Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur geti staðið lengur en þingsköp kveða á um.

Til svara eru forsætisráðherra, fjármálaráðherra, heilbrigðisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Virðulegi forseti. Í gær kynntu forsætisráðherra og fjármálaráðherra útfærslur á tillögum ríkisstjórnarinnar um leiðréttingu húsnæðislána. Það fékkst staðfest sem við höfðum fengið að sjá fyrr í vetur að í stað þess að kosningaloforð um 300 milljarða frá hrægömmum væri efnt er okkur boðið upp á 70 milljarða leiðréttingaraðgerð fjármagnaða af almennu skattfé. Það er þá endanlega orðið ljóst. Nú gefst okkur færi á að horfa nákvæmlega á smáa letrið. Hvað er það sem á að gera? Í gærkvöldi birti Gylfi Arnbjörnsson, forseti Alþýðusambandsins, á fésbókarsíðu sinni athugasemd þar sem hann vitnaði í 3. gr. frumvarpsins sem nú hefur verið lagt fram þar sem fram kemur að leiðréttingin taki ekki til lögaðila. Hann rekur að öll lán sem Íbúðalánasjóður hefur veitt til byggingar og reksturs félagslegs íbúðarhúsnæðis fyrir tekjulægri fjölskyldur, eldri borgara og námsmenn hafi verið verðtryggð lán og skilyrðin hafi verið að leigjendur hjá þessum aðilum væru mjög tekjulágir og leigan verðtryggð á móti hinu verðtryggða láni. Forseti Alþýðusambandsins segir: Ég bara skil ekki hvernig ríkisstjórnin getur leyft sér að leggja ekkert í aðstoð við tekjulægsta og eignaminnsta hóp þjóðarinnar. Húsnæðismálaráðherra Framsóknarflokksins hefur undanfarið haft um það mörg orð að húsnæðissamvinnufélög séu lausnarorð í húsnæðismálum en nú er gengið fram með þeim hætti að nákvæmlega þetta fólk er skilið eftir. Forseti Alþýðusambandsins segir: Hvernig gat Framsóknarflokkurinn staðið að þessu svona? Óréttlætið er svo augljóst að það er ekki á nokkurn hátt reynt að mæta því fólki sem er tekjulægst, sem borgar samt verðtryggðar skuldir og hefur engin önnur úrræði en félagslegt leiguhúsnæði.

Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir að hæstv. forseti hafi verið jafn undrandi og ég þegar hv. þm. Árni Páll Árnason reyndi eina ferðina enn að koma því inn hjá fólki að þessi ríkisstjórn hefði lofað því að það ætti að kosta ríkið 300 milljarða að leiðrétta lánin þegar við erum búin að reyna að útskýra það árum saman fyrir hv. þingmanni og félögum hans að það væri ekki jafn dýrt og hv. þingmaður hélt að leiðrétta lánin og koma til móts við fólk.

Strax.

Í mörg ár erum við búin að reyna að útskýra fyrir hv. þingmanni að þetta væri ekki svona dýrt og allt í einu á að snúa dæminu þannig við  Svo segir hv. þingmaður að þetta sé fjármagnað af almannafé, með skattfé. Hér er ákveðinn millileikur þangað til það svigrúm myndast sem ég held að hv. þingmaður sé meira að segja, eins og aðrir, farinn að viðurkenna að verði til. En hvernig er bilið brúað?  Hvað varðar svo þriðja lið fyrirspurnar hv. þingmanns og þau úrræði sem þarf til að koma til móts við fólk sem er til dæmis í félagslegu húsnæði mun félagsmálaráðherra fljótlega leggja fram í ríkisstjórn minnisblað um stöðu þess fólks sérstaklega. Sú aðgerð sem hér var ráðist í er til þess ætluð að koma til móts við þann hóp sem síðasta ríkisstjórn hafði fullkomlega vanrækt, 

Virðulegi forseti. Á að seðja leigjendur með minnisblaði? Hvað á að vera í því minnisblaði? Verður í því minnisblaði tillaga um að húsnæðissamvinnufélög fái sambærilega fyrirgreiðslu og einstaklingar samkvæmt því frumvarpi sem hér hefur verið lagt fram? Ef svo er ekki er minnisblaðið til lítils. Hæstv. forsætisráðherra getur auðvitað reynt að metta þúsundir með minnisblöðum ef hann svo kýs. Hér stendur eftir að það er búið að svíkja fyrirheitin sem gefin voru í upphafi. 300 milljarðar eru ekki að koma frá hrægömmum inn í þetta verkefni. 
             Það er líka ljóst að þeir tekjuminnstu í samfélaginu eru skildir eftir. Það er sérkennilegt að heyra húsnæðismálaráðherra Framsóknarflokksins gjamma fram í þegar það er ljóst að engar efndir er að finna hér  Síðan er fleira skilið eftir. Hvar er frumvarpið um afnám verðtryggingarinnar sem kallað er eftir í samfélaginu? Hvar er lyklafrumvarpið? 

Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður hefði fyrir því að kynna sér þá greinargerð sem fylgir frumvarpinu sæi hann að lágtekjufólkið í landinu er einmitt ekki skilið eftir. Það nýtur góðs af þessum aðgerðum ekki síður en aðrir, og raunar má segja kannski sérstaklega. Auðvitað munu einhverjir hópar áfram þurfa á aðstoð að halda. Þessi ríkisstjórn mun áfram vinna að því að skapa þær aðstæður að vandi sem flestra leysist. Vandinn leysist samt ekki nema efnahagslífið komist aftur á réttan kjöl og þær aðgerðir sem ráðist er í hér eru mjög stór liður í. Að heyra hv. þingmann enn eina ferðina halda því fram að þessi ríkisstjórn sé ekki að standa við loforð sín þegar hún er búin að uppfylla  
            

Forseti hefur almennt talað verið fremur umburðarlyndur varðandi frammíköll en nú gengur nokkuð úr hófi.

Það á einkum við um þá félaga hv. þm. Helga Hjörvar og hv. þm. Árna Páli Árnason sem keppa iðulega um athyglina í þessum fyrirspurnatíma og ef þeim tekst illa upp í fyrirspurninni sjálfri gera þeir það með því að gjamma fram í.

Virðulegi forseti. Tillögur Orkustofnunar um 91 virkjunarkost sem lagðar hafa verið fram hafa vakið talsverða athygli. Þar af eru 27 nýir virkjunarkostir og í hinum hópnum eru ýmsir kostir sem þegar hafa verið flokkaðir í verndarflokk eða eru jafnvel á náttúruminjaskrá. Hér má nefna Torfajökulssvæðið, Jökulsá á Fjöllum, sem lagt er til að verði veitt í Jökulsá á Dal, og jarðvarmasvæði við jaðar Torfajökuls sem koma ný inn. Þetta eru mörg svæði, mörg hver mjög merkileg sem Orkustofnun hefur óskað eftir að verkefnisstjórn um rammaáætlun fjalli um. Þar af eru ýmsir kostir sem þegar hafa verið flokkaðir í verndarflokk af faglega skipaðri verkefnisstjórn og voru samþykktir í verndarflokk af löggjafanum í tillögu um rammaáætlun. Ég velti fyrir mér í ljósi þess að því hefur verið haldið fram að allt sé þetta lögum samkvæmt, að samkvæmt lögum um rammaáætlun er það ekki skylda Orkustofnunar að leggja til kosti. Henni er vissulega heimilt að leggja til virkjunarkosti en það er ekki skylda hennar. Samkvæmt lögum um rammaáætlun er líka kveðið á um að hæstv. umhverfisráðherra beri að hefja friðlýsingarvinnu við þá kosti sem flokkaðir eru í verndarflokk. Ég vil því inna hæstv. umhverfisráðherra, sem ber að standa hér vörð um umhverfið: Telur hann það samrýmast anda laganna um rammaáætlun að Orkustofnun geri þær tillögur að virkjunarkostum sem flokkaðir eru í verndarflokk og óski eftir endurmati í ljósi þess að væntanlega stendur friðlýsingarvinna við þessa kosti yfir núna vegna þess að þeir hafa verið samþykktir í rammaáætlun? Telur hæstv. umhverfisráðherra, sem ég veit að er mikill áhugamaður um sátt í þessum málaflokki, þetta útspil líklegt til að stuðla að sátt um málaflokkinn í ljósi þess að Alþingi hefur samþykkt þessa kosti í verndarflokk? Telur hann það eðlilegt vinnulag að Orkustofnun taki þarna upp tiltekna túlkun laga sem vissulega 

Virðulegi forseti. Samkvæmt þeim lögum sem við búum við skal beiðni um að verkefnisstjórn fjalli um virkjunarkost send Orkustofnun. Ef virkjunarkostur er að mati Orkustofnunar nægilega skilgreindur skal verkefnisstjórn fá hann til umfjöllunar og Orkustofnun getur einnig að eigin frumkvæði falið verkefnisstjórn að fjalla um virkjunarkosti. Verkefnisstjórn getur að eigin frumkvæði eða samkvæmt beiðni endurmetið virkjunarkosti og landsvæði sem gildandi áætlun nær til og lagt til breytingar á henni. Það á þó ekki við ef gefið hefur verið út leyfi til viðkomandi virkjunar eða hún hefur verið friðlýst. Í stuttu máli má segja að ekki virðist annað að sjá en að Orkustofnun sé að framfylgja ákvæðum laganna frá 2011. Auðvitað má deila um hvernig þetta er sett fram og rökstutt af hálfu Orkustofnunar en það er ekki neitt sem ráðuneytið á að hafa yfirumsjón með. Orkustofnun er falið þetta hlutverk í lögunum og óeðlilegt að ráðuneytið eða ráðherra sé of mikið með puttana í því hvernig Orkustofnun stendur að því. Þá vil ég reyndar geta þess hér að Orkustofnun heyrir ekki undir umhverfisráðuneytið og þess vegna hefur umhverfisráðherra ekkert komið að þessu máli. Hins vegar skal samkvæmt þeim lögum gera reglugerð um með hvaða hætti virkjunarkostirnir sem Orkustofnun setur fram eru metnir og þeir sendir til verkefnisstjórnarinnar. Að þeirri reglugerð er unnið. Hins vegar hefði verið ágætt að búið hefði verið að vinna þá reglugerð. Það hefur ekki verið gert, hvorki á síðasta kjörtímabili, eftir að lögin voru sett 2011, né fyrr við fyrri rammaáætlanir. Unnið er að þeirri reglugerð í umhverfisráðuneytinu í samstarfi við iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið og þegar sú reglugerð liggur fyrir er kannski komin fram einhver túlkun á lögunum sem menn geta vissulega deilt um í augnablikinu.

Virðulegi forseti. Spurning mín laut ekki að því að Orkustofnun hefði ekki heimild til þessa samkvæmt lögum. Mér er kunnugt um að Orkustofnun heyrir undir hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sem hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra vísar hér til, en rammaáætlun heyrir undir hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra. Ég verð að segja að mér þykir að rammaáætlun vegið þegar Orkustofnun tekur það upp að eigin frumkvæði, sem henni er heimilt að gera en ber ekki skylda til, að leggja til virkjunarkosti sem nýlega hafa verið samþykktir í verndarflokk. Ég spyr hæstv. ráðherra á nýjan leik hvort honum finnist, af því að hann skildi það eftir opið, það samrýmast anda samþykktrar þingsályktunar á þingi. Ef menn ætla virkilega að halda sig við þá nauðhyggju laganna, sem ég tel að hafi svolítið birst í þessari umræðu, þá spyr ég ráðherra: Ætlar hann að beita sér fyrir því að aukið fé fáist í friðlýsingar þessara svæða, sem honum ber skylda til að vinna að, þannig að þeim sé hægt að ljúka og að þessum svæðum verði komið í skjól þannig að við þurfum ekki að horfa upp á að þau séu stanslaust 

Virðulegi forseti. Vissulega er það svo að þeir virkjunarkostir sem komið hafa til skoðunar eða verndarkostir sem settir hafa verið í verndarflokk og friðlýstir eða settir í nýtingarflokk og búið að gefa út leyfi til slíkra framkvæmda, eiga alltaf að koma til skoðunar á hverjum tíma í anda laganna. Ég held líka að hugmyndin með lögunum sé sú að við sem erum uppi í dag eigum ekki að koma í veg fyrir að kynslóðir geti tekið upp einhver mál sem við erum ekki búin að gefa út virkjunarleyfi fyrir eða ekki búin að friðlýsa. Það er síðan sjálfstætt verkefni hvernig við tökum á því hvernig við friðlýsum þessa virkjunarkosti. Komið hefur upp í umræðunni nokkrum sinnum í vetur að það er ólíkt gagnvart náttúruverndarleiðinni eða gagnvart rammaáætlunarleiðinni. Það er galli. Það þarf að vera skýrara. Við höfum ítrekað lent í vandræðum hvað það varðar. Meðal annars er reglugerð í smíðum sem snýr verkefnisstjórninni, 

Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða aðeins við hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra um tollamál. Ég veit að hann hefur gaman af að ræða þau mál við mig. Um daginn var ég að tala um osta og spurði ráðherrann hvort honum fyndist ekki réttlátt að ostar sem ekki eru framleiddir hér á landi væru fluttir inn án tolla og gjalda. Þegar ég tala um gjöld er ég líka að tala um tollkvótana sem við bjóðum út og þar af leiðandi leggst kostnaður á neytendur vegna þeirra. Við ráðherra náðum kannski ekki alveg saman um ostamálið en nú hefur Félag atvinnurekenda kvartað yfir háum tollum á frönskum kartöflum og kartöfluflögum. Við erum að tala um toll á frönskum kartöflum sem eru 76% og kartöfluflögum 59% samkvæmt fréttum. Þá finnst mér rétt að spyrja ráðherra hvort hann sé ekki sammála því að þessir tollar séu óréttlátir og hvað hann ætli að gera í málinu. Ástæðan fyrir því að ég stend hér og spyr hæstv. ráðherra um þetta er sú að við teljum að tollastefnan í landinu þjóni ekki hagsmunum neytenda. Hún hækkar vöruverð og það er ekki ásættanlegt. Ég spyr því ráðherra hvort honum finnist þessar álögur eðlilegar og hvað hann hyggist gera í málinu.

Virðulegi forseti. Þetta hefur svo sem komið upp áður. Við hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir verðum sjálfsagt seint alveg sammála um þetta enda gerir það ekkert til. Til þess eru pólitískir flokkar og pólitísk umræða. Ég held að það sé fullkomlega eðlilegt að við beitum tollvernd til að verja innlenda framleiðslu eins og öll önnur ríki gera. Nú hefur meðal annars komið í ljós á liðnum vikum að sú stefna sem gildir á Íslandi um tollvernd að við erum mjög frjálslynd í þeim efnum, til að mynda í samanburði við Evrópusambandið sem beitir tollvernd miklu grimmar og á miklu fleiri tegundir. Hér innan lands eru til að mynda allflest innflutt matvæli á núll-tollum. Ég hef ekki séð að það hafi skilað sér í mjög lágu eða sambærilegu vöruverði og í öðrum löndum hvað þær matvörur varðar. Það þarf að horfa til einhverra annarra þátta en tollverndarinnar einnar. Það er líka fullkomlega eðlilegt að öll ríki beiti tollvernd. Til þess setjast menn niður og gera viðskiptasamninga, fríverslunarsamninga og annað þar sem menn gera samninga um tollvernd til að auka viðskipti á lágum tollum eða engum tollum. Það væri fráleitt í mínum huga að gefa eftir einhliða tolla á Íslandi og fá ekkert annað í staðinn í viðskiptum við aðrar þjóðir, sérstaklega í ljósi þess að á Íslandi er miklu frjálslyndari tollverndarstefna en til að mynda í Evrópusambandinu, svo ég beri það saman. Í því ljósi get ég ekki verið sammála því að það eitt og sér að fella niður tolla einhliða muni koma neytendum til góða. Ég hef ekki séð að það hafi gerst þó að engin tollvernd sé á mörgum matvælum sem flutt eru til landsins.

Virðulegi forseti. Nú veit ég eiginlega bara ekki hvar ég að byrja. Evrópusambandið er tollabandalag þannig að ekki eru lagðir tollar á vörur sem fluttar eru á milli Evrópusambandsríkjanna. En það er rétt að Evrópusambandið leggur á tolla á vörur sem koma frá öðrum svæðum. Ég er bara ekki sammála því að það geti ekki verið stefna stjórnvalda að ákveða að lækka hér tolla til að lækka matvælaverð, alveg óháð því hvort við gerum aðra samninga. Auðvitað er mjög mikilvægt að reyna það. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að Svíar hafi til dæmis ákveðið að lækka tolla hjá sér til að lækka matvælaverð í landinu með hagsmuni heimilanna að leiðarljósi. Það er alveg fær leið. Skil ég það rétt að ráðherra ætli ekki að fara að gera neitt í þessum 76% tolli á franskar kartöflur og 59% tolli á kartöfluflögur? Finnst honum það bara hið besta mál vegna þess að við flytjum inn einhverjar aðrar landbúnaðarvörur án tolla? Þegar við tölum hér um landbúnaðarvörur erum við kannski fyrst og fremst að tala um osta, mjólkurvörur og kjöt.

Virðulegi forseti. Ég held að þennan morguninn sé einmitt fyrsti fundur tollahóps sem er að skoða núgildandi tollvernd og þau tækifæri sem felast í viðskiptasamningum sem við höfum gert við önnur ríki er varða tolla. Þetta mál kemur án efa þar til umfjöllunar, tollur á kartöfluflögur, og ég tel það fullkomlega eðlilegt. Ég vildi gjarnan taka málefnalega og vitræna umræðu um matarverð á Íslandi, matvælaverð út úr búð og á hvaða verði íslenskir neytendur fá vörurnar og hve stórt hlutfall af launum þeirra fer til matarkaupa í samræmi, og bera það saman við ýmis önnur Evrópuríki, til að mynda Norðurlöndin. Við gætum jafnvel skoðað Evrópusambandið sem meðaltal vegna þess að þar komum við býsna vel út. Á Íslandi er matarverð með því lægsta í samanburði við þessar þjóðir. Ef menn bera sig saman við þjóðir eins og Norðmenn og Svisslendinga erum við umtalsvert lægri, bæði hvað varðar hlutfalli af launum fólks sem fer til matarkaupa en einnig ef maður tekur matarverðið og ber einstakar vörur saman við sambærilegar vörur í öðrum löndum.  
             Hver er ástæðan fyrir því að matarverð er svona hátt, m.a. á tollfrjálsum innfluttum vörum?

Hæstv. forseti. Gerð menningarsamninga hefur verið töluvert til umræðu á Alþingi í sérstakri umræðu sem og fyrirspurnum og undir liðnum um störf þingsins. Ég kýs að beina nú fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra vegna þessa. Til upprifjunar var fyrsti menningarsamningurinn gerður við Austurland árið 2001 og aðrir landshlutar og sveitarstjórnarsambönd komu inn árið 2007. Allir eru sammála um að menningarsamningarnir sem slíkir hafi verið mjög mikilvægir og í raun lyft grettistaki vítt og breitt um landið. Að þessum fyrstu samningum komu ýmis ráðuneyti, þar á meðal ráðuneyti ferðamála, nú síðustu ár iðnaðarráðuneytið eftir að ferðaþjónustan var færð þangað. Iðnaðarráðuneytið lagði fram fjármuni í þessa menningarsamninga sem í dag væru í kringum 6 millj. kr. Til að gera langa sögu stutta gagnvart menntamálaráðuneytinu hefur þetta verið hálfgert olnbogabarn á þessu ári og síðasta hausti sem lauk með því að ráðuneytið sendi loksins út drög að menningarsamningum hálftíma áður en sérstök umræða hófst á þriðjudaginn. Í þeim samningum kemur ýmislegt í ljós. Meðal annars sagði hæstv. menntamálaráðherra að menningartengd ferðaþjónusta félli þar út vegna þess að iðnaðarráðuneytið legði ekkert í þessa samninga á þessu ári. Það er ástæðan fyrir því að ég spyr hæstv. iðnaðarráðherra beinna spurninga um það hvort hæstv. iðnaðarráðherra ætli ekki að leggja fram þessar um það bil 6 milljónir í hvern hinna sjö samninga, þ.e. 42 millj. kr., að þessu sinni. Spurningin er einföld: Koma þessir peningar eða ekki úr iðnaðarráðuneytinu?

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni, það fyrirkomulag hefur gilt um menningartengda ferðaþjónustu að hún hefur fallið undir menningarsamninga sem gerðir hafa verið í samstarfi nokkurra ráðuneyta. Það er verið að breyta fyrirkomulagi þessara útgreiðslna þannig að vaxtarsamningar og annað sem áður heyrði undir iðnaðar- og viðskiptaráðherra hefur nú færst til byggðamálaráðherrans sem er sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þannig að í heild sinni mun sá ráðherra fara með yfirumsjón á þessu verkefni. Ég get fullvissað hv. þingmann um að fjárveitingar til einstakra verkefna og einstakra sviða, svo sem ferðamála, verða svipaðar og undanfarið ár. Sú fjárveiting sem hv. þingmaður vísar til frá iðnaðarráðuneytinu inn í menningarsamningana varðandi ferðaþjónustuna var skorin af í tíð síðustu ríkisstjórnar en ráðuneytið hefur greitt af sínu verkefnafé inn í þetta. Nú verður þessu fyrirkomulagi breytt og yfirumsjón og forræði þessara mála í heild sinni verður á höndum byggðamálaráðherra.

Hæstv. forseti. Ekki alls fyrir löngu spurði ég hæstv. byggðamálaráðherra Sigurð Inga Jóhannsson út í þetta atriði. Ráðherrann vísaði mér á að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra. Þess vegna geri ég það núna. Hjá ráðherranum hefur núna komið fram að ráðuneytið ætlar ekki að berjast fyrir og leggja fram þessa peninga. Það leiðir til þess að ráðherra ferðamála er með þessum niðurskurði að veita menningarsamningunum meiri háttar högg. Þetta er meiri háttar áfall sem hæstv. ráðherra skýrir hér frá vegna þess að þessar tæpu 6 milljónir á sjö menningarsamninga gera rúmar 40 milljónir. Þar á móti leggja sveitarfélög fram 40% þannig að þetta er komið í 60 milljónir. Þar að auki hafa einstaklingar lagt inn í þetta þannig að jafnvel má leiða að því líkur að þetta sé högg upp á um 100 millj. kr. Virðulegi forseti. Aum eru þau skref ráðherra ferðamála í framlag til menningartengdrar 

Virðulegi forseti. Nú verð ég að endurtaka mig og tala væntanlega aðeins skýrar. Ráðherra var ekki að segja að þessir menningarsamningar yrðu ekki gerðir og að fyrirkomulagið varðandi ferðamálin yrði aflagt. Það sem ég sagði, og nú skal ég tala mjög skýrt svo hv. þingmaður skilji mig alveg örugglega, var að forræði þessara samninga og útdeiling fjármunanna er að færast af hendi þess ráðherra sem hér stendur yfir til byggðamálaráðherrans. Ég sagði einnig að það yrði gert með svipuðum hætti, menningarsamningarnir og ferðamálasamningarnir munu halda sér með svipuðum hætti og verið hefur áður þannig að nú bið ég hv. þingmann að 

Virðulegi forseti. Í fyrradag voru sagðar fréttir af manni með þroskahömlun sem býr á sambýli. Manninum hafði hlotnast um 4 millj. kr. arfur eftir foreldra sína og við það að fá þennan arf missti hann allar uppbætur á örorkubætur sínar en eftir því sem ég kemst næst eru meðalbætur með framfærsluuppbót til einstaklings sem ekki fær heimilisuppbót heilar 188 þús. kr. fyrir skatt. Þessi maður er núna kominn í þá stöðu eins og allt of margir öryrkjar að endar ná engan veginn saman, enda skil ég svo sem ekki hvernig það á að vera hægt með þessar ráðstöfunartekjur. Ég spyr því hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttur hvort ekki verði hreinlega að draga úr skerðingarhlutfalli uppbótar, svo sem skerðingarhlutfalli framfærsluuppbótar, eða hækka grunnlífeyri örorkulífeyrisþega þannig að þau geti lifað sómasamlegu lífi.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir fyrirspurnina. Almannatryggingakerfið er sameiginlegt áhugamál mitt og hv. þingmanns sem og lög um félagslega aðstoð sem öryrkjar þurfa að treysta á hvað varðar framfærslu. Eins og komið hefur fram í fréttum undanfarna daga, og ég veit að hv. þingmaður veit af, er í gangi vinna í ráðuneytinu um heildarendurskoðun á bótaflokkunum. Eitt af því sem nefndin er að skoða er einmitt skerðingar og það tengist náttúrlega því að þar er horft til þess að gera breytingar á örorkumatinu sjálfu og fara yfir í starfsgetumat. Ég hef einmitt fundið fyrir mjög miklum áhuga frá Öryrkjabandalaginu og Landssamtökunum Þroskahjálp til að horfa til þessara breytinga og síðan þess sem snýr að því að styðja þátttöku fatlaðs fólks og öryrkja á vinnumarkaðnum. Það er mjög mikil vinna í ráðuneytinu hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þó að ég sjái ekki alveg hvernig þetta verði til þess að hjálpa þeim einstaklingum sem eru í mjög erfiðri fjárhagslegri stöðu nú þegar. Þær 4 milljónir sem eru upphæðin sem húsnæðiseigendur eiga núna að geta fengið í skuldaleiðréttingu, óháð því hvort þeir eigi í erfiðleikum með að greiða skuldir sínar, eru svo sannarlega ekki aðgerðir til þess fallnar að bæta stöðu þeirra sem búa við hvað kröppust kjör. Ef engra kjarabóta er að vænta fyrir öryrkja fyrr en með endurskoðun almannatryggingakerfisins vil ég spyrja: Hvenær eigum við von á að sjá eitthvað þar? Það er mjög erfitt fyrir fólk sem er langt undir fátæktarmörkum að bíða endalaust eftir því að kerfið verði endurskoðað.

Virðulegi forseti. Ég á eilítið erfitt með að taka undir allt sem hv. þingmaður segir hér. Ég tel að flokkur hv. þingmanns hafi í fyrri ríkisstjórn reynt að standa vörð um kjör öryrkja, það hafi verið sérstaklega hugað að því máli og það hefur komið fram í þeim tölum sem starfshópurinn sem ég nefndi, starfshópur um endurskoðun almannatryggingakerfisins, hefur sýnt fram á um þær aðgerðir sem var farið í og við höfum staðið vörð um. Þær skiluðu árangri gagnvart þessum hópum. Ég vona að hv. þingmaður sé ekki að gera lítið úr þeim verkum sem flokkurinn hennar fór í á síðasta kjörtímabili varðandi það að standa vörð um kjör öryrkja. Eins og ég nefndi er síðan vinna í gangi varðandi það að skoða skerðingarhlutfallið. Ég hef líka lagt áherslu á það og fundið fyrir mjög miklum áhuga á aukinni atvinnuþátttöku fatlaðs fólks og öryrkja. Niðurstöður sem Rannveig Traustadóttir kynnti á nýlegum fundi Öryrkjabandalagsins, um að um helmingur öryrkja væri ekki í neinni virkni, voru mjög sláandi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við hv. þingmaður tökum höndum saman um að breyta þessu og bæta þar með líka lífskjör öryrkja.

