Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv): Nú hefjast útvarpsumr. um till. á þskj. 429, um vantraust á ríkisstjórnina. Tekur fyrstur til máls 1. flm. till., hv. þm. S.-Þ., Jóns Jónsson, og talar af hálfu Framsfl.



Vantraust það, sem framsóknarmenn bera - fram á hina nýskipuðu ríkisstj., er ekki af persónulegum, heldur pólitískum ástæðum, bæði til að sannprófa, hvort stjórnin hafi nægilegan þingstyrk að baki sér, og í öðru lagi, til að í ljós komi, hversu háttað er samstarfi þeirra sundurleitu flokka, sem talið er, að standi að þessari stjórnarmyndun. Í þriðja lagi vilja framsóknarmenn vekja borgara landsins til athugunar á því afleiðingaríka máli, sem stjórnin telur vera sitt mesta viðfangsefni. Eftir kosningarnar 1937 var hafizt handa um aukið samstarf milli lýðræðisflokkanna. Vegna atvinnuörðugleika í landinu og aðsteðjandi óveðurs í stórlöndum heimsins fundu dugandi menn í öllum flokkum nauðsyn til bera vegna þjóðarhagsmuna að leggja mikið til hliðar af hversdagslegum deiluefnum stjórnmálaflokkanna. Síðan mynduðu Íslendingar samstjórn allra lýðræðisflokkanna missiri áður en ófriðurinn skall á. Íslendingar urðu í þessu efni á undan öðrum lýðræðisþjóðum um þjóðstjórnarmyndun. Og þrátt fyrir óhjákvæmilega galla, sem jafnan verða á slíku samstarfi, þá mun því aldrei neitað, að hið aukna og friðsamlega samstarf lýðræðisflokkanna í þrjú ár hefur verið til ómetanlegs gagns fyrir þjóðina. Nú er þetta samstarf rofið og komin á veik flokksstjórn. Það er þjóðinni til sóma að hafa skilið nauðsyn þjóðstjórnar á undan öðrum þjóðum. En á sama hátt er það sérstakur álitshnekkir fyrir Íslendinga að hafa rofið samstarfið um stjórn landsins á hinum mesta háskatíma og á undan öðrum frjálsum þjóðum. Því miður er svo komið hag þjóðarinnar, að í stað þess að halda góðum friði milli lýðræðisflokkanna, e r hafin hatröm deila um mál, sem engin frjáls þjóð nema Íslendingar hefur látið sér til hugar koma að fást við á tímum heimsstyrjaldar. Ófriðurinn í landinu er hafinn í byrjun þessa árs, þegar Alþýðuflokkurinn lét félmrh. hverfa úr stjórninni, af því að hinir flokkarnir vildu í baráttunni við dýrtíðina láta lög landsins ná til verkamanna eins og annarra stétta. Áður hafði þjóðstjórnin, með almennum stuðningi Alþingis, hindrað hækkun á húsaleigu, sett hámarksverð á aðflutta vöru og innlenda framleiðslu. Allir höfðu í þessu efni beygt sig fyrir þjóðarnauðsyn, þar til Alþfl. sagði: „Við viljum, að ein stétt, sú, sem við viljum hljóta kjörfylgi frá, hafi meiri rétt en allir aðrir þegnar þjóðfélagsins: Áður en hér var komið, hafði íslenzka verkamannastéttin miklu hærri dýrtíðaruppbót en í Svíþjóð og Englandi, til þess að nefna aðeins tvö öndvegislönd lýðræðisins. Framsóknarmenn og Sjálfstfl. gerðu nú starfssamband um gerðardómslög til að halda dýrtíðinni í skefjum og fara með stjórn landsins. Til samans voru þessir flokkar nógu sterkir til þess að ráða fram úr þessum vandamálum. Þetta sést í verki á þann hátt, að síðan gerðardómurinn tók til starfa, hefur dýrtíðin ekki vaxið. Á betra varð ekki kosið. Alþfl. undi þessu illa. Hann vildi sundra þjóðstjórninni til fulls, til þess að gerðardómurinn hætti að halda dýrtíðinni í skefjum. Alþfl. kemur þá með stjórnarskrárbreytingu, sem miðar að því einu að taka með lögum sex þingsæti af Framsfl. og gefa þau sjálfstæðismönnum, þó að þeir væru í minni hluta í hverju þessu kjördæmi. Engin þjóð í veröldinni hefur fyrirmæli um svo augljós rangindi í stjórnarl. sínum. Hér var farið fram á að gera óhæfuverk, sem ekki á sér fordæmi í kosningal. nokkurrar frjálsrar þjóðar. Alþfl. bjóst við, að Sjálfstfl. mundi ekki standast freistinguna, þiggja illa fengin kjördæmi sem gjöf frá óvinveittum og öfundsjúkum nábúaflokki. Þetta var orð að sönnu. Verzlunarstéttin í Reykjavík varð yfirsterkari í Sjálfstæðisflokknum gagnstætt því, sem gerðist 1939, þegar Framsfl. og framleiðendur sjálfstæðismanna komu á gengisbreytingu til þess að bjarga útgerðinni frá hruni í óþökk mikils hluta kaupmannastéttarinnar. Að þessu sinni stóðu framleiðendur í Sjálfstfl. illa að vígi, því að kaupmannastéttin hefur meirihlutavald yfir Morgunblaðinu og Vísi og beitti þeim blöðum báðum til stuðnings hrekkjabragði Alþfl. Niðurstaðan varð sú, að Sjálfstfl. ákvað að meta meira væntanlegan atkvæðahagnað sinn heldur en þörf tandsins. Þannig var þjóðstjórnin rofin með tveimur óafsakanlegum atkvæðaveiðibrellum Alþfl. og sjálfstæðismanna. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem Alþfl. gerir stjórnarlög landsins að leikfangi og reynir að bæta augnabliksaðstöðu sína með fljóthugsuðum ævintýrum, sem hafa átt að vera hyggindi. Árið 1931 gerði Alþfl. leynisamning við Sjálfstfl. um að gerbreyta öllu kosningaskipulagi þjóðarinnar og eyðileggja sjálfstæði héraðanna, sem er nátengt sögulegri þróun landsins í meira en tíu aldir. En þegar málið var lagt undir dóm kjósendanna vorið 1931, dæmdu þeir báða flokkana, sem stóðu að hinni óhæfilegu meðferð á stjórnarlögum landsins, mjög hart. Alþfl. var réttilega dæmdur til enn harðari hegningar heldur en Sjálfstfl., fyrir að hafa undirbúið tilræðið. Framsóknarflokksmenn, sem átti að eyðileggja, unnu glæsilegan sigur. Sá sigur var svo afleiðingaríkur, að síðan þá og þar til nú hefur enginn þorað að ráðast á sjálfstæði héraðanna. Alþfl. fékk þá ráðningu hjá verkamannastéttinni vorið 1931, að hann greip ekki til sérstakra óyndisúrræða sér til framdráttar í næstu ár, og í kosningunum 1934 naut hann að maklegleikum allmikils trausts. En þegar leið að kosningunum 1937, afréðu forsprakkar flokksins að afla sér kjörfylgis með því að koma fram með frumvarp um að leggja umfangsmikið útgerðarfyrirtæki, sem stóð undir stjórn manna úr Sjálfstæðisflokknum, að velli með Alþingisdómi. Framsóknarmenn tóku þá vopnið úr höndum óvitans. Framsóknarmenn björguðu landinu frá milljónatapi og þinginu frá að verða verkfæri í höndum byltingamanna. Tilgangur Alþfl. í þetta sinn var að afla sér kjörfylgis hjá sjómönnum í Reykjavík. En þeir voru manna óánægðastir með ævintýrapólitík þá, sem þeim var boðin. Missti Alþfl. 1000 atkv. í Reykjavík einni á því að hafa ætlað að leika með kjósendur, og síðan þá hefur flokkurinn aldrei náð sínum fyrri styrkleika. Enn var höggvið í sama knérunn, þegar Alþfl. rauf þjóðstjórnina í byrjun þessa árs og bauð Sjálfstfl. að gera stjórnarlög landsins að loddaraleikfangi. Þá var enn verið að hugsa um hið sama og fyrr: Að safna atkvæðum með grunnfærum og miður sæmilegum aðferðum. Enn mun fara sem fyrr. Íslenzka þjóðin mun rísa gegn þeirri óvirðingu, sem henni er sýnd. Á kjördegi í vor munu gætnir menn haga atkvæðagreiðslu sinni á þann veg, að Framsfl. vinni nægilega mörg þingsæti til að geta stöðvið þá skrípamynd af stjórnarlögum, sem nú stendur til boða. Framsfl. bauð hinum lýðræðisflokkunum samstarf, meðan stríðið stæði, til að verja sjálfstæði þjóðarinnar og bjarga atvinnuvegunum til lands og sjávar yfir erfiðleika yfirstandandi tíma. Allir gætnir og þjóðhollir menn í lýðræðisflokkunum eru samdóma um, að þessi stefna sé hin eina rétta. Í stað þess hefur Alþfl. nú gert atkvæðaveiðar sínar að höfuðmáli, þó að það kosti hatrammlegar deilur og upplausn í öllum atvinnumálum landsins. Takist Sjálfstfl. að vinna loddaraspilið um stjórnarskrána, sem að vísu er ósennilegt, þá mundi hann að líkindum fjölga þingmönnum í bili, en veikjast að sama skapi. Sjálfstfl. er byggður á aðskildum deildum. Þegar gengismálið var leyst og samstjórn mynduð, réðu framleiðendur Sjálfstfl. mestu í það skipti. Nú hafa aðrar deildir undirtökin, enda er þá gert bandalag við kommúnista og Alþýðuflokksmenn, þó að öllum landslýð sé fullljóst, að báðir þessir flokkar eru nú algerlega óábyrgir gerða sinna. Meðan svo háttar, getur Sjálfstfl. ekkert aðhafzt í dýrtíðarmálum eða verkamálunum. Kommúnistar heimta, að reistar verði stórar byggingar jafnvel þar, sem loftárásarhættan er mest, til að auka hina sjúku eftirspurn um vinnuaflið. En á meðan dregst garðræktin saman, kúm og kindum er fækkað, bátar eru dregnir á land eða lagt við festar, af því að vinnuafi landsins streymir stjórnlaust til miður þarfrar vinnu. Þjóðin hefur gefið Alþfl. og Sjálfstfl. heilsusamlega áminningu 1931 og 1937, svo að ekki séu nefnd fleiri dæmi. Enn er nauðsyn að leiðbeina báðum þessum flokkum. Það þarf ekki nema nokkur þúsund af kjósendum beggja flokka til að rétta taflið við, með því að flytja fylgi sitt á kjördegi til framsóknarmanna. Þá verður deilan um kjördæmaskiptinguna lögð til hliðar fram yfir stríðslokin, en þjóðhollir menn í öllum lýðræðisflokkum taka saman höndum til að vernda sjálfstæði þjóðarinnar og atvinnulíf landsmanna. Vald kjósandans á kjördegi er mikið. Hann getur valið milli ljóss og myrkurs, hamingju og óhamingju, viðreisnar og glötunar. Vegamótin eru glögg, forðizt veginn, þar sem þjónustulið Rússa á Íslandi dreifir eitruðum þistlum í götuna.

Forseti (GSv): Næstur tekur til máls hv. þm. Str., Hermann Jónasson, og talar einnig af hálfu Framsfl.



