Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Halldór Stefánsson) Af hálfu nefndarinnar hefi jeg ekkert frekar um frv. þetta að segja en tekið var fram við 2. umr. Leyfi mjer aðeins að óska, að það fái að ganga áfram til efri deildar.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Nefndin hefir ekki orðið sammála um þetta frv., og er það till. okkar meiri hl., að frv. verði samþ. Það er engin deila um formið á sjálfu frv. og ekki heldur um orðalag þess; það er aðeins stefnuatriði, sem deilt er um í þessu máli. En þar sem það hefir verið rætt ekki einungis á þessu þingi, heldur á fjórum undanförnum þingum, þá hygg jeg, að ekki þurfi langar ræður um það nú. Jeg mun því aðeins halda mjer að þeirri tillögu, sem meiri hl. hefir gert, og mun ekki taka til máls aftur, nema sjerstakt tilefni gefist.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg get vísað til nál. míns, að jeg álít, að frv. veiti bæjarstjórnum of víðtæka heimild til þess að skerða atvinnufrelsi manna, - víðtækari en þá, sem almenningsheill krefur. En samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar má ekki skerða atvinnufrelsi, nema nauðsyn krefji, enda þarf lagaboð til. Jeg álít ekki, að sú forsenda sje til fyrir þessu frumvarpi. Það álít jeg sjerstaklega rangt, að fá bæjarstjórnum vald til þess að takmarka atvinnufrelsi handiðnamanna, er einungis stunda atvinnuna sjálfir eða með aðstoð síns skylduliðs. Jeg sje ekki, að það verði borin fram nokkur ástæða fyrir slíkri skerðingu. En um ákvæði frv. alment vil jeg benda á það, að núverandi löggjöf um lokunartíma sölubúða í kaupstöðum miðar að því, að takmarka fyrst og fremst starfstíma þess fólks, sem vinnur fyrir kaup á slíkum stöðum; og svo er hún líka kannske nokkur takmörkun á rjetti til þess að hafa þær vörur til sölu, sem þar eru seldar. En það er yfirleitt sá útlendi varningur, sem til landsins flytst, þannig að að því leyti sem sú löggjöf þykir takmarka atvinnuna sjálfa með því að takmarka tímann, þá er það takmörkun á rjetti til þess að selja hjer útlendan varning. En jeg álít ekkert varhugavert við það, þótt innlend framleiðsla nyti þeirra forrjettinda fram yfir sölu á útlendum varningi, að mönnum sje frjálst bæði að stunda sjálfir sína vinnu og hafa afurðir handa sinna á boðstólum einnig á þeim tíma, sem ekki er leyft að hafa opnar sölubúðir fyrir erlendan varning. Jeg get því yfirleitt ekki fallist á, að það sje rjettlátur grundvöllur, sem þetta frv. byggist á.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg get ekki annað en leiðrjett misskilninginn, sem kom fram í ræðu hv. 3. landsk. Það er fullkominn misskilningur, ef hann heldur, að heimild fyrir bæjarstjórnir viðvíkjandi lokun sölubúða frá 1917 sje til þess að styðja innlenda vöru og iðnað í samkepni við erlenda vöru. Aðalatriðið í þeim lögum var að vernda það starfsfólk, sem vinnur í búðum, frá því að þurfa að standa þar frá kl. 7–8 á morgnana og fram undir 12 á kvöldin.  En svo eru þetta ekki nein ákvæði í sjálfu sjer um lokun þessara vinnustofa. Það er lagt á vald bæjarstjórna, og þær verða að sjá svo um, að þau ákvæði, sem þær setja, sjeu sett með heill bæjarbúa fyrir augum. Þetta hygg jeg og, að myndi verða raunin á, og sje því ekkert varhugaverðara við að afhenda þeim þessa heimild heldur en þá heimild, sem felst í búðalokunarlögunum frá 1917.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg sagði ekki nokkurt orð um það, að tilgangurinn með núgildandi löggjöf viðvíkjandi lokun sölubúða hefði verið sá, að styðja innlenda framleiðslu í samkepni við verslun með útlendar vörur. Jeg sagði þvert á móti alveg eins frá því og hv. 5. landsk., hver væri tilgangurinn. En jeg benti á það, að löggjöfin hefir orðið til þess, enn sem komið er, að veita innlendri framleiðslu ofurlítil forrjettindi í samkepninni, nefnilega að menn eru frjálsir að því að bjóða innlenda framleiðslu á þeim tíma sólarhringsins, sem varnað er að hafa útlendar vörur á boðstólum. Jeg tel ekki óeðlilegt, að þessi litlu forrjettindi fyrir innlenda framleiðslu fái að haldast, þó að jeg viðurkenni hinsvegar, að þetta hafi ekki verið haft sjerstaklega fyrir augum, þegar löggjöfin var sett.

