður í eigu erlendra manna og arðurinn af henni fellur því að mestu erlendum mönnum. En ágalla hefur hún þá sömu og sú stóriðja, sem fyrir er í landinu, nefnilega að draga vinnulýðinn frá landbúnaðinum, og vil ég sérstaklega beina athygli hv. þdm. að þessari hlið málsins, með því að ég tel þá alla einhuga um að efla ræktun landsins. Ég vil enn fremur benda á, að erlendur atvinnurekstur mun ávallt verða stopull fyrir þjóðfélagið. Erlendir menn hugsa fyrst og fremst, um sinn hag, en þeir, sem grónir eru upp með þjóðinni, munu að vonum taka miklu meira tillit til hagsmuna hennar heldur en útlendingar.“ Hér lýkur lestri úr því, sem Ólafur Thors segir 1927 um þetta sérleyfi til handa útlendingum þá. Og það fór svo, að þótt þetta væri samþ., greiddu m.a. atkv. á móti þessu sérleyfi Ólafur Thors, Héðinn Valdimarsson, Tryggvi Þórhallsson og Benedikt Sveinsson. Það hefur verið barizt áður hér um stóriðju, þegar útlendingar hafa viljað ná hér tökum á okkur, og mun verða barizt áfram og mun verða barizt lengi. Og ég vil minna hv. þdm. á, að þegar þetta gerist, er þó hugsunarhátturinn þannig hér í þinginu, að jafnvel þótt stjórn þáv. Íhaldsflokks leggi þetta frv. fram og Ólafur Thors skoði sig þá vafalaust með fremstu mönnum þess flokks, eins og hann þegar var orðinn. greiðir hann samt sem áður atkv. á móti þessu máli. Við skulum alvarlega aðgæta, hvert við erum að lenda með því, hve harðvitug handjárnin eru orðin á flokkunum nú á tímum, og meina ég þetta ekki bara til Sjálfstfl. eins. Svo að ég hverfi aftur að öðru dæmi, þar sem hins vegar gerist allt svo öfugt, þar sem við stöndum allt svo saman um framfarir, einmitt það mál, sem hæstv. forsrh. kom inn á, Sogsvirkjunina. Ég man eftir því rétt eftir að ég varð I. varamaður Kommúnistaflokksins í bæjarstjórn 1934, - þegar hæstv. forsrh., held ég, var líka kosinn í fyrsta skipti í bæjarstjórn Reykjavíkur, - lenti ég af tilviljun í því einmitt á fundi, sem var haldinn hér á bæjarskrifstofunum, - ekki úti í kaupþingssalnum, - að verða að greiða atkv. um það, hvort - ég held áreiðanlega Jóni Þorlákssyni hafi verið gefin heimild til annaðhvort að fara sjálfur eða vera sendur út til Svíþjóðar til þess að reyna að afla lána, og ég stóð með því. Ég man, að það var nokkuð mikið verið að ráðast á þetta þá, og það lenti þannig, að ég stóð þarna einn fyrir utan sjálfstæðisbæjarfulltrúana að þessu. Það er rétt að koma líka inn á það, sem hv. I. þm. Austf. minntist á. Hann sagði nú áðan í sinni ræðu af mikilli hæversku, að á þessum tímum hafi of lítið verið tekið af lánum. Sannleikurinn var, að það var sett lánabann á okkur. Við vorum það fátækir, við áttum það erfitt, að brezki bankinn, sem hafði tökin á okkur, Hambros Bank, setti bókstaflega bann á, þegar vinstri stjórn tók við völdum þá, og vinstri stjórnin sem þá var stjórn Alþfl. og Framsfl., fékk ekki að taka lán í Bretlandi og fékk ekki að ganga í ríkisábyrgð. Þetta var eins erfitt ástand út á við og hægt var að hugsa sér, og það var veríð að brjótast í því, ef ég man rétt, að fá lán í Svíþjóð án ríkisábyrgðar til Sogsvirkjunarinnar. Það var um það, sem þá var verið að deila. En hins vegar var sem sé brotizt í því þá í þeim erfiðleikum, sem þá voru og næstum því í banni Hambrosbanka, sem þá hafði álíka aðstöðu gagnvart Íslandi og Alþjóðabankinn hefur núna, að útvega lán handa Íslendingum sjálfum til að gera sína eigin Sogsvirkjun, hvað sem þau voldugu bankavöld erlendis segðu. Og það tókst. Það tókst, þannig að við hefðum mátt muna það líka núna, að það er ekki ofverkið okkar að leggja í það, sem við álitum nauðsynlegt að leggja þarna í, og ég ætla ekki að fara hér út í. - Svo aftur nýsköpunin. Þar lendum við aftur í því að vinna saman að tæknilegum framförum. Þessa hluti vildi ég aðeins rifja upp, til þess að við gerðum okkur ljóst, að það er ekki alveg nýtt, að við séum að deila um svona mál. Þegar svona mál koma fyrir, verðum við að athuga þau í hvert skipti og meta og ekki að slá því föstu, að allt, sem heitir tæknileg framför, í verksmiðju eða eitthvað slíkt nýtt, sé absalút gott. Við verðum að meta það í hvert skipti. Við verðum þá að kunna að láta þetta þrennt fara saman, sem verið hafa meginþættir í okkar framfarabaráttu á þessari öld: Baráttuna fyrir okkar pólitíska, efnahagslega sjálfstæði, baráttuna fyrir tæknilegum framförum okkar Íslendinga og baráttuna fyrir félagslegu réttlæti. Sterkt auðvald er hemill á félagslegu réttlæti, og það er hættulegt að fá sterkt auðvald í okkar landi, ef við ætlum að knýja fram sem mest félagslegt réttlæti. Að fá sterkt útlent auðvald í okkar land er ekki aðeins hættulegt gagnvart félagslegu réttlæti, það er líka hættulegt gagnvart efnahagslegu og pólitísku sjálfstæði. Og það er raunverulega ekki aðeins hættulegt fyrir alþýðu manna, fyrir verkalýð, það er líka hættulegt fyrir a.m.k. stóran hluta af íslenzkri borgarastétt. Það er máske engin tilviljun, að við, ég og hæstv. forsrh., lukum okkar ræðum í dag svo að segja báðir með sömu hugsunum. Hann sagði: „Við fáum vald á þeim ekki síður en þeir á okkur, og við getum þá tekið eignarnámi, ef þjóðinni býður svo við að horfa.“ Og mér þótti vænt um að heyra þetta hjá hæstv. forsrh. Ég lauk minni ræðu með því að segja, að það gæti farið svo, að við yrðum að hefja baráttu fyrir því að þjóðnýta þessa verksmiðju, þannig að það er sama hugsunin hjá okkur báðum um þrautalendinguna, ef það skyldi nú sýna sig, að við eða þeir, sem ráða ferðinni nú, hefðu farið of geyst eða treyst um of á ýmis þau atriði í sambandi við þetta, sem síðan brugðust. En það, sem fyrir mér vakir, og það, sem veldur mér áhyggjum í þessu sambandi, er þetta: Er öruggt, að við, þótt við tveir hefðum þessa sömu hugsun, hæstv. forsrh. og ég, er öruggt, að við gætum eða þeir, sem tækju við af okkur eftir 10–20 ár, gætu þá ráðið við hlutina, þó að okkur finnist báðum, að við gætum ráðið við þetta í dag? Ég býst við, að það sé alveg rétt hugsað hjá hæstv. forsrh. Með þeim hugsunarhætti, sem nú ríkir á Alþ. hjá öllum flokkum, mundum við, ef við t.d. á næstu 4–5 árum sæjum, að við hefðum misreiknað okkur, mundum við geta breytt þessu. En getum við breytt þessu eftir 10–20 ár? Hæstv. forsrh. hefur auðsjáanlega brotið heilann um þetta, því að hann kemur með þær röksemdir, að það sé nú ekki svona hættulegt vald þessa fyrirtækis, eins og ég vildi vera láta. Hann segir: Það eru mörg fyrirtæki hér, sem hafa fleiri aðila í sinni þjónustu: Samband ísl. samvinnufélaga hefur 1300 manns, Loftleiðir hafa yfir 500, Eimskip 700, Flugfélagið hefur 300, en vald þessara fyrirtækja liggur ekki í fjölda þeirra starfsmanna, vegna þess að með því atvinnuástandi, sem nú er, geta þessi fyrirtæki ekki haft það vald, sem þau hefðu haft á atvinnuleysistímum í sambandi við það að hafa svona marga starfsmenn og veita svona mikla vinnu. Vald þess fyrirtækis, sem nú á að koma inn í landið, allt svo Swiss Aluminium, liggur í auði þeirra og þar með auði, sem er óháður íslenzka ríkinu, óháður íslenzkum ríkisbönkum. Þrjú af þeim fyrirtækjum, sem hæstv. forsrh. talaði um, Samband ísl. samvinnufélaga, Eimskipafélag Íslands og Flugfélag Íslands, öll þessi þrjú fyrirtæki eru mjög háð íslenzkum ríkisbönkum, öll þessi fyrirtæki verða að sækja mjög mikið til þeirra, þannig að ríkisstj. getur á hverjum tíma, ef þessi fyrirtæki ætluðu að reisa sig, þannig að mönnum fyndist það mikið, haft mjög mikinn hemil á þeim. Loftleiðir eru máske það af þessum fyrirtækjum, sem er efnahagslega óháðast ríkinu. Loftleiðir munu, þegar þær hafa greitt hæst í skatt hér, hafa borgað, ég