Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti ! Eg á hér eina brtill..á þgskj. 650. Hún er einungis leiðrétting á prentvillu. Áður stóð: Ytri-Skálavík; er nú breytt í Innri-Skálavík. Eg vona að háttv. deild sjái, að þetta er einungis orðabreyting lagfæring, og samþykki hana.



Herra forseti! Það er mjög lítið að segja um þetta frumv. eins og það nú liggur fyrir. Þó get eg ekki lagst undir höfuð að minnast á 2 brt., sem eg hefi komið fram með á þgskj. 666. Við 2. umr. Var feld breytingartillaga við 13. gr., 3. málsgr., svo að hún þarf nú lagfæringar við. Eg hefi lagt til, að aftan Við 3. málsgr. bætist: »nema maður hafi ættarnafn«. Það er nauðsynlegt að gera þessa breytingu, af því að þegar um menn er að ræða, sem hafa ættarnafn, þá er oftast að menn þekkja ættarnafnið, en ekki víst að þeir þekki fornafnið fyrir því. T.d. Veit eg að margir hér í deildinni þekkja Obenhaupt og Debell, en eg tel vafasamt, að nokkur víti fornafnið á þessum mönnum. Eg vona að háttv. deild samþykki þessa breytingu. Þá hefi eg komið fram með aðra brt. á sama þgskj. við sömu grein: Að aftan við hana bætist 4. málsgr. svo hljóðandi: Þó eru bókaskrár ekki háðar þessum fyrirmælum. Það er mjög óviðkunnanlegt að þurfa að tvístra bókum sama mannsins í sömu skránni sinni á hvern stað. Það mætti þó til, ei lögin væru afgreidd eins og frumv. er nú orðað, ef sami maðurinn hefir skrifað bæði á íslenzku og öðrum málum. T.d. hefir séra Gunnlaugur Briem ritað bæði á dönsku og íslenzku og bækur hana og ritgerðir yrðu að atanda sumar (þær útlendu) undir »Briem«, en aðrar undir »Gunnlaugur«. Þetta er alt og sumt, sem fyrir liggur af brtill., og vona eg að deildin samþykki þær og svo frumvarpið.

Framsögum. minni hl. (Bjarni Jónsson: Það er satt, að eg á enga brtill. við þessa umr. Það kemur af því, að frumv. er nú orðið þannig útlits, að eg vil ekki óhreinka mig á að fást við það. Eg ætla að eins að tala nokkur orð yfir því að skilnaði. Það stendur Enn í frumv. þessi einkennilega málfræði, sem samþykt var við 2. umr., að föðurnafn manna séu föðurnöfnin í eignafalli með son eða -dóttir aftan við. Það er líka sagt í frumv., að ættarnöfn skuli ganga í erfðir, en í 2. gr. er sagt, að þau skuli ekkí ganga í erfðir. Svona er frumv. nú orðið, og enginn breytir. Í 3. gr. er tekið fram, að ekki þurfi að spyrja þá dauðu, hvort þeir vilji leyfa að taka upp ættarnafn. Það var verulega gert. Það er ákveðið að eigi að spyrja þá sem lifa. Þetta er vitanlega dönskusletta.  (Jón Ólafsson: Nei !)  . Jæja, fyrst það er ekki dönskusletta, þá er verið að banna að spyrja, þá dauðu. Eg vil ekki vera að tefja tímann með því að ræða um þetta frv. Þar er alt hvað á móti öðru. Hvað brtill. viðvíkur, þá vil eg benda á, að Jón Ólafsson heitir jafnt Jón Ólafsson þótt bók eftir hann sé þýdd- á dönsku. Íslendingar eru alt af nefndir með sínum eigin nöfnum.  (Jón Ólafsson: Var Benedikt Gröndal ekki vanalega nefndur »Gröndal« ?)  . Hann var nefndur Benedikt Gröndal af öllum, sem vildu tala íslenzku. Eg vona, að deildin felli þetta frv., og vil ekki halda lengri líkræðu yfir því.



Herra forseti! Ég gæti nú reyndar slept að svara háttv. þm. Dal. (B. J.). Hann hefir oft verið skilningsbetri en í dag. Hann getur nú ekki skilið, að menn lifi annarstaðar í heiminum en hér á Íslandi. heldur ekki hefir hann heyrt nefndan »Gröndal« yngra og »Gröndal« eldra.



Eg get skírskotað að miklu leyti til nefndarálitsins, þótt ekki sé langt. Þar er tekið fram, hvers vegna nefndin félst á að sinna þessu máli. Háttv. flutnm. þessa máls gerði einnig grein fyrir því við 1. umr. Nefndin hefir haft fyrir sér uppdrætti og teikningar af fyrirhuguðu hafnarvirki. Henni var það ljóst, að nauðsyn myndi til að koma þessu fyrirtæki fram. Eftir því sem fólkinu fjölgar í Vestmannaeyjum, því meiri verður nauðsynin. Eg vil ekki segja, að þetta sé lífsspursmál, en það er að minsta kosti mikið framfaraspursmál. Þessi höfn, sem gert er ráð fyrir, verður að vísu að mestu leyti fyrir báta og smærri skip, og því aðallega til stuðnings fiskiútvegnum. En hún getur líka orðið til gagns fyrir vöruflutninga á suðurströndinni. Þegar strandferðaskipin eiga að koma við á Stokkseyri, Eyrarbakka eða í Vík, þá er oft að þau fara fram hjá sökum brims og ógæfta. Það geti því orðið til ómetanlegs hagræðis, ef hægt yrði að hafa flutningabát í tryggri höfn í Vesmannaeyjum, sem gæti sætt lagi að komast á þessar hafnir með vörur úr millilandaskipunum, sem þangað koma. Hins vegir er ekki því að neita, að hik kom á nefndina dálítið er hún sá teikningarnar af höfninni. Því að hún á ekki að Vera meira en 4 metrar á dýpt eða 12–13 fet, nema á litlum polli, þar verður hún 5 metrar eða 16 fet. Millilandaskipin gætu því tæplega legið þar inni um fjöru; og ekki víst að fleira en 1 skip komist þar fyrir á þessum polli í einu. Þessa vill nefndin láta getið; hún vili ekki mæla með frumv. án þess að taka fram það sem athugavert er við málið. Það er enginn vafi á því, að það hefir mikil áhrif á kostnaðinn, að hafnargerðin fari fram í sambandi við Reykjavíkurhöfn. Það er efalaust, að með því að nota þau tæki, sem hér eru nú, verður hafnargerðin ódýrari, en ef fá þyrfti tækin frá útlöndum. Til þess nú að sýslunefndin hafi tíma til að gera útboð, þá þarf frumv. að komast áfram nú. Hins vegar vill nefndin ekki, að styrkurinn verði veittur á næsta fjárhagstímabili, og hefir því komið með viðaukatill. þess efnis, að ekki verði greiddur styrkurinn fyr en 1916. En líklegt er, að samninga þurfi að gera fyrir næsta þing, og því þurfi lögin að vera til. Þá skal eg snúa að breyt.till. Þær eru á þgskj. 623. 1. brtill. er að eins leiðrétting. Í 1. gr. frv. er farið fram á, að landssjóður leggi 1/4 til, en 1/4 af áætluðri upphæð er ekki 83,000 kr., heldur 62,500 kr. Lengra vill nefndin ekki fara. Nefndinni heyrðist á háttv. flutnm. (J. M.), að ekki mundi Standa á því að fá peninga til hafnarinnar, að eins ef landssjóður tæki að sér ábyrgðina á 8/4 áætlunarkostnaðarins. Hefir nefndin lagt til að sú ábyrgð yrði tekin, og ábyrgðarupphæðin færð upp að sama skapi, sem hin niður. Hitt er flest lítils háttar breytingar. Þó er við 4. gr., 1. málsgr., lagt til, að þar sem kemur til breytingar á þeim mannvirkjum, sem nú eru við hafnarstæðið, skulu einnig koma til samþykki stjórnarráðsins. Eyjarnar eru landssjóðs eign, og því eðlilegt að stjórnin hafi sem mest má verða hönd í bagga með mannvirkjum þar. Í samræmi við það er og lagt til, að reikningar hafnarinnar úrskurðist af stjórnarráðinu. Nefndin álítur ekki rétt, að sýslunefndin sé þar ein um hituna. Þá hefir nefndin og lagt til, að undanskilja frá ákvæðum 4. gr. samning, sem stjórnarráðið hefir gert við nafngreindan mann á síðastliðnum vetri um leigu á lóð. Nefndin leit svo á, að ekki væri hægt að ganga fram hjá þessum samningi, enda er hann gerður með samþykki þeirra sem hlut eiga að máli. Nefndinni þótti óviðkunnanlegt orðið »löggæzlumaður«, og leggur til að breyta því í »sýslumaður«, þar sem það kemur fyrir á frumv. Loks er brtill. við 15. gr. um, að fella niður síðasta hluta greinarinnar, orðin: »nema brýna nauðsyn beri til«. Nefndin lítur svo á, að með þessum orðum sé hafnarnefnd gefið undir fótinn með að fara fram úr áætlun, án samþykkis stjórnarráðsins. En á það getur nefndin með engu móti fallist. Aðrar brtill. eru orðabreytingar, sem eg þarf ekki að minnast á.



Eg er þakklátur háttv. fjárlaganefnd fyrir undirtektir hennar undir þetta mál. Hvað brtill. nefndarinnar snertir, eru þær fyllilega á rökum bygðar. Sýslu nefndin í Vestmannaeyjum hefir gefið það í skyn, að þótt landssjóður legði að eins fram 1/4 kostnaðarins, mundi vera hægt að koma fyrirtækinu í framkvæmd. 1. breyt.till. nefndarinnar finst mér því sanngjörn samkvæmt reglu þingsins í þessu efni. Í viðbót við nefndarálitið skal eg geta þess, að góð höfn er eyjarskeggjum alveg bráðnauðsynleg. Á vetrum eru mótorbátar þeirra oft í stórhættu og skemdir á þeim alltíðar, og hefi eg sýnt fram á það við 1. umr. þessa máls, hve afarnauðsynlegt sé að vernda þann útveg. Eg get sagt það enn, sem eg tók fram við 1. umr., að eg tel óhætt að treysta því, að tekjurnar af höfninni verða áreiðanlega heldur meiri en minni en ráð er fyrir gert af sýslunefndinni. Eg skal enn fremur geta þess, að mikil líkindi eru til þess, að maður fáist til að taka að sér hafnargerðina fyrir ið áætlaða verð. Sérstaklega skal eg geta þess um undanþáguna, sem nefndin vill gera í 4. gr., viðvíkjandi lóðarsamningi Arents Claessens, að sýslumaður Vestmanneyja, sem nú er hér staddur, hefir sagt mér, að sá samningur kæmi alls ekki í bág við fyrirtækið, heldur mundi miklu fremur verða því til stuðnings.

Ráðherrunn (H.H.): Eg vil láta þess getið, að komið er þegar fram tilboð frá ingeniör Monberg um bygging Vestmanneyja-hafnarinnar. Hann býðst til að gera höfnina fyrir 295 þús. kr., og er það töluvert hærri upphæð en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Auk þess tilskilur Monberg það, að alt efni til hafnargerðarinnar sé undanþegin vörutolli. Enn fremur áskilur hann, að ábyrgst sé, að alt af séu til taka til vinnu Við höfnina að minsta kosti 50 manns fyrir venjulegt kaup, 40 aura um klukkustundina. Þessa læt eg getið til athugunar um leið og eg afhendi háttv. nefnd skjölin.



Það mun þykja betur við eiga, úr því að eg hefi skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara að eg geri grein fyrir fyrirvaranum. Fyrirvari minn lýtur að því, að eg álít mjög varhugavert, að landasjóður taki að sér ábyrgð á stórum lánaupphæðum. Því er haldið fram, að hér sé um nauðsynlegt mannvirki að ræða, og skal því ekki neitað. En það sem gerir mig deigan við að vera með því, að landssjóður taki að sér ábyrgð, þá sem um ræðir í 2. gr. frumvarpsins, er það, að hér er ráðgert að gera höfn, svo - ófullkomna, að stærri skip geta ekki hafnað sig í henni. Þar sem hún verður dýpst, er dýpið 5 metrar eða 16 fet. Stærri millilandaskipin rista eitthvað um eða yfir 20 fet, og er því ekkí viðlit fyrir þau að geta hafnað sig þar. Höfnin er því aðallega fyrir mótorbáta eyjarskeggja eða staðhöfn að eins fyrir þá sjálfa. Eg akal ekki neita því, að höfnin hafi töluverða þýðing fyrir Eyjamenn, bæði nú og sömuleiðis ef þeir taka upp botnvörpungaútgerð, sem eg hefi heyrt að þeir hafi í hyggju, sem og væri ólíkt ábyggilegra fyrir þá., heldur en að treysta alt á mótorbátaútveginn. Annað atriðið, sem mér þótti varhugavert, er það, að mér virðist alt vera í óvissu um tekjur hafnarinnar. Auðvitað er ekki hægt að fullyrða neitt um tekjurnar, hvort þær verði meiri eða minni en áætlunin gerir ráð fyrir. Reynslan verður að skera úr því. En mitt hugboð er þetta, að tekjurnar séu mjög á huldu, og það gerir mig ragan við að samþykkja ábyrgð landssjóðs.



Það er vafalaust, að nefndin verður að taka til íhugunar þetta nýja atriði, sem hæstv, ráðherra benti á. Þó sé eg ekki ástæðu til að taka málið út af dagakrá þessa vegna, þar sem svo er liðið er á þingtímann; það má koma að breyt.till. við 3. umr. Nefndin hikar sér við að hækka upphæðirnar í frumvarpinu, þótt svo óbyrlega blási. Það er ekki útséð um það enn, að í nánustu framtíð kunni að fást lægri tilboð en þetta frá Monberg eða öðrum. Mér þykir jafnvel ekki ólíklegt, eftir því sem eg hefi kynt mér málið, að Monberg kunni að lækka þetta tilboð. Það er ekki heldur loku skotið fyrir það, ef vel er leitað fyrir sér, að fást kunni lægri tilboð frá öðrum. Ef svo reynist, að áætlunin sé of lág og ekkert tilboð fáist fyrir þetta verð, þá má bæta við upphæðirnar á þinginu 1915, ef þá þykir tilækilegt að leggja í svo mikinn kostnað. Út af því sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S ) tók fram, þá er það auðvitað eftir hlutarins eðli, að hér er að eins um áætlaðar tekjur að ræða, og nefndinni fanst hún ekki geta fyllilega reitt sig á áætlunina, af því að hún er ekki nægilega sundurliðuð, en nefndinni þótti eftir atvikum rétt að taka áætlunina trúanlega, eftir því útliti sem á er. Það verður ekkert sagt með fullri vissu um tekjur framvegís og verður því að hafa áætlunina gætilega, eins og hún er líka sögð að vera. Eg legg til að frumvarpinu verði vísað til 3. umræðu og að menn gefi sér tíma til þess að athuga málið á meðan.