Með þeirri ríkisstj., sem nú hefur göngu sína, byrjar nýtt tímabil í lífi íslenzku þjóðarinnar. Á alvarlegustu tímum, sem þjóðin hefur lifað, er rofið allt samstarf um viðnám og viðreisn, en stofnað til samtaka um illdeilur og unnlausn. Það samstarfstímabil, er hófst 1939 og nú er lokið, víkur fyrir flokkadeilum, er Sjálfstfl. hafði úrslitaatkvæði um að stofna til. - Stjórnmálaflokkunum var þá tvennt ljóst, er þjóðlegt samstarf hófst, að samstarf var þjóðarnauðsyn og að til þess að það samstarf gæti komizt á og haldizt, varð að leggja viðkvæmustu deilumálin til hliðar. Meðal þeirra voru fremst í flokki kjördæmaskilunin, grundvallaratriði í atvinnurekstri, sérstaklega í stóriðnaði, stórútgerð og verzlun, og á síðasta reglulegu Alþ. bundust flokkarnir í bræðralag um lausn sjálfstæðismálsins. Þetta var fyrst og fremst grundvöllur samstarfs og friðsamlegra vinnubragða í þjóðlífinu um sameiginleg vandamál. Þannig ætluðum við með samstilltum átökum að mæta sameiginlegum erfiðleikum, gera þjóðina sterka, verja hana áföllum. Eftir óveðrið gátum við svo skipað sjálfstæðismálum okkar, stjórnskipun allri, atvinnu- og fjármálum í samræmi við þann nýja sið, er upp kynni að verða tekinn eftir styrjöldina. Deilur um þessi atriði, eins og á stæði, væru bæði hættulegar og ófrjóar í þessu myrkri, sem nú grúfir yfir veröldinni og ekki sést út úr. Við framsóknarmenn höfum því meðal annars ekki hreyft kröfum um breytingar á stórútgerð og verzlun, enda þótt við séum mjög andstæðir ýmsum grundvallaratriðum þess atvinnurekstrar. Við vissum, að deilur um það var, eins og á stóð, að rjúfa samstarfið og friðinn. Sérhverjum sjálfstæðismanni átti því að vera jafnljóst, að friður um þau mál, sem okkur í dreifbýlinu eru viðkvæmust, var sams konar grundvallaratriði samstarfsins. Og þegar samstarfið var treyst milli Sjálfstfl. og Framsfl. eftir áramótin í vetur, hafði ég rökstuddar ástæður til að telja tryggt og treysti því, að Sjálfstfl. léði ekki máls á að afgreiða kjördæmamálið á þessu þingi - fyrir kosningar í vor, sem allir flokkar höfðu þá um langt skeið talið óhjákvæmilegar, eins og komið var. En Sjálfstfl. hefur nú kosið annað hlutskipti. Alþfl. sleit samstarfinu fyrir bæjarstjórnarkosningarnar í vetur og gerði það að ágreiningsatriði, að hann vildi ekki þola sömu lög fyrir umbjóðendur sína og aðra landsmenn. Alþfl. hafði í byrjun samstarfsins 1939 gengið með því að setja gengisl., þar sem grunnkaupið var lögbundið og klipið mjög af dýrtíðaruppbótinni. En fyrir bæjarstjórnarkosningarnar 1942 gerbreytir flokkurinn um stefnu og slitur samstarfinu vegna gerðardómsl., sem voru sams konar l. og gengisl., en launþegum miklu hagkvæmari, þar sem samræma mátti grunnkaup og skylt var að greiða fulla dýrtíðaruppbót á allt grunnkaup. Dagana fyrir þessar sömu bæjarstjórnarkosningar birtast í flokksblaði Alþfl. tillögur um breytingar á kjördæmaskipun landsins. Flokkurinn hafði samþykkt þessa kjördæmaskipun fyrir 10 árum og einatt siðan, þegar betur hefur staðið á fyrir þjóðinni, fann þessi flokkur ekki neina nauðsyn þessara breytinga. Daginn fyrir kosningar varð það allt í einu nauðsynlegt. Núna, á alvarlegustu tímum, sem yfir þjóð okkar hafa dunið, var það mesta nauðsynjamálið, sem Alþfl. hugkvæmdist. Og Sjálfstfl. féllst á þessa skoðun Alþfl. Þess vegna hefur hann nú, án þess að geta svo mikið sem bent á, að Framsfl. hafi gefið til þess minnsta tilefni, rofið það samstarf við Framsfl., er treyst var eftir s.l. áramót, til þess að mynda ríkisstj. með stuðningi konmnúnista og Alþfl., andstöðuflokkum fyrrv. ríkisstj. En þessir nýju stuðningsmenn hinnar nýju stj. eru fjandmenn allra aðalmála, er Sjálfstfl. hefur með samningum við Framsfl. bundizt samtökum um að styðja og framkvæma, og formaður flokksins lýst yfir að væri lífsnauðsyn fyrir þjóðina að vinna að til að afstýra fjárhagslegu hruni. - Þegar yfir þjóðina ganga hinir alvarlegustu tímar í sögu hennar, þegar þörf er samtaka og samheldni um óteljandi vandamál meira en nokkurn tíma fyrr, þá er mynduð stjórn, sem til er stofnað með þeim hætti, er ég hygg einsdæmi, því er beinlínis lýst yfir af öllum flokkum, er að stjórninni standa, að þeir séu ekki samtaka né sammála um neitt af vandamálum þjóðarinnar, sem bíða bráðrar lausnar. Þeir eru ósammála um allt nema eitt, þ.e. að stofna til innanlandsófriðar um viðkvæmasta deilumál þjóðarinnar, þar sem, með lævísum hætti, á að ræna aðra aðalstétt þjóðfélagsins, sem með striti sínu brauðfæðir þjóðina á hættunnar stund, miklu af réttinum til að hafa áhrif á þjóðmál. En til þess að ekki hallist um drengskapinn í vinnubrögðum Sjálfstfl., segir hann þjóðinni í blöðum sínum, að hann hafi boðið Framsfl. þau auðvirðilegu pólitísku hrossakaup, að Framsfl. beitti sér fyrir nýrri frestun kosninga, gegn því, að Sjálfstfl. frestaði afgreiðslu kjördæmamálsins á þessu þingi. En kosningafrestun var aldrei né verður af minni hendi nein pólitísk verzlunarvara. Þetta tilboð um verzlun á kosningarétti þjóðarinnar skal nú athugað. Kosningum var frestað í fyrra, vegna þess að þjóðin var lostin harmi og kvíða, er skipum hennar var sökkt með hörmulegum hætti, þingmaður tekinn í þinghelgi og fluttur úr landi, líklegt var, að aðalátökin yrðu um Atlantshafið, en ekki Rússland. Frestun kosninga þótti framkvæmanleg, vegna þess að þjóðstjórn var í landi, svo að segja allir þingmenn, er stóðu að stjórninni voru henni samþykkir og því treyst, að öll stjórnarblöðin stæðu að henni og engar deilur risu um hana innan stjórnarflokkanna. Ef því hefði ekki verið treyst, að þannig yrði að kosningafrestuninni staðið, hefði hún aldrei verið ákveðin, því að þá náði hún ekki tilætluðum tilgangi fyrir þjóðina, að stilla deilur, skapa starfsfrið og sterkara samstarf. En það skorti bæði orðheldni og drenglund til að standa að kosningafrestuninni eins og vera þar og á var treyst. En í því sambandi játa ég gjarnan yfirsjón mína í kosningafrestuninni, og þá yfirsjón eina, - ég oftreysti þessum eiginleikum. Þegar þm. N.-Ísf. sagði af sér og Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla varð þingmannslaus, töldu framsóknarmenn og jafnaðarmenn sjálfsagt, að þeir byðu ekki fram í Snæfellsnessýslu, Sjálfstfl. hefði haft þingmanninn og ætti að fá sætið mótsóknarlaust af hálfu hinna stjórnarflokkanna. Sama reglan ætti að gilda í N.-Ísafjarðarsýslu. Alþfl. ætti að fá sitt sæti þar mótsóknarlaust af hálfu Framsfl. og Sjálfstfl. Á báðum stöðum átti að vera friðarkosning. Þetta töldum við í samræmi við framkvæmd kosningafrestunar annars staðar, er til þekktist. Ef friður var rofinn í tveimur kjördæmum og til ófriðar stofnað, var vitað, að þeir, sem óánægðir voru með kosningafrestunina, mundu segja af sér og fleiri kosningar valda áframhaldandi kosningaófriði, verri en þó að kosningar hefðu farið fram un. allt land í einu tagi s.l. vor. En Sjálfstfl. neitaði friðarkosningum, ungan sjálfstæðismann langaði á þing, flokkurinn gerði sér vonir um að geta unnið N.-Ísafjarðarsýslu af samstarfsflokknum. Sjálfstæðismenn sögðu í Morgunblaðinu, að friðarkosningar hefðu aðeins verið áskildar, ef þingmenn stjórnarfiokkanna féllu frá. Alþfl. taldi sig svikinn og neitaði að standa lengur að kosningafrestun, krafðist kosninga þegar, og ráðh. flokksins neitaði að fresta bæjarstjórnarkosningum, svo sem um hafði verið talað. Blöð Sjálfstfl. létu ekki á sér standa, þau heimtuðu þegar almennar kosningar. Einn af þingmönnum Sjálfstfl. ritaði grein í Morgunbl. 17. sept. 1941 með fjögurra dálka fyrirsögn, er þannig hljóðaði: „Alþingiskosningar næsta sumar.“ Þar er krafizt kosninga. Í sama blaði var birt hver skammagreinin annarri dónalegri um mig fyrir að efna ekki þegar til kosningaófriðar. Visir skrifaði s.l. sumar svo margar greinar, þar sem hann fyrir hönd Sjálfstfl. heimtaði kosningar, að engin tök eru að rekja þær hér, og blaðið neitaði því að hafa staðið að kosningafrestun. Öllum var þá þegar ljóst, að með þessu höfðu þessir flokkar eyðilagt kosningafrestun að fullu. Framsfl. var eini flokkurinn, sem hélt sér við samningana. En til þess að kóróna þetta, - til þess að rjúfa ekki aðeins samninga, heldur og grundvöll þeirra -, taka Morgunblaðið og Vísir að úthúða Alþfl. vegna kosningafrestunarinnar. Í grein í Vísi 22. ág. 1941 segir, að Stefán Jóh. Stefánsson sé óþarft fimmta hjól í ríkisstj. Flokkinn vanti bak við hann. Ástæðulaust sé að fela fylgis- og flokkslausum manni að vera utanríkisráðherra, þótt aðrir vinni þar verkin hans. En Mbl. 20. sept. segir í leiðara: „Sósíalistar gripu hins vegar kosningafrestunina eins og sökkvandi maður í bjarghring, og í skjóli hennar sitja 6 gervimenn úr hópi hálfsálaðs flokks þeirra á Alþingi: Þannig er ekki hægt að standa að kosningafrestun. Hún átti að tryggja vinnufrið og varðveita samstarf, en var gerð að ófriðarefni og illdeilum milli Alþfl. og Sjálfstfl. Friðurinn var orðinn að ófriði. Árangur gagnstæður tilgangi. Af þessu hygg ég vera ljóst, svo sem verða má, að Sjálfstfl. sleit samkomulaginu um kosningafrestun vitandi vits þegar s.l. sumar, og þá þegar var ljóst, að hún var úr sögunni. Á haustþinginu voru Framsfl. og Sjálfstfl. sammála um að mynda stjórn saman til kosninga næsta vor. Fyrir áramótin, er auglýsa átti bæjarstjórnarkosningar, gerði ég þó enn eina tilraun til sátta milli Alþfl. og Sjálfstfl. um kosningafrestun, en alveg án árangurs. Kosningabaráttan hófst. Eftir áramótin lýstu þrír ráðh. yfir því, að kosningar mundu fara fram í vor. Nú um miðjan þingtímann beitti Sjálfstfl. sér fyrir að fresta afgreiðslu fjárl., til þess að þingið, sem kjörið yrði við kosningar í vor, afgreiddi þau. Flokkurinn gekk út frá því sem sjálfsögðu, að hafa kosningar í vor. Það höfðu allir gert um langt skeið. Þingið yrði rofið og kosið. Þess vegna kom þm. V.-Sk. fram með till um að endurnýja kosningafrestunina. Till var borin fram án vitundar Sjálfstfl., að sagt var. Ég krafðist útvarpsumræðna. Þá var till. dregin til baka og ekki sýnd síðan. Það voru 5 þm. í Sjálfstfl. með till. Þetta mátti ekki koma fram opinberlega, - þess vegna var till. dregin til baka, því að annars var ekki hægt að halda áfram yfirklórinu og hræsninni frammi fyrir þjóðinni. Í enda grg. fyrir þessari till. kemur fram sú sama pólitíska siðspilling, sem einkennir allt skraf blaða Sjálfstfl. um endurnýjun kosningafrestunar. Það er ekki talað um kosningafrestun af þjóðarnauðsyn, því að í öðru orðinu er sagt, að vel megi stofna til mesta ófriðar, tveggja kosninga, samanhangandi kosningastyrjaldar allt sumarið. En ef frestað sé kosningum, megi fresta kjördæmamálinu. Það á að nota kosningafrestun til að stöðva mál. Ef deilur um kjördæmamálið eru það nauðsynlegasta fyrir þjóðina nú, þá á að taka því, en séu þær það ekki, á að víkja málinu til hliðar, vegna annarra mála, án tillits til frestunar kosninga. Kosningarrétturinn er ekki pólitískur gjaldmiðill til að braska með hér á Alþingi, til að kaupa stöðvun mála eða áframhaldandi völd. Þessir menn ættu að blygðast sin, ef þeir kynnu það, en í þess stað ráðast þeir með brigzlyrðum á okkur framsóknarmenn fyrir, að við skulum ekki gína við þessari þokkalegu verzlun. Efnislega eru tillögurnar um endurnýjun kosningafrestunar, eins og þær eru fram bornar og rökstuddar, íslenzkum stjórnmálum til skammar. Í annan stað eru þær yfirklór og hræsni um vilja til friðar, sem alþjóð þráir, um leið og hafin er langvarandi kosningastyrjöld og friðarslit um allt, sem nauðsynlegt er að standa saman um. Sjálfstfl veit, að það er næstum ekkert fylgi fyrir kosningafrestun í þinginu, ekki einu sinni í hans flokki, og þetta fylgisleysi stafar fyrt og fremst af því, að Sjálfstfl. rauf samninginn frá í fyrra um kosningafrestunina efnislega og einnig grundvöll hans með sérstaklega drengskaparlausri framkomu, svo sem ég hef áður rakið með tilvitnunum í blöð flokksins. Það þarf engan að undra, þótt þm. séu ekki ginnkeyptir fyrir að endurtaka samninga um kosningafrestun við flokk, sem þannig kemur fram ofan á allt annað, enda næstum þýðingarlaust. Til þessarar brigðmælgi Sjálfstfl. má rekja hvert óhappið eftir annað. Þegar Sjálfstfl. sá, að hann hafði eyðilagt kosningafrestunina síðastliðið sumar, þorði hann ekki að framkvæma dýrtíðarl. vegna væntanlegra kosninga, hann þorði ekki að samþykkja dýrtíðarfrv. Eysteins Jónssonar, sem hann hafði verið með í að kalla aukaþing saman til að samþykkja, vegna þess, eins og einn þm. flokksins orðaði það: að bæjarstjórnar- og Alþingiskosningar voru framundan. Af sömu ástæðum boðaði Stefan Jóh. Stefánsson bæjarstjórnarkosningar og hljóp svo úr ríkisstj. til að reyna að afla sér fylgis í þeim kosningum með því að vera á móti gerðardómsl. Ef Sjálfstfl. hefði haldið samkomulagið um kosningafrestun, mundi sennilega öllu þessu hafa verið afstýrt, og svo látast sumir forvígismenn þessa flokks bjóða það til friðar að fresta kosningum, sömu dagana og uppvíst er, að næstum ekkert fylgi er fyrir þessu tylliboði í flokknum. Kosningafrestun, eins og nú er komið, mundi ekki verða treyst, þótt meiri hluti þings fylgdi henni, en sá meiri hluti er ekki til. Þm. byggjust við því, vegna reynslunnar, að sá samningur yrði svíkinn þá og þegar. Vegna kosningahræðslunnar mundu sömu vinnubrögð endurtaka sig og á síðasta ári í mörgum stórum málum. En þau eru nú mörg fyrir höndum, og er næstum víst, að þau verða fleiri og stærri með hverjum degi. - Slik kosningafrestun yrði gerð í andstöðu við stjórnarandstöðuna og einnig mikinn hluta stjórnarflokkanna. Enn fremur í andstöðu við mörg stjórnarblöðin. Ég veit um nokkra þm., sem mundu neita að koma til þings. Slík vinnubrögð mundu ekki styrkja, heldur veikja bæði þingið og stjórnina og auka vantraust á hvoru tveggja meðal þjóðarinnar. Það mundi og vekja slíkar deilur milli flokka og innan flokka, að miklu verra vær í en kosningabarátta, og afleiðingar yrðu upplausn á þingræði í landinu. Þannig eru oftast afleiðingar þess að halda ekki gerða samninga. Eftir að samkomulagið um kosningafrestun var rofið, hefur mér verið það ljósara með hverjum degi, að eina úrræðið til að fá sterkara þing og starfhæfari stjórn, var að láta stuttar og sem friðsamastar kosningar fara fram, þar sem aðaldeilumálin væru lögð til hliðar af samstarfsflokkum og samstarfi um vandamálin haldið áfram meðan kosið var. Engar heitar deilur, friðarslit eða hatur hefði skapazt. Í stað þess að tvennar kosningar, um heitasta deilumálið, rjúfa allan samstarfsgrundvöll og skapa hatur og upplausn, hefðu einar kosningar, þar sem aðaldeilumál voru ekki til, styrkt þjóðina. Eftir þær kosningar og með fjögurra ára umboð, mundi þingið hafa orðið starfhæfara til að skipa vandamálunum, skapa ríkara samstarf milli flokka og kjósa þjóðinni ríkisstjórn. Bæjarstjórnir víðs vegar um landið sitja nú að friðarstóli eftir kosningahríðina, sem þó var óþarflega hörð, vegna þess, hvernig á stóð. Í Ástralíu, Egyptalandi, Írlandi, Kanada og Bandaríkjunum eru kosningar fyrir dyrum eða ný lokið, - til þess að gera umboð þinganna varanlegri og styrkja ríkisstjórnirnar til hinna miklu átaka. Þetta áttum við einnig að gera, eins og komið var. Um þetta voru allir sammála, unz nú fyrir nokkrum vikum, að kjördæmamálið kom fram, þá var af sumum sjálfstæðismönnum byrjað að tala um endurnýjun kosningafrestunar, af þeirri smekkvísi og heilindum, sem ég hef þegar rakið. Þannig var talað og skrafað af fláttskap sömu daga og ákveðið var að ganga í lið með stjórnarandstöðunni til að slita öllu samstarfi við alla um málin, sem þjóðinni er lífsnauðsyn að leysa með samstarfi, og til að stofna til innanlandsófriðar um viðkvæmasta deilumálið, sem til er meðal þjóðarinnar, mál, sem allir vissu, að var frá upphafi grundvöllur samstarfsins, að ekki yrði hreyft frekar en þeim deilumálum, sem við höfum lagt til hliðar. Landsmenn eru næsta almennt lostnir undrun. Hvernig má það ske, að Sjálfstfl. kjósi nú að slíta samstarfi og stofna til pólitískra vígaferla um stjórnskipun landsins? Engri þjóð í veröldinni hefur hugkvæmzt það, svo að vitað sé, á þessum hættutímum. Þessari stjórn hefur því lánazt að gera okkur Íslendinga að viðundri frammi fyrir öllum heimi. Og þessi dæmalausa stjórn slítur friðinn við alla, hún hefur yfirlýst frá öllum flokkum, að hún hafi ekki traust og engan stuðning til að framkvæma nokkurt vandamál þjóðarinnar. Hún hefur stuðning til þess eins að stofna til ófriðar. Kommúnistar orða þetta skýrt í blaði sínu. Þeir segjast styðja stjórnina vegna þess, að hún sé nægilega ósjálfbjarga og veik. Þeir styðja hana ekki sem stjórn, heldur sem upplausn. Ég hygg, að það sé brot, a.m.k. á anda stjórnskipunar íslenzka ríkisins, að slík stjórn sé mynduð. En maður skyldi nú halda, að þegar þjóðin er öll sett á annan endann í tvennum ófriðarkosningum, þá væri málið, sem barizt er fyrir, rækilega undirbúið, eins og siðaðar þjóðir gera, þegar þær breyta stjórnskipun sinni, og breytingarnar séu sniðnar við þá reynslu, sem þjóðirnar hafa fengið svo mikla og örlagaríka undanfarin ár af lýðræðislegri stjórnskipun. Nei, það má ekki hugsa þetta mál né undirbúa, aðalatriðið virðist vera að hrasa að málinu. Alþfl. setur málið, - breytingar á stjórnskipun landsins -, fram sem kosningabombu eða kosningaflesk fyrir bæjarstjórnarkosningarnar. Það er hripað upp í flýti, án greinargerðar. Flokknum datt ekki í hug, að málið næði fram að ganga, enda ekki borið fram í þeim tilgangi. Það liggja fyrir margar sannanir um þetta atriði, sem þingheimur þekkir, en handhægasta sönnunin eru tvær stórgreinar í Alþýðublaðinu. Þar er afdráttarlaust fullyrt sömu dagana og frv. er birt, að Sjálfstfl. hafi bundizt loforðum við Framsfl. um að hreyfa ekki kjördæmamálinu á þessu þingi. frekari vitnaleiðslur um skoðun Alþfl. eru óþarfar. En Alþfl. gerði hið pólitíska verzlunartilboð um stjórnskipun landsins þannig úr garði, að Sjálfstfl., sem seinustu bæjarstjórnarkosningar um allt land sýndu, að er hvort tveggja í senn að tapa fylgi og sundrast, gæti fengið 6 þm., þótt hann væri í mínni hluta í tvímenningskjördæmunum. Ef Sjálfstfl. hafnaði tilboðinu, og Alþfl. taldi, að hann yrði að gera það, átti að reyna að nota það í kosningunum til að vinna af Sjálfstfl. fylgi, fyrir það að vera á móti réttlætismálinu, - eins og þessir flokkar kalla það. En Alþfl. athugaði það ekki, að fyrir flokk, sem er að deyja fyrir rás tímanna, var tilboðið að ná í 6 þingsæti með hrekkvísi of ginnandi. Sjálfstfl. gein við agninu. Það var of seint að kippa því til baka, þótt Alþfl. hefði viljað. Ef hann gerði það, voru orðin hausavíxl á vélræðinu fyrir næstu kosningar. Það var þá Alþfl., sen hafði brugðizt svokölluðu réttlætismáli kjósenda. Hrekkvísi Alþfl. varð að úlfakreppu fyrir hann sjálfan. Annars vegar var Sjálfstfl., hins vegar úlfurinn, sem Alþfl. er hræddur um, að gleypi sig - kommúnistarnir. - Þannig verður þá stjórnskipun íslenzka ríkisins til ársins 1942. Það er sennilega stærri og sögulegri atburður en margur hugleiðir, þegar hann er að gerast. Ég veit ekki um ánægju Alþfl. og hygg, að hún sé blandin, en það ber mjög á því, að hefndarhugur frá því í vetur gefur foringjum þeirra a.m.k. þrótt til verknaðarins. Kommúnistar eru aftur á móti sá flokkur, sem er fullkomlega ánægður, og vitanlega ráða þeir mestu í þessu máli eins og öðrum, er Alþfl. og þeir hafa sameiginlega. En hvers vegna tók Sjálfstfl. þessa flugu? Eftir að flokkurinn brást í dýrtíðarmálinu s.l. sumar og aftur á haustþinginu, reis stórfelld óánægjualda í flokknum, einkum meðal framleiðenda, sem sáu hættuna af vaxandi dýrtíð. Þess vegna varð flokkurinn óviljugur og klofinn að fylgja gerðardómsl. eftir áramótin. Þótt þessar ráðstafanir móti dýrtíðinni væru aðeins hluti af fullkomnum aðgerðum, er við framsóknarmenn höfðum áður borið fram, og þótt það kæmi of seint og öllu málinu hefði verið spillt vegna dráttar, fylgdum við þessum málum, því að það var seinasta tækífærið til bjargar. En þetta át:k varð Sjálfstfl. ofraun. Hann hálfsligaðist á þessu átaki. Ofan á það koma svo bæjarstjórnarkosningarnar, þar sem flokknum var borin á brýn undirokun undir Framsfl., og við kosningarnar reyndist flokkurinn vera klofinn og á allan hátt hrörnandi. Í Rvík tapaði hann í fyrsta skipti meiri hluta kjósenda. Í stað þess að skilja það, að flokkurinn er að byrja að hrynja, eins og sams konar flokkar annars staðar, er standa fyrir skefjalausri samkeppnis- og auðpólitík, var flokkurinn lostinn undrun og kvíða. Ofan á þetta kom svo afgreiðsla skattal., sem var þó vegna Sjálfstfl. beðið með að sýna fyrir bæjarstjórnarkosningar. Undir þessi skattal. höfðu sjálfstæðismenn orðið að skrifa í samningum við Framsfl. Þegar auðmenn flokksins, sem dreymir um hreina afturhaldspólitík í verzlun og fjármálum, sáu þessi skattalög, trylltust þeir gegn þingmönnum og forvígismönnum flokksins. Þessir auðmenn hafa nú, án þess að flokkurinn sem slíkur yggði að sér, náð algerðum yfirráðum yfir Vísi og Morgunblaðinu. Þessir stríðsgróðamenn ráða stefnunni, sem tekin hefur verið, og með hrekkvíslegum l. á að ná því, sem flokkurinn hefur tapað í fylgi. Um það er ekki hirt, þótt stjórnskipun landsins sé gerð að skrípi. Yfirlýsingar Alþingis frá í fyrra eru gerðar hlægilegar frammi fyrir umheiminum. Hina nýju stjórnarskrá á að samþykkja og senda út til auglýsingar meðal erlendra þjóða sem stjórnarskrá konungsríkisins Íslands. Í hinni nýju stjórnarskrá á að standa: „Skipun konungserfða er sú, er segir í 1. og 2. gr. konungserfðalaga frá 31. júlí 1853.“ Fleira á að fylgja með af sama tagi. Þessi er þá, frammi fyrir umheiminum, alvaran í samþykktum Alþingis um fullt frelsi og sjálfstæði, sem við tilkynntum þjóðunum fyrir einu ári. Þess virðist og vandlega gætt að taka ekkert tillit til þeirrar reynslu, sem aðrar þjóðir hafa fengið um stjórnskipun. Hér er þvert á móti apað eftir þeim ágöllum, sem verstir hafa reynzt og flestum lýðræðisþjóðum hafa orðið að fjörtjóni. Hér er fetað í fótspor þeirra ógæfumanna í Þýzkalandi og víðar á meginlandi Evrópu, sem börðust fyrir sams konar „réttlætismálum“, hlutfallskosningum og jafnrétti meiri hluta og minni hluta, þangað til flokkarnir skiptu tugum, enginn gat myndað stjórn og lýðræðið var að lokum þynnt út í ekki neitt. Í Þýzkalandi voru 30–40 flokkar, áður en síðustu leifar þingræðisins dóu þeim dauðdaga, sem kunnugt er. Sama er um Ítalíu, sama er um Spán, eftir að sama tegund af lýðræðisvinum hafði þar verið að verki. Og nú ætla lýðræðisvinirnir á Íslandi að fá íslenzka kjósendur til að fallast á, að það sé mesta nauðsynjamál Íslendinga að stofna til pólitískra vígaferla, til að geta hrapað að því óhugsað og óundirbúið að sníða stjórnskipun íslenzku þjóðarinnar sem næst stjórnskipun þjóðar, sem hefur glatað lýðræðinu, að minnsta kosti að verulegu leyti vegna megingalla, sem á því voru. Þetta var meðal annars varið með þeirri broslegu röksemd, að búnaðarþingið sé kosið með hlutfallskosningu. Stéttarfélag bænda, með valdsvið aðeins í eigin félagsmálum, er borið saman við Alþing. En búnaðarþing er nú byrjað að breyta tvímenningskjördæmunum hjá sér í einmenningskjördæmi. Framsóknarmenn eru því meðmæltir, en ýmsir sjálfstæðismenn andvígir. Hins vegar er alveg gengið fram hjá reynslu þeirra þjóða, sem nú standa í brjóstvörn fyrir lýðræði og þingræði, einu stórveldunum í veröldinni, sem hefur tekizt að vernda traust lýðræði fram á þennan dag. Og þetta er engin tilviljun. Þessar þjóðir hafa látið meiri hlutann í kjördæmunum ráða, þær telja það lán sitt að hafa forðast hlutfallskosningar, sem íslenzku lýðræðishetjurnar telja hið eina rétta. Þar hefur meirihlutareglan orkað því, að einatt hafa 2–3 flokkar farið með vald kjósendanna í stað 30–40 flokka meðal þjóða, sem við eigum að taka til fyrirmyndar. Þar hafa ráðið öruggar meirihlutastjórnir um áratugi. Það er talið aðalatriði. Hættan á misnotkun meiri hlutans takmarkast af því, að fari meiri hlutinn illa með vald sitt, afhenda kjósendurnir minni hlutanum valdið. Á þetta má nú ekki líta. Þótt við höfum boðið að endurskoða stjórnskipun ríkisins á þessum grundvelli í milliþinganefnd, fæst ekki um það rætt. En „réttlætismálið“, sem svo er kallað, það á ekki upp á pallborðið hjá þessum öndvegisþjóðum lýðræðisins. Þegar Roosevelt, eða einhver annar, er kjörinn forseti Bandaríkjanna, eru með almennum kosningum valdir kjörmenn til að kjósa forsetann. Ef repúblikanarnir fá í einhverju fylki einu atkvæði færra en demokratar, fá þeir engan kjörmann, en demokratar alla. Minni hlutinn, sem er einu atkvæði minni en meiri hlutinn, sættir sig við það, - hann er minni hluti. Flokkarnir, sem keppa um kjörfylgi og stjórna landinu, eru aðallega tveir. Ef Bandaríkin hefðu hlutfallskosningar, yrðu sennilega fljótt tugir flokka og viðlíka margir tugir andstæðra flokka kjörmanna. Þeir geta svo setið og makkað lengri tíma um val forseta, fellt hann og makkað á ný. Sömu yrðu þá vinnubrögðin í þjóðfélaginu. Þetta telja Bandaríkin sér lífsnauðsyn að forðast, það mundi valda glundroða og upplausn. En á Íslandi eru flokkar, sem telja bað mesta nauðsyn fyrir þjóðina að sundra henni, vekja hatur og illdeilur til að auka hlutfallskerfið í kosningum. England hefur svipað kosningakerfi og Bandaríkin. England telur það lán sitt að forðast hlutfallskosningakerfið. Gegn þessari reynslu er hiklaust gengið og allt við það miðað, að Alþfl. og Sjálfstfl. geti með hrekkjum unnið nokkur þingsæti. Í ofanálag á allt annað er svo stjórnarskráin, sem hér á að samþykkja, hreint skrípi, hlutfalls- og meirihlutakosningum blandað saman með þessum hætti. Þetta auðveldar möguleika fyrir kosningasvikum. Með því að bjóða Bændafl. fram í tvímenningskjördæmum, getur Sjálfstfl. sennilega fengið 6 þm. með færri atkvæðum bak við sig en nokkurn tíma hefur tíðkazt, og ranglætið, sem réttlætispostularnir kalla svo, orðið margfalt samanborið við það, sem nú er. Uppbótarþingmenn, vegna atkvæðamagnsins í þéttbýlinu, fengi Sjálfstfl. svo í fullum mæli. Þegar jafnaðarmönnum er á þetta bent, segja þeir hróðugir, að þeir geti einnig svíkið, með því að bjóða fram undir sérstöku flokksnafni á Seyðisfirði, V.-Ísaf jarðar sýslu og viðar, og Fá þannig þingmann á fá atkvæði í fámennum kjördæmum. Alþfl. fái svo óskerta tölu uppbótarþingmanna vegna atkvæðanna úr þéttbýlinu. Það er stofnað til þessarar breyt. á stjórnarskránni sem vélræðis, hún eykur möguleikana til svika og gagnsvika, svo sem sýnt er. Þetta sýnir, að þegar meirihlutakerfi og hlutfallskerfi er blandað saman í kosningum, svo sem nú er í stjórnarskránni og enn er fært til verri vegar, verður stjórnskipunin vanskapnaður, sem leiðir til enn meiri upplausnar en uppbótarþingmannafyrirkomulagið hefur gert, og hefur það þó valdið mikilli hrörnun og spillingu í störfum Alþingis. Ég hef nú gert nokkurt yfirlit um málin. Sjálfstfl. stofnar nú til hinnar einkennilegustu stríðsstjórnar, er engan líka mun sér eiga. Ekki til að verja þjóðina áföllum á hættustund, heldur til að leiða þau yfir hana. Ekki til að hefja samstarf til viðnáms gegn utan að komandi styrjöld, heldur er mynduð hér stríðsstjórn til að hefja innanlandsstyrjöld um mál, sem er heitasta deilumál, er fundið varð meðal þ jóðarinnar og er alveg ófrjótt á þessum tíma. Sjálfstfl. mun ganga erfiðlega að réttlæta þá styrjöld, sem hann stofnar nú til, eða benda á nokkurt tilefni, sem við framsóknarmenn höfum gefið til friðarslita. Ég veit ekki betur en við höfum haldið hvert loforð og samkomulag í samstarfinu. Okkur er borið á brýn, að við höfum verið óvægnir á haustþinginu, þegar Sjálfstfl. neitaði að samþykkja dýrtíðarfrumvarpið, sem hann kallaði þing saman, ásamt okkur, til að fjalla um. Ráðstafanir, sem ráðh. flokksins samþykktu um seinan, en lítið breyttar, með gerðardómsl. eftir áramótin, og form. Sjálfstfl. sagði þá í útvarpsræðu, að væru lífsnauðsynlegustu ráðstafanir, sem gerðar hefðu verið fyrir þjóðina, svo að það var ekki undarlegt, þótt við fylgdum þeim fast eftir fyrir áramótin. Jafnaðarmenn bera sér það í munn, að við höfum brugðizt þeim með samþykkt gerðardómsl., þess vegna hafi þeir orðið að fara úr ríkisstj. Þetta er ósatt. Upphaf samstarfsins og grundvöllur 1939 voru gengisl., þar sem gengið var inn á þá starfsaðferð að lögbinda grunnkaupið, og dýrtíðaruppbót meira að segja mikið skert. Þessa starfsaðferð hafa flokksbræður þeirra viðurkennt réttmæta fyrir stríð, viða um lönd, í tugum tilfella, hún er nú notuð eða viðurkennd í mörgum löndum af jafnaðarmönnum nú í styrjöldinni, enda voru gerðardómsl. miklu hagstæðari fyrir verkalýðinn en reglan í gengisl., sem jafnaðarmenn sömdu um í byrjun samstarfsins 1939. Jafnaðarmenn hlupu úr ríkisstj. til að afla sér kosningafylgis, sem þeir munu nú reita af sér í næstu kosningum, því að ef einhverjir hafa haldið, að jafnaðarmenn meintu eitthvað með andmælum sínum gegn gerðardómsl., sjá þeir það væntanlega nú. Þeir styðja stjórn, sem á að framkvæma þessi sömu l., og buðust til að setja menn aftur í ríkisstj., sem á að framkvæma þau, þótt sjálfstæðismenn vildu ekki þiggja það. Hér er sami pólitíski skrípaleikurinn og árið 1938, þegar Alþfl. dró ráðh. sinn úr ríkisstj., vegna gerðardóms í togaradeilunni. En eftir fáa daga studdu þeir stjórn, sem framkvæmdi l., vildu koma, ekki einum, heldur tveimur mönnum í stjórn og báðu um lögþvingaðan gerðardóm í deilum stýrimanna eftir fáar vikur. Í þessu öllu saman er engin heil brú, engin stefna, eintóm pólitísk spákaupmennska. Með bezta vilja fæ ég ekki séð, að Framsfl. hafi brugðizt í samstarfinu á nokkurn hátt, en gert sitt ýtrasta til að halda því við. Þannig hefur þessu tímabili lokið. Við fyrstu göngu sína fær nýja stjórnin þá yfirlýsingu samstarfsflokkanna, að henni skuli bjargað frá falli fram á sumarþingið. Þá á að byrja nýjan skopleik. Þá á að þvo sig af fylgi við stjórnina fyrir haustkosningarnar. En á sumarþinginu segjast stjórnmálaflokkarnir ætla að samþykkja fullt frelsi og sjálfstæði þjóðinni til handa. Á þessu sama sumarþingi verður þessi veikasta ríkisstj. af öllum veikum yfirgefin af jafnaðarmönnum og kommúnistum, og þar með verða leifar hennar gerðar óþingræðislegar. Þannig á að kóróna allt saman, þannig á að byrja frelsistímabilið, þannig mun eiga að styrkja þjóðina út á við. Og með svona ríkisstj. á þjóðin að ganga út í ný pólitísk vígaferli, nýjar kosningar, hvað sem þá kann yfir að dynja. - En eftir seinni kosningarnar? - Enginn flokkur fær meiri hluta. Jafnaðarmenn og kommúnistar segjast ekkert mál hafa sameiginlegt með ríkisstj. Væntanlega er ekki ráðgert, að Framsfl., sem öll þessi ósköp eru gerð til að reyna að eyðileggja, eigi þá að koma til bjargar? Á þá, eftir allar breytingarnar á stjórnskipun ríkisins, að hefja hið langþráða tímabil fulls frelsis og sjálfstæðis með því að hafa allt sundrað og sundurtætt í illdeilum? Á máske að hefja þriðju kosningahríðina, þegar kemur fram á veturinn? Þetta eru vinnubrögðin, sem hin nýja stríðsstj. stefnir að. Landsmenn sjá vonandi, út í hvað er stefnt. Eina leiðin til að afstýra fullkominni upplausn er, að kjósendur bæði við sjó og í sveit, veiti Framsfl. stöðvunarvald. Ég hef að vel íhuguðu ráði ekki rofið þing, þjóðin fær með þessum kosningum tækifæri til að hrinda áhlaupinu sjálf, og það er hún, sem á að gera það. Menn kjósa nú um upplausn eða stöðvun hennar. Menn geta með atkvæði sínu í vor komið í veg fyrir innanlandsófrið og áframhaldandi kosningastyrjaldir. Að lokum þakka ég, um leið og ég læt af starfi sem forsrh., landsmönnum öllum, nær og fjær, fyrir gott samstarf og þá velvild, sem þeir hafa sýnt mér í starfi mínu öll þessi ár.

