Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með frv. því, sem hér liggur fyrir á þskj. 149, verða gerðar fjórar meginbreytingar á lögum um bjargráðasjóð, ef frv. nær fram að ganga. Í fyrsta lagi hækka framlög sveitarfélaga til sjóðsins úr 2 kr. á íbúa í 5 kr., og framlag ríkisins hækkar að sama skapi. Þegar sjóðurinn var stofnaður árið 1913, var gjald sveitarfélaga til hans 25 aurar á íbúa, og ríkissjóður greiddi jafnmikið á móti því. Þetta hélzt til ársins 1950, en þá var gjaldið hækkað í 2 kr. á íbúa frá hvorum aðila, og hefur það verið óbreytt siðan þrátt fyrir mikla röskun á verðgildi peninga. Með þeirri breytingu, sem lagt er til að verði á gjaldinu, má áætla, að tekjur sjóðsins verði um 1.8 millj. kr. á ári á næstunni. Í öðru lagi verður fjölgað í stjórn sjóðsins um einn mann, og skal hann vera frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Þykir þessi breyting eðlileg með tilliti til þess, að hvert sveitarfélag á séreign í sjóðnum og lán úr honum eru veitt samkvæmt tili. sveitarstjórna og með ábyrgð sveitarsjóða. Í þriðja lagi gerir frv. ráð fyrir þeirri breytingu, að sjóðsstjórnin ráði framkvæmdastjóra bjargráðasjóðs, í stað þess, að hann hefur verið skipaður af ráðherra samkvæmt gildandi lögum. Í fjórða lagi er rýmkuð heimild sjóðsstjórnarinnar til lánveitinga, en þó því aðeins, að handbært fé sjóðsins verði meira en ætla megi nauðsynlegt til hallærislána eða styrkja samkvæmt a- og b-lið 9. gr. frv., sem eru efnislega samhljóða gildandi ákvæðum. Fram til þessa hefur bjargráðasjóður einungis mátt veita hallærislán eða styrki. Mörg sveitarfélög hafa aldrei þurft á slíkum lánum að halda, og hafa sérsjóðir þeirra í bjargráðasjóði safnazt fyrir. Frv. gerir ráð fyrir, að framvegis verði heimilt að lána sveitarfélögum úr sjóðnum gegn ríkisábyrgð eða annarri öruggri tryggingu, og mun þá vera átt við það, t.d., að lán megi veita til þeirra framkvæmda sveitarfélaga, sem styrks njóta að lögum úr ríkissjóði, ef sveitarfélögin tryggja endurgreiðslur slikra lána með ávísun á væntanleg framlög ríkissjóðs. Ég leyfi mér að mæla með því í. h. heilbr.- og félmn., að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Fyrr á þessu þingi skilaði menntmn. nál. um þetta frv. N. var öll sammála um að mæla með samþykkt frv., eins og það kom fram, en meiri hl. n. gerði till. um eina breytingu, sem var á þá lund að gera kleift að afla nokkurs viðbótarfjár við það, sem ráð er fyrir gert í frv., á þann hátt, sem um getur í till. Þessi brtt. varð að allhörðu deilumáli fyrir hátíðir. Sökum þess að svo fór, hefur meiri hl. n. ekki séð ástæðu til að halda málinu til streitu, vill ekki hætta áframhaldandi göngu frv. í þinginu með deilum um þetta viðbótaratriði. Höfum við því orðið ásáttir um að taka brtt. aftur, en þá standa meðmæli óskiptrar menntmn. með því, að frv. verði óbreytt samþykkt.



Herra forseti. Landbn. hefur haft mál þetta til athugunar, og mælir hún með því, að það verði samþykkt með einni breytingu, en álit n. og brtt. er á þskj. 282. Ég mun fara um brtt. og þetta nál. nokkrum orðum. Nefndin sendi frv. til umsagnar landnámsstjóra og jarðeignadeildar ríkisins, og mæla báðir þessir aðilar með samþykkt þess. Umsögn landnámsstjórans er mjög ýtarleg, og með leyfi hæstv. forseta, mun ég lesa kafla úr henni, sem skýrir það vel fyrir hv. þdm., hvað hér er um að ræða af fasteignum ríkissjóðs, en landnámsstjóri segir svo: „Stokkseyri er í fasteignamati 1922 metin sem þrjár lögbýlisjarðir, en í síðustu tveimur fasteignamötum er jörðin metin í einu lagi sem Stokkseyrarland. Frá 1922 hafa úr landi Stokkseyrar verið leigð ræktunarlönd á erfðaleigu til 33 aðila. Byggingarlóðir munu vera um 122. Enda þótt það sé ekki beint fram tekið í frv., verður að gera ráð fyrir, að söluheimildin nái til þessara sérleigðu landa og lóða þeirra, sem leigðar eru úr hinum sérmetnu Stokkseyrarjörðum I-III, og verður gengið út frá, að þessi skilningur á ákvæðum 1. gr. frv. sé réttur. Hjáleigur, sem í söluheimildinni felast, eru 15 að tölu. Af þeim eru 9 í ábúð, en 6 ábúðarlausar. Stokkseyrarland og hjáleigur eru metin að fasteignamati 1957 á 185100 kr. Auk þessa kemur svo til greina eignarhluti ríkisins í ræktunarlöndum, sem eru í sérleigu, og lóðum í sjálfu þorpinu, sem leigðar hafa verið til einstaklinga. Í þessu sambandi skal á það bent, að umræddar hjáleigur eru sumar í kauptúninu sjálfu eða svo nærri því, að vænta má, að þær falli fyrr eða síðar undir áhrifasvæði skipulags kauptúnsins. Það verður því að teljast tvímælalaust hagfelldast og eðlilegast af þessum sökum, að hreppsfélagið sjálft hafi fullan eignar- og ráðstöfunarrétt á umræddum löndum, en jafnframt taki það á sig þær skuldbindingar, að því er tekur til þess réttar, er ábúendur á sérmetnum byggðum lögbýlisjörðum eiga gagnvart núv. jarðeiganda, ríkissjóði, og hafi ríkið lagt til húsabóta eða annarra umbóta á þessum jörðum, þá verður að telja eðlilegast, að þau verðmæti fylgi með í sölu jarðanna. Með tilvísun til þessa mæli ég með, að frv. þetta verði samþykkt. Pálmi Einarsson.“ Þetta var umsögn landnámsstjóra, og vil ég sérstaklega undirstrika, að skilningur hans á ákvæðum 1. gr. um, að söluheimildin nái til sérmetinna landa og lóða úr Stokkseyrartorfunni, sé réttur. Hv. þdm. er kunnugt um það frá undanförnum þingum, að það fer sífellt í vöxt, að bæjarfélög og sveitarfélög, sem mynduð eru vegna þéttbýlis, reyna að ná kaupum á því landi, sem þau þurfa. Allmörg frv. hafa verið samþykkt um slíkt á undanförnum árum, og hirði ég ekkert að vera að rekja það. En með samþykkt slíkra laga hefur sú stefna Alþingis verið mörkuð, að eðlilegt væri, að þorp og bæir ættu sjálfir það land, sem þeir þarfnast. Landbn. hefur með áliti sínu um þetta mál framfylgt þeirri stefnu. En nú leggur hún til í brtt. þeirri, sem hún gerir við þetta frv. á þskj. 282, að enn betur en áður hefur verið gert, þegar samþykktar hafa verið sölur lands til sveitarfélaga, verði nú í þessum lögum um það búið. að sveitarfélagið geti ekki selt einstaklingum landið eða hluta þess. Hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur bæði við 1. umr. um þetta frv. og að ég ætla áður við meðferð annarra slíkra mála hér á það bent, að tryggilega þurfi að fyrirbyggja, að slíkar sölur sveitarfélaga geti átt sér stað. Mér er sagt, að ákvæði, sem hafi átt að fyrirbyggja þetta, hafi af hálfu ríkisins verið sett inn í afsöl við afhendingu landsins, þegar hliðstæðar sölur til sveitarfélaga hafa verið gerðar og sú sem hér um ræðir. En nú hefur landbn. fallizt á ábendingu hv. 3. þm. Reykv. um það, sem vissulega er réttmætt, að setja þetta inn í lögin, og geri ég þá ráð fyrir því, að þetta verði að reglu við setningu slíkra laga framvegis. Brtt. er því um það, að hreppsnefndinni í Stokkseyrarhreppi sé með öllu óheimilt að selja öðrum en ríkinu land eða lóðir úr jörðum þeim, sem hér um ræðir. Ég verð að segja það fyrir mitt leyti, að ég tel, að það ætti að verða föst regla, eins og ég drap á áðan, í sambandi við svona lagasetningu, þegar í hlut eiga bæjar- eða sveitarfélög, að setja slík ákvæði. En þá finnst mér með öllu fyrirbyggt, að brask með landið geti átt sér stað. Ég vænti þess, að brtt. verði samþykkt og að síðan eigi málið greiða leið í gegnum þingið. Ég vil leyfa mér enn fremur, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér úr umsögn jarðeignadeildar ríkisins um þetta mál, en þar segir svo: „Heimildarlög til að selja Stokkseyrarhreppi allt land í ríkiseign í hreppnum eru hliðstæð lögum, sem hið háa Alþingi hefur áður afgreitt varðandi sölu ríkislands til sveitar- og bæjarfélaga. Má nefna lög um heimild til að selja land Vestmannaeyja, Kópavogs og Digraness, ríkislands á Eyrarbakka, Raufarhöfn o. fl. Ráðuneytið hefur því ekkert við það að athuga, að frv. verði afgreitt sem lög. F.h. ráðherra, Sveinbjörn Dagfinnsson.“ Þannig eru þá þessar umsagnir, og ég þykist hafa gert nokkra grein fyrir áliti landbn, og leyfi mér að svo mæltu að leggja til, að málið fái að ganga fram og að því verði vísað nú að þessari umræðu lokinni til 3. umr.



Herra forseti. Frsm. í þessu máli er ekki viðstaddur hér í dag og hefur beðið mig um að lýsa áliti landbn. um þetta mál. Landbn. hafði þetta mál til meðferðar, og er álit hennar prentað á þskj. 283. Það hljóðar svo: „Nefndin hefur athugað frv. og aflað sér álits landnámsstjóra og jarðeignadeildar ríkisins um það. Mælir n. einróma með samþykkt þess. “ Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa kafla úr umsögnum landnámsstjóra og jarðeignadeildar ríkisins. Landnámsstjóri segir svo: „Jörðin Hellnahóll er úrskipt úr Holtstorfu, þó að hjáleiga sé. Jörðin er algerlega húsalaus. Landumráð hennar eru takmörkuð svo, að vart mundi hún fullnægja ákvæðum laga um búrekstrarskilyrði til þess að verða endurbyggð sem sjálfstæð lögbýlisjörð. Þar sem heldur er ekki aðstaða til, að jörð þessi fengi landauka annars staðar frá, væri ekki fært að veita henni aðstoð til sjálfstæðrar uppbyggingar.“ Jarðeignadeild ríkisins segir svo í umsögn sinni: „Ríkisjörðin Hellnahóll var byggð Einari Jónssyni með byggingarbréfi, dags. 5. okt. 1934, og hefur hann haft öll not jarðarinnar síðan og nytjað hana frá ábúðarjörð sinni, Moldnúpi. Þar sem Einar hefur sótt um að fá jörðina keypta og hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps mælir með, að Einari verði seld jörðin, getur ráðuneytið mælt með, að frv. nái fram að ganga. F.h. ráðherra, Sveinbjörn Dagfinnsson.“ Þetta eru þá umsagnir þeirra aðila, sem ég hef nefnt, landnámsstjóra og jarðeignadeildar ríkisins. Landbn. hefur, eins og ég áður sagði og eins og stendur á þskj. 283, mælt með því, að frv. nái fram að ganga. Vil ég leyfa mér að leggja til, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég hafði þar komið minni ræðu. þar sem ég kom að þeim upplýsingum, sem hv. 3. þm. Austf. (EinS), sem á sæti í stjórn Sölumiðstöðvarinnar, gaf hér við umr. Ég taldi engum efa bundið, að sú játning, sem hv. 3. þm. Austf. hefur gert hér, hjálpar mjög til við alla rannsókn þessa máls og flýtir fyrir því, og ég vil taka hans framtal hér eins og hvert annað skattframtal og á grundvelli þess ræða það, sem nú beri að gera, og það, sem nú kemur í ljós að þurfi frekar að athuga. Það er sem sé upplýst af hv. 3. þm. Austf., að um 140–150 millj. kr., sem raunverulega eru eign hraðfrystihúsanna, eru ýmist í ákveðnum hlutafélögum erlendis eða innanlands eða í útistandandi skuldum og birgðum, sem þessi fyrirtæki hafa lánað út eða teljast eiga. Nú var það eftirtektarvert við hans yfirlýsingu, að Því er mér skildist, að hann gaf lýsingu á því ástandi, sem nú er, hve mikið hlutafé sé nú, hve miklar útistandandi skuldir séu frá þessum aðilum og hve miklar birgðir séu t.d. vestanhafs, í Bretlandi og annars staðar. Hins vegar var ekki gefin nein heildarlýsing á gangi málanna á þessum síðustu árum, sem t.d. Coldwater Seafood Corporation eða þau fyrirtæki, sem nefnd voru í Bretlandi. hafa starfað, þannig að þetta gefur þess vegna ekki nema nokkra hugmynd um, hvað gerzt hefur í þeim efnum á undanförnum árum, heldur aðeins um, hvernig ástandið er í dag. Hins vegar er enginn efi á því, að þessar upplýsingar og þessi játning hjálpar mjög til að athuga þetta mál, og ég mun nú taka fyrir í röð, hvað það er, sem eftir þessar upplýsingar verður nú alveg sérstaklega að rannsaka í þessum efnum. Ég vil þá taka fyrir í fyrsta lagi, hvað snertir eignirnar erlendis, þær eignir, sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna á erlendis, og þá í fyrsta lagi hlutaféð. Það var upplýst að hv. 3. þm. Austf., að í hinu ameríska hlutafélagi Coldwater Seafood Corporation ætti Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna 459 þús. dollara, - ég bið afsökunar. ef ég skyldi ekki hafa náð öllum tölunum alveg rétt, og þá er rétt að leiðrétta það, - m.