Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. meiri hl. (Einar Arnórsson) : Nefndin hefir klofnað um þetta mál, en eg held að eg megi fullyrða, að hún sé að eins ósamdóma um eitt einasta atriði, 7. gr. frumv., og hefir hvor hluti nefndarinnar um sig gert grein fyrir sínu áliti. Um kosningalög þessi er í rauninni ekki margt að segja. Það er ekkert stórmál, sem hér liggur fyrir, aðallega eina konar samsteypa, »Kodification«, af fernum eldri lögum, 18. gr. laga 14: sept. 1877, lög 3. okt. 1903, með tvennum viðaukalögum, öðrum frá 1909 og hinum frá 1913. Og ákvæði þessara laga eru orðin nokkuð reynd og kunn, svo að nefndin hefir ekki þurft að gera neinar verulegar breytingar á þeim. Aftur á móti eru ný ákvæðin um landskosningarnar og enn fremur er 3. kafli frumv. nýr, um atkvæðagreiðslu sjómanna. Eg skal geta þess, að nefndin hefir orðið ásátt um að taka 3. kaflann út úr frumv., og bera hann upp sem sérstakt lagafrumv., þó með þeirri breytingu, að ákvæði hans nái ekki eingöngu til sjómanna, heldur og til allra þeirra manna sem staddir eru utan þess kjördæmis, þar sem þeir standa á kjörskrá, þegar kosning fer fram. Ástæðan til þess að nefndin hefir lagt til að 3. kaflinn verði tekinn út úr frumv. er sú, að vér vissum ekki hvernig stjórnarskránni mundi reiða af, en vér vildum ekki gera kaflann um sjómannakosningarnar háðan afdrifum stjórnarakrárinnar, því að vér teljum nýmæli þetta svo mikla réttarbót, að ekki megi dragast að afgreiða það. Ákvæði þess ætlumst vér til að verði notuð, enda þótt svo fari, að stjórnarskrárfrumvarp það, er nú liggur hér fyrir, yrði ekki afgreitt héðan, eða þó að því yrði synjað konungsstaðfestingar. Hins vegar taldi nefndin rétt að búa þetta frumv., um kosningar fjarverandi manna, svo úr garði, að það tæki líka til hlutfallskosninga, til landskjörs þingmanna, ef á þyrfti að halda, svo að eigi þurfi síðar að fara að breyta lögunum í því skyni. Af því að meiri hluti nefndarinnar hefir lagt til, að 7. gr. verði feld burt og þar af leiðandi, að núverandi kjördæmaskipun haldist, leiðir það, að ýmsar smábreytingar verður að gera á frv., sem þó eru aðallega «redaktions» breytingar. Verði aðalbreytingin, um burtfellingu 7. gr., samþykt, má væntanlega telja allflestar breyt.till, á þgskj. 372 samþyktar án atkvæðagreiðslu. Eg býst við, að menn hafi lesið brt. og borið þær saman við frumv., og eg sé því ekki ástæðu til að eyða tímanum með lengri ræðu að þessu sinni, enda er nú dýr hver stundin, þar sem ekki eru eftir nema fáir dagar af þingtímanum.

Framsögum. minni hlutans (Magnús Kristjánsson) Háttv. framsögum. meirihl. hefir nú í stuttu máli gert grein fyrir sinni skoðun og þeirra manna, sem honum fylgja, og eg skal lofa því að tefja ekki tímann mjög lengi. Það kom fram þegar er nefndin tók til starfa, að mikill meiri hluti hennar var á þeirri skoðun, að rétt væri að fella burt 7. gr. frumv., eða með öðrum orðum, að láta núverandi kjördæmaskipun halda sér. Þetta atriði gat eg ekki fallist á, og það hlýtur öllum að vera augljóst, að jafnframt því sem stjórnarskráin gengur í gildi, leiðir af því langt um meira misrétti milli kjósenda í landinu heldur en verið hefir. Ákvæði stjórnarskrárinnar um rýmkun kosningaréttarins hefir í för með sér fjölda nýrra kjósenda, sem kemur mjög ójafnt niður í hinum ýmsu kjördæmum landsins. Sumstaðar koma 1700 kjósendur á einn þingmann, en í öðrum kjördæmum að eins 200. Þetta er svo augljóst dæmi, að engum blöðum er um það að fletta, að þingið geti gengið frá málinu þannig löguðu. Það er undarlegt, að þeir menn, sem halda fram jafnrétti til kosninga, skuli á sama tíma og þeir berjast fyrir auknum kosningarétti, ekki geta komið auga á það misrétti, sem í þessu felst. Eg býst við að sú eina ástæða, sem meiri hlutinn hefir aðallega fyrir sig að bera, sé sú, að þessi breyting á kjördæmaskipuninni myndi valda óánægju úti um land. Eg geri nú ekki mikið úr því. Mér finst líklegt, að það mætti breyta kjördæmaskipuninni á þann hátt, að flestir mætti vel við una, þar sem hér á þinginu sitja menn víðsvegar af landinu. Það ætti sannarlega að vera hægt að koma sér svo saman, að þingmenn gæti orðið ánægðir með fyrirkomulagið. En þá má aftur bera því við, að það sé ekki nóg, að þingmenn sé ánægðir, því að kjósendur gæti máske verið óánægðir. Og það er alls ekki óhugsandi, að það kynni að heyrast einhverjar óánægjuraddir, en eg álít að þá mætti athuga, á hve miklum rökum óánægjan væri bygð, og mætti þá kippa því í lag smátt og smátt. Það er ekki rétt, sem sagt hefir verið, að þetta mál sé ekki nógu undirbúið. Það hefir legið svo að segja fyrir hverju þingi síðan um aldamót. Á þinginu 1903 var að vísu gerð nokkur breyting á kjördæmaskipuninni, þar sem kaupstaðirnir voru gerðir að sérstökum kjördæmum. En jafnframt var því lýst yfir af þinginu, að þetta væri að eins bráðabyrgðafyrirkomulag, sem sjálfsagt væri að taka til athugunar á ný, þegar gagngerð breyting kæmist á. Á þinginu 1907 var svo uppi hlutfallskosningastefnan, og skal eg ekki fara út í það hér, því að það gæti orðið all-langt mál. En víst er um það, að málið hefir verið vakandi. Það hefir verið leitað álits sveitastjórna og héraðsstjórna í þessu máli; en satt er það, að árangurinn hefir ekki verið stór, því að umsagnirnar hafa gengið hver á móti annari og upphafið hver aðra, og hefir því lítið verið á þeim að byggja. Þess vegna verður þingið nú að taka til sinna ráða og afgreiða málið og ganga frá því eins og það hefir bezt vit á, því að það er alls ekki loku fyrir það skotið, að því mætti kippa í lag smátt og smátt, sem ábótavant þætti í fyrstu. Eg lofaði því í upphafi að vera stuttorður, og það skal eg efna. Eg skal ekki fara lengra út í málið að þessu sinni, en eg geymi mér rétt til að koma með athugasemdir, ef umræðurnar gefa sérstakt tilefni til þess. Eg skal að eins að endingu láta í ljósi þá skoðun, að eg vænti þess, að margir þingmenn hafi nú komist að þeirri niðurstöðu,að ekkert sé því til fyrirstöðu að afgreiða málið nú á þessu þingi, og það sem næst í því formi, sem það kom frá stjórninni. Þingið myndi ekki baka sér ámæli með því, heldur myndi alment verða litið svo á, að það hefði unnið þarft verk.



Eg skal strax taka það fram, að eina stórbreytingu, sem nefndin hefir gert á frumv., að skilja frá atkvæðagreiðslu sjómanna og annarra fjarstaddra manna, tel eg mjög heppilega ráðstöfun og felst fyllilega á hana. En hina aðalbreytinguna, að fella niður 7. gr., get eg ekki með neinu móti fallist á. Eg bjóst við því, að meiri hl. nefndarinnar myndi í nefndarálitinu, og svo enn betur í framsögunni, gera grein fyrir því, hvers vegna hann gat ekki séð sér fært að fallast á uppástungu stjórnarfrumvarpsins. Það sem felst í uppástungu stjórnarfrumv. er tvent, fyrst að koma allsstaðar á einmenningskjördæmi og í öðru lagi það, að koma því til vegar, að á bak við hvern þingmann standi sem jöfnust tala kjósenda. Nefndin kannast við, að það sé í sjálfu sér eðlilegt að lögleiða einmenningskjördæmi, og fer um það þessum orðum: »Sú skipun sýnist í sjálfu sér vera eðlileg, en nefndin lítur svo á, að eigi sé tímabært nú að samþykkja slíka breytingu, vegna þess, að málið hefir varla fengið nægilegan undirbúning«. Þetta er alt og sumt, sem meiri hl. nefndarinnar segir um þetta atriði. Háttv. framsögum. minni hl. víkur að því í nefndaráliti sínu, að þetta sé ekki rétt, og hann hefir líka með rökum bent á það í ræðu sinni hér í deildinni, að málið hefði fengið mikinn undirbúning, þar sem það hefði legið fyrir svo að segja hverju þingi síðan á aldamótum. Nefndirnar, sem á fyrri þingum hafa um málið fjallað, hafa altaf lýst því yfir sem sinni skoðun, að landinu bæri að skifta í einmenningakjördæmi. 1912 var leitað undirtekta sýslunefnda og bæjarstjórna um þetta mál, og létu þær það álit sitt uppi, að rétt væri að koma á einmenningskjördæmum sem allra fyrst. Þetta er meiri undirbúningur en flest mál hafa fengið, sem gengið hafa gegn um þingið. Það er því á alls engum rökum bygt hjá nefndinni, að málið hafi ekki fengið nægilegan undirbúning. Eg vil benda á, að þegar þær breytingar vóru samþyktar, sem nú er ætlast til að verði gerðar á stjórnarakránni, virðist það hafa vakað fyrir alþingi, að þá þegar, er þær breytingar gengi í gildi, skyldi koma á einmenningskjördæmum. Þar er gert ráð fyrir, að 34 þingmenn skuli kosnir óhlutbundnum kosningum á sérstökum kjördæmum. Þetta er sá undirbúningur, sem það atriði hefir fengið hjá þingi og þjóð. Til frekara hagræðis hefir stjórnin látið prenta skýrslu um fólksfjölda með frumv. sínu, og hefir nefndin þannig haft greiðan aðgang að því að athuga sérstaklega, hvernig einmenniskjördæmaskiftingin kæmi niður eftir íbúatölu sýslna og hreppa. Ef nefndin hefir þrátt fyrir þetta ekki álitið málið nægilega undirbúið, þá hefði hún sjálf átt að geta bætt við, því sem upp á vantaði. Nefndin var skipuð 7 mönnum og hefir setið yfir frumv. í fullar 5 vikur, og þann tíma allan hefir hún ekki haft mikið annríki við önnur störf. Þetta var aðalatriði þessa frv., sem hún hafði til meðferðar, og hefði hún að sjálfsögðu átt að leggja mesta rækt við það. En í þess stað afgreiðir hún málið með einu feitu striki, sem heitir ótímabært og óundirbúið. Það er eftirtektarvert að líta í, hvað meiri hl. segir um það að skifta þm. á kjördæmin eftir höfðatölu. Nefndin felst á það, að sumum kjördæmum beri fleiri þm. en þau hafa núna, en samt vill hún ekki veita þeim þennan rétt, án þess að tilfæra glöggar ástæður fyrir því, hversvegna hún vill ekki veita réttinn. Hún fer í kring um spursmálin eins og köttur í kringum heitan graut. Svona eru vinnubrögð nefndarinnar. Hún segir að ástæðan á. móti þessari grundvallarreglu, að miða kjördæmin við höfðatölu, sé sú, að hún sé óframkvæmanleg, ef fylgja eigi höfðatölunni út í æsar. Það er alveg óþarfi af nefndinni að vera að taka þetta fram í sambandi við frumv. það, er fyrir nefndinni lá, því að höfðatalan var ekki lögð til grundvallar í frumv. stjórnarinnar. Þar var tekið svo mikið tillit til mismunandi ástands kjördæmanna, að talsvert misrétti var eftir, miðað við skiftingu eftir höfðatölu, þótt tillögur stjórnarinnar hefði verið samþyktar. Því fer fjarri, að 7. gr. hafi verið bygð á þessum grundvelli eingöngu, svo að það, að færa þessa ástæðu gegn því, hvernig höfðatölureglan er framkvæmd í frumv. stjórnarinnar, er alveg gripið úr lausu lofti. Það virðist svo, sem nefndin hafi ekki haft neinn tíma til bollalegginga, því að hún fer á hundavaði yfir alt spursmálið og strikar svo greinina út með breiðu striki, án þess að rannsaka nokkuð, hvort réttlæti liggi ekkí á bak við. Þá er eitthvað loðið við þá röksemdaleiðslu nefndarinnar, »að það virðist ekki, að þjóðarviljinn hafi krafist stórfeldra breytinga í þessu máli«. Þetta er alveg rangt. Kosningarrétturinn er mikilsverð réttindi, sem menn eru altaf að læra að meta meir og meir. Sú skoðun hefir rutt sér æ meir til rúma, að þetta séu »almenn mannréttindi«, sem hver maður eigi heimting á að njóta, hvort sem hann er karl eða kona, ríkur eða fátækur, húsbóndi eða þjónn. Það er jafnréttishugmyndin, sem liggur á bak við þessa skoðun. Í hinni nýju stjórnarskrá er stefnan ákveðin sú, að innleiða þetta jafnrétti. Skattgreiðsluskilyrðið er numið burt, kynferðismismunur kemur ekki til greina og hjúin fá jafnan rétt og húsbóndinn í þessu efni. Mér virðist nú, að maður hafi leyfi til þess að ætla það, að eitthvað annað liggi bak við hjá þeim mönnum, er þetta hafa samþykt, en orðin tóm - að það sé hugsjón, sem þeim væri ekki alveg sama um. Það væri að gera oflítið úr háttv. alþingismönnum að ætla, að þeir hafi ekkert meint með þessu. Þessi hugsjón hefir tvisvar sinnum áður fengið mikinn meiri hluta þm. með sér og tvisvar verið fallist á hana af þjóðinni. Hvernig ætla þessir sömu menn nú að halda því fram, að það sé samrýmanlegt þessari jafnréttisgrundvallarreglu, sem þing og þjóð hefir svo ákveðið hallast að, að 7 menn hafi minni rétt í þessu efni en einn maður? Það verður eigi með rökum sýnt fram á það, að eðlilegt sé að kosningarétturinn sé annað fyrir menn á einum stað á landinu en öðrum. Að menn eigi að missa af almennum mannréttindum, ef þeir flytji úr einum stað í annan. Rétturinn á að vera einn og sami og óbreytilegur fyrir hvern einstakling, eða svo nálægt þessu, sem komist verður. Það væri hróplegt ranglæti og blettur á alþingi, ef það kipti ekki þessu misrétti, sem nú á sér stað, í burtu, um leið og það er að framfylgja fullu jafnrétti um kosningar, án tillits til stöðu eða kyns, með því að samþykkja stjórnarskrárbreytingarnar, sem nú liggja fyrir. Menn segja, að þetta mál sé eigi nógu vel undirbúið. Eg verð að segja það, að athugasemdir stjórnarinnar við frv. sýna, að málið hefir verið talsvert undirbúið. Og þótt undirbúningi málsins hefði að einhverju leyti verið eitthvað ábótavant, þá hefði það ekki verið ofætlun nefndinni, sem setið hefir svona lengi að störfum sínum, að kippa því í lag. Og réttara hefði verið að taka frumv. heldur. nú strax, þótt það á einhvern hátt væri ófullkomið - með það fyrir augum að kippa þessu eldgamla misrétti í lag að einhverju leyti  (Einar Arnórsson: Þetta er kjósendaræða)  . Þetta er talað fyrir alla kjósendur í landinu. Það er óforsvaranlegt að þola þetta misrétti lengur. Það hefir verið fært fram sem ástæða móti frumv., að sýslumörkin, sem nú eru, sé svo eðlileg, samsýslungar verði vegna sameiginlegra hagsmuna að hafa þm. fyrir sig. En gagnvart jafnréttisástæðunni gildir þessi mótbára ekki. Og ef dregin væri rökrétt ályktun út frá þessari hugsun, þó, leiddi það til þess, að t. d. Grímsey ætti að vera sérstakt kjördæmi. Eg vænti þess því, að háttv. deild athugi þetta mál með alvöru og sjái; að rangt er að fella burt 1. gr., einkum vegna hins nána sambands, sem málið stendur í við stjórnarskrárbreytinguna. Þegar verið er að innleiða jafnréttishugmyndina þar, þá lítur svo út, sem þingið sé að leika einhvern skrípaleik, ef það jafnframt löghelgar þetta hróplega misrétti, sem gerir það að verkum, að þótt í stjórnarskránni standi, að rétturinn skuli vera einn og sami fyrir alla, þá verður hann sjö sinnum minni fyrir suma en fyrir aðra.



Eg býst varla við, að mér endist tími til að svara öllum þessum reiðilestri, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. Bj.) hefir látið dynja yfir okkur nefndarmennina. Þetta er hin fyrsta verulega kjósendaræða, sem við höfum átt kost á að hlýða á á þessu þingi. Aftur á móti var háttv. þm. Ak. (M. Kr.) miklu stiltari og ekki sami berserksgangurinn á honum og háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. Bj.). Þeir skírskotuðu báðir til óska þjóðarinnar í þessu máli. Eg hefi hér fyrir mér allar þær þingmálafundargerðir, sem hafa verið lagðar fram á lestrarsal þingsins í ár - og þótt leitað sé með logandi ljósi í þeim, þá finst það hvergi, að kjósendur í landinu hafi óskað eftir nokkrum breytingum í þessu máli, nema Reykvíkingar. Í flestum öðrum kjördæmum er breytingum beinlínis mótmælt. Þessi orð háttv. þm. eru því aðeins hjal út í loftið. Hafi slíkar óskir verið uppi með þjóðinni, þá hefir það verið einhverntíma á fyrri árum, en það getur ekki verið nægur grundvöllur til þess að byggja á nú. Mönnum fjölgar og fækkar í kjördæmum landsins og ekki þarf svo að vera, að sami maðurinn líti sömu augum á málið nú og hann kann að hafa gert fyrir 10 árum. Þessir hv. þm. sögðu báðir, að betra væri að samþykkja þessar breytingar nú, þótt ófullkomnar væri - það mætti þá altaf breyta til síðar. En eg lít svo á, að ef breytingar verða gerðar á kjördæmaskiftingu landsins, þá eigi þær að vera þannig úr garði gerðar, að ekki þurfi altaf að vera að krukka í lögin á næstu árum. Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði að nefndin hefði haft svo langan tíma til starfa, að hún hefði getað gert nauðsynlegar umbætur á þessari (7.) gr. frv. Þessu verð eg að mótmæla. Flestir nefndarmenn hafa haft fjölda annara starfa að gegna - t. d. hefi eg átt sæti í fullum 20 nefndum og verið skrifari í allmörgum þeirra. Ennfremur vakti það fyrir nefndarmönnum að taka enga fullnaðarákvörðun í málinu fyrr en frekara væri upplýst um vilja þjóðarinnar. Til þess að vita hann, hefði nefndin þurft að senda umburðarbréf til hrepps- eða sýslunefnda um land alt ef hún hefði átt að vinna samvizkusamlega að þessu máli, en þá býst eg við, að margir háttv. þm., þeir er heimfúsastir eru, hafði verið orðnir langeygðir eftir búum sínum og konum, er fengin væri fullnægjandi svör manna. Þá þótti mér hálfundarleg skýring háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) á 8. gr. stjórnarskrárfrumvarps þess, er hér er fyrir þinginu, þar sem segir, að 34 þm. skuli kjósa óhlutbundnum kosningum í »sérstökum« kjördæmum. Hann vildi skýra orðið »sérstakur« svo, að það ætti að tákna einmenningskjördæmi. Þetta er alveg fráleit lögskýring. Auðvitað merkir orðið »sérstakur« ekki annað í frumvarpinu en það, að þessa þm. skuli kjósa í ákveðnum héruðum - ein- eða tvímenningskjördæmum - í mótsetningu við þá þm., sem kosnir eru hlutbundnum kosningum um land alt. Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði, að draga mætti þá ályktun út úr orðum meiri hluta nefndarinnar, þar sem talað er um áhrif þau, er aðgreindur fjárhagur, staðhættir og atvinnuvegir eigi að skifta máli um kjördæmaskipun, að t. d. Grímsey ætti að vera sérstakt kjördæmi. Það gæti auðvitað komið til mála, ef þm. yrði fjölgað afarmikið, og það yrði sjálfsagt all-álitlegt kjördæmi og betra en Reykjavík. En annars skoða eg þetta sem hvert annað gaman hjá háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.), því að auðvitað væri það ekki annað en öfgar, að stofna sérstakt kjördæmi með 12–14 kjósendum, jafnvel þótt staðhættir væri þar all frábrugðnir. Eg álít það enga frágangssök að gera breytingar á kjördæmaskipuninni síðar meir, en til þess að gera það nú er undirbúningur alla kostar ónógur. Annars verð eg að halda, að háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) og háttv. þm. Ak. (M. Kr.) sé kjördæmabreytingin ekki eins mikið áhugamál sem þeir láta. Ef þeim hefði verið það nokkur alvara, þá býst eg við, að þeir hefði komið til nefndarinnar til að hafa spurnir af málinu. Og ef nefndin hefði þá neitað að gera nokkra breyting á kjördæmaskiftingunni, þá hefði þeir réttlætisins vegna átt að koma fram með breyt.till., því að varla mundu þeir þó hafa gert sig ánægða með kjördæmaskiftinguna, eins og hún er í 7. gr. frv., að öllu leyti. Enn er eg hræddur um eitt og það er, að ef till. nefndarinnar ganga ekki fram, þá verði óhjákvæmilegt að framlengja þingið að miklum mun. Og hvernig skyldi þessir mörgu heimfúsu þingmenn taka því, sem þykjast tapa svo miklu á fjarveru frá búum sínum? Eg býst við, að nefndinni verði núið því um nasir, að hún hafi setið of lengi á málinu, og skal eg svara því fyrirfram. Nefndin taldi rétt að bíða eftir ráðherra og þeim upplýsingum, sem hann hefði að færa um afdrif stjórnarskrárinnar, ef ske kynni, að nauðsynlegt yrði að breyta frv. af þeim ástæðum. Nú hefir svo tiltekist að vér vitum ekki með vissu um afdrif þessa máls, enda þótt ráðherra sé heim kominn og þess vegna var 3. kaflinn tekinn út úr frv. og gerður að sérstöku frv., og verð eg að segja háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) það til lofs, að þar gat hann unt nefndinni sannmælis.  (Sveinn Björnsson: Það var ekki nefndin, sem fann upp á því)  . Eg skal ekki rífast um það, hver átti þar fyrsta »prioritet«, eg veit ekki annað en að það hafi verið nefndin. En það getur meira en verið að hún hafi fengið þá vizku frá háttv. þm. (Sv. B.). Eg kom eigi í nefndina fyrr en eftir útnefningu ráðherra. Hann var upphaflega ritari nefndarinnar, og hvaða vizku hún kann að hafa verið búin að fá þá hjá háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) eða öðrum, get eg ekki sagt um. Eg held, að það sé svo ekki fleira sem eg þarf að svara að svo komnu.

