Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja fsp. fyrir hæstv. viðskrh. um samkeppnislögin nýsettu, þ.e. þau sem afgreidd voru hér á þingi á sl. vetri. Eitt meginmarkmið þeirra laga var, eins og fram kemur í markmiðs- og gildissviðskafla laganna, að vinna gegn óréttmætum viðskiptaháttum, skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum og jafnframt eiga lögin og Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð sem fer með framkvæmd þeirra að leitast við að auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum. Allt er þetta gert til þess að tryggja að samkeppni sé fyrir hendi þar sem henni er ætlað að sjá um að verðlag og viðskiptahættir séu með skikkanlegu móti. Nú hefur lengi leikið á því nokkur grunur að á Íslandi, sem ekki má telja ólíklegt miðað við aðstæður, séu mikil brögð að dulinni einokun eða fákeppni markaðsráðandi fyrirtækja og fara ýmsar sögur af því. Það er þess vegna fróðlegt að fá það upp gefið nú þegar lögin hafa gilt um eins árs skeið eða liðlega það --- reyndar var það rétt um eitt ár sem liðið var frá gildistöku laganna þegar ég lagði fram þessa fsp. en það hefur dregist nokkuð af ýmsum ástæðum að svara henni --- hvernig á þessi nýju lagaákvæði hefur reynt eða hvort á þau hefur reynt. Nú er það svo að bæði geta einstakir aðilar sem sjá ástæðu til sent erindi til Samkeppnisstofnunar eða samkeppnisráðs ef þeir telja ástæðu til að ætla að um væntanlegt eða meint brot á þessum lögum sé að ræða, t.d. með fyrirhugaðri sameiningu fyrirtækja, upptöku eða uppkaupum eða yfirtöku eins fyrirtækis af öðru. Eins getur Samkeppnisráð sjálft tekið upp slík mál og því ber reyndar að gera það samanber viðeigandi greinar og kafla í lögunum. Ég taldi þess vegna rétt og tímabært að leggja fram fsp. til hæstv. viðskrh. um það hversu mörg erindi hafi borist Samkeppnisstofnun eða samkeppnisráði sem eiga rót sína að rekja til nýrra ákvæða í samkeppnislögum sem koma hér við sögu, sporna eiga við fákeppni og samkeppnishindrunum og hvaða afgreiðslu slík mál hafa þá hlotið. Eins væri æskilegt að hæstv. ráðherra upplýsti, þó það sé reyndar ekki sérstaklega um það spurt, hvort stofnunin sjálf hafi séð ástæðu til að taka upp mál eða taka mál til meðhöndlunar af sama toga.

Frú forseti. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda er fsp. orðin nokkuð gömul og svarið sömuleiðis þannig að sumt af því sem í svarinu er sagt að sé í undirbúningi og muni framkvæmt á næstu dögum eða jafnvel vikum er þegar komið til framkvæmda. Frá því að samkeppnislögin tóku gildi 1. mars á liðnu ári hafa samkeppnisyfirvöldum borist 84 erindi sem tengjast samkeppnishindrunum. Á sama tíma hafa samkeppnisyfirvöldum borist 35 erindi sem tengjast eftirliti með óréttmætum viðskiptaháttum. Samkeppnislögin taka á samkeppnishindrunum á þrenns konar hátt: Í fyrsta lagi eru tilteknar samkeppnishömlur bannaðar, í öðru lagi er haft eftirlit með markaðsyfirráðum og í þriðja lagi eru ákvæði í lögunum sem fela í sér að hægt er að hafa afskipti af samkeppnishindrunum sem viðgangast í einu eða öðru formi í skjóli opinberrar verndar. Alls hafa 12 mál verið tekin til meðferðar sem lúta að bannákvæðum í samkeppnislögum. Fjögur þeirra hafa þegar verið afgreidd, eitt verður afgreitt innan skamms og hin eru á lokastigi. Nokkur dæmi: Myndbandaleigur hafa kvartað yfir verðsamráði og markaðsþvingunum. VISA-Ísland hefur kvartað yfir samráði íslenskra ferðaskrifstofa og Flugleiða um innheimtu á svokölluðu forfallagjaldi. Þar töldu samkeppnisyfirvöld að samráð ferðaskrifstofa bryti í bága við bannákvæði samkeppnislaga. Ýmis samtök sjálfstætt starfandi sérfræðinga hafa leitað eftir undanþágu frá banni við að gefa út sameiginlega verðtaxta. Má þar nefna Lögmannafélagið, Félag ráðgjafarverkfræðinga, Arkitektafélag Íslands og Tannlæknafélag Íslands. Þessar beiðnir hafa nú verið teknar eða er verið að taka til afgreiðslu. Þá hafa samkeppnisyfirvöldum borist 38 mál sem flokkast undir þann kafla laganna sem fjallar um eftirlit með samkeppnishömlum. Alls er 17 málum lokið og þremur var rétt að ljúka þegar þessi texti var saminn. Nokkur dæmi: Stoð hf. kvartaði yfir því að fá ekki keypta tiltekna hluti í stoðtæki sem Össur hf. framleiðir til eigin nota. Samkeppnisyfirvöld komust að þeirri niðurstöðu að sölusynjun Össurar hf. væri ekki brot á samkeppnislögum. Neytendasamtökin kvörtuðu yfir útreikningi dráttarvaxta hjá greiðslukortafyrirtækinu Kreditkort. Kvartað var yfir því að dráttarvextir væru reiknaðir aftur í tímann þannig að viðskiptavinir sem ekki greiddu á gjalddaga voru krafðir um dráttarvexti sem voru reiknaðir frá og með lokadegi úttektartímabils en ekki frá og með gjalddaga eins og almennt er gert. Samkeppnisyfirvöld töldu að aðferð Kreditkorta hf. við útreikning dráttarvaxta væri ekki í samræmi við góða viðskiptahætti og fyrirtækið hefur nú breytt vaxtaútreikningi. Þá hefur samkeppnisyfirvöldum borist bréf frá ASÍ, BSRB og Neytendasamtökum vegna útgáfu debetkorta. Má búast við niðurstöðu í því máli innan skamms. Verslun sem selur hljómdiska kvartaði yfir því að stór heildsali hefði synjað henni um að fá keypta hljómdiska. Úrskurður í því máli er fallinn. Samkeppnishindranir í skjóli opinberrar verndar, en undir það falla 34 mál. Þegar þetta er skrifað var búið að afgreiða 15 þeirra en 19 bíða úrlausnar og þar af 11 komin á lokastig. Sem dæmi um mál af slíku tagi má nefna athugasemd sem Félag ísl. iðnrekenda gerði vegna rekstrar plastverksmiðju Reykjalundar. Félag ísl. iðnrekenda fór fram á að kannað yrði hvort opinber framlög til rekstrar sjúkrastofnana Reykjalundar, vinnuheimilis SÍBS, kynnu að vera notuð til að greiða niður framleiðslu á fjárfestingu í plastverksmiðju. Þá hefur Verslunarráð Íslands kvartað undan því að Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæma greiddu niður útfararþjónustu með kirkjugarðsgjöldum. Mönnum er væntanlega í fersku minni niðurstaðan af því máli. Þá hefur Verktakasamband Íslands kvartað yfir því að vinnuflokkar Vegagerðar ríkisins gerðu tilboð í verk sem Vegagerðin byði út. Samkeppnisyfirvöld samþykktu að beina þeim tilmælum til Vegagerðar ríkisins að skilja fjárhagslega á milli rekstrar þeirra vinnuflokka Vegagerðarinnar sem ætlað er að bjóða í verk eða framkvæmdir, sem Vegagerð ríkisins eða aðrir bjóða út, og annarra þátta í rekstri Vegagerðarinnar. Þá hefur fyrirtækið Yleining kvartað yfir því að fyrirtækinu væri mismunað í framkvæmd á opinberu byggingareftirliti. Samkeppnisyfirvöld hafa vakið athygli umhvrn. á málinu. Þá hefur Félag ísl. stórkaupmanna kvartað yfir því að einn félagsmanna, grænmetisheildsali, fái ekki keypta sveppi frá stærsta og til skamms tíma eina sveppaframleiðanda landsins. Samkeppnisyfirvöld komust að þeirri niðurstöðu að samkeppnishindranir á sveppamarkaðinum eigi rætur að rekja til búvörulaga og framkvæmda á þeim og munu fjalla um kvörtunina á grundvelli þess. Virðulegi forseti. Í þessum skrifaða texta sem ég hef hér undir höndum eru fjölmörg önnur dæmi rakin. Því miður vinnst mér ekki tími til að fara ítarlega í þá sauma eins og ástæða hefði þó verið til og vildi því gjarnan geta gert langt mál stutt með því að afhenda fyrirspyrjanda textann þannig að hann geti lesið sér nánar til.

Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessi svör og langt og ítarlegt plagg sem ég hef fengið og hæstv. ráðherra hafði ekki tíma til þess að lesa upp úr að fullu og öllu. Út af fyrir sig er það fagnaðarefni, í vissum tvíbentum skilningi þó, að fjölmörg erindi hafa borist Samkeppnisstofnun. Þau eru auðvitað til marks um það að viðskiptalífið er vel vakandi gagnvart þessum nýju ákvæðum samkeppnislaganna og menn eru að reyna að leita réttar síns og það er gott. Á hinn bóginn er það kannski vísbending um það hversu mikil tortryggni ríkir hér í garð þess að um fákeppnisástand sé að ræða og í raun og veru ónóga samkeppni til þess að tryggja eðlilega verðlagningu og eðlilega viðskiptahætti. Miðað við þennan upplestur virtust mér fljótt á litið flest málin tengjast því að menn væru sem sagt með óréttmætum hætti að bera sig saman eða um óleyfilegt samráð væri að ræða af einhverju tagi eða önnur slík atriði, en minna fara fyrir málum sem ættu rót sína að rekja beint til fákeppnisákvæða laganna og þá sérstaklega t.d. 17. og 18. gr. sem fjalla um óleyfilegan samruna fyrirtækja eða yfirtöku fyrirtækja í þeim tilgangi að ná eða styrkja markaðsráðandi stöðu sína. Það eru að mörgu leyti í mínum huga mikilvægustu greinar þessara laga en virðast ekki hafa haft margtæk áhrif enn þá, a.m.k. ekki miðað við þessi svör. Æskilegt og eðlilegt hefði verið að fá upplýsingar, sem e.t.v. koma að einhverju leyti í svörum við næstu fyrirspurn sem er málinu skyld, um hvort Samkeppnisstofnunin sjálf hafi tekið upp á sína arma að beita sér í slíkum tilvikum. Nú rekur mig minni til þess að fréttir hafi komið af því að markaðsráðandi risar á sviði samgangna og ferðaþjónustu hafi verið að kaupa sig dýpra inn í þann geira. Og eitthvað var í fréttum í vetur að ekki væri mikilli samkeppni fyrir að fara á sviði geisladiskaframleiðslu og hljóðritunar í landinu svo að dæmi séu tekin og hefði verið fróðlegt að fá að vita eitthvað ef fréttnæmt væri af slíkum hlutum.

Virðulegi forseti. Ég get ekki flokkað eftir minni þau erindi sem Samkeppnisstofnun hafa borist og fjallað var um í skriflegu svari, í annars vegar ólöglegt verðsamráð og hins vegar kæruefni vegna fákeppni en þau eru engu að síður allnokkur. Ég minni í þessu sambandi á tvö, annað sem hv. fyrirspyrjandi rakti og var kæra um fákeppni á grundvelli hljómplötu- og hljómdiskaframleiðslu og sölu þeirra afurða. Í öðru lagi er einnig um að ræða fákeppnisaðstöðu sveppaframleiðanda sem hefur verið kærður fyrir að nota einokunaraðstöðu á markaðnum til þess að neita grænmetisheildsölum um sveppi til sölu þó þeir séu fyrir hendi hjá framleiðandanum. Þetta eru tvö dæmi sem ég man eftir í fljótu bragði, en eitthvað virðist vera um að kæruefni hafi líka verið á ferðinni í samkeppnisráði sem lúta að þessu þó vera kunni að hin séu fleiri. Um það get ég ekki dæmt því að ég tók það ekki saman í því yfirliti sem ég afhenti hv. fyrirspyrjanda áðan.

Hæstv. forseti. Þegar samkeppnislög voru til meðferðar á Alþingi í fyrravetur og efh.- og viðskn. lagði í það mál mikla vinnu, þá var eitt af því sem talsvert var til skoðunar almennar samkeppnisaðstæður í þjóðfélaginu og spurningin um það hvort almennt séð væri fyrir hendi nægjanlega virk samkeppni og nógu fjölbreytilegur markaður á öllum helstu sviðum viðskipta til þess að forsendur væru í raun undir frjálsu fyrirkomulagi verðlagningar í viðskiptum og viðskiptaháttum. Það varð að samkomulagi í framhaldi, m.a. af brtt. sem ég hafði lagt fram við frv. ríkisstjórnarinnar, að bæta við lögin ákvæði til bráðabirgða sem skyldi koma til framkvæmda á árunum 1993 og 1994 og lúta að sérstakri úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja. Eins og segir í þessu ákvæði II til bráðabirgða, með leyfi forseta: ,,Samkeppnisráð skal á árunum 1993 og 1994 gera úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja er starfa á íslenskum markaði. Skal þetta gert í því skyni að kanna hvort í íslensku viðskiptalífi sé að finna alvarleg einkenni hringmyndunar, óæskilegra tengsla eða valdasamþjöppunar sem takmarkað geti samkeppni eða hindrað frjálsa þróun viðskipta og skapi þar með hættu á brotum á lögum þessum. Samkeppnisráð skal skila niðurstöðum sínum til viðskrh. er síðan leggi þær fyrir Alþingi í skýrslu.`` Þetta var mikilvægt ákvæði og mikilvægur hluti af því samkomulagi sem tókst um afgreiðslu samkeppnislaganna og var þessi brtt. sem að lokum var flutt af hv. nefnd við 3. umr. samþykkt með öllum atkvæðum nema einu en hv. þm. Björn Bjarnason treysti sér ekki til að styðja þetta ákvæði eins og víðfrægt varð. Í ljósi þess að nú er rúmlega ár liðið síðan þetta ákvæði tók gildi og talsvert liðið á seinna úttektarárið, en ég minni aftur á að til þess var ætlaður tíminn 1993 og 1994, þá hef ég leyft mér að leggja fyrir hæstv. viðskrh. eftirfarandi spurningu: ,,Hvað líður úttekt þeirri á stjórnunar- og eignartengslum og einkennum hringamyndunar í viðskiptalífinu sem samkeppnisráði ber að framkvæma, sbr. ákvæði til bráðabirgða II í nýjum samkeppnislögum?`` Ég er með þessu einnig að minna á þetta verkefni og undirstrika nauðsyn þess að í þetta sé ráðist og þessu verkefni lokið á tilskildum tíma. Það er að mínu mati mjög mikilvægt að fá þessar upplýsingar, þessa vinnu unna, og fá þau gögn hingað inn á Alþingi.

