Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Jeg vildi leyfa mjer að mæla nokkur orð fyrir þeirri brtt. við frv., sem fyrir liggur, sem jeg flyt nú við 3. umr. í henni felst ekki mikil breyting, en varúðarráðstöfun. Viðvíkjandi fyrri liðnum er það að segja, að mjer hefir skilist á hæstv. atvrh. (MG) við 2. umr., að hann mundi ekki veita embættið manni, sem væri í þjónustu Spánar. En allur er varinn góður, þar sem einn af þeim mönnum, sem helst koma til greina, mun nú vera í þjónustu Spánverja. En fulltrúi Íslendinga á Spáni má alls ekki vera um leið háður öðru ríki. Viðvíkjandi síðari liðnum vil jeg taka það fram, að þegar ríkið hafði áður fulltrúa í Genúa - sællar minningar - varð töluverð óánægja hjer meðal útgerðarmanna; maðurinn, sem sendur var, væri ekki jafnóháður öllum fiskseljendum. Endirinn varð sá, að ræðismenskan var lögð niður. Þó mikið fje væri veitt til þess, fór alt út um þúfur. Það var jafnvel ástæða til að halda, að þetta hafi verið „diplomatiskur“ ósigur fyrir ríkið. Hefir það aldrei verið útskýrt að fullu af hæstv.forsrh., hvers vegna við fengum ekki að hafa ræðismann í Genúa, hvort það var Dönum að kenna eða að einhverju leyti íslensku stjórninni. Í till. er ekki farið fram á annað en það, að maðurinn, sem veitt verður embættið, eigi ekki að vera í þjónustu annars ríkis eða skuldugur íslenska ríkinu. En það hefir komið fyrir, að landið hefir haft í þjónustu sinni sem fulltrúa erlendis mann, sem var ríkinu stórskuldugur. Þetta er velsæmisbrot og má ekki koma fyrir aftur.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er rjett, sem hv.flm.brtt. (JJ) tók fram, að jeg sagði við 2. umr., út af því, að Gunnar Egilson var nefndur sem væntanlegur sendimaður, að fái hann embættið, verður hann að hætta við að vera spanskur konsúll hjer. Það liggur og í hlutarins eðli, að um leið og maðurinn er búsettur á Spáni getur hann ekki verið spanskur konsúll á Íslandi. Jeg held, að ekki sje nein hætta á, að hann færi að starfa fyrir önnur ríki, t. d. Danmörku, Svíþjóð eða Noreg, og því sje fyrri hluti brtt. með öllu óþarfur, enda verður aðalefni þessa hluta till. sennilega tekið upp í erindisbrjef ráðunautsins eða skipunarbrjef. Vitaskuld á hann að starfa eingöngu að okkar málefnum, enda kemur annað ekki til mála. Svo er hitt atriðið, að sendimaðurinn skuli vera fullkomlega óháður ríkinu. Jeg skil ekki, hvers vegna það er svo ósköp hættulegt, þó maðurinn skuldi ríkinu eða ríkisstofnunum. Jeg hefði betur skilið ástæðuna til þessa ákvæðis, hefði það hljóðað um skuldir við prívatmenn, því að það eru engar líkur til, að ríkið misnoti aðstöðu sína, en það gætu einstakir menn gert. Annars er best fyrir hv. 5. landsk. (JJ) að sýna meiri hreinskilni en hann nú gerir í þessum umræðum, en fyrst hann vill ekki vera hreinskilinn, þá verð jeg að skýra nánar, hvað hann á við með brtt. sinni. Hann veit, að sá maður, Gunnar Egilson, sem flestir telja standa nærri því að fá þessa stöðu, skuldar landsverslun síðan hann var sendimaður í Ameríku, og mjer er kunnugt um, að hann hefir samið um afborgun á þessari skuld við landsverslun, þannig, að hann borgi 1 þús. kr. á ári. Þetta vill hv. 5. landsk. (JJ) láta varða því, að þessi maður megi ekki fá stöðuna, og til þess er síðari hluti brtt. fram borinn, og er engin ástæða til að fara kringum þann sannleika eins og köttur í kringum heitan graut, þótt hv. 5. landsk. geri það. En jeg sje ekki, að þessi skuldaskifti sjeu nein bönd á manninn eða blettur. Annars vil jeg geta þess, að það er óráðið, hvort hann fær embættið og hvort hann sækir um það. En hann stendur vitanlega flestum mönnum nær að fá það, ef hann sækir um það. Það er ómögulegt að skoða manninn óhæfan til þessa starfs vegna þessarar skuldar, sem hann er að afborga. Jeg sje því ekki, að brtr. eigi þann rjett á sjer, að hana beri að samþykkja. Þá mintist hv.þm. á sendiferðina til Genúa hjer um árið. Sú sendiferð var gerð eftir ákvörðun þingsins. En ef háttv.þm. (JJ) hefir ekki fengið nægar skýringar hjá hæstv.forsrh. (JM) um utanríkismálin, þá ætla jeg mjer ekki þá dul að koma honum í skilning um það mál.

