Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þórarinn Jónsson Jeg stend ekki upp til þess að segja neitt fyrir hönd nefndarinnar, enda er það ekki venja við þessa 1. umr. Jeg vil aðeins þakka hæstv. fjrh. (JÞ) fyrir þá glöggu og góðu skýrslu um fjármál ríkisins, er hann gaf hjer í þessari háttv. deild. Annars ætla jeg ekki að tefja þær mikilsverðu og skemtilegu umræður, sem hjer munu nú fara fram. eftir gamalli venju.

Tryggvi Þórhallsson Mjer þykir rjett að taka það fram, af því um þetta mál er að ræða og nafn mitt stendur undir nál. sem frsm. annars hluta fjárlaganna, að jeg tala hjer ekki sem slíkur að þessu sinni. En úr því enginn varð fyrri til þess að kveðja sjer hljóðs, þá verð jeg nú fyrstur til þess að fara í eldhúsið, og fer ekki illa á því. Það hefir hent mig fyr að mæla það til hæstv. stjórnar, sem hún hefir helst ekki viljað heyra. Jeg álít, að það sje góður siður, að menn megi einu sinni á þinginu vaða nokkuð úr einu í annað og geti komið að sem flestu, er liggur á hjarta. Vænti jeg, að hæstv. forseti verði þolinmóður, þó að jeg komi nokkuð víða við í trausti þessarar hefðar. Jeg hefi ekki fylgst lengi með eldhúsdagshaldi þingsins. En hin síðari ár hefir það aðallega legið í smáfyrirspurnum til stjórnarinnar. Jeg ætla mjer að fara lengra. Að vísu mun jeg koma með smáfyrirspurnir. En jeg mun líka fara nokkuð út í hin stærri mál og gera athugasemdir við afstöðu hæstv. stjórnar til þeirra, svo sem mjer kemur hún fyrir sjónir. Sum þeirra mála gætu gefið ástæðu til sjerstakrar umræðu síðar, en þó er eitt mál, sem jeg kýs fremur að ræða nú á eldhúsdegi en þegar það kom hjer fyrir til umræðu. En þótt nú sje eldhúsdagur og jeg einn hinn grimmasti stjórnarandstæðinga, þá mun jeg að þessu sinni ekki verða mjög grimmur. Þá kem jeg að málinu, og mun jeg fyrst snúa mjer að þeim hæstv. ráðherra, sem fjærst mjer situr og jeg hefi einna oftast átt í höggi við, hæstv. fjrh. (JÞ). Og það mál, sem jeg vil drepa fyrst á, er mál, sem vakið hefir allmikið umtal og mikla óánægju, einkum í sveitum þessa lands, - það er drátturinn á stofnun Búnaðarlánadeildarinnar, þangað til viku fyrir þing, að hún var sett á laggirnar til málamynda, þrátt fyrir afdráttarlaus fyrirmæli laganna. Jeg gerði það viljandi að koma ekki með neinar ásakanir á stjórnina fyrir framkomu hennar í þessu máli, er frv. það, er jeg flyt hjer fyrir hönd Búnaðarþingsins um Ræktunarsjóð hinn nýja, var til umræðu, af því að jeg vildi ekki verða til þess að vekja ónauðsynlegar deilur í sambandi við frv., meðan ekki væri útsjeð um, að samvinna gæti tekist í þinginu um að leiða málið til farsællegra lykta. Jeg mun ekki fara mjög út í einstök atriði sögu þessa máls, því að það yrði of löng ræða. Jeg vil aðeins sýna svipinn, aðalsvipinn yfir framkvæmdum hæstv. fjrh. (JÞ) í þessu máli, í sambandi við aðrar gerðir hans, eins og hann kemur mjer fyrir sjónir frá mínum bæjardyrum. Jeg vil líka mótmæla þessum svip á aðgerðum stjórnarinnar, þar sem er annarsvegar stöðvunin á framkvæmd þessara laga, og svo bætt gráu ofan á svart með því að senda út jafnhliða hið fræga íhaldsbrjef, þar sem bændum er bannað að stofna til nokkurra framkvæmda heima fyrir. Jeg mun nú víkja að því, hvað átti að koma í stað Búnaðarlánadeildarinnar. Okkur, sem erum í stjórn Búnaðarfjelags Íslands, var sent frv. og nefnd látin athuga það. Þá var það trúnaðarmál, og því hefi jeg ekki vikið að því fyr. En nú er það ekki neitt leyndarmál lengur, því að nefndin, sem um það fjallaði, hefir lýst því. Frv. þetta var eins og það kom frá stjórninni ekkert annað en ný veðdeild, nálega samhljóða frv. hv.þm. V.- Sk. (JK), sem hjer var fyrir í fyrra og hv. landbn. lagði þá alveg á móti og kvað ekki geta komið að neinu gagni. En hæstv. fjrh. virðist ekki hafa getað hitt á betra ráð til að koma landbúnaðinum til hjálpar í þessu lánamáli en að taka upp af nýju frv., sem þingi og landbn. kom saman um í fyrra, að væri öldungis gagnslaust, með því að hjer er ekki að ræða um neitt handbært fje, nema það, sem fæst með sölu veðbrjefa. Hæstv. fjrh. er vel kunnugt um það, hvernig Reykjavíkurbæ hefir nýlega gengið að selja slík brjef utanlands, og hann veit, að ef bændur ættu að afla sjer lána á þann hátt, þá mundi þeim ekki takast betur en Reykjavík. Vextir af slíkum lánum yrðu ekki minni en 7– 8%, og er það að gefa bændum steina fyrir brauð að gefa þeim kost á slíku. Þetta er svipurinn á afskiftum hæstv. ráðherra af málinu, að íhaldsbrjefinu ógleymdu. Því að jeg tel það enga dygð, þó að Búnaðarlánadeildin væri að nafninu stofnuð rjett fyrir þing. Til þess munu hafa legið aðrar ástæður, blátt áfram hræðsla hæstv. ráðherra (JÞ) við Alþingi. Nú er ekki ófróðlegt að athuga í þessu sambandi, að við togaraflotann hafa á þessu ári bæst 10 nýir togarar. Svo gífurlega hefir sjávarútvegurinn verið látinn eflast, jafnframt því sem ekkert handbært lánsfje er til handa bændum. Af þessu hefir stjórnin, að því er virðist, ekkert skift sjer, og er það ákaflega merkilegt, þegar athugað er þetta fræga íhaldsbrjef, sem að vísu einkum mun hafa verið stílað til bænda. Af samanburði á framkomu og till. okkar hæstv. fjrh. (JÞ) sjest, að þar er um ólíkar stefnur að ræða, gagnólíkar stefnur í því, hvað sje nauðsynlegast til þess að tryggja framtíð landsins. Út frá því, sem nú var drepið á, sjest, að hæstv. fjrh. metur útgerðina mest, stórgróða sjávarútvegsins. Jeg aftur á móti álít, að höfuðverkefni þessarar kynslóðar sje að rjetta við landbúnaðinn íslenska. Á hann á þjóðin fyrst og fremst að treysta. Út frá þessu segi jeg það, að jeg tel það skyldu mína að vinna á móti þeirri stjórn og þeim ráðherra, sem ekki hirðir um að koma því í verk, sem jeg tel þýðingarmest mál fyrir framtíð þessa lands. Þá vil jeg víkja að öðru máli, sem einnig snertir hæstv. fjrh. (JÞ). En það er sú stefna, sem mjer virðist koma greinilega fram hjá hæstv. stjórn í skattamálum. Skal jeg nefna frv. það um sjúkratryggingar, sem drepið var hjer nýlega, en stefndi að því að koma kostnaðinum við berklavarnir sem nefskatti yfir á almenning. Sömuleiðis frv. um að greiða kostnaðinn af kristnihaldi í landinu með nefskatti. Og loks frv. til breytinga á skattalögunum, þess efnis að ljetta sköttum af stórgróða útgerðarfjelaganna Alt þetta miðar beint og greinilega að því að ljetta skattabyrðina á breiðu bökumun og koma henni yfir á almenning. Hjer er líka um alveg ólíka stefnu að ræða hjá hæstv. stjórn og þm. Strandamanna. Það virðist vera hugsjón hæstv. fjrh. (JÞ), að í þjóðfjelaginu eigi að vera fámenn stjett ríkra manna, sem hafi sjerstaklega góða aðstöðu. Og jeg skal játa, að þar sem svo hefir verið, hefir oft gengið vel í bili, mentalíf og æðri menning þróast. En það, sem jeg kysi mjer að stuðla að, er samt sem áður fyrst og fremst almenn velmegun sjálfstæðra borgara. Og gleður mig því sú staðreynd, sem nú er fram komin, að þingið virðist ekki ætla að aðhyllast stefnu hæstv. stjórnar. Háttv. Ed. hefir drepið frv. um lækkun nefskatts vegna kristnihalds, og þessi hv. deild hefir vísað á bug berklavarnanefskattinum. Vona jeg, að þetta frv., sem er þá það þriðja sömu tegundar, fari á líkan veg. En það skal viðurkent, að hæstv. fjrh. (JÞ) er alveg samræmur stefnu flokksbræðra sinna, Íhaldsmannanna, eins og hann hefir á einum stað lýst þeim, í Lögrjettu fyrir nokkrum árum, að þeir einblíndu á sína pyngju og hlífðu sjer við sköttum. Næsta atriðið, sem jeg kem að, er ekkert stórmál. Er það út af atviki, sem kom fyrir í hagstofunni. Duldist ekki á síðasta þingi, að það var fastur vilji þingsins að fækka starfsmönnum í opinberum skrifstofum, og kom frv. um lenging vinnutímans í því augnamiði fram hjer í Nd. Það náði samt ekki fram að ganga. En í hagstofunni hafa gerst tíðindi, sem þverbrjóta þetta. Eins og kunnugt er. Hefir þar starfað í mörg ár sein aðstoðarmaður Pjetur Zóphóníasson, sem allir vita, að vera muni mjög hæfur til þessa starfs, þó að formlega skorti hann próf til að gegna því. Sömuleiðis hefir hann verið einn þeirra manna, sem hest hafa haldið við okkar þjóðlegustu fræðaiðkunum, ættfræðinni, og er oss því vandgerðara við hann en ella. Taldi jeg því sjálfsagt, að hann gegndi sínum starfa áfram, þar sem hann hafði haldið honum svo lengi. En svo kemur ungur nýbakaður hagfæðikandidat frá Kaupmannahöfn. og er Pjetri þá vikið frá, og sá maður sest í sæti hans. Segi jeg þetta ekki til að ásaka þennan unga mann; hann er af góðu fólki kominn og sjálfsagt alls trausts maklegur. Jeg viðurkenni sömuleiðis, að raunverulega hefir hæstv. stjórn haft formlega rjett til þessa, en hún hefir algerlega farið í bága við það „princip“, að fækka starfsmönnum ríkisins, því P. Z. hefir verið bætt við sem nýjum manni í hagstofuna með sömu launum og hann hafði. Jeg lasta það ekki, að P. Z. var ekki kastað út á gaddinn, en verð að segja, að mjer kom það á óvart. Og jeg álít, að rjettara hefði verið að gera enga breytingu. Þá vil jeg í fám orðum snúa mjer að hæstv. atvrh. (MG). Jeg bjóst ekki við að þurfa að fara inn á Krossanesmálið, og geri það líka lítið. En jeg taldi víst, þegar jeg æskti þess, að nefnd yrði skipuð til að rannsaka það mál, að þá yrði að því ráði horfið. Jeg hjelt ekki þá, að það ætti eftir að koma á daginn, að sú till. fjelli með atkvæði hæstv. ráðh. (MG) sjálfs. En af því að jeg taldi víst, að þessi nefnd yrði skipuð, þá hefi jeg ekki undirbúið mig undir að fara nánar út í það mál að þessu sinni, og get því látið þar staðar numið. Lýsi aðeins yfir undrun minni og óánægju. Þá kem jeg næst að stórmáli, sem er innflutningshöftin. Mjer finst framkvæmd þeirra á árinu hafa orðið öll önnur en jeg bjóst við. En vel get jeg skilið, að hæstv. atvrh. (MG) hafi átt örðugt aðstöðu, þar sem hæstv.forsrh. (JM) ljet í ljós í fyrra á þinginu vanþóknun sína á innflutningshöftum, og hæstv. fjrh. (JÞ) Ijet hafa það eftir sjer í erlendum blöðum, að hann væri þeim ekki hlyntur. - En það tel jeg víst, að hefðu þau verið myndarlega framkvæmd, þá hefði þetta góða ár hjálpað okkur enn betur en orðið er. - Tók jeg í sumar upp úr blaðinu „Vísi“ heila syrpu af auglýsingum um óþarfavarning, sem var hjer á boðstólum, og hefir því fengist fluttur inn. Jeg álít, að hæstv. ráðh. (MG) hafi í þessu efni vanrækt skyldu sína og ekki framkvæmt vilja síðasta Alþingis. Næst vil jeg beina örfáum orðum að hæstv.forsrh. (JM). Er það fyrst út af fyrirspurn um endurheimt íslenskra skjala úr dönskum skjalasöfnum. Jeg fullyrði, að í þessu máli hafi lítilli röggsemi verið beitt, og má það ekki vera óátalið. Hann ætlar sjer að bíða eftir því, að lögjafnaðarnefndin taki afstöðu til þess, en mjer finst það ófyrirgefanlegur seinagangur. Það, sem hvetur mig þó mest til að hreyfa þessu máli aftur nú, er, að nýtt atriði hefir bæst við það, sem á undan er gengið. Hagstofan fjekk fyrir nokkru frá Kaupmannahöfn að láni manntalið frá 1703, mjög merkilegt plagg fyrir sögu landsins og ættfræðiiðkanir, sem hv. Alþingi veitir nú fje til að gefa út. En nú í fyrra mánuði kemur krafa um, að því sje skilað aftur. Vildi jeg láta þetta vera hvatningu fyrir hæstv. stjórn, að aðhafast eitthvað í málinu sem allra fyrst. Þá kem jeg að þáltill.fjvn.Nd. í þinginu í fyrra um að skora á stjórnina að rannsaka. hvort ekki væri rjett að leggja skatta á krossa. Með því skyldi vinna upp kostnaðinn við þá. Enda er fordæmi um þetta annarsstaðar. En ekki hefir heyrst, að hæstv. stjórn hafi gert neitt í þessu enn sem komið er. Vildi jeg mælast til, að hæstv. ráðh. (JM) gerði grein fyrir, hvað veldur. Með nokkrum orðum vil jeg að lokum víkja að einu stórmáli, sem vakið hefir gífurlega mikið umtal og eftirtekt um land alt. Á jeg þar við smyglmálið mikla í vetur, í sambandi við skipin „Marian“ og „Veiðibjölluna“. Áður en jeg fer lengra út í það mál, vil jeg taka það fram, að þó að jeg yfirleitt felli þungan dóm um meðferð þessa máls, þá vil jeg ekki sjerstaklega ásaka bæjarfógetann í Reykjavík, sem hafði það með höndum. Jeg veit, að hann er svo miklum önnum hlaðinn í embætti sínu, að fásinna er að ætlast til, að hann geti svo vel fari bætt á sig rannsókn svo yfirgripsmikils máls sem þetta var. Jeg álít, að þegar framundan er svo geysilegur viðbætir við dagleg störf hans, þá eigi honum að koma sjerstakur hjálparmaður. Vil jeg beina þessu til hæstv. dómsmálaráðherra (JM). Hefir hann og hlotið að verða var við óánægju út af þessu máli hjá fleirum en mjer. Það á t. d. við undantekningarlítið uni alla bannmenn í bænum, og jeg veit, að nefnd bannmanna hefir farið á fund hans til að reyna að hafa áhrif í þá átt, að það yrði tekið fastari tökum. Vil jeg þá rekja nokkur atriði í rekstri málsins, og er alt það, sem jeg segi, bygt á forsendum dómsins. Vil jeg sýna fram á. hve óforsvaranlegt sje að láta málinu nú vera lokið. Það er þá fyrst að byrja á því, að út lendur maður. Kattrup að nafni. kom á land í Keflavík 25. sept. Var hann ákærður fyrir brot á sóttvarnarlögunum og settur í sóttkví. Þótti ferð hans öll hin grunsamlegasta. Segir hann frá skipi, sem sje á leið með skófatnað til Björns Gíslasonar, en annars hafi hann ekkert með skipið að gera. Hversu grunsamlegur, sem framburður mannsins þótti. Þá var honum samt slept aftur 10. okt. - Hitt er þó alvarlegra, að 11/2 sólarhring seinna kemur „Marian“ inn á höfn. 13. okt. er skipstjórinn yfirheyrður. Játar hann strax, að mikið áfengi hafi verið í skipinu, sem hann kvað Kattrup hafa átt að ráðstafa. En Kattrup var danskur þegn. Jeg veit ekki. hvort hægt er að yfirheyra menn, sem dvelja og heima eiga erlendis, en þessum manni hefði verið leikur að ná í Færeyjum og Bergen. Er slælega að verið, að svo skyldi ekki hafa verið gert, en vel má vera, að ennþá sje hægt að ná manninum í Danmörku. Hvað framburði skipstjórans viðvíkur, þá var hann tvisvar staðinn að því að segja ósatt. Fyrst segir hann, að öllu áfenginu hafi verið kastað í sjóinn. En seinna kemur upp úr dúrnum, að strandvarnarbátur einn hefir flutt talsvert af því í land, og auk þess finst nokkuð innan um skófatnaðinn. En það var ekkert smáræði, sem hefði átt að vera búið að kasta í sjóinn, þar sem í skipinu voru 1100 spíritusdunkar, og þar af komu aðeins 60 í leitirnar. - Loks er ennþá eitt. Hvernig stóð á því, að mb. „Trausti“ skyldi fá áfengið ? Skipstjórinn segir, að hann hafi búist við, að bátur kæmi úr landi að tilhlutun Kattrups til að sækja áfengið. Svo afhendir hann þessum bát heila bátsfarma af víni. - Hvernig stóð á því, að hann afhenti svo mikil verðmæti þar úti á rúmsjó? Hver átti að bera ábyrgðina ? Enn er maður við málið riðinn, bílstjóri að nafni Jakob Sigurðsson. Einhverstaðar hefir hann fengið ávísun á byrgðirnar. - Þannig eru ótal leiðir til að finna sannleikann, ef málið væri tekið föstum tökum. Fjórða atriðið er um menn í landi. Í forsendum dómsins er þess getið, að það hafi verið borið, að nefndum Jakobi væri kunnugt um, hver væri eigandi farmsins og gæti gefið ávísun á hann. En svo er þess aldrei getið, hvort þessi maður hafi verið yfirheyrður. Hann hverfur alveg úr sögunni. Enn er eitt atriði. Í dagblaðinu „Vísi“ er frá því sagt, að Jakob hafi vísað frá sjer á Björn Gíslason kaupmann, en hans er alls ekki getið í forsendum dómsins. Svo ef menn hefðu ekki annað fyrir sjer en þær, og svo dóminn sjálfan, þá vissu menn ekki, að Björn væri neitt við málið riðinn. En illan grun gefur það óneitanlega, að hann skuli hafa átt skófatnaðinn og Jakob skuli hafa vísað á hann. Fimta atriðisins, sem jeg vík að og sem jeg beini til hæstv. dómsmálaráðherra (JM), er raunar ekki getið í forsendum dómsins, og er mjer ekki kunnugt, á hverjum rökum það er bygt. En merkir bannmenn hjer í bænum hafa sagt mjer, að einn skipverjanna á „Trausta“ hafi aldrei verið yfirheyrður. Jeg fullyrði ekkert um þetta, en spyr aðeins og óska, að því verði svarað, hvað satt er í þessum orðrómi. Jeg þarf svo ekki að tala frekar um þetta. Jeg veit, að hæstv.forsrh. er kunnugt um það, að mikil óánægja er hjer í bæ meðal bannmanna út af þessu. Og um þetta mál hefir verið mest rætt af öllum málum, og mest vegna forsenda dómsins. Annars skal jeg taka það fram, að ef hæstv. ráðherra óskar fremur, að jeg komi fram með sjerstaka fyrirspurn í þessu máli, þá er jeg fús til þess, en hinsvegar hefi jeg bæði um þetta atriði og önnur látið hæstv. ráðherra vita fyrirfram, hvað jeg ætlaði að tala um. Þá er það „Veiðibjöllu“-málið. Um það hafa ekki komið fram nein gögn, og veit jeg ekki, hvort það er til lykta leitt. En almenningsálit er það, að það sje ótrúlegt, að sá maður, er telur sig eiganda að áfenginu, geti átt það. Það er sagt um hann, að hann sje einn af þeim mönnum, sem „aldrei geti eignast neitt“. Svo er það hinn merkilegi manndauði í Keflavík. Hann hefir verið talinn af völdum spírituss, og er það víst áreiðanlegt. Vil jeg nú spyrja hæstv.forsrh., hvað hæft sje í þessu, því um þetta hefir ákaflega mikið verið talað. Vil jeg spyrja hann um það, hvort menn þessir hafi fengið spíritusinn hjá lækninum í Keflavík, eða þá hvort það muni svo, sem margir hafa giskað á, að þar hafi verið hinn þýski spíritus, sem ólöglega var fluttur inn, og ef svo er, hvernig stendur þá á því, að læknirinn gat haft hann til úthlutunar ? Jeg þarf ekki að lýsa því frekar, að jeg er ákaflega óánægður með rekstur þessara mála. Jeg vil spyrja hæstv.forsrh., hvort ekki muni hægt að gera meira í Marianmálinu og hinum heldur en gert hefir verið. Svo á jeg eftir eitt mál, og vil jeg um það beina máli mínu til allrar stjórnarinnar, en þó sjerstaklega til hæstv. fjármálaráðherra, og þá sjerstaklega fyrir þá sök, að þar kem jeg inn á nýtt mál, er kemur undir hans verkahring, en það eru hinir háu bankavextir. Skal jeg þó aðeins drepa lauslega á það mál. En um það eru ekki deildar skoðanir milli flokka, heldur einnig ef til vill líka innbyrðis í flokkunum, bæði í þeim flokki, er jeg fylgi, svo og í Íhaldsflokknum. Eini flokkurinn, sem er víst óskiftur um það mál, er Alþýðuflokkurinn.  (Atvrh. MG: Líklega innan þings)  . Mig langar til að heyra um eitt atriði í þessu sambandi frá hæstv. fjármálaráðherra, og um leið vil jeg ásaka stjórnina fyrir festuleysi. Aðstaðan er nú sú, bæði til sveita og sjávar, að skattar eru miklu hærri en áður hefir verið og ætla alt að drepa. Svo koma hinar miklu gengissveiflur hjer, sem líklega eru eins dæmi. Sterlingspund hrapar úr rúmum 33 krónum niður í rúmar 27 krónur á fáum mánuðum. Jeg verð, sem fulltrúi bænda, að átelja það harðlega, að gengi á sterlingspundi var haldið í 33 kr. alt sumarið, en var svo látið falla mjög ört, einmitt um það leyti, er bændur byrja að selja afurðir sínar. Nú vil jeg spyrja, hvort afskiftaleysi stjórnarinnar á að haldast í þessu efni áfram gagnvart atvinnuvegum landsins. Á að halda því áfram að íþyngja þeim með háum sköttum, háum vöxtum og örri hækkun íslenskrar krónu ? Það er ógurlegur skattur á atvinnuvegum að róa slíkan lífróður upp á við með íslensku krónuna. Það mun torvelt að finna annarsstaðar dæmi um svo miklar gengissveiflur sem hjer hafa orðið. Jeg hefi ritað um þetta mál og haldið því fram, að það sje ekki aðalatriðið að drífa krónuna upp, heldur hitt, að fá fastan grundvöll. Allir atvinnurekendur, kaupsýslumenn og bændur vilja ekki hafa þennan rugling á genginu. Um okkur hefir það verið sagt, að við „dependeruðum“ af Dönum. En í þessu máli höfum við ekki gert það, þótt ástæða hefði verið til þess. Samkvæmt tillögum danskra bænda, var það ákveðið þar í landi að festa krónugengið að mestu og fara ekki nema hægt í gengisbreytingar. Þetta er að mínu áliti rjett. Það græða engir á gengissveiflum nema gróðabrallsmenn. Og jeg er ekki í neinum efa um það, að eins og þing og stjórn í Danmörku hafa veitt bönkunum styrk í þessu máli, svo sje og hægt hjer. Það hefir mikla þýðingu, að bankarnir fái þennan styrk til þess að geta komið í framkvæmd því, sem er þó allra þýðingarmest, að fá vexti hækkaða. Og jeg get ekki skilið, af hvaða ástæðu það er, að krafist er þessara háu vaxta. Vil jeg spyrja hæstv. stjórn, hvort þess megi vænta, að hún beiti sjer fyrir lækkun bankavaxta. Að vísu hefir mjer heyrst á ýmsum Íhaldsmönnum, að þeir mættu ekki heyra vaxtalækkun nefnda á nafn. En jeg tel, að það hefði verið skylda stjórnarinnar að stíga fyr spor að því marki að lækka vextina. Eins og menn vita, er Íslandsbanki „prívat“-stofnun. Tel jeg það óverjandi, að leyfa honum að hafa þessa háu vexti. En það er augsýnilega gert til þess, að menn, sem reka atvinnu hjer, greiði á þennan hátt töp hans á fyrri árum. En það eru hinir útlendu hluthafar, sem bankanum stjórnuðu þá, sem eiga að bera tapið, en það á ekki að velta því yfir á Ísland og Íslendinga. Jeg hefi „kritiserað“ aðgerðaleysi stjórnarinnar í þessu máli. Með góðri samvinnu milli þings og stjórnar hefði mátt taka upp skynsamlega stefnu í málinu og festa gengi krónunnar eftir slíkt góðæri, sem nú hefir verið, og lækka vexti. Fyrir atvinnuvegi okkar er þetta eitt hið þýðingarmesta mál, því það eru drápsklyfjar, sem þeir rogast nú undir af sköttum og háum vöxtum og gengisbreytingum. Jeg skal svo ekki halda lengri ræðu að sinni. Hefi jeg drepið á mörg stórmál, en ekki viðhaft nein stóryrði. Þá hefi jeg og beint ýmsum fyrirspurnum til hæstv. stjórnar. Þakka jeg svo forseta fyrir þolinmæðina.