Framsögum. minni hl. (Magnús Kristjánsson) Háttv. framaögum. meiri hl. (E. A.) hefir nú haldið langan lestur, ekki reiðilestur að vísu, eins og hann komst sjálfur að orði um ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.), það væri nær að kalla það vandræðalestur. Því hefir verið haldið hér eindregið fram, að fyrir lægi yfirlýstur þjóðarvilji um það, að meiri hluti þjóðarinnar væri á móti öllum breytingum á kjördæmaskipuninni. Þessu verð eg að neita algerlega. Háttv. framsögum. meiri hl. (E. A.) hefir oft tekist betur að framflytja málstað sinn en nú, enda er ekki við öðru að búast, þar sem málstaðurinn er ekki betri en hann er. Hann hefir oft og einatt haft lag á því að gera sína skoðun sennilega í almenningsaugum, jafnvel þótt við nánari athugun hafi það getað orkað tvímælis, hvort skoðunin væri á fullum rökum bygð.  (Einar Arnórsson: Þetta kemur nú ekki beinlínis málinu við)  . Það getur satt verið, en háttv. framsögum. meiri hl. (E. A.) ætti sízt að fara út í það. Mér þykir það hálfundarlegt, að hv. frams.m. meiri hl. (E. A.) Skuli halda því fram, að úr því að ekki liggi fyrir skýlaus yfirlýsing frá þeim, sem njóta nú í þessu efni margfaldra réttinda fram yfir það sem þeir eiga, að þeir vilji fá ástandinu breytt, þá sé sjálfsagt að gera ekkert í málinu. En hann vill ekkert tillit taka til vilja þeirra manna, sem með rökum hafa sýnt fram á, að þeir sé misrétti beittir og krafist hafa réttarbóta. Þetta kann að vera venjuleg málflutningsmannaaðferð, en samt sem áður get eg ekki talið hana viðeigandi, hvorki í þessu máli né öðru. Eg hygg, að háttv. framsögum. meiri hl. (E. A.) hafi oftalað sig, er hann sagði, að ræða háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) og ræða mín væri vanhugsað hjal, að minsta kosti var það oftalað að því er 1. þm. Rvk. snerti. Þó að svo kunni að vera, að í þingmálafundargerðunum sé ekki farið fram á, að kjördæmaskipuninni sé breytt, þá verð eg að leggja meiri áherzlu á það, sem á undan er gengið á undanförnum þingum. Þar hafa hvað eftir annað legið fyrir óskir um þetta efni. En því meiri ástæða er til að láta nú til skarar skríða í þessu máli, þar sem vænta má, að stjórnarskrárbreytingin nái fram að ganga, og engum réttsýnum manni getur blandast hugur um, að eitt aðalatriði hennar verður að miklu leyti að engu gert, ef við svo búið verður látið standa um kjördæmaskipanina. Eg skil ekki, hvernig þingið ætlar að réttlæta það, ef það lætur þetta mál með öllu afskiftalaust. Með stjórnarskrárbreytingunni er verið að reyna að koma á jöfnuði milli manna að því er snertir kosningarréttinn. Hvernig getur þá sama. þingið, sem afgreiðir það mál, neitað að bæta úr stærsta óréttlætinu og ójöfnuðinum í þessu efni? Mér virðist háttv. framsögum. meiri hl. (E. A.) vera því mjög mótsnúinn, að borgarar þessa bæjar fái þeirri sanngjörnu og sjálfsögðu málaleitun sinni framgengt, að þeir geti fengið að hafa dálítið svipuð afskifti af stjórnmálum landsins og aðrir kjósendur. Eftir þeirri viðkynningu, sem eg hefi haft af þessum háttv. þm. (E. A.) hér á þinginu, þá taldi eg hann manna líklegastan til þess, að veita þeim mönnum lið, sem misrétti eru beittir, þó að þeir ætti verri aðstöðu. Nú fer eg að verða vondaufur um það. Eg sé enga ástæðu til að tala um þær sérstöku breytingartill., sem meiri hl. hefir komið fram með. Þær eru flestar smávægilegar, að undantekinni þessari einu, úrfellingu i. gr. frumv. En eitt vildi eg biðja menn að taka til athugunar, því að úr því atriði geri eg mikið. Í frumv. er farinn sá sanngjarni millivegur, að ekki er eingöngu tekið tillit til fólksfjöldans, heldur jafnframt til staðháttanna. Og. það hefir mikla þýðingu í þessu máli, að kröfum þeirra, sem misrétti eru beittir í þessu efni, sé sint þegar í stað, og kjördæmaskipaninni komið í viðunandi horf. Því að fyrir því má ráð gera, að því lengur sem réttinum er haldið, því harðari verði kröfurnar, og að því komi innan skamms, að menn heimti beinlínis, að eingöngu sé tekið tillit til kjósendafjöldans þegar um kjördæmaskipanina verður að ræða. Getur farið svo, að erfitt verði að bæla þær kröfur niður. Vegna þess að hér kemur svo margt til greina, álít eg heppilegast, að menn snúi sér þegar í stað að þeirri stefnu, sem í frv. felst, og taki það millispor, sem þar er gert ráð fyrir. Mundu menn ef til vill sætta sig við það í langan tíma. Eg skal svo ekki orðlengja meira um málið að sinni. Ræða háttv. framsm. meiri hl. (E. A.) var meira almenn, en að í henni væri nokkur Sérstök atriði, sem eg þarf að svara, enda í rauninni ekki deilt um annað en það, hvort 7. gr. frumv. á að standa eða falla.

Hannes Hafstein : Eg get verið stuttorður, því að háttv. þm. Ak. (M. Kr.) og háttv. þm. Rvk. (Sv. B.) hafa tekið fram flest af því, sem eg vildi leyfa mér að benda á. Eg er þessum tveimur háttv. þingm. innilega samdóma um það, að svo framarlega sem í gr. frumv. verður feld í burt, og ekkert gert í þá átt, sem þar er farið fram á, þá sé mikið dregið úr því gagni, sem stjórnarskrárbreytingunni var ætlað að gera. Að minsta kosti er þá í bráðina dregið mjög úr þeim jöfnu réttindum, sem allri þjóðinni var ætlað að fá með stjórnarskrárbreytingunni. Þetta atriði, sem 7. gr. frumv. ræðir um, þ. e. skiftingin í einmenningskjördæmi og tilraunin til að koma á dálítið meira jafnrétti meðal kjósendanna í landinu, það var það eina verulega verkefni, sem lá fyrir nefndinni. Hitt, sem nefndin átti að vinna, var ekki sérlegt vandaverk, þar sem fyrri hluti laganna, ákvæðin um kjördæmakosningar, er að mestu leyti samhljóða núgildandi kosningarlögum með þeim breytingum, er smám saman hafa verið gerðar á þeim með nýjum lögum, kaflinn um landakosningarnar er að miklu leyti sniðinn eftir síðustu lögum um hlutfallskosningar til bæjarstjórna, og kaflinn um kosningar sjómanna tekinn mjög svo eftir lögum, sem gilda annarstaðar á Norðurlöndum. Frumvarpið var vel vandað og ýtarlega undirbúið af stjórninni, og naumast um verulegt álitamál að ræða í því, nema tilraunin til þess að létta af þeim rangindum, sem af núverandi kjördæmaskifting stafa. Það var aðalverkefni nefndarinnar, að athuga 7. gr., og einmitt þess vegna sérstaklega var 7 manna nefnd kosin hér í deildinni. Hvað gerir svo nefndin? Hún situr á rökstólum í alt sumar, og þegar komið er að bláþinglokum, þá kemur það loksins í ljós, að nefndin hefir, að því er þetta aðalhlutverk hennar snertir, gert fullkomið verkfall. Hún sleppir þessu atriði alveg, og lætur hjá líða að inna af hendi það verkefni, sem deildin sérstaklega fól henni. Það sem nefndin hefir gert fyrir utan það, að leggja til að sleppa þessu atriði, er ekki stórvægilegt, og að taka einn kaflann úr stjórnarfrumv. og bera hann fram sem sérstakt frumvarp, sýnist ekki vera neitt sérlegt þrekvirki fyrir 7 manna nefnd. Þó hefi eg tekið eftir einni breytingartillögu, sem háttv. nefnd hefir gert við frumv., sem væri talsverð breyting, ef samþykt yrði, og það til stórskemda, svo framarlega sem nefndin í raun og veru meinar það, sem orðin í breytingartillögunni virðast liggja til. Eg á við breyt.till. við 77. gr. Það er farið fram á það fyrirkomulag í stjórnarfrumvarpinu, sem sýnist vera sjálfsagt, að þó að einhver maður, sem er í kjöri við landskosningu, og nær ekki kosning, fái nægilega mörg atkvæði til þess að vera varamaður, þá missi hann ekki fyrir það kjörgengi sitt til kjördæmakosninga, og megi eiga sæti á þingi, ef hann nær kosningu í einhverju kjördæmi. Hins vegar er honum eftir stjórnarfrumv. skylt að taka sæti í efri deild, ef sá, sem hann er varamaður fyrir, deyr eða lætur af þingmensku, og sér þá stjórnin um aukakosning í kjördæmi hans. Þessu vill nefndin breyta þannig, að maður, sem kosinn er bæði landskjörinn varamaður til efri deildar og einnig þingmaður fyrir kjördæmi, skuli velja milli þess, hvort hann vilji heldur vera landskjörinn varamaður, eða þingmaður fyrir kjördæmi, og velji hann það síðarnefnda, þá skuli landstjórnin láta kjósa í hans stað varamann um land alt, með allri þeirri heljarfyrirhöfn, er því fylgir. Þetta er sagt með því orðalagi, að eg sé ekki, að það verði skilið öðru vísi en þannig, að maðurinn sé útilokaður frá þingsetu fyrir kjördæmi, ef hann afsalar sér ekki kjörinn sem varamaður. En þetta væri að minni hyggju alveg ótækt; það virðist tilgangslaust og ósamrýmanlegt við tilganginn með landakjöri, ef það, að þjóðin treystir einhverjum manni svo vel, að hún gefur honum svo mörg atkvæði við landskjör, að hann nær varaþingmensku þar, á að útiloka manninn frá því að mega eiga sæti á þinginu ef til vill um 12 ára bil. Eg tel líklegt, að þessi breytingartillaga stafi einungis af misskilningi eða ógáti, en ekki af því, að nefndin hafi í raun og veru viljað umturna þannig þessu atriði, og eg vona, að háttv. nefnd taki þetta til nýrrar athugunar fyrir 3. umræðu. Eins og háttv. 1. þm. Rvíkur (Sv. B.) tók fram, eru tvö meginatriði í 7. gr. frumv., fyrst skiftingin í 34 einmenningakjördæmi í stað þess samblands af einmennings og tvímenningskjördæmum, sem nú er, og annað hitt, að reyna eftir föngum að bæta úr misréttinum, að því er snertir atkvæðamagn kjósenda í kjördæmunum. Eins og eg hefi látið í ljós, er það mín skoðun, að orðin í 8. gr. stjórnarskrárfrumvarps þess, er fyrir liggur : »Óhlutbundnum kosningum í sérstökum kjördæmum skulu kosnir 34 alþingismenn«, ekki skiljist öðruvísi en svo, að hver þingmaður skuli kosinn í sínu sérstaka kjördæmi, og að einmenningskjördæmi sé þannig fyrirskipuð. En jafnvel þótt þetta sé ekki viðurkent, - og hver segir við þingið : »Hvað gerirðu«? - þá verður því ekki neitað, að þetta er hin eina rétta skifting, þegar hlutfallskosning í stærri kjördæmum er útilokuð, og að kröfur í þessa átt hafa legið fyrir þinginu í mörg ár og flestir játað, að með núverandi samblandi af einmenningskjördæmum og tvímenningskjördæmum sé, einkum síðan kosningalögin frá 1903 gerðu einfaldan meiri hluta nægan til kosningar, stofnað til alveg sérstaks misréttis, sem fjöldi kjósenda í landinu getur sopið seyðið af. En öllu þessu er lýst nákvæmlega í athugasemdunum við stjórnarfrumv., og skal eg ekki þreyta menn á því að endurtaka það hér. Mér þykir sennilegt, að með verkfalli nefndarinnar sé ekki komið í veg fyrir, að þingið geti enn bætt úr þessum sérstaka misrétti, því að þótt áliðið sé þingtímans, er að minsta kosti hægt að breyta tvímenningskjördæmunum, sem nú eru, í tvö einmenningskjördæmi, sérstaklega þar sem það mál er ýtarlega undirbúið í stjórnarfrumv. Þó að ekki væri bætt með því úr öllu því mikla misrétti, sem á sér stað meðal kjósenda í hinum ýmsu kjördæmum, þá væri það þó betra en ekkert. Eg vil leyfa mér að mælast til þess við hina háttv. deild, að hún felli tillögur nefndarinnar um að fella burt 7. gr. Þeir sem ekki vilja aðhyllast hana eins og hún er, en vilja þó nokkra bót gera á núverandi ástandi, geti þá borið fram brtill. við hana til 3. umr. sem breyti henni svo, að nokkur von sé um, að hún nái samþykki þingsins. Verði alls ekkert gert til þess að bæta úr kosningamisréttinu og göllunum á kjördæmaskiftingunni, þá er vissulega illa farið með kosningalagafrumvarpið.



Eg tók það fram við 1. umr. þessa máls, að eg teldi heppilegast að skifta frumv. þannig, að kjördæmaskipunin væri tekin út úr aðalfrumv. og flutt sem sérstakt frumv. ef þurfa þætti. Reyndar taldi eg ekki, að brýna nauðsyn bæri til þess að málið gengi fram nú þegar, sérstaklega vegna þess að eg leit svo á, að það hefði ekki fengið nægilegan undirbúning. Hins vegar bjóst eg við því, að nefndin mundi bera nýju kjördæmaskipunina fram í frumvarpsformi. Svo hefir þó ekki orðið, og get eg þá ekki sagt að eg sakni þess. Þessi krafa um breytingu á kjördæmaskipuninni mun nálega eingöngu vera sprottin upp hér í Reykjavík, að minsta koati hefi eg ekki heyrt, að á henni hafi bólað annarsstaðar á landinu. Reykvíkingar hafa vitanlega nokkuð til síns máls, þar sem kjósendur hér eru margfalt fleiri en í nokkru öðru kjördæmi landsins, en þó að svo sé, þá er ekki þar með sagt, að þeir sé það verr settir í tilliti til þingsins heldur en aðrir, að hægt sé að segja að þeir sé óþolandi misrétti beittir. Eg hefi ekki séð það, hvorki á þessu þingi né áður, að mál Reykvíkinga hafi verið fyrir borð borin, enda eiga þeir mörg tök í þinginu þar sem fjöldi þingmanna annarra kjördæma á hér heimili. Eg get því ekki talið það glappaskot, þó að 7. gr. frv. verði feld, og er eg þar ekki á sama máli og háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.).  (Sveinn Björnsson: Nei!)  . Annars ætlaði eg ekki að fara að ræða lengi þessa hlið málsina, né að blanda mér í deilur háttv. meiri og minni hluta nefndarinnar. Mér datt í hug að beina dálítilli fyrirspurn til nefndarinnar út af tveimur greinum í frumv., sem eg skil ekki nákvæmlega. Það er 41. gr. og 44. gr. Þær eru að vísu óbreyttar frá gildandi lögum, en eg hefi rekið mig á, að ákvæði þessara greina hafa valdið misskilningi. Greinarnar eru um innsigli kjörstjórnanna. Mér er ekki ljóst, hvort ætlast er til að hver kjörstjórn hafi sérstakt innsigli. Að minsta kosti hefi eg ekki orðið var við, að þeim hafi verið afhent það ásamt atkvæðakössunum. Samt sem áður hafa sumir skilið greinarnar svo, að í rauninni væri til þess ætlast, Aftur á móti hafa aðrir skilið þær svo, að það nægði, að nota innsigli einhvers einstaks manns úr kjörstjórninni, og þannig mun þessu ákvæði hafa víðast hvar verið framfylgt í framkvæmdinni. En þar sem ákvæðið er ekki vel ljóst, vildi eg biðja nefndina að skýra frá því, hvaða skilning hún leggur í það. Þá vildi eg beina því til nefndarinnar, hvort henni virtist ekki heppilegra, að breyta til um daginn, sem í frumv. er ákveðinn sem kosningardagur til landsþingsins. Eg er hræddur um að Hálfdanarheimtur verði á kjósendum ef kosningin á að fara fram 1. ágúst. Eins og kunnugt er, stendur slátturinn þá yfir, og á þeim annatíma getur oft staðið svo á, að menn eigi ekki heimangengt, til dæmis ef svo vildi til, að þurkdagur væri, eftir langvarandi óþurka. Vill nefndin ekki athuga, hvort ekki er ástæða til að færa daginn annað hvort fram eða aftur? Ef ekki virðist tiltækilegt að færa hann aftur, þá væri betra en ekki, að færa hann fram t. d. til 1. júlí eða jafnvel fram í júní. Að öðru leyti skal eg ekki tefja umr.



Það kemur í ljós við þessa umr., eins og oftar hér á þinginu, að það er gert óþarflega mikið að því að kjósa nefndir. Það er augljóst, að störf þeirrar nefndar, sem fjallað hefir um þetta frumv., eru ekki mikils metin. Um það er rætt fram og aftur, og ekki látið nægja það sem framsögum. (E. A.) hefir að segja, og svo lendir alt í truflun og vitleysu. Eg get ekki verið samþykkur háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) um það, að aðalverkefni nefdarinnar hafi verið að athuga 7. gr. frumv. Það er auðvitað mjög margt fleira, sem athuga þarf, og mun eg hallast að skoðun meiri hlutans í þessu máli. Mér er ekki kunnugt um, að neinar óskir hafi komið frá kjósendum úti um landið um að afgreiða svo fljótt breytingu á kjördæmaskipuninni. Það eru að eins Reykvíkingar, sem þykjast vera útilokaðir frá sanngirni í þessu efni, þegar fólksfjöldi í Reykjavík er borinn saman við kjósendafjölda í öðrum kjördæmum landsins. Mannfjöldi á hverjum stað sem er, er altaf breytilegur, og hræddur er eg um, ef út í mannfjölda á að fara, að þá sé komið í óreiðu, sem gæti leitt til þess, að kjördæmaskipuninni þyrfti að breyta á 10 ára fresti, eða jafnvel styttri tíma.  (Sveinn Björnsson: Hvað er að því?)  . Meðal annars kostnaðurinn. Það hefir oft verið talað um það hér í þingsalnum, að hver ræða, sem haldin er, kosti svo og svo mikið, og ef á að fara að rífast um kjördæmaskiftingu á öðru hverju þingi, þá gæti það komið til með að kosta töluvert. - Hins er líka að gæta, að Reykjavík er ekki eina illa sett og í orði kveðnu er látið í veðri vaka hér í frumv. Það mun t. d. ekki breytast til hins lakara fyrir Reykjavík, þegar landsþingkosningarnar koma til. Eg er viss um, að af þeim landkosnu þingmönnum verða að minsta kosti 2/3 hlutar Reykvíkingar. Auk þess eiga altaf margir Reykvíkingar sæti á þinginu, kosnir í hinum og þessum kjörd. úti um land. Að þessu hvorutveggja athuguðu, finst mér Reykvíkingar geta gert sig rólega, og þurfi ekki að vera að hamra á því, að það sé óhæfa að nema burt 7. gr. Þar sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði að nefndin hefði gert verkfall, þá verð eg að vera honum ósamþykkur um það, og eins um hitt, að hennar aðalverkefni hafi verið að athuga 7. gr. Eg álít, að þau sýslufélög, sem hafa nú tvo þingmenn fyrir sig, sé fyllilega ánægð með það, án þess að eg fullyrði, að þau yrði óánægð þótt þeim yrði skift í tvö einmenningskjördæmi. Það myndi ekki gera neina spillingu, en eg get ekki séð, að í því felist nein réttarbót. Háttv. 1. þm. N.-M. (B. H.), mintist á, að rétt væri að skifta frumv., eins og farið er fram á í nefndarálitinu. Eg er honum samdóma um það, því að vel gæti það átt sér stað, að einhverjir þingmenn yrði öðru málinu samþykkir og hinu mótfallnir. Það er þess vegna rétt hjá nefndinni að taka III. kaflann út úr og gera úr honum sérstakt frumv. En að því er snertir 7. gr., þá er það mín skoðun, að réttara sé að afgreiða hana ekki að þessu sinni. Það er ekki hægt að segja það með nokkrum rétti, að aðalverk nefndarinnar hafi verið að athuga hana. Það er mjög margt fleira, sem nefndin hafði að athuga, t. d. hafa engar reglur verið settar um landkosningarnar. Það er meðal annars eitt af því, sem liggur fyrir og verður að gerast.

