Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa eftirfarandi tilkynningar: Frá efh.- og viðskn. að Vilhjálmur Egilsson hafi verið kjörinn formaður nefndarinnar og Ágúst Einarsson varaformaður. Frá menntmn. að Sigríður Anna Þórðardóttir hafi verið kjörin formaður nefndarinnar og Hjálmar Árnason varaformaður. Frá sjútvn. að Steingrímur J. Sigfússon hafi verið kjörinn formaður nefndarinnar og Árni R. Árnason varaformaður. Frá félmn. að Kristín Ástgeirsdóttir hafi verið kjörin formaður nefndarinnar og Siv Friðleifsdóttir varaformaður.

Herra forseti. Ástæða þess að ég kveð mér hljóðs um störf þingsins er sú að við erum að fara ræða fjárlagafrv. Á bls. 432 í fjárlagafrv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: Kynnt er lagabreyting sem er væntanleg um að ,,ákvæði um hækkun bóta sem sett voru til bráðbirgða með lögum nr. 144/1995, um ráðstafanir í ríkisfjármálum, verði gerð varanleg``. Hér er ríkisstjórnin að boða að bætur úr almannatryggingakerfinu muni í framtíðinni ekki vera tengdar launum. Þetta setti ríkisstjórnin á með bráðabirgðaákvæði sem hefði runnið út um næstu áramót. Nú boðar hún að þetta skuli gert varanlegt. Eldri borgarar eiga að fá að koma á hnjánum til ríkisstjórnarinnar í hvert skipti að afloknum kjarasamningum eða við önnur tækifæri þegar ástæða er til að hækka bætur úr almannatryggingakerfinu. Ég sé ástæðu til þess, herra forseti, að spyrja um þetta boðaða frv., hvort það verði lagt fram strax í tengslum við fjárlagaumræðuna, vekja jafnframt athygli á því að við þingmenn, Ágúst Einarsson, Steingrímur J. Sigfússon, Jón Baldvin Hannibalsson og Kristín Ástgeirsdóttir, fulltrúar stjórnarandstöðunnar í efh.- og viðskn., höfum lagt fram frv. sem er á þskj. 15 þar sem kveðið er á um að bætur úr almannatryggingakerfinu skuli taka mið af breytingum sem verða á launum, sem sagt að setja þetta eldra form í gildi aftur. Ég vil af tilefni þess spyrja forseta hvort hann muni greiða fyrir því að þetta frv. komi hér fljótt til afgreiðslu þannig að eldri borgarar, sem sáu ástæðu til að fjölmenna á Austurvöll og mótmæla ríkisstjórninni og stefnu hennar gagnvart öldruðu fólki, þar á meðal því ákvæði sem ég er að gera að umtalsefni, geti séð afstöðu ríkisstjórnarflokkanna í atkvæðagreiðslu eins og fljótt og hægt er. Því það er afdráttarlaust að stefna ríkisstjórnarflokkanna kom fram í þessu ákvæði í frv. sem hingað til hefur ekki verið vakin athygli á.

Virðulegi forseti. Á bls. 432 í fjárlagafrv. er yfirlit yfir þær lagabreytingar sem þarf að gera til þess að fjárlagafrv. standist og geti staðist á næsta ári. Slíkar breytingar er venja að gera á hverju hausti. Það sem kannski einkennir núna þessar breytingar er hversu fáar þær eru. Þetta eru breytingar á nokkrum lögum sem eru talin upp á bls. 432 og þar á meðal þarf að breyta almannatryggingalöggjöfinni. Það er fyrst og fremst eitt sem rekur okkur til þess og það er að samkvæmt núgildandi lögum er ekki heimilt að hækka bætur almannatrygginga nema um 3% án þess að sérstök lög komi til. Það verður að flytja lagafrv. vegna þess að bætur almannatrygginga, þar á meðal bætur til eldra fólks, hafa hækkað talsvert umfram þessi 3%. Brýna nauðsyn ber til þess að flytja þetta lagafrv. því að ríkisstjórnin ætlar að tryggja að fullorðið fólk og þeir aðrir sem njóta bóta almannatrygginga fái bótahækkanir umfram þær launahækkanir sem hafa orðið í landinu. Um það snýst þetta lagafrv. en auk þess mun að sjálfsögðu, þó að ég þekki frv. ekki í einstökum atriðum, verða tekið á nauðsynlegum breytingum sem þarf að gera til þess að hægt sé að vinna á eðlilegum grundvelli í þessum málum. Ég vil taka fram að hér er fyrst og fremst átt við það að færa í löglegan búning það sem ríkisstjórnin gerði, og var kannski á tæpu vaði í sumar, þegar bætur voru hækkaðar nokkuð umfram launahækkanir. Þetta vildi ég að kæmi hér fram, virðulegi forseti. En vegna þess að hér er ekki ætlunin að fram fari efnisumræða um þetta mál, það getur beðið þar til í sjálfri umræðunni á eftir, þá vil ég upplýsa þingheim að ríkisstjórnin er að útbúa þau frv. sem hér eru tiltekin og þau munu væntanlega koma fram á hinu háa Alþingi innan tíðar.

Forseti vonar að þessar skýringar hæstv. fjmrh. dugi. Varðandi það sem hv. þm. Ágúst Einarsson sagði um frv. sem hann er 1. flm. að, þá mun forseti í samráði við hann sem 1. flm. reyna að koma því máli sem fyrst á dagskrá.

Hæstv. forseti. Það er að sönnu rétt að það mun gefast tækifæri til þess að ræða þetta mál sérstaklega bæði hér síðar í dag og einnig er frv. það kemur til umræðu sem minnst hefur verið á. En ástæðan fyrir spurningu hv. þm. Ágústs Einarssonar er auðvitað það sem stendur á bls. 432 um að sú breyting sem kveðið var á um í lögunum nr. 144/1995 verði gerð varanleg. Það stendur hér og því er ekki að undra að spurt sé á þessum degi, þegar samtök aldraðra gera svo rækilega vart við sig sem raun bar vitni hér utan dyra. Hver er stefna ríkisstjórnarinnar varðandi það að kjör aldraðra fylgi almennum launakjörum í landinu? Það hlýtur að vera réttmæt krafa, ekki síst eftir allar þær skerðingar og tekjutengingar sem aldrað fólk hefur orðið fyrir bæði í tíð núverandi ríkisstjórnar og fyrrverandi, að knúið sé á um hver stefnan sé og hvort meiningin sé að binda áfram í lögum að kjör aldraðra hækki eftir ákveðinni prósentutölu meðan aðrir fá umframhækkanir og svo sé kannski verið að reyna að lappa upp á þetta einhvern veginn og einhvern veginn. Hér þarf auðvitað miklu meiri stefnumörkun að eiga sér stað og því ástæða til þess að spyrja hvað þessi klausa þýðir.

Herra forseti. Ég þakka þau svör sem hér hafa verið veitt og ekki hvað síst það sem hæstv. forseti sagði, að hann mundi greiða fyrir því að frv. okkar kæmi fljótt á dagskrá. Hins vegar eru svör ráðherra ótvíræð. Hann ætlar að standa við það, það er ekki hægt að skilja hann öðruvísi, að þessi tenging verði afnumin. Hann ætlar hins vegar að hafa svigrúm, telji hann að 3%-svigrúmið sé ekki nægjanlegt. Það á sem sagt að vera sami leikurinn gagnvart bótum úr almannatryggingakerfinu og var hér sl. vor. Og það vita allir hvernig verið hefur með bætur úr almannatryggingakerfinu á undanförnum árum og var lýst ágætlega hér í ræðu Benedikts Davíðssonar áðan. Þetta hefur venjulega tekið lögbundið mið af launabreytingum, oft á tíðum er samið um þetta í kjarasamningum. Í vor hækkuðu laun nokkuð vel, lægstu laun, og þá voru bætur almannatrygginganna hækkaðar minna heldur en tilefni var til. Það var ekki fyrr en Kjaradómur var búinn að ákveða mun hærri launabreytingar til æðstu embættismanna og eldri borgarar voru búnir að fara með mikla skýringaherferð í þjóðfélaginu, að ríkisstjórnin sá að sér og bætti aðeins við. Eldri borgarar eru gjörsamlega háðir geðþóttaákvörðunum þessarar ríkisstjórnar og svo á að vera áfram. Ég bendi á að við höfum lagt fram þessa tillögu áður. Við gerðum það í tengslum við afgreiðslu síðustu fjárlaga. Þá felldu í nafnakalli allir þingmenn stjórnarinnar þessa tillögu okkur. Mig minnir að hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir hafi setið hjá en allir hinir, ráðherrar og óbreyttir þingmenn sem tala núna um hag aldraðra, felldu þá tillögu sem hér er verið að gera að umtalsefni. Ríkisstjórnin ætlar greinilega að halda sínu striki áfram. Það verður efnisumræða um þetta mál og annað sem tengist öldruðum í tengslum við fjárlagaumræðuna sem við erum nú að hefja.

Áður en umræðan hefst vill forseti geta þess að samkomulag er um það milli þingflokka að fyrstu ræðumenn, þ.e. talsmenn þingflokkanna, hafi allt að tvöfaldan ræðutíma í fyrri ræðu sinni. Að öðru leyti gilda ákvæði þingskapa um ræðutíma og ræðufjölda og forseti væntir þess að hæstv. fjmrh. stytti líka ræðu sína.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1998 og er það sjöunda fjárlagafrv., sem ég mæli fyrir á hinu háa Alþingi. Í ræðu minni mun ég fjalla um helstu áhersluatriði ríkisstjórnarinnar í efnahags- og ríkisfjármálum eins og þau birtast í þessu fjárlagafrumvarpi. Enn fremur geri ég sérstaka grein fyrir þeim breytingum sem verða á framsetningu frv. í samræmi við ný lög um fjárreiður ríkisins sem Alþingi samþykkti síðastliðið vor. Ekki leikur vafi á, að ríkisstjórninni hefur í öllum meginatriðum tekist að ná efnahagsmarkmiðum sínum. Stöðugleiki ríkir í efnahagslífinu og hagvöxtur hér á landi er meiri en í þeim löndum, sem við helst berum okkur saman við. Kjarasamningar hafa verið gerðir til þriggja ára án þess að markmiðum um stöðugt verðlag hafi verið fórnað. Á næstu árum gefst því tækifæri til að styrkja samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja enn frekar. Þá er ljóst að jafnvægi hefur náðst í ríkisfjármálum eins og þetta frv. ber með sér, en það er forsenda þess að draga megi úr skuldum ríkissjóðs, lækka vexti og koma í veg fyrir aukna skattbyrði almennings í framtíðinni. Fjárlagafrv. endurspeglar helstu áherslur efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Annað árið í röð er gert ráð fyrir afgangi á fjárlögum, eftir samfelldan halla frá miðjum síðasta áratug. Þetta er til marks um þann árangur sem náðst hefur í efnahagsmálum að undanförnu og er í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, en fyrsta skrefið í átt til jafnvægis var stigið með fjárlögum ársins 1996. Mikilvægt er að stefna að frekari afgangi á ríkissjóði á næstu árum til þess að lækka skuldir ríkisins og draga úr þeim vaxtakostnaði sem hallarekstur undanfarinna ára hefur leitt til. Traustari staða ríkisfjármála hefur einnig gert kleift að lækka skatta heimilanna og auka útgjöld til velferðar- og menntamála. Áður en lengra er haldið vil ég undirstrika fjögur atriði, sem ég tel mikilvæg í þessu fjárlagafrv. fyrir árið 1998: Í fyrsta lagi byggir frv. á nýjum fjárreiðulögum, en það þýðir gjörbreytta framsetningu. Í öðru lagi er frv. skilað með afgangi, hvort sem litið er á gamla grunninn (greiðslugrunninn) eða nýju aðferðina (rekstrargrunninn). Í þriðja lagi lækka útgjöld og skatttekjur sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Í fjórða lagi minnkar lánsfjárþörfin um 8 milljarða milli áranna 1997 og 1998 ef áform frv. ganga eftir. Þannig verður hægt að grynnka á skuldum um 5 milljarða og vinna gegn viðskiptahalla og þenslu. Með þeim breytingum sem gerðar verða á framsetningu fjárlaganna verður mun auðveldara að bera saman tölur í fjárlögum og ríkisreikningi en áður. Slíkur samanburður hefur þeim mun meira vægi þegar tekið er tillit til þess að ríkisreikningur er nú lagður fram í upphafi þings á haustin samkvæmt lögum, en til skamms tíma tíðkaðist að leggja reikninga fram á Alþingi mörgum árum síðar. Ég vík nú að helstu niðurstöðum frv. Gert er ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs haldi áfram að batna á árinu 1998. Miðað við hefðbundnar uppgjörsaðferðir, á greiðslugrunni, svarar niðurstaða frv. til 3,2 milljarða kr. tekjuafgangs, en samkvæmt nýju framsetningunni, á rekstrargrunni, er gert ráð fyrir rúmlega hálfum milljarði kr. í afgang. Til samanburðar má nefna að samkvæmt ríkisreikningi fyrir árið 1996 var 8,7 milljarða kr. halli á ríkissjóði, miðað við rekstrargrunn. Þótt þessar tölur séu ekki að öllu leyti sambærilegar vegna breyttrar framsetningar gefa þær samt vísbendingu um þann árangur sem náðst hefur í ríkisfjármálum að undanförnu. Bætt afkoma kemur enn skýrar í ljós þegar horft er á breytingar á lánsfjárþörf ríkissjóðs milli ára, en þessi mælikvarði gefur um margt gleggri mynd af áhrifum ríkisfjármála á efnahagslífið. Árið 1997 er áætlað að ríkissjóður taki 3,1 milljarð kr. að láni til að mæta skuldbindingum sínum. Samkvæmt fjárlagafrv. ársins 1998 verður hins vegar grynnkað á skuldum um tæplega 5 milljarða kr. Þannig er breytingin á lánsfjárþörfinni um 8 milljarðar á milli ára. Mikilvæg skýring á þessum umskiptum er sú að nú er áformað að selja hlutabréf ríkisins í mun meira mæli en áður, en það skilar sér með beinum hætti í minni lánsfjárþörf. Bætt afkoma ríkissjóðs hefur einnig sömu áhrif. Hvort tveggja hefur mikilvæg áhrif á efnahagslífið. Áframhaldandi hagvöxtur og aukin umsvif í efnahagslífinu á árinu 1998 skilar sér í auknum tekjum ríkissjóðs. Gert er ráð fyrir að heildartekjur á árinu 1998 verði um 137,6 milljarðar kr. eða tæplega 7 milljörðum hærri en á árinu 1997, miðað við eldri uppgjörsaðferð. Hærri tekjur má einkum rekja til aukinna veltuskatta, tekjuskatts fyrirtækja og tekna af sölu eigna. Á móti vegur lögákveðin lækkun á tekjuskattshlutfalli einstaklinga um 1,9% um næstu áramót og áhrif lækkunar um 1,1% á árinu 1997 sem koma fram að hluta á greiðslugrunni ársins 1998. Samkvæmt nýja uppgjörinu er áætlað að heildartekjur ríkissjóðs á árinu 1998 verði 163,5 milljarðar kr. á rekstrargrunni, en sjóðshreyfingar um 156 milljarðar kr. Að teknu tilliti til þessara breytinga lækka skatttekjur ríkissjóðs, sem hlutfall af landsframleiðslu umtalsvert, eða um 0,6% frá fyrra ári. Þessi lækkun svarar til rúmlega 3 milljarða króna. Gert er ráð fyrir umtalsverðum tekjum af sölu eigna árið 1998. Meðal annars er stefnt að sölu á eignahlut ríkisins í Íslenskum aðalverktökum hf. Jafnframt er fyrirhugað að nýta heimild til sölu á hlutabréfum ríkisins í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. Að svo stöddu er ekki ljóst hve miklum tekjum eignasalan getur skilað, en miðað er við að 1,9 milljarðar kr. komi fram á tekjuhlið. Þá ber að hafa í huga að þar er einungis færður söluhagnaður bréfanna, þ.e. söluverðmæti umfram skráð nafnverð bréfanna. Sala hlutabréfanna skilar hins vegar mun hærri heildarfjárhæðum í ríkissjóð, en þær koma fram sem fjármagnshreyfingar og skila sér í minni lánsfjárþörf ríkissjóðs og þar með lækkun skulda. Virðulegi forseti. Vegna ranghugmynda þeirra sem ekki hafa kynnt sér frv. en hafa engu að síður lýst áliti sínu á því, vil ég sérstaklega undirstrika það að 1,9 milljarðar kr. koma á tekjuhlið hvort sem litið er á gamla eða nýja grunninn. Með öðrum orðum verður afkoman 1.900 millj. kr. lakari, bæði á gamla og nýja grunninum ef engin sala á sér stað. Samkvæmt frv. er reiknað með að eignir sem eru bókfærðar í ríkisreikningi að upphæð 4,3 milljarðar verði seldar á 6,2 milljarða og meginþorri söluandvirðisins notaður til að grynnka á skuldum ríkisins. Heildarútgjöld á árinu 1998 eru nú áætluð 163 milljarðar kr. á rekstrargrunni og hækka vegna breyttrar framsetningar um 28 milljarða kr. frá eldri greiðslugrunni, mest vegna þess að barnabætur, vaxtabætur og fleiri liðir sem áður voru dregnir frá tekjum, færast nú til gjalda. Heildargreiðslur á árinu nema hins vegar 152,6 milljörðum kr. Skýringin á þessum mun á greiðslum og útgjöldum er í meginatriðum þríþætt. Í fyrsta lagi eru áfallnir vextir tæplega 4 milljörðum hærri en greiddir. Í öðru lagi er áætlað að afskrifaðar skattkröfur nemi tæplega 4 milljörðum og í þriðja lagi nema áunnar lífeyrisskuldbindingar um 2 milljörðum kr. umfram það sem ríkissjóður greiðir til opinberra lífeyrissjóða en sú upphæð fer vaxandi með ári hverju. Að frátöldum áhrifum breyttrar framsetningar og kjarasamninga lækka útgjöldin um 5 milljarða kr. að raungildi frá endurskoðaðri áætlun ársins 1997. Lækkunin skýrist alfarið af umtalsverðri lækkun vaxtagreiðslna milli ára, en að öðru leyti eru útgjöldin nokkurn veginn óbreytt að raungildi. Rekstrargjöld stofnana ríkisins, að frádregnum þjónustutekjum, aukast lítillega á meðan rekstrartilfærslur haldast óbreyttar. Viðhalds- og stofnkostnaður lækkar hins vegar nokkuð en það er æskilegt þegar fjárfesting er mjög mikil í atvinnurekstri. Af einstökum málaflokkum get ég nefnt að útgjöld til heilbrigðis- og tryggingamála aukast nokkuð að raungildi. Hjúkrunarrýmum fjölgar umtalsvert og aðstaða til heilsugæslu batnar verulega. Framlag til málefna fatlaðra hækkar einnig verulega. Sambýlum fjölgar og aðhlynning við einhverfa og geðfatlaða er efld. Áfram er haldið að koma í framkvæmd ákvæðum nýrra laga um framhaldsskóla og unnið er að gerð þjónustusamninga við skóla á framhalds- og háskólastigi. Allt þetta kallar á aukna áherslu á markmiðssetningu og forgangsröðun verkefna. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að treysta stoðir velferðar- og menntamála nú þegar betur horfir í þjóðarbúskapnum. Um mitt þetta ár tók ríkið yfir rekstur vinnumiðlana sem fram til þess hafði verið á verksviði sveitarfélaga. Jafnframt var sú starfsemi Vinnumálastofnunar sem lýtur að aðstoð við einstaklinga í atvinnuleit treyst. Líkt og bætur atvinnuleysistrygginga verður stór hluti þessarar starfsemi fjármagnaður með hlutdeild í tryggingagjaldi. Það er jafnt hagur atvinnurekenda og launþega að starfsemi vinnumiðlunar verði til þess að fækka þeim sem eru á atvinnuleysisskrá. Því skiptir miklu að efla áhrif fulltrúa atvinnulífsins á starfsemi stofnunarinnar. Þrátt fyrir að fjárfesting ríkisins dragist saman í heild, eins og eðlilegt er miðað við ríkjandi efnahagsaðstæður, skal vakin athygli á að útgjöld til Vegagerðarinnar halda áfram að aukast á næsta ári og nema alls ríflega 7,5 milljörðum kr. Að auki verður 1,5 milljörðum kr. varið til framkvæmda við frágang Hvalfjarðarganga. Óhætt er því að fullyrða að aldrei hefur jafnmiklu fjármagni verið varið til vegamála á Íslandi og fyrirhugað er að gera á næsta ári, enda eru greiðar samgöngur forsenda atvinnuuppbyggingar og eðlilegrar byggðaþróunar í landinu. Gangi áform fjárlagafrv. eftir munu skuldir ríkissjóðs lækka, bæði að raungildi og í hlutfalli við landsframleiðslu. Heildarskuldir ríkissjóðs lækka þriðja árið í röð, en þær námu 49% af landsframleiðslu í árslok 1996, og fara í tæplega 46% samkvæmt áætlun í árslok 1997 og verða 42,5% í árslok 1998 samkvæmt frv. Eins og ég gat um fyrr voru á síðasta þingi sett ný lög um fjárreiður ríkisins sem leystu eldri lög um gerð ríkisreiknings og fjárlaga af hólmi. Með þeim var sett heildstæð löggjöf um gerð ríkisreiknings og fjárlaga, framkvæmd fjárlaga og lántökur ríkisins. Breytingarnar koma til framkvæmda vegna fjárlagaársins 1998 og er fjárlagafrv. því sett fram á nýjum grunni. Ég mun nú gera grein fyrir helstu breytingunum sem ný framsetning hefur í för með sér en vísa að öðru leyti til skýringa í frv. sjálfu. Hingað til hafa fjárlög verið sett fram á greiðslugrunni. Ríkisreikningur hefur aftur á móti sýnt skuldbindingar sem til hefur verið stofnað á fjárlagaárinu ásamt greiðsluhreyfingum. Framsetning fjárlaga á greiðslugrunni hefur vissa kosti en einnig nokkrar takmarkanir. Þessi aðferð hentar vel til eftirlits með greiðslum til ríkisaðila og til að sýna skammtímaáhrif ríkisfjármála á efnahagslífið. Stærsti annmarkinn við greiðslugrunninn er sá að tekjur ríkissjóðs eru ekki allar innheimtar um leið og þær eru kræfar og gjöldin eru ekki öll staðgreidd. Með framsetningu fjárlaga á rekstrargrunni koma árleg heildarumsvif ríkissjóðs skýrt fram og mat á langtíma\-áhrifum þeirra verður auðveldara. Fjölmargar ákvarðanir um ríkisfjármál hafa áhrif á ríkissjóð umfram það sem tekur til fjárlagaársins. Þetta á ekki síst við um skuldbindingar ríkisins vegna lífeyrisréttinda starfsmanna þess, vaxtaútgjalda sem safnast upp þó svo greiðsla fari ekki fram fyrr en síðar og skuldbindingar sem felast í samningum. Til þess að nýta kosti hvorrar uppgjörsaðferðar um sig verða fjárlög og ríkisreikningur framvegis sett fram á rekstrargrunni. Einnig verður sýnt sjóðstreymi ársins en það kemst næst því að lýsa framsetningu fjárlaga eins og hún hefur verið til þessa. Ég vil nefna aðra veigamikla breytingu sem lýtur að meðferð heimildarákvæða. Til þessa hefur láns- og útgjaldaheimilda ýmist verið leitað í fjárlögum, lánsfjárlögum eða sérlögum. Framvegis verða allar þessar heimildir ákveðnar í fjárlögum og allar helstu stefnumarkandi ákvarðanir í ríkisfjármálum því teknar samtímis, hvort sem þær snerta lögbundin framlög, rekstur stofnana, fjárfestingu ríkisins, lánsfjármál eða ríkisábyrgðir. Þessi breyting hefur óhjákvæmilega einnig áhrif á störf Alþingis. Hingað til hefur afgreiðsla fjárlaga fallið undir verksvið fjárln., en afgreiðsla lánsfjárlaga undir verksvið efh.- og viðskn. Nú heyrir hvort tveggja undir fjárln. Ég ætla ekki hér að fjalla frekar um breytingar á starfsviðum og verkefnum þingnefnda, en mér er kunnugt um að forsn. hefur rætt það mál. Enn fremur verða verulegar breytingar á ríkisreikningi en honum verður framvegis skipt í nokkra hluta. Í A-hluta eru sýndar fjárreiður ríkisstofnana og heildaryfirlit um fjármál ríkissjóðs. Í B-hluta er yfirlit um fjárreiður fyrirtækja ríkisins og í C-hluta er samsvarandi yfirlit um fjárreiður lánastofnana í ríkiseign. Í D- og E-hluta eru fjárreiður fjármálastofnana og hlutafélaga með meirihlutaeignaraðild ríkisins skýrðar en til þessa hefur ekki verið gerð grein fyrir þessum aðilum í ríkisreikningi. Í fjárlögum verða hins vegar einungis sýndar fjárreiður A-, B- og C-hluta ríkisins, enda eru yfirlit D- og E-hluta ríkisreiknings eingöngu til upplýsingar. Miklar breytingar verða á flokkun og framsetningu ríkissjóðstekna. Breytingarnar leiða til þess að tekjuhliðin hækkar um rúmlega 18 milljarða kr. miðað við sjóðshreyfingar, en 26 milljarða miðað við rekstrargrunn. Þær eru í megindráttum þrenns konar. Í fyrsta lagi verða ýmsar greiðslur, sem áður voru færðar til lækkunar á tekjuskatti einstaklinga nú gjaldfærðar. Þar vega þyngst barna- og vaxtabætur, tæplega 8,5 milljarðar kr., og sóknar- og kirkjugarðsgjöld, um 1,7 milljarðar. Önnur stór breyting er að ýmsir tekjustofnar, sem áður voru færðir sem sértekjur einstakra stofnana og dregnir frá útgjöldum, færast yfir á tekjuhlið fjárlaga. Þessir liðir nema samanlagt rúmlega 8 milljörðum kr. Loks má nefna að afskrifaðar skattskuldir, sem áður voru dregnar frá tekjum, verða nú gjaldfærðar, en þær eru áætlaðar um 4 milljarðar kr. Með nýrri framsetningu fjárlagafrv. verða verulegar breytingar á gjaldahlið frv. Samanburður við fyrri ár getur því orðið nokkuð flókinn. Allar fjárhæðir eru settar fram á rekstrargrunni og eiga að ná til allra fjárskuldbindinga sem ríkissjóður áformar að stofna til á fjárlagaárinu. Í því sambandi má nefna áfallnar lífeyrisskuldbindingar og vaxtagjöld sem ekki koma til greiðslu á næsta ári. Jafnframt eru birtar með svipuðum hætti og áður áætlaðar greiðslu- eða sjóðshreyfingar á árinu. Vegna endurskilgreininga á ríkistekjum færast nú ýmsar sértekjur stofnana, sem til þessa hafa komið til frádráttar á gjaldahlið sem ríkissjóðstekjur. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera grein fyrir lánsfjáröflun ríkissjóðs. Á næsta ári verður mikil breyting á umsvifum ríkissjóðs á lánsfjármörkuðum. Ríkissjóður mun í fyrsta skipti í mörg ár taka minna að láni en hann endurgreiðir af eldri lánum, eða sem nemur allt að 5 milljörðum kr. Þá er áætlað að heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs nemi alls 12,5 milljörðum kr. á árinu 1998. Áætlun fyrir yfirstandandi ár gerir ráð fyrir að heildarlánsfjárþörfin sé 21,9 milljarðar kr. Hrein lánsfjárþörf ríkisins dregst því saman um 8,1 milljarð kr. milli ára. Þessi niðurstaða skiptir miklu máli fyrir fjármagnsmarkaðinn og má gera ráð fyrir að hún sé líkleg til að hafa áhrif á vexti. Það sem hefur einkennt lánsfjármarkaðinn á þessu ári er mikið framboð lánsfjár. Þar við bætist aukið innstreymi gjaldeyris á árinu vegna fjárfestingar í stóriðju ásamt erlendum lántökum útflutnings- og þjónustufyrirtækja. Þá hefur vaxtamunur á innlendum og erlendum fjármagnsmörkuðum án efa ýtt undir erlenda lántöku. Aukið peningamagn í umferð hefur m.a. leitt til mikillar eftirspurnar eftir ríkisvíxlum og öðrum verðbréfum ríkissjóðs. Innlend lánsfjáröflun á árinu hefur því gengið vel og vextir á flestum ríkisverðbréfum hafa lækkað, einkum á lengri skuldbindingum. Með peningamálaaðgerðum hefur Seðlabankinn aftur á móti beitt sér fyrir því að vextir á ríkisvíxlum og öðrum skammtímakröfum hafa ekki lækkað meira en orðið er og er það gert til að draga úr eftirspurn og þenslu. Ríkissjóður hefur stutt við aðgerðir Seðlabankans með því að endurgreiða erlend lán. Þannig er nú gert ráð fyrir að lánsfjárþörf ríkissjóðs á þessu ári verði að fullu mætt með innlendum lántökum og erlend lán greidd niður um 7,6 milljarða kr. Ýmsar breytingar hafa orðið á innlenda fjármagnsmarkaðnum sem að hluta til má rekja til bættrar efnahagsstjórnunar og betri afkomu ríkissjóðs, en ekki má heldur gleyma að fjmrn. hefur lagt sig fram í að bæta markaðinn. Í þessu sambandi má nefna bætta skuldstýringu ríkissjóðs. Innköllun tiltekinna spariskírteinaflokka á þessu og síðasta ári var liður í því. Markmiðið er að fækka útistandandi flokkum ríkisverðbréfa og stækka þá, en með því má bæta vaxtamyndun á eftirmarkaði og styrkja markaðsstöðu spariskírteina. Í kjölfarið hafa vextir spariskírteina lækkað. Þá ákvað ég í ágúst sl. að gerð skyldi tilraun með uppkaup á ríkisverðbréfum sem eiga innan við ár í gjalddaga. Markmiðið með tilrauninni er að jafna álag sem stundum verður á fjármagnsmarkaðinn þegar kemur að gjalddögum stórra ríkisverðbréfaflokka. Ákveðið var að endurkaupa bréf fyrir samtals 800 millj. kr. á þessu ári. Önnur mál sem hafa áhrif til frekari framvindu á fjármagnsmarkaði er að á vegum fjmrn. er verið að endurskoða núverandi fyrirkomulag á sölu ríkisverðbréfa. Gert er ráð fyrir að niðurstaða liggi fyrir í lok þessa árs. Á vegum félmrn. hefur verið unnið að því að viðskiptabankar tengist betur húsbréfakerfinu, m.a. að þeir annist og beri ábyrgð á greiðslumati vegna útgáfu húsbréfa. Þá skal þess getið að hinn 1. maí s.l. var Þjónustumiðstöð ríkisverðbréfa lögð niður. Við það hætti Lánasýsla ríkisins öllum eftirmarkaðsviðskiptum með ríkisverðbréf og beinni þátttöku í útboðum ríkisins. Á næstu dögum mun ég leggja fram frv. um ríkisábyrgðir þar sem sett eru mjög ströng skilyrði fyrir veitingu ríkis\-ábyrgða. Skerðingarákvæði eru nú í fjárlagafrv. og er þau að finna í séryfirliti nr. 3. Þar er listi yfir markaðar tekjur og lögbundin framlög. Heildartekjur og lögbundin framlög verða á næsta ári 37,5 milljarðar kr. Hins vegar er gert ráð fyrir að greiðslur úr ríkissjóði verði 35,9 milljarðar kr. sem þýðir að 1,6 milljarðar sitja eftir í ríkissjóði samkvæmt skerðingarákvæðum í 6. gr. frv. Slík ,,þrátt-fyrir``-ákvæði var áður að finna í lánsfjárlögum eða sérstökum bandormi. Ekki er ástæða til að fjölyrða um þessi ákvæði enda er þeim lýst ítaralega í frv. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja að nokkrum mikilvægum atriðum sem öðrum fremur hafa einkennt stefnuna í ríkisfjármálum að undanförnu. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá miðju ári 1995 var boðuð endurskoðun á ýmsum veigamiklum þáttum skattkerfisins með það að markmiði að lækka tekjuskatt einstaklinga og draga úr jaðaráhrifum ýmissa bótagreiðslna. Í kjölfar þessarar yfirlýsingar skipaði ég sérstaka nefnd, jaðarskattanefndina svokölluðu, til að undirbúa þetta mál. Í nefndinni sátu fulltrúar aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar, auk embættismanna. Nefndin ræddi ýmsar leiðir til að draga úr jaðaráhrifum skatta- og bótakerfisins sem koma fram í greinargerð nefndarinnar, en hún hefur nú lokið störfum. Greinargerðin hefur verið lögð fram sem skýrsla á hinu háa Alþingi. Í beinum tengslum við undirbúningsstarf nefndarinnar og gerð kjarasamninga lögfesti Alþingi sl. vor umtalsverða lækkun tekjuskatts einstaklinga. Samkvæmt því lækkar tekjuskattur einstaklinga um 4 prósentustig á tæplega tveggja ára tímabili. Fyrsti áfangi, 1,1 prósentustiga lækkun, kom strax til framkvæmda á þessu ári. Um næstu áramót lækkar skatthlutfallið um 1,9 stig í viðbót og loks um 1 stig í ársbyrjun 1999. Í frv. er gert ráð fyrir að sveitarfélögin leggi 500 millj. kr. af mörkum til skattalækkunarinnar í samræmi við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sl. vor. Auk lækkunar á skatthlutfallinu var lögfest að skattleysismörk skyldu hækka um 2,5% á ári næstu þrjú ár. Loks kemur til framkvæmda á næsta ári breyting á barnabótakerfinu þar sem skerðingarhlutföll verða lækkuð með það fyrir augum að draga úr jaðaráhrifum barnabóta. Með þessum ákvörðunum hafa verið stigin veigamikil skref í átt til þess að lækka jaðarskatta hér á landi. Þetta kemur í kjölfar fyrri ákvörðunar um að undanþiggja lífeyrisiðgjöld launþega skattlagningu, sem kom til framkvæmda á árunum 1995 og 1996, en sú ákvörðun jafngilti 1,5--1,7 prósentustiga lækkun tekjuskatts. Fyrsta skref í átt til þess að draga úr jaðaráhrifum barnabótakerfisins var hins vegar stigið þegar á árinu 1996. Til viðbótar þessum ákvörðunum ákvað ríkisstjórnin síðastliðið vor breytingar á bótum almannatrygginga sem draga verulega úr jaðaráhrifum almannatryggingakerfisins, meðal annars varðandi uppbót á lífeyri vegna lyfjakostnaðar og niðurfellingu á afnotagjaldi Ríkisútvarpsins. Jafnframt hefur ríkisstjórnin ákveðið umtalsverða hækkun á bótum almannatrygginga, sem nemur um 13% frá ársbyrjun 1997 til ársbyrjunar 1998. Með þessari ákvörðun er lífeyrisþegum tryggð veruleg kaupmáttaraukning tryggingabóta, eða sem nemur 10--11% á þessu tímabili og kemur það best þeim sem lakast eru settir. Þá er einnig ástæða til að vekja athygli á því að stjórnvöld hafa nýverið ákveðið að draga úr jaðaráhrifum í námslánakerfinu með lagabreytingu sem lækkar endurgreiðsluhlutfall lána úr 7% sem áformað var í lögunum í 4,75%. Af þessu sést, virðulegi forseti, að stjórnvöld hafa ekki setið auðum höndum hvað varðar lækkun jaðarskatta eins og ýmsir hafa gefið í skyn. Þvert á móti hefur ríkisstjórnin ákveðið og Alþingi lögfest breytingar á sköttum og félagslegri aðstoð í bótakerfinu sem fela í sér stór skref í átt til þess að lækka jaðarskatta heimilanna og draga úr neikvæðum áhrifum tekjutengingar. Þessar aðgerðir hafa þegar leitt til umtalsverðrar kaupmáttaraukningar heimilanna og enn frekari aukningar er að vænta á næstu árum þeirra vegna. Á undanförnum árum hefur verið unnið að breyttum rekstrarháttum hjá ríkinu, meðal annars með sölu ríkisfyrirtækja, auknum útboðum verkefna, sameiningu ríkisstofnana, sérstökum þjónustusamningum milli stofnana og ráðuneyta og aukinni ábyrgð stjórnenda. Meginreglan á að vera sú að ríkið annist aðeins þau verkefni sem ekki er hægt að fela öðrum. Enn fremur er mikilvægt að jafna aðstöðumun þar sem ríkið stundar atvinnurekstur í samkeppni við einkaaðila og gera arðsemiskröfur til ríkisfyrirtækja. Einn liður í þessum breytingum snýr að sjálfri fjárlagagerðinni, en undanfarin ár hefur verið unnið að því að styrkja hana. Mikilvægt er að halda áfram svokallaðri rammafjárlagagerð en skoða jafnframt hvort ástæða sé til að breyta fjárlagaferlinu, tímasetningum o.fl. Í þessu samhengi er fróðlegt að horfa til þeirra breytinga sem Svíar hafa gert á fjárlagagerðinni en hún var rækilega tekin í gegn fyrir skömmu. Markmið breytinganna þar var í senn að ýta undir langtímahugsun, auka heildaryfirsýn við ákvarðanir og efla aðhald og eftirlit með útgjöldum. Grunnur fjárlagagerðarinnar eru heildarrammar til þriggja ára í senn og rammar fyrir einstaka málaflokka fyrir fjárlagaárið. Jafnframt eru allar helstu ákvarðanir stjórnvalda teknar mun fyrr en áður. Þessar breytingar gefa ríkisstjórninni betri möguleika á að framfylgja stefnu sinni í ríkisfjármálum. Í þessu sambandi er ástæða til að benda á að hér á landi tíðkast að Alþingi samþykki framkvæmdáætlanir, t.d. í samgöngumálum, til nokkurra ára án þess að fyrir liggi útgjaldastefna, sem m.a. byggir á efnahagsástandi á hverjum tíma. Þetta birtist t.d. í því að oft þarf að skera niður framkvæmdaáætlanir og er þá oft talað um niðurskurð jafnvel þótt framlag til viðkomandi málaflokka hafi aldrei verið meira. Ég tel þessar breytingar í Svíþjóð allrar athygli verðar og vel þess virði að skoða þær nánar og sjá hvort við getum ekki lært eitthvað í þessum efnum. Í kjarasamningum við ríkisstarfsmenn á þessu ári hefur verið lagður grunnur að nýju launakerfi. Hugsunin að baki því er að draga úr miðstýringu launaákvarðana og færa vald og ábyrgð á starfsmannamálum til forstöðumanna stofnana og fyrirtækja ríkisins. Jafnframt gefur nýtt launakerfi aukna möguleika á að starfsmenn fái laun í samræmi við hæfni og ábyrgð. Enn fremur er stefnt að því að auka hlut dagvinnulauna í heildarlaunum, fækka starfsaldursþrepum og minnka vægi sjálfvirkra launatilfærslna. Hið nýja launakerfi er í takt við þær breytingar í ríkisrekstri sem ég hef beitt mér fyrir á undanförnum árum sem hafa meðal annars miðað að því að auka valddreifingu. Þá vil ég, virðulegi forseti, geta þess að í kjarasamningum ríkisins á undanförnum árum hafa laun svokallaðra kvennastétta hækkað umfram laun annarra. Auk lögbundinna jafnréttisáætlana hefur verið unnið að því að styrkja stöðu kvenna í störfum hjá ríkinu, m.a. með því að upplýsa stjórnendur um hvernig megi breyta viðhorfum sem hafa haldið við launamun kynjanna. Ríkisstjórnin hefur einnig samþykkt að feður í röðum ríkisstarfsmanna geti sótt um sérstakt tveggja vikna fæðingarorlof en með því er enn frekar ýtt undir viðhorfsbreytingar um hlutverk kynjanna. Þannig hefur ríkisstjórnin aukið áherslu á jafnréttismálum. Stöðugleiki í efnahagslífinu hefur skapað skilyrði til að horfa lengra fram á veginn og undirbúa fyrirsjáanlegar breytingar á högum þjóðarinnar, einkum vegna breyttrar aldurssamsetningar. Ríkisstjórnin hefur að undanförnu unnið að endurskoðun lífeyrismála til að treysta grundvöllinn enn frekar og auka fjölbreytni langtímasparnaðar. Þannig er lagður grunnur að því að tekjur fólks á starfsævinni dugi til framfærslu til æviloka. Hlutverk almannatrygginga í framtíðinni á fyrst og fremst að vera að aðstoða þá sem verst eru settir, t.d. vegna skertrar starfsorku og eiga ekki kost á öðrum tekjum. Í upphafi þessa áratugar gengu Íslendingar eins og margar aðrar þjóðir í gegnum efnahagserfiðleika og tímabil stöðnunar. Við þessum aðstæðum var m.a. brugðist með því að treysta stoðir atvinnulífsins og freista þess að verja lífskjör almennings. Viðurkennt var að öflugt atvinnulíf, fjölgun starfa og aukin verðmætasköpun væri forsenda velferðarkerfis hverrar þjóðar. Hluta af auknum þjóðartekjum bæri að verja til velferðarmála en jafnframt væri mikilvægt að draga úr vaxtabyrði ríkisins og greiða niður skuldir. Því hefur verið haldið fram að aðgerðir til að treysta stöðu ríkissjóðs hafi leitt til aukins samdráttar í efnahagslífinu og aukið tekjumun í þjóðfélaginu. Þetta er sem betur fer ekki rétt eins og nýleg norræn skýrsla staðfestir. Til viðbótar má benda á að hvergi í heiminum er jafnari tekjudreifing en einmitt á Íslandi. Íslenska þjóðin er tiltölulega ung í samanburði við aðrar þjóðir. Þetta skýrir m.a. hvers vegna okkur hefur tekist að byggja upp og viðhalda velferðarkerfi sem er meðal þeirra bestu í heimi. Breytt aldurssamsetning þjóðarinnar mun væntanlega leiða til þess að einungis þrír Íslendingar á vinnufærum aldri verða á bak við hvern aldraðan árið 2030 en í dag eru 5--6 manns á vinnufærum aldri á bak við hvern 65 ára og eldri en miðað er við þann aldur í þessum útreikningum. Til að undirbúa okkur undir þessar breytingar þarf að efla langtímasparnað í efnahagslífinu og samræma lífeyrissjóða- og lífeyrisbótakerfi hins opinbera. Auðvelda verður þeirri kynslóð sem er nú á vinnumarkaði að spara og leggja til hliðar, m.a. í lífeyrissjóði, til þess að hún geti sjálf staðið undir stærri hluta velferðarútgjalda framtíðarinnar. Vaxandi hlutverk lífeyrissjóðanna fyrir sífellt fleiri lífeyrisþega er nauðsynleg forsenda þess að framlög almannatryggingakerfisins gagnist fyrst og fremst þeim sem verst eru settir. Fyrst og síðast skiptir þó máli að greiða niður skuldir ríkisins til að lækka vaxtagreiðslur og koma í veg fyrir aukna skattbyrði í framtíðinni. Stefnt er að því að setja ný lög um starfsemi lífeyrissjóða á þessu þingi í samræmi við þá málamiðlun sem kom fram í meirihlutaáliti efh.- og viðskn. í vor. Nefnd, sem vinnur að málinu, mun væntanlega skila niðurstöðum síðar í mánuðinum. Í kjölfar nýrra laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sem tóku gildi í upphafi þessa árs, munu lífeyrismál opinberra starfsmanna smám saman komast í viðunandi horf. Nokkrir almennir lífeyrissjóðir hafa einnig verið að auka réttindi félagsmanna sinna vegna góðrar afkomu að undanförnu. Öflugir lífeyrissjóðir stuðla að langtímasparnaði og opna möguleika á breyttum áherslum í almannatryggingakerfinu. Lífeyristryggingar hins opinbera eiga fyrst og fremst að vera eins konar öryggisnet fyrir þá sem búa við skerta starfsorku eða hafa af einhverjum ástæðum misst fótanna og fá ekki úrlausn annars staðar. Öll viljum við að á Íslandi verði áfram velferðarþjóðfélag. Til þess að svo geti orðið þarf að myndast sátt milli kynslóða um að þróa velferðarkerfið hægt og rólega og án byltingarkenndra breytinga. Á næstu áratugum þarf að ná því marki að tekjur á starfsævinni dugi að mestu fyrir lífeyri til æviloka. Með því að læra af reynslu annarra þjóða og bregðast rétt við tryggjum við varanlega velferð hér á landi. Á undanförnum árum hefur ýmsum veigamiklum þáttum skattkerfisins verið breytt. Svipað hefur verið upp á teningnum hjá öðrum þjóðum. Þróunin, bæði hér á landi og á alþjóðavettvangi, getur kallað á enn frekari breytingar á sviði skattamála. Því er full ástæða til þess að skoða hver staða skattkerfisins er í samanburði við það sem er í helstu viðskiptalöndum okkar. Af þessu tilefni hef ég sett á laggirnar vinnuhóp til að meta stöðu íslenska skattkerfisins og reifa hugmyndir um hugsanlegar breytingar m.a. með tilliti til þróunar skattkerfa í öðrum löndum. Þær hugmyndir verða kynntar, m.a. aðilum vinnumarkaðarins, á síðari stigum áður en endanleg stefna verður mörkuð á Alþingi. Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni sé ég ástæðu til að fjalla sérstaklega um meðferð lífeyrisskuldbindinga í uppgjöri ríkissjóðs. Í því sambandi er rétt að minna hv. alþingismenn á að á undanförnum árum hefur verið gerð skýr grein fyrir meðferð þeirra í skýringum með ríkisreikningi. Í ríkisreikningi fyrir árið 1996 er fjallað um reikningsskilaaðferðir en þar segir m.a. --- og ég bið nú suma hv. þm. sem hafa farið rangt með og virðast ekki kunna skil á bókhaldi eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson að hlusta á en þar segir m.a. og það er orðrétt, með leyfi forseta af því að ég hygg að þetta hafi farið fram hjá hv. þm. og nokkrum öðrum: ,,Áhrif almennra verðbreytinga eru ekki sýnd í rekstrarreikningi A-hluta ríkissjóðs. Þess í stað eru breytingar á stöðu efnahagsliða vegna gengismunar og verðbóta færðar á höfuðstólsreikning um endurmat, sbr. ákvæði 35 gr. laganna. Verðtryggð og gengisbundin veitt og tekin lán eru uppfærð miðað við skráð gengi gjaldmiðla 31. desember 1996 og vísitölur janúarmánaðar 1997.`` Þetta er lesið orðrétt úr ríkisreikningnum. Þar segir einnig orðrétt: ,,Í ríkisreikningi miðast færsla lífeyrisskuldbindinga ríkissjóðs við áfallnar skuldbindingar þar sem nýjar skuldbindingar færast um rekstrarreikning og launabreytingar um endurmatsreikning.`` Hjá ríkissjóði færast vextir því beint á rekstrarreikning og allar matsbreytingar eigna og skulda á endurmatsreikning. Í þessu samhengi skal minnt á að hjá ríkissjóði er aðeins hluti eigna (þ.e. peningalegar eignir en ekki samgöngumannvirki eða fasteignir) færðar í efnahagsreikningi en skuldir eru að fullu taldar. Hjá fyrirtækjum úti í bæ eru vextir og allar matsbreytingar eigna og skulda færðar um rekstrarreikning en með verðbreytingafærslu eru áhrif verðlagsbreytinga tekin út aftur og færð á endurmatsreikning. Þetta veit ég að þeir sem einhvern tíma hafa komið nálægt bókhaldi fyrirtækis skilja og eiga að vita. Markmiðið með reikningsskilum beggja aðila er því hið sama, þ.e. að sýna raunbreytingar fjármunatekna og gjalda í gegnum rekstrarreikninginn. Reikningsskilaaðferðir gefa svipaðar niðurstöður, þessi og sú sem notuð er hjá fyrirtækjum. Það er því að sjálfsögðu rangt sem haldið hefur verið fram, m.a. af minni hlutanum í fjárln., að gjöld ríkissjóðs séu vantalin í fjárlagafrv. um 7 milljarða króna. Þvert á móti er þessi regla í fullu samræmi við reikningsskilavenjur og ég er í rauninni undrandi á því að stjórnarandstaðan skuli halda öðru fram. Hefði hún kynnt sér málið í skjölum á Alþingi og umræðum sem hafa farið fram og niðurstöður umræðunnar á Alþingi þá hefði hún ekki fallið í þá gryfju sem hún féll í gær og sýndi alþjóð á blaðamannafundi. Virðulegi forseti. Ég hygg að allir hljóti að geta orðið sammála um að mikill árangur hefur náðst í efnahagsmálum hér á landi að undanförnu. Hagvöxtur er með því mesta sem þekkist. Atvinnuleysi er minna en í nágrannalöndunum og skortur er á vinnuafli í nokkrum greinum. Verðbólga er einnig með minnsta móti. Þessi árangur hefur skilað sér í ört batnandi lífskjörum heimilanna eins og sést best á því að kaupmáttur ráðstöfunartekna er talinn munu aukast um meira en 20% frá árinu 1995 til ársins 2000. Þessi árangur er mikilsverður, ekki aðeins á íslenskan mælikvarða heldur einnig í samanburði við aðrar þjóðir. Þá má einnig nefna að Ísland hefur eitt fárra Evrópuríkja að undanförnu uppfyllt öll almenn skilyrði Maastricht-sáttmálans hvort sem litið er til afkomu og skuldastöðu ríkisins eða verðbólgu og vaxta en Maastricht-sáttmálinn hefur verið notaður á undanförnum árum sem eins konar mælikvarði fyrir þær þjóðir sem keppast við að sýna góða hagstjórn heima fyrir. Þetta hefur einnig orðið til þess að bandarísku matsfyrirtækin Moody's og Standard & Poor hafa hækkað lánshæfismat íslenska ríkisins að undanförnu með tilvísun til þess árangurs sem traust og ábyrg hagstjórn hér á landi undanfarin ár hefur skilað. Þá hefur efnahagsstefnan stuðlað að bættri samkeppnisstöðu atvinnulífsins eins og fram kemur í alþjóðlegum samanburði og er Ísland nú mun framar í röðinni en fyrir 5--10 árum. Þótt árangurinn í efnahagsmálum sé mikill er ástæða til að hafa hugfast að hann kom ekki til af sjálfu sér. Íslensk hagsaga geymir því miður mörg dæmi um lausatök í efnahagsmálum, einkum þegar vel árar. Til að varðveita árangurinn og tryggja varanlega velferð þarf framtíðarsýn og langtímahugsun því að aðgerðir okkar eða aðgerðarleysi hefur afgerandi þýðingu fyrir velferð komandi kynslóða. Forsenda þess er traust staða í ríkisfjármálum sem miðar að því að greiða niður skuldir á næstu árum. Þannig er best stuðlað að ráðdeild og fyrirhyggju en það er markmið þessa frv. Herra forseti. Ég leyfi mér að svo mæltu að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln.