Forsætisráðherra (JM): Jeg ætla að svara háttv.þm. Str. (TrÞ) í öfugri röð við spurningar hans og taka fyrst það, sem hann endaði á, að tala inn vexti og forvexti. Jeg hygg, að Íslandsbanki hafi í seinni tíð haft sömu forvexti og Landsbankinn, en býst við því, að Landsbankinn ráði vöxtunum venjulega. Þá er Marianmálið. Hv. Þm. byrjaði á því að segja, að hann vildi ekki beina neinni ásökun til dómarans og gæti vel skilið, að hann hefði svo mörgum störfum að gegna, að ekki væri til þess ætlandi, að hann gæti sint svo stóru máli eins og vera bæri. Hann hefði því þurft að fá aðstoð. Til þessa er það svar, að hefði dómarinn þá þurft aðstoð og farið fram á það, hefði hún þegar fengist. En að fyrra bragði var engin ástæða til þess að fara að bjóða jafnvönum og ágætum rannsóknardómara aðstoð. Og eftir minni þekkingu er meðferð málsins hin besta og aðdáanlegt, hvernig dómaranum tókst að koma brotinu upp. Hv. þm. talaði um það, að nefnd manna hefði komið til mín út af þessu máli. Jú, nokkrir bannmenn komu til mín og gerðu mjer vart við það, sem þeir höfðu komist á snoðir um í þessu máli. Var það alt tekið til greina eftir því sem hægt var. Jeg skal nú lýsa afskiftum stjórnarinnar af Marianmálinu. Skipið kom fyrst til Grindavíkur 25. sept. f. á. og þótti þegar grunsamlegt. Þar fór maður í land af því. Að tilstilli dómsmálaráðuneytisins var hann þegar settur í sóttkví, vegna þess, að skipið hafði brotið sóttvarnarlögin, en aðrar sakir var ekki hægt að sanna á hann. Honum var haldið svo lengi sem hægt var vegna sóttvarna. En þegar útsjeð var um það, að af honum gæti ekki stafað sótthætta, varð að sleppa honum. Þá voru engar lagaheimildir til að halda honum lengur. Sýslumaðurinn í Gullbringu- og Kjósarsýslu fór tafarlaust til Grindavíkur, þá er spurðist til skipsins, en er hann kom þangað. var það horfið. Jafnframt sneri dómsmálaráðuneytið sjer þá til „Fylla“ og bað hana að reyna að ná í hið grunaða skip. Það tókst ekki, enda mun skipið þá hafa verið komið langt út fyrir landhelgi. Nú frjettist ekkert af því, en ráðuneytið sneri sjer til allra þeirra lögreglustjóra, er hugsanlegt var, að yrðu varir við það, og bað þá að hafa góðar gætur á því, hvort það kæmi að landi. Gerðu þeir það. Ráðuneytið hafði og stöðugt samband við sýslumennina í Snæfellsnessýslu, Mýrasýslu, Borgarfjarðarsýslu og Gullbr,- og Kjósarsýslu. Svo liðu nokkrar vikur, og lítur svo út, sem skipið hafi hvergi þorað að koma að landi. Að lokum neyddist það til þess að leita hafnar hjer vegna matarleysis og vatnsleysis. Hafði það þá losað sig við áfengið. Þessi kassi, sem háttv.þm. Str. var að tala um, hefir sjálfsagt orðið eftir af misgáningi. Svo hófst mjög ítarleg rannsókn hjer, en skipstjóri hjelt því fram í fyrstu, að hann hefði kastað öllu áfengi fyrir borð. Loks tókst þó að fá hann til að játa það, að hann hefði sent nokkuð af því í land með vjelbáti.

Hann byrjaði á því að neita öllu

. Það er ekki von, að hv.þm. þekki gang slíkra mála. Það er rjett, að hann byrjaði á því að neita öllu.

