Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhann Jósefsson Herra forseti. - Það er ekki langt mál, sem ég þarf að segja hér í viðbót við það, sem ég hef þegar tekið fram út af þessu frv. Hins vegar kemst ég ekki hjá því að gera lítils háttar aths. við ræðu hæstv.atvmrh. Ég vil þá byrja á því að viðurkenna, að það var rétt aths. hjá hæstv. ráðh., að mér var ekki hugfast, þegar ég ræddi frv. við fyrri hluta þessarar umr., að Flugfélag Íslands hefði áður starfað undir öðru nafni. Ég er vissulega fús til að viðurkenna, að þeir, sem stóðu upphaflega að Flugfélagi Íslands, sem hét í fyrstu Flugfélag Akureyrar, hafa unnið þarft verk með því að koma því á fót, en nafnið Flugfélag Íslands hefur félagið haft aðeins nú í 2–3 ár, og var það nafn mér munntamara. Að öðru leyti er það sitthvað, sem þarf athugunar við, m. a. það, sem hæstv. ráðh. tíundar af flugvélum hjá h/f Loftleiðum. Hann sagði, að það ætti til eina litla flugvél, en það er ekki rétt, því að fyrst og fremst á félagið hér tvær vélar. Önnur varð fyrir áfalli á Miklavatni, en það er verið að undirbúa viðgerð á henni, og er talið, að sú viðgerð muni takast. Þá á félagið tvær vélar hér, en svo hefur það fest kaup á allstórri vél, sem tekur 8 farþega, í Ameríku, og trúi ég, að hún bíði þar byrjar nú til að komast til Íslands. Þegar tíunduð er flugvélaeign Flugfélags Íslands, hefur verið sagt, að það félag ætti 4 vélar, og er þá talinn með nýi flugbáturinn, sem einnig bíður byrjar í Ameríku. Það er þá ekki svo ólíkt ástatt hjá þessum tveim fél., og ég verð að segja, með fullri virðingu fyrir Flugfélagi Íslands, að það er myndarlega af stað farið hjá h/f Loftleiðum, að eiga 3 vélar eftir 8 mán. starf, borið saman við það, að Flugfélag Íslands á 4 vélar eftir 6 ára starf. Þetta bendir í þá átt, að það hafi ekki verið rétt að ganga framhjá h/f Loftleiðum, þegar þetta frv. var samið. Hæstv. ráðh. tók það fram, að tilætlunin væri að leyfa h/f Loftleiðum að renna inn í Flugfélag Íslands. Það er út af fyrir sig gott að heyra, en hæstv. ráðh. verður að hafa mig og fleiri þm. afsakaða, þar sem við höfum frv. hér fyrir framan okkur, en í því er ekki gert ráð fyrir öðru en að ríkissjóður leggi fram 1½ millj. kr. í Flugfélag Íslands og því sé síðan falinn einkarekstur á flugferðum. Hvað svo kann að vera ætlun ráðh. eða annarra, kemur ekki málinu við, ef ekkert liggur fyrir um það í skjölum. Og þó að þetta sé nú ætlun ráðh., þá rís upp spurningin: Með hvaða kjörum? Ég minntist á það í minni fyrri ræðu, að ekki væri vert að fara út í það mál, en nú hefur hæstv. ráðh. gefið tilefni til þess, að ég gerði það. Hvers konar tilraunir hafa verið gerðar til að ná samstarfi? Jú, h/f Loftleiðir bauðst til að afhenda Flugfélagi Íslands fyrstu vélina við kostnaðarverði gegn því, að þeir 3 félagarnir væru ráðnir sem flugmenn með lágmarkskaupi, en að því var ekki gengið. Það var gefinn kostur á að taka einn þeirra, og síðan var horfið frá því aftur, svo að þessi tilraun var ekki slík, að hægt væri fyrir h/f Loftleiðir að ganga að kostunum. Ef ætlað er að ná samstarfi við h/f Loftleiðir og halda áfram að bjóða svipuð kjör, er það ekki vænlegt til árangurs, en þá er líka frv. stj. svo útbúið, að það meinar h/f Loftleiðum í rauninni allt annað en að gefast upp. Nú er að vísu aðstaða Eimskipafélags Íslands ekki hin sama. Það hefur ekki lagt fram fé til að kaupa flugvélar, en Eimskipafél., sem hefur um fjórðung aldar annazt mesta fólksflutninga hér á landi og milli Íslands og útlanda, hefur ákveðið að efna til aukafundar 11. nóv. næstk., og sá fundur á að fjalla um þá hugmynd, að Eimskipafél. taki að sér flutninga í lofti líka. Það er eðlilegt, að fél. detti þetta í hug, því að fordæmin eru fyrir því, að stór flutningafélög hallast að því að taka flugtæknina í þjónustu sína. Ég hef heyrt talað um, að Cunard-línan o. fl. hafi þetta í ráðum, og fyrir stríð var talað um það, að gufuskipalína í Gautaborg ætlaði að bæta flugsamgöngum við starfsemi sína. Að öllu þessu athuguðu virðist mér frv, í fyrsta lagi óframbærilegt, og í öðru lagi hlýtur það að taka miklum stakkaskiptum hér á Alþ., ef Alþ. á ekki að ganga inn á einstrengingslega einokunarbraut, eins og hæstv.ríkisstj. Hæstv. ráðh. sagði, að engu þyrfti að leyna í þessu sambandi. Ég vona það líka, enda væri undarlegt, ef svo væri. En mér finnst ástæða til að spyrja hæstv. ráðh., sem engu vill leyna, um ástæðuna fyrir því, að hann neitaði h/f Loftleiðum um meðmæli ríkisstj. í sumar, þegar sendiherra Íslands í Washington var fyrir beiðni h/f Loftleiða búinn að fá ádrátt hjá Bandaríkjastjórn um kaup á þessari nýju flugvél. Sendiherrann óskaði, að ríkisstj. gæfi sín meðmæli, en hæstv. ráðh. neitaði og bar fyrir sig, að hann vissi ekki, hvort fél. hefði nægilegt fjármagn. Formaður fél. skýrði mér frá þessu. Það væri fróðlegt að vita, af hvaða ástæðum ríkisstj. lands, sem er eins þurfandi fyrir samgöngur og við, neitar hlutafélagi, sem búið er að stofna með fleiri hundruð þús. kr. hlutafé, um meðmæli til annarrar ríkisstj., sem getur ákveðið, hvort verða skuli af kaupum og sölu eða ekki, og það á tímum, þegar öllum er ljós nauðsynin á góðum flugvélurn. Það lukkaðist engu að síður að útvega flugvélina fyrir meðmæli viðskiptaráðs. Ég get svo látið útrætt um þetta. Ég þykist vita, að í sjálfu sér beri ekki mikið á milli yfirleitt um nauðsyn þess að hafa aðstöðuna sem bezta til flugsamgangna hér, en þegar verið er að koma á ákveðnu skipulagi í þessum málum, þá er ófært, ef með lagaákvæðum á að bægja öðrum aðilanum frá, en hlaða undir hinn, bæði með framlögum úr ríkissjóði og veitingu einkaréttar. Flugmenn h/f Loftleiða hafa sýnt, að þeir eru starfi sínu vaxnir. Þeir sýndu það í síldarleitinni, og í sumar, þegar þeir voru til knúnir af yfirvöldum landsins til þess að fljúga í allt að ófæru flugveðri yfir háfjöllin í sjóflugvél til að sækja sjúkling, tel ég, að þeir hafi sýnt, að þeir eru dugandi menn. Enn fremur er félagið stofnað samkv. l. og er tiltölulega öflugt fjárhagslega. Hvað felst þá á bak við neitun hæstv. ráðh. um meðmæli, sem honum hefði átt að vera ljúft að veita? Ég held ég verði að treysta n. til að afla sér allra upplýsinga. Flugfélag Íslands er góðra gjalda vert, en h/f Loftleiðir eru líka þeirra gjalda vert, að það má ekki drepa það með þögninni. Eimskipafélag Íslands, sem sýnt hefur mikinn áhuga á flugmálunum, er líka aðili, sem nauðsynlegt er að kveðja til ráða.

