Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem lagt var fyrir hæstv. Alþ. af fyrrv. ríkisstj., hefur sætt meðferð í hv. Nd. og verið þar allýtarlega rætt. Það væri að sjálfsögðu að fara að bera í bakkafullan lækinn, ef ég færi nú að ræða málið hér í þessari hv. þd. eins og hv. þdm. væri það með öllu ókunnugt. En samt sem áður þykir við eiga, að því sé fylgt úr hlaði hér með nokkrum orðum. - Það hefur orðið að samkomulagi, að ég gerði það að þessu sinni, og þá kannske ekki vegna þess embættis, sem ég nú hef, heldur sem forsrh. í þeirri ríkisstj., sem undirbjó málið. Varðandi afstöðu fyrrv. ríkisstj. um þetta mál vil ég leyfa mér að vísa til hinnar ýtarlegu ræðu, sem hæstv. fyrrv. fjmrh., núverandi hæstv. viðskmrh., flutti við 1. umr. málsins í Nd. Og ég vil einnig leyfa mér að vísa í þessu sambandi til umsagnar um málið í ræðu þeirri, sem hæstv. utanrrh. flutti í sambandi við umr. um vantraust á fyrrv. ríkisstj. Báðar þessar ræður segja í veigamestu efnum það, sem vakti fyrir fyrrv. ríkisstj. með flutningi málsins. Meginefni þessa frv. er, eins og öllum er kunnugt um, gengisfellingin. Það er áreiðanlega sameiginleg skoðun allra, sem sæti eiga í núverandi ríkisstj., að gengisfellingin sé út af fyrir sig neyðarúrræði. Að samt sem áður er borin fram till. um, að gengi ísl. kr. verði fellt, og hún studd af miklum meiri hluta Alþ., stafar af því, að þessi meiri hluti þingsins er sammála um það, að það sé engu öðru fram að tefla, sem líklegra sé til þess að bægja frá dyrum þjóðarinnar þeim voða, sem ella eru taldar líkur til, að muni steðja að. Það yrði of langt mál að rekja ræturnar, sem liggja að þessari till., sem hér er fram borin. Ég geri ráð fyrir því, að sanngjarnir menn nú, og þeir, sem síðar dæma um þetta, muni allir viðurkenna, að ræturnar sé fyrst og fremst að rekja til þess ölduróts í öllu atvinnu- og fjármálalífi þjóðarinnar, sem skapaðist hér á öndverðu ófriðartímabili síðustu heimsstyrjaldar og stöðugt fór vaxandi, eftir því sem á ófriðinn leið. Á vegi okkar Íslendinga urðu þá mörg fjármálafyrirbrigði, sem ég hygg, að þeim, sem meira vit hafa og reynslu. í þessum efnum heldur en við, hefði einnig orðið hált á. Afleiðingin varð þá líka sú, að um leið og þjóðin efnaðist mjög verulega, þá hefur hún að sama skapi meira og meira orðið að kenna á verðbólgunni, sem loks hefur færzt svo í aukana, að öllum hugsandi mönnum hrýs hugur við, enda er svo komið, að það er ekki lengur hægt að loka augunum fyrir því, að hættan, sem af verðbólgunni stafar, vofir alvarlega yfir okkur. Þeir menn, sem fastast stóðu með þeirri ríkisstj., sem kölluð var nýsköpunarstjórnin, töldu hana hafa allt sér til ágætis unnið og ekkert til miska. Þeir aftur á móti, sem stóðu gegn henni, töldu að hún hefði lítið sér til sóma gert, en því fleira til vansæmdar, og veittu henni oft allhart aðkast fyrir óvarfærni í fjármálum, sem þeir töldu hana seka um, og fyrir að hafa eytt fjármunum ríkisins án nægilegrar varfærni. - Ég er ekki rétti maðurinn til þess að skera úr málum í þeim deilum. En ég mundi segja það sama í dag eins og hreyfði sér í mínu hjarta oft og einatt, meðan sú ríkisstj. sat að völdum, að báðir þessir aðilar þeir, sem segja, að hún hafi margt vel gert og forðað frá mörgum vanda með sínum framkvæmdum, og hinir, sem segja, að hún hafi ekki haft næga forsjálni í fjármálunum í öllum efnum - ég hygg, að báðir þessir aðilar hafi nokkuð til síns máls. Það er eins um þá ríkisstj., sem tók við, þegar nýsköpunarstjórnin svokallaða lét af völdum, 1947. Á verk þeirrar stjórnar, eins og annarra ríkisstjórna, hefur verið bent, og sumir halda fram, að hún hafi náð miklum og góðum árangri og verði ekki um neitt sökuð, er miður fari. Aðrir segja, að þeirri stjórn hafi fatazt tökin í ýmsum og verulegum efnum, þannig að þær vonir, sem við hana voru tengdar, hafi ekki rætzt. - Ég hygg, að um þessa dóma megi segja hið sama og um hina fyrri, er ég nefndi, að báðir hafi nokkuð til síns máls. En hvernig svo sem menn vilja um þetta deila, þá held ég, að allir - allir - séu sammála um það, að eins og nú er komið sökum, hverjum sem um er að kenna - og menn hafa að mínu viti varið allt of miklum tíma til vísindalegra rannsókna á því -, þá sé það höfuðmarkmiðið, sem keppa þurfi að, að finna hina farsællegustu lausn vandamálanna, sem að þjóðinni steðja. Ég tel, að allt of miklum tíma og erfiði hafi verið varið í það að reyna að finna út, hverjum sé um það að kenna, sem miður hefur farið, sem þeir, sem það hafa fundið, hafa svo neitað að viðurkenna opinberlega, heldur hafa menn sagt, að það væri þeim aðilanum að kenna, sem þeim hentaði pólitískt bezt. En ég tel, að allt of litlum tíma hafi verið í það varið að ná samkomulagi um farsællegustu lausn málanna á hverjum tíma. Ég vil að mínum hluta ekki færast undan minni ábyrgð í þessu efni. Og ég vil segja sem aðalatriði í þeim efnum, að ég tel, að það sé sameiginlegt mark á okkur, sem á Alþ. höfum verið síðasta áratuginn, að enginn okkar hafi séð og enn siður sagt, hvað væri hin eina rétta lausn í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að okkur hefur skort yfirsýn yfir málið. Við höfum ekki haft nægilega menntun og reynslu til þess að geta gert okkur glögga heildargrein fyrir allri aðstöðunni. Þetta er mín skoðun í málinu, og hygg ég, að hún sé ekki fjarri sanni. Það varð hlutskipti ríkisstjórnar Sjálfstfl., sem sat að völdum í tæpa þrjá mánuði, að bera fram till. í þessum efnum. Og það eru þær till., sem fram eru bornar í þessu frv., sem hér liggur fyrir til umr. Þessar till. hafa sætt allmikilli gagnrýni. Ég held, að ég hafi lög að mæla, þegar ég staðhæfi, að sú gagnrýni á í meginatriðum ekki við rök að styðjast. Ríkisstj. hefur fremur litlu svarað til þessari gagnrýni. Það stafar fyrst og fremst af því, að málið er í aðalefnum ákveðið með samningum á milli stjórnarflokkanna. Það hefur verið sagt um þetta mál m.a., að það hafi verið illa undirbúið. Ég get með engu móti viðurkennt það, því að ég hygg, að fá mál hafi verið betur undirbúin á síðari árum en þetta mál. Ég get í þeim efnum sérstaklega vísað til þess, sem hæstv. utanrrh. sagði í ræðu þeirri, sem ég áður gat um, er hann flutti í sambandi við vantrauststill. Þar skýrði hann frá því, að stjórn lýðræðisflokkanna, sem sat að völdum 1947–1949, undirbjó þetta mál að því leyti, að samkv. upplýsingum hæstv. utanrrh., eftir að hann hafði átt viðræður við dr. Benjamín Eiríksson í Ameríku, þá var hann hingað kvaddur, þeirri ríkisstj. til ráðuneytis, og samdi hann um málið í heild mjög merkilegt álit, þar sem menn öðluðust miklu meiri yfirsýn yfir málið í heild en menn áður höfðu haft. Og ég hygg, að það sé ekki of mælt, að allir ráðherrarnir í fyrrv. ríkisstj. voru nær daglega að einhverjum störfum í sambandi við lausn þessa máls. Að því er mig snertir, held ég, að ég hafi varið í þessa þrjá mánuði, sem ég fór með stjórnarforustuna nú síðast, meiru en helmingi af mínum vinnudegi að jafnaði, annaðhvort með hagfræðingum, sem fjölluðu um málið, eða með hæstaréttardómurum, sem klæddu frv. í búning. Ég held þess vegna, að það sé ómaklegt að segja, að málið sé illa undirbúið. Og flokkur fyrrv. ríkisstj., Sjálfstfl., hefur eins gert sitt til þess að tryggja málinu framgang, með því að taka höndum saman við þann flokk, sem vitað var, að stóð skoðanalega næst okkur í þessu máli. Og ég býst við, að það megi segja um báða núverandi stjórnarflokka, að þeir hafi viljað sýna og sanna hug sinn í þessum efnum, lýsa þeirri skoðun sinni, að það sé þörf róttækra aðgerða, og lýsa þeirri skoðun sinni, að engar róttækar aðgerðir komi að haldi aðrar en þær, sem bornar eru fram í frv. fyrrv. ríkisstj., -þetta hafi þeir viljað sýna og sanna með því að hefja stjórnarsamstarf, til þess að tryggja þessum till. framgang. Um efni frv., gagnrýnina á því og breyt. að öðru leyti skal ég segja þetta: Það er af öllum