Og segja ósatt

. Já, segja ósatt í byrjun, en það er ekki sjerlega ótítt, að menn, sem sakaðir eru um afbrot fyrir dómi, byrji með því að staðhæfa sakleysi sitt, og við því liggur engin sjerstök hegning. Menn eru ógjarnir á það að játa á sig sök, fyr en þeir eru tilneyddir. Eflaust hefir það verið samkomulag milli skipstjóra og skipverja að segja, að öllu hafi verið fleygt fyrir borð, því að það sama sögðu aðrir skipverjar. En svo játaði skipstjóri að lokum að hann hefði sett áfengi í mótorbát, en neitaði harðlega, að annað eða meira hefði á land farið. Það, sem gerir það líklegt, að þann hafi sagt þetta satt, er það, að allir skipverjar báru hið sama, hver í sínu lagi, smátt og smátt, þótt enginn vissi um framburð hins. En allir hjeldu þeir því fram, að ekki hefði farið meira á land en það, sem þessi mótorbátur tók. Það er næstum því óhugsanlegt, að þeir hafi fyrirfram komist lengra í samkomulagi en að tala um að neita öllu, en ekki hvað játa skyldi. Þrátt fyrir þetta ber þeim öllum saman. Hver þessi mótorbátur var. upplýstist fyrir stöðuga eftirgrenslan frá dómsmálaráðuneytinu. En jeg verð að segja háttv.þm. (TrÞ) það, að dómsmálaráðuneytið gekk svo fram í þessu máli, að eigi varð frekara heimtað, jafnvel ekki að ráðuneytið hefði gert sjer jafnmikið ómak. Það er annars ekki vant að heimta, að ráðuneyti taki beint þátt í eftirgrenslun brota. Jeg veit, að bæjarfógetinn í Reykjavík er alveg sannfærður um, að hann hafi komist að öllum sannleikanum í þessu máli, það er að segja, að ekkert hafi verið flutt annað í land af áfengi en þetta, sem fanst, og það er býsna mikið, sem bendir á, að þetta sje rjett, því að á þeim stöðvum, sem skipið kveðst hafa kastað áfenginu, hefir slæðst mikið upp af dunkum með áfengi og sönmleiðis rekið nokkuð. Það eru því allar líkur til að komist hafi verið fyrir brotið til fulls að þessu leyti. Það er altaf hægt að segja, að bannmenn sjeu óánægðir og að almenningur sje óánægður. En jeg hefi ekki orðið var við, að bannmenn, sem við mig hafa talað, hafi verið óánægðir með nema eitt atriði í þessu máli, sem jeg ætla að koma að síðar. Nei, jeg get sagt hv.þm. (TrÞ) það, og jeg þykist geta dæmt um það dálítið, að fyrir þetta mál á dómsmálaráðuneytið ekkert annað en þakkir skilið, og jeg ætla ekki að þakka mjer það sjerstaklega, því að skrifstofustjórinn á sjerstakar þakkir skilið fyrir hvað hann lagði sig mjög fram í þessu máli. Háttv. þm. (TrÞ) sagði mikla óánægju yfir því, að Kattrup var slept. En jeg get fullvissað hv.þm. (TrÞ) um það, að honum var ekki slept fyr en dómsmálaráðuneytið var orðið alveg sannfært um það, að ekki væri með neinn löglegu móti hægt að halda honum lengur, og í öðru ríki var ekki hægt að taka hann. Í Bergen var það alveg útilokað. Jeg ætla ekki að fara mikið út í þetta, því jeg þykist viss um, að hv.þm. (TrÞ) hafi haldið, að þetta væri hægt; skal því aðeins upplýsa, að það er alls ekki. Lögsagnarumdæmi okkar nær ekki nema dálítið út fyrir landsteinana. Hvernig stóð á því, að þetta áfengi var afhent, skal jeg ekkert segja um: jeg geri ráð fyrir, að það sje ekki farið eftir svo föstum „formum“, þegar verið er að smygla. Þykir mjer eðlilegt, þegar báturinn kemur út og segist eiga að sækja áfengið, að þá sje honum afhent það, sjerstaklega þegar svona erfiðlega gekk að koma því af sjer; en hvað sem um það er, þá verð jeg að telja það upplýst, að ekkert áfengi var afhent nema þessum mótorbát. Það, sem háttv.þm. (TrÞ) segir um strandvarnir í sambandi við lögreglu, er heldur ekki rjett. Jeg skal láta hv.þm. (TrÞ) vita það, að hinn umtalaði bátur hefir aldrei verið gerður út af ríkisstjórninni. Gæslubátarnir, sem gerðir hafa verið út frá Gerðum, eða þar suðurfrá, hafa ekki verið gerðir út einu sinni af sýslunefndinni í Gullbringu- og Kjósarsýslu. heldur af hjeraðsbúum sjálfum, og alt, sem ríkisstjórnin hefir haft með bátinn að gera, er, að hún hefir greitt tillag til hans, fyrir umsókn frá sýslumanni Gullbringu- og Kjósarsýslu. Það er því ekki rjett að vera að tala um ábyrgð í sambandi við þennan bát, því ráðuneytið hefir aldrei haft neitt með að gera ráðning formanns eða háseta á þessa báta. En úr því að minst er á þessa atburði, þá er rjett að geta þess, að ráðuneytið hefir ákveðið að ráða sjálft þá menn, er hafðir eru til slíkrar gæslu, enda styrki ríkissjóður hana. Svo kemur atriðið um mennina í landi. Það hefi jeg drepið á áður, en í sambandi við annað mál. Jeg benti á, að það sýndi sig af skjölum, sem víst áttu ekki að koma í ljós, að mennirnir í landi áttu ekki farminn, en meiningin verið að selja þeim hann, og er líklegt, að þeir hafi verið aðalhvatamenn þess, að farmurinn kom, en úr því að þeir fluttu ekki áfengið til landsins beint eða óbeint, voru í hæsta lagi hlutdeildarmenn, var ekki unt að refsa þeim. Og það er einmitt með tilliti til þessa, að jeg ber fram brtt. við bannlögin, þá brtt., að refsa megi hlutdeildarmönnum. Það var talið, að Björn Gíslason væri viðriðinn, og var hann tekinn fastur, en ekki hægt að sanna neitt upp á hann, er varðaði við lög. Að mínu viti var öll meðferð þessa máls svo nákvæm og rjett, sem yfir höfuð meðferð á opinberu máli framast getur verið, og þar um get jeg vitni borið, því að mjer er þetta vel kunnugt. Auðvitað á dómari sá, er með málið fór, heiðurinn af því. Þá nefndi hv.þm. (TrÞ) enn eitt atriði, að einn skipverja á gæslubátnum hafi ekki verið yfirheyrður. Jú, hann var yfirheyrður þar, sem hans varnarþing var. Það var engin heimild að flytja hann frá sínu varnarþingi. Hann var því yfirheyrður af sýslumanninum í Gullbringu- og Kjósarsýslu; hans framburður var alveg hinn sami og hinna, á þá leið, að hann gat ekki talist sekur. En jeg endurtek það, að hann var einnig yfirheyrður. Jeg hefi orðið var við það, að ýmsir bannmenn voru óánægðir yfir því, að þessi maður skyldi ekki vera yfirheyrður hjer, en það var ómögulegt, eins og áður er sagt. Jeg verð að segja hv.þm. (TrÞ) það, að þetta mál er afskaplega illa valið til að finna að aðgerðum stjórnarinnar fyrir. því að þótt hv.þm. (TrÞ) vildi senda fimm eða níu manna nefnd til þess að rannsaka það, þá skyldi ekki finnast neitt, sem hægt væri að átelja, hvorki ráðuneytið eða lögreglu eða dómara, með rökum. Aftur á móti var meiri ástæða til að spyrja um krossaskattinn; það mál var hjer á ferðinni í fyrra. Tók jeg þá ekki ólíklega í það, því að það eru dæmi til þess, að lagður sje skattur á heiðursmerki, sem innlendir menn fá. Síðan hefi jeg rannsakað nokkuð þetta mál, leitað um það upplýsinga hjá manni, sem þekkir mjög vel til slíkra hluta, og hefir hann sagt mjer, að ekki þekkist dæmi til þess, að lagður sje skattur á erlenda menn, þótt þeim sje veitt heiðursmerki, en þess eru dæmi, að hærri gráður af heiðursmerkjum eru skattaðar innanlands, en lægri gráður eru aftur á móti ekki skattaðar, t. d. ef einhver verður riddari af orðu. Kommandör- og stórkrossmerkjum verða menn stundum að greiða skatt af. Það, sem gæti verið spurning uni, eftir öllum venjum í þessu máli, það væri að láta þá, sem eru stórriddarar eða stór krossriddarar, borga eitthvað í ríkissjóð, en af innlendum mönnum eru þeir svo fáir, að skatturinn yrði afskaplega lítill, svo framarlega sem ekki yrði farið að hafa skattana miklu hærri en nokkurstaðar annarstaðar. Jeg hefi athugað, eftir því sem borgað er fyrir erlendar orður, að það mundi hægt að koma skattinum upp í 400 kr. á ári. Það er satt, að kostnaðurinn við orðuna hefir orðið nokkuð mikill. En á það er að líta, að það eru venjulega gamlir menn, sem fá slíkar viðurkenningar. Þeir falla frá, og með því að þá er skilað aftur heiðursmerkjunum, verður kostnaðurinn mestur fyrst, og þarf þá ekki að búa til fleiri krossa. Svo er það að athuga, að gjald það, er hv.þm. (TrÞ) nefndi, rennur venjulega ekki í ríkissjóð, heldur rennur það í orðusjóð, sem notaður er til að hjálpa með börnum og ekkjum lát inna manna, sem orður hafa fengið, t. d. dannebrogsmanna og riddara. Hitt, sem áður var til víða, svonefndur metorðaskattur, getum við ekki notað, af því að við höfum engin metorð hjer. Þessvegna hefi jeg ekki sjeð ástæðu til að koma með frv. um þetta. Svo er þriðja málið. Manntalið frá 1703; það er ekki alveg rjett, sem háttv.þm. (TrÞ) segir um það. Jeg hefi einmitt talað við hagstofustjórann um þetta. Þannig er ástatt, að endurskoðunarmenn safnsins ytra höfðu tekið eftir því, að þetta skjal var í útláni, og með því að tíminn var útrunninn, var útlánið óskað leiðrjett, þannig, að beðið væri um framlengingu á láninu. Það hefir hagstofnustjóri gert, en svarið getur ekki verið komið enn. En það er víst svo, eftir þeirra föstu reglum þar ytra, að endurskoðendurnir athuga hvað úti er. Annars er mjer einmitt nokkuð kunnugt um þetta skjal, því að jeg fór á sínum tíma fram á það, ásamt þáverandi aðstoðarmanni þjóðskjalasafnsins, að ríkið fengi það til eignar, - mig minnir að það væri árið 1920, - en það fjekst aðeins til láns. Jeg hefi þá upplýst í þessu máli, að það eru ákveðnar reglur, sem safnið fer eftir, og vona jeg þá, að gremja hv.þm. (TrÞ) hverfi út af þessu, því að það er naumast unt að fá skjalið formlega afhent nú, þótt þeir ætli kannske að sleppa skjalinu á sínum tíma, þegar farið er að semja um það. Hvað því viðvíkur, sem hv.þm. (TrÞ) segir, að dregist hafi Óvenjulega lengi að gera nokkuð í þessa átt, þá get jeg ekki kannast við það. Það var byrjað að krefja um skjölin árið 1909, og síðan hefi jeg ekki orðið var við að neitt hafi verið gert frá 1909– 1924, nema hvað við Hannes Þorsteinsson, skjalavörður, gerðum eina tilraun árið 1920. Svo kemur árið 1923 áskorun um að heimta skjölin. Jeg hefi gert ráðstöfun til þess, að íslenski hluti lögjafnaðarnefndarinnar, með aðstoð þjóðskjalavarðar, heimti skjölin. Einn af okkar mönnum í nefndinni er mjög vel að sjer í þessum hlutum. Það var minst á þetta í sumar, og var þá talað um að láta þetta bíða, þar til íslenski nefndarhlutinn þyrfti að fara til Kaupmannahafnar, því að þá kostar það minna og drátturinn verður þá ekki mjög langur, þegar tekið er tillit til alls. Jeg get þess vegna vísað alveg frá mjer öllum aðdróttunum um það, að jeg hafi látið nokkuð undir höfuð leggjast með að ganga eftir þessum skjölum, og þykist hafa gert það, sem skynsamlegast og ráðlegast var. Jeg hefi svo hugsað mjer, að þjóðskjalavörður færi nokkru á undan nefndinni til Kaupmannahafnar, til þess að undirbúa málið. Jeg hefi ástæðu til að halda, að þetta muni ganga vel, og get, sem sagt, ekki sjeð minstu sök hjá mjer í þessu máli, því hefði maður farið að senda sjerstakan mann til Kaupmannahafnar í þess um erindum, þá hefði það orðið mjög dýrt, sem jeg hygg, að hv.þm. (TrÞ) ekki mundi ætlast til, en á þennan hátt mundi sennilegt, að sem mest yrði á unnið, og það með tiltölulega litlum kostnaði. Jeg finn mjer að endingu skylt að þakka hv.þm. fyrir það, að hann gerði mjer aðvart um það fyrirfram, um hver málefni hann mundi tala við þetta tækifæri. Jeg gleymdi ofurlitlu atriði, sem hv.þm. Str. aðeins vjek lítilsháttar að. Að hv.þm. fór svo lauslega út í það mál, tel jeg öldungis rjett, því að það mál er enn fyrir hæstarjetti, - „Veiðibjöllu“-málið. Háttv. þm. Str. sagði, að sá maður, sem dæmdur hefði verið í því máli, gæti naumast verið hinn rjetti eigandi vín birgðanna í skipinu. Um það skal jeg ekkert segja, en jeg vil aðeins benda á, að það hafa fleiri verið dæmdir í málinu. Tveir menn aðrir hafa verið dæmdir fyrir innflutning áfengisins, og enn aðrir tveir menn, sem við málið voru riðnir. Alls hafa því 5 menn verið dæmdir fyrir þetta mál. Og jeg held satt að segja, að það hafi einnig í þessu máli verið farið svo langt sem auðið var af hálfu rannsóknardómarans. Þá var einnig hafin rannsókn í þessu máli í Hafnarfirði, en um það er ekkert upplýst ennþá, hvað úr þeirri rannsókn hafi orðið. Það var aðeins þetta, sem jeg vildi sagt hafa, í viðbót við það, sem jeg tók fram í ræðu minni áðan.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það var svo mikil stilling og háttprýði í ræðu og allri framkomu hv.þm. Str. (TrÞ), að jeg held það hafi varla samsvarað þeim vonum, sem venjulegt er, að tilheyrendur geri sjer til góðrar skemtunar á slíkum degi sem þessum. Jeg tel mjer því skylt að haga mjer á sama hátt, til þess að gefa eigi tilefni til meiri kyndingar en háttv.þm. Str. virtist óska eftir. Af þeim málum, sem hv.þm. Str. vjek að, ætla jeg að geyma mjer Búnaðarlánadeildina þangað til síðar, en fyrst ætla jeg að víkja nokkuð að hinum. Háttv. þm. talaði um stefnu stjórnarinnar í skattamálum. Það er ekki venja í eldhúsdagsumræðum að tala um stefnumál stjórnarinnar; miklu frekar eru það athafnir hennar og allar framkvæmdir, sem vant er að tala um; en úr því háttv.þm. fór inn á þetta, skal jeg víkja að því nokkrum orðum. Háttv. þm. sagði, að stjórnin væri í skattamálum fylgjandi nefsköttum, og nefndi til tvö dæmi, sínu máli til sönnunar. Jeg skal nú ekki segja, við hvað er átt með nefskatti nú orðið; það er orðið allvíðtækt og óákveðið. Jeg lenti nýlega í orðakasti í Ed. við flokksbróður háttv.þm. Str., háttv. 5. landsk.þm. (JJ), og var hann ófáanlegur til að láta af því, að tollar á munaðarvörum o. fl. væru nefskattar. Það hefir nú verið aðalstefna hjá okkur frá því fyrsta, að við urðum fjárhagslega sjálfráðir í okkar málefnum, að taka sem flesta tolla af munaðarvörum og öðru því líku. En nú eiga þeir líka að heita nefskattar! Háttv. þm. Str. (TrÞ) nefndi sóknargjöldin. En það var eigi stefnumál hjá stjórninni. Frv. var borið fram samkv. tillögum milliþinganefndar, sem skipuð var samkv. þál. frá síðasta þingi og kölluð hefir verið sparnaðarnefndin. Þessi nefnd fór í frv. ekki fram á neitt annað en að þessi gjöld, sem eru orðin allgömul, yrðu hækkuð í krónutali sem svaraði lækkun á kaupmætti peninganna. Þetta er ekki annað en það, sem þótt hefir nauðsynlegt á öllum sviðum fjármálanna, að færa allar tölur í nýtt horf samkv. gildi peninganna. Hitt dæmið var meira stefnumál, þ. e. sjúkratryggingarnar. En jeg tel það illa farið að slá öðrum eins slagorðum á móti slíkum málum sem þessu, að þau megi ekki koma á dagskrá, vegna þess að þau sjeu nefskattalög. Þetta getur átt við allar tryggingar, þar sem á að greiða iðgjöld. Reglan er sú, að sá, sem trygður er, greiðir, gegn því að fá ákveðin rjettindi, ákveðið gjald. Ef um tryggingarskyldu er að ræða, greiða allir sama gjald. Nú er þetta ákaflega mikilsvert mál og framtíðarmál, að koma á skyldutryggingum, t. d. sjúkratryggingum og ef til vill fleiri tegundum trygginga. Þetta er ekki neitt sjerstakt stefnumál Íhaldsflokkanna yfir höfuð; þetta er alþjóðastefnumál, og er því ekki heppilegt, ef það á að vísa öllum slíkum málum frá, vegna þess að þetta sjeu nefskattamál. Það er með þessar tryggingar eins og öll önnur viðskifti, að sá, sem trygður er, greiðir gjald, sem talið er hæfilegt endurgjald fyrir þau rjettindi, sem hann öðlast með tryggingunni. Í þessu frv. voru nokkur sjerstök ákvæði um notkun tryggingarfjárins í byrjuninni. Þetta getur eftir eðli sínu ekki verið stefnuatriði, því að þessi ákvæði eru miðuð við núverandi ástand. Það er því ekki ástæða til þess að hafa á móti því, að allir greiði venjuleg tryggingargjöld, ef það er um notkun tryggingarfjárins, sem ágreiningurinn er. Það liggur þá nær að koma með brtt. um þau ákvæði. Jeg er á þeirri skoðun, að dómar framtíðarinnar falli á þá leið, að það hafi verið þarft verk að brjóta upp á skyldutryggingum í þessu efni. Háttv. þm. Str. deildi á stjórnina fyrir að bera fram frv. um breytingu á tekju- og eignarskattslögunum. Það á að öllu leyti betur við að ræða þetta, þegar frv. kemur aftur til umr. hjer í deildinni, en jeg vil benda háttv.þm. Str. á það, að öll þau atriði frv., sem eru stefnuatriði, hafa háttv. samflokksmenn hans í nefndinni fallist á, en hitt, sem ágreiningur er um, eru fremur tækifærisákvarðanir.