Sveinn Björnsson : Eg saknaði þess án undantekningar hjá öllum þeim sem talað hafa um 7. gr., og þar á meðal hjá háttv. framsögum. meiri hl. (E. A.), að þeir hafa ekki sagt eitt einasta orð til andmæla gegn minni aðalástæðu: að alþingi, sem samþykti að setja í stjórnarskrána ákvæði um jafnrétti til kosninga, skuli geta látið hjá líða að leiðrétta það misrétti, sem nú á sér stað í kjördæmaskiftingunni. Háttv. framsögm. meiri hl. (E. A.) hélt því fram, að það hefði verið kjósendaræða, sem eg var að halda áðan. En aðalinntak ræðu hans var það, að kjósendur, og þá sérstaklega kjósendur í Árnessýslu, vildu ekki þessa breytingu. Nú kinka þeir saman kolli 1. og 2. þm. Árn. og svo leyfa þeir sér að brigsla mér um, að eg haldi mestar kjósendaræður. Eg hélt því fram, að af þessari ósk þjóðarinnar um að fá jafnrétti til kosninga til alþingis, hlyti að leiða, að það væri vilji þjóðarinnar að þetta jafnrétti ætti að komast á að fullu. Getur háttv. framsögum. meiri hl. haldið því fram, samkvæmt því »principi«, sem hér á að komast að, að maður austur á landi eigi að hafa sjö sinnum meiri rétt heldur en Reykvíkingur ? Þá sagði háttv. framsögum. meiri hl. (E. A.), að það væri eðlilegt, að þjóðin væri ánægð með þá kjördæmaskipun, sem nú er, því að hún væri réttlát. Það er ekki óeðlilegt, þótt þessi kjördæmaskipun hafi verið réttlát í fyrstu, þegar hún var sett, að hún sé orðin ranglát nú, þar sem hún er 40 ára gömul. Síðan hafa verið miklir flutningar innanlands. Fólkið hefir fluzt til kaupstaðanna, og þess vegna er þessi bændamótstaða á móti nýrri kjördæmaskiftingu. Eða vilja menn ekki játa, að ástæðan sé einhver dulinn ótti fyrir því, að Reykjavík og kaupstaðirnir verði ofjarlar sveitanna? Sú skoðun hefir komið fram hjá fleiri háttv. þm., að það sé nauðsynlegt hagsmunanna vegna, að sveitirnar hafi fleiri þingmenn en kaupstaðirnir. Það er eins og menn líti svo á, að hver einstakur þingmaður sé fulltrúi sinnar sýslu, og eigi að reyna að skara till hennar sem mestu úr landssjóðnum.  (Einar Jónsson : Hvað gerir Reykjavík?)  Það er ekki hægt að núa Reykjavík því um nasir, að hún hafi verið of stórtæk á landssjóðinn. Hið eina, sem hægt er að benda á, að hún hafi fengið úr landssjóði á síðastliðnum 20 árum, er styrkurinn til hafnarinnar, sem allir viðurkenna, að sé eins mikið fyrir landið eins og fyrir Reykjavík. Eg vil mótmæla því, að hver þingmaður sé til þess að ná sem mestu fyrir sitt kjördæmi. Hver einstakur þingmaður á að vera fyrir alt landið, kosinn til þess að vera með í lagasmíðum, sem snerta heill alls landsins, án tillits til þess hvar hann býr. Og hann getur verið eina góður til þess, hvort sem hann býr í þessari sýslunni eða hinni, og hvort sem Pétur eða Páll hefir kosið hann. Háttv. framsögum. meiri hl. (E. A.) sagði, að það væri ekki nóg að taka kortið og skifta landinu niður í kjördæmi eftir því, sem manni dytti í hug, heldur liggi meiri nákvæmni á bak við. En eg vil spyrja háttv. þm.: Eftir hverju á þá að skifta landinu niður í kjördæmi ? Á ekki að skifta með hlið sjón af kortinu ? Eða ætlar hann að ganga fyrir kjósendur og spyrja: »Hvort vilt þú vera í þessu kjördæmi eða þessu ?« Eg held varla. Þá sagði háttv. frams.m. ennfremur, að það hefði verið skylda mín að koma fram með breyt.till. við 7. gr. við 2. umr. Í fyrsta lagi vissi eg ekki, að nefndin ætlaði að taka svo djúpt í árinni, að fella greinina alveg burt. Eg vissi reyndar, að það var ágreiningur í nefndinni, en mig grunaði ekki að hún ætlaði að fella 7. gr. alveg burt. Í öðru lagi skal eg geta þessa, að það leið ekki fullur dagur á milli 1. og 2. umr., svo að það er ekki hægt að lá einum þingmanni, þótt hann hafi ekki getað komið fram með breyt.till. á svo stuttum tíma, þegar nefndin öll gat ekki athugað frumv. sæmilega á 5 vikum. Mér þykir það ærið hart af frams.m. nefndarinnar, sem hefir legið á frumv. í 5 vikur, að koma fram og segja, að nú megi ekki koma fram með breyt.till., því að þá þyrfti að framlengja þingið. Eg veit, að menn álíta, að hér sé um að ræða kappsmál af hendi Reykvíkinga. Eg er hissa á því að sjá skynsama menn standa hér upp og heyra þá halda þessu fram, en kannast þó við, að það sé sérstaklega Reykjavík, sem þetta misrétti kemur fram við.  (Sig. Sigurðsson: Það eru 12 búsettir Reykvíkingar hér í deildinni)  . Eg býst við að þeir sé jafngóðir fulltrúar fyrir sín kjördæmi fyrir því. Háttv. 1. þm. Árn. (S S.) er Reykvíkingur, og eg hefi ekki orðið var við, að hann hafi gleymt Flóanum. Það verður með engu móti komist fram hjá því, að jafnrétti til kosninga næst ekki fyrr en kjósendum er skift þannig niður í kjördæmin, að hér um bil jafnmargir kjósendur kjósi hvern þingmann.



Það er ekki meining mín að fara í stríðið hér í deildinni, en af því að hér er um stórt mál að ræða, þyki mér rétt að gera grein fyrir atkvæði mínu. Eg held í raun og veru að kjördæmaskipunin sé ekki eins auðvelt mál og sumir virðast ganga út frá. Auðvelt teldi eg málið, ef hægt væri með réttu að sýna fram á, að kjördæmunum eigi eingöngu að skifta eftir einu ákveðnu »principi«, eins og t. d. höfðatölunni. Í því frumv., sem hér liggur fyrir er því »principi« engan veginn haldið, og framsögum. minni hl. (M. Kr.) hefir lýst því yfir, að til fleira ætti að taka tillit en til höfðatölunnar. En þegar vikið er frá höfða »principinu«, þá verður vandinn meiri á því, að vega þær ýmsu ástæður, sem til greina geta komið hver á móti annarri. Sú kjördæmaskipun, sem við eigum nú við að búa, er búin að standa lengi. Óánægjan með hana stafar aðallega frá Reykjavík, og má ef til vill segja að það sé vonlegt, því að hún er langfjölmennust, en hefir að eins tvo þingm. En því er hins vegar ómögulegt að neita, að þegar á alt er litið, þá verður Reykjavík ekki eins illa úti og í fljótu bragði sýnist. Hér eru margir þingmenn búsettir, og þeim verður það ósjálfrátt, að gæta hagsmuna Reykjavíkur. Því hverjum þykir sinn fugl fagur, og Reykjavík er nú orðin þeirra fugl. Í öðru lagi er þingið háð á þessum stað, svo að kjósendur hafa mörg og góð tækifæri til að kynna þinginu sinn vilja, og á þetta legg eg ekki litla áherzlu, enda sýnir reynsla, að Reykjavík hefir ekki orðið illa úti, þó að eins hafi haft tvo þingmenn. Hins vegar er eg ekki í neinum vafa um það, að afskektu héruðin, ef að eins fengi þingmenn eftir höfðatölu, myndi verða fyrir mjög miklu ranglæti. Jafnvel eins og kjördæmaskipuninni er nú fyrir komið veitir þeim fullerfitt að koma réttmætum kröfum sínum fram. Og þessi ástæða verður ekki hrakin með því að segja, að heill landsins vegi meira en hreppapólitík héraðanna., því að bæði er nú það, að heill landshlutanna er heill landsins og svo hitt, að engin ástæða er til að ætla, að almennum málum landsins sé verr komið í höndum þingmanna eftir núverandi kjördæmaskipun, en þó kjördæmi væri ákveðin eftir höfðatölu. Nú er kjördæmaskipuninni þannig hagað, að hún er bundin við sýslutakmörk, en innan hverrar sýslu eiga menn á ótal sviðum ýmsa sameiginlega hagsmuni, og hefir mönnum þótt fara vel á þessu. Og óánægjan yfir kjördæmaskipuninni kemur sannarlega ekki utan úr sveitunum. Að eins aðallega úr einu kjördæmi, eins og tekið hefir verið fram. Eg mun greiða atkvæði með því, að fella burtu 7. gr., og eg geri það með góðri samvizku og tek fram um leið, að það er fjarri því, að eg telji að kjördæmaskipun, eftir höfðatölunni einni, sé réttlát, þvert á móti. Slík kjördæmisskipun væri ranglæti gegn afskektu stöðunum, enda hefir fyrrverandi stjórn ekki treyst sér að byggja á höfðatölunni einni. En því þá að breyta, meðan kröfurnar koma að eins úr einni átt og þjóðin er ekki búin að átta sig á, hvert og hvernig hún vill breyta ?

Framsögum. meiri hl. (Einar Arnórsson) Háttv. 1. þm. Rvk (Sv. B.) byrjaði ræðu sína á því, að það væri eg, sem hefði haldið kjósandaræðu, en ekki hann. Hann hafði einmitt skírskotað til óska þjóðarinnar, en eg sýndi hvernig þeim óskum hefði verið farið. Þótt eg hafi á þessa vísu haldið kjósandaræðu, þá má þm. ekki hneyxlast á því, þótt eg svari honum í sama tón sem hann ávarpaði mig. Annars er hv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) dauður og »nil de mortuis nisi bene« (um dauðan skal lof eitt ljóða). Sami háttv. þm. (Sv. B.) sagði, að ræða mín hefði ekkert snert hann. Þá er kynlegt af honum að verja hálfri klukkustundu til að reyna að hrekja hana. Háttv. þm. (Sv. B.) mintist á, að hér væri um réttlætiskröfu að ræða, en mér vitanlega hefir breytingar á kjördæmaskipun ekki verið óskað nema af Reykvíkingum, þá sýnist mér, að enn megi sætta sig við gamla fyrirkomulagið. gjósendur utan Reykjavíkur finna áreiðanlega ekki mikið til þessa ranglætis, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) talar svo mikið um. Sami háttv. þm. hélt því fram, að þingmenn væri ekki fulltrúar kjördæmanna, heldur landsins. Ef svo er, þá ætti engi ástæða að vera til þess að auka nýjum þingmönnum við í neinu kjördæmi eða breyta kjördæmaskipun landsins á nokkurn hátt. Eg ætla mér ekki að fara út í það, hvort Reykjavík hefir borið mikið eða lítið úr býtum úr landssjóði. Eg ann Reykjavík þess vel, sem hún hefir fengið, og þótt eg efist ekki um, að hún hefir ekki fengið fé öðru vísi en réttlátlega, verður því þó tæplega neitað, að hún ber óbeinlínis meira úr býtum en hver ein sýsla á landinu. Langflestir embættismenn eiga t. d. heima í Reykjavík og eyða þar launum sínum og greiða þar skatta sína og skyldur. Og kemur það Reykjavík að góðu. Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) taldi í fyrstu ræðu sinni, að höfðatalan væri þó ekki fullkomlega einhlítur eða réttlátur mælikvarði. Í síðari ræðu sinni var hann kominn á þá skoðun, að höfðatalan væri réttur mælikvarði. Eg skil, að hann hefir talað svo, af því að honum er áhugamál, að Reykjavík fái sem flesta fulltrúa, og að hann mundi ekki hafa talað svo mikið, ef hann hefði verið fulltrúi annars kjördæmis. Sannleikurinn er sá, eins og margsinnis hefir verið fram tekið, að kjördæmi utan Reykjavíkur, þau er nú eru, eru allskostar ánægð með núverandi skipulag. Reykjavík ein er óánægð, og hún ber auðvitað skarðan hlut, miðað við fólksfjölda. Það má segja, að það sé pólitískur réttur hvers manns, að ráða jafnmiklu og aðrir um stjórnarstefnu í landinu. Og frá því sjónarmiði á að verja kröfur Reykjavíkur í þessa átt, en alls eigi með því, að hagsmunir bæjarins heimti fjölgun fulltrúa fyrir bæinn á þing. Reynslan hefir sýnt, að sú þörf réttlætir varla kröfuna. Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) og háttv. l. þm. Eyf. (H. H.) töldu það samkvæmt anda stjórnarskrárinnar, að þingmenn væri kosnir í einmenningskjördæmum. Eg verð að endurtaka þá skýring mína á 2. málsgr. 8. gr., orðunum »sérstökum kjördæmum«, að þau feli alls ekki í sér annað en smærri kjördæmi, gagnstætt því stóra kjördæmi, c: öllu landinu, sem hinir landskjörnu þingmenn eiga í að kjósast. Háttv. þm. Ak. (H. K.) sagði að ekki væri að búast við skýlausum yfirlýsingum um kjördæmaskifting frá þeim kjördæmum, sem hafa fleiri fulltrúa, en þeim ber að réttu. Þetta er rétt. En þess ber að gæta, að það eru fleiri kjördæmi en Reykjavík, sem rétt hafa til fleiri en tveggja fulltrúa miðað við höfðatölu, og hafa þau þó ekki gert neinar kröfur til nýrrar kjördæmaskiftingar. T. d. bæri Árnessýslu, sem hefir fulla 6000 íbúa, 2 þingmenn og brot úr hinum þriðja, en þó hafa þar engar kröfur komið fram um nýja kjördæmaskipun, og eg sé nú, að þeim hefir verið andmælt þar á þingmálafundi. Snæfellsness- og Hnappadalssýslur hafa aðeins 1 þingmann, og er það of lítið að tiltölu, því að íbúar eru þar 4000. Þó eru þaðan eindregin andmæli gegn breytingum á kjördæmaskipuninni. Þeim Snæfellingum þykir sér enginn greiði gerður með því að Skógarströndin sé limuð frá þeim og lögð til Dalakjördæmis, og að Hnappadalssýsla sé lögð til Mýrakjördæmis. Hagur sýslufélagsins er engu bættur með því. Og líku máli er að gegna um allmargar þær breytingar, sem farið er fram á í 7. gr. stjórnarfrv. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) komst svo skáldlega að orði, að nefndin hafi beinlínis gert verkfall, með því að hún, eða meiri hluti hennar leggur til, að fella 7. gr. frv. Nefndin hafi eigi gert það, sem hún átti að gera, að karra 7. gr. frumv. o. s. frv. Háttv. l. þm. Rang. (E. J.) hefir réttilega tekið það fram, að nefndin mundi alveg hafa haft nóg að starfa, þótt ekki hefði hún haft þessa 7. gr. til meðferðar. Annars gæti háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) með alveg sama rétti sagt það um hverja aðra nefnd, sem leggur til, að frumvarp sé felt en eigi samþykt, að hún geri verkfall, hún geri ekki það sem henni hefir verið ætlað að gera. En þm. veit þó víst, að nefnd getur kostað eins mikið eða meira starf að komast að þeirri niðurstöðu, að mál skuli eigi ganga fram, og að hinni, að það skuli ganga fram. Og hitt er eigi síður sjálfsagt, að nefndir eiga að leggja til, að mál sé feld, ef þær telja óheppilegt, að þau gangi fram, enda þótt háttv. þm. aldrei nema kalli það »verkfall«. Menn hafa sagt, að það drægi úr gagni eða ógagni því, sem leiðir af rýmkun kosningarréttarins, að fella burt 7. gr. Eg býst við, að skiftar skoðanir sé um það, og þykir mér líklegt, að sú rýmkun komi tiltölulega nokkurn veginn jafnt niður á öllum kjördæmum. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) mintist á breyt.till. við 77. gr. frv. ; hún fer ekki fram á annað, en að leysa þann varaþingmann, er náð hefir kosningu í sérstöku kjördæmi, undan því, að sitja í sæti landkjörins aðalmanns. Það virðist hart að neyða manninn til að taka við sætinu, ef hann vill það eigi. Annars má vera, að réttara sé að halda ákvæðum stj.frumv. að þessu leyti, af því að kosning eins einasta landsþingmanns hefir ofmikið umstang og kostnað í för með sér. Þetta atriði mun nefndin taka til nánari íhugunar til 3. umræðu. Út af athugasemdum háttv. 1. þm. N.-Múl. (B. H.) um 41. og 44. gr. frv., þá er þar til að svara, að þær eru teknar upp úr gömlu kosningalögunum frá 1903. Annars eru fyrirmæli þessara greina ekki vandskilin. Hver kjörstjórn á að hafa sérstakt innsigli. Það mun hafa komið fyrir, að kjörstjórnir hafa notað »privat»-innsigli. Það er alls ekki formlega rétt, þótt ekki hafi komið til tals að ónýta kosningar fyrir því.



Nefndin hefir hlotið ákúrur að ósekju fyrir langan drátt á málinu. Þessum ákúrum mótmæli eg eindregið. Nefndin hefir tekið málið til rækilegrar íhugunar, haldið fjölda funda og unnið kappsamlega. En það er eðlilegt, að nefndin hafi haft frumv. lengi til meðferðar, því að það er eitt hið lengsta og fyrirferðarmesta málið, sem nú liggur fyrir þinginu. Nefndin þurfti í mörg horn að líta, þurfti að bera saman og athuga öll ákvæði eldri kosningalaganna og annarra laga við frumvarpið. Það varð og nefndinni til mikillar tafar, að skrifari nefndarinnar fór af landi burt og tók við ráðherradómi, en nýr skrifari var kosinn, maður, sem ekki var í nefndinni áður, og varð hann að kynna sér málið frá rótum að nýju. Þessu máli lá, og ekkert á á undan stjórnarskrárfrumvarpinu, en þótt það frumv. sé nú margrætt og athugað, er samt enn ekkert farið að bóla á nefndaráliti um það mál. Norðurálfustyrjöldin hefir og truflað hugi manna og tafið fyrir, hér sem í öðrum málum. Tilhæfulaust er það hjá háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) að segja, að 7. gr. hafi þegar verið varpað fyrir borð íhugunar- og umsvifalaust. Grein sú var þegar í upphafi rækilega íhugað í nefndinni. Um afstöðu mína til frumvarpsins sjálfs, get eg vísað til ummæla minna við 1. umr.

Framsm. minni hl. (Magnús Kristjánsson); Hæstv. ráðherra (S. E.) vitnaði til orða minna, að eg hefði sagt, að við kjördæmaskipun ætti að taka hæfilegt tillit til fólksfjölda og staðhátta. Þetta er rétt haft eftir. En jafnframt tók hann það fram, að ekki væri hægt að finna neina frumreglu fyrir kjördæmaskipun. Mér finst, að með 7. gr. frumv. sé fundin sú frumregla, er vel megi við una. Út af þessu vil eg leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra, hvort hann telji ekki heppilega kjördæmaskipun þá, sem bygð er á grundvelli þeim, er felst í frumv.? Annars álít eg ekki heppilegt, að ráðherra fari að blanda sér mikið í þetta mál; eg hefði helzt búist við, að honum, stöðu sinnar vegna, væri öðrum fremur umhugað um það, að hver borgari þjóðfélagsins fengi notað til fulls koaningarrétt sinn. Nú er svo komið, að kjördæmi með 1700 kjósendum hefir jafna fulltrúatölu, sem annað kjördæmi með 200 kjósendum. Allir hljóta að sjá, að þetta er hið mesta misrétti, og því verður ekki neitað, að frumv. bætir mikið úr því.

Ráðherra (S. E.) Háttv. þm. Ak. (M. Kr.) hefir ráðlagt mér, stöðu minnar vegna, að blanda mér sem minst í málið. Því þá það? Því skyldi eg leggja slæðu yfir skoðanir mínar, þó eg sitji nú í ráðherrastólnum. Annars kemur okkur háttv. þm. Ak. (M. Kr.) saman um það, að höfðatalan ein sé ekki réttur grundvöllur. En úr því að horfið er frá þeim grundvelli; þá fer grundvöllurinn að verða nokkuð vafasamur. Og þá kemur sú spurning fram: Úr því að vér höfum svo lengi unað við þá kjördæmaskipun, sem nú er, og óánægja yfir henni kemur svo að segja að eins fram úr einni átt er þá rétt að vera að breyta - að minsta kosti tel eg skylt áður en það er gert, að leggja málið rækilega undir kjósendur og yfirvega ráð sitt vel.

Framsögum. (Sveinn Björnsson) : Þetta frumvarp stendur í nánu sambandi við þingsál.till., sem er 10. mál á dagskrá í dag, hvernig ræða skuli. Nefndinni virðist eðlilegast, að þessi tvö mál fylgist að, og verði tillagan rædd um leið og frumv. þetta kemur til 2. umr. Vildi eg því mælast til þess, að háttv. deild léti málið ganga fram umræðulaust að þessu sinni, því að hér verður hvort sem er fullnaumur tími í dag.



Það er orðið fáment hér í deildinni, og þó svo mikill kliður, að það þarf sterkan málróm til þess að láta heyra til sín. - Annars get eg verið fáorður, því að eg hefi áður gert grein fyrir því, hvers vegna frumv. þetta er fram komið. Eg vona að háttv. deild sé nefndinni samdóma um það, að rétt sé að láta eigi að eina sjómenn, heldur og alla aðra, eiga rétt á því, að neyta atkvæðis sina, þótt fjarstaddir sé heimili sínu. Breyt.till., sem nefndin hefir gert, stafa flestar af því, að stjórnarfrumv. hafði að eins að geyma ákvæði um atkvæðagreiðslu sjómanna einna, en nefndin bætti öðrum fjarstöddum mönnum við. Og svo hefir verið vikið við orðum í frumv. vegna þess, að ætlast er til þess, að það komist í framkvæmd, þótt stjórnarskrárfrumvarpið verði ekki að lögum og því þurfi eigi á reglum þess um hlutfallskosningar að halda. Skal eg ekki fara frekar út í breyt.till. Eg vona að frumv. fái að ganga um ræðulaust eða umræðulítið til 2. umr.

