Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það væri vissulega ástæða til þess að ræða margt, sem komið hefur fram hjá þeim hv. þm., sem gert hafa frumræðu mína hér að umræðuefni, en þar sem tími er naumur, skal ég ekki fara langt út í þá sálma. Það væri út af fyrir sig fróðlegt að ræða þær hugmyndir, sem komu fram hjá hv. 6. þm. Sunnl. um áætlunargerð og hvaða marki hún eigi að þjóna. Ég vil ekki fara langt út í það, en aðeins vekja athygli á þeirri staðreynd, að það er alveg hárrétt hjá honum, að það er hægt að haga áætlunargerð með vissu móti og út frá vissum grundvallarsjónarmiðum. Það er engum efa bundið, að það er hægt að hafa meiri áhrif með áætlunargerð, sem byggist á beinum höftum og ríkisafskiptum, og það er rétt, að sú áætlunargerð, sem hefur verið stunduð hér, og það, sem ég gerði hér að umtalsefni á því sviði, er ekki með það sjónarmið í huga, heldur byggist það á því kerfi frjálsræðis í athöfnum og viðskiptum, sem tekið var upp með stjórnarstefnunni 1960 og það er að sjálfsögðu sú meginstefna, sem hefur haft áhrif á það, hvernig áætlunargerðin er útbúin. Hitt er þó ekki rétt, að þetta sé allt látið vera tilviljunum háð. Það er að vísu satt, að það er fyrst og fremst um að ræða hreina áætlun eða við getum sagt ágizkun út frá ýmsum forsendum varðandi það, hvernig þessi stefna í viðskiptamálum og fjármálum, sem tekin hefur verið upp, mundi hafa áhrif á eflingu atvinnuveganna og fjárfestingu innan þeirra á vegum einkaaðila, en að öðru leyti er um að ræða miklu ákveðnari hugmyndir og ákveðna stefnu í sambandi víð fjárfestingu hins opinbera. Og það er fyrst og fremst það, sem áætlunargerðin sem slík og fjáröflun á hennar vegum hefur beinzt að. Hún hefur verið tvíþætt, annars vegar fjáröflun til framkvæmdasjóða atvinnuveganna og það hefur verið fengið á vald forráðamanna þeirra sjóða að meta það, hvað auðið væri að gera á sviði einstakra atvinnuframkvæmda og hvert ætti að beina fjármagninu, en ríkisvaldið ekki tekið það að sér í formi neinna sérstakra nefnda, eins og áður var, en á hinn bóginn hefur verið gerð ákveðin fjármagnsáætlun og fjáröflunaráætlun varðandi hinar opinberu framkvæmdir á ári hverju, og það hefur að sjálfsögðu verið um tiltekna áætlunargerð að ræða og röðun framkvæmda innan þess ramma, hvað snertir hið opinbera sjálft. Það er ekkert launungarmál, að á þessu byggist áætlunin og ég held hins vegar og um það fjallaði mín greinargerð, að það sé ekki ástæða til þess, nema síður sé, að gagnrýna það, hvernig þessi stefna hafi reynzt í framkvæmd. Hún hefur að vísu farið langt fram úr ramma áætlunargerðarinnar, sem var eðlilegt vegna þeirrar þróunar, sem verið hefur í okkar efnahagsmálum, en að öðru leyti held ég að ekki sé hægt að segja, að hún hafi þróazt með óeðlilegum hætti eða inn á óeðlilegar brautir, nema síður sé. Ég læt útrætt um það, en eins og ég sagði, þá væri það vissulega viðfangsefni út af fyrir sig að ræða um áætlunargerðir og hugsunina, sem á bak við þær liggur. Það er aðeins nauðsynlegt, tel ég, að gera sér grein fyrir því, að ef menn vilja taka þær upp með nýju formi og á þann veg, sem hv. þm. virtist helzt telja æskilegt, þá verður það ekki gert nema með auknum ríkisafskiptum í einhverju formi: Hv. 5. þm. Austf. ræddi ýmis atriði málsins og gagnrýndi þó sérstaklega, hvernig að þessari áætlun hefði verið unnið og að þetta hefði verið utan veggja þingsins, sem þessi framkvæmdaáætlun var gerð og þinginu naumast frá henni skýrt. Þetta er að vissu leyti rétt. Þetta er vinnuplan, sem ríkisstj. hefur gert sér varðandi þær framkvæmdir, sem nauðsynlegt er að sinna, og mat á þeirri fjáröflun, sem er talin óumflýjanleg vegna fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna hverju sinni, og sem ríkisstj. hlýtur, eðli málsins samkvæmt, hverju sinni að verða að sinna, en það er hins vegar ekki rétt, að fram hjá Alþ. sé gengið með þau atriði þessa máls, sem beinlínis varða ríkið og ríkisframkvæmdir, vegna þess að á hverju ári eru lagðar fyrir þingið till. í frv. formi um þær lántökur, sem nauðsynlegar eru til ríkisframkvæmda, þannig að Alþ. fær að segja til um það, hvort það vill veita ríkisstj. þetta fé og þá til þeirra þarfa, sem tilgreindar eru í þessu frv. Og einmitt nú liggur fyrir Alþ. frv., þar sem óskað er eftir heimild þingsins til þeirra fjárráðstafana, sem nauðsynlegar eru vegna opinberra framkvæmda á árinu 1967. Hvort hægt er að gera Alþ. grein fyrir þessari áætlun fyrr á árinu, eins og hv. þm. lagði áherzlu á, þá kann það að vera, en reyndin hefur þó verið sú, að þetta hefur ekki reynzt kleift. Það hefur verið reynt að vinna að þessum málum eins ötullega og auðið hefur verið, en í rauninni er ekki hægt í alvöru að sinna þessu fyrr en um áramót, eftir að ljóst er um fjárveitingar í fjárlögum og fyrir liggur miðað við reynslu s.l. árs, hvernig er ástatt um fjárfestingarlánasjóði atvinnuveganna. jafnframt þarf að meta horfurnar á því ári, sem áætlunin fjallar um, enda koma framkvæmdir þær, sem hér er um að ræða, yfirleitt ekki til fyrr en undir mitt ár, þannig að það veldur ekki neinni stöðnun í þeim, þó að þessi vinnubrögð séu við höfð, og ég sé ekki af minni reynslu af þessum málum, að auðið sé að haga þessum vinnubrögðum með öðrum hætti. Hv. þm. gerði hér sérstaklega eina fyrirspurn varðandi byggingaráætlun ríkisins, þar sem hann taldi það til marks um lítinn áhuga á málinu, að tölurnar í áætluninni væru innan sviga, og sannast sagna þá er e. t. v. vafasamt að taka þetta inn í þessa framkvæmdaáætlun. Ástæðan til þess, að tölurnar eru innan sviga er sú, að hér er um algjöra bráðabirgðaáætlun að ræða, og sú áætlun er einmitt nú í endurskoðun og líkur til, að það fjármagn verði jafnvel ekki svo mikið, sem þarf á þessu ári, eins og þarna er gert ráð fyrir. Það hefur alltaf verið gert ráð fyrir því, að þetta lenti að einhverju leyti á byggingarsjóði ríkisins, enda ekkert óeðlilegt. Ég tel hins vegar ekki eðlilegt, að fjáröflun til þessara framkvæmda verði til að skerða lánsfé til bygginga, t.d. annars staðar á landinu heldur en þar sem þessi hlunnindi eru veitt. Það hlýtur að sjálfsögðu að létta á öðrum byggingum á Reykjavíkursvæðinu, að þessi stórfellda