Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég vík að því frv., sem hér liggur fyrir, vildi ég leyfa mér að drepa með nokkrum orðum á þær breytingar, sem orðið hafa á aðstæðum presta í okkar þjóðfélagi. Það var sú tíð, að prestar fengu sín laun frá söfnuðunum í lambsfóðrum og ljóstollum og ýmsu slíku. Var þeim þá aðallega ætlað að lifa á búskap, eins og það fólk gerði, sem þeir áttu að vinna með og vinna fyrir. Þá voru laun þeirra ákaflega lág. - Fyrir um það bil 30 árum fór fram mat á heimatekjum þeirra og þær metnar til tekna og til frádráttar. Voru þær jarðir, sem þeir bjuggu á, allgóðar. Það var ætlazt til, að mat færi fram á 10 ára fresti. Nú eru liðin 30 ár eða einn mannsaldur síðan, og hefur aldrei farið fram neitt endurmat á brauðunum. Prestarnir sitja enn við sömu kjör hvað viðkemur afgjaldi ábýlisjarða þeirra. - Fyrir um það bil 20 árum voru samþ. lög á Alþingi um að ætla þeim aukafjárhæð upp í embættiskostnað. Það vissi hver þm., að hér var ekki um að ræða fjárhæð til embættiskostnaðar, heldur launauppbót, sem var kölluð þessu nafni. Það fer enginn prestur með 200 kr. á ári í pappír til þess að skrifa á ræðurnar sínar. Þegar launalögin 1945 komu til umræðu, þá sögðu þeir, að þeir yrðu að fá þau laun, að þeir gætu lifað á þeim eingöngu. Þeir gerðu þá kröfu til Alþingis, að þeir þyrftu ekki að stunda búskap eða nein önnur störf, heldur eingöngu sinna sínum prestsstörfum. Laun þeirra voru hækkuð, en samt fengu þeir að halda skrifstofufénu og ýmsum heimatekjum; og þeir hafa einnig fengið aðra víssa ívilnun fram yfir aðra embættismenn, þeir hafa aldrei þurft að borga neina húsaleiguvísitölu. Ég rifja þetta upp vegna þess, að mér virðist, að prestarnir sjálfir hafi litið þannig á, að þeir ættu að geta lifað á sínu embætti og stundað það eingöngu, og svo hefur ríkisstj. óg Alþingi einnig litið á, að rétt væri að þeir gætu eingöngu hugsað um sitt starf. Hæstv. ríkisstj. hefur látið undir höfuð leggjast að innheimta húsaleiguvísitölu í fleiri ár. Mín skoðun hvað embættismenn snertir er, að yfirleitt eigi þeir að hafa svo há laun, að þeir geti lifað af þeim eingöngu, en þurfi ekki að stunda önnur störf jafnframt. Hvað prestana snertir, en það eru nú þeir, sem verið er að ræða um núna, þá verður því vart neitað, að prestur, sem hefur 10–30 messur á ári og þarf að framkvæma 10–20 embættisverk á ári, hefur ekki starf allt árið. Þetta gildir einnig um marga aðra starfsmenn hins opinbera, sem hafa ekki nægilegt starf til þess að geta fullnægt sinni eðlilegu starfsorku og getu. Ég vildi krefjast þess, að embættismenn hafi fullkomið ársstarf, hvort sem það sé 8 tíma vinna á dag eða með öðru móti. Þar sem ég tel, að prestarnir hafi ekki nóg að gera, þá vildi ég ganga lengra í þessu máli en meðnefndarmenn mínir, og var ég því þeim ósammála í höfuðatriðum og skrifaði með fyrirvara undir nefndarálitið, þar sem ég vildi gera ýmsar brtt. Ég held, að það sé rétt, af því að ég hafði þarna sérstöðu, að ég geri grein fyrir afstöðet minni, sem byggist á því, að ég tel, að prestarnir hafi ekki nóg að gera. Nú hefur komið fram viðurkenning í þessa átt frá meðnm. mínum, sem telja, að prestarnir geti tekið að sér kennslu sem viðbótarstarf. Ég vildi láta þessi tvö höfuðsjónarmið koma fram. Ég tel ekki ástæðu til að hafa prófastsdæmin eins mörg og gert er ráð fyrir í frv. Ég tel ekki ástæðu til að hafa prófast, þar sem 3 eða jafnvel 2 prestar eru í prófastsdæminu, og er þá annar presturinn prófastur yfir hinum. Ég vildi hafa prófastsdæmin færri og stærri, og ég geri ráð fyrir, að það leiddi til þess, að meira samband yrði milli prestanna í prófastsdæminu heldur en ef þeir væru tveir eða þrír. Ég vildi þá snúa mér að einstaka prófastsdæmum. Ég er ósamþykkur till n. um Norður-Múlaprófastsdæmi. Tel ég, að hægt sé að láta prestinn í Sauðanesi, sem hefur eina annexíu, þjóna Skeggjastöðum og hafa þannig 3 kirkjur. Það eru engar hindranir á því, því að vegasamband er nú orðið gott þar, en með því að n. gerir Skeggjastaðaprest að kennslupresti, þá sé ég ekki ástæðu til að koma með brtt. þar við. - Ég tel, að Hofsprestur í Vopnafirði eigi að þjóna Möðrudal. Nú er kominn vegur þar í milli og skipulagðar ferðir. Öll verzlun frá Möðrudal fer fram við Vopnafjörð. - Svo er það presturinn að Kirkjubæ, sem nefndin vill færa að Eiðum. Hann hefur ekki nema rétt skikkanlega kirkjusókn. Hann tel ég að eigi að sitja að Kirkjubæ. Ég viðurkenni, að Kirkjubær er í dag í óþægilegu vegasambandi, en það vantar aðeins 4 km. Sá vegur er einn af þeim vegum, sem till. er um að taka upp í vegalög, og verði það samþ., þá má búast við, að fljótt verði úr þessu bætt. Í þessu sambandi vil ég benda á það, að á Kirkjubæ er sæmilegt prestsseturshús, en það er ekki fyrir hendi á Eiðum og þar verður að byggja allt upp frá grunni. - Enn fremur finnst mér, að spara megi einn prest, þar sem einn situr á Valþjófsstað og annar í Vallanesi. Mér finnst, að spara megi annan prestinn og láta hann hafa 4 kirkjur. Það er kominn bílvegur á milli þessara staða og brú í Fljótsdal. Hvað snertir Suður-Múlaprófastsdæmi, þá