Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil þakka allshn. fyrir till. hennar í þessu máli. Það kemur daglega betur og betur í ljós, hvílík þörf er á slíkum hælum sem þessu. Drykkjuskapurinn hefir aukizt síðan sterku drykkirnir voru fluttir til landsins. Í útvarpinu var nýlega lesin upp skýrsla um þessa aukningu, og er hryllilegt, að þjóðin okkar skuli hegða sér þannig, að auka þá nautnina, sem öllum er til bölvunar og svo mörgum verður að fótakefli. Nú liggur það í hlutarins eðli, að ríkið, sem hefir einkasölu á þessum drykk og leyfir að byrla þannig eitur þegnum sínum og skapa þeim eitthvert hið mesta böl, sjái þegnunum þá einnig fyrir þeirri líkn í þraut - sem þeir hafa orðið fyrir af völdum áfengisverzlunar ríkisins - að reisa þeim hæli. Að þessi till. um drykkjumannahæli er borin fram í þáltill.-formi, en ekki lagafrv.-formi, kemur m. a. til af því, að ég ber fullt traust í þessu máli til stj., sérstaklega hæstv. atvmrh., sem er þekktur áhugamaður í bindindismálum, og ég vil skjóta því inn í, að einhver kröftugasta bindindisræða, sem ég hefi heyrt, var flutt af föður hans, og ég treysti því, að sonurinn hafi erft þann bindindisáhuga, sem ég varð vör við í þeirri ræðu. Ég vona, að hv. d. sjái sér fært að samþ. þessa till. til þál., stíga þetta fyrsta spor í undirbúningi að stofnun drykkjumannahælis, og hrindi svo málinu í framkvæmd, því það er hin brýnasta þörf. Upp á síðkastið hafa komið fram margar raddir um nauðsyn málsins. Það ber að skoða þáltill. sem eina slíka ráðstöfun. Mér virðist, að stj. hafi góða aðstöðu til að hrinda málinu fram, þar sem hún hefir aðstoð áfengismálaráðunauta, sem áfengislögin frá síðasta þingi ákveða til aðstoðar henni í þessu máli. Við Íslendingar eigum engar skýrslur, ekkert til að fóta okkur á í þessu efni, nema þörfina, sem alltaf vex, eftir því sem menn komast lengra og lengra niður í flöskuna. Það er vandi að stíga þetta fyrsta spor, en ég óska og vona, að það megi vel takast hjá velunnurum málsins. Það væri í rauninni mikils virði að víkja að reynslu nágrannaþjóðanna í þessu efni, um rekstur drykkjumannahæla. Ég vil drepa á, að 1910 sá læknafélag Noregs ástæðu til að hefja slíka starfsemi með því að reisa lækningadeild til að lækna drykkjumenn. Ríkisstyrkur var veittur og starf var hafið 7. júlí 1910. En fyrstu árin var ekki fundinn verulega fastur grundvöllur fyrir starfsemina. Staðurinn var ekki vel valinn, nálægt fjölmennum kaupstað; menn voru hvikulli en skyldi. Íbúar þorpsins kvörtuðu og vildu leggja hælið niður. Norska ríkið tók síðan hælið í sínar hendur 1920, og 1930 voru hælin sett í fastar skorður, innleidd vinnuskylda og strangar reglur á flestum sviðum, og varð það til þess, að þessi hæli eða „kursted“ urðu til mikils gagns. Hv. form. allshn. drap á, að eina úrræðið með drykkjumenn væri að koma þeim á Klepp. Þetta hefir stundum orðið að gagni, og hefði getað orðið að góðu gagni, ef þeir hefðu mátt vera þar lengri tíma. En Kleppur er ekki drykkjumannahæli; það eru aðrir, sem eiga þar forgangsrétt, og því verður tíminn of stuttur vegna plássleysis. Næsta ráðið, sem gripið hefir verið til, er að setja þessa menn í hegningarhúsið. Þar hafa þeir verið 1–2 nætur, eða 3–4, en þetta er auðvitað engin lausn, og gerir oft illt verra. Þeir þrjózkast og verða reiðir yfir meðferðinni, og halda áfram eftir sem áður. Í þriðja lagi hefir verið gripið til þess örþrifaráðs að setja þessa menn á vinnuhæli, án dóms og laga. Drykkjumenn eru ekki sama og glæpamenn, en þetta hefir verið gert af því að þjóðin á ekki til stofnun handa þeim, er taki þá að sér og hjálpi þeim. Það, sem sérstök áherzla