Sigurður Bjarnason Herra forseti. - Þar sem þetta frv. kemur til þeirrar n., sem ég á sæti í, get ég látið nægja fá orð. Aðalatriði frv. eru tvö. Í fyrsta lagi það, að ríkissjóður nái yfirtökum í Flugfélagi Íslands með því að eignast 50% af hlutafé, og í öðru lagi, að fél. er veitt heimild til einkaréttar á flugferðum. Um fyrra atriðið vil ég segja það, að mín skoðun er sú, að hlutverk ríkissjóðs sé fyrst og fremst að skapa skilyrðin fyrir flugsamgöngum. Það hlýtur ríkissjóður að gera með því að annast byggingar og framkvæmdir á nauðsynlegum mannvirkjum í sambandi við flugsamgöngur. Ég hygg, að ríkissjóður eigi ekki að ljá flugmálunum lið með því að gerast sjálfur rekandi þeirra. Ég hygg, að stuðningi ríkissjóðs, sem er sjálfsagður, megi ekki verja á þá lund, sem ríkisstj. leggur til. Ríkisstj. er á réttri braut með frv., þar sem megináherzlan er lögð á að skapa skilyrði fyrir flugsamgöngum og byggingu nauðsynlegra mannvirkja á kostnað ríkissjóðs. Það er rétt stefna, en mér virðist vera lagt út á hála braut með því að ríkissjóður kosti kapps um að ná meiri hl. í fél., sem hefur starfað nokkuð lengi og vitað er, að er allfjársterkt. Fél. er ekki í neinum nauðum, og því gengur vel að auka hlutafé. Ég hygg einnig, að það sé hæpin ráðstöfun fyrir ríkissjóð, sem á ekki of mikið aflögu, að leggja fram 1½ millj. kr. í hlutafé, sem einstaklingar eru fullfærir um að afla. Þetta er bæði óþarft og óhentugt fyrir ríkissjóð. Ég tel koma til mála, að ríkissjóður legði fram eitthvert aukið hlutafé til þessa fél., án þess að hann næði meiri hl., t. d. allt að 20%. Þá kem ég að síðara atriðinu, einkaréttinum til handa fél. Í því sambandi vil ég segja, að ég er sammála hæstv. ráðh. um, að flugfél. eigi að vera sem fæst. Ég hygg, að það sé heppilegast fyrir þróun flugmálanna, að það séu sem fæstir aðilar, sem með þessi mál fara. Þá má vænta meira öryggis og samræmdari aðgerða. Það er mikið atriði, að þessar samgöngur séu vel skipulagðar, og það eru meiri líkur til þess, að það fáist tryggt, ef félögin eru fá, helzt eitt. Nú er hins vegar búið að stofna tvö flugfélög, og auk þess hefur Eimskipafélag Íslands ákveðið að hefjast handa, og verð ég þá að segja, að mér finnst sú aðferð, sem lögð er til í frv., allhæpin, og hart fyrir h/f Loftleiðir að sæta slíkum kostum. Það er alveg auðsætt, að ekki er hægt að leggja fél. niður og samþ. þetta frv. eins og það er. T. d. er ekki gert ráð fyrir neinum bótum til þess fél., sem skipað væri að leggja niður starfsemi sína, né heldur Flugfélag Íslands skyldað til að kaupa vélar þess. Allt þetta finnst mér hæpið, einkum eftir að vitað er, að ekki hafa farið fram frekari samningar um að sameina félögin en hefur verið lýst. Það yrðu að fara fram samningaviðræður milli flugfél. og reyna að ná samkomulagi um sameiningu félaganna. Þessi skoðun mín haggast ekki, þótt ég viti, að Flugfélag Íslands er náttúrlega sá aðili, sem af mörgum ástæðum virðist mega treysta bezt til að hafa forustuna í þessum málum. Það er eldra félag og hefur sérstaklega góðum mönnum á að skipa, og má því segja, að því beri nokkur forusta. En þó að ég viðurkenni þetta, tel ég mjög harkalega að farið með frv. gagnvart félagi, sem hefur farið mjög sómasamlega af stað.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór: ) Herra forseti. - Út af ræðu hv.þm. Vestm. þykir mér þörf á að taka þetta fram: Að því er snertir vélaeign félaganna, má um það deila, hvort það á að telja vél, sem ekki er í flugfæru standi. En það skiptir ekki miklu máli. Munurinn á vélaeigninni er sá, að vélar Flugfélags Íslands bera svo af um stærð og möguleika til farþegaflutnings, að auðsætt er, og það vildi ég segja, að þegar um er að ræða, hvort fél. ætti að hafa forgöngu í flugmálum, væri ekki vafi á, að það væri Flugfélag Íslands, enda eru báðir hv.þm., sem talað hafa, á sama máli. Það er á misskilningi byggt, að ég sem utanríkisráðh. hafi neitað h/f Loftleiðum um meðmæli. Form. fél. leitaði til mín í sambandi við kaup á 8 sæta vél, og ég leiðbeindi honum um, hvað gera þyrfti til þess að fá meðmæli, en hann kom ekki aftur. Þessu félagi hafa verið veittar svo miklar undanþágur, að það þarf ekki að kvarta. Það er rétt, að flugmenn þess eru duglegir, og er óþarfi að taka frekar fram um það, en það haggar ekki því, að hitt félagið hefur líka duglega flugmenn í þjónustu sinni með meiri æfingu og lengri starfsaldri. Ég vil endurtaka það, að það, sem er aðalatriði málsins, er þetta: Er hagkvæmt fyrir Ísland eins og fyrir Svíþjóð, Danmörku og Noreg, að flugmál landsins séu á einni hendi? Og ef svo er, - sem ég er ekki í vafa um -, þá er meginmál frv. það, að koma slíkri skipun á hér líka. Tilgangur ríkisstj. með þessu frv. er, að sú leið verði farin, sem í frv. er stungið upp á. Ef hv.þm. hins vegar finna aðra leið betri til þess að ná sama marki, að hafa flugmálin í landinu undir einni stjórn, til þess að þau fyrir það verði sem gagnlegust fyrir fólkið í landinu, þá er sjálfsagt að taka það, sem bezt er. Annars virtist mér af ræðu hv. síðasta ræðumanns, að hann væri samþykkur þessu, sem er meginatriði málsins, og hann væri þar á sama máli og ég, og þykir mér vænt um það. Um hitt atriðið, hvort það er 50% af hlutafé, sem ríkissjóður ætti að leggja fram í þessu efni, eða minna, t. d. 25%, það er matsatriði, og má nánar ræða um það. Ég vænti þess, að hv. samgmn. athugi sérstaklega þetta, sem ég hef talið aðalatriði málsins, og geri sínar till. út frá því.

Jóhann Jósefsson Herra forseti. - Aðeins örfá orð. Hæstv. atvmrh. lætur líta svo út eins og hér sé verið að deila um það, hvort hér eigi að hafa flugferðir á einni hendi eða hvort þær eigi að vera á mörgum höndum, þannig að mörg flugfélög annist þær. En það er fjarri því, að um það atriði hafi verið deilt, heldur hefur verið fundið að hinu, hve óframbærilegar till.hæstv.ríkisstj. í þessu efni eru gagnvart öðrum aðila, sem er starfandi flugfélag í landinu. Og ég sagði, að ég ætlaði ekki að leggja úrskurð á það, hvort heppilegra væri að hafa hér eitt flugfélag eða fleiri starfandi. Ég álít, að það geti verið heppilegt að hafa þau fleiri en eitt, en hef ekki viljað halda neinu fram skilyrðislaust um það. - Nei, það er allt annað, sem ég hef deilt á. Það er þessi einræðisandi í frv., sem snertir fleiri en mig illa, að setja til hliðar, eins og það sé ekki til, starfandi fyrirtæki í einni grein, en lyfta öðru upp eins og verða má með löggjöf. Það er það, sem deilan hér hefur snúizt um, en alls ekki það, hvort hér á landi eigi að starfa eitt flugfélag eða tvö eða kannske þrjú. Ég skal svo ekki tefja tímann lengi til þess að tala um þetta. En ég hef það skriflegt frá félaginu h/f Loftleiðum, að hæstv.atvmrh. hafi neitað að gefa meðmæli með því, að h/f Loftleiðir fengi vélina keypta frá Ameríku, meðmæli, sem sendiherra Íslands í Washington óskaði eftir og taldi rétt að fá. Hæstv. atvmrh. segir, að hann hafi ekki neitað um þessi meðmæli, en hann hafi gefið umsækjanda meðmælanna frá félaginu leiðbeiningar, en svo hafi hann aldrei komið aftur. Svo getur hver og einn um það dæmt, hvernig þær leiðbeiningar muni hafa verið. Því að svo mikið er víst, að það gefur ekki beinlínis ástæðu til að ætla, að formaður flugfélagsins h/f Loftleiða hafi álitið, að mikils stuðnings væri að vænta frá hæstv.atvmrh., úr því að hann taldi ekki ómaksins vert að fara til hæstv. ráðh. aftur, eftir að hann var búinn að fá þessar leiðbeiningar. - Annars býst ég við, að þeir í h/f Loftleiðum hafi fengið leiðbeiningar annars staðar að en frá ríkisstj., því að leiðbeiningar til þess að fá áhöld eins og flugvélar er víst ekki hægt að fá hér. - Nei, hæstv. ráðh. véfengdi, að h/f Loftleiðir hefði fé til þess að eignast þessa flugvél. Og það virðast vera þær leiðbeiningar, sem hæstv. ráðh. gaf. En formaður félagsins h/f Loftleiðir taldi það ekki ómaksins vert að tala við hæstv.atvmrh., eftir að hafa fengið þessi svör hjá honum, eftir að hafa talað við hæstv. viðskmrh., sem gaf leyfi fyrir kaupum á vélinni fyrir sitt leyti, og sendiherra Íslands í Washington.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Herra forseti. - Með tilvísun til síðustu ræðu vil ég lýsa yfir, að það er rangt, að ég hafi neitað um umbeðin meðmæli, hvort sem nokkuð er skrifað um það í höndum hv.þm. Vestm. eða ekki.