Forseti (GSv): Þá hefur Hermann Jónasson lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hæstv. forsrh., Ólafur Thors, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Allt frá því 1927 og fram á síðastliðinn laugardag hefur Framsfl. átt fulltrúa í ríkisstj., og allan þann tíma hefur forsrh. verið úr flokki framsóknarmanna. Þetta er óvenjulangur, óslitinn valdaferill, og mun það engan hneyksla, þótt nokkuð hafi úr skorðum gengið rétt sjálfsmat framsóknarmanna, jafnt um stjórnhæfni flokksins sem almenn borgaraleg réttindi - og sérréttindi - framsóknarmönnum til handa. Þetta sé afsökun hv. þm. Str. í augum þeirra, sem telja, að 8 ára forsrh. hefði borið að tala öðruvísi. Þá skyldi það engan undra, þótt slíkur flokkur fyllist áhyggjum um andlegan og veraldlegan velfarnað þjóðarinnar, er svo er komið, að áhrifa hans gætir ekki í stjórn landsins, jafnvel þótt aðeins um skamma hríð væri, enda má glöggt greina, að svo er. Hafði hin nýja stjórn eigi fyrr tekið við völdum en Framsfl. bar fram vantraust á hana, og nú hafa menn heyrt í ræðu hv. form. Framsfl. og hv. þm. Str., fyrrv. forsrh., Hermanns Jónassonar, að slíkt er hvorki gert til gamans né heldur af úlfúð. Það er nú eitthvað annað. Það er aðeins kvíði þess flokks, sem mest og oftast talar um, að hann sé ábyrgur stjórnmálaflokkur, - kvíði og ótti út af framtíðarafkomu þjóðarinnar, eða þannig ætti það að vera. Og þessi kvíði og þessi umhyggja nær einnig til Sjálfstfl. Hann tekur nú sárt til þess, að Sjálfstfl. sé deyjandi flokkur, hafi tapað bæjarstjórnarkosningunum í Reykjavík o.s.frv. Ég get huggað hv. þm. með því, að þetta er aðeins missýning. Sjálfstfl. fékk hreinan meiri hluta í bæjarstjórn Reykjavíkur, en það slys henti í leiðinni, að fyrir borð datt sá eini fulltrúi, sem flokkur hv. þm. átti þar áður. Fyrir Sjálfstfl. hefur ekkert komið annað en það að vera í samvinnu við hv. þm. og flokk hans í 3 ár, og auðvitað fer enginn alveg skaðlaus út úr slíku. Ég hef hins vegar beztu von um, að Sjálfstfl. bregðist við fljótt og vel, eftir að hann nú er laus úr samvinnunni. Áheyrendur greinir sennilega á um mörg rök hv. framsóknarmanna. Engum blandast hugur um, að margvíslegar hættur grúfa yfir þjóðinni. Allir viðurkenna einnig, að enda þótt margar þeirra séu þess eðlis, að sjálfir getum við lítil eða engin áhrif á þær haft, þá varðar þó mjög miklu um margt, að þjóðin standi sem fastast saman og einbeiti sameiginlegu átaki til sóknar og varnar í þeirri lífsbaráttu, sem nú er fram undan, enda má ætla, að víxlsporin, ef stigin verða, geti nú orðið örlagaríkari en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. Ytra tákn samstilltrar þjóðar er sterk stjórn, þ.e.a.s. stjórn, sem hefur að baki sér mikið og traust þing- og þjóðarfylgi, og enda þótt ríkisstj. skipuð fulltrúum mikils meiri hluta þingsins geti verið veikari en hún sýnist, þá er hvort tveggja, að oftast mun slík stjórn sterkari en flokksstjórn, sem og a einnig það hefur þýðingu, að myndin út á við sýnist sem heilsteyptust. Af þessum ástæðum kjósa allir fremur, að þjóðstjórn fari nú með völdin en flokksstjórn, um það er hv. frummælandi og ég prýðilega sammála. Og þegar nú það samstarf að fullu rofnar, er til var stofnað 1939, og við sjálfstæðismenn eigum einir að halda um stjórnvölinn, bornir vantrausti af öðrum samstarfsflokknum, en án alls beins stuðnings hins, þá harmar það enginn meir, að svo skuli hafa tekizt fyrir þjóðstjórninni, en einmitt við. En um þetta þýðir ekki að fást. Úr því að enginn var kostur samstarfs og samábyrgðar, þá varð einhver flokkur að sýna þann manndóm að taka á sínar herðar þær byrðar, er stjórnarstörfum fylgja á þessum örlagaríku tímum, í þeirri von, að honum endist afl og þrek til að standa undir þeim, þar til dagur friðar og samstarfs rís að nýju. Það er kall þessarar skyldu, sem Sjálfstfl. nú hefur hlýtt. Um þetta allt erum við, hv. þm. Str. og ég, sammála. Hitt greinir okkur mikið á, hver ber sök á því, hversu komið er, og þá eigi síður hitt, hvort ógn og ógæfa stafi af þeirri breytingu á kosningarréttinum, er gera á með stjórnarskrárbreyt. þeirri, er fyrir þinginu liggur, eða hvort hér sé um raunverulega réttarbót að ræða. Skal ég nú leitast við að rökstyðja mál mitt í sem fæstum höfuðdráttum. Þegar þjóðstjórnin var mynduð vorið 93a, ríkti að vonum nokkur ágreiningur innar Sjálfstfl. um, hvort stíga bæri það spor. Annars vegar var óttinn um algert hrun í atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar, ef Sjálfstfl. fengi ekki önnur og meiri áhrif á tarf og stefnu þings og stjórnar en þá hafði verið um langt skeið, en hins vegar trúðu menn því, að Sjálfstfl., sem þá nýverið hafði staðið af sér þá eldraun að ganga tvískiptur til úrskurðar í einu viðkvæmasta fjárhagsmáli alls almennings, gengismálinu, þyldi ekki að bæta því ofan á að taka nú höndum saman við forna fjendur, er um langt árabil með lítilli sanngirni höfðu beitt valdaaðstöðu sinni og hvergi hlífzt við að sverfa eftir fremstu getu á hugsjóna- og hagsmunamálum sjálfstæðismanna, - án þess að Sjálfstfl. gæfist jafnframt færi á að lagfæra og leiðrétta þær misfellur í löggjöf og framkvæmd, er flokkurinn fram að þeim tíma fastast hafði deilt á. Og enn voru þeir margir, er að minnsta kosti vildu skilja til, áður til samstarfs yrði gengið, að um einstök deilumál, svo sem viðskiptamálin, yrði samið, svo að missætti yrði eigi af síðar. Að lokum sættust forustumenn flokkanna á þingi og utan þess á myndun þjóðstjórnar, er hafði að höfuðverkefni að efla og treysta friðinn í landinu í því skyni að sameina þjóðina til átaka um viðrétting atvinnulífsins og búa hana undir það, er þá þegar þótti uggvænt um, að koma mundi, þ.e.a.s. hina miklu styrjöld. Nokkurri gagnrýni sætti þessi ákvörðun forustu Sjálfstfl. frá kjósendum flokksins, en brátt beygðu flestir sig fyrir óyggjandi rökum. Á einum aldarfjórðungi höfðu kröfur ríkissjóðs á hendur hvers mannsbarns í landinu tífaldazt. Á 5 árum hafði vísitala skattanna þrefaldazt: Á 15 árum hafði andvirði útflutningsvörunnar minnkað um nær helming. Á 10 árum höfðu skuldirnar við úttönd þrefaldazt. Á 5 árum hafði fátækraframfærið meir en tvöfaldazt. Atvinnurekendur voru flestir raunverulega gjaldþrota, en atvinnuleysisbölið, sem lengi hafði þjáð mikinn fjölda snauðra verkamanna, snuðraði eins og hungraður úlfur við dyr alls almennings, og bankar, ríki, bæjar- og sveitarsjóðir voru í mestu þröng. Þetta var sú mynd, er við blasti. Þetta var fjárhagsgrundvöllurinn, sem 120 þúsund manna þjóð stóð á, þegar hún lagði upp í síðasta áfangann í frelsisbaráttu sinni, en yfir vötnunum sveif geigvænlegur skuggi heimsstyrjaldar. Í slíku viðhorfi skildist sjálfstæðismönnum, að stærsti flokkur þjóðarinnar átti í rauninni ekkert val. Sjálfstæðismenn gerðu sér ljóst, að um ekkert gat verið að ræða annað en að leggja fram alla sína krafta og fagna því, að aðrir vildu taka höndum saman við þá, og leggja síðan inn á hina langþráðu braut, burt frá snös feigðarhylsins og áleiðis til hins fyrirheitna lands blómlegs atvinnulífs og góðrar fjárhagsafkomu, sem frjó mold og ríkustu fiskimið heimsins ævinlega opna okkar dugmiklu þjóð aðgang að, þegar framtakið og frjálshugur fá notið sín. Og flestir sjálfstæðismenn féllust á, að sagan mundi dæma veg okkar því meiri sem við settum færri skilyrði um flokkslega sigra fyrir samstarfi, sem beindist fyrst og fremst að því að bjarga fé og frelsi þjóðarinnar í nútíð og framtíð. Ég viðurkenni, að frá flokkslegu sjónarmiði okkar sjálfstæðismanna hefði margt mátt betur fara í stjórnmálunum, frá því að þjóðstjórnin var mynduð, en raun ber vitni um, enda hefur ófriðurinn raskað eðlilegri þróun stjórnmálanna, sem flestu öðru hér á landi. Hitt fullyrði ég óhikað, að það var mikil þjóðargæfa, að til samstarfs var gengið, einmitt þegar gert var, og mátti sannast sagna ekki síðar verða. Vegna samstarfsins vorum við miklu betur undir styrjöldina búnir, höfðum bæði haft óvenjulegar framkvæmdir um aðdrætti og gerðum auk þess réttar ráðstafanir til að tryggja landsmönnum hærra verð fyrir útflutningsvörurnar, strax og styrjöldin skall á. Hika ég ekki við að fullyrða, að á þessu græddust þjóðinni milljónir og milljónatugir. Og þótt ég geti ekki í þessari stuttu greinargerð gert samstarfinu skil, fullyrði ég, að það hefur reynzt til mikillar farsældar og meiri en hægt er að leggja fram gögn fyrir. Að sjálfsögðu hefur oft ríkt mikill ágreiningur um innanlandsmálin og skattamálin. Dreg ég þó í efa, að mikill þjóðarskaði hafi hlotizt af þeim ágreiningi. Tel ég, að varðandi ágreining um innanlandsmálin hafi það verið skaðlegast, að við sjálfstæðismenn fengum ekki fyrr en varð næg áhrif á stefnuna í viðskiptamálunum. Verður að sönnu að viðurkenna, að lengi var þröngt um fjárhag og eftir að úr greiddist, leið ekki á löngu áður en dyrnar tóku að hallast aftur, svo að æ örðugra varð um öflun ýmissa nauðsynja frá útlöndum. En þrátt fyrir þetta þori ég að fullyrða, að hrein flokksstjórn sjálfstæðismanna mundi hafa fært landinu mikinn fjárhagslegan feng ef hún hefði verið einráð í þessum efnum, svo ljóst sem reynsla síðustu styrjaldar stóð okkur fyrir augum með fangið fullt af óyggjandi sönnunum þess, að því lengra sem á leið, því dýrari urðu vörurnar eða verðminni peningarnir. En einmitt þessi reynsla hlaut að hvetja til þess að tefla á fremsta hlunn um notkun eignar eða lánstrausts til fyrstu og mestu nauðsynjavörukaupa, sem nokkur föng stóðu til. Ég skal ekki rifja upp ágreiningsmálin að þessu sinni og hvorki stefna frekari gagnrýni að einstökum flokkum né stjórnarflokkunum í heild. Hitt staðhæfi ég, að jafnvel þeir, sem illa una úrlausn innanlandsmálanna, urðu að viðurkenna, að utan og ofan við þau deilumál hafa að höndum borið óvænt viðfangsefni, sem kallað hafa á skjótar og öruggar ákvarðanir. Og það þori ég að segja, að sá friður, sem skapazt hafi við myndun þjóðstjórnarinnar, dagleg samvinna og sameiginleg ábyrgð andstæðra flokka á margvíslegum ákvörðunum, hafi átt mjög mikinn þátt í, að okkur hefur tekizt að rata furðu rétta leið út úr einmitt þeim vandanum, sem mest hefur á oltið, og hefur þó oft bæði komið á óvænt og enga bið þolað. Ákvarðanir Alþingis í sjálfstæðismálinu út af hertöku Danmerkur, hernám Íslands og hervernd Íslands, allt eru þetta viðburðir til jafns við það, er merkast verður talið í sögu þjóðarinnar að fornu og nýju. Allt hefur þetta kallað á margar og mikilsvarðandi ákvarðanir af hendi þings og stjórnar, bæði leynt og ljóst. En um það, er mestu varðar; óvæntast bar að og menn bezt þekkja til, þ.e.a.s. ákvarðanirnar í sjálfstæðismálunum og ákvarðanir ríkisstj. varðandi herverndina, hygg ég, að þeir, er til þekkja, utan þings og innan, viðurkenni, að vel og skörulega, en þó hóflega, hafi verið ráðið fram úr vandanum, og gafst þó lítill tími til íhugunar. Lokaþættirnir í þessu samstarfi eru mörgum í fersku minni. Á síðasta sumri tók að hrikta í. Á haustþinginu í fyrra sagði forsrh. af sér út af ágreiningnum um dýrtíðarmálin. Tilraunir til myndunar nýrrar stjórnar stóðu lengi yfir. Sjálfstfl. tók þegar þá afstöðu að neita að mynda flokksstjórn eða taka þátt í né styðja aðra stjórn en þá, er studd vær í af þeim þrem flokkum, er að samstarfinu höfðu staðið. Þeim leik lauk með því að forsrh. myndaði nýja stjórn, sömu flokka, sömu manna með sömu verkaskiptingu, og þótti enginn hafa af vaxið. Eftir áramótin, þegar hin svo kallaða frjálsa leið í dýrtíðarmálunum hafði brugðizt, taldi Sjálfstfl. þeim flokkum, er að henni stóðu, skylt að beita lagavaldi til að ná settu marki, enda var það í beinu framhaldi af stefnu flokksins frá öndverðu. Alþfl. neitaði að una því, sagði slitið samvinnunni, tók ráðh. sinn úr stjórninni og hóf hvatskeytlega og ekki góðgjarna sókn. Sjálfstfl. og Framsfl. héldu samstarfinu áfram. Með festu tókst að hafa það gagn af kaupfestingarákvæðum gerðardómsl. sem frjálsu leiðinni var ætlað að ná. Gerðardómsl. munu vera staðfest af Alþingi og gerðardómurinn halda áfram starfi sínu, nema því aðeins að Framsfl. vegi aftan að honum, t.d. með því að taka fulltrúa sinn úr dómnum. Og heyri ég nú, að það vilji hann raunar gera, hafi tekið þaðan annan fulltrúa sinn, Vilhjálm Þór. Auk þessa báru þessir tveir flokkar gæfu til að semja sin á milli um ný skattalög, sem skapa möguleika fyrir atvinnurekstur þjóðarinnar til áframhaldandi þróunar að ófriðnum loknum, en áskilja þó því opinbera bróðurpartinn af stríðsgróðanum til sjóðsöfnunar í því skyni, að ríkið reynist fært um að verja almenning frá atvinnuleysi, þegar verðfall hefst og bráðabirgðasamdráttur færist í atvinnulífið, sem væntanlega verður nokkru eftir ófriðarlok. En ekki þyngja lög þessi skatta á öllum almenningi, og er það verk Sjálfstæðisfl. Veit ég að vísu, að þessi nýju skattalög, er Alþingi nú hefur samþykkt, ganga að margra dómi langt úr hófi fram um álögur á þann atvinnurekstur, er alltaf er áhættusamur, og því verður að safna í kornhlöður, ef atvinna almennings á að heita sæmilega trygg. En þó hygg ég, að sjálfstæðismenn megi sæmilega við una, þegar á allt er litið, og tel ég l. þeim, er að þeim stóðu, til sóma og vott þess, að báðir flokkarnir vildu halda áfram samstarfi. Ég rek þessa sögu ekki lengra. Það er komið sem komið er. Stjórnarsamvinna hefur með öllu rofnað. Sjálfstfl. hefur myndað hreina flokksstjórn, og Framsfl. sætti fyrsta færi til þess að bera fram vantraust það, er hér er til umr. og meðal annars er byggt á því, að stj. sé veik. Það undrar sjálfsagt margan, að forsrh. hinnar nýju stjórnar skuli svara vantraustinu á þann hátt, er ég nú hef gert, með rökstuddum staðhæfingum um það, að það sé þjóðstjórn eða að minnsta kosti sterkari stjórn en flokksstjórn getur orðið hér á landi, eins og nú er skipt flokkum, sem þjóðin nú þarfnast. En þetta er skoðun Sjálfstfl., sem ég sé enga ástæðu til að fara dult með. Þjóðstjórn, en ekki flokksstjórn, það er okkar vilji. Hitt vona ég, að okkur verði virt til vorkunnar; að verði á annað borð að notast við flokksstjórn, treystum við engum betur og heldur engum jafnvel og Sjálfstfl. til þess að fara með þá stjórn. Og það vil ég líka, að menn skilji, að þótt Sjálfstfl. þrái friðinn í þjóðfélaginu, frið og samstarf til úrlausnar þeim óvenjuvandasömu viðfangsefnum, sem framundan eru og þjóðin getur átt frelsi og frama undir, að vel leysist, þá mun Sjálfstfl. þess albúinn að berjast bæði vasklega og drengilega, bæði gegn andstæðingum í stjórnmálum og fyrir þeirra og annarra Íslendinga hagsmunum í öllum viðskiptum út á við. Ég vík þá að því, hverja sök Sjálfstfl. eigi á því, að dregið hefur til samvínnuslita. Við þann flokk er vantraustið ber fram, þarf ég ekki að ræða um, hverjir valda, að þjóðstjórn rofnaði, er Alþfl. gekk úr stjórninni. Sé þar um sök Sjálfstfl. að ræða, er Framsfl. samsekur, því að báðir stóðu að þeirri löggjöf, er Alþfl. gerði að fráfararefni. En hvorugur mun vilja kannast við þá sök, heldur telja báðir, að Alþfl. hafi skotið sér undan ábyrgðinni, fyrst og fremst í pólitísku ávinningsskyni, ef til kosninga kæmi. Reikningsskilin verða því um það, hvor það sé, Sjálfstfl. eða Framsfl., sem valdur er að því, að sundur dró með þeim flokkum, svo að samvinnan nú hefur rofnað. Hv. þm. Str. var fljótur að reikna dæmið, enda var það fljótfærnislega gert, aðferðin skrýtin og útkoman skökk. Skýrasta svarið fæst með því að athuga, hvað það er, sem samvinnuslitunum hefur valdið, en það er, svo sem alþjóð veit, breytingar þær á stjórnarskránni, sem nú liggja fyrir Alþingi og talið er víst, að samþykktar verði. Ég vek athygli á því tvennu, að ef staðið hefði verið við þá ákvörðun um frestun kosninga, er Alþingi gerði í fyrra, kom að sjálfsögðu engin breyting á stjórnarskránni til greina, þar eð sérhver slík breyting krefst þingrofs og kosninga, og að ég hef seint og snemma á þessu þingi margtjáð hv. þm. Str., að ég væri reiðubúinn til þess að berjast fyrir því innan Sjálfstfl., að ákvörðun um kosningafrestun stæði óhögguð, og teldi mig, að minnsta kosti framan af þingi, hafa talsverðan meiri hluta flokksráðs Sjálfstfl. að baki mér um þann vilja. En var þá hægt að standa við ákvörðun Alþingis að fresta kosningum áfram til þess þannig að tryggja frið og samstarf. Við skulum athuga málið: Í fyrra var lögð fyrir Alþingi svohljóðandi þáltill. um frestun almennra alþingiskosninga: „Vegna þess, að Ísland hefur verið hernumið af öðrum aðila styrjaldarinnar og lýst á hernaðarsvæði af hinum og vegna þess ástands, sem af þeim sökum hefur skapazt í landinu, og fullkominnar óvissu um það, sem í vændum kann að vera, telur Alþingi, að almennar kosningar geti ekki að svo komnu farið fram með eðlilegum hætti eða í samræmi við tilgang stjórnarskrárinnar og anda lýðræðisins. Alþingi ákveður því, að almennum kosningum til Alþingis skuli frestað fyrst um sinn, þar til ástæður breytast þannig, að fært þyki að láta kosningar fara fram, þó ekki lengur en 4 ár, og framlengist núverandi kjörtímabil í samræmi við það.