Sigurður Sigurðsson : Eg vil ekki að þetta frumvarp gangi svo í gegnum deildina, að því sé ekki andmælt. Að vísu býst eg ekki við því, eftir atkv.gr. um málið hér í deildinni síðast, að andmæli hafi mikið að þýða, en mér finst þó ekki nema rétt að vér, sem erum á móti frv., látum í ljós óánægju vora með það. Eg skal nú engan dóm leggja á það, hversu nauðsynlegt það kann að vera vegna fornmálanna, að stofna þetta nýja embætti við Háskólann. En mér datt í hug, út af því sem háttv. aðalflutningsmaður sagði í gær, þegar hann var að tala um, að þetta væri nauðsynlegt vegna þess, hve mönnum færi aftur í latínu- og grískukunnáttu hér, við breytingu þá, er gerð var á reglugjörð Mentaskólans, þar sem kenslan í þessum málum var mjög takmörkuð, hvort ekki væri þá gerlegt eða jafnvel betra, að breyta aftur reglugerð skólans, og taka upp kenslu í grísku og auka kensluna í latínu. Ef það ráð yrði tekið, mætti að sjálfsögðu spara sér að búa til þennan nýja kennarastól við háskólann. Þetta myndi reynast einfaldara og kostnaðarminna, því að eg geri ráð fyrir, að einhverjir kennara þeirra, sem nú eru við Mentaskólann, tæki að sér þessa kenslu, án sérstakrar borgunar. Annað gæti líka komið til mála, og það væri, að kennurum þeim, sem nú eru við Háskólann, væri falið, án launahækkunar, að halda fyrirlestra í þessum greinum, þeim sem færastir eru um það, og gæti þá nemendur Háskólans og piltar úr efstu bekkjum Mentaskólans, notið þeirrar fræðslu. Á þessu sést, að eg er ekki á móti því, að viðhalda kunnáttu í grísku og latínu, ef það er svo nauðsynlegt, sem af er látið og þeir menn halda fram, er færir eru um að dæma um þá hluti, svo sem er um háttv. samþingismann minn o. fl. En hins vegar hygg eg ekki, að það sé sérlega aðkallandi að fara nú á ný að auka kensluna í þessum málum, og vegna þess get eg alls ekki gengið inn á það, að fara að stofna nýtt embætti til þess á þessu þingi. Það hefir verið talað mikið um það hér, að spara sem mest útgjöld landssjóðs, og það jafnvel, þótt til nauðsynlegra framkvæmda sé. Og eg lít svo á, að þessir tímar, sem standa yfir, sé allra sízt lagaðir til þess að stofna til nýrra embætta. Og það líta nú margir fleiri en eg svo á, að þetta embætti sé ekki aðkallandi, hvað sem líður nauðsyninni á því, að halda við kunnáttu manna í þessum málum. Eg endurtek það, að það er lítil von um það, að þetta mál verði felt. En eg get ekki látið vera að lýsa því yfir, að þetta mál ætti ekki að fara lengra, eða að minsta kosti mætti það bíða næsta þings.

Matthías Ólafsson ; Af því að eg hefi haft þá skoðun, að afnám grísku og latínukenslu sé til skaða fyrir mentalíf vor Íslendinga, en eg hins vegar býst við að greiða atkvæði móti þessu frv., þá ætla eg að segja nokkur orð. Eg álít, að þetta mál sé ekki vel undir búið. Mér lízt ekki á þetta, að gera fyrst á Háskólanum byrjunina til virkilegrar undirbúningskenslu í þessum greinum. Hvaða gagn er að því, ef þangað koma menn, sem ekkert vita í þeim? Það er á hvers manns vitorði, að kensla sú, er námsmenn fá nú í Mentaskólanum í fornmálum, er ónóg til að geta bygt á frekara nám, því nær hverja fræðigrein, sem þeir ætla að stunda. Það er því aukning undirstöðukenslunnar, sem hafa þarf fyrir augum og hún á að fara fram í Mentaskólanum, en ekki í Háskólanum. Háskólinn á að veita fullnaðarnám, svo í þessari grein sem öðrum. Eigi þessi kensla að fara fram á Háskólanum, því nær frá byrjun og til fullnaðarnáms, þá mætti á sama hátt nema burtu undirstöðukensluna í yngri málunum og fyrst fara að kenna þau í Háskólanum, en það ætti ekki að þurfa að eyða orðum að, hve heimskulegt slíkt væri. Eg er samdóma háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) um það, að það sé betra að auka kensluna í fornmálunum við Mentaskólann, en að stofna þennan nýja kennarastól. Það væri leitt að láta dósentinn þar sitja yfir tómum byrjendum. Eg álít því, að það fyrsta, sem ætti að gera, væri að taka upp aftur meiri kenslu í fornmálunum við Mentaskólann, og til þess eru fjöldamargir færir af þeim, sem nú kenna við þann skóla. Ef það væri gert, þá yrði ef til vill seinna tími kominn til þess, að veita stúdentum framhaldskenslu við Háskólann.



Það eru vissar ástæður til þess, að eg stend upp. Eg heyrði nefnilega á nokkrum mönnum eftir að þetta mál var hér til fyrstu umræðu, að þeir vóru hissa á því, að eg sem væri bóndi, skyldi geta verið með þessu frumvarpi. Eg lít nú svo á, að menn af Bændaflokknum þurfi ekki og eigi ekki að hafa neina sérstöðu í slíkum málum. Eg álít, að bæði þeir og reyndar allir þingmenn eigi að hafa það hugfast, að stofna engin óþörf embætti á landssjóðs kostnað. Ef þau miða til þess að efla hagsmuni landsins, þá er um annað að tala, og eins er það, ef um sóma og virðingu þjóðarinnar er að ræða, eins og eg álít að eigi sér stað hér í þessu tilfelli, og ef svo er, þá megum vér ekki láta skammsýni eða smásálarskap ráða gerðum vorum. Eg get nú búist við því, að eg verði spurður, á hvern hátt þetta eigi að miða til þess að halda við eða auka virðingu og sóma þjóðarinnar, að stofna þennan kennarastól. Því vil eg svara með annari spurningu: Hvað hefir hingað til haldið uppi virðingu íslenzku þjóðarinnar? Fyrir hvað eru Íslendingar frægir? Ekki er það fyrir stjórnmál, þau eru ekki í því fyrirmyndar ástandi hér, að útlendar þjóðir sæki hingað þekkingu á þeim. Ekki heldur fyrir fjármál. Þegar horft er eftir miljónum eða auðmæringum, þá er ekki litið til Íslands. Og þrátt fyrir þetta eru Íslendingar þó frægir. Þótt vér séum fáir og fátækir, þá erum vér þó frægir fyrir það, að hafa staðið framarlega meðal þjóðanna í því, að efla sögulega þekkingu og miðla henni í arf til niðja vorrar þjóðar og annara, sem sagt, íslenzka þjóðin er fræg fyrir að hafa staðið framarlega. í bókmentalegu tilliti. Og þetta, að stofna þennan kennarastól, er eitt af því, sem vér þurfum til þess að geta haldið áfram að standa eftir sem áður jafnfætis öðrum þjóðum að fróðleik og bókmentaiðkunum. Því að geta lesið þessar gömlu bækur er lykill að svo miklum fróðleik, sem ekki mun hægt að fá annarstaðar og sem vér megum ekki glata, ef vér viljum halda áfram með að halda uppi frægð vorri sem sögu- og bókmenta þjóð. Þegar þjóðin hefir einu sinni komist á þá viðurkenningar-tröppu, sem hún er komin á, þá megum vér ekki láta hrinda henni þaðan aftur. Vér verðum að hafa það hugfast, að kippa ekki einu laufi úr þeim virðingarsveig, sem þjóðin hefir unnið sér á þessu sviði.



Eg hefi mikið til sömu ástæðu til að biðja um orðið, og háttv. þingmaður nefndi, sem síðast talaði. Eg býst við, að oss bændum verði brugðið um vanþekkingu og grunnhygni í þessu máli. Það er nú eins og allir vita, að eg get ekki talað latínu eða grísku, en eg trúi því samt, að þessi mál sé nauðsynleg fyrir mentamenn. Mín stefna er nú sú, að fyrst og fremst sé nauðsynlegt að gera sem mest til þess að efla efnahaginn. Þá fyrst, þegar það er fengið, þá er að snúa, sér að hinu, sem til metorða og metnaðar heyrir. Það þarf enginn maður mér að segja, að ekki þurfi fyrst peninga til eflingar framleiðslunni, en hitt getur komið á eftir þar fyrir. Eg hefi oft verið á móti nýjum embættum, og hefir sú atkvæðagreiðala mín stuðst við þá skoðun, að eg álít, að þjóðin sé fátæk og hafi eigi efni á slíku fyrst um sinn, þótt það í raun og veru kunni að vera í þörfum tilgangi gert. Þess vegna verð eg líka enn að vera með dagakránni, sem hér liggur fyrir. Að minsta kosti vildi eg óska, að þeir vildi ekki vera á móti fjárveitingunni til Þorlákshafnar, sem ætla sér að vera með þessum kennarastól í klassískum fræðum. Eg er í engum vafa um það, að vér ættum að byrja á Þorlákshöfn, en láta þetta bíða. Það myndi gefa oss peninga og spara oss mannslíf. En ef það er vilji háttv. deilar, að fella það, sem horfir til aukinnar framleiðslu, en styðja hitt, sem einungis horfir til aukinnar mentunar, þá vil eg óska henni meira samræmis í hugsanagang sinn. Eg hygg, að það sé ekki vert að láta þetta koma í veg fyrir fyrirtæki eins og mótorbátakví í Þorlákahöfn. Eg set þetta alt í samband við kennarastól í klassískum fræðum, enda þótt eg sé alls ekki á móti framgangi þess máls, en eg vil ekki láta það ganga fyrir öðru þarfara. Vér verðum að fara varlega í að auka útgjöld landasjóðs. Vér munum það, að háskólinn náði samþykki á sínum tíma með þeim ummælum, að hann þyrfti ekki neitt sérstakt húsnæði, sem ekki væri til annara notað, eða með öðrum orðum, að ekki þyrfti að byggja handa honum sérstakt hús. Og hingað til hefir hann líka hafst við hér í alþingishúsinu, eins og kunnugt er. En þess var þó ekki langt að bíða, eftir að hann var kominn á, að sagt var, að annaðhvort þyrfti að byggja yfir hann nýtt og veglegt hús, ellegar að breyta þinghúsinu. Þetta er mín afstaða til þessa mála, ekki að eg sé mótfallinn því í sjálfu sér, - eg álít það þvert á móti þarft og nauðsynlegt, - en eg vil ekki láta það ganga fyrir öðru ennþá nauðsynlegra.



Eg tala ekki sem framsögumaður neinnar nefndar í þessu máli. Nefndin hefir í raun og veru klofnað í fjóra hluta, og eg hef ekki umboð til að lýsa málinu frá annarra sjónarmiði en mínu eigin. Þó er til meiri og minni hluti með tilliti til breyt.till. á þskj. 404. Um þær hafa 4 nefndarmenn alveg getað sameinað sig, þótt þeir hafi ekki getað sameinað sig um sjálft nefndarálitið. Afstaða mín er sú, að frumvarpið, eins og það kom frá Ed., sé óaðgengilegt. Eg tel það nauðsynlegt, áður en bankinn fær aukinn seðlaútgáfurétt til frambúðar, að breyting sé gerð á ýmsan hátt á fyrirkomulagi bankans. Um þetta eru 3 aðrir nefndarmenn mér að öllu samdóma. Sömuleiðis virðist 3. skilyrðið (um hlutafjáraukninguna), sem háttv. Ed. hefir sett fyrir þessum rétti, vera óframkvæmanlegt, eina og nú stendur á, og frumvarp Ed. því til einkis gagns í bráðina, yrði það samþykkt óbreytt. Það má auðvitað deila um það, hvort þörf sé á auknum seðlaútgáfurétti fyrir bankann. Eftir skýrslum þeim, sem eg hefi séð, virðist það allhæpið, að bankinn hafi næga seðlafúlgu til fullnustu viðskiftaþörfinni. Í október og nóvember, þegar seðlaþörfin hefir verið mest, hafa verið í umferð undanfarið mest kr. 2.105.000 í seðlum. Það getur því vel hugsast, að viðskiftaþörfin krefjist brátt fleiri seðla og því verði að auka þennan rétt. Samkvæmt lögum nr. 66, 10. nóv. 1905 8. gr., er nefnilega ekki hægt að gefa út seðla á annan hátt. Í þessari grein stendur, að Íslandsbanki sé sú eina stofnun, sem rétt hafi til að gefa út seðla hér á landi meðan lögin gilda, eða þangað til árið 1934. Meiri hlutinn hefir því lagt það til, að bankanum sé heimilt að gefa út 700,000 kr. í viðbót, ef þörf krefur. Og fari svo þá, að þess þurfi ekki víð, þá tel eg ekki skaða skeðan, þótt frumvarpið verði samþykt. Eg hefi litið svo á, að rétt sé að gera þá kröfu, að málmtryggingin sé ekki minni en í þjóðbankanum danska, 50% af seðlafúlgu þeirri, sem er í umferð. Í gildandi lögum bankans er ekki krafist meiri málmtryggingar en 3/8 af seðlafúlgunni, sem hann hefir nú rétt til að gefa út, og kemur auðvitað ekki til mála að gera frekari kröfur um þá seðla, sem gefnir eru út samkvæmt þeim lögum. Enn fremur leggur meiri hlutinn það til, að bankinn greiði í landssjóð í hver mánaðarlok 2% af þessari seðlafúlgu af umræddum 700 þús. kr., sem er í umferð umfram það, sem málmtrygt er. Þetta getur aldrei numið meira en 7000 kr. á ári - en hjá mér er þetta meginatriði. Það er ekki rétt, að mínu áliti, að auka hlunnindi bankans, án þess að nokkuð komi í staðinn. Og fyrir bankann er þessi aukni réttur gróðavegur, því að ómálmtrygðu seðlarnir gefa vexti, sem svara til þeirrar upphæðar, sem er í umferð hvert skifti umfram það sem málmtrygt er. Það þekkist líka í öðrum löndum, að bankar verði að gjalda slíkt gjald, sem hér um ræðir, þótt því sé fyrirkomið með ýmsu móti. Þjóðbankinn danski borgar t. d. ríkinu 5% af þeirri seðlafúlgu, sem er í umferð umfram ákveðið hámark. Loks höfum vér lagt það til, að lögin fái gildi þegar í stað og gildi til októberloka þetta ár. Eg býst samt við því, að þetta spursmál komi til umræðu á næsta þingi og sé bankanum það hughaldið að halda þessum rétti eða fá aukinn seðlaútgáfurétt, þá vænti eg þess, að bankastjórnin og hlutaðeigendur aðrir taki til athugunar þær breytingar, sem hér er lagt til að gerðar verði á fyrirkomulagi bankans og málið verði lagt fyrir næsta þing, ef til kemur, á þeim grundvelli. Eins og sjá má á nefndarálitinu; þá viljum vér alls ekki ganga að því, að þessi réttur bankans sé framlengdur, nema því að eins að teknar sé til greina þessar breytingar á fyrirkomulaginu, sem óefað þarfnast umbóta. Svo eg snúi mér aftur að frumvarpi efri deildar, þá er, eins og eg þegar hefi tegið fram, þriðja skilyrðið óframkvæmanlegt á næsta ári. Það yrði ekki fyrr en á næstu árum, að bankinn gæti notað þennan rétt. En eftir frumv. efri deildar er rétturinn veittur alveg án nokkurs skilyrðis um breytingu á fyrirkomulagi bankans og án tímatakmarks. Enn fremur get eg ekki gengið að því ákvæði frv., sem segir, að við fyrstu 700.000 kr. þurfi ekki að auka málmtrygginguna, en síðan fari hún smáhækkandi unz 4 milj. kr. er náð. Þá verður að leggja jafnvirði gulls á móti hverjum seðli. Þetta er alveg sama og segja bankanum að hætta, þegar þessu marki er náð. Eg verð því að leggja á móti frumv. efri deildar. Og verði brtill. á þskj. 404 ekki samþyktar, greiði eg atkvæði gegn frumv.



