Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, hefir tekið nokkrum breytingum í nefnd, aðallega til þess að gera það dálítið skýrara. En þar að auki er lítil efnisviðbót. Nefndinni hefir komið saman um þessar breytingar og þær miða að því að gera frv. sjálfstæðara sem lög, í stað þess að vitna aðeins í þau heimildarlög um samþyktir um sýsluvegasjóði, sem það er viðbót við. Fyrsta brtt. gengur út á að fella burt fyrstu málsgrein 1. gr. l öðru lagi skal fyrsti málsliður 2. gr. orðast svo: „Skatt þann til sýsluvegasjóðs, er 3. gr. laga nr. 10, 20. júní 1923, ræðir um, er hreppsfjelagi heimilt að greiða úr sveitarsjóði, sje það samþykt með meiri hluta atkvæða á lögmætum sveitarfundi, og sje tilkynning þar um komin til sýslumanns fyrir 1. apríl“. Breytingin er þarna sú, að í staðinn fyrir „2/3 hluta atkvæða“ komi „meiri hluta“. Er það til að gera ljettara fyrir, að það sje gert að fastri reglu að greiða skattinn úr sveitarsjóði. - Í þriðja lagi kemur á eftir orðunum: „Nú á einhver fasteign í hreppi eða kauptúni“ í þriðju málsgrein: „aðra en jörð í fastri ábúð eða jarðarhluta“. Þetta er til þess að koma í veg fyrir, að hægt sje að leggja á eina fasteign tvisvar. Jeg held það sje ekki að efa, að þessar viðbætur eru til bóta og gera frv. skýrara, svo að taki af allan efa, hvernig á að leggja á skattinn. Svo er önnur brtt., að á eftir 1. gr. komi ný 2. gr., svo hljóðandi: „Nú er lagt fje til akvega samkv. síðari málsgrein 5. gr., og greiðist þá framlag úr ríkissjóði móts við þá upphæð í sama hlutfalli og ákveðið er móts við vegaskattinn“. Þessar viðbætur við frv. eru gerðar vegna þess, að stundum taka sig saman nokkrir hreppar eða partur úr sýslu og leggja mikið á sig til þess að koma á nauðsynlegum vegabótum, og er því rjettlátt að styrkja þá í sama hlutfalli og heila sýslu. Slíkan styrk fá þeir ekki að öðrum kosti, ef sýslan hefir ekki undirgengist að standa fyrir þessum samtökum. Þetta tel jeg nauðsynlegan viðauka. Að lokum verður 2. gr. 3. gr. Þetta eru allar þær breytingar, sem gerðar eru á frv.; og mjer finst frv. vera komið í alveg æskilegt horf. Vonast jeg eftir þeirri velvild frá hv. deild, að hún samþykki það eins og það er.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg hefi að svo stöddu ekki annað að segja út af þessu litla frv. en þakka þær góðu undirtektir, sem það fjekk við 2. umr. Sjerstaklega þakka jeg hv. 1. landsk. (JJ) fyrir það lið, sem hann ljeði frumvarpinu við atkvæðagreiðsluna, sem óneitanlega var vel gert af honum, eftir að hafa þó eytt svona löngu nál. og svona mörgum og löngum ræðum til þess að gera grein fyrir sínu atkvæði.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Eins og lesið var upp hjer á fundi á laugardaginn, hefir verið útbýtt nál. frá öðrum minni hl. fjhn. í þessu máli. Þar hefir raunar orðið sú villa - sem blað hæstv. stjórnar hefir gripið fegins hendi sem mikilvægt atriði í málinu -, að þar stendur „frá öðrum meiri hluta“, þótt rjett væri í handriti mínu. Nú hafði jeg sýnt hæstv. forseta þetta plagg áður en það fór til prentsmiðjunnar, til þess að taka af allan vafa um það, að jeg ætti þann rjett, sem þingsköp heimila frsm. minni hl. í málum. Nú er ekki svo að skilja, að jeg álíti þörf á því, að fram komi nál. til þess að öðlast slíkan rjett. Og forseti Nd. hefir einmitt í bankamálinu, sem lá þar fyrir á síðasta þingi, úrskurðað handa minni hl. fjhn. rjett til þess að halda þrjár ræður og gera stutta athugasemd.  (Forseti HSteins: Þetta er ekki á dagskrá)  . Hæstv. forseti má ekki misvirða þetta við mig, af því að jeg lít svo á, að það hafi verið nokkuð hastarlega að farið hjá hæstv. 1. varaforseta (JKr), þegar hann svifti mig rjetti til að halda áfram ræðu minni. - En hv. 6. landsk. (JKr) vildi jeg aðeins ráðleggja, að hann skuli ekki um skilning á þingsköpunum fara hvorki eftir bendingum eða augnaráði hæstv.forsrh. (JÞ); því að ef hann hefir kynt sje dálítið þingsögu hans, þá má hann vita, að hann er ekki heppilegur ráðunautur um þau mál. Hv. þm. gæti þá komist að raun um, með því að kynna sjer gerðabók Nd., að hæstv.forsrh. hefir verið í meira lagi syndugur við þingsköpin, ef til vill meir en nokkur annar maður, sem nú á sæti á Alþingi. Jeg segi þetta í allri vinsemd við hv. 6. landsk;, ef hann skyldi eiga oftar - sem jeg vona - að taka sæti í þeim virðulega stól. - Jeg vil að lokum segja út af þessu máli, að það er eins mikill vandi að tala úr forsetastóli eins og þingmannssæti, og alveg eins hægt að skjöplast þar, eins og forseta (JKr) henti við síðustu umr. Þá ætla jeg að víkja að því, sem fyr var frá horfið. Varð jeg að stöðvast einhversstaðar í miðri setningu, þar sem jeg var að ræða við hæstv.forsrh. um bankamálin, - um það atriði, sem dálítið er deilt um. Hæstv. stjórn hefir sem sje lýst yfir því sem sinni skoðun, að það sje búið að slá því föstu í því frv., sem liggur fyrir um lánsheimild Landsbankans eða ábyrgð ríkisstjórnarinnar, að ákvæði, sem hún hefir sett inn í Landsbankafrv., eigi ekki við. Er þá hæstv. stjórn búin að skifta um skoðun í málinu. Jeg vil undirstrika það, að það er ákaflega illa farið, að ríkisstjórnin skuli hafa gert sjer svona litla grein fyrir þeim ákvæðum, sem hún setur inn í bankafrv. Það gefur mönnum ástæðu til að lesa með varúð og jafnvel tortryggni þau ákvæði, sem stjórnin að þessu sinni hefir bætt inn í bankafrv., af því að það er ekki bygt á neinni grundvallarskoðun á bankamálum, heldur er það tilviljun, sem ræður hjer um í einu og öðru. Undir eins og hæstv. stjórn mætir einhverjum andblæstri, þá segir hún bara: Það má þá vera eins og þingið vill. - Þetta er því miður orðið nokkuð títt hjá hæstv. ráðherrum, að haga algerlega skoðunum sínum eftir því, sem vindur blæs byrlega í þinginu, reyna að koma fram með sem minst sjálfstætt og halda engu fram til streitu. Má segja, að losaralega sje haldið um stjórnartaumana að því er snertir stefnu stjórnarinnar í löggjafarmálum. Jeg verð í hvert skifti, sem jeg tek til máls, að leggja áherslu á það, að hæstv. stjórn skýri opinberlega frá því, hve lánið er hátt. Jeg hefi gert margar fyrirspurnir til hæstv.forsrh., en hann hefir ekki viljað svara. Hæstvirtur ráðherra sagði, að það færi mikið eftir því, hvaða traust menn bæru til Landsbankastjórnarinnar um það að verja þessu láni vel, að því væri ekki eytt í fallvölt fyrirtæki, þar sem fje tapaðist. Þetta er misskilningur. Menn geta borið fult traust til stjórnar Landsbankans, þó að þeir vildu ekki ganga inn á slíka ábyrgðarheimild fyrir ótakmarkaðri lánsfjárhæð. En það er eiginlega þegar að nokkru leyti upplýst, að Landsbankanum er ekki brýn þörf á láni, og í öðru lagi er það sannað hjer í þinginu, að ríkisstjórnin noti sjer sitt vald til þess að hafa áhrif á, hvernig þessu fje skuli varið. Nú ber jeg ekki svo mikið traust til stjórnarinnar, að jeg trúi því, að hennar tillögur um notkun lánsfjárins verði þær heppilegustu. Jeg hefi ekki ástæðu til þess af þeim tillögum, sem fram eru komnar um notkun þess og búið er að skýra frá opinberlega, að ætla, að hennar síðari tillögur kunni að verða heppilegar. Þess vegna er þetta ekki vantraust á stjórn Landsbankans, heldur á hæstv. ráðherra (JÞ), og vantraust á því, að hans till. í þessu máli verði landinu til góðs. Bæði hæstv. ráðh. og hv. 1. landsk.þm. töluðu um það, hve fljót þýska þjóðin hefði verið að ná sjer eftir. ófriðinn mikla og hve atvinnuvegir hennar stæðu í miklum blóma. Hæstv. ráðh. vildi þakka það því, hvernig atvinnulöggjöf er háttað þar í landi, löngum vinnutíma og lágu kaupi. En mjer er óhætt að segja, að þetta er hin herfilegasta villa. Það er ekki þetta, sem hefir endurreist atvinnuvegi þeirra svo fljótt, heldur dæmalaus dugnaður, hárfín nákvæmni og vísindaleg þekking, er þeir beita við hverja atvinnugrein sem er. Langur vinnutími er jafnan til bölvunar. Fyrir því opna menn augun æ meir og meir. Því var á fyrsta fundi eftir stríðið send áskorun til stjórna allra ríkja í heimi þess efnis, að þær lögleiddu stuttan (8 stunda) vinnudag. Nú fyrir skömmu hefir þýska stjórnin, sem er hálfgerð íhaldsstjórn, komið með frv. til laga um stytting vinnutímans. Franska þingið samþykti 8 stunda vinnudag með nær því samhljóða atkvæðum. Einmitt atvinnurekendurnir kvarta undan of mikilli framleiðslu; það þurfi að vinna minna. Svo er það hjer í landi. Hæstv. ráðh. er það kunnugt, að til þess að framleiða minni fisk hafa togararnir legið inni. Einn hv. fylgismaður stjórnarinnar sagði í Nd., er rætt var um kæliskipið, að ekki mætti auka sauðfjárrækt landsmanna, því að þá fjelli kjötið í verði. Annar hv.þm. - jeg ætla það væri hv.þm.N.-Ísf. - sagði fyrir 2 –3 árum, að ekki mætti bæta við togaraflotann, því að þá bærist of mikill fiskur á markaðinn. Sjálfur hjálpaði hann þó til þess með því að bæta togara í hópinn skömmu seinna. Nei, það er ekki langur vinnutími, sem gerir þjóðunum eða atvinnuvegum þeirra mest gagn, heldur miklu frekar hitt. Mestu iðjuhöldum heimsins kemur saman um það, að hátt kaup og stuttur vinnutími sje það æskilegasta, frá hvaða sjónarmiði, sem það er skoðað, hvort heldur frá sjónarmiði verkamannsins eða þess, er verkið lætur vinna. Það stingur dálítið í stúf við þær kenningar, er forsætisráðherra Íhaldsflokksins á Íslandi heldur fram. Við vorum, hæstv. ráðherra og jeg, að ræða um Íslandsbanka í sambandi við þetta mál, af því að hann á að tilhlutun hæstv. stjórnar að fá dálítinn part af umræddu láni. En jeg er ófús á að láta það viðgangast. Jeg minti á útibú Íslandsbanka á Ísafirði og atvinnurekstur þann, er hann hefir þar stutt, en nú er í kaldakolum og hefir hlotið hörmuleg afdrif vegna hlutdrægni í meðferð Íslandsbanka á honum. Jeg mintist lítið á önnur útibú bankans. En nú vill svo til, að komið hefir fyrir atvik í Vestmannaeyjum, sem ber vott um óforsvaranlegan bankarekstur. - Maður vel stæður tók lán í Íslandsbanka. Á tilskildum tíma átti hann að borga, en gat ekki í svip, vegna óseldrar framleiðslu sinnar. En við framlenging lánsins var ekki komandi. Ástæður útibússtjóra eru ekki frambærilegar. Þær voru ekki það, að bankinn þyrfti á fjenu að halda eða hefði lögmæta kröfu til að innheimta það strax. Nei, það var ekki það, sem hann sagði. Heldur sagði hann: Þú ert ekki í útgerðarmannafjelagi, og þú hefir tekið þátt í stofnun sjómannafjelags, og þess vegna þýðir þjer ekkert að koma í þessum erindagerðum hingað. - Þessi voru ummæli hans, orðrjett eða efnisrjett. Útibússtjóri hefir þar sýnt algerlega óverjandi misbeiting ráðsmensku sinnar um bankastarfsemina. Fleiri dæmi þessu lík mætti eflaust til tína. Ríkissjóður má ekki ganga í ábyrgð fyrir láni til bankastofnunar, er hagar svona lánveitingum sínum. Margar ástæður eru til þess, frá mínu sjónarmiði, að ekki beri að samþykkja þessa ábyrgðarheimild yfirleitt. Í fyrsta lagi er láns eigi þörf. Í öðru lagi er sú krókaleið, sem fara á, til þess að veita Íslandsbanka sinn skerf af láninu. Í þriðja lagi er sú hula og leynd, er þetta hefir hjúpast frá upphafi, rjett eins og dylja skuli þjóðina þess, hvernig beita eigi lánstrausti hennar út á við og verja fje hennar. Það er ekki svo að skilja, að jeg vantreysti stjórn Landsbankans til þess að fara með lánið. En jeg vantreysti hæstv. ríkisstjórn til að hafa heppileg áhrif um notkun þess. Jeg tel auk þess varhugavert að taka stór lán erlendis, vegna hættu á verðfalli ísl. peninga. Jeg mun því halda áfram þeirri stefnu, er jeg hefi tekið, og greiða atkv. móti frv. En jeg vil bæta því við, að jeg mundi vera samþykkur að ábyrgjast Landsbankanum hæfilega stórt lán til eigin þarfa og eigin ráðstafana, en ekki eins og hjer er í pottinn búið og upplýst er um þetta lán.

Magnús Kristjánsson Jeg vil leyfa mjer að segja nokkur orð, áður en þetta mál fer endanlega út úr deildinni. Jafnvel þó að orðið hafi nokkrar misfellur á meðferð þessa máls, leit jeg samt svo á þegar í upphafi, að ekki væri heppilegt að gera það að flokksmáli. Þarf margt að takast til greina bæði með og móti. Jeg get verið sammála hv. 1. landsk. (JJ) um það, að æskilegast sje, að þeir, sem völdin hafa, landsstjórn og bankastjórnir, fari gætilega í lántökur. Jeg hefi áður gert grein fyrir því, á hverju sú skoðun mín byggist. En til álita kemur eðlismunur hinna ýmsu lána. Því verður ekki mótmælt, að hann er mikill. Við skulum líta á þetta reikningslán, sem sumum stendur stuggur af, því upphæðin er nokkuð há á pappírnum. En það er meira í orði en á borði, þótt óspart sje notað til þess að hafa áhrif á hugi kjósenda. Mjer finst í slíku falli sem þessu þurfi að skýra frá því rjett og nákvæmlega, hvers eðlis lán það sje, er ríkið stendur á bak við eða ábyrgist. Jeg álít, að lán, sem ríkið tekur til nauðsynjafyrirtækja, verði þjóðinni til hagsældar, t. d. lán, sem varið er til verðbrjefakaupa, veðdeildar o. s. frv. Það er undarlegur hugsunarháttur að vilja gera mikið úr, hvað það sje hættulegt. Mjer er spurn: Hvaðan vænta menn framfara, ef ekki má taka lán, sem menn eru sammála um að verja til frambúðarfyrirtækja og nytsemda? Jeg hygg þau sjeu ekki mörg lánin, sem ekki er þannig varið. Að minsta kosti er jeg ekki svo ýkjasvartsýnn á því sviði. Þá er að athuga bankalánin. Mjer skilst þau vera tvenskonar, þótt ekki sje gert ráð fyrir, að nein lán, sem bankarnir taki, verði beinlínis að eyðslufje. Þau geta verið bæði föst og laus, eða með öðrum orðum tekin til lengri eða skemri tíma. Ef við tökum hin eiginlegu lán Landsbankans, eru þau eins og kunnugt er: hans hluti af enska láninu og 4 milj. kr. lán síðar. Jeg álít þessar lántökur ekki hættulegar. Það er enginn vafi á, að bankinn er þess megnugur að standa straum af vöxtum og afborgunum. Ennfremur hafa þessi lán komið einhverjum að gagni, orðið nauðsynlegum fyrirtækjum að liði. Jeg sje því ekki ástæðu til að óttast þessi lán. Þá koma lausu lánin. Um þau er mjer ekki eins fullkomlega kunnugt. En það er ekki upplýst, að laus lán Landsbankans fari fram úr 4–5 milj. króna. Og þegar þess er gætt, að jafnan er nokkurt handbært fje erlendis og á hverjum tíma eru fyrirliggjandi innanlands verðmæti í afurðum, sem hægt er að koma í verð með stuttum fyrirvara, og ef það er rjett, að nú sje fyrir hendi sem svarar 4 milj. kr., þá verður ekki annað sagt en hagur hans sje í besta lagi og viðskiftum hans við útlönd vel borgið. Þá er þessi margumtalaða lánsheimild, sem hjer er um að ræða og skoðanir manna skiftast um. En skoðanamunurinn um það, hvort heppilegt eða æskilegt sje, að hún verði veitt, er ekki gerður að aðalatriði, heldur aðferð, sem mátt hefði vera á annan veg en orðið er. Jeg skal þá víkja að því, hvernig jeg lít á þessa lánsheimild. Jeg fæ ekki betur sjeð en að hún sje fyrst og fremst hættulaus og þar næst þarfleg. Það hefir verið fundið að, að hún væri óþarflega og ótilhlýðilega há. Það er sem sje opinbert leyndarmál, að upphæðin sje um 9 milj. kr. Það má vel vera, að hún sje óþarflega há. En eftir eðli lánsins, þar sem um reikningslán er að ræða, geng jeg út frá því, að heimildin yrði ekki notuð út í æsar og aldrei fram yfir það, er ýtrasta nauðsyn krefur. Gagnið af heimildinni álít jeg í því fólgið, er nú skal greina: Svo er háttað hjer á landi, að öll framleiðsla afurða, hvort heldur er til lands eða sjávar, tekur langan tíma frá fyrsta tilkostnaði og þar til þeim er endanlega komið í peninga. Ef nú engar tryggingarráðstafanir eru fyrir hendi og erlendum kaupsýslumönnum, er hafa nú eða í framtíðinni viðskifti við landsmenn, er það kunnugt, að fjárhagurinn sje svo þröngur, að bankarnir hafi ekki ráð á fje til þess að hjálpa atvinnurekendum til að greiða áfallinn kostnað, þá er hætta á, að þeir sjái sjer leik á borði að bjóða svo lágt verð fyrir afurðirnar, að smánarboð megi kalla. Þessi yfirvofandi hætta hefir ráðið mestu um afstöðu mína til málsins. Fyrir mjer er hún aðalástæðan. Jeg álít jafnframt rjett að geta þess, þótt þess þurfi ekki með, því að hv.þm. eiga sjálfir að vera færir um að gera sjer grein fyrir afleiðingum bæði þessa máls og annara, að það er fjarri því, að verið sje að stofna bönkunum í hættu með þessu. Því að þeir hafa á flestum tímum næga trygging í verðmætum, þar sem þeir eiga ráð á óseldri vöru, sem nemur að verðgildi að minsta kosti tvöfaldri þeirri upphæð, sem hjer er farið fram á. Það er því ekki að neinu leyti varhugavert. Jeg vildi gjarnan komast hjá að vera mjög langorður, en fæ þó ekki komist hjá að minnast örfáum orðum á samband Íslandsbanka og ríkisins. Þegar enska lántakan var í undirbúningi, leit jeg svo á, að æskilegast væri að komast hjá henni og lengra væri gengið en nauðsynlegt var. En með því að lánið var tekið og fjell mest í skaut Íslandsbanka, er sambandið milli hans og ríkisins orðið svo náið, að ekki verður hjá því komist, að ríkisstjórn og löggjafarvald hafi talsvert mikinn íhlutunarrjett um starfsemi hans. Eins og allir vita, er ákvæðið um stjórnskipuðu bankastjórana sett með hliðsjón af þessu. Það var mönnum ljóst, að til mála gæti komið, að ríkið yrði að taka stofnunina í sínar hendur. Eins og öllum er kunnugt, hefir hagur bankans mjög þrengst, eins og ekki er óeðlilegt, þar eð fje hans hefir mjög gengið til þurðar upp á síðkastið, af því að innlánsfjeð hefir gengið í aðrar áttir en áður. En þegar alls er gætt, álít jeg, að ekki sje auðhlaupið að því að láta þessa stofnun sigla sinn eiginn sjó úr því sem komið er og láta hana afskiftalausa, er á reynir. Jeg hygg, að menn hljóti að mega treysta því, að hinir stjórnskipuðu bankastjórar telji það sína æðstu skyldu að gera þingi og stjórn viðvart, hvenær sem um hættu gæti verið að ræða. Jeg fyrir mitt leyti treysti því. Það er ekki þar með sagt, að heppilegt eða æskilegt sje, að ríkið veiti honum ótakmörkuð lán, hvort heldur er með beinum lántökum til hans eða gegnum Landsbankann, heldur er því slegið föstu, að ábyrgjast verði honum eitthvert starfsfje á næstu árum. Aðalatriðið er að komast að fastri niðurstöðu um hag stofnunarinnar og það, hversu langt þarf að ganga til þess að veita henni nægilegan stuðning. Sem sagt verður að bera það traust til hinna stjórnskipuðu bankastjóra, að þeir sjái hvað líður og geri viðvart, ef hætt er komið. Það er líka sú hlið á málinu, sem nú er að koma allgreinilega í ljós, að Íslandsbanki virðist hafa sjeð sig knúðan til þess að ganga allhart að viðskiftamönnum sínum og innheimta lán með harðri hendi. Jeg tilfæri engin dæmi, en þetta gefur bendingu um, að tími sje til þess kominn að gera sjer ljóst, hvort fært sje að styðja hann verulega meir en orðið er, án þess þing og stjórn geri aðra skipun á fyrirkomulagi hans. Því þó að Landsbankinn hafi mjög gott traust í útlöndum, álít jeg dálítið varhugavert, að hann taki þar lán á lán ofan um fram það, sem hjer er um að ræða. Jeg er ekki að segja, að þessi lántaka sje varhugaverð, en ef svo skyldi verða álitið, að í náinni framtíð þyrfti að taka meira lán til þess að veita Íslandsbanka hluta af því, þá gæti jeg ekki verið því fylgjandi nema fyrir lægju frá ríkisstjórninni nákvæmar upplýsingar um hag bankans og fyrirhugaðan rekstur hans í framtíðinni. Jeg þykist nú hafa gert grein fyrir því, hvers vegna jeg er þessari lánsheimild fylgjandi. En það er óþarfi að líta á fylgi mitt við þetta mál sem traustsyfirlýsingu til núverandi stjórnar, því að jeg álít, að ríkisstjórnin eigi að hafa sem allra minst áhrif á stjórn Landsbankans að því er lánveitingar snertir, enda hygg jeg líka, að hún hafi ekki beitt sjer mikið í því efni og muni ekki leggja stund á það í framtíðinni. Hitt væri nær sanni að segja, að þeir, sem greiða atkvæði með málinu hjer, veiti stjórn Landsbankans fulla traustsyfirlýsingu. Að afgreiða málið með það fyrir augum, að þörf sje á þessari heimild og ekki stafi af henni hætta, - í því liggur fullkomin traustsyfirlýsing til Landsbankastjórnarinnar. Jeg þarf svo ekki að eyða um þetta fleiri orðum og mun leiða hjá mjer frekari umræður, nema sjerstakt tilefni gefist.