viðurkennt, að hér er aðgerða þörf. Það er af öllum viðurkennt, að í raun og veru sé aðeins um þrjár leiðir að ræða. Það er í raun og veru af öllum viðurkennt, að af þessum þremur leiðum séu tvær orðnar lokaðar. Og þá er einungis sú þriðja eftir. Það er staðreynd, að hér á Alþ. er enginn, sem trúir á það, að lengur sé hægt að leggja á þegna þjóðfélagsins sívaxandi skatta, til þess með þeim að halda áfram útflutningsuppbótunum. Menn sannfærðust, þegar menn sáu framan í það, að nú þyrfti enn þá að leggja á margra milljónatuga skatta á þessu þingi, ef halda ætti þeirri leið áfram að bæta upp útflutningsvörurnar, - menn sannfærðust þá um það, ef menn gerðu það ekki fyrr, að slíkt var ekki hægt að halda áfram með. Það er einnig staðreynd, að við samanburð á hinum tveimur leiðunum, verðhjöðnunarleiðinni annars vegar og gengisbreytingarleiðinni hins vegar, þá kom í ljós, svo að ekki er hægt að bera brigður á, að verðhjöðnunarleiðin lagði miklu þyngri byrðar á almenning í landinu, sérstaklega launþega, heldur en gengisbreytingarleiðin. Þetta kom í ljós, svo að ekki varð um deilt, og enn fremur, að verðhjöðnunarleiðinni fylgdu aðrir slíkir annmarkar, að einir hefðu nægt til þess, að menn hefðu, hikað við að velja þá leið. Og þá var ekki annað eftir en að hverfa að gengislækkunarleiðinni, með hennar göllum og kostum. - Ég hef ekki fengizt til að trúa því, að nokkur maður meinti það fjórða, sem hér hefur verið orðað, að það mætti taka verzlunargróðann og leiðrétta þær misfellur, sem hér hafa á orðið, með honum, eða leysa þann vanda, sem fyrir hendi er, með honum. Ég hygg, að það liggi fyrir hagfræðilegar skýrslur um það, að gróðinn í verzluninni hafi verið um 30 millj. kr. Það er deilt um það, hve mikið eigi að færast til útvegsins með ákvæðum þeim, sem þetta frv. hefur inni að halda, hvort það sé 80 millj. kr. eða hvort það nái jafnvel 140 millj. En hvort sem það eru 80 millj. eða 140 millj. eða eitthvað þar á milli, þá læknar enginn þann vanda, sem fyrir hendi er, með 30 millj. kr. á ári, þó að þær væru lagðar á borðið. En ég hygg, að enginn haldi því fram, að þó að ríkisverzlun yrði tekin upp, þá yrði hún rekin kostnaðarlaust. Við höfum Innkaupastofnun ríkisins, og hún sýnir, að það er ekki hægt að reka landsverzlun ríkinu að kostnaðarlausu. Og það mundi verða aðeins eitthvert brot af þessum 30 milljónum, sem talið er, að sé gróðinn af innflutningsverzluninni, sem kæmi inn sem hreinn ágóði af landsverzlun. Og ég ætla, að hagnaðurinn yrði svo sem enginn af landsverzlun, sem mundi skapast við það, að nokkrir menn með takmarkaða hæfileika og takmarkaða þekkingu ættu að inna af hendi þau verzlunarstörf í þessum efnum, sem nú gera margir menn, reyndir með mikla viðskiptaþekkingu, ýmist sem forstöðumenn samvinnuhreyfingarinnar eða forstöðumenn kaupmannaverzlana, þeirra er við innflutning fást. Ég held þess vegna, að það sé satt, að í hjarta sínu greini menn í raun og veru ekki á um það, að það sé þessi leið, sem fyrir hendi sé, sem kemur fram í frv., og engin önnur. Ég held, að það sé staðreynd. Og mér er ekki kunnugt um, að neinir hagfræðingar haldi öðru fram, í hvaða flokki sem þeir eru. Og það, sem ágreiningur er um, viðkomandi þessari leið hér á hæstv. Alþ., held ég að sé út af mismunandi trú manna á haldgæði þeirra ráðstafana, sem um er að ræða, þó að menn hins vegar játi, að engin önnur leið sé til betri. Og ég fyrir mitt leyti skal játa, að ég tel, að það geti mjög orkað tvímælis, hvort ekki er of langt gengið í 7. gr. til móts við kröfur launþega. Þetta atriði var mjög til umr. í viðræðum við hagfræðingana, sem undirbjuggu þetta frv. En ákvæði 7. gr. miðuðu öll að því að ganga eins langt og auðið er til móts við kröfur launþega í landinu. Ég játa, að það kom þá mjög fram, og þá fyrst og fremst af hálfu hagfræðinganna, að það mundi geta talizt nokkur hætta á því, að þar væri of langt gengið, þannig að það orkaði nokkuð tvímælis, hvort sjálfri höfuðhugmynd frv. væri ekki teflt í voða með þeim ákvæðum. Hins vegar var það einlægur vilji fyrrv. ríkisstj. að reyna á allan hátt að koma til móts við óskir og kröfur launþeganna, og þess vegna var að þessu ráði hnigið. Í öðru lagi hygg ég, að ágreiningur sá, sem er um þetta mál innan veggja Alþ., stafi frá þeirri tilhneigingu þeirra manna, sem í sannleika trúa því, að ekki sé um aðra leið að ræða út úr ógöngunum en þá, sem fram kemur í frv. þessu, að þeir vilji nota málið, ef þess yrði kostur, sér til pólitísks ávinnings, og að mínu viti meira en hyggilegt er, og kannske líka meira en þorandi er. Það kunna líka að vera þeir menn til, sem ekki óski þess, að hægt verði að verjast þeim glundroða, sem fram undan er, ef ekki verður að gert. Og það er náttúrlega ekki eðlilegt, að þeir kæri sig um réttar ráðstafanir. Að öðru leyti vil ég um allt þetta vísa til álits hagfræðinganna, sem fylgir frv., og svo til þeirra ræðna, sem ég hef nefnt og fluttar hafa verið af hendi Sjálfstfl. Varðandi minni háttar gagnrýni um þetta mál vil ég fyrir mitt leyti fúslega viðurkenna, að mér finnst hún að sumu leyti rétt. Mér finnst nauðsynlegt að rétta hag námsfólks, sem stundar nám erlendis. Og mér finnst ekki sanngjarnt að láta hæst launuðu mennina í landinu, yfirmennina á togurunum, hljóta stórkostlegar launahækkanir, sem þeir fengju að frv. breyttu. Og ég get kannske nefnt ýmislegt fleira, sem ég teldi, að vel mætti betur fara af minni háttar atriðum. Sumt af gagnrýni á frv. hefur verið tekið til greina. En ég veit það og allir hv. alþm., að þegar slíkt stórmál er á döfinni og þegar mynduð er ríkisstj., sem semur um slíkt mál í öllum höfuðatriðum, þá þýðir ekkert fyrir einn þm., eins og mig, að ætla að gera sig góðan og segja: Þetta vildi ég, en svo voru það hinir, sem vildu það bara ekki. - Og sama tel ég gilda um aðra hv. þm. Það þekkja allir þm., sem á þingi eru, að þetta er ekki hægt að gera. Og ef það væri svo, að einn þm. segðist vera með þessu og annar þm. með hinu o.s.frv., en hv. þm. vildu ekki semja sig að samkomulagi milli flokka, þá gæti það orðið til þess, að allt málið færi úr reipunum og allar tilraunir þeirra, sem að frv. standa, yrðu að engu gerðar. Um breyt., sem hafa orðið á frv. í sumum efnum og gerðar eru að undirlagi og fyrir atbeina Sjálfstfl. og Framsfl., vil ég segja fyrir mitt leyti, að ég get í sjálfu sér kannske vel unað þeim öllum. En ég vil ekki fara dult með það, að ég er dálítið hræddur við afleiðingarnar af breyt. á 3. gr. Við viðurkennum allir, að það er svo sem ekki áhyggjuefni út af fyrir sig, að svona upphæð, gjaldeyrishagnaðurinn, fari til jafnþarfra ráðstafana eins og um ræðir í 1., 2. og 3. tölul. 3. gr. En hið eina í þessu, sem ég a.m.k. persónulega - og ég veit ekki, nema ég segi það fyrir hönd sjálfstæðismanna allra í ríkisstj. og flokksins kannske að verulegu leyti, þó að ég hafi ekki umboð til að segja það - ber nokkurn kviðboga fyrir, er, að þessi ráðstöfun á gengishagnaðinum vinni á móti þeim megintilgangi, sem frv. byggist á, sem er, að fjárfesting verði á hverjum tíma jöfn sparifjármynduninni í þjóðfélaginu. Þetta er hyrningarsteinninn undir gildi þessara laga. Hér er kastað nokkurri fjárfúlgu umfram sparifjármyndunina til fjárfestingar. Því er ekki að leyna. En við höfum talið, að hér sé ekki um svo stóra fjárfúlgu að ræða, að af þessu þurfi að leiða hættu. Þeir, sem með þetta fé eiga að fara, eru kunnir að því að gæta varúðar í lánveitingum. Og að sjálfsögðu er sú hætta, sem kynni að vera færð yfir megintilgang þessara laga, sem frv. er um, með þessum ákvæðum, því minni því lengri tími sem liður, þar til lokið er ráðstöfun þessarar fjárfúlgu til þeirra framkvæmda, sem 3. gr. gerir ráð fyrir. Hvað breyt. á 12. gr. viðkemur, vil ég segja það, að það er náttúrlega frá sjónarmiði okkar sjálfstæðismanna þannig, að það má náttúrlega alltaf deila um það, hvað eðlilegt sé, að við viljum ganga langt í því