Jónas Jónsson Mjer var það undrunarefni, að hæstv. atvrh. (MG) skyldi ekki geta gengið inn á þessa till. Fyrri liður hennar er samkvæmt því, sem hann hefir áður lýst yfir, að hann teldi sjálfsagt. Hann er aðeins til varúðar, svo ekki geti átt sjer stað, að maður, sem starfið er fengið, yrði að nokkru leyti í þjónustu annara þjóða. Till. þessi hefði þó ekki komið fram, hefði ekki verið búið að gefa í skyn við fyrri umr. þessa máls, að starfið væri miðað við vissan mann, og hefðu ekki komið fram þau atvik gagnvart manni þessum, sem gera það, vægast sagt, ærið óviðkunnanlegt, að hann sje í þjónustu ríkisins, ekki síst erlendis. Jeg tla að leyfa mjer að fara um þetta fáum orðum, fyrst hstv. atvrh. (MG) hefir skýrt frá nokkrum atriðum viðvíkjandi Gunnari Egilsyni. Það mun hafa verið á stríðsárunum, sem Gunnar Egilson var trúnaðarmaður landsins í Ameríku. Það var talið rjett, að landsverslun, sem þá hafði mikinn innflutning á hendi, skyldi borga erindrekanum. Nú þóttust kaupmenn þurfa að hafa mann út af fyrir sig. Árangur varð sá, að landið varð að svara út tugum þúsunda meira til þessara mála fyrir það, að Gunnar Egilson var sendur í viðbót, án þess nokkur þörf væri fyrir fleiri en þann, sem fyrir var. Nú lendir Gunnar þessi í skuld við landið á þann hátt, að hann þurfti meira fje en hann fjekk í laun. Hefir hann staðið síðan í allstórri skuld, sem þar á ofan hefir verið afborgunarlaus tímum saman. Nú vil jeg fá að vita það með nafnakalli í dag, hverjir þeir eru hjer í hv. deild, sem vilja tryggja það, að maður, sem á þennan hátt hefir staðið fyrir málum landsins og hefir innbyrt fje framar en samningar stóðu til, meðan hann var í þjónustu landsins, - tryggja það, að honum sje veitt fyrirhugað embætti á Spáni. Þetta mun koma í ljós við atkvgr. um till. mína. Þá mun sjást, hvort embætti þetta er miðað við ríkisins hag og heiður, eða hvort það er ekki öllu heldur miðað við einstakan fjeþurfandi mann. Um þetta þarf ekki að ræða; atkvgr. sker úr. Jeg þykist vita, hvernig fylgismenn hæstv. stjórnar hagi sjer í þessu. Hæstv. atvrh. hefir líka sagt skýrum orðum, að hann vilji halda opnum þeim möguleika, að maður, sem hefir lent í skuld við landið, verði gerður trúnaðarmaður ríkisins, og að hann gefi skýrslurnar og hann sje önnur hönd fiskseljenda suður í löndum. Ef þetta er takmarkið, þá skilur maður allan gang málsins. Mjer er ekki kunnugt um samninga í þessu skuldamáli.  (Atvrh. MG: Mjer eru þeir kunnir, því jeg samdi um skuldina)  . Ekki gæti jeg hugsað mjer betri kosti með mínar skuldir en hæstv. atvrh (MG) hefir gefið þessum manni. Má vera, að slíkt atvik sem þetta geri það dálítið skiljanlegra, hvernig haldið var á ríkissjóði, þegar hæstv. atvrh. (MG) var fjrh. Það sýnir líka röggsemina, að vera ekki búinn að innheimta þessa skuld ennþá. Það er öllum ljóst, hvað er hjer á ferð. Ef þessi till. er feld, er það af því, að verið er að búa til embtti handa manni, sem stendur í óbættri skuld við ríkið og hefir misnotað sitt traust. 

