Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Páll Hermannsson Jeg vildi aðeins vekja athygli hæstv. forseta á því, að enn er ekki búið að útbýta þeim brtt., sem jeg hafði hugsað mjer að bera fram í þessu máli, og vil því leyfa mjer að biðja hæstv. forseta að fresta umr. þar til seinna á fundinum.

Forseti (GÓ): Jeg hafði ekki athugað þetta, og fresta því umr., samkv. ósk hv. 2. þm.N.-M.

Forseti (GÓ): Útbýtt hefir verið brtt. á þskj. 473. Til þess að hún geti komið til umr. og atkv. þarf að leita afbrigða frá þingsköpum.

Páll Hermannsson Jeg á hjer á þskj. 473 brtt. við frv., sem hjer liggur fyrir. Þessi brtt. er fram komin til þess að fyrirbyggja það, að það geti komið fyrir, að einn hreppur eigi ekki sýslunefndarmann á sýslufundi. í 33. gr. laganna frá 1926 um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða er komist svo að orði, að sýslunefndarmann skuli kjósa á manntalsþingi. Manntalsþing er nú ekki haldið nema einu sinni á ári, og það er á vorin, og er eftir þessu ákvæði laganna ekki heimilt að kjósa sýslunefndarmann nema þá. Bæði getur nú komið fyrir, að á milli manntalsþinga deyi aðal- og varasýslunefndarmaður í sama hreppi, eða verði forfallaðir af öðrum ástæðum, og er þá samkv. lögunum ekki hægt að kjósa nýja menn í þeirra stað fyr en á næsta manntalsþingi, og getur hreppurinn þá orðið fulltrúalaus á sýslufundi. Mjer er kunnugt um, að þetta hefir komið fyrir, og það er þetta, sem brtt. mín á að fyrirbyggja. Jeg ætlast til, þegar svo stendur á, að þá geti hreppsnefnd gengist fyrir nýrri kosningu, er gildi fram að næsta manntalsþingi. Jeg vona svo að hv.þdm. sjái, að það getur staðið svo á, að þessi breyt. mín komi að liði, og sjái sjer því fært að greiða tillögunni atkvæði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Í gær hafði jeg ekki tíma til þess að vera hjer í þessari hv. deild við fyrri umr. málsins, og vildi því nota tækifærið nú til þess að minnast á brtt.hv. 3. landsk. um það, að færa ákvæðið um skipun bæjarstjóra og borgarstjóra aftur í hið gamla horf. Aðalröksemdin á móti þessu er sú, að þá fær meiri hl. að kjósa tvisvar á móti minni hl., og það er með öllu ranglátt. Hjer í Reykjavík er t. d. að staðan sú, að meiri hl. kjósendanna ræður kosningu borgarstjórans, og það er auðvitað ekki nema rjett; aftur á móti er það ekki rjettlátt, að þessi meiri hl., sem notar sitt afl til þess að fá ef til vill ekki nema eins atkvæðis meiri hl. í bæjarstjórninni, fái aftur nýtt atkvæði, borgarstjórans, út úr almennum kosningum um borgarstjóra. Við bæjarstjórnarkosningar hjer fær meiri hl. 3 fulltrúa, ef 5 eru kosnir í einu, og er það ekki nema rjettmætt, og út úr þrennum kosningum fær meiri hl. þannig 9 fulltrúa en minni hl. 6. Nú er það öllum vitanlegt, að fyrir neðan minni hl. sem fær 6 fulltrúa, er annar minni hl., sem ræður yfir rúmlega 1 þús. atkv., en hefir ennþá ekki komið að neinum fulltrúa vegna skipulagsins á kosningunum. Ef þetta frv. verður aftur á móti samþ., þá er sjeð fyrir því, að minstu flokkarnir geti fullkomlega notið rjettar síns. Þá verður líka bætt úr því ranglæti, að sterkasti flokkurinn, sem fær flesta fulltrúa og þar af leiðandi mest atkvæðamagn í bæjarstjórninni, fái þar á ofan eitt atkvæði til viðbótar, þar sem er atkvæði borgarstjórans. Mig furðar satt að segja á því, að hv. 3. landsk. skuli ekki sjá eða vilja sjá, að með frv. óbreyttu næst langmest rjettlæti. Eftir því mundi sá minni hl. hjer í bænum, sem ræður yfir 1 þús. atkv., fá 1 fulltrúa eða 2, og væri það nokkur viðurkenning á þessum litla flokki, sem hefir sjerstaka stefnu. Með því að fella brtt.hv. 3. landsk. er komið í veg fyrir það órjettlæti, að meiri hl. fái óeðlilega mikla hlutdeild í bæjarmálunum, án þess þó að hætt sje við að hann missi undirtökin, en það er meining hv. 3. landsk. með brtt. sínum, að veita honum sjerstaka uppbót, sem hann á ekki skilið. Jeg vil svo að endingu minna á það, að það er ófært að bæjarstjóri sje ekki alveg háður vilja bæjarstjórnarinnar, og það er vansmíði á frv., þetta bráðabirgðaákvæði, sem sett var inn í það í hv.Nd. um það, að bæjarstjórar geti setið enn í mörg ár þó að þeir sjeu í ósamræmi við meiri hl. í bæjarstjórninni. Þætti mjer mjög óheppilegt, ef þessi hv. deild hjeldi við þessu ákvæði.

Jón Baldvinsson Jeg er í raun og vera alveg hissa á hv. 3. landsk., að hann skyldi koma fram með brtt. á þskj. 451 svona illa undirbúnar og vanhugsaðar. Það sjer á, að hann er ekki vanur framkvæmd fátækralaganna og þekkir ekki mikið til hennar. Ef það á að standa, sem segir í brtt. hans, að menn skuli ekki hafa kosningarrjett, ef þeir standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk vegna leti, óreglu eða hirðuleysis, þá er fátækrastjórnunum þar með lögð á herðar sú skylda, að hafa afarnákvæmt bókhald um ástæður fyrir styrkveitingum, svo að það verði sjeð. Um leið og fátækrastjórnirnar ákveða, hvort þær eigi að veita þessum eða hinum styrk, þá verða þær um leið ,að meta það, hvaða ástæður hafi orðið þess valdandi, að hann varð að leita hjálpar. Nú getur vel svo farið, að siðferði manns bíði hnekki við það að komast á sveitina, og það er ekkert óalgengt, og hann leggist þá í leti og óreglu, og þá verður fátækrastjórnin altaf að vera að meta ástæður hans og framferði upp aftur og aftur. Ef á annað borð á að láta þessa lesti valda missi kosningarrjettar, þá væri sjálfsagt að taka líka með þá menn, sem lifa í leti og óreglu, en er haldið uppi af öðrum, frændum og skyldmennum, eða hafa fengið fje að erfðum og sleppa því við að komast á sveitina. Sje þetta rjett gagnvart fátæklingunum, þá er það líka rjett gagnvart hinum. Ef hv. 3. landsk. vill koma fram slíkri brtt. sem þessari, þá verður hann að láta það fylgja, að það hafi fallið dómur um það, að maðurinn sje fundinn sekur um þetta, sem varða á kosningarrjettarmissi. Og það er auðvelt eftir núgildandi ákvæðum fátækralaganna; þar er sem sje heimilt að svifta slíka menn fjárforræði. Þetta hefir verið gert hjer í Reykjavík við einstaka menn, og sje jeg ekkert á móti því, þegar þess er þörf, en brtt.hv. 3. landsk. miðar ekki að þessu. Hún er svo ranglátt handahóf, að það nær engri átt að samþ. hana. Um aðrar brtt. hans ætla jeg ekki að tala, enda hafa aðrir á þær minst. En mjer þótti ástæða til þess að benda á, hversu erfið þessi till. verður til framkvæmda, ef hægt verður að merja hana í gegn.

Jón Þorláksson Sá misskilningur kom fram hjá hv.þm. Ak. og hv. 2. þm. S.-M. í gær, að 1. brtt. mín á þskj. 451, um að svifta þá kosningarrjetti, sem standa í skuld við sveitarstyrk, er þeir hafa þegið vegna leti, óreglu eða hirðuleysis, mundi einnig svifta konur þessara manna kosningarrjetti. En þetta er hreinasti misskilningur, því öll þessi ákvæði eru persónuleg og ná því aðeins til þess einstaklings, sem þau eiga við. Brtt. mín gerir enga undantekningu á þessari reglu. Og hún er ekkert frábrugðin því, sem gerðist, ef hin leiðin, sem hv. 4. landsk. talaði um, væri farin, sú, að svifta slíka menn fjárráðum með dómi. Hann viðurkendi því í raun og veru, að rjettast væri að svifta slíka menn kosningarrjetti, en vildi aðeins gera það á þann hátt að dæma af þeim fjárráð. En þótt það sje ekki tekið beint fram í þessu frv., þá er það ljóst eftir öðrum lögum, t. d. l. um kosningar til Alþingis, að mín till. gerir enga breyt. á venjunni um þetta efni, og sviftir því engan kosningarrjetti, annan en þann, sem verður þurfamaður vegna leti, óreglu eða hirðuleysis. Þessu vil jeg slá föstu og tel því mótbárur hv.þm. á misskilningi bygðar. Annars fanst mjer hv. 2. þm. S.-M. óþarflega beiskyrtur yfir þessari till. minni. Það var eins og honum fyndist það einhver misgerð gagnvart Alþingi að láta það þurfa að greiða atkv. um slíkt. Jeg er nú í minni hl. hjer og býst því ekki við, að jeg fái það samþ., sem meiri hl. telur sjer misboðið með að greiða atkv. um. En rjettur minni hl. er þó ávalt sá, að mega gera tilraun til þess að fá það lagfært, sem honum virðist þurfa lagfæringar við. Og þótt einhverjum úr meiri hl. þyki leitt að þurfa að greiða atkv. um það, sem hann þykist þurfa að fella, en er þó sammála í hjarta sínu, eins og jeg hygg, að sje í þessu um hv. 2. þm. S.-M., þá er ekki hægt fyrir minni hl. að hlífa þeim við því að greiða atkv. um það. Mjer fanst hv. 4. landsk. líka telja þetta órjettmætt. Hann taldi aðeins varhugavert að láta bæjar- og sveitarstjórnir ákveða þetta, en vildi heldur, að það væri gert með dómsúrskurði. En það er athugavert, að það að svifta menn fjárráðum er talsvert víðtæk ráðstöfun. Mjer finst því rjett, að fyrst sje reynd sú ráðningin, sem er minni, sem er sú, að láta menn missa kosningarrjett í sveitarmálefnum, áður en hið meira er gert, sem það óneitanlega er að gera menn ófjárráða. Það er altaf hugsanlegt, að menn bæti ráð sitt. En sú ganga verður erfiðari fyrir menn, sem hafa verið dæmdir frá fjárráðum, heldur en þótt þeir hafi verið sviftir kosningarrjetti með því að láta nöfn þeirra ekki standa á kjörskrá einu sinni eða oftar. Það eru engir örðugleikar á því að kippa því í lag. Erfiðleikar við framkvæmd þessa eru engir. Það er ekki nema holl og sjálfsögð regla, að fátækrastjórnirnar geri sjer grein fyrir því í hvert sinn, af hvaða orsökum sje leitað sveitarstyrks. Þetta er gert svo hjer í bæ. Fátækranefnd heldur skrá yfir þá þurfalinga, sem ekki eiga að njóta kosningarrjettar, og kjörstjórnin hefir þá skrá til athugunar eins og þurfalingaskrá nú. Kjörskráin er svo athuguð, ef kærur koma fram. Og liggi þá ekki fyrir skilríki um það, að leti, óregla eða hirðuleysi sje orsök sveitarstyrksins, þá verður heldur ekki kosningarrjettur tekinn af þeim, sem kært er yfir. Jeg sje því ekki betur en að hv.þm. geti greitt atkv. með þessari brtt., eftir því áliti sem hann hefir á því. Hv. þm. Ak. hjelt því fram, að um svo fáa menn yrði að ræða, að ekki tæki því að samþ. þetta. Getur verið, að svo verði. En hið sama er þó um þetta að segja, að annað slíkt hefir verið í lögum og miðað að því að fæla menn frá að leita sveitarstyrks að nauðsynjalausu. Þau ákvæði hafa ekki verið sett til þess að hefna sín á þeim mönnum, sem þiggja sveitarstyrk, heldur til þess að vernda sveitarsjóðinn fyrir of mikilli eða órjettmætri ásækni manna í hann. Og jeg held, að þó menn vilji fella niður ákvæðið um, að kosningarrjettur sje bundinn því skilyrði, að kjósandi standi ekki í sveitarskuld, þá sje þó rjett að halda eftir því, sem till. mín felur í sjer, af sömu ástæðu. Og þótt þeir menn sjeu nú blessunarlega fáir, sem verða hjálparþurfar vegna þess, er í till. minni greinir, þá er rjett að setja skorður við, að þeim fjölgi. Og það er hendi næst að láta þetta ákvæði gilda áfram um þá. Jeg skal þá næst fara örfáum orðum um þá brtt. mína, að láta skipun á kosningu borgarstjórans haldast óbreytta. Eiginlega hefir nú ekki komið fram nema ein ástæða umfram þær, sem áður voru fram komnar og jeg hefi svarað, enda hafa þær ekki verið hafðar á oddinum síðan. Þessi nýja ástæða var, eins og hv.þm. Ak. orðaði hana, sú, að með því væri meiri hl. gefið meira vald en hann ætti skilið. Hæstv. dómsmrh. var áður búinn að segja þetta sama. Þetta fer nú nokkuð eftir því, hvernig á málið er litið. Ef borgarstjóri er skoðaður sem hluti af bæjarstjórninni, þá má segja, að þetta sje svo. En sje hann skoðaður sem framkvæmdarstjóri bæjarins í bæjarmálum, og eins þeim, sem ekki liggja nema að nokkru leyti undir úrskurð bæjarstjórnar, eins og oft er, þá má segja, að hann sje framkvæmdarvald fyrir bæinn. Og þá má með eins miklum rjetti segja, að það sje eðlilegt, að borgararnir ráði því með atkv. sínum, hverjum þeir trúa fyrir þessu framkvæmdarvaldi, eins og þeir ráða kosningu bæjarfulltrúanna. Það er ekki minna um vert. Af þessu er það þó ekki bein afleiðing, að borgarstjóri eða bæjarstjóri hafi atkvæðisrjett í bæjarstjórn; það þarf ekki að vera, og er enda ekki sumstaðar. Brtt. mín segir heldur ekkert um það. Hún segir bara, að það skuli standa, sem er. Og ef menn vildu breyta þessu þar, sem borgarstjórar hafa atkvæðisrjett, þá er vitanlega hægt að gera það. En jeg fyrir mitt leyti tel það nú engan sjerstakan galla, þótt meiri hl. fái með þessu aukið atkvæðamagn. Gallinn á núv. stjórnskipulagi er tíðast sá, að meiri hl. er of veikur til að ráða og bera fullkomna ábyrgð á því, sem framkvæmt er, þar sem hlutbundið kosningafyrirkomulag er orðið ráðandi. Menn hafa á síðari árum verið að hugsa upp fyrirkomulag, sem bætti úr þessu og gerði meiri hl. svo sterkan, að hann gæti komið sínum málum fram. Jeg held því, að það sje ekkert við það að athuga, þótt meiri hl. fái eitt viðbótaratkv. með þessu fyrirkomulagi. En þetta stendur þó ekki í neinu sambandi við brtt. mína. Hún segir bara, að það skuli standa, sem nú er í þessu efni. Borgarstjórinn hjer hefir þá atkvæðisrjett, en bæjarstjórinn á Akureyri mun ekki hafa hann, svo jeg nefni tvö dæmi. - Jeg hefi altaf getað skilið vel þá aðstöðu manna, sem eru mótfallnir því eða vilja fara hægt í það að breyta stjórnskipuðum embættum í þjóðskipuð embætti. En jeg skil síður í þeim mönnum, sem vilja láta þetta ganga aftur á bak aftur. En svo á að gera hjer, þar sem á að taka rjettinn af kjósendum og fá hann í hendur bæjarstjórnarinnar. Og þótt segja megi, að kjósendurnir ráði því óbeinlínis með vali sínu á bæjarfulltrúunum, þá verður sá rjettur aðeins óbeinn og því minni. Vitanlega hafa þessi ákvæði verið borin fram að gefnu tilefni frá jafnaðarmönnum, sem þykjast ekki ráða eins vel við þær kosningar, þar sem kosið er beint, eins og ef um kosningu innan fámennrar bæjarstjórnar væri að ræða. En jeg held, að borgararnir bindi sig ekki eins einstrengingslega við stjórnmálaskoðanir eins og þegar kosið er með hlutfallskosningu í fámennri bæjarstjórn. En það þýðir víst ekki að tala meira um þetta. Þetta hefir nú verið heimtað, og jeg býst því við, að brtt. mínar verði feldar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hafði ekki gert ráð fyrir því að þurfa að taka til máls við 3. umr. þessa máls. En ræða hv. 3. landsk. hefir gefið mjer tilefni til þess að víkja nokkrum orðum að brtt. hans. Um 1. brtt. hans er það að segja, að mjer er ekki neitt kappsmál, hvort hún verður samþ. eða feld. En jeg vil þó minna á það, að jeg get búist við því, ef hún verður samþ., að það verði til þess, að málið þurfi að hrekjast á milli deilda. En ef hún og 6. brtt. verða feldar, þá hygg jeg, að Nd. muni ganga að frv. eins og það er. Verði því þessi brtt.samþ., er hætta á þessu, því það er sterkur hugur fyrir því þar, að svona ákvæði eigi ekki að sjást í ísl. lögum. Og þar er jafnvel maður, sem stendur í nánu sambandi við hv. 3. landsk., sem lítur þannig á. Jeg held því, að rjett sje, að slík till. nái ekki fram að ganga. - 4 næstu brtt. eru aðeins til skýringar og ekkert við þær að athuga. Þær skýra aðeins það, sem enginn ágreiningur er um. En það var ræða hv.þm. um það atriði, hvort borgarstjóri skyldi kosinn af borgurunum eða bæjarstjórninni, sem kom mjer til að standa upp. Hv. þm. talaði aðeins um eina ástæðu, sem mælir með því, að borgarstjóri sje kosinn af bæjarstjórn, þá, að það væri ekki rjett að auka vald meiri hl. í bæjarstjórninni. En þetta er aukaatriði. Aðalástæðurnar fyrir því, að stjórnin bar þetta fram, eru þær, að fyrir getur komið, að fyrir persónulegar ástæður verði kosinn borgarstjóri, sem sje í andstöðu hvað skoðanir snertir við meiri hl. bæjarstjórnar. Með því fyrirkomulagi, sem nú er hjer, gæti það komið fyrir, að sósíalisti væri kosinn sem borgarstjóri, þótt íhaldið væri í meiri hl. í bæjarstjórn, eða þá öfugt. Það munaði nú ekki svo ýkjamiklu nýlega, að svo færi, að borgarstjóri væri kosinn hjer, sem andstæður var meiri hl. í bæjarstjórn að skoðunum. Hv. þm. sagði, að með þessu frv. væri verið að stíga aftur á bak frá þjóðræðislegu sjónarmiði sjeð. En jeg álít, að núverandi fyrirkomulag hafi aldrei verið spor í rjetta átt, heldur víxlspor, sem stigið hafi verið og því beri að leiðrjetta. Og sú leiðrjetting er alveg hliðstæð við annað stjórnarfyrirkomulag. Þjóðin t. d. kýs Alþ., en Alþ. aftur stjórn. Eftir þeirri reglu, sem gilt hefir hjer um borgarstjórakosningu, ætti þjóðin að kjósa ráðherrana. Sjá allir, hversu fjarri sanni það væri. Síðast sagði hv.þm., að þetta væri heimtað af jafnaðarmönnum. Jeg vil lýsa því yfir, að þetta er fram borið af eigin hvötum og að jeg hefi lengi verið ósammála því ástandi, sem ríkt hefir um þetta. Og í sambandi við það vil jeg minna hv. 3. landsk. á, hvernig þetta komst inn í lögin. Í frv. var fyrst ákveðið svo, að bæjarstjórn skyldi kjósa borgarstjórann. En af persónulegum ástæðum var þessu breytt, fyrst fyrir þennan eina kaupstað, til þess að koma ákveðnum borgarstjóra frá. Jeg hygg, að hv. 3. landsk. sje mjög vel kunnugt um þetta. Þetta var mjög „aktuelt“ þá, en jeg vil ekki vera að draga nein nöfn inn í umr. nú. Það var því af persónulegum ástæðum, að stigið var þarna út af rjettri braut. Og það er meira en mál komið til þess að kippa því í lag aftur.

Erlingur Friðjónsson Það hefir tognað svo úr þessum umr., að varla virðist á það bætandi, en jeg verð þó að segja nokkur orð út af því, sem hv. 3. landsk.þm. veik til mín í sambandi við það, sem jeg sagði í gær. Mjer þykir það hálfeinkennilegt, þegar hv. 3. landsk.þm. þykist vera að bjarga sveitarsjóðunum með 1. brtt. sinni, þar sem svo er ákveðið, að menn missi kosningarrjett sinn, ef þeir standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk vegna leti, óreglu eða hirðuleysis, því að jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að þessir menn fari jafnt á sveitina, sem kallað er, hvort sem þeir við það missa kosningarrjettinn eða ekki. Jeg held, að menn með slíku innræti láti sjer þetta í ljettu rúmi liggja. Ef tilgangur hv. 3. landsk.þm. með þessari brtt. er því að bjarga sveitarsjóðunum, nær hún ekki tilgangi sínum, auk þess sem í hana vantar ákvæði um það, hver eigi að skera úr því, hvort svona menn eiga að hafa kosningarrjett eða ekki. Og ef hv. 3. landsk.þm. ætlar ekki að láta þessi ákvæði ná til kvenna þessara manna, vantar það enn í þessa brtt., að það sje tekið fram, að kona missi ekki kosningarrjett sinn, þótt maður hennar geri það af áðurgreindum ástæðum. Þá var hv. 3. landsk.þm. enn á ný að tala um afstöðu bæjar- og borgarstjóra til bæjarstjórnanna, og ljet svo um mælt, að mörg verk, sem bæjar- eða borgarstjóri hefði með höndum, væru þess eðlis, að þau lægju utan við þau afskifti, sem bæjarstjórnir hefðu af bæjarmálum. Ef bæjar- eða borgarstjóri styðst við bæjarstjórn og heldur fundi með henni að minsta kosti hálfsmánaðarlega, þykir mjer undarlegt, ef hann á að framkvæma ýmislegt það, sem bæinn skiftir, án þess að ráð bæjarstjórnar komi til, enda er mjer ekki kunnugt um, að þesskonar stjórnarfar tíðkist neinsstaðar; Það má vera, að einstaka bæjar- eða borgarstjóri taki sjer slíkt vald, en lögum samkv. hefir hann enga heimild til þess. Það eru bæjarstjórnirnar, sem valdið hafa, og bæjar- eða borgarstjórar eiga ekkert annað að gera en að framkvæma vilja þeirra. Þessi skýring hv. 3. landsk. á valdsviði bæjar- eða borgarstjóra er því alröng. Ef taka ætti tillit til svona kenninga, væri meiri ástæða til að láta alla kjósendur landsins kjósa landsstj., af því að landsstj. hefir minna aðhald frá þinginu en bæjar- eða borgarstjórar frá bæjarstjórnunum, vegna þess að lengra líður á milli þinga en funda í bæjarstjórnum. En hv. 3. landsk. veit, að þetta fyrirkomulag tíðkast ekki, enda hefir hann ekki haldið því fram, að nauðsynlegt væri eða að neinu leyti heppilegt að koma slíku skipulagi á í þjóðmálum. Hv. 3. landsk.þm. sjer ekki gallana á því, að bæjar- eða borgarstjóri sje kosinn af sama meiri hl. og bæjarstjórnin sjálf. Er þetta skiljanlegt frá sjónarmiði þess manns, sem telur sjer borgarstjórann vísan, en minnihl.maðurinn sjer, að með þessu móti er meiri hl. gefið atkvæði, því að það er opið fyrir hvern meiri hl. að kjósa bæjar- eða borgarstjórann úr sínum hópi og bæta þannig við sig atkv. Hv. 3. landsk.þm. talaði um, að nauðsynlegt væri að hafa meiri hl. sem sterkastan. Þetta kann að vera svo frá sumra sjónarmiði, en það er beint á móti anda kosningalaganna, því að með þeim breyt., sem gerðar hafa verið á síðustu árum, hefir áherslan verið lögð á að auka vald minni hl. í svona samkundum, því að þótt ekki muni nema einu atkv., getur meiri hl. ráðið öllum bæjarmálum, ef honum sýnist. Það þarf því að tryggja rjett minni hl. sem best, svo að rjettur hans verði ekki meira og minna fyrir borð borinn af meiri hl., sem er einráður, jafnvel þótt ekki muni nema einu atkv. af 10 eða 15. Hv. 3. landsk. talaði um það, að jafnaðarmenn treystu sjer ekki til að hafa vald á atkv. úti í bænum, en aftur á móti í bæjarstjórnnini.  Þegar semja á lög, verður að líta til framtíðarinnar og búa l. sem eðlilegast úr garði, hver sem í hlut á, hvort sem það er nú meiri eða minni hl. Og jeg held, að hv. 3. landsk.þm. hafi horft og mikið á afstöðuna stóru kaupstöðunum eins og hún nú en síður gætt þess að hún getur breyst áður en langt um líður.

Guðmundur Ólafsson Þessar umr. eru orðnar svo fjörugar, að jeg leiðist út í það að leggja orð í belg, og er þó vanur að geta setið á mjer og vera um kyrt í mínum stóli. Jeg er alveg forviða á því hve menn geta verið brjóstgóðir og kærleiksríkir, þegar þeir eru að lýsa yfir því, að þeir vilji ekki láta neinn missa kosningarrjett sinn vegna leti, óreglu eða hirðuleysi. Jeg hefi aldrei verið svona góður maður.  Þá verð jeg að minnast nokkrum orðum á brtt.hv. 2. þm.N.-M. Þar kalla jeg nú, að eigi að ganga vel frá hlutunum. Jeg hjelt nú, að ekki mundi það, að gera ráð fyrir að varamaður sýslunefndarmanns, sem og hann sjálfur, fjellu frá báðir á sama árinu af þessum 6 árum, sem kosning þeirra gildir um. En hv. 2. þm.N.-M. hefir ef til vill rekið sig á, að þetta gæti komið fyrir. Þau tilfelli munu þó ekki vanaleg. En ef hv.þdm. þykir nauðsyn til bera að samþ. þetta, kann jeg því illa, að hreppsnefnd skuli eiga að stjórna kosningum þessum til bráðabirgða. Ef svo skyldi til bera, að bæði sýslunefndarmaður og varamaður hans fjellu frá eða flyttu úr hreppnum, vil jeg láta kjósa í þeirra stað á venjulegan hátt fyrir þann tíma, sem eftir er af kjörtímabilinu. Jeg hefi því leyft mjer að bera fram skriflega brtt. við þessar brtt.hv. 2. þm.N.-M., og vænti jeg þess, að hv.þdm. geti fallist á hana, ef þeir á annað borð telja nauðsynlegt að gera ráð fyrir slíkum tilfellum í þessum lögum. Till. mín gengur út á það, að 2. málsgr. 33. gr. hljóði svo: „Nú fara sýslunefndarmaður og varasýslunefndarmaður báðir úr n. áður en kjörtímabil þeirra er liðið, og skal þá þegar kjósa í þeirra stað fyrir þann tíma, sem eftir er af kjörtímabilinu“. Mjer finst, að allir ættu að geta fallist á þetta. Jeg vil ekki láta taka það fram, að bæði sýslunefndarmaður og varamaður hans þurfi endilega að fara frá báðir á sama árinu, því að hæglega geta liðið 1–2 ári á milli, að þeir fara frá, ef báðir fara. En þegar þeir eru báðir farnir frá, þá á að sjálfsögðu að kjósa í stað þeirra. 3. og 4. málsgr. 33. gr. vil jeg hafa svo: „Til kjörfundar skal boða skriflega með að minsta kosti 8 daga fyrirvara“.

