Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Umræða dagsins í dag hefur sýnt svo ekki verður um villst að enginn í þessum sal er ósnortinn af þeim skelfilegu atburðum sem nú eiga sér stað fyrir botni Miðjarðarhafs. Ég tel að það sé alveg gríðarlega mikilvægt að Alþingi geti hafið sig yfir pólitískt þjark hversdagsins og talað með skýrri röddu í atburðum þar sem fórnarlömbin eru fyrst og fremst venjulegt fólk, óbreyttir borgarar. Mig langar að nota þetta tækifæri til að þakka utanríkismálanefnd Alþingis fyrir góða vinnu þar sem dregin eru fram skýr sjónarmið sem birtast í þessari tillögu og að vinna þá vinnu í samstöðu. Það er gríðarlega mikilvægt að mínu viti að Ísland sendi þannig skýr skilaboð út í alþjóðasamfélagið, skýran vilja Alþingis um tafarlaust vopnahlé, að alþjóðalög séu virt í þágu mannúðar, borgaralegir innviðir séu ekki skotmark og að fordæma hryðjuverkaárás Hamas-liða á almenna borgara í Ísrael sem og þær aðgerðir ísraelskra stjórnvalda í kjölfarið sem brjóta gegn alþjóðlegum mannúðarlögum. Þetta eru mjög skýr skilaboð. Ég vil nýta tækifærið og segja að ég er mjög stolt af því að tilheyra Alþingi Íslendinga á svona tímum.

Frú forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt. Það er ánægjulegt að Alþingi Íslendinga skuli hafa getað reist sig upp yfir þær deilur sem oft eru í þessum sal vegna þess að málið sem hér er undir er svo miklu, miklu stærra en svo að við eigum að réttlæta það fyrir sjálfum okkur að það kljúfi okkur. Það er einfaldlega þannig að fórnarlömbin í þessum hildarleik fyrir botni Miðjarðarhafs eru almennir borgarar og það er ósköp einfaldlega þannig að við erum öll þannig innréttuð að við viljum ekki að almennir borgarar, venjulegt fólk, deyi í stórum stíl vegna þess að stríðandi fylkingar geta ekki komið sér saman um að halda friðinn. Það er mjög ánægjulegt að utanríkismálanefnd Alþingis skyldi hafa náð þessari lendingu og þingflokkur Viðreisnar styður þessa þingsályktunartillögu heils hugar.

Frú forseti. Það var gott að utanríkismálanefnd, og Alþingi núna, sé skýr um það fyrir hvað við stöndum í utanríkismálum. Það hefur verið hulið örlitlu mistri síðustu vikurnar og við það verður ekki unað. Um leið og þessi tillaga hefur verið samþykkt ætlumst við auðvitað til að ríkisstjórnin geri þessa tillögu að sinni og láti í sér heyra á alþjóðavísu.

Virðulegur forseti. Það er þrýstingi almennings að þakka að við stöndum hér í dag sameinuð um tillögu sem kallar eftir vopnahléi strax. Þau hafa sent okkur skýr skilaboð um að hjáseta sé ekki í okkar nafni og þess vegna stöndum við hér. Ég er sammála því að það beri að hrósa hv. utanríkismálanefnd fyrir að hafa komið þessari tillögu til þingsins. Eins og vitað er var sú sem hér stendur ásamt flutningsmönnum úr öðrum flokkum með tillögu svipaðs efnis sem við höfum dregið til baka vegna þess að okkur fannst mikilvægt að þingið allt myndi sameinast um skýr skilaboð. Það ber að þakka þeim sem unnu að því að ná þessari samstöðu í gegn. Sér í lagi vil ég þakka almenningi fyrir sinn þátt í þessu máli og að lokum vil ég segja að þingflokkur Pírata mun halda ríkisstjórninni þétt við efnið og tryggja það að þessi skýra stefna Íslands finni sér einnig leið inn í alþjóðapólitík Íslands.

Frú forseti. Í dag sýnum við þjóðinni hvernig við hv. þingmenn getum unnið saman þegar samkenndin, mannúðin og samvinnan fær að ráða. Gerum það oftar. Það er mér sannur heiður að standa hér með ykkur öllum og styðja þessa mikilvægu tillögu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka utanríkismálanefnd fyrir þá vinnu sem hún hefur lagt í við gerð þessarar tillögu og þeirrar sáttar sem hér hefur komið fram í ræðum. Ég tel að Alþingi Íslendinga hafi staðið undir nafni og við getum verið stolt af okkar vinnu. Þetta eru sennilega bestu vinnubrögð sem ég hef séð á Alþingi síðan ég tók sæti hér. Varðandi texta tillögunnar er mikilvægt að vopnahléi verði tafarlaust komið á og alþjóðalögum verði fylgt og síðast en ekki síst að brýnt er að öll brot stríðandi aðila á alþjóðalögum verði rannsökuð til hlítar. Ég hefði ekki viljað skrifa þessa tillögu öðruvísi og þingflokkur minn styður hana heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég tel að utanríkismálanefnd hafi unnið mjög góða vinnu í þessari viku við að stilla saman strengi og tryggja að í stað þess að við værum hér fyrir þinginu með margar ólíkar hugmyndir um ályktanir þá sameinumst við um orðalag sem endurspeglar vel í mínum huga þau gildi sem við höfum verið að berjast fyrir vegna þessarar erfiðu stöðu sem upp er komin einu sinni enn. Við vitum að átökin standa enn yfir og við munum áfram beita okkur fyrir því að alþjóðleg mannúðarlög verði virt, að aðstoð verði komið til þeirra sem eru í brýnni neyð og að horft verði til lengri tíma til lausnar sem Palestínumenn og Ísraelsbúar geta báðir við unað og stuðlað að friði  Ég vil þakka nefndinni sérstaklega fyrir vel unnin störf.

Virðulegi forseti. Ég hef þegar þakkað nefndarmönnum í hv. utanríkismálanefnd fyrir þeirra góða framlag í þessu máli. Ég má til með að þakka öðrum hv. þingmönnum sem hafa lagt til málsins, m.a. í þessari umræðu. Við komum úr ólíkum áttum með ólíkar skoðanir og viðhorf og það er mikilvægt að hlusta á hvert annað. Við hérna inni einblínum allt of oft á það að tala, á það sem við höfum að segja. Það var svo gott að hlusta á það í dag sem sameinar okkur sterkt. Texti þessarar tillögu liggur fyrir og skilaboðin eru skýr og mikilvæg: Við sameinumst um fordæmingu á ofbeldi, virðingu fyrir alþjóðalögum, vernd almennra borgara og varanlega friðsamlega lausn fyrir þjóðirnar fyrir botni Miðjarðarhafs. Ég segi því stolt já við þessari sameiginlegu tillögu allra stjórnmálaflokka á Alþingi Íslendinga.  
            

