Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Ég er ánægður yfir því, að það skuli koma atkvgr. um þetta mál. Ég hef heyrt sagt, að forráðamenn Siglufjarðar bíði með 3 millj. kr. ábyrgðarheimild, eftir að þessari afgreiðslu er lokið. Ég segi samt nei.

Jónas Jónsson Herra forseti. - Ég hef leyft mér að bera fram viðaukatill. við brtt.hv.þm. Vestm., sem að nokkru leyti er sprottin upp af þeim umr., sem fóru hér fram síðast, þar sem það kom í ljós, að þrátt fyrir þá miklu nauðsyn, sem er á því að ráða fram úr þessu máli, þá hefur hvorki heilbrigðisstjórn né n. séð sér fært að koma fram með ákveðnar till. Hins vegar kom það fram í umr. þá, að ástandið er þannig, að hér á landi munu vera um 600 manns, sem þyrftu að fá aðhlynningu á geðveikrahæli, en ekki hægt að koma nema um 200 manns á núverandi hæli og þó tæplega hægt að fullnota það vegna skorts á þjónustufólki. Það hefur enn fremur komið fram í sambandi við þetta mál, að vegna skipulags Reykjavíkur muni á sínum tíma verða að flytja núverandi hæli burt og byggja annars staðar. Þessi staðreynd verður til þess, að það verður miklu síður lagt út í að bæta við Kleppsspítalann, sem þó annars þyrfti að gera. Og þar sem nú vantar spítala fyrir 400 manns í viðbót, þá yrði óeðlilegt að hafa þetta geðveika fólk allt á einum stað og ekki hagnaður á neinn hátt. Og þar sem heilbrigðisn. Reykjavíkur hefur komið sér saman um, að rétt sé að byggja bráðabirgðaskýli fyrir geðveikt fólk á Akureyri, þá hef ég hugsað mér þann möguleika að byggja part af geðveikraspítala á Akureyri. Þar þarf hvort sem er að byggja. Og þar er ekki neinn vafi um staðinn, því að fyrirhugað hefur verið að byggja í þessu skyni nálægt spítalanum þar. - Það væri þess vegna, að mínum dómi, hentugt að byggja þar nokkurn part af geðveikraspítala; meðan verið er að finna stað handa nýjum Kleppi sunnanlands aftur. - En þar sem þetta tekur tíma og þar sem það kom í ljós í umr. um þetta efni á dögunum, að e.t.v. væri öruggust bráðabirgðalausn á þessu vandamáli það að taka part af kjallara núverandi sjómannaskóla eða þeirri byggingu í þessu skyni, þá fannst mér rétt, að það kæmi hér til atkvæða, hvað menn vildu gera í þessu efni. Læknar á Kleppi telja, að spítalanum sé heppilegt að finna stað inni í bænum. Og þar sem nú er erfitt að fá öruggt húsnæði, en mér er fullkunnugt um það, að fyrst um sinn a.m.k. verður ekki notaður kjallari undir austurálmu sjómannaskólans og verður ekki heldur á næsta ári lokið við stofurnar þar uppi yfir, heldur hinn part skólans, þar sem kennsla byrjar á næsta hausti, þá vildi ég láta koma í ljós, hvað Alþ. og heilbrigðisstjórn vildi vera láta um að taka þetta húsnæði í þessu skyni. Og hygg ég, að þetta mundi líklegust bráðabirgðalausn, einkum ef litið er á það, að það verður að líkindum leitazt við að fá karla og konur, sem önnur störf stunda hér í bæ, til þess að sinna hjúkrun til bráðabirgða í þessu skyni. Ég vil leiðrétta misskilning, sem kom fram hjá hv.frsm.n. ((TJ), viðvíkjandi sjúkraskýlinu á Húsavík. N. hafði borizt sú frétt, að það hefði staðið autt fyrir starfsfólksleysi. Það er ekki, heldur er spítalinn í fullum gangi. En tilefni þessarar fréttar mun vera það, að aðalhjúkrunarkonan þar veiktist í haust og fór burtu, og vantaði hjúkrunarkonu í nokkrar vikur, þannig að læknar gerðu þar þá ekki stærri uppskurði um tíma. Svo raknaði úr, svo að nú er allt í lagi um þetta, eins og á að vera. Og það er alls ekki hægt að ráða bót á þessu máli, sem hér er til umr., í sambandi við þann spítala.

Forseti (GSv): Áður en lengra er farið, vil ég benda hv.flm.brtt. á þskj. 535 á, að hún er við aðaltill., en komin er fram frá hv.allshn.brtt., sem algert breytir allri tillgr., og mundi þá hans till. (á þskj. 535) alls ekki samrímast því, ef samþ. yrði brtt.hv.n. En fyrst yrði borin upp brtt.n., og mundi að henni samþykktri brtt. á þskj. 535 vart koma til greina. En það er hægt að laga með því að taka brtt. á þskj. 535 aftur til síðari umr.

Ég tek brtt. mína aftur til síðari umr.

.