Fram. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi ekki mikla ástæðu til að svara hv. 3. landsk.þm., því að ummæli hans voru svo vaxin, að þau sumpart áttu sjer engan stað í 1., en sumpart voru þau ástæðulausar aðdróttanir og getsakir í minn garð. Hann taldi, að það væri af misskilningi sprottið, þegar jeg hjelt því fram, að konurnar mistu kosningarrjett sinn samkvæmt till. hans. Þetta er rangt, eins og hæstv. forseti hefir bent á. Hinu get jeg trúað, að það hafi ekki vakað fyrir honum að svifta konur þessara manna kosningarrjetti sínum með till., þó að þetta komi ekki fram í þeim. Hann þarf því að breyta till. í þessa átt. Út af því, sem hæstv. forseti sagði, vil jeg geta þess, að þess eru fá dæmi, að einhleypir menn verði sveitarstyrkþegar, en aftur á móti mörg dæmi þess, að giftir menn þurfi að þiggja af sveit. Jeg tel ekki ástæðu til að auka raunir þeirra kvenna, sem orðið hafa fyrir því óláni að eiga óreglumenn, með því að svifta þær kosningarrjettinum. Legg jeg ekki lítið upp úr þessu atriði. Jeg vil heldur, að nokkrir fljóti með, sem ekki verðskulda það að hafa kosningarrjett, en að konur eða karlar sjeu svift þessum rjetti að ástæðulitlu. Hv. 3. landsk. sagði, að jeg teldi mjer misgert með því að neyða mig til að greiða atkvæði með rjettmætum lagfæringum á þessu frv. Jeg veit nú ekki, á hverju hann byggir þetta. En jeg skal gjarnan gera honum það til geðs að greiða atkv. á móti brtt. hans, jafnvel öllum, þó að jeg telji eina þeirra svo meinlausa, að hún mætti gjarnan komast að. Þá sagði hann, að jeg væri neyddur til að greiða atkv. í þessu máli á móti eigin sannfæringu. Aðra eins yfirlýsingu og þessa skoða jeg sem hver önnur rökþrot. En það er ekki nýtt, að hv. 3. landsk. láti það klingja, að við framsóknarmenn sjeum neyddir til að færa jafnaðarmönnum fórnir, en hæstv.forsrh. rak þetta svo rækilega ofan í hann, að þess er ekki þörf að gera það betur. Jeg býst við, að hv. 3. landsk. gangi til sama góðvildin með þessum getgátum í minn garð, en hann þarf ekki annað en að fletta upp í fátækralögunum, til að sannfærast um, að hjón með óskiftum fjárhag missa saman kosningarrjett sinn, ef þau þiggja af sveit. Um þetta atriði þýðir ekki að deila. Út af deilunni um það, hvernig kjósa skuli bæjar- eða borgarstjóra, vil jeg drepa á eitt atriði, sem ekki hefir komið fram enn. Það er að vísu ekki mjög mikilvægt. Hv. 3. landsk. var að lýsa þeim æsingum, sem ættu sjer stað við kosningar á bæjarstjórnum og bæjar- eða borgarstjórum. Eins og nú er, fara þessar kosningar fram hver á eftir annari, og verða þannig eldhúsdagarnir tveir, sem þessar kosningar valda. Mælir það ekki með núverandi fyrirkomulagi. Út af brtt.hv. 2. þm.N.-M. vil jeg taka það fram, að n. hefir ekki átt kost á að athuga þær og hefir því um þær óbundnar hendur, en jeg get lýst yfir því frá mínu sjónarmiði, að jeg tel þær til bóta. Það hefir sýnt sig, að það getur komið fyrir, að bæði sýslunefndarmaður og varamaður hans falli frá samæris, og er eðlilegt, að hreppsnefndir kunni því illa að vera fulltrúalausar á sýslufundi, þó að svo beri að. Þess eru dæmi, að hreppsnefndir hafa í slíkum tilfellum kosið sýslunefndarmann, en út af því risið deilur og alt verið gert ólögmætt. Jeg tel, að till.hv. 2. þm.N.-M. ráði bót á þessu, og mun því fylgja þeim. Það er að vísu rjett, eins og hæstv. forseti tók fram, að þessi tilfelli eru sjaldgæf, en alt fyrir það er rjett að gera við þeim. Í fljótu bragði virðist mjer brtt.hæstv. forseta varhugaverð. Jeg hygg, að kosningunni verði betur komið fyrir eins og í brtt.hv. 2. þm.N.-M. stendur. Jeg tel það lakara fyrirkomulag að láta þessa bráðabirgðakosningu gilda út alt kjörtímabilið, því það getur komið fyrir, að hún þurfi að fara fram jafnvel á fyrsta ári kjörtímabilsins. Þykir mjer ekki rjett, að sú undantekning gildi alt tímabilið. Jeg tel það betur fara, sem í hinni brtt. stendur, að hún gildi aðeins til næsta manntalsþings. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Umr. eru nú orðnar langar og mun ekki vinnast mikið, þó þeim verði haldið áfram.

Jón Baldvinsson Í raun og veru þarf jeg ekki að deila lengur við hv. 3. landsk. um það, að 1. brtt. hans er afarvarhugaverð að orðalagi. Hann er enda búinn að játa það óbeint, því hann hefir ekki getað gert fullnægjandi grein fyrir því, hvernig hún yrði framkvæmd. Jeg veit til þess, að svo er það hjer í Reykjavík, að ekki er ávalt tekið fram, hvers vegna styrkur sje veittur, og jeg minnist varla að hafa sjeð þær ástæður nefndar, sem brtt. ræðir um. Það gæti orðið nokkuð tafsamt að semja kjörskrá, ef fara þarf í gegnum allar fundargerðir fátækranefndar. Það er ekki svo lítið starf að kynna sjer þær til hlítar. Jeg tala nú ekki um, ef ekki væri þar bókað neitt um, hvers vegna maðurinn hafi þegið styrkinn, sem oft er. Þá verður það einungis að geymast í vitund manna. En þá verður það meira og minna tilviljun, hverjir komast á kjörskrá af þeim, er fátækrastyrk hafa þegið. Þá fer fátækrastjórnin að skapa mönnum kosningarrjett. Það er verið að leggja kosningarrjettinn undir dóm hinna og annara manna, er þurfa alls ekki að vera svo rjettsýnir á slíkt. En það er rjettur hvers borgara að eiga sinn kosningarrjett ekki undir dutlungum hinna og annara; þar um eiga að vera skýlaus ákvæði. Það er heldur ekki letin, hirðuleysið, ómenskan, lestirnir sjálfir, sem verið er að straffa. Það er sjálf fátæktin. Það eru margir með hinum sömu löstum, sem annaðhvort eiga sjálfir peninga eða eiga efnaða að. Þeir missa einskis. Þeim verður ekki haldið í skefjum með öðru en að svifta þá fjárforræði, eins og heimild er til og sjálfsagt er að gera. Þetta mundi gera erfiðleikana margfalda við samningu kjörskrár. Kvartanir og klögumál myndu ganga milli. Ótal úrskurði þyrfti. Úr þessu mundi verða hreint öngþveiti. Jeg hefi einu sinni athugað það, hvað mikill hluti þurfamanna Reykjavíkur það var, er talið var í skýrslu fátækranefndar, að þegið hefði styrk vegna leti og ómensku. Það var árið 1922 eða 1923. Mjer taldist svo til, að það væri tæplega 1% af þeim, er fátækrastyrks nytu. Náttúrlega eru þetta svo fáir menn, að þeir hafa að jafnaði engin áhrif á úrslit kosninga, þó það sje hugsanlegt. Það væri því engu stefnt í voða, þó þeir fengju að kjósa. En ef það á að svifta þá kosningarrjetti, sem jeg er út af fyrir sig ekkert á móti, þá er sjálfsagt að svifta þá honum með dómi. Jeg hefi því ásamt hv. 2. landsk. flutt skriflega brtt. við 1. brtt. á þskj. 451, er svo hljóðar: „Aftan við 1. breytingartillöguna bætist: enda verið sviftir fjárforráðum fyrir þessar sakir. Þetta tekur þó ekki til maka þess, er þannig er sviftur fjárforræði“. Með þessari till. er einnig skorið úr því vafamáli, hvort maki þess, er í 1. lið greinir, missi einnig atkvæðisrjett eða ekki. Jeg held, að það sje rjett, að hann missi atkvæðisrjett eins og till. er nú orðuð. Jeg vænti þess því, að þessi till. fái að komast að, til að komið verði í veg fyrir handahóf hv. 3. landsk.

Páll Hermannsson í 33. gr. gildandi laga um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða er komist svo að orði: „Í hreppi hverjum skal kjósa einn sýslunefndarmann á manntalsþingi til 6 ára, og einn varamann til sama tíma“. Hjer er það skýlaust tekið fram, að sýslunefndarmenn skuli ekki kjósa annarsstaðar en á manntalsþingi. En manntalsþing er ekki haldið nema einu sinni á ári. Á því ári, sem á milli manntalsþinga verður, getur komið fyrir, að bæði aðalmaður og varamaður gangi úr leik, en þó verði haldinn sýslufundur. Af ákvæðum laganna leiðir þá, að hreppur getur orðið fulltrúalaus á sýslufundi. Úr þessu á till. á þskj. 473 að bæta. Það á að halda fyrirkomulaginu og kjósa fulltrúana á manntalsþingi. En komi sú sjaldgæfa undantekning fyrir, að báðir gangi úr leik á sama tíma, þá getur þurft að grípa til þess að kjósa fulltrúa til bráðabirgða, og er gert ráð fyrir, að sú kosning gildi aðeins til næsta manntalsþings, en þá er fyrst tækifæri til að kjósa reglulega til starfans. Brtt. ætlast til, að gildandi ákvæðum sje haldið, en þessu einungis bætt inn í. Vitanlega mætti nokkuð fyrirbyggja þetta á annan hátt, t. d. með því að hafa varafulltrúana fleiri en einn. Verða þá minni líkur til, að þetta komi fyrir. En brtt.hæstv. forseta finst mjer að því leyti óþörf, að þar er gengið út frá, að horfið verði frá þeim grundvelli laganna, að kosning fari fram á manntalsþingi, en gildi þó um lengri tíma en nauðsynlegt er. Hann ætlast til, að þessi bráðabirgðakosning gildi út kjörtímabilið. Það getur vel gengið, en það er ekki nauðsynlegt, því það má kjósa á næsta manntalsþingi án aukinnar fyrirhafnar. Aðalatriðið fyrir mjer er það, að fyrir því verði sjeð, að það þurfi ekki að koma fyrir, að hreppur fái ekki tækifæri til að senda fulltrúa á sýslufund. Jeg býst raunar við, að slíkt komi sárasjaldan fyrir, en jeg veit þó dæmi til þess, einmitt í ár. Því er rjett að slá varnagla við því. Jeg álít, að hv. deild geri rjett í að bæta á einhvern hátt úr því, en hitt geri jeg ekki að kappsmáli, á hvern hátt það er gert.

Jón Jónsson Það hafa nú orðið miklar umr. um mál þetta, og sje jeg ekki ástæðu til að blanda mjer mikið inn í þær. Fyrst verður fyrir mjer 1. brtt. á þskj. 451. Er mjer óskiljanlegt, hvað miklar umr. hafa orðið um hana, því jeg fæ ekki sjeð annað en að hún sje sanngjörn, og virðist mjer allir vera fylgjandi þeirri hugsun, er á bak við liggur, en greinir aðeins á um, hvort hún segi meira en henni er ætlað að segja eða ekki og hvort hún valdi erfiðleikum í framkvæmd. Jeg hygg, að eins og fátækralögin eru framkvæmd þar, sem jeg þekki til, þá verði ekki miklir erfiðleikar á að framkvæma hana. Jeg hefi skilið svo 43. gr. fátækral., að það væri skylda sveitarstjórna að úrskurða, hvort fátækrastyrkur væri afturkræfur eða ekki. Og sje styrkurinn ekki afturkræfur, þá getur þurfamaður ekki staðið í skuld fyrir hann. Og samkv. fátækral. er styrkur tæpast afturkræfur fyrir aðrar sakir en þær, sem í brtt. eru taldar. Verður það því engum vandkvæðum bundið fyrir kjörstjórn að sjá, hverjir falla undir þetta ákvæði. Og ef örðugleikar verða á því, þá er það eingöngu að kenna vanrækslu sveitar- og bæjarstjórna. Hitt getur orkað nokkuð tvímælis, hvort brtt. gengur út yfir maka þess, er styrkinn fær. Jeg held samt, að með viðaukatill. hv.flm. nái það ekki út yfir makann, nema hann sje þá undir sömu sökina seldur, einkanlega þar sem hv.flm. hefir skýrlega lýst því hjer í umr., hvað fyrir sjer vakir. Jeg mun því greiða þessari till.atkv., en með þessum skilningi. Brtt. um borgarstjórana get jeg ekki greitt atkv. Jeg teldi það óheppilegt öllu samstarfi, að borgarstjóri kæmist í ósamræmi við meiri hl. bæjarstjórnar. Engum hefir heldur dottið þetta í hug viðvíkjandi oddvitum, að láta hreppsbúa kjósa þá, en ekki hreppsnefnd. Það væri alveg í samræmi við þessa brtt., en það teldi jeg ekki til bóta. 4. brtt. held jeg að skifti litlu og sje að minsta kosti í sveitum landsins harla lítils virði. Aðrar brtt. á þessu þskj. skilst mjer, að grípi eingöngu um borgarstjórana og standi og falli hver með annari. Viðvíkjandi brtt.hv. 2. þm.N.-M., þá finst mjer óviðfeldið að gera ráð fyrir öðru fyrirkomulagi við þessar aukakosningar en venjulega er haft. Jeg get alls ekki sjeð eftir sýslumanninum til að stjórna kosningunni. Finst mjer till.hæstv. forseta vera eðlilegri; þarf þá ekki að fara að kjósa upp aftur og baka mönnum svo óþarfa fyrirhöfn. Mun jeg því greiða till. hans atkv.

Páll Hermannsson Hv. 6. landsk. kvað það vera óviðfeldið að beita öðrum aðferðum við aukakosninguna en giltu nú að lögum. En óviðfeldnara er það þó, að setja þær reglur, að komið geti fyrir, að þeir, sem eiga rjett á fulltrúa í sýslunefnd, verða að vera án hans vegna kosningafyrirkomulagsins. Lögunum verður að breyta til þess að kosning megi fara fram milli manntalsþinga. Og enda þótt till.hæstv. forseta verði ofan á, þá eru þar afbrigði frá almennu reglunni.

Guðmundur Ólafsson Jeg sje, að þeir hv. 2. þm.N.-M. og hv. 2. þm. S.-M. eru illa með á nótunum með því, hvað fyrir mjer vakti. Hv. 2. þm. S.-M. þótti varhugavert að kjósa með „undanþágu“, eins og hann kallaði það. En það er ekki rjett að tala um neina „undanþágu“, ef þetta verður sett í lögin. Ef svo fer, að báðir skerast úr leik, aðalmaður og varamaður, þá á að kjósa við fyrstu hentugleika í stað þeirra. Jeg sje ekki. hvað það er viðkunnanlegra að láta kjósa tvisvar á sama ári, láta hreppsnefnd kjósa fyrst, en láta síðan staðfesta þá kosningu eða fella úr gildi á næsta manntalsþingi. Verði brtt. mín samþ., þá verður þetta eitt af ákvæðum laganna, en ekki nein „undanþága“ eða neitt svoleiðis. - Það var þetta, sem jeg vildi taka fram. Þá er rjett að kjósa aftur, og má þá vel vera, að best sje að kjósa 2 menn til vara, eins og hv.flm. stakk upp á.

Jón Þorláksson Út af ummælum hæstv.forsrh., að persónulegar ástæður geti frekar ráðið vali borgarstjóra, ef bæjarbúar kjósa, heldur en ef bæjarstjórn kýs, vil jeg geta þess, að jeg hygg, að hann hafi þar bygt orð sín á misskilningi. Jeg fæ ekki skilið, að persónulegar ástæður fyrir vali borgarstjóra verði útilokaðar með löggjöf, og held, að þær muni ennþá fremur koma til greina við val innan bæjarstjórnar en við almenna kosningu. Hv. þm. Ak. hjelt því fram, að bæjarstjórinn væri verkfæri í höndum bæjarstjórna, en jeg álít, að hann sje miklu meira. Því til sönnunar vil jeg 'nefna það, að hann sjer einn um framkvæmd fátækralaga og hefir ýms önnur störf á hendi samkv. landslögum, án þess að hann þurfi að fara eftir fyrirskipunum bæjarstjórnar.

Getur hv.þm. nefnt fleiri dæmi?

. Já, þetta er aðeins eitt af mörgum. T. d. má geta þess, að framkvæmd kosningalaga hvílir á borgar- eða bæjarstjórum, og ýmislegt fleira, sem jeg nenni ekki að tína til. Viðvíkjandi 1. brtt. minni á þskj. 451 vil jeg geta þess, að mjer hefir eigi komið til hugar, að það ákvæði yrði skilið svo, að nokkur maður misti kosningarrjett sinn fyrir leti, ómensku eða hirðuleysi annara en hans sjálfs, enda eru engin lög til, sem ákveða það, en til þess að taka af öll tvímæli, hefi jeg komið með aðra brtt. við þessa brtt. mína, er fer fram á, að tveimur orðum verði bætt aftan við, nefnilega: „sjálfs sín“. Þá hljóðar setningin svo: „Standi ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk vegna leti, ómensku eða hirðuleysis sjálfs sín“. Hjer kemur það ótvírætt í ljós, að engan skal setja undir þetta ákvæði, sem ekki hefir gert sig sekan í því, er greinin nefnir. Um brtt.hv. 2. og hv. 4. landsk. er það að segja, að hún er aðeins smíðalýti og segir ekki annað en það, sem sagt er í 1. og 2. lið. Ennfremur er alger óþarfi að hnýta því aftan í, að kona missi ekki kosningarrjett sinn, þótt maðurinn hafi glatað honum. Sameiginlegar kjörskrár við bæjar- og alþingiskosningar og svo kosningalöggjöfin sjálf ákveða, að svo skuli eigi vera. Sje jeg því ekki nokkra ástæðu til þess að samþ. þessa brtt., því þótt hún verði samþ., segir hún ekki annað en það, sem annarsstaðar stendur í frv.

Erlingur Friðjónsson Jeg ætla fyrst að snúa mjer að hæstv. forseta. Mjer virtist eins og hann gerði gys að því, er jeg talaði um konur óreglumanna, og sagði hann, að það væri eins og jeg gengi að því gefnu, að allir óreglumenn væru giftir. Um það sagði jeg ekkert, en jeg gerði ráð fyrir, að svo gæti verið, að óreglumaður væri giftur, og jeg hygg það enga fjarstæðu. Ennfremur vil jeg geta þess í sambandi við þau ummæli forseta, að við, sem ekki samþ.till., værum að halda uppi þessu spilta lífi, lítum svo á, að dómur, sem ákveður, hvort eigi að telja einn mann óreglumann eða ekki, geti oft lent á þeim, sem ekki hafa unnið til þess. Þá vil jeg víkja að því, sem hv. 3. landsk. hafði eftir mjer, að jeg teldi borgar- eða bæjarstjóra sem verkfæri í höndum bæjarstjórna, en sagði sjálfur, að þeir væru miklu meira og vildi skýra sitt mál með því, að þeir innu ýms verk sjálfstætt, án þess að styðjast við fyrirmæli bæjarstjórna. Jeg gat þess áðan, að þetta myndi ekki vera rjett, en þá vísaði hv.þm. til framkvæmda á fátækralögum og kosningalögum. Jeg get upplýst það fyrir hv.þm., að það eru fátækranefndir, sem hafa með framkvæmdir fátækralaga að gera, en um kosningalögin er það að segja, að bæjarstjórn kýs tvær nefndir, kjörskrárnefnd og kjörstjórn, til að sjá um þau. Jeg hygg, að hv. 3. landsk. hafi aldrei verið vel inni í bæjarmálum, ef hann ætlar að halda þessari skoðun sinni til streitu.

Jón Baldvinsson Mig langar til að segja nokkur orð við hv. 3. landsk., og þess vegna stóð jeg upp. Hv. þm. vitnaði í kosningalögin og sagði, að kona hefði atkvæðisrjett, þótt maður hennar hefði verið sviftur fjárforráðum, og samskonar ákvæði kvað hann vera í bæjarstjórnarlögum. Þessi ákvæði taka það eitt fram, að kona missir ekki atkvæðisrjett, þótt hún eigi óskilið fjárlag með manni sínum. Þessi ákvæði sanna því ekki það, sem hv.þm. vildi láta þau sanna.  Þá vil jeg aðeins víkja að hinni skriflegu brtt. hans. Mjer virðist það gera hvorki til nje frá, þótt orðunum „sjálfs sín“ sje bætt inn á eftir upptalningunni. Það er ekki ástæða til að endurtaka það, sem sagt hefir verið, en jeg vildi að síðustu víkja að því atriði, að ef fátæklingur fer fram á styrk, eiga fátækrastjórnir að kveða upp dóm um það, hvort hann þurfi styrks sökum leti, hirðuleysis eða óreglu, eða þá af löglegum orsökum, og er þá farið að grípa helst til langt inn í einkalíf manna, eftir því sem hv. 3. landsk. venjulega kennir, en við það hefir hann ekkert að athuga, þegar um fátæklinga er að ræða. Till. hv.þm. er vansmíði, sem verður að fella. Hv. þm sagði, að mín till. væri smíðalýti, en hún kveður skýrt á um það, hver er rjettur manna, og því hefir hv.þm. ekki tekist að hnekkja.

Magnús Torfason Meiri hl. allshn., sem stendur að nál. á þskj. 348, telur, að nokkur bót megi vera að frv. þessu og engan vafa á því, að með tíð og tíma muni n. þessi vinna þarft verk. Að því er einstakar brtt. snertir, hefir n. lagt til, að þetta verði heimildarlög. Henni fanst fara betur á því í alla staði. Þá hefir n. lagt til, að nafni nefndar þessarar verði breytt og hún kölluð laganefnd, í staðinn fyrir löggjafarnefnd, því vitaskuld er það ekki tilætlunin, að hún hafi nein áhrif á löggjafarstarfið. Alþingi afsalar sjer vitanlega ekki neinu í því efni. Ennfremur hefir n. lagt til, að 2. gr. verði breytt að því leyti, að þessi n. aðstoði einnig við samræmd laga. Þá hefir n. enn lagt til, að 3. og 4. gr. falli niður og greinatalan breytist eftir því. Enn vill n. rýmka nokkuð ákvæðin um, hversu oft lagasafnið skuli prentað upp, og vill n. hafa það svo, að í staðinn fyrir, að eftir frv. á að prenta það upp á 5 ára fresti, komi „að minsta kosti á 10 ára fresti“. Og felst í því, að það skuli gefið út svo oft sem nauðsynlegt og hentugt þykir. Fleiri brtt. hefir n. ekki borið fram við frv., og vil jeg að svo mæltu mælast til þess, að það fái góðar viðtökur í þessari hv. deild.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Hv. samnefndarmaður minn hefir nú að mestu tekið af mjer ómakið að tala hjer af hálfu n. fyrir þessu máli, og skal jeg því bæta fáu einu við. N. var öll sammála um, að þessi n., sem hún vill að heiti „laganefnd“, skuli vera hlutlaus leiðbeinandi og engin áhrif hafa á löggjöfina að öðru leyti. Jeg hefi altaf litið svo á, að nauðsynlegt væri, að til væru menn, sem hægt væri að snúa sjer til með undirbúning frv. Enda hafa sumar þjóðir sett slíkar ráðgjafarnefndir hjá sjer, t. d. Svíar, sem eru komnir þjóða lengst í löggjafarþroska. Þeir hafa sett n. með svipuðu ætlunarverki eins og þessi fyrirhugaða n. okkar á að hafa, og heitir hún „Lagrådet“. Það er líka oft á það minst hjer hjá okkur, að stj. eyði miklu fje í undirbúning þingmála, og jeg veit, að þetta fyrirkomulag mundi spara talsvert fje á þeim vettvangi. - N. hefir öll orðið sammála um, að þörf væri á, að gildandi lög væru gefin út í heild og að lögunum yrði þar raðað eftir efni, en ekki eftir aldri eins og verið hefir um eldri útgáfur. Jeg hygg, að þótt ekki hafi komið fram sjerstakt nál. frá minni hl. n., þá muni hann ekki vera mótfallinn útgáfu lagasafnsins, heldur hefir mjer skilist, að minni hl. telji ekki þörf á sjerstakri n., með því að hægt sje að snúa sjer til einstakra manna í þessu efni. Við leggjum sem sagt, eins og hv. 2. þm. Árn. tók fram, aðaláhersluna á það, að þessi n., sem heiti „laganefnd“, verði aðeins hlutlaus leiðbeinandi við undirbúning þingmála og annist útgáfu lagasafnsins, svo oft sem þurfa þykir, og eigi sjaldnar en á 10 ára fresti. - Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta að svo stöddu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þakka þeim hv.þm. í allshn., sem hafa unnið að þessu máli, fyrir afgr. þess. Jeg býst við, að brtt. þær, sem n. ber fram, sjeu margar til verulegra bóta á frv. eins og á stendur, bæði nafnbreyt. og eins það, að þetta sjeu heimildarlög, en ekki beint skipandi. Jeg er sem sagt engu síður ánægður með frv. með breyt. hv. meiri hl. allshn. en eins og það var, þegar það var lagt fyrir þingið. Tel það sem sagt hafa batnað við meðferð n.

Magnús Guðmundsson Það hefir orðið útundan hjá okkur minni hl. allshn. að koma fram með nál. í þessu máli, og bið jeg velvirðingar á því. Jeg má þó til með að svara með nokkrum orðum þeim tveim hv.frsm. meiri hl., sem hjer hafa tekið til máls. Jeg hjó eftir því hjá öðrum hv.frsm. meiri hl. (GunnS), að hann sagði, að til væru hliðstæðar n. með öðrum þjóðum. Um þetta er mjer ekki kunnugt. Að vísu hafa Svíar sitt Lagråd, en hvert starfsvið þeirrar nefndar er, er mjer ekki kunnugt. Hitt er mjer kunnugt um, að Danir hafa sjerstaka n., sem eftir því sem jeg veit best vinnur eingöngu að því að laga málið á lagafrv., en ekki öðru, enda bendir nafnið til þess. Hún heitir: Udvalget for Lovforslages sproglige Affattelse. Því er haldið fram, að það sjeu sjerstök þægindi fyrir stj. og jafnvel einstaka þm., að geta snúið sjer til þessarar n. um leiðbeiningar og aðstoð við undirbúning ýmsra mála. Jeg sje ekki annað en þetta geti alt átt sjer stað, eins og það líka hefir átt sjer stað, þó ekki sjeu sett sjerstök heimildarlög í þessu efni. Ef þessi n. verður sett og hún starfar eftir þeim tilgangi, sem gert er ráð fyrir í frv., þá verður ekki hjá því komist, að hún hlýtur að hafa nokkur áhrif á löggjöfina, verður einskonar yfirþing, eða að minsta kosti nokkur hluti af hinni löggefandi ráðstefnu. Jeg er þess fullviss, að raunin verður sú, að það verður oft spurt um, hvort þetta eða hitt frv. hafi verið lagt fyrir laganefndina, og það verður talinn galli á undirbúningi málsins, ef svo er ekki. Af þessu hlyti auk þess að leiða nokkurn aukinn kostnað, því að jeg hygg, að ekki yrði hjá því komist að greiða nefndarmönnum fasta þóknun fyrir starf sitt. Við 1. umr. málsins benti jeg á, að nafnið væri illa valið, og hefir nú n. lagt til, að því yrði breytt til hins betra. Auk þess var því hreyft þá, að n. yrði ekki skipuð nema á milli kosninga, og fanst mjer hæstv.dómsmrh. ganga inn á, að eðlilegast væri, að hver ný stj. hefði aðstöðu til að velja sjer n. til aðstoðar, sem hún á að starfa með. Mjer virðist eftir frv. eins og það er, að ekki sje hægt að skifta um menn í n. fyrr en 4 ár eru liðin frá skipun þeirra. Ekki kann jeg heldur við brtt. meiri hl. við 2. gr., um að bæta við „samræmd laga“. Mjer finst, að þar skjóti upp kollinum þetta sama, að n. eigi að hafa áhrif á löggjafarstarfið. Um útgáfu lagasafnsins er það að segja, að það er rjett hermt hjá hv.frsm. (GunnS), að um það var öll n. sammála. En til þess þarf ekki annað en sjerstaka fjárveitingu í fjárlögum. Hversu oft safnið skuli gefið út, fer auðvitað eftir því, hvað stórvirk þingin eru á hverjum tíma, og sje jeg ekki, að um þetta þurfi sjerstaka lagasetningu. Það er vitanlega nauðsynlegt að fá lagasafnið gefið út í aðgengilegri heild, og að það sje endurnýjað á hæfilegum fresti. Hitt er jeg ekki alveg viss um, að nokkuð sje rjettara eða heppilegra að raða því eftir efni heldur en aldri. Mjer finst öllu eðlilegra, að því sje raðað eftir aldri og að aftan við sje handhæg skrá yfir lögin, og má þá finna eftir henni, hvaða lög gilda um þetta og þetta efni. Að öllu þessu athuguðu sje jeg ekki, að ástæða sje til að setja sjerstök lög um þetta efni. Sjerhver stj. hefir á hverjum tíma viðurkendan rjett til þess að fá sjer þá aðstoð, sem henni þykir ástæða til, og um einstakar nefndir veit jeg, að það hefir a. m. k. komið fyrir, að þær hafa fengið greiddan kostnað, sem þær hafa haft af undirbúningi mála. Jeg mun því ekki sjá ástæðu til að ljá þessu frv. mitt atkv.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Eftir því sem mjer virðist er bitamunur en ekki fjár á skoðun hv. 1. þm. Skagf. og meiri hl. allshn. Hv. 1. þm. Skagf. vill fá lögin gefin út o. s. frv., og er því sammála meiri hl. um annan helming málsins. Nú er það svo, að auk þeirra raka annara, sem færð hafa verið fram með þessu máli, þá hafa aðrar þjóðir, t. d. Svíar, sett sjerstaka n. hjá sjer til aðstoðar stj. og þingi, hliðstæða þeirri, sem hjer er um að ræða. Af okkar nágrannaþjóðum eru Svíar ein þeirra, sem vandar best sína löggjöf. Það er þetta, sem hv. 1. þm. Skagf. vill ekki, að við höfum n., sem stj. og þing geti snúið sjer til um aðstoð við undirbúning mála. Hvað útgáfu lagasafnsins snertir, þá fer það, hversu oft það skuli gefið út, auðvitað eftir því, hvaða kröfur við gerum um það, að okkar lögbók verði fullkomin heimild um gildandi lög. Jeg hefi hugsað mjer, að n. starfi með svipuðum hætti og skrifstofustjóri Alþingis. Hann er altaf hlutlaus í sínu starfi fyrir þingið. Jeg held, að menn þekki engin dæmi þess, að skrifstofustjóri þingsins hafi nokkurntíma sýnt hlutdrægni í sínu starfi, enda mun hver maður í þeirri stöðu telja sjer skylt að forðast slíkt. Á sama hátt hugsa jeg mjer, að þeir, sem yrðu skipaðir í þessa fyrirhuguðu nefnd, myndu telja sjer skylt sóma síns vegna að gæta þess, að sýna í starfi sínu sömu lipurð og óhlutdrægni eins og skrifstofustjóri Alþingis sýnir og hefir altaf sýnt. Enda væri þá hægt um vik að skifta um menn að 4 árum liðnum, ef ástæða þætti til, og er tímabil þetta tiltekið með tilliti til þess, að n. sitji sem svarar kjörtímabili.