Það var við þær, sem jeg átti

. Og jeg verð að segja, að hafi háttv.þm. Str. átt við þær, eru það laklega valin dæmi til að lýsa stefnu stjórnarinnar. Hitt er meira stefnuatriði, að vilja hlynna sem best að atvinnufyrirtækjum í landinu, til þess að þau eflist og þroskist, að vilja heldur hjálpa þeim á veg en að sparka í þau, svo að þau fari um koll, er ilt árferði gerir aðstöðu þeirra veikari eða erfiðari. Háttv. þm. Str. finnur það upp hjá sjálfum sjer, að það sje stefna og hugsjón stjórnarinnar að sjá um, að það verði aðeins fáir menn, sem verði ríkir, hinir fátækir. Jeg efast ekki um, að það er stefna háttv.þm. Str., að sem flestir verði bjargálnamenn. Lýsi hv.þm. sjálfum sjer rjett, lýsir hann stjórninni rangt. Þegar talað er um fyrirkomulag atvinnufyrirtækja í stórum stíl, verður að gæta þess, að hlutafjelagsfyrirkomulagið er hin eina leið, sem menn ennþá hafa fundið til þess að sem flestir geti orðið þátttakendur í eignarrjetti að slíkum fyrirtækjum. Með þessu er einmitt verið að hlynna að því, að sem flestir geti orðið bjargálnamenn. Það er því enginn verulegur munur á stefnu háttv.þm. (TrÞ) og stefnu stjórnarinnar í þessu efni. Hvorirtveggja óska eftir, að efnahagurinn verði sem bestur og jafnastur. Háttv. þm. Str. var eitthvað að rifja upp 15 ára gömul ummæli mín um íhaldsflokka yfir höfuð. Jeg hefi ekki rifjað þetta upp eða farið yfir það aftur nýlega, svo að jeg man þetta ekki sem best; en hreinskilnislega skal jeg skýra háttv.þm. Str. frá því, að hafi jeg sagt eitthvað fyrir 15 árum, sem hljóðar á annan veg en framkoma mín er nú, þá fyrirverð jeg mig alls ekki fyrir að hafa skift um skoðun á svo löngum tíma, sem síðan er liðinn, og eftir þá atburði, sem orðið hafa. Að öðru leyti mun jeg ekki ræða frekar um tekjuskattslagafrv., þar sem það er móti þingvenju að ræða slík mál á eldhúsdegi. Næsta atriðið er veiting aðstoðarmanns sýslanarinnar í Hagstofu Íslands, og liggur það á því sviði, sem rjett er að ræða nú. Viðvíkjandi því, að jeg hafi farið ógætilega að í því að auka við starfskrafta í hagstofunni, þá vil jeg aðeins rifja upp, hvernig á stóð við síðustu áramót. Þá var það svo, að nýjustu verslunarskýrslurnar, sem til voru, voru frá 1919. Jeg veit, að fleiri en jeg hafa fundið til þess, að það verður ekki nándarnærri fult gagn að starfi hagstofunnar, hvorki fyrir löggjafarvaldið eða stjórnarvöldin, ef skýrslurnar koma eigi örar út en þetta. Þetta á við fleira en verslunarskýrslurnar einar. Stofnunin kemur alls ekki að notum, ef þessu fer fram. Nú mæla lögin svo fyrir, að forstöðumaður hagstofu Íslands skuli vera hagfræðingur, og hafi hann auk þess aðstoðarmann sjer við hlið, er hafi háskólapróf í hagfræði. Þessum ákvæðum hafði verið fullnægt. Aðstoðarmaður hafði verið skipaður þarna, sem var hagfræðingur, fyrir 7 árum síðan, en hann kom aldrei í hagstofuna til að vinna þar nokkur störf, en sinti ávalt annarlegum störfum. Jeg sá því, að ef það ætti að krefjast þess, að hagstofan gæti int þau störf af hendi, sem hún á að hafa með höndum, og sæmilega fljótt, var eigi annað að gera en að auka starfskraftana eða lengja vinnutímann, eða hvorttveggja. Nú stóð svo á, að til var hjer ungur hagfræðikandidat, sem tilleiðanlegur var að takast þessa stöðu á hendur. Jeg tjáði því þeim manni, sem veitingu hafði fyrir stöðunni, að annaðhvort yrði hann að segja henni af sjer eða taka til vinnu í hagstofunni, því að þótt þetta hefði staðið svona í full 7 ár, gæti það ekki liðist lengur. Kaus hann heldur að láta af starfanum, og varð það að góðu samkomulagi okkar í milli, að hann var leystur frá embættinu, en því slegið lausu til umsóknar. Það komu aðeins fram tvær umsóknir. Önnur frá þessum unga hagfræðingi, sem jeg nefndi, en hin frá manni, sem hafði verið settur til að gegna aðstoðarmannsstörfunum. Jeg var ekki í vafa um það, hvernig jeg ætti að veita þessa stöðu til þess að fá nýja og nýta vinnukrafta í hagstofuna; en hvað viðvíkur þeim manni, sem settur hafði verið og háttv.þm. Str. nafngreindi hjer í dag, Pjetri Zóphóníassyni, þá var honum tilkynt, að á starfi hans í hagstofunni yrði engin breyting gerð. Þessi maður hefir alla tíð haft lögmælt byrjunarlaun aðstoðarmanns, 3500 kr. með verðstuðulsuppbót, og það er svo til ætlast, að hann haldi þeim áfram. Hjer er því ekkert tilefni til þess að vera óánægður vegna þessa starfsmanns, sem líka er alls góðs maklegur. En jafnframt þessari breytingu á starfsmannaliði hagstofunnar var vinnutíminn lengdur úr 5 stundum í 6 stundir á dag. Háttv. þm. Str. gat þess rjettilega, að fram hefði komið á síðasta þingi till. um lenging starfstímans í opinberum skrifstofum. Þetta hefir verið gert, og jeg veit ekki, hvað hv.þm. (TrÞ) meinar, er hann segir, að hjer hafi gerst tíðindi, er þverbrjóti þetta „princip“. En jeg vil minna á tíðindi, sem gerst hafa hjer á þinginu, sem brjóta algerlega í bág við stefnu síðasta þings í þessu atriði. Og það verð jeg að segja, að ef lenging vinnutímans á aðeins að ná til manna í hagstofunni og skrifstofum stjórnarráðsins, þar sem stjórnarráðstöfun ein hefir komið á slíkri breytingu, og ekki víðar, þá á jeg fyrir mitt leyti bágt með að halda fram þeirri vinnutímalengingu, sem þegar hefir verið gerð. Hjer hefir nú verið felt í þessari hv. deild frv., sem fór fram á samskonar lengingu vinnutíma opinberra starfsmanna, og engu ósanngjarnari en þá, sem nú hefir gerð verið í stjórnarráðinu og hagstofunni, og í háttv.Ed. hefir annað frv. komið fram, sem gengur í líka átt, og er útlit fyrir, að það fari sömu leið. En fari svo, þá er ástæða til að segja, að gerst hafi tíðindi, sem þverbrjóti stefnu síðasta þings í þessu máli. Hitt er rjett, að bætt var við hagstofuna nýjum starfsmanni. Jeg verð nú að segja, að fyrir mjer lá málið þannig, að annaðhvort var að gera, að reyna að gera hagstofuna færa um að vinna það verk, sem henni var frá upphafi ætlað að vinna, en stöðugt hefir safnast fyrir hjá henni sökum ónógra starfskrafta, eða þá að koma með till. um að leggja hana niður þegar, beinlínis, og láta stjórnarráðsskrifstofurnar taka við verki hennar, eins og var áður en hagstofan var stofnuð. Mjer dettur ekki í hug að neita því, að þessi maður, sem er alkunnur og jeg get vel nefnt, Pjetur Zóphóníasson, sje sjerlega „meriteraður“ maður og vandgert við hann, enda hefi jeg ekki ætlað að, gera honum rangt til, og því fer fjarri, að honum hafi verið gert rangt til með þessari ráðstöfun. En ef hv.þm. Str. finnur hvöt hjá sjer til þess að tryggja starf hans betur en nú er, þá er honum hægur hjá að koma fram með frv. um breytingu á launalögunum, þess efnis, að bæta við öðrum aðstoðarmanni í hagstofuna. Enda er fullkomlega fyrirsjáanlegt, að þar þarf fleiri starfsmenn en lögin ákveða, til þess að hagstofan geti unnið sitt lögmælta starf. En í sambandi við þessa fjölgun manna í hagstofunni vil jeg minna þessa háttv. deild á það, að jeg hefi fækkað starfsmönnum í fjármálaráðuneytinu um einn, svo í raun og veru má líta svo á, að hjer hafi verið aukið við liðið þar, sem þess var brýnni þörf, en fækkað á öðrum stað, þar sem frekar mátti. En þó vil jeg ekki segja, að þessi fækkun í fjármálaráðuneytinu geti orðið til langrar frambúðar. Þá kom háttv.þm. (TrÞ) að gengismálinu og bankavöxtum, og ákærði stjórnina fyrir festuleysi og fyrir það að hafa alt of mikið haldið í hönd með bönkunum. Síðan hlustaði jeg vandlega eftir því, hvað stjórnin hefði vanrækt að gera, og jeg verð að segja, að jeg varð ekki var við, að háttv.þm. kæmi með eitt einasta atriði, neina ef telja skyldi það, að sterlingspund hefði lækkað nokkrum mun hægara en rjett hefði verið. En út af þessu vil jeg benda háttv.þm. á það, að samkvæmt lögum frá í fyrra var sett nefnd, kölluð gengisnefnd, sem á að ákveða gengið, en stjórninni sem slíkri ber alls ekki að grípa fram í fyrir nefndinni, enda hefir hún ekki gert það. Hinsvegar er það nú viðurkent nokkurn veginn samhljóða af gengisnefndinni, eftir á, að gengi sterlingspunds hefði mátt lækka nokkru örar og fyr en varð. En það er ekki hægt að sjá alt fyrirfram. Og þá fyrst, er maður sjer alla afkomu síðasta árs, verður þetta ljóst. Nú er þetta atriði mjög bundið við verðlag afurðanna, einkum sjávarafurða. En reynsla hefir sýnt, að fiskverð er ekki hægt að sjá fyr en í júlí–ágúst og síldarverð ekki fyr en í ágúst–september. Það er því afsakanlegt, þó að hægt væri farið í það að fella pundið þangað til gera mátti með sæmilegum líkum áætlun um verð afurðanna seinni hluta ársins. Jeg hefi lýst því í öðru sambandi, að í október síðastl. var gerð sjerstök ráðstöfun af hálfu stjórnarinnar til þess, að gengi útlends gjaldeyris gæti haldist eins og gengisnefndin vildi vera láta. Þá var gripið til þess óvenjulega úrræðis að gefa út allmikla seðlafúlgu til þess að vörur bænda yrðu ekki fyrir verðfalli sökum gengishækkunar. Af þeim ástæðum, sem jeg nú lýsti, verður ekki um það sagt nú, hvaða stefnu eigi að taka í þessu máli, svo vandasamt sem það er og víðtækt. En benda vil jeg á það, að eins og löggjöfin er nú, þá ber gengisnefnd að gera till. til ríkisstjórnarinnar um að festa eða hækka gengi íslensks gjaldeyris, og árið sem leið var lögð áhersla á að hækka gengið. Nú hefir gengisnefnd aðeins í einu tilfelli snúið sjer til stjórnarinnar. Það var á síðastliðnu hausti, er nefndin bað hana að senda út aðvörun til sveitarstjórna og sparisjóðsstjórna um að takmarka framkvæmdir og lántökur í því sambandi. En þá tekst ekki betur til en svo, að brjef þetta verður nú árásarefni á stjórnina, þó að hún gerði ekki annað en skýlausa skyldu sína. háttv.þm. Str. nefndi brjef þetta íhaldsbrjefið og sagði, að með því hefði átt að banna bændum allar framkvæmdir. Það er ekki rjett, að brjef þetta hafi bannað mönnum framkvæmdir. En vel má kalla það íhaldsbrjef. Stjórnin gerði skyldu sína í því að senda brjefið út, og jeg er sannfærður um það, að rjett var að gefa mönnum slíka aðvörun, þó það hafi líklega víða verið óþarft, því að viðtakendur munu sjálfir hafa sjeð, að sú varfærni, sem brjefið heimtaði, var rjett og sjálfsögð. Jeg geri ráð fyrir því, að allir sjeu sammála um það að hækka gengi ísl. kr., en um hitt munu skiftar skoðanir, hvort hana beri að hækka upp í gullverð. Jeg býst við því, að þetta þing verði, áður en það skilur, að láta í ljós, hvaða stefnu það telur æskilegasta í þessu máli. Bæði stjórnin og gengisnefnd munu æskja þess að hafa umsögn frá þinginu að styðjast við. Háttv. þm. Str. mintist á bankavexti í sambandi við gengismálið. Jeg geri ráð fyrir því, að þessi háttv. deild hafi svo mikinn skilning á því atriði, að ekki sje þörf á að útlista það fyrir henni, að vextir verða að vera háir, ef hækka á verðgildi peninga. Skal jeg aðeins í þessu sambandi minna á það, að Englandsbanki hækkaði nýlega forvexti sína úr 4% upp í 5%, sem er stórt stökk þar í landi, og það er viðurkent, að þetta hafi eingöngu verið gert til þess að hjálpa pundinu að því marki, sem Englendingar hafa sett sjer: að koma því í gullverð. Og það er viðurkent af fjármálamönnum, að því marki verði ekki náð án forvaxtahækkunar. - Hvað snertir bankavexti í framtíðinni, þá er það að segja, að að því leyti sem þeir stjórnast af stefnu gengisins, þá er vitanlega mikið undir því komið, hvaða stefna verður tekin í því atriði. Ef það á að koma krónunni upp í gullverð, þá er óhjákvæmilegt að hafa háa vexti á meðan. Vextir okkar banka verða vitanlega mjög komnir undir því, hverjir eru vextir við þá banka í nágrannalöndunum, sem þeir hafa mest viðskifti við. Það er viðurkent, að háir vextir eru þung byrði á atvinnuvegunum. En það þýðir ekki að heimta neitt í þessu efni, sem er óeðlilegt og ástæður ekki leyfa. Það leiðir af sjer ofnotkun lánsfjár og endar í hruni, þegar mesta fjárkreppa skellur yfir. Hitt er sjálfsagt, að gert sje af hálfu hins opinbera alt, sem hægt er, til þess að venjulegir bankavextir verði sem lægstir. Og þegar háttv.þm. Str. er að átelja stjórnina í þessu máli, þá held jeg, að það stafi af því, að hann hafi ekki skilið til fulls ýmsar till. stjórnarinnar í þessa átt, er hún hefir lagt fyrir þetta þing. Skal jeg þar fyrst telja frv. um forsvaranlega skipun seðlabanka hjer á landi, en það er eitt skilyrði til þess, að hægt sje að hafa hemil á gengi pappírsgjaldeyrisins. Háttv. þm. Str. var að vitna til Dana og reynslu þeirra í þessu atriði. En jeg verð að segja það, að reynsla þeirra er ekki sjerlega glæsileg nje eftirbreytnisverð. Þó hygg jeg, að síðasta ráðstöfun þeirra, sú, að þjóðbankinn taki að sjer að halda uppi gengi seðlanna, sje skynsamleg, og líklegt, að með því hafi Danir ráðið fram úr sínum gengisvandræðum. Hjer stendur nú svo á, að ekki er til neinn þjóðbanki, sem hægt sje að gera sömu kröfur til og þjóðbanka Dana, en á því þarf að ráða bót. Þetta bið jeg hv.þm. (TrÞ) að athuga vel, þegar á að fara að taka afstöðu til frv. um Landsbankann í flokki hans. Íhaldsbrjefið var eitt af skilyrðunum til þess, að bankavextir gætu lækkað. Eitt höfuðskilyrði til þess er það, að lánsfjárnotkun sje ekki of mikil. Ef hún er óhófleg og meiri en efnaaukning landsmanna leyfir, þá þýðir það það, að ef bankarnir setja ekki upp vextina og halda í hemilinn með því að neita um lán, þá fara menn fram hjá bönkunum til þeirra manna, sem peninga eiga í bönkunum, og semja við þá um lán með hærri vöxtum. Þá er afleiðingin sú, að viðskifti, sem eðlilegt væri, að færu fram fyrir milligöngu bankanna, gerast án þeirra íhlutunar. Því verður að stuðla að því, að eftirspurn eftir lánsfje sje ekki meiri en getan til að fullnægja henni, ef menn vilja, að vextir sjeu lágir. Í þessu efni getur stjórnin ekki mikið gert. En hún hefir þó gert eitt, sem um munar og miklu varðar, ef framhald verður á, en það er að byrja á greiðslu lausaskulda ríkissjóðs, og hún leggur til, að því verði haldið áfram með nokkuð miklum hraða. Þetta er sterkur þáttur í þeirri viðleitni að stuðla að því, að fje sje fyrir hendi til þess að fullnægja eftirspurn eftir vel trygðum lánum, er verja á til skynsamlegrar notkunar. Með því er ruddur vegur til þess, að vextir geti lækkað. Hitt, að valdboðnir sjeu vextir, aðrir en ástandið útheimtir, er þýðingarlaust. Fyrst verður að skapa skilyrði fyrir því, að þeir geti lækkað, og þá fyrst er hægt að ganga eftir því, að vextir sjeu ekki hærri en þörf gerist. Þegar því hv.þm. (TrÞ) er að átelja stjórnina á þessum grundvelli, hlýtur það að stafa af því, að honum sje ekki ljóst, hversu mjög till. stjórnarinnar ganga inn á þetta svið. Háttv. þm. spurði, hvað stjórnin hefði framkvæmt í því að lækka vexti Íslandsbanka. Hann vill gera mögulegt að verjast því, að vextir sjeu hafðir svo háir til þess að vinna upp á þeim töp. Jeg vil benda háttv.þm. á það, að vextir Íslandsbanka eru ekki hærri en vextir Landsbankans, og hann hefir sagt í ársskýrslu sinni, að ástandið gæfi ekki tilefni til þess að lækka vextina. Þá læt jeg útrætt um þetta og kem nú að því máli, sem hv.þm. (TrÞ) nefndi fyrst: Búnaðarlánadeildinni og öllu því máli um lánsstofnun fyrir landbúnaðinn. Hann sagðist ekki hafa aðfinslur að gera við einstök atriði, heldur við svipinn á aðgerðum stjórnarinnar í þessu máli. Jeg verð nú að segja það, að hv.þm., sem líka er ritstjóri, hefir í blaði sínu málað nokkuð annan svip á afskifti stjórnarinnar af málinu en þann rjetta, og jeg trúi því vel, að honum líki ekki sá svipur, en á honum ber hann sjálfur ábyrgð, en stjórnin ekki. Jeg skal nú minnast á einstök atriði í ræðu hv.þm. (TrÞ) þessu viðvíkjandi. Skal jeg þá minna á það, að lögin kveða svo á, að Búnaðarlánadeildin skuli taka til starfa 1. júlí 1924, og til þess að hún geti tekið til starfa, á stjórn Landsbankans að ákveða tryggingar fyrir lánunum með. reglugerð, að fengnum till. Búnaðarfjelags Íslands. Þessum tveim aðiljum var ætlað að hjálpast að því að koma deildinni á fót. Jeg álít, að mjer hafi ekki borið skylda til þess að skifta mjer af málinu, með því að ráðuneytinu er ekki ætlað neitt starf við það að koma deildinni á fót. 21. okt. síðastl. kom fyrirspurn frá Búnaðarfjelaginu um það, hvenær deildin tæki til starfa, en nokkrum dögum áður hafði Búnaðarfjelagið sent stjórn Landsbankans þær till., sem lögin gera ráð fyrir. Þessi dráttur, frá 1. júlí til 21. okt., er á engan hátt stjórninni að kenna. Ef hann er einhverjum að kenna, þá er það stjórn Búnaðarfjelagsins, sem ábyrgð á að bera fyrir það, að hún kom ekki frá sjer till. sínum fyrir þann tíma, er Búnaðarlánadeildin átti að taka til starfa. Nú hefi jeg skýrt frá því við fyrri hluta þessarar umræðu, að þegar hjer var komið, stóð svo á, að það fór svo fjarri því, að Landsbankinn hefði fje til þess að stofna Búnaðarlánadeildina, að hann gat naumast gegnt þeirri sjálfsögðu skyldu sinni að kaupa erl. gjaldeyri. Til þess að geta það varð stjórn bankans að koma tvisvar með viku millibili og beiðast leyfis til útgáfu meiri seðla. Þessu hefi jeg skýrt frá áður. Þessi aukna seðlaútgáfa hófst síðari hluta júlímánaðar, og var leyfð með því skilyrði, að þeir yrðu ekki notaðir til nýrra útlána. En þegar svona stóð á, þá gat jeg ekki skipað bankanum að stofna Búnaðarlánadeildina, gat ekki sjeð, að það hefði neina þýðingu. Jeg gat það að vísu á pappírnum, - en hverjum hefði verið gagn að því ? Jeg leit einnig svo á, að skaðlaust væri að láta þetta standa fram yfir áramót, þangað til seðlaveltan minkaði og dregið hefði verið inn, svo að fært þætti að veita ný lán. Og þá var um leið undirbúningi þessa máls svo langt komið, að unt var að fá stjórn Landsbankans til þess að stofna þessa deild, ekki aðeins á pappírnum, eins og hv.þm. Str. (TrÞ) segir, heldur í raun og veru.