að leggja stórfellda skatta á þær eignir, sem sleppa í gegnum hinn þröngva möskva skattalaganna, því að enginn neitar því, að skattalögin íslenzku - ef þau eru haldin og þar sem þau eru haldin - þau sleppa tiltölulega litlum hluta af gróða yfir í hendur einstaklinga. Það er náttúrlega alltaf álitamál, hvað á að höggva djúpt í þann gróða, sem mönnum kann í hendur að berast. En ég vil, að mönnum sé það ljóst, að sú er ekki hugsun okkar sjálfstæðismanna, að þó að ekki sé tekinn allur gróði af mönnum, heldur fái menn að halda honum að nokkru, þá viljum við það vegna þess, að við óskum, að maður, sem á eina milljón kr., geti grætt aðra milljón, það er ekki hlutskipti okkar sjálfstæðismanna í stjórnmálunum að hlynna að auðsöfnun út frá því sjónarmiðl. En meðan við alhyllumst einstaklingsrekstur, þ.e. að atvinnureksturinn sé í höndum einstaklingsins, þá hljótum við að gjalda varhuga við ráðstöfunum, sem brjóta niður möguleikann fyrir einstaklinginn til að standa undir misæri og íslenzku hallærisárferði, og þá beinlínis í þeim megintilgangi að hindra það, að misærið skapi atvinnuleysi. Stjórnmálaflokkarnir í landinu kveðast berjast allir fyrir því að tryggja atvinnu fjöldans. Og ég vil ekki gera neinum getsakir um það, að við meinum það ekki allir jafneinlæglega. Við viljum gera þetta með ýmsum aðferðum. Sjálfstfl. byggir á einstaklingsframtakinu og segir: Ef við brjótum niður möguleika atvinnurekandans þegar illa árar til þess að halda uppi atvinnulífinu, þá erum við að brjóta niður atvinnu almennings í landinu. Og frá þessu sjónarmiði hljótum við eðlilega að skoða hug okkar, þegar þungur skattur skal lagður á þær eignir, sem sloppið hafa gegnum hinn þrönga möskva skattalaganna. - Ég held, að þetta, sem hér er farið fram á í 12. gr., ef það er gert í eitt skipti fyrir öll, þá sé það viðunandi. Framsfl. hefur þá líka jafnframt fallizt á, að niður falli eignaraukaskatturinn. Ég játa, að ég veit ekkert, hvað það gildir. Ég er ekki maður til að dæma um það. En ég er maður til að dæma um það, að flokkur, sem vill einstaklingsrekstur, getur ekki fallizt á, að rétt sé að leggja 25% eignarskatt ofan á 30% eignarskatt. Vegna einstaklingsins, sem á að borga þennan skatt, mundi þetta ekki valda mér neinum andvökum. En sjónarmið okkar sjálfstæðismanna hefur þá heldur ekki verið það, hvað einstaklinginn, sem greiðir skattinn, snertir fyrst og fremst, heldur hvað óhætt væri að gera vegna almennings, sem á atvinnu sína undir því, að einstaklingurinn guggni ekki. Ég geri ráð fyrir, að þessi skattur, sem nú er lagður á með 12. gr., sé nokkurt einsdæmi, þ.e. að svo þungur skattur sé lagður á eignir manna. En sem sagt, það voru ekki till. okkar. Okkar till. voru að fara í 12% mest með þennan skatt og að hann legðist á aðrar og minni eignir, en nú er ákveðið. Framsfl. beitti sér fyrir hinu, sem hér er komið inn í frv. Og mér finnst, að hans ráð í því hafi ekki verið óaðgengilegra en svo, að vel mætti fallast á það til samkomulags, enda var hér að mínu viti miklu meira í húfi en það, hvort þessi skattur væri nokkrum hundraðshlutum hærri eða lægri, og það einfaldlega vegna þess, að mín skoðun er það, og okkar sjálfstæðismanna, og ég hygg framsóknarmanna einnig, að ef ekkert samkomulag hefði náðst milli þessara flokka, heldur ríkt óeining, sem orðið hefði til þess að tefla okkur alþm. eins og peðum í refskák, þá hefði ekki þurft að spyrja að leikslokum, þá hefði ekki náðst eining um neitt afgerandi í málinu. Það, sem er frumskilyrði þess, að eining náist um málið og að þetta frv. nái gildi, er að hægt sé að semja um málsatriðin. En ef ekki hefði náðst samkomulag um málið, og þá að sjálfsögðu ekki heldur um annað mál þessu tengt, og á ég þar við fjárl., þá hefði hér ríkt glundroði, til bölvunar fyrir þjóðfélagið og einstaklinga þess. - Það er því minn dómur, að í aðalatriðum sé frv., með þeim breyt., sem Framsfl. hefur barizt fyrir, mjög vel aðgengilegt, þó að það sé ekki í einu og öllu eins og við sjálfstæðismenn hefðum kosið, enda býst enginn við því, sem þekkir til samninga milli flokka, að þegar tveir flokkar, sem lengi hafa deilt og hafa ólík sjónarmið í ýmsum efnum, semja um stjórnarmyndun, þá geti annar flokkurinn risið upp og sagt um það, sem samið er loks um: Þetta er einmitt allt, sem ég vildi; nú er frv. orðið eins og ég óskaði eftir. - Það ætlast enginn til þess. Skal ég svo ekki orðlengja um þetta frekar. Ég vil aðeins segja það að lokum, að ég lít enn svo á, að okkar þjóð sé betur fær um að mæta lífsbaráttunni nú en nokkur önnur kynslóð í þessu landi hefur verið, allt frá landnámstíð, og það svo ósambærilega miklu betur sett í því efni en nokkur önnur kynslóð allt frá landnámstíð, og að okkur stafi langmest hætta af sjálfskaparvítunum, enda þótt ég viðurkenni, að verðfallið á erlendum markaði geti valdið okkur margvíslegum örðugleikum. En það er ekki meira en svo, að okkur á að vera í lófa lagið að sigrast á þeim örðugleikum, ef við erum sammála og samtaka. Og þær eru áreiðanlega teljandi þær þjóðir í veröldinni, sem hafa átt við eins góðan kost að búa eins og Íslendingar á síðustu árunum, meðan aðrir fórnuðu lífi sínu og eignum. Við urðum að vísu af styrjaldarástæðum að sjá af lífi margra okkar vöskustu sjómanna. En við hinir - og það gildir ekki sérstaklega um mig og aðra slíka, sem græddum peninga á þeim tíma, þó að þeir séu mikið farnir aftur, það gildir almenning í landinu - við lifðum miklu betra lífi, en nokkur önnur kynslóð hefur lifað í þessu landi áður. Og enn stendur þetta þannig, að með þeim miklu tækjum, sem við höfum í höndum til atvinnurekstrar og ef við forðumst sjálfskaparvitin, þá er okkur að minni hyggju í lófa lagið að hafa betri lífsafkomu en margar og kannske flestar nágrannaþjóðir okkar geta veitt sínum þegnum. En það er skoðun okkar, sem í ríkisstj. erum, að þessir möguleikar renni þó út í sandinn, ef ekki eru gerðar ráðstafanir nú til þess að hindra þá verðbólgu, sem ógnar þjóðinni. Og það er okkar skoðun, að frv. það, sem hér er borið fram, sé í raun og veru eina ráðið til þess að bægja frá dyrum íslenzks almennings hinum forna höfuðfjanda fólksins, atvinnuleysinu, ásamt því böli, er því fylgir. Ef okkur mistekst þetta, ef við missum tökin og út um þúfur fara þær ráðstafanir til öryggis, sem frv. er ætlað að veita þjóðinni, og ef okkur tekst ekki að tryggja það, sem tryggja þarf í sambandi við þetta frv., þá er að mínu viti ekkert fram undan nema rúst í atvinnu- og viðskiptalífi þjóðarinnar og almennt atvinnuleysi og eymd í landinu. - Mér er sagt, að hv. form. Alþfl. hafi aðvarað stjórnarfl. í gær með allskeleggum orðum. Ég skal nú líka ljúka þessum orðum mínum með því að aðvara hann og hans flokk um að taka ekki á sig þunga þeirrar ábyrgðar, sem leiðir af því, ef þessar tilraunir, sem hér er komið fram með, mistakast. Ég beini máli mínu sérstaklega til þeirra, vegna þess að ég veit, að þeir vilja af góðum hug standa að því að verja almenning í landinu fyrir atvinnuleysisbölinu og verja þetta þjóðfélag hruni. Ég beini mínum aðvörunum til hans með ekki minni þunga en hann beindi sínum aðvörunum til okkar í gær. Hann gerði það í nafni alþýðunnar. Ég beini mínum aðvörunarorðum í nafni íslenzkrar alþýðu til hans og hans flokks. Ég vil svo leyfa mér að vona, að þetta frv. fái nú eins fljóta afgreiðslu og auðið er í þessari hv. d., vegna þess, hversu mjög það er rætt í hv. Nd. og hversu mjög það er rætt innbyrðis milli flokkanna, og ekki sízt vegna þess, að það er nú svo komið í þjóðfélaginu, að margvíslegur vandi steðjar að daglega og bíður sinnar lausnar, þar til frv. hefur náð fram að ganga. Frv. er tryggt fylgi Alþ. Ég bið alla góða menn að reyna að tryggja því fylgi með þjóðinni og reyna að hindra, að almenningur af misskilningi rísi gegn ráðstöfunum þess, sem fyrst og fremst eru fyrirhugaðar og gerðar til þess að vernda hagsmuni almennings í landinu.