Flm. (Einar Árnason) Það mun ekki vera venjan við fyrstu umræðu að ræða einstök atriði frv., og þingsköpin munu ekki ætlast til þess. En það stendur svo sjerstaklega á um þetta frv., að þó að það sje ekki nema þrjár greinir, þá fjalla þær um sitt atriðið hver, og eru þannig sjálfstæðar, að þótt ein greinin væri feld, gætu hinar orðið samþ. og frv. afgreitt. Jeg finn þess vegna ástæðu til þess að gera örstutta grein fyrir hverju einstöku af þessum þremur aðalatriðum, sem felast í frv. - Er það þá um 1. gr. að segja, að hún gerir ráð fyrir því að fella burt úr 16. gr. þingskapanna eina setningu, sem sje þá, að enginn þm. megi vera í fleiri fastanefndum en tveimur. Allir hv. deildarmenn kannast við þetta atriði, að það hefir orðið nokkur deila um það, bæði í fyrra og nú á þessu þingi; og það má segja, að þar hafi klögumálin gengið á víxl. Jeg lít svo á, að það sje erfitt, og oft ef til vill ekki hægt, að framfylgja svo þessu ákvæði þingskapanna; að það komi ekki í bága við önnur ákvæði. Og þá sýnist í rauninni rjett að nema það burtu, til þess að það þurfi ekki að valda deilum lengur. Það mun nú vera svo, og er í sjálfu sjer eðlilegt, að sá meiri hluti, sem til er á hverjum tíma hjer í Ed., noti sinn kraft til þess að setja menn í nefndir eftir því, sem hann hefir atkvæðamagn til. Þetta getur komið nokkuð ójafnt niður, en eigi að síður verð jeg að halda því fram, að það sje mjög eðlilegt. Jeg þarf ekki að dvelja lengi við þetta atriði; jeg þykist vita, að öllum hv.þdm. sje ljóst, hvað hjer er átt við með þessari grein frv. Þá er 2. gr. Hún gerir ráð fyrir dálítið breyttu skipulagi innan deilda þingsins. Það hafa komið fram raddir um það hjer á þingi áður, að það mundi vera heppilegra fyrirkomulag en nú er, að þm. flyttu ræður sínar úr sjerstökum rar til gerðum ræðustóli. Þetta atriði hefir. einnig verið athugað og að nokkru undirbúið af húsameistara ríkisins, þannig að hann hefir gert teikningu af báðum þingsölunum, þar sem er breytt dálítið skipulagi. Hann hefir gert um þetta áætlun. Hann gerir ráð fyrir, að þingmenn fái aðra stóla en nú eru og þægilegri. Það tel jeg mikla framför; mjer þykir ekki ólíklegt, að það sje stólunum að kenna eitthvað af því, sem talað er um, að þm. sjeu ekki stöðugir í sætum sínum. Þá er gert ráð fyrir, að ráðherrarnir sitji allir saman, og verður það að álítast þægilegra fyrir þá, og þeim gert hægara um vik að ná saman á meðan á umr. stelpur. Þá er ennfremur gert ráð fyrir, að við