Forseti hefur ákveðið á grundvelli 2. mgr. 67. gr. þingskapa að framsögumenn álitanna hafi rýmri tíma en þingsköp segja, þ.e. 30 mínútur í stað 20 mínútna, en að öðru leyti fari ræðutími eftir ákvæðum þingskapa um umræður um skýrslur, þ.e. þingmenn hafi tíu mínútur í fyrra sinn en fimm mínútur í seinna sinn.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í kynningu hæstv. forseta ræðum við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð eða öllu heldur álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrsluna. Aðdragandi hennar er sá að í september árið 2011 var skipuð rannsóknarnefnd til þess að rannsaka breytingar sem gerðar voru innan húsnæðiskerfisins á árinu 2004, aðdraganda þeirra breytinga og afleiðingar allt til ársins 2010. Þingsályktunartillagan var samþykkt í desember 2010 en nefndin var sett á laggirnar haustið eftir. Rannsóknarnefndin afhenti forseta Alþingis skýrslu sína í byrjun júlí 2013 og lauk þá formlega störfum sínum. Í samræmi við 2. mgr. 13. gr. laga nr. 68/2011, um rannsóknarnefndir, sendi forseti Alþingis stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skýrsluna sem tók ákvörðun á fundi sínum að skýrslan skyldi tekin til umfjöllunar í þinginu áður en hún færi til efnislegrar meðferðar nefndarinnar. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð o.fl. er fyrsta skýrsla rannsóknarnefndar sem starfar samkvæmt lögum nr. 68/2011, um rannsóknarnefndir. Skýrslan er mikil að vöxtum og kostaði umtalsverða fjármuni og má ætla að fleiri rannsóknarskýrslur af þessu tagi verði unnar í framtíðinni. Því skiptir miklu máli að vel sé ígrundað hvernig vinnslu þeirra er háttað og síðan málsmeðferð á Alþingi. Að sjálfsögðu hljóta þessir þættir að ráðast af eðli þeirra mála sem til rannsóknar eru hverju sinni. Við umfjöllun um skýrsluna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis voru nefndarmenn mjög meðvitaðir um þetta samhengi og mikilvægi þess að móta trausta og trúverðuga hefð í því eftirlitshlutverki Alþingis. Áhersla var lögð á að samræmi þyrfti að vera í þeim aðferðum sem lagðar eru til grundvallar í rannsóknastarfi af þessu tagi. Þannig er mikilvægt að jafnan verði fylgt þeirri grundvallarreglu að þegar menn og stofnanir eru bornar sökum fái viðkomandi að koma sínum sjónarmiðum að og eftir atvikum andmælum á framfæri við Alþingi. Nefndin setti sér þau viðmið að þeir gestir sem hún tæki á móti gætu dýpkað sýn á einstaka þætti í skýrslunni eða bætt við upplýsingar sem þar kæmu fram. Mikilvægt var talið að væru menn bornir sökum í skýrslunni fengju þeir færi á að koma sjónarmiðum sínum og andmælum á framfæri við nefndina, enda gafst þeim ekki kostur á að fá þau birt með skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Lögum samkvæmt er stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætlað að fjalla um brotalamir sem kunna að hafa verið í stjórnsýslu og embættisfærslu og gera eftir atvikum tillögur um úrbætur. Á verksviði hennar er hins vegar ekki stefnumótun í einstökum málaflokkum. Þetta álit fjallar því ekki um húsnæðiskerfið eða hlutverk Íbúðalánasjóðs til frambúðar heldur einvörðungu um stöðu sjóðsins á því tímabili sem rannsókn rannsóknarnefndarinnar tók til og forsendur ákvarðana sem þá voru teknar. Þessu til samræmis er ekki lagt mat á tillögur rannsóknarnefndarinnar um framtíð húsnæðismála og húsnæðisstefnu. Árétta ber enn fremur að samkvæmt ályktun Alþingis nr. 3/139 var rannsóknarnefndinni ekki falið að koma með tillögur um þetta efni. Gestum nefndarinnar bauðst að skila inn skriflegum greinargerðum með athugasemdum sínum. Greinargerðir bárust frá Guðmundi Bjarnasyni, Halli Magnússyni, Jóhanni G. Jóhannssyni, Páli Gunnari Pálssyni og Sigurði Þórðarsyni. Þá bárust nefndinni minnisblöð frá Fjármálaeftirlitinu, Ríkisendurskoðun og Ríkiskaupum. Greinargerðirnar og minnisblöðin fylgja áliti þessu sem fylgiskjöl og verða ekki tíunduð frekar í þessari inngangsræðu að umræðunni. Síðan má geta þess að fyrsta fylgiskjal álitsins er skjal frá skrifstofu Alþingis þar sem leitast er við að leiðrétta tilteknar beinar villur í skýrslunni um staðreyndir. Hæstv. forseti. Í upphafi máls míns vil ég geta þess að umfjöllun um þessa viðamiklu skýrslu sem er að finna í fjórum bindum hefur verið uppistaðan í starfi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í vetur eða allar götur reyndar frá því að skýrslan barst okkur í hendur í byrjun júlímánaðar á síðasta ári. Vinna okkar að álitinu og yfirferð yfir þessi mál fór fram að sjálfsögðu í nefndinni sjálfri á lokuðum fundum en einnig opnum fundum sem var sjónvarpað, en að sönnu fer mestur tíminn í vinnu hjá einstökum þingmönnum í einrúmi þar sem þeir fara yfir þau viðamiklu gögn sem eru til umfjöllunar. Álitið hefur því fengið mjög ítarlega rannsókn af hálfu þingmanna sem sæti eiga í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis. Nefndarálitið er tvískipt. Það er annars vegar meirihlutaálit og hins vegar minnihlutaálit. Ég geri grein fyrir áliti meiri hlutans en tímans vegna get ég ekki annað en stiklað á nokkrum meginþáttum en vísa að öðru leyti til greinargerðarinnar sem liggur fyrir þinginu og er aðgengileg öllum einnig á netinu. Ég vísa sérstaklega í samantekt sem er að finna í lok álits meiri hlutans á bls. 42 í skýrslunni en þar segir, með leyfi forseta: „Ekki verður annað séð en að rannsóknarnefndin hafi fjallað um öll þau álitaefni sem talin eru upp í 13 töluliðum í ályktun Alþingis nr. 3/139 þótt hún hafi jafnframt bætt við nokkrum sem álitamál eru um hvort nauðsynleg hafi verið vegna þeirra rannsóknar sem fara átti fram. Harkalega er að orði komist í skýrslunni og að meginstefnu til er ekki hægt að taka undir þá áfellisdóma sem þar koma fram líkt og þegar hefur verið reifað.“ - Og er þar vísað í fyrri hluta álitsins. „Ekki hefur enn verið metið á raunhæfan og réttan hátt tap Íbúðalánasjóðs enda algjörlega óljóst hversu hátt útlánatap sjóðsins verður þegar upp er staðið. Af gögnum málsins virðist tap sjóðsins þó vera nær þeim 64 milljörðum sem stjórn sjóðsins hefur lagt fram gögn og rök um en þeim 270 milljörðum sem rannsóknarnefndin hefur haldið fram og að meginorsök tapsins sé að rekja til efnahagshrunsins. Hvað varðar útreikninga rannsóknarnefndarinnar á 170 milljarða kr. óbókfærðu tapi sjóðsins byggist stór hluti þess á þeirri forsendu að allir lántakendur sjóðsins greiði upp lán sín á sama tíma.“ - Nokkuð sem ég held að flestir hljóti að sjá að var ekki raunhæft mat. Hér erum við að sjálfsögðu að fjalla um líkindareikning og mögulega framvindu mála og þegar slíkur líkindareikningur er settur upp er mikilvægt að þá sé teflt fram valkostum og gerður skýr greinarmunur á ýtrustu aðstæðum, hvað gæti gerst ef allir lántakendur til að mynda tækju upp á því að skila inn lánum sínum, og síðan ýmsum millistigum hvað þetta snertir. „Formfesta í samskiptum aðila í stjórnsýslunni, þ.e. stjórnvalda, stjórnar og framkvæmdastjóra Íbúðalánasjóðs og ráðuneytis, hefði mátt vera meiri en ljóst er að mikilvæg skref hafa verið stigin til úrbóta á þeim sviðum sem réttilega eru gagnrýnd í rannsóknarskýrslunni. Rannsóknarnefndin gerir of lítið úr þekkingu og hæfi stjórnarmanna sjóðsins og tekur meiri hlutinn fram að allir stjórnarmenn Íbúðalánasjóðs voru frá upphafi skipaðir í samræmi við gildandi lög hvers tíma.“ Eins og við þekkjum, hæstv. forseti, er búið að breyta þeim lögum og gera strangari kröfur um aðkomu manna að stjórnum fjármálafyrirtækja og þar með Íbúðalánasjóðs, og tala ég þá fyrir mig einan þegar ég segi að þar með er ekki fundin nein trygging á ágæti manna. Menntun er ekki endilega sú mælistika sem alltaf er hægt að reiða sig á í þeim efnum og stundum er gert of lítið úr reynslu manna, hyggjuviti og góðri dómgreind. Það þekkjum við frá hruni bankanna, að þar voru við stjórnvölinn iðulega hámenntaðir menn með miklar gráður en litla dómgreind. Í sumum tilvikum kann að hafa skort eitthvað á siðferðisþrekið, en það er önnur saga. Í skýrslunni er því haldið fram að skort hafi stefnu, skýra stefnu í húsnæðismálum. Þetta er fullyrðing sem við teljum að standist ekki og þarf ekki annað en að skoða þinggögn frá þeim tíma. Húsnæðismálin voru til umfjöllunar á þeim árum í þinginu, í fjölmiðlum, í almennri umræðu í þjóðfélaginu en þá ekki síst af hálfu þeirra sem starfa í þessum sal. Síðan geta menn deilt um ágæti þeirrar húsnæðisstefnu, það er allt annar handleggur, en stefnan var fyrir hendi og tekist var á um hana, grunnþætti hennar, og síðan útfærslu. Hvað varðar ákvörðun og útfærslu skuldabréfaskiptanna árið 2004 er varið miklum tíma í það í rannsóknarskýrslunni hvernig þar hafi verið staðið að málum og sagt að skort hafi á þekkingu innan sjóðsins og einnig er vikið að því að gerð hafi verið skekkja, skekkja hafi orðið eða reikningsvilla við ákvörðun skiptiálags í skiptiútboði íbúðabréfa á sínum tíma, sem hafi kostað sjóðinn hálfan annan milljarð, eða 3,5 milljarða á verðlagi ársins 2012. En ástæða er til að taka það fram að rannsóknarnefndin leitaði hvorki upplýsinga hjá þeim sérfræðingum sem unnu þessi álit hjá Deutsche Bank og reiknuðu skiptiálagið né kallaði fulltrúa bankans til skýrslutöku. Við segjum í áliti okkar að sannfærandi upplýsingar hafi komið fram um að mistök hafi ekki verið gerð við útreikning álagsins og við áréttum að rannsóknarnefndin hafi ekki aflað fullnægjandi upplýsinga til að leggja mat á þetta atriði. Síðan segjum við enn fremur í álitsgerð okkar, með leyfi forseta: „Fullyrðingar rannsóknarnefndarinnar um að útreikningur skiptiálagsins hafi valdið sjóðnum 13 milljarða kr. tapi, þ.e. 21 milljarði kr. á verðlagi ársins 2012, eru ekki nægilega rökum studdar. Rannsóknarnefndin setur upp ákveðna sviðsmynd og mögulega atburðarás sem ekki er unnt að leggja mat á enda allt eins hægt að tefla fram annarri slíkri atburðarás sem gæfi niðurstöðu um hagnað af skiptiútboðinu.“ Síðan fjöllum við um umdeildan þátt, ekki bara í skýrslunni heldur frá árunum 2003 til 2005, þ.e. hækkun lána upp í 90% hlutfall. Í rannsóknarskýrslunni er gengið út frá því að sú ákvörðun hafi skipt sköpum. Hún hafi haft gríðarlega efnahagslega þýðingu, verið þensluvaldandi og í raun orðið til þess að bankarnir tóku upp stranga samkeppni við Íbúðalánasjóð. Við teljum hins vegar rök fyrir því að þessu hafi verið akkúrat öfugt farið, það hafi verið bankarnir sem hafi verið staðráðnir í því að hasla sér völl í ríkari mæli en verið hafði á sviði húsnæðislána. Ég minni á að á árinu 2003 leituðu fjármálafyrirtæki til ESA um álit á því hvort það stæðist að Íbúðalánasjóður, sem væri undir handarjaðri ríkisvaldsins, færi út á þessar brautir. Það kom hins vegar niðurstaða í það mál frá ESA sem var jákvæð fyrir Íbúðalánasjóð og ekki leið langur tími frá þeirri niðurstöðu að bankarnir fóru inn á þennan markað. Þarna sýnist mér skipta miklu máli hver nálgun manna er. Og nálgun rannsakenda sem stóðu að skýrslunni er tvímælalaust hliðholl fjármálakerfinu en ekki Íbúðalánasjóði. Þetta var nokkuð sem var til umræðu hér. Menn skrifuðu um þetta miklar greinar, kvöddu sér hljóðs um málið á þingum og fundum og Alþingi var með þetta til umfjöllunar í langan tíma, bæði í þingsal og í nefndum þingsins. Mér finnst ástæða til að horfa til þess að sumt af því sem gagnrýnt er í meðferð Íbúðalánasjóðs á þá heima miklu fremur í þessum sal. Hafi verið gerð mistök ber að horfa til löggjafans, sem iðulega greiddi atkvæði einhuga um ákvarðanir sem tóku til ýmissa þátta sem gagnrýndir eru í skýrslunni. Varðandi 90% lánin kemur fram að þau lán urðu ekki fleiri en um 40 talsins á höfuðborgarsvæðinu, og hámarkið á þeim lánum var 15,4 milljónir. Í reynd var þetta ekki nein 90% lánveiting, var það ekki, og var sem sagt af mjög skornum skammti. Á þeim tíma lánaði Íbúðalánasjóður fé fyrir 2–3 milljarða á mánuði á sama tíma og bankarnir lánuðu tugi milljarða. Að halda því fram að Íbúðalánasjóður beri sök á þenslunni og þeirri sprengingu sem varð á lánamarkaði á þeim tíma virðist því vera harla langsótt. Við tökum undir með rannsóknarnefndinni að varhugavert hafi verið að halda áfram útgáfu íbúðabréfa í þeim mæli sem gert var á þeim tíma sem uppgreiðslufé streymdi inn í sjóðinn. Við tökum hins vegar ekki undir þá staðhæfingu í skýrslunni að um lögbrot hafi verið að ræða í fjársýslu Íbúðalánasjóðs sem þessu tengist. Aðeins um stærðarhlutföllin þegar því er haldið fram að illa hafi verið ráðið að lána fé eða taka fé sem Íbúðalánasjóður sat uppi með og hefði betur varið til kaupa á eigin bréfum - við tökum þar undir með rannsóknarnefndinni - en lánaði til fjármálastofnana, þar erum við að tala þar um 95 milljarða kr. á tímabilinu desember 2004 til desember 2005. Svo ég vitni í álit okkar, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur ofsagt hjá rannsóknarnefndinni að með þessu hafi sjóðurinn aukið svigrúm bankanna til útlána og haft þensluaukandi áhrif í hagkerfinu. Á tímabilinu september 2003 til september 2008 jukust útlán bankanna um mun hærri fjárhæðir, úr 800 milljörðum kr. í 4.800 milljarða kr.“ Þetta eru stærðarhlutföllin sem menn verða að horfa til þegar þeir fella áfellisdóma yfir Íbúðalánasjóði og ákvörðunum sem teknar voru varðandi 90% lánin, sem aldrei voru nein 90% lán og voru sárafá í rauninni. Ég vísa í umfjöllun okkar um áhættustýringu Íbúðalánasjóðs og vek athygli á því að þetta var unnið í samráði við ýmsa erlenda aðila, Capto Financial Consulting, nefni ég, áður hef ég vísað í Deutche Bank. En það kemur fram að ekki hafi verið leitað til þessara aðila við vinnslu skýrslunnar, sem mér finnst sæta furðu og okkur hlýtur að þykja. Við tökum undir með rannsóknarnefndinni að gagnrýnisvert hafi verið að ekki hafi verið farið að ákvæðum reglugerðar þegar Íbúðalánasjóður sendi ekki breytingu á áhættustýringarstefnu sinni til umsagnar Fjármálaeftirlitsins árið 2004 líkt og nýsett reglugerð kvað á um fyrr en fimm mánuðum eftir að stefnunni var breytt. Allar götur síðan hefur þó verið farið eftir ákvæðum reglugerðarinnar við endurskoðun og breytingar á stefnunni. Þess ber þó að geta að Fjármálaeftirlitið, þegar það fékk þessar breytingartillögur í hendur, gerði ekki athugasemdir við þær. En þarna liðu fimm mánuðir og ber að taka undir með rannsóknarnefndinni að sá tími hefði ekki átt að líða. Varðandi lán til lögaðila kemur fram í skýrslunni gagnrýni á að það hafi ekki verið nægilega strangar reglur um mat á greiðslugetu og áreiðanleika útlána til lögaðila. Taka verður undir þá gagnrýni rannsóknarnefndarinnar og bendir meiri hlutinn á að ekki var kannað hjá sjóðnum við útlán til leigufélaga hvort leigufé mundi standa undir lánum. Undir þá gagnrýni tökum við mjög eindregið og sannast sagna verð ég að segja að í störfum sínum hefði ég kosið að rannsóknarnefndin hefði einblínt meira á þann þátt, lánveitingar til lögaðila og samspil verktaka við leigufélög. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis óskaði eftir upplýsingum frá Íbúðalánasjóði um lánin, um þær upphæðir sem þar var um að tefla. Við spurðumst fyrir um það hvort rannsóknarnefndin hefði ekki óskað eftir og fengið í hendur samsvarandi upplýsingar og var þá sagt að svo væri ekki vegna þess að hún hefði aldrei óskað eftir því. Hún óskaði aldrei eftir því að fá slíkar upplýsingar í hendur og það hljótum við að gagnrýna. Varðandi tapið á lánum til lögaðila segjum við, með leyfi forseta: „Íbúðalánasjóður metur bókfært tap á 8,1 milljarð kr. en um 23 milljarða kr. þegar bætt hefur verið við væntri afskriftarþörf vegna lögaðila.“ Þá er þetta komið upp í 23 milljarða. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Rannsóknarnefndin telur tap sjóðsins vegna lögaðila hins vegar vera 36 milljarða kr. Ekki er unnt að leggja mat á fjárhæð tapsins en meiri hlutinn áréttar að um verulegt tap varð að ræða vegna þessara lánveitinga og það má m.a. rekja til ófullnægjandi reglna og eftirfylgni með þeim.“ Í niðurlagi okkar segir um þennan þátt segir, með leyfi forseta: „Í skýrslunni kemur fram að stjórn sjóðsins hafði áhyggjur af framvindu mála varðandi lánveitingar til leiguíbúða. Telji stjórnendur slíkrar stofnunar eitthvað óeðlilegt vera að gerast í rekstri hennar ber þeim að vekja á því athygli og koma viðvörunarorðum til þess ráðherra sem ábyrgð ber á málaflokknum. Slíkt þarf að gera með formlegum hætti. Á þetta ekki hvað síst við þegar um stofnun sem þessa er að ræða sem rekin er á ábyrgð samfélagsins. Eins og fram kemur í skýrslunni komu málefni Íbúðalánasjóðs alloft til umfjöllunar hjá Alþingi á árunum 1999–2007. Meiri hlutinn telur að löggjafinn hefði mátt grípa fyrr inn með setningu laga um ríkari skilyrði lánveitinga til leigufélaga.“ Undir þá gagnrýni tökum við mjög eindregið. Við teljum að ástæða hefði verið til að fara nánar í saumana þar af hálfu rannsóknarnefndarinnar. Að ýmsum öðrum þáttum víkjum við í áliti okkar, gagnrýni rannsóknarnefndarinnar á eftirlitsaðila, og þar er vikið að Alþingi. Þar er vikið að Fjármálaeftirlitinu, Ríkisendurskoðun og Seðlabanka og leyfi ég mér, hæstv. forseti, að vísa í umfjöllun okkar og skírskotanir til þessa og þá einnig í álitsgerðir sem fylgja sem viðhengi með álitinu frá þeim aðilum sem ég taldi upp áðan. Ástæða er til að nefna að gagnrýni rannsóknarnefndarinnar á einstaklinga er stundum mjög mikil og þung. Þar vil ég nefna það sem fram kemur í áliti okkar að mjög mikilvægt er, eins og kom fram í upphafsorðum mínum, að einstaklingar hafi andmælarétt, að þeir fái tækifæri til að bera hönd fyrir höfuð sér ef um slíkt er að ræða. Hvað varðar skírskotun í pólitísk tengsl manna vil ég segja að hér skulu menn stíga varlega til jarðar. Í fyrsta lagi er mikilvægt að jafnræði ríki, að horft sé á alla óháð því hvaða stjórnmálaflokkar eigi í hlut, og síðan hitt sem öllu máli skiptir, að menn séu dæmir af verkum sínum en ekki tengslum við pólitíska flokka. Það er ekki bannað í lýðfrjálsu landi að tilheyra pólitískum flokkum og það á ekki að vera neinn glæpur í sjálfu sér. Ef menn hins vegar misnota stöðu sína, hvort sem er í þágu pólitískra flokka, fyrirtækja eða sjálfs sín, þá er það ámælisvert og við eigum að beina sjónum okkar að slíku. En þá erum við líka farin að tala um verkin, ekki hinn pólitíska lit sem er á mönnum. Því miður gætir þessa í rannsóknarskýrslunni að menn fari ekki nægilega varlega í þessum efnum. Í niðurlagi okkar segjum við, með leyfi forseta: „Í áliti þessu hafa verið settar fram ýmsar ábendingar um það sem rannsóknarnefndum ber að huga að. Að Alþingi snýr að íhuga með hvaða hætti hægt er að koma samskiptum rannsóknarnefnda og þings í sem markvissastan farveg. Í lögum nr. 68/2011 er kveðið á um að forseti Alþingis skipi rannsóknarnefnd og tryggi henni starfsaðstöðu og aðstoð. Óskum um fresti á lengri rannsóknartíma og aukið fjármagn beinir rannsóknarnefnd því til forseta þingsins. Þeirri fastanefnd þingsins, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem falið er samkvæmt lögum að fjalla um ályktanir um stofnun rannsóknarnefnda og að fjalla um skýrslur þeirra að rannsókn lokinni hefur því ekki verið haldið upplýstri um framgang mála. Huga mætti að því að breyta þessu til að tryggja nefndinni meiri yfirsýn yfir framvindu verkefna og umfang þeirra. Tryggja þarf að rannsóknarnefnd og þing afmarki rannsóknarefni með sambærilegum hætti. Þá þarf að leggja raunsætt mat á þann tíma og þá fjármuni sem ætlað er að verja til rannsókna af þessu tagi. Einnig þarf Alþingi að huga að því hvort breyta eigi lögum um rannsóknarnefndir til að tryggja þeim sem bornir eru sökum rétt til andmæla.“ Á þetta leyfi ég mér að leggja áherslu á síðustu sekúndubrotunum sem eftir eru af ræðutíma mínum, en að sjálfsögðu mun ég taka frekar til máls síðar í umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er margt sem kom upp í hugann og væri forvitnilegt að spyrja þingmanninn frekar út í. Ég gat ekki betur skilið en að undir lok ræðu sinnar léti hv. þingmaður að því liggja að margir þeirra einstaklinga sem eru nafngreindir í skýrslunni hefðu fremur verið dæmdir af pólitískum tengslum sínum en verkum. Mig langaði að inna hv. þingmann eftir því hvort þetta hafi verið réttur skilningur þess sem hér stendur. Síðan vil ég segja að miðað við þetta álit má segja að að einhverju leyti sé þetta ákveðinn áfellisdómur yfir rannsóknarskýrslunni. Við erum öll sammála um að það er ýmislegt varðandi rekstur Íbúðalánasjóðs sem hefði mátt betur fara og hefði mátt haga á annan hátt, líkt og hv. þingmaður rakti. En miðað þá miklu gagnrýni sem kom fram á störf rannsóknarnefndarinnar langar mig að spyrja hv. þingmann hvort stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi kallað rannsóknarnefndina til sín og innt hana eftir viðbrögðum við þeirri miklu gagnrýni sem kemur fram hjá hv. þingmanni. Svo langar mig að spyrja hv. þingmann, vegna þess að ég þykist vita að hann hafi skoðun á því, um framtíð Íbúðalánasjóðs. Við höfum séð það í gegnum tíðina, bæði nú um stundir og áður, að það eru öfl í samfélaginu sem vilja leggja niður Íbúðalánasjóð. Hann gegnir auðvitað gríðarlega miklu félagslegu hlutverki og landsbyggðarhlutverki. Hann hefur gegnt gríðarlega mikilvægu hlutverki á landsbyggðinni. Treystir hv. þingmaður bönkunum og einkamarkaðnum til þess að sinna hinu félagslega hlutverki og landsbyggðarhlutverkinu? Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér framtíð Íbúðalánasjóðs hvað varðar að uppfylla 

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi varðandi gagnrýni á einstaklinga og pólitísk tengsl. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er verið að gagnrýna menn af verkum þeirra. Að uppistöðu til fjallar skýrslan um verk manna. Það sem ég hef hins vegar verið að vekja athygli á er að þessi verk manna eru iðulega tengd pólitískri sannfæringu þeirra eða tengslum við tiltekna pólitíska flokka. Ég tel að ef slíkt er sett fram verði menn að gera grein fyrir því hvað þar hafi farið úrskeiðis eða hvort um einhverja misnotkun hafi verið að ræða. Ég vil líka leggja áherslu á að mönnum er mismunað hvað þetta varðar, það er ekki sama í hvaða pólitíska flokki menn eru eða aðstoðarmenn hverra þeir hafa verið. Það eru teknir tilteknir einstaklingar og þá sérstaklega framsóknarmenn og tengsl við Framsóknarflokkinn, en þarna koma við sögu ýmsir aðrir úr öðrum stjórnmálaflokkum án þess að þess sé getið, svo að talað sé alveg hreint út. Hvað varðar rannsóknarnefndina á okkar fund, nei. Þegar rannsóknarnefndin afhenti forseta Alþingis skýrslu sína um mánaðamótin júní/júlí í fyrra var störfum hennar lokið. Störf hennar birtast í fjórum bindum sem við erum búin að vera að fjalla um síðan.  Varðandi skoðanir mínar á húsnæðiskerfinu ætla ég að reyna að halda mig svolítið við skýrsluna í þessari 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Varðandi seinni spurninguna ætla ég að umorða hana lítillega: Er eitthvað í skýrslunni sem kallar á að við hverfum frá því að reka Íbúðalánasjóð á þann hátt sem við gerum í dag, með einhverjum breytingum þó, þannig að hann uppfylli það félagslega og landsbyggðarlega hlutverk sem hann hefur? Telur hv. þingmaður að eitthvað í skýrslunni kalli til að mynda á að Íbúðalánasjóður hætti starfsemi sinni, hætti útlánastarfsemi sinni, að eignasafnið verði selt, sjóðurinn verði einkavæddur eða eitthvað slíkt? Sýnir skýrslan ekki bara fram á það að það eru ýmsir þættir sem þarf að laga en engu að síður gegni Íbúðalánasjóður mikilvægu félagslegu og landsbyggðarlegu hlutverki?

Hæstv. forseti. Ég vil helst einskorða mig við það í þessum hluta umræðunnar að gera grein fyrir áliti meiri hlutans, en þar geri ég ráð fyrir að við séum ekki öll á sama máli hvað varðar framtíð íbúðalánasjóðskerfisins. Ég get þó upplýst að ég vil styrkja félagslega þætti í húsnæðiskerfinu enn betur en þeir eru tryggðir nú í gegnum Íbúðalánasjóð. Ég vil þó ekki um leið veikja sjóðinn sem slíkan og get gert grein fyrir þeim sjónarmiðum. Við hins vegar tókum þá ákvörðun, og það er í samræmi við lögin sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd starfar samkvæmt, að hafa engar skoðanir á stefnunni í húsnæðismálum, hvaða póll skuli tekinn. En ég vakti athygli á því í upphafi máls míns að rannsóknarnefndin gerir þetta, hún segir t.d. í inngangi sínum, með leyfi forseta: „Hvaðanæva má heyra ákall um endurskoðun á stöðu og hlutverki Íbúðalánasjóðs og áminningu um hið brýna hagsmunamál fólks að búa við öruggt og gott húsnæði sem það ræður við.“ Það er alveg rétt. Við viljum hafa traust og gott húsnæðiskerfi. En það kom líka fram hjá nefndinni þegar hún kom fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og kemur fram og er rauður þráður í rannsóknarskýrslunni, að hún taldi að lánveitingar ættu að uppistöðu til að fara til fjármálakerfisins. Það var rauður þráður í þessari rannsóknarskýrslu. Ég ítreka það 

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrir vandaða umfjöllun og yfirferð yfir skýrslu sem hlýtur að vera áfellisdómur fyrir þá sem að henni stóðu og þann sem lagði grunninn að gerð skýrslunnar. Þetta er mikið áhyggjuefni fyrir Alþingi, ekki aðeins hinn mikli kostnaður heldur líka hvernig að henni var staðið. Það er grafalvarlegt mál ef andmælaréttur, sem er ein af grunnstoðum mannréttinda og stjórnarskrárinnar, er ekki virtur. Það er grafalvarlegt. Hv. þingmaður vék aðeins að 90% lánum sem haf verið mikið til umræðu á Alþingi. Allar götur síðan ég tók hér sæti árið 2007 hef ég heyrt, sérstaklega frá þingmönnum Samfylkingarinnar, að þau séu upphaf og endir þess að hér varð hrun. Þeir kannast ekki við að hafa verið í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum á árunum 2007–2009 en 90% lánin gerðu það að verkum að hér varð hrun. Þannig var umræðan og ég man það mjög vel. Það sem gleymdist hins vegar var að nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar vildu ganga lengra þegar ákveðið var að fara í þá vegferð og vildu ekki einu sinni bíða eftir áliti ESA, sem ég held að sé áfellisdómur fyrir þá. Ég furðaði mig á því, vegna þess að ég sat fundinn í nefndinni þegar skýrsluhöfundar komu þangað, af hverju ekki var um það fjallað þegar hið svokallaða hámark var hækkað í tíð þessarar ríkisstjórnar. Mér fannst furðulegt að ríkisstjórnin sem hækkaði hámarkið og hellti olíu á eldinn, mætti segja, fengi ekki einu sinni umfjöllun í skýrslunni. Það hlýtur að segja okkur að við verðum að taka 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að gerð skýrslunnar hefur tekið tíma, hún hefur kostað mikla peninga, en það sem mér er efst í huga hvað varðar Alþingi og aðkomu Alþingis að þessum málum er hvernig við vinnum úr málum og hvaða skref við tökum inn í framtíðina. Það erum við að gera núna með álitsgerðum okkar og með umræðu. Ég vil taka fram að sitthvað sem snýr að stjórnsýslunni og er gagnrýnt í rannsóknarskýrslunni og við tökum undir í meirihluta- og minnihlutaálitum okkar varðandi formfestu, varðandi samskipti og sitthvað annað varðandi lögaðila hefur verið fært til betri vegar. Að því leyti hefur þessi vinna skilað jákvæðum árangri. Nú er að sjá til þess að við mótum hefð hvað varðar eftirlitshlutverk Alþingis 

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir síðustu orð hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Ég tel og verð að viðurkenna að til dæmis í þeirri nefnd sem ég stýri, umhverfis- og samgöngunefnd, hefur náðst mikil og góð sátt um vinnubrögð, um efnislega meðferð á þeim úrlausnarefnum sem þar eru til umfjöllunar. Og það stendur til bóta. Við verðum samt að segja það hreint og klárt að skýrslan sem hér er til umræðu er áfellisdómur yfir þeim sem að henni stóðu. Það er þannig. Það að andmælaréttur einstakra leikenda sem voru á sviðinu hafi ekki verið virtur er grafalvarlegt mál í lýðræðisþjóðfélagi, þjóðfélagi sem kennir sig við réttlæti, réttarríki, og hefur mannréttindi að leiðarljósi. Það er niðurstaðan. Að maður skuli verða vitni að því að vegið sé að þeim 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður segir að skýrslan og þessi vinna sé áfellisdómur yfir þeim sem að málinu stóðu. Hverjir voru það? Það vorum við, það var Alþingi. Ég leyfi mér að fullyrða að það hafi ekki verið annað en góður hugur þar að baki og ég efast ekki um að þeir sem hafa unnið rannsóknarskýrsluna hafi einnig viljað skila góðu verki, það hygg ég. Við gagnrýnum síðan ýmsa þætti í rannsóknarskýrslunni. Við höfum áhyggjur af þeim miklu fjárútlátum sem þetta hafði í för með sér. En ég legg áherslu á að við látum þetta verða til þess að móta hefð inn í framtíðina sem styrkir Alþingi í eftirlitshlutverki sínu. Það er það sem mér er efst í huga núna. Þess vegna þurfum við ekki að láta okkar verki lokið í dag, við þurfum að vanda til þessarar umræðu allrar, líka í dag 

Virðulegur forseti. Fjölmörg mistök voru gerð varðandi Íbúðalánasjóð og má deila um það hvort beinn kostnaður hvers heimilis í landinu verður 1 millj. kr. eða 2 millj. kr., en hvort tveggja er mikið. Ég er sammála framsögumanni að fyrst og fremst varð sá kostnaður til vegna pólitískra mistaka sem gerð voru hér á Alþingi. Við sem að þeirri umfjöllun komum, ég og hv. þingmaður og allir stjórnmálaflokkar, þurfum að læra af þeim mistökum en ekki að reyna að sópa þeim undir teppið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki í raun og veru niðurlagning félagslega húsnæðiskerfisins sem sé rót þeirra mistaka sem gerð voru. Verkamannabústaðakerfið og ódýr lán til leiguíbúða voru lögð niður í kringum aldamótin. Í kjölfarið skapaðist mikill vandi á húsnæðismarkaði og á Alþingi reyndu menn að mæta því fólki sem var í vanda með stjórnlausu offramboði af mjög dýru lánsfé. Það var aldrei raunsætt að fólkið sem fékk þetta lánsfé gæti staðið í skilum með lánið að fullu né heldur leigufélögin sem fengu hin nýju og dýru lán. Það var alltaf óhjákvæmilegt að skattgreiðendur mundu axla verulegt tjón. Þess vegna þurfum við sérstaklega að huga að því nú þegar við erum að endurreisa húsnæðiskerfið eftir efnahagshrunið að byggja aftur upp félagslegt húsnæðiskerfi í landinu þar sem fólki með lægri tekjur og meðaltekjur bjóðast kjör á íbúðarhúsnæði fyrir sig og fjölskyldur sínar sem það getur ráðið við og endar ekki með tugmilljarða eða hundruð milljarða bakreikningum fyrir skattgreiðendur eins 

Hæstv. forseti. Ég vil taka fram að ég skrifa ekki upp á að hér hafi verið gerð stórkostleg pólitísk mistök á árunum 2003–2004 með innleiðingu 90% lána, alls ekki. Ég hef gert grein fyrir því hvers vegna ekki. Mér þótti það, og þykir enn, vera mjög eftirsóknarverður þáttur. Mistökin eru gerð hjá fjármálakerfinu sem ætlaði að reyna að ryðja Íbúðalánasjóði út af markaði. Ég man þá atburðarás mjög vel og tók þátt í umræðu um þau mál þannig að ég skrifa ekki upp á að Íbúðalánasjóður sé þensluvaldurinn. Það er fjármálakerfið sem brást, það var fjármálakerfið sem ætlaði sér um of og það var fjármálakerfið sem hrundi og tók drjúgan hluta af íslensku samfélagi með í fallinu. Varðandi hinn félagslega þátt íbúðakerfisins tek ég undir að gerð voru mistök við breytingu á húsnæðiskerfinu undir aldalok þegar verkamannabústaðir voru lagðir af og það líka skert á annan hátt. Þetta átti sér langan aðdraganda. Í upphafi 10. áratugarins voru vextir á lánum til verkamannabústaða 1%. Í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks á fyrri hluta áratugarins voru þeir hækkaðir upp í 2,5% og síðan meira og farið að þrengja að þessum félagslega þætti. Síðan var farið út á þá braut að búa til einn íbúðalánasjóð og hinn félagslegi þáttur þar er að tryggja jafnræði á milli fólks hvar sem það býr í landinu. Það er hinn félagslegi þáttur þessa kerfis. Félagslegi þátturinn er líka í vaxtabótakerfinu. Þar kemur tekjutengdur stuðningur til sögunnar og í húsaleigubótum og öðru slíku. 

Virðulegi forseti. Ég get ekki tekið þátt í þeim leik að þetta hafi annaðhvort verið bönkunum eða Íbúðalánasjóði að kenna. Fjármálakerfið gerði mistök bæði varðandi Íbúðalánasjóð og bankana, enda töpuðu allir þeir aðilar gríðarlegum fjárhæðum, leiddu miklar hörmungar yfir tugi þúsunda heimila, stuðluðu hér að gríðarlegri fasteignabólu sem skapaði heilli kynslóð í landinu ótrúlega erfiðleika, og mér finnst að við í þinginu verðum að játa þann þátt sem að okkur snýr í málinu. Hitt vil ég spyrja hv. þingmann um að núna eftir efnahagshrunið er staða okkar sú að þeir sem tóku þessi lán í bönkunum hafa fengið miklu ríkulegri leiðréttingar en þeir sem tóku lánin hjá Íbúðalánasjóði. Pólitíska kerfið hefur líka brugðist í því að þeir sem tóku lán hjá einkabönkum og lentu í greiðsluerfiðleikum hafa fengið meiri stuðning, betri skuldaúrræði en fólkið sem fór til ríkisstofnunarinnar Íbúðalánasjóðs. 

Hæstv. forseti. Ég sagði ekki annaðhvort eða hvað varðar Íbúðalánasjóð annars vegar og bankana hins vegar. Ég sagði bara annaðhvort og þetta annaðhvort hjá mér voru bankarnir og fjármálastofnanir sem fóru út í það að lána fólki 100% óháð því hvert fjármagnið ætti að renna. Það var það sem gerðist. En að gera því skóna að pólitísk ákvörðun hér á þinginu um að fara í 90% lán, sem voru örfá og auk þess með þaki upp á 15,4 milljónir, hafi verið þensluvaldurinn og sett íslenskt hagkerfi og efnahagskerfi og fjármálakerfi á hliðina er að mínu mati algerlega út í hött. Mér finnst það vera gagnrýnivert í skýrslunni á hvern hátt rannsakendur draga taum bankanna hvað þetta varðar þegar vísað er aftur til átaka þessara ára. Varðandi Íbúðalánasjóðinn og leiðréttingar minni ég hv. þingmann á að við vorum samherjar á síðasta kjörtímabili þegar við vildum fara út í 

Forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um rannsóknarskýrslu um Íbúðalánasjóð. Ég mun ekki lesa nefndarálitið upp frá upphafi til enda heldur vitna beint í það á nokkrum stöðum en reyni annars að ræða málið eins og það blasir við mér. Mér finnst að það hafi verið nokkur lenska undanfarið að reyna að gera sem minnst úr þeim veilum sem voru, og eru sumar kannski margar hverjar enn, í stjórnkerfi okkar og stuðluðu með öðru að því að efnahagskerfið fór hér á hliðina með öllum þeim afleiðingum sem við þekkjum. Við höfum skipað rannsóknarnefndir og sumir vilja fremur beina sjónum sínum að þeim kostnaði sem orðið hefur við þær en því sem kemur fram í skýrslunum. Og það er sannarlega hætta á því að fólk verði meðvirkt í þeirri umræðu. Mér finnst skipta máli að við höldum vöku okkar og horfum gagnrýnum augum til fortíðarinnar og reynum að læra af henni í stað þess að líta á gagnrýnina sem persónulegar árásir á þá sem voru við völd eða stjórnuðu þeim stofnunum sem til skoðunar eru hverju sinni. Og þar kemur kannski fram mismunur í orðanotkun, sumir segja að menn séu bornir sökum, ég segi að þeir hafi verið gagnrýndir. Umræðan í dag er um skýrslu rannsóknarnefndar um Íbúðalánasjóð sem samþykkt var að setja á með þingsályktun þann 17. desember 2010. Skýrslan er gífurlega viðamikil og þess er enginn kostur að fara yfir öll atriði í henni en í nefndarálitum okkar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er farið yfir þau atriði sem helst voru reifuð í meðferð nefndarinnar. Ráðstafanir stjórnvalda er varða stefnu í húsnæðismálum á árunum 2003 og 2004 og viðbrögð bankanna við þeim og síðan aftur viðbrögð Íbúðalánasjóðs við þeim hafa orðið þjóðfélaginu dýr. Því verður ekki á móti mælt. Ef ég ætti í sem stystu máli að lýsa því að hvaða niðurstöðu ég hef komist við lestur og umfjöllun um þessa óskemmtilegu skýrslu þá er það fyrst eitt orð, óvarkárni, eða ætti ég að segja áhættusækni. Og til að setja aðeins kjöt á þau bein virðist vera að ef fólk hafi haft um einhverja kosti að velja hafi það alltaf valið þann kostinn sem bar með sér meiri áhættu. Því miður, virðulegi forseti, hallaði alltaf á ógæfuhliðina, þ.e. áhættan færði okkur alltaf meira tap en aldrei meiri hagnað. Þegar ég er að tala um þetta núna er ég að tala um ríkið, ég er að tala um almannahagsmuni, ég er að tala um meðferð á opinberu fé. Ef svörtustu spár rætast gæti uppsafnað heildartap bókfært og óbókfært numið allt að 270 milljörðum kr. segir í skýrslu rannsóknarnefndar. - Ég vitna til álitsins, en þar segir, með leyfi forseta: „Rannsóknarnefndin tekur fram að „[o]rðið tap hefur a.m.k. tvær nátengdar merkingar. Annars vegar þýðir það hvers konar fjárhagslegt tjón og hins vegar neikvæða rekstrarafkomu fyrirtækis eða stofnunar, þ.e. þegar gjöld eru hærri en tekjur.“ Þá tekur hún það fram að orðið tap sé notað „í fyrrgreindri merkingu, þ.e. hvers konar fjárhagslegt tjón, en orðið rekstrartap notað yfir hið síðarnefnda.““ Þegar rannsóknarnefndin setur upp þennan ramma og talar um að tap geti orðið 270 milljarðar þá er hún að tala um hvers konar fjárhagslegt tjón og vissulega er það ekki tjón sem er fært inn í rekstrarreikninga, efnahagsreikninga eða ársskýrslur fyrirtækja, en það sýnir hins vegar stærðargráðuna og það er alveg útskýrt í skýrslunni hvernig komist er að því. En ég segi: Vonandi og örugglega - eða eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans er mjög ólíklegt að hún nái þeim upphæðum, þessum 270 milljörðum. En á hinn bóginn er ljóst að tapið verður hátt á annað hundrað milljarðar og það er heilmikið fé. Ein milljón gæti farið allt upp í 2 milljónir á hvert heimili í landinu. Ekki má gera lítið úr því og horfa fram hjá því, en það er alla vega ekki á færi minni hlutans í nefndinni að meta hversu líklegt eða ólíklegt það er hve mikið tapið verður, en mikið verður það. Íbúðalánasjóður, segi ég aftur, er rekinn með ríkisábyrgð. Þess vegna mun allt það tap sem verður, og auðvitað hljótum við öll að vona að það verði sem minnst, leggjast á heimilin í landinu. Rannsóknarnefndin er mjög gagnrýnin á störf stjórnar og stjórnenda Íbúðalánasjóðs og telur að starfshættir stjórnarinnar hafi einkennst af illa skilgreindu hlutverki hennar og of víðu verksviði, svo og ónógri þekkingu stjórnarmanna á starfsemi sjóðsins sem útlánastofnunar. Einnig er gagnrýnt að stjórnin hafi ekki tryggt innleiðingu innri endurskoðunar og ýmislegt annað er tínt til, t.d. að stjórnin hafi ekki sett sér starfsreglur jafnvel þó stjórnin hafi verið óbreytt um árabil. Jafnframt er bent á að stjórnin hafi fyrst og fremst beint sjónum sínum að smámálum en ekki hinum stóru málum er vörðuðu stjórn sjóðsins. Vissulega væri þægilegast gagnvart því fólki sem starfaði að þessu máli á sínum tíma að vísa flestu þessu á bug en þá tel ég að við værum ekki að gera skyldu okkar. Gagnrýnin á því miður rétt á sér og minni hlutinn tekur undir hana. Því miður var fleiru ábótavant í þessum efnum en skortur á formfestu eða skortur á verkferlum. Það var fleira sem var að, því miður. Hvað varðar stefnuna í húsnæðismálum og stjórnsýslulega stöðu Íbúðalánasjóðs var hvort tveggja óljóst og þá er fyrst og fremst við stjórnmálamenn að sakast. Í áliti meiri hluta segir, með leyfi forseta, að það hafi verið „skýr stefna stjórnvalda og stjórnmálanna að reka félagslegan Íbúðalánasjóð sem veitti lán á grundvelli almennra skilyrða með jafnræði í huga, auka aðgengi almennings að lánsfé til húsnæðiskaupa og stuðla að lægri vöxtum.“ Virðulegi forseti. Mér virðist það alveg kýrskýrt að ef rannsóknarnefnd sem skoðar sviðið hálfum áratug eftir á metur það svo að þetta hafi ekki verið alveg skýrt þá er við stjórnmálamenn að sakast. Það er nefnilega ekki nóg að stjórnmálamenn vilji hafa hlutina einhvern veginn. Þeir verða að gera hlutina og umgjörðina þannig úr garði að ekki fari á milli mála hvernig það eigi að vera. Hvað varðar skuldabréfaskiptin og uppgreiðsluáhættu ætla ég að taka þann kostinn að lesa upp úr nefndaráliti okkar minni hlutans orðrétt, með leyfi forseta: „Minni hlutinn tekur undir með rannsóknarnefndinni að uppgreiðsluáhættunni hafi ekki verið gefinn nægur gaumur og að óraunsætt traust hafi verið lagt á að áhættustýringarkerfi gæti leyst vandann. Einnig er tekið undir það sjónarmið rannsóknarnefndarinnar að ábyrgðin sé fyrst og fremst þingsins að samþykkja gölluð lög. Breytir þar engu um þó að um upplýsta ákvörðun hafi verið að ræða. Ljóst er að með ákvörðun um breytingu á fjármögnun húsbréfakerfis Íbúðalánasjóðs, þar sem gert var ráð fyrir að fjármögnunarbréf sjóðsins yrðu hvorki innkallanleg né að lántakar þyrftu að greiða uppgreiðslugjald, tók löggjafinn mikla áhættu. Jafnframt er tekið undir með rannsóknarnefndinni um að samkomulag við lífeyrissjóði um að útdráttur yrði einungis gerður þannig að dregið væri úr bréfum í þeim flokki sem uppgreidd lán tilheyrðu, flokkur á móti flokki, hafi takmarkað svigrúm Íbúðalánasjóðs til að bregðast við uppgreiðslum. Vissulega kom fram á fundum nefndarinnar að fyrrum framkvæmdastjóri sjóðsins taldi þetta hafa haft óveruleg áhrif en engin gögn hafa verið lögð fram sem sýna það. Hvað varðar skuldabréfaskiptin sjálf virðist að hin áhættusamari leið hafi verið valin, þ.e. að fara í ein stór skipti í stað fleiri minni. Hið sama gildir um val á ráðgjöf erlendra aðila en valið stóð á milli JP Morgan og Deutsche Bank og var sá valinn sem mælti með að því er virðist áhættusamari leið. Minni hlutinn tekur ekki afstöðu til meintrar reiknivillu við ákvörðun skiptiálagsins sem hafi kostað 1,5 milljarða kr. (núvirði 3,5 milljarðar kr.)“ - þ.e. miðað við verðlag árið 2012 - „en þar virðist standa orð á móti orði rannsóknarnefndarinnar og fyrrverandi stjórnenda Íbúðalánasjóðs og Deutsche Bank.“ Í áliti minni hlutans kemur fram að við teljum auðvitað ekki að loforðið um hækkun lána Íbúðalánasjóðs hafi valdið þeirri miklu verðsprengju sem varð á íbúðamarkaði eða valdið bankahruninu en hins vegar held ég að ljóst sé að loforðið hafði áhrif á hegðun bankanna og útrás þeirra á þann markað og viðbrögð Íbúðalánasjóðs við þeirri útrás urðu ekki til þess að ró færðist yfir. Hvað varðar viðbrögð Íbúðalánasjóðs við samkeppninni frá bönkunum telur minni hlutinn engan vafa leika á að varhugavert var að halda áfram útgáfu íbúðabréfa þegar uppgreiðslur streymdu inn í Íbúðalánasjóð og var það eins og í mörgum ákvörðunum sem teknar voru á þeim tíma enn til að auka á áhættu með almannafé. Þá telur minni hlutinn ljóst að þó svo að Íbúðalánasjóður hafi reynt að bregðast við ástandinu notaði hann ekki ákjósanlegustu leiðina sem var að kaupa eigin bréf. Bendir þetta enn fremur til þess að Íbúðalánasjóður hafi lagt ríka áherslu á að reyna að halda markaðshlutdeild sinni og þar með auka áhættu ríkissjóðs. Rannsóknarnefndin telur að Íbúðalánasjóður hafi með lánasamningum við banka og sparisjóði tekið óþarfaáhættu og að sjóðurinn hafi með þeim fjárveitingum fjármagnað lánveitingar bankanna til einstaklinga sem hafi aukið enn meira á þenslu. Minni hlutinn tekur undir þetta. Einnig leikur vafi á hvort sjóðurinn hafi farið á svig við lög og eigin reglur með þeim samningum. Þessar lánveitingar eru vissulega ekki stór hluti af þeirri þenslu sem varð á markaðnum á þeim tíma. Það afsakar þó ekki gjörninginn enda hefði sjóður í eigu ríkisins átt að gæta varúðar fremur en taka þátt í dansinum. Því mætti segja að verðbólan á fasteignamarkaði hafi að hluta til verið fjármögnuð af Íbúðalánasjóði með ábyrgð ríkisins - að hluta til. Rannsóknarnefndin gagnrýnir vinnubrögð Íbúðalánasjóðs hvað varðar áhættustýringu og telur þekkingu og skilningi starfsmanna sjóðsins hafa verið ábótavant. Við í minni hlutanum tökum undir það. Vissulega höfðu þeir einhverja ráðgjafa en ekki verður ályktað af viðtölum við þá að áhættustýringin hafi ekki verið í molum. Minni hlutinn tekur, líkt og meiri hlutinn, undir þá gagnrýni og áréttar að ekki hafi verið nægilega strangar reglur um mat á greiðslugetu og áreiðanleika útlána til lögaðila og að eftirlit stjórnar sjóðsins með lánveitingum og lögaðilum hafi ekki verið fullnægjandi. Þá telur minni hlutinn að hafi stjórnendur sjóðsins haft áhyggjur af framvindu mála varðandi lánveitingar til leiguíbúða hafi þeim borið skylda til að vekja á því athygli og koma viðvörunarorðum til þess ráðherra sem ábyrgð ber á málaflokknum. Minni hlutinn telur einnig, líkt og meiri hlutinn, að löggjafinn hefði mátt grípa fyrr inn í með setningu laga um ríkari skilyrði lánveitinga til leigufélaga. Virðulegi forseti. Ekki er alltaf nóg að segja að farið sé að lögum eða að lög séu ekki brotin, það þarf að huga að því hvaða áhrif það hefur að fara að lögum. Einhvern heyrði ég segja eða ég rakst á það einhvers staðar nýlega að þetta væri munurinn á því að líta á lög rómverskum eða grískum augum. Þá ætla ég aðeins að víkja að útboði á innheimtu og tengdri þjónustu sem fram fór árið 1999. Því miður er það landlægt hér á landi að taka lög um opinber útboð ekki mjög alvarlega. Það virðist einnig hafa átt við um Íbúðalánasjóð. Hann fór í eitt útboð þegar rétt hefði verið að fara í tvö og verkefnið var ekki nógu vel skilgreint. Það er engin afsökun í því efni að þeir sem áhuga hefðu á verkinu hefðu getað aflað sér upplýsinga. Þá liggur ljóst fyrir að efna hefði átt til nýs útboðs eftir að samningnum við Fjárvaka hafði verið rift og breytir engu í því efni að líklegt hafi verið að sjóðurinn hefði þurft að semja við sparisjóð vegna þess að bankarnir hefðu ekki haft áhuga á að gera slíkan samning við sjóðinn. Minni hlutinn tekur undir gagnrýni rannsóknarnefndarinnar á samning við Sparisjóð Hólahrepps um ávöxtun 300 millj. kr. öryggissjóðs Íbúðalánasjóðs og telur það ekki til málsbóta að engir fjármunir hafi tapast. Minni hlutinn telur einnig varasamt að vísa alveg frá gagnrýni um samninga um hlutdeild Fjárvaka í ávinningi sparisjóðsins af samningi við Íbúðalánasjóð, líkt og meiri hlutinn gerir, á þeirri forsendu að þetta málefni heyri „því fremur undir rannsókn á sparisjóðunum“. Rannsóknarnefndin gagnrýnir þá sem hafa áttu eftirlit með Íbúðalánasjóði, þ.e. Alþingi, félagsmálaráðuneyti, Fjármálaeftirlitið, Seðlabankann og Ríkisendurskoðun. Minni hlutinn tekur undir með meiri hlutanum að það er álitamál, nánar tiltekið pólitískt álitamál, að hve miklu leyti rétt er að löggjafinn afsali sér völdum til framkvæmdarvaldsins, í þessu tilfelli tilnefningu í stjórn Íbúðalánasjóðs. Sá háttur hefur mjög verið hafður á undanfarin ár og við getum velt fyrir okkur hvort rétt var að gera þetta að á sínum tíma eða hvort rétt væri að breyta þessu aftur. Minni hlutinn telur nauðsynlegt að Alþingi nýti þau verkfæri sem það hefur til að sinna eftirlitshlutverki sínu en telur ekki ástæðu til að tíunda í þessu áliti hvað nákvæmlega var gert enda erfitt eftir á, held ég, að meta hvort nógu vel hafi verið að verki staðið. En það er alveg ljóst að heilmikið var af fyrirspurnum en hvort það var nóg treystir minni hlutinn sér ekki að taka afstöðu til. Líkt og meiri hlutinn tekur minni hlutinn undir með rannsóknarnefndinni að vanda þurfi lagasetningu og áréttar mikilvægi þess að þingmönnum gefist gott ráðrúm til að taka lagafrumvörp til faglegrar skoðunar, upplýstrar málefnalegrar umræðu og afgreiðslu. Minni hlutinn getur þó ekki tekið undir þá skoðun meiri hlutans að afstaða rannsóknarnefndarinnar til vinnubragða Alþingis á þessum tíma skýrist af því að rannsóknarnefndin sé ekki sammála þeirri meginstefnu í húsnæðismálum sem mótuð var á Alþingi á sínum tíma. Minni hlutinn telur sig ekki hafa forsendur til að meta réttmæti gagnrýni rannsóknarnefndarinnar þess efnis að sérfræðiþekkingu hafi skort í félagsmálaráðuneyti umfram það sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Við teljum okkur ekki hafa forsendur til að segja af eða á um það eða bera það til baka. Minni hlutinn telur það hins vegar ekki málsbætandi fyrir stjórnvöld, líkt og skilja má af áliti meiri hlutans, að gagnrýni rannsóknarnefndarinnar byggist á pólitískri afstöðu nefndarinnar. Mig langar aðeins að nefna eitt að lokum, það kemur reyndar ekki fram í nefndarálitinu en ég vil bæta því hérna við, en það er vegna umfjöllunar um einstaklinga. Það er hárrétt sem kemur fram í áliti meiri hlutans og kom mjög skýrt fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar áðan að auðvitað má ekki dæma fólk fyrir pólitískar skoðanir sínar og fólk má ekki gjalda fyrir pólitískar skoðanir sínar. En ekki er hægt að horfa fram hjá því að pólitísk tengsl og pólitískar ráðningar hafa lengi viðgengist í stjórnmálum. Þann sið þarf að uppræta og ráða fólk til starfa á grundvelli hæfileika þess og menntunar en ekki stjórnmálaskoðunar, tengsla, vensla eða skyldleika við ráðamenn. Sú lenska verður ekki upprætt nema viðurkennt sé að hún tíðkist. Menn mega þá heldur ekki gjalda fyrir stjórnmálaskoðanir sínar eða tengsl eða skyldleika við ráðamenn. Ég tel rétt að nefna það að vissulega var mikið fjallað um þetta í nefndinni. Okkur telst til að nefndin hafi fundað í um 20 tíma og auðvitað fór mikill tími hjá einstökum nefndarmönnum í að kynna sér málin þannig að mikill tími hefur farið í þetta starf. Aðeins varðandi rannsóknarnefndir og samstarf við þingið. Ég vil segja eitt, og þá segi ég það frá eigin brjósti, að það að rannsóknarnefndir séu sjálfstæðar þýðir ekki það að skrúfað sé frá krana og þær geti fengið alla þá fjármuni sem þær þurfa. Sjálfstæði þýðir ekki það að einhver megi ekki hafa skoðun á því hvað verið er að gera. Sjálfstæði þýðir það að þú átt ekki að vera með puttana í verkefninu sjálfu en þú getur búið því umgjörð. Ég get alveg tekið undir að ef eitthvað er þá get ég bara lagt þá gagnrýni fram sjálf. Ég tel að yfirstjórn þingsins hefði átt að hafa afskipti af því hvernig þetta verkefni um Íbúðalánasjóð þandist út og eins hvernig virðist vera líka með sparisjóðaskýrsluna sem ekki er enn komin. Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir að hafa fengið auka tíu mínútur til að tala. Mér sýnist ég vera búin með fimm mínútur af þessum auka tíu mínútum og ætla bara að eiga hinar fimm mínúturnar inni þangað til einhvern tíma síðar. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég sit í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem áheyrnarfulltrúi og get þar af leiðandi ekki skrifað nefndarálit og get ekki verið á nefndaráliti en ég get lýst mig samþykka nefndaráliti ef svo ber undir. Í þessu máli verð ég að segja eins og er að ég er aðalmaður í fjárlaganefnd, sem er sú nefnd sem ég sit í, og fór mjög mikill tími í nóvember og desember í fjárlaganefnd og ég sat því ekki alla fundina, og þurfti reyndar að sleppa mjög mörgum fundum, í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem verið var að fjalla um þetta mál. Ég er því samþykk hvorugu nefndarálitinu en nefndarálit minni hlutans lýsir kannski betur skoðun minni á málinu. Mér finnst ég samt ekki hafa forsendur til að meta hvort þessi skýrsla sé í megindráttum röng eða rétt eða gefa henni einkunn. Það eru ákveðin atriði þarna sem meiri hlutinn gagnrýnir og það er til dæmis þegar verið er að meta tap sjóðsins, hvort það sé hægt að reikna sem 270 milljarða eða 64 eins og mig minnir að Íbúðalánasjóður sjálfur haldi fram. Ég veit ekkert um það en það er ljóst að tap sjóðsins er gríðarlegt og það veit í rauninni enginn með vissu hversu mikið það verður því að Íbúðalánasjóður starfar enn þá, en það er vegna þess að ríkið leggur honum til fé á hverju einasta ári og það eru nokkrir milljarðar á ári. Ég held að vandamálið við skýrsluna og þetta mál sé að það eru eiginlega pólitísk fingraför á því allan hringinn. Þetta er gagnrýni á störf mjög margra en það er kannski ekkert skrýtið því að eins og staðan er í dag hafa ýmis mistök verið gerð. Varðandi 90% lánið kom fram í máli hv. formanns nefndarinnar að í rauninni hafi Íbúðalánasjóður aldrei náð að veita mjög mörg 90% lán og það er alveg rétt, en Íbúðalánasjóður lánaði svo bönkunum, sparisjóðum og Landsbankanum í þeirri viðleitni að reyna að koma peningum sínum í lóg. 90% lánin og loforð Framsóknarflokksins á sínum tíma finnst mér samt hafa verið svolítið glannalegt því 90% lán til 40 ára, jafngreiðslulán, eru ekki góð hugmynd. Ef ég man rétt sendi Seðlabanki Íslands umsögn um þetta mál og benti á að það ætti þá að stytta lánstímann í 30 ár. Ef það væri 90% lán ætti lánstíminn ekki að vera lengri en 30 ár. Það hljómar skynsamlega, mundi maður halda, en á það var ekki hlustað. Svo er líka annað sem kemur fram í skýrslunni sem er að Íbúðalánasjóður veitti 90% lán með ákveðnum skilyrðum. Þá voru 20% af láninu á hærri vöxtum, og það er ekkert óeðlilegt, en þakið var lágt, um 8–9 milljónir. Maður velti fyrir sér hvort það hafi virkilega verið nauðsynlegt að fara í þá aðgerð þegar þetta var mögulegt og svo má líka segja að sú ákvörðun að leyfa Íbúðalánasjóði að veita 90% lán hafi orðið til þess að bankarnir fóru að gera slíkt hið sama, þeir voru reyndar fyrri til. Síðan er það breytingin á kerfinu sem var gerð 2004. Það eru augljóslega gerð mistök þar og þetta með að Íbúðalánasjóður hafi ekki keypt eigin bréf. Allt kemur það fram í skýrslunni og er gagnrýnt. Þá er líka alveg ljóst að gríðarlegur skaði hlaust af lánveitingum til lögaðila og leigufélaga. Það er ansi margt sem fór úrskeiðis og við erum í sjálfu sér ekki búin að bíta úr nálinni með það enn þá og þá er óhjákvæmilegt að einhverjir verði gagnrýndir. Hvort það hefði átt að veita andmælarétt, það má vel vera. Ég held að það hafi reyndar ekki verið gert í rannsóknarskýrslu Alþingis um aðdragandann að hruni bankanna en ég veit að það er verið að gera í sparisjóðaskýslunni og má vel vera að það sé rétt. Það sem mér finnst mikilvægast í þessu máli er að við lærum af skýrslunni og afgreiðum hana ekki þannig, sem mér finnst svolítill „tendens“ til að gera, að ekkert mark sé á henni takandi, það er ekki svo. Ég get líka tekið undir að það hefði verið betra að hún hefði verið orðuð varfærnislegar. Það er stundum tekið sterkt til orða og það rýrir aðeins skýrsluna en hún er stútfull af staðreyndum og er mikilvægt plagg, þannig að ég held að mjög nauðsynlegt sé að við lærum af henni. Og hvaða lærdóm getum við dregið? Að taka varúðarorð alvarlega. Það komu inn umsagnir og alls konar álit stofnana og hinna og þessara í öllu ferlinu, hvort sem um ræddi 90% lánin eða breytinguna á kerfinu 2004. Kannski var ekki hlustað nógu vel. Það má segja að þegar stjórnmálamenn lofa einhverju sem virkar of vel til að geta verið satt þá er ástæða til að staldra við og skoða málin betur, hvort sem það er 90% lán eða skuldaniðurfelling. Það getur endað sem kostnaður og áhætta á skattgreiðendum. Varðandi rannsóknarnefndirnar vil ég taka undir það sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði áðan. Það er áhyggjuefni hversu mikill kostnaðurinn við þær er og að utanumhaldið um rannsóknarnefndirnar virðist eiginlega vera ekki neitt. Þetta er eins og opinn tékki á ríkissjóð og það er ekki gott. Þessi skýrsla tók lengri tíma og kostaði meira en gert var ráð fyrir og það sama á við um sparisjóðaskýrsluna þannig að nú er verið að tala um 1,5 milljarða í rannsóknarskýrslur af almannafé og þá er eins gott að við lærum eitthvað af þeim. 

Virðulegi forseti. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð var lengi í vinnslu. Kostnaður við skýrsluna nam um 248 millj. kr. Viðfangsefnið var stórt hjá skýrsluhöfundum, svo stórt að vonlaust var að meta umfangið í byrjun, enda ekki nógu vel skilgreint hjá höfundum þeirrar þingsályktunar sem byggt var á. Afraksturinn veldur vonbrigðum svo ekki sé meira sagt. Það er alltaf vont að blanda saman pólitík og rannsóknarvinnu eins og þessari. Því miður virðast menn hafa fallið í þá gryfju á eftirminnilegan hátt hér. Mikið vantar upp á hlutlæg vinnubrögð og því verður skýrslunnar aðallega minnst sem ágætisplaggs um sögu íbúðalána á Íslandi, lítils annars. Mín spá er sú að eftir einn dag eða tvo fari skýrslan ofan í skúffu og það heyrist ekki meira af henni. Nokkurra klukkustunda karp í þinginu, er það 248 millj. kr. virði? Nei, ég held ekki og ég veit að svo er ekki. Þetta kennir þinginu vonandi að vanda betur til verka. Það er ekki nóg að heimta rannsóknarskýrslur um allt og ekkert, þingið verður að skilgreina verkið vel og setja upp kostnaðaráætlanir. Rannsóknarskýrslur geta verið af hinu góða. Þær eiga að geta veitt okkur mikilvæga innsýn í það sem miður hefur farið í fortíðinni þannig að við getum lært af þeim. Það gerist þó bara ef vandað er til verka. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vandaði til vinnu sinnar eins og kostur er. 20 gestir sem tengdust málinu með beinum og óbeinum hætti komu fyrir nefndina og þrír símafundir voru haldnir með erlendum aðilum sem voru í tengslum við Íbúðalánasjóð. Allir fundir nefndarinnar utan tveggja voru opnir og var bein útsending frá þeim á sjónvarpsrás Alþingis, á vef Alþingis og í ríkissjónvarpinu. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar telur að harkalega sé að orði komist í skýrslunni og að meginstefnu til sé ekki hægt að taka undir þá áfellisdóma sem þar koma fram. Hver er svo niðurstaðan eftir öll stóryrðin sem fallið hafa í þingsal um málefni Íbúðalánasjóðs? Tap sjóðsins er ekki 270 milljarðar eins og rannsóknarnefndin hefur haldið fram. Nær væri að tala um 64 milljarða sem er sú tala sem stjórn Íbúðalánasjóðs hefur lagt fram. Rannsóknarnefndin byggði tölu sína meðal annars á að allir lántakendur mundu borga upp lán sín á sama tíma, nánast á sama augnabliki. Það eru furðulegar talnaæfingar svo ekki sé meira sagt. Formfesta í samskiptum aðila í stjórnsýslunni hefði vissulega mátt vera betri eins og réttilega er bent á í skýslunni. Rannsóknarskýrslan gerir hins vegar of lítið úr þekkingu og hæfi stjórnarmanna Íbúðalánasjóðs, enda voru þeir skipaðir í samræmi við gildandi lög þess tíma. Höfundar rannsóknarskýrslunnar segja að það hafi vantað skýra húsnæðisstefnu. Stefnan var alltaf skýr: Að reka félagslegan Íbúðalánasjóð sem veitti lán á grundvelli almennra skilyrða með jafnræði í huga, að aðgengi almennings að lánsfé yrði aukið og að stuðla að lægri vöxtum. Sú stefna kom víða fram, m.a. í lögum um húsnæðismál. Rannsóknarnefndin gagnrýnir hvernig staðið var að svokölluðum skuldabréfaskiptum árið 2004 þegar húsnæðisbréfum var skipt yfir í ný íbúðabréf. Gagnrýnt er að ekki skuli hafa verið hlustað á viðvaranir Seðlabankans. Þau mál voru rædd á þingi, m.a. uppgreiðsluáhættan, þannig að mönnum var fullkunnugt um málið þegar ákvarðanir voru teknar. Rannsóknarnefndin telur að reiknivilla við útreikning svokallaðs skiptiálags hafi á sínum tíma kostað sjóðinn 1,5 milljarða kr. eða 3,5 milljarða á verðlagi ársins 2012. Hér komu skrýtnir hlutir upp við skoðun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Rannsóknarnefndin hafði nefnilega aldrei fyrir því að ræða við þá sem reiknuðu út skiptiálagið en það voru starfsmenn Deutsche Bank. Það var stjórnskipunarnefnd Alþingis sem ræddi fyrst við þá á símafundi og fékk botn í málið. Þeir sem rukkuðu þessar 248 millj. fyrir skýrslugerðina nenntu ekki að taka upp símtólið. Málið er ekki flóknara en það. Rannsóknarnefndin telur að hin svokölluðu 90% lán hafi verið vegferð sem endaði illa og hér hefur verið vinsælt að benda á Framsóknarflokkinn sem sökudólg. Um það má segja ýmislegt en byrjum á þessu: Íbúðalánasjóður veitti aðeins 40 lán sem náðu hinu nýja 90% verðhlutfalli á höfuðborgarsvæðinu á árinu 2005, þ.e. fyrsta árinu eftir að þessar reglur tóku gildi. Ný útlán sjóðsins til einstaklinga á þeim tíma námu 2–3 milljörðum kr. á mánuði. Á sama tíma deildu bankarnir út tugum milljarða kr. mánaðarlega til einstaklinga í formi íbúðalána. Íbúðalánasjóður var ekki lengur samkeppnishæfur. Bankarnir buðu 100% lán án hámarksfjárhæðar á meðan Íbúðalánasjóður bauð hæst upp á 15,5 millj. kr. hámarkslán með 90% veðhlutfalli. Hvað þýddi þetta? Jú, fólk fór að greiða upp lánin hjá Íbúðalánasjóði og færði sig yfir í bankana. Var það kosningaloforð Framsóknarflokksins sem var skaðvaldurinn? Auðvitað hljómar það vel í hinni daglegu Morfís-ræðukeppni sem á sér stað hér í þingsölum, en stundum verða þingmenn að sætta sig við sannleikann. Gleymum ekki nokkrum dyggum stuðningsmönnum við 90% leiðina frá stjórnarandstöðunni. Þegar beðið var eftir niðurstöðu frá Eftirlitsstofnun EFTA á sínum tíma hvort í lagi væri að veita 90% lán kom fram tillaga frá þingmönnum Samfylkingarinnar, hv. þingmönnum Jóhönnu Sigurðardóttur, Helga Hjörvar og Katrínu Júlíusdóttur, þar sem þau hvöttu til þess að þegar í stað yrði boðið upp á slík lán, 90% lán, þó að niðurstaða Eftirlitsstofnunar EFTA lægi ekki fyrir. Helgi Hjörvar hafði þetta orðrétt að segja árið 2004 um 90% lánin, með leyfi forseta: „En ég held að það sé mikilvægt vegna fasteignamarkaðarins og væntinga í samfélaginu að ráðherrann staðfesti að það sé fyrirætlun ríkisstjórnarinnar, að því gefnu að eftirlitsstofnunin fallist á málið, að hér verði í boði á þessu kjörtímabili 90% lán, að hámarki 18 millj. kr., til íbúðakaupa þannig að markaðurinn og þeir sem eru í íbúðakaupahugleiðingum geti gengið út frá því sem vísu að gefi ESA grænt ljós verði þetta þær heimildir sem tiltækar verði íbúðakaupendum í síðasta lagi vorið 2007.“ Þetta var hv. þm. Helgi Hjörvar hér í ræðustól fyrir rétt um 10 árum. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en vil aðeins í lokin ræða um efnistöku rannsóknarnefndarinnar. Eins og fram kemur í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er mikilvægt að þeir sem skipa rannsóknarnefndina taki starf sitt alvarlega og vinni það af heilindum og fagmennsku. Rannsóknarnefndarmenn bera ekki persónulega ábyrgð á orðum sínum heldur ber íslenska ríkið ábyrgð á athöfnum þeirra eftir almennum reglum hvort sem mál er höfðað fyrir innlendum eða erlendum dómstólum. Það er því mikilvægt að hófs sé gætt í orðalagi og að staðhæfingar séu réttar og ekki sé vegið að mannorði manna. Nokkuð vantar hér upp á. Það er líka nauðsynlegt að verkefni rannsóknarnefnda almennt sé skýrt afmarkað þannig að hægt sé að leggja raunhæft mat á hversu lengi þær þurfa að starfa og hver heildarkostnaðurinn muni verða. Hér brást þingið gjörsamlega að mínu mati. Ég held að við getum lært ýmislegt af þessu máli. Rannsóknarskýrslur geta verið nauðsynlegar eins og ég sagði í upphafi máls míns. Við þurfum hins vegar að hefja þær upp fyrir pólitískt far þannig að umræðan fari ekki að snúast um að annarlegar hvatir hafi ráðið gerð þeirra eða niðurstöðu. Þetta er spurning um að vanda til verka, búa til ákveðinn ramma um verkið og átta sig á umfangi þess og kostnaði. Það mun skila okkur betra verki.

Forseti. Mig langar að vara við því að gera lítið úr skýrslum sem Alþingi hefur kallað eftir. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, það er nauðsynlegt að þegar Alþingi kallar eftir skýrslum sé betri yfirsýn og nánari afmörkun á verkefnunum en hefur tíðkast hingað til nema þegar skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis var gerð. Þar var góður rammi og gott samskiptaflæði á milli þeirra sem stóðu að þeirri skýrslu og Alþingis. Það er mikilvægt að við fáum skýra mynd af því hvað fór úrskeiðis í aðdraganda hrunsins og að við lærum af því. Ég get einhvern veginn ekki tekið undir að það sé einhverri einni tegund hagsmunaaðila að kenna hvernig fór fyrir Íbúðalánasjóði. Ég held að það sé margþætt og ég held að hver og einn sem ber ábyrgð á því hvernig fór verði að horfast í augu við það. Mér sýnist á öllu miðað við hvernig fjallað er um þessa skýrslu að við séum komin í hefðbundnar átakalínur um hugmyndafræði. Það var áhættusækni í sjóðnum, það vitum við öll. Það voru pólitískar óheppilegar tengingar í sjóðnum, það vitum við öll. Ástæða hrunsins og ástæðan fyrir því hvernig fór var ekki eingöngu fjármálakerfinu að kenna eða þeim sem ráku banka. Við skulum öll minnast þess hvernig þessir bankar skiptu um hendur. Mér finnst það töluverð einföldun, með fullri virðingu, að varpa allri ábyrgðinni yfir á fjármálakerfið. En hvað ætlum við að læra? Miðað við þær umræður sem hér eru finnst mér eins og við ætlum ekki að læra neitt. Við munum þá væntanlega heldur ekki neitt læra af þeirri rannsóknarskýrslu sem verið er að gera um sparisjóðina. Ekki ætlum við að læra mikið af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Hér var samþykkt einróma þingsályktunartillaga á sínum tíma en við erum komin mjög stutt með að gera að veruleika allt það sem við ætluðum okkur með þeirri þingsályktun. Við ætluðum líka að reyna að draga einhvern lærdóm af þessu hruni en því miður upplifði ég það ekki sem raunveruleikann. Ég vil ekki endurreisa neitt gamalt kerfi. Ég vil að við þingmenn höfum framsýni og nýja sýn á það hvernig við ætlum að gera nýtt kerfi. Við getum ekki endurskapað verkamannabústaðakerfið og við getum ekki tjaslað upp á Íbúðalánasjóð í óbreyttri mynd. Eftir hrunið hafa líka verið gerð mörg mistök í Íbúðalánasjóði. Það voru veitt lán sem mér er fyrirmunað að skilja hvernig var hægt að finna röksemdir fyrir. Þá er ég að tala um lán til aðila sem ætluðu til dæmis að byggja leiguíbúðir. Það verður að gera eitthvað með þær eignir sem eru í Íbúðalánasjóði. Það er neyðarástand á leigumarkaði. Það er neyðarástand hjá mjög mörgum. Allt of margar fjölskyldur, fleiri þúsund manneskjur, búa í ólöglegu húsnæði. Af hverju getur Íbúðalánasjóður ekki brugðist við því? Það er af því að hann er fastur í hefðbundinni gamalli skotgrafaátakalínu úr fortíðinni. Eins og maður heyrir fólk tala hér líður mér eins og ég sé í súrrealískum heimi þar sem ekki er hægt að gera neitt af því að það er alltaf einhverjum öðrum að kenna, einhverjum öðrum stjórnmálaflokki sem þá var við völd o.s.frv. Ég biðla til ykkar, hv. þingmenn, að við komum okkur út úr þessum ömurlega veruleika. Það er fólk að bíða eftir því að við hlustum á ákall þess. Við erum ekki að hlusta, við erum hér í hefðbundnum átakalínum sem eru mjög þreytandi, óþolandi og niðurdrepandi. Ég sé ekki neinn skýran lærdóm og það hryggir mig. Margt gagnlegt kom fram í þessari skýrslu en þegar við förum yfir það hvaða lærdóm við ætlum að draga af henni skortir allan vilja og alla sýn til að gera það. Og það er dapurlegt.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir sagði að það væri mikil einföldun að segja að bankahrunið hefði verið orsök þess tjóns sem við sitjum uppi með vegna Íbúðalánasjóðs. Ég vildi þá gjarnan vita hvað annað hefði valdið því tjóni. Er hv. þingmaður að segja að það sé vankunnátta starfsmannanna? Fóru þeir ekki að lögum? Var það einhvers konar vanræksla eða hvað var það? Hvað olli tjóninu? Ég sé auðvitað ekki annað sjálfur en að þegar Alþingi ákveður að sjóður eins og Íbúðalánasjóður fari í áhætturekstur séu einhverjar ákvarðanir teknar sem valda tjóni, þ.e. að útlán tapist. Engin fjármálastofnun sem stundar slík viðskipti tapar ekki einhverjum útlánum. En er einhver ástæða til að ætla að eitthvað annað en bankahrunið sem slíkt, hrun fjármálastofnana, sé meginorsökin fyrir því stóra tjóni sem við sitjum uppi með núna? Ég vildi gjarnan fá að vita það.

Herra forseti. Hv. þingmaður hefur eitthvað misskilið ræðu mína og kannski hef ég ekki verið nægilega skýrmælt. Það sem ég átti við var að það væri einföldun að kenna eingöngu fjármálafyrirtækjunum um og segja þau ábyrg fyrir ástandinu hjá Íbúðalánasjóði. Margir bera ábyrgð, bæði þeir sem smíðuðu reglurnar í kringum Íbúðalánasjóð, væntanlega þá þingmenn, stjórnmálamennirnir, og þeir sem áttu þátt í að skapa þessi lög í ráðuneytunum. Það var líka sofandaháttur fjölmiðla sem og hjá hinu akademíska samfélagi. Það sem ég átti við er að það er margþætt af hverju fór sem fór. Að sjálfsögðu kemur bankahrunið ekki úr einhverju tómarúmi. Það er aðdragandi að því og það er það sem við erum væntanlega að skoða. Hver ber ábyrgð á aðdragandanum? Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að vitanlega er það kerfið sem hér er smíðað, það að heimila að sjóður sem er rekinn á ríkisábyrgðum fari út í áhættusækið umhverfi. Ég er alveg sammála því, það hefur verið einhver minni háttar misskilningur og ég hef væntanlega ekki verið nægilega skýr. Ég átti bara við að í orðum hv. formanns nefndarinnar verður svolítið einhlítt hver ber ábyrgð. Ég held að ábyrgðin liggi hjá mörgum alveg eins og alltaf er og þess vegna kalla ég eftir því að við horfum á það hvar ábyrgðin liggur til þess að við getum væntanlega komið með tillögur að betra starfsumhverfi fyrir þá sem eru að lána almenningi fé til húsnæðiskaupa, hvort sem það er með ríkisábyrgð eða ekki.

Hæstv. forseti. Auðvitað eru margar orsakir þegar eitthvað verður eins og hrun fjármálafyrirtækja. Þetta er ekki nýtt í sögunni, þetta er kannski hluti af því að vera í frjálsu samfélagi. Það er frelsi í fjármagnsviðskiptum og flutningum og það er ákveðið kerfi sem við höfum búið til. Þetta er vandi og hefur tilhneigingu til að endurtaka sig aftur og aftur. Við þurfum að læra af reynslunni, við þurfum að geta lært þannig að tjónið verði alltaf minna og minna og ekki svo stórkostlegt að heilu samfélögin fari jafnvel á hliðina. En það er ákveðin áhætta. Varðandi þessa skýrslu er hrunið ekki bara eitthvert innlent fyrirbæri. Þetta er alþjóðlegt fyrirbæri. Kannski verður höggið meira í litlu samfélagi eins og okkar. Við getum sagt að við leyfum þessum fyrirtækjum að vera svona stór. Við leyfum þeim að vera svona öflug sem hefur áhrif á sjóð eins og Íbúðalánasjóð þegar bankarnir eru svona rosalega öflugir þannig að hættan er kannski enn meiri fyrir okkur að taka þátt í þeim áhætturekstri og hafa skattgreiðendur ábyrga fyrir öllu.

Forseti. Ég er alveg sammála því sem hv. þingmaður kemur inn á. Það er samt eitt sem var svolítið spes við Ísland og kom mjög skýrt fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, það að þegar bankakerfið hér var einkavætt óx það gríðarlega hratt. Það er mjög óvenjulegt hversu hratt það óx og hversu mikið miðað við hlutfall þjóðartekna. Það var líka til vandræða af því að þeir sem voru í áhættufjárfestingum í bönkunum sem er alveg ótrúlegt hvernig var borgað fyrir - svikamyllan í kringum þá gekk út á að þeir lánuðu hver öðrum í staðinn fyrir að leggja einhverja peninga inn í samfélagið eins og var sagt að væri forsenda þess að einkavæða bankana. Þegar þeir uppgötvuðu síðan að þeir gætu farið inn á gráa svæðið í EES-samningnum og fært út kvíarnar til annarra landa var voðinn vís. Frelsið er dásamlegt svo framarlega sem þeir sem eru með þessi fyrirtæki ætlast ekki til þess að ríkissjóður bakki þá upp ef illa fer hjá þeim. Það er ekki þannig ef maður fer í spilavíti að maður ætlist til þess að ríkið borgi brúsann ef maður tapar öllu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir það álit sem við ræðum hér. Ég vil segja í upphafi að ég held að þetta mál sé eitt af þeim málum sem hafi verið mjög mikilvægt að skoða núna eftir hrunið og hverju hafi verið ábótavant hafi mönnum orðið á einhver mistök. Það er gríðarlega mikilvægt að gera upp hlutina til framtíðar og þá getum við tekið á málum þannig að slíkt komi ekki upp aftur. Hins vegar verð ég að segja strax í upphafi, sérstaklega eftir ræðu formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að mér finnst eins og það álit sem hér liggur fyrir sé ákveðinn áfellisdómur yfir vinnu rannsóknarnefndar. Það er gríðarleg gagnrýni á rannsóknarnefndina í álitinu á margan hátt, bæði hvað varðar efnistök og fleiri þætti. Ég kem inn á hluta af því á eftir. Þegar maður skoðar niðurlag álitsins vekur það okkur til umhugsunar um rannsóknarnefndirnar sjálfar og hvernig formið á að vera þegar við skipum rannsóknarnefndir. Rannsóknarnefnd sparisjóðanna hefur verið mikið til umræðu þar sem kostnaðurinn við það verkefni virðist vera að fara algerlega úr böndunum. Ég held að við verðum, og tek undir með meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að fara ofan í vinnureglur varðandi rannsóknarnefndirnar. Þetta nefndarálit sýnir það mjög sterkt að ekki er bara um að ræða fjárhagslega umgjörð að málum sé ábótavant, það á líka við þegar kemur að faglegri umgjörð. Þetta er ekki sagt til að reyna að koma í veg fyrir að skipaðar verði rannsóknarnefndir eða þingið kalli eftir því að kafað verði ofan í ákveðin mál. Þetta er sagt og er staðfest hér. Greinilegt er að sú umgjörð sem við erum að skapa í þeim málum í ljósi þessa álits kallar fram að ýmsum þáttum er ábótavant hvað það snertir. Ég vil þó segja og vil taka undir það að ýmislegt í álitinu og í skýrslunni bendir til þess að Íbúðalánasjóður hefði mátt haga málum sínum betur. Ég vil sérstaklega taka undir það sem kemur fram í álitinu á bls. 25 og 26 og varðar meðal annars leigufélög sem voru stofnuð og fjármögnun þar. Þar voru þættir, verkferlar og fleira sem hefði mátt haga með öðrum hætti og það eru auðvitað hlutir sem verður að bæta og laga og eru í ákveðnum farvegi hvað það snertir. En svo er atriðum í skýrslunni og hlutum haldið fram sem meiri hlutinn rekur mjög vel að á ekki við nein rök að styðjast. Það er ekki á einum stað, það er ekki á tveimur stöðum. Og mig langar sérstaklega að nefna eitt dæmi sem varðar svokölluð 90% lán þar sem í skýrslunni er sagt, með leyfi virðulegs forseta: „Þessi vegferð endaði illa og varð þjóðinni dýrkeypt.“ Rannsóknarnefndin gagnrýndi mjög hækkun hámarksveðhlutfalls lána og útfærslu. Í meirihlutaálitinu eru síðan raktar ákveðnar tölulegar staðreyndir hvað þetta snertir og þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Lán voru bundin við brunabótamat auk þess sem hámark lánsfjárhæðar var 15 millj. kr. árið 2005.“ - Sem takmarkar auðvitað verulega þann fjölda lána sem gátu fallið þarna undir. - „Nefndinni var kynnt að þessar reglur hafi takmarkað mjög þann fjölda lána sem náðu 90% viðmiðinu og til að mynda hafi á árinu 2005 einungis verið veitt um 40 lán á höfuðborgarsvæðinu sem náðu 90% viðmiðinu.“ - Ekki skortir yfirlýsingarnar hvað þetta snertir. - „Ný útlán sjóðsins til einstaklinga á þessum tíma voru um 2–3 milljarðar á mánuði …“ - Heildarútlán, ekki það sem féll undir 90% leið. Svo segir: - „Fyrstu mánuði sem bankar og sparisjóðir hófu að veita lánin“ - þessi 90% lán, þessi 40 hér á höfuðborgarsvæðinu - „námu ný útlán banka og sparisjóða um 30 milljörðum kr. á mánuði.“ Það var innan við 10% af heildarútlánum bankanna sjálfra. Þarna erum við komin að kjarnanum. Það var ekki Íbúðalánasjóður sem dró þetta af stað. Það var einfaldlega bankakerfið sjálft. Mig langar aðeins að koma inn á eitt. Ég held að mjög mikilvægt sé að horfa til þessa álits og skýrslunnar því að við þurftum að velta fyrir okkur framtíð lánakerfisins, sem er auðvitað í sífelldri skoðun og sérstaklega nú um mundir, og það er tvennt sem við verðum að hafa í huga þar. Það er þetta félagslega gildi sem Íbúðalánasjóðurinn hefur haft og landsbyggðargildi, vegna þess að það var svo að Íbúðalánasjóðurinn var aðal - ég verð að segja að þegar góðærið var sem mest og hraðinn sem mestur á öllu í fjármálakerfinu þá var Íbúðalánasjóðurinn sá eini sem var tilbúinn til að lána oft og tíðum til hinna dreifðu byggða landsins, það er staðreynd. Ég verð að segja fyrir mitt leyti í ljósi sögunnar, og þetta álit styrkir mig í því og skýrslan, að ég treysti ekki stóru bönkunum á frjálsum markaði til að sinna þessu félagslega og landsbyggðarlega hlutverki. Ég treysti þeim ekki. Það er því gríðarlega mikilvægt að við horfum á skýrsluna og leitum leiða til að bæta það sem betur má fara, en horfum til þess að nota þetta ekki í þeim tilgangi að vinna gegn félagslegum og landsbyggðarlegum sjónarmiðum því að ekki er hægt að setja það út á einkamarkaðinn að sinna félagslegum og landsbyggðarlegum sjónarmiðum, því miður, eða sem betur fer kannski. Þetta vil ég hafa lokaorð mín. Ég hvet alla sem eru í þeirri vinnu sem snýr að Íbúðalánasjóði að horfa á þessi félagslegu gildi, landsbyggðargildi, og láta ekki teyma sig út í umræðu sem við sáum fyrir hrun og erum að sjá aftur núna, að einkamarkaðurinn geti sinnt þessu öllu. Það er ekki þannig og það er ekki skoðun þess sem hér stendur. Ég vil hvetja þá sem eru í þeirri vinnu til að horfa til þess. Ég þakka að lokum fyrir álitið og skýrsluna og vona að hún verði okkur veganesti inn í þá vinnu að þróa og móta Íbúðalánasjóð áfram þannig að hann geti sinnt sínu félagslega og landsbyggðarlega hlutverki.