Forsætisráðherra (JM): Jeg vildi aðeins benda hv. 5. landsk. (JJ) á það, að það er ekki rjett hjá honum, er hann sagði, að jeg hefði ekki á sínum tíma gert skýra grein fyrir málalyktum viðvíkjandi konsúlnum í Genúa. Á þingi 1921 var mál þetta mjög rætt og frá ýmsum hliðum. Vil jeg því vísa hv. 5. landsk. (JJ) á þingtíðindin 1921 D- deild, þar sem eru umr. út af þáltill. um framkvmd á 7. gr. sambandslaganna. Þar getur hv.þm. fundið alt, sem er að finna um þetta mál. En þó jeg hafi bent hv.þm. á þetta áður, hefir hann víst ekki gert sjer það ómak að lesa þessar umr. En jeg vil komast hjá því að endurtaka það, sem jeg hefi einu sinni sagt fullglögglega.

Atvinnumálaráðherra (MG): Háttv. 5. landsk. (JJ) misskildi mig dálítið út af fyrri hluta brtt. Það er rjett, að jeg hefi ekkert við hann að athuga, ef hann væri borinn undir atkv. út af fyrir sig, en þar sem hv.þm. (JJ) mun ætlast til, að till. sje borin upp í einu lagi og jeg er alveg á móti síðari hluta hennar, hlýt jeg að vera á móti henni í heild, enda mun fyrri parturinn tekinn upp í erindisbrjef eða skipunarbrjef sendimannsins. Hv. þm. (JJ) kvað Gunnar Egilson hafa verið nefndan við 2. umr. í sambandi við þetta embætti. Það gerði hv. 2. þm. S.-M. (IP), en jeg ekki. Hitt er auðvitað mjer og öðrum ljóst, að hann stendur nærri því að fá embættið, ef hann vill það, sökum þess að hann er búinn að fara slíkar ferðir margsinnis og er manna kunnugastur þessum málum; og jeg geri ennfremur ráð fyrir því, að bankarnir, sem við höfum í ráðum um þetta, kjósi hann framyfir aðra. Mjer skilst á hv. 5. landsk. (JJ), að hann álíti Gunnar Egilson óheiðarlegan mann.

Hvernig eru fjárreiður þessar!

. Jú, maðurinn er enn í skuld, sem kom þannig til, að honum var of mikið útborgað meðan hann var í Ameríku, af því að laun hans voru ekki ákveðin fyrirfram. Jeg skil því ekki, að hv. 5. landsk. hafi leyfi til að bera slíkar sakir á þennan mann sem hann hefir gert hjer. Hv. 5. landsk. þykir jeg hafa komist að góðum samningum við landsverslunarforstjórann fyrir Gunnar Egilson, en jeg vil minna hann á, að í þeim samningum var jeg málafærslumaður landsverslunarinnar, en ekki Gunnars Egilsonar, svo að ef hv.þm. (JJ) þykir vel samið af hálfu Gunrars, er rjett fyrir hann að finna að því við landsverslunarforstjórann, sem samþykti þessa samninga. Annars er það náttúrlega rjett hjá hv.þm. (JJ), að jeg er duglegur og góður samningamaður, og jeg skal gjarnan reyna að hjálpa honum síðar, ef hann kemst í þrot og á örðugt með að ráðstafa skuldum sínum. Háttv. þm. kallar mig altaf fjrh.

Það er svo frægt

. Það er sjálfsagt af því, að það er ávalt tungunni tamast, sem hjartanu er kærast. Hann hefir sjálfsagt verið mjög ánægður með fjármálastjórn mína, enda ekki ástæða til annars, því það var vel á haldið, að landið jók ekki skuldir sínar árin 1920 og 1921 nema um tæpa 1/2 milj. kr., en næstu 2 árin, 1922 og 1923, sem voru miklu betri ár, ukust þær um margar milj. kr. Jeg á því skilið lof hv.þm. (JJ).