borð þm. sje hilla eða skápur, þar sem þeir geyma bækur þær, er þeir þurfa að grípa til sjer til afnota, og verður það að álítast þægilegra en að sækja bækurnar út fyrir þingsalinn, eins og nú tíðkast. Jeg geng þess ekki dulinn, að breyting þessi mundi hafa dálítinn kostnað í för með sjer, og verður um hana að fara eftir því, hvað mönnum lítst í þessu efni. Hins mætti þó geta, að úti um land hefir verið beðið eftir því með óþreyju að komast í samband við Alþingi á þann hátt, að ræðum þm. væri útvarpað. Kæmist það á, þegar t. d. útvarpsmálið er komið í gott horf, þá mundi þægilegra að útvarpa ræðunum, ef þær væru fluttar úr einum og sama ræðustóli. Þá kem jeg að 3. gr. frv., sem fyrir mjer er aðalatriði málsins. Þess er getið í greinargerðinni, að frv. sje flutt sem sparnaðartill., og liggur hún aðallega í þessari 3. gr. Það hefir verið allmikið um það rætt, að þinghald þjóðarinnar sje orðið dýrt; og til þess að ljetta af ríkissjóði einhverju af þessum kostnaði, hefir verið gripið til þess, eins og stjórnarskrárbreytingin ber með sjer, að þingið yrði aðeins háð annaðhvert ár. Það virðist að minsta kosti benda á, að margir sjeu þeirrar skoðunar, að úr þessum kostnaði þurfi að draga og horfa ekki í, hvort þingið geti verið jafngagnlegt að öðru leyti. En þessi langi þingtími, sem mjög er vitnað í, stafar af því, að minni hyggju, að vinnubrögð þingsins eru ekki í því lagi, sem þau ættu að vera eða gætu verið. Jeg geri nú ekki ráð fyrir með frv. þessu að breyta öllum vinnubrögðum þingsins, en spor í rjetta átt ætlast jeg þó til, að þetta verði. Hjer er gert ráð fyrir að takmarka tíma þann, sem þm. hafa til þess að flytja ræður, jafnhliða því, að lagt er til að fækka ræðunum. Vitanlega má um það deila, hvort tímaspursmál það, sem stungið er upp á í frv., sje heppilegt eða ekki, enda get jeg fallist á breytingar í því efni, ef jeg sje, að þær muni fremur ná þeim tilgangi, sem fyrir mjer vakir. Því að aðalatriðið fyrir mjer er að stytta þingræðurnar. Og takist það, er jeg sannfærður um, að þingið styttist og að útgáfa Alþingistíðindanna verður að mun ódýrari en nú á sjer stað. Með þannig bættum vinnubrögðum þingsins er því talsvert unnið, en engu tapað. Hinsvegar er aldrei fyrir það girt, að ekki geti hlotist skaði af að hverfa að því ráði að halda þing aðeins annaðhvert ár. Sje jeg svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vonast eftir, að hv. deild taki málinu vel og lofi því að ganga til 2. umr. og allshn.