Herra forseti. Við fyrstu yfirferð yfir frv. til fjárlaga eru menn að vonum býsna uppteknir af þeim nýja búningi sem það er nú íklætt í samræmi við ný lög um fjárreiður ríkisins. Við höfum eðlilega verið full eftirvæntingar að sjá útkomuna eftir allan aðdragandann og undirbúning þeirra laga. Ég get sagt með góðri samvisku að mér finnst að mörgu leyti að hér hafi tekist vel til. Þessi breytta uppsetning á að gefa betri heildarsýn yfir öll fjármál ríkisins. Við eigum að fá yfirsýn yfir öll tekjutilefni og allar skuldbindingar en ekki bara inn- og útstreymi þegar það á sér stað og við fáum miklu skýrari mynd af lánsfjárþörf og þeim lagabreytingum sem eru taldar nauðsynlegar vegna afgreiðslu fjárlaganna. Umfangið virðist allt miklu meira enda koma nú inn í fjárlögin allmargir liðir sem við höfum svo sem vitað af, flestum a.m.k., en hafa ýmist verið færðir til lækkunar á tekjuliðum eða þá færðir á liði í B-hluta fjárlaga eða jafnvel ekki færðir og þarna getur verið um miklar breytingar að ræða. Allt á þetta að geta gefið skýrari heildarmynd þegar við höfum áttað okkur til fulls á smáatriðunum. Það tekur vissulega tíma sinn. Efalaust eiga ýmis umdeilanleg atriði eftir að skjóta upp kollinum þegar farið verður betur ofan í saumana á þessum nýja búningi. Við sem skipum minni hluta fjárl. höfum þegar bent á tvö slík atriði, tvær færslur sem eru undanskildar á gjaldahlið og þetta eru liðir upp á heila 7 milljarða en inn á þetta kom hæstv. fjmrh. áðan og taldi okkur hafa sýnt mikið skilningsleysi við skoðun málsins. Hér er annars vegar um að ræða 255 millj. kr. vegna hafnarframkvæmda sem eru unnar nú í ár en ætlunin að greiða síðar samkvæmt hafnaáætlun. Þessi upphæð er að vísu færð undir liðnum Viðskiptahreyfingar en í raun ekki tekin til færslu í fjárlögum vegna þess að lögin um fjárreiður segja að færa skuli allar skuldbindingar þegar stofnað er til þeirra og verður þá ekki annað séð en þessi fjárhæð verði í rauninni aldrei færð inn í fjárlög þar sem þegar hafði verið stofnað til þessara skuldbindinga áður en lögin um fjárreiður ríkisins koma til framkvæmda. Í öðru lagi kemur fram á bls. 389 í greinargerð frv. að 6,7 milljarðar kr. vegna launa- og verðbreytinga á eldri skuldbindingum vegna áunninna lífeyrisréttinda verða færðir til skuldar á endurmatsreikningi en koma ekki beint fram í fjárlögum og munu aldrei koma fram í fjárlögum. Sem sagt, 7 milljarðar kr. á þessum tveimur liðum sem koma ekki fram í fjárlagaliðunum og verða aldrei færðir sem upphæðir á fjárlögum þrátt fyrir allar yfirlýsingar um að allar skuldbindingar eigi að koma þar fram. Ég gagnrýni ekki í sjálfu sér þennan færslumáta. Ég tel hann í raun í samræmi við lög og reglur eins og hæstv. ráðherra fjallaði áðan um, lög og reglur hvernig með slíkt skuli fara. Þarna er svo sannarlega um skuldbindingar að ræða sem að sjálfsögðu skipta máli fyrir allt heila dæmið og hefði verið rétt að benda skýrar á en gert er. Það er ekki gert og jafnvel er hægt að segja að þetta sé falið í greinargerðinni og það vekur ákveðna tortryggni. Hver veit nema eitthvað fleira af þessu tagi eigi eftir að koma í ljós við nánari yfirferð því að það er auðvitað enginn leikur er að fara í gegnum þetta stóra dæmi. Það er miklu stærra og umfangsmeira en svo að maður átti sig á öllum þáttum þess á örfáum dögum. Verst er hversu erfitt er að bera alla þætti þess saman við fjárlög ársins í ár og fyrri fjárlög og við hljótum að minna á eindregnar óskir fjölmargra þingmanna um samanburðarhæfni --- mér þætti nú vænt um ef hæstv. fjmrh. mætti vera að því að hlusta á mál mitt --- eindregnar óskir fjölda þingmanna komu fram um samanburðarhæfni, þ.e. að gildandi fjárlög yrðu sett fram til viðmiðunar á skýran hátt. Það hefur ekki verið gert og það auðveldar sannarlega ekki yfirferð yfir fjárlagafrv. En við hljótum að bera saman allar forsendur og allar tölur fjárlagafrv. við gildandi fjárlög og velta fyrir okkur forsendum, hvort þær standist og hvernig sú stefna sem frv. byggir á er í raun. Við afgreiðslu núverandi fjárlaga bentum við, sem skipum minni hluta fjárln., ítrekað á að bæði tekju- og gjaldahlið þeirra laga væru stórlega vanáætlaðar, forsendur væru rangar að hluta til og kröfur óraunhæfar. Mat okkar var, svo að ég rifji það aðeins upp, að varlega áætlað munaði 1--2 milljörðum á tekjuhliðinni og öðru eins á gjaldahlið fjárlaganna. Nú hefur komið í ljós að við vorum í rauninni afar varkár í fullyrðingum okkar því að tekjuaukinn er ekki 1,5--2 milljarðar, eins og við bjuggumst við, heldur virðist hann ætla að verða 4,7 milljarðar og munar nú um minna. Gjöldin aukast hins vegar um 6 milljarða en þó er réttara eða sambærilegra að tala um rúma 2 milljarða vegna þess að um 4 milljarðar eru vegna sérstakrar innköllunar spariskírteina og hvað sem segja má um þá ákvörðun, sem ég tel raunar hafa verið rétta, var óhugsandi að sjá hana fyrir varðandi afgreiðslu fjárlaga. Viðvaranir okkar og fullyrðingar standast því fyllilega því að bæði tekjuhliðin og gjaldahliðin voru stórlega vanáætlaðar við afgreiðslu fjárlaga ársins í ár. Aukningu útgjalda í ár má fyrst og fremst rekja til óraunhæfra fjárveitinga til heilbrigðismála, til sjúkratrygginga og til stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík. Ástæðan er eins og við vöruðum eindregið við að enn eina ferðina hafa áætlanir ekki staðist eða kröfur um sparnað og niðurskurð og ætli ástæðan sé ekki einfaldlega sú að sparnaðarleiðin er orðin ansi erfið og matarholurnar eru hreinlega engar eftir. En menn halda áfram að klappa steininn og hyggjast enn skera niður og það veldur svo sannarlega áhyggjum. Við eigum eftir býsna mikla yfirferð og upplýsingaleit áður en fullyrða má um niðurstöðu dæmisins á næsta ári. Kannski er rétt að koma hér að því að hluti teknanna er fenginn með sölu eigna sem eiga að skila tæplega 2 milljarða kr. hagnaði en salan er í heild sinni talin skila 6,3 milljörðum. Ég gagnrýni út af fyrir sig ekki hvernig þetta er fært en það eru 6,3 milljarðar sem menn búast við að fá inn. Ég hlýt að minna á að þetta eru tekjur sem fást aðeins einu sinni og það er mjög brýnt að þær tekjur verði notaðar til þess að lækka skuldir en ekki til neins annars. Slíkra tekna er aðeins aflað einu sinni. Raunar ætti að vera mun auðveldara en oft áður að spá um þróun mála. Færri óvissuþættir eru í heildarmyndinni. Búið er að semja við marga hópa launafólks, ekki alla en marga, og samningar eru yfirleitt til lengri tíma þannig að menn vita nokkurn veginn um launaþróunina. Sama má segja um atvinnumálin. Núna eru ekki margir óvissuþættir þótt t.d. sé aldrei hægt að vera viss um hvernig veiðist. Þar eru þó horfur góðar í sumum greinum. Seiðatalning á þessu ári gefur góðar vonir og þorskurinn er enn að styrkjast en það er spurning hvort menn eru ekki of bjartsýnir á annað, t.d. rækjuna. Á flestum sviðum atvinnulífsins eru allgóðar horfur. Það má alveg tala um uppsveiflu. Jafnvel loðdýrarækt og fiskeldi gefa góða raun um þessar mundir eftir ótrúlega erfiðleika fyrri ára og má kannski að mestu rekja til þess þjóðareinkennis eða þjóðarlösts okkar Íslendinga að demba okkur fyrirvaralítið út í hlutina, undirbyggja ekki nógu vel, byggja ekki nægilega á rannsóknum og traustum undirbúningi, markaðsleit og vel grunduðum fjárfestingum fyrir utan það að ef eitthvað nýtt rekur á fjörur ætla helst allir að græða á því. Nýlegar upplýsingar um stórauknar tekjur af ferðaþjónustu á þessu ári sýna okkur enn einu sinni mikilvægi þeirrar greinar sem menn reiknuðu tæpast með fyrir hálfum öðrum áratug og litu nánast á sem tómstundagaman fárra manna. Sú grein á enn eftir að bæta um betur, trúi ég, og færa okkur enn meiri tekjur og svona mætti áfram telja. Það er meiri bjartsýni, meira þor og dugur í atvinnulífinu og með sanni er hægt að tala um góðæri. Vissulega eru nokkrar blikur á lofti sem gætu haft áhrif á þessa mynd. Menn hafa vissar áhyggjur af auknum viðskiptahalla en sá halli stafar fyrst og fremst af þeim miklu fjárfestingum sem eru í gangi og víst er að aukinn kaupmáttur skilar sér í aukinni neyslu sem aftur þýðir auknar tekjur í ríkiskassann. En það er þetta með kaupmáttinn. Mikið er talað um aukinn kaupmátt og ráðamenn stæra sig mjög af því og segja að aukinn kaupmáttur almennings sýni það og sanni að góðærið skili sér til fólksins. En er það nú svo? Jú, aukinn kaupmáttur skilar sér til sumra en ekki allra. Hann skilar sér til hinna betur settu, til vel stæðra manna á miðjum aldri í góðri stöðu, heilbrigðra og að öllu leyti með góðar aðstæður. Sú stefna sem fylgt hefur verið á undanförnum árum hefur í rauninni gerbreytt þjóðfélaginu og skilur æ meira á milli hinna vel megandi og þeirra sem minna hafa. Þetta hefur verið að gerast undanfarinn áratug með vaxandi þunga og er í rauninni skelfileg þróun sem hófst að mínu mati af krafti fyrir einum áratug þegar tekinn var upp skattur á matvæli. Ráðandi öfl eru að breyta samfélagi okkar úr samfélagi velferðar og samhjálpar í samfélag einstaklingshyggju og peningahyggju og það er hörmuleg og hættuleg þróun. Aukinn kaupmáttur kann að vera staðreynd sem menn rökstyðja með útreikningum á blaði en þeir finna ekki fyrir auknum kaupmætti sem eru á meðallaunum og lægstu laununum, hafa börn á framfæri, þurfa mikið að nýta sér þjónustu í heilbrigðiskerfinu, þurfa að greiða kostnað við skólagöngu barna sinna, kostnað sem hefur farið sívaxandi og svona mætti áfram telja. Þjónustugjöld, síaukinn kostnaður almennings vegna heilbrigðisþjónustu, skólagjöld og annar kostnaður er ekki tekinn inn í útreikning kaupmáttar og því megum við ekki gleyma. Það er holur hljómur í því þegar verið er að tíunda hækkun lífeyris og bóta sem hefur verið klipið af jafnt og þétt árum saman. Skárra væri það ef þetta hækkaði ekki einhverja ögn í þessu svokallaða góðæri en til þess þurfti reyndar mikla baráttu. Grunnlífeyrir aldraðra er nú t.d. aðeins helmingur þess sem hann ætti að vera ef hann væri sambærilegur við það sem var fyrir 20 árum og á sama tíma hefur kostnaður þessa hóps verið að aukast. Annað dæmi er auðvitað persónufrádrátturinn sem var áhersluatriði allra flokka fyrir kosningarnar fyrir sex árum, 1991, þegar öllum fannst það brýnast að hækka skattleysismörkin vegna þess að upphæð persónufrádráttar var kippt úr sambandi við þróun vísitölu þegar staðgreiðslu skatta var komið á. Þessi áhersluatriði gleymdust snarlega eftir kosningarnar og heyrast varla lengur. Þannig hefur þróunin verið undanfarin ár. Stefnan hefur gengið út á að efla svokallaða kostnaðarvitund almennings, kafa æ lengra ofan í vasa fólks eftir þátttöku í samfélagslegum verkefnum. Þjóðhagsstofnun hefur tekið saman upplýsingar um hlut almennings í útgjöldum undanfarin ár, t.d. til heilbrigðismála. Þar kemur fram m.a. að fyrir 10 árum voru heildarútgjöld hins opinbera til heilbrigðismála 6,89% af vergri landsframleiðslu en almenningur greiddi þá beint sem svaraði 1% af vergri landsframleiðslu. Á síðasta ári var hlutur hins opinbera nær hinn sami mælt á þennan mælikvarða eða 6,83% en hlutur almennings hafði hækkað um þriðjung og var 1,32% af vergri landsframleiðslu. Samkvæmt útreikningum stofnunarinnar greiddu heimilin í landinu nálega 6,4 milljarða fyrir lyf- og læknisþjónustu í fyrra. Heildarútgjöld til heilbrigðismála námu hér um bil 40 milljörðum króna og hlutur almennings samkvæmt því rúmlega 16%. Þessar tölur tala sínu máli og þetta er vond stefna og þetta er hættuleg stefna því hún grefur undan samstöðu og samhjálp og hún særir réttlætisvitund fólks og hún stenst ekki til lengdar. Hún breikkar bilið milli ákveðinna hópa og leiðir til ófarnaðar, jafnvel byltingar. Nú má ekki skilja það svo að ég sé að boða blóðuga byltingu í íslensku samfélagi en stefna sem miðar að því að gera hina ríku ríkari og hina fátæku fátækari verður að lokum til þess að menn rísa upp. Menn sætta sig ekki við þetta. Við viljum ekki þjóðfélag þar sem hinir ríkari geta keypt sig upp eftir biðlistum sjúkrahúsa eða keypt börnum sínum aðgang að menntun. Við viljum ekki stéttskipt þjóðfélag heldur þjóðfélag réttlætis, samkenndar og samhjálpar. Það er kannski ekki hægt að segja að nein stökk séu tekin á þessari þróunarbraut í því frv. til fjárlaga sem við hér ræðum, ekki stökk en þróunin á greinilega að vera áfram á sömu leið. Þegar búið er að leggja saman og draga frá og taka tillit til breyttrar framsetningar kemur í ljós að í heild er gert ráð fyrir að útgjöld á greiðslugrunni eins og hefur hingað til verið haft til viðmiðunar, standi í stað milli á ára og það mun auðvitað sýna sig að sú niðurstaða gengur ekki upp öðruvísi en að draga enn úr þjónustu ríkisins við almenning eða ganga enn þá nær fólki með þátttöku í kostnaði. Og það er fyllsta ástæða til þess að ætla að tekjuhliðin sé vanáætluð, þ.e. að tekjur muni skila sér á greiðslugrunni mun betur en hér er reiknað með, e.t.v. ekki jafn stórkostlega og nú í ár, en tekjuhliðin er vanáætluð samt. Það ættu menn að viðurkenna og taka á ýmsum augljósum útgjaldavanda um leið. Það er hægt að gera það án þess að fórna markmiðinu um tekjuafgang, það er ég sannfærð um. Ég vil nefna örfá atriði sem mér finnst nauðsynlegt að benda á. Við verðum að taka okkur ærlegt tak í menntamálum. Við erum að dragast aftur úr í samfélagi þjóðanna. Við höfum fengið alvarlegar viðvaranir í því efni og það er okkur hættulegt upp á framtíðina að taka ekki mark á þeim viðvörunum. Nú duga ekki orðin tóm. Við verðum að láta verkin tala. Efling menntunar, vísinda og rannsókna á að vera forgangsmál. Hér væri líka hægt að fara mörgum orðum um að það verði að taka á kjörum og aðbúnaði kennara. Það er þjóðfélaginu til skammar og furðulegt í raun að nokkrir skuli fást til að sinna þeim mikilvægu störfum miðað við alla þá lítilsvirðingu sem þeir hafa þurft að þola. Ástandið í heilbrigðismálum er óviðunandi með öllu. Það er búið að þrengja allt of mikið að þeirri þjónustu til mikils skaða fyrir þjóðfélagið í heild. Það má nefna að aðalvandi stóru sjúkrahúsanna er að það vantar fráflæði, ef svo má orða það. Það vantar fleiri hjúkrunarrými fyrir aldraða. Það vantar sjúkrahótel fyrir þá sem þurfa ekki mikla umönnun, en þó umönnun og eftirlit og er ekki skynsamlegt að senda heim. Sparnaður við heilbrigðisþjónustu kemur yfirleitt alltaf fram á öðrum póstum. Sparnaður á sjúkrahúsum skilar sér í auknum lyfjakostnaði. Fólk kemur veikara en áður í aðgerð. Það er sent fyrr heim sem aftur eykur á vanda og kostnað heimilanna. Þetta ástand er gjörsamlega óviðunandi. Því er reyndar haldið fram að verið sé að auka framlög til heilbrigðismála í þessu frv. Það er ekki rétt. Þetta er að vísu einhver aukning miðað við fjárlög, en þetta er niðurskurður miðað við raunkostnað, það er það. Hér er verið að viðurkenna brot af vandanum sem hefur verið viðvarandi vegna þess að heilbrigðisstofnanir og Tryggingastofnun hafa ekki getað haldið sig innan ramma fjárveitinga þrátt fyrir sífelldar kröfur um aðhald. Og enn er verið að reifa nýjar hugmyndir og gamlar í þessu efni sem augljóslega ganga ekki eftir nema með því að draga úr þjónustu. Ég vil líka nefna löggæslu sem forgangsmál og átak gegn fíkniefnaneyslu og vaxandi ofbeldi í þjóðfélaginu. Við eigum ekki að sætta okkur við ástandið í þessum efnum og verðum að gera eitthvað meira heldur en að tala um þann vanda. Þess sér ekki stað í þessu frv. að menn hafi áttað sig á því að það þurfi eitthvað til að koma af hálfu ríkisins. Umhverfismálin eru mér líka hugleikin og e.t.v. fjalla ég um þau síðar í þessari umræðu. Eins og fyrr segir þá erum við nú með stærri pakka en áður ef svo má segja og allt hjálpar það nú til að gefa skýrari heildarmynd. Við erum t.d. með skerðingarákvæði nú inni í frv. og þar kennir ýmissa grasa að venju þótt slíkum ákvæðum hafi raunar fækkað á undanförnum árum. Þetta var áður oft langur listi og heldur ófagur. Það má rifja upp t.d. lögbundinn tekjustofn til ferðamála sem var hér til umræðu á hverju einasta hausti. Nú hefur það ákvæði verið fellt niður úr lögunum. Það voru þessi 10% af sölu Fríhafnarinnar í Keflavík sem voru ætluð til ferðamála en var aldrei skilað nema að hluta. Þetta lagaákvæði var fellt niður, ef ég man rétt, fyrir tveimur árum og það var á vissan hátt hreinlegra en að setja þessi skerðingarákvæði í tengslum við hverja einustu fjárlagaafgreiðslu. En það er ljóst að ferðamálageirinn var hlunnfarinn um hátt í 1 milljarð kr. á þessum árum sem lögin giltu. Svo slæmt sem það auðvitað er þá var ég nú hálffegin þegar þetta lagaákvæði var fellt út vegna þess að það er sóðaskapur að hafa lög sem menn vilja svo ekki standa við. Það er þá hreinlegra að viðurkenna að menn ætli ekki að standa við það og fella það hreinlega í burtu. Enn eru hér nokkrir liðir eða lagaákvæði sem ríkisstjórnin leggur til að ekki verði staðið við og versta dæmið að mínum dómi er ákvæðið um Framkvæmdasjóð fatlaðra. En lagt er til að tekjur hans af erfðafjárskatti verði skornar niður um 235 millj. kr. og að auki fari drjúgur hluti þeirra tekna sem framkvæmdasjóður fær til reksturs en ekki framkvæmda eins og tilgangur sjóðsins er. Nóg er nú þörfin og mætti hafa langt mál um það sem kannski gefst færi á síðar. Ég vil líka benda á að sérstakur eignarskattur til að standa straum af kostnaði við endurbyggingar á húsakosti menningarstofnana er talinn munu skila 515 millj. kr. á næsta ári og þar af er ætlun ríkisstjórnarinnar að taka 200 milljónir inn í ríkissjóð en 315 fari til þess að uppfylla þetta lagaákvæði. Þetta tel ég mjög slæmt vegna þess að ástand bygginga í þessum flokki bygginga í eigu ríkisins er alls ekki gott og það er slæmt og væntanlega dýrara að draga eðlilegt og nauðsynlegt viðhald. Annars geta menn skoðað þessa grein frv. og skýringar á bls. 428. Stærsta skerðingin er að venju á mörkuðum tekjum til vegagerðar. Nú ætla menn að taka rúmlega milljarð af þeim tekjustofni inn í ríkissjóð og nú erum við ekki bara að tala um skerðingu lagaákvæða heldur er ljóst að það verður að taka upp bæði vegáætlun og flugmálaáætlun vegna þessara skerðingaráaforma. Það er sérstök ástæða til þess að hafa áhyggjur af því hvernig launum er haldið niðri í ákveðnum greinum samfélagsins sem þýðir einfaldlega að við megum búast við síauknum atgervisflótta úr ákveðnum atvinnustéttum sérmenntaðs fólks og við missum sífellt fleiri til annarra landa af þessum sökum. Og það er verulegt og vaxandi áhyggjuefni og þjóðfélaginu til óbætanlegs tjóns ef þróunin heldur áfram á þessari braut. Það er minnt í grg. með frv. á að samningar gera ráð fyrir nýju launakerfi þar sem sjálfvirkum launahækkunum eins og vegna aldurs er haldið í lágmarki en á móti komi aukið svigrúm fyrir forstöðumenn ríkisstofnana til að umbuna starfsmönnum eftir frammistöðu í starfi, ábyrgð og/eða breyttu vinnufyrirkomulagi. Það er engin útfærsla þessarar stefnu fyrir hendi og mikil tregða yfirleitt við að vinna úr þessum hugmyndum. Þetta má ekkert kosta. Það sjáum við á bls. 393 þar sem stendur, og ég vitna orðrétt, með leyfi forseta: ,,Miðað er við að heildarlaunakostnaður stofnana hækki ekki vegna útfærslu nýs launakerfis. Því munu engar launabætur koma til vegna þessa.`` Menn geta velt fyrir sér hvernig í ósköpum eigi að vinna úr þessum hugmyndum. Það virðist vera svo að menn ætli að fara að lækka laun sumra til þess að geta hækkað hjá öðrum og auðvitað er þarna einstaklingshyggjan á fullu. Það er um að gera að vera ekki að púkka upp á eldra fólk jafnvel þó það hafi nú sýnt tryggð og trúmennsku í starfi, þar sem það er sérstaklega tekið fram að það eigi að halda sjálfvirkum launahækkunum eins og vegna aldurs í lágmarki. Lækka bara eldra fólk í launum og umbuna ungum og sprækum starfsmönnum í staðinn. Það er helst að hægt sé að lesa þetta út úr þessum skýringum. Reyndar er þessi launastefna engin nýjung í sjálfu sér. Menn hafa farið ýmsar leiðir í þessu efni. Það eru mýmörg dæmi um að menn hafi verið prýddir einhverjum titlum til þess að hækka þá í launum, jafnvel gerðir að deildarstjórum án nokkurra undirmanna. Og það verður fróðlegt að fylgjast með þessari útfærslu. En ég hvet menn til að íhuga vandlega hvert stefnir í þessum efnum og hversu lengi menn teljast munu afbera þá lítilsvirðingu í launum sem ýmsum hópum er boðið upp á. Við sjáum afleiðingar þessa í vaxandi mæli eins og ég orðaði hér áðan og þetta á ekkert skylt við sparnað í ríkisrekstri því þetta er í rauninni atlaga við framtíðina. Hæstv. fjmrh. fjallaði nokkuð um launamálin áðan og hann hélt því m.a. fram að aukin áhersla væri á jafnréttishugmyndir í ríkisbúskapnum og nefndi þar til sögunnar einhverjar áherslur í launamálunum. Það væri nú gaman að fá það betur skýrt, en ef hann á við meiri hækkanir í prósentum talið til svokallaðra kvennastétta sem hefur vissulega verið niðurstaðan út úr sumum þessara samninga sem gerðir hafa verið, þá er það rétt að það hafa komið til meiri hækkanir í prósentum til slíkra stétta en til ýmissa annarra hópa. En það fékkst nú ekki aldeilis baráttulaust. Og þar var ekki um hækkanir frá háum launum að ræða, það er nú kannski heila málið. Ég held að fáir hópar hafi orðið að berjast jafnmikið fyrir bættum kjörum og er þó ekki af miklu að státa. Það er í rauninni mjög athyglisvert hversu hörð barátta hefur átt sér stað einmitt hjá ýmsum kvennastéttum sem styður auðvitað það sem við höfum oft verið að halda fram hvað framlag kvenna er til miklu færri fiska metið heldur en karla, því miður. Ég efast um að nærstaddir mundu sætta sig við 60--103 þús. kr. mánaðartekjur eftir margra ára framhaldsnám eins og margar dæmigerðar kvennastéttir, t.d. í umönnunarstörfum, þurfa að sætta sig við og hafa enga möguleika á að drýgja tekjur sínar. Hæstv. fjmrh. minntist á fæðingarorlof karla sem lið í auknu jafnrétti. Sú aðgerð er vissulega af hinu góða og ég óska honum til hamingju með að hafa loksins undið sér í þá aðgerð. En mikið var það nú heppilegt fyrir hann að þetta kostar ríkissjóð ekki neitt. Það er kannski þess vegna sem hann loksins dreif í þessu. Herra forseti. Í heildina verður að segja að framsetning frv. til fjárlaga er til bóta og stendur að flestu leyti undir væntingum. En við megum ekki vera svo upptekin af þessu nýja formi að innihaldið gleymist. Stefna frv. skiptir auðvitað mestu. Það skiptir meginmáli hvernig teknanna er aflað og hvernig þeim er varið í þágu landsmanna. Það er mergurinn málsins. Gagnrýni mín er því ekkert minni eða mýkri en áður, þ.e. á innihaldi frv. Við höfum þurft að berjast mjög hart gegn metnaðarleysi í menntakerfinu og sífelldum atlögum að heilbrigðis- og tryggingakerfinu. Sú barátta þarf augljóslega að halda áfram af engu minni krafti en áður. Menn mega ekki láta sem þeir séu einir í heiminum þarna uppi í fjmrn. Það er því miður engu líkara en að þeir heyri ekki umræðuna í þjóðfélaginu, heyri ekki röksemdir aldraðra, sem telja sig með réttu hlunnfarna eftir allt sem þeir hafa lagt af mörkum til að skapa réttlátara þjóðfélag velferðar og samhjálpar. Það er engu líkara en að þeir heyri ekki og skilji áhyggjur fólks yfir þrengingum í versnandi heilbrigðiskerfi, skilji ekki ömurlegar aðstæður sérstakra sjúklingahópa --- og þá vil ég sérstaklega nefna geðsjúka og aðstandendur þeirra. Það er eins og þeir hafi ekki nægan skilning eða vilja til að ráðast gegn stöðnun í menntakerfinu, treysti sér ekki til að takast á við vaxandi vandamál vegna aukinnar neyslu fíkniefna og sífellt grófara ofbeldis. Málið er þó það, því miður, að menn heyra en vilja ekki.