Einar Olgeirsson Herra forseti. - Í sambandi við þetta frv. hefur aðallega verið rætt um tvö hlutafélög, sem fram að þessu hafa fengizt við flug á Íslandi. Ég held, þegar ríkið skiptir sér af þessu máli, sem er rétt að það geri, að vert sé að athuga það, að það kunna að vera fleiri Íslendingar en þeir, sem eiga hlutabréf í þessum fyrirtækjum, þeim tveim flugfélögum, sem nefnd hafa verið, sem vildu gjarnan vera með í slíku. Þegar Eimskipafélag Íslands var stofnað, voru almennt boðin út hlutabréf og þjóðin öll sem heild átti þetta fyrirtæki. Og menn hafa harmað það, að smátt og smátt hefur þetta breytzt og fáir menn hafa fengið þar völd, eins og nú hefur átt sér stað upp á síðkastið. Þegar byrja á að stofna eitt flugfélag, sem ríkið á að hafa mikil ráð í, þá er ekki nema eðlilegt, að almenningi sé boðið að taka þátt í því. Og þegar stofna á hlutafélag til þess að reka flugsamgöngur milli Íslands og útlanda, þá virðist ekki nein sérstök ástæða til þess, að það sé sérstakt flugfélag hér í Reykjavík, sem fyrst og fremst eigi að leggja í þetta. Það getur verið, að menn hér í Reykjavík aðrir en þeir, sem í flugfélagi eru, svo sem verkamenn og ýmsir aðrir, þ. á m. bændur úti um land, vilji leggja í þetta. Og það væri gott að fá menn um allt land til þess að vera með í þessu. Ég álít þess vegna, að þegar þingið tekur fyrir mál eins og þetta, þá sé rétt, að n. sú, sem fær það til athugunar, athugi, að ekki er ástæða til þess að löggilda sérstakt flugfélag, sem hefur verið í landinu, og gefa því einkaréttindi í þessu efni. Ég er viss um, að hér á landi eru mjög margir, sem vildu leggja í þetta. Og við þurfum vafalaust á því að halda, að margir leggi nokkuð fram, ef við ætlum að skapa okkur stór fyrirtæki, hvort sem er á sviði samgangna eða framleiðslu, og fá sem mesta þátttöku fjöldans í landinu í þessum fyrirtækjum. Og því er bezt að útiloka það frá byrjun, að nokkrir einstakir menn fái þarna einkaréttindi. Hvað snertir þátttöku ríkisins í þessu, vil ég taka undir það, sem er meiningin með ákvæðum hæstv.ríkisstj. um hlutaféð, en mér virðist hæstv.atvmrh. vilja draga úr. Ég held, að það sé rétt, að ríkið hafi í þessu fyrirtæki raunverulegt meirihlutavald. Og ef það álízt bezt að hafa hlutafélagsform á þessu, þá álít ég rétt, að ríkinu sé tryggður samsvarandi atkvæðisréttur, því að það er rétt, að ríkið hafi aðalvaldið gagnvart flugsamgöngunum í landinu. En gagnvart því, hvað leyfilegt sé að borga í arð, þá álít ég, að þegar tekið er fram í l., að eitthvert sérstakt félag skuli vera undanþegið tekju- og eignarskatti og greiðslu útsvars eftir efnum og ástæðum, þá er sjálfsagt að setja líka ákvæði um hámark þess arðs, sem má greiða hjá félaginu. Það er ekki ástæða til þess að slíkt félag megi greiða meira en 4% í arð af hlutafé. Og rétt er þá, að fólkið viti það frá upphafi og að útboð fari fram undir þeim forsendum. Það næði vitanlega ekki nokkurri átt, að ríkið færi að skapa einokunaraðstöðu fyrir ákveðið hlutafélag, þó að það sjálft eigi í því hlutabréf, sem gæti verið svo mikið gróðafélag, að það græddi kannske 25–30% af hlutafé á ári, og þar að auki væri stillt svo til, að það væru ekki nema ákveðnir menn, sem ættu kost á að vera í því. Þegar ríkið stofnar til slíkra fyrirtækja og gefur þeim skatt- og útsvarsfrelsi, þá hlýtur ríkið að segja um leið: Við gefum einstaklingum í því ekki aðstöðu til að græða meira en sem svarar vöxtum af því fé, sem þeir hafa lagt fram. Og 4% vextir virðast mér nægilega háir, sérstaklega þegar bankarnir borga nær enga vexti. - Vil ég, að hv.n. hafi hliðsjón af þessu við meðferð málsins.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Herra forseti. - Þetta frv. er samhljóða bráðabirgðal., sem gefin voru út 26. apríl s. l. og fjalla um heimild til að breyta tímaákvörðunum og frestum í sambandi við álagningu tekju- og eignarskatts. Vísa ég um þetta til grg. frv. - Tel ég ekki nauðsyn á að fylgja þessu frv. frekar úr hlaði og óska þess, að því verði vísað til 2. umr. og nefndar.

Kristinn Andrésson Herra forseti. - Það er nú svo langt liðið, síðan þetta mál var hér síðast til umr., að ég man tæplega öll þau atriði, sem ég ætlaði að svara, og í rauninni er þessi fyrirspurn ekki þess verð, að verið sé að ræða um hana hér í Alþ. Ég get verið sammála hv.þm. Barð. um það, að ekki sé rétt að leyfa umr. um slíka fyrirspurn. Hæstv. forseti taldi heiður hv. d. í veði, en greiddi þó atkv. á móti afbrigðum. Hins vegar má líta á það, að hv.þm. S-Þ. á nú hvergi lengur inni með blaðakost, eins og hv.þm. Barð. hefur lýst, og væri þá reyndar hart að meina honum að koma með þetta mál inn á Alþ., fyrst þingið er eini vettvangurinn, þar sem skotið er skjólshúsi yfir hann, og þess vegna greiddi ég með glöðu geði atkv. með þessu. Þessi fyrirspurn er í fyrsta lagi reist á útúrsnúningum og rangfærslu á ræðu hv. 2. þm. Reykv. Ég hef bæði hlustað á ræðuna og lesið hana prentaða, og þar stendur hvergi, að þessar mörgu milljónir séu eign ríkissjóðs. Orðrétt segir hv. 2. þm. Reykv., með leyfi hæstv. forseta: „Þetta fé er eign íslenzku bankanna, og þeir eru ríkiseign, en út á þessar 500 millj. skulda svo bankarnir þær sparisjóðsinneignir, sem fólkið á hjá þeim.“ En síðan vill svo enginn kannast við þessar 500 millj. kr., og kemur nú hver af öðrum og neitar, að sú stofnun, sem hann er við riðinn, eigi umráðarétt yfir þessari miklu upphæð. Hv. þm. S-Þ. t. d., sem er sjálfur í bankaráði Landsbankans og fjvn.Alþ., vill ekki við þær kannast, og í rauninni er það svo, að þetta gæti orðið fyrirsögn í leikriti: 500 milljónirnar leita að eiganda. - Annars er ekki úr vegi að reyna að komast að einhverri niðurstöðu um það, hver er hinn rétti eigandi, þó að fyrirspurnin sé raunar svo barnaleg, að hún sé tæpast svara verð. En nú hefur það gerzt, að hæstv. fjmrh. hefur talið það virðingu sinni samboðið að standa hér upp og svara fyrirspurninni í alvöru. Hæstv. ráðh. segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það, sem þessari upphæð svarar, svarar mjög til þeirrar upphæðar, sem ríkið, réttar sagt landsmenn, eiga inni í erlendum innstæðum. En það má taka fram, að þetta eru ekki eignir bankanna, heldur eignir sjómanna, verkamanna, útgerðarmanna, bænda og margra annarra. Þessum eignum verður ekki ráðstafað án samþykkis eigendanna, nema ríkisvaldið ætli sér að taka þær traustataki og ráðstafa þeim á þann hátt, sem gert virðist ráð fyrir í fyrirspurninni.“ Hæstv. fjmrh. neitar því sem sagt, að þetta fé sé eign bankanna. Mér þótti því rétt að athuga, hvað bankarnir segja sjálfir um þetta, og tók því með mér nýjustu Hagtíðindin. Þar stendur meðal annars í efnahagsyfirliti seðlabankans í júlílok 1944: „Inneign hjá erlendum bönkum 202.123.000 kr.“, - og í öðrum eignalið: „Erlend verðbréf 287.896.000 kr.“ - En á móti þessu stendur fé sparisjóðseigenda í skuldalið. Þetta vita allir menn, og það er einmitt það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni. Þess vegna fer hæstv. fjmrh. með beinar rangfærslur, er hann segir, að þessar 500 millj. kr. séu ekki eign bankanna. Þessar eignir eru hér færðar inn á eignalið Landsbankans. Þetta þarf ekki skýringar við. Það er ljóst, að bankinn hefur fullan umráðarétt þessa fjár. Hvað mundi stoða fyrir einstaka sjómenn, verkamenn eða aðra einstaklinga, sem fé eiga inni í Landsbankanum, að ganga til erlendra banka, benda á þessar inneignir sínar í Landsbankanum og krefjast þess að fá þær greiddar? Hins vegar má vera, að hæstv. fjmrh. viti um einhverjar inneignir erlendis, sem eru raunveruleg eign einstaklinga, þar sem hann segir, að þar séu til innstæður, sem ekki séu eignir bankanna, heldur sjómanna, verkamanna o. s. frv., og vil ég gjarnan biðja hann að skýra það nánar. Þetta er um það atriði, hver eigi þessar innstæður. En hvernig er með umráðaréttinn yfir þessu mikla fé? Hæstv. fjmrh. segir, að þessum eignum verði ekki ráðstafað, nema ríkisvaldið ætli sér að taka þær traustataki. Það er einkennilegt, að því er líkast sem þessir menn viti hvorki um gjaldeyrisl. né viðskiptaráð, og er hæstv. ráðh. þó húsbóndi viðskiptaráðs. Vitanlega er umráðarétturinn, ef ekki í bönkunum einum, þá sameiginlega í bönkunum og viðskiptaráði. Fyrirspyrjandinn er sjálfur í bankaráði Landsbankans, og hann telur, að ekkert megi gera við þetta fé nema með leyfi þeirra, sem það eiga. Þessi hv.þm. er vinsamlegur Rauðku á Siglufirði. Við skulum segja, að það komi beiðni frá Rauðku um bankalán, segjum 1 eða 2 millj. Mundi hann þá sem bankaráðsmaður spyrja sparisjóðseigendurna, hvort hann megi lána þessa upphæð eða ekki? Ég held ekki. Umráðarétturinn er hjá bönkunum og viðskiptaráði sameiginlega. Sparifjáreigendur leggja upphæðirnar inn til að ávaxta þær, en Alþ. og bankastj. eiga að sjá um, að fénu sé varið til hagsmuna fyrir þjóðina í heild. Um þetta er engum blöðum að fletta. Hitt er annað mál, að sjálfsagt er, að trygging sé fyrir því, að þessar sparisjóðsinneignir séu einhvers virði og eignir bankanna erlendis í fullu gildi. Það, sem felst í fyrirspurninni, er alger gjaldþrotayfirlýsing gagnvart þessari inneign erlendis. Hv. þm. S-Þ. á sæti í fjvn. og sér þarna 500 millj. kr., sem hann nær ekki til. Það hefur verið reynt með ýmsum aðferðum að ná til þessa fjár, t. d. með tollum og sköttum. Ríkisstj. kvartar um, að fé vanti til ýmissa hluta, en þarna eru margar milljónir, sem hún gefst upp við að ná til. Og svo vilja þessir aðilar loka augunum fyrir því, að nokkuð sé hægt að gera.