held á árinu 1964, um 29 millj. kr. í tekjuskatt, útsvar og allt annað slíkt, allt svo verið meira en hálfdrættingur á við það fyrirtæki, sem hér er verið að ræða um að veita sérleyfi til 45 ára. Öll þessi fyrirtæki hafa hins vegar ekki að neinu leyti svipaða aðstöðu og þetta fyrirtæki kemur til með að hafa. Allt svo, hvort sem gróði þessa fyrirtækis, Swiss Aluminium, hér á Íslandi er 200 millj., eins og hæstv. iðnmrh. gizkaði á, eða 460 millj., sem ég var að gizka á eða einhvers staðar þarna á milli  Þegar við erum að ræða um þetta fyrirtæki, erum við að deila um, hvort við eigum að fá erlenda stóriðju inn í landið eða íslenzka stóriðju. Við getum vel og höfum vel efni á að koma okkur upp íslenzkri stóriðju, meira að segja þó að hún væri eins stórfelld og það, sem þetta alúminíumfyrirtæki vill fara fram á. Við erum nógu ríkir til þess, Íslendingar, þannig að deilan stendur ekki um, hvort menn vilji núna tæknilegar framfarir, hvort menn vilji það stórkostlegar framfarir meira að segja, að við reislum alúminíumverksmiðju eða einhverja verksmiðju, sem vinnur úr útlendu hráefni. Deilan stendur um, hvort það ætti að vera íslenzkt eða útlent, hvort það ætti að vera íslenzkt vald, sem þarna er um að ræða, kannske sambland af ríkisrekstri eða einstaklingsrekstri, eða hvernig sem við vildum hafa það, en í öllu falli íslenzkt, eða hvort það á að vera útlent með alls konar sérréttindum. Það er um þetta, sem væri barizt. Við hefðum ekki verið í neinum vandræðum með það, Íslendingar, ef við hefðum mátt leggjast á eitt, t.d. núna, allir flokkar hér í þinginu að byggja upp svona fyrirtæki. Þess vegna vil ég líka alvarlega vara hæstv. ríkisstj. við, m.a. vegna þess, að ég heyrði hjá hæstv. forsrh. og hef heyrt áður hjá hæstv. iðnmrh., að við ráðum við hlutina, ef það skyldi sýna sig, að við hefðum reiknað rangt núna eða breytt rangt núna. Þjóðin getur breytzt, og hún getur breytzt til hins verra undir það slæmu áhrifavaldi, að okkar kynslóð núna liti á það sem hnignun. Það væri eins og að komast í eins konar álög, ef það væri búið af auðvaldi þessa fyrirtækis um áraraðir að iðka hér slíkan áróður, að það væri búið að gera Íslendinga að slíkum umskiptingum, að þeim þætti sjálfsagt að fá sem mest af útlendu auðmagni beint inn í landið. Svissneski auðhringurinn gerbreytir kraftahlutföllunum hér á Íslandi, ekki aðeins á milli atvinnurekendastéttarinnar og verkalýðsstéttarinnar, heldur líka kraftahlutföllunum innan borgarastéttarinnar sjálfrar, kraftahlutföllunum á milli t.d. sjávarútvegsins annars vegar eða þeirra, sem honum stjórna, og þess hins vegar, sem erlendis mundi nú vera kallað fjármálaauðvald. Það eru nú þegar menn í landinu, sem eru miklu, miklu ógætnari í þessum efnum en hæstv. ríkisstj. Í hennar aðalflokki, í Sjálfstfl., eru menn, sem nú þegar líta á það sem bjargræði, sem hjálpræði, að fá sem mest af erlendu auðmagni inn í landið og munu auðsjáanlega berjast fyrir því sem einhvers konar hugsjón. Ég efast ekkert um, að þeir trúi því, að slíkt auðmagn sé þjóðinni til slíkrar blessunar, að það sé bara um að gera að fá það, hvaðan sem það kemur. Og ég vil minna hæstv. forsrh. á, að þegar þessi verksmiðja verður búin að starfa í 10 ár, ef hún kemst á, er hann orðinn maður yfir sjötugt. Þá eru e.t.v. teknir við menn í Sjálfstfl., sem eru af þeirri kynslóð, sem ekki hefur sams konar uppeldi og erfð í sínu blóði og okkar kynslóð hefur haft, - sem ekki hefur lifað á Íslandi undir dönsku flaggi, sem ekki hefur þá tilfinningu fyrir okkar sjálfstæði, sem okkar kynslóð hefur haft, menn sem fyrst og fremst hugsa svo að segja alþjóðlega hvað það snertir, að auðmagn sé hlutur, sem sé góður, hvaðan sem auðmagnið kemur, og það sé hégómi að vera svona hræddur við slíkt. Og það geta þá verið slíkir menn, sem ekki hafa þessa erfð í sínu blóði, sem séu teknir við og hafi það voldugan bakhjari hér, þar sem þessi auðhringur er og máske þá fleiri, sem væru komnir í hans kjölfar, að þær hugsanir, sem við núna látum í ljós, finni ekki lengur hljómgrunn hjá meiri hl. þjóðarinnar, þegar svo væri komið. Það er þess vegna, sem ég álít, að við eigum ekki að fara inn á þessa braut. Við eigum að stöðva þetta núna. Það er ekkert, sem rekur okkur til þess. Sagt var áðan, að ég mundi ekki hafa lesið alla 14. gr. samningsins. Ég hef einmitt gert það. Í upphafi hennar eru ákveðnar undanþágur frá aðflutningsgjöldum á innfluttum vörum ýmiss konar, þ. á m. vistum, sem ISAL telur sig þurfa að nota við byggingu og rekstur bræðslunnar. Og það er ekkert síðar í þessari 14. gr., sem afturkallar þessi ákvæði, enda hefði það ekki haft þýðingu að setja þetta þarna inn, ef það væri svo tekið aftur með öðrum ákvæðum síðar í gr., enda virtist mér nú hæstv. landbrh. viðurkenna, að það ætti að undanþiggja vistir, sem bræðslan notaði, undanþiggja þær aðflutningsgjöldum. Og auðvitað var alveg þýðingarlaust fyrir hið útlenda fyrirtæki að fá þetta tekið inn, undanþágu frá greiðslu aðflutningsgjalda, m.a. af vistum, ef það hafði enga möguleika til að flytja inn útlendar matvörur, og ég allt, að þessi möguleiki sé þeim gefinn í 18. gr. Því miður held ég, að þessi skilningur minn á samningnum sé réttur, ég segi, því miður, því að þetta er mjög slæmt fyrir okkur Íslendinga, og eins og ég sagði áður, eitt af því, sem gerir það að verkum, að við eigum að hafna þessum samningi.



Herra forseti. Það kom mér mjög á óvart að verða þess var, að ég hafði sært minn gamla vin og félaga, hv. l. þm. Austf., Eystein Jónsson, með mínum orðum. Því fór fjarri, að það væri mín ætlan, en það sýnir einungis, að komið er við kviku, þegar á þessi mál er minnzt. Ég tók einmitt fram í mínum orðum, að ég efaðist ekki um góðan vilja þessa hv. þm., þegar hann var ráðh. og þáv. ríkisstj. hefði reynt að gera sitt til að bæta úr vandræðunum, þó að henni hefði ekki tekizt að ráða við vandann, en það er allt annað mál. Góður vilji var vafalaust fyrir hendi. Þessi sárindi hv. þm. urðu svo til þess, að hann var með hnútur í mig þessum málum alveg óviðkomandi, að ég hefði átt þátt í einhverjum skammaskrifum um hann frá hans fyrstu ráðherradögum. Ég man ekki eftir því og get raunar fullvissað hann um, að ég átti ekki neinn þátt í birtingu þess plaggs, sem hann var að vitna til, að því er mér skildist. Eins var það algerlega rangt, sem hann sagði um mína afstöðu í landhelgismálinu 1958, - gersamlega tilhæfulaust. Það sýnir einungis, að hv. þm. er farið að förlast, þótt ekki sé hann nú eldri en á grönum má sjá. Hann treystir ekki lengur sínu eigin minni, heldur trúir ósannindum, sem prentuð eru oft í Tímanum, og það má vera honum vorkunn, af því að hann les það blað að staðaldri. En ef hann vildi taka sig til og lesa Morgunblaðið frá sumrinu 1958, mundi hann sjá, að þar var haldið allt öðru fram en hann virðist nú trúa og Tíminn stöðugt boðar. Við skulum láta það mál eiga sig. Við getum ekki deilt um það, - og það er nauðsynlegt, að við gerum okkur það alveg ljóst, að það varð afturkippur í framfarasókn íslenzku þjóðarinnar á árunum 1930–1940. Það tjáir ekki að ætla að halda því fram, að þegar mörg hundruð manns af fjölskyldufeðrum, meira en 10. hver fjölskylda í Reykjavík, átti við atvinnuleysi að búa, væri það framsókn, framför frá því, sem verið hafði. Þetta var ógæfa, sem yfir þjóðina kom, mesti afturkippur hiklaust að segja, sem orðið hefur á þessari öld. Það er svo allt annað mál, af hverju þetta stafaði, og ég hef ekki sagt, að það stafaði af ráðstöfunum þessa hv. þm. og hans ríkisstj. Ég hef hins vegar sagt, að hún hafi ekki ráðið við það, en ég