Jónas Kristjánsson Jeg hefi orðið fyrir því óláni að valda einum hv.þm. tjóni, enda þótt jeg ætlaði ekki annað að gera en gæta skyldu minnar. Eftir því sem hv. 5. landsk. (JBald) segir, þá datt úr honum botninn við þetta tækifæri, og tel jeg það illa farið. En það er víst alveg rjett, því að jeg varð ekki var við neinn botn í þessari ræðu hans. Jeg hefi altaf fylgt þeirri reglu, þegar jeg hefi þegið ráð, að fara heldur að ráðum þess, sem jeg treysti betur. Jeg hefi líka jafnan leitast við að gefa góð ráð, þegar jeg hefi ráðlagt öðrum. Nú skal jeg gefa hv. 5. landsk. það góða ráð, að gefa Alþýðuflokknum sem fæst ráð. Jeg held, að málum þess flokks væri betur komið, ef hann hefði færri ráð þegið af þessum hv.þm. Jeg skal þá víkja fáeinum orðum að þessu frv., sem hjer liggur fyrir. Hæstv. ráðh. (JÞ) hefir einkum verið sakaður um tvent: að vilja taka óþarft lán og hafa ætlað í upphafi að gera það með leynd. Þeim, sem eru í fjhn. þessarar hv. deildar, er vel kunnugt, að það var ekki hæstv. ráðh., sem átti upptökin að þessari lánsheimild, heldur stjórn Landsbankans. Í öðru lagi var það ekki hæstv. ráðh., sem óskaði eftir þessari leynd, heldur Landsbankinn. Ef nokkur veit um þörf bankans, þá er það auðvitað bankastjórnin. Og hverjum er kunnugt um lánsþörf bankanum til handa, ef ekki bankastjórninni? Jeg geri ráð fyrir, að hún finni til ábyrgðar sinnar og geri sitt besta. Þess verður að gæta, að hjer er aðeins um að ræða heimild fyrir reikningsláni, sem gripið verður til, ef þörf krefur. Bankastjórnin er svo forsjál að vilja hafa peninga tiltæka, ef á þarf að halda. Það er ekki langt síðan einn fjármálaráðherra okkar varð fyrir því óláni, að tekjur ríkisins komu svo seint inn, að við lá, að allar verklegar framkvæmdir yrðu að stöðvast á miðju sumri. Þetta er dæmi um óforsjálni. Ef bankinn gerir ekki ráðstafanir til þess að hafa handbært fje til að geta lánað atvinnuvegunum nægilegt fje þar til framleiðsla þeirra er komin í verð, fer honum líkt og skipstjóra, sem leggur út á Atlantshaf án þess að líta eftir kolabirgðum skipsins. Ef kolin þrjóta á miðri leið, lendir skipið í vandræðum, og sama máli er að gegna um atvinnuvegina, ef rekstrarfje þrýtur þegar verst gegnir. Jeg skil ekki þá menn, sem vilja fordæma þessa forsjálni bankans. Jeg get ekki sagt, að hv. 5. landsk. (JBald) sje engilhreinn í þessu máli. Hann mun heldur hafa stutt að hækkuðum kaupkröfum, og mjer er sagt, að hann hafi líka stutt að verkföllum. En þetta hvorttveggja miðar í þá átt að gera sjávarútveginum örðugt fyrir Mjer finst það því koma úr hörðustu átt, þegar þessi hv.þm. sakar hæstv. ráðh. um það, sem hann er sjálfur valdur að. Jeg sje mjer ekki annað fært en að greiða atkvæði með þessari heimild, því að hjer er um að ræða öryggisráðstafanir til handa atvinnuvegunum, sem telja verður nauðsynlegar. Jeg tel illa farið, ef menn láta flokksofstæki leiða sig svo langt, að það geti komið atvinnuvegunum á kaldan klaka. Þá væri mjög fávíslega að farið. Jeg vil fyrir mitt leyti gefa mönnum það góða ráð að blanda hjer ekki saman ólíkum hlutum, heldur gæta þess vel, hvað er aðalatriðið í þessu máli, sem er það að sjá atvinnuvegum landsmanna borgið. Jeg veit, að hæstv. ráðh. stefnir að því marki. Það var mjög fávísleg mótbára, sem hv. 5. landsk. kom með, þar sem hann vildi ekki láta samþykkja þessa lánsheimild af því að einn bankaútibússtjóri hefði, að hans dómi, beitt hlutdrægni í lánveitingum. Þó að þetta væri satt, væri í meira lagi fávíslegt að láta heila atvinnuvegi gjalda slíks ranglætis af hendi eins manns.

Einar Jónsson Jeg hefi látið þess getið á öðrum stað, að mjer hefði þótt æskilegt, að ekki hefði þurft að auka á ábyrgðir fyrir nýjum lánum að þessu sinni. En mjer skilst, að allir sjeu sammála um, að hjer sje aðeins um öryggisráðstafanir að ræða, og jeg þykist vita, að hv. 1. og hv. 5. landsk. (JJ, JBald) sjeu þessu samþykkir, þótt þeir hagi orðum sínum á annan veg. Jeg hygg, að ástæðurnar hjá okkur sjeu svo, að ekki sje öðrum betri ráðum til að dreifa en þessu. Jeg hefi ekki hlustað á umr. í Nd. um þetta mál. En jeg heyrði af tilviljun, að einn þm. þar lýsti því yfir, að hann hefði lengi hugsað sig um, hvort hann ætti að segja já eða nei við þessari lánsheimild, og hann hefði komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að segja já. Þetta var sá fróði maður, hv.þm. V.-Ísf., Ásgeir Ásgeirsson, og jeg met hans skynsamlegu orð miklu meir en alvöruleysi þeirra hv. 1. og 5. landsk., sem reyna alstaðar að brjóta sig út úr, þótt þeir sjeu með málinu í raun og veru. Jeg treysti svo vel ríkisstjórninni og Landsbankastjórninni, að jeg þykist þess fullviss, að með þessari lánsheimild sje ekki farið fram á annað en nauðsynlegar og sjálfsagðar öryggisráðstafanir, sem eigi verði misbrúkaðar í þeirra höndum og atvinnuvegunum geti komið að gagni.

Frsm. annars minni hl. (Jónas Jónsson) Við 2. umræðu þessa máls lýsti jeg allítarlega ókostum þess eins og stjórnin hafði borið það fram. Jeg ljet í ljós, er jeg hafði hrakið allan vef hæstv. ráðh. (JÞ), að óhugsandi væri annað en að hann kæmi með brtt. við 3. umr., sem gerði málið forsvaranlegt. Þar sem jeg veit, hvað hæstv. ráðherra er seinn að hugsa, eins og nýlega kom fram í athugasemd hans við gerðabók Nd., fanst mjer vingjarnlegt af mjer að vænta þess, að honum nægðu 2 nætur til þess að snúast í þessu máli. Jeg gerði mjer vonir um, að hann mundi hætta við laumuspil sitt, og ef hann hefir í huga að taka 9 milj. kr. lán, þá mundi hann þora að segja þjóðinni frá því. Jeg bjóst við, að þegar hann liti yfir stjórnmálaferil sinn og sæi, að þrátt fyrir góðærið hefir honum tekist með stjórnarráðstöfunum sínum að verða orsök til gjaldþrota, vesældar og atvinnuleysis, þá mundi hann lýsa því yfir um leið og hann bæði um nýtt lán, að hann væri fallinn frá þeirri stjórnarstefnu, sem hefir borið þessa ávexti. En þó að jeg sýndi hæstv. ráðherra þetta traust og greiddi frv. atkvæði til 3. umræðu, í von um að stjórnin betraði sig, get jeg ekki fylgt því lengur. Jeg sje, að hæstv. ráðherra ætlar að halda áfram sömu óstjórninni og láta skeika að sköpuðu um, hve langt verður þar til aftur þarf að taka 9 milj. kr. lán til þess að borga vexti og töp af því, sem nú er tekið. Jeg skal enn drepa á helstu galla þessa frv. í fyrsta lagi er það laumuspil, sem hjer hefir verið viðhaft, fordæmt af mörgum, m. a. hefir hv. 1. þm. G.-K. (BK) rjettilega tekið það fram á nefndarfundi, að hjer væri um stjórnarskrárbrot að ræða. Þingið gæti ekki gefið heimild fyrir ótakmörkuðu láni án þess að brjóta stjórnarskrána. Jeg er samþykkur hv.þm. (BK) um þetta. Stjórnin hefir reynt að framkvæma stjórnarskrárbrot, og þó að hæstv. ráðh. hyggist að gera bragarbót með einhverri málamyndabókun, er það engin trygging gagnvart þjóðinni. Form laganna stendur, hvað sem hæstv. ráðh. krotar í gerðabækur einhverra nefnda hjer í þinginu. Í öðru lagi er hjer verið að taka lán handa banka, sem ekkert hefir með það að gera. Landsbankinn hefir nú 4 miljónir af handbæru fje erlendis. Fyrir sjálfan sig hefir hann ekkert við þessa viðbót að gera. Má vera, að stjórnin hafi misnotað aðstöðu sína gagnvart bankanum með því að skjóta honum fram fyrir sig. Hæstv. ráðh. hefir ekki reynt að fóðra það, enda ekki hægt, að þegar Íslandsbanki biður hann um hjálp, fer hann ekki beint til þingsins, heldur hygst hann að ýta Landsbankanum fram fyrir sig til að taka lán, sem ráðh. telur sig þurfa handa öðrum banka. Stjórnin tekur sjer vald, sem hún ekki hefir, og ætlar ekki að láta þingið vita um þessa ráðstöfun, þótt það sje starfandi. Það var útlendum mönnum að þakka, að þingið fjekk að vita hvað var á seiði. Stjórnin veit, að þetta er lán aðeins til eins árs. Hún veit, að í landinu, sem lánið er tekið, eru það lög, að ekki megi lána fje til annara ríkja nema til eins árs. Hún veit, að vel gætu þau atvik orðið, að lánið yrði að greiða eftir eitt ár. Þrátt fyrir það ráðstafar hún hluta af láninu til banka, sem engar líkur eru til, að geti endurgreitt það eftir eitt ár. Íslandsbanki hefir reikningslán í Englandi, svipað því, sem hjer er um að ræða. Þetta lán mun hann nú hafa notað upp að fullu og eitthvað meira. Hvaða líkur eru þá til þess, að Íslandsbanki geti staðið í skilum 1927, þegar hann getur ekki nú staðið í skilum við viðskiftabanka sinn í Englandi, sakir fjárkreppu þeirrar, sem hæstv. ráðherra hefir búið til, auk þess sem hann þarf að standa í skilum við viðskiftabanka sína í Danmörku og víðar? Að vísu hafa gerst kraftaverk, en jeg býst tæplega við að þau verði hjer. Í þessu sambandi má og minna á það, að ennþá hefir Íslandsbanki ekki greitt Landsbankanum lán það, sem hann fjekk í fyrra og hæstv.forsrh. beitti sjer svo mjög fyrir á einkafundi í sameinuðu þingi. Ennþá hefir hæstv. ráðherra ekki gert hina minstu tilraun til að verja, hvernig komið er fyrir atvinnuvegum landsins fyrir hans tilstilli. Á honum þó að vera það fyllilega ljóst, fyrst og fremst af hans eigin blaði, og ennfremur hefir einn úr miðstjórn Íhaldsflokksins lýst því, hvernig komið er fyrir þeim sökum hinnar miklu gengishækkunar, sem hæstv. ráðherra á mesta sökina á. Honum er og kunnugt um, hvernig komið er fyrir sumum útgerðarfjelögunum. Eitt getur hvorki greitt tekjuskatt eða útsvar, eftir því, sem framkvæmdarstjórinn segir, og mörg eru svo lömuð, að þau bíða þess seint eða aldrei bætur. Þannig telur t. d. maður nákominn „Kára“-fjelaginu, að það fjelag hafi tapað 80 þús. króna fyrir gengishækkunarráðstafanir hæstv. stjórnar. Þetta meðal annars sýnir átakanlega, hver áhrif gengishækkunin hefir haft á afkomu atvinnuveganna. Þá er þess ekki að vænta, að ástandið hjá hinum aðalatvinnuveginum sje betra, því hann hefir engu síður orðið fyrir böli gengishækkunarinnar. Enda mun nú þröngt fyrir dyrum hjá mörgum bóndanum. En jeg býst við, að það gleðji hæstv.forsrh., að bændur í fæðingarsýslu hans, Vestur-Húnavatnssýslunni, eru þegar orðnir þroskaðri í þessum gengismálum og skilja þau betur en hann og hans fylgifiskar, því að síðastl. vetur samþyktu þeir - að viðstöddum íhaldsþingmanninum Þórarni Jónssyni - tillögu, sem var fullkomið vantraust á gengispólitík hæstv. ráðherra. Þetta gerðu þeir þrátt fyrir mótmæli þingmannsins, stuðningsmanns hæstv. ráðherra bæði í þessu máli sem öðrum. Mjer er kunnugt um, að síðan jeg skrifaði nefndarálit mitt í máli því, sem hjer er til umræðu, og lýsti, hvernig skuldamálunum er nú komið, hvílíkt dýpi þau eru að verða, þá hefir um fátt verið tíðræddara í herbúðum Íhaldsins, og er það síst að undra, því flest lán ríkisins og ábyrgðir eru undirskrifuð af ráðherrum íhaldsins. Og það virðist undarleg rás viðburðanna, að núverandi hæstv.forsrh. og fjrh. skuli, þegar fram á þetta ár kemur, verða kominn fram úr stjettarbróður sínum, hæstv. atvrh. (MG), með lántökur og skuldbindingar fyrir ríkisins hönd, þeim hinum sama manni, sem hann hefir áður hirt og flett ofan af fyrir ógætilega fjármálastjórn. Þetta ástand er þegar orðið mikið áhyggjuefni öllum hugsandi mönnum. Menn hjeldu ekki, að viðreisnfjárhagsins, sem hæstv.forsrh. hefir svo mjög gumað af og haft fyrir slagorð á síðustu árum, væri fólgin í því að sökkva landi og þjóð dýpra og dýpra niður í hyldýpi skulda og volæðis, eins og reynslan virðist ætla að staðfesta í þessu tilfelli. Aðalverkefni þjóðarinnar eins og nú er komið verður fyrst og fremst það, að reyna að losna við þá mjög óhæfu menn, sem að þarflausu hafa sökt landinu í botnlausar skuldir og komið atvinnuvegunum í þá kreppu, sem þeir seint komast úr. Í sambandi við þau slagorð hæstv.forsrh., að hann ætli að vinna að því, að landið verði orðið skuldlaust 1943, vil jeg minna hann á frv. um síldarsölu, sem samþykt var í fyrra. Frv. það var borið fram af tveimur Íhaldsmönnum og fjekk þegar nokkurn stuðning hjá Framsóknarflokknum. En til þess að koma frv. þessu gegnum þingið, urðu ráðherrarnir og samherjar þeirra að snúa baki við ársgamalli fortíð frá síðasta snúningi, að láta ekki ríkisvaldið grípa inn í til þess að laga verslun. Við Framsóknarmenn rjettum þeim hjálparhönd og glöddumst af því, að þessar villuráfandi sálir voru þar komnar inn á rjetta braut. En heimild sú, sem felst í lögum þessum, liggur ónotuð enn, og eftir því, sem heyrst hefir, vegna skuldabyrðanna erlendis. Er þá svo komið, að útlendar þjóðir hafa það vald yfir málum okkar, að þær setja hnefann framan í landsstjórnina og segja: Þetta viljum við hafa og þetta viljum við ekki hafa. Hæstv. stjórn hefir því verið hrædd frá að nota heimild þessa. Þetta er nú alls ekki annað en það, sem búast má við, að fari að koma yfir „þessa þjóð“, eins og svo margar aðrar þjóðir, þegar þær eru kreptar svo í skuldafjötrana, að þeir lykja um þær eins og ósýnilegir hlekkir. Svo er t. d. um Kínverja nú. Ef hæstv.forsrh. skyldi nú, mót trú minni, öðlast þá dirfsku að bera á móti því, að hjer sje um útlent kúgunarvald að ræða, þá skora jeg á hann að skýra frá því, hvers vegna síldarsölulögin frá síðasta þingi hafa ekki verið notuð ennþá. Að vísu er það hæstv. atvrh. (MG), sem hjer hefir orðið fórnardýr fyrir íhaldið, og hefi jeg heyrt, að hann segist ætla að gefa leyfi til að nota heimildarlög þessi eftir næstu áramót. Hvort þetta er satt, veit jeg ekki. En sje svo, þá býst jeg við, að það stafi af því, að hæstv. stjórn búist ekki við að kemba lengi hærurnar eftir næstu kosningar, og sje því sama, á hverju veltur úr því. Þetta er því aðeins dæmi, sem sýnir, hvernig stjórnin veltur undan brekkunni, eins og allar þær stjórnir, sem reyna að fleyta skakkaföllunum yfir á eftirkomendurna. Nú ekki alls fyrir löngu var hæstv.forsrh. á ferð á Austurlandi; var þá sól og sumar bæði yfir landi og þjóð. Hjelt hann þá fram, að stefna sín væri sú, að vinna að því, að landið yrði skuldlaust 1943. Um þetta er ekkert að segja, ef það hefði verið annað en slagorð. Jeg lít nú svo á, að þær umræður, sem hjer hafa orðið um þetta mál, sjeu sú fyrsta aðvarandi rödd móti stefnuskiftingu hæstvirtrar stjórnar í þessum málum, rödd, sem sýnir, að þjóðin vill ekki þá stefnu, sem stjórnin hefir tekið. Hv. 4. landsk. (MK) var meðal þeirra, sem fyrstir sáu vítin. Hann sá þegar, að við þurftum að tryggja verslun landsmanna með því að safna í varasjóð, og sem forstjóri landsverslunarinnar byrjaði hann á því. En svo var hann ofurliði borinn af fylgismönnum núverandi stjórnar. Virki það, sem hann hafði komið upp til þess að gera okkur fjárhagslega sjálfstæða, var rifið niður. Verður sú ráðstöfun vart til sóma þeim, sem fyrir henni stóðu, því með henni brutu þeir á bak aftur þá einu af þeim stofnunum, sem hugsanlegt var, að gæti bjargað okkur frá skuldafjötrum erlendra þjóða, En nú er svo komið, að hv. 4. landsk. sjer sig neyddan til að greiða atkvæði með þessari lántöku, því honum sýnist, að hag landsins sje svo komið, að undan slíkri lántöku verði ekki flúið, þar sem fjármálapostulinn, hæstv.forsrh. (JÞ), hefir komið hag landsmanna í slíkt óefni, að slíks eru ekki dæmi áður. Jeg veitti því eftirtekt, að háttv. 6. landsk. (JKr) kvaddi sjer hljóðs við 2. umr. þessa máls, en stóð aldrei upp, sem jeg hygg, að hafi verið sakir þess, að hann var í forsetastól. En nú hefir hann látið ljós sitt skína, og þó að ræða hans hefði lítið að innihalda af viti, var þar þó nóg af fjarstæðum og fáfræðikenningum. Hann fortók, að stjórnin bæri ábyrgð á þeirri leynd, sem altaf hefir verið yfir þessu máli. En slíkt nær engri átt, því að það er upplýst, að Landsbankinn hefir ekki þörf á að fá þetta fje. Hann hefir ennþá handbærar erlendis 4 milj. kr. frá f. á. Ennfremur vil jeg benda honum á, að stjórn Landsbankans hefir lýst því yfir skýrt og skorinort, að þessi launung hefði ekkert að þýða erlendis, því að þar væri þetta öllum kunnugt, sem viðskifti hafa við Ísland. Þá sagði háttv. 6. landsk. ennfremur, að það væri flokksafstaða, sem kæmi fram í því að vera ekki með þessu máli, og jafnframt ráðlagði hann að láta flokksfylgi ekki leiða sig í gönur. Jeg verð nú að segja, að þessi áminning kemur úr hörðustu átt, þar sem hún kemur frá þessum hv.þm., því eins og kunnugt er, varð atburður hjer í deildinni fyrir fáum dögum, sem þegar er orðinn landfleygur, að þessi sami þingmaður, sem kosinn var á þing einungis til að vinna að bindindismálunum, skyldi vera með því að fella frá 2. umr. frv., sem gekk í þá átt að hafa hemil á ofdrykkju embættismanna. Þegar hv.þm. greiðir atkv. á móti því, að ölvaðir embættismenn sjeu sektaðir, þegar það kemur fyrir, að hann í fyrsta skifti, sem hann greiðir atkvæði um þessi mál, er leiddur til þess að greiða atkvæði á móti útrýmingu áfengisins, þá má segja, að það sje af flokksofstæki og engu öðru. Jeg get sagt hv.þm. það, að þetta atvik vekur langmesta athygli úti um land, vegna þess að það er yngsti maður þingsins, sem lætur hafa sig til að gera það, sem er rangt og skammarlegt. Það er flokksofstækinu að kenna, að hv.þm. hefir látið draga sig niður í saurinn. En sá, sem svo er fallinn, ætti ekki tilefnislaust að áfella aðra fyrir sína eigin yfirsjón. Hv. 2. þm. Rang. (EJ) þarf jeg ekki að svara, þar sem hann hefir samviskubit og segist greiða atkvæði öðruvísi en sjer þætti skemtilegt. En þessi hv.þm. sagði eina setningu, sem er móðgandi fyrir mig. Hann nefndi mig sem einn af þeim, sem væru að brjótast út úr Íhaldsflokknum á þingi. Jeg mótmæli því, að háttv.þm. hafi nokkurn rjett til að ætla mjer svo lágar og lítilfjörlegar hvatir, að jeg sje fylgjandi Íhaldsflokknum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg þarf ekki að svara hv. 5. landsk. (JBald). Það, sem háttv.þm. sagði í aths. sinni við 2. umr., og það, sem hann hefir sagt nú, er ekki annað en endurtekningar, sem búið er að hrekja. Jeg sný ekki aftur með það, að það var ógætnisverk af honum, er hann gerði sig beran að þeirri mótsögn, er hann gaf bankastjórn Íslandsbanka traustsyfirlýsingu og vottorð um óhlutdrægni, en spann síðan upp hlutdrægnissögu um þessa bankastjórn viðvíkjandi útgerðinni á Ísafirði. En með þessu ógætnisverki hv.þm. sannaðist málshátturinn: Skýst þótt skýrir sjeu. Og þegar of mikið er talað, þá er hætta á, að samræmið vanti. Gæti nú háttv.þm. dregið þann lærdóm af þessu, að tala færri orð framvegis í málunum, þá gæti hann sneitt hjá svona mótsögnum. Þá endurtók hv.þm. þá staðhæfingu, sem hefir verið harðlega mótmælt, og sem meðbróðir hans, hv. 1. landsk. (JJ), líka hefir endurtekið, að stjórnin eða fjrh. hafi ráðstafað nokkru af fje því, sem hugsanlegt er, að stjórn Landsbankans taki til láns. Jeg hefi sagt það og segi enn, að stjórnin hefir engu ráðstafað og að ráðstöfun fjárins sje eingöngu á valdi bankastjórnarinnar. Þá talaði hv.þm. um, að þetta væri lánsheimild handa Landsbankanum. Það er fullkominn misskilningur, að svo sje. Bankastjórn Landsbankans er gefin full heimild til að taka lán með lögum 18. sept. 1885. Hún hefir aldrei þurft að koma til þingsins í slíkum erindum, því hún hefir ótakmarkaða heimild til lántöku. En hjer er aðeins um að ræða heimild til ábyrgðar ríkisstjórnarinnar á tilteknu reikningsláni. Að hv.þm. lýsi vantrausti á stjórninni, það finst mjer ekkert undarlegt; jeg mundi ekki óska eftir neinni annari yfirlýsingu frá honum. Og jeg skal geta þess - þótt það sje of snemt - að þegar hann er kominn í stjórnarsess, þá má hann vera viss um, að jeg geri honum sömu skil. Annars verð jeg að segja það, að afstaðan til þessa frv. verður að fara eftir því, hvort Alþingi ber traust til stjórnar Landsbankans til þess að fara með þetta fje eða ekki. Þetta traust verður ríkisstjórnin að bera til stjórnar Landsbankans, sjerstaklega þó þegar þess er gætt, að hann á að verða seðlabanki ríkisins. Það verður að vera hægt, án tillits til flokkaskiftingar, að bera fult traust til bankans. Jeg ætla ekki að fara út í hugleiðingar hv.þm. um lenging vinnutímans í Þýskalandi. En jeg vil aðeins segja það, að haldi hv.þm., að það hafi verið gert til að minka framleiðsluna, þá skýst honum hraparlega. Það sýndi dugnað og þrek þjóðarinnar að grípa til slíks þegar að krepti. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að hv. 1. landsk. (JJ). Hann hjelt langa ræðu við 2. umr., sem jeg ætla að svara aðeins að litlu leyti. Fyrst talaði hann um sína dýrð. Svo talaði hann um, að hann hefði fengið efnið í frv. sitt annarsstaðar frá. En hvað það er mikil dýrð! Það er von, að hv.þm. sje hreykinn af henni! Svo fór hann að tala um byggingar- og landnámssjóðsfrv. sitt; þar væri hann skrýddur sínum eigin fjöðrum. En það verð jeg að segja, að það frv. er sjerkennilegt fyrir þennan hv.þm. Hann tekur mál, sem hann veit, að er mál allrar þjóðarinnar, að auka ræktun landsins með tilliti til fjölgunar sveitabýla, setur saman frv. um það, sem er svo illa samið, að ótrúlegt myndi alstaðar þykja, hvernig tekist hefði að senda mann á þing, er sýndi svo mikinn skort á hæfileika til að bera fram mál, að hann beinlínis óvirti það. En þegar svo aðrir menn koma fram með skynsamlegar till. í sama máli, segir hv.þm.: Sko, hvað jeg er mikill, þeir eru að taka upp eftir mjer. - Þetta er ekkert annað en tilraun til að skreyta sig með annara fjöðrum. Hv. þm. getur engum vilt sýn um það, að nokkur skynsamleg lausn þessa máls eigi nokkra rót að rekja til endemis frv. þess, er hann flutti málinu til spillingar fyrir nokkrum árum. Þá hefir hv.þm. í þessum tveim ræðum gert tilraun til að láta líta svo út, sem hjer væri um að ræða lántöku handa ríkissjóði, hjer væri verið að halda áfram því, sem gerðist á árunum 1917–1923, að taka lán til að borga tekjuhalla ríkissjóðsins. Hann hermir það upp á mig, að jeg hafi á fundum á Austurlandi sett það fram sem stefnuskrá Íhaldsflokksins, að landið yrði skuldlaust 1943. Þetta hefi jeg ekki gert. En jeg sagði, að ef við gætum borgað lausu skuldirnar og við stæðum við aðrar greiðsluskuldbindingar ríkissjóðs án þess að taka ný lán, þá yrði ríkissjóður skuldlaus 1943. En jeg hefi ekki sett það fram sem stefnumark, að hann skyldi vera skuldlaus þá. Hafi það verið sett fram einhversstaðar, þá hefir mínum orðum verið vikið við. Það getur margt drifið á dagana og of snemt að spá, hvað verði 1943, enda óvíst, hvort rjett sje að keppa að því, að ríkissjóður verði þá algerlega skuldlaus. En hitt er stefna Íhaldsflokksins, að varna hleðslu skulda á ríkissjóðinn og að taka ekki lán nema til arðvænlegra fyrirtækja. Hjer er alls ekkert lán til ríkissjóðs um að ræða, hjer ræðir aðeins um það, að tryggja, að atvinnuvegirnir kyrkist ekki af fjárskorti. Og það get jeg sagt háttv.þm., að illa hefir hann skilið stefnu Íhaldsflokksins, ef hann heldur, að flokkurinn geti horft upp á það, að atvinnuvegirnir kyrkist vegna fjárskorts. Það er annað aðalatriðið í stefnuskrá Íhaldsflokksins að efla atvinnuvegi þjóðarinnar. Það má vera öllum vitanlegt, að í landi, sem hefir miklar auðsuppsprettur, en hefir tekið við litlum fjármunaarfi af forfeðrunum, verður ekki komist hjá því að byggja atvinnuvegina upp með erlendu fje að nokkru leyti, er látið er renna beint til þeirra, en ekki látið í ríkissjóð til afskifta þeirra manna, sem kunnir eru að því að vilja fara djúpt í ríkissjóðinn til hins og þessa, sem þeim býður svo við að horfa. Hv. þm. má gjarnan taka þetta til sín, því að hann ber ekkert skyn á hina fjárhagslegu hlið málanna. En slíkar ráðstafanir og þær, sem frv. fer fram á, eru í fullu samræmi við stefnu Íhaldsflokksins, og jeg held jeg megi fullyrða, að þær sjeu ekki í ósamræmi við stefnu neins stjórnmálaflokks í landinu. Og þar sem hv.þm. lýsir því sem stefnu síns flokks að vera á móti þessu máli, þá held jeg, að hann sje einn um þá skoðun. En hitt verða menn að geta horft upp á, að misjafnt ári fyrir atvinnuvegunum. Menn mega ekki fyllast ljettúð, þótt stundum gangi vel; en það er erfitt fyrir marga að verjast því að eyða þá of miklu. Hitt er jafnslæmt, að gefast upp, þótt móti blási. En það vill háttv.þm., ef nokkuð er að marka hans mörgu orð. Af því að nú er þröngt í búi hjá atvinnuvegunum og þeir geta ekki skilað öllu lánsfje sínu, vill hann láta herða snöruna að hálsi þeirra. En allir, sem þessu máli eru fylgjandi, geta skilið það, að rjett sje að þrauka fram úr erfiðu árunum og halda öllum heilbrigðum fyrirtækjum lifandi. Svo koma góðu árin og þau munu skila svo miklum tekjuafgangi, að hann geti borgað halla erfiðu áranna og meira til. Svo mun fara nú. Það getur farið svo, að í staðinn fyrir þá óglæsilegu mynd, er hv.þm. dró upp af gjaldþrotum, vesöld, hörmungum og hruni, fái hv.þm. að sjá framan í aðra mynd, þjóðinni kærkomnari en ef til vill honum sjálfum. Jeg ætla að láta ótalað um alt umtal hv.þm. um stjórnarskrárbrot í sambandi við þetta mál. Það hefir enginn minst á það annar en hann. Það er augljóst, að háttv.þm. kemur með þetta af eintómri fátækt af árásarefnum á stjórnina, aðeins til þess að álasa stjórninni fyrir eitthvað, sem hún hefir ekki gert. Það er sannarlega öfundsvert hlutskifti, sem stjórnin hefir, að andstæðingar hennar verða altaf að gefast upp við að finna árásarefni á hana. En þegar svo er komið, verða þeir að búa sjálfir til fjarstæðar hugmyndir um eitthvað, sem stjórnin á að hafa gert, og nota þær svo sem árásarefni. Svo ráðast þessir veslings þm. á sín eigin afkvæmi. Þá hafa þeir báðir hv. 1. landsk. og hv. 5. landsk. haldið því fram, að hjer væri verið að taka lán handa Landsbankanum, er hann þyrfti ekki með. Það væri nú út af fyrir sig ekkert ódæði, þótt bankanum væri trygt fje, sem hann þyrfti ekki. En hann á ekki svo mikið fje inni erlendis, að rjett væri þess vegna að hindra þessa lántöku. Háttv. þm. segja, að hann eigi óeyddar 4 milj. af lánstrausti sínu erlendis. Sveiflurnar eru stærri en það, að hægt sje að fullyrða, að 4 milj. sjeu nægilegar í ársbyrjun. Hjer við bætist, að Landsbankinn hefir 2 milj. kr. af sínu lánstrausti hjá Landmandsbanken, og því er ekki að treysta, að sá banki geti látið Landsbankann fá sömu upphæð áfram. Högum þess banka er svo háttað, að verið er að kreista hann saman með innheimtu útistandandi skulda, vegna tapa hans, sem talið er að nemi um 500 milj. kr. Að vísu eru í veltunni eftir um 700 –800 milj. kr., en eftir svona mikil töp er eðlilegt, að bankinn þurfi að kippa að sjer hendinni með útlán. Það væri því ógætilegt að ganga svo á móti þessu máli, að Landsbankanum væri ekki trygt lánsfje í stað þess, ef afturkippur yrði hjá Landmandsbanken. Þá fór hv. 1. landsk. hörðum orðum um það, að stjórnin hefði ætlað að taka sjer vald til að ábyrgjast þetta lán. Hv. þm. ætti að tala varlega um þetta meðan hann fær að vera í Framsóknarflokknum. Hafi núv. stjórn ekki haft þetta vald, þá er illa komið fyrir stjórn þeirri, er sat að völdum 1922 –1924 og Framsóknarflokkurinn bar ábyrgð á, því að hún tók sjer einmitt þetta vald. Hafi hún haft það, þá hefir núverandi stjórn það. Og sje það ámælisvert af stjórninni að tla að nota þetta vald, þá ætti háttv.þm. að reikna út, hvaða ábyrgð ætti að koma á hendur hans eigin stjórn fyrir að hafa notað það. Það fer stundum fyrir þessum hv.þm. eins og segir í rímunni: Ekki sjer hann sína menn, svo hann ber þá líka. Jeg hefi þegar svarað ásökun hv.þm. um það, að það sje lögbrot, þótt láninu sje ráðstafað lengur en til eins árs. Þetta er fjarstæða, samboðin hv.þm. Stjórnin hefir engu ráðstafað. Hún álítur, að stjórn Landsbankans sje fyllilega trúandi til þess að fara með þetta fje, eins og hún líka hefir heimild til að ráðstafa því á þann hátt, sem hún telur rjettast til þess að fullnægja þörfum viðskiftamanna bankans. í þessu sambandi mintist hv.þm. á það, að Íslandsbanki hefði ekki ennþá greitt þær 700 þús. krónur, sem hann fjekk að láni hjá Landsbankanum meðan síðasta þing stóð yfir. Það er alveg rjett hjá hv.þm., að bankinn hefir ekki ennþá endurgreitt þetta lán nema að nokkru leyti. En lánveiting þessi var þannig tilkomin, að Íslandsbanki ljet Landsbankann fá upp í lánið víxla, sem trygðir voru með fiski af framleiðslu ársins 1926, og áttu víxlarnir að greiðast jafnóðum og fiskurinn seldist, og þá peningarnir auðvitað jafnóðum að ganga til Landsbankans upp í skuldina. En nú standa svo sakir, að fiskurinn er ekki ennþá allur seldur, og af þeim ástæðum hefir Íslandsbanki ekki ennþá endurgoldið alt lánið. Þá hljóp hv.þm. út í það að tala um Kárafjelagið og sagði það eftir stjórn fjelagsins, að það hefði tapað um 80 þús. kr. á ráðstöfun stjórnarinnar á þinginu í fyrra.

