Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ágúst Flygenring) Til. fjhn. hefir verið vísað 2 frv., öðru á þskj. 280, um gjaldeyrisnefnd, en hinu á þskj. 225, um gengisskráningu. Vegna upplýsinga, sem nefndin vildi leita sjer um þessi málefni hjá þeim, er þau snerta mest, svo sem verslunarráðinu, samvinnufjelögunum, fjelagi íslenskra botnvörpuskipaeigenda og bönkunum, hefir þetta mál tafist lengur en æskilegt var. En á þessari töf á nefndin annars enga sök; svör sumra þessara stofnana bárust henni svo seint í hendur, en nefndin sá sjer ekki fært að gera endanlega ályktun um málið, fyrri en hún hefði fengið þau. Eftir að nefndin hafði rætt þessi frv. nokkuð, komst hún brátt að þeirri niðurstöðu, að einfaldast væri að semja upp úr þeim eitt frv., með því að tilgangur þeirra beggja er sá, að tryggja fjárhag landsins og viðskifti út á við og gera tilraun til að festa og hækka, ef kostur er á, gengi íslenskra peninga. Gjaldeyrisnefndarfrv. mælir svo fyrir, að nefnd, sem sett er yfir allan gjaldeyri landsins, sem kemur fyrir seldar vörur, skuli hafa óskoraðan ráðstöfunarrjett yfir öllu andvirði seldra afurða úr landinu. Gengisskráningarfrumvarpið gerir ráð fyrir þriggja manna nefnd, er skal meta gjaldeyrinn einu sinni á viku. Skal hún því aðeins meta hann, að hún sjái sjer fært að ákveða verðgildi íslenskrar krónu að minsta kosti 50% af gullverði á hverjum tíma, sem skráning fer fram, en fari verðgildið niður fyrir það, virðist skráningin eiga að hætta. Ennfremur barst nefndinni frv. frá Landsbankanum um verslun með erlendan gjaldeyri og gengisskráningu. Er það frv. svipað þessu, sem nefndin flytur. Það, sem aðallega skilur frv. nefndarinnar frá frv. Landsbankans, eru ákvæði þau í hinu síðarnefnda, sem gera ráð fyrir, að allur erlendur gjaldeyrir gangi í gegnum skráningarnefndina, að hún taki við honum og skifti honum aftur milli bankanna í hlutfalli við lausar skuldir þeirra við erlenda banka, sem til hefir verið stofnað vegna gjaldeyrissölu. Íslandsbanki hefir ekki gert aðrar tillögur um málið en þær, að hann telur bæði frv., sem áður voru komin fram, allsendis óþörf og óaðgengileg. Nefndin hefir átt tal við bankastjóra Íslandsbanka um þetta, og telja þeir enga hættu á því nú fyrst um sinn, að vandræði verði með að yfirfæra peninga eftir þörfum. Þeir staðhæfa, að erlendur gjaldeyrir fari ekki framhjá bönkunum og að Íslandsbanki sje reiðubúinn til að rjetta Landsbankanum hjálparhönd, hvenær sem er og eftir því sem efni og ástæður leyfa, með yfirfærslu og að öðru leyti. Enda játa þeir, að þetta sje sjálfsögð skylda þeirra, er Landsbankinn hafi oft gert þeim svipaðan greiða, en leggja jafnframt áherslu á það, að þessi liðveisla, er þeir veiti hvor öðrum, sje frjáls, en ekki bundin neinum þvingunarráðstöfunum, sem gætu valdið því, að gott samkomulag milli bankanna færi út um þúfur. Hinar stofnanirnar, sem nefndin hefir leitað hjá umsagnar um málið, telja hin framkomnu þingmannafrv. alveg óaðgengileg. Telja þær, að þau gangi alt of nærri frjálsri verslun og fari óþarflega langt í því að skerða persónulegan eignarrjett. Samband íslenskra samvinnufjelaga er þó ekki á þessari skoðun. Jeg hefi þá skýrt frá því í aðalatriðum, hvern dóm helstu hlutaðeigendur aðrir, sem málefni þessi snerta, leggja á þau. Skal jeg bæta því við, að mitt álit á hinum áminstu frv. er nokkuð svipað, og jeg hygg einnig meiri hluta nefndarinnar. Nefndinni varð það ljóst, þegar í eindaga var komið með þessi mál, að annaðhvort yrðu þau að falla niður eða að finna yrði sameiginlega leið, þá leið, sem vjer allir teldum færa og aðgengilega. Og hún liggur þá fyrir í frv. því, er nefndin ber hjer fram á þskj. 516. Í þessu frv. eru tekin upp aðalatriðin úr báðum frv., sem fyr er á minst, og þó með nokkrum breytingum. En einnig er bætt við nokkrum nýjum ákvæðum, sem eru ekki í hinum frv. Skal jeg nú minnast nokkuð á einstök ákvæði frv. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir, að skráning á genginu fari fram, og skal skipa þriggja manna nefnd til að annast hana. Á nefndin auk þess, eftir því sem ástæður eru til, að vera stjórninni til aðstoðar í gengismálinu um alt það, er miðar að því að festa eða hækka gengið. Nefndin stendur beint undir fjármálaráðherra. Hún er þannig skipuð, að fjrh. nefnir einn mann í nefndina, og er hann formaður; hinir tveir eru nefndir hvor af sínum bankanum, enda tæplega öðrum til að dreifa að skipa þá. Nefndin er auðvitað bundin þagnarskyldu. Skýrslur þær, sem nefndinni er nauðsynlegt að fá til þess að komast eftir, hvað fæst fyrir seldar afurðir, fær hún jafnóðum frá lögreglustjórum, enda eiga þeir samkvæmt gildandi lögum að safna skýrslum um útfluttar vörur og innheimta af þeim stimpilgjald, sem miðað er við verðmæti þeirra eða söluverð. Þótti óþarfi að heimta aðrar skýrslur en þær, sem nú eru gefnar lögreglustjórum. Auk þess er gert ráð fyrir, að nefndin geti krafist að fá skýrslu um erlendan gjaldeyri, sem menn kunna að eiga, þegar lög þessi öðlast gildi, eða eignast kunna síðar, þar með talin verðbrjef. Er það nauðsynlegt, ef beita þarf ákvæðum 4. gr., um að nefndin geti ráðstafað gjaldeyri til umráða handa ríkissjóði eða bönkunum. Er gert ráð fyrir, að nefndin hafi vald á öllum gjaldeyri og geti tekið hann til að veita ríkissjóði eða bönkunum lið, ef með þarf, en þó því aðeins, að leyfi fjármálaráðherra komi til. Ákvæðin í 5. gr. eru til þess sett að gera það örugt, að gjaldeyrisviðskiftin fari ekki framhjá þeim stofnunum, sem eðlilegast er að hafi þau á hendi, nefnilega bönkunum. Nú sem stendur fullyrða bankarnir, að þessi viðskifti fari alls ekki framhjá þeim. Hver maður, sem flytur vörur út, selur bönkunum gjaldeyri þann, sem hann fær fyrir þær, enda er það ekki á margra færi nú að „spekúlera“ með erlendan gjaldeyri, eins óvissar og óútreiknanlegar og sveiflur hans eru. Í sjálfu sjer er það enginn, sem með nokkrum líkum getur reiknað út, hvert gengið muni verða á hverjum tíma. - Þeir, sem svo aftur á móti þurfa á erlendum gjaldeyri að halda, fá hann auðvitað aftur viðlíka mikinn eins og þeir hafa selt til bankans, ef það telst nauðsynlegt til að halda uppi atvinnurekstri þeirra. Til þess því að koma á móti þeim, sem halda, að þetta takmarki um of persónulegt viðskiftafrelsi, þá höfum við gengið inn á þá ágætu leið, sem sjá má af brtt. okkar. Við ætlumst til, að fjármálaráðuneytið semji reglugerð um starf nefndarinnar og um það, hvernig lögin skuli framkvæmd í einstökum atriðum. Höfum við þá með því náð öllu, sem sanngjarnt er að heimta hvað skipun þessa málefnis snertir, því jeg býst ekki við, að neinn hv.þm. vilji gera sjer leik að því að setja ákvæði, sem á engan veg geta talist nauðsynleg, einhver einstrengingsleg ákvæði, sem allsendis er ónauðsynlegt að beita. Býst jeg ekki við, að til þess þurfi að koma að hefta með þessu frjálsa verslun. En reynist svo, að þess sje þörf, þá er hjer með veitt heimild til þess. Við höfum viljað beygja okkur til samkomulags í þessum málum, og farið í því efni eins langt og við höfum talið okkur fært. En eigi frv. að ná fram að ganga, þá verður nefndin og hv. deild að vera samhent í því að spilla ekki tímanum með einskisverðum deilum. En láti þingið ekkert frá sjer fara í þess átt, þá býst jeg við, að það verði illa sjeð, því að eins og við vitum, þá hefir jafnan verið hrópað fyrst og fremst um það, að eitthvað þurfi að gera til að reisa skorður við því, að gengið fari lækkandi. Býst jeg við, að nefnd þessi geti orðið til varnaðar á örðugum tímum, og eins er ekki ólíklegt, að þetta fyrirkomulag á gengisskráningunni geti stuðlað að því að festa gengi krónunnar og hækka það. Er þá vonandi, að það geti orðið smátt og smátt, því allar snöggar sveiflur valda óeðlilegri truflun. Get jeg þar með látið staðar numið.