Virðulegi forseti. Ég er líka stolt af því að við skulum standa hér sameinuð í dag og greiða atkvæði um þessa tillögu sem ég styð heils hugar þar sem m.a. kemur fram að tafarlaust skuli komið á vopnahléi af mannúðarástæðum á Gaza svo að tryggja megi öryggi almennra borgara, jafnt palestínskra sem ísraelskra, og þar sem Alþingi fordæmir öll ofbeldisverk sem beinast að almennum borgurum. Í dag glöddumst við mörg yfir minnkandi tungli og Venus á fallegum morgunhimni en hugurinn leitar samtímis til þessa fólks sem býr við ólýsanlegan hrylling af mannavöldum undir þessu sama tungli, venjulegs fólks sem á sér þá ósk heitasta að geta lifað eðlilegu lífi og búið við frið alla daga í nútíðinni og ævinlega. Deilur fyrir botni Miðjarðarhafs verða aðeins leystar með friðsamlegum samskiptum. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við hér á Alþingi tölum einni röddu með ályktun því við Íslendingar eigum að beita okkur fyrir friði við öll tækifæri. Við höfum mikilvæga rödd.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um almennar sanngirnisbætur. Upphaf lagasetningar á þessu sviði má rekja til ársins 2007 þegar sett voru lög um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, nr. 26/2007. Í samræmi við þau lög tók nefnd, sem jafnan gekk undir heitinu vistheimilanefnd, til starfa og skilaði á næstu árum nokkrum skýrslum um aðbúnað barna á þeim vist- og meðferðarheimilum sem ákveðið var að taka til rannsóknar. Í framhaldi af skýrslu vistheimilanefndar um vistheimilið í Breiðavík voru árið 2010 sett lög nr. 47/2010, um fyrirkomulag á greiðslu sanngirnisbóta fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem féllu undir lögin frá 2007. Árið 2020 var ákveðið að gera breytingar á lögum nr. 47 /2010, sbr. lög nr. 148/2020, og ná þau nú til þeirra sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum fyrir fötluð börn sem starfræktar voru á vegum hins opinbera og þar sem börn voru vistuð sólarhringsvistun. Með þeim lögum voru lög nr. 26/2007 jafnframt felld úr gildi frá 1. janúar 2021 og mælt fyrir um brottfall laganna frá árinu 2010, þau munu falla brott 31. desember 2023 en uppgjöri á grundvelli þeirra laga telst lokið. Frá og með næstu áramótum eru því engin lög í gildi sem fjalla um fyrirkomulag á greiðslu sanngirnisbóta vegna misgjörða opinberra aðila. Þrátt fyrir það standa vonir margra til þess að ýmis starfsemi opinberra aðila eða einkaaðila á þeirra vegum, sem sagt einkaaðila sem hafa fengið einhvers konar leyfi eða samning við hið opinbera, sé könnuð og í þeim tilvikum þar sem slíkri könnun er lokið eigi þess kost að fá greiddar sanngirnisbætur. Ég vil nefna til að mynda sérstök lög sem sett voru á Alþingi um heimild Reykjavíkurborgar til að skipa nefnd til að kanna starfsemi vöggustofa, nr. 45/2022, en ég mælti fyrir því frumvarpi hér á sínum tíma. Á grundvelli þeirra laga skipaði Reykjavíkurborg nefnd til að kanna starfsemi vöggustofa fyrir börn sem starfræktar voru í Reykjavík á síðustu öld. Nefndin skilaði skýrslu um málið til borgarinnar 4. október síðastliðinn. Einnig liggur fyrir greinargerð Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála frá því í september 2022 um starfsemi meðferðarheimilisins í Varpholti og á Laugalandi á árunum 1997–2007. Þá kynnti dómsmálaráðherra síðasta vetur í samráðsgátt stjórnvalda drög að frumvarpi um sanngirnisbætur handa þeim sem vistaðir voru á vistheimilinu á Hjalteyri. Var það í samræmi við fyrirætlanir um framlagningu frumvarps í þá veru í þingmálaskrá fyrir 153. löggjafarþing en slíkt frumvarp hefur þó ekki verið lagt fram. Ég vil einnig nefna að Alþingi ályktaði 12. júní 2021 með þingsályktun nr. 30/151, að fela mér að skipa þriggja manna nefnd til að undirbúa rannsókn á aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda. Skýrsla nefndarinnar var afhent mér vorið 2022 og 8. júní 2022 lagði ég þá skýrslu fram hér á Alþingi í samræmi við ályktun þingsins. Í þeirri skýrslu er að finna þá tillögu nefndarinnar að rannsókn á aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda fari fram samkvæmt fyrirmælum laga um rannsóknarnefndir, nr. 68/2011. Þessi skýrsla er nú til meðferðar hjá velferðarnefnd Alþingis sem bíður það verkefni að taka afstöðu til þeirrar tillögu nefndarinnar. Síðan má auðvitað nefna ýmis önnur mál sem hafa komið upp hjá einstaklingum sem tilheyra hópum sem hafa mögulega ekki þétt raðirnar þannig að ákalli þeirra um rannsókn hafi verið sinnt eins og vonir þeirra standa til. Ég gæti nefnt ýmis mál í því samhengi sem ég ætla svo sem ekki að telja upp hér því að hættan er sú að maður gleymi einhverjum. Að mínu viti er langtum skynsamlegast að bregðast við þessu ákalli með almennu úrræði sem tekur bæði á þeim þætti sem lýtur að könnun á misgjörðum opinberra aðila og einkaaðila á þeirra vegum og fyrirkomulagi á greiðslu sanngirnisbóta. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir tekur á báðum þessum þáttum og er vonandi svar við þessu ákalli. Í ýmsum þeim rannsóknarskýrslum sem hefur verið skilað frá nefndum sem hafa rannsakað einstök heimili hefur komið fram ákall um að hugað verði að því að komið verði á fót almennu úrræði sanngirnisbóta að norskri fyrirmynd. Frá árinu 1953 hafa Norðmenn verið með ákveðinn ramma utan um greiðslu sanngirnisbóta. Ég ætla að byrja á því að vitna í þessar skýrslur. Þannig er í skýrslu nefndar frá 31. janúar 2008, um könnun á starfsemi Breiðavíkurheimilisins 1952–1979, að finna þá tillögu að stjórnvöld muni við ákvarðanir um frekari útfærslu þessara mála hafa til hliðsjónar það fyrirkomulag um greiðslu bóta sem lagt hefur verið til grundvallar í Noregi. Þá kemur fram í skýrslu vistheimilanefndar um könnun á vistun barna á Kópavogshæli 1952–1993, en þeirri skýrslu var skilað 19. desember 2016, að nefndin mælir eindregið með því að mótað verði nýtt fyrirkomulag um könnun og uppgjör sanngirnisbóta vegna illrar meðferðar og ofbeldis gagnvart börnum á stofnunum og vísar nefndin í því sambandi til þess að hafa megi til hliðsjónar fyrirkomulag slíkra mála í Noregi. Loks er í skýrslu um framkvæmd á greiðslu sanngirnisbóta á grundvelli laga nr. 47/2010, sem skilað var í desember 2018, sú leið nefnd að setja almennan ramma um sanngirnisbætur og vísað til hins norska fyrirkomulags. Fyrirkomulag Norðmanna er þó ekki að öllu leyti eins og það sem lagt er hér til. Í fyrsta lagi er það svo að á vegum norska Stórþingsins er starfandi sanngirnisbótanefnd sem fjallar um beiðnir einstaklinga um bætur fyrir tjón eða óhagræði sem þeir hafa orðið fyrir og sem ekki er hægt að fá bætt á annan hátt. Munurinn á því fyrirkomulagi og því sem hér er lagt til er að leið Norðmanna byggir á ólögfestum grunni. Hún hefur þróast í framkvæmd á vegum nefndar Stórþingsins. Eins og áður segir var sú nefnd sett á laggirnar árið 1953. Móttaka og umsýsla umsókna um bætur á þessum grundvelli er þó hjá stofnun sem heyrir undir dómsmálaráðuneyti. Stofnunin fer yfir umsóknir og aflar umsagna hjá öðrum stjórnvöldum og fagaðilum eins og þörf krefur hverju sinni. Síðan tekur stofnunin saman álit á því hvernig bregðast eigi við hverri og einni umsókn og sendir sanngirnisbótanefnd Stórþingsins. Úrlausnir sanngirnisbótanefndarinnar eru endanlegar og ekki er hægt að skjóta þeim til dómstóla. Í Noregi hefur áherslan verið lögð á að önnur sjónarmið geti ráðið ferðinni en eingöngu lögfræðileg eða stjórnsýsluleg við ákvörðun sanngirnisbóta og það frumvarp sem ég mæli hér fyrir, sem vissulega felur í sér lögfestingu á ákveðnu fyrirkomulagi, ólíkt Noregi, tekur mið af þessari norsku leið þegar kemur að uppbyggingu kerfisins og þeim sjónarmiðum sem þar eiga að ráða för. Frú forseti. Í frumvarpinu felst að heimilt verði að greiða bætur úr ríkissjóði til þeirra einstaklinga sem hafa orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi vegna háttsemi opinberra aðila á stofnunum ríkisins, háttsemi sveitarfélaga eða af hálfu einkaaðila á grundvelli ákvörðunar eða samnings við opinberan aðila eða samkvæmt opinberu leyfi samkvæmt lögum sem valdið hefur þeim varanlegum skaða sem ekki fæst bættur á annan hátt. Gert er ráð fyrir því að sérstök matsnefnd sanngirnisbóta taki við umsóknum, leggi mat á umsóknir og geri tillögu til sanngirnisbótanefndar um greiðslu sanngirnisbóta. Sanngirnisbótanefnd taki síðan endanlega ákvörðun hverju sinni um greiðslu bóta til einstaklinga. Tekið skal fram að um er að ræða bætur sem er ekki ætlað að bæta fjárhagslegt tjón einstaklinga að fullu, eins og við þekkjum úr skaðabótum, heldur snýst þetta um svokallaðar sanngirnisbætur. Að meginstefnu til verður horfið frá þeim einstöku umfangsmiklu og tímafreku rannsóknum sem hingað til hafa verið grundvöllur fyrir greiðslu sanngirnisbóta og þess í stað mælt fyrir um almennan og um leið einstaklingsbundinn farveg fyrir slík mál. Með því móti þurfa þau sem upplifað hafa mannskemmandi stofnanaranglæti á eigin skinni ekki að tilheyra áberandi hópi í samfélagsumræðu og ná þannig eyrum stjórnvalda og Alþingis til þess að mæta sanngirni og lausn sinna mála líkt og raunin hefur verið fram að þessu. Mér finnst þó mikilvægt að ítreka að ekkert er þó því til fyrirstöðu að umfang eða eðli illrar meðferðar eða ofbeldis gagnvart hópi einstaklinga kalli á sérstaka rannsókn samkvæmt ákvörðun stjórnvalda eða Alþingis. Tryggt er í frumvarpinu að niðurstöður slíkra einstakra rannsókna verði þá hluti af þeim gögnum sem til skoðunar koma þegar umsóknir einstaklinga sem undir slíkar rannsóknir heyra eru metnar. Verði frumvarp þetta að lögum mun ríkissjóður bera kostnað af greiðslu sanngirnisbóta en ekki er hægt að leggja mat á umfang kostnaðarins á þessu stigi. Þó má búast við, eins og áður segir, að ekki verði í sama mæli þörf á stórum, tímafrekum og fjárhagslega dýrum rannsóknum varðandi tiltekna hópa og þar með verði sá kostnaður í lágmarki. Við skulum heldur ekki gleyma því, frú forseti, að þrátt fyrir fjárhagslegan kostnað af lagasetningu þarf að líta til þess að frumvarpið er lagt fram til að bæta stöðu viðkvæmra þjóðfélagshópa sem hafa orðið fyrir varanlegum skaða vegna misgjörða opinberra aðila eða einkaaðila á þeirra vegum, fá viðurkenningu á slíkum misgjörðum og greiddar sanngirnisbætur þegar öll önnur réttarúrræði eru tæmd. Ég hef vissulega heyrt á mótunartíma þessa frumvarps ýmsar efasemdaraddir, ýmist í þá veru að þetta verði of dýrt eða þá að verið sé að spara í málaflokknum og að slíkt sé skammarlegt. Ég veit eiginlega ekki hvernig maður á að nálgast slíka umræðu því að það er alveg ljóst að hún kemur úr mjög ólíkum áttum. En mér finnst aðalmálið í þessu máli vera að með slíkum almennan ramma verður unnt að mæta þolendum stofnanaranglætis með skilningi og viðurkenningu að leiðarljósi og aflétta heilsuspillandi þjáningu þessa fólks. Þá er einnig mikilvægt að horft sé til þeirra varnaðaráhrifa sem frumvarpið, ef það verður að lögum, mun hafa í för með sér. Opið aðgengi almennings að faglegri áheyrn á þessu sviði mun setja vönduð vinnubrögð á dagskrá með nýjum hætti hvarvetna þar sem fólk nýtur þjónustu á vegum opinberra aðila. Mér finnst það satt að segja gott. Mér finnst það vera heilbrigðismerki á samfélagi að vera reiðubúið að takast á við misgjörðir hins opinbera gagnvart einstaklingum með slíkum opnum hætti, ekki bara til að læra af því heldur líka til að viðurkenna slíkt ranglæti og gera sitt til að reyna að bæta fyrir. Frú forseti. Við mótun þessa frumvarps var haft hefðbundið samráð eins og við þekkjum, samráðsgátt Stjórnarráðsins og annað slíkt, um efnistök þess en þó var heldur meira í lagt en venjulega, enda er ekki um neitt venjulegt frumvarp að ræða. Haldnir voru fundir með fulltrúum þeirra aðila sem sinna málefnum sanngirnisbóta í Noregi í þeim tilgangi að fá sem skýrasta mynd af hinni norsku leið. Áform voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda, eins og ég nefndi, drögin að frumvarpinu einnig og eins og hv. þingmenn geta séð í samráðsgáttinni bárust fjölmargar umsagnir sem gáfu mér tilefni til að staldra við og endurskoða efni einstakra ákvæða frumvarpsins. Í því skyni ákvað ég að fá til liðs við forsætisráðuneytið séra Bjarna Karlsson sem hefur áratugareynslu við að aðstoða þolendur misgjörða og var aðstoð hans ómetanleg í þeirri viðleitni að gera frumvarpið vel úr garði. Hann tók að sér að leiða fundi ráðuneytisins með hópum þolenda stofnanaranglætis sem létu að sér kveða í umsögnum í samráðsgáttinni og kann ég honum miklar þakkir fyrir það framlag. Til liðsinnis á fundum ráðuneytisins og hópa þolenda voru einnig þær Guðný Björk Eydal félagsráðgjafi, Ragnheiður Björk Guðmundsdóttir, félagsráðgjafi og fjölskyldufræðingur, Sigrún Júlíusdóttir félagsráðgjafi, og Sæunn Kjartansdóttir sálgreinir. Þeirra framlag var einnig mjög mikilvægt í þessari vinnu og kann ég þeim þakkir fyrir það. Eftir að hafa sjálf hlýtt á raddir þolenda úr ýmsum áttum sannfærðist ég enn frekar um að við yrðum að fara þessa leið, einfalda kerfið okkar, gera það almennara en fylgjast þó ávallt með þannig að vitneskjan um stofnanaranglæti sé uppi á borðum. Ég þakka þeim sem hafa unnið með mér að þessu frumvarpi en ekki síður þakka ég þeim sem hafa stigið fram og deilt reynslu sinni og sýn á kerfi hins opinbera því að það krefst hugrekkis og krefst mikils af fólki að taka það skref. Frú forseti. Allt frá því að Breiðavíkurmálið kom upp, og það er alveg merkilega stutt síðan, hefur veruleiki stofnanaranglætis verið á dagskrá hjá þjóðarsálinni. Það hefur orðið til mikil þekking í þeim viðamiklu rannsóknum sem ráðist hefur verið í og eru enn á döfinni. Í stað þagnarinnar sem áður gilti um mál af þessum toga hefur verið brugðist við með virkum aðgerðum. Við höfum séð gildi þess að leyfa sannleikanum að birtast. Sannleikurinn er alltaf fallegur, hversu ljótur sem hann er, skrifaði skáldið Dagur Sigurðarson einhverju sinni. Það á við hér því að þögnin um mistök og ranglæti er kostnaðarsöm. Hún nærir skömmina og rænir einstaklinga og hópa heilsu sinni líkt og svo berlega kemur fram í nýrri skýrslu um vöggustofur í Reykjavík á liðinni öld. Frú forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Það felur í sér viðleitni gagnvart þolendum stofnanaranglætis af hálfu hins opinbera. Mér er fullkomlega ljóst að verði þetta frumvarp að lögum bætir það ekkert allan skaða. En það er hugsað sem raunverulegur stuðningur við að lifa síður í skugga reynslunnar en frekar í ljósi hennar á vegferð til bata. Jafnframt er mikilvægt að leggja áherslu á að samhliða greiðslum sanngirnisbóta standi þeim sem þær þiggja til boða úrræði heilbrigðis- og velferðarkerfisins lögum samkvæmt eins og við á hverju sinni. Þetta mál er auðvitað ekki flokkspólitískt. Þetta er mál sem kemur fyrst og fremst til vegna reynslu minnar í forsætisráðuneytinu í sex ár þar sem mörg þessara mála hafa komið inn á mitt borð og eftir mjög ítarlega skoðun af ólíkum leiðum sem engin er einföld í þessum málum. Ég vænti þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd, sem fær þetta frumvarp til umfjöllunar, gefi því góðan tíma og kafi djúpt í það því að það veitir ekki af að fá vandaða þinglega meðferð og kalla eftir öllum sjónarmiðum. Að sjálfsögðu vonast ég til þess að frumvarp sem þetta njóti velvildar í öllum þingflokkum. En fyrst og fremst held ég að það sé gríðarlega mikilvægt einmitt að við nýtum tímann í þingstörfunum til að kafa djúpt í málið því að þetta er mál sem varðar samfélagsgerðina. Frú forseti. Ég legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja fram þetta mikilvæga frumvarp. Mig langar að fara bara beint í spurninguna. Hæstv. forsætisráðherra talaði um að það væri ekki loku fyrir það skotið, þrátt fyrir að hér væri verið að búa til almenna leið til að sækja sanngirnisbætur, að það yrðu gerðar sértækar rannsóknir á ákveðnum stofnunum eða heimilum. Nú hef ég sjálfur í tvígang lagt fram þingsályktunartillögu um rannsókn á Kleppjárnsreykjum, tillögu sem er í raun að koma fram í þriðja skipti. Í fyrsta skipti var m.a. hæstv. forsætisráðherra einn af flutningsmönnum tillögunnar. Í haust, þegar það mál kom upp í fjölmiðlum eftir að ég lagði það fram, var hæstv. forsætisráðherra innt eftir því hvort hún væri samþykk þessu máli. Mig langaði hreinlega að vita hvort hæstv. forsætisráðherra væri enn á því að það væri vel til þess fallið að fara í þá rannsókn þrátt fyrir að það sé orðið ansi langt um liðið frá því að þessi atvik gerðust, sér í lagi af því að þarna er bara smánarblettur á íslenskri sögu sem við þurfum að gera upp. Það er ekki einu sinni víst að það sé neinn eftirlifandi sem gæti nýtt þessa ákveðnu þingsályktunartillögu. Þarna er mjög mikilvægt að við gerum upp fortíðina sem fyrst. Mig langaði bara að spyrja: Er hæstv. forsætisráðherra enn tilbúin að styðja það að sú rannsókn fari fram?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil fyrst segja að sú gagnrýni kom fram við umfjöllun málsins í samráðsgátt að hér væri verið að setja lok á frekari rannsóknir en það er aldeilis ekki ætlunin. Það er sérstaklega áréttað í 4. gr. frumvarpsins: „Niðurstöður og skýrslur um einstakar rannsóknir sem ráðist er í um illa meðferð eða ofbeldi gagnvart tilteknum hópi einstaklinga eru einnig gagn máls samkvæmt þessari málsgrein ef umsækjandi er hluti af þeim hópi sem slík sérstök rannsókn tekur til.“ Hugsunin er sem sagt ekki að það verði hætt að ráðast í rannsóknir en það er líka verið að segja að það þarf ekki að vera forsenda. Mögulega eru bara miklu smærri heimili um land allt sem gætu fallið hér undir þar sem er hreinlega ekki forsendur til að ráðast í miklar og tímafrekar rannsóknir á en hægt er að leggja mat á stöðu einstaklingsins. Hvað varðar þann hóp sem hv. þingmaður vísar til þá hef ég nú tjáð mig um þau mál héðan úr pontu Alþingis, hvað varðar stúlkurnar á Kleppjárnsreykjum, að þetta sé í það minnsta mál sem ætti að taka til skoðunar. Ég ætla ekki að gefa mér niðurstöðuna, hvort rétt sé að ráðast í rannsókn, en þetta er tvímælalaust mál sem ég tel eðlilegt að Alþingi taki til skoðunar og leggi mat á hvort tilefni er til.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Já, það er akkúrat það sem ég óska eftir, að allsherjar- og menntamálanefnd taki málið til skoðunar þó að þetta sé þingmannamál. Mig langaði hins vegar að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í niðurlag 2. gr. þar sem talað er um að aðstandendur og eftirlifandi ættingjar einstaklinga sem hafa orðið fyrir illri meðferð eigi, með leyfi forseta, „ekki rétt til sanngirnisbóta nema þeir hafi sjálfir orðið fyrir varanlegum skaða sem ekki fæst bættur á annan hátt“. Mín spurning er: Hvernig ætlum við að meta það hvort afkomandi eða eftirlifandi ættingi hafi orðið fyrir varanlegum skaða? Þetta er svolítið teygjanlegt orðtak. Hvernig ætlum við að meta það þar sem við erum algjörlega að loka þar á bætur?

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að vekja athygli á því að í þessari grein göngum við lengra en gengið er í Noregi með því að opna á mögulegan rétt afkomenda eða aðstandenda. Það eru hins vegar fordæmi fyrir því í sanngirnisbótamálum hér á Íslandi að gera það. Hvað varðar varanlegan skaða þá er þetta auðvitað alltaf matsatriði en það er þó leitast við að skýra það hér í frumvarpinu; varanlegar neikvæðar líkamlegar, sálrænar eða félagslegar afleiðingar. Augljóslega er þetta alltaf matsatriði og þess vegna erum við að leggja til mjög ríka aðkomu fagaðila í þessum tveimur nefndum en í matsnefnd sanngirnisbóta, sem er í raun og veru fyrri nefndin sem tekur við málum, er lagt til að tveir fulltrúar skuli skipaðir, annar með menntun í sálfræði og hinn með menntun í læknisfræði, þannig að við séum ákveðið faglegt mat á þessu. Það er það sem ég á við þegar ég segi í framsögu minni að við erum ekki bara að tala um lögfræðileg eða stjórnsýsluleg sjónarmið heldur erum við að reyna að breikka þennan grunn.

Forseti. Mig langaði til þess að spyrja hæstv. forsætisráðherra aðeins út í jafnræði þessa mismunandi hópa sem hafa orðið fyrir ofbeldi á heimilum. Suma er búið að afgreiða eins og í Hjalteyrarmálinu, sem var afgreitt þannig, að mér skilst, að í fjárlagafrumvarpinu sé um 410 milljónum ráðstafað í sanngirnisbætur fyrir þann hóp. Núna, ef þetta mál verður samþykkt, þá eru aðrir hópar, eins og t.d. konurnar sem voru í Varpholti og á Laugalandi sem börn, sem sækja væntanlega um bætur út frá forsendum þessa nýja frumvarps. Spurning mín snýst um tvennt. Í fyrsta lagi af hverju þetta var gert þannig og í öðru lagi: Af hverju hafa þessar konur frá Varpholti og Laugalandi setið eftir í svona gríðarlega langan tíma og beðið eftir því að fá einhvers konar aðstoð á meðan aðrir hópar hafa verið afgreiddir? Þeim var sagt að bíða eftir þessu frumvarpi. Mig langar til að spyrja: Hverjar eru forsendur upphæðanna sem eru ákvarðaðar? Er verið að minnka þær? Hvernig er þetta, er dómafordæmi og annað þegar það hafa verið greiddar út upphæðir í bætur til fólks? Hvernig kemur þetta út svona upp á að gæta jafnræðis og sanngirni meðal þessara hópa? Einn hópur fær þarna einhverjar 410 milljónir. Hvernig kemur þetta út fyrir þá sem eru að sækja um aðstoð í kjölfar þess að þetta frumvarp verði samþykkt?

Frú forseta. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir spurninguna því að þetta er aðeins flókið, bara svo það sé sagt. Vissulega var boðað frumvarp um Hjalteyrarbörn. Þau hafa ekki fengið neinar bætur greiddar, bara svo því sé haldið til haga, því að ekkert frumvarp hefur komið fram. Það má eiginlega segja að þetta frumvarp sé atlaga að því að reyna að smíða ramma sem rúmar öll þau sem kynnu að vilja leita sanngirnisbóta í gegnum í raun og veru eitt hlið. Í tilfelli Laugalands og Varpholts var sú skýrsla unnin af félagsmálaráðuneytinu á sínum tíma. Hjalteyrarbörnin leituðu til dómsmálaráðuneytis sem þessi málaflokkur heyrir undir í dag, hann var áður undir forsætisráðuneyti og ég mælti fyrir því frumvarpi sem ég fór yfir hér áðan um meðferð fatlaðra barna. Í stuttu máli sagt vil ég bara segja að það er mitt mat að við þurfum að koma þessum málum betur fyrir í stjórnkerfinu. Til þess tel ég skynsamlegast - eftir langa umhugsun, ég var ekki sannfærð við fyrsta yfirlit en ég vona að Alþingi snúist líka á þá sveif við skoðun á málinu - að hafa einn slíkan ramma með öflugu fagfólki sem meti þetta. Í sumum tilfellum liggja fyrir skýrslur, rannsóknir, í öðrum ekki. Þessar rannsóknir eru mismunandi gerðar, rannsóknin eða skýrslan sem liggur fyrir um Laugaland og Varpholt er ekki unnin í gegnum rannsóknarnefnd Alþingis heldur af Gæða- og eftirlitsstofnuninni. Hugsunin er sú að öll þessi mál fari sambærilega leið. Ég skil alveg spurningu hv. þingmanns sem nefnir hér upphæðir. Í Noregi er hámarksupphæð í íslenskum gjaldmiðli 3 millj. kr. Það var upphaflega tillagan sem ég setti fram. Ég hækkaði hana í 5 eftir umsagnir í samráðsgátt. Við getum lengi deilt um það hvernig við tryggjum jafnræði og sanngirni afturvirkt í þessu, ég held að það sé flókið, en frumvarpið er atlaga að því að það verði til rammi sem tryggi það.