Hafa lán verið veitt úr deildinni!

. Jeg hefi ekki kynt mjer það mál. Býst þó við því, ef lánsskjöl hafa verið í lagi. Því hefir stjórn Landsbankans lofað mjer. Þá gerði háttv.þm. Str. að umtalsefni undirbúning stjórnarinnar undir endanleg úrslit þessa máls. Hann sagði, að þetta væri ekki annað en nýr veðdeildarflokkur. Það er að vísu rjett. En það er veðdeildarflokkur með sjerstökum ákvæðum og stofnaður í sjerstöku augnamiði. Hann sagði, að ræktunarsjóðurinn væri líka veðdeild. Og jeg hefi sagt honum það, sem mjer hefir altaf verið ljóst, og honum verður vonandi einhverntíma líka, að það er ekki hægt að fá fje til fasteignaveðlána eins og þeirra, sem hjer ræðir um, á annan hátt en með stofnun veðdeildar eða veðlánabanka, sem er eitt og hið sama. Þetta sá hann ekki í fyrra, en Búnaðarfjelagsnefndin sá það, og vænti jeg góðs af því fyrir framgang þessa máls. Þá sagði háttv.þm. Str., að vextir væru óbærilega háir. Reykjavíkurbær hefði selt brjef með vöxtum nær 8% en 7%. Þetta er nú fyrir það fyrsta ekki satt, en ef menn biðja um lánsfje, þá verða þeir að greiða þá vexti, sem peningamarkaðurinn heimtar. Og þegar um þjóðþrifafyrirtæki er að ræða, er hugsunin sú, að reyna að sæta þeim lægstu kjörum, sem markaðurinn býður. Og það er einmitt gert í frv. stjórnarinnar, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður taki ábyrgð á öllum lánum. Jeg er sannfærður um, að með þessu fyrirkomulagi fáist lægstu vaxtakjör, sem unt er. Og svo á einnig að vera. Þá taldi hann það engan kost, að Búnaðarlánadeildin var stofnuð rjett fyrir þing. Jeg skal segja háttv.þm. Str. það, að þegar jeg hugleiddi málið í haust, þá gat jeg ekki sjeð, að það sakaði neitt, þótt þangað til væri dregið, en ef hún væri ekki stofnuð um miðjan vetur, þá þýddi það eins árs drátt, vegna þess, að þeir, sem taka vildu til framkvæmda í vor, ættu enga vissu um lán. Þetta, að gera engan drátt, sem hindrað gæti framkvæmdir, var aðalástæðan til þess, að jeg gekk í það umfram alla lagaskyldu að fá Landsbankann til þess að lofa lánum uns Ræktunarsjóður tæki til starfa. Þá kvað hann togarakaupin ekki hafa orðið landinu til mikilla happa. En það er engin ástæða til þess að hindra þá, sem fje eiga, að leggja það í togara. Það hafa engin lán verið veitt til slíks, nema til þess að kaupa eitt skip til þess að hjálpa fjelagi, sem er í kröggum, til þess að vinna upp tap, sem annars hefði lent á Landsbankanum. Þá sagði háttv.þm., að mikill skoðanamunur væri milli mín og sín. En eftir því, sem hann lýsir skoðun sinni, er svo ekki. Jeg er honum sammála um, að eitt mikilsverðasta viðfangsefnið sje að koma landbúnaðinum í svipað horf og hinum atvinnuveginum. Það er gott, að hann lýsi sinni skoðun og jeg minni. Og jeg vænti þess, að báðir verði teknir jafn trúanlegir. Hann gat þess í byrjun, að hann væri talinn einn hinn grimmasti andstæðingur stjórnarinnar. Hann veit það náttúrlega best sjálfur. En jeg verð að segja það að sú stjórn getur verið róleg á eldhúsdeginum, sem á ekki hættulegri andstæðing en þann, sem er henni mestmegnis sammála. Hæstv. forsætisráðherra (JM) og háttv.þm. (TrÞ) eru báðir bannmenn. En það, sem hann fann hæstv.forsrh. helst til foráttu, var framkoma hans í bannmálinu. Hann hefir þó naumast gert meira í því máli en hæstv.forsrh. Hann fann hæstv. atvrh. (MG) einkum til foráttu afskifti hans af innflutningshöftunum. Hæstv. atvrh. var þó talinn haftamaður á síðasta þingi, eins og háttv.þm. Str. Þegar til mín kemur, er það einkum landbúnaðarlánamálin, sem að er fundið. En þar veit jeg ekki annað en að við sjeum sammála. Mjer finst því stjórnin geta verið róleg, ef henni ber að skoða hv.þm. sem fulltrúa hinnar grimmustu andstöðu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg verð einkum að snúa máli mínu til háttv.þm. Str. (TrÞ), því að hann hefir nú sent mjer og hinum ráðherrunum ársreikninginn fyrir síðastl. ár. Það verður ekki sagt, að hann sje seinn með reikninginn, því að jeg held, að í gær hafi verið rjett ár síðan stjórnin tók við völdum. Jeg get verið fáorður, því að á þessum reikningi er lítið, sem snertir mig. Mjer dylst ekki, að heildarreikningurinn svarar ekki til smáreikninganna, sem háttv.þm. Str. hefir sent mjer í blaði sínu á árinu. En jeg finn ekkert að því. Það er mjer í hag. Jeg ætla að svara hv.þm. í hógværum tón, eins og hann talaði sjálfur. Það, sem hann einkum færði mjer til gjalda, var Krossanesmálið og innflutningshöftin. Mjer skildist, að það hefði einkum hneykslað hann, að jeg leyfði mjer að greiða atkv. í Krossanesmálinu. En jeg verð að minna hann á það, að þó að jeg sje ráðherra, þá er jeg einnig þm. Skagf., og því hefi jeg rjett til þess að greiða atkvæði í hverju máli. Það er nú orðið ljóst, að í því máli hefi jeg ekkert gert annað en það, sem nú er viðurkent að hafa verið hið rjetta. Hann gaf það í skyn, að jeg hefði löggilt svikin síldarmál. En í öllum umræðunum hefir ekkert komið fram, sem rjettlæti þessi ummæli. Annars get jeg bent hv.þm. Str. (TrÞ) á það, að í fyrrakvöld greiddi hann sjálfur atkv. á móti því, að málið væri rannsakað eftir landslögum og málavöxtum. Þá kem jeg að innflutningshöftunum. Hann segir, að framkvæmd þeirra hafi orðið nokkuð önnur en lofað var í fyrra. Jeg skal bæta því við, að hann færði þar fram sjálfur afsakanir fyrir mig og benti á, að í stjórninni væru auk mín tveir ráðherrar og árferði hefði verið gott. Jeg vil nú taka það fram, að því, sem kann að vera ábótavant um framkvæmd innflutningshaftanna, ber jeg einn ábyrgð á. Hinir ráðherrarnir hafa látið mig algerlega sjálfráðan um framkvæmd þess máls. Þó skal þess getið, að hæstv. fjrh. lagði það til við mig í september síðastl. haust, af fjárhagslegum ástæðum, að leyfður yrði innflutningur tveggja vörutegunda (súkkulaði og öl), sem mikill tollur var á. Að öðru leyti hafa hinir ráðherrarnir ekkert látið þetta mál til sín taka. Jeg skal viðurkenna það, að framkvæmdin hefir verið nokkuð önnur en búist var við í fyrra, og háttv.þm. benti sjálfur á ástæðuna. Árið hefir verið óvenjugott. Jeg held það láti nærri, að á þessu eina ári hafi þjóðin borgað hjer um bil 1/3 skulda sinna við útlönd, 20 milj. kr. af 60 milj. kr. Hver sem vill getur stungið hendinni í sinn eiginn barm, og hann verður að játa, að við þessu bjóst enginn á þingi í fyrra, og það liggur í hlutarins eðli, að til þess varð að taka tillit. Mín aðstaða hefir æfinlega verið sú, að nota mætti höftin sem hemil, ef viðskiftin við útlönd eru óhagstæð. Þess vegna var það, að þegar jeg bjó til frv. til laga um innflutningshöftin, þá var gert ráð fyrir, að stjórnin gæti slakað til um framkvæmd laganna og hert á eftir ástæðum. Það hefir safnast svo mikið fje erlendis, sem við erum færir um að eiga þar. Við erum ekki sterkari á svelli en það, að við höfum ekki efni á að eiga meira en 10 milj. á lágum vöxtum erlendis. Jeg bjóst við því á þingi í fyrra, að þegar dæmt yrði um framkvæmd innflutningshaftanna eftir ársreynslu, að aðfinslurnar yrðu miklu meiri. Jeg þakka mjer það ekki; jeg þakka það árferðinu. Jeg hefi orðið fyrir árásum á báðar hliðar, frá vinum haftanna fyrir lina framkvæmd og frá andstæðingum þeirra fyrir stranga framkvæmd haftanna. Þetta bendir til, að jeg hefi ratað hinn rjetta meðalveg, enda hefir hv.þm. Str. (TrÞ) sjálfur kveðið upp dóminn í nál.fjvn. Þar segir: „Þetta ár voru líka innflutningshöft á ýmsum þeim vörum, sem tollurinn hvíldi á, og þó að nokkrar undanþágur hafi verið veittar á þessum vörum, þá er það þó víst, að ef engar hömlur verða á innflutningi árið 1926, sem nefndin gerir ráð fyrir, þá muni það stórmikið hækka tollinn“. Undir þetta nál. hefir hv.þm. (TrÞ) skrifað, og ef gert er ráð fyrir, að tollurinn stórvaxi við það, að höftin falli úr sögunni, þá hefir hann líka stórminkað við framkvæmd þeirra. Það er erfitt að sýna tölur í þessu máli, fyr en hagskýrslur koma. En jeg er sannfærður um, að þegar verslunarskýrslurnar koma, þá sýna þær, að innflutningur hefir verið heftur mikið. Eitt dæmi get jeg þó nefnt um verkanir innflutningshaftanna, og það er tekjuliðurinn „annað aðflutningsgjald“ 1924. Allir háttv.þdm. vita, hvaða vörur heyra undir þennan lið, svo sem súkkulaði, kakaó, brjóstsykur. Sá tollur var 1922 um 126 þús. kr., 1923 um 112 þús. kr., en 1921 83600 kr., þrátt fyrir það, þótt tollar á þessum vörutegundum væri hækkaður um 25%, 1. apríl f. á. Ef samskonar hækkun hefði verið alt árið og samskonar innflutningur og hin árin. Þá hefði þessi tollur átt að vera 1924 140 þús. kr., í stað þess að hann varð rúm 80 þús. kr. Á þessum eina pósti munar því 60 þús. kr., og er það ekki svo lítil upphæð á ekki stærri lið. Jeg skil því ekki í öðru en að um 4–5 milj. kr. hafi sparast landinu við innflutningshöftin. Er jeg sannfærður um, að svo er, þótt jeg þori ekki alveg að fullyrða um upphæðina, en jeg get ekki ímyndað mjer, að hún sje minni. Eitt atriði var það, sem hv.þm. Str. (TrÞ) færði hæstv. fjrh. (JÞ) til synda, en ef rjett hefði verið, þá hefði hann átt að færa mjer það til synda; það voru sjúkratryggingarnar. Hann taldi þær nefskatt og ekki annað. En háttv.þm. má ekki gleyma því, að nefskattur er lagður á alla, jafnt fátæka sem ríka, til hjálpar þeim fátæku. Má hann ekki gleyma seinni partinum, ef hann vill ekki gefa ranga skýrslu um málið.

