Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hafa borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 12. nóv. 1980. Birgir Ísl. Gunnarsson, 6. þm. Reykv., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda til þess að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Ragnhildur Helgadóttir, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sverrir Hermannsson, forseti Nd.“ Ragnhildur Helgadóttir hefur áður átt sæti á þessu þingi og býð ég hana velkomna til starfa. Þá er hér annað bréf: „Reykjavík, 12. nóv. 1980. Sighvatur Björgvinsson, 3. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, Gunnar R. Pétursson rafvirki, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sverrir Hermannsson, Forseti Nd.“ Með þessu fylgir hraðskeyti: „Í kosningum til Alþingis 2. og 3. des. 1979 hlaut Gunnar R. Pétursson, Fjöllum 13, Patreksfirði, kjör sem 1. varaþm. Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi. Kjörbréf Gunnars póstlagt í dag. F.h. yfirkjörstjórnar Vestfjarðakjördæmis Jón Ólafur Þórðarson, formaður.“ Þá er hér þriðja bréfið: „Reykjavík, 12. nóv. 1980. Ólafur G. Einarsson, 3. þm. Reykn., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sverrir Hermannsson, forseti Nd.“ Eins og fram kemur í þessum bréfum hafa tveir þeir síðast töldu ekki átt sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og þarf því að fara fram rannsókn á kjörbréfum þeirra. Vil ég biðja kjörbréfanefnd að taka þau til athugunar, og verður gefið fundarhlé á meðan. - (Fundarhlé.]



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til athugunar kjörbréf Sigurgeirs Sigurðssonar bæjarstjóra á Seltjarnarnesi, sem er 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi og tekur sæti fyrir Ólaf G. Einarsson, 3. þm. Reykn. Enn fremur kjörbréf Gunnars R. Péturssonar rafvirkja, sem er 1. varaþm. Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi og tekur sæti fyrir Sighvat Björgvinsson. Kjörbréfanefnd er sammála um að leggja til að þessi kjörbréf verði bæði metin gild.



Þeir Gunnar R. Pétursson og Sigurgeir Sigurðsson hafa undirritað eiðstaf og býð ég þá velkomna til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Till. þá, sem hér er tekin til umr. flyt ég vegna þess óeðlilega og um margt óskiljanlega dráttar sem orðið hefur á byggingu útvarpshúss við Háaleitisbraut í Reykjavík, en grunnur þess hefur staðið opinn og beðið athafna í tvö ár. Þótt fé sé fyrir hendi í byggingarsjóði stofnunarinnar og þrátt fyrir óskir forráðamanna hennar og yfirlýstan ásetning hæstv. menntmrh. hefur ekki tekist að leysa þann hnút sem málið illu heilli hefur lent í. Það mun hafa verið í tilefni 40 ára afmælis Ríkisútvarpsins fyrir 10 árum að skriður komst á húsbyggingarmál stofnunarinnar, en þá skipaði þáv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, byggingarnefnd og hélt hún sinn fyrsta fund 28. des. 1970. Hófst þá fljótlega undirbúningsstarf, sem staðið hefur óslitið síðan. Ráðinn var hönnunarstjóri, Karl Guðmundsson verkfræðingur, og arkitektar, þeir Helgi og Vilhjálmur Hjálmarssynir. Einnig var leitað eftir ráðgjöf erlendra sérfræðinga og varð úr að einkum var stuðst við reynslu af byggingu útvarpshúss Íra að tillögu Sambands útvarpsstöðva Evrópu. Reykjavikurborg tryggði Ríkisútvarpinu 5.6 hektara lóð við Háaleitisbraut, og er reiknað með að þar sé nægilegt framtíðarrými bæði fyrir hljóðvarp og sjónvarp. Við hönnun var síðan í samráði við samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir ákveðið að stefna að byggingu sem rúmaði bæði hljóðvarp og sjónvarp. Eftir 71/2 árs undirbúning var það almennt ánægjuefni er hafin var jarðvegsvinna við grunn útvarpshússins árið 1978. Var í starfsáætlun gert ráð fyrir að hljóðvarpið gæti flutt í nýbyggingu árið 1983 og sjónvarp ári síðar. Þetta fór þó því miður á annan veg eins og allir vita. Framkvæmdir stöðvuðust með öllu að lokinni jarðvegsvinnu og situr allt við það sama í því efni nú tveim árum síðar. Þessi langa töf á framhaldi verksins á sér stað þrátt fyrir þá sérstöðu þessarar byggingarframkvæmdar hvað varðar fjármögnun sem Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins skapar. Í 14. gr. útvarpslaga nr. 19/ 1971 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í sjóð, er nefnist Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins, skal leggja 5% af brúttótekjum stofnunarinnar. Fé Framkvæmdasjóðs skal verja til að tryggja viðunandi húsnæði og tækjakost fyrir starfsemi Ríkisútvarpsins.“ Með lögum nr. 49/1979 um breytingu á útvarpslögum var framlagið í Framkvæmdasjóð hækkað úr 5% í 10%. Var Vilhjálmur Hjálmarsson, fyrrv. menntmrh., flm. þess frv. Ég tel óhætt að fullyrða að svo til allir þeir, sem um málefni Ríkisútvarpsins hafa fjallað, líta á Framkvæmdasjóð sem byggingarsjóð sem standa eigi undir kostnaði við að koma upp framtíðarhúsnæði fyrir stofnunina. Hins vegar mun sú skoðun hafa verið á kreiki innan samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir, að hlutverk sjóðsins ætti að vera víðtækara og ætti hann t.d. að fjármagna nýja langbylgjustöð. Er þar e.t.v. kominn hluti skýringar á töf framkvæmda, - töf sem þó hefur án efa bæði orðið byggingu útvarpshúss og langbylgjustöðvar til tjóns. Ég vil í þessu sambandi vitna í orð Vilhjálms Hjálmarssonar í umr. um frv. um hækkun framlags til Framkvæmdasjóðs hinn 8. maí 1979, en þá lét hann m.a. eftirfarandi orð falla, með leyfi forseta: „Í útvarpslögum eru fyrirmæli um að leggja 5% af brúttótekjum Ríkisútvarpsins í Framkvæmdasjóð, það er skylt að gera það. Ég hygg að einkum hafi verið haft í huga, þegar það ákvæði var tekið upp í lögin, bygging og búnaður útvarpshúss.“ Þessu mótmælti enginn á þeim tíma, og ég vek auk þessi athygli á því, að vilji flestra hv. alþm. vorið 1979 til að hækka framlag í Framkvæmdasjóð á vafalaust rætur að rekja til þeirrar staðreyndar, að framkvæmdir höfðu þá nýverið átt sér stað við grunn útvarpshússins og ljóst að nú skyldi húsinu komið upp. Umr. um frv. Vilhjálms snerust eingöngu um byggingu útvarpshúss. Hæstv. menntmrh. Ingvar Gíslason hefur mjög tekið í sama streng hvað varðar þetta atriði. Nægir að geta ummæla hans í þættinum Víðsjá 29. ágúst s.l., en þar sagði hann m.a. að ljóst væri að gert væri ráð fyrir að Framkvæmdasjóð ætti að nota til að koma upp eigin húsnæði fyrir Ríkisútvarpið. Með leyfi forseta vil ég svo vitna til orða Vilhjálms Hjálmarssonar í umr. um fyrrgreint frv. hinn 10. maí 1979, þar sem hann sagði - með leyfi hæstv. forseta: „Og svo er annað atriði, sem ég vil nefna núna og ég kom ekki inn á við l. umr., að nú er allt tilbúið til að bjóða út næsta áfanga útvarpshúss. En samstarfsnefnd hefur verið hikandi að samþykkja fyrir sitt leyti að fara í útboð vegna þess að ekki væri séð fyrir fjármögnuninni allt verkið á enda, því að ákvæði eru í lögum um að þess skuli gætt, að framhaldið sé tryggt, þegar farið er af stað með einn tiltekinn áfanga. M.a. þess vegna held ég að samþykkt þessa frv. væri ákaflega nauðsynleg fyrir framgang þessa verks sem allir virðast lýsa sig samþykka, þ.e. byggingu útvarpshúss.