er lögð á með norsku hælin, eins og kemur fram í bréfi, sem formaður eins þeirra hefir sent barnaverndarráði Íslands, er, að hælin séu afskekkt, ekki nálægt kaupstað, hafi landrými til ræktunar og hægt sé að halda þar skepnur. En sérstaklega tekur forstöðumaðurinn það fram, að ef þessi hjálp við drykkjumenn eigi að koma að gagni, þá verði að sjá þeim fyrir vinnu og aftur vinnu, auk fullkomnustu reglu á heimilunum. Auk þess segir forstöðumaðurinn, að verði að vera, þegar byrjað er á slíkri starfsemi, friður fyrir óviðkomandi mönnum, ekki of miklar heimsóknir, meðan verið er að komast yfir þessa hörðu freistingarbaráttu. Menntaþjóðirnar í kringum okkur hafa þannig komizt að þeirri niðurstöðu, að ráðið sé að reisa lækningahæli fyrir þá menn, sem illa eru komnir at völdum drykkjuskapar, og er sjálfsagt hér að gera slíkt hið sama. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa fá orð úr bréfi forstöðumanns drykkjumannahælisins norska. Þar segir svo m. a.: „Flestir eru sjúklingarnir (þ. e. drykkjumennirnir), sem hingað koma, mjög aumlega á sig komnir, og verða helzt, a. m. k. um tíma, að hafa hreyfingu úti við, - vinna að útivinnu. Þar að auki eru margir þeirra vanir útivinnu og mega helzt ekki án hennar vera.“ Því að eftir að lögin um bindindisnefndirnar gengu í gildi 1. júlí 1933, var oft sótt um upptöku fyrir verkamenn á þessi hæli; þeir máttu ekki við því, að setjast í helgan stein. Og enn segir í bréfinu: „Án vinnunnar væri hælisvistin gagnslaus, eftir reynslu okkar hér, á andstöðu hinna mörgu erfiðu sjúklinga, sem leita hingað á Orjehæli“, en það er eina hælið í Noregi, sem ríkið rekur fyrir „fríviljuga sjúklinga“. Alstaðar í skýrslum, frá öllum þjóðum, eru þessir menn kallaðir sjúklingar, er þurfa lækningar við. Það er ekki hugsað um að hegna þeim fyrir brot, sem þeir hafi framið, heldur reisa þá á fætur. Hér er aðalatriðið, að sjúklingarnir nái andlegri heilbrigði, og til þess er fyrsta skilyrðið að glæða hjá þeim vinnugleði og skyldurækni. Ég legg mikla áherzlu á, eins og ég sagði áðan, að vel sé athuguð öll landfræðileg aðstaða, svo sem gæði jarðarinnar, samgöngur o. fl. Einnig legg ég ríka áherzlu á, að slík stofnun sé ekki sett of nærri kaupstað. Það er rétt, sem hæstv. dómsmrh. minntist á, að þessi starfsemi hefir eflzt mjög í Danmörku á síðustu árum, einkum eftir að „Blái krossinn“ hóf þar starfsemi sína. Einnig fór þá ríkisstj. að veita málinu stuðning. Ég skal geta þess til fróðleiks, að „Blái krossinn“, sem nú starfar á Norðurlöndum, er upprunninn frá Genúa, eins og „Rauði krossinn“. Hélt hann 40 ára starfsafmæli síðastl. vetur. Lækning þessara sjúklinga er í raun og veru tvennskonar: andleg og líkamleg. Er hún framkvæmd á ýmsan hátt, en einkum er lögð rækt við andlegu hliðina. Reynslan hefir sýnt, að takist að endurreisa þeirra innri mann, er tiltölulega auðvelt að lækna þann ytri. Þá hefir reynslan einnig sýnt, að dvalartími á hælunum má ekki minni vera en eitt ár, svo hægt sé að ætlast til, að þessir menn nái nokkurnveginn fullri heilbrigði. Getum við þá séð, hvaða gagn muni vera að því að senda drykkjumenn til 2–3 mánaða dvalar að Kleppi, þegar reynslan hefir sýnt, að tíminn má alls ekki vera styttri en eitt ár. Ég hefi séð vottorð frá mörgum mönnum, sem dvalið hafa á þessum stofnunum. Hafa margir þeirra, sem áður voru yfirfallnir drykkjumenn, orðið heilbrigðir og reglusamir menn. Er gleðilegt að vita, hvað nágrannaþjóðirnar gera til þess að koma drykkjumönnunum á réttan kjöl. Ég ætla svo að ljúka máli mínu með því að láta í ljós ósk mína um, að þáltill. verði samþ. og hæstv ríkisstj. hrindi málinu sem lengst áleiðis.