“ Þessi till. var borin fram af þeirri ríkisstj., sem hv. þm. Str. hafði for sæti í, og samþykkt með nær öllum greiddum atkvæðum. Í ræðu þeirri, er hv. þm. Str. flutti þá fyrir þessari till., færði hann að því alveg óyggjandi rök, að svo brýn nauðsyn væri á frestun kosninga, að hann teldi óverjandi að láta þær fara fram þrátt fyrir ótvíæðan bókstaf 26. gr. stjórnarskrárinnar, sem fyrirskipaði, að kosningar skyldu fram fara. Ég hirði ekki að greina öll þau rök, enda felst kjarni þeirra í till. sjálfri. Hernám styrjaldaraðila, yfirlýsing annars styrjaldaraðila um, að Ísland sé á hernaðarsvæði, það ástand, er af þessu hefur skapazt í landinu, og óvissan um, hvað í vændum kann að vera. Það er þetta, sem hv. þm. Str. taldi valda því, „að almennar kosningar geti ekki farið fram í samræmi við tilgang stjórnarskrárinnar og anda lýðræðisins“. Af þessum ástæðum lagði hann til að víkja til hliðar alveg skýlausum bókstaf stjórnarskrárinnar og fresta kosningum, og eigi aðeins á því sumri, heldur „þar til ástæður breytast þannig, að fært þyki að láta kosningar fara fram“. Um allt þetta vorum við þá fullkomlega sammála. En hvað hefur þá eiginlega breytzt frá því í fyrra? Hvað er það, sem því veldur, að meiri hluti Alþingis hefur ákveðið að rifta ákvörðun Alþingis frá í fyrra um frestun kosninga? Er Ísland enn hersetið af öðrum styrjaldaraðilann? Eða hefur herliðið horfið burt úr landinu? Er Ísland enn lýst á ófriðarsvæði af hinum styrjaldaraðilanum? Eða hefur hann afturkallað þá tilkynningu? Hefur kannske nýtt og betra ástand skapazt í landinu? Eða er það óbreytt eða jafnvel enn alvarlegra? Er óvissan um, hvað í vændum kann að vera, horfin? Eða grúfir hún kannske enn yfir, óráðnari og þungbúnari en nokkru sinni fyrr? Að þessu spyr ég og bíð rólegur svars. Falli úrskurður á þá leið, að „ástæður séu óbreyttar“, þá hef ég orð hv. þm. Str. fyrir því, að „kosningar geti ekki farið fram í samræmi við tilgang stjórnarskrárinnar og anda lýðræðisins“, eða með öðrum orðum, að einnig frá formsins sjónarmiði sé það hreint neyðarúrræði að láta almennar alþingiskosningar fara fram og slíkar kosningar séu bein rifting þeirrar ákvörðunar Alþingis í fyrra að fresta kosningum, „þar til ástæður breytast“. Ef ekki var hægt að kjósa í fyrra, þá er ekki heldur hægt að kjósa nú. Sé hægt að kjósa nú, þá var líka hægt að kjósa í fyrra. Hafi verið hægt að kjósa í fyrra, þá var líka skylt að gera það. Það eru rakalaus ósannindi hjá hv. þm. Str., að Sjálfstfl. hafi rofið samkomulagið um fre5tun kosninganna. Hv. þm. veit, að ég hef aldrei vikið hársbreidd frá því að halda fast við frestunina, og hann veit, að ég hafði flokkinn nær óskiptan að baki mér í þessu. Málið liggur því alveg augljóst fyrir: Í fyrsta lagi: Það er stjórnarskrármálið, sem ágreiningnum hefur valdið. Í öðru lagi: Ef staðið hefði verið við ákvörðun þá, er Alþingi tók í fyrra um frestun kosninga, var misklíðarefnið þar með úr sögunni. Í þriðja lagi: Nærri stappar, að það sé með öllu ókleift fyrir sömu alþm., sem í fyrra ákváðu að fresta kosningum, að láta nú kosningar fram fara. Þrátt fyrir þetta er það Framsfl., enda þótt hann berjist með oddi og egg gegn stjórnarskrárbreytingunni, en ekki Sjálfstfl., sem þó hefur lengi barizt fyrir stjórnarskrárbreytingunni, fyrst og fremst sem mannréttindamáli, en einnig sem hagsmunamáli flokksins, - það er Framsfl., en ekki Sjálfstfl., sem kosninganna hefur krafizt. Svo mikils mat Sjálfstfl. friðinn, að til þess að tryggja hann, bauð hann að fresta framkvæmd þess málsins, er hann hvað lengst hefur barizt fyrir og á hvað mest undir, að fram nái að ganga. En Framsfl. aftur á móti sýnist ekki hafa sótzt meir eftir samstarfinu en svo, að hann vildi ekki bægja frá misklíðarefninu með því að standa við ákvörðun Alþingis um frestun kosninga, enda þótt öllum megi vera ljóst, að óhjákvæmileg afleiðing kosninga í sumar er ekki eingöngu friðslit og úlfúð, heldur og, að þjóðin mun áfellast meiri hluta Alþingis fyrir að leggja þann skilning í sjálfa stjórnarskrá landsins, er hann telur sér bezt henta á hverjum tíma. Þetta eru hinar köldu staðreyndir málsins. Þær sanna, að sé núverandi stjórn of veik, sé framkvæmd þeirra mála í hættu, sem Framsfl. og Sjálfstfl. einhuga hafa unnið að, sé upplausn og óreiða í vændum, eins og hv. þm. Str. boðar, þá er ekki um að sakast við Sjálfstfl. Framsfl. verður að gera þær sakir upp við sig sjálfan og þá ef til vill þá aðra flokka, sem kosninga hafa krafizt og því valda, að úr því sem komið er, er ekkert fram undan annað en þingrof og kosningar. Mér þykir líklegt, að hv. Framsfl. viðurkenni í rauninni flest, er ég nú hef sagt. En frá hans sjónarmiði eru þau höfuðrök enn órædd, ð Sjálfstfl. hefði borið að fella stjórnarskrármálið til þess að tryggja samvinnuna. Ég játa, að tíminn til stjórnarskrárbreytingar er illa valinn. Ég skil, að Framsfl. þyki hart. a við sjálfstæðismenn skulum nota liðstyr þeirra manna, er að stjórnarskrármálinu standa, til þess að sækja rétt okkar í hendur framsóknarmanna, einmitt nú, þegar Framsfl. og Sjálfstfl. unnu saman í góðri einingu að þörfum málefnum og þegar hann hafði, eins og hv. þm. Str. réttilega tók fram, rökstudda ástæðu til að telja, að stjskrbreyt. mundi ekki ná fram að ganga. En ég hef þá líka margboðið að standa við ákvörðun Alþingis um frestun kosninga og þannig að slá deiluefninu á frest. Ég vík þá að sjálfri breytingunni á kjördæmamálinu, en mun aðeins stikla á því stærsta, enda mun þeirri hlið málsins gerð betri skil af hálfu Sjálfstfl., áður en þessum umr. lýkur. Ef ég tek umbúðirnar utan af ummælum hv. þm. Str., verður kjarni ádeilu hans sá, að kjördæmabreytingin kalli á tvennar kosningar og sé auk þess hreint skrípi og vanskapnaður, eins og hann orðaði það. „Hvers vegna er þjóðinni varpað út í langvinna kosningabaráttu og stjórnleysi, þegar nauðsynlegt er að beina öllum kröftum hennar að lausn hinna miklu vandamála líðandi stundar?“ Þannig spyrja nú fulltrúar þess flokks, sem í marga mánuði hafði krafizt kosninga. Ég spyr aftur á móti: Hvernig getur sá, er heimtað hefur kosningar, kosningar, sem rjúfa friðinn, kosningar, sem varpa þeim skugga á Alþingi, að það hafi annað hvort brotið stjórnskipunarlög landsins í fyrra eða ætli að gera. það í sumar, hvernig geta þeir fyllzt heilagri vandlætingu yfir því, að kosið sé tvisvar í stað einu sinni? Þeir vita sjálfir, að allt hjal um friðarkosningar er markleysa ein. Við erum þannig skapi farnir, Íslendingar, metnaður okkar g kapp er slíkt, að þegar á hólminn er komið, faðmast menn ekki, heldur berjast þeir. Nei, sannleikurinn er, að sé hægt og rétt að kjósa einu sinni, má að sönnu rökstyðja, að ekki sé jafnauðvelt að kjósa tvisvar, vegna þess, að baráttan stendur lengur. En það getur enginn staðhæft, að auðvelt sé að kjósa einu sinni, en ókleift tvisvar, og því síður sem fyrri kosningarnar varpa að vissu leyti skugga á virðingu Alþingis, en það gera hinar síðari ekki. „En,“ spyr hv. þm. Str., „úr því að viðurkennt er, að meiri ófriður stafi af tvennum kosningum heldur en, einum, hvers vegna geta þá ekki einar kosningar nægt á þessum alvörutímum?“ Þessu svara ég þannig: Framsfl. krafðist kosninga. Fyrir Alþingi lá frv. um breytingu á kjördæmaskipuninni. Fullvíst er, að enda þótt Sjálfstfl. og aðrir þeir flokkar, er að breytingunni standa, hefðu verið fáanlegir til að fresta samþykkt frv. í því skyni að forðast síðari kosningar gegn því, að Framsfl. semdi við þá um að samþykkja málið í því formi, er það nú liggur fyrir Alþingi, strax og henta þætti að ganga frá sjálfstæðismálinu, þá hefði Framsfl. verið með öllu ófáanlegur til þess. Er það raunar óskiljanleg afstaða þess flokks, er telur síðari kosningarnar stappa nærri þjóðarógæfu, að hann skuli ekki vilja afstýra þeim, úr því að flokkurinn gæti gert það sér að skaðlausu og þó jafnvel meira en það, því að eins og komið er, verður þessari kjördæmabreytingu ekki afstýrt, og skyldi maður þá halda, að Framsfl. vildi fremur, að hún kæmi árinu síðar en fyrr. Þegar á þetta er litið, verður ekki um deilt, að hvort sem hv. þm. Str. er ljúft eða leitt að bera ábyrgð, þá er það Framsfl., sem ber að minnsta kosti mesta ábyrgð á því öngþveiti, sem hv. þm. Str. kveið svo mjög, að í vændum væri, þar eð sá flokkur fyrst krefst kosninga, en mundi auk þess ófáanlegur til að gera sér meinlausar ráðstafanir til að fresta síðari kosningunum. Hið eina, sem Framsfl. hefur boðið okkur, sem varðveita vildum friðinn, er, að við felldum fyrst kjördæmamálið, en gengjum síðan til kosninga, svo kallaðra friðarkosninga. En eru menn vissir um, að kjósendur þeirra flokka, sem að kjördæmamálinu standa og margir hverjir hafa aðeins hálf mannréttindi á við framsóknarmenn, hefðu elskað þann frið? Ég dreg það í efa. Mér er nær að halda, að gremja þeirra og sársauki hefði enzt til ófriðar, langs og hatramms ófriðar, sem aldrei er hættulegri en einmitt á slíkum tímum, sem við nú lifum á. Og hvað er það svo, sem hneykslinu veldur? Er þessi krafa um breytingu á kjördæmaskipun jafnhneykslanleg sem af er látið, eða er hún kannske sanngjörn og þar með sjálfsögð? Stjórnarskrá Íslands gerir ráð fyrir, að hver flokkur „hafi þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar.“ Heildarskýrslur um hlutfallið milli þingvalds og kjósendafjölda flokkanna verða sjálfsagt greindar í þessum ummælum. Til sönnunar því, hversu fjarri fer, að tekizt hafi að fullnægja þessari grundvallarreglu stjórnarskrárinnar með núverandi kjördæmaskipun, skýri ég aðeins frá því, að við síðustu alþingiskosningar fékk Framsfl. aðeins 14500 atkv., en 19 þm. kosna, en Sjálfstfl. fékk 24500 atkv., en aðeins 17 þm. Ég endurtek það, sem ég hef sagt, að 19 þm. kosnir með aðeins 14500 atkv., sem setjast eiga á bekk með 17 þm. með 24500 atkv., eru ekkert annað en 19 háðsmerki aftan við lýðræðishugsjónina, eins og hún er í framkvæmd á Íslandi. Og það er náttúrlega ákaflega erfitt, að ekki sé meira sagt, að una kjördæmaskipan, sem sýnir þingið sem hreina skrípamynd af þjóðarviljanum. Ég nefni annað skýringardæmi frá síðustu kosningum. Á svæðinu frá Hrútafirði austur og suður um land að Hellisheiði fengu Sjálfstfl. og Bændafl. þá til samans 8100 atkv. og 2 þm. kosna. Framsfl. fékk 9700 atkv. á þessu svæði eða einum 1600 atkv. fleira en hinir flokkarnir, en hann fékk ekki 2 þm. kosna, heldur 16. Nei, það hlýtur hver sanngjarn maður að viðurkenna, að við svo búið mátti ekki standa. Hitt er svo annað mál, að ég játa fúslega, að með rökum sé hægt að sýna fram á galla á þeirri skipan, sem nú á að lögfesta, þótt fjarri sé, að þeir séu nokkuð svipaðir því, sem framsóknarmenn vilja vera láta. En auk þess spyr ég: Úr því að allir, - líka framsóknarmenn -, viðurkenna, að breyta þurfi kjördæmaskipuninni, hver vill þá kveða upp úr um, með hverjum hætti það verði gert, svo að öllum líki og ágallalaust sé? Vill Framsfl. aðhyllast fyrri tillögu Alþfl., að landið sé allt eitt kjördæmi? Sjálfstfl. gengur aldrei að þeirri lausn. Eða vill Framsfl., að kjördæmin séu fá en stór? Ég veit ekki um einn einasta þingmann Sjálfstfl., að undanteknum hv. 4. þm. Reykv., Sigurði Kristjánssyni, sem það vill, og Sjálfstfl. gengur aldrei að þeirri skipan. Ég þykist vita, að hvorugt þetta samþykkti framsfl. heldur. En hvað er það þá, sem hann vill? Ég hef heyrt minnzt á að hafa aðeins einmenningskjördæmi og engin uppbótarþingsæti. En um það hefur þó engin till. verið lögð fram á Alþingi. Ég sé kosti á þeirri skipan, en líka ókosti, meðal annars þann, að með þeim hætti getur stór flokkur meðal kjósenda orðið mjög lítill á þingi. Englendingar hafa aðallega einmenningskjördæmi. Ég man eftir kosningum þar eitthvað kringum 1925. Íhaldsflokkurinn fékk um 8 millj. atkv. og nær alla þingmennina, en frjálslyndi flokkurinn aðeins örfáa þingmenn, en þó 5 millj. atkv., - hvorki meira né minna en 5 milljónir atkvæða og nær enga þingmenn. Slíkt yrði ekki vel séð hér á landi, og haldi Framsfl. fast við að koma á því skipulagi án uppbótarsæta, fær það aldrei byr hjá okkur. Þá er eftir sú kjördæmaskipan, er nú á að lögleiða. Hún hefur ágalla, það játa ég, en gagnrýni sú, sem Framsfl. hefur stefnt að henni, er markleysa ein, eins og sýnt mun, áður en þessum umr. lýkur. Ég læt nægja að minnast á höfuðárás Framsfl., - höfuðfirru þeirra, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmi svipti sveitirnar valdi þeirra, en aðrir munu gera skil þeirri rökvillu, að hlutfallskosningar geri minni hluta kjósenda óeðlilega hátt undir höfði. Tvenns konar rök eru fram færð, að sé hvor þingmaðurinn í tvímenningskjördæmi úr sínum flokknum, eins og leiða mun af hlutfallskosningum, verði báðir gagnslausir á þingi, því að hvor eyði annars atkvæði, og verði hlutfallskosning lögfest í þeim 6 tvímenningskjördæmum, sem nú eru til hér á landi, muni þeir 6 þingmenn, sem Sjálfstfl. fylla, verða verkfæri þeirra, er ekki geta unnt sveitum landsins .... ...... .... . Þetta eru ekki rök, heldur fleipur og firrur. Í fyrsta lagi hefur Sjálfstfl. fram að þessu ýmist veitt lið eða haft forustu í sérhverju þrifamáli sveitanna. Í öðru lagi mundi vaxandi þingstyrkur sveitanna í fylkingu sjálfstæðismanna að sjálfsögðu tryggja enn betur þátttöku eða forustu Sjálfstfl. í baráttunni fyrir hagsmunamálum dreifbýlisins. Í þriðja lagi ómerkjast þessi rök þegar af þeirri ástæðu, að ekkert er líklegra en Sjálfstfl. endurheimti fleiri eða færri þeirra þingsæta, er hann áður hefur haft í þessum 6 tvímenningskjördæmum, en í fjórða lagi skulum við svo spyrja reynsluna. Hvað segja t.d. Skagfirðingar? Urðu þeir áhrifalausir á Alþingi, þegar Magnús Guðmundsson og Ólafur Briem fóru þar með umboð þeirra, og voru þeir þó hvor af sínum flokki? Eða svo að um það sé spurt, sem framundan er. Halda Skagfirðingar, að hin blómlega og fagra byggð þeirra sykki í sjó eða legðist í auðn, ef þeir bræður, Pétur og Pálmi Hannessynir, færu með umboð þeirra á þingi? Hvort þykir mönnum sennilegra, að bræðurnir legðust á eitt, hvor innan síns flokks, um að draga fram hagsmuni Skagafjarðar og dreifbýlisins yfirleitt eða að þeir mundu leggja skyldurnar alveg á hilluna, eingöngu af því, að þeir væru hvor af sínu pólitíska sauðahúsi? Og svo að vikið sé að síðari staðhæfingunni. Halda menn, að Magnús Guðmundsson og Jón á Reynistað eða t.d. Jón Ólafsson og Pétur Magnússon hefðu reynzt bændum eitthvað þarfari á þingi, ef þeir hefðu verið í Framsfl.? Eða dirfist kannske einhver að bera á þá, að þeir hafi legið á liði sínu, er barizt var fyrir bændur landsins? Nei, slík rök eru alls ekki frambærileg. Það er svo fjarri því, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmi veiki vald tvímenningskjördæmanna og þar með aðstöðu dreifbýlisins, að sanni nær væri að staðhæfa hið gagnstæða með þeim rökum, að tveir þingmenn sama kjördæmis stæðu betur að vígi að koma fram áhugamálum kjördæmisins, ef þeir væru hvor í sínum flokki, heldur en ef þeir væru báðir í sama flokki. Allar þessar staðhæfingar hv. þm. Str. eru hreinar fjarstæður. Þó er sú mest og verst, að þessi kjördæmabreyting eigi að undirbúa það, sem koma á, sé aðeins þjófalykill að sveitavaldinu. Þm. þá, sem Sjálfstfl. vinni af Framsfl. með hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmi, eigi að nota til þess að afnema sveitakjördæmin, strax og henta þykir. Ég trúi því ekki, að Framsfl. græði á slíkri málafærslu, beinlínis vegna þess að gagnsannanir liggja alveg á borðinu. Sannleikurinn er nefnilega sá, að jafnvel þeir, sem látið hafa blekkja sig um hug Sjálfstfl. gagnvart sveitunum, hljóta að sjá og skilja, að því fleiri þingmenn sem Sjálfstfl. fær kosna í sveitum landsins, því meiri trygging er fyrir því, að Sjálfstfl., - einnig vegna sjálfs sín hagsmuna -, hljóti að vera ófáanlegur til að breyta gildandi kjördæmaskipan. Um kjördæmamálið bæti ég svo aðeins þessu við: Það er viðurkennt, að leiðrétta verður misrétti gildandi kjördæmaskipunar. Allar leiðir, sem stungið hefur verið upp á, eru með ágöllum, einnig sú, er nú á að lögfesta. En kosti hefur hún þá, að: Í fyrsta lagi viðheldur hún hinni fornu kjördæmaskipun, í öðru lagi er sveitavaldið óskert, í þriðja lagi verður fjölgun þingmanna lítil eða engin, í fjórða lagi eru miklar líkur til, að á þennan einfalda hátt verði fullnægt þeirri kröfu stjórnarskrárinnar, að þingið verði sem næst í hlutfalli við þjóðarviljann. Ég hef nú sannað, að Sjálfstfl. hefur kosið frið og samvinnu. Ég hef sýnt fram á, að Framsfl. hefur ekki fengizt til að leggjast á þá sveif. Og þegar ég nú heyri, að áhyggjurnar um framtið þjóðarinnar leggjast á fyrrverandi starfsbróður minn eins og mara, þegar ég sé, hvernig kviðinn heltekur hann og vonleysið um, að voðanum verði afstýrt, lamar hann, þá rennur mér til rifja. Og þar sem. ég veit, að sjálfsásökunin er verst, vil ég, ef ske kynni, að ofan á þessi ósköp gægðist allt í einu upp í huga hans eitthvert hugboð um, að hann og hans flokkur ætti einhvern þátt í, hversu komið er, hugga hann með því að segja honum, að ég fyrir mitt leyti held ekki, að neinn voði stafi af því, þótt Framsfl. njóti ekki við um stundarsakir í stjórn landsins. Skattal. eru samþykkt. Gerðardómsl. verða samþykkt. Bæði l. verða framkvæmd. Og vonir standa til, að daglegar framkvæmdir muni sjálfstæðismenn annast engu síður en framsóknarmenn, og metur þó sá, er þetta mælir, starfshæfi og kostgæfni fyrrv. meðstarfsmanna að verðleikum. Og loks vil ég gleðja hann með því að segja, að ég er alls ekki svo viss um, að stjórnin Sé jafnveik og hann óttast. Aðalverkefni hennar eru þrjú. Í fyrsta lagi ætlar hún að koma kjördæmamálinu í höfn. Í þeirri baráttu hefur hún að baki sér talsverðan meiri hluta Alþingis og áreiðanlega vilja nær þriggja fjórðu hluta þjóðarinnar. Í öðru lagi ætlar stjórnin að reyna að verja þjóðina áföllum á þessum örlagaríku hættunnar tímum. Í því mun hún studd af öllum sönnum Íslendingum, þar á meðal hv. framsóknarmönnum engu síður en öðrum. Og loks ætlar stjórnin að láta undirbúa síðasta skrefið í sjálfstæðismálinu, en að því stendur þjóðin óskipt. Slík stjórn er kannske sterkari en ókunnugir halda við fyrstu yfirborðssýn, enda þótt ég fyrir mitt leyti kjósi heldur þjóðstjórn. Ég vík svo að lokum að áskorun þeirri, sem hv. form. Framsfl. og hv. þm. Str. beindu áðan að þjóðinni um að efla nú Framsfl. og fá honum stöðvunarvald á sumarþinginu. Það eru postular friðar og jafnvægis, mennirnir, sem stöðugt klifa á, að þeir séu ábyrgasti flokkur landsins, er þannig mæla. Hvað eiga menn að halda? Hvað er það, sem villir þessum reyndu stjórnmálamönnum svo gersamlega sýn? Skilja þeir ekki, að ekkert meira óhapp getur hent Framsfl., tæplega nokkur verri pólitísk ógæfa þjóðina, heldur en að Framsfl. fengi stöðvunarvald á næsta þingi og notaði það? Sjá þeir ekki, að sú kjördæmaskipun, sem þeir halda dauðahaldi í, gæti á engan hátt kveðið upp skýrari dauðadóm yfir sjálfri sér en með því móti að fá Framsfl. með kannske rúman 1/4 hluta atkvæða þjóðarinnar að baki sér, þingvald til þess að leggja að velli þær frelsiskröfur, sem 3 hlutar kjósenda á löglegan hátt höfðu krafizt? Slíkt má ekki henda í lýðfrjálsu landi, en aldrei þó siður en nú.