Halldór Stefánsson Þótt jeg beri þetta frv. fram með öðrum hv. fjárhagsnefndarmönnum, þá er það engan veginn svo að skilja, að jeg sje ánægður með frv. eins og það er. Frv. er borið fram í staðinn fyrir frumvörpin um gengisskráningu og gjaldeyrisnefnd, sem komið hafa fyrir þingið og var vísað til nefndarinnar, og eru sameinuð í þessu frv. flest ákvæði þeirra, en þó nokkuð breytt að formi og efni. Allmikill skoðanamunur er á milli nefndarmanna um gagnsemi og nauðsyn slíkra ráðstafana, og um einstök efnisatriði, eins og frá er skýrt í nál.; en frv. ber að skoða sem ávöxt af því, hvar skoðanir nefndarmanna gátu mæst til samkomulags, og þó með það fyrir augum jafnframt, hverju líklegt væri að hægt væri að koma fram. Jeg skal nú fyrst gera stutta grein fyrir því, að hverju þetta frv. er frábrugðið upphaflegu frumvörpunum. Fyrst er það, að ákvæðin um íhlutunarrjett um meðferð erlends gjaldeyris og um íhlutunarrjett um yfirfærslur eru í þessu frv. heimildir, en skýlausar skipanir í upphaflegu frv. Annar munur er það, hvernig nefndin er samsett, einkum gagnvart gengisskráningunni. Bönkunum er ætlaður meiri hluti í nefndinni, og þeir þannig einráðir um gengisskráninguna. Þar sem þeir eiga seðlana, þ. e. þann innlenda gjaldmiðil, sem metinn og skráður er, þá eru þeir áfram dómarar í sjálfs sín sök, eins og verið hefir. Þriðja er það, að engar takmarkanir eru settar um yfirfærslur í frv., þótt gengið haldi áfram að falla, aldrei hugsað að segja við bankana: hingað og ekki lengra í því að fella í gildi ykkar eigin seðla. Jeg skal nú þessu næst fara nokkrum orðum alment um þau atriði, sem viðkoma efni þessara frumvarpa, í þeim tilgangi að skýra það, hvers vegna og að hverju leyti jeg álít ófullnægjandi skipað til með þessu frv. í einstökum atriðum, og til þess að benda á það jafnframt, að það veltur á miklu um árangur frv., ef samþykt verður, hvernig og að hve miklu leyti heimildir frv. verða notaðar og hvernig tekst með skipun nefndarinnar. - Það mun hvergi í löndum nema hjer á landi vera talið eðlilegt eða rjett, að gengisskráning sje í höndum þeirra, sem með verðmiðilsverslunina fara og gjaldmiðilinn eiga, án allrar íhlutunar og eftirlits. Gengisskráning án eftirlits og í höndum þeirra einna, sem með gjaldmiðilsverslunina fara, er fallin til að vekja efa og vantraust, eða a. m. k. Óvissu, um það, hvort verðgildi gjaldmiðilsins er rjett skráð. Þess vegna virðist nauðsynlegt og öllum fyrir bestu, að sett sjeu lög og reglur um gengisskráninguna, og þannig lagaðar, að þær sjeu fallnar til að eyða og útiloka allan efa og grun. Jeg skal nú drepa á nokkur atriði og ástæður, sem benda til þess, að rjett sje og sjálfsagt að skipa fyrir með lögum um þau atriði, sem snerta gengisskráninguna og gjaldeyrismeðferðina. Seðlarnir, þ. e. a. s. sá verðmiðill, sem hjer ræðir um, eru handhafaávísanir, sem bankarnir gefa út á sjálfa sig og skuldbinda sig til að greiða handhafa með fullu verði. Það eru ávísanir, sem gefnar eru út með gullsgildi. Þegar það er liðið eða leyft, að banki leysi seðla sína inn, eða kaupi þá með afföllum (gengismun), þá er það í raun og veru ekkert annað en eftirgjöf á skuldbindingum þess banka, sem hefir gefið seðlana út, eftirgjöf á jafnmiklum hluta framverðsins eins og gengismuninum nemur, en jafnmikið tap þjóðarinnar, sem seðlana hefir með höndum. Það er nokkurskonar fátækrastyrkur til bankans. Lækkandi gengi verður þá sama sem aukið tap handhafa og aukinn styrkur til bankans. Nú þegar Íslandsbanki er að leysa inn til fulls hluta af seðlum sínum, þá er það beinn styrkur til hans, að fá að leysa inn þessar eigin ávísanir sínar á hálfvirði, eins og nú er, og því meiri styrkur, sem honum er liðið eða leyft að leysa þá inn með lægra gildi. Það er þess vegna beinn hagur Íslandsbanka, og beinn aukinn styrkur frá þjóðinni, að seðlar hans falli sem mest, og í mesta máta óviðkunnanlegt og óviðurkvæmilegt að selja honum sjálfdæmi um mat seðla sinna. Þeir, sem það heimta, virðast bera meir fyrir brjósti hag bankans en hag þjóðarinnar. Banka, sem ekki leysir inn sínar eigin ávísanir (seðla) á fullu verði, má líkja við þurfamann, sem lifir - eins og kunnugt er - á annara framfæri. Báðir lifa á því, sem aðrir leggja fram, en hvorugur græðir þó eða safnar fje, nema þeir skjóti undan. Báðir gleypa feitu kýrnar, en eru þó jafnmagrir eftir. Íslandsbanki er þurfalingur íslensku þjóðarinnar í þessari merkingu, þjóðin er látin hlífa fje hans til þess að hann geti haft 8 bankastjóra á ríflegum launum, og til þess, að hann geti gefið hluthöfum sínum sem mestan ársarð, og til þess, að hann hafi sem mestu fje að skifta á milli eigenda sinna að leyfistímanum loknum. Til þessara hluta hefir hann hlaðið í kringum sig þann varnarmúr, sem aldrei hefir brugðist honum. Viðskifti landa á milli greiðast og jafnast með vörum. Að því leyti, sem vörur hrökkva ekki til, eða á þeim tíma, sem vörur eru ekki til, jafnast viðskiftin með lánstrausti. Lánstraustið er veitt í gegnum bankana. Á meðan bankarnir hafa fult, ólamað traust, þá gengur alt vel. En ef bankarnir tapa trausti og áliti, þá er voðinn vís. Þegar banki t. d. hættir að kaupa sínar eigin ávísanir - seðlana - fullu verði, þá auglýsir hann sjálfur með því vanmátt sinn. Rekstur slíkra banka ætti að stöðva þegar í stað, því að eftir það verður öll starfsemi þeirra - þar með taldar yfirfærslur - tvísýnn hagnaður, eða minna en það. Það hefnir sín grimmilega að láta þá halda áfram eftir það; það hefir öll reynsla sýnt. Eftir það eru þeir komnir á þjóðarframfæri, því líkt, sem jeg hefi áður lýst. Svona er því varið með íslensku bankana (það tekur þó að mestu leyti eingöngu til Íslandsbanka við það, að hann á mestan hluta seðlanna). Þeir flæmast undan skyldum sínum og skuldbindingum. Yfirfærslumar annast þeir með því að taka lán erlendis og lán á lán ofan, til þess að geta keypt þeim mun meira af sínum eigin ávísunum hjer heima með afslætti, og lánað þá svo út aftur með fullu nafnverði og okurvöxtum. - Þannig hafa þeir, að eigin sögn, tekið 18 milj. kr. lán erlendis síðustu 3 árin. Fyrst bankamir geta ekki uppfylt skyldur sínar um innlausn seðla sinna á fullu verði, þá er spursmál, hvort ekki er af tvennu illu betra, að þeir hætti að yfirfæra, eða þá a. m. k. yfirfæri sem minst - ekki nema það, sem brýn þörf er á - heldur en þeir reki þessi viðskifti áfram. Þegar svona er ástatt, þá er bæði óhyggilegt og hættulegt að láta þá reka yfirfærslur og gengisskráningu eftirlitslaust og hindrunarlaust. Því er alment haldið fram, að framboð og eftirspum skapi sanngjarnt og eðlilegt verð, svo um seðlagildi sem annað. Þetta getur talist rjett, ef miðað er við algerlega eðlilegar og óþvingaðar ástæður. En sjeu ástæður að einhverju leyti óeðlilegar eða þvingaðar (vöruskortur, sjerrjettindi, samtök, kaupgræðgi (Panik), fölsk kaupgeta o. fl.), þá bilar eða brestur þessi jafnvægiskenning. Af fyrsögðu er það augljóst, að bankarnir hafa hagnað eða styrk af verðfalli seðla sinna. Þó að bankarnir sjeu ekkert sjerstaklega grunaðir um að styðja eða stuðla að falli seðla sinna vísvitandi eða af ásettu ráði, þá er samt þess að gæta, að ýmsir fleiri en þeir hafa umráð yfir eða fá umráð yfir erlendum gjaldeyri, og hugsast getur, og má enda telja líklegt, að þeir geri sjer gengisfallið að fjeþúfu. Og þá er hugsanlegt, að bankamir geti leiðst og hafi leiðst til að fylgja þeim gengisbröskurum, og um það eru þeir að vísu grunaðir. Þess vegna er tryggast og öllum best - bönkunum líka -, að gjaldmiðilsskráningin sje ekki eftirlitslaus. Óstöðugt gengi er engu betra, eða kanske öllu verra en lággengið sjálft. Orð leikur á, að bankarnir - og aðrir, sem hafa umráð yfir erlendum gjaldmiðli, - noti sjer það til eigin hagsmuna. Tilfærð skulu tvö dæmi um þann orðróm: 1. Íslensk króna hefir jafnan fallið á hverju ári rjett eftir að búið hefir verið að selja megnið af íslenskum framleiðsluvörum yfirstandandi árs, og rjett áður en þurft hefir að fara að kaupa vörur til næsta árs. Við þessar ástæður tapa framleiðendur. Auðvitað er það óvíst og óljóst, hvort það eru bankamir, sem hafa hagnaðinn, eða hvort sá hagnaður er meira beinn eða óbeinn, en gott væri fyrir þá að geta verið lausir við allan grun um það. 2. Nú er fiskur keyptur - að því er þykir - á háu verði og mjög eftirsóttur, ekki einungis sá fiskur, sem veiddur er, heldur og sá, sem enn er óveiddur og leikur lausum sporði í sjónum. Sennilega lána bankarnir heldur meira en minna fje til kaupanna. Það sýnist geta verið ótrygt, að kaupendur sleppi skaðlausir, þar sem svo langt verður þangað til fiskurinn kemur á markað og bæði verð og gengi getur breyst til þess tíma í óhagstæða átt fyrir kaupendur. Nú leikur á sá orðrómur, að bankarnir hafi lofað fiskkaupendum að láta íslenska krónu falla gagnvart enskri mynt þegar sala fer fram, ef þörf gerist, til að tryggja fiskkaupendur fyrir tjóni af kaupunum og sjálfa sig fyrir tapi á lánunum. Jeg segi þetta ekki sem mína skoðun, heldur aðeins sem þann orðróm, sem jeg hefi heyrt. Það virðist ætti að vera gott fyrir bankana að geta verið lausir einnig við þennan grun. Það hefir ekki altaf þótt og þykir ekki enn vera rjett eða eðlilegt hlutfall á milli íslenskrar krónu og verðmiðils annara ríkja. Sjerstaklega á þetta sjer stað um hlutfallið milli íslenskrar og danskrar krónu. Eftir ástæðum og líkum þykir, að íslensk króna ætti ekki að vera að mun lægri gagnvart gullkrónu en dönsk króna. Í annan stað hefir það komið fyrir, að þegar íslensk króna hefir hækkað gagnvart gullkrónu, þá hefir hún ekki altaf hækkað gagnvart danskri krónu, og það enda þótt dönsk króna hafi lækkað samtímis gagnvart gullkrónu. Mönnum hefir verið óskiljanlegt, hvernig gæti staðið á þessu. Nú hefir nýlega fengist skýring á þessu fyrirbrigði. Á fundi um gengismálið fyrir mánuði síðan (3. apríl) viðurkendu tveir bankastjórar, sinn frá hvorum banka, að bankarnir þyrðu ekki að láta íslenska krónu nálgast danska krónu um of, vegna þess, að þeir danskir innieigendur, sem ættu fje í bönkunum hjer, myndu þá heimta út fje sitt örara en bankarnir væru viðbúnir að láta það af hendi. Með þessu hafa bankarnir viðurkent, að þeir hjeldu uppi óeðlilegu verðhlutfalli á milli danskrar og íslenskrar krónu. En nú er eins líklegt, að hugsunargangur bankanna um þetta atriði sje rangur. Með lágu og fallandi gengi íslenskrar krónu er líklegt, að danskir innieigendur missi alt traust á viðreisn bankanna og íslensku krónunnar, og álykti því, að seðlar þeirra verði verðlausir með öllu. Þess vegna er líklegt, að þeir heimti út fje sitt til þess að bjarga því, sem hægt er. Með hækkandi gengi íslenskrar krónu er þar á móti líklegt, að þeir fái von um, að seðlarnir nái fullu gildi, og láti því bíða að taka út, í þeirri von, að geta bjargað öllu. Bankarnir hafa gefið það upp, að þeir hafi tapað 700000 kr. næstliðið ár á sölu erlends gjaldeyris. Á meðan ekkert liggur fyrir um það, hvernig þetta er gert upp, þá er þetta óljóst atriði og lítið á því að byggja. Það á þó víst að sanna það, að það sje óþarft að vera að setja eftirlit með gengissölunni. En það er þó auðsjeð, að bankarnir eru fúsari til að leggja sig fram fyrir annað frekar en landbúnaðinn, eftir því að dæma, sem fram kom við meðferð frv. um búnaðarlánadeildina. Yfirfærslurnar munu að langmestu leyti gerðar fyrir verslunina, og þá sennilega sumpart til að kaupa miður þarfan eða alóþarfan varning. - Þar er ekki olnbogabarnið! En einhvern veginn ná bankarnir þessu tapi upp. Ekki er tap á heildarreikningunum, heildarrekstri þeirra. - Jú, þeir ná þessu upp með því að leggja hærri og hækkaða vexti á lán, sem ekkert eiga skylt við tapið. Ef það er rjett, að bankarnir tapi stórfje á gengisverslun fyrir einstaka atvinnugrein, að sumu leyti óþarfa - jafnvel skaðlega - og leggi þetta tap aftur - með okurvöxtum sínum - á óskyld viðskifti, - mun þá ekki ástæða til að hafa eftirlit með gengisskráningunni? Jeg vona nú, að hv.