Herra forseti. Hæstv. atvmrh. sagði í frumræðu sinni, að lítið þýddi að ræða hið liðna, því að allir hefðum við gert mistök, og þýddi ekki að sakast um slíkt, hitt væru allir sammála um, að nú væri allt komið í óefni. Þessi yfirlýsing ein út af fyrir sig, að allt sé komið í fullt óefni, er harla athyglisverð. Enginn neitar því, að undanfarin ár, allt til tveggja eða þriggja hinna síðustu, hafa verið fjárhagslega óvenjulega hagstæð fyrir okkur. Þjóðartekjurnar hafa aukizt gífurlega, svo að við söfnuðum árlega innstæðum erlendis og áttum um eitt skeið allt að 600 millj. kr. innstæður erlendis. Það eru nú rúmlega 10 ár siðan gengi íslenzku krónunnar var síðast breytt. Í heild sinni hefur þetta tímabil verið okkur mjög hagstætt, en samt er nú svo komið, samkvæmt því sem hæstv. atvmrh. sagði, að eina leiðin út úr ógöngunum er að fella gengið og það ekki um neitt smáræði, heldur um 42–43%. Ég held því, að það sé fullkomlega athugavert, hvort ekki sé ástæða til að gera aðrar og meira róttækar breytingar á þjóðarbúskap okkar, en endurtaka gengislækkunina frá 1939 og nú í enn stærri stíl, en þá var. Hæstv. atvmrh. sagði, að það þýddi ekki að deila nú um, hverjir ættu sök á ástandinu. Ég skal taka undir það, að það er þýðingarlítið að hafa mörg orð um það. En ég vil þó benda á, að Alþfl. hefur sérstöðu í þessum efnum allt þetta tímabil, og hefði ráðum hans verið fylgt, þá væri nú ekki komið í slíkt óefni í þessum málum og raun ber vitni. Og ef von á að vera um, að vel fari, þá verður að fara þær leiðir, sem Alþfl. hefur bent á. Veröldin er nú svo breytt, að það er hreinn barnaskapur að halda, að hægt sé með einu frv. að færa allt í sama horfið og var fyrir styrjöldina. Ég vil nú rifja upp stefnu og tillögur Alþfl. á þessu tímabili. Strax haustið 1940, þegar ljóst var, að verð á ísfiski mundi hækka í Bretlandi, og verð á landbúnaðarvörum var hækkandi hér heima, lagði Alþfl. til, að skattur yrði lagður á útfluttan ísfisk til að greiða niður farmgjöld og landbúnaðarvörur, en þetta fékk engar undirtektir. 1941 og 1942 flutti Alþfl. ýtarlegt frv. um ráðstafanir gegn dýrtíðinni, og var í því lagt til, að allt verðlagseftirlit væri á einum stað og næði til allrar vöru, bæði innlendrar og erlendrar, og álagning skyldi ekki vera miðuð við hundraðshluta verðsins, heldur einingu. Farmgjöld skyldu lækka, og tollar á nauðsynjavörum skyldu afnumdir, en söluskattur lagður á vörur, sem seldar væru til útlanda með stríðsgróða. Stofnaður skyldi sjóður, dýrtíðarsjóður, til að halda niðri verði innanlands. Ríkisstj. skyldi fá ótakmarkað leyfi til að kaupa birgðir af erlendum nauðsynjavörum, svo að ekki yrði skortur á þeim í landinu, og til að minnka dreifingarkostnað á vörum, sem til landsins væru fluttar. Ég er sannfærður um, að ef þetta hefði verið gert, væri ástandið allt annað og betra, en nú er. Sama ár, 1942, flutti Alþfl. einnig frv. um, að gengi krónunnar yrði hækkað, þannig að eitt sterlingspund jafngilti 22,50 kr. Slíkt hefði þá verið leikur einn. Og slík ráðstöfun hefði orðið til þess að hamla mjög á móti verðhækkun á þeim tíma og draga úr dýrtíð og verðbólgu síðar. Traust manna á gildi peninga hefði þá aukizt og minna hefði verið eytt í óþarfa, og gildi peninganna hefði vaxið í stað þess að minnka. Fram að þessum tíma hafði kaup lítið hækkað, samanborið við innlendar afurðir, þannig að 1. okt. 1941 hafði kaup hækkað um rúmlega 60%, en innlend matvara hafði á sama tíma hækkað um ca. 125%, eða tvöfalt það, sem kaup hafði hækkað. Þannig var ástandið, þegar við lögðum fram dýrtíðartillögur okkar. En tillögur okkar voru að engu hafðar. Og um áramótin 1941 og 1942 komu Sjálfstfl. og Framsfl. sér saman um að setja gerðardómslögin, sem bönnuðu allar kauphækkanir með lögum, á sama tíma sem þjóðartekjurnar höfðu aukizt meira, en dæmi voru til áður, en hlutur verkamanna í þeim hafði að sama skapi minnkað með ári hverju. En það reyndist að vonum ekki hægt að framkvæma lögin, og flokkarnir, sem að þeim stóðu, fóru í hár saman strax á eftir og skildu með heitingum, sem enn eru í minnum hafðar, og hefur eimt eftir af þessum viðskilnaði og torveldað samvinnu milli flokkanna allt til þessa dags. Afleiðingarnar voru svo þær, að alþýðusamtökin hófu sókn til að hrinda gerðardómslögunum og fá kauphækkanir með skæruhernaði. Og haustið 1942 varð svo hækkun á landbúnaðarvörum, Ingólfsstyttan svokallaða, sem var svo gegndarlaus, að jafnvel þeim, sem að hækkuninni stóðu, hnykkti við, en þetta leiddi svo aftur til hærra kaups, og þar með var skrúfan komin af stað. Alþfl. varaði við þessu og sagði, að þetta stefndi að því að gera þá fátæku fátækari og þá ríku ríkari. Fasteignir söfnuðust saman hjá auðmönnunum, en sparifé og laun urðu verðminni með hverjum deginum sem leið. Eftir að till. Alþfl. voru að engu hafðar, þá þótti mér sýnt, að hverju stefndi, eins og nú er komið á daginn. 1943 flutti Alþfl. frv. um uppbætur á sparifé og miðlunarsjóð húsaleigu, en þessu var heldur ekki sinnt, húsaleigan hækkaði óðfluga. Ekkert var gert í þessum efnum. Enginn skyldusparnaður og ekkert gert til að jafna húsaleiguna, svo að hún varð mjög mismunandi eftir því, hvort menn bjuggu í nýjum húsum eða gömlum. Húsaleigan í nýju húsunum óx með hverjum mánuðinum sem leið og um leið mismunurinn á kjörum manna. Þegar sýnt þótti, að allar leiðir til að stöðva dýrtíðina væru lokaðar, þá átti verkalýðurinn ekki annars kost en reyna að hækka tekjur sínar svo sem unnt var, enda er sagt í áliti hagfræðinganna, að allt fram á s.l. vor hafi kauphækkanir almennings í landinu verið afleiðing dýrtíðarinnar, en ekki orsök. Ber jafnan að hafa þetta í huga, þegar rætt er um kaupgjald verkalýðsins. Þegar nýsköpunarstjórnin var mynduð og Alþfl. fór í hana, setti hann sem skilyrði, að 300 millj. kr. að minnsta kosti af innstæðunum erlendis yrði varið til kaupa á framleiðslutækjum til að auka afkastamöguleikana, svo að kjör alþýðu bötnuðu. Alþfl. lagði aldrei til, að öllum innstæðunum yrði varið í þessu skyni. Honum var ljóst, að nokkur hluti þeirra væri nauðsynlegur í efni í byggingarframkvæmdir og annað slíkt. En auk þess fjár, sem verja skyldi til efniskaupa í byggingarframkvæmdir og þess háttar, ætluðumst við til, að hluti af innstæðunum væri geymdur, 100–200 millj., til þess að jafna síðar hallann, meðan útflutningsframleiðslan nægði ekki til nauðsynlegra vörukaupa og jafnvægi væri að skapast. Ef þetta hefði verið gert, væri annað viðhorf nú. Með því hefði mátt koma í veg fyrir vöruskortinn og svarta markaðinn. Þegar Alþfl. tók þátt í stjórnarsamstarfi 1947, var þegar uppi krafa um gengislækkun, en fyrir tilstilli flokksins tókst að koma í veg fyrir það, en þess í stað var valin sú leið, að uppbætur voru greiddar á bátafiskinn og atvinnuvegunum þannig haldið gangandi, án þess að gengið væri lækkað, að minnsta kosti fram á s.l. sumar. Það kann að vera, að sú leið sé torfær nú, enda allt nekið á reiðanum siðan