Frsm. (Gísli Jónsson) Herra forseti. - Út af ummælum hv. 6. þm. Reykv. þykir mér rétt að benda á, að það er ekki nauðsynlegt, þó að menn tali um geðveikramál, að tala eins og geðbilaðir menn, en öll hans ræða benti á, að eitthvað væri athugavert við sálarástand hans þá stund, sem hann var að tala um þetta. Hv. þm. var með þungar ásakanir á allshn. fyrir, að hún hefði gefizt upp við að leysa þetta mál, en samt sem áður óskar hann eftir, að þessi n., sem svo óskaplega illa hefur tekizt til með málið, fái það til meðferðar á ný. Ég vil benda þessum hv.þm. og öðrum á það, að í aðaltill. á þskj. 365 er verið að skora á stj. að láta nú þegar koma til framkvæmda heimild í 33. lið 22. gr. fjárl. fyrir árið 1944. Ég geri ráð fyrir, að ef allshn. hefði ekkert annað gert en að gefa út nál., þar sem hún hefði einróma lagt til, að þessi þáltill. væri samþ., þá hefði hvorki hv. 6. þm. Reykv. né aðrir hv.þm. kastað neinum hnútum að n. fyrir að hafa gefizt upp við málið. En allshn. gerði annað og meira en þetta. Hún rannsakaði, hvort unnt væri fyrir núv. stj. að láta þessa till. koma til framkvæmda, ef hún væri samþ., og hvort það mundi bæta úr málinu að fullu. Hún komst að þeirri niðurstöðu, að það væri engan veginn nægilegt að samþ.till. eins og hún var upphaflega borin fram. Þess vegna gerir n. þá breyt., að hún leggur til að fela stj. einnig að hefja undirbúning undir framtíðarlausn þessa máls. Þingið hefur forsómað allan þennan tíma, eins og hv.flm. minntist á, að leysa þessa skyldu af hendi. N. vildi láta það koma sérstaklega fram í sinni till., að grundvallarnauðsyn væri að fá eitthvert skipulag á þessi mál fyrir framtíðina, þannig að ekki yrði lengur sama ófremdarástandið og lýsti sér í umsögn yfirlæknisins á Kleppi, að þar hefði verið a.m.k. síðustu tíu árin, sem hann sagðist aldrei hafa treyst sér til að tilkynna Alþ. En n. gerði meira en þetta. Hún lagði einnig til, að það væri skorað á stj. að gera nú þegar nauðsynlegar ráðstafanir til bráðabirgða til að bæta úr brýnustu húsnæðisvandræðunum. Ég veit ekki, hvað hv. 6. þm. Reykv. meinar, þegar hann heldur fram, að þrátt fyrir þetta hafi n. gefizt upp á málinu. Það getur þó aldrei verið hlutverk þingn. að gera sérstakar ráðstafanir. Það er það, sem hæstv. stj. ber að gera í málinu. N. var aðeins að dæma um, hvort þætti tiltækilegt, rétt eða eðlilegt að skora á stj. að hrinda þessu máli í framkvæmd, en ekki að útvega húsnæði úti í bæ, eins og mér heyrðist helzt á hv. 6. þm. Reykv., að hann teldi, að n. bæri skylda til að gera. N. vill ekki leggja til, að tekinn verði til þessara nota neinn hluti af nýja sjómannaskólanum, en bendir aðeins á hæstv.dómsmrh. til leiðbeiningar, að þetta hafi komið til umr. og lækninum á Kleppi hafi litizt vel á þetta húsnæði. En þegar um það er komin sérstök brtt. frá hv.þm. S.-Þ., þá vil ég fara um hana nokkrum orðum og benda á, að ef Alþ. telur, að málinu sé á einhvern hátt betur borgið með því að samþ., að hæstv. stj. skuli taka eitthvert ákveðið húsnæði hér í bæ, þá koma sannarlega til greina fleiri staðir en sá hluti sjómannaskólans, sem hér er um að ræða, m.a. hvort ekki væri ástæða til að taka einhvern hluta af þjóðleikhúsinu. Ég hygg, að þar muni vera herbergi, sem eru komin lengra á veg, til að hægt sé að nota þau til mannaíbúðar, hvort sem er fyrir sjúka menn eða heilbrigða, heldur en þessi hluti sjómannaskólans er. Einnig mætti þá athuga, hvort ekki væri unnt að fá gamla stúdentagarðinn; hann er nú rekinn sem spítali. Getur vel verið, að hæstv.dómsmrh. takist að fá hann rýmdan, svo að þangað væri nú hægt að flytja sjúklinga, ef ekki þá bandóðu menn, sem þarf nú að sjá fyrir húsnæði og eru nú hér og þar úti um landsbyggðina, þá eitthvað af þeim taugaveikluðu sjúklingum, sem nú eru á Kleppi og hv. 6. þm. Reykv. sagði, að væri glæpur að hreyfa þaðan burt, fyrr en þeim væri fullbatnað, hvernig sem væri líðan þeirra manna, sem eru úti á landinu. Það má einnig benda á, að hér í bænum er hús, sem heitir hegningarhús. Getur vel verið, að hægt væri að koma þar fyrir sjúklingum, sem hvergi er hægt að stunda nema í Reykjavík. Ég vil aðeins skýra frá þessu, af því að hæstv.heilbrmrh. er viðstaddur, til þess að hann geti látið rannsaka þessi mál, án þess að ég geri það að minni till. Út af brtt. á þskj. 535 um að reisa á Akureyri sjúkrahús fyrir 50 menn vil ég taka fram, að það kom ekki til umr. í n., hvort reisa ætti slíkt sjúkrahús á Akureyri, heldur hvort rétt væri að dreifa þessum byggingum út um land. N. bar ekki skylda til að rannsaka það mál, enda var ekki þess að vænta, að hún hefði svo mikla þekkingu á málinu, að hún væri fær um að segja, hvort það skyldi gert eða ekki. Það þurfti miklu frekari rannsóknar við. Þess vegna m.a. lagði n. til, að þessi mál væru rannsökuð, og taldi á þessu stigi enga ástæðu til annars en að bera fullt traust til hæstv. ráðh., að hann léti rannsaka þetta eins fljótt og unnt væri og velja til þess