tel ég fjarstæðu að hugsa sér að setja prest í Mjóafjörð, heldur ætti hann að fá þjónustu frá Norðfirði. Að vísu yrðu að vera sjósamgöngur þar á milli, en í Mjóafirði er ekkert fyrir hendi. Þar er ekkert jarðnæði, ekkert hús, og yrði að reisa allt frá grunni, og þar að auki er söfnuðurinn fámennur, ekki nema 161 manns, ef ég man rétt. Það verða að meðaltali 4 prestsverk á árí fyrir utan messur, svo að þetta væri ekki of mikið fyrir prestinn á Norðfirði, sem hefur aðeins eina kirkju. - Einnig taldi ég rétt að athuga, hvort ekki mætti færa prestinn frá Kolfreyjustað og láta hann sitja á Fáskrúðsfirði og þjóna einnig Stöðvarfirði. Ég viðurkenni, að eins og vegasambandi er nú háttað, þá er þetta óþægilegt, en eftir 3–4 ár ætti þetta að lagast. Ég viðurkenni, að þetta er ekki alveg tímabært, en þegar maður er að gera breytingar fyrir framtíðina. þá verður maður að taka tillit til þess, sem er framundan. Ég mun flytja brtt. um Mjóafjörð og sömuleiðis um, að Kirkjuhær verði áfram prestssetur og Möðrudal verði þjónað frá Vopnafirði, en ekki brtt. um Stöðvarfjörð. - Þá mun ég flytja brtt. við Hof í Öræfum. Þar á að taka upp nýtt prestssetur. Þar er engin jörð fyrir hendi, og verður að byggja allt upp. Þar er að vísu jörðin Sandfell, og var þar prestssetur, en það hefur verið í eyði í mörg ár, og ber öllum saman um, sem þekkja til, að hún verði ekki byggð aftur. Tel ég sjálfsagt, að presturinn á Kálfafellsstað þjóni Öræfum. Þá er það Vestur-Skaftafellssýsla. Það var ágreiningur um það, hvort presturinn skyldi sitja á Prestsbakka eða Kirkjubæjarklaustri. Núverandi prestur vildi sitja að Kirkjubæjarklaustri, og var þá allt byggt þar upp, en nú mundi hann vilja fara að Prestsbakka, og yrði þá að byggja þar upp líka. Ég tel fjarstæðu að hringla þannig eftir því, sem einhverjum presti kann að detta í hug. Í Rangárvallaprófastsdæmi tel ég að megi fækka prestum um 1–2, sennilega mun vera hægt að fækka þar um 2, og mun ég gera brtt. þar um. - Í Árnessýslu mun ég ekki gera aðrar breyt. en varðandi það, að ég tel, að það sé óþarfi að láta sérstakan prest sitja á Þingvöllum. Ég tel, að presturinn á Mosfelli geti þjónað Úlfljótsvatns- og Þingvallasóknum frá Mosfelli. - Kjalarnesprófastsdæmi skal ég ekki tala frekar um, en ég tel Þingvelli eiga að vera þar. Um Reykjavík er það að segja, að ég tel, að það þurfi að búa betur um þá nefnd, sem ætlað er að skipta bænum í prestaköll. Hér er öllu ráðstafað af prestum og formönnum sóknarnefnda. Ég tel, að það þurfi að leyfa söfnuðunum að hafa tækifæri til meiri þátttöku í þessu efni og láta ekki prestana vera einráða, heldur skipa þessu meira við hæfi fólksins. Um Borgarfjarðarprófastsdæmi er það að segja, að mér finnst óþarfi að færa Innra-Hólmssókn frá Akranesi til Saurbæjar, en ég játa, að við þetta fæst meiri jöfnuður á fólksfjölda. - Ég tel ekki ástæðu til að taka upp nýtt prestakall í Staðarhólsþingum, því að þar er enginn staður fyrir prest frekar en í Mjóafirði og Öræfum. Ríkið á að vísu jörð þar, og var byrjað að reisa þar prestsseturshús fyrir 20 árum. Inn í kjallarann hefur alltaf runnið vatn, og hefur ekki verið hægt að hafast þar við, svo að ekkert þýðir að hugsa um það og allt verður að byggja að nýju, ef þangað verður settur prestur. Ég tel auðvelt fyrir einn prest að þjóna þessu, þar sem Garpsdalur fellur úr. Um Barðastrandarprófastsdæmi er það að segja, að þegar betri vegur er kominn yfir Þingmannaheiði, þá tel ég, að Múlasókn eigi að fylgja Brjánslæk og presturinn í Flatey að verða kennsluprestur. Þegar ég gekk inn á að hafa frv. svona, þá var það af því, að maður, sem ég áleit manna kunnugastan, sagði mér, að vegurinn yfir Þingmannaheiði ætti langt í land. Nú er mér sagt, að það sé kominn bilfær vegur yfir Þingmannaheiði. Um Vestur-Ísafjarðarsýslu er það að segja, að ég tel óþarfa að láfa sérstakan prest sitja á Hrafnseyri. - Í Norður-Ísafjarðarprófastsdæmi tel ég óheppilegt að færa til prestinn í Ögurþingum, þar sem er sæmilegt prestsseturshús, sem annars mundi fara í niðurníðslu. Það væri heppilegra að flytja Ögursókn undir Vatnsfjörð og Eyrarsókn undir Ísafjörð og með því spara einn prest, sem gert er ráð fyrir að sitji í Súðavík. - Við Strandaprófastsdæmi hef ég ekkert að athuga, ekki heldur Húnavatnsprófastsdæmi. - Í Skagafjarðarprófastsdæmi tel ég að megi fækka prestum. Í Eyjafjarðarsýslu tel ég ástæðulaust að fjölga prestum. Ég tel ástæðulaust annað en að Vallaprestur þjóni áfram Hrísey. Það var talið gerlegt áður fyrir eldri mann, Stefán Kristinsson, og veit ég ekki til, að nokkur hafi að hans þjónustu fundið, enda þjónaði hann með prýði. Tel ég því, að yngri maður ætti að geta það eins vel. Í Suður-Þingeyjarprófastsdæmi er hægt að fækka um einn prest, prestinn, sem nú situr á Vatnsenda. Það væri hagkvæmara að skipta söfnuði hans á milli nágrannaprestanna og færa Brettingsstaði undir Hálssókn. Nú hef ég í stuttu máli talið upp þá staði, sem ég ætla að koma með brtt. við, og líka þá, sem ég er óánægður með. Í þessu sambandi vil ég benda á, að ég tel nauðsynlegt að taka upp breytingu á