Jón Baldvinsson Jeg var að efast um, hvort jeg ætti að taka til máls við þessa umr., hvort jeg ætti að hafa fyrir því að fara í eldhúsið. Það virðist hægt á hverjum tíma að finna að aðgerðum hæstv. stjórnar, og hefi jeg ekki þótst láta það liggja í láginni. En það er gott, að við þessa umr. er hægt að drepa á fleira en ella, er enginn er nauðbeygður til þess að halda sjer við eitt mál, en getur tekið ýms óskyld mál til meðferðar. Jeg vildi því nú koma með nokkrar athugasemdir og fyrirspurnir til hæstv. stjórnar. Sú fyrsta er út af þeim umr., sem orðið hafa bæði hjer og í blöðunum út af því, að hæstv. stjórn dró svo á langinn að stofna búnaðarlánadeildina, þrátt fyrir samþykt laganna 1924. Jeg ætla ekki að fara út í það, hvort það hafi verið heppilegt út af fyrir sig að ákveða, að búnaðarlánadeildin yrði stofnuð, eða hvort hún myndi koma landbændum að miklu gagni eða ekki, þótt jeg geri heldur ráð fyrir, að hún yrði þeim til liðs. En jeg ætla að ræða þá hlið málsins, sem veit að Alþingi og þjóðinni. Má ekki látið það óátalið, þegar hæstv. stjórn ætlar að traðka vilja þingsins og hindra framkvæmd samþyktra laga. Það er algerlega að brjóta þjóðræðið. Hugsum oss, að hæstv. stjórn hefði haft meira ráðrúm, ef það hefði komist á, sem flokkur hennar virtist hafa á stefnuskrá sinni við kosningarnar, að fækkað væri þingum, þannig að þau yrðu aðeins haldin annaðhvert ár. Ef svo langt liði á milli þinga, mætti eftir þessu búast við, að ýmislegt öðruvísi yrði um ýmsar framkvæmdir en þingið ætlaðist til, ef íhaldsstjórn væri við völd. Því hún hefir nú sýnt það þetta ár, sem hún hefir með völdin farið, að henni er ekkert kappsmál að framkvæma vilja Alþingis, ef hann er henni á móti skapi. Það stóð ákaflega hörð barátta fyr, þegar þjóðin var að heimta yfirráðin yfir málunum, um það, hvort ráða ætti, þjóðin eða fámenn klíka. En þegar nú með almennum kosningarrjetti er búið að fá þjóðinni ráðin í hendur, þá koma menn á ný og vilja skjóta sjer undan að framkvæma vilja þjóðarinnar. Er slíkt óhafandi. Það mætti heimfæra fleiri mál til þessa en búnaðarlánadeildina, en hún er skýrasta dæmið um, hvernig hæstv. íhaldsstjórn traðkar á vilja Alþingis. Og þó hún væri sett á stofn viku fyr en þing kom saman í vetur, þá marka jeg það ekki mikið, því að jeg er þess fullviss, að ef sú óheillatill. hefði verið samþykt, að halda þing aðeins annaðhvert ár, þá hefði stofnun deildarinnar dregist í tvö ár. Í tvö ár hefði þá vilji þingsins verið hundsaður af hæstv. íhaldsstjórn. Benda mætti og á bannmálið. Hvernig hafa þau lög verið framkvæmd ? Hefir ekki vilji þings og þjóðar líka sífeldlega verið hundsaður þar? En í þessu tilfelli um búnaðarlánadeildina er svo beinlínis gengið á móti og brotin sú grundvallarregla þingræðisins, að þingið setji lögin og stjórnin framkvæmi þau, að ekki er um annað að gera en að láta hæstv. stjórn fara tafarlaust, ef þingræðið á að haldast. Á slíku sem þessu hlýtur og á Alþingi að taka strangt. Í þessu sambandi vil jeg minna á, að hæstv. íhaldsstjórn er ekki ein sek um þetta, heldur og fyrri stjórnir. Þær hafa trassað að framkvæma lögin um ríkisveðbankann, sem sett voru 1921. Sje jeg ekki betur en að hæstv. íhaldsstjórn fari þar að dæmi hinna fyrri stjórna; hún virðist ekkert kæra sig um að framkvæma þau lög, heldur reynir að koma sjer hjá því með ýmsum brögðum. Virðist mót á því, að hrúga eigi upp ýmsum smálánsstofnunum til að koma sjer hjá að framkvæma þessi lög. En það er að ganga alveg á snið við þjóðina og Alþingi. Jeg vil minnast ofurlítið á annað merkilegt atriði, en það er gengi íslenskrar krónu, hvernig ráðstafanir hafa verið gerðar til að fella hana eða halda henni niðri. Menn færa sjer það helst til varnar í þessu máli, að krónan megi ekki hækka of ört, því að gengissveiflurnar sjeu svo hættulegar. Má vera, að svo sje En er krónan fjell, var ekki talað svo mikið um, hve gengissveiflunar væru hættulegar. Og þegar sterlingspundið hækkaði úr 28 kr. upp í 30 kr., og síðan á einum mánuði upp í 33 kr., þá var það ekki kallað stökk nje talið afarhættulegt. En þegar landsmenn afla svo mikið, að óhjákvæmilegt er, að krónan lækki í verði, þá fer hún mjög smástígandi og talað er um, að engar gengissveiflur megi verða. En þegar það var til óhags fyrir verkalýðinn, þá máttu sveiflurnar vera stórar. En verkalýðnum er gróði að því að krónan hækki sem mest. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú játað það fyrir Alþingi, að hæstv. stjórn hafi gert alveg sjerstakar ráðstafanir til þess að lággengið haldist, eða með öðrum orðum komið í veg fyrir, að verkalýðurinn nyti hagnaðar af góðærinu og þeirri verðlækkun, sem hlaut að koma, ef krónan hækkaði. Er það óverjandi, að maður í ráðherrasessi skuli koma með slíkar upplýsingar og stæra sig af þeim. Þá kem jeg að íhlutun hæstv. íhaldsstjórnar um starfsemina í landinu. Kemur þar helst til greina brjef það, er hæstv. stjórn og bankarnir hafa sent út til stofnana og sveitarfjelaga, til þess að telja um fyrir þeim sparnað. Er mjer ekki vel kunnugt um, hvernig það hefir verkað alment, en hjer í Reykjavík hefir það verkað á þá leið, að hæstv. íhaldsstjórn hefir með því komið í veg fyrir, að bæjarstjórn Reykjavíkur tæki skatt af íbúum bæjarins til þess að koma nauðsynjamáli í framkvæmd, því, að reisa nýjan barnaskóla. Sumpart með ógnunum og sumpart með fortölum við bæjarstjórn Reykjavíkur hefir hæstv. stjórn komið í veg fyrir að ná nauðsynlegum skatti af borgurunum, sjerstaklega stórgróðafjelögunum. Þó að það væri vel hægt í góðærinu En þetta er í samræmi við aðra stefnu hæstv. íhaldsstjórnar, sem vel kemur fram í frv. stjórnarinnar um tekjuskatt. Jeg efast ekki um, ef hæstv. stjórn situr áfram að hún muni bera fram frv. um, ef slæm ár koma, að undanþiggja stórgróðafjelögin alveg skatti, en ef góðæri verður, að lækka þá enn meira skatt þeirra. Þá kem jeg að þriðja málinu, sem jeg ætlaði að minnast á, en það eru innflutningshöftin. Þar hefi jeg dálitla sjerstöðu, því að afstaða mín hefir verið sú á undanförnum þingum, að jeg hefi ekki talið rjett að afhenda stjórninni lög um að takmarka innflutning. Og á síðasta þingi taldi jeg slík lög alveg ófær. Raunar eru þau sjerstaklega ill fyrir stjórn, sem vill hlynna að kaupmannastjettinni. Þau eru alveg tilvalin fyrir stjórn, sem vill vera hlutdræg í að veita innflutningsleyfi. Og eins og jeg bjóst við, hefir framkvæmd þessara laga verið eitt samanhangandi hneyksli. Og þó að stjórnin hefði viljað vera nokkurveginn sanngjörn, er það varla hægt, eins og lögin eru úr garði gerð. Margir hafa orðið að leita til atvinnumáladeildar stjórnarráðsins til þess að fá undanþágur frá lögunum, en þær undanþágur hafa verið nokkuð misjafnar. Jeg veit til þess, að það, sem ekki var talið hægt að veita í maí, var veitt hverjum sem vildi í júlí.  (Atvrh. MG: Það er eðlilegt)  . Ekki virðist mjer það eðlilegt, að svo fljótt skipist um, og slíkt hlýtur altaf að koma ranglátlega niður og valda óánægju. En það var tæplega við öðru að búast en svona myndi fara; lögin liggja öll undir úrskurði stjórnarráðsins, og fer þá mest eftir því, hve menn eru ýtnir; eftir því gengur þeim. Þá vil jeg koma með fáar fyrirspurnir til hæstv. ráðherra. Að líkindum á jeg að snúa mjer til hæstv. fjrh. (JÞ) með þá fyrstu, en hún er sú, sem æðimikið hefir verið rætt um, hvaða tekjuskatt Krossanesverksmiðjan hafi greitt 1924 af tekjum ársins 1923. Sje jeg af norðanblöðum, að miklar deilur hafa um þetta staðið. Haldið er fram, að verksmiðjan hafi greitt skatt af 125 þús. kr. tekjum, en hinsvegar er það fullyrt, að tekjurnar hafi að minsta kosti orðið 750 þús. kr., ef ekki á aðra miljón. Jeg býst við, að hæstv. fjrh. (JÞ) geti ef til vill ekki svarað þessu nú þegar, en jeg skil ekki í öðru en að hann hafi heyrt eitthvað um það og geti í væntanlegu fundarhljei aflað sjer nægilegra upplýsinga til að svara þessari fyrirspurn minni. Mætti það merkilegt heita, ef það sýndi sig eftir alt saman, að auk alls annars hefði framtal verksmiðjunnar ekki verið rjett. Jeg kem með þetta af því að það er svo mikið umtalað. Er ilt, ef verksmiðjan er höfð hjer fyrir rangri sök; nóg er nú samt. En hinsvegar er það stórt fjárspursmál fyrir ríkissjóð, ef ekki er greiddur skattur nema af 125 þús. kr. í stað 750 þús. kr. Þá vil jeg víkja að hæstv. atvrh. (MG). Svo er mál með vexti, að hæstv. stjórn mun sem að undanförnu hafa keypt kol handa stofnunum landsins. Þegar stjórnir hafa gert þetta áður, hefir verið óánægja út af, að gengið hefir verið framhjá Landsversluninni, en einstakir kaupmenn látnir selja kolin. En jeg ætla ekki að víta hæstv. stjórn sjerstaklega fyrir þetta, þótt eðlilegast sje, að um slíkt sje leitað til Landsverslunarinnar. Á síðastl. sumri var og að tilhlutun stjórnarinnar keyptur kolafarmur handa stofnunum ríkisins. En þegar skipið kom til Hafnarfjarðar með kolin, sem ætluð voru Vífilsstaðahælinu, þá neitaði hælið að taka við kolunum, taldi þau svo ljeleg, að þau væru óhæf til notkunar. Síðan mun afgangur farmsins hafa farið til Reykjavíkur, og var mikið um það rætt, hve stjórnin hefði gert ljeleg kaup. Enda verður það að teljast óforsvaranlegt, að stjórnin láti þannig blekkja sig í viðskiftum, að hún lætur selja sjer óþverra, eins og orð leikur á með þessi kol. Er sagt, að þau hafi verið svo ill, að landsstofnanirnar hafi ekki treyst sjer til þess að nota þau. Nú vil jeg biðja hæstv. atvrh. (MG) að upplýsa, hvað kolin hafi kostað og hvernig hæstv. stjórn hafi losað sig við þau.  (Atvrh. MG: Þeim var brent)  . Svo! Það var þó altalað, er farmurinn kom, að kolin væru ónothæfur salli. Nú, en ef hæstv. stjórn getur hreinsað sig af þeim orðrómi og sýnt fram á, að hún hafi gert góð kaup, er hún auðvitað ekki ámælisverð fyrir þetta. En ef þetta hefir farið í handaskolum, og sjerstaklega ef kolin hafa verið ljeleg eða alls ekki nothæf, þá er hæstv. stjórn aftur á móti ámælisverð. En því undarlegra er, að svona nokkuð skuli koma fyrir ár eftir ár, þar sem stjórnirnar hafa stofnun við hendina, sem gefið getur upplýsingar og veitt aðstoð við þessi kaup, en sú stofnun er Landsverslunin, sem í mörg ár hefir verslað með kol. Jeg verð að ámæla hæstv. landsstjórn fyrir það að ganga framhjá Landsverslun í þessu máli. Það er margt, sem til mætti telja, en jeg skal ekki að sinni fara lengra. Skal að lokum draga saman það, sem mjer finst einkum einkenna stjórnina. En fyrst ætla jeg að skjóta því til hæstv. atvrh. (MG), að hann neitaði að svara einni fyrirspurn frá mjer, þegar Krossanesmálið var á ferðinni. Jeg veit ekki, hvort hann er betur við því búinn að svara henni nú.  (Atvrh. MG: Það heyrir ekki undir mig)  . Já, einmitt það. Það er vandratað um þetta ráðherravölundarhús, þar sem hver vísar frá sjer og segir: „Jeg er ekki dómsmálaráðherra“, „jeg er ekki fjármálaráðherra“ o. s. frv. Jeg þarf annars ekki að vera að elta uppi neinn sjerstakan mann. Jeg leyfi mjer þá bara að spyrja hæstv. stjórn, hvaða refsingu Krossanesmaðurinn hefir fengið fyrir að flytja inn í óleyfi vogirnar frægu og fyrir að flytja inn fleiri verkamenn en honum var leyft og fyrir að tilkynna slíkt eigi hjá lögreglustjóranum á Akureyri. Það, sem jeg að lokum vildi draga saman um hæstv. stjórn, er framkoma hennar á þessu þingi. Fyr hefir hún ekki haft tækifæri til að sýna stefnu sína. Nú sýnir hún stefnuna með frumvörpum þeim, sem hún leggur fyrir þingið, 1923 hafði íhaldsliðið, sem þá hjet raunar ekki Íhaldsflokkur, á stefnuskrá sinni að gæta sparnaðar á þjóðarbúinu, og sjerstaklega átti að fækka sem mest opinberum starfsmönnum. Jeg sje nú ekki betur en að hæstv. stjórn gangi algerlega á snið við þetta. Hún leggur hjer fram tvö frumvörp um stofnun nýrra embætta, auk þess sem fleiri eða færri stöður munu vera á uppsiglingu í fjárlögunum. Jeg er ekki að átelja hæstv. stjórn fyrir þetta, vil aðeins benda á, hvernig hún gengur á snið við það, sem flokksmenn hennar sögðu, þegar þeir voru að blekkja kjósendur til þess að kjósa sig á þing. Nú virðist hæstv. stjórn vilja láta stimpla sig sem stjórn fárra efnamanna. Það sýnir tekjuskattsfrumvarpið, hækkun sóknargjalda og nefskattar ýmsir, og síðast en ekki síst frv. um ríkislögreglu. Hún vildi, ef hún hefði vald til, samþykkja ýms þvingunarlög á Alþingi og stofna síðan lögreglu til þess að halda uppi þeim ranglátu lögum. Um sumt, sem er til miska hinum vinnandi lýð, er Framsóknarflokkurinn henni samsekur, t. d. um verðtollinn frá síðasta þingi. Jeg endurtek það að lokum, að með öllu framferði sínu hefir stjórnin sýnt, að hún er regluleg stjettarstjórn fárra manna. Ljósast vitni þess er tekjuskattsfrumvarpið og frv. um ríkislögreglu.