Minni hlutinn þarf að miklu leyti ekki annað en vísa til álits skrifara nefndarinnar viðvíkjandi þeim ástæðum, sem mæla á móti því, að Íslandsbanka verði veittur þessi aukni seðlaútgáfuréttur. Hann felst fullkomlega á athugasemdir hv. 2. þm. Árn. (E. A.) um fyrirkomulag bankans. Samt hefir minni hlutinn gert stutt nefndarálit til bráðabirgða, sem í einu atriði segir meira en það, sem skrifari nefndarinnar hefir tekið fram. Mér getur ekki annað sýnst, en að með breytingartillögum þeim, sem fram eru komnar, sé stungið inn litla fingrinum til þess að koma inn allri hendinni síðar eða á næsta þingi, svo að ekki þurfi að taka tillit til þeirra athugasemda, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir gert. En það mun verða erfitt að fá það bætt sem aflaga fer. Sé þörf á auknum seðlaútgáfurétti fyrir Íslandsbanka, þá virðist mér þó frumv. efri deildar skynsamlegar samið, því að það byggir þó á hinum sama grundvelli og bygt var á við stofnun Íslandsbanka, nefnilega því, að hlutaféð, sem er hið eiginlega veltufé bankans, standi alt af í hlutfalli við seðlafúlgu þá, sem eigi er trygð með málmforða, þótt í því felist eigi út af fyrir sig nein full trygging né gulltrygging fyrir landið. Stofnendur Íslandsbanka segja í fylgiskjali við þskj. 45 í Skjalaparti Alþtíð. 1901, bls. 211 um hlutaféð í sambandi við seðlaútgáfuréttinn: »Við skoðum þess vegna að við getum eigi fallið frá því, þegar einkaleyfið er gefið, sé möguleiki fyrir því, að gefa út seðla eftir þörfum landsins, þó með þeim takmörkunum, að að hin ógulltrygða seðlaupphæð, aldrei megi nokkurn tíma yfirstíga hið fullinnborgaða veltufé«. Það er þetta, sem háttv. efri deild hefir sniðið frumv. sitt eftir, og það er þetta, sem eitthvað verulegt vit er í, vegna þess að seðlar verða aldrei skoðaðir sem veltufé til útlána til lengri tíma eða til fyrirtækja. Nú má sýna fram á, að seðlanna er alls engin þörf. Allir seðlar, sem leyft er að gefa út í landinu nú, nema 38 kr. 50 aura á hvert höfuð landsmanna, og það er meira en hægt er að búast við, að liggi í vösum manna. Þó að þjóðbankinn danski hafi vítt svið til að gefa út seðla, þá er, eins og hver maður veit, margfalt meiri verzlun og viðskifti að tiltölu í Danmörku heldur en hér á þessu landi og engin vöruskiftaverzlun þar rekin, en vöruskiftaverzlunin dregur úr þörfinni fyrir gjaldmiðil. Er því eðlilegt, að þar loði meira af seðlunum í umferð og ekki sízt fyrir það, að samkvæmt samningi eru seðlar Þjóðbankans einnig gjaldgengir bæði í Noregi og í Svíþjóð. Enn fremur ganga þeir í Þýzkalandi. Hverjum manni er því auðsætt, að þar hlýtur meira að vera úti af gjaldmiðli en hér getur verið. Af þessum samanburði ætti það að vera ljóst, að hér er ekki skortur á verðlausum bréfum, sem koma í peninga stað, að eins innanlands. Og margt bendir á, að einmitt nú sé minni þörf á þeim, en vanalega gerist. Það gerir viðskiftateppan. Þegar viðskiftin eru eðlileg, gengur mikið af seðlunum út úr landinu til Danmerkur. Síðustu árin hafa gengið þangað af Landsbankaseðlunum um 400 þús. kr. á ári, og af Íslandsbankaseðlunum að líkindum ennþá meira. En vegna ófriðarhættunnar, sem nú er, verða viðskifti við útlönd miklu daufari, verða þessir seðlar sendir heim, og fara ekki út aftur á meðan á stríðinu stendur og liggja því kyrrir í landinu sjálfu og þar af leiðandi er miklu minni þörf á að auka seðlaútgáfuna nú, en annars mundi, ef öðruvís stæði á. Á þinginu 1901 var talið, að það, sem Landsbankinn mætti mest gefa út af óinnleysanlegum seðlum væri 11/4 milj. Það var eigi talið hættuláust, að hann gæfi út meira. Menn álitu, að ekki væri þörf á meira af seðlum til innanlands viðskifta. Nú mætti segja, að þörf væri á 1½ milj. kr., því að þingið 1901 bygði á því að seðlarnir gengi ekki til erlendra banka eins og nú á sér stað. Slík viðskifti vóru þá ekki komin á. En í stað þess að láta það nægja að leyfa að gefa út 1¼ miljón í óinnleysanlegum seðlum, höfum vér nú þegar 3¼ milj. af seðlum, sem allir eru gerðir óinnleysanlegir. Svo langt hefir þingið gengið. Og við þetta á síðan að bæta 700 þús. kr. í óinnleysanlegum seðlum. Finst nú ekki þinginu nóg að láta sitja við þessa 3¼ milj., þegar sýnt hefir verið fram á, að seðlafúlgan í landinu nemur kr. 38 og 50 aur. á hvert höfuð í landinu, miklu meira en gerist nokkursstaðar annarastaðar, er eg til þekki. Það er ekki ráðlegt fyrir þingið að dragast með hverjum vindblæ, hvaðan svo sem hann kemur og hvert sem hann ber. Tímarnir eru þeir, nú sem stendur, að menn verða snortnir af ástandinu og gæta því síður að sér. En það sem mest á ríður, er að hugsa þetta mál með ró og stillingu, eins og ekkert hafi í skorist. Hér á dögunum var frv. á ferðinni þess efnis að leysa Íslandsbanka undan skyldunni að innleysa seðla sína, og að heimila stjórninni að takmarka greiðslur bankanna og sparisjóðanna í landinu. Eg var meðflutningsmaður að þessu frv. og eg og minni hl. greiddi því atkvæði. Af hverju ? Einungis af því, að vér álitum það þarft. Vér álitum það bæði stoð fyrir bankann og stoð fyrir landið að gera það. Það væri þess vegna nærgöngult, ef nokkur nefndarmaðurinn færi að væna mig um, að eg væri á móti seðlaaukningu Íslandsbanka af hlutdrægni, þar sem eg fyrir nokkrum dögum hefi sýnt, að eg vil vera stofnun þessari að liði. Því að það er auðvitað, að bankinn hefði ekki getað staðið, í öllu falli ekki lengi, ef hann hefði ekki verið leystur undan skyldunni, að innleysa seðlana. Og hvaða hag gæti eg haft af því persónulega, að seðlar Íslandsbanka væri ekki auknir? Hvaða hag, annan en þann, eins og æfinlega, að auka mér mótstöðumenn, með því að halda fast við skoðun mína? Hvað annað en að tryggja mér vissan ársforða af ofsóknum Lögréttu, ársforða af rógi um mig og Landsbankann ? Það er það eina, sem eg gæti haft upp úr því. Nei, hér er ekki þörf á verðlausum pappírum. Það sem þörf er á er vörur og gull, en seðlarnir veita hvorugt. - Hvað mundi það hjálpa bjargráðanefndinni, þó að bætt væri við seðlana ? Landið er jafn peningalaust eftir sem áður, því að þeir eru ekki annað en ávísun á peninga, sem nú sem stendur eru ekki til. Eg hefi orðið var við það þessa dagana, að menn halda endilega, að ef bætt verður við seðlana, þá verði það til þess að skapa peningaveltu í landinu. Eg vil benda á, að þetta er ekki svo. Seðlarnir veita ekki veltufé, hvorki til lána né til stuðnings fyrirtækja. Því fer mjög fjarri. Það sést bezt á því, að ekki er meira í umferð meiri hluta ársins, en sem svarar helming af þeim seðlum, sem nú er leyft að gefa út. Af því að seðlarnir eru ekki veltufé, heldur ávísun á borgun, streyma þeir inn í bankana aftur. Síðustu 4 árin hafa þeir seðlar Íslandsbanka, sem í umferð hafa verið, komist niður í 568,800 kr. Það var árið 1910, eins og sést á skýrslu þeirri, sem fylgir nefndaráliti minni hl. Það er þess vegna rangt álit, að skoða seðlana sem peninga; það eru þeir ekki, heldur að eins ávísun á fé, sem síðar verður greitt út á þá, ávísun á gull bankans, sem gefur þá út og ber þá fyrir sig í síað þess að þurfa altaf að hafa reiðupeninga í höndum. Seðlarnir ganga manna á milli lengri eða skemri tíma og ganga síðan aftur til bankans, sem hefir gefið þá út, þar sem þeir eru annaðhvort innleystir með gullmynt eða þeir ganga inn í önnur viðskifti. Það hæsta, sem má skoða sem veltufé af seðlunum, er það sem minst hefir verið úti, þessar 568,800 kr. árið 1910, en annað ekki. Það er einungis aktíuféð, sem skapar hið eiginlega veltu fé og það hefir háttv. Ed. séð. Frá því hefði nefndin ekki átt að víkja. Það er næsta skoplegt, að þingið skuli vera að ræða um að auka seðlaútgáfuna, einmitt nú á þessum tíma, þegar ekkert er gjaldgengt nema gull. Seðlarnir koma því að engum notum til þess að kaupa fyrir þær nauðsynjar, sem landið þarf. Þeir bjarga því ekki landinu úr þeim vandræðum, sem það er í, eða kann að lenda í út úr ófriðnum. Og þeir verða heldur ekki til þess að styrkja lánstraust landsins út á við, það er síður en svo. Þetta sem hér á að fara að gera, er þá ekkert annað en gönuhlaup, og slík gönuhlaup hafa verið nógu mörg og tíð nú undanfarið. Á þau er ekki bætandi. Því hefir verið skotið fram, að Danir hafi þessa dagana aukið seðlaforða Þjóðbankans um 25 milj. Eg veit ekki hvort nokkur flugufótur er fyrir þessu. Ef vér samþykkjum þetta frv., sem fyrir liggur, þá koma 46 kr. á hvert höfuð landsmanna, og það er sýnilega óþarft og jafnvel hættulegt. Háttv. skrifari meiri hl. nefndarinnar (E. A.) hefir látið í ljós, að ekki hafi verið nægilega trygt eftirlit með Íslandsbanka, frá stofnun hans. Þetta er að vissu leyti rétt. Eg skal reyndar ekkert segja um við þessa umræðu, hvernig eftirlitið hefir verið, en löggjöf bankans hefir ekki séð honum fyrir nægilega tryggu eftirliti, og eiginlega ekki séð fyrir eftirliti með honum í neinni mynd. Þingið 1901 samþykti að veita Íslandsbanka heimild til að gefa út þessa ákveðnu seðlafúlgu, og eiginlega vóru lögin frá 1901 í fullu lagi. En það var eitt, sem þingið gerði ekki, og það var að ákveða eftirlitið með bankanum, heldur var það falið stjórninni. Og hún gjörði það svo úr garði, og svo frábrugðið því, sem annarsstaðar á sér stað, að það má telja alveg ótækt, því að í því er engin trygging fólgin, hvorki í augum útlendinga né innlendra manna. Eg vil einungis benda á eitt atriði sem dæmi: Árið 1901 var svo ákveðið, að gullforði bankans skyldi geymast á Íslandi. Það var ónákvæmlega til tekið, en var skilið svo, að hann ætti að vera í Rvík, enda var það eðlilegt, því að án þess gat stjórnin ekkert eftirlit haft með honum. En viti menn, samkvæmt lagabreytingunni árið 1905, má gullforðinn vera á fjórum landshornunum, Reykjavík, Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði. Hvernig á nú stjórnin að geta haft nokkurt eftirlit með þessu, þegar fyrirkomu. lagið er þannig? Henni er það öldungis ómögulegt, jafnvel þó að hún væri öll af vilja gerð. Lögin hafa því verið stórskemd að þessu leyti frá því 1901. Eigendur bankana hafa skotið sér undan eftirlitinu, og eg fullyrði, að þeir hafa gert það Íslandsbanka í stórskaða. Þessu verður nauðsynlega að kippa í lag, en það verður aldrei gert, nema bankinn eigi undir högg að sækja hjá þinginu. Það verður ekki gjört, ef þingið lætur undan hverjum vindblæ, sem andar á það, og lætur alt eftir bankanum, sem hann fer fram á. Það sem áreiðanlega þarf, er fullkomin og nákvæm rannsókn á öllum hag bankana. Og eg legg áherzlu á að henni verði komið á, áður en seðlaútgáfuréttur bankans verður aukinn, og áður en landið tekur á sig meiri ábyrgð á honum en það hefir.  (Hannes Hafstein: Rannsókn, eins og á Landabankanum?)  . Það hljómar ef til vill ekki vel þetta orð: rannsókn, því að það var á margra vörum nú fyrir nokkrum árum, en það, sem eg á við með, því, er það sem á útlendu máli er nefnt »kritisk revision«. Mér verður, ef að líkindum lætur, brugðið um hlutdrægni, þar sem eg sting upp á þessu, en eg gjöri það einungis fyrir það, að eg álít það stóra nauðsyn, og bæði landinu og bankanum fyrir beztu. Og eg vil benda á, að þetta er ekki ný skoðun hjá mér nú, því að á þinginu 1909 er breytingin á lögunum um stofnun Landabanka var samin, stakk eg upp á, að rannsókn á hag Landsbankans væri framkvæmd 5. hvert ár (Kritisk Revision). Þingið lagði lítið upp úr þessu, og eg fekk því ekki fram komið. Eg minnist á þetta til þess að sýna, að það er ekki í fyrsta skifti í kvöld, að mér dettur í hug að slík rannsókn sé nauðsynleg. Eg hefi þvert á móti lengi haft þá skoðun, að það væri hverri bankastjórn mikill styrkur að eiga von á nákvæmri rannsókn við og við. Eg vildi, að slík rannsókn hvíldi á Landsbankanum, eins og eg stakk sjálfur upp á, því að hún mundi verða til þess að tryggja traust á honum, bæði inn á við og ekki síður út á við. Háttv. skrifari meiri hlutans (E. A.) skýrði frá, að meiri hlutinn legði til að bankinn borgaði landinu 2% af þeim seðlum, sem ekki væri trygðir með gulli. Hvers vegna 2%? Því ekki 5%–6% eins og alment er annarsstaðar. Víðast hvar annarsstaðar er það ákveðið, hvað mest megi hafa úti af seðlum, miðað við hvað mikill gjaldmiðill er í umferð í landinu samkvæmt reynslu. Seðlaupphæðin er svo skömtuð eftir því. Það dettur engu landi í hug að hafa allan gjaldmiðilinn í seðlum, heldur er altaf séð um, að ásamt þeim sé mikið af gulli í umferð, að gullið hafi rúm í landinu. Þess vegna var það, að þegar stjórnin í Danmörku 1907 leyfði Þjóðbankanum að gefa meira út á gullforðann, en það sem hann í rauninni hafði rétt til, þá tók hún 5% af seðlaviðbótinni sem ekki var fullkomlega gulltrygð Eins er þetta í Þýzkalandi, þar tekur ríkið 5% af ógulltrygðum seðlum, sem gefnir eru út umfram það, sem ákveðið hefir verið að gefa mætti út undir venjulegum kringumstæðum. Af hverju ? Af því að ríkið vill styðja að því, að bankarnir hafi ekki meira úti af seðlum heldur en það sjálft ákveður, að megi vera úti undir venjulegum kringumstæðum, og ennfremur til þess að tryggja það, að altaf sé gull í umferð í landinu jafnframt seðlunum. Og ekki sízt til þess að takmarka, að menn leggi fé í óviss fyrirtæki, sem svo hætt er við þegar vítt svið er opnað til þess að búa til peninga, með því að skrifa nafn sitt undir verðlausa seðla. Ef vér hefðum hugsað um þetta, þá stæðum vér ekki eins og í dag gulllausir uppi í landinu. Nú skal eg víkja að því, hvað eg álít að gera ætti. Það er vilji allra landsmanna, sem ekki eru viðriðnir Íslandsbanka, að landið fái á sínum tíma seðlaútgáfuréttinn aftur. Eg verð þess vegna að álíta, að ekki sé rétt að ganga inn á að auka seðlaútgáfu bankans sjálfs fram úr því sem orðið er. Því að þó að vér göngum inn á till. háttv. Ed. nú, þá þarf enginn að ætla, að við það verði látið sitja nema rétt í bili; eftir svo sem tvö ár kemur beiðni frá bankanum um meira. Og ef vér hugsum oss ekki að láta bankann hafa eins og hann biður um, þá verðum vér að grípa til annara ráða. Eg hefi hugsað mér að landið sjálft gæfi út svo mikið af seðlum sem þörf er á, og að það lánaði síðan báðum bönkunum, jafnmikið hvorum - svo að eg geri ekki upp á milli þeirra - einkum á þeim tímum, sem þeir hafa mesta þörf á seðlum. Fyrir þetta lán ætti landið að taka 4% rentur eða svo og það væri ódýrara fyrir báða bankana að taka þetta lán hjá landssjóði, heldur en að taka lán hjá erlendum bönkum. En á meðan verið er að koma þessu í kring ætti Íslandsbanki að geta tekið bráðabirgðalán erlendis svo sem 2 mánaða tíma á árinu, er mestan gjaldmiðil þarf, ef inneign hans hrekkur ekki, alveg eins og Landsbankinn hefir orðið að gera árlega frá stofnun hans. Renturnar af seðlunum ætti síðan að leggjast í sjóð, sem safnaðist upp árlega sem gullforði fyrir landssjóðs seðlana, sem að 20 árum liðnum mundi vera orðinn nægur gullforði fyrir landið, er það næði aftur seðlaútgáfuréttinum. Og sú leið er trygg leið til þess að landið geti náð aftar þessum rétti. En engin trygging fyrir, að landið nái honum nokkurntíma aftur, ef það fer að bæta við seðlaútgáfurétt Íslandsbanka. Sú leiðin er ólíku hyggilegri til þess að landið geti náð seðlunum aftur. En það er sjálfsagt að styðja að því, að Íslandsbanki auki sitt hlutafé, enda hefir þinginu aldrei dottið í hug að hafa neitt á móti því. 1907 var honum slindrulaust veitt leyfi til að auka hlutafé sitt um 2 miljónir. Á hluthafafundi 1908 var svo ákveðið að auka skyldi hlutaféð um 2 miljónir, en eftir því sem fyrrverandi bankastjóri, sem situr hér við hliðina á mér, segir, var það ekki gert vegna þess, að dýrtíð kom í veginu. Eg vona, að alþingi haldi fast við það, að bankinn auki hlutafé sitt, og það því heldur sem hann hefir orðið fyrir tjóni, svo að hlutabréf hans standa nú ekki nema í um 80%. Þegar þingið veitir seðlaútgáfurétt gegn því að víst hlutafé sé til staðar, þá er það öldungis eins og þegar hlutabréf er sett að veði fyrir láni. Það verður að borga af láninu ef hlutabréfin lækka í verði. Eg skal nú ekki þreyta menn á lengri ræðu í þetta sinn. Eg hefi sagt þessi orð af engri óvild við Íslandabanka. Mér er vel við hann, eins og eg hefi sýnt fyrr og síðar hér á þinginu, og eg vil, að tveir bankar lifi. Eg vil að endingu bæta því við, ef ekki semst við Íslandsbanka um útgáfu seðla, þá væri rétt að landið gæfi út þessa seðla og stjórnin leitaði þess við Íslandsbanka, hvort hann vildi ekki selja hlutina fyrir sannvirði, að viðbættu því, sem hluthafarnir vildi reikna sér fyrir seðlaútgáfurétt ónotaðan í 20 ár. Eg er viss um, að hlutirnir yrði þá borgaðir að fullu, svo að hluthafarnir biði ekki neitt tjón. Sennilega yrði það bezta lausnin.



Eg ætla ekki að fara að halda langa hrókaræðu um þetta mál, Eg tel tilgangslaust að svara einstökum atriðum í ræðu háttv. 1. þm. (G.-K. (B. Kr.) orði til orðs, því að mikið af því, sem hann var að segja, er alveg þýðingarlaust fyrir það, sem um er að ræða í kvöld. Það sem fyrir liggur er ofur einfalt mál, og þarf ekkert tólfbankavit til að skilja það. Eg skal fyrst aðeins gera þá athugasemd, að alt það, sem háttv. þm. sagði um seðlaútgáfurétt Nationalbankans í Danmörku, og seðlaútgáfu á mann í landinu var í lausu lofti bygt. Seðlaútgáfuréttur National-bankans er alls ekki takmarkaður, heldur gefur bankinn út eins mikla seðla eina og hann vill, aðeins gegn því að hafa lögboðinn málmforða fyrir þeirri seðlaupphæð, sem á hverjum tíma er í umferð, og öllum vitanlega hefir hann nú úti seðlaupphæð svo tugum miljóna skiftir umfram það er háttv. þm. sagði. Þar með fellur öll sú röksemdaleiðsla, sem hann bygði á þessum upplýsingum sínum. Þær 25 miljónir, sem talað var um í símskeyti um daginn, vóru alls ekki aukning á Nationalbankaseðlum, heldur sérstakir verðmiðlar, gefnir út af ríkissjóði Dana, af því að búist var við þörf á auknu veltufé vegna stríðsins. En þetta skiftir ekki máli hér. Oss varðar ekkert um, hve mikið af bankaseðlum kemur á mann í öðrum löndum. Fyrir oss liggur málið þannig: Viðskiftaþörfin hefir vaxið svo innanlands, vegna þess að verzlunin er að verða innlend og atvinnuvegir, sérstaklega botnvörpuútgerð að eflast, að með hverju ári kemur í ljós meira og meira, að þeir innlendu verðmiðlar, sem vér höfum yfir að ráða, eru ekki nægilegir, þegar mest þarf á fé að halda. Á löggjafarvaldið að láta þetta afskiftalaust, eða á það að reyna að liðka þetta eftir þörf? Löggjafarvaldið hefir 1901 skuldbundið sig til að ekki skuli útgefnir aðrir nýir verðmiðlar innlendir, heldur en Íslandsbankaseðlar, meðan einkaréttur hans stendur. Á þá að auka seðlaútgáfu Íslandsbanka eða ekki? Eins og háttv. framsögumaður meiri hlutans tók fram, gat nefndin ekki komið sér saman um það frumv., sem upphaflega var lagt fyrir þingið í þessu efni. Það vóru skiftar skoðanir um ýms atriði, er snertu skilyrðin fyrir aukinni seðlaútgáfu, og vil eg ekki vera að þreyta deildina með því að telja þau upp. Meiri hluti nefndarinnar kom sér saman um að snúa sér nú í þetta skifti eingöngu að því, hvað gera skyldi í bráðina með alveg sérstöku tilliti til þess ástands, sem af Evrópustyrjöldinni leiðir einnig hér á landi. Í stað þess að farið er fram á það í stjórnarfrv. að bankinn megi gefa út 5 miljónir í seðlum, með sömu gullforðatrygging eins og hingað til og afgjaldslaust að öðru en venjulegan ágóðahluta landssjóðs snertir, er hér í þessari breyt.till. vorri ekki farið fram á meira en það, að bankinn megi árið 1914–15 auka seðlaútgáfu sína um 700 þús. kr., gegn því að þessar 700 þús. kr. sé trygðar með 50% málmforða og auk þess borgi bankinn 2%. A. af því sem fram yfir málmforðann er í umferð á hverjum mánuði. Þetta á aðeins að vera bráðabirgðaráðstöfun til næsta þings, sem menn halda að bankinn gangi að, vegna þess að hann vill vinna sitt til að bæta úr hinni brýnu þörf, og því taka þessa boði, þótt það sé lakara fyrir hann, en gert var ráð fyrir í fyrstu. Hin almenna ástæða fyrir því að hækka seðlaútgáfutakmarkið er sú, að með því móti fær almenningur og þeir, sem fé þurfa til þess að kaupa afurðir landsins af almenningi, ódýrara fé, heldur en með því að flytja inn gull eða seðla frá útlöndum. Það er bönkunum dýrara, að fá að láni alla upphæð þá, sem nota þarf, heldur en að eins þá upphæð, er lögskipaðri málmforðatrygging nemur, og auk þess meiri kostnaður og rentutap við sending fram og aftur hingað til lands. Þennan kostnað þarf bankinn að fá frá viðskiftamönnum. En það táknar það, að almenningur yrði að borga hærri vexti fyrir lán í bönkunum og verð á innlendum vörum yrði lakara vegna dýrari peninga. Þetta gildir alment þegar peningar eru fáanlegir frá útlöndum. En nú getur komið fyrir, að þeir sé alls ekki fáanlegir frá útlöndum eða þá að eins af skornum skamti. Þetta getur orðið í styrjöld þeirri, sem nú er að loga upp í álfunni. Þegar svona sérstaklega stendur á, er ekki hægt að treysta því, að menn geti fylt skörðin með útlendu fé, og höfum vér þá ekki annað til innanlandsviðskiftanna en það, sem vér getum útvegað oss í landinu sjálfu. Eg heyrði að vísu, að háttv. 1. þm. G.-K. (B. gr.) neitaði því blátt áfram, að nokkur þörf væri á aukning á verðmiðli innanlands. Hann sagði, að sú verulega þörf Íslandsbanka væri ekki meiri en það, að hann hefði oft ekki úti meira en helming af seðlum sínum. Þessi háttv. þm. (B. Kr.) Segir nú svo margt, en eg hefi heyrt fleiri menn fara með bollaleggingar um þetta, t. d. vera að miða seðlaþörf bankans við það, hve mikið hann hafi að meðaltali haft úti á hverju ári undanfarið síðan hann tók til starfa. Eg þarf vonandi engum orðum að því að eyða, að slíkur reikningur getur ekki náð nokkurri átt. Það má vitanlega ekki miða hámark seðlaútgáfuþarfarinnar við það, sem seðlaumferðin kemst lægst, heldur skiftir að eins hitt máli, hvað hún kemst hæst á ári. Viðskiftin eru auk þess alt af á framflugi, og alt af þarf meira og meira til að fullnægja þörfinni. Seðlaútgáfan er nú komin að hámarki. Þótt ekki sjáist af reikningum bankans 1913, að seðlaútgáfan hafi nokkurntíma á árinu komist fast upp að hámarki, þá stafar það að eins af því, að tölurnar í reikningsyfirlitinu eru miðaðar við mánaðarlok. En í miðjum október f. á. eða heldur þó fyrr, var seðlaútgáfan yfir 2 milj. og 400 þúsund, svo að ekki skorti nema fáa tugi þúsunda í hámark. Og þótt ekki hefði verið komið svo langt í fyrra, þá sannar það ekki, að þörfin verði ekki knýjandi í ár. En ef vér berum saman þá mánuði, sem af eru þessu ári, við sömu mánuði í fyrra, þá sjáum vér, að alla mánuðina í ár hefir mikið meira af seðlum bankans verið í umferð heldur en síðastliðið ár. Í janúarlok 1913 var úti 1.043.905 kr., en í janúarlok 1914 var um 250 þús. kr. meira af seðlum úti. Í febrúarlok 1913 nam seðlaútgáfan 938.380 kr., en í febrúarlok í ár 1.292.120 kr., eða rúmum 350 þús. kr. meira en í fyrra í sama mund. Í marz 1913 889.i40 kr., en í sama mánuði í ár 1.201.910 kr., þannig yfir 300 þús. kr. meira. Eins er það í apríl og maí. Í apríllok 1914 vóru enn yfir 300 þús. kr. meira, og í maílok yfir 400 þús. kr. meira í seðlum úti í ár heldur en í fyrra. Og ef nú slíku heldur áfram, sem engin ástæða er til að efa, þá yrði í október næstkomandi að minsta kosti þörf á fullri ½ miljón meira af seðlum heldur en í október í fyrra, og fáist ekki þessi lög samþykt, þá er það öllum augljóst, að bankanum yrði ómögulegt að fullnægja þörfinni. Hvað þýðir svo þetta? Það þýðir það, að öll viðskifti yrði fyrir óeðlilega þvingandi hafti. Það þýðir það, að þeir, sem hefði ætlað sér að kaupa til útflutnings íslenzkar afurðir, ull, fisk, kjöt eða aðrar íslenzkar vörur, yrði að hætta við það eða taka þær að eins til umboðssölu, í stað þess að borga hverjum sitt, eins og nú er farið að tíðkast. Og eins er það með útlendu vörurnar, sem kaupmenn hafa. Menn geta ekki borgað skuldir sínar og öll kjör mundu versna. Bankarnir sæti seðlalausir, fengi ekki inn afborganir, vexti né víxilfé, og gæti ekki lánað út; þeir gæti ekki innleyst útlendar ávísanir, eða orðið við áskorunum útlendra banka um greiðslur. Þeir geta daglega búist við að fá skeyti frá útlendum viðskiftabönkum að borga þessum eða þessum manni svo og svo háa upphæð. Hvaðan ætti að taka gjaldmiðilinn, er alt væri tept ? Hvað þetta væri heppilegt fyrir lánstrauat bankanna og landsins út á við, ætlast eg til að allir háttv. þingmenn skilji. Eg hygg, að minni hluti nefndarinnar hafi verið eitthvað annars hugar þegar hann komst að þeirri niðuratöðu, að það myndi pumpa gullið út úr landinu, ef bankinn fengi leyfi til að auka seðlaútgáfu eina. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) lagði áherzlu á það, að ef bara bankinn hefði enga seðla að láta, þá myndi útlendingar, sem hér vildi kaupa vörur, streyma inn í landið með lúkur og vasa fulla af gulli. En hér við er það að athuga, að sama ástæðan, sem veldur því, að landssjóðurinn og bankinn geta ekki fengið gull frá útlöndum um þessar mundir, veldur einnig því, að menn frá útlöndum geta ekki komið hingað með gullið í vösunum til að kaupa fyrir það afurðir landsins. Um það þarf væntanlega ekki frekari útlistun, þótt margt mætti fleira segja um röksemd eins og þessa. Það er sannfæring mín, að það væri rétt og algerlega háskalaust í alla staði, að þingið nú þegar tæki þá leið, að verða við óskum bankastjórnarinnar, og meira að segja, þótt hámarkinu væri kipt burt og seðlaútgáfa leyfð eftir því sem viðskiftaþörfin krefur, að eins gegn því að ákveðinn gullforði væri fyrir seðlunum, á sama hátt og ákveðið er um Nationalbankann í Danmörku og í flestum löndum öðrum. Þá bráðabirgðaráðstöfun, sem um er að ræða í breyt.till. þeim, sem hér liggja fyrir frá meiri hl. nefndarinnar, álít eg ekki að eins hættulausa fyrir landið, heldur álít eg hitt stórháskalegt, ef þingið hafnar jafnvel þessu og gerir ekkert í þessu máli, þó að seðlarnir sé ekki og verði ekki ætlaðir til að senda þá til útlanda, þá hjálpa þeir þó til að borga það, sem keypt verður frá útlöndum, með því að láta bankana annast greiðslur utanlands. Ráðstöfunin er enganveginn gerð til þess að auðga Íslandsb., heldur er hún gerð fyrir almenning, gerð til þess að gera bankanum mögulegt að hjálpa innlendum viðskiftum, svo að þeir, sem á annað borð geta haft not af gjaldmiðli, ef til er, geti haldið áfram að lifa og starfa eins og áður, gerð til þess að alt stanzi ekki eða teppist í rás sinni. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að hér væri verið að smeygja inn litla fingrinum, til þess að síðar yrði ómögulegt að neita bankanum um aukinn seðlaútgáfurétt með óbreyttum kjörum. Það sama mætti alt eins segja um allar aðrar bráðabirgðaráðstafanir, sem gerðar hafa verið nú í þinglokin vegna ástands þess, er af stríðinu leiðir. Það mætti t. d. segja, að ákvæðið um óinnleysanleik seðlanna væri til þess að »smeygja inn litla fingrinum«, að fá í þessu efni sömu kjör og landsbankinn. En þetta er að eins orð og viðbára. Það hljóta allir að sjá, að það hvílir engin skylda á þinginu að veita bankanum óskorað leyfi til aukinnar seðlaútgáfu hér eftir, þótt hann fengi nú rétt til ákveðinnar aukningar þetta árið. Það væri hægur vandi fyrir næsta þing að kippa að sér hendinni, ef því sýndist það forsvaranlegt. En eg hygg, að næsta þing muni verða svo skipað, að það sjái og verði samhuga um, að landsins vegna má til að færa mjög upp hámark seðlaútgáfunnar. Það má ekki múlktera allan landslýð með hækkuðum vöxtum að eins fyrir misskilning og mótþróa einstakra þvergirðinga. Eg veit ekki, hvers vegna hinn háttv. þm. G.-K. (B. Kr.) var stöðugt að afsaka sig, að það væri ekki af óvild til Íslandabanka, að hann talaði svona, og að hann vildi Íslandsbanka ekki nema alt hið bezta. Það var enginn að ásaka hann um það efni. En þegar einhver að fyrra bragði þannig er að afsaka sig gagnvart hinum og þessum grun, þá liggur það mjög nærri að minnast hins alkunna frakkneska orðtaks: »Quis'excuse s' accuse«, þ. e. sá, sem afsakar sig, ásakar sig.



