Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1993 en það var sem kunnugt er lagt fram fyrir réttum tveimur vikum og hafa hv. þm. haft gott tækifæri til að kynna sér helstu efnisatriði þess. Ég tel því ekki ástæðu til að fjalla ítarlega um talnalega þætti frv. Í ræðu minni mun ég fyrst og fremst fjalla um stefnumörkun ríkisstjórnar í efnahags- og ríkisfjármálum fremur en að lýsa einstökum atriðum fjárlagafrv. Ég mun þannig skýra þær megináherslur sem í frv. felast og af hverju þær eru nauðsynlegar. Í framsöguræðu minni fyrir fjárlagafrv. yfirstandandi árs fjallaði ég um helstu vandamál í íslensku efnahagslífi og nauðsyn róttækrar stefnubreytingar í efnahagsmálum. Núverandi ríkisstjórn markaði þegar í upphafi ferils síns nýja stefnu í efnahagsmálum --- stefnu sem hafnaði gömlu aðferðunum; gengisfellingum, óhóflegri sjóðafyrirgreiðslu, skattahækkunum og stórfelldum ríkisafskiptum sem ætlað var að leysa hvers manns vanda. Þess í stað er lögð áhersla á að draga úr ríkisafskiptum, auka frjálsræði í viðskiptum og tryggja stöðugleika með föstu gengi og lágri verðbólgu. Ég er sannfærður um að þetta er besta og jafnvel eina færa leiðin til þess að fá hjól atvinnulífsins til að snúast á nýjan leik. Aðeins þannig getum við skapað ný atvinnutækifæri, ný störf og þar með dregið úr því atvinnuleysi sem því miður hefur farið vaxandi. En til þess að geta tekist á við erfiðleikana þurfa menn að vita hvar ræturnar liggja. Mig langar þess vegna að fara nokkrum orðum um þann þátt. Við Íslendingar höfum þurft að búa við langvarandi tímabil efnahagsstöðnunar og samdráttar, eða allt frá árinu 1987. Þar skiptir minnkandi afli og erfiðleikar í sjávarútvegi að sjálfsögðu miklu máli. Auk þess hefur í mörgum mikilvægum viðskiptalöndum okkar gætt samdráttar sem ekki sér enn fyrir endann á. Þá er ekki síður alvarlegt að ýmsar aðrar atvinnugreinar, jafnt útflutningsgreinar sem aðrar, hafa átt erfitt uppdráttar. Uggvænlegast er þó að þessari þróun hefur fylgt meira atvinnuleysi en hér hefur þekkst um áratuga skeið. Það er hins vegar rétt að hafa í huga að efnahagssamdráttur og vaxandi atvinnuleysi eru vandamál sem fleiri hafa þurft að kljást við en Íslendingar. Ýmsar af okkar nágrannaþjóðum hafa jafnvel gengið í gegnum enn meiri þrengingar en við. Um alllangt skeið hefur eitt af grundvallarmarkmiðum efnahagsstefnunnar í okkar heimshluta verið talið að tryggja viðunandi lífskjör. Stjórnvöld víða um heim hafa reyndar beitt ýmsum aðferðum til að ná þessu markmiði. Framan af þessari öld má segja að hafta- og einangrunarstefna hafi verið ríkjandi. Þar hugsaði hver um sig án tillits til þess hvað gerðist hjá öðrum. Við Íslendingar þekkjum vel þennan hugsunarhátt. Hann réð ríkjum allt til valdatíma viðreisnarstjórnarinnar í upphafi 7. áratugarins. Á síðari hluta aldarinnar hafa vindar hins vegar blásið í frjálsræðisátt. Að vísu hefur gengið á ýmsu og einstök ríki hafa verið misfljót að tileinka sér þessa hugsun. Síðasta áratuginn eða svo hefur skilningur vaxið á því að forsenda bættra lífskjara sé að atvinnulífið búi við eðlileg rekstrarskilyrði, það sé grundvöllurinn fyrir hagvexti og batnandi lífskjörum. Á sama tíma hafa milliríkjaviðskipti farið vaxandi í kjölfar aukins viðskiptafrelsis. Þessi þróun hefur leitt til meiri samkeppni fyrirtækja milli landa og lægra vöruverðs. Þannig hefur hinn almenni borgari notið góðs af þessari þróun. Það gefur auga leið að við þessar aðstæður breytist hlutverk ríkisins. Á undanförnum árum hefur því orðið áherslubreyting á sviði hagstjórnar víða um lönd. Í stað þess að vera beinn þátttakandi í atvinnurekstri hefur hlutverk ríkisvaldsins færst yfir í það að skapa almenna umgjörð um atvinnurekstur og stuðlað þannig að aukinni fjárfestingu og nýsköpun í atvinnulífinu og þar með auknum hagvexti. Með þessu hafa stjórnvöld þannig smám saman dregið sig út úr því forustuhlutverki í efnahagslífinu sem þau hafa verið í allt frá kreppuárunum. Þrátt fyrir að þessara áherslubreytinga hafi vissulega gætt hér á landi er þróunin skemmra á veg komin en í flestum öðrum Evrópulöndum. Stjórnvöld hér á landi hafa ýmist sofið á verðinum eða misskilið hlutverk sitt. Við höfum haldið fast í kreddur fortíðarinnar, haft ofurtrú á afskiptum ríkisvaldsins. Við sjáum afleiðingarnar út um allt; í fiskeldi, loðdýrarækt, landbúnaði og sjávarútvegi. Hvarvetna sjáum við merki um hvernig sjóðafyrirgreiðsla og ríkisforsjá hafa blekkt jafnt stjórnendur fyrirtækja sem hinn almenna launþega. En hvernig í ósköpunum gat þetta ástand varað allan þennan tíma? Ég held að skýringin sé ekki síst fólgin í þeirri óðaverðbólgu sem hér hefur ríkt lengi. Verðbólgan villti mönnum sýn og skekkti allar viðmiðanir. Launahækkanir voru innistæðulausar og neikvæðir raunvextir færðu til fjármuni í stórum stíl. Um leið og verðbólguþokunni létti komu brestirnir hins vegar í ljós, ekki aðeins í einkarekstri heldur einnig hjá opinberum aðilum. Þetta er reyndar ekki séríslenskt fyrirbrigði. Þegar það fer saman að verðbólga hjaðnar og samkeppni eykst verður erfiðara að velta kostnaðarbreytingum út í verðlag. Í einkafyrirtækjum bregðast menn við með því að hagræða og endurskipuleggja reksturinn. Í opinberum rekstri er ekki lengur hægt að mæta auknum ríkisútgjöldum með hærri sköttum. Þess vegna þarf að endurmeta starfsemi ríkisins og láta notendur greiða kostnaðinn beint þar sem það á við. Skilaboðin eru því skýr. Það eru breyttir tímar. Gömlu aðferðirnar duga ekki lengur. Þær hafa reyndar aldrei dugað heldur einungis skotið vandanum á frest. Þetta sjáum við gerast alls staðar í nágrannalöndunum, í Svíþjóð, í Finnlandi og víðar. Á sama hátt getum við ekki undan því vikist að horfast í augu við vandamálin og taka á þeim áður en í frekara óefni er komið. Til þess að svo megi verða þurfum við að skapa skilning á nauðsyn víðtækrar samstöðu um viðnámsaðgerðir. Ég hygg reyndar að í þjóðfélaginu sé sem betur fer ört vaxandi skilningur á þeim erfiðleikum sem við blasa og þörfinni fyrir róttæk úrræði. Ég mun síðar í ræðu minni víkja að þeim óformlegu viðræðum sem fram hafa farið að undanförnu um nauðsyn þess að treysta rekstrarskilyrði atvinnulífsins. Á þessu stigi vil ég þó segja að ég tel mikilvægt að leita varanlegra lausna á efnahagsvandanum og forðast að sama skapi upphlaup og yfirboð sem ekki taka á hinum raunverulegu vandamálum. Þær hugmyndir, sem hafa verið ræddar á vettvangi aðila vinnumarkaðarins og miða að því að lækka kostnaðarskatt fyrirtækja, eru vissulega í takt við þær áherslubreytingar og uppstokkun í efnahagsmálum sem stefna ríkisstjórnarinnar boðar. Hefðbundnar skattahækkanir og aukin ríkisútgjöld er hins vegar afturhvarf til fortíðar og tekur á engan hátt á vandamálum dagsins í dag. Stefna ríkisstjórnarinnar tekur mið af erfiðum aðstæðum í þjóðarbúinu og boðar uppstokkun á flestum sviðum efnahagslífsins. Erfiðleikarnir gera það enn brýnna en ella að rekstrarskilyrði atvinnulífsins verði bætt. Þrátt fyrir að ekki blási byrlega í atvinnumálum okkar þessa stundina megum við ekki missa sjónar á helstu markmiðum efnahagsstefnunnar og hrekjast út í gagnslausar skammtímalausnir. Þær leysa engan vanda. Við verðum að beita almennum aðgerðum. Það eru engar töfralausnir til. Við þurfum að beita öllum ráðum sem duga til að örva atvinnustarfsemina. Aðeins þannig getum við dregið úr atvinnuleysi. Þetta er eitt af megináhersluatriðum í fjárlagafrv. Við þurfum að bæta samkeppnisstöðu atvinnuveganna, lækka tilkostnað, þar á meðal vexti. Þetta eru svipaðar áherslur og nágrannar okkar hafa lagt, bæði Svíar, Finnar og Norðmenn, enda eru þeir að fást við svipuð vandamál. Skilyrði fyrir auknum hagvexti er að stöðugleiki í verðlags- og launamálum haldist áfram. Lykilatriði í þeim efnum er stöðugt gengi. Frá því markmiði má ekki hvika enda höfum við margra áratuga reynslu af því að breytingar á gengi leysa engin vandamál heldur í besta falli skjóta þeim á frest um stundarsakir. Bein afleiðing af andvaraleysi stjórnvalda á undanförnum árum er erlend skuldasöfnun sem hefur farið ört vaxandi. Stjórnvöld hafa of lengi látið reka á reiðanum. Við leysum engan vanda með því að nota greiðslukort þegar reiðufé skortir. Fyrr eða síðar kemur að skuldadögunum. Í dag sjáum við afleiðingarnar. Fyrir fimm árum skuldaði sérhver Íslendingur 340 þús. kr. í útlöndum, en nú hefur skuldin hins vegar meira en tvöfaldast að raungildi, þannig að í lok þessa árs skuldar hver einstaklingur 720 þús. kr. Þessi þróun er uggvænleg og henni verður að snúa við. Stundum er spurt hver séu hættumörkin í erlendri skuldasöfnun. Því er erfitt að svara enda fer það eftir uppbyggingu efnahagslífs í viðkomandi landi. Jafnframt þarf að gera greinarmun á lánum til arðbærrar uppbyggingar og eyðsluskuldum. Það er hins vegar fróðlegt að líta til nágranna okkar Færeyinga. Fyrir aðeins fimm árum voru þeir í svipaðri stöðu og við erum nú. Í dag eru þeir í gjörgæslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Svona geta hlutirnir gerst hratt. Einu getum við þó slegið föstu. Erlendar skuldir eru orðnar hættulega miklar og hafa vaxið mjög hratt á undanförnum árum. Til þess að snúa þessari þróun við þarf að draga úr útgjöldum þjóðarbúsins og umfram allt minnka hallann á viðskiptum við útlönd. Mikilvægur liður í því er að draga úr hallarekstri ríkisins. Enn einn mikilvægur liður í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar er að stíga frekari skref í átt til aukins frjálsræðis í milliríkjaviðskiptum. Um leið og Íslendingum opnast leiðir til þess að fjárfesta erlendis verður að rýmka reglur um fjárfestingu erlendra aðila hér á landi. Hliðstæðar breytingar erlendis hafa orðið atvinnulífi þar mikil lyftistöng og ættu einnig að styrkja okkur í þeirri viðleitni að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið. Aðild Íslands að EES er einnig mikilvægur þáttur í því að tryggja stöðu Íslands í alþjóðaviðskiptum, þar með stöðu fyrirtækjanna. Ég fagna því að það virðist vera að skapast vaxandi skilningur á þessum sjónarmiðum, jafnt innan þings sem utan, eins og komið hefur fram síðustu daga. Það er auðvitað ekki óeðlilegt að efnahagsumræðan hér á landi snúist mikið um þá erfiðleika sem íslenskt efnahagslíf stendur frammi fyrir. Hins vegar megum við ekki gleyma því að þrátt fyrir allt hefur ýmislegt þokast í rétta átt. Þar ber að sjálfsögðu hæst sá árangur sem náðst hefur í verðlagsmálum. Eftir áratuga viðureign við óðaverðbólgu hafa Íslendingar nú skipað sér á bekk með þeim þjóðum sem búa við lægsta verðbólgu. Sé litið á verðlagsþróunina síðustu 12 mánuði kemur í ljós að verðlag hefur aðeins hækkað um 1,3%. Þetta er minnsta verðbólga sem mældist í Evrópu á þessum tíma. Svona tölur vorum við vön að sjá sem hækkun milli mánaða og jafnvel vikna þegar verst lét. Þetta er auðvitað stórkostlegur árangur og hann hefur náðst með samspili tveggja þátta, annars vegar stöðugs gengis og hins vegar víðtækrar samstöðu, ekki síst fyrir tilstilli aðila vinnumarkaðarins um að stöðugleiki í verðlags- og launamálum sé forsenda þess að íslenskt efnahagslíf rétti úr kútnum. Áframhaldandi samstarf á þessum nótum hlýtur að verða sá grundvöllur sem við byggjum á næstu missirin. Annað veigamikið atriði er að okkur hefur tekist að draga verulega úr viðskiptahallanum á þessu ári eða um nær þriðjung. Þetta er mikilvægt skref í þá átt að draga úr erlendri skuldasöfnun. Við þurfum hins vegar að gera enn betur til að stöðva söfnun erlendra skulda. Á þessu ári eru horfur á að hallinn á ríkissjóði verði talsvert minni en í fyrra. Enda þótt okkur takist ekki að ná markmiðum fjárlaga þokast tvímælalaust í rétta átt. Við settum okkur í upphafi það markmið að minnka hallann um helming milli ára. Hins vegar reyndist hallinn í fyrra miklu meiri en við gerðum ráð fyrir auk þess sem ytri aðstæður hafa verið okkur andsnúnar. Eitt af meginmarkmiðum fjárlaga ársins 1992 var að draga úr lánsfjárþörf opinberra aðila. Það hefur gengið eftir. Lántökur hins opinbera lækka úr 40 milljörðum kr. árið 1991 í 28 milljarða 1992 og verða þannig um þriðjungi lægri en í fyrra. Þessi árangur er farinn að skila sér í lægri vöxtum á innlendum markaði. Á síðustu mánuðum hafa raunvextir á verðtryggðum skuldbindingum þokast niður á við og sama gildir um vexti á óverðtryggðum skammtímabréfum. Þannig eru raunvextir á spariskírteinum ríkissjóðs nú 1% lægri en þeir voru fyrir gerð kjarasamninganna sl. vor og raunvextir á óverðtryggðum útlánum hafa lækkað enn meira. Hér hefur ríkisstjórninni tekist að hverfa frá þeirri óheillaþróun þegar opinberir aðilar tóku til sín sífellt stærri hluta af sparnaði landsmanna en það þrýsti upp vaxtastiginu og þrengdi að atvinnulífinu. Önnur mikilvæg stefnubreyting sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir er að færa vaxtaákvarðanir út á markaðinn. Gömlu handaflsaðferðirnar ganga ekki lengur, hvorki í vaxtamálun né almennum viðskiptum. Hafta- og miðstýringarstefna heyrir fortíðinni til hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Frá því um mitt þetta ár hafa óverðtryggð ríkisbréf verið boðin til sölu. Þar hefur markaðurinn alfarið ráðið vöxtum og verður að telja að vel hafi tekist til þar sem vextir bréfanna hafa verið í eðlilegu samhengi við fyrirliggjandi skammtímavexti og leiddu því ekki til vaxtahækkunar. Fyrr í þessum mánuði voru spariskírteini í fyrsta sinn boðin upp með svipuðum hætti og áformað er að setja ríkisvíxla á markaðinn um næstu mánaðamót. Sú ákvörðun að vextir á ríkisverðbréfum skuli framvegis ráðast af framboði og eftirspurn styrkir verðbréfamarkaðinn og gerir honum kleift að mæta aukinni samkeppni við innlend og erlend verðbréf. Jafnframt eykst tiltrú manna á markaðnum og það stuðlar að auknum sparnaði. Einnig er mikilvægt að markaðurinn þróist í þá átt að þar ríki virk og eðlileg samkeppni milli aðila hvort sem það eru lífeyrissjóðir, verðbréfafyrirtæki eða bankar. Eitt af því sem blasti við þegar núv. ríkisstjórn tók við var að stjórn ríkisfjármála var í molum. Þetta lýsti sér m.a. í því að fjárlög stóðust aldrei. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á þessu sviði til að koma í veg fyrir að fjárlög fari úr böndunum. M.a. er sú breyting að einstakir ráðherrar, hver á sínu sviði, bera nú aukna ábyrgð á gerð og framkvæmd fjárlaga. Þetta gerir fjárlagagerðina sjálfa traustari og eykur líkur á að áætlanir fjárlaga standist í raun. Ég vil nefna annað mikilvægt atriði sem styrkir stjórn ríkisfjármála og þar með efnahagsmála í heild, en það er sú ákvörðun fjmrn. og Seðlabanka að loka fyrir yfirdráttarheimild ríkissjóðs í Seðlabankanum um næstu áramót. Á yfirstandandi ári eru þegar í gildi ákveðnar takmarkanir í þessum efnum þar sem yfirdráttarheimild ríkissjóðs í Seðlabanka nemur að hámarki 3 milljörðum kr. Með þessu dregur úr þensluhættu á peningamarkaði vegna halla á ríkissjóði. Jafnframt takmarkar þetta svigrúm stjórnvalda til að auka ríkisútgjöld þar sem áhrifin koma strax fram í hærri vöxtum. Enda þótt þessi ákvörðun hafi ekki vakið mikla athygli er hún tímamótaákvörðun sem menn hafa rætt um árum saman án þess að nokkuð hafi verið að gert fyrr en nú. Loks má nefna að sá rekstrarsparnaður ráðuneyta og ríkisstofnana sem áformaður var í fjárlögum 1992 hefur að mestu gengið eftir. Verulega hefur dregið úr yfirvinnu, ekki síst á aðalskrifstofum ráðuneyta. Þetta er enn eitt dæmið sem rætt hefur verið um árum saman án þess að árangur hafi náðst fyrr en nú. Að þessu sinni hefur tekist að koma böndum á útgjaldaþenslu í rekstri og starfsmannahaldi ríkisstofnana. Rétt er þó að taka fram að ekki er sjálfgefið að það haldist enda eitt af þessum eilífðarverkefnum sem alltaf þarf að sinna í samvinnu við starfsfólk og stjórnendur. Þá vil ég nefna að framkvæmd og álagning ýmissa þjónustugjalda sem ákveðin voru á árinu 1992 hefur skilað tilætluðum árangri. Sömu sögu er að segja af breytingum á Lánasjóði íslenskra námsmanna. Þær hafa leitt til umtalsverðs sparnaðar. Ég hef nú nefnt nokkur atriði sem mér finnst rétt að menn hafi í huga þegar fjallað er um stefnu ríkisstjórnarinnar því þrátt fyrir allt hefur náðst umtalsverður árangur á mörgum sviðum. Hinu er auðvitað ekki að leyna að enn eru mörg verkefni óleyst. Þær áherslur sem birtast í fjárlagafrv. næsta árs eru rökrétt framhald þeirra stefnumiða sem fjárlög yfirstandandi árs byggja á. Þannig er haldið áfram á þeirri aðhaldsbraut sem fjárlög ársins 1992 lýsa. Þetta sést best á því að útgjöld ríkissjóðs eru samkvæmt fjárlagafrv. næsta árs talin verða lægri í krónum talið en bæði í fyrra og á þessu ári. Ég viðurkenni fúslega að ég hefði talið æskilegt að ganga lengra í þessum efnum. Hins vegar eru aðstæður í þjóðarbúskapnum erfiðar og það takmarkar svigrúm til frekari aðgerða. Forsendur fjárlagafrv. eru um margt traustari en áður hefur verið. Á þessu ári hefur tekist að hemja rekstrarkostnað stofnana ríkisins, m.a. með auknum heimildum stofnana til þjónustugjalda og rýmri reglum um yfirfærslu á rekstrarfé milli ára. Þá hefur með samningum við bændur tekist að ná tökum á útgjaldasjálfvirkni í landbúnaði sem kemur fram í verulegri lækkun á framlögum ríkisins til landbúnaðarmála á næsta ári. Allt þetta gefur vonir um að fjárlög næsta árs standist betur en verið hefur. Það kann að koma á óvart að þrátt fyrir aðhald í rekstrarkostnaði skuli launa- og rekstrarkostnaður ríkissjóðs hækka að raungildi á næsta ári. Þessi aukning er hins vegar ekki merki um almenna útþenslu í starfsmannahaldi ríkisins heldur stafar hún fyrst og fremst af nýjum stofnunum fyrir fatlaða. En málefni fatlaðra hafa haft forgang um skeið. Eitt helsta verkefni á sviði ríkisfjármála næstu ár er að móta framtíðarstefnu í heilbrigðis- og tryggingamálum sem tryggir hvort tveggja, örugga velferð og þjónustu og betri nýtingu á almannafé. Þetta snýr ekki hvað síst að því að koma í veg fyrir sjálfvirka hækkun ýmissa útgjaldaliða, m.a. í almannatryggingakerfinu. Markmið fjárlaga ársins 1993 er að heildarútgjöld til almannatrygginga aukist ekki að raungildi milli ára. Annar mikilvægur þáttur sem einnig lýtur að sjálfvirkni er það nýmæli að fella fjármögnun ferja og flóabáta undir vegáætlun. Rökin eru þau að um sé að ræða ígildi þjóðvega fyrir viðkomandi byggðarlög og því rétt að framlög til þeirra færist með almennum framlögum til vegamála og greiðist af sömu tekjustofnum. Áfram verður lögð áhersla á að bæta þjónustu ríkisins með því að hagræða á sem flestum sviðum t.d. með samanburðarathugunum á kostnaði við þjónustu sem hliðstæðar stofnanir veita. Hér má nefna stofnanir fatlaðra, skattstofur, framhaldsskóla og heilbrigðisstofnanir. Á vegum fjmrn. er t.d. unnið að samanburði á innheimtuárangri á einstökum skattstofum og er gert ráð fyrir að nýta niðurstöður þessa starfs við mat á fjárþörf skattstofanna í framtíðinni. Þá er sérstakri fjárveitingu í hverju ráðuneyti ætlað að standa undir óhjákvæmilegum kostnaði við endurskipulagningu í rekstri stofnana. Loks verður starfsemi margra stofnana dregin saman. Húsnæðisstofnun ríkisins er dæmi um slíkt. Áformað er að leggja niður hönnunardeild, hætta skyldusparnaði í núverandi mynd og draga úr umfangi annarra þátta í rekstri. Eins og áður hefur komið fram hefur ríkisstjórnin ákveðið að verja 2 milljörðum kr. til sérstakra framkvæmda á næsta ári til að örva atvinnu. Verkefnin eru einkum á sviði vegamála og eru á framkvæmdaáætlun næstu ára en verður nú flýtt vegna erfiðra aðstæðna í atvinnumálum. Gengið er út frá því að lán til framkvæmdanna verði endurgreidd af mörkuðum tekjustofnum til vegagerðar á komandi árum. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að verja um fimmtungi af söluandvirði ríkisfyrirtækja til nýrra verkefna á sviði rannsókna- og þróunarstarfsemi. Öflug starfsemi á þessu sviði er lykilatriði í eflingu atvinnulífsins. Þessum þætti hefur ekki verið sinnt sem skyldi á undanförnum árum. Jafnframt má nefna að með EES-samningnum opnast Íslendingum miklir möguleikar til þátttöku í alþjóðasamstarfi á þessu sviði. Áfram verður unnið að einkavæðingu ýmissa ríkisfyrirtækja. Á næsta ári er fyrirhugað að selja ríkisfyrirtæki og hlutafé í eigu ríkisins fyrir umtalsverðar upphæðir. Í því sambandi má nefna lánastofnanir í eigu ríkisins, Lyfjaverslun ríkisins o.fl. Þá verður áfram dregið úr ríkisafskiptum. Einn þáttur þess er að gera ríkisfyrirtæki að hlutafélögum, svo sem Sementsverksmiðju ríkisins, Áburðarverksmiðjuna, Síldarverksmiðjur ríkisins o.fl. Annar þáttur er að ætla fyrirtækjum í auknum mæli að fjármagna rekstur sinn af sjálfsaflafé. Fasteignamat ríkisins sem nú er fært yfir í B-hlutann er dæmi um þetta. Stefna ríkisstjórnarinnar á sviði skattamála kemur fram á tekjuhlið fjárlagafrv. Skatthlutfall virðisaukaskatts hér á landi er með því hæsta sem þekkist. Jafnframt eru fleiri undanþágur við lýði hér en annars staðar. Hvort tveggja torveldar skatteftirlit og stuðlar að undanskotum. Ríkisstjórnin hefur mótað þá almennu stefnu að breikka skattstofninn, samræma undanþágureglur og freista þess að lækka sjálft skatthlutfallið. Að undanförnu hefur verið unnið að frekari útfærslu þessara hugmynda á vegum ríkisstjórnarinnar. Vegna þeirra óformlegu viðræðna sem nú eiga sér stað eru þessi mál í biðstöðu og verða það þar til framhaldið skýrist. Skatthlutfall tekjuskatts íslenskra fyrirtækja er með því hæsta sem þekkist í Evrópu og nauðsynlegt að lækka það til að gera fyrirtækin samkeppnishæf við erlend fyrirtæki. Í fjárlagafrv. er kynnt sú stefnumótandi ákvörðun ríkisstjórnarinnar að skatthlutfallið verði lækkað úr 45% í 33% á næsta ári. Sú lækkun er mikilvæg í tvennum skilningi. Annars vegar styrkir hún samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja hvort sem er til framleiðslu á innlendan eða erlendan markað. Hins vegar er hún ein af forsendum þess að fá erlend fyrirtæki til að fjárfesta á Íslandi. Hvort tveggja er liður í atvinnuuppbyggingu hér og eflir hagvöxt. Á móti lækkun skatthlutfalls verður frádráttarliðum fækkað. Í tengslum við gildistöku EES-samningsins verður að gera umfangsmiklar breytingar á íslensku tollalöggjöfinni. Tollar lækka og vörugjöld hækka. Frv. um þessi mál hafa þegar verið lögð fram á Alþingi og eru nú til umfjöllunar í nefnd. Þá var jöfnunargjald á innflutning fellt niður frá og með 1. okt. sl. og gert er ráð fyrir að sérstakur gjaldeyrisskattur verði lagður niður í áföngum. Að undanförnu hefur verið unnið að því að herða skatteftirlit í landinu. Lögum um ríkisskattanefnd hefur þegar verið breytt og refsiákvæði vegna bókhalds- og skattabrota er í endurskoðun. Skattaleg meðferð bifreiða og bifreiðahlunninda hefur einnig verið til sérstakrar skoðunar. Í því samhengi má nefna að nú þegar hefur verið ákveðið að taka upp hertar reglur við notkun á svokölluðum virðisaukaskattsbílum um næstu áramót. Mig langar að nefna eitt atriði sérstaklega sem lýtur ekki beinlínis að hinum sígildu dægurmálum. Um alllangt skeið hefur staðið yfir umfangsmikil endurskoðun á bókhaldi ríkisins eða framsetningu ríkisreiknings og fjárlaga eins og það heitir á fagmáli. Þessi vinna er nú á lokastigi. Megininntak þessarar endurskoðunar er að færa bókhald ríkisins til þeirra alþjóðastaðla sem gilda á þessu sviði og samræma ýmis sjónarmið um framsetningu upplýsinga um ríkisfjármál sem hafa verið margvísleg til þessa. Ég læt nægja að minna á nýleg skoðanaskipti mín og fyrrv. fjmrh. um hallamælingar hjá ríkissjóði. Það er mjög brýnt að eyða óvissu og misskilningi um túlkun talnalegra upplýsinga um fjárhag ríkisins, næg eru deilumálin samt. Eins og ég hef áður nefnt er stefna fjárlagafrv. rökrétt framhald af þeirri efnahags- og atvinnumálastefnu sem ríkisstjórnin hefur markað. Markmið hennar er að leiða íslenskt efnahagslíf út úr þeirri kreppu sem það hefur verið í um alllangt skeið. Þar duga engar töfralausnir eða sértækar aðgerðir til skamms tíma, vandinn er djúpstæðari en svo, eins og ég hef fjallað um hér að framan. Þótt töluvert hafi áunnist á þessu ári eru ýmis hættumerki fram undan. Mikill hallarekstur ríkis og annarra opinberra aðila hér á landi þrengir svigrúm atvinnulífsins á lánamarkaði og heldur uppi vöxtum. Með öðrum orðum fer of stór hluti innlends sparnaðar til að fjármagna starfsemi opinberra aðila. Að sama skapi rennur of lítill hluti sparnaðarins til að örva og efla atvinnulífið. Í fjárlagafrv. er stigið skref í þá átt að draga úr umsvifum ríkisins á lánamarkaði og skapa atvinnulífinu aukið svigrúm. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að ég tel æskilegt að ganga enn lengra. Vonandi næst samkomulag um frekari sparnað í umfjöllun þingsins. Ísland er reyndar ekki sér á báti í þessum efnum því að hallarekstur ríkisins er eitt helsta vandamál hagstjórnar í flestum OECD-ríkjum. Nægir að minna á óróleikann á gjaldeyrismörkuðum nýlega en undirrót hans var einmitt misvægi í vaxtamálum og ríkisfjármálum. Afleiðingarnar eru þær sömu og við þekkjum hér á landi, háir vextir sem sliga atvinnulífið, draga úr fjárfestingum og hamla gegn auknum hagvexti. Því er ekki að undra að kjarni efnahagsstefnu stjórnvalda í nágrannalöndum okkar Íslendinga skuli vera að draga úr hallarekstri ríkissjóðs. Umrótið á erlendum gjaldeyrismörkuðum síðustu vikurnar hafa vakið upp ýmsar spurningar hér heima fyrir. Sumir hafa dregið í efa að við gætum haldið gengi krónunnar stöðugu á sama tíma og stórþjóðir eins og Bretar og Ítalir hafa fellt gengið. Við skulum aðeins hugleiða þetta. Af hverju féll breska sterlingspundið, ítalska líran og reyndar finnska markið? Ástæðan er einföld. Markaðurinn hafði ekki trú á stefnu stjórnvalda í ríkisfjármálum, þ.e. að þau gætu dregið úr halla ríkissjóðs og þannig stuðlað að lækkun vaxta og auknum hagvexti. Stjórnvöldum tókst ekki að sannfæra markaðinn um þetta. Sama ástæða lá að baki áhlaupinu að sænsku krónunni. Þar varð niðurstaðan hins vegar önnur því að sænsku stjórninni tókst að ná samkomulagi um víðtækar aðgerðir í ríkisfjármálum og atvinnumálum. Megininntak samkomulagsins er veruleg lækkun kostnaðarskatta fyrirtækja, hækkun einstaklingsskatta og stórfelld lækkun ríkisútgjalda. Þessar fyrirhuguðu aðgerðir eru taldar treysta grundvöll efnahags- og atvinnulífs í Svíþjóð og stuðla að hagvexti þegar fram í sækir. Af því getum við lært. Að mínu viti stendur tvennt upp úr. Í fyrsta lagi sú staðreynd að efnahagsstefnan þarf að vera trúverðug. Í Bretlandi tókst ekki að sannfæra markaðsöflin um að ríkisstjórnin mundi draga úr ríkissjóðshallanum. Það er út af fyrir sig ekki undarlegt þegar tekið er tillit til þess að ríkisútgjöld í Bretlandi hafa vaxið verulega á undanförnum árum. Sömu sögu er að segja af Finnlandi. Í öðru lagi eru skilaboð markaðarins ákaflega skýr. Hann leggur mikið upp úr stöðugu gengi. Með gengisfellingu breska sterlingspundsins og finnska marksins dvínaði tiltrú allra á efnahagsstefnu stjórnvalda. Þetta getur haft þau áhrif að fæla erlenda fjárfesta frá þessum löndum og veikt lánstraust þjóðanna. Ástæðan fyrir því að við Íslendingar þurfum ekki að fylgja Bretum og Finnum er sú að efnahagsástandið hér á landi er þrátt fyrir allt ekki eins slæmt og í þessum löndum. Gengi sterlingspundsins og finnska marksins féll vegna vantrúar á ríkisfjármálastefnu stjórnvalda. Hér á landi hefur tekist að stöðva útgjaldaþenslu ríkisins í veigamiklum atriðum á þessu ári. Jafnframt fer halli á ríkissjóði minnkandi. Þá er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að gengisfelling við núverandi aðstæður leysir engan vanda. Þetta ætti áratuga reynsla okkar Íslendinga af víxlgangi gengisfellinga og óðaverðbólgu að hafa kennt okkur. Jafnframt er nauðsynlegt að átta sig á því að efnahagslegar forsendur gengisfellingar eru ekki fyrir hendi hér á landi. Menn líta gjarnan á tvo mælikvarða til að meta hvort gengið sé of hátt skráð. Annars vegar er svokallað raungengi en það gefur vísbendingu um samkeppnisstöðu atvinnulífsins gagnvart útlöndum. Hins vegar er viðskiptajöfnuður gagnvart útlöndum. Raungengið er nú svipað og að meðaltali undanfarinn áratug og gefur því ekki eitt og sér tilefni til gengisfellingar. Viðskiptahallinn er að vísu enn mikill en hann hefur þó minnkað verulega á þessu ári. Eins þarf að hafa í huga að viðskiptahallinn nú stafar fyrst og fremst af stöðnun í útflutningi og miklum vaxtagreiðslum til útlanda en ekki af miklum innflutningi því að hann hefur stórlega dregist saman. Gengisfelling breytir engu um þetta tvennt nema síður sé. Á undanförnum vikum hafa óformlegar viðræður farið fram milli fjölmargra aðila í þjóðfélaginu um það hvernig samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja verður styrkt án þess að raska efnahagslegum stöðugleika. Ríkisstjórnin hefur tekið þátt í þessum viðræðum við fulltrúa vinnuveitenda og launþega á almennum vinnumarkaði. Það er fagnaðarefni að vaxandi skilningur og stuðningur virðist vera við að styrkja samkeppnisstöðu fyrirtækja og efla atvinnulífið með því að draga úr rekstrarkostnaði þeirra í stað þess að fara gömlu gengisfellingarleiðina. Til að slíkt geti gerst reynir þó fyrst og fremst á fyrirtækin að leita allra leiða til að draga úr rekstrarútgjöldum. Ábyrgðin er nú sem endranær á herðum þeirra sjálfra. Í stefnuræðu sinni ræddi forsrh. sérstaklega um lækkun kostnaðarskatta fyrirtækja og sagði m.a. orðrétt, með leyfi forseta: ,,Lækkun kostnaðarskatta á atvinnurekstur er nauðsynleg til að treysta stöðugt gengi til framtíðar en það verður að vinnast sameiginlega af ríki, sveitarfélögum, launþegum og vinnuveitendum.`` Í umræðum um stefnuræðuna sagði viðskrh. orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nauðsynlegt er að samræma skattakjör atvinnuveganna hér á landi því sem gengur og gerist innan EES. Það þarf að lækka bæði launatengd gjöld og aðstöðugjaldið.`` Af þessum ummælum má glöggt ráða að það er fullur skilningur á slíkum viðhorfum í ríkisstjórninni. En við gerum okkur ljóst að það er ekki nóg að tala um að lækka kostnaðarskatta heldur þarf líka að taka fram hvað það þýðir í raun. Þetta kallar á víðtæka samstöðu um að færa skattbyrði frá fyrirtækjum til einstaklinga. Þetta ásamt tillögum til lækkunar á útgjöldum ríkisins er reyndar kjarninn í samkomulagi stjórnmálaflokkanna í Svíþjóð til þess að koma í veg fyrir gengisfellingu. Hagræðing innan fyrirtækja og tilfærsla á sköttum bjargar þó ekki öllum fyrirtækjum sem starfandi eru í dag. Sumum verður ekki forðað frá nauðasamningum eða gjaldþroti vegna margra ára uppsafnaðra erfiðleika. Þannig verða bankar og opinberir sjóðir að taka á sig tap sem fyrr eða síðar lendir á ríkissjóði og þar með skattgreiðendum framtíðarinnar. Ríkisstjórnin mun, í samræmi við efnahagsstefnu sína, leggja sín lóð á vogarskálarnar til að finna leiðir til að styrkja stöðu fyrirtækjanna og koma í veg fyrir að atvinnuleysi verði fastagestur hér í framtíðinni. Aðalatriðið er að forðast skammtímalausnir en byggja fyrst og fremst á varanlegu úrræðum. Ríkisstjórnin hefur áður haft samráð við aðila vinnumarkaðarins um ríkisfjármál. Það gerði hún sl. vor þegar gildandi kjarasamningar voru gerðir. Þeir samningar juku útgjöld ríkissjóðs talsvert en vegna hóflegra launabreytinga var útgjaldaaukinn talinn réttlætanlegur. Nú er hins vegar ljóst að efnahagslægðin sem við erum stödd í er dýpri en þá var ætlað. Meiri samdráttur verður í þorskveiðum á næsta ári en í ár og smám saman er að koma í ljós að sá almenni efnahagsbati sem vænst hafði verið í heiminum lætur á sér standa. Það skiptir því miklu máli að víðtæk samstaða sé ekki einungis um að færa skattbyrði til í þjóðfélaginu heldur einnig um að lækka ríkisútgjöld, draga úr hallarekstri ríkissjóðs og koma þannig í veg fyrir hækkun vaxta og aukinn samdrátt í nýjum fjárfestingum og atvinnutækifærum. Þegar rætt er um víðtækt samkomulag um ríkisfjármálin verður ekki hjá því komist að það nái til fleiri þátta en breytinga á tekjuhlið í tengslum við tilflutning á skattbyrði. Slíkt samkomulag verður jafnframt að taka til ríkisútgjalda. Ég vil aðeins nefna örfá atriði í þessu sambandi. Veigamesta viðfangsefnið sem nú blasir við á gjaldahlið fjárlaga er að hefta sívaxandi sjálfvirk útgjöld í heilbrigðis- og tryggingamálum, sérstaklega lyfja- og lækniskostnað. Flytja þarf slysatryggingar til tryggingafélaga. Einnig er nauðsynlegt að breyta greiðslu vaxta- og geymslugjalda af landbúnaðarafurðum til samræmis við ákvæði í búvörusamningi. Jafnframt þarf að auka kostnaðarvitund í opinberri þjónustu með þjónustugjöldum, t.d. fyrir ákveðna þætti í þjónustu framhaldsskóla og sjúkrahúsa. Þá er eðlilegt við núverandi aðstæður að endurskoða reglur um ýmsar greiðslur úr ríkissjóði eins og vaxtabætur og barnabætur. Ég tel raunhæft að setja markmið um allt að tveggja milljarða sparnað til að draga úr halla ríkissjóðs ef það má verða þáttur í víðtæku samkomulagi. Virðulegi forseti. Fjárlagafrv. er nú til umræðu við nokkuð sérkennilegar aðstæður. Þótt ýmsir kvarti undan niðurskurði og sparnaðaráformum í ríkisbúskapnum eru margir sem telja að ekki sé gengið nógu langt í þeim efnum í fjárlagafrv. Nágrannaþjóðirnar eiga í stórfelldum erfiðleikum í efnahagsmálum sínum um þessar mundir. Þau vandamál sem þar er glímt við eru af sömu rót og þau sem við okkur blasa. Það sem við getum lært af ástandinu þar á bæ er að skjótt skipast veður í lofti. Við lifum nú lengsta samdráttarskeið í sögu lýðveldisins og enn sér ekki fyrir endann á því. Þegar betur gekk skorti okkur fyrirhyggju. Á uppgangstímum eyddum við um efni fram og erlendar skuldir þjóðarinnar hlóðust upp. Þung greiðslubyrði erlendra lána gerir okkur erfiðara en ella að fást við vandann nú. Á næstu vikum verða fjárlagafrv. og fylgifrumvörp þess til umfjöllunar í nefndum þingsins. Það er mikilvægt að sú vinna sem þar fer fram taki mið af stöðu þjóðarbúsins. Í því sambandi þykir mér rétt að rifja það upp að fjárlagafrv. yfirstandandi árs breyttist til lækkunar, bæði á tekju- og gjaldahlið í meðförum Alþingis fyrir ári. Starf fjárln. nú hlýtur einnig að miða að því marki að draga enn úr útgjöldum ríkisins. Ég tel sérstaka ástæðu til að fagna þeim mikla áhuga og skilningi sem aðilar vinnumarkaðarins og fleiri hafa sýnt á því að fastar verði tekið á fjármálum ríkisins. Vonandi leiða þær óformlegu viðræður sem átt hafa sér stað að undanförnu til víðtækrar samstöðu um að varðveita stöðugleikann í efnahagslífinu og örva atvinnustarfsemina. Aðalatriðið er að leita varanlegra lausna sem taka á hinum raunverulegu vandamálum. Að sama skapi er mikilvægt að forðast upphlaup og yfirboð og úreltar skammtímalausnir sem einungis fela í sér hærri skatta og aukin opinber útgjöld. Íslensk hagsaga geymir allt of mörg dæmi um slíkar aðgerðir sem engu bjarga en skapa einungis ný vandamál þegar til lengri tíma er litið. Þótt ekki blási byrlega í íslensku efnahagslífi um sinn er engin ástæða til að leggja árar í bát. Þvert á móti þarf að herða róðurinn. Á siglingu okkar út úr vandanum er einkum þrennt sem við skulum hafa að leiðarljósi: 1. Aðgerðir okkar verða að miða að því að fá hjól atvinnulífsins til að snúast hraðar. Það er gangverkið sem knýr þjóðarskútuna áfram. 2. Við þurfum að tryggja kjör þeirra lakast settu og draga sem mest úr áföllunum. Hinir sem betur mega sín verða að leggja meira á sig í þeim boðaföllum sem yfir okkur ganga um sinn. 3. Við skulum setja stefnuna á mið frjálsræðis og opnunar í viðskiptum en þau hafa í tímans rás verið fengsælust í lífskjarasókn þjóðanna. Ef við höfum þessi þrjú atriði í huga er ég sannfærður um að okkur farnast vel í átökunum við þá erfiðleika sem að okkur steðja og þjóðin hefur falið okkur að leysa. Að svo mæltu, virðulegi forseti, legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln.