sóknaskipuninni. Sóknaskipunin er frá eldgömlum tíma, og er hún leiðinda„apparat“. Hefur henni ekki verið breytt neitt, en þó féllst n. á að færa hluta af Höskuldsstaðasóku undir Blönduós. Í sóknaskipuninni eru svo miklar fjarstæður, að t.d. verður síra Sveinbjörn Högnason að Breiðabólstað að aka gegnum sókn nágrannaprests síns til þess að komast að einum bæ í sinni eigin sókn. Áður var farið yfir fjallveg, en nú liggur bílvegurinn gegnum nágrannasóknina. Í Skagafirði er kirkja að Ábæ í Austurdal, og hefur hún lengi verið í eyði. Tveir bæir heyra undir hana, og eru það Merkigil og Skatastaðir. Jökulsá skilur á milli þeirra. Engin önnur leið er fyrir hendi en erfiður fjallvegur. Það er enginn vegur frá Skatastöðum að Ábæ, og er því sjálfsagt að leggja Ábæjarkirkju niður og láta sóknina ganga inn í nágrannasóknina. Þótt breytingar hafi ekki verið gerðar víðar en við Blönduós, þá er þeirra þörf. Hér á landi er ein jörð, sem tveir virðulegir prestar komu sér saman um, að ætti að heyra undir tvær kirkjur, þ.e.a.s., hún átti að vera sitt árið í hvorri sókninni. Þetta sjá allir heilvita menn að nær ekki nokkurri átt að hafa þannig. Til þess að gera einhverja breyt. á þessu, þá verður fyrst að gera samþykkt heima fyrir, hún verður að ganga gegnum ótal ráð og eftir nokkur ár kennir hún svo í skrifstofu biskups. Það hefur verið viðurkennt nauðsynlegt að breyta þessu, en nefndarmenn töldu það vera fyrir utan verksvið nefndarinnar. Það má fækka prestum miklu meira en lagt er nú til með þessu frv. Ég tel, að ekki þurfi fleiri presta en lækna. Hins vegar er vafasamt, hvort taka eigi það spor í einu skrefi. Hins vegar ætti að vera hægt að sjá til þess, að prestar hefðu nóg starf að vinna. Það má að vísu taka þetta nokkuð á mismunandi hátt. Aðalstarf prestanna er sálgæzla, og ef það ætti að vera í lagi, þá þyrftu prestar að húsvitja að minnsta kosti tvisvar á ári hverju. Það kann að vera, að er prestur húsvitjar, sé það fallegt, gott og ágætt, en það er nú einu sinni svo, að það eru engir prestar, sem húsvitja nú á dögum. Það kann að vera, að þeir húsvitji fyrsta árið, en svo verður yfirleitt lítið úr slíku. Þessi sálgæzla, sem oft er nú gert helzt til mikið úr, er ekki framkvæmanleg, ef prestur hefur 300–400 manna söfnuð að þjóna. Í kaupstöðum má telja 4000 manna söfnuð sem hámark, eða tífalt fleiri en í dreifbýli. Nú er það svo, að margir prestar hafa önnur verk að vinna með prestsstörfunum, t.d. kennslustörf. Það er nú nokkuð mismunandi, hvað menn leggja að sér í störfum sínum og hvernig þeir sinna þeim störfum, sem á þá hlaðast. Sumir telja hæfilegt að vinna aðeins 8 stundir á degi hverjum, en aðrir starfa 12–14 klst. á degi hverjum. Ég átti sæti í n. þeirri, sem fjallað hefur um þetta mál, og hef drepið á nokkur atriði og bent á, í hverju till. mínar liggja í þessu máli, en ég vil sérstaklega benda á, að sú rýmkun, sem felst í frv., er til þess að auðvelda mönnum breytingar á sóknartakmörkunum. Í öðru lagi vil ég breyta ákvæðum um prestaköll í Reykjavík, að þau verði þannig, að söfnuðunum sé gefið meira vald en gert er með 2. gr. frv. Enn fremur vil ég benda á, að þrátt fyrir það, sem fram kemur hér, t.d. í ummælum biskups hér í skjalinu, sem fylgir frv., þá er það sjónarmið nokkuð mismunandi. Í fyrra lá prestur þjóðkirkjunnar í Fljótsdalshéraði veikur. Hann var veikur mikinn hluta vetrar, en með leyfi biskups leyft að vera hér í Reykjavík, og einn prestur var þá eftir í öllu héraðinn. Þetta gat svo verið eftir sjónarmiði biskups þá, en hins vegar er það ekki í samræmi við það, sem lagt er til í frv. Loks vil ég benda á, að margir staðir, þar sem prestssetur eru ákveðin, eru prestunum ofviða. Margir þeirra hafa engar tekjur af búum sínum, og enn aðrir lifa í eymd og volæði fyrir þá sök, að þeim hefur verið ofvaxið að reka búskap á jörðunum. Enn aðrir hafa gripið til þess úrræðis, að þeir hafa leigt jörðina til þess að geta bjargað sér frá búskapnum. Hins vegar tel ég, að það eigi að vera nokkur góð prestssetur, þar sem þeir prestar, sem vilja búa, geti búið góðu búi. Það er bókstaflega illa gert, þegar nýútskrifaðir, skuldugir kandidatar frá prestaskólanum taka við embættum úti í héruðunum, að þeim sé leyft að hefja búskap undir slíkum kringumstæðum. Það er eðlilegra að taka sum af prestssetrunum og leyfa dugandi bændaefnum að reka þar bú sitt, en taka hins vegar nokkrar jarðir, t.d. 10–20, þar sem þeir prestar, sem vilja búa og hafa dugnað og aðstæður til, geti setið að búum sínum. Eins og nú er ástatt, er verið að níða niður prestssetrin meira eða minna, og það er fyllilega tímabært, að breytt sé um viðhorf til þessara mála.

Forseti (BSt): Ég vil minna hv. þdm. á það, að við 1. umr. er ekki gert ráð fyrir, að einstakar gr. frv. séu ræddar, heldur heildarstefna þeirra mála, sem til umræðu eru hverju sinni. Ég gerði ekki athugasemd við ræðu þess hv. þm., sem síðast talaði, en leyfi mér að minna á, að það á ekki við við 1. umr., að einstök atriði frv. séu rædd, en það er hins vegar venja, er málin koma frá n., að einstök atriði séu þá rædd við 2. umr. málsins.