Frumvarp þetta hefir verið rækilega athugað í Ed. eins og sjá má á þgskj. 205. Nefndin þar kom fram með allmargar breyt.till., sem þó að mestu leyti voru orðabreytinar. Niðurstaðan þar varð sú, að frumvarpið var samþykt að mestu leyti í sínu upprunalega formi Sú breyt.till nefndarinnar, að eftirlitsmenn sparisjóða væru fleiri en einn, náði ekki fram að ganga. Nefndin hér gerði sér engu síður far um að íhuga málið rækilega, svo að það yrði sem bezt úr garði gert. Samvinnan var in ákjósanlegasta lengi framan af, eftir því sem nú gerist á þingi. Aðal breyt.till. eru á þgskj. 613 og skal eg geta þess, að nefndin öll er að mestu leyti sammála um þær. Það var ekki fyr en á seinustu atundu, að þeir háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.) og 2. þm. G.-K. (Kr. D.) afréðu að koma með sérstakt nefndarálit og breyt.till. á þgskj. 610. Þetta ágreiningsákvæði nær þó ekki til annars en eins atriðis. Minni hlutinn álítur réttara að hafa eftirlitsmenn fleiri, en meiri hlutinn vill halda sér við frv. stjórnarinnar og hafa hann að eins einn, fyrir land alt. Breyt.till. á þgskj. 613 eru margar talsins, eru flestar orðabreytingar, sem miða að því að færa orðalagið til betra máls. Um þær varð enginn ágreiningur og skal eg ekki fjölyrða um þær. Efnisbreytingarnar eru ekki margar. Sú fyrsta er Il. liður á þgskj. 613 við 7. gr. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því. að starfsmenn sparisjóðanna megi ekki taka. lán í sparisjóðunum, nema gegn fasteignarveði eða handveði, og ekki ganga í ábyrgð fyrir aðra lántakendur þar. Meiri hlutinn áleit réttara að veita þessum mönnum alls ekki leyfi til lántöku. Nefndin getur ekki séð, að þetta geti orðið til þess að fæla nýta menn frá því að takast á hendur störf fyrir sparisjóðina. Hafi þeir góð fasteignarveð, verður þeim ekki skotaskuld úr að fá lán annarstaðar. En þetta ákvæði ætti að verða til þess að auka álit og traust sjóðanna og heldur meiri hlutinn því fast við það. 2. aðalbreytingin er 17. liður. Hún er við 9. gr. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því, að fastir starfsmenn sjóðanna séu 3 minst, en 5 þegar fé sjóðsins eykst svo að það fari fram úr 50 þúsund krónum. Nefndin lítur svo á, að ekki sé rétt að gera það að föstu skilyrði að starfsmenn séu fleiri en þrír. Hún álítur að nægilegt sé að hafa, sem venja er til, formann, bókara og féhirði. Eins og til hagar í sveitum eru vandkvæði á að hafa fleiri menn - það getur valdið erfiðleikum fyrir þá að ná saman og hún telur nægilegt að hafa þá 3, jafnvel þótt innstæðuféð nái 50 þús. kr. Þá er í 12. og 19. gr. gert ráð fyrir, að stjórnarráðið geti sett reglur um starf rækslu, bókfærslu o.s.frv. við sparisjóðina. Nefndin álítur þetta svo þýðingarmikið atriði, að ekki nægi að veita stjórninni að eins heimild til þessa, heldur sé henni gert það að skyldu. Þá er 42. liður, sem er breyt.till. Við 17. gr. Svo er ákveðið í frumvarpinu, að jafnan Skuli vera til handbært fé í Varasjóði, er nemi 10% af innlögunum. Þetta álítur nefndin ekki vel til fallið. Það er of mikið heimtað, einkum þegar þess er gætt, að í 13. gr. er heimtað, að jafnan sé til handbært veltufé 5%, þegar innstæðuupphæðin nemar 50 þús. kr. eða meira. Það er því nær ómögulegt að hafa 10% í varasjóði, að minsta kosti ekki fyrstu árin. Menn verða að gæta að því, að þessir sjóðir eru vanalega stofnaðir með ábyrgð einstakra manna og hafa engan varasjóð, sist 10%. Líka getur það komið fyrir, að sjóðirnir verði fyrir tapi og víð það rýrnar varasjóður. Það fé, sem kann að græðast fyrstu árin, fer líka að miklu leyti í áhaldakaup, peningaskáp, bækur o.fl. Nefndin hefir samt getað gengið inn á að ákveða þessa upphæð 5% og ætti það að vera nóg, þegar önnur 5%, sem eg gat um áður, bætast við. Það má vera, að í fljótu bragði athugað líti svo út sem þrengt sá að sparisjóðunum, með því að eftirlitið er gert talsvert strangara. En að vel athuguðu máli er það auðsætt, að frumvarpið stefnir til mikilla bóta. Líka gerir það ráð fyrir að veita sparisjóðunum þau hlunnindi, sem ættu að vega upp á móti erfiðleikunum og meira til. Innstæðuféð er undanþegið löghaldi, meðan það er í sjóðnum, sparisjóðirnir eru undanþegnir tekjuskatti og aukaútsvari og landasjóður á að greiða laun eftirlitsmanns. Eg vil ekki fara mikið út í það að sinni, hvort heppilegra sé að hafa eftirlitsmann einn eða fleiri. Eg vil fyrst fá að heyra þær ástæður, sem hv. minni hluti færir fyrir sínu máli og gefst mér þá koatur á að svara því. Eg vænti þess að deildin finni ástæðu til að greiða atkvæði með tillögum meiri hlutans.



Það var ekki alveg nákvæmt hjá háttv. framaögumanni meiri hlutans, þar sem hann Sagði, að ágreiningurinn um 22. og 23. gr. hefði ekki komið fram fyr en á seinasta augnabliki. Þessar breyt.till., sem hv. þm. G.-K. (Kr. D.) og eg berum fram nú, lagði eg fram á fyrsta nefndarfundi. Þær voru, sem eðlilegt var, látnar liggja á milli hluta meðan frumvarpið var lesið yfir. Annars er aðalatriðið það, hvort hentugra sé að fylgja ákvæðum stjórnarfrumvarpsins eða tillögu okkar minni hlutans. Auðvitað er það ekki okkar að fella neinn dóm um þetta, en að eins gera grein fyrir því, hvað fyrir okkur vakti. Það hefir ekki, að því er mér er kunnugt um, alt fram til þessa tíma komið fyrir, að illa hafi verið farið með það fé, sem sparisjóðum hefir verið trúað fyrir. Það er hvorttveggja, að vel hefir verið séð fyrir því, að nægilegar tryggingar væru fyrir útlánum, svo að féð færi ekki forgörðum og stjórnendur hafa verið vægir í kröfum um borgun fyrir ómak sitt. Það vakti fyrir minni hlutanum, að gera sem minsta breytingu, sem hægt væri, á núverandi fyrirkomulagi Þó er nauðsynlegt að verða strangari í kröfum í einstökum atriðum. Og það er ekki ófyrirsynju, því að fjármagn sjóðanna hefir aukist stórum á síðustu árum, svo að jafnvel nokkrir þeirra hafa nú innistæðufé sem nemur meira en 100 þús. kr. Sérstaklega er það sparisjóður Árnesinga, sem mun hafa yfir 400 þús. kr. eða alt að 1/2 milíón króna innstæðufé. Fyrir okkur vakti það, að eftirlit með hverjum sparisjóði væri falið manni, er hefði sem bezta þekkingu á veðgildi fasteigna og efnahag þeirra manna, er mest nota sjóðinn. Þetta er vel framkvæmanlegt og mundi ekki baka mikinn kostnað. Hitt hlýtur að verða mikið dýrara, að hafa einn mann til að hafa eftirlit með öllum sparisjóðum á landinu. Og þótt tilætlunin sé, að hann byrji með lágum launum, þá er það sjálfgefið, að þau mundu aukast fljótlega. Og þá mundi ekki koma til mála, að landssjóður greiddi allan þann kostnað, heldur yrði lagður sérstakur skattur á sparisjóðina, eins og líka er farið fram á í frumvarpinu, eins og það kom frá stjórninni. Kostnaður til eftirlitsmanna heima fyrir yrði aftur á móti ekki nema fáeinar krónur og yrði það ekki tilfinnanlegt. Annars leggjum við það alveg á vald deildarinnar, hvort fyrirkomulagið hún telur haganlegra. Okkar tillögur eru nær því fyrirkomulagi, sem nú er. Og sýni reynslan, að það sé ekki fullnægjandi, þá er alt af hægt að breyta því. Og þótt það drægist í nokkur ár, þá álit eg ekki, að mikið sé í húfi. Fyrir utan þetta þá er eitt atriði í tillögum meiri hlutans, sem eg raunar hefi ekki gert ágreining um, en er þó nokkuð hikandi við að samþykkja. Það er 39. liður við 13. gr., sem leggur til, að orðin mega þau aldrei vera eldri en 10 ára falli burt. Þetta á við sjálfskuldarábyrgðarlán, og ef það er numið burtu, eru engin takmörk fyrir því, hve oft og lengi má framlengja þau. Eg er hræddur um að þetta hafi gagnstæða verkun við það, sem meiri hlutinn hefir ætlað sér. Hann hefir ætlast til, að það drægi úr framlengingu, en eg býst við, að ákvæðið verði svo skilið í framkvæmdinni, að það rýmki til og að lán þessi verði stundum framlengd meir en góðu hófi gegnir, ef ekkert tímatakmark er tiltekið. Fyrir því nöfum við minni hluta menn komið með breytingartillögu í þá átt, að innheimta sjálfskuldarábyrgðarlána megi aldrei dragast lengur en 10 ár. En þó þessi ágreiningur hafi verið, þá fer því fjarri, að nefndin hafi ekki unnið saman í bróðerni, og eg er viss um það, að hvorki meiri né minni hlutinn gerir þennan ógreining að sérlegu kappsmáli.



Eg verð að segja örfá orð líka, því að eg hefi skrifað undir ágreiningsálit minni hlutans í þessu máli. Gerði eg það vegna þess, að eg var minni hlutanum algerlega samdóma í aðalatriðinu, að það sé mjög varhugavert að setja fastan umsjónarmann yfir alla sparisjóði á landinu, eins og gert er ráð fyrir í frumv. Mér virtist óhjákvæmilegt að það þyrfti að fá einhverja reynslu á lögunum, og á þeirri reynslu mætti svo væntanlega byggja æskilegar breytingar seinna. En þegar búið væri að setja fastan umsjónarmann, væri óhægra að breyta til og taka af honum starfið, þar sem hann á að lifa á því, þó að launin, sem honum ætluð, séu engan veginn nægileg til að lifa af þeim eingöngu. Mér þykir hugsanlegt að annað fyrirkomulag yrði heppilegri, til dæmis að setja sparisjóðina í samband við landsbankann og hann léti svo trúnaðarmenn sína annast eftirlitið. Þess vegna hallaðist eg að þeirri niðurstöðu minni hlutans, að hafa þetta fyrirkomulag til bráðabirgða. þótt eg telji það að vísu ljóð á vera, að sparisjóðunum er ætlað að borga kostnaðinn við eftirlitið. Eg álít rétt, að landssjóður borgi þetta eftirlit, og býst eg við að til þess gengi ekki meira en þessar 1200 kr., sem ætlaðar eru einum eftirlitsmanni. Annars gæti þetta eftirlit orðið tilfinnanlegur skattur á sparisjóðunum, en munar landasjóð hins vegar ekki miklu; mun eg ef til vill koma með brtill. í þessa átt. Þessa vildi eg geta, að eg tel það mjög varhugavert að setja þennan 1200 kr. eftirlitsmann, því að eg óttast að eftirlitið yrði með því móti ekki nema hálfverk, þar sem þessi maður yrði að vinna að því í hjáverkum sínum. Svo skal eg stuttlega benda á nokkur atriði önnur, sem eg hefi sett fyrir mig. Í 9. gr. er svo ákveðið, að féhirðir megi einn veita móttöku fé til sjóðsins, en kvittun hans sé því að eina skuldbindandi fyrir sjóðinn, að hún sé meðundirrituð af bókara. Þetta kann nú í sjálfu sér að vera æskilegt, en hér stendur öðruvís á með sparisjóði heldur en með banka, að ætíð sé hægt að láta bókara skrifa undir líka. Kvittun féhirðis ætti að vera nægileg, því að hann á samkvæmt lögum að setja tryggingu fyrir því fé, sem hann hefir undir hendi, og bera ábyrgð á því. Vitanlega er gengið út frá því, að hann gefi ekki einungis kvittun, heldur riti einnig í viðkomandi bækur. Þá finst mér líka það ákvæði 13. gr. vera mjög varhugavert, að samanlögð upphæð víxillána og sjálfskuldarábyrgðarlána megi ekki nema meiru en helming af öllu innstæðufé sparisjóðsins. Það kann að vera eins um þetta eins og um hitt, að það sé heppilegt, en það getur orðið bagalegt fyrir smásparisjóði, að mega ekki lána fé móti sjálfskuldarábyrgð, sem oft og tíðum er bezta tryggingin og miklu betri en húsaskrokkar í kaupstöðum. Það getur verið að eg komi til 3. umr. með brtill. til að rýmka um þetta. Í sömu grein er ákveðið, að sparisjóðir, sem geyma 50 þús. kr. eða meira, skuli hafa auk Varasjóðs, innistandandi í bönkum að minsta kosti 5% af innstæðufénu samanlögðu. Þetta getur líka orðið nokkuð tilfinnanlegt fyrir slíkan sparisjóð, að minka þannig veltufé hans, einkanlega þegar það er borið saman við 17. gr.. þar sem svo er fyrir mælt, að svo mikið af varasjóði skuli jafnan vera handbært í peningum, að nemi að minsta koati 10% af innstæðufé sparisjóðsins. Þetta getur jafnvel orðið sama sem að hafa allan varasjóðinn í peningum, því að 5% af innstæðufénu getur verið varasjóður allur. Ef innstæðuféð er t.d. 30,000 kr., þá verða 5% af því 1,500 kr., en viðkomandi sparisjóður á ef til vill ekki nema 1200–1300 kr. í varasjóði. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta fyr er þá ef umræðurnar gefa tilefni til að standa upp aftur.