stjórnarsamstarfið slitnaði, og þess vegna ekki verið gert neitt til, að sú leið yrði fær áfram. Raunverulega hefur verið verkfall á stjórnmálasviðinu frá því í sumar, því að enginn meiri hluti hefur verið til, sem komið gat í veg fyrir, að niðurgreiðsluleiðin stöðvaðist. Það hefur heldur ekki verið beðið eftir því að sjá, hvaða áhrif gengislækkun sú hefði, sem varð á íslenzku krónunni s.l. haust gagnvart dollar, en það er ekki komið í ljós enn. Í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, og undirbúning þess, sem hæstv. stjórn virðist mjög ánægð með, finnst mér vanta ýmis þýðingarmikil atriði og furðar satt að segja mjög á, að hagfræðingarnir skuli ekki hafa gert grein fyrir þeim. Í hinni löngu greinargerð, sem fylgir frv., er ekki minnzt á tekjuskiptinguna í landinu, hvorki milli stétta né einstaklinga, en slíkt hlýtur þó að vera grundvallarsjónarmið, þegar gera á ráðstafanir eins og frv. miðar að. Það er heldur ekkert í greinargerðinni um, hvernig eignaskiptingin í landinu er, hvorki miðað við einstaklinga né stéttir. Tekjuskiptingin og eignaskiptingin hljóta þó að skipta höfuðmáli, þegar raska á þessu hlutfalli eins og frv. gerir ráð fyrir. Það er að vísu viðurkennt í áliti hagfræðinganna, sem sömdu þetta frv., að hlutur verzlunarinnar og iðnaðarins hafi verið og sé óeðlilega mikill og meiri en hann þyrfti að vera, og látið skína í, að það stafi af innflutningshöftum, en hins vegar gert ráð fyrir, að það lagist af sjálfu sér, þegar verzlunin verði frjáls, án þess að nokkrar ráðstafanir í frv. leiðrétti þessa óeðlilegu skiptingu, sem viðurkennd er, og mun ég víkja að því síðar. Í frv. er gert ráð fyrir skatti á stóreignamenn, án þess að nokkrar upplýsingar liggi fyrir um, hvað sá skattur verður mikill, og meira að segja hefur þessum skattaákvæðum nú verið gerbreytt, frá því að frv. var lagt fram, enda þótt ekkert sé vitað um, hvort sú breyting hefur í för með sér hækkun eða lækkun á skattinum, og er alveg undravert, að slík vinnubrögð skuli vera viðhöfð í svo stóru máli. Samkv. frv., eins og það var fyrst lagt fram, var gert ráð fyrir að leggja skatt á fasteignir, allt að 12%. hjá hlutafélögum átti að leggja á allar fasteignir, en einstaklingar máttu draga 300 þús. kr. frá. En hins vegar var gert ráð fyrir, að eignaraukaskatturinn yrði látinn halda sér eins og hann var ákveðinn með eignakönnunarlögunum. Nú hefur þessu verið breytt þannig, að eignaraukaskatturinn er alveg felldur niður, án þess að nokkrar upplýsingar liggi fyrir um, hversu hár hann mundi verða, og tel ég vafasamt, að hækkunin á stóreignaskatti frv. verði meiri, en sem eignaraukaskattinum nemur, ef hann væri innheimtur. Hann átti, eftir því sem ég man, að nema upp í 30 af hundraði af eignarauka umfram 2 milljónir. Enn fremur hefur sú breyting verið gerð á skattaákvæðum þessa frv., að skatturinn verði ekki lagður á hlutafélög eða samvinnufélög, heldur verði eignum þessara félaga skipt á hluthafana og félagsmenn og þeir á þann hátt látnir greiða af þeim skatt. Það er eins með þessa breytingu, að það liggur ekkert fyrir um, hvort hún muni hafa í för með sér hækkun eða lækkun á skattinum. Það er augljóst, að af samvinnufélögunum verður skattur enginn eða mjög lítið tekið á þennan hátt, og sömuleiðis eru líkur til, að takmarkað náist af því fé, sem í hlutafélögum er bundið, þar sem auðvelt hefur verið að skipta þessu fé á marga aðila, kannske 7–8 í sömu fjölskyldunni. Hitt kann að vera, að meira náist af þeim, sem eiga í mörgum hlutafélögum, á þennan hátt. Annars liggur ekkert fyrir um, hvað þessi skattur muni nema miklum upphæðum, og verð ég að lýsa furðu minni yfir því, að ekki skuli svo mikið sem stafkrókur um það atriði fylgja þessu mikla frv. - Þá er ekki heldur neitt um það, hvaða áhrif gengisbreytingin hefur á tolltekjurnar, en verðtollurinn er áætlaður í fjárlagafrv. um 60 millj. Hækkun á honum ætti því að nema 30–40 millj., og yrði þá um verulega tollahækkun að ræða þrátt fyrir lækkun þá, sem gert er ráð fyrir í frv. Er þörf á slíkri hækkun á neyzluvörum landsmanna? Um það liggja engar upplýsingar fyrir, hvorki frá hæstv. ríkisstj. né þeim hagfræðingum, sem frv. sömdu. Loks liggja engar upplýsingar fyrir um afkomuhorfur útgerðarinnar, sem þó er talað um að verið sé að bjarga með þessum aðgerðum. Það eina, sem er upplýst í sambandi við afkomu útvegsins, er það, að fyrir hraðfrysta fiskinn þurfi að fást 10 pence og þá geti hraðfrystihúsin greitt 93 aura, en það er líka upplýst, að þau geta ekki greitt þetta. Um söluhorfur er ekkert fjallað í sambandi við þetta mál. Það er t.d. ekkert um markaðsmöguleika í Bandaríkjunum fyrir hraðfrystan fisk og ekki vitað, að nokkuð hafi verið gert til að leita fyrir sér um það vandamál. Það er heldur ekkert getið um, hvort líkur séu til, að Rússar mundu kaupa af okkur fisk eftir gengislækkunina. Ef til vill er líka ætlunin hjá hæstv. ríkisstj. að byggja eingöngu á markaðinum í Bretlandi og Mið-Evrópu. Ég verð að segja, að það er hrein furða eftir allan þennan undirbúning, sem talað er um í sambandi við þetta frv., að hæstv. ríkisstj. skuli hafa látið sér sæma að veita engar upplýsingar um þessi atriði; eða hefur kannske farizt fyrir að láta athuga þessar hliðar málsins? Þá vil ég víkja að ræðu hæstv. atvmrh. Hann taldi, að Alþfl. hefði ekki bent á neina leið út úr þeim erfiðleikum, sem nú steðja að, aðra en þá að taka upp landsverzlun, og það væri þýðingarlaust mál, sem enginn tæki alvarlega. Ég get játað það, að vandinn er meiri nú, en ef fyrr hefði verið móti honum snúizt, og það getur verið, að landsverzlun leysti hann ekki allan eins og nú er komið. Hins vegar vil ég benda hæstv. atvmrh. á, að ekki ómerkari þjóð en Bretar tóku það ráð, þegar efnahagsvandamál stríðsáranna steðjuðu að þeim, að þjóðnýta utanríkisverzlunina, taka upp ríkisinnkaup í svo stórum stíl, að allar brýnustu nauðsynjar voru keyptar af því opinbera, og má í því sambandi nefna t.d. olíu, kornvöru, feiti, kjöt, ull og fisk, nema þann, sem fluttur var á markaðinn til þeirra. Þannig var utanríkisverzlunin svo til öll í höndum ríkisins, en með því var allt verðlagseftirlit miklu auðveldara í framkvæmd og milliliðagróðinn stórkostlega lækkaður eða af tekinn. Það er áreiðanlega enginn vafi á, að ef við hefðum verið svo hagsýnir að hafa slíkt fyrirkomulag á stríðsárunum, þá værum við betur á vegi staddir nú og hefðum sennilega losnað við þá erfiðleika að miklu leyti, sem nú á að leysa úr með gengislækkun. Nú segja menn, að Bretar séu að leysa upp landsverzlunina, og það er að verulegu leyti rétt, en þeir eru líka að losna úr sínum efnahagserfiðleikum, sem stríðið hafði í för með sér. Nú erum við aftur á móti í líkum vanda og Bretar voru, þegar þeir gripu til landsverzlunarinnar, og þar af leiðandi athugandi, hvort við eigum ekki að gripa til sömu ráða og þeir gerðu. Fyrir tveimur árum var gerð athugun á verzluninni hér hjá okkur, bæði álagningu og hversu margir