þá menn, sem hann teldi í samráði við landlækni heppilegasta til að finna örugga lausn í málinu. Ég skal um leið geta þess, að yfirlæknirinn á Kleppi hélt fast fram í n., að það væri ekki einasta miklu dýrara að byggja mörg slík sjúkrahús og dreifa þeim um landið, því að reynslan sýndi, að það væri miklu ódýrara að reka eitt stórt sjúkrahús heldur en að hafa þau mörg og smá, heldur lagði hann einnig mikla áherzlu á, að ógerningur væri af öðrum ástæðum að gera það, því að það þyrfti að sjá þessum sjúklingum fyrir læknum, sem hefðu sérþekkingu á þessum sjúkdómum, og taldi hann, að þeir væru ekki mjög margir hér á landi, sem hefðu það. Hann taldi óverjandi að láta almenna og venjulega héraðslækna stunda þessa sjúklinga, og hann tók svo djúpt í árinni, að hann áleit, svo að ég noti hans eigin orð, eins gott að láta járnsmiði gæta þeirra og hjúkra þeim eins og venjulega héraðslækna. Ég dæmi ekki um þetta; ég segi aðeins frá, hvernig á þetta var litið frá hans sjónarmiði. Af þessum ástæðum var það, að n. taldi nauðsynlegt, að þetta mál væri undirbúið af mönnum með meiri þekkingu en allshn. gat haft. Væri þá ekkert á móti því, að hæstv. félmrh. í náð sinni skipaði hv. 6. þm. Reykv. í slíka n., ef hann býr yfir meiri þekkingu í þessu máli en þm. almennt. Tekur hann það vonandi til alvarlegrar athugunar, þegar hann á að ráða fram úr þessu máli. N. vildi ekki leggja til, að keyptir væru eða leigðir neinir braggar hér í bænum til þessara nota, af því að húsameistari ríkisins og landlæknir gáfu n. þær upplýsingar, að það yrði svo kostnaðarsamt að útbúa þessi hreysi, að það mundi nema miklu meira en þó að byggt væri nýtt sjúkrahús, og sama væri að segja um það húsnæði, sem komið hefði til mála að nota uppi við Hafravatn. N. gerði sér það ómak að skoða þetta húsnæði til þess að geta rætt um það á fundi. Vil ég benda á, og er það til upplýsingar fyrir hæstv. ráðh., að yfirlæknirinn á Kleppi taldi, að það væri ef til vill eina lausnin á því að geta aukið hjúkrunarliðið, að sú krafa væri gerð til hvers, sem sendi sjúkling á spítalann, að hann léti fylgja honum starfsstúlku, sem þar yrði að starfa í sex mánuði. Hefur hann gert það að ófrávíkjanlegri kröfu um alla nýja sjúklinga. Í sumum tilfellum hefur það borið árangur, og hefur þannig tekizt að fá starfskrafta. En ef slíkt skilyrði er sett um nýja sjúklinga, þá á engu síður að vera hægt að setja slíkt skilyrði aðstandendum þeirra, sem hafa átt sjúklinga á spítalanum, því að vitanlega eiga sömu skilyrði að vera fyrir alla þegna landsins. Ef þetta er hægt, þá er miklu fremur hægt að greiða úr hinu atriðinu, sem sé húsnæðisleysinu. Yfirlæknirinn á Kleppi hefur gert þetta skilyrði fyrir sjúklinga, sem ég persónulega þekki til, og eru nú viðkomandi hreppsfélög að leysa málið á þeim grundvelli, svo að sjúklingarnir geti fengið sjúkrahúsvist. Mér fannst hæstv. ráðh. heldur halla á n. fyrir að hafa ekki viljað leggja til meira „pósitívt“ en hún gerir í till. sínum. En ég sé ekki, að það hefði leyst þetta mál, þó að allshn. hefði lagt til að hækka laun hjúkrunarkvenna til að fá þær á Klepp frá öðrum sjúkrahúsum, sem yrði þá kannske til þess, að starfsfólk vantaði þar, og hefðu þau sjúkrahús þá kannske ekki önnur úrræði en að hækka launin hjá sér til að fá stúlkurnar aftur frá Kleppi. Þetta á n. við, þegar hún segist ekki vilja stofna til kapphlaups um stúlkurnar. En ég vil einnig benda á, að það hefur aldrei staðið á þessu atriði. Síðasta þing gaf hæstv.fyrrv. stj. fulla heimild til þess að reka viðbótarhæli við Klepp, jafnvel að reisa til þess nýtt hús og bera kostnað af rekstrinum. Allshn. hefur einnig lagt til í sínum till., að ríkisstj. geri allt, sem unnt er, til að leysa úr þessum vandræðum og hefur raunverulega ekki takmarkað það við neina fjárhæð. N. er svo vel ljós hin mikla þörf á að bæta úr þessu, að hún vildi ekki undir neinum kringumstæðum draga úr þeim áskorunum, sem um það hafa komið fram, heldur miklu fremur bæta við það. Þess vegna þótti mér undarlegt, þegar hv. 6. þm. Reykv. var í sinni geðbiluðu ræðu að taka undir það, að n. hefði ekki gert fulla skyldu sína í þessu máli. Hann sagðist vita um sjúkling, sem rammefldir karlmenn hefðu ekki ráðið við á daginn og yrði að sitja yfir um nætur. N. er ljóst, að það eru fleiri sjúklingar en þessi, sem sýna ljóslega, að málið er mjög aðkallandi, og álítur hún, að till., eins og hún vill ganga frá henni, bjargi málinu bezt, en vel getur verið, að hv.flm. telji hana betri eins og hún var borin fram á frumstigi. Sé þingið á þeirri skoðun, að málinu sé betur borgið með því að samþ. frumtill., þá sé ég ekkert á móti því, en ég tel samt, að málið sé fært í betra horf með því að afgr. það eins og n. leggur til. Hitt er ekki n. sök, þó að hv.flm. komist nú að þeirri niðurstöðu, að hann hefði átt að orða till. öðruvísi en hann orðaði hana og öðruvísi en n., en honum er þá innan handar að koma með brtt., ef honum sýnist svo.