áætlun er gerð og fyrst og fremst mun það hafa vakað fyrir mönnum að tryggja það, að hér yrði ódýrt húsnæði og tryggja það, að þeir, sem væru efnalitlir, gætu hér fengið húsnæði, en ekki að það mætti með engum hætti nota fé byggingarsjóðs ríkisins til þess að mæta þessum vanda. Að hve miklu leyti það verður gert, skal ég ekki um segja, en það er full ástæða til þess að halda, að það geti verið innan þess ramma, sem er vel viðráðanlegt. Það hefur verið endanlega samið við atvinnuleysistryggingasjóð um þessar 30 millj. kr. Hvort þarf eitthvað meira á því sviði umfram það, sem byggingarsjóður getur lagt fram, skal ég ekki um segja. Það má geta þess einnig, að innan þessa ramma er kostnaðarhluti Reykjavíkurborgar, sem þarna er ekki reiknaður með, en sem Reykjavíkurborg leggur fram, en að öðru leyti vil ég nú ekki á þessu stigi málsins fara nánar út í þetta, vegna þess að svo vill til, að það liggur hér fyrir hv. Alþ. sérstök fsp. um þetta mál, sem hæstv. félmrh. mun svara, innan skamms og mun þá gera ýtarlegri grein fyrir þessu máli. Og ég vonast til, að við hv. 5. þm. Austf. getum sætzt á að bíða þeirrar grg., þannig að ég þurfi ekki að fara að rekja það mál í einstökum atriðum hér. En þá má vænta þess, að það komi fram nákvæmar skýringar á því, hvernig ástand og horfur eru varðandi framkvæmdir og fjáröflun á þessu sviði. Hv. 1. þm. Austf. lagði áherzlu á, að það væru tvö atriði, sem væru sérstaklega mikilvæg í sambandi við það, sem ég hefði sagt í minni ræðu, og væru hvor tveggja merkileg. Annað atriðið, sem hann að því er mér skildist taldi nú merkast, get ég ekki séð, að sé á neinn hátt merkilegt. Og það er, að það sé erfitt að gera nú langtímaáætlun vegna þeirrar óvissu, sem sé ríkjandi. Það gerir það ekkert auðveldara að gera þessa áætlun, þó að samþ. hafi verið og ákveðin verðstöðvun til eins árs. Það vita allir, að það þarf að gera einhverjar ákveðnar ráðstafanir í framhaldi af þeirri verðstöðvun og það þarf auðvitað að nota þetta tímabil til þess að gera sér grein fyrir, hvernig staðan verður varðandi ástand útflutningsframleiðslunnar, þegar að lokum þessa tímabils kemur og vinna að því að fá þá samkomulag þeirra aðila, sem þessi mál varða, um eðlilega þróun í verðlags- og kaupgjaldsmálum að því tímabili loknu, miðað við það ástand, sem útflutningsframleiðslan þá býr við. Þetta held ég, að hljóti að vera ljóst öllum mönnum. Það er hins vegar svo mikil óvissa um framtíðarhorfur varðandi verðlag útflutningsframleiðslunnar, sem hlýtur að sjálfsögðu að hafa áhrif á þróun hennar og inn á hvaða brautir hún fer. Ef um varanlega verðlækkun verður að ræða á einstökum liðum meira en á öðrum liðum, hlýtur þróun framleiðslunnar sjálfrar að breytast og beinast inn á nýjar brautir og vitanlega er það fyrst og fremst forsenda áætlunargerðar sem þessarar að reyna að gera sér grein fyrir, hverjar þjóðartekjur og þjóðarframleiðsla sé, og hvað verði til ráðstöfunar til þess að mæta þeim framkvæmdum, sem áformaðar eru og taldar sennilegar innan ramma áætlunargerðarinnar. Þess vegna held ég ekki, að það geti vakið undrun neinna, þótt sú skoðun komi fram, að það sé eðlilegt, bæði af þessum sökum og einnig af því, að áætlunargerðinni er ekki þegar lokið og það eru framundan kosningar og rétt, að ríkisstj., sem þá verður, hver sem hún verður, fái þá tækifæri til þess að leggja lokahönd á þá áætlun, að hvort tveggja þetta geri það að verkum, að það sé síður en svo ámælisvert, að þessi næsta fjögurra ára áætlun hafi ekki verið endanlega fullgerð nú, heldur látið nægja að leggja fram fjáröflunar- og framkvæmdaáætlun fyrir yfirstandandi ár. Ég held ekki, að þetta geti verið neinn sérstakur áróðursgrundvöllur í sambandi við framhaldsdeilur um stjórnmálin á næstu vikum og mánuðum. En ef þetta getur þjónað í þá átt að verða einhver punktur í „hina leiðina“, er þetta gott og blessað. Ekki mun af veita að fá einhvern efnivið í hana. En það, sem mér finnst nú merkilegra mál og vissulega rétt að ræða um, er það, sem hv. þm. sagði um bankana og lánakerfið. Hv. 6. þm. Sunnl. sagði að vísu hér í gær, að ámælisvert væri, að það væri sýnilegt, að ekki ætti að sinna mörgum verkefnum í framkvæmdaáætlun þessa árs og taldi, skildist mér, að þar væri of lítið að gert en hitt. Hv. 1. þm. Austf. bendir hins vegar á, að hér sé við að glíma mikinn vanda hjá bönkum landsins og þess vegna verði að hafa hóf í þessum efnum. Vegna reynslu hans og þekkingar geri ég ekki ráð fyrir, að hann sé talsmaður þess að fara hömlulaust að taka erlend lán, nema þá að því marki, sem er beinlínis í þágu aukningar útflutningsframleiðslu þjóðarinnar og það er sú meginstefna, sem fylgt hefur verið við erlendar lántökur á undanförnum árum. Ég geri nú sannast sagna heldur ekki ráð fyrir, að það sé skoðun hans, að það eigi að verja í stórum stíl fé út úr Seðlabankanum, eins og ástatt er, til þess að lána í fjárfestingarframkvæmdir. En látum það vera. Hann vék að því, að með þessum ráðstöfunum væri núna sérstaklega þrengt að bankakerfinu umfram það, sem verið hefði. Þetta er mikill misskilningur. Það er að vísu rétt, að sparifjáraukning er ekki, það sem af er þessu ári, minni heldur en hún var um sama leyti í fyrra, þannig, að maður sér ekki nú, hver útkoman verður á þessu ári. En það, sem er ætlunin að leggja á bankana sem aukin útgjöld í þessu efni, er aðeins 25 millj. kr. aukning í sölu spariskírteina, - að svo miklu leyti sem gera má ráð fyrir, að það sé fé, sem fari út úr bönkunum. En það, sem beðið er um frá bönkunum að öðru leyti, er sama prósenttala eins og í fyrra af aukningu sparifjár og það er áætlað, að það sé mun lægri upphæð í krónutölu, af því að áætlunin er nú ekki hærri en hún er. Hitt er svo aftur á móti rétt að benda á á móti, vegna þess að hv. þm. talaði um, að þessu væri ekki hægt að mæta nema á þann hátt að draga úr bindiskyldu, að bindiskyldan mun mjög minnka á þessu ári af eðlilegum ástæðum. Bindiskyldan var aukin upp í 30% á s.l. ári af innlánsaukningunni, en hámarksbinding er bundin við 20%, og á s.l. ári munu flestar stofnanir hafa greitt 30% bindingu, bindiskyldu, en eins og nú standa sakir munu allar helztu lánastofnanir vera komnar