Jónas Jónsson Jeg vildi aðeins með örstuttri aths. láta í ljós ánægju mína yfir því, að þessi málaflutningsmaður Gunnars Egilsonar og ágæti samningamaður hefir játað, að þegar þessi maður var áður í þjónustu landsins, myndaðist skuld, sem hann gat ekki borgað á skemri tíma en nærri því mannsaldri.  (Atvrh. MG: Jeg var málaflutningsmaður landsverslunar, en ekki Gunnars Egilsonar)  .

Sigurður Jónsson Jeg sje ekki, að brtt. fari fram á annað en það, sem eðlilegt er að hlíta, hver sem í hlut á. Hitt er útrætt mál við Gunnar Egilson. Hjer er aðeins um það að ræða, hvað leggja eigi til grundvallar við ráðningu til svona starfs. Jeg greiði því atkv. með brtt.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson); Jeg gæti greitt fyrri hluta brtt.atkv. En jeg tók svo eftir við 2. umr., að hæstv. atvrh. lýsti því skýlaust yfir, að ef til þess kæmi, að spanski konsúllinn yrði skipaður fiskifulltrúi á Spáni, þá yrði hann að leggja niður konsúlsembætti sitt. Það er auðvitað algerður óþarfi að taka þetta fram með lögum, því að það er sjálfgefinn hlutur, að spanskur konsúll á Íslandi getur ekki verið fiskifulltrúi okkar búsettur á Spáni. En það er nú víst ekki þetta, sem hv.þm. liggur mest á hjarta, heldur hitt, að einum ákveðnum manni verði bægt frá þessu starfi, af því hann skuldi landsverslun. (JJ: Hann skuldar landinu. - Atvrh. MG: Landsverslun á skuldina). Jeg játa, að jeg er nú ekki eins kunnugur landsverslun og háttv. 5. landsk. Hann hefir gefið í skyn, að þessi skuld sje til orðin á óeðlilegan hátt.

Jeg hefi sagt, hvernig hún myndaðist

. Jeg hefi engar sannanir fengið fyrir því, að maðurinn geti ekki verið hæfur í þjónustu landsins sem fiskifulltrúi, þó hann skuldi landsverslun samningsbundna upphæð. Jeg sje enga ástæðu fyrir hv. deild að bægja honum frá starfinu þess vegna. Jeg tók svo eftir við 2. umr., að hæstv. atvrh. lýsti því yfir, að mönnum yrði gefinn kostur á að skja um starfið, og svo yrði valið úr. Mjer þykir það nokkuð nýstárlegt, að koma skuli tillaga um að útiloka einn ákveðinn mann frá að gegna þessu starfi. Eftir brtt. mætti fulltrúinn ekki skulda Landsbankanum. Í brtt. stendur: „Hann skal og vera fullkomlega óháður fjárhagslega ríkinu og ríkisstofnunum“. Jeg er hræddur um, að þetta gæti náð til nokkuð margra. Hv. þm. sagði, að hjer væri verið að tryggja, að maður með þeirri fortíð að hafa komist í skuld við landið, kæmist að. Jeg get ekki sjeð af frv. eins og það liggur fyrir, að verið sje að tryggja neinum einstökum manni stöðuna. Það má vel vera, að þessi maður sæki og fái starfið. Að minsta kosti ættu þessar dylgjur ekki að valda útilokun hans. Þessi maður, sem brtt. stefnir að, hefir verið fulltrúi landsins á Spáni, og Alþingi hefir ekki sjeð sjer fært að setja lög um það, að hann mætti ekki vera þar áfram. Mjer sýnist, að eftir orðalagi þessarar brtt. mundi verða nokkuð erfitt að finna mann, sem hefði skilyrði til að sækja. Það stendur fullum stöfum, að maðurinn eigi að vera „fullkomlega óháður fjárhagslega ríkinu og ríkisstofnunum“. En það þýðir meðal annars, að hann má ekki skulda Landsbankanum svo mikið sem smávíxil. Hæstv. atvrh. hefir annars lýst yfir því, að um þessa umræddu skuld væri þegar samið og því máli ráðið til lykta. Og jeg skildi hv. 2. landsk. (SJ) svo, að honum væri kunnugt um, að það mál væri klárað.