“ Af framangreindu dreg ég þá ályktun, að ekki geti leikið neinn vafi á um þann skilning hv. alþm. að nota skuli Framkvæmdasjóð til byggingar útvarpshúss og því fráleitt að tefja framkvæmdir um tvö ár á grundvelli efa í því efni. Ljóst er að leitun er að framkvæmd á vegum ríkisins sem fer af stað með jafntraustan fjárhagsgrundvöll og væntanleg bygging útvarpshúss. Talið er að í Framkvæmdasjóðnum verði um næstu áramót um 1.3 milljarðar kr. Í framkvæmda- og kostnaðaráætlun frá fyrri hluta þessa árs var áætlaður byggingarkostnaður, miðaður við verðlag 1. jan. 1980, 5 750 millj. kr. fyrir hús sem rúmaði bæði hljóðvarp og sjónvarp, en það mun á septemberverðlagi vera rúmar 7 000 millj. kr. Miðað við byggingartíma 1980–1986 hefði sjóðurinn alfarið staðið undir kostnaði út árið 1982 og hefði því fyrst komið til beinna framlaga á árinu 1983 eða - sem líklegra er - að lán hefðu þá verið tekin sem sjóðurinn stæði síðar skil á. Gerðar hafa verið áætlanir um tvo minni áfanga þar sem einungis er reiknað með að leysa úr vanda hljóðvarps í byrjun. Á verðlagi 1. jan. 1980 kostaði ódýrari kosturinn 3 100 millj, kr. Er í því sambandi athyglisvert að staða framkvæmdasjóðs er á svipuðum forsendum áætluð 3 030 millj. kr. um áramót 1983–1984. Það hlýtur að vera íhugunarefni, að samkv. þessu á að vera unnt að byggja yfir hljóðvarpið á grundvelli tekna Framkvæmdasjóðs eins sér, en húsnæðisvandræði þess hluta stofnunarinnar eru óskapleg, eins og ég mun víkja að síðar. Ég vil geta þess, að hæstv. menntmrh. Ingvar Gíslason hefur ítrekað lýst á opinberum vettvangi vilja sínum til að leysa þetta húsbyggingarmál farsællega. Nægir í því sambandi að nefna grein hans: „Ríkisútvarpið í tekjusvelti“, sem birtist í Tímanum 9. ágúst 1980, svo og svör hans í Víðsjárþættinum 29. ágúst sem áður var nefndur. Þar sagði hann m.a. efnislega um ástæður þeirra tafa sem orðið hafa á framkvæmdum, að Ríkisútvarpið sé gert ófrjálst að því að nota framkvæmdasjóð sinn eins og reglur um sjóðinn gera ráð fyrir og komi það aðallega fram í því, að samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir hafi ekki viljað leggja til við fjárveitingavaldið að hafist verði handa um áframhald húsbyggingar fyrir Ríkisútvarpið, jafnvel þó að augljóst sé að stofnunin ræður yfir verulegu fé til þessa verkefnis og þurfi ekki að sækja til ríkissjóðs í því efni. Kvaðst hann mundu gera þá kröfu, að þessum hömlum á byggingu útvarpshúss verði aflétt. Ég vil gjarnan að litið sé á þessa till. mína sem stuðning við þann ásetning sem þarna kom fram í máli hæstv. ráðh. Hömlunum verður að aflétta. Áætlanir hafa verið gerðar um ýmsa möguleika hvað varðar áfangaskipti við byggingarframkvæmdir, og eiga ákvarðanir um slíkt því ekki að geta tafið fyrir. Einnig eru teikningar og útboðsgögn til fokhelds ástands svo til tilbúnar, hvaða leið sem valin verður, og því væntanlega unnt að hefjast handa með stuttum fyrirvara. Ég mun nú víkja aðeins að húsnæðisvandræðum Ríkisútvarpsins og þá fyrst að hljóðvarpinu, þar sem ástandið er orðið ákaflega slæmt. Auk mikilla þrengsla er húsnæðið, sem útvarpið hefur til afnota á Skúlagötu 4, leiguhúsnæði, og mun oftar en einu sinni hafa verið óskað eftir því að það flytti burt, þar eð stofnanir þær sem húsnæðið eiga, þurfa á því að halda fyrir sína starfsemi. Rétt er að nefna nokkur dæmi um þrengslin á Skúlagötunni. Á fréttastofu hljóðvarps starfa samtals 16 menn. Í einum vinnusal, sem er tæpir 80 m2 að stærð, eru 12 skrifborð. Þar eru oftast 5–6 menn við vinnu samtímis og stundum mun fleiri. Mikill umgangur er á fréttastofunni og hávaði og kveður stundum svo rammt að þessu, að fréttamenn sjá sér ekki annað fært en að fara heim með vinnu sína. Ekki er með góðu móti unnt að ræða í síma um viðkvæm málefni, því að oft standa gestir á gólfinu í salnum svo til við hlið þess sem talar. Við þessar aðstæður er ætlast til að fréttamenn skrifi fréttir og fréttaskýringar, sem síðan eru undir smásjá almennings umfram annað efni útvarpsins, m.a. undir smásjá hv. alþm. Vegna Morgunpóstsins var á sinum tíma komið upp kytru eða búri á gangi 5. hæðar til þess að umsjónarmenn þáttarins fengju nokkra aðstöðu til undirbúnings dagskrárliða. Alvarlegt dæmi um afleiðingar þrengslanna átti sér stað nú í haust, er fréttamenn sáu sér ekki fært að halda þættinum Víðsjá áfram í vetur þrátt fyrir eindregnar óskir útvarpsráðs. Báru þeir ekki síst við slæmri vinnuaðstöðu og ófullnægjandi húsnæði. Þarna er komið dæmi um að fella verður niður ágætan útvarpsþátt beinlínis vegna aðstöðuleysis á Skúlagötu 4. Tónlistardeild Ríkisútvarpsins hefur ekki farið varhluta af þrengslum fremur en aðrar deildir. Í þessu mikilvægasta hljómplötusafni landsins er nú svo komið, að menn eru hættir að kaupa plötur að öðru leyti en því sem nauðsynlegt telst til að fylgjast með poppinu. Allir skápar eru þar fullir. Auk þess vantar fólk til skrásetningarvinnu, en þótt það fengist væri ekkert pláss fyrir það. Spjaldskrá mun vera gamaldags og fullnýtt og engin aðstaða til endurnýjunar. Lýsing á tækjabúnaði hljóðvarps verður í svipuðum dúr þótt „moll“ eigi reyndar betur við vegna ástandsins. Tæki, sem flest eru talin hafa 10 ára endingartíma, hafa verið notuð í um það bil 20 ár. Bilanatíðni mun vera há og langt er frá því að tækin uppfylli þær tæknikröfur sem gerðar eru nú á dögum til útsendingar dagskrár. Ég hygg að ég taki í rauninni ekki of sterkt til orða þegar ég staðhæfi að starfslið hljóðvarps vinni á hverjum degi afrek með því að koma út þeirri dagskrá sem við þrátt fyrir allt njótum. Starfslið sjónvarps á ekki síður við ýmis vandamál að stríða sem það leysir furðuvel úr. Þar er þó sá munur á, að um eignarhúsnæði er að ræða, þar sem þrengsli eru miklu minni en á Skúlagötunni. Þó er það svo, að útlendingar reka upp stór augu er þeir sjá að öll stúdíóvinna fer fram í einum sjónvarpssal. Segja má að hann sé sæmilega stór að flatarmáli, en lofthæð er allt of lítil. Er erfitt að ná víðri mynd og nær ómögulegt að sýna heildarmynd af t.d. stórum kór eða hljómsveit á borð við sinfóníuhljómsveit. Segja má að í sjónvarpinu sé ekki síst þörf á sérstöku fréttastúdíói og svo geymslum, sem nú munu vera í leiguhúsnæði. Ég vænti þess, að þau dæmi, sem hér hafa verið tekin um vinnuaðstöðu starfsliðs Ríkisútvarpsins, sýni svo að ekki verði um villst að úrbóta er þörf og það svo fljótt sem auðið er. Flestir munu samdóma um að Ríkisútvarpið sé öflugur og mikilvægur menningar- og fjölmiðill og reyndar eini fjölmiðillinn sem með nokkrum rétti getur talist fjölmiðill þjóðarinnar allrar. Einnig má leiða að því gild rök, að um ákaflega ódýra fjölmiðlun sé að ræða fyrir notendur, þegar litið er á það dagskrármagn sem berst inn á hvert heimili í landinu. Fjarri fer þó að möguleikar hljóðvarps og sjónvarps séu fullnýttir og nægir að nefna vöntun skipulegrar fræðslu sem dæmi, en hún gæti bæði verið til stuðnings í skólum og í þágu fullorðinsfræðslu. Hver svo sem þróun útvarpsfjölmiðlunar verður er víst að Ríkisútvarpið mun um ófyrirsjáanlega framtíð teljast meðal mikilvægustu stofnana þjóðarinnár sem hlúa beri að eftir mætti. Eigi stofnunin á næstu 50 árum að gegna með sóma jafnþýðingarmiklu hlutverki og hún óneitanlega hefur gegnt undanfarin 50 ár verður ekki hjá því komist að búa henni þá aðstöðu sem til þess þarf. Nýtt útvarpshús mun á örfáum árum gerbreyta aðstöðu til dagskrárgerðar og útsendingar með bestu gæðum og verður þá unnt að koma til móts við eðlilegar óskir almennings um fjölbreyttari og betri dagskrá. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, að ekki verði undan því vikist að hetja þegar á nýjan leik framkvæmdir þar sem frá var horfið fyrir tveim árum. Ég tel að með samþykkt frv. um hækkun framlags í Framkvæmdasjóð Ríkisútvarpsins vorið 1979 hafi hv. alþm. sýnt ótvíræðan jákvæðan hug til byggingar útvarpshúss og með því verið að tryggja að fé væri til reiðu þar eð framkvæmdir voru að hefjast. Ég álít að formlega sé ekkert því til fyrirstöðu, að stjórnvöld leysi nú þegar úr þeim hnút sem tafið hefur byggingarframkvæmdir. Væri ánægjulegt ef málið leystist með svo skjótum hætti að þessi till. reyndist óþörf. Verði málið hins vegar enn tafið svo mánuðum skipti lít ég á það sem ótvírætt merki þess, að nauðsyn sé að Alþ. ítreki vilja sinn í þessu efni. Herra forseti. Að svo mæltu legg ég til að till. verði að lokinni umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Að ræða málefni Ríkisútvarpsins á hinu háa Alþingi er að vera eins og hrópandinn í eyðimörkinni. Ég verð að hryggja hv. flm. þeirrar ágætu till., sem hér er til umr., með því, að hann talar líklega fyrir jafndaufum eyrum og ég hef gert hér frá því að ég kom inn á þing og byrjaði að reyna að ýta á eftir þessu máli. Að vísu hefur mönnum snúist hugur, a.m.k. nokkrum þeim sem gegn þessu máli hafa talað, ekki hér í þingsölum, heldur í bakherbergjum, og skoðun mín er sú, að þetta mál strandi á örfáum embættismönnum og örfáum stjórnmálamönnum. Það nær ekki nokkurri átt, að einhver merkasta menningarstofnun þessarar þjóðar skuli kúldrast í þeim kytrum sem hún gerir í dag. Ég vil þakka flm. fyrir flutning þessarar till. Svona till. þyrfti nánast að flytja á þessu háa Alþingi á hverjum degi ef skriður ætti að komast á málið. Ég vil minna menn á það, að það tók Framkvæmdastofnun ekki langan tíma að reisa stórhýsi við Rauðarárstíg í Reykjavík. Af hverju skyldi það hafa verið? Það var vegna þess að þeir menn, sem þar störfuðu, þekktu húsakynni sem þeir unnu í, og þeir vildu fá betri húsakynni. Þess vegna vildi ég nú gera það að till. minni, að hæstv. forseti Sþ. beitti sér fyrir því, að helstu andstæðingar smíði útvarpshúss fengju að starfa í leyfi frá þingi - þó ekki væri nema einn dag - í Ríkisútvarpinu, hljóðvarpi.  Ég vil minna á það, að sorgarsaga Ríkisútvarpsins er gömul. Hana má rekja allt aftur til daga Jónasar Þorbergssonar. Jónas Þorbergsson lét af miklum stórhug teikna glæsilegt útvarpshús. Lóðin var tilbúin, hún var á Melunum. Færustu arkitektar og hljóðfræðingar voru fengnir til verksins. Teikningarnar voru unnar fyrir stórfé, líkan var gert. Líkanið er nú í kjallara Vatnsendastöðvarinnar á Vatnsendahæð. Teikningarnar rykfalla einhvers staðar. Ég óttast mjög, að þessi saga ætli að endurtaka sig núna vegna skilningsleysis stjórnmálamanna og ekki síst embættismanna á mikilvægi þessarar stofnunar. Ég hef alltaf litið svo á, að afskipti fjmrn. af fjárreiðum Ríkisútvarpsins hafi nálgast það að vera lögbrot. Ég hef litið svo á, að Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins hafi raunverulega verið tekinn eignarnámi, og ég tel fráleitt að nokkrir embættismenn, sem ég vil fullyrða að hafa mjög takmarkað vit á málefnum Ríkisútvarpsins, geti stöðvað þetta mál á þann hátt sem gert hefur verið. Það kom skýrt fram hjá flm. þessarar till., að Ríkisútvarpið hefur yfir að ráða umtalsverðu fjármagni, en hið háa Alþingi hefur á undanförnum árum sífellt verið að ganga á tekjustofna Ríkisútvarpsins, eins og tekjur af innflutningi sjónvarpstækja og fleira slíkt. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál, herra forseti. En ég vil hvetja til þess, að menn reyni nú að taka saman höndum á 50 ára afmæli Ríkisútvarpsins og stuðla að því, að hægt verði að dæla vatninu upp úr grunninum stóra og fara a.m.k. að gera þar sökkla, þó ekki væri annað, og láta ekki úrtölumenn og svartagalssrausara stöðva þessa framkvæmd eins og gerst hefur. Ég vil líka af þessu tilefni þakka hæstv. menntmrh. fyrir þann skilning sem hann hefur sýnt á þessu máli. Hann hefur nýverið skrifað fjvn. bréf og reynt að ýta á eftir því að framkvæmdir gætu hafist við smíði útvarpshúss. Það er að vísu dálítið sérkennilegt, að ráðh. skuli rita fjvn., eftir að fjárlagafrv. er komið í hendur þingsins, um slíkt mál. Auðvitað hefði átt að ganga frá því máli innan ríkisstj. áður en fjárlagafrv. var sent þinginu. Engu að síður tek ég viljann fyrir verkið í þessu máli, og ég geri ráð fyrir að menntmrh. sé áfram um það að geta fært Ríkisútvarpinu þá gjöf á 50 ára afmæli þess, að heimilað verði að hefja smíði á útvarpshúsi. Ég vann sjálfur í þessari stofnun í 11 ár. Ég veit alveg hvað ég er að tala um. Ég veit um þau þrengsli, ég þekki þau þrengsli sem þar eru, og ég fæ ekki skilið hvernig menn geta gert þær kröfur til Ríkisútvarpsins, hljóðvarps sem þeir gera í dag og ætlast til þess að séu uppfylltar á þeim forsendum sem fyrir hendi eru. Ég vil eingöngu í þessu máli skora á hið háa Alþingi að sýna þessari stofnun, einhverri merkustu menningarstofnun þjóðarinnar, þá virðingu og þá tillitssemi á hálfrar aldar afmæli að leyfa henni í fyrsta skipti í 50 ár að byggja yfir sig. Ríkisútvarpið hefur frá upphafi verið á hrakhólum með húsnæði. Það leigði hjá Landssímanum eða Pósti og síma í Landssímahúsinu, það leigði hjá Silla og Valda á Klapparstíg, það leigir núna hjá Hafrannsókn, og Hafrannsóknastofnunin hefur fulla þörf fyrir það húsnæði sem Ríkisútvarpið notar nú. Sýnið þið þess vegna þeirri stofnun, sem við státum af sem menningarþjóð, góðri og merkri stofnun sem vinnur sitt verk frá 6 á morgnana til 11 og 12 á kvöldin, - sýnið henni þá virðingu að leyfa henni að hefja smíði á eigin húsi. Það væri verðug gjöf Alþingis til Ríkisútvarpsins á hálfrar aldar afmælinu.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að fagna því, að þessi till. kom fram. Í grg. tekur flm. það fram, að hann vilji með þessu styðja viðleitni mína til þess að reyna að þoka fram því málefni að byggja yfir Ríkisútvarpið. Það, sem í grg. stendur, er að mínum dómi mjög glöggt, stutt yfirlit um staðreyndir þessa máls. Einnig vil ég leyfa mér að þakka síðasta ræðumanni, hv. 6. þm. Norðurl. e., fyrir þau orð sem féllu hjá honum í þessu máli. Það er mikið fagnaðarefni, að Alþingi tekur málefni Ríkisútvarpsins til meðferðar. Því miður er það nú svo, að ýmis mál liggja fullmikið í láginni, eru of lítið rædd hér á hv. Alþingi. Þau verða eins og út undan í annarri mikilvægri umr. Og því er ekki að leyna, að málefni Ríkisútvarpsins eru nú með þeim hætti, að brýn nauðsyn er að hv. alþm. og ég vil segja þjóðin öll fylgist vel með málefnum stofnunarinnar. Satt að segja leist mér ekki á blikuna þegar ég kom í febrúarmánuði að sem yfirmaður þessarar stofnunar og mér var gerð grein fyrir hvernig hagur stofnunarinnar var á ýmsa vegu, þ. á m. það sem hver maður mátti reyndar vita og ég vissi reyndar, að það voru mjög alvarleg höft á byggingarmálum stofnunarinnar, - höft sem mörgum munu þykja óeðlileg og eru það að mínum dómi. Eigi að síður eru þessi höft fyrir hendi og ekki þægilegt