Virðulegi forseti. Frv. það til fjárlaga fyrir árið 1992, sem nú er til 1. umr. í Alþingi, er annað fjárlagafrv. sem hæstv. ríkisstjórn leggur fram. Því miður verður að segja um þetta frv. eins og um það sem lagt var fram fyrir um það bil ári, að það veldur miklum vonbrigðum. Það veldur vonbrigðum að því leyti að það tekur ekki á þeim vandamálum sem við er að fást í þjóðfélaginu eins og hefði mátt ætla ef tekið er mið af stefnu ríkisstjórnarinnar og ummælum hæstv. forsrh. og annarra hæstv. ráðherra að fjárlög séu undirstaða eða hornsteinn þeirrar efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin rekur. Þar er ítrekað að eitt af mikilvægustu verkefnunum til þess að ná tökum á efnahagsmálum, viðhalda stöðugleika og efla atvinnulíf sé að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum, að fjárlög séu hallalaus. Það eru nánast einu markmiðin í stjórn efnahagsmálanna. Annað skal látið afskiptalaust. Samkeppni hins frjálsa markaðar á að sjá um afganginn. Nú veit hver einasti maður, sem á annað borð fylgist með stjórnmálaumræðunni í þjóðfélaginu og hugsar eitthvað um stöðu efnahagsmála, að verulegur halli blasir við á fjárlögum yfirstandandi árs þrátt fyrir fögur fyrirheit um að hann skyldi ekki fara yfir 4 milljarða króna. Fullyrt var að þau fjárlög, sem samþykkt voru í fyrra, væru trúverðugri en nokkru sinni fyrr vegna þess hvernig staðið hefði verið að öllum undirbúningi og vinnubrögðum við fjárlagagerðina og markmiðið var að ná hallalausum fjárlögum á tveimur árum. Nú blasir við að halli á fjárlögum yfirstandandi árs verði að minnsta kosti 10--12 milljarðar króna og fyrir framan okkur höfum við fjárlagafrv. fyrir næsta ár þar sem hallinn er talinn verða rúmir 6 milljarðar. Af þessu sést að ríkisstjórnin er langt frá sínum fyrri markmiðum að ná niður halla ríkisfjármálanna á tveimur árum. Þar að auki er full ástæða til að óttast að sú tala sem blasir við okkur nú sem halli á fjárlögum næsta árs sé ekki mjög trúverðug og líklegt að hún verði enn hærri --- ef ekki þegar við gerð fjárlaganna, þá muni reynslan sýna það á næsta ári ekki síður en á árinu sem nú er að líða. Reyndar hygg ég að þessar áhyggjur hafi að nokkru komið fram í framsöguræðu hæstv. fjmrh. við frv. áðan þó hann hafi enn einu sinni lýst því yfir að að þessu sinni væri um að ræða enn trúverðugri fjárlagagerð en nokkru sinni fyrr. Tekjuhliðin er með mörgum óvissuþáttum. Kemur það í fyrsta lagi fram í því að enn er verið að fjalla um það hvernig standa eigi að skattalagabreytingum, veigamiklum þáttum í tekjuöflun ríkissjóðs eins og t.d. virðisaukaskattinum, sem samkvæmt frv. á að skila rúmlega 41 milljarði kr. eða um það bil 40% af öllum tekjum ríkissjóðs. Þar er enn verið að velta fyrir sér breytingum. Í greinargerð frv. eru boðaðar ákveðnar breytingar en nú veit alþjóð að þær forsendur standast ekki lengur og verið er að velta fyrir sér nýjum og allt öðrum hugmyndum. Þetta sýnir best hringlandaháttinn og ósamstöðuna innan stjórnarflokkanna við gerð og undirbúning fjárlagafrv. Í öðru lagi gerir tekjuáætlunin ráð fyrir því að ríkisfyrirtæki eða opinberar stofnanir verði seld og sú sala skili 1,5 milljörðum kr. í ríkissjóð á næsta ári. Allir þekkja fyrirætlanir hæstv. ríkisstjórnar á þessu ári hvað varðar að afla tekna í ríkissjóð með sölu opinberra fyrirtækja en vafasamt er hvort helmingur af áætluðum tekjum upp á 1 milljarð króna muni nást. Reyndar má geta þess að á seinustu mínútum hefur mér borist svar frá fjmrn. þar sem kemur fram að aðeins 240--250 millj. kr. hafa þegar skilað sér í ríkissjóð og alger óvissa er enn um það hvort takist að ná þeim hálfa milljarði sem síðustu spár hafa byggst á. Hér er því um mikla óvissu að ræða auk þess sem upphæðin er háð sölu á ríkisbönkunum, Búnaðarbanka og/eða Landsbanka, sem ég leyfi mér að efast um að sé með samþykki allra stjórnarliða. Í þriðja lagi má benda á að gert er ráð fyrir auknum tekjum í ríkissjóð af arðgreiðslu opinberra fyrirtækja, í sumum tilfellum þeirra sömu og á að selja. Sýnist mér þar ýmislegt rekast hvað á annars horn og kem ég nánar að því síðar í ræðu minni. Þetta eru aðeins nokkrir þættir um óvissuna á tekjuhlið fjárlagafrv. sem hægt er að telja upp. Sömu sögu má segja um útgjaldahliðina. Þar hygg ég að séu ýmsar hugmyndir og ráðagerðir um sparnað sem erfitt verður að standa við eða ná fram. Áfram er kreppt að útgjöldum til hinna svokölluðu velferðarmála og er sama hvort borið er niður á sviði mennta- og menningarmála eða í heilbrigðis- og tryggingakerfinu. Ráðgert er að skera Lánasjóð íslenskra námsmanna niður um 300 millj. í viðbót við þær 500 millj. sem taldar eru sparast á þessu ári. Þessi mikli niðurskurður hefur nú þegar haft veruleg áhrif á getu ungs fólks til að sækja langskólanám svo sem fram kom á sl. hausti og þau áhrif eiga eftir að segja enn frekar til sín með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Þá lækkar framlag til grunnskóla vegna samdráttar í kennslumagni. Einnig eru framlög til íþrótta og æskulýðsmála lækkuð. Í heilbrigðis- og tryggingamálum er áformað að lækka útgjöld vegna lífeyrisþega um nær 600 millj. kr. með sérstökum aðgerðum sem þó er eftir að útfæra nánar. Þá eru einnig boðaðar áframhaldandi tilraunir til að lækka lyfjakostnað og útgjöld vegna sérfræðiþjónustu en þær tilraunir hafa fremur lítinn árangur gefið hingað til. Loks má nefna umtalsverðan niðurskurð á útgjöldum vegna meðferðar áfengissjúkra sem hlýtur að draga úr þjónustu á því sviði. Fullyrt er að sparnaður hafi náðst í opinberum rekstri á því ári sem nú er að líða og kann að vera að á það megi benda í rekstri einstakra stofnana að útgjaldatölurnar séu eitthvað lægri en þær voru árið á undan. Sé þetta skoðað nánar er ekki allt sem sýnist. Sem dæmi um hvað hefur verið að gerast má t.d. benda á þróunina í heilbrigðismálum. Ef til vill er hægt að sýna fram á að útgjöld til sjúkrahúsa hafi lækkað í krónutölu svo einhverjum hundruðum milljóna króna nemur. Á móti kemur að útgjöld til tryggingakerfisins eða þess þáttar sem lýtur að hliðstæðri þjónustu og sjúkrahúsin veita, þ.e. greiðslur til sérfræðinga fyrir þá þjónustu sem þeir veita á sínum stofum úti í bæ, hefur stóraukist á ný um hundruð milljóna. Þetta segir okkur það sem vitað var fyrir fram að einstaklingarnir þurfa auðvitað að leita sér lækninga eftir sem áður. Það gera þeir með því að fara á stofur hjá sérfræðingum ef þeir fá ekki inni á sjúkrahúsum sem hafa lokað deildum og dregið úr þjónustu vegna þess hversu kreppt hefur verið að þeim í fjármálum. Þeir sem áður þurftu að leita til þessara stofnana hafa ekkert læknast við niðurskurð fjárframlaga. Þeir verða eftir sem áður að fá sína aðhlynningu og leita til lækna. Þó útgjöld til sérfræðinga hafi ekki hækkað jafnmikið og útgjöld til sjúkrahúsanna hafa lækkað þá má, því miður, finna mismuninn í því að biðlistar vegna einstakra aðgerða hafa lengst verulega vegna þess að dregið hefur verið úr þjónustunni. Má í því sambandi benda á frétt í Morgunblaðinu frá 15. okt. sl. þar sem segir að á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri sé nú allt að árs bið eftir aðgerðum í kjölfar niðurskurðar. Í fréttinni segir að sjúkrahúsinu hafi verið gert að spara í rekstri um 44 millj. kr. frá fyrra ári og segir framkvæmdastjórinn að þetta hafi vissulega verið erfitt. Fólk hafi fundið fyrir því að þjónusta sjúkrahússins hafi verið skert miðað við það sem áður var. Orðrétt er haft eftir honum, með leyfi forseta: ,,Það er alveg ljóst að við höfum fundið fyrir því í þjónustu spítalans að seglin hafa verið dregin saman og það kemur m.a. fram í því að biðlistar hafa lengst töluvert eftir aðgerðum.`` Síðan segir framkvæmdastjórinn að biðlistar eftir aðgerðum á bæklunardeild hafi lengst verulega og væri árs bið eða jafnvel meira eftir vissum aðgerðum á deildinni sem vissulega væri bagalegt fyrir sjúklinga. Með svona aðferðum er auðvitað hægt að sýna tímabundna lækkun í ríkisútgjöldum en hver er hinn raunverulegi árangur og hver eru áhrifin til lengri tíma litið? Ég er hræddur um að við eigum eftir að bíta úr nálinni með það og sitja uppi með vandamál sem verður enn dýrara að leysa en að bregðast við þeim á réttan hátt nú þegar. Þetta er aðeins eitt lítið dæmi um þá þróun sem við okkur blasir og segir okkur í raun að þær aðferðir sem gripið hefur verið til til að reyna að ná fram jöfnuði í ríkisfjármálunum hafa í mörgum tilfellum reynst haldlitlar og þarf að huga að nýjum leiðum sem betur reynast þegar til lengri tíma er litið. Af framansögðu má vera ljóst að það er til lítils að tala ítarlega um það frv. sem hér liggur fyrir vegna þess að svo margt hlýtur að eiga eftir að breytast við meðferð þess í þinginu og reyndar einnig hjá hæstv. ríkisstjórn, hjá hæstv. fjmrh. og hjá þingflokkum ríkisstjórnarinnar sem óhjákvæmilega eiga eftir að taka ýmsar grundvallarákvarðanir um undirstöðuþætti ríkisfjármálanna áður en hægt er að ræða málið í heild á hv. Alþingi með heildaryfirsýn yfir það hvernig tekjur og gjöld eiga að líta út og hvernig teknanna á að afla og hvernig gjaldahliðin kemur í raun til með að líta út. Alvarlegasta vandamálið sem við okkur blasir nú í þessu þjóðfélagi og þar af leiðandi einnig mikilvægasta viðfangsefni hæstv. ríkisstjórnar og stjórnvalda er auðvitað atvinnuástandið og sú alvarlega vofa atvinnuleysis sem nú sækir meira og meira á íslenskt þjóðfélag og íslenskt þjóðlíf. Atvinnuleysið virðist vera að festa hér rætur sem viðvarandi ástand. Gert er ráð fyrir 3,5--4% atvinnuleysi á næsta ári samkvæmt forsendum frv. en ef litið er á spár vinnuveitenda hafa þeir hingað til spáð 6--7% atvinnuleysi en seinustu daga hafa spár farið upp úr öllu valdi. Menn nefna tölur sem eru með því hæsta sem þekkist í nágrannalöndunum, allt að 15--20%. En þær spár byggjast líka á því að gjaldþrotaleiðin verði farin til enda og ekkert verði gert til bjargar. Því verður enn ekki trúað að nokkur ríkisstjórn sé svo með öllu firrt sambandinu við það þjóðfélag sem hún þó á að stjórna að slíkt geti gerst. Auk þess eru spár upp á 4--7% atvinnuleysi að meðaltali meira en hægt er að una við. Maður spyr sig: Hvað er að gerast í þjóðfélagi þar sem ungir og, hingað til að minnsta kosti taldir efnilegir forsvarsmenn stórra atvinnufyrirtækja telja orðið tímabært að kenna fólki að vera atvinnulaust og sætta sig við það ástand? Það setur að mér óhug er ég heyri svona tíðindi. Svipaður var tónninn í ,,Vísbendingu``, vikuriti um viðskipti og efnahagsmál, fyrr á þessu ári en þar sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Vinnumarkaðurinn hefur nánast verið í jafnvægi og launaskrið hefur verið lítið eða ekkert. Verðbólga hefur minnkað. Ef reynt yrði að færa atvinnuleysið niður á það stig sem var á árunum 1986--1988 mundi verðbólga án efa aukast aftur. Aukist atvinnuleysi ekki mikið frá því sem verið hefur undanfarin ár virðist því ekki vera ástæða til þess að gera sérstakar ráðstafanir til þess að draga úr því``. Hér er í raun verið að staðfesta það að ,,hæfilegt`` atvinnuleysi sé kjörstaða til að halda niðri verðbólgu og launakröfum. Þetta tel ég ill tíðindi og óásættanleg sjónarmið. Aðgerðir til lausnar þessum mikla vanda hljóta að vera mikilvægasta viðfangsefni dagsins í dag og við því verða stjórnvöld að bregðast, tilknúin ef ekki vill betur til. Aðgerðaleysi hæstv. ríkisstjórnar í þessum efnum er að verða mikið áhyggjuefni. Það kemur ekki síst fram í umfjöllun fulltrúa atvinnulífsins í landinu, bæði vinnuveitenda og launþega. Nýlega flutt stefnuræða hæstv. forsrh. eykur ekki mjög vonir manna eða bjartsýni. Þar kom lítið fram um það hvað hæstv. ríkisstjórn hygðist gera til þess að takast á við þennan vanda sem við blasir og helst mátti skilja að áfram yrði fylgt gjaldþrotastefnunni til þess að hreinsa til í atvinnulífinu og skapa einhverjum nýjum öflum starfsvettvang til þess að takast á við verkefnin. Nú hefur hins vegar komið í ljós í umræðunni seinustu daga að þessa stefnu telja aðilar vinnumarkaðarins algjörlega óviðunandi. Í nýlegu blaðaviðtali greinir Magnús Gunnarsson, formaður Vinnuveitendasambands Íslands, frá fundi sem forsvarsmenn samtaka í sjávarútvegi áttu með hæstv. forsrh. eftir að þeir höfðu hlýtt á stefnuræðu hans til þess að reyna að fá einhvern frekari botn í það hvað ríkisstjórnin hyggst gera. Lýsing Magnúsar af þeim fundi var ekki beinlínis uppörvandi. Með leyfi forseta er haft eftir Magnúsi í DV 15. okt. sl. svohljóðandi: ,,Það kom ekkert út úr þessum fundi með forsrh. og menn urðu fyrir vonbrigðum. Það er ljóst að forsrh. er þeirrar skoðunar að það þurfi að herða enn meira að sjávarútveginum til þess að fá fram þær breytingar sem hann telur nauðsynlegar. Leiðin til þess sé að gera ekki neitt``. Það eru stór orð sem hér eru viðhöfð og lýsa í raun þeirri stefnu sem við stjórnarandstæðingar höfum talið að ríkisstjórnin fylgdi þegar forsvarsmenn atvinnulífsins komast að þeirri niðurstöðu að leið ríkisstjórnarinnar sé að gera ekki neitt. Það er mikilvægt að heyra frá Magnúsi Gunnarssyni, svo og ýmsum öðrum talsmönnum vinnuveitenda, að þeir eru ekki sammála þessari aðgerðaleysis- og gjaldþrotaleið. Þeir telja þvert á móti að gjaldþrotaleiðin hljóti að leiða til ófarnaðar þegar til lengri tíma er litið. Ástæðurnar fyrir því séu meðal annars þær að það taki tíma að koma þessum ,,óarðbæru`` fyrirtækjum í gjaldþrot og á meðan hafi það mjög alvarlegar afleiðingar, einnig fyrir hin sterku og grónu fyrirtæki og hættan sé sú að þau fari með í fallinu þegar þessi allsherjargjaldþrotahrina ríður yfir. Þá hafa þeir einnig lýst efasemdum um það að þetta skapi meira svigrúm fyrir þau fyrirtæki sem eftir lifi, því það séu í raun reist ný fyrirtæki á rústum hinna eldri til þess þrátt fyrir allt að reyna að halda atvinnulífinu í byggðarlögunum gangandi. Þau hafa þá fengið nýjan rekstrargrundvöll og hefja sína starfsemi við allt önnur skilyrði, kannski litlar eða svo til engar skuldir og keppa við fyrirtækin sem hafa verið að berjast við að halda sér gangandi þrátt fyrir allt við þau erfiðu skilyrði sem nú er glímt við. Og ætli gjaldþrotastefnan sé bara einföld lagfæring á veikburða efnahags- og atvinnulífi sem ekki skilji nein sár eftir sig? Ætli það þurfi ekki einhverjir að bera byrðar af gjaldþrotastefnunni einnig? Ég er hræddur um að svo sé. Og ég er hræddur um að það séu fleiri en bankar og sjóðir sem verða fyrir áföllum. Þar er auðvitað um að ræða fjölda einstaklinga, smærri verktaka og þjónustuaðila sem líða fyrir og geta oftar en ekki lent í gjaldþrotum sjálfir eftir að hin stærri og áhrifameiri fyrirtæki á vinnumarkaðnum hafa verið gerð gjaldþrota. Þannig er aðferðin sem beitt er og það kemur betur og betur fram að við það getur þjóðin ekki unað og ýmis öfl í þjóðfélaginu munu nú á næstunni, eins og komið hefur í ljós seinustu daga, knýja stjórnvöld með góðu eða illu til aðgerða í þessu sambandi annars verði ríkisstjórnin hreinlega að víkja og nýir aðilar að taka við völdum til þess að reyna að snúa hjólinu við. Fulltrúar launþega hafa ekki síður tekið í þennan sama streng en fulltrúar vinnuveitenda og lýst því yfir að það megi öllum vera ljóst að það að snúa hér við blaði og hefja nýja sókn í atvinnumálum verði ekki gert fyrirhafnarlaust og án þess að einhverjir þurfi að leggja eitthvað af mörkum. Auðvitað muni það koma víða við. Það mun vafalaust kalla á skattbreytingar sem séu atvinnulífinu í vil sem muni þá koma niður á launþegum í einu eða öðru formi. En er það ekki betra en að horfa upp á það ástand sem nú blasir við með stöðugt auknu atvinnuleysi og í kjölfar þess öllum þeim erfiðleikum og vandamálum sem ávallt fylgja og við höfum fyrir okkur dæmin um frá nærliggjandi þjóðfélögum? Í skattamálunum þarf að breyta áherslum um leið og skattbyrðin er flutt til. Það þarf að herða skatteftirlitið og rannsókn skattsvikamála og leggja aukna áherslu á að uppræta svokallaða svarta atvinnustarfsemi þannig að allir beri sem réttlátastan hlut skattanna. Það ber að fagna þeim breytingum sem nú er unnið að í fjmrn. varðandi þessi mál og greint er frá í grg. fjárlagafrv. Hæstv. fjmrh. gat þess áðan og hann verður að eiga það sem hann á þó ég telji reyndar að hann og forverar hans í embætti hefðu getað gengið rösklegar fram á þessu sviði. Það er t.d. hart til þess að vita, ef satt er, að innheimta virðisaukaskatts sé lítt eða ekki betri en innheimta söluskattsins var, en ein meginröksemdin fyrir upptöku virðisaukaskatts á sínum tíma var einmitt sú að hann innheimtist betur en söluskatturinn. Þá teljum við framsóknarmenn rétt að taka upp hátekjuskatt þar sem ljóst er að tekjubilið í þjóðfélaginu er stöðugt að vaxa. Einnig erum við fylgjandi skatti á fjármagnstekjur og teljum að sá tekjuauki sem af því getur leitt eigi að skila sér í ríkissjóð en ekki upphefja aðra eignarskatta svo sem hæstv. fjmrh. lætur að liggja. Með þessum og öðrum aðferðum verður að leitast við að breytingar á skattbyrðinni lendi fyrst og fremst á þeim sem hafa bökin til að bera. Nú má enginn skilja orð mín svo að ég haldi að það sé auðvelt verk að stilla fjárlögum upp á þann hátt að þau taki meira tillit til þarfa atvinnulífsins í þeirri stöðu sem nú blasir við eða láta ríkisfjármálin gegna því lykilhlutverki sem þau eiga að gegna í sambandi við efnahagsstjórnun í landinu. Það veit ég vel að er ekki auðvelt. Vissulega er viðleitni ríkisstjórnarinnar að draga úr ríkisútgjöldum og lækka ríkissjóðshalla til þess að skapa svigrúm á öðrum sviðum virðingarverð. Ástand það sem við blasir verður ekki eingöngu um kennt þeirri ríkisstjórn sem situr eða rangri stjórnun efnahagsmála. Þar koma að sjálfsögðu einnig inn í myndina utanaðkomandi þættir sem stjórnvöld ráða lítt eða ekki við. En sé litið til þess sem beinlínis kemur stjórnvöldum og hæstv. núv. ríkisstjórn við er auðvitað ljóst að aðgerðir þær sem gripið var til á seinasta ári hafa í mörgum tilvikum reynst rangar. Vil ég þar fyrst nefna vaxtahækkunina sem ríkisstjórnin stóð fyrir í upphafi valdaferils síns og hlaut auðvitað að verða veikburða og skuldugu atvinnulífi allt of þung byrði. Það hefur síðan leitt til erfiðleika hjá ýmsum fyrirtækjum, aukins atvinnuleysis, minni tekna einstaklinga og þar með ríkissjóðs og beinna útgjalda hans í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð. Þetta voru fyrstu mistökin. Síðan hefur einnig sýnt sig að fjárlagagerðin fyrir það ár sem nú er að líða var með öllu óraunhæf eins og við stjórnarandstæðingar bentum reyndar á fyrir um það bil ári og er nú að sanna sig betur og betur með hverjum degi sem líður. Sparnaðaraðgerðirnar hafa ekki náð tilætluðum árangri og tekjurnar hafa að sjálfsögðu dregist mjög saman vegna hins erfiða atvinnuástands og ört vaxandi atvinnuleysis sem hefur dregið úr sköttum, bæði tekjusköttum og þó kannski enn þá frekar veltisköttum, í þjóðfélaginu. Á því sjáum við vissulega að umsvif í þjóðfélaginu og nauðsyn þess að ríkisvaldið á hverjum tíma beiti áhrifum sínum í því skyni að efla atvinnulíf skilar sér aftur í ríkiskassann í auknum tekjum. Það sem ríkisstjórnin er þó að boða á þessu sviði og vissulega er vert að minnast á er í fyrsta lagi viðbótarfjármagn sem verja á til atvinnuskapandi aðgerða upp á 2.000 millj. kr., lækkun tekjuskatts á fyrirtæki úr 45% í 33% skatt, fyrirheit um 300 millj. kr. til rannsókna- og þróunarstarfsemi og sú áhersla sem reynt er að leggja á minni lántökuþörf ríkissjóðs og opinberra fyrirtækja. Allt eru þetta þættir sem ættu að auka svigrúm atvinnulífsins og skapa betri stöðu til þess að draga úr atvinnuleysi í landinu en því miður eru á þessu einnig ýmsir meinbugir. Hvað þessar 2.000 millj. kr. varðar, en þar af eiga 1.800 millj. kr. að ganga til vegagerðarframkvæmda, fylgir sá böggull skammrifi að hér er um að ræða lántöku sem greiðast á af mörkuðum tekjustofnum Vegagerðar síðar og hætt er við að muni þá leiða til miklu minni framkvæmda og skapa ný vandamál. Það má kannski kalla þetta, þar sem núv. hæstv. ríkisstjórn og ráðherrum hefur orðið tíðrætt um fortíðarvanda, nýsköpun fortíðarvanda í þeim skilningi að stjórnvöld eftir þrjú til fimm ár munu þurfa að takast á við það hvernig eigi að leysa úr vandanum öðruvísi en að draga þá stórlega úr atvinnu á þessu sama sviði. En það merkilega er að það er líka verið að hnýta nýja pinkla á Vegagerðina á sama tíma og menn hæla sé af því að auka framkvæmdir um 1.800 millj. kr. Í fyrsta lagi er Vegagerðinni nú ætlað að standa straum af rekstri og stofnkostnaði við ferjur og flóabáta sem nemur 330 millj. kr. og er þó kannski ekki öllu til skila haldið og gæti orðið hærri tala þegar upp er staðið. Í öðru lagi, það sem ef til vill er enn furðulegra, að á sama tíma og viðbótarfjármagni er veitt í málaflokkinn þá er ætlað að skerða markaðan tekjustofn Vegagerðarinnar um 344 millj. kr. og taka þá fjármuni beint í ríkissjóð. Þarna er strax búið að taka nær 700 millj. kr. til baka af þessari viðbótarfjárveitingu. Í þriðja lagi er auðvitað langt frá því að staðið sé við þá vegáætlun sem samþykkt hefur verið. Hún er að auki skorin niður svo mörg hundruð millj. kr. skiptir en viðbótarfjármunum í ýmsum tilvikum varið til annarra verka en ákveðin voru í gildandi vegáætlun. Það er vissulega ánægjulegt ef menn treysta sér til þess að flýta vegaframkvæmdum og þrátt fyrir allt mun þó vera um einhverja raunaukningu á framlögum að ræða sé miðað við fjárveitingar ársins í ár. En þar sem hér er verið að velta fyrir sér framkvæmdum til þess að treysta atvinnuástandið og auka vinnu í landinu má kannski spyrja sig hvort ekki hefði komið til greina að verja að minnsta kosti einhverju af þessum fjármunum til verkefna sem hefðu verið enn meira atvinnuskapandi en framkvæmdir í vegagerð. Ég leyfi mér t.d. að nefna í því sambandi viðhald ýmissa opinberra mannvirkja eða bygginga sem ég veit að full þörf hefði verið að halda betur við á undanförnum árum. Það mun vera fyrirliggjandi í heilbrrn. áætlun um viðhaldsverkefni á sjúkrahúsum, heilsugæslustöðvum og læknisbústöðum úti á landsbyggðinni sem gerir ráð fyrir fjárþörf upp á 500 millj. kr. til þess að ráðast í brýn verkefni á þessu sviði á næstu árum. Þar af munu a.m.k. 100 millj. kr. vera algjör forgangsverkefni því að sé ekki brugðist við hið fyrsta að lagfæra þau hús þá muni ástand þeirra leiða til skemmda sem síðar muni kosta enn hærri upphæðir að gera við. Framkvæmdir af þessu tagi eru mjög atvinnuskapandi og er talið að allt að 65% af þeim fjármunum sem varið er til viðhaldsverkefna séu launagreiðslur, svo ljóst er að verkefni af þessu tagi munu bæta atvinnuástand hjá iðnaðarmönnum, sem víða er mjög bágborið, og þessi verkefni mundu dreifast á mikinn fjölda einstaklinga um allt land. Ég nefni þetta af því mér er kunnugt um þessa áætlun en ég er líka sannfærður um að það eru mörg önnur verkefni fyrirliggjandi sem brýnt væri að ráðast í varðandi viðhald á opinberu húsnæði. Hvað það varðar að lækka tekjuskattshlutfall fyrirtækja úr 45% í 33% er hætt við að það dugi skammt eins og nú er ástatt í rekstri fyrirtækja hér á landi. Fá fyrirtæki skila hagnaði og greiða því lítinn eða engan tekjuskatt. En þetta er vissulega fyrirheit sem vonandi kemur til með að hafa áhrif þó síðar verði. Fjárveitingin til rannsókna- og þróunarstarfsemi að upphæð 300 millj. kr. er einnig, því miður, fugl í skógi en ekki í hendi þar sem hún er skilyrt því að hægt sé að selja eitthvað af ríkisfyrirtækjum í opinberri eigu en ég hef fyrr í ræðu minni gert grein fyrir þeirri óvissu sem ég tel vera ríkjandi um möguleika á að standa við þann þátt tekjuáætlunar frv. Og enn verður að halda áfram og segja svipaða sögu um þá áherslu að ríkissjóður og opinber fyrirtæki dragi úr lántökum. Þá verður að ítreka það sem ég sagði í upphafi máls míns að forsendur fjárlagafrv. eru enn þá svo óljósar að það er nánast út í bláinn að tala um þessa þætti sérstaklega þar sem tekjuhliðin er enn þá öll í uppnámi og alveg ljóst að tekjuáætlunin í heild sinni annars vegar og útgjaldaáætlunin hins vegar eru á svo veikum grunni reistar að það eru, því miður, engar líkur á þegar upp verður staðið að lántökur ríkissjóðs verði minni en til dæmis á þessu ári eða undanförnum árum þó að fyrirheitin séu út af fyrir sig góð og rétt að undirstrika mikilvægi þeirra. Að þessu öllu samandregnu má því ef til vill spyrja aftur hvort ekki sé með öllu óraunhæft að eyða tíma í þessa umræðu nú, umræðu um fjárlagafrv. sem allir vita að á eftir að taka stórkostlegum breytingum á næstu dögum eða vikum ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að taka eitthvert mið af því sem er að gerast í þjóðfélaginu og láta ekki utanaðkomandi aðila taka algjörlega af sér völdin. En það er nánast það sem er að gerast. Ég ætla þó, þrátt fyrir vangaveltur mínar og efasemdir um tilgang þessarar umræðu, að fara yfir nokkra þætti frv. og vekja athygli á því sem ég tel nauðsynlegt að koma á framfæri. Ítarleg umræða um einstaka liði mun hins vegar bíða 2. umr. þegar ljóst verður hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að ganga frá frv. og hver verða viðbrögð fjárln. í þeirri vinnu sem er fram undan. Ég gat þess í upphafi máls míns að mér virtist sem hæstv. ríkisstjórn hefði mikla trú á mætti samkeppninnar og hins frjálsa markaðar til þess að leysa hin ýmsu þjóðfélagsvandamál sem við væri að fást. Mér virðist stappa nærri því að skoðun hæstv. ríkisstjórnar nálgist oftrú á þessum hagfræðikenningum. Það er bæði sjálfsagt og eðlilegt að ríkið losi sig við þær eignir og þau fyrirtæki sem eru í samkeppni við aðila á hinum frjálsa markaði ef ríkið telur sig ekki hafa sérstaka ástæðu eða sérstakan hag af því að reka þá starfsemi. Einnig tel ég skynsamlegt að hið opinbera lini tökin á ýmsum þeim rekstrarþáttum sem verið hafa alfarið í opinberri umsjá á undanförnum árum. Ég nefni til dæmis starfsemi Pósts og síma. Þar eru sjálfsagt ýmsir rekstrarþættir sem einkaaðilar geta allt eins vel séð um eins og þetta opinbera fyrirtæki og þá er sjálfsagt að gefa þeim svigrúm án þess að svo stórt skref sé stigið að selja allt fyrirtækið. Það tel ég ekki tímabært. Mér virðist ríkisstjórnin nánast telja það lífsspursmál að selja allt sem á einhvern hátt tengist ríkisrekstri ef mögulegt er að koma því út á hinn almenna markað. Þetta finnst mér í ýmsum tilvikum nálgast oftrú eða jafnvel hrein trúarbrögð og virðist þá engu skipta hvort hægt er að finna skynsamleg rök sem mæla með slíkum aðgerðum. Sama er reyndar að segja um það að opinberar stofnanir eigi í meira og meira mæli að reka starfsemi sína með sértekjum og skila arði í ríkissjóð. Þó að þetta sé í sumum tilvikum eðlilegt virðist í öðrum líkast því sem hugsjónin eða trúarbrögðin hlaupi með menn í hreinar gönur svo tillögurnar verða nánast hlægilegar, ef ekki má segja eins og skrípaleikur. Mig langar til að nefna nokkur dæmi um þetta máli mínu til stuðnings. Það er til dæmis gert ráð fyrir því að embætti húsameistara ríkisins afli sér að fullu sértekna til þess að standa undir kostnaði við starfsemi sína. En ekki nóg með það. Embættið á auk þess að skila arði í ríkissjóð, 5,1 millj. kr. Og hvaðan skyldi þessi arður í raun koma? Hverjum skyldi húsameistari ríkisins eiga að selja þjónustu sína? Auðvitað engum öðrum en ríkissjóði. Þannig á ríkissjóður að greiða umfram áætlaðan kostnað af starfsemi embættis húsameistara 5,1 millj. kr. til embættisins þannig að það geti síðan skilað þessum sama ríkissjóði 5,1 millj. kr. í arð. Hér finnst mér hugsjónin vera farin að hlaupa með menn í gönur. Annað dæmi, sem mig langar til að nefna, varðar hugmyndir um sölu á Þvottahúsi Ríkisspítalanna og jafnframt hugmyndir um að þetta sama fyrirtæki greiði arð í ríkissjóð. Í greinargerð frv. þar sem fjallað er um Ríkisspítala kemur meðal annars fram að gert sé ráð fyrir því að Þvottahúsi Ríkisspítalanna verði breytt í hlutafélag og hlutabréf verði síðan seld. Á andvirði þeirra hlutabréfa að renna til Ríkisspítalanna sem sértekjur. Sértekjurnar eru sem sagt hækkaðar um 60 millj. kr. vegna áætlaðrar hlutabréfasölu. Síðan kemur sú stórkostlega setning að ef ekki takist að selja þessi hlutabréf fyrir 60 milljónir þá verði að draga úr starfsemi Ríkisspítalanna sem þessu nemur. Sem sagt: Ef ekki tekst að einkavæða þvottahúsið á að hætta að veita þjónustu á spítölunum. Kannski á enn frekar að fækka bæklunaraðgerðum og lengja biðlistana á því sviði sem þó eru vissulega lengri en góðu hófi gegnir. En þá er reyndar ekki allt upp talið. Að auki er gert ráð fyrir að þetta sama þvottahús skili síðan arði í ríkissjóð, líklega af þeim hlutabréfum sem ekki verða seld og ríkið á áfram. Og hver skyldi nú eiga að greiða þann arð? Kannski þetta þvottahús taki að sér verkefni fyrir aðra óviðkomandi aðila og ríkissjóður geti haft arð af því? Líklegra er þó að þvottahúsið muni a.m.k. fyrst um sinn halda áfram að þjóna Ríkisspítölunum og það er nú einu sinni svo að Ríkisspítalarnir eru reknir að fullu og öllu af ríkissjóði þannig að þá er hér komið upp hliðstætt dæmi og um húsameistarann. Ríkissjóður, í gegnum ríkisspítala, greiðir fyrir þjónustu til þvottahússins umfram kostnað þannig að þvottahúsið fái arð frá ríkissjóði til þess að greiða aftur í ríkissjóð. Er þetta ekki hálfgerður skrípaleikur? Nú má líka hugsa aðeins lengra fram í tímann og setja dæmið upp þannig: Staðreyndin er sú að Þvottahús Ríkisspítalanna hefur veitt þjónustu á kostnaðarverði sem hefur verið undir því sem aðilar á hinum frjálsa markaði, almenn þvottahús hér á svæðinu, hafa getað veitt. Þau hafa ekki treyst sér til þess að veita Ríkisspítölunum þjónustu á því verði sem hægt hefur verið að reka þvottahúsið á. Ef svo færi nú að þessi fyrirtæki á frjálsa markaðnum eða einhverjir aðrir einstaklingar eignuðust þvottahúsið og færu að reka það með arðsemissjónarmið í huga er líklegt að þessi kostnaður fyrir hið opinbera, fyrir ríkið, fyrir spítalann, muni hækka. Hver veit nema að einhverjum árum liðnum, eigum við að segja 5--10 árum liðnum, komist þeir sem þá stjórna Ríkisspítölunum að þeirri niðurstöðu að skynsamlegasta leiðin til að fá þessa þjónustu sem ódýrasta sé að Ríkisspítalarnir setji upp sitt eigið þvottahús af því að það er ódýrara en að kaupa þjónustuna af hinum frjálsa markaði. Þá væri skrípaleikurinn fullkomnaður. Ég hef að undanförnu gert að umtalsefni ástandið í atvinnumálum en get þó ekki látið hjá líða að nefna nokkur atriði sem mér finnst sérstaklega stinga í augun þegar litið er til þess hvað ríkisvaldið eða hið opinbera getur gert til að styrkja atvinnustarfsemina í landinu. Þar er í fyrsta lagi að nefna að enn þá er dregið úr útgjöldum til Byggðastofnunar og virðist markvisst stefnt að því að gera þá stofnun ófæra um að sinna nokkrum verkefnum sem geta orðið til að styrkja atvinnulífið í landinu. Hér er að vísu ekki um háa upphæð að ræða. Framlag lækkar úr 180 millj. kr. í 170 millj. kr. en þetta sýnir aðeins að áfram er haldið á sömu braut. Líklegt er talið, þegar grennslast er fyrir um það hvar þessar 10 millj. kr. muni koma niður, að það muni þýða skerðingu á styrkjum til hinna ýmsu átaksverkefna sem Byggðastofnun hefur beitt sér fyrir og hafa vissulega verið þýðingarmikil fyrir ýmsa starfsemi, þó smá sé í sniðum, sem getur veitt fólki atvinnu sem hefur ekki að öðru að hverfa víða úti um land. En það þykir trúlega of smátt í sniðum eða lítils virði til þess að núverandi hæstv. ríkisstjórn, sem helst hugsar um álver sem þó láta nú bíða eftir sér, geti haft miklar áhyggjur af svona smámálum. Annað atriðið sem ég vil einnig nefna og varðar atvinnumál er sú meðferð sem mér virðist landbrn. fá í þessu fjárlagafrv. Þar er vissulega um að ræða verulegan sparnað eða niðurskurð á fjárveitingum vegna framlaga til hefðbundinnar búvöruframleiðslu sem tengist búvörusamningnum og er í samræmi við ákvæði hans eins og vissulega er rétt að undirstrika. En það er ekki látið þar við sitja heldur virðist ráðist á nánast alla aðra liði sem varða landbúnaðinn og stórlega dregið úr framlögum. Má þar til dæmis nefna að Framleiðnisjóður landbúnaðarins er skertur um 50 millj. kr. frá því sem þó er gert ráð fyrir í búvörusamningnum. Að vísu er gefið fyrirheit um að endurgreiða þær 50 millj. kr. á næsta ári en ekki kæmi það á óvart þótt erfitt yrði að endurheimta þá upphæð. Framlög til jarðræktar, búfjárræktar, Jarðasjóðs og jarðeigna ríkisins eru öll lækkað verulega frá því sem er í núgildandi fjárlögum eða um allt að 50 millj. kr. og mun það verulega þrengja að allri þeirri starfsemi. Þá eru framlög til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins skorin niður um nær 20 millj. kr. og að lokum er veruleg skerðing á framlögum hins opinbera til Lífeyrissjóðs bænda, sem nemur um 85 millj. kr. Á sama tíma eru sérstakar greiðslur sem ganga eiga til niðurgreiðslu á nauta-, svína-, hrossa- og alifuglaafurðum lækkaðar um 200 millj. kr. Upphæð þessi var á sínum tíma ígildi lægra þreps í virðisaukaskatti og bitnar það á sömu aðilum og niðurskurður lífeyrisframlaganna. Þeir bændur sem framleiða þær vörur, sem hér voru upp taldar, verða því fyrir áfalli upp á nær 300 millj. kr. samtals, sem sjálfsagt er álitið að hægt sé að setja út í verðlagið, en vegna ástands á markaði er ekki líklegt að það takist, eins og nú háttar, og því er ekki hægt að sjá annað en um sé að ræða beina skerðingu á launakjörum þessara aðila um nær 300 millj. kr. Það hlýtur að teljast með ólíkindum að fara svo með atvinnugrein sem vissulega á mjög í vök að verjast. En það er sjálfsagt í samræmi við það sem segir í stefnuræðu hæstv. forsrh. þar sem hann fjallar um ástandið í landbúnaði. Þar var eina setningu að finna sem er kannski ástæða til að endurtaka hér svo mönnum sé alveg ljóst hver stefna hæstv. ríkisstjórnar er í málefnum þessarar atvinnugreinar. Setningin sem hæstv. forsrh. lét frá sér fara um málefni landbúnaðar var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Í landbúnaðarhéruðunum minnka tekjur vegna samdráttar í sauðfjárrækt. Það er áhyggjuefni ef ekki tekst þannig til að tekjur þeirra, sem áfram stunda þessa búgrein, verði bærilegar.`` Þetta er nánast allt sem hægt er að finna í stefnuræðu hæstv. forsrh. og varðar málefni landbúnaðarins og verður varla hægt að telja að hér sé djúpt tekið í árinni. Þó að ríkisstjórnin kunni að hafa einhverjar áhyggjur er nú vart hægt að ímynda sér að það verði lífsviðurværi bændastéttarinnar þó svo að það hljóti að ylja bændum nokkuð um hjartaræturnar að hæstv. forsrh., og þá sjálfsagt ríkisstjórnin öll, hafi nokkrar áhyggjur af ástandinu sem þar blasir við. Í tengslum við búvörusamaninginn voru gefin fyrirheit um verulegar fjárveitingar til landgræðslu og skógræktar á næstu 5--6 árum. Því miður er nú ekki að sjá það neins staðar í frumvarpinu að koma eigi til móts við þessi fyrirheit heldur er þvert á móti framlag til landgræðslu og skógræktar lækkað eins og aðrir liðir og fer þá lítið fyrir fyrirheitunum og væntingum sem voru við það bundnar að eitthvað af þeim bændum sem hverfa frá hefðbundnum búgreinum nú geti snúið sér að því að gerast ræktunarmenn í þess orðs fyllstu merkingu með því að hefja störf við landgræðslu eða skógrækt sem þó er talin geta verið arðbær búgrein hér á landi. Stofnunum á vegum sjútvrh. er, eins og ýmsum fleiri opinberum stofnunum, ætlað að fjármagna sig í auknum mæli með sértekjur sem greiðast eiga af atvinnuveginum. Allir vita hvernig ástatt er í sjávarútveginum um þessar mundir en samt sem áður er haldið áfram að auka álögur á þá atvinnugrein. Til dæmis er veiðieftirlitsgjald hækkað verulega sem þýðir auðvitað að þar er um að ræða aukna gjaldtöku. Annað sem vekur athygli í umfjöllun um sjávarútvegsráðuneytið er að framlög til rannsóknarverkefna á vegum sjávarútvegsdeildar Háskólans á Akureyri og líffræðideildar Háskóla Íslands eru alveg felld niður, svo og viðfangsefni sem inniheldur framlög til gæðaátaks, starfsmenntunar, markaðsöflunar og tilrauna í sjávarútvegi. Það er lækkað úr 50 millj. í 20 millj. eða um 30 millj. kr. Það er því ekki eitt heldur allt sem lendir fyrir á niðurskurðarhíf hæstv. ríkisstjórnar. Þó ég segði fyrr að ég ætlaði ekki að fjalla ítarlega um málefni einstakra stofnana að þessu sinni heldur láta það bíða 2. umr. um fjárlagafrv. get ég þó ekki látið hjá líða að nefna hvernig farið er með fjárveitingar til Landhelgisgæslunnar. Svo virðist sem það sé viðhorf hæstv. ríkisstjórnar að sú stofnun gegni ekki merkilegu hlutverki og eru fjárveitingar til hennar lækkaðar um 7% að raungildi sem þýðir það að einu skipi verður að leggja og þá væntanlega dregið úr starfsemi stofnunarinnar sem því nemur. Ég veit að Landhelgisgæslan gegnir veigamiklu hlutverki bæði á sviði eftirlits og björgunar og því verður að huga vel að því hvort hér sé ekki of langt gengið og öryggishlutverkinu ógnað. Ef hins vegar er hægt að mæta þessu með því að efla starfsemi gæslunnar á öðrum sviðum, þ.e. með auknum rekstri annarra skipa og úthalds í flugrekstrinum, er eðlilegt að það sé skoðað gaumgæfilega en hér vil ég hafa allan fyrirvara á. Einnig er ástæða til að athuga vel fjárveitingar til tollgæslu á Keflavíkurflugvelli. Þar var á þessu ári dregið verulega úr fjárveitingum og eru uppi efasemdir, svo ekki sé nú meira sagt, um að hægt sé að sinna þessu verkefni á þann hátt að viðunandi sé af öryggisástæðum. Þá er áhugavert að benda á einn fjárlagalið undir fjmrn. sem ber yfirskriftina Ríkisábyrgðir og tjónabætur. Undir þann fjárlagalið falla greiðslur sem ætla má að ríkissjóður þurfi að greiða vegna tapaðra ábyrgða. Nú bregður svo við að þrátt fyrir fjárveitingu þessa árs, að upphæð 550 millj. kr., er ekki áætlað að verja þurfi í þennan fjárlagalið nema 320 millj. kr. á næsta ári eða um 230 millj. kr. lægri upphæð en í ár. Þetta er út af fyrir sig ánægjulegt og helgast af því að greiðslur út af liðnum í ár hafa ekki verið nema sáralitlar og virðist það staðfesting á því að ef til vill hefur fortíðarvandi sá, sem hæstv. forsrh. hefur verið svo tíðrætt um, ekki verið eins mikill og hann vildi vera láta. Á þetta er ástæða til að benda sérstaklega og lýsa ánægju með að hér skuli vera hægt að lækka fjárlagalið svo nemur mörg hundruð milljónum kr. Virðulegi forseti. Ég hef tínt til nokkur atriði úr fjárlagafrv. sem mér fannst ástæða til þess að nefna sérstaklega af því að ég tel að um þau þurfi að fjalla nánar. Fjölmargt fleira mætti auðvitað tína til. En ég ætla ekki að gera það á þessu stigi vegna þess að ég tel að við þurfum nú að setjast niður og velta því fyrir okkur hvernig hægt sé að móta þetta fjárlagafrumvarp þannig að komið sé til móts við þann vanda sem er við er að glíma í íslensku þjóðfélagi og á ég þá einkum við þann vanda sem blasir við atvinnuvegunum. Það er mál sem allir aðilar þessa þjóðfélags þurfa í raun að sameinast um og bregðast við. Aðilar vinnumarkaðarins hafa nú þegar tekið ákveðna forustu í þessu sambandi. Reynslan hefur sagt okkur það á undanförnum árum að aðilar vinnumarkaðarins, ásamt stjórnvöldum, ríkisvaldinu, fulltrúum sveitarfélaga og fulltrúum bankakerfisins verða að leggjast á eitt ef vel á til að takast. Síst af öllu getur ríkisstjórn sú sem situr á hverjum tíma leikið sig ,,stikkfrí`` í slíkri stöðu. Ég hef eytt meginhluta ræðutíma míns í að fjalla um atvinnumál og ég ætla að ljúka orðum mínum nú við 1. umr. um fjárlagfrv. fyrir næsta ár með því að lýsa því yfir að Framsfl. er tilbúinn til þess að taka þátt í því að laga frv. að þeim þörfum sem ég hef áður lýst. Við verðum að endurskoða skattastefnuna og leita leiða til að létta byrðum af atvinnulífinu en gæta þess jafnframt að sú tilfærsla á sköttum lendi fyrst og fremst á herðum þeirra sem hafa nægjanlega breið bök til að bera. Ég veit að þetta verður ekki auðvelt verk en í það verður að fara. Samfara þessu verður að sjálfsögðu að skoða útgjaldahlið frv. Ég hef því lítið rætt að þessu sinni um menntamál, félagsmál og heilbrigðismál, þá málaflokka sem að jafnaði eru taldir til velferðarmála en við þurfum að leita leiða til að gæta ýtrasta aðhalds og sparnaðar í opinberum rekstri og við framsóknarmenn munum ekki skorast undan að taka þátt í þeirri leit. Ég tel að farsælast til að ná árangri á þessu sviði sé að leita samstarfs og samvinnu við það fólk sem vinnur við opinbera þjónustu, því störf þeirra eru mikils virði og atvinnuöryggi þeirra mikilvægt. Það á að ræða við fulltrúa samtaka þeirra, hvort heldur það eru launþegasamtök eða fagsamtök, og eiga við þau gott samstarf um leiðir sem geta leitt til varanlegrar lausnar í stað þess að fara fram með flumbrugangi og gerræði sem oftar en ekki er dæmt til að mistakast. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að skipulagsbreytingar í opinberum rekstri taka sinn tíma. Þær eru ekki gerðar á einni nóttu og skjóttekinn sparnaður á þessu sviði er ekki auðveldur. Setjum okkur því lengri tímamarkmið til að ná árangri, gefum okkur 3--5 ár til að finna nýjar leiðir sem leitt geta til varanlegs sparnaðar án þess að skerða á óviðunandi hátt þá þjónustu sem við viljum að velferðarþjóðfélagið veiti þegnum sínum. Leitum samræmdra leiða til sparnaðar þar sem þess er gætt að sparnaður á einu sviði eða hjá einni stofnun leiði ekki til aukinna útgjalda hjá annarri. Aukum ábyrgð stjórnenda opinberra stofnana og gefum þeim svigrúm til þess að ráða sjálfir nokkru um það hvernig hagræðing og sparnaður er framkvæmdur og leyfum þeim að gera það í samráði við sitt starfsfólk þannig að þeir geti jafnvel haft nokkur áhrif á launaútgjöld sinna stofnana ef vel tekst til í aðhaldsaðgerðum. Ég held að með þessu móti og ýmsum öðrum leiðum, sem vafalaust má finna og ná samkomulagi um við þá sem þurfa að búa við þessar aðgerðir og þær kunna að bitna mest á, getum við náð langt í því að draga úr útgjöldum ríkissjóðs án þess að skerða á óviðunandi hátt þá þjónustu sem við viljum og teljum nauðsynlegt að hið opinbera veiti.