ö.o. yfir 16 millj. ísl. kr. hafa verið settar sem hlutafé í þetta fyrirtæki sem hins vegar hvað formið snertir er alveg amerískt. Það er náttúrlega engum efa bundið eða getur vart verið það, eftir því sem maður heyrir um afkomu sjávarútvegsins á Íslandi yfirleitt, annað en að þetta sé fyrst og fremst andvirði fisks, sem tekið hefur verið og sett fast í hlutafé í þessu fyrirtæki, enda gæti það ekki verið eign Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna raunverulega öðruvísi en þetta væri raunverulega óuppgerður hluti ef því heildarandvirði, sem hefði fengizt fyrir freðfisk seldan í Bandaríkjunum. Þetta hlutafélag, Coldwater Seafood Corporation, virðist tvímælalaust vera stærsta hlutafélag í veröldinni, sem Íslendingar eiga, og það er náttúrlega ákaflega skemmtilegt að fá þær upplýsingar út af fyrir sig. En um leið hljótum við náttúrlega að gera kröfu til þess að vita, hvernig gengið er frá þessu, og það því fremur, sem að munu háfa orðið nokkrar deilur um það stundum á fundum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, hvernig frá þessum eignum væri gengið, og það aldrei verið upplýst til fullnustu. Ég er hræddur um, að þarna hafi ekki verið farið eftir þeim samþykktum, sem gerðar hafa verið hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, og vildi þess vegna leyfa mér að spyrja, því að náttúrlega mundi það flýta ákaflega mikið fyrir rannsókn þessa máls og störfum eirrar nefndar, sem sett yrði, ef till. væri samþykkt, að sem mest af þessu upplýstist nú þegar: Hverjir eru hinir skráðu eigendur hlutabréfanna í Coldwater Seafood Corporation? Það virðist ekki vera Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, heldur virðast það ef til vill vera einstakir Íslendingar, kannske líka að nokkuð miklu leyti aðalframkvæmdastjóri félagsins, Jón Gunnarsson. Ég er því miður ekki svo kunnugur amerískum hlutafélagalögum, að ég geti sagt til um, hvort það sé nauðsynlegt við skráningu hlutafélags í því landi, að það séu líka bandarískir ríkisborgarar, a.m.k. að nafninu til, þátttakendur þar í og hluthafar, og ef svo væri, þá væri nauðsynlegt að upplýsa það líka. Þetta sama, sem þarna gildir um meira en 16 millj. kr. hlutafé í Bandaríkjum Norður-Ameríku. það gildir raunverulega láka um Það hlutafé í Bretlandi, sem hv. 3. þm. Austf. upplýsti, - ég náði ekki nafninu á því, eitthvað Frozen Food eða eitthvað slíkt, eitthvað um fryst matvæli hét það félag, - og í því voru 60 þús. pund eða 6 millj. ísl. kr., og svo hlutafélagið Snacks Ross Ltd., sem í var um ein millj. ísl. kr. Um allt þetta þyrfti að fá upplýst, hverjir eru hinir skráðu eigendur hlutabréfanna í öllum þessum hlutafélögum. Eru það íslenzkir menn, og að hve miklu leyti eru það útlendingar? Og um leið og það hefur verið upplýst, þá liggur næst fyrir að athuga, hverjir hafa talið fram Þessi hlutabréf sem sína eign. Er allt með felldu með framtölin á þessum allmiklu eignum erlendis af hálfu þeirra t.d. íslenzku hluthafa, sem hafa skráð þau á sitt nafn? Ég vil spyrja: Hefur Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna talið þetta fram sem sína eign. Mér er nær að halda ekki. Og ef svona er, að þetta hefur einmitt verið skráð á nafn ýmissa einstaklinga, þá skyldi maður þó hins vegar ætla, að á milli þeirra einstaklinga, sem hafa tekið að sér að skrá þessi hlutabréf á sín nöfn, og Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna hins vegar væri einhvers konar samningur, þar sem þessir einstöku hluthafar lýstu því yfir og raunverulega afhentu Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna þessi hlutabréf sem sína raunverulegu eign, þó að þeir tækju að sér í umboði hennar að leggja til sín nöfn á þetta. Þetta eru atriði, sem þurfa að upplýsast. Ef svo er rétt, að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hafa ekki talið þetta fram sem sína eign og það séu einhverjir einstaklingar, hvert er þá öryggi hinna raunverulegu eigenda að þessum hlutabréfum? Nú vitum við, að svo framarlega sem t.d. einhver og einhver amerískur maður hefur tekið að sér að skrá svo og svo mikið af hlutabréfum á sitt nafn eða segjum t.d., að einhver og einhver íslenzkur maður hafi tekið það að sér að skrá þessi hlutabréf á sitt nafn, þá getur komið fyrir t.d., að þessir menn verði gjaldþrota, að þeirra bú t.d., jafnvel þótt þeir væru búsettir í Bandaríkjunum. því að það kemur líka fyrir þar, yrðu gjaldþrota, - og hvernig fer þá með svona hlutabréf? Ég er hræddur um, að það hafi komið fyrir Íslendingi, sem hafa átt eignir erlendis og hafa fengið ýmsa góða félaga sína til þess að eiga slíkar eignir á sínu nafni, að slíkir menn hafa orðið gjaldþrota og að íslenzkir menn hafa jafnvel tapað, svo að skipti jafnvel milljónum króna, á slíku, en ekkert getað máske að því gert, vegna þess að það hafa máske ekki verið lagalega frá því gengið. Þetta eru atriði, sem þarf að upplýsa. Svo framarlega sem það er þannig, að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna sé ekki hinn opinberi eigandi þessara hlutabréfa, heldur hafa - sem kallað er stundum með dálítið ljótu orði - Látið einhverja leppa þetta fyrir sig, þá hefur það vissa áhættu í för með sér, og þá er nauðsynlegt, að það sé upplýst, fyrir allan þann fjölda, sem á þessi hlutabréf raunverulega, og raunar fyrir þjóðfélagið, sem hefur skoðað það sem sína skyldu undanfarið að styðja og styrkja sjávarútveginn og ekki sízt hraðfrystihúsin, að fá að vita, hvernig frá þessu öllu saman sé gengið. Þetta er hvað snertir öryggi þeirra manna, sem hv. 3. þm. Austf. lýsti yfir að væru hinir raunverulegu eigendur þessa alls saman, Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, hinna fjölmörgu hraðfrystihúsa um allt land, sem samkv. hans yfirlýsingu eru hinir raunverulegu eigendur. Hlutfallið þarna á milli hinna raunverulegu eigenda og hinna skráðu eigenda, öryggið fyrir hina raunverulegu eigendur, valdaaðstaða þeirra og allt annað slíkt, þetta er mál sem endilega þarf að upplýsa. Þá upplýsir enn fremur hv. 3. þm. Austf. í þessu sambandi, að eignir, sem Íslendingar eiga, séu þarna í alamerísku fyrirtæki að lögum til fyrirtæki, sem að öllu leyti heyri undir amerísk lög. Og hvernig er frá þessu öllu saman gengið? Ég þykist vita, að reikningar þessara hlutafélaga séu, eins og mælt er mjög stranglega fyrir í amerískum lögum, reglulega endurskoðaðir, lagðir fram og allt slíkt. En hafa þessir reikningar verið lagðir fram á fundum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og hvert einstakt hraðfrystihús á Íslandi og meðilmur í Sölumiðstöðinni fengið aðgang að þessum reikningum, Coldwater Seafood Corporation, Snacks Ross Ltd. og frystifélagsins í Bretlandi? Hefur þetta verið sent út til hinna raunverulegu eigenda, hraðfrystihúsanna á Íslandi? Mér er nær að halda ekki. Mér er nær að halda, að hinir raunverulegu eigendur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og hinir ýmsu þátttakendur í henni hafa ekki fengið aðstöðu til þess að fylgjast með þessum reikningum, sjá þá endurskoðaða, fá af þeim afrit, fyrir utan að heldur hafa ekki verið frá því gengið, að þeirra eignarréttur á þessum hlutabréfum sé tryggður. M.ö.o.: það virðist stofnað til eignamyndunar S.H. erlendis, án þess að það hafa verið fengið leyfi fyrir fram hjá eigendunum til þess, án þess að eigendurnir sjálfir hafa fengið að fylgjast með í rekstri þessum og án þess að eigendurnir sjálfir hafa fengið aðstöðu til þess að láta ganga svo tryggilega frá þessari eign sinni erlendis, að hún gæti ekki farið illa í sambandi við gjaldþrot einstakra manna, sem skrá þarna hlutabréfin, eða annað slíkt. Mér er nær að halda, að það ófafá ríkt nokkurt ofríki í þessum efnum hjá voldugustu mönnunum í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, að þessir valdamenn hafi, - ég meina ekkert ljótt með því, þegar ég segi, að þeir hafi raunverulega eins og tekið traustataki það fé, sem Sölumiðstöðin hefur haft til meðferðar í Bandaríkjunum, sett það í ákveðið fyrirtæki þar, fyrirtæki. sem vissulega getur gengið vel og gefið gróða, vissulega gæti líka gengið illa og gefið tap, en getur líka gert hvort tveggja kannske, tapað á nokkru árabili og grætt á öðru, eins og vill ganga, þegar menn eru að berjast á þeim kapítalistísku mörkuðum, - mér er sem sé nær að halda, að sérstaklega einn voldugur maður, aðalframkvæmdastjóri Sölumiðstöðvarinnar þar vestra, Jón Gunnarsson, hafa ráðið ákaflega miklu um þetta og ekki mikið um það hirt, að hinir raunverulegu eigendur hér heima, hin fjölmörgu hraðfrystihús, fylgdust með þessum hlutum, frá þeirra vöddum væri raunverulega gengið, um þeirra leyfa væri beðið og þeim væru gefnar allar þær skýrslur og allir þeir reikningar, sem vera ber. Þetta þýðir með öðrum orðum: Íslenzkir framleiðendur eru látnir leggja fram fjármagn án þess að vera um það spurðir, án þess að fá vexti af þessum verðmætum sínum og án þess að sjá reikninga af þessu fjármagni sínu. Í staðinn eru þeir jafnvel látnir, eins og hraðfrystihúsin, eins og ég veit að hv. 3. þm. Austf. þekkir manna bezt, þá eru hraðfrystihúsin látin borga háa vexti hér heima, sem þau jafnvel sum hver sligast undir, en fá máske enga vexti af sínu fé þar vestanhafs og sunnan. Og ég held, að ég segi ekkert of mikið, þegar ég segi, að jafnvel ýmsir þessara framleiðenda kunna eðlilega að halda, að þeir séu snuðaðir á ýmsan hátt með þessu móti eða þeirra fjármunum ekki stjórnað eins vel og skyldi. Fyrir okkur Íslendinga sem heild þýðir þetta m.ö.o., að við erum látnir birgja að fé fiskiðnað og fiskverzlun í öðru landi, svo að segja óaðspurðir. Það er sagt við okkur hér heima, í hvert skipti sem einhver vandkvæði eru hjá sjávarútveginum og ekki sízt hjá hraðfrystihúsunum: Þetta er allt saman á kúpunni. og þetta er allt saman að fara um koll. Það eru engir peningar til, og það verður að gera sérstakar ráðstafanir til þess að lána þeim. - Sérstök frumvörp liggja fyrir Alþingi til þess að tryggja þeim sérstök lán til rekstrar, sérstök lán til stofnkostnaðar. En á sama tíma fáum við upplýsingar um það, að í hlutafé séu þarna yfir 20 millj. kr. í hlutafélögum, sem raunverulega eru erlend félög hvað allt form snertir, sem við raunverulega fylgjumst ekki neitt verulega með í, sem eigendurnir sjálfir, sem hv. 3. þm. Austf. lýsti yfir að væri Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, fylgjast heldur ekki með í. M.ö.o.: mín niðurstaða eftir þessar upplýsingar og athuganir er sú, að það þarf rannsókn á, hvernig er með þetta hlutafé, með þess eignahlutföll með þess tryggingar, alveg sérstaklega með tilliti til hagsmuna og réttinda eigenda þess hér heima, hinna ýmsu hraðfrystihúsa, og raunar með tilliti til hagsmuna þjóðfélagsins líka. Ég vil þar að auki benda á, hvílíkir hagsmunir það eru, sem þjóðfélagið á þarna í veði, að nú sem stendur stöðva útvegsmenn í Vestmannaeyjum sína báta þar vegna deilu um fiskverð við hraðfrystihús og aðra fiskkaupendur, og jafnvel ýmsir útgerðarmenn telja til inneigna hjá slíkum hraðfrystihúsum. Og þegar á sama tíma er upplýst, að þessi sömu hraðfrystihús séu eigendur að milljónafyrirtækjum í Bandaríkjunum, þá er ekki óeðlilegt, þó að Alþingi bæði fyrir hönd þessara eigenda og fyrir hönd þjóðfélagsins sjálfs hljóti að knýja það fram, að þessi aðstaða öll sé rannsökuð. Í öðru lagi ber að athuga þær eignir erlendis, sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna á og hv. 3. þm. Austf. taldi fram í birgðum og útistandandi skuldum. Hann upplýsti að hjá Coldwater Seafood Corporation væru, ef ég heyrði rétt, ég held 1.6 millj. dollarar eða yfir 60 millj. kr., sem voru útistandandi í skuldum, og 600 þús. doilarar eða 221/2 millj. kr., sem væru þar í birgðum, eða milli 80 og 90 millj. kr., sem voru í birgðum og útistandandi skuldum í Bandaríkjunum. Enn fremur mundu í Bretlandi vera yfir 8 eða tæpar 9 millj. kr., sem verksmiðjureksturinn þar skuldaði Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, og veitingahúsin, sem sett höfðu verið upp. Snacks Ross Ltd., skulduðu um 5 millj. kr., líka hraðfrystihúsunum. M.ö.o.: það mundi láta nærri, að nokkuð yfir 100 millj. kr. væru í útistandandi skuldum og birgðum, sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna ætti í Bandaríkjunum og í Bretlandi. Þessar eignir, sem þarna eru, eru m.ö.o. fiskur, sem raunverulega hefur verið tekinn að eigendunum forspurðum og lánaður amerískum flögum, amerískum smásöluverzlunum, enskum félögum, enskum veitingahúsum, þó að eigendur þessara amerísku félaga og eigendur þessara brezku veitingahúsa séu máske tryggilega frá gengið - íslenzkir borgarar. Þetta þýðir, að þessar birgðir og þessar útistandandi skuldir, hvað sem maður vill nú álíta um hlutaféð sjálft, þá er það auðvitað áhættufé. Það þýðir m.ö.o., að það er búið að lána vissum amerískum og enskum ríkisborgurum fé fiskimanna og hraðfrystihúsa úti á Íslandi. Og maður veit, hvernig er um útistandandi skuldir. Það getur alltaf farið illa um slíkt. Maður veit, hvernig getur verið um birgðir. Það geta orðið verðsveiflur á slíku, og hefur jafnvel komið fyrir og orðið deilur um í sambandi við þessi mál. M.