Frú forseti. Ég hef mikinn skilning á því og get alveg tekið undir með ráðherra að eflaust er það mun betra að það sé svipað ferli sem öll svona mál fari í gegnum því að þetta er búið að vera mjög ruglingslegt fyrir þá aðila sem hafa lent í þessu og hafa verið að berjast fyrir sínum réttindum í í þessu kerfi. Þetta er bara búið að vera algjör frumskógur. Það er vont og það er gott að verið er að laga það. En það sem situr eftir dálítið hjá mér og ég veit hjá þeim sem hafa verið að díla við þetta og velta fyrir sér réttlætinu í þessu öllu saman, er að þarna eru hópar sem hafa lent í mjög svipuðum aðstæðum, í svipuðu ofbeldi og eru að fá einhvern veginn allt öðruvísi afgreiðslu akkúrat núna. Við þurfum ekkert að fara langt aftur í tímann. Þetta er bara akkúrat núna að gerast, að þessir hópar eru að fá mismunandi afgreiðslu. Það sem mig langar til að spyrja er hvort það sé ekki mikilvægt að við tryggjum einhvers konar sanngirni þegar kemur að þessum hópum sem er verið að afgreiða núna á ólíkan máta. Það er ein spurning mín. Hin spurningin sem mér finnst líka mikilvægt að við veltum fyrir okkur er að hérna eru einstaklingar sem hafa mátt þola alveg hræðilega framkomu í sinn garð og ofbeldi og hafa þurft að díla við það alla ævi án nokkurs konar aðstoðar, þannig að það eitt og sér að greiða út sanngirnisbætur skiptir rosalega miklu máli. En hinn hlutinn er þessi sálfélagslega aðstoð sem þyrfti að koma inn í, þegar ríkið eða hið opinbera hefur valdið ofbeldi í lífi fólks, sem þyrfti að koma til og aðstoða með þann þátt. Hvernig náum við að taka utan um þá þjáningu sem hefur átt sér stað og aðstoða þessa einstaklinga að ná einhvers konar festu í lífinu og þátttöku í samfélaginu með einhvers konar sálfélagslegri aðstoð líka? Þetta er eitthvað sem ég hefði talið vera á ábyrgð okkar að aðstoða með en sé ekki að við séum að gera á neinn hátt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég vil ítreka það að þessir tveir hópar sem hv. þingmaður nefnir hér, Hjalteyri og síðan Laugaland og Varpholt, hefur hvorugur fengið neina afgreiðslu sinna mála og fær ekki í raun og veru nema lagt sé fram einhvers konar frumvarp um heimild til greiðslu sanngirnisbóta. Niðurstaðan varð að við myndum leggja til þennan almenna ramma fremur en að fara í einstakar lagasetningar um einstök mál. Það er algerlega gild leið. En eins og ég segi, þetta er mín sannfæring eftir að hafa legið töluvert yfir þessu. Ég hef sjálf staðið í þessum stól fyrir allmörgum árum og sagt: Þetta frumvarp markar endalok þess, nú erum við búin að gera þetta allt upp. Ég hafði ekki rétt fyrir mér. Þannig að ég held að slíkur almennur rammi, ef við horfum til reynslu Norðmanna, sé mikilvægur því að það er voðalega erfitt að leggja fram tæmandi lista yfir mögulegar misgjörðir hins opinbera gagnvart börnum og fullorðnum. Ég nefndi hér áðan í framsögunni það mál sem er til umfjöllunar í velferðarnefnd Alþingis, um mögulega rannsókn á aðbúnaði fatlaðra einstaklinga sem dvöldu á stofnunum á vegum ríkisins eða af hálfu ríkisins. Þetta frumvarp er svona atlaga að því að reyna að tryggja jafnræði. Ef það verður að lögum, og um það höfum við dómsmálaráðherra rætt, myndi málaflokkurinn færast yfir til forsætisráðuneytis á nýjan leik og það yrði haldið utan um þennan málaflokk þar, því að það hefur líka verið ruglandi fyrir þessa einstaklinga að málaflokkurinn hefur verið að færast á milli ráðuneyta. Við erum síðan, eins og ég segi, með aðrar stofnanir undir öðrum ráðuneytum sem eru að vinna skýrslur. Ég tel því að þetta muni gera kerfið skýrara og gagnsærra. En að sjálfsögðu er þetta mjög ný hugsun og þess vegna legg ég svo mikla áherslu á að það sé vandað til í þinglegri meðferð og virkilega kafað ofan í málið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna. Þetta er að vissu leyti mjög áhugavert frumvarp og fyrirmyndin frá Noregi er það líka þótt við ætlum ekki að fara sömu leið þar sem sanngirnisbótanefndin þar er undir Stórþinginu en ekki stjórnsýslustofnun sem við virðumst ætla að setja á fót. Ég er hlynntur þessu frumvarpi að mörgu leyti en mér finnst ákveðinn hluta vanta. Ég tek undir það sem kom fram í andsvari hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar um Kleppjárnsreykjamálið, ég er meðflutningsmaður að því máli. Það sem mér finnst vera hér undir er að það á að greiða bætur þeim sem orðið hafa fyrir varanlegum skaða vegna háttsemi opinberra aðila, stofnana. Það virðist ekki vera gerð krafa um að það sé búið að rannsaka þessa háttsemi áður, það sé komin rannsóknarskýrsla um að háttsemin á stofnun X hafi verið mjög slæm og valdið varanlegum skaða. Það er annað líka sem er hér undir og það er að einstaklingar, eins og segir í 4. mgr. 2. gr., eiga ekki rétt á sanngirnisbótum nema þeir hafi áður tæmt önnur réttarúrræði, þar á meðal fyrir dómstólum. Mér finnst vanta það að ef einstaklingur sækir um sanngirnisbætur hjá nefnd þá liggur ekki fyrir að viðkomandi stofnun hafi hagað sér með þannig hætti að mögulega geti hún hafa valdið varanlegum skaða og síðan þarf einstaklingur líka að vera búinn að fara fyrir dómstóla og ekki hafa fengið úrlausn sinna mála. Í greinargerðinni sé ég að það er t.d. talað um fyrndar kröfur, krafa einstaklings sem varð fyrir skaða vegna slæmrar meðferðar er viðurkennd, en krafan er fyrnd. Það virðist þá vera að þessar sanngirnisbætur eigi jafnvel eingöngu við um fyrndar kröfur. Er ekki réttara að það liggi fyrir rannsókn á starfsemi stofnunarinnar, á háttsemi stofnunar, sem er ámælisverð og það sé grunnurinn fyrir því að sanngirnisbætur séu greiddar út? 

Þingmenn eru minntir á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Í fyrsta lagi vil ég segja að mjög oft er það þannig hjá þeim sem hafa til að mynda leitað atbeina hins opinbera vegna skaða sem þeir hafa orðið fyrir vegna meðferðar opinberra aðila að það eru ekki aðilar sem eiga þess kost að leita til dómstóla því að þau brot eru löngu fyrnd. Þess vegna er eðlilegt að segja, og það hefur svo sem verið meginreglan, að ef svo er ekki þá er ekki óeðlilegt að gera því skóna að fólk geti leitað til dómstóla um önnur þau mál. Eins og ég fór yfir áðan þá segir hér: „Niðurstöður og skýrslur um einstakar rannsóknir sem ráðist er í um illa meðferð eða ofbeldi gagnvart tilteknum hópi einstaklinga“ - það er ekkert sem útilokar að ráðist sé í þær rannsóknir, ég vil bara ítreka það hér aftur - „eru einnig gagn máls samkvæmt þessari málsgrein ef umsækjandi er hluti af þeim hópi sem slík sérstök rannsókn tekur til.“ En um leið getur það verið svo, sérstaklega ef viðkomandi einstaklingur er jafnvel vistaður í mjög litlu úrræði sem hefur ekki fengið sérstaka rannsókn á vegum Alþingis, svo dæmi sé tekið, að hann geti lagt fram gögn máli sínu til stuðnings við matsnefnd sanngirnisbóta, þar með talið læknisvottorð, vitnisburði einstaklinga, og það sé þá aflað gagna viðkomandi hjá stjórnvöldum og einkaaðilum sem tengjast málinu. Það er þannig, og það er m.a. ástæða þess að ég legg þennan almenna ramma til, að málin gætu örugglega verið óteljandi. Ég nefndi bara nokkur mál hér í ræðu minni þar sem rætt hefur verið um að ráðast í rannsóknir. Hér var rætt um Kleppjárnsreyki og ég nefni það mál sem er til meðferðar hjá velferðarnefnd. En það er mjög tímafrek og dýr leið og við erum að horfa til þess að mögulega geti fólk lagt fram gögn hjá matsnefnd sanngirnisbóta sem leggur á þau mat og vegur og metur hvort ástæða sé til að leggja til sanngirnisbætur fyrir þann einstakling.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir andsvarið. Það virðist vera í þessu máli að þá geti einstaklingur, eftir að hafa leitað úrræða fyrir dómstólum og krafan er fyrnd, leitað til nefndarinnar vegna stofnunar sem er allt í lagi með, háttsemi eða starfsemi stofnunar er alveg í lagi en þessi einstaklingur hafi orðið fyrir tjóni, ekki vegna kerfisbundins vanda hjá stofnuninni heldur vegna þess að hann sem einstaklingur varð fyrir einstökum skaða vegna háttsemi stofnunar í einstöku tilviki en sú krafa er bara fyrnd. Mér finnst svolítið vanta á rannsóknarheimild matsnefndar sanngirnisbóta, að hún geti farið dýpra ofan í málin, sé ekki eingöngu að afla gagna heldur líka að búa til gögn sem gætu orðið grundvöllur sanngirnisbóta. Ég vil líka spyrja hvort það sé rétt að nauðsynlegt sé að einstaklingur hafi áður leitað til dómstóla, hvort það sé algjört skilyrði og hvort það þurfi að vera þarna, hvort einstaklingur gæti ekki einfaldlega farið til sanngirnisbótanefndar og sagt: Ég var á þessari stofnun, þessari litlu stofnun X, og ég veit að krafan er fyrnd, það liggur fyrir, ég var þarna fyrir 40 árum, eitthvað svoleiðis, og ég tel óþarfa að fara fyrir dómstóla og vil bara fara beint til sanngirnisbótanefndar. Mér finnst þessi málsmeðferð vera svolítið íþyngjandi fyrir einstaklinginn og væri gott að heyra álit hæstv. forsætisráðherra á þessu atriði. Annars vil ég taka fram að þetta er mjög áhugavert frumvarp og vel samið. Ég vil líka spyrja hvort fyrirmyndin í Noregi sé ekki líka tekin algerlega hvað varðar málsmeðferðina og málsmeðferð á einstökum málum, hvort sömu sjónarmið eigi ekki að gilda á Íslandi varðandi bætur hér eins og þar.

Ég þakka aftur hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni andsvarið. Ef við byrjum aðeins á heimildunum eru þetta sambærilegar heimildir sem matsnefnd sanngirnisbóta og sanngirnisbótanefnd hafa eins og í sambærilegum lögum, ég get nefnt nú síðast lögin um vöggustofurannsóknina, þannig að þessar nefndir hafa töluverðar heimildir til að kafa ofan í mál. Hafi dómur fallið í máli einstaklings þar sem komist er að því að einhver vanlíðan eða skaði eða hvað það er sé ekki af völdum opinberrar stofnunar, þá er væntanlega sá dómur gagn í málinu og viðkomandi nefndir rýna þann dóm, því að það er auðvitað ekki þannig að þetta eigi að vera einhver sjálfsafgreiðsla. Það er ekki svoleiðis. Mér finnst það liggja fyrir að þessar nefndir hafa töluvert ríkar heimildir. Það er líka verið að setja ríkar hæfiskröfur þannig að einn nefndarmaður í matsnefnd sanngirnisbóta, sem á að vera formaður nefndarinnar, skal fullnægja skilyrðum til að vera hæstaréttardómari. Hér eiga að koma að fagaðilar og síðan fulltrúar sem eru tilnefndir af þeim ráðherrum sem fara með félagsmál og dómsmál. Þegar kemur síðan að sanngirnisbótanefndinni skal einn nefndarmaður skipaður án tilnefningar og skal hann vera formaður nefndarinnar, annar er tilnefndur af ráðherra sem fer með opinber fjármál og annar af Hæstarétti. Og um sérstök hæfisskilyrði gilda reglur stjórnsýslulaga. Við erum að reyna að taka vel utan um það að málin séu skoðuð til hlítar. Að sjálfsögðu, eins og ég nefndi hér áðan, er ekki gerð krafa um að fólk hafi farið með málið fyrir dóm því að langalgengast er að þessir aðilar hafi ekki leitað ásjár dómstóla og málin séu fyrnd. En ef málin eru opin þá er ekki óeðlilegt að gera þá kröfu að viðkomandi láti á rétt sinn reyna fyrir dómstólum. Því miður er það afar sjaldgæft, a.m.k. hjá þeim hópum þolenda sem ég hef haft kynni af, það er yfirleitt svo að þessi mál eru löngu fyrnd. Ég held að þetta svari þessu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um almennar sanngirnisbætur og vil ég byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir þetta mikilvæga mál og þá miklu og mikilvægu vinnu sem hæstv. ráðherra hefur lagst í til að taka á þeim flókna vanda sem svo ótrúlega margir þurfa að lifa við. Hópurinn er gríðarlega fjölbreyttur og ef við horfum breitt yfir sviðið þá erum við að horfa til einstaklinga sem hafa verið vistaðir sem börn, við erum að tala um fatlað fólk og að mínu mati þurfum við að horfa enn þá víðara. Úr sögunni þekkjum við mikið af því sem ekki voru stök heimili fyrir hóp barna heldur voru börn send í sveit og vistuð hér og þar. Því miður eru óteljandi sögur af harðræði og ofbeldi sem einstaklingar hafa upplifað í slíkum úrræðum. Ég fagna mjög þessu frumvarpi og þó að við getum alltaf rökrætt um upphæðir, orðalag og annað er meginatriðið það að við erum að koma einhverju skikki á mjög flókinn og sáran málaflokk sem við þurfum að standa með af virðingu og gera þeim þolendum sem þarna falla undir kleift á þægilegan hátt að leita réttar síns. Mig langar líka aðeins til að brýna hæstv. ráðherra, og alla ráðherra og okkur þingmenn, ekki síst hvað snertir allsherjar- og menntamálanefnd, að horfa til framtíðar. Við erum í dag, árið 2023, með ýmis úrræði fyrir börn, fatlað fólk, fólk með geðrænan vanda og fólk með fíknivanda, þar sem einstaklingar dvelja. Mig langar að nefna þetta sérstaklega af því að ég vil ekki vera í þeirri stöðu eftir tíu ár, 15, 20 eða 30, eða hvað sem það er, að þurfa að horfa framan í þolendur dagsins í dag og ræða hvers konar bætur geti orðið til þess að lina þjáningar þeirra. Að því leyti vil ég ítreka það að allt eftirlit verður að vera algerlega á tæru. Ég hef sérstaklega oft nefnt í ræðu og riti þá stöðu þegar einkaaðilar eru að taka að sér slík gríðarlega flókin verkefni þar sem undir er fólk í mjög veikri stöðu, fólk með fíknivanda, eða börn og ungmenni í mjög flókinni stöðu. Hér er mikið fjallað um að þetta séu stofnanir sem voru á vegum ríkisins og það er alveg rétt að þar brást eitthvað í okkar kerfi, af því að margir einstaklingar liðu vítiskvalir í þeirri vist. En þegar horft er til framtíðar hefur nú mikið af þessum verkefnum verið útvistað til einkaaðila og þá er það á okkar herðum hér á hinu háa Alþingi að setja slíkt regluverk að eftirlit sé öflugt og þannig úr garði gert að við þurfum ekki að horfast í augu við á komandi árum brotna einstaklinga sem hefur verið farið illa með á meðan við stóðum einhvern veginn hjá og þögðum. Ég fagna aftur þessu frumvarpi og ég held að sú leið sem hér er valin sé góð og við séum að setja hér sterkari ramma utan um þennan málaflokk, og það er vel. Ég vildi koma hér upp til þess að þakka hæstv. forsætisráðherra en einnig til að brýna okkur öll að vera meðvituð um þá stöðu að enn þá eru einstaklingar vistaðir á stofnunum, hvort sem þær eru í ríkis- eða einkarekstri. Því fólki megum við ekki bregðast.