Forseti vill tilkynna að borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er frests til 14. apríl nk. til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 701, um umfang netverslunar, frá Guðlaugi Þór Þórðarsyni.

Virðulegi forseti. Í þeirri sérstöku umræðu sem nú er að hefjast ræðum við mjög mikilvægt og aðkallandi mál sem er skatttekjur af hverjum ferðamanni og þróun rekstrarumhverfis ferðamannaiðnaðarins. Ferðaþjónustan hefur vaxið svo mikið á undanförnum áratug að hún skilar nú meiri gjaldeyristekjum en sjávarútvegurinn. Hún er á örstuttum tíma orðin ein af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar. Það hlýtur að vera forgangsverkefni stjórnvalda að setja fram stefnu um hvernig hagkvæmast er að ferðaþjónustan þróist til framtíðar, meta kostnað við ágang ferðamanna á fjölförnum stöðum og hvað teljast megi æskilegt rekstrarumhverfi atvinnugreinar sem slitið hefur barnsskónum. Greina þarf hvar vaxtarsprotar eru sem hlúa þarf að sérstaklega með opinberum stuðningi og einnig hvaða þættir eru nú þegar orðnir það burðugir innan greinarinnar að þeir beri greiðslur til samfélagsins sambærilega við önnur fyrirtæki í landinu. Horfa þarf til framtíðar í þessari atvinnugrein sem öðrum og þótt fyrr hefði verið. Í svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við spurningum sem ég lagði fyrir hann á yfirstandandi þingi kemur fram að frá árinu 2002 til ársins 2012 hafði erlendum ferðamönnum fjölgað um rúm 140%, þ.e. úr 278 þúsundum í 673 þúsund. Í nýlegum áætlunum er gert ráð fyrir að ferðamenn verði 1 milljón talsins hér á landi á næsta ári. Í svari hæstv. ráðherra kemur einnig fram að á sama tíma og ferðamönnum fjölgar svo stórkostlega lækka skatttekjur af hverjum og einum þeirra einnig stórkostlega á þessu tíu ára tímabili, þ.e. um 46% á verðlagi ársins 2013. Stærsta stökkið niður á við í tekjum varð við breytingu á virðisaukaskatti á hótel og gistiheimili úr 14% í 7% á árinu 2007. Þá lækkaði neysluskatturinn sem þeir greiða sem nýta sér þjónustuna en einnig varð munur á inn- og útskatti hótela og gistiheimila það mikill að ríkið hefur endurgreitt mismun svo hundruðum milljóna skiptir á hverju ári frá breytingunni. Svo lágur neysluskattur er hugsanlega réttlætanleg ívilnun þegar grein er veikburða en að mínu mati er hún það engan veginn við slíkan vöxt sem nú er. Hótelbyggingar rísa úti um allt land og ýmis önnur þjónusta við ferðamenn er í örum vexti. Greininni er leyft að vaxa með byltingarkenndum hætti við óeðlilegt rekstrarumhverfi. Við Íslendingar höfum reynslu af því að hvetja til of mikilla fjárfestinga með ívilnunum í atvinnugreinum sem ekki hafa spjarað sig eins og til stóð. Dæmi sem koma upp í hugann eru tengd fiskeldi og loðdýrarækt. Við höfum líka nýlega reynslu af því að atvinnugrein óx okkur langt yfir höfuð þannig að við réðum ekki neitt við neitt. Þótt dæmin sem ég nefni hér séu ekki að fullu sambærileg við öran vöxt ferðaþjónustunnar er þetta dæmi sem ætti að kenna okkur að það sem gera þarf í stöðunni er að skipuleggja þróunina, marka leiðina og skapa greininni góð og almenn rekstrarskilyrði eins og kostur er þannig að hún skili líka verðmætum til samfélagsins. Annað umhugsunarefni þegar atvinnugrein vex við þær aðstæður sem ferðamannaiðnaðurinn gerir, er skökk samkeppnisstaða greinarinnar við aðrar atvinnugreinar sem ekki fá undanþágur. Samsetning atvinnutækifæra á landinu öllu og tekjumöguleikar einstaklinga verða einnig að vera undir við gerð atvinnustefnu þjóðar. Ljóst er að styrkja þarf innviði á fjölförnum ferðamannastöðum og á friðlýstum svæðum. Ef það verður ekki gert glata þeir aðdráttarafli sínu - og hvað ætlum við þá að selja erlendum ferðamönnum sem laðar þá til landsins? Í ár er gert ráð fyrir niðurskurði á þeim fjármunum sem settir voru í uppbyggingu innviða og áætlanir fyrri ríkisstjórnar um uppbyggingu voru slegnar af. Ný umdeild skattheimta er hins vegar boðuð þar sem rukka á alla, líka Íslendinga. Er einhver skynsemi í því ástandi sem stjórnvöld virðast vilja viðhalda, að erlendur ferðamaður sem sækir Ísland heim fái afslátt af almennum virðisaukaskatti þegar hann gerir upp hótelherbergið sitt og þegar hann svo greiðir fyrir bílaleigubíl fái hann svo aftur afslátt af vörugjöldum, þeim sem íslensk heimili þurfa að greiða að fullu? Til að ná þessum ríkisstyrkjum til baka á svo að setja upp nýtt skattheimtukerfi og rukka þar með alla Íslendinga í leiðinni. Virðulegi forseti. Ég vona að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra komi í máli sínu hér á eftir inn á skýringar og þróun skatttekna af hverjum ferðamanni síðustu tíu ára, þá neysluskatta sem ferðamenn greiða, kostnað þann sem fylgir fjölda ferðamanna og framtíðarsýn hæstv. ráðherra um rekstrarumhverfi ferðaþjónustu og þróun atvinnugreinarinnar.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga umræðuefni. Ferðaþjónustan verður æ mikilvægari stoð í efnahagslífi okkar á Íslandi og samkvæmt síðustu tölum hefur hún náð þeirri stöðu að vega hvað þyngst hvað brúttóútflutningstekjur varðar. Ýmsir þættir hafa unnið saman, lágt gengi krónunnar hefur hjálpað til við að koma okkur úr einu af efstu sætunum á listanum yfir þau ríki heimsins sem dýrast er að heimsækja. Lægra gengi krónunnar laðar greinilega fleiri að. Við fengum óvænta og mikla athygli þegar Eyjafjallajökull raskaði flugferðum helstu flugfélaga heimsins og náðum að nýta það sem eins konar tækifæri til sóknar og til að vekja jákvæða athygli á okkur, m.a. með átakinu Inspired by Iceland. Ferðamönnum hefur fjölgað mikið milli ára, um og yfir 20%, og nú stefnir í að þeir nái milljóninni, annaðhvort á þessu ári eða því næsta. Þessu fylgja eins og málshefjandi vekur athygli á að það hafi í för með sér auknar tekjur fyrir þjóðarbúið en jafnframt fylgir því kostnaður. Bregðast þarf við auknum átroðningi við helstu náttúruperlur landsins og augljóslega þarf ferðaþjónustan að byggja frekar upp til að mæta aukinni eftirspurn. Árið 2003 komu hingað til lands 320 þús. ferðamenn og fjölgaði þá verulega á milli ára, þ.e. um 15%. Tekjur af ferðamönnum voru rúmir 37 milljarðar kr., um 4,4% af landsframleiðslu. Neysla þeirra nam tæpum 25 milljörðum, 2,9% af landsframleiðslu. Tíu árum síðar, árið 2013, komu 808 þús. erlendir ferðamenn til landsins. Nam fjölgunin milli ára 20%. Tekjur voru þá 275 milljarðar, þ.e. 15,4% af landsframleiðslu, og neysla þessara ferðamanna var tæplega 131 milljarður, 7,3% af landsframleiðslu, en var árið 2003 37 milljarðar. Þetta eru margar tölur í fáum setningum en það sem þær segja okkur er einfaldlega það að ferðaþjónustan hefur styrkst gríðarlega á þessum áratug, hún skilar miklum tekjum í þjóðarbúið og hefur tryggt sér sess sem þriðja meginstoð íslensks efnahagslífs. Helstu skattar sem ferðamenn greiða með beinum hætti með kaupum á vöru og þjónustu eru virðisaukaskattur, sem hv. málshefjandi vék að, vörugjöld, einkum á eldsneyti bifreiða og áfengi og tóbak sem ferðamenn kaupa. Gistináttaskattur hefur verið innheimtur og svo mætti telja hér til gjald sem telst til þjónustutekna Isavia, farþegagjald. Auk þess eru óbein áhrif á aðra skattlagningu, á laun og hagnað í fyrirtækjum o.s.frv. Síðustu ferðareikningar Hagstofunnar um skatttekjur af ferðamönnum eru reikningar ársins 2009. Tölurnar ná til skatta af öllum ferðamönnum, íslenskum og erlendum, og eru skattarnir alls 13,4 milljarðar árið 2009 en út frá skiptingu ferðaneyslunnar eftir þjóðernum fæst að skattar af erlendum ferðamönnum hafa verið 7,5 milljarðar 2009. Þetta er næstum alfarið virðisaukaskattur og flugvallaskattar sem þá voru. Ekki eru til dæmis meðtalin vörugjöld sem þó vega þungt í bensín á bílaleigubílum og áfengi á veitingastöðum sem ferðamenn kaupa. Engin óbein áhrif á skatta eru meðtalin, svo sem tekjuskattur af hagnaði hótela. Ferðamálastofa áætlar í bæklingi sínum, Ferðaþjónustan í tölum, um árið 2012 að skattar af ferðaþjónustu alls hafi numið rúmum 15 milljörðum kr. árið 2010. Þær tölur munu vera byggðar á óútgefnum tölum frá Hagstofunni og eru ekki til nýrri tölur þaðan. Boston Consulting Group áætlar í skýrslu sinni frá 2013 að skattar sem ferðamenn skilja eftir sig nemi 17 milljörðum í beinni skattlagningu en 10 milljarðar bætist við ef óbein áhrif á skatttekjur eru meðtalin og þannig fari fjárhæðin alls í 27 milljarða. Þessar tölur miðast við árið 2013. Varðandi þær breytingar sem gerðar hafa verið á virðisaukaskattskerfinu til ívilnunar fyrir ferðaþjónustuna vil ég meina að það hafi að nokkru leyti ýtt undir þá jákvæðu þróun sem við höfum séð. Ég get tekið undir með málshefjanda að meðaltekjur vegna hvers ferðamanns sem hingað kemur eiga að þróast í rétta átt samhliða auknum fjölda og við hljótum að taka það alvarlega þegar meðaltekjur á hvern ferðamann sem hingað kemur dragast saman. Það ætti ekki að koma á óvart þegar við notum evruna sem mælikvarða vegna þess mikla gengisfalls sem hér hefur orðið, en ef við mælum það í krónum er auðvitað óásættanlegt fyrir okkur að þróunin 

Herra forseti. Þær tölur sem fram koma í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn hv. málshefjanda eru mjög sláandi. Ég varð satt best að segja hugsi þegar ég fékk þær í hendur og hafði þó tilfinningu fyrir því að þróunin hefði verið eitthvað í þessa áttina, en þetta er meira tekjuhrap á hvern ferðamann en ég hafði gert mér almennilega grein fyrir. Það færir okkur heim sanninn um það, sem er svo sem ekki ný speki, að fjöldi ferðamanna er ekki allt í þessum efnum. Við Íslendingar höfum kannski verið fullsofandi gagnvart því að fara að horfa meira á samsetningu þeirra ferðamanna sem koma til landsins, hvenær þeir koma, til hve langra ferða o.s.frv. Hvað þeir eru tilbúnir að fara djúpt í budduna er að sjálfsögðu líka mikilvægt mál. Án þess að ég ætli, sem sjálfur hef flækst á puttanum, bláfátækur og skítblankur um heiminn, að fara að leggjast gegn því að slíkir komi hingað eins og aðrir ferðamenn - þetta snýst auðvitað ekki um það, en við getum haft talsverð áhrif á það í gegnum það hvernig við markaðssetjum landið og hvaða þjónustu við bjóðum að hér verði sem mestar tekjur eftir. Það má jafnvel velta því fyrir sér hvort við séum hreinlega að verðleggja okkur of ódýrt eftir að gengi krónunnar féll jafn mikið og raun ber vitni. Skattumhverfið skiptir svo miklu máli. Mér finnast þessar tölur svo sláandi hvað varðar þá dæmalausu ráðstöfun á sínum tíma, 2007, að lækka skattinn á ferðaþjónustuna úr 14% niður í 7% að við hljótum að geta sest aftur yfir það hvað sem fortíðinni líður. Ferðaþjónustan er orðin nr. 1 sem gjaldeyrisaflandi þjóðarinnar og verður auðvitað að leggja sitt af mörkum og vera í einhverju sambærilegu skattumhverfi og annað atvinnulíf. Ég tel að hæstv. núverandi ríkisstjórn eigi sjálf að hafa áhyggjur af því hvernig hún hefur farið af stað í þessum efnum með skertar fjárveitingar til Framkvæmdasjóðs 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa mjög svo þörfu og góðu umræðu. Það er kannski eins í ferðaþjónustunni og í svo mörgu öðru sem við Íslendingar tökum okkur fyrir hendur að við göslumst svolítið áfram og reddum hlutunum jafnóðum og stundum og jafnvel oftar en ekki eftir á. Það var mjög áhugaverður morgunfundur um ferðaþjónustuna á vegum Landsbankans í vikunni. Þar voru haldin mjög góð erindi og var virkilega áhugavert að hlusta á Rick Antonson sem er forstjóri og stjórnarformaður Tourism Vancouver í Vancouver-borg sem farið hefur fyrir ferðamálayfirvöldum þar í meira en 20 ár. Hann talaði um mikilvægi langtímahugsunar og stefnumótunar. Ég velti fyrir mér hvort hægt væri að kaupa hann sem ráðgjafa hingað, mér fannst einhvern veginn allt sem maðurinn sagði alveg ótrúlega gáfulegt. Hann minnti okkur á að þessi atvinugrein geti í rauninni horfið ef við vöndum okkur ekki. Mér finnst varla hægt að tala um ferðaþjónustuna og tekjur af henni nema minnast á aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem ákvað að hækka ekki virðisaukaskatt á gistingu. Ég var mjög mótfallin því, ég tel að ferðaþjónustan geti lagt sitt af mörkum og borgað 14% virðisaukaskatt af gistingu. Þá er líka eiginlega óþolandi, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, varðandi virðisaukaskattskerfið að þar eru alveg ótrúlega margar undanþágur. Ég held til dæmis að ekki sé borgaður virðisaukaskattur af aðgangseyri í Bláa lóninu eða hvalaskoðunarferðum o.fl. Svo er annað sem verður líka að tala um, við verðum að þora að tala um það, og það er svört atvinnustarfsemi í þessum geira. Það er líka óþolandi að heiðvirð fyrirtæki sem eru með allt sitt á hreinu séu að keppa við fyrirtæki sem eru með allt undir borðinu. Ég vona að ríkisskattstjóri og stjórnvöld taki á því máli og að ríkisskattstjóri muni ekki hafa allt of mikið að gera í skuldaniðurfellingarmálum þannig að hann geti áfram 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að hefja umræðuna og vekja athygli á stöðunni með fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrr í vetur. Sú staðreynd að tekjur á hvern ferðamann á síðustu árum hafa lækkað vekur mjög margar spurningar. Hefur dvalartími hvers ferðamanns styst? Leggja ferðamenn nú meiri áherslu á vörukaup en kaup á þjónustu? Er eitthvað annað í hegðun ferðamanna sem hefur breyst? Vitum við hvert tekjurnar af ferðaþjónustunni renna eða vitum við hvert við viljum að þær fari? Fara þær til uppbyggingar innan greinarinnar, til uppbyggingar og stuðnings við greinina eða renna þær eitthvað allt annað? Hvernig er þessu farið á svæðum sem lengst eru frá þekktum og aðgengilegum ferðamannastöðum þar sem til dæmis ekki er rekin heilsársferðaþjónusta? Hversu mikið af tekjunum af þeirri þjónustu verður eftir til uppbyggingar samfélagsins og heilsársþjónustunnar? Rekum við nýlendustefnu á því sviði? Mér sýnist ekki ganga of vel að dreifa ferðamönnum um landið og enn verr að dreifa tekjunum af ferðaþjónustunni um landið. Síðustu daga höfum við rætt um að afla tekna með sérstöku gjaldi til uppbyggingar á fjölförnum, viðkvæmum stöðum og til að tryggja öryggi. En hvað með opnun vega að ferðamannastöðum, hálkuvarnir og ýmislegt fleira, sem við sem samfélag sinnum ekki daglega um land allt? Hver á að opna Dettifossveg? svo dæmi sé nefnt. Er opinberi stuðningurinn við ferðaþjónustuna á réttri leið? Væri til dæmis skynsamlegra að eyða einhverju af því fjármagni sem nú fer í markaðssetningu til öflunar á tölfræði um raunverulegar tekjur og rannsóknir á hegðun ferðamanna? Nýtum við þær upplýsingar sem við þó höfum nú þegar til 

Virðulegi forseti. Ég er ekkert hrifinn af sköttum. Þeir geta auðveldlega hindrað vöxt greina en ferðamannaiðnaðurinn vex enn þá og reyndar hraðar en okkur er hollt án mótaðgerða til verndar landi og náttúru. Það eru mörg vandamál á Íslandi en niðursveifla eða skortur á eftirspurn er lengra frá því að vera vandamál í ferðamannaiðnaðinum en í nokkurri annarri grein. Ég fagna því orðum hæstv. fjármálaráðherra þess efnis að hann telji hægt að beita virðisaukaskattskerfinu til mótvægis við það að við fáum minni tekjur af hverjum ferðamanni en áður. Það er vissulega nokkuð sem við þurfum að líta vandlega á, eins og hefur komið fram hjá þeim hv. ræðumönnum sem hér stóðu áður. Eins og ég sagði í upphafi er ég ekki hrifnari af sköttum en hver annar, en ég get ekki ímyndað mér betri aðstæður til að skattleggja en akkúrat núna gagnvart ferðamannaiðnaðinum. Hann er í þeirri stöðu að ef einhvern tímann er ástæða til að skattleggja er það nú.

Virðulegur forseti. Það er ástæða til að þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp. Í þessari sérstöku umræðu hefur þó nokkuð gerst. Hæstv. fjármálaráðherra hefur gefið mjög afdráttarlausar yfirlýsingar. Hann hefur gefið þá yfirlýsingu að við höfum of litlar skatttekjur af ferðamönnum, að úr því þurfi að bæta og að hann bindi vonir við að endurskoðun á virðisaukaskattskerfinu leiddi til þess. Á mæltu máli hyggur fjármálaráðherra á það að auka tekjur af virðisaukaskatti af ferðamönnum, þá væntanlega með hækkun á virðisaukaskatti þeim sem ferðamenn greiða. Þá held ég að mikilvægt sé að fjármálaráðherra tali skýrt í þessu vegna þess að ferðaþjónustan þarf að vita í hvað stefnir og hafa á því góðan fyrirvara. Er ráðherra einvörðungu að hugsa um að hækka þann virðisaukaskatt sem er í 0% upp í þau 7% sem almennt eru greidd í ferðaþjónustunni? Telur hæstv. fjármálaráðherra ef til vill koma til greina, til að bæta úr þessu ástandi sem hann telur brýnt, að hækka virðisaukaskattsprósentuna sjálfa, 7%, og hvaða tölu er hæstv. ráðherra þá að hugsa um? Mega menn í ferðaþjónustu eiga von á því að við þessari 7% tölu verði hreyft? Eru menn þá að tala um að færa hana í 10% eða eru þeir að hugsa um 15%, 20% eða 25%? Það skiptir mjög miklu máli að fjármálaráðherra sé alveg skýr um það á hvaða bili hugmyndir um það að auka virðisaukaskattstekjur af ferðamennskunni eru því að þó að það sé eðlilegt að það taki tíma að yfirfæra útfærslur í því er hægt að gefa vísbendingar að minnsta kosti um það hversu langt hann hyggst ganga í því að snúa þessari þróun við. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það er mikilvægt að snúa þessari þróun við og auka skatttekjur 

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa sérstöku umræðu en ég vil í upphafi aðeins staldra við tvær spurningar sem maður veltir fyrir sér þegar maður er að ræða um minnkandi tekjur af ferðamönnum. Í fyrsta lagi höfum við ekki í höndunum neinar sérstakar greiningar á því hverjar ástæðurnar gætu verið. Mér dettur til dæmis í hug breytt framboð á vörum ferðaþjónustuaðila og breyting á samsetningu ferðamanna, það hefur fjölgað í þeim hópi sem kaupir lágmarksþjónustu og ferðast um landið með lágmarkstilkostnaði. Þessar greiningar höfum við ekki við höndina. Hins vegar kemur fram í svari hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur að skatttekjur hafa lækkað á undanförnum árum og nemi um 21 milljarði eins og þar segir, þ.e. maður getur lesið það út úr gögnunum. Síðasta sumar kom Ferðamálastofa með upplýsingar um úttekt sem verkfræðistofa hafði unnið fyrir Ferðamálastofu sumarið 2013 og þar voru áætlaðar skatttekjur af ferðamönnum tæpir 30 milljarðar. Á þessu er nokkur munur og þar fyrir utan eru tekjur af alls kyns sérgjöldum, vörugjöldum og tollum vantaldar og eru ekki inni í þeirri skýrslu. Okkur vantar nokkrar mikilvægar forsendur til að við getum í þessari umræðu greint hvers vegna skattheimtutekjurnar minnka og hvernig við eigum að auka þær á ný. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra sem lýsir yfir í þessari umræðu að endurskoða þurfi skattumhverfi ferðaþjónustunnar. Ég tel það mjög mikilvægt, ekki til þess að gera hana ósamkeppnishæfari en hún er heldur til að bæta innheimtu og bæta stöðu hennar gagnvart þeim rekstri sem hún er í. Þar vil ég minna á að Samtök ferðaþjónustunnar hafa sjálf hvatt til þess og á ráðstefnu á Akureyri fyrir hálfum mánuði kom einmitt fram sú ósk ferðaþjónustuaðila að slík endurskoðun færi fram.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir frumkvæði að þessari mikilvægu umræðu. Það er stórt áhyggjuefni að um leið og ferðamönnum sem koma til landsins fjölgar skuli skatttekjur af hverjum ferðamanni jafnframt minnka umtalsvert. Ég held að engum dyljist að okkur veitir ekkert af þessum skatttekjum, þótt ekki sé nema til að nota þær til að stuðla að uppbyggingu, viðhaldi og verndun ferðamannastaða svo ekki sé talað um aukið álag á ýmsa aðra innviði, svo sem heilbrigðisstofnanir og björgunarsveitir vegna aukins ferðamannafjölda. Allir sem eitthvað hafa fylgst með fréttum vita að þetta stefnir í algjört óefni og er raunar nú þegar komið í algjört óefni. Fleiri ferðamenn koma en minni úrræði eru til að hlúa að vörunni sem við ætlum að selja þeim, landinu sjálfu. Þetta getur ekki verið fýsileg framtíðarsýn fyrir rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar og það getur ekki verið fýsileg framtíðarsýn fyrir okkur sem ætlum að byggja þetta samfélag eða þetta land. Ferðamannaiðnaður sem gengur nærri náttúrunni og veldur jafnvel óafturkræfum spjöllum á henni getur ekki talist sjálfbær atvinnugrein. Oft er vísað til ferðaþjónustu sem mikilvægs vaxtarsprota í íslensku atvinnulífi en við eigum að gera kröfur til þessarar atvinnugreinar eins og annarra greina, þar með talið að þær skili sínu til reksturs samfélagsins í formi skatta. Meðal annars þess vegna held ég að það hafi verið mikið feilspor að falla frá hækkun á virðisaukaskatti á gistingu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Mér finnst hún mjög mikilvæg og mér finnst mikilvægt að við ræðum meira þá hagstærð hverju atvinnurekstur í landinu skilar í sameiginlega sjóði á Íslandi, atvinnurekstur sem byggir oft og tíðum á nýtingu takmarkaðra og sameiginlegra gæða. Um það snýst þessi umræða. Við í Bjartri framtíð erum engir sérstakir talsmenn hárrar skattlagningar en við höfum þá trú að það sé til nokkuð sem heitir réttlát skattlagning og réttlát gjaldtaka. Þar er einfaldlega pottur brotinn þegar kemur að ferðamennskunni, sýnist mér. Ferðamennskan byggir á eftirspurn útlendinga eftir því að koma til Íslands og njóta náttúrunnar. Hún er gæði sem við höfum upp á að bjóða. Það á einfaldlega að vera eðlileg markaðshyggja að fólk þurfi að borga með einum eða öðrum hætti í sameiginlega sjóði til að nýta þessi gæði og njóta þeirra. Við erum of feimin við þetta og ekki bara í ferðamennskunni heldur líka þegar kemur að nýtingu annarra auðlinda á Íslandi. Virðisaukaskattskerfið er illa hannað til að taka við tekjum af þessari eftirspurn, allt of mikið er af undanþágum þannig að það er of auðvelt fyrir aðila í ferðaþjónustu og erlenda ferðamenn að borga ekki virðisaukaskatt af afþreyingu og öðru sem þeir njóta hér á landi. Þetta þarf að laga og ég fagna því að mér heyrist hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vera mér sammála um það. Virðisaukaskattshlutfallið á veigamiklum þáttum eins og hótelgistingu er allt of lágt, 7% er einfaldlega of lágt. Það er hægt að finna annað réttlátara og betra hlutfall. Svo þarf að vinna gegn svartri atvinnustarfsemi, um það hljótum við hæstv. ráðherra að vera sammála. Í því sambandi þarf að búa 

Virðulegi forseti. Nú hefur ferðaþjónustan fest sig í sessi sem ein af okkar aðalgjaldeyrisskapandi atvinnugreinum. Þess vegna er orðið tímabært að staldra við og horfa á þá staðreynd að ferðaþjónustan hefur slitið barnsskónum. Ég er mjög á móti undanþágum, er hrifnari af heildarrammalöggjöf og jafnræði atvinnuveganna. Þess vegna er kannski orðið tímabært að endurskoða þá ákvörðun að ferðaþjónustan fari að greiða jafn háan virðisaukaskatt og aðrar atvinnugreinar í landinu. Hér hefur verið minnst á aðstöðu ferðamanna þegar þeir koma til landsins. Til dæmis fá bílaleigur niðurgreidd aðflutningsgjöld þegar þær eru í sínum rekstri. Það er líka spurning hvers vegna þeim hefur fjölgað. Eru nú komnar yfir 100 bílaleigur hér á landi sem er jafnvel vegna þess að ákveðin hlunnindi eru falin í því að flytja bíla til landsins. Bílaleigurnar þurfa ekki að eiga bílana nema í nokkra mánuði og geta svo selt þá á almennum markaði. Þetta er mjög athugunarvert vegna þess að það hefur verið mikil ásókn í akkúrat þessa starfsemi. Því spyr ég: Hvers vegna eiga Íslendingar endilega að borga niður bíla sem erlendir aðilar nota hér á landi? Þetta er eitt af því sem við þurfum að taka til athugunar þegar atvinnugreinin öll liggur undir og er til skoðunar. Ég vil að við hugsum stórt. Því er spáð að Íslendingar nái milljón ferðamönnum á næsta ári. Þess vegna staldra ég einnig við þá hugmynd hvers vegna við tökum ekki sama skref og til dæmis Bandaríkjamenn, að hér sé borgað gjald inn í landið, það gildi í tvö til þrjú ár í stað þess að koma upp flóknu fyrirkomulagi 

Forseti. Það gerist ekkert allt of oft að ég sé algerlega sammála hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur en ég er það að þessu sinni. Eiginlega má segja að ræða hv. þingmanns sé ræðan sem ég ætlaði að halda.  Ég er svo hjartanlega sammála þessu um flækjustigið í kringum náttúrupassann. Ég hef rætt mjög mikið um að mér finnist leiðin sem hv. þingmaður mælti með það eina skynsamlega í stöðunni. Eins er þetta mjög athyglisvert með allar bílaleigurnar og hvernig það brennur við að samlandar mínir geri allt sem þeir mögulega geta til að komast yfir á þessi svokölluðu gráu svæði. Ég legg bara áherslu á að mér finnst mjög mikilvægt að aðbúnaður ferðamanna sé betri, sér í lagi úti á landi þar sem oft er langt í aðra þjónustu. Það er þó eitt jákvætt sem Íslendingar hafa getið sér orð fyrir til sveita, það að taka vel á móti gestum. Það finnst mér að þurfi að endurspeglast á þessum ferðamannastöðum. Þrátt fyrir að þróunin hafi verið á þann veg að það komi ekki eins mikið frá hverjum ferðamanni fáum við samt umtalsverðar tekjur af ferðamannaþjónustunni sem á að sjálfsögðu að nýta í uppbyggingu á ferðamannastöðunum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og öðrum hv. þingmönnum þátttöku í umræðunni sem hefur verið ágæt. Við þurfum að svara því hver við viljum að þróun greinarinnar verði. Besti tíminn til að gera breytingar á rekstrarumhverfinu er þegar greinin er í örum vexti eins og nú er. Núna er rétti tíminn til að gera breytingar. Það er vissulega ástæða til að hafa þungar áhyggjur af því hve litlu fjármagni er varið í ár til að efla innviði á ferðamannastöðum. Ef ekki verður gripið strax þar í taumana er líklegt að orðspor Íslands sem ferðamannastaðar skaðist, ferðamönnum fækki og fjárfestingar í greininni beri sig ekki með slæmum fjárhagslegum afleiðingum. Samtök sunnlenskra sveitarfélaga hafa varað við gullgrafaraástandi sem nú virðist vera að skapast í greininni og telja einnig eðlilegt að virðisaukaskattur verði lagður á öll fyrirtæki í ferðaþjónustu og þannig njóti samfélagið í heild aukinna tekna af stórauknum straumi ferðamanna. Gjaldtaka í anda þess sem hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hefur boðað er mjög umdeild. Samband íslenskra sveitarfélaga er meðal þeirra sem sett hafa fram áleitnar spurningar um hana og benda á að almenn skattheimta sé einfaldari og tryggari leið til tekjuöflunar en upptaka nýrrar gjaldtöku í formi náttúrupassa. Ég spyr hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem talað hefur fyrir einfaldara skattkerfi hvort honum finnist ný og flókin gjaldtaka vera í þeim anda. Af hverju má ekki nýta virðisaukaskattskerfið og láta neysluskatta sem erlendir ferðamenn greiða að mestu ganga til uppbyggingar innviða þannig að atvinnugreinin eigi möguleika á því að dafna um ókomin ár? Það kom fram hjá hæstv. ráðherra í umræðunni áðan að umhverfi ferðaþjónustunnar verði undir í boðaðri endurskoðun á virðisaukaskattskerfinu. Er þá ekki rétt að bíða þeirra breytinga frekar en að flækja skattkerfið í millitíðinni og styrkja innviðina með öðrum tekjum á meðan?

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, hún hefur verið áhugaverð og farið yfir breitt svið. Ég vil byrja á að segja að það ber að varast að draga of miklar ályktanir af því svari sem barst frá fjármálaráðuneytinu til málshefjanda um tekjur af hverjum ferðamanni. Að baki þeim tölum eru engar nánari greiningar. Augljóst er til dæmis að ef meðalviðvera ferðamanna á Íslandi er að styttast til lengri tíma mun það leiða til lægri beinna skatta. Þess vegna þarf að gera frekari greiningar á þessu. Aðrar rannsóknir sem hafa reynt að kafa dýpra í þetta benda til þess að tekjur á dag fyrir hvern ferðamann hafi gefið aðeins eftir. Við eigum að fara dýpra í þessar tölur og reyna að greina hvað er þar að baki. Það getur verið ýmislegt. En við verðum líka að taka óbeinu skattana með. Eins og ég rakti áðan áætlar Boston Consulting Group að óbeinu skattarnir til viðbótar við þessa 17 milljarða í beinum sköttum séu um 10 milljarðar. Eftir því sem við tökum minna í beina skatta kann að vera að óbeinu skattarnir vaxi. Því ódýrari sem maturinn á veitingahúsunum er eða gistingin á hótelrýmunum, þeim mun meira er verslað í hönnunarverslunum á Íslandi eða farið á fleiri ferðamannastaði o.s.frv. Það þarf nákvæmari greiningar til að taka djúpt í árinni með tölurnar sem birtust í þessu svari frá fjármálaráðuneytinu og hér hefur verið í umræðunni. Ég vil segja um endurskoðun á virðisaukaskattskerfinu að ég vil í fyrsta lagi að við fækkum undanþágum. Ég vil í öðru lagi minnka bilið á milli þrepanna. Þessi vinna er komin af stað, ég hef talað mjög skýrt um að einfalda kerfið, hafa færri undanþágur og minna bil á milli þrepa. Það þýðir hærra neðra þrep, lægra efra þrep og það mun hafa í för með sér breytingar  Náttúrupassaumræðan er síðan alveg sérstök umræða sem ekki gefst tími til að fara í hér.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að bregðast skjótt við beiðni minni um sérstaka umræðu um þetta aðkallandi mál. Ég hafði raunar beðið hæstv. forsætisráðherra um að vera til andsvara í þessari umræðu, lagði fram beiðni um það í janúar, en fékk ekkert svar í margar vikur. Ég vildi ræða við hæstv. forsætisráðherra um þetta mál vegna þess að það er eitt stærsta hagstjórnarverkefni samtímans og hann er verkstjóri í ríkisstjórninni og hefur haft talsvert stór orð um þetta verkefni, bæði í aðdraganda kosningabaráttunnar, í kosningabaráttunni og eftir hana. En ólíkt hafast þeir að og ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að bregðast skjótt við eftir að ég breytti beiðni minni þannig að hann yrði til andsvara. Ég lít svo á, og við í Bjartri framtíð og örugglega mjög margir hér inni, að þetta sé eitt stærsta viðfangsefnið, ef ekki það stærsta í hagstjórn á Íslandi. Við búum ekki við frjálst, opið og alþjóðlegt markaðshagkerfi. Ég hvet ykkur til að hlusta hér á eftir á ræðu hv. þm. Brynhildar S. Björnsdóttur sem hefur rannsakað hvernig þessi höft koma t.d. við ný fyrirtæki, sprotafyrirtæki, á Íslandi. Eitthvað það mikilvægasta sem við stuðlum að í hagkerfi er að skapa grundvöll fyrir ný fyrirtæki, fyrir sprota að vaxa. Höftin koma allverulega niður á þeim þætti hagkerfisins. Það hlýtur að vera eitt mesta aðkallandi viðfangsefni ríkisstjórnarinnar að losa höftin. En þar hafa menn ekki talað skýrt. Fyrsta spurning mín til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er einfaldlega þessi: Eftir hvaða áætlun er unnið að losun hafta á Íslandi? Það berast alls konar misvísandi upplýsingar. Á flokksfundi síns flokks sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að verið væri að vinna eftir plani. Það plan hefur ekki verið þingmönnum augljóst. Í dag er haft eftir hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að jafnvel komi til losunar hafta á þessu ári. Hvernig má það vera og hvaða áætlun er það? Það væri ágætt að heyra hvort rétt sé haft eftir hæstv. fjármálaráðherra, að minnsta kosti í Aftenposten, held ég. Svo var að koma út skýrsla frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um það hvernig gangi að losa höft. Eitt sem er mjög athyglisvert í þeirri skýrslu er að sú framtíðarsýn sem dregin er þar upp er að losun hafta verði ekki losun hafta heldur er í raun og veru lagt til að alls konar þættir haftanna fái einfaldlega ný nöfn. Þannig er gert er ráð fyrir, eins og ég skil skýrsluna og þá framtíðarsýn, að áfram verði gjald á fjármagnsflutninga úr landinu, takmörkun verði á heimild fyrir banka til að safna innstæðum erlendis og bann verði við gjaldeyrislánum til aðila sem hafa ekki tekjur í erlendri mynt. Þetta er auðvitað, þegar safnast saman, innihald haftanna eins og þau eru núna. Þannig að ég vil spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Er þetta merking þess í hans huga að losa höftin, að breyta þeim bara í raun og veru? Svo er þriðja spurningin sem lýtur að því sem ég tel vera rót vandans. Það er einfaldlega sá vandi að ekki ríkir traust á íslenska hagkerfinu. Þess vegna erum við með lög sem banna aðilum að fara með peninga úr landi. Hvernig á að byggja upp traust? Sú lykilspurning liggur til grundvallar þessum vanda. Þar hegg ég eftir einu í skýrslu fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Þar er sagt að hafið var samráð við Seðlabanka Evrópu, við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um samstarf við að afnema höftin á Íslandi. Ég held að það hafi verið býsna gott að hafa samráð við þessar mikilvægu stofnanir og okkar viðskiptaaðila til að mynda traust á þessu ferli. Tekur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra undir það með mér að það sé slæmt að þetta samráð sé ekki til staðar og það sé slæmt að hafa lokað þeim dyrum með því að hóta því núna að slíta aðildarviðræðum við Evrópusambandið? Svo vil ég líka spyrja hann að því grundvallaratriði hvort hann hafi ekki áhyggjur af því, á þessum tímapunkti, sérstaklega eftir að skýrsla ráðuneytis hans kom út, að gjaldeyrishöftin í núverandi mynd eða í framtíðinni muni ekki standast samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. 