væru í þeirri atvinnugrein. Sú athugun leiddi í ljós, að á fjölmörgum vörutegundum var álagningin meiri, en innkaupsverðið í erlendum gjaldeyri. Ég benti áður á, að hagfræðingarnir Benjamín Eiríksson og Ólafur Björnsson birta í áliti sinu, að til verzlunarinnar og iðnaðarins hafi runnið óhóflegur gróði á undanförnum árum. Þó neitar enginn því, að fólkið, sem vinnur að verzlun, er margfalt fleira, en þarf að vera. Það er því augljóst, þar sem hægt hefur verið að borga öllum þeim fjölda, sem unnið hefur við verzlun, gott kaup, en hafa auk þess óhóflegan gróða, þá mætti ná allmiklu fé með því að taka upp landsverzlun eða lækka verðið og spara þjóðinni fé. Ég fullyrði ekki, að hægt væri að ná í nægilegt fé til að rétta við sjávarútveginn með þessari leið, en fullvíst er, að verulega mætti létta á útveginum, ef þetta fé væri flutt til hans, og telja verður það eðlilegri lausn en láta launastéttir landsins bera þær byrðar. Auk þess hefði slíkt fyrirkomulag í för með sér, að auðvelt væri að leggja aukalega á vissa vöruflokka og veita því fé til útvegsins, þar sem öll verzlun væri í höndum ríkisins. Það kunna sumir að segja, að slíkt væri raunar ekki annað, en gengislækkun, og má á vissan hátt segja, að svo sé. En með því móti væri einungis sú króna lækkuð, sem notuð væri til kaupa á sérstökum vörum og þá væntanlega ekki á brýnustu nauðsynjum. Krónan, sem notuð væri til kaupa á brauði og slíkum nauðsynjum, væri óskert, en hins vegar lækkuð krónan, sem varið væri til kaupa á sígarettum og bílum o.s.frv. Þetta væri auðvelt, ef fólkið vildi fara þessa leið. Ég verð að segja, að jafnvel þótt þetta frv. verði samþ., sé nauðsynlegt að athuga þetta mál. Ég fæ ekki séð, að nein trygging sé fyrir því, að gengi það, sem gert er ráð fyrir í frv., haldist, enda eru beinlínis ákvæði í frv., sem ótvírætt gefa í skyn, að það geti þurft að breytast aftur og það án aðgerða Alþingis. Um ummæli hæstv. atvmrh. í sambandi við eignaraukaskattinn ætla ég ekki að ræða nánar nú. Það gefst væntanlega tækifæri til að ræða það í sambandi við umræður um einstök ákvæði frv. Hæstv. ráðh. og aðrir, sem að frv. standa, draga ekki dul á það, að takmarkið með því sé að gera verzlunina frjálsa, en við það muni annað lagast af sjálfu sér, og það getur vel verið, að frjáls verzlun bætti úr einhverju, sem henni er ætlað. Hitt er bara lakara, að fátt bendir til, að þessu markmiði verði náð í náinni framtíð. Í sjálfu sér teljum við Alþýðuflokksmenn heldur ekki, að svokölluð frjáls verzlun sé neitt takmark út af fyrir sig. Höfuðmarkmiðið teljum við að sé að tryggja öllum atvinnu við arðbær og gagnleg störf, en það er undirstaða þess, að fólkinu líði vel. Hitt er miklu minna atriði, hvort verzlunin er frjáls eða ekki, aðeins ef hún er rekin með hag almennings fyrir augum. Það er líka augljóst, að þetta frv., þótt samþ. verði, leysir ekki höftin, vöruskortinn eða svarta markaðinn af hólmi fyrst um sinn. Það, sem skeður, verður sennilega það, að þær vörur, sem nú liggja á hafnarbakkanum, koma í búðirnar með háa verðinu, og hræddur er ég um, að eitthvað kunni að hækka í verði af þeim vörum, sem nú eru í búðunum, nema sérstakar ráðstafanir verði gerðar til að koma í veg fyrir það. En þrátt fyrir það helzt vöruskorturinn áfram og hætt er við, að bakdyr svarta markaðsins lokist heldur ekki alveg. Það er nú augljóst, að þessi tímamót eru mjög óhagstæð fyrir gengislækkun. Hækkunin kemur alveg strax, eins og ég áður sagði. Það er nú alveg fyrirsjáanlegt, hvernig þessu máli lýkur. Það eru 36 alþingismenn, sem standa saman um þá ríkisstj., sem nú situr, og þetta frv. verður samþ. af þessum mikla og öfluga meiri hluta. Hæstv. atvmrh. sá ástæðu til þess að beina nokkrum leiðbeiningar- og varnaðarorðum til Alþfl. í sambandi við afgreiðslu þessa máls og tók sér tilefni af ummælum formanns Alþfl., sem hann hafði í neðri deild í nótt, en þar varaði hann ríkisstj. og flokka hennar við því að sýna fullkomna óbilgirni við afgreiðslu. málsins. Ég er að sjálfsögðu mjög þakklátur hæstv. atvmrh. fyrir umhyggju hans nú og fyrr fyrir Alþfl., sem hann varaði nú við að taka á sig þunga þeirrar ábyrgðar að standa gegn þessu frv. Mér skildist á honum, að hlutur Alþfl. mundi verða miklu betri og ábyrgðin minni, ef hann væri um þetta í öllu samþykkur hinum flokkunum. Ég þakka hæstv. ráðh. umhyggju hans og þykir skylt að gera grein fyrir því, hvers vegna Alþfl. getur ekki tekið afstöðu með þessu frv. Það er þá í fyrsta lagi vegna þess, að þær ráðstafanir ýmsar, sem þar um ræðir, eru ekki réttlátar; þungi þeirra kemur ekki réttlátlega niður á þjóðfélagsþegnana. Þá telur Alþfl. í öðru lagi, að þetta frv. veiti ekki sjávarútveginum þá tryggingu, þó að samþ. yrði, sem til er ætlazt. Í þriðja lagi óttast Alþfl. það, af ástæðum, sem ég hef þegar tilgreint, að þetta verði til þess, að dýrtíðarhjólið snúist enn einn hring og haldi áfram að velta, jafnvel þótt verkalýðssamtökin hefji ekki kauphækkunarbaráttu nú þegar. Í fjórða lagi hefur Alþfl. haft þá reynslu af samstarfinu við þá flokka, sem nú ætla að knýja fram þetta mál, bæði í sambandi við gengislækkunina 1939 og enda síðar í samsteypustjórninni, að hann telur sig ekki geta búizt þar við góðu um framkvæmdir. Þetta eru í stuttu máli þær ástæður, sem Alþfl. hefur til andstöðu gegn þessu frv. En í sambandi við varnaðarorð hæstv. ráðh. þykir mér rétt að rifja upp þau atriði, sem formaður Alþfl. drap á í neðri deild í nótt. Hann beindi því til stjórnarflokkanna og ríkisstj., hvort hún sæi ekki ástæðu til þess að ganga nokkuð til móts við óskir verkalýðsráðstefnunnar, sem hér hefur setið undanfarna daga. En höfuðatriði í þeim breytingum, sem hún bendir á í ályktun sinni, voru í fyrsta lagi, að felld yrði niður 2. gr. frv., þ.e.a.s. ákvæðin um að svipta Alþingi valdinu til þess að ákveða gengi íslenzku krónunnar og leggja það í vald Landsbankans; í öðru lagi, að kaupuppbætur yrðu ekki miðaðar við nýju vísitöluna, heldur þá gömlu, a.m.k. þangað til búið væri að reikna út rétta vísitölu; í þriðja lagi, að brúað yrði bilið, sem skapazt hefur við það, að kauphækkanir hafa gengið skemmra, en vísitöluhækkuninni nemur á því tímabili, sem liðið er síðan hún var sett föst; og í fjórða lagi, að uppbætur yrðu greiddar mánaðarlega, eins og verið hefur, en ekki á 6 mánaða fresti, eins og ráðgert er í frv. Um þessar ábendingar vil ég segja það, að þær eru að vísu fram komnar eftir að sýnt var, að meiri hluti Alþingis mundi knýja frv. fram; en eigi svo smávægilegar tilfærslur að sæta þannig meðferð af hálfu Alþingis, að þeim sé í engu sinnt, þá tel ég óviturlega haldið á almennri afgreiðslu þessa máls og ómaklega lítilsvirðingu sýnda fulltrúum þeirrar ráðstefnu, er tillögurnar hefur gert. Og það lofar ekki góðu um hug þessarar stjórnar til verkalýðsins, ef virða á tillögur þessar að vettugi. Ég vil því taka undir þau varnaðarorð, sem formaður Alþfl. hafði í sambandi við þessa hlið málsins.



