Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 30. mars 1978. Þar sem Jóhann Hafstein, 6. þm. Reykv., er sjúkur og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varam. Sjálfstfl. í Reykjavík, Geirþrúður Hildur Bernhöft ellimálafulltrúi, taki sæti á Alþingi í forföllum hans. Gunnar Thoroddsen, form. þingfl. sjálfstæðismanna. Til forseta Nd.“ Ég býð Geirþrúði Hildi Bernhöft velkomna til starfa í deildinni.



Virðulegi forseti. Eins og ég hef áður getið við umr. um þetta mál, þá kemur fram í nál. menntmn. orðrétt, með leyfi forseta, svo hljóðandi: „Hins vegar tekur n. undir álit íþróttafulltrúa ríkisins um að vafasamt sé að gera lagalegan mismun á hlutdeild ríkissjóðs í byggingu sundlauga á þeim grundvelli, sem frv. gerir ráð fyrir.“ Það er álit okkar flm., að með þessari afstöðu sinni leggist n. gegn frv. og það sé því málamynda- og sýndarafgreiðsla af hálfu n. að leggja til að frv. verði með þessari umsögn n. vísað til ríkisstj. Nál. menntmn. er því í rann till. um að frv. verði fellt. Ég segi því nei.

Lúðvík Jósepsson Hv. forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár í tilefni af þeim umr. sem fram hafa farið nú síðustu daga um fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins og það alvarlega ástand sem upp hefur komið víða hjá viðskiptamönnum þess fyrirtækis. Hér er um að ræða, að mér sýnist mjög stórt mál - mál sem snertir fjölda landsmanna, því þannig er ástatt, eins og hv. alþm. er kunnugt, að jafnvel heilir landshlutar fá alla sína raforku frá Rafmagnsveitum ríkisins og þær reka allumfangsmikla starfsemi í öllum landsfjórðungum. Ég tel því, að þegar slíkt ástand kemur upp eins og það sem hér um ræðir nú, þá sé í rauninni skylt af hálfu hæstv. ríkisstj. að gera Alþ. grein fyrir slíku stórmáli og landsmönnum öllum, sem málið varðar, og þá ekki síður þegar svo er komið, að það er farið að gripa til neyðarráðstafana, að þýðingarmikil framleiðslufyrirtæki eru beinlínis stöðvuð og við sjálft liggur að heil byggðarlög verði raforkulaus vegna þessara rekstrarvandamála fyrirtækisins. Ég hef kosið að beina þessu máli mínu til hæstv. ríkisstj. sem heildar og þá auðvitað einkum og sérstaklega til hæstv. forsrh., fremur en að beina máli mínu til hæstv. iðnrh. sem Rafmagnsveitur ríkisins heyra þó undir, af því að mér sýnist af öllum upplýsingum, sem fyrir liggja, að hér sé um ríkisstjórnarmál , að ræða - mál sem fer a. m. k. í vissum greinum út fyrir venjulegt framkvæmdasvið á vegum eins ráðuneytis. Að sjálfsögðu met ég jafngildar góðar upplýsingar, sem kynnu að koma fram í málinu frá hæstv. iðnrh. sem hverjum öðrum. Ég er hér fyrst og fremst að leita eftir ákveðnum upplýsing um um það, hvernig málið stendur og hvernig horfurnar eru. Ég sé nú ekki þörf á því að rekja þetta mál í löngu eða ítarlegu máli, en nokkur atriði, sem fram hafa komið tel ég rétt að minnast hér á, sem sýna nokkuð hvers eðlis málið er. Þar er þá fyrst af að taka, að fram hefur komið að meiri hluti stjórnar þessa fyrirtækis hefur sagt af sér og birt grg. með afsögn sinni. Það er alveg ljóst af þeirri grg., að þessi meiri hluti stjórnarinnar segist vilja vekja athygli á því alvarlega fjármálaástandi, sem komið sé upp hjá þessu fyrirtæki, og segist ekki una því lengur að vera við stjórn fyrirtækisins við þessar aðstæður. Að vísu kemur fram, að upp úr hafi soðið í þessum efnum þegar hæstv. iðnrh. gaf fyrirmæli fyrst til stjórnarinnar að kaupa efni í svonefnda Vestfjarðalínu, og þegar stjórnin vildi ekki verða við því vegna þess alvarlega ástands, sem komið var upp í fjárhag fyrirtækisins, þá fyrirskipaði hæstv. iðnrh. rafmagnsveitustjóra ríkisins að kaupa það efni sem um var rætt. Þessi meiri hl. stjórnar fyrirtækisins segir að þegar þetta gerðist, þá hafi mælirinn verið fullur, en tekur þó fram, að hann hafi út af fyrir sig ekki verið andvígur því, að þessi vesturlína yrði lögð, enda sýnist mér alveg augljóst af þeim upplýsingum, sem fyrir liggja í málinu, að hér er fyrst og fremst um ágreining að ræða varðandi fjárhagsstöðu fyrirtækisins í heild. Það kann að vera uppi einhver ágreiningur um einstaka þætti í framkvæmdamálum, en það er greinilega ekki aðalatriði málsins. Það hefur einnig komið fram, m. a. í blöðunum í morgun, að rafmagnsveitustjóri ríkisins hafi verið að hugsa um að segja af sér einnig vegna þessa ástands. Upplýst hefur verið, að þetta fyrirtæki skortir nú um 1200 millj. kr. til þess að geta staðið við eðlilegan rekstur á þessu ári og við þær framkvæmdir sem ráðgerðar hafa verið, miðað við þá kostnaðaráætlun sem nú liggur væntanlega fyrir. Hér er auðvitað um býsna háa fjárhæð að raða og hún er að sjálfsögðu ekki til komin nú á stuttum tíma. Það fer auðvitað ekki á milli mála, að hæstv. ríkisstj. og þá auðvitað alveg sérstaklega hæstv. iðnrh. hafa vitað í langan tíma hvernig ástatt var hjá þessu fyrirtæki, að hér var um verulegan rekstrarfjárskort að ræða og skort á framkvæmdafé, miðað við þær ákvarðanir sem þegar höfðu verið teknar um framkvæmdir. Það er einnig upplýst, að skuldir þessa fyrirtækis séu nú orðnar um 13.8 milljarðar króna, séu þær skuldir taldar með Rafmagnsveitum ríkisins sem tilheyra að vísu Orkubúi Vestfjarða, en hefur ekki verið skipt formlega, að mér skilst, frá Rafmagnsveitum ríkisins. Einnig er upplýst, að svo sé komið að skuldbindingar um vaxta- og afborganagreiðslur fyrirtækisins séu komnar í það að nema 1804 millj. kr. á þessu ári. Þá eru að vísu einnig talin með vextir og afborganir af þeim hluta þessara lána sem tilheyrir Orkubúi Vestfjarða. Hér er um gífurlega háa fjárhæð að ræða, og kemur auðvitað engum á óvart að venjulegur rekstur kunni að eiga erfitt með að bera slík fastaútgjöld eins og þessi. Um þessar upplýsingar er það sama að segja og um hinar sem ég minntist á, að auðvitað hefur ekkert af þessu komið mönnum á óvart. Þetta hefur ekki verið að skella á nú á síðustu dögum. Það hefur legið fyrir í langan tíma hverjar voru skuldir þessa fyrirtækis og skuldbindingar og hver útgjöldin yrðu, og auðvitað hefur þurft að gera tilheyrandi ráðstafanir í sambandi við þessi vandamál. Það er einnig upplýst, að Rafmagnsveitur ríkisins skuldi Landsvirkjun nú um 730 millj. kr. og mörgum aðilum allháar fjárhæðir, þar með talið olíufélögum. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef getað aflað mér, hefur það gengið svo til, að þetta fyrirtæki, Rafmagnsveitur ríkisins, voru reknar með talsvert verulegum halla, þ. e. hinn beini rekstur, á s. l. ári, eða hartnær 300 millj. kr. halla á rekstrinum. Hins vegar var ekki um halla að ræða á beinum rekstri fyrirtækisins árin tvö á undan, 1975 og 1976. Auk þess að hér hefur verið um hallarekstur að ræða, sem hefði ekki átt að koma neinum á óvart, hefur fyrirtækið orðið að taka á sig allmikil óvænt útgjöld eða útgjöld sem ekki hafði beinlínis verið reiknað með, eins og í sambandi við stofnlínur sem ríkisstj. hefur tvímælalaust staðið að að ákveða, eins og það að tengja sjálfa byggðalínuna á milli Suður- og Norðurlands, þ. e. a. s. að leggja línu á milli Grundartanga og Vatnshamra, en þar var um aukaútgjöld að ræða, einnig í sambandi við rafmagnsstrenginn til Vestmannaeyja. Sú endurnýjun, umbætur og viðgerðir, sem þar fór fram, og ýmislegt fleira hefur þarna komið til. Og eins og ég segi, þetta hefur verið að gerast á alllöngum tíma og vandinn hefur lengi verið fyrir hendi. Upplýst hefur verið, að ein af meiri háttar framkvæmdum á vegum þessa fyrirtækis, þ. e. a. s. lagning svonefndrar Austurlínu frá Norðurlandsveitusvæðinu til Austurlands, hafi stöðvast vegna þess að það hafi ekki verið hægt að leysa út efni í þessa línulögn upp á 170 millj. kr. Þó er gert ráð fyrir því við fjárlagaafgreiðslu fyrir þetta ár og á lánsfjáráætlun, að tekið verði lán til þessara framkvæmda sem nemur 1 milljarði 121 millj. kr., og auðvitað er ekki búið að eyða þessari fjárhæð, síður en svo. Þrátt fyrir þessa háu fjárhæð, sem samþ. var af Alþ. nokkru fyrir áramót, þar sem gert var ráð fyrir að lokið yrði við þessa framkvæmd á árinu, stöðvast framkvæmdin strax í upphafi árs af því það er ekki hægt að leysa út efni upp á 170 millj. kr. til framkvæmdarinnar. Hafa þó verið færð að því rök, að það hafi verið mjög nauðsynlegt í sambandi við framkvæmdakostnað að leysa þetta efni út nú strax og koma því á réttan stað á hagkvæmum tíma á árinu. Mér sýnist alveg augljóst, að stöðvun af þessu tagi getur ekki byggst á því, að ekki hafi verið til fjármagn heldur hafa hér einhverjir aðilar tekið ákvörðun um að vinna ekki að verkinu. Upplýsingar hafa að vísu legið fyrir um það, að ráðgerð fjárhæð til að ljúka þessari línulagningu muni ekki reynast nægilega há eða ekki duga í heildarkostnað eins og hann er áætlaður, Það er auðvitað málefni út af fyrir sig, hvort það þarf að útvega viðbótarfjármagn til að ljúka öllu verkinu, en stöðva verkið strax í upphafi árs á þennan hátt, það er auðvitað alveg furðuleg ákvörðun. Síðan gerist það, að upp kemur greinilega deila um, hvort eigi að fara eftir ákvörðun Alþingis og verja 408 millj. kr. til Vestfjarðalínunnar, og þá bent á aðra fjárhagserfiðleika þessa fyrirtækis. Ég vil strax segja það í sambandi við þetta atriði, að ég tel að bæði þessi fjárveiting til Vestfjarðalínu sé skuldbundin og ákveðin af Alþ. og það þurfi að gera sérstakar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. til að kippa þessari fjárveitingu til baka. Ég tel einnig að ákvörðun Alþ. sé bindandi um lagningu Austurlínunnar. Það er auðvitað ekkert nýtt, þó áætlanir, sem gerðar eru í íslenskum krónum, gangi nokkuð á misvíxl við staðreyndir, og ég hef ekki heyrt að neitt það hafi komið upp í sambandi við kostnaðaráætlun varðandi Austurlínu sem réttlæti að ætla að stöðva verkið, þrátt fyrir ákvarðanir Alþingis, á þann hátt sem gert hefur verið. Ég tel blátt áfram vitavert að fara ekki eftir ákvörðunum Alþingis í þessum efnum. Þá hefur einnig komið fram varðandi þessi mál, að skipuð hafi verið sérstök n. til að huga að því, hvernig mætti komast út úr fjárhagserfiðleikum Rafmagnsveitna ríkisins, og þessi n. hafi gert till. sem gengið hafi til ríkisstj. í þessum efnum. Það hefur komið fram, að þar hafi verið bent á nokkra möguleika. Ég hef ekki séð þessar till. nákvæmlega, en hef þó heyrt frá þeim sagt, að þar hafi verið bent á þann möguleika að styrkja fjárhagsstöðu Rafmagnsveitna ríkisins með því að hækka verðjöfnunargjald á rafmagni úr 13% í 20%. Ég vil strax segja það sem mína skoðun, að ég tel þessa till., miðað við allar aðstæður alveg fráleitar. Þá mun einnig hafa verið bent á þann möguleika að auka við tekjur Rafmagnsveitna ríkisins með því að hækka rafmagnstaxta til húsahitunar frá því sem nú er. Þetta tel ég líka alveg fráleita till. miðað við aðstæður. Í þessum efnum er rétt að það komi hér fram, hvernig verðlagning er á rafmagni frá þessu stóra ríkisfyrirtæki, Rafmagnsveitna ríkisins, í samanburði við raforkuverð annars staðar á landinu, eins og t. d. hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur sem kaupir rafmagn í heildsölu frá Landsvirkjun. Ég fékk upplýsingar um þetta atriði beint frá Rafmagnsveitum ríkisins nú í morgun, og þessar upplýsingar fékk ég: Verð á svonefndum heimilistaxta hjá Rafmagnsveitum ríkisins er 86% hærra en hliðstæður taxti er hér í Reykjavík nú. Rafmagnstaxti hjá Rafmagnsveitum ríkisins, þar sem orka er seld á stærri vélar, t. d. í frystihúsum og verksmiðjum og til stærri iðnaðar, er einnig 86% hærri nú hjá Rafmagnsveitum ríkisins heldur en hér í Reykjavík. Húshitunartaxtinn er nú hjá Rafmagnsveitum ríkisins 84% hærri en hliðstæður taxti er hér í Reykjavík. Og raforka, sem seld er til ljósa, er nokkuð yfir 100% hærri hjá Rafmagnsveitum ríkisins en hér í Reykjavík. Ég vil taka það fram að þessar upplýsingar fékk ég hjá fjármálastjóra Rafmagnsveitna ríkisins nú í morgun. Vissulega geta svona rafmagnstaxtar alltaf gengið nokkuð á misvíxl, þar sem það hefur komið fyrir að Rafmagnsveitur ríkisins hækka verðtaxta sína á dálítið öðrum tíma en Rafmagnsveitan í Reykjavík eða aðrar rafmagnsveitur. Það getur verið, þegar litið er á árið sem heild, að þá sé meðaltalsverðmunurinn ekki alveg svona mikill, en það breytir engu um það, að raforkuverð frá Rafmagnsveitum ríkisins, sem fjöldamargir landsbúar verða að búa við, er miklum mun hærra en t. d. hér á Reykjavíkursvæðinu og hjá þeim sem yfirleitt skipta við Landsvirkjun. Till., sem fara í þá átt að ætla að auka þennan mismun, t. d. með því að hækka sérstaklega hitunartaxtann, eru fráleitar. Ég veit hvernig því er háttað t. d. í mínu kjördæmi, Austurlandi, sem skiptir einvörðungu við Rafmagnsveitur ríkisins, að þar er auðvitað talsvert um húsarafhitun, af því að menn hafa ekki átt möguleika á því að fá hús sín hituð upp með jarðvarma. Það er því talsvert um það þar, að hús séu hituð upp með raforku, en auðvitað verða langflestir á því svæði að búa við að kaupa olíu til kyndingar á sínum húsum. Það er enginn vafi á því, að þeir í mínu umdæmi, sem hita hús sín upp með rafmagni, verða að borga í hitunarkostnað margfalt hærra verð en þekkist hjá þeim sem hafa aðstöðu hér í Reykjavík og geta notið hitaveitutaxtans, svo ég tel að það væri auðvitað alveg fráleitt miðað við núverandi aðstæður að ætla að leysa fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins á þann hátt að knýja fram hækkun á húsahitunartaxtanum eða yfirleitt á raforkuverðinu hjá þessu fyrirtæki. Þá vil ég einnig í sambandi við þessi mál benda á það, að Rafmagnsveitur ríkisins hafa tekið á sig skuldbindingu um að þjóna tilteknum svæðum í sambandi við raforkumál og á sínum tíma lögðu þær mikla áherslu á það, að maður noti nú ekki sterkari orð, að fá í sínar hendur í heilum landshlutum framkvæmd þessara mála að fullu og öllu, m. a. af hagkvæmnisástæðum sem talað var um, þar mætti enginn skerast úr leik. En ástandið hefur verið þannig, t. d. á Austurlandi, að þar hafa menn verið í látlausu stríði í mörg ár í sambandi við það, að knýja það fram, að Rafmagnsveitur ríkisins gætu