upp í hámark, þannig að bindingin á þessu ári verður ekki nema 20% í staðinn fyrir 30% í fyrra, þannig að hér er beinlínis létt af bankakerfinu af þessum sökum og það er ekki ætlun Seðlabankans að auka bindingu, sem þessu nemur, á þessu ári eða sem sagt gera neina aukningu bindingar, þannig að þegar á þetta er litið, kemur í ljós, að hér léttir verulega á bankakerfinu, þannig að ég mundi segja, að hér væri þegar á heildina er litið, beinlínis um minni kvaðir á bankakerfið að ræða heldur en var á s.l. ári. Það er vitanlega alveg rétt hjá hv. þm., að það eru miklar kvartanir um, að erfitt sé með rekstrarfé. Aftur á móti hygg ég ekki, að okkur hv. 1. þm. Austf. greini á um það, að hin geysilega útlánaaukning bankakerfisins síðustu tvö árin bendi ótvírætt í þá átt, að hér sé ekki eingöngu um rekstrarfjárþörf að ræða, heldur hafi féð farið inn á einhverjar fleiri brautir, sem viðskiptabankarnir hafa lánað. Það er nefnilega síður en svo, að það hafi verið þrengt að með rekstrarlán bankanna eða við skulum segja, útlán bankanna, svo að við orðum það almennt, því að á s.l. ári liggur það fyrir, að útlán bankanna munu hafa hækkað um nálægt 40% og á síðustu tveimur árum nálægt 40% og á s.l. ári jukust útlán bankanna um 200 millj. kr. umfram það, sem þeir höfðu til ráðstöfunar, og sem var því beint útstreymi úr Seðlabankanum umfram bindiféð. Það var sem sagt hreint útstreymi úr Seðlabankanum til viðskiptabankanna, sem nam um 200 millj. kr. á s.l. ári. Og útlánaaukning á því ári varð mun meiri heldur en öll sparifjáraukningin á því sama ári. Ég held, að það liggi í augum uppi, að það er miklu fremur hægt að segja, að útlánastarfsemi banka hafi verið ógætileg heldur en hún hafi óeðlilega verið heft á því ári. Hvað kann að vera á þessu ári, skal ég engu um spá, en það er ekkert, sem gefur ástæðu til þess að segja það í dag, að það hafi verið haldið þannig á útlánum bankanna almennt séð, að ráðstöfunarfé þeirra að þessu leyti hafi verið skert. Og það var hinn góði hagur ríkissjóðs, sem hafði sín miklu og góðu áhrif á möguleika bankanna til útlána á s.l. ári og tryggði, að hér var ekki beinlínis um verðbólgumyndandi áhrif í stórum stíl að ræða. Það skal játað, að ekki eru horfur á eins góðum hag ríkissjóðs á þessu ári, þannig að það kann að takmarka á einhvern hátt lánagetu bankanna að þessu leyti eða a.m.k. það, að þeir geti lánað út meira fé heldur en kemur inn í þá. Herra forseti. Ég skal ekki orðlengja um þetta frekar, en ég taldi þó nauðsynlegt, að þetta kæmi fram miðað við þessi einstöku atriði, sem á hefur verið drepið af hv. þm. og skal ekki að öðru leyti taka upp almennar umr. um efnahagsmálin.



Herra forseti. Ég skal ekki ræða meira um óvissuna, við getum gert það síðar, og verður sjálfsagt gert og þá breyt., sem orðin er á í sambandi við áætlunargerðina. En það hefur ekki mikið verið talað um óvissu í þessum efnum undanfarið, þegar talað hefur verið um slíkar áætlunargerðir, svo að okkur er það ljóst, að eitthvað hefur bilað í einhverju í þessu sambandi og einhvers staðar. Og það verður áreiðanlega rætt um það, hvað það er, sem hefur bilað. Ég vil svo segja það, að mér urðu það mikil vonbrigði, að mér finnst hæstv. ráðh. ekki hafa nógu góðan skilning á því, hvernig ástatt er um reksturslánaveitingar í landinu um þessar mundir. Ástandið í þeim efnum er alveg geigvænlegt og hættulegt og hefur áreiðanlega stórkostlega hættulegar afleiðingar í för með sér, ef ekki verður úr því bætt. Og ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég tel ekki fært að halda áfram þeirri bindingu, sem nú er, og jafnvel þó að þessar breyt, hafi orðið á henni vélrænt, sem hæstv. ráðh. gat um, þá tel ég, að það sé alveg óhjákvæmilegt að minnka sparifjárbindinguna, breyta reglunum og minnka sparifjárbindinguna frá því, sem nú er, ef á að láta viðskiptabankana leggja inn í fjárfestingarplanið þetta fjármagn, sem fyrirhugað er, og ef ætlunin er að drífa í sölu öll þau sparifjárskírteini, sem talað hefur verið um. Þetta, verði að gera til þess að bjarga frá hættulegum afleiðingum þess í atvinnurekstrinum, hjá framleiðslulífinu og hjá þjónustufyrirtækjunum, óhjákvæmilega verði að minnka sparifjárbindingu. Ef menn alls ekki vilja það, endurtek ég þá skoðun, sem ég setti fram áðan, því að mér fannst, að það hefði eitthvað farið fram hjá ráðh. í því, að ég tel, að það sé heilbrigt, eins og nú standa sakir, og eðlilegt, að í staðinn yrði farin sú leið, að Seðlabankinn legði meira fé beint í fjárfestingaráætlunina en gert er ráð fyrir. Ég endurtek þessa skoðun, og það getur Seðlabankinn gert og er eðlilegt. að hann geri, eins og nú er ástatt vegna þess hversu mikið fé hann tekur frá bankakerfinu inn til sín í bindingunni, og einnig m. a. vegna þess, hve ríkissjóður hefur mokað stórkostlega fé inn í Seðlabankann á s.l. ári eins og mun koma fram, þegar hæstv. ráðh. gefur skýrslu sína hér á eftir um afkomu ríkissjóðs. Það er ekki aðeins, að Seðlabankinn hafi fengið þetta bindingarfé, sem við þekkjum, heldur hefur einnig verið mokað inn í hann fé með því að leggja skatta á þjóðina langt umfram það, mörg hundruð millj. umfram það, sem ríkissjóður þurfti á að halda og því hefur nálega öllu verið mokað beint inn í Seðlabankann. Ég tel því, að eins og ástatt er núna með okkar efnahags- og fjármál og atvinnumál, sé fullkomlega eðlilegt, að þessi stofnun, sem er orðin svona gífurlega sterk og sem sópað hefur verið inn í fé frá landsfólkinu með sköttum, eins og gert var á s.l. ári, komi með aukið fjármagn í fjárfestinguna. Og eins og nú standa sakir, verði að leita þangað til þess að fjármagna lífsnauðsynlega fjárfestingu og þ. á m. nýjar stórkostlegar ráðstafanir til þess að auka vélvæðni og hagræðingu í atvinnurekstrinum og annað slíkt til þess að komast út úr þeim mikla vanda, sem orðinn er, og ég tel að þangað sé talsverðs fjár að leita í þessu sambandi, enda hefur því verið þangað skóflað með skattaálögum m. a. og með því að taka hluta af sparifénu og leggja inn í þessa stofnun. Og þegar svona er ástatt, endurtek ég það enn, að það nær engri átt að ætla sér að ganga á rekstrarlánabankana eða viðskiptabankana eins og ráðgert er að gera.



