Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. fjárveitinganefndar (Bjarni Jónsson) Jeg skal gera mjer far um að vera stuttorður og vísa til nál. sem víðast. En þess vil jeg biðja háttv.þm., að þeir kynni sjer nál., svo að ekki þurfi það að koma fyrir, sem kom fyrir við síðustu atkvæðagreiðslu, að menn greiði atkvæði móti sannfæringu sinni af ókunnugleika. Það kom og fyrir þá, að fjárveiting til starfa, sem stjórnin hefir þegar ráðið menn til, var feld. 14. gr. hefir orðið fyrir nokkrum breytingum í höndum nefndarinnar. Útgjöldin hafa verið lækkuð um 25,600 kr., en hækkuð um 32,300 kr. Endanleg hækkun verður því 6,700 kr. Þess skal þó getið, að nefndin hefir eigi getað gengið frá greininni. Ýmislegt, sem snertir greinina, er enn óákveðið. T. d. er ekkert ákveðið enn um skólahald í vetur. Nú er á leiðinni þingsályktunartill. um að gefa stjórninni heimild til að láta skóla falla niður í vetur. Til þessa liggja ýmsar ástæður, og er sú mest, að mönnum þykir varhugavert að safna fólki til Reykjavíkur undir veturinn. Þessa grein verður nefndin því að taka sjerstaklega til athugunar seinna. Jeg skal þá fara nokkrum orðum um 1. lið 14. gr., og fylgi þá sömu röð og atkvæðaskráin, en vísa að öðru leyti til nál. Jeg vildi þá fyrst mega minnast á mál, sem var til umræðu í fjárveitinganefndinni, þegar fjáraukalögin voru til umræðu. Það var um launaauka eins kennarans í lögfræði. Nefndin gekk inn á að samþykkja þá samninga, sem stjórnin hafði gert við manninn, af því að hún leit svo á, að Háskólinn mætti ekki án hans vera, en ekki af því, að hún teldi rjett að halda áfram á þeirri braut. En jeg vil segja eitt um þetta, þó ekki fyrir nefndarinnar hönd, heldur frá eigin brjósti, og það er, að stjórnin ætti að reyna að sjá um, að Háskólinn fengi að njóta þess manns, sem gegndi þessu embætti, því að það er ungur fróðleiksmaður, sem að mínum dómi hefði átt að fá Hannesar Árnasonar styrkinn síðast, til þess að nema rjettarheimspeki, og jeg álít, að stjórnina beri skylda til að sjá um, að svo ungur og efnilegur maður þurfi ekki að velja sjer annan verkahring. Jeg hefi ekkert að athuga við 105. lið á atkvæðaskránni; það er að eins flutningur. Flestum í nefndinni þótti rjettara, að liðurinn stæði í 14. gr., en jeg fyrir mitt leyti vildi heldur, að báðir liðirnir yrðu settir saman í 1. lið, en það vildu nefndarmennirnir hinir ekki fallast á. Jeg vil nú skjóta því til stjórnarinnar, hvort henni þætti ekki heppilegra að steypa þessu saman, og gæti hún þá gert við það brtt., sem nefndin athugaði svo til 3. umr. Næst er 106. liður, en það er ekki annað en flutningur. Þá er 107. liður Nefndin vildi ekki hækka laun leikfimikennarans við lærða skólann, - fyrirgefið þið, almenna mentaskólann ætlaði jeg að segja, - en hækkar þó liðinn um 500 kr., sem verður persónuleg launaviðbót Ólafs Rósenkranz, svo að laun hans verða alls 1200 kr. Nefndin leit svo á, að ekki mætti sýna minni sóma svo gömlum og góðum kennara, sem ávalt hefir haft lág laun, en gegnt þessu starfi svo lengi, að hann hefir víst áreiðanlega verið kennari allra þeirra lærðra manna, sem sitja á þessu þingi. Þá er 108. liðurinn. Hann er um fjárveitingu til stærðfræðikennara við gagnfræðaskólann á Akureyri, Þorkels Þorkelssonar, sem hefir samið talnafræði eða algebru, sem notuð er við gagnfræðaskólann á Akureyri. Skólastjórinn þar fór þess á leit við stjórnina, að honum yrði veittur styrkur til að gefa bókina út af því fje, sem varið er til útgáfu kenslubóka, en nú stóð svo illa á, að sú fjárveiting stóð í fjárlögunum undir almenna mentaskólanum, og stjórnin taldi sjer því skylt að spyrja stærðfræðikennarann þar að því, hvort hann myndi nota bókina til kenslu þar, en hann kvað nei við. Nefndin kveður því rjett að lagfæra þetta og veita fje þetta eftirleiðis til útgáfu kenslubóka við alla gagnfræðaskólana. Hún leggur því einnig til, að Þorkeli Þorkelssyni verði veittar 300 kr. til útgáfu bókar þessarar, því að hann hafði gefið hana út eftir tilmælum skólastjórans, í von um styrk af því fje, sem veitt er til útgáfu