játaði, að hún hefði gert ýmsar tilraunir til þess að ráða bót á þessu. Hv. þm. nefndi þar á meðal Sogsvirkjunina. Hv. síðasti ræðumaður, 3. þm. Reykv., minntist líka á Sogsvirkjunina, og hann mundi nokkuð betur aðdraganda hennar, þegar bæjarstjórnin í Reykjavík hafði í því máli alla forustu. Sannast bezt að segja hafði það mál verið margoft fyrir Alþ., og tók langan tíma að fá það samþ., og meðan Framsókn hafði hér synjunarvald. var það mál stöðvað. Síðan var það knúið fram með lagasetningu á Alþ. fyrir forgöngu Sjálfstfl. og Alþfl. Síðan beitti Jón Þorláksson sér fyrir öllum framkvæmdum í málinu. En það skal fúslega viðurkennt, að ríkisstj., þegar til átti að taka og þeir voru í hana komnir, Hermann Jónasson, Eysteinn Jónsson og Haraldur Guðmundsson, veitti þessu máli sinn atbeina, sendi Sigurð Jónasson út með Jóni Þorlákssyni. Ég hygg sannast að segja, - þeir eru nú báðir vonandi á góðum stað nú, - en ég hygg, að ég móðgi hvorugan, þó að ég segi, að Sigurður hafi frekar þurft á gæzlu að halda á ferðalögum en Jón Þorláksson, og Jón hefði orðið alveg einfær um að ljúka sínu erindi. Annars er ég ekki að halla á Sigurð. Hann hafði mikinn áhuga fyrir þessu máli og lagði því það lið, sem hann mátti. Málið komst að lokum fram fyrir forgöngu, það má segja allra flokka, áður en yfir lauk. En það hafði kostað langa og harða baráttu, og eins og ég minnti á, var það í þingrofinu 1931 talið eitt af samsærismálunum, sem fjandflokkar Framsóknar hefðu komið sér saman um bændum til óþurftar. Ég hygg, að sá, sem bar lagalega ábyrgð á því skrifi, sé vinur okkar, hv. 3. þm. Norðurl. e., Gísli Guðmundsson, en vel má vera, að annar hafi stýrt pennanum að því sinni. Ég skal ekki segja um það. En þetta eru sakir, sem er ástæðulaust að vera að rifja upp nú, en líka ástæðulaust að fara rangt með. Það er líka algerlega rangt, að sjálfstæðismenn hafi verið á móti því að koma hér upp hraðfrystiiðnaði og þáv. ríkisstj. hafi haft um það alla forustu. Sannleikurinn í því máli er sá - og ég hef þann fróðleik úr bók, Skýrslu fiskimálanefndar, sem er samin af Arnóri Sigurjónssyni. Hann rekur þar að a.m.k. 1930 er komið hér hraðfrystihús í Reykjavík, Sænska frystihúsið, og skömmu síðar kemur lítil hraðfrystistöð, sem Ingólfur Espólin hefur. Sænska frystihúsið frysti að vísu með annarri aðferð og öðrum hætti en síðan varð ofan á, en það byrjaði þessar tilraunir og framleiddi samkv. því, sem hér er sagt í þessari bók, eitthvað rúm 1200 tonn 1930. Síðan dró úr þessu, sum árin varð það lítið, önnur árin kringum 500 tonn. Síðan verða í þessu umskipti og nýr háttur tekinn upp. Eftir skýrslu Arnórs Sigurjónssonar, - ég hef ekki kynnt mér það mál sjálfur, - en eftir því, sem hann segir í þessari bók, er það fyrst samkv. till. Ólafs Thors, sem hann segir hann hafa flutt á Alþ. 1934 í samráði við Sjálfstfl., sem till. er gerð um stofnun fiskimálaráðs, sem m.a. á að sjá um að koma upp hraðfrystihúsum sem viðast um landið. Eftir að þetta frv. Ólafs og sjálfstæðismanna er flutt, ber ríkisstj. fram frv. um fiskimálanefnd með nokkuð annarri skipun, og fiskimálanefnd tók síðan við forustu í þessum efnum með þeim árangri, að þegar leið fram að stríði, voru síðustu árin framleidd eitthvað 2500 tonn, og Arnór bendir réttilega á, að framleiðslan hafi nokkuð smáaukizt - með nokkrum afturkippum þó - frá árinu 1930 til 1940. Það er alveg ástæðulaust að vera að deila nú um það, hver hafi átt hvern þátt í þessu máli. Það er alveg ljóst, að þarna hafa margir aðilar komið að. Ég rek þetta hér, vegna þess að hv. 1. þm. Austf. fullyrti, að sjálfstæðismenn hefðu verið á móti þessum framkvæmdum. Þeir voru á móti frv. eins og það endanlega var samþ., af því að það var sett fram, eins og glögglega kemur fram í lýsingu Arnórs Sigurjónssonar, til höfuðs frv., sem sjálfstæðismenn áður höfðu flutt. Við vitum, hvernig metnaður hleypur í menn á þingi, þegar þannig er farið að. En allir sáu, að hér var nauðsynjamál, sem þurfti að vinna að. En það sorglega í þessu er það, að þrátt fyrir þessa góðu viðleitni, þrátt fyrir Sogsvirkjunina, sem bætti mjög úr atvinnuleysinu á sínum tíma, þrátt fyrir stofnun þessara mörgu iðnfyrirtækja, sem hv. 1. þm. Austf. minnist á, og ég efast ekki um, að ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, léttir atvinnuleysinu hér ekki fyrr en herinn kemur til landsins 1940. Og áður hafði þó það gerzt, að fyrst slitnaði upp úr samvinnu Framsfl. og Alþfl. og síðan var mynduð þjóðstjórn, samsteypustjórn Framsóknar, Sjálfstfl. og Alþfl. En ástandið í heild var þannig, að menn réðu ekki við þann vanda að létta af atvinnuleysinu, þrátt fyrir margfaldar tilraunir, fyrr heldur en hernaðarvinnan kom til. Þetta eru staðreyndir, sem ekki tjáir að neita, alveg eins og það er ljóst, að aukning hraðfrystingar á fiski fer fyrst að verða veruleg, eftir að stríðið kemur, - ekki vegna þess að þá hafi skyndilega aukizt svo framleiðslumöguleikinn, heldur opnast þá markaður, sem áður var ekki fyrir hendi. Ég var að rifja þessi efni upp áðan það lítið, sem ég fór inn á þau, sumpart til að svara því, sem hv. 1. þm. Austf. hafði sagt hér á dögunum og sumpart og aðallega til þess að sýna fram á, hversu hættulegir einhæfir atvinnuvegir hafa reynzt okkur Íslendingum og við ættum allir að vera búnir að læra, að slíkt er engum til heilla. Hv. 1. þm. Austf. vildi halda því fram, að það væri alveg óvíst, að nokkur iðnaður eða fleiri störf fylgdu í kjölfar álbræðslunnar, og sagði, að það væri þvert á móti því sem sagt væri frá Noregi. Ég veit ekki, hvort mig hefur verið að dreyma, en ég held, að ég hafi einhvers staðar lesið það og jafnvel heyrt hv. þm. segja það hér í ræðu sinni á dögunum, að það hafi verið sagt frá því af ekki ómerkari manni en hv. 3. þm. Norðurl. e., Gísla Guðmundssyni, að hundrað þúsund tonna álbræðslu væri sagt að fylgdi 10 þús. manna byggð, þegar allt kæmi til alls. Sagt er, að það þurfi 450 manns í 60 þús. tonna álbræðslu. Við skulum segja, að það þyrfti eitt þús. manns í 100 þús. tonna bræðslu. Með fimm manna fjölskyldu er þetta þó ekki meira en 5 þús. manns. Eftir málflutningi þessara manna er þá jafnstór hópur manna, sem fær ýmiss konar vinnu í kringum þetta eins og þeir, sem vinna við fyrirtækið sjálft. Í öðru hvoru tilfellinu er um einhvern misskilning að ræða í málflutningi hjá þessum hv. þm. Þegar verið er að tala um hættuna á fólksflutningum hingað, halda þeir sig að kenningu hv. þm. Norðurl. e., en þegar á að gera sem allra minnst úr þýðingu fyrirtækisins og hvaða örvun það gæti haft á atvinnulíf landsmanna, er látið eins og þetta sé ekki til. Slíkur málflutningur er engum til góðs og bætir sízt mjög hæpinn málstað hjá þessum hv. þm. Svipað kemur fram hjá þessum hv. þm., þegar þeir í öðru orðinu segja, að alls ekki megi nú ráðast í þessa framkvæmd vegna vinnuaflsskortsins, þó að þeir gætu undir vissum kringumstæðum ella hugsað sér að ráðast í framkvæmdina. Ég hlustaði ekki á alla ræðu hv. þm. Norðurl. e., Gísla Guðmundssonar, í gær, en svo mikið heyrði ég af hans ræðu, að hann taldi mál málanna fyrir sig og sína skoðun og skoðanabræðra vera það að virkja Dettifoss og koma upp mannvirkjum til nýtingar þeirri orku. Og hann lagði áherzlu á, að það mál væri allt annað en virkjun Búrfells. Hann lagði áherzlu á, að virkjun Dettifoss mætti ekki dragast út frá þeim rökum, sem hann færði fyrir því, um leið og hann viðurkenndi, að það væri eðlilegt, að Sunnlendingar virkjuðu við Búrfell, vegna þess að þeir þyrftu á þeirri orku að halda. En þá eru þessir hv. þm. komnir í þá sjálfheldu vegna sinnar rökfærslu, að í öðru tilfellinu segja þeir, að það sé ekki hægt að ráðast í álbræðslu á Suðurlandi vegna mannaflaskorts, en það er hægt í senn að byggja tvær stórvirkjanir, aðra við Búrfell, hina við Jökulsá á Fjöllum, og a.m.k. að byggja álverksmiðju fyrir norðan. Það er auðsjáanlegt af þessu, að hér stangast rökfærslan mjög, enda er því ekki að neita, að alltaf er í öðru orðinu sagt: Undir vissum kringumstæðum mundum við nú vera með þessum ráðagerðum. Það var nærri komið að mér að vikna, þegar hv. I. þm. Austf. var að tala um Atvinnujöfnunarsjóðinn, sem hv. 5. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, vildi að vísu kalla „samvizkubitið,“ en hv. 1. þm. Austf. sagði skilgetið barn Framsóknar, hvernig sem stendur nú á því, að það er samvizkubit út af þessu skilgetna barni, ég veit það ekki.  Það er furðulegt með svo glöggan mann, sem hefur jafngóðan tíma til íhugunar, meðan á biðinni stendur, að hann skuli ekki átta sig á jafneinföldum orðum eins og hvað það þýðir að vera undir íslenzkum lögum. Hann heldur, að þó að íslenzka stjórnin semji um að leggja mál undir gerðardóm, þótt erlendur gerðardómur sé, sé þar með málið farið undan íslenzkum lögum, þó að sagt sé í samningnum sjálfum, að eftir íslenzkum lögum eigi að dæma. Þetta snýst svo gersamlega við, að mér er óskiljanlegt, að hv. þm. meini í alvöru það, sem hann um þetta segir. Annars sé ég enga ástæðu til þess að vera að karpa við hv, þm. frekar og eltast við einstakar fullyrðingar hans. Aðalatriðið er ekki, hverjum eitthvað er að kenna af því, sem misfarið hefur í fortíðinni, heldur hitt, að menn reyni að læra af henni og sjá, hvað til þess þarf, að betur megi fara héðan í frá. Hv. þm. vitnaði oft í það í sinni ræðu, að það hefði verið örðugt á árunum frá 1934–1939 og sagði, að þá hefði ekki verið hægt að leita neinnar samvinnu eða samhjálpar erlendis. Þetta er alveg rétt hjá hv. þm. Ein af höfuðorsökunum til þess, að efnahagsástand er ekki aðeins miklu betra hér á Íslandi, heldur víðs vegar í heiminum, a.m.k. í vestrænum löndum, nú eftir seinni styrjöldina en áður, er sú víðtæka samvinna, sem tekin er upp á milli þjóðanna. Í þessu er meginmunur og það er vafalaust alveg rétt hjá hv. þm., að í þeim glundroða, sem í þessum efnum ríkti á millistríðsárunum, og með þeirri fjármálastefnu, sem þá var haldið uppi og var kennd ekki sízt við aðalbankastjóra Englandsbanka, sem var lengi á þessu tímabili, var kreppa meira eða minna óviðráðanleg, og a.m.k. smáþjóð eins og Íslendingar átti ákaflega erfitt með að ráða ein fram úr málum sínum, þó að kunnugir menn, hagfræðingar þ. á. m., fullyrði, að bati hafi komið mun seinna á Íslandi en í flestum öðrum löndum. Það er önnur saga. En það er alveg vist, að menn lærðu af ástandinu á millistríðsárunum og þ. á m. orsökunum til valdatöku Hitlers, þ. á m. af þeim hörmungum, sem urðu með seinni heimsstyrjöldinni, að sá algeri glundroði og það, að hver reyndi einungis einn að bjarga sér eins og var á þessu tímabili, dygði ekki. Þess vegna hafa menn tekið upp allt aðra starfshætti en áður var, miklu ríkari samvinnu sín á milli heldur en þekktist fyrr. M.a. er fjárfesting erlendra borgara í öðrum vinveittum ríkjum, m.a. í Evrópu, miklu tíðkanlegri nú en áður. Það er t.d. lærdómsríkt dæmið af Hollendingum. Margir héldu, að þeir hefðu sótt auðlegð sína fyrir seinna stríðið á þessari öld í nýlendur sínar í Austur-Asíu. Það hefur hins vegar komið í ljós, að eftir að þeir misstu ítök sín þar, eru þeir efnaðri og standa sig mun betur heldur en nokkru sinni fyrr. Þetta á m.a. rætur sínar að rekja til þess, hversu áfjáðir erlendir auðhringir, eins og hér eru kallaðir, hafa verið í að koma upp ýmiss konar fyrirtækjum þar í landi, sem hafa gerbreytt efnahagsástandinu, dregið mjög úr fólksflutningum frá Hollandi og endurvakið trú þjóðarinnar á mátt sinn og megin. Ekki vegna þess, að Hollendingar telji sig þræla erlends auðvalds, heldur að með þessari samvinnu hafa þeir öðlazt mátt til þess að rétta sig við á ný og eru nú, eins og ég segi, efnaðri en nokkru sinni fyrr í sinni sögu. Þetta er aðeins eitt dæmi. Það er nokkuð til í því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði hér á dögunum, að segja má, að þetta frv. og þessi samningur sé til þess að ná nokkru af því sama, sem við mundum hafa náð af hagræði við að ganga í Efnahagsbandalag Evrópu. Það er enginn maður, sem efast um það, að margs konar hagræði mundi fylgja því að ganga í slíkt efnahagsbandalag. Það, sem veldur því, að t.d. hv. Alþbm., flestir framsóknarmenn, ég og ýmsir fleiri höfum verið ýmist á móti því að ganga í bandalagið eða mjög hikandi við að taka afstöðu til þess og gert okkur ljóst, allur þingheimur, að ekki kæmi til mála að nálgast það nema með einhvers konar sérsamningi, er, að við höfum ekki viljað játa okkur undir þeirra lög, þeirra lögsögu, þeirra löggjöf, láta þá ráða málum fyrir okkur. Ef við hins vegar getum sjálfir samið við einstaka aðila og náð sams konar hlunnindum eins og þessar þjóðir hafa náð með þessu stóra bandalagi sínu og við getum gert það á þann veg, sem við sjálfir teljum tryggilegt, þá tel ég það ekki einungis vandræðalaust, heldur tel ég það stóran ávinning fyrir okkur, að við á þann veg njótum góðs af þeirri alþjóðlegu samvinnu, sem svo mjög hefur færzt í vöxt og hefur skapað gjörsamlega nýtt andrúmsloft og miklu betri efnahag hjá vestrænum þjóðum eftir stríðið en þær nokkru sinni áður hafa haft við að búa. Nú segir e.t.v. hv. 5. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson: Þetta staðfestir enn grun minn um það, að Bjarni Benediktsson sé með því að taka hér inn áframhaldandi erlent fjármagn. Ég svara: Um það segi ég ekki neitt. Ég segi: það er atriði, sem verður að ákveða í hvert sérstakt skipti, alveg eins og hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, sagði áðan. Hann sagði: Við verðum að skoða slík mál um tækniframfarir í hvert einstakt skipti. Þessu er ég alveg sammála. Við megum ekki afsala til annarra því úrslitavaldi, sem við viljum áskilja okkur, af því það er rétt, að við erum of litlir, höfum ekki þá þýðingu fyrir aðra, að við getum vænzt þess, að þeir taki nægilegt tillit til okkar, ef við eigum að lúta þeirra meiri hl. ákvörðun. Ég segi hins vegar: Hér er ekki stefnt í stærra verk en svo, að það er okkur fyllilega viðráðanlegt að hafa hömlur gegn því, að við verðum ofurliði bornir. Það er síður en svo, að það geti komið okkar viðsemjendum á óvart, eins og hv. 3. þm. Reykv. gaf í skyn, að ég drap á það, að e.t.v. gæti til þess komið, að þessar eignir yrðu teknar eignarnámi. Það er beinlínis ráðgert í samningunum. Þessir menn eru engin börn. Þeir hljóta að vita hvað við liggur og hvernig á stendur í heiminum bæði hér og annars staðar. Þeir vita það ósköp vel, að eins og þeir öðlast hér vissa aðstöðu, þá eru þeir seldir undir íslenzk lög, undir okkar yfirráð og verða að koma þannig fram, að meiri hl. þessarar þjóðar vilji una því að hafa þeirra atvinnurekstur í þessu landi. Þetta er alveg ljóst, og ég er fyllilega sammála því, að varlega beri að fara í þessum efnum, að það eigi ekki að opna allar gáttir. Ég er alveg sammála hverju einasta orði, sem hv. 3. þm. Reykv. las hér upp eftir mínum ágæta vini Ólafi Thors. Það kemur auðvitað ekki til neinna mála, að við samþ. sérleyfi handa útlendingum einungis vegna þess, að þeir setji tryggingu fyrir því, að þeir geti staðið við sínar skuldbindingar. Það verður að athuga það mál miklu betur hverju sinni. Af því litla, sem hv. þm, las upp og rifjaði upp um Titanmálið, kom það ljóslega fram, að