Jeg sagði, á gengispólitík stjórnarinnar

. Hvað viðvíkur Kárafjelaginu, þá skal jeg taka það fram, að landsstjórnin hefir ekki gert neinar ráðstafanir, er snerta fjelagið, aðrar en þær, sem stjórn fjelagsins sjálf hefir beðið um. Jeg leyfi mjer því að draga það í efa, að háttv.þm. hafi þetta rjett eftir stjórn fjelagsins, að það hafi tapað á ráðstöfunum landsstjórnarinnar. - Jeg veit ekki, hvort jeg á að vera að elta hv.þm. lengra í útúrdúrum hans. Þó skal jeg minnast á nokkur atriði ennþá í ræðu hans. - Næst hljóp hv.þm. í þingmálafund í Vestur- Húnavatnssýslu og svo í nál. sitt á þskj. 193. Mig furðar ekkert á því, þó að hv.þm. þyki mikið til þeirrar ritsmíðar sinnar koma, því að það er nú einu sinni svo, að hverjum þykir sinn fugl fagur. En út af þeim góða vitnisburði, sem háttv.þm. gaf mjer, þar sem hann gat þess, að jeg væri sjerstaklega seinn að hugsa, þá skal jeg segja hv.þm. það, að jeg vona, að forsjónin gefi mjer það sem lengst að vera ekki fljótur að hugsa á þann hátt sem hann. Jeg hefi hingað til verið alveg ánægður með þann tíma, sem það hefir tekið mig að hugsa. En um hinn alkunna hugsanaflótta hv.þm. skal jeg taka það fram, að þó að honum finnist hann smellinn, þá líta bæði jeg og aðrir öðruvísi á það, því jeg hefi aldrei fyrir mjer hitt mann með lifandi holdi og blóði, sem kemst nálægt hv.þm. um þann ágalla að vera lauslopalegur í hugsun og máli. Minnist jeg þess að hafa lesið í merkilegu skáldverki snjalla lýsingu á persónu, sem eins er farið í þessu efni og hv.þm. Hugsun hennar er haldlaus og hvarflar úr einu í annað, tengd saman á bláþráðum án þess um nokkurt eðlilegt samhengi sje að ræða. En höfundurinn veit, hvað hann er að gera. Hann er að lýsa hugsanaferli geðveikrar persónu. Ætti hv.þm. að taka Lear konung eftir Shakespeare og lesa romsurnar, er konungurinn lætur frá sjer fara í sjúkdómsköstum sínum. Þar fengi hv.þm. glögga mynd af samhengisleysinu í ræðum sínum hjer í þinginu. - Þá ætla jeg ekki að fylgja hv.þm. lengra í hugarhvarfli hans. Hann mintist á árið 1943 og þaðan hljóp hann í síldareinkasöluna. Þar skaut upp í huga hans eins og vant er einhverju um útlenda kúgun, sem gert hefði það að verkum, að einkasalan væri ekki ennþá komin til framkvæmdar. Þetta er algert hugarfóstur hv.þm. sjálfs. Hv. þm. talaði um ríkisverslun í sambandi við síldareinkasöluna, en jeg veit ekki til þess, að það hafi verið hugsað til þess að hafa ríkisverslun í sambandi við hana. Annars vorkenni jeg hv.þm. vandræði þau, sem hann er í sem stjórnarandstæðingur, að hann skuli þurfa að þyrla upp auðvirðilegum andmælum gegn jafnsjálfsögðu máli og þessu, til þess að láta ekki bera á því, að hann sje ráðþrota um að finna að stjórninni.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Hv. 4. landsk. (MK) hefir lýst yfir fylgi sínu við þetta mál og telur, að ekki verði hjá því komist að samþykkja frv., þó að hann vilji ekki gera það athugasemdalaust. Kveðst hann eigi sjá sjer annað fært en að greiða því atkvæði sitt atvinnuveganna vegna. Hinsvegar virtist kenna nokkurrar mótsagnar hjá honum, þar sem hann talaði um, að það þyrfti að öllum líkindum bráðlega að taka nýtt lán, en að hann gerði ráð fyrir því, að hann gæti ekki verið með því. En hvenær á að stöðva þessar lántökur? Hafa hv.þm. gert sjer grein fyrir því? Ef menn segja, að ekki verði hjá því komist að taka lán nú, getur þá ekki farið svo, að menn líti eins á næstu lántöku? Jeg lít svo á, að nú sje einmitt ástæða til að stöðva lántökurnar, ekki hvað síst þegar þess er gætt, að Landsbankinn hefir nægilegt fje og ekki hefir verið sýnt fram á það með neinum rökum, að atvinnuvegum landsins væri brýn þörf á þessu láni. Ef þessi lántaka verður samþykt, þá getur vel farið svo, að samþykt verði á næsta þingi að taka 18 milj. kr. lán, o. s. frv. Hv. þm. (MK) hjelt því fram, að landið hefði, með því að leggja enska lánið í Íslandsbanka, bundið sig svo, að það væri óhjákvæmilegt fyrir það að styðja bankann áfram. Stuðningur landsins við Íslandsbanka var því skilyrði bundinn, að bankinn drægi inn seðla sína eftir föstum reglum, er þá voru settar. Ef þetta hefði verið gert, þá hefði ef til vill getað komið til mála að styðja bankann, en á meðan svo stendur, sem nú er, þá er það allsendis óforsvaranlegt af þingi og stjórn, eða af stjórn Landsbankans, að láta Íslandsbanka hafa meira fje. Jeg get ekki sjeð, við hvað sú skoðun hv. 4. landsk. hefir að styðjast, að erlendir kaupsýslumenn myndu ná frekari yfirráðum yfir afurðasölu landsins, ef lánið væri ekki tekið, þar eð þeir gætu boðið smánarverð fyrir afurðirnar, ef bankarnir hefðu ekki nægilegt fje til rekstrar atvinnuvegunum. Hv. þm. hefir einu sinni verið kaupmaður sjálfur og farið með afurðaverslun, og ætti því að vita, að slík hætta getur engu síður stafað af innlendum kaupmönnum. Það var gott, að hv. 6. landsk. (JKr) tók ekki til máls í þessu máli á föstudaginn var, því að hann fjekk tækifæri til þess að íhuga málið betur áður en hann ljeti ljós sitt skína um það. Hv. þm. (JKr) hafði haft afskifti af málinu á tvennan hátt. Hann hafði skrifað undir nál. meiri hl. og fallist á framsögu hv. 1. þm. G.-K. (BK), sem ekki var laust við að væri nokkuð stíf í garð hæstv. stjórnar. Auk þessa hafði hv.þm. blandað sjer inn í umr. um málið með því í embættisnafni og úr forsetastóli að taka orðið af andmælendum þess. Það var því gott, að hann fjekk tíma til þess að semja ræðu í málinu, þó að hann hafi ekki látið hana koma fram fyr en nú. Það var auðheyrt á ræðu hv.þm., að hann þóttist hafa gert gott strik fyrir hæstv. stjórn, að stöðva mig í ræðu minni og setja úr mjer botninn, eins og hann komst að orði. Hann sagði reyndar seinna, að hann hefði ekki orðið var við neinn botn í ræðu minni. Þetta ósamræmi hjá hv.þm. minnir átakanlega á söguna um pottinn, sem maðurinn fjekk lánaðan hjá granna sínum. Þegar hann var krafinn um pottinn, þá sagði hann fyrst, að hann hefði engan pott fengið lánaðan, því næst að hann hefði verið brotinn, þegar hann fjekk hann, og loks, að hann hefði verið heill þegar hann skilaði honum. Hv. þm. sagði, að hann vildi ávalt hlíta ráðum góðra manna. Hann fór líka dyggilega eftir bendingum og augnaráði hæstv.forsrh. En hv.þm. hafði það eina sjer til afsökunar, að hann vissi ekki, hvílíkur voðamaður forsrh. er um meðferð á þingsköpunum. Ef hann hefði vitað það, mundi hann ekki hafa farið að ráðum forsrh., er hann tók af mjer orðið. Mjer þótti það dálítið undarlegt, að hv.þm. sagði, er hann mintist á ráðleggingar mínar, að hann vildi gefa Alþýðuflokknum það heillaráð að þiggja ekki ráðleggingar frá 5. landsk. Jeg get sagt hv.þm. það, að jeg geri ráð fyrir, að mínar tillögur yrðu þar meira metnar en hans, þó að hann þykist mikill vinur alþýðunnar. Jeg hygg, að það verði tæplega eins holt fyrir alþýðuna að fylgja tillögum hans eins og mínum. En það má vel vera, að hv.þm. sje ekki alt sjálfrátt, sem frá honum kemur, að hann fari um of eftir ráðum þeirra manna, sem misjafnt vilja. Hv. þm. spurði mig að því, hvort jeg hefði ekki stutt að kaupkröfum, er komið hefðu atvinnuvegum landsins á knje. Jú, jeg hefi stutt að kaupkröfum verkamanna. En hví spyr háttv.þm. svo? Hefir hann engan skilning á því, hvaða þýðingu það hefir fyrir menn, að þeir hafi nóg fyrir sig að leggja í lífinu? Eða hefir hann ekki skilning á öðru en því, að atvinnurekendur hafi nóg fyrir sig? Þá spurði sami hv.þm. mig að því, hvort jeg hafi ekki stutt að verkföllum. Jeg get sagt hv.þm. það, að jeg álít verkföll nauðsynlegt vopn verkalýðnum eins og nú er ástatt til þess að koma fram rjettmætum kröfum sínum. Er það af skilningsleysi hv.þm. á atvinnulífinu í landinu, að hann talar þannig, eða ann hann ekki verkalýðnum í landinu þess að fá bætt kjör sín? Hvað eru atvinnuvegirnir? Veit háttv.þm. það ekki? Er sjávarútvegurinn t. d. ekkert annað en hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) eða hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), en ekki fólkið, - verkafólkið, sem að honum vinnur? Þetta bregður skíru ljósi yfir það, hversu hollar skoðanir hv.þm. eru í garð verkalýðsins í þessu landi. Hann skilur ekki, að verkafólkið eigi rjett til þess að hafa lífvænleg kjör. Þm. sjer ekkert nema atvinnurekendurna. En þeir eru ekki þjóðin. Það er verkalýðurinn, sem er þjóðin, hinir vinnandi menn til sjávar og sveita. Að svo búnu get jeg látið úttalað um annað það, er hv.þm. mintist á í ræðu sinni. Hann kvaðst ekki ætla að fara út í persónulegar deilur, en þeir, sem heyrðu ræðu hans í dag, geta borið um það, hvort ekki hafi komið þar fram tilraun til persónulegrar ádeilu. Hafi nokkur blandað saman óskyldum efnum í máli þessu, þá er það hv. 6. landsk. Hann hjelt því meðal annars fram, að stjórn Landsbankans hefði átt frumkvæðið að þessari lántöku. Það fer nú tvennum sögum af því. Lántaka þessi er gamalt mál, enda vill hæstv. ráðh. ekkert fullyrða um það, að stjórn Landsbankans hafi átt frumkvæðið. Landsbankastjórnin tók það fram á fundi fjhn., þar sem hv. 6. landsk. var viðstaddur, að hún vildi sem minst eða kannske ekkert af láninu nota, þar eð hún teldi hentugra að nota reikningslán hjá bönkum, sem kunnugir væru íslensku viðskiftalífi, en hjá nýjum og ókunnum viðskiftamanni. Þá skal jeg með örfáum orðum minnast á ræðu hv. 2. þm. Rang. (EJ). Hann talaði mikið um alvöruleysi 5. landsk. og 1. landsk. í þessu máli. En hann virtist þó hafa talsverða samvisku af því að vera með þessari lánsheimild. Hann gat og þess, að hann hefði sagt áður en hann kom á þing, að hann myndi verða því mótfallinn, að tekin yrðu fleiri lán en þegar hafa verið tekin. Hv. þm. (EJ) hjelt því fram, að jeg hefði sagt, að það þyrfti ekkert lán að taka. Jeg hefi aldrei sagt það. En jeg sagði, að það ætti ekki að taka meira lán en þyrfti nauðsynlega að nota, og það hefir ekki ennþá verið sýnt fram á það með rökum, að nota þurfi meira en 1/9 hluta þess láns, sem ætlast er til, að tekið verði. Og það hefir heldur ekki verið sannað, að Landsbankinn þurfi á þessu lánsfje að halda. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv.forsrh. Hann hefir bitið sig fast í það að kalla það óaðgætnisverk hjá mjer að gefa hinum þjóðskipuðu bankastjórum Íslandsbanka traustsyfirlýsingu, en lýsa vantrausti mínu á útibússtjórum bankans. En þetta getur vel farið saman. Útibússtjórarnir eru yfirleitt einráðir um framkvæmdir út á við í daglegum rekstri útibúanna. En það eru einmitt þessar framkvæmdir, sem jeg hefi fundið að. Það mætti ef til vill segja, að það væri rangt af bankastjórunum að halda útibússtjórunum áfram í stöðu þeirra eins og þeir hafa hagað sjer um lánveitingar gagnvart einstökum mönnum og gagnvart bæjarfjelögum. Hæstv. ráðh. hefir engu svarað þeirri spurningu minni, hvers vegna hann telur bankastjóra Íslandsbanka ekki þinghæfa, þá menn, sem hann þó vill láta hafa miljónir króna til að ráðstafa. Hæstv. ráðh. mótmælti þeirri staðhæfingu minni, að landsstjórnin hefði þegar ráðstafað hluta af þessu fyrirhugaða láni. Hefir hæstv. ráðh. þá ekki mælst til þess við bankastjórn Landsbankans, að hún lánaði Íslandsbanka eina miljón af láninu?  (Forsrh. JÞ: Jeg hefi ekki minst á það einu orði við bankastjórnina)  . Hefir hæstv. ráðh. ekki játað það fyrir fjhn., að hann hafi mælst til þess, að Íslandsbanki fengi fje fyrirfram út á þetta lán? - Hæstv. ráðh. kvaðst ekki óska eftir neinu öðru frekar frá mjer en vantrausti. Jeg er þess ákaflega fús að verða við þeirri ósk hans. En hræddur er jeg um, að hæstv. ráðh. hafi fullmiklar hugmyndir um óskeikulleika sinn sem stjórnmálamanns. Jeg er hræddur um, að hæstv. fjrh. komi það betur, að ekki sje farið mjög langt út í þetta mál. En úr því að hann læst vera svona saklaus, er rjett að rifja upp örfá atriði til að sanna, að hæstv. landsstjórn er ekki alveg syndlaus í stjórnmálum landsins og löggjafarmálum. Það er t. d. ríkislögreglan; hæstv. ráðh. er vanalega ekki mjög vel við að hún sje nefnd.  (Forsrh. JÞ: Þvert á móti)  . Hinn ráðherrann man kannske eftir stað, sem heitir Krossanes. -  (Forseti HSteins: Svona umræður má geyma til eldhúsdags)  . - Mjer finst hæstv. forseti ekki þurfa að láta svona, þó að hann sje stuðningsmaður stjórnarinnar. Jeg skal þó gera það fyrir hann að fara ekki lengra í syndaregistrinu, enda býst jeg við, að skapstilling hæstv. stjórnar megi illa við meiru.  (Forsrh. JÞ: Þetta er óþarfur blíðleikur!)  . Hvað á jeg að gera? Hæstv. forseti bannar mjer að segja meira um þetta efni. En jeg hefi nú altaf hugsað mjer, að hann fengi innblástur frá hæstv.forsrh.; það er svo skamt á milli stólanna og rjett eins og liggi taug á milli þeirra. - Nei, stjórnarferill hæstv. ráðh. er hvorki hreinn nje flekklaus. - M. a., sem finna má að með fullum rökum, er þetta mál. Hæstv. stjórn ætlaði í fyrstu að heimta ótakmarkaða heimild til að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann. Og það ætlar hún sjer enn í frv. um Landsbankann, sem fyrir þinginu liggur. Og svo er hið óforsvaranlega form á þessu frv., að engin upphæð er nefnd. Jeg óska, að þetta verði ekki ólánsmál, hvorki fyrir hæstv. landsstjórn nje fyrir þjóðina, en óneitanlega virðast öll merki benda í þá átt, að svo muni fara. Fyrir hálfum mánuði heimtaði hæstv. stjórn, að þetta mál yrði þá afgreitt næstkomandi mánudag. En fjhn. efri deildar kom í veg fyrir, að svo yrði, svo að landsstjórnin varð að láta undan síga. Nú vill hún aftur, að málinu sje komið frá á mánudegi. Það eru margir, sem hafa ótrú á mánudagsverkunum, en jeg vona, að það komi nú ekki að sök, þó hjer sje illa til stofnað.