afhent næga raforku og að þeir gætu tryggt með sæmilegum hætti afhendingu á raforkunni. Og ástandið á Austurlandi í þessum efnum er hið bágasta. Mér er því kunnugt um það, að einstök framleiðslufyrirtæki hafa leitað eftir því nú ítrekað að fá að setja upp eigin rafstöðvar sér til öryggis af þessum ástæðum, en hins vegar ekki fengið til þess leyfi. Það er auðvitað ekki atriði sem neinn óskar eftir því að eðlilegast virðist vera að reyna að leysa þessi mál í heild. Mér sýnist einnig á þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að ekki sé nóg að hér sé um gífurlega mikið fjárhagsvandamál að ræða, sem er þegar farið að bitna á fólki og fyrirtækjum víða um land, heldur sé margt sem bendir til þess, að þessi vandi eigi að einhverju leyti rót sína að rekja til misklíðar eða baráttu, sem á sér stað innan stjórnarflokkanna og í ríkisstj. sjálfri. Maður skyldi halda að t. d. stjórnarblað eins og dagblaðið Vísir vissi eitthvað um þessi mál, þó ég taki það með nokkrum afslætti, sem þar er sagt, ég trúi því sem sagt ekki öllu, en í leiðara þess blaðs í gær var beinlínis fullyrt, að hér væri um stórágreiningsmál að ræða innan ríkisstj. Og þar var m. a. sagt, að þegar fjmrh. og forsrh. gæfu yfirlýsingar um það, að ætlast væri til þess, að hér yrði ríkjandi aðhaldsstefna í fjármálum, þá brygðust aðrir ráðh. þveröfugt við og tækju ákvarðanir í allt aðra átt og vildu efna til mikilla útgjalda og framkvæmda, eins og t. d. Vesturlínu. Ég skal að vísu ekkert segja um það, hvað stóran þátt hæstv. iðnrh., sem er yfirmaður Rafmagnsveitna ríkisins, á í því ástandi sem upp er komið hjá því fyrirtæki. Í rauninni sýnist mér það á þessu stigi ekki aðalatriði málsins. En hitt er alveg ljóst, að fjárhagsvandinn er þannig að ríkisstj. ber skylda til að fjalla um þetta vandamál. Og hún hefur haft málið til meðferðar. Af þeim ástæðum vil ég nú leggja fyrir hæstv. forsrh. nokkrar spurningar sem ég vil vænta að hann geti svarað hér, ásamt svo með þeirri beiðni minni, að hann gefi hér almennar upplýsingar um stöðu málsins og horfur. Ég spyr þá í fyrsta lagi: Hvað hefur ríkisstj. gert til þess að leysa fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins? Það hefur verið sagt frá því opinberlega, að hæstv. ríkisstj. hafi verið á fundum um málið í morgun. E. t. v. hefur hún þá þegar tekið einhverjar ákvarðanir varðandi málið sem ég vil þá fá upplýsingar um. Í öðru lagi spyr ég: Hvað ráðgerir ríkisstj. að gera í fjárhagsvandamálum Rafmagnsveitna ríkisins á þessu ári? Hvaða ákvarðanir hefur hún tekið sem snerta vandamál ársins í heild? Eða hefur ríkisstj. þar uppi ráðagerðir sem hægt er að skýra frá, þó að jafnvel beinar ákvarðanir hafi ekki enn þá verið teknar? Í þriðja lagi spyr ég: Er ekki ætlunin að framkvæma þá ákvörðun Alþ. að ljúka við lagningu og tengingu á Austurlínunni á milli Norður- og Austurlandsins á þessu ári, og hefur fjármagn til þeirrar framkvæmdar verið tryggt? Af því, sem ég hef þegar greint frá, sýnist mér vera brýn þörf á að það komi skýr svör við því frá hæstv. ríkisstj., hvort ekki sé meiningin að ljúka þessu verki, leggja línuna og tengja hana á þessu ári, og hvort þá hafi verið tryggt fjármagn til þessara framkvæmda. Í fjórða lagi spyr ég: Verður ekki staðið við þegar ákveðna fjárveitingu, 408 millj. kr., til Vesturlínu? Er eitthvert hik á hæstv. ríkisstj. að standa við þessa áætlun, sem ég tel að hafi verið samþ. hér við fjárlagaafgreiðslu fyrir jólin með þeirri lánsfjáráætlun og grg. sem þar fylgdi með við afgreiðslu fjárlaga? Sem sagt, ég spurði: Verður ekki staðið við þessa ákvörðun Alþ. um að leggja fram þessar 408 millj. kr. til Vesturlínu á þessu ári? Í fimmta lagi spyr ég: Hefur ríkisstj. hugsað sér að gera ráðstafanir til þess að jafna raforkuverð frá Rafmagnsveitum ríkisins til samræmis við raforkuverð annarra, eins og t. d. Rafmagnsveitu Reykjavíkur? Ég tel að mismunurinn á raforkuverði sé orðinn svo hróplegur að við það verði ekki unað lengur, því hér dregur sífellt í sundur. Ég spyr því um það, hvort ríkisstj. hafi ekki hugsað sér að gera ráðstafanir til þess að jafna þarna á milli með einhverjum hætti. Ég tel allar hugmyndir um það, að Rafmagnsveitur ríkisins, í þeirri stöðu sem þær eru, geti sem beint rekstrarfyrirtæki velt kostnaði sínum í formi raforkuverðs yfir á viðskiptamenn sína, alveg fráleitar. Að mínum dómi er ekki um annað að ræða en eigandi þessa stóra fyrirtækis verði að leggja fram um lengri eða skemmri tíma fjármagn til fyrirtækisins sem fyrirtækið sjálft þarf ekki að standa undir, annaðhvort sem óafturkræft framlag eða þá að ríkið taki á sig greiðslur á afborgunum og vöxtum af slíku fjármagni á nokkru tímabili. Það er augljóst mál, að það er útilokað með öllu, að Rafmagnsveitur ríkisins geti lagt allan þennan fjármagnskostnað, eins og hann fer hratt vaxandi, á viðskiptamenn sína. Ég vil einnig í sambandi við þessa fsp. mína benda á það, að auðvitað er fráleitt að ætla að skilja hér algjörlega í sundur landsvirkjunarsvæðið annars vegar og svæði Rafmagnsveitna ríkisins hins vegar. Auðvitað hefur Landsvirkjun aldrei getað komist neitt áfram í sínum raforkumálum nema með því að ríkisheildin hefur staðið þar á bak við og útvegað það fjármagn, sem útvega hefur þurft, og aðstoða það fyrirtæki til þess að geta það sem það getur í dag. Hins vegar er alveg ljóst að staða Rafmagnsveitna ríkisins er þannig, að þar eru rekstraraðstæður allt aðrar en á því úrvalssvæði sem Landsvirkjun hefur fengið í sinn hlut. Í sjötta lagi spyr ég: Vill ríkisstj. ekki lýsa því yfir, að hún muni tryggja að Rafmagnsveitur ríkisins geti af fjárhagslegum ástæðum annast eðlilega orkusölu til sinna viðskiptaaðila? Þetta er í beinu framhaldi af því sem ég ræddi um áður. Það er alveg óbúandi við það og það fyrir heila landshluta að eiga yfir höfði sér svo að segja frá viku til viku, að það komi tilkynning um að af fjárhagsástæðum geti Rafmagnsveitur ríkisins ekki gert nauðsynlegustu aðgerðir til þess að tryggja afhendingu á raforku eða til þess að afla raforku eða koma henni yfirleitt til fyrirtækjanna. Ég tel því, að það sé mjög þýðingarmikið og það sé í eðli sínu sanngjarnt og eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. gefi yfirlýsingu um það, að hún, sem stendur á bak við þetta stóra ríkisfyrirtæki, Rafmagnsveitur ríkisins, muni sjá um að þetta fyrirtæki geti selt raforku til viðskiptaaðila sinna með eðlilegum hætti, a. m. k. að því leyti til sem fjárhagsaðstöðuna varðar, - að séð verði um það, að af fjárhagslegum ástæðum geti þetta fyrirtæki staðið undir þessari skyldu sinni. Ef yfirlýsingar um þetta liggja ekki fyrir, þá er í rauninni ekki um annað að ræða fyrir þá, sem hér eiga hlut að máli, en að þeir verða með einhverjum hætti að brjótast hér út úr. Það er ekki hægt að láta loka fyrir sér öllum sundum þannig. Ég minntist hér örlítið á ástandið á Austurlandi í raforkumálum, en það er í sannleika sagt óskaplegt. Ber að hafa það í huga í sambandi við þessi mál, að t. d. þar - og er eflaust eitthvað svipað ástatt annars staðar - þar eru heil byggðarlög sem fá alla sína raforku frá Rafmagnsveitum ríkisins framleidda í dísilstöðvum. Þannig er t. d. ástatt í Vopnafirði. Ef fyrirtækið getur ekki keypt olíu eða staðið undir rekstri, þá er lokað þar fyrir alla raforkusölu, ekki bara til eins fyrirtækis, heldur staðarins í heild. Svipað má í rauninni segja um ástandið í þessum efnum á Hornafjarðarsvæðinu. Þar er mikill meirihluti af raforkunni framleiddur í dísilstöðvum og í langan tíma af árinu er raforkan einvörðungu framleidd í dísilstöðvum. Gefist því þetta fyrirtæki upp af fjárhagslegum ástæðum, þá er auðvitað algjört öngþveiti fyrir á þessum stað. Ástandið er einnig þannig í flestum byggðarlögum á Austurlandi, að þar væri um mjög litla raforku að ræða ef ekki nyti við rekstrar á dísilstöðvum, svo það er eðlilegt að fólkið á þessum stöðum vilji fá yfirlýsingu um það frá hæstv. ríkisstj., að hún sem bakhjarl þessa fyrirtækis, Rafmagnsveitna. ríkisins, skuldbindi sig til að sjá svo um, að fyrirtækið geti gegnt skyldum sínum með eðlilegum hætti. Það, sem ég hef hér sagt, snertir í rauninni aðeins þennan hluta þessa stóra vandamáls, þ. e. a. s. fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins, eins og sá vandi blasir við í dag, þ. e. a. s. rekstrarskuldirnar og rekstrarfjárskorturinn og fjárskortur til ráðgerðra framkvæmda. Það er þessi fjárvöntun upp á 1200 millj. á þessu ári. En svo koma auðvitað aðrir þættir inn í þetta mál, sem eru auðvitað nátengdir þessu og ég skal ekki ræða hér um, a. m. k. ekki í bráð, en snerta það, hvernig Rafmagnsveitur ríkisins standa sig við að afla raforku með eðlilegum hætti, t. d. á Austurlandi, þar sem beðið hefur verið árum saman eftir því að fá ákvörðun um framkvæmdir. Ég skil mætavel að það geti staðið í þeim, sem hafa með stjórn fyrirtækisins að gera eða framkvæmdastjórn þar, að ráðast í framkvæmdir eða taka stórar ákvarðanir, ef fjárhagsmálin eru skilin eftir í slíku reiðileysi ár eftir ár eins og hér virðist vera. Ég ítreka það svo, að ég beini þessu máli mínu til ríkisstj. í heild og vænti svars hæstv. forsrh. En ég vil líka fá fram í þessum umr. afstöðu beggja stjórnarflokkanna. Það er kunnugt af upplýsingum, að hæstv. iðnrh. hefur lagt fyrir ríkisstj. tilteknar till. og gert ýmsar till. og m. a. till. varðandi framkvæmdir á sviði raforkumála. Það er því alveg augljóst mál, að Framsfl. með helming ráðh. í ríkisstj. getur auðvitað ráðið hér úrslitum líka. Ég tel að hann geti ekki orðið „stikkfrí“ í þessum efnum. Hann verður vitanlega að segja hver afstaða hans er, hvernig hann hefur brugðist við þeim till. sem fram hafa komið. Eða getur það verið, að málið standi þannig, að í ríkisstj. fáist ekkert fram, jafnvel þó að meiri hl. sé fyrir einhverri tiltekinni afstöðu. Ég læt máli mínu lokið að sinni, en vil vænta þess, að hæstv. forsrh. verði við óskum mínum um að gefa hér upplýsingar um ástandið í þessum málum, ákvarðanir ríkisstj. og horfur, við hverju megi búast á næstunni í þessum efnum.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Virðulegi forseti. Á fundi ríkisstj. 16. þ. m. var rædd grg. frá iðnrn. um fjármál Rafmagnsveitna ríkisins. Á þeim fundi þótti rétt að fela n. manna að gera till. um lausn fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins, eins og honum var lýst í grg. iðnrn. Til þessa starfs voru nefndir Helgi Bergs, fyrrv. form. stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins, Gísli Blöndal hagsýslustjóri, og Páll Flygenring ráðuneytisstjóri iðnrn. Þeir skiluðu síðan hugmyndum um lausn fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins til ríkisstj. sem hún tók til umr. á fundi sínum 21. mars og aftur nú í morgun, og skal ég í eins stuttu máli og mér er kleift fara yfir þær tillögur. Það er e. t. v. rétt fyrst að greina frá í hverju fjárhagsvandi Rafmagnsveitna ríkisins er fólginn. Til þess að einfalda það mál má segja að hann sé fólginn í fyrsta lagi í rekstrarhalla 1977, 140 millj. kr., í öðru lagi áætluðum rekstrarhalla 1978, 285 millj. kr., eða samtals í rekstrarhalla þessara tveggja ára 425 millj. kr. Þá er enn fremur um það að ræða, að framkvæmdakostnaður s. l. árs, 1977, fór umfram áætlanir að upphæð 446 millj. kr., og sundurliðaðist það þannig, að framkvæmdakostnaður Norðurlínu, til þess að unnt væri að taka hana í notkun fyrir þennan vetur, varð 100 millj. kr., framkvæmdakostnaður vegna skemmda, sem urðu á Vestmannaeyjastreng, 100 millj. kr., kostnaður við aðveitustöðvar 140 millj. kr., kostnaður við dísilstöðvar 40 millj. kr., og umframkostnaður við sveitarafvæðingu 66 millj. eða samtals þessar 446 millj. kr. Þá liggur nú ljóst fyrir, að framkvæmdakostnaður á þessu ári, annars vegar við Norðurlínu og hins vegar við Austurlínu, mun fara fram úr áætlun um 325 millj. kr., og er sú grein gerð fyrir því, að upphaflegar áætlanir hafi verið byggðar á kostnaðartölum frá maí 1977. Samtals er því framkvæmdakostnaður umfram fyrri áætlanir 771 millj. kr. og fjárhagsvandinn þannig í heild 1196 millj. kr. Þær hugmyndir, sem þremenningarnir báru fram og ríkisstj. hefur rætt á tveimur fundum, eru í fyrsta lagi að hækka hitunartaxta frá 1. maí n. k. um 25%, og sú skýring er gefin á því, að lengst af hafi taxtinn verið látinn fylgja olíuverði, en nokkur vanhöld hafa verið á því að undanförnu, þannig að hitunartaxtinn hefur nú dregist aftur úr sem nemur þessum 25%. Hækkun þessi gæfi 110 millj. kr. tekjuauka á þessu ári og 220 millj. kr. á heilu ári. Það skal fram tekið, að ríkisstj. féllst á þessa till. þremenninganna á fundi sínum í morgun. Í öðru lagi er lagt til að verðjöfnunargjald raforku verði hækkað úr 13% í 20% frá 1. maí n. k. Tekjuauki yrði 235 millj. kr. á þessu ári og 470 millj. kr. á heilu ári. Ríkisstj. féllst ekki á þessa hugmynd á fundi sínum í morgun, og ég vil láta það koma fram, að ég tel ekki unnt að hækka verðjöfnunargjald raforku úr þeim 13% sem það nú stendur i. Hins vegar taldi ríkisstj. rétt að taka alla taxta Rafmagnsveitna ríkisins til endurskoðunar og kanna með hvaða hætti unnt væri að endurskoða þá þannig að tekjuöflun Rafmagnsveitna ríkisins yrði meiri en að óbreyttum töxtum. Hér hefur verið nefnt m. a. af hv. 2. þm. Austurl., að dæmi væru til þess, að raforkutaxtar RARIK væru 80% hærri en Raforkutaxtar Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Ég skal ekki draga það í efa, að unnt sé að finna þessari staðhæfingu stað að svo komnu máli, en vara þó við því að taka einstaka taxta til samanburðar milli þessara rafveitna. Það gefur ekki heildarmynd af raforkukostnaði annars vegar viðskiptavina RARIK og hins vegar viðskiptavina t. d. Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Annars er rétt að það komi fram, svo að skýrt sé, að hér er ekki fyrst og fremst um að ræða samanburð á raforkutöxtum Rafmagnsveitu Reykjavíkur annars vegar og töxtum á raforkuverði Rafmagnsveitna ríkisins hins vegar. Margar rafmagnsveitur í landsbyggðinni, þ. á m. margra kaupstaða hvarvetna um landið og kauptúna hafa sambærilega rafmagnstaxta og Reykjavík og jafnvel lægri, En það, sem í mínum huga útilokar það að hækka að svo stöddu verðjöfnunargjald rafmagns, er það, að ef við tökum meðalverð seldrar raforku Rafmagnsveitna ríkisins miðað við kwst. annars vegar og meðalverð raforku á selda kwst. hjá Rafmagnsveitum ríkisins hins vegar, þá kemur fram, að meðalverðið er lægra hjá Rafmagnsveitum ríkisins heldur en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Hér er um flókið mál að ræða, sem ég treysti mér ekki til, hreinskilnislega sagt, að skýra í stuttu máli. En þó er skýringin m. a. fólgin í því, að svokallaðir marktaxtar, þ. á m. hitunartaxtar, vega langtum þyngra í raforkusölu Rafmagnsveitna ríkisins en t. d. hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur, og það ber auðvitað að hafa í huga, að þarna kemur inn vandamál þeirra sem búa við rafhitun og eru á svæði Rafmagnsveitna ríkisins. Sú stefna var löngum að auka mjög rafmagnshitun með beinni tengingu notenda við rafmagnskerfið. Þetta hefur reynst mjög óhagkvæmt fyrir Rafmagnsveitur ríkisins, og hefur ekki, því miður, verið snúið frá þeirri stefnu nægilega snemma. Hins vegar hafa Rafmagnsveitur ríkisins nú uppi áætlanir um það í samráði við ýmis sveitarfélög, m. a. á Austurlandi, að kanna möguleika á fjarvarmaveitum sem geta stuðst við raforku þegar svo býður við að horfa, en þegar mest álag er á raforkukerfinu, þá notast við svartolíu, t. d. að svo miklu leyti sem jarðhiti er ekki fyrir hendi. Þessi stefna, að auka rafhitun með þessum hætti, sem hefur verið uppi hér áður og fyrr meir, hefur sem sagt leitt til þess ásamt öðru, hvernig komið er fjárhagsmálum Rafmagnsveitna ríkisins. Ég tók eftir því, að hv. 2. þm. Austurl. sagðist vera andvígur hækkun á tekjum Rafmagnsveitna ríkisins með hækkun rafmagnstaxta og hann sagðist enn fremur vera andvígur því að hækka verðjöfnunargjaldið. Hvorugt vildi hann gera. En hvert var hans ráð? Það getur ekki verið annað en að auka lántökur og skuldabyrði og vaxtabyrði Rafmagnsveitna ríkisins og stefna í enn meira óefni. Að vísu sagði hann að ríkissjóður sem eigandi Rafmagnsveitna ríkisins yrði að taka að sér skuldir Rafmagnsveitnanna og fjármagnskostnað. En ef ríkissjóður á að taka þessa byrði á sínar herðar, þá er óhjákvæmilegt að sjá ríkissjóði fyrir auknum tekjum, og það verður ekki gert nema með því að hækka skatta á alla landsmenn. Það hlýtur því að vera úrræði hv. 2. þm. Austurl. að krefjast tafarlausrar skattahækkunar á alla landsmenn til þess að afla Rafmagnsveitum ríkisins fjár og leysa þennan fjárhagsvanda. Vissulega er um þessar þrjár leiðir að ræða. Við getum ekki skotíð þessum vanda frá okkur með neinum hætti og við getum ekki leyst hann með öðru móti. Við hv. 2. þm. Austurl. erum sammála um það, að hækkun á verðjöfnunargjaldi sé ekki réttlætanleg. Hann telur hækkun á raforkutöxtum ekki réttlætanlega. Ég tel aftur á móti réttlætanlegt að hækka hitunartaxta Rafmagnsveitna ríkisins að því marki sem hugmyndir þremenninganna benda til og ríkisstj. hefur samþ., þ. e. a. s. að hitunarkostnaður fari ekki fram úr kostnaði olíukyndingar. Þessu til viðbótar vil ég að fari fram og ríkisstj. hefur talið eðlilegt að fari fram könnun á taxtauppbyggingu Rafmagnsveitna ríkisins og með hvaða hætti unnt er á rökréttan hátt að afla fyrirtækinu tekna á þann hátt. Ákvörðun hefur engin verið tekin um það, hvort eða að hve miklu leyti hækkanir muni leiða í kjölfar þeirrar athugunar. En á þessu ári vil ég alveg sérstaklega taka fram, að ég tel eðlilegt að athugun fari fram, um leið og ákvörðun verði tekin, hvernig háttað verði rekstri byggðalína og hvernig fjármagnskostnaður byggðalína verði uppi borinn á þessu ári. Við munum það öll, að mörg orð hafa verið um það höfð, hvílíkt hagræði það væri fjárhagslega fyrir rafmagnsnotendur og þjóðarbúið í heild að koma byggðalínum í notkun, hvort heldur er Norðurlínu eða Austurlínu. Norðurlína hefur gert sitt gagn að vissu marki á liðnum vetri og sparað áreiðanlega stórfé í olíunotkun. Mig minnir að á sínum tíma hafi verið talað um að hver kwst., ef framleidd væri með olíu, kostaði um eða yfir 20 kr. kwst. Nú fram að áramótum hafa þær kwst., sem fluttar hafa verið norður í land, verið seldar á 5 kr. kwst., þ. e. a. s. 4 kr. heildsöluverð til Landsvirkjunar, 1 kr. í flutningsgjald. Af þessari 1 kr. fara 70 aurar í orkutap, viðhalds- og rekstrarkostnað línunnar, en aðeins 30 aurar eru upp í fjármagnskostnað, vexti og afborganir af línunni eða til þess, meðan Rafmagnsveitur ríkisins sjá um þennan rekstur, að bæta fjárhagsstöðu Rafmagnsveitna ríkisins. Ég tel eðlilegt að það sé mörkuð stefna í þeim efnum, hver skuli bera uppi fjármagnskostnað byggðalínunnar norður í tengslum við vanda þann sem við erum nú að ræða sérstaklega hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Við höfum hér líka, alþm., heyrt um hagræði það sem hlytist af Austurlínu. Háar tölur hafa einnig verið nefndar um þann sparnað í olíueyðslu og kostnaði sem sú tenging hefur í för með sér. Ég tel eðlilegt að við gerum okkur um leið grein fyrir því, að hve miklu leyti notendur eiga að njóta góðs af þessum sparnaði og að hve miklu leyti þessi sparnaður á að ganga upp í fjármagnskostnað, afborganir og vexti af kostnaði við byggðalínurnar. Og brátt kemur að því einnig, að sömu ákvörðun verður að taka í tengslum við Vesturlínu. Með þessu er ég ekki að segja að það verði lagt á notendurna að greiða fjármagnskostnaðinn að fullu. Ég er ekki einu sinni að slá því föstu, að hve miklu leyti notendur eiga að borga eða að hve miklu leyti sagt verður að hér sé um einhvers konar vegakostnað í rafmagnsmálum að ræða sem greiða verði að hluta til úr ríkissjóði. En ég legg áherslu á það, að við verðum að marka stefnu og taka ákvörðun í þessum efnum sem sanngjörn sé. Ég vek aðeins athygli á því, að fyrir fjármagnskostnaði vegna Norðurlínu og Austurlínu á þessu ári er séð í lánsfjáráætlun með því að taka lán að fullu og öllu leyti bæði fyrir afborgunum og vöxtum. Ég tel eðlilegt að til bráðabirgða verði að einhverju leyti um meira gjald og bærra raforkuverð að ræða fyrir þá raforku sem fer um þessar byggðalínur, þannig að með þeim hætti ætti á þessu ári, ásamt endurskoðun taxta Rafmagnsveitna ríkisins, að vera unnt að bæta nokkuð þann vanda sem við blasir. Í þriðja lagi var það hugmynd þeirra þremenninganna, að það, sem þá vantaði á að rekstrarhalla væri mætt, en það voru 80 millj. kr. ef tekjuaukinn af fyrirhugaðri hækkun verðjöfnunargjalds kæmi til á árinu, væri framlengt eða réttara sagt rekstrarlán fengið til þess að standa undir þeirri fjárvöntun og gert ráð fyrir greiðslu þeirrar upphæðar á árinu 1979. Og það er ljóst mál, að að svo miklu leyti sem auknar tekjur Rafmagnsveitna ríkisins í einu eða öðru formi koma ekki til greina, þá verður að skjóta þeim vanda fram á árið 1979 eða þar til fyrir auknum tekjum er séð. Í fjórða lagi var það till. þeirra þremenninga, að framlengt verði rekstrarlán sem átti að koma til greiðslu í sept. 1978, að upphæð 250 millj. kr., og mundi lækka samsvarandi þann rekstrarvanda í heild sem við er að glíma, að upphæð tæpar 1200 millj. kr. Þá voru eftir rúmlega 500 millj. kr. og þá voru tvær hugmyndir uppi hjá þremenningunum,: annaðhvort að fresta Vesturlínu og nokkrum öðrum framkvæmdum samtals að þeirri upphæð eða að afla lánsfjár til þessara framkvæmda. Ríkisstj. taldi ekki unnt að fresta að byrja á Vesturlínu og telur auðvitað æskilegt, ef unnt er, að draga úr framkvæmdum Rafmagnsveitna ríkisins að einhverju leyti, en telur þó rétt að líta raunsæjum augum á það mál, þannig að gera verður ráð fyrir því, að þarna verði að afla lánsfjár á innlendum markaði eða með vörukaupalánum að upphæð milli 450 og 520 millj. kr. Ég hygg að ég hafi með þessum orðum mínum í höfuðatriðum svarað hv. 2. þm. Austurl., en vil þó til öryggis draga það saman, sem hann spurði um, á þann hátt, að ríkisstj. hefur að hluta til samþykkt tillögur um aukna tekjuöflun Rafmagnsveina ríkisins og hefur í athugun frekari tekjuöflun fyrirtækinu til handa. Ríkisstj. telur nauðsynlegt að nú á þessu ári séu teknar ákvarðanir um fjármálalega uppbyggingu, ekki eingöngu Rafmagnsveitna ríkisins, heldur og rafmagnskerfisins í heild í landinu. Í þriðja lagi mun verða lokið Austurlínu. Í fjórða lagi munu vera hafnar framkvæmdir við Vesturlínu. Í fimmta lagi var spurt um, hvort ráðstafanir yrðu gerðar til að jafna raforkuverð. Það er ekki unnt að gera, ef menn vilja ekki hækka verðjöfnunargjald, eins og mér skildist vera skoðun hv. 2. þm. Austurl. jafnt og mín, með öðru en hækkuðum sköttum og ríkissjóður tæki á sig þessar byrðar. Af því tilefni er rétt að það komi hér fram, að frá ríkissjóði eru lagðir töluverðir fjármunir til orkumála. Núverandi verðjöfnunargjald, 13%, gefur samkv. fjárlagatölum 875 millj. kr„ sem skiptast á milli Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, en jafnframt er kostnaði Orkubús Vestfjarða létt af Rafmagnveitum ríkisins. Þessi upphæð mun samkv. nýjustu áætlunum væntanlega verða í heild yfir milljarð kr. Þessi upphæð er auðvitað til þess fallin að jafna orkuverð í landinu og einmitt réttlætt með því. Þá er og í fjárl. nú á þessu ári annars vegar um að ræða um 1200 millj. kr. framlag til Orkusjóðs umfram jöfnunargjaldið og hins vegar milli 800 og 900 millj. kr. framlag til jöfnunar á kyndingarkostnaði í landinu eða um 2 milljarðar kr. Þetta er einnig til jöfnunar á orkukostnaði landsmanna. Það verður auðvitað að vera ákvörðun Alþingis og fjárveitingavaldsins, hve langt er unnt að ganga í þessu efni, hvort unnt er með almennum sköttum eða jöfnunargjaldi að jafna metin meira en þessar tölur segja til um. Ég tel nauðsynlegt að hv. Alþ. geri sér grein fyrir því og um leið fyrir fjármálum Rafmagnsveitna ríkisins til nokkurra ára, þannig að fjármagnskostnaður þess fyrirtækis og kröfur til þess fyrirtækis, m. a. af hálfu hv. alþm., miðist við fjárhagsgetu þess á hverjum tíma. Ég vil þó segja það sem mína skoðun, að æskilegt tel ég að í þessu efni settu menn sér þau mörk, að 13% verðjöfnunargjald á selda raforku og framlag úr ríkissjóði, er miðist við allt að einu prósentustigi söluskatts - en við það hefur nú síðustu árin verið miðað - verði látið nægja sem heildarframlag í þessu efni. Ef sú fjárhæð leysir ekki vandann og óeðlilegt misræmi eða misvægi er á milli landsmanna hvað orkukostnað snertir, þá mætti benda á að það sýnist ekki óeðlilegt hlutverk Byggðasjóðs að fjármagna að einhverju leyti félagslegar framkvæmdir á sviði orkumála. Rafmagnsveitustjóri hefur tjáð mér, að hann hefði hug á því við gerð fjárhagsáætlana og framkvæmdaáætlana fyrirtækisins að greina á milli félagslegra framkvæmda annars vegar og arðbærra framkvæmda hins vegar. Ég tel það mjög mikið spor í rétta átt og þá geta alþm. - fjárveitingavaldið - gert það upp við sig, hvernig leysa eigi vandamálin og hvaða framkvæmdir eigi að hafa forgang fyrir öðrum og menn horfast þá í augu við þau félagslegu vandamál sem bundin eru strjálbýli í okkar landi. En hver rekstrareining verður auðvitað að bera ábyrgð á sjálfri sér. Stjórnendur hennar verða að vita það, að þeir starfa innan ákveðinna marka og hafa ekki óútfyllt ávísanahefti undir höndum. Eftirlitsaðili hlýtur fjárveitingavaldið að vera, og því er auðvitað ekki óeðlilegt að þessi mál séu tekin hér til meðferðar. Ég get því sagt það, að það er stefna ríkisstj. að þjónusta á þessu sviði, orkusviðinu, sé sem öruggust öllum landsmönnum til handa, um leið og við verðum þó að gera okkur grein fyrir því, hvað sú þjónusta kostar og hvernig hún skuli fjármögnuð á hverjum tíma. Ég verð svo að segja það eins og er, að ég hef ekki orðið var við neina misklið innan ríkisstj. varðandi lausn þess vanda sem fyrir hendi er. Ég vil láta það koma hér fram, að þessi vandamál hafa fyrr og frekar komið fram í fjölmiðlum, vegna þess að fjmrn. hefur nú mun meira og strangara eftirlit með útborgunum heldur en nokkru sinni áður, til þess að skapa hverri rekstrareiningu nauðsynlegt aðhald og til þess að menn horfist í augu við vandann nægilega snemma. Það verður þó að segjast eins og er, að verðbreytingar og verðbólgan skapa hér út af fyrir sig vanda á þessu sviði sem öðrum, og þetta er eitt dæmi um það, að nauðsynlegast af öllu er að ráða niðurlögum hennar. Greiðslur til Rafmagnsveitna ríkisins hafa farið fram - eins og greiðslur til annarra ríkisstofnana og ráðuneyta - samkv. greiðsluáætlun sem gerð er í tengslum við fjárlagagerð, eftir því sem talið er að greiðslur muni til falla. Nú hefur með tilfærslum innan þessarar greiðsluáætlunar verið gengið frá greiðslum til olíufélaganna er vildu ekki una því að eiga inni hjá Rafmagnsveitum ríkisins svo háa upphæð sem 55 millj. kr. námu og birtu þá tilkynningu sem kom í Ríkisútvarpinu í gær um lokun á afgreiðslu til dísilstöðva á Austurlandi. Sömuleiðis hefur með tilfærslum innan greiðsluáætlunar verið séð fyrir því, að efni til Austurlínu er leyst út. Og loks var ákveðið á fundi ríkisstj. í morgun að fela fulltrúum fjárlaga- og hagsýslustofnunar eða fjmrn. annars vegar og iðnrn. hins vegar að endurskoða greiðsluáætlanir varðandi Rafmagnsveitur ríkisins með tilliti til þess, að rekstur þeirra gæti gengið með eðlilegum hætti. En það er enn fremur rétt, að hér sé skýrt frá því, að greiðsluvandræði Rafmagnsveitna ríkisins eru meiri en ella einnig af þeim sökum, að Rafmagnsveiturnar tóku upp nýtt innheimtufyrirkomulag sem átti að horfa til bóta. En því miður hafa byrjunarörðugleikar við framkvæmd þess orðið til þess, að tekjur stofnunarinnar hafa komið inn seinna en áætlað var, og nemur fjárþörfin eða fjárvöntunin af þeim sökum um það bil 300 millj. kr. En vonir standa til að þeir fjármunir komi inn á næstu vikum og mánuðum. Ég þykist með þessu hafa gert grein fyrir því, hvernig mál þessi standa og hver afstaða og stefna ríkisstj. er, og hef í leiðinni látið í ljós eigin skoðanir á ýmsum höfuðþáttum þessara mála.