Hæstv. forseti. Það hefur verið heldur dapurleg vist að taka þátt í störfum hv. fjárln. á þessu hausti. Menn hafa setið næsta ráðvilltir og kallað til sín sveitarstjórnarmenn og ráðuneytismenn og ýmsa aðra aðila og raunalegast hefur verið að sjá að þeir sem að því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, stóðu og unnu trúa harla lítið á það. Það er kannski dæmi um það ráðleysi sem ríkir í stjórnarherbúðunum varðandi fjárlagagerðina að hæstv. menntmrh. stóð hér í gær og lýsti því yfir að ríkisstjórnin hefði átt tvo kosti --- við vorum að ræða um Lánasjóð ísl. námsmanna --- að skerða kjör námsmanna eða auka álögur á almenning. Á meðan hæstv. ráðherra var að lýsa þessu átti ég leið niður í kaffisal þar sem við blasti viðtal við hv. formann fjárln., Karl Steinar Guðnason, þar sem hann tilkynnti að nauðsynlegt væri að auka álögur á almenning. Það var dálítið erfitt að koma aftur upp í þingsal án þess að segja hæstv. menntmrh. þessi nýju tíðindi. Það gefur auga leið að ef það er virkilega á dagskrá að um verulegar skattahækkanir verði að ræða umfram það sem kemur fram í fjárlagafrv. er tekjuhlið frv. gjörsamlega út í hött og eiginlega engin leið að ræða þetta frv. á þessu stigi málsins. Ég hef þess vegna kosið að leggja ekki mikla vinnu í það fyrr en málið hefur hlotið einhverja meiri meðferð. Það sem blasir við hverjum þeim sem les þetta frv. er að í því er engin stefnumótun. Hér er kafli sem heitir ,,Efnahagsstefnan og markmið fjárlaga``. Það er fyrirsögnin ein vegna þess að þar er engin efnahagsstefna mótuð og því síður nokkur pólitísk stefnumótun. Það eina sem rætt er um hér er að aftur og aftur er sagt að stjórnarflokkarnir stefni að því að sveigja efnahagslífið til frjálsræðis og koma á stöðugleika. Síðan segir á fyrstu blaðsíðu, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nauðsynlegt er að búa atvinnulífinu skilyrði til vaxtar og nýta sem best þau sóknarfæri sem felast í aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu.`` Hvers konar efnahagsstefna þjóðar er það að hafa það eitt að markmiði að erlend samvinna bjargi því sem bjargað verður? Auðvitað er öll slík milliríkjasamvinna gagnslaus ef innri styrkur hverrar þjóðar er ekki eins og æskilegt væri. Það er kannski dæmi um hversu alvarlega menn taka þetta frv. hversu margir hv. þm. sýna fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar þann heiður að vera viðstaddir þessa umræðu. Ég held að ástæðan sé einfaldlega sú að menn vissu að hér yrði svo sem ekki mikil umræða því að það er ekki um neitt að ræða. Maður gæti spurt sjálfan sig við lestur þessa frv.: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í byggðamálum? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að styrkja byggðir landsins og atvinnulíf úti í hinum dreifðu byggðum? Það er ekki orð að sjá í þessu frv. um það annað en að framlög til Byggðastofnunar eru skorin niður. Öll framlög til vísis nýrra atvinnuvega eru einnig skorin niður. Menn töluðu hátt um skógræktarátak á Fljótsdalshéraði. Menn eygðu þar von um ofurlítinn atvinnuveg og kannski skóg sem skilaði arði í framtíðinni. Hvað er gert þar? Það er skorið niður. Þegar verið er að hefja þetta starf eru framlög lækkuð. Auðvitað er engin meining með þessu. Menn ætlast ekki til neins af þessu átaki og vænta einskis. Það er Evrópska efnahagssvæðið sem öllu á að bjarga. Hvaða skilyrði á að skapa landbúnaði í landinu? Það er ósköp lítið að sjá um það í þessu frv. annað en það að framlög til hans skuli skorin niður sem mest má vera. Samanber að Framleiðnisjóður skuli vera skertur um heilar 50 millj. Eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. minntist á áðan tekur auðvitað enginn mark á einhverju loforði um endurgreiðslu á næsta fjárhagsári. Og þannig er þetta allt saman. Gleymum ekki aðalatvinnuvegi landsmanna, sjávarútveginum. Í honum og innan hans eru nú að gerast mikil tíðindi. Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því að vinnsla fisks er auðvitað að færast í æ meira mæli út á höfin. Það má kannski segja að við þeirri þróun verði ekki spornað en hitt er annað mál að það verður að bregðast við öllum nýjungum af einhverju skynsamlegu viti. Menn tala aftur og aftur um, og það er svo einkennilegt að þeir nota alltaf sömu orðatiltækin, að þeir ætla að fá hjól atvinnuveganna til að snúast. Það eru nú meiri hjólin. Hvað skyldi þurfa að gera til þess? Menn hafa lengi talað um að það væri nauðsynlegt að lækka vexti. Í fjárlagafrv. sem liggur fyrir er ekkert sem stuðlar að lækkun vaxta. Það er gert ráð fyrir rúmlega 6 milljarða halla á rekstrarreikningi ríkissjóðs sem er 1,6% af framleiðslu í landinu. Hallinn á yfirstandandi ári er talinn verða 9,5 milljarðar kr. sem eru 2,4% af framleiðslunni. Samkvæmt þessu ætti hallinn að verða minni á næsta ári en hann er nú en fyrir okkur liggur frv. til fjáraukalaga þar sem beðið er um rúma 5 milljarða til viðbótar. Er því einhver ástæða til að halda að þessi halli verði öðruvísi á því ári sem í hönd fer? Ég hef enga trú á því. Ég held því að þessi áætlaði halli sé alrangur. Það er þess vegna einnig mjög erfitt að sjá hvernig menn hugsa sér að leysa vanda sjávarútvegsins og ég tala nú ekki um verkafólksins sem unnið hefur fiskinn í landi. Menn hafa líka ósköp lítinn áhuga á því að jafna tekjuskiptinguna í landinu. Ég hef áður bent á það, og það hafa fleiri hv. þm. gert, að við búum við það að um 490 manns eiga eignir upp á 12 milljarða kr. eða eignir sem samsvara 11% af öllum ríkisútgjöldum í þessu fjárlagafrv. Hefur þetta fólk greitt það sem því ber til þjóðfélagsins? Ég dreg það stórlega í efa og það kom raunar allóþyrmilega í ljós á síðasta ári. Ég held að í þessu litla þjóðfélagi verði ekki við þetta búið. Þetta gengur ekki. Það er auðvitað ekki hægt að reka þetta þjóðfélag á samkeppninni einni. 250 þúsund sálir sem eru að reyna að basla við að reka nútímaþjóðfélag með þeirri þjónustu sem nútímaþjóðfélög gera ráð fyrir og við viljum hafa og halda. Það verður ekki gert nema með samvinnu. En orðið samvinna er það síðasta sem þessi hæstv. ríkisstjórn skilur. Hún hefur gripið til þeirra ráða að vaða inn í störf manna í þjóðfélaginu án alls samráðs með valdboðum að ofan, ruglað störf manna og stórskaðað margháttaða þjónustu. Sparnaðurinn af þessu er auðvitað enginn alveg eins og fram hefur komið og hv. 1. þm. Norðurl. e. minntist á. Tala sjúklinga lækkar ekki umtalsvert. Hún er ákveðið hlutfall eins og hún hefur verið og sjúkdóma verður að lækna, ef ekki á einni stofnun þá á annarri. Það er auðvitað ekki til sparnaðar að halda fólki utan þjónustu á biðlistum sem gæti að lokinni lækningu komið aftur út á vinnumarkaðinn. Það er ekki sparnaður að halda slíku fólki á sjúkrabótum mánuðum saman á meðan það bíður eftir þjónustu sem það ætti að fá miklu fyrr. Þannig mætti lengi telja. Venjulega sýnir sig að kostnaðurinn birtist annars staðar. Tekjuhliðin í þessu frv. er gjörsamlega í upplausn enn sem komið er. Þegar hafa orðið mikil átök um fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar að hefja skattlagningu ýmissa þátta í þjóðfélaginu á ný, svo sem á bækur sem hefði það eitt í för með sér að hinn háþróaði prentiðnaður sem hefur vaxið upp í landinu flyttist einfaldlega til útlanda. Auðvitað er þessu mótmælt og ég efast um að það verði unnt að koma þessu á. Því verður ekki unað. Margt slíkt mætti telja þannig að það væri erfitt að fara yfir í gjaldahliðina og tala um hana í einhverri alvöru. Það blasir við hverjum manni að það eina sem hæstv. ríkisstjórn dettur í hug að spara í er skólakerfið, alveg frá byrjun til enda. Grunnskólinn er stórlega skorinn niður, framhaldsskólarnir og háskólinn. Það segir sig sjálft að þetta er auðvitað ekki neinn sparnaður. Slíkt hefnir sín þótt síðar verði. Það má satt að segja teljast undravert að menn skuli ekki vera uppgefnir á að stríða við hæstv. ríkisstjórn í þessum efnum. Það liggur fyrir að kaupmáttur taxtalauna háskólakennara hefur fallið um 30% frá því að félagið gerði fyrstu kjarasamninga sína í apríl 1987. Samt halda þessir menn auðvitað áfram að kenna. Þeir halda áfram að sinna fræðistörfum sínum þó greiðslan fyrir þau hríðfalli ár frá ári. Það er búið að fella niður, eins og hér kom fram í umræðu í gær, 160 námskeið innan háskólans þannig að nemendur hafa átt í erfiðleikum með að raða saman námsönnum sínum vegna þess að námskeiðin voru ekki fyrir hendi. Þetta gengur auðvitað ekki. Þetta er bara misviturra manna ráð sem hér eru á ferðinni. Ég þori satt að segja ekki til þess að hugsa ef á að skerða, eins og talað er um, stórlega þjónustu við áfengissjúkt fólk. Ég hef hingað til haldið að sá vandi væri allstór og það mikla verk sem þar hefur verið unnið væri ekki ástæða til að skerða heldur miklu frekar verðlauna. Sem betur fer hafa vegna þessarar starfsemi þúsundir manna komið aftur inn á vinnumarkaðinn eftir hörmungarlíf jafnvel árum saman. Þannig mætti endalaust telja. Það er ástæðulaust að fara aftur að ræða um málefni lánasjóðsins. Það var gert ítarlega í gær og von mín er sú að menn sjái fyrr en seinna að þær aðgerðir ganga ekki upp heldur vegna þess að það sem við þörfnumst núna er vel menntað fólk í öllum greinum þjóðfélagsins. Eitt er t.d. það sem fyrirhugað er og búið að gera, að ýta út stórum hópi iðnnema úr lánasjóðnum. Það liggur fyrir að innan skamms tíma stórvantar iðnaðarmenn vegna þess að aðsókn að Iðnskólanum hefur ekki verið nægileg. Ég hélt að það sjónarmið væri löngu úr sögunni að menn gerðu einhvern greinarmun á gildi menntunar, hvort sem hún væri til munns eða handa eins og gamla fólkið sagði. Því betur menntað fólk á öllum sviðum þeim mun meiri von er til að við getum byggt upp þjóðfélag sem getur staðið undir sjálfu sér og skilað bæði þeim sem nú lifa og þeim sem síðar taka við blómlegri byggð. Þessi doði og eymdarháttur sem hvílir eins og farg yfir þjóðinni núna er ástæðulaus. Hann er ástæðulaus, hann er heimatilbúinn vandi. Það eina sem heyrist frá fulltrúum stjórnarflokkanna eru atvinnuleysistölur, vonleysi, vol og víl. Það hefur fyrr blásið á móti hér á landi án þess að menn gæfust upp í fyrstu umferð. Ég vil þess vegna taka undir með hv. 1. þm. Norðurl. e. að auðvitað leysum við ekkert þann vanda sem við okkur blasir, sem vissulega er umtalsverður, nema í samvinnu. Ekki bara samvinnu innbyrðis á hinu háa Alþingi heldur í samvinnu við fólkið í landinu. Við verkalýðssamtökin, við þá sem á þeim stofnunum vinna sem við viljum reyna að hagræða í, í samvinnu við alla þá aðila sem að þjóðlífinu koma. Það þýðir ekki að ætla að ráðskast með fólk með einhverjum valdboðum ofan frá. Það gengur ekki. Ef stjórnarflokkarnir vita það ekki ætti þeim að verða fljótlega ljóst að þeir komast ekkert nema í samvinnu við stjórnarandstöðuna. Það er gert í fullri alvöru að Alþb. hefur lagt vinnu í að leggja fram tillögur sem eru til skoðunar fyrir hvern sem vill skoða þær. Okkur er algjörlega ljóst að við höfum enga allsherjarlausn á vanda þjóðarinnar. Það hefur aldrei staðið til. En betur sjá augu en auga og við höfum boðið, bæði samþingmönnum okkar og öllum þeim sem við okkur vilja tala um lausn þessa vanda, upp á umræður um málið. Ég held að því fyrr sem þær umræður hefjast því betra því ég fæ ekki séð að ríkisstjórnin liggi með nein þau ráð sem geti dugað þjóðinni eins og mál standa nú. Frú forseti. Það er kannski barnalegt, kannski einfeldningslegt, ég veit það ekki, að segja að síðustu: Það sem vantar í þetta fjárlagafrv. er ekki síst væntumþykja. Þeim sem senda frá sér slíkt fjárlagafrv. er sama um þjóðina. Þeir bera enga umhyggju fyrir fólkinu í landinu og lífi þess. Það eru menn sem horfa á einhverja talnadálka og skera hér og skera þar, en það er ekki með besta vilja hægt að eygja að það sé reynt að komast hjá því að skaða fólkið í landinu því það er fyrst og fremst þar sem að er vegið. Ég gæti boðið fram aðstoð mína við að skera niður víða í ríkiskerfinu. Við höfum ótal tillögur um það. En þar komum við að heilögum kúm sem ekki má hrófla við vegna þess að auðvitað á endanum vilja menn ekkert breyta tekjuskiptingunni í landinu. Það sýnir sig að það er verið að gera tilraun til að hverfa aftur til þess tíma þegar einungis efnamannabörn gengu í skóla. Menn verða að vita að ef þeir segja A þá eru þeir að segja B líka. Auðvitað er aðförin að lánasjóðnum beinlínis liður í því að stéttskipta þessu þjóðfélagi. Þetta er ekki fjárlagafrv. jafnaðar þó að Jafnaðarmannaflokkur Íslands standi að því. Því fer fjarri. Þetta er einfaldlega fjárlagafrv. sem breikkar bilið milli ríkra og fátækra í landinu. Ég hef einhvern veginn grun um að menn, a.m.k. trúi ég því enn, að alþýðuflokksmenn vilji þetta ekki endilega. En af hverju þeir eru með í þessu veit ég ekki. Kannski geta þeir bara ekki betur. Ég veit ekki hvort þeir sjá þetta ekki. En við eigum eftir að heyra í virðulegum formanni fjárln. sem skýrir þetta kannski fyrir okkur. Hæstv. forseti. Ég sé engan tilgang í því að fara í gegnum ýmsa þá gjaldaliði sem ég mun auðvitað á síðari stigum og við 2. umr. gera stórlegar athugasemdir við. Þó get ég ekki stillt mig um að segja það einu sinni enn, og hef sagt það nokkrum sinnum áður, það verður eins og yfirlýsing Catós gamla, að eitt það fyrsta sem blasir við okkur þegar við lesum gjaldaliðina er að áfram ætlar þjóðin að bjóða forseta lýðveldisins upp á það að hafa ekki húsnæði á forsetasetrinu. Ég hef sagt það áður og segi það enn: Ef þjóðin hefur ekki efni á að eiga bústað fyrir forseta lýðveldisins þá fer maður kannski að trúa því að svo sé eymdin öll að vonlaust sé að reyna úr að bæta. Ég vona þó svo sannarlega að svo sé ekki, hæstv. forseti, en mun gera gjaldahlið þessa eymdarlega frv. svartsýni og vesældar betri skil við 2. umr. Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Virðulegi forseti. Hér er komið fram eitt ,,tímamótafjárlagafrumvarpið`` í viðbót við öll hin sem lögð hafa verið fram á síðustu árum. Þegar við vorum á sl. vetri að ræða fjáraukalög fyrir það ár, árið 1991, var fjárlagafrv. fyrir árið 1992 nýkomið fram. Það var lagt fram með 4 milljarða kr. halla og kynnt sem ,,tímamótafrumvarp`` að sjálfsögðu. Allt annað en fjáraukalagafrv. sem sýndi það að hallinn hefði tvöfaldast og vel það á því yfirstandandi ári. Í umræðum um fjáraukalögin sagði ég m.a.: ,,Enn einu sinni er ríkissjóður rekinn með stórkostlegum halla. Það virðist óbreytanlegt, þó að stefnt hafi verið að því í fjárlögum yfirstandandi árs að hallinn yrði 4 milljarðar verður hann helmingi hærri þegar upp er staðið. Fyrir Alþingi liggur nú fjárlagafrv. þar sem stefnt er að 4 milljarða halla. Skyldi hann líka verða helmingi hærri í október á næsta ári?`` Þessi orð voru sem sagt sögð í fyrra. Það hefur komið á daginn að hallinn verður ekki aðeins helmingi hærri heldur enn meira því að útlit er fyrir að hallinn á fjárlögum í ár verði 9--10 milljarðar samkvæmt þeim fjáraukalögum sem komin eru fram í stað 4 milljarða og erum við þá að ræða um greiðslugrunn fjárlaga. Þegar endanlegar tölur ríkisreiknings fyrir yfirstandandi ár liggja fyrir verður þessi tala að sjálfsögðu enn þá hærri þar sem þá verður búið að taka með ýmsar skuldbindingar sem ríkissjóður gerir á árinu. Það er siður hér á hinu háa Alþingi að gera meira mál úr fyrirhuguðum halla fjárlaga en þeirri staðreynd sem kemur í ljós þegar ríkisreikningur er lagður fram. Þó ég sé ekki að leggja til að við þingmenn hættum að ræða um fjárlögin þegar þau eru lögð fram, þá finnst mér að gjarnan mætti fara fram meiri umræða um ríkisreikning, skoða hann af meiri nákvæmni og freista þess að finna út úr þeirri vinnu leiðir til úrbóta. En við þessa 1. umr. fjárlaga núna vil ég gera að umtalsefni stöðu mála í þjóðfélaginu. Við stöndum óneitanlega frammi fyrir miklum erfiðleikum. Fjárlögin eru lögð fram með 6,3 milljarða halla. Hættumerkin í efnahagsmálum blasa við. Þar á ég sérstaklega við stöðu atvinnulífsins. Fyrirtækin eru komin á ystu nöf flestöll. Það er sama hvort við skoðum sjávarútveginn, stóriðjuna, iðnaðinn eða landbúnaðinn. Við þessar aðstæður er þetta fjárlagafrv. lagt fram og að mati mjög margra höfum við ekki síðan 1967--1969 staðið frammi fyrir jafnalvarlegri stöðu. Það væri ekki úr vegi að rifja upp hvað hæstv. fjmrh. sagði þegar hann lagði fjárlögin fram fyrir einu ári síðan, stefnumótandi fjárlög, með leyfi forseta, þá sagði hann hér í ræðu sinni: ,,Það hefur varla farið fram hjá nokkrum manni að íslenskt efnahagslíf hefur gengið í gegnum miklar þrengingar á undanförnum árum. Frá árinu 1987 hefur þjóðarbúskapurinn verið í öldudal og framleiðslustarfsemin í lágmarki. Hver er ástæðan fyrir þessu? Algengasta svarið hefur verið að um sé að kenna minni afla og erfiðleikum í sjávarútvegi. Þetta er auðvitað rétt svo langt sem það nær enda er sjávarútvegur mikilvægasta atvinnugrein okkar. Þó er þetta aðeins hluti af skýringunni. Málið er í rauninni alvarlegra og vandinn djúpstæðari. Ef við lítum í kringum okkur sjáum við að það ríkir kyrrstaða í íslensku atvinnulífi. Það er nánast sama hvert litið er. Ný fjárfesting er í lágmarki, nýsköpun er mjög lítil og ný atvinnutækifæri eru af skornum skammti. Það er þessi lognmolla, þessi stöðnun sem er hið raunverulega vandamál í íslensku efnahagslífi. Þessu þarf að snúa við, að öðrum kosti blasir við áframhaldandi kyrrstaða og sífellt lakari lífskjör.`` Þetta sagði hæstv. fjmrh. fyrir einu ári og meginmarkmið efnahagsstefnunnar komu fram í fjórum atriðum í fjárlagafrv. fyrir árið 1992. Þau voru að draga úr ríkisumsvifum, að tryggja lága verðbólgu og stöðugt gengi, að stuðla að frjálsum viðskiptum milli landa og í fjórða lagi að tryggja atvinnu og aukinn kaupmátt til lengri tíma litið. Hvernig skyldi hafa verið staðið við þessi markmið? Í framhaldi af þessum markmiðum sagði hæstv. ráðherra: ,,Á þessu ári má þó gera ráð fyrir að atvinnuleysi á Íslandi verði nálægt 1,5% af vinnuafli og spáð er auknu atvinnuleysi á næsta ári. Sem betur fer er atvinnuleysi hér á Íslandi lítið miðað við það sem aðrar þjóðir þurfa að þola. Í þessu efni getur þó brugðið til beggja átta ef hagstjórnin fer úr böndunum, það sýnir reynsla annarra þjóða.`` Skyldi það ekki geta verið að hagstjórnin hjá hinni íslensku ríkisstjórn hafi farið úr böndunum? Og eitt markmiðið var enn að árið 1992 yrði halli ríkissjóðs ekki umfram 1% af landsframleiðslu. En hvað verður hann? Hann verður 2,4%. Á árinu 1993 áttu fjárlög að verða hallalaus og hvað verða þau? Þau eru með 6,3 milljarða halla. Í spá Þjóðhagsstofnunar fyrir næsta ár er gert ráð fyrir 0,5% minni landsframleiðslu og þjóðartekjur minnki vegna versnandi viðskiptakjara um 1,5%. Yfirleitt má þó segja að spáin geri ráð fyrir að ekki verði eins mikill samdráttur á næsta ári eins og hafi orðið á þessu ári en við skulum líka athuga það að samdrátturinn er mikill á þessu ári þannig að það er líka spurningin um við hvað er miðað. Allt um það, þá heldur samdrátturinn áfram. Það sem ég deili fyrst og fremst á í þessu fjárlagafrv. er að það er reynt að slá ryki í augu fólks. Sem dæmi er tekið fram að viðskiptahalli muni batna á næsta ári, en í hverju liggur það? Ekki í því að við flytjum út verðmætari afurðir eða meira magn. Nei, viðskiptabatinn liggur í því að á næsta ári verði minna um kaup á flugvélum og skipum. Það að Flugleiðir voru að endurnýja flugflota sinn jók viðskiptahallann á yfirstandandi ári og ýmsir voru að kaupa frystitogara eða endurnýja skipin. Raunar er ekki séð fyrir endann á frystitogarakaupum á næsta ári. Þau geta sem sagt vel orðið meiri en nú lítur út fyrir ef stjórnvöld móta enga stefnu í þeim málum. Þó má vera að þær upplýsingar, sem nýlega eru komnar fram á fiskiþingi, munu hafa þar einhver áhrif. Á næsta ári munu skuldir þjóðarbúsins aukast miðað við verga þjóðarframleiðslu og fara yfir 50% og greiðslubyrðin hækkar úr 25% í 30% af þjóðarframleiðslu. Það segir þó ekki alla söguna að horfa bara með skelfingu á þessar tölur. Vitanlega hækka skuldirnar miðað við þjóðarframleiðslu þegar þjóðarframleiðsla dregst saman og greiðslubyrðin eykst að sama skapi, vitanlega. Ef þjóðarframleiðsla væri í meðallagi eða vaxandi þá mundi þetta hlutfall vera annað. Við verðum að skoða hlutina í samhengi. Og hvers vegna er svo mikill samdráttur? Samdrátturinn byrjar auðvitað í frumvinnslugreinunum þar sem verðmætin verða til og þar á sjávarútvegurinn stærstan þátt þar sem frá honum koma um 70--80% af okkar útflutningsverðmætum. Þar byrjar snjóboltinn að velta og hleður á sig eftir því sem neðar dregur. Samdráttur í þjónustu og verslun kemur í kjölfarið og uppsagnir starfsfólks eru svo afleiðingin. Hvort sem okkur líkar betur eða verr þá er samdráttur í þorskveiðum nú að hafa þessi margfeldisáhrif. Það er því miður að þegar fjárlagafrv. er skoðað í ljósi þessara staðreynda þá blasir það við að þær staðreyndir eru ekki teknar með í reikninginn við áætlanagerðina. Tekjuhlið frv. er meingölluð og getur alls ekki staðist. Ég ætla að taka nokkur dæmi. Gert er ráð fyrir að selja eignir ríkisins fyrir 1,5 milljarða kr. Á þessu ári átti að selja fyrir 1 milljarð kr. en ekki hefur tekist að selja nema fyrir 500 millj. Eru líkindi til þess að betur gangi með eignasölu á næsta ári í áframhaldandi samdrætti? Ég segi nei. Þá eru þær tillögur sem byggt er á varðandi virðisaukaskattinn, lækkun skatthlutfallsins og niðurfelling á greiðslu innskatts af ýmissi þjónustu þegar orðnar breyttar. Samningar við sveitarfélögin, sem nýlokið er við, gera ráð fyrir að áfram verði endurgreiddur virðisaukaskattur af snjómokstri og sorphreinsun. Fleira getur átt eftir að breytast í áætlunum um breyttar innskattsreglur svo sem af útgáfu bóka og tímarita svo eitthvað sé nefnt. Þar hafa risið háar mótmælaöldur vegna þess máls og engan veginn séð fyrir endann á þeim afleiðingum sem það kynni að hafa. Þau áform að draga úr skattfrelsi ýmissa neysluþátta eins og húshitunar, útvarps og sjónvarps geta líka breyst. Tekjuhliðin af virðisaukaskattinum getur því átt eftir að taka miklum breytingum frá því sem sett er fram í fjárlagafrv. Þá er sú spá sem gengið er út frá um atvinnuleysi heldur ekki mjög sannfærandi. Spáð er 3% atvinnuleysi. Það er í dag 2,8%. Þess vegna verður það trúlega meira, 4--6% er miklu líklegra og það veldur að sjálfsögðu lækkun tekjuskatts jafnframt því að meira fjármagn vantar til að standa við greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Hvert prósent í atvinnuleysi kostar sjóðinn um 600 millj. kr. í atvinnuleysisbætur. Þarna er því um veruleg skekkjumörk að ræða í tekjuhlið fjárlagafrv. og frávikin eru öll niður á við, því miður. Sömu sögu er að segja af gjaldahlið frv. Sá sparnaður, sem nást átti í heilbrigðiskerfinu á þessu ári, hefur ekki gengið eftir. Nú á enn á ný að ná fram sparnaði með svipuðum aðgerðum og þá var beitt og er viðbúið að ekki takist betur til. Það gengur einfaldlega ekki að ganga um og skera niður nauðsynlega þjónustu á einum stað, fólk leitar þá bara á aðra staði, samanber það að draga úr aðgerðum á skurðstofum og lengja biðlista. Þá leita menn til sérfræðinga og kostnaðurinn lendir á sjúkratryggingum, þar með Tryggingastofnuninni og þar með ríkinu. Það verður aðeins tilfærsla milli stofnana eða starfsgreina. Það verður að móta heildarstefnu í þessum málum og gera það með langtímasjónarmið í huga. Slíkar skammtímalausnir, sem hér hafa verið iðkaðar, skila akkúrat engu. Væri sú leið farin að leita samstarfs við heilbrigðisstéttirnar, ræða málin og finna lausnir sameiginlega, þá er ég ekki í vafa um að árangurinn yrði meiri. Því miður virðist hæstv. heilbrrh. ekki vera þeirrar skoðunar að starfsfólk eigi að hafa um slíkt að segja. Það markmið er sett fram í fjárlagafrv. sem stærsta verkefni á útgjaldahliðinni að koma í veg fyrir sjálfvirka hækkun ýmissa útgjaldaliða eins og sjúkratrygginga. Þeim markmiðum á að ná með því að setja ný lög um sölu og dreifingu lyfja, sparnaði í lækniskostnaði á að ná m.a. með breytingum á greiðsluþátttöku ríkisins og síðan á að auka útboð á ýmissi þjónustu sjúkrahúsa og er þar tilnefnd þjónusta þvottahúsa spítalanna. Hv. þm. Guðmundur Bjarnason gerði nokkra grein fyrir því áðan þannig að ég ætla að sleppa því að fara út í það nánar, en þetta segir okkur í einföldu máli að við eigum að fara að greiða meira í lyfjum sjálf, greiða meira af lækniskostnaði og byrja á sparnaðinn hjá þeim sem vinna í þvottahúsunum. Eru þetta ekki dæmigerð vinnubrögð ríkisstjórnarinnar? Sparnaður hins opinbera verður að nást hjá þvottakonunum og almenningur að borga meira fyrir lyf og læknishjálp. Þá á að ná 100 millj. kr. sparnaði með því að færa slysatryggingar til almennra tryggingarfélaga og endurskoða lög um Atvinnuleysistryggingasjóð, ekki með það fyrir augum að gera hann hæfari til að sinna öllum sem þurfa á að halda heldur til að spara 100 millj. kr. hvernig sem það á nú að vera hægt á tímum vaxandi atvinnuleysis. Í menntmrn. á aftur að reyna að koma á skólagjöldum í framhaldsskólum landsins. Það tel ég að fari ekki á milli mála þó að það sé falið inni á milli lína í greinargerðinni. Nú eru það um 80 millj. sem ná á inn á þennan hátt. Í frv. heitir það að samræma innritunar- og efnisgjöld á milli skóla og taka þetta inn í reikninga skólanna. Ég spyr því hæstv. fjmrh.: Er ætlunin að gera þessi gjöld, sem nemendur hafa að mestu haft í sína starfsemi, að sértekjum fyrir framhaldsskólana? Þá er sú breyting að taka framhaldsdeildir og setja kostnað við starfrækslu þeirra alfarið inn í framhaldsskólana mjög athugaverð. Það gæti vel haft þau áhrif að framhaldsdeildirnar verði ekki starfræktar þrátt fyrir að mikið hafi verið lagt upp úr því á undanförnum árum að byggja þær upp. Það getur líka skipt miklu máli bæði fjárhagslega og félagslega fyrir fólk í dreifbýlinu þar sem það er mjög hár kostnaðarliður margra fjölskyldna að þurfa að senda börn sín og unglinga í framhaldsskóla langt frá heimilinu. Framlög til Háskóla Íslands standa nokkurn veginn í stað, en fjárhagur skólans þrengist allnokkuð, m.a. vegna þess að happdrætti skila minnkandi tekjum samanborið við fyrri ár. En áform stjórnvalda um fækkun nemenda í háskólanum hafa náð fram að ganga þar sem nemendur eru nú um 500 færri en á síðasta skólaári og þar eru konur í miklu meiri hluta þeirra sem hætta við að fara í nám. Þar hafa breyttar reglur um Lánasjóð ísl. námsmanna orðið til þess að konur hverfa í vaxandi mæli frá námi eða hætta við að fara í það og í framhaldi af þessu lækkar auðvitað framlag til LÍN um rúmar 500 millj. En við skulum ekki gleyma því að framlög til háskólans voru mjög skert á yfirstandandi fjárlögum þannig að þó að ekki sé nú um enn meiri skerðingu að ræða, þá er staða skólans mjög erfið og nánast ekkert svigrúm til að þróa skólann áfram sem hverri háskólastofnun er nauðsyn. Hins vegar hækkar nokkur framlag til Háskólans á Akureyri vegna breytinga á lögum sem gerð voru sl. vor. Þar verður sett á fót ný rannsóknastofa og störfum fjölgað. Ég tel að það sé sæmilega vel að málum staðið. Þá vil ég gera að umtalsefni þá fjármuni sem fara eiga til rannsókna- og þróunarmála. Þegar ríkisstjórnin kynnti aðgerðir til að efla atvinnulíf þá voru sérstaklega nefndar vegagerðarframkvæmdir, lækkun tekjuskatts fyrirtækja og að verja 240 millj. til sérstakra rannsókna- og þróunarverkefna. Ég hef áður sýnt fram á það úr þessum ræðustól að framkvæmdir í vegagerð eru ekki viðbótarframkvæmdir þar sem áður var búið að skerða framlög til vegagerðar á þessu ári um 900 millj. kr. í fjárlagafrv. og þær 900 millj. sem eru til viðbótar verða fjármagnaðar af vegafé næstu ára. Það er því alrangt að þetta sé eitthvert viðbótarfjármagn. Hvað varðar lækkun tekjuskatts fyrirtækja úr 45% í 33% þá gæti það haft áhrif ef fyrirtækin væru rekin með hagnaði. Svo er þó í fæstum tilfellum. Taprekstur fyrirtækja er staðreynd og flest eru á núllinu ef þau eru ekki fyrir neðan. Breyting eða niðurfelling á aðstöðugjaldi mundi hafa miklu meiri áhrif. En ég hef verið að leita að því hvar þessar 240 millj. væru og hvert þeim væri ætlað að fara. Um þetta segir svo í tilkynningu forsrn. sem var birt þann 15. sept. sl., með leyfi forseta, um rannsókna- og þróunarverkefni: ,,Mikilvægt er að auka nýsköpun og fjölbreytni í íslensku atvinnulífi og efla þannig hagvöxt á næstu árum. Það hafa verið leiddar að því vaxandi líkur að vísindi og rannsóknir séu veigamikil undirstaða hagvaxtar til lengri tíma litið. Er ekki ástæða til að ætla annað en það eigi einnig við hér á landi. Í þessu sambandi skiptir mestu máli að nýta sem best það fé sem varið er til þessarar starfsemi. En ríkisstjórnin vill einnig setja ákveðnar áherslur í þessu efni, ekki síst við núverandi aðstæður. Á undanförnum árum hefur alþjóðlegt samstarf um rannsóknir farið vaxandi og á vettvangi Evrópubandalagsins er t.d. beinlínis hvatt til þess með fjárframlögum af hálfu bandalagsins. Með EES-samningnum opnast Íslendingum miklir möguleikar til þátttöku í þessu samstarfi. Er því mikilvægt að íslenskar rannsóknastofnanir og fyrirtæki geti nýtt þessa möguleika sem best. Til þess þarf að efla íslenska vísinda- og rannsóknastarfsemi. Ríkisstjórnin hefur því ákveðið að verja sérstaklega 240 millj. kr. á næsta ári til nýrra verkefna á sviði rannsókna- og þróunarstarfsemi. Til þess verður varið hluta af söluandvirði þeirra eigna sem seldar verða á næsta ári. Lögð verður áhersla á rannsóknir og námsstyrki og stuðning við þróunarverkefni.`` Þetta segir um áætlun ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum sem tileinkað er rannsókna- og þróunarverkefnum. En hvernig er þessu fylgt eftir í fjárlagafrv.? Fjárveitingar til rannsóknastofnana sem falla undir Rannsóknaráð ríkisins lækka um 4% á milli ára þrátt fyrir 36% hækkun til Tilraunastöðvarinnar að Keldum þar sem verið er að viðurkenna viðvarandi rekstrarhalla til margra ára. Heildarfjárveiting til rannsóknastofnana lækkar um rúmar 40 millj. á milli ára og 240 millj. sem leggja átti til rannsókna- og þróunarstarfa eru engin sjáanleg stærð. Þær eru bundnar því skilyrði að það takist að selja eignir ríkisins á næsta ári fyrir 1,5 milljarða kr. Og raunar er það ekki bundið við söluverð heldur það sem yrði greitt af söluverði. Hverjum dettur í hug þó að eignir væru seldar fyrir 1,5 milljarða að það fáist allt staðgreitt? Í 6. gr. fjárlaga er grein 6.6 sem er svohljóðandi: Heimilt er: ,,Að verja allt að 20% af greiddu andvirði seldra fyrirtækja og hlutabréfa til rannsókna- og þróunarverkefna.`` Þarna er því ekki neitt fast í hendi. Miklu frekar er þetta aðeins fugl í skógi. Ég tel því að yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar í tengslum við fjárlagagerðina um að nú eigi að gera átak í atvinnumálum og auka fé til rannsókna- og þróunarmála séu blekking. Það er mjög miður. Þjóðin þarf á öðru að halda við slíkar aðstæður sem nú eru en einhverjum skollaleik. Það sýnist reyndar eins og rauður þráður í gegnum allt þetta fjárlagafrv. að framlög til menntamála, rannsókna- og þróunarverkefna lenda í miklum niðurskurði. Það er miður að ríkisstjórnin skuli vera svo skammsýn að sjá ekki að þar er vaxtarbroddur íslensks atvinnulífs, í mannauði þjóðarinnar. Þar eru skert framlög til hinna ýmsu rannsóknastofnana. Þau lækka um 4% milli fjárlagaáranna 1992 og 1993. Það má nefna stofnanir og verkefni, sem tilheyra sjútvrn. eins og Hafrannsóknastofnun og viðfangsefni gæðaátak, starfsmenntun, markaðsöflun og tilraunir í sjávarútvegi, lækka úr 51 millj. í 21 millj. Í frv. sem lagt var fram í fyrra var skerðing til rannsókna- og eftirlitsstofnana 51%. Erfitt er að gera raunhæfan samanburð núna þar sem talsvert er um tilfærslur á milli liða en þó er ljóst að sú aukning sem er á þeim lið nú er fyrst og fremst vegna stofnunar Fiskistofu. Það er líka ljóst að sá kostnaður, sem íslenskt þjóðfélag er að taka á sig í sambandi við Evrópskt efnahagssvæði, ef samþykkt verður, er mjög vaxandi. Til dæmis er bætt 5 millj. við framlög til Rannsóknasjóðs og Vísindasjóðs sem eru skilgreind sem kostnaður vegna Evrópusamvinnu. Það er kostnaður upp á 80 millj. í utanrrn. til Stofnana- og þróunarsjóðs EFTA vegna samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Störfum mun fjölga og er að fjölga við sendiráð í Brussel og hjá Evrópubandalaginu. Alls konar nefndir eru í gangi sem kosta sitt og verði samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði samþykktur verðum við að taka á okkur auknar skuldbindingar sem leiða af samningnum. Það er yfirleitt fátt um svör þegar spurt er um kostnað Íslendinga ef EES verður að veruleika enda hefur það ekkert verið reiknað út. Menn tala um ávinning af opnun markaða og styrkjum til rannsóknaverkefna en það gleymist að allt þetta kostar okkur mikla fjármuni sem verða þá að takast af öðrum liðum sem í dag eru í fjársvelti. Menntastofnunum okkar og rannsóknarstofnunum er ekki gert kleift að þróast með eðlilegum hætti en stjórnvöld vilja kasta þeim inn í botnlausa samkeppni án þess að þau séu samkeppnisfær. Þetta fjárlagafrv. er vissulega lagt fram við mjög erfiðar aðstæður í þjóðarbúskapnum. Minnkandi fiskafli, samdráttur í landbúnaði og þær afleiðingar sem slíkur samdráttur hefur á allt efnahagslíf í landinu setja fjárlögum þröngar skorður. Verst af öllu er þó atvinnuleysið sem kemur í kjölfarið og leggst eins og farg á allt þjóðlífið. Það eru hættumerki alls staðar og við getum ekki setið aðgerðalaus. Í efnahagsmálaumræðu síðustu vikurnar hefur verið minnst bæði á sænsku leiðina og þá færeysku. Hver þjóð verður að finna sér leið sem hún getur farið til að takast á við vandann. Ýmsar leiðir eru til og við skulum ekki gleyma því að þrátt fyrir allt erum við í hópi þeirra þjóða sem hefur tekist að skapa velferðarþjóðfélag. Við verðum að standa vörð um það og það er nokkuð á sig leggjandi til þess. Við verðum öll að taka á okkur einhverjar byrðar til þess en mikilvægast er að þær komi réttlátlega niður. Þess vegna verður m.a. að nýta bæði fjármagnsskatt og hærra skattþrep tekjuskatts til að ná niður fjárlagahallanum. Hæstv. fjmrh. sagði áðan í framsöguræðu, með leyfi forseta: ,,Stjórnvöld hafa ýmist sofið á verðinum eða misskilið hlutverk sitt á undanförnum árum.`` Ég vona svo sannarlega að ríkisstjórnin sé vöknuð og hún skilji hlutverk sitt. Það er ekki nóg að verðbólgan sé komin svo langt niður að hún sé undir því sem gerist í nágrannalöndunum ef atvinnuleysi hér á landi verður þá jafnvel enn þá meira en þar. Ég tel að fjárlagafrv. sem við erum að ræða taki ekki með raunhæfum hætti á þessu stærsta vandamáli okkar og það er enn ótrúverðugra plagg en það sem við sáum í fyrra. Ég mun því ekki ræða það frekar nú eða taka einstaka þætti. Ég mun ekki taka það fyrir í meira mæli en ég hef þegar gert. En ég vænti þess að við 2. umr. verðum við komin með raunhæfara fjárlagafrv. í hendurnar.