Virðulegi forseti. Það er víða komið við í fyrirspurn málshefjanda og ég skal gera mitt besta til að svara sem mestu í fyrri ræðu minni og vísa til seinni ræðu með aðra hluti. Unnið hefur verið eftir áætlun um afnám fjármagnshafta sem kynnt var í mars 2011 og miðaði fyrst og fremst að því að draga úr áhættu tengdri aflandskrónum. Hins vegar var ljóst þegar ný ríkisstjórn tók við að það þyrfti að uppfæra afnámsáætlun um losun fjármagnshafta þar sem hún tók ekki nægilegt tillit til stöðu slitabúanna og áhrifa þeirra á greiðslujöfnuðinn í framtíðinni. Vinna við að endurskoða áætlun um losun fjármagnshafta er í fullum gangi. Ekki er langt síðan Seðlabankinn skilaði af sér nýrri greiningu á greiðslujöfnuði við útlönd til að spá um það hvernig hann mundi þróast næstu árin. Yfirstjórn þess verkefnis er í höndum stýrinefndar um afnám fjármagnshafta undir forustu ráðherra fjármála- og efnahagsmála, þar undir er að störfum sérstök verkefnisstjórn. Þetta er svipað stjórnskipulag á málum og gilti í tíð síðustu ríkisstjórnar. En við höfum sett upp til hliðar við stýrinefndina sérstaka ráðgjafarnefnd, ráðgjafarhóp, og það eru þær breytingar á fyrirkomulaginu sem ég vísaði til þegar ég talaði fyrir skemmstu um það að við værum að vinna eftir nýju verklagi í þessum efnum. Við höfum einnig haldið nokkra fundi með samráðsnefnd fulltrúa þingflokka til að halda öðrum þingflokkum upplýstum um stöðu mála. Vandi slitabúanna og möguleg neikvæð áhrif þeirra á stöðugleika í efnahagslífinu eru meðal helstu ástæðna þess að hægt hefur gengið að afnema fjármagnshöftin. Því er mjög brýnt fyrir Ísland að þetta mál leysist farsællega og erfitt að stíga nein stór skref í afnámi fyrr en málin skýrast. Spurt er hvort ég telji raunhæft að leysa höftin á þessu ári. Ég bendi einfaldlega á að ef hægt er að samstilla væntingar þeirra sem hér eiga hagsmuni undir, þeirra sem eiga kröfur á þrotabúin, slitabúin sjálf og annarra þeirra sem að málum koma, sé ég ekkert í sjálfu sér tæknilegt, lagalegt eða annað hvað varðar það ferli sem þá þarf að taka við sem eigi að valda því eitt og sér að afnámsferlið taki mörg ár, en á meðan það gerist ekki dragast hlutirnir áfram. Í því samhengi hef ég áður nefnt að til greina gæti komið að setja inn sólarlagsákvæði á slitameðferð til samræmis við það sem þekkist erlendis, til að mynda Dodd-Frank löggjöfin í Bandaríkjunum þar sem fallin fjármálafyrirtæki hafa tiltekinn tíma til að klára sína slitameðferð með ákveðnu framlengingarákvæði. Ég hef áður sagt að skilyrði geti skapast til að aflétta fjármagnshöftum á tiltölulega skömmum tíma, en það á veltur mikið á slitabúunum. Fjármagnshöftin eru hins vegar í dag mjög íþyngjandi eins og komið var inn á fyrir innlenda aðila. Mér finnst að það ætti að skoða óháð úrlausn annarra mála hvort ekki mætti létta aðeins á höftunum gagnvart heimilunum og fyrirtækjum á Íslandi. Ég tel að hægt væri að stíga ákveðin skref í því efni án þess að heildarhagsmunum væri fórnað í málinu. Varðandi samráð við erlenda aðila eru ráðuneyti fjármála- og efnahagsmála og Seðlabankinn í reglulegum samskiptum við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, OECD og fleiri alþjóðastofnanir þar sem greiðslujöfnuður og fjármagnshöft á Íslandi eru meðal annars rædd. Ég tek undir það með málshefjanda að til að efla traust á ferlinu öllu skiptir máli að halda ytra umhverfinu upplýstu. Við erum háð því að njóta góðra kjara á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og skiptir máli að gott gegnsæi sé í ákvörðunum ríkisstjórnarinnar. Ég hef ekki sérstakar áhyggjur af EES-samningnum í þessu samhengi þar sem í þeim samningi eru ákvæði sem heimila aðildarríki að grípa til ráðstafana til að hindra óvenjulegt fjárstreymi úr landi, en þar er kveðið á um ákveðnar varnaðaraðgerðir fyrir ríki sem eiga í örðugleikum með greiðslujöfnuð í viðskiptum við útlönd og eins ef hætta er á að slíkt ástand skapist. Nýjasta greining á greiðslujöfnuði þjóðarbúsins bendir eindregið til þess að slík skilyrði séu til staðar fyrir Ísland til þess að beita höftum enn um sinn. Ég mun í síðari ræðu minni koma frekar inn á það hvað við getum gert til að efla traust á íslensku hagkerfi. Þar kemur margt til, margt sem við þurfum að gera alveg óháð höftunum, alveg óháð því að við erum að glíma við afnám haftanna og það hvernig við gerum á endanum upp við hin föllnu fjármálafyrirtæki og við aflandskrónuvandann. Þar held ég að við getum verið sammála um að við gætum gert talsvert betur og ýmsar aðgerðir eru í undirbúningi á vettvangi 

Virðulegi forseti. Sú ræða sem hæstv. fjármálaráðherra flutti hér um afnám hafta var staðfesting á því fullkomna ráðleysi sem ríkir hjá ríkisstjórninni í þessu mikla hagsmunamáli þjóðarinnar. Það er engin ný svör að finna. Sú ríkisstjórn sem boðaði að hún hefði algerlega nýjar lausnir við að létta af höftum kemur ekki með nein ný svör. Forsætisráðherra boðaði hér fyrir septemberlok nýja áætlun um afnám gjaldeyrishafta. Ekkert nýtt er að finna í skýrslunni sem fjármálaráðherra lagði fyrir þing 17. mars um framgang áætlunar um losun fjármagnshafta. Í henni er hins vegar að finna alvarleg tíðindi. Fjármálaráðherra setur þar fram, án athugasemda, hugmyndir Seðlabankans um viðvarandi hindranir á frjálsu flæði fjármagns sem þurfi að vera við lýði eftir að höftum er aflétt. Þær fela í sér bann við gjaldeyrislánum til óvarinna aðila, fela í sér bindisskyldu eða sérstakt gjald á fjármagn sem er í eigu erlendra aðila. Allt eru þetta hindranir á frjálsu flæði fjármagns sem standast ekki EES-samninginn að óbreyttu. Hæstv. fjármálaráðherra sagði vera heimildir í EES-samningnum til þess að grípa til tímabundinna varnaraðgerða. Það er alveg rétt. En það eru engar heimildir í samningnum til að viðhalda höftum um ófyrirséða framtíð. Þess vegna er það svo alvarlegt að ríkisstjórnin, hafandi þessar staðreyndir fyrir framan sig, skuli ákveða á sama tíma að slíta aðildarviðræðum við Evrópusambandið og koma þannig í veg fyrir að hin raunverulega færa leiðin, sem er upptaka evru með aðild að Evrópusambandinu, sé könnuð til hlítar. Það eru alvarleg afglöp hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar að bera ekki þær upplýsingar sem eru í skýrslunni undir Eftirlitsstofnun EFTA, bera þær undir viðsemjendur okkar á vettvangi Evrópusambandsins og spyrja: Er mögulegt að við komumst upp með að halda 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta stóra mál enn einu sinni upp á þingi. Þar höfum við hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar ítrekað leitað upplýsinga. Eins og hér hefur komið fram átti ný áætlun um afnám hafta að koma í september. Í október sagði hæstv. fjármálaráðherra að enn væri unnið eftir þeirri áætlun sem hefði verið í gildi en uppfærsla hennar væri sameiginlegt verkefni þeirra sem kæmu að málum. Í janúar kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra að unnið væri hörðum höndum að gerð áætlunar um hvernig ætti að komast á næsta stað í ferlinu. Í febrúar sagði hæstv. forsætisráðherra að afnámsáætlun yrði ekki birt, henni yrði haldið leynilegri. Um síðustu afnámsáætlun, sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði okkur núna að ríkisstjórnin ynni enn samkvæmt, áætlunin frá 2011 í janúar, sagði hæstv. forsætisráðherra að hún væri raunar byggð, og ég vitna í hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta, „á algjörlega röngum forsendum.“ 
             Það er því ekki nema von þegar maður rennir yfir þær ræður sem hafa verið fluttar um þessi mál, sem eru orðnar ófáar á þessu þingi, að maður fari virkilega að velta fyrir sér hvert nákvæmlega hæstv. ríkisstjórn stefni. Hér átti að liggja fyrir áætlun sem átti að byggjast m.a. á hugmyndum hæstv. forsætisráðherra. Enn er hins vegar unnið eftir áætlun frá 2011 sem samkvæmt þeim sjálfum byggir á algjörlega röngum forsendum. Ég segi ekki meir. Ástæða þess að við erum sífellt að spyrja eftir þessu er að sá þverpólitíski samráðshópur sem hefur verið starfandi hefur ekki fengið mikið að vita, eftir því sem við fregnum. Ég vil bara vekja athygli á því að sá þverpólitíski hópur sem starfaði á síðasta kjörtímabili boðaði til að mynda formenn stjórnmálaflokkanna til fundar við sig og hann gerði meðal annars tillögur um aðgerðir og leiðir sem hægt væri að fara. En hlutverk þessa nýja þverpólitíska hóps er algjörlega óljóst. Ég verð að segja, bara miðað við þær upplýsingar sem ég skautaði yfir við lestur á hinni merku heimasíðu althingi.is, gefa til kynna 

Virðulegi forseti. Það eru hagsmunir allra að höftin verði losuð eins fljótt og hægt er, en það er ekki sama hvernig það er gert og það má ekki heldur kosta hvað sem er og það má ekki bitna á röngum aðilum. Við losun hafta þarf að taka hvert skerf að vandlega athuguðu máli og gæta ávallt að hagsmunum heimilanna og ríkisins. Krónueignir útlendinga eru ekki erlend skuld ríkissjóðs. Ríkissjóði ber engin skylda til að taka erlendan gjaldeyri að láni svo að erlendir krónueigendur geti fyrr skipt krónum sínum í gjaldeyri. Losun hafta má því ekki byggjast á skuldsetningu ríkisins í erlendri mynt. Krónueignir sem útlendingar eiga eru ekki heldur erlendar skuldir íslenskra heimila. Losun hafta má því ekki byggjast á að heimilin eða fólkið í landinu herði sultaról næstu árin til að skapa sem mestan gjaldeyri, að þjóðin neiti sér um að kaupa erlendan varning og spara gjaldeyri svo útlendir krónueigendur geti hraðar breytt sínum krónum í gjaldeyri. Lausnin má ekki byggjast á því. Það er mikill þrýstingur frá ýmsum hagsmunaaðilum að losa höftin sem fyrst, að það gerist strax, en hraðinn má ekki vera svo mikill að við setjum hagsmuni heimila og ríkissjóðs í hættu eða að skilið verði við hagkerfið í ójafnvægi. Sem fulltrúi í samráðshópi þingflokka um lausn fjármagnshafta hef ég notað tækifærið til að koma þessum sjónarmiðum áleiðis til þeirra embættismanna sem vinna nú að farsælli lausn á þessu stóra vandamáli. Þekking á umfangi vandans og mögulegum lausnum á fjármagnshöftunum er nú meiri en áður og það eykur möguleika á að hægt sé að taka vandaðar ákvarðanir í þessu stóra máli. Það eru sameiginlegir hagsmunir allra, þjóðarinnar og erlendra krónueigenda, að leysa höftin eins fljótt og hægt er. Ég er vongóður um að það muni takast með farsælum hætti.

Herra forseti. Það sem ég held að sé mikilvægast að ræða vegna afnáms haftanna, sem er það sem allir hér í þessum sal vilja, er það sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson benti á og alþjóð veit: Höftin eru það sem truflar atvinnuuppbyggingu og efnahagsuppbyggingu á Íslandi hvað mest. Það er gríðarlega mikilvægt að við látum ekki þetta mál, afnám hafta, verða að pólitísku bitbeini og blöndum ekki öðrum málum í það. Hér þurfum við að standa saman. En þá er líka mikilvægt, eins og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir benti á, að við fáum upplýsingar. Við í minni hlutanum verðum að vera mjög vel upplýst um þetta ferli. Þar hefur verið smábrotalöm á sem ég vona að stjórnarflokkarnir lagi þannig að við getum komið okkur saman um það hvar við stöndum, hvert við erum að fara og hvernig, þannig að við getum farið þangað saman. Staðan eins og hún er hjá okkur í dag er sterk. Við höfum sterka stöðu. Þeir sem fara fyrir þrotabúunum vilja ekki fara gjaldþrotaleiðina en við getum þvingað það fram. Annars vegar með því að ríkið er kröfuhafi og það getur bara sagt: Ég vil fá kröfu mína borgaða. Það þýðir að það verður að slíta þessu. Hins vegar getum við farið lagaleiðina og sett sólarlagsákvæði, eins og hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson benti á, á það hversu langan tíma það má taka með slit á þrotabúum. Við höfum sterka stöðu meðan við fylgjum íslenskum lögum og reglum sem kveða á um að við getum gert þetta og það eigi að greiða út í íslenskum krónum. Það þýðir að við fáum gjaldeyrisforða á móti. Reglurnar segja einnig að við eigum að gæta jafnræðis við allra aðila sem þýðir að við gerum ekki sérsamninga við kröfuhafa, ekki frekar en við gerum það við einstakan borgara. Og við fylgjum því líka 

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lét nýlega þau orð falla í viðtali við Aftenposten í Noregi, með leyfi forseta: „að engin vandamál væru fyrir fjárfesta að koma til Íslands í dag, en huglæg áhrif haftanna væru veruleg.“ Að gefnu tilefni langar mig að veita hæstv. ráðherra örlitla innsýn í raunveruleika íslenskra sprotafyrirtækja. Rannsóknir á atvinnusköpun hafa sýnt fram á að ein mikilvægustu hjól atvinnusköpunar eru ört vaxandi sprotafyrirtæki. Vegna tregðu erlendra fjárfesta við að koma að innlendri fjárfestingu hafa sprotar í síauknum mæli þurft að flytja hluta starfsemi sinnar til útlanda. Þótt leyfi fáist yfirleitt er mikil óvissa um hve langan tíma það tekur, auk þess sem það er alltaf með erfiðum skilyrðum. Vandinn er sá að Seðlabankinn gerir engan greinarmun á umsóknum eftir stærð fyrirtækja, hvað þá um hvers konar upphæðir er að ræða. Þar að auki er ferlið allt of tímafrekt og þar af leiðandi kostnaðarsamt. Seðlabankinn gefur sér að lágmarki átta vikur í undanþáguferlið, en flest dæmi spanna marga mánuði. Sem dæmi tók það sprotafyrirtækið Klöru marga mánuði að fá að stofna dótturfélag í Bandaríkjunum og lögfræðikostnaðurinn við að millifæra einn bandaríkjadal var 750 þús. kr. Annað nýlegt dæmi er fyrirtækið Skema sem hæstv. iðnaðarmálaráðherra veitti nýverið verðlaunin „Skapandi ungir frumkvöðlar“. Til að fara hratt yfir sögu sótti Skema um undanþágu til að stofna móðurfélag í Bandaríkjunum og flytja 75,6 dollara út. Undanþáguferlið tók átta mánuði og kostaði félagið 1 milljón kr. í lögfræðikostnað. Að lokinni undanþágu og þar af leiðandi að fengnu leyfi til að lána erlendan gjaldmiðil á milli samsteypunnar kom í ljós að til þess að það væri hægt þurfti íslenska dótturfélagið að eiga til erlendan gjaldmiðil á íslenska bankareikningi sínum. Vitanlega átti það hann ekki til og þurfti því aftur sækja um undanþágu til að kaupa 14,5 dollara og færa 0,9 dollara yfir í erlent félag. Það ferli er enn í gangi, með ófyrirséðum kostnaði og tíma. Mig langar að spyrja: Hvað finnst hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um þetta? Eru þetta huglæg áhrif haftanna eða raunverulegur vandi sem við getum verið sammála um 

Virðulegi forseti. Það er þyngra en tárum taki að eftir 70 ára baráttu frá stríðslokum skuli Ísland sitja í gjaldeyrishöftum. Þegar styrjöld lauk var gert ráð fyrir því að þjóðir heims gætu siglt inn í skiptanleika gjaldmiðla. Það náðist með takmörkuðum hætti um 1990, en við erum aftur í sömu stöðu og eftir stríð. Þversögnin í þessu er sú að hér inni eru eignir sem tilheyra einkageiranum og eru ekki skiptanlegar, þ.e. það er ekki til gjaldeyriseign til þess að færa út án þess að fjármálastöðugleiki sé í hættu. Það er algerlega óásættanlegt. Ég verð að segja eins og er að það sem hér hefur verið gert hefur gengið misjafnlega og geðjast mér misjafnlega. Til dæmis fjárfestingarleiðin, sem svo er nefnd, tvöfalt gengi, hún misbýður náttúrlega fólki. Það er skráð gengi en aðilar geta komið hér inn á allt öðru gengi. Þetta gerist helst í þeim löndum sem við viljum ekki bera okkur saman við og er algjörlega óásættanlegt. Það þarf að stefna að losun fyrr eða síðar og þegar litið er til þess hvernig hún verður þarf að horfa á snjóhengjuna og vandamál ríkissjóðs svokallað, það sem stendur eftir af vaxtamunarviðskiptum. Sömuleiðis tel ég að staða lífeyrissjóða sé að verða býsna hættuleg þar sem þar safnast upp innlendar eignir. Virðulegi forseti. Tíma mínum er lokið. Ég á mikið eftir af ræðu minni og flyt hana kannski 

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur skýrt ýmislegt. Hún hefur í fyrsta lagi skýrt það að staða okkar er sterk vegna lagabreytinga sem síðasta ríkisstjórn stóð fyrir, gegn atkvæðum Sjálfstæðisflokksins, þegar slitabúin voru felld undir höftin og erlendar eignir þeirra. Hún er líka sterk vegna góðrar áætlunar um afnám gjaldeyrishafta og ný skýrsla fjármálaráðherra frá 17. mars er eintóm lofgjörð um árangurinn frá því í mars 2011. Það þarf hins vegar að gera betur. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson lagði hér áðan fram þá frómu ósk að við mundum standa saman í þessu máli og það yrði ekki að pólitísku bitbeini. Því miður er það borin von vegna þess að það eru hagsmunaaðilar sem hafa hag af áframhaldandi höftum. Eftir því sem höft standa lengur er það bæði gömul saga og ný að þeim fjölgar sem hafa hagsmuni af óbreyttu ástandi. Þeir munu berjast með kjafti og klóm gegn afnámi hafta. Þess vegna skiptir svo miklu máli að átta sig á tjóninu sem af höftunum hlýst og hversu mikilvægt það er fyrir þjóðarhag að létta þeim af. Grundvallarveikleikinn sem við stöndum frammi fyrir núna er ráðleysi ríkisstjórnarinnar um hvað taki við af höftum afléttum, hvaða peningamálastefna taki við. Ég verð ekki var við þá stefnu og hlýt að ítreka fyrirspurn mína til hæstv. fjármálaráðherra: Horfist hann í augu við það mat Seðlabanka Íslands að íslenskri krónu fylgja óhjákvæmilega einhvers konar höft til langframa, að afléttum gjaldeyrishöftum? Ef svo er, af hverju í ósköpunum er hann ekki búinn að efna starfsskyldur sínar með því að fara til viðsemjenda okkar á vettvangi Evrópska efnahagssvæðisins og ræða við þá um hvort slík langvarandi höft séu möguleg og innan hvers ramma það er áður, en hann lét sér detta í hug að elta Framsóknarflokkinn í þeirri 

Virðulegi forseti. Fáum blandast hugur um að afnám hafta á fjármagnsflutninga er meðal mikilvægustu en jafnframt vandasömustu viðfangsefna stjórnvalda. Gjaldeyrishöftin eru í sjálfu sér merki um vandkvæði sem ekki er unnt að takast á við nema með hömlum og þvingunaraðgerðum. Þau lýsa áberandi veikleika í íslenskum efnahagsmálum og vanmætti í hagstjórn. Þau vekja vantrú á því að hér sé hægt að stunda eðlileg viðskipti og þau bjóða heim hættu á mismunun, spillingu og braski. Undir lok kosningabaráttunnar síðasta vor létu forustumenn ríkisstjórnarinnar í veðri vaka að þess gæti verið skammt að bíða að gjaldeyrishöft yrðu leyst. En fljótlega eftir að ríkisstjórnin hafði tekið við völdum varð ljóst að raunin yrði önnur. Um það bil mánuði eftir kosningar hafði það runnið upp fyrir hæstv. forsætisráðherra að ekki yrði hróflað við höftum nema áður lægi fyrir hver stefna þrotabúa bankanna væri. Á einum mánuði hafði verkefnið sem áður lá ljóst fyrir orðið flókið og jafnframt háð aðgerðum og stefnu þeirra sem fara með málefni þrotabúanna. Ríkisstjórnin viðurkennir í stefnuyfirlýsingu sinni frá síðasta vori þar sem segir, með leyfi forseta: „Eitt mikilvægasta verkefni ríkisstjórnarinnar verður að vinna að afnámi fjármagnshafta en gjaldeyrishöftin bjaga eignaverð og draga úr samkeppnishæfi þjóðarinnar.“ Það er út af fyrir sig traustvekjandi að sjá að forkólfar hæstv. ríkisstjórnar gera sér grein fyrir skaðsemi gjaldeyrishaftanna, en það sem við blasir þegar litið er yfir vegferð hennar það tæpa ár sem liðið er frá því að stefnuyfirlýsingin var fest á blað er í raun ekki ýkja traustvekjandi. Gjaldeyrishöftin eru enn við lýði eins og þau voru þegar stefnuyfirlýsingin var samin og ekkert gefur til kynna að þau séu á förum á næstunni. Eitt mikilvægasta verkefni ríkisstjórnarinnar er því hreint út í sömu sporum og fyrir tæpu ári. Forustumenn stjórnarflokkanna, hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra, hafa vissulega sagt ýmislegt um málefnið á starfstíma ríkisstjórnarinnar en því miður hafa ummæli þeirra verið svo misvísandi og sundurlaus að þar grillir hvorki í trúverðuga stefnu né verkáætlun í því mikilvæga verkefni sem afnám gjaldeyrishafta er.

Hæstv. forseti. Afnám hafta er vissulega aðkallandi mál og vil ég þakka hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni fyrir að taka það upp hér við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og þingið. Virðulegi forseti. Afnám hafta og umræðan um eftir hvaða plani, hvaða áætlun er unnið hefur margoft komið fram í máli hæstv. ráðherra, bæði fjármála- og efnahagsráðherra og reyndar líka hæstv. forsætisráðherra, að það þjóni ekki tilgangi sínum að opinbera þá áætlun. Ég vil taka undir það. Það væri beinlínis óskynsamlegt að afhenda leikáætlunina. Það gefur nánast augaleið. Mætti ætla að það mundi frekar gagnast andstæðingunum, ef við leyfum okkur að nota þá samlíkingu. Kannski má segja að það sé ekki sanngjarnt að stilla þessu þannig upp vegna þess að þegar dagurinn er á enda eru það sameiginlegir hagsmunir beggja að leysa þessa stöðu. Mikilvægast er að vinna að afnámi hafta með aðgerðum, en vissulega blandast þar inn í einhvers konar viðræður til samninga sem grundvallast á sameiginlegum hagsmunum. Er þá væntanlega um að ræða kröfuhafa gömlu bankanna og slitastjórnir þeirra og aðra fulltrúa fjárfesta sem eiga krónueignir. Það hefur hins vegar ítrekað komið fram hjá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að unnið er markvisst eftir áætlun um losun haftanna og mikilvægur hluti af því er vinna samráðshóps og stýrinefndar og Seðlabanka Íslands að líkani sem nýtist við áætlun um mat á greiðslujöfnun.

Herra forseti. Að sjálfsögðu er þetta mál pólitískt. Ég var ekki að segja annað í fyrri ræðu minni. Það er pólitískt ef við bara horfum á það að ef Sjálfstæðisflokknum tekst ekki að afnema höft er það gríðarlegur ósigur fyrir það málefni sem þeir vilja standa framast í, kenna sig við og hafa forskot að verja; að vera með góða efnahagsstjórn. Það er það sem þeirra kjósendur horfa til. Þannig að sjálfsögðu er málið pólitískt. En við getum ekki eða ættum ekki, sér í lagi ekki ef við viljum hraða farsælu afnámi hafta, að láta málið verða að pólitísku bitbeini eða reyna að tefja eða skemma eða á einhvern hátt þvælast fyrir því ferli með því að nota það í eitthvert pólitískt stríð. Það eigum við ekki að gera. Þeir sem vilja hratt og farsælt afnám hafta ættu að koma að þessu borði, krefjast meiri upplýsinga frá stjórnarherrunum, frá þeim sem stýra þessu ferli, og taka þátt, en ekki reyna að bregða fæti fyrir það.

Virðulegur forseti. Þessi umræða er búin að vera nokkuð fróðleg. Ályktunin sem ég dreg er að það er ekkert plan. Það eru ýmsar pælingar í gangi eins og um að beita sólarlagsákvæðum á slit þrotabúanna og að veita innlendum heimilum og fyrirtækjum hugsanlega einhvers konar undanþágu frá höftunum. Þetta eru pælingar, ekki hluti af heildstæðu plani. Ég vara eindregið við hugmyndum um að hafa einhvers konar leynilegt plan. Ég verð að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé eitthvert leynilegt plan til, hann getur þá alla vega sagt okkur það. Ég vara eindregið við því. Haftaumhverfi er gróðrarstía spillingar og óréttlætis. Við hljótum að vilja búa í þannig opnu samfélagi að allar áætlanir um svona stór og mikilvæg mál séu fyrirliggjandi og gagnsæjar. Mér finnst spurningum ósvarað. Ég tel að það sé gott plan að halda dyrunum opnum í aðildarviðræðum við Evrópusambandið og vinna að lausn haftanna í samvinnu við Seðlabanka Evrópu. Það var byrjað á því en hefur verið hætt. Fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, Þorsteinn Pálsson, hefur t.d. kallað það einhvern stærsta skaðann sem hlotist hefur af Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar, í grein um síðustu helgi. Ég þarf líka að fá svör við þeim spurningum hvort hæstv. ráðherra telji það samrýmast EES-samningnum til langs tíma að höft verða í þeirri mynd sem skýrsla ráðuneytis hans boðar í framtíðinni. Það eru ekki tímabundin höft að mínu viti. Svo verð ég að spyrja út í eitt að lokum. Þetta eru fjölmargar spurningar, vissulega, en um stórt mál. Talað var um það af hálfu hæstv. forsætisráðherra, og að ég hygg hæstv. fjármálaráðherra líka, í aðdraganda kosninga að núna væri tækifæri, einstakt tækifæri til að semja við kröfuhafa þrotabúanna. Þar mundi hugsanlega liggja mikið 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hefur á köflum verið ágæt. Sumt sem sagt hefur verið stenst ekki skoðun. Í fyrsta lagi: Ríkisstjórnin er með það sem eitt af sínum forgangsmálum að vinna að afnámi hafta. Þeir sem hafa komið hér upp og segja að það gangi ekki nægilega hratt eða vilja láta málið ganga eftir einhverjum öðrum leiðum hafa fæstir hugmyndir um það hvernig ætti að gera þetta öðruvísi. Ég hef bent á það að í fyrri áætlun um losun afnáms hafta hafi ekki verið tekið tillit nema til hluta vandans. Ég hef líka greint frá því að við höfum haft hóp sérfræðinga að störfum sem hefur verið að greina fyrir ríkisstjórnina og Seðlabankann sérstaklega hvaða kraftar eru að verki í þrotabúunum, hjá þeim sem eiga aflandskrónur, hjá þeim sem skulda í erlendum gjaldmiðlum og öðrum, sem hafa þau áhrif að greiðslujafnaðarspáin fyrir framtíðina lítur ekki betur út en raun ber vitni. Við erum líka núna í fyrsta skipti komin með uppfærða greiðslujafnaðaráætlun til framtíðar. Þetta eru hlutir sem menn verða að hafa til þess að geta tekið af einhverri skynsemi, með einhverjum málefnalegum hætti, afstöðu til beiðna um undanþágu frá höftunum. Varðandi undanþágur frá höftunum þá er það hlutverk slitastjórna og kröfuhafa bankanna að leita eftir nauðasamningum um uppgjör þeirra sín í milli. Hvorki Seðlabankinn né stjórnvöld ætla að hafa þar beina aðkomu. Slitabúin eru innlend fyrirtæki. Þau starfa í fjármagnshöftum. Vilji þau losna undan byrðum haftanna þurfa þau eins og aðrir innlendir aðilar að tryggja að þær undanþágur sem þau sækjast eftir hafi ekki neikvæð áhrif á þjóðarbúið og þar með þá sem eftir sitja. Lok nauðasamninga og veiting undanþágna frá fjármagnshöftum strandar því fyrst og fremst á þessum félögum sjálfum. Ríkisstjórnin ætlar ekki að skipta á skjótri lausn og stöðugleika. Við erum að verja stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Við erum að verja heimilin, atvinnulífið, ríkissjóð, sveitarfélög og aðra sem starfa í þessu hagkerfi með því að fara gætilega, 

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að fara yfir þau álit sem við höfum um þessa skýrslu. Ég vil byrja á að segja að það er ljóst eftir þennan lestur að Íbúðalánasjóður hefur verið orðinn afar áhættusækin fjármálastofnun frá árinu 2004.

Hljóð í salnum.

Það er ljóst að um milljarðatap er að ræða fyrir sjóðinn og þá um leið skattborgara þessa lands. Félagslegt hlutverk sjóðsins var sett til hliðar og öll stefnumótun var í lágmarki. Kapphlaupið við einkavæddu bankana réð þar fremur för að því er virðist á þessum tíma. Við skulum heldur ekki gleyma því að aðrar fjármálastofnanir máttu ekki lána út fyrir ákveðin svæði, t.d. þar sem um var að ræða viðvarandi fólksfækkun, a.m.k. ekki nema um mun lægri fjárhæðir væri að ræða. Landsmenn sátu því ekki við sama borð gagnvart bönkunum þegar þeir komu með látum inn á húsnæðismarkaðinn. Í kjölfarið á þessu öllu eins og hér hefur verið rætt jókst uppgreiðsluáhætta sjóðsins gífurlega og stóð Íbúðalánasjóður frammi fyrir því að geta ekki greitt upp íbúðabréfin sem sjóðurinn fjármagnaði sig með. Er komið inn á þessa uppgreiðsluáhættu í báðum álitum, með mismunandi hætti þó. Minni hlutinn telur og tekur undir með rannsóknarnefndinni að uppgreiðsluáhættunni hafi ekki verið gefinn nægur gaumur og óraunsætt traust hafi verið lagt á áhættustýringarkerfi. Í meirihlutaálitinu segir hins vegar að aðvaranir hafi verið teknar til greina því að þær hafi verið ræddar á þingi og ljóst að þingmenn höfðu lagt mat á lagasetningu, umsagnir sérfræðinga og ráðgjöf og hafi því tekið upplýsta ákvörðun í málinu. Í sjálfu sér má segja að með því að taka málið fyrir í þinginu séu stjórnmálamenn sem störfuðu í þinginu á þeim tíma ábyrgir fyrir því sem þar gerðist. Það breytir því samt ekki að þrátt fyrir að hér hafi verið samþykkt gölluð lög er vafi á því í mínum huga að tekið hafi verið að fullu tillit til þess sem kom fram um þetta, meðal annars frá Seðlabankanum. Á árunum 2004–2008 fór Íbúðalánasjóður í mjög áhættusamar fjárfestingar og tapaði við hrunið miklum fjármunum vegna þeirrar áhættutöku með lausafé sjóðsins. Sjóðurinn slakaði á í lánsskilyrðum, hann hækkaði lánshlutfall og hætti að gera kröfu um bankaábyrgð við lánveitingar til byggingarverktaka og leigufélaga í byggingu íbúðarhúsnæðis á markaði. Það kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið að þegar litið er á þessa ákvörðun þáverandi og núverandi stjórnarflokka sé um að ræða ein stærstu hagstjórnarmistök í aðdraganda falls bankanna, mistök sem gerð voru með fullri þekkingu á mögulegum afleiðingum. Ég tel skýrsluna um Íbúðalánasjóð vera ákveðinn áfellisdóm um pólitískar ráðningar og hagsmunatengsl við ákvarðanatöku. Það eru pólitísk fingraför á þessu máli allan hringinn. Pólitík hefur verið viðloðandi ráðningar og þar er Íbúðalánasjóður ekki undanskilinn og engin ástæða til að gera lítið úr því þegar fjallað er um skýrsluna. Vissulega á að dæma fólk af verkum þess en þegar pólitískar ráðningar verða jafnvel án auglýsinga eða gegn mati hæfisnefndar er ekki nema eðlilegt að hafa efasemdir, samanber það sem við höfum fjallað um undanfarið hjá núverandi ráðherrum. Þá finnst manni eins og enginn lærdómur hafi verið dreginn af hruninu eða því sem fram kom hjá rannsóknarnefnd Alþingis. Stjórnmálamenn hvers tíma bera mikla ábyrgð á því hvernig staða Íbúðalánasjóðs er, ekki síður en stjórn sjóðsins og framkvæmdastjórar þess tíma. Svo við fjöllum aftur um það mikla verk sem skýrslan er hefur hér verið mikið rætt um kostnað og villur. Það er ekki óeðlilegt að villur séu í svo viðamiklu verki og þrátt fyrir gagnrýnina um það og kostnað held ég að við getum verið sammála um að mikill fengur er að skýrslunni. Hún inniheldur mikið magn af gagnlegum upplýsingum sem er vert að gefa gaum. Ég held að við komum til með að draga ákveðinn lærdóm af því sem hér kemur fram. Vonandi gerum við það. En varðandi svona skýrslur yfirleitt, eins og þá sem við fjöllum um hér og væntanleg er önnur viðamikil skýrsla til þingsins, er afar nauðsynlegt að setja skýra ramma, bæði fjárhagslegan og að verkefnið sé afmarkað, bæði í tíma og efnistökum. Svo þurfum við að afmarka allt vinnulag mjög vel, meðal annars varðandi andmælarétt sem hér hefur verið fjallað um og er nauðsynlegt að mínu mati. Það er mjög mikilvægt að við gerum greinarmun milli starfsemi Íbúðalánasjóðs og síðan þess að við, a.m.k. í Vinstri grænum, viljum ná fram ákveðnum félagslegum markmiðum með húsnæðiskerfi landsmanna. Ég hef þá trú að Íbúðalánasjóður muni áfram gegna lykilhlutverki í lánastarfsemi til húsnæðiskaupa á landsbyggðinni og sinna þar með sínu félagslega hlutverki sem honum var ætlað í upphafi. En þá þarf auðvitað eitthvað að breytast og það þarf að taka á vanda hans. Um það hvernig við ætlum að taka á því eigum við eftir að ræða síðar. Ég get þrátt fyrir allt ekki komist að annarri niðurstöðu en að stjórnendur Íbúðalánasjóðs hafi í sjálfu sér misst tökin og misst algjörlega sjónar á grunnhlutverki sjóðsins, að búa landsmönnum öryggi og jafnrétti í húsnæðismálum, og í stað þess hafi þeir farið þá leið áhættusækni á markaði sem raun ber vitni. Ég held að verkefni okkar í framhaldinu, þegar við erum búin að fjalla um þessa skýrslu, verði að koma hér á góðu kerfi. Við þurfum að gera áhættu ríkissjóðs sem allra minnsta í því sambandi en við þurfum líka að skilgreina starfsemina sem við viljum hafa í Íbúðalánasjóði. Það þurfum við að gera í tengslum við hið nýja húsnæðiskerfi sem unnið er að. Við viljum auðvitað hafa húsnæðiskerfi sem tryggir öllum öruggt húsnæði, sérstaklega þeim sem þurfa á félagslegum stuðningi að ræða. Það er mikilvægt að við hröðum þeirri vinnu. Við þurfum að vanda okkur en við þurfum að hraða henni. Það er ekki hægt að hafa þau mál sem varða fólk á félagslegum leigumarkaði eða í leiguhúsnæði almennt í þeirri stöðu sem þau eru núna né heldur að hafa Íbúðalánasjóð í því ástandi sem hann er núna. Ég held að brýningin til okkar sé því sú að allir sem áttu hlut að máli varðandi starfsemi sjóðsins á árum áður og við sem störfum á Alþingi í dag þurfi að draga lærdóm af þeim mistökum sem klárlega voru gerð í stjórnsýslunni. Við verðum að reyna að finna leiðir til að gera sjóðinn starfhæfan út frá þeim forsendum sem við teljum heppilegar og sem ég segi að séu fyrst og fremst í þágu hins félagslega.

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að það eru ýmsar ástæður fyrir því hver staða sjóðsins er. Ég get hins vegar ekki fallist á, enda heyrði ég svo sem ekki mikil og góð rök fyrir því, að starfsmenn sjóðsins hafi í störfum sínum með einhverjum hætti verið áhrifavaldar, hvað þá stórir áhrifavaldar varðandi stöðu sjóðsins í dag. Ég spyr hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur: Í hverju fólst háttsemi stjórnarmanna og starfsmanna sjóðsins? Fóru þeir út fyrir lög og reglur? Gerðu þeir eitthvað sem ekki var heimilt eða fóru þeir kannski bara eftir þeirri pólitík, pólitísku stefnumörkun og þeim ákvörðunum sem teknar höfðu verið á öðrum stöðum? Hefðu þeir ekki farið eftir því og þeim reglum sem verið hafa í því skyni að reyna að minnka tjónið þá væri ábyrgð þeirra kannski einhver, en ég vil fá nákvæmari rökstuðning fyrir því: Í hverju fólust mistök og hvað nákvæmlega gerðu þeir rangt sem olli því tjóni sem hér um ræðir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég sagði ekki „starfsmenn sjóðsins“ heldur „stjórn hans og framkvæmdastjóri“. Ég tel að ef stjórn sem skipuð er af hinu opinbera, telur að þau lög sem sett eru stríði til að mynda gegn því að hlutverki sjóðsins sé sinnt með sem bestum hætti, til dæmis er varðar þessa áhættusækni, þá eigi hún að sjálfsögðu að bregðast við. Hún er ekki bara framkvæmdaraðili, hún hlýtur að eiga að spyrna við fórum líka og ég tel að þar hafi þessir aðilar brugðist. Mér finnst það ekki eðlilegt, hvort sem er í stjórn Íbúðalánasjóðs eða LÍN eða nokkurs staðar annars staðar. Ef lög eru sett á Alþingi sem stjórnir telja ekki heppileg eða telja ekki leiða til góðs fyrir starfsemina þá eiga stjórnir að bregðast við. Ég mundi líta þannig á ef ég væri í slíkri stjórn, og þar finnst mér hún hafa brugðist fyrst og fremst.