Herra forseti. Þessi fjárlagaumræða er að sumu leyti óvenjuleg. Hún fer fram við þau skilyrði að menn hafa breytt framsetningu fjárlagafrv. í kjölfar nýrra laga um fjárreiður ríkisins. Það er mitt mat að þessi breyting hafi verið til verulegra bóta hvað varðar framsetningu fjárlagafrv. Það er gleggra en áður var og sýnir betur tekjur og gjöld. Þeir sem það lesa fá betri yfirsýn yfir þessa hluti í frv. en áður var. Það verður að segjast eins og er að það bar nokkuð á því að ýmsir liðir, t.d. sértekjur, komu ekki skýrt fram, voru dregnar frá útgjöldum stofnana og sáust óglöggt í fjárlagafrv. sem og að dregnar voru frá sumum skatttekjum útgjaldaliðir og talan þannig færð nettó inn í fjárlagafrv. Hvort tveggja var mjög óeðlilegt fyrirkomulag og framkvæmd sem á engan hátt gat samrýmst eðlilegum háttum í þessu efni. Ég vil einnig segja það um fjárlagafrv. að því hefur þar að auki verið breytt til samræmis við ábendingar frá þingmönnum. Þá á ég við einstaka kafla í skýringum frv. sem hafa tekið breytingum í takt við þær ábendingar sem þingmenn höfðu um þá kafla. Það er mitt mat að mönnum í fjmrn. hafi tekist vel til að gera breytingar á frv. að þessu leyti. Þá er einnig ástæða til að nefna hér, vegna þess að það bar á góma hjá hæstv. fjmrh., að það hafa orðið miklar breytingar í skilum á ríkisreikningi á seinni árum og það er orðið mjög til fyrirmyndar hversu fljótt ríkisreikningur liggur fyrir nú. Það auðveldar alþingismönnum mjög sína vinnu, einkum þeim sem hafa þann starfa að sitja í fjárln. og kynna sér þessi gögn. Það er orðið nær því en áður var að vera stýritæki og gefa okkur nauðsynlegar upplýsingar áður en við göngum frá fjárlögum. Þá er engin ástæða til annars en að benda á að í íslenskum þjóðarbúskap er um þessar mundir ýmislegt sem okkur gengur í haginn og ætti því að nýtast ríkisstjórninni til góðra verka og ná fram góðum áformum. Það er augljóst mál að hagvöxtur er nokkuð öflugur og hefur á undanförnum árum skilað ríkissjóði verulega auknum tekjum, og þar að auki tekjum umfram það sem hafði verið áætlað í fjárlögum síðustu tveggja ára. Allt hefur þetta hjálpað ríkisstjórninni til að ná niður hallanum á ríkissjóði og hefur í raun ráðið úrslitum um að menn hafa nokkurn veginn skilað af sér þessum reikningum á núlli að tekjurnar hafa reynst svona miklu meiri en áætlað hafði verið. Þá er verðbólga tiltölulega lág um þessar mundir og líklegt að hún verði a.m.k. nálægt því sem við eigum að venjast undanfarið þó að því sé ekki að neita að hún er heldur á uppleið og menn þurfa að hafa aðgát í efnahagslífinu ef ekki á að fara illa. Einnig hefur verið umtalsverð kaupmáttaraukning í kjölfar kjarasamninga á undanförnum árum sem hefur drifið áfram þennan hagvöxt ásamt umtalsverðum framkvæmdum í stóriðju- og virkjunarmálum. Sjávarútvegurinn hefur staðið sig mjög vel á undanförnum árum. Þrátt fyrir að ýmsu leyti erfitt umhverfi og mikinn niðurskurð í þorskaflaheimildum hafa útflutningstekjur sjávarútvegsins aukist nokkuð stöðugt og afkoma greinarinnar verið þannig að hún hefur skilað gríðarlegum tekjum í íslenska þjóðarbúið bæði beint og óbeint. Það má segja að það sé sá mesti auðlindaskattur sem nokkur þjóð getur fengið að búa við atvinnugrein sem nýtir auðlindina svo vel sem raun ber vitni. Þá hefur lánsfjáreftirspurn hins opinbera dregist mjög saman og hefur hjálpað til með að liðka til á fjármagnsmarkaði ásamt því að lánsfé hefur farið mjög vaxandi í kjölfar upphleðslu á lífeyrissjóðasparnaði. Allt eru þetta jákvæð atriði sem auðvelda ríkisstjórn á hverjum tíma að hrinda fram stefnu sinni. Þá kemur líka betur í ljós en áður hver raunveruleg stefna ríkisstjórnarinnar er, hvernig hún ætlar að dreifa þessum ávinningi til þjóðarinnar. Þá geta menn ekki lengur skotið sér á bak við að það sé kreppa í íslensku efnahagslífi og rökstutt samdrátt með því. Þannig má segja að það reyni meira á pólitíska stefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma við þau skilyrði sem við búum við núna. Þrátt fyrir öll þessi jákvæðu teikn sem eru á lofti, og ég tel enga ástæðu til annars en að draga fram og taka undir ánægju manna með það sem vel gengur, þá eru ýmsar blikur á lofti sem rétt er að vita af og vara sig á því að skjótt skipast veður í lofti eins og kunnugt er. Það getur gerst í íslensku efnahagslífi eins og í veðrinu. Þannig eru ýmsir hlutir sem ekki ganga sem skyldi og ef framhald verður á á því sviði um nokkra hríð þá geta skapast veruleg vandamál af þeim sökum. Ég vil nefna nokkur atriði í þessu skyni. Í fyrsta lagi hefur umtalsverður halli verið í viðskiptum við útlönd á þessu ári, því síðasta og spáð er að verði áfram á næstu árum. Hann er að hluta til skýrður með innflutningi á fjárfestingarvöru vegna stóriðjuframkvæmda. Ég tel svo sem ekki ástæðu til að hafa miklar áhyggjur af viðskiptahalla sem kominn er til af þeim sökum því að við trúum að þau fyrirtæki sem taka til starfa á grundvelli þess innflutnings muni skila tekjum sem standi undir þeim skuldum. En eftir sem áður er meiri hluti viðskiptahallans kominn til af öðrum ástæðum en þessum. Hann hefur heldur farið vaxandi fremur en hitt og því er spáð að svo verði áfram þannig að erlendar skuldir þjóðarbúsins í heild munu fara nokkuð vaxandi þrátt fyrir samdrátt í fjárfestingum. Því er spáð að erlendar skuldir þjóðarbúsins muni vaxa á þessu ári um 3,5% og 4,5% á næsta ári ef ég man þær tölur rétt. Þá eru vextir á íslenskum fjármagnsmarkaði enn mjög háir og hærri en gerist og gengur erlendis. Þeir eru um 2,5%--3% hærri en gerist erlendis og það eru feikilega miklar fjárhæðir sem þar er um að ræða þegar þessi vaxtamunur á í hlut. Það bitnar ekki bara á ríkissjóði sem skuldara heldur líka á almenningi að því leyti sem hann á í viðskiptum við lánastofnanir á þessum háu vöxtum. Það er fyllsta ástæða til þess að hafa allan varann á í þessu efni. Þetta hefur m.a. leitt til sérkennilegra hluta eins og þeirra að menn hafa séð sér hag í því að taka lán erlendis á vöxtum sem eru 2,5%--3% lægri en gerist hérlendis, flytja það fé inn í landið og nota það til að kaupa pappíra á íslenskum markaði og eiga þá vaxtamuninn til góða. Það eru nokkrir milljarðar kr. sem menn hafa aukið skuldir íslenska þjóðarbúsins með þessum hætti til þess að ná sér í þennan vaxtamun sem er vegna þess hversu háir vextirnir eru hér innan lands. Auðvitað er það á ábyrgð ríkisstjórnarinnar að verulegu leyti hvernig á þessum málum er haldið og að vextir skuli vera svo háir þrátt fyrir ýmislegt sem gengur ríkisstjórninni í haginn. Það annar hlutur sem rétt er að hafa í huga sem leiðir af þessu ójafnvægi. Það er hvernig gengið hefur verið skráð á þessu ári. Það hefur verið freistast til þess að halda niðri verðbólgu innan lands með því að hækka gengið. Þegar mest var á þessu ári hafði það hækkað um 2,5% og þó það hafi lækkað lítillega eða um liðlega 1% þar af þá hefur þessi hækkun á meðalgengi í för með sér verulegan fjármagnsflutning frá útflutningsatvinnuvegunum til þeirra sem skulda erlendis og þeirra sem kaupa innfluttar vörur. Það má segja að það sé verið að auka kaupmátt með því að halda genginu svona háu. En afleiðingin af því er sú að útflutningsatvinnuvegirnir, t.d. sjávarútvegurinn, verða af umtalsverðum tekjum vegna þessa. Það á kannski ekki hvað síst við um frystiiðnaðinn sem eins og allir vita er rekinn með verulegu tapi og ekki bætir þessi efnahagsstefna úr. Það má áætla að tekjutap sjávarútvegsins á þessu ári vegna gengisstefnunnar nemi milli 2--3 milljörðum króna og sennilega nær þremur milljörðum en tveimur. Ráðgert er í stefnu ríkisstjórnarinnar að halda áfram að hækka gengið á næstu árum sem þýðir að gert er ráð fyrir því að hafa af útflutningsatvinnuvegunum fé með þessum hætti. Hvað sjávarútveginn varðar má gera ráð fyrir að hann muni verða af tekjum á næsta ári um svipaða fjárhæð og á þessu ári. Og það munar um minna en 4--6 milljarða kr. á tveimur árum. Það hefði nú einhver vakið athygli á því að þetta gæti verið nokkuð myndarlegur auðlindaskattur og ekki er að efa að þeir sem eru að berjast í bökkum í hraðfrystiiðnaðinum eru væntanlega ekki mjög sammála ríkisstjórninni um efnahagsstefnu af þessu tagi. Þá vekur það athygli að þrátt fyrir góðærið mikla sem lýst er yfir í fyrstu setningunni í þjóðhagsáætlun forsrh. að hafi ríkt hér stanslaust síðan 1994, þá hafa skuldir hins opinbera lækkað sáralítið ef nokkuð. Það er varla að það sé um það talandi hversu miklu lægri þær eru taldar verða í lok næsta árs en þær hafa verið á þessu tímabili. Hvernig má það vera þegar ríkissjóður og hið opinbera fá eins miklar tekjur í góðærinu og raun ber vitni, að mönnum tekst ekki að nota neitt af þeim tekjum til að lækka skuldir sínar? Með því að skoða þau gögn sem fylgja fjárlagafrv. kemur í ljós að tekjur ríkissjóðs hafa aukist verulega frá því sem var á árinu 1993, síðasta ári áður en góðærið mikla reið í garð sem lýst er yfir í þjóðhagsáætlun að hafi byrjað á árinu 1994. Ef reiknað er út hversu miklar tekjur ríkissjóður hefur haft á þessum árum, l994, 1995, 1996, 1997 og 1998, umfram það sem hann hafði árið 1993 --- þetta getum við kallað tekjur ríkissjóðs af góðærinu --- þá kemur í ljós að auknar tekjur ríkissjóðs á þessum tímabili eru 71 milljarður kr. 71 milljarður kr. sem ríkissjóður hefur samtals haft í tekjur umfram það sem hann hafði á árinu 1993. Og hvað skyldu heildarskuldir hins opinbera hafa lækkað eða breyst á þessu tímabili? Það kemur í ljós ef við skoðum þær tölur miðað við verðlag ársins 1998, en þær tekjur sem ég var að vísa til byggjast á því að tekjur ríkissjóðs eru reiknaðar allar á verðlagi ársins 1997, að skuldir ríkissjóðs í lok ársins 1998, næsta árs, verða 28 milljörðum hærri en þær voru í lok ársins 1993 þegar góðærið var að bresta á og gildir einu hvort við tölum um heildarskuldir eða hreinar skuldir. Þær eru 28 milljörðum kr. hærri. Og ef við drögum þetta tvennt saman, þá fáum við það út að á tíma góðærisins hafa skuldir hins opinbera hækkað um 28 milljarða, tekjur ríkissjóðs eins verið 71 milljarði meiri en þær voru á árinu 1993. Þrátt fyrir 71 milljarð í nýjar tekjur hækka skuldir um 28 milljarða. Er þetta mjög traust fjármálastjórn? Er það mjög traust og ábyrg fjármálastjórn að á þessu góðæristímabili, samkvæmt yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar sem hefur náð öllum sínum meginmarkmiðum í efnahagsmálum, hafi skuldir hækkað um 28 milljarða? Það er nokkuð vel af sér vikið að komast hjá því að lækka skuldir á þessu fimm ára góðæristímabili. Samfellt fimm ára góðæristímabil þýðir hærri skuldir. Hvað skyldi nú ríkissjóður þurfa árlega að leggja til hliðar til þess að standa undir vaxtaskuldbindingum hvers árs? Það er hvorki meira né minna en 16.200 millj. kr. sem gert er ráð fyrir á næsta ári að vextir og fjármagnskostnaður ríkissjóðs verði af þessum skuldum. Þetta er mikil fjárhæð. Þetta er ein allra stærsta einstaka fjárhæð í fjárlögunum og hár fjármagnskostnaður er ekki nema vegna þess að menn skulda mikið. Það er bara ein ástæða fyrir því og hún er sú að menn skulda mikið. 16.200 millj. er fjárhæð sem er hægt að gera mikið fyrir. Og ímyndum okkur að ríkisstjórninni hefði tekist á þessu fimm ára góðæristímabili að lækka skuldirnar, segjum um fjórðung, þá hefði mátt vænta þess að vaxtakostnaður ríkissjóðs væri miklu minni á næsta ári, einhvers staðar á bilinu fjórðungi til helmingi minni. Það er mikil fjárhæð. Það má bora mikið af jarðgöngum fyrir þá fjárhæð eina og sér. Allt þetta góðæristímabil hefur ríkissjóður verið rekinn með halla. Menn hafa eytt meira en þeir öfluðu. Menn hafa ráðstafað skatttekjum seinni ára til að standa undir eyðslu þessa viðkomandi árs. Það er megineinkennið á efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar síðustu ár að hún hefur eytt umfram efni. Hæstv. fjmrh. gat þess að svo vel stæðum við að við mundum standa vel í samanburði við Evrópuþjóðirnar þegar við mætum efnahag ríkisins, skuldir og annað sem máli skiptir. Við skulum skoða þetta aðeins. Ef við lítum á áætlanir fyrir árið 1998, þá er gert ráð fyrir því að hallinn á rekstri hins opinbera verði um 0,6% af landsframleiðslu. Hjá Evrópusambandinu er áætlað að það verði 2,6% halli, 2% meiri en hjá okkur. Og það er gott að við stöndum okkur betur að þessu leytinu til. En þá skulum við líka hafa í huga það sem er misjafnt og er okkur í vil. Þess vegna eigum við að gera betur. Og það er eitt atriði sem er mjög stórt í þessu sambandi sem menn þurfa ævinlega að hafa í huga og muna eftir þegar menn bera saman þessa stöðu Íslands við lönd eins og í Evrópusambandinu. Það er að hér á landi er enginn her og við höfum engin útgjöld af þeim sökum. Þvert á móti, við höfum bara tekjur vegna þessa. Það munar nú miklu því að þessu er öfugt farið hjá öðrum þjóðum. Þar hafa menn mikil útgjöld en litlar tekjur. Lítum aðeins á hver útgjöld annarra ríkja til hernaðarmála eru sem hlutfall af landsframleiðslu, þá er ég með tölur frá nokkrum Evrópulöndum, Danmörku, Noregi, Belgíu, Þýskalandi, Ítalíu, Frakklandi, Bretlandi og Spáni. Þær tölur eru frá 1,5% upp í 3,3% af vergri landsframleiðslu ár hvert, u.þ.b. 2--3% af vergri landsframleiðslu eru útgjöld þeirra ríkja vegna hernaðarmála. Útgjöld okkar eru engin en tekjur eru 10 milljarðar, tekjur þjóðarbúsins eru um 10 milljarðar sem eru um 1,5% af landsframleiðslu og ríkið hefur sínar tekjur af þeim umsvifum. Ég hef ekki mat á því en ef við giskum á að það sé um þriðjungurinn, þá er það um 0,5%. Samanlagt eru það svona 2,5--3,5% sem við þyrftum að vera betur staddir en Evrópusambandið til þess að standa að jöfnu að öðru leyti. Það er því kannski ekki ástæða til þess að kætast mjög mikið þó að við stöndum þó þetta betur hvað varðar hallann á rekstri hins opinbera. Þá vil ég líka nefna aðra hluti sem er ástæða til að hafa í huga þegar við metum ástandið í framtíðinni í efnahagsmálum. Það er að blikur eru á lofti varðandi sjávarútveginn. Fjárfesting í sjávarútvegi er mjög fallandi um þessar mundir og það er ekki góðs viti í þeirri mikilvægu atvinnugrein. Það er ekki gert ráð fyrir að útflutningstekjur sjávarútvegsins aukist á næsta ári frá því sem nú er og má hafa efasemdir um að allt gangi eftir sem spáð er um afla og tekjur í sjávarútveginum þó að vissulega voni ég að svo verði og jafnvel að betur gangi en ætlað er. En við getum ekki gengið út frá því sem vísu. Þá er athyglisvert að þrátt fyrir þann mikla hagvöxt sem hefur verið og efnahagssveiflu sem skilar mörgum nýjum störfum --- það kemur fram í gögnum ríkisstjórnarinnar að þau eru áætluð að verða um 5.000 á tveggja ára tímabili, þessu og næsta --- þá fækkar atvinnulausum aðeins um 0,7%. Og á næsta ári er gert ráð fyrir að aðeins fækki sem svarar 400 ársverkum á atvinnuleysisskrá. Mjög lítið af þessum nýju störfum verður til þess að draga úr atvinnuleysi. Og þó að það sé mjög gott að atvinnuleysi minnki og við fögnum því, þá er það samt áhyggjuefni að ekki skuli ganga betur en raun ber vitni þegar svona mikill fjöldi af nýjum störfum verður til eins og fram kemur í þeim gögnum sem fyrir okkur hafa verið lögð. Og menn hljóta að spyrja sig: Hvernig má það vera að atvinnuleysi er þrátt fyrir allt svona mikið? Af hverju minnkar það ekki meira þegar svona vel gengur? Hvað er að? Og mér finnst gagnrýnivert af hálfu ríkisstjórnarinnar að hún leiðir ekki hugann að þessu atriði. Það er ekki vikið einu orði að þessu atriði og reynt að draga fram skýringar á því og jafnvel að ríkisstjórnin setji fram stefnu í þessum efnum. En það er kannski ekki hægt að ætlast til þess að ríkisstjórn sem er búin að ná öllum sínum markmiðum hafi einhverja stefnu hér eftir. Ég vek einnig athygli á einu atriði sem á að vera mönnum viðvörunarefni um að ekki sé allt sem skyldi og þó að vel gangi í efnahagsmálum og miklar tekjur komi inn þá er greinilegt að ekki njóta allir þess sem skyldi, skulum við segja. Í gögnum frá félagsmálastofnunum sveitarfélaga kemur fram vaxandi þungi í framfærsluaðstoð sveitarfélaganna. Hjá Reykjavíkurborg einni fjölgaði þeim um nærri 10% sem þurftu að fá fjárhagsaðstoð á síðasta ári frá því sem var árið á undan. Liðlega 3.500 einstaklingar í Reykjavík þurftu að fá fjárhagsaðstoð á síðasta ári. Þær upplýsingar sem ég hef um þróunina síðan þá benda ekki til þess að úr þessu hafi dregið. Menn hljóta að þurfa að leita skýringa á því og hafa svör við því, þeir sem sitja við stjórnvölinn á hverjum tíma, hvað þeir ætla að gera til úrbóta á þessu sviði. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera fyrir það fólk sem sér ekki góðærið? Þá vil ég, herra forseti, víkja aðeins að þeim kafla úr ræðu fjmrh. sem fjallaði um skattalækkanir. Víst er að skattalækkanir hafa orðið nokkrar og umtalsverðar og ekki bara á síðasta ári heldur á starfstíma ráðherrans. Ef maður metur þessar breytingar má segja að við getum dregið fram ákveðna pólitíska stefnu í þeim. Mjög skýr pólitísk stefna kemur fram í skattbreytingastefnu ríkisstjórnarinnar. Hún er svona: Þeir sem hafa miklar tekjur eiga að fá mikla skattalækkun. Þeir sem hafa minni tekjur eiga að fá minni skattalækkun. Þetta er mjög skýr stefna. Auðvelt er að rifja upp breytingarnar á undanförnum árum sem hafa í öllum meginatriðum gengið í þessa átt. Hver man ekki eftir því afreki ríkisstjórnarinnar að lækka sérstaklega skatta á háar eignir og háar tekjur? Skattalækkunin síðasta vor er umdeilanleg svo ekki sé meira sagt. Það er aðgerð sem dreifir út 2 milljörðum kr. eftir efnahag á öfugan veginn þannig að þeir sem hafa miklar tekjur fá mest. Hún gengur upp eftir öllum tekjustiganum og engin tilraun er gerð til þess að dreifa skattalækkuninni misjafnt til þess að draga úr efnahagslegu misrétti sem er fyrir í þjóðfélaginu. Þetta er mjög skýr stefna og kemur mér ekki á óvart að Sjálfstfl. hafi þessa stefnu. Það sem kemur kannski á óvart er að hann skuli geta fengið aðra flokka til að fallast á stefnu af þessu tagi. Það er greinilegt að slíkt er ekki mjög hollt fyrir þá flokka. Það var ekki mjög hollt fyrir Alþfl. í síðustu ríkisstjórn að framfylgja stefnu Sjálfstfl. Það kom í ljós þegar upp var staðið að það er ekki heldur mjög hollt fyrir Framsfl. að framfylgja stefnu Sjálfstfl. í skattamálum. Skoðanakannanir þessa dagana sýna að það er ekkert mjög hollt og ekki ástæða til annars en ætla að kjósendur Framsfl. munu sýna það þegar upp er staðið að þeir ætlast til annars af sínum flokki en að fylgja og flytja skattastefnu Sjálfstfl. Þetta er því miður staðan þegar flokkarnir eru margir og dreifa sér um of þá hafa menn um það að velja að sitja á forsendum stóra flokksins í stað þess að snúa bökum saman og skapa sjálfir sínar sameiginlegu forsendur sem eru andstæða hinna hægri forsendnanna. Ég vil aðeins rifja upp afstöðu stjórnarandstöðunnar til þeirrar skattalækkunar sem ég hef nefnt sérstaklega, skattalækkunarinnar nú í vor. Í nefndaráliti minni hluta efh.- og viðskn., sem gefið var út þegar málið var afgreitt úr nefndinni 9. maí, sameinaðist öll stjórnarandstaðan um afstöðu til málsins. Mig langar til að rifja upp fáein átriði úr því nefndaráliti því að það dregur mjög skýrt fram áherslur sem flokkarnir hafa sameiginlega og standa öndverðar gegn þeim áherslum sem endurspeglast í lagabreytingunum. Í nefndarálitinu segir svo, með leyfi forseta: ,,Gagnrýnisvert er að skattalækkunin er látin ná upp allan tekjustigann. Þeir sem bera mest úr býtum við þessar breytingar eru því barnlaust hátekjufólk. Það þýðir að hátekjumaðurinn ber mest úr býtum við breytingarnar. Tillögur Alþýðusambandsins voru að taka upp fleiri skattþrep og láta ekki hækkunina ná til hæstu tekna. Flestar nágrannaþjóðir okkar eru með fleiri en eitt skattþrep í tekjuskatti, en við Íslendingar erum einungis með eitt þrep sem meginreglu í okkar tekjuskattskerfi``. Þá er rétt að minna á að samhliða þessum breytingum voru gerðar breytingar á barnabótum þar sem hæstv. ráðherra segir ævinlega að hafi verið að draga úr jaðarsköttum. Það eru mikil öfugmæli sem hæstv. fjmrh. kveður í þessu barnabótamáli. Staðreyndin var sú að það var verið að lækka barnabætur. Það var ekki verið að hækka barnabætur á lágtekjufólki og það hefur verið aðgerð á undanförnum árum varðandi barnabætur að draga úr heildarfjármagninu í þann bótaflokk fremur en að bæta við. Minni hluti efh.- og viðskn. víkur einnig að þessu máli og ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að lesa þann kafla sem fjallar um breytingarnar á barnabótakerfinu: ,,Minni hlutinn gagnrýnir hins vegar harðlega fyrirkomulag barnabóta í frumvarpinu. Engu er varið til þess að auka barnabætur, en það er brýnt. Í stað þess er alfarið tekin upp tekjutenging barnabóta sem þýðir að barnabætur lækka hjá fjölmörgum einstaklingum. Það er skoðun minni hlutans að hækka hefði þurft barnabætur og draga úr tekjutengingunni. Barnafólk hefur komið illa út úr skattabreytingum undanfarinna ára. Það er mikilvægt að sýna þeim meiri skilning við skattabreytingar. Minni hlutinn telur að til álita hefði komið að draga verulega úr eða jafnvel afnema tekjutengingu barnabóta þannig að barnabætur hefðu hækkað í áföngum á nokkrum árum. Slíkt hefði kostað um 5 milljarða kr. en verið skynsamlegt til lengri tíma.`` Lýkur þá tilvitnun í þetta ágæta nefndarálit. Þetta þykir mér rétt að rifja upp þannig að þingheimi sé kunnugt hver afstaða stjórnarandstöðunnar í heild var til þessa máls varðandi tekjuskattsbreytingar og breytingar á barnabótum í vor sem hæstv. fjmrh. kallar alltaf lækkun jaðarskatta en það er eftir því sem ég best veit enginn skattur til á Íslandi sem heitir jaðarskattur þannig að ekki er hægt að lækka þann skatt sem ekki er til. Herra forseti. Ég vil víkja að lokum að fáeinum atriðum. Ég tel að í fjárlagafrv. eigi að endurspeglast ákveðin og skýr stefna ríkisstjórnar á hverjum tíma og horfa 2--3 ár fram í tímann. Í þessu fjárlagafrv. er ekki að sjá mjög glöggt hver stefna ríkisstjórnarinnar er. Þar er ekkert annað að finna en yfirlýsingar um að hún hafi náð öllum sínum efnahagslegu markmiðum. Ég velti fram nokkrum atriðum sem ég tel að menn ættu að líta til þegar menn ákveða efnahagsstefnu til komandi ára. Ég tel að í fyrsta lagi þurfi menn að stefna að valddreifingu í ríkiskerfinu. Ríki er ákaflega stórt, ógagnstætt og þunglamalegt og hefur tilhneigingu til að þenjast út og það er mjög heppileg aðferð að brjóta upp einingarnar og dreifa valdinu. Ég er á þeirri skoðun að það eigi að stefna að því að draga úr hlut ríkissjóðs í hinu opinbera og auka hlut sveitarfélaga sem því nemur. Ég tel að ríkið eigi ekki að vera með meira en 50% af umsvifum hins opinbera en í dag lætur nærri að það sé með um 80%. Ég teldi að það væri mjög áhugavert og hefði margt gott í för með sér ef menn stefndu að valddreifingu í þessa átt. Ég tel að það eigi m.a. að huga að sparnaði, ekki bara á sjúkrahúsum og öðrum slíkum ágætum stofnunum heldur líka á stjórnarheimilinu. Það er náttúrlega mikil ofrausn í dvergþjóðfélagi upp á 260 þúsund manns að halda uppi 10 ráðherrum. Það er ekkert lítið að halda uppi 10 manna ráðherrasveit í pínulitlu þjóðfélagi og 14 ráðuneytum ef ég man rétt og kannski 15. Ég held þó að þau séu 14. Auðvitað eigum við að hafa miklu færri ráðuneyti og miklu færri ráðherra. Þetta er aðgerð sem mun örugglega leiða af sér sparnað í ríkiskerfinu en hún mun líka leiða það af sér að hún mun styrkja Alþingi því að það sem gerir Alþingi fyrst og fremst veikt er hin öfluga ráðherrasveit sem ræður ríkjum umfram aðra þingmenn. Hins vegar tek ég tek undir það hjá hæstv. ráðherra að stefna eigi að að því að fjárlög nái til 2--3 ára. Ég tel það mjög áhugaverðar hugmyndir og minni á að Alþb. hefur ályktað um það í gegnum árin að taka upp tveggja ára fjárlög. Ég vil svo að lokum segja vegna athugasemda ráðherrans um meðferð lífeyrisskuldbindinga, 6,7 milljarða að hér er um að ræða ný útgjöld sem stofnast til vegna verðlagsbreytinga og launabreytinga. Þau útgjöld eiga að sjálfsögðu að fara eins og önnur útgjöld yfir rekstrarreikning. Annað væri óeðlilegt. En ég sé, virðulegi forseti, að tíma mínum er lokið þannig að ég hef svör mín ekki ítarlegri við athugasemdum hæstv. ráðherra enda held ég að þess þurfi ekki.

Herra forseti. Það fjárlagafrv. sem er komið til 1. umr. markar tímamót a.m.k. að tvennu leyti. Í fyrsta lagi er uppsetning þess og upplýsingagjöf um ríkisfjármálin með öðrum hætti en áður. Þetta er í framhaldi af lagasetningu um fjárreiður ríkisins sem gengið var frá á Alþingi á síðasta vori og kváðu á um mörg nýmæli varðandi uppsetningu fjárlaga og ríkisreiknings. Frv. gefur heillegri mynd af ríkisrekstrinum. Með því hafa þeir sem þurfa að samþykkja löggjöfina um umsvif ríkisins, stjórnmálamennirnir, betri yfirsýn yfir málið, einnig þeir sem eiga að veita aðhald, fjölmiðlamenn og almenningur í landinu. Hin nýja framsetning sýnir afkomu ríkissjóðs á rekstrargrunni sem liggur nær uppgjörsmáta fyrirtækja í landinu og frekar en gamla greiðslugrunnsaðferðin samanburðarhæf við einkareksturinn þó seint geti verið um algera hliðstæðu að ræða vegna þeirrar sérstöðu sem ríkið hefur á mörgum sviðum. Það er sannfæring mín eftir að hafa unnið að ríkisfjármálum um skeið að þessi nýja framsetning á eftir að hafa heillavænleg áhrif. Ríkisfjármálin eiga að vera opinber og gegnsæ. Allar breytingar sem horfa í þá átt eru til mikilla bóta og munu leiða til betri meðferðar fjármuna þegar fram í sækir. Það á að liggja fyrir skýrt og ljóst hvaða fjármunir eru innheimtir af almenningi í landinu og hvernig þeim fjármunum er varið. Við höfum tekið risastökk fram á við í þessum efnum. Það voru tímamót árið 1987 þegar Ríkisendurskoðun var færð undir Alþingi. Það hafði og hefur gríðarmikil áhrif og hefur hjálpað Alþingi í eftirlitshlutverki sínu þó enn megi bæta um betur í þinglegri meðferð þeirra skýrslna sem frá stofnuninni koma. Framsetning fjárlaga nú er ekki síður tímamót. Auðvitað verður að fara yfir það sem betur má fara í ljósi reynslunnar. Hér er ekki endapunkti náð en það breytir engu um mikilvægi þessara breytinga. Í öðru lagi markar þetta fjárlagafrv. tímamót vegna þess að nú er gert ráð fyrir að greiða niður skuldir ríkissjóðs í stærri stíl en áður hefur verið á næsta ári. Afkoman er í jafnvægi annað árið í röð ef áætlanir standast. Þetta er afar mikilvægt í ljósi þess að allar götur síðan 1983 hefur verið hallarekstur á ríkissjóði og hann hefur leitt til mikillar skuldasöfnunar sem gerir það að verkum að útgjöld vegna vaxta af þessum skuldum eru með stærstu útgjaldaþáttum ríkisins. Það er ljóst að ef slík þróun héldi áfram fram á næstu öld, næsta áratug eða svo, er lánstrausti og fjárhagslegu sjálfstæði íslenska þjóðfélagsins hætt. Það árar vel á sviði efnahagsmála í íslensku samfélagi um þessar mundir. Hagvöxtur er áætlaður um 3,5% á næsta ári sem er hærra en í löndum Efnahagsbandalagsins og í iðnríkjunum sem nemur allt að 1%. Atvinnuleysi hefur farið minnkandi og er áætlað 3,6% á næsta ári. Ný störf hafa orðið til og eftirspurn hefur myndast á vinnumarkaði. Hins vegar hefur einkaneysla farið vaxandi og það eykur viðskiptahallann ásamt miklum vöruinnflutningi til fjárfestinga. Í ár er búist við að viðskiptahallinn verði 19 milljarðar kr. og svipaður á næsta ári. Hættumerkin eru í því fólgin að þenslan geti þrýst verðbólgustiginu upp en verðbólga hefur verið í lágmarki þrátt fyrir almenna kjarasamninga til langs tíma til þorra launafólks og kostnaðarhækkanir í atvinnulífinu af þeim sökum. Við þessar aðstæður er rétt að stefna að því að haga rekstri ríkissjóðs með þeim hætti að hann sé í jafnvægi og svigrúm sé skapað til að greiða niður skuldir. Hinn stóri hlutur einkaneyslu í hagvextinumn færir ríkissjóði verulegar tekjur. Sama er að segja um auknar fjárfestingar í landinu. Það árar mjög vel í ýmsum greinum sjávarútvegs um þessar mundir, svo sem í síldveiðum og loðnuveiðum, og það er einn þátturinn í þeim tekjuauka sem ríkissjóður hefur orðið aðnjótandi. Sagan segir okkur hins vegar að afli í þessum tegundum er háður sveiflu. Það hefur verið svo alla þessa öld. Nú ríkir gott tímabil og þar við bætist að markaðsástandið er þannig að verð á afurðum er í hámarki. Það er ekki við því að búast að svona uppsveifla ríki til langframa en mikil nauðsyn er að gera sér glögga grein fyrir því þegar málefni sjávarútvegsins og ríkisfjármálin eru rædd og kem ég að því nánar síðar. Ef við getum ekki við þessar aðstæður snúið til réttrar áttar í ríkisfjármálum og greitt niður skuldir er borin von að það takist þegar verr árar en nú. Áformin um að greiða niður skuldir byggjast á því að selja nokkrar verðmætar eignir ríkissjóðs og verja andvirðinu á þennan hátt. Hér er eins og fram hefur komið um að ræða hlut ríkissjóðs í Íslenskum aðalverktökum, í Járnblendifélaginu og í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins svo að stærstu eignirnar séu nefndar. Breyttar aðstæður réttlæta þessa sölu. Einkamarkaðurinn er fær um að annast verktakastarfsemi og samningar hafa verið gerðir við Norðmenn um rekstur á Grundartanga sem gerir það að verkum að þátttaka ríkisins í þeirri starfsemi er ekki nauðsynleg. Sala í Fjárfestingarbankanum er hluti af breytingunni sem átt hefur sér stað í bankakerfinu. Það er hins vegar algert skilyrði að andvirði þessara eigna nýtist til að lækka skuldir ríkissjóðs en sé ekki notað í aukin útgjöld. Rekstri ríkissjóðs má líkja við heimilisbókhaldið og að því leyti að getan til útgjalda ræðst af tekjunum sem inn koma. En það þykir ekki gott ráðslag að ganga á eignir til þess að lifa. Hins vegar getur það haft heillavænleg áhrif á efnahaginn að létta á skuldum með eignasölu og skapa meiri ráðstöfunartekjur. Svo er með ríkissjóð. Ég skildi hv. 5. þm. Vesturl. þannig í sjónvarpsviðtali í gær að til greina kæmi að borga skuldir hægar niður til að standa undir auknum útgjöldum. Ég trúi því ekki að hv. þm. hafi verið að leggja það til fyrir hönd stjórnarandstöðunnar að sala eigna yrði notuð til að standa undir útgjaldaaukningu þegar salan er í svo ríkum mæli sem áætlað er á næsta ári. Í hinni nýju uppsetningu fjárlagafrv. eru ítarlegri upplýsingar og sundurliðanir á tekjuhliðinni en áður. Þar kemur fram að hlutur skatta á tekjur og hagnað eru 37,9 milljarðar kr. á rekstrargrunni en skattar á viðskipti með vörur og þjónustu eru 80,7 milljarðar. Þar er virðisaukaskatturinn hæstur, 53,5 milljarðar eða tæplega einn þriðji hluti af heildartekjum ríkissjóðs og vörugjöld um 20 milljarðar. Sá hluti tekna ríkissjóðs sem umdeildastur er og hefur verið rætt mest um það sem af er umræðunni eru gjöld fyrir þjónustu í velferðarkerfinu. Bróðurparturinn af þeim er reyndar færður sem sértekjur í frv. Í þeirri gjaldtöku get ég tekið undir að það þarf að gæta hófs enda eru ný þjónustugjöld ekki upp tekin með þessu frv. Hitt er svo annað mál að tekjuöflun ríkissjóðs eru takmörk sett í öllum þáttum. Hækkun skatta á vörur og þjónustu kemur beint inn í verðlagið og ekki verður deilt um það að skatthlutfall á einstaklinga í landinu er í hámarki. Hins vegar eru þær kenningar uppi að ríkið gæti aukið tekjur sínar með veiðileyfagjaldi sem lagt yrði á sjávarútveginn og auðlindagjaldi á aðrar auðlindir þó ekki hafi sést útfærslur á því. Því er jafnvel haldið fram að með slíkri skattlagningu sé hægt að lækka tekjuskatt landsmanna eða jafnvel fella hann alveg niður. Ég ætla ekki á þessum vettvangi að taka upp langar umræður um veiðileyfagjald. En ég minni á það sem ég vék að fyrr í máli mínu að einstöku greinar sjávarútvegsins eru í uppsveiflu sem eiga vart sinn líka í sumum greinum. Aðrar greinar svo sem landvinnsla á bolfiski eru reknar með tapi og það verulegu tapi. Sjávarútvegurinn hefur lagað stöðu sína mjög á undanförnum árum og ekki er langt síðan umræðan snerist um það hvort hann gæti mögulega borgað skuldir sínar. Það er nauðsyn fyrir atvinnugreinarnar nú þegar betur árar að byggja sig upp, m.a. til að þola betur samdrátt þegar að honum kemur. Ég vil vara við því að halda því fram að sjávarútvegurinn geti verið sú peningaveita í ríkissjóð sem sumir stjórnmálamenn og aðrir áhrifamenn í þjóðfélaginu vilja vera láta. Haldi afkoma sjávarútvegsins enn áfram að batna greiðir hann að sjálfsögðu skatta og skyldur í ríkissjóð eins og aðrar atvinnugreinar. Það er fullljóst að tekjuöflunarmöguleikum í ríkissjóð eru takmarkanir settar og það er raunsætt að spila úr þeim tekjum sem ríkissjóður hefur nú, ekki síst þegar þær eru á uppleið og jafnvel í hámarki. Vinnu stjórnmálamanna og vinnu okkar fjárlaganefndarmanna við fjárlagafrv. verður að miða við þessar staðreyndir. Það ber að varast að líta svo á að möguleikar séu fyrir ríkissjóð að auka tekjur sínar án efnda. Það er mjög athyglisvert að heyra umræðuna nú um getu sveitarfélaganna til að borga kennurum hærri laun. Allir virðast viðurkenna í umræðunni að þeirri getu séu takmörk sett. Þetta er fyrir það að sveitarfélögin eru nær öllum almenningi í landinu en ríkisvaldið er fjarlægara. Hins vegar gildir það sama um bæði stig stjórnsýslunnar. Auknar tekjur eru sóttar í vasa fólksins í landinu með beinum eða óbeinum hætti og bæði forsvarsmenn ríkis og sveitarfélaga eru nauðbeygðir til að sýna aðhald í útgjöldum og reyna að forgangsraða eftir bestu getu. Aðrar leiðir eru ekki færar. Þeim sem fjalla um fjármál ríkissjóðs er mikill vandi á höndum þegar að því kemur að deila niður útgjöldum og forgangsraða í þeim efnum. Oftar en ekki heyrist því haldið fram að forgangsröð sé ábótavant og m.a. hefur stjórnarandstaðan á Alþingi haldið því fram að áherslurnar séu skakkar, stjórnarliðar séu varðmenn hinna ríku og betur settu en stjórnarandstaðan umboðsmenn hinna sem verr settir eru og eru undir í þjóðfélaginu. Því er haldið fram að breytt forgangsröð í ríkisútgjöldum muni leysa þennan vanda. Því er haldið fram að útgjöld til velferðarmála séu of lítil. Því er til að svara að afkoma ríkissjóðs er þáttur í því efnahagslega umhverfi sem allir landsmenn búa við. Það er öllum í hag, bæði hinum verr settu og hinum betur settu að verðbólgan haldist lág í þjóðfélaginu. Svo er nú. Á því byggist að kjarasamningar, sem hafa verið gerðir til langs tíma við þorra launþega, leiði til aukins kaupmáttar. Það eru svik við launþega að stýra málum þannig að verðbólgan fari upp úr öllu valdi á næstu missirum. Það er einnig þeim sem eiga við erfiðleika að etja í fjármálum í hag að vextir lækki í landinu. Ríkisfjármálin eru þáttur í því. Það skapar einnig grunn til aukinna átaka í velferðarmálum að lækka þær upphæðir sem ríkisvaldið þarf að greiða í vexti á ári hverju. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að vaxtagreiðslur ríkissjóðs lækki umtalsvert á næsta ári. Bætt afkoma veldur þar nokkru um, bætt afkoma síðustu tveggja ára og einnig innkallanir á bréfum og skuldbindingum með óhagkvæmum kjörum. Bætt afkoma og aukið lánstraust ríkissjóðs hafa gert þessar innkallanir mögulegar og ljóst er að þær einar munu lækka vaxtagreiðslur ríkissjóðs um liðlega tvo milljarða á næstu árum. Þessi bati styrkir stöðu ríkissjóðs verulega og hann verður þeim tvímælalaust í hag sem þurfa mest á þjónustu hans að halda. Hv. 12. þm. Reykn. gat um það í ræðu sinni að hér hefði hallast mjög á ógæfuhliðina fyrir tíu árum og með kaupmátt tekna og í fleiri greinum. Mér er mjög í fersku minni ástandið fyrir tíu árum. Þá gekk þjóðfélagið inn í mestu uppsveiflu síðustu áratuga. Þá var hagvöxturinn yfir 8%. Þá var haldið þannig á málum að á árinu 1988, þegar komið var fram á mitt ár, var verðbólgan orðin 26,5%. Þið getið ímyndað ykkur núna hvort það væri ekki hinum lægstlaunuðu í hag ef verðbólga hér í landinu væri 26,5%.  Það er ástæða til að undirstrika það sérstaklega að þau almennu áhrif sem jafnvægi í fjármálum ríkisins hefur koma engum betur til góða en þeim sem lakast eru settir. Þetta frv. gerir sem fyrr ráð fyrir auknum útgjöldum til velferðarmála og það er mín skoðun og míns flokks að bætta afkomu eigi að nota til að styrkja undirstöðu velferðarkerfisins. Hins vegar verður það ekki gert nema jafnframt sé aðhald í útgjöldum og leitast við að nýting fjármuna verði sem best. Stjórnarandstaðan heldur því gjarnan fram að breytt forgangsröð sé lausn á vandanum í ríkisfjármálum. Ég vil taka undir það að ætíð er þörf á því að fara yfir forgangsröð útgjalda. En ég vara hins vegar við of mikilli bjartsýni um að breytt forgangsröð valdi byltingum í þessu efni. Vissulega væri þörf á því að Alþingi tæki sérstaka umræðu um forgangsröðina, t.d. að vorlagi, líkt og gert er í sumum þingum nágrannalandanna. Svo er t.d. gert í sænska þinginu en fjárln. hefur kynnt sér fjárlagagerð þar sérstaklega á liðnu ári. Ég er ekki þeirrar skoðunar að allt sé óumbreytanlegt í forgangsröðinni en hitt er staðreynd að þrýstingur á aukin útgjöld birtist í öllum málaflokkum. Við könnumst við umræðuna um velferðarútgjöldin, í tryggingamálum, heilbrigðismálum, málefnum fatlaðra, málefnum aldraðra og nægir að minna á fjölmennan útifund í hádeginu hér við þinghúsið þar sem aldraðir kröfðust betri kjara. Mikil umræða er um aukningu fjármagns til menntamála og þykir það forsenda þess að við séum samkeppnisfærir í framtíðnni í breyttum heimi. Við könnumst einnig mætavel við umræðuna um aukningu útgjalda til samgangna, átaks í umhverfismálum og margs fleira. Sannleikurinn er sá að þorri þingmanna vill í raun hafa alla þessa málaflokka í forgangi, enda eru þeir það. Mikill þrýstingur er einnig um útgjaldaaukningu í ýmsum þáttum dóms- og kirkjumála, t.d. um aukna löggæslu í landinu. Á bls. 274 í fjárlagafrv. er einkar gott yfirlit um hvernig málaflokkar gjalda í A-hluta fjárlaganna skiptast á rekstrargrunni, þ.e. með nýju uppgjörsaðferðinni. Það kemur í ljós að þeir málaflokkar sem ég nefndi, að viðbættum vaxtakostnaði, taka til sín liðlega 120 milljarða af 162 milljarða kr. útgjöldum á rekstrargrunni. Útgjöld til atvinnuveganna eru innifalin í þeim 40 milljörðum sem út af standa en æðsta stjórnsýsla ríkisins að utanríkisþjónustunni meðtalinni tekur til sín 7 milljarða kr. En það er nú fyrst og fremst hún sem horft er á þegar rætt er um forgangsröðina. Ég get tekið undir það að fara þarf vel með fjármuni í æðstu stjórnsýslunni og get tekið undir hvert orð sem sagt er um það. Sparnaður í málaflokki sem kostar 7 milljarða af 160 milljarða kr. útgjöldum veldur ekki byltingu en hins vegar er jafnsjálfsagt að sýna aðhald í útgjöldum í æðstu stjórn ríkisins. Ég mun ekki gera einstaka liði fjárlagafrv. að umræðuefni nú við 1. umr. málsins. Fjárln. á eftir að vinna sitt verk við frv. og við 2. umr. gefst tækifæri til að fjalla nákvæmar um einstök atriði. Ég vil hins vegar víkja örfáum orðum að heilbrigðismálum vegna þeirrar miklu umræðu sem verið hefur um þann málaflokk. Því er haldið fram að skortur á stefnumótun standi þessum málaflokki fyrir þrifum. Svo er ekki. Sú stefna sem núv. heilbrrh. hefur mótað hefur legið fyrir. Svo að nokkur atriði séu nefnd þá er hún í því fólgin að hagræða í rekstri sjúkrahúsa með samvinnu og sameiningu yfirstjórnar þar sem því verður við komið og skilgreina hlutverk þeirra sem best þannig að þau geti þjónað því og haldið uppi þeirri þjónustu sem krafist er af þeim. Hún er einnig sú að hefja byggingu barnaspítala og ýta því máli áfram. Hún er sú að halda áfram uppbyggingu heilsugæslunnar hér á höfuðborgarsvæðinu, ljúka þeirri uppbyggingu á landsvísu þá og vinna svo að málum að heilsugæslan sé grunneining heilbrigðisþjónustunnar. Það hefur einnig verið mótuð sú stefna að styrkja forvarnir. Ég hef drepið hér á nokkrum þáttum en þessi stefna hefur verið undirbyggð með mikilli vinnu og mikil gögn liggja fyrir um hvernig mögulegt væri að framkvæma hana. Hins vegar er það einfaldlega þannig að skiptar skoðanir eru um þessa stefnu, m.a. innan heilbrigðisgeirans, milli einstakra starfsstétta sem vinna í heilbrigðisgeiranum og sú barátta hefur verið sýnileg svo vægt sé til orða tekið. Það er oft tekið svo til orða í fjölmiðlaumræðu um heilbrigðismál að umræða um breytingar veki óöryggi almennings í landinu og sjúklinga sem þurfa á þjónustu heilbrigðiskerfisins að halda. Þetta er alveg rétt, umræðan mætti gjarnan vera á lægri nótum oft á tíðum. Hins vegar verður ekki allt óbreytt í heilbrigðisþjónustu landsmanna með breyttum þjóðfélagsháttum. Það þarf að fara yfir skipulagið í þessum geira samfélagsþjónustunnar eins og annarra, bæði opinberra aðila og einkaaðila. Hins vegar er hér um afar viðkvæma starfsemi að ræða og því þarf að varast að fórna því sem áunnist hefur. Heilbrigðisþjónusta á Íslandi er góð og glæsilegur árangur hefur náðst á mörgum sviðum. Það hefur aldrei verið stefna stjórnvalda nú eða fyrr að brjóta þessa þjónustu niður eða hörfa. Hins vegar þarf að endurskoða skipulagið miðað við breyttar aðstæður til þess að geta tekið við nýjungum og halda þeim góða árangri sem náðst hefur miðað við þá fjárhagsgetu sem ríkissjóður hefur og þann fjárhagsramma sem settur er. Herra forseti. Eins og ég sagði fyrr ætla ég ekki að þessu sinni að fjalla um einstök fjárframlög sem frv. gerir ráð fyrir. Fjárln. mun fá frv. til meðferðar og samkvæmt venju er nefndin þegar byrjuð að taka viðtöl sem tengjast fjárlagavinnunni. Vera kann að hin nýja uppsetning verði til þess að breyta þurfi vinnu fjárln. að einhverju leyti. Nú eru lánsfjárlög hluti fjárlagafrv. og hlýtur það eitt að leiða til breytinga á starfi nefndarinnar. Frv. til lánsfjárlaga er nú að finna í 5. gr. og hin svokölluðu skerðingarákvæði í 6. gr. frv. Þetta er þáttur í skýrari uppsetningu og mun auðveldara er að fá heildaryfirlit yfir fjármál ríkissjóðs og ábyrgðir með því að hafa fjárlögin í höndunum. Það sem af er hafa félagar mínir í stjórnarandstöðunni í fjárln. haldið hér ágætar ræður um fjárlögin og hv. 5. þm. Vestf. ræddi um ábyrga fjármálastjórn og nauðsyn þess að reka ríkissjóð í jafnvægi og nauðsyn þess að forðast skuldasöfnun og deildi á hæstv. fjmrh. fyrir skuldasöfnun síðustu ára. Þetta var nokkuð góður kafli í ræðu hans en mér finnst hann ekki alltaf ríma við málflutning flokks hans sem hefur gert kröfur um aukin útgjöld á flestum sviðum. Ég hygg að hv. 5. þm. Vestf. hafi verið að ýja að því í ræðu sinni að skattheimtan væri ekki nógu mikil. En það hefur komið fram í mínu máli að ég tel, þó að litið sé á tekjuöflun ríkissjóðs, að það sé ekki akur sem hægt sé að plægja endalaust til að afla meiri tekna. Skattheimtan er mikil hér á landi þó að hún sé ekki eins mikil og víða í nágrannalöndunum. En þó held ég að bærileg samstaða sé um að auka hana ekki verulega. En það þarf að vera samhengi í þessari umræðu um tekju- og gjaldahliðina. Ég vil að lokum drepa á málaflokk sem hefur verið mjög í umræðunni að undanförnu og reyndar um langt árabil en það eru byggðamál og tilflutningur fólks hingað til höfuðborgarsvæðisins. Ég nefni þetta í þessari umræðu vegna þess að hér er um vanda að ræða sem kemur í mörgum tilfellum beint inn í ríkisfjármálin í framtíðinni. Byggðaröskunin leiðir til þess að það þarf að hefja á ný uppbyggingu í ýmsum greinum á höfuðborgarsvæðinu vegna fólksfjölgunar og vegna fólksflutninga utan af landi þar sem sambærilegri uppbyggingu var e.t.v. lokið. Það er brýn þörf á því að halda vöku sinni í þessum efnum og reyna að sporna við þessari þróun. Það verður ekki gert eingöngu með fjárlögum, ég geri mér fulla grein fyrir því. En eigi að síður er nauðsynlegt að kanna sérstaklega þá þætti þeirra sem tengdir eru byggðaþróun í landinu. Ég endurtek að það er fullljóst að herkostnaðurinn vegna fólksflutninganna getur haft áhrif á afkomu ríkissjóðs á næstu árum og þar með lífskjörin í landinu. Herra forseti. Íslenska þjóðin hefur nú gullið tækifæri til þess að sækja fram til betri lífskjara og betra þjóðfélags á nýrri öld. Jafnvægi í efnahagsmálum, þar á meðal ríkisfjármálum, skapar betri samkeppnisaðstöðu og örvar fólk á öllum sviðum þjóðlífsins til dáða. Slíkt hefur þegar gerst og slíks sjást þegar merki í auknum umsvifum, auknum útflutningi og aukinni fjölbreytni í atvinnulífinu. Sú þróun mun halda áfram ef þess er gætt að halda áfram á braut jafnvægis og stöðugleika.