Frú forseti. Um þetta leyti í fyrra er 1. umr. um fjárlagafrv. fór fram beindust augu manna einkum að gífurlegum innbyggðum rekstrarhalla ríkissjóðs, skuldastöðu þjóðarbúsins og því kæruleysi sem einkennt hefur alla fjármálastjórn ríkisins undanfarna tvo áratugi. Þá er að baki mikil vinna við niðurskurð ríkisútgjalda og sparnað á öllum hugsanlegum sviðum. Þá stefndi í um það bil 20 milljarða halla á ríkissjóði á þessu ári og útgjöldin stefndu í 125 milljarða kr. Það tókst með samhæfðu átaki allra er til þess voru kvaddir að koma saman fjárlagafrv. sem gaf góð fyrirheit um árangur. Nú velta menn því gjarnan fyrir sér hvernig hafi til tekist og oft er hart deilt. Ljóst mátti vera frá upphafi að þrátt fyrir góð áform og föst tök fjmrh. á framkvæmd fjárlaga að ýmislegt hefur farið öðruvísi en ætlað var. Það er óhætt að segja að hvarvetna þar sem borið var niður í sparnaði og niðurskurði heyrðust mótmæli eða a.m.k. mikil andúð. Yfirleitt viðurkenndu menn, samtök og stofnanir að mikil þörf væri á ráðdeild og sparnaði og auknu aðhaldi. Það kom hins vegar afar víða fram að það ætti aðeins að gerast annars staðar en ekki í eigin garði. Á Alþingi hefur mestöll umræðan snúist um einstök atriði í niðurskurði eða viðleitni til aðhalds og yfirleitt aldrei rætt um heildarvandann en í stað þess lögð alveg sérstök áhersla á að allt það sem gert hefur verið sé sprottið af illum hvötum og ótugtarskap stjórnmálamanna. Það hefur líka verið merkilegt að þeir sem hafa verið við stjórnvölinn í allt að 20 ár finna enga ábyrgð hvíla á sér þrátt fyrir öll mistökin, þrátt fyrir alla óreiðuna, þrátt fyrir kæruleysið sem fyrri ríkisstjórnir hafa sýnt í meðferð fjármuna fólksins í landinu. Það er skoðun mín að það starf sem ríkisstjórnarflokkarnir hófu í fyrra hafi skilað miklum árangri. Það má alltaf gera betur en ég er þess fullviss að aðrir hefðu ekki gert betur. Sporin hræða. Gerð fjárlagafrv. á sér langan aðdraganda. Fyrstu útlínur þess voru lagðar um mitt ár og byggðu á þeim spám og væntingum um hægan bata í efnahagsstarfseminni sem þá voru uppi. Frá þeim tíma hafa margar forsendur breyst. Þar munar auðvitað mestu um þær hremmingar sem leiða af síminnkandi veiðiþoli þorskstofnsins. Við höfum byggt og mótað útgjöld ríkissjóðs á undanförnum árum með þann bakhjarl í huga að hér fiskuðust árlega 400 þús. tonn af þorski. Þorskafli hefur farið síminnkandi á undanförnum árum en ekki hefur þess verið gætt að minnka ríkisútgjöld, eyðsluna, í sama mæli. Stjórnmálamenn hafa þvert á móti talið sér fært að horfa fram hjá þeim vanda sem aflaminnkunin hefur haft í för með sér. Til að brúa bilið hafa menn tekið erlend lán í svo miklum mæli að gífurleg skuldasöfnun sem fylgt hafa tröllslegar vaxtagreiðslur hefur eitrað allt efnahagslífið. Nú er ákveðið að veiða aðeins 205 þús. tonn af þorski á næsta fiskveiðiári. Það mun hafa alvarlegar afleiðingar fyrir heimilin í landinu og allt atvinnulífið. Þessu til viðbótar hefur verðlag útfluttra sjávarafurða farið lækkandi og afkomuhorfur í orkufrekum iðnaði eru afar dökkar og raunar verri en nokkur gat vænst. Ofan í allt þetta koma kollsteypur í gengismálum margra helstu viðskiptaþjóða okkar þar sem gengi einstakra gjaldmiðla hefur ýmist hækkað eða lækkað, jafnvel yfir 10%. Í þessu felst að gengissamstarf Evrópubandalagsríkjanna hefur skaðast varanlega og sveiflur á verðgildi einstakra mynta valda verulegum erfiðleikum í heimsviðskiptunum. Þeir erfiðleikar geta magnast ef ekki tekst með alþjóðlegu samstarfi að hindra að þessum erfiðleikum verði mætt með verndarstefnu í einstökum ríkjum. Þar eigum við Íslendingar mikið undir því fáar þjóðir eru eins háðar frjálsum og hindrunarlausum viðskiptum. Hinn stóri og þróaði heimur alþjóðaviðskipta teygir sig um allt hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Í umræðum um EES-samkomulagið hafa verið haldnar margar og fjálglegar ræður um sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Auðvitað eigum við Íslendingar að halda fast á frelsi okkar, fullveldi og sjálfsákvörðunarrétti. Ég vil hins vegar benda á að þessi réttur virðist harla smár jafnvel stórum þjóðum þegar risarnir í alþjóðaviðskiptum hreyfa sig. Þegar þýski seðlabankinn ákvað á dögunum að hækka vexti dugði sjálfsákvörðunarrétturinn Svíum aðeins í 17 sekúndur eða þann tíma sem tekur að senda fax á milli síma. Svíar urðu strax að bregðast til varnar sínum gjaldmiðli með tilheyrandi afleiðingum fyrir peningakerfi þeirra. Gengisbreytingar koma einnig illa við beina útflutningshagsmuni okkar því að lækkunin hefur orðið meiri á gjaldmiðli þeirra ríkja sem við seljum mest til. Þannig er talið að breytingarnar valdi versnandi viðskiptakjörum sem svarar 1,5% og kemur það til viðbótar þeim hremmingum sem áður voru komnar fram. Upplýsingar um afkomu og afkomuhorfur í sjávarútvegi benda til mun lakari stöðu en vænst var því Þjóðhagsstofnun áætlar nú að tap á botnfiskveiðum og vinnslu á næsta ári verði rúm 8% að meðaltali ef ekkert verður að gert. Nýleg könnun á veltu- og starfsmannafjölda í iðnaði bendir eindregið til þess að iðnaðarframleiðsla okkar eigi mjög undir högg að sækja. Samdráttur í fjárfestingum og uppsagnir í byggingariðnaði nú á haustdögum gefa einnig til kynna að verulegur samdráttur sé fram undan í mannvirkjagerð. Verulegur samdráttur hefur einnig komið fram í verslun og sér þess stað í tekjuáætlun fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir. Það eru því dökkar horfur sem blasa við og marka ramma fjárlagagerðarinnar fyrir næsta ár. Efnahagshorfur eru auðvitað sífelldum breytingum undirorpnar en þó hygg ég að aðstæður hafi nú reynst hverfulli en verið hefur allt frá því að áhrif olíukreppunnar 1973--1977 riðu yfir. Þegar ég vísa til olíukreppunnar koma mér í hug orð Guðmundar Magnússonar prófessors sem hefur haldið því fram að við Íslendingar bregðumst venjulega við vanda 10 árum seinna en þyrfti. Því til rökstuðnings hefur hann sagt: Þegar viðreisnarstjórnin var mynduð árið 1960 afnam hún hvers konar hömlur á viðskiptum. Það höfðu stríðsþjáðar þjóðir Evrópu gert 10 árum fyrr. Árið 1960 var EFTA stofnað. Við Íslendingar gengum í EFTA árið 1970. Olíukreppan brast á 1973 en við Íslendingar brugðust við henni 10 árum seinna eða um 1983. Fjárlagafrv. tekur auðvitað mið af aðstæðunum eins og menn mátu þær síðla sumars og snemma hausts. Fjárlögin hljóta hins vegar að miðast við aðstæður eins og við ætlum nú og á næstu vikum að þær verði á næsta ári. Þar ber töluvert á milli því að svo mjög hafa aðstæður breyst til hins verra á ótrúlega stuttum tíma. Það fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir er árangur mikillar vinnu margra sem lagt hafa sig fram við að finna leiðir til sparnaðar og ráðdeildar. Það finna vissulega margir til þegar sú vinna fer fram því að mjög erfitt er að draga úr ýmsu sem þegar er farið af stað. Það er líka ljóst að við gengum til síðustu alþingiskosninga í allt öðru efnahagsumhverfi en nú er komið á daginn. Við vissum að vandinn var mikill. Við vissum að tregðan við að taka á vandamálunum hefur reynst okkur dýr. Það er staðreynd sem fram kemur í frv. að á næsta ári verður t.d. ekki komist hjá því að ríkissjóður greiði 9,2 milljarða í vexti auk allra þeirra skuldbindinga sem hlaðist hafa á ríkissjóð á undanförnum árum. Það var líka ljóst við síðustu alþingiskosningar að efnahagsleg stöðnun sem er samfara minnkandi þjóðartekjum hafði verið frá árinu 1987. Við bjuggumst hins vegar öll við, bæði meiri hluti ríkisstjórnar og stjórnarandstaða, að það birti til. Það hefur hins vegar ekki gerst. Ástandið hefur versnað til muna. Nú er svo komið að hástemmdar yfirlýsingar allra stjórnmálaflokka fyrir kosningar, yfirlýsingar sem gefnar voru við allt aðrar aðstæður, hljóta að endurskoðast í ljósi þeirra staðreynda sem við blasa. Kosningaloforð sem stangast á við þá nauðsyn að rétta fjárhag þjóðarinnar við, halda atvinnulífinu gangandi, forða því að atvinnuleysi banki á hvers manns dyr verða menn að endurskoða í ljósi staðreynda. Við blasir að afkomuvandi alls atvinnulífsins gerir kröfu til þess að forsendur efnahagsstefnunnar verði endurmetnar í ljósi breyttra aðstæðna. Augljóst er að svo mikill hallarekstur sjávarútvegsins sem spáð er hlýtur að leiða til fjöldagjaldþrota í greininni. Er þá skammt í að við Íslendingar fáum að kynnast erfiðleikum í bankakerfinu og atvinnuleysi á við það sem við þekkjum hjá frændum okkar í Finnlandi. Það má aldrei verða því að þeim aðstæðum hlyti að fylgja keðjugjaldþrot þjónustufyrirtækja og svo víðtækir erfiðleikar að ég fæ ekki séð á hvern hátt þjóðin getur vegið það áfall upp á þessari öld. Þess vegna hljóta stjórnmálamenn hvar í flokki sem þeir standa að taka höndum saman við önnur þjóðfélagsöfl um aðgerðir sem geta hindrað að til þess komi. Það hefur ekki staðið á því að sumir af eldri kynslóðinni kæmu fram haltrandi með sömu bjargráðin sem reynst hafa okkur svo hörmulega undangengna áratugi. Gengisfelling, bara ein enn, og þá á allt að verða gott að nýju. Það á meira að segja að bægja atvinnuleysinu frá með gengisfellingu eða svo hljóðlátu gengissigi að enginn taki eftir því. Menn halda víst að verðbólguvofan taki ekki eftir gengisfellingarfóðrinu sínu ef hljóðlega er farið. Ég vara við þessu tali því það er blekking, tilraun til sefjunar, fráhvarf frá viðfangsefninu. Við sem tókum þátt í gerð kjarasamninganna í febrúar 1990 vitum að verðbólgan hvarf ekki af sjálfu sér. Hún er horfin af því að aðilar vinnumarkaðarins bundust um það samtökum að taka upp ný vinnubrögð og knýja aðra til að gera slíkt hið sama. Ríkisstjórnin tók þátt í þessum aðgerðum og hefur fylgt þeim fram að sínu leyti. Árangurinn er augljós og eftir stendur þjóðfélag þar sem meinsemdirnar sem áður voru sveipaðar hulu verðbólgunnar blasa nú við. Í umræðum um vanda efnahagslífsins hafa menn auðvitað rætt margs konar leiðir. Segja má að þrír kostir hafi verið til umræðu. Í fyrsta lagi aðgerðaleysi, í öðru lagi gengisfelling og í þriðja lagi það sem ég vil nefna þjóðarátak til varnar efnahagslífinu. Það að horfa á vandann, beita sömu vinnubrögðum og fyrri ríkisstjórnir, taka bara erlend lán og láta sér detta í hug að þetta lagist allt einhvern tíma er þekkt leið. Það er leiðin sem skilað hefur okkur Íslendingum þeim hrikalegu vandamálum sem við blasa og eru þá utanaðkomandi aðstæður ekki með taldar. Í dag mundi hún hafa í för með sér fjöldagjaldþrot fyrirtækja um land allt því að erlendar lántökur til að leysa aðsteðjandi vanda er ekki lengur fær leið. Það þekkja frændur okkar í Færeyjum. Að mínu mati eru það almenn sannindi að fyrirtæki sem ekki standa sig, fyrirtæki sem er illa stjórnað eða hefur ekki rekstrargrundvöll á að verða gjaldþrota. Aðrir sem eru betur til þess fallnir að taka við eiga síðan að byggja upp. Í dag eru málin ekki svona einföld. Í áratugi má segja að það hafi verið stefna stjórnvalda að banna fyrirtækjum að fara á hausinn, verða gjaldþrota. Þess í stað var opinberum sjóðum beitt til að veita í þessi fyrirtæki. Sjaldnast var spurt hvort afkomumöguleikar væru fyrir hendi. Pólitískur þrýstingur og kunningsskapur réði meiru. Aðgerðaleysi mun valda gjaldþrotahrinu sem byrjar í sjávarútvegi. Síðar verða bankarnir gjaldþrota, því næst olíufélögin, tryggingafélög, þjónustufyrirtæki og sveitarfélög. Við slíkar aðstæður sætum við ekki uppi með atvinnuleysi 3--4 þúsund manna heldur tugþúsunda manna. Þá stæðum við frammi fyrir algerum afkomubresti heimilanna með tilheyrandi neyð og niðurlægingu. Eins og ég gat um áðan hafa ýmsir jafnvel hér í þingsölum hrópað ákaft á gengisfellingu. 10% gengisfelling mundi þýða 4,5% afkomubata í botnfiskveiðum og vinnslu miðað við að ekkert gerðist að öðru leyti, að fiskverð yrði óbreytt nema það sem selt er beint út. Ef bæta á 8% afkomuvanda, sem er vandinn í dag, þyrfti gengisfelling að verða 20%. Það þýddi 10% kjaraskerðingu hjá launafólki. Það þýddi líka það, sem alltaf gerist í gengisfellingardansinum, að þeir betur settu bjarga sér, hinir fá skerðinguna. Gengisfelling er líka vond lausn fyrir sjávarútveginn. Heildarskuldir sjávarútvegs eru 95 milljarðar kr. Þar af eru 54 milljarðar gengistryggðir, 17 milljarðar eru verðtryggðir, annað eru 24 milljarðar. 20% gengisfelling mundi auka skuldir sjávarútvegsins um 4 milljarða. Vaxtabyrði eykst um 4,5 milljarða og byrði afborgana um 1,5--2 milljarða. Þetta verða samtals um 6 milljarðar kr. Þeir eru margir sem halda því fram að gengisfelling mundi auka atvinnuna. Líklega mundi það gerast í nokkrar vikur eða mánuði. Gengisfelling fjölgar hins vegar ekki þorskunum í sjónum og því mundi sú aðgerð kalla á enn ægilegra atvinnuleysi en fyrr. Ég vara enn við tali um gengisfellingu. Sú leið leggst þyngst á láglaunafólk, hinir bjarga sér. Hálaunamennirnir og spekúlantarnir græða á verðbólgunni. Þjóðfélagið sem heild tapar. Frændur okkar í Finnlandi hafa nýverið kynnst gengisfellingum. Þeim er nú ljóst eftir að hafa nýverið fellt gengi finnska marksins tvisvar sinnum að það er ekkert efnahagsúrræði til sem heitir síðasta gengisfellingin. Yfirleitt er gengisfelling ávísun á þá næstu og svo koll af kolli enda hefur finnska markið enn lent í erfiðleikum á síðustu vikum. Svíar hafa í erfiðleikum sínum tekið þá ákvörðun að verja gengi sænsku krónunnar og ráðast beint að vandamálunum heima fyrir. Þeir hækkuðu vexti upp úr öllu valdi til að sýna spákaupmönnum að þeir sem vildu spekúlera með krónuna skyldu a.m.k. ekki gera það frítt. Samtímis voru undirbúnar aðgerðir sem miðuðu að því að ná niður halla ríkissjóðs og lækka kostnað fyrirtækjanna. Þessar aðgerðir tókust fyrir frumkvæði ríkisstjórnarinnar og með víðtæku samstarfi við stjórnarandstöðu, samtök launafólks og atvinnurekenda og eru taldar styrkja forsendur sænsks efnahags- og atvinnulífs nægjanlega til að samkeppnishæfni atvinnurekstrarins verði tryggð og gengi sænsku krónunnar er talið öruggt á nýjan leik. Nákvæmlega sama verkefni bíður okkar og því er það fagnaðarefni að aðilar vinnumarkaðarins hafi enn á ný frumkvæði að viðbrögðum við erfiðleikum í atvinnu- og efnahagsmálum. Þar er byggt á sömu sýn og fyrr, að setja stöðugleikann í öndvegi og bregðast við raunverulegum vandamálum með raunhæfum hætti. Þeir hafna fortíðarhyggju þeirra sem boða gengisfellingu og verðbólgu sem lausn og kalla eftir samstarfi um lækkun á kostnaðarsköttum atvinnulífsins, sanngjarnari dreifingu byrðanna og aðgerðir til uppbyggingar atvinnulífs. Slíka leið eigum við Íslendingar að fara. Við verðum að sameinast um þjóðarátak til varnar efnahagslífinu. Sú leið er ein fær til að lágmarka kjaraskerðinguna, treysta atvinnuna. Um þessi meginmarkmið hljóta allir þjóðhollir Íslendingar að sameinast því reynsla frænda okkar, Færeyinga, minnir okkur á að efnahagslegt sjálfstæði er ekki sjálfsagt. Efnahagslegu sjálfstæði verður aðeins haldið að við bregðumst af raunsæi við aðsteðjandi vanda, lækkum kostnað í framleiðslu og þjónustu á öllum sviðum. Við þurfum að vinna þrekvirki á næstu vikum í því að endurmeta hlutverk hins opinbera og ná meiri árangri í að lækka tilkostnað. Halli á ríkissjóði þýðir hækkun vaxta fyrir atvinnulíf og einstaklinga og þótt fjárlagavandi okkar sé ekki eins mikill og t.d. Svía og því ekki þörf á jafnstórfelldum niðurskurðaraðgerðum þá þurfum við samt að lækka tilkostnað og ná jafnvægi í rekstri ríkissjóðs á næstu 2--3 árum. Við þurfum einnig að taka af ábyrgð og festu á tillögum um að lækka skatta á atvinnulífið og færa skattbyrðina til. Nú er við stöndum frammi fyrir stöðnun atvinnulífsins, síminnkandi þjóðartekjum og fjöldaatvinnuleysi, sem þýðir niðurbrot og neyð heimilanna í landinu, þýðir ekki að fela hugsanir sínar í orðskrúði eða vífilengjum. Ég segi það tæpitungulaust að það þýðir kjaraskerðing. En takist á hinn bóginn ekki að styrkja stoðir atvinnuveganna verða þau kjör lítils virði sem skráð eru í minningabækur um horfin atvinnutækifæri. Við megum heldur ekki mikla breytingarnar fyrir okkur því lækkun veltuskatta á borð við aðstöðugjald og tryggingagjald þýðir lækkun verðlags svo breytingar á innheimtu skattanna þýða ekki endilega breytingu á skattbyrði. Hverjir halda menn að hafi borið aðstöðugjaldið aðrir en launamenn í þessu landi? Það eru þeir sem hafa borgað það í verði vöru og þjónustu og þeir hvað mest sem lakast standa og minnsta gera verslunina í útlöndum. Það er starfsfólk íslenskra iðnfyrirtækja sem mátt hefur þola atvinnumissi þegar störfin hafa flust úr landi því íslenska varan er 1--2% dýrari en hin útlenda vegna uppsöfnunaráhrifa aðstöðugjaldsins. Íslenski fiskurinn er líka þessum mun dýrari í framleiðslu en sá norski og allt skerðir þetta samkeppnishæfni íslenskrar framleiðslu og þjónustu. Það eru því mikil öfugmæli að halda því fram að einhverjir aðrir hafi borið þennan skatt en einmitt íslenskir erfiðisvinnumenn. Fáum kæmi betur að fá þennan skatt aflagðan og greiða ígildi hans frekar með öðrum hætti. Það er margt sem þarf að huga að og kemur þá auðvitað til úrlausnar í viðræðum aðila að frumkvæði ríkisstjórnar. Það er skoðun mín að m.a. sé ástæða til að stórauka baráttuna gegn skattsvikum sem ég er sannfærður um að eru stórfelldari en margan grunar. Það er t.d. athugunarefni að hér á landi eru það 30 þúsund aðilar sem hafa virðisaukaskattsnúmer og þar af eru 26.168 virk númer sem er ótrúlega há tala hjá ekki fjölmennari þjóð en okkur Íslendingum. Í Danmörku eru 80 virðisaukaskattsnúmer á hverja 1.000 íbúa. Hér á Íslandi eru rúmlega 100 virðisaukaskattsnúmer á hverja 1.000 íbúa. Þeir sem koma sér hjá skattgreiðslum eru að níðast á hinum. Þeir eru að ræna hinn almenna launþega. Þeir eru að svíkja samfélagið en þiggja jafnframt alla þá þjónustu sem samfélagið veitir. Láglaunafólkið og aðrir sem skattana borga eiga kröfu á því að skattsvik verði upprætt með öllum tiltækum ráðum. Þannig er ekki allt sem sýnist og við alþingismenn hljótum að skoða með opnum huga allar tillögur sem fram koma og miða að því að styrkja samkeppnishæfni þessa litla samfélags. Við eigum þess kost að taka nokkrar óþægilegar ákvarðanir á þessu þingi, m.a. í tengslum við fjárlagagerðina. Þau óþægindi eru þáttur í sjálfstæðisbaráttu smáþjóðar og óveruleg miðað við þá ógn sem við blasir ef við nýtum ekki í tíma þau tækifæri til sjálfsbjargar og sjálfsögunar sem nú blasa við. Við skulum hafa það í huga að síhækkandi atvinnuleysistölur eru staðreyndir um lifandi fólk, fólk sem horfir upp á afkomuna bresta, horfir upp á upplausn heimilanna og gjaldþrot í kjölfar þess. Þeir atvinnulausu hrópa á úrræði, aðgerðir sem duga. Þær aðgerðir munu kosta þá er enn hafa atvinnu nokkrar fórnir. Þær fórnir verður að færa til að íslenskt samfélag fái þrifist. En við þurfum líka að hugsa ýmsa hluti upp á nýtt, halda á mót nýjum tíma og nýjum viðfangsefnum óbundin af fordómum fortíðarinnar.