Herra forseti. Ég skal verða við óskum hæstv. forseta um að ræða málið í heild í ræðu minni. Á síðasta Alþingi var til umr. frv. til l. um skipun prestakalla. Illu heilli var málið þá afgr. héðan frá hv. þd., og þá var mörkuð ný stefna í þessum málum um að fækka prestum. Ýmis prestaköll voru þá felld niður í því frv. Í Nd. var gerð sú breyt. á frv., að það yrði ekki að l. fyrr en 1. jan. 1952, þ.e.a.s., að lögin kæmu ekki fyrr til framkvæmda. Eftir að þetta var skeð, hefur ráðh. sett n. til þess að rannsaka málið, og hefur hann m.a. sett mann í nefndina, sem vitað var fyrir fram að bar fjandsamlegan hug til málsins yfirleitt og hafði sýnt málinu fullan fjandskap við fyrri afgreiðslu þess. Ráðh. hefði því átt að vera það ljóst, hvern árangur starf nefndarinnar mundi bera. Ég lít svo á, að skaðlegt sé að taka þessa stefnu upp. Ég efast um, að séra Hallgrímur Pétursson hefði orðið Íslendingum það, sem hann er, ef hann hefði setið í Reykjavík og þurft að þjóna 10 þúsund manna söfnuði. Og ég leyfi mér að efast um, að séra Matthías Jochumsson hefði ort sín stórbrotnu trúarljóð eða séra Valdimar Briem fært þjóðinni þau verðmæti, sem hann gaf henni, ef þeir hefðu ekki setið í fámenninu og haft tíma til þess að sinna þessum hugðarefnum sínum. Ég er ekki heldur viss um, að Bjarni Þorsteinsson hefði samið lög sin, ef hann hefði ekki getað sinnt slíku starfi með prestsverkunum sökum annríkis. Ég læt þetta nægja til þess að sýna fram á, hvert tjón það hefði verið fyrir þjóðina, ef þessir menn, sem ég nefndi, hefðu ekki haft tíma til að vinna þessi verk. Mér hefur skilizt, að meginrökin, sem fram eru færð fyrir því að fækka prestum í dreifbýlinu, séu þau, að nú sé komið það gott vegasamband um landið og búið að ryðja svo helztu fjallleiðir, að prestarnir geti ferðazt fleiri kílómetra en áður. Nú gildir þetta ekki nema skamman tíma af árinu. Er haustar að og vetur gengur í garð, stöðvast samgöngur á heiða- og fjallvegum og vegirnir lokast. Á vetrum er ekki þörfin hvað minnst, að prestur sinni söfnuði sínum sem mest og bezt. Hv. þm. N–M., er talaði hér síðast, sagði, að það væri óþarft að hafa svo marga presta. Ég býst ekki við, að það hefði góð áhrif, og líklegt er, að slíkt mundi aðeins stuðla enn frekar að því en orðið er, að fólkið flyttist burt úr dreifbýlinu í þéttbýlið. Það er annars táknrænt, að einmitt sá flokkurinn, sem sérstaklega telur sig vera fulltrúa þeirra manna, sem búa í dreifbýlinu. skuli nú flytja þetta mál með slíku ofurkappi og offorsi. Hvað sem menn annars vilja segja um trúhneigð fólksins og að sumir menn vilji gera litið úr gildi húsvitjana prestanna, þá mælir ekki fátæk ekkja í afskekktri byggð svo, sem kannske er sjúk og vill hafa náið samband við sálusorgara sinn. Hún mælir ekki, hve margir kílómetrar séu til næsta bæjar, og það er henni engin huggun, hvort fært er á jeppa yfir fjarlæga heiði. Það, sem henni er stoð og styrkur, kemur fram í trú hennar og í lifandi sambandi við sinn prest. Sama er um marga aðra úti á landsbyggðinni, sem setja traust sitt á æðri máttarvöld og lifa í trúnni á guð sinn. Mér er sama, þótt hv. þdm. hlæi að þessu. Það snertir mig ekki, en ég sé, að hv. 1. þm. N–M. hlær. Um viðhorf fólksins til þessara mála veit ég eins vel og hv. þm. N–M., og það er ekki sæmandi kirkjumrh. að ætla sér að skera á þessar taugar. Mig undrar það stórlega, að form. mþn. skyldi hafa getað léð sig til þess að láta þetta fara svona frá sér. Það er ótrúlegt, að hann hafi viljað gefa út af sinni hendi þetta plagg, maður, sem starfað hefur í þjóðkirkjunni, séra Sveinbjörn Högnason. Það er ótrúlegt, að hann vilji svipta alla þessa menn sálusorgurum sínum. Mig undrar, að kirkjuyfirvöldin og kirkjuráð skuli setja slík ákvæði sem í þessu frv. felast. Það eðlilega væri að leggja megináherzlu á það, að prestum yrði ekki fækkað í sveitunum, heldur jafnframt fjölgað í fámenninu. Hins vegar virðist þetta hafa gefið hæstv. ráðh. byr undir vængi til að fremja þetta. Hæstv. ráðh. segir: Hér er samkomulag um eitt atriði, og það skal verða lögfest. - Þennan baráttugrundvöll hefur n. skapað, og á honum ætlar hæstv. ráðh. að standa, og tel ég það miður. Ég vík ekki frá þeirri skoðun minni, hve þýðingarmikið það er að hafa presta í fámenninu. Ein eru þau rök, sem fram hafa verið borin fyrir því, að rétt væri að fækka prestum í dreifbýlinu. Þau eru, að á einstaka prestssetur hafi enginn prestur fengizt. Meginástæðan fyrir því er sú, að ríkisvaldið hefur vanrækt og þverskallazt við að búa þessum mönnum mannsæmandi húsakynni á prestssetrunum, og hafa þeir menn, sem hafa viljað sitja þessar jarðir, hvorki haft hús yfir sig né fénað sinn. Á nokkrum jörðum hefur jarðnæðinu verið skipt á milli prestsins og annars aðila. Á Brjánslæk var jörðinni t.d. skipt, með þeim árangri, að prestinum var ýtt burt, vegna þess að á móti honum bjó maður, sem ekki var hægt að hafa samskipti við. Sama er að segja um Sauðlauksdal. Þar gat presturinn ekki setið lengur, vegna þess að hann hafði ekkert hús yfir kindurnar. Ég tek þessi dæmi aðeins til þess að sýna fram á, hvernig ástatt er um þessi mál. Ég vænti þess, að þótt hv. Ed. hafi samþykkt þetta frv. í fyrra, þá verði þetta mál athugað gaumgæfilegar að þessu sinni. Sér í lagi vænti ég þess, að hv. menntmn. vandi meðferð sína á málinu og athugi það mjög nákvæmlega. Ég leyfi mér eindregið að leggja það til, að 1. gr. l., sem taka á lagagildi hinn 1. jan. 1952, nú eftir áramótin, komi ekki til framkvæmda. Það þarf að undirbúa þetta mál miklu betur en gert hefur verið. Ég skal svo ekki ræða þetta mál frekar nú. Einstök atriði frv. mun ég ekki fara út í við þessa umr., en hef aðeins skýrt skoðun mína á málinu. Einstök atriði frv. mun ég ræða síðar, er málið kemur frá nefnd, sem ég vona að verði ekki í því formi, sem það er nú.