ö.o.: svo og svo mikill fiskur hefur verið tekinn af framleiðendum hér heima, sem taldir eru og vissulega eiga í vök að verjast í sínum efnahagsmálum, og þessar í þessu tilfelli yfir 100 millj. kr. hafa verið gerðar að áhættufé erlendis, sitja þar ýmist í birgðum eða eru lánaðar út. Nú rakti ekki hv. 3. þm. Austf., hvernig þetta hefði verið á undanförnum árum, hann lýsti þessu aðeins í dag. Mér er nær að halda, að á undandörnum árum hafi stundum verið meira erlendis af birgðum eða útistandandi skuldum. Og mér er nær að halda, að stundum hafi jafnvel á undanförnum 5-6 árum eitthvað tapazt og það kannske bara verið afskrifað, eins og gengur og gerist um töp, af þeim útistandandi skuldum og þeim birgðum. Og þetta er atriði, sem þarf að koma fram: í fyrsta lagi vegna eigendanna hér heima, hraðfrystinúsanna og útvegsmanna, sem hafa nú í mörg ár séð sínar eignir teknar af sér með þessum hætti, fluttar til Bandaríkjanna eða Bretlands og eitthvað af þeim eignum tapast þar. Það er eðlilegt, að slíkir eigendur vilji fá fulla skýringu á, hvernig með þeirra fé hefur verið farið. Í öðru lagi gagnvart þjóðfélaginu ekki bara vegna þess, að íslenzka þjóðfélagið eigi nokkra heimtingu á að fá að vita, hvernig er um fjármuni útvegsins, vegna þess að íslenzka þjóðfélagið hefur á undanförnum árum „stutt“, að því er kallað er, þó að ég muni setja það innan gæsalappa, ef ég skrifaði það, sjávarútveginn með allmiklum framlögum, þannig að þjóðfélagsheildinni er það engan veginn óviðkomandi. Hvers konar ráðstafanir hafa verið gerðar á undanförnum árum í þessu. En segjum þar að auki, að Það væri nú allt saman fullkomlega með felldu, eins og ég líka að mörgu leyti býst við að sé þá er nauðsynlegt fyrir okkur að fá þessa sögu, sjá þessa reynslu, vegna þess að við þurfum að læra af þessu. Ég lagði áherzlu á það í minni framsöguræðu, að ég væri engan veginn fyrir fram að fordæma þá aðferð, að við Íslendingar reyndum að koma okkur upp sölufélagi erlendis, og það gæti meira að segja alveg sérstaklega verið nauðsynlegt, verið óhjákvæmilegt. Ef allir þarlendir aðilar tækju okkur svo illa, að þeir vildu ekki neinn fisk af okkur kaupa og við yrðum sem sé af okkar litlu eigin getu að reyna að brjótast inn á þennan markað, þá kemur slíkt ákaflega vel til greina. Hins vegar lýsti ég því sem minni skoðun, að það mundi vera yfirleitt heppilegra, ef við getum rétt svona viðskipti við aðila í viðkomandi landi, sem við seldum okkar vöru, og værum þar með úr allri áhættu um reksturinn þarlendis, um birgðir eða annað slíkt. Og einmitt til þess að mynda okkur Íslendingum rétta skoðun á því, hvaða sölutækni, hvaða söluaðferð sé okkur heppilegust í slíkum efnum, hvort eðlilegra og betra sé að eiga við nokkra aðila sem við seljum til landsins, eða hvort við eigum sjálfir að koma upp okkar sölusamtökum þar, þá er nauðsynlegt að fá skráða söguna af reynslunni af svona fyrirtækjum, eins og þessi þrjú fyrirtæki, eitt í Bandaríkjunum og tvö í Bretlandi, sem hv. 3. þm. Austf. lýsti. Ég er hræddur um, að það hafa verið á undanförnum árum oft tekið úr rekstri ár eftir ár allmikið af fiski eða fé, sem kemur út á eitt, það hafa sem sé verið geymt þarna erlendis, það hafa stundum tapazt svo og svo mikið af því og stundum hafi upphæðirnar verið miklu nærri, - og ég álít þetta, svo að vægt sé komizt að orði, ákaflega vafasamt framferði gagnvart eigendum þessa fisks. Nú háttar svo til, að sumt af þeim mönnum, sem þennan fisk eiga, eru stórlaxar, eins og maður mundi segja, þeir, sem eiga hér stór hraðfrystihús og mikil, sitja kannske sjálfir í stjórn og hafa mikla og volduga aðstöðu til þess að fylgjast með í þessu öllu saman, þeir eru kannske sjálfir í stjórn vestannafs líka, það veit ég ekki. En þar að auki er þarna um að gera fjöldann allan af smærri aðilum, litlum hraðfrystihúsum, dreifðum út um allt land. þar sem fátækir fiskimenn eru að brjótast í því að reyna að koma sínum fiski í verð, reisa af vanefnum hraðfrystinús, sem reksturinn gengur misjafnlega á, koma einu sinni á ári máske á aðalfund Sölumiðstöðvarinnar, langar til þess að fá að vita eitthvað, hvernig gengur. Þykir stundum ganga seint með uppgjörið, og fá kannske stundum engin svör, eins og ég hef satt að segja orðið var við, því að kvartanir hef ég heyrt um það, að það sé nú ekki gert sérstaklega mikið með, hvað sá litli karl segi slíkum efnum, þegar hann sé að fara fram á að fá nákvæmar skýringar. Sérstaklega hef ég á meðvitundinni, að aðalforstjórinn, alheimsforstjórinn, sé nokkuð stór upp á sig stundum gagnvart þeim smáu, finnist ekki, að kotkarlarnir hafa mikinn rétt til þess að heimta af sér, alheimsforstjóranum, skýrslur um, hvernig sé farið með þeirra litlu eigur í hans stóra félagi. Þess vegna er nauðsynlegt, að Alþingi, sem á að skoða sig sem vörð slíkra manna, láti þetta mál til sín taka. Og ég er hv. 3. þm. Austf. mjög þakklátur fyrir þær upplýsingar, sem hann þegar hefur gefið og ég veit að eru upplýsingar fyrir marga þessa aðila, og vonast eftir, áður en málið fer endanlega út úr þinginu, að við eigum eftir að fá margar í viðbót og kannske fleiri, þegar rannsóknarnefndin sé búin að starfa. Ég er hræddur um, að það hafa nokkuð oft komið fram gagnrýni frá þessum eigendum og að þeir hafa ekki fengið svör. Ég skal síðan ítreka, að ég álít, að það komi að vísu vel til mála, að við seljum í gegnum okkar eigin samtök erlendis, og hef ég þó látið í ljós mínar efasemdir um þann hátt. En eitt skilyrði verðum við Íslendingas þó að setja, og það er, að með þessu sé fullt eftirlit, fullkomlega frá því gengið, þannig að eignarrétturinn á því, völd hinna raunverulegu eigenda yfir því, þetta sé allt saman tryggt, bæði yfir hlutafénu í hlutafélögunum, yfir birgðunum og útistandandi skuldum. En þó vil ég um leið setja fram þá spurningu: Hvað mundu útvegsmenn á Íslandi segja og þeir, sem hafa með fiskverkun að gera, ef Skreiðarsamlagið og Sölusamband ísl. fiskframleiðenda tækju upp hinn sama hátt, ef Skreiðarsamlagið setti upp búðir suður í Nígeríu og seldi þar, hefði þar miklar birgðir og ætti þar útistandandi skuldir hjá þeim kaupmönnum, sem það verzlaði við, ef Sölusamband ísl. fiskframleiðenda setti upp fyrirtæki í Brasilíu og lánaði því fyrirtæki ekki aðeins fiskbirgðir, heldur líka gegnum það útistandandi skuldir hjá þess viðskiptavinum, jafnvel kannske legði fram svo og svo mikið hlutafé sjálft? Nú flytjum við skreiðina og saltfiskinn eingöngu út gegnum bankatryggingu og meginið af freðfiskinum. Mundi okkur ekki þykja það í nokkuð mikið ráðizt og þykja nokkuð mikil áhætta. ef allir aðrir aðilar tækju upp á að haga sér eins og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur gert í Bandaríkjunum og Bretlandi? M.ö.o.: mér sýnist, hvað snertir eignina á þessu hlutafé, birgðum og útistandandi skuldum, á þessum 140 millj. kr., sem hv. 3. þm. Austf. gaf upp, að í sambandi við meðferðina á þessu hafi komið fram allmikið ofríki af hálfu valdamannanna í Sölumiðstáð hraðfrystihúsanna og að yfir íslenzka fiskeigendur hafa verið leidd áhætta, meðferðin á þeirra fé og þeirra fiski sé mjög vafasöm og að þá verði vegna eigendanna þess vegna að láta rannsókn fara fram á, hvernig þessu hefur verið háttað á undanförnum árum, hvernig frá þessu öllu saman er gengið nú. Þess vegna álít ég, að upplýsingar hv. 3. þm. Austf. hafi gert það að verkum, að ósk mín um rannsókn í þessum efnum sé hvað snertir hagsmuni eigendanna á Íslandi miklu brýnni eftir en áður. Þá skulum við koma að þeirri hlið þessa máls. sem snýr að hinu opinbera, og í fyrsta lagi taka þá annan þáttinn í öllu þessu máli, afstöðuna til bankanna. Þessi fiskur, sem er fluttur úr landi, er, eftir því sem ég bezt veit, veðsettur íslenzku ríkisbönkunum og eftir því sem ég bezt veit, hefur Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna fengið lán út á þennan fisk og veðsett þennan fisk bönkunum um leið, og þetta lán hefur oft og tíðum verið og jafnvel meira af verðmæti þessa fisks. Án þess að þessi veðbönd hafa verið leyst, hefur þessi fiskur, að því er mér skilst, verið fluttur út, og hann hefur ekki bara verið fluttur út, honum hefur verið skipað upp í Bandaríkjunum, og honum hefur ekki bara verið skipað upp, hann hefur verið settur í verksmiðjur í Bandaríkjunum, og hann hefur ekki bara verið unninn í verksmiðjum í Bandaríkjunum, hann hefur líka verið sendur út til einstakra verzlana í Bandaríkjunum, og það er það, sem ég mundi vilja spyrja að, hvernig er með veðböndin á þessum fiski. Þegar kaupmenn eru búnir að lána hann út til aðila í Bandarfkjunum, þá skilst mér, að veðböndin hafa enn ekki verið leyst hér heima. Ég vildi í því sambandi mega spyrja: 1) Hafa bankarnir gefið leyfi til þess, að þessi fiskur, sem þeim er veðsettur, væri fluttur út og svona væri með hann farið? 2) Hvort sem bankarnir hafa gefið slíkt leyfi eða ekki, hvaða möguleika hafa þó bankarnir til þess að ganga að veðinu? Ég er hræddur um, að þeir möguleikar hljóti að vera orðnir nokkuð litlir, a.m.k. ef fiskurinn er kominn niður í maga amerískra neytenda. Ég veit meira að segja ekki, hve þægilegt er með veð í sjálfum birgðunum eða útistandandi skuldunum í Bandaríkjunum, - ég skal ekkert fullyrða um það, en hræddur er ég um, að það standi tæpt. 3) Hafa hraðfrystinúsin, sem hafa veðsett þennan fisk og standa ábyrg fyrir honum gagnvart bönkunum, gefið leyfa til þess, að svona væri farið með Þetta, hvert um sig um sinn fisk? Ég er hræddur um ekki. Ég er hræddur um, að þau hafa ekki gefið leyfa til þess. Mér skilst það vera alveg ótvírætt, að Coldwater Seafood Corporation er ekki kaupandi þessa fisks, heldur fær Coldwater Seafood Corporation þennan fisk í umboðssölu í Bandaríkjunum. Hvernig stendur þá á um þennan fisk hvað snertir bankana og veðsetninguna á honum? Hvað hefur gerzt? Hefur fiskur, sem hefur verið veðsettur bönkunum, verið seldur, peningarnir notaðir í annað, sumpart kannske í að mynda hlutafé, sumpart í að lána kaupmönnum í Bandaríkjunum eða nota til rekstrar verksmiðju, án þess að veðið hafi verið borgað og á meðan þessi veðbönd höfðu enn þá raunverulegt gildi? Ég heyrði um það nú nýlega, að maður nokkur, Jón Gunnarsson í Hafnarfirði, hefði eitthvað brotið af sér viðvíkjandi veðsetningu, farið öðruvísi með andvirði fisks, sem var veðsettur banka, heldur en var lögum samkvæmt. Það skyldi þó aldrei vera, að nafni hans Jón Gunnarsson í Garðahrauni hafi stjórnað þessum málum þannig, að það væri líka eitthvað að athuga við það. Ég segi þetta bara vegna þess, að ég álít, að það sé nokkurn veginn sama, um hvaða Jón Gunnarsson sé að gera, það geti ekki verið þannig hér á landi, að það eigi ekki eitt að ganga yfir alla, sem kunna að brjóta af sér gagnvart veðsetningunni þannig. Það getur ekki gengið, að þeir megi brjóta af sér, sem eru ríkir og voldugir og kunna að græða á brotunum, en hinir séu dæmdir, sem verða gjaldþrota á vil að beita svipuðum aðferðum. Mér sýnist, að þarna þurfa fullkomna rannsókn á, hvernig er hreint lagalega séð um meðferðina á þessum veðsetta fiski. Ég er þar með ekki að halda neinu fram um, að neitt hafa tapazt af því, sem veðsett kann að hafa verið, af því fé, sem bankarnir hafa lánað. Ég býst við, að því sé skilað að lokum að fullu aftur, a.m.k. meðan allt gengur vel, Þá er það gert, og hefði gengið illa, þá hefði kannske meira að segja bönkunum ekki þótt fært að ætla að ganga að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, það hefði kannske orðið of mikið hrun á Íslandi. En hrein lagaleg meðferð á þessu hlýtur í öllum tilfellum að eiga að vera hin sama. Það er ekki hægt að flytja veðsettan fisk, veðsettan bönkunum, úr landi og ráðstafa honum í Bandaríkjunum eða Bretlandi án þess, að áður hafa þessi veðbönd að einhverju leyti verið leyst og fiskurinn greiddur, og það held ég að hafa ekki verið gert, - þó að ekkert kunni að nafa tapazt á því. Þá held ég að brotið njóti að vera það sama, - þó að einn kunni meira að segja að græða á þessu og annar að tapa á sams konar aðferðum. Þá er brotið það sama. Þess vegna álít ég, að frá hálfu banka ríkisins sé fullkomlega nauðsynlegt, að rannsókn fari fram, hvernig hefur þarna verið farið með eignir veðsettar bönkunum. Hvernig er með gjaldeyriseftirlit og gjaldeyrisleyfi viðvíkjandi þessu? Þessi fiskur, sem til Bandaríkjanna og að einhverju leyti til Bretlands hefur farið, mun hafa verið fluttur út og ráðstafanir munu hafa verið gerðar með gjaldeyrisráðstöfun í hlutafélög, birgðir og slíkt, án þess að fyrir fram hafa verið sótt um gjaldeyrisleyfi. A.m.k. það lítið, sem ég hef reynt að spyrjast fyrir um þetta, - ,það er ekki auðvelt að grafast fyrir um þetta, - þá hefur mér skilizt, að fyrir fram hafa ekki verið sótt um gjaldeyrisleyfi í þessum