Virðulegi forseti. Umræður um fjárlög fyrir árið 1993 eiga sér stað við þær aðstæður í þjóðarbúskapnum sem hljóta að leiða huga landsmanna að þeirri ábyrgð sem hvílir á okkur stjórnmálamönnum, ábyrgð sem felst í því að leiða þjóðina út úr þeim brimgarði sem atvinnulífið og um leið þjóðarbúið allt er í. Þá ábyrgð getum við ekki fært yfir á aðra og við hljótum að takast á við verkefnin og hafa að leiðarljósi að treysta hag okkar til lengri tíma. Stundarmótbyr og óvinsældir verðum við að sætta okkur við og líta til framtíðar. Við stjórnarsinnar verðum að láta stjórnarandstöðunni það eftir að setja sín plön frá einum fréttatíma fjölmiðlanna til annars og haga seglum eftir vindi í von um vinsældir þá stundina. Slíkar vinsældir eru ekki eftirsóknarverðar og eru ekki hjálp þeim sem eru atvinnulausir eða hafa þurft að sætta sig við skertar tekjur. Um árabil höfum við staðið fyrir stöðugri útþenslu á vegum ríkisins og gengið hart fram í því að stofna til útgjalda í trausti þess að auðlindir sjávar og afrakstur atvinnulífsins stæðu undir kröfum okkar. Það skýtur því skökku við þegar hlýtt er á það hér í sölum hins háa Alþingis síðustu vikur hjá þeim mönnum sem hafa lengst tekið þátt í stjórn landsins að núverandi ríkisstjórn og stjórnarflokkarnir beri ábyrgð á minni tekjum og í kjölfar þess nauðsynlegum aðhaldsaðgerðum og sparnaði í ríkisbúskapnum. Þjóðin skynjar slíkan málflutning og metur að verðleikum. Íslenskt efnahagslíf hefur gengið í gegnum langvarandi tímabil stöðnunar og samdráttar allt síðasta kjörtímabil eða allt frá árinu 1987. Þá þróun verður að stöðva og snúa til hagvaxtar og sóknar á öllum sviðum. Meginmarkmið í efnahagsstefnu okkar hlýtur að vera að tryggja viðunandi lífskjör í landinu, jafna búsetuskilyrði og skapa sem best skilyrði til þess að nýta landið og hafið innan efnahagslögsögu okkar. Það verður ekki gert nema með því að skapa atvinnulífinu þau skilyrði að öflug atvinnustarfsemi geti aukið verðmætasköpun þjóðarinnar. Efnahagsstefnan og um leið stefnan sem fram kemur í fjárlögum fyrir næsta ár er einn mikilægasti þáttur þess að atvinnuvegirnir geti skilað arði og um leið bætt hag allra við þær aðstæður sem aflabrögð, framleiðsla og markaðir gefa tilefni til nú um stundir. Það er verkefni fjárln. Alþingis að fjalla nánar um fjárlagafrv. áður en það fær endanlega afgreiðslu á hinu háa Alþingi. Nefndin kallar fyrir sig forsvarsmenn ráðuneyta og stofnana til þess að fara rækilega ofan í einstaka liði ríkisútgjaldanna og gefa fulltrúum sveitarfélaga og félagasamtaka tækifæri til þess að gera grein fyrir erindum sem lögð hafa verið fyrir nefndina og þetta starf er þegar hafið. Það er ljóst að á næstu vikum verður að meta það og vega hvernig unnt er að styrkja efnahags- og atvinnulífið með því að draga enn frekar saman hjá ríkinu. Ég tel nauðsynlegt að gera öllum ljóst að frv. til fjárlaga getur jafnt tekið lækkunum sem hækkunum í meðförum þingsins. Aðstæður og framvinda atvinnumála og tilraunir ríkisstjórnarinnar til þess að ná sáttum um aðgerðir til að hamla gegn atvinnuleysi geta leitt til þess að endurskoða þurfi einstaka þætti í fjárlagafrv. fyrir árið 1993. Að vísu benti hv. 14. þm. Reykv. á að það væri daufleg vist á fundum fjárln. þessa dagana. Vissulega er það daufleg vist þegar takast þarf á við erfið viðfangsefnið. En ég vil benda hv. þm. á það að í byggðamálum höfum við lagt inn á nýjar leiðir. Við leggjum aukna áherslu á það í byggðamálum að færa verkefnin og viðfangsefnin á sviði atvinnulífsins og atvinnumála út í héruðin, út í landshlutana og merki þess má sjá í þessari viku þegar opnað verður nýtt útibú Byggðastofnunar á Egilsstöðum. Það er rík ástæða til að fagna þeim árangri sem náðst hefur í að hemja ríkisútgjöldin eins og hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir við þessa umræðu. Samt sem áður eru ýmis svið ríkisrekstrarins sem hafa þanist út, m.a. vegna kröfu um aukna þjónustu og þátt ríkisvaldsins í öllum verkefnum meira og minna. Þar má að sjálfsögðu nefna heilbrigðismálin og hið unga ráðuneyti umhverfismála sem sýnir hversu mikill þrýstingur er á um að ríkið taki þátt í hinum margvíslegu verkefnum. Umhverfismálin eru vissulega forgangsverkefni fyrir okkur Íslendinga svo mikið sem við eigum undir því að þess sé gætt að verja bæði hafið og umhverfið allt við landið. Við verðum samt sem áður að gæta þess að ætla ekki ríkisvaldinu að fara með of mikinn hluta þess starfs sem snýr að umhverfismálum. Í eðli sínu eru umhverfismál og eiga að vera viðfangsefni sveitarstjórna og héraðsstjórna á hverju svæði undir eftirliti viðkomandi sveitarfélaga þar sem þau eru ekki beint verkefni einstaklinga og fyrirtækja. Má þar nefna frárennslismál, förgun úrgangs, skipulagsmál o.s.frv. Varðandi heilbrigðismálin og sérfræðiþjónustu lækna er ljóst að gera verður breytingar á því fyrirkomulagi sem samningur við sérfræðinga gerir ráð fyrir og stöðva sjálfvirkan aðgang að sjóðum ríkisins sem sjáanlega á sér stað í því kerfi. Útgjöld ríkisins eru áætluð 111 milljarðar árið 1993 og er það nær sama tala og í fjárlögum þessa árs er dregin hefur verið frá sú upphæð sem ætluð er til atvinnuskapandi framkvæmda í vegagerð og í byggingarframkvæmdum. Þeir þættir frv. og þjóðhagsáætlunar, sem ég vil gera sérstaklega að umtalsefni hér, eru í fyrsta lagi að efnahagsstefnan, sem frv. endurspeglar, felur fyrst og fremst í sér ríka áherslu á stöðugleika, stöðguleika til að sporna gegn verulegri hækkun vaxta í skjóli verðbólgu með skelfilegum afleiðingum fyrir einstaklinga jafnt sem fyrirtæki sem skulda mikið. Í öðru lagi vil ég nefna að lögð er lína um útgjaldalækkun atvinufyrirtækjanna með lækkun tekjuskatts og stefnt að kerfisbreytingu varðandi aðstöðugjöldin sem að sjálfsögðu varðar sveitarfélögin í landinu, en ríkið verður að hlutast til um að aðstöðugjaldinu verði breytt. Varðandi það er nauðsynlegt að tryggja sveitarfélögunum jafngildan tekjustofn. Með frv. er gerð áætlun um frekari breytingar á skattakerfinu sem m.a. felst í breikkun virðisaukaskattstofnsins og afnámi undanþágu þar. Slík stefnumörkun er mjög mikilvæg, enda verður að taka upp skattakerfið ef takast á að koma í veg fyrir misnotkun þess, ekki síst varðandi virðisaukaskattinn. Í fjórða lagi vil ég nefna að í frv. er gert ráð fyrir sérstöku framlagi til atvinnuskapandi verkefna í vegagerð að upphæð 1,8 milljarðar kr. eins og ég hef áður minnst á. Þau áform eru mjög mikilvæg og tengjast áætlunum um að stækka atvinnusvæði og sameina sveitarfélögin í landinu. Lykillinn að þeirri stefnu eru bættar samgöngur. Með sama hætti eru framlög til hafnargerðar mikilvægur þáttur í því að efla sjávarútveg og siglingar með ströndinni en vöruflutningar á sjó eru taldir mjög hagkvæmur flutningamáti á lengri leiðum, ekki síst á meðan vegakerfið er jafnveikburða hér og það er í dag. Gert er ráð fyrir í frv. að framlög til uppgjörs skulda við hafnirnar og til framkvæmda verði um 904 millj. kr. með framlagi til Hafnabótasjóðs. Þá er ekki tekið tillit til aukinna tekna Hafnabótasjóðs af sérstöku álagi á vörugjald sem gert er ráð fyrir í frv. að nýjum hafnalögum. Það hefur vakið athygli margra að stjórnarandstaðan hefur verið með hálfgerða ólund vegna hins sérstaka átaks við vegargerð til að efla atvinnulífið í landinu. Að vísu hefur heldur dregið úr því eftir að þingmenn urðu þess varir hve vel þeim áformum hefur verið tekið úti um landið. Virðulegi forseti. Ég hef í ræðu minni gert að umtalsefni fáeina þætti frv. til fjárlaga fyrir árið 1993. Ég mun geyma mér til 2. og 3. umr. að fjalla um einstaka útgjaldaþætti sem fjárln. á eftir að fara yfir og meta í því ljósi sem blasir við gagnvart stöðu atvinnumála um þessar mundir. Sú stefnumörkun sem felst í frv. á sviði efnahagsmála og ríkisfjármála og sú vandaða vinna sem fjmrh. hefur staðið fyrir við undirbúning þessa frv. er mikilvæg ef okkur á að takast að vinna okkur út úr stöðugum ríkissjóðshalla og skuldasöfnun. Það verða að vera skilaboð héðan frá Alþingi til ráðuneyta og til stofnana að reksturinn haldist innan þess ramma sem fjárlög setja. Það verður öllum að vera ljóst að þegar tekjur standa í stað geta útgjöld ekki aukist. Mjög víða í þjóðfélaginu eru blikur á lofti á sviði atvinnumála enda þótt sums staðar sé þar um að ræða tímabundinn vanda. Hættumerkin í atvinnulífinu eru til staðar. Það verður að gæta þess að þeir sem eru verst settir í þjóðfélaginu séu varðir á tímum samdráttar og minnkandi tekna. Á atvinnumálunum verður að taka með samstilltu átaki stjórnvalda, vinnuveitenda og verkalýðshreyfingar. Því ber að fagna ef stjórnarandstaðan er tilbúin til þess að koma að því borði og ég vil fagna sérstaklega yfirlýsingu sem hv. 1. þm. Norðurl. e. gaf í því efni og fagna ég því að framsóknarmenn skuli vera tilbúnir til þess að taka höndum saman við stjórnina. Er það örlítið annar tónn en sá sem birtist í ræðu formanns Framsfl., hv. 7. þm. Reykn., við umræðu um stefnuræðu forsrh. Það er alveg ljóst að þær leiðir sem valdar verða við lausn á aðsteðjandi vanda í atvinnumálum skipta að sjálfsögðu miklu máli og þurfa að falla að þeirri stefnumörkun sem fjárlagafrv. boðar þó að einhver breyting þurfi að verða á fjárlagafrv. Hugmyndir manna um efnahagsleiðir sem tengjast einhverju sem nefnist gjaldþrotaleið er allfurðuleg. Auðvitað er ekki hægt að sjá svo um að öll fyrirtæki eigi eilífan tilverumöguleika hvernig sem veltist í rekstri þeirra. En hugmyndir manna um að láta reka á reiðanum og fyrirtækin taki hverju sem að höndum ber gengur því miður ekki í okkar þjóðfélagi og vil ég undirstrika það sérstaklega. En það er alveg ljóst að við þurfum að gæta þess vel að afgreiðsla fjárlaga verði mikilvægur þáttur í því að bæta lífskjör á Íslandi til lengri tíma þótt við þurfum að rifa seglin um stund.