En nú verður hún skipuð á miðju kjörtímabili

. Já, en þetta kemur í sama stað niður, því að sá meiri hl., sem skipar n. og hefir hana með sjer lengur en hann fer með völd, fær hana aftur á móti sjer sama tíma, þegar skift er um hlutverk næst á eftir, ef n. væri skipuð með flokkshagsmuni fyrir augum, sem jeg hygg að engin stj. myndi gera. En sem sagt, hún á að vera hlutlaus leiðbeinandi um form og samræmd laga o. s. frv. Jeg held, að í framkvæmdinni yrði það svo, að n. hefði einkum þau áhrif að gera lögin gleggri og ljetta nokkuð störfin fyrir þingi og stj. Það er nú svo, og hv. 1. þm. Skagf. má vel vera það ljóst, að okkar löggjafarstarfsemi er öll í molum, og ástæðan er einkum sú, að þingið hefir ekki nægan tíma til að vinna að málunum eins og þörf væri á. Þm. eiga auðvitað einir að ráða efni laganna, en mjer finst óeðlilegt, að þeir hafi á móti því að fá hjálp til þess að ná fullkomnara formi.

Sigurður Eggerz Jeg var satt að segja farinn að vonast eftir því, að þetta mál myndi sofna hjer í þinginu, og jeg taldi það vel farið, ef svo hefði orðið. Nú skilst mjer að vísu, að till.hv. meiri hl. allshn. og ummæli frsm. beri vott um, að í n. hafi ekki verið um að ræða sjerstakan áhuga fyrir þessu máli, en þó á það sýnilega að ganga í gegnum þingið. Jeg skal játa, að brtt.n. eru að sumu leyti til bóta. Þær ganga í þá átt að nema burt atriði úr frv., sem frá mínu sjónarmiði eru sjerstaklega hneykslanleg, og á jeg þar við áætlanir um, hvað löggefa skyldi um á hverju tímabili. Svo var að heyra á hv.frsm., að hann væri ekki sjerlega spentur fyrir því, að forsrh. notaði heimildina til að skipa nefndina. Það var eins og vonda samviskan væri að smágrípa í strengina.

Þetta er alls ekki rjett

. Um útgáfu lagasafnsins er það að segja, að til þess þarf engin sjerstök lög, eins og hv. 1. þm. Skagf. rjettilega tók fram. Til þess þarf aðeins einfalda fjárveitingu í fjárl. Þetta ber því alt að sama brunni. Till. hv. meiri hl. bera allar vott um, að hann hafi afgr. málið með hálfum huga. Jeg kann ekki við að fara að rifja það upp aftur alt, sem jeg sagði við 1. umr. um málið. En jeg vil þó enn benda á, að stj. hefir nú völ á að fá þá bestu aðstoð, sem til er í landinu við undirbúning stjfrv. Nefndin, sem skipa á, getur undir engum kringumstæðum veitt stj. eins alhliða aðstoð og hún nú á völ á. Hv. frsm. talaði svo um starf n., að hún ætti aðallega að hugsa um hina formlegu hlið laganna. En í sjálfu frv. er n. ætlað annað og meira starf. Líklega hefir hv.frsm. aðallega verið að friða samvisku sína með þessum ummælum, enda stendur 6. gr. óbreytt. En eftir þeirri gr. getur n. ráðið sjer menn til aðstoðar, og það sýnir, hvað starf hennar er hugsað víðtækt og áhrifamikið. Jeg sje ekki, að neitt hafi komið fram, er sýni, að þörf sje á nefndinni. Kostnaðurinn við hana er þó ómótmælanlegur. Um þriggja manna laun er hjer að ræða og enn skrifstofukostnað að auki. Og þó að mönnum þyki kostnaður eins og þessi lítill hjer á þinginu, þá má vera, að þjóðin reki augun í hann. Að minsta kosti er lítil samviskusemi í því að ausa út fje úr ríkissjóði til þess, sem er hjegóminn einn að ætlun góðra manna.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg býst við, að hv. 1. þm. Skagf. sje það jafnkunnugt og mjer, að aðrar þjóðir hafa fyrir löngu sjeð, hvílíkt böl það var, að undirbúningur laga var miklu verri en skyldi. Það er satt, að í Danmörku eru frv. aðeins leiðrjett. í Svíþjóð er þar á móti lagaráð. Um verksvið þess hefi jeg að vísu ekki nein skjöl sjeð, en mjer er tjáð, að það sje svipað og það, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Það er fjarstæða, að hægt sje að halda því fram, að hjer verði um yfir-Alþingi að ræða. Eftir brtt. og skýringum mínum er glögt, að svo er ekki. Sú n. mundi áreiðanlega vera hlutlaus um efnishlið málanna. Hún starfaði aðeins að því að bæta formshliðina og samræma lögin. Engin stj. mundi heldur láta slíka n. sitja, ef hún starfaði í bága við stefnu hennar. Önnur ný yrði þá skipuð. En slíkt mundi varla koma til. N. mundi telja það skyldu sína að starfa hlutlaust. Nú mun það meiningin, að einn ákveðinn maður, sem allir hv.þm. þekkja að góðu og treysta vel, taki sæti í þessari n. Sá maður er Jón Sigurðsson skrifstofustjóri. Með tveim lögfræðingum, sem gert hefðu lestur laga og lagasmíð að lífsstarfi, fullyrði jeg, að breyting yrði til stórbóta á lagasetningu þingsins við skipun slíkrar laganefndar. Hv. þm. Dal. sagðist hafa sjeð það á svip mínum, að jeg fylgdi þessu frv. ekki fast fram. En hv.þm. skjátlast þar. Það er að vísu rjett, að jeg legg megináherslu á útgáfu laganna. En jeg hefi líka opið auga fyrir þessari þörf og vil bæta úr því böli, sem af því leiðir, að frv. koma illa undirbúin bæði fyrir þingið og eins meðan þing stendur yfir. Og með starfi slíkrar n. mundi mikil bót ráðin á því. Þá er það kostnaðarhliðin. Jeg benti á það við 1. umr., að altaf væri mikill kostnaður samfara undirbúningi frv. Og jeg benti á, og vil fullyrða það enn, að sá kostnaður yrði enganveginn neitt meiri, þótt föst n. annaðist þann undirbúning. Það hefir verið sagt, að bæta þyrfti samræmi laganna, og jeg geng inn á það. Það væru afarmikil þægindi að skipa lögunum í heild eftir efni og máske aldri líka og fá heilsteypta lagabálka. Jafnvel æfðustu lögfræðingar eru nú í vandræðum með að finna, hvað eru lög. Jeg skal aftur víkja að því, sem hv.þm. Dal. sagði um skort á lifandi áhuga hjá mjer fyrir þessu máli. Í fyrsta sinn, sem jeg bauð mig fram til þings, 1919, var einmitt þetta eitt af þeim atriðum, er jeg tók fram að þyrfti að lagfæra. Og jeg hefi alls ekki skift um skoðun í því efni. - Hv. þm. talaði um, að stj. gæti snúið sjer til fagmanna með undirbúning laga. En það yrðu nú einmitt fagmenn á sínu sviði, með æfingu og reynslu, því það verður hverjum að list, sem hann leikur. Jeg þarf ekki að eyða löngum tíma í að hrekja það, að n. muni hafa áhrif á efnishlið þingmála. Það verður aðeins á formshliðina, sem hún hefir áhrif. Hún mun ekki snúa sjer að efni laganna, aðeins að formshliðinni. Hvað 6. gr. viðvíkur, þá hygg jeg, að sama sje, hvort hún er samþ. eða ekki. Þó hún yrði feld, mundi eftir sem áður verða leitað ráða hjá sjerfræðingum þeirra mála, sem hver einstök lagasetning fjallar um. Jeg hygg, að það hefði verið betur til fundið af hv.þm. Dal. að tala um þessi 3 embætti, sem verið væri að stofna, við hv. kjósendur sína vestur í Dölum, sem eðlilega þekkja lítið til þessara mála, heldur en að flytja slíkt yfir skynsömum mönnum hjer í hv. deild. Hv. þm. má líka vita það, að við, sem mælum með því, að frv. þetta verði samþ., erum ekki einir um þá skoðun, að þörf sje á þessu. Og svo jeg bara minni á einn merkan mann, sem hefir haldið hinu sama fram, þá skrifaði Lárus H. Bjarnason núv. hæstarjettardómari um þetta fyrir mörgum árum síðan. Og það hafa áreiðanlega margir fleiri sjeð þörfina á þessari n.

Magnús Guðmundsson Jeg sje eftir þeim tíma, sem fer til að ræða þetta, en verð þó að svara hæstv.dómsmrh. með nokkrum orðum. Hann vildi segja, að jeg væri sammála þessu frv. að hálfu leyti, eða að því er snertir útgáfu laganna. Það er rjett, að jeg er ekki mótfallinn prentun laganna. En til þess þarf ekki nein lög eða nefnd, þótt gefið sje út lagasafn. Og það skiftir engu máli fyrir okkur, þótt lögin sjeu gefin út árlega í Svíþjóð, því slíkt getum við ekki. Hann var að halda því fram, að n. yrði ópólitísk. En jeg verð að segja, að hæstv.dómsmrh. bregður þá út af venju sinni, ef valið verður óhlutdrægt.

Það er forsrh., sem skipar hana!

. Rjett, en það er sagt, að hæstv.dómsmrh. ráði nokkuð freklega yfir þessum embættisbróður sínum. Jeg þykist vita, hvernig n. verður skipuð, ef frv. verður samþ. Það kunna að vera góðir menn á sínu sviði, en þeir eru það ekki til þessa.

Er beinið lofað? - Dómsmrh: Hv. 1. þm. Skagf. er víst búinn að því, þegar hann kemst til valda aftur!

. Nei, jeg hefi ekki verið svo forsjáll. En það væri ólíkt öðru, sem hæstv.dómsmrh. hefir gert, ef þessi n. yrði ekki pólitískt lituð. Annars er það undarlegt að vilja skipa þessa n. lengur en fyrir kjörtímabil. Ef hún á að vera stj. til aðstoðar, þá væri það eðlilegt og sjálfsagt, því ef stj. vill ekki nota hana, þá er hún gagnslaus og tilgangslaust að stofna hana. Þá hjeldu þeir því fram báðir, hæstv. ráðh. og hv.frsm., að meiningin væri, að þessi n. liti yfir frv. þm. Ef svo er, þá kemur fram nokkurskonar yfir-Alþ. Ef hver maður, sem ber fram frv., á að láta n. skoða sín mál, þá hygg jeg, að það ætti örðugt uppdráttar, sem n. ekki í alla staði teldi gott og rjett. En ef engin skylda hvílir á neinum með að láta n. skoða frv., þá er úr engu bætt. Hæstv. dómsmrh. sagði, að oft þyrfti að breyta l. fljótlega vegna ónógs undirbúnings. Það er rjett, að oft þarf að breyta l., en það er aðallega af því, hvað brtt. koma oft seint fram, að ekki vinst tími til að athuga þær nægilega. En til þess að bæta úr því, yrði n. líka að skoða og meta allar brtt., sem fram koma. En slíkt gæti orðið nokkuð tafsamt, ef allar brtt. ættu fyrst að ganga til þessarar n. Og skriflegar brtt. væru þá alveg útilokaðar. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði komið fyrir, að borið hefði verið fram frv. um efni, sem verið hafði í lögum áður. Getur verið að þetta sje rjett, en það hefir þá uppgötvast á því sama þingi og þá engan skaða gert. Jeg geri ráð fyrir því, að milliþinganefndir eigi líka að nota þessa n. til að undirbúa sín frv. Ekki veit jeg, hvaðan hv.frsm. hefir það, að skrifstofustjórinn hjer eigi að vera í þessari n. Eg a. m. k. hefi ekkert um það heyrt. En það þarf ekki að samþ. þetta til þess að fá aðstoð hans. Hann er hjer við hendina, er okkar maður og þarf því ekki að skipa hann.

Ekki milli þinga

. Þingmenn fást yfirleitt ekki við lagasmíð milli þinga.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það, sem einkennir andstöðu hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Dal., er smekkleysi þeirra fyrir lögum landsins. Það var sagt um rithöfund einn, sem mikið hafði lesið miðaldalatínu, að hann væri búinn að tapa öllum smekk fyrir góðri latínu. Þessir hv.þm. hafa báðir starfað sem ráðherrar, þegar mestur glundroði var á stjórn og lagasmíð. Og þeir vilja halda því fram, að sama eigi að gerast í nútíðinni. Þeir eru orðnir því svo vanir, að þeir sjá enga galla á þessu. Flestir eða allir betri lögfræðingar sjá það og telja þetta allsherjar skipulagsleysi alveg óþolandi til lengdar. Þeir álíta það alveg nauðsynlegt, að lögin verði gerð heilsteyptari, gleggri og fullkomnari. Um þetta er barist og annað ekki. Annaðhvort vilja þessir menn ekki sjá, eða sjá ekki þessar ófrægilegu ástæður, sem gera laganefnd nauðsynlega, eða þeir vilja bara vera á móti þeim, er ber þetta mál fram. Ef rök þeirra móti þessu frv. ættu að vera góð og gild, þá yrðu þeir að sanna það, að þeir hafi jafnan sem ráðh. komið með góð frv. og vel undirbúin og að öll formsmeðferð í þingum hafi verið góð og skipulagsbundin. En allir vita, að svo hefir ekki verið, og verður fráleitt aldrei; þar sem sífelt er verið að skifta um stjórn, þar verður alt í molum. Í þinglokin eru svo frv. drifin í gegn á fáum dögum, oft án nauðsynlegrar gagnrýni. Þá sagði hv.þm. Dal., að stj. hefði eða gæti haft menn eins og t. d. vegamálastjóra, vitamálastjóra og svo Búnaðarfjelag Íslands sjer til aðstoðar við lagasmíði. Þetta sýnir, að hv.þm. veit ekki, um hvað er að ræða. Þetta eru vitanlega góðir menn, er vita, hvaða innihald þau einstöku lög eiga að hafa, en þeir þurfa alls ekki að vera góðir, þrátt fyrir það, til þess að fást við formshliðina og koma efninu í góðan búning. Hv. þm. blandar hjer því algerlega saman efni laga og formi þeirra, sem vitanlega er sitt hvað. Þá vísaði og hv.þm. til þeirra lögfróðu manna, er væru við háskólann. En jeg verð að segja það, að það er alls ekki víst, að það sjeu ætíð bestu lögfræðingarnir, sem eru við háskólann. Jeg hefi t. d. þá trú, að þeim þó alveg ólöstuðum, að t. d. skrifstofustjóri Alþingis sje alveg eins góður að „formulera“ lagagreinar eins og prófessorar háskólans. Þá hefir hv.þm. Dal. líklega mint, að hann væri að tala við kjósendur sína í Dölunum, og það þá lökustu, er hann var að tala um, að hjer ætti að fara að stofna 3 ný embætti. í því sambandi verð jeg að segja það, að jeg held, að hægt væri áð starfrækja þessa nefnd fyrir lítinn hluta af þeim kostnaði, er fer til þess að launa einn bankastjóra Íslandsbanka nú, hvað þá ef launin væru eins og hv.þm. hafði upphaflega skamtað sjer þau. Jeg býst meira að segja við, að kostnaður við þessa n. verði ekki nema lítill hluti þeirra eftirlauna, er greiða þarf ýmsum, er hafa starfað við þennan banka. Og ef það er athugað, hve þingkostnaðurinn er mikill, þá býst jeg við, að flestum hugsandi mönnum mundi þykja það tilvinnandi að kosta nokkru til þessarar nefndar, ef það gæti orðið til þess, að nokkuð gæti sparast af þingkostnaðinum, vegna þess að málin væru betur undirbúin. Þá sagði hv. 1. þm. Skagf., að það væri óhæft, að n. þessi væri ekki bundin við kjörtímabil. Við þetta er vitanlega ekkert að athuga, og það er bara tilviljun, ef hún er sett á laggirnar á miðju kjörtímabili. Nú veit enginn, hvenær nýjar kosningar fara fram. Það gæti t. d. hent sig, að þær færu fram strax í vor. Hv. þm. sagði, að það væri látið svo, sem n. þessi ætti að bæta löggjöfina, en henni væri þó ekki skylt að gera það. Og hann nefndi t. d. að svo gæti farið, að skrifleg brtt. kæmi fram rjett fyrir atkvgr. Væri þá ef til vill ekki tími til þess að bera hana undir n., og yrði því að þessu leyti ekkert gagn að henni. En þetta sýnir best, að hv.þm. skilur alls ekki, hver er aðaltilgangur þessa frv. Hann hefir ekki gætt að því, að n. á yfirleitt að vera ríkisstj. og þm. til aðstoðar við samningu frv. Er gert ráð fyrir því, að þessir aðilar geti leitað til hennar eftir því sem þeir vilja. Enda mun það verða svo, að allir sem hafa smekk fyrir því, að löggjöfin sje í heilsteyptu formi, munu leita til hennar. Og það eykur ekki álit mitt á því, að lögfræðin sje mentandi, að tveir þeirra manna - og báðir lögfræðingar -, er hafa verið æðstu embættismenn þjóðarinnar á þeim tímum, þegar löggjöfin þurfti mestra endurbóta við, skuli ekki ennþá hafa skilið, hve mikil nauðsyn er á endurbótum á þessu sviði. Þetta er það, sem almenningur skilur og krefst. En hann vonast ekki eftir því frá öðrum eins mönnum og hv.þm. Dal. og hv. 1. þm. Skagf. Til þess hefir hann sjeð of mikið af vinnubrögðum þeirra við lagagerð.

Hannes Jónsson Allir hljóta að viðurkenna það, að löggjöf vor er ekki eins heilsteypt og æskilegt væri. En eðlilegt er, að menn greini nokkuð á um það, hvernig bæta skuli. Jeg fyrir mitt leyti skal játa það, að mjer finst mjög örðugt að koma umbótum svo fyrir, að vel fari, og mjer finst spursmál, hvort þetta frv., þó að lögum yrði, næði tilgangi sínum. Sjerstaklega vil jeg benda á, að mjer finst hæpið, að þessi n. geti annað öllu, er hún að sjálfsögðu þyrfti að gera, um þingtímann. Annars er jeg ekki í vafa um það, að n. getur komið til með að gera mikið gagn, sjerstaklega þó, ef lögð væri sú skylda á þm., að þeir skyldu leggja fyrir hana þau frv., er þeir bera fram á þinginu. Því það er svo með þá lögfróðu menn, er sitja á þingi, að þeir eru flestir hlaðnir miklum störfum utan þings og hafa því ekki tíma, þó þeir vildu, til þess að leiðbeina okkur ólögfróðu mönnunum. Þeir ættu vitanlega að vera þeir hæfustu til að segja um það, hvort frv. eða annað bryti í bága við gildandi lög og reglugerðir. Eigi að síður er það ekki ómögulegt, að þeim geti skeikað. T. d. veit jeg til þess, að staðfest hefir verið í stjórnarráðinu reglugerð, sem braut beint í bága við gildandi lög. Þetta er vitanlega mjög óheppilegt og leiðir af sjer málaþras, sem annars væri hægt að komast hjá. Hefi jeg oft fundið til þess, hve mikið ósamræmi er í allri löggjöf okkar, og vildi gjarnan gera mitt til, að hægt væri að bæta úr því. Þó jeg sje, eins og jeg hefi áður tekið fram, ekki viss um, að þetta frv. nái tilgangi sínum, þó að lögum verði, þá finst mjer samt nokkur ábyrgðarhluti að leyfa því ekki að ná fram að ganga. Er og engu spilt, þó þessi tilraun sje gerð. Vil jeg alls ekki fallast á þá skoðun, sem haldið hefir verið fram, að með þessu væri verið að takmarka löggjafarvald Alþingis. Það er að vísu tekinn nokkur rjettur af þm., nefnilega sá, að bera fram það, sem ekki getur staðist eða fer illa í löggjöfinni. En jeg fæ ekki skilið, að það geti orðið þjóðinni til ófarnaðar, þó slíkur rjettur sje tekinn af þingfulltrúum hennar. Löggjafarvaldið er jafnt eftir sem áður hjá Alþingi. Þetta vildi jeg aðeins hafa sagt til þess að skýra afstöðu mína til þessa máls. Mun jeg greiða frv. atkv. mitt, þó jeg sje í vafa um, að það nái tilgangi sínum, og þó jeg viti, að þetta muni hafa nokkurn kostnað í för með sjer, sem geti þó unnist upp á öðrum sviðum.

Magnús Guðmundsson Jeg skal ekki segja nema fáein orð. Hæstv. dómsmrh. var alveg hættur að tala um málið sjálft, en talaði aðeins persónulega um okkur hv.þm. Dal. og mig og hvernig við hefðum reynst undanfarin þing, meðan við vorum ráðherrar. Skal jeg ekki fara frekar út í það, því það kemur ekki þessu máli neitt við. En eitt var það í ræðu hæstv.dómsmrh., sem jeg hjó eftir. Hann sagði, að meðal annara ætlunarverka þessarar n. væri það, að hún ætti að hafa skapandi áhrif á löggjöfina. Hæstv. dómsmrh. virðist því ætlast til, þrátt fyrir till. meiri hl. allshn. um að fella niður 3. og 4. gr., að n. þessi hafi samt sem áður skapandi áhrif. Þá var hann og að bregða mjer um það, að jeg skildi ekkert í frv. En það er einmitt hann sjálfur, sem ekki skilur í sínu eigin frv. Jeg skal ekki fara að deila við hann um það, hver okkar er hæfastur til löggjafarstarfa. En það ber ekki vott um mikil rök hjá hæstv. ráðh., að hann skuli þurfa að fara út í persónuleg illyrði þegar hann á að rökræða mál hjer í hv. deild. Og hvað koma laun bankastjóra Íslandsbanka þessu máli við? Þá sagði hæstv. ráðh., að það mundi ekki auka álit mitt eða hv.þm. Dal. úti um land, ef við værum á móti þessu frv. En jeg ætla að segja hæstv. ráðh. það, að jeg fer aðeins eftir því, sem jeg álít rjett, en er ekki að seilast eftir því að gera það eitt, er almenningi mundi falla best í geð. Og varla getur það orðið til þess að auka álit þingsins út á við, ef því verður slegið föstu með lögum, að það sje ekki einfært um að fást við löggjafarstörfin með þeim kröftum, sem það hefir á að skipa.

Er þá laganefnd Svía þingi þeirra til vanvirðu?

. Það veit jeg ekkert um, en mjer þykir líklegt, að hún sje svipuð og starfi á svipuðum grundvelli og danska laganefndin. Hefi jeg reynt að afla mjer upplýsinga um þetta, en ekki tekist. Hv. þm. V.-Húnv. kvaðst vilja fá bætt úr þeim göllum, er væru á löggjöf vorri. Er það rjett hjá honum, að þess er að ýmsu leyti þörf. Er oft svo mikið að gera undir þinglok, að ekki er furða, þótt eitthvað skjótist framhjá, er betur mætti fara, í öllu því annríki. En jeg býst við því, að þetta geti eins komið fyrir, þó þessi n. verði sett á stofn. Það er svo, að seinni hluta þings berst svo mikið að af frv. og allskonar þskj., að þm. hafa varla tíma til þess að lesa þau yfir, hvað þá að lesa þau vandlega og bera þau saman við gildandi lög, en mjer er samt ekki kunnugt um, að þetta hafi komið að sök. Og þó svo hafi verið, að villa hafi slæðst inn í lög á einu þingi, þá hefir ávalt verið hægt að leiðrjetta það á næsta þingi. Hinsvegar má ekki ætla, að allar breyt., sem gerðar eru á lögum, stafi af göllum á meðferðinni hjá Alþingi. Það er oft svo, að nauðsynlegt er að breyta lögum vegna breyttrar aðstöðu, og yfirleitt munu lagabreyt. ekki tíðari hjer en víða erlendis.

Sigurður Eggerz Það var ekki lítið, sem jeg skrifaði upp af því, sem hæstv.dómsmrh. sagði. En þegar jeg svo fór að lesa það yfir, sá jeg, að innihald þess var nauðalítið. Hann talaði einna mest um Íslandsbanka, en jeg geri ráð fyrir, að hann komi þessu máli nauðalítið við. Annars er það ekki nýtt, að hæstv. ráðh. gerir bankann og stj. hans að umræðuefni hjer í þinginu. Jeg vil víkja því að hæstv.dómsmrh. af fullum velvilja, að það væri hyggilegra, þegar hann er að ræða málin á löggjafarþingi Íslands, að hann talaði meira um kjarna þeirra mála, er fyrir liggja, en væri ekki að segja æfisögur þeirra manna, er mæla honum í gegn. Það er þreytandi að heyra hæstv. ráðh. hvað eftir annað, þegar stórmál eru til umr., draga fram atvik úr „prívat“-lífi þeirra, er mæla á móti honum, en minnast aldrei á málið sjálft. Jeg er hræddur um, að það hafi ekki góð áhrif á löggjöf landsins, þegar hinir leiðandi menn haga sjer svo. Og hvað margar n. sem skipaðar væru, mundu þær ekki geta unnið á móti hinni óviðráðanlegu tilhneigingu hæstv. ráðh. til þess að blanda mönnum og málum saman, á þann hátt sem nú er orðin raun á. Jeg held, að hæstv.dómsmrh. hafi gott af að heyra þetta. Og jeg held líka, að hv. stuðningsmenn hans hafi gott af að athuga, hvernig þær leiðir eru, sem hæstv. ráðh. dregur þá út á. Hæstv. ráðh. talaði mikið um glundroða og grautarlega löggjöf meðan jeg hefði verið í stj. landsins og sömuleiðis meðan hv. 1. þm Skagf. hefði farið með stjórn. En hann benti ekki á neitt dæmi máli sínu til sönnunar. Það mundi nú ekki drýgja þingtímann, ef fljetta ætti inn í umr. um einstök mál dóma um löggjafarstarf fleiri ára. En vel gæti jeg, ef mjer væri ætlaður tími til þess, bent á merka löggjafarbálka frá þeim tíma, er jeg var í stjórn. En af því, sem hæstv. ráðh. sagði, var auðsjeð, að hann ætlast til þess, að n. yrði allsherjarlæknisráð til þess að koma öðru og betra skipulagi á löggjöf þjóðarinnar en hingað til hefir verið. Í ræðu hans kom ekki fram trúin á þingunum, hvorki fyrri þingum eða komandi þingum. Hið nýja löggjafarljós, sem ætti að leiða þingin út úr aldadimmunni, ætti að kveikja í þessari nýju stjórnarnefnd. Auðsjeð er, hvert stefnt er. Það á að skipa yfirþing af stjórnarnáð. Eftir ræðu hæstv. ráðh. er hlutverk n. ekkert smáræði. Það er nokkuð langt frá þeim skilningi hv. 2. þm. Rang., að hún eigi aðeins að fást við leiðrjettingar. Svo framarlega, sem annars á að taka mark á ræðunni. Það er hjegómi, þótt hjer sje verið að stofna 3 ný embætti, í samanburði við það, að þessi. n. á í raun og veru að verða nokkurskonar yfirþing. Jeg trúi því ekki, að nokkur, er hlustaði á ræðu hæstv. ráðh., geti misskilið það, að hann væntir alls af nefndinni, en einskis af þinginu.