Hæstvirtur forseti. Á engu sviði hafa á mörgum undanförnum árum átt sér stað meiri og alvarlegri mistök en á sviði orkumála. hér hefur verið um að ræða ranga og arðlausa fjárfestingu í stórum stíl, óumdeilanlega. Þessi ranga og arðlausa fjárfesting hefur í reynd orðið að stórkostlegri byrði á lífskjörum almennings sem nú lifir í landinu og verður baggi á komandi kynslóðum um langa framtíð. Á það skortir ekki, að hæstv. ríkisstj. hafi verið vöruð við því, hvert stefndi í þessum efnum. Ég leyfi mér t. d. að minna. á ummæli mín haustið 1975 í umr. um stefnuræðu hæstv. forsrh. Þá vakti ég athygli á því, að á því ári, 1975, væri gert ráð fyrir 30% minnkun fjármunamyndunar í fiskveiðum og vinnslu sjávarafurða miðað við óbreytt verðlag frá fyrra ári, en samtímis var á því ári gert ráð fyrir 80% aukningu á sviði rafvirkjana og rafveitna. Þessi fjárfesting var þá stjórnlaus. Hún er enn í dag stjórnlaus, kannske enn þá stjórnlausari en hún var þá. Sannleikurinn er sá, að það er fyrir löngu orðið tímabært að hér á landi yrði myndað sérstakt orkumálaráðuneyti. Orkuframleiðsla og orkunotkun eru orðnar svo mikilvægur þáttur í þjóðarbúskap Íslendinga af mörgum ástæðum, að það er orðið verkefni ráðuneytis, heils rn., að fjalla um það, enda hefur sú þróun átt sér stað í nálægum löndum. Ég minni t. d. á Noreg í þeim efnum, að þessi mikilvægu verkefni eru í höndum sérstaks rn. Og hér á landi er vandinn í þessum efnum orðinn svo stórkostlegur, að í raun og veru ætti aðeins einu ráðh. að fjalla um orkumálin, og hann hefði nóg að gera við að leysa þann stórkostlega vanda, þann torleysanlega hnút sem þau mál öll eru komin í. Alvarlegustu mistökin á sviði orkumála á undanförnum árum eru að sjálfsögðu Kröfluævintýrið. Ég skal ekki gera það að umtalsefni í einstökum atriðum, það hefur verið þrautrætt hér á Alþ. og annars staðar. En á það vil ég minna, að það er enn óupplýst mál, hver ber í raun og veru ábyrgðina á því ævintýri, þar sem 10-11 milljarðar eru bundnir í fjárfestingu sem ber næstum engan arð. Er nauðsynlegt að á því fari fram gagnger, ítarleg og nákvæm rannsókn, hver ber í raun og veru ábyrgð á þessu mesta fjármálahneyksli þessarar aldar, en það er Kröfluvirkjun eins og að henni hefur verið staðið, eins og framkvæmdir allar þar eru og eins og ástand mála er þar nú. Sagan verður að fá að vita það. Þeir, sem nú lifa í landinu, verða að fá að vita það, hvaða aðilar það eru sem bera ábyrgð á þessu fjármálahneyksli, þ. e. a. s. hvort það er núv. ríkisstj. eða hvort það er fyrrv. ríkisstj. Um það skal ég engan dóm fella, það er ekki hægt nema ítarleg rannsókn á málinu fari fram, sem ég tel nauðsynlega. Þetta mál skal ég annars ekki ræða frekar í þessu sambandi, heldur víkja að nokkrum öðrum nýlegum ákvörðunum í þessu efni, - ákvörðunum sem hv. fyrirspyrjandi gerði ekki sérstaklega að umtalsefni. Út á við tekur hæstv. iðnrh. að sjálfsögðu þær ákvarðanir sem ég mun hér á eftir gera að umtalsefni. Út á við hefur hann tekið þær ákvarðanir. Blöð hafa hins vegar talað um deilur hæstv. iðnrh. og hæstv. fjmrh. í sambandi við sumar þessara ákvarðana a. m. k. Ég skal engan dóm á það leggja, hvort fjölmiðlar fara hér rétt með eða hvort um getgátur einar er þar að ræða. En ég tel - og legg á það þunga áherslu - að þingheimur á heimtingu á því að fá að vita hvernig slíkar ákvarðanir eins og þær, sem ég mun nefna hér á eftir, hafa verið teknar, hver ber raunverulega ábyrgð á þeim, hvernig að þeim hefur verið staðið. Hér er samsteypustjórn tveggja stærstu flokka þings og þjóðar. Iðnrh. er, eins og allir vita, úr hópi Sjálfstfl. Það vekur hins vegar athygli, að þegar málið hefur borið á góma hefur engin rödd heyrst úr herbúðum Framsfl. varðandi þessi mál. Það er kominn tími til þess, að það heyrist frá ráðh. eða öðrum fulltrúum Framsfl., hver afstaða hans hefur verið í þeirri stefnumótun sem átt hefur sér stað undanfarið og í þeim helstu mistökum sem gerð hafa verið í þessum efnum og ég skal nú á eftir nefna dæmi um. Í þeim ríkisstj., sem ég átti sæti á sínum tíma, hefðu slík mál sem hér er um að ræða og ég mun nefna hér á eftir dæmi um, verið rædd í ríkisstj. í heild og ákvörðun tekin í ríkisstj. í heild og síðan mundu flokkar ríkisstj. hafa talið sig ábyrga fyrir ákvörðununum, m. ö. o. talið sig bera ábyrgð á þeim. En hvað hefur gerst hér? Þegar raforkumál hefur borið á góma og mistök í þeim, óstjórnina í þeim, sukkið á því sviði, þá heyrum við aðeins í öðrum stjórnarflokknum, en ekkert frá hinum. Það er þessi gáta, það er leyndarmál á bak við þessa þögn sem tími er kominn til að ljóstrað verði upp um. Þess ber að vísu að geta í þessu sambandi, að meðan vinstri stjórnin sat bárust fregnir til fjölmiðla um atkvgr. ráðh. í ríkisstj. og vissar ráðstafanir voru rétttættar með því, að atkvgr. hafi leitt í ljós, að meiri hl. ráðh. hafi lýst sig fylgjandi slíkri ákvörðun og bæri því ábyrgð á henni, en minni hl. í ríkisstj. ekki. Ég minnist þess, að þegar um slíkt fréttist vakti ég einu sinni hér í umr. athygli á því, að hér væri algert nýmæli í íslensku stjórnarfari, að greidd væru atkv. í ríkisstj. um einstök mál, meiri hl. réði, en einhver minni hl. í ríkisstj. teldi sig enga ábyrgð bera á þeim ráðstöfunum sem um var að ræða. Þetta hefur aldrei gerst í þau 15 ár sem ég hef áður setið í ríkisstj., og ég spurði mér eldri menn um það, hvort þetta hefði gerst t. d. í ríkisstj. fyrir 1956, og enginn vissi dæmi um að mikilvægar ákvarðanir væru teknar með þessum hætti af ríkisstj. Þetta var nýmæli sem komst á eftir 1971. Það hefur að vísu ekki heyrst um það á starfstíma þessarar ríkisstj. Þó kynni að vera, þó leynt hafi farið, að þannig sé stjórnað, að sumar þessara ákvarðana byggist á meirihluta ákvörðun innan ríkisstj. Ég skal auðvitað ekkert um þetta fullyrða. En það er nauðsynlegt, vegna þess að þing og þjóð á að vita við hvers konar stjórnarfar hún hýr, að það sé upplýst hvort þetta á sér stað eða ekki, hvort þetta hefur átt sér stað í þeim dæmum sem ég nú skal leyfa mér að nefna, þrem dæmum, þar sem ég tel í öllum tilfellum hafa verið um rangar ákvarðanir að ræða, alvarleg mistök. Fyrsta dæmið um ákvörðun, sem ég tel hafa verið tekna með mjög hæpnum hætti, vægast sagt, er það, að Orkubú Vestfjarða tók að sér 500 millj. kr. í skuldum, - 500 millj., sem nú hafa hækkað vegna verðhækkana og gengisbreytingar í rúmar 700 millj. - Orkubú Vestfjarða tók að sér skuldir, sem nú nema um 700 millj. kr., en milli 2 og 3 milljarðar kr. voru skildir eftir hjá RARIK, hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Rafmagnsveitum ríkisins var ætlað að greiða vexti og afborganir af þessum skuldum án þess að eiga að fá nokkrar tekjur af Vestfjörðum, ekki krónu, á móti þessum 2–3 milljörðum, sem RARIK var skikkað til að taka að sér vaxta- og afborganagreiðslur af. Auðvitað var þetta fráleit ákvörðun. Og þá var henni breytt, en með þeim vísdómslega hætti, að iðnrh. hæstv. skrifaði Orkusjóði bréf um að hann skuli greiða af þessum skuldum vexti og afborganir. Sú upphæð nemur í ár 350 mill j. kr. Það var engin tilraun gerð til þess að kanna hvort Orkusjóður hefði fé til að geta greitt þessar 350 millj. kr. í vexti og afborganir af þessari upphæð sem Orkubú Vestfjarða var ekki látið taka að sér. Hvernig var þessi ákvörðun tekin? Hvað er að baki þessa bréfs hæstv. iðnrh. til Orkusjóðs um að ætla honum að greiða í ár upphæð, sem er 350 millj., án þess að nokkur könnun sé gerð á því, hvort hann getur eða getur það ekki? Og á hverju stendur, eftir að allir vita, eftir að guð og menn vita að Orkusjóður getur það ekki? Er það hæstv. iðnrh. einn sem skrifar slíkt bréf án þess að bera það upp í hæstv. ríkisstj.? Þetta er nauðsynlegt að fá að vita. Þing og þjóð á heimtingu á að fá að vita hvernig slík ákvörðun er tekin í hæstv. núv. ríkisstj., hver ber ábyrgð á þessu bréfi. Og það, sem skiptir ekki minnstu máli að fá að vita, er: Var Framsfl. samþykkur þessari ráðstöfun eða var hann ekki spurður? Það skiptir meginmáli varðandi vitneskju um það, hvers konar stjórnarhættir ríki í landinu, að þetta sé upplýst. Ég endurtek: Skrifaði hæstv. iðnrh. þetta bréf á eigin ábyrgð, án samráðs við ríkisstj., eða hafði hann lagt málið fyrir hæstv. ríkisstj., sem ég vona og treysti hans vegna að hann hafi gert, og hver var þá afstaða Framsfl. til þessara ráðstafana? Ég skal nefna annað dæmi. Eftir að fjárlög og lánsfjáráætlun voru afgreidd ákveður hæstv. iðnrh. að leggja nýjan rafstreng til Vestmannaeyja til þess að auka öryggi þeirra varðandi raforkuöflun og raforkunotkun. Kostnaður við þessa ráðstöfun nemur 250 millj. kr. Ég endurtek og vek athygli á að þessi ákvörðun er tekin eftir að Alþ. hefur gengið frá fjárl. og lánsfjáráætlun. M. ö. o.: Alþ. er sniðgengið. Og hvernig er kostnaðurinn greiddur? Hann er greiddur með því að taka lán, bæði innanlands og erlendis, og skuldabyrðin er auðvitað lögð á Rafmagnsveitur ríkisins, þó að vitað sé að þessi 250 millj. kr. framkvæmd færir Rafmagnsveitum ríkisins ekki eyri í tekjuaukningu. M. ö. o.: án vitundar Alþingis, óbeint má segja, gegn vilja Alþingis er tekin ákvörðun um 250 millj. kr. framkvæmd, stofnað til 250 millj. kr. skuldar og skuldabyrðin lögð á opinbert fyrirtæki sem raunverulega er gjaldþrota, því að sannleikurinn er sá um Rafmagnsveitur ríkisins, að væru þær einkafyrirtæki væru þær fyrir löngu orðnar gjaldþrota. Það var 1200 millj. kr. halli á s. l. ári, og skuldirnar eru komnar upp í tæpa 14 milljarða kr. Á fyrirtæki með slíkan fjárhag er lögð byrði upp á 250 millj. kr. á bak við Alþ. Ekki bara ég, heldur tel ég þingið í heild eiga heimtingu á að fá að vita hvernig slíka ákvörðun ber að? Hver tekur hana í raun og veru? Hver ber ábyrgð á henni? Er það hæstv. iðnrh. einn, sem ég trúi ekki? Er það ríkisstj. í heild? Ber öll ríkisstj. ábyrgð á slíku atferli? Eða hefur verið ágreiningur í hæstv. ríkisstj., og hver er þá slíkur ágreiningur? Þriðja og síðasta dæmið, sem ég skal nefna, er það, að fyrir tveim árum var þannig komið á Austurlandi, að ásókn í húsahitun með rafmagni var orðin óviðráðanleg, m. a. vegna rangrar verðlagningar. Rafmagn var selt 30% undir því verði sem það kostar að kynda með olíu. Þetta olli auðvitað óviðráðanlegri eftirspurn eftir rafmagni miðað við olíukyndingu. Vatnsaflsvirkjanir á Austurlandi gátu ekki og geta ekki annað þessari þörf, og þess vegna varð að framleiða þetta rafmagn í dísilvélum. Kostnaðurinn við þá rafmagnsframleiðslu í dísilvélum var þrefalt til fjórfalt meiri en neytendur greiddu fyrir rafmagnið. Auðvitað var þetta fjársóun, þetta var olíusóun og orkusóun, sóun á einu mikilvægasta hráefni sem nú er um að ræða og skortur er á um víða veröld, olíunni. Þessa sóun ætlaði RARIK að stöðva. Það ætlaði og tók ákvörðun um stöðvun rafhitunar á Austurlandi. Hæstv. iðnrh. ógilti þá ákvörðun, og ef ég man rétt, þá tilkynnti hann um þá ákvörðun á fundi á Egilsstöðum. Hér ber ég enn fram sömu spurninguna: Var það hæstv. iðnrh. einn sem tók þessa ákvörðun? Tók hann hana upp á eigin spýtur? Tók hann hana kannske bara á staðnum, á fundinum á Egilsstöðum? Þeir, sem þekkja hæstv. iðnrh., trúa því ekki. Hann hlýtur að hafa vitað hvað hann var að segja, ef ég man það rétt, að hann hafi tilkynnt þetta á fundi á Egilsstöðum. Hann hlýtur að hafa haft bakhjarla í hæstv. ríkisstj. En hverjir voru þeir bakhjarlar? Var það ríkisstj. í heild, eða var það hluti ríkisstj. gegn andstöðu einhvers annars hluta í ríkisstj.? Það þarf að upplýsa. Þessi ákvörðun, sem er búin að kosta Rafmagnsveitur ríkisins ómældar fjárhæðir, veldur því auðvitað, að það er rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni í fyrstu ræðu hans, að Austurlínan þarf að hafa á þessu ári algeran forgang. Það þarf að koma byggðalínunni austur til þess að komast hjá þeirri gegndarlausu sóun sem þarna hefur átt sér stað á undanförnum árum og á sér enn stað. Efnið er búið að liggja á höfn á Reyðarfirði í marga mánuði, í langan tíma a. m. k. Peningar fengust í gær, eftir að búið var að þrautræða þessi hneykslismál öll í fjölmiðlum og vikið hefur verið að þeim hér á Alþ. í margar undanfarnar vikur. Og nú er komið að síðasta degi til þess að hægt sé að ljúka þeim framkvæmdum sem nauðsynlegar eru til þess að byggðalínan austur komist í gagnið á þessu ári. Hér er þriðja dæmið um mjög alvarleg mistök á undanförnum árum í orkumálum. Hvar liggur ábyrgðin á þessum mistökum? Liggur hún hjá hæstv. iðnrh. einum, sem ég segi einu sinni enn að ég trúi ekki, eða liggur hún hjá hæstv. ríkisstj. í heild, sem mér þykir sennilegra. Og þá á það að koma skýrt fram, ef svo er. Síðustu orð mín um þetta efni skulu vera þau, að Alþ. og alþjóð verður að fá að vita hver í raun og veru ber ábyrgð á öllum þessum hörmulegu og dýru mistökum. Er það hæstv. iðnrh.? Er það hæstv. ríkisstj. í heild? Er ágreiningur milli stjórnarflokkanna? Eða er ágreiningur milli einstakra ráðh. í báðum flokkum? Ég veitti því athygli, að hæstv. forsrh. sagði áðan, að hann hefði ekki orðið var við ágreining í þessum efnum innan ríkisstj. Að sjálfsögðu trúi ég orðum hæstv. forsrh. Ég veitti því hins vegar athygli, að hann tók mjög varlega til orða í þessu sambandi, hann hagaði orðum sínum mjög varlega. Ég vek athygli á því, að sé svo og verði þessi fullyrðing endurtekin skýrt og ótvírætt, þá felur hún í sér að öll ríkisstj. og þar með ráðh. Framsfl. bera ábyrgð m. a. á þessum þremur stórkostlegu mistökum, sem ég hef nú nefnt dæmi um. Þá ber Framsfl. ábyrgð á þeim, þó að hann hafi aldrei sagt hálft orð til að verja þessi mistök, heldur þvert á móti hagað málflutningi sínum öllum þannig, að hér sé um að ræða sök hæstv. iðnrh. eins. Ef hann á sökina, þá á hann að bera ábyrgð á henni. Ef hann á hana ekki, þá eiga þeir, sem að ákvörðununum standa, að hafa kjark og drengskap til þess að játa það og skýra frá því, að þeir hafi í raun og veru staðið að þessum ráðstöfunum og eigi þess vegna að bera sína ábyrgð á þeim. Ég vona sem sagt að það fáist að fullu upplýst, hvernig þær þrjár ákvarðanir, sem ég hef nefnt sérstaklega, hafa verið teknar og hverjir bera í raun og veru ábyrgð á þeim.