Herra forseti. 1. umr. um fjárlagafrv. fyrir árið 1993 einkennist af því að þetta frv. felur í sér meiri óvissu en nokkru sinni fyrr. Fjárlagafrv. hverju sinni á auðvitað að vera þungamiðjan í efnahagsstefnu þeirrar ríkisstjórnar sem situr. Í athugasemdum þess frv. sem liggur fyrir, á bls. 241 í þeirri miklu bók sem fjárlagafrv. er, er fjallað um efnahagsstefnuna og markmið fjárlaganna. Þar er að finna hina pólitísku stefnumörkun sem liggur að baki fjárlagagerðinni. Þar segir m.a. að nú þegar fjárlagafrv. sé lagt fram í annað sinn af þessari ríkisstjórn hafi margt færst í þá átt sem stjórnarflokkarnir stefndu að, að sveigja efnahagslífið til frjálsræðis og koma á stöðugleika. Fram undan séu fjölmörg verkefni þar sem leggja þarf megináherslu á uppbyggingu atvinnulífsins og draga úr miðstýringu til að glæða hagvöxt. Þetta eru auðvitað frómar óskir og góð markmið út af fyrir sig og ég er sammála því að auðvitað á það að vera meginmarkmið fjárlagafrv. að stuðla að uppbyggingu atvinnulífsins og glæða hagvöxt í landinu. Fyrsta spurning sem vaknar við 1. umr. fjárlagafrv. er hvort frv. geri það. Önnur spurning og ekki veigaminni er: Munu þær forsendur sem í frv. eru standast? Er það plagg sem við erum með í höndunum marktækt? Það hefur að sjálfsögðu komið í ljós að svo er ekki og ég efast um að nokkur sem hlýðir á þessa umræðu hafi trú á því að t.d. tekjuhlið frv. muni standast. Atburðarásin síðan frv. var lagt fram sýnir að það er ekki nokkur tiltrú á því í þjóðfélaginu að ríkisstjórninni hafi með fjárlagafrv. tekist að skapa þann ramma um efnahagslífið á næsta ári sem leiðir til eflingar atvinnulífs og þar með aukinnar atvinnu. Samdráttur í þjóðfélaginu og atvinnuleysi er komið yfir hættumörk og áhrifin eru lík því þegar snjóbolti rennur niður hlíð og hleður utan á sig. Þess sér greinilega stað í ríkisfjármálum á yfirstandandi ári og kemur enn betur í ljós á næsta ári ef ekkert verður að gert. Því hefur þetta frv. ef til vill fengið ítarlegri umræðu í dag en ástæða er til því að það er alveg ljóst að eins og það er úr garði gert stuðlar það hvorki að eflingu atvinnulífsins né atvinnuöryggi landsmanna. Þvert á móti er líklegt ef það yrði samþykkt óbreytt eða lítt breytt að það mundi auka á vanda atvinnulífsins í landinu. Undirbúningur þessa máls gekk ekki átakalaust í stjórnarflokkunum. Áform um tekjuöflun í frv. einkennast af skyndiákvörðunum sem standast ekki í raun og eru teknar án jarðsambands úti í þjóðfélaginu eða samráðs við þolendur. Allt er í uppnámi varðandi tekjuhliðina og enginn veit á þessari stundu hver áform eru um tekjuöflun í virðisaukaskattinum sem er hvorki meira né minna en 39,5% af tekjum ríkissjóðs. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því hvar þessi umræða sé á vegi stödd í stjórnarflokkunum. Það væri fróðlegt að fá það upplýst hvort í stjórnarflokkunum sé verið ræða um tveggja þrepa virðisaukaskatt og hvar þær hugmyndir séu á vegi staddar eða aðrar hugmyndir um breytingu á tekjuhliðinni. Þau áform sem kynnt eru í frv. um tekjuöflun með virðisaukaskatti eða auknar tekjur af honum hafa verið harðlega gagnrýndar. Við fjárlaganefndarmenn höfum a.m.k. fengið bunka af bréfum þar sem þeim er mótmælt, en þau hafa reyndar verið brotin á bak aftur að hluta til, þeim hluta sem víkur að sveitarfélögunum í landinu. Fyrir atvinnulífið er auðvitað alveg óþolandi að eiga það á hættu að forsendum og leikreglum sé breytt með nokkurra vikna eða jafnvel nokkurra daga fyrirvara. Það er grundvallaratriði að fjárlagagerð sé með þeim hætti að þeir sem um lögin fjalla geri sér grein fyrir afleiðingum þeirra fyrir atvinnulífið og þær stofnanir í þjóðfélaginu sem eiga að byggja starf sitt á opinberum framlögum. Það virðist svo sannarlega nokkuð á það skorta. Halli á fjárlögum yfirstandandi árs var áætlaður 4,2 milljarðar kr. og þau voru enn sem fyrr kynnt sem raunhæfustu fjárlög sem lögð hefðu verið fram eins og komið hefur fram í ræðum þeirra sem hér hafa talað áður í dag. Þessi halli er nú áætlaður 9,5 milljarðar kr. samkvæmt frv. til fjáraukalaga sem liggur á borðum hv. þm. og enn eru tveir og hálfur mánuður eða svo eftir af árinu þannig að enn eru ekki öll kurl komin til grafar í þessum efnum og líkur á því að hallinn verði enn meiri. Fjárlagafrv. er lagt fram með 6,2 milljarða kr. halla þegar búið er að taka inn framlag til atvinnuskapandi aðgerða upp á 2,1 milljarð kr. Staðreyndin er sú að þegar litið er á fjárlagafrv. nokkurra ára sýnir það sig að ekki eru ýkja miklar breytingar á útgjöldum ríkissjóðs. Þau eru nokkuð föst tala ef litið er yfir raungildi þeirra. Það var mikið brambolt, ef svo má segja, í stjórnarliðum fyrir ári síðan. Nú átti að hreinsa til í eitt skipti fyrir öll. Eigi að síður er árangurinn ekki mikill þegar upp er staðið. Samdráttarstefnan og atvinnuleysið hefur m.a. orðið til þess að tekjur ríkissjóðs hafa dregist saman, afkoman sveiflast eftir tekjunum sem auðvitað eru háðar afkomu atvinnuveganna og einstaklinganna í landinu. Óvissan í tekjuhliðinni er enn meiri á næsta ári og hvað kemur inn af tekjum í ríkissjóð er algerlega háð því hvort það tekst að koma grundvelli undir atvinnulífið. Fyrsta skilyrði til þess er auðvitað að ríkisstjórnin viðurkenni að stjórnvöldum komi atvinnulífið við. Ég sé nokkur merki þess að ríkisstjórninni sé að skiljast það að hún geti ekki látið sem atvinnulífið í landinu sé henni óviðkomandi. Ég skal geta þess sem gert er að í frv. er framlag til atvinnuskapandi aðgerða og lækkun tekjuskatts á fyrirtækjum. Hins vegar stöndum við í þeim sporum við 1. umr. fjárlaganna að málefni sjávarútvegsins eru í uppnámi og engan veginn séð hvernig stjórnvöld ætla að bregðast við þeim vanda, hvað þá með hverjum hætti það verður gert. Þetta er höfuðsynd ríkisstjórnarinnar og ein af helstu ástæðunum fyrir óvissunni nú að það hefur verið horft upp á hallarekstur í sjávarútvegi allt þetta ár án þess að hafa annað til málanna að leggja en það að gjaldþrot í greininni eigi að endurskipuleggja hana og fækka skipum og fiskvinnslustöðvum og upp eigi að rísa iðgræn jörð á eftir. Þessi stefna og óttinn við hana hefur tvímælalaust dregið kjarkinn úr forsvarsmönnum atvinnulífsins og átt sinn þátt í samdrættinum. Auðvitað eru allir landsmenn orðnir hræddir við þessa stefnu. Það er m.a. þess vegna sem er verið að vinna að því að gera þingflokk Alþb. að einhvers konar friðargæsluliði í þingsölum. Mælirinn er nefnilega orðinn fullur og aðilar vinnumarkaðarins vinna nú að því að reyna að skapa þjóðarsátt um eflingu atvinnulífisins sem ríkisstjórnin verði að taka þátt í. Einn þátturinn í þeirri þjóðarsátt hlýtur að verða sá að taka upp það fjárlagafrv. sem hér er til meðferðar og búa til úr því raunhæft plagg. Hv. formaður fjárln. hélt ræðu áðan og talaði um gengisfellingar og hafði nokkur orð um þá sem predikuðu gengisfellingu hér í þingsölum og var með útreikninga um hvað 20% gengisfelling mundi þýða. Ég veit satt að segja ekki hvaða ástæða er fyrir þessum hugleiðingum. Ég lýsi eftir því: Hver hefur verið að tala um 20% gengisfellingu hér í þingsölum? Það er staðreynd að gengið hefur hækkað og ef menn eru ekki tilbúnir til þess að horfast í augu við afleiðingarnar af því og lækka kostnað atvinnuveganna, þá fer illa. Ég held að það sé nauðsynlegt að undirstrika það að kostnaðarlækkanir verða að koma til. Hér hefur enginn verið að tala um 20% gengisfellingu, a.m.k. ekki úr mínum flokki. Þær hugleiðingar eru alveg óþarfar í þessu sambandi. Það er nú ljóst að aðilar vinnumarkaðarins eru að reyna að koma vitinu fyrir ríkisstjórnina og hafa frumkvæði um tillögu til eflingar atvinnulífinu. Hv. formaður fjárln. ræddi um aðstöðugjaldið og nauðsyn þess að fella það niður. Ég vil þá spyrja: Hvað líður því máli? Ég vil spyrja fjmrh.: Hvað líður því máli að fella niður aðstöðugjaldið og breyta því kerfi sem er í tekjuöflun sveitarfélagana? Er það raunhæft að ætla að stjórnarflokkarnir komi sér saman um þetta og það verði sátt um það eða er þetta kannski eitt af því sem aðilar vinnumarkaðarins eiga að neyða ríkisstjórnina til að gera? Ég spyr fjmrh. að því vegna þess að ég veit að það hefur verið vinna í stjórnarflokkunum í því að skoða þessi mál og væri fróðlegt að vita hvort sú ákvörðun kemur inn í afgreiðslu þessa fjárlagafrv. Þetta er ekkert lítil ákvörðun því að einhverja tekjustofna þurfa sveitarfélögin að fá í staðinn fyrir þetta aðstöðugjald sem er mjög stór þáttur í tekjustofnum þeirra. Ég ætla ekki frekar en aðrir stjórnarandstæðingar hér að fara í einstaka útgjaldaliði frv. Það bíður 2. umr., enda er vinna í fjárln. ekki það langt komin að við séum búnir að fara ofan í þá útgjaldaliði og ná saman öllum endum þar. Ég vil þó minnast á nokkur atriði sem koma einkennilega fyrir sjónir í sambandi við þessa fjárlagagerð og nefni fyrst samskipti ríkisins við sveitarfélögin og þau átök sem þar hafa átt sér stað vegna virðisaukaskattsins. Þau átök urðu til þess að fulltrúar Sambands ísl. sveitarfélaga drógu sig út úr svokallaðri sveitarstjórnarnefnd sem ríkisstjórnin bindur miklar vonir við að skili skynsamlegum tillögum sem verði þjóðfélaginu til framdráttar. Síðan var gert samkomulag. Það samkomulag fjallar um að sveitarfélögin leggi fram 500 millj. kr. í Atvinnuleysistryggingasjóð og er dagsett 10. okt. Ég vil vitna í það hér. Það er undirskrifað af forsrh., félmrh. og formanni Sambands ísl. sveitarfélaga. Þar segir: ,,Samband ísl. sveitarfélaga mælir með því við sveitarfélögin að þau leggi fram á árinu 1993 fjárframlag, kr. 500 millj., í Atvinnuleysistryggingasjóð. Framlagið verði miðað við íbúafjölda sveitarfélaga.`` Síðan segir: ,,Vegna þessa fjárframlags sveitarfélaganna mun ríkisstjórnin gera ráðstafanir til þess að á árinu 1993 verði Atvinnuleysistryggingasjóði heimilað að ráðstafa því fjármagni, þó þannig að dragi samsvarandi úr atvinnuleysisbótum að uppfylltum reglum sem settar verða um úthlutun úr sjóðnum. Þessum greiðslum skal einungis varið til sérstakra verkefna til eflingar atvinnulífs á vegum sveitarfélaga. Samband ísl. sveitarfélaga skal fá aðild að ákvörðunum um ráðstöfun þessa fjármagns. Ofangreindar ráðstafanir gilda einungis á árinu 1993 og mun ríkisstjórnin beita sér fyrir nauðsynlegum lagabreytingum.`` Þarna er verið að taka fé frá sveitarfélögunum sem fer í Atvinnuleysistryggingasjóð og því úthlutað eftir einhverjum reglum, sem ekki eru fyrirliggjandi, til sveitarfélaganna aftur. Sannleikurinn er sá að sveitarfélögin hafa varið stórfé til þess að auka atvinnu í landinu. Það er í sjálfu sér góðra gjalda vert að fé úr Atvinnuleysistryggingasjóði sé notað til þess að auka atvinnu. Ég leggst ekki gegn þeirri breytingu. Það verður þó ekki séð nú á þessu stigi hvernig þetta samkomulag verður framkvæmt og margt er óljóst í þeim efnum, með hverjum hætti þessi úthlutun verður. Síðan er í þessu samkomulagi undirskrifað loforð um að meiri háttar breytingar á fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga og tekjustofnum sveitarfélaga, sem kveðið er á um í lögum eða gert hefur verið sérstakt samkomulag um, verði teknar til umfjöllunar í sérstakri samráðsnefnd þeirra. Þessi samráðsnefnd hefur verið til. Það er dálítið merkilegt að það þurfi hálfgert verkfall hjá sveitarstjórnarmönnum og samninga og undirskriftir félmrh. og forsrh. til að halda þessum samskiptum í lagi. En það er vonandi að þetta samkomulag haldi og þeim ófriði, sem var milli ríkis og sveitarfélaganna fyrir ári síðan og svo aftur núna, linni því að hann er ekki neinum til góðs. Hv. 1. þm. Norðurl. e. fór yfir landbúnaðarkaflann í frv. og ég ætla ekki að bæta mörgu þar við. Ég undrast þann mikla niðurskurð sem er í frv. til landbúnaðarmála, m.a. vegna búvörusamningsins, sem ég ætla ekki að gagnrýna því að búvörusamningurinn er undirritaður, gerður milli ríkisins og bænda og gerir ráð fyrir samdrætti í framleiðslu og niðurskurður er í samræmi við það. En hins vegar er niðurskurðurinn miklu meiri. Það er ekki gerð nokkur tilraun til að mæta þeim samdrætti á nokkurn hátt heldur er ráðist á hverja einustu grein sem við kemur landbúnaðinum og skorið niður í öllum þáttum og öllum þáttum sem gætu hugsanlega dregið úr því mikla áfalli og því slæma atvinnuástandi sem er í sveitum landsins. Það hefur verið nefnt hér, t.d. er Framleiðnisjóður skorinn niður um 50 millj. eða því frestað til ársins 1994 að leggja þær tillögur fram. Hvað þá verður veit náttúrlega enginn. Það er skorið niður til Byggðastofnunar, eins og hefur komið fram áður, og leiðbeiningaþjónustunnar í landbúnaði sem er náttúrlega grundvallaratriði að efla við þessar aðstæður. Auðvitað þarf að breyta skipulagi hennar miðað við breyttar aðstæður en það er nauðsynlegt að efla leiðbeiningaþjónustuna og beina henni að öðrum greinum en hinum hefðbundnu, að öðrum atvinnutækifærum og leiðbeina fólki í dreifbýli til þess að koma upp nýrri starfsemi sem gæti þrifist í sveitum. Atvinnuráðgjöf ætti að vera miklu stærri þáttur í leiðbeiningaþjónustunni en verið hefur. Það er einnig skorið niður til landgræðslu og skógræktar og það er illskiljanlegt í ljósi atvinnuástandsins, eins og komið hefur fram, vegna þess að launakostnaður er langstærsti þátturinn í kostnaði við landgræðslu og skógrækt. Þó að vegagerðin sé alls góðs makleg þá er launakostnaðurinn miklu stærri þáttur í landgræðslu og skógrækt en í vegagerð. Það er undarlegt við þessar aðstæður að skera þau framlög niður svo maður tali bara út frá því sjónarmiði. Ástand landgræðslumála er líka með þeim hætti að það veitir ekki af því að halda þar vel á spöðunum. Þó að það verði að spara og hafa aðhald er atvinnuleysi hið mesta böl, það dregur úr tekjum og veltu í þjóðfélaginu þannig að framlög til mála sem auka atvinnu verulega skila sér aftur að miklu leyti. Í B-hluta frv. er fjallað um ríkisfyrirtæki og sjóði. Þar stingur auðvitað í augun að B-hluta fyrirtækjum er ætlað að skila ríkissjóði arði í auknum mæli. Þessi fyrirtæki eru Áburðarverksmiðja ríkisins, Rarik, Lyfjaverslun ríkisins, Sementsverksmiðjan, Þvottahús Ríkisspítalanna, Lyfjabúð Háskóla Íslands og Póst- og símamálastofnun. Arðgreiðslur þessara fyrirtækja fara náttúrlega ekki neitt nema út í verðlagið. Í allri umræðu um orkumálin og gjaldskrár til fyrirtækja er það undarlegt að t.d. fyrirtæki eins og Rarik er gert að skila arði í ríkissjóð sem fer auðvitað beint út í verðlagið. Það er grunur minn að ein af ástæðunum fyrir þessu sé ein af trúarsetningum sem er hér á bls. 349 í frv. en þar segir: ,,Einn liður í þá átt að auka samkeppnishæfni ríkisfyrirtækja er að draga úr afskiptum ríkisins af gjaldskrárákvörðunum þeirra en þess í stað að ætla þeim að skila eiganda sínum arði af því fé sem bundið er í rekstrinum.`` Það er sú samkeppnishugsun sem er trúarsetning þarna og kemur vel fram t.d. í áformum um að láta Þvottahús Ríkisspítalanna greiða arð í ríkissjóð sem hv. 1. þm. Norðurl. e. gerði skil og ég ætla ekki að endurtaka. Í frv. er auðvitað dulin skattheima með alls konar þjónustugjöldum. Það er haldið áfram á þeirri braut enda lýsti hæstv. fjmrh. því í framsögu sinni fyrr í dag að stefnan væri sú að notendur greiddu fyrir þjónustuna í auknum mæli. Það eykur ekki jöfnuð í þjóðfélaginu, eins og oft hefur komið fram, að reka þá stefnu harkalega. Það er bætt í núna við það sem var tekið upp í fyrra þó að það sé ekki í eins miklum mæli. Það er greinilega haldið áfram á þessari braut eins og menn þora. Ég tel að við eigum að hafa nokkur meginatriði í huga í baráttunni við atvinnuleysið sem væri hægt að taka á í þessu fjárlagfrv. ef vilji væri til. Það er í fyrsta lagi að auka áherslu á menntun og rannsóknir í þágu atvinnuveganna við þessar aðstæður. Áform ríkisstjórnarinnar um það eru tengd ófrávíkjanlega. Það hefur komið fram í umræðum í fjárln., sölu ríkisfyrirtækja upp á 1.500 millj. kr. sem mér er ekki kunnugt um að neitt samkomulag sé um í stjórnarflokkunum. Það er tekið fram í athugasemdum frv. að til að ná þessum markmiðum verði að selja lánastofnanir. Svo maður tali alveg skýrt, þá næst þessi upphæð ekki inn nema selja Búnaðarbanka Íslands. Og ég spyr: Er samkomulag um það í stjórnarflokkunum að selja Búnaðarbankann?

Nei.

Nei, segir hv. 5. þm. Vesturl. og þar með eru náttúrlega þessar 300 millj. kr. í uppnámi. Það er einkennilegt að tengja þetta framlag til rannsókna sölu ríkisfyrirtækja sem menn eru ekki búnir að ná samkomulagi um. Ég treysti hv. 5. þm. Vesturl. til þess að veita verðugt viðnám í þessu efni og koma skynsamlegum ákvörðunum að í stjórnarflokkunum. Ég held að það ætti að efla rannsóknir án þess að það sé tengt slíkri sölu því við höfum fengið upplýsingar um það --- við fjárlaganefndarmenn fengum þær í morgun --- að sala ríkisfyrirtækja á þessu ári hefði ekki gengið sem skyldi. Það er aðeins búið að selja fyrir 240 millj. af þeim 500 sem áætlað var að selja ríkisfyrirtæki fyrir á árinu sem nú er að líða og verður að taka skarplega á þá tvo mánuði sem eftir eru ef þessi markmið eiga að nást. Það er nú svo að þessi sala og sölumennska öllsömul, ég tala nú ekki um sala upp á 1,5 milljarða kr., dregur auðvitað fjármagn frá atvinnuvegunum. Það fjármagn nýtist ekki til annarra hluta. Það væri að sjálfsögðu hægt að efla starfsemi sem skapar atvinnu í þjóðfélaginu í stað þess að skera hana niður eins og gert er í frv. og ég minntist á. Það væri ástæða til að breyta enn frekar. Það er að vísu svolítill vísir í frv. sem er ákvörðun um endurbætur á Þjóðminjasafninu, að taka enn frekar upp framlög til viðhalds opinberra bygginga. Það skapar mikla atvinnu. Síðasti áratugur var áratugur mikilla fjárfestinga eins og komið hefur fram. Ég held að við ættum að skipta um gír svo næsti áratugur færi í að viðhalda þeim byggingum sem við höfum verið að byggja og eru því miður sumar hverjar að grotna niður. Ég held að það sé rétt stefna að gera slíkt. Ég viðurkenni það og tel það rétta ákvörðun hjá ríkisstjórninni að taka upp framlag til að viðhalda Þjóðminjasafninu og vona að það sé vísir að einhverju meira. Ég ætla í sambandi við B-hlutann að minnast örlítið á athugasemdir varðandi byggingarsjóðina. Þar kemur fram að áformað sé að spara 132 millj. kr. í rekstri Húsnæðisstofnunar ríkisins með lækkun útgjalda og hækkun sértekna. Ég vil spyrja í hverju þessi hækkun á sértekjum sé fólgin. Þessum fjármunum á að verja til Byggingarsjóðs verkamanna samkvæmt athugasemdum frv. og þar segir svo: ,,Lækkar framlag úr ríkissjóði um 114 millj. kr. frá fjárlögum 1992 og verði 961 millj. kr. Sú lækkun á ekki að skerða útlánagetu sjóðsins heldur verður henni mætt með sparnaði í rekstri Húsnæðisstofnunar með skipulagsbreytingum og hagræðingu eins og vikið er að í greinargerð um Byggingarsjóð ríkisins.`` Síðan segir: ,,Takist ekki að ná þeim rekstrarsparnaði að fullu verður þó óhjákvæmilegt að draga úr útlánum sem því nemur.`` Þarna er þetta mál skilið eftir í uppnámi eins og svo mörg mál varðandi frv. Hér hefur töluvert verið rætt um þjóðarsátt, að það þurfi að endurskoða frv. og koma í það einhverju viti. Við fulltrúar Framsfl. í fjárln. skorumst ekki undan þeirri vinnu sem þarf til þess. Við höfum ekki flutt og fluttum ekki tillögu til útgjaldahækkunar við síðustu fjárlagagerð og ég hef ekki trú á því að við gerum það nú. Við munum taka þátt í því að reyna að gera frv. þannig úr garði að það stuðli að atvinnuöryggi í landinu en við erum ekki til í neina sátt um að afgreiða frv. þannig að enginn grundvöllur sé undir atvinnulífinu í landinu og að frv. sé ávísun á gjaldþrot atvinnufyrirtækja og óhjákvæmilega gengisfellingu. Við munum taka þátt í þessari vinnu af fullum heilindum eins og við höfum gert. Við berum að sjálfsögðu enga ábyrgð á því plaggi sem liggur hér frammi. Við höfum ekki verið í þeim undirbúningi sem hefur verið unninn að þessu fjárlagafrv. en við erum auðvitað til viðtals um skynsamlegar breytingar á því sem miða að þeim markmiðum að auka atvinnuöryggi landsmanna sem er algert forgangsverkefni um þessar mundir.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jón Kristjánsson spurði hverjir það væru sem væru að biðja sérstaklega um gengislækkun um þessar mundir. Spurningin var fram borin í tilefni af varnaðarorðum hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar gagnvart gengislækkunarhættunni. Ég verð að minna hv. þm. Jón Kristjánsson á að það er einmitt formaður Framsfl., Steingrímur Hermannsson, sem hefur gengið fram fyrir skjöldu og boðað gengislækkunarleiðina hvað ákafast og að gengislækkun væri í ljósi allra aðstæðna sú leið sem skynsamlegast væri að fara um þessar mundir til að leysa fram úr efnahagsvandamálum þjóðarinnar. Nú veit ég vel að hv. þm. Jón Kristjánsson er á öndverðum meiði við formann Framsfl., Steingrím Hermannsson, eða svo skildi ég ræðu hans hér áðan, og er það vel, enda þekkir hv. þm. Jón Kristjánsson svo vel til allra aðstæðna á landsbyggðinni um þessar mundir, sérstaklega í okkar kjördæmi á Austurlandi, að hann veit að stefna formanns Framsfl., sem ég vona að sé ekki orðin stefna Framsfl. enn, dugar hvergi til þess að leysa öll þau vandamál sem þar er við að etja. Þvert á móti er hætta á að ef stefna formanns Framsfl. næði fram að ganga, þá mundi hún leggja atvinnulífið í okkar kjördæmi og víðar í byggðum landsins í rúst. Ég fagna því afstöðu hv. þm. Jóns Kristjánssonar og vona að hann muni geta snúið formanni Framsfl. til réttrar leiðar.

Herra forseti. Ég kom um daginn í frystihús á Austurlandi þar sem fram fer fullvinnsla fyrir Bretlandsmarkað. Pundið hafði fallið um 10% á 10 dögum þegar ég var þarna. Ætli það sé ekki það sem formaður Framsfl. hefur rætt um, m.a. á fundi vestur á Hótel Sögu, að þetta ástand gæti hreinlega ekki gengið. Það er nefnilega ekki verið að tala um gengisfellingu. Gengið hefur hækkað. Það hefur hækkað síðan kjarasamningar voru gerðir og afkoma atvinnuveganna hefur raskast af þeim sökum. Ég er ekki að mæla með gengisfellingu. En það verður þá að gera atvinnulífinu það kleift með öðrum aðgerðum að þola slík áföll sem hafa verið nú. Ég er algerlega sammála formanni Framsfl. um það. Það er enginn ágreiningur um það okkar í milli. Ég er alveg tilbúinn til þess ef sá ágreiningur væri fyrir hendi og mér fyndist hann hafa rangt fyrir sér að telja honum hughvarf eins og ég veit að hv. 5. þm. Austurl. er duglegur við í sínum þingflokki að telja mönnum hughvarf þegar þeir fara villir síns vegar. 

Herra forseti. Það er víst óhætt að segja að fjárlagafrv. fyrir árið 1993 er engin skemmtilesning. Gjöldin eru of mikil, tekjurnar of litlar, skattarnir of háir og hallinn of mikill. En frv. er hins vegar tvímælalaust barn síns tíma. Það er lægð í efnahagslífinu um heim allan, að hluta til vegna of mikilla fjárfestinga ríkisstjórna og fyrirtækja á síðasta áratug og vegna of mikilla skulda einstaklinga, fyrirtækja og hins opinbera og ekki síst vegna of hárra vaxta. Einnig hefur fall kommúnismans og hrun Sovétheimsveldisins orðið til þess að auka á þennan vanda þar sem þjóðir eins og Finnar hafa tapað mörkuðum sínum og við Íslendingar og aðrar þjóðir bera af þessu beinan kostnað eins og Þjóðverjar vegna sameiningar Þýskalands. Enda hefur stefna Þýskalands í þessum efnum valdið þeim óróleika á gjaldeyrismörkuðum sem við höfum orðið vör við og hér hefur verið minnst á. Til viðbótar þessu koma síðan innlendir atburðir: Mun minni afli á okkar fiskimiðum og okkar eigin fjárfestingarmistök á síðasta áratug. Það er hins vegar vandséð hvernig frv. getur verið öðruvísi, alla vega þegar litið er til skamms tíma ef ekki er almennur vilji fyrir því að lækka útgjöldin og miklar breytingar með tilfærslum á tekjuhliðinni, skattheimtunni, krefjast breiðrar samstöðu. En okkur verður öllum að vera ljóst að aukin skattheimta leysir ekki þennan vanda. Við megum ekki í allri neikvæðu umræðunni gleyma því sem vel er gert því óneitanlega fer hallinn minnkandi. Það er búið að stemma stigu við sjálfvirkum útgjöldum landbúnaðarins. Það hefur orðið sparnaður í menntakerfinu, einkanlega hjá Lánasjóði ísl. námsmanna og ný tilhögun við fjárlagagerð, svokölluð rammafjárlög, hefur leitt til betri niðurstöðu þegar milliuppgjör á þessu ári hafa verið skoðuð. Ég hefði hins vegar gjarnan viljað sjá meiri breytingar sem hefðu áhrif til lengri tíma litið og þá sérstaklega í heilbrigðis- og tryggingakerfinu því að þar er sjálfvirkni útgjaldanna mest. Þetta er einnig sá málaflokkur þar sem við sjáum fram á mesta útgjaldaaukningu á næstu árum og áratugum þó ekki væri nema bara vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar. En þarna þurfa að koma til grundvallarbreytingar. Það er ekki nóg að taka bara upp tilvísanakerfi ef það á að vera eins og gamla tilvísanakerfið sem við lögðum af því tilvísanakerfi þarf að fylgja ábyrgð að sá sem vísar frá sér og á annan þarf jafnframt að bera einhverja ábyrgð á þeim kostnaði sem sjúklingnum fylgir á næsta stað. Það er ekki nóg að bjóða út á miðstýrðan hátt úr ráðuneytinu. Það er ekki nóg að bjóða út einokun á einstökum verkum. Það þarf að koma til valddreifing þannig að ekki sé hætta á því að þessi úthlutun sé misnotuð. Það þarf að koma til aðhalds í okkar heilbrigðis- og tryggingakerfi sem þarf að byggjast á valfrelsi, þjónustugjöldum og hlutfallsgreiðslum. Einstaklingarnir þurfa að veita stofnunum aðhald og stofnanir þurfa að veita hver annarri aðhald. Í þessu sambandi þurfum við einnig að huga að því að auka sjálfstæði einstaklinganna. Þá á ég við efnalegt sjálfstæði þeirra þannig að þegar eitthvað bregður út af hinu hefðbundna og hinu vanalega þá þurfi einstaklingarnir ekki alltaf að hlaupa til ríkisins og treysta á það að ríkið bjargi og leysi úr vandanum. Við þurfum að eiga fjárhagslega sjálfstæða einstaklinga og fjárhagslega sjálfstæða þjóð. Til þess að svo megi verða þarf fólk að leggja fyrir. Það þarf að hafa möguleika til þess að leggja fyrir og skapa þannig innlendan sparnað. Ef innlendur sparnaður hefði verið meiri á undangengnum árum og áratugum væri fjármögnun á halla ríkissjóðs á annan veg farið. Við værum þá ekki með eins miklar erlendar skuldir heldur hefðum við getað fjármagnað þessi útgjöld innan lands, enda er það einsdæmi í hópi Norðurlanda hvað Ísland hefur hátt hlutfall af erlendum skuldum. Innlendur sparnaður hjálpar einnig til þess að auka það fjármagn sem atvinnulífið hefur tök á að fá að láni, bæði til þess að skapa ný atvinnutækifæri sem aftur skapa auknar tekjur fyrir einstaklingana og fyrir ríkissjóð. En til þess að þetta geti gengið eftir þurfum við að hlúa að sparnaði og með því að hlúa að sparnaði sköpum við sjálfstætt fólk og það er á sjálfstæðu fólki sem íslenska velferðarþjóðfélagið byggir. Fram undan er mikil vinna. Það er mikil vinna við meðferð fjárlaga í þinginu og eins í atvinnu- og efnahagsmálum. Það er því mjög ánægjuleg afstaða og samstarfsvilji sem hefur komið fram hjá aðilum vinnumarkaðarins, bæði launþegum og atvinnurekendum. Ekki er síður ánægjulegur sá samstarfsvilji sem fram hefur komið hjá stjórnarandstöðunni, bæði í umræðunum í dag og annars staðar. Ríkisstjórnin hefur að sjálfsögðu tekið frumkvæði í þessum málum. Hún hefur lagt til að 2 milljarðar kr. til viðbótar því sem áður var ætlað verði settir í framkvæmdir til þess að styrkja atvinnutækifærin og fjölga þeim. Það kom líka fram í ræðu forsrh. hér á dögunum að þetta væri ekki nóg heldur þyrfti nauðsynlega að lækka kostnað útflutningsgreinanna til þess að gengið mætti vera stöðugt. Hluti af þessu er lækkun kostnaðarskatta og það er sérstaklega á okkar valdi sem hér erum inni að taka ákvarðanir í þeim málum. Hér er um að ræða mjög vandasamt verk. Það krefst þess að aðgerðir verði markvissar og komi niður þar sem þær eru nauðsynlegastar og koma að mestum notum. Við verðum að varast að þeir sem ekki þurfa á aðstoðinni að halda seilist til hennar. Við verðum að hafa í huga að lausnin á þessum vandamálum okkar felst í gjaldahlið fjárlagafrv. en ekki í tekjuhliðinni. Hún felst ekki í aukinni skattheimtu. Það er engin ástæða til þess að ganga til þessara verka með neikvæðu hugarfari og full svartsýni. Þetta eru verk sem við verðum að vinna og þau verk sem við vinnum vel og skynsamlega hjálpa okkur til að komast út úr vandanum og ekki síður gera þau okkur hæfari til þess að sækja fram og skapa okkur betri lífskjör í framtíðinni en við búum við nú.