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta frumvarp og fyrir framsöguræðuna. Ég ber mikla virðingu fyrir þeirri tilraun sem hér er gerð til að ná utan um ofboðslega flókið og erfitt mál. Mig langar að taka undir með hv. þingmanni sem talaði hér á undan mér, hv. þm. Jódísi Skúladóttir, um að það þarf líka að horfa til framtíðar. Við í allsherjar- og menntamálanefnd munum fara vel yfir þetta mál og ég heyrði hér á framsögu forsætisráðherra að það liggur á bak við frumvarpið mjög mikil vinna. Hæstv. ráðherra og starfsmenn ráðuneytisins hafa hitt og leitað til fjölda aðila til að reyna að ná utan um þetta. Ég held að það sé alveg ljóst að við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þurfum að fara í einhvern svipaðan farveg til að átta okkur betur á því hvort þetta sem hér er lagt til sé besta leiðin til að ná utan um málið. Við höfum auðvitað á síðustu árum og misserum lesið hryllilegar skýrslur um það hvernig komið hefur verið fram við fólk hér á landi og séð afleiðingar þess í vanlíðan þeirra einstaklinga sem búið hafa við slíkt ofbeldi eða vanrækslu. Mér finnst því full ástæða til að við skoðum þetta vel því það er algerlega nauðsynlegt að ná utan um þetta, og auðvitað er það númer eitt, tvö og þrjú að læra af þeim mistökum sem áður hafa verið gerð. En ég fer ekkert í grafgötur með að það kann að vera full ástæða til þess í einhverjum tilfellum að ríkið bæti upp, eins lítið og peningar geta þó yfirleitt gert þegar að svona málum kemur. Ég held við verðum líka að velta þessu fyrir okkur með gildissviðið og ég var svolítið hugsi yfir ræðu hv. þm. Jódísar Skúladóttur. Hér erum við í raun að reyna að fara í ákveðið uppgjör við fortíðina en eftir einhver ár verður nútíðin að fortíð. Hvað er það sem við erum að gera í dag og hvernig mun almenn lagasetning eins og sú sem hér liggur fyrir virka inn í langa framtíð? Jú, að sjálfsögðu erum við með ýmsar stofnanir, hvort sem þær eru reknar af ríki, sveitarfélögum eða einkaaðilum með einhverjum samningum, þar sem verið er að annast fólk. Við viljum auðvitað tryggja og eigum að tryggja eftirlit með þeim, alveg óháð því hverjir sinna þeim eða halda utan um slíkan rekstur. Það er auðvitað mjög mikilvægt. En í einhverjum tilfellum erum við líka með fólk sem verður mjög gjarnan fyrir ofbeldi, fatlaða einstaklinga sem eru hvað viðkvæmastir. Við erum sem betur fer að reyna að tryggja fjölbreyttari úrræði í slíkum málum og margir eru í sjálfstæðri búsetu með sína eigin starfsmenn að sinna sér. Hvernig mun það mögulega falla að þessum lögum til framtíðar ef eitthvað fer úrskeiðis í slíkri þjónustu eða í slíku starfi? Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. forsætisráðherra. Ég sé að okkur í allsherjar- og menntamálanefnd mun bíða mikið starf að fara yfir þetta og velta fyrir okkur þessari norsku leið sem hér er vísað í og hvort þetta gildissvið sem hér er og ramminn sem búinn er til utan um þetta muni standast til langrar framtíðar, því að það er ofboðslega stórt skref að setja heildstæðan lagaramma utan um þessi mál. En hugurinn er góður og ég vona svo sannarlega að við náum einhverri góðri lendingu í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé um mjög áhugavert og mikilvægt mál að ræða. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur að þetta eru eins konar uppgjör við fortíðina. Við ætlum að gera upp háttsemi og misgjörðir af hálfu opinberra aðila og stofnana gagnvart einstaklingum í fortíðinni miðað við þá standarda og staðla á viðhorfum til mannréttinda og mannúðar sem við höfum í dag. Má þar nefna mál eins og Breiðavík, Laugaland, Varpholt, Kópavogshæli og Hjalteyri. Vissulega voru það brot á þeim tíma líka en samfélagið er sem betur fer orðið miklu betra og mildara. Ég er sammála þessu frumvarpi. En það eru ákveðin atriði sem fá mig til að hugsa. Við erum með fyrirmynd í Noregi, sanngirnisbótanefnd sem er undir Stórþinginu. Við ætlum að setja á fót svipaða nefnd, sanngirnisbótanefnd, ekki undir Alþingi Íslendinga heldur sem stjórnsýslustofnun. Það er áhugavert sem kemur fram hérna á sjöttu blaðsíðu um fyrri leiðina og muninn á því þegar stofnun eða nefnd er stjórnsýslustofnun eða undir Alþingi. Maður sér það t.d. bara við veitingu ríkisborgararéttar að það eru meira huglæg sjónarmið sem ráða þegar Alþingi veitir ríkisborgararétt heldur en niðurnjörvaðir töluliðir í löggjöf. Þegar stofnun eins og sanngirnisbótanefnd er ekki undir þinginu þá eru huglægu sjónarmiðin ekki til staðar heldur er hún bundin af lagaákvæðum. Við sækjum fyrirmyndina til stofnunar sem er undir þingi en við ætlum að setja hana undir framkvæmdarvaldið. Það bindur sanngirnisbótanefnd sem stofnun, stjórnsýslustofnun, við lögin eingöngu. Það er rétt sem kemur fram í greinargerðinni að það sem mælir með því að hún færi undir undir Alþingi hefði verið tækifæri til að þróa umgjörðina og útfærsluna, jafnvel til lengri tíma, og stíga varlega til jarðar og halda væntingum borgaranna í skefjum o.s.frv. Það er líka sagt hvað mælir gegn slíkri leið. Það er að meiri líkur eru á að pólitísk sjónarmið hverju sinni ráði ferð við útfærsluna og jafnvel má spyrja hvort slík úrræði lifi af sviptingar í stjórnmálum líðandi stundar. Ég tel reyndar að ef svona nefnd væri undir Alþingi þá myndi hún ekki vera undirsett pólitískum sjónarmiðum heldur því sem væri rétt og sanngjarnt á hverjum tíma og væri ekki undir sviptingum stjórnmálanna komin. Það hefur sýnt sig í Noregi, það hefur ekki verið þannig frá 1953. Ég held að Alþingi Íslendinga hefði alveg verið treystandi til að hafa svona nefnd undir sér og þá með þeim sveigjanleika sem því fylgir og líka frumkvæði og sjálfstrausti til að taka ákvörðun sem er ekki bundin eingöngu við skýran lagatexta. Það er mikilvægt að hin nýja sanngirnisbótanefnd, þegar og ef frumvarpið verður að lögum, hafi þetta í huga og horfi þá til fyrirmyndarinnar í Noregi og hvernig framkvæmdin þar hefur verið. Það er atriði í frumvarpinu sem mér finnst mjög áhugavert og ég er ekki alveg búinn að mynda mér skoðun á, það er í 4. mgr. 2. gr. frumvarpsins, um gildissviðið. Þar segir, með leyfi forseta: „Einstaklingar eiga ekki rétt til sanngirnisbóta nema þeir hafi áður tæmt önnur réttarúrræði, þar á meðal fyrir dómstólum, sem skapað geti rétt til bóta vegna háttsemi opinberra aðila eða einkaaðila skv. 1. gr.“ Það getur verið ómöguleiki fyrir einstaklinginn að fara fyrir dómstóla, hann veit að krafan er fyrnd og annað slíkt, en það er spurning hvort þetta orðalag leyfi einstaklingum að fara fyrir nefndina án þess að hafa tæmt réttarúrræði vegna þess að það er einfaldlega ómögulegt og þeir þurfi kannski ekki að vera fá frávísun eða þá að dómstóll kveði úr um að krafa sér fyrnd. Það er líka mikilvægt að viðkomandi hafi góðan aðgang að nefndinni. Það er svolítið erfitt, finnst mér, að fara til nefndarinnar eftir að dómstólar hafa hafnað. Og kannski líka að það getur verið stofnun sem hefur kannski staðið sig með prýði en ákveðin háttsemi gagnvart þessum einstaklingi hafi leitt til þess að hann hafi orðið fyrir varanlegum skaða - það er erfitt að sjá þetta svona „kollektíft“. Ég hef alltaf litið á svona nefnd, eins og ég skil að þessi stofnun sé í Noregi, þannig að það sé stofnunin sjálf sem er að bregðast við heildstætt, ekki eingöngu gagnvart ákveðnum vistmanni eða einstaklingi sem var á stofnuninni. En það á sjálfsagt eftir að koma í ljós þegar framkvæmd er komin á þetta, þegar mál fara að koma fyrir nefndina, hvort hún geti tekið einstök mál hjá stofnunum sem hafa staðið sig með prýði á sínum tíma en einstaklingar hafa orðið fyrir varanlegum skaða. Það eru heimildir í frumvarpinu sem eru fyrir hendi, eins og segir í 6. gr., um málsmeðferð og tillögugerð matsnefndar sanngirnisbóta heitir ákvæðið, þar segir í 3. mgr., með leyfi forseta: „Matsnefnd sanngirnisbóta skal hafa frjálsan og óheftan aðgang að öllum gögnum í vörslu ríkisins, sveitarfélaga og einkaaðila sem að gagni koma við mat á því hvort og þá í hvaða mæli umsækjendur hafi sætt illri meðferð eða ofbeldi vegna háttsemi opinberra aðila og einkaaðila skv. 1. gr.“ Jú, vissulega, hún hefur aðgang að gögnunum en segjum að sveitarfélag vilji ekki afhenda þau. Þarf þá nefndin að fara fyrir dóm og fá úrskurð um það að fá afhent gögnin, bara eins og í sakamáli jafnvel? Það er spurning hvort þetta séu nægilegar rannsóknarheimildir og hvort nefndin þurfi að fara að kafa mjög djúpt ofan í rannsókn á máli hjá stofnun almennt, þ.e. í einstöku tilviki. Ég hélt sjálfur að þetta væri á grundvelli almennra rannsóknarnefnda gagnvart stofnunum eins og t.d. málið sem ég er meðflutningsmaður á varðandi Kleppjárnsreyki í Borgarfirði. Það hefur verið flutt núna tvisvar alla vega, ef ég man rétt, um að það fari fram rannsókn á starfseminni þar. Það var mjög sérstök stofnun þar sem kvenfólk í síðari heimsstyrjöldinni var sent þangað upp eftir á mjög vafasömum forsendum og meðferðin var fyrir neðan allar hellur, svo að vægt sé til orða tekið. Það sé mikilvægt að gera upp það tímabil og rannsaka það og þá gæti kvenfólk sem var þar farið til sanngirnisbótanefndar á grundvelli þeirrar rannsóknar, en matsnefnd sanngirnisbóta fari ekki núna að rannsaka ástandið á Kleppjárnsreykjum. Það er mikilvægt að það verði gert með sérstakri nefnd. Það mætti jafnvel vera ákvæði í lögunum um að matsnefnd sanngirnisbóta leggi það til jafnvel í tillögugerð sinni að ákveðnar stofnanir verði rannsakaðar heildstætt. Það mætti líka vera, ef maður hugsar út í breytingartillögur sem gætu bætt 6. gr. Ég tel að þetta sé mikilvægt mál og það er áhugavert fyrir alla sem hafa skoðað söguna að við séum að reyna að bæta fólki sem hefur orðið fyrir varanlegum skaða hjá stofnunum ríkisins á tímabilum þegar voru allt önnur viðmið og allt annar mannúðarstandard í gangi og það er mikilvægt að úrræðin séu skjót og einföld og líka að fólki finnist að það sé verið að taka utan um það og að það fái leiðréttingu sinna mála með þeim hætti sem mögulegt er af hálfu ríkisins. Þetta er oft fólk sem er komið á háan aldur, alla vega miðað við þessi mál sem ég þekki hér og er minnst á hér, Breiðavíkurmálið og fleiri mál. Þetta eru gömul mál og Kleppjárnsreykir, það er mál sem er 75 ára gamalt. Ég held að flestar eða mikill hluti þeirra sem voru þar séu komnar jafnvel á tíræðisaldur þannig að úrlausnin þarf að vera skjót til að gera upp þessi mál. Ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og ég vonast til að málsmeðferðin þar verði fagleg og góð og við getum vonandi skoðað ákveðna þætti varðandi þetta frumvarp sem verða kannski til bóta í nefndaráliti frá okkur og breytingartillögum. En þetta er góður grunnur og gott að horfa til Noregs hvað þetta varðar en með þeim fyrirvara að við erum að gera þetta með öðrum hætti sem gæti bundið hendur stofnunarinnar sem er með öðrum hætti í Noregi, í norska Stórþinginu. Ég tel það vera kannski of mikið að við séum að skoða nákvæmlega hvort þetta eigi að fara undir þingið eða ekki, það myndi krefjast mjög mikilla breytinga á frumvarpinu og væri raunverulega grundvallarbreyting varðandi afstöðu til sanngirnisbóta.