efnum, hins vegar muni oft eftir á hafa verið sótt um gjaldeyrisleyfi og það hafa vafalaust verið veitt. Má vel vera, að þegar allt yrði reiknað saman, lægju þarna næg gjaldeyrisleyfi fyrir, um það skal ég ekkert fullyrða. En hitt vil ég segja það getur ekki gengið, að einn aðili, þótt stór sé, þó að hann eigi í eignum í Ameríku yfir 100 millj. kr., þó að hann velti 800 millj. kr. hér á Íslandi eða flytji út fyrir það þá getur ekki gengið, að um hann gildi önnur lög en aðra Íslendinga. Ef slíkir aðilar, þótt stórir séu, ætla sér að ráðstafa hundruðum millj. kr. erlendis af gjaldeyri, sem ætti að skila, þá verða þeir að sækja um leyfi til þess, og ef þeir þykjast orðnir svo stórir, að þeir þurfa ekki að biðja um leyfi, og koma svo eftir á og segja. Ég er búinn að gera þetta svona og vil fá leyfa nú, - þá hafa þeir verið að brjóta lög, en eru bara svo stórir, að þeir þykjast hafnir yfir lögin. Ég held, að hvað gjaldeyrisleyfi snertir, þá hafi verið framin þarna brot. Í öðru lagi, hvað gjaldeyrinn snertir, hvernig er með gjaldeyriseftirlit með þessu? Til þess að ganga úr skugga um, að allur gjaldeyrir hafa þarna komið til skila, þarf gjaldeyriseftirlit bankanna að fá reikninga Coldwater Seafood Corporation og allra þeirra sambanda, reikninga frystifélagsins í Bretlandi, reikninga Snacks Ross veitingahúsafélagsins og ganga í gegnum þetta, athuga um birgðirnar, athuga um útistandandi skuldir, og án þess að ég vilji nokkuð lasta gjaldeyriseftirlit ríkisins eða bankanna, þá held ég, að þetta yrði því mjög erfitt verk. Ég held næstum því, að það sé orðið óvinnandi verk, sérstaklega ef á að rannsaka það nokkuð verulega aftur í tímann. Það hafa nýlega verið gerðar vissar ráðstafanir í sambændi við önnur fyrirtæki, sem verið hafa rannsökuð, meira að segja líka vestan hafs, en ég er hræddur um, að þær rannsóknir, sem þyrfti að gera í sambandi við allar þessar ráðstafanir öll þessi ár, ef öll kurl eiga að koma þar til grafar, séu miklu víðtækari og séu jafnvel svo víðtækar, að það sé orðið ómögulegt að gera meginið af þessum rannsóknum núna. M.ö.o.: það hefur verið brotið á móti gjaldeyrislögum ríkisins, bæði hvað snertir gjaldeyrisleyfa og gjaldeyriseftirlit, og það svo lengi og með þeim hætti að það sé ekki hægt að komast á hreint héðan af, - máske um það ástand, sem í dag ríkir, en ekki um þá þróun, sem undanfarið hefur verið. Mér sýnist þess vegna eftir þær upplýsingar, sem hv. 3. þm. Austf. hefur gefið, og raunar líka eftir því sem við vitum, hvernig ýmis önnur félög hafa farið að í sambandi við slík .viðskipti, að það sé orðin fullkominnar rannsóknar þörf, hvort Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og þessi fyrirtæki, sem Sölumiðstöðin er talin eiga, hafa brotið ýmislegt í gjaldeyrislögum landsins, bæði nú og á undanförnum árum. Þá er afstaðan til skattyfirvaldanna. Hverjir hafa talið fram eignina í þessum þremur hlutafélögun erlendis, eign hlutabréfanna í þeim? Hverjir eru þessir aðilar, og hafa þeir talið það fram? Eins og ég gat um áðan, hefur Sölumiðstöðin ekki gert það. Hefur það, sem kann að hafa græðzt þarna, komið fram á skattaskýrslum hér heima? Hafa þær ráðstafanir, sem hafa leitt til þess, að þarna hefur skapazt svo og svo mikil eign, verið skilgreindar í skattaskýrslum hvers árs? Hefur Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna talið þetta fram? Ég held ekki. Og ef það er ekki, hvaða eigendur eru þá þarna taldir, og hafa þessir eigendur talið þetta fram? Ég er hræddur um, að það þurfi þarna sem sagt að rannsaka líka hvað snertir afstöðuna til skattanna. Mér sýnist því, að bæði gagnvart eigendunum, hinum ýmsu hraðfrystihúsum hér heima og gagnvart því opinbera, gagnvart bönkunum, sem fiskurinn var veðsettur, gagnvart gjaldeyrisyfirvöldunum og gagnvart skattyfirvöldunum þurfa að rannsaka allar ráðstafanir þessara hlutafélaga og Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna gagnvart þeim. Ef við lítum svo á þetta mál dálítið meira í heild, en ekki aðeins hvað snertir hið lögformlega, sem ég óttast að þanna hafa verið meira eða minna brotið, þá er m.ö.o. ástandið bágt. Við höfum lánað amerísku hlutafélagi og eigum í birgðum og útistandandi skuldum hjá því yfir 100 millj. kr., og við Íslendingar höfum lánað þetta vaxtalaust, og við höfum lánað þetta sem áhættufé. Gagnvart eigendunum hér heima hefur ákaflega ólýðræðislega verið frá þessu gengið. Eigendurnir, hin ýmsu hraðfrystihús í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, hafa ekki getað knúið fram að láta taka það tillit til sín sem eigenda, sem eðlilegt væri. Þeir hafa ekki fengið í sínar hendur reikningana frá þessum fyrirtækjum. Þeim hefur ekki verið skýrt frá að staðaldri, hvernig um þetta gangi. Þeir hafa ekki verið spurðir að því fyrir fram, hvernig þetta standi. Hraðfrystihúsin vita satt að segja ekki, hvað þau eiga þarna, hvort þau eiga þetta, hvort þessi eign er örugg og á hvern hátt hún hefur verið gerð örugg. Þau fá hvorki skýrslur né reikninga. Af öðrum aðilum, með alla skreiðina og saltfiskinn, er heimtuð bankatrygging með allt, sem selt er til sósialistísku landanna. Þá er heimtuð bankatrygging. En þarna er farið allt öðruvísi að, og þarna eiga í hlut hlutafélög, sem einstakir menn úr Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna eiga að forminu til. kannske einhverjir útlendingar líka og á er beitt allt öðrum aðferðum, þá er ekki heimtuð nein bankatrygging, þá er það látið í umboðssölu og þá er það látið þarna vaxtalaust, á meðan hinir raunverulegu eigendur hér heima sligast undir vöxtunum. Og hvað gerist svo á sama tíma? Á sama tíma gerist það, að Þegar bandarískir aðilar biðja um að fá að kaupa íslenzkan hraðfrystan fisk, þá er þeim neitað. Þá eru blokkeruð öll hraðfrystihúsin á Íslandi til þess að neita þeim um að selja þeim fisk og það oft og tíðum á a.m.k. jafngóðu eða betra verði en því, sem var a.m.k. búið að gera upp á frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna við hina einstöku eigendur. Það hefur verið neitað að selja hraðfrystan fisk til Bandaríkjanna gegn bankatryggingu, gegn staðgreiðslu. Það virðist, að það sé ekki hægt fyrir einstaka bandaríska borgara, sem vildu kaupa íslenzkan fisk héðan frá Íslandi, að fá slíkan fisk keyptan. M.ö.o.: þeir, sem stjórna þessum fyrirtækjum í Bandaríkjunum, virðast vilja einoka þetta fyrir sig. Þegar við ræðum sölutæknina við þetta, þá komum við eðlilega að þessari niðurstöðu: Það getur að vísu verið nauðsynlegt, að við Íslendingar reynum að brjótast í gegn sjálfir og hættum okkar fjármagni í að mynda sölusamtök í Bandaríkjunum og sölufélög þar, svo fremi sem enginn vilji af okkur kaupa í viðkomandi landi á sæmilegu verði og gegn sæmilegum kjörum, staðgreiðslu, bankatryggingu og öðru slíku. En nú vitum við, að svo hefur verið, að menn hafa viljað kaupa af okkur, en þeim hefur verið neitað. M.ö.o.: það virðist ekki vera höfuðatriðið að ætla sér að skapa sem allra víðtækastan og mestan markað fyrir íslenzkan fisk í Bandaríkjunum einvörðungu, heldur líka hitt, að skapa eitt lítið einokunarfyrirtæki í Bandaríkjunum, sem einokar þar íslenzkan fisk. Ekki er það í þágu hraðfrystihúsaeigendanna á Íslandi, hvað svo sem slík starfsemi kann á sínum tíma að hafa verið þeim annars nauðsynleg. Ég vil ekki draga að neinu leyti í efa, heldur þvert á móti undirstrika, að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna út af fyrir sig er góð samtök, góð samtök í eðli sínu, nauðsynleg samtök fyrir hraðfrystihúsin á Íslandi að skapa sér, vegna þess að menn eru sterkari, þegar þeir standa saman, heldur en þegar þeir eru dreifðir. En það má bara ekki í framkvæmdinni gera slíka sölumiðstöð að einokunarhring undir stjórn og valdi einhvers einræðisherra. Það er sú þróun, sem ég álít að hafa verið að eiga sér stað í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og að í þeirri þróun felist sú hætta, að Alþingi verði - ég segi kannske ekki endilega að taka í taumana, en verði a.m.k. að rannsaka til fulls, hvað þarna er um að vera. Ég er hræddur um, að aðalforstjórinn, Jón Gunnarsson, hafi virt vilja og óskir hinna raunverulegu eigenda, a.m.k. sérstaklega hinna smærri, alveg að vettugi, og mér er nær að halda, að það sé ekki nóg með það, heldur meira að segja að veðréttur, gjaldeyrislög, skattalög hafa jafnvel að einhverju leyti verið virt að vettugi líka. Því er það niðurstaðan af því, sem ég hef hugleitt játningar og upplýsingar hv. 3. þm. Austf.. að það sé ekki einungis rannsóknar þörf á því, sem ég ræði um í minni till. hversu miklu fé Sölumiðstöðin hafa náðstafað, eins og ég orða það þar í fimm liðum, heldur sé nú rannsóknar þörf á því, hvort þessar ráðstafanir hafa tekið réttmætt tillit til valds og hagsmuna hinna einstöku eigenda á Íslandi og hvort þessar ráðstafanir hafa verið gerðar í samræmi við íslenzk lög, í samræmi við veðskuldbindingar, gjaldeyrislög, skattalög og annað slíkt, þannig að eftir þessar upplýsingar, sem ég ekki að neinu leyti hef rengt, heldur þvert á móti byggt hér á, þá sé þörf á, að starfssvið þessarar rannsóknar sé fært út miklu meira en var í minni þáltill að vísu mundi náttúrlega eftir sem áður þurfa að rannsaka upphæðirnar, sem þarna er um að ræða, þó að ég dragi engan veginn í efa það, sem hv. 3. þm. Austf. hefur upplýst hér, en sérstaklega þarf að kanna forsögu málsins og svo hins vegar, að hve miklu leyti þetta samrýmist lögum og samrýmist hagsmunum eigendanna. Verðmætin, sem íslenzkir útvegsmenn og íslenzk hraðfrystihús hafa lagt í það, sem nú heitir hlutafé, birgðir, útistandandi skuldir í Bandaríkjunum, Bretlandi og Hollandi það eru verðmæti, sem þarf að skila til þeirra, verðmæti, sem þarf að tryggja, og það er Alþingis og þess opinbera að sjá um, að hlutur þessara manna og um leið afstaða og lög og vald ríkisins sé tryggt. Ég vildi aðeins segja nokkur orð viðvíkjandi því, sem ekki var rætt um í upplýsingum hv. 3. þm. Austf. Hann fór ekki að neinu leyti inn á forsögu málsins, hvað gerzt hefði áður. Ég vil leyfa mér að spyrja: Hefur ekki t.d. í Bretlandi um tíma kannske sérstaklega til að byrja með, verið þó nokkurt tap á þessum ráðstöfunum? Mér var kunnugt um, að útkoman á fiskinum frá þessum löndum var um alllangt skeið slík, að andvirði fisksins var þó nokkuð fyrir neðan það, sem við fengum t.d. í Tékkóslóvakíu og Austur-Þýzkalandi, og ég er hræddur um, að e.t.v. hafa þá í fiskverðinu verið afskrifuð töp, sem urðu á óheppilegum rekstri. tilraunarekstri og öðru slíku í þessum löndum, m.ö.o., jafnvel fiskurinn, sem seldur var á sósíalistíska markaðnum, hafa óbeint verið látinn borga töpin af öllum þessum tilraunum og stundum máske braski á þeim kapitalistísku mörkuðum. Svo vil ég spyrja þegar jafnvel er komið upp fyrirtæki eins og Snacks Ross Ltd., sem á 12 veitinganús í Bretlandi, og þegar Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur sett 1 millj. ísl. kr. í það sem hlutafé og á útistandandi hjá því 53 þús. sterlingspund eða um 5 millj. kr., hvernig háttar þá fyrir hinn einstaka eiganda í Sölumiðstöðinni afstöðunni með þessi veitingahús, hvernig er með endurskoðunina, hvernig er með reikningana? Hefur nokkurn tíma verið skýrt frá því á aðalfundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, hvernig þetta raunverulega stendur, og lagðir fyrir skriflega, eins og ber að gera í slíkum stórum félögum, hlutafélagsreikningarnir frá þessum félögum öllum saman? A.m.k. er það undarlegt, að ég fyrir mitt leyti heyri í fyrsta skipti nefnd þessi nöfn, en mikið hefði verið um þetta talað, ef reikningarnir gengju manna á milli í hraðfrystihúsunum t.d. frá þessum brezku veitingahúsafyrirtækjum. Hvað er svo í Hollandi? Þar hef ég máske misst af upplýsingum hv. 3. þm. Austf. Mér skildist hann segja, að það væru 2 millj. kr., sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefði sett í fyrirtæki þar. En hins vegar hefur ríkið tekið að sér að ábyrgjast 400 þús. dollara eða um 16 millj. kr. Og nú vil ég spyrja þegar ríkið tekur að sér að ábyrgjast 16 millj. kr. fyrir Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, þá efast ég ekki um, að hæstv. fjmrh. muni hafa gengið allmiklu ýtarlegar frá beim ábyrgðum en hinir einstöku eigendur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, hinna einstöku hraðfrystihúsa á Íslandi hafa gengið frá sinni eign í Bandaríkjunum og Bretlandi. Og í sambandi við þetta væri raunverulega fróðlegt að fá nokkrar upplýsingar. Ef það er verið að stofna fyrirtæki í Hollandi, sem máske Þarf sem stofnfé 18 millj. kr. eða meir - ég legg þarna