Hæstv. forseti. Það er ekki meining mín að tefja umræðuna um fjárlög fyrir árið 1993 sem neinu nemur. Um þau má vissulega hafa mörg orð. Það er margt gott í þessum fjárlögum en það er líka margt sem má skoða með gagnrýnum augum. Út í þá sálma ætla ég ekki fara að sinni. Ég vil hins vegar segja að gefnu tilefni þar sem hér hefur örlítið verið minnst á rammafjárlög að ég get ekki litið á fjárlög undanfarinna ára sem rammafjárlög en tek heils hugar undir það að þannig eiga fjárlög hins íslenska ríkis auðvitað að vera. Það eiga að vera rammafjárlög þar sem menn þurfa þá að koma til þingsins til að sækja um heimildir umfram gildandi fjárlög til þess að standa undir auknum útgjöldum en ekki eins og það hefur verið fram til þessa að menn koma eftir á með fjáraukalög og þingmenn eru nánast múlbundnir og geta ekkert annað gert en samþykkja þau fjáraukalög þar sem ákvarðanir hafa þegar verið teknar og jafnvel farið út í framkvæmdir eða hvað sem útgjöldin kölluðu á. Það er athyglisvert að í þeim fjáraukalögum sem nú er búið að dreifa hér á þingi er farið fram á tæpa 3 milljarða kr. þar sem farið hefur verið fram úr heimildum fjárlaga. Af þeim tæpu 3 milljörðum kr. eiga alþýðuflokksmenn rúmlega 2 milljarða kr. Ég ætla ekki að leggja neitt frekar út af þessu en þetta vakti engu að síður athygli mína. Það sem kallaði mig upp í ræðustól var það að ég vildi gjarnan fá skýringar á einum lið í frv. Ég ætla annars að geyma mér almenna umræðu um frv. til 2. umr. Það er liðurinn 02-989 sem er Ýmis íþróttamál. Á fjárlögum fyrir árið 1992 voru 81,2 millj. kr. undir þessum lið, Ýmis íþróttamál. Af þeirri upphæð voru þá 11,9 millj. kr. ætlaðar Skáksambandi Íslands og stórmeisturum í skák. Í fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir eru 73,4 millj. kr. á þessum lið, en miðað við óbreytta fjárveitingu til rekstrar Skáksambands Íslands eru ætlaðar 18,3 millj. kr. til skákstarfsemi í frv., hækkun frá 11,9 millj. í 18,3 millj. kr. sem er sennilega á bilinu 60 til 70% hækkun. Þessu vil ég í sjálfu sér fagna og vildi sannarlega að sama mætti segja um framlög til íþróttahreyfingarinnar í heild. En því er því miður ekki að fagna. Til íþróttastarfsemi eru ætlaðar 56,7 millj. kr. í frv. sem er lækkun upp á 9,7 millj. kr. eða frá 66,4 millj. niður í 56,7 millj. kr. sem er sennilega 15--20% niðurskurður. Nú er frv. lagt þannig fram ólíkt því sem verið hefur áður að aðeins er nefnd raun ein tala en í frv. fram til þessa hefur þessi liður verið brotinn upp og upphæðum skipt niður á hina ýmsu liði. Það kemur ekki fram núna. Nú er ekki hægt að lesa út úr þessu t.d. hvað Íþróttasamband Íslands fær mikla fjárveitingu. Fyrir dyrum stendur ársþing þeirra, eftir viku að ég hygg, og í fjárhagsáætlunum þurfa þeir að gera ráð fyrir framlagi ríkisins sem þeir vita ekki hvað verður hátt en er auðvitað miðað við fyrri reynslu og umsóknir. Þetta kemur ekki lengur fram í frv. né heldur allir aðrir liðir sem hafa verið, t.d. Ólympíunefnd Íslands, Ólympíunefnd fatlaðra, íþróttamál fatlaðra, íþróttastarfsemi almennt, íþróttafélög styrkir, Íþróttamiðstöð Íslands, glíma, Skáksamband Íslands, Launasjóður stórmeistara í skák, Skákskóli Íslands, Bridgesamband Íslands og ýmis framlög til íþróttamála. Ekkert af þessu kemur lengur fram. Það er aðeins ein tala og óskipt. Nú gegni ég þeirri stöðu að vera formaður íþróttanefndar ríkisins. Það er komið að því hjá okkur að við þurfum að fara að veita úr Íþróttasjóði. Til þess að átta okkur á því hvað er í Íþróttasjóði höfum við vitanlega beðið eftir fjárlagafrv. en þar er ekki nokkur stafur um Íþróttasjóð. Ég vil því spyrja ráðherra hvort hann hafi tök á því að brjóta þessa tölu upp og upplýsa þingheim um það hvað er ætlað til hinna ýmsu þátta sem ég fór yfir áðan. Þess má geta í framhjáhlaupi að íþróttanefnd ríkisins veitti styrki til 51 aðila á síðasta ári þó að Íþróttasjóðurinn væri ekki stærri en 16 millj. kr. Auðvitað eru þetta ekki háar upphæðir en þær komu sér engu að síður vel fyrir þá aðila sem styrkina fengu. Spurningin er því: Hvernig á að vinna úr þessum málum eins og þau koma fram í fjárlagafrv.? Fyrir hvað stendur talan sem þar er? Þá er ekki úr vegi að spyrja úr því að hér er formaður fjárln. og fjárln. hefur verið að birta auglýsingu í blöðum um viðtalstíma. Hér er ég með eina slíka auglýsingu fyrir framan mig þar sem segir m.a. ,,Fjárlaganefnd Alþingis veitir nú, eins og undanfarin ár, viðtöku erindum frá stofnunum, félögum, samtökum og einstaklingum er varða fjárlög ársins 1993. Fjárlaganefnd gefur þeim aðilum sem vilja fylgja erindum sínum eftir með viðræðum við nefndina kost á því að eiga fundi á tilteknum tímum.`` Þá er spurningin: Ætlar fjárln. að útdeila þeim ótilgreindu fjárhæðum sem nefndar eru undir liðum eins og íþróttamál og æskulýðsmál án samráðs við fagráðuneyti eða til þess kjörnar nefndir svo sem íþróttanefnd ríkisins? Ég vil minna á það að á síðasta ári gerðist það að fjárln. fór inn á verksvið Íþróttasjóðs og skipti þar upp upphæðum sem íþróttanefnd ríkisins og Íþróttasjóður áttu að skipta upp. Það er auðvitað forkastanlegt en engu að síður staðreynd að svo var gert. Á þessu ári liggja fyrir umsóknir hjá íþróttanefnd um styrki úr Íþróttasjóði. 58 umsóknir hafa borist að upphæð yfir 300 millj. kr. Ég bið því um að við getum fengið sem allra fyrst upplýsingar um það hver okkar staða er í raun og veru. Hæstv. forseti. Ég er ekki viss um að fjmrh. hafi þessar upplýsingar sem ég er hér að biðja um en ég óska eftir því að fá þær sem allra fyrst hvort sem hægt verður að fá þær beint úr ræðustól eða eftir öðrum leiðum. Það er kannski ekki aðalatriðið hvernig heldur hvenær þær koma og þær þurfa að koma sem allra fyrst.

Hæstv. forseti. Það er sannarlega ánægjulegt að íþróttir séu teknar hér til umræðu og þyrfti að gera það miklu betur. Öll viljum við auðvitað vinna að því að efla íþróttaiðkun í landinu. Því verður hins vegar ekki neitað að þar hafa verið miklar breytingar á ferðinni og þess vegna vil ég leyfa mér að spyrja hv. 5. þm. Reykv. í fyrsta lagi hvort þeir umtalsverðu fjármunir sem íþróttahreyfingin fær í gegnum Lottó hafi ekki þegar haft umtalsverð áhrif á umsóknir til Íþróttasjóðs og einnig hvort ekki sé ástæða til að gera breytingar á framlögum til íþróttamála með tilliti til þess að nú eru íþróttir óneitanlega að færast miklu meira í atvinnumennsku. Það er alkunna að nú greiða foreldrar t.d. fyrir íþróttaþátttöku barna, þjálfarar eru launaðir starfskraftar nú orðið. Þetta er auðvitað þróun sem við getum ekki snúið við en ég vil, sem áhugamanneskja um þessi mál, spyrja hv. 5. þm. Reykv. hvort hann telji að fjárln. sinni íþróttamálum illa, þeim málaflokki, og hvort ástæða sé til að þau mál verði tekin til endurskoðunar með tilliti til þeirra miklu fjármuna sem óneitanlega koma gegnum Lottóið.

Herra forseti. Aðeins í tilefni af því að hv. síðasti ræðumaður sagði að Alþfl. ætti rúma 2 milljarða af þeim beiðnum sem koma fram í fjáraukalagafrv.  Í öðru lagi vil ég segja það varðandi úthlutun á styrkjum og öðru slíku að sá háttur er hafður á núna að fækkað var liðum og þeim skipt síðan. Fjárln. á eftir að fjalla um þetta en mun gera það í samráði við menntmrn. og ekki verður hægt að upplýsa um það fyrr en á síðari stigum.

Virðulegi forseti. Þegar ég gat þess að það hefðu verið rúmir 2 milljarðar sem Alþfl. hefði farið fram yfir heimildir fjárlaga var ég einfaldlega að fletta á bls. 2 í frv. til fjáraukalaga og tók þar ráðuneytin sem heyra undir alþýðuflokksráðherra. Það var ekki flóknara en það. En ef menn vilja fría sig af því að þeir fari með ábyrgð þeirra málaflokka, þá er það þeirra mál. Varðandi Lottóið þá hefur það auðvitað komið íþróttahreyfingunni til hjálpar. En íþróttahreyfingin er geysifjölmenn og stór hreyfing og þeir fjármunir sem þar deilast síðan út skipta ekki sköpum. Lottópeningarnir nýtast kannski best hjá Örykjabandalaginu og þeim aðilum. Hjá íþróttahreyfingunni sem heild hjálpar auðvitað allt til. En þetta eru ekki slíkir fjármunir að þeir breyti neinu stóru. Hvað varðar stöðu íþróttafélaganna yfirleitt og að foreldrar séu farnir að greiða meira fyrir börnin en áður var og að farið sé að greiða þjálfurum laun, sem er reyndar baggi á íþróttafélögunum, er það engu að síður staðreynd að nánast öll íþróttafélög sem ég þekki til berjast í bökkum. Ein lítil knattspyrnudeild sem ég þekki til skuldar tæpar 40 millj., bara ein lítil deild innan félags. Ég get talið mörg önnur slík dæmi. Önnur lítil deild úti á landsbyggðinni skuldar um 30 millj. kr. Það veitir svo sannarlega ekki af því að huga vel að stöðu íþróttanna. Ég tel að Alþingi eigi að gera það og gera það miklu, miklu betur en það gerir. Það er ekki nóg að koma upp á tyllidögum og afmælum einhvers staðar úti um land og berja sér á brjóst og segja: Ég er stuðningsmaður íþróttahreyfingarinnar. Síðan þegar þeir koma inn á hið háa Alþingi eru allir búnir að gleyma því um leið. Það er ekki nóg. Innantóm orð úti um allt land hafa ekkert gildi. Það er hér inni sem á að taka á málinu. Það gerum við með því að veita ríflegum fjármunum til íþróttanna. Ég veit að ég þarf ekki að fara yfir það hér hvert er gildi íþrótta yfirleitt, hvert gildið er fyrir landsmenn í heild, fyrir heilbrigði landsmanna, fyrir uppeldið, sem forvarnastarf og ég veit ekki hvað. Ég gæti sett á langa ræðu um það. En ég held að ég þurfi þess ekki fyrir hv. þm.

Hæstv. forseti. Til að fyrirbyggja allan misskilning þá tek ég undir hvert orð sem hv. 5. þm. Reykv. sagði um gildi íþrótta. Hitt er nokkurt áhyggjuefni að það er orðinn fjárhagslegur baggi á fjölskyldum að börnin fái tækifæri til að stunda íþróttir. Þar er um að ræða fjármuni sem skipta verulegu máli og ég tala nú ekki um ef í hlut eiga einstæðir foreldrar. Ég leyfi mér að fullyrða að það er ekki óalgengt að það kosti 15 þús. kr. fyrir lítið barn að vera í íþróttafélagi, í fótbolta eða handbolta eða einhverju slíku yfir veturinn. Þetta eru fjármunir sem um munar ef fólk á fleiri en eitt og fleiri en tvö börn. Til þess að okkar ágætu tilheyrendur viti um hvað ég er að tala varðandi lottópeninga, þá lét ég athuga hvað komið hefði í hlut íþróttahreyfingarinnar fyrstu fjögur árin sem Lottóið starfaði. Það munu hafa verið um 140 millj. Þetta eru því auðvitað umtalsverðir peningar. Ég er ekki þar með að telja þá eftir nema síður sé og ég vil leggja á það áherslu að ég tel að það verði að sjá svo til, og þá er ég sammála hv. 5. þm. Reykv., að það þurfi ekki að vera fjárhagslegur baggi á barnafjölskyldum að börnin stundi íþróttir sem er sjálfsögð hollusta og uppeldisatriði sem ekkert okkar hefði viljað vera án.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim hv. þm., sem hér hafa tekið til máls við 1. umr. um fjárlög fyrir árið 1993, fyrir mjög svo málefnalegar ræður. Mig langar til þess við lok þessarar umræðu að fjalla örlítið um nokkur sjónarmið og viðhorf sem komu fram í ræðum einstakra hv. ræðumanna. Hv. 1. þm. Norðurl. e., Guðmundur Bjarnason, ræddi nokkuð um áreiðanleika fjárlaganna og tiltrú manna á þeim nú og hvort ástæða væri til þess að ætla að niðurstöður fjárlaga fyrir næsta ár væru betri en yfirstandandi árs eða áranna á undan. Auðvitað er afskaplega erfitt að ákveða það en sé litið til nokkurra staðreynda, þá hygg ég að menn geti verið sammála um að meiri líkur séu til þess á næsta ári að niðurstöðutölur standist en oft áður. Ég vil nefna nokkur dæmi því til staðfestingar. Í fyrsta lagi er fjárlagagerðin með allt öðrum hætti nú, eins og í fyrra, en áður. Einstök ráðuneyti koma að málum með þeim hætti að fjárlagaundirbúningurinn fer fram úti í ráðuneytunum. Þetta hefur haft þá þýðingu að ráðherrar og fulltrúar einstakra ráðuneyta hafa ekki fundið sömu þörf hjá sér og oft áður að koma til hv. fjárln. og kvarta undan því að í fjárlagafrv. sé ekki tekið tillit til óska viðkomandi ráðuneyta. Þetta lýsti sér í því t.d. fyrir ári síðan, þegar fjárlagafrv. var til umræðu og umfjöllunar í hv. fjárln., að bæði tekjutölur og gjaldatölur frv. lækkuðu í meðferð þingsins. Það er auðvitað einstæður viðburður að ég hygg í þingsögunni. Þá er næsta spurning hvort slík lækkun hafi ekki verið byggð á blekkingum, að aðeins hafi verið skafnar út þær tölur sem í frv. voru og nýjar tölur búnar til og síðan sé ekkert að marka þær. Ef við lítum á þær tölur sem við þekkjum nú í októberlok og miðum við niðurstöðutölur síðasta árs held ég að öllum sé ljóst að tölurnar í frv. yfirstandandi árs muni standast mun betur en tölur síðasta árs. Það er sérstaklega athyglisvert að hallinn verður mun minni þrátt fyrir verulegt tekjutap á yfirstandandi ári. Til viðbótar þessu öllu skal það tekið fram að það sem veldur mestum erfiðleikum við að ná niður gjöldum og láta gjöld standast áætlanir fjárlaga eru svokallaðar rekstrartilfærslur, þ.e. fjármunir sem ríkissjóður lætur af hendi en aðrir en ríkið taka ákvörðun um hvernig er varið. Hér er t.d. um tvær stórar tölur að ræða. Annars vegar þær tölur sem ganga til niðurgreiðslna og útflutningsuppbóta í landbúnaði og hins vegar tölur sem ganga í gegnum Tryggingastofnun ríkisins til ýmissa bóta og til sjúkratrygginga, þar á meðal til sérfræðikostnaðar og lyfjakaupa. Það er ljóst að á næsta ári verður hægt að treysta niðurstöðunni hvað varðar landbúnaðarmálin vegna þeirra samninga sem gerðir hafa verið milli ríkisvaldsins annars vegar og bændasamtakanna hins vegar um búvöruframleiðsluna. Eftir stendur hins vegar að enn hefur ekki tekist nægilega vel að ná tökum á sjálfvirkni útgjalda sem fara til tryggingamála. Þrátt fyrir þetta hefur okkur tekist að fækka þeim gjaldaliðum sem hættast er við að fari úr böndum. Þess vegna tel ég fulla ástæðu til þess að ætla að það verði fremur að marka þetta fjárlagafrv. og áætlanir þess en fjárlagafrv. sem lögð hafa verið fram á Alþingi á undanförnum árum. Ég ætla þó ekki að gefa neinar yfirlýsingar um þetta efni. Við vitum það öll, sem hér erum í þingsalnum, að skjótt geta skipast veður í lofti og við vitum að ákveðin hætta vofir yfir í atvinnulífi okkar sem auðvitað getur haft áhrif á niðurstöðutölur fjárlaganna. Hv. þm. ræddi síðan um gjaldahlið frv. að öðru leyti og virtist ekki hafa trú á einstökum atriðum þar. Skal ég ekki fjölyrða um það því ugglaust gefst betri tími til þess síðar, ekki síst við 2. og 3. umr. frv. þegar hv. nefnd hefur haft tækifæri til þess að fara duglega ofan í þessar tölur og gera sínar athugasemdir og jafnvel breytingartillögur. Hann staðhæfði hins vegar að biðlistar á sjúkrahúsum hefðu lengst og nefndi til sögunnar, ef ég man rétt, Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Nú er það svo að landlæknir hefur kannað þetta mál sérstaklega og fyrir liggja upplýsingar um það að biðlistar hafa styst á sjúkrahúsunum, að einu sjúkrahúsi undanskildu. Það sem er kannski enn merkilegra er að fjöldi aðgerða á sjúkrahúsunum hefur aukist á yfirstandandi ári og það þrátt fyrir allt niðurskurðar- og sparnaðartal. Það sem ég held að sé að í þessum málaflokki er það að okkur hefur ekki enn tekist að koma böndum á svokallaða sérfræðiþjónustu og það er brýn nauðsyn á því að hægt sé að gera samninga við sérfræðingana og til viðbótar að koma á beinu hlutdeildarfyrirkomulagi þegar fólk kaupir lyf. Ef við náum tökum á þessu tvennu tel ég að ekki þurfi að kvíða því að gjaldahlið fjárlaganna fari mikið úr skorðum. Hv. þm. ræddi síðan talsvert um aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar og þá gjaldþrotastefnu sem hann taldi hana reka. Ég vil aðeins og aftur ítreka það, sem reyndar kom fram í minni framsöguræðu, að með því að vitna til stefnuræðu forsrh. kemur glögglega í ljós að forsrh., og reyndar einnig iðnrh., gerðu því rækilega skil í sínum ræðum í umræðu um stefnuræðu forsrh. að það væri viðhorf ríkisstjórnarinnar að lækka bæri svokallaða kostnaðarskatta. Það breytir hins vegar ekki því, og það held ég að hv. 1. þm. Norðurl. e. hljóti að vera mér sammála um, að svo er komið fyrir sumum fyrirtækjum að þeim verður ekki bjargað með þeim eina hætti og þeim yrði ekki heldur bjargað þótt hér yrði gengisfelling, hvort sem hún yrði 10, 20, 30, 40 eða 100%, einfaldlega vegna þess að þegar skuldir fyrirtækjanna sem hafa safnast upp í áranna rás eru orðnar svo miklar, kannski meiri en eignir fyrirtækjanna, þá er ljóst að ekkert kemur þeim fyrirtækjum til hjálpar. Þá er eðlilegt að gripið sé annaðhvort til formlegra nauðasamninga, nauðasamninga utan réttarins eða gjaldþrota og ekki þarf að skammast sín fyrir það því allir vita að gjaldþrot eru hluti af þeim leikreglum sem við búum við hér eins og alls staðar í hinum vestræna heimi þar sem lagt er upp úr því að fyrirtæki eigi tekjuafgang og geti grætt, að það sé nauðsynleg forsenda tilvistar fyrirtækjanna. Þetta vildi ég að kæmi fram því að stundum er því haldið fram að það sé sérstök stefna Sjálfstfl. að gera öll fyrirtæki gjaldþrota. Það er af og frá. Hitt er annað mál að þegar fyrirtæki verða gjaldþrota, þau fyrirtæki sem skulda opinberum sjóðum og bönkum, þá gerist það að skuldirnar færast yfir á hið opinbera og ef þeir sjóðir eru ekki mjög sterkir --- og í því sambandi nefni ég atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar eða Framkvæmdasjóð --- þá lenda skuldirnar að lokum á ríkissjóði. Að ríkissjóði standa aðeins skattgreiðendur þ.e. fólkið í landinu þannig að með þeim hætti flyst kostnaður vegna gjaldþrota yfir á skattgreiðendur framtíðarinnar. Þetta hljótum við öll að skilja en í þessu felst ekki nein stefna í þá átt að gera fyrirtækin í landinu öll gjaldþrota. Það var athyglisvert að heyra hv. þm. lýsa því yfir að hann styddi, ég skildi hann svo að hann talaði þar fyrir hönd flokks síns, tilfærslu skatta frá fyrirtækjum yfir á einstaklinga. Þessi yfirlýsing hefur að ég held ekki komið jafnskýrt fram áður frá hv. framsóknarmönnum og ég túlka hana á þann veg að Framsfl. sé tilbúinn ásamt öðrum og með öðrum að líta á öll þessi mál með víðtækt samkomulag í huga. Hv. þm. minntist á innheimtu virðisaukaskatts. Hann hefur rétt fyrir sér í því að þótt innheimtan hafi gengið betur í ár en á sl. ári þá hefur það komið í ljós að smám saman reynist þessi skattstofn ekki vera nægilegur heldur. Hann er of gisinn, undanþágur of margar, hlutfallið of hátt og það gerir það að verkum að skilin eru ekki nægilega góð. Þetta er gömul saga og ný og er ástæðan fyrir því að hæstv. ríkisstjórn hefur ætlað sér að breikka stofninn og lækka hlutfallið. Hv. þm. gerði efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar á sl. ári síðan að umtalsefni sem hann taldi vera misheppnaðar og nefndi fyrst af öllu þá vaxtabreytingu sem varð þegar ríkisstjórnin tók við. Ég verð að segja að ég undrast það stórkostlega að ráðherra úr fyrrv. ríkisstjórn skuli koma í ræðustól á Alþingi og halda því fram að þessi aðgerð hafi verið misheppnuð þegar ljóst er að allir þeir sérfræðingar sem hafa kannað þetta mál telja að þetta hafi verið forsenda fyrir því að við gátum haldið áfram og náð tökum á málum og því jafnvægi sem við höfðum náð. Vegna hvers? Vegna þess að skráðir nafnvextir voru svo lágir að stórkostlegt útstreymi úr ríkissjóði átti sér stað. Milljörðum saman runnu fjármunir úr ríkissjóði og ríkissjóður varð að taka þá að láni í Seðlabankanum og Seðlabankinn að ganga á gjaldeyrisvarasjóðinn. Ef haldið hefði verið áfram eins og gert var á lokadögum síðustu ríkisstjórnar hefði allt farið hér lóðbeint á höfuðið á örskammri stund. Þess vegna var nauðsynlegt að grípa til þessarar aðgerðar. Það sem kannski má gagnrýna er að síðasta ríkisstjórn skyldi ekki hafa gripið til þeirra úrræða miklu fyrr en gert var. Ljóst er að það skrið og þau lausatök sem áttu sér stað í efnahagsstjórn síðustu ríkisstjórnar byrjuðu fyrir jól á árinu 1990. Um þetta hefur margoft verið fjallað og ég kalla það mikla dirfsku af ráðherra úr fyrrv. ríkisstjórn að koma hér og halda því fram að þessi nauðsynlega leiðrétting hafi verið mistök þegar það liggur fyrir að þetta var einhver nauðsynlegasta aðgerð sem ríkisstjórnin átti við að glíma. Svo koma menn hér upp og tala um sænskar aðferðir til að bjarga genginu og ég heyrði ekki betur heldur en sumir framsóknarmenn lýstu því yfir að það ætti ekki að fella gengið. Hvernig fóru Svíar að? Eru menn búnir að gleyma því? Halda menn að Svíar hafi eingöngu skóflað til sköttunum? Halda menn að Svíar hafi eingöngu skorið niður útgjöldin? Nei. Sænski seðlabankinn varð að grípa til þess að hækka vextina og einn daginn fóru þeir upp í 500%. Til hvers? Það var gert til þess að verja gengi sænsku krónunnar. Það er nefnilega þannig þótt það komist ekki inn í haus allra hv. framsóknarmanna og allra síst formanns flokksins að samband er á milli vaxta og gengis. Sem betur fer og ég óska hv. framsóknarmönnum til hamingju með það, hafa talsmenn þess flokks talað þannig í dag að svo er að skilja að þeir fylgi ekki gengisfellingarstefnu formanns síns. Ég tel það mikið fagnaðarefni fyrir bæði þing og þjóð. Hv. þm. ræddi síðan um Vegagerðina og sagði réttilega að ætlunin væri að greiða þær framkvæmdir sem áformaðar eru á næsta ári og kosta munu um 1.800 millj. umfram það sem ætlað var áður af vegafé, þ.e. af tekjustofnum Vegagerðarinnar. Ég held að ég megi til með að bæta við: Það er forsendan fyrir því að við samþykktum þetta. Við teljum að hér sé verið að flýta verki, að þetta sé gert til þess að styrkja stöðu sveitarfélaganna, stækka atvinnusvæðin og réttlætanlegt sé að taka þetta lán og borga það síðan þegar fjárfestingar aukast á nýjan leik þannig að við getum þá slakað á í fjárfestingu til vegagerðar og verðum búnir að ná fram þeim ágóða sem hlýtur að verða í kjölfar þess að við leggjum vegi á milli þeirra staða þar sem mest þörf er á. Ef við hefðum einungis tekið lán án þess að gera nokkra grein fyrir því hvernig borga eigi það lán til baka hefði ég fyrir mitt leyti ekki fallist á þá aðgerð. Það vil ég að komi skýrt fram. Það er ekki nóg að bora í gegnum fjöll og leggja vegi. Frændur okkar í Færeyjum voru mjög iðnir og duglegir við það. En menn verða að hafa fyrirhyggju og kunna sér hóf og þegar fjárfestingar detta niður að hreyfa þær á milli ára en þá með því skilyrði að það sé greitt til baka þegar betur stendur á. Hv. þm. ræddi nokkuð um viðhald og stofnkostnað. Í því sambandi held ég að full þörf sé á að minna á að í þeirri litlu verðbólgu sem hér ríkir og hefur ríkt um nokkurra missira skeið þá gerist það sem skiptir ákaflega miklu máli að menn taki eftir og það er að framkvæmdamáttur stofnframlaganna verður meiri en ella. Við skulum aðeins rifja upp. Fyrir nokkrum árum þegar verðbólga geisaði, hvort sem hún var 10%, 20% eða 30%, stóðu stofnframlögin og yfirleitt viðhaldsframlögin í stað. Þau voru ekki verðbætt í fjárlagafrv. þannig að þessar upphæðir rýrnuðu þegar fram liðu stundir. Nú þegar verðbólgan er minni en ráðgert var í frv. verður framkvæmdamáttur stofnframlaganna og viðhaldsins meiri en ráð var fyrir gert í upphafi. Þess vegna er hægt að gera meira fyrir jafnmargar krónur á yfirstandandi ári og væntanlega því næsta en ráð var fyrir gert. Það eru ekki allir sem taka eftir þessu en þetta er eitt af því sem gerist þegar verðbólgan dettur niður og sérstaklega ef verðbólgan er lægri en forsendur fjárlagafrv. gerðu ráð fyrir. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir ræddi örlítið um Evrópska efnahagssvæðið og taldi að fjárlagafrv. bæri því vitni að ríkisstjórnin treysti eingöngu á það. Þetta er að sjálfsögðu ekki rétt en ég viðurkenni hins vegar að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið gefur okkar ýmsar vonir. Þar eru sóknarfæri og allir hljóta að sjá, sem skynja að út- og innflutningur okkar er hér um bil þriðjungur af landsframleiðslunni, hve mikið við eigum undir því að slík samskipti og viðskipti á milli þjóða gangi snurðulaust fyrir sig og gerist með þeim hætti að Íslendingar megi njóta sem best verðlags og komi vörum sínum á markað með sem minnstum tilkostnaði. Þess vegna tek ég undir það sjónarmið sem hefur komið fram hjá mörgum en er ekkert bundið við frv. að við gerum okkur vonir um að Evrópska efnahagssvæðið hjálpi okkur í þeim vandamálum sem við eigum við að glíma. Ég verð að viðurkenna að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með að það var ekki eins mikill sparnaðartónn í ræðu hv. þm. og í formanni Alþb. þegar hann hefur verið að kynna hina nýju stefnu bandalagsins upp á síðkastið, sem er fráhvarf frá hinni hefðbundnu stjórnarandstöðupólitík. Mér fannst eins og hv. þm. hafi stundum runnið örlítið til á línunni þegar komið var að því að deila á útgjaldahlið frv. Það er nefnilega svo, og ég óska Alþb. til hamingju með það, að í nýjustu skrifum þess sem undirbúin voru fyrir fundinn um daginn kemur fram meiri skilningur á því en oftast áður að okkur ber að spara og draga úr útgjöldunum meira að segja í íslenska velferðarkerfinu. Hv. þm. sagði: ,,Vandinn er ástæðulaus, þetta er heimatilbúinn vandi.``  Í lok ræðu sinnar minntist hv. þm. á að hún taldi að það vantaði umhyggju og væntumþykju í frv. Það kann vel að vera. Ég býst ekki við því að þeir sem skrifuðu frv. hafi hugsað sér að þeir væru að skrifa góða skáldsögu til þess að kveikja slíkar tilfinningar. En þegar frv. er skoðað kemur glöggt í ljós að kostnaður á einu tilteknu sviði er aukinn. Á hvaða sviði er það? Það er í málefnum fatlaðra. Og það er vegna þess að víðtæk samstaða hefur verið um það, að ég hélt, að þjóðin tæki á í þessum efnum. Ég held að það sé til fyrirmyndar. Það má vera að gengið hafi verið fulllangt í þeim efnum og það kann einnig að vera að ná megi meiri árangri úr þeim fjármunum sem til fatlaðra fara. Þrátt fyrir allan barlóminn, andbyrinn og öll vandamálin höfum við haft þá reisn sem þarf til að gera þetta og þar er ég ekkert að hæla ríkisstjórninni sérstaklega. Þar er ég að hæla hinu háa Alþingi fyrir það að takast á við vandamálið sem víða um heim hefur verið skilið eftir, ekki síst þegar aðstæður eru slæmar. Þetta vildi ég að kæmi fram því að mér finnst þó að í þessu komi fram væntumþykja í garð þeirra sem kannski eru verst settir í okkar þjóðfélagi. Hv. þm. Jóna Valgerður ræddi m.a. um hallann í fjárlögum og taldi að þær tölur sem kæmu fram í frv. mundu ekki standast og sagði réttilega að ríkisstjórnin hefði í upphafi stefnt að hallalausum fjárlögum. Ríkisstjórnin stefndi í upphafi að því að ná hallalausum fjárlögum fyrir árið 1993. En aðstæður hafa breyst. Ef við skoðum vandlega hvað hefði gerst ef við hefðum ekki tekið tvo milljarða inn á næsta ári, ekki misst tekjurnar vegna samdráttarins og hefðum getað dregið úr útgjöldunum vegna minna atvinnuleysis, t.d. vegna þess að við hefðum verið að byggja álver eins og stóð til þegar þetta markmið var sett, hefðu niðurstöðutölur í fjárlagafrv. fyrir næsta ár verið þær að gjöld og tekjur hefðu staðist á. Þetta er staðreynd sem mjög auðvelt er að sýna fram á. En það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir ákváðu að breyta þessu markmiði vegna þess að ytri aðstæður hafa breyst og við getum auðvitað ekki barið höfðinu við steininn. Við verðum að takast á við vandann eins og hann kemur fyrir hverju sinni. Hv. þm. spurðist fyrir um gjöld í framhaldsskólum sem eru 80 millj. kr. Ég vil einungis segja að ekki er um ný gjöld að ræða. Hér er verið að færa gjöld í fjárlögin sem tekin hafa verið á undanförnum árum. Það má kannski segja að verið sé að samræma fjárlög og ríkisreikning sem ekki hefur áður verið gert í fjárlögum. Áður var þetta framkvæmt með mjög misjöfnum hætti þannig að sumir skólar sýndu sértekjur en aðrir ekki. Hér eru hins vegar ekki á ferðinni skólagjöldin margumræddu og skal ég þó ekki láta undir höfuð leggjast að viðurkenna að ég hefði viljað sjá skólagjöld greidd í framhaldsskólum landsins, 6 þús. kr. á önn. Ég tel að þeim peningum hefði verið mjög vel varið og styð þá tillögu en viðurkenni að það þarf að leita eftir víðtækari samvinnu og samstarfi en nú er til staðar í ríkisstjórnarflokkunum til að ná því fram. Ég útiloka ekki að það geti orðið hluti af því víðtæka samstarfi og samstöðu sem menn eru að tala um þessa stundina. Þetta segi ég vegna þess að frændur okkar á Norðurlöndum hafa einmitt verið að fara þessa leið bæði í menntamálum og í heilbrigðismálum. Hv. þm. minntist síðan á vegagerð og skerðingu á vegafé. Ég held að menn ættu að hika andartak þegar talað er um mikla skerðingu á vegafé. Þegar menn nota hugtakið skerðingu á vegafé eru menn að bera saman vegáætlun eins og hún var samþykkt fyrir kosningar vorið 1991 og framlög til vegamála. Ef við sleppum hins vegar vegáætlun og skoðun eingöngu þær upphæðir sem lagðar voru til vegamála 1990 og 1991 við hliðina á þeirri upphæð sem fór í ár og fer á næsta ári, kemur í ljós að frá árunum 1991--1993 vaxa framlög til vegamála um hvorki meira né minna en 38%, úr 5,5 milljörðum upp í 7,5 milljarða. En hluti af því skýrist með því að ferjurnar, um það bil 300 millj., fara nú inn í þessa hít og það á að greiða fyrir þann kostnað af tekjustofnum Vegagerðarinnar.  Þetta þýðir að framlög til vegamála hafa stóraukist í síðari tíð þótt þau nái ekki þeim upphæðum sem eru í vegáætluninni. Það skal fúslega viðurkennt, enda var sú vegáætlun samþykkt rétt fyrir síðustu kosningar og var eins og svo margt sem samþykkt er rétt fyrir kosningar með þeim bjartsýna hætti sem einkennir lánsfjárlög, vegalög og aðrar samþykktir Alþingis á slíkum tímum.  Hv. þm. sagði síðan að við ættum val um það hvort við færum sænsku leiðina eða færeysku leiðina. Ég verð að segja að mér finnst sú sænska heldur skárri því að sú færeyska var engin leið. Þar mættu Færeyingar því miður þessum örlögum sínum af því að þeir flutu sofandi að feigðarósi. Við þurfum að koma í veg fyrir að það geti gerst hér. Hv. þm. Jón Kristjánsson spurðist fyrir um það hvar umræðan um virðisaukaskattinn stæði hjá ríkisstjórnarflokkunum. Þegar gengið var frá frv. til prentunar var sá grunnur lagður af hálfu stjórnarflokkanna að miðað yrði við það að samræma undanþágureglur í virðisaukaskattinum sem þýddi að vissar greinar sem notið hafa þess að fá að draga innskattinn frá mundu ekki njóta þess eftir að viðkomandi frv. um virðisaukaskatt yrði samþykkt í takt við fjárlagafrv. Nokkru eftir að málið hafði verið skoðað vel vaknaði áhugi á að kynna á nýjan leik nýjar hugmyndir sem fólu það í sér að leggja á nýtt þrep í virðisaukaskattinum á þær greinar sem ekki greiða skattinn í dag, lægra þrep, og leyfa þeim að sjálfsögðu síðan að njóta innskattsins á móti jafnvel þótt hann sé yfirleitt í miklu hærra skattþrepi. Þessar umræður fara nú fram á milli stjórnarflokkanna í nefnd. Þær hafa ekki verið ræddar aftur í þingflokkum stjórnarflokkanna að því er ég best veit. Þær hafa verið ræddar á milli einstakra þingmanna. Málið er hins vegar, eins og ég sagði í minni framsöguræðu, í biðstöðu vegna þess að það hefur mikla þýðingu fyrir framgöngu málsins hvað verður um þær hugmyndir sem nú eru væntanlega í fæðingu hjá aðilum vinnumarkaðarins. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem fjárlög eru lögð fram án þess að tillögur á tekjuhlið fjárlaga séu fullútbúnar. Það hefur margoft gerst áður eins og ég veit að þeir sem hafa setið í ríkisstjórnum muna. Hitt er svo annað mál að þetta eru ekki stórkostleg tekjumálefni. Þetta eru ekki mjög háar upphæðir og ég tel enga hættu á því að tekjuáætlun fjárlaga riðlist en tel fulla ástæðu til þess að svara því undandráttarlaust en það er ekki enn fullkomin vissa um það hver lendingin verður. Ég bendi á, eins og reyndar kom fram í ræðum hv. þm., að samið hefur verið við sveitarfélögin um annan hátt en þann sem að var stefnt. Sú samþykkt ein og sér gefur auðvitað til kynna að ríkisstjórnin hefur áhuga á því að hverfa frá undanþágusamræmingunni. Það er rétt til getið að segja má að þar sé stigið stefnumótandi skref sem gefur til kynna hvert framhaldið kunni að verða. Varðandi aðstöðugjaldið sem hv. þm. spurðist fyrir um skal frá því sagt að ítarleg skýrsla liggur fyrir um það mál og ég vona að hv. þm. hafi fengið fyrir allnokkru. Enn fremur hefur á grundvelli þeirrar skýrslu starfað nefnd og skilað nefndaráliti sem kynnt hefur verið fyrir atvinnurekendum og sveitarstjórnarmönnum, þ.e. forustumönnum í sveitarstjórnarsambandinu. Mér er kunnugt um að þessar tillögur verða til umræðu á vettvangi Sambands sveitarfélaga síðar í þessari viku. Ég get ekki að svo stöddu fullyrt hvað verður ofan á í þessum efnum. Aðstöðugjöldin eru tekjustofn sveitarfélaganna en ekki ríkisins og þess vegna er nauðsynlegt að það mál fái úrlausn í samvinnu við og í samráði við sveitarfélögin í landinu. En auðvitað koma til greina ýmsar leiðir t.d. þær að flytja stofninn, þ.e. flytja tekjurnar sem sveitarfélögin fá nú af aðstöðugjaldinu, af fyrirtækjunum yfir á einstaklingana með því að hækka útsvar, eða finna einhvern annan stofn. Nefndar hafa verið nokkrar hugmyndir í því sambandi sem ég tel ástæðulaust að vera að ræða hér, enda veit ég ekki hve mikil alvara er í þeim málum. Þetta er eitt þeirra mála sem nú eru til umræðu hjá aðilum vinnumarkaðarins og í atvinnumálanefnd ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins. Varðandi samkomulagið við sveitarfélögin sem ég minntist á fyrr í minni ræðu vil ég taka það fram að væntanlegt er lagafrv. um þetta efni. Í því lagafrv. verður gert ráð fyrir því að sveitarstjórnarmenn eigi aðild að ákvörðunum stjórnarinnar þegar fjallað verður um tiltekin málefni og einnig hitt að staðfesting á úthlutun sjóðsins til þessara sérstöku framkvæmda sem nefndar hafa verið til sögunnar verði að leita hjá heilbr.- og trmrh. sem er yfirmaður Atvinnuleysistryggingasjóðs. Varðandi þjónustugjöldin vil ég einungis láta það koma fram að þjónustugjöld eru ekki aukin í þessu frv. Það þýðir ekki að núv. fjmrh. sé horfinn frá þeirri stefnu sinni því að hann telur skynsamlegt að auka þjónustugjöld og hef ég fært fjölmörg rök fyrir því en ekki því miður komist nægilega hratt fram í þessu skynsamlega máli. Ég hygg og vona hins vegar að þau mál verði tekin upp ef og þegar víðtækt samkomulag verður gert um ráðstafanir í ríkisfjármálum til þess að tryggja stöðu fyrirtækjanna og stöðugleika í efnahagslífinu.