Skuldin er óborguð

. Það kemur ekki þessu máli við, hvort hún er borguð eða ekki.

Þarf þá ekki að borga hana?

. Hjer er ekki verið að ræða um greiðslu á skuldum manna við landsverslunina. Brtt. fer fram á, eftir forsendum hv.flm., að útiloka einn mann frá þessu starfi. Það er ekki deildarinnar að gera ráðstafanir um það. Stjórnin mun sjálf geta dæmt um, hver hæfastur þykir til þessa starfs.

Frsm. minni. hl. (Ingvar Pálmason) Jeg skal ekki tefja mikið tímann. En jeg vildi taka það fram, að þó að jeg fylgi ekki frv., þá tel jeg rjett, af því fyrirsjáanlegt er, að það kemst fram, að slá þann. varnagla, sem brtt. fer fram á. Fyrri hluti brtt. er viðurkendur rjettmætur, en um seinni hlutann er deilt. En því verður ekki neitað með rökum, að það hefir þýðingu yfirleitt, að maðurinn sje fjárhagslega óháður. Jeg tel því seinni hluta brtt. rjettan líka og mun greiða honum atkvæði, þó að jeg sje á móti frv. Að endingu get jeg lýst yfir því, að það gleður mig, að við þessa 3. umr. hefir komið fram sönnun fyrir því, sem jeg staðhæfði við 2. umr., að meiri hl. nefndarinnar liti meir á stöðuna, en minni hl. á starfið. Umr. hafa sýnt, að þetta er satt, og það gleður mig, að þetta kemur í þingtíðindunum og sannar mál mitt.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Hv. 2. þm. S.-M. (IP) telur sig gleðjast yfir því, að eitthvað sje að koma fram við 3. umr., sem hann hafi spáð eða sagt fyrir við 2. umr. Jeg get ekki komið auga á skynsamleg rök hjá honum frekar nú en þá. Þessi brtt., sem komin er fram, er stíluð gegn einum manni í landinu.

Gegn öllum þeim skuldugu

. Hvers vegna leggur þá hv.þm. ekki til, að enginn embættismaður megi skulda? Þetta hjá hv. 2. þm. S.-M. (IP), að hjá meiri hl. nefndarinnar væri staðan, en ekki starfið aðalatriði, var sagt alveg út í loftið. Það er ef til vill rjettast að benda á, hvað það er, sem virðist vaka fyrir þessum hv.þm. og hv.flm.brtt. Það er auðlesið milli línanna, að þeim er ekki kappsmál að fá þarna fiskifulltrúa. En reynslan mun skera úr um það, hvort heppilegra reynist að hafa þarna búsettan mann eða einhverja hlaupaskyttu. Það er alveg rangt að gera okkur upp þær sakir, að við leggjum mest kapp á, að staðan sje glæsileg. Hv. þm. (IP) fagnar því, að þessar umr. koma í þingtíðindunum, en jeg held, að það, sem hann hefir látið frá sjer fara um þetta mál, geti alveg eins verið gagnrýningu undirorpið eins og það, sem við hinir höfum. lagt til málsins. Það var eitt, sem hv. 5. landsk. mintist á, sem mjer fanst hafa við talsverð rök að styðjast. Hann sagði, að ekki væri gott, að fiskifulltrúinn væri háður atvinnurekendum. Jeg er honum alveg samdóma um þetta. Jeg teldi mjög ilt, ef hann væri háður t. d. fiskútflytjendum. En þó að hann skuldi landsverslun, get jeg ekki sjeð, að það þurfi að vera neinn Þrándur í Götu fyrir því, að hann ræki sitt starf vel, og þar sem upplýst er, að samið er um skuld þessa umtalaða manns, er ennþá minni ástæða til að ætla, að hún hefði nokkur áhrif á starf hans. Það hefði verið miklu rjettara fyrir hv. 5. landsk. að hnýta því aftan við, að hann vildi bara ekki hafa þennan ákveðna mann, því að þetta ákvæði hans nær til svo margra, að það gæti beinlínis valdið því, að enginn yrði skipaður í stöðuna.