Frú forseti. Í umræddu ákvæði í samkeppnislögunum, þ.e. ákvæði til bráðabirgða II, er gert ráð fyrir því að Samkeppnisstofnun geri úttekt á stjórnunar- og eignatengslum og einkenni hringamyndunar í viðskiptalífinu og ráðherra geri Alþingi grein fyrir þeirri úttekt eigi síðar en í lok ársins 1994. Vinna við þessa úttekt er þegar hafin. Gert er ráð fyrir að öflun gagna verði lokið nú í vor og úrvinnslu verði lokið í haust. Ég mun því standa við það ákvæði í bráðabirgðaákvæðinu að standa Alþingi skil á skýrslu um málið fyrir lok ársins 1994, en fyrr en niðurstaða er fengin af þeirri athugun sem þegar er hafin, svo að ekki sé sagt áður en gagnasöfnun er lokið, get ég að sjálfsögðu ekki gert Alþingi grein fyrir málinu. En ég ítreka að engar horfur eru á öðru en að það takist að uppfylla lagaákvæðið eins og það er með þeirri kröfu sem það gerir á hendur viðskrh. um að skila Alþingi skýrslu fyrir lok ársins 1994.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessum svörum hæstv. ráðherra og að þetta er komið af stað. Ég hafði því miður ástæðu til að ætla að lítið hefði gerst í málinu, a.m.k. á sl. ári og jafnvel fram á fyrstu vikur eða mánuði þessa árs en nú er það upplýst að öflun gagna ljúki í vor. Ég hefði náttúrlega gjarnan viljað sjá að henni hefði lokið síðla ársins í fyrra og meiri tími hefði þar af leiðandi verið til að vinna úr þeim gögnum og draga ályktanir af þeim en það er engu að síður jákvætt að málið er þó komið á þennan rekspöl. Samkvæmt svörum hæstv. ráðherra stendur til að hraða úrvinnslu gagnanna og leggja þetta fyrir Alþingi í formi skýrslu fyrir árslok. Ég tek að sjálfsögðu fullt mark á orðum hæstv. ráðherra í þeim efnum að hann muni reka myndarlega á eftir því að svona verði að þessu staðið. Mér hefði þótt fróðlegt að vita einnig hvernig Samkeppnisstofnun er í stakk búin til að sinna þessu verkefni. Út af fyrir sig ímynda ég mér að þetta þyrfti að vera talsvert umfangsmikil úttekt og verkefni og stofnunin hefði jafnvel þurft að geta ráðið sérstaklega í þetta starfskrafta eða sett hluta af sínu starfsliði alveg í þetta verkefni eingöngu þannig að menn hefðu getað einhent sér að þessu. Samkvæmt orðanna hljóðan á hér að vera um mjög víðtæka úttekt á stjórnunar- og eignatengslum í íslenska viðskiptalífinu að ræða og ég vil endilega brýna hæstv. ráðherra á því að láta ekki stranda á mannafla eða fjármunum í þetta verkefni. Ef þurfa þykir er ég tilbúinn til að styðja við bakið á hæstv. ráðherra í því að fá þá viðbótarmannskap og viðbótarfjármuni til þess að gera þetta myndarlega. Það er mikið búið að þvaðra um þetta mál á Íslandi. Það er mikið búið að tala um 14 fjölskyldur, kolkrabba og guð má vita hvað en mest af þeirri umræðu hefur verið á afar litlum staðreyndagrunni. Það er fyrst og fremst verið að biðja um það hér að draga allar upplýsingar um þetta mál fram í dagsljósið þannig að fyrir liggi svona greinargóð úttekt á hinum íslenska viðskiptaheimi í þessu samhengi. Ég brýni sem sagt hæstv. ráðherra á því að standa myndarlega og fast að þessu verki.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. viðskrh. um afurðalánaviðskipti ríkisbankanna. Þessi fsp. er í fimm liðum og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. Hvaða skilyrði þurfa ný sjávarútvegsfyrirtæki að uppfylla til að komast í afurðalánaviðskipti við ríkisbankana, Landsbankann og Búnaðarbankann? 2. Þurfa slík fyrirtæki að leggja fram aðrar tryggingar en afurðir og þá hversu verðmiklar? 3. Uppfylla öll sjávarútvegsfyrirtæki sem eru í viðskiptum við ríkisbankana áðurgreind skilyrði og tryggingar? 4. Er það stefna ríkisbankanna að taka ekki ný sjávarútvegsfyrirtæki í afurðalánaviðskipti? 5. Hvernig stuðla ríkisbankarnir að nýsköpun í atvinnulífi um allt land og þá sérstaklega í sjávarútvegi?`` Virðulegur forseti. Það er afar mikilvægt á tímum atvinnuleysis að bankarnir taki fullan þátt í því að skapa atvinnu og fjölga atvinnutækifærum eins og kostur er með því að stuðla m.a. að nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Því miður hafa borist fréttir um það að sérstaklega ný fyrirtæki hafi fengið neitun hjá ríkisbönkunum þegar eftir því er leitað hvort bankarnir séu tilbúnir til að veita afurðalán út á þá framleiðslu sem þau fyrirtæki ætla sér að flytja á markað erlendis. Þess vegna er mjög mikilvægt að það liggi fyrir á Alþingi hvernig staða þessa máls er og á hvern hátt bankarnir standa að því að reyna að treysta atvinnulífið, m.a. með því að stuðla að nýsköpun og hleypa að nýjum fyrirtækjum, m.a. í sjávarútvegi, og stuðla þannig að nýsköpun í íslenskum sjávarútvegi. Ég legg þessar fyrirspurnir fram í ljósi þess og þeirra vona að hæstv. viðskrh. vilji vel og vilji stuðla að því að bankarnir komi inn í atvinnulífið með enn öflugri hætti og þá sérstaklega nýsköpun í atvinnulífinu og sérstaklega í ljósi þeirra aðstæðna sem við er að stríða núna á tímum atvinnuleysis.

Virðulegi forseti. Viðskrn. skrifaði ríkisviðskiptabönkunum, Búnaðarbanka íslands og Landsbanka Íslands, og óskaði eftir svörum við fyrirspurnum hv. þm. beint frá bönkunum. Það barst bréf frá Búnaðarbanka, dags. 18. febr., undirritað af tveimur bankastjórum og frá Landsbanka, dags. 21. febr., einnig undirritað af tveimur bankastjórum. Á þessum svörum byggi ég þau svör sem hér hafa verið saman tekin sem eru stutt og e.t.v. ekki fullnægjandi en engu að síður það sem fram kemur í gögnum bankanna og á öðru er ekki hægt að byggja. Í fyrsta lagi er spurt um hvaða skilyrði ný sjávarútvegsfyrirtæki þurfi að uppfylla til að komast í lánaviðskipti við ríkisbankana. Í svari bankanna beggja kemur fram að engar sérstakar reglur gilda um afurðalán heldur sé ávallt lagt mat á rekstur og efnahag viðkomandi fyrirtækis. Bankarnir skoða áætlanir og rekstrarumhverfi, svo og markað fyrir vöruna svo og sölufyrirtæki, þ.e. hver annast söluna, sölusamninga, ef einhverjir eru, reynslu fyrirtækis og stjórnenda o.s.frv. Í öðru lagi er spurt hvort slík fyrirtæki þurfi að leggja fram aðrar tryggingar en afurðir og þá hversu verðmiklar. Í svari Landsbankans kemur fram að svo þurfi að vera en eðli og upphæðir þessara viðbótartrygginga fari eftir atvikum. Búnaðarbankinn svarar á líka vegu en tekur þó fram að venjulega sé krafist um 20--30% viðbótartrygginga en það getur þó verið meira. Það virðist því ljóst vera að báðir ríkisbankarnir krefjist tryggingar fyrir afurðalánum umfram verðmæti afurðanna sjálfra. Spurt er hvort öll sjávarútvegsfyrirtæki sem eru í viðskiptum við ríkisbankana uppfylli áðurgreind skilyrði og tryggingar. Þessu telja bankarnir sig ekki geta svarað nema annar þeirra, Landsbankinn, vísar á endurskoðanda sem skipaður er af viðskrh. og á að fylgjast með viðskiptum ríkisbankanna. Í þessu sambandi er ástæða til að benda á að við uppgjör ársreikninga stærstu viðskiptabankanna þriggja fyrir liðið ár munu hafa verið afskrifaðar kröfur upp á yfir 5 þúsund millj. kr. Ég veit ekki hversu stór hluti af þeim afskrifuðu kröfum er vegna lána til sjávarútvegsfyrirtækja en ég tel líklegt að allverulegur hluti sé af þeim sökum. Það er því ljóst að þrátt fyrir þær tryggingar sem bankarnir hafa haft fyrir þeim viðskiptum sem þeir hafa átt við þessi fyrirtæki, þar á meðal tryggingar umfram verðmæti afurða í afurðalánum, hefur það ekki nægt til þess að koma í veg fyrir umtalsvert tap bankanna á viðskiptum við sum fyrirtækjanna. Í fjórða lagi er spurt hvort það sé stefna ríkisbankanna að taka ekki ný sjávarútvegsfyrirtæki í afurðalánaviðskipti. Þeirri spurningu svarar Búnaðarbankinn afdráttarlaust neitandi og tekur fram að ný fyrirtæki hafi verið tekin í viðskipti við þann banka á þessu ári. Landsbankinn bendir hins vegar á að 70% allra fyrirtækja í útgerð og fiskvinnslu sé í viðskiptum við hann og það hafi verið gerðar ítrekaðar athugasemdir við þetta háa hlutfall. Af þeim sökum sé bankinn tregur til að taka í viðskipti nýja aðila úr greininni, en eins og kunnugt er eru lánsviðskipti við sjávarútvegsfyrirtæki metin í hæsta áhættuflokk. Til að geta stundað þau og verið samt innan BIS-reglna, sem bönkunum er gert að starfa eftir, verður bankinn að eiga í eigið fé jafnmiklar upphæðir og hann ver til lána til slíkra fyrirtækja til að standast þær reglur sem honum eru settar. Í fimmta lagi er spurt hvernig ríkisbankarnir stuðli að nýsköpun í atvinnulífi um allt land og þá sérstaklega í sjávarútvegi. Bankarnir svara því á líkan veg og taka fram að um lánafyrirgreiðslu til nýsköpunar gildi engar sérstakar reglur. Slíkar lánsumsóknir séu metnar eins og hverjar aðrar. Virðulegi forseti. Ég vildi gjarnan mega afhenda hv. fyrirspyrjanda gögn frá bönkunum, þ.e. þau svarbréf sem bankarnir sendu viðskrn. þannig að hann sjái frá fyrstu hendi hvernig hvor banki um sig svaraði fyrirspurnum hans.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir með hæstv. viðskrh. að þetta voru alls kostar mjög ófullnægjandi svör. Þau voru almenns eðlis og svöruðu í raun og veru mjög litlu af því sem eftir var leitað. Ég held að allir hv. þm. hafi reynslu og fréttir af því að fyrirtæki og sérstaklega ný fyrirtæki sem einstaklingar eru að burðast við að stofna með ærnum tilkostnaði og þar sem þeir leggja mikið af mörkum og jafnvel allt sem þeir eiga, eru með nýjar hugmyndir líka, fasta samninga um sölu á þeim afurðum sem á að flytja út og raunverulega að öllum undirbúningi vel staðið en svo þegar kemur að lokasvari hjá viðkomandi banka um það hvort bankinn gæti hugsað sér að taka viðkomandi fyrirtæki í afurðalánaviðskipti þá er svarið gjarnan nei. Stundum efast maður um að þarna sé fyrst og fremst um fagleg vinnubrögð að ræða heldur frekar stefnumótandi afstöðu þess efnis að ríkisbankarnir taki ekki ný fyrirtæki, og sérstaklega í sjávarútvegi, í viðskipti. Það liggur alveg ljóst fyrir og það sjá allir menn að þetta kemur náttúrlega til með að hamla allri eðlilegri þróun í þessari atvinnugrein. Og hér er verið að tala um afurðalán, ekki önnur viðskipti heldur afurðalán, og þær hugsanlegu tryggingar sem í afurðunum felast. Á slíkum grundvelli lifir þessi þjóð. Það er lífsbjörgin okkar og engar aðrar tryggingar eigum við en sjávarútveginn og það sem hann gefur af sér.