þm. skilji, hvers vegna og að hverju leyti jeg tel ófullnægjandi skipað til með frv. þessu, og hvers vegna jeg hefi viljað láta þetta um mælt. Jeg hefi sagt það til að sýna fram á, hvað það er óeðlilegt, að bankarnir hafi meirihlutaráð um gengismálið. Jeg hefi sagt það til að sýna, hver það er í raun og veru, sem hefir styrk eða stuðning af gengisfallinu, og hver tapið, - sagt það til að benda á, hvað eðlilegt og rjettmætt það væri að setja lágmark fyrir gengisfallinu, segja við bankana: Hingað og ekki lengra. Jeg hefi sagt það til að benda á, hverjir muni hafa ávinning af gengissveiflunum og hverjir tap, og hvað það væri rjettmæt krafa til bankanna að halda uppi stöðugu gengi. Jeg hefi sagt það til að sýna, hvað hæpið er með árangurinn af frv., en það veltur aftur á því tvennu: 1. hversu heppilega stjórnskipaði maðurinn verður valinn, og 2. hversu nefndin beitir - að hve miklu leyti og hve heppilega - íhlutunarrjetti sínum. Jeg fylgi þó frv. og mæli með því sem spori í rjetta átt - aðeins ekki fullstignu spori. Frá minni hendi er það að skoða sem aðeins það mesta, sem hægt er að koma fram að þessu sinni. Reynslan sýnir, að hverju haldi frv. kemur. En það þarf ekki að skoða þá reynslu, sem fæst, sem mælikvarða fyrir því, hvert gagn gæti orðið að slíkum ráðstöfunum, ef rjett og ítarlega væri til skipað, heldur árangur af frv. eins og það er og eins og það verður notað. Jeg býst nú engan veginn við, að menn fallist að öllu á ýmsar þær skoðanir, sem jeg held fram, nje heldur að tækifæri sje til að gera upp þann skoðunarmun, nje heldur þörf, þar sem hann snertir ekki framgang málsins. Mun jeg því lítt hirða um að taka til andsvara, þótt aðrar skoðanir eða mótmæli komi fram.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg get að mestu fallist á þetta frv., sem hv.fjhn. hefir borið fram, þótt jeg að vísu kynni að óska smávægilegra breytinga, sem fram mætti þá bera við 2. umr. Jeg tek undir það með hv.frsm. (ÁF), að æskilegast væri, að sem minst þyrfti að koma til þess, að þeim þvingunarráðstöfunum verði beitt, sem lögin heimila. Og jeg get sagt það að því er til mín kemur, að jeg mun ekki vilja beita þeim, nema jeg álíti það nauðsynlegt vegna almennings hagsmuna. Í sjálfu sjer gæti jeg látið nægja að segja þetta við þessa umr. málsins, en hv. 1. þm.N.-M. (HStef) fór æðilangt út fyrir hið eiginlega efni frv. og gerði nokkrar almennar athugasemdir um afstöðu bankanna til lággengisins og gengisskráningarinnar, sem mjer finst, að geti ekki staðið ómótmælt. Jeg verð að segja, að mjer fanst hv.þm. (HStef) ekki tala af nógri þekkingu um þetta mikla vandamál. Hann sagði það fyrst, að hvergi nema hjer á landi væri gengisskráning í höndum þeirra, sem versla með gjaldmiðilinn. Þar, sem jeg þekki til, er skráningin einvörðungu í höndum þeirra, sem aðallega hafa gjaldeyrisverslunina á hendi, þ. e. í höndum bankanna, og það má sjálfsagt kallast nýmæli, sem hjer er farið fram á, að í því taki þátt maður, sem skipaður er af stjórninni, án þess að hann standi í nokkru beina sambandi við þá, sem gjaldeyrisverslunina hafa með höndum. Ef hv.þm. veit um aðra tilhögun á þessu í öðrum löndum, væri æskilegt, að hann benti á það, - jeg þekki það ekki. Þá kom hann að lággenginu og sá þá ekki annað en lággengi seðlanna. Sagði hann, að fall þeirra væri einskonar fátækrastyrkur til bankanna, og lýsti því með mjög átakanlegum orðum, hvernig með þessu vaxandi lággengi að Íslandsbanki væri kominn á þurfamannastyrk, sem hann notaði svo til þess að hafa 8 bankastjóra og greiða hluthöfum arð. Jeg er hissa, að jafnskynsamur maður og jeg veit, að hv.þm. (HStef) er, skuli segja þetta. Þegar talað er um lággengi, verður fyrst að gera sjer það ljóst, hvað lækkar, og það eru ekki aðeins bankaseðlarnir, heldur og allar skuldir og allar kröfur, sem taldar eru í krónum þess lands, sem við lággengið býr. Allar skuldir lækka í verði móts við gullgildi eða vöruverð, og kröfurnar lækka eins. Svo lækkunin kemur fram sem gjöf frá skuldheimtumönnum til skuldunauta, afsláttur til þeirra, sem skulda. Hv. þm. talaði sjerstaklega um, hvaða hagnað bankarnir hefðu af þessu, og sá ekkert annað en að þeir fengju afslátt á seðlunum, og var helst að heyra, sem þeim væri best, að seðlarnir lækkuðu sem mest, kæmust niður í 0. Þetta er ákaflega mikil fjarstæða. Það mætti segja, að gengislækkun seðlanna, tekin út af fyrir sig, væri hagur fyrir Íslandsbanka, ef honum væri leyft að nota gullforða sinn til að leysa inn seðla með lágu gengi, þannig, að hann gæti fengið 2 seðla fyrir ákvæðisverð eins seðils í gulli. En nú er honum bannað með lögum að nota gull til að leysa inn seðlana; hann er með lögum skyldaður til að afhenda landsstjórninni það með nafnverði. Það verður að taka spursmálið eins og það liggur fyrir, hjá bönkunum eins og öðrum. Þá er lággengið til þess, að skuldir og kröfur lækka, og hvort bankarnir hagnast eða bíða halla við það, er undir því komið, hvort þeir skulda meira en þeir eiga til góða í íslenskum krónum. Hvernig er því varið með bankana hjer! Um báða má víst segja það, að kröfur þeirra eru nær eingöngu í íslenskum krónum, því að þeir lána út alt veltufje sitt í ísl. krónum innanlands. Og hvað er svo aftur á móti! Sumpart hafa þeir innlent rekstrarfje, en báðir hafa þeir líka mjög stórar upphæðir af erlendu fje til rekstrar. Þannig er upphæðin, sem bankarnir eiga hjá öðrum í ísl. fje, miklu hærri en aðrir skulda þeim, svo auðsjeð er, að verðfall íslensku krónunnar er tap fyrir þá, og þeir finna líka ósköp vel, að útlendu skuldirnar verða þeim erfiðari, þegar það, sem kemur inn frá innlendum skuldunautum, lækkar í verði fyrir gengisfallið. Þetta sýnir, hvílík fjarstæða er að halda, að bankamir græði við gengisfallið. Og þetta á við báða bankana eins og nú er ástatt fyrir þeim. Þetta var höfuðvillan í því, sem hv.þm. (HStef) bygði á, að hann virtist ekki sjá aðra verðlækkun en fall seðlanna, sem í umferð eru. Og hinsvegar má benda honum á það, að bankarnir græða ekki einir á því, að seðlarnir, sem úti eru, falli í verði. Bankinn á ekki heimting á, að honum sje goldið nema með þessari ljelegu mynt, og hafi hún fallið í umferðinni, er hans tapið. Þetta atriði hefir náttúrlega mikla þýðingu, t. d. fyrir Íslandsbanka, sem hefir sett mikla seðlafúlgu með gullgildi í umferð; hann tapar á því að fá hana inn aftur fallna á verði við gengislækkun, og því er bankanum einmitt nauðsynlegt, að gengið þokist upp á við. Jeg vil svo aðeins víkja að öðru atriði, sem hv.þm. (HStef) nefndi. Það er rjett, að komið hefir fyrir, að gengið falli þann tíma árs, þegar sölu afurðanna er að mestu lokið, en ekki er byrjað að kaupa inn nauðsynjar til næsta árs. Orsökin er sú, að annarsvegar hefir reynst svo með afkomu ársins eða greiðslujöfnuðinn út á við, að þegar lokið er sölu afurðanna, þá er greiðsluhalli á árinu eða a. m. k. enginn afgangur til að minka með erlendu skuldirnar, og hinsvegar er auðvitað jafnframt tap á atvinnurekstrinum inn á við. Bankarnir hafa því um áramótin engan gjaldeyri til að selja, heldur verða að taka lánsfje þar til næsta sala hefst, og bein afleiðing af bágri afkomu umliðins árs er sú, að þeir þora ekki að selja þennan aðfengna gjaldeyri með sama verði og áður. En vitanlega er það rjett, að verðið á gjaldeyrinum verður að komast í það horf, að framleiðendur fái svo mikið í íslenskum krónum fyrir afurðirnar, að það borgi reksturinn. En hv.þm. (HStef) sagði svo, að nú hefðu bankamir lofað fiskkaupmönnum að fara gagnstætt að og kaupa af þeim erlendan gjaldeyri við því verði, að þeir sköðuðust ekki. Jeg get ekki skilið, hvernig hv.þm. fer að átelja hvorttveggja; annaðhvort hlýtur að vera rjett. Annars hefi jeg aldrei heyrt þessa sögu og býst ekki við, að neinn fótur sje fyrir henni. Þá sagði hv.þm., að íslenska krónan ætti ekki að vera mun lægri en danska krónan. Því er nú svo varið um verð íslensku krónunnar, að hver maður innan lands eða utan, sem innieign á í íslenskum krónum, sem hægt er að heimta útborgaða á hvaða tíma sem er, ræður, fyrir hvað mikið verð hann selur hana. Það er ekki á valdi bankanna nje annara að ráða þessu verði, og þar með genginu, heldur geta þeir aðeins tilkynt, hvað sje hið almenna og sanngjarna verð á þessu á hverjum tíma, og það er gengisskráning. Munurinn á íslenskri og danskri krónu stafar af mörgu, en ekki síst af því, að hjer voru mörg erlend firmu, sem áttu miklar innieignir í íslenskum krónum, sem þau vildu selja og breyta í danskar krónur. Og þau gátu gert það. Mest af sölu þessara innieigna fór fram í Kaupmannahöfn, án þess að við á nokkum hátt gætum ráðið verði þeirra. En þegar ísl. krónan nálgast þá dönsku, þá örvast tilhneiging þessara firma til þess að „fá fjeð heim“, eins og þeir kalla, og salan eykst. En afkoma síðustu ára hefir ekki verið svo góð, að bankarnir hafi sjeð sjer fært að lofa sölunni að ganga ört, og hafa þess vegna reynt að halda í mismuninn á dönsku og íslensku krónunni. Enginn láti svo á, að þetta sje eina ástæða þessa mismunar, en hún er ein af þeim og hefir sína þýðing og sín áhrif. Nú er, sem betur fer, svo komið, að þessari sölu er langt komið og það er mjög lítið eftir af þessum lausaskuldum í ísl. krónum. Og það verða gerðar tilraunir til að festa seinustu upphæðina, sem nokkru nemur. Eru þá ekki aðrir teljandi en bankarnir hjer, sem eiga ísl. krónur, sem kaupa þarf til atvinnurekstrar hjer á landi, og maður er þá laus við þessa orsök lággengisins, sem hefir orðið þess valdandi, ásamt öðru, að gengi okkar hefir ekki getað losnað við áhrif frá verðbreytingu dönsku krónunnar. Og þess vegna er heldur ekkert hætt við því, sem hv.þm. var að lýsa, að danskir innieigendur missi traust sitt á ísl. krónunni og hún falli við það niður í 0. Þrjú árin undanfarin var slæmt ástand í þessu efni, en við erum nú búnir að ríða af þann storminn, og þær innieignir flækjast ekki fyrir okkur meir. Hv. þm. kvartaði yfir og taldi ekki rjett, að haldið væri þeirri stefnu að ákveða verð á erlendum gjaldeyri eftir framboði og eftirspurn. Í því sambandi er vert að minna á, að bankarnir taka sjer þá byrði á herðar að halda uppi hærra gengi á ísl. krónu en verða mundi eftir framboði og eftirspurn, og sú byrði hefir legið svo þungt á þeim undanfarið, að báðir hafa tapað á að halda krónunni uppi fyrri hluta ársins. Og þeir, sem óska eftir annari reglu, verða að íhuga það, að eigi að þvinga innlenda gjaldeyrinn upp, verður þá að þvinga erlenda gjaldeyrinn niður með hafta- eða þvingunarráðstöfunum. Þessi aðferð var reynd á árunum 1920–1922. Bar hún þann árangur, að innieignir erlendra kaupsýslumanna söfnuðust hjer fyrir í bönkunum, og varð það sá Þrándur í Götu, sem þegar hefir verið lýst. Ef þvingunin yrði nú aftur tekin upp, yrði afleiðingin nákvæmlega sú sama og áður. Þeir, sem ekki yfirfærðu innieignir sínar, mundu geyma þær hjer, og krefjast svo yfirfærslu á þeim þegar ef til vill verst gegndi. Jeg veit ekki, hvaðan hv.þm. hefir það, að bankarnir hafi grætt stórfje í ár. Hygg jeg, að að minsta kosti annar bankinn muni sýna tap á heildarreikningi sínum, en alls ekki gróða. Hefði hv.þm. átt að vita þetta. Annars skal jeg ekki fara fleiri orðum um þetta frv., en leyfa mjer að leggja til, að því sje vísað til 2. umr.