Ráðherranm (H.H.): Eg er yfirleitt þakklátur hávttv. nefnd fyrir meðferð hennar á þessa máli. Þó vildi eg gjarnan óska, að hún hefði tekið upp aftur grein, sem háttv. efri deild hefi felt í burtu, 14. gr. stj.frv., með ákvæði um, að sparisjóðunum sé skylt að greiða árgjald í landssjóð, 1% af innstæðufénu. Eg sé ekki nokkra ástæðu, til þess, að sparisjóðirnir leggi ekkert til þeirra útgjalda, sem koma sjálfum þeim til hagsmuna. Og sparisjóðina munar ekki mikið um svo lágt gjald, en þegar það kemur saman frá öllum sparisjóðum landsins, þá munar landssjóð nm það. Fyrir þá sem vilja fella burtu eftirlitsmanninn og ekki hafa neinn kostnað á landssjóði við eftirlitið, getur verið eðlilegt að fella þetta burtu líka. En fyrir þá sem vilja halda eftirlitinu, get eg ekki séð neina ástæðu til að fella þetta. Eg get ekki heldur ekki séð, að ástæður minni hlutans fyrir að fella eftirlitsmanninn séu á rökum bygðar, og eg hygg, að lögin yrðu til lítils gagns, ef honum er slept, því að það þurfa að vera sams konar fyrirmæli viðvíkjandi eftirlitinu um land alt. Eg álít, að þessi lög séu þörf og hefðu átt að vera komin fram miklu fyr, því að það er enginn vafi á, að það er ýmsu ábótavant hjá sparisjóðum úti um landið, sem þyrfti að lagfæra, en þetta, sem hér er farið fram á, dregur úr því að tryggingin sé örugg. Það virtist vaka fyrir háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.), að sparisjóðirnir ættu að vera gróðafyrirtæki. En eg verð að álíta, að svo sé ekki, heldur sé það aðaltilgangur þeirra, að geyma örugglega fé þeirra manna, sem eitthvað geta dregið saman, svo þeir geti verið óhræddir um, að því sé á glæ kastað. Að þessu stefnir laga boðið, og hygg eg það rétt vera. Viðvíkjandi sjálfskuldarábyrgðum skal eg taka það fram, að eg álít, ef vel væri, ætti það að vera bannað að lána sparisjóðsfé til annars en öruggra veðlána. Það er ekki hægt að banna það með öllu, en það ætti að vera sem minst af öðrum rýrari tryggingum. Það verður að hafa mjög mikla gæzlu á því, að rétt sé farið að, því að það er ekki ætlunarverk sparisjóðanna að vera bóngóðir og lána út á lélegar tryggingar. Það er hættulegt spor, sem sparisjóðirnir komast inn á, ef þeir álita að þeirra ætlunarverk sé að fullnægja fjárþörf sem flestra. Það er ekki aðalatriðið að geta dreift fénu sem víðast og gert sér sem flesta vini með lánveitingum, heldur hitt, að hafa féð ætíð geymt á sem öruggustum stað. Eg vona, að háttv. deild sleppi ekki úr huga þessu ætlunaverki sparisjóðanna þegar gengið verður til atkv., og komist að þeirri niðurstöðu, að það tjái ekki að fella niður fast og sams konar eftirlit um land alt.



Jafnvel þótt það kunni að vera nauðsynlegt að samþykkja lög um, að skerpa eftirlit með sparisjóðum í landinu, þá finst mér eg ekki geta felt mig við frumv. eins og það er. Eg mundi fella mig betur við það, ef brtill. minni hlutans verða samþyktar. Með því að hafa umsjónarmann sparisjóða að eins einn, búsettan hér í Reykjavík, þá er farið að miklu leyti fram hjá öðru aðalatriðinu í eftirlitinu. Starf hans myndi að mestu verða skrifstofustarf, og með þannig löguðu fyrirkomulagi myndi að vísu fást meira samræmi í stjórn og starfrækslu sparisjóðanna, og reikningsfærsla öll verða samræmilegri. Með þannig löguðu eftirliti mætti einnig sjá á þeim skjölum, sem umsjónarmanni væru send, hvort rekstur sparisjóðanna væri lögum samkvæmur. En hinum aðalþættinum í eftirlitinu væri slept, eða farið fram hjá honum að miklu leyti, sem sé því, að sjá, hvernig lán úr sjóðnum væru trygð, eða að minsta kosti væri það svo með öll sjálfskuldarábyrgðarlán og víxillán. Því að þótt umsjónarmaður sæi skrá yfir nöfn þeirra manna, sem hefðu skuldbindingar við sjóðinn, lántakenda og ábyrgðarmanna, þá myndi einn maður ekki vera svo kunnugur um land alt, að hann gæti dæmt um gjaldþol þeirra. En það er þó annað aðalatriðið viðvíkjandi sparisjóðunum, að féð sé vel trygt. Aftur á móti ef eftirlitsmenn eru settir þeir einir, sem kunnugir eru innan héraðs, eins og minni hlutinn leggur til, þá er fengin meiri trygging fyrir góðu eftirliti hvað ábyrgðir snertir. Þá hefir verið minst á kvittanir fyrir fé, því sem greitt er í Sparisjóðina, hvort það skuli Vera skilyrði fyrir gildi þeirra gagnvart sjóðunum, að þær séu undirritaðar af tveim mönnum, gjaldkera og bókara. Eg sé ekki nein sérleg vankvæði á því, að svo skuli vera, því að, þótt gjaldkeri taki stundum á móti greiðslum í sparisjóðinn þegar bókari er ekki við, getur hann gefið út bráðabirgðakvittun, og sent síðar aðalkvittun undirritaða af tveimur starfsmönnum sjóðsins og ónýtist þá in fyrri. Þá er eg alveg mótfallinn þeirri brt. nefndarinnar, að fella burt úr frumv. ákvæðið um, að öll sjálfskuldarábyrgðarlán skuli borgast á 10 árum, þannig, að ekkert slíkt lán megi standa lengur en 10 ár. Það eru 2–3 ár síðan að tekin var sams konar ákvörðun viðvíkjandi sparisjóði Húnavatnssýslu og gefst hún vel. Allir, sem til þekkja, álíta þetta mjög góða tilhögun og eitt ið bezta, sem ákveðið hafi verið viðvíkjandi sjóðnum. Eg álit miklu betra, að hafa þetta svo, heldur en að framlengja alt lánið; sem myndi verða algild regla, enda þótt lánið væri að eins ákveðið til eins árs, heldur en að verða að segja láninu upp öllu í einu, sem oft myndi ekki verða gert fyr en stjórn sjóðsins áliti það ekki lengur vel trygt, og yrði það þá stundum ef til vill of seint. Sama er að segja um lán gegn veði í húsum; veðið rýrnar og væri því rétt að ákveða árlega afborgun af þeim. Lán gegn veði í jörðum eru einu lánin, sem eru venjulega svo vel trygð, að ekki er þörf að ákveða afborgun af þeim:



Eg vildi að eins með örfáum orðum gangast við þeim hálfgerða áburði, sem eg fékk hjá hæstv. ráðherra, að eg skoðaði sparisjóðina sem gróðafyrirtæki. Eg skal gjarnan kannast við það, að eg vildi óska, að sparisjóðirnir gætu grætt, og þar af leiðandi er eg ekki fylgjandi því, sem tekið hefir verið upp í 24. gr. frv., að leggja skatt á sparisjóðina. Lands bankinn og Íslandsbanki eru undanþegnir slíkum akatti, og mér finst að sparisjórðirnir ættu engu siður að vera það. Hæstv. ráðherra vildi ekki gera mikið úr þessu eftirliti, sem minni hlutinn vill láta nægja, - en eg hygg, að það myndi slaga hátt upp í þetta 1200 kr. eftirlit, sem hann heldur fram. Eg legg ekki mikið upp úr því eftirliti, sem einn maður hefði með öllum sparisjóðum á landinu, og það í hjáverkum sínum, því að eins og eg tók fram áðan, getur hann ekki lifað af 1200 kr. Sú reynsla, sem fengin er af sparisjóðum hér á landi, hefir ekki sýnt annað, en alt hafi farið vel og þeir hafa yfir höfuð gott orð á sér. Mér hefir altaf verið það ljóst síðan eg fór að fást við sparisjóði, - og hefi eg töluvert við það stað starf fengist, - að aðaltilgangur þeirra sé að hjálpa mönnum til að ávaxta fé sitt tryggilega. En hitt verður, eins og hér á landi hagar til, einnig að vera tilgangur þeirra, að vera lánsstofnun. Eg eg er viss um það að menn mundu, sakna þess, ef alveg yrði tekið fyrir það að sparisjóðir héldu áfram lánaviðskiftum við almenning. Það getur vel verið að það sé vegna óheppilegs ástands eins og hæstv. ráðherra sagði. En við búum í stóru landi og strjálbygðu, og eigum því afarerfitt með að ná til aðalpeningalindanna, bankanna, og kemur sér þá vel að hafa þessa smáseitla til þess að svala peningaþorsta okkar. Það getur vel verið að það gæti verið til bóta að sparisjóðirnir kæmust í samband við bankana, þaðan fengju þeir sitt útlánsfé og bankarnir hefðu svo eftirlitið með þeim. Hitt finst mér alt of sterkt til tekið hjá hæstv. ráðherra, að það væri að koma sparisjóðunum út á glapstigu, að láta þá reka lánsviðskifti við menn án þess að geta trygt sér lánin með fasteignaveðum. Það er alveg nauðsynlegt að sparisjóðirnir hafi töluvert fé í veltu til þess að geta fullnægt þörfum viðskiftamanna sinna. Eg þekki það t.d. um sparisjóð í Gullbringusýslu, sem eg hefi nokkuð með að gera, að í vor nm lokin þurfti almenningur mikla peninga, bæði þeir sem inni áttu, að taka út fé eitt, og aðrir að fá lán, meiri en sparisjóðurinn gat úti látið og þá þurfti að flýja til bankanna hér til þess að fullnægja þörf almennings. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um þetta mál og eg vona að menn vilji ekki meina sparisjóðum að komast á þannig, að þeir geti fullnægt inum smærri lánsþörfum landsmanna.



Það er lítil ástæða fyrir mig til þess að taka til máls, þar sem engar verulegar mótbárur hafa komið fram gegn áliti meiri hluta nefndarinnar og engar breyt.till. hafa komið aðrar en frá nefndinni. Eg vildi að eins geta þess, að eg fór með alveg rétt mál, þar sem eg sagði áðan að það hefði ekki verið fyr en á síðustu stundu að minni hlutinn hefði komið fram með breyt.till. sínar. Hvorki var það í byrjun eða undir meðferð málsins, að minni hlutinn, sem nú er, héldi svo fast fram skoðunum sínum að meiri hlutinn gæti álitið, að hann yrði viðskila við okkur hina og kæmi fram með sérstakar breytingatillögur. Viðvíkjandi því sem háttv. 2. þm. (G.K. (Kr. D.) sagði, þá álít eg að það hefði verið heppilegra að hann hefði látið uppi þetta álit sitt í nefndinni, í staðinn fyrir að koma fyrst fram með það nú í deildinni. Tel eg það mjög sennilegt, að þá hefði eitthvað af því verið tekið til greina, sem nú er ekki hægt að koma við. Það sem mest hefir verið haft á móti hér, er það, að skipaður sé einn eftirlitsmaður um land alt. Hafa menn á móti því, af því þeir halda að einn eftirlitsmaður geti ekki annast eftirlitið með svo mörgum sjóðum, að minsta kosti eigi eftirlit að fara fram á hverju ári. Eg álít nú að einn eftirlitsmaður geti heimsótt alla sjóðina á hverju ári og álít að hann geti verið vikutíma við hvern sjóð, og ætti það að vera nægur tími til þess að kynna sér ástand sjóðsins. Ein mótbáran gegn þessum eina eftirlitsmanni er sú, að hann geti ekki verið eins kunnugur og innanhéraðsmaður. Þessi mótbára held eg að hafi ekki við nein rök að styðjast. Þessi eini eftirlitsmaður gæti það vel, og honum ætti að vera það innan handar af viðtali við kunnuga menn á staðnum að komast að raun um, hvort trygging fyrir láni sé nægileg. Fyrsta árið gætu helzt orðið vandkvæði á þessu, en svo ætti það ekki að þurfa að vera lengur. Um kostnaðinn við eftirlitið vil eg segja það, að fyrirkomulagið, sem hv. minni hlutinn stingur upp á, hefir þann ókost, að það hlyti að baka sparisjóðunum tilfinnanlegan kostnað, ef gert er ráð fyrir því að eftirlitsmaðurinn fái 5 kr. í dagpeninga fyrir hvern dag sem hann er á ferðalagi í eftirlitserindum og auk þess allan ferðakostnaði borgaðan. Þá eru heldur engin takmörk sett um það, hve oft hann eigi að fara þessar eftirlitsferðir, og ef nú eftirlitsmaðurinn væri áhugasamur í þessu og vildi standa vel í stöðu sinni, þá mundi hann oft vilja athuga ástand sjóðanna, og gæti það þá dregið sig saman ef það yrði nokkrum sinnum á ári Þetta fyrirkomulag yrði því til mikilla útgjalda fyrir sjóðinn, og því tel eg það ekki heppilegt fyrir sjóðina sjálfa. Ein ástæða er mjög þýðingarmikil gegn því að eftirlitsmaðurinn sé innanhéraðsmaður og hún er sú, að þá væru mikil líkindi fyrir því að í einstöku tilfellum myndi eftirlitamaðurinn sjá í gegnum fingur með mönnum þó að tryggingar væru ekki í sem beztu lagi. En ef einn maður hefir heildaryfirlitið með öllum sjóðunum, þá er engin hætta á því að þetta gæti átt sér stað. Annars er mér þetta ekkert kappsmál, heldur reyni að eina að gera grein fyrir því, hvað álit meiri hlutans er í þessu efni. En annars verður ekki akorið úr þessu nema með reynslunni. Eg geri ráð fyrir því að háttvirtir þingmenn hafi kynt sér svo nefndarálitið, að óþarft sé að tala meira um það. Hvað trygginguna snertir, þá held eg að ekki sé hægi að heimta þessa 15%, eg álít að það yrði alt of þung kvöð að leggja á sjóðina. Og ef menn vildu setja þetta ákvæði, þá yrði líka að koma með önnur ákvæði, sem eg hugsa að yrðu sjóðunum æði erfið, einkanlega í byrjun. Fleira er það svo ekki, sem eg vildi sagt hafa um þetta mál, nema það, að mér finst það alls ekkert óheppilegt að fella það burtu, að sjálfskuldarábyrgðarlán megi aldrei verða eldri en 10 ára. Mér finst óþarft að taka slík ákvæði inn í lögin. Þetta mundi fara eftir því sem stjórnin og eftirlitsmaður sjóðanna kæmu sér saman um og álít eg að hver stjórn muni sjá um það að slík lán yrðu ekki veitt nema til hæfilega tíma þótt ekki atæði neitt um það í lögunum. Skal eg svo ekki eyða tímanum með því að fara frekar út í þetta. Umræðum var ekki lokið á nóni, og gaf forseti þá fundarhlé til miðaftann. Á miðaftni var fundur settur á ný og umræðum haldið áfram.