Herra forseti. Mér þykir rétt við þessa 1. umr. að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa stóra máls og benda á nokkur atriði í frv., eins og það hefur verið afgr. frá hv. Nd. Þó að ég viti, að samið hefur verið um framgang málsins milli stuðningsmanna ríkisstj., þá er það kunnugt, að ekki mun verða bægt frá neinni till., sem miðar að því að bæta frv. og tryggja framgang höfuðtilgangs þess. Mér þykir því vænt um, að hæstv. forseti, sem er form. hv. fjhn., hlusti á mál mitt, því að mér þykir rétt að lýsa afstöðu minni til málsins og koma fram með till. mínar, sem eru ekki nema munnlegar ábendingar, áður en málið fer til hv. fjhn. En áður en ég fer nú að ræða þessar till., vil ég gera ofurlitla grein fyrir afstöðu minni til málsins í heild. Ég fagna því, að meiri hluti alþingismanna skuli nú loksins hafa haft kjark í sér til þess að skipa sér um nauðsyn þess að viðurkenna fall íslenzku krónunnar. Þegar fyrst var tekið í lög ákvæði um ríkisábyrgð á fiski bátaútvegsins, benti ég mönnum á það með skýrum rökum, hve hættuleg braut það væri að fara út á, að taka ábyrgð á útflutningsafurðum, og að sá víxill, sem ríkið væri með því að skrifa upp á, yrði ekki greiddur nema með gengislækkun. Ég hef síðan stöðugt bent á þetta, í hvert sinn sem l. hafa verið framlengd og einnig í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Nú er hins vegar svo komið, að meiri hl. alþingismanna hefur fallizt á aðvörun mína, og er það að vísu gleðiefni fyrir mig, en hitt er rétt, að mikið tjón hefur orðið af því að viðurkenna ekki þessar staðreyndir fyrr, en betra er seint en aldrei. Gengisbreytingin er nú orðið atriði, sem þm. geta ekki lengur deilt um, því að gengisfall er í raun og veru komið á. Það má segja, að gengisfelling hafi orðið, þegar ákveðið var tvöfalt gengi, annars vegar með því að selja hluta af innfluttum vörum með hærra gengi og hins vegar með því að skattleggja ferðalög. Með því má segja að viðurkennd hafi verið gengisbreyting. Það er því ekki aðalatriðið núna, að gengislækkun sé viðurkennd almennt, heldur það, að samfara því séu, gerðar þær hliðarráðstafanir, sem mest veltur á, og að gengið verði svo frá frv., að það fái fylgi þjóðarinnar, því að það er einmitt það, sem allt veltur á, að hægt sé að skapa fylgi þjóðarinnar um þetta frv., eins og hæstv. atvmrh. var að biðja um í dag. En ef beðið er um fylgi þjóðarinnar, þá eiga alþm. heimtingu á því, að hv. fjhn. taki til athugunar þá agnúa, sem á frv. kunna að vera og hægt er að laga, ef það verður til þess að tryggja betur samhug fólksins með málinu. Þegar verkalýðsflokkarnir eru andvígir málinu, þá er það af því, að þeir hafa ekki fullan skilning á því, að atvinnuvegir landsins eru reknir með tapi. Fyrst hafa verið notaðir allir sjóðir góðæranna, og þegar þeir voru gengnir til þurrðar, þá var gripið til lánstrausts í bönkunum og að lokum til styrkja úr ríkissjóði, en nú er svo komið, að allt er að komast í þrot. En þetta vill ekki kaupstéttin viðurkenna og neitar að ræða þessa möguleika eða aðra, af því að hún vill ekki viðurkenna, að allt sé að komast í þrot. Meiri hl. alþm. hefur hins vegar orðið að viðurkenna þessa staðreynd, og að tilgangslaust sé að leggja þunga og síþyngjandi skatta á þjóðina og á þann hátt verði ekki hægt að tryggja örugga atvinnu hennar öllu lengur, eins og hv. 4. þm. Reykv. benti réttilega á og sagði megintilganginn. Frá mínu sjónarmiði séð hefur frv. spillzt frá því, að það fyrst var lagt fram, en ég skal ekki fara langt út í það, þó að mér þyki rétt að geta þess lítillega. Mér finnst því vera spillt með því að veita sköttunum til nýrrar fjárfestingar, en upphaflega átti að draga úr fjárfestingunni, sem að áliti hagfræðinganna hefur verið ein af aðalorsökum dýrtíðar og verðbólgu í landinu, því að það er vitað, að hún dregur úr gjaldeyri til annarra þarfa. Hversu mikil þörf er þá til þessa víxlspors, að festa þetta fé í nýrri fjárfestingu? Þá tel ég, að það sé breyting til hins lakara að láta einstaklingana greiða skatta í stað félaganna, eins og áður var, og ég tel einnig, að breytingin í sambandi við eignamatið sé lakari og ranglátari, en það var fyrir og undrar mig, að hér skuli sett slík ákvæði, sem vitað er, að á engan hátt geta staðið í framtíðinni og munu skapa andúð á frv. meira en nauðsynlegt er. Það er líka mikil spilling á frv. að leggja á eignir, sem rýrna við gengislækkunina, en samkomulag hefur ekki náðst með öðru móti. Ég tel nauðsynlegt, að gerðar séu eftirfarandi breytingar á frv., og vil beina því til hæstv. forseta, að það verði tekið til athugunar af hv. fjhn.: Í fyrsta lagi er nauðsynlegt að heimila endurgreiðslu á framleiðslugjöldum togaranna, ef það kemur fram, að um raunverulegt tap á rekstri þeirra sé að ræða. Þetta hefur þegar verið viðurkennt sem réttmætt með 11. gr. um síldarafla, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ef sumarafli skipa, er veiða í snurpinót, er minni en 6.000 mál pr. skipshöfn að meðaltali, er ríkisstj. heimílt að lækka gjaldið. Ef afli er minni en 4.000 mál pr. skipshöfn að meðaltali, er ríkisstj. heimilt að fella það niður.“ Ég tel, að það verði að gefa sams konar heimild til togaranna, sem eiga að greiða framleiðslugjöld, hvort heldur sem þeir stunda ísfiskveiðar eða saltfiskveiðar, ef um raunverulegt rekstrartap er að ræða. Ef þetta yrði ekki gert, mundi frv. ekki aðeins mæta meiri andúð, heldur gæti það beinlínis orðið til þess, að menn vildu ekki taka að sér þennan rekstur, sem er mjög áhættusamur, ef ekki er tekið tillit til þessa. Þessi heimild er því nauðsynleg. Enn fremur þarf að taka það skýrt fram í frv., að þetta ákvæði taki ekki til þeirra togara, sem enn eru ókomnir til landsins. Ég vil benda á það, að þessir nýju togarar koma til með að kosta um 8 millj. kr. Vaxtabyrðin og vátryggingabyrðin af þeim skipum verður ekki minni, en ein millj. kr. á ári. Og það sýnir sig, að það er alveg útilokað, að hægt sé fyrir ríkissjóðinn að afsetja þessi skip til nokkurra aðila, ef á þeim á að hvíla sams konar kvöð eins og á togurunum, sem hér um ræðir. - Ég tel einnig, að nauðsynlegt sé, að tekið sé fram í frv., að reikna skuli vátryggingarverð skipa, sem tryggð eru í pundum, á núverandi gengi, þegar matið fer fram. Það er talað um, að vátryggingarverð skipa eigi að gilda um verðákvörðun skips til stóreignaskatts, nema sannað sé með mati, að söluverð þess sé annað. Ég tel alveg nauðsynlegt, að gengið sé tryggilega frá því viðkomandi þeim skipum, sem vátryggð eru í pundum - og langflest stærri skipin eru vátryggð í pundum -, að verð þeirra sé miðað við það, sem þau voru vátryggð fyrir um nýár s.l. í pundum, og sé þá miðað við gamla gengið á ísl. kr. Þetta tel ég að þurfi að athuga við afgreiðslu málsins. En ef þetta væri reiknað eftir nýja genginu, þá hækkaði það stórkostlega verð skipanna. - En ég tel, að það hefði í raun og veru aðeins átt að reikna verð skipanna eftir kaskótryggingu þeirra, vegna þess að í vátryggingu skipanna nú er venjulega innifalinn afli, veiðarfæri o.fl. En ég skal ekki gera það að neinu deiluatriði. Ég tel líka, að átt hefði að draga frá vátryggingariðgjöld eins árs, vegna þess að það er venjulega dregið frá, ef skip ferst. En ég ætla ekki að gera það að ágreiningsatriði. Ég tel einnig, að nauðsynlegt sé að setja inn í frv. ákvæði um, að þeir menn, sem á undanförnum árum, einkum síðustu árum, hafa selt fasteignir eða lánað fé og hafa sett það inn í sín skuldabréf, að skuldin samkv. þeim skuli hækka hlutfallslega á við það, sem gengi ísl. kr. félli, - ég tel nauðsynlegt að setja inn ákvæði um það, að þessir menn geti ekki innheimt skuldir sínar á þann veg, þó að þetta sé þannig tekið fram í skuldabréfunum, því að ef þeir mættu það, væri það til þess að gera þann sterka sterkari og þann veika veikari, ef t.d. maður, sem í dag lánar öðrum manni 100 kr., getur átt rétt á að krefja þennan skuldunaut sinn eftir nokkra daga um 174 eða 175 kr. sem greiðslu á þessari skuld. Mér hefur verið bent á, að e.t.v. stríði þetta gegn stjskr. En það er tekið upp í þetta frv., einnig eftir minni till., þó að það hafi ekki verið tekið upp í þessari hv. d., ákvæði í 7. gr.: „Þetta tekur þó ekki til launa, sem reiknuð eru á grundvelli verðmætis afurða, svo sem aflahlutar. Þó skulu laun, hluti launa eða aðrar greiðslur til skipverja á togurum og fiskflutningaskipum, sem miðaðar eru við hundraðshluta af afla, aðeins hækka í samræmi við hækkaða vísitölu samkv. þessari grein, en ekki hækka að öðru leyti að krónutali vegna gengisbreytingar samkvæmt lögum þessum.