Jóhann Jósefsson Herra forseti. - Hv. þm. Barð. álítur, að ég hafi smitazt af ræðu hv. 6. þm. Reykv. Það kann að vera að einhverju leyti rétt, ef það er lagt þannig út, að ég lét í ljós eftir ræðu hans þá ósk, að n. hefði gert ýtarlegri till. um þetta mál heldur en er að finna á þskj. 502. En ég skal játa, að mér kemur ekki til hugar að gera þær kröfur til n., að hún geri þær ýtarlegustu till. um framkvæmdir. Ég skal taka undir það, sem hv.frsm. segir, að við verðum, og mér er það mjög ljúft, að treysta réttdæmi og góðvilja þess ráðh., sem um þetta mál á að fjalla, og þeirra sérfróðu manna, sem hæstv. ráðh. getur kvatt sér til aðstoðar til að leysa þetta mál. Það er að vísu svo, að till.n. ganga lengra en þær till., sem ég setti niður á pappírinn. En það er alltaf bezt að hafa það, sem sannara reynist í hverju máli, og ég get vel fallizt á, að það beri að líta á fleiri hliðar þessa máls en þá, sem mest er um rætt og mestra og fljótastra aðgerða þarf, en það eru bráðabirgðaaðgerðirnar í þessu máli. Hitt er alveg rétt, sem hv.frsm. minntist á, að það eru stærri verkefni, sem bíða, sem sé að koma betra skipulagi á það í framtíðinni, að þetta húsnæði sé á hentugum stöðum. Það virðist vera, að þeir, sem rannsökuðu skipasmíðastöðvarstaðinn, hafi alveg gleymt, að þar stendur geðveikraspítali. En það er fleira, sem hér kemur til greina. Það er nú orðið ljóst, að Kleppur, sem á sínum tíma var langt frá annarri byggð bæjarins, er nú orðinn talsvert leiðinlega nálægt ýmsum íbúðarhverfum, sem nú eru að rísa upp. Eru þær byggingar nú komnar nálega heim að túngarði á Kleppi. Þarf það engrar skýringar við, hversu óviðfelldið það hlýtur að vera fyrir fólk að búa svo nærri geðveikrahæli. Ég held því alls ekki fast við, að það eigi endilega að samþ. það orðalag, sem mín till. hefur, og ég get vel ímyndað mér og meira að segja fallizt á, að það sé réttara að líta lengra fram í þessu máli, eins og hv.n. gerir. Ég verð að segja, að ef það er, sem ég álít, að sé engin ástæða til að efa, rétt hermt hjá hv.frsm., að yfirlæknirinn á Kleppi álíti sína kollega ekki hafa meira vit en svo á geðveikimálum, að eins gott væri að fela slíka sjúklinga í umsjá járnsmiða, að ég mundi hafa tilhneigingu til að taka mér varúð á fullyrðingum frá slíkum sérfræðingi í geðveikimálum. Þetta er vitanlega talað af leikmanni, sem hefur ekkert vit á sjúkdómum, en ég verð þó að segja það, að mér finnst, að svona fáránleg fullyrðing hjá sérfræðingi sé sem sagt ófær. Viðvíkjandi brtt.hv.þm. S.-Þ. á þskj. 535, þá er þar lagt til, að ákveðin bygging sé tekin til þessara nota, sem sé nokkur hluti af kjallara sjómannaskólans. Ég hefði tilhneigingu til að fylgja þessari till., ef hún væri framkvæmanleg. Hitt er annað mál, hvort rétt er að hafa eina deild geðveikispítala landsins á Akureyri. Að öllu samanlögðu finnst mér, að þær aths., sem fram hafa komið frá hv.þm. S.-Þ., hv.n. og öðrum, hljóti að geta orðið dálítil ábending fyrir hæstv. stj., sem maður hlýtur að treysta til að taka þetta mál til meðferðar, svo aðkallandi sem það er. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja um þessa till. Ég skal sem sagt alveg játa, að ég tel, að málið í heild sinni þurfi að athugast eins og hv.n. leggur til, en það dregur ekkert úr því, að óhjákvæmilegt er að bæta sem allra fyrst úr þeirri brýnu nauðsyn, sem er á því að gera nú þegar eitthvað til bráðabirgða.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Ég hef áður við umr. um þetta mál látið í ljós, að mér er fyllilega ljós hin brýna þörf á að gera tafarlaust einhverjar bráðabirgðaráðstafanir. Hins vegar er mér eins og sakir standa ekki ljóst, hvernig á að gera þær, en ef þessi till. verður samþ., og raunar hvort sem er, mun ég ráðfæra mig við þá, sem mest hafa vit á þessum málum og áhuga hafa fyrir þeim til að reyna að koma einhverju til leiðar í því efni, sem till. fer fram á. Við erum í aðalatriðum sammála um þetta mál. En út af till.hv.þm. S.-Þ. vildi ég benda á, að með því að koma henni á framfæri er hann búinn að ávinna það, sem hann ætlaði sér með henni. Ég mun fúslega taka efni hennar til athugunar, hvort sem hún gengur til atkv. eða ekki, og að sumu leyti væri viðkunnanlegra og heppilegra, að hún gengi ekki til atkvæða nú. Það verði bæði athugað um viðbótarbyggingu á Akureyri og að fá hluta af sjómannaskólanum til afnota. Mun það fremur auðsótt, ef skólinn þarf ekki á því húsrými að halda í bili, en skólinn hefur sérstaka yfirstjórn, og er ekki heppilegt að gera um það þingsamþykkt að henni fornspurðri. Þar sem gert er ráð fyrir, að framtíðarlausn málsins þurfi sérstakan undirbúning, verður bið á henni. Verður þá fyrst að íhuga, hvort rétt muni að skipta geðveikrahæli landsins á tvo staði og efla geðveikraspítala á Akureyri. Ef horfið verður að því að flytja Klepp þaðan, sem hann er nú, verður hælið byggt í nágrenni við Reykjavík og helzt þar, sem hægt yrði að ná í heitt vatn. Vel má vera, að enn sé hægt að nota Klepp nokkur ár, en byggja viðbótarbyggingu þar, sem hælið ætti allt að rísa seinna. Það er ekki hyggilegt að gera ráð fyrir geðveikrahælum hér og þar úti um landið, því að fagkunnátta notast svo bezt, að hælið sé eitt. Hvort sem till.hv.þm. S.-Þ. kemur til atkvæða eða ekki, mun ég taka til athugunar það, sem þar er lagt til.