Forseti (GSv): Þá tekur næstur til máls hv. 3. landsk. þm. Talar hann af hálfu Bændafl. og hefur til umráða 40 mínútur.



Herra forseti! Á þingfundi í sameinuðu Alþingi 15. maí 1941 var samþ. svohljóðandi þingsályktun um frestun almennra alþingiskosninga: „Vegna þess að Ísland hefur verið hernumið af öðrum aðila styrjaldarinnar og lýst á hernaðasvæði af hinum og vegna þess ástands, sem af þeim sökum hefur þegar skapazt í landinu, og fullkominnar óvissu um það, sem í vændum kann að vera, telur Alþingi, að almennar kosningar geti ekki að svo komnu farið fram með eðlilegum hætti eða í samræmi við tilgang stjórnarskrárinnar og anda lýðræðisins. Alþingi ákveður því, að almennum kosningum til Alþingis skuli frestað fyrst um sinn, þar til ástæður breytast þannig, að fært þyki að láta kosningar fara fram, þó ekki lengur en 4 ár, og framlengist núverandi kjörtímabil í samræmi við það.“ Tillaga þessi var samþ. nær samhljóða, aðeins 4 þm. greiddu atkvæði gegn henni, en tveir sátu hjá við atkvgr. Slíkur var hugur þingmanna fyrir einu ári. Nú virðist hann vera allmjög breyttur. Yfirleitt var þessari þingsályktun vel tekið af þjóðinni. Tilraun tiltölulega fárra manna til að vekja óánægju og hróp þeirra um gerræði og stjórnarskrárbrot af hálfu Alþingis báru lítinn árangur. Þingsályktunin var þjóðinni sönnun þess, að ríkisstj., sem átti frumkvæði að ályktuninni, og allflestir alþm. voru einhuga um að standa saman gegn yfirstandandi hættum og þess albúnir að mæta sameinaðir þeim erfiðleikum, er skapast vegna hins mikla heimsófriðar. Ályktunin var þjóðinni einnig sönnun þess, að sömu aðilar, ríkisstj. og alþm., töldu það þjóðarnauðsyn að forðast allar deilur og ófrið milli einstaklinga og flokka, sem almennar alþingiskosningar jafnan vekja. Í ályktuninni segir meðal annars, að almennum kosningum til Alþingis skuli frestað fyrst um sinn, þar til ástæður breytist þannig, að fært þyki að láta kosningar fara fram. Nú vil ég leyfa mér að spyrja fyrrv. ríkisstj. og hv. alþm., sem mest og bezt hafa að því stutt, að nú er gengið til kosninga: Hvaða breytingar hafa þar á orðið, að nú þyki færara að ganga til kosninga en á síðastliðnu vori? Allar þær forsendur, er um getur í fyrri hluta þingsályktunarinnar og kosningafrestunin er byggð á, eru hér enn fyrir hendi. Aðeins er u það í enn ríkari mæli en áður. Allt það ástand er, er skapazt hefur í landinu nú vegna ófriðarins, enn þá alvarlegra en á s.l. vori, hættan og vissan um það, sem fram undan er, enn þá meiri. S.l. vor þótti sjálfsagt að standa saman á stund hættunnar. Nú þykir jafnsjálfsagt að ganga til kosninga þrátt fyrir meiri ag vaxandi hættur. Hver getur sagt, hvað fram undan er? Við vonum allt hið bezta, en jafnframt verðum við að gera okkur það ljóst, að hið alvarlegasta getur skeð. Siglingar geta stöðvazt, atvinnuvegir vorir geta hrunið í rústir, líf og frelsi þjóðarinnar getur verið í veði. Hæstv. forseti sameinaðs Alþingis, þm. V.-Sk., Gísli Sveinsson, flutti á Alþingi svohljóðandi tillögu til þingsályktunar: „Alþingi ályktar að lýsa yfir því, að ástæður þær, sem greindar eru í þingsályktun frá 15. maí 1941 um frestun almennra alþingiskosninga, hafi í engu breytzt til batnaðar, og stendur ályktunin því enn í fullu gildi.“ Tillögu þessari, sem ég tel, að hafi átt fullan rétt á sér, var fálega tekið. Var henni að lokinni fyrri umr. vísað til nefndar og var eigi afgreidd þaðan, enda vitað mál, að kosningahugur hafði þá gripið um sig og ályktunin frá 15. maí 1941 virtist hafa gleymzt mörgum þingmönnum. En till. og grg. fyrir henni lýsa vel sjónarmiði flm. og þeirra þm., er sýnt hafa og sýna vildu fulla alvöru og heilindi í sambandi við þál. frá 15. maí 1941 um frestun kosninga, sem eigi vilja hlaupa frá gerðum samþykktum þá verst gegnir. Ég tel það miður, að svo er komið, sem komið er, að kosningar hafa verið teknar fram yfir kosningafrestun. Allar þjóðir færa nú þungar fórnir vegna ófriðarins. Getum við einir vænzt þess, að okkur verði sýnd miskunn? Það er hægt að hugsa sér það, en líkur til þess eru litlar. Enginn veit, hvað okkar bíður á morgun. Því ber okkur skylda til að standa saman sem einn maður, bæði inn á við og gagnvart öðrum þjóðum. Sundrung og ófriður er okkur stórhættulegur. Gæti slíkt auðveldlega orðið til þess, að aðrir okkur óviðkomandi, færu að láta sig okkar mál meira skipta en jafnvel nú, og finnst þó mörgum, sem til þekkja, nóg um það, sem orðið er. Þeir þingmenn og þeir þingflokkar, sem mest og bezt hafa að því unnið, að nú er lagt út í kosningar, lýsa því beinlínis yfir, að þál. frá 15. maí 1941 hafi verið markleysa ein, jafnvel blekkingar. Ég er þess fullviss, að það var hin mesta yfirsjón á síðastliðnu vori að fresta eigi kosningum til ófriðarloka. Það hefði skapað meiri festu í öllum athöfnum stjórnar og þings. Að eiga kosningar stöðugt yfir höfði sér skapar meiri og minni glundroða og hræsni. Eftir að vitað var, að kosningar væru óumflýjanlegar, var um tvennt að ræða, að hafa einar kosningar samkv. núgildandi stjórnskipunarlögum eða breyta stjórnskipunarlögum landsins samkvæmt framkomnum breytingartillögum þar um og hafa tvennar kosningar. Kosningar til Alþingis ættu út af fyrir sig ekki að þurfa að vekja verulegan ófrið með þjóðinni, væri þjóðin svo þroskuð og menntuð sem hún ætti að vera. En því miður stöndum við á því siðferðisstigi, fyrst og fremst þó ýmsir forráðamenn og áróðursmenn, sú er reynslan, að óhugsandi var að tala um fríðarkosningar. Það er út af fyrir sig fallegt orð, en við erum eigi menn til að breyta samkvæmt því í veruleikanum. Hér hafa flokkar og einstaklingar tekið róginn og blekkingarnar um of í þjónustu sína til þess, að eigi hljóti að skapast ófriður um kosningar. Úr því að kosningar þurftu að fara fram, er eigi mikill munur á, hvort þær eru einar eða tvennar, með stuttu millibili, eigi hvað sízt, þar sem hægt er að leysa með tvennum kosningum eigi aðeins kjördæmamálið, heldur einnig sjálfstæðismálið, sem samkomulag mun vera um, að þurft hefði að ljúka helzt á árinu 1943 eða í síðasta lagi 1944. Með því að kosningar færu fram á venjulegan hátt, væru þrennar kosningar skammt fram undan. Hvaða þm. og hvaða þingflokkar eiga fyrst og fremst sök á því, að nú er gengið til kosninga? Þegar eftir að fyrrv. þm. N.-Ísf., Vilmundur Jónsson, hafði sagt af sér þingmennsku á s.l. vori, varð nokkurt karp um það í blöðum höfuðstaðarins, hversu fara skyldi um kjördæmið, hvort þaðan skyldi mæta sjálfkjörinn þm., tilnefndur af Alþfl., hvort þar skyldi kosið eða kjördæmið vera þingmannslaust. Svo sem kunnugt er, varð hið síðasta niðurstaðan. Þessi ágreiningur var hvorki meiri né merkilegri en svo, að sjálfsagt var af ríkisstj. og fyrrv. hæstv. forsrh. (HermJ) að hafa málið að engu. Sízt af öllu mátti það verða til þess að kollvarpa ályktuninni frá 15. maí 1941, meðan þær forsendur, er hún er byggð á, voru fyrir hendi. En hvað skeður? Hæstv. fyrrv. forsrh. lýsir yfir því í útvarpserindi, áður en árið er á enda, á gamlaársdag, að almennar kosningar til Alþinsis fari fram vorið 1942. Sem aðrir fulltrúar í ríkisstj. hafði þessi ráðh. fyrstur manna forgöngu um kosningafrestunina og lét jafnvel í það skína, að hann mundi segja af sér, yrði hún eigi samþykkt. Þessi sami maður verður einnig fyrstur til þess að upphefja ályktunina og tilkynna, að hún skuli framvegis að engu hafandi. Með þessari yfirlýsingu forsrh. um, að kosn9ngar skuli fara fram vorið 1942, alveg án tillits til þess, hversu ástatt er, er raunverulega teningunum kastað og möguleikarnir fyrir áframhaldandi kosningafrestun útilokaðir. Forsrh. og flokkur hans hlaut frá þessum degi að gera kröfu um kosningar. Sem óbreyttur liðsmaður á Alþingi hefði Hermann Jónasson ef til vill getað tekið yfirlýsingu sína aftur, en sem forsætisráðherra Íslands gat hann eigi tekið aftur gefna yfirlýsingu um stórpólitískt mál. Þessi yfirlýsing var síðan staðfest í byrjun þings af miðstjórn Framsfl., þar sem hún taldi óumflýjanlegt, að almennar alþingiskosningar færu fram á vori komanda. Eftir að Stefán Jóh. Stefánsson, fulltrúi Alþfl. fór úr ríkisstj. í janúar s.l., vegna þess að hann taldi gengið á „princip“ Alþfl., þá lögbundið var kaup með brbl. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum, fór Alþfl. að gera kröfur um kosningar. Mun flokkurinn hafa byggt þær kröfur að einhverju leyti á því, að þá kosningafrestunin var samþ., hefði verið gengið út frá þriggja flokka samstarfi í ríkisstj. Þegar í janúar s.l. höfðu því þrír flokkar lýst yfir því, að almennar kosningar færu fram á þessu vori. Kommúnistar höfðu frá byrjun verið gegn kosningafrestun. Hæstv. forsrh. lýsti yfir því f.h. Framsfl. í boðskap sínum til þjóðarinnar á gamlaársdag, að kosningar færu fram, og eftir að jafnaðarmenn fóru úr ríkisstj. í janúar, kröfðust þeir kosninga nú í vor. Nú hafa þessir flokkar fengið vilja sínum framgengt. Nú standa fyrir dyrum eigi aðeins einar kosningar, heldur tvennar. Nú er grunur minn sá, að fyrrv. forsrh. hefði verið nokkru gætnari í fullyrðingum sínum um kosningar á þessu vori, hefði hann órað fyrir því, að breytingar á stjórnskipunarlögum Íslands væru í uppsiglingu. En töluð orð. verða eigi aftur tekin, og sagt er, að seint sé að iðrast eftir dauðann. Ástæður til þess, að Hermann Jónasson sagði af sér fyrir sig og ráðuneyti sitt og að fyrrv. utanrrh., Ólafur Thors, hefur nú myndað stjórn, eru þær, að um 15. marz s.l. báru Alþýðuflokksþm., er sæti eiga í neðri deild Alþ., fram frv. til laga um breytingar á stjórnskipunarlögum Íslands. Voru í frv. gerðar nokkrar breyt. á stjórnskipunarlögunum, og miðuðu þær flestar að því, að hver þingflokkur fái þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar. Þegar eftir 1. umr. í deildinni var kosin sérstök nefnd til að fara með málið, stjórnarskrárnefnd. Var hún skipuð 9 mönnum, 4 úr Framsfl., 3 úr Sjálfstfl., 1 úr Alþfl. og 1 úr Kommfl. Nefndin klofnaði um málið. Sjálfstfl., Alþfl. og kommúnistar lögðu til, að frv. væri samþ. með nokkrum breyt., en framsóknarmenn lögðu til, að málið yrði afgreitt með rökstuddri dagskrá. Samkvæmt tillögu meiri hluta stjórnarskrárnefndar voru gerðar breyt. á frv. Hafa þær þegar verið samþ. í neðri deild. Eins og frv. nú er, eru helztu breytingar frá gildandi stjórnskipunarlögum þessar: 1. Teknar verði upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, í stað óhlutbundinna kosninga, er þar voru áður. 2. Þingmönnum Reykjavíkur skal fjölgað um 2, út 6 í 8. 3. Siglufjörður verði sérstakt kjördæmi. Samkv. frv. var einnig lagt til, að Neskaupstaður og Akranes fengju sérstakan þingmann, en samkomulag varð um hjá meiri hluta stjórnarskrárnefndar að fella þessa kaupstaði niður. Samkvæmt gildand stjórnskipunarlögum eru 20 einmenningskjördæmi og 6 tvímenningskjördæmi hér á landi. 32 þm. eru kosnir í þessum 26 kjördæmum, óhlutbundnum kosningum. Auk þess eru kosnir í Reykjavík 6 þm., hlutbundnum kosningum. Kjördæmakosnir þm. eru því 38, en uppbótarþm. mega vera allt að 11, eru það nú, og er þeim ætlað að vera til jöfnunar milli þingflokka. Við kosningarnar 1937 fengu þingflokkarnir atkvæða- og þingmannatölu í kjördæmum sem hér segir . Kosnir Meðaltal Atkvæði þm. á þm. Sjálfstfl. ............ 24132 12 011 Framsfl ............ 14556 19 766 Alþfl. ............... 11084 5 2216 Kommfl. . . . . . . . . . . . . 4932 1 4932 Bændafl. . . . . . . . . . . . . 3578 1 3578 Af uppbótarþingsætunum hlaut Sjálfstfl. 5, Alþfl. 3, Kommfl. 2 og Bændafl. 1. Varð því þingmannatala flokkanna og atkv.tala á hvern þm. svo sem hér greinir : Framsóknarflokkur ................... 19 766 Sjálfstæðisflokkur ................... 17 1419 Alþýðuflokkur ...................... 8 1385 Kommúnistaflokkur ................. 3 1644 Bændaflokkur ....................... 2 1739 Af þessum tölum verður það ljóst, að því fer mjög fjarri, að nokkurt samræmi sé milli þingmannafjölda og atkvæðamagns flokkanna, svo sem þó er tilgangur stjórnskipunarlaga. Bændafl. t.d. fær nær því 1/4 atkvæðamagn við Framsfl. Bændafl. fær 2 þm., Framsfl. 19. Það var vitað, að kröfur hlutu að koma fram fyrr en seinna um, að þetta áberandi misræmi milli kjósendafjölda og þingmannafjölda hinna pólitísku flokka yrði lagfært. Að kjósendur eins flokksins í landinu hafi tvöfaldan rétt til móts við aðra kjósendur um skipan Alþingis, slíkt geta aðrir flokkar eðlilega eigi þolað. Spurningin er aðeins sú, hvernig jöfnuði verði náð, þannig að allir geti sæmilega við unað. Í stað þess að gera allt landið að einu kjördæmi eða taka upp nokkur stór kjördæmi og viðhafa alls staðar hlutfallskosningar, svo sem ýmsum hefur komið í hug, þá er hér haldið hinni gömlu kjördæmaskipun, og mun mörgum sárt um, að gerðar verið breytingar á henni. En einmitt það að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum er líklegt til jöfnunar milli flokka ásamt með uppbótarþingsætum. Ég fullyrði, að allir sæmilega réttsýnir og sanngjarnir menn, sem eigi eru blindaðir af flokksofstæki, hvaða flokki sem þeir tilheyra, hljóti að geta unað við till. meiri hl. stjórnarskrárnefndar. Af skiljanlegum ástæðum leggjast framsóknarmenn á móti þessum breytingum, eigi af því, að þeir sjái eigi, að þær séu sanngjarnar og réttmætar, heldur af því, að nái þær fram að ganga, er loku fyrir það skotið, að mikill minni hluti kjósenda geti fengið meirihlutaaðstöðu á Alþ. Þessa aðstöðu hefur Framsfl. nú og heldur í hana dauðahaldi. Það er mannlegur breyzkleiki, njóti einstaklingur eða hópur manna einhverrar þeirrar aðstöðu í lífinu, er veitir þeim völd eða áhrif, þá gera menn allt til að tapa þeim eigi. Hitt er svo annað mál, hvort aðstaðan er þannig, að rétt sé, að menn haldi henni, og hvort eigi er gengið með því á rétt annarra. En einmitt með því að hafa kjördæma- og kosningafyrirkomulagið þannig, að stór minni hluti geti ráðið yfir sterkum meiri hluta, þá er gengið á rétt annarra, að hver þingflokkur njóti aðstöðu til valda og áhrifa eftir sínum styrkleika. Það er hið fyllsta réttlæti og jafnrétti. Með því að jafna milli flokka, en þó jafnframt að halda kjördæmunum, þá tel ég, að sá árangur hafi náðst, er vænta má, að við getum lengi við búið. Að spyrna á móti sanngjörnum endurbótum í þessu sem öðru, það getur gengið með yfirgangi um skamman tíma, en því lengur sem það dregst að fá endurbótina, því róttækari verður hún, þá loks hún nær fram að ganga. Framsóknarmenn telja ýmislegt því til foráttu, að rétt sé, að frv. gangi fram. En þeir koma eigi nærri kjarnanum. Hann er sá, að eftir stjórnskipunarlagabreytinguna hafa þeir eigi jafnsterka aðstöðu og áður til hótana og til að segja öðrum að velja eða hafna. Þetta er þeim öllum ljóst, því skal stritazt á móti í lengstu lög, þótt um gott málefni sé að ræða. Ég vil nú minnast nokkuð á hverja hinna þriggja höfuðbreytinga, er meiri hl. stjórnarskrárnefndar leggur til, að gerðar séu á stjórnskipunarlögum landsins. 1. Hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum. Tvímenningskjördæmin eru 6 hér á landi. Við alþingiskosningarnar 1937 var atkvæðamagn Framsfl. annars vegar og Sjálfstfl. og Bændafl. hins vegar, en þeir flokkar höfðu kosningabandala í nokkrum kjördæmum, sem hér segir: Fram- Sjálf- sóknar- stfl. flokkur og Bfl. Skagafjarðarsýsla ................ 1078 994 Eyjafjarðarsýsla .................. 1638 1394 Norður-Múlasýsla ................ . 714 588 Suður-Múlasýsla .................. 1071 681 Rangárvallasýsla ................. 945 901 Árnessýsla ....................... 1290 1052 Samtals 6736 5613 Samkvæmt gildandi stjórnskipunarlögum fékk Framsfl. 12 þingsæti, en Sjálfstfl. og Bændafl. ekkert. Hér er það lítill meiri hluti, sem kúgar sterkan minni hluta. Hann er með öllu réttlaus. Ef við nú tökum öll sveitakjördæmin austan Hrútafjarðar og Hellisheiðar, 12 að tölu, þá er atkvæðamagn flokkanna og þingmannafjöldi sem hér segir. Framsfl. 9709 atkv. og 16 þm. Sjálfst.- og Bændafl. 8121 atkv. og 2 þm. Framsfl. hefur á þessu svæði 607 atkv. á hvern þm., en Sjálfst.- og Bændafl. 4060 atkv. á þm. Í 21 sveitakjördæmi fengu framsóknarmenn 12915 atkv. og 19 þm., eða 679 atkv. á þm., í sömu kjördæmum fengu Sjálfst. og Bændafl. 13934 atkvæði og 6 þm., eða 2322 atkv. á þm. Kjósendur Framsfl. hafa því í öllum sveitakjördæmum samanlagt ca. 31/2 sinnum meiri rétt en Sjálfst.- og Bændafl.kjósendur, áður en uppbótar sætin komu til. Uppbótarþm. úr sveitakjördæmum frá Sjálfst.- og Bændafl. voru 5. Þá þeir eru teknir með, eru í sveitakjördæmunum 1266 atkv. á hvern þm. Sjálfst.- og Bændafl. Hafa því kjósendur Sjálfst. og Bændafl. helmingi minni rétt til þingmannakjörs en kjósendur Framsfl., sé aðeins miðað við sveitakjördæmin. Ef hlutfallskosning hefði verið í tvímenningskjördæmunum, þá hefði Sjálfstfl. og Bændafl. fengið kosna í sveitakjördæmunum 12 þm. en Framsfl. 13. Þá hefðu komið 993 atkv. á hvern þm. Framsfl., en 1161 atkv. á hvern þm. Sjálft.og Bændafl. Að gera þannig upp á milli manna, sem búa í dreifbýlinu og lifa við sömu kjör, nær engri átt. Enginn getur mælt því bót, ekki einu sinni framsóknarmenn. Hlutfallskosning í tvímenningskjördæmunum er því fyrst og fremst til þess að jafna aðstöðu þeirra, sem í dreifbýlinu búa. Framsóknarmenn telja það mjög fráleitt að taka upp hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmunum. Slíkt kosningafyrirkomulag komi aðeins til greina, þá kjósa á fleiri en 2. Ef einhverjir skyldu vera til, sem taka eitthvert mark á skrafi þeirra framsóknarmanna um þetta atriði, þá vil ég upplýsa þá um, að árið 1936 börðust Framsóknarmenn fyrir því, að tekið væri upp nýtt fyrirkomulag um kosningar til búnaðarþings. Eldra fyrirkomulagið var talið úrelt og gegn anda lýðræðisins. Upp skyldi tekið nýtt fyrirkomulag, er væri í hinum eina og sanna lýðræðisanda. Hvaða fyrirkomulag halda menn, að það hafi verið? Hlutfallsfyrirkomulagið. Þá var það ímynd réttlætis og lýðræðis, þótt nú eigi það að vera hið gagnstæða. Ég skal geta þess, að kjördæmin, er kjósa fulltrúa til búnaðarþings, eru 10, þar af 7 tvímenningskjördæmi. En í þeim öllum skal viðhafa hlutfallskosningar. Þessi tvískinnungur, er fram kemur hjá Framsfl. í notkun hlutfallskosninga, ber því órækt vitni, hver er afstaða flokksins í þessum málum. Hlutfallskosningar til búnaðarþings gátu orðið til þess að styrkja áhrif flokksins í búnaðarfélagsskapnum og á búnaðarþingi, - því var kosning þar sjálfsögð og í anda lýðræðisins. Hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum til Alþingis eru líklegar til að draga úr styrkleika Framsfl. á Alþingi, því eru þær fráleitar og fjandsamlegar lýðræðinu í landinu. Yfirleitt er það svo, að hin síðari ár er hlutfallskosningafyrirkomulagið að ryðja sér til rúms meir og meir í öllum lýðfrjálsum löndum. Svo er þróunin einnig hjá oss. Má í því sambandi benda á landskjörið gamla, uppbótarþingmennina nú, kosningar til búnaðarþings, sveitarstjórnarkosningar, kosningar á Alþingi, þar á meðal kosning skrifara, sem þó aðeins eru tveir, o.s.frv. Ég hef borið fram á Alþingi þá tillögu, að hlutfallskosningar í samvinnufélögum yrðu upp teknar. Framsfl. beitti sér mjög ákveðið gegn þeirri breytingu. Hvers vegna? Vegna þess, að slíkt gat orðið til að hindra aðstöðu flokksins til að reka sína hatrömmu flokkspólitík að nokkru fyrir fé, sem er tekið með valdi úr vasa andstæðingsins, því að svo sem kunnugt er, eru flokksblöð Framsfl. og áróðursrit fjárhagslega studd af fjárframlögum okkar kaupfélagsmanna, einnig okkar, sem andstæðir erum stefnu og vinnubrögðum Framsfl. Afstaða flokksins til hlutfallskosninga miðast við það eitt, hvort þær eru flokkslegur ávinningur eða ekki. Styrki þær pólitíska aðstöðu flokksins, eru þær ágætar og sjálfsagðar og í anda lýðræðis, en geti þær orðið til þess að veikja pólitíska aðstöðu flokksins, eru þær óalandi og óferjandi og gagnstæðar öllum lýðræðisanda. Þetta er nú afstaða þess flokks, sem mest hefur gumað og glamrað um lýðræði og talið sig verndari þess. En lýðræðið á aðeins rétt á sér hjá þessum mönnum, rekist það eigi á flokkshagsmuni þeirra. Geti lýðræðið og flokksræði Framsfl. eigi átt samleið, þá skal lýðræðið víkja. 2. Þingmönnum Reykjavíkur skal fjölgað um 2, úr 6 í 8. Í Reykjavík eru nú 6 þm. Væri þingmannatalan í réttu hlutfalli við mannfjöldann í landinu, ætti Reykjavík að hafa minnst 16 þm. Það skal fram tekið, að ég tel eigi beinlínis ástæðu til að fjölga þm. í Reykjavík, enda þótt telja megi það réttmæta kröfu og sanngirnismál. Á það má benda, að vegna hins mikla fjölda í borginni hlýtur alltaf nokkur hluti uppbótarþingmanna að vera frá Reykjavík. Enn fremur má á það benda, að allmiklar líkur benda til, eða svo hefur það verið og er, að nokkur hluti kjördæmakosinna þm. verði búsettir í Reykjavík. Má því að nokkru telja, að þeir jafnframt því að vera þingmenn fyrir kjördæmi sín séu þeir einnig þingmenn Reykjavíkur. En að sjálfsögðu ætti þetta ekki að vera svo. Þingmenn hinna dreifðu kjördæma eiga að vera búsettir hver í sínu kjördæmi, og einmitt í því trausti, að svo verði innan skamms, get ég fylgt fjölgun þingmanna fyrir Reykjavík. Yfir helmingur landsmanna býr nú í kaup9töðum landsins. Þrátt fyrir þá fjölgun, sem nefndarálit meiri hl. stjórnarskrárnefndar gerir ráð fyrir, 2 þm. í Reykjavík og 1 á Siglufirði, hefur þessi meiri hluti, sem býr í kaupstöðunum 14 þm., en sveitakjördæmin 27. Til uppbótar koma svo uppbótarþingsætin, sem skiptast á milli sveita og bæja. Sveitakjördæmin hafa því öruggan meiri hluta á Alþingi. 3. Siglufjörður skal gerður að sérstöku kjördæmi. Svo sem kunnugt er, þá er Eyjafjarðarsýsla ásamt Siglufirði eitt af hinum 6 tvímenningskjördæmum. Samkvæmt manntali frá 1940 voru 2883 menn búsettir á Siglufirði, en 5309 í Eyjafjarðarsýslu utan Siglufjarðar, eða samtals 8192. Mannfjöldinn var þetta sama ár í öðrum tvímenningskjördæmum sem hér segir: Skagafjarðarsýsla ........... 3906 Norður-Múlasýsla .......... 2608 Suður-Múlasýsla ............ 4300 Rangárvallasýsla .......... 3310 Árnessýsla .................... 5246 Samtals 19370 Að meðaltali eru því tæp 000 manns í þessum sýslum á hvern þm., en rúm 4000 í Eyjafjarðarsýslu. Þrátt fyrir það, þótt Siglufjörður verði gerður að sérstöku kjördæmi, verður Eyjafjarðarsýsla fjölmennasta tvímenningskjördæmið eftir sem áður. Enn fremur má á það benda, að Siglufjörður, sem er fjórði fjölmennasti kaupstaður landsins, hefur að ýmsu sérstöðu um atvinnumál, og útflutningsverzlun er þar mjög mikil. Með hótunum ætlaði fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, að koma stjórnskipunarlagabreytingunum fyrir kattarnef. Hann hótaði að segja af sér fyrir sig og ráðuneyti sitt, yrðu breytingar gerðar. Hann hafði áður beitt hótunum í sambandi við gerðardóminn, en þá mistekizt. Nú skyldi freista gæfunnar að nýju, en um endurtekin vonbrigði var að ræða. Hv. alþm. virtust eigi geta komið því inn í sitt ferkantaða höfuð, sem forsrh. hafði til ætlazt, að öll framtíð og hamingja þessarar þjóðar byggðist á því, að hann skipaði áfram forsætið. En í þetta skipti gerði forsrh. alvöru úr hótuninni. Hvers vegna? Að því er hann sjálfur segir, vegna þess, „að hann treysti sér ekki“ að bera ábyrgð á þeim vinnubrögðum, sem til er stofnað. Hin óttalegu vinnubrögð, sem Hermann Jónasson treysti sér eigi að bera ábyrgð á, eru þau, að þeim, sem búa í dreifbýlinu, er veitt jöfn aðstaða til áhrifa á Alþingi, eða réttara sagt aðstaðan er jöfnuð frá því, sem áður var. Þessi maður, Hermann Jónasson, sem ætið hefur talið sig vera að springa af samstarfsvilja, lýðræði og heill og hamingju þjóðarinnar, hann treystir sér eigi til að bera ábyrgð á slíku réttlætismáli. En ef það er nú svo sem þeir telja framsóknarmenn, að allt fari hér á annan endann, ef þeir fara úr ríkisstjórninni, hvers vegna fóru þeir þá? Enginn neyddi þá til að fara. Hvar er nú hinn takmarkalausi þegnskapur þeirra framsóknarmanna? Ef til vill er eitthvað svipað með hann og lýðræðið. Hann verður að víkja fyrir flokkshagsmununum. Flokkshagsmunirnir nr. 1, þjóðarhagsmunirnir nr. 2, og það skal vera uppistaðan í siðakerfi flokksmannanna. Allar breyt., sem gerðar eru á stjórnskipunarlögunum,. eru að mestu samhljóða gömlum till. frá Framsfl. Árið 1933 báru þeir fram á þingi till. um hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmunum. Það hefur einnig verið upplýst við umræður þessa máls, að framsóknarmenn voru sama ár reiðubúnir að fjölga þingmönnum Reykjavíkur upp í 7. Með þeirri fjölgun gerðu þeir sér von um 7. þingmanninn. Flokkssjónarmiðin voru hér að verki sem endranær. Það er einnig upplýst, að sami flokkur hefur boðið kommúnistum upp á að gera Siglufjörð að sérstöku kjördæmi, ef þeir (kommar) gerðu Framsfl. greiða í sambandi við kosningarnar annars staðar. - Enn þá flokkssjónarmið. Í sambandi við breytinguna á stjórnskipunarlögunum hefur Framsfl. tekið hér nýtt nafn og kallar sig nú „aðaldreifbýlisflokkinn“. Hann neitar því þó eigi, svo sem nafnið bendir til, að til séu fleiri flokkar í dreifbýlinu, enda mundi það erfitt, þar sem hann er þar í miklum minni hluta. En tilgangurinn með nafnbreytingunni er auðsær. Hún á að telja fólkinu trú um, að hann og hann einn allra þingflokka beri hag dreifbýlisins fyrir brjósti. Þeir, sem hafa kosið og kjósa framvegis með öðrum flokkum, eru taldir fjandmenn dreifbýlisins. Þeir 1394 kjósendur, er kusu með Sjálfst.- og Bændafl. í Eyjafjarðarsýslu við síðustu kosningar, eru fjandmenn dreifbýlisins, einnig sá 901 kjósandi, er kaus með sömu flokkum í Rangárvallasýslu við sömu kosningar. Einnig þeir 402 kjósendur, er kusu Þorstein Briem í Dalasýslu, þeir 428, er kusu Jón Pálmason í Austur-Húnavatnssýslu, og þeir 730, er kusu Pétur Ottesen í Borgarfjarðarsýslu, og svo mætti lengi telja. Það mun sízt verða þessum nýskírða „aðaldreifbýlisflokki“ til framdráttar, að hann stimplar nú alla þá, er kosið hafa með öðrum flokkum, og þá fyrst og fremst þm. þeirra, sem svíkara og fjandmenn dreifbýlisins. Hitt þætti mér trúlegra, að slíkar nafngiftir væru betur til þess fallnar að hrinda mönnum frá sér en laða þá til sin. En vera má, að slíkt orðbragð sé gælunöfn og kjassyrði á máli „aðaldreifbýlisflokksins“. og má þá geta sér til, hversu orðbragðið muni vera á flokksfundum. Nú heitir þessi nýi flokkur á kjósendur, þar á meðal pólitíska andstæðinga, að veita sér fulltingi, hann þurfi að fá 5 þingmenn til viðbótar til að fá stöðvunarvald á næsta þingi. Þar sem enginn pólitískur andstæðingur mun sækjast eftir félagsskap, framsóknarmanna og engar líkur fyrir fylgi þaðan, þá mundi það ráðlegra fyrir flokkinn að hvetja sína flokksmenn til að svíkja eigi. Eigi alllöngu áður en flokkurinn skipti um nafn, var hann svikinn við kosningar af nokkur hundruð kjósendum síns eigin flokks. Flokkurinn ætti ekki að ætla sér meira en að gæta þess, að svikin endurtaki sig ekki. Það mun verða honum ærið nóg verkefni.