Jónas Kristjánsson Það er nú svo fátt eftir, sem jeg þarf að svara ræðum hv. 5. landsk. og hv. 1. landsk., en þó vildi jeg segja fáein orð. Það var víst hv. 1. landsk., sem vjek nokkuð að ræðu minni. Jeg gætti ekki að því að punkta það niður hjá mjer, enda vjek jeg ekki sjerstaklega að honum í ræðu minni. En jeg verð að minna þennan hv.þm. á það viðvíkjandi ábyrgð ríkissjóðsins fyrir lánum, sem bankinn þarf, að hann ætti að athuga það, að Samband íslenskra samvinnufjelaga er ekki óverulegur viðskiftavinur bankans, og gæti farið illa fyrir því, ef það ætti ekki kost á fje úr bankanum, af því að það væri ekki fyrir hendi. Virðist mjer þess vegna óvarlegt fyrir hann að greiða atkv. móti því, að þessi ábyrgð verði veitt. Mjer finst hann verði að gæta að því að reiða ekki öxina að rótum þess meiðs, sem hann þykist vilja hlynna að. Það er svo, að bændur þurfa oft að fá lán á haustin, bæði til þess að borga kaupafólki og til annara nauðsynlegra útgjalda. Og það er ilt, að þeir geti ekki staðið við sínar skuldbindingar fyrir þá sök, að bankinn fengi ekki að njóta ábyrgðar eða hafa þetta varafje, ef á þarf að halda. Jeg þarf svo ekki að inna frekar að þessu. En svo tók hv. 1. landsk. (JJ) útúrdúr, sem ekki kom málinu við, og mintist á frv., sem hann flutti hjer í þinginu og jeg hefði greitt atkv. á móti. Þó að þetta komi ekki við þessu máli, vil jeg með leyfi hæstv. forseta svara þessu fáeinum orðum. Er jeg hv.þm. þakklátur fyrir að gefa mjer ástæðu til að gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Þetta er sem sje málið um ölvun embættismanna og fleiri. Jeg var strax ráðinn í að greiða atkv. móti þessu frv., og það af fleiri en einni ástæðu. Fyrst og fremst er slíkum lögum þannig háttað, að erfitt er að fá menn til þess að hlýða þeim. Það eru fáir, sem vilja gefa sig í að kæra, þótt einhver sæist drukkinn eða eitthvað kendur, við skulum segja skipstjóri, læknir eða aðrir embættismenn, ef sá maður getur farið allra sinna ferða sem ekki væri. Því verða lög þessi að engu virt og í öðru lagi vekja þau andúð móti því máli, sem þarna er látið líta svo út, að barist sje fyrir. Og það er vissulega það óheppilegasta, sem fyrir goodtemplararegluna getur komið og bindindið. Jeg tel, að þessu máli sje þannig komið, að það megi svo heita, að háð sje lokabaráttan um það, hvort takist að útrýma víndrykkju úr landinu. Og jeg er á því, að þetta takist því aðeins, að til þess sje notuð, ekki eitruð vopn, heldur góð vopn. Jeg vil vinna að þessu máli eins og öllum góðum málum með fræðslu, með því að veita fólkinu rjetta fræðslu um áfengi, en ekki með vopnum haturs og ofsókna. Þau vopn gefast illa, þegar til lengdar lætur, þó að þau bíti í bili; það fer vanalega svo, að þau snúast í hendi þeirra, sem halda á þeim, og gegn þeim sjálfum. Jeg óttaðist, að slíkt yrði pólitískt ofsóknarefni, og mjer er of vel við þetta mál til þess að jeg geti ljeð mitt atkvæði til slíks.  (Forseti HSteins: Jeg vil biðja hv.þm. að eyða ekki mjög löngum tíma um þetta, af því að það er fyrir utan dagskrána)  . Jeg bið hæstv. forseta afsaka, en máli mínu er nú senn lokið. Jeg álít sem sagt, að þetta mundi verða til þess að auka óhlýðni við landslög; jeg var hinsvegar í engum vafa um, að frv. var líka borið fram í því skyni að sjá, hvernig jeg brygðist við og greiddi atkv. Jeg er ekki feiminn við að sýna alþýðu og öllum þingheimi, að jeg greiði atkv. sjálfstætt í þessu máli. Og ef hv.flm. þessa máls heldur, að hann geti læknað vínhneigð manna með þessu, þá skil jeg ekki hans hugsanagang. Fáeinum orðum þyrfti jeg að víkja að því, sem hv. 5, landsk. (JBald) beindi til mín. Reyndar var mest af ræðu hans útúrsnúningar, sem ekki eru svara verðir. Býst jeg við, að okkur hv. 5. landsk. komi illa saman um þessi efni. Jeg er þó sannfærður um, að mjer er eins ant um verkalýðinn og honum, og ekki síður, og þykist hafa sýnt það í allri umgengni minni við það fólk. En jeg hefi það álit, að vinnuveitendur og vinnuþiggjendur verði að vinna saman í góðu bræðralagi, til þess að báðum farnist sem best. Og ef hv. 5. landsk. skoðar það sem atvinnu sína að sá fræum sundrungar milli þessara tveggja aðilja, þá öfunda jeg hann ekki af því. Jeg gat þess í fyrri ræðu minni, að mjer hefði þótt það koma úr hörðustu átt, að hann hvetti menn til þess að hækka kaupkröfur einmitt á þeim tíma, sem atvinnuvegirnir voru sem tæpast staddir, svo framarlega, sem hann vildi verkalýðnum verulega vel. Ef bændur geta t. d. ekki greitt kaupafólki, sem þeir þurfa til heyvinnu, hvernig fer þá? Verkafólkið sveltur blátt áfram. Báðir aðiljar verða að laga kröfur sínar eftir hvors annars þörfum. Þannig fer það best, að allir reyni að bera byrðarnar hver með öðrum. Jeg tel þá óþörfustu mennina, sem sá fræi sundrungar, hvar sem er.

Frsm. annars minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg er nú svo kvefaður, að óvíst er, að skrifarar heyri til mín. En jeg vildi gera nokkrar athugasemdir við ræðu hæstv. ráðh. Hann neitaði því, að hafa gert nokkrar ráðstafanir á þessu láni frá sinni hálfu. Hann hefir margjátað það fyrir nefndinni, að Íslandsbanki eigi að fá stóra tilgreinda upphæð fyrir tilstilli landsstjórnarinnar. Ennfremur kom það ljóst fram, að Landsbankinn gat ekki orðið við þessari bón hæstv. ráðh., nema með aukinni hjálp utan að frá. Þetta sýnir, að tilefni málsins er þessi beiðni hæstv. ráðh. Það er meira að segja ástæða til að halda, að Íslandsbanki hafi nú þegar fengið hjálp frá Landsbankanum upp á vonina á þessu láni. Hæstv. forsrh. var að ávíta mig fyrir, að jeg hefði ekki búið vel úr garði það frv., sem jeg bar hjer fram nýlega. Þegar jeg benti honum á, að það var samið í samráði við einn af bestu lögfræðingum, þá virtist hann hringsnúast alt í einu og játa, að reyndar hefði það verið gott að formi til. Hann hefir þá líklega verið að setja út á innihaldið, - sem sje að taka megi ölvaða embættismenn og láta sæta ábyrgð, eins og taka má ölvaða bílstjóra. Þarna eru stjettarhagsmunir, en það er ekki verið að hugsa um góðu mennina - sem eru líklega flestir - heldur úrhrökin, sem maður skyldi þó halda, að stjórnin vildi sigta úr. Jeg hafði bent hæstv.forsrh. á það, að hlutverk okkar Framsóknarmanna er að koma með hugmyndir og ala hinn skilningslitla hluta þingsins og þjóðarinnar upp til meiri manndóms. Tekur þetta auðvitað misjafnlega langan tíma. Má taka dæmi um byggingar- og landnámssjóð, sem hæstv.forsrh. rjeðist á móti 1925 með mikilli grimd og vildi fella málið frá 2. umr. Nú er svo komið, að „stemningin“ utan af landinu er farin að anda skarpt í þessa átt, svo að menn treysta sjer ekki til annars en að játa fylgi sitt við hugmyndina. Þetta er ekkert nýtt. Það er gamla sagan, Framsóknin skapar það nýja. Hún verður svo að toga í íhaldið áfram, þangað til það lætur undan. Alveg eins var þetta í sjálfstæðismálinu. Þar voru það þeir menn, sem djarfastir voru og hugsuðu stærst, sem sköpuðu það formlega frelsi, sem við höfum. Það voru þunglamalegu silakeppirnir, sem drógu úr, þangað til tilfinning þjóðarinnar rak þá áfram. Þeir þorðu ekki annað. Í dag vorum við vitni að framkvæmd einnar slíkrar hugsjónar, þar sem skip bar að landi. Það skip var bygt eftir tillögum og rannsókn tveggja Framsóknarmanna í milliþinganefnd í kæliskipsmálinu. Á þeirri miklu stund, þegar rætt var um, hvort taka skyldi til framkvæmda eða ekki, þá brugðust tveir íhaldsmenn, - þeir sáu ekki nauðsyn á slíkum umbótum. En þjóðin sannfærðist um gildi þessarar hugsjónar, sem þessir tveir Framsóknarmenn leiddu rjett rök að. Og svo fór í fyrra, að íhaldið sá sjer ekki annað fært en að styðja þetta mál. Af því að hæstv.forsrh. var að vitna í kveðskap, þá vildi jeg viðvíkjandi þeim hugsunarhætti, sem kemur fram hjá íhaldinu - ekki einungis hjer, heldur í öllum löndum - taka 2–3 línur eftir eitt af okkar mestu þjóðskáldum. Þær hljóða svo: Að verma sitt hræ við annara eld, að eigna sjer bráð, sem af hinum var feld, var grikkur að raumanna geði. Hæstv. forsrh. kom þá að peningamálunum aftur. Hann virtist neita, að hann hefði nokkurntíma alið þá hugsjón, að landið ætti að vera skuldlaust út á við á því mikla ári 1943. En jeg vil benda á, að blað hans flokks, sem jeg ætla að „Hænir“ hafi heitið þá, sagði frá 3 fundum, á Seyðisfirði, Egilsstöðum og Eskifirði, og sagði beint, að hæstv. ráðh. hafi sett það fram, að Ísland myndi þá verða eina landið í Evrópu án ríkisskulda. Nú er áreiðanlegt, að ritstjórinn var á fundinum á Seyðisfirði, og mjög sennilega á Egilsstöðum líka; og að einni fundargerðinni var hann sjónarvottur. Þó að maðurinn sje kannske ekki sjerlega skýr, þá er engum blöðum um það að fletta, að hjer er rjett hermt; hann hefði heldur varla farið að gera hæstv.forsrh. misrjetti í þessu, sínum samflokksmanni. Þegar jeg var búinn að benda hæstv.forsrh. á þessa hugsjón í vetur og að farið væri að bóla á því, að hann ætlaði að hafa hana að engu, þá mun hafa komið í blaði hæstv.forsrh. einhver afsökun. En hann hefir aldrei getið upp á því, hvort ritstjórinn hafi upphaflega skrökvað þessu, að hæstv. ráðherra vildi vinna að því, að landið yrði skuldlaust 1943. Um leið og hæstv. ráðh. afneitaði þessari hugsjón, vildi hann gera mun á því, hvað væri ríkisskuld og ábyrgð. Náttúrlega er þar nokkur munur, meðan ekki þarf að borga ábyrgðina. En úr því er munurinn lítill. Nú skulum við hugsa okkur, að Íslandsbanki - sem 1921 fjekk lán, sem ennþá standa eftir af 6 milj. - verði fyrir stöðugum óhöppum og tapi trausti, eins og hann virðist hafa tapað því í vetur sem leið, þegar hann misti 6 milj. af sínu innstæðufje. Óhöppin geta orðið svo mögnuð, að hann verði í vandræðum með að standa skil á þessu. Getur ekki komið að því, að þetta, sem í raun og veru er skoðað sem ábyrgð, verði í skuld? Við vonum að sjálfsögðu allir, að svo verði ekki. En jeg tek þetta dæmi. Og ef til þess kemur, að bankinn getur ekki greitt þetta, þá er það aðeins af því, að atvinnuvegirnir eru lamaðir. Og hæstv.forsrh. veit, hver hefir valdið þeirri lömun í seinni tíð. Í vor verður landið komið í ábyrgð fyrir 30–40 milj. króna, og þar við bætist, að bankarnir, sjerstaklega Íslandsbanki, geta skuldað stórfje að auki, sem þar við á að leggjast, svo sem póstsjóðsskuld Íslandsbanka. Og þá tel jeg sennilegt, að ef við eigum nú að taka seinasta fimtunginn til þess að krónan komist í gullgildi, þá muni hætt við, að eitthvað af þessari nýju ábyrgð lendi á ríkinu og verði þar með ríkisskuld. Og hæstv. fjrh. er ekki svo skyni skroppinn, að hann viti það ekki, að ábyrgð getur í mörgum tilfellum orðið hið sama og skuld. Jeg hefi áður sýnt fram á, hvað það er, sem setur bankana hjer á kaldan klaka, en það er misvægi það, sem orðið er á verði íslenskra afurða og erlendrar vöru. Og ef þetta misvægi helst áfram eða magnast, þá er hætt við, að íslenskum atvinnuvegum blæði til ólífis og þá fari svo, að þetta lán, sem ríkið á nú að ábyrgjast, verði ríkisskuld. Jeg skal minnast hjer á eitt lítið dæmi um það, hvernig farið getur í viðskiftalífinu. Á Vesturlandi var fyrirtæki, sem var eign útlendinga. Til þess að þetta fyrirtæki gæti orðið íslensk eign, lagði Íslandsbanki fram eina miljón króna, og gerði hann það vafalaust í góðri trú, og hafði það fyrir augum að koma hjer upp innlendri iðju í stað hinnar útlendu. En þegar á fyrsta ári hefir bankinn tapað þessu öllu. Jeg þykist vita, að hæstv. fjrh. sje svo fjárglöggur maður, að hann viti það, að eins lítil þjóð og Íslendingar eru er lengi að vinna upp einnar milj. kr. tjón. En nú er ekki svo sem þetta sje eina tjónið. Nei, bankarnir hjer hafa tapað mörgum miljónum, Íslandsbanki t. d. 5 milj. kr. á einu fyrirtæki. Nú vil jeg spyrja hæstv. fjrh. út af þessu: Er ekki hættan komin áður en varir? Er ekki þessi ábyrgð skollin á ríkissjóði áður en varir og orðin ríkisskuld? Hæstv. ráðh. sagði, að ekki mætti miða við það, þótt þröngt yrði í búi eitt ár, því að þegar góðæri kæmi, þá mundu hinar feitu kýr Faraós jeta upp hinar mögru. Jeg veit nú ekki betur en að hjer hafi komið góðæri fyrir skemstu, og dugði þó ekki til. Mörg erlend vara er nú lítið ódýrari en var meðan krónan var 60 aura gullsígildi. En hvernig er svo verðið fyrir afurðir okkar? Það er vissa, en ekki nein tilgáta, að væri krónan nú 60 aura gullsígildi, þá mundi allur almenningur ekki finna neitt til þess, en allar íslenskar afurðir mundu vera í hærra verði og atvinnuvegirnir standa miklu betur að vígi en raun er á. Og hjer er sjón sögu ríkari um það, hvað fjármálastefna hæstv. fjrh. hefir kostað landið, því að ekki þyrfti að koma til þingsins og biðja um lán á lán ofan, ef hún væri góð. Eins og jeg hefi tekið fram í nál. mínu, eru nú góðar horfur á því, að lánsstofnanir landsins muni bráðlega skulda 40 milj. króna erlendis, eða meira. Hæstv. fjrh. mun kunnugt um það, að allar þessar skuldir hafa safnast seinustu árin, því að árið 1919 áttu bankarnir þó nokkuð fje inni erlendis. En síðan 1919 hefir altaf sigið á ógæfuhlið. Eins og jeg tók fram hjer í dag, þá er það heiðarlegt, að margir Íhaldsmenn hjer í bæ bera þetta mál mjög fyrir brjósti og óttast þessa lántöku. Þeir hræðast hreint og beint þessi sífeldu lán, sem þeim koma ókunnuglega fyrir sjónir, einmitt vegna margítrekaðra og margendurtekinna ummæla og loforða hæstv. fjrh. Og mjer er kunnugt um það, að einn kunnur og sterkur Íhaldsmaður sagði fyrir fám dögum - hann sagði það að vísu ekki við mig, heldur við kunningja minn -, það var þegar hann heyrði, að þetta frv. væri á ferðinni. Hann sagðist vona, þótt hann væri á móti Framsóknarflokknum, að honum yrði þó helst trúandi til að afstýra þessari vitleysu. Hæstv. ráðh. viðurkendi það, sem jeg hafði sagt áður, að hann hefði framið stjórnarskrárbrot með 15. gr. Landsbankalagafrv., er nú liggur fyrir þinginu, og eins með þessu, en hann gerði það ekki fyr en elsti maður hjer í deildinni, og jeg hygg elsti maður á þingi, skar upp úr með það, að þetta væri stjórnarskrárbrot. En þegar þessi hv.þm. skar upp úr með þetta, þá mun hæstv.forsrh. hafa viðurkent þetta með sjálfum sjer, og þá fór hann, eftir gömlum vana, að pára í bækur, - að þessu sinni ekki í gerðabók deildar, heldur í gerðabók fjárhagsnefndar. Og með þessu tel jeg því slegið föstu, að hjer sje um stjórnarskrárbrot að ræða, þar sem á að afhenda stjórninni ótakmarkað vald til þess að ábyrgjast lántökur fyrir Landsbankann. Sá bankastjóri, er vann að lántökunni erlendis, var spurður að því á fundi fjárhagsnefndar, hvort Landsbankinn þyrfti lán nú sem stæði. Hann svaraði svo, að bankinn þyrfti þess ekki. Nefndin fjekk líka hjá honum aðrar upplýsingar, og af þeim kom skýrt fram, að svo framarlega sem Íslandsbanki hefði getað staðið straum af viðskiftunum út á við í hlutfalli við þau viðskifti, sem hann hefir hjer innan lands - ef hann hefði getað yfirfært fje til Danmerkur og Englands, þá hefði Landsbankinn ekki þurft að fá eina krónu að láni. Það er kreppa Íslandsbanka, sem nú hefir kastast yfir á herðar Landsbankans og orsakar það, að þetta lán á að taka. En þetta stafar aftur alt saman af því, hvernig gengishækkunin hefir farið með Íslandsbanka. Þá vildi hæstv.forsrh. skjóta sjer undir verndarvæng fyrirrennara sinna og sagði, að árið 1924 hefði þáverandi stjórn veitt slíka ábyrgð sem þessa án leyfis Alþingis. Þótt jeg álíti lögskýringu þáverandi ráðherra og samflokksmanns míns ranga, þá vil jeg minna á það, að bak við ábyrgðina 1924 lá að dómi þingsins heimild frá 1921, og sú upphæð, sem ríkið ábyrgðist 1924, var lægri heldur en heimildin frá 1921 leyfði. Þetta var þó, að mínu áliti, aðeins óformleg heimild og óþingleg, en túlkun flokksbræðra hæstv.forsrh. á henni á þinginu 1923 gerir það afsakanlegt, þótt stjórnin veitti ábyrgðina 1924, og verður hún varla áfeld fyrir það. En að sú skoðun sje rjett hjá mjer, að heimildin hafi verið óformleg, sjest best á því, að hinir amerísku fjármálamenn telja hana ekki fullnægjandi og heimta nú sjerstök og ákveðin lagafyrirmæli um þetta. í þessu sambandi vil jeg minna hæstv. fjrh. á það, út af afsökunum hans vegna þess að Íslandsbanki gat ekki staðið í skilum í fyrra með bráðabirgðalán sitt, er hann hafði fengið hjá landinu, að jeg er hræddur um, að slíkar afsakanir mundu hinir amerísku fjármálamenn ekki taka gildar. Hæstv. fjrh. reyndi að flýja frá því að minnast á, hvernig sumir flokksbræður hans líta á gengispólitík hans, og að þeir eru mjer sammála. Þetta tek jeg sem algerða uppgjöf frá hans hálfu, og það skal jeg fullvissa hæstv. fjrh. um, að margir bændur og útvegsmenn vita vel, hvað gengishækkunin hefir þýtt. Í seinustu ræðu sinni fór hæstv. fjrh. út á það svið, sem enginn mun hafa búist við, að hann hætti sjer út á, þar sem hann fór að tala um listir og skáldskap. Það er nú einn af megingöllum hæstv. ráðherra, að hann ber ekki hið minsta skynbragð á það, sem kallað er fagrar listir og skáldskapur; hann hefir engar gáfur til að meta það og enga þekkingu heldur. Þetta veit hann líka ósköp vel sjálfur, og því hættir hann sjer sjaldan út á þann hála ís að tala þar um. Hann líkist í þessu efni vissum húsdýrum, sem eru furðu góð að klöngrast slysalítið yfir mýrar og foræði, en þýðir ekki að hætta sjer út á svell. Já, hæstv.forsrh. var að vitna í Lear konung eftir Shakespeare. Ef hann hefði gáfnafar til þess að skilja Shakespeare, þá mundi hann ekki halda jafnvitlausar ræður hjer á þingi eins og hans er vandi. En úr því að við erum nú hjer farnir að tala um lán, veðsetningar og skáldskap, þá ætla jeg að hafa hjer yfir vísu eftir eitt stærsta þjóðskáldið okkar, vegna þess að hún á vel við um hæstv. ráðherra og stefnu hans og flokk hans: „Það hefir ekki þennan svip, þar sem stafna milli alt er veðsett, von og skip, væskla' og þræla hylli.“ Þá skal jeg snúa mjer að hv. 6. landsk. (JKr) og minnast á það, sem hann var að tala um, að jeg ætti að hafa meiri samúð með kaupfjelögunum, sem öllum væri vitanlegt að skulduðu stórfje og þyrftu nú enn á miklu lánsfje að halda. Jeg skal þá benda honum á það, að ef ekki væru aðrir stærri og verri skuldunautar en kaupfjelögin eða S. í. S., þá væri ekki hundrað í hættunni, því að bankarnir hafa eigi enn tapað einum eyri á viðskiftunum við S. Í. S. Og á mestu krepputímunum, þegar Landsbankinn átti erfitt með að yfirfæra, þá ljet S. Í. S. bankann fá 1 miljón króna í erlendum gjaldeyri, og hjálpaði þá um leið keppinautum sínum, kaupmönnum, bæði á Sauðárkróki og annarsstaðar, þannig að þeir gátu fengið erlenda „valuta“ í gegnum bankann. Og jeg skal nú þegar taka það fram, og jeg fullyrði það, að þessar 9 miljónir, sem nú á að taka að láni, eru ekki fengnar vegna kaupfjelaganna nje S. Í. S. Vegna þess hvað jeg er kvefaður og á bágt með að tala, þá verð jeg að geyma það betri tíma, með leyfi hæstv. forseta, að svara sjálfsjátningu hv. 6. landsk. (JKr) um syndafall hans í því máli, sem mest umtal og mesta athygli hefir vakið úti um land allra þeirra mála, sem fyrir þetta þing hafa komið, og á jeg þar við frv. um viðurlög við ölvun embættismanna og skipstjóra. Frv. þessu var ekki beint að háttv. 6. landsk., því að allir vita, að hann er aldrei ölvaður við embættisverk sín. En í þessu máli brást hann öllum þeim vonum og öllu því trausti, er menn höfðu gert til hans, þá er hann notaði þingatkvæði sitt til þess að drepa þetta mál, sem borið var fram eftir eindreginni ósk goodtemplara, styrktarmanna hans. Jeg efast um, að jeg taki oftar til máls í kvöld, en mjer þykir vænt um, að mjer hefir tekist, bæði í nefndinni og hjer í hv. þingdeild, að leggja fram þau gögn í máli þessu, að miklar líkur eru til þess, að lánið verði betur notað og með meiri gætni heldur en hæstv. stjórn mun hafa hugsað sjer í öndverðu. Hæstv. forsrh. (JÞ) barði sjer á brjóst og sagðist hvergi smeykur við að taka þetta lán, þótt kosningar væru fyrir dyrum.  (Forsrh. JÞ: Þar kom það!)  . Mjer er engin gleði að hans óförum, en ástand það, sem hann hefir skapað hjer í landinu með gengispólitík sinni, hlýtur að miða að því, að annaðhvort fari þjóðin í hundana eða hún verður að losa sig við þessa tvo menn, sem nú eiga sæti í stjórninni. Að svo mæltu skal jeg láta staðar numið, en jeg vil enda með þeim orðum, sem einn mætur maður, Einar Ásmundsson í Nesi, sagði um skuldirnar: „Þær eru þrælsband, þó að engill sje lánardrottinn.“