“ Það er sjáanlegt, að það er ekkert vit í því að láta hæstlaunuðu mennina næstum tvöfalda sínar tekjur, jafnvel þó að um það séu samningar. En um þetta standa samningar í dag á milli atvinnurekenda og atvinnuþiggjenda. Og þess vegna eru þeir upp hafnir með þessari gr. - En ég tel, að þetta, sem ég áður nefndi, séu svo mikil atriði, að frv. megi ekki fara út úr þinginu, nema þessi atriði séu lögfest. Ég vænti þess, að hæstv. forseti, sem er form. n., sem mun fá þetta frv. til athugunar, taki þetta til athugunar. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að Alþfl. hefði 1944 lagt til að taka sérstakan toll af ísfiski, til þess að halda niðri framfærsluvísitölunni. Þetta var gert á annan hátt 1944. Ég veit ekki annað en að mestur hlutinn af stríðsgróða togaraflotans hafi gengið í ríkissjóðinn beint, til þess að greiða niður bæði verðlag innanlands og til að halda niðri vísitölunni. Þetta var að vísu ekki tekið á þann hátt að setja það í sérstakan sjóð. En það kemur eins út. Milljónir af þessu fé voru teknar af togurunum - nema hjá bæjarútgerðum. Það voru einu togararnir, sem gerðir voru skattfrjálsir á þessu sviði. Og þar getur hv. 4. þm. Reykv. kljáðst við sína eigin menn, því að það munaði 500 þús. kr. fyrir hvern togara, sem tilheyrði bæjarútgerð, að þeir ekki greiddu þetta fé í ríkissjóðinn. En allir aðrir togarar greiddu þennan skatt, sem Alþfl. lagði til að greiddur væri, en skaut bæjartogurunum undan. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að árið 1941 hefði Alþfl. lagt til að leggja á útflutningstoll og greiða niður vörur innanlands með honum. Þetta hefur líka verið gert, en í öðru formi. Það hefur verið tekinn allur þessi gróði, til þess að greiða niður vörur innanlands og til þess að standa undir verði á þeirri útflutningsvöru, sem aðrir aðilar, en togaraeigendur, öfluðu og til þess að afla gjaldeyris inn í landið. - Hv. þm. sagði líka, að Alþfl. hefði lagt til 1942, að gengi kr. væri hækkað í kr. 22,15 sterlingspundið. Þetta hefur ekki verið gert. En er hv. 4. þm. Reykv. alveg viss um, að þetta hefði bætt úr? Hann segir: Þá hefðu menn ekki farið að kaupa allt mögulegt, nauðsynlegt og ónauðsynlegt, í landinu. Ég er ekki viss um, að þetta sé rökrétt hugsun í þessu máli. Ég skal ekki dæma um, hvernig þetta hefði verkað. En inn á þessa till. var ekki gengið. En hvaða trú hafði Alþfl. þá á sterlingspundinu? Hann hafði þá trú á því, að hann vildi láta lækka pundið, en hækka krónuna. Gerðardómslögin segir hv. 4. þm. Reykv. að hafi verið sett á og framkvæmd hækkun landbúnaðarvara. En sannleikurinn er sá, að það voru ekki þessi mál, sem sprengdu langmest dýrtíðarhömlurnar á þeim árum, heldur var það hin gífurlega eftirspurn frá setuliðinu eftir vinnuaflinu. Það var ameríski dollarinn, sem velt var hér inn í stríðum straumum þá. Og það var eftirspurnin eftir vinnunni, sem greidd var í dollurum, sem var það, sem sprengdi dýrtíðarskorðurnar hér á landi, svo að þess vegna var ómögulegt að halda niðri dýrtiðinni, þannig að þó að gerðardómslögin væru sett og síðar upp hafin, þá voru þau ekki nein orsök dýrtíðarinnar hér hjá okkur. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að 1943 hefði hann lagt til, að bætt yrði upp sparifé og myndaður miðlunarsjóður húsaleigu. Ég viðurkenni, að sparifé var ekki bætt upp. En það var gert annað. Stríðsgróðanum, sem hefði kannske átt og a.m.k. að áliti sumra hefði átt að lenda hjá ríkissjóði, eða hjá einstökum aðilum og bindast þar, honum var dreift út á meðal alþýðunnar, vegna þess að það þótti ekki stætt á því að láta alþýðuna ekki geta bætt sín kjör, jafnléleg og þau voru fyrir stríð. Þess vegna var stríðsgróðanum dreift út á meðal almennings, en hann hlaut þá einnig að skapa þá dýrtíð, sem er í landinu. Þá sagði hv. 4. þm. Reykv., að Bretar hefðu bjargað öllu við hjá sér með landsverzlun á stríðsárunum. Og það áttu að vera rök hjá hv. þm. fyrir því, að hér ætti að vera hægt að bjarga öllu við með landsverzlun og þess vegna þyrfti ekki þessar ráðstafanir, sem hér er verið að gera. En væri þá hv. 4. þm. Reykv. ánægður með þau lífskjör, sem brezkum verkamönnum voru sköpuð á þessu tímabili? Eða heldur hann, að einmitt þetta atriði hafi ekki haft nein áhrif á afkomu brezku þjóðarinnar, að verkamenn þar höfðu ekki meira að lífa af, en svo sem hálf laun á móts við það, sem íslenzkir verkamenn höfðu? Þau kjör eru þannig, að enginn íslenzkur verkamaður í dag mundi líta við þeim. Og ég vil segja það, að ef landsverzlun Breta hefur orðið til þess að skapa slík lífskjör í Bretlandi, eins og þau eru í dag, þá er ekki æskilegt að fara inn á hana hér, til þess að koma hér á sömu lífskjörum eða lakari. Það ætti sízt að vera baráttumál alþýðunnar á Íslandi að berjast fyrir slíku máli. Og er hv. 4. þm. Reykv. alveg ókunnugt um, hvernig útkoman hefur verið á rekstri sérleyfisbifreiða undir stjórn Alþfl.-ráðh., eða iðnfyrirtækja þess opinbera í hans stjórnartið? Og ef það ætti að vera sá mælikvarði, sem mætti áætla eftir, hvernig landsverzlun mundi fara úr hendi undir stjórn hinna sömu manna, þá mundi það áreiðanlega ekki geta verið til neinna úrbóta að setja hér upp landsverzlun. Á beztu sérleyfisleiðinni, þar sem flutt hefur verið ein millj. manna á ári, milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, eftir beztu vegum landsins, hefur reksturinn verið með hundraða þús. kr. tapi á ári. Þetta hefur verið undir stjórn Alþfl. Og það hefur gengið svo langt, að Alþfl. tók í leyfisleysi fé úr póstsjóði, orlofsfé verkamanna, til þess að standa undir þessum rekstrarhalla. Er það þetta, sem við að áliti sumra hv. þm. eigum að óska eftir að fá hér í sambandi við landsverslun? Ég held, að verkalýðurinn mundi ekki þakka mikið fyrir slíkar gjafir, þó að þær kæmu frá hans eigin flokki. Og hvernig er það með Silfurtún og Landssmiðjuna? Það er staðreynd, að á Landssmiðjunni er ríkið búið að tapa stórfé.

Það væri æskilegt, að hv. þm. talaði um frv.

Að sjálfsögðu, herra forseti. En ég hef tekið þetta fram í sambandi við það, sem komið hefur fram hér í umr. um frv. Það er höfuðtakmark Alþfl., eftir því sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að allir hafi nægilega og örugga atvinnu og sæmileg lífskjör, en ekki hitt, hvort verzlunin er frjáls í landinu. Það hefur verið höfuðtakmark allra ríkisstjórna undanfarið, eftir því sem þær sjálfar hafa skýrt frá, að ná þessu takmarki, að allir í landinu hefðu örugga atvinnu við sæmileg lífskjör. Og það er einmitt vegna þess, að það á að reyna að ná þessu takmarki og halda því við, sem þar með næst, að þetta frv. hefur verið borið hér fram. Hinu er svo ekki hægt að neita, að hversu góðar sem tekjur manna eru á hverjum tíma, þá mundu þær alveg gleypast af óhagstæðu gengi og ranglátri verzlun í landinu. - Svo mikið hafa Íslendingar fengið að reyna af einokun í þessu landi, að það verða víst ekki margir, fyrir utan forvígismenn Alþfl., sem óska eftir, að slík bönd verði reyrð að Íslendingum á ný. Og það er vitanlega eitt af aðalatriðunum, sem skapa velmegun í þjóðfélaginu, ekki aðeins að verzlunin sé frjáls, heldur að allt athafnalífið í landinu sé frjálst. Og að því miðar þetta frv., ekki aðeins að gera verzlunina frjálsa, heldur að hverfa frá styrkjaleiðinni og frá þeim böndum, sem lögð hafa verið á framtak einstaklinganna í landinu, og gera atvinnulífið allt frjálst aftur, til þess að reyna að koma nýju lífi í atvinnuvegina og finna nýja möguleika til öflunar gjaldeyris og tryggja sem öruggasta atvinnu sem flestra manna í landinu við sæmileg lífskjör. Ég vil enn vænta þess, að hv. n. taki þetta, sem ég hef bent á, til athugunar, einmitt fyrir 2. umr. málsins.