þar stóð allt öðruvísi á en um þetta mál. Samningurinn átti í fyrsta lagi að gilda um 70 ár. Við höfum þó ekki gengið inn á meira en 45 ár með þeim skildögum, sem á því eru. En þar að auki var, að því er ég hygg, um að ræða virkjun fossanna. Þeir áttu vatnsaflið sjálfir á þeim tíma, ætluðu að virkja sjálfir, ætluðu bæði að eiga rafmagnið og þá verksmiðju, sem reka átti fyrir aflið. Auk þess sem þá var engin Sogsvirkjun komin, og ljóst var, að Ísland, a.m.k. Suðurlandsláglendið og sennilega Reykjavík líka mundu verða þessum mönnum háð um alla sína rafmagnsneyzlu. Það er alveg greinilegt, að það mál horfði allt öðruvísi við, var miklu viðurhlutameira en það mál, sem við nú erum að tala um. Ég er ekki reiðubúinn til þess að segja meira um það án þess að rifja upp fyrir mér málið í einstökum atriðum. En það sýnir einungis, að það er rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. segir, að svona mál verður að skoða í hverju einstöku tilfelli og það hefur engum manni komið til hugar að afsala til útlendinga úrskurðarvaldi yfir þeim efnum. Ég hika ekki við að ítreka enn, að við fáum miklu sterkari aðstöðu gagnvart okkar viðsemjendum heldur en þeir gagnvart okkur. Annars var ég sammála ýmsu, áreiðanlega flestu af því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði nú, og get raunar tekið undir margt af því, sem 5. þm. Austf. sagði í því, sem hann vék að mér. Ég hygg, að það sé ekki ákaflega mikill munur á okkar skoðunum, ef hann heldur staðfastlega við það, sem hann sagði í þeim efnum. Ég hef allra sízt gert lítið úr þýðingu sjávarútvegs og fiskiðnaðar fyrir Íslendinga. En það er gömul regla, að það þykir ekki gott að hafa öll eggin í einni körfu. Þetta vitum við allir og það er auðvitað ekki lausn á því máli eingöngu það, sem hv. þm. sagði, að við eigum að nýta aflann betur. Það er rétt, við komumst þá af með minni afla, en við erum engu að síður háðir aflanum. Eitt, sem hv. þm. stundum gáir ekki að, er að ein ástæðan til þess, að ekki hefur verið farið lengra í nýtingu aflans hér á landi, - og það veit hv. þm. ósköp vel. - er sú, að ef það væri gert, þá mundum við lenda í miklu hærri tollum erlendis, þannig að innflutningur yrði stöðvaður. Svo viðbúið er, að frekari nýting á aflanum, þannig að hann verði líkari venjulegri iðnaðarvöru í stað matvöru, getur átt stórkostlegan þátt í því að neyða menn til að ganga í einhver af þeim efnahagsbandalögum, sem einmitt hv. Alþb.-menn annars virðast vera lítt hrifnir af. Þessi mál eru engan veginn eins einföld og stundum mætti ætla af orðum hv. þm. og við út af fyrir sig mundum vilja kjósa. Hv. þm. gerir lítið úr þeim gjaldeyristekjum, sem við táum af álbræðslunni, látum það vera. En hann gerir hins vegar ekki lítið úr því, þegar verið er að tala um, að við getum selt niðursuðuvörur til Rússlands fyrir 25 millj. kr. Þá þykir þetta stórkostlegt stórmæli og merkilegt. Það er gefin út fréttalilkynning af ýmsum helztu mönnum heims, austantjalds og vestan um slík stórmæli. Hv. þm. spyr, hvað verði eftir, þegar þessir erlendu menn hverfi héðan að samningstíma liðnum, hvað verði þá eftir, hvað sitji eftir af þeirra verkum hér? Í fyrsta lagi geta þeir aldrei alveg flutt verksmiðju sína og mannvirki. Höfnin stendur, og eitthvað af mannvirkjunum stendur. En einkanlega ráðum við þá yfir aflinu óbundið. Við vitum það með löngum fyrirvara, hvort þeir fara og getum þá ráðstafað atvinnu til okkar eigin þarfa, eftir eigin vild, eins og sú kynslóð, sem þá er uppi óskar helzt. Ég legg áherzlu á það, að hv. þm. sagði, að fróðir menn héldu því fram, að við hefðum vatnsafi til 40–50 ára, ef notkun rafmagns ykist hér svipað og hjá öðrum vestrænum iðnaðarþjóðum, - hjá iðnaðarþjóðum, - en þær þurfa auðvitað miklu meira rafmagn en þjóð, sem er komin jafnskammt í iðnaði og við. Þó skulum við muna það, sem ég sagði í dag, að enginn af okkar höfuðatvinnuvegum, sjávarútvegi, iðnaði eða landbúnaði, getur lifað nú án mikillar rafmagnsnotkunar. En rafmagnið endist, þó að við tækjum upp - eftir því sem hv. þm. segir, - venjulega iðnaðarnotkun eins og hún tíðkast í vestrænum löndum, þá endist aflið í 40–50 ár, þ.e.a.s., að þegar þessi samningur er útrunninn, þá erum við einnig frjálsir að ráðstafa þessu afli, og hver græðir á því að láta það eða annað tilsvarandi afi vera ónotað allan þennan tíma? Hv. þm. sagði alveg réttilega, að hvað sem líður seinni tíma notkun, þá er það auðvitað hagur Íslendinga, að notkunin byrji sem fyrst á þessu tímabili. Vatnsaflinu verður ekki eytt. Það er ekki eins og annað, sem af er tekið og við getum ekki fengið í staðinn. Vatnið heldur áfram að renna. Hvaða hag höfum við af því að láta það renna ónotað? Það má vel segja: Sjávarútvegurinn er okkar mesta auðlind. En sveiflurnar í honum viðurkenna allir, þótt svo hafi viljað til, eins og hv. þm. sagði, að stundum hafi eitthvað orðið til bjargar. Það hefur ekki ætið orðið, en það hefur stundum orðið. En hver veit, hvort þær tilviljanir halda áfram? Fólksfjölgunin heldur a.m.k. áfram. Og hvaða vit er í því fyrir komandi kynslóðir að nota ekki þetta afl, sem allra fyrst til þess að auka auðlegð í landinu og búa betur í haginn fyrir þá, bæði fyrir þá sjálfa og fyrir þá, sem landið eiga að erfa? Og ég legg enn áherzlu á það, sem er alveg örugglega rétt og Norðmenn hafa í opinberum skýrslum lagt á ríka áherzlu, að það er ekki einungis, að þeir telji sig hafa unnið með því að geta selt orkuna, með því að fá venjulega vinnu fyrir sitt verkafólk, heldur segja þeir líka, að hún hafi urðið til ómetanlegs gagns fyrir allsherjar uppbyggingu iðnaðar í Noregi, sú tæknilega þekking, sem hefur komið inn í landið, með því að erlent fjármagn hefur fengið leyti til þess að taka við ýmiss konar atvinnurekstri. Í opinberum skýrslum er lögð á það áherzla, að þetta sé e.t.v. það mikilsverðasta. Ef Norðmenn, sem hafa í þessum efnum miklu meiri reynslu en við, líta svona á, hversu miklu fremur ætti þetta ekki að verða okkur til gagns? Það er talað um það með réttu, að land eins og Danmörk, sem ekki hefur miklar náttúruauðlindir, hafi efnast vel á þekkingu og hugkvæmni sinna borgara. Það er rétt. En þeir hafa líka mikinn aðgang að rafmagni og ýmis konar orku, þótt þeir verði að kaupa hana að. Og vitanlega er það dýrara fyrir þá að kaupa hana að, heldur en ef þeir ættu hana hjá sér sjálfum. Og Svisslendingar hafa sagt við mig, löngu áður en þessir menn komu hingað, þeir hafa sagt: Við búum í landi, sem í raun og veru er ekkert annað en steinar og fjöll, ís og nokkrir dalir. Þarna hefur þó vaxið upp einhver efnaðasta þjóð í heimi. Þeir segja: Það er þekkingin, sem hefur hjálpað okkur mjög, en þó fyrst og fremst vatnsaflið og gjörnýting þess á síðustu áratugum. Því fer sem sagt svo fjarri, að það verði til þess að draga úr okkar þekkingarmöguleikum, möguleikum okkar til þess að byggja skóla og vegi, að við fáum nýjan, stóran gjaldanda inn í landið, sem borgar tugi millj. í skatta, fyrir utan það, sem hann geldur í vinnulaun. Það þvert á móti gerir okkur auðveldara að sinna öllum þeim verkefnum, sem við játum, að eru óleyst, en okkur hefur vantað fjármagn til að leysa eins og við kysum. Annars sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta. Þessar umr. eru orðnar alllangar. Ég endurtek hryggð mína yfir því að hafa sært hv. 1. þm. Austf. og orðið þannig til þess, að hann talaði ekki eins skynsamlega um málið og hann ella hefði gert, því að það er sannast sagt leitt, að það skuli vera svo bert, hversu fulltrúar Alþb. taka skynsamlegar á málum heldur en aðaltalsmaður Framsfl.