Klemens Jónsson Jeg held, að þetta mál sje vafalaust merkasta málið, er liggur fyrir þessu þingi, og jeg hygg, að óhætt sje að fullyrða, að alþjóð vænti þess, að þingið veiti á því einhverja viðunandi úrlausn. Má það því virðast ærið undarlegt, að það skuli fyrst koma til alvarlegrar umræðu, þá er fast er komið að þinglausnum og auðsjeð er, að því verður ekki fram komið nema með afbrigðum frá þingsköpunum. En þetta er ekki að kenna tómlæti þingmanna. Um málið komu fram tvö frv., annað, á þskj. 225, tiltölulega snemma, og hitt, á þskj. 289, fyrir 4 vikum, svo að bæði frv. hefðu mátt komast á dagskrá án afbrigða frá þingsköpum. En ástæðan til þess, hve seint þetta mál kemur til umræðu, er sú, að fjhn., er hafði það til meðferðar, leitaði um það álits þeirra stofnana, sem ráð er gert fyrir í frv. á þskj. 289, að skipi menn í gjaldeyrisnefnd þá, er frv. ákveður, að skipa skuli. En það stóð á svari frá bönkunum; svar frá Landsbankanum er alveg nýlega komið, en frá Íslandsbanka veit jeg ekki til, að neitt svar sje komið enn, nema hvað stjórn hans kom á fund nefndarinnar eina morgunstund fyrir skemstu. Hefi jeg tekið þetta hjer fram til þess að menn vissu, hverju það væri að kenna, að svo hefir dregist umræða um þetta áhugamál alþjóðar. Jeg vil taka það fram, að sje nokkurt mál rætt og rannsakað frá almennu sjónarmiði, þá er það þetta mál. Var það t. d. þaulrætt á þingi 1922. Býst jeg því ekki við, að nein ný rök muni koma fram, enda hefi jeg ekki tekið eftir því við umræður nú, að nokkuð nýtt hafi komið í ljós. Jeg mun því fyrir mitt leyti sleppa öllum almennum athugasemdum um málið, en læt mjer nægja að vísa til athugasemda minna, er jeg bar fram frv. á þskj. 289. Jeg ætla aðeins að ræða um frv. það, sem hjer er til umræðu, og skýra frá, hvað í því jeg tel til bóta. Fjárhagsnefndin hefir steypt saman báðum frumvörpunum og ætlast til, að ein og hin sama nefnd hafi bæði gengisskráning og gjaldeyrisverslun. Annars er jeg alls ekki fyllilega ánægður með það, hvernig nefndin er skipuð, en vil til samkomulags ljá því liðsyrði, einkum þar sem 6 af 7 nefndarmönnum eru sammála um framgang þess. Tel jeg það vel farið, því að þá má búast við því, að málið verði afgreitt og að frv. verði samþykt. Tel jeg það til stórbóta, en þó því aðeins, að því verði vel og rækilega framfylgt. Vænti jeg þess, að hæstv. fjrh. (JÞ) noti lögin og verði ekki um of kröfuharður á nauðsynina, og vil jeg þar sjerstaklega benda á ákvæðin í 4. gr. Eru það einkum 4 atriði í þessu frv., sem jeg tel mjög mikilvæg. Er þá fyrst það, að skipa skuli nefnd, sem hafi á hendi skráningu erlends gjaldeyris. Getur ekki hjá því farið, að þetta verði til mikils gagns, ef vel tekst. En mikið fer það þó eftir því, hve þeir, sem eiga að skipa mennina í nefndina, vanda val sitt. Treysti jeg því fyllilega, að sá maður, sem hæstv. fjármálaráðherra á að skipa, verði ekki af verri endanum, og jeg býst við því, að bankarnir mundu velja einn af bankastjórum sínum. Þetta atriði er áreiðanlega mikilsvert, ef skráningin fer samviskusamlega fram og með fullri gætni. Er auðvitað ekki til þess ætlast, að tekin verði stór stökk eða sveiflur, er hafi það í för með sjer, að sumir menn bíði við það stórtjón, en aðrir græði á því mikið fje. Við skráninguna þarf einmitt að gæta sem best hófs, en sje það gert, má vænta þess, að hún hafi mikið gott í för með sjer. Annað atriðið er það, að nefndin hafi rjett til að krefjast þess af mönnum, sem eiga erlendan gjaldeyri, þar með talin verðbrjef, að þeir gefi henni um það upplýsingar, hvar þeir eigi hann, hvernig þeir verji honum og hvað þeir eigi stórar upphæðir. Hefir grunur legið á því, að menn hafi lagt erlendan gjaldeyri inn í banka í útlöndum, og jafnvel tekið út innieignir sínar í bönkum hjer og lagt þær inn í erlenda banka. Er nauðsynlegt að fá um þetta fulla vissu, og tel jeg ákvæðið til verulegra bóta. Þá kem jeg að þriðja atriðinu, sem er það, að nefndin geti krafist þess, að þeir, sem eiga erlendan gjaldeyri, afhendi hann sjer til umráða. Er þetta í frv. bundið því skilyrði, að nauðsyn krefji. Og jeg vænti þess, að nefndinni dyljist ekki nauðsynin. Í eldra frv. var það tilætlunin, að nefndin rjeði skilyrðislaust yfir öllum erlendum gjaldeyri, og allir, sem þyrftu á yfirfærslum að halda, sæktu peninga til hennar. En jeg lít svo á, að þar sje fulllangt gengið. Ef engin brýn nauðsyn er fyrir hendi, er alls ekki ástæða til, að nefndin heimti í sínar hendur umráðin yfir erlendum gjaldeyri. Loks er fjórða atriðið, sem jeg verð að telja, að sje til mjög mikils gagns. En það er það, að fjármalaráðherra skuli heimilt að banna öllum öðrum en bönkunum að versla með erlendan gjaldeyri. Hefði þetta ákvæði átt að vera sett fyrir löngu. Raunar er það svo nú, að bankarnir segjast ráða yfir öllum erlendum gjaldeyri, en þó að jeg hyggi, að ekki sje ástæða til að vefengja það, mun þó eitthvað til af erlendum gjaldeyri, sem ekki er í höndum bankanna. Og að undanförnu hefir ekkert eftirlit verið haft með þessu. Er það á allra vitorði, að einstakir menn hafa verslað með erlendan gjaldeyri og selt hann hærra verði en bankamir. En þetta hefir aukið dýrtíð í landinu, því að þeir kaupsýslumenn, sem keypt hafa erlendan gjaldeyri af þessum mönnum, hafa auðvitað sjeð um sinn hag og selt vörurnar þeim mun hærra verði, sem þeir hafa gefið meira fyrir gjaldeyrinn en bankarnir hafa selt hann. Og svo ramt hefir að kveðið, að sjerstök stofnun hefir verið hjer í bænum, sem verslað hefir með erlendan gjaldeyri; og þó að hún sje nú lögð niður, þá starfaði hún þó mestan hluta ársins sem leið. Þessi stofnun seldi raunar gjaldeyrinn oft og tíðum lægra verði en bankarnir, og hefi jeg það meðal annars frá einum af embættismönnum ríkisins, sem þurfti oft á yfirfærslu að halda. En hvað sem því líður, þá er það óeðlilegt, að einstakir menn og stofnanir versli með erlendan gjaldeyri á jafnvarasömum tímum og nú eru. Þessi 4 atriði í frv. fjhn. tel jeg svo mikilsverð, að jeg hika ekki við að ráða til þess, að það verði samþykt. Auðvitað má búast við brtt., og veit jeg, að einn þm. mun koma fram með till. um víðtækar breytingar. Er auðvitað ekki ástæða fyrir nefndina til að hafa á móti brtt., ef þær eru sýnilega til bóta, en jeg leyfi mjer að efast um, að slíkar till. komi fram, þó að ef til vill sje ekki ástæða til að efast um það að fyrra bragði. Jeg hefi átt tal um málið við einn af forstjórum Landsbankans, og ljet hann ótvírætt í ljós, að hann legði mikla áherslu á, að frv. næði fram að ganga. Vænti jeg þess, að það verði frekar til að ýta undir deildina að samþykkja frv. Í fám orðum sagt lít jeg svo á, að þó að ekki sje nú tími til að láta reglulegar umræður fara fram um málið, þá sje það til stórra bóta, að þetta frv. nái fram að ganga. Vona jeg, að það sýni sig, að ekki sje illa ráðið, að málið verði til lykta leitt á þennan hátt. Jeg hefi áður verið á móti því, að merkum málum væri flaustrað af undir þinglok, með afbrigðum frá þingsköpum, en jeg þykist hafa gert grein fyrir því, hvernig því er varið, að þetta frv. kemst svo seint á dagskrá. En jeg vil að lokum taka það ennþá fram, að því nær öll nefndin er samhuga um að fylgja þessu frv. fram til sigurs.

Jón Auðunn Jónsson Jeg get ekki verið sammála hv. 2. þm. Rang. (KlJ) um það, að í þessu frv. felist nokkur úrlausn á gengismálinu. Bankarnir hafa viðurkent, að þeir hafi nú yfirráð yfir öllum erlendum gjaldeyri og hafi haft það á síðasta ári. En þegar svo er komið. - hvaða ástæða er þá til að gefa stjórninni heimild til að gefa út fyrirskipanir um, að allur erlendur gjaldeyrir skuli renna til bankanna! Ástæðan fyrir þessu frv. held jeg, að sje engin önnur en sú, að milli bankanna sje ekki fult samkomulag um skiftingu gjaldeyrisins og yfirfærslur, svo og það, að Landsbankinn er nú orðinn stórskuldugur erlendis, en fær ekki nægan gjaldeyri frá viðskiftamönnum sínum til þess að standast þær yfirfærslur, sem hann þarf að inna af hendi fyrir ríkissjóðinn, og þá ekki síst ríkisverslanirnar. Gjaldeyririnn eykst ekki við samþykt þessa frv. Jeg veit það, að finnist mönnum, að kreppa eigi frekar að sjer, þá má búast við, að þeir einmitt þá reyni að skjóta undan þeim erlendum gjaldeyri, sem þeir hefðu annars fengið bönkunum til umráða, ef um enga þvingun hefði verið að ræða. Þar sem bankarnir nú með góðu samkomulagi hafa fengið til umráða allan erlendan gjaldeyri viðskiftamanna sinna, þá er alt á rjettri leið. Jeg vil því, alveg öfugt við hv. 2. þm. Rang., vara hæstv. stjórn við að beita þessum þvingunarákvæðum um afhendingu erl. gjaldeyris, nema brýn nauðsyn beri til, og með því skilyrði get jeg samþykt þetta meinlitla frv. Menn hafa hjer látið ýmsar skoðanir í ljós á málinu og sumar ærið fáránlegar. Tel jeg ekki að þessu sinni ástæðu til að fara langt út í það. Hinsvegar er það víst, að gengið lagast eftir því, sem ástæður okkar batna gagnvart erl. viðskiftum, og eftir útlitinu nú er full ástæða til að vænta rjettingar síðari hluta þessa árs. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að það væri sjerstaklega Íslandsbanka að kenna, að málið kæmi svo seint fram frá nefndinni. En mjer sem nefndarmanni er alls ekki kunnugt um, að nokkur svör hafi komið frá bönkunum - hvorugum þeirra - fyr en nú fyrir örfáum dögum. Jeg held því, að þetta sje báðum bönkunum að kenna. Segi jeg þetta ekki til þess að afsaka Íslandsbanka, heldur af hinu, að mjer finst rjett að segja hverja sögu eins og hún gengur. Má vel vera, að hv.