Eg hefi ekki í hyggju að fara ítarlega út í þetta mál, bæði af því, að eg hefi fáu við það að bæta, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, og hinu, að eg er enginn bankafræðingur. En bankafræði háttv. l. þm. G.-K. (B. Kr.) skil eg ekki og treysti ekki og efast um, að margir geri það hér í deildinni. Mér finst eg hafi orðið var dálítils misskilnings hjá sumum háttv. þingm. sem hér hafa tekið til máls og eg hefi átt tal við um bankamál það, sem hér liggur fyrir. Mér finst þeir hafi misskilið eða misbrúkað orðið seðlaútgáfuréttur. Þeir segja, að hér sé verið að auka seðlaútgáfurétt Íslandsbanka, en þetta er ekki alls kostar rétt. Seðlaútgáfuréttinn er ekki verið að auka nú, því að árið 1901 var hlutabankanum þegar veittur einkaréttur til allrar seðlaútgáfu á Íslandi, svo að hann þarf ekki frekari rétt í því máli nú. Honum var veittur allur rétturinn. Eg var á móti því 1901 að veita þennan einkarétt til seðlaútgáfu, en háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) var því þá fylgjandi. Þarf því ekki að þræta um, hvort auka eigi þennan rétt, því að hann var allur veittur, eins og áður er sagt. Takmarkið, sem þá var sett fyrir upphæð seðlaútgáfunnar, er oss hvorki að kenna eða þakka, sem á móti vórum. Bankanum var þá heimilað að gefa út þá upphæð seðla, sem talið var hæfilegt og nauðsynlegt eftir viðskiftaþörfinni. Nú á að hækka þetta takmark til bráðabirgða, færa upp það takmark, sem sett var af alt öðrum ástæðum en þeim, sem vér höfðum móti því, að veita einkaréttinn og það af því, að seðlaþörfin er svo mjög aukin. Þegar borin er saman seðlaumferðin í landinu eins og hún er nú og eins og hún var þá, þá sést að sú seðlafúlgan, sem bankanum var leyfð í fyrstu,?: 2½ miljón, var honum meir en nóg, jafnvel hálfu meiri en á þurfti að halda framan af. Hefir ekki komið í ljós, að af því sprytti nein hætta, þótt bankinn hefði framan af svo rúmar hendur. Hvað táknar það, að þörfin heimti að meira sé útgefið af seðlum ? Er það þörf bankana, sem heimtar það ? Nei, alls ekki. Það er einmitt vor eigin þörf, landsmanna, viðskiftaþörfin í landinu hefir aukist svo, að vér þurfum sjálfir á aukningunni að halda. Auðvitað er það jafnframt hagur bankans að auka seðlaútgáfuna, en landssjóði er líka hagur í því, af því að hann nýtur tekna af bankanum, og svo er honum ætlaðar sérstakar tekjur af þessu samkvæmt tillögu nefndárinnar. Eg vil endurtaka það, að það er hugsunarvilla, að verið sé með þessu frumv. að auka seðlaútgáfuréttinn. Menn hafa sagt, að seðlarnir reki gullið út úr landinu. Það er að vísu rétt, að áður en menn fóru að nota seðlana, sást hér talsvert gull í viðskiftaveltu manna í meðal, því að seðlaleysið neyddi menn til að nota það sem verðmiðil, en gull er miklu dýrara en seðlar og óhentugri gjaldmiðill manna á milli. Og þegar seðlar Landsbankans vóru gefnir út, þá útrýmdu þeir að vísu gulli úr landinu, en þeir bættu þó viðskiftin stórmikið innanlands. Og hvað eiga nú einstakir menn hér með gull að gera ? Eg þekki ekki, að menn fái hér meira fyrir 10 króna gulpening heldur en fyrir 10 króna seðil. Þau einu not, sem verða að gullinu fram yfir seðlana eru, að gullið tryggir seðlana, það þarf að vera geymt þeim til tryggingar, en manna í milli er þess engin þörf. Vér höfum ekki viðskifti við aðrar þjóðir en þær, sem alt eina selja vörur sínar fyrir bankaávísanir eins og gull. Eg þekki það af gamalli reynslu, að það er erfiðleikum bundið að fá gull flutt hingað frá útlöndum, og dýrt að fá gull frá Englandi um þessar mundir þegar pd. sterl. er orðið kr., 18.40 en selst hér á kr. 18.05. Eg get ekki komið auga á, að nokkrum manni geti stafað nokkurt mein af þessari aukningu seðlafúlgunnar, og ekki er heldur unt að benda á, að Íslandsbanki stofni sér eða landinu í nokkurn minsta háska. Bæði er hér um litla upphæð að ræða, og ef 50% í gulli eru settir seðlaaukningunni til tryggingar, þá virðist mér fengin næg, sanngjörn og sæmileg trygging.

Björn Kristjánsson : Eg skal gjarna kannast við, að það hafi rétt verið hjá háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) að seðlaútgáfa Nationalbankans væri ekki aukin nú í ár, heldur að stjórnin hafi gefið út gjaldmiðil 25 miljónir. Mér var sagt það fyrir nokkrum dögum, eða eg skildi það svo, að Nationalbankinn hefði fengið heimild til að gefa út 25 milj. seðla. En úr því, að Nationalbankinn hefir ekki fengið að gefa út gjaldmiðil eftir þörfum, en að landið hefir gert það, þá styrkir það minn málstað, að landið sjálft eigi að hafa hina auknu seðlaútgáfu, ef hennar er þörf, sem eg neita að sé, en ekki einstakra manna banki. Mér er kunnugt um, að það er rétt ómögulegt að fá gull frá öðrum löndum. En það hefir verið spurt að því, hvað vér hefðum með gull að gera. Vér þurfum gull til að kaupa fyrir nauðsynjar vorar, og vér þurfum gull til að tryggja seðlana ef við þá er bætt. Því er nú stungið að mér af sessunaut mínum, að það megi »deponera« þá ytra gullforðanum fyrir Íslandsbanka, Já, mikið rétt, þá leið má fara, en hún er þó ekki lögleg og ekki kaupum vér nauðsynjar nú fyrir gull, sem liggur niður í Kaupmannahöfn, úr því skipagöngum þaðan er lokað. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði Íslandsbanka hafa mesta þörf fyrir seðla í október, en einmitt þá streyma þeir sem mest inn í Landsbankann og eg get sagt hinum háttvirtu þingmönnum, að vér erum svo miklir vinir Íslandsbanka, Landsbankamennirnir, að vér mundum verða fúsir til að hlaupa þá undir bagga með honum og lána eitt til tvö hundruð þúsundir, ef á lægi gegn handveði í pappírum hans, eg held mér sé alveg óhætt að lofa því. Eins er Íslandsbanki vanur að eiga inni erlendis um þetta leyti árs. Hvers vegna notar hann ekki þá inneign sína þar til þess að uppfylla viðskiftaþörfina innanlands? Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) kvað öll viðskifti Íslandsbanka mundu stanza, ef leyfi þetta væri ekki veitt. En má eg spyrja: Gerði stjórn Íslandsbanka ráð fyrir því í fjárhags-áætlun sinni á þessu ári, að þetta leyfi yrði veitt? Eg held, að hann geti ekki hafa tekið að sér greiðslur fyrir útlend »firma« byggjandi á því, að þessi aukni seðlaútgáfuréttur væri veittur á þessu þingi. Slíka áætlun mundi mega telja alveg óforsvanlega, gerða af banka. Og hafi áætlun hans verið bygð á þeim gjaldmiðli, er hann hefir nú til umráða, þá getur ekki komið nein hindrun á fyrirhuguð viðskifti hans. En ef bankinn sér fram á, að hann hafi hér ekki nóg viðskiftafé fyrir hendi, þá verður hann að semja um að mega borga út í tékkum á inneign sína ytra. Afarmikið af því, sem viðskiftamenn bankans þurfa að borga, er einmitt skuldir utanlands, og þá getur þetta verið hentugt fyrirkomulag, að fá ávísun hjá bankanum á það fé, sem hann á geymt ytra. Landsbankinn hefir stundum beint áskilið sér að mega borga með tékkum, ef á vantaði fé heima fyrir, og yfir höfuð ætti að nota það meira en gjört hefir verið. Meðan Landsbankinn var hér einn, veitti hann oft lán með því móti, að mega borga lánið með tékkum á Khöfn. Slíka tékka seldu menn svo kaupmönnum, sem greiða þurftu vörur erlendis. Og mjög auðvelt reyndist að koma þeim í peninga. Eins gæti bankinn, ef hann annars þyrfti á því að halda, gefið út í bili gjaldmiðil, t. d. handhafatékka á sjálfan sig, sem gengið gæti eins og seðlar. Eg benti á, að það væri flestra landa síður að ákveða, hvað mikið megi vera úti af seðlum í einu. Eg hefi ekki lesið síðari löggjöf Dana um það efni, hvað megi gefa út þar af seðlum, og get því ekki dæmt um, hvort sú staðhæfing sé rétt, að nú megi Þjóðbankinn þar gefa út eins mikið og hann vill. Háttv. þingm. sagði, að Íslandsbanki hefði orðið til að bjarga landinu með því að afhenda landsstjórninni gullforða bankans, en eg verð að segja það, án þess eg vilji á nokkurn hátt draga úr heiðri hans, að það var bein lífsnauðsyn fyrir bankann sjálfan - enda gert eftir hans beiðni - og það var gott fyrir báða, ef til þess kemur að landið þarf að grípa til gullforðans til vörukaupa. Bankinn fekk undanþáguna frá að leysa inn seðla sína með gulli, og landið fekk gullið, og út á það er ekkert að setja. Út af þeim ummælum háttv. sama þm. (H. H.) að með því að afsaka mig sýndi eg, að eg væri sekur um hlutdrægni, vil eg segja það, að afsakanir mínar vóru sprotnar af því, að einmitt hann hafði borið mér það á brýn í nefndinni, að eg væri á móti þessu máli af hlutdrægni, enda kemur það vel heim við það, sem hann segir nú, að það muni stafa af því, að eg varð ekki bankastjóri við Íslandsbanka. Þá ásökun mintist hann þó ekki á í nefndinni. Eg sný mér þá að háttv. þm. S.-Þing. (P. J.), sem hélt því fram, að Íslandsbanka hefði verið afhentur allur seðlaútgáfuréttur í landinu árið 1901. Hvers vegna er þá verið að biðja um hann aukinn nú, ef það er satt ? Jú, honum var að vísu veittur seðlaútgáfuréttur 1901, en sá réttur var takmarkaður við tiltekna upphæð, 2½ miljón. Til þessarar upphæðar hafði hann einkarétt, en ekki meira. Þar af leiðir, að ef hann vill fá meiri rétt til seðlaútgáfu, getur landið sett þau skilyrði fyrir þeirri aukningu sem það vill. Þetta var aðalatriðið í ræðu háttv. þingmanns; um önnur smáatriði finn eg eigi ástæðu til að eyða orðum. Eg vona svo að breytingartillögur meiri hl. nefndarinnar verði feldar, hvað svo sem gert verður við frumv. sjálft, frv. Ed., um það skal eg ekkert segja annað en það, að ef yfir höfuð væri ástæða til að veita bankanum aukinn seðlaútgáfurétt, þá er það frv. bygt á fullri skynsemi og á réttum grundvelli.

Einar Arnórsson : Það eru tvö atriði í ræðu háttv. 1. þm. (Gullbr.- og Kjósarsýslu (B. Kr.), sem mig langar að gjöra athugasemdir við. Hann sagði, að ef brt. vorar meiri hl. næði fram að ganga, þá hefði Íslandabanki smeygt inn litlafingrinum og þess mundi þá ekki langt að bíða, að hann smeygði inn allri hendinni. Þetta er ekki rétt skoðað hjá háttv. þm. (B. gr.). Setjum svo, að þingið vilji ekki sinna þessu nú, en að bankinn fari þó fram á hið sama á þinginu 1915, hver getur þá ábyrgst að málaleitun bankans verði ekki samþykt þá, ef þeir menn verða í meiri hluta, sem vilja láta honum heimildina í té og á sama grundvelli, sem nú er farið fram á. Þeir mundu gera það þá, hvort sem frv. er samþykt eða felt á þessu þingi.  (Björn Kristjánsson : Það er ekki víst)  . Nei, en allar líkur til þess. Eg býst ekki við, að þeir breyti skoðun sinni um, að þörf sé á heimildinni og að óhætt sé að veita hana. Þó að brt. nái fram að ganga, þá ber að sama brunni. Þeir, sem vilja veita bankanum frekari rétt, geta alveg eins gert það næst, hvort sem þetta verður felt eða samþykt, og að því leyti er sama hvort sigrar nú. Eg skil ekki, hvernig háttv. 1. þm.  Ef brt. nær fram að ganga, tel eg líklegt, að bankinn geti bætt úr þeirri gjaldmiðils sveltu, sem nú mun vera fyrir dyrum.  (Björn Kristjánsson: Það er engin svelta!)  . Ja, þeim ber nú ekki saman um það, bankafræðingunum, og er erfitt að greina þar í milli skins og skugga, en eg verð þó að hallast á þá skoðun, að svo geti farið, og þess vegna er brt. fram komin, að henni er ætlað að bæta úr þessari sveltu. Hinn háttv. þm. (B. Kr.) Sagði, að leyfisbeiðendur 1901, hefði gefið vilyrði um það, að seðlaupphæðin og hlutafjárupphæðin skyldi jafnan fylgjast að, en hann gat þess ekki, að Þjóðbankinn finnur enga ástæðu til að setja þetta skilyrði. Þetta er á sama þingskjali (í Alþingistíðindum A 1901, þskj. 45), sem eg vitnaði til áður, eg man ekki á hvaða blaðsíðu, en háttv. þm. getur vafalaust fundið það, því að hann er þessu kunnugri en eg. Þó að viðskiftateppa sé nú, þá vonast menn til að nýjar leiðir opnist þegar ófriðnum er lokið, og útflutningur og innflutningur örfist að sama skapi, sem teppunni nemur, og að þá muni einnig seðlaþörfin aukast í sama hlutfalli sem viðskiftin.

Björn Kristjánsson : Það er að eins eitt atriði í ræðu háttv. 2. þingm. Arn. (E. A.), sem eg vil gera athugasemd við - það, að Þjóðbankastjórnin hefði ekki lagt áherzlu á, að samræmi væri milli seðlaútgáfu og höfuðstóls, en það var af því, að hún ætlaðist til, að seðlarnir yrði trygðir með 50% í gulli.

Hannes Hafstein Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) gat þess, að ef ekki fengist gull, yrði ekki gagn að því, þó að sú hámarksuppfærsla yrði leyfð, sem hér er um að ræða. Það er rétt, það verður ekki gagn að , því, nema gull fáist nægilegt í lögboðinn málmforða. En þó að gullið, er því nemur, fengist ekki hingað sent, álit eg þó, að þessu megi bjarga við með því, að bankinn láti taka af inneign sinni í erlendum bönkum nægilegt gull og leggi það sem »depositum« í einhvern öruggan banka. Annað atriði, sem sami hv. þingm. hélt fram, var, að meðan bankarnir hefði fé eða lánstraust í erlendum bönkum, þá þyrfti ekki aukna seðlaútgáfu, heldur mætti alt af nota tékka í seðlastað þannig, að bankarnir greiddi mönnum inneignir sínar og útborguðu mönnum veitt lán með tékkum á útlenda banka í stað peninga. En eg er hræddur um að þetta gæti ekki komið að gagni nema að eins í mjög fáum tilfellum. Eg hygg sannast að segja, að íslenzkum bændum væri ekki mjög mikið gagn í því til viðskifta hér, þó að einhverjir viðskiftamenn þeirra væri með 1000 kr., 5000 kr. eða jafnvel 50.000 króna tékk-ávísun í vasanum. - Þetta minnir helzt til mikið á söguna um miljónaseðilinn eftir Mark Twain, sem segir frá manni, sem gekk með miljóndollara seðil í vasanum, en fekk honum aldrei skift, svo að hann var rétt að segja orðinn hungurmorða með alla peningana. Það getur og komið fyrir, að bankar frá útlöndum sendi hingað tékkávísanir til útborgunar í bönkunum hér, til þess að upphæðin geti notast hér til innanlandsviðskifta. Ef nú svo hittist á, að tékkavísunin kæmi einmitt frá banka, sem bankinn hér ætti inneign sína hjá og yrði að stíla tékka sína á, þá finst mér það nokkuð skrítið og jafnvel ekki laust við að vera hjákátlegt, ef hann færi að bjóðast til að borga þessa ávísun með nýrri ávísun á sama banka, og sama væri jafnvel þótt á annan erlendan banka væri. Það væri »að mála eld með eldi«, eina og segir í rímunni, og hygg eg að þetta bjargráð dugi ekki. Að því er snertir þá reglu, sem hv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði að vakað hefði fyrir mönnum við stofnun Íslandsbanka, að ekki megi gefa út fleiri seðla en nemur innborguðu hlutafé bankans, þá hefir háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sýnt fram á, að það er ekki rétt hermt hjá hinum háttv. þm., enda er ekki annarstaðar í heimi svo eg viti fylgt slíkri reglu, að miða upphæð seðlafúlgunnar við hlutafé seðlabanka, heldur gullforðamagnið. Ef þessi hnitmiðun seðlaútgáfunnar við hlutaféð er aðalkosturinn við afskifti efri deildar meiri hlutans af þessu máli, og aðalkjarninn í efrideildar breytingum, þá verð eg að álíta að hinir kostirnir við þær sé fremur rýrir.

Sveinn Björnsson : Út af orðum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), skal eg lýsa yfir því, að eg er samþykkur þeirri grundvallarreglu efri deildar, að seðlaaukningin fari fram í hlutfalli við hlutaféð. Ég skoða þetta frumvarp að eins sem bráðabirgðaráðstöfun, sem nauðsynleg sé, eftir því sem sakir standa. Eg lít svo á, að þessi seðlaaukning bankans sé í rauninni sama sem ábyrgð landssjóðs á 350 þús. kr. fyrir bankann, þannig að ef bankinn hrynur, sem eg geri þó ekki ráð fyrir, verði það að skoðast sem siðferðileg skylda landssjóðs að leysa inn seðlana. Fyrir því felst eg líka á ástæður þær, sem í nefndarálitinu eru færðar fyrir því, að landið taki að sér eftirlit með bankanum. Með þessu hefi eg að eins viljað gera grein fyrir atkvæði mína og undirstryka eg það, að mitt atkvæði með frumv. er að eins bundið við það, að frumv. er bráðabirgðaráðstöfun, en sama skildist mér og vera skoðun háttv. 1. þingm. Eyf. (H. H.).