Herra forseti. Aðeins nokkur orð vegna þess að síðasti hv. ræðumaður vitnaði til þess að ég sagði í útvarpsviðtali í gær að þær aðstæður gætu verið til staðar að réttlætanlegt sé að hægja á greiðslu skulda ríkisins. Við hvers konar eða hvaða aðstæður? Ég skal útskýra það fyrir hv. formanni fjárln. Ef Jón Jónsson þarf að bíða í eitt ár eftir aðgerð og lyfjakostnaður á þeim sama tíma kostar helmingi meira en aðgerðin fyrir utan vinnutap og tryggingabætur þá stenst það sem ég sagði. Þetta getur einnig gilt í öðrum afmörkuðum tilvikum. Herra forseti. Í tilefni af ræðu hæstv. fjmrh. er auðvitað rétt að ýmislegt hefur lagast á undanförnum árum í meðferð ríkisfjármála, þó það nú væri. Það væri líka með endemum með allri þeirri tækni sem menn hafa yfir að ráða ef ekki væri meiri skilvirkni í meðferð ríkisfjármála í dag en fyrir fimm eða tíu árum. Menn verða að standa að rekstri ríkissjóðs eins og um rekstur fyrirtækis væri að ræða en það ber að viðurkenna að rekstur ríkissjóðs er nokkuð flókinn vegna margvíslegra samfélagsþátta sem ríkissjóður kemur að. Ég fyrir mitt leyti get sagt að skynsamlegt er að ná samningum við sveitarfélögin í landinu um yfirtöku ýmissa verkefna frá ríkinu. Að því vil ég standa. Samningar verða samt að vera þannig að nauðsynlegir fjármunir fylgi með verkefnum frá ríki til sveitarfélaga. Sveitarfélögin verða líka að hafa stjórnsýslustig til að annast verkefni sem færast til þeirra. Því var og er ekki enn að heilsa hvað varðar flutning grunnskólanna til sveitarfélaganna vegna mannfæðar í sumum sveitarfélögum. Í tengslum við þessa umfjöllun tel ég rétt að segja að ástæða er til að breyta lögum um lágmarksfjölda íbúa í sveitarfélögunum. Ef til vill verður margt örðugt í þeim málum í dreifðum byggðum landsins en eðlilegt er að miða við sveitarfélagastærð sem nemur 800--1.000 íbúa fjölda. Ég leggst heldur ekki gegn samningum um færslu verkefna frá ríki til einkaaðila þar sem það á við. En ýmsar grunneiningar velferðarkerfisins verður ríkissjóður og ríkisstjórn á hverjum tíma að annast. Ég tek undir með hæstv. fjmrh. að það er mikil breyting til bóta að fá ríkisreikning nú þegar til umfjöllunar. Herra forseti. Vegna breyttrar framsetningar fjárlaga er ástæða til að setja fram skoðanir í nokkrum atriðum sem varða framsetningu og útsetningu fjárlaga í kjölfar nýsettra laga um fjárreiður ríkisins. Sú breyting er orðin á að fjárlög eru sett fram á rekstrargrunni en ekki greiðslugrunni og gefur sú aðferð raunhæfari mynd af meðferð fjármuna ríkissjóðs. Með vísan til fjárlaga fyrir árið 1997 hefðu þau verið að minnsta kosti 10 millj. kr. hærri ef þau hefðu verið sett fram á sama máta og nú. Það er svo sem ekki þannig að menn hafi ekki gert sér grein fyrir þeirri staðreynd en við útfærslu er framsetning á rekstrargrunni eðlilegri og skiljanlegri fyrir flesta. Þetta þýðir að þær fjárskuldbindingar sem stofnað er til eru færðar strax í stað þess að við fyrri uppsetningu fjárlaga voru þær færðar þegar þær komu til greiðslu. Samt sem áður má vera ljóst að ekki er neitt áþreifanlegt tæki eða tækni til þess að haldið sé nægjanlega við þau markmið sem fram eru sett. Eftir að fjárlög hafa verið samþykkt og afgreidd á Alþingi er það undir viðkomandi ráðuneytum komið hvort þau haga rekstri sínum í samræmi við þá áætlun sem samþykkt hefur verið. Skoðun mínn varðandi þetta kom rækilega fram í umræðum um lögin um fjárreiður ríkisins. Þá setti ég fram efasemdir um framkvæmd fjárlaga, ég endurtek, um framkvæmd fjárlaga, og stend við þær efasemdir sem lúta að aðhaldsleysi eftir að fjárlög eru samþykkt. Auðvitað er óhæfa eins og verið hefur árum saman að framúrakstur nemur milljörðum, hæstv. fjmrh., umfram samþykkt fjárlög. Herra forseti. Ég vísa til greinar Þórs Sigfússonar um eflingu kaupendahugsunar við stjórn ríkisfjármála og ég er alveg sammála þeim aðila um hlutverk Alþingis. Alþingi verður að hafa eins góðar upplýsingar um þá þjónustu sem veitt er almenningi og frekast er kostur. Þjóðin er nefnilega að kjósa fulltrúa sína á Alþingi og veitir umboð til að taka ákvarðanir fyrir sína hönd. Til þess að þær ákvarðanir endurspegli vilja kjósenda verða góðar upplýsingar að vera til staðar. Það er eins með hlutverk Alþingis að krefja ríkisstjórnina um reikningskil gerða sinna og því er mikilvægt að skýrar reglur séu um þau reikningskil og þær endurspegli sem best raunverulega stöðu ríkissjóðs til lengri og skemmri tíma. Ég vitna enn til þessarar greinar, með leyfi forseta, þar sem segir að Alþingi samþykki útgjaldaramma á vorþingi. Það skiptir miklu máli að fjárlagarammar séu lagðir fyrir á vorþingi en ekki á haustþingi eins og nú er verið að gera. Það er sænska leiðin sem ég er að fjalla um og mæli mjög með því að menn flýti þeirri vinnu og ákvörðunartöku um að færast nær þeirri leið því þar er um skilvirkni og aðhald að ræða sem á að vera hægt að fylgja eftir. Ég tek einnig undir þau orð sem hafa fallið um að Alþingi horfi til lengri tíma í senn með gerð áætlana til fleiri ára. Samþykkt áætlana á flestum útgjalda- og tekjusviðum er afar þýðingarmikil ef menn ætla að auka stöðugleika. Með því að leggja meiri áherslu á langtímaáætlanir í ríkisrekstri getur verið að það skapist meiri umræða á Alþingi og í ríkisstjórn um langtímaskuldbindingar þjóðarinnar og langtímahorfur. Það mun auka umræður um hvort við erum að velta vanda yfir á komandi kynslóðir og draga úr líkum þess að verið sé að ýta á undan sér vandanum þar til í óefni er komið. Þetta eru atriði sem ég tel að hafi komið skýrt fram og sé að mörgu leyti sameiginlegur vilji allrar fjárln. eftir heimsókn fjárln. til Svíþjóðar þar sem menn voru að kynna sér sænsku leiðina svonefndu sem hæstv. fjmrh. nefndi hér áðan. Ég tek að mörgu leyti undir það sem þar hefur komið fram. Mér virðist ljóst að fjárlög eru sett fram vegna ársins 1998 með afgangi upp á hálfan milljarð. Það er vegna markmiðsins um að skila hallalausum fjárlögum á pappírnum. Kannski ekki vegna þess að það sé staðreyndin, heldur vegna markmiðsins um að skila hallalausum fjárlögum á pappírnum. Þetta er framkvæmt á þann hátt eins og farið hefur verið rækilega yfir að ríkissjóður ákveður að selja bókfærðar eignir að verðmæti 4,3 milljarðar kr. á 6,2 milljarða, fá þannig 1.900 millj. kr. í hagnað af bókfærðri eign og þar með rekstrarafgang upp á hálfan milljarð. Ef ekki hefði verið farið í þessa sölu til að reyna að ná þessum hagnaði hefði samkvæmt einfaldri reiknireglu verið um að ræða 1,4 milljarða halla. Ég er ekki að deila um hvort réttlætanlegt sé að selja þessa eign ríkisins, það má vel vera. Ég ætla ekki að deila um það. En til þess að ná fram hallalausum fjárlögum í þessu tilviki þarf að gera þetta, plús að menn taka til sín af mörkuðum tekjustofnum einn milljarð og 64 millj. kr., t.d. af mörkuðum tekjustofnum Vegasjóðs. Þetta má nefna um leið. Ef menn leggja þetta saman er hallinn orðinn enn meiri. Herra forseti. Ég tel rétt að benda á að frá síðasta fjárlagafrv. fyrir árið 1997 er ljóst að tekjur ríkissjóðs eru langtum meiri en gert var ráð fyrir sem nemur einhvers staðar á bilinu 4--6 milljarðar. En hvað gerist á sama tíma? Eyðslan og fjármunanotkunin er langt umfram það sem áætlað var og það er einmitt það sem ég var að segja. Það vantar aðhald. Það er ekki nægjanleg stýring, herra forseti. Þess vegna vil ég enn herða á aðhaldi í meðferð ríkisfjármuna. Ég vil segja að aðhaldstæknin er máttlaus til framfylgdar fjárreiðum ríkisins. Mér finnst ekki gott að hagur ríkissjóðs stafi að verulegu leyti af skuldaaukningu heimilanna. Það er nöturleg staðreynd sem sýnir svo ekki verður um villst að helmingaskiptastjórn íhalds og Framsóknar hefur ekki vald á meðferð góðærisins og anar áfram í stefnuvillu og gleymir að byggja upp til framtíðar. Við ríkjandi aðstæður ætti að vera unnt að lækka skuldbindingar komandi kynslóða að verulegu marki. En svo er að sjá að þó segja megi að í góðærinu standi skuld ríkissjóðs nærri í stað hafa heildarskuldir Íslendinga aldrei verið meiri. Þær nema nú 282 milljörðum kr. Hvað er það sem blasir við í góðærinu, herra forseti? Ég má til með að nefna einstaka liði úr fjárlagafrv., herra forseti. Áformaður er niðurskurður þeirra verkefna sem snerta landsbyggðina sérstaklega. Ég nefni niðurskurð vegáætlunar og markaðar tekjur Vegasjóðs sem ég nefndi áðan sem renna nú í enn ríkari mæli til ríkissjóðs en áður sem nemur 220 millj. kr. Ég spyr: Er þetta rétt stefna? Herra forseti. Ég get ekki látið vera að nefna eitt atriði þó það sé kannski ekki mjög stórt í frv. Þjóðargjöfin sem samþykkt var á afmælinu 1994 til átaks um vistræna og lífræna framleiðslu er skorin niður um helming. Þetta var afmælisgjöf og ég ætla að rekja nokkuð á eftir úr þeim umræðum sem fóru fram á þeim tíma, árið 1995, í kjölfar þessa afmælis. Þannig ætlar ríkisstjórnin sem drottnar að slökkva þau ljós og þær væntingar sem bændur á Íslandi, sérstaklega sauðfjárbændur, hafa borið von í brjósti um að loksins sé komið að því að góðærið sé á ferð í formi aukinna framleiðslumöguleika á seljanlegum afurðum. En hvað gerist þá, herra forseti? Tillaga hæstv. forseta er tekin og rifin í tætlur ásamt þeirri tillögu sem hæstv. forseti flutti með þingflokksformönnum allra flokka á Alþingi þá um að þetta sérstaka átak skyldi fá til fimm ára 25 millj. kr. á ári. Með leyfi forseta vitna ég í ræðu hv. þm. Geirs H. Haarde, formanns þingflokks Sjálfstfl. Þar segir: ,,En tilefni málsins er hins vegar það að þetta var eitt af þeim verkefnum sem valin voru sem mál til að styrkja í tengslum við þjóðargjöfina 17. júní sl. Þá var að vísu ekki samkomulag um að hafa þetta mál, framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða, inni í þeim pakka ef svo mætti segja. En til samræmis við það sem ákveðið var um Lýðveldissjóð og þau verkefni sem hann fæst við var ákveðið að festa þarna ákveðna tölu sem færi til verkefna sem tengdust fyrst og fremst landbúnaði og má segja að séu til samræmis við framlög sem ákveðin voru í Lýðveldissjóð til verkefna tengdum sjávarútvegi og hafrannsóknum.`` Síðan segir hv. þm. Geir H. Haarde: ,,Ég tel að landbn. þurfi að fjalla nokkuð ítarlega um þetta mál. M.a. eru áhöld um hvort hægt sé að gera ráð fyrir því að Framleiðnisjóður leggi fram framlög`` --- á móti, því að gert var ráð fyrir að þessi upphæð næmi 250 milljónum á fimm árum. Ríkisstjórn íhalds og Framsóknar sker niður helstu væntingar bænda um helming. Væntingar um að geta aukið framleiðslu. Það vill svo til að fyrir hv. Alþingi hafa verið lagðar skýrslur og niðurstöður um störf þessa átaksverkefnis þar sem rakið er lið fyrir lið hvernig þessum fjárumunum hefur verið varið og árangurinn, herra forseti, er miklu meiri en menn órar fyrir. Og ég get sýnt það, herra forseti, að í dag er verið að selja íslenskt lambakjöt í Danmörku í 370 verslunum á 1.200 kr. kílóið. Þetta átak ætlar ríkisstjórn íhalds og Framsóknar að taka og slátra og skera niður við trog. Ég treysti því að hægt sé að ná því fram að þá fáu aura sem þarna er verið sælast eftir sé hægt að nýta eins og ætlað var á þessum fimm árum. Það eru aðeins tvö ár eftir og þetta verkefni stendur á þeim tímamótum að það má ekki stöðva það. Og ég treysti því að fjárln. hjálpi mér í þessu máli og það náist sá árangur sem þarf til að verkefnið haldi áfram. Það er ástæða til þess og ég fagna því, herra forseti, að hæstv. landbrh. er hér í salnum, því það mál sem ég er að fara yfir snýr beinlínis að þeim niðurskurði sem landbrn. ákvað, að tillögu hæstv. fjmrh. geri ég ráð fyrir. Og ég segi: Það skiptir mjög miklu máli, hæstv. landbrh., að ekki verði slökkt þau ljós sem voru tendruð og að engu gerðar þær væntingar sem hafa verið settar fram um að bændur, sérstaklega sauðfjárbændur, gætu litið til bjartari tíma. Ég skora á hæstv. landbrh. að beita sér af öllu afli við hæstv. fjmrh. að ná því fjármagni sem til þarf svo þetta verkefni geti haldið áfram í því horfi sem það er því núna eru lykiltímamót varðandi þetta verk. Ég vil, hæstv. forseti, minna á að hv. þm. Kristín Halldórsdóttir spurði út í þetta verkefni sem ég er að ræða um. Við því komu ítarleg svör og þau liggja einnig sem gögn fyrir hv. Alþingi og ég hvet menn til að athuga nú rækilega hvernig þessum fjármunum hefur verið varið. Herra forseti. Það er sérstök ástæða til að minnast á heilbrigðismál sem sérstök ókyrrð ríkir um nú um mundir og hefur verið síðasta ár. Virðist ekki ætla að linna í þeim efnum. Við blasir að fjárvöntun í heilbrigðiskerfinu vegna yfirstandandi fjárlagaárs er vel á annan milljarð króna, rétt eins og minni hluti fjárln. gerði grein fyrir þegar fjárlög voru keyrð í gegn á síðasta ári. Svo tiltekið sé nákvæmlega hvernig þeim málum er varið má nefna að vegna sjúkrahúsanna í Reykjavík er fjárvöntun --- aðeins vegna viðhalds 1,2--1,4 milljarðar. Það lítur út fyrir samkvæmt fyrrgreindri áætlun að það verði 360 millj. kr. halli bara vegna ársins 1998. Þar við bætist að rekstrarhalli vegna áranna 1995 og 1996 er 156 millj. kr. Síðan er sá hali sem menn eru að drattast með á milli mánaða sem nemur 178 millj. kr. Alls er þetta, til viðbótar við þá tölu sem ég nefndi áðan, 694 milljónir, sem menn viðurkenna sem fjárvöntun. Og þar kemur, hv. formaður fjárln., það dæmi sem ég var að rekja áðan. Þess vegna bíða sjúklingar í hópum eftir aðgerðum sem eru jafnvel ódýrari heldur en þau lyf sem þeir fá á tímanum. Það er þetta sem gerir að réttlætanlegt er að hægja á greiðslu skulda, vegna þess að það getur skilað sér, og setja þá peninga einmitt í þetta kerfi sem ég er að ræða um. Heildartalan sem ég hef verið tína hér saman nemur alls 2,6 milljörðum kr. og sá vandi er meiri en svo að menn geti á sama tíma verið að hreykja sér yfir rekstrarafgangi upp á 500 millj. kr. Einn þáttur er enn sem er rétt að nefna og tala aðeins um, og ég fagna því að hæstv. heilbrrh. er mætt í salinn, en það er fyrirhugaður niðurskurður um 160 millj. kr. vegna svonefndra landsbyggðarsjúkrahúsa. Sem betur fer er hann nú fyrir bí. Eftir standa áætlanir upp á 40 millj. kr. sem enginn veit hvar á að taka því staða sjúkrahúsanna og heilsugæslunnar á landsbyggðinni er sú að aðeins örfá standast áætlun en flest eru með halla og ef ég hef réttar upplýsingar þá nemur sá halli samtals um 80 millj. kr. Og þar eiga niðurskurðarmeistarar íhalds og Framsóknar að finna 40 milljónir eða finna 40 milljóna sóun. Það er ótrúlegt að það á að finna 40 milljóna sóun þar sem um er að ræða 80 millj. kr. halla. Þessi áform geta menn séð með því rétt að líta yfir þetta fallega plagg, frv. til fjárlaga. Herra forseti. Alþingi Íslands sem æðsta stjórnvald þessa lands ætti að grípa inn í það ófremdarástand sem ríkir í heilbrigðisgeiranum þar sem eru a.m.k. fimm eða sex sparnaðarnefndir í gangi og óánægja og óvissa skelfir orðið starfsfólk og alla sem á þjónustunni þurfa að halda þegar borið er niður í þeim ranni. Það er ástæða til að Alþingi taki sér tak og við vinnum öll saman að því að losa okkur út úr þessum ógnargreipum aðhalds og sparnaðar í heilbrigðiskerfinu. Herra forseti. Það er ástæða til þess að nefna frekari skerðingar en ég nefndi hér áðan, skerðingar til Framkvæmdasjóðs fatlaðara sem á að hafa tekjur vegna framkvæmda eins og nafnið bendir til. Hann á nú eins og áður að kosta félagslega hæfingu og endurhæfingu og standa undir kostnaði vegna stjórnunarnefndar fatlaðra. Af erfðafjárskatti sem á að renna til málefna fatlaðra er ákveðið að taka 235 milljónir --- hvert? --- í ríkissjóð, en að 185 milljónir gangi til Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Þar er enn ein upphæðin til þess að laga stöðu ríkissjóðs. Ég nefndi áðan að af mörkuðum tekjustofnum Vegasjóðs ætlar ríkið einnig að taka einn milljarð og 64 millj. kr. í ríkissjóð til þess að laga stöðuna, til að geta skilað hálfum milljarði í plús á pappírunum. Það á að taka 210 millj. kr. meira til ríkisins frá mörkuðum tekjustofnum heldur en í fyrra til þess að ná fram þessum tekjuafgangi. Það er eðlilegt þegar tekjurnar eru miklu meiri. Það er alveg eðlilegt að eitthvað meiri fjármunum sé varið til vegagerðar enda eru tekjurnar langtum meiri, enda er meira tekið af þessum tekjum í ríkissjóð eins og hér er getið um. Ég tel mjög ólíklegt að landsbyggðin fagni þessum skerðingaraðgerðum helmingaskiptastjórnar íhalds og Framsóknar en það getur vel verið að það verði kveðið niður með einhverri vísnagerð. Þrátt fyrir þennan lestur minn þá er það nú svo að ástæða er til þess að fagna ákveðnum áföngum sem náðst hafa. Ég fagna því að búið er að rjúfa haftið sem var í Hvalfjarðargöngunum, það var gert sl. föstudag. Það voru fleiri sem fögnuðu því og kannski rétt til þess að létta aðeins umræðuna að rifja upp eina litla vísu sem ágætur skólastjóri, Ingi Steinar Gunnlaugsson, setti saman í tilefni af þessu. Hún er svona: Fyrir virtan vísnakjaft er vandi að yrkja bögur. En þegar rífur Halldór haft hljóðin eru fögur. Ég fagna því að sjálfsögðu að þessum áfanga er náð og það má auðvitað fagna þeim áfanga sem hefur náðst með miklum vegaumbótum í Reykjavík. En þetta er í fyrsta skipti sem við náum þeim árangri að leggja veg undir hafsbotn, og það getur vel verið að það þurfi fara á fleiri stöðum með slíka vegagerð. En það er ekki þannig að fjárlagafrv. íhalds og Framsóknar boði neinn nýjan sannleik eins og ég hef komið hér að áður. Það er sett fram á þann hátt að rauntalan fer úr 137 milljörðum í 163 milljarða. Það má auðvitað benda á að einhvern veginn eru ekki færðar framkvæmdir vegna hafnarframkvæmda upp á 255 milljónir sem eru settar inn á einhvern umsýslureikning sem menn kalla viðskiptareikning hreyfinga. Þetta er auðvitað atriði sem má deila um eins og menn hafa verið að deila hér um lífeyrissjóðsskuldbindingar upp á 6,7 milljarða. Það fer auðvitað eftir þeim forsendum sem menn gefa sér hvaða niðurstöðutölur menn fást síðan við. Herra forseti. Hvað er það sem virðist svo vanta? Af hverju eigum við að hafa áhyggjur? Það er engin leið að henda reiður á með lestri þessa fjárlagafrv. að menn séu að skoða það á okkar ágæta Íslandi þar sem góðæri formanns íhaldsins, hæstv. forsrh., ríkir. Það er ekki verið að skoða þær leiðir sem ég vil nefna nú. Það vekur áhyggjur að í þeirri öldu glæpa sem virðist vera í þjóðfélaginu er ekki að finna neinar aðgerðir gegn þeim við skoðun þessa frv. Það er ömurlegt og ég vona að úr því verði bætt. Það vekur auðvitað áhyggjur að á sama tíma og menn eru að tala um að fjárstreymi til heilbrigðiskerfisins verði aukið um 3% er ekki gert ráð fyrir auknu fjármagni til sjúkrahúsa sem eru að dragnast með stóra skuldahala og vantar fjármagn til viðhalds. Ef þetta er talið saman eins og ég nefndi áðan þá má tala um fjárvöntun upp á 2,5 til 3 milljarða og þar af er halli sem nemur um 1,2 milljörðum. Það vekur áhyggjur að ekki eru áformaðar stefnubreytingar varðandi menntunarmál þjóðarinnar þó að fyrir liggi að verulega þarf að taka á í þeim málum. Það vekur áhyggjur að engar aðgerðir eru boðaðar varðandi fiskveiðistjórnina. Auðlindin er í sívaxandi mæli að færast á hendur færri sem telja sig vera eigendur þrátt fyrir ákvæðið um sameign þjóðarinnar. Það er engin tilraun gerð til þess að útfæra gjaldtöku vegna aðgangs að auðlindinni, t.d. í formi þess að afgjald standi undir stoðdeildum sjávarútvegs svo sem Hafró, Landhelgisgæslu og eftirlitsþáttum svo nokkuð sé nefnt. Það er ljóst að smátt og smátt er sameignin að festast í höndum tiltölulega fárra og ríkisstjórn íhalds og Framsóknar vill ekki ræða breytingar eða rök fyrir þeim. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í grein í Morgunblaðinu eftir Þórólf Matthíasson, laugardaginn 4. október, þar sem fjallað er um ,,lítilræðisrökin``: ,,Veiðigjald fellur undir þann flokk opinberrar gjaldtöku sem nefndir hafa verið grunnrentuskattar. Grunnrentuskattar þykja heppilegri en margir aðrir skattar vegna þess að þeir hafa ekki óheppileg áhrif á nýtingu framleiðsluþátta í hagkerfinu. Um þetta er ekki deilt meðal hagfræðinga.`` Margir veiðigjaldssinnar eru sannfærðir um að það sé hægt að koma fram með hagkvæma tillögu um skattkerfisbreytingar, úr t.d. 41% og allt niður í 28% skattkerfi. Og það væri auðvitað þess virði að skoða málið. Það væri þess virði að fá hæstv. ríkisstjórn til þess að ræða um tekjumöguleikana, breyta tekjuöflunarkerfi ríkisins en það er eins og að tala við vegg, það er eins og að fara út á Stórhöfða og gala upp í vindinn að ræða við þessa aðila um þau mál. Þeir skynja ekki vilja þjóðarinnar, þeir skynja ekki að fyrir veiðileyfagjaldi eru sterk rök og vilja ekki einu sinni ræða við þá aðila sem geta útskýrt betur en sá sem hér stendur í stól. Ég velti því fyrir mér eins og kemur fram í þessari grein sem ég vitnaði til hvort það sé almenn skoðun á meðal ungra sjálfstæðismanna að lækkun jaðarskatta úr 41% í 28% sé lítilræði. Herra forseti. Ég vil að lokum nefna þau mál sem aldraðir hafa vakið athygli á nú í dag. Það er að þeir krefjast tengingar bóta við laun í landinu í stað almennrar verðlagsþróunar sem getur verið með nokkuð öðrum hætti en launaþróunin. Þess vegna var á fyrsta degi þingsins lagt fram frv. af hálfu stjórnarandstöðu, þess efnis að laun aldraðra og bótaþega verði þegar tengd við laun. Ég vil að lokum vísa til greinar eftir Pál vin minn Gíslason, fyrrum sjúkrahúslækni á Akranesi, í Morgunblaðinu sl. laugardag þar sem hann segir í fyrirsögn, ,,Hvað á að gera við jaðarskatta aldraðra?`` Það liggur ljóst fyrir í þessu frv. að þar ætla menn að fylgja eftir með lagasetningu því áformi að tengja ekki bætur við laun. Ég vil hafa yfir tillögu Páls sem lýtur að hækkun skattleysismarka í 80 þús. kr. sem hefur ekki fengið nokkurn stuðning hjá stjórnvöldum og er talin vera of dýr fyrir ríkissjóð. Það getur verið að þetta mál þurfi að skoða, hvort hægt sé að framkvæma þetta á tiltölulega einfaldan máta. Það má líka velta fyrir sér að fjölga skattþrepum. Ég er nokkurn veginn viss um að það væri sanngjörn lausn og hún er ekki eins flókin og hún lítur út fyrir að vera. Á þessu þurfa menn að taka og ég vona að menn skilji aldraða í þeirri baráttu sem þeir standa í í dag. Erindi þeirra var ekki að tilefnislausu og ég vona að það náist árangur af heimsókn þeirra hér á Austurvöll. Ég vona að hæstv. fjmrh. skoði erindi þeirra og veiti lausn þar sem þörfin er mest. Ég er sannfærður um það sjálfur að það eina sem er sanngjarnt er að allar bætur verði þær sömu til allra aðila, allra ellilífeyrisþega, síðan sé það eina sem sé réttlætanlegt að innheimta skatt af umframtekjunum en ekki að fara út í þær skerðingar sem nú eru í dag. Ég held að þetta sé það sem menn þurfi að gá að sér með. Herra forseti. Ég læt þetta nægja, þessi örfáu atriði sem ég drap á í ræðu minni, en ég minni enn á þann hóp sem hér var í heimsókn í dag og ég minni á að það er þörf hjá okkur að veita miklu meira aðhald í framkvæmd fjárlaga heldur en gert hefur verið.