þm. (KlJ) viti eitthvað í þessu mál, sem mjer eða öðrum nefndarmönnum er hulið, en sje svo ekki, sje jeg ekki að hann hafi neina ástæðu til að saka Íslandsbanka frekar hinum um dráttinn, sem orðið hefir á málinu. Menn tala mikið um það, að gengisskráning, eins og nú er gert ráð fyrir, muni verða til mikilla bóta. Ekki get jeg sjeð það. Það mun bara þykja fara betur á því, að henni verði hagað eins og ætlast er til í frv. Það er þegar upplýst, að bankarnir hafa nú umráð yfir öllum erlendum gjaldeyri í landinu, og þeir hafa á hendi gengisskráninguna í raun og veru, þó einn stjórnskipaður maður sje með í ráðum. Það er ekki til neins að skírskota til ársins 1921. Einn bankastjóri Íslandsbanka rjeði því þá illu heilli, að bankarnir keyptu erlendan gjaldeyri á jafngildi, en seldu hann síðan hærra verði, danska krónu t. d. á kr. 1.20. Þetta gerði auðvitað ilt verra. Menn kærðu sig auðvitað ekki um að selja bönkunum erlendan gjaldeyri og þurfa síðan að kaupa hann aftur með 20 aura skatti á hverri krónu. Þeir skutu því undan öllum þeim erlendum gjaldeyri, er þeim var unt, og að þessu bjó síðan landið og býr jafnvel enn. En nefndur bankastjóri fór síðan frá bankanum, ef ekki að verðleikum, þá að minsta kosti með miklum verðlaunum. Einasta úrlausnin á þessu gengismáli er sú, að útflutningurinn verði meiri en það, sem inn er flutt, - og svo miklu meiri, að fyllilega nemi vöxtum og afborgunum af erlendum skuldum. Sumir álíta, að heppilegast sje, að gjaldeyrisnefnd útbýti erlendum gjaldeyri. Verð jeg að segja það, að þá færu fyrst að verða alvarleg mistök í gjaldeyrisversluninni, því að jeg veit ekki, eftir hvaða reglum sú útbýting ætti að fara fram, til þess að ekkert misrjetti ætti sjer stað. Hvernig ætti slík nefnd að velja úr beiðnum utan af landi, sem henni bærust í þúsundatali! Þetta myndi leiða til þess, að allur innflutningur kæmi gegnum Reykjavík, eins og á stríðsárunum. Rjetta leiðin í þessu efni er sú, að bankarnir hafi á hendi sölu gjaldeyrisins, og sú leið er einmitt farin nú og var að minsta kosti farin síðasta ár. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) kom í ræðu sinni fram með mjög gamla kenningu í þessu máli, sem sje þá, að gengisskráningin sje skráning á gildi seðlanna. Þessi kenning er nú fyrir löngu borin í gröfina af reynslunni. Menn hjeldu, að ef seðlarnir væru innleysanlegir með gulli, þá lagaðist alt af sjálfu sjer. Skal jeg nú taka dæmi: Segjum, að Íslandsbanki innleysti nú með gulli sínar 5 miljónir seðla og leyft yrði að flytja gullið út. Mundi þetta bæta úr? Jú, það mundi bæta úr í bili, en ísl. króna mundi falla enn meira eftir örfáa mánuði, því þá yrði aftur að kaupa gull til þess að tryggja þá seðla, sem út væru gefnir í stað þeirra, sem Íslandsbanki hefði innleyst. Aðrar þjóðir hafa margreynt, að útflutningur gulls er skottulækning; gengið hækkar í bili, en fellur þess meir síðar. Sama yrði þótt seðlarnir væru gerðir innleysanlegir með gulli, ef útflutningur á gulli væri bannaður. Það mundi ekki hækka gengi ísl. krónu, en auðga þá, sem væru nógu ófyrirleitnir í að smygla gullinu út úr landinu. Vjer höfum sjeð þess mörg dæmi, að gengi hefir hækkað og lækkað í ýmsum löndum, án tillits til þess, hvort seðlar þeirra voru innleysanlegir með gulli eða ekki. Það hefir komið í ljós bæði á ófriðartímum og fyrir ófriðinn mikla. Þetta átti sjer stað á Spáni um alllangt skeið. Mynt Spánverja, pesetinn, á að jafngilda franka, eða 72 aurum í vorum peningum. En á árunum 1897–1914 stóð pesetinn í 55–60 aurum. Þó voru seðlarnir innleysanlegir með gulli. Það er sem sje traustið á landinu og kaupgeta þess, sem ræður genginu. Ef vjer gætum á einu ári greitt allar erlendar skuldir, svo að vjer fengjum ekki sí og æ kröfur frá erlendum þjóðum, mundi gengið lagast samstundis, þó að seðlar vorir væru ekki innleysanlegir. En þar sem vjer erum nú skuldugir, eins og Spánverjar voru á árunum 1897–1914, gæti það ekki hjálpað oss, þó að seðlar vorir yrðu gerðir innleysanlegir. Menn vissu það þá um Spánverja, að þeir gátu ekki staðið í skilum erlendis, þurftu sífelt að fá frest á greiðslum eða convertera lánunum. Þetta var meðal annars af því, að ríkisstjórnirnar höfðu ekki vilja eða getu til þess að leggja á þá skatta, sem þurfti til þess að stöðva sívaxandi tekjuhalla ríkissjóðsins. Nú er þetta breytt orðið. Pesetinn stendur langt til í gullgengi, þrátt fyrir það, þótt ekki sje skylt að innleysa seðla með gulli. Jeg vil í þessu sambandi minnast á eitt, sem gæti verið hættulegt, ef satt er. Hv. 1. þm.N.-M. kvað það ganga staflaust um bæinn, að bankarnir hefðu lofað einhverjum fiskkaupmönnum að lækka gengi krónunnar, þegar greiðslur á fiskinum eiga að fara fram nú seinni hluta árs. Þetta er hættulegt, ef satt væri. Það er svo mikil ásökun í þessum orðum, að jeg vildi óska, að hv.þm. tilgreindi sögumann sinn. Ef þessi orðrómur bærist út til annara þjóða, er jeg hræddur um, að gengið mundi lækka fljótlega. Ætli menn, að þessi orðrómur sje sannur, á ekki að leyna honum. Það á að draga bankastjórnirnar til ábyrgðar, ef hann er sannur. En jeg trúi ekki þessari flugsögu, trúi ekki, að bankastjórnirnar ætli að tefla þannig með fjárhagslegt sjálfstæði vort. Það er skylda þeirra manna, er jafnþungar ásakanir flytja á þessum stað, að færa einhverjar sönnur á þær hjer eða annarsstaðar. Því að það ætti að vera meira mark takandi á orðum þeim, sem vjer mælum innan þessara veggja, heldur en því, sem einhver og einhver segir úti á götunni. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið. Býst jeg við, að hv.þm. vilji láta það fá fljóta afgreiðslu úr deildinni.

Halldór Stefánsson Jeg þarf að bera af mjer sakir, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) bar á mig. Jeg talaði um orðróm, sem gengi um bæinn, og ef hv.þm. ætlar, að jeg hafi búið hann til, má hann trúa því fyrir mjer. Jeg skýrði aðeins frá þessu eins og mjer hefir borist það til eyrna, en sagði það ekki sem mitt álit.

Þá á það ekki við hjer

. Hv. þm. var að mótmæla skoðun minni, svo sem jeg hefði verið að tala um frumorsakir lággengisins. Jeg meinti ekki það, sem jeg sagði um gildi seðlanna, með tilliti til orsaka lággengisins. Jeg var að tala um það, hvers tjón eða ágóði lággengi seðlanna væri. Þess vegna var það, sem hann var að ræða um frumorsakir lággengisins, óþarft í þessu sambandi. Bjóst jeg varla við því, að menn mundu fallast að öllu á þær skoðanir, sem jeg hjelt fram, enda skiftir það ekki máli með tilliti til þess, hvort frv. gengur fram eða ekki. Þá vil jeg drepa á örfá atriði úr ræðu hæstv. fjrh. (JÞ). Hann kvað gengislækkunina ekki aðeins lækkun á verði seðlanna, heldur allra innlendra skuldakrafna. En af hverju ætli það sje, nema því, að allar innlendar kröfur eru greiddar með þessum „föllnu“ seðlum. Hæstv. fjrh. vildi ekki fallast á, að gengislækkunin væri gróði bankanna í því sambandi, sem jeg talaði um. Nú skulum vjer hugsa oss, að Íslandsbanki tæki lán erlendis til þess að leysa inn þær miljón krónur í seðlum, sem eiga að fara úr umferð á ári hverju. Þessi miljón er í upphafi gefin út með fullu gullgengi. En nú þarf bankinn ekki að taka nema 500 þús. kr. lán til þess að leysa inn þessa miljón í seðlum. Er það gróði? Ekki í þeim skilningi, að bankinn eigi 500 þús. kr. eftir af þeirri miljón, sem hann dregur inn. Nei, hann hefir tapað því fje áður. Með gengislækkuninni er bankinn því að slá meir og meir undan skuldbindingum sínum, til þess að halda sjer við. Hæstv. fjrh. áleit, að hindranir á yfirfærslum hefðu orðið til ills. Það má vera, að svo hafi verið, - en af hverju stafar það? Af því að hverjum einum var þá leyft að braska með gjaldeyri. Jeg ætlast ekki til, að neinum öðrum en bönkunum sje leyft að fara með gjaldeyrisverslunina. En meðan hún var frjáls, var von, að svo færi, sem fór. Jeg var svo ógætinn að segja, að bankarnir hefðu ekki tapað á síðustu árum. Hafði jeg þá ekki síðasta ár áhuga sjerstaklega, enda eru reikningar bankanna fyrir það ár ókomnir út. Er því ekki ástæða til að saka mig um ógætni, þó að svo kunni að hafa verið á síðasta ári, enda munu reikningsskil þess árs ekki opinberlega birt enn. En þó svo væri, að annarhvor bankinn hafi nú tapað á heildarrekstri sínum, þá er það ekki vegna þess, að þeir hafi ekki haft fullan vilja og viðleitni á að ná því tapi aftur með hækkuðum vöxtum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þótti hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) gera of mikið úr þessum óstaðfestu sögusögnum um loforð bankanna við fiskkaupmenn. En sagan leiðrjettir sig sjálf, ef menn athuga, hvað í henni felst. Bankarnir selja nú sterlingspund, sem þeir taka að láni, á kr. 32,50. Það er ljóst, hver hagur það væri fyrir bankana, ef þeir keyptu pundin síðari hluta þessa árs fyrir t. d. 35 kr., til þess að hjálpa fiskkaupmönnum. Það bitnaði ekki á öðrum en bönkunum sjálfum. Sagan er því svo ósennileg, að hún leiðrjettir sig sjálf, og er óþarft að eyða hátíðlegum ummælum um hana. Það er vitanlegt, að bankarnir munu í lengstu lög reyna að halda erlendum gjaldeyri í ekki hærra verði seinni hluta árs en þeir hafa selt hann fyrir á fyrra missirinu. En það hefir ekki tekist betur en svo, að síðastliðið ár töpuðu þeir, eftir skýrslu bankastjórnanna sjálfra, mörgum hundruðum þúsunda. Í raun og veru hafa bankarnir allan hag af því að halda gjaldeyrinum uppi. Það vita bankastjórnirnar vel, og hafa þær því oft tekið á sig tap á þeim tíma, til þess að forðast hið meira tapið, sem af því mundi leiða, ef gengið hjeldi stöðgt áfram að lækka. Háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) tók sem dæmi, að ef bankinn tæki lán í útlöndum til þess að leysa inn seðla sína, mundi hann græða helminginn af þeirri upphæð. En þar skýtst honum aftur. Íslandsbanki þarf ekki að leysa inn aðra seðla en þá, sem eru í útlánum. Þá seðla hefir hann látið út á þeim tíma, sem þeir voru gullvirði. Nú fær hann þá ekki inn öðruvísi en með því, að greiddar verði skuldir, sem eru að nafnverði 1 milj. króna. Helmingur þeirrar upphæðar verður í raun og vera afsláttur til skuldunautanna, sem seðlunum skila, en hinn helmingurinn er greiddur í gullvirði. Bankinn fær því ekki þennan gróða, heldur aðrir, og verður því ekki í móti mælt. Þegar dæma á um afstöðu bankanna til hækkunar eða lækkunar á genginu, má ekki líta á, hvaða áhrif einhver einstök verslunarráðstöfun hefir, heldur hvort verslunin í heild sinni bakar bönkunum tap eða aflar þeim gróða. Það er vafalaust, að gengislækkunin bakar bönkunum tap á erlendu rekstrarfje þeirra, auk þess sem varasjóður þeirra og önnur sjálfseign rýrnar að verðgildi. Þeir eiga svo margfalt meira fje í íslenskum krónum hjá öðrum en þeir skulda í vorri mynt, að engin stofnun bíður meiri halla af gengisfallinu en bankarnir.

Sveinn Ólafsson Jeg bjóst við, að hv.flm. (ÞórJ) mundi fyrstur kveðja sjer hljóðs, en þar sem hann hefir ekki gert það, vil jeg leyfa mjer að fara um málið nokkrum orðum. Það er svo um þetta mál, að það þyrfti að rekja tildrög þess og sögu ullariðnaðarins, ef vel ætti að vera. En jeg sje, að ekki muni vera tími til að fara út í þá sálma, og mun jeg sleppa því að mestu.

Það hefir verið gert áður.