Herra forseti. Ég skal ekki brjóta þingsköpin með því að tala of lengi. Satt að segja held ég, að hæstv. forsrh. sé eini maðurinn af þeim, sem voru hér í kvöld og heyrðu það, sem ég sagði, sem stendur í þeirri meiningu, að ég hafi verið leiður yfir því, að hann fór að minnast á tímabilið 1934–1938. Ég held, að hæstv. forsrh. sé eini maðurinn, sem ímyndar sér það, að ég hafi verið leiður yfir því. Það var alveg öðru nær. Ég álít, að sá þáttur hefði alls ekki mátt missa sig úr umr. og endurtek einu sinni enn þakklæti mitt til hæstv. forsrh. fyrir það að hafa dregið hann inn í umr. Ekkert hefur kastað jafnskýru ljósi á þetta mál og einmitt sá þáttur, sem fjallaði um það, hvernig hægt er að rífa sig út úr hinum stærsta vanda með myndarlegu framtaki landsmannanna sjálfra og stuðningi við það. Og ég verð að segja það, að ég er alls ekki óánægður með árangurinn af því, sem ég sagði, að því leyti sem hann kemur fram í ræðu hæstv, forsrh. - langt frá því. Ég finn, að hann hefur strax tekið talsvert mikið til greina af því, sem ég sagði hér í kvöld um þessi efni, og það hefur haft stórkostleg áhrif á hann. Í fyrri ræðu sinni í dag var hann bókstaflega útblásinn af vandlætingu yfir því, hversu lélega hefði verið haldið á málunum 1934–1937, en nú varði hann mestu máli sínu til þess að afsaka það. Það hafi verið alveg eðlilegt, að það yrði atvinnuleysi og vandkvæði hjá þjóðinni vegna þeirra áfalla, sem hún hafði orðið fyrir, og yfirvöld landsins, - og þar á meðal ég í þessu dæmi - hafi gert margt til viðreisnar. Og enginn megi skilja sig svo, að hann líti þannig á, að það hafi verið ríkisstj. þá að kenna, hversu erfiðlega gekk með atvinnu. Í þessum tón talaði hæstv. ráðh. núna. Ég verð að segja, að þetta er mikil framför og góður árangur af þeirri tiltölulega stuttu ræðu, sem ég flutti í kvöld um þessi efni. Hann byrjaði á því í dag að tala um, að bezt væri fyrir mig, að talað væri sem minnst um þetta. Það var dálítið annar tónn núna. Þá sagði hann, að hagvöxturinn hefði verið aðeins 0,6% í kreppunni. Það voru náttúrlega ekki neitt merkileg tíðindi, þegar tekið er tillit til þess, að þá var verðfall á öllum útflutningsafurðum landsmanna og sumir markaðirnir lokuðust alveg. Ég get sem sagt verið mjög ánægður með þann árangur, sem hefur orðið af þessu, og ég vona, að þetta eigi eftir að festa enn dýpri rætur í huga og hugsun hæstv. ráðh. Hann benti á það alveg réttilega, að þrátt fyrir þessar miklu framfarir, sem urðu, - og hann vefengdi ekkert af því, sem ég sagði í ræðunni, á einn eða annan máta, sem ekki var heldur von, því að það var ekki hægt, - hefði atvinnuleysið ekki verið úr sögunni. Og því miður er það rétt hjá hæstv. ráðh. þrátt fyrir þessa miklu framfarir, sem urðu á móti því, sem féll í rúst. En það ástand var, eins og hann réttilega tók fram áðan, hluti af því ástandi, sem heimurinn átti þá við að búa, og það var varla við því að búast, að við einir gætum rifið okkur upp úr því feni, sem allur heimurinn var kominn í sameiginlega. Ég heyri, að hæstv. ráðh. hefur öðlazt dýpri skilning á þessu nú, og verð ég að segja, að það er ekki til einskis að kenna svona mönnum. Ég hef lengi vitað, að hæstv. ráðh. var vel gefinn og góður námsmaður, en ég gerði mér tæpast vonir um svo glæsilegan árangur af þeirri viðleitni, sem ég reyndi að viðhafa hér í kvöld af veikum mætti. Varðandi framkvæmdir einstakar eins og Sogsvirkjunina, þá er það ekki sanngjarnt hjá hæstv. ráðh. að gera lítið úr hlut ríkisstj. í því máli, því að það var beinlínis í málefnasamningi Alþfl. og Framsfl., stjórnarinnar, sem mynduð var 1934, að hrinda Sogsvirkjuninni í framkvæmd og það var gert. Jón Þorláksson vann drengilega að því máli með ríkisstj., og um það tókst fullkomin samvinna. Það var auðvitað ríkisábyrgð á Sogsláninu, - það kom fram einhver misskilningur áðan í því sambandi, sem leiðrétta ber, - það var auðvitað ríkisábyrgð á Sogslánunum. Það var leitað til Norðurlanda, eins og þá var réttilega tekið fram, vegna þeirrar tregðu, sem var á lánveitingum annars staðar frá. En sú tregða, sem var í Bretlandi, var ekki látin verða til þess, að framfarasóknin félli niður, heldur var brotizt í því að fá lán annars staðar. Það var vegna þess, að ríkisstj. ætlaði sér að reyna að komast út úr þessum vanda jákvæðu leiðina og án þess að láta útlendinga taka við. - Ég heyri, að hæstv. forseti er farinn að ræskja sig. Ég vona, að það sé ekki af óþolinmæði. Ég skal ekki vera lengi úr þessu. Ég sagði áðan, að Sjálfstfl. hefði verið á móti því, að ríkið hefði forgöngu um frystingu í tilraunaskyni, og það upplýstist alveg hjá hæstv. ráðh. líka, að það var alveg rétt. Þeir höfðu verið á móti frv. um fiskimálanefnd. Það tíundaði hæstv. ráðh. samvizkusamlega, að þeir hefðu veríð á móti því, en sagði nú, að það hefði verið þeim vorkunnarmál, því að það hefði verið komið eitthvað ógætilega fram við þá. En mér finnst, að þeir hefðu átt að taka þetta málefnalega, hitt sé ekki nein afsökun. En hitt var það, að þeir voru á móti því að reka ríkisfrystihús, og það var það, sem ég hélt fram, - að þeir hefðu verið á móti ríkisforgöngunni, eins og hún var. Varðandi landhelgismálið sagði hæstv. ráðh., að ég hefði farið rangt með. Ég fór alveg rétt með. Ég sagði það, sem rétt var, að 1958 hélt hæstv. ráðh. í blaði sínu því fram, að ríkisstj. hefði farið rangt að með því að færa landhelgina út eða ákveða að færa hana út, það væri ágreiningur innan ríkisstj. Hann var óþreytandi í að lýsa því fyrir Bretum, að landhelgin hefði verið færð út eftir sérstakri kröfu kommúnista og mátti skilja, að það væri í raun og veru eingöngu þeirra áhugamál og það hefði átt að halda áfram að semja en ekki færa út. Þetta var það, sem ég sagði og þetta er allt rétt. Og ég tek ekki neinum aðfinnslum með þökkum út af því. Varðandi það, að lítið hafi verið byggt upp af iðnaði í kringum álverksmiðjur í Noregi, þá byggði ég það á því, að ég hef séð í norskum blöðum, að af 275 þús. tonnum, sem framleidd hafi verið 1965, hafi aðeins verið unnið úr 23 þús. tonnum í landinu, sem er lítill hluti af þessu, og er þar þó lengi búin að vera slík alúminiðja í gangi, þannig að ég held því miður, að það sé mjög ýkt, sem sagt er um möguleika á því að byggja annan iðnað þar út í frá. En hitt er annað mál, að Norðmenn hafa litið svo á, eftir því sem upplýst er, að 100 þús. tonna álverksmiðja dragi að sér vegna þjónustustarfsemi og alls annars, sem í kringum er, 10 þús. manna byggð. Hæstv. ráðh. er nú að vísu - þótt honum hafi farið mikið fram, að mínu viti - ekki alveg hættur hártogunum, því að hann sagði, að ég skildi það ekki, að þó að fyrirtæki væru ekki undir íslenzkri lögsögu, þ.e. væru undir erlendri lögsögu, þá gætu þau verið undir íslenzkum lögum. Þetta kalla ég hártoganir, því að ég hafði satt að segja haldið, að dómaskipunin væri hluti af íslenzkum lögum og þess vegna er þetta hártogun. Þeir, sem eru undir erlendri lögsögu, eru ekki undir íslenzkum lögum. Ég vil ekki, eins og ég sagði, brjóta þingsköpin né níðast á velvilja hæstv. forseta né þreyta þingheim. Aðalatriðið í þessu málefni er auðvitað, að eins og núna standa sakir vantar sízt verkefni, eins og margbúið er að taka fram, og hér eru alls staðar áætlanir um að gera íslenzkt atvinnulíf fjölbreyttara, áætlanir, sem ekki komast í framkvæmd vegna fólkseklu, vegna skorts á vinnuafli. Ekki vegna þess, að það vanti peninga, heldur vegna skorts á vinnuafli. Við þessar aðstæður eru auðvitað engin skynsamleg rök fyrir því að taka hér inn í landið með feiknalegum vandkvæðum erlent stórfyrirtæki.