Hæstv. forseti. Með stöðugt flóknara þjóðfélagi verður mikilvægt að á Alþingi eigi sér stað vandaðar umræður og rækileg yfirferð á frumvarpi til fjárlaga. Í samræmi við stjórnskipun okkar leggur fjmrh. fyrir Alþingi frv. til fjárlaga, sem okkur alþingismönnum er gert að fjalla um, gera breytingar á eftir atvikum og afgreiða sem lög frá Alþingi eftir þrjár umræður og vinnu í fjárln. og fagnefndum. Það frumvarp sem hér er til umræðu er sjöunda fjárlagafrv. sem ég tek þátt í að ræða og fara yfir í fjárln. Alþingis. Sú umfjöllun sem nú er að hefjast er við mjög breyttar aðstæður frá því sem verið hefur. Bæði form og efni hefur breyst. Og það mjög til hins betra. Hin umfangsmikla nýskipan í ríkisrekstrinum hefur nú einnig náð til formsins, þ.e. uppsetningar á fjárlögum og ríkisreikningi. Allar þær breytingar miða að því marki að gera fjárreiður ríkisins aðgengilegri og skýrari auk þess að verða meðfærilegra stjórntæki til eftirlits í ríkisrekstrinum og við áætlanagerð. Ræða mín hér við þessa umræðu mun að sjálfsögðu mótast af þeirri skyldu okkar þingmanna að fjalla um efni frv., vega það og meta eftir yfirferð með stofnunum og öðrum þeim sem að skoðun þess koma og leita að niðurstöðu, því auðvitað er það svo að skiptar skoðanir kunna að vera um fjölmörg atriði, enda þótt meginstefnan hafi verið mörkuð af stjórnarflokkunum og henni verður að sjálfsögðu haldið. Eins og fram hefur komið er frv. byggt á nýrri löggjöf um fjárreiður ríkisins sem var samþykkt hér á hinu háa Alþingi sl. vor eftir mikla vinnu við frv. af hálfu hæstv. fjmrh. og hans fólks í ráðuneyti og einnig þeirrar sérnefndar sem fór með málið hér á Alþingi og stóð fyrir töluverðum breytingum á frv. Allsherjarsátt náðist um frumvarpið í nefndinni og leiddi til þess að Alþingi samþykkti það í vor. Þrátt fyrir það að formið eigi ekki að ráða miklu um framvindu hinna efnislegu þátta í ríkisrekstrinum þá leyfi ég mér að fullyrða að löggjöfin um fjárreiður ríkisins muni hafa afgerandi áhrif á framvindu ríkisfjármála í framtíðinni. Og ríkisfjármálin geta haft afgerandi áhrif á þróun efnahagsmála í landinu. Það hefur komið rækilega í ljós þegar hagsaga okkar Íslendinga er skoðuð, ekki síst hin síðari ár þegar mikill árangur hefur orðið af traustri meðferð ríkisfjármála og ábyrgri umfjöllun hér á hinu háa Alþingi. Ekki vil ég eyða tíma til þess að rökstyðja þessa fullyrðingu við þessar umræður með öðrum hætti en að vísa til þess að með afgreiðslu fjárlaga á rekstrargrunni skapast mikilvægt aðhald sem herðir mjög á því að ráðuneytin sjái til þess að stofnanir haldi sér innan fjárlaga og það verði til umfjöllunar í fjárln. og á Alþingi ef auka þarf fjárveitingar til einhverra þátta í ríkisrekstrinum. Ekki til þess að stöðva mikilvæg og eðlileg útgjaldatilefni heldur til þess að nauðsynleg umfjöllun eigi sér stað og leggja megi mat á hlutina í réttu ljósi. Með afgreiðslu fjárlaga og aukafjárlaga á rekstrargrunni, þar sem fram eiga að koma öll útgjöld og allar tekjur sem tilheyra árinu, taka menn ákvarðanir og meta hina raunverulegu stöðu ríkisins. Hver afgangur eða halli á að vera og hver lánsfjárþörf ríkisins er hverju sinni og um leið eftirspurnin eftir lánsfjármagni sem síðan hefur áhrif á vaxtastigið og verðbólguna í landinu. En þessar breytingar taka tíma og sumir hæstv. ráðherrar virðast ekki enn hafa áttað sig á því hversu mikilvægar þær eru. Dæmi um það er ákvörðun um útgjöld vegna opnunar sendiráðs í Helsinki sem birtist mér sem talsmanni míns flokks í fjárlaganefnd í boðskorti um samkvæmi í sendiráðinu í tilefni opnunar þess. Slík vinnubrögð eru auðvitað ekki þolandi. Í 33. gr. laga um fjárreiður ríkisins segir um ófyrirséðar greiðslur í A- og B-hluta, með leyfi forseta: ,,Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjmrh. að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðslu af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.`` Telja verður afar hæpið að stofnun sendiráðs geti flokkast undir ,,ófyrirséð atvik er þoli ekki bið`` eða eigi sér stað með þeim hætti sem hér um ræðir. Telja verður eðlilegra að um slíka ákvörðum sé rætt á Alþingi áður og heimilda leitað með staðfestingu og á grundvelli áætlunar um kostnað og hagræði sem því kann að fylgja að hafa sendiráð í Helsinki. Hvað þá ákvörðun snertir að opna sendiráð og stofna til þeirra útgjalda þá tel ég að það orki mjög tvímælis. Að mínu mati hefði verið eðlilegra að ræða hvort ekki væri nær að fækka sendiráðum á Norðurlöndum en opna þess í stað sendiráð í fjarlægari heimshlutum, þar sem ríkari viðskiptahagsmunir eru sem ekki verður sinnt héðan frá Íslandi. Með sama hætti liggur fyrir að ef samgrh. heimilar framkvæmdir við hafnargerð, sem telst vera styrkhæf samkvæmt hafnalögum en er ekki á hafnaáætlun eða á fjárlögum, er stofnað til kostnaðar sem gjaldfæra verður sem skuldbindingu ríkissjóðs á framkvæmdaári og eykur þar með útgjöldin það árið og verður auðvitað að fjalla um svo sem hverjar aðrar framkvæmdir á vegum ríkisins. Samfara breytingum á fjárlagafrv. verða breytingar á störfum fjárln. Nefndin fær nú til meðferðar allar greinar fjárlagafrv. en gera verður ráð fyrir að fagnefndir komi með öðrum hætti að vinnu við fjárlagagerðina en verið hefur. Með því að færa bæði skerðingarákvæði samkvæmt 6. grein og lántökur, endurlán og ríkisábyrgðir inn í fjárlögin verður fjallað um og tekist á við ríkisfjármálin í heild sinni á einum stað í fjárln. þrátt fyrir það að fagnefndum verði falið að fjalla um einstaka þætti. Með þessari aðferð er girt fyrir það sem gæti hafa gerst, að með lánsfjárlögum sem væru afgreidd óháð fjárlögum væri stofnað til útgjalda á grundvelli heimilda í lánsfjárlögum sem ekki væri gert ráð fyrir í fjárlögum. Þá er ljóst að með breyttri framsetningu frv. verður enn meiri vinna hjá fjárln. að fara yfir frv. með fulltrúum stofnana sem munu vilja tryggja að starfsemin njóti eðlilegra framlaga. Má sem dæmi nefna að nú er framhaldsskólum gert að greiða húsaleigu sem síðar á að standa undir kostnaði við viðhald viðkomandi bygginga. Er þar um að ræða mikið framfaraspor en verður vafalaust tilefni athugunar og rækilegra umræðna. Sem fyrr er meginmarkmið efnahagsstefnu sem frv. er byggt á að viðhalda stöðugleika í efnahagsmálum og skapa skilyrði fyrir viðvarandi hagvexti og batnandi lífskjörum. Og allar mælingar á efnahagslífinu bera þeirri stefnu merki sem fylgt hefur verið undir forsæti Davíðs Oddssonar. Stefnan hefur ekki síst falist í því að hafa traust tök á ríkisfjármálum, leggja áherslu á aukna ábyrgð atvinnulífsins á eigin málum, að lækka skatta og draga úr jaðaráhrifum þeirra sem m.a. koma til móts við ellilífeyrisþega sem hér hafa gert vart við sig í dag. En einnig að stefna að einkavæðingu lánastofnana, sölu ríkisfyrirtækja og setja fram skýrar kröfur um ábyrgan rekstur stofnana sem njóta framlaga af fjárlögum. Áhrifin af þessari stefnu eru vaxandi kaupmáttur, eins og fram kemur í þjóðhagsáætlun, og um leið það sem skiptir miklu máli, að atvinnuleysi er minnkandi samhliða aukinni atvinnuþátttöku, sem ber þess merki að störfum í þjóðfélaginu er að fjölga. En slíkt gerist ekki á einni nóttu. Áhrif mikilvægustu efnahagsumbóta koma að sjálfsögðu ekki fram strax enda er sígandi lukka best í þeim efnum sem öðrum. En styrk staða ríkisfjármála hefur hins vegar mikil áhrif og skapar þá umgjörð sem þarf til þess að atvinnulífið megi dafna um land allt. En vissulega eru alvarleg hættumerki á lofti sem þarf að ræða í tengslum við afgreiðslu fjárlaga. Þau birtast í stöðugri byggðaröskun. Samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands fækkar íbúum í öllum kjördæmum utan Reykjavíkur fyrstu sex mánuði ársins en fjölgar á höfuðborgarsvæðinu. Hér er um að ræða stórhættulega þróun fyrir okkar litla land sem greina þarf og bregðast við með hverjum þeim ráðum sem duga. En samfara flutningi fólks til höfuðborgarinnar vex vandinn þar og ekki dregur úr atvinnuleysi og félagslegum vandamálum í borginni. Þeim mun alvarlegri er þessi þróun að R-lista meiri hlutinn í borgarstjórn hefst ekki að og virðist ekki átta sig á þróuninni, sem m.a. birtist í stöðugu atvinnuleysi kvenna í höfuðborginni þegar dregur úr því á landsvísu. En hvað er til ráða, svo snúa megi þróun við og nýta megi auðlindir okkar við og á landinu öllu? Mikilvægast er auðvitað að skapa atvinnuvegunum skilyrði til þess að eflast svo atvinnuöryggi sé tryggt. Það sem hefur í gegnum tíðina einkum hrakið fólk af landsbyggðinni er annars vegar sveiflukennt atvinnuástand og einhæft og síðan takmörkuð þjónusta, sérstaklega hvað varðar menntun, og auk þess óöryggi vegna samgangna og heilbrigðisþjónustu. En á þessu hefur orðið mikil breyting en jafnframt hafa kröfurnar aukist og það skýrir væntanlega mestan hluta þeirrar þróunar sem hefur verið og er að verða. Þegar fjallað er um fjárlög fyrir árið 1998 og framtíðaráform um starfsemi á vegum ríkisins sem getur haft áhrif á þróun búsetu, vil ég nefna nokkra þætti sem verður að skoða við meðferð frv. en fjölmörg önnur atriði þarf að líta yfir. Svæðisbundnar byggðaáætlanir eru mikilvægt stjórntæki í nútímaáætlanagerð. Höfuðvandi landsbyggðarinnar, og um leið landsins alls, er að vel menntað ungt fólk snýr ekki aftur til heimabyggðar að loknu námi. Það skortir ,,gróðurreiti`` í atvinnulífinu á landsbyggðinni þar sem unga, vel menntaða fólkið getur hafið störf. Leggja þarf áherslu á svæðisbundna áætlanagerð sem beiti bestu aðferðum við að aðstoða starfandi atvinnufyrirtæki við að fjölga vel launuðum störfum fyrir menntað fólk. Eitt mikilvægasta verkefni á þessu sviði er að hafa áhrif á að fiskvinnslan færist að nýju á land úr frystiskipunum úti á sjó. Í dag er beitt óþolandi mismunun milli landvinnslu og sjóvinnslu, m.a. með skattkerfinu sem gerir sjóvinnsluna hagkvæmari. Á því hlýtur að verða breyting og fyrstu skrefin mætti stíga í tengslum við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár sem lið í því að vinna gegn röskun í sjávarbyggðunum. Veita þarf atvinnuþróunarfélögum stuðning svo þau geti veitt verkefnum forustu, en auðvitað munu aðilar atvinnulífsins verða að vera leiðandi afl í því verkefni að snúa óæskilegri þróun við. Fyrirsjánlegur og vaxandi arður Landsvirkjunar af orkusölu gæti orðið grunnur og forsenda þessa ábatasama stuðnings sem af hálfu ríkisins kæmi til greina, eins og gert var að nokkru á þessu ári. Hagsmunir Landsvirkjunar vegna sölu á forgangsraforku eru þvílíkir á landsbyggðinni að eðlilegt er að þeir tengist saman. Í ljósi þeirrar þróunar sem við blasir í byggðum er ekki fært að lækka framlög til byggðamála svo sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Byggðastofnun verður að hafa svigrúm til þess að takast á við sitt erfiða en mikilvæga hlutverk sem í reglugerð um stofnunina er skýrt skilgreint. Núverandi stjórn Byggðastofnunar hefur breytt um kúrs og leggur nú aukna áherslu á atvinnuráðgjafarhlutverkið í landshlutunum í samstarfi við heimamenn og er ekki að efa að það er hin rétta leið. Þá verður að gera ráð fyrir því að hinn nýi Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins beiti afli sínu til þess m.a. að efla þær greinar á landsbyggðinni sem mesta möguleika hafa. Þar vil ég aftur og enn nefna fiskvinnslu í landi sem verður að aðstoða við þróast og verða hátækniiðnaður eins og kröfur eru gerðar til í dag. Þegar unglingar komast á framhaldsskólaaldurinn losnar oft um fjölskyldur ef senda þarf unglinga til skóla í öðrum héruðum. Því er það mjög mikilvægt að tryggja möguleika framhaldsskólanna á landsbyggðinni til þess að veita sem fjölbreyttasta menntun. Tryggja verður framhaldsskólunum möguleika til þess að halda úti framhaldsdeildum er tengjast grunnskólunum, þar sem því verður við komið, með öflugum stuðningi höfuðstöðva hvers skóla. Auk þess þarf að endurmeta reglur um námsstyrki til framhaldsskólanemenda, svokallaða dreifbýlisstyrki. En gera verður fleira og að mínu mati þarf að líta til húsnæðismálanna. Ég tel að það verði að gera breytingar á húsaleigubótakerfinu þannig að öll sveitarfélög veiti húsaleigubætur eða hafi möguleika á að veita þær. Við núverandi kerfi er staðan þannig að litlu sveitarfélögin treysta sér ekki til þess að greiða húsaleigubætur. Það leiðir til þess að námsmenn, sem þurfa að taka á leigu húsnæði vegna vetrardvalar við nám, færa lögheimili sitt og slíta þannig fyrstu ræturnar frá heimabyggð sinni. Og borgin lendir í því að greiða húsaleigubætur sem auðvitað er ósanngjarnt við þær aðstæður. Framþróun vega-, hafna- og flugmála skiptir miklu um þróun byggðar í landinu, ekki einungis fyrir hinar dreifðu byggðir, heldur ekki síður fyrir suður hluta landsins. Við mat á framlögum til þessara þátta er nauðsynlegt að greina vel áhrifin sem verða til lengri tíma og þann ávinning fyrir atvinnulífið sem felst í bættum samgöngum og lækkandi kostnaði við flutninga. Með samgönguáætlunum eru sett markmið sem verður að endurmeta í ljósi fjárlaga hverju sinni. En fjárlögin getur einnig þurft með sama hætti að endurmeta í ljósi þeirra mikilvægu markmiða sem samgönguáætlanir fela í sér vegna þróunar sem fyrirsjáanleg er. Dæmi um slíkar aðstæður eru áhrif sem allt bendir til að verði af því að flýta framkvæmdum og opnun Hvalfjarðarganga. Til þess að fullnýta göngin sem samgöngubót gæti þurft að hraða framkvæmdum á jaðarsvæðum á Vesturlandi, svo sem í Borgarfjarðardölum og á Snæfellsnesi. Samgn. þingsins hlýtur að taka þetta mál til skoðunar áður en fjárlög verða afgreidd. Umrótið í heilbrigðismálum að undanförnu hefur valdið mikilli óvissu og vanda. Tilraunir til þess að auka hagræðingu í heilbrigðiskerfinu virðast ekki ætla að ganga hljóðalaust. Framlög til sjúkrastofnana í heild sinni hækka verulega á milli ára og kynnt áform um sparnað á stóru sjúkrahúsunum eru bundin verulega hækkuðum framlögum á þessu ári. Og viðbrögðin við samningi ríkis og borgar um breytt skipulag sjúkrahúsanna veldur að því er virðist miklum og erfiðum deilum sem auðvitað þarf að vinna að lausn á. Nokkra þætti vil ég nefna hér sem ég tel að þurfi að fara rækilega yfir í meðförum fjárlaganefndar. Gert er ráð fyrir 300 millj. kr. hækkun til hjúkrunarheimila miðað við sama verðlag en þau eru langflest hér á höfuðborgarsvæðinu. Þessi hækkun leiðir til fjölgunar hjúkrunarrúma og hlýtur að létta mjög á þeim sjúkrastofnunum sem hafa þurft að sinna þeirri þörf sem vissulega er fyrir hendi. Ég tel jafnframt eðlilegt að endurmeta framlög til daggjaldastofnana og bera saman þjónustu og daggjöld svo tryggt sé að samræmis verði gætt milli stofnana. Fram hefur komið að mikill mismunur er á daggjöldum einstakra stofnana. Sjúkrahúsum á landsbyggðinni er gert að sæta lækkuðum framlögum. Þess er að vænta að ráðuneytið geri fjárln. grein fyrir forsendum þeirra áforma. Ég hef opinberlega lýst skoðunum mínum hvað þessi sparnaðaráform varðar, þar á meðal hjá St. Fransiskusspítalanum, og hefur afstaða mín hvað þau varðar ekkert breyst. Þar er um að ræða eina einkaspítalann á Íslandi sem er rekinn af mikilli fyrirhyggju og faglegri ábyrgð af St. Fransiskusarreglunni, sem leggur alla áherslu á að sinna þjónustu við íbúana. Að mati þeirra sem til þekkja og hafa greint tölulegar staðreyndir liggur fyrir að spítalinn er rekinn af mikilli hagkvæmni og faglegum metnaði. Spítalinn hefur sérhæft sig á sviði sem mikil þörf er á. Árangur þeirrar meðferðar sem veitt er hefur sannað sig með þeim hætti að löng bið er eftir læknismeðferð. Engum er betur ljóst er mér að gera verður kröfu um hagræðingu og endurskipulagningu í sjúkrahúsarekstrinum í landinu. En ég geri þá kröfu til ráðuneyta að gengið sé til samninga við þennan eina einkaspítala landsins sem hefur þjónað í sextíu ár en hann ekki meðhöndlaður sem einn angi af ríkisrekstrinum sem skikka má til að vild og vilja ráðuneyta fyrirvaralaust. Á vegum heilbrrn. hefur verið unnið að skýrslu um endurskipulagningu stóru sjúkrahúsanna á Suðvesturlandi. Þar er um að ræða hina svokölluðu VSÓ-skýrslu. Skýrslan er að mínu mati mikilvægt innlegg í þá vandasömu vinnu að ná aukinni hagkvæmni. Ég vil á þessu stigi ekkert segja um niðurstöður skýrslunnar og tillögur um samruna og samhæfingu. Þar verða um að fjalla þeir sem best til þekkja. Hins vegar vekur það óneitanlega athygli að með samruna og sameiningu starfsemi stóru sjúkrahúsanna megi auka afkastagetu eða fækka starfsmönnum svo nemi 520 stöðugildum. Með öðrum orðum, tvíverknaður veldur því að 520 stöðugildi nýtast ekki í rauninni. Þessi skýrsla hlýtur að verða til þess að allir sem málið varðar taki höndum saman til þess að nýta betur þá mikilvægu þjónustu sem sjúkrahúsin veita. Þar verða menn að ganga til verks fordómalaust, svo mikið er í húfi. Þess er að vænta að sjúkrahúsin geri fjárln. grein fyrir afstöðu sinni til VSÓ-skýrslunnar þannig að meta megi stöðuna og möguleika til þess að nýta fjármuni betur en gert er eða bregðast við á viðeigandi hátt. Í tíð hv. fjmrh. hefur verið unnið að úrbótum og skipulagsbreytingum í ríkiskerfinu. Ég hef áður gert það að umræðuefni að gera þurfi grundvallarbreytingar í ríkisrekstrinum. Þær fela í sér þá hugsun að koma að sem víðast kaupanda/seljanda hugsuninni og gera samninga um tiltekna þjónustu sem veitt verði fyrir ákveðna umsamda þóknun. Vikið verði frá því þar sem fært er að ráða og skipa ríkisstarfsmenn en þess í stað nýtt einkaframtakið er sinni þjónustu í nafni ríkins með þjónustusamningum. Ég vil í nokkrum orðum fara yfir helstu kennitölur frv. Í 1. gr. frv. er gerð grein fyrir tekjujöfnuði sem nú er jákvæður á rekstrargrunni um 520 millj. kr. Þau áform að afgreiða fjárlög með afgangi eru mjög mikilvæg og ekki síst að það takist strax á þessu fjárlagaári, 1998, þegar svo skammt er liðið frá því að við vorum í kreppu og miklum vanda með afkomu ríkissjóðs. Í 2. gr. frv. kemur fram þessi árangur þar sem áætlað er að sjóðsstreymi sýni nærri 5 milljarða kr. afgang til þess að lækka skuldir ríkissjóðs. Þau áform eru skýr skilaboð inn á lánamarkaðinn. Ríkissjóður mun draga úr umsvifum sínum þar með þeim afleiðingum að vextir hljóta að geta farið lækkandi á lánsfjármarkaði. Þau áhrif geta skilað sér inn á hvert einasta heimili í landinu og bætt hag húsbyggjenda og kaupenda sem hafa þunga greiðslubyrði. Fjárreiður ríkisfyrirtækja í B-hluta eru sýndar í 3. gr. frv. Rekstur þeirra skiptir miklu máli fyrir ríkissjóð vegna þeirra tekna sem sum þeirra veita í ríkissjóð í formi arðs en hann nemur 3,7 milljörðum kr. Stærstu fjárhæðirnar koma frá Happdrætti Háskólans, Fríhöfninni, ÁTVR og Rarik samkvæmt sérstökum samningi við Rarik en samkvæmt frv. er Rarik gert að greiða arð að upphæð 152 millj. kr. en á móti kemur hins vegar hlutdeild í kostnaði við dreifikerfi í sveitum. Ég vil gera að umtalsefni vegna þessa liðar stöðu Rafmagnsveitna ríkisins. Rarik gegnir því viðamikla hlutverki að dreifa raforku um stærstan hluta af mesta dreifbýli landsins þar sem fiskvinnslan og landbúnaðarframleiðalan fer fram auk nokkurs iðnaðar. Staða fyrirtækisins hefur verið rekstrarlega mjög veik og það hefur orðið að selja raforku til almennra notenda á hærra verði en gerist víðast annars staðar í landinu. Á vegum fyrirtækisins hefur verið unnið að hagræðingu og endurskipulagningu sem hefur skilað sér í betri afkomu þrátt fyrir erfitt rekstrarsvæði. Staða Rariks gagnvart Landsvirkjun er þannig að Rarik greiðir 42% af tekjum Landsvirkjunar af sölu til almenningsrafveitna en íbúar á Rarikssvæðunum sem kaupa þessa orku eru einungis 17% landsmanna. Þannig hafa þeir íbúar átt hlutfallslega mestan þátt í þeirri eignamyndun sem orðið hefur hjá Landsvirkjun. Í því ljósi og vegna þess að rekstur Rariks er að því er virðist orðinn mjög hagkvæmur borið saman við aðrar veitur þegar borinn er saman kostnaður á selda orkueiningu væri eðlilegt að endurskoða samninga við fyrirtækið um hinar svokölluðu félagslegu framkvæmdir dreifikerfisins, auk þess að leita leiða til þess að auka arðsemi fyrirtækisins m.a. með virkjunum og skapa þannig skilyrði til lækkunar orkuverðs og aukinna arðgreiðslna til ríkisins eins og eðlilegt verður að teljast. Ég tel eðlilegt að fjárlaganefnd vísi því til hv. iðnn. um leið og hún fjallar um sinn þátt frv. að kanna með hvaða hætti megi styrkja stöðu Rariks á markaði svo bætt staða komi notendum ekki síst til góða en ríkissjóði einnig. Þannig kann vel að vera að það verði að gerast með því að taka upp samninga við Landsvirkjum um orkukaup sem byggjast á því að greitt er verð fyrir orku er nemur 45% yfir langtímajaðarkostnaði sem er mikið álag. Í 5. gr. frv. er gerð grein fyrir lántökum, endurlánum og ríkisábyrgðum. Gert er ráð fyrir að ríkissjóður taki 12,5 milljarða að láni en greiði niður lán er nemur 17,5 milljörðum. Um það vil ég segja að Alþingi hlýtur að leggja ríka áherslu á það að lánastýring sé vönduð og allra leiða leitað til þess að ná hagkvæmustu kjörum á lánamarkaði og hækkað lánshæfismat ríkisins á alþjóðlegum lánamarkaði nýtt þar sem því verður við komið. Árangur á því sviði er mikilvægasta vísbending um trausta efnahagsstjórn á Íslandi ásamt með auknum kaupmætti. Í 7. gr. eru heimildarákvæði, þar sem fjmrh. er veitt heimild til ýmissa ráðstafana innan marka 160 millj. kr. samkvæmt frv. Í fjárlögum þessa árs kom inn heimildarákvæði þar sem veitt var heimild til þess að ráðstafa 80 milljónum eftir tillögu iðnrh. til atvinnuþróunar og nýsköpunar í atvinnulífinu, einkum á þeim landsvæðum sem ekki njóta góðs af orku- og stóriðjuuppbyggingu. Þessi upphæð var tengd arðgreiðslum ríkisins frá Landsvirkjun. Ekki er samkvæmt frv. gert ráð fyrir þessari fjárhæð í heimildum fjmrh. Ég tel að við afgreiðslu fjárln. þurfi að taka málið upp en jafnframt að leggja línur um með hvaða hætti úthluta skuli svo nýtist sem best þeim svæðum sem höllum fæti standa. Virðulegi forseti. Viðfangsefni okkar á Alþingi er að bæta búsetuskilyrði okkar í landinu að því marki sem það verður gert með löggjöf. Það er von mín að afgreiðsla fjárlaga ársins 1998 marki öflugt framhald þeirra umbóta sem við sjálfstæðismenn höfum staðið fyrir í góðu samstarfi innan stjórnarflokkana á síðasta kjörtímabili og ekki síður það sem af er kjörtímabilinu eftir skeið stöðnunar og veikleika við stjórn landsins. Við Íslendingar þurfum á öflugri byggð að halda við aldamót. Þess vegna skiptir það mjög miklu máli hvernig á fjármálum ríkisins er haldið.

Hæstv. forseti. Það varð að samkomulagi að andsvör yrðu ekki veitt við ræðum fyrstu talsmanna flokkanna. Sú spurning sem mig langar til að bera fram hefði kannski frekar átt að beinast að hv. formanni fjárln. en ég veit að varaformaðurinn er vel inni í málum. Sú spurning sem hefur vaknað hjá mér varðar vinnubrögð fjárln. Menn hafa í mörgum ræðum komið inn á þær miklu breytingar sem verið er að gera á frv. til fjárlaga, m.a. það að nú eru lánsfjárlögin komin inn í frv. og þó að fjárln. hafi að sjálfsögðu kynnt sér þá hlið mála hingað til hvílir mun meiri ábyrgð á henni. Því langar mig að spyrja hv. varaformann fjáln. hvort hann sjái fyrir sér breytt vinnubrögð í fjárln. og þá einkum í þá veru að menn stígi alvarlegt skref í þá átt að fela fagnefndum aukin áhrif og aukin völd hvað varðar hina einstöku málaflokka þannig að við drögum úr tvíverknaði, að við drögum úr því að bæði fagnefndir og fjárln. séu að ræða við sömu aðilana, þó ég viti að í mörgum tilvikum óska viðkomandi eftir viðtali við fjárln., þeir eru líka kallaðir fyrir fagnefnd. Tilgangurinn með breytingum á þingsköpunum 1991 var að reyna að auka vald fagnefndanna en eins og oft hefur verið rætt þá finnst mér að það hafi ekki verið gengið nógu langt og að fjárln. sé býsna fastheldin á valdsvið sitt. Því vil ég spyrja: Er vilji til að breyta þessu? Jafnframt skora ég á fjárln. að nota tækifærið og breyta þessum vinnubrögðum, fela fagnefndunum aukin áhrif og aukin völd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að vekja máls á þessu. Afstaða mín byggir á því sem gert var ráð fyrir að gerðist við breytingar á lögum um fjárreiður ríkisins. Með þeirri löggjöf er alveg skýrt að fjárlagafrv., sem felur í sér lánsfjárlagagerðina og skerðingarákvæði, er allt á verksviði fjárln. Hins vegar tel ég, og get að því leyti tekið undir það sem hv. þm. sagði, að auðvitað verði að gera breytingar vegna þess að verkefni fjárln. muni aukast svo mikið. Um þetta hefur að sjálfsögðu verið rætt en það er á færi hæstv. forseta Alþingis að hafa forgöngu um niðurstöður en að sjálfsögðu verður það að gerast í góðu samkomulagi allra aðila. Ég get upplýst að við hv. formaður fjárln., Jón Kristjánsson, höfum að sjálfsögðu rætt þetta við nefndarmenn og fyrst og fremst forseta Alþingis sem mun hafa forgöngu um þær breytingar sem munu fylgja í kjölfarið.

Hæstv. forseti. Ég er ánægð með að menn skuli hafa rætt þetta atriði. Nú er að hefjast sjöunda árið þar sem þessi nýju þingsköp gilda eða breytingarnar frá 1991 og ég tel að komin sé allveruleg reynsla á þá aðferð sem hefur verið viðhöfð. Að mínum dómi hefur hún skilað þeim árangri að þingmenn yfir höfuð eru miklu betur að sér um fjárlög ríkisins og það sem að þeirra verksviði snýr en áður var. Því er ég þeirrar skoðunar að það eigi að stíga skrefi lengra og það eigi að auka vald nefndanna. Það er heimild í þingsköpum til þess að fela nefndum að skoða málaflokka sína og spurningin er sú hvað nefndirnar ganga langt og hvað fjárln. tekur mikið mark á þeirri vinnu. Gagnvart þeim sem eru að leita til fjárveitingavaldsins finnst mér það vera skref sem þarf að stíga að reyna að koma í veg fyrir þennan mikla tvíverknað og jafnframt að því fleiri sem koma að málunum og því meira sem vægi fagnefndanna 

Hæstv. forseti. Til þess að koma í veg fyrir að nokkur misskilningur myndist vil ég leggja á það mikla áherslu að það gengur auðvitað ekki að dreifa öllum verkum fjárln. eins og gulli um sali þingsins. Auðvitað verður einn aðili aðallega að vinna að meðferð fjárlagafrv. þannig að einhver stjórn sé höfð á þessu en fari ekki allt út um víðan völl og það er auðvitað mjög mikilvægt. Ég vil ekki að öðru leyti segja meira um þetta. Þetta þarf að móta, forseti Alþingis hefur forgöngu um það mál.

Herra forseti. Það er margt við ræðu hv. þm. Sturlu Böðvarssonar sem mætti gera athugasemdir við. Ég ætla að einskorða mig við eitt örlítið atriði. Hv. þm. reifaði í nokkuð ítarlegu máli hversu vel spítalinn í Stykkishólmi hefði staðið sig á undanförnum árum. Þar væru meira að segja komnir biðlistar eftir aðgerðum. Það er í sjálfu sér ekki nýtt fyrir okkur að heyra það að biðlistar séu innan heilbrigðiskerfisins en auðvitað er nýtt að þingmenn stjórnarliðsins geri það að sérstöku umræðuefni úr ræðustól þingsins. En hann tók svo til orða, herra forseti, að það væri forkastanlegt --- efnislega sagði hann að það væri forkastanlegt --- að horfa upp á þau vinnubrögð sem heilbrrn. hefði haft í frammi gagnvart þessum spítala. Hann sagði að ekki væri hægt að skikka til að vild og vilja heilbrrn. í stað þess að ganga til samninga við spítalann um rekstur sinn. Nú er það svo að þessi hv. þm. talaði í fyrra þegar menn voru í umræðum um niðurskurð til landsbyggðarsjúkrahúsanna og það var ómögulegt að skilja mál hans öðruvísi en svo að hann legðist gegn niðurskurði. Nú er það þannig að sá sparnaður upp á 160 milljónir, sem átti að ná fram hjá dreifbýlissjúkrahúsunum, er að því er kemur fram í frv. til fjárlaga helmingaður niður í 80 milljónir. Það er ljóst að þessi spítali lendir í niðurskurði og ýmsir fleiri spítalar. Mig langar að fá afstöðu hv. þm. til þess hvort hann sé sáttur við að heilbrrn., svo ég noti hans orðalag, skikkar til að vild sinni og vilja fjölmarga spítala úti á landi --- skikkar þá til þess að skera niður þó það liggi fyrir að í sumum tilvikum er það afskaplega erfitt. Ætlar hv. þm. að standa við það sem hann sagði í fyrra þegar hann lagðist gegn þessu í umræðum eða ætlar hann að greiða atkvæði með því? Mér finnst merkilegt að hlusta á hv. þm. koma og tala frekar illúðlega gagnvart hæstv. heilbrrh. varðandi þennan tiltekna spítala í Stykkishólmi þegar fyrir liggur að hann er oddamaður annars stjórnarflokksins í fjárln. og hlýtur auðvitað að hafa haft eitthvað um þetta að segja.

Hæstv. forseti. Það er eðlilegt að hv. formaður heilbr.- og trn. fjalli um þetta mál. Fyrst vil ég ræða biðlistana sem hann nefndi. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta hér, sem út af fyrir sig er kannski svolítið sérstætt að taka til umræðu við 1. umr. fjárlaga, er að það hefur verið látið að því liggja að faglega væri ekki staðið eðlilega að málum á þessum tiltekna spítala og þar skorti verkefni. Ég vildi þess vegna undirstrika mjög rækilega hver afstaða mín til þess máls væri. Að hinu leytinu hef ég aldrei lýst því yfir að ég væri á móti hagræðingu og sparnaði á spítölum úti á landi. Ég hef sagt að ef hægt væri að ná þannig fram sparnaði eðlilega og með sanngirni og án þess að raska skipulagi heilbrigðisþjónustunnar úti á landi þá er ég tilbúinn til að standa að því. Ég hef beðið eftir því að fá um það tillögur sem sannfæri mig. Ég hef ekki séð þær tillögur sem fylgja fjárlfrv. hvað þetta varðar og ég sagði í ræðu minni að ég vildi skoða þær tillögur. Ég hafna engu fyrir fram. Það er afstaða mín, hv. þm. Ég hafna engu fyrir fram. Ef hægt er að ná sparnaðinum þá er ég tilbúinn til þess.

Herra forseti. Það er þversögn í máli hv. þm. Sturlu Böðvarssonar. Hann sagði: ,,Ég hafna engu fyrir fram.`` Hann sagðist eiga eftir að sjá þessa útfærslu. En hann er ekki búinn að sjá útfærsluna fyrir sjúkrahúsið í Stykkishólmi en samt hafnar hann því. Hvers vegna? Getur ástæðan verið sú að það er sjúkrahús sem er í hans eigin kjördæmi, nálægt þeim stað þar sem hann hefur alið sinn aldur? Getur það verið? Ég veit það ekki. Það væri rétt að hv. þm. svaraði því. Spurningin er þessi: Ætlar hann að samþykkja þennan niðurskurð? Er hann reiðubúinn að segja að þetta beri keim af handahófskenndum vinnubrögðum? Af hverju kasta ég þessu fram, herra forseti? Vegna þess að í fyrra voru sumir félagar hans í ríkisstjórninni uppi með málflutning þar sem þeir héldu því beinlínis fram að hægt væri án þess að raska um of þjónustu þessara spítala á landsbyggðinni að skera niður um 160 millj. kr. Nú allt í einu telja þeir að það sé aðeins hægt að skera niður um 80 millj. kr. Það er afskaplega heppileg tala að minnka niðurskurðinn um helming. Auðvitað vitum við það, stjórnarandstæðingar, að ríkisstjórnin er að gefast upp í málinu vegna þess að rök hennar voru ekki held. Ég ég spyr hv. þm. hvort hann sé ekki á móti niðurskurðinum sem er í þeim spítala sem við ræddum um? Mun hann þá ekki líka taka á sig rögg og lýsa því yfir að hann fordæmi þessi handahófslegu vinnubrögð vegna þess að hann sjálfur, varaformaður fjárln., sagði að engar áætlanir lægju til grundvallar þessari tölu. Er ekki varaformaður fjárln. að fella ansi harðan áfellisdóm yfir hæstv. heilbrrh.?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson lagði mér ansi oft orð í munn. Ég hef hvergi haft uppi þau stóru orð um handahófskennd vinnubrögð o.s.frv. En ég hef lagt á það áherslu og undir það vil ég strika sérstaklega, að þannig sé gengið fram í þessu máli, ekki síst gagnvart þeirri stofnun sem ég hef nefnt hér, sem hefur starfað í 60 ár undir mjög sérstökum kringumstæðum, á þann veg að byggt verði á samningum. Vegna þess að það er allt annað en þegar við erum að fjalla um ríkisstofnanir. Ég vænti því þess að hv. þm. hafi góðan skilning á þessu atriði og að hann meti það með allt öðrum hætti þegar við þurfum að umgangast fyrirtæki sem eru algerlega undir umráðasvæði ríkisvaldsins eða hvort um er að ræða sjálfseignarstofnanir þar sem aðilar hafa sjálfir lagt mikla fjármuni til.

Virðulegi forseti. Ég hlustaði með athygli á það sem hv. þm. sagði í upphafsorðum sínum þegar hann gagnrýndi annan oddvita ríkisstjórnarinnar fyrir að hafa opnað sendiráð í Helsingfors án þess að leita eftir samþykki þingsins og gert það með þeim hætti að hv. þm., sem er varaformaður fjárln., vissi ekki um hvað til stóð fyrr en hann fékk boðskort um að mæta í veisluna. Þetta er ein harðasta gagnrýni á formann Framsfl. sem komið hefur frá Sjálfstfl. eða þingmönnum hans. En það er ekki að ástæðulausu vegna þess að í frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1997 kemur fram að þar gerir utanrrn. ráð fyrir því, þetta litla ráðuneyti, að fá í fjáraukalögum 182 millj. kr. í aukafjárveitingar. Þar eru hlutir eins og almennur rekstur upp á 40 millj. kr. þannig að ákvörðunin um nýtt sendiráð í Helsingfors sem áætlað er að kosti rúmlega 7 millj. kr. er hjóm hjá þeim ákvörðunum um aukafjárveitingar sem hæstv. ráðherra, formaður Framsfl., hefur tekið í þessu litla ráðuneyti. Stórir hlutar þess eins og fram kemur hér, virðulegi forseti, um þátttöku í sýningu í Lissabon á vegum íslenska ríkisins fyrir 60 millj. kr., er tekin án fjárheimilda. Alþingi skuldbundið til að greiða í þetta eina verkefni 60 millj. kr. án fjárheimilda. En það vill svo til að hv. þm. Sturla Böðvarsson kastar steini úr glerhúsi. Hvenær skyldi það hafa verið gert að einn ráðherra taki ákvörðun um 80 millj. kr. aukafjárveitingu í húsnæði fyrir sjálfan sig? Það gerir hæstv. forsrh. því hann gerir ráð fyrir því að á fjáraukalögum yfirstandandi árs komi 60 millj. kr. í aukafjárveitingu til að gera upp skrifstofu hans eftir að hafa veitt sjálfum sér með sama hætti 25 millj. kr. fjárveitingu í fyrra. Það hallast ekki á með þessum tveimur ágætu ráðherrum.

Hæstv. forseti. Aldrei þessu vant þá get ég bara sagt við þennan hv. þm. að gagnvart mér var þetta allt satt og rétt sem þingmaðurinn sagði og ég hef satt að segja engu við það að bæta öðru en því að þakka honum fyrir að taka svo ágætlega undir ræðu mína.

Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu mjög ánægður með þessa yfirlýsingu varaformanns fjárln. Hann er mér sammála um að svona ákvarðanir séu ekki æskilegar eða eðlilegar. Ég vek athygli á því að þarna eru oddvitar stjórnarflokkanna að taka ákvarðanir um aukafjárveitingar upp á tugi milljóna kr. í gæluverkefni annars vegar og í bætta húsnæðisaðstöðu fyrir eigin skrifstofu hins vegar.

Herra forseti. Fjárlagafrv. er lagt fram með nýjum hætti eins og fram hefur komið. Ég vil í upphafi máls míns taka fram að mér finnst frv. sjálft vera vel úr garði gert. Farið er eftir þeim lögum sem við samþykktum í vor um fjárreiður ríkisins sem var vönduð lagasmíð og afgreidd samhljóða á hinu háa Alþingi. Fjármál ríkisins koma því betur í ljós í frv. heldur en oft áður. Einnig eru fleiri þættir sem voru lagðir fram í sérstökum frv. áður felldir inn í frv. Þótt umgjörðin sé við hæfi, þ.e. farið eftir lögum, er ekki hægt að segja að innihaldið sé það. Hæstv. fjmrh. hefur lagt mikið upp úr þeim hálfa milljarði í hagnaði sem fjárlagafrv. er lagt upp með. Í umræðunni hefur komið fram að ýmislegt af því hefur lítið með rekstur ríkisins að gera eins og sala eigna, tekjuaukning þar upp á 1,9 milljarða, þ.e. gengið út frá því að ríkissjóður selji eignir upp á 6,2 milljarða á næsta ári. Ekkert liggur fyrir um það hvernig verður staðið að þeirri sölu og ég mun víkja að því síðar. Ef þessir hlutir eru teknir frá kemur reksturinn ekki eins vel út. Síðan er matsatriði hvernig fara eigi með lífeyrisskuldbindingar. Þær hafa hækkað um 10,5 milljarða, 3,8 milljarðar eru gjaldfærðir, 6,7 milljarðar yfir endurmatsreikning. Þetta hefur verið gert að nokkru umtalsefni. Hægt er að hafa mismunandi skoðanir á því hvernig menn færa, hvort menn færa yfir rekstur eða færa yfir endurmatsreikning. Aðalmálið er að menn hafi samræmi í færslum milli ára og ég fæ ekki annað séð en að það hafi verið gert. Samt sem áður er rétt að vekja athygli á því að nokkuð stór upphæð fer yfir endurmatsreikning og kemur þá ekki fram í rekstri. Almennt má segja að gagnrýni varðandi fjárlfrv. tengist umhverfi þess og forsendum. Hagvöxtur hefur verið á þessu ári og verður á næsta ári aðeins meiri en í nágrannalöndunum. Fyrir nokkrum árum var hagvöxtur minni hér en í nágrannalöndunum þannig að staðan er aðeins rýmri núna miðað við þau. Hins vegar þarf að hafa mjög skýrt í huga að uppspretta hagvaxtarins hjá okkur hefur verið einkaneyslan sem fyrst og fremst hefur komið fram með skuldaaukningu heimilanna. Alvarlegasti hluturinn í efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar, sem búin er að vera við völd í rúmlega tvö ár, er hvað bæst hefur við skuldir heimilanna á þeim tíma. Það er sagt að það sé góðæri og stjórnin keppist við að telja fólki trú um að góðæri sé mikið en almenningi gengur illa að finna góðærið í heimilisbúskap sínum. Við urðum vitni að því fyrr í dag þegar aldraðir borgarar komu og kröfðu ráðherra svara um góðærið títtnefnda. Ekki er fjarri lagi að áætla að meðalskuldir heimila gætu verið í kringum 6 millj. kr. Með einföldum útreikningi væri hægt að finna út að vaxtabyrði hjá meðalfjölskyldu, fjögurra manna fjölskyldu, væri ef til vill í kringum 50 þús. kr. á mánuði. Þetta er býsna há tala. Margir greiða meira og margir minna. Margir eru skuldlausir en margir hafa mun þyngri greiðslubyrði af lánum sínum. Alvarlegasta staðan í sambandi við fjárlagafrv. er hvernig heimilin koma út með efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar. Fjmrh. og forsrh. ræða oft, og Sjálfstfl. sérstaklega, áhyggjur af samneyslunni, þ.e. þá hluti sem fara í gegnum opinbera aðila af verðmætasköpuninni innan lands eins og það sé allt út úr korti. Það er rangt. Samneyslan, þ.e. það sem tekið er í gegnum opinbera aðila, er alls ekki meiri hérlendis en annars staðar og minni en víðast hvar, t.d. ef borið er saman við Norðurlöndin eða Bretland. Umsvif opinberra aðila eru einnig mun minni hérlendis en erlendis. Þannig eru skatttekjur hér lágar miðað við önnur lönd sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, rúmlega 30%, en meðaltal í Evrópusambandinu er rétt yfir 40% og meðaltal OECD-ríkja er rétt neðan við 40%. Ég tek fram að þessi samanburður byggist ekki á fjárlagafrv. heldur á gögnum frá OECD sem eru samanburðarhæf og umsvif, ef við tökum að 10% í landsframleiðslu, eru 56 milljarðar. Ég er ekki að segja að hið opinbera eigi allt í einu að fara að auka umsvif sín og skatttekjur um 56 milljarða á næsta ári en ég bendi á að það er blekking þegar fulltrúar ríkisstjórnarinnar hafa haldið því fram að opinber umsvif væru að sliga allt hagkerfið. Það er rangt ef borið er saman við önnur lönd. En ýmislegt annað er athyglisvert þegar borin er saman hagstjórn okkar og hagkerfi við ríki OECD. Tekjuskattar fyrirtækja eru hér langtum minni en hjá öllum ríkjum OECD. Ég fann ekkert ríki OECD sem er með lægra hlutfall. Þetta er um það bil 4% af fjárlögum sem eru tiltölulega lítil að umsvifum. Þetta er fyrir neðan allar hellur en þetta er efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar. Þetta er velferðarkerfi fyrirtækjanna sem ríkisstjórnin hefur séð um að tryggja frá því hún tók við völdum. Ef tekjuskattur fyrirtækja ætti að skila svipuðu og meðaltal í Evrópusambandinu og í OECD ættu fyrirtækin að greiða meira en 20 milljarða í tekjuskatt í staðinn fyrir þessa 7 milljarða sem eru í fjárlagafrv. Nú eiga menn náttúrlega að segja sem svo: ,,Betur væri að hagnaður væri til staðar og þá kemur þetta allt saman inn.`` En þetta dregur athyglina að því að í fyrirtækjarekstri hérlendis er mjög mörgu ábótavant. Það er ekki bara að fyrirtækin greiði lítinn tekjuskatt og að þau búi við vænt skattaumhverfi af hálfu ríkisstjórnarinnar heldur er framleiðni íslenskra fyrirtækja meðal þeirra lægstu sem þekkist í Evrópu. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að launin eru lág hér á landi. Annað er athyglisvert, þ.e. að tryggingagjald sem er í fjárlagafrv. um 15 milljarðar er miklu lægra en gengur og gerist í Evrópu. Samsetning fjárlaga hjá ríkjum í Evrópu byggist miklu meira á tryggingagjaldi sem er greitt af fyrirtækjum. Hérna er vaskurinn hærra hlutfall. Allt ber að sama brunni ef menn skoða samsetningu fjárlagafrv. Það eru fyrst og fremst einstaklingarnir og heimilin sem eru látin greiða fyrir fjárlög þessarar ríkisstjórnar. Lægsta skatthlutfallið á tekjur einstaklinga, þegar menn byrja að greiða skatta á annað borð, er hæst hérlendis. Þetta skattkerfi er komið út í tómar ógöngur. Þrátt fyrir að fjmrh. segi að skattar lækki, þ.e. alveg rétt, prósenturnar lækka aðeins, tekjuskattur einstaklinga hækkar um 3 milljarða milli áranna 1997 og 1998 sem er 20% hækkun. Það er tekjuskattshækkunin. Það eru að vísu aukin umsvif í þjóðfélaginu en það eru sífellt fleiri að greiða. Nú eru það reyndar ekki margir framteljendur sem greiða tekjuskatt og það er eitt vandamálið í viðbót. Nefna má að dráttarvextir, í frv., eiga að skila 3 milljörðum. Þarna er verið að skattleggja vanskil fólks. Það er tekjustofn upp á 3 milljarða. Viðskiptahallinn, og það er eitt það alvarlegasta í stefnu þessara ríkisstjórnar, verður tæplega 20 milljarðar á þessu ári. Hann verður aftur 20 milljarðar á næsta ári. Þetta er 40 milljarða viðskiptahalli. Við flytjum inn og eyðum 40 milljarða meiri gjaldeyri en við öflum á tveimur árum. Þetta er versta staða um áraraðir. Ég komst ekki nógu langt aftur til að finna jafnslaka útkomu á viðskiptum við útlönd og þessi ríkisstjórn er að leggja hér fram. Þetta þýðir vitaskuld að erlendar skuldir hækka sem þessu nemur þó svo að hlutfallið af landsframleiðslu geri það ekki en það er vegna hækkandi raungengis og það er nú kannski ein ástæðan fyrir því að ýmiss konar atvinnurekstur hér á erfitt uppdráttar. Skuldir hins opinbera eru 51% af landsframleiðslu. Fyrir tíu árum voru þær 37%. Skuldir hins opinbera hafa tvöfaldast sem hlutfall af vergri landsframleiðslu á tíu árum. Erlendar skuldir eru jafnmiklar núna og þær voru fyrir tíu árum. Það er ástæða til að draga þetta fram vegna þess að fjmrh. og forsrh. og framsóknarmennirnir eru alltaf að segja að hér séu blóm í haga og hér hafi orðið umsnúningur á efnahagsstjórninni. Það er rangt, það er ekki svo. Okkur hefur ekki miðað neitt sérstaklega vel áleiðis undanfarin tíu ár. Það eina sem er kannski markvert í efnahagsstjórninni á sl. tíu árum er sú efnahagsstefna sem kennd er við þjóðarsáttarsamningana, þ.e. við höfum náð að halda sambærilegri verðbólgu og er í nágrannalöndunum. En það er það eina. Erlendar skuldir verða tæpir 270 milljarðar á næsta ári og það er nýtt met. Fjmrh. er ekki bara búinn að setja met í setu á ráðherrastóli, hann er búinn að setja met líka í skuldastöðu, í erlendum skuldum. Við greiðum 16 milljarða í vexti til útlanda og það er enn eitt metið þótt hlutfallið af landsframleiðslu hafi aðeins minnkað. 16 milljarðar er býsna mikið, ég held að það sé meira en við eyðum í menntamálin. Fjárfestingin nú í þessu mikla fjárfestingaræði ef það má orða það svo er um það bil 20% af landsframleiðslu sem er meðaltal í OECD. Það sýnir eiginlega best í hvílíkum vandkvæðum íslenskt efnahagslíf hefur verið að fjárfestingar sem eiga að standa undir lífskjörum framtíðarinnar og hagvexti hafa verið svo lágar. Það eina sem hefur breyst í þessu er að það hafa verið þessar miklu fjárfestingar í orkufrekum iðnaði á þessu ári og verða á næsta ári. En hvert framhaldið verður veit enginn, en það er rangt gefið í þessu hagkerfi. Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann verður lægri á næsta ári en hann var fyrir tíu árum. Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann er minni. Fólk hefur minni kaupmátt á næsta ári með þessum góðærisfjárlögum hæstv. fjmrh. en það hafði fyrir tíu árum. Nýjustu tölur um samkeppnisstöðu Íslendinga segja okkur að við erum í 19. sæti af 26 OECD-ríkjum. Það eru nokkur lönd í Suður-Evrópu sem eru fyrir neðan okkur í samkeppnisstöðu. Nýsköpun og þróun þarf ekki að nefna, við erum svo langt á eftir á þeim vettvangi. Við ræddum fyrr í dag eitt það ömurlegasta í þessu fjárlagafrv., þ.e. hvernig ríkisstjórnin kemur fram við fólk sem minna má sín. Það á að afnema tengingu við launaþróun gagnvart öldruðum. Við sjáum hvað gert er í heilbrigðiskerfinu, það eru engar nýjar fjárveitingar til spítalanna. Ekki verða þeir betur í stakk búnir til að taka á biðlistum. Þessi ríkisstjórn vill halda áfram að horfa upp á fólk þjást mánuðum saman og veita ekki úrlausn, nokkuð sem engin þjóð gerir nú orðið. Engin þjóð hefur það á stefnu sinni nema sú íslenska að taka ekki á þessari mestu hneisu innan heilbrigðiskerfisins. Þeim er svo sem alveg sama um það. Þeir ætla að selja hér fyrir 6,2 milljarða. Hvað ætla þeir að selja? 49% í bankanum sínum nýja, Fjárfestingarbankanum. Þeir ætla að selja Íslenska aðalverktaka. Hvernig ætla þeir að selja? Hvernig ætla þeir að standa að þessu? Ekki er eitt einasta orð um það í fjárlagafrv., ekki eitt einasta. Ætli það sé ekki einhver einkavinavæðing á ferðinni eina ferðina enn hjá þessari ríkisstjórn. Það kæmi manni ekki á óvart þó að einhverjum yrði hyglað þegar kemur að þessari margrómuðu sölu hæstv. fjmrh. Við erum að eyða minni fjármunum til menntamála. Þau eru ívið lægri útgjöldin til menntamála á næsta ári en fyrir tíu árum á sambærilegu verðlagi. Okkur miðar ekkert áfram í menntamálum þrátt fyrir að þjóðinni hafi fjölgað, enda höfum við fengið hvern áfellisdóminn á fætur öðrum á alþjóðlegum vettvangi. Það var TIMSS-skýrslan. Það var skýrsla sem við jafnaðarmenn báðum um í sambandi við háskólakerfið sem sýndi þessa ömurlegu stöðu í menntamálum og sjálfstæðismenn bera ábyrgð á því. Þeir hafa farið með þetta ráðuneyti í 12 ár af sl. 14 árum. Ég hef áður sagt að eina úrbótin í menntamálum er að koma þessum mönnum út úr ráðuneytinu. Það er engin aukin fjárveiting til Kennaraháskólans. Það þarf auðvitað að bæta menntun kennara við þær auknu kröfur sem umhverfið gerir til menntunar. Þeir gera ekkert í þeim efnum. Ef við ætlum að verja jafnmiklu fé og aðrar þjóðir gera til menntamála þá ættum við, herra forseti, að verja 10 milljörðum meira í menntamálin á næsta ári en við gerum. Það eru einungis Grikkir og Tyrkir sem verja minna fé til menntamála í Evrópu en við. Ég veit ekki hvort menntakerfi þeirra er eitthvað lakara en okkar. Framlög til rannsókna og þróunarstarfsemi eru mjög lág og það þarf ekki að ræða það, þau eru langt undir meðaltali nágrannaþjóðanna og nokkuð undir meðaltali OECD. Í þessu fjárlagafrv. erum við enn og aftur með landbúnaðarkerfi sem er styrkt meira en hjá nær öllum þjóðum í heiminum. Það eru einungis Japanir og Norðmenn sem eru með stuðningskerfi sem er kostnaðarmeira en okkar. Þetta er sorglegt en við erum með meira stuðningskerfi en Evrópusambandið. Af hverju er þetta kerfi rangt? Það er rangt vegna þess að matvæli eru hér 30% dýrari en í Evrópu, en bændur eru fátækasta stétt landsins. Þetta kerfi er rangt. Ég er að draga þetta fram til að segja: Hérna þarf að verða stefnubreyting, þessir tveir helmingaskiptaflokkar eru ekki færir um það. Það er nokkuð sem ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að. Hvernig ætlar hann að standa að þessari sölu? 6,2 milljarðar. Hvernig verður það gert? Eru skólagjöld í Háskóla Íslands hækkuð? Það er gert ráð fyrir sértekjum upp á 500 millj. kr. Þau eru núna held ég 22 þús. kr. Það er rétt að fá þetta upplýst. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um hvað hann meinar í ræðu sinni með setningunni um lífeyrissjóðsmál: ,,... að setja ný lög um starfsemi lífeyrissjóða á þessu þingi í samræmi við þá málamiðlun sem kom fram í meirihlutaáliti efh.- og viðskn.`` Það var engin málamiðlun, það var ósátt, ekki bara við okkur stjórnarandstæðinga, það var ósátt um það mál við aðila vinnukarkaðarins. Ég vil spyrja: Ber að skilja þessa setningu þannig að ríkisstjórnin ætli að þvinga fram það frv. sem við kvöddum hér í ósætti í vor? Það væri gott að vita það. Við þurfum að gera endurbætur á ýmsu sem tengist skattamálum. Auðlindagjald, veiðileyfagjald, á að koma í staðinn fyrir aðra skatta eins og umhverfisskattar sem eiga að skipta meira máli hjá okkur. Við eigum að stokka upp þetta tekjuskattskerfi. Þegar þriðjungur framteljenda greiðir tekjuskatt þá er þetta skattkerfi sem við búum við orðið óbærilegt hjá venjulegu launafólki. Ég vil vekja athygli á því að sveitarfélögin fá orðið meira en helming af skattlagningu við tekjuskatt, þau fá 32 milljarða í ár á meðan ríkið fær 27 milljarða eða nettó 16. Mér finnst koma vel til álita að velta því fyrir sér að tekjur einstaklinga verði skattstofn sveitarfélaga en ekki ríkisins. Það verður einhvern veginn að komast út úr þessu kerfi þar sem jaðartengingin er að drepa alla framtakssemi og launabaráttu venjulegs fólks. Við erum með ýmsa þætti í fjárlagafrv. sem kalla á kerfisbreytingar. Við erum með fákeppni og spillt fjármálakerfi. Það er ekki tekið á því. Við erum með of lítinn útflutning sem aflvél í hagvexti. Það er ekkert tekið á því. Við erum með miðstýringu og kannski að mörgu leyti staðnað fyrirkomulag á vinnumarkaði. Það er ekkert tekið á því, ekki heldur stærsti vinnuveitandi landsins. Það er ýmislegt í þessu sem þyrfti að kalla til nýrra hugmynda. En mér finnst vera verst, herra forseti, í þessu fjárlagafrv. að það er ekki sniðið að þörfum fólksins. Það er ekki sniðið að þörfum eldri borgara. Það er ekki sniðið að þörfum unga fólksins sem vill sækja sér menntun til að geta orðið samkeppnishæft á næstu öld. Það er ekki sniðið að þörfum sjúklinga eða þeirra sem minna mega sín í þessu þjóðfélagi. Það gengur eins og rauður þráður, herra forseti, í gegnum þetta frv. að það er gengið á hlut þessa fólks. En síðan er þeim hlíft sem betur mega sín eins og við sjáum á skattlagningu fyrirtækjanna og sjáum á tekjustofni í fjárlagafrv. upp á 1 milljarð sem er fjármagnstekjuskatturinn. Hann er það eina sem fjármagnseigendur hafa að leggja í næsta fjárlagafrv., þ.e. skatt upp á tæpan milljarð. Þetta sýnir, herra forseti, forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar betur en margt annað.