úr að skera hvað rétt er að gera í því. Ég skal fúslega viðurkenna það, að ég hef viljað reyna að beita mér þannig í þessu máli að höftin á útvarpshúsinu, byggingu þess, yrðu leyst með samkomulagi milli þeirra aðila sem hafa deilt um hvernig framgangur þessa máls skyldi vera. En vel má vera að það sé ekki rétta leiðin að bíða eftir því, að slík lausn fáist. Ég hef þó heldur kosið að fara þá leið en að beita einhverri sérstakri hörku, sem e.t.v. væri möguleiki fyrir menntmrh. að gera, hafi hann tiltekinn skilning á því, hvaða rétt sjóðurinn hefur, - sjóður sem menntmrn. hefur yfirráð yfir. En ég skal viðurkenna það, að ég hef fram að þessu og mun að sinni velja þá leið að reyna að leysa þetta mál með samkomulagi við fjmrn. og samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir, sem er ráðgjafi fjmrn. í þessum efnum. Það er rétt, sem fram kemur hér og mér þykir ánægjulegt að sjá í grg. hjá hv. flm., að hann hefur þar eftir mér ummæli sem komu fram í viðtali við Ríkisútvarpið í sumar og ég tel vera mjög mikilvægt að menn átti sig á, og ég fann að hv. 6. þm. Norðurl. e. kunni góð skil á, að þessi bygging hefur fyrst og fremst stöðvast fyrir áhrif frá samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir sem hefur ekki treyst sér til þess að leggja til við fjmrh. og Alþ., að framkvæmdir haldi áfram í þessu máli. Þetta voru þau orð sem ég notaði í viðtali við útvarpið í sumar, og þau koma rétt til skila í grg. fyrir þessari þáltill. Mér þykir vænt um að hv. flm. hefur veitt þeim athygli, og ég er einnig glaður að verða þess var, að hv. 6. þm. Norðurl. e. hefur líka áttað sig á að þetta er þungamiðjan í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að það er búið að stöðva þessa framkvæmd þrátt fyrir yfirlýstan vilja a.m.k. tveggja ef ekki þriggja menntmrh., og er það út af fyrir sig umhugsunarefni, hver staða ráðh. getur stundum verið gagnvart ýmsum nefndum og ráðum hér í ríkiskerfinu. Ég vil lýsa því hér yfir, sem ég hef áður margsinnis gert, að ég tel að ekkert þurfi um það að efast, að Framkvæmdasjóði Ríkisútvarpsins er ætlað það hlutverk, ég vil segja honum er eingöngu ætlað það hlutverk að koma varanlegu húsi yfir starfsemi Ríkisútvarpsins. Ég tek ekki undir þá skoðun, sem einnig hefur komið fram og er m.a. ástæðan til þess, að samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir hefur hikað við að ráðleggja fjmrh. og Alþingi að veita heimildir til áframhaldandi framkvæmda. Ég vil taka það skýrt fram, að ég tel að efnum sjóðsins eigi ekki að verja til þess að kosta aðrar framkvæmdir en húsbygginguna og það sem henni fylgir sérstaklega. Ég tel að hann sé ekki að þessu leyti almennur fjárfestingarsjóður Ríkisútvarpsins, heldur er hann húsbyggingarsjóður. Þetta er ákaflega mikilvægt atriði og úr því verður að fást skorið, hvor skoðunin er rétt. Ef Alþ. samþykkir þá þáltill. sem hér er flutt, þá tel ég að Alþ. hafi lýst vilja sínum til þess að hafist verði handa að nýju við framkvæmdir á byggingu útvarpshússins í Reykjavík, eftir þeim skilningi sem ég hef hér verið að lýsa um hlutverk Framkvæmdasjóðs Ríkisútvarpsins. Ég vil líka leiða athygli hv. alþm. að orðum þeirra hv. flm. þessarar þáltill. og hv. 6. þm. Norðurl. e. hér áðan um aðstöðu starfsmanna Ríkisútvarpsins. Það er mjög nauðsynlegt að menn leiði hugann að því, hver starfsaðstaða þeirra er. Það voru tekin hér dæmi, m.a. frá fréttastofu. Hv. 6. þm. Norðurl. e. þekkir þá starfsaðstöðu vel af eigin raun, því að hann vann lengi á fréttastofunni, og hv. flm. þessa máls er útvarpsráðsmaður og þekkir því af eigin reynd einnig hvernig starfsaðstaða starfsfólksins er í stofnuninni. Ég held að það sé mjög hollt fyrir hv. alþm. að gefa gaum þessum orðum þeirra. Það er náttúrlega ekki glæsileg mynd af starfsaðstöðu þar sem fréttastofan hefur 12 skrifborð í 80 m2 herbergi. Þarna er þó um að ræða býsna vandasama vinnu sem innt er af hendi, - vinnu sem þarf stundum meira og minna að vinna í trúnaði. Jafnframt þarf auðvitað að hata góða vinnuaðstöðu fyrir menn sem eru að semja vandasaman texta sem á að flytja í hljóðvarp eða sjónvarp og fólk á að njóta. Það er ekkert smámál hvernig búið er að starfsmönnum sem vinna slík störf. Þetta er aðeins eitt dæmið um það, hversu illa er að þessari stofnun búið. Það hefur líka verið rifjað upp hér og minnt á það, að Ríkisútvarpið er með elstu menningarstofnunum starfandi með þjóðinni. Ríkisútvarpið er að verða 50 ára gamalt. Það hóf starfsemi sína 20. eða 21. des. 1930 við lítil efni, en þó nokkurn stórhug á þeirri tíð. Þessi stofnun er nú að verða 50 ára. Og ég held að það sé alveg ljóst, að það eru fáar stofnanir í þessu landi, fáar opinberar stofnanir, sem eru í jafnnánum tengslum við almenning í landinu og Ríkisútvarpið, og hefur svo verið alla tíð. Þess er einnig ánægjulegt að minnast, að yfirleitt hefur Ríkisútvarpið notið mjög góðrar forustu. Til starfs við Ríkisútvarpið hafa frá fyrstu tíð, valist mjög góðir menn, menn sem þjóðin hefur bæði metið og hlustað á, haft ánægju af að hlusta á og eiga þannig andleg tengsl við, ef svo má segja, enda hefur Ríkisútvarpinu tekist þetta vel. Það er því sannarlega kominn tími til þess, að Alþ. og ráðamenn þjóðarinnar sýni þessari stofnun það í verki, að hún sé einhvers metin af þjóðinni. Og ég þori að fullyrða það, að þó að vel sé við Ríkisútvarpið gert, bæði í byggingum og öðru, þá mun það ekki hafa það í för með sér að almenningur líti á það sem bruðl eða sukk, heldur þvert á móti er ég sannfærður um að almenningur mun líta á það sem sjálfsagðan hlut, að vel sé að Ríkisútvarpinu búið. Hv. 6. þm. Norðurl. e., sem hefur sýnt málefnum Ríkisútvarpsins mikinn “áhuga hér á þingi frá fyrstu tíð, sem ekki er óeðlilegt þar sem hann þekkir vel til stofnunarinnar, minnist hér á sorgarsögu Ríkisútvarpsins í byggingarmálum. Ég skal viðurkenna það, að þó að ég sé orðinn það gamall, að ég man eftir því þegar Ríkisútvarpið var stofnað - og það er líklega elsta minning sem ég á í huga mínum - þá kann ég ekki byggingarsögu Ríkisútvarpsins svo vel að ég treysti mér til þess núna lítt undirbúinn að rekja hana í smáatriðum. En hitt er víst, að sú saga er hin mesta sorgarsaga. Þó held ég að hápunktur þeirrar sorgarsögu sé þegar Ríkisútvarpið hafði á árunum í kringum 1950, á þeim árum sem Jónas Þorbergsson var forstjóri Ríkisútvarpsins, safnað í byggingasjóð mjög stórum fúlgum sem nægðu til þess að koma upp myndarlegu húsi yfir stofnunina. Þá er stofnunin nálægt því að vera 20 ára gömul, 19–20 ára gömul, þegar kominn er myndarlegur sjóður til þess að byggja yfir stofnunina, og þá var, eins og kom reyndar fram í ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e., þegar komið svo langt, að það var búið að teikna og hanna hús yfir stofnunina og velja því stað, svo að lítið annað var að gera en hefjast handa um bygginguna. En ég kann naumast að greina frá því, - þetta er orðin 30 ára gömul saga, - hvernig þessi sjóður hvarf. Það var horfið frá byggingu útvarpshúss af einhverjum ástæðum, erfiðleikatímar voru þá, fjárfestingarhömlur voru á þessum tíma mjög miklar og einhvern veginn fór það svo, að það voru settar hömlur á útvarpshúsbygginguna í kringum 1950 eða fyrir 30 árum. Og svo fór, að