Frú forseti. Ég hyggst nú ekki lengja þessa umræðu en vil bara þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tekið þátt í umræðunni. Ég ítreka það sem ég sagði hér í minni fyrri ræðu að það er mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði þau sjónarmið sem hér hafa komið fram og gefi sér tíma til að fara vel yfir þetta mál. Þetta er veruleg breyting. Ef þetta frumvarp verður að lögum felur það í sér mikla breytingu á umgjörð sanngirnisbóta. En þetta er líka viðkvæmt mál og kannski það síðasta sem mig langar að segja er að þetta er auðvitað mál sem er með mjög skýra samfélagslega vídd að því leytinu til að samfélög takast með mjög ólíkum hætti á við fortíðina. Og um leið og ég get tekið undir með þeim hv. þingmönnum sem nefna að það sé mikilvægast að huga að framtíðinni þá er það líka til marks um, að ég tel, þroskað samfélag að geta tekist á við fortíðina og gert hana upp með skynsamlegum hætti. Hvort þetta er besta leiðin til þess, ég ætla ekki að vera eini dómarinn um það. Það var mín niðurstaða eftir að hafa legið yfir þessu máli að þetta væri skynsamleg leið til þess. En ég vænti þess að þingið gefi sér góðan tíma um málið og ég hlakka til að eiga samstarf við allsherjar- og menntamálanefnd þar sem við munum að sjálfsögðu vera reiðubúin til að eiga samtal við nefndina þegar það verður tekið til meðferðar.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 508 sem er 467. mál, um breytingu á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, er varðar leyfi til prófana á vinnslu- og veiðarfærabúnaði. Frumvarpið er lagt fram til að styrkja samkeppnishæfni tæknifyrirtækja sem þjónusta skip með því að selja og setja nýjan vinnslu- og veiðarfærabúnað í skip hér á landi. Hingað til hefur raunin verið sú að ekki hefur verið mögulegt að láta fara fram prófanir á vinnslu- og veiðarfærabúnaði eftir uppsetningu hér á landi þegar um er að ræða erlend skip, eða íslensk skip sem selja til annarra landa og hafa ekki heimild til veiða hér á landi. Það hefur haft ákveðið óhagræði í för með sér, bæði fyrir þjónustuaðila og skipin, að ekki sé hægt að prófa búnaðinn við Íslandsstrendur. Frumvarpið hefur verið unnið í matvælaráðuneytinu í samráði við stofnanir, hagsmunaaðila og almenning með birtingu áforma og frumvarpsdraga í samráðsgátt stjórnvalda. Bæði Landhelgisgæslan og Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi voru sammála um hvernig þessi breyting væri til bóta en bentu á tiltekin álitamál sem ráðuneyti mitt telur að unnt sé að útfæra í reglugerð og er farið yfir þau í greinargerð frumvarpsins. Ég mun nú víkja nánar að einstökum þáttum frumvarpsins. Frumvarpið mælir fyrir um breytingu á 13. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, nr. 79/1997, þess efnis að ráðherra verði heimilt, að fenginni umsókn, að veita skilyrt, takmörkuð og tímabundin leyfi til prófana á nýjum vinnslu- og veiðarfærabúnaði skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands hafi búnaðurinn verið settur í skip hér á landi og nauðsynlegt geti talist að prófa virkni hans. Mælt er fyrir um það í frumvarpinu að ef sjávarafli veiðist við prófanir skuli hann vera óverulegur og seldur á viðurkenndum uppboðsmarkaði á Íslandi fyrir sjávarafla og andvirði aflans renni til Verkefnasjóðs sjávarútvegsins. Mælt er fyrir um að slíkar prófanir fari fram undir eftirliti Fiskistofu. Skal leyfishafi greiða kostnað sem leiðir af eftirlitinu. Jafnframt geti ráðherra kveðið á um nánari reglur um skilyrði, veitingu leyfa, kostnað og eftirlit í reglugerð. Í þessu samhengi vil ég benda á að heimild sú sem þetta frumvarp snýr að varðar ekki fiskveiðistjórn í sjálfu sér heldur hliðargrein fiskveiða, sem er í raun þjónustustarfsemi á sviði tækni og nýsköpunar. Rétt er að finna þessari heimild stað í lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands þar sem fyrir eru ákvæði um tímabundnar heimildir til veiðitilrauna og annarra vísindalegra rannsókna. Frumvarpið var ekki talið gefa tilefni til skoðunar á samræmi við stjórnarskrána og ekki er talið að ákvæði frumvarpsins kalli á aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, en mögulega verða óverulegar aukatekjur, sem renna þá í Verkefnasjóð sjávarútvegsins eins og áður greinir, auk þjónustugjalda fyrir eftirlit. Þá eru líkur á því, eins og áður segir, að frumvarpið muni hafa jákvæð áhrif á starfsemi og nýsköpun tæknifyrirtækja sem vinna að tæknibúnaði fyrir skip hér á landi. Þannig geti þau fyrirtæki sem eru að þjónusta skip með nýjum vinnslu- og veiðarfærabúnaði látið fara fram prófanir á búnaðinum hér við land áður en skipin sigla utan, en það getur þurft að vinna í stillingum á búnaði og þess háttar til að virkni sé sem best. Það er mikilvægt, virðulegur forseti, að fiskveiðiþjóð hafi öfluga þjónustustarfsemi sem styður við nýtingu auðlinda úr sjó og að sú starfsemi sé samkeppnishæf við sambærilega starfsemi í öðrum ríkjum. Við eigum að stuðla að því að hér geti þrifist fyrirtæki sem eru í fararbroddi á heimsvísu í þessari þróun, ekki síst í þróun veiðarfæra, og þetta frumvarp er liður í því. Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar sem fylgir því þar sem nánar er fjallað um efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umræðu og hæstv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna með frumvarpi til laga um breytingu á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, leyfi til prófana á vinnslu- veiðarfærabúnaði. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það sem ég les í 1. gr. frumvarpsins, sem bætist við 13. gr. laganna, þar sem segir, með leyfi forseta: „Veiðist sjávarafli við prófanir skal hann vera óverulegur og seldur á viðurkenndum uppboðsmarkaði fyrir sjávarafla á Íslandi og skal andvirði aflans renna til sjóðs skv. 3. mgr. 1. gr. laga um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, nr. 37/1992.“ Nú hefði ég haldið, þegar verið er að rannsaka vinnslu- og veiðarfærabúnað skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands, að afkastagetan væri mikilvæg og líka hversu umhverfisvæn veiðarfærin væru og hvort það væri ekki rétt að gera kröfu til þess að prófanir myndu miða að því að sýna hversu umhverfisvænn veiðarfærabúnaðurinn væri, að það kæmi alltaf fram í slíkum prófunum hversu umhverfisvænn og góður hann væri fyrir botninn og sjávarlíf hafsins, auk afkastagetu. Það er mjög mikilvægt sem kemur fram í greinargerðinni, að fjárfestingar í rannsóknum eru forsenda framfara í sjávarútvegi. Þá er að sjálfsögðu mikilvægt að hægt sé að prófa tækin og að það sé gert með þeim hætti að það skaði ekki umhverfið. Varðandi hugtakið óverulegur, hvaða viðmið er átt við? Er verið að hugsa um kvótakerfið og að menn séu að svindla á því, fara fram fyrir afla sem er kvóti, eða vernda fiskstofna og annað slíkt, sem er bara brotabrot af heildaraflanum? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem skiptir kannski mestu máli hér, og það er sannarlega rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns, er að mikilvægt er að líta sérstaklega til umhverfissjónarmiðanna, en um leið er mikilvægt að tilgreina skilyrði og takmarkanir á þessum afla til að prófa búnað. Ráðuneyti mitt gerir ráð fyrir að afli sem veiðist við prófanir sem þessar verði óverulegur og bendir á að reglugerðarheimild þurfi að vera fyrir ráðherra til að mæla fyrir um takmarkanir og skilyrði fyrir veitingu leyfis til þess að prófa búnað. Þá verði frekar um að ræða nokkur tonn heldur en tugi, ég tala nú ekki um hundruð tonna. Ég held að það væri ekki skynsamlegt að setja upp sérstakan sjóð til að rúma það sem þar myndi falla til. Ég vil hins vegar segja, vegna vangaveltna hv. þingmanns, að ég held að öll þessi sjónarmið séu eitthvað sem hv. atvinnuveganefnd eigi að taka og geti vel tekið til skoðunar. En ég held að aðalatriðið sé að þarna er í raun og veru verið að skjóta lagastoð undir mjög mikilvægar heimildir til að fram geti farið prófanir á vinnslu- og veiðarfærabúnaði í þessu skyni. Það er afar mikilvægt, bæði út frá sjónarmiðum um hagkvæmni og skilvirkni, eins og hv. þingmaður nefnir hér, en síðast en ekki síst vegna umhverfissjónarmiða og þeirra nauðsynlegu hvata sem þarf að leggja til svo að framfarir og nýsköpun verði á þessu sviði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það segir í 1. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Ráðherra getur, að fenginni umsókn þar um, veitt skilyrt, takmörkuð og tímabundin leyfi til prófana á nýjum vinnslu- og veiðarfærabúnaði skipa …“ Ég ætla rétt að vona að skilyrðið verði að prófað verði hversu umhverfisvæn nýju veiðarfærin eru og áliti skilað til ráðuneytisins um það á hverjum tíma, og líka að nýju veiðarfærin og vinnsluaðferðirnar sem verið er að prófa skili framleiðni. Aukin framleiðni er grundvöllur velmegunar í samfélaginu, þó svo að hún hafi staðið í stað í íslensku samfélagi í hagvextinum. Er þetta ekki ætlað fyrir alla skipaflokka og líka strandveiðarnar, þannig að þær eigi kost á því að prófa ný veiðarfæri og nýjar vinnsluaðferðir í skipum sínum? Eru þá önnur viðmið um það hvað óverulegur afli er? Miðast það við stærð skipsins? Segjum að strandveiðiskip fari að prófa veiðarfærabúnað; er hæstv. ráðherra með einhverja tölu um hvað telst óverulegur afli hjá strandveiðibát annars vegar og stærri skipum hins vegar? Það hlýtur að fara eftir stærðum og ef það sama á yfir alla að ganga þá getur það verið mikill munur. Ég ítreka að mér finnst þetta mjög sérstakt gjald vegna ólögmæts afla. Ég hefði talið eðlilegt að andvirði aflans myndi renna í sjóð sem ýtti undir frekari rannsóknir á veiðarfærabúnaði og vinnslubúnaði skipa. Það væri þá hægt að sækja um styrk til ráðuneytisins til að stunda frekari rannsóknir, 