Það er rétt, að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) er framsögumaður í þessu máli, en hann hefir leyft mér að segja um það nokkur orð, áður en hann tekur til máls. Það er nú komið svo, að nefndin hefir komið sér saman um, að 6. mál á dagskrá skuli tekið aftur, og er það þá tekið aftur hér með. Það er í rauninni alveg sama málið og það, sem hér liggur fyrir. Mér var þetta sérstakt áhugamál, og eg skal ekki neita því, að eg hafði betri trú á því, að einstakir menn hefði Þorlákshöfn undir höndum, en stjórnin, og átti því lengi ilt með að taka frumvarpið aftur. Eg hugði sem sé, að umsjón og eftirlit með þessum stað yrði landastjórninni ef til vill mjög dýrt. Það sem nefndin aðallega óttaðist, var það, að eigendur jarðarinnar kynni að þrengja of mjög kosti þeirra, sem notuðu höfnina, en þá virtist mér að ætíð væri hægur hjá að taka jörðina eignarnámi. En um þetta skal eg nú ekki fara mörgum orðum. Eg hefi fallist á þetta frumv. eins og það nú er, með heimild til kaups og eignarnáms á jörðinni. Gagnsemi hafnarinnar er mér fyrir öllu. Þörfin fyrir hana er auðsæ, eins tjónið af því, ef það dregst að gera hana. Ef frumvarpið fer til 2. umræðu, þá þyrfti að gera við það breyt.till., meðal annars að fella burt úr því ákvæði um það, hvenær byrjað skuli á verkinu. Eg hafði nú haldið því fram, að það yrði ekki seinna en í júní næstk. Skal eg svo ekki segja meira um frumvarpið, en að eins mæla hið bezta með því.



Eg hefi í þessu máli svo sem engu við það að bæta, sem stendur um það á þskj. 343 og það, sem háttv. þm. V.-Ísf. (M.Ó.) sagði við 1. umr. annars máls, sem er heimildarlög fyrir stjórnina til að veita styrk og lán til þessa sama fyrirtækis. Þar lýsti hann þörfinni, sem á því er, að koma þessu fyrirtæki í framkvæmd, og eg ætla, að hv. þingmönnum sé það alt ljóst. Það hagar svo til, að á Eyrarbakka og Stokkseyri er mótorbátaútvegur, en þar ill höfn. En í Þorlákahöfn geta mótorbátar alls eigi lent, svo að sá útvegur er þar útilokaður sem stendur. Og þegar svo er ilt í sjó, að mótorbátar geta ekki lent á Eyrarbakka og Stokkseyri vegna brima, þá geta þeir ekki heldur farið til Þorlákshafnar meðan svona er, þótt hins vegar opnir bát ar leiti þangað mjög oft hafnar í neyð. Háttv. þingmaður V.-Ísf. skýrði það einnig, hvera virði það væri fyrir mótorbátaútveginn, að eiga höfn þarna, og svo hitt, að fá þann útveg í Þorlákahöfn. Það getur verið, að eitthvað sé athugavert í þessu frumvarpi í einstökum atriðum, enda er það skjótlega til orðið. En þó vildi eg biðja háttv. þingmenn að leyfa því til 2. umr. og gera þær athugasemdir þá, en fella það ekki við þessa umr. af þessum sökum.



Þegar þessu máli var hreyft hér fyrst í deildinni, þá virtist mér það gott mál og þess vert að styðja það. En af því að eg er ókunnugur þar eystra, þá leitaði eg mér upplýsinga, og þó að þær sé að vísu ófullkomnar, þá horfir málið nú verr við frá mínu sjónarmiði, heldur en eftir frásögn framsögumannsins. Eg hafði í fyrstunni að eins nefndarálitið og framsöguna að styðjast við og samkvæmt þeim upplýsingum átti að vera hægt að koma upp höfn undir 40 báta fyrir 50–60 þúsund krónur, en fyrir 75 þúsundir átti að vera hægt að koma upp höfn handa 50 bátum. Ef svo væri, þá væri hér um álitlegan hlut að ræða. Eg hefi talað við landsverkfræðinginn og eg held mér sé óhætt að hafa það eftir honum, að hann hafi ekki sagt annað, en að garður sá, sem hér er um að ræða, mundi kosta um 75 þús. kr. Garðurinn á að liggja út í sker skamt frá landi, og það hagar svo til, að um stórstraumsfjöru er garðurinn allur á þurru landi. Sú höfn sem með þessu fengist, er ekki nema ofurlítill pollur og inn í hann liggur sund sem er 25 metra breitt. Hér er í raun og veru ekki nema um örlitla holu að ræðu, en það er til þess ætlast að sprengja þar upp klöpp og gera bátauppsátur, svo að þarna verður ekki eiginleg leguhöfn. Sanna höfn væri þó mögulegt að búa til með því að gera þennan garð miklu lengri, en sú lenging mundi hafa þann kostnað í för með sér, sem færi langt fram úr þessari áætlun. Þegar eg spurði landaverkfræðinginn hvaða gagn gæti nú orðið að þessum garði, þá var það hans álit, að litlar sem engar horfur væri á, að þetta gæti orðið til þess, að þar rísi upp verulegur fiskibær. Höfnin rúmar lítið og er ófullkomin, en ef meira ætti að gera, þá yrði fyrirtækið stórmikið. Nú er á það að líta, að flestir sem þarna róa, eru sveitamenn, sem ekki stunda sjó nema lítinn tíma ársins. Enn fremur er á það að líta, að fleiri eru ókostir við jörð þessa heldur en höfnin. Jörðin stendur þarna á hreinni og beinni eyðimörk. Vér sjáum það á korti landmælingamannanna, að graslendi er ekki annað en túnið, sem grætt hefir verið út, að líkindum. Umhverfis er sandur og hraun og virðist mjög langt í haga og harla óvistlegt á alla vegu, svo að ekki er líklegt að framtíðarhorfur geti verið þar glæsilegar. Af þessu, er eg í meiri vafa en áður, hvernig taka á í þetta mál. Það er ekki nægilega undirbúið, og landsverkfræðingurinn hefir ekki gengið frá áætlunum sínum um garðinn að öðru leyti en því, að hann muni kosta um 75 þús. kr. út í skerið. Mér virðist nú svo komið, að fylsta ástæða sé til að afgreiða þetta mál með rökstuddri dagskrá og leita fullkomnari upplýsinga um málið, áður en farið er lengra út í það. Eg veit ekki. hvort öðrum virðist eins og mér, - mínar athuganir hafa verið gerðar á stuttum tíma. En eg vil ráða öðrum til þess að kynna sér málið betur, bæði hjá landsverkfræðingnum og af uppdráttum mælingamannanna, sem eru mjög glöggvir. Það getur verið að jörðin kunni að bera sig, þó að dýrkeypt sé, en það má ganga að því vísu, að einstaklingar vilji selja dýrt og eg tel óvíst um tekjur landssjóðs, ef samningar við útræðismenn eiga að vera sanngjarnir. Eg er ekki á móti því, að málið gangi til 2. umr., svo að fleiri fái að átta sig á því. En samt verð eg að telja vafasamt, að rétt sé að halda lengra út í það á þessu þingi.



Eg ætlaði að fara í sama farið og háttv. 1. þm. Hún. (G. H.). Eg get ekki séð, að bráðliggi á að koma fram þessu frv. endilega á þessu þingi, því að mörg önnur svipuð nauðsynjaverk liggja fyrir annarsstaðar á landinu, og eg skil ekki, að það sé forsvaranlegt, að hrinda því fram í þinglok með engum fyrirvara, og það þótt að undirbúningurinn væri betri en hann er á málinu. En mér er ómögulegt að telja málið vel undirbúið. T. d. er hér um alveg nýja hugsun að ræða, - að taka Þorlákshöfn lögnámi og kaupa jörðina til handa landssjóði. Hvernig fæst fé til þess? Geta menn nú á þessu aukaþingi sett sig inn í fjárhagshorfurnar eða gert sér grein fyrir, hvað þessi kvöð, þessi stóru fjárútlát, hindra mörg önnur nauðsynjafyrirtæki, kanske fult eins góð eða betri? Samanburð á því vantar, og hann fæst ekki nema á reglulegu þingi. Það getur verið, að þá komi í ljós, að annarsstaðar sé enn meiri þörf á samskonar umbótum. Getur verið, að fjárhagur standi þó svo, að nýmælum verði ómögulegt að sinna. Nú er ekki hægt nema á fjárlagaþingi að gera sér grein fyrir fjárhagnum. Mér finst það því hreint og beint glapræði að ráða þessu máli nú til lykta og er algerlega sammála 1. þm. Hún. (G. H.) að vísa því til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá, og sé eg þá ekki betur, en að málinu sé fullur sómi sýndur, ef stjórninni er falið að athuga það, án þess að eg vilji hvetja hana til að taka þetta mál fram yfir alt annað.

Matthías Ólafsson Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) telur þetta frv. sérstaklega varhugavert og sér ekki brýna nauðsyn til að koma fram með það nú. Eg veit ekki, hvað hann kallar brýna nauðsyn. En það kalla eg brýna nauðsyn, að stemma stigu fyrir því, að margir menn farist og mikið fé tapist. Ef slíkt blasir við, þá á ekki að fara eftir því, hvort það er aukaþing eða venjulegt þing. Þegar tjónið vofir yfir, þá verðum vér að leggja fram vorn allra síðasta eyri til hjálpar.  (Pétur Jónsson: Er það svo?)  . Já, áreiðanlega er það mín skoðun. Sami háttv. þm. talaði um það, að honum fyndist málinu nægilegur sómi sýndur með því að vísa því til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá. Það álít eg ekki. Þá er miklu betra að fella málið þegar í stað. Mér kom á óvart ræða háttv. 1. þm. Hún. (G. H.), sérílagi af því, að hann hafði fengið upplýsingar hjá sama manni og eg, og eg trúi ekki öðru, en að eg hafi tekið eins vel eftir eins og hann. Og það má undarlegt heita, ef landsverkfr. hefir sagt honum alt annað heldur en okkur. Hér á nú ekki að vera um höfn að ræða, heldur aðeins um garð á þurru landi. En ef landsverkfr. er haldinn, þá finst mér ekki minna heimtandi, en að hann skýri rétt frá. Það er spurt, hvað þetta muni kosta. Eg veit það ekki með vissu, því að landsverkfr. er ekki búinn að gera nákvæma áætlun um það. Mikið má það vera, ef garður þessi er á þurru landi, og undarlegt, að gagnstæðar skoðanir skuli koma fram um það, hvort verk þetta verði í raun og veru fullkomið eða ófullkomið. Eg þori að bera verkfr. fyrir því, að verk þetta muni kosta um 75 þús. kr., eða að minsta kosti ekki mikið yfir það. Væri það nú sannar upplýsingar, að garður þessi væri uppi á landi, þá væri eg fús á að hverfa frá þessu, en eg veit, að það er ekki rétt, og eg verð að halda því fram, að þeir sem séð hafa þennan stað og þekkja þar til, geti líka haft vit á þessu, þótt ekki sé verkfr. Eg fæ ekki skilið, að ef verkfræðingur er beðinn að gera. athuganir um höfn og teikningu af henni, að hann þá geri mælingu á þurrlendi, því það vita verkfræðingar eins vel og aðrir menn, að slíkt kemur engum að gagni.



Eg er máli þessu mjög hlyntur, enda mjög kunnugt um, hvað hafnleysi bagar sýslurnar austanfjalls, en þó lít eg svo á, að ekki sé gjörlegt að veita fé til þessa fyrirtækis, nema nákvæm teikning og áætlun sé áður framlögð. Mér finst það ætti að vera föst regla hjá alþingi, ekki sízt þegar um stórfyrirtæki er að ræða, að leggja ekki fé í þau fyrr en fengin er nokkurnveginn vissa fyrir því, að þau sé þannig í garðinn búin, að fult gagn megi verða af þeim, og svo ljóst, að nokkurnveginn ábyggilegt yfirlit sé gert yfir kostnað við þau. Hér deila menn jafnvel um það, hvað verkfræðingar hafi sagt um málið, svo lítið af gögnum liggur hér frammi. Virðist mér því tiltækilegast, að stjórninni væri falið það, að undirbúa þetta mál rækilega til næsta þings.



Eg vil biðja háttv. þm. að athuga, að það er frv. á þskj. 392, sem hér er um að ræða, og í því er ekki farið fram á annað en að semja um kaup:í jörðinni. Þó að landsverkfr. hafi ekki lokið við áætlanir eða teikningar af þessu verki, þá mun hann þó verða búinn að því svo snemma., að stjórnin geti framfylgt lögunum þegar þau hafa verið staðfest. Annars er erfitt að fást við þá menn, í þessu máli, sem bæði eru því illviljaðir og ókunnugir.  (Nokkrir þingmenn: Hverjir?)  . T. d. 1. þm. Hún. (G. H.). Hann byrjaði eins og hann er vanur: var með því fyrst, en eftir nokkra sólarhringa er það orðið óalandi og óferjandi, og hann vill fyrir hvern mun koma því fyrir kattarnef. Þetta er vanaleg hringferð hans í flestum málum. Þetta mál virðist eiga hér erfitt uppdráttar, eins og löggilding Þorlákahafnar hér á árunum. Því máli var fyrst hreyft á fyrsta löggjafarþingi voru 1845, af þáverandi þingmanni sýslunnar, Johnsen, assessor í landsyfirréttinum. Það var síðan á döfinni í mörg herrans ár, og náði ekki fram að ganga fyrr en árið 1879. Nú er sagt, að ekki sé hér þörf á mótorbátahöfn. En þá vil eg spyrja: Hvar er þörf á höfn, ef ekki þar ? Hvar er öryggishöfn nauðsynleg, ef ekki fyrir Suðurlandi? Þar er ekki einn einasti öruggur staður fyrir skip eða báta, ef út af ber með veður eða sjólag. Háttv. 1. þm. Hún. (G. H.) sagði, að sjór væri ekki stundaður í Þorlákshöfn nema stutt an tíma. Frá ómunatíð hefir verið róið þar um vetrarvertíðina, en hún byrjar á þorra og nær framundir miðjan maí. En komist höfnin á, þá eru líkur til að sjór verði stundaður þar mun lengur, alt vorið og jafnvel fram á slátt, og líka að haustinu, ef fiskur er fyrir. Eina ástæðan fyrir því, hvað sjór er lítið stundaður í Þorlákshöfn er sú, að þar er engin höfn og lending ekki góð, einkum í austan- og sunnanáttum. Og þó er þarna þrautalendingin austan fjalls. Nú er að rísa upp nýr útvegur á Eyrarbakka og Stokkseyri - mótorbátaútvegurinn. En hann en öldungis í dauðanum, ef ekkert er gjört til þess að bæta úr hafnleysinu þar eystra. Örugg höfn í Þorlákshöfn er það eina, sem bjargar. Eins og nú er, er útvegurinn á hverfanda hveli, og er mesta mildi, að enn hefir ekki hlotist stórslys og tjón á þeim stöðvum. Því segi eg það, að jafnvel hvergi er meiri þörf á höfn, en einmitt í Þorlákshöfn. Háttv. 1. þm. Hún. (G. H.) hélt því fram, að þarna mundi ekki geta risið upp stórbær. En það er heldur ekki tilætlun nefndarinnar, síður en svo. Hún vill aðeins tryggja mótorbátaútvegnum og sjávarútvegnum yfir höfuð tilverurétt. Svo á þetta að vera á eyðimörku! Svona er fákunnátta þeirra, sem þykjast hafa vit á öllu. Eg veit ekki betur en að í Þorlákshöfn hafi verið búið stórbúi í marga mannsaldra. Jón sál. Árnason hafði þar t. d. 3–400 fjár og 8–10 nautgripi og þeim bústofni er þó tæplega hægt að framfleyta á eyðimörku! Það er að vísu satt, að útslægjur eru þar ekki miklar, en beit er þar góð, bæði fjörubeit og hagar, og tún gott. Annars má geta þess, og það er aðalatriðið í þessu máli, að hvergi fyrir öllu Suðurlandi er álitlegt hafnarstæði, nema aðeins í Þorlákshöfn. Þar mun tiltækilegt að gera höfn, sem ekki kostar offjár. En þetta þekkja þeir ekki, andstæðingar vorir í þessu máli, og því er svo erfitt að eiga orðastað við þá. Það er satt að segja ergilegt, þegar menn af þekkingarskorti eða öðru lakara gera tilraunir til að villa sjónir og ónýta góð mál, með því að bera á borð blábera vitleysu, sem á sér engan stað.



Eg vil vita með vissu, hvort það er 7. málið á dagskránni, sem er til umræðu. Mér virðist menn blanda saman 6. og 7. málinu og eru þau þó ekki svo samstæð, að það þurfi að ræða þau saman.  (Pétur Jónsson: 6. málið er tekið aftur)  . Þá vil eg leyfa mér að spyrja: Hversvegna er verið að setja þetta í tveimur liðum á dagskrána. Ef þinginu virðist rétt að gefa stjórninni heimild til að kaupa Þorlákshöfn, þá var nóg að hafa þetta í einum lið á dagskránni. Það var svo mikið talað við síðustu umræðu um nauðsynina á mótorbátakví í Þorlákshöfn, að það er í rauninni óþarfi að tala meira um þá nauðsyn. Þá var gerð svo glögg grein fyrir þörfinni, að deildarmenn ætti ekki að vera í neinum vandræðum að skera úr, hvorumegin þeir eigi að vera í þessu máli. Mér er sama, hvort landið á Þorlákshöfn eða einstakir menn, og eg vil hvort sem er veita styrk til mótorbátahafnar þar . Þar sem háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að málið vantaði undirbúning, þá hygg eg, að hann hafi haldið sínum principum fram á sumum sviðum, án þess að þau »princip« hafi haft betri undirbúning. Það er ákveðið í frv. að stjórnin skuli því að eina festa kaup á jörðinni, að samkomulag náist um sanngjarnt verð. Það er því alveg hættulaust fyrir landið að gefa stjórninni heimild til að kaupa þessa jörð. Eg hygg, að eigendur jarðarinnar vilji fremur eiga jörðina heldur en selja hana, sérstaklega ef höfnin yrði bætt.  (Sveinn Björnsson: Fyrir hvaða verð má kaupa jörðina?)  . Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) spyr, fyrir hvaða verð megi kaupa jörðina. Hann þarf ekki annað en að lesa. 2. gr. frv. til þess að komast að raun um það.  (Sveinn Björnsson: Eg sé þar ekki nefnt neitt verð)  . Það er satt, að þar eru engar ákveðnar tölur tilfærðar, en eg hygg, að svo lögfróður, skynsamur og sanngjarn maður, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.), ætti að geta skilið, að með 2. gr. er fyrirbygt, að jörðin verði seld okurverði. Annars finst mér það vera hálfgerð »partiska« af þm., að setja fram Svona spurningu.  (Hannes Hafstein: Má stjórnin gefa 500 þús. kr. fyrir jörðina?)  Nú kemur sú spurning fram, hvort stjórninni sé heimilt að gefa 500 þús. kr. fyrir Þorlákshöfn. Eg hygg, að hinn háttv. spyrjandi hafi ekki lesið 2. gr. fremur en háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.). Þar stendur svo: »Nú semur eigi um verð eða aðra kaupskilmála á ofangreindri jörð, og er landsstjórninni þá heimilt að taka hana eða það af henni, sem nauðsynlegt er, eignarnámi til fiskibátahafnar«, o. s. frv.  (Hannes Hafstein: En ekki ef samkomulag fæst um verðið)  . Það hefir ekki komið á daginn hingað til, að vér hefðum svo vitlausa stjórn, að henni væri trúandi til að gefa 500 þús. kr. fyrir Þorlákshöfn. Og þó að nú sé nýafstaðin stjórnarskifti, þá ber eg það traust til ráðherrans, að hann láti sér ekki til hugar koma að láta svo hátt verð fyrir jörðina. Eg tel engan efa á því, að Þorlákshöfn verði virt sanngjarnlega. Hún er góð eign, sem landinu er engin skömm að eignast. En það er altaf hægt að spyrja svo fávíslega, að erfitt verði að svara.  (Bjarni Jónsson: Þeir koma þó ekki að tómum kofanum)  . Eg skal ekki vera að gefa tilefni til hláturs hér í deildinni. En þeir menn sem nú gera spaug að þessu máli ætti að vera sjómenn þarna austurfrá, eða þá, að standa í sporum kvenna og barna þeirra manna, sem verða að snúa frá lokuðum sundum. Þá mundu þeir ef til vil láta styrk til bátahafnar á þessum stað sitja í fyrirrúmi fyrir styrk til heimflutninga mynda Einars Jónssonar, til þess að geyma þær hér í óhæfu húsi og láta þær liggja undir skemdum.



Samkvæmt 1. gr. frv. er stjórninni heimilt að festa kaup á jörðinni, en þar er ekkert talað um, fyrir hvað mikið megi kaupa hana. Eg verð að álíta, að það sé mjög óheppilegt, að ekki skuli vera tiltekið neitt hámark. Það hefir verið nefnd hálf miljón, er sýnir, að hér er ekki um smáupphæðir að ræða. Eg þykist viss um, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) þyki þetta alls ekki sem ráðlegast, þegar hann athugar málið, þó eg viti, að hann treysti stjórninni mjög vel. Samkv. 2. gr. á líka að byggja höfnina án þess að nokkuð sé vitað um kostnaðinn. Það liggja engin skjöl eða skilríki fyrir frá landsverkfræðingnum þar að lútandi. Sumir hafa það eftir honum, að höfnin muni koma til með að kosta 50–60 þús. kr., og aðrir segja enn meira. Þingið getur ekki staðið sig við það, sóma síns vegna, að leggja fé út í aðra eins óvissu og þessa. Hitt er sjálfsagt, að skora á stjórnina að undirbúa málið til síðari aðgerða og úrslita þingsins. Eg vona að frv. verði ekki samþ. í þessari mynd.