þessi sjóður gufaði upp í verðbólgu næstu ára. Ég ætla nú að beina því til hv. alþm., hvort þeir kjósi að sagan endurtaki sig, að sá sjóður, sem nú er fyrir hendi og forráðamenn útvarpsins segja mér að kunni að nema um 2 milljörðum kr., mjög bráðlega eyðist tíka fyrir verðbólgu eða fyrir önnur vandræði í fjármálastjórn Ríkisútvarpsins. Og ég vil beina því til hv. alþm., að þeir hafa hér mikla ábyrgð, kannske ekki hver og einn sem einstaklingur, en a.m.k. má segja að þingið í heild ber hér mikla ábyrgð, að ekki fari eins og fór, þegar húsbyggingarsjóður Jónasar Þorbergssonar, sem ég leyfi mér að kalla svo, eyddist og gufaði upp fyrir það að hann var aldrei nýttur í því skyni sem honum var ætlað, heldur hvarf í verðbólguhítina. Ég skal ekki hafa mörg fleiri orð um þetta. Ég lýsi því yfir, að ég tel að þessi till. eigi ekki aðeins rétt á sér, heldur komi hún að gagni. Það er gagnlegt, að vakin sé athygli á málefnum Ríkisútvarpsins, húsbyggingarmálum þess og öðrum málefnum, og að þessu leyti er ástæða til að fagna framkomu þessa máls. Ég geri mér nú vonir um að mjög fljótlega rætist úr í þessu efni og hægt verði að koma því svo fyrir að bygging útvarpshússins hefjist á næsta ári, því það er rétt, þó að illt sé fyrir ráðh. að viðurkenna það, að það er nánast ein nefnd, valdamikil nefnd í stjórnkerfinu, sem fyrst og fremst hefur lagst gegn því að haldið sé áfram húsbyggingunni að sinni. Ég vil þó taka fram, að mér dettur ekki í hug að halda að sú ákvörðun nefndarinnar að leggja það ekki til að haldið sé áfram húsbyggingunni sé einhver endanlegur dómur. Auðvitað er þetta bráðabirgðaákvörðun nefndarinnar. Eigi að síður er þessi ákvörðun ekki þannig að hægt sé að sætta sig við hana, og ég tel hina mestu nauðsyn á að reynt verði að létta þessum hömlum af, og að því leyti til fagna ég framkomu þessarar till. Ég efa ekki að hún verður til þess að margir hv. alþm. - og kannske embættismenn og þjóðin öll - fái rétta mynd af því, hvernig staða þessa máls er, og að það leiði til þess að þessum hömlum verði létt af áður en langir tímar líða. Og þegar ég tala um áður en langir tímar líða, þá á ég að sjálfsögðu við að það verði nú áður en fjárlagaafgreiðslu lýkur. Upp úr því hef ég lagt innan ríkisstj., að málefni Ríkisútvarpsins, þ. á m. byggingarmálin, verði almennt málefni Alþingis í meðferð fjárlaga. Á meðan sá undirbúningur stendur mun ég treysta því, að á þeim málum verði tekið svo að leiði til jákvæðrar lausnar með samkomulagi að kalla. En verði það ekki, þá er ekki um annað að gera fyrir mig en að beita öðrum ráðum til þess að knýja þessa húsbyggingu fram, og þá á ég við það, að ég neyti þess réttar sem ég tel mig hafa sem ráðh. til að ákveða að þessi bygging skuli ganga fram og halda áfram á næsta ári fyrir það fé sem til er í húsbyggingarsjóði. Ég tel að Ríkisútvarpið eigi þennan sjóð, sé fjárráða hvað varðar þennan sjóð, og að því leyti til kann svo að fara, að ég muni beita því valdi sem ég hef yfir sjóðnum. En að sjálfsögðu kýs ég heldur að það sé fullt samkomulag innan Alþingis, innan ríkisstj., í embættiskerfinu um þetta mál og það leysist á þann hátt, því að það er að mörgu öðru að hyggja í málefnum Ríkisútvarpsins.



Herra forseti. Lokaorð hæstv. menntmrh. valda því, að ég sé ekki ástæðu til að halda hér neina ræðu. Ég ætla þó, úr því ég kem í stólinn og er búinn að biðja um orðið, að harma það valdboð sem hann boðar. Það er tilgangslaust að vera að koma hér með tillögur. Ráðh. hefur vald og hann er búinn að segja að hann muni nota það hvernig sem málið annars er rætt hér á Alþ. eða hvaða ákvörðun sem hér kann að verða tekin nú. Ég harma slíkar hótanir, tel þær ótímabærar hvenær sem þær koma fram. Ég ætla að snúa ræðu minni svolítið við. Hv. þm. Árna Gunnarssyni vil ég segja það: Það á engin ríkisstofnun, hvaða afmæli sem hún á, skilið einhverja sérstaka afmælisgjöf. Þetta eru ópersónulegar stofnanir þjóðarinnar, hvaða hlutverki sem þær gegna. Aftur á móti ber að sjá starfsfólki fyrir viðunandi starfsskilyrðum hvenær og hvar sem er, án tillits til þess, hvað stofnanir eru gamlar eða hvenær þær eiga afmæli. Það eru margar stofnanir á vegum ríkisins í húsnæðisvanda. Stjórnarráðið sjálft er í húsnæðishraki og það hlýtur að eiga afmæli við og við. Ég ætla ekki að beina orðum mínum til forseta á sama hátt og hv. þm. Árni Gunnarsson gerði og biðja hann um að skora á þá þm., sem ekki hafa tekið til máls, að koma hingað upp og tjá sig, hvort sem þeir eru með eða á móti. Menn verða að vera frjálsir að því, án þess að forseti skipti sér af því, hvenær þeir tala í málum og tala ekki í málum. En svona er málflutningur þeirra Alþfl.-manna þegar þeir fara á kostum, eins og einn þeirra segir oft. Hitt vil ég gera að talsverðu atriði, að forseti beiti sér fyrir því, að þm. fái að kynna sér teikningar og sjái líkan og staðsetningu þessa útvarpshúss í skipulagi borgarinnar. Ég vildi þá gjarnan hafa umr. á eftir um málið, vegna þess að sem borgarfulltrúi verð ég að segja það, að þegar ég sé líkan af því voðalega bákni sem húsið er í því borgarhverfi þar sem það er, á að vera innan um aðrar stórbyggingar, þá óttast ég þann kostnað sem verði við þessa byggingu sem ég held að sé umfram þarfir Ríkisútvarpsins. Áður en ráðh. fer að beita því valdi sem hann telur sig hafa, vona ég því að þm. geri sér ferð til Þróunarstofnunar Reykjavíkurborgar og kynni sér teikningarnar, kynni sér húsið í útliti eins og það stendur í líkani þar. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, ræða mín er óþörf eftir hótanir hæstv. ráðh. En ég verð að lýsa furðu minni á því, úr því að ráðh. hefur svona mikinn áhuga á framgangi þessa gríðarlega stóra máls, sem öðru hvoru er í fréttum útvarps, útvarpsmennirnir sjálfir eru að minna á öðru hvoru, að hann skyldi ekki skrifa fyrr það bréf sem hann skrifaði eftir að frv. til fjárlaga var lagt fram, að hann skyldi ekki hafa augun opin fyrir því að tala við aðra ráðh. í ríkisstj. áður en fjárlagafrv. var lagt fram.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að deila við hv. þm. Albert Guðmundsson um þetta frekar. Ég lýsti því, hver afstaða mín til þessa máls væri. Ég sagði að ég hefði viljað leysa þetta deilumál með friði og samkomulagi. Hins vegar stend ég á því, að ég tel að Ríkisútvarpið hafi umráð þessa sjóðs, og það mun koma til athugunar síðar, hvernig staðið verður að því að gera útvarpið í raun fjárráða hvað snertir þennan húsbyggingarsjóð. En það, sem mér fannst vera ástæða til að taka undir í sambandi við ræðu hv. þm. Alberts Guðmundssonar, er að í meðferð þessa máls og meðferð fjárlaga fái þingið tækifæri til að kynna sér teikningarnar að húsinu og sjá líkan af húsinu. Það finnst mér alveg sjálfsagt, og ég skal gera mitt til þess að líkan af húsinu verði aðgengilegt í húsakynnum Alþingis til sýnis og teikningar þá jafnframt. Það er auðvitað lágmarkið að sú n., sem fær þetta mál sem við erum að ræða nú, þessa þáltill., fái til athugunar teikningarnar og líkanið af húsinu, sem ég hygg að sé auðvelt að fá til sýnis. Undir þetta vil ég mjög taka, að alþm. fái sem allra best tækifæri til að kynna sér útlit hússins, teikningar að því og þær hugmyndir sem menn hafa um áfanga byggingarinnar.