Virðulegur forseti. Ég þakka enn hv. þingmanni andsvarið. Ég held að þetta séu allt saman gagnlegar ábendingar sem hér koma fram sem full ástæða er til að hv. atvinnuveganefnd taki til skoðunar. Í meginatriðum er hér um að ræða þá staðreynd sem raunar kemur líka fram í umsögnum þeirra aðila sem sendu umsagnir inn með frumvarpinu, að það megi gera ráð fyrir því að hér sé um að ræða takmarkað magn afla sem unnt sé að veiða með því að prófa búnað með þessum hætti, enda liggur fyrir að aflamark er takmarkað og þess vegna þarf að taka mið af slíku. Ég árétta það sem áður hefur komið fram, að ég tel að VS-sjóður sé góður vettvangur til að fara með það sem fellur til með þessum hætti en undirstrika jafnframt að hér er 1. umræða um málið og ég vænti þess að þingleg meðferð leiði í ljós svör við vangaveltum og spurningum sem hafa komið fram í máli hv. þingmanns. En ég vil kannski nefna það varðandi skilyrðin sem þarf að uppfylla, að þau munu koma fram í reglugerð byggt á þeim lagagrunni sem fyrir hendi er. Það er auðvitað mikilvægt að missa ekki sjónar af meginmarkmiðinu sem hér er undir; að auka nýsköpun í greininni, bæta umgengni um auðlindina, auka áherslu á umhverfissjónarmið og svo auðvitað líka hagkvæmni.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, skipan kærunefndar. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Óli Björn Kárason og Vilhjálmur Árnason. Í 1. gr. segir: „Eftirfarandi breytingar verða á 6. gr. laganna: a. 1.–3. málsl. 3. mgr. orðast svo: Ráðherra skipar, að fenginni tillögu Hæstaréttar, þrjá nefndarmenn í kærunefnd útlendingamála og þrjá til vara. Formaður nefndarinnar skal skipaður í fullt starf til fimm ára að undangenginni auglýsingu samkvæmt ákvæðum laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Nefndarmenn skulu allir uppfylla skilyrði um embættisgengi héraðsdómara. b. 4. og 5. mgr. falla brott. c. 5. málsl. 6. mgr. orðast svo: Formaður velur staðgengil sinn til að gegna störfum sínum þegar formaður er forfallaður eða fjarstaddur.“ Og í 2. gr. segir: „Lög þessi taka gildi 1. júní 2024.“ Ef ég fer aðeins yfir greinargerðina og rökstuðning fyrir þessu frumvarpi þá eru lagðar til breytingar á kærunefnd útlendingamála, sér í lagi skipan nefndarinnar. Í núgildandi lögum er gert ráð fyrir að ráðherra skipi alls sjö nefndarmenn í kærunefnd útlendingamála, þeirra á meðal formann og varaformann og fimm aðra nefndarmenn sem skulu ýmist tilnefndir af Mannréttindaskrifstofu Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands eða án tilnefningar. Samkvæmt lögunum eiga formaður og varaformaður einir að uppfylla skilyrði um embættisgengi héraðsdómara og skulu þeir skipaðir að fenginni umsögn hæfnisnefndar. Kærunefnd útlendingamála á að vera sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem úrskurðar í málum sem til hennar eru kærð. Nefndin er sjálfstæð í störfum sínum og úrskurðir hennar eru endanlegir gagnvart stjórnvöldum. Hvorki ríkisstjórn né Alþingi segir nefndinni fyrir verkum og stjórnvöld geta ekki kært niðurstöður hennar til dómstóla. Þetta er valdamikil sjö manna nefnd og rekstur hennar á þessu ári kostar 273 millj. kr. Til að nefndin teljist sjálfstæð þurfa nefndarmenn að vera sjálfstæðir, hæfir og óháðir í störfum sínum, enda málefni sem nefndin fjallar um afar mikilvæg. Þess vegna þarf að gæta þess sérstaklega vel að hæfi nefndarmanna sé fullnægt. Flutningsmenn telja að með núverandi fyrirkomulagi sé ekki gætt nægilega vel að hlutleysi nefndarmanna. Meðal þeirra 15 samtaka sem eiga aðild að áðurnefndri Mannréttindaskrifstofu Íslands, sem síðan aftur á fulltrúa í kærunefndinni, eru Íslandsdeild Amnesty International, Biskupsstofa, Hjálparstarf kirkjunnar, Rauði krossinn á Íslandi, Þroskahjálp, Öryrkjabandalag Íslands, Samtökin '78 og Siðmennt. Jafnréttisstofa hætti aðild árið 2021. Ég held að það sé óhætt að segja að þessir aðilar hafi að hluta til haft sig í frammi, t.d. í málflutningi þess efnis að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem hefur verið synjað um hæli hér á landi fái engu að síður óskerta þjónustu hjá hinu opinbera sem er andstætt lögunum um útlendinga. Sum af þessum aðildarfélögum að Mannréttindaskrifstofu Íslands hafa sem sagt tjáð sig með þeim hætti opinberlega. Samkvæmt stjórnsýslulögum má hlutdrægur nefndarmaður í stjórnsýslunefnd ekki taka þátt í undirbúningi, meðferð eða úrlausn þess máls sem hann telst eiga vera óhlutdrægur gagnvart. Með setu í kærunefnd útlendingamála er Mannréttindaskrifstofu Íslands fengið opinbert vald og það er töluvert vald. Þar með gilda öll sömu sjónarmið við val Mannréttindaskrifstofu Íslands á nefndarmönnum og endranær. Ef við tökum dæmi má geta þess að Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins skipa dómara í Félagsdóm. Við úrlausn mála fara dómarar við Félagsdóm eingöngu eftir lögum. Það sama á að sjálfsögðu að gilda um kærunefnd útlendingamála. Á því virðist hafa orðið misbrestur og kærunefnd útlendingamála virðist, a.m.k. í ákveðnum úrskurði, túlka hugtakið flóttamaður rýmra en vilji Alþingis stóð til. Vilji Alþingis stóð að sjálfsögðu til þess að hugtakið væri skýrt með sama hætti og í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna og í samræmi við framkvæmd annarra Evrópuríkja. Þessi ákveðna túlkun hafði síðan í för með sér umtalsverðan kostnað fyrir ríkissjóð og mikið óhagræði þegar kemur að t.d. sveitarfélögunum, álagi á sveitarfélögin. Ég er að tala um það þegar nefndin úrskurðar á sínum tíma að umsækjendur frá Venesúela um alþjóðlega vernd skuli fá hér fjögurra ára viðbótarvernd. Sá úrskurður er sérstakur og hann er andstæður við það sem t.d. Norðurlöndin hafa verið að úrskurða í málefnum umsækjenda frá Venesúela. Nú er rétt að geta þess að nefndin hefur fellt nýjan úrskurð þar sem breyting hefur orðið á þessu og þar sem fallið er frá því að veita þessa viðbótarvernd og staðfestur úrskurður Útlendingastofnunar um að synja um alþjóðlega vernd frá Venesúela, sem hefur haft heilmikil áhrif á þann fjölda Venesúelabúa sem hafa sótt hér um alþjóðlega vernd. Við þekkjum þá umræðu sem hefur farið fram um þetta ákveðna mál. Flutningsmenn frumvarps þessa telja því eðlilegra að nefndarmenn í kærunefnd útlendingamála, sem fer eins og áður segir óneitanlega með umtalsvert vald, séu skipaðir af sjálfstæðum og óvilhöllum dómstólum í stað samtaka sem hafa beina hagsmuni af starfi nefndarinnar og, ég held að það sjái það allir, hafa tjáð sig með einhliða hætti um málaflokkinn og jafnvel pólitískum hætti. Í huga flutningsmanna er því mjög mikilvægt að á þessu verði gerð bragarbót. Það segir sig sjálft að í svo mikilvægum málaflokki sem útlendingamálin eru og vegna þess mikla valds sem kærunefnd útlendingamála hefur þá er sjálfsagt og eðlilegt að nefndarmenn uppfylli hæfisskilyrði til að gegna embætti héraðsdómara. Eins og ég sagði hér áðan hefur verið töluverð umræða um þessa nefnd í kringum málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd, einkum frá Venesúela. Það var ljóst þegar nefndin fellir þennan úrskurð sinn um að umsækjendur frá Venesúela skuli fá hér fjögurra ára viðbótarvernd - og hafa ber í huga að fjögurra ára viðbótarvernd í hælisleitendakerfinu er mjög mikil vernd og hún er ekki alls ekki sjálfsögð. Það þurfa mjög ríkar ástæður að liggja að baki því að veita fjögurra ára viðbótarvernd. Sem dæmi hafa þeir flóttamenn sem hafa komið hingað frá Úkraínu fengið eins árs mannúðarvernd og sama má segja um þá sem hafa komið frá Afganistan, þeir hafa einnig fengið eins árs mannúðarvernd þegar svo ber undir að þeir uppfylli þau skilyrði. Nú er t.d. staðan í Afganistan, og sérstaklega gagnvart konum, afar slæm og ég get sagt það hér að ég lauk í októbermánuði skýrslu sem ég gerði á vegum Evrópuráðsins um stöðu flóttamanna í Afganistan, skýrslu sem ég hef unnið að um nokkurt skeið og hún var samþykkt einróma á þingi Evrópuráðsins í Strassborg í október, og það verður að segjast eins og er að stjórnvöld í Afganistan, talibanastjórnin, má nánast segja að sé í herferð eða stríði gegn konum í landinu. Það er gríðarlegur fólksflutningur frá Afganistan til nágrannaríkjanna. Það koma u.þ.b. 4.000 flóttamenn á dag að landamærum Írans til að óska eftir hæli og stór hluti þeirra er fjölskyldufólk, fjölskyldur með dætur sínar til að koma þeim til mennta, koma þeim í skóla, þar sem talibanar hafa nánast skorið niður alla menntun fyrir stúlkur. Það er þyngra en tárum tekur að horfa upp á þá framkomu í garð kvenna og stúlkna í Afganistan. Ég segi þetta hér í þessu samhengi vegna þess að það hefur verið litið svo á að veita þeim eins árs vernd þegar mér persónulega finnst öll rök mæla með því að konur eða stúlkur frá Afganistan skuli njóta fjögurra ára viðbótarverndar. Það virðist sem nefndin hafi tekið í sínum ákvörðunum allt aðra stefnu gagnvart t.d. þessum hópi umsækjenda sem ég nefndi hér, frá Venesúela, heldur en Norðurlöndin og önnur ríki Evrópu. Noregur veitti engum fjögurra ára vernd sem sótti um frá Venesúela og það sama gilti í Danmörku, Svíþjóð vísaði meiri hluta umsókna frá Venesúela frá og Spánn hafnaði á síðasta ári rúmlega 10.000 umsóknum frá Venesúela. Ég óskaði eftir því hér fyrir ekki svo löngu síðan að kærunefnd útlendingamála kæmi fyrir allsherjar- og menntamálanefnd til að ræða úrskurð sinn gagnvart Venesúela, sem þeir hafa síðan fallið frá og breytt svo að það sé tekið fram. Ég spurði sérstaklega að því hvort kærunefndin hefði ekki kynnt sér á þeim tíma skýrslu Noregs um ástandið í Venesúela, skýrslu kærunefndar útlendingamála í Noregi sem komst að þeirri niðurstöðu að það hafi ekki verið grundvöllur fyrir fjögurra ára vernd. Kærunefndin hér hefur eflaust kynnt sér eitthvað þessa skýrslu en meginmálið er kannski það að Noregur sendi sérstaka nefnd til Venesúela til að kynna sér aðstæður. Það gerði íslenska kærunefndin ekki en komst hins vegar að annarri niðurstöðu en norska kærunefndin. Ég trúi því að verði frumvarp þetta að lögum muni það auka skilvirkni í þessum málaflokki. Kærunefndin tilkynnti, þegar hún var með til úrlausnar úrskurð Útlendingastofnunar þar sem beiðni um alþjóðlega vernd var hafnað, að hún þyrfti þrjá mánuði til að fjalla um málið og það gæti haft fordæmi fyrir þá sem á eftir kæmu. Nefndin tók það fram að hún þyrfti þrjá mánuði til þess að ákveða sig en hún var í raun og veru hálft ár, eða sex mánuði, að komast að niðurstöðu. Það vantar því skilvirkni í þessa nefnd og þess vegna tel ég að þetta sé góð tillaga hvað það varðar að nefndin verði skilvirkari í störfum sínum. Það er að sjálfsögðu mikill ábyrgðarhluti að sitja í þessari nefnd. Þessi nefnd fjallar náttúrlega um aðstæður fólks sem sumt hvert kemur úr mjög erfiðum aðstæðum, hefur sætt ofsóknum eða jafnvel líflátshótunum, en svo eru líka umsækjendur sem eru í raun og veru bara að leita sér að betra lífi og sem eru kannski flokkaðir sem svokallaðar efnahagslegir flóttamenn. Nefndin hefur náttúrlega framtíð þessa fólks í höndum sér, ef svo má segja, og hefur þannig heilmikil völd, svo að ekki sé talað um það að stjórnvöld geta ekki, eins og þetta fyrirkomulag er núna, áfrýjað niðurstöðu þessarar nefndar. Auk þess hlýtur að þurfa að leggja mat á áhrif ákvörðunar á hverjum tíma. Ákvörðun kærunefndarinnar í málefnum Venesúela hafði gríðarleg áhrif á sveitarfélögin í landinu. Það er mikið álag sem hefur fallið á sveitarfélögin, sérstaklega hér á stór-höfuðborgarsvæðinu, Suðurnesin nefni ég sem dæmi sérstaklega, Reykjanesbæ, og Hafnarfjörð og Reykjavík. Það er bara gríðarlega mikilvægt að það sé vandað til verka í störfum þessarar nefndar. Auðvitað spyr maður sig að því hvort þetta sé í raun og veru rétta fyrirkomulagið. Það er ákveðið í lögunum 2016 að fara þessa leið, að vera með sérstaka nefnd. Áður voru þessir úrskurðir í höndum dómsmálaráðuneytisins. Það má segja að í raun og veru sé Alþingi að útvista töluverðum völdum, myndi ég segja, með þeirri ákvörðun sinni að setja þessa nefnd á laggirnar - og hvort það sé rétta leiðin. Hér eru nefndarmenn sem þurfa ekki að standa skil gagnvart kjósendum. Þetta eru embættismenn sem hafa þessi miklu völd. Þess vegna er afar mikilvægt í mínum huga, og okkar flutningsmanna, að þeir uppfylli skilyrði til að gegna embætti héraðsdómara og hafi ekki þessa tengingu sem nefndin hefur með því að í henni sitja fulltrúar frá Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Það tel ég vera óheppilegt og að það geti haft þau áhrif að þar sem samtök eru undir, t.d. Mannréttindaskrifstofa Íslands, geti þau þá haft áhrif á ákvörðun viðkomandi. Ég er alls ekki að fullyrða það hér en þarna eru bara ákveðnar tengingar sem ég tel að séu óheppilegar. Út á það gengur þetta frumvarp, að fækka nefndarmönnum úr sjö í þrjá. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir þennan málaflokk og ég vona að frumvarpið fái góða umfjöllun í nefndinni og að sjálfsögðu mun nefndin kalla eftir umsögnum og gestum o.s.frv. Þá væri hægt að ræða öll sjónarmið sem koma fram hvað þetta frumvarp varðar. Að þessu sögðu, herra forseti, þá vísa ég málinu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir framsöguna á þessu máli. Ég tek undir það sem sagt var að það er auðvitað mjög gott að það skapist góð umræða um kærunefnd útlendingamála þá í framhaldinu í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem hægt er að varpa fram alls konar sjónarmiðum og fræðast þá betur um. En mér finnst þessi tillaga vera vanhugsuð. Mér finnast flutningsmenn í raun og veru vera sjálfir sekir um það sem þeir eru þó að gagnrýna í greinargerðinni, þ.e. að þeir eru ósáttir við einstaka niðurstöður kærunefndarinnar og vilja meina að svo virðist sem ákveðnir nefndarmenn í kærunefndinni séu þá ekki að fara að lögum. Þá má alveg snúa þessu við og líta svo á að frumvarpinu sé einmitt beitt í pólitískum tilgangi vegna þess að stjórnmálamönnum líkar ekki niðurstöður kærunefndarinnar. Og ef mönnum líkar ekki niðurstaða kærunefndarinnar þá hljóta menn að vera svolítið skeptískir gagnvart þeim úrskurði sem sneri við fyrri úrskurði kærunefndarinnar og kom einmitt í veg fyrir að fólk frá Venesúela fengi áfram þessa viðbótarvernd. En mig langaði að spyrja hv. þingmann í fyrri atrennu, af því að það var svolítið talað um kostnað, að það væri mikill kostnaður sem gæti verið afleiddur af niðurstöðum kærunefndar - mér finnst það svolítið liggja í hlutarins eðli að stundum geti það verið þannig. Það er t.d. þannig að þegar dómstólar dæma eiga þeir að horfa á lögin en ekki það hvort dómsniðurstaðan sé dýr eða ekki. Það held ég að liggi í hlutarins eðli. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort það sama eigi ekki að gilda um kærunefndina og dómstóla, þ.e. að fjárhagslegar afleiðingar af einhverri tiltekinni niðurstöðu geti á einhverjum tímapunkti gengið framar því sem sagt er í lögunum sem úrskurðurinn er byggður á.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil segja, af því að hv. þingmaður er svona ýja að því að niðurstaða nefndarinnar í ákveðnu máli hafi haft þau áhrif að þetta frumvarp er komið fram og að það séu einhvers konar pólitísk viðbrögð við því - ég held að niðurstaðan í því máli, ef við horfum aftur til Venesúela, hafi einmitt opinberað vankantana á þessu fyrirkomulagi. Það er ekki verið að tala hér um að leggja nefndina niður. Það er bara verið að tala um að breyta samsetningu nefndarinnar. Þetta kemur til með að kosta ríkissjóð minna vegna þess að það fækkar nefndarmönnum úr sjö í þrjá og lagt er til að allir nefndarmenn hafi þessa menntun og uppfylli þessi hæfisskilyrði sem eru mjög mikilvæg vegna þess að nefndin er að fjalla um mjög mikilvæg mál. Ég held bara að þetta hafi ekki verið hugsað alla leið þegar þetta frumvarp var sett fram á sínum tíma þar sem lagt er til að hafa þessa nefndarmenn, að hafa þessa tengingu við Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands - að menn hafi ekki hugsað það alla leið. Það hefur náttúrlega margt breyst í þessum málaflokki á þessum tíma og hann er síbreytilegur eins og við þekkjum og nú er gríðarlegur fjöldi sem sækir um. En varðandi það að fjárhagslegir þættir hafi áhrif þá vil ég bara segja það að það hefur áhrif og auðvitað eiga alþingismenn að vera vakandi yfir því þegar kærunefnd útlendingamála hér á Íslandi tekur allt aðra afstöðu en kærunefndir á Norðurlöndum og fleiri löndum. Þá eiga náttúrlega þingmenn að spyrja: Bíddu við, hvers vegna? Og það er það sem ég gerði þegar ég óskaði eftir að kærunefndin kæmi fyrir allsherjar- og menntamálanefnd vegna þess að það þarf að svara því. 

Ég minni hv. þingmann á ræðutímann.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir svarið. Það er náttúrlega hægt að horfa á þetta mál frá mörgum sjónarhornum en ég er kannski svolítið að líta til þess að mér finnst að úrskurðir dómstóla og sjálfstæðra kærunefnda verði að vera byggðir á lögum algjörlega óháð því hvað það geti mögulega kostað samfélagið. Það er þá, eins og þingmaður benti reyndar réttilega á, auðvitað Alþingis að tryggja að lagaumhverfið sé með þeim hætti og að kerfið sé að öðru leyti með þeim hætti að það sé ekki of kostnaðarsamt. En það er náttúrlega alltaf verið að benda á að það sem menn í Sjálfstæðisflokknum hafa kallað óstjórn í útlendingamálum er auðvitað svolítið að gerast á vakt þess flokks því að sá flokkur hefur farið með dómsmálaráðuneytið býsna lengi. En það sem mig langaði að spyrja um í seinna andsvarinu er kannski frekar þetta: Nú er það þannig að það blasir við að kærunefndin er búin að breyta afstöðu sinni gagnvart fólki frá Venesúela, sem þýðir að fólk fær ekki lengur sjálfkrafa viðbótarvernd. Við vitum ekki alveg nákvæmlega hver afleiðingin af því verður en við vitum þó að það þýðir sjálfkrafa að margfalt færri frá Venesúela fá hér einhvers konar vernd. Þannig að sú staða er að breytast alveg gjörsamlega gagnvart þeim hópi sem var fjölmennastur í hópi þeirra sem hingað leita. Svo er nú kannski vonast til þess að ástandið í stríðinu í Úkraínu fari að breytast og að það dragi úr því að fólk frá Úkraínu þurfi að flýja heimkynni sín, sem myndi svo aftur létta á kerfinu hérna heima. Við í Viðreisn höfum verið að tala fyrir því að flokkarnir, allir þingflokkar, komi sér saman um einhvers konar stefnu sem allir geta verið sáttari við. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það gæti ekki verið ráð að bíða með eins og t.d. þetta frumvarp sem hér er verið að leggja fram og kannski aðrar breytingar á útlendingalögunum, bæði á meðan þingflokkar ráða sínum ráðum um að koma á einhvers konar sátt í þessum málaflokki og líka vegna þess að landslagið gagnvart því fólki sem hingað leitar, sá fjöldi sem er núna, það er ekkert endilega sjálfgefið að það verði í framtíðinni með þessum breytta úrskurði kærunefndarinnar 