Er það víst, að ekki sé hægt að ná til þess fjár?

Það er eins og þeir hafi gefizt upp við það. Nú er það öllum ljóst, að eitt af mestu vandamálum og viðfangsefnum þingsins og stj. er að athuga möguleika á því, að þetta fé, sem þjóðin hefur aflað sér, geti komið að sem beztum notum fyrir þjóðfélagið í heild. Ýmsir eru þeirrar skoðunar, að þetta fé eigi aðeins að nota til að kaupa atvinnutæki til að efla atvinnulíf landsmanna. Það er áreiðanlegt, að meiri hl. þm. og þjóðin sjálf eru þeirrar skoðunar, að þessu fé beri að verja til að leggja nýjan grundvöll að atvinnulífi Íslendinga. Ég veit ekki betur en það sé eitt af þeim atriðum, sem rædd hafa verið í sambandi við stjórnarmyndunina, hvernig unnt sé að tryggja þetta sem bezt. Hvers vegna er þá þessi fáránlega fyrirspurn fram komin? Jú, hún kom fram eftir ræðu hv. 2. þm. Reykv. við síðustu útvarpsumræður, þar sem hann bendir á, hve gífurlegt fjármagn hér er um að ræða, og sýnir, hvernig umskapa mætti atvinnuvegina, þótt ekki væri varið til þess nema helming þessa fjármagns. Hún er komin fram einmitt vegna þess bergmáls, sem þessi ræða hlaut, og af því að sparifjáreigendur skilja, að þessari fjáreign mundi bezt varið með því að verja henni til atvinnuframkvæmda í landinu. En þótt hv.þm. S-Þ. viti betur en svo, að bankarnir hafi ekki ráðstöfunarrétt þessa fjár, heldur hann, að hann geti varpað ryki í augu almennings í þessu efni. Það er hart að þurfa að vera að ræða þetta atriði hér, svo einfalt og augljóst sem það er. Hv. þm. S-Þ. byrjar grg. sína með því að segja frá aðstoðarmanni fjvn. á Alþ., sem reiknaði tekjulið fjárl. 100 þús kr. hærri en búizt hafði verið við, og hæðir þennan mann mjög. En sjálfur kemst hann að þeirri niðurstöðu, að eina leiðin til, að ríkissjóður geti eignazt þetta fjármagn, sé sú að gerfella íslenzku krónuna, svo að hún verði einskis virði. Reikningslist hv.þm. sjálfs er þá sú, að hann kemst að þeirri niðurstöðu, að þessar 500 millj. séu ekki annað en smámunir einir. En þetta er aðeins gamansama hliðin á málinu og sú eina, sem kemur til greina í sambandi við þessa fyrirspurn. Hins vegar er það alvöruhlið málsins, að þjóðin hefur nú yfir miklu fjármagni að ráða og að nú er séð fyrir lok þessarar styrjaldar. Með öllum öðrum þjóðum er farið að gera ráðstafanir til að tryggja atvinnulíf þjóðanna. Hvert alþjóðaþingið er haldið af öðru og ýmsir nefndarfundir, sem gera till. um bætta atvinnuhætti eftir stríð og hvernig skipta skuli mörkuðum o. s. frv. Og það er ekki vafi á því, að einmitt nú er okkar tími einnig til þess að gera ráðstafanir um það, hvernig við getum bezt tryggt okkur markaði fyrir framleiðsluvörur okkar erlendis og jafnframt það, hvernig við getum sem mest aukið atvinnulífið í landinu og tryggt grundvöll þess og hvernig við getum tryggt það, að atvinna verði fyrir alla Íslendinga á næstu árum. - Í afgreiðslu sjálfstæðismálsins varð niðurstaðan sú, að það varð einhuga samkomulag allra þingflokka um það mál, og einhugur þjóðarinnar var þar alger. Aldrei hefur verið á Íslandi staðið eins glæsilega saman og við afgreiðslu þess máls. Og einmitt afgreiðsla þess gaf þjóðinni miklar vonir um, að sá einhugur, sem lýsti sér hér á Alþ. í því máli, gæti líka komið fram varðandi framtíðaröryggi hins nýstofnaða lýðveldis. Og kjarni þessara mála er vitanlega trygging atvinnulífsins í landinu og trygging markaða erlendis fyrir markaðsvörur okkar. Og þar sem svo stendur á, að íslenzka þjóðin á margfalt meira fjármagn en hún hefur nokkru sinni áður átt, þá ber Alþ. vitanlega fyrst og fremst skylda til þess að tryggja það, að þetta mikla fjármagn fari ekki til einskis, heldur verði því ráðstafað þjóðinni til heilla. Ég hafði nú haldið og vonað það og bjóst við því, að það yrði framkvæmt um eða fyrir 17. júní s. l. að gera þessar tryggingar, þannig að við gætum tekið út úr einhver þau aðalmál og mest aðkallandi, sem við allir hér á Alþ. gætum komið okkur saman um, að þjóðinni væri allri til heilla, og að flokkadrættir þyrftu ekki að snerta þau mál og að við gætum sameinazt um að tryggja framgang þeirra. Og ég er fjarri því að vera vonlaus um það enn þá, að þetta geti tekizt. En þá er einmitt þetta eitt aðalatriðið, það, að þessu fjármagni, sem hér er verið að leita að eigendum að, sé varið til þess skynsamlega að leggja nýjan grundvöll að atvinnulífi Íslendinga. Og hv. 2. þm. Reykv. hefur sýnt, að vísu í stórum dráttum, hvílík ósköp mætti gera hér á landi, þótt aðeins væri varið helmingnum af þessum innstæðum erlendis til þess að kaupa fyrir atvinnutæki og önnur efni, sem þarf til þess að leggja hér nýjan grundvöll að atvinnulífi. Hann hefur sýnt fram á, að það má tvöfalda og jafnvel margfalda afköst atvinnuveganna með aðeins helmingi þessarar fjárhæðar, sem hér er um að ræða. Hann hefur komizt að þeirri niðurstöðu, þar sem hann ritar um þetta í Þjóðviljann, að fyrir þessar millj. megi margfalda getu okkar á flestum framleiðslusviðum, og þar er upptalning á öllu því mikla, sem kaupa má fyrir þessa fjárupphæð. Ég veit, að allir hv.þm. hafa lesið það, og því er óþarfi að telja það upp hér. En hvers vegna í ósköpunum getum við þá ekki orðið sammála um það atriði að mynda hér framkvæmdastjórn og tryggja góðan framgang þessara mála? - Þetta er alvöruhlið málsins. Hins vegar virðist hv.þm. S-Þ. leggja alla áherzlu á það með einhverjum ráðum að geta komið í veg fyrir, að nokkuð gagnlegt sé gert fyrir þessa fjárupphæð. Og þegar hann heyrir það eftir ræðu hv. 2. þm. Reykv. í útvarpið á dögunum, að það sé stemning fyrir því í landinu og krafa þjóðarinnar, að þessu fé sé ráðstafað á líkan hátt og hv. 2. þm. Reykv. nefndi, þá kemur hann með þessa fyrirspurn til þess, ef hægt væri, að kasta ryki í augun á landsmönnum til þess að koma þeim til að halda, að engin leið sé fyrir ríkið að hafa með að gera ráðstöfun á þessu fé. Og það eru fleiri en þessi hv.þm., sem þetta reyna. Ef aðeins hv.þm. S-Þ. reyndi þetta, þá væri e. t. v. ekki tekið mikið mark á því. En hæstv. fjmrh. þóttist hafa leitað með logandi ljósi að þessum peningum og hvort hann hefði ekki reiknað allt skakkt við undirbúning og afgreiðslu fjárlfrv. og leitað í ríkissjóði og hvergi fundið þetta fé. Hann segir, að þetta fé sé ekki eign bankanna, heldur einstaklinga. Þarna virðast vera samtök um það með öllum mögulegum ráðum að reyna að sanna, að Alþ. og ríkisstj. geti engan umráðarétt haft yfir þessu fé, við þetta fé sé ekkert hægt að gera af hendi hins opinbera. Hins vegar er það trú mín, að Alþ., áður en langt um líður, takist að leysa þetta mál á þann hátt einmitt, að þessar fjáreignir erlendis verði ekki látnar fara svo sem hv.þm. S-Þ. segir, að sé eina leiðin, að gera þær að engu, - bíða eftir því, að þær verði að engu. En ég held, að það verði ekki með nokkurri ráðdeild beðið eftir því, að þessu fjármagni verði ráðstafað til gagns fyrir þjóðina.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Herra forseti. - Ég hafði ekki hugsað mér að blanda mér neitt í þessar umr., eftir að ég hafði svarað fyrirspurn þeirri, sem hér liggur fyrir. En út af þeim orðum, sem féllu hjá hv. 7. landsk.þm. (KA), þá get ég ekki komizt hjá því að leiðrétta þann misskilning, sem þar kemur fram. Þessi hv.