Herra forseti. Ég kem hér til að lýsa ánægju minni yfir því, að þessi þáltill. hefur verið lögð fram. Ég tel hana mjög tímabæra miðað við þá stöðu sem er nú í þessu máli. Ég vil lýsa því yfir, að mér finnst það ekki orka tvímælis að Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins sé byggingarsjóður útvarpsins sem nota eigi til byggingar útvarpshúss. Og ég hef aflað mér upplýsinga um það, enda man ég vel að þegar umr. fór fram um till. hv. þáv. þm. Vilhjálms Hjálmarssonar um að auka framlag til sjóðsins úr 5% í 10% voru þm. almennt sammála um að það væri rétt og sjálfsögð ráðstöfun til að koma hreyfingu á þetta mikla mál. Það væri vissulega freistandi í þessu sambandi að ræða hér um samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir, valdsvið hennar og þá kannske fyrst og fremst um hvort hún ræður við það hlutverk, sem henni er ætlað samkvæmt lögum eða hvort það er æskilegt að slík nefnd hafi það hlutverk sem lögin gera ráð fyrir. Það hefur komið fram og er raunar alltaf að koma fram núna á hverjum einasta degi þegar er verið að ræða um opinberar byggingar, að það eru vankantar á því að þessi ágæta nefnd ráði við þetta hlutverk, bæði að því er varðar undirbúning mála og það hlutverk, sem hún hefur einnig, að segja til um hvort áform um opinberar byggingar séu þess eðlis að eðlilegt sé að láta framkvæmdir fara af stað. Þetta er umhugsunarefni sem ég held að við hv. þm. verðum að skoða í ró og næði og átta okkur á því, hvort hér er ekki þörf á að gera breytingu. Það er ljóst að þau verkefni, sem Ríkisútvarpið glímir við, eru vissulega risavaxin. Umfram byggingu nýs útvarpshúss, sem allir sjá að er brýn nauðsyn og er raunar þjóðarskömm að ekki skuli hafa enn þá verið hafin sú bygging, þá er ljóst að langbylgjustöð útvarpsins er verkefni sem verður að fara að sinna því að gamla stöðin er að hrynja að mati sérfræðinga. Það á eftir að leggja stórfé í styrkingu og aukningu dreifikerfis hljóðvarps og sjónvarps um landið. Þetta þekkjum við. Einnig skortir hljóðvarp og sjónvarp - sérstakleg a hljóðvarp, - öll ný tæki sem nútíminn krefst á þessu sviði. Það er í þessu máli sem mörgum öðrum að mínu mati mjög brýnt að útvarpið setji upp vandaða fjárfestingaráætlun um öll þessi verkefni. Þegar ég segi: vandaða fjárfestingaráætlun á ég við að sú áætlun sé grundvölluð á þeim möguleikum sem bæði útvarpið sem stofnun og þjóðin hafa til að framkvæma þetta verkefni á eðlilega stuttum tíma. Það væri vissulega freistandi að hefja hér umr. um fjárhagsvanda hljóðvarps og sjónvarps almennt. Það liggur fyrir í umr. að taprekstur á þessu ári á stofnuninni er sennilega yfir 1 milljarð. Það er margt sem þarna kemur til greina. Það væri t.d. freistandi að ræða um hvernig stendur á því, að þjóðfélagsgerðin skuli vera þannig að bókstaflega er komið í veg fyrir það með ýmsum ákvæðum í vísitölukerfi okkar að svona stofnun geti tekið eðlilegt gjald fyrir þjónustu sína. Um þetta mætti hafa langt mál, en ég ætla ekki að gera það hér. Þessi mál eru nú til meðferðar hjá fjvn. Það verður að segja eins og er: Því miður leysir fjárlagafrv. sjálft, eins og það liggur fyrir, ekki þennan vanda nema veruleg breyting verði gerð. Ég vil segja það hér, að við þm. getum ekki látið hjá líða að horfast í augu við þá staðreynd að þetta mál verðum við að leysa hér við afgreiðslu fjárlaga þegar að því kemur. Bréf hæstv. menntmrh., sem hér hefur verið nefnt, til fjvn. hefur ekki enn verið tekið fyrir í n. Mér finnst eðlilegt að þegar til afgreiðslu fjárlaga kemur fyrir árið 1981 verði fjvn. búin að taka ákveðna afstöðu til byggingar útvarpshússins. Mér finnst ástæðulaust annað en fjvn. geri það. Ég tel að miður væri farið ef ekki væri hægt að finna lausn á þessu máli, ekki hvað síst þegar sú staðreynd liggur á borðinu, að framkvæmdasjóður útvarpsins, sem er ávaxtaður á vaxtaaukabókum, mun a.m.k. að því er varðar byggingu yfir hljóðvarpið standa algjörlega undir þeirri byggingu. Og ég tel að hvað sem líður því valdi, sem samstarfsnefnd um opinberar byggingar hefur samkvæmt lögum, hljóti að verða að rjúfa þessi tengsl í þessu máli og Alþ. sjálft að taka afstöðu til þess og draga ekki lengur að hægt verði að hefja þessa byggingu sem þegar hefur verið grafinn grunnur fyrir. Um það verðum við að sameinast.



Herra forseti. Það er vissulega ánægjulegt að menningarmál skuli vera á dagskrá í hv. þingi. Það mætti fjalla verulega um þennan málaflokk allan og reyndar fleiri mál, einkum og sér í lagi miðað við þær upplýsingar sem komu fram í hv. fjvn. og síðasti hv. ræðumaður minntist örlítið á í sinni ræðu. Það kemur í ljós, að baráttan við vísitöluhækkanir setur svip sinn á stöðu menningarmálanna ekki síður en annarra mála í þjóðfélaginu, þar á meðal má benda á Þjóðleikhúsið, auk þess sem Ríkisútvarpið er í miklum fjárhagsörðugleikum. Á það hefur verið bent rækilega, að verði ekki úrbætur í þeim málum verður engin innlend dagskrárgerð í íslenska Ríkisútvarpinu, hvorki hljóðvarpi né sjónvarpi, þegar liðir eru nokkrir mánuðir af næsta ári. Þetta eru vissulega varnaðarorð. Það er ekki verið að fjalla um upphæðir í hundruðum milljóna, heldur upphæð sem nemur líklega nálægt 1 milljarði. Sýnir það best hvílíkar fjárhagsáhyggjur forráðamenn þessarar stofnunar hljóta að hafa varðandi dagskrárgerðina. Annað dæmi um skuldir opinberra fyrirtækja má nefna, Póst og síma. Ég veit ekki hvort það hefur komið fram, en það mun vera staðreynd að fjmrn. verður að borga út starfsmönnum Pósts og síma um næstu mánaðamót án þess að um slíkar fjárhæðir sé að ræða í sjóðum þeirrar stofnunar einfaldlega af því að hún er komin langt umfram fjárhagsáætlun sína. Allir peningar eru búnir og hækkanir á gjöldum hafa ekki fengist að ósk stofnunarinnar, aðeins 9% hækkun, og þykir þó ýmsum nóg um. Þannig má oft leika sér með tölur. Það má koma í ræðustól í fjárlagaræðu og tala um stöðu ríkissjóðs, en þegar málið er grannt skoðað kemur í ljós að flestallar ríkisstofnanir og opinberar stofnanir sem háðar eru gjaldskrárákvörðunum ríkisstj., líða önn fyrir og þar er um mikinn fjármagnsskort að ræða. Ég ætla ekki að fjalla hér um teikningar eða byggingarkostnað útvarpshússins sem rætt er um vegna þáltill. frá hv. þm. Markúsi Á. Einarssyni. Það er hins vegar ljóst að þetta mál hefur strandað í kerfinu á dálítið skringilegan hátt. Í raun og veru held ég að þar séu ýmsir þættir að verki. Hér hefur verið minnst á nokkra þeirra. Það er ágreiningur um hlutverk byggingarsjóðsins. Ljóst er að sumir aðilar, þ. á m. þeir sem sæti eiga í samstarfsnefndinni um opinberar framkvæmdir, telja að byggingarsjóðurinn eigi að standa undir kostnaði við ýmislegt fleira en sjálft húsið. Það er þó ekki ágreiningur um að hann eigi að ná til tækja og búnaðar, en þegar rætt er um langbylgjukerfið og dreifikerfið kemur annað hljóð í strokkinn. Á fundi útvarpsmanna og samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir á sínum tíma varð niðurstaðan sú, að forráðamenn útvarpsins skyldu gera heildarframkvæmda- og fjárfestingaráætlun fyrir Ríkisútvarpið til nokkurra ára, þar sem ekki væri einungis minnst á útvarpshúsið, heldur á annan kostnað, svo sem kostnað við að byggja upp langbylgjusenda, sem nú eru löngu úr sér gengnir, eins og raunar hefur komið fram hér í umr. Því miður hafði það dregist, og á meðan það dróst að hagsýslan og samstarfsnefndin fengju þessar upplýsingar notaði samstarfsnefndin það sem skálkaskjól og aðhafðist ekki í málinu, notfærði sér þennan ágreining, notfærði sér það tómlæti, sem Ríkisútvarpið sýndi, til að sitja á málunum. Þannig er um að ræða gífurlegt sambandsleysi milli tveggja opinberra stofnana, milli fjárlaga- og hagsýslustofnunar og útvarpsins og þá um leið milli fjmrn. og menntmrn. Það er athyglisvert að fyrrv. menntmrh., Vilhjálmur Hjálmarsson, var settur af núv. hæstv. menntmrh. sem formaður útvarpsráðs. Mér er kunnugt um að Vilhjálmur Hjálmarsson ætlaði sér í þeirri stöðu að halda áfram því starfi sem hann hóf með fyrstu skóflustungunni að útvarpshúsinu fyrir tveimur árum u.