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg þarf litlu að svara hv. 5. landsk. (JBald). Jeg álít, að hver og einn af núverandi bankastjórum Íslandsbanka sje þinghæfari en háttv. 1. landsk. (JJ) eða hv. 5. landsk. En ef tekin er upp sú stefna, að stjórnskipaðir bankastjórar og útibússtjórar bankanna skuli ekki eiga sæti á þingi, þá á það að ganga jafnt yfir alla. Jeg má ekki vera harður við hv. 1. landsk.þm. Bæði er honum erfitt um mál vegna hæsi og svo hefir ádrepa mín í dag haft þau áhrif, að hann er sýnu stiltari nú en áður, ef dæma skal eftir ræðum hans. Hv. þm. sagði ýmislegt um þetta mál og önnur því skyld, sem vert er að leiðrjetta. - Hann tók aftur þau ummæli sín, að stjórnin hefði þegar ráðstafað lánsfjenu. En í stað þess vildi hann halda því fram, að hún hafi mælst til við Landsbankann að verja vissri upphæð fjárins á tiltekinn hátt, og væru slík tilmæli sama sem ráðstöfun. Þetta er að klóra í bakkann, þegar kraftana brestur til að komast upp úr ófærunni af eigin rammleik. Hv. þm. veit vel, að það er fjarri því að vera nokkur ráðstöfun, þó að um slík tilmæli væri að ræða. Hann veit ennfremur, að ekki verður hjá því komist, eins og nú er háttað bankamálum, að stjórnin hafi meiri afskifti af þeim heldur en ef seðlaútgáfunni væri komið í það horf, sem æskilegast er. Hv. þm. hljóp í ölvunarfrv. sitt og frá því aftur í þetta mál, sem hjer liggur fyrir, þó að það virðist nú óþarflega krókótt leið. Það er misskilningur, að jeg beri stjettarhagsmuni embættismanna fyrir brjósti með því að vera á móti því frv. Jeg fæ ekki sjeð, að um neina hagsmuni geti verið að ræða fyrir eina stjett manna eður aðra, þó að það kunni að henda einhverja innan hennar að verða ölvaðir. En þar sem hann talaði um úrhrök í embættismannastjett, þá vil jeg minna hann á það, að hann ætti að fara varlega að taka sjer það orð í munn. Til þess hefir of mikið verið talað um, hvar ætti að skipa sjálfum honum sess innan hans eigin stjettar. Að óþörfu ætti hann ekki með neinum dilkadrætti að vera að minna menn á að raða. Röðunin kynni að koma illa við hann sjálfan. Þá mintist hv.þm. á Framsóknarflokkinn og sjálfan sig og rómaði mjög ágæti beggja. Var lofið engu líkara en ellimörkum gamalla karla á raupsaldri svokölluðum, er hugga sig við það í getuleysi sínu, að alt nýtt og nýtilegt, sem fram kemur og framkvæmt er, sje áður fætt af þeim að hugmyndinni til. Elsti flokkur þingsins er hann, Framsóknarflokkurinn, ekki vantar það. En brjóstumkennanlegur er hann, ef hann er svo lítilþægur að geta látið sjer nægja, er aðrir stjórnmálaflokkar hrinda þörfum málum í framkvæmd, að raupa af því, að einhver maður innan flokksins hafi öðrum fyr fætt hugmyndina, og eigna sjer þar með heiðurinn af verkinu. Slíkt tal er ekki tekið alvarlega. Menn vita sem er, að þegar um mikilvæg þjóðheillamál er að ræða, er aldrei hægt að benda á einn einstakan mann, sem skilyrðis- og fortakslaust hafi fyrstur átt upptökin. Slík mál eru jafnan knúin fram af víðtækri þörf þjóðfjelagsins. Fyrst hugsa margir um þau, síðan tala menn um þau og loks framkvæma menn þau. Þá hljóp hv.þm. aftur að skuldleysinu 1943. Í blaði á Seyðisfirði var frásögn um ræðu, er jeg hjelt þar eystra 1924. Var þar dálítið vikið við orðum mínum, svo skilja mátti sem jeg hefði sett upp sem stefnumark, að ríkissjóður yrði skuldlaus 1943. Ef satt skal segja, þá hefi jeg aldrei fundið tilefni eða ástæðu til að leiðrjetta þessa meinlausu missögn opinberlega. Hefði jeg gert það og vildi vera í samræmi við sjálfan mig, yrði jeg að bæta við mig miklu meira verki við að leiðrjetta þó ekki væri nema lítinn hluta allra þeirra missagna, sem háttv. 1. landsk. ungar út í blaði flokks síns, heldur en forsvaranlegt væri um mann, sem er á fullum launum í þjónustu landsins. Síst situr á háttv. 1. landsk. að víta meðbræður sína í blaðamenskunni fyrir það, þó að þeir fari ekki allskostar með rjett mál. Ofurlitlar kröfur verður hann þó að gera til sjálfs sín um það, er hann heimtar af öðrum. Háttv. þm. sagði, að Íslandsbanki hefði mist álit og traust, og gerði ráð fyrir, að fjeð kynni að verða að fastri skuld hjá honum. Mjer þykir í þessu sambandi rjett að geta þess, að bankaeftirlitsmaðurinn hefir á síðastliðnu ári og fyrsta mánuði þessa árs framkvæmt nákvæma skoðun á bankanum og útibúum hans. Að lokinni rannsókn hefir hann gefið þá yfirlýsingu, að bankinn sje fortakslaust tryggur fyrir öllum sínum skuldbindingum. Eins og kunnugt er, er Íslandsbanki að afhenda seðlaútgáfuna í hendur Landsbankans. Af því og öðru leiðir, að Íslandsbanki verður að draga saman viðskiftaveltu sína. Að því var stefnt með löggjöf 1921. Ef þessar breytingar eiga ekki að verða atvinnulífi landsins til kyrkingar, verða tilsvarandi viðskifti að færast yfir í Landsbankann, meðan ekki eru til fleiri bankar í landinu en þeir tveir. Þetta er nú að gerast í þeirri mynd, að Landsbankinn endurkaupir víxla af Íslandsbanka. Við því er ekki annað að segja en það, að þetta er sú braut, sem löggjafarvaldið sjálft hefir vitandi og viljandi stefnt þessum málum inn á. Þá dugir ekki, þegar Íslandsbanki þarf að láta Landsbankann endurkaupa af sjer víxil, að skoða það sem einhvern sjúkleikavott hjá honum. Nei, það er ekki annað en sú eðlilega rás viðburðanna, sem orsakast af þeirri stefnu, sem rjett hefir þótt að taka, að yfirfæra seðlaútgáfuna frá Íslandsbanka til Landsbankans. Vitanlega gæti tilfærslan farið fram á þann hátt, að í stað þess að endurkaupa af Íslandsbanka kaupi Landsbankinn sömu víxla beint af viðskiftamönnum Íslandsbanka. En það er vel skiljanlegt, að Landsbankastjórnin vilji heldur hafa ábyrgð Íslandsbanka líka heldur en atvinnurekanda eins, ef hann kaupir víxil beint af honum. Það er yfirleitt tryggari tilhögun fyrir bankann meðan færsla viðskiftanna er að fara fram. Þetta er rjett að taka fram, af því að þessi viðskifti valda talsverðum misskilningi, enda þótt ábyrgðarheimildin komi þeim ekki sjerlega mikið við. Háttv. 1. landsk. heldur því fram í öðru orðinu, að það sje gengishækkunin, sem veldur fjárhagsáhættu atvinnulífs landsins. En svo er ósamkvæmnin mikil, að hann gætir ekki að því, að í næsta orði telur hann upp nokkur stærstu töpin, sem svo heppilega eða óheppilega vill til um, að hægt er að sanna, að standa ekki í neinu sambandi við áhættu af gengishækkun, eins og hann vill vera láta. Hann getur þess, að Íslandsbanki hafi tapað alt að 5 milj. kr. á einu fyrirtæki. Jeg býst við, að hann eigi þar við „fiskhringinn“ frá 1920. Þá var ekki um neina gengishækkun að ræða. Svo er og um flest stærri töp atvinnuveganna eða einstakra fyrirtækja, að þau hafa gerst á þeim tíma, er engri gengishækkun var til að dreifa sem orsök. Hún kom sem bein afleiðing af velgengni atvinnuveganna 1924–1925. Menn þurfa því ekki að óttast hana í framtíðinni, því að þegar hún kemur, þá er velgengni atvinnulífsins orsökin, en afleiðingin verður sú, að aftur greiðist til bankanna lánsfjeð, er þeir hafa látið úti. Hv. þm. sagði, að skuldirnar út á við verði í vor um 40 milj. kr., ef stjórnin fengi vilja sínum framgengt um þessa ábyrgðarheimild. En sannleikurinn er sá, að þær verða hvorki meiri nje minni í vor, þótt frv. sje samþykt, eftir því sem lítur út fyrir. Hann sló á þá strengi, að uggur væri í embættismannastjett landsins út af þessari ábyrgðarheimild. En það hlýtur að vera fullkominn misskilningur. Embættismenn okkar eru yfirleitt svo vel mentaðir, að þeir skilja, að því aðeins getur ríkið goldið þeim lífvænleg laun, að atvinnuvegirnir sjeu reknir svo vel, að þeir gefi afrakstur í ríkissjóð. Jeg vil leyfa mjer að fullyrða, að meðal embættismanna sje sú skoðun fullkomlega ríkjandi, að landsstjórn og bönkum beri skylda til að sjá atvinnuvegunum fyrir nauðsynlegu rekstrarfje. Ef þessir aðiljar gera það ekki, eru fyrst og fremst stöður og laun embættismannanna í hættu vegna getuleysis ríkissjóðs af kreppu atvinnuveganna. Ef ekki væri öðru um að kenna en gáfnaskorti og þekkingarleysi mínu, að landsmenn skulda út á við, þá er hægurinn hjá að bæta úr því. Þá þyrfti ekki annað en fela einhverjum greindari manni en mjer mitt starf, og alt fjelli í ljúfa löð. En mjer er óhætt að segja það, að þessi fullyrðing hv. 1. landsk. lýsir næsta ljelegri þekking hans á högum og afstöðu atvinnuveganna. Hversu greindur maður, sem sæti í ráðherrasessi, þá gæti hann ekki haft nein veruleg áhrif á fiskverð suður á Spáni eða kjötverð í Noregi, eða önnur þau atriði, sem ráða mestu um fjárhagsafkomu þjóðarinnar. Það verður að segja það eins og það er, að um skuldleysi getur ekki verið að ræða á vorum tímum, nema heft hefði verið sú framför, sem orðin er á atvinnurekstri, borin uppi af útlendu fjármagni bankanna. Taki maður burt alt útlenda fjármagnið og alt, sem af því hefir skapast, hvað er þá eftir annað en getuleysi og athafnaleysi og kyrstaða, sem mundi skila okkur aftur á það þroskastig, er atvinnulífið var á fyrir aldamótin, þegar árlegar tekjur landssjóðs voru innan við 1 milj. króna og geta hins opinbera varð auðvitað að sníðast eftir þeim litla efnahag. Það kom berlega fram í niðurlagi ræðu hv.þm., að alt skraf hans og tal í þessa átt á að vera kosningabeita. En jeg veit fyrir víst, að hann fær landsmenn aldrei til að leggja aftur inn á þá kyrstöðubraut, sem þjóðin var á frá því hún fjekk sjálfsforræði 1874 alt fram undir aldamótin 1900. Eftir að menn eru einu sinni komnir upp á að notfæra sjer þetta erlenda fjármagn, verður ekki snúið til baka. Áframhaldið hlýtur að verða það, að sá atvinnuvegurinn, sem aftur úr er orðinn, sem sje landbúnaðurinn, leggi einnig út á þá braut hina sömu, að nota lánsfje sjer til viðrjettingar og viðgangs, þó með allri þeirri hægð og gætni, sem honum er eiginleg. Til þess að halda ræðuþræðinum ekki alveg beinum, vjek hv.þm. að stjórnarskrármálinu og vísaði allri ábyrgð af sjer um stjórnarskrárbrot yfir á annan hv.þm. Kalla jeg það ekki karlmannlegt af honum að vilja klína því á alsaklausan mann, sem hefir aldrei haft neitt slíkt í frammi. Þá hafði hann það eftir einum af bankastjórum Landsbankans, að bankinn þyrfti lánsins ekki með. Þetta er vitanlega öryggisráðstöfun, til þess að bankinn sje við því búinn að geta int af hendi skyldur sínar við atvinnuvegina. Það er þannig rjett, að það er ekki farið fram á þetta lán af þeim ástæðum, að bankinn sje kominn í neitt öngþveiti eða þurfi að nota þetta fje strax. Hitt hlýtur að vera missögn hjá hv.þm., sem hann hefir eftir bankastjóranum, að Landsbankinn eigi innstæður erlendis. Innstæður á bankinn engar erlendis, en hann á ónotað lánstraust, og það er vitanlega alt annað. Háttv. þm. lýsti því aftur, að hann teldi lögskýringu fyrirrennara míns um heimild til þess að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann ranga. En nú fór hann að breiða yfir það með því að vísa í heimild frá þinginu, sem var viðurkent, að var algerlega óformleg. En það er gagnslaust og enda óþarfi fyrir hv.þm. að vera að þessu. Fyrirrennari minn hafði nefnilega miklu rjettari skilning á þessu heldur en háttv.þm. (JJ). Hann vísaði ekki í óformlega þingheimild, heldur vísaði hann í þá lögskýringu, að ríkið á Landsbankann. Það er margviðurkent og á hverju þingi hefir komið fram nokkurskonar yfirlýsing um það, að ríkisstjórninni væri heimilt að ganga í ábyrgð fyrir bankann, og það síðast á þinginu 1926 í nál.fjhn.Nd. - Það hefði óneitanlega farið betur á því, að hv. 1. landsk. hefði gert þetta upp við fyrv. ráðherra síns eigin flokks; þá hefði hann ekki þurft að hlaupa á sig hjer og bera lögleysur á ráðuneyti það, sem Framsóknarflokkurinn bar ábyrgð á. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði játað það, að fjeð yrði bundið. Það hefi jeg aldrei sagt; þvert á móti hefi jeg sagt það, að það væri engin ástæða til að óttast, að fjeð yrði bundið, eftir horfunum að dæma. - Þá mintist hv.þm. á þingmálafund í Vestur-Húnavatnssýslu og sagði, að stuðningsmenn hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) hefðu samþykt ályktun í gengismálinu, sem væri í ósamræmi við mína stefnu í því máli. Jeg hefi nú spurt hv.þm. V.-Húnv. um þetta, og hann hefir sagt mjer það, að það voru ekki stuðningsmenn hans eða flokksmenn mínir, sem samþyktu þessa ályktun. Það voru flokksmenn hv. 1. landsk., sem smalað hafði verið rösklega saman, sem samþyktu hana, eins og þeirra var von og vísa. Næst kom hv. 1. landsk. að orðum mínum um samhengisleysið í ræðum hans, og skal jeg fara lítið út í það. Jeg skil það, að þar hafi jeg komið við viðkvæmt mál. En mjer finst það of mikill misskilningur til þess að óleiðrjett megi standa, að halda það, að jeg hafi verið að hrósa þm. fyrir vissa andlega yfirburði. Jeg veit ekki, hvað jeg á að segja um það lítillæti, sem gengur svo langt að taka það fyrir hrós að vera líkt við persónu í leik, sem á að sýna geðveikismerki. Jeg verð að segja það, að mjer finst það of mikið lítillæti. Það var ekki meint sem hrós, og hv.þm. má ekki taka það sem hrós. Þá gerði hv.þm. ráð fyrir því, að fyrir sín mörgu orð yrði þetta reikningslán notað varlegar en ella. Þetta getur nú verið, en svo framarlega sem það hefir verið meining hans að ná þessum árangri, þá hefði hann heldur átt að halda ræður sínar niðri í Landsbanka yfir bankastjórninni en hjer í þinginu yfir okkur. Jeg er nú ekki alveg viss um, að Landsbankastjórnin hafi svo mikið álit á ræðum þessa hv.þm., að hún geri sjer far um að ná í ræður hans til lestrar áður en þingtíðindin verða prentuð. En ef það skyldi nú dragast svona eftir venju, að þingtíðindin berist bankastjórninni í hendur, þá hygg jeg, að sá tími verði að mestu liðinn, sem hún hefir til þess að ráðstafa þessu láni. Í niðurlagi ræðu sinnar vjek hv. 1. landsk. að því, sem vitanlega hefir verið aðalefni þessa máls hjá honum, kosningunum í sumar.

Það er nú ekki búið að ákveða, að þær verði í sumar

. Nei, að vísu, en fyrsti vetrardagur er nú svo nærri sumrinu. Jeg skil það vel, að honum þyki þörf á því seint og snemma að tala um næstu kosningar, því ekki mun honum þykja af veita. Hv. þm. (JJ) flytur þann boðskap hjer, sem hann ætlar að flytja þá, sem sagt þann, að annaðhvort hljótum við að týna fengnu frelsi eða að hafa stjórnarskifti. Já, honum er velkomið að flytja þennan boðskap. Hann var að burðast með þetta sama í sumar og fyrsta dag þessa vetrar, og ef dæma má eftir niðurstöðum þeirra kosninga þá hygg jeg, að þjóðin sje fullkomlega fær um að hlusta á slíkar fullyrðingar hv. 1. landsk. og fylgifiska hans, án þess að hún láti villa sjer sýn um það, hvar rjett sje að láta atkvæði sín lenda.