Herra forseti. Það er rétt að víkja fyrst nokkrum orðum að ræðu hv. 9. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasonar. Það skorti ekki fullyrðingar og stóryrði í ræðu hans um að á engu sviði þjóðmála hefðu orðið meiri mistök hin síðari ár en á sviði orkumála. Ræða hans einkenndist öll af neikvæðri gagnrýni, en það voru engin úrræði, engar ábendingar, ekkert jákvætt í ræðunni. Ég skal hins vegar minnast á einstök atriði sem hann nefndi. Hann spurði í fyrsta lagi hvort hægt væri að fá það upplýst, hver bæri ábyrgð á Kröfluvirkjun, hvort það væri núv. ríkisstj. eða fyrrv. ríkisstj. Ég held að því sé fljótsvarað, að það séu þær báðar. Það má bæta við: Skyldi hv. alþm. Gylfi Þ. Gíslason bera ábyrgð á því líka, vegna þess að hann samþykkti lögin um að ráðast í þessa virkjun? Annars fer ég ekki út í það mál frekar, því að ítarleg skýrsla um Kröfluvirkjun verður lögð fyrir Alþingi nú skjótlega. Hv. þm. spurðist fyrir um Orkubú Vestfjarða og hvort ég einn hefði tekið ákvörðun um að Orkusjóður skyldi standa undir vöxtum og afborgunum af þeim lánum sem eftir standa hjá Rafmagnsveitum ríkisins eftir að nokkur hluti skuldanna hefur verið yfirfærður til Orkubús Vestfjarða. Það var á sínum tíma nokkurt álitamál, hvort þau lán eða þær skuldir, sem útilokað var að Orkubúið tæki að sér, ættu að verða á vegum ríkissjóðs eða Orkusjóðs. Niðurstaðan varð sú, að eðlilegt væri að þessar skuldir yfirfærðust þannig á Orkusjóð að hann stæði undir þeim. Þetta var samþykkt af ríkisstj. allri. Í öðru lagi spurðist hann fyrir um Vestmannaeyjastreng, sem nauðsynlegt er að leggja til öryggis eftir að sá eini strengur, sem nú er, hefur bilað hvað eftir annað og skapar ekki nægilegt öryggi fyrir þetta byggðarlag með því blómlega atvinnulífi sem þar er. Þessi ákvörðun um að ráðast í lagningu Vestmannaeyjastrengs var samþykkt af ríkisstj. Hv. þm. spurðist fyrir um yfirlýsingu sem eitthvert blað hafi sagt að ég hafi gefið á Egilsstöðum í sambandi við Bessastaðaárvirkjun. Ég vil endurtaka það, sem ég hef raunar sagt áður, að ég hef aldrei gefið neinar yfirlýsingar um það, að ákvörðun um Bessastaðaárvirkjun yrði tekin á ákveðnu tímamarki. Ég hef alltaf lagt áherslu á að undirbúningi yrði hagað þannig, að endanleg ákvörðun yrði tekin, þegar allar upplýsingar og rannsóknir lægju fyrir. Fyrir rösku ári töldu sumir að undirbúningi væri það langt komið, að unnt væri að taka ákvörðun um Bessastaðarvirkjun. En þá gerðist það, að rafmagnsveitustjóri ríkisins og orkumálastjóri óskuðu báðir eftir því, að frekari samanburðaráætlanir yrðu gerðar, og var að sjálfsögðu orðið við því. Það gerði það að verkum, að tillögur Rafmagnsveitna ríkisins eða rafmagnsveitustjóra lágu ekki fyrir um þá virkjun fyrr en um miðjan des. s. l. Þá var málið lagt fyrir ríkisstj. Ég vil víkja sérstaklega að einum ummælum hv. þm., sem ég harma mjög að hann skyldi viðhafa og vil fremur telja til fljótfærni heldur en það hafi verið hugsað. Hann leyfir sér að fullyrða hér á Alþingi Íslendinga, að Rafmagnsveitur ríkisins séu gjaldþrota fyrirtæki sem hefði þurft að gera upp ef þær væru einkafyrirtæki. Þetta eru staðlausir stafir. Rafmagnsveitur ríkisins eru að ýmsu leyti vel stætt fyrirtæki eignalega séð, þannig að eignir þess eru auðvitað miklu meiri en skuldir. Það er líka eintómur misskilningur, að halli á rekstri RARIK sé 1200 millj., það er sú tala sem hv. þm. nefndi. Það liggur fyrir, hver hefur verið rekstrarhalli RARIK. Hv. þm. blandar hér saman annars vegar rekstrarhallanum og hins vegar þörf á framlögum eða lánsfé til ýmissa einstakra framkvæmda sem margar hverjar eru ekki einu sinni eign RARIK, því að t. d. stofnlínurnar eða byggðalínurnar eru ekki eign Rafmagnsveitna ríkisins, heldur ríkissjóðs. En ég vil andmæla því hér eindregið, að þetta fyrirtæki sé gjaldþrota, það eru algerlega staðlausir stafir og ég harma að hv. þm. skuli viðhafa slík ummæli. Ég skal minnast hér á nokkur atriði í tilefni af fsp. hv. 2. þm. Austurl., Lúðvíks Jósepssonar. Ég vil þá í fyrsta lagi minnast á það atriði, að Rafmagnsveitur ríkisins hafa átt og eiga í verulegum fjárhagsvandræðum, en hin svokölluðu fjárhagsvandræði Rafmagnsveitnanna eru ekki nema að sumu leyti fjárhagsvandamál fyrirtækisins sem slíks. Að verulegu leyti er hér um að ræða fjárvöntun vegna framkvæmda sem ríkið hefur falið Rafmagnsveitunum, eins og t. d. byggðalínanna, sem eru ekki eign eða fyrirtæki Rafmagnsveitnanna. En hinu er ekki að neita, að Rafmagnsveitur ríkisins hafa átt við veruleg fjárhagsvandræði að etja. En þetta er ekki nýtt fyrirbæri. Raunar má segja, að þetta sé krónískur sjúkdómur á Rafmagnsveitum ríkisins frá upphafi vega. Ég minnist þess frá þeim árum, þegar við hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason vorum saman í ríkisstj., að þá var það oft, jafnvel á hverju ári, sem þurfti í lok árs að leysa viss fjárhagsvandamál fyrir Rafmagnsveitur ríkisins. Þegar vinstri stjórnin lét af störfum var fjárhagsvandi Rafmagnsveitnanna með þeim hætti, að það þurfti að leysa um það bil 1000 millj. kr. vanda. Er því sá vandi sem nú er á höndum, miðað við verðgildi peninga, ekki ýkjastór í samanburði við það. En hvers vegna hafa Rafmagnsveitur ríkisins átt við þennan vanda að etja hvað eftir annað á sínum ferli? Það stafar einfaldlega af því, að Rafmagnsveitur ríkisins eru ekki eingöngu eða fyrst og fremst viðskiptalegt fyrirtæki sem hefur möguleika til þess að standa undir sér að sínu leyti eins og t. d. Sogsvirkjunin áður, Landsvirkjun nú, Laxárvirkjun, Andakílsvirkjun. Rafmagnsveitur ríkisins eru öðrum þræði og ekki síður félagsleg stofnun. Þeim hafa verið falin ýmiss konar félagsleg verkefni óarðbær, óarðbærar félagslegar framkvæmdir, sem hafa svo verið fjármagnaðar með lántökum, oft dýrum lánum, ýmist dýrum innlendum lánum eða erlendum lántökum. En það er mála sannast, að ríkið hefur aldrei í sögu RARIK tekið afleiðingunum af því, að þetta fyrirtæki er öðrum þræði félagslegt fyrirtæki. Það hefði þurft frá upphafi vega - og sú þörf er enn brýn - að afla Rafmagnsveitum ríkisins beinna tekjustofna og óafturkræfra framlaga vegna margvíslegra verkefna sem þessu fyrirtæki eru falin á hendur. Þetta er vandamál sem alla stund hefur loðað við Rafmagnsveitur ríkisins. Annað atriði, sem hér er rétt að drepa á líka og hefur nokkuð komið fram í umr., eru hitunarmálin. Nú er það þannig, að af framleiðslu- eða orkusölu Rafmagnsveitna ríkisins fara um 50% til hitunar húsa, tekjurnar af þeirri sölu eru ekki nema um 25% af heildartekjum Rafmagnsveitnanna. Þetta stafar af því, að sala á rafmagni til hitunar skilar raforkufyrirtæki miklu minni tekjum fyrir hverja selda kwst. heldur en flest önnur notkun. Nú er það ljóst, að í sumum tilvikum er nauðsynlegt að nota rafmagn til upphitunar. En rafmagn til hitunar húsa er að mörgu leyti dýr aðferð og æskilegra að nota aðrar aðferðir. Við skulum gera okkur þess grein, að þegar við berum saman meðalrafmagnsverð hjá RARIK annars vegar og ýmsum rafmagnsveitum, t. d. hér í Reykjavík, hins vegar, þá er þetta að því leyti ekki sambærilegt, að Rafmagnsveitur ríkisins hafa hlutfallslega miklu meiri orkusölu til hitunar á sinni könnu heldur en aðrar rafveitur. Sumar þeirra, t. d. Rafmagnsveita Reykjavíkur, hafa tiltölulega litla orkusölu til hitunar, vegna þess að hér er hitaveita sem nær til flestra húsa. Þetta meginatriði skiptir auðvitað verulegu máli, að þessi mikla rafmagnssala til hitunar skilar fyrirtækinu tiltölulega litlum tekjum miðað við aðra raforkusölu. Því er ekki að neita, að það var varhugaverð stefna, sem fyrirrennari minn sem iðnrh. beitti sér fyrir, að hvetja sem allra mest til rafhitunar húsa. Það var varhugaverð stefna, bæði af þessari ástæðu, sem ég nú hef rakið, hver áhrif það hefur haft á afkomu Rafmagnsveitna ríkisins, en það var einnig varhugavert af öðrum ástæðum og m. a. þeirri, að vegna þess, hve rafhitun jókst verulega um hríð, hafa flutningskerfin víðs vegar úti um land, úti um sveitir og annars staðar, orðið of veik of snemma. Þetta kallar á geysimikla fjármuni til að styrkja dreifikerfin og veldur því, að spennufall og orkutap er víða miklu meira en þyrfti að vera af eðlilegum ástæðum. Á þessari stefnu fyrirrennara míns um að auka sem allra mest rafhitun, varð gerbreyting haustið 1974 með stjórnarskiptunum. Í stað þess að auka og örva sem mest rafhitun í landinu var snúið sér að öðru. Það var snúið sér að því að reyna að nýta jarðvarmann sem allra mest. Það var gert með því m. a. að afla nýrra tækja, keyptir mikilvirkir borar, m. a. stærsti og mikilvirkasti bor landsins, Jötunn, sem kom til landsins snemma á árinu 1975. Hann og fleiri tæki, sem hafa verið keypt, og auknar rannsóknir á jarðvarma og nýtingu hans hafa valdið gerbyltingu í þessum efnum. Ég skal nefna aðeins eitt dæmi. Vorið 1974 kom það fram í skýrslu, sem Magnús Kjartansson iðnrh. lagði fyrir Alþ., að höfuðstaður Norðurlands, Akureyri, yrði að vera á rafhitunarsvæði, því að ekki væru líkur til þess að nægilegur eða nýtanlegur jarðhiti eða jarðvarmi fyndist þar. Eftir að þessi nýju tæki og fyrst og fremst þessi nýi, stóri bor kom var eitt af fyrstu verkefnum hans, að það var ákveðið að hann skyldi kanna möguleika í Eyjafirði, með þeim árangri sem öllum er kunnugt um, að nú er byrjað að leggja hitaveitu á Akureyri. Þetta sama hefur gerst víðs vegar um land, þannig að í nýtingu jarðvarma til upphitunar húsa hefur orðið bylting á þessum 3–4 árum. En það er ekki aðeins þetta, það er annað sem einnig þarf að gera, og það eru svokallaðar fjarvarmaveitur. Í byggðarlögum, þar sem einhver jarðhiti er, þarf að byggja fjarvarmaveitur sem geti nýtt að nokkurn leyti þann jarðvarma sem fyrir hendi er. E. t. v. er vatnið ekki nægilegt að magni til eða ekki nógu heitt, en þá þarf fjarvarmaveitan að geta nýtt bæði vatnið, sem kann að fyrirfinnast, og afgangsorku og orku frá atvinnufyrirtækjum, eins og bræðsluverksmiðjum, eða öðrum verksmiðjum á staðnum, sem oft er hægt að hafa mjög mikið gagn af í þessu efni, og loks, ef á þarf að halda, verður að nýta dísilolíu á topptímum. Á s. l. sumri ritaði ég Rafmagnsveitum ríkisins bréf og fól þeim að hefja undirbúning að áætlunum um slíkar fjarvarmaveitur sem víðast og að hefja slíka starfsemi á Austurlandi, og hefur þegar verið unnið mjög gagnlegt starf í samráði við sveitarstjórnir á hverjum stað. Einnig hafa farið fram slíkar athuganir í Bolungarvík og víðar. Ég er í engum vafa um að með þessum hætti má vinna hér mjög mikilvægt verk í orkumálum, með þessari stefnu, að nýta jarðhitann til hitunar húsa sem allra mest og byggja fjarvarmaveitur, en nota raforkuna því aðeins til hitunar húsa, að önnur hagkvæmari úrræði séu ekki fyrir hendi. Þessi stefna held ég að hafi þegar valdið og muni enn fremur valda straumhvörfum í þessum efnum. Aðrar ástæður til þess, að Rafmagnsveitur ríkisins hefur skort fé nú og lent í verulegum vandræðum nú að undanförnu, eru m. a. þær, að kostnaður við framkvæmdir, sem Rafmagnsveitunum er falið að ráðast í, er yfirleitt áætlaður löngu fyrir fram. Tökum dæmi: Í fjárl. fyrir 1978 eru um framkvæmdir, sem RARIK er falið að vinna að á þessu ári, á þessu sumri og hausti, kostnaðaráætlanir frá því í maímánuði 1977. Þetta lá allt saman ljóst fyrir bæði í fjmrn. og fjvn. þegar fjárlög voru afgreidd, og rafmagnsveitustjóri gerði ítarlega grein fyrir þessum vandamálum. Það má því segja, að við afgreiðslu fjárl. hafi vandamálum Rafmagnsveitna ríkisins að ýmsu leyti ekki verið gerð viðhlítandi skil. Það kom því að sjálfsögðu strax upp um áramót eða í desemberlok, að hér voru veruleg vandamál á ferðum, bæði vegna rekstararhalla RARIK og skorts á fé til framkvæmda, bæði 1977 og 1978. Fulltrúar frá iðnrn., frá Rafmagnsveitum ríkisins, frá fjmrn. og ríkisendurskoðun hafa síðan um áramót unnið að því að gera sér nákvæma grein fyrir í hverju þessi vandamál eru fólgin og reyna að finna leiðir til lausnar á þeim. Eitt vandamál, sem hér kom upp, var Austfjarðalína. Mér finnst sannast sagna alveg furðulegt að hlusta hér á hörkuádeilur frá hv. 9. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasyni, út af málefnum Austurlands, vegna þess að það er einmitt í tíð núv. ríkisstj. sem hvort tveggja hefur gerst, að byrjað er á Austurlínu til að tengja Austurland við raforkukerfi landsins og þeim framkvæmdum verður lokið fyrir næsta vetur, og í annan stað hefur verið unnið að mjög rækilegum undirbúningi að virkjun Bessastaðaár, sem nú liggja fyrir ákveðnar till. um frá Rafmagnsveitunum. Ég veit ekki til þess, að í annan tíma hafi verið á jafnskömmum tíma gerð önnur sambærileg átök til umbóta í raforkumálum Austfirðinga. Varðandi Austurlínu var ákveðið í fyrra, að hún skyldi framkvæmd á árunum 1977 og 1978 og lokið á þessu ári. Í fjárlög og lánsfjáráætlun var sett ákveðin upphæð, rúmur milljarður, til framkvæmda við Austurlínu. Þessi áætlun var miðuð, eins og kannske flestar kostnaðaráætlanir sem undirbúnar voru vegna fjárlagafrv., við kostnað í maímánuði 1977. Við þær verðlags- og kaupgjaldsbreytingar, sem orðið hafa, telja Rafmagnsveitur ríkisins að hér vanti 180 millj. til viðbótar, til þess að hægt sé að ljúka línunni. Þetta fé þarf því að útvega til viðbótar. Og það er rétt mönnum til fróðleiks að upplýsa það, hvað mundi gerast í þessum efnum ef ekki væri séð fyrir auknu fjármagni til þess að ljúka þessari línu. Ég bað rafmagnsveitustjóra ríkisins um að gera um það skýrslu og áætlun. Það lítur þannig út, að ef Austurlínunni yrði ekki lokið á þessu ári, þá mundi kostnaður við orkuvinnslu í dísilstöðvum og kaup á nýjum dísilstöðvum vegna Austurlands nema um 740 millj. og þar af er erlendur gjaldeyrir 492 millj. kr. Nú er það auðvitað sameiginleg stefna okkar - ég vænti okkar allra - að forðast að hækka erlendar skuldir. Hins vegar verður öll slík stefnumörkun auðvitað einnig að hafa mið af því, ef heilbrigð skynsemi bendir á að þjóðinni sé óhagkvæmara að bæta ekki við lántökur. Nú má vel vera og við vonumst til þess, að hægt verði að leysa þetta mál án þess að taka erlend lán. En jafnvel þótt þyrfti að taka til viðbótar 180 millj. kr. erlend lán, þá er það auðvitað stórkostlegur hagur fyrir þjóðina í heild, í stað þess að hafna slíkri leið og fleygja nærri 500 millj. kr. í gjaldeyri í olíueyðslu. Ég vil undirstrika það hér út af fsp. hv. 2. þm. Austurl., sem forsrh. var raunar búinn að gera, að það er ætlun og ákvörðun ríkisstj. að Austurlínunni verði lokið á þessu ári. Varðandi Vestfjarðalínu, sem mjög hefur borið á góma og verið skrifað um, t. d. í gær í leiðurum tveggja blaða af miklu óviti og vanþekkingu, þá liggur það mál þannig fyrir, eins og kunnugt er, að tenging Vestfjarða við orkukerfi landsins er brýn nauðsyn og ætlunin var og till. iðnrn. að það yrði gert á þessu og næsta ári, að á þessu ári yrði varið til þess upphæð sem mun hafa numið um 800 millj. kr. Var síðan samkomulag um að taka heldur minni áfanga að þessu sinni, í ár, án þess að áætlun um að ljúka línunni á næsta ári breyttist, þannig að inn í fjárlög og lánsfjáráætlun var sett upphæðin 408 millj. kr. til Vestfjarðalínu. Meginhluti fjárins átti að fara í að leggja línu frá Hrútatungu í Glerárskóga og að hefja undirbúning að vissum köflum öðrum. Þetta er brýnt nauðsynjamál og það var ákvörðun Alþ. og ríkisstj. að þetta yrði gert. Í samræmi við þetta ritaði iðnrn. Rafmagnsveitum ríkisins 23. des. s. l. bréf um Vesturlínu, þar sem það rakti sundurliðað þessa samþykkt og fól Rafmagnsveitunum að undirbúa og haga framkvæmdum við línulögnina á árinu 1978 í samræmi við þetta. Síðan gerist það, að um síðustu mánaðamót fregnar iðnrn. að ekki sé enn búið að panta efni eða staura í þessa línu, hins vegar hafi verið aflað verðupplýsinga og fengnar upplýsingar um afgreiðslufrest. Þegar þetta vitnaðist var auðvitað ljóst, að ef pöntun á þessu efni drægist lengur, nokkuð að ráði, þá mundi vera mjög hæpið eða útilokað að framkvæma þetta verk, sem Alþ. og ríkisstj. höfðu ákveðið, á þessu ári. Afgreiðslufrestur var nokkrir mánuðir. Þegar ég vissi um þetta, fól ég Rafmagnsveitunum að panta þetta efni. Stjórn Rafmagnsveitnanna vildi ekki verða við því, og þá skrifaði ég bréf, dags. 21. mars, til rafmagnsveitustjóra ríkisins, á þessa leið: „Hér með er yður falið, herra rafmagnsveitustjóri, að láta nú þegar í dag panta allt nauðsynlegt efni í Vesturlínu, þannig að framkvæmdir á þessu ári verði í samræmi við lánsfjáráætlun og fjárlög fyrir árið 1978.“ Þetta var gert. Einnig tókst að fá styttan nokkuð afgreiðslufrestinn, eða um röskan mánuð frá því sem upphaflega hafði verið ráðgert, þannig að nú horfir það mál þannig, að þetta efni verði tilbúið hjá framleiðanda eða seljanda, sem er í Bandaríkjunum, upp úr miðjum maímánuði n. k. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta mál. En þrír stjórnarmenn Rafmagnsveitnanna töldu sig ekki geta unað við þetta og sögðu af sér. Ég hef litið á það sem skyldu mína að framkvæma þær ákvarðanir sem Alþ. hefur tekið og beinlínis mælt fyrir um í fjárl. Hér var um að ræða bæði bráðnauðsynlega framkvæmd vegna orkumála á Vestfjörðum og samþykkt og ákvörðun Alþingis og ríkisstj. Ég skal, hæstv. forseti, ekki fara frekar út í þessi mál. Hæstv. forsrh. gerði hér ítarlega grein fyrir því, hvernig þessi mál stæðu nú, og eftir ríkisstjórnarfund í morgun má telja að meginfjárhagsvandi Rafmagnsveitna ríkisins sé leystur.



Virðulegi forseti. Mér finnst heldur andkannalegt að halda hér áfram umr. utan dagskrár um málefni sem heyra undir hæstv. ríkisstj. alla, eða a. m. k. var sá hv. þm., sem umr. hóf um málið, þeirrar skoðunar og beindi máli sínu til ríkisstj. í heild, tveir af hæstv. ráðh. hafa tekið þátt í umr. um þetta mál, en hvorugur þeirra er hér í d. eins og stendur og ekki heldur þeir fulltrúar Alþb. og Alþfl. sem hér hafa tekið þátt í umr. Vissulega væri æskilegra að þeir væru viðstaddir áframhald umr. um málið. - En kannske rætist úr. Menn tínast einn og einn af þeim sem gjarnan ættu í salnum að vera undir áframhaldandi umr., og fyrst tveir af hv. ræðumönnum, sem hér hafa talað í dag, þ. e. hæstv. iðnrh. og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, eru komnir í salinn og vonandi von á fleiri, þá ætla ég að halda örlítið lengra með mitt mál. Það er ekki ætlun mín að ræða hér almennt um stefnuna í orkumálum eða ákvarðanir um einstakar framkvæmdir varðandi orkumál. Ég tel að það málefni, sem hér er fyrst og fremst til umr. og fyrst var vakið máls á, sé þess eðlis, að það sé ærið umræðuefni eitt sér og ekki ástæða til þess á þessu stigi að fara almennt í umr. um stefnuna eða framkvæmdir í orkumálum í heild tekið. Það, sem hér er fyrst og fremst um að ræða og hv. þm. Lúðvík Jósepsson hóf hér umr. um, er sá fjárhagsvandi, sem nú er fyrir hendi hjá Rafmagnsveitum ríkisins, - fjárhagsvandi sem ekki er að koma nú á hinum síðustu tímum, heldur fjárhagsvandi sem að meira eða minna leyti hefur verið viðloðandi í allnokkurn tíma a. m. k. Það er auðvitað stórt mál þegar svo er komið, að í heilum landshlutum voru líkur á að öll orkuframleiðsla yrði stöðvuð vegna skulda sem Rafmagnsveitur ríkisins gátu ekki staðið skil á til þess að halda uppi orkuöflun á þessum stöðum. Þetta er ekki vandamál, sem er að koma upp núna. Það var ljóst um þær mundir sem fjárl. voru afgreidd hér í desembermánuði og raunar fyrr, að við allnokkurn vanda var að etja að því er varðaði fjárhagsmál Rafmagnsveitna ríkisins. Svo hefur verið um nokkurn tíma og því augljóst að í verulegt vandræðaástand stefndi þegar fjárl. voru hér afgreidd í desembermánuði. Það verður því að skrifast á kostnað hæstv. ríkisstj. að hafa ekki ráðið fram úr þessum vanda, og á hennar kostnað verða að skrifast þau vandkvæði öll sem þegar hafa af þessu hlotist og kunna af því að hljótast, ef ekki verður undinn bráður bugur að því að leysa þetta vandamál. Það hefur ýmislegt komið fram í þessum umr. sem lýtur bæði að þessu máli einu sér svo og öðrum sem eru tengd því. Mig langar aðeins til að vekja athygli á því, að líklega er sú ástæðan mest fyrir því, að þetta mál kemur nú svo snögglega og almennt til umr. bæði hér á Alþ. og ekki síður í fjölmiðlum undanfarna daga, að þrír af stjórnarmönnum í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins sögðu af sér, þ. á m. formaður stjórnarinnar. Það vekur a. m. k. athygli mína, og ég hygg að það muni vekja athygli Vestfirðinga almennt, hverja þessir menn telja höfuðástæðuna fyrir því, að þeir telja sig knúna til að segja af sér störfum í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins. Það liggur fyrir skv. yfirlýsingum þeirra, að þá fyrst hafi mælirinn verið fullur að þeirra áliti að því er þetta mál varðar þegar taka átti ákvörðun um að hefja framkvæmdir við svokallaða Vesturlínu til Vestfjarða, og mér skilst að stjórn Rafmagnsveitna ríkisins hafi neitað að verða við þeirri beiðni hæstv. iðnrh. að panta efni til þessara framkvæmda. Það vekur a. m. k. athygli mína að fulltrúi Framsfl. í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins skuli telja sig knúinn til þess að segja af sér störfum þar þegar að því kom að átti að ákvarða framkvæmdir á Vestfjörðum. Það vekur líka athygli mína og ég hygg Vestfirðinga almennt, að fulltrúi Alþb. í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins skuli telja sig til þess knúinn að segja af sér störfum þar þegar að því kom að ákvarða framkvæmdir á Vestfjörðum. Það vekur líka athygli mína og Vestfirðinga almennt, að ég hygg, að fulltrúi Alþfl., að því er ég best veit, skuli einnig telja sig knúinn til þess að segja af sér störfum í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins þegar að því kom að ákvarða um framkvæmdir í raforkumálum á Vestfjörðum við hina svokölluðu Vesturlínu. Þegar hæstv. iðnrh. tók að framkvæma þá skyldu, sem Alþ. hefur á herðar ríkisstj. lagt með afgreiðslu fjárl. og lánsfjáráætlunar fyrir árið 1978, að því er tekur til framkvæmda við Vestfjarðalínu, - þegar hæstv. iðnrh. tók á því að framkvæma þá skyldu sína og ríkisstj. skv. umboði Alþ., þá töldu þessir einstaklingar sem fulltrúar þessara pólitísku flokka sig knúna til þess að láta af störfum í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins. Ég vil lýsa því yfir strax og hér, að ég tel að það hafi verið sjálfsagt af hæstv. iðnrh. að fara þannig að eins og hann gerði. Honum bar skylda til að sjá um að pantað væri efni til þessarar framkvæmdar þannig að hægt væri í hana að ráðast eins og fjárlög og lánsfjáráætlun gerðu ráð fyrir og Alþ. hafði ákvarðað við afgreiðslu þessara mála í desember. Það var ljóst, að ekki varð undan því víkist, ef framkvæma átti þetta verk, að fara að panta efni til þessara framkvæmda. En því miður hefur það allt of oft gerst, ekki bara hjá Rafmagnsveitum ríkisins, heldur og í öðrum ríkisfyrirtækjum og stofnunum, að þannig hefur verið á málum haldið, að dregið hefur verið von úr viti að panta efni til framkvæmda þangað til svo hefur verið orðið áliðið þess árs, sem verkið átti að framkvæma, að útilokað hefur verið að það yrði gert, - efni til framkvæmda pantað það seint, að gjörsamlega var útilokað að hægt væri þess vegna að framkvæma það sem átti að framkvæma skv. samþykkt Alþ. Skilst mér að stjórn Rafmagnsveitna ríkisins hafi ætlað að leika sama leikinn varðandi þetta, draga von úr viti að panta efni til þessarar framkvæmdar, þar til útséð væri orðið um það, að nokkur von væri til þess að hægt væri að ráðast í framkvæmdina, vegna þess að svo langt var á árið liðið að nær ógerningur var að ætla að framkvæmdin yrði af hendi leyst. Það má því hæstv. iðnrh. vita, að hann á þakkir mínar fyrir að taka af skarið í þessum efnum. En ég hygg að enginn Vestfirðingur muni segja hið sama um þá fulltrúa hinna þriggja pólitísku flokka í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins sem töldu ástæðu til að segja af sér störfum vegna þess að þetta var gert. Hitt gefur auðvitað auga leið, eins og ég aðeins vék að áðan, að það er auðvitað í syndarregistri hæstv. ríkisstj. að vera ekki búin að greiða úr þeim fjárhagsvanda sem Rafmagnsveitur ríkisins hafa staðið frammi fyrir og standa frammi fyrir enn, á því her auðvitað hæstv. ríkisstj. fulla ábyrgð. Áður en ég skil við þetta vil ég aðeins varpa því fram til hæstv. iðnrh. sem spurningu, hvort ekki sé alveg tryggt að það verði unnin sú framkvæmd sem gert er ráð fyrir að því er varðar Vestfjarðalínu, sem fjárlög og lánsfjáráætlun gera ráð fyrir. Ég spyr um þetta vegna þess, að oftar en einu sinni orðaði hæstv. forsrh. það svo, að það yrðu hafnar framkvæmdir við Vesturlínu. Vel má vera að hæstv. forsrh. hafi átt þar við, að þessi hluti, sem gert er ráð fyrir í lánsfjáráætlun og á fjárl., verði framkvæmdur. En ég vil spyrja hæstv. iðnrh. um það, hvort ekki sé tryggt að það verði unninn sá áfangi af þessu verki sem ætlaður er á fjárl. og lánsfjáráætlun fyrir árið 1978. Ég vil lýsa vonbrigðum mínum með það, - það kom raunar fram við umr. í desembermánuði varðandi afgreiðslu fjárl., - að ekki skyldi í það ráðist að vinna á þessu ári að því er varðar þessa framkvæmd fyrir 800 millj., eins og í raun og veru var gert ráð fyrir í till. þar um. Ég vil þó treysta því í lengstu lög, að við það verði staðið, að þessu verki, Vestfjarðalínunni, verði lokið á þessu og næsta ári, þó að ekki verði unnið fyrir meira fjármagn en nú er gert ráð fyrir. Ég treysti á það, að þannig verði á þessu máli haldið, að þessu verki verði endanlega lokið á þessu ári og á árinu 1979, eins og í raun og veru loforð hafa verið gefin um. Ég sagði hér áðan, að ég ætlaði ekki almennt að fara að ræða um stefnuna í orkumálum. Ég get þó ekki stillt mig um að fara örfáum orðum um eitt atriði, þó kannske væri ástæða til að ræða fleira af því sem fram kom í ræðu hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar. En það voru þau hin mörgu og stóru orð sem hann hafði um hina svokölluðu húsahitun með rafmagni. Nú er það svo, og það ættu allir að vita, að það er mjög mismunandi hversu mikið fé einstaklingar, eftir því hvar þeir hafa búsetu á landinu, þurfa að inna af hendi til upphitunar á sínum híbýlum. Að verulegu leyti er það svo í heilum landshlutum, að í meðalíbúðarhúsnæði er milli 25 og 30 þús. kr. kostnaður mánaðarlega við að standa undir því að kynda upp íbúðarhúsnæði, - 25–30 þús. á hverjum einasta mánuði í meðalhúsnæði.  