Jeg vænti einskis af hv.þm. Dal. eftir þeirri reynslu, sem jeg hefi af honum

. Jeg veit ekki, hvort jeg á frekar að trúa því, sem hæstv. ráðh. segir nú, eða því, sem hann sagði um daginn - jeg stóð þá með honum í einhverju máli. Þá sagði hann, að jeg væri einhver helsti maður þessarar þjóðar.

Hvenær var það?

. En nú skipar hann mjer í langtum óæðra sæti. En eitt er það, sem jeg hefi tekið eftir, og það er það, að þó hæstv. ráðh. skipi mjer nú á hinn „óæðra bekk“, þá er þó svo að sjá, að honum þyki það nokkurs vert, er jeg segi, því engum svarar hann eins ítarlega. Hæstv. ráðh. sagði áðan, að öll löggjöf vor væri í brotum og að hana vantaði heilsteyptari svip. Þessi n. sagði hann, að ætti að lækna þetta alt. Hann talaði um hinn „organiska“ kraft laganna. Hvernig þau væru knúð í gegnum þingið í fljótræði. Þetta ætti hin marglofaða n. alt að lækna. En eftir þessum skilningi ætti hún að standa við stól hvers einasta þm. og vaka yfir gerðum hans við hverja atkvgr. Þá vildi hæstv. ráðh. gera lítið úr því, þegar jeg var að tala um, að stj. gæti altaf haft fagmenn og sjerfræðinga, svo sem eins og vita- og vegamálastjóra, Búnaðarfjelag Íslands o. fl. Því hvað gæti stj. sótt til þeirra, nema aðeins efnið í lögin! Hvílíkur djúpur skilningur á löggjöf einnar þjóðar, ef efnið í lögunum er smáatriði. Það er auðvitað aðalatriðið. Löggjöf er dæmd eftir því, hvernig efnið í henni er. En þó að þetta væri nú rjett hjá hæstv. ráðh., þá var svo langt frá því, að jeg gleymdi forminu. Jeg sagði, að stj. gæti á öllum tímum snúið sjer til hina lögfróðustu manna í landinu, sem eru háskólakennararnir. Hæstv. ráðh. var að tala um mína kjósendur og sagði, að það væru bara þeir aumustu þeirra, sem mundu taka mark á mjer í þessu máli. Hæstv. ráðh. sagði það út af því, að jeg taldi, að hjer væri verið að stofna þrjú embætti. Jeg vil segja hæstv. ráðh., að kjósendur mínir fylgjast nákvæmlega með því, hvernig haldið er á fjármálum þjóðarinnar. Og þeir eru mjer áreiðanlega sammála um það, að síst sje ástæða til fyrir okkar litlu þjóð að bæta við slíkum embættum, nema nauðsyn kalli. Þetta er viðurkent í mínu kjördæmi sem annarsstaðar þar, sem vitrir menn ráða. Hæstv. ráðh. var að tala um vinnubrögð mín hjer á þingi. En jeg verð að segja, að jeg þykist gegna vinnu minni hjer eins samviskusamlega og jeg get. Að öðru leyti ætla jeg ekki að fara inn á það. Um ræðu hv.frsm. meiri hl. get jeg vísað til þess, sem jeg tók fram í fyrstu ræðu minni. Hjá honum kom ekkert nýtt fram. Hann talaði um, að bæði vegna breyt. á frv. og skýrri yfirlýsingu frá honum sem frsm.n. hlyti mönnum að vera það ljóst, að þessi n. ætti ekki að hafa skapandi áhrif á löggjöfina.

Má hún ekki hafa skapandi áhrif?

. Jeg álít, að löggjafar þjóðarinnar eigi að vera sá skapandi kraftur í löggjöfinni, en ekki einhverjir menn úti í bæ. Það er sú mesta vantraustsyfirlýsing á Alþingi, sem nokkurntíma hefir komið fram, þegar á að fara að sækja menn út í bæ til að vinna starf hinna kjörnu fulltrúa þjóðarinnar. Jeg verð að ætla, að þjóðin taki í streng með mjer og segi: „Þess vegna kjósum við þingmenn okkar, af því að við trúum þeim sjálfum til að semja löggjöfina“. Ef svo þjóðin kemst að þeirri niðurstöðu, að löggjafarnir hafi kastað löggjafarstarfinu frá sjer, þá sendir hún nýja menn á þing. Ef frv. þetta á að skiljast eins og hæstv.dómsmrh. skilur það, er það hættulegt, og þá á hver einasta hönd að vera á móti því. En ef það er skilið eins og hv.frsm. skilur það, þá er það gersamlega óþarft, þar sem reynslan hefir sýnt, að ríkisstj. getur fengið nóga sjerfræðinga til þess að undirbúa stjfrv. Og þegar verið er að tala um hörmulega löggjöf frá Alþingi, vil jeg eindregið mótmæla því. Alþingi hefir afgr. hvern lagabálkinn á fætur öðrum, sem alt eru vönduð lög. Hvar í veröldinni eru sköpuð lög, sem standi óhaggað frá ári til árs, frá öld til aldar? Lífið gerir margfaldar kröfur til margfaldra breytinga. Halda menn kannske, að júristar úti í bæ, sem að vísu hafa góða einkunn í lögum, að þeir geti hindrað þær breyt. lífsins, sem hafa í för með sjer rjettmætar kröfur um breytta löggjöf? Löggjöf, sem ekki samsvarar kröfum lífsins, á að fella úr gildi. Nú er okkar viðskiftalíf og alt okkar líf altaf að verða margvíslegra og breytilegra, og við verðum auðvitað að haga löggjöf okkar eftir því. Breytingar á löggjöfinni eru því óumflýjanlegar. Og þær munu ekki verða minni, þótt stj. takist að kveikja á þessari nefndartýru.

Magnús Torfason Hv. þdm. mega ekki búast við, að jeg taki eins háa tóna og hv. næstsíðasti ræðum. (SE). Það er hvorttveggja, að mjer er það ekki sjerstaklega lagið og að rjettara mun að byrja svo lágt, að maður sje viss um að springa ekki á því. Mjer er það heldur ekki lagið eins og honum að fara upp fyrir skýin, enda hættir mönnum þá til að gerast glapsýnir, þannig að þeir sjá ekki, hvað gerist hjer niðri á jörðinni, það sem nær þeim er.  Það gleður mig auðvitað, að það er síður en svo, að hv. andmælendur þessa frv. hafi nokkuð við brtt. meiri hl. n. að athuga. Enda var með þeim tekið tillit til þeirra radda og aths., sem komu fram hjá hv.þm. Dal. og hv. 1. þm. Skagf. við 1. umr. þessa máls. Helst hefir það verið fundið að þeim, að meiri hl. hafi ekki gengið nógu langt í að breyta frv. En hinsvegar hefir minni hl. n. og andstæðingar frv. eigi komið fram með neina brtt.; það er vitanlega ekki úrhættis enn, og geta þær komið fram við 3. umr., enda er það oft svo, að það er heppilegra að koma þá fram með smábrtt., þegar n. er búin að bera fram aðalbreyt. á frv. Af brtt., sem minni hl. ympraði á, skal jeg sjerstaklega nefna bráðabirgðaákvæði þess efnis, að laganefndin ætti að vera skipuð í samræmi við starfandi stj. Þá ætti andstæðingum frv. að vera auðvelt að koma fram með brtt. þess efnis. En jeg hygg, að það sje álitamál, hvernig sú till. ætti að vera; enda færi það svo, að með því að skifta um nefndina jafnoft og stjórnarskifti fara fram, þá fengist ekki sú framsýni yfir málin og lagasmíðið, sem ætlast er til, að þessi n. hafi. Það er sjálfsagt hægt að þræta mikið um, hvað þessi n. muni kosta mikið fje, og telja þar aðrir klipt, en hinir skorið. En á það má benda, að varið hefir verið eigi alllitlum upphæðum til undirbúnings lagafrv. á undanförnum árum, og mun það yfirleitt aukast. Jeg bendi ekki á þetta til þess að álasa neinum fyrir það, síður en svo, jeg tel það eðlilegt. Það er tæplega hægt að ætlast til þess af starfsmönnum stjórnarráðsins, að þeir geti verulega snúið sjer að lagasmíði, vegna þess að tími þeirra er bundinn við önnur dagleg störf, og svo eru sjerstakar ástæður á hverjum tíma, sem kalla að, og fer jeg ekki lengra út í það. Stjórnir landsins hafa líka á síðari árum skipað sjerstakar n. til þess að undirbúa ýms lagafrv. og oftast verið álasað fyrir það. Það er ekki svo að skilja, að jeg telji, að þessi laganefnd geti komið í staðinn fyrir slíkar n., sem skipaðar eru til að athuga sjerstök mál, en hún ætti að geta hjálpað þeim mikið, og kem jeg að því atriði síðar. Þá vil jeg víkja að því, sem hæst hefir verið látið um, að með þessari n. væri sett nokkurskonar „yfirþing“. Jeg verð að segja það, að jeg skil ekki þennan hugsunarhátt, allra síst sjeð frá dyrum þeirra manna, sem gera svo mikið úr hinni víðtæku þekkingu og menningu þingsins, og það á ýmsan hátt með rjettu. Á hinn bóginn segja þeir með þessari fullyrðingu sinni um n., sem skipuð verður þremur mönnum, að hún geti algerlega ráðið yfir þingmönnum. Með öðrum orðum, að þm. sjeu svo miklir ræflar, að þeir muni láta þessa þrjá utanþingsmenn, sem nefndina skipa, stjórna sjer. Mjer dettur ekki í hug, að þeir geti það. Enda eru þeir samkv. brtt.n. settir á afmarkaðan bás sem þjónar þings og stjórnar. í 2. gr. frv. er það beinlínis sagt, að laganefndinni skal skylt að vera ríkisstj., alþingismönnum, alþingisnefndum og milliþinganefndum til aðstoðar um samningu lagafrv. og annan undirbúning löggjafarmála. Þessi n. er því alstaðar sett í þjónsaðstöðu, og getur það ekki orðið skýrar sagt en hjer er gert í lögunum. Og málefnið, sem 4. gr. fjallaði um, er sett í 2. gr., beint til þess að laganefndin líka skuli rækja það sem þjónn þings og stj. Enda er það beinlínis skýrt tekið fram í nál., að n. sje ekki ætlað að hafa áhrif á löggjafarstarfið að efninu til. Hv. frsm. meiri hl. og jeg sem annar maður úr n. höfum báðir lagt sterka áherslu á þetta. Mótmæli andstæðinga frv. gegn þessu herða líka á þeim skilningi, og má því líta svo á, að sjaldan hafi verið gengið svo vei frá nokkru lagaákvæði eins og þessu, sem kveður á um það, að nm. eigi að vera þjónar þings og stj. - Jeg verð að segja, að „máttugur er Jónas“, ef hann getur haggað þessu.  (Ýmsir þdm.: Hvaða Jónas?)  . Þetta er orðtak, sem haft er eftir einum besta ritsnilling þessa lands, sem hann hafði gert greiða.  Jeg veit til þess, að elskulegir bræður okkar og hv.þm. Dal. við Eyrarsund hafa starfandi nefndir, er þingflokkarnir nota sem ráðunauta. Nágrannaþjóðirnar hafa mismunandi form á þessu. Jeg held, að þessi laganefnd okkar verði eins ópólitísk og unt er í þessu landi kunningsskaparins, þar sem hver þekkir annan, og það form er okkur heppilegast. Það er enginn vafi á því, að við höfum mikla þörf fyrir slíka ráðunauta, eins og aðrar þjóðir, og jafnvel fremur, sakir þess að við erum umkomulausari en þær og verðum að hafa þingið eins stutt og unt er og láta störfin ganga hraðara en í þingum annara menningarlanda. Verkefni þessarar n. er síst minna hjer en annarsstaðar, vegna þess að hjer verður alt að skapast frá grunni í löggjöfinni. Það má heita svo, að við höfum búið með fornaldarsniði í þeim efnum, þangað til fyrir rúml. 50 árum síðan, er byrjað var á að tosa löggjöf þjóðarinnar í framfaraáttina. Á þessu hálfrar aldar tímabili hafa orðið óvenjulegar breyt. í þjóðlífinu. Alt þetta, sem jeg nú hefi nefnt, bendir til þess, að í þessu landi sje einmitt sjerstök þörf fyrir starf slíkrar n. Ef við lítum á starf og aðstöðu þessarar n. án þess að þjóta upp í hápólitíkina, þá eigum við smámsaman á þennan hátt að geta alið okkur upp lagasmiði. Jeg býst ekki við því, að við myndum kenna mikilla breytinga allra fyrstu árin, þótt n. verði sett, þótt þær að sjálfsögðu verði einhverjar. Hinsvegar er jeg ekki í vafa um það, að störf n. verða þýðingarmeiri og betri með hverju árinu, ef þess er gætt, að endurnýja hana smátt og smátt að góðum og nýtum kröftum. Við þurfum á sjerfræðingum í lagasmíði að halda, einkum vegna þess, að hjer er ekki einn einasti maður, sem getur helgað sig óskiftan stjórnmálum þessa lands. í öðrum löndum er fjöldi manna, sem ekkert gera annað en að gefa sig að stjórnmálum. Er því sýnu meiri þörf slíkrar nefndar hjer en þar. Og það er enginn vafi á því, að slík n. sem þessi mundi smátt og smátt gefa oss betra yfirlit yfir löggjöf þjóðarinnar. Jeg býst heldur ekki við, að þessi n. verði skipuð með það fyrir augum sjerstaklega, að hún verði einhver skapandi kraftur, en hinsvegar er jeg í engum vafa um það, að n. muni frjóvgast af samvinnu við löggjafana og þá menn, sem bera hag þjóðar og lands sjerstaklega fyrir brjósti, og er þá ekki að vita nema myndast geti þar skapandi kraftur, og er þá ekki nema gott til þess að vita. Það er rjett, sem hv.þm. Dal. sagði, að þessir menn komast í nánara samband við hagsmuni þjóðarinnar á þennan hátt. Það er misjafnt, hvað menn eru bjartsýnir á slíka hluti. Jeg er nú farinn að verða nokkuð við aldur, eins og hv.þm. Mýr. var að brýna mig á í gær, og því eðlilegt, að jeg sje ekki eins bjartsýnn og þeir, sem eru í broddi lífsins. Jeg hygg nú, að ekki verði miklar umbreytingar fyrst í stað við skipun þessarar n., en hinsvegar er jeg í engum vafa um það, að n. verði til mikils gagns er frá líður, ef vel er á haldið. Meira hefi jeg ekki að segja, en jeg lít svo á, að alt sje betra en það ástand, sem nú er, svo að frá því sjónarmiði hygg jeg, að hv. deild geti með góðri samvisku greitt þessu máli atkv. sitt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þar sem hv. 2. þm. Árn. hefir nú svarað efnishlið þeirra ræðna, er fluttar hafa verið á undan, þarf jeg litlu við að bæta. Þó vil jeg rifja upp tvö atriði í þessu máli. Það er þá fyrst að koma skipulagi á það, að íslensk lög verði gefin út á handhægan hátt almenningi og til þæginda fyrir þá, sem við þau þurfa að sýsla. Um þetta eru engar deilur; allir eru sammála um það, að slíkt lagasafn eigi að gefa út. Af þessu mundi leiða það, að komið yrði á meira samræmi um útgáfu Alþingis- og Stjórnartíðinda. öllum er kunn sú mikla óverkhyggni, að rifinn er upp stíllinn í Alþingistíðindunum og settur að nýju í Stjórnartíðindin, aðeins með dálítið annari línulengd. Ef sá siður kæmist á framvegis að gefa lögin út á nokkurra ára fresti, mundi letrið úr Alþingis- og Stjórnartíðindunum látið standa, og því yrði skotið inn á viðeigandi hátt í næstu útgáfu. Þetta væri sjálfsögð breyt., en þetta sýnir, hve lítið hefir verið gert í þessu efni, að mönnum skuli ekki hafa dottið þetta í hug fyrir löngu. Einn af prófessorum háskólans hefir verið að basla við að gefa út lög Íslands undanfarið og beðið um styrk í því skyni, en altaf orðið að hætta og lögfræðingar og leikmenn í lögum eru oft í vandræðum að hafa texta gildandi laga. Jeg tel það góðs vita, að allir þm. virðast vera sammála um það, að gott væri að gefa lögin út á nokkurra ára fresti. Um þýðingu n. hefir verið mikið talað, einkum af hv. 2. þm. Árn. Sjá allir, að slík n. sem þessi er sett til þess að vera þjónn þingsins, til þess að ljetta verkið, gera það betra og ódýrara. Þetta er tilgangurinn með n.Hv. 1. þm. Skagf. gat þess, að stj. væri innanhandar að fá sjer aðstoð við samningu lagafrv.; þm. yfirleitt hafa ekki aðstöðu til þess. Og þótt 42 þm. leiti sjer aðstoðar hjá einum í dag og öðrum á morgun, getur það ekki orðið til þess að bæta löggjöfina yfirleitt, heldur aðeins einstök mál. Hv. þm. (MG), sem annars er mótfallinn öðrum hluta frv., játaði þó, að annríki væri svo mikið síðari hluta þings, að menn hefðu ekki tíma til þess að rannsaka hvert mál ítarlega. Með þessari viðurkenningu hv.þm. er það ljóst, að grundvallarskoðun manna er hin sama, því að jeg tel hv.þm. einn af þeim helstu, sem eru á móti þessum lið, en talar þó þannig, að hann ætti að vera því fylgjandi samkv. röksemdafærslu sinni. Sami hv.þm. sagði, að hægt væri að breyta lögunum næsta ár, ef þau hefðu mistekist. Jú, að vísu, en það kostar 6 umr. í þinginu, og það kostar líka peninga. Þá get jeg verið stuttorður um ræðu hv.þm. Dal. Hv. þm. byrjaði að berja barlómsbumbuna, eins og hans er venja, og spurði, hvaðan ætti að taka peninga til þess að kosta slíka aðstoð. Það er ekki úr vegi að benda hv.þm. á það, að hann vill hjer slá á strengi síngirni aumustu kjósenda, til þess að eyða góðu máli og láta það stranda á litlum kostnaði, en að sjálfur lifir hann þvert á móti þessari kenningu sinni. Hann hefir sjálfur átt þátt í að ákveða laun bankastjóranna í Íslandsbanka, sem. hafa helmingi hærri laun en þau, sem ætluð eru ráðherrum. Jeg veit, að hv.þm. segir, að það sje óviðeigandi að minnast á persónulega bitlinga, en hv.þm. verður að gæta þess, að bæði hann og aðrir verða að lifa í samræmi við kenningar sínar. En hv.þm. lifir ekki eftir þessum kenningum sínum; hann hefir sem stjórnandi landsins breytt þvert ofan í þær. Jeg þori vel að standa við það og mun ekki kvarta, þótt gagnrýndur verði sá kostnaður, sem af skipun þessarar n. leiðir. Jeg þori að leggja málstað minn undir dóm almennings. En þegar hv.þm. er svo kjarklaus, að hann þorir ekki að leggja sínar gerðir undir almenningsdóm, sýnir það aðeins, að hann vill fá að eyða fje landsins eins og honum þóknast til sinna persónulegu þarfa, án opinberrar gagnrýni, en eyða almennum umbótamálum eins og þessu með heimskulegu sparnaðarhjali. Jeg þarf ekki að minnast á aðra eins fjarstæðu og þá, að þingið verði gert að afskræmi, þótt það fái aðstoð sjerfræðinga. Jeg get tekið dæmi úr okkar hópi. Væri það ekki ávinningur fyrir okkur alla, ef jafnóvenjulega ritfær maður og hæstv. forseti (BSv) hefði aðstöðu til þess að laga málið á frv. þm. Allir vita, að hann er sjerstakur smekkmaður á íslenskt mál og hefir lag á því að segja skoðun sína í stuttu máli og ljósu. Slíkir menn eru fleiri, sem betur fer, en hvers vegna á ekki að nota sjer aðstoð þeirra til þess að fá lög þjóðarinnar á betra máli. Það er afskræmishugsunarháttur hjá hv.þm. Dal. að vilja hindra, að þekkingin í landinu sje notuð. Þá talaði hv.þm. um frelsið, sem taka ætti af þm. Segjum, að búið væri að fá málhagasta mann Íslands til aðstoðar þinginu í þessu efni og að helmingur þm. færði sjer aðstoð hans í nyt. Hvað hefir þá gerst? Hafa þessir 20 þm. afsalað sjer einhverjum rjetti? Nei, það er síður en svo. Og það er ekki eins og verið sje að neyða þm. til þess að leita sjer aðstoðar hjá n. Ef hv.þm. Dal. sæti á þingi eftir að slík n. væri komin og hann leitaði ekki aðstoðar n., þótt hann vissi, að frv. hans gætu batnað við það, þá er honum það heimilt; þingvinna hans yrði aðeins ennþá ófullkomnari en hún þyrfti að vera. Hann heldur frelsi sínu að hafa frv. ófullkomin. Í stuttu máli, alt þetta frelsishjal er aðeins til þess, að sama ólagið haldist og ljelegri lög fari frá þinginu en þarf að vera. Hv. þm. tók það illa upp fyrir mjer, að jeg gæti ekki sjeð annað en grautarlega starfsemi hjá þeim, sem forystu hafa haft um lagasmíðar þessa lands, t. d. hv. andmælenda minna. Jeg vil biðja þá að taka einhvern þátt löggjafarinnar út úr og sanna, að þeir hafi undirbúið hann svo að formi, efni og máli, að það geti talist stórvel gert. Það kann að vera, að þeir hafi gert þetta; jeg hefi bara ekki orðið var við það. Annars vil jeg ekki kasta steini á þá að þessu leyti fremur en ýmsa aðra, en jeg hreyfi þessu vegna þess, að þeim er ekki nóg að hafa staðið ljelega í þessum efnum sjálfir, heldur vilja þeir líka hindra, að aðrir geri vel. Jeg vil láta skipa þessa n. af því að jeg finn, að þess er full þörf, og að hvorki jeg nje flestir aðrir geta leyst þingstörfin að þessu leyti nógu vel af hendi aðstoðarlaust um form og samræmi. En vegna þess að hv.þm. Dal. er svo ánægður með ástandið eins og það er og hefir verið, vil jeg minnast á einn þátt löggjafarinnar, sem jeg hefi unnið að umbótum á meira en fyrirrennarar mínir, þó jeg hinsvegar finni, að miklu meira þarf að gera í þessu efni en jeg get gert. Það eru hegningarmálin. Þau eru nú meira en hálfrar aldar gömul og skammarlega úrelt, en þó hefir engin tilraun verið gerð til þess af nokkurri stj. eða þingi að lagfæra þau. Hv. þm. veit einnig, að hegningarhús okkar er svo lítið og vont, að neitt svipað því þekkist ekki í nálægum löndum. Og engin hegningarskrá er til á öllu landinu. Ef einhver maður þarf að fá vottorð um það, hvort honum hafi nokkurn tíma verið hegnt eða ekki, þarf kannske að fara í margar sýslur til þess að geta fengið þær upplýsingar, er með þarf. Svo óskapleg er eymdin í stjórnarráði Íslands, að þar er engin hegningarskrá til, þótt svo sje í hverju siðuðu landi. Fangelsisleysið, úrelt hegningarlöggjöf, vöntun á hegningarskrá - alt sýnir þetta, hve ástandið er aumt. Úr þessu hefi jeg reynt að bæta af veikum mætti. Tveir ágætir menn vinna nú að endurskoðun hegningarlaganna. Það kann að vera, að það taki mörg ár að fá þau endanlega samþ., en þetta er þó byrjunin. Það er verið að gera við hegningarhúsið og gera hegningarskrána. Ekkert af þessu getur hv.þm. Dal. kallað óþarft. En nú vil jeg biðja hv.þm., sem kastar steini að mjer fyrir þessa viðleitni mína, að skýra frá því, hvað hann gerði meðan hann sat að völdum til þess að framkvæmdin á löggjöf okkar væri færð í samræmi við kröfur nútímans. Og mig uggir, að flest í okkar löggjöf sje alveg á borð við framkvæmdir hegningarlaganna.

Bjarni Ásgeirsson Hv. 2. þm. Árn. mintist á það, að jeg hefði í gær látið þau orð falla, að hann væri farinn að gerast aldraður. Það, að menn gerast aldraðir, hefir á sjer tvær hliðar, og er önnur þeirra góð, en hin lakari. Með aldrinum verða menn stundum glapsýnir á þarfir sinna tíma, og er það hin lakari hliðin, en þeir hafa líka oft eignast þá reynslu, er víða má að notum koma, og er það hin betri hliðin. Eins og jeg nefndi í gær, þótti mjer lakari hlið aldursins koma nokkuð fram í því máli, er þá var til umr., en jeg álít, að betri hlið aldursins hafi einmitt komið fram núna, eins og í svo mörgum málum öðrum, sem hv.þm. er riðinn við. Mjer er það fullkomlega óskiljanlegt, hvernig þeir, sem eru á móti þessu máli, finna út úr frv., að ef það nái samþykki, sje hjer verið að búa til einhvers dreka, sem gleypti löggjafann með húð og hári og rjeði einn öllu. Fyrir mjer er þetta ekkert annað en formsatriði, sem jeg hygg, að yrði til mikilla bóta. Menn hafa haldið því fram, að löggjafarnefndin yrði allsráðandi í þessu efni og mundi taka sjer vald þingsins. Jeg er sannfærður um, að um þessa n. mundi fara eins og t. d. skrifstofustjórana í stjórnarráðinu. Þeir menn hafa sínar ákveðnu pólitísku skoðanir, en það dettur auðvitað engum í hug að hrófla við þeim, því að þeir eiga aðeins að koma fram sem ráðunautar stj. í formshlið á framkvæmdum mála. Jeg lít þannig á, og býst við að allir fylgismenn frv. líti þannig á, að aðalstarf laganefndar eigi að vera það, að aðstoða löggjafana um hið ytra borð laganna; þeir eigi að koma með efnið í þá löggjöf, sem þjóðin þarfnast á hverjum tíma. En hitt vita allir, að það þarf að vera ákveðið form fyrir þessum lögum, og að stundum vill verða nokkur misbrestur á því formi hjer, sem ætti að vera skiljanlegt fyrir þá, sem hafa hlustað á skilgreining hv. 1. þm. Skagf. um það, hve miklar annir þm. oft hafi, þegar þeir verða að starfa bæði daga og nætur hjer á þingi, enda eru dæmin deginum ljósari. Jeg held, að það sje sambærilegt að minnast á það hjer, að á meðan okkar byggingarlist var á sínu frumstigi, þá var það svo, að þegar einhver þurfti að byggja hús, þá ákvað hann sjálfur að öllu leyti, hvernig það skyldi vera, og vann svo að byggingunni sjálfur og kom því upp á eigin spýtur. En eftir því sem byggingarlistin komst á hærra stig, varð meiri nauðsyn á að fá sjerfróða menn til að sjá um, að alt væri gert eftir hinum föstu reglum byggingarlistarinnar. Maður, sem vill byggja sjer hús, kemur nú til sjerfræðinganna og segir: Svona hús vil jeg fá, nú skuluð þið gera nákvæma teikningu af húsinu, eftir því sem jeg segi ykkur fyrir um húsið, og svo læt jeg byggja húsið eftir henni, svo að það verði eftir listarinnar lögum. - Alveg það sama er hjer á ferðinni. Löggjafarnir gera sjer það ljóst, um hvaða efni lögin eiga að vera, en það þarf líka sjerfræðing til þess að tryggja það, að lögin sjeu eftir þeim lagalistarreglum, sem krafist er í hverju þjóðfjelagi. Það er ekkert annað, sem hjer er á ferðinni, og mig undrar það stórlega, að menn skuli láta sjer detta það í hug, að hjer sje um eitthvað annað að ræða. Það er verið að benda hjer á 4. gr., þar sem segir, að löggjafarnefnd skuli láta ríkisstj. í tje till. um það, hver löggjafarefni skuli tekin til meðferðar á tilteknu tímabili og hvernig því starfi skuli hagað, og jeg sje ekkert ósamræmi við það, sem jeg hefi haldið hjer fram. Maður veit um hið mikla löggjafarstarf á síðustu árum, sem er afleiðing af hinum miklu breyt og stórkostlegu framförum, sem orðið hafa í mörgum greinum, en sem gerir það að verkum, að margt, sem gert hefir verið á því sviði, hefir rekist á við ákvæði eldri laga. Okkar lagasmíð er að mörgu leyti orðin einn hrærigrautur, og það er nú farið fram á það að koma föstu skipulagi á lagabálkana í heild. En til þess þarf að taka eina og eina grein laga og samræma hana og koma henni í fastar skorður. En það er ekki sagt, að þeir menn, sem gera till. um, hvað taka skuli og gefa bendingar um formshliðina, eigi að ráða neinu öðru, t. d. um efni laganna. Þetta starf hefir vitanlega kostnað í för með sjer, en það kostar líka nokkuð, þegar þeir, sem eru önnum kafnir í öðrum störfum, bera fram og samþykkja frv., sem svo hljóta að reka sig á gildandi lög, svo að þar af leiðandi fari mikil vinna í það hjá þm. að laga lögin og koma þeim í það horf, sem þarf til þess að mynd sje á þeim. Það kostar líka mikið að verða þing eftir þing að eyða tíma í það að breyta lögum, sem eru gölluð að formi vegna vöntunar á lagaþekkingu þeirra, er semja þau, og jeg er sannfærður um það, að sá sparnaður, sem fæst gegnum slíka löggjafarstarfsemi, vinnur fullkomlega upp þann beina kostnað, sem af slíku starfi leiðir. Jeg verð ennfremur að segja það, að jeg álít, að hjer sje gerð merkileg tilraun til þess að koma vinnubrögðum þingsins í betra horf en verið hefir. Mun jeg þess vegna fylgja frv.