Einar Árnason Mjer virðist umræðurnar um þetta frv. hafi nú verið alleinkennilegar. Það hefir komið fram nokkuð glögt, að ýms ákvæði frv. sýnist eiga að miða við einstakan mann. Það hefir verið talað persónulega um einn mann. Jeg þekki þennan mann ekki neitt og hafði enga hugmynd um, að hann skuldaði landsverslun, fyr en nú. Það skiftir mig líka ákaflega litlu, hvort þessi maður skuldar, og yfirleitt hvort hann er til eða ekki. En þegar um lagasetning er að ræða, sem tryggja á hagsmuni landsins og þjóðarheildarinnar, er sjálfsagt, að hagsmunir einstaklingsins verði að víkja. Hvað brtt. viðvíkur, þá er í henni tryggingarákvæði, og mun jeg hiklaust greiða henni atkvæði. Þeir, sem gegna opinberum embættum, eiga að vera svo sjálfstæðir og óháðir sem kostur er á. Fjárhagslegt sjálfstæði hlýtur altaf að verða grundvöllur skoðanasjálfstæðis og framkvæmdasjálfstæðs.

Atvinnumálaráðherra (MG): Frv. er alls ekki miðað við ákveðinn mann, og það er alveg ástæðulaust að blanda þessum manni inn í umr. Það er auðvitað gott og nauðsynlegt, að menn sjeu óháðir. En ef út í það er farið og allir kallaðir öðrum háðir, sem skulda, þá erum við nú víst allir meira og minna háðir. Jeg er sannfærður um, að það er rjett, eins og líka hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) tók fram, að fjárhagslegt sjálfstæði er nauðsynlegt í þessu sem öðru, en ef þeir einir eiga að teljast fjárhagslega sjálfstæðir, er hvergi skulda, hygg jeg, að þeir muni þá ekki vera margir, sem fyrirfinnast slíkir. Að síðustu vil jeg endurtaka það, að brtt.hv. 5. landsk. (JJ) er aðeins fram komin til þess að útiloka frá starfi þessu ákveðinn mann, sem honum er illa við, en ef allir ættu að vera útilokaðir, sem einhverjum skulda eitthvað, þá gengju margir frá, og það er vitaskuld mjög heimskulegt að álíta, að verra sje í þessu efni að skulda ríkinu eða ríkisstofnunum en einstökum mönnum.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Háttv. þm. Vestm. (JJós) sagði, að það væri ekki rjett að gera mönnum upp getsakir í þessu máli. Jeg kannast ekki við að hafa gert hv. meiri hl. nefndarinnar getsakir í þessu máli. Jeg hefi aðeins skýrt frá málavöxtum eins og þeir eru, en háttv.þm. Vestm. ljet sjer sæma að gera mjer getsakir, er hann sagði, að jeg væri á móti öllum framkvæmdum til að greiða fyrir fiskmarkaði vorum á Spáni, og tel jeg því rjettara fyrir þennan háttv.þm. að moka fyrst frá sínum eigin dyrum, áður en hann átelur aðra. Hæstv. atvrh. (MG) sagði það ekki veikja gildi manna, þótt þeir skulduðu ríkinu, því það mundi ekki verða misnotað; og getur vel verið, að þetta sje að einhverju leyti rjett; vil jeg að óreyndu trúa honum til þess að misnota ekki slíka aðstöðu. Hæstv. atvrh. (MG) veit ekki, hversu lengi hann heldur áfram að gegna því embætti, er nú hefir hann. Það virðist óneitanlega geta haft allmikil áhrif, hve há skuldarupphæðin er. Hugsanlegt er, ef um ótrygga skuld er að ræða, að það gæti haft úrslitaáhrif á veitingu embættisins, að þann veg væri auðveldara að innheimta skuldina en ella, með því að viðkomandi yrði þá færari um að greiða árlegar afborganir. Jeg veit ekkert um upphæð þeirrar skuldar, sem hjer ræðir um, en hitt veit jeg, að það geta komið fyrir þau tilfelli, sem brtt. gerir ráð fyrir, og nauðsynlegt er að koma í veg fyrir þau, ef kostur er.