þm. virðist líta svo á og þeir menn, sem eru sömu skoðunar og hann, að hægt sé að taka erlendar innstæður landsmanna, nota þær til þess að kaupa skip, vélar og önnur tæki, án þess að greiðsla komi einhvers staðar annars staðar fram til greiðslu á gjaldeyrinum. Þetta er sú meginfirra, sem málflutningur þeirra byggist á, því að að sjálfsögðu er hægt að nota gjaldeyrinn til þess að kaupa fyrir vélar og skip og annað frá útlöndum. En það er ekki hægt að kaupa gjaldeyrinn, nema fé komi til þess einhvers staðar frá. Þetta fé er eign einstaklinga í landinu. Ef þeir vilja kaupa skip og vélar og annað, sem um er að ræða, þá geta þeir keypt gjaldeyrinn, sem þarf til þessara hluta. En að löggjafarvaldið geti gert þetta, það get ég ekki séð, því að það á sér ekki stað nema því aðeins, að það sé ákveðið með l., að þetta fé sé tekið af einstaklingum, sem eiga það nú. Því aðeins gæti ríkið ráðstafað þessum gjaldeyri, að það skaffi fé til þess að greiða fyrir gjaldeyrinn. Bankarnir eru ekki annað en fjárhaldsmenn fyrir landsmenn og þá sérstaklega fyrir þá, sem þeir ávaxta fé fyrir. Það er að vísu rétt, að formlega séð færa bankarnir gjaldeyrinn til eignar í reikningum sínum. Og það er í þeirra verkahring að kaupa hann. En þeir geta ekki keypt hann nema með því að hafa sparifé landsmanna til þess að kaupa hann fyrir, svo að hinir raunverulegu eigendur þessa fjár, sem eru erlendu innstæðurnar, eru þeir menn, sem eiga fé í bönkunum, og það eru mestmegnis sparifjáreigendur, svo sem framleiðendur, sjómenn, verkamenn og aðrir, sem hafa lagt fé til hliðar. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að þessi mál eru allt annað í teoríu en í framkvæmd. Þetta, sem hv. 7. landsk.þm. er að tala um, er teoría, sem er alls ekki framkvæmanleg, nema fé landsmanna sé lagt undir ríkissjóðinn með sérstökum ákvæðum á Alþ., eða, eins og sumir hafa slegið fram, að gjaldeyrir landsmanna yrði lækkaður um helming og að það, sem fengist þá fyrir erlendu innstæðurnar í afgang, yrði yfirtekið af ríkinu. Það mætti hugsa sér þá leið. En mér virðist sú leið ekki óskyld hinu, að taka af mönnum fé þeirra og inneignir. - Þess vegna er ekki hægt að ráðstafa erlendum gjaldeyri bankanna, nema fyrir hann komi fjármunir frá þeim einstaklingum, sem fjármuni eiga í bönkunum.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Herra forseti. - Það er nú nokkuð síðan þetta mál var til umr., og þá var það hv.þm. Barð., sem ræddi það. En af því að það var ekki alveg kjarni málsins, sem kom fram hjá honum, þá er ég að hugsa um að láta bíða að svara honum, þangað til ég hef vikið að ræðu hv. 7. landsk.þm. Það gætir nokkurs ósamræmis í málsmeðferð hv. 7. landsk. viðvíkjandi þessari fyrirspurn. Hann sagði fyrst, að það hefði átt að neita henni á Alþ., en síðar segir hann, að það sé heiður, að fyrirspurnin sé rædd hér. Hann styður hana og flytur um hana klukkutíma ræðu. Og það hefur sannarlega verið til góðs, að vanþekking hans hefur komið fram hérna. Þess vegna held ég, að hann ætti að vera glaður yfir því, að hæstv. forseti gerði það með glöðu geði að styðja að því, að þessar umr. færu fram um, fyrirspurnina hér í dag. - Annars hefur ræða hv. 7. landsk.þm. orðið til þess, að það hefur komið í ljós, - eins og reyndar mátti búast við eftir ræðu hv. 2. þm. Reykv., - að það vakir fyrir þm. Sósfl. að koma því inn hjá mönnum, að það sé orðin bylting hér. Þetta hefur skýrzt fyrir hinum flokkunum við ræðu hv. 7. landsk. í þessu máli. Þeir vilja koma því inn, að þm. ráði hér yfir fé einstakra manna og geti gert við það hvað sem þeir vilja. En það er töluverður galli eða misskilningur, að þeir skuli ekki vera alveg vissir um það, hvort byltingin er orðin eða ekki. Og það veit ég, að faðir Lenin hefur ekki haldið, að byltingin í Rússlandi væri orðin, áður en hún varð. Hæstv. fjmrh. tekur þetta mál eins og allur þorri skynsamra manna á landinu gerir. Hann veit, að ríkissjóður á ekkert af þessum 580 millj. kr., heldur einstakir menn. Hann veit, að þessu fé verður ekki ráðstafað nema af þeim sjálfum, sem eiga féð, svo framarlega sem hér sé ekki orðin bylting. En ræða hv. 2. þm. Reykv. í útvarpið á dögunum gerir ráð fyrir hinu, alveg eins og ræða hv. 7. landsk.þm. nú. Í þessari ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem birtist í Þjóðviljanum 13. sept., gengur ræðumaðurinn hiklaust að því að raða niður, til hvers á að verja þessu fé. Og það er ekki neinn efi á því, að það á að fá fyrir það 20–30 nýja diesiltogara af beztu gerð, 200–300 nýtízku vélbáta. Fyrir þessa upphæð eigum við að kaupa á næstu 4–5 árum hentug millilandaskip. Svo eigum við líka að koma upp verksmiðjum fyrir þetta fé, hraðfrystihúsum og niðursuðuverksmiðjum. Svo á að gera byltingu í landbúnaðinum og rækta á 4–5 árum meira en ræktað hefur verið á öllu landinu allt til þessa, síðan landið byggðist. Svo á enn fremur fyrir þessar milljónir að kaupa miklu stórfelldari raforkuvélar en keyptar voru til Sogsvirkjunarinnar og Laxárvirkjunarinnar. Þá á einnig að koma upp fyrir þær áburðarverksmiðju og sementsverksmiðju, - og fyrir nokkur hundruð milljóna á svo að kaupa eldhústæki og innanhústæki til þess að létta lífið fyrir húsmæðrunum, o. s. frv. Þegar við athugum, að þessi ræða er flutt á sjálfu hæstv.Alþ. og henni er útvarpað, og það er verk Alþ. að ráðstafa ríkissjóði, - það hefur heimild til þess undir því þjóðskipulagi, sem nú er, en ekki fé einstakra manna, - þegar því einn hv.þm. talar um þessi firn og fádæmi í þingsalnum og fyrir landslýðnum sem þingmaður, þá er ekki vafi á því, að það er gert í þeim tilgangi, að alþýða manna geri ráð fyrir, að þetta heyri undir ráðstafanir þingsins, - þarna séu peningar, sem ríkið hafi með að gera. Þess vegna spyr ég um þetta, og hæstv. ráðh. svarar því, að þetta hjá hv. 2. þm. Reykv. sé allt tóm vitleysa og sömuleiðis hjá hv. 7. landsk.þm., sem talaði hér í dag, því að þessir fjármunir séu einkaeign landsmanna, margra sparifjáreigenda. Af þessu leiðir, að ræður þessara hv.þm. falla allar um sjálfar sig, að því er snertir þetta efni, allur þessi umbúnaður svona upp settur, að Alþ. hafi með þetta að gera. Það er nú talið, að flokkur hv. 7. landsk.þm. geri út færeyskt skip hér við land, - ég veit ekki, hvað það heitir. Það er dregið í efa, að það sé sjófært. Og það er rekið með færeyskum sjómönnum, af því að þeir eru ódýrari en þeir íslenzku. Það er talið, að flokkur hv. 7. landsk.þm. hafi þetta með höndum. Nú vil ég vita, hvað hv. 7. landsk.þm. segði um það, að Alþ. færi að ráðstafa þessu færeyska skipi, ef við í fjvn. tækjum gróða þess, sem ég þykist vita, að sé mikill. - Vinur okkar á Húsavík sendi okkur ljósmynd af þessu skipi, þar sem það var hlaðið upp fyrir öll hleðslumerki, svo að gera má ráð fyrir, að gróðinn sé mikill af þessu skipi. Og ef við í fjvn. segðum: Þetta er of mikill gróði, skipið er hlaðið upp fyrir öll hleðslumerki, og ekkert er líklegra en allir Færeyingarnir drukkni, við ætlum að ráða yfir þessum gróða, - þá býst ég við, að útgerðarmennirnir mundu vitna í stjórnarskrána og alls konar „úrelta“ löggjöf og segja: Þetta kemur ykkur ekkert við. - Og eigandi eða umráðamaður þessa skips er, að mér skilst, flokksbróðir hv. 7. landsk.