Lítilsháttar, en þó enganveginn nógu ljóslega. Vil jeg því drepa á einstöku atriði. Byrja jeg þá á fyrsta ullariðjufyrirtækinu, sem reist var hjer á landi, en það voru innrjettingar Skúla landfógeta. Það var allsherjarfyrirtæki, sem þá var stofnað, eins og fyrirtæki það, sem hjer er stefnt að. Auðvitað vantaði þá alla reynslu, og fór því um þetta fyrirtæki sem öllum er kunnugt, að það veslaðist upp á tiltölulega stuttum tíma og varð að hætta. Svo fór um það allsherjarfyrirtæki. Einn talsvert mikilsverðan árangur af þessari fyrstu tilraun má samt telja, að þekking landsmanna á meðferð vefnaðartækja óx og heimilisiðnaðurinn jókst nokkuð á eftir. Svo lágu þessi fyrirtæki niðri um langt skeið, til um 1880. Þá var aftur hafist handa á þann hátt, að byrjað var á kembingarvjelum, og hófst sú tilraun norður í Þingeyjarsýslu. Það, sem síðan hefir verið gert, er í raun og veru framhald af þessu, þannig, að á hverjum tíma hefir verið leitast við að hjálpa heimilisiðnaðinum og auka hann. Það hefir meðal annars verið gert með þeim 3 ullarverksmiðjum, sem risið hafa upp. Jafnframt hefir aftur verið tekið að vinna innlenda dúka til þess að bæta úr klæðaþörf landsmanna. Allar 3 verksmiðjurnar, sem starfað hafa, Iðunn, Gefjun og Álafoss, hafa notið stuðnings úr ríkissjóði í lánsmynd, og það talsvert mikils. Efast jeg ekki um, að þær hafi gert töluvert gagn, með því að lyfta undir heimilisiðnaðinn, hver í sínu nágrenni. Svo sem kunnugt er, hafa 2 af þessum fyrirtækjum í raun og veru mishepnast, að því leyti sem þau hafa ekki getað orðið fjárhagslega sjálfstæð. En eitt þeirra, hið norðlenska, Gefjun, stendur föstum fótum fjárhagslega, og hefir því náð talsvert betri árangri en hin. Eru miklar líkur til þess, að það geti orðið uppbyggilegt fyrirtæki í sínum landshluta, og fullnægt þörf hans langt fram yfir það, sem lengi var ætlað. Hefir Gefjun síðustu árin unnið mjög áferðarfallega og ljetta dúka, sem áður hefir þurft að fá frá útlöndum. Stefnan í þessu tóvinnumáli hefir alt frá upphafi verið að undirbyggja heimilisiðjuna, jafnframt því að koma upp innlendri dúkagerð, er geti fullnægt klæðaþörf landsmanna. Þessi var líka stefna þeirra manna, er stóðu að þáltill. 1921. Sú tillaga bendir ljóslega á það og allur búningur hennar. Hún kom fram tiltölulega snemma á þinginu, var mjög ítarleg og í mörgum liðum. Gekk hún í gegnum tvær umr. í hvorri deild, fór í sameinað þing og var afgreidd þaðan. Var tillagan þá orðin styttri og umfangsminni en í upphafi, en þó lík upphaflegu tillögunni að því leyti, að bent var fastlega á þá stefnu að undirbyggja heimilisiðjuna. Fyrsta atriðið, sem nefndin, er skipuð var af stjórninni, átti að athuga, var að benda á, hvar álitlegast væri að koma á fót kembingar- og lyppivjelum fyrir heimilisiðnaðinn. Í öðru lagi, hvar heppilegast væri að reisa klæðaverksmiðjur, eftir aðstöðu til vatnsafls o. fl. Þetta var hið tvöfalda verkefni nefndarinnar. Nú fór svo, að úr þessu aðalverkefni varð ekki það, sem vænst var eftir með tillögunni, er hún var samþykt. Það snjerist í þá átt hjá ullariðjunefndinni, að hún hvarf frá því að koma með tillögur um að koma upp kembingar- og lyppivjelum og einnig frá þeirri hugmynd að reisa fjórðungsverksmiðjur til þess að fullnægja klæðaþörf landsmanna, svo sem ætlað hafði verið. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að þörf landsmanna á heimilisiðju og dúkagerð yrði best fullnægt með því að reisa eina allsherjarverksmiðju í Reykjavík eða þar í nágrenninu. Álit þessarar nefndar hefir aldrei verið prentað, og er það þó allítarlegt og að sumu leyti merkilegt. Það snýst að mestu leyti um þessa spánnýju hugmynd um allsherjarverksmiðju, en gengið var fram hjá því, sem í upphafi var ætlast til með tillögunni. Það er og rjett að geta þess, að þessi nefnd var skipuð tómum höfuðstaðarbúum, mönnum, sem vitanlega höfðu talsverða tilhneigingu til að líta á málið gegn um reykvísk gleraugu. Það var líka auðsætt af niðurstöðu nefndarinnar, að gleraugun höfðu brugðið sínum sjerstaka lit á málið og meðferð þess. Bætti það og ekki um, að einn nefndarmanna, Hallgrímur heitinn Kristinsson, fjell frá, áður en nefndin hafði tekið ákvarðanir um tillögur sínar. Hann tók, eins og menn vita, veiki þá, er varð honum að bana, skömmu eftir að nefndin settist á rökstóla á öndverðum vetri 1921–22. Við fyrri umr. þessa máls benti jeg á það, hverjar afleiðingar það myndi hafa, ef fylgt væri tillögum nefndarinnar frá 1922 og slík verksmiðja sett á stofn hjer í Reykjavík, og þó til þess ætlast, að hún yrði borin uppi af öllum eða flestum landsmönnum og stofnfjeð lagt fram af þeim. Jeg vil ekki fara að endurtaka það, sem jeg sagði þá, en skal þó aðeins drepa á það, að þar sem hvorttveggja er, að hart er nú í ári og erfitt um allar fjárframlögur, og þar sem auk þess horfið er frá þeirri hugmynd að koma upp eða hjálpa minni tóvinnufyrirtækjum í ýmsum landshlutum, þá eru mjög litlar líkur til þess, að unt verði að safna miklu fje úti um land til þessarar verksmiðju hjer í Reykjavík. Afleiðingin yrði því sú, að ríkissjóður yrði að leggja af mörkum bróðurpartinn af stofnfjenu ef fyrirtækið á annað borð ætti að komast á fót. En þar væri um mikla áhættu að ræða fyrir ríkissjóðinn, því þótt unt yrði að afla fjárins og fyrirtækið kæmist á laggirnar, þá myndi það eiga í illvígri samkepni við þær erlendar dúkaverksmiðjur, sem landsmenn skifta nú mest við en jafnframt dýrtíð og ásælni bæjarins, sem ríkisstofnaninar hjer verða að dropa. Það yrði því alls ekki hættulaust fyrir ríkissjóðinn að ráðast í þetta, og auk þess hefir hann nú tæplega efni á því, því að það er ærið margt, sem hann þarf að annast á næstunni. Jeg veit, að það vakir nú fyrir þinginu, að ríkissjóður muni á næsta ári þurfa að ráðast í mjög fjárfrekt fyrirtæki, sem ekki má með neinu móti dragast til muna. Það er að koma upp kæliskipi, til að flytja til útlanda kjöt og fisk; hefir það verið áætlað um 1½ miljón kr. þá er landsspítalinn annað fyrirtækið, sem lengi hefir verið beðið eftir og vart má dragast lengi úr þessu, og mundi hann vart verða undir þrem miljónum kr. þá er þriðja fyrirtækið, kaup á strandvarnarskini, sem kemur til að hvíla á ríkissjóðnum, þar sem hann hefir fengið landhelgissjóðinn að láni. Kostnaður við það sjálfsagt 1½ miljón króna. Hjer eru nú strax komnar 6 miljónir króna, en ótalin eru samt mörg fleiri fyrirtæki sem bíða eftir getu ríkissjóðsins en þola illa bið. Þar á meðal eru t. d. ræktunarfyrirtækin á Suðurlandsundirlendi, sem ilt væri að láta lognast út af, eftir að svo miklu fje hefir þegar verið kostað þar til. Þá eru jarðræktarlögin með nýbýlahugmyndina, ef þau eiga ekki að vera tómt pappírsgagn; ennfremur vegir, símar, hafnir og ýmislegt fleira, sem öllu hefir verið skotið á frest vegna getuleysis ríkissjóðsins, en verður væntanlega hrundið í framkvæmd á næstu árum, ef nokkur efni verða á því. Þegar á þetta alt er litið, þá sjáum við ljóslega, að ekki eru miklar líkur til, að þetta allsherjarfyrirtæki komist í framkvæmd á næstunni, þótt þessi till. verði samþ., og það því síður, sem með henni verður drepinn niður áhugi ýmsra hjeraða á þessu máli. Enn er eitt ótalið, sem ríkissjóðurinn þarf að greiða, en það er eitthvað af miljónaskuldum hans erlendis. Þetta horfir því svo við mjer, að engin framkvæmd muni geta orðið á þessu fyr en eftir mörg ár. Því að það mun vera nokkurnveginn víst, að almenningur fæst ekki, svona í byrjun, til að leggja mikið fje í slíkt fyrirtæki; frekar myndi það, þegar fyrirtækið væri tekið til starfa og hefði sýnt góðan árangur, en á því mun verða dálítil bið. Hjer er því í rauninni aðeins um það að ræða, sem Englendingar kalla „bluff“, eða vindhögg. Hjer er aðeins verið að reyna að sýnast, verið að hampa áhuga, sem er eintóm látalæti. Nei, eina leiðin til að komast eitthvað áleiðis í þessu efni er sú, að leita til landsmanna, leita til sveitanna og reyna að glæða áhuga fyrir þessum málum úti um sveitirnar. Það er þetta, sem vakir fyrir mjer og öðrum með því að flytja brtt. á þskj. 457. Og jeg er viss um, að ef ríkið á annað borð er fært um að veita áhuga sveitanna einhverja aðstoð í þessu efni með sjerfræðilegum leiðbeiningum, lánsábyrgðum o. s. frv., þá næst langtum betri árangur með þeim hætti en eftir till. á þskj. 451. Með því að þetta mál hefir nú verið talsvert rætt, þá vil jeg ekki þreyta hv. deildarmenn með lengri ræðu. Þykist jeg vita, að hv.þdm. hafi kynt sjer brtt. mína og borið hana saman við aðaltill. og gert sjer ljósa grein þess, hver till. muni vera líklegri til að ná einhverjum árangri í því að efla innlenda tóvinnu. Það er í rauninni ekki neinn ágreiningur á milli flm. þessara tveggja till. um það, að brýn þörf sje á að gera eitthvað til að auka þessa innlendu framleiðslu og bola þeirri erlendu samkepni frá. Hjer er aðeins um aðferðarmun að ræða eða fyrirkomulagið. Það er trú mín, að ekki þurfi mikið til að hvetja menn til framkvæmda eða ýta þeim af stað í þeim landshlutum, sem vantar allar stofnanir af þessu tæi. Það mundi nægja, að mönnum væri veitt sjerfræðileg aðstoð og bendingar, og auk þess ef til vill lítilsháttar lánsábyrgðir. Jeg hefi ætíð hugsað mjer, að tóvinnufyrirtækjum landsins væri þá best borgið, ef að þeim stæðu fjelög, sem stofnuð væru með fjárframlögum hjeraðsbúa á hverjum stað, og að ríkið væri þar laust allra mála. Slík fjelög yrðu þá helst stofnuð þar, sem þörfin væri mest, en hún er ekki minni í strjálbygðum hlutum landsins en hjer í Reykjavík. Jeg tel það yfirleitt illa farið, ef upp úr þessari einlægu viðleitni til að auka og efla íslenska tóvinnu og dúkagerð skyldi einungis rísa „spekúlativt“ fyrirtæki, stofnað í gróðaskyni handa nokkrum Reykvíkingum og Reykjavíkurbæ, gagnslaust öðrum, en borið á herðum ríkissjóðs.