þ.b. Því miður hefur útvarpsráð ekki þau völd, en vegna stöðu sinnar situr hann þó sem einn af þremur stjórnendum fyrirtækisins og áhrifamaður um þessi mál. Það er því leitt til þess að vita, að hann skuli nú lenda í þeirri stöðu að fá ekki þessu máli framgengt þótt flokksbróðir hans sé menntmrh. Eftir að hafa hlýtt á hæstv. menntmrh. verð ég að taka undir þau ummæli hv. þm. Alberts Guðmundssonar, að það er aldeilis furðulegt hvaða stefnu svona mál geta tekið, sem verða á milli í kerfinu. Þannig fær hv. fjvn. bréf frá hæstv. menntmrh. þar sem hann biður fjvn. um að greiða fyrir þessu máli. Þetta hlýtur auðvitað að leiða til þess að maður spyr hæstv. menntmrh.: Talaði hann ekki við hæstv. fjmrh. sem er hæstv. fyrrv. menntmrh.? Og af því að hæstv. fjmrh. er hér staddur langar mig til að spyrja hann: Mundi hann ekki eftir þessu máli þegar hann skipti um ráðherrastól? Ég held að hér sé verið að breiða yfir þetta mál. Ég held að sannleikurinn sé sá, að hér er verið að setja á svið sjónleik sem byggist á því að ríkisstj. er að þvo sér eins og þegar köttur þvær sér. 



Herra forseti. Ég fagna þeirri þáltill. sem hér er komin fram, en sérstaklega vil ég þó fagna því, að ráðh. hefur nú gert það upp við sig að hann ætli að hafa sigur í þessu máli. Það er ástæðulaust að láta svo sem menn viti ekki hvaða nefnd er um að ræða og hverjir þar hafa völdin. Ég kann því dálítið illa að hér hafa tveir komið upp og farið eins og köttur í kringum heitan graut þegar þeir hafa verið að tala gegn þessu máli. Aftur á móti eru kettirnir ekki taldir með skepnunum þar sem ég þekki til. Ég vona að hæstv. menntmrh. sé það jafnframt ljóst þegar hann hefur gefið yfirlýsingu sína um að hann ætli að hafa sigur í þessu máli, að eftir því verður tekið, og hann má vita að hann hefur stuðning þm. úr Framsfl. til þeirra verka. Það er því rétt að það komi alveg skýrt fram hér á Alþ. hverjir það eru sem ætla að stöðva það að Ríkisútvarpið eignist hús fyrir eigið fé. Hitt er svo annað mál, að það er ekki óeðlilegt að þingheimi verði gerð grein fyrir því, hvaða stærðir er verið að tala um, því að vissulega er rétt að gætt sé hófsemdar á þessu sviði sem öðrum.



Herra forseti. Það var kannske ekkert sérstakt tilefni til þess að ég færi að koma aftur í ræðustól. Ég felldi mig ágætlega við margt af því sem hv. 10. þm. Reykv. var að segja hér, að mörgu leyti ágætlega. Hann kastaði að vísu nokkrum hnútum í þessum leik, eins og við gjarnan gerum hér á hv. Alþ. En í sambandi við það sem ég sagði áðan um vilja minn til að koma þessu máli fram og hvernig ég hef unnið að því, þá finnst mér þó rétt að ég endurtaki það mál nokkuð til að útskýra hvað ég átti við. Það kemur ákaflega vel fram í hinu margfræga bréfi mínu til fjvn. Alþ., sem af einhverjum ástæðum hefur verið mistúlkað eða lagt út eins og það væri eitthvert óvenjulegt bréf, sem ég tel að alls ekki sé. Þetta er stutt minnisblað nánast sem ég hef skrifað fjvn. henni til minnis við meðferð fjárlaga að því er varðar þessa stofnun sem við erum að ræða um hér, Ríkisútvarpið. Það, sem ég legg áherslu á í þessu bréfi, er m.a. þessi klausa: „Brýnt er að finna lausn á þeim margslungna vanda sem hér er um að ræða“ - þá er ég að tala um Ríkisútvarpið, bygginguna og fleiri mál - „og óskað eftir góðu samstarfi við fjvn. í þessu sambandi.“ Þetta er í raun og veru það sem ég hef fyrst og fremst lagt áherslu á, að allir þættir stjórnkerfisins vinni saman. En ég tók það fram í ræðu minni áðan, enda væri ekki alveg rökrétt mitt mál ef ég segi ekki hver skoðun mín er, að ég tel að Ríkisútvarpið hafi fullt vald á byggingarsjóðnum. Hins vegar hef ég ekki talið rétt að fara að beita því valdi af einhverri hörku nú á þessari stundu meðan verið er að reyna að samhæfa störf allra þátta ríkiskerfisins, bæði hvað varðar Alþingi og stjórnarráðið og einstakar nefndir á vegum Alþingis og stjórnarráðsins. Það fer ekkert milli mála, að ég tel að útvarpið hafi fullt forræði þessa sjóðs og að það sé mjög óheppilegt að samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir skyldi setja þessi höft á framkvæmdina og sem sagt á fjárræði og forræði sjóðsstjórnarinnar, útvarpsins, og ég vil að það mál verði teyst með góðu, en ef það tekst ekki hef ég leyft mér að minna á það, að ráðh. hlýtur að hafa vald í þessu máli og á að hafa rétt til að nota það fé, sem í sjóðnum er, til þeirra þarfa sem sjóðnum er ætlað að sinna. En ég legg mikla áherslu á gott samstarf í þessu sambandi. Ég tel að fjvn. eigi að fylgjast með þessu máli, vita hver vandinn er og vinna að lausn hans í samstarfi við ríkisstj. rétt eins og siður er í hvert sinn sem fjárlög eru til meðferðar. Ekkert fjárlagafrv. er fullkomið. Ekkert fjárlagafrv. er lagt fram sem einhvers konar lokatilskrift. Það er ekkert „afgert“ mál. Það er þingsins að fjalla um fjárlagafrv., og ég held að allir ráðh. verði að leita til þingsins, ekki ég einn, heldur allir ráðh. Þeir vilja eiga samstarf við fjvn. og þurfa að hafa samstarf við fjvn. Menn nálgast fjvn. kannske með mismunandi hætti, en ég hef kosið að gera það með þessu stutta minnisblaði um málefni Ríkisútvarpsins sem ég tel öðrum málum brýnni af þeim málefnum sem heyra undir mitt rn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa ánægju minni með þann hug sem komið hefur fram í máli hæstv. menntmrh. og þeirra hv. þm. sem tekið hafa til máls. Ég túlka ummæli þeirra á þann veg, að þau hafi í öllum meginatriðum verið jákvæð. Í tilefni ummæla hv. 3. þm. Reykv., Alberts Guðmundssonar, vil ég taka undir að þm. fái að sjá og kynna sér teikningar að útvarpshúsinu. Hann ræddi einnig um að þarna væri e.t.v. um mikið bákn að ræða. Ég vil því undirstrika það, sem ég lét reyndar koma fram í máli mínu áðan, að það hafa vissulega verið gerðar áætlanir um áfangaskipti í þessu efni, þannig að það er ekki við því að búast og e.t.v. ekki eðlilegt að byggingin rísi öll í einum áfanga. Ég nefndi tvo minni áfanga sem gerðar hafa verið áætlanir um og teikningar munu að mestu vera tilbúnar að, alla vega að fokheldu ástandi. Að lokum vil ég einfaldlega ítreka það sem mér finnst skipta hér máli, að grunnur þessa væntanlega húss er tilbúinn, fjármagn er í öllum aðalatriðum tiltækt og teikningar upp að fokheldu ástandi eru svo til tilbúnar, hver svo sem sá áfangi verður sem valinn verður fyrst. Það er því að mínu mati nærri því ótækt að örfáir menn geti með umræðum um túlkun á hlutverki Framkvæmdasjóðs Ríkisútvarpsins stöðvað þetta mál svo langan tíma sem nú er orðið. Loksins vil ég benda á að fyrir hv. Alþ. liggur núna till. um merkingaskyldu ríkisframkvæmda. Hvernig skyldi nú skiltið við Háaleitisbrautina verða? Skyldi þar standa: Í þessari holu átti að rísa útvarpshús? Það má aldrei verða, heldur verður sem fyrst að koma þar upp skilti sem á stendur: Hér byggir Ríkisútvarpið útvarpshús.