Hæstv. forseti. Þegar um er að ræða embættismenn eða starfsmenn hins opinbera er mjög mikilvægt að þeir starfi eftir þeim lögum sem um starfsemina gilda. Þeir eiga að gera það eftir bestu samvisku og hafi þeir ekki gert það bera þeir auðvitað ábyrgð á því. En mér finnst langt seilst að saka stjórnendur og forstjóra og framkvæmdastjórn Íbúðalánasjóðs um að þeir hafi átt einhvern þátt eða jafnvel stóran þátt í því tjóni sem varð. Ef menn ætla að saka starfsmenn um það þá krefst ég þess almennt í umræðunni, ekki bara um þetta mál heldur almennt, að menn rökstyðji það með mjög skýrum hætti, því að það er auðvelt að vera vitur eftir á og sjá að einhverjar ákvarðanir hafi kannski ekki alltaf verið þær réttu á hverjum tíma. En á meðan menn starfa innan þeirra laga og reglna sem um þá gilda finnst mér ábyrgðin liggja annars staðar. Hún liggur væntanlega hjá þeim sem settu þessar reglur, þeim pólitísku markmiðum sem í reglunum felast. Við getum deilt um hvort þær hafi verið réttar. Við getum deilt um hvort Íbúðalánasjóður eigi yfir höfuð að vera til. En það var mótuð stefna, það voru sett lög og reglur. Það verður ekki annað séð en að starfsmenn hafi farið eftir þeim, þó að menn verði auðvitað að reyna að gera sitt besta og hugsanlega að fara varlegar en lögin ætlast til. En ég get ekki séð í þessu máli, eftir að hafa skoðað það gaumgæfilega, að sök á því hvernig fór liggi hjá stjórnendum og starfsmönnum sjóðsins.

Virðulegi forseti. Við erum bara ekki sammála, ég og hv. þingmaður. Hann vill augljóslega skrifa, heyrist mér, öll þau mistök sem orðið hafa í kringum Íbúðalánasjóð á alþingismenn, það virðist vera hans skoðun. En ég lít þannig á að þetta sé miklu víðtækara en svo. Að sjálfsögðu eru það þingmenn á hverjum tíma sem setja lög og reglur og bera ábyrgð á þeim. En það breytir því ekki að ef við erum starfandi í einhverjum nefndum fyrir hönd hins opinbera og við teljum að augljóslega sé ekki verið að vinna þeirri stofnun gagn sem við störfum fyrir sem stjórnarmeðlimur, framkvæmdastjóri eða forstjóri, að verið sé að gera eitthvað sem ekki telst vera gott fyrir stofnunina, þá á fólk að bregðast við og það er alveg hægt að gera það með skýrum hætti. Ég er því ekki sammála hv. þingmanni, því að ég tel hlutverk stjórna, hvort sem það er stjórn Íbúðalánasjóðs eða háskólaráðs eða LÍN eða hvers sem er, sé í raun að minnka alla þá áhættu sem getur orðið vegna stofnunarinnar og fyrir skattborgarana. Það hlýtur að vera þannig þegar við störfum hjá hinu opinbera í svona stjórnum eða sem forstjórar eða framkvæmdastjórar tiltekinnar stofnunar. Það hlýtur að vera markmiðið.

Hæstv. forseti. Við ræðum álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni, formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, fyrir framsögu hans á meirihlutaáliti nefndarinnar og jafnframt hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir hennar framsögu fyrir áliti minni hlutans. Þrátt fyrir að hér sé um að ræða tvö álit var góð samstaða í nefndinni um skipulag efnismeðferðar, vinnuhætti og verklag. Mér finnst mikilvægt að það komi fram vegna þess að ég ætla að ræða í upphafi um störf nefndarinnar og skýrsluna í samhengi við það í hvaða stemningu skýrsla rannsóknarnefndarinnar kom inn í nefndina. Rannsóknarnefndin afhenti hæstv. forseta Alþingis skýrsluna 2. júlí 2013. Það var augljóst frá þeim sama degi þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafði fengið hana í hendur að verkið yrði í senn vandasamt og viðamikið, að minnsta kosti lá þykkur bunki í fjórum bindum fyrir framan nefndarmenn þar sem ákveðið var í kjölfar þessarar afhendingar á fundi nefndarinnar að Alþingi tæki hana til umfjöllunar áður en nefndin tæki hana til efnislegrar meðferðar. Það má segja að hv. þingmönnum hafi gefist lítill tími til að kynna sér efni skýrslunnar ítarlega. Umfjöllun á Alþingi hefur verið nokkuð hranaleg eða hrá og kannski skiljanlega upphrópunarkennd í besta falli, enda óðs manns æði að ná utan um þúsund blaðsíðna efni á einum sólarhring. Ég vil því meina að skýrslan hafi þotið með nokkrum hvelli og kannski óþarfageðshræringu til hv. nefndar og efnislegar meðferðar. Jafnframt má segja að fjölmiðlaumfjöllunin hafi verið á þessum nótum með hástemmdum fyrirsögnum um mistök, misferli, klúður og meint tap sjóðsins. Fljótlega snerist þó umræðan upp í gagnrýni á skýrsluna sjálfa og þá skírskota ég til fjölmiðlaumfjöllunar fyrst og fremst. Meðal annars birtust greinar frá aðilum sem veist er að í skýrslunni. Margir hverjir brugðust hart við gegn orðalagi og fullyrðingum sem er að finna í skýrslunni og töldu hana á köflum dylgjukennda og óvandaða í samræmi við það. Ég tel rétt að rekja þetta þar sem þessi atburðarás skóp það andrúmsloft sem umlukti skýrsluna þegar hún koma til kasta hv. nefndar. Ég vil þó meina að það vinnuferli sem hv. framsögumaður og formaður nefndarinnar kom á í góðri sátt og samvinnu við nefndina hafi gert það að verkum að þetta hafi ekki haft nein áhrif á framsetningu og þær niðurstöður sem birtast í umræddu nefndaráliti. Rannsóknarnefndin sjálf var skipuð í september 2011 þar sem lagt var til grundvallar í þingsályktun að rannsaka starfsemi sjóðsins, þær breytingar sem áttu sér stað á lánareglum og fjármögnun og hrint var í framkvæmd 2004, en tímabilið sem afmarkað er í vinnu rannsóknarnefndarinnar og umræddri þingsályktun nær yfir árin 2004–2010. Markmiðið sem rannsóknarnefndinni var ætlað að hafa að leiðarljósi var að meta áhrifin af breytingum, stefnu sjóðsins, fjárhag og fasteignamarkaðinn í heild sinni. Þetta er ekki lítið verk en þetta var bara eitt af þremur markmiðum. Jafnframt átti hún að meta áhrifin af starfsemi Íbúðalánasjóðs á stjórn efnahagsmála. Hvar stoppar það og hvar byrjar það að meta hvernig sjóðnum hafi tekist til við að sinna lögbundnu hlutverki sínu? Ég spyr, virðulegi forseti. Kannski er í besta falli hægt að vega og meta í skýrslunni hvaða ákvarðanir sem teknar eru á þessu árabili hafi gengið upp og hverjar ekki, hvar farið er á svig við lög og hvar ekki, hvar og hvenær stjórnsýslan bregst og hvenær ekki. Þá eru fjölmörg atriði í þingsályktuninni. Í 14 liðum eru talin upp atriði sem rannsóknarnefndinni var falið að vinna eftir. 14. liðurinn er reyndar þannig orðaður að rannsóknarnefndinni er gefið fullt rými og sjálfsvald til að rannsaka allt að því allt sem henni hugnast. Ég leyfi mér að orða það svo. Liðurinn er svona orðaður í þingsályktuninni, með leyfi forseta: „Annað sem rannsóknarnefnd kann að komast að við rannsókn sína og telur ástæðu til að upplýsa Alþingi um.“ Þegar við erum að tala um hina stóru ábyrgð eða hvað við getum lært af skýrslunni, og þá er ég ekki að vitna um það hvaða misbrestur varð á starfsemi Íbúðalánasjóðs heldur þannig að við á Alþingi getum sinnt eftirlitshlutverki okkar, er þetta nokkuð sem ætti að forðast í framtíðinni þegar við setjum af stað vinnu rannsóknarnefnda. Skýrslan er að mínu áliti meiri að umfangi en efni stóðu til og má vera að það megi að hluta til kenna þessu orðalagi um. Ábyrgð rannsóknarnefndarinnar gagnvart þess konar mati verður að minnsta kosti vandasöm og mikil. Það er ástæða til að vanda sig. Virðulegi forseti. Það var ljóst þegar í byrjun að gestir á opnum fundum nefndarinnar voru í meira lagi ósáttir og voru í mörgum atriðum ósammála þeim staðhæfingum sem mátti lesa í skýrslunni. Það var og ljóst þegar á leið og tækifæri gafst til að gaumgæfa og ígrunda efni skýrslunnar og bera saman við frásagnir gesta að mikill misbrestur var á því í störfum rannsóknarnefndarinnar að leita eftir sjónarmiðum og eftir atvikum útskýringum þeirra sem gagnrýndir voru persónulega fyrir þekkingarleysi, handvömm eða slæleg vinnubrögð. Tel ég það afar óheppilegt, og ekki einungis fyrir það að það hafi gert störf nefndarinnar erfiðari. Ég tek undir með flestum hv. þingmönnum sem hafa sammælst um að það sé grafalavarlegt mál þegar viðkomandi aðilum er ekki gefið færi á að beita andmælarétti sínum. Það kemur skýrt fram bæði í áliti meiri hluta og minni hluta. Þetta var eins konar áfellisdómur á fyrstu stigum í vinnslu með skýrsluna en fleira fylgdi á eftir. Í fylgiskjali má sjá leiðréttingar sem voru unnar af skrifstofu Alþingis þegar á fyrstu dögunum. Efnisleg meðferð var þannig að mínu viti í byrjun snúnari og meiri krafa að því leytinu til gerð til nefndarinnar. Í nefndarálitinu er farin sú leið að rekja niðurstöðu skýrslunnar í samræmi við liðina 13 og ég hvet alla áhugasama til að kynna sér það vel. Þar er vinna nefndarinnar rakin mjög vel og farið vandlega yfir það hvaða gagnrýni kemur fram í skýrslunni. Vissulega er margt sem við eigum og verðum beinlínis að taka tillit til. Það sem ég hefði viljað koma inn á er umræðan um meint tap sjóðsins upp á 270 milljarða að núvirði. Meiri hlutinn tekur ekki undir með rannsóknarnefndinni að því leytinu til að hér er um að ræða afar ólíklega sviðsmynd sem þó er sett þannig fram í skýrslunni að það megi flagga slíkri tölu. Þá hefði ég viljað koma inn á 90% lánin margumtöluðu. Ég hrósa rannsóknarnefndinni fyrir að afhjúpa þá mýtu. Virðulegi forseti. Að lokum ítreka ég það álit meiri og minni hluta að við höfum ávallt hugfast hversu nauðsynlegt það er að Alþingi nýti þau verkfæri 

Virðulegi forseti. Við ræðum álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð. Álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er býsna langt í blaðsíðum talið, það er um 80 síður en 126 síður með fylgiskjölum. Ég er nú stundum gáttaður á ýmsu og ég er gáttaður á ýmsum vondum ræðum sem hér hafa verið fluttar. Ég ætla að rifja það upp að fyrir allmörgum árum hafði Skipaútgerð ríkisins fengið framlög upp á 3 milljarða úr ríkissjóði, sem eru náttúrlega smámunir miðað við það sem nú gerist. Þáverandi samgönguráðherra, Halldór Blöndal, vildi skoða það mál og sú skoðun kostaði nokkur hundruð þúsund krónur og var greidd endurskoðunarfyrirtæki á Akureyri. Hann bauð þeim sem vann skýrsluna í mat á Bautann sem kostaði 30 þúsund kr. Alþingi ræddi síðar um 30 þúsund krónurnar. Alþingi ræðir nú um þær 248 milljónir sem skýrsla þessi kostar og hneykslast á því og finnst það mikið. En Alþingi finnst það ekki mikið að tap umrædds sjóðs hefur að lágmarki verið 60 milljarðar og kann að verða allt að 270 ef allt fer á versta veg. Hér eru menn því að horfa algjörlega á smáatriðin þegar hugsanlegt tap kann að nema 1–2 millj. kr. á hvert heimili. Nálgun meiri hluta nefndarinnar er á þann veg að hvítþvo eigi stjórnendur Íbúðalánasjóðs en þeir og við sitjum uppi með þetta tjón. Einhver kann að segja að nálgun skýrsluhöfunda rannsóknarnefndarinnar hafi verið heldur hliðholl fjármálamarkaði, ég er algjörlega ósammála því. Þannig er að ég er kunnugur þessu máli nokkurn veginn frá árinu 2005. Þá gerist það, sem allt virðist horfa á, þ.e. 90% lánin. En 90% lánin eru algjört aukaatriði því að 90% af tiltölulega lágri fjárhæð er viðráðanlegt en 90% af háum fjárhæðum og lágum launum er illviðráðanlegt. Þegar bankarnir komu inn á húsnæðismarkaðinn hækkaði húsnæðisverð ört og var hægt að lána einstaklingum og fjölskyldum mun hærri upphæðir. Þegar bankarnir ryðjast inn á íbúðalánamarkaðinn segir einn tiltekinn bankastjóri - og vitna ég í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, með leyfi forseta: Tiltekinn bankastjóri „segir að húsnæðislán bankanna hafi verið „tómt rugl“. Lánin voru á of lágum vöxtum fyrir bankana og hann sá ekki hvernig þetta ætti að vera gerlegt: „En hvað áttirðu að gera? Þegar kerfið er hannað þannig að ef þú ferð í viðskipti þá ertu læstur næstu 40 ár. Hvað áttu að gera? Og þú bara ferð út í vitleysuna líka. Og ég var alltaf hissa á að Moody‘s sögðu ekki við mann: Eruð þið klikkaðir? Ég var alltaf að vona að þeir mundu setja eitthvert vit í galskapinn.““ Á þeim tíma gefur Íbúðalánasjóður í, hann fer að lána, ekki bönkunum, hann fer að lána í gegnum bankana. Þegar íbúðaverð hefur hækkað um 60% gefur hann í og íbúðaverð hækkar aftur um 60%, og þá er ég að tala um raunverð. Íbúðaverð hækkar um 170% frá 1998 til 2007 þegar það nær hæstum hæðum og á þeim tíma er Íbúðalánasjóður að gefa í og hann fjármagnar vitleysuna. Hann lánar fram hjá öllum reglum, hann lánar fram hjá reglugerðum sem félagsmálaráðuneytið setur, hann lánar í gegnum bankana. Þessi lán, sem voru tæplega 100 milljarðar, sem komu að vísu í birtum reikningum bankanna og sparisjóða fram, en voru það ekki, eins og segir í samningunum sem ég hef undir höndum, enda var áhætta Íbúðalánasjóðs. Þegar eiginfjárkrafa þessara stofnana var reiknuð þurfti ekki að taka tillit til þess. Þegar þessir bankar fara á hliðina er þetta afhent eins og það sé aðskilið og þetta séu vörslueignir, þannig að hann fer þarna algjörlega fram hjá öllum reglum félagsmálaráðuneytisins. Hv. þm. Brynjar Níelsson telur að hér hafi ekkert lögbrot verið framið, ég kem að því síðar. Það sem Íbúðalánasjóður er að gera, hann er að reyna að breyta eðli sínu, því er ekki breytt héðan. Eðli Íbúðalánasjóðs getur aðeins breyst frá Alþingi. Hann er að breyta eðli sínu frá því að vera við getum sagt félagsleg stofnun sem lánar að hámarki 15,8 milljónir í heildsölubanka. Eitt af því sem hann gerir er að hann lánar í gegnum bankana. Hann fer út í það að lána byggingaraðilum til verkefna þar sem afköst byggingaraðilans réðu í rauninni lánsfjárhæðinni. Og þannig eru byggðar nokkrar blokkir austur á Héraði, á Egilsstöðum og sömuleiðis á Reyðarfirði, án þess að séð hafi verið um söluna. Síðan kemur snilldin. Hún er sú að það verður að koma starfseminni út á land og í stað þess að banka upp á hjá Reiknistofu bankanna, sem hefur vissulega einokun á greiðslumiðlun, fara menn í Sparisjóð Hólahrepps til að viðskiptavinir Íbúðalánasjóðs þurfi að greiða Sparisjóði Hólahrepps sérstakt gjald á hverjum gjalddaga. Og til að kóróna vitleysuna eru lagðar 300 milljónir inn í Sparisjóð Hólahrepps sem varasjóður. Hvernig getur þetta verið varasjóður ef á þarf að halda? Ef Íbúðalánasjóður þarf á þessu að halda, hvernig getur lítill sveitarsparisjóður losað 300 milljónir? Segið mér það? Í áliti minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir, með leyfi forseta: „Sérstaklega skal tekið fram að litið er á gagnrýni rannsóknarnefndarinnar til að læra af henni en ekki varpa skugga á þá sem gegndu þessum störfum á sínum tíma.“ Auðvitað varpar þetta skugga á starfsemi þessara heilögu manna sem þarna komu að. Þá ætla ég að nefna annað sem virðist ekki hafa farið hátt. Ég ætla að lesa úr bréfi sem Íbúðalánasjóður skrifar til Fjármálaeftirlitsins árið 2005, með leyfi forseta: „Útgáfa fjármögnunarbréfa sjóðsins hefur um árabil verið ráðandi um langtímavaxtastig í landinu og ríkið stendur ábyrgt fyrir öllum skuldbindingum hans. Við slíkar aðstæður var algerlega fráleitt fyrir Íbúðalánasjóð að hætta útgáfu íbúðabréfa. Slíkt hefði leitt til hruns vaxtamyndunar á markaði og gert sjóðinn ósamkeppnishæfan um ný útlán. Lánshæfismat sjóðsins hefði hrunið í kjölfarið og hagsmunum ríkissjóðs verið teflt í voða. Þetta hefði verið skýrt brot á lagaskyldum stjórnar og framkvæmdastjóra og óhugsandi út frá því hlutverki sem sjóðnum er að lögum falið.“ Hvað segir þessi setning? Hún segir ósköp einfaldlega það að Íbúðalánasjóður tekur að sér að mynda vexti á markaði. Það getur enginn einn aðili myndað vexti á markaði. Íbúðalánasjóður er hér að fremja glæp sem heitir markaðsmisnotkun. Hann er að möndla með vexti og halda uppi vaxtastigi í landinu. Og hver borgar? Ég veit ekki hver borgar, en ég veit að lántakendur, samfélagið allt borgar. Brot á verðbréfamarkaði, eins og þetta er, er yfirleitt glæpur gegn samfélaginu og hérna liggur bara fyrir játning um markaðsmisnotkun. Enn ætla ég að benda hv. þm. Brynjari Níelssyni á að hér hafi lögbrot verið framin enda er alveg með ólíkindum að það geti gerst að menn standi uppi með 60–270 milljarða tap án þess að einhvers staðar hafi verið pottur brotinn. Enda kemur alloft fram að erfitt var að afla upplýsinga. Ég hóf mál mitt á því að fjalla um kostnaðinn, hann er 248 milljónir, sem ég tel nú tiltölulega lítið miðað við hæstu töp sem gætu orðið, eitt prómill. Það er erfitt að marka rannsóknarnefndum svið vegna þess að það sem á að rannsaka er ekki alltaf ljóst. Við stöndum hér af og til á Alþingi - ég stóð í því tvisvar í haust að greiða atkvæði með því að leggja sjóðnum til eigið fé. Virðulegi forseti. Tíma mínum er lokið að sinni og ég verð að ljúka máli mínu, en get sagt ýmislegt fleira.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kom víða við. Nokkrum atriðum vil ég vekja máls á. Hann setur samasemmerki á milli þess að verða fyrir tjóni af völdum efnahagshrunsins og hins að hafa gert eitthvað af sér. Allt íslenska samfélagið varð fyrir tjóni af völdum efnahagshrunsins. Fólk missti heimili sín og fyrirtæki. Fjármálastofnanir töpuðu háum upphæðum, lífeyrissjóðir og allt samfélagið, ríki, sveitarfélög urðu fyrir miklum skaða. Það er ekki þar með sagt að allir sem hafi orðið fyrir skaða hafi gert eitthvað af sér. Hv. þingmaður sparar ekki orðin: Glæpur gegn samfélaginu, skýr lögbrot, farið á bak við reglur og lög. Ég held að hv. þingmaður þurfi að færa betri rök fyrir máli sínu. Í skýrslunum hefur verið vísað í tvö lögfræðiálit varðandi lánasamninga við bankana. Annað var unnið á vegum Íbúðalánasjóðs, hitt var unnið á vegum bankanna eða að frumkvæði bankanna. Þeir hlupu hins vegar flestir frá því áður en yfir lauk og fráleitt að fullyrða með þeim hætti sem hér hefur verið gert að farið hafi verið á bak við reglur eða lög brotin hvað það snertir. Síðan er hitt að hann verður skiljanlegur málflutningur hv. þingmanns gagnvart Íbúðalánasjóði þegar hann staðhæfir hér að skýrsluhöfundar dragi ekki taum fjármálafyrirtækja í þeim miklu átökum sem urðu á árunum 2003, 2004 og 2005, þegar tekist var á um 

Virðulegi forseti. Ég tel að stór hluti af því tjóni sem Íbúðalánasjóður hefur orðið fyrir hefði orðið hvort sem fjármálakerfið hér hefði hrunið eða ekki. Ég tel að ég hafi fært fullnægjandi rök fyrir því að þessi útlán í gegnum bankana voru fram hjá reglugerðinni um hámarkið, það voru hærri lán en 15,8 milljónir sem sjóðurinn veitti. Til hvers er félagsmálaráðuneytið að gefa út reglugerð um hámarkslán ef það er hægt að fara fram hjá með því að lána í gegnum bankana? Ég segi líka að vaxtamöndl er glæpur gegn samfélaginu. Hv. þingmaður hefur kannski heyrt talað um möndl með Libor-vexti að undanförnu. Þetta er nákvæmlega sami hluturinn. Sjóðurinn hafði engar lögbundnar skyldur til að mynda vexti. Að öðru leyti ítreka ég að mér finnst þetta nefndarálit dálítið í þá átt að verja þá starfsemi sem þarna var rekin og hefur verið staðfest hér með í það minnsta 60 milljarða framlagi úr ríkissjóði í töp og það kann að verða miklu meira. Ég tel ekki að ég hafi sagt nokkrum skapaðan hlut stóran. Þetta eru daprar staðreyndir. Tölurnar eru háar í þessu máli. Ég hef lokið máli mínu að sinni.

Hæstv. forseti. Íbúðalánasjóður var rekinn með hagnaði fram að hruni. Á honum hvíldu einhverjar skuldir frá fyrri tíð vegna verkamannabústaðakerfisins, menn höfðu ekki látið nægilegt fé af hendi rakna í það félagslega kerfi. Síðan verður hér efnahagshrun og ég held að ástæða sé til að minna á það álit stjórnenda Íbúðalánasjóðs að yfir 90% af tapi Íbúðalánasjóðs megi rekja beint til hrunsins. Þetta er staðreynd. Svo er það hitt varðandi lögbrotin að hv. þingmaður þarf að færa rök fyrir því sem hann er að segja, að reglur hafi verið brotnar og lög hafi verið brotin. Einnig væri fróðlegt að heyra hann útlista fyrir okkur hvert hafi verið tapið á lánasamningunum til bankanna. Við segjum það í áliti okkar, meiri hlutinn, að hann hefði betur keypt eigin bréf, við tökum undir þá gagnrýni  Varðandi hitt að við séum að hvítþvo stjórnendur, við erum að reyna að láta menn njóta sannmælis.

Virðulegi forseti. Ég held ég verði að sitja uppi með það að ég er ósammála hv. þingmanni. Vissulega voru útlánatöp ekki metin mikil alla vega á árunum 2002–2007, en nokkur. Þegar við horfum hér á þá ígjöf sem varð þegar Íbúðalánasjóður fór að lána fram hjá tæpa 100 milljarða getum við ekki horft fram hjá því að þetta er á þeim tíma sem íbúðaverð er að hækka og þeir sem sitja eftir í tjóni núna, í tómu tjóni, eru þeir sem keyptu á árabilinu 2005–2008 á þessu háa verði. Tjónið er miklu meira en það tjón sem er lagt til  Ég hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í orð hans áðan. Hann ræddi 270 milljarða kr. töluna, taptöluna. Mig langar að biðja hann um að fara yfir það hvað til þurfi að koma til þess að sú tala verði að raunveruleika. Mig langar að spyrja hann hvort hann sé ósammála því sem kemur fram í skýrslunni, skýringum Íbúðalánasjóðs, að af þeim 63 milljörðum kr. sem hafa þegar verið færðir sem tap, sem er vissulega há upphæð, séu 59 milljarðar kr. afleiðing hrunsins. Eins og fram hefur komið hér áður var Íbúðalánasjóður rekinn með hagnaði árið 2007, hann átti eigið fé. Mig langar líka til þess að spyrja hv. þingmann út í það hvað hann telji að 95 milljarða lánveiting Íbúðalánasjóðs til viðskiptabankanna hafi spennt mikið upp íbúðaverð, þegar tekið er tillit til þess að íbúðalán bankanna fóru úr 800 milljörðum í 4.800 milljarða á árunum 2003–2008. Hvað telur hv. þingmaður að þeir 95 milljarðar sem bankarnir fengu að láni hjá Íbúðalánasjóði hafi spilað stóra rullu í þeirri verðhækkun sem varð á íbúðarhúsnæði á þessum tíma?

Virðulegi forseti. Ég get einungis bent hv. þingmanni á að lesa skýrslu Íbúðalánasjóðs um sundurliðun á þessum 270 milljörðum, ég er ekki með það hér. En þingmaðurinn nefnir að útlán bankanna hafi aukist úr einhverjum hundruðum milljarða í 4 þús. milljarða.

4.800 milljarða.

Hér er ég með útskrift úr tölum Seðlabankans. Útlán bankanna jukust úr 200 milljörðum í 1 þús. milljarða á þessum tíma, þannig að hvaðan þessir 4 þús. milljarðar koma er mér algjörlega óskiljanlegt. Heildarútlán bankanna, þegar bankakerfið hrundi, til innlendra aðila voru um 5.400 milljarðar. Þessir 4 þús. milljarðar sem vaða hér uppi, ekki aðeins hjá þér heldur hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrr í morgun - ég veit ekki hvaðan þeir koma, þessi tala er alröng. En það að koma sér inn í það sem þjóðin gerði, algjörlega að óþörfu, kann að vera hluti af þeim 59 milljörðum sem þingmaðurinn nefnir. Ég ætla því ekki að svara þessu með 4 þús. milljarðana, það er algjörlega röng tala. Ég þori ekki að skilja þetta eftir hér í pontu, en hv. þingmaður getur fengið þessar tölur hjá mér eins og ég tók þær út af seðlabankavefnum í morgun.

Mér er ljúft að upplýsa hv. þingmann um það að í stuttu máli er hægt að segja að því „senaríó“, afsakið, herra forseti, sem þarf að vera til þess að 270 milljarða tap verði á Íbúðalánasjóði, var lýst þannig af einum gesti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að hér þyrfti að verða annað hrun eins og varð 2008, annað hrun. Og til þess að svo mætti verða þyrftu líka allir þeir sem eru með lán hjá Íbúðalánasjóði að greiða þau upp á einum og sama deginum. Ég vænti þess að hv. þingmaður sé tölugleggri en ég þannig að ég bið hann um að segja mér: Hvaða líkur eru á því að allir lánasamningar Íbúðalánsjóðs verði greiddir upp á einum og sama deginum? Getur hann gefið mér upp hvaða líkur eru á því, einn á móti hverju?

Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að svara þessari síðustu spurningu.  Auðvitað eru ekki 100% líkur á því að allt verði borgað upp á morgun. En engu að síður, ég segi einfaldlega að við erum ekki búin að sjá fyrir endann á tjóni hjá Íbúðalánasjóði og jafnvel þó svo væri þá finnst mér bara rúmlega 60 milljarðar dálítið mikið.

Það er ekki búið að greiða þá.

Jú.  
             Ég ætla ekki að deila við ykkur, þingmenn góðir, en ég þurfti tvisvar sinnum að greiða atkvæði í haust. Ég var að tala við hv. þingmann, fyrrverandi fjármálaráðherra, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni fyrir magnaða ræðu. Hann kom víða við, ræddi 90% lánin, lán Íbúðalánasjóðs til banka og sparisjóða, verðmyndun Íbúðalánasjóðs á markaði og túlkun orða sem hann vitnaði til í því samhengi. Ég vil minna á að þegar við ræðum þessa skýrslu tökum við hana auðvitað fyrir eins og hún er skrifuð og sett fram og leitum staðreynda um það hvort hér hafi verið farið á skjön við lög eða ákvarðanir teknar á einhverjum misjöfnum forsendum og hægt sé með óyggjandi hætti að sýna fram á það í skýrslunni. Tökum 90% lánin sem hafa verið mikið til umræðu. Ég veit að hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason þekkir muninn á bókfærðu tapi, sem kemur fram í skýrslunni að eru 64 milljarðar, og svo eiginfjárframlagi, sem við þurfum að uppfylla eða sjóðurinn, og er talið í skýrslunni að 59 milljarðar af þessu tapi séu komnir til vegna hrunsins. Mig langar að koma að spurningu til hv. þingmanns: Heildarfjöldi lána sjóðsins á höfuðborgarsvæðinu var 40 stykki alls og heildarfjárhæð nýrra útlána Íbúðalánasjóðs nam 2–3 milljörðum - þetta er allt beint úr skýrslunni - þegar farið var af stað. Á meðan dældu bankarnir út 

Virðulegi forseti. Ég tel nauðsynlegt að þingmenn hlusti vel á ræður annarra. Ég sagði, held ég, í upphafi máls míns að 90% hámarkið væri aukaatriði í þessu máli. Ég segi líka að tjónið, þessir 59 milljarðar, sem er rakið til hrunsins - af hverju þvældu menn sér inn í þetta? Ég vitnaði í orð eins bankastjóra í þessu sem lýsti því yfir að þetta hefði verið klikkun. Af hverju þvældu menn sér inn í þetta? Hv. þingmaðurinn segir að bankarnir hafi dælt 30 milljörðum út og hvaðan pumpuðu þeir 30 milljörðum á mánuði? Þeir pumpuðu út úr Íbúðalánasjóði. Íbúðalánasjóður tók þátt í galskapnum vegna þess að hann var að breyta eðli sínu úr því að vera félagsleg lánastofnun yfir í að vera heildsölubanki. Hann vildi taka þátt í þessu, hann vildi leika sér eins og hinir strákarnir. Það var nákvæmlega það sem hann gerði. Ég veit ekki hvort ég hef möguleika til andsvara aftur, en þegar sú orðræða sem hér fer fram verður lesin þegar við erum dauð fara menn ábyggilega að velta fyrir sér: Hvern fjandann voru menn að verja? Ég heyri það að einn stjórnmálaflokkur, sem mér er annt að hugsa um, Framsóknarflokkurinn, tekur heiftarlega til varna og finnst á sig ráðist,  Ég vona að ég hafi svarað spurningunni.

Hæstv. forseti. Ég geri það að reglu minni að hlusta vel þegar hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason mælir um efnahagsmál. Ég er ánægður að heyra að við erum sammála um þessa framsetningu á 90% lánunum og að þau hefðu sannarlega ekki valdið þenslunni. Hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason kom inn á í ræðu sinni það samfélagslega tjón sem varð hér á árunum 2005–2008, sérstaklega hjá þeim sem tóku lán á þeim tíma, hann leiðréttir mig ef ég er ekki með árin á hreinu. En við getum sannnarlega samglaðst, vænti ég, þar sem við erum að fara í þá sameiginlegu vegferð að leiðrétta þann forsendubrest sem varð, trúi ég, mestur á þeim lánum sem voru tekin á þessum tíma.

Virðulegi forseti. Ég segi ósköp einfaldlega að þeir sem keyptu sína fyrstu íbúð á árunum 2005–2008 eru þeir sem urðu fyrir þessu tjóni en ekki þeir sem tóku lán. Ef þeir endurnýjuðu þessi lán voru þeir með sömu lánin fyrir og eftir, það er ekki málið. Málið er, svo ég haldi því til haga, að Íbúðalánasjóður fór fram hjá því sem Alþingi hafði sett honum. Hann fór að lána fram hjá reglugerð félagsmálaráðuneytisins og hann fór að leika allt annað en hann átti að leika. Við skulum sjá til með þá vegferð sem menn eru að fara í. Ég vona að vandi þeirra sem eru í vanda verði leystur og að hér verði ekki örlætisgerningar, sem mér virðast jafnvel í uppsiglingu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Ég tel að hún sé sannarlega nauðsynleg þótt hún sé auðvitað engum ánægjuefni sem þarf að taka þátt í henni. Þessi fjögurra binda skýrsla sem við ræddum í gær er meira og minna einn samfelldur áfellisdómur yfir pólitíska kerfinu og röngum ákvörðunum, fyrst og fremst teknum hér en auðvitað líka í ríkisstjórn á sínum tíma og eins í Íbúðalánasjóði. Ég held að mikilvægt sé fyrir okkur sem nú erum hér að horfast í augu við þau mistök og reyna ekki að draga dul á það að þau hafa í för með sér gríðarlegan kostnað fyrir Ísland og Íslendinga. Hvað þau kosta hvert heimili í landinu er út af fyrir sig hægt að deila um, eins og hefur verið gert í þessari umræðu, hvort beinn kostnaður hvers heimilis sé 1 millj. kr., eða 2 millj. kr. Hvort heldur er er það gríðarlega alvarlegt tjón. Það er einfaldlega það sem margur maðurinn safnar sér í eigin fé á mörgum árum í íbúðarhúsnæði sínu og eitthvað sem verður að taka af mikilli alvöru og fyrst og fremst reyna að læra af, fremur en að finna blóraböggla í einstaklingum. Ég held að í öllum meginatriðum sé niðurstaða þessarar umfjöllunar sú að rannsóknarskýrslan og niðurstöður hennar standa. Það er pólitíska kerfið sem er ábyrgt fyrir þessum mistökum. Þau eru gríðarlega umfangsmikil og alvarleg. Það er rétt að við megum almennt um rannsóknarskýrslur huga að því og festa í lög að einstaklingar sem fjallað er um í slíkum skýrslum fái tækifæri til þess að koma á framfæri andmælum áður en þær eru birtar opinberlega. Ég varð þó fyrst og fremst var við eina alvarlega missögn í skýrslunni sem varðaði einstakling og heiður hans. Það var ranglega sagt til um það hver hefði verið í stjórn Fjármálaeftirlitsins á hverjum tíma og orð höfð um ráðningu Páls Gunnars Pálssonar sem ég tel reist á ákaflega hæpnum heimildum og ákaflega vafasamt að vega með þeim hætti að grandvörum embættismanni sem stýrt hefur mikilvægum stofnunum með miklum sóma. Ég tel auk þess ákaflega hæpið að gera það að umfjöllunarefni að einhver sé sonur föður síns. Það er þannig að við erum börn foreldra okkar og að draga þá staðreynd inn í mál er varasamt, ætla ég að leyfa mér að segja og tel að það sé varlega sagt. Að því atriði frátöldu held ég meginverkefni okkar sé að reyna að átta okkur á því hvað það var sem gerðist. Ég fyrir mitt leyti, af því að ég hef um áratugaskeið komið að húsnæðismálum á Íslandi með einum eða öðrum hætti, ætla að reyna að lýsa því hvernig ég sé þetta hafa gerst og ég held satt að segja að sagan sé nokkuð lengri en verið er að fjalla um strangt til tekið í skýrslunni. Það er á síðari hluta síðustu aldar, upp úr 1990, sem byrjað er að draga mjög verulega úr félagslega húsnæðiskerfinu á Íslandi. Það er nú einu sinni þannig, bæði á Íslandi og eins á öðrum Norðurlöndum og flestum þeim ríkjum sem við berum okkur saman við, að það er alltaf talsvert stór hluti samfélagsins sem er með lágar tekjur eða meðaltekjur og litlar eignir, sem er einfaldlega ekki í stöðu til að afla sér húsnæðis á fullum markaðskjörum, ræður ekki við fulla markaðsleigu, ræður ekki við að kaupa með lánsfé með verðtryggingu og mörg prósent raunvöxtum þar ofan á. Þess vegna höfum við félagsleg húsnæðiskerfi, við höfum félagslegar leiguíbúðir, við höfum félagslegt eignaíbúðakerfi, kaupleigukerfi, eða hvað það nú er, til að mæta þörfum þessa fólks. Upp úr 1990 hurfu menn frá því að veita lán með 1% vöxtum til félagslegra leiguíbúða og byrjuðu að hækka vextina. Ég held að þeir hafi fyrst farið í 2% og síðan í 3,5% og hvort þeir enduðu ekki í 4,5%. Það jafngildir 100% hækkun á rekstrarkostnaði leiguíbúða og gerði það náttúrlega að verkum að allt framboð af ódýru félagslegu leiguhúsnæði dróst mjög saman. Sömuleiðis var byrjað að hækka vextina á lánum til félagslegra eignaríbúða og á endanum var verkamannabústaðakerfið beinlínis lagt niður. Þetta orsakar það síðan að í kringum aldamótin byrjar að skapast það ástand í samfélaginu að æ fleiri eiga erfitt með að koma sér upp húsnæði, þaki yfir höfuðið. Og þegar Framsóknarflokkurinn fer út að spyrja fólk í því sem kallað eru fókusgrúppur og er ákveðin aðferðafræði til að kanna hvað brennur helst á fólki, kemur út úr þeirri vinnu að það sem fjölmargir benda á er að unga fólkið eigi erfitt með að komast að heiman frá foreldrum sínum - og það var skemmtilega myndskreytt í auglýsingum Framsóknarflokksins fyrir kosningarnar 2003 - og að það vanti leiðir fyrir fólk til þess að eignast sitt eigið húsnæði. Í stað þess að bregðast við á þann hátt sem nauðsynlegt hefði verið og hefja á ný að leggja fjármuni í félagslegt húsnæðiskerfi og skapa viðráðanleg kjör, bæði fyrir fólk til að leigja öruggt húsnæði og eignast öruggt húsnæði, var ákveðið í þinginu með aðkomu margra stjórnmálaflokka, og þátttöku minni meðal annars, að leysa þann vanda með því að bjóða þessu fólki mikið lánsfé til mjög langs tíma með mjög háu veðhlutfalli en allt saman verðtryggt og á hæstu raunvöxtum sem þekkjast í okkar heimshluta. Það var auðvitað, er hægt að segja núna, algerlega fyrirsjáanlegt að þetta var bara slys sem beið eftir því að gerast, vegna þess að verið var að lána í 40 ára lánum, svokölluðum Íslandslánum, mjög stóran hluta af kaupverði eigna á hærri vöxtum en þekkjast nokkurs staðar í kringum okkur, fólki sem einfaldlega hafði ekki kaupgetu til þess að standa undir því til lengri tíma eða þola nokkur áföll á íbúðamarkaði. Sama gilti um leigufélögin, þau kjör sem þeim var lánað á voru þannig að það mátti vera nokkuð ljóst að til lengri tíma litið mundu þau dæmi heldur ekki ganga upp. Við það bættist síðan það að þetta inngrip stjórnvalda herti mjög alla samkeppni á fjármálamarkaði og jók mjög framboð annarra lánastofnana á lánsfé. Það leiddi til mikillar verðsprengingar á íbúðamarkaði og til þess að íslensk heimili urðu á örfáum árum einhver skuldsettustu heimili í heiminum. Heil kynslóð varð fyrir því að ráðast í íbúðarkaup á þessum versta tíma þegar verð var í hámarki, þegar það í þokkabót var með kaupmátt sem átti ekki eftir að halda eftir efnahagshrunið og átti eftir að minnka, og rétt fyrir mikið veðbólguskot tók mjög há lán til þess að kaupa sér húsnæði. Af þessu hlýst þetta mikla tjón. Ég held að það sem við þurfum að læra af því sé að varast þá hugmynd að fólki sé mikill greiði gerður með miklu framboði af lánsfé, því að staðreyndin er sú að húsnæðisverð hefur tilhneigingu til þess að hækka með miklu framboði af lánsfé. Við þurfum líka að hugsa hvernig við tökum þetta mál inn í framtíðina og í því sambandi hef ég vakið athygli á því í umræðunni í dag að það fólk sem enn situr með lánin hjá Íbúðalánasjóði hefur fengið minni úrlausn sinna mála en þeir sem tóku íbúðalán hjá fjármálastofnunum, 

Hæstv. forseti. Ég kveð mér ekki hljóðs til að andmæla ræðu hv. þingmanns heldur þakka honum fyrir mjög góða ræðu og gott sögulegt yfirlit yfir þróun húsnæðismála frá félagslegu sjónarhorni á undanförnum árum. Ég get tekið undir flest af því sem hv. þingmaður sagði, ekki síst niðurlagsorð hans um að við þurfum að horfa til þess með hvaða hætti við getum styrkt hinn félagslega þátt húsnæðiskerfisins.