Einar Jónsson Þó að jeg hafi hlustað á miklar og langar umræður um þetta mál, er jeg enn jafnsannfærður um það og jeg var þegar í byrjun, að þetta verði að gerast. Þessi lánsheimild verður að veitast, og það er sanngjarnt að veita hana. Og jeg er líka viss um, að þeir tveir hv.þdm., hv. 1. landsk. (JJ) og hv. 5. landsk. (JBald), sem mest hafa mótmælt þessu, eru líka sannfærðir um, að þetta verður að gerast. Þessir menn eru bara haldnir af þeim ósköpum að langa til að halda uppi umr., en hafa þó sannarlega ekki síður en aðrir vit á því að samþ. það, sem á að samþ. Þegar menn athuga, að þessi lánsheimild snertir svo mjög atvinnuvegina og hag þeirra, er það augljóst, að ekki er hægt að sporna við henni. Hv. 5. landsk. hafði ekki alveg rjett eftir mjer það, sem jeg sagði í dag. Hann lýsti yfir því, að jeg hefði sagt, að jeg væri nauðugur á öll lán og að jeg hefði lýst því yfir á þingmálafundi heima í hjeraði, að jeg vildi engin lán taka. Þetta er ekki rjett að öðru leyti en því, að jeg vildi auðvitað helst, að við þyrftum aldrei að taka lán. En hjer er heldur ekki um beint lán að ræða, heldur ábyrgð, og jeg hefi heldur aldrei haldið því fram á þingmálafundum, að ekki mætti taka nein lán, hvernig sem á stæði. Jeg vildi aðeins mótmæla þessu hjá hv.þm. (JBald), því að jeg hefi ekki rekið mig á það fram að þessu, að hann gerði sjer far um að rangfæra orð mín, þó að honum hafi verið borið það á brýn af öðrum. En hvað snertir hv. 1. landsk., þá sjá allir, hve lamaður hann er orðinn eftir þá dembu, sem hann fjekk í dag, og er það ekki að undra, því að það er einhver sú svæsnasta hríð, sem jeg hefi heyrt. Enda heyrist nú ekki til hans hálft á móti því, sem áður var. En sigraður maður sættir sig við alt; en í sannleika sagt, mjer finst hún ganga helst til langt meðferðin á hv. 1. landsk., að hæstv.forsrh. skuli nota sjer svo yfirburði sína. Mjer finst það tæplega forsvaranlegt, þó af ráðherra sje. - Að lokum skal jeg taka það fram, að jeg sje engar aðrar útgöngudyr í þessu efni en að samþykkja þessa lánsheimild. Hversu gjarnan sem jeg vildi komast hjá lántökum, tel jeg nauðsynina svo brýna fyrir atvinnuvegi vora, að á móti henni verði ekki gengið.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Hvað snertir formið á þessari lánsheimild, þá er það svo, að ef heimildin væri samþykt nú, þá hefir stjórnin heimild til að framlengja þetta lán meðan það heldur áfram hjá sama banka, og er það rjett að því leyti, að málið er þá laust við þingið, nema að því leyti, að þingið getur breytt þessum lögum eða numið þau úr gildi og gert þær ráðstafanir, sem gera þarf til þess að greiða upp lánið, ef á þarf að halda. það, sem hæstv.forsrh. sagði í sinni síðustu ræðu til mín, var ekki annað en andsvar út af bankastjórum Íslandsbanka. Hæstv. ráðherra vildi halda því fram, að þeir væru þinghæfari en jeg. Það getur vel verið, en það var dálítið merkilegt, sem hann sagði í viðbót. Hann sagði, að ef sú regla væri tekin upp, að stjórnskipaðir bankastjórar Íslandsbanka mættu ekki sitja á þingi, þá ætti hið sama að gilda um bankastjóra og útibússtjóra. En hvernig er þetta nú í framkvæmdinni? Hefir ekki, nú einmitt í tíð íhaldsstjórnarinnar, verið skipaður alþingismaður í bankastjórastöðu, þvert ofan í þá reglu, sem upp var tekin fyrir nokkrum árum? Og jeg veit ekki betur en að íhaldsstjórnin lafi enn á atkvæði þessa eina manns, sem eftir áliti hæstv. stjórnar á ekki að sitja á þingi. Svo þjettur og fastur, sem hæstv.forsrh. þykist vera, þá eru skoðanir hans svo lausar, að menn geta aldrei vitað, hvenær hann gengur frá skoðunum sínum, þeim, sem hann hefir haldið fram. Annars þótti mjer einkennilegt, að hæstv. ráðh. svaraði ekki einu atriði í ræðu minni. Hann svaraði því reyndar með látæði, þegar jeg sagði það, en hann svaraði engu þegar hann stóð upp til að tala. Jeg spurði hann að því, hvort Íslandsbanki væri ekki þegar búinn að fá erlendan gjaldeyri lánaðan hjá Landsbankanum upp á þetta væntanlega dollaralán. Hæstv. ráðherra hristi höfuðið, en það getur þýtt allan skollann og ekki gott að vita, hvað meint er með því. Það verður ekki hjá því komist að tala um Íslandsbanka í þessu sambandi. Það vita allir, að fyrir hann er þörfin brýnust, honum liggur á peningum. Jeg veit, að hann á að fá eina miljón, og er ef til vill þegar búinn að fá eitthvað af henni. Hæstv. ráðh. var í dag að afsaka þetta og sagði, að Íslandsbanki væri að afhenda seðlaútgáfuna í hendur Landsbankans. En nú vil jeg biðja hæstv. ráðh. um upplýsingar í þessu máli. Er það ekki svo, að Íslandsbanki skuldi Landsbankanum meira en sem svarar seðlum þeim, sem hann dregur inn? Ef svo er ekki, þá hefir bankinn fengið fje í staðinn fyrir þá seðla, sem hann hefir dregið inn, og þarf þá ekki að leita til Landsbankans um lán, nema það sjeu þessar „aðrar ástæður“, sem valda því, að Íslandsbanki er í fjárþröng. En hverjar eru þessar „aðrar ástæður“, sem hæstv. ráðh. talaði um? Kannske það sje það, sem háttv. 1. landsk. talaði um í dag, að bankinn hefði mist mikið af sparisjóðsfje, sem nema mundi um 6 milj. kr. En ef svo er, er þá ekki verið að leyna þingið og þjóðina einhverju? Heldur þá ekki áfram sama svikamyllan þangað til búið er að hirða alt það, sem hægt er að hirða, og nota lánstraust landsins út í æsar án þess fullkomin vitneskja sje gefin um ástand peningastofnananna? Það er margt líkt með skyldum. Á þinginu 1921 var um það rætt að taka stórt erlent lán. Bjarni heitinn frá Vogi flutti frv. um að taka 15 milj. kr. lán til stuðnings bönkunum. En það form fjekk ekki að standa fyrir núverandi hæstv. atvrh. (MG), sem þá var fjrh. Ástæðurnar fyrir breytingunni á þessu formi 1921 voru þær, að ráðh. vildi ekki láta umheiminn vita, að við ætluðum að taka svona stórt lán. Það er líklega það sama, sem vakir fyrir hæstv.forsrh. nú. Það minnir óneitanlega á strútinn, sem stingur hausnum niður í sandinn, þegar hann vill fela sig, og heldur þá, að enginn sjái sig. Því auðvitað vita allir fjármálamenn, hvað lánið er stórt. Hæstv. forsrh. og Íhaldsmönnum þykir gaman að skreyta sig með þessum sparnaðarfjöðrum og láta svo sem þeir vilji lækka skatta o. s. frv. Það kemur því mönnum undarlega fyrir sjónir, að í þeirra tíð skuli safnast stærstu skuldirnar og að þessir menn skuli bera fram glannalegustu lánsheimildirnar. Þegar hæstv. ráðh. lagði fram fjárlögin fyrir 1928, mælti hann þau varnaðarorð í lok ræðu sinnar, að nú yrði að fara einstaklega gætilega með fjármálin. Honum hefir þó sennilega verið kunnugt um, að þessi lánsheimild væri á döfinni. Engu að síður notar hann þetta íhaldsorðtak, þó að hann sje ráðinn í að stofna til nýrrar skuldar og koma óorði á landið erlendis með stöðugum lántökum. - Lánstraust landsins virðist nú farið að þverra í Danmörku. Í Englandi höfum við hið fræga enska lán, og nú á að leita til amerískra banka, þótt þegar sje upplýst, að bankinn, sem lánið á að fá, hafi ekki brýna þörf fyrir það. Hæstv. ráðh. segir, að þetta sje ekki sama sem að eyða fje, því ekki sje víst, að fjeð verði notað. Hann segir, að þrátt fyrir þessa lántökuheimild munum við ekki skulda einum eyri meira út á við. Hvernig má það ske á annan hátt en þann, að lánið verði ekki notað? Og hví á að festa lánstraust landsins í þessu nýja láni, ef ekki er tilætlunin að nota það? Jeg veit nú ekki, hvort það er rjett af mjer að hrella hæstv. ráðh. meir út af þessu máli. En að síðustu vil jeg leggja fyrir hann þá spurningu, hver sje upphæð lánsins og með hvaða kjörum það sje tekið, til þess að svör hans komi fram í Alþt. Hann getur ekki skorast undan að svara þessum spurningum, þar sem þjóðinni allri er ætlað að ábyrgjast þetta lán. Hv. 6. landsk. (JKr) var svo ákaflega góður og vægur í ræðu sinni í kvöld, að jeg þarf raunar ekki að svara honum neinu. Hann brá mjer að vísu um útúrsnúning, en hann gerði það svo linjulega, að jeg held, að enginn hugur hafi fylgt máli. Hann talaði um einhvern, sem gjarn væri á að strá fræi sundrungar, og átti víst að skiljast svo, sem það væri jeg. En jeg met slíkar dylgjur einskis. Hefði hann fært einhver rök fyrir því, að jeg væri valdur að sundrungu, hefði jeg tafarlaust svarað. En slík rök getur hann ekki fundið. Það er ekki hægt að segja, að jeg sje að sá fræi sundrungar, þótt mjer líki ekki tölur hans eða sje ekki á sama máli og þeir, sem hann er sammála. Annars var ræða þessa hv.þm. sömu endurtekningarnar um, að ekki mætti auka á óánægju verkafólksins, þegar atvinnuvegirnir stæðu höllum fæti. En atvinnuvegirnir þýða oft í munni þessara manna einhverja örfáa atvinnurekendur. Af óánægju getur margt gott leitt. Hún er einmitt undirrót flestra framfara. Það er sagt, að hv.þm. (JKr) sje góður í sinni iðn. En það á hann vafalaust því að þakka, að hann hefir verið óánægður með sjálfan sig og kunnáttu sína í læknisvísindunum, og sú óánægja hefir knúð hann til þess að afla sjer meiri og betri þekkingar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. 5. landsk. (JBald) hefir þótt rjett að láta ekki nægja þessa fjórðu þynningu af ræðu sinni, sem hann bar fram síðast, heldur kemur nú með 5. þynninguna, og á kannske eftir að halda lengur áfram. Jeg man ekki eftir, að hann kæmi með neitt nýtt í þessari ræðu nema dylgjurnar um það, að hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) sæti ólöglega hjer á þingi. Jeg held það hljóti að vera orðið of framorðið fyrir þennan hv.þm. til þess að halda áfram ræðum sínum, þegar hann kemur með annað eins og þetta. Svo vel hefir hann fylgst með í því, sem hjer hefir gerst síðan þm. Ísaf. var kosinn, að hann veit, að farið hefir að öllu löglega um kosning hans og þingsetu samkvæmt úrskurði rjetts aðilja þar um, sem er Alþingi. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. hefir meint hitt, að þm. Ísaf. hafi ólöglega verið gerður að útibússtjóra á Ísafirði. En það lýsir ærið lítilli lagaþekkingu hjá hv.þm., hafi hann viljað halda því fram. En það skiftir ekki miklu, hvort heldur hann hefir meint, því hvorttveggja er jafnmikil fjarstæða. Þá spurði hv.þm., hvort Íslandsbanki væri ekki búinn nú þegar að taka lán hjá Landsbankanum út á þetta lánsfje, sem hann heldur, að Íslandsbanki eigi að fá af þessu erlenda reikningsláni. Jeg veit ekki til þess. En ef Íslandsbanki er búinn að fá þessa upphæð, þá fær hann hana víst ekki aftur úr þessu reikningsláni. Jeg hefi ekki heyrt frá þessum hv.þm. (JBald), sem annars segir meira í þessu máli en aðrir vita, að Íslandsbanki fengi sömu upphæðina tvisvar. Þá spurði hv.þm., hvort Íslandsbanki skuldaði ekki meira í Landsbankanum en næmi umferð seðlanna.

Þeirra, sem hann hefir dregið inn

. Því get jeg ekki svarað. En hitt get jeg upplýst, að Íslandsbanki skuldar Landsbankanum meira en það, sem Landsbankinn hefir nú í umferð af seðlum. Það fór eins fyrir hv. 5. landsk. og hv. 1. landsk. Þeim þykir svo glæsileg og góð stefna Íhaldsflokksins, að þeir finna ekkert betra til að gylla sig með í augum kjósenda sinna en að segja: Það erum við, sem höldum fram stefnu Íhaldsflokksins betur en hann sjálfur. Háttv. þm. getur reynt þetta. Hann getur reynt að stofna til fundar í Bárubúð. Jeg býst samt ekki við, að hann fengi marga áheyrendur, nema ef við lofuðum honum að auglýsa, að við kæmum líka. Þá mundi hann fá fult hús. Jeg held samt, að það væri óvarlegt fyrir hann að hrósa sjer mjög fyrir varfærni í fjármálum. Til þess á hann of margar till. í þingtíðindunum, sem lýsa þeirri hlið hans. Jeg get yfirleitt verið ánægður, ef andstæðingarnir finna ekki annað betra ráð til þess að þóknast kjósendum en að þykjast taka upp stefnu Íhaldsflokksins í fjármálum og reyna að fá kjósendur til að trúa því. Þá reyndi hv.þm. að villa ummæli mín í svari til hv. 1. landsk. um það, hvaða áhrif þessi lánsheimild hefði á skuldaskifti okkar út á við. Hann gerði það með því að sleppa tveim smáorðum úr því, sem jeg sagði. Hv. 1. landsk. hafði lýst því, hvað skuldirnar yrðu miklar í vor, ef þessi lánsheimild yrði samþykt. Jeg sagði honum, að þetta hefði engin áhrif á skuldaskifti okkar í vor. 1 dag er 21. mars. Jafndægur eru því á morgun, svo að ekki er langt að bíða vorsins. Jeg fullyrti ekkert um, hvort þetta hefði áhrif á skuldaskifti okkar í sumar, en fram á vorið hygg jeg, að fje það, sem Landsbankinn hefir ráð á erlendis, muni duga honum. Loks spurði hv.þm., hver upphæð lánsins væri og með hvaða kjörum það fengist. Jeg hefi margsagt, að ekki væri hægt að gefa svar um það, hve stórt lán bankinn tekur. Ef hámarkið væri nefnt, væri um leið gefin skökk mynd af þeirri lántöku, sem hjer er um að ræða. Jeg vil ekki gefa slíkar villandi upplýsingar með því að nefna hámarkið. Hv. þm. getur spurt stjórn Landsbankans, og hann mun jafnan geta fengið upplýsingar hjá henni um það, hve stórt lán hafi verið tekið á hverjum tímá hjá þessum ameríska banka.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Nú eru rúm 5 ár síðan hvíldarlögin fyrir sjómenn á togurum gengu í gildi. Um þau hafði staðið hörð barátta; sjómenn höfðu krafist þeirra látlaust, en útgerðarmenn og fulltrúar þeirra á þingi staðið sem veggur í gegn. Þessi 5 ár síðan hafa íslenskir togarahásetar haft lögtrygt 6 tíma vinnuhlje á hverjum sólarhring, og má segja, að við það hafi breyst stórkostlega til batnaðar lífið á togurunum, svo að skoðast má nú sem mönnum sje líft á þeim skipum. En þó er það svo, að á þessum hvíldarlögum hafa mest grætt útgerðarmennirnir sjálfir. Allir skipstjórar munu sammála um það, að afköst sjómanna hafi aukist, en ekki minkað við það, að sjómönnum var trygt vinnuhlje. Er það og í samræmi við útlenda og innlenda reynslu í þessu efni, að oflangur, óslitinn vinnutími þreyti menn svo mikið, að afköstin verði minni af honum samanlögðum, heldur en ef hann væri styttri, auk þess sem slíkur langur vinnutími smámsaman vinnur tjón heilsu verkamannsins og slítur honum út fyrir tímann. Mættu þess vegna útgerðarfjelögin nú vel kannast við, að barátta sjómanna fyrir lögtrygðu vinnuhljei á sjónum var ekki aðeins rjettmæt frá heilbrigðis- og mannúðarsjónarmiði, heldur líka gróðavænleg fyrir útgerðarfjelögin, og sjómennirnir hafi því með baráttu sinni fyrir lögunum aukið möguleika útgerðarmanna til að græða fje á útgerð. En krafa sjómanna var þegar í fyrstu sú, að þeim yrði trygð 8 tíma hvíld. Með lögunum var aðeins hvíldin lögboðin 6 tímar, og sættu sjómenn sig við þetta í bili, sem byrjun, fyrsta stig málsins, er myndi hafa í för með sjer reynslu og betri sannanir fyrir kröfum þeirra. Eftir að lögin höfðu sýnt sig nokkur ár og gagnið af þeim hafði fyllilega í ljós komið, þótti sjómönnum því tími til kominn að fá lögunum breytt, eins og þeir höfðu gert kröfur um í fyrstu, svo að vinnuhljeið yrði 8 tímar. Síðastliðið ár samþykti því Sjómannafjelag Reykjavíkur að leita undirskrifta á togurunum frá Reykjavík um áskoranir á Alþingi, að samþykkja slíka lagabreytingu, og hafa áskoranir frá 406 hásetum, svo að segja hverjum einasta háseta á reykvísku togurunum, nú verið lagðar fyrir þingið. Á öðrum togurum hefir ekki verið leitað undirskrifta, en hugur sjómanna er þar hinn sami. Sjómannafjelagið fól okkur, Alþýðuflokksfulltrúunum á þingi, að fylgja málinu fram, og hefi jeg orðið við því og lagt þetta lagafrv. fyrir hv.Nd. Í Reykjavík eru nú 22 togarar. - Hafnarfirði, með Hellyers- togurunum, alls 14 - Á Vestfjörðum 3 - Alls 39 togarar, með að meðaltali 26 manna skipshöfn, eða um 1000 manns, og eru þar af vinnandi, samkvæmt lögum þessum, á þilfari að meðaltali 18 menn á togara hverjum, eða um 700 sjómenn. Þetta mál varðar því mikinn fjölda manna, og óskir þeirra eru mjög ákveðnar. Reynslan hefir sem sje sýnt það, að þetta 6 tíma vinnuhlje, sem nú er lögtrygt, er mjög fjarri því, að vera nægilegt til þess að menn geti haldið vinnuorku sinni og heilsu óskertri til lengdar. Nú er sólarhringnum skift í 4 vökur á togurunum, og er það reglan, þegar tískur er og engin frátök verða, að hásetar vinni samfleytt á þilfari 3 vökur, eða 18 tíma, en hafi aðeins 6 tíma hlje. Þar sem þetta gengur oft 10–14 daga samfleytt í misjöfnu veðri og við erfiða vinnu, kulda og vosbúð, þá er auðsjeð, að slíkt er ekki heiglum hent, og ofþreyta og svefnleysi sækir menn, þegar það gengur dag eftir dag. En þegar þetta vinnulag gengur mánuð eftir mánuð og ár eftir ár, þó hlje verði á milli, þá er auðsætt, að heilsa sjómanna bilar. Að vísu er ástandið betra en áður var, þegar engin takmörk voru fyrir vinnutímanum og oft var haldið áfram, uns hásetarnir fjellu bókstaflega í valinn. En þó ofþreytan og svefnleysið sje ekki eins áberandi nú, þá er þetta þó seigdrepandi fyrir hvern mann, hversu hraustur sem hann er að upplagi. En þess ber að gæta, að 6 tíma vinnuhlje er að jafnaði ekki meira en 1–5 tíma svefn, því að í vinnuhljeinu þurfa menn venjulega að matast og þvo sjer og af hlífarfötunum, og gengur ávalt tími til þess. Enda sýnir það sig, að togarahásetar geta ekki verið aðrir en hraustir menn á ljettasta skeiði, 20–35 ára gamlir, og hreinasta tilviljun er, ef þar finst maður fimtugur. Jafnótt og sjómenn slitna, fara skipstjórar að ganga fram hjá þeim, og þeir þola ekki lengur vinnuna, verða að leita sjer annarar vinnu í landi. Elsti sjómannalæknirinn hjer í bænum segir það sína skoðun, að starfsár manna, sem stundað hafa sjómensku lengri tíma, geti ekki talist nú lengur en 20–25 ár; þá sjeu þeir útslitnir, og þar sem menn byrja nú venjulega að fara á sjóinn 18–20 ára, ættu þeir að vera mikið til útslitnir menn hálffimtugir. Þó nokkur brögð eru líka að sjerstökum veikindum hjá sjómönnum, svo sem í höndum og taugagigt, sem stafar af vosbúð, kulda og þreytu. Vinnan á togurunum er þannig enn þann dag í dag, að sjómenn sækjast yfirleitt aðeins eftir henni vegna þess, að önnur föst vinna er ekki í boði, og segjast ekki mundu líta við togaravinnunni eins og hún er nú, ef neyðin ræki þá ekki á sjóinn, því að þeir vita, að þeir slitna á þessari vinnu fyrir aldur fram. Nú ber þess einnig að gæta, að í ár hafa togarafjelögin fækkað hjá sjer hásetum. Þar hafa undanfarið verið að jafnaði á saltfiskveiðum 30 menn á skipi (25–38), en nú eru þar 26–27 menn (23–32). Þar sem nú er óvenjulega mikill fiskur, þá er auðsætt, að þeir 18 menn, sem að jafnaði vinna á þilfari, verða að leggja miklu meira að sjer til að afkasta þessu á sama tíma sem 21–22 menn hafa undanfarið gert, og er því meiri ástæða til, að þeim verði lögtrygð minsta hvíld 8 tímar, sem yrði í reynd 6–7 tíma svefn á sólarhring. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, fer fram á, að sólarhringnum verði skift í 3 vökur, og myndu þá altaf á saltfiskveiðum 12 vera vinnandi af þessum 18 mönnum, en 6 eiga hvíld, í stað þess að nú vinna 13–11 en 1–5 hvílast. Á ísfiskveiðum, sem venjulega standa frá september til febrúar, eru nokkru færri menn á skipunum, nú venjulega aðeins 19–20 manna skipshöfn, en þar af vinna á þilfari 12 menn. Með þrískifta vöku mundu 8 menn vinna, en 1 hvílast, þar sem nú vinna 9 menn, en 3 hvílast. Með þessari breytingu á vökuskiftunum, sem yki hvíldartímann um 2 tíma fyrir háseta, yrði þannig ekki mikil röskun á vinnunni, munaði 1–2 mönnum á hverjum tíma á saltfiskveiðum, en 1 manni að jafnaði á ísfiskveiðum, eða helmingi minna en mannfækkun þeirri nemur, sem útgerðarfjelögin hafa nú látið fram fara á skipunum. Það er mjög óvíst, hvort nokkuð þyrfti að jafnaði að auka við skipshafnir. Á enskum og þýskum togurum vinna t. d. aðeins 8 menn á þilfari á ísfiskveiðum. Og ætla má, að með auknum hvíldartíma ykjust afköst hásetanna nú sem fyr. En jafnvel þótt einhversstaðar þyrfti að bæta manni við, þá væri það ekki álitamál, borið saman við það gagn, sem sjómenn hefðu af því, að lífi og heilsu þeirra væri betur borgið. Stytting vinnutímans á sjónum er eitt af þeim málum, sem nú er hvarvetna verið að gefa út lög um. Úti í Norðurálfunni hafa ýms ríkin komið á hjá sjer 8 tíma vinnu á verslunarflotanum, og aðeins tímaspursmál er, þangað til það er alstaðar lögleitt. En hjer á landi er farið fram á 8 tíma lögboðna hvíld á fiskiflotanum, þar sem mest er unnið og vinnan er verst. Íslenska sjómannastjettin hefir fengið lof alstaðar, þar sem hún er þekt, og íslensku fiskimennirnir eru viðurkendir að vera hraustustu og harðgerðustu mennirnir, sem við togaraútgerð eiga. En hversu lengi stendur það, ef farið er með þessa vösku menn eins og vjelar, án þess að þeir fái þann minsta hvíldartíma, sem hægt er að búast við að komi að nokkru haldi til að halda við orku þeirra og heilsu? Er ekki stórhætta á því, að næsta kynslóðin verði rýrari og geti ekki stundað þessa hörðu og hættulegu vinnu, þjóðin úrkynjist? Dýrmætasta eign þjóðarinnar eru mannslífin. Með því að skapa löggjöf, er varðveitir og lengir líf sjómanna, stuðlar Alþingi að því, að hjer vaxi upp heilbrigður og þróttmikill kynstofn. Það er skylda Alþingis að koma í veg fyrir alla misbeitingu á vinnuafli þjóðarinnar. Jeg vænti því, að hv. deild taki máli þessu vel, og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Jón Ólafsson Jeg gæti nú ef til vill sparað mjer að taka til máls að þessu sinni, því að jeg hefi látið í ljós skoðun mína á þessu máli í sambandi við annað mál. Jeg hefi altaf talið þessi hvíldartímalög óþörf. Þau hafa ekki gert neitt gott að verkum, sem ekki var búið að gera áður. Þetta segi jeg af því að jeg veit það og þekki það af reynslunni, en hv.flm. (HjV) hefir ekkert fyrir sjer í þessu annað en það, sem hann frjettir á skotspónum. Mjer hefir altaf verið illa við þessi lög, því að þau eru einn liðurinn í því, að smeygja sjer inn á þá braut, að heimta mikið kaup fyrir litla vinnu. En jeg álít, að Alþingi eigi ekki að ljá slíkri stefnu lið. Jeg álít, að við megum ekki stuðla að því, að gera menn að aktaskrifurum í þjóðfjelaginu. Jeg þarf ekki að fara um þetta mörgum orðum. Hv. þm. þekkja eflaust allir marga menn, sem lent hafa í harðri baráttu í atvinnuvegunum og orðið að leggja á sig mikla áreynslu og erfiði til þess að brjóta sjer braut, og það er vitanlegt, að það eru ekki aktaskrifararnir, sem skara fram úr í þessari baráttu. Fiskiveiðarnar hafa verið og eru engum atvinnuvegi líkir, nema sjálfum sjer. Ef ekki er gengið með ástundun og kappi að veiðunum, þá daga, sem fiskurinn gefst, þá verður hann ekki hirtur, eftir að hann er farinn. Fiskurinn bíður ekki, meðan landsmenn sofa. Það er svo með alla útgerð, að þeir, sem stunda hana, verða að leggja mikið á sig tíma og tíma, þegar mikið er um fiskinn, en hafa það svo hægara á milli. En það er eitt, sem þessir svokölluðu forkólfar hafa ekki athugað í sambandi við þessi lög. Vegna þeirra hefir orðið að fjölga mönnum á skipunum, til þess að hægt sje að komast yfir að hirða fiskinn, þegar hann er sem mestur. En við það minkar kaup þeirra, sem á skipunum vinna, því að þeir taka æði mikið af kaupi sínu í óvissum tekjum. Lifrarhluturinn getur stundum orðið meiri en mánaðarkaupið. Þetta hafa forkólfarnir ekki tekið með í reikninginn, er þeir báru fram lögin. En jeg veit, að hásetar margir eru óánægðir með þetta, og jeg veit til þess, að á tveimur skipum hafa hásetarnir farið fram á, að mönnum yrði fækkað á skipunum, til þess að hluturinn minkaði ekki. Ennfremur er þess að gæta, að öll aukin útgjöld, sem lögð eru á útgerðina með þessu, verður að taka með sparnaði á öðrum sviðum, ef sjórinn ekki bætir það upp sjálfur. Ef heimtuð er fjölgun fólks á skipin, þá verður að lækka útgjöldin á þessum lið útgerðarinnar, til þess að hún beri sig. Jeg hefi ekki orðið var við, að það sje almenn ósk háseta á þeim skipum, sem jeg þekki til, að fá þessi lög, heldur þvert á móti. En það er skiljanlegt, að þeir geri það fyrir þessa svokölluðu leiðtoga, að krota upp á þessa lappa, sem þeir senda um borð í skipin. Annars eru í grg. þessa frv. margar hæpnar fullyrðingar, svo sem það, að skipverjar sjeu neyddir til þess að standa á þilfari í 18 tíma, hvort sem þess gerist þörf eða ekki. Jeg hefi spurst fyrir um þetta hjá þremur skipstjórum, og þeir hafa sagt mjer, að þetta sje hin mesta fjarstæða. Þetta er ekki gert, nema þegar sem mest er að gera. Hitt getur komið fyrir enn, eins og það hefir komið fyrir áður, að skip fylla sig af ísfiski á 4 dögum. Þegar svo er, leggja menn mikið á sig, til þess að koma aflanum fyrir. Þegar svo lagt er á stað með hann, er mannskapnum skift í 3 vaktir; fær þá hver maður 16 tíma hvíld á sólarhring, og „túrinn“ til Englands getur oft tekið 12 daga. Er því um alt annað en þrældóm að ræða, meðan skipin eru við ísfiskveiðar. Enda veit jeg ekki til, að mönnum hafi liðið betur við aðra atvinnu. Alt tal háttv.flm. um að heilsu þeirra væri búið tjón af vosbúð og svefnleysi, er því fjarstæða ein. Hvað mætti þá segja um línubátana, sem liggja úti. Jeg veit dæmi þess, að þeir hafa fengið fult skip á viku, og hásetarnir þá aðeins fengið 4 tíma hvíld á sólarhring. Að vísu áttu þeir hlut í aflanum, en þeir heyrðust ekki kvarta. Á eftir fengu þeir 3 daga hvíld. Hjer er þó síst um nýmæli að ræða, þetta er hin gamla sjómannasaga, alt frá því, að fyrst var farið að stunda fiskiveiðar við Ísland. Ef ekkert á að mega leggja á sig fyrir aflabrögðin, er óhætt að leggja árar í bát og hætta öllu. Þá var háttv.flm. (HjV) að slá um sig og vitna til hvíldartíma hjá útlendum siglingafjelögum og bifreiðakónginum Ford. En jeg verð að segja, að hjer sje tvennu ólíku saman að jafna. Íslenskir atvinnuvegir geta aldrei orðið líkir stærstu fyrirtækjum, sem selja vörur sínar um allan heim, eins og bifreiðakonungurinn Ford gerir. Aftur er það ofur eðlilegt, að siglingafjelögin hafi vissan hvíldartíma á skipum sínum; en hvernig hann er notaður, er öðru máli að gegna. Til þess að kynna sjer það, hefði háttv.flm. þessa frv., 4. þm. Reykv. (HjV), gott af að líta í aukavinnuskýrslur Eimskipafjelags Íslands. Þar má sjá, hversu mikil eftirvinna er unnin á skipunum, og er hún þó síst meiri en hásetar óska. Þá sagði háttv.flm., að svefnleysið væri seigdrepandi. Það getur satt verið, jeg þekki það ekki. En hitt er mjer kunnugt um, að þeir menn, sem sofa mikið og reglulega, eru á engan hátt hraustari en hinir, sem hafa misjafnan svefn. Jeg býst nú við, að næsta krafa jafnaðarmanna verði sú, að enginn megi róa fyr en annar, með allri sjávarsíðunni. Að endingu vil jeg taka það fram, að mjer finst frv. þessu gerð best skil á þann hátt, að senda það aftur heim til föðurhúsanna.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), þykist ekki hafa komið auga á það, að meira hafi verið afkastað á togurunum, síðan hvíldartíminn var lögleiddur. En vitnisburður skipstjóranna, sem stjórnað hafa togurunum á þessu tímabili, er meira verður en hv.þm., sem í landi hefir setið. Þá sagði þessi háttv.þm., að öll þekking mín á þessum málum væri mjög á skotspónum. Það má vel vera, að svo sje að einhverju leyti, því að jeg hefi aldrei verið sjómaður, en fer hjer eftir samhljóða frásögn togaramanna og stjórnar Sjómannafjelagsins. En hans þekking á þessum málum er þá engu síður á skotspónum, því að hann hefir ekki svo mikið sem spurt þá, sem um vissu, hvernig vökulögin hafa reynst. Því eins og allir vita, hefir hann aldrei reynt þau sjálfur. Þá sagði hann, að kröfurnar um 8 tíma hvíld væru einn angi af því, að heimta mikið kaup fyrir litla vinnu. En jeg tel 16 tíma samfleytta vinnu á sólarhring ekki litla vinnu, að minsta kosti vinna útgerðarstjórarnir ekki þann tíma í hinum þægilegu skrifstofum sínum, hve mikið sem er að gera. Þar vantar mikið á. Það var með öllu rangt hjá hv.þm. (JÓl), að sjómennirnir sjálfir ljetu sjer ekki ant um þetta mál, því að það er einmitt flutt fyrir tilmæli þeirra, og frumkvæðið um þessa löggjöf er með öllu frá sjómönnunum sjálfum, eins og skiljanlegt er. Þá þótti honum ekki mikið, þó að 406 hásetar hefðu undirskrifað áskorun um að flytja þetta frv. En ekki er hægt að ætlast til meira frá hásetum á Reykjavíkurtogurunum einum en að þeir undirskrifi allir, eins og þeir hafa hjer gert. Undirskrifta hefir alls ekki verið leitað á hinum togurunum, en vafalaust mundu allir hásetar á þeim undirskrifa slíkar áskoranir. Mjer finst alls ekki hægt að bera vinnu á togurunum saman við vinnu í sveit. Sextán tíma vinna í sveit þekkist aðeins í einstöku tilfelli, en þess ber að gæta, að hún er á alt annan veg. Hún er miklu hægari og henni fylgir ekki önnur eins vosbúð og sjóvinnunni. Auk þess sem það aðeins kemur fyrir dag og dag. Vinnuhörku eins og á sjer stað á togurum mundu húsbændur í sveit aldrei leyfa sjer, enda mundu þeir ekki fá fólk til þess. Þá geri jeg ekki ráð fyrir því, að margir fallist á það, að það sje sama, hvernig menn sofi, aðeins ef þeir sofa einhverntíma nóg. Eftir því á að vera sama, þó að menn vaki í einu aðra vikuna og sofi svo hina, eða vaki annað misserið og sofi hitt. Loks gat hv.þm. þess, að bráðum yrði farið að banna mönnum að róa, nema öllum á sama tíma. Þetta býst jeg ekki við, að hann hefði sagt, ef honum hefði verið kunnugt um, að til eru sumstaðar fiskiveiðasamþyktir, t. d. í Vestmannaeyjum, um róðrartíma bátanna, sem að sjálfsögðu er farið eftir og reynist nauðsynlegt. Að endingu vil jeg undirstrika það, að með þeirri styttingu á vinnutímanum, sem hjer er farið fram á, er alls ekki ætlast til, að minna verði afkastað, heldur þvert á móti. Er hjer því ekki um væntanlegt tap fyrir útgerðarfjelögin að ræða. Það er aðeins hin alkunna skammsýni reykvískra útgerðarmanna, sem veldur þessari mótstöðu gegn svo sjálfsögðum lögum til að vernda heilsu sjómannanna.