Virðulegi forseti. Það eru örfá atriði sem ég vildi fá að nefna í framhaldi af ræðu hv. þm. Í fyrsta lagi spyr hann: Hvernig verður staðið að sölu þeirra fyrirtækja sem nefnd eru í fjárlagafrv.? Það verður auðvitað gert með svipuðum hætti og hefur verið á undanförnum árum. Það er starfandi nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar sem fer eftir ákveðnum reglum og hugmyndin er auðvitað sú að sala þessara fyrirtækja, þ.e. að hlutafé í þessum fyrirtækjum fari fram með svipuðu sniði og verið hefur. Það er auðveldara um vik vegna þess að hér er um að ræða hlutafélög. Það er verið að selja hlutafé ríkisins og þess vegna auðvelt að finna markaðsverð á slíkum bréfum. Í öðru lagi er spurt um málamiðlun í sambandi við lífeyrissjóðafrv. Það er áætlað að nefndin ljúki störfum um miðjan mánuðinn. Ég hef enn þá vonir um að það náist samkomulag þar, en verði svo ekki þá verður auðvitað haldið áfram þar sem frá var horfið. Þar er um að ræða málamiðlun á milli tveggja sjónarmiða sem uppi voru og ég veit að hv. þm. man þau afar vel og þeim er lýst í meirihlutanefndarálitinu sem var skilað til þingsins í vor. Það er ekki gert ráð fyrir skólagjaldahækkun í háskólanum þó að ugglaust væri skynsamlegt að gera það og auka á þjónustugjöld víðar. Ég minni hv. þm., sem les talsvert, á að ég tel, að í síðustu skýrslu OECD um Ísland er sérstaklega tekið fram varðandi menntakerfið og skólamálin að það væri æskilegt fyrir íslenska skólakerfið að meiri fjármunir kæmu frá atvinnulífi og einstaklingum heldur en er í dag. Þar á meðal er verið að tala um skólagjöld. Svipuð viðhorf voru uppi í Bretlandi. Ég vil taka það fram, af því að nú tala menn mikið um að jafnaðarmenn um heim allan eigi að sameinast, að Tony Blair í Bretlandi hefur verið mjög harður á því að halda skólagjöldunum og hefur bent á nauðsyn þess og mikilvægi að hafa slíka mælikvarða í gangi. Það þarf því ekki að fara lengra en til Bretlands til þess að fá þann krata sem er vinsælastur í dag í Evrópu til þess að standa með skólagjöldum á háskólastigi og ég vænti þess að kratar allra landa standi saman.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. endaði á því að vitna í Tony Blair og hans stefnu hér áðan. Ég get fullyrt að það sem við munum sækja til Tonys Blair verður fyrst og fremst það að vinna sigur yfir ríkisstjórninni í næstu kosningum. Að bera saman skólakerfið í Bretlandi og skólakerfið hér í sambandi við að leggja á skólagjöld en þar er allt öðruvísi kerfi og byggist á dýrum einkaskólum. Þar er veikt almennt skólakerfi og ætla að nota það hér í umræðu sem rökstuðning fyrir því að leggja á hærri skólagjöld, 100 þús. kr. eins og var nú verið að tala um nokkuð fyrr í sumar. Það er fyrir neðan virðingu hæstv. fjmrh. að vera með slíkan málflutning. Menn geta tekist á um skólagjöld og fjármögnun í háskólakerfinu á málefnalegri forsendum. Hæstv. ráðherra nefndi sölu fyrirtækja og sagði að staðið yrði að þeim með svipuðum hætti og áður. Það er gott að fá að vita það. Menn muna kannski eftir hvernig staðið var að SR-sölunni á sínum tíma þegar sá aðili sem bauð hæst fékk ekki tækifæri til að standa við það boð. Menn muna kannski eftir hvernig staðið var að sölunni á Áburðarverksmiðjunni þegar svo virtist sem engin skilyrði væru sett við söluna en þegar mönnum virtist ekki líka við þann sem bauð hærra í hana, þá var hætt við söluna. Það hefur aldrei verið hægt, því miður, að treysta þessari ríkisstjórn til að standa almennilega að sölu ríkisyrirtækja, ekki nema í fáum tilvikum. Sala á nokkrum þeirra hefur heppnast. Ég er í sjálfu sér fylgjandi því oft og tíðum að ríkisfyrirtæki á samkeppnismarkaði séu seld. En það er grundvallaratriði að þannig sé staðið að því að ekki skapist vantrú og tortryggni við þá framkvæmd. Það hefur allt of oft gerst hjá þessari ríkisstjórn og hæstv. fjmrh. að það hafi verið full ástæða til að tortryggja þá framvæmd sem hann hefur staðið að, því miður, því ég tel að þetta séu að mörgu leyti hlutir sem menn eiga að skoða með opnum huga. Hæstv. fjmrh. sagði að lokum varðandi spurningu mína um lífeyrissjóðsfrv. að ef ekki næðist sátt í nefndinni --- ég hef í sjálfu sér enga ástæðu til að halda að það verði og ef það næst sátt, þá verður frv. lagt fram og þarf ekkert að ræða það neitt sérstaklega, en það stefnir allt í að það verði ekki sátt í nefndinni 

Virðulegi forseti. Fyrst ætla ég að skýra það að það, sem hv. þm. veit, að uppi voru andstæð sjónarmið í lífeyrissjóðamálunum og það frv. sem lagt var fram í lokin eftir að hv. nefnd hafði fjallað um frv. var auðvitað málamiðlun á milli tveggja sjónarmiða. Í öðru lagi vil ég benda á að í þeim löndum þar sem skólagjöld eru lögð á er það gert alveg burt séð frá því hvort um er að ræða einkaskóla eða opinbera skóla. Þetta veit hv. þm. Varðandi sölu fyrirtækja, þá heyri ég að hv. þm. er sammála því að það eigi að selja fyrirtækin og ég er sammála honum um að það eigi að standa þannig að því eins og eðlilegt getur talist. Það er ekki ágreiningur um það okkar á milli. Ég gat ekki komið því að áðan í andsvari mínu en hefði getað gert það síðar að hv. þm. sagði að viðskiptahalli á yfirstandandi ári væri svo mikill að hann þekkti ekki annað eins. Árið 1991 var viðskiptahallinn miklu meiri. Þá var hann 4,6% af landsframleiðslu en er núna 3,4% af landsframleiðslu, miklu meiri viðskiptahalli. Og því til viðbótar þarf að taka fram að helmingurinn af viðskiptahallanum núna stafar af fjárfestingarinnflutningi fyrir atvinnufyrirtæki og orkufyrirtæki. Það er það sem gerir gæfumuninn að sá viðskiptahalli sem núna á sér stað er í stórum mæli tilkominn vegna þess að það er verið að byggja upp atvinnulífið. Loks get ég ekki annað en brosað að því þegar hv. þm. segir að þeir ætli ekkert annað að læra af Tony Blair, kratarnir, annað en að sigra í næstu kosningum. Og hver segir þetta? Það er fulltrúi Þjóðvaka, afls fólksins í landinu. Hvaða fylgi hefur Þjóðvaki í dag, hreyfing fólksins? Fylgið er horfið þannig að það þarf eitthvað meira til að koma heldur en orð hv. þm. ef hann ætlar að sigra með þessa hreyfingu fólksins í næstu kosningum.

Herra forseti. Fyrst um viðskiptahallann. Það sem ég sagði í ræðu minni var að það er 20 milljarða halli í ár, 20 milljarða halli á næsta ári og að ég minntist þess ekki að hafa séð slíkan samfelldan halla tvö ár í röð. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra, að það hafa komið ár þegar meiri halli hefur verið en það hefur ekki gerst svo að ég sjái í fljótu bragði að það hafi verið tvö ár í röð. Þetta skiptir kannski ekki höfuðmáli en alla vega ætti það að vera skýrt að hér er verið að tala um 40 milljarða halla á tveimur árum hjá ríkisstjórn sem mærir góðærið.

Fimm, sex ár í röð ...

Varðandi það sem hann nefndi hér um Þjóðvaka eða hvað við ætluðum að læra af Tony Blair, þá ætti hæstv. ráðherra að vita það ósköp vel að Þjóðvaki hefur gert um það samþykkt sem hann mun leggja fyrir sinn landsfund að hann muni ekki bjóða fram sérstaklega í næstu kosningum heldur vera aðili að því sameiginlega framboði sem nú er verið að vinna að á þessum væng stjórnmálanna. Og þegar ég tala um það að við mundum geta sigrað eins og Tony Blair sigraði í Bretlandi, þá er það byggt á þeirri sannfæringu minni að sameinað framboð okkar í stjórnarandstöðunni við næstu alþingiskosningar muni leiða til slíks sigurs. Það liggur hins vegar ekki fyrir af hálfu allra stjórnarandstöðuflokkanna hvort af þessu verður. Þjóðvaki hefur gert upp sinn hug. Alþfl. hefur gert það að langmestu leyti, gerði það á flokksþingi síðast. Ýmsir innan Alþb. styðja þessa hugmyndafræði. Þetta verður rætt nánar á fundum þar í nóvember. Sömuleiðis hjá Kvennalista. Ég er sannfærður um það að þetta verður að veruleika og við náum að sigra hæstv. fjmrh. í næstu kosningum. En hann á að vita það að Þjóðvaki sem slíkur var nauðsynlegur í þessum ferli og ég er sannfærður um að ef þetta tekst, og ég tel yfirgnæfandi líkur á að það verði, þá hefði ekki gerst ef Þjóðvaki hefði ekki boðið fram með þeim hætti sem hann gerði síðast. Það er mín skoðun, það er mitt mat á pólitískri stöðu og ég held að hæstv. ráðherrar ættu ekki að hlæja að því sem mun gerast í næstu kosningum.

Herra forseti. Það er rétt að byrja á því að upplýsa að ég ætla ekki að blanda mér í deilur tveggja síðustu ræðumanna um það hvor eigi meiri eða minni hlutabréf í Tony Blair. Ég læt mér það í sjálfu sér í léttu rúmi liggja hvor reynir að eigna sér meira eða minna í honum, Friðrik Sophusson eða Ágúst Einarsson, hæstv. ráðherra og hv. þm.

En ætlarðu ekki að tala um sameininguna?

Það er margt ágætt í prógramminu hjá Blair og þeim í Verkamannaflokknum breska en það er líka ýmislegt annað þar á ferðinni sem ég er ekki hrifinn af. Ég taldi það t.d. ekki vera mikinn sigur fyrir jafnaðarstefnuna sem upp úr pokanum kom þegar Tony Blair fór að undirbúa sitt flokksþing að troða á þúsund punda skólagjöldum í Bretlandi, en slík mun staða hans vera um þessar mundir að hann fékk það nokkurn veginn möglunarlaust í gegnum breska Verkamannaflokkinn og hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar. Ég er jafnmikill andstæðingur skólagjalda nú eins og ég hef áður verið og barðist m.a. gegn þeim þegar fyrri ríkisstjórn lagði þau á. Herra forseti. Það er mikið talað um góðærið. Góðærið hófst 1994 og þá varð veruleg efnisleg breyting til hins betra á Íslandi vegna þess að þá gekk í garð raunverulegt framleiðsluverðmætasköpunargóðæri, þ.e. verðmæti sjávarvöruframleiðslunnar, sem fyrst og fremst var þarna á ferðinni, jukust verulega að raungildi og það var þá, eins og jafnan áður, sjávarútvegurinn sem lyfti okkur af stað upp úr öldudalnum. Það voru miklar úthafsveiðar og mikið framleiðsluverðmæti úr ýmsum greinum sjávarútvegs sem fyrst og fremst komu hjólunum af stað á nýjan leik. Hins vegar hefur orðið þróun í þessu ferli, þó að mælst hafi hagvöxtur öll árin síðan og geri enn, sem er að ýmsu leyti áhyggjuefni vegna þess að í ferlinu á árunum 1995--1997 hefur þetta framleiðsluverðmætasköpunargóðæri sem þannig hófst að miklu leyti þróast yfir í eyðslugóðæri. Það er aukin einkaneysla og það er erlend skuldasöfnun og það er viðskiptahalli sem núna knýja aflvél efnahagslífsins áfram að verulegu leyti og það er því miður ekki nema að hluta til rétt sem hæstv. fjmrh. sagði að viðskiptahallann megi rekja að mestu leyti til fjárfestinga. Það á að nokkru leyti við en á móti hafa líka komið sölur á verðmætum hlutum út úr landinu eins og flugvélum þannig að þegar það er gert upp, þá er það ekki nema að hluta til sem auknar fjárfestingar eru þarna á ferðinni. Það er því miður á nýjan leik eyðsla um efni fram sem að verulegu leyti knýr áfram mótorinn, góðærið og af því hefur hæstv. fjmrh. tekjur og við aðstæður af þeim toga er auðvelt að reka ríkissjóð með góðum árangri eins og kunnugt er. Ef við lítum síðan á framhaldið þá er líka ástæða til að hafa þar áhyggjur af vissum þáttum. Einkaneysla og fjárfestingar standa undir hagvextinum nú og að einhverju leyti á næsta ári. Í hagvaxtarspám Þjóðhagsstofnunar er síðan gert ráð fyrir að við taki framleiðsla úr þeirri auknu stóriðju sem nú er verið að efna til. Og í kjölfar þess frá og með árinu 2000 eða 2001, hvað á þá að drífa fram hagvöxtinn, herra forseti? Jú, aukinn þorskur, meiri verðmæti úr sjávarútveginum á nýjan leik. Og ég segi: Guð láti gott á vita, en það er ekki í hendi frekar en að þessar forsendur séu að öllu leyti jafntraustar og ýmsir vilja vera láta um þessar mundir. Ég óttast að menn séu hér að leggja upp í að gera svipuð mistök, viljandi eða óviljandi og gerð voru á árunum 1986 og 1987 þegar ríkisstjórn talaði mikið um góðæri og allt væri í himnalagi og það var kosið í því andrúmslofti að við værum stödd í miklu góðæri. En hvernig var ástandið hálfu ári eða ári síðar? Jú, það var þannig að það var allt komið í kaldakol. Þá snerist góðærið á innan við einu ári upp í einhverja verstu kreppu sem við höfum gengið í gegnum á síðari áratugum. Og af hverju? Af því að menn vanmátu aðstæðurnar herfilega, keyrðu áfram í tómri vitleysu á árunum 1986 og 1987. Við skulum reyna að forðast að gera aftur sambærileg mistök. Það er ekki ástæða til þess að hafa í sjálfu sér áhyggjur af því með sama hætti akkúrat nú, en ég verð að segja, herra forseti, að það fer nokkur hrollur um mig þegar þessi sjálfbirgingslegi yfirlætistónn kemur fram hjá mönnum eins og hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. um að nú sé bara allt teppalagt og í góðu lagi langt inn á næstu öld. Það er því miður ekki endilega sjálfgefið, herra forseti. Þar getur margt komið til. Það eru líka ýmis önnur hættumerki fyrir utan þessi, ytri efnahagslegar aðstæður og skilyrði sem ástæða er til að hafa miklar áhyggjur af. Inn í þetta koma hlutir eins og óheyrilega langur vinnutími á Íslandi. Inn í þetta koma hlutir eins og lægsta tímakaup í norðanverðri Evrópu sem við sitjum föst í og miðar sáralítið að komast út úr, vinnuþrælkunarláglaunagildrunni sem íslenskt efnahagslíf er fast í. Og samt erum við að keyra þetta á viðskiptahalla sem verður á bilinu 35--40 milljarðar á þessu ári og hinu næsta. Ég held líka að það sé ástæða til að hafa áhyggjur af ýmsum tækjum sem hæstv. ríkisstjórn er að beita í efnahagsstjórn sinni um þessar mundir. Ég held t.d. að það sé vitlaust að lækka skatta á hátekjufólki eða af hagnaði fyrirtækja um þessar mundir. Af hverju? Af því að við þurfum á þessum tekjum að halda til að gera úrbætur í velferðarkerfinu og við ættum þá frekar að nota þær til að greiða hraðar niður skuldir en ella við þær aðstæður sem nú eru. Því að ef við getum það ekki í góðærinu svo að neinu nemur, hvenær ætlum við þá að gera það? Hér hefur komið rækilega fram í málflutningi manna á undan mér að árangurinn á því sviði er miklu minni en hæstv. fjmrh. er að reyna að gefa í skyn. Ef litið er á atvinnuvegina þá er líka áhyggjuefni þar, eða hefur enginn af því áhyggjur nema þá ræðumaður, að frystingin í landinu er rekin með 13% tapi um þessar mundir? Vita menn ekki að stórkostleg hætta er á því að leifarnar af landvinnslu, liggur mér við að segja, leggist af á næstu mánuðum og missirum ef ekki tekst með einhverjum hætti að ráða bót á þeim gríðarlega tekjuskiptingarvanda sem er innan sjávarútvegsins? Meðaltalið í kringum núllið er alveg skólabókardæmi um mann sem stendur með annan fótinn í fötu fullri af sjóðandi vatni og hinn fótinn í fötu með ísvatni og hefur það að meðaltali gott en ástandið er ekki þannig í raun. Það er mjög góð afkoma í einstökum afmörkuðum greinum sjávarútvegsins en að sama skapi er grundvöllurinn t.d. fyrir útgerð hefðbundinna ísfiskveiðiskipa og hefðbundinnar frystingar í landi gersamlega horfinn. Ég var á Austfjörðum um daginn og heimsótti þar fyrirtæki, eitt af þeim sem enn eru að reyna að gera út tiltölulega hefðbundið munstur, einn ísfisktogara sem landar vikulega inn í frystihús. Þar er búið að færa saman veiðiheimildir af tveimur skipum og reyna að hagræða eins og kostur er og allt gert að mínu mati nokkurn veginn eins vel og hægt er að gera ráð fyrir að hægt sé að gera í því munstri, þ.e. hefðbundnu frystihúsi sem heldur uppi vinnu í einu sjávarplássi og með rekstri ísfiskveiðiskips, og tapið er fleiri tugir milljarða --- fleiri tugir milljóna. Ég sá að fjmrh. tók fyrir hjartað. Hann vaknar aðeins til lífsins enn þá þegar hann heyrir svona háar tölur en milljónirnar eru hættar að hreyfa við honum. Það þarf milljarða til þess að hæstv. fjmrh. kippist við. En ég spyr: Hvað hafa menn hugsað sér gagnvart þessu? Ætla menn bara að láta sem ekkert sé? Það mætti líka spyrja hvaðan þetta fyrirtæki ætti að taka fjármuni til þess að borga auðlindaskatt. Nei, herra forseti. Það er því miður ekki þannig að innstæður séu að öllu leyti fyrir þessu sjálfbirgingslega tali, sérstaklega ekki þegar menn framreikna bjartsýnar forsendur langt inn í framtíðinni. Vonandi verður árferðið áfram gott og vonandi tekst okkur að glíma vel við þá hluti sem blasa við og þarf að taka á en ekkert er sjálfgefið í þeim efnum og reynslan sýnir að dramb er falli næst, líka í þessum efnum. Ef menn verða of öruggir með sig er hættan mest á því að menn fari að gera mistök. Þetta ætla ég, herra forseti, að láta duga um almennar forsendur og snúa mér að því að ræða nokkra þætti sérstaklega og ég fagna því að hér eru viðstaddir nokkrir hæstv. ráðherrar sem ég hef m.a. óskað eftir því að yrðu við umræðuna og ætti svo sem ekki að þurfa, svo sjálfsagður hlutur sem það er að fagráðherrar séu viðstaddir en ég tek eftir því að á bekkinn vantar hæstv. samgrh. sem ég hafði óskað eftir því að yrði einnig viðstaddur. Til að greiða fyrir þingstörfunum kem ég því hér á framfæri.

Forseti upplýsir að samkvæmt töflunni er hæstv. samgrh. í húsinu.

Já, og það eru greiðar samgöngur innan hússins, herra forseti, þannig að það hlýtur þá að takast að koma honum inn í þingsalinn á næstunni. Fyrst, herra forseti, vík ég að menntamálum og spyr hæstv. menntmrh. út í stöðu framhaldsskóla í frv. Í fyrsta lagi vekur undrun sú ákvörðun að skera verulega niður framlög til stofnkostnaðar í framhaldsskólunum. Einhver hefði haldið að nú væri þörf á hinu gagnstæða, þ.e. reyna að nota góðærið og allt talið um gildi menntunar og þá ekki síst verkmenntunar til að byggja upp í framhaldsskólunum í staðinn fyrir að skera það niður. Mikil þörf er á fjárfestingum í framhaldsskólunum, tækjakaupum, húsbyggingum og öðru slíku og niðurstaðan vekur mikla undrun. Í öðru lagi, herra forseti, muna menn hvernig farið var með framhaldsskólana á þessu fjárlagaári í frv. hæstv. fjmrh. og þeim hlutanum sem snýr að hæstv. menntmrh. á síðasta ári þegar að framhaldsskólunum kom. Þá var ráðist alveg sérstaklega á nokkra af minnstu framhaldsskólunum í landinu og notað það sem ég kalla þumalskrúfuaðferðina. Mikill og óréttlátur niðurskurður var settur á menn og síðan búinn til einhver dúsupottur sem menn gátu fengið að hluta til úr til baka ef þeir væru þægir og gerðu það sem ráðherrann ætlaðist til. Það var þessi ógeðfellda aðferð að koma fyrst með groddalegan niðurskurð og koma svo með smápeninga til baka ef menn verða góðir og mögla ekki of mikið. Og ég spyr, herra forseti: Hvar standa þessi mál? Hvað á að lesa út úr skrýtna textanum á bls. 329, 330 og 331 um framhaldsskólana sem satt best að segja gerði mér ekki mikið gagn þó að ég færi í gegnum hann. Það er einhver latína eða hebreska um nýjar aðferðir til að finna út fjárveitingar til skólanna og án þess að það sé mjög skýrt hvað kemur í hlut hvers og eins eða hvernig þetta komi út. Í ljósi reynslunnar, herra forseti, óttast ég um hag minni skólanna á landsbyggðinni, framhaldsnámsins á landsbyggðinni og stöðu verkmenntunar. Því miður hefur reynst ástæða til að hafa áhyggjur af þeim þáttum og gaman væri að hæstv. menntmrh. kæmi og gerði aðeins grein fyrir sínum hlut í þessum efnum. Síðan, herra forseti, langar mig aðeins að víkja að fjmrh. og útkomu hans í fjárlagafrv. því að sjaldan er rætt við hæstv. fjmrh. eins og einn af fagráðherrunum en það er hæstv. fjmrh. auðvitað á vissan hátt því að hann á hér líka ráðuneyti undir í frv. Það er nokkuð sérstakt sem snýr að hæstv. fjmrh. í þessum efnum. Hæstv. fjmrh. verður fyrir miklum hremmingum og áfalli. Í liðnum 995, Skýrsluvélakostnaður, verður hæstv. fjmrh. fyrir stórkostlegu áfalli. Þar rjúka upp hjá honum útgjöldin. En hann hefur haft góð sambönd í fjárlagagerðinni og fengið bætt við fjárveitingum sem þessum aukna kostnaði nemur. Hvað halda menn að komi svona heiftarlega aftan að hæstv. fjmrh. og einkavæðingarmálaráðherra? Jú, það er einkavæðingin. Hún reynist svona dýr að skýrsluvélakostnaður ríkisins rýkur upp úr öllu valdi við það að einkavæða. Af hverju? Jú, af því að menn seldu Skýrsluvélar ríkisins sem þeir áttu á móti borginni, gerðu það að háeffi og hvað gerist? Þeir rjúka til og hækka taxtann. Þannig virðist vera staðið að þessum breytingum af hálfu eigandans sem verður síðan að kaupa þjónustuna af hinu einkavædda barni sínu að þeir eru ofurseldir taxtahækkunum hins einkavædda fyrirtækis og geta ekkert annað en bara hækkað útgjöldin í fjárlögunum eins og hinu nýja apparati þóknast. Það er skýrt á bls. 393 að þarna verði mikill kostnaður, fjárlagaliðurinn hækkar um 60 millj. kr. milli ára m.a. vegna 15--20% hækkunar á töxtum Skýrr. Þetta er stafað S-k-ý-r-r-h-f. Skýrr hf. hækkar taxta sína ganske pent um 15--20% í kjölfar einkavæðingar og fjmrh. borgar. Þetta er svo hagræðingin og einkavæðingin og þessi góði fíni rekstur sem ævinlega tekur við og tekur öllu fram sem áður var í eigu ríkisins. Þetta er heldur spaugileg ef ekki snautleg niðurstaða, herra forseti, sem hæstv. fjmrh. stendur þarna frammi fyrir og verður gaman að heyra útskýringarnar þegar fyrrum frammámaður í stuttbuxnadeild íhaldsins, hæstv. núv. fjmrh. Friðrik Sophusson útskýrir þessa hagræðingu einkavæðingarinnar fyrir okkur í skýrsluvélahaldinu.  Herra forseti. Um heilbrigðismálin væri margt hægt að segja. Ég vil sérstaklega óska eftir því að hæstv. heilbrrh. fari yfir stöðu sjúkrastofnana á landsbyggðinni. Ég óska eftir ítarlegri upplýsingum en fram hafa komið um hvar niðurskurðurinn er á vegi staddur. Hvernig koma þessar stofnanir út sem áttu að taka á sig keðjuniðurskurð ár eftir ár? Ég sé t.d. mér til mikilla vonbrigða að Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, sem talið hefur verið til fyrirmyndar um rekstur, fær minni hækkanir en þær stóru sjúkrastofnanir sem á undanförnum árum hafa keyrt langt fram úr. Er verið að refsa Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri sérstaklega fyrir það að það hefur a.m.k. allt fram á þetta ár sýnt sérstaka ráðdeildarsemi í rekstri? Nú hefur að vísu niðurskurðurinn hér og biðlistarnir leitt til þess að álag hefur flust yfir á Fjórðungssjúkrahúsið sem hefur valdið þar meiri útgjöldum og þá vekur náttúrlega enn þá meiri furðu að stofnunin skuli fá meiri hækkanir en aðrir. Það sýnist mér koma út úr töflu á bls. 388. Fleira af þessu tagi mætti taka undir þessum heilbrigðismálalið en í ljósi þess að sá málaflokkur mun koma til ítarlegrar umfjöllunar á næstu dögum í þinginu vegna utandagskrárumræðu sem við þingmenn Alþb. og óháðra höfðum beðið um geymi ég það tímans vegna þangað til að fara ítarlegar yfir það. Ég lýsi sérstökum vonbrigðum, herra forseti, með fjárlagaliðinn 390, þ.e. Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Auðvitað er ömurlegt að sjá í öllu góðærinu sem menn belgja sig út yfir að tækifærið skuli notað og framlög Íslendinga til þróunaraðstoðar lækkuð hlutfallslega. Það er augljóst mál. Ef lagðir eru saman liðirnir Þróunarsamvinnustofnun, þróunarmál og alþjóðleg hjálparstarfsemi og alþjóðastofnanir og í ljósi vaxandi þjóðartekna á landsframleiðslu erum við hlutfallslega á niðurleið hvað varðar framlög til þróunarsamvinnu og það er snautleg niðurstaða hjá þessari --- hvað sagði forsrh., fjórðu ríkustu eða sjöttu ríkustu þjóð í heimi? Var það ekki?  Og þá, herra forseti, að samgöngumálunum úr því að svo vel ber í veiði ef svo má að orði komast að hæstv. samgrh. er kominn í salinn. Það er aldeilis góðærið hjá hæstv. samgrh. Herra forseti. Þeir sem bera samgöngumálin fyrir brjósti voru mjög spennir að sjá hvað kæmi í hlut hæstv. samgrh. af góðærinu og að þessi brýni málaflokkur mundi aldeilis njóta þess að tekjur ríkissjóðs færu vaxandi og ekki síst að tekjur Vegasjóðs, markaðar tekjur Vegagerðarinnar fara mjög vaxandi. En hver er niðurstaðan? Niðurskurður. Niðurskurður og aukinn þjófnaður á tekjum Vegasjóðs í ríkissjóð. Það er niðurstaðan. Hæstv. samgrh. lagði fram hálfa vegáætlun í fyrra, braut blað í sögunni og lagði fram hálfa vegáætlun, tvö ár í staðinn fyrir fjögur. Og hún var niðurskurðarvegáætlun. Árið 1998 var þar niðurskorið. En það var ekki nóg því að nú stendur í greinargerð fjárlagafrv. að enn verði að taka upp vegáætlun. Af hverju? Af því að fjárlagafrv. gerir ráð fyrir minni fjárveitingum í góðærinu en hin niðurskorna vegáætlun gerði síðasta vetur. Þar munar 166 millj. kr. sem er beinn niðurskurður á framkvæmdum frá því sem vegáætlunin hálfa gerði ráð fyrir en það sem verra er, ríkissjóður ætlar að hirða allan tekjuaukann sem hinir mörkuðu tekjustofnar gefa. Þar fara 250 millj. meira í Vegasjóð en gerði á þessu ári eða 1064 millj. í staðinn fyrir 806 og átti þó talan að lækka á næsta ári.

Það er nú gott að vera aflögufær.

Hún átti að lækka, hæstv. samgrh. --- er hæstv. samgrh. svona ríkur? Er það meinið? Að hann var svona bólginn af peningum að hann kom þeim ekki fyrir í vegunum og labbaði til vinar síns Friðriks Sophussonar og sagði: Hérna, Frikki, þú mátt fá meira. Var það svona sem þetta gerðist, herra forseti? Það eru athyglisverðar upplýsingar. Hæstv. samgrh. hafði ekki áhuga á meiri peningum í vegina, hann taldi sig svo ríkan. Niðurstaðan er þarna náttúrlega alveg hörmuleg. Í raun og veru vantar 580 millj. upp á að Vegasjóður fái til framkvæmda það sem vegáætlunin í fyrra gerði ráð fyrir og sem tekjuaukinn vegna meiri bensínsölu og aukins þungaskatts hefði átt að gefa honum. Það er niðurstaðan. Hæstv. samgrh. hefur látið skera sig niður um næstum 600 millj. í viðbót í góðærinu. Það er nú meiri frammistaðan.

Það er afgangurinn af ríkissjóði.

Það er rúmlega afgangurinn af ríkissjóði samkvæmt nýju aðferðinni. Svipaða sögu, herra forseti. mætti segja um flugmálin ef tíminn leyfði en það gerir hann víst ekki þannig að ég verð að láta þetta nægja að sinni.

Forseti vill taka fram vegna ræðu hv. þm. þar sem hann sagði Frikki í ræðunni að þó sé vinskapur með mönnum, 

Herra forseti. Hv. þm. spurði spurninga varðandi stofnkostnað til framhaldsskóla. Gert er ráð fyrir að 477 millj. kr. fari til framkvæmda við framhaldsskólana vegna stofnkostnaðar á næsta ári sem er 54 millj. kr. lækkun frá þessu ári sem að mestu má rekja til þess að lokið er við verkefni. Rétt er að geta þess að byggðir hafa verið skólar upp á tæplega 18.000 m 2 og teknir í notkun á höfuðborgarsvæðinu á síðustu missirum. Það eru slík verkefni sem menn eru að binda enda á og þess vegna minnkar fjárveitingin í samræmi við það. Hvað varðar þennan lið á fjárlögunum þá er rétt að geta þess að honum hefur verið skipt í tvennt frá því sem var áður því stofnaður hefur verið nýr liður sem heitir Fasteignir framhaldsskóla þar sem tekið er á viðhaldsmálum framhaldsskólanna. Undir þann lið falla nú 210 millj. kr. sem er 36 millj. kr. hækkun frá því í ár. Samtals er því um að ræða aðeins meiri fjárveitingu til þessara beggja liða þegar upp er staðið, þ.e. viðhaldsliðarins og stofnkostnaðarliðarins, en er í fjárlögum yfirstandandi árs. Ég tel því að hv. þm. hafi yfirsést þessi breyting á færslu í fjárlögum og yfirsést að nýr fjárlagaliður hafi verið stofnaður sem tekur á viðhaldsmálunum. Áður var þetta einn liður þ.e. Stofnkostnaður og viðhald. Varðandi það sem hv. þm. sagðist ekki skilja og kemur fram á síðum fjárlagafrv. og greinargerð þess að ef hann hefur lesið það með sömu athygli og hann las liðinn um stofnkostnaðinn, þá er ekki furða þó hann átti sig ekki á því hvað hér er um að ræða. Það er unnið að því að semja við framhaldsskólana á þeim forsendum sem þarna er lýst og menn frá menntmrn. eru einmitt núna á ferðalagi um landið til þess að ganga frá slíkum samningum og það mun allt liggja fyrir. Þingmenn munu geta séð hvernig á málum er tekið og á hvaða forsendum það er gert. Þessum forsendum er lýst mjög nákvæmlega í frv. og vænti ég þess, ef menn lesa frv. og greinargerðina, að þeir skynji inn á hvaða braut verið er að fara. Um reiknilíkanið sem notað er hefur náðst gott samkomulag á milli ráðuneytisins, skólamanna og þeirra sem að skólastarfinu koma.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir að staðfesta það að þarna er um niðurskurð að ræða til framkvæmda og stofnkostnaðar í framhaldsskólunum. Það er auðvitað athyglisverð niðurstaða þó að hægt sé að koma með skýringar af því tagi að lokið hafi verið einhverjum áföngum. Þá spyr maður auðvitað á móti: Eru ekki margir aðrir sem bíða og þarf að ráðast í? Er það verkefnaleysi í framhaldsskólum landsins sem veldur því að hæstv. menntmrh. sættir sig við minni fjárveitingar til síns málaflokks á þessu sviði í miðju góðærinu? Ég vil frekar kalla það metnaðarleysi en að trúa hinu að um verkefnaleysi sé að ræða og skortur sé á brýnum verkefnum í framhaldsskólum landsins. Það vitum við auðvitað öll að svo er ekki. Ég læt mér hins vegar mjög í léttu rúmi liggja þó hæstv. menntmrh. bregði mér um skilningsleysi. Það má hvaða sæmilega læs og þokkalega gefinn einstaklingur sem er að reyna að lesa þessar síður, 329--331, komast að öllum sannleika um hver hagur hvers einstaks framhaldsskóla verður við þær aðstæður þar sem m.a. er vísað í ógerða samninga, þar sem m.a. er vísað í það að finna eigi út einhverjar form\-úlur sem valda því að fjárveitingar til skóla ráðast ekki af nemendafjölda á kennsluárinu. Nei, þær ráðast af því hve margir þreyta próf. Með öðrum orðum, ef óvenjumargir heltast úr lestinni, þá á væntanlega að refsa þeim skólum í því formi að þeir fái aðeins fjárveitingar sem nemur þeim fjölda sem tekur próf en ekki þeim fjölda sem reynt var að kenna viðkomandi vetur. Það liggur í hlutarins eðli að útkoma skólanna getur orðið mjög mismunandi við þessar aðstæður. Ég tel að hér séu pólitísk grundvallaratriði á ferð sem þörf sé fyrir að ræða og ég mótmæli því að þetta sé útskýrt þannig á síðum greinargerðar fjárlagafrv., jafnvel þó hæstv. menntmrh. kunni að hafa samið það sjálfur, að það sé auðvelt að átta sig á því hvað þarna er að gerast. Þarna eru t.d. mjög vandasöm mál sem lúta að sérstökum aðstæðum minni skóla, sem lúta að dýrari kennslu í verknámi og öðru slíku. Það er fjarri öllu lagi að frá því sé gengið þannig hér að glöggt sé hvað eigi að gerast. Ég endurtek að þarna er m.a. vísað í ógerða samninga og það hlýtur að vera veruleg óvissa um það hvernig þeir hlutir útleiðast.