þm. Hann vann við að ráða verkamenn til setuliðsins og græddi svo mikið á því, að hann varð að greiða 67 þús. kr. í útsvar það ár. Eftir skilningi hv. 7. landsk.þm. þá hefði Alþ. og ríkisstj. getað rokið til og sagt: Hér er stórfé, sem þessi maður hefur grætt, við skulum byggja fyrir það fæðingardeild við Landsspítalann - eða eitthvað þvílíkt. Ef sósíalistar vilja láta hið opinbera ráðstafa annarra eignum, þá geta þeir átt á hættu, að farið verði að tala um þá sjálfa og eignir þeirra líka. Annars hygg ég, að tilgangur hv. 2. þm. Reykv. hafi verið aðeins sá að gefa þjóðinni falska skýrslu um málið. Og þessi fyrirspurn er komin fram til þess, að málið skýrist, og til þess, að sú blekking, sem hún stefnir að, verði síður ráðandi í landinu. - Og það er alls ekki í fyrsta skiptið, sem þessi skoðun kemur fram, að erlendar inneignir séu allt annars eðlis en þær eru. Því var lengi haldið fram manna á milli, að það væru fáeinir auðmenn, sem ættu þetta. Og frá sjónarmiði kommúnista var auðvitað sjálfsagt að taka þetta fé allt af auðmönnunum. Svo var það, að einn bankastjóri Landsbankans, sem á sæti hér í hv. d., hélt fyrirlestur um þetta. Ég geri ráð fyrir, að það hafi verið af því, að hann hafi álitið, að þessar villandi kenningar væru ekki til bóta fyrir fjármálalífið í landinu. Hann skýrði frá, að meiri hluti þessa fjár væri sparisjóður, og hann sagði, að 47 þús. sparisjóðsbækur væru til um inneignir í Landsbankanum. Og þegar svo eru teknir aðrir sparisjóðir og hinir bankarnir, þá er kannske ekki ósennilegt, að sparisjóðsbækurnar verði 100 þús., en náttúrlega er ekki víst, að eigendurnir séu jafnmargir. - Eftir þessa ræðu varð óhægra að halda því fram, að það væru svo sem aðeins 2–3 milljónerar, sem ættu erlendu innstæðurnar. Og það kom líka fram óánægja yfir þessari ræðu hjá sósíalistum, sem sást á því, að snúið var út úr ræðunni, og á fleiru, vegna þess að menn eins og hv. 7. landsk. voru óánægðir yfir því, að þessi skýring kom fram. Ég heyrði einu sinni verkamann úr Reykjavík, sem átti að vita betur, halda því fram á almennum bændafundi, að það mætti taka 60 milljónir af þessum erlendu innstæðum og leggja í landbúnaðinn. Og maður hefur líka heyrt talað um það í sambandi við uppbætur á verði landbúnaðarafurða, að það mætti standa undir þeim með þessum erlendu innstæðum. Það er svo langt frá því, að það sé tilgangslaust að tala um þetta mál. En sá misskilningur hygg ég, að hafi komið fram hjá hv. þm, Barð., því að það ríkir ekki aðeins hjá Sósfl. misskilningur um þetta mál, heldur víðar. Maður tekur það ekki svo mjög alvarlega, þótt viðvaningar eins og hv. 7. landsk. taki málið eins og hann hefur talað hér. Það er verið með ýmsar bollaleggingar um, hvernig eigi að ná þessu fé, og maður heyrir stundum það í því sambandi, sem getur verið dálítið til skemmtunar. T. d. er það, að maður, sem til skamms tíma var flokksbróðir hv. 7. landsk., tók sér fyrir hendur í vetur að mynda um sig nokkurn hóp áhugamanna til þess að finna, hvernig bjarga ætti atvinnulífinu í landinu. Honum var ljóst, að ekki var hægt að ganga að þessum 500 milljónum úti í löndum eins og væru þær eign hins opinbera. En til þess að ná þessum peningum undir umráð ríkisvaldsins og Alþ. þá vildi hann fella krónuna um 25%. Hann skildi sambandið á milli innstæðnanna hér í bönkunum og inneignanna erlendis. Þess vegna ætlaði hann að minnka krónuna svo mikið, að nokkuð af erlendu innstæðunum yrði eign bankanna. Þegar hann væri búinn að ná þessu fé undir bankana, býst ég við, að hann hafi viljað með einhverjum skattakúnstum ná þessu fé frá bönkunum í ríkissjóðinn. Hann sýndi þetta ýmsum mönnum, m. a. mér.

Var hann þá í Kommúnistaflokknum enn þá?

Hann hefur verið þar á sínum tíma. En hann kom til mín sem gamals manns, og ég svaraði honum eins og sómdi minni elli. Svo ætlaði hann að láta landbúnaðinn fá nokkuð af þessu fé. Og sá landbúnaður átti að vera eftir rússneskri fyrirmynd. Þar áttu 10 fjölskyldur að búa á einni jörð og ráðsmaður vera yfir, ráðinn til 10 ára af ríkisstj., og húsmæðurnar áttu að elda til skiptis í eldhúsinu. Þegar ég hafði hlustað á þennan unga mann, sagði ég við hann: Ég þakka þér fyrir þessa skemmtun. - Það fór eins og oft, þegar ellin getur ekki samsinnt æskunni, og ég átti erfitt með að trúa, að það gæti gengið vel að 10 húsmæður elduðu hver ofan í aðra. - En þessar og þvílíkar bollaleggingar eru alltaf á gangi í landinu út af þessu stöðuga umtali kommúnista um að þarna séu peningar í erlendum innstæðum, sem þing og stj. geti ráðstafað. Og án þess að ég ætli að svara hv. 2. þm. Reykv. út af ræðu hans, ætla ég aðeins að segja það, að þótt þessar 580 milljónir væru teknar, sem hann taldi, að væru fyrir hendi í erlendum innstæðum, - en þær eru ekki svo margar til, enda talaði hann stundum um 500 millj., - þá er kostnaðurinn við að gera þessa hluti, sem hann talaði um, svo mikill, að t. d. til þess að hægt væri að smíða hér togara, þá mundi það eftir núgildandi verðlagi kosta 7 millj. kr., eins og útvegsmenn vilja hafa þá hér. Og þessir 200–300 vélbátar mundu kosta hlutfallslega eins mikið fé. Og dálítil umbót á Sogsvirkjuninni mundi kosta 40 millj. kr., sem þó mundi ekki leysa vandamál Reykjavíkur og næsta nágrennis um raforkumál. Það væri þannig ekki hægt að gera nema lítinn hluta af því, sem kommúnistar tala um, þó að þessu fé væri ráðstafað. Niðurstaða mín í því, sem ég vil segja við hv. 7. landsk.þm., er þetta, að til þess að nokkur brú sé í kenningum hans í þessum efnum, þurfa þeir, sem þeim halda fram, að byrja á því að upphefja eignarréttinn, sem einstaklingar hafa á þessum milljónum. En þeir eru ekki búnir að gera það, og meðan það er ekki gert, er allt tal þeirra í þessum efnum ekkert annað en munnfleipur. Og þó að ég og mínir ástkæru vinir á Húsavík vildum fá þessa peninga til þess að kaupa fyrir vélbáta, þá yrði ekki tekið tillit til þess frekar en þótt hv. 7. landsk. kæmi og beiddi um slíkt. Bankastjórarnir eru trúnaðarmenn þeirra, sem eiga þetta fé, þ. e. almennings, og á þeim hvílir ábyrgð á því að vinna á móti því, að þessar villandi kenningar séu uppi, sem hv. 7. landsk. heldur hér á loft um það, að taka megi þessa peninga og ráðstafa af alveg óviðkomandi mönnum. Ég álít, að tilgangi mínum með fyrirspurn þessari sé náð á þann hátt, að þar sem þessi blekkingarræða var flutt á Alþ. í útvarpi, þá hafi þessar umr. hér, sem að vísu er ekki útvarpað, haft sína þýðingu. Það var ekki svarað í útvarpi þessum blekkingum, sem bornar voru fram um sparifjáreign almennings í landinu. Og þess vegna áleit ég rétt, úr því að búið var að gera þetta að þingmáli, að það væri skýrt, eins og nú er orðið, ekki sízt fyrir tilverknað hæstv. fjmrh. Fyrir utan sjálft málið hefur svo verið ýmislegt gamansamt, sem fram hefur komið hjá hv.þm., svona eins og blómkögur í kringum sjálft málið til fegurðar. - Eins og vænta mátti frá svo áhugasömum þm. og hv.þm. Barð., þá lét hann þetta til sín taka. Hann byrjaði með því að taka ákaflega illa þessari fyrirspurn, þegar hún kom fram, og lét í ljós nokkra gremju þá strax yfir því, að hún var fram komin. Þetta var mér torskilið vegna þess, að ef hér var fast land undir fótum, þá hefði hans prýðilega kjördæmi haft gott af því. En ég hygg, að það hafi komið í ljós síðar, að hv.