Hæstv. forseti. Þegar skýrsla rannsóknarnefndarinnar kom inn á borð hjá okkur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og ég renndi yfir hana í fljótu bragði og hlustaði á nefndarmenn fannst mér hún við fyrstu sýn afar sannfærandi og taldi að þetta væri trúverðug niðurstaða. Svo þegar betur var að gáð kom kannski í ljós að sumar ályktanir, jafnvel í stærstu atriðunum, voru hæpnar í meira lagi og sumar hreinlega rangar að mínu mati. Þetta sagði manni auðvitað hvað andmælarétturinn er mikilvægur, það að heyra sjónarmið annarra, gögn frá öðrum sem geta kannski skýrt hlutina betur. Maður verður oft var við þetta þegar maður hlustar á fólk, jafnvel í stjórnarandstöðunni, tala almennt hér á þinginu, það getur verið afskaplega sannfærandi og trúverðugt, eins og rökin séu bara nokkuð góð. En svo þegar betur er að gáð stendur kannski ekki steinn yfir steini. Þessi andmælaregla, andmælarétturinn, kom auðvitað ekki almennt inn í lög að ástæðulausu. Menn lærðu smátt og smátt hvað það gat skipt miklu máli til að komast að réttri niðurstöðu. Þess vegna er þessi regla í stjórnsýslulögunum, til að meiri líkur séu á því að stjórnvöld komist að réttri niðurstöðu. Það er alveg ótrúlegur galli á þessari skýrslu að andmælaréttur skyldi ekki nýttur. Og þess vegna, og það er aðalástæðan að mínu mati - hv. þm. Guðlaugur Þór talar svo mikið að ég heyri ekki í sjálfum mér. Það er ástæðan fyrir því að mínu mati að  Auðvitað er það samt ekki þannig að allt sé vitlaust eða allt sé gagnslaust sem í skýrslunni er, síður en svo. Það er hægt að taka undir sumt í skýrslunni, eins og oft þegar verið er að skoða eftir á verk annarra manna. Sumt hefði verið skynsamlegra að gera öðruvísi en var gert og fara aðrar leiðir eins og gengur og gerist, en það er auðvitað í öllu, ekki bara í þessu máli heldur í öllum málum. Það er gott að vera vitur eftir á, maður verður svo ofboðslega gáfaður þegar maður er með allt fyrir framan sig að það hálfa væri nóg. Hvað sem því líður þá er það staðreynd að skattgreiðendur í þessu landi sitja uppi með tjón. Það er tjón sem varð haustið 2008 fyrir ríkissjóð vegna Íbúðalánasjóðs. Og það er út af fyrir sig eðlilegt að skoða hvernig hlutirnir voru og af hverju tjónið varð. Þegar ég hef rýnt í þetta og skoðað málið er auðvitað ákveðin ástæða fyrir tjóninu. Ég vil ekki nota orðið „sök“, mér finnst það svo vont orð og ég nota það helst ekki nema ég sé alveg með það á hreinu að einhverjar reglur hafi verið brotnar og menn hafi gert eitthvað gegn betri vitund. En það er ekkert sem bendir til þess í þessu máli. Ég nota ekki orðið sök heldur vil ég kannski frekar nota orðið „ábyrgð“. Hvar liggur ábyrgðin á að svona fór? Hún liggur auðvitað hjá okkur öllum. Hún liggur í stjórnmálunum, við tókum ákvörðun. Það var pólitísk ákvörðun að sjóðurinn færi í þessa vegferð, væri í samkeppnisumhverfi og starfaði með þessum hætti. Það er pólitísk ákvörðun. Ég get ekki gert eins og hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason, staðið hér í ræðupúlti og sagt að einstakir starfsmenn eða stjórnendur hafi framið glæpi. Það þarf meira fyrir mig til þess að nota svo stór orð í ræðustól á Alþingi. Við verðum að fara varlega í því. Ef einhverjir slíkir glæpir hafa verið framdir eru sérstakar stofnanir til þess að skoða það. Þær munu auðvitað skoða það ef þær telja að rök séu fyrir því. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað, nóg hafa þær skoðað. Við höfum lært af þessu öllu. Ég tel fulla ástæðu í kjölfarið á þessari umræðu núna að menn horfi til framtíðar, hvort breyta þurfi einhverjum reglum, endurmeta þetta kerfi, minnka áhættuna fyrir skattgreiðendur, bæta hugsanlega félagslega hlutann - það er að vísu væntanlega á kostnað skattgreiðenda. Við þurfum að taka þessa umræðu aftur í kringum nýja skýrslu um húsnæðismál. Hvaða leið eigum við að fara? Hvernig eigum við að tryggja að almenningur, hver sem staða hans er, eigi möguleika á að eignast þak yfir höfuðið? Ef við þurfum að niðurgreiða eitthvað á hverju ári af skattgreiðendum þá gerum við það. Það eru útgjöld. Við getum kannski kallað það tap eða tjón, en það hefur þá einhvern tilgang, það er eitthvert markmið að tryggja að allir hafi þak yfir höfuðið, vegna þess að ef einhverjir hafa það ekki er það líka tjón fyrir samfélagið. Við verðum því að skoða þetta heildstætt, fara yfir húsnæðiskerfið, velta því fyrir okkur hvað er best að gera, þó þannig að við takmörkum mjög áhættu skattgreiðenda til framtíðar.

Hæstv. forseti. Þegar stórir atburðir verða í þjóðfélaginu er mjög nauðsynlegt að reyna að komast að því hvað olli tjóni á sínum tíma ef tjón hefur orðið og hvort hægt er að læra af mistökum hafi þau verið gerð. Það er svo að þegar Alþingi biður um skýrslur til að varpa ljósi á atburði liðins tíma í einmitt því skyni og til að vera vegvísir fram á veginn, svo að við göngum ekki sömu götuna tvisvar, er mjög mikilvægt að þær skýrslur sem fram koma séu þannig úr garði gerðar að þær uppfylli þau skilyrði að geta orðið leiðarvísir inn í framtíðina. Það segir á bls. 47 í ágætu meirihlutaáliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem ber að þakka fyrir hennar starf, með leyfi forseta: „… verður að gera ríkar kröfur til rannsóknarnefnda og efnistaka þeirra við skýrslugerð. Mikilvægt er að tryggja að hófs sé gætt í orðalagi, staðhæfingar séu réttar og mannorð manna sé ekki að ósekju skaðað enda hafa þeir ekki tök á að fara í meiðyrðamál í slíkum tilvikum líkt og þeir geta til að mynda gert ef um blaðaskrif væri að ræða.“ Því miður uppfyllir skýrslan sem álitið er byggt á ekki þessi skilyrði. Það er einna líkast því sem skýrsluhöfundar hafi tekið erindisbréfi sínu þannig að það væri hlutverk þeirra að koma höggi á pólitíska andstæðinga sína. Í skýrslunni er mjög hátt reitt til höggs mjög víða, en þau högg eru flest vindhögg. Það er svo mikið af rangfærslum og jafnvel ósannindum í skýrslunni að það hálfa væri nóg. Kannski er versta dæmið í skýrslunni um slíkt flökkusaga sem rataði inn í hana á síðustu metrunum, höfð eftir mjög óáreiðanlegum heimildum, sem vegur að mannorði nýlátins manns. Neðar verður varla komist. Það kom fram í umfjöllun hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, og ég endurtek að umfjöllunin var mjög gaumgæfileg og vönduð, að þar komu allmargir aðilar fyrir, aðilar sem voru bornir býsna þungum sökum í skýrslunni, einstaklingar, stofnanir og erlendir sérfræðingar. Allir aðilarnir virtust eiga eitt sameiginlegt; nefndin hafði aldrei haft samband við þá, nefndin hafði aldrei kallað eftir áliti þeirra, nefndin hafði aldrei veitt þeim andmælarétt við neinu af því sem fram kom í skýrslunni. Þetta rýrir skýrsluna gríðarlega. Ég vil nefna til sögunnar nafngreinda fyrrverandi starfsmenn Íbúðalánasjóðs, núverandi og fyrrverandi ríkisendurskoðanda og Ríkisendurskoðun sem stofnun, erlenda aðilar, svo sem Capto og Deutsche Bank. Það kemur fram á bls. 23 þegar talað er um fund með fyrrum forstjóra Capto, sem var ráðgjafi Íbúðalánasjóðs, að þeir staðfestu það jafnframt að rannsóknarnefndin hefði ekki haft samband við þá né aðra til þess að óska eftir því að fulltrúar fyrirtækisins mættu til skýrslugerðar. Þessi skýrsla var ekki ódýr. Hún kostaði 250 millj. kr. af skattfé. Fyrir 250 milljónir kr. má reka meðalstóra ríkisstofnun á Íslandi í eitt ár, t.d. Skógrækt ríkisins, svo ég nefni dæmi. Þess vegna hljóta menn að gera þá kröfu til skýrslna sem gerðar eru um jafn alvarlega hluti og hérna eru bornir fram að þær séu sæmilega úr garði gerðar. Það er fullyrðing í skýrslunni um að tjón ríkisins af Íbúðalánasjóði gæti orðið allt að 270 milljarðar kr. Ég spurði ítrekað nokkra gesti um það á sínum tíma þegar ég sat sem varamaður í nefndinni hvað þyrfti að koma til til þess að annað eins tap yrði af Íbúðalánasjóði. Svarið var: Það þyrfti annað eins hrun og varð hér 2008. Annað eins hrun. Það er talað um það í skýrslunni sem nefndarálitið byggist á að það sé alls ekki svo fjarlægt að þessir 270 milljarðar tapist. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr því að Íbúðalánasjóður hefur tapað 63 milljörðum og það er búið að bókfæra meira í varúðarsjóð, ég geri ekki lítið úr því, en ef við horfum á tap fjármálakerfisins á Íslandi í heild er þetta tap í því samhengi ekki svo stórt. Engu að síður þurfum við náttúrlega að hlusta á það sem þó kemur rétt og vel fram í skýrslunni og það er eitt sem kemur loksins fram, og er loksins kvatt og hægt að leggja til hliðar, og það er þjóðsagan um að 90% húsnæðislán, sem voru eitt af kosningamálum framsóknarmanna árið 2005, hafi komið öllu á hliðina. Það segir í skýrslunni að 40 lán hafi ratað inn á höfuðborgarsvæðið. Hámarksupphæð var 15,4 milljónir og það voru því 600 milljónir lánaðar á höfuðborgarsvæðinu á þessum árum. 600 milljónir. Íbúðalán í landinu núna eru 1.700 milljarðar. Þótt sagt sé að lítil þúfa velti þungu hlassi er hægt að leggja þessa þjóðsögu til hliðar, hægt að kveðja hana. Það er eitt af því sem er gott í skýrslunni. Það er líka rétt að halda því til haga að það kemur fram í skýrslunni að árið 2007 var hagnaður af rekstri Íbúðalánasjóðs. Hann átti höfuðstól sem hann reyndar tapaði þegar hrunið skall á. Herra forseti. Eins og allir vita er þetta önnur skýrslan sem Alþingi hefur beðið um á undanförnum árum og sú þriðja er væntanleg. Það sem læra má af beiðnunum eftir þeim skýrslum er að það er næsta víst að Alþingi hefur ekki varað sig á því að afmarka störf rannsóknarnefndanna þannig að kostnaður við þær skýrslugjafir sem beðið var um færi ekki úr böndum. Það er líka klárt að Alþingi hefur ekki varað sig á því að fyrir liggi kostnaðaráætlun nefndastarfsins áður en lagt er upp þannig að menn geti velt því fyrir sér í fullri alvöru ef þeir standa frammi fyrir mjög dýrri skýrslugerð hvort hún sé þess virði fyrir þann lærdóm sem af henni má draga. Sannast sagna finnst mér skýrslan sem þetta álit varðar ekki 250 millj. kr. virði. Persónulega hefði ég ekki viljað panta verk fyrir brot af þeirri upphæð og fá það svona um búið. Ef ég hefði fengið svona verk eða verk svona um búið sem ég hefði borgað fyrir mundi ég krefjast endurgreiðslu þeirra sem skiluðu verkinu. Ég veit að það er ekki á færi Alþingis að gera það, en ef svo væri ætti ég eina ósk og það væri að þeir sem sömdu skýrsluna endurgreiddu þann kostnað sem þeir fengu greiddan frá ríkinu fyrir þessa hugsmíð, svo skelfileg er hún, herra forseti.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður er ekki sá fyrsti til að koma hingað upp og tala um að þessi skýrsla sé handónýt og að hún sé ekki fjármunanna virði. En þó taldi hann nú upp einhverja þætti í henni sem hann taldi vera jákvæða og að skiptu einhverju máli fyrir okkur inn í framtíðina og gætu verið einhver leiðsögn í því með hvaða hætti við gætum gert betur til lengri tíma. Mér finnst dálítið merkilegt, og ég ætla aðeins að fá að setja út á fundarstjórn forseta í leiðinni, að menn geti leyft sér það héðan úr ræðustól Alþingis að segja að þeir sem sátu í nefndinni hafi gengið pólitískra erinda einhverra. Það var það sem hv. þingmaður sagði, að þeir hafi ætlað að koma pólitísku höggi á stjórnendur Íbúðalánasjóðs. Ég vil biðja hv. þingmann um annaðhvort að gefa þessu fólki færi á að verja sig fyrir þessum orðum, eða að hann rökstyðji mál sitt betur og segi hvaða pólitíska bakgrunn hann telur að það fólk hafi sem tók þetta verk að sér fyrir Alþingi. Ef þingmenn ætla að taka á móti skýrslum og fara svo í fólkið sem skrifaði þær þá mun enginn vilja skrifa skýrslur fyrir Alþingi í framtíðinni. Það mun enginn vilja taka þátt í slíkum rannsóknum. Ef maður er ekki sammála skýrslunni þá fer maður bara í fólkið og segir að það sé rekið áfram af einhverjum annarlegum pólitískum hvötum. Mér líkar þetta bara ekki, virðulegi forseti, og ég bið hv. þingmann um að rökstyðja mál sitt betur eða að biðja þetta fólk hreinlega afsökunar á því að hann hafi orðað þetta með þessum hætti.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að koma hér upp og vekja athygli á þessu, vegna þess að það vill nú svo illa til að ég hef tvær mínútur til þess að svara þessu andsvari. Ég vildi mjög gjarnan hafa hér við höndina 1. bindi af skýrslunni þar sem því er ítrekað haldið fram að pólitískir andstæðingar fyrrverandi ríkisstjórnar hafi verið upphafið að því hruni sem varð hérna 2008 og það er ítrekað talið upp og nafngreindir þeir aðilar sem eiga að gert þetta og hitt og svo framvegis. Ég ætla að vitna í eina setningu þar sem það kristallast nokkuð vel - eina, og hún er meira að segja mjög sakleysisleg. Talað er um tilgreindan einstakling sem ráðinn var til Íbúðalánasjóðs til þess að sinna ákveðnum verkefnum. Í skýrslunni segir orðrétt, með leyfi forseta, ég held að ég muni það rétt: „Að vísu var hann ekki framsóknarmaður.“ Svo kemur útskýring á því hvað maðurinn gerði rangt. Og lái mér hver sem vill, þetta er eitt dæmi. Ég segi aftur: Ég vildi að ég hefði skýrsluna hér, þá gæti ég bara flett henni blaðsíðu fyrir blaðsíðu og farið í gegnum fleiri slíkar hálfsögur og ávirðingar sem koma þarna fram. En ég hef ekki skýrsluna hjá mér. Talað er um í skýrslunni að Ríkisendurskoðun hafi endurskoðað Íbúðalánasjóð með kattarþvotti. Ég segi aftur: Lái mér hver sem vill, en þetta finnist mér ekki faglegt. Mér finnst þetta bara ekki faglegt, hv. þingmaður. Ég held að skýrsluhöfundar hafi komið að þessu máli með allt önnur sjónarmið að vopni en fagleg.

Virðulegi forseti. Nú ganga þau ekki lengur pólitískra erinda heldur eru þau orðin ófagleg. Þetta verður bara betra. Mér finnst þetta ekki hægt. Ég segi enn og aftur: Mér finnst að þingmenn eigi að vera vandaðri að virðingu sinni en svo að þeir standi hér í ræðustól Alþingis þar sem þeir fá fullan útsendingartíma og fólk horfir á það heima hvernig þeir fara í fólkið sem skrifar skýrslur fyrir Alþingi. Það verður til þess að fólk mun ekki taka slík verkefni að sér þegar svona er komið við það eftir á. Hv. þingmaður má mín vegna alveg taka hér dæmi eftir dæmi úr skýrslunni og fara efnislega yfir það hverju hann er ósammála þar, bara endilega, virðulegi forseti. En það er ekki hv. þingmanni sæmandi að fara svona í höfunda skýrslunnar, ég tala nú ekki um ef hann hefur einhvern áhuga á því að við getum hér haldið áfram því vinnulagi að við getum kallað til fólk sem vinnur vandaða vinnu fyrir þingið inn í framtíðina. Þess vegna segi ég: Hv. þingmaður getur farið hér yfir dæmi, hann getur hrakið þau úr ræðustóli Alþingis, en ef hann ætlar að fara í þetta fólk á hann að bjóða því að vera til andsvara. Það er bara sanngjarnt. Virðulegi forseti. Ég ætla líka að segja varðandi þau dæmi sem hér eru nefnd - hv. segir að farið sé í andstæðinga fyrrverandi ríkisstjórnar í þessari skýrslu - að það vill nú bara svo til að hvorugur þeirra flokka sem voru í síðustu ríkisstjórn var á ríkisstjórnarvaktinni á því umrædda tímabili sem skýrslan nær yfir, það vill nú bara þannig til. Þannig að ég 

Hæstv. forseti. Ég tek það fram út af orðum hv. þingmanns um að ekki eigi að fara í fólkið, að þeir einstaklingar, þær stofnanir og þau fyrirtæki sem ráðist er að í skýrslunni, oft og tíðum með ómaklegum og óvönduðum hætti, fengu ekki tækifæri til þess að verja sig. Það er þess vegna kannski enn þá brýnna að bera þetta fram hér vegna þess að þeir aðilar fengu ekki tækifæri  En það er líka áhyggjuefni ef við fáum ekki skýrslur hér í þingið sem standa undir því að vera nauðsynlegir leiðarvísir fyrir okkur í kjölfar þeirra atburða sem orðið hafa. Það er það sem við þurfum að geta treyst á, að fá hér inn skýrslur sem orðið geta okkur til leiðbeiningar inn í framtíðina til þess að koma í veg fyrir að aðrir eins atburðir komi ekki fyrir aftur. Ég held við hljótum að vera sammála um það, ég og hv. þingmaður. En þessi skýrsla rýrir því miður bara sjálfa sig og kemur þess vegna í veg fyrir eða dregur úr líkindum á því að geta verið hinn nauðsynlegi leiðarvísir sem við þurfum að hafa.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hélt hér fram að fólk hefði ekki haft tækifæri til þess að svara því sem fram kemur í skýrslunni en það er ekki alveg rétt, vegna þess að það var gert á nefndarfundum. Það fengu allir sem vildu að koma og menn skrifuðu greinargerðir, skiluðu þeim til þingmanna, þannig að þeir sem um er fjallað í skýrslunni hafa svo sannarlega gert það. Það er þá spurning, fyrst að svona er talað í þingsölum, að því verði beint til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að hún bjóði skýrsluhöfundum að koma og svara fyrir sig líka ef þeir óska svo. Hinir hafa svo sannarlega fengið að gera það og hafa nýtt sér það vel og þingið tekið þeim opnum örmum. Það er ekki sanngjarnt hjá hv. þingmanni að halda því fram að skýrsluhöfundar hafi með einhverjum hætti komið í veg fyrir að þeir sem fjallað er um hafi getað komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Þannig að ég óska eftir því að því verði beint til nefndarinnar að hún a.m.k. bjóði skýrsluhöfundum að koma og svara fyrir það sem borið er á þá hér.

Hæstv. forseti. Ég vildi einungis vekja athygli á því að ræða hv. þingmanns, þessi síðasta, var ekki um fundarstjórn forseta. 
            

Virðulegi forseti. Ég vil ræða þessa skýrslu. Hér var sagt að þingmenn og ríkisstjórn hefðu ekki sinnt eftirlitshlutverkinu á sínum tíma. Það nákvæmlega sama er upp á teningnum hér, það má ekki ræða ákveðna hluti. Ég var margoft gagnrýndur fyrir að taka upp málefni Íbúðalánasjóðs. Menn geta flett þeim munnlegu og skriflegu fyrirspurnum upp í þingtíðindum sem og umræðum í þinginu. Ég hef fyrr verið ásakaður, sérstaklega af hv. þingmönnum Samfylkingarinnar, fyrir að taka upp málefni Íbúðalánasjóðs og voga mér að ræða þau mál, m.a. af hverju Fjármálaeftirlitið væri til dæmis ekki með eftirlit með Íbúðalánasjóði eins og öðrum fjármálastofnunum. Við höfum lent í mjög alvarlegum hlutum sem verður ekki breytt en það er mjög sorglegt og slæmt ef við lærum ekkert af því. Til dæmis er augljóst að við þurfum núna, ég ætla að taka nokkra þætti fyrir, að skoða það sérstaklega hvernig við framkvæmum rannsóknir. Þessi skýrsla kostar 250 milljónir og næsta skýrsla kostar enn meira, engar áætlanir standast og eftirlit þingsins er í fullkomnum molum, og þá verðum við að fara yfir það. Þau rök úr ræðustól Alþingis að erfitt sé að áætla verk rannsóknarnefnda eru í fyrsta lagi engin rök en ef menn eru sammála þeim rökum á það ekki bara við um rannsóknarnefndir Alþingis, það á við um allan ríkisreksturinn. Halda menn virkilega að það sé auðvelt að áætla allan ríkisrekstur? Halda menn að þetta sé allt saman alveg opin bók? Við eigum að gera þá kröfu til þeirra sem bera ábyrgð hjá framkvæmdarvaldinu að þeir séu með áætlanir sem standast. Það er sú krafa sem við eigum að gera. Það er krafa sem aðrar þjóðir gera og við eigum að gera það líka. Þingið fór af stað með verkið og áætlanir stóðust ekki og eftirlit var í fullkomnum molum. Einhverra hluta vegna mallaði þetta áfram og við erum að sjá hér kostnað upp á hundruð milljóna. Við verðum að rannsaka það. Við eigum gera meira af því að skoða verkin en áætlanir verða að standast. Auðvitað verðum við að skoða hvernig þetta getur gerst. Í fjárlagagerðinni erum við að skoða tugi milljóna í heilbrigðismál og annað viðlíka. Við erum að reyna að finna fé til að setja í verk sem við erum sammála um. Í þessu tilfelli malla hins vegar gríðarlega stórar upphæðir stjórnlaust, eftirlitslaust, og koma úr vösum skattgreiðenda. Hvernig má það vera? Það verðum við að skoða og menn verða að skoða það gagnrýnið. Annað sem við verðum að skoða gagnrýnið er stefna eða stefnuleysi stjórnvalda á þessum árum. Ég hef margoft bent á það fyrir fullkomlega daufum eyrum að stefnan í húsnæðismálum gekk út á það að hvetja til skuldsetningar. Það gekk allt út á að hvetja til skuldsetningar. 90% lánin eru eitt dæmi þess, annað er vaxtabæturnar og í ofanálag var sú umræða í gangi að ekki mætti ræða hlutverk Íbúðalánasjóðs. Íbúðalánasjóður á að hjálpa fólki að eignast húsnæði. Íbúðalánasjóður er ekki markmið í sjálfu sér, en þannig var talað. Ég var í hv. félagsmálanefnd þegar þessar breytingar tóku gildi. Ég veit hverjir komu að þeim, hverjir voru ráðgefandi og hvernig umræðan var í þinginu og nefndinni. Þetta gekk allt út á að sérstaklega hv. þingmenn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna ásökuðu okkur sjálfstæðismenn um það sem væri mikill glæpur, reyndar framsóknarmenn líka, að hafa látið í minni pokann fyrir Framsóknarflokknum, að koma í veg fyrir að Íbúðalánasjóður gæti verið samkeppnishæfur á þessum markaði. Við erum ekki að setja endalausa ríkisábyrgð á stofnanir til þess að vera samkeppnishæfar einhvers staðar. Við erum að hjálpa fólki til að eignast húsnæði. Ef bankarnir fara fram með þessum hætti skulum við láta þá gera það, ekki keppa við þá og ýta undir breytnina. Það er enginn vafi á því að svo sannarlega var þetta engin gagnrýni af minni hálfu hvað það varðar. Ég fer ekki ofan af því, ég ber meðal annars ábyrgð á því. Ég var með þau varnaðarorð að kerfi okkar og stefna gengi út á það eitt að hækka fasteignaverð. Um leið og það hættir að hækka verður gríðarlegt áfall. Þegar ég sagði þessi orð í þinginu kom hv. þingmaður Samfylkingarinnar, fleiri en einn ef ég man rétt en einn er í rannsóknarskýrslu á bls. 36 ef ég man rétt, og viðbrögðin voru ýmist hörð gagnrýni á mig eða það var gert grín að mér. Það var sagt: „Ertu að spá nýju bankahruni?“ vegna þess að ég benti á að í Noregi og öðrum löndum sem urðu fyrir bankahruni hætti fasteignaverð að hækka, það lækkaði með sömu afleiðingum og varð hjá okkur seinna. Á þessi orð var ekki hlustað. Það var ekki hlustað á þessi varnaðarorð sem komu fyrst í samfélaginu. Því miður var það þannig, svo það sé sagt eins og það var, að bankarnir byrjuðu með þessi varnaðarorð. Svo sneru þeir við blaðinu og gengu miklu lengra. Þeir voru ekki bara með 90% lán, þeir komu með 100% lán. Þetta er alltaf það sama, það er ekkert flókið í þessu. Það er einn galli við skuldir, það þarf að endurgreiða þær, annars eru þær bara fínar. Ef maður fær lán fyrir húsnæði og það lækkar í verði lækkar lánið ekki. Það er ekkert flókið í þessu. Sá lærdómur sem við drögum af þessu hlýtur að vera að við byggjum upp þjóðfélag sem ýti undir ráðdeild og sparnað, hjálpi fólki til að eignast þak yfir höfuðið með þeim hætti en ekki hvetja til skuldsetningar. Ég hitti oft fólk sem sagði við mig á þessum tíma, áður en þetta fór allt af stað: Ég var hjá endurskoðandanum mínum - ég man sérstaklega eftir einu samtali sem ég átti - sem sagði að ég þyrfti að auka skuldir mínar eða bæta við lánin mín um milljón, sem var mikið á þeim tíma. Og ég spurði: Af hverju í ósköpunum? Það var til þess að viðkomandi fengi áfram vaxtabætur. Það voru svörin. Við byggðum þetta kerfi upp. Spurningin er: Ætlum við að læra af þessu eða ætlum við að halda þessu áfram? Mér finnst stóri lærdómurinn vera sá að við verðum að skoða hvernig við framkvæmum rannsóknir. Það er fullkomlega óþolandi að þegar við fáum rannsóknarskýrslu fari hún langt fram úr heimildum og sé þannig gerð að við erum endalaust að diskútera þann þáttinn. Það er ekki boðlegt. Við verðum að hugsa hlutina til enda og vera með vandaða stefnu. Þegar kemur að húsnæðismálum er ég mjög harður á því, var þá og er nú, að ég hef ekki séð neina þjóð á þeim stað sem við viljum vera án þess að ýta undir ráðdeild og sparnað. Ef við hefðum sett helminginn af þessum fjármunum í beina styrki til fólks til að kaupa sér húsnæði alveg eins og við settum í þessa hluti ættu flestir á Íslandi skuldsett húsnæði í dag svo menn setji það í það samhengi. Ef við settum þessar 40 þús. milljónir sem við erum að setja í Íbúðalánasjóð í að hjálpa fólki að eignast húsnæði eða greiða niður skuldir sínar væri það góð staða. Við eigum að vera gagnrýnin í hugsun. Það mega ekki vera neinar heilagar kýr í pólitískri umræðu. Íbúðalánasjóður var heilög kýr. Ég fletti þessu upp fyrir stuttu. Ég var, eins og ég nefndi í upphafi ræðu, ásakaður fyrir að taka upp málefni Íbúðalánasjóðs hvað eftir annað. Hvað er að því að taka upp málefni ríkisbanka sem á að gegna þessu mikilvæga hlutverki? Menn tala hér um Framsóknarflokkinn, þeir sem gengu langlengst í því voru hv. þingmenn Samfylkingarinnar og hv. þingmenn Vinstri grænna svo það sé alveg sagt. Það er samt aukaatriði í þessu. Stóra málið er að við verðum að læra af þessu, annars höfum við eytt miklum tíma og gríðarlega miklum fjármunum, tapað miklu, og ekki til neins. Við erum í verri stöðu en 

Herra forseti. Við ræðum nefndarálit hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu um Íbúðalánasjóð. Það hefur verið bent á mjög margt í þeirri skýrslu og hún verið gagnrýnd nokkuð víða. Ég tók þátt í þessum fundum í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem ég er hluti af. Þeir voru mjög vandræðalegir vegna þess að þangað kom fólk sem hafði verið borið þungum sökum og skrifaði varnarbréf og mætti á fundina og reyndi að verja sig. Ég hafði oft á tíðum þá tilfinningu að þetta væru allt að því réttarhöld þar sem ég væri kominn í dómarasæti í staðinn fyrir að vera á löggjafarsamkundunni og ætti að dæma hvað væri rétt eða rangt í þessum ásökunum. Það finnst mér ekki nógu gott. Þetta er ekki nógu gott. Fólkið fékk ekki sama vettvang til að verja sig og vettvanginn þar sem það var borið sökum. Það er grundvöllur í réttlátu réttarkerfi og í dómsal að menn fái réttláta dómsniðurstöðu þannig að þeir geti varið sig á sama stað og þá með verjanda. Þetta er meginljóðurinn á þessari skýrslu, sem er annars mjög góð - sem er annars mjög góð, herra forseti. Hún líður mikið fyrir þetta. Ég held að við hv. þingmenn sem settum lög um rannsóknarskýrslur verðum að gera tvennt; við verðum að breyta þeim lögum þannig að þeir sem eru bornir sökum eða minnst er á í skýrslunni, öll fyrirtæki og einstaklingar sem minnst er á í skýrslunni fái andmælarétt á sama stað, þ.e. þeirra verði getið í skýrslunni og þeir geti komið með andmæli sín á sama stað og þau verði birt með skýrslunum. Svo þurfum við að koma með kostnaðarmat á skýrslunum. Ég held að af fenginni reynslu sé það mjög brýnt og reyna verður að halda kostnaðarmatinu til streitu. Það mikið talað um pólitík í skýrslunni. Það er þannig að Íbúðalánasjóður er ríkisfyrirtæki, rétt eins og Ríkisútvarpið og fjöldinn allur af fyrirtækjum. Það vill svo til að ríkinu er stjórnað af pólitík. Hverjir stjórna ríkinu? Það eru hv. þingmenn sem eru kosnir af flokkum og kosnir í flokka sem flokksmenn og afleiðingin er sú að slíkum fyrirtækjum hlýtur alltaf að vera stjórnað af pólitík. Ég get ekki séð hvernig menn ætla að komast fram hjá því. Menn reyndu það með Ríkisútvarpið, þá breyta menn lögum af því Alþingi hefur líka heimild til þess. Ég get ekki séð hvernig er hægt að ásaka menn um pólitík í slíkri stjórnun, menn verða að átta sig á því að þetta var ríkisfyrirtæki. Það sem ég ætla að gera að umræðuefni er stóra tapið. Það vill svo til að ég hélt ræðu árið 2004 og ég ætla að leyfa mér að lesa upp úr henni. Ég hélt hana 4. nóvember 2004, fyrir nærri 10 árum. Ég sagði, með leyfi herra forseta: „Í umsögn fjármálaráðuneytisins er ekki minnst einu orði á þær gífurlegu skuldbindingar sem gætu myndast hjá Íbúðalánasjóði ef vextir í landinu lækkuðu nú almennilega mikið, ef raunvextir færu niður í 2%. Þá væri Íbúðalánasjóður með feiknarlegar skuldbindingar, hundruð milljarða í lánum sem eru með föstum vöxtum sem honum ber að greiða og eru með ríkisábyrgð. Þetta hefur ekki verið rætt og þetta kemur ekki fram í umsögn fjármálaráðuneytisins, en gæti skipt milljörðum eða milljarðatugum ef vextir í landinu lækka, og ég sakna þess í umsögn fjármálaráðuneytisins að sú áhætta sé ekki til staðar.“ Það er ekki minnst á hana. Þetta sagði ég árið 2004 og benti á að þarna væri mikil vaxtaáhætta. Þá var mér sagt, herra forseti, að vextir á Íslandi færu aldrei niður í 2% og þeir gerðu það ekki lengi vel. Síðan gerist það að íslenskir bankar fá matið AAA hjá bandarískum matsfyrirtækjum, sem ég skildi aldrei. Þeir fengu lán út um allan heim með góðum og lágum vöxtum og hingað streymdu gífurlegir fjármunir erlendis frá, m.a. út af vaxtaskiptamuninum þar sem fólk út um alla Evrópu tók lán í Japan með 4% vöxtum og lagði inn á innlánsreikninga á Íslandi með 11–12% vöxtum og tappaði af á hverju ári en tók gengisáhættu og töpuðu margir hverjir óhemju miklu þegar gengið féll eftir hrun. Þetta er ein ástæðan fyrir því að vextir lækkuðu hérna og bankarnir fóru í samkeppni við ríkið, enda voru bankarnir þrír komnir með sama mat og ríkið hjá matsfyrirtækjunum, komnir í ágætisstöðu til að keppa við ríkið, þ.e. Íbúðalánasjóð, á lánamarkaði. Og það gerðu þeir og með miklum bravúr og það urðu miklar inngreiðslur hjá Íbúðalánasjóði. Í staðinn fyrir að kaupa upp eigin bréf, sem bent er á í skýrslunni, brugðu þeir á það ráð í vandræðum sínum að fara að vinna með bönkunum, það voru hin svokölluðu hattalán. Þetta var mjög undarlegt og ég gagnrýndi það á sínum tíma og ég hélt líka ræðu um hattalánin einhverjum árum seinna, um að þar væri verið að veita fé með ríkisábyrgð til kaupa á bílum eða sumarbústöðum eða slíks án takmarkana um lánsupphæð en í raun með fé Íbúðalánasjóðs með ríkisábyrgð. Þetta er ástæðan fyrir því að Íbúðalánasjóður lenti í þessum mikla vanda. Eftir hrun gerist það svo að hér situr eftir á Íslandi hin svokallaða snjóhengja sem er ástæðan fyrir gjaldeyrishöftunum og það eru hundruð milljarða kr. í eigu erlendra aðila sem situr eftir af þessum darraðardansi sem var 2006 og 2007 og þeirri miklu útrás sem farið var í. Þeir peningar, þær krónur, hundruð milljarða, keppa við fátæklegt lánsfé og við lífeyrissjóðina sem geta ekki farið neitt til útlanda. Þess vegna hafa raunvextir lækkað niður fyrir 2%, eins og ég gat um árið 2004 og enginn trúði að gæti nokkurn tímann gerst á Íslandi. Þetta er ástæðan fyrir því að Íbúðalánasjóður er í feiknarlegum vanda, vegna lækkandi vaxta. Þetta er því bæði vandi fyrir hrun við innstreymi erlends fjármagns til banka sem voru með AAA-mat og eftir hrun þegar menn sitja uppi með gífurlegar krónueignir sem ekki geta farið til útlanda. Einhvern tímann þarf að brenna þær krónur. Þetta er ástæðan. Mér finnst skýrslan líða fyrir það að í henni er farið í persónulegar ávirðingar. Ef hún hefði verið málefnalegri, ef menn hefðu fengið andmælarétt, ef þetta hefði verið lágstemmdara gagnvart einstaklingum hefði umræðan snúist um aðalatriðið sem er hvernig maður rekur stóra lánastofnun í svona umhverfi. Síðan var líka rætt dálítið um leigufélögin. Ég man eftir því að í félagsmálanefnd benti ég á hættuna við að byggingaverktakar seldu leigufélögum sem þeir stofnuðu íbúðirnar sínar á einhverju verði sem þeir fengju lán fyrir hjá Íbúðalánasjóði og svo færi leigufélög á hausinn. Þetta benti ég á aftur og aftur. Ég varaði menn við því. En þetta gerðist og menn hafa tapað mörgum milljörðum á því, sem er líka gagnrýnivert. Varðandi hæfisskilyrði þeirra sem starfa hjá Íbúðalánasjóði og störfuðu og eru í stjórn hefur verið skerpt á þeim gagnvart öllum fjármálastofnunum, gagnvart Íbúðalánasjóði, og það er líka spurningin um eftirlit með þessum stofnunum, það hefur allt verið lagað. Það er búið að laga heilmikið af þeim vandamálum sem þarna urðu til. Það er ágætt. Eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar þurfum við að breyta lögum um rannsóknarnefndir þannig að fólk eigi andmælarétt. Ég hygg að skýrslurnar verði miklu málefnalegri um leið og hinn raunverulegi vandi sem menn verða að kanna, og þessi skýrsla gerir það og er mjög góð að því leyti. Hún fer í gegnum öll þau atriði sem ég hef nefnt, en þau týnast vegna þess að menn eru svo uppteknir af persónulegum ávirðingum sem að sjálfsögðu vekja mikla athygli. Svo þarf að gæta þess að kostnaður fari ekki úr böndum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu í dag sem mér finnst að mörgu leyti hafa verið hófstillt og ágæt. Við höfum flest reynt að vanda okkur eftir því sem kostur hefur verið. Hér hefur verið talað um að kostnaður við þessa skýrslu hafi farið mjög úr böndunum. Ég er sammála því. Hins vegar má endurtaka dæmið sem hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason tók um kostnaðinn, hann er ekki mjög mikill ef maður ber saman við tapið sem varð af þessari starfsemi. Ég nefni það í framhjáhlaupi. Ég er sammála því að það þarf að huga að kostnaði við rannsóknarskýrslur, ég tel sannast að segja að Alþingi og yfirstjórn þingsins hefðu hugsanlega haft meiri möguleika til að gera það en hún nýtti sér. Hér hefur líka verið gagnrýnt að menn hafi ekki haft andmælarétt. Mér skilst að ein ástæðan fyrir því að skýrslunni um sparisjóðina seinki núna sé einmitt sú að verið sé að veita andmælarétt því fólki sem þar er fjallað um. Þetta heyri ég en hef svo sem ekki fengið staðfest. Ég tel að það sé þó svo. Við tökum þeirri gagnrýni sem kemur fram á starfsemina, starfsmenn og stjórnarmenn auðsjáanlega mjög misjafnlega. Sumir segja að bornar séu sakir á fólk en ég mótmæli því. Það er þó hárrétt að þarna er þörf gagnrýni á störf ýmissa manna. Auðvitað væri betra að þeir hefðu fengið andmælarétt hjá rannsóknarnefndinni. Við skulum líka gæta þess að hv. þm. Ögmundur Jónasson, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, lagði einmitt mikla áherslu á að þetta fólk kæmi fyrir nefndina og hér eru fylgiskjöl frá því. Mér finnst ekki mega gleyma því að í störfum nefndarinnar var reynt að bæta fyrir þennan skavanka. Þeir sem gagnrýna þetta mest koma hér og, virðulegi forseti, ég ætla að leyfa mér að segja að þeir hjóli í þá sem sömdu þessa miklu skýrslu. Ég er mjög óánægð með að það skuli gert á þennan hátt. Það er gefið í skyn að það fólk sem vann þessa skýrslu hafi gengið erinda einhverra. Þetta fólk var valið af skrifstofu þingsins. Skrifstofustjóri þingsins og starfsmenn þess voru hér heilt sumar að tala við fólk, vönduðu sig eins og þeir mögulega gátu og pössuðu upp á að enginn gengi erinda nokkurs. Þess vegna finnst mér þessi ummæli mjög slæm í lok þessa dags sem hefur gengið vel og fólk hefur vandað sig. Við lítum misjafnlega á þetta. Við erum þó öll sammála um að ýmislegt megi af þessu læra. Ég vona að við séum öll sammála því. Við erum að einhverju leyti ósammála um hvernig tekið er á einhverjum málum, það er alveg rétt, en það er líka eðlilegt að við séum ekki sammála um alla hluti. Það er hins vegar óeðlilegt, virðulegi forseti, að hjóla í það fólk sem við höfum fengið til þessara starfa. Það er óeðlilegt og ég mótmæli því.