Eg hafði ekki ætlað mér að taka til máls um þetta mál, og tala eg því algerlega óundirbúinn, en eg gat þó ekki látið málið fara alveg þegjandi fram hjá mér. Fyrsta ætlunarverk sparisjóðanna er það, að safna fé, en mér mér finst að frumv. nái ekki þessum tilgangi að öllu leyti að styðja að því. Það vantar í frumvarpið þann lið, sem geri hverjum sparisjóð það að skyldu, að hafa aurasjóð handa börnum. Í Landsbankanum og við útbú hans eru slíkir aurasjóðir fyrir börn og hefir það sýnt sig, að árangurinn af því hefir verið góður; börnin hafa lært að apara og þá líka að eignast eitthvað. Þetta vantar inn í frv., en það yrði töluvert verk, ef það ætti að bæta því inn í og eg efaat um að það væri hægt að lúka því svo að það yrði tilbúið til 3. umr. Hæstv. ráðherra sagði, að það væri ekki markmið sparisjóðanna að reka verzlun. En það verða þeir einmitt að gera, eins og hér hagar til, þeir verða að vera eina og bankar í þessu strjálbygða landi. En því að eina geta þeir borið sig, að þeir hafi traust hjá bönkunum, því það er ekki að eina það, að þeir láni allan sinn sjóð, heldur verða þeir líka að fá lán hjá bönkunum. En til þess að þeir geti fengið það, þurfa þeir að hafa traust bankanna. En til þess að það sé tryggilegt fyrir bankana að lána sparisjóðunum, þá þarf að vera eftirlit með þeim, og er þá eðlilegast að eftirlitið sé sú stofnun, sem sparisjóðirnir skifta við í Þýzkalandi er það t.d. altítt að smærri sjóðir afli sér trausts á þann hátt, og er það þá oft að stærri bankar ekki að eins veita þeim sparisjóðum, sem vel er stjórnað, lán eftir beiðni, heldur bjóða þeim lán, þegar stjórn sjóðanna er góð, en. aðrir sjóðir, sem hafa vonda stjórn, fá ekki neitt lán. Og ef svona lagað eftirlit fer fram, þá er komin sú fylsta trygging fyrir að sparisjóðunum sé vel stjórnað. Sparisjóðirnir yrðu þannig nokkurs konar útbú frá bankanum, sem er hentugt í svo strjálbygðu landi. Sparisjóðirnir hafa meiri þekkingu til efnahags lántakenda í kringum sig, og ættu því að geta veitt smálánin, sem bankarnir veita nú. Þess vegna er það alveg nauðsynlegt að sparisjóðirnir standi undir eftirliti banka, sem geta líka bezt leiðbeint, svo að féð verði að sem beztum notum og breiðist sem víðast út um landið. Og þá verður. hin leiðin sú, að bankinn hafi endurskoðunina og eftirlitið á hendi og er þá sjálfsagt að landssjóður borgi það, en ekki sparisjóðirnir. Þetta frumv. er því ekki bygt á heppilegum grundvelli, en þó vil eg ekki drepa það að svo stöddu, heldur láta mér lynda, breyt. till. minni hlutans í bráð. Þó get eg ekki heldur orðið honum samdóma um eftirlitsmann sinn. Til endurskoðunar og eftirlits verður að taka einn af beztu mönnum bankans, einhvern sem hefir vit á því. Eg vil ekki fara að halda neitt langa ræðu, skýt þessu - að eins fram, undirbúningslaust, að þetta er eina leiðin fyrir tryggingu sparisjóðanna. Þessi 5% eða 10% trygging er alveg þýðingarlaus, sparisjóður getur langsamlega verið á höfðinu, þótt sú upphæð liggi í sjóði - eða í bankanum. Einasta tryggingin er glögg endurskoðun og gott eftirlit. Ef það er ekki séð fyrir því, þá er frumvarpið allsendis gagnslaust.

Ráðherrann (H.H.): Það er ekki til neins að fara að fara út í kappræður um þetta mál. Háttv. í. þm. G. K. (B. Kr.) gengur út frá alt öðrum grundvelli, en frumv. er bygt á, og koma því hugleiðingar hans ekki frumvarpinu við. Tilgangur frumvarpsins er sá, að reyna að tryggja fé þeirra sem eru að spara aura sína saman. Þetta er aðalmarkmiðið. Annars skil eg það ekki, að það sé erfiðara að endurskoða reikninga sparisjóða heldur en t.d. Landsbankans, og ekki hafa þeir endurskoðunarmenn verið valdir með bankafróðleikinn sem skilyrði. Meira að segja hefir verið gerður að bankastjóra maður, sem víst engum manni hefir dottið í hug að gæti með nokkru móti talist bankafróður. En ef nú samt verður heimtað meira af eftirlitsmanni sparisjóðanna heldur en þingið hefir heimtað af sömu endurskoðendum Landabankans, sem það hefir kosið, þá býst eg við, að ekki mundi standa á því, að stjórn Landsbankans leyfði þeim manni, sem til þessa starfa yrði valinn, að kynnast bankastörfum og endurskoðun hjá sér um skeið, áður en maðurinn tæki til starfa. Þó að sparisjóðir tæki lán í bönkun. um, þá sé eg enga ástæðu til þess að bankarnir hefðu eftirlit með þeim fyrir því. Og að bankarnir fá borgun fyrir eftirlitið úr landssjóði nær ekki nokkurri átt. Það er alveg fráleitt. Get eg því ekki orðið háttv. þingmanni samdóma um það, að þetta sem hann nefndi, sé eina leiðin. Það er áreiðanlega einmitt ekki leiðin til þess að koma fram tilgangi þessa frumvarps.

Enn fremur er gert ráð fyrir því í frumv. stjórnarinnar, að sparisjóðirnir greiði landssjóði ákveðna »procent« af viðakiftaveltunni í notum þess, að landssjóðurinn á að borga eftirlitsmanninum. Hér ber því alt að sama brunni. Sparisjóðunum gert erfðara fyrir með það að ávaxta fé sitt og ýmislegur kostnaður lagður á þá. Enn er á það að líta, að þessi eftirlitsmaður á að vera fyrir alt landið, og með það fyrir augum skil eg ekki í því, að hann geti gert verulegt gagn eða lögin náð tilgangi sínum. Árið 1910 voru 25 sparisjóðir hér á landi: 10 á Norðurlandi, 9 á Vesturlandi og 6 á Suðurlandi. Og þessi eini maður á að heimsækja alla þessa sjóði og rannsaka hag þeirra. Eg er hræddur um, að þessi eini maður fari að verða nokkuð dýr og láti sér ekki lengi nægja með 1200 kr. laun á ári, eða 5 kr. dagpeninga. Þess vegna má gera ráð fyrir að launin verði hækkuð von bráðar, ferðakostnaðurinn aukinn o. s. frv., og getur þá þessi eftirlitamaður orðið dýr landinu áður lýkur. Það er alveg rétt hjá háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.), að fyrst um sinn mundi hann vanta öll skilyrði til þess að geta dæmt um ýmislegt, er að starfi hans lýtur, sérstaklega um veðgildi eigna, jarða og húsa - og manna. Starf hans mundi því verða lítils virði fyrstu árin. Tillaga minni hluta nefndarinnar er í raun og veru aðgengilegri. Um hitt, að þessir menn, er stjórnarráðið á að útnefna, geti orðið sjóðunum vilhallir í eftirliti sínu, er eg ekki svo hræddur við. Eg álít, að stjórnarráðið ætti að geta fundið handa hverjum einstökum sparisjóði einhvern mann í nágrenninu, sem trúandi væri fyrir þessu. Hann getur verið kunningi stjórnarinnar, en það er sama, ef hann er trúverðugur maður. Ekki get eg heldur verið hræddur við kostnaðinn, sem af þessu mundi leiða, í samanburði við hitt, að hafa fastlaunaðann mann, sem svo innan skamms mundi færa sig upp á skaftið að því er til launanna tekur. En nú er að líta á það, hver nauðsyn er á lögum um þetta. Hæstv. ráðherra gat þess, að einstöku sparisjóðum væri svo háttað, að varhugavert gæti verið að eiga fé sitt í þeim. Eg skal ekkert um þetta segja, en mér þykir það ekkert ónáttúrlegt, að svo kunni að vera. Það hefir komið fyrir um banka, sem eru þó undir opinberu eftirliti. En enn sem komið er, munu þó vera mjög lítil brögð að þessu um sparisjóði hér á landi, og þó að eg sé þeim sjóðum ekki sérstaklega kunnugur yfirleitt, þá hefi eg þó heyrt þann orðróm, að þeir séu flestir vel tryggir, og fé innieigenda því óhætt. Og um stærsta sparisjóð landsins, sem er í Árnessýslu, veit eg nákvæmlega, því að eg er honum vel kunnugur. Hann hefir ekki tapað nema einum 18 kr. í öll þau 25 ár, sem hann hefir staðið. Það má líka benda á það, að flestir sparisjóðir hafa ábyrgðarmenn, sem ábyrgjast meiri og minni upphæð gagnvart innieigendum í sparisjóðnum, og þeim er auðvitað öllum mjög ant um það, að þeir þurfi ekkert að borga, svo að það er þeim aðhald til að líta eftir, og álit eg að þetta sé næg trygging í flestum tilfellum. Eg hefði í raun og veru álitið bezt að vísa þessu máli aftur til stjórnarinnar og að hún leitaði svo álita hlutaðeigandi sparisjóðsstjórna, endurskoðunar- og ábyrgðarmanna sjóðanna um málið, og við það mundi töluvert vinnast málinu til skýringar. Það ætti vei við, og eg vil jafnvel segja að það sé nokkurn veginn skilt að gera það. Eins og frumv er nú, álít eg það óaðgengilegt og hika ekki við að greiða atkvæði á móti því, nema það fái því meiri búningsbót til 3. umr.

Ráðherrann (H.H.): Það er ekki ómaksins vert að fara að svara ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). En eg vil þó taka það fram, að það getur ekki komið til nokkurra mála, að undirbúa málið með því að leita álits þeirra manna, sem einmitt á að hafa eftirlit með um það, hvernig eftirlitinu skuli hagað. Að þetta frumvarp yrði hindrun fyrir sparisjóðina, ef það yrði að lögum, er alveg öfugt. Það mundi einmitt auka mjög traustið á þeim og því verða til stórhagnaðar fyrir þá. Enda er ekki svo mikið til af peningum á markaðinum hér á landi, að örðugt sé að koma þeim út. Það ætti engum að verða skotaskuld úr því, að fá áreiðanlega menn til að taka fé að láni fyrir hæfilega rentu. Að einn sérstakur eftirlits maður mundi ekki vera vel kunnur gjaldþoli og efnum manna út um alt land, getur auðvitað verið satt. En vafasamt er, hvort árangurinn yrði betri af því að taka einhverja góðkunningja sparisjóðsstjóranna út um alt land sinn á hverjum stað. Slík »kunningja endurskoðun« hefir sína annmarka. Það er ekki aðalatriðið, að eftirlitsmenn séu þaulkunnugir út um alt land, heldur hitt, að þeir vilji fá réttar skýrslur og leiðrétta það, sem aflaga fer. Það er engin hætta á því, að ekki komi fljótt kvis á það, ef einhver sparisjóðsstjórnin þykir fara illa að ráði sínu á einhvern hátt. Þeir sem fé eiga í sjóðunum, mundu hlera slíkt og bera það til eftirlitsmanns. Jafnvel í stórum bönkum er vant að berast út um borg og bý, ef veitt eru stórlán upp á illar tryggingar, með getgátum um, hvers vegna bankastjórnin hafi gert það í þessu og þessu tilfelli. Það eru því allar líkur til, að ekki þurfi sérstaklegan kunnugleika á mönnum og veðgildi eigna út um alt land til þess að eftirlitsmaður fljótt verði áskynja, ef mikil brögð eru að brotum móti settum reglum. Og það eru jafnvel enn þá meiri líkur til þess, að ókunnugur maður mundi ganga ósleitilega fram í því að komast að hinu sanna í slíkum tilfellum, en að kunnugir menn í bygðarlaginu færu að troða illsakar við nágranna sína út úr slíkum orðrómi.



Eg er sammála stjórninni um það, að aðal-, ef ekki einka-tilgangur sparisjóða sé sá, að varðveita fé manna, sem inni eiga í sparisjóðunum; þar af leiðir, að það verður að búa svo um, að þessum tilgangi verði fullnægt. Og það hygg eg verði betur gert með einum eftirlitsmanni en mörgum. Í fyrsta lagi er hægra að fá einn færan mann til starfsins en marga. Í öðru lagi mundi hann verða óhlutdrægari en nágrannaeftirlitsmenn kynnu að verða, og í þriðja lagi mundi með því móti fást betra heildaryfirlit yfir starfsemi sjóðanna. Af þessum ástæðum er mér svo ant um að þetta ákvæði haldist í lögunum, að eg býst jafnvel við að greiða atkvæði á móti frumv. ef það skyldi verða felt úr því.