Klemens Jónsson Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) beindi nokkrum orðum til mín, sem jeg átti alls ekki von á, en finn ástæðu til að svara. Jeg hjelt, að háttv.þm. mundi láta sjer nægja að áfellast núverandi hæstv. stjórn á þessum eldhúsdegi, þó ekki færi bann að víkja ásökunum til stjórnar, sem setið hefir áður. Hann sagði, að núverandi stjórn hefði fylgt vondu dæmi fyrv. stjórnar að kaupa kol utan Landsverslunar. Hv. þm. talaði um þetta fyrir tveim árum, og hrakti jeg þá ummæli hans svo, að hann gat ekki mótmælt. Jeg skal geta þess, að á þingi 1922 var mikið talað um Landsverslun, og var þá gengið út frá því, að hún verslaði ekki með fleiri vörur en hún hafði þá, nefnilega steinolíu og tóbak, og það var skýlaus vilji þingsins, að hún verslaði ekki með kol. Jeg tók þá fram á þingi, og lofaði því, að jeg mundi ekki bæta við fleiri vörutegundum, nema ef það sýndi sig, að einhverja vöru ætti að fara að einoka. Hygg jeg, að margir hv. þingmenn muni þetta. Því gat ekki komið til mála, að jeg sneri mjer til Landsverslunar. Nei. Jeg gerði annað. Jeg hafði undirboð og tók lægsta tilboði, og það reyndist mjög vel. Ýmsar stofnanir höfðu beinlínis orð á, að betri kol hefðu þær aldrei fengið, og þau voru líka óvenjulega ódýr. Það var því jafnástæðulaust af háttv. 2. þm. Reykv. nú að ásaka mig fyrir þessi kolakaup eins og það var fyrir tveimur árum. Mjer fanst rjett að taka þetta fram, til þess að liggja ekki undir jafnástæðulausum áburði og þessum. Annars ætla jeg ekki að skifta mjer neitt af þeim umræðum, sem fram fara hjer í dag.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það þarf ekki langt mál að fylgja frv. þessu frá minni hendi. Nefndin er á einu máli um að ráða hv. deild til að samþykkja frv. óbreytt. En mjer þykir vel hlýða í þessu sambandi að minna á það, að fyrir 12 árum var landhelgissjóður Íslands stofnaður, og sá, sem mestar og bestar þakkir á skilið fyrir það, að byrjað var að draga saman fje í sjóðinn, var sjera Sigurður Stefánsson. Hann átti frumkvæði þessa máls og studdi það vel og drengilega. Sjóðurinn hefir nú vaxið hröðum fetum. Fyrir nokkru var landsstjórninni gefin heimild til þess að láta byggja strandvarnaskip. Þó gat ekki af því orðið, eins og kunnugt er, enda lýsti hæstv. fyrverandi stjórn yfir því í fyrra, að hún sæi sjer ekki fært að láta byggja skipið, vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs. Er því gleðilegt, að svo hefir batnað í ári, að núverandi stjórn sjer sjer fært að leggja til við Alþingi, að byrjað verði á smíð strandvarnaskipsins, enda munu allir fagna því, sem eitthvað þekkja til, að sá draumur þjóðarinnar rætist, að landið eignist fyrsta strandvarnaskipið. En það er vitanlegt, að stofnkostnaður þessa fyrirtækis er smáræði í samanburði við rekstrarkostnað skipsins. Þess vegna verða allir að gera sjer ljóst, að um leið og ákveðið er að byggja strandvarðaskip þá verður rekstur þess að vera trygður. Og einmitt vegna þess, að stofnkostnaðurinn er tiltölulega smár, þá leggur nefndin aðaláhersluna á, að bygt verði nýtt skip til landhelgisvarnanna, en ekki gamalt keypt. Ekki mun dýrara að reka nýtt skip en gamalt, og er þess vegna sjálfsagt að spara ekki svo til skipsins í upphafi, að það komi ekki að hálfu gagni við það, sem vænta má af vönduðu skipi. Þá má geta þess, að landhelgissjóðslögunum muni þurfa að breyta áður en stundir líða, svo að þau verði í samræmi við framkvæmdirnar. Þó vill nefndin ekkert frumkvæði hafa um það að þessu sinni. Sjóðurinn þarf að vaxa, því strandvarnaskipunum verður að fjölga, en eftir því sem strandvarnirnar aukast, má gera ráð fyrir færri brotum, og sektarfjeð því minna, sem í sjóðinn rennur. Það má vel vera, að á sínum tíma verði heppilegra að kaupa t. d. tvö minni skip, sem yrðu þó ekki dýrari í rekstri en þetta eina skip, sem við eigum þá. En úr því sker reynslan, svo um það er ástæðulaust að fjölyrða frekar. Jeg hefi að vísu verið þeirrar skoðunar, að rjettara hefði verið að svo vöxnu máli að kaupa tvö smærri skip nú þegar, en stærra skipið síðar, þegar nálgast þeir tímar, að við njótum ekki lengur dönsku varðskipanna, en þar sem jeg litlar undirtektir hefi fengið, geri jeg það ekki að ágreiningsatriði. Í slíkum málum sem þessum er gott, að allir geti fylgst að. Því treysti jeg, að allir geti orðið á eitt sáttir um að fylgja frv. þessu til sigurs, því hjer er um stórt mál og gott að ræða.

Pjetur Otteeen Það ræður að líkum, að jeg, sem var einn þeirra manna, er áttu frumkvæði að því á þinginu 1919, að samþykt voru lög, sem heimiluðu stjórninni að kaupa skip til landhelgisgæslu, og hefi nálega á hverju þingi síðan bent á nauðsyn þessa máls, að jeg fagni því mjög, að hæstv. stjórn beitir sjer nú fyrir því að hrinda þessu mikla áhugamáli mínu í framkvæmd. Og eftir þeim undirtektum, sem mál þetta hefir nú fengið hjer, mun mega treysta því, að það sje eindreginn vilji þingsins að styðja stjórnina í því að koma máli þessu áfram. Það var minst á það við 1. umr. þessa máls af einhverjum hv.þdm., að heimild sú, sem stjórnin hefði til framkvæmda í þessu máli í lögum frá 1919, mundi einhlít, og af þeim ástæðum ekki þurfa neinar lagabreytingar. En eins og á stóð 1919, var ekki hægt að byggja framkvæmd í þessu máli á landhelgissjóði, er þá var ekki nema um 160 þús. kr., eða aðeins lítið brot af því, sem skipið mundi kosta þá; varð því að sjá fyrir framkvæmdinni á annan hátt, eins og þau lög mæla fyrir um. En nú hefir landhelgissjóður vaxið svo á þessum 5 árum, að hann mun nú nema um 1 miljón kr., en vandað strandvarnaskip mun vera hægt að fá fyrir 600–700 þús. kr. Það er því aðeins um þá breytingu að ræða, að heimila stjórninni að verja fje sjóðsins til þess að kaupa skipið fyrir, en sú breyting er óhjákvæmileg, af því að svo er ákveðið í lögunum um landhelgissjóð Íslands, að það sje á valdi löggjafans, hvenær hann tekur til starfa. Um mál þetta að öðru leyti er óþarfi að fjölyrða. Það er gleðilegur vottur um skilning hv.þdm. á þessu mikla þjóðþrifamáli, hversu mikil eindrægni er um það að láta nú til skarar skríða með að koma upp góðu og öflugu strandvarnaskipi - og að þeir láta sjer ekki vaxa í augum, þó að óneitanlega sje í mikið ráðist með þessu, ekki einasta það að kaupa skipið, heldur verður árlegur útgerðarkostnaður þess vitanlega mikill, eins og hv.frsm. (ÁÁ) benti rjettilega á. En jeg er sannfærður um það, að sú verður reyndin á, að það þurfi engan að iðra þess, þó að allmiklu fje sje varið í þessu augnamiði, því að sú vernd, sem aukin landhelgisgæsla veitir smábátaveiðunum og ungviði fiskjarins, er svo þýðingarmikil í nútíð og framtíð, að það verður aldrei tölum talið. Þá gleður það mig einnig, að hæstv. stjórn leggur til, að gerð skipsins verði eins og ráð var fyrir gert í lögunum 1919. Það er áreiðanlega langheppilegast fyrir allra hluta sakir að hafa skipið að öllu sem líkast togara og með nægum ganghraða. Skipið þarf að vera gott sjóskip, og það eru togarar yfirleitt. Þær tilraunir, sem gerðar hafa verið að undanförnu til þess að bæta úr landhelgisgæslunni á þann hátt að hafa vjelbáta til eftirlits, hafa yfirleitt reynst harla haldlitlar, og auk þess hefir gæsla svo ófullkominna báta verulega annmarka að öðru leyti. Úrræðið liggur í þessu, að koma upp góðu og hentugu skipi, sem getur haft í fullu trje við sökudólgana. Eitt slíkt skip bætir mikið úr með aðstoð Þórs - og svo vitanlega danska varðskipsins - en framtíðarmarkmiðið er vitanlega að ráða frekari bætur á, með því að eignast að minsta kosti annað vel útbúið skip til þessara hluta, og má því ekki skerða landhelgissjóðinn miklu meira en nú er ráð fyrir gert, og halda til haga því, sem til hans kann að falla, svo að á þann hátt sje sjeð fyrir handbæru fje til þess á sínum tíma að færa út kvíarnar. Það mun áreiðanlega verða álitið í framtíðinni, að Alþingi hafi stigið giftuspor með því að koma þessu máli í framkvæmd.

Forsætisráðherra (JM): Jeg er þakklátur hv. sjútvn., hversu hún hefir tekið frv. þessu og flýtt afgreiðslu þess. Og jeg er þakklátur þeim tveim hv.þm., er talað hafa um frv. að þessu sinni. Þetta mál hefir nú þegar verið rætt það mikið, og öllum auðsæ nauðsyn þess, að jeg get látið mjer nægja að vera stuttorður. Það er rjett, eins og þessir tveir hv.þm. tóku fram, að byggingarkostnaður skipsins er smáræði í samanburði við rekstrarkostnað þess. En þó að vitanlegt sje, að hann hljóti allmikill að verða, vænti jeg þó, að það fæli engan hv.þdm. frá því að styðja stjórnina í framkvæmd þessa máls; því altaf má þó vænta nokkurra tekna af skipinu. Jeg er sem sje þeirrar skoðunar, að sektir minki ekki svo mjög við aukna landhelgisgæslu, eins og virtist liggja í orðum beggja þessara hv.þm., er nú hafa talað um frv. Það verða altaf einhverjir til þess að laumast í landhelgina, þó að þrjú skip verji hana; að eins verður erfiðara fyrir þá seku að sleppa, eftir því sem gæslan eykst. Landhelgissjóður mun því altaf fá einhverjar sektir, sem óbeinlínis draga úr rekstrarkostnaði skipsins. Jeg læt mjer nægja þessi fáu orð, en vona, að þetta frv. mæti sömu velvild hjer í deildinni eins og innan nefndarinnar. En svona milli sviga vil jeg láta þess getið, að jeg held, að skipið megi síst vera minna en ákveðið er, því að úti í reginhafi um hávetur, þegar allra veðra er von, mun varla veita af, að skipið sje af meðaltogarastærð.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg býst við, að hv.þm. sje farið að langa til kjötkatlanna í Egiptalandi, sem þeir eiga von á í næsta máli hjer á eftir (fjárl., frh. 1. umr.), og skal því reyna að vera stuttorður. Mjer kom að vísu á óvart, að mál þetta skyldi vera tekið svo fljótt á dagskrá. Jeg hafði ætlað mjer að afla mjer skýrslna hjá þeirri stofnun, er hjer á hlut að máli, en af þessari ástæðu hefi jeg ekki enn fengið tækifæri til þess. Jeg býst við, að mönnum sje það ljóst, að mál þetta sje ekkert hjegómamál í landi, þar sem flest eða alt, sem fer á milli manna í viðskiftum, er vegið eða mælt. Þegar verslunarveltan er farin að skifta mörgum miljónum ár hvert, ætti mönnum að vera ljóst, að nauðsyn er á góðu eftirliti með mælitækjum landsins. Og jeg hygg, að umræður þær, sem nýlega hafa farið hjer fram í öðru máli, hafi sýnt, að ekki er vanþörf á að hafa vaðið fyrir neðan sig í þessu efni og setja aftur lög á þessu sviði og framfylgja þeim. Jeg hefi tekið upp í frv. þetta lög þau, sem feld voru úr gildi 1924. Þó vil jeg ekki þar með halda því fram, að þau eigi nú fullkomlega við. Ef til vill þyrfti að breyta launaákvæðum. Stofnkostnaður yrði nú lítill eða enginn. En þetta má alt athuga síðar, og nú vona jeg, að hv. deild lofi málinu að ganga til 2. umr. og allshn. Jeg býst við, að öllum hv.þm. sje jafnljóst og mjer, hvílíka nauðsyn er hjer um að ræða, og sýni það með atkvæði sínu. Annars mun jeg ekki að sinni fara lengra út í þessa sálma, nje vekja neinar deilur um málið.