Bjarni Jónsson Það var fyndinn maður, sem hvíslaði því að mjer rjett áðan, að nú ætti vel við gamla vísan: „Jeg iða öll af kæti, er ullarlopinn teygjast fer“. Þótt jeg finni eins og aðrir til þessarar kæti, þá mun jeg samt, sökum þess að kvölda tekur, varast að teygja lopann um skör fram. Jeg minnist þess, að þegar jeg lá heima í rúmi mínu fyrir ekki alllöngu síðan, þá las jeg þessa till. á þskj. 451, og virtist mjer þá, að hjer væri á ferðinni eitt af þeim sárafáu málum, sem þetta hv. þing hefir borið gæfu til að flytja í rjetta átt og af einhverju viti. Því hefir áður verið haldið fram, að eina ráðið til að okkur gæti tekist að vinna voðir okkar úr innlendu efni, væri að setja á fót stofnun, sem ætti hægt með að bera sig, - eina stóra verksmiðju, sem fær væri um að bjóða þeim erlendu birginn og gæti unnið í allan fatnað, sem landsmenn þurfa helst að nota. Það er auðsætt, að slíkt fyrirtæki mundi koma að meira haldi íslensku krónunni en ótal lög. Því að þótt heftur verði innflutningur á vefnaðarvöru, þá stoðar það ekki til lengdar, því að klæðanauðsynin knýr menn innan skamms til að slaka aftur á klónni. Alt öðru máli væri að gegna eftir að slík klæðaverksmiðja væri komin hjer á fót. Þetta virðist hv.flm.till. á þskj. 451 (ÞórJ) hafa skilið og er það viðurkenningarvert. Ber fyrirsögn till. þetta einmitt með sjer, þar sem talað er um undirbúning fullkominnar klæðaverksmiðju fyrir landið. Aftur á móti er ver komist að orði síðar þar sem talað er um nýtísku ullarverksmiðju, og getur það vel orðið til þess, að fram komi af misskilningi tillögur eins og sú, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir nú verið að mæla með. Brtt. hans kemur í rauninni alls ekkert við till. á þskj. 451, því að það er algerlega þessu máli óskylt, þótt upp verði komið spuna- og kembingarvjelum úti um land. Það getur hvort um sig staðist, þótt hitt vanti, og getur einnig vel farið saman. Það er því ekki allra minsta ástæða til að blanda slíku inn í þetta mál, og sjálfsagt að samþ.till. eins og hún er nú. Hitt verður að fara eftir því sem hjeruð landsins sjá sjer fært, hvort komið verður á fót spuna- og kembingarvjelum. Í einu er þó till. á þskj. 451 ábótavant, en það er í því, hvernig hún ætlast til að nefndin sje skipuð. Jeg veit yfirleitt ekki, til hvers hv. Alþingi vill endilega dreifa þannig ábyrgðinni á öllum sköpuðum hlutum og skifta henni á milli sem flestra. Hvað á svo sem Samband íslenskra samvinnufjelaga, Búnaðarfjelag Íslands, Verslunarráð Íslands og Fiskifjelag Íslands að gera með að skipa menn til að undirbúa klæðaverksmiðju? Auðvitað á ríkisstjórnin að tilnefna alla mennina samkvæmt þeirri þekkingu, sem þar er nauðsynleg, og verður hún að bera ábyrgð á því, hversu til tekst með valið. Ef allir þeir aðiljar, sem nefndir eru í till., ættu að annast þetta, þá mætti vel svo fara, að nefndin ætti aðeins yfir að ráða sjerþekkingu í einni grein, en hinar vantaði gersamlega. Það er ekki heldur svo, að þessi nefnd eigi að fjalla um það, hvort Sambandið skuli versla með þessa iðnaðarvöru eða einhverjir aðrir. Og ekki á hún heldur að ræða neitt um búnað á annan hátt en þann, að koma öllu svo fyrir, að bændur fái sem mestan markað fyrir ull sína En það verður einungis gert með því að gera klæðaverksmiðjuna sem best úr garði. Það er engin von til þess, að Búnaðarfjelag Íslands sje sjerstaklega fært til að velja slíka menn, því að þetta tvent er ekkert skylt, landbúnaður og verksmiðjuiðnaður. Verslunarráð Íslands er ekki heldur fært um þetta, því að hjer er um að ræða að undirbúa stofnun verksmiðju, en ekki að ráðstafa sölu á vörum hennar. Að því kemur ekki fyr en síðar. Jeg skil ekki heldur, að Fiskifjelagið þurfi að nefna mann í þessa nefnd, nema ef um það væri að ræða að stofna sjerstaka deild við verksmiðjuna til að vinna klæði úr hákarlsskráp og sköturoði. Yfirleitt tel jeg það óviturlegt að dreifa þannig valdi því, sem Alþingi hefir, og þenja út ábyrgðina, þar til enginn veit, hvar hún hvílir. Jeg vil, að stjórnin skipi alla þessa menn, og getur þá þingið gert gildandi ábyrgð á hendur henni, ef hún gerir það illa. Jeg hefi í rauninni ekkert á móti því, að nefndin vinni kauplaust, úr því menn vilja endilega spara á þann hátt, en þó getur verið varasamt að binda slíkt ákvæði í till., því að ekki er víst, að hæfustu mennirnir, sem völ væri á til þessa, vilji vinna kauplaust. En lítill sparnaður yrði að því að skipa nefndina ver en þyrfti vegna nokkurra króna. Hinsvegar mátti fara þess á leit við stjórnina, að hún reyndi að komast hjá að borga nefndinni, ef unt væri. Þrátt fyrir þessa og aðra annmarka till. þá mun jeg samt greiða atkv. með henni. Í höfuðatriðunum fer hún í rjetta átt og er fyrsta greinilega sporið í áttina til þess, að Íslendingar geti til fulls notið hjer sinnar eigin vöru og þurfi ekki lengur að kaupa frá útlöndum dýr og haldlítil klæði.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Brtt. á þskj. 451 er í fullu samræmi við niðurstöðu nefndarinnar, sem skipuð var 1922 til að athuga þetta mál. Sú nefnd komst að þeirri niðurstöðu, að ekki ætti að setja upp smáverksmiðjur hjer og þar á landinu, heldur eina stóra og fullkomna verksmiðju. Leit nefndin svo á, að slík verksmiðja mundi styðja betur heimilisiðnaðinn en þótt þær væru fleiri og smærri; hún hefði það t. d. alt af fram yfir hinar, að hún gæti framleitt ódýrari vöru. Þetta er líka algerlega rjett á litið. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) kvað það eðlilegt, að sú nefnd hefði komist að þeirri niðurstöðu, að verksmiðjan ætti að vera ein og standa í Reykjavík, þar sem allir nefndarmennirnir hefðu verið Reykvíkingar. Hann sagði einnig, að Hallgrímur heitinn Kristinsson hefði fallið frá nefndarstörfum áður en nefndin hafi verið komin að þeirri niðurstöðu. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. (SvÓ). Nefndin hafði þá þegar komist að þessari niðurstöðu, og áleit þessi mæti maður, eins og hinir, að þessi leið væri best. Hv. þm. (SvÓ) kvað nefndina hafa litið á málið gegnum reykvísk gleraugu, af því að nefndarmenn voru Reykvíkingar. Það er satt, að þeir voru búsettir hjer, en hitt þykist jeg fullviss um, að þeir hafi litið hlutlausum rannsóknaraugum á málið og ekki fremur borið Reykjavík fyrir brjósti en aðra hluta landsins. Svo er það t. d. um mig, að eins og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) veit, þá er jeg enginn sjerstakur Reykjavíkurvinur, en þó er jeg á þessari sömu skoðun og nefndin. Þá talaði hv.þm. (SvÓ) um, að svo margt væri nú fyrirliggjandi af kostnaðarsömum framkvæmdum, að litlar líkur væru til þess, að ríkissjóðurinn hefði efni á að koma þessu í framkvæmd fyrst um sinn. Eftir gögnum, sem fram hafa komið, treysta menn í einum tveimur sýslum, Múlasýslum, sjer til þess að leggja fram eins mikið fje og hjer er gert ráð fyrir að safnað verði í landinu öllu. Þeir hafa beðið um ríkisábyrgð fyrir 200 þús. kr.; hinu ætla þeir að safna sjálfir, alt að þá miljón króna. Þetta treysta þeir sjer til að láta af hendi. Og eftir því ætti ekki að veita erfitt að ná saman jafnri fjárhæð, ef allir landsmenn leggja saman, eins og hugsað er. það má vera, að þetta geti ekki orðið strax á næstu árum, en þrátt fyrir það er fyllilega rjettmætt að halda málinu vakandi og glæða áhuga manna fyrir því. Jeg hefi áður bent á það, að ef til vill yrðu mestir örðugleikar fyrir ríkissjóð að leggja fram þann hluta stofnfjár verksmiðjunnar, sem gert hefir verið ráð fyrir, að hann legði fram. Jeg hefi líka áður bent á leið í þessu atriði, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) þótti raunar lítilsverð. Jeg á þar við eignir gamla Iðunnarfjelagsins, sem mjer þykir líklegt, að hægt mundi að fá inn í þetta fyrirtæki. En það munar allmiklu. Þá álít jeg það hinn mesta stuðning fyrir þetta mál, að enskur fagmaður hefir talið það arðvænlegt, og látið á sjer skilja, að fást mundi frá Englandi fje til verksmiðjunnar alt að þriðjungi stofnkostnaðar, eða hálf miljón. Jeg teldi illa farið, ef dráttur á framkvæmd þessa máls yrði til þess að þetta fje fengist ekki, og er sjálfsagt að rannsaka það nánar og reyna að fá fulla vissu í því eini og helst loforð fyrir fjenu, þó eitthvað kynni enn að dragast stolnun verksmiðjunnar. Hv. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að skoðanamunur milli sín og okkar flm.till. væri ekki mikill. Jú. Hann er mikill. Og hann liggur í því, að við teljum þegar fullsannað, að smærri verksmiðjur úti um land geti ekki borið sig. Alt frá dögum Skúla fógeta og „innrjettinganna“ hefir reynslan orðið sú, að slík fyrirtæki hafa fallið um sjálf sig. Jeg taldi upp nokkur slík fyrirtæki við fyrri umr. og leyfi mjer að vísa til þess. Þetta er líka mjög eðlilegt. Allur rekstur verður miklu ódýrari við eina stóra verksmiðju, sem altaf starfar, heldur en við margar smáar, sem ekki starfa nema part úr árinu, auk þess sem undirbúningskostnaður er þar meiri, hlutfallslega. Eins er álit nefndarinnar, að þeir staðir sjeu tiltölulega fáir, þar sem hægt sje að koma slíkum fyrirtækjum á stofn, nema með feikilega miklum kostnaði. Þegar það er athugað, hvað það kostaði að rafhita og raflýsa eitt sveitaheimili norður í Hrútafirði: 40 þús. kr., þá skilst mönnum, hvað það er miklu dýrara að fást við slík smáfyrirtæki heldur en hin stærri. Hjer liggur skoðanamunurinn. Jeg vænti, að hv.þdm. samþykki till. okkar flm. En hjer verður líka að athuga það, að ef nú ætti að fara að rannsaka úti um land, eins og nefndin gerði 1922, þá er óhugsandi, að það verði gert fyrir ekki neitt. Þótt vinnan yrði ókeypis, þá hlyti í öllu falli að þurfa að greiða ferðakostnað o. s. frv. Þannig bættist stórfje ofan á það stórfje, sem þegar er búið að eyða í þær rannsóknir.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg vil taka undir með hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að jeg tel ekki rjett að svo komnu að samþykkja hjer á þinginu, að bygð skuli ein stór dúkaverksmiðja fyrir landið alt. Það má vel vera, að það reynist ráðlegt á sínum tíma. En nú virðist annað standa nær, sem rannsaka þarf og hrinda í framkvæmd. Hjer hafa komið fram till. við umr. fjárlaganna um lánveitingar til tóvinnuvjela. En þeim hefir verið hafnað vegna þess, að ekki væri fje til. En ef fjárhagnum er svo komið, að ekki sje fært að samþykkja slíkar tillögur, þá skil jeg ekki, að til sje miljón króna, þegar um þessa þál. er að ræða. Nema nú sje fulla pontan á lofti, þótt sú tóma væri boðin fram, þegar um tóvinnuvjelarnar var að ræða. Nú virðist mest nauðsyn á því að koma á fót kembi- og lopavjelum, sem svo yrðu undirstaða spunavjela, vefstóla og prjónavjela á heimilunum. Þessi atriði þarf ekki síður að rannsaka, og því er það, að jeg fylgi fremur brtt. á þskj. 457 heldur en aðaltill. Brtt. er yfirgripsmeiri. Hún grípur yfir þetta, sem jeg talaði um. og líka hinn stærri atvinnurekstur í þessari grein. Jeg legg áherslu á það, að tíminn er enn ekki kominn til þess að gera ályktun um það að koma upp einni stórri verksmiðju. Til að ákveða slíkt, þarf meira en að kalla á einn Englending. Hjer þarf meira en að reikna og reikna. Það verður að líta á fleiri hliðar málsins en þá „teknisku“. Það er því líkt sem sumum finnist, að alt sje komið, ef fenginn er útlendingur, sem lítur köldum augum á þessa einu hlið málsins. Í þessu efni er mest vert um menningarhliðina, eins og í öllum málum. Menningargildið er meginhlið allra þjóðmála. Tilgangur allra stjórnarstarfa á að vera sá að gera mennina sjálfa göfuga og líf þeirra glæsilegt. Það vegur miklu þyngra heldur en hið „tekniska“, sem reikna má og teikna. Hjer er verið að veifa áliti útlendinga, sem engan skilning hafa á okkar þjóðlífi, og ekki síst okkar fornu þjóðmenningu, sem sumir kjósa heldur að blómgast megi að nýju í okkar landi, en að þjóðin ani ofan í þá vök, sem stórþjóðirnar hafa búið sjer með stóriðju sinni og vjelamenningu. Menning á að vera okkar leiðarorð í öllum þjóðmálum. Það bendir á þann tilgang okkar þjóðfjelags að efla mennina en ekki vjelar eða fyrirtæki í öðrum tilgangi en þeim, sem menningu í landinu og mentun er fyrir bestu. Það er stórþjóðunum hið mesta vandræðamál, að allur iðnaður er horfinn af heimilunum í verksmiðjurnar. Því að þótt hægt sje að reikna það út, að ein stór verksmiðja sje arðvænlegri en smærri iðnaðarrekstur, þá er ekki víst, að hún sje eins holl fyrir menningu þjóðarinnar, ef hún á að vera ein um hituna. Það er ekki heldur víst, að ástæður vorar sjeu nú svo góðar, að hægt sje að