Magnús Jónsson Jeg get tekið undir með þeim, sem hafa talað um það, að frv. hafi heldur batnað í meðförum hv.n., því að maður getur náttúrlega sagt það, að þegar tvær af átta illum greinum eru strikaðar út, þá batni frv. við það. Og hæstv.dómsmrh. hefir eiginlega játað þetta og kveðið upp merkilegan dóm um þetta frv. sitt, með því að ljúka lofsorði á verk hv.n., sem hefir sniðið af því fjórða partinn. Jeg get sagt eins og kóngurinn forðum: Betri eru fjórar ferlegar tær en fimm. Annars finst mjer aðalgallinn það, sem hv.þm. Dal. sagði í sinni fyrri ræðu, að hjer er verið að löggefa um mál, sem ekki er þörf á að setja nein lög um. Það er alþektur viðvaningsháttur, sem maður sjer altaf, þegar nýr maður kemur inn á þing, að vilja koma með löggjöf um ýms hjegómamál, og átti jeg þar óskilið mál með Öðrum. Það er reynsla margra, að þegar þeir koma fyrst á þing, þá sjá þeir margt, sem þeim finst þörf á að bæta úr, og undir eins koma þeir með frv. um það. Þetta er mesti ósiður, og síst af öllu setti stj. að falla í þessa gröf. Það, sem á að nást með þessu frv., er aðallega tvent, og skal jeg nú fyrst minnast á það smávægilegra. Það er um það, að gefa út lögin á einhverju vissu árabili. Það hefir verið sýnt fram á það af hv. 1. þm. Skagf., að það þarf ekki nokkur lög til þess, ekkert annað en fjárveitingu. Jeg efast jafnvel um, að það þurfi nokkuð nema fjárveitingu eftir á, því jeg býst við, að hver stj. myndi telja sjer heimilt að láta gera þetta. Jeg skal svo ekkert deila um það, hvort betra er að safna lögunum saman í bálka eftir efni eða raða þeim eftir aldri, en það er alveg víst, að það þarf enga löggjöf til að ákveða um það. Hitt atriðið er svo leiðbeiningarstarf þessarar n. Það er nú í fyrsta lagi, að hún á að vera til leiðbeiningar fyrir stj., og meira að segja var í upphaflega frv. svo ríkt að orði kveðið, að þessi löggjafarnefnd átti beinlínis að senda stj. till. um það, hvað ætti að löggefa um á næstu árum, en n. vill fella þetta atriði niður og hæstv. ráðh. felst á það. Annars er það alveg augljóst og margsýnt fram á það, að stj. þarf ekkert á þessu að halda, því að hún hefir aðgang að öllu og öllum, sem hún vill nota. Ef einhver stj. vill nota sömu mennina ár frá ári, þá getur hún svo hæglega gert það. Og hvað er svo betra, að þeir heiti nefnd? Ætli þeir starfi nokkuð betur fyrir það? En fyrir næstu stj. er það aftur talsvert viðkunnanlegra að mega leita til þeirra manna, sem hún vill helst, en hafa þá ekki fasta n. frá tíð fyrv. stj. Fyrir þm., sem talað hefir verið um að þyrftu aðstoð, skal jeg játa, að væri gott að hafa aðgang að manni, sem væri glöggur lagamaður og smekkvís á íslenskt mál, en mjer finst það dálítið sjerkennileg aðferð að fara að skipa menn, sem eru hlaðnir öðrum störfum, í nefnd, og sem þm. því varla geta náð í, í stað þess að forsetar þingsins geta leyst þetta með því að ráða einhvern glöggan mann í skrifstofu þingsins þeim til aðstoðar. Það er oft, ef maður vill gera brtt. við eitthvert frv., kannske undir umr., að það er ekki alveg víst, að hægt sje að hlaupa til og kalla heila n. manna saman til þess að ráðgast við; væri því miklu betra að hafa slíkan mann í skrifstofunni. En til þess þarf enga löggjöf, og það þarf yfirleitt enga löggjöf til að ráða fram úr öllum þessum vandræðum, sem hæstv.dómsmrh. var að tala um að hefðu verið á öllu, og sem hann er stöðugt að reyna að kippa í lag. En besta dæmið upp á það, hvað þetta frv. er í raun og veru lítilfjörlegt, er það, hvað það er erfitt að sýna fram á gagnið af því, ef það yrði að lögum. Hv. 2. þm. Árn. hjelt t. d. langa og snjalla ræðu, og hæstv. ráðh. gerði ekkert annað en að vitna í þá ræðu, en hvað var það þá, sem hv.þm. (MT) sagði? Það var ekkert annað en svona almennur skáldskapur, að þessir menn ættu að „frjóvgast“ einhvern veginn í samvinnu við stjórnmálamenn, og þá kynni kannske að myndast af því einhver skapandi kraftur. Ef þetta er ekki orðaglamur, þá vel jeg ekki, hvað er orðaglamur, og það er líka sannast að segja, að það er ekki hægt að mæla með þessu frv. öðruvísi en með einhverju svona löguðu rausi, t. d. þegar hæstv. ráðh. var að tala um það, að einhver smekkvís maður færi höndum um hvert frv. Hvers vegna er þá ekki hið merkilegasta mál á hverju stjfrv.? Stj. gæti sannarlega snúið sjer til einhvers hugvitsmanns á því sviði, en maður sjer ekki, að þau frv. sjeu neitt betri að máli til en gengur og gerist um alment lagamál. Og hví þá ekki að skipa skynsamasta manninn í landinu til þess að ráða efninu líka? Og hvaða trygging er svo fyrir því, að einhver samvinnuskólapiltur, sem þessi hæstv. ráðh. svo skipar, væri hinn smekkvísasti? En það er ekki hægt að skipa vitrustu menn landsins í n. til þess að semja lögin, af því að það er svo erfitt að finna þá, og málsnjallasta manninn er ekki heldur hægt að finna. Þá hefir verið talað um þetta afskaplega ólag, sem væri á okkar löggjafarstarfi, og þann „voðalega hrærigraut“, sem verið væri að unga hjer út. Mjer skildist helst, að allar lagabreyt. þingsins væru að kenna því, að illa væri frá lögunum gengið; en þetta er alls ekki rjett. Það er hið látlausa athafnalíf, sem gerir það, að ekki er altaf hægt að búa undir sömu lögunum. Jeg hefi ekki rekist á, að það væri svo mikið ólag á íslenskum lögum, og jeg held yfir höfuð, að það hafi ekki verið gerð nein gagnrýning á því, en alt um það býst jeg við, áð eitthvað myndi finnast, ef vel væri leitað. Nei, þessari hæstv. stj., sem myndi eiga að skipa þessa n. í fyrsta skifti, hefir ekki lukkast það neitt betur en gengur og gerist að bera fram frv., er sjeu óaðfinnanleg. Hún er víst sú fyrsta stj., sem hefir fundið upp á því að skella aftan í sum frv. sín klausu, eitthvað á þessa leið: Með þessum lögum eru öll önnur lög, sem brjóta í bág við þessi, úr gildi numin. - Og þeir menn, sem hæstv. stj. skipar í n., verða sennilega ekkert fullkomnari en hinir, sem hún hefir látið undirbúa fyrir sig frv. Jeg hefði haldið, að það myndu verða færðar talsvert veigameiri ástæður fyrir nauðsyn þess að samþ. þetta frv. heldur en hjer er gert. En það er ekki nóg með það, að hjer sje verið að gefa lög um það, sem engin þörf er að löggefa um, því þá gæti maður þó sagt, að þetta gerði hvorki til nje frá, heldur er jeg, eins og jeg sagði við 1. umr. þessa máls, alveg viss um, ef nokkurt mannsmót er að þeim mönnum, sem n. skipa, og ef hún ekki vinnur sjer til óhelgi strax, getur hún þó haft meiri og minni áhrif á alla löggjöf þingsins. Þess vegna er það algerlega villandi, þegar hv. 2. þm. Árn. segir, að þm. sjeu ekki þeir ræflar, að þeir láti hafa nokkur áhrif á sig. Það verður samt svo, og það þarf engan ræfilsskap til. Það er að vísu svo, að það kemur alstaðar fram í frv., að þessir menn eigi að vera þjónar, ekkert annað en þjónar, og eigi ekki að hafa nein áhrif á löggjöfina, nema þá að forminu til, en hv. 1. þm. Skagf. benti strax á það, að ef þetta væru góðir og þektir menn, þá myndi verða tekið mjög mikið tillit til þess, sem þeir segðu um málin. Jeg er meira að segja viss um, að það myndi oft verða birt álit þeirra um ýms mál í þskj. og að mjög oft yrði spurt: Hvað segir löggjafarnefndin um þetta? Er hún með því? Og þetta myndi ráða úrslitum í fjölda mörgum tilfellum. Jeg er viss um, að þessir menn mundu verða voldugustu löggjafarnir í landinu, ef það væru á annað borð sjerlega vel færir menn. Við skulum svo koma aftur að frjóvgun hv. 2. þm. Árn. Ef meðgöngutíminn yrði nú svo stuttur, að þeir væru búnir að fæða áður en þeir færu frá eftir fjögur ár, hvað þýddi það, ef þeir ættu aðeins að leiðbeina um málin? Nei, hv.þm. var að vonast til, að þeir, við að vera daglega með stjórnmálamönnum, myndu fara að leggja eitthvað verulegt til málanna sjálfir. Það er með öðrum orðum, að þessi draugur, sem hv. nefnd hjelt, að hún hefði kveðið niður í 3. gr., með því að fella greinina niður, rís þarna upp aftur hjá hv. 2. þm. Árn., og jeg gæti best trúað því, að hv.þm. yrði að von sinni, að þeir myndu ráða nokkuð miklu. Það er ákaflega einkennilegt, að nokkrar af voldugustu stofnunum sögunnar hafa komið fram í þjónsmynd í fyrstu, þannig að enginn hefir vitað neitt um, að þetta embætti ætti að verða nokkurs ráðandi, kannske verið einhver hirðstjóri, sem átti að hafa eftirlit með fatabúri konungsins, en svo smátt og smátt náð meiri og meiri völdum, fyrst yfir hirðinni, svo yfir konunginum, og kannske að lokum rekið konunginn frá völdum og tekið sjálfur sæti hans. Það kemur svo oft fyrir, að menn geta orðið ofjarlar þar, sem menn eiga aðeins að hafa eftirlit með einhverju. Jeg er ekki að segja, að þessi löggjafarnefnd þyrfti að verða þannig, en hún gæti vel orðið það, ef um mikla áhrifamenn væri að ræða, en þingið kannske heldur ljelegum kröftum skipað; hún gæti þá fært sig upp á skaftið, og þetta væri þá í áttina til að koma upp ráðstjórn, í staðinn fyrir þingstjórn. Þetta yrði þá eins og ráð, sem væri skipað, og yrði að því leyti fastara í sessi, að það er ráðið til ákveðins tíma, og það getur vel farið svo, að það verði ofjarl þingsins. Eitt af því, sem hv. 2. þm. Árn. sagði um þetta, var það, sem jeg reyndar held, að hv.frsm.n. hafi verið nýbúinn að segja, að skrifstofustjóri þingsins hafi verið „sjeður út“ til að taka sæti í þessari n. Já, ætli það verði nú nokkur frekari frjóvgun fyrir það? Hafa ekki þm. einmitt núna aðgang að þessum manni, og hvað mundi hann betur leiðbeina þm., þó að hann hjeti nefndarmaður heldur en skrifstofustjóri Alþingis? Ef það er meiningin, að hann eigi sæti í n., þá sýnir það best, hvað þetta er mikið „humbug“ á „humbug“ ofan. Jeg vík þá aftur að því, sem hv. 2. þm. Árn. sagði, að þetta ætti að verða sjerstakur skóli í lagasmíð. Nei, hv.þdm.! Þetta er aðeins koddi fyrir þm. til að sofna á, en ekki skóli til að læra neitt í, því að einmitt það, að þm. hafa verið neyddir til að spila nokkuð upp á eigin spýtur, hafa verið neyddir til að vinna sjálfir, hefi jeg fyrir satt, að hafi orðið til þess, að þm. eru hjer yfirleitt furðu slyngir lagasmiðir. En það er einmitt vegna þess, að þeir hafa ekki altaf vanist því að geta hlaupið í einhvern smekkvísan mann og sagt við hann: Jeg vil fá brtt. í þessa átt; búðu hana snöggvast til fyrir mig. - Nei, það að spila á eigin spýtur verður áreiðanlega besti skólinn. Jeg held jafnvel, að þessi n. myndi heldur spilla löggjöfunum sjálfum að því leyti, að þeir yrðu ekki eins færir til að vinna að málunum. Þetta er þá það, sem jeg ætlaði að segja um þau áhrif, sem jeg álít, að n. mundi hafa. En það, sem mjer finst einkum galli við þessa nefndarskipun, er það, að hún mundi innleiða nokkurskonar einokun í þessum efnum. Hingað til hefir hverri stj. verið frjálst að leita til hverra, sem hún hefir viljað, og það er engin hending, að stj. leitar allvíða til að fá sjer upplýsingar. Það er af því, að maður treystir þessum manninum best í þessari greininni, en hinum í hinni; þessi hæstv. stj. treystir t. d. hv. 4. þm. Reykv. (SÁÓ) svo vel, að hún felur honum að undirbúa siglingalögin, en nú skulum við hugsa okkur, að þessi n. hefði þegar verið komin, svo að hans dýrmæta aðstoð hefði tapast. Jeg sje, að hæstv. ráðh. hlær, - heldur máske, að hans leiðbeining hafi ekki verið svo mikils virði. Setjum nú, að hæstv. ráðh. hafi þessa n. frá íhaldsmönnum, sem ekkert hafa hugsað um hegningarlögin, og þar er auðvitað enginn, sem hæstv. ráðh. treystir. Er það nú heppilegt að þurfa að leita í þennan íhaldsafkima, eða eins og nú, að geta valið þá menn, sem ráðh. treystir best, og mundi það ekki altaf verða betri samvinna, að geta snúið sjer til þeirra manna, sem ráðh. persónulega treystir? Í frv. er svo heimild til þess að snúa sjer til annara manna í þessum efnum. En hvað er þá orðið af nefndinni? Á hún þá bara að vera til þess að sitja á gullstóli, eins og prúðbúin heimasæta og bíða eftir „frjóvguninni“ frá hv. 2. þm. Árn. og öðrum hv.þm., en láta aðra vinna alt starfið? Jeg vil ekki leggja mitt lið slíkri löggjöf. Annars er það ekkert nýtt, þó að maður heyri raup hæstv.dómsmrh. um þessi undur og skelfing, sem hann hefir gert. Hann tekur aldrei svo til máls í þessari hv. d., að hann þurfi ekki að minna á eitthvað, sem hann hefir gert eða látið gera. Ef hv.þm. Dal. man alt, sem hann hefir gert á meðan hann var ráðh., þá mundi hann eflaust hafa frá mörgu að segja. En hann er ekkert raupsamur, og svo er um fleiri, sem verið hafa ráðh. á undan núv. hæstv.dómsmrh. Hvað skyldi t. d. hæstv.dómsmrh. hafa sagt okkur oft frá viðgerðinni, sem hann ljet framkvæma á hegningarhúsinu eða mentaskólanum? Bara hann gleymi nú ekki þessum tveim klefum, sem hann hefir lofað, að standa skyldu óbreyttir í hegningarhúsinu til þess að sýna, hvernig þar var umhorfs, er hann hóf umbótastarfsemi sína. Það er altaf þarf góðra verka, og það er hvorki til hróss nje lasts neinni stj. að láta framkvæma slíkt. Allir stj. reyna að vinna eitthvað til gagns, og vonandi er, að við fáum aldrei svo ljelega stj., að hún hugsi ekki um að láta eitthvað gott og gagnlegt eftir sig liggja. En það er þessi einokun í löggjafarstarfi okkar, sem jeg er mótfallinn. Og jeg tel það óviðkunnanlegt og skaðlegt að hafa slíka yfirnefnd til þess að segja fyrir um löggjafarstarfið, af því að mennirnir hljóta að verða misjafnir og ekki jafnvígir á að gera öllu því skil, sem fyrir slíka n. yrði lagt. Jeg veit t. d. ekki, hvort það þætti viðeigandi, er slík n. væri setst á laggirnar, að snúa sjer þá til hinna ýmsu sjerfræðinga stj., svo sem búnaðarmálastjóranna, forseta Fiskifjelagsins, vitamálastjóra og fleiri ráðunauta, sem stj. getur jafnan leitað til.

Þetta stendur alt í frv.

. Jæja, hvað er þá orðið eftir handa n. að vinna? Jeg sje ekki, að n. sje þá annað en einskisvert punt, ef stj., og eflaust Alþingi líka, á að snúa sjer til sjerfræðinganna eftir sem áður. Að lokum er það kostnaðurinn við þessa n., sem jeg vildi minnast lítið eitt á, þó að jeg játi, að það sje ekki stórkostlegt atriði fyrir mjer. Jeg ætla þó ekki að blanda mjer inn í þá deilu, sem orðið hefir um þetta á milli hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Dal. Það eru engin rök í þessu máli, ef hæstv.dómsmrh. heldur, að við sjeum fúsir að leggja í þennan kostnað nú, af því að undanfarandi stj. hafa lagt í svipaðan kostnað áður vegna undirbúnings einhverja sjerstakra frv. Og það kemur heldur ekki þessu máli við, hverju hv.þm. Dal. kann að hafa eytt í sinni stjórnartíð í þessu skyni. En kostnaðurinn við þessa n. verður áreiðanlega mikill; það sjer hver heilskygn maður. En það er forðast vendilega að kveða upp úr með það, hvað mikill hann muni verða, því að sú kostnaðaráætlun, sem drepið er aðeins á í grg. frv., er hvorttveggja í senn, ófullkomin og villandi. Svo vill nú svo vel til, að maður kannast dálítið við, hvernig þessar ýmsu áætlanir gefast í reyndinni. Hvað átti t. d. sendiherrann í Kaupmannahöfn að kosta í upphafi? Mig minnir, að áætlunin, sem þá var nefnd, talaði um 8–9 þús. kr. á ári. Og hvað var sagt, að berklavarnirnar mundu kosta? Og hvað kostar þetta eða hitt, sem verið er að smeygja inn á ríkissjóðinn, annaðhvort í fjárl. eða þá með sjerstökum lögum, en oftast að alveg órannsökuðu máli? En að kosta stórfje upp á skrautdúkku, sem á að sitja og bíða eftir væntanlegri frjóvgun, vil jeg ekki vera með til. Fyrir slíkt „humbug“ vil jeg ekki greiða einn einasta eyri. Jeg ætla þá að láta máli mínu lokið. Jeg mun ekki geta fylgt þessu frv. í hvorugri þeirri mynd, sem það nú er fram borið, vegna þess að jeg tel, að lagasetning í þessu efni geti aldrei orðið annað en „humbug“, og þó skaðleg löggjafarstarfsemi okkar, en hljóti altaf að kosta mikið fje.

Magnús Guðmundsson Jeg þarf ekki margt að segja, því að hæstv.dómsmrh. var, aldrei slíku vanur, laus við persónulegan skæting í svari sínu, og mun jeg því halda mjer við málið. Hæstv. dómsmrh. og hv.þm. Mýr. höfðu það báðir eftir mjer, að jeg hefði átt að segja, að annríki væri svo mikið seinni hl. þings, að þm. gætu ekki fylgst með málum þess. Þetta er nú vitanlega dálítill útúrsnúningur, svo að jeg segi ekki meira. Jeg átti við, að sökum annríkis þegar liði á þingið ættu einstakir þm. þess vart kost að setja sig inn í málin. En hver einstök n. á kost á því, þ. e. a. s. um þau mál, sem til hennar er vísað. Og eftir skipun þingsins liggur tryggingin á afgreiðslu málanna í þeirri meðferð og þeim undirbúningi, sem málin fá í hinum einstöku nefndum. En hvernig ættu 3 menn, búsettir einhversstaðar úti í bæ, að leysa þetta starf betur af höndum en 42 þm., sem dreifðir eru í hinar ýmsu n. þingsins? Jeg ætla ekki að fara út í það, hvað við hv.þm. Dal. höfum gert í löggjafarsmíði okkar. Þó býst jeg við, að benda mætt| þar á ýmislegt, sem við höfum unnið til bóta, en það kemur ekki þessu máli við. Um hegningarlögin, sem hæstv.dómsmrh. var að nefna, er það að segja, að beðið hefir verið í mörg ár eftir því, að n. manna á Norðurlöndum, sem haft hefir endurskoðun hegningarlaganna með höndum, lyki störfum sínum. Nú hefir hún gert það og í vetur hafa Danir, að því er jeg best veit, samþ. ný hegningarlög, en um hitt veit jeg ekki, hvort Norðmenn eða Svíar hafa gert það, en þeir gera það þá eflaust á næsta ári. Munum við því geta notið ávaxtanna af því starfi, er við förum að endurskoða okkar hegningarlöggjöf, enda geri jeg ráð fyrir, að við förum í því efni sömu leið og frændþjóðir okkar á Norðurlöndum. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að engar skrár væru haldnar í stjórnarráðinu yfir menn, sem hefir verið refsað, en það kemur ekki þessu máli við. En um þessar skrár er þó það að segja, að þær eru til í hverju lögsagnarumdæmi landsins. En hann á víst við, að hjer í Reykjavík þurfi að vera til ein allsherjarskrá. En það er ekki nóg; þær þurfa að vera 17, eða jafnmargar og lögsagnarumdæmin eru. Því hvaða gagn væri að því, þó að hjer lægi fyrir ein skrá, ef sakamál kæmi t. d. upp í Austfirðingafjórðungi? Svo er það ekki heldur sjerlega. mikil fyrirhöfn að senda símskeyti á þá staði, sem vitað er um, að ákærði hefir dvalið á, til þess að fá vitneskju um, hvort honum hefir verið refsað áður eða ekki. Þetta eru því smámunir, sem engin ástæða er að eyða fleiri orðum að. Jeg má ekki vera að svara hv.þm. Mýr. miklu. Hann líkti lagasmíðinni við húsasmíð, sem fengin er öðrum manni í hendur til þess að framkvæma. En hjer er ólíku saman að jafna. En sje svo, að þetta sje meiningin með frv., þá er Alþingi að afsala úr höndum sjer rjetti, sem það hefir um löggjöf landsins, til fárra manna utan þingsins. Og móti því verður að berjast af öllu afli, því að heiður Alþingis er í veði, ef það setti sjer slík lög. En þetta hlýtur að vera misskilningur hjá hv.þm. Mýr.; frv. er ekki svona slæmt eins og hann vill vera láta.

Sigurður Eggerz Jeg þarf svo margt að taka fram, að jeg hefi lítið gagn af 5 mínútna aths. Um ræðu hv. 2. þm. Árn. vildi jeg segja það, að hann ætlaðist víst til, að hún snerist mest um það, að ekki kæmi til mála, að n. hefði skapandi áhrif á löggjafarstarfsemi þingsins. En þegar hv.þm. fór að tala í hita um málið, hrökk þessi gullvæga setning frá honum, sem jeg henti þegar á lofti og ritaði niður hjá mjer: „Býst ekki við“ - það er orðrjett haft eftir þm. -„að nefndin verði skapandi kraftur, en að hún smátt og smátt frjóvgist af samvinnu við löggjafana og þar í gegnum verði skapandi kraftur“. - M. ö. o. í svip er ekki að vænta stórrar umbreytingar, en þó gægist fram í þessum orðum hv. 2. þm. Árn., að hann álítur, að smátt og smátt verði n. hinn skapandi kraftur í löggjafarstarfsemi Alþingis. Nú liggur það í hlutarins eðli, að eins og hv.þm. hafa talað um löggjöf okkar, sagt að hún væri stór grautur og svo mikill glundroði í henni, að ekki mætti við una, að þá álíta hinir sömu menn, ef slík n. kæmist á laggir, að lagasmíð okkar tæki þegar miklum breyt. til bóta. Alt ber því að sama brunni fyrir þeim hv.þdm., sem fastast hafa lagt með frv. þessu. Þeir búast við, að hinn skapandi kraftur n. verði svo mikill, að hans vegna sje sjálfsagt að yfirfæra vald þingsins, sem þjóðin hefir gefið þeim, í hendur fárra manna, þ. e. þeirra, sem framvegis eiga að vera hinn skapandi kraftur í löggjöf Íslendinga! Ummæli hæstv.dómsmrh. að því leyti, er þau snertu mig, snerust aðallega um það, að jeg mætti ekki tala um sparnað, af því að jeg væri sjálfur svo ósparsamur. Ef hann hefir átt við bankastjóralaunin í Íslandsbanka, þá vil jeg geta þess, að það var jeg, sem varð til þess að færa þau niður um 16 þús. kr., og Alþingi hefir notað sjer það fordæmi, eins og kunnugt er. Jeg held, að vegna þessara ráðstafana geti jeg taláð um sparnað rjett eins og hver annar. Hæstv. dómsmrh. óskaði eftir, að jeg færi í mannjöfnuð við sig út af opinberum framkvæmdum okkar beggja. Það kemur mjer ekki til hugar, og það af þeirri einföldu ástæðu, að jeg stend á öðrum grundvelli en ráðh. að ýmsu leyti, þannig að ýmislegt, sem hann hrósar sjer af, tel jeg með öllu óleyfilegt og vildi ekki gera. Annars get jeg til samanburðar þessari margumræddu viðgerð hans á mentaskólanum nefnt það, að jeg ljet gera við Akureyrarskólann, og nam sú viðgerð milli 60 og 70 þús. kr., en að sjálfsögðu á jeg ekkert hrós skilið fyrir. Sá kostnaður var vitanlega greiddur úr ríkissjóði, enda bjóst jeg fremur við skömmum fyrir það heldur en þakklæti, af því að þetta var gert milli þinga. En það var nauðsynlegt að gera þetta, og það rjeði framkvæmdum mínum. Það er misskilningur, þó að stj. láti gera hitt eða þetta, sem nauðsynlegt er, á kostnað ríkissjóðs, að þá sje ástæða til að leggja lárviðarsveig um höfuð stj. Mjer hefir a. m. k. aldrei dottið í hug að ætlast til sjerstaks þakklætis fyrir það, sem jeg hefi látið framkvæma á kostnað ríkissjóðs. Um hegningarlögin er það rjett, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að við höfum verið að bíða eftir endurskoðun slíkrar löggjafar á Norðurlöndum, sem nú er nýlega lokið. Það hafa allir viðurkent, að nauðsynlegt væri að endurbæta hegningarlöggjöf okkar, og í raun og veru hefir verið unnið að því á undanförnum þingum. Á síðasta þingi bar jeg t. d. fram till., sem dálitla þýðingu hafa til bóta í þessu efni. Annars vil jeg benda á það í þessu sambandi, að þar sem hegningarlöggjöfin er notuð sem sjerstakt dæmi um það, hvað Íslendingar standi öðrum þjóðum að baki, að það er ekki fyr en nú alveg nýlega, að Danir hafa endurskoðað og samþ. nýja hegningarlöggjöf hjá sjer. Jeg skal líka geta þess, að þegar jeg tók við stj. af Jóni heitnum Magnússyni, þá fann jeg í skrifborði hans í stjórnarráðinu uppkast að frv. um breyt. á hegningarlögunum. Það sýnir a. m. k., að Jón heit. Magnússon hefir haft hug á því að lagfæra þessa löggjöf. Mjer var líka fast í huga að skipa n. manna í þessu skyni, en það fórst fyrir af því að svo mörg verkefni kölluðu að. Þar á meðal kom jeg með till. til þess að draga úr embættabákninu, gera það einfaldara og óbrotnara og kostnaðarminna, og þó þær till. fengju ekki nægilegt fylgi í þinginu, þá var þó mikil vinna lögð í þær. Jeg ræddi nokkuð á síðasta þingi við dómsmrh. um undirbúning hegningarlaganna. Lögfræðingum mun hafa verið falinn undirbúningurinn, en spursmál er, hvort ekki hefði verið rjett að hafa einnig ólöglærðan mann með í þeim undirbúningi. Um hitt, sem hæstv.dómsmrh. dró inn í umr. um þetta mál, er hann vildi krefjast þess, að fráfarandi forsrh. hefði jafnan skriflegt yfirlit yfir alt, sem stj. hefði látið gera á meðan hún fór með völdin, ætla jeg ekki að eyða mörgum orðum til að svara, enda er hæstv. forseti að minna mig á, að 5 mínútumar sjeu tæmdar. Jeg skal aðeins taka fram, að það er mesti misskilningur að draga slíka fjarstæðu inn í umr. sem þessar. Mjer er ekki markaður lengri ræðutími, en áður en jeg setst niður vil jeg taka fram, að jeg tel sannað, að frv., eins og hv.frsm. meiri hl. skilur það, sje gagnslaust með öllu, en með þeim skilningi, sem hæstv.dómsmrh. og hv. 2. þm. Árn. leggja í það, þá er frv. beinlínis hættulegt, því að þá er með því gengið inn á einkasvið löggjafanna, en í báðum tilfellum er mikill kostnaður samfara þessu frv. Hæstv. dómsmrh. hjelt því fram, að mótstaðan gegn frv. stafaði af því, að hann hefði borið það fram; en því fer fjarri. Rökin, sem færð hafa verið gegn frv., sýna, að andstaðan gegn því er ekki persónuleg. En frv., sem miða að því að rýra það vald, sem þjóðin hefir ætlað löggjafarsamkomunni, hljóta í lifandi þingi jafnan að mæta sterkri andstöðu.