Það eru nokkur ár síðan ég var á ferð í Danmörku og Svíþjóð. Eitt af því, sem ég varði tímanum þá til á því ferðalagi, var að heimsækja ýmiskonar barnaheimili. Þá var barnavinafélagið „Sumargjöf“ nýlega tekið til starfa, og hafði það beðið mig að skoða slík heimili, ekki sízt heimili fyrir vangæf börn. Og það gerði ég eftir föngum. Þá fannst mér, að ekki væri bein þörf fyrir slík heimili hér á landi, og þótti mér vænt um það, því að ástæðan var vitanlega sú, að þannig var komið fyrir veslings börnunum, sem þarna áttu hlut að máli, að gera varð sérstakar ráðstafanir til að bjarga þeim, með því að flytja þau burt frá heimilum sínum, undir öruggara eftirlit og strangari aga. Það er mikið lán fyrir þjóðfélagið að eiga slík hæli fyrir vangæf börn frá vangæfum heimilum, uppeldisstofnanir, þar sem mannúð og siðgæði situr í öndvegi, og þau heimili, er ég sá, báru öll þau merki. Sérstaklega man ég eftir einu heimili, sem ég vil segja hv. þdm. frá, þó að það taki mig kannske 2–3 mínútur. Þetta var heimili fyrir drengi 14–18 ára. Það var kallað Sólheimar, og bar það fullkomlega nafn með réttu, því þar skein sól kærleikans í heiði. Roskin hjón höfðu tekið verkefnið að sér, að bjarga frá þjóðfélagslegri glötun drengjum á þessu reki. Þau byrjuðu með tvær hendur tómar, en ríkið hljóp fljótt undir bagga og hjálpaði þeim, svo að þau voru búin að koma þarna upp myndarlegu heimili, sem gat tekið 25 drengi í einu. Þegar maður leit yfir þennan hóp, þá hefði enginn getað séð þess merki, að drengirnir hefðu fyrir fáum vikum - því að sumir voru nýkomnir - komið úr allra versta umhverfi og allra versta félagsskap, sem til var í Kaupmannahöfn. Þeir voru hrifnir beina leið úr spillingarfeninu, kippt burt af glæpabrautinni, er þeir voru flestir komnir lengra og skemmra inn á. En það varð ekki séð á þeim í þessum hóp, því þar voru þeir í foreldrahöndum og systkinahóp í hinu ástúðlegasta sambandi. Þar sögðu allir „pabbi“ og „mamma“, frá því þeir komu og þar til er þeir fóru, og það var aðdáanlegt að sjá hið innilega kærleikssamband, sem ríkti milli allra á heimilinu. Ég spurði húsbændurna, hvort ekki þyrfti að passa vel upp á, að drengirnir hnupluðu engu. En svarið var: „Nei, hér þarf ekkert að passa, engu að læsa, hér má tortryggnin ekki komast að. Við treystum drengjunum okkar, og þeir bregðast okkur ekki.“ Ef svo færi, sem ég vona úr því sem komið er, að við eignumst heimili fyrir vangæf börn, þá vildi ég vona og óska, að slíkur andi sem þessi mætti þar ríkja. Nú er svo komið með þjóð vorri, að óumflýjanlegt er að stofnsetja uppeldisstofnun fyrir vangæf börn. Hingað til hefir það verið eina úrlausnin með þessháttar börn, að senda þau á góð heimili uppi í sveit, og hefir það oft gefizt mjög vel. Ég þekki þess dæmi og mun ávallt minnast þeirra með gleði og þakklæti til þeirra góðu húsbænda, sem þar hafa átt hlut að máli. En svo komu önnur dæmi, þar sem þetta ráð dugði ekki, þar sem unglingurinn kom jafnnær og hann fór og sökkti sér brátt ofan í sömu vandræðin, þegar í fjölmennið kom. Og eftir því sem þeim börnum fjölgar, sem þannig fara afvega, því örðugra verður að fá þeim góða dvalarstaði í sveitum. Þá er og fólksleysi í sveitum mikil tálmun hér. Húsmæðurnar geta ekki bætt við sig þeim þjónustubrögðum og önnum, sem það hefir í för með sér að bæta drengjum eins og þeim, er hér um ræðir, á heimilin. Húsmæður, sem oft eru einyrkjar við heimilisstörfin, eru svo önnum hlaðnar, að