saman þessar 16. sem ríkið ábyrgist, og 2, sem mér heyrðist hv. 3. þm. Austf. nefna, að kæmu frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, - kannske það sé líka meira, sem hún hefur lagt fram, er þá svo komið, að það er bókstaflega ríkið, sem á að birgja Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna að fé til þess að koma upp fyrirtæki í Hollandi? Eða á að hafa gamla háttinn á að taka fiskinn, sem hraðfrystihúsin á Íslandi eiga, og geyma að skila andvirði hans, þótt veðsett sé bönkunum, og mynda ódýr hlutafélög og kannske verksmiðjur og kannske búðir í Hollandi? Þetta langar mig til þess að fá upplýsingar um. Það væri gott að fá upplýsingar um þessa ríkisábyrgð og líka, hvort ríkið hefði tryggt sitt fé betur en meðlimir Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna hafa tryggt sitt, að því er mér skilst. Það er sem sé óhjákvæmilegt, að rannsakað sé í sambandi við þetta, fyrir utan þá einstaka þætti sem ég nú þegar hef getið um, þá þarf að rannsaka sögu þessara ára, sem liðin eru, síðan Coldwater og önnur þessi fyrirtæki í Bandaríkjunum og Bretlandi voru stofnuð, og rannsaka ekki bara ástandið nú, heldur líka hvað gerzt hefur fram að þessum tíma. Þá kom hv. 3. þm. Austf. að þeirri spurningu minni, - það var víst fjórða spurningin, - hversu mikið fé Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur lánað einstökum stjórnendum hennar. Það var í eina skiptið, sem hv. 3. þm. Austf. varð ofur lítið reiður við mig. Honum fannst þetta ósvífið, og ég skal viðurkenna, að það er dálítið ósvífið að spyrja svona, og það er aðeins eitt, sem væri ósvífnara, og það er verknaðurinn, ef hann hefði verið framinn, Hv. 3. þm. Austf. játaði í fyrsta lagi, að Tryggingamiðstöðin h/f hefði fengið að láni hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsenna 41/2 millj. kr. Má ég nú spyrja: Hvernig hefur Tryggingamiðstöðin notað þetta fé? Hefur ekki Tryggingamiðstöðin m.a. notað þetta fé til þess að lána einstökum aðilum, t.d. til kaupa á bátum og skipum, jafnvel máske einstökum aðilum í stjórn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna? Og er e.t.v. eitthvað af þeim mönnum, sem eru í stjórn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, líka í stjórn Tryggingamiðstöðvarinnar, þannig að þeir kynnu að hafa haft a.m.k. möguleika til þess að hafa einhver völd í slíku sambandi? Hafa ekki stjórnarmeðlimir í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna verið meðal þeirra aðila, sem svona lán hafa fengið, hafa þeir ekki þar með raunverulega lánað sjálfum sér? M.ö.o.: fiskurinn, sem hraðfrystihúsin eiga, andvirði hans er lánað öðrum mönnum, þarna t.d. Tryggingamiðstöðinni h/f, án vitundar eigendanna, án þess að spyrja eigendurna og án heimildar eigendanna, ég segi máske ekki beinlínis til þess, að stjórnendurnir geti lánað sjálfum sér, en með þeim afleiðingum, að stjórnendur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna fá sjálfir í gegnum Tryggingamiðstöðina h/f lán, sem þeir geta ráðstafað til að kaupa kannske skip og báta. M.ö.o.: í gegnum Tryggingamiðstöðina vil ég leyfa mér að spyrja og óska eftir, að sé rannsakað, hvort einstakir stjórnendur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna hafi lánað sjálfum sér fé til þess að gerst vissar ráðstafanir, máske t.d. kaup á bátum. Þetta er raunverulega heimildarlaus ráðstöfun á fé, sem mönnum hefur verið trúað fyrir. Þá sagði hv. 3. þm. Austf., og nú verð ég að biðja afsökunar, ég náði því ekki orðrétt, en mér skildist það vera svo, að ekki hefðu stjórnendur í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna lánað sjálfum sér beinlínis, þegar tillit væri tekið til þeirra inneigna, sem þeir áttu hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Mér skildist a.m.k. þetta vera meiningin í því, en ég náði því ekki orðrétt. Ég sagði ekkert um, að stjórnendur í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefðu lánað sjálfum sér fé, sem þeir gætu ekki greitt. Það var mjög fjarri mér að segja nokkuð slíkt. En ég hef hugmynd um og jafnvel nokkra heimild fyrir, að stjórnin hafa á síðasta ári lánað stjórnendum milljónir króna, jafnvel kannske samanlagt 10 millj. kr. eða meira, á meðan almennir meðlimir í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hafa ekki fengið samsvarandi lán. Ég efast ekki um, að stjórnendur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna eiga í veltunni í Bandaríkjunum og Bretlandi fisk fyrir því sem þeim finnst kannske smálán frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. En það eiga bara önnur hraðfrystihús líka í veltunni fisk í Bandaríkjunum og Bretlandi og fá ekki lán frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna út á hann. Ég er sem sé hræddur um, að stjórnendur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna hafi notið þarna viss forgangsréttar. Almenningur í þessum samtökum, litlu hraðfrystihúsin, þau munu hafa átt vaxtalausan fisk, vaxtalausa fjármuni, í fórum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og ekki fengið neitt lán, ekki fengið neitt svona fyrir fram greitt. En stjórnendur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, sem vissulega hafa líka átt einhvern vaxtalausan fisk í fórum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna í Bandaríkjunum, þeir hafa fengið fé, svo að milljónum króna skiptir. Og að er þetta, sem mér fannst, þó að hv. 3. þm. Austf. væri eitthvað ofur lítið reiður út af, hvernig spurning mín var eða óskir minar um rannsókn, - þetta skilst mér hann hafa nú óbeint meðgengið. Ég álít því alveg ótvírætt, að einmitt þessi fjórði þáttur í minni kröfu um rannsókn um þetta atriði, eigi líka fullan rétt á sér. Líka um þessar ráðstafanir viðvíkjandi fjármunum hér heima er full þörf rannsóknar. Ég hef nú tekið fyrir í aðalatriðum þá játningu. sem hv. 3. þm. Austf. gerði hér, og hans upplýsingar. Ég hef rakið þetta, rakið meðferðina á þessum fjármunum, sem hann taldi upp, 140–150 millj, kr., rakið, hvað mér fannst vafasamt og vítavert í meðferðinni á þessum fjármunum gagnvart eigendum þeirra, hraðfrystihúsunum um allt land, rakið það, sem mér fannst vafasamt og jafnvel vítavert í meðferðinni á þessum fjármunum gagnvart bönkum ríkisins, sem fiskurinn var veðsettur, gagnvart skattyfirvöldunum og gjaldeyrisyfirvöldunum. Og mér sýnist því nú eftir þessar upplýsingar alveg óhjákvæmileg nauðsyn, að sú rannsókn, sem ég óskaði eftir, fari fram, rannsóknarnefnd sé skipuð. En hitt er vissulega rétt, að með tilliti til þessara upplýsinga bæri að orða ýmislegt af þeim verkefnum, sem slíkri rannsóknarnefnd væru sett, nokkuð öðruvísi þar sem það hlyti ekki aðeins að vera verkefnið, eins og ég tel þar upp, að athuga, hversu miklu fjármagni hafi verið ráðstafað, og fá endanlega úr því skorið heldur líka um, hvort þessar ráðstafanir hafi verið gerðar í samræmi við vilja og hagsmuni eigendanna hér heima og í samræmi við lög og rétt landsins. Það þarf að rannsaka þetta framferði, sem nú þegar að nokkru leyti hefur verið viðurkennt og meðgengið. Það er sagt í öllum réttarhöldum, að það hjálpi alltaf til með allar rannsóknir og sé tekið betur á þeim, sem kynnu að reynast sekir á eftir, þegar þeir hjálpa til við rannsóknirnar og fúslega meðganga það, sem kann að hafa farið miður, og ég skal ekki draga í efa, það má vel vera, að þeir, sem í stjórn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna eru, hafi oft og tíðum ekki gert sér ljóst, að þeir væru að brjóta lög með ýmislegu af því, sem þeir hafa verið að gera en allt slíkt mundi náttúrlega verða metið á réttan hátt, þegar slíkt væri rannsakað, og því fljótari og betri upplýsingar, sem koma um þetta mál því betra er líka fyrir þá, sem kynnu að hafa reynzt hafa brotið þarna af sér. Það er þess vegna ótvíræð þörf á heildarrannsókn á ráðstöfunum stjórnar Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna á fé hraðfrystihúsanna og afstöðu þeirra til laga og réttar í landinu. Hv. 3. þm. Austf. sagði til mín, að það hefði ekkert fé verið dregið út úr hraðfrystihúsunum. Hvernig í ósköpunum á það að samræmast þessum upplýsingum? Hvaðan kemur þá þetta fé? Ég get ekki séð annað en þetta fé hafa verið dregið út úr hraðfrystihúsunum. Og hvernig getur þetta, eins og hann lýsti yfir, verið eign hraðfrystihúsanna, eign þeirra samtaka, eign Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, án þess að það hafa fyrst verið dregið út úr þeim og standi nú í þessum fyrirtækjum í Bandaríkjunum í meiri eða minni áhættu þar? Þetta eru um 150 millj. kr., sem þarna er um að ræða. Það kann einhvern tíma að hafa verið meira, það kann ef til vill eitthvað að hafa verið afskrifað af þessu. Ég vil minna hv. 3. þm. Austf. á það t.d., að einn maður, sem ég býst við að sé frekar hans samflokksmaður heldur en hitt, Gunnlaugur Pétursson, sem einu sinni hafði nokkuð með það að gera að selja þarna vestanhafs, gaf skýrslu á fundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. og ég held, að annaðhvort hún eða a.m.k. útdráttur úr henni hafi verið birtur í Mbl., líklega hefur þetta verið einhvern tíma í maí 1956, þar sem hann m.a. hélt því fram, að alheimsforstjórinn, Jón Gunnarsson, hefði gert ráðstafanir viðvíkjandi sölu, sem hefðu verið mjög hæpnar, sem hefðu þá um tíma skaðað Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Án þess að ég ætli mér að leggja þar nokkurn dóm á, til þess er ég ekki skynbær, þá vil ég þó minna á, að það hefur verið dregið mjög í efa, að þær ráðstafanir, sem valdamennirnir í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hafa gert, hafa alltaf verið sem heppilegastar. Þó að ég efist ekki um, að ýmsar skynsamlegar ráðstafanir hafa þar verið gerðar, þá býst ég líka við, að ýmislegt af þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið, hafi ef til vill valdið tjóni, þannig að að er óhjákvæmilegt, að þetta mál allt sé rannsakað ofan í kjölinn. Það er líka máske fróðlegt fyrir fiskimenn, útvegsmenn, hraðfrystihús á Íslandi að fá að vita, hvers konar rekstur sé á þessum hlutum vestanhafs, starfsliðið í sambandi við söluna og annað slíkt, sem þeir eru látnir kosta, veizlurnar, sem þeir eru látnir kosta, auglýsingakostnaðinn, sem þeir eru látnir leggja í, - alla þessa hluti þarf eðlilega að fá upplýsingar um, og eiga eigendur fjárins og þjóðfélagið, sem hefur orðið að taka svo og svo mikið af þessu oft á sínar herðar fyrir utan að lána féð, sem í þessu er, kröfu á því. Fiskimenn, útvegsmenn, sem margir hverjir eru líka hraðfrystihúsaeigendur eða eiga hjá hraðfrystihúsunum mikið fé, þeir heyja hér erfiða baráttu við erfiða náttúru, berjast hér með lítið fjármagn, háa vexti, og bankarnir eru jafnvel oft og tíðum nokkuð svo strangir við þá, en af þessum aðilum eru sem sé teknar a.m.k. 150 millj. kr., - í augnablikinu er það það, sem talið er fram, - og fest í alls konar áhættu. Og svo að lokum, svo að ég minni aðeins á það, sem var tilefni til þess, að ég flutti þessa till. mína: Þessir menn, sem hafa tekið 150 millj. kr. af andvirði fisks á Íslandi og ráðstafað sem hlutafé birgðum og útistandandi skuldum í Bandaríkjunum, þeir segja við verkalýðinn hér á Íslandi: Það eru engir peningar til. Okkur er ómögulegt að borga hærra kaup. - Þeir segja raunverulega við útvegsmenn, verkamenn, hraðfrystihúsin: Við þurfum að fá milljónir og aftur milljónir, milljónatugi, jafnvel hundruð milljóna, í hlutafélög í Bandaríkjunum, í Bretlandi, í Hollandi, við þurfum að fá milljónir og aftur milljónir til að koma upp veitingahúsum, til að koma upp sölubúðum, til að koma upp fiskiðnaðarverksmiðjum. - Og það er ekki meira en svo á öruggu um eignarréttinn að þessu öllu saman. En við þá, sem skapa verðmætið, er þetta sagt. Það er ósvífni og ófyrirleitni, Það er þjóðhættulegt að fara fram á, að mönnunum, sem draga fiskinn úr sjónum, mönnunum, sem vinna að honum í landi, sé borgað eitthvað ofur lítið betra kaup. Og það segja sömu mennirnir, sem taka milljónatugi og hundruð milljóna og festa féð erlendis. Það er þetta, sem olli því, að ég kom fram með þessa kröfu um rannsókn, og það, sem nú þegar hefur verið upplýst, sýnir, að hér er fullrar rannsóknar þörf. ýtarlegri rannsóknar en ég nokkurn tíma hafði lagt til. Og það vil ég vona, að begar það kemur aftur úr fjhn. þessarar hv. d., þá séum við búnir að forma þetta mál þannig, að eftir þær upplýsingar, sem nú liggja fyrir, verði gengið þannig frá þessum málum, að íslenzkur almenningur og íslenzkir eigendur þessara fyrirtækja viti alveg, hvar þeir standa, og þjóðfélagið sjálft sömuleiðis.