Einar Jónsson 1 Þar sem hjer er að ræða um löggjöf og lögfræði, færi eflaust best á því, að löglærðu mennirnir í þessari hv. d. leiddu saman hesta sína, eins og þessar umr. byrjuðu með. En síðar hafa fleiri og ólöglærðir bætst í hópinn, og vona jeg, að mjer fyrirgefist, þó að jeg feti í fótspor þeirra. Annars undrar mig á því, ef þetta mál er jafnnauðsynlegt og af er látið, að þá skuli hafa verið dregið svo lengi að skila því úr höndum hv.allshn. eins og raun ber vitni, því að enn hafa þó umr. ekki staðið um það nema einn dag. En þannig leitst mjer á þetta mál í upphafi, eins og raunar fleiri, að það hefði betur aldrei komið fram til þess að tefja fyrir störfum þingsins. Fyrstu málin, sem tekin voru á dagskrá á þessu þingi, voru flest svo að efni til, að þau hefðu alls ekki þurft að koma fram. Tvö af þeim smábátaútvegi landsmanna til íþyngingar og hafta, og hið þriðja um aukin, ný og vafasöm embætti. Þetta mál hefir nú verið í n. rúmar 7 vikur. Hvers vegna hefir það verið dregið svo á langinn, hafi hjer verið um nauðsynjamál að ræða, og hví er það þá ekki komið fyr til 2. umr.? Nú er mjer spurn, hvort það hafi verið með ráðnum huga gert, hvað langar umr. fóru fram um ýms mál við 1. umr. þeirra. Jeg man þó eftir nokkrum málum, sem rædd voru sjerstaklega lengi við 1. umr., en sem allar líkur benda til, að ekki eigi að stinga upp höfðinu aftur á þessu þingi. Þessi mál voru til dæmis: Vinnudómsfrumvarpið, sem rætt var í 4 daga, till. um rannsókn togaraútgerðarinnar, sem tók 3 daga, og verðfestingarfrv., eða stýfingin, sem tók 5 daga. Skyldi það nú verða verkefni þessarar löggjafarn. að koma í veg fyrir slíkar óþarfa málalengingar á komandi þingum? Jeg efast um það; hygg fremur, eins og margir hafa haldið fram, að n. verði máttlítil gegn mælgi einstakra þm. og óþörf með öllu. Þó að jeg hafi nú hlustað á öll þau meðmæli, sem borin hafa verið fram um nauðsyn slíkrar n., þá get jeg samt ekki trúað, að starf hennar geri meira gagn en það vantraust á þingið, er hún kemur til með að fela í sjer. Því með lögtöku slíkrar n. setur Alþingi á sig argasta vantraust. Og hver finnur það hjá sjálfum sjer af hv.þdm., er ákveðna stöðu hafa, að hann vilji láta annan skipa sjer yfirráðamann ? Jeg hefi aldrei heyrt um þann bónda getið, sem hafi látið annan skipa sjer að taka ráðsmann til þess að segja fyrir verkum. Jeg hefi heldur aldrei þekt þann bónda, sem treysti ráðsmanninum betur en sjálfum sjer, þegar vanda ber að höndum. En, það er einmitt þetta, sem ætlast er til, að verði gert þegar frv. þetta er orðið að lögum. Þingið ætlar með þessu að skipa sjálfu sjer yfirráðamenn, svo að þm. hafi ekkert að gera. Mjer datt í hug undir umr., hvort hæstv.dómsmrh. hefði borið þetta frv. fram fyrir þá sök, að hann er fyrsti ólögfróði maðurinn, sem skipar þann tignarsess, auk þess sem alkunnugt er, að hann er fljótfær í allri lagasmíð sinni og hefir hrúgað inn í þingið vitlausari frv. en dæmi eru til. Eða þá að hin væri orsökin, að einhverjir fylgispakir og auðsveipir flokksmenn hans hefðu kannske lítið að borða, og þyrfti því að bjarga þeim frá hungri með því að koma þeim á spenann hjá ríkissjóði. Hvorttveggja gæti verið hugsanlegt, og ekki hvað síst það síðarnefnda, þegar litið er á allan þann sæg nefnda, sem þessi hæstv. ráðh. hefir stofnað á rúmu ári og að því er virðist eingöngu vegna gæðinga sinna, sem launa þurfti gott brautargengi. En ef hvorugu þessu er til að dreifa um framkomu þessa frv., heldur sje það álit hæstv.dómsmrh., að þm. sjeu yfir höfuð ekki vaxnir því starfi, er þjóðin hefir kjörið þá til, þá mundi jeg telja, að í óefni væri stefnt, ef þingið fjellist á slíka skoðun með því að samþ. frv. Jeg ætla ekki að trúa því fyr en jeg tek á, að bændur, sem sendir eru að heiman til þess að starfa að málum sveitanna á Alþingi, gerist þær mannleysur að verða undirtyllur nýrrar n., sem sett er þinginu til höfuðs. En komist hún á þessi almáttuga n., þá má fullyrða, að þing og stj. er þar með óþarft orðið. Þá hafa mjer fundist fullyrðingar hæstv.dómsmrh. um gagnsemi og óskeikulleik þessarar n. dálítið einkennilegar, þegar maður minnist ummæla hans um hæstarjett, sem fallið hafa bæði fyr og síðar. Engum dettur þó í hug að efast um, að dómarar hæstarjettar sjeu vel færir menn á sínu sviði. Eða dettur hæstv. ráðh. í hug að ætla, að val þessarar n. muni hepnast betur en val dómara hæstarjettar? A. m. k. kemur mjer ekki slík firra til hugar. Í viðbót við það, sem talað hefir verið um frjálsræði bændanna í sambandi við þetta mál, þá vil jeg taka það fram, að mjer er ekki með öllu grunlaust um, að þeir bændur, sem sæti eiga í þessari hv. deild og leggja þessu frv. stuðning, geri það ekki af eigin hvötum, heldur vegna áhrifa annara. Að þetta sje ekki hugarburður einn, leiðir beinlínis af eðli málsins. Bændur, sem á þingi sitja og leggja þessu lið, þeir eru að afsala sjer sjálfstæði að verulegu leyti og gefa sig undir herradæmi annara. En slíkt brýtur algerlega í bága við eðli bóndans. Og ef þessi n. verður komin á laggirnar fyrir næsta þing, þá ganga hinir sömu þm., sem nú greiða þessu atkv. á Alþingi, á hið þúsund ára gamla löggjafarþing okkar, ekki sem frjálsir menn, heldur sem undirlægjur þeirra yfirráða, sem þeim ber nú að sporna við. Jeg skal játa það, að frv. hefir tekið nokkrum bótum við þær breyt., sem n. hefir lagt til að gera á því. Aðalbreyt. n. er í 1. gr., þar sem setja á heimild fyrir beina skipun, þannig að lög þessi ber að skoða sem heimildarlög. En jeg verð nú að segja, að eins og málum er nú skipað og ef það verður núv. stj., sem fær þessa heimild, þá getur engum blandast hugur um, að það kemur út á eitt, hvort hjer er um skipun eða heimild að ræða. Jeg gæti þó greitt því atkv., að skipun væri breytt í heimild, en annars álít jeg það tæplega vansalaust að láta slíkt endemi komast lifandi í gegnum þingið. Jeg verð að vona það, að slíkt hendi ekki. Þá þótti mjer alleinkennileg fullyrðing hjá hv.þm. Mýr., þegar hann sagði, að breyt. sú, sem við þetta yrði á aðstöðu þingsins, væri einungis að forminu til, en ekki að efni til. Hjer hefir hv.þm. gersamlega hausavíxl á hlutunum; breyt. verður mest að efni til, en miklu minna að formi. Það er margbúið að taka fram í þessu sambandi, að þinginu stendur ávalt til boða sjerfræðileg aðstoð færustu manna, hver í sinni grein, og því þá ekki að nota þessa aðstoð? Fyrst og fremst stendur þm. ávalt til boða aðstoð skrifstofustjóra Alþingis, sem er fær maður og vel hæfur til að leiðbeina þm. um mörg þau atriði, sem sjerstaklega skifta máli, svo sem form o. fl. Því næst eru fjölmargir sjerfræðingar úti um bæ, sem þingið hefir hingað til mjög leitað til, ef vantað hefir upplýsingar, sem að haldi gætu komið. í þessu sambandi má geta þess, að stj. hefir verið alvarlega mint á fyrir skömmu alt það nefndafargan, sem hún hefir hlaðið upp í kringum sig nú upp á síðkastið. Segja reikningsfróðir og greinagóðir menn, að þær sjeu nú orðnar nær 20 talsins. Alt eru þetta launuð störf, umfram það sem undanfarið hefir átt sjer stað. En alt er þetta til að gera stj. hægra um hönd, til þess að ljetta störfum af henni og koma þeim á aðra og láta ríkissjóð borga brúsann. Nú á að halda áfram á þessari braut; nú er röðin komin að Alþingi sjálfu. Það á að gera þinginu hægra um hönd með því að taka vald þess að verulegu leyti af því og fá í hendur þessari n., sem frv. gerir ráð fyrir. Afleiðingin af þessu verður sú, að þjóðin hættir að senda menn á þing. Virðingu þjóðarinnar fyrir Alþingi verður lokið, enda væri þingið einungis málamyndaþing að löggjöf og allri starfsemi. Ef þingið núna samþ. þetta frv., þá væri það því til háborinnar skammar, þjóðinni til lítilsvirðingar og stj. væri það vitni um ófært kæruleysi og ábyrgðarleysi. Jeg hefi enga ástæðu til þess að ætla, að núv. ráðh. sjeu óstarfhæfari eða latari menn en alment gerist. En hvað er það þá, sem knýr hæstv. stj. til þess arna? Skyldi það vera það, að hún þyrfti að fæða fleiri flokksmenn sína og koma þeim á spenann? Því að enginn skyldi láta sjer detta í hug, að það yrðu íhaldsmenn, sem fyndu þá náð fyrir augum hæstv. stj. að vera settir í þessa nefnd; það yrðu áreiðanlega einhverjir af gæðingum stj. Með því er þó alls eigi sagt, að það gætu ekki verið eins góðir menn, þrátt fyrir það, en þetta sýnir einungis hlutdrægni þá, sem stj. hingað til hefir oftsinnis gert sig seka í, og sem búast má við, hvert skifti sem tækifæri gefst. Það hefir verið minst á þann mun, sem fram hefir komið á skoðunum hv.frsm. og hæstv. ráðh., og skal jeg játa, að hann er eigi lítill. Jeg skal þó geta þess, hv.frsm. til verðugs hróss, að skoðun hans er þó skömminni til betri en skoðun hæstv.dómsmrh. En annars vildi jeg segja hv. 2. þm. Rang. það í fullri alvöru, að jeg verð þá ekki ofar moldu við næstu þingkosningar, ef jeg sje ekki svo um, að mitt kjördæmi sendi ekki þann mann á þing, sem lætur hafa sig til slíkra verka.

Bjarni Ásgeirsson Jeg þarf að svara hv. 1. þm. Skagf. nokkrum orðum, þar sem hann vjek að húsbyggingum mínum og vildi reyna að finna þar eitthvað máli sínu til stuðnings. Jeg skal þá upplýsa hv.þm. um það, að jeg hefi bygt hús sjálfur og ákveðið fyrirfram gerð þess og lögun í aðaldráttum. En til þess að laga formshlið þess og til þess að gera teikningar og koma samræmi á bygginguna, fjekk jeg sjerfróðan mann, og að lokum varð húsið alveg eins og jeg vildi vera láta. Hann var verkinu vanur, og jeg sá fram á það, að með þessu móti yrði verkið í heild sinni ódýrara og þó um leið haldbetra og fullkomnara. Jeg hefði að vísu getað komist af án aðstoðar hans, en jeg kaus þennan kostinn heldur af skiljanlegum ástæðum. Út af því, sem hv. 1. þm. Rang, sagði um það, að þeir bændur, sem þessu frv. fylgdu, væru að svifta sig sjálfstæði og gefa sig undir yfirráð annara, þá vil jeg svara honum hinu sama og hv. 1. þm. Reykv., að þeir hafa báðir fengið menn til að aðstoða sig við verk án þess að afsala sjer að nokkru leyti fullveldi yfir þeim málum. En að við, sem þessu máli fylgjum, sjeum fremur „undir áhrifum“ en þeir, sem á móti því snúast, um það geta kunnugir dæmt.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Mjer þykir leitt, að nú skuli vera orðið svo áliðið dags, að maður skuli þurfa að eyða matmálstímanum í að ræða um þetta mál, en hjá því verður sennilega ekki komist, og tel jeg engin líkindi á því, að jeg komist af með minna en hálftíma ræðu. Jeg vil þá fyrst snúa mjer að hv. 1. þm. Rang. Hann talaði svo um þetta frv., að engu var líkara en um beinan háska væri að ræða. Hann brigslaði okkur fylgismönnum málsins um, að við værum undir áhrifum, en jeg vildi þá biðja hann að stinga hendi í sjálfs sín barm og reyna að gera sjer grein fyrir, af hvaða rótum andstaða hans gegn málinu er runnin. Hv. þm. hafði í hótunum, að hann skyldi sjá svo til, að Rangæingar kysu mig ekki á þing næst, ef jeg ekki fjelli frá þessu máli. En jeg læt mig nú litlu skifta hótanir þessa hv.þm.; jeg skal einungis benda honum á, að 1919 bauð jeg mig fram í Rangárvallasýslu, og með sem eitt af aðaláhugamálum fyrir augum að fá unnið að því að ráða bót á hinu bagalega missmíði og mistökum á löggjafarstarfsemi vorri. Þá fóru nú svo leikar, að jeg hlaut nærfelt tvöfalt hærri atkvæðatölu en sá, sem næstur var, og meira en helmingi hærri atkv.tölu en hv. samþm. minn fjekk. Jeg get verið stuttorður viðvíkjandi ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hann er vanur að halda sjer við efnið, og auk þess er hann nú „dauður“, að því jeg best veit. Hann áleit, að það væri skylda stj. að leita til n., en þessi skoðun hans er á misskilningi bygð. Jeg skal nú koma með veigamiklar upplýsingar viðvíkjandi gagnsemi þessa máls. Mesta löggjafarþjóð Norðurlanda, Svíar, hefir um nokkurt skeið haft þessa tilhögun. Eins og hv.þdm. mun vera kunnugt, hefir próf. Ólafur Lárusson samið þetta frv. fyrir stj., og mun hann hafa sniðið það einkum eftir hinni sænsku löggjöf. Ganga Svíar öllu lengra en frv. gerir ráð fyrir. Þeir leggja þm. blátt áfram þá skyldu á herðar að leggja hvert einasta frv. fyrir laganefndina. Jeg get ekki betur sjeð en að hjer sje um ekki óverulegar upplýsingar að ræða, enda býst jeg ekki við, að hv.þdm. taki mig og próf. Ólaf Lárusson sem ósannindamenn að þessu.

Hve lengi hefir nefndin starfað?

. Jeg veit það ekki gerla, en jeg hygg það sjeu þegar liðin allmörg ár, síðan tilhögun þessi var tekin upp. Þá hneyksluðust bæði hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Skagf. á því, að jeg talaði um, að n. yrði hlutlaus og að til mála gæti komið, að skrifstofustjóri Alþingis tæki sæti í henni. Það kann nú að vera, að einstöku þm. hafi beðið skrifstofustjóra að búa til og semja lagafrv. fyrir þá, enda álít jeg það alveg ósæmilega áníðslu á skrifstofustjóra, sem hlyti að glepja hann frá skyldustörfum sínum, ef slíkt væri alment gert.

Á þá að hætta að nota skrifstofustjóra?

. Hv. 1. þm. Reykv. ætti að skilja, að þetta er ekki skyldustarf skrifstofustjóra, enda vita allir, að hann hefir nógum öðrum störfum að gegna. Auk þess á n. að starfa á milli þinga og hefir þá meðal annars með höndum að semja og undirbúa frv. fyrir ríkisstj. En við þetta ætti að öðru leyti að minka til muna undirbúningskostnaður stjórnarfrv., og ef skynsamlega er á haldið, ætti það að geta orðið til þess að stytta þingið. Hv. 1. þm. Skagf. talaði um annríki þm. undir þinglokin, og er það rjett athugað, en þá einmitt er það, sem mest verða mistökin í löggjafarstarfsemi okkar Íslendinga. Þessu á nefndin að ráða bót á. Jeg skal nú vera stuttorður í svari mínu til hv.þm. Dal.; hann er nú „dauður“ í þessu máli, svo að jeg mun reyna að haga svo orðum mínum, að hv.þm. gefist lítil ástæða til andsvara. Hann brýndi hæstv.dómsmrh. til þess að halda sjer betur við efnið í ræðum sínum. Jeg get tekið undir þetta, en hv.þm. hefði þá sjálfur átt að breyta eftir þessu heilræði. En það gerði hann ekki. „Það, sem hann varast vann, varð þó að koma yfir hann“, segir í passíusálmunum. Hann kom sjálfur nauðalítið inn á kjarna þessa máls, nema að því leyti, sem jeg hefi marghrakið í fyrri ræðu minni. Hvað það atriði snertir, að n. þessi eigi að hafa skapandi áhrif á löggjafarstarfsemina, þá er þetta rangfærsla á ummælum okkar, sem frv. fylgjum. Fyrir mitt leyti legg jeg aðaláhersluna á það, að n. eigi að bæta úr formgöllunum og veita þingi og stj. aðstoð á því stigi. Yfirleitt var síðasta ræða hv.þm. Dal. ágæt sem tilfinningaræða, sem átt hefði að haldast í Dölum, en kom lítið inn á efnið sjálft. Þó verð jeg að andmæla þeim ummælum hv.þm., að n. eigi að hafa áhrif á þingið og löggjafarstarfsemi þess um leið. Það er allsvæsin vantraustsyfirlýsing á þinginu, ef gefið er í skyn, að það geti ekki afstýrt slíku. Jeg kemst ekki hjá því að svara hv. 1. þm. Reykv. nokkrum orðum, en mun haga orðum mínum á þann veg, að hann þurfi ekki miklu að svara.

Jeg er „lifandi“

. Jæja, það er ágætt, en jeg er líka lifandi, ef á þarf að halda. Hann talaði um, að það væri viðvaningslegt að setja löggjöf um þetta efni. Jeg álít slíkt þvert á móti ótvírætt þroskamerki, að leitað sje til hæfustu manna bæði um formhlið löggjafarinnar og málhlið hennar. Hv. þm. mintist á, að þetta hvorttveggja væri í sjálfu sjer nauðsynlegt. Því þá ekki að fá tvo hæfa menn, annan með formþekkingu og hinn með málþekkingu. Við erum hjer óneitanlega nálægt hvor öðrum. Hann vill aðeins fara aðra leið; hann vill hafa sjerstaka menn til slíkra starfa, en að hafa sjerstaka n. til þess, það er honum mikill þyrnir í augum. Þetta kom greinilega fram í ræðu hans. Hv. þm. hjelt því einnig fram, að undirbúningi laga væri eins vel borgið í höndum eins sjerfróðs manns eins og í höndum þessarar n. Þetta er ekki rjett. Betur sjá augu en auga í þessu tilfelli sem öðrum. Enginn lögfræðingur er svo góður, að ekki sje tryggara að hafa fleiri með í ráðum. Þá sagði sami hv.þm., að þetta yrði til þess að spilla löggjöfinni. Þetta er öfugmæli, enda hefi jeg hrakið það áður hjer við umr.N. hlýtur að verða til þess að sníða mestu ágallana af löggjafarstarfsemi okkar, og er þess full þörf. Sem dæmi þess get jeg nefnt það, að á þessu þingi hefir komið fram frv. um að leiðr. villu í lögum frá 1927 um bifreiðatryggingar, þar sem svo var vaxið, að ekki var hægt að tryggja bifreiðar eins og gr. laganna var orðuð. Þá sagði sami hv.þm., að hjer væri farið fram á einveldi í löggjafarstarfinu.

Einokun

. Hann sagði nú einveldi, en það má vel vera, að hitt hafi vakað fyrir honum. Annars er þetta atriði marghrakið, svo jeg eyði ekki tíma í að tala um það. Hv. þm. talaði um, að stj. myndi ekki leita til sjerfræðinganna, eftir að n. þessi væri komin á laggirnar. Sömuleiðis talaði sami hv.þm. um nefndina sem „humbug“. Það eru óneitanlega hörð ummæli um þá færustu lögfræðinga, einn eða tvo, sem í n. væru valdir. Þá er að lokum kostnaðarhliðin. Hv. þm. viðurkendi, að ef n. þessi væri til bóta, þá væri ekkert í kostnaðinn horfandi. En nú hefir verið sýnt fram á með óyggjandi rökum, að n. þessi yrði til ómetanlegs gagns, ef vel væri á haldið. Hún myndi vinna að meira samræmi í löggjöf vorri, vinna að undirbúningi lagafrv. og þingmála alment, og að líkindum verða til þess að stytta þingið til verulegra muna. Jeg vonast til þess, að jeg hafi ekki orðið til þess að teygja umr. um málið. Jeg hefi hagað orðum mínum svo kurteislega, að jeg býst ekki við, að menn finni sjerstaklega ástæðu til að þvæla málið meira en þegar er búið. Annars skal jeg geta þess, að enn er jeg ekki „dauður“ sem frsm.

Frsm. (Ólafur Thors) Frv. þetta er komið frá hv.Ed.Fjhn. þessarar d. hefir haft það til athugunar og leggur óskift til, að frv. verði samþ.N. álítur eftir atvikum rjett að veita stj. þá heimild, sem frv. fer fram á. Heimild þessi er í þrennu lagi: í fyrsta lagi er stj. gefin heimild til þess að láta slá minnispeninga í tilefni af hátíðahöldunum. Um það atriði hefir enginn ágreiningur orðið, enda er hjer um tekjugrein að ræða fyrir ríkissjóð. Í öðru lagi veitist ríkisstj. heimild til að taka í sínar hendur umráð yfir leigubifreiðum, sem notaðar verða til þess að flytja hátíðargesti 1930 um Þingvallavegina og aðra vegi nærlendis og ákveða hámark bifreiðataxta. Þessi liður var samþ. ágreiningslaust í Ed. og ágreiningslítið í fjhn. Í þriðja lagi veitist ríkisstj. heimild til þess að taka í sínar hendur umráð herbergja í gistihúsum í Reykjavík og á Þingvöllum meðan á hátíðahöldunum stendur. Enda þótt slíkar nauðungarráðstafanir sjeu flestum hvumleiðar og enda þótt óneitanlega væri best, að eigi þyrfti til þeirra að grípa, þá er nú málum svo háttað, að í þessu tilfelli verður ekki hjá þeim komist. Það er öllum hv.þm. ljóst, að hjer Í Reykjavík er þröngur kostur húsnæðis, enda mun það mála sannast, að engin gistihús sjeu hjer boðleg hinum tignu gestum, sem hjer verða á vegum þings og ríkisstj., nema hið nýja gistihús „Borg“, sem nú er verið að reisa. Alþingi hefir boðið talsvert mörgum gestum til hátíðahaldanna. Mun svo vera til ætlast, að þessir gestir beri sjálfir allan kostnað af för sinni og dvöl hjer. En hinsvegar ber skylda til að tryggja þessum mönnum vísan verustað á gistihúsum og greiða fyrir þeim að því og öðru leyti. Það er þessi hugsun, sem liggur til grundvallar þessum ráðstöfunum, sem felast í 3. lið 1. gr. En fjhn. hefir litið svo á, að það væri ekki nægjanlegt að útvega þessum gestum verustað, heldur yrði og að gera ráðstafanir til þess, að þessir gestir yrðu ekki krafðir um nema hæfilegt og eðlilegt endurgjald fyrir dvöl sína þar. Það væri tæplega vansalaust fyrir okkur, ef þessir tignu gestir yrðu að greiða okurleigu af þeim vistarverum, sem ríkisstj. vísar þeim á. En ef ekki eru gerðar sjerstakar ráðstafanir til þess að afstýra því, þá er ofureðlilegt, að svo verði í reyndinni, enda er slíkt altítt með öðrum þjóðum. Sem dæmi má taka, að meðan á brúðkaupi norska ríkiserfingjans stóð, komst leiga fyrir herbergiskytrur í Oslo upp í 500 kr. á viku, sem svarar 90 íslenskum kr. á dag. Slíkt okur verður að fyrirbyggja að því er snertir gesti ríkisins. Með það fyrir augum hefir nefndin lagt til, að bætt væri við III. lið 1. gr. ákvæði um, að ríkisstj. væri einnig heimilt að ákveða hámarksverð á herbergjaleigu meðan á hátíðahöldunum stendur. N. lítur svo á, að ef þetta er ekki ákveðið með lagafyrirmæli, þá geti af því leitt hin mestu vandræði, ef ekki næðist samkomulag milli stj. og eigenda þeirra herbergja, sem hún tæki undir sín yfirráð. En þótt n. álíti þetta nauðsynlegt, þá er það alls ekki meining hennar, að ákvæði þessu yrði beitt á þann veg, að eigendur gistiherbergja mættu ekki taka háa leigu. Okkur skiftir minstu um aðra en gesti ríkisins, og n. gerir ráð fyrir, að eigendur gistihúsa hafi óbundnar hendur um herbergjaleigu alment til annara en gesta Alþingis eða ríkisins.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara. Sá fyrirvari snertir III. lið tillögunnar. Jeg tel óþarft að gefa stj. heimild til að setja hámarksverð á húsaleigu gistihúsanna og jeg skal geta þess, að t. d. gistihúsið „Borg“, sem nú er verið að byggja, mun sjálfsagt hafa gert ráð fyrir einhverjum gróða einmitt meðan á hátíðahöldunum stæði, enda væri slíkt ekki ómaklegt, því ella getur liðið á löngu áður en eigandinn fær greiddan þann geipikostnað, sem hann nú leggur í, auk þess sem húsið er bygt meðfram vegna hátíðahaldanna 1930. Jeg hygg, að slíkar ráðstafanir muni vera einsdæmi, nema ef ófrið ber að höndum. A. m. k. veit jeg, að meðan Wembly sýningin stóð, var ekkert hámarksverð sett á herbergjaleigu í London. Það er álitið, að þótt slíkar sýningar og hátíðahöld sjeu kostnaðarsöm, þá fáist nokkur endurgreiðsla óbeinlínis með þeim gróða, sem íbúarnir hafi af greiða- og gistisölu í sambandi við hátíðahöldin. Jeg tel þennan lið till. allsendis óþarfan, því að jeg tel víst, að stj. geti komist að samkomulagi við gistihúseigendur um verustaði handa hinum tignu gestum, sem koma að ráðstöfun Alþingis. Jeg kysi því helst, að þessi liður till. væri feldur niður. En með því fororði, sem hv.frsm. hafði um það, að þetta yrði ekki notað til þess að þröngva kosti gistihúseigenda. læt jeg ógert að mæla frekar gegn þessum lið. Get jeg því látið hjer staðar numið að sinni.