þær sjá ekki út yfir það, sem þær hafa að starfa. Hér er ein ranghverfan í tilverunni hjá okkur. Í kaupstöðunum flækist fólkið hvað fyrir öðru iðjulaust, en í sveitum er fólkið svo fátt, að varla er unnt að koma af nauðsynlegustu störfum. Nú fer þeim fjölgandi, barnaaumingjunum, sem yfirsést og komast undir manna hendur, og munu allir viðurkenna, hve ískyggilegt það er og að svo búið má ekki standa. Úr öllum áttum berast fregnir um börn, sem brotleg verða við lög og siðu. Ef einhver kynni að halda, að það væri einungis í Reykjavík, sem á þessu bryddir, þá er það misskilningur; það er ekkert betra annarsstaðar. Það væri fyllsta þörf á uppeldisstofnunum í öllum fjórðungum landsins, því að umkvartanir koma fram hvaðanæva af landinu. Það er ekki vert að fela sannleikann fyrir sjálfum sér í þessu efni. Ástandið er orðið alvarlegra en margan grunar. Þegar Danir hófu sína viðurkenndu starfsemi fyrir vanrækt börn - það var um 1885 -, þá var það þannig, að börnin voru farin að leiðast svo mikið út í allra handa glæpaverk, að þau voru sett í fangelsi eins og hverjir aðrir óbótamenn. Fangavörðunum kom saman um það, að það átakanlegasta af öllu, sem þeir heyrðu í fangelsunum, hafi verið það, þegar börnin voru að hrópa á mömmu sína, þegar þau höfðu verið lokuð inni fyrir óknytti. Þeir beittu sér því fyrir samtökum til að koma í veg fyrir þetta. Þannig hófst þessi stórkostlega barnaverndarstarfsemi Dana, sem ég hygg, að beri af á Norðurlöndum. Upp úr þessu varð það, að mannvinir gengu fram fyrir skjöldu og stofnuðu heimili víða um landið. Slíkt hið sama þyrfti að verða hér, stofna heimili fyrir börn, sem eru þannig, að þau eru óviðráðanleg á heimilum sínum. Um önnur börn er vitanlega ekki að ræða hér. Barnaverndarlög okkar eru fyrsta sporið, sem stigið var í þessa átt af hálfu þess opinbera. Einmitt fyrir starf þessarar n. víðsvegar um landið hefir okkur gefizt kostur þess fremur en ella að kynnast því, hvernig ástandið er í þessum málum á hverjum tíma. Ég hefi nú því miður ekki skýrslu barnaverndarnefndar fyrir árið sem leið, en hún ber það með sér, hvað hér hefir verið gert. Hún sýnir m. a., að tala þeirra barna, sem leiðast þannig út á glapstigu, fer hækkandi. Þetta getur ekki lagazt nema rækilega sé tekið í taumana og sett á stofn hæli, þar sem þessi börn geta fengið gott uppeldi undir þeim skilyrðum. sem þarf. T. d. er það nú svo hér í Reykjavík, að þau börn, sem reynast óviðráðanleg í skóla, og það eru helzt drengir, fyrir þau er stofnuð sérstök skóladeild í allt öðru húsi. Þetta virðist vera gott, en þessir drengir eru óprúttnir með að láta vera að sækja tíma. Þeir fara heiman frá sér, þykjast ætla í skólann, en koma þar ekki. Þetta getur gengið dögum saman. Svo fara kennararnir vitanlega að athuga þetta, en þá finnast drengirnir ekki. Sollurinn og fjölmennið er þeim of þung freisting. Það, sem hér þarf því að gera, er að útvega þeim góð heimili í góðu umhverfi undir góðri stjórn góðra manna. Ég þarf ekki að tala fleira um þetta mál til að sannfæra hv. þdm. um það, að hér er nauðsynjamál á ferðinni. Það hlýtur hver maður að sjá. Ég þykist samt hafa aðstöðu til að vera þessu máli dálítið kunnugri en a. m. k. þeir, sem eru utan af landi. Þess vegna hefi ég farið svo mörgum orðum um málið. Og í trausti þess, að hv. þdm. sjái sér fært að samþ. þessa þáltill., þar sem eingöngu er farið fram á að undirbúa slíka stofnun,sem hér um ræðir, vil ég ljúka máli mínu.