Eg vildi minnast á einstök atriði, sem mér falla sízt í geð. Eg efast ekki um, að frumv. er fram komið fyrir þá sök, að stjórnin Vilji tryggja betur hag þessara sjóða eða þeirra manna, sem þar eiga fé sitt, en hingað til hefir verið. En það geta orðið skiftar skoðanir um, hvort henni hefir í öllum atriðum tekist það fyllilega. Eg vil þá fyrst leyfa mér að benda á 2. málsgrein 13. greinar; hún hljóðar svo: »Eigi má samanlögð upphæð lána, þeirra er sparisjóður veitir eingöngu gegn sjálfskuldarábyrgð einstakra manna, nokkru sinni nema meiru en helmingi af Sparisjóðsinnstæðufénu öllu«. Þetta ákvæði get eg ekki felt mig við. Mér er kunnugt um einn sparisjóð, sem mundi verða að heimta inn hátt á annan tug þúsunda króna, sem hann á útiatandandi í sjálfskuldarábyrgðarlánam, ef þetta yrði að lögum. Og eg vil segja, að þau lán eru ekki áhættumeiri en mörg hinna, sem lánuð eru út á annan eða þriðja veðrétt í jörðum, og það ef til vill í fjarlægum sveitum, þar sem stjórn sparisjóðsins er ókunnug og mundi í ýmsum tilfellum veitast erfitt að fá skýrar eða ljósar upplýsingar um, því að það er ekki nóg, að lána fé út á einhverja tiltekna jarðeign, það þarf líka að hafa eftirlit með því, að veðið rýrni ekki að verðgildi, eins og áður hefir verið bent á hér í deildinni. Þetta er því varhugavert ákvæði, því auk þess, sem það kæmi sér mjög illa og yrði til stór óþæginda meðan verið væri að breyta til um fyrirkomulag sjóðanna þessu samkvæmt, þá yrði fyrirkomulagið engu tryggara eftir en áður. Mér er kunnugt um það, að ábyrgðarmenn fyrir mjög mörgum lánveitingum, eru jarðeigendur, og hafa einmitt þessvegna verið fengnir í ábyrgð fyrir aðra, til þess að þeirra skuldir séu trygðar. Það er líka talsvert öðru máli að gegna um sparisjóði, en banka. Bankarnir lána mönnum um alt land, en sparisjóðirnir, ef til vill eingöngu innsveitis, þar sem hver þekkir annars efnahag, svo að vanskilahættan verður miklu minni. Af þessum ástæðum hefi eg hugsað mér, ef þetta verður samþykt breytingarlaust nú, að koma með brtill. Við 3. umr. Eg álít öldungis hættulaust þó að 2/3 af veltufénu og víxillánum. Eg er þakklátur háttv. nefnd fyrir það, að hún fylgist öll að við brtill. við 17. gr. Eg álít með öllu óhæfilegt að hefta svo -veltuféð, sem gert er ráð fyrir í þeirri grein frumvarpsins, og það er tilfinnanleg eg óþörf byrði fyrir sjóðina að verða að liggja með þetta tryggingarfé og eg álit það alveg hættulaust, sem nefndin leggur til, að það sé lækkað um helming. Þá vildi eg minnast á 22. gr., þar sem nefndin hefir klofnað, og þar fylgi eg minni hlutanum. Eg hefi ekki þá tröllatrú á þekkingu þessa eina manns, sem á að ferðast um og engin náin kynni getur haft af lánunum. Hann getur ekki haft aðra þekkingu, en þá sem forgöngumenn sjóðanna veita honum sjálfir. En af eigin þekkingu getur hann ekki vitað, hvernig hagurinn stendur. En hvað viðvíkur breytingartillögunum, þá álít eg að það sé misskilningur, að þessa eftirlitamenn, er þar um ræðir, eigi héraðsbúar að kjósa. Það á stjórnarráðið að gera, eins og líka bæði meiri og minni hluti nefndarinnar leggur til. Eg hygg að sú umsjón, sem minni hlutinn gerir ráð fyrir, verði ekki einasta tryggari og betri en hin, heldur einnig kostnaðarminni, því þó að þessi maður eigi að hafa umsjón allra sparisjóða á landinu fyrir 1200 kr. á ári, þá álít eg það ekki sæmileg laun fyrir þann starfa og hygg að eftir tvö eða þrjú þing, mundu þau verða komin upp í svo sem 2500–3000 krónur. Auk þess mundi ekki lítið ganga til ferðakostnaðar samkvæmt undangenginni reynslu. Hins vegar hygg eg að hægt sé að fá menn í hverju héraði, sem sem hefðu nóg vit og þekkingu til þess, að gefa stjórnarráðinu skýrslur um allan hag sjóðanna. Eg hefi svo ekki fleira að segja að sinni, en mun greiða málinu atkv. til 3. umr. og með þessari breyt.till. minni hlutans.



Eg vona, að háttv. deildarmenn hafi lesið álit nefndarinnar í efri deild um þetta mál, því að það er mjög fróðlegt og get eg skírskotað til þess, að því leyti sem meiri hl. nefndarinnar í neðri deild er þeirri nefnd sammála. Meiri hlutinn hefir, eins og nefndarálit hans ber með sér, fallist á þau atriði í þessu frumv., sem voru í stjórnarfrv. upphaflega. Eins og mönnum er kunnugt, er ekki langt síðan að lögin um ritsíma- og talsíma-kerfi Íslands voru samþykt, og þar með fyrirhugað það stórvirki að leggja mikið af símum á stuttum tíma - miklu meira en kostur var á með því fé sem hægt er að veita árlega á fjárlögunum. Skilyrði fyrir því, að þetta kæmist í framkvæmd var bundið við það, að hægt væri að fá hagkvæm lán til símalagninga. Nú er þetta mál svo undirbúið af stjórnarinnar hálfu, að lán með góðum kjörum er fáanlegt, og þegar hefir verið gerður talsverður undirbúningur til þess að símalagningin geti byrjað. Það er því í rauninni brýn nauðsyn á að koma fram breytingum á lögunum, sem eru nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að þessir góðu lánskostir verði hagnýttir. Þetta var rætt við 1. umr. málsins og komu þá fram andmæli gegn því, en meiri hluti nefndarinnar getur alls ekki fallist á, að þau mótmæli hafi ekki verið á nægum rökum bygð. Hann getur ekki fallist á, að það sé nein vanvirða að þiggja lán með þessum kjörum. Þessi trygging, sem stóra norræna ritsímafélagið fer fram á, er alls ekki nein veðsetning á tekjunum af símanum, heldur að eins ráðstöfun, sem kemur vel heim við tilgang þessara laga, að sýna að símarnir geta vel staðið straum af sjálfum sér. Það hefir verið sýnt fram á það með skýrum rökum í nefndaráliti efri deildar, að þó vextir og afborgun af þessu 30 ára láni séu dregnir frá símatekjunum, verður samt töluvert mikill afgangur til lagningar 3. flokks símum. Ætla eg því að vona fyrir hönd meiri hlutans, að tillögur hana í þessu efni verði samþyktar, og að sá hluti frumv., sem um þetta ræðir, gangi fram. Það yrðu ákaflega mikil vonbrigði fyrir þau bygðarlög, sem hlut eiga að máli, ef þau yrðu svipt voninni um simalagningu til sin. Þessi héruð í Vestur- og Austur-Skaftafellssýslu, Suður-Múlasýsla sunnanverð, Norður-Múlasýsla norðantil og Norður-Þingeyjarsýsla og auk þeirra ýms fleiri bygðarlög. Auk þess, ef veruleg hindrun af þessum ástæðum kæmi fram, mundi lagning 3. flokka síma einnig verða að bíða lengi og um ófyrirsjáanlegan tíma. Menn segja, að það sé alls ekki loku Skotið fyrir að við getum fengið lán annarstaðar, þó þetta bregðist, og að betra væri að fá það annarstaðar þó með lakari kjörum væri, því sæmd landsins sé í veði. En eg fyrir mitt leyti er í mjög miklum vafa um, að það sé svo auðhlaupið að því að fá lán. Það er auk þess í fleiri horn að líta, t.d. eimskipaútgerðin. Býst eg við, að menn vilji ekki síður koma henni til leiðar nú eftir þessa síðustu atburði. Og er því óviturlegt, að varpa þessu tilboði frá sér. Um þetta atriði eru nefndin í efri deild og meiri hluti nefndarinnar í neðri deild sammála. En svo er eigi um hin önnur atriði frumv. Í fyrstu grein er farið fram á, að breyta nýju lögunum um ritsíma og talsíma, og færa tvær símalínur úr öðrum flokki upp í fyrsta flokk. Eftir tillögum nefndarinnar var að eins tekin önnur símalínan, Siglufjarðarsíminn; en þegar þessi tillaga var til umr. í deildinni, kom fram breytingartillaga um hina línuna, Patreksfjarðarsímann. Urðu svo báðar tillögurnar samþyktar þar. En ef þetta gengur fram, verður afleiðingin sú, að bæði eg og aðrir koma með viðaukatillögur, því ef þessar ganga fram, er mjórra muna vant um ástæður til að flytja ýmsar fleiri upp í 1. flokk. Yrði þá þýðingarlaus aðgreiningin á 1. og 2. flokks símum og þar með ruglaðist alt símakerfið. Þar að auki mundi þetta kosta landssjóð mikið fé og yrði þannig ný hindrun fyrir lagningu þeirra síma, sem eftir eru, því vitanlega eru takmörk á því, sem landssjóður getur, í þessu efni sem öðrum. Nefndin er öll sammála um, að þó að sanngirni mælti með því að breyta þessum lögum að einhverju leyti, þá sé samt enginn tími til þess nú, þegar orðið er svo áiiðið þings. Ef farið væri að hrófla við þessu, yrði að taka öll símalögin til gagngerðrar endurskoðunar og breyta þeim. Um 4. gr, er sama að segja. Nefndin er þar ósammála efri deild. Greinin er um, að taka nokkuð af kostnaði, þeim sem ýmsar stöðvar hafa af resktri sínum, og leggja á landssjóðinn. Sumstaðar yrði jafnvel tillag landssjóðs til stöðvanna meira, en koatnaður stöðvanna er er nú. Meðan nefndin sat að störfum hafði hún undir höndum greinilega skýrslu frá landsímastjóranum um þetta efni. Höfum við eigi séð ástæðu til að láta prenta hana aftan við nefndarálitið, en hún skal verða lögð fram á lestrarsalinn til sýnis. - Annas er skýrt frá þessu í nefndarálitinu og álít eg ekki þörf á, að fara frekara út í það. Skal eg að eins taka upp það, sem stendur í nefndarálitinu, að samkvæmt skýrslu landsímastjórans mundi kostnaðarauki, sem af þessu flyti fyrir landssjóð nú þegar, nema 4550 kr., en hann fer auðvitað hækkandi við nýjar símalínur. Eg ætla eigi að fara að yrðast við háttv. minni hluta út af breytingartillögum hans. Þykist eg hafa fært nægar sannanir fyrir, að við eigum að taka þetta lán. Minni hlutinn lítur öðruvís á. þetta, honum þykir ekki svo mikið í húfi þó þetta dragist, enn vili láta stjórnina undirbúa breytingar á þessum lögum undir næsta þing. Meiri hlutinn álítur lögin góð, og eigi vert að setja misklið meiri og minni hlutans í veg fyrir að frumv. stjórnarinnar gangi fram. Skal eg geta þess, að breytingartillögur meiri hlutans hafa mishepnast að því leyti, að ætlast er til þess að 1. gr. falli burt, en 2. og 3. gr. standi; en 2. gr. getur ekki staðist nema með því móti að eitthvað úr 1. gr. sé tekið inn í hana. En þetta verður lagfært á skrifunni, svo að þess vegna er óhætt að greiða atkvæði með tillögum. meiri hl. Nefndin: hefir fengið í hendur bráðabirðasamning stjórnarinnar við Stóra norræna um lántöku. Lánskjörin eru betri ef komið verður hér upp loftskeytastöð, sem nái til Færeyja og Noregs. Slíka stöð hefir nú þingið áður viljað fá, en rak sig þar á hindranir frá Dana hálfu. Það er nú gott að þær hindranir eru nú úr vegi og ætti því ekki að standa á oss að fallast á óskir Stóra norræna í þessu efni. Hefi eg svo eigi meira að segja að sinni. Vona eg, að tillögur nefndarinnar verði samþyktar.