Herra forseti. Þm. þurfa ekki að vera smeykir við það, að ég fari að halda hér langa ræðu og halda fyrir þeim vöku. En það var ekki ætlun mín að ræða þetta mál við þessa umr., og ég mun heldur ekki gera það, en ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er sú, að hæstv. forsrh. lét hér falla orð um látinn mann, sem mér fannst, að ég gæti ekki látið standa ómótmælt í þingtíðindunum. Hæstv. forsrh. minntist á ferðalag þeirra Jóns Þorlákssonar og Sigurðar Jónassonar til Svíþjóðar til að taka lán fyrir Sogsvirkjunina og komst þannig að orði efnislega, að á ferðalögum mundi frekar hafa þurft að gæta Sigurðar Jónassonar en Jóns Þorlákssonar. Ég held, að allir þeir, sem til þekkja, skilji það, hvaða aðdróttun felst í þessum orðum ráðh. og hvað hann á hér við. En það vil ég segja, að þessi aðdróttun er að mínu áliti og ég veit margra eða flestra annarra algjörlega ómakleg, því að ég hygg, að það séu fáir menn, sem hafa starfað í þjónustu hins opinbera, sem hafi rækt störf sín betur, heldur en einmitt Sigurður Jónasson, og hvergi í þeim efnum hafi hann brugðizt þeim trúnaði, sem honum var sýndur, og það ekki síður í þeim ferðalögum, sem hann fór allmörg á opinberum vegum erlendis. Og fyrst hér hefur verið minnzt á Sogsmálið allmikið og það af hæstv. forsrh., þá finnst mér rétt, að það komi fram, að einmitt Sigurður Jónasson var meiri forgöngumaður þess máls en nokkur annar. Hann var sá maður, sem fyrstur hóf baráttu fyrir Sogsvirkjuninni í bæjarstjórn Reykjavíkur og er tvímælalaust sá maður, sem átti meiri þátt í því en nokkur annar að koma málinu þar fram, því að eftir að Sjálfstfl. hafði lengi sýnt mikla tregðu í því máli og þrátt fyrir yfirlýsingar og tillöguflutning á Alþ. og í bæjarstjórn engan lit sýnt á því að koma því máli fram, þá var svo komið haustið 1933, að einn af fylgismönnum Sjálfstfl. í bæjarstjórn Reykjavíkur neitaði að styðja flokkinn lengur, nema hann hefðist handa um framkvæmdir í því máli, og hótaði því að kjósa Sigurð Jónasson fyrir borgarstjóra, ef málið væri ekki lálið ganga fram. Það stóð þannig í alllöngu þófi um það innan Sjálfstfl., að hann mundi missa borgarstjóraembættið og Sigurður Jónasson verða kosinn borgarstjóri af þessum ástæðum. Það var fyrst, þegar Jón Þorláksson gaf kost á sér sem borgarstjóri með því ákveðna loforði að sjá um að hrinda Sogsvirkjuninni í framkvæmd, sem þetta mál leystist, og á þennan hátt, eins og margan annan, þá hafði Sigurður Jónasson meginþýðingu í því sambandi að koma Sogsvirkjunarmálinu fram. En þetta var ekki eina umbótamálið, sem Sigurður Jónasson var forgöngumaður um. Sigurður Jónasson fór fyrstur manna af opinberri hálfu til Bandaríkjanna til að ryðja þar braut fyrir sölu á íslenzkum freðfiski, sem var upphaf þess, að þar er nú einn af okkar beztu mörkuðum. Hann var einnig upphafsmaður eða sá, sem fyrstur kynnti sér fyrir opinbera aðila möguleika á því að koma hér upp sementsverksmiðju og áburðarverksmiðju, og þannig mætti margt fleira nefna. Þess vegna finnst mér algjörlega óþarfi hér á Alþ. og ómaklegt, að það sé verið að kasta steini að honum látnum. En hitt vil ég líka láta koma fram og finnst rétt að komi fram,að tvímælalaust mundi sá samningur, sem hér liggur fyrir til umr., líta öðruvísu út og vera í betra horfi, ef maður eins og Jón Þorláksson hefði um það mál fjallað, en ekki þeir, sem það hafa gert. Og það byggi ég ekki sízt á atburði, sem Sigurður Jónasson sagði mér frá, að hefði gerzt í Stokkhólmi, þegar þeir voru þar saman hann og Jón Þorláksson að semja um lántöku fyrir Sogsvirkjun. Þá stóð málið þannig um skeið, að Íslendingum voru settir þeir kostir, sem íslenzku samningamennirnir töldu með öllu óaðgengilega. Og þá gerist það einu sinni síðari hluta dags, að Jón Þorláksson biður Sigurð Jónasson að sjá um það, að keyptir séu fyrir þá járnbrautarmiðar til Kaupmannahafnar daginn eftir, því að hann muni fara þangað. Hann sjái ekki ástæðu til þess að sitja lengur í Stokkhólmi yfir þessu samningaþófi. Sigurður Jónasson gerði þetta, en það jafnframt um leið, að hann lét hina sænsku bankamenn vita um það, að Jón væri búinn að gera ráðstafanir til þess að fara til Kaupmannahafnar daginn eftir og slíta samningunum, jafnvel þó að það kynni að þýða það, að ekkert lán fengist að þessu sinni. Nú, viðbrögð hinna sænsku bankamanna, þegar þeir fréttu þetta, urðu þau, að íslenzku samningamennirnir voru kvaddir á fund sænsku bankamannanna daginn eftir og þá boðin mun betri og aðgengilegri kjör heldur en áður hafði staðið til boða, og þá fyrst náðust samningarnir. Ég er alveg sannfærður um það, að ef þeir menn, sem unnu að þessum samningum, hefðu í mörgum tilfellum þorað að tefla eins djarft og Jón Þorláksson gerði í Stokkhólmi, þegar Sogslánið var tekið, þá mundu þessir samningar líta öðruvísi og betur út en þeir gera í dag. En það er vegna þess, að þeir menn, sem að þessum samningum hafa staðið, hafa aldrei þorað að láta sverfa til stáls, hafa alltaf verið hræddir um, að þeir mundu missa af strætisvagninum, sem samningarnir lita þannig út, að það eru hagsmunir Svisslendinganna, sem eru fyrst og fremst tryggðir, en ekki okkar. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri að sinni, en ég vil aðeins að endingu segja það, að við skulum spara okkur öll drykkjuskaparbrigzl um látna menn, það er frekar ástæða til að fylgjast með þeim, sem lifandi eru en látnir, í þeim efnum.



Herra forseti. Ég get ósköp vel fallizt á það, að það eigi ekki við að tala í hálfkæringi um látna menn. Ég játa það fúslega. En gæti allir sinnar tungu! Hitt verður að segja eins og er, að það furðaði marga á því á sínum tíma, að það væri talið, að Jón Þorláksson þyrfti barnapíu við, - ekki varðandi það efni, sem hv. þm. var að tala um, heldur varðandi samningsgerð við aðra, við erlenda aðila. Á sínum tíma var óspart látið í það skína, að Jón þyrfti eftirlits með, vegna þess að hann væri ekki málefninu tryggur og að hann væri vis til þess að hugsa um sinn einkahag, ef hann færi einn. Þannig var þetta mál túlkað manna á meðal hér í Reykjavík. Þetta var það, sem var í mínum huga. En eins og ég segi, það er bezt að lála hálfyrði eiga sig, og ég veit, að þessi hv. þm. var vinur Sigurðar Jónassonar, og ég virði hans tilfinningar í þeim efnum. En hann skal þá líka spara sér svigurmæli til annarra. Eins og það, að Jón Þorláksson hafi verið neyddur til þess að vera fylgjandi Sogsvirkjuninni. Það þurfti ekki að neyða hann til þess af Hjalta Jónssyni, það get ég fullvissað hv. þm. um, enda var það Hjalti Jónsson, eftir að hann var kominn í alger vandræði og sjálfheldu vegna sinna viðtala við Sigurð Jónasson, sem gekk á eftir Jóni Þorlákssyni um að verða borgarstjóri og þurfti ekki að setja honum skilyrði um að vera með máli, sem Jón hafði verið bardagamaður fyrir í mörg ár. Hv. þm. skal ekki takast, hvorki hér á Alþ. né í blaði sínu að telja mönnum trú um neina skröksögu um upphaf Sogsvirkjunarinnar.



Herra forseti. Ég skal nú ekki fara að deila lengi við hæstv. forsrh. um það, sem gerðist haustið 1933 í sambandi við Sogsmálið, en ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir og sé að finna m.a. í ævisögu Hjalta Jónssonar, að það var skilyrði frá hans hendi, að ef hann kysi ekki Sigurð Jónasson sem borgarstjóra, þá yrði Jón Þorláksson borgarstjóri. Hann vildi engan annan sjálfstm. sætta sig við, vegna þess að hann treysti því, að ef nokkur maður í Sjálfstfl., væri líklegur til að vinna að því að koma Sogsmálinu fram, þá væri það Jón Þorláksson. Ef hæstv. forsrh. er búinn að gleyma þessu, getur hann kynnt sér þetta betur með því einu að lesa ævisögu Hjalta Jónssonar, þar sem greinilega er frá þessu sagt.



Herra forseti. Við erum farnir að deila um keisarans skegg. Ég hygg þó, að hv. þm. misminni, því að ef ég man rétt, þá segir Hjalti Jónsson, að hann hafi sótzt eftir einhverjum af þremur til að verða borgarstjóri til þess að sleppa út úr viðræðum sinum við Sigurð Jónasson. Jón Þorláks son var einn, Eggert Claessen annar og Richard Thors sá þriðji. Það má vera, að mig misminni, en þessa sögu hef ég með öryggi heyrt. Hitt vitum við svo báðir, að æviminningar eru aldrei taldar alveg örugg heimild, jafnvel eftir hina allra merkustu og grandvörustu menn, vegna þess að sjálfsævisögur eru ætið skrifaðar sem afsökun og til að reyna að breiða yfir það, sem miður hefur farið.