Magnús Jónsson Út af niðurlagi ræðu hv.frsm., og sjerstaklega í tilefni af ræðu hv.þm.N.-Ísf. um að ósanngjarnt væri að setja hámarksleigu á gistingu hjer meðan á hátíðahöldunum stæði, þá vil jeg benda hv.þdm. á, að í frv. felst ekkert ákvæði um slíkt. Það er einungis nefndin, sem stingur upp á að bæta þessu ákvæði við. Ástæðan til þess er, eins og hv.frsm. tók fram, sú, að rjett sje að tryggja gestum ríkisins 1930 hið besta hótelpláss, sem völ er á hjer, og við ekki óhæfilegu verði. Það er ekki af því, að samkomulag geti ekki náðst, heldur af því, að í slíku tilfelli sje betra að hafa lagaheimild að baki. Það er þetta, sem vakað hefir fyrir n. fyrst og fremst. Hinu dettur engum í hug að amast við, að gistihúsaeigendur græði fje á gistihúsum sínum. í II. lið 1. gr. frv. er þess óskað, að stj. fái heimild til þess að ákveða hámark á bifreiðataxta. Er það gert sökum þess, að búast má við, að mikið reyni á bílpláss þegar fólk verður flutt að og frá Þingvöllum meðan á hátíðahöldunum stendur, og þá sjerstaklega frá Þingvöllum til Reykjavíkur. En það virðist engin ástæða til þess, að bifreiðastöðvarnar og bílaeigendur geti okrað á þeim fólksflutningum. En að sjálfsögðu má búast við, að fargjöldin verði eitthvað dýrari en á venjulegum tímum, og er það ekki nema eðlilegt, þar sem svo mikið er lagt á bifreiðarnar. Þetta vildi jeg taka fram, af því að mjer skildist helst á hv.þm.N.-Ísf., að n. myndi misbeita þessum heimildum. Jeg get því fullyrt, að tilgangur undirbúningsnefndarinnar er alls ekki sá, að misbeita þessu, heldur miklu frekar sá, að nota heimildina alls ekki. Að það er stj., sem fær heimildina, er vitanlega formsins vegna, því að Alþingi getur ekki gefið einni n. slíka heimild sem þessa.

Frsm. (Ólafur Thors) Jeg vil leyfa mjer að benda á, að heimildina í II og III. lið 1. gr. frv. má stj. ekki nota nema nauðsyn krefji, að dómi undirbúningsnefndar hátíðahaldanna. Valdið er því alt hjá nefndinni. Hv. þm.N.-Ísf. þarf jeg ekki að svara miklu. Það mun vera rjett hjá honum, að erlendis sje ekki gripið til slíkra ráðstafana sem þessara, enda er slíks ekki þörf þar. En hjer er alt öðru máli að gegna, þar sem ekki er um að ræða nema eitt gott gistihús og við eigum von á mörgum tignum gestum, sem beinlínis verða gestir ríkisins. Er því ekki um annað að ræða fyrir okkur en snúa okkur til eiganda þess, þar sem okkur ber skylda til að sjá um, að gestir okkar standi ekki á götunni. Og ef ekki semst um leiguna, er nauðsynlegt að geta ákveðið hana. Hitt er vitanlega alveg sjálfsagt, að hóteleigendur hafi óbundnar hendur með leigu á herbergjum sínum til annara en gesta landsins. Þar hafa þeir því óskertan rjett til þess að græða fje eftir því sem verða má, því að það er alls ekki til þess að hlífa buddu erlendra auðmanna, sem hingað kunna að leggja leið sína, sem frv. þetta er borið fram. Þvert á móti lítur n. svo á, að stuðla beri að því, að sem mestir peningar verði eftir í landinu frá hinum útlendu ferðamönnum.

Magnús Guðmundsson Jeg vil ekki leggja á móti því, að stj. fái þessa heimild. En jeg vil taka það fram út af III. lið 1. gr. frv., að jeg samþykki hann með því skilyrði, að heimild þeirri, sem í honum felst, verði ekki beitt þannig, að útlendingar þeir, sem hingað koma til þess að skemta sjer 1930, verði látnir komast sem ódýrast út af því, því að það er hvergi siður í neinu landi að hlífa útlendum ferðamönnum við gjöldum. Til slíkra hátíðahalda sem þessara verða ríkin venjulega að leggja fram mikið fje, og er ekki ótítt, að þau búist við að fá mikið af því endurgreitt aftur, og það einmitt frá útlendingum. Jeg vil því alls ekki, að þetta ákvæði verði notað til þess að hlífa erlendum ferðalöngum, sem hingað koma til þess að skemta sjer. Hitt er aftur rjett, að okkur ber skylda til að hugsa um, að þeir, sem hingað koma sem gestir okkar, verði ekki óhæfilega hart úti.

Pjetur Ottesen Það má segja um frv. þetta, að „ekki sje ráð nema í tíma sje tekið“, þar sem með því á að girða fyrir hættu, sem stafað geti af því, að eigendur gistihúsa og bifreiða misnoti aðstöðu sína við hátíðahöldin 1930 þannig, að þeir okri á erlendum ferðamönnum, sem hingað koma til þess að vera viðstaddir hátíðahöldin. En það sýnir best, hversu ástæðulaust er að vera að gera slíkar opinberar ráðstafanir, að þeir menn, sem að þessu máli standa, rísa upp hver á fætur öðrum og lýsa því yfir, að enda þótt farið sje fram á heimild þessa, þá geri þeir ekki ráð fyrir, að til hennar þurfi að taka. Mjer virðist, að frv. þetta sje alveg að ófyrirsynju fram komið, enda veit jeg ekki til, að framkoma Íslendinga - þessarar gestrisnu þjóðar - gagnvart erlendum ferðamönnum hafi verið þannig, að gera þurfi ráð fyrir, að til slíkra ráðstafana sem þessara þurfi að taka. Jeg held því, að þau ákvæði frv., sem að þessu lúta, sjeu með öllu óþörf. Hvað snertir brtt.hv.fjhn. á þskj. 401, þá er hún aðeins til þess að bæta gráu ofan á svart, þar sem stj. er heimilað að setja hámarksverð á herbergjaleigu gistihúsa. Auk þess sem jeg geri fullkomlega ráð fyrir, að þetta sje óþarft, af því að ekki komi til þess, að beitt verði þar neinu okri, þá er með öllu óþarft að vera að samþykkja lög um þetta, þegar þess er gætt, að hinum tignu gestum landsins, sem hingað koma 1930, mun eflaust ætlað að búa á hinu nýja gistihúsi, sem nú er í smíðum, og ef nauðsynlegt hefði þótt að gera ráðstafanir til þess að tryggja það, að á þeim væri ekki okrað þar, þá held jeg, að stj. hafi í hendi sinni nóg vopn til þess að girða fyrir slíkt án þess að til lagaboða hefði þurft að koma, því eins og kunnugt er, hefir maður sá, sem byggir gistihús þetta, orðið að leita atbeina ríkisins með ábyrgð á lánum. En setjum nú svo, að hann sje búinn að fá þessa ábyrgð án þess að honum hafi verið nokkur skilyrði sett um þetta; þá hefir stj. í hendi sjer þau tök á þessum manni, að henni á að vera í lófa lagið að girða fyrir þetta ímyndaða okur. Því eins og kunnugt er, hefir stj. í fjárlagafrv. heimild til þess að veita þessum hóteleiganda nokkurra ára gjaldfrest á tolli af þeim dýru innanhúsmunum og borðbúnaði, sem kaupa á handa gistihúsinu. Jeg held því, að brtt.hv.fjhn. sje með öllu óþörf, eins og þau önnur ákvæði í frv., sem jeg hefi gert að umtalsefni.

Frsm. (Ólafur Thors) : Hv. þm. Borgf. taldi frv. þetta óþarft, en ræddi þó ekki um það í heild, heldur aðeins III lið 1. gr. þess. Jeg býst því við, að hann hafi aðeins átt við það ákvæði þess. Hv. þm. virtist byggja skoðun sína á því, að okkur Íslendinga ræki ekki nauður til að gera ráðstafanir, sem aðrar þjóðir gerðu ekki. En eins og jeg benti á í svari mínu við ræðu hv.þm.N.-Ísf., þá stendur alt öðruvísi á hjá okkur en annarsstaðar. Hjer verður aðeins um eitt sæmilegt gistihús að ræða, en erlendis er venjulegast um fjölda gistihúsa að ræða, sem taka við fólksstraumnum, og er því ekki ástæða til slíkra ráðstafana þar eins og hjer. Annars geri jeg ekki ráð fyrir, að hinir ágætu þm., hv.þm. Borgf. og hv.þm.N.-Ísf., viti nokkuð um það með fullri vissu, hver sje venja erlendra þjóða í þessum efnum. Jeg fyrir mitt leyti get ekkert um það sagt, hvort nokkurntíma sje gripið til slíks eða ekki. En jeg lít svo á, að sje nokkurntíma ástæða til þess að tryggja sig hjer á landi í þessum efnum, þá sje það á þjóðhátíð þeirri, sem fram á að fara að sumri. Önnur rök hv.þm. Borgf. fyrir því, að frv. þetta væri óþarft, voru þau, að stj. hefði í hendi sinni að kúga eiganda nýja gistihússins, ef henni sýndist svo. En sje svo, fæ jeg ekki sjeð, að neinn skaði sje skeður, þó að frv. þetta nái fram að ganga. Það er þá í hæsta lagi meinlaust og gagnslaust. Annars skil jeg ekki, að mál þetta þurfi að valda neinum sjerstökum ágreiningi í þessari hv. deild, og þá síst hjá manni eins og hv.þm. Borgf., sem telur stjórnina geta beitt valdi og kúgað gistihúseigandann.

Magnús Jónsson Jeg vil aðeins segja hv. 1. þm. Skagf. það, að það er fjarri því, að alþingishátíðarnefndin vilji draga úr því á nokkurn hátt, að erlendir túristar, sem hingað koma að ári, fái að borga fult fyrir sig. Annars gerir n. yfirleitt ekki mikið að því að draga þess háttar fólk hingað, því að hún telur, að hátíðin eigi fyrst og fremst að vera fyrir okkur sjálfa, og í öðru lagi fyrir þá góðu gesti, sem við bjóðum hingað. Um venjulega erlenda túrista kærum við okkur því ekkert, og þá því síður um það, að þeim sje nokkuð sjerstaklega hlíft. Og jeg verð að segja, að jeg skil vel þá menn, sem eru á móti því, að verið sje að hlaupa til og setja hámarksverð, því að jeg er venjulega manna mest á móti slíku. En 1930 stendur alveg sjerstaklega á hjá okkur að ýmsu leyti, og jeg býst við, að sjaldan hafi staðið eins einkennilega á annarsstaðar, þó víða væri leitað. Þegar sýningar og mikil hátíðahöld eru erlendis, er slíkt venjulega nálægt stórborgum, sem gleypa alla gestina, og er því ekki þörf neinna sjerstakra ráðstafana þeirra vegna. En þar sem svo sjerstaklega stendur á eins og hjer næsta ár, þá verður að telja ráðstafanir eins og felast í frv. þessu alveg nauðsynlegar, og jeg er þakklátur hv.fjhn. fyrir það, hve vel hún hefir brugðist við frv. þessu og sýnt því mikla alúð, enda þótt jeg vænti þess, að ekki komi til, að á heimildum þessum þurfi að halda. Annars er það algengt, að settar sjeu slíkar varúðarráðstafanir sem þessar; þannig hefir lögreglan t. d. leyfi til þess að koma inn á allar skemtanir og slíta þeim, ef þess gerist þörf. En að þess sje þörf, kemur mjög sjaldan fyrir; en eigi að síður getur það komið fyrir, og er ákvæðið því nauðsynlegt. Hv. þm. Borgf. benti á, eins og hv.frsm. hefir líka tekið fram, að stj hafi í fullu trje við eiganda nýja gistihússins, en þess vegna átti hann einmitt að vera með III. lið 1. gr. frv., því að í honum liggur frekari takmörkun en hinu. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en vil fyrir hönd undirbúningsnefndar þakka hv.fjhn. fyrir góða afgreiðslu málsins.

Bjarni Ásgeirsson Jeg hefi verið í miklum vafa um, hvernig jeg ætti að greiða atkv. um þetta mál, og skal jeg því gera lítilsháttar grein fyrir atkv. mínu. Jeg hefi litið svo á, að eini ljósi punkturinn við fjárhagshlið hátíðahaldanna 1930 væri sá, að hingað kæmu margir útlendingar og greiddu vel fyrir þá hluti, sem þeir þurfa hjer að fá til eins og annars. Það er með öllu óhjákvæmilegt, að ríkið leggi fram allmikið fje vegna þessara hátíðahalda, sem að sjálfsögðu verður að leggjast á þjóðina í auknum sköttum á einn eða annan hátt. Maður verður því að hugga sig við, að eitthvað komi inn á móti þeim útgjöldum vegna hins erlenda ferðamannastraums. Þess vegna vil jeg fara sem skemst í þá átt að takmarka það, að Íslendingar geti fyllilega notið þess, að hinir erlendu menn vilja skemta sjer og eyða fje. Jeg get því tekið undir það, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að jeg vænti þess, að ákvæðum frv. þessa verði beitt sem allra varlegast, og því aðeins miðuð við gesti landsins, en ekki til þess að hlífa hinum erlenda flökkulýð, sem hingað kann að koma. Með því skilyrði greiði jeg frv. þessu atkv.

Frsm. meiri hl. (Ólafur Thors) Þetta frv. er hjer í deildinni til einnar umr. Jeg álít því útrætt um það að öðru leyti en því, sem við kemur þeirri breyt., sem hv.Ed. gerði á frv., en sú breyt. er á þskj. 324. Breyt. snertir það ákvæði laganna, hvernig skifta skuli kostnaði, sem leiðir af burtnámi farartálma úr siglingaleið, að svo miklu leyti sem sá kostnaður ekki fæst greiddur af eiganda farartálmans. Þessi hv. deild hafði lagt til, að hafnarsjóður greiddi af þessum kostnaði fyrstu 500 krónumar, en síðan 1/3 hluta kostnaðar, þó aldrei meira en 1/4 hluta af „brúttó“-árstekjum sínum. Hv. Ed. breytti þessu í það horf, að hafnarsjóður á að greiða kostnaðinn allan, alt hvað hann ekki nemur meiru en hluta árstekna hans, en hitt á svo ríkissjóður að greiða í báðum tilfellum. Minni hl. sjútvn. hefir litið svo á, að hjer sje aðeins um smávægilega breyt. að ræða, orðbúningsbreytingu, eins og hv. minni hl. n. kallar það. En þetta er töluverður misskilningur, því að hjer er um mikla efnisbreyt. að ræða. Um þessar till. má segja, að það gildi einu, hvor þeirra er, ef kostnaður við brottnám farartálma nemur 3/4 árstekna hafnarsjóðs eða meira, vegna þess að framlag hafnarsjóðs takmarkast við hluta árstekna í báðum tillögunum, og sje kostnaðurinn orðinn 3/4 af árstekjum, jafngildir 1/3 kostnaðar 1/4 árstekna. Sje kostnaðurinn minni en þetta í hlutfalli við árstekjur hafnarsjóðs, ganga till.hv.Ed. mjög á hagsmuni hafnarsjóðs, og þegar kostnaður nemur hluta af árstekjum, þá er mismunurinn orðinn mestur, er verið getur. Þá er framlag hafnarsjóðs þrisvar sinnum meira eftir till.hv.Ed., því þá á hafnarsjóður að greiða allan kostnaðinn samkv. till.Ed., en aðeins 1/3 hluta hans samkv. till.Nd. Og helst þetta hlutfall áfram þegar kostnaðurinn minkar frá þessu í hlutfalli við árstekjurnar. Hefi jeg hjer ekki tekið tillit til 500 kr. framlagsins, enda skiftir það minstu. Þetta þykir nú kannske tyrfinn útreikningur, en er þó auðskilinn sæmilega reikningsglöggum mönnum. Meiri hl. hefir tekið eitt raunverulegt dæmi, til þess að sýna, að full rök liggja til grundvallar áliti meiri hl. um þetta efni. Reykjavíkurhöfn hefir um 1 milj. kr. árstekjur. Útkoman verður þá sú, ef miðað er við þessar tekjur, að mismunur þess, sem hafnarsjóði ber af mörkum að leggja eftir till., getur numið mest 167 þús. kr. á ári. Að öðru leyti leyfi jeg mjer að vísa til nál. meiri hl. á þskj. 406. Jeg á erfitt með að skilja, hvernig minni hl. fer að kalla þetta einungis „orðbúningsbreytingu“ eða „minni háttar breytingu“. Jeg vil vona, að hv.þdm. kynni sjer vel þau rök, sem fram eru flutt í nál. meiri hl., en hygg, að þeir, sem þegar hafa ekki haft áhuga til þess að kynna sjer það, muni nú litlu bættari, þó jeg lesi upp tölur og útreikninga þessu viðvíkjandi. En þess vil jeg vænta í lengstu lög, að hv.Nd. standi við það, sem hún hefir þegar sagt um þetta mál. Það er búið að ræða málið í þrjú skifti, og deildin hefir þegar kveðið upp sinn dóm. Nú veltur á því, að deildin standi við þann dóm, eftir að hv.Ed. hefir gert tilraun til þess að hrinda honum, tilraun, sem bygð er á hreinum misskilningi. En látum það aldrei á sannast, að hv.Ed., með sínum fáu atkv., traðki rjetti þessarar hv. deildar, þegar við höfum á rjettu máli að standa. Annars geri jeg fastlega ráð fyrir, að þegar minni hl. hefir sjeð það svart á hvítu, að hjer er um meira en orðbúningsbreytingu að ræða, muni mega leiðrjetta þann misskilning, sem nál. hans byggist á. Og ef svo tækist til, þá er jeg í engum vafa um, að deildin mun standa sem einn maður gegn þessari tilraun hv.Ed. til þess að traðka rjetti þessarar hv. deildar.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Hv. frsm. meiri hl. hefir skýrt þetta mál frá sínum bæjardyrum. Leggur hann mikla áherslu á þann aðstöðumun, sem kemur fram, “þar sem stórir eru hafnarsjóðir og auðugir. Minni hl. lítur svo á, að ekki sje um stórvægilegan mun að ræða, nema þar sem tekjumiklir hafnarsjóðir eiga í hlut og kostnaður við brottnám farartálma er tiltölulega lítill. Í öllum þeim tilfellum, þegar slíkur kostnaður nemur sem svarar 1/4 tekjum hafnarsjóðs og þar yfir, þá er munurinn lítill eða enginn.

Þetta er ekki rjett

. Þetta er alveg rjett. Að því er snertir dæmi meiri hl. af Reykjavíkurhöfn, þar sem er stór og tekjumikill hafnarsjóður, þá getur í vissum tilfellum, t. d. ef kostnaður nemur kringum eða neðan við 1/4 af tekjum sjóðsins, þessi munur orðið töluvert mikill ríkissjóði í vil. En það sýnist ekki óeðlilegt, að þar sem eru tekjumiklir hafnarsjóðir, þá beri þeim skylda til að ryðja farartálmum úr vegi, að því leyti sem kostnaðurinn fæst ekki greiddur af eiganda þess, sem farartálma veldur, samkv. almennum lögum. Sjóðunum hefir verið gefin aðstaða til slíks síðari árin, með því að þeim eru gjaldstofnar fengnir og ýmsir möguleikar til þess að afla tekna. Og þar sem þessar tekjur hafa víðast vaxið mjög á síðustu árum, þá sýnist ekki óeðlilegt, að eldri ákvæðum um þessi efni sje breytt og sjóðunum lagðar meiri kvaðir á herðar. Samkv. lögum frá 1911 er hafnarsjóðunum aðeins ætlað að greiða 300 kr. til burtnáms farartálma, hversu kostnaðarsamt sem verkið er, en ríkissjóði allur mismunur, og tekur ekki tali að láta þau eða lík ákvæði haldast lengur. Þar sem hafnarsjóðir hafa, nú umráð yfir miklu fje, eins og hefir verið bent á um Reykjavíkurhöfn, þá leiðir af því, að máttur þeirra er stórum meiri en áður, og þess vegna eru þeir fullfærir um að taka á sig þann aukna kostnað, sem frv. ætlar þeim eftir till. minni hl. n. Í flestum tilfellum, þegar kostnaðurinn við burtnám farartálma nálgast það að svara þó árstekjum hafnarsjóðs, eða ofan við það, þá verður breyt. eftir till.Ed. lítil eða engin. En ef till. meiri hl. verður samþ., þá er með því leitað aukinna hagsbóta og jafnvel ófyrirsynju fyrir hina stærri hafnarsjóði. Annars skal jeg að lokum taka það fram, að jeg legg ekki svo mjög mikla áherslu á þetta atriði, enda hygg jeg það tæplega svo stórvægilegt, að það sje ómaksins vert að hrekja málið á milli deilda fyrir sakir tillagna meiri hl.