Forseti (FJ): Stefán Stefánsson hefur nú lokið máli sínu og talaði í 35 mínútur. Næstur tekur til máls hv. þm. Seyðf., Haraldur Guðmundsson, og talar í 40 mínútur.



Herra forseti! Hv. 1. flm. þessarar till., sem hér liggur fyrir, er Jónas Jónsson, hv. þm. S. Þ. Till. er þess efnis, að sameinað Alþingi lýsi vantrausti á núv. ríkisstj., sem Ólafur Thors er forsrh. fyrir. Ég hygg, að fyrir öllum þeim, sem fylgzt hafa með stjórnmálaviðburðum síðustu missirin, sé þetta furðulegt fyrirbrigði og ekki einasta furðulegt, heldur líka broslegt, að hv. þm. S.-Þ. skuli verða til að flytja vantraust á sinn pólitíska vin og samherja, Ólaf Thors. Það kom líka fljótt í ljós, að lítil alvara fylgdi vantraustinu, þegar hv. 1. flm. fór að gera grein fyrir till. sinni. Hann byrjaði á því að lýsa yfir því, að hér væri ekki um persónulegt vantraust að ræða, heldur pólitískt, og þessu fylgdu persónuleg vinmæli til hæstv. forsrh., þar sem hv. 1. flm. gaf í skyn, að hann vonaðist eftir, að traustið yrði betra þeirra í milli persónulega, heldur en nú væri í bili. Hins vegar sneri þessi hv. þm. máli sínu mjög til Alþfl., og ræða hans var einn reiðilestur yfir þeim flokki og vantraust á hann. Þar fylgdi hugur máli, og var ekki úr vantraustinu dregið. Þessi flokkur vilji ekki una því að nota sömu lög og aðrir landsmenn, og hann þykist vera meiri, æðri og rétthærri heldur en aðrir landsmenn. Nú er bezt að spyrja þjóðina, hvort henni finnist kjör verkamanna og launastétta í landinu meiri og æðri heldur en kjör annarra stétta. Aftur á móti hefur verið gerð óafsakanleg tilraun til að taka réttinn af þessum mönnum með frv. um þetta efni, sem liggur nú fyrir þinginu. Þetta þykja hv. þm. S.-Þ. smámunir einir. Svo er annað verra, sem Alþfl. hefur gert. Í stað þess að taka hæfilega refsingu í fyrstu atlögu og rétta fram hina kinnina, hættir flokkurinn samstarfinu við ríkisstj., og hefur það hinar verstu afleiðingar. Og Alþfl. heldur áfram að gera illt af sér. Hann tekur sig til, setur álitlegt agn á öngulinn og beitir fyrir Sjálfstfl., sem er svo saklaus og hrekklaus. Hv. þm. talaði um formanninn, ég vil ekki segja sem auðtrúa einfeldning, þó að hann gæfi það í skyn, en sem svo auðtrúa mann, að Sjálfstfl. beit á öngulinn og gleypti agnið. Hv. þm. S.Þ. var fullur hryggðar yfir þessari atlögu, og til þess að sýna hæstv. forsrh. fram á, hversu fráleitt það væri að láta ginnast af þessu agni, sagði hann, að Alþfl. hefði reynt þetta fyrr. Árið 1931 til 1933 hafi verið samstarf milli Jóns heitins Þorlákssonar og Jóns heitins Baldvinssonar um að koma leiðréttingu á kjördæmaskipunina. Sagðist hv. þm. S.–Þ. una þessum breyt. illa, og ef þær hefðu ekki verið gerðar, væri ríki Framsfl. meira á Alþ. heldur en nú er. Hann sagði líka, að Alþfl. væri ekki betri en það, að hann með alþingisdómi hefði ætlað sér að leggja milljónafyrirtæki í rústir, en þá kom Jónas Jónsson og bjargaði því, skildist mér. Ég ætla ekki að rekja þá sögu, enda yrði það of langt mál. En ég man, að á þeim tímum stóð mikill styrr um þessi mál, og var fullyrt, að það væri ekki einasta fjárhagslegur voði, að þessi auður væri í höndum tiltekinna bræðra, heldur stríddi það móti siðferðiskennd allra „óspilltra“ Íslendinga. Ég mun ekki ræða þetta mál frekar, enda er landsmönnum kunnugt um það. Hitt er rétt, að Framsfl. breytti stefnu sinni, og Jónas Jónsson hefur átt mikinn þátt í að láta fyrirtækið lifa. Ég hygg, að þetta nægi hv. 1. flm. Ég uni málflutningi hans vel, og hann er í samræmi við vinnubrögð hans í þessu efni. Hæstv. forsrh. var ekki alveg á sömu nótum og Jónas Jónsson. Hann flutti mjög magnaðan reiðilestur yfir samverkamönnum sínum, en fékk auk þess tíma til að víkja nokkuð að Alþfl., og ég vil leyfa mér að leiðrétta lítið eitt af því, sem hann sagði. Hann hélt því fram, að Alþfl. hefði slitið samstarfinu við ríkisstj. vegna brbl. um gerðardóm í kaupgjalds og verðlagsmálum, sem sett voru í byrjun þessa árs, í þeim tilgangi að skapa sér betri kosningaaðstöðu í bæjarstjórnarkosningunum, sem þá fóru í hönd. Hér hafi þó verið um sams konar l. að ræða og Alþfl. beitti sér fyrir 1939. Þetta veit hæstv. forsrh., að eru fullkomin ósannindi. Hann veit, að brbl. voru sett 8. jan., en framboðsfresturinn til bæjarstjórnarkosninganna rann út 1. jan. Það var ekki ráðh. Alþfl., sem skapaði þessa kosningaaðstöðu, heldur í félagi ráðh. Sjálfstfl. og Framsfl., sem settu þessi ranglátu l. Það voru þeir, sem rufu friðinn með því að setja þessi l. Ég hef áður sýnt fram á, m. a. í útvarpi, að ekki sé saman berandi ástandið 1939 og 1942. Nú, þegar auðnum er velt yfir þjóðina, er kaup verkamanna og launastétta takmarkað, til að auka tilsvarandi gróða hjá öðrum stéttum. Ef verkamennirnir taka þátt í einhverju af þessum stríðsgróða, er þjóðarvoði á ferðinni. 1939 var ástæða til að takmarka kaupið, en ekki nú. Auk þess var sá mikli munur, að 1939 var leitað samstarfs verkalýðssamtakanna í landinu og þeirra samþykki fengið. En nú er beinlínis verið að vinna það verk, sem gert er af fullum fjandskap við verklýðsfélögin. Enda hefur reynslan orðið sú, að eins og gengisl. 1939 voru framkvæmd án nokkurra árekstra, þrátt fyrir afstöðu kommúnista, þá hafa gerðardómsl. sýnt sig vera dauðan bókstaf og í sumum tilfellum meira en það. En ef framkvæmd gerðardómsl., ef þau verða samþ. í þinginu, verður á þá lund, að Framsfl. láti sína fulltrúa fara úr gerðardómnum, eins og nú hefur komið á daginn með Vilhjálm Þór, - þá skal ég engu spá um framtíð hans. Ég vil minna hv. þm. Str. á, að 1938 tók Sjálfstfl. upp samstarf við Framsfl. til að leysa sjómannadeiluna í Reykjavík. Það var þá gert með gerðardómi, til þess að firra hv. þm. þeirri ábyrgð að mæta fyrir kjósendum sínum og segjast hafa sjálfir ákveðið kaupið. Afleiðingin varð sú, að Alþfl. tók ráðh. sinn úr ríkisstj. Það sama endurtekur sig 1942, og bæði Framsfl. og Sjálfstfl. vissu vel, að væru þessi l. samþ., mundi Alþfl. taka ráðh. sinn úr ríkisstj., og að hér væri um að ræða bein samningsrof, sem bægðu samstarfinu frá Alþfl., um leið og grundvöllurinn var sagður að þjóðstjórninni. Það er alveg furðulegt, þegar þessir menn standa svo hér upp hver af öðrum og jarma hátíðlega í áheyrn allrar þjóðarinnar af sorg yfir, að samstarfinu skuli vera slitið og friðurinn rofinn.

Hver jarmaði?

Það er gott, að hv. 1. þm. S.-M. skuli líka hafa tekið eftir þessari einkennilegu framkomu flokksmanna sinna og fyrrverandi samherja sinna. Ég hygg, að þetta nægi til að sýna, að það er ekki til neins fyrir hv. frsm. að leyna þeirri staðreynd, að það var víðtækur ágreiningur um eitt meginmál þjóðfélagsins, sem gerði samstarfið ómögulegt. Þegar svo fyrrv. stjórn tók við völdum, eftir að ráðh. Alþfl. fór úr ríkisstj., gaf hún út yfirlýsingu um, að nú væri þjóðinni borgið um langa framtíð og friður fenginn. Verkamenn mundu ekki fá kauphækkun nema sem næmi dýrtíðinni, - þeir ættu að vera góðu börnin og una vel sínum kjörum. Bændur mundu fá verkafólk fyrir sama kaup og í fyrra. Stríðsgróðann ætti að taka næstum allan, og opinberar framkvæmdir ætti að auka stórkostlega með sama kaupi og í fyrra. Og til þess að tryggja þessum málum framgang, var ráðh. Alþfl. vikið úr stjórninni. Traust Ólafs á Hermanni fór vaxandi, og Jakob dáðist að Eysteini, og þessi samhenta stj. átti svo að afgreiða þær beztu dýrtíðarráðstafanir, sem til væru. En sannleikuritin var sá, að þessi ríkisstj. var gersamlega máttlaus, og fullkomið upplausnarástand ríkti í landinu. Þrátt fyrir ákvæði gerðardómsl. hafði kaupgjald í sveitum hækkað um 50%, og stórkostleg vöruhækkun var í aðsigi, ef ekkert yrði að gert. Það er vitað, að í Reykjavík hefur verið tekinn upp sá siður að borga fyrir svo og svo marga tíma, sem ekki er unnið, til þess að bæta á þann hátt upp kaupið. Síðan kóróna þeir samstarfið með því, að tveir af ráðh. úr þessari sterku samsteypustjórn, sem nú er nýfarin, flytja vantraust á hinn helminginn, sem eftir situr. Þetta eru efndirnar á þeim stóru loforðum, sem gefin voru í jan. s.l. Mér kemur í hug í þessu sambandi eitt erindi úr Hávamálum, sem er á þessa leið: „Eldi heitari brennur með illum vinum friður fimm daga, en þá slokknar, er inn sjötti kemur og versnar allur vinskapur.“ Ég verð að segja, að samkv. ræðu hv. þm. Str. hefur vinskapurinn heldur farið versnandi. Þar kemur fram ljót lýsing á hæstv. forsrh. og flokki hans og allt, sem hann hafði lofað, verið svik frá byrjun til enda. Mér virðist, eftir þessari lýsingu, að heill þjóðfélagsins væri hætta búin, ef samstarfið héldi áfram, og að það sé öllum . aðilum fyrir beztu, að svo fór, sem raun varð á. Mér fannst töluvert annar blær á ræðu hv. þm. Str. og aðrar lýsingar á fyrrv. samstarfsflokki hans heldur en í ræðu hv. þm. S.-Þ. Hvort það er af því, að samstarfið hafi mjög versnað upp á síðkastið milli ráðh. eða verið nánara í einstökum atriðum, skal ég ekki segja um, en ég held, að aðrar ástæður valdi. Ég sé ekki mikinn mun á þeirri stjórn, sem nú tekur við völdum, og hinni, sem fór, að því undanskildu, að þessi stjórn hefur bundið sig til að sjá kjördæmamálinu farborða, sem hv. þm. Str. og öðrum þm. Framsfl. sýnist þjóðarvoði. Um friðarsókn Jónasar Jónssonar vil ég segja þetta. Alþfl. gaf kost á því að ræða þátttöku í nýrri samstjórn, ef málefnagrundvöllur fengist og Framsfl. féllist á að beygja sig fyrir þingmeirihlutanum og láta kjördæmabreytinguna ná fram að ganga, að sjálfsögðu að því tilskildu, að það mál, sem olli því, að Alþfl. gat ekki lengur tekið þátt í samstjórninni, gerðardómurinn, yrði lagt á hilluna. En er það kom í ljós, að Framsfl. vildi ekki á þetta fallast, sá Alþfl. ekki ástæðu til að halda þeim umr. áfram. Um vantrauststill. og afstöðu Alþfl. til núv. ríkisstj. vil ég segja þetta. Alþfl. flutti frv. um kjördæmbreytinguna og stendur einhuga að því og mun fylgja því eftir, unz fullnaðarafgreiðsla fæst. Alþfl. taldi ekki rétt að taka þátt í stjórn með Sjálfstfl. þann stutta tíma, sem væntanlega tekur að afgreiða málið til fulls. Hæstv. forsrh. hefur lýst yfir því fyrir hönd ríkisstj., að hún sé mynduð vegna þessa máls og telji það sitt höfuðverkefni að sjá því farborða. Alþfl. mun því ekki styðja að falli núv. ríkisstj. þann síma, sem þarf til þess að koma kjördæmamálinu heilu í höfn. Hann mun því ekki greiða atkv. með till. Framsfl. um vantraust, þar sem hún beinlinis er flutt í þeim tilgangi að stöðva kjördæmamálið. Hæstv. forsrh. hefur og lýst yfir því fyrir hönd ríkisstj. og Sjálfstfl., að hvorki stjórnin né flokkurinn muni taka upp né styðja ný mál, er valdið geti ágreiningi milli þeirra flokka, sem að kjördæmabreyt. standa. Meðan svo er, mun Alþfl. eigi taka upp né styðja till. um vantraust á ríkisstj. Alþfl. litur svo á, að stjórnin sé í raun réttri bráðabirgðastj., og ber að sjálfsögðu enga ábyrgð á einstökum stjórnarframkvæmdum, þar sem hann tekur ekki þátt í stjórninni. Um kjördæmamálið vil ég aðeins fara fáum orðum, en fyrst vil ég slá því föstu, enda yfirlýst af öllum. flokkum, að réttur þegnanna eigi að vera jafn til áhrifa á löggjafarsamkomu þjóðarinnar, án tillits til efnahags, kynferðis, atvinnu eða þess, hvar á landinu þeir séu búsettir. Þetta er af öllum viðurkennt í orði og að verulegu leyti líka á borði, því að allar breytingar, sem gerðar hafa verið á stjórnarskránni, hafa hnigið í þá átt að tryggja jafnrétti landsmanna í þessum efnum. 1915 voru tímarnir að ýmsu leyti svipaðir því, sem nú er. Þ á var stórveldastyrjöld í algleymingi, en þá voru gerðar veigamiklar breytingar á stjórnarskránni. Þá fengu konur og hjú í fyrsta skipti kosningarrétt, þó að aldurinn væri miðaður við 40 ár. Þá voru konungkjörnir þm. felldir niður, en landskjörnir teknir í staðinn, og þá fékk Reykjavík 2 þm. Þetta þorði þjóðin þá að gera á stríðstímum. 1920 var næsta breyting gerð. Þá var aldurstakmarkið fært niður í 25 ár fyrir alla jafnt, og Reykjavík fékk 4 þm. 1933 var kreppan skollín á, hér sem annars staðar, og mjög erfiðir tímar voru á skollnir, en þá var enn gerð breyt. á stjórnarskránni. Aldursmarkið var fært niður í 21 ár. Ákvæðið um, að þeir, er hefðu þegið sveitarstyrk, hefðu ekki kosningarrétt, var afnumið, þm. í Reykjavík fjölgað í 6, og í stað 6 landskjörinna þm. voru nú uppteknir 11 uppbótarþm. til jöfnunar á milli flokka. Breytingin á stjórnarskránni nú er svo í beinu framhaldi, fjölgun þm. í Reykjavík upp í 8, Siglufjörður að sérstöku .kjördæmi og hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum til þess að komast hjá því að fjölga uppbótarsætunum og þar með þm. Ástæðan fyrir þessari breyt. er sú, að það kom í ljós við kosningarnar 1934 og sérstaklega 1037, að jöfnuður á milli flokka náðist alls ekki og mikið skorti á, að skipun Alþingis væri í samræmi við vilja og þjóðmálastefnur þjóðarinnar. Ef uppbótarsætin hefðu ekki verið tekin upp 1933 hefði Framsfl. fengið um helming þingsæta, en ekki haft á bak við sig nema tæplega 1/4 hluta þjóðarinnar, og beztu rökin fyrir þessu máli eru raunverulega þau, að bæði hv. þm. Str. og hv. þm. S.-Þ. eggjuðu hér í útvarpsumr. menn sina mjög að standa nú saman, svo að Framsfl. fengi stöðvunarvald á næsta þingi. 1937 fékk Framsfl. 24.9% eða tæplega 1/4 hluta atkvæða í landinu. Ekki er vitað, að þessum flokki hafi aukizt fylgi. Hins vegar benda bæjarstjórnarkosningarnar hér í Reykjavík á hið gagnstæða, þar sem flokkurinn tapaði allmiklu frá síðustu kosningum og fékk nú engan bæjarfulltrúa kosinn. En þrátt fyrir allt þetta, gera framsóknarmenn sér vonir um að fá stöðvunarvald á Alþingi. Þarf hér framar vitnanna við? Ég vil engu um það spá, hvort þeim tekst þetta eða ekki, en það er ekki snefill að réttlæti í því fólginn að viðhalda slíku skipulagi, sem getur skapað slíka möguleika. Hvaða vit er í því, að 13 þús. kjósendur Framsfl. utan kaupstaða skuli fá 19 þm., en 14 þús. kjósendur Sjálfst.- og Bændafl. aðeins 6 þm.? Ein röksemd framsóknarmanna er sú, að þeir séu að hugsa um rétt kjördæmanna. Ég hef aldrei getað skilið þennan hugsunarhátt. Ég get ekki hugsað mér rétt kjördæmanna annan en rétt fólksins, sem í þeim býr. Eitt atriði enn hefur komið hér fram, það, að þetta þing sé umboðslaust og hafi því enga heimild til þess að afgreiða stórmál sem þetta. Þegar kosningafrestunin var samþykkt, áleit Alþfl. ekki rétt að taka upp stórmál án kosninga. Þetta var brotið af Sjálfstfl. og Framsfl., er þeir knúðu fram I. um gerðardóminn. Um þetta mál gegnir öðru máli, því að því er beinlinis skotið undir dómstól kjósendanna. Ástæðan til þess, að Alþfl. gat fallizt á að fresta kosningum, var óttinn við beinar árásir hernaðaraðila á landið. Innanlandsófrið má hins vegar aldrei nota til þess að fresta kosningum. Auk alls þessa eru nú 5 ár síðan kosningar fóru fram. Slíkar breytingar kunna að hafa átt sér stað, og er því ekki viðunandi annað en að vilji kjósenda fái að koma í ljós. Ég verð svo hér, áður en ég lýk máli mínu, að beina eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. fyrrv. forsrh., Hermanns Jónassonar. Af hvaða ástæðum og með hvaða rétti leigir hann að Alþingi fornspurðu ríkisprentsmiðjuna Gutenberg? Mér er sagt, að þetta hafi verið hans síðasta embættisverk. Og þessi leiga fer fram, án þess að forstjóri prentsmiðjunnar fái nokkuð um það að vita. Mér er enn fremur sagt, að leigan sé 51/2% af bókfærðu verði, sem mun vera 200 þús. kr., en það er ekki meira en 1/4 eða 1/5 af sannvirði nú. Hagnaður af prentsmiðjunni mun hafa numið 100 þús. kr. s.l. ár. Með hvaða heimild er þetta gert? Samkv. stjórnarskránni er það óheimilt. Hvað veldur þessu? En hér er auðveldur eftirleikurinn. Ráðh. geta, ef þessi regla er upp tekin, leigt allt, sem undir þá heyrir, leigt t.d. síldarverksmiðjur ríkisins einhverjum einstökum gróðamönnum, leigt Morgunblaðinu ríkisútvarpið o.s.frv. Þessi ráðstöfun er svo furðuleg og forkastanleg, að stórkostlegri furðu gegnir. Ég vil um leið beina annarri fyrirspurn til núv. hæstv. ríkisstj. Það er haft eftir framsóknarmönnum, að ríkisstj. hafi verið ákveðin í því að hætta starfsrækslu prentsmiðjunnar sem ríkisfyrirtækis, og hefði í hyggju að selja hana. En Hermann Jónasson hefði bjargað málinu við með þessu snarræði sínu. Ég vil spyrja núv. ríkisstj., hvað hæft sé í þessum orðrómi og hvort nokkur fótur sé fyrir honum.

Það er enginn fótur fyrir þessu.

Ég skil, að prenturunum þyki gott að fá þessar kjarabætur, það er ekki nema eðlilegt, en í það má ekki horfa, því að hér er hreinn voði á ferðum, ef þessi regla er upp tekin. Og ég verða að segja það, að það var heppilegt, að fyrrv. forsrh. gafst ekki tími til að ráðstafa lengur eignum ríkisins.

Forseti (GSv): Næstur tekur til máls hv. l . landsk. þm., Brynjólfur Bjarnason. Talar hann utan flokka og hefur til umráða, ásamt öðrum hv. utanfl.-þm., Héðni Valdimarssyni, 40 mínútur.