Herra forseti. Mér finnst afar eðlilegt, að umr. um till eins og þessa, till um skipun nefndar samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til þess að rannsaka vissar fjárreiður SH og fleiri atvinnurekenda, blandist saman við þær deilur, sem verið hafa og enn eru um kjör íslenzkra sjómanna. Því hefur nefnilegs verið haldið fram af ýmsum aðilum, að fiskverð hér á landi hafa verið ákveðið lægra en ástæða væri til og réttmætt væri, vegna þess að vissar afætur hafi tekið til sín nokkurn hluta af verðmæti íslenzkra sjávarafurða, ýmist í sölumeðferðinni ellegar í sambandi við aðra þjónustu veitta sjávarútveginum í ýmsum myndum, m.a. í gegnum sölu olíu, í verzluninni á salti og veiðarfærum, ef til vill með ákvörðun of hárra fragta á flutningi íslenzkra sjávarafurða á erlenda markaði, og sú afætustarfsemi komi þannig til með að taka meiri hlut af verðmætum framleiðslunnar en ástæða sé til og safna gróða á hendur þeim aðilum, sem þá þjónustu annast. Einnig hafa menn látið sér detta í flug og haldið því fram, að vátryggjendur tækju fullmikinn hlut til sín af andvirði íslenzkra sjávarafurða í sambandi við tryggingar skipa og annarra verðmæta í þjónustu sjávarútvegsins og að vaxtaokrið í landinu legðist svo þungt á íslenzkan sjávarútveg, að það yrði þess valdandi, að verðið til framframleiðendanna, sjómannanna og útgerðarmannanna, yrði að þessu öllu frádregnu ákveðið allt of lágt. Þetta er því eitt og sama málið. Hér er farið fram á, að rannsakaður sé einn liður þessara mála, það sé rannsakað, hvort SH sé sönn að því eða saklaus að því að hafa tekið of mikið til sín af verðmæti þess fisks, sem hún hefur haft til sölumeðferðar. Ég fyrir mitt leyti teldi eðlilegast, að SH væri ánægðust með það allra aðila að fá á sig slíka rannsókn, svo að hún gæti fengið fyrir því sannanir, að hún væri saklaus af þessum sakargiftum, hún hefði ekki stungið of miklum hlut af andvirði íslenzkra sjávarafurða í sinn vasa, of hátt fiskverð væri því ekki afleiðing af því. En mér hefur hins vegar fundizt, að þeir, sem hér hafa rætt um þetta mál og andmælt hv. frsm., hv. 3. þm. Reykv., hafa litið þessa rannsókn óhýru auga og talið þetta fyrst og fremst árás á SH. Einkanlega kvað hv. 1. n. Vestf. mjög fast að orði um það, að það, að flm. till bæði ekki einnig um slíka rannsókn á Samband ísl. samvinnufélaga það sýndi vinsemd hans við það fyrirtæki, og þá mátti álykta, að þetta væri fjandskaparbragð hans við SH. Þetta álít ég hinn mesta misskilning. Hér eru uppi ákveðnar sögur um það að tekið sé til hliðar mikið fjármagn af hinum ýmsu aðilum, sem koma við fyrirgreiðslu eða þjónustu við sjávarútveginn, og það hlýtur að minnka hlutskipti þeirra manna, sem eiga þarna jafnháan siðferðilegan rétt, þ.e.a.s. bæði sjómanna og útgerðarmanna. Ég lýsi því yfir að ég er eindregið fylgjandi því, að slík rannsókn, sem hér er lagt til að fram skuli fara, verði framkvæmd. Ég álít, að hún eigi að geta upplýst það, sé hún vel og vandlega og hlutdrægnislaust af hendi leyst. En það ætti að vera tryggt með kosningu slíkrar nefndar, fimm manna nefndar innandeildarmanna, að það gæfi þá viðhlítandi vitneskju um það, hvort SH sé sek um það að hafa tekið of mikið fé fyrir sína þjónustu og þar með orðið þess valdandi, að minna hafa komið og komi í hlut sjómanna og útgerðarmanna. Ég sé ekki. að Sölumiðstöðin þurfi neitt að kveinka sér undan því, þó að í fyrsta dagi væri rannsakað hjá henni, hversu mikið fé SH hafa dregið út úr rekstri sjávarútvegsins á Íslandi og sett fast í fyrirtækjum í Bandaríkjunum, Bretlandi og Hollandi og hvernig þau fyrirtæki standi fjárhagslega, hverjir séu eigendur þeirra og hvernig fjárhagslegum afrakstri þeirra hafa hingað til verið ráðstafað. Hér er nú orðið upplýst og viðurkennt í umr., hvað menn og vissu, að SH hefur komið á fót stórum fyrirtækjum í Bandaríkjunum, Bretlandi og Hollandi, og það er hald manna, að þessi fyrirtæki hafa ekki getað komizt á fót nema fyrir fé, sem hafa verið tekið af íslenzkum sjávarafurðum, af andvirði þeirra á erlendum mörkuðum, og verðið verið skammtað lægra sem því nam. Hv. 3. þm. Austf. gaf um þetta upplýsingar hér í umr., og ég held, að hann hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að þarna hafa átt sér stað fjárfesting upp á 149 millj. kr. eða eitthvað nálægt því. Það er góðra gjalda vert, að hann sem kunnugur innanhúss í SH gefi Alþ. sem skilmerkilegastar upplýsingar um þetta fyrirtæki og starfsemi þess í sambandi við þetta mál. En það jafngildir engan veginn hlutlausri ýtarlegri rannsókn, sem óskað er að fram fari, og það er jafnmikil þörf eftir sem áður, þó að hann hafa af nokkurri hreinskilni og kunnugleika gefið upplýsingar, að hlutlaus rannsókn þingkjörinnar nefndar fari fram og skoði þetta allt saman ofan í kjölinn. Og úr því að hv. 3. þm. Austf. er fús til að gefa upplýsingar um það, sem honum er kunnugt um, þá ætti honum að vera enn ljúfara, að hin ýtarlegasta rannsókn fari fram á þessu, því að hann vill gefa í skyn, að hér sé ekkert óhreint í pokahorninu og Sölumiðstöðin hafa ekkert það gert, sem hún þurfi að blygðast sín fyrir eða draga dul á. Í öðru lagi er hér spurt um, hversu mikið fjármagn SH hafi í veltu í óseldum fiski erlendis. Það væri mjög fróðlegt líka að fá að vita það. Það er vafalaust mjög breytilegt, en hlýtur alltaf eitthvað að vera, og að fengnum upplýsingum hlýtur maður að fara að hugleiða, hvort þetta væri óeðlilega mikið eða hvort það væri nákvæmlega það, sem minnst væri hægt að komast af með. Ef þetta fyrirtæki heldur óeðlilega miklu fjármagni í sinni vörzlu og lætur gjaldeyrisskil og greiðslur koma óeðlilega seint til hinna réttu eigenda fisksins, þá er þarna um rangan verknað að ræða. En ef þetta gengur allt eins fljótt og unnt er og ekki er haldið meira fjármagni en nauðsynlegt er vegna þessarar þjónustu, þá er SH að þessu atriði saklaus, og um það vil ég líka fá niðurstöðu óhlutdrægrar rannsóknarnefndar og læt mér þar ekki nægja hið bjarta yfirbragð Einars Sigurðssonar, hv. 3. þm. Austf., og hans orð eins um það. Hann er þarna aðili, sem er að gefa þær upplýsingar, sem honum þóknast. Í þriðja lagi vill tillögumaður fá rannsókn á því, hversu mikið fé SH eða einstakir stjórnendur hennar hafa lagt í hliðarfyrirtæki, sem annist viðskipti, er annist sjávarútveg, svo sem tryggingar, flutninga, innkaup og annað því um líkt. Nokkrar upplýsingar um þetta gaf hv. flm. líka. En það er alveg eins og um hin atriðin, ég álit, að það sé ekkert fullnægjandi, nema einmitt að áhlutdrægur aðili rannsaki þetta og skýri frá, hvað sé hið rétta í því. Skal ég þó taka það fram, að ég er ekkert að rengja þær upplýsingar út af fyrir sig, sem hv. 3. þm. Austf. hefur hér gefið. Ég er ekki einu sinni viss um, að hann viti um allt það, sem hér þyrfti að fást vitneskja um samkv. þessari fyrirspurn. Eitt af því, sem sagt er í sambandi við fyrirtæki Sölumiðstöðvarinnar í Bretlandi, er það, að sá rekstur hafa gengið mjög illa. Þegar Sölumiðstöðin hafa verið búin að koma upp verksmiðju sinni í því gamla íshúsi, sem hún keypti niðri við Thames, og fór að koma á fót sölustöðum víðs vegar um borgina, þá er mér tjáð, að brezkir fisksöluhringir hafi tekið sig til og skipulagt það vandlega að fylla sem allra flestar matsöluverzlanir á sölusvæði þessara íslenzku fyrirtækja, sölufyrirtækja, sem áttu að annast sölu og dreifingu hins íslenzka fisks, og þannig mettað markaðinn í kringum hin íslenzku smáfyrirtæki og komið í veg fyrir nálega alla sölu, þannig hafa þessar matvörur legið óseldar. Og það mun rétt vera, sem hv. 3. þm. Austf. upplýsti, að þessar vörur, eftir að búið var að matreiða þær á þennan hátt, hafa ekki mikið geymsluþol og þarna er því mikil hætta á, ef salan er treg, að mikil verðmæti verði ónýt. Um það atriði veit hv. 3. þm. Austf. vafalaust nokkuð, hvort þessar sögur eru réttar eða ekki. En ég tók eftir því, að hann sagði, að fyrst framan af hefði starfsemin í Englandi gengið frekar illa, og bendir það frekar í áttina til þess, að þær sögur, sem hér eru sagðar um innilokun þessara dótturfyrirtækja SH innan valdsviðs brezkra fisksölu- og matsöluhringa, séu að einhverju leyti meira eða minna réttar. Í 6. liðnum er spurt um, hversu mikið fé bankar ríkisins hafi lánað einstökum meðlimum Vinnuveitendasambands Íslands, um hve langan tíma og hvernig þeir standa í skilum með það, og er þá komið út fyrir það, sem snýr að SH, en allfróðlegt gæti verið samt sem áður að fá áreiðanlegar upplýsingar um það. Ég er þeirrar skoðunar, að það þyrfti að rannsaka miklu fleira en þetta, eða alla þá meginþætti, sem talið er að valdi því, að íslenzkt fiskverð sé lægra til íslenzkra sjómanna og útgerðarmanna heldur en eðlilegt sé, þ. á m, áhrif vaxtanna, og þar hefur maður sem vísbendingu upplýsingar, sem hæstv. sjútvmrh. gaf í áramótagrein sinni. Hann sagði, að tvennar ráðstafanir hefðu veríð gerðar viðvíkjandi rekstrarmöguleikum sjávarútvegsins á árinu 1961, sem sé að fella niður 21/2% gjaldið í útflutningssjóðinn, sem okkur er kunnugt um, og lækkun vaxtanna um 2%. Og ef ég man rétt, fullyrti hæstv. ráðh., sem þekkir þessi mál mjög vel, að þessar tvær ráðstafanir ættu að geta hækkað fiskverðið á Íslandi um 20 aura á kg. Og útreikningurinn mun vera á þá leið. að niðurfelling gjaldsins í útflutningssjóð samsvari 4 eða 5 aura hækkun á kg og 2% lækkun vaxta um það bil 14–15 aurum á kg. Er það ekki það rétta - eða er það öfugt?  