Jón Ólafsson Jeg hefi litlu að svara hv. 4. þm. Reykv. (HjV), því eins og vænta má, hefir hann enga þekkingu á þessum málum, og ekki heldur aðgang að þeim bestu heimildum, sem hægt er að fá og hann þyrfti að hafa, ef hann vill tala um málið af viti. Það var satt, jeg sagði það, og jeg stend við það enn, að krafa um þessa lengingu hvíldartímans er ekki komin frá hásetunum, heldur er hún komin frá forsprökkum verkalýðsfjelaganna. En eins og kunnugt er, er sá fjelagsskapur ungur, og forstöðumenn hans þá líka með lítilli reynslu og þekkingu, enda hefir það sýnt sig, að þeir eru ekki svo heppilegir ráðgjafar sem skyldi. Það sýna best ýmsar tillögur, sem komið hafa úr þeirri átt. Þá vitnaði hv. 4. þm. Reykv. (HjV) í róðrasamþykt Vestmannaeyinga. Það er rjett; hún er til, og var mjer það kunnugt áður. En þess ber að gæta, að hún var ekki sett til þess að draga úr sjósókn manna, heldur til þess að menn rjeru alment ekki fyr en sundabjart væri orðið, sem kallað er. Því eins og gefur að skilja, getur oft stafað hætta af því, þegar fjöldi báta rær um sama leyti í svarta myrkri. Og jafnframt var hún gerð til þess, að menn sæju betur til veiðarfæra sinna, þegar þeir kæmu út á miðin.

Flm. (Halldór Stefánsson) Við berum hjer fram þrír þm. áskoranir til ráðh. í þál.-formi um að breyta reglugerð Ræktunarsjóðs Íslands. Það má heita nýmæli, að byrjað er í sveitum að byggja rafmagnsstöðvar til afnota fyrir heimilin. Er vaknaður á því mikill áhugi og alment álitið, að þetta sjeu einhverjar þær þýðingarmestu framkvæmdir, sem hægt er að gera til umbóta í sveitum, bæði í menningarlegu og hagsmunalegu tilliti. Það hefir þá menningarlegu þýðingu, eins og vikið hefir verið að í sambandi við annað mál, að skapa húsþægindi, þrifnað og híbýlaprýði. Þá er hjer um hagsmunamál að ræða, en þar er mikill og margvíslegur vinnusparnaður og aflgjafi til ýmissa framkvæmda. Það má nefna t. d. kornmölun, sem af ýmsum læknum er talin hafa mikla heilbrigðislega þýðingu. Síðast en ekki síst hlýtur þetta að hafa mjög mikla þýðingu fyrir ræktun landsins, því að víða er enn notað og hlýtur að verða notað mikið til eldsneytis það, sem er í rauninni hinn besti áburður til ræktunar. Nú er, eins og áður er sagt, vaknaður mikill áhugi víða á því að koma upp rafmagnsstöðvum. En fjárþröng hamlar mönnum frá að gera það, sem þeir gjarnan vildu í þessum efnum. Það er engin lánsstofnun nema Ræktunarsjóður Íslands, sem lánar til þessara framkvæmda. Það var nýmæli og góðra gjalda vert, er tekið var upp í reglugerð Ræktunarsjóðs, að lána mætti til rafmagnsstöðva. En það, sem þykir bresta á, er það, að lánskjörin eru að ýmsu leyti ekki nægilega rúm. Það er leyfilegt að lána aðeins til 10 ára, en lán til ýmissa annara jarðræktarframkvæmda eða húsabóta má veita til 20 ára. Þá er ekki leyft að lána nema út á hálft virðingarverð og ekki að borga út lánin fyr en mannvirkinu er lokið, en til ýmissa annara framkvæmda má lána 3/5 hluta og jafnótt og verkinu miðar áfram. Yfir þessu er alment mikið kvartað. Við flm. höfum borið það undir stjórn Ræktunarsjóðsins, hvort hún sæi nokkuð því til fyrirstöðu, að breytingar þær, sem till. bendir á, nái fram að ganga. Stjórnin hefir mikinn áhuga á þessum framkvæmdum og telur þær mikilsverðar. Þess vegna mælir hún með því, að till. okkar nái fram að ganga. Við höfðum hugsað okkur víðtækari breytingar á reglugerðinni, en vildum þó ekki bera þær fram, ef það skyldi verða til þess, að menn ættu örðugra með að fallast á þessar mikilsverðustu breytingar, sem við höfum mestan hug á að samþyktar verði. Verði þær samþyktar, þá getur Ræktunarsjóðurinn í framtíðinni mætt sanngjörnum óskum lánbeiðenda. Jeg vil nota tækifærið og benda á það, að þó að þessu fáist framgengt, þá vantar í raun og veru eitt skilyrði enn, sem nauðsynlegt er til þess að framkvæmdir þær, sem hjer ræðir um, megi vel takast. En það er, að kostur sje á aðstoð sjerfróðra manna, sem gætu sagt fyrir um rafveituskilyrði, gert kostnaðaráætlun og sagt fyrir um byggingu rafstöðvanna. Úr þessu þarf að bæta og á þann hátt, að komið gæti að sem bestum notum. Jeg hygg nú, að Búnaðarfjelag Íslands hafi tekið að sjer að bæta úr þessu, en ekki veit jeg, hvort aðgerðir þess eru fullnægjandi í þessu efni. Ef það væri ekki, þá væri ástæða til þess, að ríkið hlutaðist til um, að menn ættu kost á þeirri sjerþekkingu og aðstoð, sem nauðsynleg er, til þess að þessi mannvirki verði svo vel uppsett og komi að svo fullum notum sem kostur er á. Að lokum vona jeg, að háttv. deild geti fallist á þessa till. okkar, fyrst stjórn Ræktunarsjóðsins hefir tekið henni svona vel. Einnig vona jeg, að hæstv. stjórn verði fús á að verða við þessari áskorun, ef hún nær samþykki deildarinnar.

Jón Auðunn Jónsson Við háttv.þm. Borgf. (PO) komum hjer fram með brtt. við till., sem fer fram á að færa lánstímann úr 20 árum upp í 25 ár. Það er ekkert efamál, bæði að mínu áliti og margra annara, að rafstöðvarnar verða drýgsta ráðið til þess að halda fólkinu í sveitunum. Því að þegar búið er að koma upp rafstöðvunum, verða sveita býlin miklu þægilegri og meira aðlaðandi en þau eru nú. Jeg hefi átt tal við mann á Vesturlandi, sem bygði rafstöð síðastliðið sumar. Hann sagði, að breytingin við það hefði orðið miklu meiri en hann nokkum tíma hefði búist við eða vonast eftir. Hann ætlaði í fyrstu að byggja íbúðarhús og fjós, en hann tók rafstöðina framyfir og sjer víst ekki eftir því. „Er jeg hefi nú fengið rafstöðina“, segir hann, „get jeg betur búið í hinum ljelegu húsakynnum heldur en þótt jeg hefði farið að byggja steinhús. Einnig er gamla fjósið nú gott, því að jeg hefi nóg rafmagn til þess að lýsa það upp og hita“. Þá taldi hann þann kost ekki hvað sístan af rafstöðinni, að alt heimilisfólkið, og sjerstaklega krakkarnir, vendist á umhyggjusemi og þrifnað. Þessir eru kostir rafmagnsins og fjölmargir aðrir. Hjer við bætist svo bæði peninga- og vinnuspamaður. Það er óhætt að fullyrða, að á meðalheimili er vinnusparnaðurinn einn mörg hundruð króna virði árlega. Þar sem erfitt er mótak, er sá sparnaður - eldiviðarsparnaðurinn - fleiri hundruð kr. árlega. Þá er að athuga, hvort forsvaranlegt sje að lána úr Ræktunarsjóðnum til svo langs tíma, sem brtt. okkar fer fram á. Það er vitanlegt, að rafstöðvar endast ekki umbótalaust í 25 ár. Við bárum þó fram þessa brtt. vegna þess, að allir, sem til þekkja, eru þess fullvissir, að þar sem rafmagnsstöð er einu sinni komin, þar verði henni haldið við. Er því fylsta ástæða til þess að ætla, að rafstöðvunum verði haldið í góðu standi miklu lengra árabil en hjer um ræðir. Þá er, eins og hv. aðalflm. (HStef) drap á, nauðsynlegt í þessu sambandi, að fengnir sjeu menn með sjerþekkingu hjer til að leiðbeina um byggingu rafstöðva. Er annars mjög hætt við mistökum. En sem betur fer, eru hjer allmargir menn, sem hafa fullkomna þekkingu og talsverða reynslu í þessum efnum. Við vonum svo, að brtt. okkar verði vel tekið af hv. deild, því að jeg sje ekki, að nokkur hætta sje á því að lengja lánstímann upp í 25 ár og gera þannig þeim mönnum sem ljettast fyrir, er byggja vilja hjá sjer rafstöðvar.

Sveinn Ólafsson Jeg stend ekki upp til þess að mótmæla þessari till. Í þess stað ætla jeg að fara fram á það, að málið verði tekið út af dagskrá og vísað til nefndar, svo að tækifæri verði til þess að koma fram með brtt. Jeg skal þá líka gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna jeg æski þessa. Mjer þykir vænt um, að stigið er fótmál í þá átt að gera almenningi auðveldara að koma upp ljósastöðvum í sveitunum, svo sem með þessari till. á að gera. En það er fleira, sem athuga þarf í sambandi við reglugerð Ræktunarsjóðs Íslands en þetta atriði. Í 9. gr. reglugerðarinnar eru talin upp verkefni þau, er lána má fje til úr sjóðnum, og eru þau átta. Hið síðasta er þetta, sem hjer um ræðir, byggingar rafmagnsstöðva. En við samning reglugerðarinnar hefir fallið niður eitt verkefni, sem eftir tilgangi sjóðsins átti þar að teljast, en það er heimild til þess að lána fje til varnar landspjöllum eða vatnagangi og skriðum. Mjög víða verða jarðabætur ekki unnar fyrir slíkum hættum, eða ekki tilvinnandi að leggja í þær. Enda er algengt, einkum í fjallasveitum, að bæði tún og engi sjeu undirorpin skemdum af skriðum og vatnagangi, sjerstaklega í vorleysingum. Þessu má víða afstýra með hægu móti, ef fjeleysi hamlar ekki. En þar, sem þessar hættur vofa yfir, leggja menn trauðla út í jarðabætur, hve nauðsynlegar og aðkallandi sem þær annars kunna að vera. Inn í 9. gr. reglugerðar Ræktunarsjóðsins þarf einmitt að komast ákvæði um lánveitingar til þessara mannvirkja. Jeg hefi minst á þetta við stjórn Ræktunarsjóðsins. Hún álítur, að það liggi í hlutarins eðli, að veita megi fje til þessa, en hún hefir samt ekki treyst sjer til að fara lengra en svo í þessu að lána aðeins helming upphæðar þeirrar, sem mannvirkin kosta, og mun til þessa lítið hafa veitt af þessum lánum. Önnur ástæðan fyrir því, að jeg óska, að málið sje tekið út af dagskrá og athugað í nefnd, er sú, að mjer er ekki grunlaust um, að þessi rúma lánsheimild verði ef til vill misnotuð, þegar ákveðið er að lána út fje með vægari kjörum til rafmagnsstöðva en annari búnaðarbóta. Slík misbrúkun getur auðveldlega orðið aðiljum óviljandi, ef nauðsynlegar leiðbeiningar vantar, er reisa skal ljósastöðvar. Það er alkunnugt, að þegar um vatnavirkjanir er að ræða, þá verður venjulega hver hestorka því ódýrari sem meira er virkjað og því dýrari sem aflstöð er minni. Mjer er kunnugt um margar af þessum innlendu ljósastöðvum, og hefir hver hestorka í þeim kostað frá 600 kr. og jafnvel alt upp að 2000 kr. Munurinn er geysilegur. Auðvitað getur verið arðvænlegt að setja upp ljósastöð þar, sem hægt er að fá hestaflið fyrir 600 kr., en öðru máli gegnir, þegar það kostar alt að 2000 kr. Einfalt reikningsdæmi sýnir, að ljós og hiti, sem það veitir, er þá komið í afarverð. Þetta skilst mjer að þurfi vandlega að athuga, þegar á að fara að veita fje í stórum stíl til ljósastöðva í sveitum. Eins þarf að athuga það, áður en mikið fje er veitt til þessara hluta, hvar hægt er að virkja sameiginlega fyrir mörg býli. Þar sem því verður við komið og fjarlægðir eru ekki of miklar milli býlanna, þar er einsætt, að samvirkjanir verða að vera. Að setja upp margar smástöðvar, t. d. 2–3 hestafla, þar sem hægt væri með stuttum leiðslum að nota eina stærri stöð, er oftast afskapleg fjáreyðsla. Þess vegna þarf fyrst og fremst, áður en fje er veitt til þessara fyrirtækja, að rannsaka fallvötnin eða vatnsaflið í sveitunum og athuga, hvar hægt er að koma við samvirkjunum og hvar það er ekki hægt. Ef málið verður tekið af dagskrá og umr. frestað, gefst tækifæri til þess að koma fram með brtt., sem lagfærir þá annmarka, sem hjer hafa verið nefndir, og verð jeg að álíta, að það skifti miklu máli. Jeg hjó eftir því við umr. um annað mál nýlega, að búið væri að lána úr Ræktunarsjóði 1¼ milj. kr. fram til þessa tíma. Það er ekki stór upphæð, er byggja þarf margar ljósastöðvar, rækta land, reisa bæi o. s. frv. Það er því augljóst, að það takmarkaða lánsfje, sem sjóðurinn ræður yfir, hrekkur skamt, ef stórfeldar eru framkvæmdir, en því meiri þörf er á að nota fjeð með varhygð og gát til þeirra fjárfreku fyrirtækja, sem till. ræðir um.