Frsm. (Gísli Jónsson) Ég vil aðeins þakka hæstv. félmrh. þessar undirtektir. Þetta er það, sem allshn. óskaði eftir, að gert væri, og ég skil, að hann hefur fullan vilja á að uppfylla þær óskir. Það, sem hann sagði um mþn., er á misskilningi byggt. Hún gerði sér fyllilega ljóst, að ekki ætti að auka húsrúm á Kleppi, vegna þess hve þar er þegar komið margt í kring, jafnvel þótt aldrei komi þar hin ráðgerða skipasmíðastöð.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Ég get að mestu leyti látið nægja að vísa til þeirrar ýtarlegu grg., sem till. fylgir. Alþjóðlega vinnumálastofnunin var stofnuð um líkt leyti og þjóðabandalagið og í rauninni þáttur úr því, þó óháð í störfum. Og þegar það hætti starfsemi, fluttist skrifstofan til Canada og heldur þar áfram störfum. Þing heldur hún á tveggja ára fresti, og var hið síðasta háð í Philadelphíu á s.l. vori 20/4–12/5. Þar átti 41 ríki fulltrúa, en fyrir stríð voru mest 55 ríki þátttakendur. Sum þeirra, svo sem baltisku löndin, eru ekki lengur sjálfstæð. Búlgaría, Finnland og Ungverjaland voru nú forfölluð frá þátttöku, og Rússland var farið, því að það var rekið úr þjóðabandalaginu fyrir árás sína á Finnland 1939. Ítalía og Spánn höfðu og gengið úr, en Bandaríkin gerzt þátttakendur í staðinn, síðan 1934. Á þinginu í Philadelphíu var talið, að stofnunin mundi eftir stríð gegna hliðstæðu hlutverki við UNRA og fleiri alþjóðasamtök, sem að endurreisn vinna. Og hvað sem verður um alþjóðasamtök í framtíðinni, taldi fulltrúi Íslendinga, sem boðinn var gestur á þingið, Þórhallur Ásgeirsson, að mikið væri undir því komið, að Íslendingar þægju það boð að ganga í þessi samtök með fullum réttindum til að gæta þar hagsmuna sinna, og hefði stofnunin fengið tryggð mikil ítök og áhrif í framtíðinni. Þannig er fulltrúavali háttað, að tveir fulltrúar mæta af hálfu hverrar ríkisstj., en að auki eru einn maður frá hverju landi sem fulltrúi verkamanna og annar af hálfu atvinnurekenda. Hver fulltrúi hefur atkvæðisrétt, og þarf 2/3 atkv. til þess, að samþykkt öðlist gildi. Gera má því ráð fyrir, að samþykktir þinga þessara séu eingöngu um samkomulagsatriði, sem litlar deilur vekja. Á þinginu í Philadelphíu var samþ. yfirlýsing um mannréttindi og ber nafn eftir borginni. Þar segir m.a. og er grundvallaratriði, að vinnan sé ekki verzlunarvara, sem fylgja eigi lögmáli framboðs og eftirspurnar. Kosningafrelsi, skoðanafrelsi og samtakafrelsi er þar talið óhjákvæmilegt skilyrði öruggra framfara. „Fátækt á einum stað er hætta fyrir velgengni annarra staða“, segir í yfirlýsingunni, „og stríð gegn skorti verður að heyja hjá hverri þjóð með stöðugum og sameiginlegum átökum allra þjóða á þeim samkomulagsgrundvelli, sem alþjóðavinnumálasambandið byggist á“. Í öðrum kafla yfirlýsingarinnar er áherzla lögð á félagslegt réttlæti. Þar segir: „a) Allir menn, án tillits til kynflokka, trúarbragða eða kynferðis, eiga rétt á því að leita bæði efnalegrar velferðar sinnar og andlegs þroska í frjálsum og sómasamlegum lífskjörum, fjárhagslegu öryggi og jafnrétti til að fá að njóta þeirra hæfileika, sem hver og einn hefur til að bera. b) Sköpun þeirra skilyrða, sem gera þetta mögulegt, skal vera höfuðmarkmið innanlands- og alþjóðastjórnmála. c) Alla innanlands- og alþjóðastjórnmálaviðleitni og framkvæmdir, einkum hagfræðilegs og fjármálalegs eðlis, skal dæma út frá þessu og því aðeins láta koma til framkvæmda, að talizt geti til eflingar, en ekki hindrunar því, að náð verði þessu höfuðmarkmiði. d) Það er skylda hins alþjóðlega vinnumálasambands að rannsaka og íhuga allt það, sem fram kemur í alþjóðlegum hagfræði- og fjármálastefnum og ráðstöfunum, með hliðsjón af þessu höfuðmarkmiði. e) Í framkvæmd þeirra starfa, sem hinu alþjóðlega vinnumálasambandi eru falin, er því heimilt að undangenginni rannsókn á öllum hagfræðilegum og fjármálalegum atriðum, sem um er að ræða, að taka upp í ákvarðanir sínar og tillögur hver þau ákvæði, sem það álítur réttmætt.“ Í næsta kafla yfirlýsingarinnar er rætt um atvinnumál og talin skylda stofnunarinnar að stuðla að því, að stefnt verði að eftirtöldum hlutum: „a) Nægri atvinnu og bættum lífskjörum. b) Að verkamenn fái atvinnu í þeim starfsgreinum, þar sem þeir geta notið þeirrar ánægju að láta í té í sem ríkustum mæli hæfileika sína og fagkunnáttu og lagt sem stærstan skerf til almennrar velferðar. c) Að til þess að ná þessu marki með fullkominni tryggingu fyrir alla, sem hlut eiga að máli, sé mönnum gert kleift að afla sér fræðslu og þjálfunar, og enn fremur, að flytja megi menn á milli atvinnugreina og til annarra staða til að stunda þar atvinnu eða setjast að. d) Að setja reglur um laun og tekjur, vinnudag og önnur vinnuskilyrði, sem miði að því