Til stuðnings hinni rökstuddu dagskrá, sem eg leyfi mér að bera fram, þá er það tvent, sem ég hefi bent á í nefndaráliti mínu. Skal eg þá fyrst minnast á það atriði, sem síðar er þá getið í nefndarálitinu; en það er tilboðið, sem stjórninni hefir borist frá »Norræna ritsímafélaginu mikla«, og fer í þá átt, að veita landinu hálfrar millión kr. lán, gegn ábyrgð landssjóðs, en þó að því tilskildu, að áfallna vexti og afborganir af láninu skuli greiða af tekjuafganginum af rekstri talsíma og ritaíma landsins áður en honum sé varið til annars. Þetta eru þá kostnirnir, sem »Norræna ritsímafélagið mikla« setur landstjórninni að því er til lánveitingarinnar kemur. Verði gengið að þeim, ætlar félagið að vera svo »náðugt«, að veita lánið, til þess að landsímanum verði þá komið til fleiri héraða landsins en enn er, - veit, sem er, að fjölgun símanna verður til þess, að auka þá og að mun tekjurnar af sæsímanum. Eg get nú ekki betur séð, en að landinu sé gerð hrein og bein vanvirða með með því að ætlast til þess, að það gangi að þessum lánskjörum, þar sem félagið eigi lætur sér nægja ábyrgð landssjóðs, heldur krefst einnig í ofanálag slíkrar bindingar, eða veðsetningar á tekjunum af símanum, Tel eg landinu það því ekkert áhorfsmál, að taka lánið heldur annarstaðar, þó dýrara væri, en að ganga að þessum kostum, sbr. þá og að öðru leyti nefndarálit mitt. Lántaka, sem bundin er skilyrðum, sem hér ræðir um, hlyti og að geta vakið vantraust á landinu og fjárhag þess í öðrum löndum, og gæti þá á þann hátt bakað landinu mun meira tjón en þó það yrði að borga nokkuð hærri vexti af láni, er það fengi annarstaðar. Þá ætla eg og að minnast ögn á hitt atriðið, sem vikið er að í nefndaráliti mínu, þótt sízt ætti þess nú að vera þörf, jafn oft sem eg þegar hefi bent á það á undanförnum þingum, sem og á þinginu í sumar. En þetta atriði er það, að lögin frá 22. Okt. 19l2, um ritsíma og talsímakerfi Íslanda, eru bygð á ramskökkum grundvelli, þ.e. eru í fylsta máta ójafnaðarlög, sem brýna nauðsyn ber því til, að tekin verði til gagngerðrar endurskoðunar sem allra bráðast. Það er og augljóst, að efri deild hefir fundið mjög ríki til þessa, þar sem hún hefir samþykt, að tvær svonefndar annars flokks línur verði færðar í fyrsta flokkinn, þ.e. Siglufjarðar- og Patreksfjarðar-línurnar. Það er og ekki rétt - eins og eg hefi margsinnis bent á - að gera þeim erfiðara fyrir, sem verst eru settir, þ.e. þeim sem afskektastir eru, eða öðrum fámennari eða fátækari, eða að öðru leyti eiga öðrum fremur við mikla örðugleika að stríða, sbr. nefndarálit mitt. Þó að háttv. framsögum. álíti lögin góð, get eg ekki bygt mikið á því, þar sem hann hefir í þessu máli tjáð sig sem algerlega til tilfinningarlausa veru, sem stafar þá að líkindum eigi hvað sízt af því, að kjördæmi hans, Suður-Þingeyjarsýsla, er ekki í tölu þeirra héraða, sem við óréttinn eiga að búa. Eg er sannfærður um það, að hefði Suður-Þingeyjarsýsla verið í tölu þeirra héraðanna, sem rangaleitnin bitnar á en ekki í tölu hinna, sem símann fengu ókeypis -, þá mundi háttv. framstigum. hafa verið einn hinna fyrstu til að greiða atkvæði móti lögunum. En svo er um eigi fáa, að þeir skilja eigi - eða vilja eigi skilja - fyr en »skellur í tönnunum«, þ. e. annara kvöl er þeim eigi sem eigin kvöl væri, - finna þá fyrst til, er órétturinn bitnar á þeim sjálfum. Að því er það því næst snertir, að landssjóði yrði það dýrt, að borga héruðunum aftur fé, það er þau þegar hafa greitt sem tillag til símanna, þá er hvorttveggja, að eigi er hér enn um þá stórupphæð að ræða, að landssjóðinn muni það miklu, enda er hverjum, sem öðrum hefir geri rangt, ekkert skyldara - enda ætti og ekkert ljúfara að vera -, en að bæta þá sem fyrst fyrir óréttinn. Það er vitaskuld, að þegar háttv. þingmenn setja sér það, að gera æ ið ranga í þessu máli - vitandi þó, og sí-finnandi hið rétta -, þá þýða við slíka menn alls engin orð, og ætla eg því ekki að eyða fleiri orðum um málið.



Eg er þakklátur háttv. meiri hluta fyrir vel unnið starf í þessu máli. Álit eg vel farið; að hann vill fella burt tillögur þær, sem efri deild hefir bætt inn í frumv. Háttv. framsögum. (P. J.) hefir skýrt frá ástæðunum til þess, og hefi eg þar engu við að bæta. Háttv. framsögum. sagði í niðurlagi málsins, að sér fyndist einkennilegt að »Stóra norræna« skyldi gera það að skilyrði fyrir að lánið yrði veitt með svo góðum kjörum, að bygð yrði hér loftskeytastöð, En það er alls ekker fé einkennilegt, því að félagið sér það, að það getur í vissum tilfellum haft hag af því ef hér er loftskeytastöð svo sterk, að hún nái til útlanda. Ef t.d. síminn slitnaði um hávetur, gæti stöðin komið í staðinn fyrir þráð um stundar sakir, þannig, að félagið þyrfti ekki að vinda svo bráðan bug að því, að taka dýr skip ef til vill úr nauðsynlegu starfi annarstaðar, til að gera við slitið. Auk þess gefur þráðlaus stöð, sem hefir skeytaskifti við skip í sjó, aukna trafík fyrir sæsímann. Háttv. minni hluta þarf eg alls engu að svara. Skal eg enn og aftur taka það fram, að hér er alla ekki um neina veðsetningu á tekjum landssjóðs að ræða, heldur eingöngu að fá lán 2–3% ódýrara en ella mundi fást. Hér er alls ekki um neitt nýmæli að ræða. Það hefir frá upphafi verið ætlast til þess, að síminn borgaði sig sjálfur. Í skilyrði félagsins liggur alls ekkert vantraust á landssjóði. En þetta félag er engin lánsstofnun, heldur er þetta fé, sem okkur stendur til boða, tekið af varasjóði félagsins. Eg mundi telja okkur vel setta, ef ekkert yrði fremur en þetta til að veikja lánstraust landsins í útlöndum. Eg hefi þá trú, að það yrði fremur til að efla lánstraust landsins en veikja það, ef við getum sagt, að »Stóra norræna« hafi lánað okkur þessa upphæð með jafnverði til 30 ára gegn 4% rentu, því það sýnir einmitt stakt traust af þess hálfu. Skal eg eigi tefja tímann lengur, vona eg að tillögur háttv. meiri hluta verði samþyktar.



Eg ætla að eins að biðja hæstv. ráðherra að útskýra dálítið betur fyrir mig, það sem hann síðast sagði. Mér er óskiljanlegt, hvernig stendur á því, að við eigum að fá betri kjör af því að lánið miðist við símatekjurnar, nema ef til þess er ætlast, að sá sem lánið veitir, fái að einhverju leyti leyfi til að heimta þær inn sjálfur.



Eg stend upp út af fyrirspurn þeirri, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) gerði til mín. Henni er auðsvarað. Þetta lán, sem hér er um að ræða, fæst alla ekki nema með þessu móti; en ef við göngum að þessum skilyrðum, fáum við lánið, og það með miklu betri kjörum en nokkurstaðar annarstaðar. Ástæðuna fyrir því, að þetta skilyrði er sett, þarf eg ekki að tilgreina nú, eg er búinn að gera oft grein fyrir því hér í þingsalnum.



Í 5. gr. laga 22. Október 1912, um ritsíma og talaimakerfi Íslands, er stjórninni heimilað, og þá jafnframt gert að skyldu, að láta framkvæma lagningu og kaup á símalínum þeim, sem taldar eru upp í 2. og 3 gr. laganna, og eigi eru þegar lagðar og keyptar af landssjóði hálfu, og að ráða því í samráði við landsímastjóra, í hvaða röð línur þessar skuli leggja eða kaupa. Svo er henni og í 6. gr. laganna heimilað að láta reisa loftskeytastöð, er hafi nægan kraft til sambands við útlönd, og til framkvæmda þess er henni loks í 8. grein laganna veitt heimild til lántöku á ábyrgð landssjóðs. Stjórnin hefir því ekki gert annað en skyldu sina og það sem rétt var, er hún þegar hefir sætt tækífæri, er símaefni t.a.m. kopar, var í lágu verði, og keypt talsvert af efni til innar fyrirhuguðu símalinu, og það því fremur, sem lánsheimild var fyrir hendi, og stjórnin hefði getað verið búin að taka lánið, ef hún hefði viljað sæta þeim kjörum, er henni buðust akilyrðislaust. En þar sem hún á kost á láni, með kjörum sem verða að teljast mjög væg, eins og peningamarkaðinum er nú hagað, að því tilskildu, að ákvæðin í 2. og 3. gr. frumvarps, þess er hér liggur fyrir, verði lögleidd, hefir hún dregið lántökuna þangað til útséð er um það. Þetta hefir háttvirt efri deild séð og því fallist á stjórnarfrumvarpið. Þetta sá og meiri hluti nefndarinnar í neðri deild, og leggur því eindregið til að önnur og þriðja grein frumvarpsins verði samþykt. En hins vegar getur hún ekki fallist á 1. og 4. grein frumvarpsins, af ástæðum þeim sem háttvirtur framsögumaður tók fram. Ef þessi háttvirta deild skyldi fella 2. og 3. grein frumvarpsins, yrði hún þess því valdandi, að stjórninni væri fyrirmunað að sæta vægum lánskjörum, sem hún á kost á, og neydd til að taka miklu dýrara lán, og myndi mismunurinn fyrir landssjóð geta orðið alt að 10.000 kr. á ári. En því get eg ekki trúað, að þessi háttv. deild vilji fara þannig að ráði sínu, og eg vona, að það verði ekki nema örfáir »búmenn«. En til þess að þjóðin fái að sjá, hverjir það eru, sem þannig vilja fara að, vil eg biðja hæstvirtan forseta að hafa nafnakall um 2. og 3. grein frum.



Mér kemur alveg eaman Við háttv. 1. þingm. N.-MúI. (Jóh. Jóh.), um að rétt sé að hafa nafnakall um 2. og 3. gr. frumvarpsins. Og það er af alveg sömu ástæðum, sem eg vil hafa nafnakall eins og hann. Eg vil að þjóðin fái að sjá, hvaða menn það eru í þessari háttvirtu deild, sem vilja veðsetja tekjur landssjóðs útlendu stórgróðafélagi, til þess að fá ofurlítið betri kjör og spara nokkrar krónur. Eg var ekki alveg viss um, að þetta væri hrein og bein veðsetning; þess vegna gerði eg fyrirspurnina til hæstv. ráðherra. En eftir að hafa heyrt svar hans, er eg ekki í neinum vafa lengur um að hér er um veðsetningu að ræða og annað ekki. Það verður ekki út skafið, að hér er um veðsetningu að ræða, og eg skil ekki, hvernig á því stendur, að menn eru svo skilningssljóir; þetta virðist þó vera augljóst mál. Það liggur í augum uppi, að félagið trúir því ekki að ábyrgð landssjóðs ein sé næg trygging fyrir því, að lánið sé örugt. - Það fer því hér fram á, fyrir munn hæstvirts ráðherra, að því verði veðsettur hluti af tekjum landssjóðs til frekari tryggingar. Og þó að ekki sé beint getið um veðsetningu í frumvarpinu, þá þjá það allir, að þetta er alveg sama sem veðsetning. Eg er nú alveg farinn að skilja það, sem mér var ekki alveg full-ljóst áðan, og eg vona að öðrum háttvirtum deildarmönnum sé nú farið að skiljast, hvað hér sé um að ræða og ofbjóði ósvífnin.

Framsögum: . meiri hl. (Pétur Jónsson): Eg ætla ekki að fara að skattyrðast við háttvirtan þingm. N: Ísf. (Sk. Th.). Okkur hefir greint á frá upphafi um það, hvaða »princip« sé réttast í ritsímamálinu, hvort halda eigi við þá aðferð og stefnu sem ofan á hefir verið hingað til um framlög héraða til síma og nú er lögfest, eða skella öllum símum hindrunarlaust á landssjóð. En eg ætla að skjóta því til háttvirtrar deildar og þeirra manna, sem þekkja mig, hvort nokkur ástæða hafi Verið til illyrða hans í minn garð. Og eg ætla að biðja háttv. þingmann að benda á dæmi þess, bara eitt einasta dæmi, að eg hafi ráðist á móti þeim »pricipum«, sem eg hefi verið fylgjandi og rétt eru, til þess að þóknast kjósendum mínum. Eg get bent háttvitrum þingmanni á það, að Suður Þingeyingar hafa engan hag af því öðrum fremur, að það fyrirkomulag sem nú er á símalagningu haldist. Þeir þurfa alveg eins og aðrir að borga stór tillög til hliðursima, og því meira sem hliðarsimunum fjölgar, því meira þurfa þeir að borga, alveg eins og á sér stað um aðra. Munurinn er enginn annar en sá, að þeim hefir aldrei dottið í hug að mögla, eins og kjósendum háttvirts þingmanns Norður-Ísfirðinga, og honum fyrir þeirra hönd, og er eg þó viss um að eins mikið kemur á Suður-Þingeyinga eftir efnum og ástæðum, eins og Norður-Ísfirðingar borga til símanna. Háttvirtur þingmaður N.-Ísf. komst þannig að orði í ræðu sinni, að »Stóra norræna« ritsímafélagið af sinni miklu náð vildi lána okkur peninga, af því að það hefði hag af því. Eg get ekki séð, hvers vegna við ættum ekki að þiggja þetta tilboð, þó að »Stóra norræna« ritsímafélagið hefði hag af því, ef við höfum líka hag af því; þegar beggja hagur fer saman, þá er alt gott. Við fáum þessi vildarkjör hjá »Stóra norræna«, af því að það hefir hag af að við stækkum okkar ritsímakerfi. Og við höfum líka hag af að fá þetta lán hjá félaginu, af því að það býður okkur betri kjör en aðrir. Hverju er það nú eiginlega sem munar á að taka þetta lán eða annað lán. Hæstvirtur ráðherra gerði ráð fyrir, að það mundi nema 2% í rentu. - Eg vil nú ekki gera ráð fyrir að það muni meiru en 1%. En það munar líka öðru. Það lán sem við gætum fengið, ef við ekki tökum þetta lán, yrði áreiðanlega veitt með stórum afföllum, og afföllin mundu nema af 5% láni, ef fengist, alt að 10°%. Rentumunurinn af 1/2 milíón kr. nemur á ári 5000 kr. og afföllin alt að 50,000 kr. í byrjun. Alt þetta kæmi niður á 3. flokks simunum. Það er því auðsætt, að það mundi verða mikil hindrun og töf á allri simalagningu okkar, ef við ekki notum þetta tækifæri - til að fá ódýra peninga. Háttv. þingm. Dal. (B. J.) ætla eg ekki að svara. Ekkert nýtt né nýtilegt kom fram í hana ræðu. Tillögur hans í þessu máli, eins og í flestum öðrum málum, stefna í þá átt að tefja fyrir framkvæmdum góðra mála. Það er alt af meira og meira að rótfestast hjá mér sú skoðun, að það væri nauðsyn og gæti orðið honum sjálfum til mikils góða, ef hann kæmist einhvern tíma upp í ráðherrastólinn; þá mundi hann vitkast um það, hvað framkvæmanlegt er og hvað óframkvæmanlegt, og þá mundi hann fá ábyrgðartilfinningu á landamálum.