Frsm. meiri hl. (Ólafur Thors) Hv. frsm. minni hl. vjek að því, að rjett væri að leggja þyngri byrðar á hina tekjumeiri hafnarsjóði. Jeg vil biðja hv.þdm. að athuga, að það atriði er þegar útrætt í þessari hv. d., við þrjár umr., sem fram fóru um málið. En hitt, sem hv.frsm. sagði um hina stærðfræðilegu hlið þessa máls, var flest þveröfugt við staðreyndirnar. Hv. þm. sagði meðal annars þessa setningu, sem jeg skrifaði hjá mjer og hv.þm. leiðrjettir sjálfsagt, ef jeg fer ekki rjett með: „í öllum tilfellum, þegar kostnaður við brottnám farartálma af siglingaleið nemur sem svarar 1,4 hluta af tekjum hafnarsjóð, og þar yfir, er munurinn lítill eða enginn. - Auðvitað er þetta alrangt, eins og jeg þegar hefi skýrt. Efa ég ekki, að hv.þm. áttar sig á því, þótt síðar verði, og eftirskil jeg þessum mæta manni að gerbreyta þessu öllu, venju samkvæmt, í þingtíðindunum, þegar hann leiðrjettir ræðu sína. En það er þýðingarlaust fyrir hv.þm. að reyna að láta líta svo út, að báðar till. komi út á eitt. Eftir annari till. skal hafnarsjóður bera allan kostnaðinn, en samkv. hinni skal hann einungis greiða hluta, og fari þó aldrei fram úr hluta árstekna. Hjer er því ekki um að ræða neina „minni háttar breytingu“, eins og minni hl. orðar það, heldur meginbreyt. - Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg ætla ekki að deila lengi um þetta atriði, hvorki við hv.frsm. meiri hl. eða aðra. Skal einungis taka það fram, að ef brtt. meiri hl. verða samþ., þá kemst frv. í sama horf og sama form og það hafði er það fór frá Nd. áður. Tel jeg ekki ósennilegt, að hv.Ed. mundi geta sætt sig við þau úrslit, ef til kæmi, en reyndar mun leið frv. liggja til sameinaðs þings, ef svo fer. Jeg skal bæta því við, að ef svo færi, þá yrði kostur ríkissjóðs þó öllu lakari en samkv. till.hv.Ed. og minni hl., og kæmi það vitanlega til hagsbóta fyrir hina tekjumeiri hafnarsjóði, sem síst þurfa styrktar við. Að öðru leyti skal jeg ekki fara neitt út í það, hvort jeg eða hv.frsm. meiri hl. hafi skilið rjett muninn á till. meiri og minni hl. Það mun verða skorið úr því við atkvgr., og er hún þó ekki efsti dómur. Hinsvegar er mjer þetta ekkert kappsmál og vil þó vænta þess. að nokkur bót fáist á þeim eldri og úreltu ákvæðum þessara laga.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Meiri hl. fjhn. hefir skilað nál. sínu á þskj. 413, og er þar gerð grein fyrir því, að hann telur ekki rjett að afgreiða, eins og stendur, verulegar breytingar á skattalöggjöfinni, með því að það mál er nú í höndum milliþinganefndar, sem skipuð var samkv. ákvörðun síðasta Alþingis, til þess að endurskoða þá löggjöf. Af þessum ástæðum hefir meiri til. fjhn. lagt til, að þetta mál verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem hljóðar svo sem greinir á áðurnefndu þskj. Eftir grg. þeirri, sem frv. fylgir, er það flutt í þeim tilgangi að gera þær breytingar á tekjulöggjöfinni, sem telja verður grundvallarbreytingar, og er afstaða meiri hl. fjhn. miðuð við þetta. Meira hefi jeg ekki að segja fyrir hönd meiri hl. fjhn. um þetta mál, nje fyrir mína eigin hönd, því að jeg ætla ekki að fara að ræða afstöðu þessa frv. og efni þess að svo komnu máli. Aðeins vil jeg geta þess, að sá samanburður og tekjuvonaútreikningur, sem grg. frv. flytur, getur ekki staðist að mínu áliti, sjerstaklega þær framtíðartekjuvonir, sem eru bygðar á samanburði við afkomu Tóbakseinkasölunnar árið 1925, án þess að taka tillit til, að þá voru sjerstakar ástæður fyrir hendi, nje heldur til afkomu hinna áranna.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það er alveg rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að þetta frv. er flutt sem tekjuaukafrv., af því að við flm. þess álitum, að með þessu móti væri ríkissjóði sjeð fyrir miklum tekjuauka á hentugan og hagkvæman hátt. Og þess er vissulega ekki vanþörf. Tekjuaukningin, sem við gerum ráð fyrir að fáist með þessu móti, kemur mjög lítið við landsmenn, en hún kemur við þá fáu innflytjendur tóbaksins, hvort sem þeir eru nú 3 eða 4, því að þeir missa af nokkrum tekjum með þessu fyrirkomulagi. Það má auðvitað segja, að þessir menn greiði skatt, en þær tekjur, sem ríkissjóði aflast með því móti, komast ekki í námunda við þær tekjur, sem fást mundu samkv. þessu frv., eins og skýrslur Tóbakseinkasölunnar 1922–25 sýna. Það hefir aldrei verið neinn ágreiningur um það, að gamla einkasalan gaf þann árangur, sem hún átti að gefa. Tilgangur hennar var ekki annar en sá, að afla ríkissjóði tekna, og hann náðist. Það var því alveg óskiljanlegt, þegar flm. hennar ljetu kúga sig til að nema hana burt, og sviftu þannig ríkissjóð miklum tekjum. Hv. frsm. meiri hl. fór ekkert út í efni þessa frv., en ljet þess getið með almennum orðum, að grg. frv. hefði ekki við rök að styðjast, hvað snerti þær tekjuvonir, sem þar er gert ráð fyrir, með samanburði við afkomu Tóbakseinkasölunnar gömlu, eða með öðrum orðum, að ríkissjóður muni ekki fá þær tekjur, sem þar er gert ráð fyrir. Nú getur enginn borið á móti því, með því að það er skjalfest, að þær tekjur, sem einkasalan gaf ríkissjóði þau 4 ár, sem hún stóð, voru að meðaltali nál. 300 þús. kr. á ári, og það var meira en í upphafi var gert ráð fyrir. Þegar við því teljum víst, að einkasalan muni ekki gefa af sjer minna en alt að ¼ milj., er það á fullum rökum reist, enda bygt á þeirri reynslu, sem. gamla einkasalan gaf. Mjer finst því það, sem í grg. segir, standa óhrakið. Inn á hina ástæðuna gegn þessu frv., sem mun meginástæða meiri hl. fyrir frávikningunni, skal jeg ekki fara, af því að jeg býst ekki við, að hv. meiri hl. n. sje sammála, hvað snertir stefnuna til þessa máls, þó að hann virðist sammála um að vísa málinu frá að þessu sinni. Mergur þessa máls er sá, að það þarf að afla ríkissjóði tekna. Hingað til hefir það þótt gott að eiga 200 þús. kr. vísar á ári, og jeg skil ekki í þeim flokki sem ber ábyrgð á fjármálunum, en vill þó ekki fá þessar tekjur ríkissjóði til handa. Nd. hefir nú skilað fjárl. með nokkrum beinum tekjuhalla, auk þess sem búast má við, að það bætist við ekki lítil fjárhæð, vegna ýmissa nýrra 1., og er því líklegt, að fjárl. verði nú raunverulega afgreidd með talsverðum tekjuhalla, því að ganga má að því sem vísu, að hjer í Ed. bætist eitthvað við. Og hvaðan á að taka peningana til hátíðahaldanna 1930? Það er ekki enn farið að gera áætlun um þann kostnað í fjárl., en hann hlýtur að verða mjög mikill, a. m. k. altaf nokkur hundruð þúsund kr. Það er vonandi, að það verði gott árferði þetta ár, eins og nú lítur út fyrir, og ríkissjóður fái miklar tekjur af tekjustofnum sínum, en við rennum alveg blint í sjóinn með það, hve miklar þær tekjur verða. Hitt vitum við með vissu, að útgjöldin verða mjög mikil 1930. Jeg fæ því ekki betur sjeð, en að öll rök hnigi að því, að ríkissjóður sje í fullri þörf fyrir þær tekjur, sem honum eru ætlaðar samkvæmt þessu frv., því að útgjöldin verða áreiðanlega svo mikil, að ef ekki verður kappkostað að útvega ríkissjóði einhverja tekjuauka, eru líkur fyrir verulegum tekjuhalla 1930. Það er leiðinlegt fyrir hæstv. stj., sem sennilega getur ráðið örlögum þessa frv., að verða að feta í fótspor fyrirrennara síns, sem nú er málsvari hv. meiri hl. fjhn., og skilja við með mikinn tekjuhalla á baki í lok kjörtímabils síns, einkum ef svo er, sem jeg býst við að fullyrða megi, að stj. hafi hafnað vissum tekjum ríkissjóðs, er hún hafði heimild til að innheimta. Enn hefir ekkert frv. komið fram af stj. hálfu, til þess að tryggja ríkissjóði tekjur, og þarf hann þó vissulega á því að halda, eins og jeg hefi sýnt fram á. Það er eins og hæstv. stj. byggi alla von sína á skattanefndinni, sem nú situr á rökstólum. Þessi skattanefnd hefir nú starfað undir það árlangt, og ekkert frá henni komið, og heldur ekki að vænta að neitt komi frá henni fyr en á næsta þingi. Að bíða eftir áliti nefndarinnar og fresta framkvæmdum þessa máls um 1 ár þýðir það, að ríkið tapar 200 þús. kr. tekjum á sama tíma. Mjer finst ekki ástæða til að afneita öruggum og föstum tekjum, þó að þessi nefnd hafi ekki enn lagt blessun sína yfir málið. Það væri líka dálítið merkilegt, að fella þetta frv. nú, ef það kæmi svo upp úr dúrnum, eins og mjög sennilegt er, að meiri hl. skattanefndar legði til þegar á næsta ári, að tekin væri upp einkasala á tóbaki. Að lokum get jeg ekki stilt mig um að benda á það, að hæstv. stj. hefir að mestu leyti látið undirbúa þetta mál í von um, að það næði fram að ganga. Fyrv. hæstv. fjmrh., Magnús heitinn Kristjánsson, gerði ráðstafanir til þess að semja frv. um þetta efni og hefði eflaust borið það fram á þessu þingi, ef honum hefði enst líf og heilsa. Mjer finst því, að hæstv. stj. hefði verið skylt að taka slíku máli vel, er það var fram komið, í stað þess að líta ekki við því, en fallast á till. fjandmanna málsins, sem altaf hafa verið öndverðir einkasölu í hvaða mynd sem er. Annars mætti minna á, að Alþt. geyma sterk orð Framsóknarmanna, þar sem þeir lýsa því yfir hver á fætur öðrum, að þeir vilji fylgja einkasölu á tóbaki af því að sú aðferð sje mjög hentug í framkvæmdinni til þess að afla ríkissjóði verulegra tekna. T. d. segir Klemens Jónsson í ræðu á þingi 1925, sem prentuð er í Alþt. frá því ári, - það eru aðeins fáein orð, sem jeg ætla að lesa með leyfi hæstv. forseta: „Jeg get lýst því sem minni persónulegu afstöðu til þessa máls, að jeg fylgi einkasölu á tóbaki bæði af „principi“ og vegna þess, að jeg tel það hagnað“. Jeg gæti raunar vitnað í fleiri ræður hv. Framsóknarmanna frá þessu þingi, þar sem þeir lýstu yfir með enn sterkari orðum fylgi sínu við málið. En fari nú svo, að frv. þessu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, eða á einhvern hátt komið fyrir kattarnef, þá geng jeg þess ekki dulinn, að um greinilega stefnubreyting er að ræða hjá Framsóknarmönnum þessarar hv. d., og þá lítill munur orðinn á þeim og upphaflegum flm. frv., hv. 1. þm. Skagf. (MG) er banaði gömlu einkasölunni, sínu eigin afkvæmi, sællar minningar. Og lítið verður þá úr stóru og sterku orðunum, er hæstv.atvmrh. (TrÞ) beindi til 1. þm. Skagf., rjett áður en gengið var til atkv. um það, hvort einkasalan skyldi lögð niður eða ekki 1925. Man þó eflaust margur, hve hv.þm. Str. (TrÞ) var þá þungorður í garð þáverandi atvmrh. (MG). En þau orð hafa þá verið markleysa ein, ef hv. Framsóknarmenn vilja ekki við þessu máli líta nú. Vík jeg ef til vill að þessu síðar. Að vísu hefir því verið fleygt, að þm. flokksins væru skiftir í málinu, en jafnhliða er sagt, að hæstv. fjmrh. (EÁ) hafi nýlega lýst því yfir í hv.Nd., að hann vildi ekki að einkasala á tóbaki yrði samþ. á þessu þingi. Og þar sem ætla má, að hann hafi talað fyrir hönd hæstv. stj., þá er sennilegt hver sje afstaða meiri hl. stjórnarflokksins til þessa máls.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg man ekki, hvort jeg hefi tekið það fram í þessari hv. d., en í hv.Nd. hefi jeg a. m. k. gert það, að jeg teldi ekki nauðsynlegt að samþ. frv. um einkasölu á tóbaki á þessu þingi. Og ástæðurnar eru sömu og þær, sem teknar eru fram í nál.hv. meiri hl. fjhn. Eins og menn muna, var á þinginu í fyrra samþ.þáltill. um skipun milliþinganefndar í skattamálum. Var nefndin skipuð 3 mönnum og kosin af öllum stjórnmálaflokkum þingsins í þinglokin. Nefndin hefir enn ekki skilað áliti, en hinsvegar er í þáltill. tekið allnákvæmlega fram um verkefni hennar, og í d.-lið till., sem jeg, með leyfi hæstv. fors., ætla að lesa upp, er talað um ýms einkasölumál. Þar segir svo: „Að athuga, hvort ekki megi afla ríkissjóði tekna án þess að íþyngja gjaldþegnum, svo sem með einkasölu á nokkrum hátolluðum vörum, eða öðrum þeim vörum, sem hentugar eru til einkasölu, eða á annan hátt.“ Þarna er beint bending um það, að skattamálanefndin skuli taka einkasölumálin til athugunar og leggja álit sitt fyrir þingið. Nú get jeg ekki sjeð, að brýn ástæða sje til að þingið grípi fram fyrir hendur n. um verkefni, er síðasta þing fól henni að rannsaka. Þess vegna hefi jeg lýst yfir því, að jeg væri á móti öllum breytingum, sem fram hafa komið á þessu þingi um skatta- og tollmál. Þær eru að vísu ekki margar, þessar breytingar, sem betur fer, en allar eru þær fram bornar af flokksbræðrum hv.flm. þessa frv. Jeg tel það illa farið, að hvert einasta þing sje að grauta í þeim málum, sem ráð er fyrir gert að lögð verði fyrir eftir föstum reglum frá n., sem haft hefir þau til rannsóknar samkv. skipun þingsins. Hv. flm. hefir borið fram till. um aukin útgjöld til embættis- og starfsmanna ríkisins, sem gleypa mundu hinar áætluðu tekjur hans af þessu frv. Sú eyðsla er þegar komin á þetta yfirstandandi ár og kemur líka á 1930. Hv. frsm. minni hl. (JBald) furðaði sig á því, að sá flokkur, sem bæri ábyrgð á fjárhag ríkissjóðs, vildi svifta hann þeim tekjum, er áætlaðar væru með frv. þessu. Jeg hefi nú fært rök fyrir því, hvers vegna jeg vil ekki breyta að svo komnu. Hinsvegar get jeg líka sagt, að óhætt mun að slá því föstu, að ekki megi byggja á svo háum tekjum af tóbakseinkasölunni fyrsta árið, eða aldrei hærri en það, sem ríkissjóður þarf að greiða vegna hækkandi dýrtíðaruppbótar á laun embættismanna. Með þessu er þó ekkert sagt um það, hvernig jeg muni snúast við þessu máli, er það kemur rækilega undirbúið af milliþinganefndinni. Hv. frsm. minni hl. tók það fram, að stj. hefði undirbúið þetta mál. Þetta er að nokkru leyti rjett, að Magnús heitinn Kristjánsson undirbjó málið, og mjer er sagt, að hann muni hafa ætlað að bera það fram í þinginu, ef honum hefði enst líf og heilsa. En þetta breytir ekki afstöðu minni á neinn hátt. Hv. frsm. minni hl. spurði mig að því áður en hann bar fram frv., hvort jeg vildi ekki flytja það. Jeg kvað nei við því og ljet jafnhliða í ljós, að jeg óskaði ekki eftir, að frv. yrði afgr. á þessu þingi. En þó að segja megi, að málið hafi verið undirbúið af stj., þá var það nú svo, að sá ráðherranna, sem fór með fjármálin á undan mjer, hann tók málið ekki upp heldur. Annars er ekki ástæða til að fara út í, hvaða líkur sjeu fyrir því, hvað miklar tekjur tóbakseinkasalan gefi ríkissjóði. Jeg geri ráð fyrir, þegar sú stofnun væri komin á fastan fót, að hún mundi gefa tekjur, sem um munaði. En það liggur ekki fyrir nú að ræða þá hlið málsins, og get jeg því látið hjer staðar numið um sinn.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Mjer kom ekki á óvart yfirlýsing hæstv. fjmrh. Hún er nokkuð svipuð þeirri afstöðu, sem jeg bjóst við að hann hefði til málsins og drap á í fyrri ræðu minni. Hæstv. fjmrh. vill ekki þiggja þann tekjuauka ríkissjóði til handa, sem honum er boðinn með frv. þessu, og kýs heldur að bíða eftir áliti milliþinganefndarinnar í skattamálum, sem m. a. á að rannsaka möguleikana fyrir því, að ríkið taki að sjer einkasölu á ýmsum vörutegundum. En það er dálítið öðru máli að gegna um tóbakseinkasöluna en aðrar væntanlegar einkasölur. Í fyrsta lagi hefir tóbakseinkasalan verið rekin áður um fjögra ára skeið með góðum hagnaði, og í öðru lagi liggur málið nú fyrir svo vel undirbúið, sem föng eru á, og varla að vænta, að milliþinganefndin búi það betur úr garði, þó að hún hafi það til athugunar um eins árs skeið, því að ætla má að hún skili ítarlegu nál. fyrir næsta þing. Ef það skyldi nú verða ofan á, að milliþinganefndin, eða meiri hl. hennar, tæki upp frv. um einkasölu á tóbaki og legði það fyrir næsta þing, þá væri enginn annar árangur af stefnu hæstv. fjmrh. en að ríkið misti tekjur um eitt ár og einmitt það árið, sem það hafði mesta þörf fyrir þær. Hæstv. fjmrh. sagði með nokkrum drýgindum, að hann hefði lagst á móti öllum breytingum, sem fram hefðu komið á þessu þingi á skatta- og tolllögum. Jeg get vel skilið afstöðu fjmrh. sem gjaldkera ríkisins, þó að hann sje á móti því að leggja niður skattstofna. Það verður að álítast ekki nema mannlegt. Hitt er fátíðara, að gjaldkeri ríkisins leggi á móti því að fá peninga í ríkiskassann. Hæstv. fjmrh. sagðist ekki vilja grauta í skattalögum. En jeg sje ekki betur en að hjer sje um heilsteypt mál að ræða og sjerstakan lið, og valdi engri grautargerð í skattamálum. Hann vildi líka setja framkomu þessa frv. í samband við till. þá, sem jeg hefi flutt um launabætur til embættismanna. Hæstv. fjmrh. má gjarnan gera það. Sú till. fer fram á aukin útgjöld, en með frv. þykist jeg hafa bent á tekjuauka, sem nægði til þess að greiða uppbæturnar svo að ekki hallist á. Árangurinn af því starfi, sem varið hefir verið til þess að undirbúa þetta mál, virðist þá ætla að verða sá, að sumir hv. framsóknarm. og íhaldsmenn taki höndum saman og fallist í faðma til þess að koma frv. fyrir kattarnef. Það hefir eflaust fáa órað fyrir slíku bandalagi í þeim umr., sem urðu á milli þessara flokka um málið á þinginu 1925. Jeg má til með að biðja hæstv. forseta um leyfi til að lesa hjer upp úr Alþt. frá því ári nokkur vel valin kveðjuorð til föður tóbakseinkasölunnar, hv. 1. þm. Skagf., er hv.þm. Str., núverandi hæstv.forsrh., flutti af prestlegri mælsku, eins og vel við átti, við útför tóbakseinkasölunnar, og geta þá þessi orð verið jafnframt kveðja mín til hv. andstæðinga í minna í þessu máli; en þessi ummæli hv.þm. Str. (TrÞ) hljóða þannig: „Jeg býst við, að eftir örfáar mínútur fari fram atkvgr. í þessu máli, svo að þetta verða síðustu orðin, sem jeg fæ að segja. Jeg vil því enda mál í mitt með örfáum orðum til viðbótar, sem þá eru kveðjuorð mín til föður þessa skipulags, sem eins og hv. 1. þm. Árn. (MT) komst að orði, er skilgetinn faðir þess barns, sem nú er verið að bera út. Jeg ætla að kveðja hann með sögu úr fornu riti og það ljótri sögu. Það á ekki illa við, því það er ljótt mál, sem hjer á að koma í gegn, og ljótt verk, sem hjer er verið að vinna. Þessi saga er af því, að seint á Sturlungaöldinni fór Einar Ásgrímsson að Stað í Steingrímsfirði til þess að sækja heim Vigfús Gunnsteinsson. Sló hann hring um bæinn og kveikti í. Í liði Einars var Eyjólfur nokkur Rögnvaldsson. Rögnvaldur faðir hans var inni í eldinum, og það vissi Eyjólfur. Hann margbað föður sinn að ganga út, en það var árangurslaust. - Jeg efa ekki að hæstv.atvmrh. (MG) hefir gert margar tilraunir til þess að bjarga barni sínu, sem nú á að bera út. Jeg veit, að hann hefir margoft reynt að leiða flokksmönnum sínum fyrir sjónir, hvílíkt óhappaverk þeir væru að vinna, en það hefir ekki tekist, og því fer nú fyrir hæstv.atvmrh. (MG) eins og fór fyrir Eyjólfi. Eyjólfur sagði: „Brendu þá inni, djöfuls karlinn.“ Hæstv. atvmrh. segir: „Verði það þá borið út, barnið mitt.“ Svona eru þá endalokin á þessum þætti tóbakseinkasölunnar. Nú hjálpast þau bæði að því, Íhaldið og Framsókn, að bera barnið út.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Jeg finn ekki ástæðu til þess að tala mörg orð um þetta mál, og síst af öllu um komedíuspil hv. 4. landsk., sem þykist beita sjer af alefli og í alvöru fyrir því, að leggja niður tóbaksheildsöluverslun síns elskulega flokksbróður, hv. 2. þm. Reykv., en veit þó, að fyrirfram er ráðið, að frv. nái ekki fram að ganga, og getur því talað drjúgmannlega. Jeg vil þó ekki láta fram hjá mjer fara óleiðrjettar stærstu missagnirnar í ræðu hv. 4. landsk. Hann talaði um, að hæstv. fjmrh. kastaði frá sjer vissum tekjum með því að gleypa ekki við frv., og það tekjum, sem ríkissjóður mætti illa við að missa árið 1930. Hann miðar við tekjur af einkasölu, sem áður var, og tolli þeim, er þá var á tóbaki, en gætir þess ekki nægilega, að tóbakstollur var hækkaður þegar einkasalan var lögð niður. Sú tollhækkun, er kom í staðinn fyrir álagningu einkasölunnar, mun hafa gefið ríkissjóði fullkomlega eins mikið á ári, eða líklega heldur meira. En tekjuvon þessa frv. er ekki nálægt því að vera um 200 þús. kr. á ári, enda eru ekki færð nein rök að því í grg. þeirri, sem látin er fylgja frv. Hv. þm. veit það með vissu, að af þessum áætluðu tekjum hlýtur rekstrarkostnaðurinn að greiðast, og hann er þó aldrei undir 100 þús. kr. á ári. Væri því núverandi tóbakstolli haldið, mundi það mála sannast, að tekjur einkasölunnar mundu ganga í sjálft sig vegna kostnaðarins við hana. Það er því ekkert útlit fyrir, að þessar tekjur fáist með því, að breyta frá því sem nú er, nema þá að hækka tóbaksverðið. Það er sjerstaklega eitt atriði, sem gerir afstöðu hæstv. fjmrh. skiljanlega í þessu máli og hann drap lítilsháttar á í ræðu sinni. Það er sem sje vissa fyrir því, að fyrsta árið, sem slík lög og þessi eru í gildi, gefur einkasalan engan tekjuauka, heldur þvert á móti. Þetta stafar af því, eins og sýndi sig seinast, að þegar birgðirnar safnast á eina hönd, minkar mjög innflutningurinn. Fyrirliggjandi birgðir í landinu verða að eyðast, en vegna þess verður innflutningurinn minni fyrsta árið. Afleiðingin verður því sú, að tolltekjurnar minka, og vegur sú rýrnum ef til vill meira en upp á móti tekjum einkasölunnar fyrsta árið. Þess vegna skil jeg vel, að hæstv. fjmrh. sje andvígur öllum breytingum í þessu efni og ekki síst á þeim tíma, sem ríkissjóði er sjerstaklega brýn nauðsyn á að halda óskertum tekjum sínum.

Páll Hermannsson Hv. frsm. meiri hl. (JÞ) hefir í nál. og nú í ræðu sinni túlkað alveg rjett, hvað fyrir okkur meiri hl. fjhn. vakir í heild. Hinsvegar finst mjer, að hv.frsm. minni hl. (JBald) hafi í ræðu sinni farið út fyrir þann ramma, sem nál. okkar setur um afstöðu meiri hl. fjhn. til málsins, og giskað á fleira en þar er hægt að lesa. Hann talaði um stefnubreytingu okkar Framsóknarmanna á þessu sviði og sagði, að við litum öðrum augum á nauðsyn þessa máls en við hefðum gert áður, eða 1925. Jeg fæ nú ekki sjeð, hvað mjer viðvíkur, að hv.frsm. minni hl. hafi beina ástæðu til að sjá neina stefnubreytingu. Jeg var ekki á þingi þá og hefi heldur ekki látið uppi neitt álit um málið, svo að ágiskanir hans í þessu efni ná ekki til mín. Aðstaða mín kemur greinilega fram í þskj. 413 og þeirri dagskrá, sem þar er, en þar er yfirleitt ekkert sagt um stefnu meiri hl. í málinu sjálfu, en það kemur þar fram, að meiri hl. kann illa við þau vinnubrögð, að skipa á öðru þinginu n. til þess að fjalla um ákveðin mál, en taka svo verkefnið frá þeirri n. á næsta þingi á eftir án þess nokkurt nál. hafi birst. Hv. 4. landsk. hefir því tekið sjer hjer bessaleyfi, sem hann hefir ekki fulla heimild fyrir. Hæstv. fjmrh. hefir fært rök fyrir þessu, svo að jeg þarf ekki að gera það betur, en jeg vildi láta það sjást skýrt og greinilega, að afstaða mín til málsins nú er ekki bygð á öðru en því, sem nál. ber með sjer, og er engum heimilt að búa til aðrar ástæður fyrir afstöðu minni.

Fjmrh. (Einar Árnason) Háttv. 4. landsk. var að tala hjer um barnaútburð. Jeg vil líta svo á, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, sje bæði borið fyrir tímann og getið í meinum, því að jeg verð að telja, að það sje milliþinganefndarinnar að geta þetta barn, ef það á að verða til. Hv. 4. landsk. getur því ekki áfelt mig, þó að jeg vilji ekki fóstra þennan krakka, sem jeg álít að sje ekki vel undir kominn. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fara lengra út í þetta mál, jeg er búinn að segja það, sem þarf um það, og læt það svo útrætt af minni hálfu.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það var nú í fyrsta sinn við þessar umræður, að gerð var tilraun til þess að hafa á móti málinu með rökum, og var það hv.frsm. meiri hl. hv. 3. landsk., sem það gerði. Hann vildi gera það líklegt, að tekjurnar af einkasölunni yrðu litlar fyrsta árið, og bygði það á því, að mikið væri til í landinu af þessari vöru nú, svo að tekjur af tolli mundu minka til muna fyrsta einkasöluárið. Að þessu er vikið í grg. frv., og þar er gert ráð fyrir, að allra lægstu tekjur af tolli, með miklu minni innflutningi heldur en nú, geti aldrei orðið undir 85 þús. kr. á fyrsta ári. Auk þess sparast kostnaður við merkingu tóbaks, 35 þús. kr., og ýmislegt fleira, og má gera ráð fyrir því, að þó að innflutningur verði með minsta móti, þá færi hagnaðurinn áreiðanlega aldrei niður úr 160 þús. kr. fyrsta árið. Svo fer hann vaxandi með hverju ári og upp í milj. kr. og hærra ef góðæri eru, og auðvitað fer það altaf dálítið eftir árferði. Þetta eru engar gyllingar í grg. frv., heldur þvert á móti mjög varlega áætlað, og jeg var jafnvel í vafa um, hvort það væri rjett gagnvart málefninu að áætla þetta svona lágt, því að það er áreiðanlega langt fyrir neðan það, sem virkilega verður. Ríkið getur líka trygt aðstöðu sína með því að takmarka innflutninginn árið áður en einkasalan tekur til starfa, og er það hægt með því að neita mönnum um að láta tóbakið liggja í tollgeymslu. Stj. getur betur sjeð fyrir þessu nú heldur en í frv. 1921. Þegar þessi landsverslun er komin upp, þá þarf hún heldur ekki að kaupa ruslið af kaupmönnunum, en getur látið þá liggja með það áfram, því að það gerir ekki annað en að eyðileggja söluna. Ein aðalröksemdin gegn gömlu Landsversluninni var einmitt sú, að hún verslaði með rusl, sem væri óbrúklegt, en þetta rusl voru einmitt leifarnar af vörum kaupmannanna, sem Landsverslunin hafði keypt af þeim, svo að þeir yrðu ekki fyrir skaða. Hv. 2. þm.N.-M. vildi ekki láta gera upp ástæðurnar fyrir afstöðu þeirra þremenninganna í meiri hl. n. frekar en gert er í nál. Mjer skildist þó á honum, að það væri ekki um stefnubreytingu að ræða, og hann mundi geta fylgt þessu máli, en bara ekki nú. Ef ekki er um stefnubreytingu að ræða, þá finst mjer undarlegt, að þessi hv.þm. og ýmsir hans flokksbræður skuli vilja fresta því, að taka við þessum peningum í ríkissjóðinn, sem einkasalan mun gefa af sjer. Hv. þm. sagði, að sjer væri illa við þau vinnubrögð, að taka fram fyrir hendurnar á milliþinganefndinni í þessu máli, og það sama kom líka fram hjá hæstv. fjmrh. Jeg get nú ekki betur sjeð, en að málið sje vel undirbúið, og það verður áreiðanlega ekki betur undirbúið eða í annari mynd, ef það kemur einhverntíma frá milliþinganefndinni, og taki hún það einhverntíma upp, þá byggir hún á þessu frv. Jeg get því ekki sjeð, að hjer sje um nein slæm vinnubrögð að ræða. Jeg vil svo að síðustu taka undir það með hæstv. fjmrh. og gera þau orð hans að mínum, þar sem hann sagði, að þetta frv. væri fram borið fyrir „Tímann“, því að það blað hefir, næst Alþýðublaðinu, mest og best borið þetta mál fyrir brjósti. En þar sem hæstv. ráðh. sagði, að það væri getið í meinum, þá vil jeg vekja athygli hans á því, að þar beinir hann skeytum sínum til fyrirrennara síns í fjármálaráðherrasessi, Magnúsar heitins Kristjánssonar, sem undirbjó þetta mál og ætlaði að bera það fram. Hæstv. ráðh. ætti því ekki að kasta kaldyrðum að þessum króa, sem við Alþýðuflokksmenn höfum fóstrað fyrir þá Framsóknarmennina.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Landbn. þessarar hv. deildar hefir leyft sjer að bera fram brtt. við frv., eins og það kom frá hv.Ed.Brtt. ganga út á það, að færa frv. í sama horf og það var, þegar það fór hjeðan. Hv. Ed. hafði felt burtu 3. gr. frv., sem laut að því, að landið greiddi prestinum bætur fyrir nytjamissi af selveiði, á meðan hans nyti við, en bætur væru svo látnar niður falla þegar prestaskifti yrðu. Þessar tekjur munu metnar á 50 kr. í framtíðinni er því um þessar 50 kr. að ræða á ári, sem gera má ráð fyrir að landið þurfi að greiða prestinum árlega. Það má segja að vissu leyti, að ekki sje um mikla upphæð að ræða, en þar sem nú þeir menn, sem laxveiði stunda, eiga að greiða öllum þeim mönnum á öðrum jörðum fullar bætur, sem selveiði stunda, fyrir þann tekjumissi, sem þeir bíða, þá virðist ekki nema sanngjarnt, að landið taki að þessu leyti þátt í bótunum, þar sem um opinbera eign er að ræða. Hjer er um nauðsynjamál að ræða að því leyti, að laxveiði hlýtur að aukast mjög í ánni við þessar umbætur. Víðsvegar upp um hjeraðið hafa menn reist klakhús, þar sem klakið er út lax- og silungshrognum. Í einu klakhúsi við Þverá, sem fellur í Ölfusá, hefir á undanförnum árum verið sum árin klakið út einni miljón seiða, sem slept hefir verið í ána. Þessari starfsemi verður gefið svo utan undir, ef selurinn verður látinn óáreittur áfram í ósum Ölfusár, að jeg býst við að hún verði látin niður falla. Hin síðari ár hafa á hverju ári haldist við undir tvö þúsund selir í ármynninu, og það sætir furðu, hve seint er ráðin bót á þessu, en vegsummerki má sjá, því að víðsvegar upp um þverárnar, þar sem laxgengdin var mjög mikil til skamms tíma, sjest varla branda nú, hjálpast þar sennilega að þau fullkomnari veiðitæki, sem þeir hafa nú, er neðar búa við ána, og selahjörð sú hin mikla í árósunum. Manni þætti því vel til fallið, að Alþingi brigðist vel við því, að útrýma selnum. Það þýðir ekki að halda því fram að þeir menn, sem stundi útrýmingu selsins, hafi tekjur af þessu, því að þeir ná varla selnum, hann verður skotinn í straumvatni og allir, sem til þekkja vita, að selurinn sekkur, þegar hann er skotinn í straumvatni. Það er ekki hægt að svifta þá menn, sem selveiðina hafa, þeim tekjum sínum, án þess að fullar bætur komi fyrir, en þær bætur verða þeir að greiða, sem laxveiðina stunda, samkvæmt mati virðingarmanna þar til hagur af laxveiði er orðinn til jafns við það, sem áður var af selveiðinni hjá þeim er selveiðinytjar hafa nú. Nú hagar svo til við Arnarbæli, að það er erfitt að stunda laxveiði þar, vegna þess að þar eru grynningar upp við landið, svo að erfitt mun að koma laxalögnum þar fyrir, verða bætur því að standa lengur. En hepnist laxveiði fyrir landi þeirrar jarðar, þá verður það á sínum tíma til tekna fyrir prestinn. Það má því gera ráð fyrir, að einhverntíma síðar meir fái landið aftur þessar tekjur, svo að það þurfi ekki að fella niður þann 50 kr. tekjumissi, sem hjer er um að ræða. Jeg ætla, að það hafi verið á mjög miklum misskilningi bygt hjá hv.Ed., þegar hún breytti þessu frv. eins og hún gerði. Ber jeg það traust til þessarar háttv. deildar, að hún nú leiðrjetti frv. og þar næst til háttv.Ed., að þegar hún þekkir málavexti, þá verði hún fús til að fallast á slíka leiðrjettingu. Það, sem hermt var um flutning málsins á síðasta þingi, var rangt að því leyti, að það var ekki ætlast til að landið bætti að öllu leyti þeim, sem hefðu orðið fyrir tekjumissi við útrýming selsins. Það var ekki ætlast til þess á síðasta þingi, og alls ekki nú, nema fyrir þessa einu jörð, sem landið á. Jeg hefi litið á þetta sem eina tegund þeirrar viðleitni, sem Alþingi á að sýna til að auka hlunnindi til lands og sjávar. Jeg teldi þess vegna mjög vel fara á því, að Alþingi sýndi þann skilning á þessu máli, að það leiðrjetti þann misskilning, sem varð hjá hv.Ed. - Og fullvíst er það, að ef við komum okkar laxveiðalöggjöf í það horf, sem ætti að vera, þá má margfalda þau hlunnindi, sem landið hefir af þeirri veiði haft nú um stund, og þetta er einn þátturinn, sem hið háa Alþingi á að stuðla að.