Halldór Steinsson Þetta frv. er í sjálfu sjer meinlítið, og að því leyti sem það miðar til sparnaðar, þá er jeg því meðmæltur, þótt mjer hinsvegar virðist, að sparnaðurinn sje tvísýnn, þar sem gera má ráð fyrir, að 2. gr. jeti upp það, sem sparast með 3. gr. Jeg ætla þá að víkja lítilsháttar að þessum þremur breytingum þingskapanna, sem frv. fer fram á. Um 1. gr. er það að segja, að jeg tel hana fremur til bóta, en „praktiska“ þýðingu hefir hún enga. Meiri hl. deilda getur altaf komið sömu mönnum í fleiri nefndir en tvær, ef honum býður svo við að horfa. En hitt er ekki úr vegi, að hafa þingsköpin svo, að ekki þurfi að brjóta þau. Um 2. gr. er fátt að segja. Það, sem hún fer fram á, finst mjer hálfgert tildur, sem aldrei muni svara kostnaði, og mun jeg því verða á móti henni. Þá er það 3. gr., sem er veigamesta breytingin, og get jeg verið meðmæltur þeirri hugmynd, sem í henni felst. Þó finst mjer í fljótu bragði, að hjer sje of langt gengið, að ætla þm., öðrum en flm. og frsm., aðeins eina hálftíma ræðu. Þetta getur stundum orðið alt of þröngt og þm. ekki lokið máli sínu á svo skömmum tíma. Þess vegna kynni jeg betur við að ætla þm. tvær ræður, og mætti sú síðari vera mun styttri. Annars verð jeg að segja það, að jeg kann illa við, að ráðherrar skuli mega tala eins oft og þeir vilja. Mjer finst ekki minni ástæða til að takmarka að einhverju leyti málæði þeirra heldur en einstakra þm. Frv. þessu mun jeg því geta fylgt, ef því verður breytt á þann hátt, sem jeg hefi nú bent á. Og ef jeg mætti eiga von á, að hv. nefnd tæki þessar aths. mínar til greina, þá mundi jeg ekki koma með brtt. við frv.

Flm. (Einar Árnason) Jeg þarf, ekki að vera óánægður yfir undirtektum hv.þm. Snæf. Hann sagði að vísu, að breytingin, sem felst í 1. gr., hefði enga „praktiska“ þýðingu. Það má nú kannske til sannsvegar færa. En hún hefir þó þá þýðingu, að koma í veg fyrir árlegar deilur um þetta efni. Þá skildist mjer á orðum hans, að 2. gr. frv. æti upp sparnaðinn, sem gert er ráð fyrir í 3. gr. Á þetta get jeg ekki fallist. Eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, að kæmi til framkvæmda breytingin í 2. gr., mundi hún kosta eitthvað dálítið, en sá kostnaður yrði aðeins í eitt skifti fyrir öll. Og það er ekki óhugsandi, að sú breyting yrði þess valdandi, að þm. sæktu ekki eins upp í ræðustólinn og ræður þeirra færri en á meðan þeir tala úr sæti sínu. En um þetta er ekkert hægt að segja fyrirfram. Það verður að sýna sig í framkvæmdinni. Um ákvæði 3. gr. tók jeg beint fram, að það gæti verið álitamál, hvað langt yrði gengið í þeim takmörkunum, sem þar er stungið upp á. Aðalatriðið fyrir mjer er vinnusparnaðurinn, og hann fæst með því að fækka þingræðunum og stytta þær. Hv. þm. Snæf. taldi rjett að takmarka ræðufjölda ráðherra, og má það vel vera, en jeg sá mjer ekki fært að gera það svona til að byrja með. Annars vænti jeg, að hv.allshn. sýni málinu velvilja í aths. sínum, og get jeg lofað því fyrirfram að fallast á allar breytingar hennar, sem miða í þá átt að fullkomna þessa tilraun mína um að bæta vinnubrögð þingsins.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Frv. þetta þarf ekki langrar framsögu. Eins og skýrt er frá í greinargerðinni, er það flutt eftir ósk frú Bjargar C. Þorláksdóttur, því að hún hefir sökum dvalar erlendis mist íslenskan ríkisborgararjett, en hún unir því illa að verða að teljast Dani á ferðum sínum utanlands og verða að nota danskt vegabrjef. Nefndin telur því sjálfsagt að verða við þessari ósk hennar. Hvað nafnið snertir, þá hefir því verið breytt úr Þorláksson í Þorláksdóttur, því að ekki er kunnugt um, að hún hafi fengið lögfestingu fyrir ættarnafninu „Þorláksson“, og slík lögfesting er nú úr lögum numin.