Þessi till., sem hér er til umr. frá Framsfl., mun vera einhver hlálegasta vantrauststill., sem nokkurn tíma hefur verið borin fram á Alþingi fyrr og síðar. Ráðh. Framsfl. voru að sleppa stjórnartaumunum. Þeir sem taka við af þeim, eru samstarfsmenn þeirra í ríkisstj., sem þeir hafa unnið með árum saman. Í meginatriðum hafa nýju ráðh. enga aðra stefnu en hina gömlu sameiginlegu stefnu þjóðstjórnarinnar svokölluðu. Í öllu, sem máli skiptir, fylgir nýja stjórnin nákvæmlega sömu stefnunni og forustumenn Framsfl. hafa fylgt undanfarin 5 ár. Samt ber Framsfl. fram till. um vantraust. Er ekki von, að menn spyrji: Hvers konar fíflalæti eru þetta eiginlega? Hvað eiga þessar tiktúrur að þýða? Hvað hefur gerzt? Það, sem gerzt hefur, er þetta: Það hefur fengizt þingmeirihluti fyrir ofurlítilli breytingu á kjördæmaskipuninni. Það hefur fengizt þingmeirihluti fyrir ofurlítilli lagfæringu á því hróplega ranglæti, að Framsfl. skuli þurfa helmingi færri kjósendur til að fá þingmann kosinn en aðrir flokkar í landinu. 766 kjósendur Framsfl. jafngilda 1644 kjósendum Sósíalistaflokksins. Kjósendur Framsfl. hafa tvöfaldan kosningarrétt á við kjósendur annarra flokka. Á þessu fæst ofurlítil leiðrétting með frv. því um breyt. á stjórnarskránni, sem nú liggur fyrir Alþingi, en þó hvergi nærri fullnægjandi. Þó að frv. þetta nái fram að ganga, hefur Framsókn mikil sérréttindi eftir sem áður. En við þessu ranglæti má ekki hrófla, þá ætla forustumenn Framsfl. af göflunum að ganga. Þeir eru að vísu sammála Íhaldsflokknum um allt, sem máli skiptir, í þjóðmálunum. Þeir eru reiðubúnir að þjóna stórútgerðarvaldinu, sem stjórnar Íhaldsflokknum, af trúmennsku í öllu, smáu og stóru. En ranglætið í kosningafyrirkomulaginu verður að haldast, hvað sem það kostar. Bitlingunum verða þeir að halda. Mútukerfið í íslenzku þjóðlífi verður að vera fast í þeirra höndum, því að það er líftaug flokksins. Þeim finnst það hróplegt ranglæti gagnvart Framsfl., að ranglætið í kosningafyrirkomulaginu skuli ekki fá að haldast. Þeim finnst Íhaldsflokkurinn hafa gert sér rangt til og sýnt sér vanþakklæti. Þeir þykjast hafa verðskuldað annað úr þeirri átt. Þeir hugsa sem svo, að verður sé verkamaðurinn launanna. Í 5 ár hafa þeir þjónað stórútgerðarmönnum Íhaldsflokksins af hollustu og dyggð, eins og góðum hjúum sæmir. Og þetta eru þakkirnar. Og nú hlaupa þeir burt úr ríkisstj. og bera fram vantraust á félaga sína og vini frá í gær. Þeir segja, að nú séu fram undan voðalegir tímar fyrir íslenzku þjóðina, upplausn, hrun, æðisgengin dýrtið, bolsjevismi, skeggöld, skálmöld, hallæri og hörmungar. Og þetta skeður allt af því, að framsóknarmennirnir fara úr stjórninni. Og úr stjórninni fara þeir, af því að það hefur orðið að samkomulagi að draga ofurlítið úr versta ranglætinu í stjórnskipunarl. landsins. blikið eru þeir búnir að tala um ábyrgð og ábyrga flokka öll þessi ár siðan 1937. Svo að þetta er þá ábyrgðin. Upplausn, dýrtíð, bolsjevismi og aðrar stórplágur, allt er þetta fullgott handa þjóðinni, úr því að þm. Framsfl. fá ekki að njóta ranglætisins áfram. Öllu þessu hefðu þeir getað afstýrt, með því að vera kyrrir í ríkisstj., og ekkert ber á milli þeirra og íhaldsráðherranna, nema þetta eina ágreiningsatriði, hvort Framsókn á að hafa miklu fleiri þm. en henni ber eða ekki. Og Framsókn ákvað að fórna þjóðinni vegna nokkurra þm. sinna, sem verða að víkja fyrir réttlátara kosningafyrirkomulagi. Og þó getur hún ekki bjargað þessum þm. sínum. Samt skal þessa grimmilega hefnt á þjóðinni. Mikið er Framsókn búin að tala um lýðræði öll þessi ár. Allir sósíalistar skyldu útlægir gerðir úr þjóðfélaginu, vegna þess að þeir væru ekki nógu mikið með lýðræðinu. Formaður Framsfl. setti um það ákveðnar reglur, hvernig fara skyldi með slíka útlaga. Í fornöld voru þeir réttdræpir, hvar sem til þeirra náðist. Nú skyldi taka upp „mildari“ aðferðir, eins og formaðurinn orðaði það. Þeir skyldu ekki vegnir með vopnum, eins og tíðkaðist til forna, heldur skyldi sjá til þess, að þeir fengju hvergi atvinnu. Þannig skyldu þeir sveltir í hel. Þetta þótti „mildari“ og viðkunnanlegri aðferð en að taka þá beinlínis af lífi. Nú hefur orðið samkomulag um það að sveigja nokkur ákvæði stjórnarskrárinnar ofurlítið meiri í lýðræðisátt. Þá koma lýðræðishetjur Framsfl. og segja öðrum landsmönnum stríð á hendur. Nú skal barizt upp á líf og dauða. Heldur skulu hallæri og hörmungar ganga yfir þjóðina en það nái fram að ganga. Einhverjum finnst kannske, að ég hafi dregið hér upp skrípamynd af afstöðu Framsfl. En það er síður en svo. Ef þið lesið Tímann og hafið hlustað hér í kvöld á þm. S.-Þ. og þm. Str., þá munuð þið sannfærast um, að málflutningur þeirra herra er sízt betri en ég hef lýst honum. Það eru áhöld um, hvort er meira áberandi: ofstopinn og hrópyrðin eða rökvillurnar og mótsagnirnar. Nú er að snúa sér að vantrauststillögunni; sem fyrir liggur. Þegar tekin er afstaða til hennar, ber að athuga tvennt: Í fyrsta lagi, hver er stefna þeirrar stjórnar, sem vantraustið er borið á, og í öðru lagi, hver er tilgangurinn með því að bera vantrauststillöguna fram? Það liggur fyrir yfirlýsing um það, að stefna ríkisstj. sé hin sama og áður. Stefna hinnar nýju ríkisstj. er í öllum meginatriðum hin sama og þjóðstjórnarinnar sálugu. Íhaldsfl., Framsfl. og Alþfl. báru sameiginlega ábyrgð á þessari stefnu þar til um síðustu áramót, og Framsfl. og Íhaldsfl. báru sameiginlega ábyrgð á henni þar til á laugardaginn var. Við skulum nú rifja upp nokkur helztu atriðin í stjórnarferli þjóðstjórnarinuar, til þess að átta okkur á því, í hverju þessi stefna er fólgin. Áður en styrjöldin skall á, hafði þjóðin orðið að búa við langvarandi atvinnuleysi. Það var sýnilegt, að styrjöld var fram undan. Sósfl. bar fram hverja tillöguna á fætur annarri um, að hafizt yrði handa um atvinnuframkvæmdir í stórum stíl. Hann bar fram tillögur um, að ráðizt yrði í miklar skipasmíðar, m.a., að smíðaðir yrðu 20 vélbátar á ári, 100–150 tonna, að byggðar yrðu nýjar síldarverksmiðjur, að byggður yrði fjöldi íbúðarhúsa að tilhlutun hins opinbera g auk þess stutt að því, að einstakir menn byggðu sem mest. Að byggð yrði áburðarverksmiðja og samentsverksmiðja og aðrar verksmiðjur til að vinna úr íslenzkum hráefnum. Að reistar yrðu nýjar rafstöðvar og þær stækkaðar, sem fyrir voru. Að lagt yrði í ræktunarframkvæmdir í stórum stíl. Að miklu fé yrði varið til vegagerða, brúargerða, hafnargerða o.s.frv. Það var nú eitthvað annað en að þessum till. Sósfl. væri sinnt. Í stað þess voru allar opinberar framkvæmdir skornar niður, svo sem frekast var unnt, og tekið fyrir kverkarnar á öllum meiri háttar atvinnuframkvæmdum með innflutnings- og gjaldeyrishöftunum. Það er ekki á mínu valdi að áætla, hversu mikið þetta háttalag þjóðstj. hefur kostað þjóðina, en það er rannsóknarefni, sem væntanlega verður gert betri skil síðar. Tafirnar á framkvæmd hitaveitunnar og stækkun Sogsstöðvarinnar kostuðu sem kunnugt er allmargar milljónir króna, alltaf milli 10 og 20 milljónir. Það tjón verður tiltölulega auðvelt að reikna út, þegar öll kurl koma til grafar. Það hefur kostað Reykjavíkurbæ einan að minnsta kosti 7–8 millj. kr., að tillögum sósíalista um byggingu íbúðarhúsa var ekki sinnt. Í grein í Morgunblaðinu er áætlað, að tjónið af síldarverksmiðjuleysinu hafi numið 11 millj. kr. í júnímánuði einum sumarið 1940. Og svo mætti lengi telja. En það, sem einkum hefur einkennt þessa stj., er barátta hennar til þess að rýra kjör verkamanna og ofsóknir hennar gegn verkalýðshreyfingunni. Hún er hreinræktaðasta stéttastjórn, sem nokkurn tíma hefur farið með völd á Íslandi. Allt starf hennar hefur miðað að því að gera hina ríku ríkari og hina fátæku fátækari. Í því skyni að gera hina ríku ríkari setti hún l. um skattfrelsi stórútgerðarinnar. Í skjóli þessa skattfrelsis græddu stríðsgróðamennirnir tugi milljóna króna, meðan þess naut við. Þegar það svo loks var afnumið, var tækifærið notað til að breyta skattal. stríðsgróðamönnunum, en þó einkum stórútgerðarmönnum í hag. Hin nýju skattal. eru þannig úr garði gerð, að tryggt er, að svo mikill hluti stríðsgróðans safnist í vörzlu einstakra manna, að eftir stríðið verður hér fámenn stétt auðkýfinga, sem hefur aðstöðu til að drottna einvöld yfir atvinnulífi þjóðarinnar, ef alþýðan grípur ekki í taumana og tekur af þeim völdin. Til þess að gera hina ríku ríkari og hina fátæku fátækari lét ríkisstj. lækka gengi íslenzkrar krónu og hefur síðan haldið krónunni í því verði, sem var lögfest 1939, þrátt fyrir hinar gífurlegu innstæður í erlendum gjaldeyri, sem safnazt hafa fyrir. Til þess að gera hina fátæku fátækari lét þjóðstj. Alþingi samþykkja hvern lagabálkinn á fætur öðrum til þess að taka samningsréttinn og verkfallsréttinn af verkalýðsfélögunum og lögfesta kaup verkamanna. Þjóðstj. hóf feril sinn með kaupþvingunarl. í apríl 1939. Það var eins konar giftingarveizla þjóðstjórnarflokkanna, Íhaldsfl., Framsfl. og Alþfl. Mér er enn í fersku minni sá dagur. Það var 3. apríl 1939. Allur málatilbúnaður var eins og æfðir samsærismenn væru að verki. Það var boðað til fundar í báðum deildum Alþingis með nauða ómerkilegri dagskrá. En að loknum þessum fundum var fundur settur á ný í neðri deild og tekið fyrir frv. um gengislækkun og lögþvingað kaupgjald og þannig komið að óvörum, ekki aðeins þjóðinni, heldur og þeim þm., sem ekki voru með í samsærinu og vitað var, að halda mundu uppi málstað fólksins, en það reyndust að vera þm. Sósfl. einir. Samdægurs var málið keyrt í gegnum umr. í báðum deildum og gert að l. Lögregla var sett við dyrnar, til þess að sem fæstir gætu átt kost á að hlýða á umr. Menn, sem hafa slíkan málatilbúnað, hafa sýnilega vonda samvizku. Það var farið með frv. eins og mannsmorð, þar til Alþingi var skipað að samþ. það. Allar venjulegar þingræðis- og lýðræðisvenjur voru virtar að vettugi. Í þessu frv. fólust líka öll grundvallaratriðin í stefnu þjóðstj. Samkv. frv. skyldi krónan lækka um 18%. Öll verkföll voru bönnuð, og frjálsir samningar milli atvinnurekenda og verkamanna um kaup og kjör voru bannaðir. Kaupgjald mátti ekki hækka, fyrr en verðlag hækkaði um 5%. Síðan mátti kaupið hækka um aðeins helming þeirrar verðlagshækkunar, sem var frá 5–10% og um 2/3 þeirrar verðlagshækkunar, sem þar var fram yfir. Þetta gilti þó aðeins um ófaglært verkafólk og fjölskyldumenn á föstum launum, sem höfðu minna en 300 kr. mánaðarlaun. Um haustið var þessu svo breytt þannig, að kaupið mátti hækka um 3/4 dýrtíðarinnar hjá þeim, sem mesta hækkun fengu, og um 1/2 dýrtíðarinnar hjá þeim, sem minnsta hækkun fengu. Við þetta bættist svo, að vísitalan var stórlega fölsuð, svo að hún náði engri átt, eins og nú hefur verið viðurkennt af öllum. Þegar loks tekið var að leggja búreikninga til grundvallar fyrir vísitölunni haustið 1940, kom í ljós, að verðlag hafði hækkað um 42%, en á sama tíma hafði kaupgjald aðeins hækkað um 27% samkvæmt þessum endemislögum. Svo gífurlega hafði tekizt að lækka káup verkmanna með þessari sameiginlegu tiltekt þjóðstjórnarflokkanna, Íhaldsfl., Framsfl. og Alþfl. Á sama tíma flæddi stríðsgróðinn inn í landið í tugmilljóna tali. Þá þegar höfðu innstæður bankanna aukizt um 52 milljónir kr. Mest af því var stríðsgróði togaraeigenda. Um áramótin 1940–41 gengu kaupþvingunal. úr gildi. Nú var gerð tilraun til þess að mynda einhvers konar þjóðstjórn í verkalýðshreyfingunni. Hví skyldu þeir Ólafur Thors, Hermann og Stefán Jóhann ekki geta stofnað til eins konar ríkisrekstrar í verkalýðshreyfingunni eins og Hitler? Fulltrúar Íhaldsfl. og Alþfl. tóku höndum saman til þess að reka erindi þjóðstj. í verkalýðssamtökunum. En hér var við ramman reip að draga. Verkamenn höfðu fortölur þessara stéttarandstæðinga sinna að engu. Þá var gengið til ofbeldis. Forustumenn verkalýðsins í launabaráttunni voru teknir höndum af stjórn erlenda setuliðsins í samvinnu við íslenzk stjórnarvöld. Sjö Dagsbrúnarmenn, er fremstir stóðu í starfinu fyrir félag sitt, voru fangelsaðir. Íslenzkir dómstólar dæmdu tvo þeirra í fjögurra mánaða fangelsi og tvo í 15 mánaða fangelsi. Með svikum og ofbeldi tókst að vinna sigur yfir Dagsbrún í það skipti. En nú tóku verkalýðssamtökin að eflat,. og erindrekar þjóðstjórnarinnar og atvinnurekenda misstu tökin á þeim, áhrif þeirra fóru ört þverrandi og fylkingar þeirra tóku að riðlast. Framsókn þótti bandamönnum sínum hafa illa tekizt og sýnt mundi vera, að þeim mundi ekki takast að halda niðri kaupi verkamanna og koma í veg fyrir það, að verkamenn réttu hlut sinn vegna kauplækkunarinnar 1939–1940. Þeir kröfðust þess því, að ný kaupþvingunarl. yrðu sett, er gengju í gildi um áramót 1942. Fulltrúum Íhaldsfl. og Alþfl. þótti ekki fullreynt, hvað þeir máttu sín í verkalýðshreyfingunni. Það varð að ráði, að þeir gerðu í sameiningu enn eina tilraun til að halda kaupgjaldinu niðri. Lýstu þeir yfir því, að þeir mundu gera sitt ýtrasta í þessu efni. En það kom brátt í ljós, að þetta tókst ekki. Verkamenn voru ófáanlegir til þess að leggja sjálfir á sig fjötrana. Íhaldsmenn viðurkenndu nú vanmátt sinn, og ríkisstj. ákvað að gefa út ný kaupþvingunarl. Bæjarstjórnarkosningarnar stóðu fyrir dyrum, enda var nú svo komið, að gera varð ráð fyrir alþingiskosningum í vor. Alþfl. átti nú um tvennt að velja: Dauðadóm kjósenda sinna við kosningarnar eða fara úr ríkisstj. Hann valdi síðari kostinn. Auðvitað varð að gefa þessari nýju herferð gegn verkalýðnum eitthvert fallegt nafn. Og þar sem hin hóflausa aukning dýrtíðarinnar er mönnum nú eitthvert mesta áhyggjuefnið, varð það að ráði að kalla þetta krossferð gegn dýrtíðinni. Nú átti að hefja mikla sókn gegn „verðbólgunni“, helzt tangarsókn eftir þýzkri fyrirmynd, undir forustu þjóðstj., eða réttara sagt rytjanna af henni. Ekki var nú forustan léleg. Við skulum nú athuga þá árangra, sem náðst hafa í baráttunni gegn dýrtíðinni undir þessari glæsilegu forustu. Þjóðstjórninni hefur tekizt að næstum tvöfalda vöruverð á nauðsynjavörum síðan í stríðsbyrjun. Aðferðirnar til þess að ná þessu marki voru í aðalatriðum eins og nú skal greina : Í stað þess að safna vörubirgðum til þess að undirbúa sig undir stríðið var allt gert til þess að hindra innflutning til landsins með ströngum innflutningshömlum. Þetta þótti þá inntak allrar stjórnmálavizku. Þessari stefnu var haldið áfram eftir að stríðið brauzt út. Í marga mánuði eftir að stríðið hófst, var hægt að flytja vörur frá Bretlandi án takmarkana, ef það hefði verið leyft af íslenzkum stjórnarvöldum. En ríkisstj. gerði það, sem í hennar valdi stóð, til þess að hefta þennan innflutning á ódýrum vörum frá Bretlandi. Árangurinn af þessari pólitík varð gífurleg verðhækkun á innlendum framleiðsluvörum. Morgunblaðið hefur viðurkennt, að með þessari pólitík hafi þjóðinni verið bakað tjón, er nemur tugum milljóna króna. Næsta áhlaup ríkisstj. var að lækka íslenzku krónuna, fyrst um 18 af hundraði og síðan um 11 af hundraði með því að láta hana fylgja sterlingspundinu. Þetta varð enn til að hækka verð á innfluttum vörum að sama skapi. Því næst lætur ríkisstj. Alþingi samþykkja nýja tollskrá. Samkvæmt henni eru tollarnir hækkaðir mjög og skulu nú einnig innheimtir af farmgjöldum og vátryggingarfé, en áður voru tollarnir innheimtir af vörum, áður en farmgjöld og vátryggingar lögðust á hana. Þetta hafði það í för með sér, að tollarnir hækkuðu úr ca. 10 millj. kr. árið 1938 upp í röskar 23 millj. kr. árið 1941. Þessi tollainnheimta ríkisstj. af stríðsvöruverði, stríðsfarmgjöldum og stríðsvátryggingum jafngilda því, að hún verji tugum milljóna á ári til þess að hækka vöruverðið. Þegar álagning leggst á tollinn og við það bætist svo sú verðhækkun á innlendum vörum, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða af þessari tilbúnu verðhækkun á erlendum vörum, þá er áreiðanlega óhætt að fullyrða, að tollarnir hafi hækkað vöruverð á Íslandi um allt að 40 milljónir kr. árið 1941. Síðan tekur stríðsgróðinn að flæða yfir landið. Stríðsgróðamennirnir taka að kaupa upp eignir landsmanna. Braskið blómgast meira en dæmi eru til fyrr eða síðar. Fasteignir margfaldast í verði. Þetta hefur þau áhrif, að allt fjármálalíf fer út skorðum og allar lífsnauðsynjar hækka gífurlega í verði. Þjóðstjórnin ýtir beinlínis undir þetta brask með pólitík sinni og heldur verndarhendi yfir því með skattalöggjöf sinni. Þá má ekki gleyma þætti hinna stjórnskipuðu nefnda. Fyrir tilstilli þeirra hækkaði kjöt og mjólk og aðrar landbúnaðarafurðir í verði miklu meira en svarar hinni almennu verðhækkun. Þessar vörur hækkuðu um á annað hundrað % á sama tíma sem vísitalan var aðeins 70 af hundraði. En það kynlega skeði, að bændur urðu lítið eða ekkert varir við þessa hækkun lengi vel. Og enn er munurinn á útsöluverðinu og verðinu, sem bændur fá fyrir vöruna svo mikill, að undrum sætir. Á sama tíma, sem mjólkin er seld á 97 aura lítrinn í Reykjavík, fá bændur um 50 aura fyrir hana, þ.e.a.s. þeir bændur, sem fá hæst verð fyrir þessa vöru. Svona fór þjóðstjórnin að því að tvöfalda verðlagið á Íslandi. Svo var farið að tala um kosningar. Þá fór Thorsarastjórnin með Hermann Jónasson í broddi fylkingar líka að tala um baráttu á móti dýrtíðinni. Mikill lagabálkur var samþykktur síðastl. vor. Sá lagabálkur átti að vera allra meina bót og ríða dýrtíðinni að fullu. En l. komu aldrei til framkvæmda. Engum eyri var varið til að vinna gegn dýrtíðinni. Aðeins ein heimild l. var notuð. Tekjuskatturinn var innheimtur með 10% álagi, og rann það fé beint í ríkissjóðinn. Það ætti að vera öllum auðskilið mál, að ef slík ráðstöfun hefur á annað borð nokkur minnstu áhrif á dýrtíðina, þá er það heldur til að auka hana en til að draga úr henni. Enda varð sú raunin á, að vísitalan hækkaði miklu örar eftir að l. gengu í gildi en nokkru sinni fyrr. Á nokkrum mánuðum hækkaði hún um 30 stig. Svo segja nokkur verkalýðsfélög upp samningum og fara fram á nokkra grunnkaupshækkun frá ársbyrjun 1942, í þeim tilgangi að rétta ofurlítið hlut verkamanna, vegna þess tjóns, sem þeir höfðu orðið fyrir af völdum kaupþvingunarl. frá 1939 og fölsunarinnar á verðlagsvísitölunni. Og nú var heldur en ekki komið við hjarta í ríkisstj. stríðsgróðamannanna. Baráttuna gegn kröfum verkalýðsins þurftu stríðsgróðamennirnir auðvitað að klæða í dulargervi. Stéttabaráttu milljónamæringanna gegn verkalýðnum var nafn gefið. Hún var kölluð barátta gegn dýrtýðinni. Ríkisstj. setti l. um þvingaðan gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Samkv. þeim I. mátti grunnkaup ekki ákveðast hærra en á árinu 1941. Ekki þótti nú lítils við þurfa. Eftir eins árs hlé var þráðurinn tekinn upp aftur og ákveðið að halda áfram á þeirri braut, sem horfið var að með kaupþvingunarl. 1939. hað er sýnilega áformað að gera kaupþvingunarl. að föstum drætti í stjórnar fari Íslendinga. Það er stefnt að því að leggja frjáls verkalýðssamtök á Íslandi í rústir fyrir fullt og allt. Frumstæðustu mannréttindamálin, sem stjórnarskráin á að tryggja landsmönnum, eru látin sigla sinn sjó. Samkvæmt þessum l. er rétturinn til frjálsra samninga tekinn af félögum og einstaklingum, og verkamönnum gert að skyldu að vinna fyrir það kaup, sem þeim er skammtað. Þetta er mjög nálægt því að vera þrælahald. Það er ekki lengur hægt að gera löglega samninga. Alla samninga um greiðslur fyrir unnin verk er hægt að ógilda. hrammi fyrir dómstólunum eru þeir ónýt pappírsgögn. Allt réttaröryggi í atvinnumálum er fokið út í veður og vind: Rétturinn til að gera löghelgaða samninga er eitt aðaleinkenni réttarþjóðfélags. Með l. sem þessum var ríkisstj. milljónamæringanna að gera tilraun til að afmá íslenzku þjóðina úr tölu þeirra þjóðfélaga, þar sem einfaldasta réttaröryggi ríkir. Auk þess eru þessi l. alveg einstök í sinni röð, þar sem gerðardómurinn hefur fyrir fram bundnar hendur um það, hvaða úrskurði honum ber að fella. Ólafur Thors hæstv. forsrh. og vinir hans, Tímamenn, halda því fram, að nauðsynlegt sé að koma í veg fyrir allar grunnkaupshækkanir til þess að hamla upp á móti aukinni dýrtíð. Það er ríkisstjórn Tímamanna, Alþýðublaðsmanna og Ólafs Thors, sem hefur átt drýgstan þáttinn í að skapa dýrtíðina. Ég hef sýnt fram á, hverjar eru aðalorsakir hennar. Ekki eru það grunnkaupshækkanir. Grunnkaup hefur yfirleitt ekki hækkað frá stríðsbyrjun til áramóta 1942. En á þessu tímabili hefur dýrtíðin skapazt. Um langt skeið hækkaði kaupið aðeins um lítinn hluta dýrtíðarinnar, þannig að vinnulaun fóru í raun og veru stöðugt lækkandi og það ört lækkandi. Sannarlega hafa þeir þremenningarnir, Hermann, Ólafur og Stefán Jóhann, notað aðrar aðferðir til að skrúfa upp dýrtíðina en að stuðla að kauphækkun verkantanna. Nú skulum við athuga, hvaða áhrif afskipti gerðardómsins af kaupgjaldsmálum hafa haft á vöruverðið. Hæstv. ráðh. Ólafur Thors hélt því fram, að þegar grunnkaup hækkaði, þá mundi framleiðsla viðkomandi iðngreina hækka að sama skapi eða meir. Hann tók járnsmiðina sem dæmi. Við skulum halda okkur við það dæmi. Gróði járnsmiðjanna mun hafa verið um 3 milljónir króna á síðastl. ári. Kauphækkunin, sem járnsmiðirnir fóru fram á í ýtrustu kröfum sínum, var hins vegar ekki nema um 200 þús. kr. alls. Þar sem nú ríkisstj. hefur það á valdi sínu að ákveða vöruverð, þá er það hverjum manni auðsætt, að gróði járnsmiðjanna var sæmilegur, enda þótt sama vöruverð hefði haldizt, þrátt fyrir kauphækkun járnsmiðanna. Nú er það alveg víst, að ekkert verkfall hefði orðið í járniðnaðinum, hefði ríkisstj. ekki sett þessi l., eða a.m.k. hefði það ekki staðið nema í nokkra daga. En fyrir aðgerðir ríkisstj. stóð verkfallið í mánuð og kostaði smiðjurnar a.m.k. 10 þús. kr. á dag. Þannig hafa járnsmiðjurnar tapað, fyrir tilverknað ríkisstj., miklu meira fé en allar kaupkröfur járnsmiðanna námu, þótt þær hefðu verið uppfylltar til hins ýtrasta. Því næst fellir gerðardómurinn úrskurð. Samkvæmt honum hækkar kaup járnsmiðanna mjög verulega. Gerðardómurinn var þannig látinn hefja göngu sína með því að brjóta l. ríkisstj. til þess að kaupa járniðnaðarmenn út úr samtökunum, af því að verkfall þeirra var farið að koma óþyrmilega við pyngju Kveldúlfs. Samkvæmt röksemdafærslu ríkisstj. hefðu járnsmiðjurnar því þurft að hækka verðið á framleiðslu sinni miklu meira en þær hefðu orðið að gera, ef þær hefðu strax gengið að hámarkskaupkröfum járnsmiðanna og ekkert verkfall orðið. Alveg sama sagan gerðist í öðrum iðngreinum. Á verkföllunum, sem ríkisstj. beinlínis stofnaði til og ríkisstj. á ein sök á, töpuðust hundruð þúsunda, og eftir verkföllin hækkaði grunnkaup alls staðar með baksamningum við einstaka atvinnurekendur. Það eina, sem ríkisstj. hefur því tekizt með öllu sínu brölti, er að stuðla að enn frekari verðhækkun í öllum þeim iðngreinum, sem hlut áttu að máli. Niðurstaðan er alveg ótvíræð, og hún er þessi: Þjóðstjórnin og rytjur hennar, sem nú hafa hrökklazt úr valdasessi, hafa skapað dýrtíðina, að svo miklu leyti, sem það er á valdi okkar Íslendinga að hafa áhrif á hana. Ég hef nú í fáum dráttum lýst stefnu þjóðstjórnarinnar. Þar með hef ég svarað fyrri spurningunni, sem ég varpaði fram í upphafi ræðu minnar um það, hver sé stefna stj., sem vantraustið er borið fram á. Stefna þeirrar stj., sem nú tekur við, er í öllum meginatriðum hin sama og fráfarandi stj. Þar með er afstaða fulltrúa alþýðunnar til ríkisstj. mörkuð. Við fulltrúar Sósfl. erum einu fulltrúar alþýðunnar á Alþingi. Og við erum í jafnákveðinni stjórnarandstöðu nú og við vorum áður en stjórnarskipti urðu, og lýsi ég yfir því, að ummæli Hermanns Jónassonar og Tímans um, að sósíalistar styðji þessa ríkisstj., eru ósannindi og uppspuni frá rótum. Þá er að svara síðari spurningunni, sem ég varpaði fram: Hver er tilgangurinn með vantrauststillögunni? Því er fljótsvarað, og það er ekki heldur neitt deilumál. Tilgangurinn með vantrauststillögu Framsfl. er að koma í veg fyrir, að bætt verði úr versta ranglæti kosningal. og þá jafnframt, að þessi stj. skuli rýma fyrir annarri öflugri og ákveðnari afturhaldsstjórn en þessi er. Flm. till. fara þess á leit við Alþingi, að það greiði götuna fyrir nýrri samsteypustj. Kveldúlfsmanna og afturhaldsins í Framsókn. Tillagan er fram borin í afturhaldssömum tilgangi. Það liggur í hlutarins eðli, hvaða afstöðu þm. Sósfl. taka til slíkrar till. 1938 báru íhaldsmenn fram vantrauststillögu gegn stjórn Framsóknar og Alþfl. Tillagan var krafa íhaldsmanna um, að stj. skyldi rýma fyrir enn afturhaldssamari stj., sem þeir sjálfir tækju þátt í. Sósfl. var í ákveðinni stjórnarandstöðu, en hann greiddi samt ekki atkv. með þessari vantrauststill. íhaldsmanna, sem hafði afturhaldssamt markmið. Þm. hans sátu hjá við atkvgr. Sömu afstöðu taka þm. Sósfl. nú til vantrauststillögu framsóknarmanna, sem einnig hefur afturhaldssamt markmið. Sú stjórn, sem nú tekur við, verður veik stj., miklu veikari en fráfarandi stj., og er það mikill kostur frá sjónarmiði alþýðunnar, eins og nú er háttað um skipun Alþingis. Af henni er einskis góðs að vænta, en hún hefur ekki afl til þess að koma fram neinum meiri háttar skemmdarmálum gegn fólkinu, eins og sú stjórn, sem nú hrökklast frá völdum við litinn orðstír. Hún er eins konar millibilsstjórn. En það, sem mest er um vert, er það, hvað við tekur að afstöðnum tvennum kosningum. Því geta kjósendur ráðið. Ef kjósendur veita fulltrúum gömlu þjóðstjórnarflokkanna, fulltrúum Íhaldsfl., Framsfl. og Alþfl., brautargengi í kosningunum, þá stöndum vér aftur í sömu sporum að kosningunum loknum. Aftur verður mynduð samsteypustjórn þriggja flokka, samsteypustj. afturhaldsins, sem enn á ný mun smána íslenzku þjóðina með því að kenna sig við hana og kalla sig þjóðstjórn. En það er líka á valdi kjósendanna að koma í veg fyrir þetta. Það er á þeirra valdi að greiða götu þess og flýta fyrir því, að sú stund megi sem fyrst upp renna, að mynduð verði sannnefnd þjóðstjórn, stjórn fólksins, skipuð fulltrúum alþýðunnar á Íslandi til sjávar og sveita, sem starfar í náinni samvinnu við samtök verkamanna og bænda og lætur það eitt vera lög í landinu, sem horfir til heilla og hagsældar fyrir hið starfandi fólk, sem byggir þetta land.