Er það ný nýsköpunarstjórn?

Ég veit ekki hvort hægt er að gefa því samstarfi svo virðulegt nafn að kalla það stjórn. Ég minni hins vegar á að ríkisstjórnin hefur til að mynda fyrr á þessu ári átt gott samstarf við aðila vinnumarkaðarins og tók ákvörðun í tengslum við síðustu kjarasamninga um ýmsa þætti ríkisfjármálanna. Ég tel að nú sé önnur staða komin upp vegna þess að í ljós hefur komið að atvinnu- og efnahagsástandið er lakara en þá var spáð og þess vegna sé full ástæða til þess að taka þessi mál upp við aðila vinnumarkaðarins á nýjan leik. Ég held að mér sé óhætt að segja að það hljóti að vera eðlilegt þegar menn eru að ræða um víðtækt samstarf, samráð og samvinnu um þessi mál. Varðandi Byggingarsjóð verkamanna vil ég taka það fram að segja má að það sé nokkurs konar þríliða í gangi. Við gerum ráð fyrir því að hinn 1. mars nk. hækki vextir í félagslega íbúðakerfinu. Framlag ríkisins verður óbreytt og ætlunin er að bæta við framlagið, eins og kemur fram í fjárlögum, þeim sparnaði sem næst út úr Húsnæðisstofnun ríkisins og réttilega kom fram hjá hv. þm. Ef sá sparnaður næst ekki fram, þá verða útlánin þeim mun minni og má því búast við að færri íbúðir verði byggðar en áður var ætlað. Ég vil vegna orða hv. 2. þm. Austurl. um að hann byggist ekki við því að hv. þm. Framsfl. flyttu tillögur til hækkunar og mundu taka þátt í vinnu nefndarinnar af fullum heilindum einungis segja að það tel ég vera mjög mikilsvert og sýna að Framsfl. lítur á þessi mál með þeim hætti að nauðsynlegt sé að tempra útgjöld ríkisins og ná sem mestum árangri með því að draga úr ríkissjóðshallanum. Virðulegi forseti. Það urðu nokkrar umræður hér á milli tveggja hv. ræðumanna um gengi og gildi gengisfellinga. Ég ætlaði ekki að skipta mér af þeim umræðum en tel þó ástæðu til að minna á að raungengi íslensku krónunnar nú er svipað og meðaltal raungengisins var á sl. áratug. Það sem vekur okkur vonir nú er að verðbólga hér á landi er lægri en í nágranna- og viðskiptalöndunum sem að öllu jöfnu ætti að styrkja samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Þó ber að geta þess að ef framleiðsla íslensku fyrirtækjanna dregst saman eins og nú gerist í sjávarútvegi þarf til viðbótar að grípa til annarra ráða. Þetta er öllum ljóst. Þess vegna er það sem fjöldi aðila hefur nú bundist samtökum um að finna leiðir til þess að draga úr kostnaði þessara fyrirtækja. Hv. þm. Ingi Björn Albertsson spurðist fyrir um íþróttir. Því miður get ég ekki svarað honum fullkomlega. Ég vil þó benda á að á bls. 283 í fjárlagafrv. er fjallað um þessa þætti. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þá er breyting gerð á framsetningu svokallaðra styrkjaliða menntmrn. en það eru fjárlagaliðir þar sem færðir eru styrkir til einstaklinga, samtaka og félaga vegna listastarfsemi, íþrótta- og æskulýðsmála og fleiri þátta. Undanfarin ár hefur viðfangsefnum á styrkjaliðum fjölgað verulega. Engar fastmótaðar reglur hafa gilt um úthlutun fjárveitinga og eftirlit með styrkþegum. Menntmrn. hefur nú í hyggju að setja reglur um styrki af þessu tagi, skýrslugerð styrkþega, reikningsskil o.fl. Reglur þessar verða unnar í samráði við fjárln. Alþingis. Í stað þess að sundurgreina framlög til einstakra verkefna er nú gerð tillaga um heildarfjárveitingu til tiltekinna málaflokka. Undantekning er ef fjárveiting er bundin ákvæðum laga eða sérstakra samninga. Þá er og gerður greinarmunur á almennum rekstrartilfærslum og stofnkostnaðartilfærslum. Heildarfjárhæð styrkjaliða er svo til óbreytt en töluvert er um innbyrðis breytingar þar sem nokkrir liðir hækka en aðrir lækka á móti.`` Þetta skýrir uppsetninguna. Þetta skýrir einnig af hverju skákin er tekin út úr. Mér skilst að það sé vegna sérstakra samninga við þá sem stunda skák og standa að þeirri starfsemi. Ég vonast til þess að gott samkomulag náist um það á milli menntmrn. og fjárln. að skipta þessu fjármagni þannig að ekki verði um ágreining að ræða eins og því miður hefur viljað brenna við, ekki einungis á yfirstandandi ári heldur líka stundum áður. Virðulegi forseti. Ég hef reynt í kannski of löngu máli að gera skil nokkrum þeim atriðum sem hafa komið fram í þessari ágætu umræðu. Það má segja að það hafi ríkt friður í þessari umræðu sem er ekki skrýtið. Margir hv. ræðumenn hafa minnst á að annars staðar sé verið að huga að þessum verkefnum. Ég fyrir mitt leyti fagna því. Ég tel afar nauðsynlegt að sem flestir í þjóðfélaginu komi að þessu verki, hafi skilning á því og sé tilbúnir til að styðja góða niðurstöðu málsins. Ég vona þó að þetta logn sem ríkt hafi hér í dag sé ekki lognið á undan storminum heldur merki um það að hv. þm. vilji gott samstarf um lausn málsins.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt að ég tel að þetta sé heimatilbúinn vandi eða eins og skáldið Þorsteinn frá Hamri sagði miklu fallegar: Heimatilbúið angur. Í lánsfjárlögum sem hér liggja fyrir er ákvæði í 5. gr. sem vekur ljúfar minningar. Fyrir tveim árum keypti íslenska ríkið brunarústir og sex fyrrverandi grenitré í Flekkuvík fyrir 108 millj. kr. sem hefði nú kannski mátt nota í eitthvað annað. Í athugasemd með 5. gr. lánsfjárlaga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Vatnsleysustrandarhreppur. Ráðgert er að veita Vatnsleysustrandarhreppi ábyrgð fyrir allt að 55 millj. kr. láni til undirbúningsrannsókna við Flekkuvíkurhöfn á vegum Hafnamálastofnunar ríkisins.`` Það má ekki minna vera en að það komi höfn við rústirnar. Og af því að ég hef sterkan grun um að hæstv. ríkisstjórn hafi harla lítið hugmyndaflug en við í Alþb. þeim mun meira, þá ætla ég að gauka að hæstv. ráðherra hugmynd. Væri ekki ráð að koma hugarfóstri hæstv. iðnrh. fyrir á Grundartanga því að þar er höfn? Þar mætti spara ábyrgð á 55 millj. kr. láni til Vatnsleysustrandarhrepps til hafnargerðar við jörðina Flekkuvík sem kostaði 108 millj. kr.

Virðulegi forseti. Þótt lánsfjárlagafrv. sé ekki til umræðu er það rétt sem kemur fram hjá hv. þm. að í 5. gr. lánsfjárlagafrv. er heimild efnislega eins og hv. þm. lýsti. Reyndar var einnig heimild í lánsfjárlögum yfirstandandi árs. Þetta eru heimildargreinar sem verða notaðar eingöngu ef ástæða þykir til. Við erum í viðbragðsstöðu. Við vonumst satt að segja til þess að til tíðinda dragi. Ég ætla þó ekki að vekja mönnum meiri vonir en ástæða er til þótt ekki væri nema vegna þess að þegar ég skrifaði undir Atlantsál-samninginn fyrst, þá sem iðnrh., 4. júlí 1988, var verð á áli meira en helmingi hærra en það er í dag. Varðandi staðsetningu álversins skal ég koma þessum skilaboðum til skila en ég hygg að þetta sé samningsatriði á milli aðila. Það er athyglisvert að sú rödd kemur úr Alþb. að gott sé að setja niður álver þótt staðsetningin sé kannski ekki með sama hætti og stundum hefur verið rætt um áður.

Virðulegi forseti. Ég skal reyna að lengja þessa umræðu ekki mjög mikið. Hún hefur, eins og fram kom hjá hæstv. fjmrh., farið fram með nokkurri friðsemd og ég vona að ég gerist ekki neinn óróamaður í þessum orðum mínum. Friðsemdin stafar auðvitað af því að stjórnarandstaðan viðurkennir það í umræðunni að við mikla erfiðleika er að glíma í íslensku þjóðlífi. Það eru erfiðleikar í atvinnulífinu og atvinnuleysið er orðið svo alvarlegt vandamál að allir verða að takast á við að leita lausnar á því. Eini aðilinn sem hingað til hefur lítið kært sig um að leita lausna í því efni er auðvitað hæstv. ríkisstjórn. Það er þess vegna gott til þess að vita sem hæstv. fjmrh. sagði í lokaorðum sínum að mikilvægt væri að allir aðilar hefðu skilning á þeim vanda sem við er að glíma og standi saman um að leysa hann. Það er þá vonandi að hæstv. ríkisstjórn sé komin í þann hóp og átti sig á því. Ég vil í fyrsta lagi þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann veitti. Það eru aðeins nokkrar athugasemdir, sem hann gerði við ræðu mína, sem ég vil fá að gera að umtalsefni. Hann nefndi m.a. að ég hefði sagt að frv. til fjárlaga fyrir næsta ár væri ótraust og miklir óvissuþættir í því, ekki síður en stundum áður. Hæstv. fjmrh. taldi frv. vera styrkara nú og ýmsum óvissuþáttum hefði verið eytt eða þeim hafði a.m.k. fækkað. En það sem stendur eftir er að tekjuhliðin er algjörlega í uppnámi og það viðurkennir hæstv. ráðherra sjálfur. Það er svo margt óljóst varðandi ákvarðanatöku um skattheimtu, um það hvernig standa eigi að breytingum á virðisaukaskatti sem er ekki minna en 40% af heildartekjum ríkissjóðs á næsta ári. Það hljóta því að vera fleiri óvissuþættir í þessu frv. en oft áður. Það er fyrst og fremst það sem ég setti fram í minni ræðu og ítrekaði að ég efaðist um tilgang þess í raun að fara í ítarlega umræðu um frv. að öðru leyti vegna þess að svona væri háttað. Hæstv. ráðherra nefndi að þetta væri líklega ekki í fyrsta skiptið sem frv. væri lagt fram með þeim hætti að tekjuhliðin væri ekki að fullu frágengin. Það kann út af fyrir sig að vera rétt að stundum hafi menn átt eftir að leggja fram frv. til staðfestingar á ýmsum smærri sköttum. Ég nefni t.d. gamlan kunningja, skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, sem gott dæmi um að menn hafa þurft að taka mál upp samhliða afgreiðslu fjárlaga ár eftir ár, við sérstakan fögnuð hæstv. núv. fjmrh. þegar hann var óbreyttur þingmaður, ef ég man rétt, þó það kvæði við svolítið annan tón þegar hann mælti fyrir þessum skatti á síðasta ári.

Honum mæltist mjög vel.

Ég hygg að óvissan nú sé enn þá meiri en áður og endurtek þá skoðun mína. Hæstv. ráðherra upplýsti að biðlistar á sjúkrahúsunum hefðu styst en ekki lengst. Ég vona að þetta séu réttar upplýsingar og rengi ekki úttekt landlæknis á þessu máli en það sem ég vitnaði þó til í máli mínu áðan voru fréttir frá Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri þar sem það er skýrt tekið fram að biðlistar á bæklunardeild hafi lengst nú í u.þ.b. ár. Ég man eftir því fyrir tveimur eða þremur árum voru biðlistar á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri hvað þessar aðgerðir varðaði styttri en t.d. á Ríkisspítölunum. Ég gæti trúað að biðtíminn hafi verið u.þ.b. tveir eða þrír mánuðir. Það er vissulega áhyggjuefni ef svo er komið að hér sé orðin árs bið eða meira, ekki síst hvað varðar bæklunaraðgerðir vegna þess að þeir einstaklingar sem bíða eftir slíkum aðgerðum eru auðvitað í mörgum tilfellum óvinnufærir. Þar er vinnuafl sem ekki nýtist og það sem verra er, þeir eru líka oft á tíðum öryrkjar og þiggja greiðslur frá Tryggingastofnuninni. Það þýðir auðvitað viðbótarútgjöld sem væri hægt að losna við ef hægt væri að gera þessar aðgerðir þegar þeirra er þörf. Ég áskil mér rétt til að skoða þetta mál nánar. Mér er það ljóst að t.d. hjartaaðgerðum hefur verið flýtt með sérstöku samkomulagi milli Ríkisspítalanna og Tryggingastofnunar ríkisins, að sjálfsögðu með samþykki og að tilhlutan hæstv. heilbrrh. og vafalaust hefur hæstv. fjmrh. komið eitthvað að því samkomulagi líka. Því ber að fagna. Ég tel að þar hafi verið stigið skynsamlegt skref og sýnir að okkar heilbrigðisþjónusta getur tekist á við hin flóknustu verkefni og getur leyst þau bæði fljótt og vel. Ég er viss um að í því er fólginn sparnaður til lengri tíma litið. Það er kannski meira að segja beinn sparnaður þá þegar af því að aðgerðirnar eru ódýrari hér heima en ef senda þarf sjúklingana til útlanda eins og gert er í ýmsum tilfellum. Þannig held ég að hægt sé að leita leiða fyrir heilbrigðisþjónustuna og finna leiðir sem eru ódýrari og hagkvæmari en sú niðurskurðar- og sparnaðarstefna sem þó hefur verið fylgt nú á þessu ári. Hæstv. ráðherra gerði einnig athugasemdir við ummæli mín um gjaldþrotastefnu hæstv. ríkisstjórnar, aðgerðaleysi hennar í atvinnumálum. Mér fannst hann taka undir sumt af því sem ég var að tala um í minni ræðu. Ég býst ekki við því að neinn stjórnmálaflokkur sé beinlínis með það á stefnuskrá sinni að gera öll fyrirtæki gjaldþrota. Því miður hefur það hins vegar reynst stefna núv. hæstv. ríkisstjórnar. Það hefur orðið stefna hennar í raun vegna aðgerðaleysisins og það voru ekki aðeins mín orð, það voru orð forsvarsmanna úr atvinnulífinu að það væri stefna ríkisstjórnarinnar. Lýst var sérstökum áhyggjum eftir fund sem þessir aðilar áttu með hæstv. forsrh. Það virtist svo sem ríkisstjórnin hafi gert gjaldþrotaleiðina að stefnu sinni. Ég held ég muni þetta nánast orðrétt. Það er auðvitað hægt að fletta þessu upp af því það kom í blaðaviðtölum og fjölmiðlum frá þessum ágætu forsvarsmönnum þegar þeir gengu af fundi hæstv. forsrh. og lýstu vonbrigðum sínum og áhyggjum vegna þess að þetta virtist vera orðin stefna hæstv. ríkisstjórnar. Vissulega er það rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra, og er það nákvæmlega það sama og ég sagði í minni ræðu, að gjaldþrot bitna auðvitað á skattgreiðendum, gjaldþrot eru engin allsherjarlausn. Vandamálin gufa ekki þar með upp. Við sitjum auðvitað uppi með tapið, skattgreiðendur, gegnum skuldir við hið opinbera og ýmsa sjóði, sem ríkið stendur á bak við, og sparifjáreigendur gegnum bankana og lántakendur með hærri vöxtum af því að bankarnir þurfa að auka sinn vaxtamun til að mæta því tapi sem þeir verða fyrir í gjaldþrotunum. Og svo, eins og ég nefndi áðan, verða einstaklingar, bæði einstaklingar úr atvinnulífinu, verktakar og þjónustuaðilar fyrir miklum áföllum þegar svona gjaldþrotahrina ríður yfir. Mér virðist við hæstv. fjmrh. vera nokkuð sammála um að þetta er óviðunandi ástand sem verður að bregðast við. Hæstv. ráðherra taldi að ég hefði gefið merka yfirlýsingu varðandi endurskoðun á skattamálum. Ég ítreka það sem ég sagði um það mál og lesa það aftur upp, með leyfi forseta. Ég sagði: ,,Við verðum að endurskoða skattastefnuna og leita leiða til þess að létta byrðum af atvinnulífinu en gæta þess jafnframt að sú tilfærsla á sköttum lendi fyrst og fremst á herðum þeirra sem hafa nægjanlega breið bök til að bera. Ég veit að þetta verður ekki auðvelt verk en í það verður að fara.`` Ég endurtek þetta hér með og undirstrika það. Þetta eru ekki ný tíðindi. Þetta er bara staðreynd og nauðsynlegt að takast á við það til að mæta þeim vanda sem steðjar að atvinnulífinu. Ég gerði á öðrum stað í ræðu minni grein fyrir því nánar hvernig ég sæi þetta geta gerst og til hvaða ráða væri helst að grípa og ég ætla ekki að endurtaka það hér og nú tímans vegna, enda ekki ástæða til.  Þá eru aðeins örfá orð um vextina sem ég gerði að umtalsefni og reyndar ekki í fyrsta skipti. Ég gerði það við fjárlagaumræðuna fyrir ári. Þá lýsti ég því yfir að ég teldi að sú vaxtahækkun sem hæstv. ríkisstjórn beitti sér fyrir í upphafi ferils síns hafi verið röng og ég geri það aftur hér, jafnvel þótt hæstv. fjmrh. telji það ótrúlega kokhreysti, ef ég náði því rétt niður eftir honum, að viðhafa slík ummæli hafandi setið í fyrrv. ríkisstjórn. Mig langar að segja um þetta örfá orð í viðbót. Ég tel að sú vaxtahækkun sem þarna var gripið til hafi verið allt of mikil. Ég vil segja það við hæstv. fjmrh. --- ég held ég hafi nefnt það í fyrra líka, þegar við ræddum þetta mál eða hvort það var í umræðunum um bandorminn svokallaða eða í einhverju öðru tilviki þegar efnahagsmál voru til umræðu --- að e.t.v. hafi staðan verið sú að nauðsynlegt hafi verið að hnika eitthvað til vöxtum. Ég ætla alls ekki að þvertaka fyrir það. Kannski hefði verið skynsamlegra að gera eitthvað í líkingu við það sem Svíarnir voru að gera og hæstv. ráðherra lýsti áðan þegar þeir til mjög skamms tíma --- gott ef það var ekki einn dag eða einn sólarhring, hækkuðu vexti verulega, allt upp í mörg hundruð prósent. Það er auðvitað hægt að gera það til þess að koma í veg fyrir einhverja spákaupmennsku sem gæti haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar í för með sér. Kannski voru það slík viðbrögð sem ríkisstjórnin hefði átt að beita sér fyrir. Ég er ekki svo mikill hagspekingur að ég þori að leggja á það dóm hvort heppilegt sé að grípa til verulegrar vaxtahækkunar um mjög skamman tíma. En að skilja við ástandið eins og raun ber vitni, að hækka allt vaxtastig í landinu um tugi prósenta með ákaflega litlum árangri fyrir sparifjáreigendur og alvarlegum afleiðingum fyrir atvinnulífið er afleitt. Ef hæstv. fjmrh. skoðar það hverjar hafi orðið breytingar á hinum frjálsa sparnaði í landinu þá munar þar ekki stórum upphæðum. Ég held ég muni rétt að frjáls sparnaður á árinu 1990 hafi aukist um 18 milljarða og hafi farið í 20 milljarða kr. á síðasta ári. Þá er það auðvitað nokkur lagfæring en ekki stórkostleg breyting. En hins vegar hefur hinn frjálsi sparnaður samkvæmt upplýsingum í fjárlagafrv. lækkað aftur mjög verulega á þessu ári. Mig minnir að áætlun segi að hann stefni í 14 milljarða kr. Ég er því miður ekki með þetta með mér í ræðupúltinu en þessu er auðvelt að slá upp í greinargerð með fjárlagafrv. þar sem það kemur fram. Virðulegi forseti. Ég lofaði að lengja þessa umræðu ekki mikið en eitt atriði langar mig að nefna í viðbót. Það er varðandi vegagerðina og þær fjárveitingar sem nú á að verja til að auka vegaframkvæmdir og styrkja atvinnulífið. Mér er auðvitað ljóst, ekki síður en hæstv. fjmrh., að lántökur þarf að endurgreiða og það er sama hvað við hefðum gert ef ríkisstjórnin hefði, eins og ég nefndi í minni ræðu og lagði til, lagt eitthvað af þessum fjármunum til að viðhalda eldra húsnæði í opinberri eigu með lántökum hefðum við auðvitað á einhverju stigi orðið að greiða þau lán til baka og væntanlega með hærri sköttum ef ekki hefði tekist að lækka önnur útgjöld í staðinn. Ég hafnaði því ekki að þessi endurgreiðsla ætti sér stað af mörkuðum tekjustofnum til vegagerðar. Ég lýsti aðeins áhyggjum mínum af því það kynni að skapa ný vandamál á þeim tíma þegar að endurgreiðslunni kæmi varðandi þessar sömu framkvæmdir. Ég held það væri ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðherra að því hvað ríkisstjórnin hefur hugsað sér varðandi þessar endurgreiðslur. E.t.v. hefur það komið fram. Ég man ekki hvort menn hafa talað um ákveðinn lánstíma og hvort menn tala um endurgreiðslu á ákveðnu árabili strax að loknu þessu þriggja ára tímabili þegar verja á viðbótarfjármunum í atvinnuskapandi framkvæmdir eða hvort það á að taka enn lengri tíma og dreifast t.d. á 10 ár. Þá mundi það auðvitað vera dálítið annað viðhorf. Það er seinni tíma ákvörðun eða getur verið það. Ég er ekki að krefja hæstv. ráðherra um svar við þessu hér og nú, það getur komið fram í fjárlaganefndarvinnunni og til umræðu aftur síðar. Ég læt þá þessum athugasemdum mínum lokið, virðulegi forseti, en vildi aðeins árétta þetta í framhaldi af þeim athugasemdum sem hæstv. fjmrh. gerði við ræðu mína áðan.

Virðulegi forseti. Áður en kemur að hinu eiginlega andsvari vil ég segja um endurgreiðslur að þótt ekki liggi fyrir endanlegar tillögur í þeim efnum finnst mér eðlilegt að líta á að um 10 ára tímabil geti verið að ræða en auðvitað þarf að haga þeim nokkuð eftir fjárfestingarstiginu í landinu. Meira get ég ekki sagt að svo stöddu. Mitt erindi hingað er að fjalla aðeins um vexti og rifja upp að um það leyti sem núv. ríkisstjórn kom að völdum var því spáð að innlendur sparnaður yrði 24 milljarðar kr. en ekki 36 milljarðar eins og spáð hafði verið af Seðlabankanum haustið 1990 að yrði árið 1991. Eftir að við hækkuðum vextina gjörbreyttist þetta ástand og niðurstaðan varð sú að árið 1991 varð sparnaðurinn 37 milljarðar kr., þar af frjáls sparnaður 20 milljarðar. Í áætlun yfirstandandi árs er gert ráð fyrir að peningalegur sparnaður verði 34 milljarðar kr. og á næsta ári 36 milljarðar. Ég staðhæfi það hér og nú að ástæðan fyrir því að við höfum náð upp sparnaðinum aftur er m.a. og kannski ekki síst vegna þess að við höfðum kjark og þor til að taka þá réttu ákvörðun á sínum tíma, þótt óvinsæl væri, að hækka vextina duglega og koma hlutunum hér í lag.

Virðulegur forseti. Andsvar er ekki langt og ástæðulaust að karpa um þessar tölur. Það liggur fyrir hver niðurstaðan hefur orðið í sambandi við þennan sparnað. Sparnaðurinn er að verulegu leyti kerfisbundinn, þ.e. sparnaður lífeyrissjóðanna. Það er vissulega rétt að áætlun sem gerð var í árslok 1990 um áætlaðan sparnað á árinu 1991 gerði ráð fyrir minni sparnaði en varð niðurstaðan á árinu 1991. En sú spá er auðvitað ekki gerð undir þeim kringumstæðum sem kunna að hafa skapast á vormánuðum eða fyrri hluta árs 1991, heldur er hún gerð um mitt ár eða seinni hluta árs 1990. Og niðurstöðurnar tala sínu máli. Síðan kemur í ljós að áætlað er að þessi sami frjálsi sparnaður minnki verulega í ár, niður í 14 milljarða þrátt fyrir hið háa vaxtastig sem hæstv. fjmrh. telur þó að sé röksemdin fyrir þessum mikla sparnaði. Ég leyfi mér enn að fullyrða og ítreka það sem ég hef sagt áður að þessi hávaxtastefna hafði alvarlegar afleiðingar fyrir atvinnulífið og á sinn þátt í því hvernig þar er komið nú.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. að það er kannski ástæðulaust að karpa mikið um þessa þætti þegar rætt er um fjárlagafrv. Ég get þó ekki annað en látið það koma fram til viðbótar að vextir hafa lækkað verulega frá því á sama tímabili í fyrra. Ég er með tölur fyrir framan mig sem til að mynda ná til nafnvaxta útlána. Það eru forvextir víxla sem voru 20% á tímabilinu ágúst til október 1991 en eru 11,6% núna. Á almennum skuldabréfum voru vextir 20,9% í fyrra en 12,3% núna. Þetta eru að vísu óverðtryggðir vextir en það er alveg ljóst að um verulega vaxtalækkun er að ræða sem auðvitað skýrir líka minni sparnað af því að inni í sparnaðinum eru auðvitað reiknaðir vextirnir eins og gamall og góður bankamaður veit. Ég veit að hv. þm. þekkir vel til þeirra mála.