Það er því upplýst með þessu, að ef vextirnir hefðu verið færðir niður í það sama og þeir voru. þá hefði fiskverðið þó getað hækkað eftir þessum upplýsingum hæstv. ráðh. um 10–20 aura, og eru þó ýmsir þeirrar skoðunar, að fyllsta ástæða væri til að fara með vextina lægra. að því er snertir a.m.k. vexti af afurðum, sem bíða frekari sölumeðferðar. Það hefur lengi verið hald manna og raunar rökstudd skoðun, að olíuhringarnir tækju áþarflega mikinn gróða í sinn hlut í gegnum verzlun olíu og benzíns og það væri réttlætanlegt að takmarka meira þann gróða á þann hátt, að útgerðin, undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, fengi þessa nauðsynjavöru á hagkvæmara verði. En allt, sem dregur úr rekstrarkostnaði útgerðarinnar, getur auðvitað orðið til þess að gera henni fært að standa undir hærra fiskverði. Fjöldamargir menn eru líka þeirrar skoðunar, að útvegun á salti og veiðarfærum eigi að vera þjónusta, sem innt sé af hendi af ríkinu sjálfu án ágóða án gróða, þannig að sjávarútveginum séu tryggðar þessar vörur á réttu verði. Það er að sjálfsögðu frá sjónarmiði ýmissa manna talið gott, að eigendur þeirra flutningaskipa, sem annast flutning á íslenzkum fiski til erlendra markaða, standi sig vel og græði. En hins vegar teldi ég þó öllu meiri nauðsyn á því, að þeirra rekstur væri aðeins tryggður, þar fengju slíkir aðilar fyrir sína starfsemi og þjónustu eingöngu það, sem rekstrinum væri nauðsynlegt, til þess að hann væri rekinn og haldið í víðunandi horfi, en að fragtirnar væru hafðar svo lágar, að framleiðendur fisksins fengju í sinn hlut allt það, sem þeim réttilega bæri, og það gæti komið fram í hækkuðu fiskverði. Ef óhóflegur gróði safnast þarna fyrir, þá getur hann ekki verið fenginn öðruvísi en með því að taka of háar fragtir, sem hlýtur auðvitað að verka lækkandi á fiskverðíð. Sama er um vátryggingarnar. Það hefur verið talið og meira að segja verið látið í það skína frá hendi hæstv. ríkisstj., að það þyrfti að rannsaka betur tryggingastarfsemina, það sé ef til vill hugsanlegt að lækka þær upphæðir, sem útgerðin borgi nú í tryggingar, og stórkostlegar ásakanir hafa nýlega komið á prenti viðvíkjandi tryggingafélagi á einum stað, þar sem því var beint dróttað að þessu fyrirtæki, að það tæki óhæfilega há iðgjöld og hafa falið það í röngu bókhaldi, hversu gífurlegar upphæðir væru teknar af útgerðarmönnum umfram þarfir. Það er vafalítið, að tryggingastarfsemi mætti koma fyrir á þann hátt, að hún legðist léttar á útgerðina í landinu en hún gerir, og þyrfti auðvitað að gera þær ráðstafanir, svo að útgerðramenn og fiskimenn væru losaðir undan því að standa undir þeirri gróðasöfnun, því að hún er engin nauðsyn. Og þeir, sem fisks afla, eiga ríkari og sterkari siðferðilegan rétt til þess að fá fyrir sína vinnu sómasamlega greiðslu heldur en að þessir milliliðir safni auði. Það var einkanlega hv. 1. þm. Vestf. (GíslJ), sem vék að því mjög ákveðið, að verkalýðshreyfingin ætti nú mikinn hlut að því eða viss hluti hennar að stöðva útgerðina, eins og hann orðaði það. Og hann sagði beint, að sessunautur hv. 3. þm. Reykv., - það mun frekar hafa verið ég, sem hann átti við, heldur en hv. þm. Jón Kjartansson, sem situr hv. 3. þm. Reykv. til vinstri handar, - stjórnaði þeirri starfsemi að stöðva nú útgerðina. Ég veit ekki, hvort það er þess vert að ræða við hv. þm. um þessar ásakanir, en hann virtist vera í því hugarástandi, að hann hugleiddi frekar lítið, hvað hann segði í sömu andránni heimtaði hann raunar af forseta, að hann gripi í taumana og svipti hv. 3. þm. Reykv. og kannske fleiri þm. málfrelsi, jafnvel alveg ástæðulaust að vera að láta þá ræða um þessi mál dag eftir dag. Þegar svona er talað þá hygg ég, að raunar sé ekki rétt að taka menn alvarlega, og væri það að vísu maklegast. En þegar verkalýðshreyfingin er höfð fyrir þungum sökum í sambandi við stöðvun atvinnulífsins, þó held ég þó, að það sé svo stórt mál að ástæða sé til að ræða það. Það er ekki hægt að komast hjá því að staldra við það, að þróun seinustu ára hefur verið slík, að verkalýðshreyfingin getur ekki óendanlega við það unað. Það er alkunnugt, að ríkisvaldið hefur gripið inn í, takmarkað frelsi verkalýðshreyfingarinnar umfram það, sem eðlilegt getur talizt í lýðfrjálsum löndum. Það var breyting á öllum samningum stéttarfélaga í landinu þegar ákveðið var að skera í burtu 10 vísitölustig án nokkurs endurgjalds fyrir tæpum 2 árum. Og það var einnig breyting á öllum gerðum samningum stéttarfélaga, þegar ákveðið var að afnema alla vísitölu á kaup í landinu. það var enn fremur breyting á samningum stéttarfélaga sjómanna, þegar ákveðið var að lækka fiskverðið. sem um hafði verið samið og stóð í janúarmánuði 1959 1.91 kr. á kg og var þá lækkað með lögum niður í 1.66 kr. Ég veit ekki til þess, að í neinu nágrannalanda okkar eða í Bretlandi hafa ríkisvaldið nokkurn tíma breytt samningum stéttarfélaganna með löggjöf, og svo mikið er víst, að samtökin í Vestur-Evrópu hafa látið mjög í ljós undrun sína yfir því, að ríkisvaldið skuli beita svona aðferðum gagnvart frjálsri verkalýðshreyfingu. Enn fremur er það fáheyrt, alls óheyrt hér á landi fyrr, að löglega boðað verkfall skuli hafa verið bannað með lögum. Allt þetta hefur verkalýðshreyfingin orðið að þola á undanförnum tveimur árum og hefur sýnt mikla þolinmæði í því að grípa til gagnráðstafana og búið sig undir að verja rétt sinn nú á undanförnum mánuðum og gert það algerlega á lýðræðislegan hátt. Verkalýðsfélögin hafa rætt þessar þungu búsifjar, sem þau hafa orðið fyrir, og tekið sínar ákvarðanir. Síðan hafa fulltrúar frá verkalýðsfélögunum mætt til ráðstefnu og gert þar heildarsamþykktir og síðan skotið þessum ráðagerðum öllum til síns æðsta ákvörðunarvalds, þings Alþýðusambandsins, og það gengið frá hinum endanlegu línum í þeim ráðstöfunum, sem verkalýðshreyfingin vildi gera til þess að verja hendur sínar fyrir ágengni ríkisvaldsins. Fjöldamargir hafa látið undrun sína í ljós yfir því, hvað verkalýðshreyfingin færi sér hægt í þessum efnum og hvað hún væri þolinmóð. En það vissu allir, að að því hlyti að koma, að hún gripi til vopna og verði sig. Það er nú viðurkennt af hagfræðingum, sem annast skýrslugerð fyrir ríkisvaldið, að kaupmáttur tímakaupsins á Íslandi, sem stóð í 109 í ársbyrjun 1959, er nú kominn ofan í 84 og enn fremur, að vísitala vöruverðs og þjónustu. sem sett var 100 í marzmánuði í fyrra, um leið og gengislækkunin var ákveðin, er nú komin upp í 117. Sýnir það, að vísitala vöruverðsins hefur hækkað um 17%, síðan gengislækkunin var framkvæmd. Þessar tölur hvorar tveggja sýna það, sem allir raunar vita, að vöruverðshækkunin frá því í ársbyrjun 1959 er alveg gífurleg, en kaupið hefur staðið í stað. Það væri því mikil óvarkárni og mikill skortur á skynsemi, ef stjórnendur landsins létu sér detta í hug, að sú stjórnarstefna, sem ætli launastéttunum að búa við slíkar búsifjar, geti blessazt og geti gengið. Og það getur ekki verið, að þeir hafi ekki reiknað með því, að gagnráðstafanir kæmu frá hendi verkalýðshreyfingarinnar gagnvart svona ofbeldisaðgerðum. Það, sem gerðist fyrst af öllu, var það, að sjómenn, sem höfðu orðið fyrir lögbindingu fiskverðs og lækkun fiskverðs stórkostlega, frá því að þeir sömdu síðast um það, gripu til sinna varnaraðgerða. Það vita allir, að hinn rétti samningsaðili á Íslandi til þess að ákveða kaup og kjör vinnandi stétta eru hin einstöku verkalýðsfélög, hvert á sínu félagssvæði, og deildir Vinnuveitendasambandsins gagnvart þeim sem samningsaðilar. Þegar menn vilja semja fyrir stærri svæði í einu, gerist það með því, að verkalýðsfélögin og vinnuveitendafélögin gefa umboð stærri heildum, t.d. Alþýðusambandinu annars vegar og Vinnuveitendasambandi Íslands hins vegar. Og það var það, sem gerðist, það voru þau vinnubrögð, sem voru viðhöfð nú í sambandi við sjómannakjörin. Þessar nefndir höfðu einnig rætt um það áður, að það væri æskilegt að breyta grundvallarfyrirkomulagi sjómannakjaranna, hverfa frá hinum aldagömlu hlutaskiptum og taka upp nýtt skiptafyrirkomulag, sem þeir í aðalatriðum voru hvorir tveggja sammála um, að því er snerti uppbyggingu á grundvallaratriðum, fulltrúar Landssambands ísl. útvegsmanna og fulltrúar alþýðusamtakanna. Þessar tvennar tíu manna nefndir gengu til samninga. Sjómennirnir báru fram sínar kröfur, sem voru um verulega hækkun á fiskverði og lagfærð skiptakjör. Menn vildu líka koma á þetta samræmi. Í staðinn fyrir 38 mismunandi kjarasamninga, sem giltu víðs vegar um landið, vildu menn helzt ná því marki að fá einn samning, ein sameiginleg kör ákveðin í einum samningi fyrir landið allt. En það þarf ekki að rekja þá sögu í einstökum atriðum, það vita allir, að útgerðarmennirnir neituðu í upphafi algerlega að semja um neitt það, sem væri kjarabót handa sjómönnunum. Þetta var óbilgirni sem vissulega setti heldur illt blóð í samningamenn verkalýðssamtakanna frá fyrstu byrjun. Slíkur steyttur hnefi er ekki til þess að laða samkomulagsmöguleika fram. Og ekki nóg með það, þegar þeir höfðu steytt hnefann á þennan hátt, gáfu þeir umboð nokkrum mönnum úr hópi útgerðarmannanna til að laumast frá samningaborðinu suður á Suðurnes og fá þar til samninga við sig að næturlagi fulltrúa úr samninganefnd sjómanna, til þess að gera sérsamkomulag um samning, sem heildarsamninganefnd sjómannanna taldi vera í raun og veru afturför, verri kjör en áður höfðu ríkt, a.m.k. stórkostlega verri kjör en víða annars staðar höfðu gilt á landinu áður. Þetta var sviksemi í hinum sameiginlegu vinnubrögðum, sem menn höfðu komið sér saman um, og varð til þess að bæta gráu ofan á svart, eftir að þeir höfðu notað hótanir um það, að þeir mundu aldrei semja um neina lagfæringu á kjörum sjómanna. Síðan gekk þetta þannig til, að fulltrúar sjómannanna slökuðu til nótt eftir nótt á fundum með sáttasemjara, en fengu engin tilboð frá útgerðarmönnum á móti. Þeir héldu áfram að lemja hnefanum í borðið, þeir semdu ekki um neinar kjarabætur sjómönnum til handa. Það var gefin eftir krafan um frítt fæði, og lækkað var smám saman frá 35% af brúttóandvirði afla það, sem skyldi falla í hlut hásetanna, og niður í það, sem endanlega var gert samkomulag um, 29.5%. Útgerðamennirnir höfðu hins vegar staðið fast fyrst á 27% skiptum og höfðu að síðustu og þó ekki fyrr en á síðustu sólarhringunum mjakazt upp í 28% og stóðu þar þangað til síðasta sólarhringinn, að samkomulag var gert, með fyrirvara um undirskriftir stéttarfélaganna, um 291/2%. Það var orðið vitað, að þegar okkar samningamenn, sjómannasamtakanna, voru komnir niður fyrir 30%, þá voru þeir komnir niður í það lágmark, sem hugsanlegt var að fengist samþykkt á þeim stöðum, sem áður höfðu haft hin beztu kjör, því að það væri úr því farið að semja niður einstaka staði, sem höfðu haft beztu kjörin. Beztu kjörin höfðu áður ríkt á Vestfjarðasvæðinu, en lökustu kjörin í Reykjavík og Hafnarfirði. Þegar okkar umboðsmenn í samninganefndinni höfðu teygt sig svona langt, að þeir voru komnir niður fyrir þau kjör, sem áður höfðu ríkt á ýmsum stöðum, þá fór að braka í og bresta hjá okkur, og þannig fór, að Vestfjarðasambandið tilkynnti það formlega, að það héldi ekki áfram að stöðva sinn flota upp á það eitt að eiga það í vændum að vera samið niður, og hvarf úr sambökunum að því er þetta snerti. Það var og vitað, að útgerðarmenn á Austfjörðum vildu semja um 32% til handa skipshöfn, vildu sem sé fallast á það, að skipshöfnin fengi tæpan einn þriðja af aflaverðmæti, sem skipshöfn og skip ber að landi, og sýndist það ekki um of. En hvað kom til, að þeir gerðu það ekki, að meir sömdu ekki? Það kom þá í ljós, að L.Í.Ú. hafði tekið óafturkallanleg umboð af útgerðarmönnunum, bæði á Austfjörðum og annars staðar, að það skyldi fara með samningana og útgerðarmennirnir gætu ekki tekið samningaumboðið af því og farið með það sjálfir, - þó að þeir vildu semja um 32%, þá fengu þeir það ekki. Það var ekki ríkari eign en umboð þarna, umboðið var orðið ríkara en eignin. M.ö.o.: útgerðarmenn, sem töldu sanngjarnt að semja við sjómennina um 32%, fengu það ekki, þeir voru bundnir af óafturkallanlegum umboðum, sem þeir höfðu verið svo óvarkárir að láta af hendi við forráðamenn valdaklíku L.Í.Ú. Þegar samkomulag hafði verið undirskrifað af samninganefnd sjómannanna og samninganefnd L.