Frú forseti. Ég vil aðeins staðfesta það sem flestallir þingmenn ef ekki allir hafa sjálfir reynt, að þess eru dæmi og ekki mjög fá að ný fyrirtæki séu ekki tekin í afurðalánaviðskipti. En ég bendi mönnum engu að síður á það sem kemur fram og er nokkur frétt að báðir þessir ríkisbankar, og sjálfsagt allir bankarnir, gera kröfur um meiri tryggingar til þess að taka fyrirtæki í afurðalánaviðskipti heldur en tryggingar í afurðunum sjálfum. Búnaðarbankinn tekur það sérstaklega fram að þar sé gert ráð fyrir því að 20--30% trygging sé veitt umfram tryggingarnar í afurðunum. Frekar get ég út af fyrir sig ekki um þetta sagt. Þetta er að sjálfsögðu vandamál vegna þess að bankastjórnirnar taka þessa ákvörðun sjálfar og hafa fullt umboð til þess. En því er ekki að leyna að þessir erfiðleikar koma í veg fyrir það að menn geti nýtt sér þau atvinnufæri og þá möguleika sem menn hafa, takmarkaða þó, í byggðum víðs vegar um landið.

Hæstv. forseti. Í lögum um Seðlabanka Íslands segir eitthvað á þá leið, mig minnir í 23. gr., að Seðlabankinn skuli vera fjárhagslegur aðili fyrir ríkisins hönd að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Þetta er ekki mjög upplýsandi lagagrein en er víst sú eina sem er til að dreifa sem fjallar um þátttöku Íslands í því fyrirbæri sem er oft og tíðum sveipað dálitlum leyndardóms- og dularhjúpi, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, International Monetary Fund, eins og það heitir á alþjóðamálinu. Þegar flett er svo upp í t.d. ársskýrslu Seðlabankans og leitað fyrir sér hvað þar segir um samskiptin við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, og reyndar fleiri alþjóðastofnanir, er þar sömuleiðis ekki að finna mjög ítarlegar upplýsingar. Það kemur að vísu fram að virðulegir bankastjórar skipa að því er mér skilst sjálfkrafa jafnframt stjórnarsæti Íslendinga í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Þannig var Jóhannes Nordal aðalfulltrúi Íslands fyrri hluta árs 1993 þangað til við tók af honum Jón nokkur Sigurðsson, mönnum að góðu kunnur í þessari stofnun. Nú hverfur hann væntanlega úr því starfi eða hefur jafnvel gert í dag og við tekið Birgir Ísl. Gunnarsson seðlabankastjóri eða einhver slíkur því ekki trúi ég því að aðalbankastjóri Norræna fjárfestingarbankans sé aðalfulltrúi Íslands í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eftir að hann er kominn þar til starfa. Þegar svo í ársskýrslunni er nánar vikið að samskiptum Íslands við sjóðinn segir m.a.: ,,Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn fylgist náið með þróun efnahagsmála í aðildarríkjunum og miðlar af þekkingu sinni og reynslu á sviði hagstjórnar. Eftirlitshlutverk sjóðsins hefur fengið sífellt meira vægi og eiga fulltrúar hans viðræður við stjórnvöld flestra aðildarríkja að jafnaði einu sinni á ári. Sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins kom til Íslands í nóvember 1993 og átti viðræður við fulltrúa stjórnvalda um stöðu og horfur í efnahagsmálum hér á landi.`` Ýmsir hafa verið að forvitnast um það m.a. hvaða álit þetta merka fyrirbæri, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, hefði á efnahagsmálum okkar Íslendinga, hverjir önnuðust upplýsingagjöf af Íslands hálfu og hverjir hefðu svo aðgang að þessu öllu saman en leikmönnum hefur gengið illa að fá í þetta botn svo að satt sé nú sagt frá. Ég hef því ákveðið að nýta mér rétt minn á Alþingi til að draga fram upplýsingar um það hvernig þessum málum sé fyrir komið og lagt fram eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. ráðherra: ,,1. Hvernig er upplýsingagjöf til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF) háttað af hálfu íslenskra stjórnvalda? 2. Hverjir fá í hendur eða hafa aðgang að upplýsingum, álitsgerðum eða athugasemdum sem sjóðurinn vinnur um Ísland í kjölfar heimsókna sendimanna þeirra hingað? 3. Ber Íslendingum skylda til að fara með álitsgerðir sjóðsins sem trúnaðarmál að einhverju eða öllu leyti og ef svo er, hvers vegna?``

Virðulegi forseti. Svar mitt byggist á svari sem ég fékk frá Seðlabanka Íslands, en það er sú stofnun þar sem Jóhannes Nordal var bankastjóri árum saman og Jón Sigurðsson þangað til nú í dag. Fyrsta spurning hv. þm. hljóðar svo: ,,Hvernig er upplýsingagjöf til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF) háttað af hálfu íslenskra stjórnvalda?`` Seðlabanki Íslands, Þjóðhagsstofnun, Hagstofa Íslands og Ríkisbókhald senda reglulega tölulegar upplýsingar um íslensk efnahagsmál til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og er mikill hluti þeirra birtur í ritum sjóðsins, svo sem International Financial Statistics, Government Financial Statistics, Direction and Trade Statistics og Balance of Payment Statistics Yearbook. Þá eru árlega sendar upplýsingar um fyrirkomulag gjaldeyrismála og eru þær birtar í árbók sjóðsins um það efni. Í öllum þessum ritum birtast upplýsingar um öll aðildarlöndin 178 að frátöldum nokkrum nýjustu aðildarlöndunum þar sem tölulegar upplýsingar eru enn ófullkomnar. Árlega koma fulltrúar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til viðræðna við íslensk stjórnvöld og fulltrúa þeirra. Slíkar viðræður fara fram árlega við nánast öll aðildarríki sjóðsins. Í lok hverrar heimsóknar er samið álit og síðan ítarleg skýrsla sem rædd er í framkvæmdastjórn sjóðsins. Önnur spurning hv. þm.: ,,Hverjir fá í hendur eða hafa aðgang að upplýsingum, álitsgerðum eða athugasemdum sem sjóðurinn vinnur um Ísland í kjölfar heimsókna sendimanna þeirra hingað?`` Allir hafa aðgang að þeim upplýsingum sem birtast í þeim ritum sem ég nefndi hér að framan, en álit sendinefndanna við lok heimsóknar hingað til lands eru send öllum ráðherrum og hv. þm. hefur fengið slíkar skýrslur í hendur þegar hann var ráðherra í síðustu ríkisstjórn. Endanlegar skýrslur eru svo ætíð sendar a.m.k. til forsrh., viðskrh., fjmrh., utanrrh. og sjútvrh. Þær eru einnig látnar í té ráðneytisstjórum forsrn., viðskrn. og fjmrn. og forstjóra Þjóðhagsstofnunar. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: ,,Ber Íslendingum skylda til að fara með álitsgerðir sjóðsins sem trúnaðarmál að einhverju eða öllu leyti og ef svo er, hvers vegna?