Ég tek ekki undir þær gagnrýnisraddir, sem uppi hafa verið að því er varðar það, að óeðlilega mikið hafi verið að því gert að leyfa rafhitun á íbúðarhúsnæði hér að undanförnu. Ég sagði, herra forseti, að ég skyldi ekki verða langorður hér um. Ég ætla því að þessu sinni a. m. k. að ljúka mínu máli, en ég taldi rétt að nota tækifærið til þess með örfáum orðum að gera grein fyrir viðhorfum mínum til þessara mála. Það er auðvitað margt sem er gagnrýnisvert að því er varðar stefnuna í orkumálum, en ég sé ekki ástæðu til að gera það að umtalsefni hér. Það, sem hér er fyrst og fremst til umr., er nægilegt tilefni til þess að ræða án þess að verulega sé farið út fyrir þau mörk. Ég ítreka það svo, að það hlýtur í raun og veru að verða svo innan örfárra daga, að hæstv. ríkisstj. ráði fram úr þessum vanda. Það getur ekki og má ekki koma fyrir, að heilir landshlutar standi frammi fyrir því, að öll atvinnufyrirtæki og þar af leiðandi allur grundvöllur að atvinnulífi verði stöðvaður vegna þess að ekki sé ráðið fram úr þessum fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins. Hér hefur verið rætt um nokkrar leiðir eða ábendingar sem gerðar hafa verið af nefnd sem hæstv. ríkisstj. mun hafa tilnefnt til þessara hluta. Ég tók ummæli hæstv. forsrh. svo hér fyrr í dag, að að langsamlega mestu leyti væru hugmyndir eða leiðir þessarar n. til skoðunar hjá hæstv. ríkisstj. enn, og sé því ekki ástæðu til að gera þær að umræðuefni að öðru leyti en því, að ég fyrir mitt leyti er andvígur því, sem hæstv. ríkisstj. virðist nú hafa samþ., að hækka um 25% - hafi ég tekið rétt eftir - þann taxta sem nú er varðandi húshitun til íbúðarhúsnæðis. Eins og ég hef áður sagt hér, þá á að stefna að því, að sem flestir, helst allir íbúar í landinu búi við sama raforkuverð, hvar svo sem þeir eru í sveit settir. Og það er óeðlilegt, þegar hefur opnast möguleiki fyrir landshluta að hita upp með rafmagni, að þyngja enn þeirra byrðar með 25% hækkun á þessum taxta. Stefnan hlýtur að vera sú, eða ætti a. m. k. að vera, að létta byrðar þessa fólks sem hefur um árabil þurft að standa undir stórkostlega miklu meiri útgjöldum þessara hluta vegna heldur en stór hluti annarra landsmanna, þ. e. a. s. þeirra sem búa hér á suðvesturhorni landsins. Ég vil svo ítreka það, að ég vænti þess fastlega eftir þá ákvörðun, sem hefur verið tekin um að panta efni til Vesturlínu, að allt það verk, sem átti að vinna samkv. fjárveitingu, fyrir 408 millj., það verði unnið á þessu ári, eins og þegar er búið að ákveða og lofað hefur verið.



Herra forseti. Hér hafa þegar orðið miklar umr. um málefni Rafmagnsveitna ríkisins, og ég get lýst því strax, að það er mín skoðun að oft hafi verið vaktar umr. utan dagskrár hér á hv. Alþ. af minna tilefni en nú. Þegar meiri hl. stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins sagði af sér störfum var ég staddur heima hjá mér úti á landi og því ekki viðstaddur þær ákvarðanir sem þeir stjórnarmenn tóku þá. Ég tók þó strax þá ákvörðun, eftir að ég hafði heyrt um þessa viðburði, að segja ekki af mér störfum í stjórn RARIK að svo komnu máli. Ég taldi rétt að vinna að því áfram ásamt rafmagnsveitustjóra ríkisins að knýja á það að fá fram lausn á fjárhagsvanda RARIK hjá ríkisstj. í trausti þess, að ákvörðun um hana yrði tekin á allra næstu dögum. Vandamál RARIK, sem lýst hefur verið hér í dag, hafa legið fyrir hjá ríkisstj. í langan tíma og lausn þeirra dregist til verulegs tjóns fyrir stofnunina og viðskiptaaðila hennar. Ég tel að ekki sé efamál, að þetta ástand hafi verið meginorsök þess, að félagar mínir í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins kusu að segja af sér, þó að í grg. þeirra hafi áhersla verið lögð á eitt atriði er snertir framkvæmdir, þ. e. byggingu Vesturlínu. Eins og fram kom hjá hæstv. forsrh. áðan hafa á ríkisstjórnarfundi í morgun verið teknar ákvarðanir er miða að lausn þessa vanda að verulegum hluta, þótt endanleg lausn liggi ekki enn fyrir. Eftir er að taka ákvörðun um hvernig mæta skuli þeim þætti málsins sem till. voru uppi um að leysa með hækkun verðjöfnunargjalds eða sem svarar 235 millj. kr. Ég treysti því, að teknar verði ákvarðanir um að leysa þennan þátt málsins einnig áður en margir dagar líða eða þegar upp úr næstu helgi. Þegar þær ákvarðanir lægju fyrir ásamt því að greiðsluáætlun fyrirtækisins hefði verið lagfærð í samræmi við það, sem skuldbindingar og framkvæmdir krefjast á þessu ári, má segja að þan vandamál hafi verið leyst að fullu er snerta rekstur og framkvæmdir á vegum þessa fyrirtækis á þessu ári. Þrátt fyrir það eru auðvitað mörg fleiri efni er snerta framkvæmdir sem æskilegt hefði verið að geta ráðist í og æskilegt hefði verið að geta komist lengra áfram með á árinu. En stjórn stofnunarinnar og iðnrn. svo og sú n., sem ríkisstj. skipaði til þess að gera till. um lausn þessa vanda, höfðu takmarkað sig við þá fjárhæð sem hér hefur verið rætt um, eða 1196 millj. kr. Ég vænti þess fastlega og ítreka það, að slík heildarlausn liggi fyrir áður en margir dagar líða. Og með tilliti til þeirra vona minna, að sú yrði raunin, tók ég ákvörðun að segja ekki af mér í stjórn þessa fyrirtækis. Þrátt fyrir það að slík lausn væri fengin er það vitað mál, að vandamál Rafmagnsveitna ríkisins eru ekki leyst til frambúðar. Þessi vandamál hafa verið skýrð hér ítarlega í dag, ekki síst af hæstv. iðnrh., og tel ég ekki ástæðu til að fara um þau fleiri orðum að öðru leyti en að ítreka það, að þau eru einkum í því fólgin að framkvæmdir, sem Rafmagnsveitur ríkisins hafa tekið að sér eða þurft að vinna til þess að halda uppi eðlilegri þjónustu við íbúa í landinu, hafa verið fjármagnaðar með lánsfé, oft og tíðum óhagstæðu lánsfé og erlendum lánum, og fjármagnskostnaðurinn af þessum lánum er orðinn það mikill að hann verður ekki borinn uppí einvörðungu af rekstri stofnunarinnar. Þessi atriði voru skýrð, eins og ég sagði, ítarlega af hæstv. iðnrh. og ég skal ekki lengja það. Ég tel að til þess að leysa fjárhagsvandræði Rafmagnsveitna ríkisins til frambúðar sé nauðsynlegt að byrja á því að létta af þessari stofnun hluta af þeim fjármagnskostnaði sem á henni hvílir. Hvort þetta er gert eins og hæstv. forsrh. drap á að kæmi til athugunar, að það væri hvað snertir byggðalínur, eða á annan hátt, skal ég ekki um deila. En það virðist ljóst, að þessi fjármagnskostnaður er svo þungur baggi á stofnuninni, að hann verður ekki borinn uppi af orkusölu og til frambúðar verður því ekki um lausn á fjárhagsvanda þessarar stofnunar að ræða nema slíkt gerist. Enn fremur tel ég koma mjög til athugunar að breyta um stefnu í sambandi við fjárfestingar á vegum fyrirtækisins í þá átt, að greina á milli þess, sem kalla má fjárfestingu til félagslegra þarfa, og annarrar fjárfestingar, sem ætla má að rekstur og orkusala geti staðið undir. Þegar er hafinn undirbúningur að því innan stofnunarinnar að gera slíka sundurgreiningu á framkvæmdatillögum Rafmagnsveitna ríkisins fyrir næsta ár, og vænti ég að þeim verði skilað í því horfi, að þar komi fram útreiknuð arðsemi tiltekinna framkvæmda. Þá þyrfti að hverfa að því að mínum dómi, eða a. m. k. væri það til fullrar athugunar, að framlög fengjust úr ríkissjóði eða á annan hátt af opinberu fé til þess að standa undir þeim þáttum framkvæmdanna, sem kallaðar væru í „félagslegu skyni“ og ekki væri unnt að meta það arðbærar að venjulegur rekstur gæti undir þeim risið. Þessi efni verða ekki leyst á þessu ári og hljóta að koma til athugunar við fjárlagatill. og afgreiðslu fjárlaga og lánsfjáráætlunar fyrir næsta ár eða næstu ár, ef sú stefna kynni að verða ofan á sem hér hefur verið vikið að að þörf væri á að taka upp. Það er svo, að það kann að vera nokkur vandi að meta arðsemi tiltekinna framkvæmda og hvort framkvæmd sé með þeim hætti, að hún geti skilað þeim arði að venjuleg orkusala á því svæði geti borið hana uppi. Það vill nefnilega oft svo til, að það telst hyggilegt og fjárhagslega hagkvæmt að ráðast í framkvæmd enda þótt hún kosti mikla fjármuni og jafnvel þó að eðlilegur rekstur geti ekki borið þann kostnað uppi, vegna þess að sé það ekki framkvæmt þannig kostar miklu meira að leysa málin eftir öðrum leiðum. Svo er t. d. samkv. þeim útreikningum sem gerðir hafa verið um Vesturlínu, að verði hún ekki byggð á næstu 2–3 árum, þá kostar miklu meira að framleiða raforku með öðrum hætti til þess að mæta orkuþörf þess landshluta. Það er því ekki alltaf einfalt mál að meta arðsemi og hvort rekstur getur borið uppi fjármagnskostnað og meta það einvörðungu eftir því í þessu tilviki, heldur þarf á fleiri þætti að líta. Sem dæmi um félagslegar framkvæmdir vil ég t. d. nefna nýjan streng til Vestmannaeyja, sem tekin hefur verið ákvörðun um af ríkisstj. á þessu ári eftir að fjárlög og lánfjáráætlun hefur verið afgreidd. Sá strengur er mikilvægt öryggisatriði fyrir Vestmanneyinga og allt atvinnulíf þar, en hann mun ekki skila neinum arði til Rafmagnsveitna ríkisins á næstu árum eða a. m. k. ekki fyrr en eftir 1980 samkv. útreikningum stofnunarinnar, en samt munu fjármagnsbaggarnir af þessari framkvæmd leggjast á rekstur Rafmagnsveitna ríkisins, svo fremi að ekki verði teknar upp fjárveitingar eða fjármagn útvegað eftir öðrum leiðum til að létta þeim böggum af. Þetta er dæmigerð framkvæmd um félagslega aðgerð, e. t. v. pólitíska aðgerð, til þess að tryggja öryggi íbúa í tilteknu byggðarlagi, enda þótt sú framkvæmd skili ekki arði á allra næstu árum og jafnvel engum tekjum fyrstu árin til þess að mæta þeim fjármagnskostnaði sem af henni hlýst. Slík dæmi sem þetta varpa e. t. v. nokkuð skýru ljósi á það, hvernig á því stendur að rekstur stofnunar eins og Rafmagnsveitna ríkisins verður erfiður, og verði svo haldið fram, þá tel ég að tæplega verði undir slíkum fjármagnskostnaði risið til langframa, heldur verði að taka upp nýja stefnu og mæta þessu með því að létta böggum af og taka upp fjárveitingar í þessu skyni meira en gert hefur verið til þessa. Ég skal ekki fara út í þessa sálma öllu meira. Ég vildi þó aðeins láta þessi orð koma hér fram um það sem ég tel að nauðsynlegt sé að huga að, svo að komist verði hjá því að þessi stofnun eigi í sífelldum fjárhagserfiðleikum. Það er svo, eins og hér hefur verið áður sagt, að fjárhagserfiðleikar í þessari stofnun eru ekki nein ný bóla. Þeir hafa verið viðloðandi í fjölda ára og stundum raunar miklu meiri en nú. Ég hef t. d. í höndum upplýsingar um það, að á árunum 1972 og 1973 var rekstrarhalli Rafmagnsveitna ríkisins samtals 294 millj. kr. og samkv. áætlun stofnunarinnar 17. jan. 1974 var gert ráð fyrir að rekstrarhalli RARIK á því ári, 1974, yrði 272 millj. kr., eða á þessum þremur árum, 1972–1974, 566 millj. kr. Þessar krónur höfðu allt annað gildi en sama fjárhæð hefur í dag, það vita allir. Það er þess vegna nokkuð kaldhæðnislegt þegar þeir, sem voru við stjórnvölinn og höfðu afskipti af málefnum Rafmagnsveitna ríkisins á þeim árum, tala um þessi mál af slíkri vandlætingu sem þeir láta henda sig nú í dag. Á síðasta ári var, eins og fram