Herra forseti. Það voru hér nokkur atriði, sem ég vildi víkja að, sem fram hafa komið í þessum umr. Hæstv. fjmrh. vék sér nú undan að svara fsp. minni varðandi byggingarframkvæmdir ríkisins eða framkvæmd á þeim samningi, sem gerður var um byggingu íbúðarhúsa á milli verkalýðsfélaganna og ríkisstj. og hefur nú séð við nánari athugun, að í rauninni áttu þessar tölur ekkí heima í áætluninni, sem þar voru birtar. Ég læt mér það nægja, sem hann sagði um þetta mál, í trausti þess, að hér verði gefin skýring á því síðar á þinginu, hvernig ætlað er að afla fjár til þessara framkvæmda, en ég vænti, að það verði svo, sem hér kom fram hjá hæstv. fjmrh., að ekki geti komið til þess, að skert verði það fjármagn, sem ætlað hefur verið að gæti gengið til almennra íbúðarhúsabygginga til annarra staða á landinu heldur en hér til Reykjavíkur í sambandi við þessar framkvæmdir, því það teldi ég auðvitað ósæmilegt með öllu, ef þannig yrði staðið að málinu. Hér hefur nokkuð verið minnzt á það í sambandi við þær upplýsingar, sem hæstv. fjmrh. gaf hér á fundi í gær um framkvæmdaáætlun ríkisins á yfirstandandi ári, að enn mundi verða þrengt talsvert að viðskiptabönkunum í landinu með þeim ráðstöfunum, sem fyrirhugaðar eru af hálfu ríkisstj., þar sem m. a. er ráðgert, að ríkið gefi út spariskírteinalán upp á 125 millj. kr. og áfram verði samið við viðskiptabankana um að leggja inn í fjárfestingarkerfið 70 millj. kr. Mér fannst hæstv. fjmrh. svara þeim aths., sem hér komu fram í sambandi við þetta, þannig, að hann eiginlega sætti sig við það, að ekki væri þrengt meira að viðskiptabönkunum í þessum efnum heldur en verið hefði. Það kann vel að vera, að það megi setja dæmið þannig upp, en að afgreiða þetta mál þannig, held ég, að sé ekki raunhæft. Sannleikurinn er sá, að það, sem hefur verið að gerast á undanförnum árum og alltaf í vaxandi mæli, er það, að þessar ráðstafanir hafa leitt meira og meira til þess, að rekstrarlánabankar útflutningsframleiðslunnar, þ.e.a.s. aðalviðskiptabankar þjóðarinnar, Landsbankinn og Útvegsbankinn, hafa verið að gefast upp í auknum mæli við það verkefni sitt að veita eðlileg rekstrarlán til þess að halda rekstrinum í gangi. Og nú má segja, að þetta sé komið algerlega í þrot. Þessir bankar draga enga dul á það, að þeir geti ekki haldið uppi hliðstæðum lánum til framleiðslufyrirtækja og þeir hafa gert vegna fjármagnsskorts og af þeim ástæðum er m. a. svo komið nú, að svo að segja öll síldariðnaðarfyrirtæki á Austurlandi hafa t.d. verið stöðvuð og eru engar líkur til þess, að þau geti hafið sinn rekstur á venjulegum tíma. Viðskiptabankarnir segja bara einfaldlega, að það skipti ekki máli, hvort hér eiga í hlut fjársterk fyrirtæki í eðli sínu eða ekki, bankarnir hafa ekki fé til þess að binda í framleiðslunni eins og þeir hafa gert. Ég álít, að það sé mjög skammsýnt að ætla í þessum efnum að taka undir eitt allt bankakerfið og tala í sífellu um allt bankakerfið. Sannleikurinn er sá, að það er mikill skilsmunur á hinum einstöku aðilum í bankakerfinu. Sú ráðstöfun á sínum tíma að minnka endurkaupalán út á framleiddar sjávarafurðir úr 67% niður í 55%, þýddi það í framkvæmdinni, að Seðlabankinn tók minni þátt í því að veita fjármagni í framleiðsluvörur landsins til útflutnings, en skyldan óx að sama hluta á viðskiptabönkunum, Landsbankanum og Útvegsbankanum. Þeir urðu að leggja fram meira fé en áður í útflutningsvörubirgðirnar á hverjum tíma. Þróunin hefur einnig orðið sú, að vaxandi hluti af sparifjármynduninni í landinu hefur safnazt fyrir í ýmsum öðrum viðskiptabönkum landsins, tiltölulega nýjum bönkum, sem hafa verið að vaxa upp, sem ekki gegna þeim skyldum að lána rekstrarláni til útflutningsframleiðslunnar, en rekstrarlánabankar útflutningsframleiðslunnar, Landsbankinn og Útvegsbankinn, hafa fengið tiltölulega minni hlut af sparifjármynduninni en áður var og á þann hátt hefur þeirra hlutur einnig verið að þrengjast og möguleikar þeirra að minnka til þess að geta staðið eðlilega undir lánaþörf útflutningsframleiðslunnar. Annað hefur einnig komið til. Eftir því, sem framleiðslan hefur aukizt meir, eftir því er bundið meira fjármagn í útflutningsframleiðslunni á hverjum tíma. Enn fremur er svo það, að vegna þess að rekstrarlánabankar sjávarútvegsins, Landsbankinn og Útvegsbankinn, hafa verið viðskiptabankar þess þáttar í framleiðslulífi landsins, sem hefur haft mest að segja og sem hefur verið mikið um uppbyggingu og framfarir í, þ.e.a.s. í sambandi við hina ýmsu þætti sjávarútvegsins, hafa þessir bankar ekki komizt hjá því að festa a.m.k. um stundarsakir talsvert fjármagn í framkvæmdum á vegum sjávarútvegsfyrirtækja og þannig hefur dregið meira og meira að því, að þeir hafa komizt í fjárþröng. Og af þessu leiðir svo það, að það er vitanlega mjög tilfinnanlegt fyrir þessa rekstrarlánabanka útflutningsframleiðslunnar að standa undir sparifjárbindingu og að verða að leggja fram fé í fjárfestingaráætlanir ríkisstj. Ég held því, að það sé alveg ómögulegt annað en gera sér nú fulla grein fyrir því, að eins og nú er komið, er verið að reka undirstöðuatvinnuvegi landsmanna í strand, ef ekki verður linað eitthvað á þeirri peningapólitík, sem hefur verið ríkjandi gagnvart þessum bönkum alveg sérstaklega. Hæstv. fjmrh. talaði um, að það mætti jafnvel búast við því, að bindiskyldan hjá bönkunum minnkaði eitthvað frá því sem áður hefði verið, þannig að nú mundu þeir sleppa með 20% bindingu í staðinn fyrir 30 áður. En hann sleppti einu atriði í þessum upplýsingum alveg. Sannleikurinn var nefnilega sá, að þessir viðskiptabankar eða a.m.k. veit ég nákvæmlega um það með annan af þessum viðskiptabönkum, að hann var ekki s.l. ár skyldaður til þess að binda 30% og ekki heldur einu sinni þau 40%, af því að hann varð að semja um 10% til viðbótar til þess að standa undir fjármögnun á fjárfestingaráætlun ríkisstj., ekki aðeins 40%. En það kom enn annað ákvæði þar til og þar segir, að þó skuli bindingin aldrei í neinu tilfelli vera minni en sem nemur 2% af heildarsparifjárinnstæðu eða heildarinnstæðufé í viðkomandi banka, og sparifjármyndunin á árinu varð ekki meiri en svo, að þetta ákvæði kom til framkvæmda og bankinn varð að binda enn meira en þessi 30%. Og þegar svona er komið, sækir vitanlega hratt í það, að þessir rekstrarlánabankar framleiðslunnar geta ekki veitt hin venjulegu og óhjákvæmilegu rekstrarlán. Þá kemur að því, að þessir bankar segja