`` Í starfsreglum sjóðsins segir að hann vænti þess að farið sé með allar skýrslur hans sem trúnaðarmál og rík áhersla er á það lögð af sjóðsins hálfu og einnig aðildarlanda hans að eftir þessu sé farið. Ástæðan er sú að sjóðurinn og aðildarlöndin telja að viðræður þeirra á milli verði árangursríkari og álitsgerðir sjóðsins gagnlegri ef fyllsta trúnaðar er gætt. Þannig sé sjóðnum betur gert kleift að rækja það hlutverk sem honum er falið í stofnsáttmála. Aðildarlöndin virða þessar reglur sem þau hafa sett sér sjálf innan vébanda sjóðsins og víðast hvar í nágrannalöndunum, t.d. á hinum Norðurlöndunum, fá skýrslurnar mjög takmarkaða dreifingu. Fyrir kemur, segir í svari Seðlabankans, að þær leka til fjölmiðla en það gerist þó sjaldan. Ekki er þess getið í svarinu hvort það gerist stöku sinnum að þessar skýrslur leki til fjölmiðla á Íslandi en þó gæti það svo sem vel verið. Þess má geta að auk þeirra rita sem að framan eru nefnd gefur sjóðurinn út fjölmargar skýrslur um efnahagsmál. Sú mikilvægasta í þeim flokki er skýrsla um ástand og horfur í heimsbúskapnum sem gefin er út tvisvar á ári og fjallar m.a. um efnahagsástandið í einstökum ríkjum og ríkjahópum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svörin. Þau eru út af fyrir sig fullnægjandi svo langt sem þau ná, þ.e. svarið við fyrstu spurningunni var í raun tæmandi. Það kom fram hverjir annast þessa upplýsingagjöf og sömuleiðis í grófum dráttum svarið við annarri spurningunni hverjir fá álitsgerðir sjóðsins í hendur. Mér var að sjálfsögðu kunnugt um það sem ráðherra á sinni tíð að ráðherrar fengu þessi álit eða drög að skýrslu eftir heimsókn hverju sinni og síðan einhver þrengri hópur ráðherra og ráðuneytisstjóra hinar endanlegu skýrslur. En svarið við þriðju spurningunni er komið út á það þokusvæði sem lengi hefur verið mönnum nokkur ráðgáta víða um heim, ekki bara á Íslandi, og það er sú leynd sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur hjúpað sig gagnvart endanlegri ráðgjöf sinni, eftirliti sínu, með fjárhag ríkja. Það er ekkert leyndarmál að sjóðurinn liggur undir verulegri tortryggni víða um heim sem beinist að því að hann hafi í miklu ríkari mæli hönd í bagga með fjármálastjórn nokkurra ríkja heldur en hann vill vera láta og gefur uppi. Svipuð umræða hefur svo sem farið fram hér á Íslandi um að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafi jafnvel á köflum sett íslenskum stjórnvöldum stólinn fyrir dyrnar eða mælt fyrir um hvernig menn skyldu haga sér í sambandi við ýmsar stærri fjárfestinga- og peningamálaákvarðanir. Það var inn í þetta þokumistur sem ég hafði sérstaklega áhuga á að lýsa og þar kom svo sem ekki mikið fram annað en að þetta væri í starfsreglum sjóðsins og því beint til aðildarríkjanna að virða þetta. Ég teldi fullkomlega ástæðu til þess að fara betur yfir þessi mál og kryfja það til mergjar hvort það sé að öllu leyti eðlilegt að þessar upplýsingar séu svona meðhöndlaðar. Varðandi hinar tölulegu staðreyndir og annað því um líkt, þá er það sjálfgefið að þær komi fram, en þegar kemur að hinu pólitíska mati og áliti og hinu svokallaða eftirlits- eða ráðgjafarhlutverki Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þá er sem sagt þokan jafnsvört og fyrr eftir þessi svör hæstv. viðskrh.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða reglur um trúnað sem framkvæmdastjórn sjóðsins hefur sett sér og aðildarríkin fallist á og virt. Það er hins vegar hverju aðildarríki í sjálfsvald sett hvort stjórnvöld þess taka upp á því að birta þetta eða ekki. Ég hef nú séð nokkrar slíkar skýrslur frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og ég get fullyrt af því sem ég hef séð að þar er engin óeðlileg afskiptasemi á ferðinni. Þar er mjög eðlileg niðurstaða dregin af þeim tölum og upplýsingum sem gefnar eru og með engum hætti reynt að taka ráðin af íslensku ríkisstjórninni eða segja henni fyrir verkum. Ég tel sjálfsagt að sama hafi verið reynsla hv. þm. þegar hann var ráðherra og tók við slíkum skýrslum og ég efast um það að hann geti nefnt nokkur dæmi frá þeim árum þar sem segja mætti að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafi með einhverjum hætti haft óeðlileg afskipti af íslenskum efnahagsmálum eða stjórn þeirra. Ég segi það hér að ég sé ekki að það sé neitt öðruvísi meðhöndlun í þessari umfjöllun starfsmanna Alþjóðagjaldeyrissjóðsins heldur en maður sér í ritum fjölmargra annarra fjölþjóðlegra stofnana sem fjalla um efnahagsmál eða koma að íslenskum efnahagsmálum með einum eða öðrum hætti og vil þá t.d. nefna OECD. Þær upplýsingar sem þaðan komu eru ekki trúnaðarmál heldur birtar. Þær valda oft talsverðu fjaðrafoki í pólitíkinni á Íslandi en ég held að enginn telji að með þeim sé OECD að hafa óeðlileg afskipti af stjórn íslenskra efnahagsmála og slíku er ekki fyrir að fara að mínu áliti hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja fsp. fyrir hæstv. samgrh. sem varðar kaup á slökkvibílum eða slökkvibúnaði fyrir Flugmálastjórn. Eins og menn vita hefur mikið verið til umræðu á undanförnum mánuðum að æskilegt væri að opinberir aðilar og auðvitað allir reyndu eftir föngum að beina innkaupum og verksamningum til innlendra aðila. Þess vegna vekur það nokkra athygli að í nýframkominni flugmálaáætlun kemur það fram að á árinu 1991, og samkvæmt nánari upplýsingum sem ég aflaði mér var það síðla sumars það ár, gerði Flugmálastjórn samning við norskan framleiðanda um raðsmíði á fimm minni slökkvibílum með fyrirvara um fjárveitingar. Fyrsti bíllinn mun hafa komið til landsins 1992 og síðan sá næsti til Vestmannaeyja. Einn á að koma til Sauðárkróks í ár, til Hornafjarðar 1995 og Húsavíkur 1996. Þar með verði fullnægt ICAO-kröfum um slökkvibúnað á þessum stærri flugvöllum. Nú er það að sjálfsögðu gott og blessað en hitt er öllu lakara að þarna virðist hafa verið samið við erlendan framleiðanda og honum nánast fenginn í hendur raðsmíðasamningur sem auðveldaði honum að sjálfsögðu að smíða þessa bíla. Nú vill svo til að a.m.k. einn eða jafnvel fleiri innlendir framleiðendur hafa á sama tíma verið að reyna að þróa nákvæmlega sams konar verkefni, að framleiða slökkvibíla sem hentuðu sérstaklega fyrir flugvelli og fyrir sveitarstjórnir eða aðra slíka aðila sem slökkvibúnað þurfa að nota. Ég er sérstaklega með t.d. í huga slökkvibíl sem hefur verið hannaður í Ólafsfirði af framleiðendum þar og hefur fengið mjög jákvæða og lofsverða umsögn, bæði tækniaðila og notenda sem keypt hafa þann bíl. Manni finnst það auðvitað blóðugt þegar opinberir aðilar eru með allmikil innkaup sem dreifast á langan tíma eins og hér um ræðir að þau skuli þá ekki geta fallið í skaut innlendra framleiðenda. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. samgrh.: ,,1. Hvað réð úrslitum um að Flugmálastjórn gekk til samninga við erlendan framleiðanda um raðsmíði fimm minni slökkvibíla til afhendingar á árunum 1992--1996? 2. Var innlendum framleiðendum gefinn kostur á sambærilegum samningum? 3. Kemur til álita að slíta samstarfinu við hinn erlenda framleiðanda og gefa innlendum aðilum kost á að framleiða þá bíla sem á að afhenda á næstu árum?`` Að sjálfsögðu verða þegar gerð kaup ekki aftur tekin og væntanlega ekki bíll sem á að koma til afhendingar á þessu ári ef þegar hafa verið lög drög að framleiðslu hans, en mér leikur forvitni á að vita hvort t.d. væri mögulegt að beina því sem eftir er af innkaupum á slökkvibúnaði eða bílum til innlendra aðila í samræmi við anda átaksins íslenskt, já takk.