Í.Ú. með fyrirvara um samþykki félaganna, þá var starfi landssamninganefndarinnar auðvitað lokið og samningarnir gengu heim til sinna upprunalegu aðila, sem viðurkenndir eru sem hinir réttu aðilar við samninga í vinnulöggjöfinni. þ.e.a.s. til hinna einstöku sjómannafélaga heima í héruðum. Og þá kom það í ljós, sem vita mátti, að Alþýðusambandið, fulltrúi þess í samninganefndinni, það verður ekki sakað um að hafa haldið of fast á málunum og viljað knýja fram með óbilgirni of háar kröfur sjómönnum til handa, það kom í ljós, að sjómennirnir töldu þarna vera búið að sýna of mikla tilslökun, tilhliðrunarsemi, búið að semja sig of langt niður, og þeir neituðu að samþykkja samningana mjög víða, þ. á m. hér í Reykjavík. Þegar Jón Sigurðason, formaður Sjómannafélags Reykjavíkur; sagði samninganiðurstöðuna fyrir sjómannadeildina hér, fiskimannadeildina í Sjómannafélagi Reykjavíkur, þá var samkomudagið kolfellt, og verkfall stendur hér enn þá. af því að það var búið að semja sig lengra niður en sjömennirnir sjálfir vildu sætta sig við. Á Vestfjörðum vildi enginn líta við þessu samkomulagi, enda höfðu þeir áður tilkynnt sig út úr þeirri viðleitni að semja, þegar svo lágt var komið, og Austfirðingarnir allir saman, útgerðarmennirnir þar og sjómennirnir, voru andvígir þessu bráðabirgðasamkomulagi og hafa nú gripið til þess siðar að semja sérstaklega. Og þegar þeir fengu frelsi til þess, þá vildu þeir semja um sem svarar 32% af aflaverðmætinu til handa skipshöfn, það er nú komið á daginn. En á Vestfjörðunum var verkfallinu, sem lýst hafði verið yfir, þegar stofnað var til landssamninganna til þess að reyna að knýja fram einn landssamning fyrir landið allt, aflýst og útgerðarmönnunum á því svæði gefinn kostur á því að setja bátana af stað upp á þau gömlu skiptakjör, sem höfðu verið á Vestfjörðum að fenginni yfirlýsingu um, að þeir mundu borga hið nýja fiskverð. Fóru pá ekki bátarnir af stað á Vestfjörðum? Ónei, þá kom fram tilkynning frá L.Í.Ú., að þeir hefðu enga heimild til þess að setja bátana af stað, þeir væru bundnir af þeim óafturkallanlegu umboðum, sem þeir hefðu veitt L.Í.Ú., og þeir skyldu verða gerðir upp, ef þeir hreyfðu sig. Sams konar hótanir fengu útgerðarmennirnir á Austfjörðum. Af þessu var auðsætt, að Alþýðusamband Vestfjarða hafði aflýst á löglegan hátt hinu fyrra verkfalli, bauð að bátaflotinn skyldi ganga, meðan samningar væru reyndir, samkv. hinum gömlu kjörum, sem allir höfðu sætt sig við, og reynt að koma á nýju samkomulagi, en mætti ofbeldi af hendi útgerðarmannanna, af hendi landssambands þeirra. Það er enginn vafi á því, enda hefur það verið borið undir lögfræðinga, að þetta atferli útgerðarmannanna á Vestfjörðum eða Landssambandsins gagnvart þeim er ólöglegt verkbann. Þeir höfðu ekki boðað neina stöðvun þarna á ný, eftir að fyrri deilan leystist, með 7 daga fyrirvara, eins og þeim er skylt. Nú er mér tjáð, að þeir muni hafa runnið á þessu og að Útgerðin á Vestfjörðum sé komin af stað og samningarnir við stjórn Alþýðusambands Vestfjarða í gang á ný, og mætti þá vænta, að samkomulag tækist á því svæði út af fyrir sig, og þykist ég pá vita. að þar verður naumast samið um minna en 32%, miðað við það, að þeir láta sér suðvitað ekki detta í hug að rýra þau góðu kjör, sem þeir áður höfðu, sem voru hin beztu á landinu. Þetta, sem ég nú hef sagt, sýnir augljóslega, að sjómannakjaradeilan er að mjög miklu leyti afleiðing af því, hvert fiskverðið getur verið, og fiskverðið ákvarðast af því, hvað miklu eða litlu er stolið af afætum af verðmæti fisksins. Ef þar er komizt að réttri niðurstöðu, ekki aðeins gagnvart Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, heldur gagnvart vöxtum, vaxtabyrðinni, olíuhringunum, útvegun salts og veiðarfæra, flutningsgjalda á sjávarafurðum til erlendra markaða, vátrygginga o.s.frv., ef þar er fyllilega rannsakað, hvað taka verði fyrir þessa þjónustu og fyrirgreiðslu, og tryggt, að það sé ekki tekið neitt meira en réttmætt er, þá er hægt að komast að niðurstöðu um það, hvað hið rétta fiskverð skuli vera til sjómanna og útvegsmanna, og þess vegna ætti enginn, sem hefur hreint mél í poka viðvíkjandi þessum atriðum, að beita sér gegn því, að slík rannsókn fari fram. Það gæti einmitt leitt til þess, að samkomulag fengist við sjómenn og útgerðarmenn um þessi mál sem hafa verið og eru enn alvarleg deilumál Í Vestmannaeyjum vita allir, að ástandið núna er þannig, að þar er ekki eingöngu um stöðvun að ræða vegna þess, að verkamannafélag Vestmannaeyja og verkakvennafélagið þar á staðnum hafa lýst yfir verkfalil út af launakjörum verkafólks í landi, heldur er stöðvunin á útveginum í Vestmannaeyjum nú einnig afleiðing af því, að útgerðarmennirnir hafa samþykkt að hefja ekki róðra, setja ekki flota sinn í gang, fyrr en þeir hafa fengið það, sem þeir vilja sætta sig við í fiskverði. Glíman í Vestmannaeyjum er þannig alveg greinilega á þann veg, að útgerðarmenn og verkamenn og verkakonur standa saman um að fá fyrst, áður en útgerðin hefjist þar, afgert, hvað fiskverðið skuli vera og hvað skuli vera kaup verkamanna og verkakvenna. Sjómannadeilan sem slík er leyst í Vestmannaeyjum. því að Sjómannafélagið Jötunn samþykkti uppkastið frá landssamninganefndinni. En á sama degi og því verkballi var aflýst samþykkti sjómannafélagið samúðarvinnustöðvun, sem getur þannig komið til framkvæmda eftir sjö daga, frá því að samþykktin var gerð, með vinnustöðvun, kaupgjaldsbaráttu verkamanna og verkakvenna. Og Vélstjórafélag Vestmannaeyja mun hafa gert það líka, þannig að öll stéttarfélögin í Vestmannaeyjum standa nú í verkfalli og samúðarverkföllum og útgerðarmennirnir standa í óleystri deilu um fiskverð gagnvart útgerðarmönnum. Í raun og veru hefur það, eins og ég áðan sagði, svo valdið stöðvun útgerðarinnar á Vestfjörðum, að L.Í.Ú. neitaði útgerðarmönnunum um að hefja róðra á ný og hélt þeim þannig dag eftir dag í ólöglegu verkbanni. Svo kemur hv. 1, þm. Vestf. og segir: Það er sérstaklega einum manni að kenna, að atvinnulífið er stöðvað. - Það er eitt, sem hann hefur aldrei skort, og það er ósvífni. Það skortir hann ekki enn, þó að hann sé kominn á áttræðisaldurinn. Þessi mál öll saman, fiskverð, hlutaskipti, þ.e.a.s. lífskjör sjómannanna, það er mjög samslungið mál því, hvað Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, hvað vátryggingafélögin, hvað olíuhringarnir taka af útgerðinni, og ef þessir aðilar taka óhóflega mikið í sinn hlut, þá verður það auðvitað til þess að skerða hlut sjómanna og útgerðarmanna, sem eiga mjög hliðstæðra hagsmuna að gæta, og það er umfram allt þetta, sem getur valdið meira eða minna varanlegri stöðvun atvinnulífsins í landinu. Af hendi verkalýðssamtakanna kemur það aldrei til mála, að einn einstakur maður eða örfáir menn geti ráðið því, sem þar er gert. Þar hefur enginn aðstöðu til að taka úrslitaákvörðun, nema hún sé tekin neðan frá í gegnum meirihlutasamþykktir verkalýðsfélaga og síðan samtaka á stærri svæðum og síðan gegnum Allþýðusambandið. Þó að einhver vildi gefa fyrirmæli sem einstaklingur, þá væru þau að engu höfð og hefðu ekkert gildi, og það væri engu verkfalli hægt að halda uppi á eins manns fyrirmælum. En valdboð, sem samrýmast ekki vinnulöggjöfinni hafa nú verið gefin út af L.Í.Ú. og mundu ekki standast fyrir félagsdómi. Það þarf enginn um það að efast, að þegar t.d. er lýst yfir gagnvart útgerðarmönnum á Austfjörðum og Vestfjörðum, að þeir verði gerðir upp, ef þeir fari eftir sínum vilja, en ekki boðum og bönnum frá L.Í.Ú., þá stangast það við lög, stenzt ekki. Útgerðarmennirnir sjálfir eru hinir löglegu samningsaðilar og geta aldrei gefið nein slík umboð, að þau séu ríkari en þeirra eigin vilji. Þeir hafa samningsfrelsi. Að öðrum kosti, ef hið síðara stenzt, þá er ekkert samningsfrelsi til í þessu landi og þá er ekki til neins fyrir verkalýðshreyfinguna að sitja fyrir framan leikbrúður eða handjárnaða menn, sem hafa ekki neinn samningsrétt. Vinnuveitendasamband Íslands hefur leyft sér að láta fulltrúa sinn í Vestmannaeyjum lýsa yfir banni gagnvart atvinnurekendunum þar, að þeir megi ekki semja. Það hefur enginn slíkan rétt yfir atvinnurekendum í Vestmannaeyjum eða annars staðar. Það getur ekkert bannað þeim. Þeir hafa samningsfrelsið að lögum, og ef þeir sýna það ekki, að þeir séu ráðandi gerða sinna við samningsborð, Þá er ekki hægt að setjast að samningaborði með þeim. Það var eftir að samningar höfðu staðið a.m.k. hálfan mánuð hér í Reykjavík fyrir milligöngu sáttasemjara, sem það var upplýst af Vinnuveitendasambandinu, að þeir hefðu ekkert leyfa til þess að semja, þessir menn, sem höfðu verið þarna nótt eftir nótt í samningum við samninganefnd sjómanna. Þeir hefðu ekkert vald til þess, enga heimild til þess að semja um eitt eða neitt. Það væri fimm manna nefnd, sem búið væri að skipa af Vinnuveitendasambandinu, sem hefði öll ráð þar. Það hefðu sem sé ekki verið neinir samningamenn, sem sjómennirnir voru að ræða við, bara dúkkur, dúkkur ofbeldisins. Og ofbeldið var grímubúið í hálfan mánuð og enginn látinn um það vita. Þá var flett af grímunni og sagt: Það eru fimm menn aðrir, sem hafa valdið. Svona framferði af hendi vinnuveitenda í landinu verður ekki unað, og það er ekki að vænta neins árangurs í samningum, þegar svona vinnubrögðum er beitt. Og ég hygg, að það verði ekki haldgott, hvorki fyrir hv. 1. þm. Vestf. né neina aðra að segja, að stöðvanir atvinnulífsins í landinu séu t.d. mér eða einhverjum einstökum mönnum í verkalýðshreyfingunni að kenna. Við höfum farið að réttum leikreglum, en gagnaðilinn ekki. Við eigum hendur okkar að verja eftir tveggja ára ofbeldisaðgerðir ríkisvalds, og það gat enginn vænzt þess, að okkar aðgerðir kæmu síðar fram en þær hafa komið. Ég mundi því vænta þess, að það kæmu fleiri tillögur í kjölfar þessarar tillögu, sem hér er til umræðu, til þess að rannsaka fleiri þætti, sem hafa áhrif á fiskverðið í landinu, ekki aðeins Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, heldur einnig gróða olíuhringanna, og æskilegt væri að komast að réttri niðurstöðu um það hvað væri hægt að minnka þann gróða, til þess að auka aftur þann hlut útgerðarinnar, sem henni væri þaðan skilað, athuga um gróða farskipafélaganna og komast að réttri niðurstöðu um það, hvort þar sé ekkert oftekið, hvort ekki sé hægt að gera flutning íslenzks fisks á erlenda markaði kostnaðarminni og þar með auka hlutskipti útgerðarmanna og sjómanna í sambandi við það, og alveg á sama hátt með tryggingafélögin, rannsaka hvort þau taka ekki of mikið fyrir sína starfsemi og hvort ríkið gæti ekki t.d. sjálft annazt tryggingastarfsemina á útgerðinni á hagkvæmari hátt og þar með hlíft útgerðinni við útgjöldum, sem hún nú verður fyrir að ófyrirsynju og verða mætti til þess að bætir fyrst og fremst kjör íslenzks sjávanútvegs og íslenzkra sjómanna.