hverjum, sem hafa vill, miskunnarlaust og skýra út sína afstöðu þannig, að þeir séu komnir í yfirdrátt við Seðlabankann og verði að borga þangað 16% í refsivexti. Og út frá þessu kemur svo það, að beinlínis er knúið á framleiðsluna á mjög óeðlilegan og mjög óæskilegan hátt um það að grípa til ýmissa þeirra ráðstafana, sem eru þjóðhagslega óhagstæðar. Ég hef t.d. í huga atriði, sem auðvelt er að leggja fram sannanir um, að mjög fjársterkt fyrirtæki, sem hafði verið rekið með miklum hagnaði í mörg ár, en vitanlega lagt í talsvert mikla fjárfestingu vegna almennrar uppbyggingar, gat ekki fengið að bíða með sínar útflutningsvörur eftir þeim tíma, sem það taldi sér hagstæðast til þess að selja vöruna á, vegna þess að viðskiptabankinn sagði: Ég er kominn í peningalegt krúkk og þessi vara verður bara að fara, hvort sem hún fer á lægra verði eða hærra verði. Við förum eindregið fram á það, að þið seljið vöruna úr landi, til þess að við getum fengið eitthvað inn af okkar peningum, því að við þurfum á þeim að halda. Svona ástand eins og þetta er vitanlega óæskilegt á allan hátt. Þá er farið að grípa til vandræðaráðstafana, sem stafa af því, að það er orðið of þröngt um hendur þeirra, sem hafa með rekstrarlán til framleiðslunnar að gera. Það kann vel að vera, að það séu einhverjir möguleikar á því að þrýsta á einhverja þætti í bankakerfinu enn meira heldur en gert hefur verið og taka sem sagt með valdi af þeim það sparifé, sem inn kemur, til þess að standa undir þessum eða hinum framkvæmdum, sem ríkisstj. vill láta vinna að, en ég er ekki í nokkrum vafa um það, að eins og komið er, er enginn möguleiki á því að óbreyttri stefnu í peningamálum, enginn möguleiki á því, að aðalrekstrarlánabankar þjóðarinnar, Landsbankinn og Útvegsbankinn, geti staðið undir eðlilegum rekstrarlánum til framleiðslunnar, ef á að knýja þá til þess að binda fé í Seðlabankanum eins og aðra banka, og ef á að knýja þá til þess að leggja fram fé í framkvæmdaáætlun ríkisins eins og aðra banka, sem aðallega hafa viðskipti sín við þá aðila í þjóðfélaginu, sem sjá um það að eyða peningum þjóðarinnar. Ég geri nefnilega mjög mikinn greinarmun á því, hvort ein regla í peningamálum á að gilda yfir alla línuna eða hvort hún gildir fyrir þá, sem snúa fyrst og fremst að eyðsluþættinum í þjóðfélaginu. Ég held, að við verðum að skapa þeim aðilum nokkurt svigrúm, sem standa undir sjálfri undirstöðunni. Ég tek því undir það, sem hér hefur verið sagt um aðvaranir til ríkisstj. varðandi þessi mál: Óbreytt stefna varðandi afstöðuna til rekstrarlánabankanna í peningamálum hlýtur að leiða til algerra vandræða og það er rétt, að ríkisstj. geri sér grein fyrir því, hvaða ábyrgð hún tekur á sig, ef hún heldur áfram á þessari braut, því að vandinn er þegar kominn upp og kannske orðinn allmiklu meiri heldur en ríkisstj. hefur gert sér grein fyrir.



Herra forseti. Útbýtt hefur verið til hv. þm. bráðabirgðayfirliti um afkomu ríkissjóðs á árinu 1966. Er þar að finna sundurliðun tekna og gjalda ríkissjóðs á rekstraryfirliti, sundurliðað eftir fjárlagagreinum, sundurliðun eignahreyfinga og loks sjóðsyfirlit um síðustu áramót og sundurliðað yfirlit um það, hvernig greiðslujöfnuður ríkissjóðs á árinu er bundinn. Til þess að geta betur áttað sig á þessum tölulegu upplýsingum, tel ég rétt að láta fylgja nokkrar skýringar. Fyrst og fremst tel ég nauðsynlegt að leggja á það áherzlu, að hér er um bráðabirgðayfirlit að ræða. Reikningum var að vísu formlega lokað um áramót samkv. gildandi l., en engu að síður tekur það nokkra mánuði að vinna úr skilagreinum stofnana og embætta ríkisins og ýmsar tekjur koma ekki inn fyrr en alllöngu eftir áramót. Þótt ekki séu líkur til, að heildarniðurstöður breytist svo að nokkru nemi, tel ég nauðsynlegt að hafa hér á fyrirvara varðandi einstaka liði. Það er föst venja, að endanleg greinargerð um afkomu ríkissjóðs næstliðið ár er ekki gefin fyrr en við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Mun það að sjálfsögðu einnig verða gert í ár og mun ég því ekki í þessum skýringum mínum ræða ýtarlega einstaka liði, heldur gefa heildaryfirlit, sem á þó að geta sýnt í meginatriðum raunhæfa mynd af afkomu ríkissjóðs á árinu 1966. Tekjur á rekstrarreikningi ríkissjóðs árið 1966 urðu 4 milljarðar, 642.2 millj. kr. og fóru því 847.8 millj. kr. fram úr áætlun. Munar þar mest um aðflutningsgjöld og söluskatt. Aðflutningsgjöld fóru 377.6 millj. kr. fram úr áætlun og söluskattur 242.6 millj. Stafar þetta af auknum innflutningi og aukinni viðskiptaveltu. Gjald af bifreiðum og bifhjólum fór 70.2 millj. kr. fram úr áætlun, enda óx innflutningur bifreiða stórlega frá næsta ári á undan. Þá fóru tekjur af ríkisstofnunum 94.9 millj. kr. fram úr áætlun og veldur því mjög aukin sala Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins. Er enginn vafi á því, að ólöglegur innflutningur áfengis hefur verulega minnkað og á það stóran þátt í aukningunni, þótt neyzla innanlands muni einnig hafa vaxið nokkuð. Loks fór tekju- og eignarskattur 63.5 millj. kr. fram úr áætlun og stimpilgjöld 11.4 millj. kr. Áætlun fjárlaga um gjöld af innlendum tollvörutegundum, lestagjald af skipum, vitagjald, hluta ríkissjóðs af þóknun af gengismun gjaldeyrisbankanna og aðrar tekjur stóðst svo til alveg, en aukatekjur urðu aðeins 54.2 millj, kr. í stað 70 millj., sem áætlað var. Með l. frá 22. des. 1965 voru aukatekjur ríkissjóðs hækkaðar allverulega og var gert ráð fyrir, að þessi hækkun mundi gefa um 22 millj. kr. í auknar tekjur. Mjög erfitt var að gera um þetta raunhæfa áætlun og auk þess mun það hafa ráðið nokkru, að hækkun þinglýsingargjalda var ekki látin ná til lánsskjala, sem afgreidd höfðu verið fyrir áramót, en komu ekki til þinglýsingar fyrr en eftir áramót. Gjöld á rekstrarreikningi ríkissjóðs árið 1966 urðu 3 milljarðar, 928.7 millj. kr. og fóru því 320.5 millj. kr. fram úr áætlun. Helztu skýringar þessara umframgjalda eru launahækkanir, auknar niðurgreiðslur, auknar útflutningsuppbætur og útgjöld vegna sérstakra laga. Launahækkanir þeirra, er taka laun eftir launakerfi ríkisins, eru taldar hafa numið 134 millj. kr. umfram það, sem áætlað var á einstökum fjárlagaliðum. Er þar bæði um að ræða afleiðingar af kjaradómi frá ársbyrjun 1966, þar sem kveðið var á um 7% hækkun grunnlauna opinberra starfsmanna, nokkrar launatilfærslur, sem síðan hafa verið gerðar, og afleiðingar vísitölubreytinga. Hér við bætist