Eg get ekki fallist á, að fyrsta breyt.till meiri hl. nefndarinnar, sem fer í þá átt að feila fyrstu grein burtu, sé bygð á nokkurri sanngirni. Þegar við lítum á, hvaða hag landssjóður hefir haft af Siglufjarðarlínunni, þá virðist ekki vera ósanngjarnt að fara fram á, að línan verði tekin í fyrsta flokk. Það, að línan var ekki sett í fyrsta flokk strax þegar hún var lögð, kom til af því, að menn bjuggust ekki við að hún mundi gefa svona mikið af sér, eins og raun hefir orðið á. Hagurinn af þessari línu hefir farið langt fram úr áætlun. Og beri maður hana saman við aðrar línur, sem eru í fyrsta flokki. þá sést, að hún veitir landssjóði miklu meiri tekjur en þær. Beri maður hana t.d. saman við Vestmannaeyjalínuna, sem er í fyrsta flokki, þá sést, að Siglufjarðarlínan veitir landssjóði miklu meiri tekjur. Tekjur af Siglufjarðarlínunni eru nú 33,2% brúttó, en tekjur af Vestmannaeyjalínunni eru ekki nema 21,3°% brútto, en netto er hagur af Siglufjarðarlínunni rúm 1% meira. Hvaða réttlæti eða sanngirni virðist nú vera í því að setja ekki Siglufjarðarlínuna í fyrsta flokk, þegar á þetta er litið? Ekkert. Hvaða sanngirni er í því, að halda áfram að hafa Siglufjarðarlínuna í öðrum flokki ? Engin. Þegar að alt mælir méð því, að línan komist í flokk með Vestmanneyjalínunni, þá vona eg að Alþingi láti ekki lengur dragast að verða við þessari sanngirnis- og réttlætiskröfu. Eg mintist á þetta mál við landsímastjórann. Hann kvaðat vera því mótfallinn, að línan yrði tekin í fyrsta flokk, ef rekstrarskostnaður stöðvarinnar á Siglufirði hvíldi ekki á landssjóði. Það hefir komið ósk til okkar þingmanna Eyfirðirðinga frá Siglfirðingum, - borin fram af oddvita hreppsins - um, að línan yrði tekin í fyrsta flokk. Og eg er viss um, að hefðum við þingmennirnir getað haldið þingmálafund á Siglufirði, þá hefði aðaláherzlan verið lögð á þá áskorun til okkar þingmannanna, að við beittum okkur fyrir því máli. Auk þessa man eg ekki betur, en þess væri líka óskað á þingmálafundum í Skagafirði, að línan yrði sett í fyrsta flokk. Að einhverjar fleiri línur, yrði krafist að yrðu teknar í fyrsta flokk, ef þessi yrði tekin, tei eg ekki ósennilegt. En gætu þær sýnt, að þær gæfu landssjóði eins miklar tekjur eins eg þessi lína gerir, þá sé eg ekkert á móti því, að það yrði gert. Með þessum tekjum mun Siglufjarðarlínan borga sig fyllilega á nokkrum árum, og geti aðrar línur gert það sama, þá er ekki nema sanngjarnt, að þær verði líka teknar í fyrsta flokk. Það er búið að borga nokkuð af tillagi sveitafélaganna til Siglufjarðarlinunnar og það er ekki farið fram á, að landssjóður endurborgi það. Hitt er ekki nema sanngjarnt, að landssjóður greiði það sem eftir er af lánunum.

Ráðherrann (H.H.): Það má ómögulega komast að nein hreppapólitík í þessu máli; málið er of mikilsvert til þess. Hér er um það að ræða, hvort að eigi að halda fram grundvallarreglum laganna, eða ekki. Það eru fleiri línur, en Siglufjarðarlínan, sem gætu gert kröfu til að verða teknar upp í fyrsta flokk. Og það er mikils varðandi, að ekki verði farið fram á það, að grundvallarreglur laganna séu brotnar, minsta kosti nú um hríð. Um Siglufjarðarlínuna er líka það að segja, að þótt hún veiti nú talsverðar tekjur, þá er ekki víst að það verði lengi. Tekjurnar, sem línan veitir nú, eru aðallega vegna þess, að útlendir síldveiðamenn reka atvinnu sína á Siglufirði. Ef þeir hættu eða flyttu sig eitthvað burtu, mundi línan veita sáralitlar tekjur. Þá yrðu tekjurnar svo litlar, að engum mundi detta í hug, að gera Siglufjarðarlínuna að fyrsta flokks linu. Og enn þá hættulegra, heldur en að færa línur í 1. flokk, væri þó hitt, að landssjóður tæki að sér rekstur 3. flokks stöðva, eins og efri deild samþykti. Það gæti orðið honum þungur baggi með tímanum.



Herra forseti! Eg stend upp til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu, af því eg er ekki samdóma, hvorki meiri né minni hluta nefndarinnar. Eg er samdóma meiri hlutanum og stjórninni í því, að rétt sé að heimta, að sveitirnar kosti símana að nokkru leyti, til þess að tryggja landssjóði tekjur. Eg er því ósamdóma háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) í þessu efni, og get því ekki greitt dagskrá hans atkvæði. Eg álít, að hann geti tæplega gert mér sömu getsakir og hann gerði háttv. þm. S.-Þing. (P. J ) um, að eg sé honum ósamdóma vegna þess, að kjósendur mínir hafi fengið símann endurgjaldslaust. Síminn kemur, sem kunnugt er, ekki í land í Suður-Múlasýslu, heldur í Norður-Múlasýslu, og kjósendur mínir kvarta ekkert undan því, og hefðu þeir þó fremur ástæðu til að kvarta en aðrir, vegna þess, að síminn hefði átt að liggja á land á Reyðarfirði. Það hefðu að líkindum orðið færri símslit á Fagradal en Fjarðarheiði. Það er auðsætt, að ekki er hægt að heimta gjald af þeim sveitum, sem fyrsta símalínan var lögð um þær hlutu að fá símann, hvort sem þær vildu til hans kosta eða ekki. Úr því að nú hefir verið ákveðið, að önnur héruð skyldu greiða peninga fyrir að fá símann, þá er mjög viðsjárvert að vera að krukka í það á hverju þingi. En eg er ekki samdóma meiri hlutanum í því, að fara að veðsetja tekjur landssjóðs, til þess að fá lán til símalagninga. Eg skil ekki, hvers vegna fé laginu finst það aukin trygging, að því verði veðsettar þessar tekjur, heldur en þó að allur landssjóður ábyrgist lánið. Hitt skil eg, að það er auðmýking fyrir okkur Íslendinga að taka lán með þessum skilyrðum. Eg vil miklu heldur vinna til, að lánið verði dálítið dýrara, heldur en við auðmýkjum okkur svo mikið. Eg get því ekki greitt atkvæði með 2. og 3. gr. frumvarpsins.



Eg ætla lítillega að minnast á ræðu háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.). Honum þótti leitt, að nefndin skyldi ekki fallaat á, að setja Siglufjarðrasímann í fyrsta flokk. Eg skil ekki, hvers vegna hann, svo góður og gegn maður, vill fara að raska öllum grundvelli símalaganna, af því að sími þessi er í hans kjördæmi. En að þessi sími yrði færður í fyrsta flokk, þá mundi fjöldi annara sveita heimta að þeirra símar yrðu líka teknir í fyrsta flokk. Endalaust þref mundi verða úr þessu á þingi. Hann sagði, að aðrar línur þyldu ekki samanburð við Siglufjarðarlínuna, hvað tekjurnar snerti. Því fer nú samt betur, að Siglufjarðarsíminn er ekki alveg einstakur í sinni röð um tekjur fram yfir kostnað. Þá hefir verið skírskotað til landsímastjórana um þetta mál. Eg hefi nú í höndum bréf frá honum til nefndarinnar og skal eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp úr því nokkur orð: »Að því er snertir arðsemi Siglufjarðarsímans, þá er hún að miklu leyti undir því komin, að in árlega síldveiði haldist, en síldveiðina mun mega telja óvissari en t.d. þorskveiðar«. Þetta eru bein andmæli gegn því, að taka. Siglufjarðarsímann upp í 1. flokk. Það hefir verið sagt hér, að Siglufjarðarsíminn ætti alveg, eins að komast í 1. flokk og Vestmannaeyjasíminn. En þetta er ekki rétt. Á Siglufirði er mest um fiskveiðar útlendra manna, og það nær yfir part úr sumrinu. Það eru þessir menn, sem bera uppi símann og geta það. En í Vestmannaeyjum eru innlendar fiskveiðar miklar og viðkomustaður margra skipa, er þau koma fyrst frá útlöndum. Samanburður, Sá sem gerður er af nefndinni í Ed. um það, hvernig þessir símar bera sig, er heldur ekki nákvæmur. Það virðist í skýrslunni, sem nefndin áliti, að Siglufjarðarsíminn stæði þar framar Vestmannaeyjasímanum. En við það er að athuga, að þegar Siglufjarðarsíminn var lagður, þá þurfti að bæta á línuna frá skiftistöðinni til Akureyrar aukaþræði sem kostaði 12 þús. kr. Og þetta verður að telja með Stofnkostnaði símans. Þetta hefir Ed. sézt yfir. Sama mætti segja um fleiri linur. Yfirleitt taka menn ekki nægilega mikið tillit til þess, hver ógrynni hefir kostað að auka aðallinuna með þráðum vegna hliðarlínanna. Þegar farið er nákvæmlega út í þennan reikning, sést það, að Siglufjarðarsíminn stendur alls ekki eins framarlega og í fljótu bragði virðist. En eins og hæstv. ráðherra tók fram, eru þarna reknar miklar síldveiðar af útlending. um. Hreppurinn tók mikinn þátt í kostnaði við lagningu simans og verður því að standa straum af töluverðri upphæð. Þetta er alveg satt. En eg sé ekki betur en að hreppurinn eigi hægt með að ná sér niðri á þeim útlendingum, sem þar stunda fiskveiðar, eins og mér er líka kunnugt um, að hann gerir. Eg endurtek það, að eg álít það ábyrgðarhluta að vera á móti lántökunni. Mér þykir hæpið, að vér fáum nokkurt lán í viðbót við önnur lán, ef vér höfnum þessu. Það er ekki til neins að spyrja, hvernig standi á því, að stóra norræna félagið setji þessi skilyrði, úr því að það vili ekki lána með öðru móti. Þetta stendur fast. Þeir sem vilja girða fyrir það, að vér jáum þetta lán, þeir verða að sýna og sanna, að vér getum fengið lán á annan hátt, og þeir bera ábyrgðina á því, ef nú verða hindranir á inum fyrirhuguðu símalagningum næstu ár og öllum þeim vonbrigðum, sem af slíku stafa fyrir ýmsa landsmenn.



Eg skal geta þess, til enn frekari áréttingar því sem eg sagði um lántökuna, að með skilyrðum, þeim sem »Norræna ritsímafélagið mikla« setur, að því er til lántökunnar kemur, fæ eg eigi betur séð, en að lýst sé inu mesta vantrausti á skilsemi landsins. Það er þar farið fram á að beita oss inu versta bragði - bragði, sem annara er ekki notað nema af allra illvígustu misendismönnum í málaferlamannastéttinni, þ.e. því bragði, að búa lánssamningana þannig úr garði, að einatt megi hampa að oss hegningarlaga-vendinum, ef ekki er staðið í skilum. Vér erum settir á bekk með óskilamönnum, er lakastir eru taldir. Er mönnum þá eigi nóg boðið? Háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) grömdust að mun ummæli mín. Eg sagði að eins, að ef kjósendur hans hefðu og verið í tölu þeirra, sem átt hefðu að greiða tillag til símans, mundu þeir hafa verið aðmun næmari, og þá eigi háttv, þm. S.-Þing. hvað sízt, að því er það snertir að fnna hvað rétt er. Hér ræðir þá eigi um annað en það, sem vér alment rekum oss á í lífinu, þ.e. að sá sem illu - þ. e. einhverju siðferðilega röngu - er beittur, verður þá æ næmari og finnur þá fljótara og glöggara en ella, hvað ljótt er og ilt, sem og hve afar-brýn skylda allra það er þá að þola eigi að hann sé því beittur augnablikinu lengur. Til þess að skýra þetta enn betur þótt skýringar ætti að vísu sízt að vera þörf - skal eg benda á dæmi: Segjum að að einhver sé - með hernaðar-nauðung, þ.e. þá hér: með hótun um hegningu - neyddur til að fara í styrjöld, rekinn frá heimili til framandi lands. - Hann finnur það þá nær einatt að mun glöggara, hver óhæfa er í frammi höfð, að neyða menn til slíks, en hinn, sem ekki er ætlað í styrjöldina að fara og eigi kennir því þeirrar kvalarinnar, að verða sigað til manndrápa o. s. frv. Eins er um þann sem ekki hefir nóg fyrir sig og sína að leggja, að hann finnur þá æ næmara til þess en hinn, sem í velliðan er, hve ljótt það er, að tili neyð skuli eigi einatt hvívetna fyrirbygð vera eða þá stöðvuð altafarlaust. *** Háttv. þingm. S.- Þing. vildi fá vottorð frá þingmönnum um það, að hann væri réttlætis-ímyndin Sjálf, og skoraði á mig að sanna, að hann hefði nokkru sinni sýnt sig að ranglæti. Eg held nú ekki, að ræða mín hafi gefið tilefni til þeirrar áskorunar, en hygg þó að vísu að finna mætti ýmis dæmin, ef út í það væri farið - dæmin (bæði í fjárveitingum og ella, sbr. t. d. samþykt kosningarinnar í Vestur-Ísafjarðarsýslu í fyrra), sem sýna, að téðum háttv. þingmanni hafi þó eigi einatt verið svo ant um að fylgja fram því einu, er hann vissi rétt vera, sem skyldi. Annars nægir væntanlega að benda háttv. þingmanni á það, að ið illa, þ.e. siðfræðilega ranga, á aldrei að fremjast - þ. e. ekki í eitt einasta skifti. En hvaða hlutdeild átti eigi þingmaðurinn í ritsímalögunum frá 22. Okt. 1912P Og er hann þar eigi sá, er enn fylgir fram inu ranga og bregzt að eins reiður við, sé honum - sem af mér gert, sbr. nefndarálit mitt og þingræðu mína fyr í dag - bent á ið sanna og rétta. Eg býst nú ekki við, að nokkuð þýði að fara frekara út í þessa sálma. En eg held sem fyr fast fram inni »rökstuddu dagskrá«, sem bent er á í nefndaráliti mínu. Og þótt ið gagnstæða verði hér enn ofan á, þvæ eg mínar hendur - hefi gert mitt til þess að opna svo augu háttvirtra þingdeildarmanna, að þeir finni sér skylt að stuðla að því, að ójafnaðar- og ranglætis-stefnan, sem ofan á varð á aukaþinginu í fyrra, verði ekki ríkjandi áfram í þjóðfélagi voru. 1) Þessi dagskrá er í skjalaparti á tilvitnuðum stað, en hana vantar í registrið eins og fleiri rökstuddar dagskrár.