að tryggja öllum réttmætan hluta af arði framleiðslunnar og lágmarkslaun öllum, sem vinna og eru verndar þurfi í þessum efnum. e) Að viðurkenndur sé í verkinu réttur manna til sameiginlegra samningsumleitana, samvinna vinnustjórnenda og verkalýðs til áframhaldandi umbóta á framleiðsluafköstum og samvinna verkamanna og vinnuveitenda í því að undirbúa og beita félagslegum og hagfræðilegum ráðstöfunum. f) Efling félagslegra öryggisráðstafana í því skyni að tryggja grundvallartekjur öllum, sem eru verndar þurfi í því efni, svo og allsherjar sjúkraumsjá. g) Fullnægjandi vernd á lífi og heilsu verkamanna í öllum atvinnugreinum. h) Barnavernd og mæðrahjálp. i) Að tryggja mönnum gott viðurværi, húsnæði og möguleika til hvíldar og menntunar. j) Að tryggja mönnum jafnrétti til að fá að njóta menntunar og atvinnumöguleika.“ Í síðari köflum yfirlýsingarinnar ræðir um það, að framkvæmdir verði að fara eftir því hjá hverri þjóð um sig, sem henni hentar og á við þróunarstig þar í landi. Og „vitandi vits, að fyllri hagnýting á auðlindum heimsins til þess að ná þeim markmiðum, sem greinir í þessari yfirlýsingu, er hægt að tryggja með virkum aðgerðum á innanlands- og alþjóðavettvangi, þar á meðal ráðstöfunum til þess að auka framleiðslu og neyzlu, til að forða miklum fjárhagssveiflum, til að efla fjárhagslegar og félagslegar framfarir í þeim hlutum veraldarinnar, þar sem hagnýting auðlinda er skammt á veg komin, til að tryggja meiri festu í markaðsverði helztu nauðsynja og til að stuðla að víðtækari og öruggari heimsverzlun, heitir þingið fullri samvinnu hins alþjóðlega vinnumálasambands við þau alþjóðasamtök, sem hægt er að trúa fyrir ábyrgðarhluta í þessu mikla starfi til eflingar heilbrigði, menntunar og vellíðunar allra þjóða.“ Um þessa yfirlýsingu mælti Roosevelt forseti í ávarpi til fulltrúa ráðstefnunnar 17. maí s.l.: „Þér hafið haldið þing í Philadelphíu, þar sem feður þessa lýðveldis staðfestu fyrir 169 árum, að augljós væru m.a. þau sannindi, að öllum mönnum væru af skaparanum gefin ákveðin óafsalanleg réttindi, svo sem líf, frelsi og leit að hamingjunni. Í þessum orðum felst markmið allra þjóða, sem gæddar eru hugsjónum frelsis og lýðræðis. Yfirlýsing sú, sem þér hafið gefið í Philadelphíu, á vafalaust eftir að verða álíka mikilvæg, og ég trúi því einlæglega, að óbornar aldir muni líta um öxl á þennan atburð og telja, að hann marki tímamót í sögu mannsandans.“ Nú hefur ríkisstj. í málefnasamningi sínum sagt frá því sem fastráðnum hlut, að samþ. verði á Alþingi, að Ísland gerist nú þegar þátttakandi í International Labour Office eða þeirri stofnun, er við hennar störfum kunni að taka. Með þeim röksemdum, sem ég hef vikið að eða nefndar eru í grg., leyfi ég mér að leggja til, að till. verði vísað til síðari umr. og fjvn. Kostnaður af þátttökunni mun verða 2–3 þús. dollara á ári auk kostnaðar við sending fulltrúa á ráðstefnur eða þing annað hvert ár. Rétt er að benda á það, sem grg. skýrir frá, að upptök málsins voru þau, að samþ. var 15. okt. 1943 þál., flutt af 4. þm. Reykv., um að ríkisstj. íhugaði þátttöku í þessari stofnun. Síðan var Íslandi boðin þátttaka í þinginu í Philadelphíu og boðið þegið. Fulltrúi landsins þar, Þórhallur Ásgeirsson sendiráðsritari, hefur sent ríkisstj. greinagóða skýrslu um störf þingsins og getið helztu starfa vinnumálasambandsins á liðnum árum. Hvetur hann af þeim rökum eindregið til þátttöku og skýrir frá því, að raddir á þinginu hafi talið mjög æskilegt, að Ísland stæði eigi utan við þessi alþjóðasamtök. Augljóst er, að gagn Íslendinga getur orðið margvíslegt, og er ekkert áhorfsmál, að þetta ber að samþykkja.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég vildi aðeins þakka hæstv. félmrh. og ríkisstj. fyrir að bera fram þessa þáltill., sem er beint framhald till. minnar, er samþ. var 15. okt. 1943. Ég tel einnig, að af hálfu fyrrv.ríkisstj. hafi verið vel að málinu unnið með því að velja ágætan fulltrúa fyrir landsins hönd á þingið í Philadelphíu. Kemur vel fram í hinni glöggu skýrslu hans, hve þýðingarmikið ýmsir fulltrúar á þinginu töldu, að Ísland gengi í þessi samtök. Það er að mínu viti mjög nauðsynlegt, bæði vegna álits og beinna hagsmuna, að við gerum það sem fyrst, og er það í samræmi við yfirlýsing ríkisstj. að neyta allra slíkra möguleika til þátttöku í alþjóðasamstarfi. Ríkisstj. hefur á stefnuskrá sinni að koma á almennum tryggingum á næsta ári, og væri þá talsverð stoð í að hafa samráð við þessa stofnun og skrifstofu hennar. Ég vona, að þetta sé spor í áttina til að fullkomna félagsmálakerfið á Íslandi.