Herra forseti. Það kemur fram í frv. hvaða framkvæmdir það eru sem ætlunin er að ráðast í fyrir framhaldsskólana. Sérstök tafla er birt á bls. 332 um það í hvaða stofnkostnaðarframkvæmdir á að ráðast í framhaldsskólunum. Þar sjá menn hvaða framkvæmdir það eru sem á að fjármagna á næsta ári. Einnig kemur fram í fjáraukalagafrv. sem liggur fyrir að til Menntaskólans í Reykjavík verður varið samkvæmt því frv. 60 millj. kr. til að búa betur að þeim skóla hvað húsnæði varðar. Framkvæmdir á framhaldsskólastiginu eru því miklar og ég sé ekki ástæðu til þess að menn haldi áfram framkvæmdum aðeins framkvæmdanna vegna. Að sjálfsögðu þarf að skilgreina þarfir og það þurfa að vera raunhæf verkefni sem menn takast á við. Ég nefndi áðan að á höfuðborgarsvæðinu hafa bæst við 18.000 m 2 á undanförnum missirum í framhaldsskólum. Ég hef á undanförnum 12 mánuðum tekið þátt í að taka í notkun húsnæði í fimm framhaldsskólum, á Akureyri, á Neskaupstað og þremur á höfuðborgarsvæðinu og auk þess hefur verið bætt við húsnæði skólans í Vestmannaeyjum. Síðan er í frv. listi yfir þær framkvæmdir sem eru á döfinni þannig að menn sjá af þessu að fráleitt er að halda því fram að ekki sé unnið að stofnframkvæmdum að því er framhaldsskólana varðar. Um reiknilíkanið og þær grundvallarreglur sem mótaðar eru í því, þá er það rétt að horfið er frá þeirri reglu að miða við innritaða nemendur og tekið upp að miða við virka nemendur. Þetta er stefnubreyting og hún er skýrð í frv. Hún byggist á faglegum sjónarmiðum og um hana er samkomulag á milli þeirra aðila sem að því máli hafa unnið. Um fjárveitingar til einstakra skóla verða menn að líta í frumvarpsgreinarnar sjálfar því þar kemur fram hvaða fjárveitingar eru ætlaðar til hvers skóla fyrir sig, en ekki í greinargerðinni.

Herra forseti. Ég er nú litlu nær varðandi framkvæmdirnar þó að hæstv. ráðherra vísi í töflu þar sem fram kemur hvaða einstaka framkvæmdir eru á dagskrá. Við vorum að ræða um heildarfjárveitingar í þennan málaflokk og það liggur fyrir að um niðurskurð er að ræða. Það var þá helst að rök kæmu fram fyrir þeim niðurskurði í orðum hæstv. menntmrh. að hann hefði verið svo duglegur við að vígja nýja skóla og hefði verið svo víða við það undanfarið ár að hann væri kannski orðinn þreyttur og treysti sér ekki í öll þau ferðalög á næstunni. Þess vegna hafi hann fallist á minni fjárveitingar. Ég veit ekki hvort skilja átti þennan útúrdúr hans um allar vígslurnar þannig. Hins vegar hvað varðar rekstrarlíkanið þá á að sjálfsögðu eftir að koma betur í ljós hvað hér er eiginlega á ferðinni. Ég veit ekki hvað skólamenn almennt segja um það. Þeir eru sjálfsagt ekki langt komnir í því að skoða þessa nýbreytni. En þetta verkar nokkuð sérkennilega á mig satt best að segja, herra forseti. Þarna á að halda eftir umtalsverðum fjármunum, allt að 4% stendur hér, sem menntmrh. ætlar að halda eftir hjá sér af lögbundnum fjárveitingum samkvæmt fjárlagafrv. til hvers skóla. Síðan á að þrúkka eitthvað um það við skólana í einhvers konar uppgjöri í lokin hvað þeir fá af þessum 4% eða ekki eftir því hvert brottfall nemenda hefur verið o.s.frv. Mér sýnist að hér sé farið út á nokkuð umdeilanlega braut svo að ekki sé meira sagt. Því verður ekki að horfa til þess hvaða kostnað skólarnir leggja í við að kenna þeim nemendafjölda sem er við nám yfir veturinn en ekki bara því hverjir taka próf? Þetta er kannski einhver ný akkorðshugsun sem á að innleiða í skólakerfið, að setja pressu á að reynt verði að drífa alla í próf hvort sem þeir eru undir það búnir eða ekki til að fá út á þá krónur. Væntanlega hefur það áhrif í þá veru í skólunum. Ég lýsi öllum fyrirvara með að ganga inn á þessar formúlur og er litlu nær hvað varðar þá stöðu sem t.d. minni skólar og verknámsskólar hafa búið við og urðu óþægilega fyrir barðinu á niðurskurðarhnífnum á síðasta ári eins og kunnugt er.

Herra forseti. Það fjárlagafrv. sem hér er til umræðu er eitthvert hið athyglisverðasta sem lagt hefur verið fram á hv. Alþingi. Það er ekki bara fyrir hinn góða árangur í ríkisfjármálum og efnahagsmálum sem þar kemur fram sem frv. er athyglisvert heldur ekki síður vegna þeirrar breyttu framsetningar sem er á frv. En það sem er sennilega mikilvægast er að góður árangur og breytt framsetning skuli fara saman. Helsta breytingin er auðvitað sú, eins og fram hefur komið, að fjárlögin eru gerð upp á rekstrargrunni. Það skiptir ekki höfuðmáli í því tilfelli hvort uppreiknaðar lífeyrisskuldbindingar ríkisins eru með inni í því eða ekki því að rekstrargrunninum er ætlað að gera upp það sem gerst hefur á rekstrarárinu en uppreikningur á hinum uppsöfnuðu lífeyrisskuldbindingum á auðvitað rót sína að rekja til fyrri ára. En því sem fellur til á árinu er skilmerkilega til skila haldið í uppgjörinu. Það ánægjulegasta við þessa niðurstöðu frv. er að á rekstrargrunni skuli fjárlögin verða gerð upp með afgangi upp á hálfan milljarð. Það gefur vonir um að þetta verði það markmið sem menn setji sér í framtíðinni, þ.e. að reka ríkissjóð með afgangi á rekstrargrunni og það muni í framtíðinni veita okkur meira aðhald í ríkisrekstrinum en við höfum hingað til átt að venjast, að traustara uppgjör með afgangi verði fyrirmyndin sem núv. hæstv. fjmrh. skapar fyrir framtíðina í ríkisfjármálunum. Annað atriði sem er jákvætt og kemur fram í hinni breyttu framsetningu og er gleggra en áður hefur verið er lánsfjárþörf ríkissjóðs. Það er auðvitað sú tala sem mest áhrif hefur á peningamarkaðinn í landinu og þróun efnahagsmála er tengjast fjármagnsmarkaðnum á næstu missirum. En þar er hvorki um meira né minna að ræða en 8 milljarða viðsnúning á milli ára og 5 milljarðar verða notaðir til þess að greiða skuldir ríkissjóðs. Þetta mun skipta gríðarlega miklu máli fyrir alla þróun á fjármagnsmarkaði, bæði á sviði vaxta og á hlutabréfamarkaði og mun væntanlega koma bæði fyrirtækjum og einstaklingum til góða strax á næsta ári, ef ekki fyrr. Þó að margt sé jákvætt við þessar breytingar, sem hér hafa komið fram er betrumbótum á framsetningu fjárlaga og ríkisreiknings enn ekki lokið og verður sennilega aldrei lokið. En það sem ég tel að þyrfti að koma til í framhaldi af þessum breytingum er að farið yrði að reikna fasteignakostnað hinna ýmsu stofnana ríkisins inn í rekstur þeirra, bæði til þess að gefa gleggri upplýsingar um hver staða þeirra raunverulega er samanborið við aðrar stofnanir og fyrirtæki úti í þjóðfélaginu, en ekki síst til þess að veita þeim sem reka stofnanirnar aðhald og hafa eitthvað um það að segja hversu mikið húsnæði þær þurfi fyrir sína starfsemi því engum þarf að blandast hugur um að húsnæðiskostnaður þessara stofnana, þótt hann sé ekki talinn í fjárlögunum, er gríðarlega mikill. Í fyrri hluta fjárlagafrv. er líka tæpt í fyrsta skipti á mjög mikilvægum þætti en það eru kynslóðareikningar og vissulega verður að segja að sú niðurstaða sem kemur út úr þeim reikningum ber ekki vitni um að menn hafi farið nógu varlega í ríkisfjármálum á liðnum árum og hafi hugsað nægjanlega mikið um ungu kynslóðina sem á að greiða skuldirnar í framtíðinni. Þar kemur fram að vegna hinnar miklu vaxtabyrðar ríkisins þarf kynslóðin sem fædd er 1995 að greiða 700 þús. kr. meira til ríkisins en gert er ráð fyrir að hún muni fá frá ríkinu. Og ef haldið verður áfram með ríkisfjármálin eins og verið hefur á undanförnum árum og áratugum jafnvel, þá mun þessi upphæð hækka í tæpar 2 millj. Þetta segir okkur að við þurfum að fara miklum mun varlegar með fjármuni ríkisins en við höfum gert hingað til því að það kemur að skuldadögunum og ef við greiðum ekki skuldirnar, þá gera afkomendur okkar það. Hvernig okkur gengur að greiða þessar skuldir í framtíðinni fer auðvitað eftir því hvaða framtíðarhorfur munu skapa framtíð okkar. Í frv. kemur fram að gert er ráð fyrir svipaðri afkomu á næstu árum hvað varðar ríkissjóð á rekstrargrunni en að viðskiptahalli muni fara minnkandi, erlendar skuldir muni minnka og skuldir ríkisins muni í heild minnka. En þetta er ekki sjálfgefið og það krefst frekara aðhalds í rekstri ríkisins. En við vitum líka að við þurfum að leggja meiri áherslu á menntamálin heldur en við höfum gert hingað til og við vitum það líka að kostnaður heilsugæslunnar mun aukast á næstu árum. Ég held því að það sé aðeins á einum lið í fjárlögunum sem við getum fundið verulegt svigrúm til þess að mæta auknum útgjöldum á þessu sviði í framtíðinni en það er á liðnum Vextir. Því tel ég að við verðum að halda áfram með frekari einkavæðingu. Við verðum að auka einkavæðinguna og við þurfum að auka sölu ríkiseigna og lækka með því skuldir ríkisins því að á þann eina hátt getum við minnkað vaxtagreiðslurnar. Og eins og ég sagði áðan þá er það eini staðurinn í fjárlagafrv. þar sem um eitthvert verulegt svigrúm er að ræða. Og það blandast engum hugur um að það er verulegt svigrúm fyrir ríkissjóð til þess að selja og losa um eignir og það á ekki síst við í þeim stofnunum og fyrirtækjum sem ríkið á á fjármagnsmarkaðnum. Það fer að verða óeðlilegra og óeðlilegra með hverjum deginum hversu stóran hlut ríkið á í okkar peningamarkaði, sérstaklega þegar við berum það saman við þau lönd sem við höfum helst viðskipti við og teljum okkur þurfa að vera samanburðarhæf við. Þess vegna tel ég að þetta sé það sem skiptir mestu máli í stjórn ríkisfjármála á næstu árum, þ.e. frekara aðhald og frekari einkavæðing og sala eigna. Þannig getum við bætt úr þar sem við viljum bæta úr en jafnframt lækkað skuldabyrði ungu kynslóðarinnar þannig að þær upplýsingar um kynslóðareikninga sem við komum til með að sjá í framtíðinni, í framtíðarfjárlagafrumvörpum, verði jákvæðari en þær upplýsingar sem eru í fyrirliggjandi frv.

Herra forseti. Hv. þm. kom inn á atriði sem fjallað var um í þessu fjárlagafrv. og var reyndar minnt aðeins á í greinargerð síðasta frv., þ.e. svonefnda kynslóðareikninga. Um það mál var reyndar samþykkt tillaga á Alþingi í fyrravor, að ýta á eftir ríkisstjórninni um að slíkir kynslóðareikningar skyldu unnir, flutt af mér og hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Ég vil bara benda hv. þm. á að það er hægt að bregðast við niðurstöðum kynslóðareikninga sem kunna að sýna halla sem lendir á komandi kynslóðum, þ.e. að þeirra skattgreiðslur verði meiri eða þær fái minna út úr samneyslunni heldur en sú sem nú lifir. Það er hægt að bregðast við þessu á ýmsan hátt annan en að halda bara áfram að einkavæða og selja eignir ríkisins upp í væntanlegan halla. Það er alltaf hægt að afsetja eignir ef það er málið. En þær eru ekki endalausar og hvað ætla menn þá að gera? Ég benti á þá leið að afla meiri tekna til þess að núverandi kynslóð taki ekki velmegunina að láni hjá börnunum og barnabörnunum. Það er ekki það sem ríkisstjórnin er að gera um þessar mundir. Hún er að lækka skatta, líka á hátekjufólki sem veldur því að skattbyrði komandi kynslóða verður þá meiri. Það er líka hægt að reyna að auka sparnað og eitt af því sem ætti auðvitað að reyna að gera við aðstæður eins og þær sem nú eru er að auka sparnað. Mikilvægasta form sparnaðar í þjóðfélaginu eru lífeyrissjóðir og sparnaður í lífeyrissjóðum. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í þeim efnum? Jú, hún ætlar að grafa undan uppsöfnunarkerfi lífeyrissjóðanna þannig að ríkisstjórnin er í raun og veru á kolrangri braut í veigamiklum atriðum hvað varðar það að bregðast skynsamlega við líklegri útkomu kynslóðareikninga. Þær vísbendingar sem nú liggja fyrir, að vísu bara fyrir einn árgang og hafa aðeins verið reiknaðir í eitt skipti, benda til þess, þó að þær séu að vísu miklu hagstæðari hér en víða erlendis, að það verði einhver halli sem valdi meiri skattbyrði komandi kynslóða og þá er skynsamlegt að bregðast við með þeim hætti sem ég hef verið að rekja en ekki þessum úrelta gamaldags frjálshyggjuhugsunarhætti, að það sé bara hægt að selja endalaust eignir ríkisins og leysa allan vanda þannig. Hvað ætlar íhaldið að gera þegar eignirnar verða búnar?

Herra forseti. Það þurfti sennilega ekki mikla spámenn til að sjá fyrir um efnisinnihald ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um að hann mundi leggja til frekari skatta. Vegna þess að komandi kynslóðir eiga að greiða meiri skatta, þá er svarið að láta núverandi kynslóð greiða enn þá meiri skatta. En staðreyndin er hins vegar sú að skattbyrðin er orðin of mikil, hún er orðin það mikil að hún er farin að draga úr verðmætasköpuninni og þess vegna þurfum við frekar en hitt að skapa þannig aðstæður í ríkisfjármálunum að við getum ýtt undir frekari verðmætasköpun með því að lækka skatta í framtíðinni og þannig munum við með auknum hagvexti hjálpa til við að greiða skuldir framtíðarinnar. Ég er hins vegar sammála honum um að við þurfum að auka sparnað. En ég held að því miður sé það frv., sem fram kom á sl. þingi og hefur verið til umræðu í fjölmiðlum að undanförnu, ekki til þess fallið sérstaklega að auka sparnað því að það frv. er í heljargreipum lífeyrissjóðanna sem verkalýðsfélögin og atvinnurekendur reka og stjórna, hinna svokölluðu þvingunarsjóða þar sem fólk er neytt til þess að greiða fjármuni inn í gjaldþrota sjóði, fjármuni sem það mun aldrei sjá aftur. Því miður er þetta enn þá staðreynd. Leiðin til þess að auka sparnaðinn er að auka frjálsræðið í lífeyrissjóðsmálunum, leyfa fólki að velja um sjóði og velja um sparnaðarform. Önnur leið til þess að auka sparnaðinn er að auka fjölbreytni þeirra verðbréfa sem eru á markaðnum og standa fólki til boða, t.d. með því að halda áfram einkavæðingunni þannig að fólki gefist kostur á því, frekar en að eiga hlut í ríkisbanka í gegnum aðild sína að ríkissjóði, að það geti átt beina eignaraðild að bönkunum með því að eiga hlutabréf í Landsbankanum hf. eða Búnaðarbankanum hf. eða Fjárfestingarbankanum hf.

Herra forseti. Ég var fyrst og fremst að gagnrýna það og gerði það reyndar í ræðu minni fyrr í dag, að við þær aðstæður sem nú eru í efnahagsmálunum og með vísan til líklegrar útkomu úr kynslóðareikningum og í miðju góðærinu værum við að lækka skatta á hátekjufólki. Það var og er mikil þörf fyrir réttlátari dreifingu skattbyrðarinnar og það hef ég talað ekki minna um en aðrir hér á þingi, t.d. að taka á jaðarskattavandanum. En það er svo allt annar hlutur hvort menn fara út í almenna prósentulækkun, t.d. í tekjuskatti sem nýtist hátekjufólkinu best og hvort menn fíra niður skattgreiðslum af hagnaði fyrirtækja, niður fyrir það sem víða gerist erlendis. Lægri skattar nú heldur en þarf til þess að standa undir samneyslunni og borga af skuldum ríkisins valda hærri sköttum í framtíðinni. Svo einfalt er það mál. Og ef við rekum samfélagið áfram þannig, þá erum við að taka hluta af lífsgæðunum að láni hjá framtíðinni. Þetta er líka einfalt og það er það sem ég hef verið að tala um. Þetta verður núverandi kynslóð að horfast í augu við ef hún ætlar að standast siðferðislegar kröfur sem við eigum að gera til sjálfra okkar. Og það þýðir ekkert að fara út í útúrsnúninga um lækkun eða hækkun skatta eins og hér var gert. Ég er síðan algerlega ósammála hv. þm. um að vænlegasta leiðin til að auka sparnað í lífeyrissjóðakerfinu sé að rústa samtryggingarsjóðunum með uppsöfnun, sjóðsmyndun. Það er akkúrat þveröfugt. Allar niðurstöður Alþjóðabankans, OECD og annarra sem hafa lagt í vinnu við að skoða þessi kerfi benda til hins gagnstæða. Þær segja: Ódýrasta leiðin er samtrygging í uppsöfnunarkerfi vegna þess að þá þarf ekki að borga vegna erfða og þá myndast stærri og breiðari hópur sem á bak við stendur, áhættudreifingin verður meiri og útkoman verður sú besta sem hægt er að ná þannig að það væri skaðræði einmitt vegna þeirra vísbendinga sem nú eru að koma fram á Vesturlöndum í gegnum kynslóðareikningana, ef ríkisstjórninni tækist að rústa lífeyrissjóðakerfinu hér.

Herra forseti. Ég efast ekki um heilindi hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þegar hann talar um það að lækka jaðarskattana. En það sem gerir jaðarskattana svona háa er hið háa skatthlutfall og þess vegna er besta leiðin til þess að lækka jaðarskattana að lækka skatthlutfallið. Og skattar á fyrirtæki. Það er einmitt vegna þess að nú í fyrsta skipti eru skattar á fyrirtæki hér á landi á svipuðu stigi og í nágrannalöndunum sem við erum að fá erlenda fjárfestingu hér á landi eftir margra ára bið. Og að ég sé að tala um það að rústa samtryggingarkerfinu í lífeyrissjóðunum, það er algjörlega alrangt. Ég hef hvergi talað fyrir því. Það sem ég hef sagt er að fólk eigi að geta valið um það í hvaða sjóði það greiðir. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði áðan til Alþjóðabankans og það er einmitt Alþjóðabankinn sem segir um sjóðamyndunina í samtryggingarkerfinu að þar þurfi að vera um valmöguleika að ræða á milli sjóða. Að þeir sem að greiða þurfi að fá að velja um sjóði. Annars verði kerfið óskilvirkt. Ef um einkokun á sparnaði einstaklinganna er að ræða, þá virkar kerfið ekki eins og það á að gera. Það vantar samkeppni og það drabbast niður og arðurinn verður ekki eins mikill og hann ella hefði verið og það mun koma niður á fólkinu í ellinni og ég hélt að hann bæri hag þess fyrir brjósti eins og við öll hin gerum.

Hæstv. forseti. Hér hafa staðið umræður lengi dags og flestir ræðumenn hafa vikið að því í máli sínu hve framsetning frv. til fjárlaga er breytt að þessu sinni. Ég vil eins og aðrir lýsa yfir ánægju minni með þessa miklu breytingu. Það er ljóst að eins og frv. lítur út núna, þá gefur það miklu skýrari mynd af ríkisfjármálunum þó að það taki vissulega ákveðinn tíma að átta sig á hugtökum og breytingu sem hér er verið að gera. En ég tel þetta vera mjög til bóta og einnig það að bætt hefur verið mjög verulega við skýringar í frv. En það er innihaldið sem skiptir mestu máli og get ég ekki látið hjá líða að víkja fyrst að stöðu ríkisfjármála þessa árs vegna þess að ég hygg að það sem hefur verið að gerast á þessu ári muni endurtaka sig á því næsta. Það er tvennt sem þar vekur mesta athygli og er svo sem saga undanfarinna ára. Það er annars vegar það hve tekjur ríkissjóðs hafa farið fram úr áætlunum. Út af fyrir sig er það gott að menn fari varlega í að áætla auknar tekjur. En það sem vekur þó enn meiri athygli er það hve útgjöldin hafa farið langt fram úr öllum áætlunum. Það beinir sjónum að því hvernig hefur verið vanáætlað til ákveðinna mála og málaflokka ár eftir ár. Auðvitað kemur ýmislegt óvænt upp og það var alveg ljóst í mínum huga þegar við ræddum fjárlögin í fyrra að t.d. sú hækkun sem spáð var á launum var fjarri öllu lagi. Menn miða við einhverjar lágar prósentur þrátt fyrir að ár eftir ár hafi verið farið fram úr slíkum áætlunum í öllum kjarasamningum. Það sem mér finnst þó kannski að þurfi að gera mestar athugasemdir við eru vanáætlanir í heilbrigðiskerfinu. Ég hef rakið í umræðum hvernig þau mál hafa gengið fyrir sig ár eftir ár þar sem alltaf á að spara og spara, sérstaklega í lyfjakostnaði og á stóru sjúkrahúsunum. Og svo koma menn alltaf í aukafjárlögum og sækja þar um hundruð milljóna til viðbótar og ár eftir ár eru gerðir samningar milli ríkisins og Reykjavíkurborgar vegna Sjúkrahúss Reykjavíkur og ástandsins á stóru sjúkrahúsunum hér í borginni. Og ég spyr mig auðvitað: Hvað eiga svona vinnubrögð að þýða? Það var lögð fram skýrsla Ríkisendurskoðunar þar sem hún fór yfir sparnaðartilraunirnar í heilbrigðiskerfinu og það varð niðurstaða Ríkisendurskoðunar að þær tilraunir hefðu litlu skilað, nánast engu skilað. Samt sem áður halda menn þessum leik áfram ár eftir ár og enn á að gera það á næstu árum. Það á enn að spara hundruð milljóna í útgjöldum til lyfja. Bæði Sjúkrahúsi Reykjavíkur og Ríkisspítölunum er gert að spara tugi ef ekki hundruð milljóna þrátt fyrir það að menn hafi horft upp á það ár eftir ár að þetta hefur ekki tekist. Og það er vegna þess, hæstv. forseti, að í þessum málaflokkum er síaukin þörf fyrir fjármagn. Öldruðum fjölgar eins og er reyndar tekið fram í frv. Reyndar finnst mér oft eins og þeir hjá ráðuneytunum séu eiginlega alveg steinhissa á þessari fjölgun þó að þeir ættu að geta spáð um hana langt fram í tímann. Þeir eru alltaf jafnhissa yfir þessari útgjaldaaukningu í tryggingamálum; sjúkratryggingum og lífeyri þó að allar þær upplýsingar sem við höfum um okkar samfélag sýni að stöðugt fjölgar í þessum hópum, þörfin er sífellt meiri og þar af leiðandi er þörf fyrir aukna hjúkrun, eftir því sem fleiri ná háum aldri og þurfa á aðstoð að halda. Þessum leik eða bókhaldskúnstum er haldið áfram ár eftir ár og ég ætla að fullyrða það, hæstv. forseti, að sá sparnaður sem á að nást fram í heilbrigðismálum á næsta ári mun ekki nást, ekki frekar en í fyrra, hittiðfyrra eða árið þar áður. Hér held ég að menn eigi að horfast í augu við veruleikann. Það er sérstaklega horft á þennan málaflokk, heilbrigðismálin og þá staðreynd hve stóran hlut hann tekur af útgjöldum ríkisins. Við hljótum að verða að leita annarra leiða en þeirra sem hafa mistekist ár eftir ár. Þar vil ég alveg sérstaklega nefna það sem ég hef svo sem oft nefnt áður, en góð vísa er svo sem aldrei of oft kveðin, að í forvörnum getum við tekið okkur alveg stórkostlega mikið á og náð niður kostnaði þannig, sumum fljótt, annað tekur lengri tíma. Ég vil reyndar fagna því að hæstv. núv. heilbrrh. hefur sýnt forvörnum aukinn skilning og meiri skilning en sá ráðherra sem sat á undan henni og lagði niður forvarnadeildina í heilbrrn. Hann taldi nú ekki mikla þörf fyrir forvarnir, sá ráðherra. En ég tel að þar sé hægt að taka verulega á og ná miklu meiri árangri í sparnaði heldur en með þessum niðurskurðaraðferðum sem hér hefur verið beitt og hafa ákaflega litlu skilað. Ég gæti tekið dæmi upp úr frv. til fjárlaga um það hvar verið er að ræða þennan sparnað en ég ætla að koma sérstaklega í lokin að stóru sjúkrahúsunum. Að mínum dómi verður ekki fram hjá því horft þegar menn eru að reyna að leita orsaka og afleiðinga að staða ríkissjóðs hefur batnað stórlega. Eins og ég nefndi áðan hafa tekjur farið langt fram úr áætlun á sama tíma og útgjöldin hafa farið enn þá lengra fram úr áætlunum þannig að auðvitað hefur ríkissjóður verið rekinn með halla á undanförnum árum en nú eru menn að snúa því dæmi við. Hér er bullandi góðæri hvað sem það stendur lengi og við þurfum að hafa allan vara á því að þrátt fyrir allt eru ýmsir þættir í okkar efnahagskerfi býsna óstöðugir og það þarf ekki annað en veiðar bregðist á ákveðnum fiskstofnum þá setur það strax strik í reikninginn. Menn geta rétt ímyndað sér hvað munar t.d. um þann samdrátt sem orðið hefur í Smuguveiðunum. En hvað sem því líður þá hljótum við að spyrja okkur þeirrar spurningar þegar jafn vel árar og nú hvernig eigi að verja auknum tekjum ríkissjóðs. Það er auðvitað spurningin. Hvað er verið að gera hér? Hvernig er verið að verja tekjunum? Að mínum dómi eiga ýmis mál að hafa forgang umfram önnur. Þar vil ég fyrst og fremst nefna menntamál. Ég vil fyrst og fremst nefna menntamál þar sem ég tel að við þurfum verulega að taka okkur tak. Og því miður fæ ég ekki séð að það sé gert í fjárlagafrv. næsta árs. Framlag ríkisins til menntamála á næsta ári er 7,9% af ríkisútgjöldum. Þetta hlutfall hefur að sjálfsögðu lækkað vegna þess að grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna. Þetta heita reyndar framlög til fræðslumála og það er hægt að skoða þessa skiptingu milli málaflokka í töflu sem er birt í fjárlagafrv. og er reyndar eitt af því góða og nýja sem er að finna í þessu frv. þar sem þetta er greint niður. Þetta er á bls. 274 í frv. og í framhaldi af því og hér er liður 04. Fræðslumál, sem nema samtals rúmum 13 milljörðum kr. og samkvæmt mínum útreikningum er þetta 7,9% af ríkisútgjöldunum á næsta ári og það er ekki há prósenta. Það er reyndar hægt að skoða aðra liði sem tengjast mennta- og menningarmálum og vísindum og rannsóknum. Hér er liður sem heitir 01.3 Opinberar frumrannsóknir, 325,7 millj. kr. af útgjöldum ríkisins. Þetta er afar lágt hlutfall og sýnir hver forgangsröðin er hjá þessari ríkisstjórn. Við höfum fengið niðurstöður úr könnunum sem sýna að því miður er íslenskt skólakerfi að dragast aftur úr því sem gerist hjá ýmsum öðrum þjóðum. Fram hjá því verður ekki horft. Ég er búin að fara rækilega í gegnum kaflann um menntmrn. og ég sé að þar er verið að bæta við hér og þar. Það er nú ekki eins og það sé ekki verið að gera neitt, þar eru á ferð ýmsar framkvæmdir og ýmsar breytingar og það á að gera rekstrarsamninga við skólana og er allt gott og blessað um það að segja. En ég spyr: Hvað um innihaldið? Hvað um innihald menntunar því að það er þar sem við þurfum virkilega að taka okkur tak? Þó að umhverfi skóla skipti að sjálfsögðu miklu máli, þá er það þó starfið sem skiptir mestu og það tengist þessu stóra og erfiða máli, kjörum kennara. Það er búið að semja við framhaldsskólakennara og ég hygg að samningum sé lokið við háskólakennara og eins og við vitum þá stendur yfir kjaradeila við grunnskólakennara sem nú hafa boðað verkfall sem vonandi tekst að afstýra. Nógu eru nú verkföll erfið fyrir kennara en þau eru ekki síður erfið fyrir nemendur og svona stórt verkfall kennara mun hafa mikil áhrif á allt þjóðfélagið. Þetta hangir saman, laun og kjör kennara og ástandið í menntamálum og inntak menntunarinnar. Ég held að það verði ekki fram hjá því horft að við verðum að taka okkur ærlegt tak og setja menntamálin í algjöran forgang og þar skal ég veita menntmrh. allan minn stuðning eigi hann erfitt uppdráttar innan ríkisstjórnarinnar. Ég held því miður að það sé ekki nægilegur skilningur á því ástandi sem hér ríkir í menntakerfinu og þar kem ég auðvitað að háskólastiginu líka. Á undanförnum árum hefur Háskóli Íslands, bæði kennarar og nemendur hans, sem er langsamlega stærsta menntastofnunin, mátt sæta miklum niðurskurði meðan nemendum hefur fjölgað jafnt og þétt. Nemendur og starfsmenn háskólans hafa virkilega reynt að beita sér fyrir auknum fjárveitingum en samkvæmt því sem ég les út úr frv. aukast rekstrarframlög til háskólans um 60 millj. kr. að raungildi, segir hér á bls. 323. Ef ég man rétt þá taldi háskólinn sig þurfa a.m.k. 300 millj. til viðbótar við það sem hann áður hafði til þess að komast á svipað stig og háskólar t.d. á Norðurlöndunum. Nú er ég ekki að segja að hægt sé að bæta úr þessum mikla vanda á einum degi. Það þarf að gera það í áföngum vegna þess að það tekur tímann sinn að undirbúa og skipuleggja, en þetta verður að gerast. Og, hæstv. forseti, sá vandi sem við stöndum frammi fyrir bæði í menntamálum og heilbrigðismálum er fortíðarvandi. Hann er fortíðarvandi ríkisstjórna Davíðs Oddssonar sem skapaðist með niðurskurði, tekjutengingum, háum jaðarsköttum og ýmsu fleiru sem báðar hans ríkisstjórnir hafa gripið til. Þær hafa skapað hér margra ára vanda sem hefur verið að hlaðast upp í skólakerfinu og velferðarkerfinu. Það er kominn upp nýr fortíðarvandi. Það er óskaplega brýnt, hæstv. forseti, að fólk opni augun og skilji hvað er að gerast. Ég gerði þessi mál að megininntaki ræðu minnar í umræðunum um stefnuræðu forseta og ekki að ástæðulausu. 20:31 [ sækja PostScript eða prenta (einungis innan húss)] Óyfirlesið. Bein tilvitnun óheimil. Ég kem sjálf úr þessu umhverfi skóla- og háskólamanna og hitti nánast daglega fjöldamarga sem vinna við þessi mál og það er mér mikið áhyggjuefni hvað allt vinnusiðferði hefur farið versnandi, áhugi á því sem fólk er að gera, trú á því sem fólk er að gera, vegna þess að það er svo niðurbrjótandi að búa við endalausan barning, endalaus vonbrigði ár eftir ár. Og þar vil ég ekki síst minna á það sem formaður stjórnar Sjúkrahúss Reykjavíkur hefur nefnt, Kristín Ólafsdóttir, sem hefur staðið í því með öðrum í yfirstjórn Sjúkrahúss Reykjavíkur að stunda þar það sem hún kallar krísustjórnun. Ár eftir ár er þessum stóra spítala stjórnað með krísustjórnun þar sem sífellt er verið að taka nýjar ákvarðanir og taka við nýjum skipunum um enn meiri niðurskurð. Svona er hvorki hægt að reka heilbrigðiskerfi né velferðarkerfi í heild, hvað þá menntakerfið. Því eru það mín meginskilaboð í þessari umræðu, þó að menn geri lítið úr því þegar við í stjórnarandstöðunni segjum að það þurfi að breyta forgangsröð, að það verður að breyta forgangsröðinni. Það verður að setja meiri peninga í menntamálin og heilbrigðismálin til þess að við getum staðist allt það sem framtíðin mun krefjast af okkur og til þess að við einfaldlega missum ekki allt okkar menntaða og góða fólk úr landi eða það hætti að skila sér heim. Þetta er verulegt áhyggjuefni. Hv. þm. Jón Kristjánsson gagnrýndi umræður stjórnarandstöðunnar um heilbrigðismálin og vildi meina að þar væri ákveðin stefna uppi. Ég á ákaflega erfitt með að sjá þá stefnu, þ.e. að hér sé einhver heildstæð stefna í heilbrigðismálum. Það hefur ekki náðst niðurstaða um það hvernig verkaskiptingu eigi að vera háttað, hvorki á milli stóru sjúkrahúsanna né milli landsbyggðasjúkrahúsanna annars vegar og sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu hins vegar. Er t.d. rétt að athuga hvort það beri að byggja eitt stórt sjúkrahús hér á höfuðborgarsvæðinu í stað Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítalanna eins og m.a. Helgi Sigurðsson læknir hefur skrifað um í Morgunblaðinu út frá þeirri forsendu að sjúkrahús einfaldlega úreldist og það sé miklu betri lausn að byggja hreinlega nýtt? Kröfur tímans séu orðnar slíkar. Ég fæ ekki betur séð en að heilsugæslumálin séu enn þá í hnút. Það hefur ekki verið fundin lausn á þeirri deilu sem heilsugæslulæknar áttu í við ríkisvaldið. Vissulega er verið að uppfylla hluta af þeim samningum, m.a. með því að nú á loksins að sinna þeirri þörf sem er hér í Reykjavík fyrir heilsugæslustöðvar. En verkaskiptingin milli sérfræðinga og heilsugæslulækna --- það mál er óleyst. Við sjáum þessa dagana að gífurleg óánægja er meðal lækna. Ungir læknar eru að undirbúa aðgerðir, sérfræðingar segja upp samningum sínum við Tryggingastofnun og þetta allt saman endurspeglar kerfi í upplausn þannig að af nógu er að taka og vandinn er mikill. Ég hef einmitt komist að þeirri niðurstöðu í gegnum mitt starf í nefndinni sem vinnur að forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu og eins og vænta mátti hefur það starf teygst allnokkuð að það sem fyrst og fremst vanti sé skýr stefna. --- Tíma mínum er að ljúka, hæstv. forseti. Ég á enn mikið eftir ósagt. En ég vil endilega fá að koma að einni spurningu til hæstv. fjmrh. hæstv. forseti og hún varðar það að nefnt er hér í frv. að hann ætli að skipa skattanefnd til þess að endurskoða skattkerfið og mig langar að fræðast um það hjá honum hvernig hann hugsar sér þá nefnd. Fær stjórnarandstaðan að koma að þessu mikla og mikilvæga verki og hugsanlega aðrir, eða hvernig hugsar hann sér skipan þessarar nefndar?

Virðulegi forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. vil ég veita þær upplýsingar að hugmyndin er að skipuð verði nefnd sem í verða tveir þingmenn stjórnarflokkanna og síðan embættismenn ráðuneytisins sem vinna með nefndinni eða verða í henni ásamt fulltrúum sem koma úr skattkerfinu. Hlutverk þessarar nefndar eða þessa vinnuhóps, því að enn hefur ekki verið nákvæmlega tekið utan um það hvort þetta er vinnuhópur, starfshópur eða nefnd, verður fyrst og fremst að fara yfir þær breytingar sem hafa verið gerðar á íslenska skattkerfinu annars vegar og að kanna rækilega hvaða þróun hefur átt sér stað erlendis. Það er hægt að gera bæði með því að skoða beinlínis löggjöf annarra landa og einnig upplýsingar sem eru til, m.a. hjá OECD og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Hugmyndin er sú að þessi nefnd stilli upp kostum. Þegar það liggur fyrir og búið er að safna upplýsingum --- þetta er nánast söfnun upplýsinga í framhaldi af því sem jaðarskattanefndin gerði --- þá verða fyrirliggjandi upplýsingar kynntar fyrir m.a. aðilum vinnumarkaðarins og öðrum þeim sem við teljum að þurfi að koma að málinu og það verði gert áður en nokkur stefnumótun á sér stað. Þessi nefnd á því fyrst og fremst að safna upplýsingum en markmiðið hlýtur að vera það sama og margoft hefur verið bent á og það er að nýta skattkerfið til fulls til þess að styrkja samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Það getur gerst með skattlagningu fyrirtækja og einstaklinga því að við erum í bullandi samkeppni við aðrar þjóðir um að halda lífskjörum uppi í þessu landi og til þess að svo sé hægt þarf einnig að taka tillit til skattkerfisins. Þetta verður það sem nefndin mun gera og tekur einhvern tíma en í framhaldi af því á sér stað stefnumótun í málinu.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé öllum ljóst sem hafa kynnt sér og þekkja til skattkerfisins á Íslandi að það krefst mikillar og brýnnar endurskoðunar. Ég vil ráðleggja hæstv. fjmrh. að hleypa fleirum að þessu starfi. Þó að aðeins sé um upplýsingasöfnun að ræða getur skipt máli hvar upplýsinga er leitað og hvernig og að menn einfaldlega komi með fleiri spurningar í slíku starfi. Mér finnst þetta vera svo brýnt og mikilvægt verkefni sem þarna á að fara að vinna að að mér finnst það hreinlega sjálfsagt að stjórnarandstaðan fái að koma að þessu verki. Ég veit ekki betur en að t.d. í efh.- og viðskn. hafi menn unnið afar vel saman að skattamálum þó að oft hafi verið ágreiningur um einstök atriði. Það er mikil vinna sem þarf að eiga sér stað í þessu og ég vil einfaldlega skora á hæstv. fjmrh. að sýna þá víðsýni að hleypa stjórnarandstöðunni að þessu verki því að skattkerfið er auðvitað eitthvað sem sæmileg sátt þarf að ríkja um. Það þarf að vera réttlátt. Það þarf að vera skilvirkt. Og það snýr bæði að fyrirtækjunum og einstaklingunum og því meiri og betri sátt sem er um slíkar breytingar og þróun skattkerfisins, því betra fyrir samfélagið og framtíð íslenskrar þjóðar og samkeppnishæfni hennar sem ráðherrann ber svo mjög fyrir brjósti.