Magnús Jónsson Jeg ætla mjer heldur ekki að vekja deilur, nje tefja fyrir næsta máli, sem menn bíða líklega eftir með nokkurri óþreyju. Jeg vildi aðeins geta þess, að þótt jeg væri einn þeirra manna, sem greiddu atkv. með því, að afnema löggildingarstofuna, þá var það fyrst og fremst af lítilli sannfæringu, og í öðru lagi hefi jeg, við nánari umhugsun, efast um, hvort það myndi hafa verið rjett, að afnema þessa stofnun svo að fullu og öllu sem gert var. En þrátt fyrir það efast jeg um, hvort sú leið, sem hv.flm. (BJ) bendir á, sje sú rjettasta - að taka lögin frá 1917 óbreytt upp í frv., og reka löggildingarskrifstofuna á sama hátt og fyr. Þegar löggildingarstofan var lögð niður, var það alls ekki af því, að menn teldu slíka stofnun óþarfa, heldur af hinu, að kostnaður við hana þótti úr hófi keyra.

Kostnaður ríkissjóðs?

Nei, að vísu ekki fyrir ríkissjóð, en fyrir kaupmenn og aðra, er mælitækin áttu, varð hann töluvert þungbær. Þó að vísu sje ekki rjett að dæma stofnanir eftir vinsældum þeirra, þá er það vist, að þessi stofnun varð mjög óvinsæl um land alt. Mönnum þótti það hart aðgöngu, að þurfa að senda mælitæki sín til Reykjavíkur, hvar á landinu sem þeir voru, þótt ekkert væri bilað í þeim, nema ef til vill einn nagli, sem hver lagtækur maður gat gert við. Stundum var og kvartað yfir því, að vogaráhöldin kæmu engu betri en þau fóru, eða jafnvel hefðu skemst við hinn langa flutning. Auðvitað mátti altaf búast við því, að þetta starf yrði óvinsælt. Það er að nokkru leyti sönnun þess, að það hafi verið rekið með mikilli samviskusemi, og mjer er líka kunnugt um, að svo var. Jeg veit um einn eftirlitsmann, sem rækti þetta starf af mikilli snild. En jeg held, að þessu megi kippa í lag á annan hátt. Ætti að skipa einn mann eða fleiri, sem kunnáttu hefði, og prófuðu þeir mælitæki og vogaráhöld og löggiltu þau. Í bæjum út um land mætti svo löggilda smiði, sem gerðu við vogaráhöld, er þau biluðu. Á þennan hátt væru lögin framkvæmd með meiri lempni en áður og minni fyrirhöfn og tilkostnaði. Óvinsældirnar myndu hverfa, en gagnið haldast. Að vísu er ekki ástæða til að láta óvinsældir fá á sig um of, en jeg held, að það hafi verið á rökum bygt, að hjer hafi verið allhart að gengið. Jeg vildi leggja til, að nefndin athugaði þessa leið, enda þótt heppilegra myndi vera, þar sem er orðið nokkuð áliðið þings, að fela stjórninni rannsókn á þessu máli, því að ekki virðist mjög mikið í húfi, þótt málið verði ekki afgreitt á þessu þingi.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg held, að alveg nauðsynlegt sje, að hafa eftirlit með mælitækjum og vogaráhöldum, og er að því leyti hv.flm. (BJ) sammála. En þó er jeg á þeirri skoðun, að ekki sje rjett að taka upp gömlu lögin óbreytt, heldur nema burt þá ásteytingarsteina, er þeim urðu helst að falli, t. d. einkasölu stofnunarinnar á vogaráhöldum, og eins hitt, að senda þau hingað til Reykjavíkur til viðgerðar. Enginn vill sleppa eftirliti í þessu efni. Nú sem stendur á það að vera í höndum lögreglustjóra, en jeg hygg, að því sje hæpið að treysta. Jeg get miklu fremur aðhylst till.hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að maður fari um landið og rannsaki og löggildi vogaráhöld og mælitæki. Nú stendur svo á, að maður, sem var á löggildingarstofunni, er nú atvinnulaus, og myndi hann vafalaust fást til starfans. Kostnaður ríkissjóðs við þetta yrði mjög lítill. Umsjónarmaður með þessu starfi myndi fást ríkissjóði að kostnaðlitlu. Forstöðumaður veðurathugunarstofunnar hefir sem sje gamalt loforð um, að hann skuli fá sömu laun fyrir að hafa á hendi bæði forstöðu löggildingarstörf unnar og veðurstofunnar. Hann mundi því ekki fá meiri borgun úr ríkissjóði, þótt hann sæi um mælitækja- og vogaráhaldaskoðun. En eins og ástandið er nú, að eftirlitið sje hjá lögreglustjórum, þá er þar um að segja, að þeim er mjög örðugt að framkvæma það, svo að í lagi sje, og eigi vel að vera, hlýtur það allmjög að auka skrifstofukostnað þeirra.

Jón Baldvinsson Mjer finst það gleðiefni, hvernig er tekið í þetta mál nú, einkum þar sem jeg var einn af þeim fáu, sem greiddu atkv. á móti niðurlagningu löggildingarstofunnar. - Skýrsla um starf hennar og eftirlit var lesin upp á þinginu 1923, en svo mikið ofurkapp var lagt á að drepa þessa stofnun, þótt hún kostaði ríkissjóð ekki nema 4–5 þús. kr. árl., að flestir hv.þm. lögðust þar á eitt. Vafalaust hefir það ráðið, að stofnun þessi var óvinsæl, ekki vegna þess kostnaðar, er hún hafði í för með sjer fyrir ríkissjóð, heldur vegna eftirlitsins með mæli og vogartækjum í landinu.

Ekki vantar nú skynsamlegar tilgátur!

. Jeg held, að þm. hefðu hugsað sig um tvisvar áður en þeir námu lögin úr gildi, ef þeir hefðu kynt sjer skýrsluna 1923. En þá má segja, að ekki hafi verið árangurslaust að fara út í Krossanes, ef það yrði til þess að bætur fengjust ráðnar á þessu eftirliti. Jeg var því mótfallinn í fyrra, að fela lögreglustjórum eftirlitið, og gleður það mig að heyra, að hæstv. atvrh. (MG) tekur nú í sama streng. Jeg vil því eindregið mæla með því, að frv. fái að fara í nefnd. Hvort það beri að samþykkja óbreytt eða ekki, skal jeg láta ósagt, en það er í áttina, og vil jeg fyrir mitt leyti ekki draga úr því, að stofnun þessari verði komið á aftur í líkum stíl og áður var. Jeg efast um, að það nægi að hafa einn mann til þess að líta eftir þessum áhöldum um alt land. Hjer þyrfti líka að vera til verkstæði, til þess að gera við slík áhöld, líkt og löggildingarstofan hafði, því það munu óviða vera til verkstæði, þar sem hægt er að framkvæma svo nákvæmar viðgerðir, sem hjer er þörf á.

Bjarni Jónsson Jeg gæti raunar sparað mjer frekari umræður um mál þetta. En hjer hefir þó verið talað svo mikið um kostnað og óánægju í sambandi við löggildinguna, að jeg vil ekki láta því með öllu ósvarað. Kostnaðurinn við þetta eftirlit legst eftir frv. einmitt þar, sem rjett er, að hann komi niður. Þeir menn eiga að bera hann, sem gera sjer atvinnu að því að vega út og mæla vöru, er þeir selja öðrum. Jeg tel alls ekki eftir kaupmönnum og kaupfjelögum að bera þann kostnað, sem leiðir af því, að fullkomið eftirlit sje haft með því, að mælitæki þeirra og vogir haldist rjettar, svo sem unt er. Hinsvegar er það ekkert óvanalegt, að menn kveini undan jafnsjálfsögðum gjöldum; og þegar þetta kvein er búið að bergmála nógu mikið og lengi, og alt landið tekur undir hrinurnar, þá er rokið í það, að fleygja burtu því skipulagi, sem naumast má kalla komið á laggirnar. Menn hafa ekki leyfi til þess að vera óánægðir yfir slíku. Það má þakka fyrir, að þeir menn, sem selja útlendingum t. d. fisk, fái vogir sínar leiðrjettar, svo þeir eigi ekki á hættu að tapa tugum þúsunda kr. fyrir rangar vogir. Síðan löggildingarstofan kom, hafa þeir verið trygðir fyrir slíku stórtjóni. Nú eru það ekki ætíð útlendir menn, sem vegið er út. En jeg sje ekki, að rjett sje að spara verslununum þessi útgjöld, sem leiðir af eftirlitinu, og láta viðskiftamennina bíða halla. Jeg hygg því, að ekki sje rjett að breyta frv. þessu í höfuðatriðum þess. En ekki er jeg frá því, að breyta megi því í smáatriðum, ef þörf þykir, svo sem launaákvæðum og ákvæðum um stofnkostnað o. fl., slíku. En sjálfsagt tel jeg, að einkasala löggildingarstofunnar á þessum tækjum, sem hjer er um að ræða, haldi áfram, svo sem áður var. Annað getur ekki fulltrygt heitið. Enginn veit, hvað lengi verslun brúkar vogaráhöld ólöggilt, er hún aflar sjer sjálf frá útlöndum. Ísland er ekki svo lítið, að auðvelt sje fyrir einn mann að framkvæma fullkomið eftirlit með slíku. En sjeu áhöldin seld beint frá löggildingarstofunni, og merkt þar, og hver sá, sem ekki á og notar slík áhöld, á ekki að hafa leyfi til þess að reka verslun, þá er hægur hjá um eftirlitið, því hver og einn, sem viðskifti hefir, getur sjálfur gengið úr skugga um það, hvort áhaldið er merkt, og kært, ef svo er ekki. Þetta virðist mjer vera aðaleftirlitið, og trygging mikil á þessu fólgin. En þeir menn, sem vola um kostnað, er leiði af því að senda lóð og metaskálar til Reykjavíkur til leiðrjettingar, ættu að þegja um slíkt. þeim væri nær að vinna að því, að upp komist sjúkrahæli í sveitum landsins, svo veikt fólk þurfi ekki að hrekjast hingað suður upp á líf og dauða, heldur en að kenna svo hástöfum í brjósti um vogarskálar, þó að þær skrölti hingað í skipi. Slík brjóstgæði koma ekki í rjettan stað niður. Jeg vænti þess, að mál þetta megi koma fljótt frá allshn., og að hún megi skilja, hver eru aðalatriði þessa máls. En aðalatriði er það, að þessi stofnun hafi einkarjett á sölu áhaldanna, svo sem jeg hefi nú bent á. Þar er aðaleftirlitið fólgið.

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki fjölyrða um þetta mál. En það verð jeg að segja, að mjer er það ekki jafnmikið gleðiefni og hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að frv. þetta er fram komið. Mjer virðist það ekki sýna annað en það, því miður alt of venjulega, hringl í löggjöf, sem löngum hefir við brunnið hjer. Þau lög voru samþ. hjer á þingi í fyrra, að fella niður stofnun þessa, en nú á að reisa hana aftur við með frv. En jeg fer nú að skilja, að það sje ekki öldungis óeðlilegt, að frv. kom fram. Hjer hefir verið talað um atvinnulausan mann. Það er nú svo, að ýmsar leiðir eru til þess að veita atvinnulausum mönnum starf, og mun þetta frv. vera ein þeirra. Jeg man ekki til þess, að jeg hafi heyrt eða sjeð kvartanir yfir því, að löggildingarstofan var lögð niður í fyrra, frá einum einasta þingmálafundi, jafnvel ekki úr Dalasýslu.

Þeir hlógu bara að því!

Þá hafa þeir ekki verið reiðir yfir því. Hv. flm. (BJ) lagði aðaláhersluna á það, að löggildingarstofan hefði einkasölu á mælitækjum og vogaráhöldum. Þetta er ekki nýtt hjá hv.flm. (BJ), og jeg veit, af hvaða tilfinningum þetta stjórnast. Hann heldur, að engin vog geti komið rjett frá Dönum, nema það sje blessað yfir hana af löggildingarstofu hjer. En jeg held nú, að vogir geti komið rjettar frá Danmörku, og engu lakari, þó ekkert sje yfir þær blessað hjer.

Það er ekki dýrt sjálfstæði, að hafa sjálfur gát á vogaráhöldum sínum

. Þá talaði hv.flm. um, að það væru óþarfa brjóstgæði, að hlífa mönnum við því að senda tæki sín langar leiðir til viðgerðar. Í þessu efni verður hver að hafa þá skoðun, sem hann telur hest við eiga, og hv.flm.  (BJ má ekki furða á því, þó að aðrir sjeu á annari skoðun en hann. En jeg veit, að hann er sjálfur mjög brjóstgóður. (BJ: Jeg kenni í brjósti um hv.þm. Barð. og aðra, sem eru á móti frv.)  Það er kunnugt, að löggildingarstofan var óhafandi vegna kostnaðar. Það var upplýst hjer í fyrra, að fyrir að lita á 2 vogir, sem voru nýkomnar frá henni, tók eftirlitsmaðurinn rúmar 40 kr.

Alveg er jeg nú hissa!

- og mun þó ekki hafa verið lengri tíma að því en svaraði stundarfjórðungi. Þetta dæmi er aðeins eitt af mörgum, sem sanna, hve afskaplega dýr þessi stofnun var landsmönnum. Hv. þm. Dala. er ekki sýnt um að meta gildi peninga. Og þó 40–50 kr. sje ekki mikið fyrir verslunina, þá kemur það þó niður á viðskiftamönnum.

En ef skakt er vegið, kemur það þá ekki niður á viðskiftamönnum?

Jú, en jeg hygg, að frv. þetta komi ekki í veg fyrir slíkt, þar sem þeir menn eiga í hlut, er beita vilja slíku. Jeg skal taka til dæmis fiskivog, sem löggildingarmaður kemur til skoða. Þarna er veginn blautur fiskur, en vegna þess, að svo vill til, að maðurinn, sem vogina á, lætur sjer ant um að hún sje í lagi, þá reynist hún rjett. En þessi vog getur verið orðin skökk eftir 3–4 daga, ef ekki er borin umhyggja fyrir því, að hún haldist í góðu lagi. Aðalatriðið í þessu efni er því heiðarleiki þeirra manna, sem hlut eiga að máli, en ekki eftirlit, sem ekki er hægt að framkvæma nema að litlu leyti. Þegar mál þetta var til umræðu hjer síðast, þá man jeg ekki til þess, að löggildingarstofan sjálf legði á móti því neitt fastlega, en nú vill þó svo til, að því skýtur upp aftur. Jeg vil nú ekki vænta þess, að hið svonefnda Krossanesmál sje þess valdandi, að frv. er fram komið. Jeg vil ekki leggja móti því, að máli þessu sje sýndur sá sómi, að vísa því til nefndar, af því það er fram borið af hv.þm. Dala. (BJ). En jeg vona, að það komi ekki aftur fyrir deildina.

Bjarni Jónsson Jeg kannast við það, að jeg varð dálítið hissa, þegar jeg heyrði, að jafnmætur maður og háttv.þm. Barð. (HK), er hefir svo gott vit á því, að meta verðgildi peninga, skyldi kalla það dýrt, þó það kostaði 40 kr. að senda vog til Reykjavíkur og fá hana lagaða. Jeg held, að ýmsir mætir menn í Flatey mundu telja þetta rjett og sjálfsagt, og alls ekki sjá eftir 40 kr. til þess að vogir þeirra megi vera sem rjettastar, svo að kaupmaður noti t. d. ekki hörðu reisluna, þegar inn er vegið, en hina línu, er hann vegur út. Í þessu efni á ekki að verja kaupmenn, heldur miklu fremur viðskiftamenn þeirra. Í hendur þeim mönnum, sem viðskiftin reka, eru lögð svo mikil völd, að miklu varðar, að fullkomið eftirlit sje með því haft, að rjettlátlega sje með þau farið. En mennirnir eru ekki eins góðir og þeir ættu að vera.

Þetta má maður manni segja.

En jeg veit, að hv.þm. Barð. er svo mætur maður, að hann fylgir máli þessu fyrst og fremst í nefnd og síðan til fullrar samþyktar.

Nei!

Þótt hv.þm. (HK) sje ekki enn samþ. frv., þá er hann að vísu hingað kominn til þess að sannfærast.