Eg stend upp til að láta í ljós undrun mína yfir því, að hvaða niðurstöðu nefndin hefir komist. Þegar eg lít á nöfnin, sem undir nefndarálitinu standa, þá sé eg, að tveir af þremur mönnum vóru með í að fella fjáraukalögin, og aðrir tveir vóru í fjár laganefndinni, báðir sparnaðarmenn, og þyki mér því næsta merkilegt, að þeir koma nú fram sem mjög örir á fé landsins. Eg efa ekki, að háttv. flutningsmaður fyrra frv. hafi flutt það í beztu meiningu, því að hann er mjög hlyntur sjávarútveginum, en þetta frv. þyki mér ganga lengra en rétt er. Það situr illa á honum að koma nú fram með þetta frv., þar sem hann sagði um daginn, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði felt fjáraukalögin, af því að hann hefði ekki treyst sér til að hafa hemil á sjálfum sér. - Það lítur út fyrir að nefndin hafi gert það af ásettu ráði að búa til þetta nýja frv., þar sem stjórnin er skylduð til að kaupa jörðina, og landið á að bera allan kostnaðinn af byggingu hafnarinnar. Í hinu frv. var ekki farið fram á nema að styrkja höfnina að parti. En ef landið kaupir jörðina, verður það auðvitað að bera allan kostnaðinn. Það hefir verið bent á, að þetta sé alt gert út í bláinn, og það er fyrirsjáanlegt; að jörðin og höfnin verða miklu dýrari heldur en gert hefir verið ráð fyrir. Eftir því sem haft er eftir landsverkfræðingnum, mun höfnin kosta meira en 75 þús. kr., og finst mér það vera næsta barnalegt af nefndarmönnunum, að ætlast til, að þeir menn., sem vóru með í að fella fjáraukalögin,verði fúsir til að ganga inn á svona frv. En sérstaklega vil eg láta í ljós undrun mína yfir því, að þeir tveir menn í nefndinni, sem vóru með í að fella fjáraukalögin, skuli gerast svo djarfir að koma fram með þetta frv. Það getur verið, að nauðsynin sé mikil, en það má líka gera of mikið úr öllu. Vér vitum, að fyrir þessu þingi lágu beiðnir um fjárveitingar til ýmislegra framkvæmda, gagnlegra og nauðsynlegra, og mér finst, að þetta geti alveg eins beðið næsta þings. Eg verð að telja það sjálfsagt, að fella þetta mál þegar við þessa umr., því að eg fæ ekki betur séð, en að það sé hreinasta fjarstæða að samþ. það í þessari mynd.

Guðm. Hannesson Háttv. framsögum undraðist, að eg hefði fengið aðrar upplýsingar hjá verkfræðingi landsins heldur en hann. Eg gæti ímyndað mér að það sprytti af því, að eg hefi skoðað uppdrátt af hafnarsvæðinu, en það hefir hann líklega ekki gert. Á uppdrættinum er fjöruborð sýnt með glöggri línu og állinn milli skers og lands er aðeins fáar álnir við stórstraumsfjöru, svo að heita má, að garðurinn sé allur á þurru landi. Hér er því í raun og veru ekki að tala um eiginlega höfn, og þessi blettur, sem á að sprengja, er takmarkað svæði, þar sem meiri og minni sjór gengur yfir eftir sjáfarföllum. Þetta blasir við hverjum manni, sem lítur á uppdráttinn, og auðvitanlega skýrði verkfr. þetta líka á annan hátt, sem uppdrátturinn ber með sér. Eg held að allir, sem heyrðu mína stuttu ræðu, hljóti að hafa skilið, að eg er þessu fyrirtæki velviljaður. Eg er þó ekki vanur að taka vel í fjárveitingar út í loftið. Lýsingin á ástandinu þar austur er nokkur ástæða til að sinna málinu. Að eg sé því illviljaður, kemur ekki til tals. Eg skal játa, að eg er ókunnugur á þessum stöðvum, en hitt er þó lakara, þegar menn reka sig á að kunnugir menn gefa rangar upplýsingar hér í deildinni. Menn geta séð það af nefndarálitinu, að landsnytjar eru engar, svo að það stendur óhrakið, sem uppdrátturinn sýnir, að grænn blettur sést þar enginn annar en túnið, og það er klukkutímaferð þangað sem gras tekur við. Þetta skiftir þó nokkru máli, þegar talað er um að gera höfn og hlynna að atvinnu fólks: Það er viðurkent af háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að hér sé ekki hugsað til að gera fast aðsetur fyrir útveg, heldur aðeins þann tíma, sem róið er á vertíðunum. Ef hér væri um að ræða eitthvað, sem vöxtur og gróði væri í, þá væri sjálfsagt að veita til þess fé. En umræðurnar hafa sýnt, að mínar upplýsingar eru réttari heldur en upplýsingar háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Það sannar lítið, þó að búið hafi verið þar stórbúi, því að fjörubeit er þarna góð, og það má líklega láta margt fé ganga í hrauninu, en slægjur eru engar. Þessir landkostir geta verið nýtandi fyrir eitt bóndabýli, en fyrir bæ og margmenni eru þeir léttir á metunum. Eða mætti eg spyrja háttv. 1. þm. Árn. (S. S.): Fylgja jörðinni nokkrar slægjur á bak við hraunið?  (Sigurður Sigurðsson: Nei)  . Af því, sem eg hefi fræðst um þetta mál af umræðunum, leyfi eg mér að bera fram rökstudda dagskrá þannig hljóðandi: »Sökum þess, að þingdeildin telur mál þetta ekki nægilega undirbúið, en treystir því, að stjórnin afli fyrir næsta þing nauðsynlegra upplýsinga, og leggi málið, ef tiltækilegt þykir, fyrir þing 1915, tekur hún fyrir næsta mál á dagskrá.«



Eg ætlaði aðeins að geta þess, að eg hafði hugsað mér að greiða atkvæði með þessu máli til 2. umr., en eigi það að komast lengra, verður að breyta því, ef eg á að ljá því atkvæði. T. d. vil eg ekki skylda stjórnina til að hafa samið um kaup á jörðinni fyrir næsta nýár, og svo vil eg að það sé tiltekið í frv., hverri upphæð mestri stjórnin mætti til þessara jarðakaupa verja. Í huga mínum er eg mikið fylgjandi þessu fyrirtæki, og vildi eg feginn geta greitt málinu atkvæði út úr deildinni, en til þess þyrfti að gera þessar breytingar, sem eg nefndi, og ef til vill fl. Eg mun fyrst styðja málið til 2. umr. Svo að tækifæri gefist til að koma með breytingartill.



Mér kom nokkuð á óvart tillaga hæstv. ráðherra í þessu máli. Mér hefir áður heyrst á honum, að hann væri hrifinn af því, að nú væri loks farið að hugsa um Þorlákshöfn, og mér þótti gott til þess að vita, að þetta mál kæmist nú í hendur þess manns, sem lengi hefir haft áhuga á því. Hæstv. ráðherra tók í sama strengina og þeir, sem sérstaklega hafa fundið frv. það til foráttu, að í því er ekki tiltekin nein upphæð. Það má nú segja um það, að ein pylsa í sláturtíðinni gerir ekki mikið. Það hafa verið samþ. frv. hér í deildinni, sem kostnað hafa haft í för með sér, og hefir ekkert verið tiltekið, hvað mestu mætti til kosta. T. d. má nefna frv. um heimflutning mynda Einars Jónssonar. Það má leiða að því skýr rök, að af heimflutningi þeirra muni leiða upp undir 100 þús. kr. kostnað. Háttv. 2. þingm. N.-M. (J. J.) fór að hnippa í mig fyrir það, að eg skyldi bera þetta mál fram, þrátt fyrir það, að eg hefði álasað honum fyrir að fella fjáraukalögin, og þeim öðrum, sem að því unnu. Eg er hér hvorki að berjast fyrir hégómamáli, né heldur fyrir neinum bitlingi eða fyrir mitt kjördæmi. Þetta er þjóðnauðsynjamál, meira heldur en þau mál, sem hann hefir sjálfur flutt eftir að búið var að loka kjötpottinum, t. d. eins og frv. um heimflutning listaverka Einars Jónssonar. Það er vitaskuld hægt að fá þessa hluti geymda í K-höfn, svo að þeir skemmist ekki og mundi leigan naumast verða mjög há, en eigi að flytja þessi verk heim, þá er enginn efi á því, að yfir þau þarf að byggja hið allra fyrsta, og sú bygging verður dýr, ef hún á ekki að verða oss til vanvirðu. En þessi tvö mál er ekki hægt að bera saman. Annað er til gamans, en hitt til gagns. Því lengur, sem það dregst að koma upp höfninni í Þorlákshöfn, því meiri hætta er á líftjóni og jafnvel tekjutapi. Eg get ekki mótmælt því, sem háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) sagði. Landsverkfræðingurinn hefir ekki sýnt mér þennan uppdrátt, þrátt fyrir ítrekaðar óskir mínar. Jafnvel þótt eg sé á því, að höfnina bæri að styrkja, þó að hún kostaði miklu meira en 75 þús. kr., þá held eg, að eg verði að segja, að ef garður úr landi kostar svo mikið, þá fari að renna á mig tvær grímur. En eg hefi skilið eigendur jarðarinnar svo, að þessi áætlaða höfn myndi koma að mjög góðu gagni, og geta orðið að skjóli fyrir 50 báta. Eg get ekki séð, að þessu máli verði betur borgið með því, að afgreiða það með þessari rökstuddu dagskrá. Eg hefði heldur óskað fyrir mitt leyti, að málið yrði felt hér í deildinni, heldur en að hin rökstudda dagskrá næði samþykki.



Mér finst eg ekki fá miklar upplýsingar hjá háttv. þm. V.-Ísf. (M Ól.) annað en það, að þetta væri nauðsynjamál. Það er víst alveg rétt, að þetta er eitt af nauðsynjamálum vorum, en þau eru mörg og víða. Það er annað, sem þarf að fá upplýsingar um og það er, hvort þessi garður, sem á að kosta nál. 75 þús. kr., sé á þurru landi eða í sjó, og eins um það, hvort hann Sé nógu langur til þess, að þarna geti orðið viðunanleg höfn. Beztar upplýsingar um þetta mál hafa komið frá háttv. l. þm. Húnv. (G. H.) og af þeim komst hann að þeirri niðurstöðu, að bezt mundi að vísa þessu máli á bug. Mér þykir harla undarlegt, að jafngóðir og skynsamir menn og flutningsmenn þessa máls eru, skuli hafa borið þetta mál fram, mér er nær að halda, að þeir hafi gengið í vatnið á því. En þó að þeir hafi gengið í vatnið á því, þá eiga þeir ekki að vera að bregða öðrum um ill vilja til þess. Eg tek það að minsta kosti ekki að mér, því eg þykist jafnan hafa sýnt fullkominn góðvilja hverju þarflegu fyrirtæki. Hitt er annað mál, þó að mig héðan af fari að gruna margt, þegar um fyrirtæki í Árnessýslu er að ræða.



Eg stend aðallega upp út af fyrirspurnum þeirra háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) og háttv. þm. S -Þing. (P. J.) um það, hvort garðurinn sé á þurru landi eða sjó. Þetta er næsta einkennileg spurning og leitt að þurfa að svara henni í alvöru. Höfnin á að vera fyrir báta, en ekki fyrir naut eða fé, svo það er auðvitað, að garðurinn er úti í sjó, hann er til þess að veita bátum skjól. Í tilefni af árásum þeim, sem nefndin hefir sætt fyrir það, hve ógætilega hún hafi farið að ráði sínu, þá vil eg taka það fram, að eg get ekki séð, að hún hafi farið neitt óvarlega í sakirnar, því að þótt landið verji talsverðu fé til að kaupa þessa jörð, þá er það bundið fé. Jörðin gefur af sér 5680 kr. á ári Nefndinni hefir og verið legið á hálsi fyrir það, að ekkert verð er tiltekið í frumvarpinu. En þar til er því að svara, að nefndin bar það traust til núverandi stjórnar, að hún semdi ekki um kaup á jörðinni ef verðið næði engri átt. Vér nefndarmennirnir höfum líka slegið varnagla við þessu atriði, þar sem farið er fram á í frumv. að veita landastjórninni heimild til þess að taka jörðina eignarnámi. Þá er hitt atriðið, sem um hefir verið talað, að menn viti ekki, hvað höfnin muni kosta. Nefndin bjóst við því, að áður en stjórnin legði út í að láta gera höfnina þá myndi hún fá teikningar hjá landsverkfræðingnum og áætlun um kostnaðinn og álykta af því, hvort ráðast bæri í þetta fyrirtæki. Ef stjórnin sæi, að ekki myndi hyggilegt að láta gera höfnina, eða það yrði dýrara en nú er ætlað, þá myndi hún auðvitað hætta við það. Enginn gæti þá ásakað hana fyrir að láta verkið bíða. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) þótti það undarlegt, að menn, sem teldi sig sparnaðarmenn, skyldi geta verið hlyntir máli þessu. Eg tel mér það til hróss, að hann kallar mig sparnaðarmann, en þótt eg sé sparnaðarmaður, þá er eg ekkert hræddur við að greiða atkvæði með að fé sé lagt í þarfleg fyrirtæki. Eg vil líka benda hv. þm. á, að hann hefir sjálfur gerst flutningsmaður að fjárveitingu til tveggja fyrirtækja, Heilsuhælisins og vitana, sem eg auðvitað ámæli honum fyrir. Mér finst það hafa komið í ljós við umræðurnar hér í deildinni, að allir álíti þessa höfn nauðsynlega og að það væri skylda að koma henni á á næsta alþingi. En mér er það ekki nóg, mér finst ekki mega láta verkið bíða. Eg álít það vera mikið samvizkuspursmál, að draga það um 1–2 ár, vegna hættu þeirrar, sem sjómönnum stafar af hafnleysinu. Samkvæmt upplýsingum þeim, sem eg hefi fengið, þá róa þarna um 30 bátar á vertíðinni og er eitthvað 10–12 manns á bát, það eru alt róðrarbátar, um mótorbáta er ekki að tala þar, af því höfnin er svo vond. Slys er þar ekki lengi að að bera, og eg gæti trúað því, að sumir þingmenn mundu fá vonda samvizku ef þeir frétti það, að 2–3 skipshafnir hefði farist þarna sakir hafnleysis. Okkur skilur á í því, háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) og mig, að eg álít sjómannslífið meira en 500 kr. virði.



Það hefir verið svarað flestum mótbárum, sem komið hafa fram gegn málinu. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) var að tala um, eftir því sem mér skildist, að ekki mundi hægt að gera þarna höfn. Landsverkfræðingurinn er þó ekki í neinum vafa um það, og það fyrir þetta verð, 75 þús. krónur, fyrir 50 mótorbáta. Menn hafa talað um það, að ekki mundi rísa upp borg eða bær kring um þessa höfn. En til þess hefir heldur ekki verið ætlast, heldur hins, að mótorbátaútvegurinn frá Eyrarbakka og Stokkseyri flyttist til Þorlákshafnar. Við það mundu mörg mannslíf sparast en fleiri fiskar koma í land. Það hefir og verið fært fram móti þessu máli, að ekkert liggi á. Það er gamla sagan; menn reyna hér á þingi svo oft að friða samvizku sína með því að segja, að ekkert liggi á. Þá hafa menn og fárast mikið um undirbúningaleysi þessa máls, en hvað sem um það er, þá stendur það þó fast, hvað verkið mundi kosta og hvaða gagn er að því. Hvort garðurinn sé á þurru landi eða í sjó, skoða eg sem fyndni og lítið annað. Menn eru víst óvanir að byggja hafnir á þurru landi eingöngu. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J ) talaði um þetta mál í sambandi við fjáraukalögin sálugu, en það kemur þeim ekkert við. Sjálfur hefir hann gerst flutningsmaður, ýmist einn eða með fleirum að öðrum málum, sem ekki geta kallast betri mál en þetta. Hann ætti því að rétta okkur hendina og bjóða okkur að vera með okkur. Sparnaður í þessu efni er að spara aurana en fórna, mannslífinu, og eg get bætt við, að henda krónunni en hirða eyrinn. Því það er enginn vafi á því, að ef höfn yrði gerð í Þorlákshöfn, þá mundi fiskiútvegur aukast mikið austanfjalls, en við það blómgast hagur sýslnanna og þá um leið hagur alls landsins. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) talaði um, að kring um Þorlákshöfn væri tómir sandar, en graslendi lítið. Áður hefir þó verið búið þar stórbúi. Fjörubeit er þar ágæt og líka hraunbeit. Það hagar þar líkt til og í Selvogi, en þar er líka búið stórbúum. Það er satt, að til slægna er nokkuð langt, en þó ekki meira en 1–2 klst. ferð. Honum þótti jörðin lítil og óvistleg. Í nefndarálitinu er skýrt frá því, að ógreidd jarðarafgjöld fyrir síðasta ár sé 500 kr.  (Guðmundur Hannesson: Ekki ljóst, að það sé aðeins fyrir eitt ár)  . Jú, eg hélt að háttv. þm. væri svo skynugur maður, að hann vissi, að átt væri við 1 ár aðeins, en ekki 50 eða 100 ár. Það er ekkert smákot, sem gefur af sér 500 kr. í jarðarafgjöld auk alls annars.



Það er ekki rétt hjá háttv. framsögum. (E. A.), að eg geti rétt honum hendina og verið með honum í þessu máli, þótt eg hafi flutt þau tvö frumv. sem hann nefndi. Það var í samráði við hann sjálfan og aðra flokksmenn mína, að eg bar upp fjárveitinguna til vitans og Heilsuhælisins og þegar þau mál vóru borin undir flokkinn þá skoðaði eg það svo, að þau skyldi vera þær einu fjárveitingar, sem fram ætti að ganga á þessu þingi.



Eg held engan þurfi að furða, sem til þekkir, þó dálítið sé gert til að hrinda þessu máli áfram. Eg er uppalinn á Eyrarbakka og veit, að enginn fer þar á sjó svo á vetrarvertíð, að hann viti fyrir víst, að hann muni koma að aftur. Það stórbrimar þar svo fljótt, jafnvel í góðu veðri, að róðrarbátar geta ekki náð veiðarfærum sínum svo fljótt - sízt nú síðan farið var að nota net - að þeir geti komist inn sundin á vetrin, er snögglega brimar. Og þá er ekkert annað að gera en að leggja á sundin upp á von eða óvon að komast að landi, eða leggja til hafs. Eg hefi sjálfur horft á það með mínum eigin augum, að menn hafa druknað á sundunum þar í góðu veðri vegna brims. Eg hefi stutt þetta mál, ekki svo mjög vegna Þorlákshafnar, heldur vegna Eyrarbakka og Stokkseyrar og Árnessýslu yfirhöfuð. Sjómenn þaðan eru altaf í hættu, og það er sjálfsagt að bjarga þeim ef mögulegt er. Það getur vel verið, að frumv. þetta sé ekki eins vel sniðið og vera ætti. Það getur verið að betra væri að gefa stjórninni aðeins heimild til að kaupa jörðina, í staðinn fyrir að uppáleggja henni það, en það mætti laga við 2. umr. Það hefir verið fundið frumv. til foráttu, að ekki sé tekið til neitt verð þar. Vér nefndarmenn berum svo gott traust til stjórnarinnar, að hún gæti þar alls hófs. Það getur verið, að betra sé að setja eitthvert fast verð, t. d. 60 þús. Eg vil ekki byggja verðið á eftirgjöldunum, þau eru of há. Og það var eitt með öðru, sem kom mér til að ljá máli þessu fylgi, að eg vildi losa sjómenn undan því okurgjaldauppsátri, sem síðustu árin hefir verið lagt á þá, sem þangað verða að leita. Hvernig á landssjóður að losa 50 þús. kr. á þessum tíma, munu menn spyrja. Það er auðvelt. Á jörðinni hvíla um 20 þús. kr. með 1. veðrétti til veðdeildar Landsbankans. Þær þarf ekki að borga fyrr en smátt og smátt. Næst á eftir munu hvíla á jörðinni 20 þús. kr. með 4% vöxtum. Lánið er óuppsegjanlegt og veðhafi útlendur. Þá eru eftir 20 þús. kr., sem þarf að reita saman og það er varla ókleift. Hygg eg, að ráðlegast væri, að setja 60 þús. kr. sem hæsta verð. Stjórnin hefir þá líka fyrir sér, það sem hún óskar eftir. Þótt gert sé ráð fyrir í frumvarpinu, að gera skuli höfn í Þorlákshöfn, þá er ekki þar með lagt, að það skuli gera áður en fé er veitt til þess á fjárlögum. Lög hafa oft ákveðið, að eitthvert verk skyldi framkvæmt, t. d. eru lög um það, að brúa skuli Jökulsá á undan öllum öðrum ám, en það er ekki gert enn og verður ekki gert fyrr en fé til þess er veitt á fjárlögum. Eg vil leyfa mér að benda þeim á það, sem eru að klifa á því, að eftirgjaldið muni verða svo lítið eftir Þorlákshöfn, að ef t. d. 50 mótorbátar bættist við útveginn austanfjalls vegna hafnarinnar, og hver þeirra aflaði 100 skippund á ári af fiski, þá mundi tollurinn af fiskinum einum saman auka tekjur landsins um 1600 krónur. Það eru því ekki eingöngu jarðarafgjöldin, sem í landssjóð kæmi, heldur líka auknar tekjur af fiskinum. Enn er það, að Þorlákshöfn liggur á þeim stað, að hætta er á, að hún geti lent í höndum útlendinga og það hefir legið við borð. Það álít eg vera hið mesta skaðræði, og þess vegna á landið að flýta sér að kaupa hana. Enn vil eg benda á það, að auk Eyrarbakka og Stokkseyrar getur Selvogur notað Þorlákshöfn sem neyðarhöfn.



Út af deilum þeim, sem orðið hafa um þennan margnefnda 75 þús. kr. garð, þá vil eg geta þess, að hann er á þurru landi um fjöru, en í sjó um flóð. Jörðin er að eins 43,5 hndr. að nýju mati, og getur ekki kallast mjög mikils virði. Fasteignabrask síðari ára hefir hleypt henni upp. Af því, sem hér hefir verið sagt til meðmæla þessu frumv. þykir mér bezt það, sem háttv. 1. þingm. G.-K. (B. Kr.) hefir talað.



Út af því, sem háttv. l. þm. Húnv. (G. H.) sagði um það, að jörðin hefði hækkað í verði á síðari árum, vegna fasteignabrasks, þá vil eg geta þess, að fyrir 20 árum datt þáverandi eiganda jarðarinnar ekki í hug að láta hana innan við 30 þús. kr. Jafnvel þótt jörðin ætti að kosta 50–60 þús. kr., þá er svo langt frá að eg álíti það gífurlegt, heldur finst mér það þvert á móti sanngjarnt, þar sem er að ræða um annan eins framtíðarstað og Þorlákshöfn er, væri henni sómi sýndur.