Herra forseti. Það er margt jákvætt í þessu frv. til fjárlaga sem hér hefur verið lagt fram og sérstaklega eru ánægjulegar þær breytingar sem eru á framsetningu frv. og þeim gögnum sem frv. fylgja. Það er líka mjög jákvætt að stefnt er að því að reka ríkissjóð með tekjuafgangi þó að enn vanti töluvert á að tekist hafi að vinda ofan af þeirri skefjalausu útþenslu sem átt hefur sér stað hjá ríkissjóði og ríkisstofnunum á undangengnum árum og áratugum. Ég ætla í máli mínu að fjalla einkum um þrjá þætti í sambandi við fjárlagafrv. það sem hér er til afgreiðslu. Í fyrsta lagi ætla ég að fjalla um það í hve litlum mæli góðærið hefur verið nýtt til þess sem ég kalla að vinda ofan af þessari skefjalausu þenslu sem er á yfirbyggingunni í þjóðfélaginu. Í öðru lagi ætla ég að fara nokkrum orðum um heimildar\-ákvæði í 7. gr. fjárlagafrv. og í þriðja lagi síðan að velta upp hugmyndum um nýskipan á tekjuhlið ríkissjóðs. Yfirbyggingin, herra forseti, í þessu þjóðfélagi er of mikil og ríkisvaldið virðist gera lítið til þess að draga úr þeirri yfirbyggingu. Nýlega gaf Hagstofan út plagg sem heitir Hagskinna og þar má finna fróðlegar töflur um mannaflanotkun hjá ríki og hjá atvinnulífinu. Ef við kíkjum aðeins á þessar tölur sem þar eru birtar og berum saman árin 1980--1990, þá kemur fram að heildarvinnuaflsnotkunin hefur aukist um 18,2% í heildina en hið opinbera hefur á sama tíma tekið til sín 37% aukningu í vinnuaflsþörf. Ef skoðað er síðan tímabilið frá 1963--1990, kemur enn þá sorglegri mynd fram því að þar kemur í ljós að hlutfallsleg skipting vinnuaflsnotkunar er þannig að fyrirtækin hafa lækkað úr tæpum 90% í 77%, en hjá hinu opinbera hefur vinnuaflsnotkun aukist úr 9,5% í 18,2 og þetta, herra forseti, er of mikil aukning hjá lítilli þjóð sem á fullt í fangi með að standa undir þeirri yfirbyggingu sem nauðsynleg er í þjóðfélaginu. Þetta er einfaldlega of mikið. Ef við síðan skoðum breytingar á samneyslu og einkaneyslu frá árinu 1980 í þeim gögnum sem lögð hafa verið fram með þessu fjárlagafrv., þá má sjá á fróðlegu línuriti sem fylgir með þessu frv. að frá árinu 1980--1998 hefur samneyslan í þjóðfélaginu aukist um 100% á sama tíma og einkaneyslan hefur aukist um 55% og fjárfestingin í þjóðfélaginu aðeins um 20%. Ég hef að vísu hlustað, herra forseti, í dag á fjölmarga hv. þm. tala um hvernig vegið sé með þessu frv. að hinum og þessum velferðarmálum. Nú er það ekki svo að þessi eiginlegu velferðarmál séu vandamálið. Vandamálið er sú fita sem alls staðar hvílir utan á þessari yfirbyggingu okkar. Samneyslan á Íslandi er 21% af landsframleiðslu sem er langt yfir OECD-meðaltalinu þar sem samneyslan er 16% og aukning samneyslunnar eins og henni er spáð núna er langt umfram þá aukningu sem spáð er í helstu viðskiptalöndum okkar. Þjóðhagsforsendur frv. sem við erum að fjalla um gera ráð fyrir því að samneyslan aukist langt umfram einkaneysluna á næsta ári. Magnbreyting samneyslu milli áranna 1997 og 1998 er áætluð 5% en samsvarandi spá fyrir aukningu einkaneyslu er einungis 3%. Og ég furða mig á því hvernig menn ætla að fara að því, ef svo heldur áfram sem horfir, að fjármagna þessa gífurlegu aukningu á mannaflaþörf hjá hinu opinbera og þeirri samneyslu sem hið opinbera er komið út í. Ef við skoðum þjóðhagsáætlun fyrir næsta ár þá eru þar birtar fróðlegar upplýsingar um verðvísitölu, bæði einkaneyslu, samneyslu og landsframleiðslunnar. Frá árinu 1990 til ársins 1996 jókst verg landsframleiðsla um 22% á sama tíma og samneyslan jókst um 29%. En það versta er kannski að þetta er verðvísitala sem sýnir okkur að hið opinbera hefur verið mjög lítið á varðbergi fyrir því hvað sú þjónusta kostaði sem það var að kaupa fyrir peninga skattgreiðenda. Það er e.t.v. það erfiðasta í þessu ef menn eru sofandi fyrir því að þeir eru að fara með peninga sem aðrir hafa lagt mikið á sig við að afla og skilað til ríkissjóðs. Spurningin er hvernig eigi að ná þessu niður. Útgöld fjárlagafrv. skiptast í stórum dráttum í fjóra stóra liði, rekstrargjöld eru um 36% af heildargjöldum ríkissjóðs, tilfærslur eru um 40%, vextir um 13% og síðan stofnkostnaður og viðhald um 11%. Af rekstrargjöldum upp á 36% af heildarniðurstöðu fjárlaga eru laun 80%. Laun hjá hinu opinbera eru þannig 29% af niðurstöðutölu fjárlaga. Einfaldasta leiðin að mínu mati til þess að ná sparnaði hjá ríkissjóði og auka framleiðni hjá hinu opinbera er sú að flytja störf frá ríkisstofnunum til atvinnulífsins. Fyrir tveimur árum áttu þingmenn úr öllum flokkum þess kost að fara til Noregs og Danmerkur og kynna sér þá breytingu sem þar hafði orðið á póst- og símafyrirtækjum í báðum þessum löndum. Í Noregi var okkur sagt að eftir að símafyrirtækinu þar var breytt í hlutafélag var hægt samfara því að auka þjónustuna að fækka störfum um 33%. Í Danmörku var hægt samfara aukinni þjónustu að fækka störfum um 35%. Þetta er harður dómur yfir norskum og dönskum opinberum starfsmönnum og ég vona að þetta eigi ekki við á Íslandi. En ég efa ekki að í heildina mætti án þess að þjónustustigið minnkaði færa um 15% af störfum úr opinbera geiranum yfir í einkareksturinn. Við vitum öll að við komumst ekki hjá því að taka á og laga launakerfi ýmissa opinberra hópa. Við vitum að læknar, sérstaklega ungir læknar, eru ekki of sælir af sínum launum og heilsugæslan í heild er ekki hátt launuð. Það kann vel að vera að til þess að hægt sé að gera það sem nauðsynlegt er til þess að halda fólki með alþjóðlega menntun sem getur raunar farið hvert sem er til vinnu, þurfi að ná enn þá meiri samdrætti í opinberum störfum svo að hægt sé að ná fram þeim sparnaði sem megi nota til þess að lyfta þeim hópum í launum sem eru verst settir hjá hinu opinbera. Í fjárlagafrv. er að finna töflur um fjölda ársverka hjá hinu opinbera. Árið 1996 er sagt að ársverkin hafi verið 16.106 störf samkvæmt samræmdum reiknistuðli sem fjmrn., ríkisbókhald og Ríkisendurskoðun hafi komið sér saman um. Fróðlegt væri að fá að vita hve mörg nöfn eru á launaskrá en ekki bara sem samræmdur staðall ríkisbókhalds, fjmrn. og Ríkisendurskoðunar. Í frv. kemur einnig fram stöðug aukning á starfsmannafjölda hjá hinu opinbera. Breytingin milli 1995 og 1996 var 2,6% og fá ráðuneyti, fáir hæstv. ráðherrar hafa nýtt sér þá tækni sem fylgir tölvuvinnslu til þess að fækka í ráðuneytum sínum. Ég held að ég muni það rétt að einungis í sjútvrn. hafi orðið fækkun. Það er ekki nógu gott ef ekki er hægt að nýta þá tækni sem þjóðfélagið býr yfir til þess að færa störf frá hinu opinbera yfir í framleiðslugeira þjóðfélagsins. Ég minnist fyrir um tveimur árum úrskurðar Kjaradóms um laun nokkurra ríkisforstjóra þar sem talin var ástæða til þess að hækka launin vegna þess að þeir nytu einungis fjögurra ára starfsöryggis. Ég þekkti einn þeirra ágætu manna sem þar voru tilnefndir og vissi hvaðan hann kom áður því að ég hafði haft með starf hans þar að gera. Í fyrra starfinu sem hann kom úr áður en hann fór til ríkisins hafði maðurinn ekki meira starfsöryggi en svo að það hefði verið hægt að segja honum upp með klukkutíma fyrirvara og biðja hann að taka pokann sinn. En af því að hann var kominn til þess opinbera og aðeins með fjögurra ára starfsöryggi þurfti að hækka launin hans umfram það sem hinn almenni vinnumarkaður var að greiða. Þetta er ekki nógu gott. Alþjóðabankinn í Washington, sem hefur verið nefndur í umræðunum áður, er með það vandamál að hlaðist hefur utan á hann starfsfólk eins og víða hjá hinu opinbera. Þeir tóku sig til nýverið og gerðu samninga við sérfræðinga sína og réðu þá sem verktaka. Þeir fá fjögurra ára rammasamning en mál þeirra eru skoðuð á þriggja mánaða fresti eftir frammistöðu og ég er sannfærður um það að framleiðni í ráðuneytunum mundi aukast með þessu kerfi. Herra forseti. Yfir í heimildagreinar í frv. til fjárlaga. Í 7. gr. kemur margt fram í heimildum sem fróðlegt væri að fá nánari skýringu á. Í 1.3 er m.a. heimilað að fella niður eða endurgreiða toll og virðisaukaskatt af vinnuvélum sem notaðar eru við framkvæmdir við stækkun á Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ég sé ekki hvernig á að vera hægt að vera með tvö kerfi í gangi í landinu, annars vegar vinnuvélar sem vinna við flugstöðina og hins vegar vinnuvélar sem byggja hús eða grafa skurði fyrir almenning í landinu, þ.e. að það þurfi að greiða gjöld af þeim vélum en ekki þeim sem byggja flugstöðina. Í 1.4 er beðið um heimild til þess að endurgreiða Listahátíð í Reykjavík skatta og önnur opinber gjöld sem lögð eru á Listahátíð. Hver telur sig þess umkominn að meta að sú list sem fram fer á vegum Listahátíðar í Reykjavík sé meiri list eða betri list sem kalli á minni skattgreiðslu en önnur sú liststarfsemi sem fram fer í landinu? Í 1.6 er beðið um heimild til að fella niður stimpilgjöld af skuldaskjölum Spalar vegna fjármögnunar jarðganga. Þetta er hrein mismunun miðað við aðra sem þurfa að taka lán til þess að fjármagna framkvæmdir. Í 7.4, sem er liður undir fyrirsögninni kaup og leiga fasteigna --- og ég lýsi ánægju minni með þetta atriði --- er heimild til þess að kaupa fasteignir í nágrenni Menntaskólans í Reykjavík og taka til þess nauðsynleg lán. Í máli menntmrh. áðan kom fram að á yfirstandandi ári er varið um 60 millj. kr. til þess að endurbæta húsnæði í eigu þessa merka skóla og þá er væntanlega horft til þess húsnæðis sem ágætur einstaklingur í Reykjavík, Davíð S. Jónsson, gaf skólanum í tilefni af 150 ára afmæli skólans. Ég held að ríkisvaldið hafi ekki séð sér fært að láta neitt af mörkum renna þá í tilefni af afmælinu en þessi einstaklingur gaf hins vegar stóra húseign sem þarf að koma í notkun. Í 8.11 er beðið um heimild til þess að ríkið geti tekið þátt í að stofna hlutafélag um rekstur verðbréfamiðstöðvar á Íslandi. Ég hélt að við værum á leið út úr því að ríkið sé að fara í nýjan atvinnurekstur en eitthvað hefur skolast til hér. Í 8.14 er heimild um að ráðstafa aukinni sektarinnheimtu lögreglustjórans í Reykjavík til rekstrar embættisins og ég sé fyrir mér að með þessum hætti er lögreglumönnum sigað á almenning. Fyrir minnstu yfirsjónir verður sektað svo að hægt verði að greiða kostnaðinn við að reka embættið. Þetta er ekki til eftirbreytni. Herra forseti. Tíminn líður og enn á eftir að fjalla um tekjuhlið fjárlaganna. Íslenska tekjuskattskerfið er þannig úr garði gert að það er það kerfi í heiminum þar sem langmest er um endurgreiðslur út úr kerfinu aftur. Mér er sagt í fjmrn. að það sé ekkert annað kerfi í heiminum þar sem eins mikið rennur út úr álagningunni aftur eins og í því íslenska. Fjöldi framteljenda á árinu 1995 var um 200 þúsund. Af þeim fengu 40 þúsund endurgreitt út úr skattkerfinu. 90 þúsund af þessum 200 þúsundum voru skattlausir en fjöldi þeirra sem greiddu skatt var 70 þúsund. Í skýrslu fjmrh. um skilabréf jaðarskattanefndar er að finna fróðlegar upplýsingar um hvernig þetta skiptist hjá framteljendum og þar má sjá að rúmlega fjórðungur hjóna á aldrinum 31--40 ára, eða 26,6%, greiðir hvorki tekjuskatt né útsvar og 23% hjóna á aldrinum 41--50 ára greiða heldur ekki tekjuskatt eða útsvar, þetta er sá hópur í þjóðfélaginu sem ætti að halda uppi samneyslunni, en greiðir ekki neinn tekjuskatt eða eignarskatt. Það kerfi sem er þannig að fjórðungur þeirra sem eru á besta aldri og með mesta starfsorkuna kemst hjá því að greiða nokkuð eða taka þátt í samneyslunni er algalið. Á yfirstandandi ári er það svo að af brúttóálagningu upp á 118 milljarða þegar búið er að draga frá allan frádrátt, þar með talið persónuafslátt, standa aðeins eftir 16,3 milljarðar sem ganga til ríkissjóðs eða 5,8% af þeim tæplega 42% sem við lögðum upp með. Því er það sem ég tel að mun vitlegra væri að við endurskoðuðum skattkerfið með það í huga að fleiri taki þátt í að greiða til samfélagsins. Við lækkum prósentuna niður í 5,8% eins og er nettóniðurstaðan fyrir yfirstandandi ár, höfum einn flatan tekjuskatt. Ef mönnum líður betur með það má þess vegna hafa 100% hærri skatta á hátekjufólk og fara með skattinn í 12%. Ég held að með slíku kerfi mundum við hætta að greiða niður laun eins og nú er. Við greiðum niður laun fyrir útgerðina í landinu, við greiðum niður laun hjá barnafólki, húsbyggjendum og sennilega á skattkerfi okkar drjúgan þátt í því hvað krónutala launa er oft sorglega lág hjá mörgum stéttum. Ég held að skattkerfið eigi kannski stærstan þátt í því. Við stöndum frammi fyrir breytingu á aldursskiptingu þjóðarinnar á komandi áratugum. Ef við ætlum að viðhalda góðu heilbrigðiskerfi, sem ég veit að við viljum öll, þá er spurningin hvort við þurfum ekki að huga að því hvernig við ætlum að fjármagna það. Ég held að við ættum að skoða það að fara í einhvers konar uppsöfnunarkerfi í heilbrigðiskerfinu þannig að þeir sem eru á besta aldri í dag en verða notendur eftir 30 ár séu að einhverju leyti að leggja fyrir til þess tíma þegar kemur að því að þeir sem stórir hópar ellilífeyrisþega þurfa að nota heilbrigðiskerfið. Ég held að við getum ekki endalaust ætlast til þess að sá kynslóðasáttmáli gildi, sem verið hefur reyndar í gildi um árhundruð, að þeir yngri sjái fyrir þeim eldri. Þegar við sem erum nú á besta aldri verðum komin á eftirlaunaaldurinn verða færri og færri sem vinna fyrir samfélaginu eins og þetta lítur út hjá okkur í dag. Við sjáum það fyrir. Ég held að það væri til bóta ef við hefðum borið auðnu til þess í dag að þeir sem eru á besta aldri leggi fyrir hjá samfélaginu til þess að mæta þeim kostnaði sem verður samfara því að annast um okkur þegar að því kemur að við getum ekki sjálf unnið fyrir okkur eða séð okkur farborða.

Hæstv. forseti. Ég óska eftir því að verða settur á mælendaskrá síðar í kvöld við umræðuna. Ég vil þó gera örstutta athugasemd við málflutning hv. síðasta ræðumanns þar sem hann óskapast yfir samneyslunni í íslensku þjóðfélagi og hafði mörg orð um þá sem vinna í velferðarþjónustunni og í samneyslunni almennt, en hann fer einnig með rangt mál. Hann ber á borð tölur og upplýsingar sem eru ekki réttar. Staðreyndin er sú að hlutur samneyslunnar í okkar þjóðarframleiðslu er mun minni hér en tíðkast í t.d. grannríkjum okkar. Mannaflinn sem starfar við samneysluna er mun minni en gerist í okkar viðmiðunarríkjum, mun minni en alls staðar á Norðurlöndum. Að þessu mun ég víkja í máli mínu þegar ég tek þátt í umræðunni síðar í kvöld. Annað sem hv. þm. gerði var að skírskota til ferðar sem var farin fyrir nokkru til Norðurlandanna, Noregs og Danmerkur, þar sem þingmönnum gafst tækifæri til að ræða við starfsmenn póst- og símamálastofnana þar. Þingmaðurinn sagði að þar hefði tekist vegna einkavæðingarinnar að fækka starfsmönnum um 30--40% og ef ég skildi hann rétt, þá er hann að vonast til þess að hið sama muni gerast hér. Þetta er vissulega mikið áhyggjuefni á ýmsum stöðum á landsbyggðinni þar sem menn óttast að farið verði að loka pósthúsum t.d. í hagræðingarskyni. Mér finnst þessi málflutningur í rauninni vera svo stórfurðulegur að ég mun reifa þessi rök eða þessa rökleysu hv. þm. í máli mínu síðar í kvöld en ég sá mig knúinn til að koma hér upp og gera örstutta athugasemd.

Herra forseti. Ef hv. þm. Ögmundur Jónasson hefði verið í salnum í upphafi máls míns þá hefði hann tekið eftir að ég tók sérstaklega fram að það væri yfirbyggingin í þjóðfélaginu sem væri að sliga það, ekki það sem varið væri til velferðarmála í þjóðfélaginu. Ég tók einnig sérstaklega fram að laga þyrfti kjör heilbrigðisstétta. En ég veit, herra forseti, að þingmaðurinn var ekki í salnum í upphafi máls míns þannig að ég vildi koma þessu að. Um að hlutur samneyslunnar sé meiri í nágrannaríkjunum, þá er það rétt. Hún er meiri á Norðurlöndunum en hins vegar er hún í OECD-ríkjunum í heild um 16% en 21% á Íslandi og þó hægt sé að segja að hún sé hærri í Danmörku og Svíþjóð þá tel ég að það eigi ekki að vera þau lönd sem við eigum helst að sækja til til að meta hvort við erum á réttri leið eða ekki.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara núna út í talnafræði, ég mun gera það síðar í umræðunni. Hv. þm. til upplýsingar þá fylgdist ég með hverju einasta orði sem fór af vörum hans við þessa umræðu þannig að ég þekki málflutning hans mætavel. En ég mun víkja að þessum málum í ræðu minni síðar í kvöld.

Herra forseti. Það gleður mig að hv. þm. Ögmundur Jónasson heyrði upphaf máls míns. Við erum vafalaust sammála um að bæta þurfi hag margra opinberra stétta, ekki síst í heilbrigðisgeiranum. Það sem mér sýnist eða heyrist að beri á milli hjá mér og hv. þm. Ögmundi Jónassyni er að ég vil ekki auka þá byrði sem lögð er á skattgreiðendur til að geta mætt því sem nauðsynlega þarf að gera fyrir launakerfi opinberra starfsmanna. Ég vil mæta því með hagræðingu í þjóðfélaginu. Ég vil mæta því með því að minnka yfirbygginguna í þjóðfélaginu og með því að taka launakerfið til endurskoðunar, hið opinbera launakerfi, þannig að fólk fái greitt í samræmi við það vinnuframlag sem það leggur fram. Ég hef unnið í báðum þessum kerfum. Ég veit að það er æðimikill munur að vinna hjá hinu opinbera eða úti í atvinnulífinu og það væru mjög margir sem vinna í atvinnulífinu sem gjarnan vildu komast í það skjól að vinna hjá hinu opinbera. En þrátt fyrir þessi orð vil ég taka fram að bæta þarf kjör ákveðinna hópa. Í mínum huga þarf fyrst og fremst að bæta kjör fólks í heilbrigðisstéttum. Það þarf að bæta kjör lækna alveg sérstaklega vegna þess að þeir eru hópur sem getur farið vítt og breitt um heiminn og við þurfum að leggja okkur eftir því að halda hér bestu læknum og mjög góðu fólki í heilbrigðisþjónustunni.

Hæstv. forseti. Hér liggur frammi til 1. umr. fjárlagafrv. 1998. Frv. er afskaplega vel klætt í nýjum búningi og eru höfundar þess greinilega drjúgir með árangurinn, enda hefur vissulega vel tekist til með margt í þjóðarbúskapnum að undanförnu. Ytri aðstæður hafa verið hagstæðar og hagvöxtur verið mikill. Aflabrögð hafa farið batnandi og von er á enn betri tíð í þeim efnum ef marka má spár. Það hefur með öðrum orðum verið góðæri í landinu og þá hlýtur maður að staldra við og spyrja sig spurninga um hvernig hafi nú til tekist við að koma lífskjörum þjóðarinnar í betra horf, koma góðærinu til almennings. Þá leita auðvitað fyrst á hugann þeir sem höllum fæti hafa staðið á undanförnum árum, þeir sem hafa verið á stöðugu undanhaldi með sín kjör, þ.e. aldraðir og öryrkjar, þeir sem voru látnir gjalda þess þegar illa gekk og standa undir aflabrestinum og óáraninni. Síðast var svo komið þegar ekki dugði lengur að hækka lyfjakostnað þeirra og sjúklingaskatta sem e.t.v. bitnaði harðast á þessum hópum sem þurftu mjög mikið á slíkri þjónustu að halda, að lífeyrir þeirra var aftengdur frá hækkunum á lægstu launum í þjóðfélaginu í sparnaðarskyni. Þó vel ári í þjóðfélaginu er ekki gert ráð fyrir að þessari launatengingu verði komið á aftur samkvæmt fyrirliggjandi frv. Þessir hópar, sem hafa verið seinþreyttir til vandræða, hafa í dag haldið fjölmennan útifund við Alþingishúsið til að mótmæla þeirri meðferð sem þeir fá nú í góðærinu. Ég skora á ríkisstjórnina að taka mark á mótmælum þessa fólks. Málflutningur þeirra er sanngjarn og á rökum reistur. Það er ákaflega erfitt að átta sig til fulls á fjárlagafrv. í þeim nýja búningi sem það er nú lagt fram í, en sjálfsagt lærist það þegar farið verður að vinna með frv. í nefnd. Það eru reiknaðar inn í rekstrargrunninn alls konar sértekjur stofnana, sem ekki hafa verið þar áður, svo að samanburður við fyrri fjárlög er mjög erfiður því mikið vantar á að fullnægjandi skýringar séu alltaf með að mínum dómi. Ég mun í þessari ræðu tala einkum um þann hluta fjárlaganna sem snertir þær nefndir sem ég starfa í innan þingsins en það eru landbn. og menntmn. Ég ætla þá að byrja á landbúnaðinum. Breytt framsetning leiðir til þess að heildargjöld landbrn. verða rúmum milljarði hærri en áður og veldur þar að ýmsir sjóðir eru þar gjaldfærðir sem áður voru öðruvísi færðir. Vekur athygli að í áætlun fyrir ráðuneytið sjálft, þ.e. raun\-áætlun, er gert ráð fyrir 1,5 millj. kr. lækkun á framlögum til landgræðslu- og skógræktarmála en 2 millj. kr. eru færðar á samning við Stofnfisk um laxakynbætur. Sem sagt, úr einum vasanum yfir í annan. Maður hefði nú kannski haldið að umsvif á vegum ráðuneytisins vegna skógræktar og landgræðslu kynnu að aukast en ekki að minnka eftir að frumvörp um stóraukin umsvif á sviði skógræktar voru samþykkt á hinu háa Alþingi á sl. vori. Því ber að fagna að framlög til Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins hækka nokkuð þó að þar verði þó að hafa í huga hið breytta framsetningarform sem er afar villandi í þessu tilviki þar sem nú eru styrkir og þjónustutekjur færðar sem rekstrargjöld. Á síðasta ári var samþykkt sakleysislegt frv. um embætti veiðistjóra sem gerði embættið að sérstakri stofnun aðskilið frá Veiðimálastofnun. Þar var talið að þessi breyting mundi ekki leiða til neins aukakostnaðar, en hér virðist koma á daginn að hún kostar a.m.k. 5 millj., 4 millj. til Veiðimálastofnunar í viðbótarframlag vegna skipulagsbreytinga og 1 millj. til viðbótar til embættis veiðistjóra. Allt kostar þetta. Framlag til átaks í landgræðslu og skógrækt eykst um 25 millj. kr. milli ára og er það vel en dugar tiltölulega skammt til að klæða landið og þó Hagkaup planti út og kannski Fjarðarkaup líka, þá hlýtur krafan að standa á ríkið að stöðva uppblásturinn í landinu sem er einhver mesta plága sem við búum við. Framlög vegna framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða eru samkvæmt lögum en rétt er að minna á að samningur um mjólkurframleiðslu rennur út 1998 í ágústlok, ef ég man rétt, og þarf hið skjótasta að hefja viðræður um nýjan samning. Það eru engar aðgerðir í þessu fjárlagafrv. vegna allra þeirra sauðfjárbænda í landinu sem þreyja nú þorrann og góuna undir fátæktarmörkum. Það hefur nú ekki verið vinsælt meðal sjálfstæðismanna að rétta þeim hendi sem minna mega sín en mér finnst að framsóknarmönnum ætti kannski að renna blóðið til skyldunnar þegar fram hafa komið upplýsingar um að meðaltekjur sauðfjárbænda í landinu voru 600--700 þús. á sl. ári. Það veldur mér áhyggjum en því miður er engin bjargræði að sjá í fjárlagafrv. fyrir þennan hóp. Það er þó tekið á einu af vandamálunum sem landbúnaðurinn hefur verið að reka á undan sér í mörg ár, því að 89 millj. kr. sem nýttust ekki til að kaupa fullvirðisrétt 1997 á að verja til greiðslu jarðræktarframlaga ef samkomulag tekst við Bændasamtökin og er það vel. Framleiðnisjóður landbúnaðarins fær 175 millj. kr. samkvæmt búvörusamningi en sjóðurinn hefur gegnt mikilvægu hlutverki í að stuðla að nýjungum í landbúnaði. Það hefur oft verið sneitt að Framleiðnisjóði í umræðunni meðal manna á Íslandi en þarna er þó möguleikinn til að hlúa að vaxtarbroddinum í landbúnaði í dag. Það hefur glatt mig á ferðum mínum um landbúnaðarhéruð undanfarna mánuði að sjá hversu margt framfarasinnað fólk er að verki í landbúnaðinum og hve margt er að gerast er til framfara horfir í þessari atvinnugrein sem hefur óneitanlega komið nokkuð illa út úr umræðunni á undanförnum árum. Bændur þurfa að vera duglegri við að auglýsa allt það sem er fádæma vel gert í landbúnaði á Íslandi í dag. Til að slá botninn í þann hluta ræðu minnar sem fjallar um landbúnaðarmál, þá vil ég harma þá fyrirætlan ríkisstjórnarinnar sem kemur fram í skerðingarákvæðum þessa fjárlagafrv. að skera framlög til markaðssetningar vistvænna og lífrænna afurða niður um helming. 25 millj. voru svo sannarlega engin ofrausn til þessara verkefna og nú þegar ýmis teikn voru á lofti um að markaðir væru að opnast, t.d. fyrir sauðfjárafurðir, er hart að sjá þetta framlag skorið niður með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Þá kem ég að þeim hluta ræðunnar sem fjallar um málefni menntmrn. Breytt framsetning frv. gerir samanburð milli ára líka erfiðan og leiðir til þess að heildargjöld ráðuneytisins samkvæmt frv. eru tæpum 2,3 milljörðum hærri en þau væru samkvæmt þeirri uppsetningu fjárlaga sem hingað til hefur verið viðhöfð. En það kemur fram að raunframlag úr ríkissjóði til háskóla og rannsókna er áætlað 3.357 milljarðar og hækkar að raungildi um 95 millj. kr. vegna fjölgunar nemenda og aukins húsnæðiskostnaðar sem þar af leiðir en á móti kemur 32 millj. kr. lækkun vegna tilfærslu framlags vegna bókakaupa og 4 millj. kr. lækkun tímabundins framlags til Raunvísindastofnunar. Það má búast við töluverðri fjölgun nemenda í háskólanámi á næstu árum og því hlýtur að þurfa að gera ráð fyrir í fjárveitingum til háskóla að fjölgunin verði mikil og ég undrast að ekki séu lagðar hér línurnar til myndarlegrar uppbyggingar háskólanna í stað þeirrar miklu aðhaldssemi sem hér gætir. Ég hef ekki nóga trú á þeim reiknilíkönum sem ætlað er að stjórna í framtíðinni fjárstreymi til háskólanna en ég veit að ýmsir skólamenn binda miklar vonir við þau. Slíkar tölvur reikna auðvitað á þeim grunni sem þær eru mataðar á og meðan þau viðhorf ríkja til menntunar sem núverandi hæstv. ríkisstjórn virðist hafa haft að leiðarljósi við samningu menntamálakafla frv. er vissulega ástæða til að hafa áhyggjur. Þar er allt vægast sagt á lágum nótum og metnaðarleysið áberandi og það sem fyrst og fremst er áætlað að gerist í málefnum háskólanna er samþykkt nýju háskólafrumvarpanna sem munu fyrst og fremst auka miðstýringu í háskólum, gefa möguleika á aukinni gjaldtekju af nemendum sem var nú ef til vill ekki það sem við þurftum mest á að halda. Nú á tímum er okkar helsta von í breyttum heimi aukin menntun þjóðarinnar og þar með er algjörlega nauðsynlegt að í landinu verði tryggt aukið jafnrétti til náms, en jafnrétti á mjög undir högg að sækja þegar gjaldtaka er leyfð í menntakerfinu. Það er nefnilega ekki svo, herra forseti, eins og ályktað var á fundi Heimdallar, þess merka ungmennafélags Sjálfstfl., að menntun kæmi fyrst og fremst þeim einstaklingum sem fá hana til góða. Menntun er þjóðhagslega hagkvæm. Um það er ekki lengur deilt og auðvitað er hún einstaklingum líka til gagns og gleði og það er auðvitað bónusauki fyrir ríkið að þegnarnir séu hamingjusamt fólk. En menntun á ekki að vera þeim fjárhagslega ofviða sem á annað borð hafa hæfileika og vilja öðlast hana. Með öðrum orðum á þjóðin auðvitað að fjárfesta í menntun nú í góðærinu. Það má segja nánast það sama um framhaldsskólann og háskólann. Þar er gert ráð fyrir 48 millj. kr. hækkun vegna nemendafjölgunar og mun það síst ofætlað. Svo villir nokkuð fyrir að hækkun er á rekstrarlið vegna þess að nú er framhaldsskólum ætlað að greiða húsaleigu til ríkisins, allt að 170 millj. kr. Einmitt í framhaldsskólum hafa verið tekin í notkun reiknilíkön til að áætla útgjöld 3 / 4 hluta framhaldsskóla vegna kennslu dagskólanemenda sem taka próf og verður nú spennandi að sjá hvernig til tekst en gert er ráð fyrir að á þessum grunni verði gerðir samningar við skóla til næstu þriggja ára. Ég vil aðeins víkja að því hver áhrif það kann að hafa á fullorðinsfræðsluna í landinu að miða framlög til skóla við þá sem taka próf. Fjöldi manna hefur sótt fræðslu í öldungadeildirnar í byggðarlögunum, greitt tilskilin gjöld og sótt sér fræðslu sér til gagns og ánægju án þess að treysta sér í próf enda ekki endilega litið á nám sitt sem lið í lokaprófi frá skólanum. Þessu fólki er nú gert erfiðara fyrir og yfirleitt er ekki um það að ræða að boðið sé upp á annars konar fullorðinsfræðslu í þeirra heimabyggð enda voru framlög til slíks skorin af í síðustu fjárlögum, þ.e. 1997. Það er enn einn bletturinn á íslensku menntakerfi hve illa er staðið að fullorðinsfræðslu í landinu og hér er veist að því litla sem þó er fyrir hendi. Vonandi verða þau þróunarverkefni sem ráðuneytið er að styrkja núna þessa dagana og okkur bárust fréttir um með tölvupósti í dag um þróun fullorðinsfræðslumiðstöðva í nokkrum fjölbrautaskólum, til að breyta hugsunarhættinum og vonandi verður sú aðferð að reikna aðeins þá sem taka próf þegar forsendur eru gefnar reiknilíkaninu ekki til að sporna við þessari þróun. Það er ótrúlega margt fólk á öllum aldri sem vill bæta við þekkingu sína og það á að geta verið samstaða um það viðhorf hjá ráðamönnum íslensku þjóðarinnar, að bókvitið verði í askana látið. Það má geta þess að framlög til byggingar framhaldsskóla lækka á árinu um 54 millj. kr. og hefur þó ekki verið höfð þar ofrausn á á undanförnum árum. Það vekur sérstaka athygli að þegar litið er á listann yfir skóla sem fá framlög til byggingarframkvæmda að þar er að engu getið þess skóla sem býr við verstan húsnæðiskost allra framhaldsskóla á Íslandi sem nú eru starfandi og ég hef heimsótt, en það er framhaldsskólinn í Austur-Skaftafellssýslu. Í þeim skóla sitja nemendur nánast hver ofan á öðrum. Mér er kunnugt um að skólayfirvöld og bæjarstjórn á Hornafirði hafa leitað liðsinnis fjárln. vegna þessa máls og mig undrar því að skólans er hér að engu getið. Það hefði nú í öllu falli mátt setja þarna tiltölulega lága upphæð til undirbúnings skólabyggingar. Síðast en ekki síst harma ég að það virðast vera áform ríkisvaldsins að halda Námsgagnastofnun áfram á horriminni eins og hefur verið lenska á undanförnum árum. Þetta er einhver mesta þjóðþrifastofnun sem rekin er hér í landinu og hefur á liðnum áratugum séð landsmönnum fyrir ótrúlega ódýrum kennslubókum, en að því er mér finnst aldrei notið þeirrar virðingar ríkisvaldsins, hvað þá heldur umbunar á fjárlögum, sem hún á skilið. Mér finnst mál til að þeir sem virtust hafa mestar áhyggjur vegna útkomu okkar í TIMSS-rannsókninni ættu að beita sér fyrir myndarlegri fjárveitingu til Námsgagnastofnunar svo hún geti enn betur sinnt hlutverki sínu. Námsgagnastofnun fær aðeins brot af því fjármagni sem varið er til kennslubókagerðar hjá þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Ég verð að segja það sem niðurstöðu mína við fyrstu yfirferð þessara fjárlaga þar sem víða er naumt skammtað til mikilla þjóðþrifamála, t.d. vegamála og menntamála, og áfram er gert ráð fyrir að góðærið komi ekki til þeirra sem að eiga að drekka úr hóffarinu, að ef til vill hefði ríkisstjórnin átt að fara öðruvísi að við skattalagabreytingar á síðasta þingi, bíða t.d. með það að lækka skatta á hæstu laun og fjármagnsgróða svo ekki þyrfti að skera við nögl sjálfsagða þjónustu í landinu nú meðan fregnir berast af því að fjármagnseigendur séu að nota sér gengismun og vaxtamun til að taka lán erlendis og fjárfesta í verðbréfum á Íslandi. Á tímum góðæris á ekki að rjúka til og lækka skatta á hátekjufólki meðan við getum ekki kostað nám unga fólksins í landinu á viðunandi hátt.

Herra forseti. Varðandi fullorðinsfræðslu þá er það svo að verið er að endurskipuleggja hana. Samkvæmt framhaldsskólalögunum ber þeim sem stunda fullorðinsfræðslu að standa sjálfir undir kostnaði við námið og ráðuneytið fer að sjálfsögðu að lögum varðandi þetta. Við erum hins vegar að leggja á ráðin um það hvernig best verði að þessu staðið. Eins og kom fram í máli hv. þm. hefur verið úthlutað úr þróunarsjóði framhaldsskóla til fullorðinsfræðslu í ýmsum skólum. Og varðandi Fjölbrautaskólann á Suðurnesjum, þá hefur verið ákveðið að stofna þar símenntunarfélag og ráðuneytið kemur að því og ég tel að það félag og sá félagsskapur sem þar er verið að stofna með þátttöku ráðuneytisins og fjárframlögum frá ráðuneytinu geti verið fyrirmynd fyrir aðra skóla um það hvernig eigi að standa að því að skipuleggja og standa að þátttöku framhaldsskólanna í fullorðinsfræðslu. Ég vil einnig geta þess að á vegum ráðuneytisins er starfandi nefnd um símenntun og endurmenntun og ég bind miklar vonir við þær tillögur sem koma frá þeirri nefnd og þar verði mörkuð ný stefna í símenntun og endurmenntun í landinu sem er mjög brýnt að litið sé til með nýjum áherslum og frá nýjum sjónarhóli. Varðandi skólann í Austur-Skaftafellssýslu þá eru viðræður í gangi milli ráðuneytisins, hafa verið viðræður og munu núna fara af stað að nýju, um framtíðaraðsetur þess skóla og hvernig honum verði best búin framtíðaraðstaða. En það er enginn samningur um það og þess vegna er ekki unnt að taka málið inn í fjárlagafrv. fyrr en frá því hefur verið gengið með samkomulagi um það hvernig að því skuli staðið. Námsgagnastofnun fær auknar fjárveitingar á næsta ári, um 5 millj. kr., til þess að sinna námsefnisgerð í raungreinum. Að sjálfsögðu má segja að það sé ekki nóg og menn geti alltaf þurft á meiru að halda en ég tel að þar sér viðleitni af okkar hálfu til þess að auka getu Námsgagnastofnunar til að sinna sínum störfum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin og það gleður mig sannarlega að á vegum ráðuneytisins skuli vera starfandi nefnd um símenntun og fullorðinsfræðslu. Ég vona bara að sú nefnd komist ekki að þeirri sömu niðurstöðu og hæstv. menntmrh. virðist hafa komist að, að fullorðinsfræðsla eigi alfarið að vera á kostnað þeirra sem hana stunda. Ég verð að segja að ég er á móti því að svo sé um hnútana búið. Það er margt fólk á Íslandi á fullorðinsaldri sem átti þess ekki kost vegna búsetu eða aðstæðna á ungum aldri að stunda nám og þráir það heitt að gera það núna þó það sé jafnvel orðið fullorðið og ég tel að þjóðfélagið eigi að setja metnað sinn í að þessu fólki sé gert kleift að stunda þessa menntun. Ég er mjög ánægð með fullorðinsfræðsluframtakið sem verið er að gera á Suðurnesjum um þessar mundir en vona að það eigi ekki eftir að verða þeim sem vilja notfæra sér það fjárhagslega ofviða. Það er mjög gott að mál þeirra Hornfirðinga skuli vera tekið föstum tökum núna í ráðuneytinu. Það gleður mig sannarlega. Að síðustu vil ég svo bara segja að 5 milljónir í raungreinar er afskaplega lítið. Þar er skorturinn tilfinnanlegur og lengi hefur verið trassað að setja það fjármagn í námsefnisgerð í raungreinum sem þörf hefur verið á.

Herra forseti. Þannig er að þeir sem kynna sér framleiðslu á námsefni í raungreinum og stærðfræði á Íslandi átta sig fljótlega á því að það er ekki fjárskortur sem hefur staðið því fyrir þrifum að menn hafi endurskoðað námsefnið. Það eru ýmsir aðrir þættir sem koma þar til álita og er nauðsynlegt fyrir hv. þm. að kynna sér málið betur og kynna sér þær umræður sem farið hafa fram meðal höfunda námsefnisins og sérfræðinga sem að því hafa komið og hvers vegna ekki hefur verið hrundið í framkvæmd útgáfu eða staðið að útgáfu þessa námsefnis. Það eru ýmsir aðrir þættir en skortur á fjármunum sem þar ráða þótt menn kjósi oft að skjóta sér á bak við fjárskort þegar þeir ræða þetta. En ef menn skoða það niður í kjölinn þá munu þeir komast að því að það er ekki einvörðungu fjárskortur sem þar ræður. Við setjum í þetta 5 milljónir núna. Ég vona að það beri árangur og unnt verði að koma út námsefni sem samstaða næst um. En á vegum ráðuneytisins er unnið að námskrárgerð, m.a. í stærðfræði og raungreinum, og þar næst vonandi nauðsynleg samstaða um hvers eðlis þetta efni á að vera. En það hefur verið ágreiningur meðal margra skólamanna um þessa námsefnisgerð og ég held að sá ágreiningur hafi tafið fyrir útgáfunni frekar en fjárskortur. Þetta er nauðsynlegt að menn hafi í huga þegar þeir ræða þessi mál og láti ekki alltaf eins og það séu aðeins peningarnir sem þarna ráði mestu um. Það eru ýmsir aðrir þættir sem geta komi til álita. Varðandi fjármögnun á námi á framhaldsskólastigi þá er það svo að menn greiða innritunargjald til að stunda nám í framhaldsskólum, menn greiða hluta af kennslukostnaði í öldungadeildum en fullorðinsfræðslan, lögum samkvæmt, á að standa undir sér sjálf.

Hæstv. forseti. Málið verður stöðugt dularfyllra. Hvaða þættir eru það varðandi námsefnisgerð sem voru svo umdeildir að þeir stóðu útgáfu námsefnis fyrir þrifum, aðrir en peningaskortur? Hæstv. menntmrh. talar hér eins og véfrétt. Ég veit ekki hvað hann er að meina. Ég hef hins vegar reynt það sjálf í þau ár sem ég hef verið grunnskólakennari að það hefur verið mikill skortur á námsefni og þær skýringar sem okkur kennurum hafa verið gefnar eru þær að það hafi ekki verið peningar til útgáfu nægilegs námsefnis. En kannski eru þetta bara allt saman rangar upplýsingar sem hafa verið gefnar og e.t.v. eru þessar 5 milljónir sem hér er gert ráð fyrir í þetta óþarfar ef að allt þetta efni hefur kannski þegar verið skrifað og liggur bara fyrir og einhverjar óljósar deilur valda því að það hefur ekki verið gefið út.