Hæstv. forseti. Þá er komið að lokum þessarar umræðu sem hefur að uppistöðu til verið mjög málefnaleg. Menn hafa deilt nokkuð á stundum enda er það ekkert undarlegt, viðfangsefni rannsóknarskýrslunnar sem við erum að fjalla um snýr að deilumálum í nútíð og fortíð um hvernig við eigum að skipa húsnæðismálum. Staðreyndin er sú að á árunum 2003, 2004, 2005 og síðar var mjög mikið tekist á um þau mál. Þá voru uppi misjöfn sjónarmið um hvaða áherslur ríkisvaldið ætti að hafa. Annars vegar stóð fjármálakerfið sem ætlaði sér stærri hlut á fjármálamarkaði en það hafði haft fram að því, sérstaklega varðandi íbúðalánin, og hins vegar Íbúðalánasjóður sem vildi verja sinn hlut hvað þetta snerti. Ég man vel eftir þessum deilum og ég man líka eftir því þegar bankarnir nálguðust til dæmis lífeyrissjóðina um samstarf í þessum efnum og þá gegn Íbúðalánasjóði. Þetta er bara veruleiki. Ég man enn fremur eftir öllum skýrslunum sem komu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og OECD þar sem hvatt var til markaðsvæðingar á þessu kerfi. Margir vildu halda inn á slíkar brautir. Aðrir voru því andvígir. Þetta voru pólitískar deilur og það er ekkert undarlegt að tekist sé á um þetta líka núna. Það er ekkert ómálefnalegt í sjálfu sér að halda því fram að rannsakendurnir hafi dregið taum fjármálafyrirtækja. Það eru málefnaleg rök og ég get vísað í staðreyndir. Við sem sitjum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis erum ekki öll sammála um þetta enda skrifuðum við meirihlutaálit og minnihlutaálit. Innan meiri hlutans eru líka mismunandi skoðanir á því hvert eigi að stefna í húsnæðismálum, það er svo annað mál. Myndin er margbrotin ef út í það er farið. Ég nefni þetta fyrst og fremst til að skýra hvers vegna ég tel fullkomlega eðlilegt að þetta umræðuefni veki einhverjar deilur þegar það kemur til umfjöllunar í þingsal. Hvað varðar einstaka efnisþætti skýrslunnar líta menn mismunandi á þá. Ég hygg að við séum sammála um það sem mestu máli skiptir, það hvernig Alþingi eigi að taka á rannsóknum af þessu tagi. Við erum sammála um að reyna að beina slíku starfi sem á að tryggja eftirlitshlutverk Alþingis inn í jákvæðan og uppbyggilegan farveg. Framsögumaður minnihlutaálitsins, hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, lagði áherslu á það í sínu máli hve mikilvægt væri að tryggja andmælarétt og að við hefðum gert það í okkar starfi, við hefðum brugðist við þessum skavanka með því að reyna að gefa þeim sem í hlut ættu tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þeirra sjónarmið eru nú hluti af þingskjalinu sem er til umræðu hér í dag. Við erum líka með tillögur um það til þingsins og stjórnar þingsins hvernig staðið skuli að skipulaginu í framtíðinni, að þegar rannsókn er hafin verði að vera sameiginlegur skilningur stjórnar þingsins annars vegar og þeirra sem annast rannsóknina hins vegar á því hvernig staðið skuli að málum, hver mörk fjárveitingunni eru sett o.s.frv. Við í meiri hlutanum setjum fram eina tillögu í niðurlagi okkar. Ég hygg að það sé sameiginlegt sjónarmið hjá okkur öllum þegar upp er staðið að það eigi að íhuga hvort festa eigi að í lög að andmælaréttur skuli tryggður þegar rannsóknarstarf af þessu tagi fer fram. Við erum reyndar ekki með ákveðna tillögu um að það verði gert. Mér heyrist líka í umræðunni í dag að þetta sé nokkuð sem við erum flest sammála um að skuli gert. Núna þegar við skilum af okkur þessu verkefni frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins er mér efst í huga að þetta starf megi verða til þess að færa eftirlitshlutverkið og rannsóknarstarfið sem unnið er fyrir Alþingi inn í eins uppbyggilegan og farsælan farveg og kostur er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Mér fannst hann draga ágætlega upp í byrjun ræðu sinnar hvernig umræðan var. Ég tel það að vísu ekki snúa að rannsóknarnefndinni, það sé kjarni máls, ekki snúast um fjármálakerfið gegn Íbúðalánasjóði. Þetta snýst um fólkið í landinu, fólkið sem á að eignast húsnæði, skattgreiðendur o.s.frv. Alla vega gerðir stjórnmálamanna ætluðu sér örugglega að gera góða hluti fyrir fólkið í landinu en það endaði samt þannig að reikningur var sendur til skattgreiðenda. Kannski þurfum við að vanda okkur aðeins betur, þá á ég auðvitað við okkur alla, þegar við erum að ræða stefnumótun. Við verðum að taka umræðuna svolítið dýpra því að annars getur farið illa. Það er alveg sama hvað okkur finnst um framgang skýrslunnar, það er óumdeilt að það fór illa. Ef ég skil hv. þingmann rétt erum við sammála um þrjár ályktanir. Hann sagði í fyrsta lagi að þetta ætti að vera jákvæð rannsókn með uppbyggilegum hætti og í öðru lagi talaði hann um andmælarétt. Ef ég skildi hv. þingmann rétt - sem ég vildi fá að vita hvort væri - vill hann að við vinnum með þeim hætti að áætlanir standist, að við gerum raunhæfa umgjörð um rannsóknina og áætlanir sem standast. Ég er sammála þessu en vanalega þegar við rannsökum, og kannski alltaf, er það vegna þess að eitthvað hefur farið miður. Það þýðir ekki alltaf að einhver sé sekur, ég tala nú ekki um að viðkomandi hafi framið glæp. Stundum verða mistök og þau geta verið með ýmsum hætti. Ég veit ekki hvort þetta verður alltaf jákvætt og uppbyggilegt en fyrsti punkturinn verður að byggjast á málefnalegum forsendum og á staðreyndum. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um andmælaréttinn. Í þriðja lagi vona ég að ég hafi skilið hann alveg rétt að við verðum að hafa umgjörð um rannsóknina 

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um vinnubrögðin og hvert skuli haldið. Varðandi reikninginn sem sendur var er deilumál hvort sá reikningur sem sendur var vegna Íbúðalánasjóðs sé runninn undan rifjum þeirra sem fóru þar með stjórn eða hvort skýringarnar séu aðrar. Þar eru misjöfn sjónarmið uppi. Ég minni á að þegar við erum að tala um einstaklinga og hvað gerðist í sumar þegar rannsóknarskýrslan kom út. Ég er með blaðaúrklippur frá þessum tíma, m.a.: „Milljarðatap vegna vanhæfis“. „270 milljarðar tapast vegna vanhæfis“ er á öðrum stað. Ég er með fleiri svona fyrirsagnir. Þetta voru þær sakir sem á stjórnendurna voru bornar, að vegna vanhæfis og aulagangs hefðu þeir valdið íslenskum almenningi þessum búsifjum. Þetta er ranglátt og þess vegna snýst málið um það í og með að menn séu látnir njóta sannmælis. Út á það á starf okkar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins að ganga þegar við fáum skýrslur af þessu tagi til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég hef augljóslega ekki talað nógu skýrt, hvorki í ræðunni sem ég veit að hv. þingmaður hefur hlustað á né í andsvarinu. Ég var ekki að segja að reikningurinn til skattgreiðenda hefði komið frá stjórnendum Íbúðalánasjóðs. Ég fór yfir það í ræðu minni hver ég tel mistökin hafa verið. Við á hv. Alþingi setjum lögin, við komum upp eftirlitskerfinu og við eigum að fylgjast með þessum þáttum. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni í því að menn eiga að njóta sannmælis. Ef eitthvað hefur farið miður í Íbúðalánasjóði held ég að við náum samt sem áður aldrei að finna þann einstakling eða einstaklinga sem við getum skellt skuldinni á. Það var að mínu áliti augljóst að grunnurinn á bak við húsnæðisstefnuna gat ekki annað en leitt til einhverra áfalla. Hversu stór þau yrðu er misjafnt, þetta hefur líka gerst á Norðurlöndunum og í öðrum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Þau lærðu af þessu. Nú er spurning hvort við gerum það. Ég er ekki hingað kominn til að benda á fólk, þetta snýst ekki um það og alls ekki þegar kemur að skýrslu sem þessari. Þess vegna tók ég sérstaklega undir með hv. þingmanni um að andmælarétturinn er alveg gríðarlega mikilvægur. Ef skýrsla er gerð og það kemur út að ekkert fyrirsagnamál sé í henni, það sé ekki hægt að taka einn einstakling og rassskella hann í fjölmiðlum, er það ekkert slæmt. Markmiðið með rannsóknum er ekki að finna einhverja sem hægt er að kenna um alla hluti. Markmiðið með rannsókninni er að finna hvað þarna var í gangi og hvað við getum lært af þessum hlutum. Ég vona að framtíðarrannsóknir, því að rannsóknir eru nauðsynlegar, verði þannig.

Hæstv. forseti. Nei, við hv. þingmaður erum ekki ósammála. Ég er einvörðungu að nota tækifærið til að leggja áherslu á það sjónarmið sem fram kom í fjölmiðlum í sumar þegar rannsóknarskýrslan var birt að það væri allt vanhæfni um að kenna. Ófarir Íbúðalánasjóðs sem voru miklar vegna hrunsins að uppistöðu til voru ekki vegna þessarar vanhæfni. Hér er ein dæmigerð fyrirsögn: „Vanhæfni kostaði 270 milljarða.“ Og undirfyrirsögnin: „Slæm staða Íbúðalánasjóðs er rakin til vanhæfni stjórnenda Íbúðalánasjóðs og sinnuleysis af hálfu helstu eftirlits- og valdastofnana.“ Ég lít svo á að þetta hafi verið hrakið í meirihlutaálitinu sem fylgir skýrslunni og við höfum verið með til umræðu í dag.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012. Tilefni frumvarpsins er í fyrsta lagi að koma til móts við athugasemdir Félags áfengis- og vímuefnaráðgjafa vegna breytingar á starfsheiti þeirra í lögum um heilbrigðisstarfsmenn í áfengis- og vímuvarnaráðgjafa, en heiti stéttarinnar var áður áfengis- og vímuefnaráðgjafar. Í öðru lagi er brugðist við athugasemdum í 26. gr. laganna um aldursmörk til að reka eigin starfsstofu eftir að 70 ára aldri er náð. Lagt er til að því verði breytt og yrði ákvæðið þá nær því sem áður gilti samkvæmt læknalögum. Loks er lagt til að 31. gr. laganna um gjaldtöku verði breytt og heimild fyrir landlækni til að innheimta sérstakt gjald vegna umsókna um starfsleyfi og sérfræðileyfi nái einnig til EES-borgara en núgildandi ákvæði tekur einungis til ríkisborgara frá ríkjum utan EES. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru í fyrsta lagi að lagt er til að starfsheiti heilbrigðisstéttarinnar áfengis- og vímuvarnaráðgjafar verði breytt til fyrra horfs og verði áfengis- og vímuefnaráðgjafar. Helstu rök Félags áfengis- og vímuefnaráðgjafa fyrir því að heiti stéttarinnar verði breytt eru að mikilvægt er að starfsheiti löggiltra heilbrigðisstétta sé í samræmi við þau störf sem stéttin vinnur við og sé í sátt við fagfélag stéttarinnar. Að nota orðið vímuvarnir í starfsheitinu geti verið villandi. Fagfélagið var stofnað árið 1994 og heitir Félag áfengis- og vímuefnaráðgjafa. Flestir sem fengið hafa starfsleyfi eru í félaginu og í öllu lesmáli sem gefið hefur verið út er notast við heitið áfengis- og vímuefnaráðgjafi. Stéttin vinni ekki að áfengis- og vímuvörnum heldur stundi ráðgjöf á sjúkrastofnunum og göngudeildum fyrir áfengissjúklinga og vímuefnafíkla ásamt fjölskyldum þeirra. Í öðru lagi er í frumvarpinu lögð til breyting á ákvæði 26. gr. um aldursmörk. Það ákvæði kom í stað ákvæðis 26. gr. læknalaga, nr. 53/1988, en þau lög féllu úr gildi við gildistöku laga um heilbrigðisstarfsmenn. Með lögum um heilbrigðisstarfsmenn var ákvæðinu breytt þannig að það tæki til allra heilbrigðisstarfsmanna, aldurstakmarkið var fært úr 75 árum niður í 70 ár og sett hámark á heimild til framlengingar við 76 ár. Rök fyrir því að breyta núgildandi ákvæði um hámarksaldur eru einkum þau að ákvæði 26. gr. séu ekki í samræmi við þær reglur sem gilda í nágrannaríkjunum og feli í sér of miklar takmarkanir. Er því í frumvarpi þessu lagt til að hámarksaldur verði 75 ár með möguleika á framlengingu svipað og gilti fyrir gildistöku laga um heilbrigðisstarfsmenn. Þá er og lagt til að ráðherra setji í reglugerð frekari skilyrði sem uppfylla þarf til að fá undanþágu frá ákvæðinu. Í þriðja lagi er í frumvarpinu lagt að ákvæði 31. gr. laganna um gjaldtöku verði breytt í þá veru að ákvæðið taki bæði til ríkisborgara sem hlotið hafa menntun sína í EES-ríki og þeirra sem hlotið hafa menntun í ríki sem íslenska ríkið hefur ekki samið við um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi, þ.e. í ríki utan EES. Núgildandi ákvæði tekur einungis til þeirra sem lokið hafa námi í ríki sem íslenska ríkið hefur ekki samið við um viðurkenningu á faglegri menntun en heimild til gjaldtöku vegna þeirra sem aflað hafa sér menntunar í EES-ríki er í lögum um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi til starfa hér á landi, nr. 26/2010. Eðlilegra þykir að heimild til gjaldtöku vegna umsókna um starfsleyfi og sérfræðileyfi, bæði vegna EES-borgara og borgara utan EES, sé í lögum um heilbrigðisstarfsmenn. Hér er ekki um efnisbreytingu að ræða frá gildandi ákvæðum laga. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessa frumvarps en breytingar þær sem hér eru lagðar til varða hagsmuni sjúklinga og réttindi heilbrigðisstarfsmanna, sem er sérlega mikilvægt að séu skýr og afdráttarlaus gagnvart lærðum og leikum. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, með síðari breytingum, og kemur það frá efnahags- og viðskiptanefnd. Samstaða var um það í nefndinni að nefndin í heild mundi flytja málið og ég var valinn framsögumaður þess. Í frumvarpinu felst að lagt er til að fyrningarfrestur uppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar sem reiknast frá 16. júní 2010 verði átta ár frá því tímamarki. Í lögum nr. 151/2010, sem samþykkt voru á Alþingi 18. desember 2010, var að finna ákvæði um uppgjör gengistryggðra lána til samræmis við dóma sem Hæstiréttur hafði kveðið upp úr um gildi gengistryggðra lána og endurútreikning þeirra 16. júní 2010 og 16. september 2010. Þau lög, nr. 151/2010, hafa oft í almennri umræðu verið við mig kennd þó að ég hafi nú kosið að afþakka heiðurinn af því einn að hafa sett þau, enda Alþingi ábyrgt fyrir löggjöfinni í því tilviki sem öðrum. Í þeim lögum var að finna fjölbreytt ákvæði um endurútreikning lána til að greiða fyrir endurgreiðslum vegna ólögmætra gengislána, þar á meðal ákvæði um hvernig reikna bæri kröfur, hversu langir tímafrestir væru veittir og jafnframt hver ætti að njóta endurgreiðslunnar til þess að tryggja að þeir sem fyrir raunverulegu tjóni hefðu orðið mundu njóta endurgreiðslna frá lánveitendum. Meðal þess sem þurfti að gera var að setja í lögin heimildarákvæði til að opna mál sem þegar hafði verið lokið. Fólk hafði þurft að þola það að gjaldþrotaskiptum hafði kannski verið lokið hjá því vegna þess að það hafði ekki getað staðið í skilum með gengistryggð lán. Þannig var opnað fyrir möguleika á að opna aftur ýmis slík lokuð mál og til þess þurfti skýra lagaheimild. Og það þurfti líka að kveða á um það með hvaða hætti kröfur, sem með þessum hætti höfðu stofnast um endurgreiðslu vegna ólögmætra gengistryggðra lána, mundu fyrnast. Í lögum nr. 151/2010 var að finna ákvæði til bráðabirgða XIV sem kvað á um að fyrningarfrestur miðaðist við 16. júní 2010. Það tímamark var eðlilega valið vegna þess að þá féll fyrst hæstaréttardómur um ólögmæti gengistryggðra lána og því eðlilegt að líta svo á að endurkrafan stofnaðist við það tímamark. Samkvæmt almennum réttarreglum í landinu gildir fjögurra ára fyrningarfrestur um kröfur, almennar kröfur, nema sérstaklega sé á annan veg mælt um í lögum. Nú líður því að lokum fjögurra ára fyrningarfrests vegna þess að ekki voru í bráðabirgðaákvæðinu nein sérákvæði um fyrningarfrest. Flest héldum við líklega þá að fjögur ár væru yfrið nægur tími til að leiða til lykta dómsmál vegna ólögmætrar gengistryggingar. Það fór hins vegar á annan veg og niðurstöður urðu mjög misvísandi frá Hæstarétti og ákveðin áherslubreyting af hálfu réttarins með dómi sem kveðinn var upp 15. febrúar 2012, sem kallaði á að fyrri fordæmi urðu ekki jafn fordæmisgefandi og talið hafði verið og efna þurfti til miklu fleiri dómsmála til að fá efnislega niðurstöðu í nákvæmlega umfang þess réttar sem skuldarar gætu átt á grundvelli ólögmætra gengislána. Því miður sér ekki fyrir endann á þeim málaferlum og hætt er við að skuldarar, sem þó hafa ekki með einhverjum ábyrgðarlausum hætti látið hjá líða að halda uppi kröfum sínum, þvert á móti, sem jafnvel hafa gert reka að því að gera kröfur hafi ekki fengið fullnægjandi niðurstöðu innan fjögurra ára tímamarks, sem rennur þá út 16. júní á þessu ári. Einnig er ljóst að fjármálafyrirtæki hafa í ákveðnum tilvikum hafnað fordæmisgildi dóma sem þegar hafa fallið og kallað eftir að fleiri dómar falli. Það læðist að manni sá grunur að það sé ekki einungis gert á lögfræðilegum forsendum heldur líka til að tefja mál fram yfir frestinn 16. júní nk. og til að koma fyrirtækjunum undan því að þurfa að endurgreiða stóran hluta tiltekinna lánaflokka. Það er því niðurstaða okkar eftir ábendingar frá sérstaklega Samtökum iðnaðarins að miklu máli skipti að skapa ríkara svigrúm. Svokallaðir fjármögnunarleigusamningar eru nú fyrir dómstólum og ekki líkur á að fullnægjandi niðurstaða fáist í fordæmisgefandi málum að því leyti fyrir 16. júní nk. eða í það minnsta er það óvíst. Því var það niðurstaða nefndarinnar að rétt væri að flytja frumvarp sem kvæði á um sérstakan fyrningarfrest í þessu tiltekna tilviki og hann mundi ákveðast átta ár. Verði frumvarpið að lögum mun því vera hægt að setja fram kröfur vegna ólögmætra gengislánasamninga fram til 16. júní 2018. Það hefur auðvitað verið rætt í nefndinni hvort það gætu verið einhver sjónarmið sem mæltu gegn því að fara þessa leið. Niðurstaða okkar hefur verið sú að svo sé ekki. Hér er fyrst og fremst verið að tryggja að endurkröfuréttur, sem er að fyrnast, á hendur lánafyrirtækjunum viðhaldist. Fyrirtækin hafa væntanlega öll nú þegar gert kröfur á grundvelli þess sem þau geta mögulega gert og ljóst að fyrir stórar atvinnugreinar, sem til dæmis hafa reitt sig á fjármögnunarleigusamninga, er þetta mikið hagsmunamál. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar - ég vil sérstaklega vekja athygli á því að við könnuðum það sérstaklega - má ráða að mögulegt sé að lengja fyrningarfrest með þessum hætti. Það er meginregla að nýjum lögum verður beitt um lögskipti sem undir þau falla þótt til lögskiptanna hafi verið stofnað fyrir gildistöku þeirra. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað í dóm Hæstaréttar frá 2008 þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms þess efnis að ef fyrningarfrestur væri lengdur með lögum yrði þeim lögum beitt um fyrningu sem hafin væri en ekki lokið við gildistöku nýrra laga. Nú háttar sannanlega þannig til að fyrningin er hafin en henni er ekki lokið, svo fremi lögin taki gildi fyrir 16. júní nk. Það vekur athygli í þessu samhengi að lenging fyrningarfrestsins í þessu tilviki var íþyngjandi fyrir almennan borgara, meðlagsgreiðanda, einstakling, en ívilnandi fyrir kröfuhafann sem var opinber stofnun. Af þessu verður ekki ráðið að neinar lögfræðilegar hömlur séu á því að samþykkja lengingu fyrningarfrestsins með þeim hætti sem hér er lagt til. Virðulegi forseti. Að síðustu vil ég gera það að tillögu minni að málinu verði vísað til nefndarinnar, jafnvel þótt hún flytji það sjálf. Við höfum rætt það í nefndinni að æskilegt geti verið að kalla til fundar við nefndina hagsmunaðila og fara með þeim yfir frumvarpið, en ekki hefur sérstaklega verið gert ráð fyrir því að nefndin geri nefndarálit, enda svo sem ekki þörf á því þegar nefndin sjálf flytur frumvarpið. En full ástæða er til að funda með hagsmunaaðilum og kynna þeim efni frumvarpsins og óska athugasemda.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um greiðsludrátt í verslunarviðskiptum á þskj. 633, í máli nr. 338. Frumvarpið innleiðir ákvæði tilskipunar 2011/7/EB frá 16. febrúar 2011 um átak gegn greiðsludrætti í verslunarviðskiptum. Jafnframt kallar innleiðing tilskipunarinnar á breytingar á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Tilskipunin sem hér er innleidd leysir af hólmi tilskipun 2000/35/EB með sama heiti, en hún var tekin upp í íslenskan rétt með lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, samanber m.a. III. kafla þeirra laga um dráttarvexti. Greiðsludráttur í verslunarviðskiptum hefur veruleg áhrif á afkomu og veltu fyrirtækja, þá sérstaklega lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Að auki dregur greiðsludráttur úr samkeppnishæfni og virkni markaðarins. Með frumvarpinu eru að meginstefnu til settar fram skýrar og almennar reglur um greiðslufrest í verslunarviðskiptum, auk þess sem settar eru fram sérreglur fyrir opinbera aðila annars vegar og almenn fyrirtæki í verslunarviðskiptum hins vegar. Þá er gert ráð fyrir nýmæli sem eru innheimtubætur og fela í sér fasta bótagreiðslu vegna innheimtukostnaðar, auk þess sem sérstaklega er tiltekið í frumvarpinu hvaða samningsskilmálar í verslunarviðskiptum muni teljast bersýnilega ósanngjarnir. Frumvarpið er bundið við greiðslur sem eru þóknun fyrir verslunarviðskipti og gilda ákvæði þess ekki um neytendur. Sérstaklega er tiltekið að frumvarpið gildi ekki um kröfur sem nauðasamningur tekur til, kröfur sem falla undir greiðslustöðvun eða um kröfur sem mál hefur verið höfðað um á grundvelli laga um gjaldþrotaskipti. Ljóst má vera að frumvarpið mun leiða til bættra viðskiptahátta, bæði hvað varðar viðskipti opinberra aðila og eins hvað varðar verslunarviðskipti milli fyrirtækja og lögaðila, auk þess sem leiða má að því líkur að skýrari og skarpari reglur um verslunarviðskipti muni jafna samkeppnisstöðu fyrirtækja, sérstaklega þeirra sem hafa átt í viðskiptum við ríkið og opinbera aðila. Ef við skoðum nánar meginefni frumvarpsins má segja að í frumvarpinu felist helst eftirfarandi: Í verslunarviðskiptum milli fyrirtækja eru settar kröfur um tiltekið hámark á greiðslufrest sem veittur er þegar samningur um greiðslu fyrir vöru eða þjónustu er til staðar. Gert er ráð fyrir að mest skuli semja um 60 daga greiðslufrest, en þó er heimilað að semja um lengri frest að því gefnu að slíkt sé ekki bersýnilega ósanngjarnt gagnvart kröfuhafa. Í þeim tilfellum þegar fyrirtæki hafa ekki gert með sér samning um greiðslur fyrir vörur eða þjónustu er mögulegt að beita fyrir sig ákvæðum laga um vexti og verðtryggingu, um töku dráttarvaxta að liðnum 30 dögum frá því að sannarlega var krafist greiðslu. Þá eru settar strangari reglur um verslunarviðskipti hins opinbera og greiðslufrestur takmarkaður við 30 daga. Mögulegt er að fá undanþágu frá þessari reglu þegar um er að ræða opinbera aðila sem starfa á sviði heilbrigðisþjónustu eða starfsemi opinbers aðila er að nær öllu leyti í samkeppni á markaði. Er mest mögulegt að semja um greiðslufrest upp á 60 almanaksdaga. Röksemdir fyrir þessari sérreglu um opinbera aðila eru m.a. þær að opinberir aðilar njóti öruggari, fyrirsjáanlegri og samfelldari tekjuleiða en fyrirtæki og geti auk þess aflað fjármögnunar á hagstæðari kjörum. Að auki er í frumvarpinu að finna heimild til að krefjast fastrar bótagreiðslu vegna innheimtukostnaðar, svokallaðra innheimtubóta, sem nema 6.700 kr., eða fjárhæð sem samsvarar 40 evrum. Nánar verður kveðið á um útfærslu þessarar heimildar í reglugerð, en gert er ráð fyrir að innheimtubætur komi til frádráttar öðrum kostnaði af innheimtuaðgerðum, svo sem fruminnheimtu, milliinnheimtu eða löginnheimtu. Til viðbótar er í frumvarpinu tiltekið hvaða skilmálar í verslunarviðskiptum skuli teljast vera bersýnilega ósanngjarnir. Er þar átt við samningsskilmála sem undanskilja vexti vegna greiðsludráttar og auk þess er gengið út frá því að skilmálar sem undanskilja innheimtubætur teljist bersýnilega ósanngjarnir nema sýnt sé fram á annað. Þá er fjallað um sjónarmið sem hafa má til hliðsjónar við mat á því hvort samningsákvæði skulu teljast bersýnilega ósanngjörn. Rétt er auk þess að geta þess að frumvarpið kemur ekki í veg fyrir að aðilar í verslunarviðskiptum semji um að greiða skuldir sínar með afborgunum samkvæmt greiðsluáætlun og er í raun frekar hvatt til þess en láta greiðsludrátt verða að veruleika. Skal þá fara með hverja gjaldfallna greiðslu í samræmi við frumvarpið þannig að greiðslufrestur og dráttarvextir samkvæmt ákvæðum þess eigi við. Að lokum gerir frumvarpið ráð fyrir hækkun vanefndaálags við útreikning dráttarvaxta þegar um greiðsludrátt í verslunarviðskiptum er að ræða, um er að ræða viðbót við ákvæði 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu þannig að í tilfelli verslunarviðskipta verði vanefndaálag átta hundraðshlutar en ekki sjö eins og er í núgildandi lögum. Hér er um að ræða lágmarkskröfu um hlutfalls vanefndaálags, en aðilar geta samið um hærri prósentu. Dráttarvextir eru samtala grunns dráttarvaxta sem í dag er 6% samkvæmt ákvörðun Seðlabankans og vanefndaálags sem er 7% samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu. Eru dráttarvextir af peningakröfum því nú 13%, en frumvarpið gerir ráð fyrir að dráttarvextirnir verði 14% hvað varðar verslunarviðskipti. Grundvallaratriði með þessu frumvarpi eru bættir viðskiptahættir, ekki síst af hálfu ríkisins, auk skýrari og betri úrræða fyrir kröfuhafa til þess að fá greiðslu. Slíkum reglum ber að fagna, en þær munu líklegast bæta lausafjárstöðu fyrirtækja, styðja við verslunarviðskipti almennt og jafna samkeppnisstöðu aðila á markaði. Þá eru kröfur þær sem gerðar eru til opinberra aðila í samræmi við reglur Ríkiskaupa um að greitt skuli fyrir vörur og þjónustu innan 30 daga frá dagsetningu reiknings. Gert er ráð fyrir að frumvarpið leiði aðeins til verulega takmarkaðs kostnaðar fyrir bæði lögaðila og opinbera aðila þar sem flest greiðslukerfi sem eru í notkun í dag munu ráða við breytingar í samræmi við frumvarpið. Slíkar breytingar er hægt að framkvæma án tilkostnaðar. Hér er á ferðinni tilskipun sem nauðsynlegt er að taka upp í íslenskan rétt og mun frumvarpið stuðla að betri lausafjárstöðu fyrirtækja og virkari verslunarviðskiptum. Þá er rétt að ítreka að með frumvarpinu er ekki verið að girða fyrir samningsfrelsi einkaaðila í verslunarviðskiptum, heldur eru hér á ferðinni viðmiðunarreglur sem eru frávíkjanlegar að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Ég tel að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem mun leiða til virkari verslunarviðskipta, betra greiðsluflæðis og bættra viðskiptahátta. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar og til 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 79/2008, um endurskoðendur, með síðari breytingum, á þskj. 682, mál 373. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar sem ætlað er að koma til móts við ábendingar endurskoðendaráðs og Félags löggiltra endurskoðenda er varðar framkvæmd laganna og hvað betur megi fara varðandi hlutverk eftirlitsaðila endurskoðenda, en fimm ára reynsla er komin á núgildandi lög. Í frumvarpinu er lögð til sú breyting að framkvæmd gæðaeftirlits endurskoðenda og endurskoðunarfyrirtækja verði flutt frá Félagi löggiltra endurskoðenda til endurskoðendaráðs, en endurskoðendaráð ber samkvæmt núgildandi lögum ábyrgð á að reglulegt gæðaeftirlit endurskoðenda og endurskoðunarfyrirtækja fari fram. Einnig er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um það í lögunum að endurskoðendaráð hafi eftirlit með því að engir aðrir en endurskoðendur og endurskoðunarfyrirtæki noti orðin endurskoðandi eða endurskoðunarfyrirtæki í starfs- eða firmaheitum sínum. Talið var rétt að taka af allan vafa um hverjum ber að hafa eftirlit með þessu ákvæði. Bent hefur verið á að óvissu gæti varðandi birtingu ákvarðana endurskoðendaráðs, en sérstaklega er tiltekið í lögunum að endurskoðendaráð skuli birta opinberlega og rekja alla úrskurði ráðsins, en ekki er minnst á rökstudd álit ráðsins. Er því lagt til í frumvarpi þessu að rökstudd álit ráðsins skuli einnig birt opinberlega og að birt skuli nöfn þeirra endurskoðanda og endurskoðunarfyrirtækja sem um ræðir. Gerð er tillaga um að endurskoðendaráði verði heimilað að fella niður réttindi endurskoðenda til endurskoðunarstarfa tímabundið í 12 vikur ef endurskoðandi lætur ekki skipast við áminningu, eða hann vanrækir alvarlega skyldur sínar að mati endurskoðendaráðs, eða hefur ítrekað verið áminntur vegna brota sinna án þess að starfsemi hans teljist komin í gott horf. Þannig getur endurskoðendaráð fellt niður í 12 vikur réttindi endurskoðanda sem til dæmis sinnir endurskoðunarverkefnum án þess að vera með gilda starfsábyrgðartryggingu. Bent hefur verið á að mikilvægt sé að lögin tiltaki skyldu endurskoðenda til að varðveita vinnuskjöl vegna endurskoðunar á tryggan og öruggan hátt og er talið eðlilegt hvað tímalengd varðar að miðað sé við geymslutíma bókhaldsgagna, þ.e. sjö ár frá áritunardegi endurskoðunar. Lögð er til breyting á endurmenntunartímabili endurskoðenda þannig að í stað þess að hver endurskoðandi hafi sérstakt endurmenntunartímabil eins og nú er verði aðeins eitt endurmenntunartímabil fyrir alla endurskoðendur. Þeir endurskoðendur sem fá réttindi innan tímabilsins skila endurmenntunareiningum í hlutfalli við þann tíma sem viðkomandi hefur haft réttindi. Að lokum er gerð tillaga um að ráðherra geti afturkallað starfsleyfi endurskoðunarfyrirtækja þegar fyrirtæki hafa fengið starfsleyfið á grundvelli rangra upplýsinga, þau fullnægi ekki ákvæðum laganna um skilyrði fyrir veitingu starfsleyfis, eða eftir tillögu endurskoðunarráðs. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar og til 2. umr.