hefur komið, halli á rekstri Rafmagnsveitna ríkisins 140 millj. kr. eða um helmingi lægri í krónutölu heldur en gert var ráð fyrir samkv. áætlun stofnunarinnar sjálfrar 1974. Hins vegar er gert ráð fyrir nokkru meiri halla á rekstri fyrirtækisins á þessu ári, og er þetta hvort tveggja einn þátturinn í þeim vandamálum sem við biðum eftir heildarlausn á í dag. Ég vil aðeins segja það út af því sem hæstv. forsrh. sagði hér um meðaltalstölur á töxtum frá Rafmagnsveitum ríkisins annars vegar og ýmsum rafveitum hins vegar, þ. e. fyrst og fremst Rafmagnsveitu Reykjavíkur, að það er rétt, að á síðasta ári var meðaltalstaxti RARIK lægri en meðaltalstaxti Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Meðalsmásöluverð hjá RARIK var á síðasta ári 11.47 kr. á kwst., en 12.92 kr. á kwst. hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þessu er ekki að dreifa lengur, því 1. febr. s. l. var smásölugjaldskrá RARIK hækkuð um 20%, en hækkanir hafa ekki orðið á gjaldskrá Rafmagnsveitu Reykjavíkur á sama tíma. Nú hefur ríkisstj. tekið ákvörðun um að hækka hitunartaxta RARIK um 25% til viðbótar, og eru þá allir taxtar RARIK og hafa raunar alltaf verið hærri en sambærilegir taxtar hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur og flestum sveitarfélagarafveitum. Eftir þessa hækkun verða taxtar RARIK yfirleitt 85–86% hærri en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Ég tel að þarna sé gengið eins langt og frekast er hægt að sætta sig við, og er þó ekki hægt að sætta sig við slíkt ástand að mínum dómi til langframa. Ég hef þó ekki séð mér fært að gera ágreining um þessa ráðstöfun, vegna þess að þetta var einn liðurinn í þeim tillögum sem stjórnskipuð n. gerði til lausnar á vandamálum Rafmagnsveitna ríkisins í heild og ég treysti mér ekki til annars en styðja þær till. En það er fráleitt að hugsa sér að um frekari gjaldskrárhækkanir verði að ræða umfram það sem gerist a. m. k. hjá öðrum rafveitum. Það tel ég fráleitt. Ég sagði áðan að þessi vandamál Rafmagnsveitna ríkisins í heild hafi án efa verið höfuðorsök þess, að þrír fulltrúar í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins sögðu sig úr stjórninni og kusu ekki að starfa að þessum málum áfram. Það hefur hins vegar verið gert mikið úr því í fjölmiðlum, sem félagar mínir gáfu vissulega nokkurt tilefni til að gert væri, að þeir hafi sagt sig úr þessari stjórn vegna þess, að hæstv. iðnrh. gaf fyrirmæli um það til rafmagnsveitustjóra ríkisins að panta efni til Vesturlínu á tilteknum degi, eftir að stjórn Rafmagnsveitna ríkisins hafði þverskallast við tilmælum rn. um slíkt. Stjórn Rafmagnsveitnanna taldi í sjálfu sér að eðlilegt væri að fresta því að panta þetta efni þangað til heildarlausn lægi fyrir í málefnum stofnunarinnar og það var gert með þeirri vissu, að í ríkisstj. væri ekki vilji fyrir því að draga til baka þessa framkvæmd og mætti þannig nota þetta sem ráð til þess að þrýsta á að lausn fengist á heildarfjárhagsvanda fyrirtækisins. Hæstv. ráðh. kaus hins vegar að gefa fyrirmæli um að þetta efni væri pantað þegar í stað, og hann hafði tvímælalaust rétt til þess. Ég tel því að þetta atvik sé ekki efni til þess, að menn segi sig úr stjórn stofnunar eins og hér um ræðir, og hafi verið gert miklu meira úr þessu efni í fjölmiðlum heldur en nokkur rök liggja fyrir um. Ég skal aðeins skýra þessa skoðun mína með því að segja að það hefur oft gerst og það í ýmsum stofnunum ríkisins, að fjármagn, sem ætlað er til ákveðins verkefnis samkv. fjárlögum, er fært til annarra verka á vegum sömu stofnunar, venjulega sem lán til eins árs. Forsendur fyrir því, að þetta sé mögulegt, eru einkum þær, að sá ráðh., sem hlutaðeigandi stofnun heyrir undir, sé slíkri tilfærslu samþykkur og í sumum tilvikum jafnvel ríkisstj. í heild. Enn fremur eru slíkar tilfærslur á fjárfestingarliðum oflast bornar undir fjvn. eða undirnefnd hennar til endanlegrar ákvörðunar, og ætti það að vera algjör regla. Hvað varðar þetta tiltekna mál, þ. e. fyrsta áfanga Vesturlínu, þá liggur það ljóst fyrir, að sá ráðh., sem þetta mál heyrir undir, var því andvígur og er því andvígur að þessu máli sé frestað, jafnvel ríkisstj. í heild, þó það hafi ekki komið fram, og þar með var fyrsta forsendan fyrir því, að þetta gæti gerst, að engu orðin. Og það er að mínum dómi rökleysa að halda því fram, eins og gert hefur verið í fjölmiðlum, að stjórnarmenn Rafmagnsveitna ríkisins hafi sagt af sér störfum vegna ágreinings um þetta atriði. Ég skal ekki lengja þessar umr., herra forseti. Þó að ég sé ekki samþykkur öllu því, sem hér hefur verið sagt, og sumt hafi verið sagt af ekki nægilega mikilli þekkingu og sumpart sem sleggjudómar og fullyrðingar, þá tel ég að þessar umr. hafi orðið til góðs. Ég tel að upplýst hafi verið margt af því sem eðlilegt sé að upplýst sé á Alþingi um þessa stofnun, sem og væri um hverja þá stofnun sem erfiðleikar steðja að og sérstaklega þarf að grípa til ráðstafana svo að eðlilegur rekstur geti haldist í horfi.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) : Virðulegi forseti. Mér þótti rétt að láta koma fram afstöðu mína til þessa máls áður en það fer út úr deildinni. Hér er fjallað um breytingu á skipun fræðsluskrifstofa og fræðslustjóra. Þegar fræðsluhéruðin voru ákveðin samkv. grunnskólalögunum vorn þau í raun miðuð við kjördæmin. Hins vegar eru í 10. gr. grunnskólalaganna, þar sem ákvæði er að finna um fræðsluhéruð, þar eru ekki kjördæmin nefnd, heldur eru tiltekin lögsagnarumdæmi tilgreind sem svið hvers fræðsluhéraðs. Á öðrum stað í grunnskólalögunum er svo rætt um aðild landshlutasamtaka að fræðsluskrifstofunum, fræðsluráðum o. s. frv. Það er óþarfi að rekja það hér, það er öllum hv. þdm. kunnugt, að á þeim tíma þegar grunnskólalögin voru afgreidd var hér til síðustu umr. á Alþingi frv. til l. um landshlutasamtök. Þess vegna er það, að í grunnskólalögunum eru nokkur ákvæði þar sem stílað er á landshlutasamtökin. En svo gerist það við síðustu umr. um frv. um landshlutasamtökin, að það mætir andbyr sem nægir til þess að stöðva afgreiðslu þess, og það var aldrei tekið upp síðan og hefur aldrei verið afgreitt frá Alþingi. Nú haldast þessi landssvæði, þau eru auðvitað söm þótt landshlutasamtökin kunni að leggjast niður eða ekki verði lengur þátttaka frá sérhverju sveitarfélagi. Þá kemur auðvitað upp sá flötur, að skipan fræðsluráðanna verður hæpin er landshlutasamtök leggjast niður ellegar ef þau riðlast, því þá er ekki ákvæði lengur í grunnskólalögunum um hvernig með þau mál skuli fara. Þetta frv. leysir ekki þennan hnút. Hann er í sjálfu sér ekki torleystur, og er þá eðlilegt að vísa til lögsagnarumdæmanna, sem eru hin lagalega undirstaða fræðsluhéraðanna, og taka upp ákvæði um það, ef svo tekst til með landshlutasamtök, að þá komi sýslunefndir og bæjarstjórnir í þeirra stað og tilnefna menn í fræðsluráðin. Þetta er atriði sem er nauðsynlegt að taka til athugunar. Það má segja að það bráðliggi ekki á því á þessari stundu, en þetta þarf þó að taka til athugunar fyrr en seinna og koma þessu í horf. Nú er það svo, að fræðsluhéruðin eru ákaflega misjöfn bæði að mannfjölda og að stærð landfræðilega séð. Aðstaða er ákaflega misjöfn. Hér í Reykjavík er vitanlega langstærsta fræðsluhéraðið sem hefur margfalda íbúatölu á við sum önnur. Aftur eru sum fræðsluhéruð, við skulum segja á Austfjörðum og Vestfjörðum, þar sem samgöngur eru erfiðar og mjög miklar vegalengdir, sbr. það að þjóðvegurinn eftir endilöngu Austurlandskjördæmi er jafnlangur og leiðin frá Reykjavík til Egilsstaða, hvor leiðin sem farin er. En þrátt fyrir þessar misjöfnu aðstæður veit ég ekki annað en allvel gangi, vel vil ég segja, með framkvæmd þessara ákvæða grunnskólalaganna. Menn hafa komið sér á sérhverju svæði allvel saman um þessa framkvæmd, um samstarfið um fræðsluskrifstofurnar. T. d. er mér ekki kunnugt um það, að nokkrum manni hafi komið til hugar að skipta Reykjavík í fræðsluhéruð, þó að hún sé langsamlega fjölmennust fræðsluhéraðanna. Og mér er ekki heldur kunnugt um það, að upp hafi komið slíkar hugmyndir í þeim landshlutum, sem ég nefndi áðan sem dæmi um mjög mikið langræði til sameiginlegra funda, eins og á Vestfjörðum og Austfjörðum. Mér er ekki kunnugt um, að þar hafi komið upp neinar hugmyndir um að nauðsynlegt væri að skipta fræðsluhéraðinu í fleiri fræðsluhéruð. Ég veit sem sagt ekki annað en tekist hafi hið ágætasta samstarf hvarvetna með skólafólki og fræðsluráðum, fræðsluskrifstofunum og fræðslustjórunum, einnig í því fræðsluhéraði sem þetta frv. er komið frá. Það er kannske ekki rétt að segja að það fjalli um mál sérstaks fræðsluhéraðs, því frv. gerir ráð fyrir að heimila kaupstöðum með 10 þúsund íbúa eða fleiri að stofna sérstakt fræðsluhérað. Það er hins vegar flutt fyrir beiðni úr Reykjaneskjördæmi. En einnig þar tel ég mér sé óhætt að fullyrða að hafi tekist ágætt samstarf með skólafólki hvarvetna á svæðinu og fræðsluskrifstofu og fræðslustjóra. Ég tel að það væri óráð að samþykkja þær breytingar, sem þetta frv. felur í sér, og tel að með því móti væri á vissan hátt verið að brjóta niður skipulag sem ég held að sé skynsamlegt og ég, eins og ég hef þegar tekið fram, tel að hafi gefist vel í fyrstu lotu, það eru ekki nema 4 ár síðan grunnskólalög voru sett. Ég sé ekki að það reki nein nauður til að gera þessa breytingu nú. Og þó að hún yrði nú gerð á þennan afmarkaða hátt sem frv. gerir ráð fyrir, þá þykir mér mjög líklegt að fleiri muni á eftir koma og sæki fast að fá fram breytingar og þá kannske af öðrum ástæðum, t. d. af landfræðilegum ástæðum. Ég tek t. d. aðstæður í Reykjaneskjördæmi. Þar eru tveir kaupstaðir sem eru með yfir 10 þúsund íbúa. En þar er líka afmarkað byggðahverfi, þar sem eru Suðurnesin, sem eru með álíka marga íbúa, og væntanlega mundi fólkið þar telja sér það hagstætt, ef farið væri að skipta upp fræðsluhéruðum á annað borð, að stofna sérstakt fræðsluhérað þar vegna þeirrar afmörkunar landfræðilega sem þar er um að ræða. Og svipað gæti komið upp víða. Ég hygg að þessi skipting öll kæmi fremur til með að verða til að sundra því, sem í raun og veru saman ætti að vera, og rugla því kerfi sem er komið á og lög nú ákveða. Það má benda á það í þessu sambandi, að kjördæmin eru þegar orðin umgerð ýmiss konar sameiginlegrar starfsemi á fleiri sviðum heldur en fræðslumála. En á þeim vettvangi má benda á að kennarasamtök, nokkuð öflug, eru stofnuð í þessum landshlutum. Þau halda vel saman, ekki síst t. d. í þessu kjördæmi. Mér er persónulega kunnugt um það, að þau hafa nokkuð öfluga starfsemi og hafa haft samskipti við önnur kennarasamtök í öðrum fræðsluhéruðum. Eins er það, að það er ekki nokkur vafi á því, að æskilegt er og hagkvæmt að ýmis sameiginleg þjónusta, sem fræðsluskrifstofurnar ætla að annast og sums staðar er komin á nú þegar og annars staðar kemur siðar, t. d. í sambandi við sálfræðiþjónustu og félagsráðgjöf, er betur komin í stærri heildum og færri heldur en mörgum smærri. En það, sem ég tel nú raunar þýðingarmestu rökin gegn því að gera slíkar breytingar sem þessar, er að fræðsluskrifstofunum er ætlað að vinna hluta af því verki sem unnið er nú eða hefur verið unnið í rn. Og það er gífurlegt atriði að samræma störf fræðslustjóranna þannig að allir vinni og úrskurði á sama veg. Eftir því sem fjölgar þessum skrifstofum, eftir því verður þetta samræmingarstarf örðugra. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt. Ég vil leggja áherslu á það hér, að það hefur verið lögð mikil vinna í það af hálfu rn. og af hálfu fræðslustjóranna að koma á slíkri samræmingu. Það hafa verið haldnir margir fundir og menn hafa reynt að bera sem allra best saman bækur sínar um það, þannig að ekki sé hætta á því, að framkvæmdin sé misjöfn í hinum ýmsu fræðsluhéruðum. Það er mikið talað um það nú, að það þurfi að draga úr opinberum rekstri, og virðast allir vera sammála um það eða flestir a. m. k. Þá finnst mér skjóta ákaflega skökku við að taka nú inn í lög algerlega að tilefnislausu og þarflausu ákvæði sem í fyrsta lagi heimila nú þegar fjölgun embætta og fjölgun skrifstofa og í öðru lagi eru, eins og ég hef drepið á, mjög líkleg til að draga þann dilk á eftir sér, að um enn frekari fjölgun verði að ræða. Ég ætla ekki út af fyrir sig að tefja þetta mál neitt hér í hv. d. sem afgreiðir það að sjálfsögðu í samræmi við vilja hv. dm. En mér fannst rétt að láta þessa afstöðu mína koma hér fram við umr. um málið áður en það fer frá deildinni.