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Þegar þessi till. kom fram, mun vegamálastjórnin hafa verið búin að skipa þrjá verkfræðinga, þá Benedikt Gröndal, Árna Pálsson og Árna Snævarr, til þess að rannsaka öryggi brúarinnar. Þegar málið var tekið fyrir í n., lá ekki enn fyrir álitsgerð frá verkfræðingunum, en síðan kom hún fram og er birt á þskj. 507. Eins og menn sjá, líta þeir svo á, að eins og brúin er nú, þoli hún ekki þyngri bíla, svo að öruggt sé, en kringum 6 tonn. Hins vegar líta þeir svo á, að með ekki mjög miklum kostnaði megi setja á hana svokallaða þverbita, sem muni auka burðarmagn hennar eitthvað; það kemur ekki fram í álitinu, hve mikið. Þó hefur einhver látið svo um mælt, að ef þessir þverbitar væru settir, þá mundi hún geta þolað 6½ tonn eða kringum það. En þá þyngd hefur allur fjöldinn af bílum, sem yfir hana fara að austan. Það eru 2 bílar skrásettir fyrir austan Ölfusá, sem eru þyngri. Þeir eru 8–9 tonn fullhlaðnir, en allflestir eru liðug 6 tonn fullhlaðnir. Þess vegna ætti allur fjöldinn af bílunum austan Ölfusár að geta komizt yfir hana fullhlaðnir, ef þessir þverbitar yrðu settir, en þeir munu kosta sennilega um 40 þúsund kr. Svo telja þeir nokkuð vafasamt, hvort hægt sé að gera hana það örugga, að hún þoli þyngri umferð a. m. k. telur n. sér ekki fært að ganga lengra en þeir. Þeir benda einnig á það, að ef nota á hana um lengri tíma fyrir þetta þunga umferð, þá þurfi hún viðbótarstyrkingu. Í þessu sambandi vil ég benda á, að setning eins nýs burðarstreng, sitt hvorum megin mun kosta aldrei minna en 75–80 eða allt upp í 100 þús. kr. Og það er erfitt að fá þá. Það mun vera sagt í nál., að það taki a. m. k. 2–3 mán. að fá burðarstrengina. En þeir hafa látið svo um mælt við mig, að eftir reynslu síðustu ára mætti telja það gengi vel, ef þeir næðust innan 6 mánaða. Nú mun vera ágreiningur í n. um það, hvort rétt sé að ráðast þegar í að panta þessa viðbótarburðarstrengi. Væri það gert, mundi brúin fá það öryggi að dómi verkfræðinganna að þola enn í eitt ár meiri umferð. Og þá væri hugsanlegt, að hægt væri að komast af án þess að byggja nýja brú. En minni hl. n. lítur svo á, að það sé ekki rétt; rétt sé að stefna beint að því að byggja nýja brú, enda mun það alveg ákveðið. En hitt lét n. liggja á milli hluta, hvort ráðizt skyldi þegar í að afla þessarar viðbótarstyrkingar, sem þessir nýju burðarstrengir koma til með að veita. Ef dráttur verður á því, að ný brú verði byggð, sem ekki ætti að þurfa að gera ráð fyrir, þá virðist óhjákvæmilegt, þótt það hafi kostnað í för með sér, að fá þessa strengi, því að þá er ákaflega líklegt, að brúin verði sett upp aftur einhvers staðar á stórá, þar sem umferð er minni, því að þar ætti hún að geta enzt í langan tíma, þó að hún geti það ekki við Ölfusá. Í þessu sambandi er minnzt á 3 stórár þarna nálægt. Ein þeirra er Hvítá hjá Iðu, þar sem hún þó er heldur stutt, önnur Hólmsá í Landeyjum, sem hægt væri að nota hana á með því þó að þrengja að ánni, og sú þriðja er Tungufljót, og þar mun hún nokkuð mátulega löng. En þá þyrfti nýja strengi. Svo að hvort það sé nokkuð of mikið í ráðizt, þótt strengirnir séu keyptir strax, það hefur n. ekki lagt dóm á. En hún leggur til, eftir að rannsóknin var gerð, að málið verði afgr. með rökst. dagskrá, eins og það er orðið nú á þskj. 507. En þar er málið lagt á vald vegamálastjóra og ríkisstj., á hvern hátt öryggið verði aukið, hvort strax verði gerðar ráðstafanir til að fá aukaburðarstrengi eða það verði látið bíða þangað til sést, hvað vel gengur að fá efni í nýju brúna og hvenær má ætla, að hún verði fullgerð. Ég held það sé ekki rétt af þinginu að gera bein ákvæði um þetta, heldur treysta vegamálastjóra og ríkisstj. að sjá um, að hún verði gerð eins örugg og hægt er með þverbitunun. Þá vona ég, að fjöldinn af bílum komist yfir hana með fullt hlass. Að vísu eru tveir bílar, sem þurfa að fara á milli, sem eru miklu þyngri. En þeir verða að hlaðast hérna megin brúarinnar. Hinir bílarnir, sem of þungir eru og ætlaðir eru á þessa leið og skráðir eru hér í Reykjavík, eru ætlaðir til flutninga úr Skaftafellssýslu og hingað. En þess ber að gæta, að það er ekki einungis Ölfusárbrú, sem ekki er gerð fyrir 8–9 tonna þunga, heldur er það líka Þjórsárbrú og margar smærri brýr og tréstokkar á leiðinni. Vegirnir eru í raun og veru ekki gerðir fyrir svona þunga bíla, jafnvel þótt Ölfusárbrú væri fær. Það verður ekki hjá því komizt, að þessir bílar verði fyrir óþægindum, einkum mjólkurbílar, sem verður að hlaða hérna megin árinnar. En ég held, að við því verði ekki gert. Og það er mála sannast, að þeim, sem eiga margar ár óbrúaðar í sínu kjördæmi, mun þykja ærið nóg að gera við Ölfusárbrú fyrir 30–40 þús. kr., sem búið er að kosta til hennar, að viðbættum þeim 40 þús., sem á að leggja í bitana, þó að ekki sé meira í ráðizt.