þm. hafi komið þar fram sem „ambassadör“ eða sem sérstakur sendimaður kommúnistadeildarinnar í flokki sínum til þess að sýna samúð þeim í Sósfl., sem hafa orðið þarna fyrir nokkru spaugi. Þetta er kannske ekki svo ákaflega erfitt fyrir hv.þm. Barð., af því að hann mun hafa hallazt að nazistískum trúarlærdómum á fyrri árum, meðan sú skoðun hafði meira veraldargengi en nú. Og af því að ekki er svo ákaflega langt á milli kommúnismans og nazismans, hafa þessi ambassadörsspor ekki verið eins ákaflega erfið fyrir þennan hv.þm. og ef lengra bil hefði verið þar á milli. Svo fór hv.þm. Barð. að kenna í brjósti um mig fyrir það, að ég gæti hvergi skrifað í blöð og þess vegna hefði ég viljað koma máli mínu á framfæri í útvarpi. Ég þakka hv.þm. umhyggju hans í þessu efni. En hann er áreiðanlega allra manna duglegastur í að auglýsa sig, og enginn auglýsir sig eins og hann. Það er talið að hann hafi töluverðan skrifarahóp í kringum sig, - eins og þegar tornæmir nemendur hafa kennara í kringum sig. Og þegar hann kemur að vestan úr kjördæmi sínu, þá koma þessi prýðilegu viðtöl frá verksmiðju hans, sem framleiðir skrifin, þannig að þegar hann kemur að vestan, þá segir hann einhver stórtíðindi, eins og t. d. það, að kjósendur hans bíði eftir því, að eitthvað verði gert í dýrtíðarmálinu, og þá ætli þeir að fallast á það. - Hann hefur kannske ekki nægilegt yfirlit yfir þennan skrifarahóp. - En það má nú ekki teljast neitt fjarska mikið, þó að einn þm. komi með fyrirspurn, þegar mánuður er liðinn af þingi. Ég hef nú verið svo óduglegur að koma ekki að öðru leyti með neitt þingmál, síðan þing byrjaði að þessu sinni. Hv. þm. Barð. veit, að honum þykir nokkuð miklu skipta auglýsingastarfsemi, og honum hefur dottið í hug sú fjarskalega fjarstæða, að það væri auglýsing fyrir mig að koma með eina fyrirspurn. Þá minntist hv.þm. Barð. á eitthvert þskj., sem hann tiltók, að hefði verið frá mér og verið allt of langt. Ef ég hef skilið þennan hv.þm. rétt, þá átti hann við frv., sem honum þótti, að mér virtist, leiðinlegt. Það er eitt með fleiri þskj., sem gefin hafa verið út í sérstakri bók og selzt mikið og verið lesin mikið úti um land. Ég vil ekki særa hv.þm. Barð. út af rithöfundartilhneigingu hans. En þó að hann vildi gefa út þau skjöl, sem hann ungar út með sínum prýðilegu hjálparkokkum, þá mundu þau ekki seljast eins og þetta þskj. mitt, sem ekki aðeins hefur orðið til gamans, heldur til þess að skýra málið, sem það var um. Og úr því að hann minntist á, að ég fengi ekki að skrifa í blöð, þá er því til að svara, að ég er nú orðinn aldraður maður og er ritstjóri að tveimur tímaritum, og annað þeirra er fjölkeyptasta og fjöllesnasta tímarit á landinu. Og kraftar mínir eru þannig, að ég anna ekki meiru nema með því að fá mér skrifara, sem ég hef ekki gert. - Og þar að auki vill svo til, að þegar ég var á gangi hér inni í þingsal, þá segir maður við mig, að þetta þskj. sé komið út í Vísi. Og var það, án þess að ég hefði nokkuð um það beðið. En þetta þskj. þótti svo gott, að Vísir tók það upp. Nú vil ég, að hv.þm. Barð. reyni að gera svo góða fyrirspurn, að Tíminn taki hana sem leiðara. Ef það má ekki verða, þá vil ég samt sem áður, að hann geti haft fullan svefn fyrir því, að ég eigi ekki eins bágt í þessu efni og hann hefur haldið.

Kristinn Andrésson Herra forseti. - Ég skal ekki þreyta mikið umr. lengur. - Það er hart að þurfa að hlusta hér á þessa þvælu hér í þingsölum, bæði að því er snertir ræðu hæstv. fjmrh. og ræðu hv.þm. S-Þ. Hæstv. fjmrh. lagði mikla áherzlu á, að það væri ekki hægt að kaupa neitt fyrir þessar inneignir landsmanna, nema samþykki sparifjáreigenda innan lands fengist til þessara kaupa. Og hv.þm. S-Þ. hélt, að það þyrfti sósíalistíska byltingu fyrst til þess að framkvæma þessa hluti. Hæstv. fjmrh. talaði einnig um, að eitt væri teoría og annað praxís í þessum efnum, og þó að bankarnir væru skráðir eigendur þessara peninga, þá væru hinir raunverulegu eigendur þessa fjár einstakir landsmenn. En hver mundi svo þessi praxís verða? Hver ástæða er til að halda það, að eigendur þessa fjár hér í sparisjóðum og bönkum innan lands vildu ekki verja því fjármagni til þess að tryggja atvinnu í landinu? Það þarf áreiðanlega enga byltingu hér í landinu til þess að fá þetta fé. Það hefur ekki staðið á landsmönnum hingað til um að koma á framkvæmdum í landinu, heldur þeim, sem fara með gjaldeyrismálin og bankamálin. Það stóð ekki á byggingamönnum hér um árið um að byggja hér í landinu, heldur gjaldeyrinum og leyfi til þess að fá að flytja inn efni til bygginga. Og enn mundi svo vera, að það stæði ekki á eigendum fjárins til að framkvæma fyrir það nytsama hluti. Það er ekki nokkur maður, sem talar í alvöru um, að það þurfi að taka þetta fé eignarnámi til þess að því verði varið til framkvæmda í landinu. Það er það, sem þjóðin þráir, að ávaxta fé sitt á þann hátt, að það verði jafnframt til þess að auka framleiðsluna. Hvernig er hægt að ávaxta þetta fé betur en einmitt með því að byggja upp atvinnulífið í landinu? Það er vitanlega á margan hátt hægt að gera slíkt. Menn vita, að öll útboð, sem gerð hafa verið undanfarið, hafa gengið þannig, að eftirspurnin hefur verið margföld á við framboðið á skuldabréfum. Og hvort sem hlutafélög væru stofnuð til þess að koma framleiðsluframkvæmdum á eða bæjarfélög eða aðrar stofnanir gengjust fyrir því, þá er áreiðanlegt, að þá mundi ekki standa á mönnum innan lands um að leggja fram féð. Það er á gjaldeyrisyfirvöldunum og þeim, sem umráðarétt hafa yfir þessu fé, sem allt stendur, en ekki þeim, sem „raunverulega eiga þetta fé“, svo að tekin séu upp orð hæstv. fjmrh. Það er einmitt krafa almennings, sem á þetta fé, að því sé varið til þess að tryggja afkomu landsmanna. Það er ekkert annað en fáránaháttur að vera að tala um annað eins og það, að þetta fé fáist ekki til framkvæmdanna. Hv. þm. S-Þ. talaði um gamansemi hjá mér í þessu máli. Það má líka tala um gamansemi hjá honum. Það er hart, að maður, sem er í fjvn. og í bankaráði Landsbankans, skuli koma með slíka firru hér fram eins og þessa fyrirspurn. En það er líka allt annað, sem liggur á bak við hjá þessum mönnum. Þeir vita, að það er vilji hjá almenningi til framkvæmda í landinu, en þessir menn, sem að þessari fyrirspurn standa, vilja hindra það, að atvinnulífið blómgist. Þeir vilja, eins og kemur fram í grg., að þessar inneignir verði að engu og atvinnuleysi haldist, svo að þeir geti í skjóli þess atvinnuleysis komið fram ofbeldisráðstöfunum sínum. Þessir menn sjá ekkert annað en ofbeldi og eignarán í öllum hlutum, og þeim dettur aldrei í hug, að það sé nein samkomulagsleið til um það að fullnægja vilja og óskum sparifjáreigenda um það, að stjórn þessara mála hafi með höndum að gera ráðstafanir til þess, að þessu fjármagni sé varið til framkvæmda í landinu. Hitt er aftur á móti reikningslist og jafnframt draumur hv.þm. S-Þ., að þetta fjármagn geti orðið að engu. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að hér sé aðeins um 500 millj. kr. að ræða, og hann sér ekkert ráð til þess að verja þeim til framkvæmda annað en gera þær verðlausar. Aðrir sjá önnur ráð. Og eftir þeim ráðum mundi verða heilladrýgra að fara.