ráðast í slíkt fyrirtæki. Það má líka teikna og reikna það út, að ódýrara sje fyrir Reykjavík að elda matinn handa borgarmönnum í einu eldhúsi. Það má kanske reikna út, að það yrði hálfu ódýrara en nú er. En samt held jeg, að seint muni verða horfið að því ráði að rýra þannig heimilið. Þetta segi jeg ekki af því, að jeg óttist eina stóra íslenska ullarverksmiðju í sjálfu sjer. Jeg tel hana ekki hættulega, nema að því leyti sem hún dregur út af heimilunum það verk, sem þar ætti að vinna. En svo mun fara, ef nú er einblínt á eina stóra verksmiðju einhversstaðar í framtíðinni, að þá verður vanrækt alt það, sem nú er hægt að gera fyrir tóvinnu á heimilunum, þrátt fyrir alla kreppuna, og sem nú verður að gera einmitt vegna kreppunnar. Nú á það að sannast, að neyð kenni naktri konu að spinna. Að því á nú að beina áhuga þjóðarinnar og kröftum að koma upp kembi- og lyppivjelum til stuðnings heimilisiðnaðinum. Mikill áhugi er víða vaknaður á því að efna til spunavjela, og ástæða virðist til þess að vona, að á þennan hátt takist að bæta úr því mikla tjóni, sem af hnignun heimilisiðnaðar hefir leitt. Það mun enginn iðnaður eins vel til þess fallinn að vera heimilisiðnaður og einmitt tóvinnan. Takist ekki að tryggja heimilunum hana, þá er útsjeð um örlög íslenskrar heimilismenningar. Jeg fylgi því eindregið brtt. á þskj. 457. Hún felur í sjer rannsókn ullariðnaðarmálsins yfirleitt, án þess, að ákvörðun sje tekin um það, hvaða leið skuli farin í því efni. Bestu vjelarnar, sem upp hafa verið fundnar, eru ekki þær, sem glamra í verksmiðjum, heldur vjelarnar, sem notaðar eru á heimilunum, prjónavjel, saumavjel, vefstóll o. s. frv. Till., sem nú verður samþykt, mun hafa nokkur áhrif á það, hver háttur verður á tóvinnu hjer á landi framvegis, hvort öll ull verður send til Gilitrutt, eða hún unnin heima, í kembi- og lopavjelum hjeraðanna, spunavjelum hreppanna og vefstólum og prjónavjelum heimilanna. Kolin hafa yfirleitt reynst allri heimilismenning illa. Land okkar er land hinna hvítu kola, en það er útlit fyrir, að rafstraumarnir, sem veita má inn á hvert heimili, reynist í því tilliti betur. Verður þá iðnaðarsaga Íslands ekki eins sótug og saga stóriðjunnar.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg hefi enga löngun til þess að fara út í ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), svo löng sem hún var og ofan og neðan við efnið. En vegna þess, að mjer virtist hv.þm. (ÁÁ) bera lítið skyn á efnið, þá vil jeg benda á það, að nú er í Englandi Íslendingur, sem er að læra ullariðnað. Hann hefir skrifað um málið og kemst alveg að sömu niðurstöðu og við fim. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa fá orð úr grein þessa manns. Þar segir svo: „Verksmiðja með 16 vefstólum mundi framleiða 331/8% minna en verksmiðja með 24 vefstólum, en myndi þó einungis verða ca. 20% ódýrari“. Ennfremur segir hann, að verksmiðja með svona mörgum vefstólum, er unnið gæti ásamt t. d. Gefjuni alla þá ull, sem við þurfum til dúka, mundi verða ca. 180,000 kr. þetta er furðulágt áætlað, en mig brestur þekkingu til þess að geta sagt, hvað á milli ber. En þessi tilvitnun sýnir samt, hvílík fásinna það er, sem þeir halda fram, hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Ef kembi- og lopaverksmiðja er gerð að fullkominni ullarverksmiðju, þá á hún að verða mannskæð. Þessvegna eigum við að halda áfram með smáiðjuna, þótt hún sje ófullkomnari og miklu dýrari. Þetta er verra en engin skoðun. Það þýðir ekki að blanda hjer inn í neinum fjálgyrðum. Það þýðir ekki að hugsa til þess að koma upp heimilisiðnaðinum í þeim stíl, sem áður var. það er hægt að hjálpa heimilisiðnaðinum með ódýrari ullarkembingu í stórum verksmiðjum, og þessvegna er rangt að vinna að því að leggja byrðar á hjeruðin með því að stuðla til þess, að þau útvegi sjer sjálf litlar lopavjelar. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, að tekið hefði verið illa slíkum till., er ræða var um fjárlögin. það er rjett. Þessi hv.þm. (ÁÁ) bar þar fram 40 þús. kr. lánbeiðni til þess að koma upp kembivjelum fyrir Vestfirði. Tvær ástæður voru til þess ; önnur sú, að ekkert fje var til. Og hin sú, að nefndin var mótfallin slíkum framkvæmdum. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) taldi, að hjer væri í mikið ráðist með stofnun svo stórs fyrirtækis. En hjer er ekki að sinni um annað að ræða en að halda málinu vakandi og gera þær ráðstafanir, sem hægt er, til þess að tryggja það fyrirfram, að málinu verði stefnt í rjetta átt, úr því að byrjað er að framkvæma það. Jeg mun svo ekki þrátta meira við hv.flm.brtt. um skoðanamun okkar. Jeg vænti, að framtíðin leiði í ljós, að jeg hafi á rjettu að standa í þessu máli.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki að sinni tefja mikið umr. þessa máls, enda er jeg fyrir löngu ákveðinn í því, hvernig jeg haga mínu atkvæði og aðgerðum eftirleiðis. Jeg tel, að hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) hafi farið í þessu máli nokkuð aðra leið en rjett er. Hann hefir heldur ekki hermt rjett úr nál., að hjer sje ekki um annað að ræða en að halda máli þessu vakandi. Það er vakandi, og till. mun fremur svæfa en vekja. Það er heldur ekki í samræmi við till. nefndarinnar frá 1922 að fresta þessu, því að ætlun hennar var sú, að strax kæmi til framkvæmda, og um leið yrði tekið fyrir kverkar allra smáfyrirtækja í þessari grein. Það er því alveg nýtt atriði í þessu máli, að hv.flm. (ÞórJ) og hv.þm. Dala. (BJ) tala um það, að jafnhliða hinni stóru verksmiðju eigi að koma litlar tóvinnuvjelar, að mjer skildist, hingað og þangað um landið. Þetta er því út í hött sagt hjá þeim. Þegar á að koma upp svo stórri og dýrri stofnun sem þessari umræddu allsherjarklæðaverksmiðju, þá verða sjálfsagt lítil efni á því að koma upp mörgum smáum til sveita. Það er því gersamlega tilgangslaust að tala um þessi tvennskonar fyrirtæki hvort við annars hlið. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) kom að nýju með þá fullyrðingu, að hinar minni vjelar borguðu sig ekki. Nú veit hv.þm. fullvel, að a. m. k. ein þessi litla verksmiðja, Gefjun, borgar sig vel. Í öðru lagi veit hann, að kembingarvjelar þær, sem nýlega voru settar upp á Húsavík, voru fengnar vegna þess, að vjelarnar, sem áður voru á Halldórsstöðum, þóttu borga sig, ella hefði ekki verið kostað þarna til miklu fje. Það er ekki til neins fyrir hv.flm. (ÞórJ) að veifa því, að við, sem erum á móti till. á þskj. 451, berum ekki skyn á þessa hluti. Með því gefur hv.þm. það í skyn, að hann einn sje dómhæfur og viti betur; kennir þar allmikilla drýginda, sem fer því lakar á sem gildari ástæða er til þess að efast um, að hann hafi nokkra þekkingu í þessu efni. Hjer er sífelt verið að skírskóta til álits ensks sjerfræðings, sem hingað kom snögt næstliðið sumar. Þótt jeg enganveginn vilji draga í efa sjerþekkingu hans, þá veit jeg fyrir víst, að hans staðlega þekking nægir alls ekki. Það er hreint og beint hlægilegt, að bygt er á athugunum hans, eins og þær væri óskeikul vjefrjett. Yfirleitt hefi jeg það á móti þessari málsmeðferð, að með samþykt till. á þskj. 451 er hnekt þeim áhuga, sem víða er vaknaður hjer fyrir ullariðnaði, og loku skotið fyrir það með öfgakenningum, að styrkur fáist af opinberu fje til framkvæmda í þá átt. Ennfremur er hjer ætlast til, að tekið verði mikið fje úr ríkissjóði og lagt í hættu, sem engin þörf er á nje efni til. Reynsla undanfarinna ára hefir leitt það í ljós, að talsverð áhætta fylgir ríkisrekstri, og ekki minkar hún í sameign við útlendinga. En fyrirsjáanlegt er, að ríkið verður að leggja fram mest fjeð, ef nokkuð á að gera, þótt fagurlega sje um það talað í greinargerð till. að safna fje til fyrirtækisins úr öllum landsfjórðungum. Er engin von til þess, að almenningur úti um land leggi fje í slíka verksmiðju hjer í Reykjavík.  (Flm. ÞórJ: Hún getur alveg eins orðið á Austurlandi)  . Hv. þm. (ÞórJ) þýðir ekki að tefla þessu fram, því að allir vita, að hugmyndin er alt önnur. Jeg er yfirleitt algerlega mótfallinn því, að slík verksmiðja verði rekin af ríkinu. Það hefir alls engin efni á að koma henni upp. Og meðan svona gengur, er aðeins tafið fyrir framkvæmdum þeirra manna úti um land, sem hafa áhuga á að gera eitthvað í þessu máli.

Ásgeir Ásgeirsson Það er ekki rjett, sem hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) talaði um, að jeg hafi viljað fá 40 þús. kr. fjárveitingu til ullarverksmiðju á Vestfjörðum. En hitt er annað, að jeg vil, að hverju hjeraði, sem hefir með höndum framkvæmdir í þessu efni, sje veittur ríflegur styrkur. En því miður sje jeg ekki fram á það, að á Vestfjörðum muni verða hafist handa næstu árin. Fyrir mjer vakir það að styðja sem mest og best að því, að heimilisiðnaðurinn taki framförum og aukist. En það verður best gert með því að koma sem víðast upp kembingar- og spunavjelum. Býst jeg við, að hv.þm. V.-Húnv.(ÞórJ)hafi alls ekki kynt sjer þessi efni betur en jeg. Er jeg vel kunnugur því, að heimilisiðnaðurinn er að komast á góðan rekspöl. Get jeg jafnvel bent á heimili hjer í Reykjavík, þar sem talsvert mikið er unnið að heimilisiðnaði. Og þegar hjer er hægt að kaupa erlent efni og vinna það með góðum hagnaði, þá má nærri geta, hvort ekki væri hægt að vinna svo úr íslensku efni, að vörurnar yrðu ekki dýrari en erlendur varningur af sama tæi. Hefi jeg talað við ýmsa menn um þetta, bæði erlenda og innlenda, og veit jeg, að þeir eru á sömu skoðun og jeg. Sumir halda því fram, að verksmiðjuiðnaðurinn sje ódýrastur. En þetta er misskilningur. Raunar var það svo, að framleiddar voru litmargar vörur, sem gengu í augu þeirra manna, er höfðu villimannasmekk. En með vaxandi menningu eru menn meira og meira að hallast að heimaunnu vörunum, sem eru bæði haldbetri og skjólbetri, og þá um leið ódýrari. Vildi jeg benda hv.þm. V.-Húnv.(ÞórJ) á það, að vilji hann heimilisiðnaðinum vel, þá ætti hann ekki að hugsa eingöngu um dýra verksmiðju, sem er jafnlangt fram undan og það, að vjer getum keypt landvarnarskip og komið upp landsspítala. Hann gerði heimilisiðnaðinum mest gagn með því að styðja að framkvæmdum í smærri stíl, svo sem að keyptar væru spuna- og kembingarvjelar, sem nú eru orðnar nauðsynlegar, til þess að heimilisiðnaðurinn geti risið úr rústum og fylt það sæti, sem hann skipaði áður með þessari þjóð. Hv. þm. (ÞórJ) sagði, að þetta kæmi ekki menningu neitt við. Þetta er sá mesti misskilningur. Þetta er einmitt eitt af grundvallaratriðum sannrar þjóðmenningar, því að „holt er heima hvað“, og best er, að hver þjóð búi sem mest að sínu. Er það hættuleg glapsýni að halda, að það eitt sje menning, sem er einhversstaðar uppi í skýjunum, eða trúa því, að ekkert sje mentandi, nema gríska og latína. Stjórnmálastarfsemi þeirra manna, er svo hugsa, hlýtur að verða blaktandi skar, sem hvikar fyrir hverjum vindblæ.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Umr. um þetta mál eru nú farnar að fara nokkuð dreift. Það, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði um stóriðjuna, á hjer alls ekki við. Heimilisiðnaður okkar, eða verksmiðjustarfsemi, eins og hjer er gert ráð fyrir, er alls ekki sambærilegur við erlenda stóriðju. Og jeg er sannfærður um það, að meiri menningarauki er að því að fá eina stóra verksmiðju fyrir alt landið, en að upp þjóti gorkúlur hingað og þangað um sveitirnar, smáverksmiðjur, sem engin von er til, að geti borið sig. Og jeg vil spyrja: Hverju er slept, þó að þetta mál verði rannsakað? Við höfum hingað til komist af með þær verksmiðjur, sem við höfum, og þær ættu að geta dugað okkur það enn, að við ættum ekki að þurfa, okkur til óbætanlegs tjóns, að flana að einhverjum óverulegum kákframkvæmdum í þessum málum. Jeg hefi aldrei neitað því, að heimilisiðnaðurinn sje menningarmál. En jeg sje ekki, að þetta brjóti að neinu leyti í bága við hann, heldur verði það honum þvert á móti hin besta stoð, að sem mest sje vandað til alls undirbúnings í þessum málum, og sjeð um, að framkvæmdirnar geti orðið til sem mestrar frambúðar. En það er hneyksli hjá sumum hv.þm. Bæði hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) þykjast vita miklu betur um alt það, sem að þessum málum lýtur, en jeg. Og hv. 1. þm. S.-M. brá mjer um trúgirni. En jeg get sagt honum það, að jeg skammast mín ekkert fyrir að játa, að jeg trúi sjerfræðingum, þótt útlendir sjeu, sem kynna sjer málin og athuga þau vandlega. Og falli skoðun þeirra saman við mína, þá verð jeg auðvitað enn frekar að festa trú á það, sem þeir segja.