Frams.m. meiri hlutans (Jón Ólafsson); Herra forseti! Nefndin er öll á einu máli um það, að æskilegt sé að hafa hér löggilda endurskoðendur; um það var enginn ágreiningur í nefndinni. Frumvarpið sjálft er stutt, að eins þrjár greinir, og felur í sér fáar ráðstafanir. En það sem frumvarpið nemur, hnigur að því að gera ýmsum félögum kost á að leggja reikninga sína undir löggilta endurskoðendur. Svo fór, þótt frumvarpið sé stutt, að nefndin klofnaði í tvent. Minni hlutinn vill skylda félögin til að nota endurskoðendur, vill láta skifta landinu í umdæmi og gera lögin þegar almenn. Meiri hlutinn aftur á móti telur það gagnlegt að fá lögskipaða endurskoðendur, en telur að framan af verði ekki alstaðar völ á svo mörgum mönnum, er fullnægi þeim skilyrðum, sem stjórnararráðið mun setja, svo að ekki sé kleift að lögbjóða þetta um land alt. Það má gera ráð fyrir því sumstaðar, að sækja þurfi til endurskoðanda langt að, og gæti það orðið smáum félögum ærið tilfinnanlegur kostnaður Þess vegna vill meiri hlutinn láta þetta að eins vera heimildarlög. Skilyrði fyrir því, að maður geti orðið endurskoðandi, eru í 2. gr., eftir breyt.till. meiri hluta nefndarinnar, þau, að hann hafi náð lögaldri, sé fullráði fjár síns og hafi óflekkað mannorð. Ennfremur vill meiri hlutinn, að það skilyrði sé sett, að stjórnarráðið eða nefnd manna, er stjórnin skipar, úrskurði, hvort maðurinn sé fær um starfið. Nefndin vili láta það vera frjálst fyrst í stað, hvort lögin séu notuð, vill ekki leggja mönnum þá skyldu á herðar. En það er víst, að þeim mun skjótt fjölga, er nota lögskipaða endurskoðendur, því að skýrslur slíkra manna um fjárhag eru ætíð talin in mesta trygging í viðskiftum öllum. Þegar stundir líða fram, mun verða orðin völ á svo mörgum mönnum til þessa starfs víðsvegar um land alt, að lögbjóða má, að öll félög noti endurskoðendur. Eg skal taka það fram, að enginn þarf að kveinka sér við að greiða atkv. með þessu frv. af ótta við það, að endurskoðendur þessir fái nokkur laun úr landssjóði; þaðan fá þeir ekki 1 eyri. Enginn verður skipaður til starfsins, sá er ekki sækir um það. Einnig fer meiri hlutinn fram á það, að dómstólar skuli, þegar þeir þurfi á efnislegri endurskoður. (kritisk Revision) að halda, nota lögskipaða endurskoðendur, ef til þeirra næst. Þá er stjórninni í 6. gr. falið nánara að ákveða verksvið þeirra. Breyt.till. nefndarinnar eru ekki annað en orðabreytingar og ágreiningurinn er, eins og eg hefi sagt, ekki annar en sá, hvort skylt skuli að útnefna svo og svo marga menn og óheimilt skuli, þegar frá byrjun, að nota aðra endurskoðendur. Háttv. minni hluti hefir látið það í ljósi, að falli hans tillögur, muni hann samþykkja tillögur meiri hlutans. Eg hefi nú skýrt frá áliti beggja aðilja á þessu máli og vænti að það fái góðan byr hér í deildinni.

Framsögum. minni hl. (Bjarni Jónsson) Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hefir í ræðu sinni talað fyrir allrar nefndarinnar hönd, því þótt hún skiftist í meiri og minni hluta, þá er ekki skoðanamunur nema í einu atriði. En það atriði verð eg raunar að leggja talsverða áherzlu á. Þegar eg bar fram þetta frumv., þá virtist mér það vera eitt af aðalatriðunum, að menn skyldu vera skyldugir til að nota þessa lögskipuðu endurskoðendur. Eg get ekki séð annað en mikil trygging sé einmitt í þessu atriði. Það útilokar hvern sem vera vill og ef til vill er mjög fús á að endurskoða hjá sér nákomnu félagi. Óprúttin gróðabrallsfélög gætu notað sér það að láta sér holla menn endurskoða reikningana, ef þessi skylda hvíldi ekki á þeim. Þetta viljum við minni hlutinn koma í veg fyrir og því leggjum við áherzlu á, að viðaukatillaga okkar verði Samþykt líka. Meira virðist mér óþarfi að taka fram. Að eins skal eg geta þess, að breyt.till. nefndarinnar eru allar orðabreytingar, Sem eru framkomnar fyrir tilmæli hæstv. ráðherra, sem ekki þótti upprunalega frumvarpið nógu greinilegt. Nefndin félst á athugasemdir hans og ber því fram þessar breyt.till. Skal eg svo ekki fjölyrða um þetta. Eg vona að allar tillögur nefndarinnar og svo viðaukatillaga okkar nái fram að ganga.

Frams.m. meiri hlutans (Jón Ólafsson): Herra forseti ! Eg get tekið undir það með háttv. þm. Dal. (B.J.), að frumvarp meiri hlutans er öll nefndin samdóma um. Ágreiningurinn er að eins um þessa viðaukutill., hvort gera skuli mönnum að skyldu þegar í byrjun að nota þessa lögskipuðu endurskoðendur eina. Mér heyrðist það í nefndinni á háttv. þm. Dal. að hann hugsaði sér, að landinu yrði í byrjun skift í 4 umdæmi með einum endurskoðanda í hverju. Ef á að gera öllum félögum, sem nefnd eru í frumvarpinu, að skyldu að nota einn endurskoðanda, og engan annan en einhvern inna lögskipuðu, þá er eg hræddur um að það yrði mörgum talsvert kostnaðarsamt og erfitt að ná í einhvern þeirra og sumum jafnvel um megn. Það yrði ekki lítill kostnaðarbaggi á smáfélög, sem ekki hafa meiri viðskiftaveltu um árið en 2–500 kr., að þurfa að kosta mann til þessa starfa, sem sóttur væri mjög langt að. Það gæti alveg gleypt félögin. Sama máli gegnir um ýmsa smásjóði, sem stofnaðir eru í guðsþakkarkyni, en ekki hafa miklu fé yfir að ráða. Viðvíkjandi því, sem háttv. þm. Dal. var að tala um, að nauðsynlegt væri, að skylda menn til að nota þá lögskipuðu endurskoðendur eina til þess að koma í veg fyrir að »Svindel«-félög gætu sýnt skakka reikninga, þá vil eg geta þess, að ekki er svo mikil hætta á því, sakir þess, að þeir menn, sem lána slíkum félögum peninga, munu sjálfir sjá svo um, að endurskoðunin sé svo trygg, að hún sýni ljóslega hag félagsins. Annars mega þeir Sjálfum sér um kenna. Eg skal svo ekki fjölyrða um þetta, en vænti að málið fái góðar undirtektir.



Eg býst við að mönnum sé nú orðinn ljós munurinn á skoðunum meiri og minni hlutans. Viðvíkjandi því sem háttv. þm. sagði um, að eg hefði ætlast til að landinu yrði upprunalega skift í 4 umdæmi, þá skal eg geta þess, að mér hefir aldrei dottið slíkt í hug. Eg ætlaði stjórninni að sjá um að skifta héruðunum og treysti henni til að hafa næga þekkingu á því, hve margra sé þörf, og sjá svo um, að engum verði ofraun að ná í endurskoðendur. Til þess að draga úr því sem eg sagði um óreiðufélög, sagði háttv. þm., að þeir sem lánuðu slíkum félögum fé, mundu sjálfir sjá um, að endurskoðunin væri trygg. Það er mikið rétt. En eg átti alla ekki við þá sem lánuðu slíkum félögum fé, heldur hina, sem gintir væru til hlutakaupa í slíkum félögum með skökkum reikningum, er stöfuðu af lélegri eða visvítandi rangri endurskoðun. Eg vil með því að gera þetta að skyldu, tryggja það, að slíkt komi ekki fyrir. Þá skal eg geta þess, sem mér láðist að minnast á áðan, að brtill. minni hl. Við 7. gr. er ákvæði, sem ekki stendur annarstaðar í frumv. eða nefndaráliti meiri hlutans. Það lýtur að því, að þessir endurskoðendur megi ekki vera embættismenn, sýslunarmenn o.s.frv. eða launaðir af annara fé. Svo er því einnig fyrir komið í öllum þeim löndum, sem við höfum náð til að athuga. Þar sem meiri hlutinn leggst ekki fast á móti viðaukatill., sé eg ekki ástæðu til að tala frekara, en vona að bæði meiri og minni hluta tillögurnar verði samþyktar.



Herra forseti! Háttv, minni hl. neyðir mig til þess að standa upp einu einni enn. Eg stend við það, að mér heyrðist svo á honum í nefndinni, sem það vekti fyrir honum, að byrja með lögskipuðum endurskoðendum í stærri kaupstöðunum, og þá getur orðið talsvert erfitt og kostnaðarsamt að ná í þá fyrir fjarlæg héruð. Og honum hlýtur líka að vera nema með fáum og stórum umdæmum. Þeim getur fjölgað seinna. Viðvíkjandi því sem hann var að tala um hlutafélögin, að það væri hluthafanna vegna, að hann vildi lögskylda þau til þess að nota þessa einu endurskoðendur, þá skal eg geta þess, að þetta gæti venjulega því að eins komið að gagni, að endurskoðun væri lögleidd á hlutaútboðinu (Prospectus). En hafi menn einu sinni neglt sig, þá verður ekki feigum forðað. Þeir verða að bera skellinn og mega sjálfum sér um kenna. Þetta væri að vernda þá fyrir sjálfum sér - og mundi samt ekki koma að haldi. Eg get því ekki lagt mikið upp úr þessari ástæðu hans. Líka er eg sannfærður um það, að þeir sem til ná, muni einmitt nota þessa lögskipuðu endurskoðendur og enga aðra, en hinum, sem fjarlægari eru, sérstaklega smáfélögum og sjóðum, yrði alt of mikið íþyngt með þessari skyldu. Kostnaðurinn við endurskoðunina gæti alveg gleypt þau.



Eg hefi aldrei sagt, að eg byggist við að endurskoðendur yrðu ekki settir nema í Stærri kaupstöðum. Eg hefi þvert á. móti sagt það við háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.), að eg byggist við, að færir menn til þessa Starfa fyndust í hverri sýslu og yrði skipaðir þar. Hann verður að halda mér til góða, þótt eg hafi ekki í þessu sambandi samið nein lög um »prospectus«, sem hann kallar. Það liggur alls ekki fyrir hér. Viðvíkjandi því sem eg sagði um hlutafélögin, þá er það alveg rétt, því að menn verða ekki eins frakkir á að narra menn, þegar þeir vita, að þeir eiga að leggja reikningana undir lögskipaða endurskoðendur. Þetta átti því að vera vernd gegn slíkum »prospectus«. Líka mundu endurskoðendur geta, þó í óefni væri komið, verndað handa hlutafélögum þær leifar, sem kynnu að vera eftir að fyrsta árinu liðnu. Það er ekki sama að vernda meðlimi fyrir sjálfum sér og vernda þá fyrir óhlutvandri stjórn. Stjórnandinn getur haft margar tungur, en hann verður aldrei að mörgum einstaklingum.



Eg hygg, að nokkuð lengra sé farið í þessu frumv. en háttv. flutningsm. hafi ætlast til. Eg hygg t.d. að það geti varla verið meiningin - en svo kemur það fyrir sjónir í frumv. - ef tveir menn leggja fé í eitthvert fyrirtæki, t.d. halda úti bát, að þeir séu þá skyldir að láta endurskoða reikninga sína árlega. Það getur ómögulega verið rétt, að setja hvern einn smáatvinnufélagsakap undir opinbert eftirlit, enda yrði það til að baka mönnum alveg óþarfan og oft óhæfilegan kostnað.



Þessu máli var vísað til sjávarútvegsnefndarinnar og eins og nefndarálitið ber með sér, félst nefndin á að ráða háttv. deild til að samþykkja frv. með þeirri brt., sem fyrir liggur. Mönnum er það kunnugt, að með lögum 1907 var stofnuð lánsdeild við Fiskiveiðasjóð Íslands. Þessi lánsdeild átti ekki að starfa nema 5 ár, nema lögin yrðu endurnýjuð, og var mælt svo fyrir, að það skyldi gert 1913. Nú hefir lánadeildin ekki tekið til starfa og skilyrði til að gera lög þar að lútandi eru ekki fyrir hendi. Það er því engin reynsla fengin í þessu efni og verður að fresta endurskoðun laganna og lengja jafnframt heimildina til að lánsdeildin megi lána út, og að því stefnir þetta frumv. Nefndinni kom saman um, að það væri in mesta nauðsyn á að þetta gæti komið til framkvæmdar sem allra fyrst, þar sem stofnun slíkrar lánsdeildar myndi verða til mikillar lyftingar fyrir sjávarútveginn. Eins og bent er á í nefndarálitinu, eru líkur til að sala bréfanna muni takast. Nefndinni datt í hug að koma með þingsályktunartillögu í þessu efni, en hætti þó við það og lét sitja við þau ummæli, sem í nefndarálitinu eru um þetta, og undirstryka þau frekara í umræðum, sem eg hér með leyfi mér að gera. Eg skal svo ekki fara frekari orðum um þetta mál að sinni, en leyfi mér í nafni nefndarinnar, að ráða háttv. deild til að samþykkja frumvarpið með þeirri breytingu, sem breyt.till. á þgskj. 378 felur í sér.