Herra forseti. Það hafa nú tveir - reyndar þrír - hv. alþm. talað í þessu máli. Mér eru minnisstæðari tvær síðustu ræðurnar en sú fyrsta, vegna þess að í tveimur síðustu ræðunum gætti meir hinna stóru andstæðna í þessu máli. En hjá þeim hv. þm., er framsögu hafði, gætti meira hófs í málinu. Ég geri ráð fyrir, að það sé svo í þessu máli eins og öðrum, að það séu ekki hinar stóru öfgar, sem leysa málið, hið rétta sé eitthvað annað, hvar svo sem það kann að liggja á milli. Ég geri ráð fyrir, að svo sé í þessu máli einnig og auðvelt sé að leiða rök að því. Eins og hv. dm. er kunnugt, var haldið mjög fast á því við ríkisstj. á síðasta þingi að spara á ýmsum sviðum, einkum þó í sambandi við hið mikla embættismannabákn, sem mjög þyrfti að draga saman. Mál það, sem hér liggur fyrir, kom til mín sem kirkjumrh. sem frv. til l. um prestakallaskipun. Það er því algerlega rangt hjá hv. þm. Barð., að ég hafi sérstaklega komið fram með þetta mál. Það voru tillögur nefndar, sem ég lagði hér fram, og það hefðu verið mikil firn, ef ég sem kirkjumrh. hefði ekki flutt málið hér, þar sem hinir ágætustu og gagnkunnugustu menn, sem valdir voru í nefnd þá, er um þetta fjallaði, hlutu að hafa til að bera hina beztu þekkingu, sem unnt var að fá um þessi mál. Nú er það svo um þetta mál, að það var að vísu undirbúið í mesta flýti, þar sem nefndin hafði svo skamman tíma til umráða. En ríkisstj. var öll sammála um það á ríkisstjórnarfundi, þar sem ég bar málið fram, að leggja þessar till. fram. - Þetta er þá það frv., eins og það var lagt fram af n., ásamt rökstuddri grg. frá kirkjumrn., og sýnir það, svo að ekki er þörf um að deila, hvernig það er komið inn í þingið. Það verður að kannast við það, að fækkun á prestum í sveitum er í sjálfu sér alveg eðlileg. Í fyrsta lagi vegna þess, að fólki hefur fækkað á þessum svæðum, og í öðru lagi vegna þess, hve mjög samgöngur hafa batnað. Það má til dæmis taka Auðkúluprestakall og hina ágætu nýju brú yfir Blöndu, hversu aðstaðan hefur batnað til að þjóna hinum tveim kirkjum sitt hvorum megin árinnar. Ég skal nefna annað dæmi, úr Strandasýslu, þar sem yfir sjö ár var að fara á stuttum kafla, sem voru oft margar eða allar ófærar. Nú eru komnar brýr á allar þessar ár. Svona er þetta á mörgum öðrum stöðum, að það var miklu erfiðara að gegna þessum störfum, og skal ég ekki hafa fleiri orð um það. Fólksfækkunin er svo greinilega sönnuð af manntalsskýrslum okkar, og samgöngurnar hafa líka batnað, eins og allir vita. Þess vegna væri líka eðlilegt, að prestunum væri eitthvað fækkað. Þegar þetta mál kom til hv. Nd. í fyrra, fékk það þann mótbyr, að samkomulag varð um að skipa nefnd til að rannsaka málið. Áður en l. um fækkun prestakallanna frá 14. marz 1951 kæmu til framkvæmda, skyldi kirkjumrh. skipa nýja nefnd til að athuga, hvað tiltækilegt þætti að gera í þessu. Ég skipaði þessa nefnd og er nú ásakaður fyrir að hafa skipað fjandmenn þess málstaðar að fækka ekki prestaköllunum. Ég skil þessa ásökun varla, því að séra Sveinbjörn Högnason er einn alheitasti andstæðingur þess að fækka prestaköllunum um eitt einasta. Ég hélt, að flestir þm. þekktu það til skapferlis séra Sveinbjarnar Högnasonar, að þeir vissu, hve vonlaust væri að sveigja hann frá sannfæringu sinni og það ekki sízt í öðru eins hjartans máli og honum er þetta, og reyndar í hverju máli sem er. Séra Sveinbjörn kom til mín og spurði mig, hvað ég héldi um niðurstöðu þessa máls og hvers vegna ég hefði skipað sig í þessa nefnd. Ég svaraði honum því, að ég hefði skipað þessa nefnd til þess að hún starfaði eftir sannfæringu sinni og skilaði sínu áliti. Þá geri ég ekki ráð fyrir, að margir hafi það álit á séra Ingimar Jónssyni, að hann láti sveigja sannfæringu sína, og það er einnig kunnugt um hann, að hann vill alls ekki láta fækka prestum um einn einasta. Ásmundur Guðmundsson prófessor hafði meira að segja skrifað um mig heldur leiðinlega og rætna grein, og þó skipaði ég hann í nefndina, - nú, og Svein Víking, ritara biskups. Allir vita, hver muni vera afstaða biskups í þessu máli, en ég áleit rétt, að biskupsskrifstofan fengi fulltrúa í nefndina. Svo er Sigurður Bjarnason; um hans afstöðu var einnig vitað, því að hann hafði lýst sig andvígan fækkuninni á Alþ. Svo er Pálmi Einarsson, sem mér þótti sjálfsagt að skipa í nefndina sökum kunnugleika hans á öllum jörðum á landinu. Svo er Páli Zóphóníasson, sem eins og kunnugt er er búnaðarmálastjóri. Var eðlilegt, að hann fylgdist með þessu máli. Það er ekki óeðlilegt, þegar þess er gætt, að allir hinir eru frá annarri hliðinni, að einn maður sé settur til að túlka hinn málstaðinn. Ég held þess vegna, að hv. þm. Barð. muni sjá það, þegar hann athugar þetta, að ég hafi ekki verið hlutdrægur í þessu máli, a.m.k. ekki á þá hliðina, sem hann hefur haldið fram, heldur mætti segja með nokkrum rétti, að það hafi verið hlutdrægni hjá mér fyrir þann málstað, sem vill enga fækkun. En hinn málstaðurinn hafði einnig komið fram. Hins vegar taldi ég rétt að halda fyllilega við það, sem um var talað og ákveðið. Ég skal svo ekki ræða einstök atriði frv., en auðvitað sjáum við það, er á frv. er litið sem heild, að ekki er um að ræða neina fækkun. Ég held meira að segja, að það sé einum presti fleira, eins og ráð er fyrir gert í frv., en í l., sem nú gilda, en 10 þessara presta eru jafnframt gerðir kennarar, vegna þess að prestsstörf þeirra eru ekki svo mikil, að nægilegt starf þyki handa manni til að taka full laun fyrir. Að lokum, ef litið er lauslega á frv., sjáum við, að í Norður-Múlasýslu eru 7 prestar, í Suður-Múlasýslu 7 prestar, í Rangárvallasýslu 7 prestar, í Árnessýslu 8 prestar, og í Skagafjarðarsýslu, þar sem nú eru ágætir vegir innan þeirrar skeifu, sem fjörðurinn myndar, að undanteknum einum dal, sem er utan við fjarðarhringinn, þar eru 8 prestar. Það virðist því vera, allvel séð fyrir því, að prestar séu nógu margir í þessum