Forseti (GSv): Þá hefur hv. 1. landsk. þm. lokið máli sínu og talaði tæpl. 30 mínútur. Tekur nú til máls hv. 3. þm. Reykv., Héðinn Valdimarsson, síðastur ræðumanna í þessari umferð, og talar einnig utan flokka. Eru honum eftir skildar rúmar 10 mínútur til ræðuflutnings síns.



Mér eru ætlaðar rúml. 10 mínútur til þess að ræða þessa vantraustsyfirlýsingu og annað, sem þar fylgir, eftir miðnætti, þegar fæstir þeirra manna, sem ég vildi ná til, hafa tíma til þess að hlusta á. Það hefði verið auðvelt fyrir þjóðstjórnarflokkana, sem ráðið hafa reglunum fyrir þessum umr., að hafa tíma flokkanna 10 mínútum skemmri, þannig að útvarpinu yrði lokið kl. 11. En þetta hefur nú þótt heppilegast. Með stjórnarskiptum þeim, sem nú hafa orðið, og þar af leiðandi þingrofi, brestur tvennt í senn, samkomulagið um kjördæmamálið, sem Ólafur Thors rak endahnútinn á við framsóknarmenn eftir samhliða baráttu Alþfl. og Sjálfstfl. 1931–1933 fyrir réttlátri kjördæmaskipun, og þjóðstjórnin svo nefnda, sem komst á vorið 1939, samábyrgðarstjórn flokkanna. Framsókn hefur nú ráðið langmestu í landinu í nær 20 ár, og allan þann tíma hefur flokkurinn verið í algerðum minni hluta meðal kjósenda, haft 20%–25% atkvæða. Grundvöllur þessa ólýðræðislega ofurvalds minni hluta hefur eingöngu byggzt á úreltri kjördæmaskipun, sem upprunalega var miðuð við, að þjóðin byggði landið og ræki atvinnu sína á allt annan hátt en nú verður að vera. Framsókn var fyrst stofnuð sem frjálslyndur vinstri flokkur, runninn frá ungmennafélagshreyfingunni, og vildi ná jafnt til sveita sem sjávarsíðu, hafa föst vináttusambönd við samvinnufélög og verklýðssamtök. En raunasaga flokksins er sú, að aðalforingi hans og leiðtogi, Jónas Jónsson, leit svo á, að öruggast, skjótast og réttast væri að ná völdunum með því að hagnýta sér möguleika hinnar úreltu kjördæmaskipunar, ójöfnuð hennar, sérréttindi og gloppur, haga pólitík Framsóknar ekki eftir almennum þörfum þjóðarinnar, heldur eftir sérhagsmunum þeirra, sem gátu veitt flokknum skjótust völd, vinna þau með veitingu á sérréttindum fyrir sérstaka ráðamenn í fámennari kjördæmunum, boða hleypidóma og öfund gegn fólkinu í þéttbýlinu, siga saman landslýðnum í pólitíska flokka eftir búsetu: bændur gegn verkalýð og bæjarbúum, samvinnusamtök gegn verklýðssamtökum, slá á afturhaldsstrengina, telja þeim, sem bjuggu á sérréttindasvæðum stjórnarskrárinnar, trú um, að líf þeirra og velferð lægi við að halda sérréttindavaldi sínu. Í fáum orðum sagt: Framsókn yfirgaf lýðræðisstefnuna vegna valdastreitunnar og skemmdi með því flestöll stefnumál sín. Þaðan eru flestar pólitískar syndir Framsóknar runnar, afturhald flokksins og mannapólitík. Flokkurinn hefur að vísu náð meiri tökum í fámenninu, en ónýtt sjálfan sig sem almennan umbótaflokk í þjóðmálum. Þegar fyrir 1930 var stefna þessi runnin leiðtogunum - í merg og blóð. Mér munu seint gleymast tilraunir Jónasar Jónssonar, er Framsfl. og Alþfl. unnu saman, til að kenna okkur Jóni Baldvinssyni „Framsóknaraðferðina við sjóinn“, eins og Jónas nefndi það. Hann lagði hart að okkur, hvað eftir annað, til að fá 50–100 sjómenn úr Alþfl. í Reykjavík til að láta skrifa sig til heimilis á Seyðisfirði, er þeir væru í siglingum, og fá þar kosningarrétt, því að þessi atkv. gætu auðveldlega tryggt Alþfl. þingsætið á Seyðisfirði. Jónas Jónsson bar svo sem ekki neina sérstaka virðingu fyrir búsettu kjósendunum á Seyðisfirði og rétti fámennisins, ef hægt væri að lauma inn á þá á löglegan hátt rétt lituðum atkvæðum úr Reykjavík, en misnota réttindi kjördæmisins til þingmanns. Jónas Jónsson átti ómögulegt með að skilja þá heimsku okkar Jóns Baldvinssonar, að við vildum ekki beita slíkum pólítískum hrekkjabrögðum eða svikum, að við töldum verkefni flokks okkar að vinna almennt fylgi kjósenda í landinu á stefnumálum, en ekki stela völdunum með gloppum úreltrar kjördæmaskipunar. Deilan um réttláta kjördæmaskipun 1931–33 stafaði frá öllu þessu ólýðræðislega valdabraski Framsóknarleiðtoganna. Með þá gerðri stjskrbreyt. var með uppbótarþingsætunum að vísu dregið úr ofurvaldi minnihlutaflokksins, sem miðaði stefnu sína eingöngu við valdastreitu og fámennustu kjördæmin, en þó sat Framsókn við sinn keip, tryggði sér og batt með stjórnarskrárákvæðum óbreytta kjördæmaskipun, tryggði sér sem minnihlutaflokki að verða samt ráðandi flokkurinn. Þessi valdapólitík Framsóknar umfram þjóðarhagsmuni hefur nú hefnt sín þannig, að allir flokkar í landinu hafa nú risið gegn þessu stjórnarfarsbundna flokkseinræði. Því fer mjög fjarri, að ég líti svo á, að stjórnarskrárbreyt. sú, sem nú er á döfinni, sé nálæg því að fullnægja tímans og réttlætisins kröfum. Með fjölgun þm. Reykjavíkur úr 6 í 8, nýjum þm. fyrir Siglufjörð og hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum er aðeins stofnað til réttlátari skiptingar þingsæta milli þingflokkanna, eins og fylgi þeirra hefur fyrr verið, en kjördæmaskipun er að öðru leyti haldið óbreyttri og göllum hennar. Kosningarréttur hinna einstöku kjósenda er enn svo ójafn, að í fámennustu kjördæmunum eru þeir fimmfalt valdameiri um þingmannakosningu heldur en í þéttbýlinu. Uppbótarsætin bæta ekki þetta misrétti nema að litlu leyti, því að kjósandinn í hinum einstöku kjördæmum ræður ekki persónulega um kosningu né uppstillingu landslistans, heldur meira og minna ólýðræðislega kjörin flokksstjórn og hlutfallslegt fylgi flokka í öðrum kjördæmum. Raunverulega ætti Reykjavík ekki, þó að tekið sé tillit til uppbótarsæta, að fá 8 þm. kosna, heldur 14, Akureyri ekki 1, heldur 2 o.s.frv. Kjördæmaskipunin miðar enn að sundurgreiningu þjóðarinnar, en ekki sameiningu . Réttlát kjördæmaskipting á lýðfrjálsan hátt hlýtur að verða gerbreyting, annaðhvort þannig, að landið verði allt eitt kjördæmi eða, sem heppilegra mætti telja, 5–6 stór kjördæmi með hlatfallskosningum og breytilegri þingmannatölu eftir kjósendafjölda. Það mundi fyrst útrýma atkvæðauppkaupum flokka og annarri spillingu, sem einmiðuð er við sérréttindakjördæmi. Með þeirri breyt. einni, sem nú er á döfinni, getur spillingin enn haldizt, meira að segja með hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmunum, breiðzt út úr Framsókn inn í Sjálfstfl. og fest þar rætur í afturhaldsarmi hans. Þrátt fyrir þetta tel ég þó stjskrbreyt. þessa í bili veða að gagni, vegna þess að hún brýtur rótgróið ofurvald eins stjórnmálaflokksins, sem byggist á kjördæmaskipuninni án hlutfallskosninga utan Reykjavíkur. Og í öðru lagi, og þar af leiðandi opnast möguleikar fyrir því, að íslenzk pólitík og stjórnarhættir geti runnið í nýjan, lýðfrjálsari og heilbrigðari farveg, ný, skapandi öfl í þjóðfélaginu fengið framrás. Hinu má þó enginn gleyma, að halda verður áfram baráttunni fyrir almennum mannréttindum í stjórnarskránni, jöfnum kosningarrétti og yfirráðum meiri hluta þjóðarinnar, lýðræðinu, þangað til það er tryggt með réttlátri kjördæmaskipun, þó að það verði að bíða í þetta sinn. Stjórnarskiptin nýju hafa einnig orðið landhreinsun á annan hátt, með dauða hinnar svo nefndu þjóðstjórnar, þ.e.a.s. þeirrar samábyrgðar hinna pólitísku valdaklíkna, undir forustu Jónasar Jónssonar og Ólafs Thors, sem fyrst varð lítill vísir að við úrslit stjórnarskrármálsins 1933, en tók á sig opinberan svip í Kveldúlfsmálinu og staðfesti ráð sitt vorið 1939, er hin sáluga þjóðstjórn tók völdin og Jónas Jónsson og Ólafur Thors innbyrtu Stefán Jóhann Stefánsson ásamt leifunum af Alþýðuflokksleiðtogunum. Þessi þjóðstjórn taldist vera sett til að bjarga landinu, fyrst frá fjárhagsvoða, síðar frá stríðshættunni, og hafa forustu um sjálfstæðismálin. En stefna hennar hefur beinzt einhliða í afturhaldssama valdastreituátt, að standa þétt saman gegn verkalýðssamtökunum, launastétt og verzlunarstétt, halda niðri gagnrýni á starfsemi og samábyrgð þingflokkanna, halda við verzlun um embætta- og sérréttindaveitingar til einstakra fylgismanna, lögbinda almenna kauplækkun og tekjulækkun með gengisfellingu, sem var alóþörf, einungis gerð vegna stærstu útflytjendanna. Síðan, er fyrri lögbinding kaupsins hafði orðið að falla vegna stríðsvímunnar, þá með því að skipa með brbl. lögbindandi gerðardóm um kaupgjaldið og verkfallsbann í trássi við verklýðssamtökin og án þess að reyna samninga við þau, enda án þess að neinar viðunandi ráðstafanir væru gerðar um atvinnu- og félagsmál og fyrir framtíðina, en öðrum stéttum leyft að láta greipar sópa um stríðsgróðann. Sjálfstæðismálið, sem hefði átt að vera aðalmál þjóðarinnar, var gert að hornreku. Í stað þess frá fyrstu að kappkosta að slíta þegar í stað og að fullu og öllu sambandinu við Dani og konunginn og endurreisa íslenzka lýðveldið, hefur þjóðstjórnin sem slík ekkert gert í þeim málum, engan undirbúning haft með samningum við lýðræðisstórveldin Bretland o Bandaríkin, þó að tækifærin væru lögð og séu enn upp í hendurnar á ríkisstj. okkar með hinni sérstæðu aðstöðu Íslands í heimsstyrjöldinni. Það lítið, sem hæstv. Alþ. hefur gert í þessu, hefur mætt hinni mestu tregðu frá þjóðstjórninni svo nefndu, viljaleysi, kjarkleysi og úrræðaleysi. Það er kunnugt, að bæði Ólafur Thors og Hermann Jónasson hafa spyrnt fótum við fullu sjálfstæði, hafa staðið að því, að síðasta Alþ. sleit ekki böndin að fullu við konung og við Íslendingar búum nú við þá viðriðnisstjórnarháttu, að samkvæmt stjórnarskránni er Ísland konungsríki með Kristján sem konung og erfðarétti niðja hans, þó að mjög fáir Íslendingar vilji neitt annað en lýðveldi þegar í stað. Og ríkisstjóraembættið er látið fela þennan tvíveðrung. Slíkur skinnaleikur og hálfvelgja í sjálfstæðismálum þjóðarinnar rýrir virðingu hennar út á við, er stór vanzi fyrir ríkisstj. og Alþingi og ekki líkleg til að sameina þjóðina til átaka og fórna, gefa henni sjálfsvirðingu, vakningu og skilning á mikilvægi þjóðfrelsis og einstaklingsfrelsis og ábyrgðinni, sem þar af leiðir, einmitt þeim málum, sem heimsstyrjöldin snýst um og skiptir hugum manna og framtíðarvonum. Í stað þjóðlegrar og alþjóðlegrar vakningar Íslendinga hefur þessi vanrækslusynd þjóðstjórnarinnar valdið lömun á þjóðina og hugsunarhátt hennar á stríðstímunum, hert dansinn kringum gullkálfinn og dregið úr sjálfsmeðvitund og frelsishneigð þjóðarinnar. Því er þessi synd þjóðstjórnarinnar næg dauðasynd. Það er deginum ljósara, að allt ráðabruggið um þjóðstjórnina var aðeins valdabrask fámennra valdaklíkna á þingi og nafnið eitt tálbeita. Í stað þess að sameina þjóðina hefur stjórnin svæft hana og þó gert sitt til að halda launastéttunum niðri. Ástæðan til þess, að fyrsta sprungan kom í þjóðstjórnina haustið 1941, var ekkert stórt þjóðmál, heldur einfalt valdatafi, hvort kjósa skyldi að nýju þm. í N: Ísafjarðarsýslu, en sú kosning gat raskað valdahlutföllunum í efri deild, ef Sjálfstfl. ynni sætið. Framsókn gat þá ekki lengur með Alþfl. einum ráðið í báðum deildum, ef skærist í odda. Þá fyrst fór Stefán Jóh. Stefánsson að fá áhuga fyrir rétti verklýðsfélaganna, sem hann hafði fyrr af þeim samið og reynt að kúga og kljúfa. Þá heimtaði Framsókn vorkosningar, sem þjóðstjórnin hafði fyrr talið þjóðhættulegar. Þá varð stríðsástandið og sjálfstæðismálið ekki lengur aðalatriði að yfirvarpi, heldur hverjir færu með forustuna, eins og hún líka hafði verið glæsileg. Þá fyrst fékk forusta Sjálfstfl. og Alþfl. áhuga fyrir breyt. stjórnarskrárinnar, og þó ekki aðalatriðum hennar, grundvellinum, sjálfstæðismálunum, heldur kjördæmaskipuninni einni, sem að vísu er þakkarvert í þessum grautarpotti sambræðslunnar samábyrgðarinnar á þingi um að sleppa ekki völdunum úr höndum klíknanna. Framsóknarflokksmennirnir, sem mestan þátt áttu í þjóðstjórninni, þeir Jónas Jónsson, Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson, bera nú fram vantraustsyfirlýsingu á hina nýju stjórn g fyrri sálufélaga, Ólaf Thors, Jakob Möller og Magnús Jónsson, sem eingöngu er skipuð til þess að leysa stjórnarskrármálið á þann hátt, sem allir aðrir þm. en framsóknarmenn samþykkja, og láta fram fara nýjar kosningar. Stjórninni er ætlað að starfa fram á næsta þing og leysa ekki önnur pólitísk flokkamál, sem hjá verður komizt. Ég hef ekki átt í neinum samningum, hvorki um þessa stjórnarskrárbreyt. né um stuðning né hlutleysi við hina nýju stjórn, enda er utan flokka og hef þá reynslu af flokkastarfseminni utan þings og innan síðustu árin, að ég vantreysti forustu allra flokkanna um lausn stærstu vandamála þjóðarinnar á þessum tímum. Ég hef þegar lýst áliti mínu á pólitík forsætisráðherrans núverandi, Ólafs Thors, og tel það vera algert taktleysi af Sjálfstfl. að tefla honum fram sem forsrh. við lausn stjórnarskrármálsins eftir forsögu hans, sambræðslu við Jónas Jónsson, og nú síðast, að kunnugt er, að einmitt Ólafur Thors stóð innan flokks síns lengst í gegn stjórnarskrárbreyt. og slitum sambandsins við Framsókn, þjóðstjórnarinnar svo nefndu. Sjálfstæðismenn hefðu ekki getað valið mann líklegri en hann til að bregðast á elleftu stundu í þessu sameiginlega máli. Pólitískt réttast hefði vitanlega verið, að hann hefði fallið í þjóðstjórnargröfina, ásamt Jónasi Jónssyni, samherja sínum síðustu árin, og beðið upprisu sinnar þar, en nýir menn tekið við. En Sjálfstfl. sem heild verður að sjálfsögðu að bera ábyrgðina á meðlimum ráðuneytis síns, mannvalinu. Og um aðra leið er ekki að ræða til að leysa þessi mál en stjórnarmyndun Sjálfstfl. Það væri brot á allri lýðræðisstefnu að hjálpa Framsókn á nokkurn hátt með atkvæði eða hlutleysi við vantrautsyfirlýsingu. Ég vil að lokum brýna fyrir þeim, sem mál mitt heyra, að í hönd farandi kosningar hljóta að snúast aðallega um stjórnarskrármálið og þjóðstjórnina sálugu, að áður en þingi verður slitið, mun þál. verða gerð um afgreiðslu lýðveldismálsins á næsta þingi, en að aftur verður kosið að því loknu um það mál. Enginn kjósandi, sem vill hreinsa til í stjórnmálunum, skapa meira jafnrétti og eðlilegri málefnaskipun flokkanna, má því láta atkv. sitt falla svo, að til gagns komi, beint eða óbeint, því afturhaldi og flokkseinræði, sem berjast mun undir nafni Framsfl. undir forustu Jónasar Jónssonar. Fyrir hina fornu vinstri stefnu Framsóknar er það einnig heillavænlegast, að þingflokkur Framsóknar tapi fylgi og þingsætum á þeim málstað, sem hann stendur nú. - Góða nótt.