Gísli Jónsson Herra forseti. - Þegar ég skýrði afstöðu mína til þessa máls við atkvgr., þá greiddi ég atkv. á móti fyrirspurninni, af því að ég áleit, að það væri ekki samboðið heiðri þessarar hv.þd., að fyrirspurnin væri borin upp og rædd hér á hæstv.Alþ. - Ég hef nú hlustað á allar umr. um hana, og finnst mér eftir það, að skoðun mín í upphafi hafi verið rétt. Það hefur ekkert komið fram í þeim umr., sem bendi til þess, að það sé til sóma fyrir hæstv.Alþ. að eyða tíma sínum til þess að ræða þetta mál þannig af sækjanda og verjanda. Ég ætla ekki að blanda mér í sjálfar deilurnar, sem hér hafa farið fram, mér finnst það ekki þess vert. En ég vil vísa á bug því, sem hv.þm. S-Þ. beindi til mín, að ég hafi komið fram hér í hv.þd. sem sendiherra kommúnistadeildar í Sjálfstfl., því að ég veit ekki til þess, að þar sé nein kommúnistadeild til. Ef kommúnistadeild er til í nokkrum flokki, þá er hún í Framsfl., en hún minnkar því meir sem hv.þm. S-Þ. fjarlægist þann flokk. Sami hv.þm. lýsir yfir því, að hann hafi náð tilgangi sínum með fyrirspurn þessari. Og það sannar einnig það, sem ég hélt fram, að þessi hv.þm. væri með fyrirspurninni að þjóna hér einhverju öðru eðli en þingmannseðli, eins og almennt er álitið hjá þjóðinni, að það eigi að vera. Svo vil ég svara fyrirspurn hv.þm. S-Þ., sem hann beindi til mín út af þessu máli, hvort ég vildi ekki útbúa þskj., sem þannig væri úr garði gert, að Tíminn tæki það upp og flytti það, eins og Vísir hefur flutt þetta þskj., sem hér er um að ræða. En ég mun ekki vera fær um að semja slíkt þskj., því að það þyrfti að vera svo samantvinnað af því orðbragði og málflutningi, sem þessi hv.þm. temur sér, að ég treysti mér ekki til þess með öllum mínum verksmiðjum, hvort sem þær starfa að útungun þskj. eða öðru. Býst ég ekki við, að ég næði þeim Tímastíl, að það kæmist í blaðið.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Herra forseti. - Það er aðeins örstutt aths. Þegar hv. 2. þm. Reykv. flutti sína miklu ræðu um það, hve mikið væri hægt að gera fyrir sparifé almennings af ríkisstj., þá vakti það vonir, sem gátu bent á það, - sem ég gat um, - að hægt væri að leggja peninga í hafnargerðir, sem fé vantar til. Nú hefur sá tilgangur náðst, að samherji hv. 2. þm. Reykv., sem talaði hér í hv.þd., hefur játað það, sem þurfti að játa, að þetta væri sparisjóðsfé, sem væri í einkaeign, og að bankastjórar væru fjárhaldsmenn almennings um þetta fé. Þannig hefur þá botninn dottið úr þessari blekkingatilraun hv.þm. sósíalista. Og svo er hv. 7. landsk. (KA) kominn út á frjálsu leiðina hér, og auðvitað er það hún, sem á að fara, þannig að menn komi í bankann og fái lán eða taki út innstæður sínar og leggi í fyrirtækin, og jafnframt eru teknar innstæðurnar erlendis. Á þann hátt á þetta að fara. En þetta gerist bara allt utan við þingið og kemur því ekkert við. Hv. 7. landsk. þarf ekkert að bera kvíðboga fyrir því, að þetta fé fáist ekki á hreyfingu. En það gerist ekki fyrir hann eða hans nóta, fyrr en þeir gerast bankastjórar eða byrja á einhverju fyrirtæki. Þeir hafa nú byrjað með útgerð færeyska skipsins, og mér er sagt, að það eigi að kosta upp á það einni millj. kr. Þá er ekki óeðlilegt, að þeir fari í bankann, og ef þeir hafa næga tryggingu, má gera ráð fyrir, að þeir fái lán þar. Og svona gengur þetta með öll fyrirtæki. En það er ráðlegast fyrir hv. 7. landsk. þm, að hætta öllu tali um ráðstöfun á þessu fé hér á Alþ. Við höfum ekkert vald yfir því sem alþm. Hv. þm. var að tala um það, að flokkur hans elski friðinn og telji það höfuðnauðsyn, að þjóðin standi nú saman. En ég vil nú spyrja þennan hv.þm., hvort hann telji, að flokkur hans sýni nú þennan friðarvilja sinn og sameiningarhug með þeim aðgerðum, sem flokksmenn hans beita nú og hafa beitt í vinnudeilum. Það er m. a. eitt gott og nærtækt dæmi um þennan friðarvilja og það, hve mjög þeir beri alþjóðarhag fyrir brjósti. Ölfusárbrúin, sem tengt hefur saman fjölbyggðustu héruð þessa lands og þurft hefur að flytja um mikið af daglegum nauðsynjum Reykvíkinga, bilaði nú um daginn. Hérna lá lífið við að tengja þegar saman aftur hina slitnu samgönguæð. En þá bannar flokkur þessa hv.þm., að fjórir smiðir, sem áttu í verkfalli hér í Reykjavík, færu austur til þess að vinna að viðgerð brúarinnar. Það mun hafa verið sagt réttilega frá því í Morgunblaðinu, að svo gæti farið, ef mikið hvessti, að brúin slitnaði alveg niður, þannig að hún eyðilegðist þá með öllu. Það gat því riðið á einni klukkustund, hvort brúin eyðilegðist eða ekki og hvort yrði þannig sambandslaust við meginhluta Suðurlandsundirlendisins í allan vetur eða ekki. En samt bannaði þessi flokkur fjórum smiðum að fara austur til þess að vinna að viðgerðinni. Hv. þm. ætti að geta gert sér ljóst, að almenningur hefur fundið þann samstarfsvilja, sem í þessu atviki felst. Þetta eina atvik vegur meira á metaskálum almenningsálitsins en allar þeirra fölsku friðaryfirlýsingar og innantóm orð þeirra um, að þeir vilji koma á allsherjarsamstarfi. Við hv.þm. Barð. hef ég lítið að segja. Hann sagði, að hann væri ekki neinn „ambassadör“, eins og ég vildi vera láta, en ég vildi gera veg hans sem mestan með þessu. - Að því leyti, sem hann var að tala um skáldskaparhæfileika sína, þá held ég, að hann hafi gert of lítið úr sjálfum sér. Til þess að sýna hæfileika sína í þessu efni vildi ég ráða honum til þess að skrifa ræðu þá, sem hann hélt á framboðsfundi fyrir vestan, þar sem hann upplýsti, að Gústaf Svíakonungur væri að verða keisari yfir öllum Norðurlöndum og að ákveðinn bankastjóri í Reykjavík væri að vinna að því að koma Íslandi undir erlend yfirráð. Ég held, að honum væri heppilegt, ef hann vantreystir hæfileikum sínum við ritsmíðar, að skrifa niður þessa ræðu um Gústaf V. Svíakonung.

Kristinn Andrésson Herra forseti. - Ég vil aðeins neita því, að nokkur hafi hrakið það, sem Einar Olgeirsson sagði í útvarpsræðu sinni um eignarréttinn á þessu fé. Hann sagði, að þetta fé væri eign bankanna, en bankinn er eign ríkisins, og má því segja, að Alþ. hafi umráð yfir eignum bankans eins og öðrum eignum ríkisins og geti sett reglur um meðferð þeirra. Það ætti að vera hægt, eins og þegar Alþ. setti reglur um meðferð erlends gjaldeyris og vöruinnflutning. Varðandi það, sem hv.þm. S-Þ. var að tala um ófrið í sambandi við viðgerð Ölfusárbrúar, þá verð ég að segja það, að ég get ekki séð, að það standi í neinu sambandi við þetta mál. Ég veit ekki heldur neinar sönnur á þessari ófriðarsögu.