sýslum. Ég segi það eins og er, að mér finnst nefndin hafa gengið svo langt sem unnt hefur verið með því að gera þessa 10 presta að kennsluprestum. Og vitanlega væri auðvelt að halda því fram með þungum rökum, að ekki væri þörf fyrir svo marga presta. Þetta er það sanna í málinu, og ég hygg, að ef menn skoða þetta öfgalaust, sé það sú skoðun, sem þeir komast að, ef þeir athuga málið rólega. Hins vegar er þess að gæta, að meiri hluti mannanna í n., sem fjallaði um þetta, er úr prestastétt, og draga þeir því eðlilega taum hennar. Sama mundu allar aðrar stéttir gera. Ég held, að það sé engin stétt í landinu, sem ekki mundi gera það sama undir sömu kringumstæðum. Ég hefði a.m.k. gaman af að heyra hana nefnda. Það er því eðlilegt, að þeir dragi þann tauminn, að prestum verði ekki fækkað, og haldi því fram, að þörf sé fyrir svo marga presta sem þeir telji sér fært að halda fram. Afstaða mín er sú, að ég álít, að þessi n., sem um málið fjallaði, hafi, eftir því sem við var hægt að búast, stillt kröfum sínum furðanlega í hóf, og þegar þess er gætt - og það eru sterkustu rökin gegn prestafækkuninni -, að meðan ekki er gerð gangskör að því að fækka embættismönnum yfirleitt, er óeðlilegt að sverfa þar nær, ef hægt er að segja, að nærri sé sorfið. Eða m.ö.o., ég álít, að rétt sé að hafa prestana þetta marga, meðan ekki er gerð gangskör að því að fækka embættismönnum yfirleitt. Það er nú einmitt þannig, að landsmenn vilja alltaf láta fækka embættismönnum, þangað til kemur að þeirra eigin embættismönnum. Það er fræg samþykktin úr einu kjördæmi á Suðurlandi, þar sem ríkisstj. og Alþ. voru harðlega ávítuð fyrir óþarfa eyðslu og óþarft embættismannahald og síðan í lok samþykktarinnar skorað á þing og stjórn að stofna tvö ný embætti í kjördæminu. Frá Vestfjörðum kom nýlega önnur svipuð samþykkt, og svona samþykktir koma alls staðar að. Sama er um bændurna að segja. Þeir vildu með engu móti láta fækka prestum og gerðu um það samþykkt á stéttarfundi sínum í sumar. Það þarf því enginn að undrast, þótt komi fram samþykkt frá kirkjufundum um, að það megi undir engum kringumstæðum fækka prestunum. Annars er það um þetta að segja, að þegar að því kemur að fækka embættismönnum yfirleitt, þá hefur prestastéttin það til síns máls, að rétt sé, að sú fækkun sé gerð almennt og gengið sé jafnt á allar stéttir. Og þar sem þessi n. hefur sýnt þá tillitssemi gagnvart ríkissjóði og þann lit á sanngirni að fela 10 af prestunum, þar sem talið er að minnst sé að gera, að taka upp kennslustörf ásamt prestsstörfum og spara þannig laun 10 kennara, tel ég, að skynsamlegast sé fyrir þingið að samþykkja till. eins og þær koma fyrir. Þó að nokkuð beri á milli þessa frv. og þess frv., sem hér var borið fram í fyrra um þessi mál, þá er það ekki svo mikið, að ég geti ekki sveigt til og fallizt á, að þær till. verði samþ., eins og sakir standa. Og ég held, að það sé skynsamlegt, þegar jafnágætir menn hafa verið skipaðir í nefnd til að athuga um þetta, og ég held, að það verði erfitt fyrir Alþingi og kirkjumrh. að ganga alveg fram hjá till. þeirra. Og ég gerði mér það ljóst, þegar ég beygði mig, til þess að þessi mál yrðu endurskoðuð í fyrra, að þær till., sem prestakallanefnd kæmi fram með, yrðu verulega bindandi. Nú hefur þetta verið gert. Ríkisstj. skipaði fjóra áreiðanlega menn úr hópi presta í nefnd og með þeim þrjá leikmenn. Ég held því, að í framhaldi af því, sem Alþingi gerði í fyrra, og þó að alþm. séu ekki alls kostar ánægðir með þeirra till., þá sé rétt að fallast á frv. í höfuðatriðum. Meðal presta standa málin þannig, að þessar till. munu hafa yfirgnæfandi meiri hluta þeirra að baki. Hjá einstaka mönnum, sem því öfgakenndari eru, hefur það komið í ljós, að þeir vilja ekkert sveigja til. En ég hygg, að ef þetta mál verður dregið á langinn og það sent út í sveitirnar til hinna ýmsu sóknarnefnda til umsagnar, þá sé þar með stefnt til fundarhalda og ófriðar, sem ég efast um að verði kirkjunni til nokkurrar blessunar, og ég held, að það stoði kirkjuna lítið í þessu máli, þótt auðvitað sé erfitt að segja, hvernig það er. En þetta er að minnsta kosti skoðun margra, og ég held, að þeir hafi rétt fyrir sér. Ég tel rétt, að þessu máli verði vísað til nefndar, sem þá athugi það, en ég óska eindregið eftir því, að því verði hraðað svo sem kostur er á, því að vitanlega er það nauðsyn, að þessu máli verði lokið fyrir áramót, áður en l. frá í fyrra koma til framkvæmda. Og ég held, að vorkunnarlaust sé að afgreiða þetta mál fljótt, því að það er vel undirbúið.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða einstök atriði þessa máls nú við þessa 1. umr. En ég vildi aðeins beina einni ósk til þeirrar nefndar, sem fær þetta mál til meðferðar, þar eð mig langar til, að það sjónarmið komi fram. Það er varðandi 6. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að nokkrir prestar taki jafnframt að sér kennslu á viðkomandi stöðum. Mér virðist, að þetta þyrfti að athuga vandlega. Það er vitað mál, að undanfarin ár hefur verið vont að fá kennara á ýmsa þessa staði, og sumir þeirra eru einnig prestslausir og hafa verið það lengi. Ég óttast mjög, að með þessu ákvæði sé enn aukið á vandræði þessara staða, en vandi þeirra ekki leystur. Mér er ómögulegt að trúa því, að þessi tilteknu prestaköll verði eftirsóknarverðari, þó að prestunum sé ætlað, gegn lítilli launahækkun, að kenna börnunum á þessum svæðum. Hér yrði um gífurlega starfsaukningu að ræða, ekki sízt þar sem oft er um marga aldursflokka að ræða, sem erfitt er að kenna í einu lagi. Það er gert ráð fyrir því, að ef þetta skipulag kemst á, þá verði kennarar ekki ráðnir á þessa staði nema frá ári til árs. Með þessu er torveldað að fá þangað kennara, og getur hæglega svo farið, að þessar sveitir verði bæði kennara- og prestslausar. Ég ætla svo ekki að ræða þetta mál frekar, en vildi aðeins, að þetta sjónarmið kæmi fram þegar við 1. umr.