svo um 40 millj. kr. hækkun, sem er vegna launahækkana annars starfsfólks og launa nýrra starfsmanna, sem nefnd samkv. l. um eftirlit með starfsmannafjölgun, hefur heimilað. Á 19. gr. voru veittar sérstaklega 107 millj. kr. til þess að mæta væntanlegum launahækkunum, þannig að raunveruleg umframgreiðsla á launaliðum er um 67 millj. kr. Þá hefur framlag til eftirlauna og tillag til lífeyrissjóðs hækkað um rúmlega 14 millj. kr. umfram áætlun fjári. Útgjöld til félagsmála hafa einnig orðið um 15 millj. kr. umfram fjárlagaáætlun og stafar það einkum af launahækkunum. Niðurgreiðslur fóru 54 millj. kr. fram úr áætlun fjárl. Stafar það annars vegar af hinni miklu hækkun niðurgreiðslna á s.l. hausti í sambandi við verðstöðvunina og hins vegar af því, að bókfærðar eru á árið 1966 rúmar 37 millj. kr., sem inntar voru af hendi á því ári, en eru raunverulega niðurgreiðslur vegna ársins 1965. Niðurgreiðslur, er námu 62 millj. kr. vegna ársins 1966, sem fram fóru eftir s.l. áramót, eru hins vegar taldar með í bráðabirgðayfirliti um gjöld ríkissjóðs árið 1966 og tekið tillit til þess í bráðabirgðayfirliti um greiðslujöfnuðinn. Raunveruleg hækkun niðurgreiðslnanna er þó mun hærri en þessar tölur sýna, því að áformað hafði verið að mæta útgjaldaauka ríkissjóðs vegna aðstoðar við sjávarútveginn á þann hátt að lækka niðurgreiðslur. Voru niðurgreiðslur í þessu skyni lækkaðar verulega nokkru fyrir mitt ár, m. a. afnumdar niðurgreiðslur á fiski. En hinir miklu erfiðleikar, sem tóku að steðja að útflutningsframleiðslunni síðari hluta ársins sökum mikils verðfalls á erlendum mörkuðum, leiddu til þess, að hverfa varð frá þessum ráðstöfunum og taka í þess stað upp auknar niðurgreiðslur til þess að koma í veg fyrir aukinn tilkostnað útflutningsframleiðslunnar. Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir fóru 34 millj. kr. fram úr áætlun, sem stafar fyrst og fremst af því, að greiðslur færðust á milli ára og útgjöld samkv. heimildarlögum og sérstökum lögum námu samtals um 92 millj. kr. Stafa þessi útgjöld öll af hinum sérstöku ráðstöfunum vegna sjávarútvegsins. Annars vegar voru greiddar 14.3 millj. kr., sem voru eftirstöðvar af áætluðum framlögum til sjávarútvegsins á árinu 1965, og 77.6 millj. kr. hins vegar, sem veittar voru til aðstoðar sjávarútveginum með l. nr. 16 frá 1966. Af þeirri upphæð runnu 50 millj. til framleiðniaukningar í frystihúsum, 20 millj. kr. til uppbóta á línu- og handfærafiski og 7.8 millj. kr. til verðuppbóta á skreið o. fl. Þar sem hverfa varð frá lækkun niðurgreiðslna til þess að mæta þessum aukaútgjöldum ríkissjóðs, var hér um hreinan útgjaldaauka að ræða. Alls nema umframgreiðslur vegna þeirra liða, sem nú hafa verið taldir, um 275 millj. af áðurnefndum 326.5 millj. kr. umframgreiðslum. Aðrar umframgreiðslur dreifast nokkuð á ýmsa liði, en erfitt er að gera grein fyrir þeim í einstökum atriðum, þar sem endanlegum frágangi reikninga er víða ólokið. Þegar bráðabirgðayfirlitið er skoðað, ber að hafa í huga, að launahækkunum þeim, sem veittar voru í einu lagi í 19. gr. fjárl., hefur verið skipt niður á viðeigandi fjárlagagreinar, sem á við um mikinn hluta launaskatts, þannig að lítill hluti hans kemur fram á 19. gr., þó að hann hafi allur verið áætlaður þar í fjárl. Skýrir það í mörgum tilvikum að verulegu leyti mun fjárlagatölu og reikningstölu, einkum á þeim gjaldagreinum, þar sem laun eru hlutfallslega mjög stór liður. Má í því sambandi nefna stjórnarráðið, dómgæzlu- og lögreglustjórn, tollheimtu og skattheimtu, heilbrigðismál og fleiri liði. Kostnaður vegna stjórnarráðsins fer nokkuð fram úr áætlun vegna vanáætlunar og einnig kostnaður við skattkerfið, m. a. vegna athugunar á staðgreiðslukerfinu. Einnig fer kostnaður um heilbrigðismál töluvert fram úr áætlun, sem einkum stafar af þeim kjarasamningum við lækna, sem gerðir voru á árinu. Útgjöld vegna samgangna á sjó fara rúmlega 10 millj. kr. fram úr áætlun, enda var raunar vitað fyrirfram, að þessi liður var vanáætlaður, því að til Skipaútgerðar ríkisins voru aðeins veittar 24 millj. kr., en reksturshalli þess fyrirtækis hafði orðið 42 millj. kr. á árinu 1965. Reksturshalli Skipaútgerðarinnar varð á árinu 1966 35.2 millj. eða 7 millj. kr. lægri en árið áður og er það fyrst og fremst að þakka endurskipulagningu á starfsemi fyrirtækisins. Lögbundin framlög til fiskveiðasjóðs og aflatryggingasjóðs reyndust 6.5 millj. umfram áætlun og styrkir vegna jarðræktarlaga urðu 6 millj. kr. umfram áætlun. Halli þjóðleikhúss og sinfóníuhljómsveitar umfram áætlun var um 3 millj. kr. og ýmis rekstursútgjöld ríkisstofnana hækkuðu umfram áætlun fjárl. um 13 millj. kr. Óviss útgjöld urðu 19.8 millj. kr., en voru áætluð í fjárl. 19.1 millj. Meðtalinn er hér kostnaður vegna skiptimyntar, 2.3 millj., sem eru alger bráðabirgðaútgjöld. Venjulega hefur verið hagnaður á skiptimyntinni, en þannig hefur staðið á sendingum árið 1966, að halli hefur orðið. Að þessum lið frátöldum eru óviss útgjöld því 2.1 millj. kr. undir áætlun. Eignahreyfingar samkv. 20. gr. þarfnast ekki margra skýringa. Tekin lán á árinu námu 126 millj. kr., en þar af eru spariskírteinalán rúmlega 100 millj. Voru öll þessi lán tekin innan ramma framkvæmdaáætlunar ríkisins fyrir árið 1966 og fénu öllu ráðstafað í árslok að undanskildum 12.1 millj. af spariskírteinaláni. Veitt lán eru alls rúmlega 50 millj. kr. á árinu. Þar af er rúmlega helmingur tollalán, sem veitt hafði verið Rafmagnsveitum ríkisins og Landsvirkjun samkv. sérstökum lagaheimildum, og tæplega 7 millj. kr. hafa verið lánaðar til Borgartúns 7, sem er skrifstofubygging í eigu ríkisins með sérstöku reikningshaldi. Önnur lán eru öll skyndilán vegna ýmissa framkvæmda eða stofnana á vegum ríkisins og eru hæst þeirra lána 3 millj. vegna rannsóknastofnana atvinnuveganna að Keldnaholti, 2 millj. vegna atvinnumálanefndar Norðurlands, 2 millj. vegna Iceland Food Centre, 3.4 millj. vegna kalnefndar og 1.5 millj. vegna Sementsverksmiðjunnar. Eru lán þessi annaðhvort þegar greidd eða verða greidd alveg á næstunni. Útgjöld til hinna ýmsu framkvæmdaliða á 20. g. hafa farið 15 millj. kr. fram úr áætlun. Hafa þau umframútgjöld verið óumflýjanleg af ýmsum ástæðum. Skiptast þessar umframgreiðslur á allmarga liði og tel ég ekki ástæðu til þess að rekja sérstaklega orsakir þeirra nema sérstakt tilefni gefist til. Greiðsluafgangur ríkissjóðs á árinu 1966 varð 474 