Sveinbjörn Högnason Ég skal ekki vera margorður um afgr. þessa máls. Það er þegar búið að vera til afgreiðslu lengi í þál., þar sem farið var fram á, að rannsókn væri hafin á burðarþoli brúarinnar. En þótt till. hafi gengið seint, sé ég, að ýmislegt, sem farið er fram á í henni, hefur þegar verið famkvæmt að miklu leyti af vegamálastjóra, eftir að till. kom fram. Og verð ég að segja fyrir mitt leyti, að ég ætlaðist til, að till. ýtti á rannsókn, sem vegamálastjóri hefur þegar hafizt handa um, þar sem athugað hefur verið burðarþol brúarinnar og hversu auðveldast væri að styrkja hana til þess að geta fullnægt að nokkru þeirri flutningaþörf á þessu svæði þar til ný brú kæmi. Þar sem ég ætlaðist til með till. minni að rannsókn færi fram, þá sé ég ekki ástæðu til, að hún sé samþ. á annan veg en rökst. dagskráin gerir ráð fyrir, nema ef n. hefði tekið nokkuð tillit til þess, sem vegamálastjóri lagði til í bréfi sínu, eins og ég hefði þó talið eðlilegast. Vil ég leyfa mér að lesa niðurlag bréfs hans, með leyfi hæstv. forseta: „Leyfi ég mér að leggja það til, að rökstuddu dagskránni verði breytt þannig, að ríkisstjórninni verði falið að styrkja brúna á þann hátt, sem lagt er til í áliti verkfræðinganna.“ Þetta hefur n, ekki gert. Mér virtist sú skoðun koma fram í ræðu hv.frsm., að þetta væri orðið það dýrt, að mörgum mundi þykja fullmikið nú þegar, þar sem aðrir eiga líka við samgönguörðugleika að búa. En þess ber að gæta, að þetta er brú, sem á hvílir langmest umferðarmagn og snertir meir og minna afkomu meir en helmings landsmanna. Þess vegna er það alveg óumflýjanlegt, að hún sé í hæfu umferðarástandi. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. sagði, að eftir upplýsingum vegamálastjóra væru aðeins tvær til þrjár bifreiðar skrásettar fyrir austan Ölfusárbrú, sem færu fram úr 6,5 smál. þunga fullhlaðnar, þá er þess að geta, að auk þeirra, sem eru skrásettar þannig, hefur æðimörgum bifreiðum austan brúarinnar verið umbreytt þannig, að þær bera miklu meira en þegar þær voru keyptar inn. Burðarmagni þeirra hefur verið breytt, án þess það væri talið nokkuð athugavert, með því að setja tvöföld hjól á þær og styrkja grindina. Þannig er það algengt, að bifreiðar, sem keyptar eru inn og ætlaðar fyrir 2½ tonna þunga, flytja nú orðið miklu meira. Þess vegna er það til mikils trafala, ef ekki er hægt að styrkja brúna svo, að hún þoli meira burðarmagn en hún gerir nú. En ef víst er, að brúin verði byggð að ári liðnu, eins og vegamálastjóri gefur í skyn ásamt verkfræðingunum, þá sé ég ekki annað en við þetta verði að una. Eitt vil ég þó benda á í þessu sambandi varðandi öryggi brúarinnar. Það er óumflýjanlegt, að haft verði betra eftirlit en nú er á því, að ekki fari þyngri bifreiðar yfir brúna en 6 smál., svo framarlega sem víst er, að burðarmagn hennar er ekki meira. Ég horfði á það fyrir nokkrum dögum, að erlend bifreið, sem áreiðanlega var 8–10 tonn, fór yfir brúna án þess að vera bannað það. Ég tel það með öllu óviðunandi, ef bifreiðum, sem annast vöruflutninga fyrir landsmenn, er bannað að fara yfir brúna með þetta burðarmagn, þá sé útlendingum leyft það, ekki sízt þar sem þeir eiga e. t. v. mesta sök á því, að brúin fór niður, vegna of þungra flutninga og mikillar umferðar. Ég vil benda á, að þótt eftirlit sé með innlendum mönnum, er það engan veginn nóg, ef útlendingum leyfist að fara með miklu meiri þunga yfir brúna, því að þá getur leitt til hins sama aftur, hvenær sem er. Ríkisstj. þarf því að aðvara vegamálastjóra um, að þess sé gætt, að útlendingar hlýði sömu ákvæðum varðandi brúna og innlendir menn, sem annast nauðsynlega flutninga fyrir þjóðina. Ég mun ekki fara um þetta fleiri orðum, en tel vel farið, að rannsókn hafi farið fram og sjálfsagt að halda áfram að styrkja brúna, eftir því sem verkfræðingarnir hafa lagt til. Og lít ég svo á, að það muni verða gert, ef rökstudda dagskráin verður samþykkt, eins og n. leggur til.