Herra forseti. Út frá því sjónarmiði, sem fram kom hjá hv. 2. þm. S-M. um kennsluprestaköll, er það að segja, að þar sem gert er ráð fyrir kennsluprestakalli, er sáralítið fyrir einn prest að gera, það má segja, að það sé ekki nema hálft verk. Það er rétt, að það er erfitt að fá presta á þessa staði, en þeir hafa þar sáralítið að gera, og ég vil í því sambandi benda hv. þm. á það, að ýmsir prestar hafa sótzt eftir kennslu, og margir þeirra hafa mjög gaman af að kenna börnum, og það verður að ætla, að kennsla barnanna verði ekki verr komin í höndum þeirra en hverra annarra. Og enn fremur vona ég, að það verði ekki aðalatriðið fyrir þá presta, sem koma til með að sækja um embætti á næstunni, að sækja um eitthvert embætti, sem þeir þurfa ekkert að gera í, - ég vona, að þeim finnist eins fýsilegt að taka við starfi, þar sem séð verður, að eitthvað sé að gera. Ég skal taka dæmi um þetta, sem er Hvammur í Laxárdal, skammt frá Sauðárkróki. Það má segja, að svo erfitt sé fyrir prest að komast þangað að vetri til, að ógerlegt sé að leggja þetta prestakall niður, en hins vegar er þar ekkert starf fyrir einn mann, það er kannske einn fjórði, meira er það ekki. Slík prestaköll eru það, sem hugsað er að verði gerð að kennsluprestaköllum, og ég er þeirrar skoðunar, að það verði til þess að gera þessi prestaköll eftirsóknarverðari, en ekki hitt.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða þetta mál mikið við þessa umr., en mér þykir hlýða að skýra frá því, að ég mun flytja við frv. brtt., sem þá gefst tækifæri til að ræða við 2. umr. Viðvíkjandi þessum umr., þá kom það m.a. í ljós hjá hæstv. kirkjumrh., að allir nefndarmenn væru ánægðir með frv., eins og það liggur fyrir, en mér er kunnugt um, að svo er ekki. Það eru ekki allir nefndarmenn sammála um það, að fækka beri prestum í dreifbýlinu. En það, sem ræður mestu um áhuga þessara manna, mun vera áhugi fyrir því, að þetta mál nái fram að ganga, áður en lögin frá í fyrra taka gildi um þessi áramót. En það þarf að athuga þetta frv. vel, áður en lengra verður gengið. Það er fleira í því en að leggja niður nokkur prestaköll, það er ýmislegt annað í því, sem getur orðið mikilsvert. Ég skal ekki fara út í það nú, en það nægir að minna á kennsluprestaköllin, sem nokkur uggur kom fram um hjá hv. 2. þm. S-M. Ég veit nú reyndar ekki, hvort þau eru eins hættuleg og hann hélt. Í öðru lagi er það um hina tvo aðstoðarpresta, sem biskupi er heimilt að ráða. Ég held, að það geti orðið mjög mikilsvert, að þeir verði starfandi. Það mætti hugsa sér, að þetta yrðu áhugasamir prestar, sem ferðuðust til þeirra staða, þar sem deyfð væri og erfitt að fá presta. Mitt sjónarmið er ekki það, að það eigi að fækka prestunum úti á landinu, en ég skal ekki fara að ræða það sjónarmið nú. Hitt vil ég taka fram varðandi það, að hv. þm. Barð. taldi, að rétt væri að láta þetta mál nú niður falla og láta allt vera í sama horfinu og verið hefur og senda þetta frv. út um allt land til umsagnar sóknarnefnda og viðkomandi sóknarbarna, að ég er ekki viss um, að ég mundi aðhyllast þá skoðun, vegna þess að þetta frv. er svo kunnugt úti um land; það er svo kunnugt, að raddir hafa komið utan af landi um það hingað í þingið. Það sýna bezt allar þær undirskriftir, sem hingað hafa borizt; þær sýna, að fólkið veit, hvað er að gerast, og þær sýna, að fólkið er á móti því, að prestum sé fækkað, og ég get vel skilið það sjónarmið, því að það er nú svo, að starf prestanna er ekki eingöngu það, sem það sýnist, heldur eru þeir andlegir leiðtogar fólksins úti um allt land og störf þeirra eru því meiri og betri, sem þeir eru í nánari tengslum við fólkið og áhrifa þeirra gætir meira. Ég held svo, að það sé ekki fleira, sem ég vil taka fram við þessa umr.



Herra forseti. Hæstv. kirkjumrh. sagði, að þetta mál væri komið í þingið af því, að það væri svo mikil sparnaðarlöngun hjá ríkisstj., að nú vildi hún fara að fækka embættum. Ég verð nú að segja, að menn hafa ekki almennt komið auga á þennan sparnað enn. Eini sparnaðurinn í sambandi við nefndir og ráð er í viðskiptalífinu, en það kom til af því, að þær nefndir voru orðnar svo illræmdar, að það var ekki talið fært að hafa þær lengur. Og ég get ekki skilið að sú þjóð, sem sífellt heimtar aukna þjónustu, geti um leið heimtað fækkun embætta. Menn verða að skilja það, að um leið og þeir heimta meiri þjónustu af ríkisvaldinu, eru þeir að heimta stærra ríkisbákn. Og mér finnst það koma úr hörðustu átt, ef nú á, um leið og fjölgað er á flestum sviðum ríkisþjónustunnar, að ráðast á þá stétt, sem um aldir hefur rekið starf sitt af prýði, því að það er ekkert annað en blekking að halda því fram, að prestum sé ekki með þessu fækkað. Ég er ekki að fala um stéttina, heldur fólkið, sem verið er að taka frá, og ef ráðh. óskar, þá skal ég benda honum á aðra þjóna, sem meiri landhreinsun væri að, ef fækkað yrði, en prestunum. Ég er alveg viss um, að ef við hæstv. ráðh. settumst saman á bekk, þá sæjum við fljótt, að það eru aðrir þjónar, sem miklu frekar mættu missa sig. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði ekki verið hann, sem hafði áhuga á þessum breytingum, heldur biskupsskrifstofan, og þá mun hann hafa undirbúið frv. í flaustri og drifið það hér inn í þingið, og það er öllum mönnum kunnugt, hvernig hann með ráðherravaldi sínu knúði þetta mál fram í fyrra. Og nú reynir hann að hræða menn með lögunum til þess að knýja þetta frv. gegnum þingið. Þetta er ekki gert af samúð með málinu, og það er ábyrgðarleysi að undirbúa mál með slíkum klækjum og alls ekki sæmandi kirkjumrh. Hæstv. ráðh. segir, að það sé eðlilegt að fækka prestum í strjálbýlinu. Þetta er ekkert annað en blekking. Markmiðið er að fækka ekki andlegum leiðtogum fólksins í dreifbýlinu. Markmiðið er, að þeir verði þar þangað til straumurinn snýst við. Hitt er ég honum sammála um, að það sé rétt að gefa prestum meira verk að vinna, og er ég honum sammála um, að vel sé til fallið, að einmitt prestarnir taki að einhverju leyti að sér kennsluna í strjálbýlinu. Í þessu sambandi virðist mér einkum á það litið, hvað hægt sé að komast á jeppa í júní, en ekki hvað hægt er að komast í janúar; það virðist sem mönnum finnist, að þá sé allt í lagi, þó að þessir staðir séu prestlausir og jafnvel kennaralausir líka. Og hæstv. ráðh. segir, að það hafi verið skylda sin að setja fjandmann málsins í nefndina. En var það þá ekki jafnframt skylda hans að setja mann í nefndina, sem hafði vit á og samúð með málum dreifbýlisins? Hví setti hann ekki einn þeirra presta í nefndina, sem mótmæla fækkun prestakalla á Ströndum, til þess að opna augun á séra Sveinbirni Högnasyni og prófessor Ásmundi Guðmundssyni? Í stað þess setur hæstv. ráðh. í nefndina einn þeirra presta, sem hefur beztar samgöngur í sínum sóknum.

Kemur ekki snjór í Þingeyjarsýslu?

Jú, en hvaða snjór kemur í Laufási hjá því, sem kemur á Ströndum? Það er sannarlega réttmæt krafa, að einum þeirra presta, sem bezt þekkja til samgönguerfiðleikanna í dreifbýlinu, verði lofað að segja álit sitt hjá nefndinni? [Frh.]