millj. kr. alls, samkv. bráðabirgðaniðurstöðu, en er samkv. reglum Seðlabankans ekki talinn vera nema um 400 millj. Greiðsluafgangur kemur þannig fram við uppgjör við áramót, að sjóður hjá ríkisféhirði hefur aukizt um 1.4 millj. kr., staðan á aðalviðskiptareikningi ríkissjóðs í Seðlabankanum hefur batnað um 398 millj. og bankainnstæður hafa hækkað um 15.8 millj. Sjóðs- og bankainnstæður hafa þannig aukizt um 415.2 millj. kr. á árinu. Þegar saman eru taldir allir viðskiptareikningar ríkissjóðs og ríkisstofnana í Seðlabankanum, var nettóinnistæða á þessum reikningum í árslok 1966 samtals 434.3 millj. í stað 103.1 millj. í árslok 1965. Heildarstaða ríkisins við Seðlabankann batnaði því á árinu um 331.2 millj. kr. Innistæður ríkissjóðs hjá Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins og innheimtumönnum hafa vaxið um 91.5 millj. kr., en meginhluti þess fjár hefur komið inn á fyrstu mánuðum þessa árs. Þá hafði ekki verið skilað tekjum af rekstri Keflavíkurflugvallar, sem nam um 9 millj. kr. Fyrirframgreiðslur vegna fjárl. 1967 hafa verið 96.1 millj. kr. hærri en fyrirframgreiðslur voru vegna fjárl. 1966. En geymdar fjárveitingar frá fjárl. 1966 og eldri fjárl. hafa hækkað um 161.3 millj. kr. miðað við geymt fé í ársbyrjun 1966. Helztu fyrirframgreiðslur vegna fjárl. 1967 eru 40 millj. kr. til styrktar togurunum, því að vegna vaxandi rekstursörðugleika þeirra á s.l. ári, var fallizt á að greiða til þeirra fyrirfram alla fjárveitinguna á árinu 1967, sem raunár var rekstursstyrkur til togaranna fyrir árið 1966, en styrkurinn hefur alltaf verið greiddur ári eftir á: Þá voru alls 20 millj. kr. greiddar fyrirfram vegna reksturskostnaðar skóla, 6.5 millj: kr, vegna vita- og hafnarmála, 3.5 millj. vegna kaupa á húsi í Vonarstræti og nokkrar millj. kr. til þess að geta staðið við greiðslur samkv. verksamningi í sambandi við byggingu Menntaskólans í Hamrahlíð og Menntaskólans á Laugarvatni. Þá var og ráðstafað fyrir áramót samkv. heimild í fjárl. 23.4 millj. kr. af greiðsluafgangi 1966. Eru það greiðslur í framleiðnisjóð landbúnaðarins og til aðstoðar við bændur á kalsvæðum 1965. Starfsemi ríkisábyrgðasjóðs var með svipuðum hætti og verið hefur s.l. ár. Fjöldi nýrra ábyrgða var svipaður og næstu ár á undan, en upphæð þeirra hins vegar miklu hærri. Munar þar einkum um hin erlendu lán, sem tekin voru vegna virkjunar Þjórsár. Einnig voru veittar stórar ábyrgðir vegna kaupa á flugvélum og síldarflutningaskipum. Greiðslur vegna vanskila á lánum með ríkisábyrgð hafa farið stöðugt lækkandi þau ár, sem ríkisábyrgðasjóður hefur starfað, og varð lækkunin um 20 millj. kr. á s.l. ári. frá því, sem var 1965. Þrjú síðustu ár hafa greiðslur verið sem hér segir í millj. kr.: 1964 voru innleystar kröfur 155 millj. og endurgreiðslur skuldara 46 millj. eða nettógreiðslur 109 millj. 1965 voru innleystar kröfur 179 millj., endurgreiðslur skuldara 124 millj. og nettógreiðslur 55 millj. Og 1966 voru innleystar kröfur 108 millj., endurgreiðslur skuldara 73 millj. og nettógreiðslur 35 millj. Meðtaldir í nettógreiðslum eru vextir, sem reiknaðir hafa verið á vanskilaskuldir, en þeir voru 8 millj. kr. 1964, 6 millj. kr. 1965 og 4 millj. kr. 1966. Tölur þær, sem að framan getur, taka til allra þeirra greiðslna, sem ríkisábyrgðasjóði ber að standa straum af, þ. e. greiðslna vegna ríkisábyrgðalána og greiðslna vegna endurlána á lántökum ríkissjóðs. Greiðslur eru að heita má eingöngu vegna lána með sjálfskuldarábyrgð, en eftir því, sem þeim fækkar, ætti greiðslubyrði ríkisábyrgðasjóðs að léttast: Greiðslur sjóðsins skiptast í höfuðatriðum þannig árið 1966, en til samanburðar eru hliðstæðar tölur fyrir árið 1965: Vegna hafnarlána 7 millj. árið 1966, en 12 millj. 1965. Vegna lána til fiskiðnaðar, síldar- og fiskimjölsverksmiðja 14 millj. á árinu 1966, en 15 millj. á árinu 1965. Vegna togaralána 6 millj. á árinu 1966, en 18 millj. á árinu 1965 og vegna annarra lána 8 millj. árið 1966 á móti 10 millj. 1965. Af þessu sést, að það eru einkum greiðslur vegna hafnarlána og togaralána, sein dregizt hafa saman, en greiðslur vegna annarra lána hafa sem næst staðið í stað. Árin 1962 og 1963 var verulegur greiðsluafgangur hjá ríkissjóði, 161 millj. 1962 og 124 millj. 1963. Var þessum greiðsluafgangi ýmist varið til skuldagreiðslna eða til annarra þarfa og af greiðsluafgangi 1962 voru sérstaklega lagðar til hliðar 100 millj. kr. í jöfnunarsjóð, er nota skyldi, ef uni greiðsluhalla yrði að ræða. Á árinu 1964 varð verulegur greiðsluhalli hjá ríkissjóði, 257.8 millj. kr. af ástæðum, sem ég hef áður skýrt í fjárlagaræðu 1965. Á árinu 1965 varð enn 90.7 millj. kr. greiðsluhalli, en á því ári voru sérstakar ráðstafanir gerðar til að koma ríkisbúskapnum aftur í jafnvægi. Með því að nota jöfnunarsjóðinn frá 1962 að fullu upp í greiðsluhallann, verða eftirstöðvar hans um 247 millj. kr. Það hlýtur að vera eðli málsins samkvæmt, enda hin brýnasta nauðsyn á þenslutímum, að jafna yfirdráttarskuldir vegna greiðsluhalla strax og hagur ríkissjóðs leyfir. Sú nettóupphæð er til ráðstöfunar getur verið á greiðsluafgangi ársins 1966, er því tæplega 230 millj. kr. og er þá ekkert tillit tekið til aukinnar rekstursfjárþarfar. Af þessu er hv. þm. væntanlega ljóst, að greiðsluafgangi ársins hefur þegar verið ráðstafað að fullu. 140 millj. hafa verið lagðar til verðtryggingasjóðs vegna sjávarútvegsins, 30 millj. varið til hagræðingarsjóðs landbúnaðarins, 3.2 millj. vegna aðstoðar, við bændur á kalsvæðum og 53 millj. kr. er lagt til að verja til vega og skóla og sjúkrahúsa innan ramma framkvæmdaáætlunarinnar 1967. Loks mun ekki verða hjá því komizt að færa 20 millj. af fyrirframgreiðslu til togaranna á s.l. ári sem umframgreiðslu á því ári, til þess að auðið verði að greiða til þeirra á miðju þessu ári 20 millj. vegna úthaldsins fyrri hluta ársins. Vitanlega hefði verið skynsamlegast að leggja greiðsluafganginn nú að verulegu leyti í jöfnunarsjóð, því að ekki þarf mikið út af að bera, svo að reksturshalli geti orðið 100–200 millj. kr., miðað við hina miklu veltu ríkissjóðs og margs konar óvissu um afkomu hans þegar á þessu ári. Þetta var þó ekki talið auðið, fyrst og fremst vegna hinnar brýnu nauðsynjar að geta veitt útflutningsframleiðslunni aðstoð án nýrrar skattlagningar. Það má líka teljast talsvert mikilvægt spör að hafa getað jafnað að fullu halla áranna 1964 og 1965, þannig að hreint borð sé að þessu leyti við Seðlabankann.