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi er spurt hvað hafi ráðið úrslitum um að Flugmálastjórn gekk til samninga við erlendan framleiðanda um raðsmíði fimm slökkvibíla til afhendingar á árunum 1992--1995. Því svarar Flugmálastjórn svo: ,,Þegar ákveðið var að Flugleiðir hf. mundu endurnýja innanlandsflugflota sinn úr Fokker 27 yfir í Fokker 50 var ljóst að eldvarnarflokkur flugvalla þeirra sem Flugleiðir hf. fljúga til, mundi hækka um einn flokk samkvæmt ICAO Annex 14 þar sem Fokker 50 er þrem metrum lengri en Fokker 27. Á árinu 1991 var hafinn undirbúningur að þessari breytingu með því að gerð var verðkönnun meðal nokkurra helstu framleiðenda slökkvibíla í nágrannalöndunum. Ekki var Flugmálastjórn á þeim tíma kunnugt um að neinn íslenskur framleiðandi væri fyrir hendi vegna framleiðslu slökkvibíla. Fimm erlendir aðilar sýndu málinu áhuga og gerðu verðtilboð. Að vel athuguðu máli var samið við norskan aðila, O.C. Akselsen Fabrikker, í samvinnu við austurríska fyrirtækið Resenbauer, enda lægstu tilboð. Samningur við O.C. Akselsen Fabrikker var síðan undirritaður 23. júlí 1991 og kom fyrsti bíllinn til landsins í maí 1992.`` Í öðru lagi er spurt: ,,Var innlendum framleiðendum gefinn kostur á sambærilegum samningum?`` Eins og áður er getið var Flugmálastjórn ekki kunnugt um neinn innlendan aðila á þessu sviði á þeim tíma. Í þriðja lagi er spurt: ,,Kemur til álita að slíta samstarfinu við hinn erlenda framleiðanda og gefa innlendum aðilum kost á að framleiða þá bíla sem á að afhenda á næstu árum?`` Flugmálastjórn svarar því svo: ,,Það er skoðun Flugmálastjórnar að ekki komi til álita að slíta samstarfinu við hinn erlenda framleiðanda, enda tilboðið miðað við magn, þ.e. fleiri en einn slökkvibíl, og kann þessi erlendi framleiðandi hugsanlega að eiga skaðabótakröfu á Flugmálastjórn ef samstarfinu verður slitið. Þess ber þó að geta að það eru ákvæði í samningnum um að fjárveitingar til kaupanna verði að vera fyrir hendi hverju sinni.`` Ég hef ekki neinu við þetta að bæta frá eigin brjósti að öðru leyti en því að mér finnst ábending hv. þm. athyglisverð og rétt að athuga það hvort unnt sé að beina þessum pöntunum í annan farveg. Það er sjálfsagt að athuga það mál.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin. Þau voru ágæt og fullnægjandi þó að ég sé óánægður með að svona skuli hafa tekist til. Við því er ekki mikið að gera úr þessu. Ég býst við að það liggi þannig að ekki sé unnt að losna undan þessum samningi, þ.e. varðandi þá fimm bíla sem hann tekur til. En auðvitað er það ekki nógu gott ef hugsunarhátturinn er einfaldlega sá að ef mönnum sé ekki kunnugt um einhvern íslenskan aðila sem sé þegar að framleiða eða bjóða fram svona þjónustu, þá snúi menn sér sjálfkrafa til erlendra framleiðenda. Það er það sem þarna virðist hafa gerst, samanber svörin við spurningu eitt og tvö. Það kom fram í báðum tilvikunum að þar sem Flugmálastjórn var ekki kunnugt um það, þá fór hún beint til erlendra aðila og bauð þeim upp á að gera tilboð. Hér hefði auðvitað átt að kanna það fyrst heima fyrir hvort einhverjir íslenskir aðilar, íslensk verkstæði, íslenskir framleiðendur á einhverjum búnaði, yfirbyggingarverkstæði eða aðrir slíkir aðilar hefðu áhuga á því að gera tilboð, hefðu áhuga á því að ganga til samningaviðræðna við Flugmálastjórn um að þróa svona framleiðslu og smíða hana. Mér finnst mjög dapurlegt að standa frammi fyrir niðurstöðu af þessu tagi þó að ég sé ekki að áfellast núv. hæstv. samgrh. því að ég býst ekki við að málið hafi komið til hans kasta frekar en minna, en það fellur inn á þá mánuði þegar ráðherraskipti urðu, en mér er kunnugt um það samkvæmt upplýsingum frá Flugmálastjórn að undir þennan samning mun hafa verið ritað seint í júlímánuði 1991. En ég þakka hæstv. ráðherra þó fyrir að vera tilbúinn til að beita sér í málinu upp á framhaldið. Væntanlega eiga stórir opinberir aðilar eins og Flugmálastjórn og fleiri eftir að kaupa meira af svona búnaði og þá vona ég að svona mistök, sem ég leyfi mér að kalla þetta, endurtaki sig ekki og meðvitund manna fyrir því að beina viðskiptum til innlendra aðila verði meiri í framtíðinni en þetta dapurlega dæmi ber vitni um.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram svohljóðandi fsp. til samgrh.: ,,Hefur ríkisstjórnin ráðgert aðgerðir til að verja þorpið Vík fyrir ágangi sjávar og hefta sandfok sem veldur miklum skaða á mannvirkjum staðarins?`` Ég þarf hvorki að rekja það fyrir ráðherra né þingheimi hvað hefur verið að gerast austur í Vík, en þar hefur orðið bæði tjón á mannvirkjum og byggðinni er ógnað vegna ágangs sjávar og sandfoks. Má sem dæmi nefna að það er talið að frá 1971 hafi landbrot numið einum 350 metrum sem sjórinn hefur brotið af landi og komið nær þorpinu en hann var þá, þar af 160 metra núna á síðustu 3--4 árum og mjög mikið á síðustu vikum eins og frægt er. Það liggur fyrir að Vita- og hafnamálastofnun og Landgræðslan hafa unnið þarna rannsóknastarf og skoðað hvaða leiðir eru færar og ég veit að hæstv. ráðherra hefur komið á staðinn og er að vinna málið í ríkisstjórninni, en ég held að hér sé afar mikilvægt íbúanna vegna að brugðist verði við sem fyrst með aðgerðum því að þarna eru þorp og mannvirki í eigu fólks og fyrirtækja í mikilli hættu ef ekki verður brugðist skarpt við. Ég vænti þess því að ráðherra svari þessari fyrirspurn og fylgi málinu eftir á vettvangi ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Ég hafði ætlað mér að leggja þetta mál fyrir síðasta ríkisstjórnarfund en var þá ekki í borginni þannig að það verður lagt fyrir ríkisstjórnarfund á morgun. Ég átti fund fyrir nokkrum vikum með sveitarstjóra og oddvita þeirra í Mýrdalshreppi þar sem við fórum yfir þessi mál. Ég hef hér í höndum áætlun um flóða- og sandfoksvarnir við Vík gerða af Hafnamálastofnun. Þar kemur fram að hún hafi undanfarin tvö ár unnið að rannsóknum og undirbúningi framkvæmda við