Herra forseti. Tildrög þess, að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, eru atvik sem ég hef komist í tæri við undanfarna daga. Við lifum á tímum jafnréttis. Allir tala um jafnrétti og vilja sinna þeim efnum. Hæst ber kröfur kvenna. Samtök kvenna hafa eflst. Konur hafa skynjað betur það misrétti sem þær hafa þurft við að búa til þessa. Djarfhuga konur hafa sótt fram og framkallað úrbætur sem vissulega eru þjóðfélagi okkar til sóma. Þrátt fyrir marga sigra er þó langt í land, ekki aðeins hvað varðar kvenréttindi, heldur og á fleiri sviðum. Sennilega er skortur á jafnrétti hvergi eins grimmilegur og gagnvart feðrum sem eignast barn í óvígðri sambúð. Má nefna ýmis skelfileg dæmi. Þau eru mörg og eru alltaf að koma upp. Þessa dagana er í gangi mál af þessu lagi. Barnsfaðir hafði búið með barnsmóður sinni í þrjú ár. Barn þeirra var næstum eins árs þegar þau slitu samvistum. Barnsmóðirin skildi barnið eftir í höndum tengdamóður sinnar er hún hvarf á braut. Hún sótti barnið um hálfum mánuði síðar og kom því í fóstur annars staðar. Af eðlilegum ástæðum sóttist barnsfaðirinn, sem komist hafði í tilfinningasamband við barnið, eftir því að umgangast það. Hann kemst þá að því að það er honum fyrirmunað og að barnsmóðirin hyggst gefa barnið vandalausum. Piltinum brá fyrst er upplýst var að samkv. forneskjulegum íslenskum lögum kæmi honum það í raun ekki við. Réttur hans er enginn. Barnsmóðir má gefa barn sitt án samþykkis barnsföður. Mótmæli duga ekki. Lögin kveða skýrt á um að móðirin ein ráði því, hvað af barninu verður. Í því dæmi, sem ég er hér að greina frá og er að eiga sér stað þessa dagana, er svo háttað að umræddur barnsfaðir leitar fast eftir því að mega fá barnið til uppeldis. Foreldrar hans bjóða honum aðstoð við uppeldi þess, og foreldrar barnsmóðurinnar gera það einnig. Allir þessir aðilar reka sig á vegg. Rétturinn er samkv. gildandi lögum hjá barnsmóðurinni. Samkv. upplýsingum, sem ég hef aflað mér hjá félagsráðgjöfum hér í Reykjavík, eru hliðstæð mál til meðferðar alltaf annað slagið. Feðrum er fyrirmunað að umgangast börn sín. Feður þurfa að þola það himinhrópandi ranglæti, að barnsmóðir ein ráði því hvort hún ættleiði barn sitt. Í gildandi ættleiðingarlögum ber að leita umsagnar þess aðila sem eigi þarf að samþykkja ættleiðingu. Sú umsögn skiptir hins vegar engu máli. Barnsmóðir ræður. Í fyrra féll dómur í Hæstarétti í máli þar sem faðir krafðist umgengnisréttar við dóttur sína. Dómarar Hæstaréttar voru ekki sammála um niðurstöðuna. Meiri hl. féllst á kröfu barnsmóður, sem neitaði barnsföður að umgangast barn sitt. Í niðurstöðu dómsins segir að í lögum nr. 87 frá 1947, er fjalli um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna, séu engin ákvæði um rétt föður til umgengni við óskilgetið barn sitt. Þá er áréttað í niðurstöðu dómsins að verulegur munur sé á réttarstöðu skilgetinna og óskilgetinna barna, sérstaklega að því er varðar afstöðu foreldra þeirra. Í dómsniðurstöðunni segir einnig, með leyfi forseta: „Það er gömul skipan, að faðir óskilgetins barns hafi eigi umgengnisrétt við barn sitt án samþykkis móður, meðan hún hefur forræði þess. Verður því eigi breytt nema með lögum.“ Tveir hæstaréttardómarar skiluðu séráliti í þessu máli og í niðurstöðu annars þeirra, þ.e. Ármanns Snævarr, er vitnað í allöra lagaþróun í þá átt að gera hlut sambúðarfólks að ýmsu leyti svipaðan og hjóna. Þá getur hann þess, að fyrir Alþ. liggi frv. að barnalögum sem þá hafði þrisvar verið lagt fyrir Alþingi. Áðurgreint frv. hefur nú verið lagt fyrir Alþ. í fimmta sinn. Nú hefur þetta frv. verið margendurskoðað og betrumbætt og tekur af það misrétti sem nú gildir hvað varðar rétt barnsmóður til að gefa barn sitt án samþykkis föður og það veitir barnsföður svokallaðan umgengnisrétt. Er hæstv. dómsmrh. talaði fyrir frv. óskaði hann eftir að afgreiðslu þess yrði flýtt. Nú eru liðnir 18 dagar síðan frv. var vísað til allshn. Nd. Samkv. upplýsingum, sem ég hef aflað mér, hefur það ekki enn verið rætt í n. Frv. liggur óafgreitt meðan fjöldi manns þarf um sárt að binda vegna þeirrar grimmdar sem núverandi lög hafa dæmt þá til að lúta. Ég greindi frá atburði áðan sem nú er að eiga sér stað. Barnsfaðir sér á eftir barni sínu, sem hann hefur bundist tilfinningaböndum, til vandalausra án þess að fá nokkuð að gert. Móðirin, sem ekkert vill með barnið hafa að gera, gefur barnið. Fjölskylda hennar mótmælir, en fær engu ráðið. Fjölskylda hans mótmælir, en fær engu ráðið. Lögin eru skýr. Barnsfaðirinn er réttlaus. Þar sem enn er nokkur umþóttunartími áður en gengið verður endanlega frá málum, því að þrír mánuðir þurfa að líða frá því að barn er gefið þangað til það er staðfest, sá ég ástæðu til að reifa þetta mál hér. Ég bið hv. þm. að hafa í huga að ég er ekki að tala um einsdæmi. Þetta er alltaf að ske. Þeir eru fjölmargir sem gera sér grein fyrir þessu misrétti. Það er athyglisvert að undanfarin ár hafa kvenfélög og sambönd þeirra lagt á það feikilega áherslu að frv. að barnalögum verði samþ. Jafnréttisráð hefur og látið málið mjög til sín taka. Hér er ekki um kvenréttindi að ræða. Hér er ekki endilega um karlréttindi að ræða. Hér er um sjálfsögð mannréttindi að ræða. Að síðustu skora ég á hv. allshn., og þá einkum formann hennar, að flýta afgreiðslu frv. að barnalögum og ég mælist til þess að þingforsetar sjái svo um að málið fái hraða afgreiðslu. Það má ekki bíða lengur.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að taka undir orð hv. 3. landsk. þm. Hér er stórt mál og alvarlegt á ferðinni.Og ég vil taka undir það,að hér virðist vera um að ræða misrétti gagnvart öðru foreldri, þ.e. í þessu tilfelli föður. Ég vil leyfa mér að hvetja allshn. Nd. til að flýta afgreiðslu frv. til barnalaga svo að það geti fengið eðlilegan framgang í þinginu.