Herra forseti. Í tilefni af skýrslu hæstv. fjmrh., þykir mér rétt að vekja athygli á nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi, að tekjur umfram áætlun fjárl. á árinu 1966 eru 842 millj. kr. Það er lítið eitt lægri upphæð heldur en vinstri stjórnin hafði til ráðstöfunar á fjárl. 1958. En ég vil minna á það, að þegar var verið að afgreiða fjárl. fyrir árið 1966, fór hæstv. ríkisstj. víða til að afla fanga og tíndi saman skatta hér og skatta þar. Og við gerðum á sínum tíma aths. við þessa skattaherferð hæstv. ríkisstj., sem hefur einkennt hana allt hennar stjórnartímabil. Ég vil einnig minna á það, að þá var lagður á rafmagnsskattur, um 40 millj. kr. Hvaða afleiðingu hafði sá skattur? Hann hafði þá afleiðingu, að rafmagnsverðið hækkaði um allt land í næsta mánuði á eftir. Það var ekki fært, að ríkissjóður greiddi fé það til vegamála, sem samið hafði verið um við afgreiðslu vegalaganna, 47 millj. kr. Til þess að vegasjóður bíði ekki meira tjón heldur en orðið var og til þess að hann hefði jafnmargar krónur til ráðstöfunar, var benzínskatturinn hækkaður og þungaskatturinn einnig. Jafnhliða hækkuðu svo farmgjöld og flutningsgjöld um landið. En vegirnir fengu ekki meira fé. Ríkissjóður hafði ekki efni á að leggja 47 millj. kr. á árinu í vegamál, árinu, sem hafði 342 millj. kr. umfram áætlaðar tekjur fjárlaga. Á þessu ári, við afgreiðslu þessara fjárlaga, var lagður á gjaldeyrisskattur upp á 30–40 millj. kr. Aukatekjur ríkissjóðs voru margfaldaðar og sömuleiðis stimpilgjöldin. Þannig voru tíndar saman tekjur til ríkissjóðs, sem þá voru áætlaðar 200–300 millj. kr. Sjá nú hv. alþm. greinilega, hversu augljóst það hefur verið, hver þörf var á þessari smalamennsku. Það var talið hið mesta ábyrgðarleysi af okkur Framsfl. mönnum, þegar við lögðum til þá eina útgjaldatill. að greiða til vegasjóðsins 47 millj. kr. Það var ekki framkvæmanlegt, nema við legðum einnig til tekjustofn á móti eða viljið þið standa fyrir því að hækka skatta, var svarið þá. En fleira var að gert af hæstv. ríkisstj. til þess að ná tekjum í ríkissjóð á árinu 1966. Um það leyti, sem Alþ. hætti þá um vorið, var hætt við niðurgreiðslu á saltfiski og smjörlíki, til þess að ríkissjóður þyrfti ekki að annast greiðsluna, sem talið var að hann gæti ekki staðið undir vegna fjárskorts. Það var óhætt að bæta á dýrtíðina í landinu ofan á hækkað rafmagnsverð, hækkuð flutningsgjöld og farmgjöld og annað fleira. Þannig var staðið að fjármálunum á árinu 1966. Það var í öllum greinum stefnt að því að auka dýrtíðina í landinu og hirt um það eitt að ná sem mestum tekjum í ríkissjóð. Í framhaldi af þessu, svo sem til viðbótar við afgreiðslu á vegamálum á því ári, voru svo upptekin leyfisgjöld, sem ekki höfðu verið greidd af jeppabifreiðum. Ríkissjóður hafði svo í tekjur af leyfisgjöldum af bifreiðum á árinu 1966 194 millj. kr. Það hefði munað um að fá þá fjárhæð í vegina í landinu. Þá væri e. t. v. ekki ófær vegur upp að Lágafelli, eins og nú er. En ríkissjóður mátti ekkert missa. Hann þurfti á öllu sínu að halda, enda hafði hann ekki nema 840 millj. fram yfir áætlun. Þannig var stefna hæstv. ríkisstj. á s.l. ári gagnvart fjármálum ríkissjóðs og gagnvart skattheimtu á þjóðina. Það hefði mátt ætla, þegar þannig var að staðið, að þá hefði verið hægt að standa fyrir þeim verklegu framkvæmdum, sem framkvæmdar voru árið 1966 með framlögum af tekjum þess árs. Það var ekki framkvæmanlegt. Framkvæmdalán var tekið upp á 100 millj. kr., eins og kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. Það hefði líka mátt ætla, þegar áraði svo vel eins og gerði árið 1966, að þá hefði verið hægt að greiða úr fyrir sveitarfélögum, sem stóðu í framkvæmdum í höfnum, í skólum og slíkum stórframkvæmdum, sem knýja á dag frá degi. En í staðinn fyrir það að bæta hag sveitarfélaganna til þessara framkvæmda, er nú svarað með því að lækka fé til þessara framkvæmda á árinu 1967 um 10% frá því, sem gert er ráð fyrir í yfirstandandi fjárl., og taka einnig af hluta þeirra af jöfnunarsjóði. Þannig er búið að þeim eftir hið mesta góðæri, sem yfir ríkissjóð hefur gengið. Þess vegna er það svo, að í lok þessa árs munum við skulda um 1 milljarð í þeim framkvæmdum, sem við höfum gert í vegamálum, hafnamálum, skólamálum og raforkumálum. Það verður arðurinn frá góðærinu, sem við skilum næsta kjörtímabili. Hver er svo afleiðing af skattheimtu hæstv. ríkisstj. og góðærinu s.l. ár? Afleiðingin blasir við. Við hana er verið að fást hér á degi hverjum. Afleiðingin er sú óðadýrtíð, sem nú lamar allt atvinnu- og viðskiptalíf þjóðarinnar og bezt var lýst hér af hæstv. fjmrh. í gær, þegar hann taldi ekki fært að gera framkvæmdaáætlun til næstu fjögurra ára vegna ástandsins í þjóðmálunum nú. Afleiðingin er sú, að nú verður varið á þessu ári um 200–250 millj. kr. meira til niðurgreiðslna heldur en gera átti á árinu 1966, þó að haldið verði sama verðlaginu og þá var. Þetta er afleiðingin af skattheimtunni. Afleiðingin af skattheimtunni er einnig sú, að nú þarf að verja hundruðum millj. til þess að aðstoða sjávarútveginn og fiskiðnaðinn í landinu umfram það, sem var á s.l. ári, vegna skattheimtunnar, sem ríkissjóður hefur staðið fyrir. Þannig hefur þessum umframtekjum verið náð og hæstv. ríkisstj. kemur svo hér á hv. Alþ. og tilkynnir, hvernig hún hafi ráðstafað því. Ég minnist þess, frá umr. um fjárlög undanfarin ár, að þegar við höfum deilt hér um útgjaldatill., sem við í stjórnarandstöðunni höfum verið að flytja, hefur ríkisstj.-liðið alltaf haldið því fram, að þetta væri ábyrgðarleysi og við yrðum þá að koma með tekjurnar. Við höfum hins vegar bent á það, að hæstv. ríkisstj. hefur ráðstafað hundruðum millj. og nú sennilega 1–2 milljörðum umfram þær tekjur, sem hún gerði ráð fyrir á fjárl., án þess að Alþ. hefði þar nokkuð um að segja. Það væri þetta, sem við vildum koma í veg fyrir, og hefur þó dæmið aldrei orðið jafnstórstígt eins og á árinu 1966. En afleiðingin af skattheimtunni og ráðsmennskunni og framsýninni, sem kom fram í ráðstöfun hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálunum 1966, er nú augljós hverjum manni og sjá nú allir, hve illa hefur til tekizt.