landbrots- og flóðavarnir við Vík í Mýrdal samkvæmt áætlun þar að lútandi frá árinu 1992. Ekki var gert ráð fyrir að byrja á aðgerðum fyrr en árið 1995. Í vetur hefur landbrot á svæðinu gengið hraðar en reiknað hafði verið með. Með auknu landbroti hefur aukist sandfok yfir byggðina í Vík og varð af þeim völdum verulegt tjón þann 22. mars sl. Landgræðsla ríkisins telur að tilgangslaust sé að hefja nokkrar aðgerðir til varnar sandfoki nema í skjóli flóðgarða er verji sandgildrur og sáningar fyrir sjávarflóðum. Því er lagt til að þegar í ár verði byggður flóðvarnargarður framan við byggðina, settar við hann sandgildrur og svæðið sunnan þjóðvegar grætt upp. Kostnaðaráætlun vegna aðgerða sem Hafnamálastofnun leggur til að ráðist verði í þessu ári eru flóðvarnargarður 12,6 millj. kr. og undirbúningur vegna annars áfanga, mælingar og grjótleit 1,1 millj. eða 13,7 millj. Landgræðsla ríkisins: sandgildrur 5,5 millj., sandgræðsla 3 millj., áburðardreifing 800 þús. eða 9,3 millj., samtals 24 millj. kr. Ég hef hér meðfylgjandi kort af þessu svæði sem ég mun afhenda fyrirspyrjanda eftir þessa umræðu. Landgræðsla ríkisins telur að við núverandi aðstæður í Víkurfjörum sé tilgangslaust að hefja nokkrar aðgerðir til varnar sandfoki nema í skjóli flóðgarða er verji sandgildrur og sáningar fyrir brimi. Skipta má brýnustu aðgerðum til varnar sandfoki í Vík í tvo meginflokka, þ.e. sandgildrur og uppgræðslur með melgresi. 1. Sandgildrur. Sett verði upp samfelld röð af svonefndum snjógirðingum, helst uppi á fyrirhuguðum flóðgarði. Til vara er lagt til að girðingin verði sett landmegin við garðinn og þá í fjarlægð sem nemur þrisvar sinnum hæð garðsins. Gera má ráð fyrir að síðla sumars eða í haust verði grindurnar komnar á kaf í sand, sérstaklega ef þær verða ekki uppi á garðinum. Líklegt er því að næsta vetur verði að setja upp aðra röð af grindum ofan á þá fyrri til þess að ná hámarkssandvörnum, en ekki er gert ráð fyrir því í kostnaðaráætlun. 2. Sandgræðsla. Sáð verði melfræi í öll opin sandsvæði sunnan þjóðvegar vestan Öxarfótarlæks og vestur að Reynisfjalli landmegin við væntanlegan flóðgarð. Enn fremur verði þess freistað að sá í 100 metra breitt belti sunnan garðsins. Melfræinu verði sáð með raðsáðvélum. Brýnt er að það verði gert í lok apríl eða byrjun maí. Áburðargjöf fari fram á þann melgróður sem enn er eftir til að örva vöxt og gera melgresinu kleift að fanga sand. Borið verði á snemma í maí og aftur í júlí. Kostnaðaráætlun eins og ég fór áður yfir er 9,3 millj. Kostnaður við sandgildrur er samkvæmt upplýsingum Vegagerðar og við sáningar er miðað við gjaldskrá Landgræðslunnar. Það er gert ráð fyrir því að flóðvarnargarðurinn verði 150--200 metrar frá fjöruborði, lengd hans verði 1,5 km og hæð hans 2--3 metrar. Garður þessi er hugsaður sem fyrsti áfangi sjóvarna af flóðavörnum. Ef landbrotið fer að ógna garðinum kemur að öðrum áfanga: ölduvörn, grjótvarnagarði á sama stað, þ.e. utan á flóðgarðinum. Gera má ráð fyrir að með þeim vörnum sem lagðar verði til í fyrsta og öðrum áfanga megi lengja verulega nýtingartíma þeirra mannvirkja sem eru í mestri hættu. Hins vegar er ekki hægt að ábyrgjast að mannvirki innan við fyrirhugaðar sjóvarnir hljóti varanlega vernd um alla framtíð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svör hans þó ég sakni þess að málið skuli ekki afgreitt í ríkisstjórn því að staðreyndin er sú að þeir menn sem þar sitja ná því miður saman um fæst verkefni núna síðustu vikur og mánuði. En ég vænti þess að hæstv. ráðherra fylgi þessu fast eftir og afgreiði það í fyrramálið. Þó þetta sé ekki sú framtíðarvörn sem þarf að gera í Vík, þá held ég að ráðherrann hafi minnst á atriði sem er mikilvæg byrjun til að stöðva það að sandurinn og sjórinn eigi beina leið inn í þorpið. Auðvitað hlýtur framtíðin að vera sú að þarna verði byggður á um það bil 2 km kafla varanlegur garður þó að vandinn sé sá hversu djúpt er á fast og ekki auðvelt að ná í gott efni þar sem þyrfti sjálfsagt blágrýti í slíkan garð. Það hlýtur að vera sú eina framtíð sem við sjáum í þessum vörnum. Ég geri mér grein fyrir því að ef þær flóðavarnir sem hæstv. ráðherra hér kynnti ná fram, þá eru menn komnir þarna í verulegt varnarstarf sem veitir íbúunum öryggi. Kostnaðurinn af þessu er ekki hár. Ráðherra talaði ekki um nema 24 millj. Auðvitað sjáum við að það telst ekki mikið samanborið við kannski hönnunarkostnað á Þjóðleikhúsi, sem mig minnir að hafi verið eitthvað á annað hundrað millj. og enginn hikstaði, þótt settar séu 24 millj. í að verja þetta landsvæði og þær miklu eignir sem þar fólkið á. En ég vænti þess að hæstv. ráðherra fylgi þessu máli fast eftir og áfram verði unnið að þeirri framtíðarlausn sem þetta byggðarlag þarf á að halda.

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á hvers vegna hv. þm. lýsir yfir vonbrigðum sínum yfir því að málið skuli ekki hafa verið tekið upp í ríkisstjórn. Ég gaf á því alveg eðlilegar skýringar. Það hefur enginn dráttur orðið á þessu máli síðan ég ræddi við forsvarsmenn Víkur, þeir hafa fylgst með málinu og það er í fullum gangi. Ég vil í annan stað segja að því miður er ekki grjót þarna neins staðar nálægt. Það verður að fara töluvert austur á bóginn, ég kann ekki örnefni, austur á Mýrdalssand til þess að finna fullnægjandi grjót. Ég man ekki hvað það er kallað. Í öðru lagi er mjög djúpt niður á fast. Það er verið að tala um tugi metra. Ég vil bæta því við að það er talið að eyðingin í Vík stafi e.t.v. af því að þær lægðir sem komið hafa yfir landið ná nú lengra út á hafið en áður sem þýðir það að ölduhæð verður meiri þó svo vindhæð sé sú sama og áður. Ég vil líka segja, að Hafnamálastofnun er með í athugun hvort hætta sé á því eða komið hafi fram að hafdýpið sé að grafa sig nær landinu. Það voru gerðar dýptarathuganir á sl. sumri sem verða athugaðar næsta sumar og á næstu árum til að fylgjast með því hvernig dýpið er úti fyrir ströndinni.