Herra forseti. Ég tel rétt að fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum. - Eins og grg. ber með sér, er frv. flutt fyrir ákveðnar óskir frá Sambandi íslenzkra sveitarfélaga og komið til Sambandsins frá bæjarstjórafundi, sem haldinn var hér í Reykjavík í fyrra mánuði. Aðalefni frv. má kalla, að sé krafa um, að hið háa Alþingi líti til sveitarfélaganna og ætli þeim helming af söluskattinum á næsta ári. Krafa þessi eða ósk er fram komin vegna þess, að sveitarfélögin eiga við erfiðleika að stríða, sem vaxa með ári hverju, bæði vegna þess, að dýrtíðin vex í landinu, og líka vegna þess, að alltaf fjölgar þeim greinum, sem sveitarfélögin þurfa að annast. Tekjustofnar sveitarfélaganna eru svo einhæfir, að þegar eitthvað þyngist róðurinn, verða miklir örðugleikar á því að láta þessa tekjustofna duga. Aðaltekjustofninn er útsvörin. Er talið, að til jafnaðar þurfi sveitarfélögin í landinu að afla sér um 90% af tekjum sínum með útsvarsálagningu. Þannig fá sveitarfélögin aðeins 10% tekna sinna með öðrum hætti. Nú má segja, að álagningu útsvaranna sé þannig fyrir komið, að sveitarfélögin hafi ekki mjög bundnar hendur í þessum efnum. En útsvörin eru beinn skattur. Beinir skattar eru óvinsælir í þessu landi. Hefur ríkið orðið að falla að miklu leyti frá því að afla sér tekna með beinum sköttum. Útsvörin eru því óvinsæl í sveitarfélögunum og heimtast oft illa. Segja má, að löggjafinn hafi tekið furðu lítið tillit til sveitarfélaganna, þegar skattalögin voru samþ. Útsvörin eru innheimt á sama vettvangi og ríkisskattarnir og tekin af sömu gjaldstofnum. Þannig eiga bæði sláttumaður sveitarfélaganna og sláttumaður ríkisins að heyja sama blettinn. Sá, sem á að innheimta beina skatta fyrir ríkið, er venjulega ekki eins stórtækur og sveitarfélögin þurfa að vera með útsvarsálagningu. Venjulega eru útsvörin a. m. k. helmingi hærri en skattgreiðslan til ríkisins. En svo er annar sláttumaður frá ríkinu undir huliðshjálmi óbeinu skattanna svo stórtækur, að sveitarfélögin hafa oft af litlu að taka, þegar til kemur, og það því fremur sem skattinnheimta ríkisins er miklu sterkari og situr jafnan í fyrirrúmi, þegar kreppir að. Sveitarfélögin verða jafnan að gæta þess, þegar þau innheimta útsvör sín, að ganga ekki svo nærri mönnum, að þeir verði ósjálfbjarga. Ríkisskattheimtumaðurinn beitir hins vegar lögtaki, og þá verða sveitarfélögin meira að segja stundum að hlaupa undir bagga með því að láta sitt útsvar vera óinnheimt og greiða gjöldin til ríkisins, til þess að ekki fari svo illa fyrir gjaldanda, að meira þurfi að leggja fram honum til hjálpar. Aðstaðan er allt önnur fyrirríkið en sveitarfélögin um innheimtu gjalda. Oft er gengið af ríkisins hálfu inn á reit sveitarfélaganna. Þegar tekjur gjaldenda fara yfir 200 þús. kr., þá tekur ríkið 90% af því, sem er yfir 200 þús. kr., og bolar sveitarfélögunum alveg frá þeim annars væna tekjustofni. - Þetta nefni ég sem dæmi um þá óhæfu aðstöðu, sem sveitarfélögin hafa til þess að innheimta nauðsynlegar tekjur og afla nauðsynlegra tekna handa sér eins og nú er komið. Þess vegna er mjög eðlileg krafa þeirra um, að hið háa Alþingi geri skil á milli ríkis og sveitarfélaga í tekjuöflun. Frv. fer fram á, að helmingur söluskattsins renni til sveitarfélaganna, en þó því aðeins, að hann nemi 50% af álögðum útsvörum næsta árs á undan. Það á sem sé ekki að létta útsvarsálagningunni meira en til hálfs af sveitarfélögunum. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að allir flm. telji söluskattinn leiðinlega tekjuöflunarleið og æskilegt, að ríkið þurfi ekki að fara þá leið. En þeir líta jafnframt svo á, að ef söluskattur er tekinn á annað borð, þá sé hann alls ekki óviðfelldnari í þágu sveitarfélaganna en ríkisins. Verða þá fleiri til þess að njóta hans beinlínis og fleiri, sem hafa ráðstöfun hans í hendi en þegar hann rennur allur til ríkisins. Þó að fjarstæða sé að hugsa sér, að söluskatturinn geti nokkurn tíma orðið vinsæll, þá hygg ég, að hann yrði sízt óvinsælli, ef hann rynni að hálfu leyti í þágu sveitarfélaganna. Það má eiginlega segja, að þau séu undirstöðurnar í þjóðfélaginu, og ef þær undirstöður hallast, þá hallast þjóðfélagið líka. Þess vegna er ákaflega mikils vert að gæta hags sveitarfélaganna. Það er áreiðanlega tími til þess kominn, að löggjafinn taki það tillit til sveitarfélaganna að ætla þeim einhverja aðra tekjustofna en nær eingöngu útsvör. Það er ákaflega þýðingarmikið, að sveitarfélögin geti sinnt þeirri frumskyldu að hjálpa fátæku fólki, þegar harðæri eru og að kreppir. Það er einnig mjög þýðingarmikið, að þau gegni skyldum, sem þeim eru lagðar á herðar með ríkinu. svo sem í tryggingarmálum, skólamálum, hafnarmálum o. s. frv. En nú hefur sú orðið reyndin, að skuldir hafa safnazt hjá sveitarfélögunum. svo að óvænlega lítur út með aðstöðu þeirra. Sumar þessar skuldir eru við ríkið eða á ábyrgð þess. Ef ríkið tekur að sér að innheimta framvegis fyrir sveitarfélögin, ásamt sínum tekjum, fé, sem gengur í Jöfnunarsjóð, eins og lagt er til í frv., þá getur það fé orðið sem trygging frá sveitarfélögunum og greitt fyrir skuldaskilum af þeirra hálfu. Á þennan hátt mætti koma í veg fyrir, að til vandræða kæmi með skuldaskilin við ríkið og framlög sveitarfélaganna móti ríkinu. Annars er frv. svo auðskilið, að ég sé ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum. Vænti ég þess, að því verði vinsamlega tekið og jafnvel að þeir menn hér á Alþ., sem kunna að líta svo á, að ríkinu veiti ekki neitt af öllum söluskattinum, taki málinu vinsamlega og telji eðlilegt, að sveitarfélögin hafa knúið á til þess a. m. k. að endurskoða skattalöggjöfina með tilliti til sín. Það er m. a. tilgangur frv. að reka á eftir því, að afstaðan milli ríkis og sveitarfélaga verði tekin til endurskoðunar. - Ég óska þess svo, að frv. verði vísað til hv. fjhn. að lokinni þessari umræðu.