Flm. (Halldór Stefánsson) Viðvíkjandi brtt. á þskj. 214 skal jeg taka það fram, að þar sem hún fer í sömu átt og við flm. höfum hugsað okkur, og þó lengra, þá höfum við ekki ástæðu til annars en taka henni vel og vera þakklátir fyrir hana, ef hún nær samþykki. Út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) fór fram á, að fresta umr. og vísa málinu til nefndar, þá skal jeg segja það, að auðvitað höfum við ekki á móti því, að mál þetta verði sem best athugað, þar á meðal þau atriði, sem hann nefndi. Jeg býst við því, að menn hafi fullan hug á því að haga virkjuninni þannig, að hún geti orðið sem ódýrust og hagnýtust, með því að reisa eina stöð fyrir fleiri heimili, þar sem þess er kostur. Þetta hygg jeg að ekki muni þurfa að benda mönnum á, og að því leyti sje óþarft, að málið fari í nefnd. En sem sagt, ef mönnum finst þörf á fresta umræðu um þetta mál og vísa því til nefndar, þá höfum við ekki á móti því. Hygg jeg, að þá sje rjettast að vísa málinu til landbn., og geri það að tillögu minni.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Eins og segir í greinar gerðinni fyrir till., komst stjórnin að því á síðastliðnu hausti, að selja átti húseignina nr. 16 við Hafnarstræti hjer í bænum. Það var hinn nýlátni landssímastjóri, sem benti á, að festa bæri kaup á húseign þessari, þar sem þröngt væri orðið í landssímahúsinu og plássið þar væri ekki lengur nægilegt. Hann benti ennfremur á, að 50 þús. kr. mundi kosta að flytja stöðina, vegna þeirra jarðsíma, sem liggja að henni. Hefir nú verið leitað samninga um kaup á eigninni, og fæst hún fyrir 115 þús. kr. Stjórnin gerði svo samninga á þessum grundvelli, með því fororði auðvitað, að Alþingi samþykti. Er nú hjer með farið fram á það. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um málið, en legg til, að því verði vísað til fjhn. Mun jeg svo leggja þar fram kaupsamninginn, sem gerður er um húseignina, og gefa þær upplýsingar, sem nefndin telur þurfa. Eins mætti líka fresta þessari umr., ef deildin vill, á meðan nefndin athugar málið, og fengi það þannig þrjár umr. En jeg sje þó ekki ástæðu til þess.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Því er alment haldið fram, að landbúnaðurinn sje sú þungamiðja í starfi þjóðfjelagsins, sem alt eigi að miðast við, að hann sje sú atvinnugrein, sem mestu varði að þróist og aukist, en þverri ekki. Þessi skoðun er ekki á því reist, að landbúnaðurinn sje svo ýkja arðvænlegur nú á tímum eða leggi svo mikið til sameiginlegra ríkisþarfa, heldur hinu, að hann miðlar þjóðinni, auk vinnulauna starfsmannanna, þeim verðmætum, sem ekki verða í álnum talin, ekki metin af neinni gengisnefnd eða vegin á mangarans vog, en eru samt hyrningarsteinar undir menningu hennar í fortíð og nútíð, og sennilega líka í framtíðinni. Allir hugsandi menn kannast við það, að siðmennilegum og þá um leið andlegum og líkamlegum þroska þjóðarinnar er betur borgið í skjóli landbúnaðarins en annara atvinnugreina. Orsakirnar til þessa, að svo er, ætla jeg ekki að rekja. Þær eru margar, og þar kemur margt til greina. Aðeins eitt atvik til skýringar þessu skal jeg nefna, og er það í raun og veru undirstöðuatriðið, eða að minsta kosti eitt af undirstöðuatriðunum, sem sje það, að landbúnaðurinn framar öðrum atvinnugreinum skapar sjálfstæða og óháða atvinnurekendur, ekki aðeins búendurna sjálfa, heldur jafnvel oft og tíðum vinnufólk þeirra, sem að einhverju leyti á sameiginlegra hagsmuna að gæta við búendurna. Þetta fólk, sem þannig starfar, er í hugsun og háttum talsvert frábrugðið þeim, sem vinna í eyrarvinnunni. Aldrei heyrist þar um verkföll eða vinnubann deilt. Þetta fólk stendur ekki í kaupdeilum eða gerir samúðarverkföll. Það skiftir beint við náttúruna, og hún geldur því kaupið eftir verðleikum. Það er ekki að leita fyrir sjer með lævíslegu prangi til þess að geta seilst sem dýpst í vasa náungans og lifað af sveita hans. Það þarf heldur ekki að leggja sig niður við þá auðvirðandi ástríðu að reikna út við hvert fótmál og handtak, hvernig það geti með minstri fyrirhöfn og framlögum fengið það mesta fáanlega hjá öðrum. En sú hugsun hefir fyr og síðar átt drýgstan þáttinn í því að gera hugsunarháttinn lágsigldan, þar sem fjöldinn verður að leita sjer atvinnu hjá öðrum. Einmitt þarna skiljast leiðir með þeim, sem móðurmoldina rækta, og hinum, sem leita á náðir stórútvegarins og hinna stórfeldari atvinnufyrirtækja og eiga verða alt undir þeim í kaupavinnu eða daglauna. Það er engin þörf á að draga líkur að því hjer, hvor leiðin muni hollari og líklegri til þess að ala upp föður- og móðurbetrunga í framtíðinni. Allir skilja það og vita, sem ekki eru blindaðir af fákænsku og ljettúð. Viðurkenningin um skilning Alþingis á þessu kemur fram í þeim margvíslegu ráðstöfunum, sem það hefir gert til eflingar landbúnaðinum. Þær ráðstafanir hafa að vísu ekki allar borið eftiræsktan árangur, en þær eru samt ótvíræður vottur viðurkenningarinnar. Einhverjum kann að koma til hugar að þessi formáli eigi ekki sem best við till. á þskj. 74, um nefndarskipun til að athuga hag og horfur bátaútvegsins. En jeg verð þó að halda hinu fram, að hjer sje talsvert náið samband á milli. Bátaútvegurinn hefir frá fyrstu tíð haldist í hendur við landbúnaðinn og verið sameinaður honum á ströndunum strjálbygðu og landkostarýru. Bátaútvegurinn hefir verið annar aðalþátturinn í sjálfsbjargarviðleitni þjóðarinnar. Það er að vísu rjett, að hann hefir fært svo út kvíarnar á síðari árum í hinum stærri kauptúnum og verstöðvum, að hann hefir yfirskygt landbúnað nærsveitanna og dregið að sjer vinnuaflið úr sveitunum. En jafnvel þótt svona sje, felur hann í sjer framar stórútveginum og iðjufyrirtækjum, sem á fjársöfnunum eru bygð, skilyrði til að skapa heilbrigða atvinnuhætti og lífskjör handa fólkinu, sem hann stundar. Bátaútvegurinn er víðast hvar aðeins bygður á framlögum sjálfra fiskimannanna, en lítil auðsöfnun stendur þar að baki. Það er því sameiginlegt með bátaútvegsmönnunum og sveitabændunum, að hvorirtveggja sækja vinnukaup sitt í nægtabúr náttúrunnar, en þurfa hvorki að þiggja náðarbrauð af öðrum, nje heldur miða handtökin við lágmarksframlögin. Það er einmitt þetta, sem gefur bátaútveginum sjerstakt gildi, jeg vil segja menningarlegt gildi, og setur hann að vissu leyti við hlið landbúnaðarins. Þá má einnig á það benda, að þar, sem bátaútvegurinn hefir dregið fólkið saman í fjölbýli á ströndum landsins, að vísu frá ræktunarstarfi sveitanna og stöðugri atvinnu að hæpnari atvinnu og tvísýnni, þar hefir nú á síðari árum bólað á talsverðum tilþrifum í áttina til landræktar og nýs landnáms út frá kauptúnunum og í kringum þau. Og jeg býst við, að einmitt út frá slíkum stöðum hefjist með tímanum það nýja landnám og landrækt, sem hugur þjóðarinnar stefnir að. Á síðustu árum, eða nánar tiltekið frá því skömmu eftir aldamótin, hafa flest hin minni þorp og verstöðvar vaxið upp. Enn þá er nokkur gelgjubragur á öllum atvinnuháttum á slíkum stöðum. Fjelagsleg samvinna er lítil og frumbýlingsháttur á atvinnurekstrinum auðsær. Og nú á síðustu árum hefir komið lamandi afturkippur í bátaútveginn, sem sumpart stafar af þeim verðbreytingum, sem urðu á gjaldeyrinum fyrir tveim árum, og sumpart af þeim ástæðum, sem eru verri viðureignar, sem sje verðfalli sjávarafurða. Á þessu er að vísu nokkur munur frá einum landshluta til annars. Eftir því sem mjer hefir skilist, eru Austur- og Norðurland einna verst farin í þessu efni, enda munu síðustu vertíðir frekar hafa brugðist þar en vestanlands og sunnan. En þó að svona sje, er þessi útvegur að mörgu leyti hart haldinn og þjakaður af skuldum hvarvetna um land. Það er mjög eftirtektarvert, að þar sem svona er ástatt og atvinnan mistekst, þar kemur upp sú hugsun, að biðja um útlenda hjálp, biðja um leyfi til þess að mega kalla útlendinga til landsins og útlent fjármagn. Jeg veit, að hv.þdm. er minnisstætt, að hjer hafa legið fyrir óskir um að leyfa útlendum fiskiflota aðgöngu og landsvist, fólkinu til atvinnubóta. Ef jeg man rjett, hafa slíkar beiðnir komið frá þrem kaupstöðum. Slíkt öfugstreymi - og hefndargjöf, ef veitt yrði, - mundi umturna enn frekar en orðið er heilbrigðum atvinnuháttum þjóðarinnar og fjölga öreigalýð. Liggur miklu nær, eftir föngum, að reyna að styðja hinn innlenda, sjálfstæða bátaútveg en að selja staðfestuna þannig. Fyrir bátaútveginn hefir aðeins fátt verið gert frá opinberri hlið. Fyrir rúmum 20 árum var stofnaður Fiskiveiðasjóður Íslands, og það er hjer um bil það eina, sem gert hefir verið í þessa átt. Þessi sjóður er ekki stór. Hann mun nú vera um 550 þús. kr., og árlegar tekjur hans nema nálega 32 þús. kr. Ætla mætti, að þetta fje væri látið ganga til bátaútvegarins. En svo er ekki, nema að litlu leyti. Af höfuðstólnum mun vera í útlánum hjá bátaútveginum 180 þúsund krónur gegn 5% rentu. Alt hitt hefir farið til hafnarmannvirkja; þar á meðal 275 þúsundir til Reykjavíkurhafnar, en 35 þúsundir til ýmsra annara hafna og 60 þúsundir nú fyrirheitnar Akureyrarhöfn. Þannig hefir þessi eini fjárhagslegi stuðningur, sem bátaútveginum var fyrirhugaður, ekki orðið honum að verulegu liði. Hann hefir ekki fengið að njóta hans. Það er rjett að taka það hjer fram, að í reglugerð fiskiveiðasjóðs felst einskonar heimild til að veita lán til hafnarbóta, en af henni er reyndar augljóst, að slíkar hafnarbætur eru hugsaðar frá öndverðu vegna bátanna, en ekki vegna stærri hafnarvirkja, eins og í seinni tíð hefir orðið ofan á. Hinsvegar má geta þess, að nýlega hefir verið lagður talsvert erfiður þröskuldur í veginn fyrir bátaútveginn. Á jeg þar við slysatryggingarlögin frá næstsíðasta þingi, sem einhliða lögðu á bátaútveginn, eða eigendur hans, iðgjaldagreiðslu alla vegna sjómanna, þá sömu iðgjaldagreiðslu, sem áður skiftist milli útgerðarmanna, ríkissjóðs og þeirra slysatrygðu. Jeg verð nú að halda því fram, að það hafi verið ófyrirsynju gert að leggja á þann útveg slíka byrði, og allsendis óþarft. Jeg skal líka geta þess, að fyrir skömmu, - jeg hygg, að það hafi verið á síðasta þingi - lágu skýrslur fyrir úr ýmsum veiðistöðum á landinu um það, hver kjör útvegurinn byggi við á hverjum stað, og það virtist svo eftir þeim skýrslum, sem kjör hans, uppsátursgjald eða vervist, hafi verið allerfið og breytileg. Þó að jeg hafi orðið til þess, ásamt öðrum hv.þdm. (ÁÁ), að bera fram þessa till., þá dettur mér ekki í hug að ætla, að jeg hafi nein sjerstök skilyrði til þess að benda á þær leiðir, sem hjer eigi eða þurfi helst að fara, enda verð jeg að geta þess, að jeg er að meira leyti sveitamaður en sjómaður. En þótt jeg ekki sjái mjer fært að koma með ákveðin ráð til umbóta á hag bátaútvegsins sem stendur, þá er mjer vel ljóst og skiljanlegt það, sem helst og einkum kreppir að honum, sjerstaklega þó í þeim landshluta, þar sem jeg er kunnugastur. Það er auðvitað, að víða á skorturinn á fjelagslegri samvinnu mikinn þátt í því, hve erfiðlega horfir fyrir þessum útvegi, og það er auðvitað líka, að skortur á hóflega dýru rekstrarfje er einhver allra erfiðasti hjallinn fyrir hann, því eins og jeg tók fram áður, þá hefir hann ekki nema að litlu leyti fengið að njóta þess rekstrarfjár eða lánsfjár, sem honum einu sinni var ætlað að njóta með vægum kjörum. Eðlilega er lítið veðhæfi bátanna, og skortur á veðhæfum eignum útvegsmanna oft þess valdandi, að vaxtakjörin verða erfið. Við flm. höfum komist að þeirri niðurstöðu, að þó að með tillögum um breytingar á lögum um fiskiveiðasjóðinn, eða með tillögum um minni háttar breytingar á slysatryggingarlögunum, eða yfirleitt með tillögum um smávægilega hluti, sem snerta útveginn, megi veita honum stuðning, þá þarf miklu víðtækari ráðstafanir og marghliða aðstoð honum til bjargar, og þess vegna höfðum við þá líka talið sjálfsagt að skipa milliþinganefnd til að undirbúa allar þær ráðstafanir, sem fyrir hann mætti gera, og að sjálfsögðu verður að hugsa sjer, að til þess starfa verði valdir sjerstaklega hæfir menn. Verkefni þeirra hlýtur að verða töluvert margþætt, því að á margt er að líta, og tæplega við því að búast, að verkið verði leyst vel af hendi nema því aðeins, að í nefndina verði valdir menn frá ýmsum landshlutum, sem hafi glögga og staðlega þekkingu á hag þessa útvegs hvarvetna á landinu. Nú eru komnar fram brtt. á þskj. 122 við till. okkar hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), sem lúta að því að færa aðaltill. út á víðara svið og láta hana ná yfir allan sjávarútveginn. Jeg fyrir mitt leyti verð að segja það, að jeg sje mjer ekki fært að hallast að þessum till., einkanlega vegna þess, að jeg álít, að verkefnið verði þá alt of umfangsmikið og tæpast viðráðanlegt. Auk þess finst mjer hjer vera að ræða um tvær eðlisólíkar tegundir atvinnu, þar sem eru bátaútvegurinn og stórútgerðin, og þótt svo sje, að sameiginleg úrlausnarefni fyrir hvortveggja greinar útvegs geti komið fyrir, þá ætti það ekki að spilla neinu eða rýra gildi nefndarstarfsins, þótt það um leið að einhverju leyti gæti orðið stórútveginum að notum. Og þeirra hluta vegna þarf ekki að teygja ákvæði till. út yfir stórútgerðina. Það er t. d. auðvitað, að markaðsleit og söluráðstafanir afurða, nýting fiskiúrgangs og trosfiskjar, verður altaf sameiginlegt, eins og líka reyndar ýmislegt annað. En svipaðan skyldleika má í raun og veru nefna milli allra atvinnugreina landsmanna; í raun og veru er það svo, að hver atvinnugreinin styður aðra, og eiga þær því allar eitthvað sameiginlegt. Jeg hafði varla búist við því, að jeg mundi mæla fyrir þessari till. okkar hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Jeg hafði meira að segja, vegna sjúkleika, gert ráðstafanir til þess, að meðflm. minn (ÁÁ) gerði það, en hv.þm. (ÁÁ) hefir ekki komið hjer í dag  (Einhver þm.: Þm. V.-Ísf. er veikur í dag.)  - og þess vegna hefi jeg orðið að taka að mjer þessa framsögu, þótt ekki væri jeg undir hana búinn. Nú mun þykja sjálfsagt, að mál eins og þetta verði athugað í nefnd, og jeg tel það líka allsendis óumflýjanlegt; vildi jeg þess vegna mælast til, að þessari umr. lokinni, að því yrði vísað til nefndar, og þótt jeg fremur hefði viljað kjósa til þess aðra nefnd en sjútvn., sem jeg á sjálfur sæti í, þá sje jeg þó ekki fært að gera það að till. minni, að því verði vísað til annarar nefndar. Það má vel vera, að ýmsum sýnist, að óþarflega margir menn sjeu ákveðnir til starfans í milliþinganefnd, og skal jeg ekki um það deila. En fyrir okkur flm. vakti það, að af því að staðhættir eru svo breytilegir frá einum landshluta til annars, þá bæri nauðsyn til að taka menn frá öllum fjarlægari landshlutum í nefndina. En ekkert aðalatriði er það þó fyrir okkur, heldur hitt, að í nefndina, ef hv. Alþingi felst á till., verði skipaðir vel hæfir menn, sem mætti vænta að byggju eitthvað í haginn fyrir komandi tíma í þessu efni.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil lýsa yfir því, að jeg er hlyntur þessari till. um skipun milliþinganefndar til að rannsaka hag bátaútvegsins og gera tillögur til tryggingar honum, en hefi þó komið með brtt. um, að fyrir orðið „bátaútvegur“ verði alstaðar sett orðið „sjávarútvegur“. Jeg get ekki fallist á þær ástæður, sem hv.flm. (SvÓ) kom með, að bátaútvegurinn væri það sjerstæður, að ástæða væri til að taka hann sjerstaklega úr samhengi við hinn hluta atvinnuvegsins og skipa milliþinganefnd til þess að athuga ástæður hans eins. Það er kunnugt, að þótt hagur bátaútvegsins sje bágborinn hjer á landi, þá er hagur stórútgerðarinnar það engu síður, og því engu síður ástæða til að athuga, hverjar umbætur mætti gera hennar vegna, og líka er margt það við rannsókn bátaútvegsins, sem kemur að meira eða minna leyti við hag stórútgerðarinnar, t. d. nýjar vinnuvjelar og nýjar veiðiaðferðir, sömuleiðis að finna ný mið, sjerstaklega ef til Grænlandsútgerðar kæmi, og um skipulag á afurðasölu. Alt þetta mundi jafnt eiga heima um bátaútveginn og stórútgerðina, og svipað er um markaðsleit og eins það, hvernig hægt væri að nota fiskúrgang og verðlitlar fisktegundir. Það er aðeins eitt atriði, sem er sjerstætt, 4. atriðið, hver ráð muni til að útvega bátaútveginum ódýrt rekstrarfje o. s. frv., enda hefi jeg ekki komið með brtt. um að breyta þar orðinu „bátaútveginum“ í „sjávarútveginum“. Hjer er ætlast til, að kosin verði 5 manna nefnd, og finst mjer, að hún sje svo fjölmenn, að hún geti tekið að sjer að athuga sjávarútveginn allan, og ekki síst þegar tekið er tillit til þess, að hjer er á ferðinni í þinginu till. um þriggja manna nefnd til þess að athuga ástand landbúnaðarins. Þá ætti þetta fjölmennari nefnd að geta tekið að sjer rannsókn sjávarútvegsins alls. Fiskiþingið hefir gert samþykt um að skipa milliþinganefnd til þess að rannsaka sjávarútveginn yfirleitt, og er það í samræmi við brtt. mína.

Jón Ólafsson Um leið og jeg tek undir þann góða tilgang, sem vakir fyrir hv.flm. þessarar till., verð jeg að fara nokkrum orðum um hina einstöku liði hennar. Jeg skal strax taka það fram, að jeg er algerlega á móti því, að skipuð verði milliþinganefnd í þetta mál, og er það af þeim ástæðum, að jeg tel ekki, að hún geti leyst það starf betur en þeir kraftar, sem landið á í Fiskifjelaginu og ráðunautum þess. Og jeg held, að sú rannsókn mundi fara best í höndum þeirra manna, sem mest hafa hugsað um hag þessa útvegs. Annað, sem kemur mjer til þess að vera á móti skipun milliþinganefnda yfirleitt, er það, að mjer finst við ekki hafa fengið neinar verðmætar leiðbeiningar frá slíkum nefndum í þeim málum, sem þær hafa verið skipaðar til að vinna að. Jeg skal að vísu ekki segja um, hvort þær hafa látið eitthvert verðmæti eftir sig liggja fyrir söguna, en jeg hefi ekki getað fundið, í einum fimm nefndarálitum, segi og skrifa fimm, nokkuð verulegt til gagns fyrir þau mál, sem þær hafa átt að athuga, nema ef til vill aðeins til þess að samræma lög og lagabálka, t. d. milliþinganefnd til þess að rannsaka löggjöf landbúnaðarins í heild sinni. Jeg ætla þá að snúa mjer að hinum einstöku liðum till., og skal jeg þá byrja á 1. liðnum. Það er eins og allir vita, að hver einasti maður, sem fæst við slíkan atvinnurekstur sem þennan, byrjar fyrst á því að athuga, hvað og hvar hann geti sparað og hvernig hann best geti farið að því að láta þann atvinnuveg bera sig, sem hann hefir með höndum. Þetta gerir hann með ýmsu móti, þar á meðal með því að gjalda minna kaup og láta menn sína taka hlutdeild í aflanum, og jeg held, að þetta atriði sje það, sem mest er barist um. Jeg hefi ekki trú á því, að menn nje stofnanir geti sett neinar betri reglur um það en einmitt þeir, sem fara með þessa útgerð, og álít því 1. lið till. tilgangslítinn. Þá er 2. liður till.: Hverjar breyttar eða bættar veiðiaðferðir megi honum að liði verða. Það er nú svo, að þetta mál hefir verið fyrir fiskiþinginu um þrjú undanfarin ár; það hefir verið skipuð nefnd í málið þar, og meðal annars yfirfarið, hvaða veiðiaðferðir okkur vantaði kringum landið, sem annars eigi við og notaðar eru í nálægum löndum við sama fisk og hjer er, og niðurstaðan hefir orðið sú, að okkur vantaði ekki neitt af viðeigandi veiðiaðferðum. Það hefir því ekki þótt ástæða til að gera neitt frekara í því efni. Hinsvegar hefir það komið til orða, að Austfirðingar væru á eftir með netaútgerð, og það hefir komið til orða að veita þeim einhvern styrk til þess að reyna að veiða þorsk í net, en auðvitað er það verk Fiskifjelagsins og fiskiþingsins að gera það, ef Austfirðingar hafa ekki þá manndáð í sjer að reyna sjálfir. Og jeg held, að milliþinganefnd geti ekkert skipað fyrir um þetta, eða að minsta kosti ekki betur en starfskraftar þeir, sem Fiskifjelagið hefir á að skipa. Þetta er leiðbeiningastarfsemi, sem Fiskifjelagið er fúst og skyldugt til að inna af hendi og mundi gera það, engu síður en milliþinganefnd. Þá er 4. liður þessarar till., sem í raun og veru er sá liðurinn, sem mestu varðar og mest verður að byggja á, en það er í rauninni ekki heldur milliþinganefnd, sem getur gert neitt verulegt í þessu, og ekkert frekar en stjórn Fiskifjelagsins gæti gert í samráði við landsstjórnina. Jeg get ekki sjeð, að nefnd, sem eins og hv.flm. (SvÓ) tók fram, ætti að vera komin víðsvegar að af landinu, mundi koma fram með neinar þær tillögur, sem gætu verið betri en þær, sem Fiskifjelagið og ráðunautar þess geta gert, með þekkingu sinni á öllu því, sem gerist um land alt í þessu máli. En það er, eins og jeg tók fram, 4. liðurinn, sem er aðalefnið í þessu máli, og það er alveg rjett, að það er lítið gert fyrir þennan útveg, og vitanlega þyrfti að gera miklu meira fyrir hann. En það er allfróðlegt í þessu sambandi að líta yfir þetta atriði málsins síðan 1905, að fiskiveiðasjóðurinn var stofnaður með 100 þús. kr. framlagi úr ríkissjóði. Árlegar tekjur hans skyldu vera 6000 kr., sem ríkissjóður legði til, og 1/3 sekta og 1/3 seldra veiðarfæra þeirra skipa, er tekin væru í landhelgi við ólöglegar veiðar. Árið 1907 fær sjóðurinn enn sem tekjur 10% af útflutningsgjaldi af síld, en 1919 er svo þessi tekjuliður tekinn af sjóðnum, og 1920 eru allar sektir fyrir ólöglega veiði í landhelgi látnar renna í landhelgissjóð og þar með teknar af fiskiveiðasjóði. Upphaflega lánaði sjóðurinn með 3% vöxtum og afborgunarlaust í 3–4 ár. Lánsupphæðin - hámark - var á 5-16 smál. bát kr. 2000,00, á 16–30 smál. bát kr. 5000,00 og gufuskip kr. 15000,00. Hámark lána hefir síðar verið hækkað, þannig: úr 15 þús. kr. upp í 30 þús. - 5 - - - - 10 - - 2 - - - - 5 - Sömuleiðis hafa vextir verið hækkaðir úr 3% upp í 6%, en ekki er mjer kunn ástæðan fyrir vaxtahækkuninni. Við það að líta yfir starfsemi sjóðsins sjest, að hann hefir á fyrstu 9 árunum, þ. e. til 1914, lánað til báta og vergagna kr. 220 þús., og er þá meiri hluti sjóðsins í útlánum. Upp frá þessu fer eftirspurnin, eða útlánin, minkandi, svo að við árslok 1924 eru aðeins 70 þús. kr. úti í lánum til báta. Aftur á móti eru þá nýlega lánuð stórlán úr sjóðnum til hafnarbóta; þá fær Reykjavíkurhöfn 250 þús. kr. lán, og í sjóði nú á seinni tímum eru 200 þús. kr. og þar yfir, sem ónotað er samkvæmt tilgangi sjóðsins. Eftirtektarvert er það, að lánin til báta fara þverrandi frá 1914. En það ár eru sett lög um sjóveðrjett í bátum og skipum, sem gera öll önnur veð mjög óábyggileg. Og víst er það, að mjög standa lög þessi í vegi fyrir veðhæfi báta og smærri skipa fyrir lánum við allar lánsstofnanir. Það er alveg rjett, sem hv.flm. (SvÓ) sagði, að sjóðurinn hefir meira beinst að því að lána fje til hafnargerða, og þó jeg álíti, að þessi sjóður eigi frekar að vera til hjálpar smábátaútveginum heldur en stórum hafnargerðum, þá verð jeg þó að segja það, að það er ekki hægt á neinn hátt að hjálpa sjávarútvegi betur en með því að sjá um, að hann fái góðar hafnir; því að enginn útvegur getur átt sjer stað, nema þar sem hafnir eru góðar og það hefir sýnt sig t. d. á Akranesi, að þar er nú komin töluverð útgerð, einmitt fyrir þá lendingarbót, sem gerð var á bátahöfninni þar. En það er auðsætt, að í þessu máli er það aðalverkefnið að finna einhver ráð til þess að efla fiskiveiðasjóðinn og gera hann aðgengilegri fyrir þennan útveg en verið hefir. Því að jeg er sannfærður um það og samþykkur hv.flm. (SvÓ) um, að það er aðallega það, sem kreppir að bátaútveginum, að hann er orðinn skuldugur og á lítils úrkosta um hagkvæm lán. Það verður að leita einhverra ráða til úrlausnar, en það þarf ekki neina milliþinganefnd til þess. Það er hægt að fá nægar skýrslur um erfiðleika þá, sem útgerðin á við að stríða. Víst er það, að sjávarútgerð öll er illa stödd fjárhagslega nú sem stendur, og þarf því fyrst og fremst að finna einhver ráð til þess að bæta skilyrði hennar til hagkvæmra lána, og get jeg þá ekki sjeð annað ráð heppilegra en að efla þann sjóð, sem helst á að vera þessum atvinnuvegi til styrktar, en það er fiskiveiðasjóðurinn, sem jeg hygg að hafi nú í sjóði eitthvað um 200000 kr. En sjóðurinn allur mun vera eitthvað yfir ½ miljón kr., og mundu vextir af honum nægja nokkuð til áframhaldandi hjálpsemi. En þetta finst mjer alveg eins hægt að framkvæma með aðstoð stjórnarráðsins og þeim upplýsingum, sem Fiskifjelagið getur veitt um þessi efni. Ýms atriði í ræðu hv. aðalflm. (SvÓ) voru smáskemtileg, og væri ástæða til að fara nokkrum orðum um þau, svo sem mótvægi stórútgerðarinnar, verndun menningar þjóðarinnar samanborið við stórútgerðina, mölina o. fl., en út í það skal ekki farið. Það er alls engin þörf á sjerstakri rannsókn á stórútgerðina, eins og hv. 4. þm. Reykv. (HjV) var að tala um. Menn geta fengið allar upplýsingar um útgerðina hjá þeim mönnum, sem hana reka. Og ef þeir sitja inni með einhvern vísdóm eða eitthvert ráð, ættu þeir heldur að segja það einhverjum útgerðarmanninum og láta gera tilraunir. Það er altaf akur fyrir slíkar tillögur, sem hjer er um ræða, þegar illa gengur. Þá lifna menn við og vilja gera umbætur, sem eru helst fólgnar í því að skipa nefnd og aftur nefnd. En víst er það, að nefndirnar geta ekki lagfært og komið þar fram umbótum, er einstaklingarnir eru frá gengnir.