Virðulegi forseti. Ég ber hér fram fsp. til landbrh. á þskj. 731 sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,Hvað miðar vinnu til að undirbúa aðstoð við bændur vegna harðinda sl. sumar samkvæmt heimild í 6. gr. fjárlaga? Hvað reiknar ráðherra með hárri upphæð til verksins og eftir hvaða reglum á úthlutunin að fara fram?`` Þessi heimild var samþykkt við gerð fjárlaga um síðustu áramót. Það er nokkuð um það að bændur spyrji eftir því hver hafi verið meiningin með þessari sérstöku samþykkt, hvað líði uthlutun á þessum fjármunum og hvaða upphæðir ríkisstjórnin hafi haft í huga þegar farið var fram á þessa heimild við gerð fjárlaga. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð en vænti greinargóðra svara frá hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Það er rétt að landbrn. leitaði eftir því á sl. hausti að heimild yrði sett í fjárlög um það að greiða bændum á harðindasvæðum nokkurn styrk, þ.e. til þeirra sem verst yrðu úti, og var hennar að sjálfsögðu ekki aflað vegna hugsanlegrar fjárvöntunar Bjargráðasjóðs. Þegar landbrn. leitaði til Búnaðarfélags Íslands nú í haust um öflun upplýsinga um tjón af völdum harðinda kom í ljós að Bjargráðasjóður var með málið í athugun eins og honum bar lögum samkvæmt og er ákveðið að bíða niðurstöðu hans. Samkvæmt mati Bjargráðasjóðs nemur heildartjón 252,8 millj. kr. Stjórn sjóðsins samþykkti styrkveitingar vegna eftirtalinna tjóna: Kalskemmda á bújörðum 22,7 millj., fóðurvöntun af völdum kals 19,4 millj., flutningur á heyi vegna kaltjóna 3,3 millj., samtals 45,5 millj. kr. Stjórn sjóðsins setti reglur um eigin áhættu þannig að minni tjón féllu út og ákvað bótahlutfall sem leiðir til að sjóðurinn greiðir þessa fjárhæð, 45,5 millj. kr. Það er tekið fram í bréfi til landbrn. í dag að styrkveitingar séu óháðar þeim bótum sem fjmrh. ákveður að greiða vegna kaltjóna 1993 í samræmi við 6. gr. fjárlaga fyrir árið 1994, en þar kemur fram heimild til handa fjmrh. að greiða sérstakar bætur til bænda sem verst hafa orðið úti vegna harðæris vorið og sumarið 1993. Ég vil taka fram til viðbótar að það er ljóst að greiðslur Bjargráðasjóðs, en þær voru ákveðnar hinn 22. mars sl., eru langt undir því að bæta það tjón að fullu sem bændur urðu fyrir og af þeim sökum er ástæða til þess að athuga sérstaklega mál þeirra sem verst urðu úti eins og við sáum raunar fyrir í landbrn. á sl. hausti. Ég vil taka fram að þó svo að samkvæmt úttektum nemi endurræktun og grænfóðurrækt á kalsvæðunum 10,2 millj. kr. segir það ekki neitt um þörfina fyrir endurræktun á þessum svæðum. Það liggur ekki fyrir og hefur ekki verið athugað hversu miklum framkvæmdum hefur verið frestað eða hvar bændur hugsa sér að láta við svo búið standa. Þessi mál verða nú tekin til athugunar í samráði við búnaðarsamböndin á svæðunum, en það var talið rétt og eðlileg vinnubrögð af landbrn. að bíða niðurstöðu Bjargráðasjóðs.

Virðulegi forseti. Það er engin ástæða til að gera athugasemd við að það hafi verið eðlilegt að bíða niðurstöðu Bjargráðasjóðs. Hins vegar er nauðsynlegt að hraða þeirri vinnu sem fer í hönd til þess að efna 6. greinar heimildina, heimild 5.13, um að greiða sérstakar bætur til bænda sem verst hafa orðið úti vegna harðræðis vorið og sumarið 1993. Það er ljóst að ýmis svæði urðu mjög illa úti vegna kalskemmda á sl. ári. Til viðbótar við Norðausturlandið vil ég sérstaklega vekja athygli á nokkrum bæjum í Ísafjarðardjúpi og á hluta Strandanna sem urðu mjög illa úti. Það er auðvitað nauðsynlegt að koma til móts við bændur á þessum stöðum og annars staðar á landinu sem urðu mjög illa úti vegna kalskemmdanna og það er nauðsynlegt að þessari vinnu sé hraðað mjög. Það er ekki eftir neinu að bíða þegar það liggur fyrir að Bjargráðasjóður hefur ákveðið sína úthlutun, en fróðlegt væri að heyra frá hæstv. landbrh. ef þær upplýsingar eru á takteinum til hvaða landsvæða þessar fjárveitingar runnu og hvernig þær skiptast á milli svæða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin þó að ekki hafi verið mikið á þeim að byggja. Hæstv. ráðherra fór með nokkrar tölur. Hann nefndi að búið væri að áætla tjónið 252 millj. og Bjargráðasjóður hefði geitt út 45 millj. Þarna skilja á milli rúmlega 200 millj. Hæstv. ráðherra svaraði því engu, sem er þó í fsp., hvað hann reiknar með hárri upphæð til verkefnisins. Reiknar hæstv. ráðherra með því að 6. gr. ákvæðin muni brúa þetta bil? Ég spyr að gefnu tilefni þar sem ég spurði hæstv. fjmrh. hliðstæðrar spurningar fyrir nokkrum vikum og þá sagði ráðherra að það lægi ljóst fyrir að eingöngu væri um takmarkað fjármagn að ræða. Ég hlýt því að spyrja hæstv. landbrh. hvaða hugmyndir séu uppi varðandi þetta atriði. Ég verð einnig, virðulegi forseti, að vekja athygli á því að það hlýtur að vera mjög brýnt að farið verði í þessa vinnu sem allra fyrst ef á að koma á einhvern hátt til móts við bændur hvað þetta snetir. Ég vil að lokum nefna að hér hefur fyrst og fremst verið rætt um tjón vegna kals og skemmda á túnum og uppskerubrest vegna þess, en þá vil ég taka fram að það er annað tjón sem ég efast um að sé metið í þessu. Það er að það rekur enginn búskap í dag þannig að hann hafi af honum tekjur öðruvísi en fóðra til afurða með eigin fóðri, með heyi sem bændur afla sjálfir. En það eru mýmörg dæmi þess frá síðasta hausti að menn hafi náð að afla e.t.v. tilskilins fjölda af fóðureiningum en fóðurgildið er svo lágt að menn bera mjög mikinn kostnað af fyrir vikið.

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þm. átti við þegar hann sagði að ekki væri á mínum svörum að byggja. Nú eru sérstök lög um Bjargráðasjóð og honum ber að bæta tjón með tilteknum hætti. Og það var auðvitað eðlilegt að landbrn., áður en það nýtti hinar sérstöku heimildir sem það hefur samkvæmt heimildagreinum fjárlaga, athugaði um það hvernig Bjargráðasjóður brygðist við, hverjar væru fjárheimildir hans og hvernig hann yfirleitt stæði að málinu. Það var líka eðlilegt að landbrn., áður en það úrskurðaði um reglurnar, kynnti sér ofan í hörgul hvert tjónið og hver skaðinn hefði orðið. Ég átta mig því ekki alveg á við hvað hv. þm. átti þegar hann sagði að ekki væri hægt að byggja á svari mínu áðan. Þvert á móti tók ég fram að við mundum nú taka málið til athugunar eftir að fyrir lægi hver væri niðurstaða Bjargráðasjóðs. Það er ekki langur tími liðinn síðan. Það var hinn 22. mars sem niðurstaða Bjargráðasjóðs lá fyrir og í þann tíma sem síðan hefur liðið hefur m.a. komið dymbilvika og síðustu vikurnar sem þingmenn hafa heimild til þess að leggja fram frv. eru alltaf annasamar af þeim sökum. Það er því ekki hægt að tala um það að þetta mál hafi dregist. Samkvæmt munnlegum upplýsingum sem ég hef frá Bjargráðasjóði skiptast bæturnar svo milli landshluta: Vestfirðir 2,5 millj., Norðurland vestra 4,6, Norðurland eystra 14,7, Austurland 20,8, Suðurland 3,6 millj. Hér skakkar 700 þús. kr. miðað við hinar skriflegu upplýsingar sem ég hef í höndum og ég hef ekki skýringar á því. Það eru 2,5 Vestfirðir, 4,6 Norðurland vestra, 14,7 Norðurland eystra, 20,8 Austurland, Suðurland 3,6 eða samtals 46,2 en heildarbætur nema 45,5 millj. kr. og ég kann ekki að skýra það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir að hreyfa þessu máli og sömuleiðis hæstv. landbrh. fyrir þau svör sem hann hefur veitt og hv. 3. þm. Vestf. og ég veit ekki hvað og hvað. Hér er fjöldinn allur af mönnum sem vill þakka sér það sem hér hefur gerst. Ég geri það í sjálfu sér ekki en ég vil biðja hæstv. ráðherra að gera þingmönnum þann greiða að koma á framfæri við þá sem þess óska og væntanlega flesta þingmenn þeim tölulegu upplýsingum um skiptingu á kjördæmi sem hér komu fram áðan, ekki til þess að metast á milli kjördæma heldur til þess að unnt sé að átta sig á því hvernig var farið með þessa athyglisverðu fjárlagaheimild.