Ég minni hv. þingmann á ræðutíma.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég vil aðeins koma fyrst inn á það sem hv. þingmaður talaði um varðandi óstjórn í útlendingamálum, að það skrifaðist á Sjálfstæðisflokkinn sem hafi verið með dómsmálaráðuneytið lengi. Ég er ósammála þessu og ég hef meira að segja skrifað grein um það að óstjórnin í þessum málaflokki sem hefur verið til staðar - við erum hins vegar aðeins að sjá fram á breytta og betri vegferð í þeim efnum en sú óstjórn hefur að mínum dómi einmitt skrifast á kærunefnd útlendingamála vegna þess að hún tekur afstöðu sem er þvert á það sem er að gerast í kringum okkur; í Noregi, í Skandinavíu og fleiri löndum og nánast öllum löndum Evrópu. Það er nú einu sinni þannig í þessum málaflokki að menn reyna að finna þær smugur sem eru fyrir hendi og það er nákvæmlega það sem gerðist í málefnum Venesúela. Þær bárust hratt fréttirnar til Venesúela um að Ísland hefði aðrar reglur en Norðurlöndin, mildari reglur og væri að veita fjögurra ára vernd sem þýddi sömu réttindi og Íslendingar í velferðarkerfinu. Auðvitað vissi fólk þetta í Venesúela. Og þegar það lagði af stað frá Venesúela til Íslands þá vissi það að það fengi strax fjögurra ára vernd og sömu réttindi og Íslendingar í velferðarkerfinu. Þannig að þarna finnst mér hafa bara augljóslega legið við að kærunefnd útlendingamála, sem er algerlega sjálfstæð, lýtur ekki lögsögu eða valdi Alþingis eða ráðherra, hafi valdið því að hingað streymdi óhemju mikill fjöldi af fólki frá Venesúela, sem er andstætt því sem er gerast í kringum okkur. Þetta olli miklu álagi á sveitarfélögin, á húsnæðismarkaðinn o.s.frv. En svona í lokin vil ég segja, af því að hv. þingmaður kallar eftir því hvar ég stend gagnvart svona samstöðu um að ræða þennan málaflokk, að ég er að sjálfsögðu ekki á móti því að ræða framtíð þessa málaflokks. Hann er síbreytilegur. En ég sé hins vegar að það eru bara heilmiklar áherslumunur. Viðreisn hefur talað fyrir mjög opnum landamærum. Við gerum það ekki þannig að ég held að það sé mjög langt þarna á milli. En að sjálfsögðu er bara eðlilegt að sú umræða fari fram hér í þingsal hvað menn sjá fyrir sér og svo þurfa menn að kynna það fyrir þjóðinni 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. framsögumanni, Birgi Þórarinssyni, fyrir að flytja mál sitt um þetta frumvarp hér áðan og ég ætla að segja það, þó svo að ég geri efnislegar athugasemdir við frumvarpið, að ég ætla ekkert að gagnrýna það eitthvað sérstaklega að það sé verið að leggja það fram. Ég held að við ættum alveg að geta fagnað öllum tilefnum til þess, bæði hér í þingsal og í allsherjar- og menntamálanefnd, að ræða þennan málaflokk. Þetta hefur verið mjög þungur og erfiður málaflokkur fyrir samfélagið allt. Það eru mjög skiptar skoðanir um þessi mál eins og kom fram hjá hv. þingmanni áðan en ég er hins vegar algerlega sannfærður um að það er hægt að ná meiri sátt um þennan málaflokk. Áður en ég fer í frumvarpið sjálft þá langaði mig kannski að nefna hér, af því að hv. þingmaður talaði um Viðreisn og opin landamæri, að við höfum alltaf talað fyrir því að Ísland virði sínar alþjóðlegu skuldbindingar. Við höfum alltaf talað fyrir því að útlendingastefnan sé mannúðleg og að hún virði mannréttindi og höfum gefið okkur fullt frelsi til að gagnrýna þegar okkur finnst það ekki hafa verið gert. Við gerum okkur auðvitað mætavel grein fyrir því, eins og ég held flestir, að Ísland getur ekki verið alveg opið en það getur heldur ekki verið alveg lokað. Einhvers staðar þurfum við að mætast í útlendingamálum, jafnvel þótt við höfum ólíkar skoðanir, með það að leiðarljósi að skapa meiri sátt um þennan málaflokk, einfaldlega vegna þess að fólkið sem þarna er undir er alltaf í mjög viðkvæmri stöðu. Það er alltaf erfitt þegar fólk í viðkvæmri stöðu er bitbein í miklum deilum í samfélaginu. Ástæðan fyrir því að minn þingflokkur lagði það til og gerði það þannig að formaður flokksins, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, skrifaði bréf til hæstv. forsætisráðherra var í og með sú að okkur fannst að á undanförnum misserum og ekki síst núna á þessu ári og ekki síst í kringum sumarið umræðan í samfélaginu - og ég er ekki að tala um umræðuna hér í þinginu og í pólitíkinni - verða enn pólaríseraðri en hún hafði verið áður. Það er sjálfstætt vandamál fyrir hvert land, fyrir hvert ríki sem er í þeirri stöðu. Það verða oft svo heitar tilfinningar einhverra hluta vegna þegar við ræðum þessi mál að pólaríseringin verður meiri og hún verður hættulegri. Þess vegna höfum við verið að leggja það til að allir þingflokkar mæti á einhvers konar umræðuvettvang þar sem menn reyni að tala sig niður á meiri sátt í málaflokknum til þess einmitt að vernda fólkið sem hingað leitar, óháð því hvort það fái vernd eða ekki, fyrir þeirri hatrömmu umræðu sem stundum er í málaflokknum. Ég tek það aftur fram að ég er ekkert að tala um stjórnmálin í þessu samhengi sérstaklega heldur meira umræðu eins og hún er hjá þeim sem hæst láta og lengst ber á milli sitthvorum megin línunnar, ef við getum orðað það þannig. En þá að þessu frumvarpi. Ég árétta það sem ég sagði hérna áðan, það er bara af hinu góða að mál komi fram sem gefa þingmönnum og þingnefndum tækifæri til þess að fjalla um þau með faglegum hætti og kalla eftir sjónarmiðum frá hagaðilum til þess að taka tillit til og þá mögulega vanda vinnu almennt betur við gerð laga í lagasetningunni. En ég hef ákveðnar athugasemdir samt við þetta frumvarp þótt ég fagni því að við getum tekist á um það og skoðað það betur í allsherjar- og menntamálanefnd. Mér finnst þráðurinn í greinargerðinni pínulítið vera þannig að flutningsmenn eru ósáttir við það hvernig kærunefndin hefur verið að komast að niðurstöðu. Gott og vel. Það er alveg hægt að vera ósáttur við það. En mér finnst svolítið sérstakt að beina sjónum sérstaklega að Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands eins og gert er í greinargerðinni vegna þess að þetta eru aðilar sem eru stofnaðir til að standa vörð um mannréttindi. Ef það reynir einhvers staðar á mannréttindi þá er það að sjálfsögðu í útlendingalögunum, eins og reyndar í mörgum öðrum lagabálkum, mannréttindi eru auðvitað allt um kring. En kannski er þetta sérstaklega viðkvæmur málaflokkur að því leytinu til að fólkið sem er undir, þ.e. skjólstæðingar kerfisins, ef við getum orðað það þannig, er oft fólk sem kemur úr öðrum heimshlutum, þekkir ekki innviði íslensks samfélags, þekkir mögulega hreinlega ekki að við erum lýðræðissamfélag og að fólk eigi ákveðinn rétt og annað. Því er mjög mikilvægt að gæta vel að mannréttindum þessa fólks. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekkert endilega hægt að lesa einhverja rosalega pólitík út úr þessum tveimur úrskurðum sem kannski mest er vísað til, þ.e. þessir úrskurðir sem gerðu það að verkum að menn fengu sjálfkrafa viðbótarvernd. Það var rökstutt með því að ástandið í Venesúela væri með þeim hætti að kærunefndin þyrfti að fella þess háttar úrskurð. Við þekkjum að í framhaldi af því fjölgaði fólki mjög sem hingað kom frá Venesúela. Það er bara þannig að þetta var orðinn fjölmennasti hópurinn núna á fyrri parti þessa árs. En síðan gerist það að kærunefndin kemst að annarri niðurstöðu síðar. Eins og hv. þingmaður og flutningsmaður, Birgir Þórarinsson, bendir á þá er þetta síkvikt umhverfi. Ég ætla heldur ekki að gagnrýna þann úrskurð eitthvað sérstaklega. Ég hef skoðanir á báðum þessum úrskurðum. Ég vil hlíta þeim, ég vil virða þá og ég tel að við eigum að vinna út frá þeim. Mér finnst ekkert hafa komið fram sérstaklega um að menn hafi ekki verið að fara eftir lögum. Margt af því sem þessi nefnd gerir er matskennt, það að meta ástand í tilteknu landi er auðvitað matskennt, en báðir úrskurðirnir a.m.k. voru rökstuddir, það var gerð tilraun til að fara vel yfir ástandið í löndunum. Menn geta haft alls konar skoðanir á því hvort ástandið í Venesúela hafi raunverulega batnað eða ekki. En þetta var a.m.k. niðurstaðan og þá vinnum við út frá því. Það sem ég er kannski að segja líka er að í greinargerðinni er nefnilega sagt, með leyfi forseta: „Við úrlausn mála fara dómarar við Félagsdóm eingöngu eftir lögum. Það sama á að gilda um nefndarmenn í kærunefndinni. Á því virðist sem misbrestur hafi orðið.“ Mér finnst þetta svolítið benda til þess að það sem í raun og veru er að baki flutningi frumvarpsins sé einmitt að menn eru bara pólitískt ósammála niðurstöðu kærunefndarinnar. Þá kem ég aftur að því sem ég sagði hér í andsvari áðan, þá má auðvitað líka að snúa því við og velta því fyrir sér hvort flutningsmenn séu ekki einfaldlega að gera sig seka um það sem þeir eru að gagnrýna í greinargerðinni. Ég átta mig hins vegar á því að þetta er auðvitað ekki einfalt mál og auðvitað er það þingið sem setur lögin og það er kveðið á um það í lögum hvernig eigi að skipa kærunefndina. Þess vegna er ágætt að fá umræðu um það í þingnefndinni. Við ættum öll bara að fagna því að það sé hægt að fara vel yfir það. Mannréttindaskrifstofa er óháð stofnun sem vinnur að framgangi mannréttinda með því að stuðla að rannsóknum og fræðslu og efla umræðu um mannréttindi á Íslandi. Skrifstofan gegnir einnig ákveðnu eftirlitshlutverki en hún veitir umsagnir um lagafrumvörp og skilar skýrslum til eftirlitsnefndar Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins og skrifstofan kemur fram fyrir Íslands hönd í alþjóðlegu samstarfi. Það eru jú fleiri en einn í kærunefndinni og ef það er þannig að sá fulltrúi sem Mannréttindaskrifstofan skipar hafi ekki farið að lögum í úrskurði þá veltir maður því fyrir sér hvort það eigi þá við um fleiri í kærunefndinni, hvort það sé skoðun hv. flutningsmanna þessa frumvarps. En nóg af því. Þetta getum við auðvitað rætt í nefndinni og gerum það. Ég ætla að fá að vera ósammála því sem kom fram hér í málflutningi hv. þm. Birgis Þórarinssonar varðandi kostnaðinn. Dómstólar og sjálfstæðar kærunefndir eiga að dæma eftir lögum og það getur ekki verið á ábyrgð kærunefndarinnar að kostnaðurinn sem hlýst af lögunum liggi hjá kærunefndinni vegna þess að kærunefndin þarf að fara að lögum rétt eins og dómarar þurfa að dæma eftir lögum. Það eru mörg fordæmi fyrir því í íslensku samfélagi að úrlausnir dómstóla hafi leitt til mikils kostnaðarauka fyrir ríki, sveitarfélög, jafnvel fyrirtæki og annað í þeim dúr. En dómararnir eru náttúrlega með lögin fyrir framan sig og þurfa að dæma eftir þeim. Mér finnst svolítið erfitt að hengja þetta beint á kærunefndina sjálfa. Svo langar mig líka að nefna þetta sem snýr að sveitarfélögunum og annað sem var nefnt hér áðan. Eitt af því sem hefur ekki gengið nægilega vel í stjórnun á málaflokknum er hvernig við tökum á móti fólki og hversu lengi mál þess eru til afgreiðslu. Þar held ég að þeir sem bera ábyrgð á málaflokknum þurfi að reyna að bera þá ábyrgð og sú ábyrgð liggur auðvitað ekki bara í dómsmálaráðuneytinu, hún liggur núna líka hjá félagsmálaráðuneytinu. En aðalatriðið er að lagaumhverfið sem við erum með í þessu, bæði hvað varðar kærunefndina og bara allt lagaumhverfið í heild sinni, þarf að vera þannig að við séum ekki með fólk hér fast í landinu of lengi á meðan meðferð er. Svo kemur niðurstaðan að viðkomandi eigi ekki rétt á vernd samkvæmt lögum og þarf þá að fara út, en tíminn hins vegar hefur leitt til þess að menn festa hér einhvers konar rætur. Við hljótum að líta til þess að kerfið sé a.m.k. svolítið skilvirkt, að það verði fljótt hægt að finna þá sem svo sannarlega eigi ekki rétt á vernd og að þeim sé þá gert að yfirgefa landið ef það er þannig. Við verðum samt að taka tillit til þess að stundum er það þannig að fólk sem hingað kemur getur ekki farið aftur til síns heimalands. Umræðan í sumar og nú í haust snerist svolítið um þjónustusviptinguna sem lýtur að þeim hópi. Ég held að við hljótum öll að geta verið sammála um að það er auðvitað ekki gott að lagaumhverfi okkar beinlínis ýti fólki, jafnvel þótt það sé ekki fjölmennur hópur, í það að búa í tjaldi eða hafa ekki í nein hús að venda og eiga ekki rétt á neinni þjónustu ef staðan er þannig að fólkið á annað borð kemst ekki úr landi, mögulega vegna þess að það er ekki samningur við móttökuríkið eða þá að það eru ekki gild skilríki til. Stundum kemur fólk frá þannig ríkjum að það á ekki kost á því að sækja svo glatt aftur um gild skilríki. Við þurfum svolítið að hafa samúð með því að staða fólks sem á ekki rétt á því að vera hérna getur engu að síður verið mjög mismunandi. Þetta er ekki einsleitur hópur. Mér finnst, þegar við erum með svona kærunefnd, að við þurfum að reyna að hafa þetta eins fjarri pólitíkinni og mögulegt er og ég held að það sé það sem er verið að reyna að gera með þeirri skipan sem er núna. Ég ætla ekki að útiloka að það geti verið mjög gild rök fyrir því að breyta því hvernig við komum þessari kærunefnd fyrir, hvert umhverfi hennar er í lagalegu tilliti og hverjir eigi að skipa hana. En ég er ekkert endilega viss um að það sé best að gera það út frá því að við erum ósammála einhverjum tilteknum niðurstöðum kærunefndarinnar. En þetta er allt saman hægt að fara yfir í vinnslu málsins í allsherjar- og menntamálanefnd. Að lokum langaði mig að segja þetta: Reynum að ná meiri sátt um þennan málaflokk svo að þessi viðkvæmi hópur sé ekki í þeirri stöðu að vera andlag ótrúlega harðrar umræðu í samfélaginu. Við sjáum það í löndunum í kringum okkur að umræða um útlendingamál hefur farið stundum úr böndunum og stórskaðað samfélögin. Við Íslendingar höfum blessunarlega ekki verið þar í sama mæli að mörgu leyti hingað til en mér finnst einhvern veginn eins og við gætum verið á leiðinni þangað og við ættum að reyna að varast það. Svo verðum við líka að horfa til þess, af því að það er stundum svolítil einföldun finnst manni í umræðunni almennt, að við eigum bara að gera eins og Norðurlöndin, að Norðurlöndin eru ekki að gera þetta eins. Það eru mismunandi reglur sem gilda á milli landa. Ég ætla t.d. að leyfa mér að segja að Norðmenn hafi gert þessa hluti mun betur heldur en til að mynda Danir og Svíar og það er mjög ólíkt hvernig Danir og Svíar gera þetta eins og við vitum. Ég held að við ættum frekar að halla okkur að einhvers konar kerfi sem Norðmenn eru með og eftir atvikum Kanada. Þetta eru ríki sem eru kannski mest til fyrirmyndar í þessu. Þar hefur auðvitað verið lögð miklu meiri áhersla á það heldur en annars staðar að inngilding fólks og aðlögun fólks inn í samfélagið sé betri, skilvirkari og öflugri. Það er eitthvað sem við Íslendingar þurfum auðvitað að passa upp á að sé í lagi, alveg óháð því hversu margir fá hér rétt til að vera, að inngildingin og aðlögunin að samfélaginu þarf auðvitað að vera í lagi. Ég geri ákveðna fyrirvara við þetta frumvarp en fagna samt hins vegar tækifærinu til þess að við getum rætt um hlutverk kærunefndarinnar, mögulega einstaka úrskurði hennar og það hvernig við viljum koma málum fyrir í framhaldinu. Það er auðvitað þannig að þó að maður sé ekki alltaf sammála því sem hér er lagt fram getur engu að síður eitthvað gott komið út úr umræðunni sem tengist málinu sem maður er kannski ekki endilega sammála. Hafi flutningsmenn bara þökk fyrir að setja þetta mál á dagskrá og ég hlakka til að takast á við og vinna við þetta mál í allsherjar- og menntamálanefnd.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skjaldarmerki frá 1881 á framhlið Alþingishússins. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Ásmundur Friðriksson og Óli Björn Kárason. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að setja upp að nýju skjaldarmerki sem prýddu framhlið Alþingishússins á vígsludegi þess 1. júlí 1881. Í greinargerð segir: Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 153. löggjafarþingi (43. mál) og 152. löggjafarþingi (502. mál). Með tillögunni er lagt til að skjaldarmerkin sem prýddu Alþingishúsið allt þar til þau voru fjarlægð 1904 verði sett upp að nýju. Um er að ræða tvö skjaldarmerki, annars vegar skjaldarmerki handhafa valds á Íslandi frá fyrri öldum, krýndur útflattur þorskur á rauðum skildi, hins vegar skjaldarmerki Danmerkur, þrjú krýnd ljón. Markmiðið með tillögunni er að færa framhlið Alþingishússins í upprunalegt horf og þar með halda í heiðri eigin sögu, sem mikilvægt er og skylt að varðveita. Endurbætur á Alþingishúsinu á umliðnum árum hafa miðast að því að húsið sé sem næst í upphaflegu horfi frá því að það var reist 1881. Þessi tillaga miðar að sama marki. Komandi kynslóðir eiga rétt á því að þekkja söguna og þau mannvirki og kennileiti sem bera henni vitni, þar á meðal Alþingishúsið í upprunalegri mynd. Þessari tillögu fylgir teikning af Alþingishúsinu þegar umrædd skjaldarmerki voru á því og hana er hægt að sjá á netinu á vef Alþingis. Alþingishúsið er eins og við vitum eitt af mikilvægustu mannvirkjunum á Íslandi. Þetta er fallegt hús og því fylgir mikil saga, innan dyra jafnt sem utan. Húsið er byggt úr höggnum grásteini og eru raðir steinanna telgdar til en miðfóturinn á steininum látinn vera hrufóttur. Margir danskir steinhöggvarar unnu að byggingu hússins. Íslendingar lærðu við framkvæmdina að höggva grjót og fylgdu því fleiri steinhöggvin hús í framhaldinu. Alþingishúsið er í raun höll á íslenskan mælikvarða. Þangað mænir vonin öll, eins og greinir frá í Alþingisrímunum. Hvað ætli marga Íslendinga dreymi um að komast þangað til áhrifa og valds? Svo mælti Helgi Sæmundsson árið 1967, sett fram hér til gamans. Þetta er tillaga sem fer ekki mikið fyrir. En, herra forseti, ég tel að hún sé mikilvæg að því leytinu til að færa húsið í alveg upprunalegt horf. Mér hefur verið tjáð af fyrrum þjóðminjaverði Þjóðminjasafns Íslands að þessi skjaldarmerki sem voru á húsinu en voru fjarlægð árið 1904 séu til og því er ekki mikið til fyrirstöðu og fylgir því lítill kostnaður að setja þau upp aftur. Það held ég að verði bara til prýði. Að þessu sögðu, herra forseti, vísa ég málinu til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um að heiðra minningu þeirra Íslendinga sem fórust í seinni heimsstyrjöldinni. Ásamt þeim sem hér stendur eru á málinu hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Birgir Þórarinsson, Ásmundur Friðriksson, Jón Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Dagbjört Hákonardóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja annars vegar fram áætlun um að heiðra á varanlegan hátt minningu þeirra Íslendinga sem fórust í seinni heimsstyrjöldinni og hins vegar áætlun um undirbúning minningarathafnar sem fram fari árið 2025. Ríkisstjórnin hafi samráð við sérfræðinga við gerð áætlananna sem verði bornar undir Alþingi í formi þingsályktunartillögu eigi síðar en í apríl 2024. Þessi þingsályktunartillaga hefur verið lögð fram fjórum sinnum áður og því er hún hér lögð fram í fimmta sinn. Hún er lögð fram að nýju lítið breytt. Þrátt fyrir herleysi Íslands fóru Íslendingar ekki varhluta af því mannfalli sem átök seinni heimsstyrjaldarinnar höfðu í för með sér. Siglingar voru landinu lífsnauðsyn því að flytja þurfti afurðir landsins út og birgja landið að hvers kyns nauðsynjum á stríðsárunum. Þá jókst verðmæti og mikilvægi útflutnings sjávarafurða gríðarlega. Jafnframt leiddi herseta Breta og síðar Bandaríkjamanna til þess að íslensk skip voru að einhverju leyti í þjónustu þeirra og skiptu miklu máli í baráttunni fyrir frelsi Evrópu og heimsins alls. Mikilvægi íslenska skipaflotans fólst þó ekki síst í útflutningi á afurðum landsins. Siglingar á hafsvæðinu í kringum Ísland voru því tíðar og má rekja megnið af mannfalli Íslendinga á stríðsárunum til árekstra og árása á íslenska skipaflotann þar þótt allnokkur íslensk skip hafi farist langt frá Íslandsströndum. Við Íslendingar og bandamenn allir stöndum í þakkarskuld við þá sem lögðu líf sitt að veði í þessum siglingum fullkomlega meðvitaðir um áhættuna. Fórnir þeirra sem fórust voru miklar og er löngu tímabært að heiðra minningu þeirra líkt og lagt er til í þingsályktunartillögu þessari. Flutningsmenn telja viðeigandi að Alþingi samþykki að heiðra varanlega minningu þeirra sem fórust og að sérstök minningarathöfn verði haldin árið 2025 þegar þess verður minnst að 80 ár eru frá því að seinni heimsstyrjöldinni lauk. Fyrir liggja heimildir um þann fjölda Íslendinga sem lést á stríðsárunum þótt heildartalan ráðist nokkuð af því hvað er álitið flokkast undir fall af völdum stríðsátaka. Í sumum tilvikum skortir upplýsingar um ástæður þess að skip fórust. Þó liggja fyrir tilgátur sérfræðinga sem hafa rannsakað þessa sögu og skráð heimildir. Má þar nefna Þór Whitehead sem gaf út verkið Ísland í hers höndum árið 2002. Gunnar M. Magnúss tók saman verkið Virkið í norðri III sem var endurútgefið með breytingum og viðbótum árið 1984 af Helga Haukssyni. Þar er yfirlit yfir alla Íslendinga sem létust af völdum stríðs. Af þessum heimildum má álykta að í það minnsta 153 Íslendingar hafi látist vegna árása á skip sem þeir voru á eða árekstra skipanna við tundurdufl. Um er að ræða íslensk skip og erlend skip sem höfðu íslenska skipverja um borð. Þetta eru 0,13% af íbúafjölda hér á landi miðað við manntal í lok árs 1940, en þá voru 121.474 íbúar á Íslandi. Þessu til viðbótar fórust 58 á tveimur skipum, Sviða og Max Pemberton, sem líkur standa til að hafi tengst árekstrum við tundurdufl. Einnig er gert ráð fyrir þeim sem féllu á Íslandi á stríðsárunum fyrir hendi bandarískra hermanna. Heildarfjöldi Íslendinga sem féll af völdum stríðsátaka var því um 211 eða 0,17% af íbúafjölda landsins í lok árs 1940. Það er áhugavert að skoða þessar tölur í samanburði við hlutfallslegt mannfall annarra þjóða. Lauslegar tölur til samanburðar sýna að sem hlutfall af heildarfjölda íbúa er þetta sambærilegt mannfalli Dana og mun meira en mannfall Svía. Bandaríkin misstu um 0,2% af heildarfólksfjölda sínum í stríðinu, Kanada missti 0,4%, Bretland 0,7% og Frakkland 1,5%. Eins og áður hefur komið fram eru nokkuð góðar heimildir til um þá Íslendinga sem féllu af völdum stríðsátaka. Þetta hefur þó ekki verið fullrannsakað og vera má að þessar tölur breytist eitthvað við frekari rannsóknir fræðimanna á skráðum orsökum dauðsfalla á þessum viðsjárverðu tímum. Í ritinu Virkið í norðri III eru þeir Íslendingar sem heimildir eru til um að hafi látist af völdum stríðsins taldir upp og fylgir sá ítarlegi listi greinargerðinni með þingsályktunartillögunni. Hann er hægt að nálgast á vef Alþingis. Herra forseti. Ekki er fyrir að fara neinum varanlegum minnisvarða um alla þá Íslendinga sem taldir eru upp á lista þessum en minnismerki hafa verið um þá sem hafa látist á einstaka skipum. Um tíma var minnismerki á Sjóminjasafninu um þá sem fórust með Dettifossi og Goðafossi og upplýsingaspjöld á vegum Faxaflóahafna við Miðbakka í Reykjavík með yfirliti yfir öll skip sem farist hafa við Íslandsstrendur, m.a. á stríðsárunum. Í einhverjum tilfellum eru grafreitir erlendra manna sem fórust við Ísland sérstaklega merktir. Það er því löngu tímabært að skipa þeim sem létu lífið í seinni heimsstyrjöldinni varanlegan sess í sögu þjóðarinnar. Með hvaða hætti slíkt verður best gert skal nánar útfært af ríkisstjórn í samráði við sérfræðinga sem starfa t.d. á sviði sagn- eða safnafræði. Víða í Evrópu, til að mynda í Frakklandi, hafa minnismerki um fallna verið reist í þeim bæjum sem viðkomandi einstaklingar voru frá, t.d. við kirkjur eða í kirkjugörðum. Einnig hefur verið farin sú leið að reisa styttu eða listaverk sem minnisvarða þar sem nöfn allra þeirra sem létust eru talin upp, eins og gert er á Víetnam-minnismerkinu í Washington D.C. Loks hafa margar þjóðir farið þá leið að tileinka árlega sérstakan dag minningu þessa fólks. Að lokum, herra forseti, tel ég þetta mikilvægt mál og þarft. Ég vonast til þess að það fái framgöngu hér í þinginu og legg til að það gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Hv. þingheimur og kæru landsmenn. Hér er ég með frumvarp til laga um breytingu á lögum um Menntasjóð námsmanna. Flutningsmenn eru Tómas A. Tómasson, sá sem hér stendur, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland og Jakob Frímann Magnússon. 1. gr. „Eftirfarandi breytingar verða á 2. gr. laganna: a. 1. málsl. 2. mgr. orðast svo: Miða skal við að framfærslulán nægi hverjum námsmanni til að standa straum af almennum framfærslukostnaði á Íslandi meðan á námi stendur að teknu tilliti til fjölskyldustærðar námsmanns og búsetu en án tillits til launatekna námsmanns eða fjölskyldu hans. b. 4. mgr. orðast svo: Nánar skal mælt fyrir um framkvæmd þessa í úthlutunarreglum, þ.m.t. hámark skólagjaldalána og takmarkanir miðað við t.d. námsframvindu námsmanns en án tillits til sjálfsaflafjár námsmanns.“ 2. gr. „26. gr. laganna fellur brott, ásamt fyrirsögn.“ 3. gr. „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var áður lagt fram á 152. og 153. löggjafarþingi, 48. mál, og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Nokkrar umsagnir bárust um málið á 153. löggjafarþingi, frá Landssamtökum íslenskra stúdenta, Sambandi íslenskra námsmanna erlendis, Stúdentaráði Háskóla Íslands, Stúdentafélagi Háskólans í Reykjavík og Hagsmunasamtökum heimilanna. Almennt voru umsagnaraðilar fylgjandi markmiðum frumvarpsins um að draga úr tekjuskerðingum framfærslulána en ekki voru allir umsagnaraðilar sammála um að afnema alfarið skerðingar vegna atvinnutekna. Allir umsagnaraðilar lýstu yfir stuðningi við 2. gr. frumvarpsins sem lýtur að afnámi sérreglna um fyrningarfrest námslána. Mennt er máttur. Menntakerfið er ein af grunnundirstöðum samfélagsins og þar spilar námslánakerfið lykilhlutverk. Námslán hafa gert fjölda fólks kleift að öðlast menntun, sem ella hefði þurft að hverfa frá námi og halda út á vinnumarkað. Óumdeilt er að aukinn aðgangur að menntun án tillits til efnahags dregur úr stéttaskiptingu og eykur verðmætasköpun í samfélaginu, en námslánakerfið er langt frá því að vera fullkomið. Námslán eru háð ýmsum skilyrðum og lítið þarf að fara úrskeiðis til þess að námsmenn missi bróðurpart framfærslu sinnar. Ein helsta hindrunin í vegi námsmanna sem þurfa að treysta á framfærslulán frá Menntasjóði eru reglur um skerðingar á framfærslu vegna tekna námsmanna. Hafi námsmaður tekjur umfram frítekjumörk úthlutunarreglna skerðist framfærsla frá Menntasjóði verulega. Þetta er sérstaklega íþyngjandi í ljósi þess að framfærsla Menntasjóðs dugar almennt ekki ein og sér til að greiða fyrir fæði, klæði og húsnæði. Einhleypur nemandi sem býr á stúdentagörðum getur fengið framfærslulán að fjárhæð 237.214 kr. á mánuði miðað við framfærslu í níu mánuði á ári en þarf að greiða 113.675 kr. í leigu af þessu herbergi sem hann er með á stúdentagörðunum. Mismunurinn, 123.539 kr., dugar skammt fyrir fæði, klæði og húsnæði. Frítekjumark framfærslulána Menntasjóðs er aðeins 1.622.000 kr. á ári. Ef námsmaður er í fullri vinnu í þrjá mánuði á hverju sumri með 407.000 kr. í mánaðarlaun miðað við lágmarkslaunataxta fyrir fullt starf samkvæmt gildandi kjarasamningi VR og SA þá er svigrúmið til frekari tekjuöflunar yfir námsveturinn lítið sem ekkert, eða tæpar 45.000 kr. á mánuði uns tekjur byrja að hafa áhrif á framfærslu frá Menntasjóði. Þær launatekjur sem námsmaður hefur umfram frítekjumarkið skila sáralitlu, enda skerða þær framfærslulán um 45% auk þess sem greiða þarf af þeim tekjuskatt eftir að persónuafsláttur er fullnýttur. Það er erfitt að skilja hver rökin eru fyrir því að skerða svo verulega námslán vegna tekna námsmanna. Varla er það svo að atvinnuþátttaka námsmanna sé samfélaginu skaðleg. Þvert á móti skapa þeir verðmæti með vinnu sinni. Ef gengið er út frá því að menntun sé samfélagslega arðbær fjárfesting þá á að sjá til þess að menntun sé öllum aðgengileg án tillits til efnahags. Svo verulegar tekjuskerðingar, þegar grunnframfærslan er eins lítil og raun ber vitni, fela í sér mismunun á grundvelli efnahags. Nám á að vera öllum aðgengilegt en ekki aðeins þeim sem geta treyst á fjárhagslegan stuðning frá fjölskyldu sinni. Ef ekki er gripið í taumana er hættan sú að menntun verði brátt aðeins fyrir börn hinna efnameiri. Þá er það mikilvægur þáttur í menntun margra að læra af vinnu. Nemendur sækja gjarnan um störf sem tengjast námi þeirra í þeim tilgangi að auka við reynslu og þekkingu á viðkomandi sviði. Samfélagið á að taka slíku frumkvæði fagnandi. Eins og kerfið er uppbyggt í dag er lítill fjárhagslegur ávinningur af starfsnámi. Afleiðingarnar eru þær að fyrirtæki og stofnanir hafa tekið upp á því að bjóða námsmönnum launalaust starfsnám. Námsmönnum er því ekki aðeins ætlað að lifa undir fátæktarmörkum heldur eiga þeir einnig að vinna samhliða námi launalaust. Þetta er hættuleg þróun. Það á að verðlauna námsmenn fyrir dugnað, í stað þess að refsa þeim fyrir. Það er nauðsynlegt að draga úr tekjuskerðingum og veita nemendum færi á að spreyta sig á vinnumarkaði og leyfa þeim að njóta góðs af. Það mun ekki hafa neikvæð áhrif á ríkissjóð að draga úr tekjuskerðingum námsmanna. Framfærslulán til nemenda eru fjárfesting sem skilar miklu til samfélagsins. Þau eru á endanum greidd til baka og verðmætasköpun í samfélaginu verður meiri eftir því sem menntun eykst. Frumvarp þetta hefur það að markmiði að koma í veg fyrir skerðingar á framfærslulánum námsmanna vegna launatekna. Í því skyni eru lagðar til breytingar á lögum um Menntasjóð námsmanna. Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til tvær breytingar á 2. gr. laganna sem fela það í sér að framvegis megi ekki taka tillit til launatekna námsmanna eða fjölskyldu þeirra við ákvörðun á framfærslu. Verði frumvarpið samþykkt þarf að endurskoða úthlutunarreglur Menntasjóðs og fella úr gildi þær reglur sem kveða á um skerðingar á framfærslu vegna launatekna námsmanns. Þannig er hægt að tryggja að námsmenn geti stundað vinnu samhliða námi í fullri vissu um að þeir njóti góðs af framlagi sínu til vinnunnar. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að felld verði brott sú sérregla 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna sem kemur í veg fyrir að kröfur vegna námslána falli niður í kjölfar gjaldþrots. Sömu reglur eiga að gilda um fyrningu námslána og gilda um kröfur almennt. Eins og kemur fram í umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna um frumvarpið þegar það var fyrst lagt fram er undanþága námslána frá fyrningartíma í kjölfar gjaldþrotaskipta í andstöðu við meginreglu skuldaskilaréttar um jafnræði kröfuhafa. Auk þess felur hún í sér mismunun milli skuldara eftir tegund skulda og hverjum er skuldað, sem kann að brjóta í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Stytting fyrningar og sérstök skilyrði fyrningarslita í kjölfar gjaldþrotaskipta sem voru lögfest með lögum nr. 142/2010 hafa reynst mikilvægt úrræði fyrir einstaklinga sem geta ekki fundið aðra leið út úr óviðráðanlegum skuldavanda. Jafnframt hefur Hæstiréttur Íslands ítrekað hafnað því að Menntasjóður námsmanna, sem áður hét Lánasjóður íslenskra námsmanna, hafi sérstaka hagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að kröfur sínar fyrndust ekki samkvæmt ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti. Enn fremur hefur komið í ljós að Menntasjóður námsmanna virðist túlka ákvæðið þannig að það eigi einnig við um námslán sem voru tekin í gildistíð eldri laga þegar engin slík undanþága var til staðar, en vafi leikur á því hvort slík afturvirkni standist enda hefur hún íþyngjandi áhrif. Samkvæmt framangreindu er því lagt til að ákvæði 26. gr. laga um Menntasjóð námsmanna falli brott. Það er mér mikið hjartans mál að námsmenn fái að vinna með sínu námi, borga skatta og auka við hæfni sína til að vinna eftir að námi lýkur.