Herra forseti. Hv. I. þm. Austf. sagði okkur það í kvöld í sinni stuttu ræðu. fyrri ræðunni, þessari, sem stóð á þriðja klukkutíma, að það væri vafalaus niðurstaða þessarar fyrstu lotu, eins og hann orðaði það, að Eysteinn Jónsson væri sigurvegarinn. Mitt mál var nánast markleysa, eins og hann orðaði það svo smekklega. Þessi sami hv. I. þm. Austf. sagði okkur í sömu ræðu, að ráðherrarnir, sem voru frá 1934–1938, Eysteinn Jónsson hét einn þeirra, hefðu lagt grundvöllinn að öllum framförum á Íslandi siðan. Þetta var efni málsins, en orðin kannske nokkuð önnur, og hvort tveggja er þetta jafnsmekklegt. Þar sem ég geri ráð fyrir að vera hér síðastur núna í þessari I. umr., skal ég láta niður falla allt það, sem ég hafði viljað gera athugasemdir við, af ýmsu því, sem fram hefur komið, og ekki gera tilraun til þess að ýfa upp nein sár í því sambandi. En það er eitt atriði, aðeins eitt, sem ég vil árétta, sem er í sambandi við gerðardóminn, sem er alveg fráleitt og hv. I. þm. Austf. sagði hér í kvöld, að fyrirvari eða bókun í þn.-fundi, 14. fundi hinn 15. júli 1965, frá Helga Bergs og Ingvari Gíslasyni, 2. liður: að verksmiðjufyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum, eigi að þýða það, að ákvæði um gerðardóm væri ekki í samningnum. Þetta er algerlega fráleitt, og það er furðulegt að segja um leið, að mér hafi ekki verið vorkunn að vita, hvað í þessu fælist. Hvorugur þessara manna sveigði nokkuð að þessu, ekki með einu einasta orði, enda er það svo, að það að lúta gerðardómsákvæðum er í fyllsta máta að lúta íslenzkum lögum. Efnislega er þetta vitleysa, algjör vitleysa, og það er nú, þegar málið er komið fyrir þingið, fyrst, að þessir herrar eru að reyna að leita að einhverju atriði, sem þeim áður hefur yfirsézt, sem sanni, að hér sé um hálfgert stjórnarskrárbrot og glapræði að ræða, þá er reynt að búa til sögusagnir eins og þessar. En skv. efni málsins sjálfs, er það auðvitað að lúta íslenzkum lögum að semja sig undir gerðardómsákvæði, og það höfum við svo fjölmörg dæmi um. Og annað var það í sambandi við þetta líka, að það væri fráleitt að setja fyrirtæki á Íslandi undir erlenda lögsögu. „Fyrirtæki á ÍSLANDl“ hefur verið, að mínum dómi, mjög mikið misskilið, og ég hef vakið athygli á því hér í umr. áður, að ISAL, sem að formi til er íslenzkt hlutafélag, eins og hv. þm. er ljóst, er í raun og veru fyrirtæki Alusuisse. Það sem efnislega er gert, er að leyfa Alusuisse að reisa þessa verksmiðju. það er þess vegna ríkisstj. og Alusuisse, sem fara mundu með sakarefni í öllum málum, sem til gerðardómsins yrðu lögð, skv. 47. gr. Það er vegna þess, að þessir tveir aðilar, ríkisstj. og Alusuisse, taka á sig allar ábyrgðir og skuldbindingar vegna ISALs annars vegar og Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar hins vegar. Hins vegar mundu aðrir aðilar að samningunum, sem deiluna varða, geta átt meðalgöngu að gerðinni, eins og fram kemur í 46. gr. 6. málsgr. Þetta skal ég svo ekki lengja, en þetta vildi ég láta koma fram, en geymi mér rétt til þess að svara að öðru leyti ýmsum þeim aðfinnslum, sem fram komu hér í umr. í kvöld.



Það er m.a. til þess að segja mönnum frá því, hvernig vinnuaðferðirnar eru, að ég tek til máls. Ég bað hæstv. forseta að gefa mér ekki orðið með fyrri athugasemdina, fyrr en iðnmrh. væri búinn að tala, ef hann ætlaði að tala aftur. Ég veit því, að þegar hæstv. forseti gaf mér orðið, þá hefur hann auðvitað staðið í þeirri meiningu, að iðnmrh. ætlaði ekki að tala. En iðnmrh. finnst það víst eðlilegust málsmeðferð að tala, þegar andstæðingarnir eru það sem kallað er dauðir, og þegja þangað til. Hann um það, hann um þær starfsaðferðir, svo viðkunnanlegar, sem þær eru. En þær eru nú heldur óvenjulegar satt að segja. En nú, þegar hæstv. ráðh. tekur í sig kjark til að standa upp, af því að hann heldur, að allir aðrir verði að þegja, þá er það til þess að byrja að pexa upp á nýtt um gerðardómsákvæðið og endurtaka það, að þó að menn hati sett skýran fyrirvara um, að þetta fyrirtæki yrði að vera undir íslenzkum I., þá séu þeir menn líklegastir til að hafa verið með því, að fyrirtækið væri undir erlendri lögsögu. En, eins og ég sagði áðan, þá er hér alveg hreinlega um orðhengilshátt að ræða og útúrsnúninga, vegna þess að öllu venjulegu fólki skilst, að það fyrirtæki er ekki undir íslenzkum l., sem er undir erlendri lögsögu, at þeirri einföldu ástæðu, að íslenzk dómaskipun er hluti af íslenzkri löggjöf og íslenzkum l., því er hér um hreinan orðhengilshátt að ræða. Hæstv. ráðh. væri einna sæmst að viðurkenna það, sem rétt er, að þessi gerðardómsákvæði eru á hans ábyrgð og einskis annars, því að það er hann, sem stendur fyrir þessari samningsgerð. Það væri drengilegast af hæstv. ráðh., en hann ætti ekki að vera að reyna að koma ábyrgðinni af því, sem hann hefur sjálfur gert, yfir á aðra, þar sem að hann veit, að þetta er hans verk.



Herra forseti. Þessum hv. þm., sem nú var að ljúka máli sínu, finnst eins og hann þurfi endilega alltaf að tala síðastur, eftir allar þær langlokur, sem hann er þó búinn að flytja í þinginu um þetta mál, og sennilega hefur hann notað tvöfaldan tíma á við mig eða meira. En ég ætla að segja honum það alveg skýrt og ákveðið, og það er bezt, að hann viti það, ef hann ekki vissi það áður, þó að ég sé búinn að segja það oft, að ég hef ekki gert minnstu tilraun til þess að koma ábyrgðinni af þessum samningi yfir á aðra, hvorki hann né nokkurn annan af stjórnarandstöðunni. Hitt er svo annað , mál, að hvorki hann, sem sá samningana og hefur séð þá í meira en hálft ár, né hans menn í þmn. sáu ástæðu til þess að gera neina sérstaka athugasemd út af gerðardómsákvæðinu. Ég hef aldrei sagt, að þeir ættu að bera ábyrgð á þessu ákvæði, en ég hef bent á það, að það, sem menn nú telja slíka firru, sáu þessir menn aldrei áður ástæðu til að gera athugasemd við eða telja á nokkurn hátt óeðlilega hluti í slíkum samningi. Þetta er enginn orðhengilsháttur hjá mér, þetta er efni málsins, og það, sem hv. þm. sagði hér í lokin um þetta, er ekki aðeins ósatt hjá honum, - þ.e. að í almennum fyrirvara um að lúta íslenzkum lögum eigi það að felast, sem hann vill vera láta, - heldur er þetta vísvitandi ósatt.



Herra forseti. Það er nú orðið áliðið nætur og auðsjáanlega kominn Kveldúlfur í hæstv. iðnmrh. Ég átti nú ekki von á því, að hann færi að endurtaka það að nýju,sem hann sagði hér í dag, og það, sem hann þó gerði tilraun til að taka aftur í ræðu sinni í kvöld. En ég vil taka það alveg skýrt fram enn einu sinni, þó að ég sé búinn að gera það áður og ætti ekki að þurfa það, að sú ásökun, sem hæstv. ráðh. kom hér með í dag gagnvart okkur, sem störfuðum með honum í þmn., er algerlega úr lausu lofti gripin. Hann getur reynt að hala í land með það og hnykkja á, eflir því hvernig andinn er i það og það sinnið, en ég vil taka það skýrt fram, að þessi ásökun í okkar garð er algerlega úr lausu lofti gripin. Hann veit vel um okkar afstöðu. Hann veit það vel, að við höfðum okkar almenna fyrirvara um þetta mál. og hann á ekki að leggja annað í þau orð en eins og þau voru bókuð og eins og þau voru töluð á fundum í n. og hæstv. ráðh. þekkir. Ég hef ekki undan því að kvarta, að hæstv, ráðh. hafi ekki komið af fullum drengskap fram gagnvart okkur í n. Það gerði hann, og það get ég vottað, og þess vegna er alger óþarfi af honum hér undir umr. málsins að fara að gefa eitthvað annað í skyn en það, sem þarna átti sér stað, en það er það. sem hæstv. ráðh. hefur gert.



Herra forseti. Ég sagði þessum hv. þm. í dag, að ég væri ekki með neinar og hefði ekki flutt neinar ásakanir á hendur þeim í þessu sambandi, að þeir bæru ábyrgð á þessu. Þetta var misskilningur hjá honum, þegar hann talaði hér í kvöld. Ég talaði rétt á eftir honum og sagði honum það, að þessi skilningur hans væri misskilningur, að ég hefði á nokkurn hátt ásakað þá eða ætlað að ásaka þá um það að bera ábyrgð á þessu. Hitt stendur, sem ég sagði áðan, að þeim þótti aldrei ástæða til þess að hreyfa athugasemdum um þetta atriði. En að þeir bæru ábyrgð á því, hef ég aldrei sagt, og hef ég aldrei ætlað mér að vera með neina ásökun í þeirra garð um það.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 436 að flytja hér frv. til I. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja jörðina Gufuskálar í Gerðahr., Gullbringus. Þetta er flutt að beiðni hreppsn. Gerðahr., eins og fram kemur í fskj. 1, og gerir hún þar grein fyrir flutningi frv., auk þess er fskj., þar sem yfirlýsing liggur fyrir frá núv. ábúanda jarðarinnar, þar sem að hann afsalar sér forkaupsrétti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta, en legg til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. landbn.

forseti (SB): Þar sem þetta verður síðasti fundur hv. þd. fyrir páskahelgi, leyfi ég mér að óska öllum hv. þdm. gleðilegrar páskahátíðar. Utanbæjarþm. árna ég góðrar heimferðar og heimkomu. Að lokum vil ég láta þá ósk í ljós, að hv. þdm. megi hér allir heilir hittast að loknu páskafríi.



Ég vil fyrir hönd okkar þdm. þakka hæstv. forseta fyrir hlý orð og góðar óskir í okkar garð, um leið og ég þakka honum samstarfið við okkur. Þá flyt ég honum óskir okkar um gleðilega páskahátíð honum til handa og hans fjölskyldu. Ég bið hv. þm. að taka undir óskir mínar til hæstv. forseta með því að rísa úr sætum. -

Forseti (SB): Ég þakka hv. 5. þm. Austf. fyrir vinsamleg orð í minn garð og hv. þdm. fyrir að hafa tekið undir þau og segi fundinum slitið.