kenslubóka, en þegar hann fjekk afsvarið, var prentun bókarinnar langt komin, og því ofseint að snúa við. Þá er 109. liður. Nefndinni þótti rjett að verða við tilmælum Björns Jakobssonar, leikfimikennara, um að veita honum fasta stöðu við Kennaraskólann með 1700 kr. árslaunum. Sökum þess, að skólastjóri Kennaraskólans mælir hið besta með manninum, og hann er þektur að samviskusemi og dugnaði, þykir nefndinni rjett að tryggja skólanum þennan mann fyrir leikfimikennara. Það er mjög nauðsynlegt fyrir kennaraskóla landsins að hafa góðan leikfimikennara, því að hann verður að geta kent nemöndum að kenna aftur öðrum. Þessum manni lætur sá starfi vel, og hefir hann sýnt í hvívetna skyldurækni. Jeg veit, að margir þm. hafa sjeð dæmi um dugnað hans, því að hann hefir oft æft þá flokka, er sýnt hafa íþróttir sínar á íþróttavellinum. Eins og sjá má af nál. ætlast nefndin ekki til, að þessi staða verði föst fyr en skólinn tekur til starfa aftur, ef hann liggur niðri í vetur. Þangað til ætti maðurinn að hafa sömu laun og í fyrra, og þess vegna lætur nefndin fjárhæðina til tímakennara standa óbreytta, og hefir það því engin aukin útgjöld í för með sjer, þótt báðar upphæðirnar verði samþyktar. Um næstu liði vísa jeg til nál. Viðvíkjandi 114. lið vil jeg geta þess, að hjer í Reykjavík eru 3 yfirsetukonur, sem hafa skift á milli sín að veita þeim stúlkum, sem á yfirsetukvennaskólann hjer í Reykjavík ganga, verklega tilsögn, sem þær mega ekki án vera, þrátt fyrir skólanámið; en þessi tilsögn tekur svo mikinn tíma, að þessar 3 yfirsetukonur treysta sjer ekki til að veita hana fyrir þá borgun, sem þær hafa áður haft. Um 115. lið vísa jeg til nál. Svo vil jeg endurtaka það, sem jeg sagði í upphafi, að það er enn margt í þessari grein, sem nefndin þarf að athuga betur, þegar búið er að ráða því til lykta, hvernig um skólana fer í vetur. Þá er 15. gr. fjárlaganna. Um hana er það sama að segja og 13. gr., að hún fjallar, eins og allir vita, um vegabætur og samgöngubætur allskonar, sem að vísu er á dálítið öðru sviði en þær, er nefndar eru í 13. gr., því að þessi grein er um mentir, vísindi og listir sem kunnugt er. Margir eru þeir, sem leggja einna mesta áherslu á 13. gr. og veit jeg, að þeir hinir sömu menn verða ósárir á þær litlu upphæðir, sem nefndin hefir lagt til að veittar verði til andlegra vegabóta. Það hefir ekki orðið hjá því komist, að greinin hækkaði töluvert frá því, sem stjórnin áætlaði, því að áætlun nefndarinnar er hjer um bil 70,000 kr. hærri en áætlun stjórnarinnar, en það kemur ekki af neinu ósamræmi milli stjórnarinnar og nefndarinnar í tillögum, heldur hinu, að stjórnin fær ekki nema lítinn hluta af þeim umsóknum, sem nefndinni berast, því að margir senda þær beina leið til þingsins, svo að stjórnin fær ekki tækifæri til að láta í ljós álit sitt á þeim. Hækkunin er í sjálfu sjer miklu minni en í fljótu bragði virðist, því að 40,000 kr. eru fluttar af fjáraukalögum, og verður því mismunurinn á áætlun stjórnarinnar og nefndarinnar ekki nema 30,000 kr. Jeg skal nú leyfa mjer að fara nokkrum orðum um þær helstu af tillögum nefndarinnar, þar eð ekki er nægileg skýring gefin á þeim mörgum í nál. Um fyrsta liðinn er ekki annað að segja en það, að þar er bara útborgun á kaupi mannsins færð frá bókaverðinum beina leið til landssjóðs, svo að maðurinn, sem á að fá borgunina, geti tekið hana hjá landssjóði, en þurfi ekki að bíða þar til forstöðumaður safnsins hefir hafið hana. Það er ekki farið fram á neina hækkun með þessari till., og ekki heldur verið að festa þessa borgun sem ákveðinn styrk eða á neinn annan hátt verið að íþyngja ríkissjóði vorum, eða hinu íslenska ríki, heldur að eins farið fram á svolítið hagræði fyrir manninn, sem á að fá þessa borgun, án þess að það kosti ríkissjóð vorn einn einasta eyri. Þá er 117. liðurinn á atkvæðaskránni. Nefndin hefir lagt til, að í stað orðanna 9 mánuði komi 7 mánuði, eða með öðrum orðum, að maðurinn, sem áður hefir að eins haft 3 mánaða sumarfrí, en fulla vinnu bæði á safninu sjálfu og lestrarsalnum fyrir einar 1000 kr. á ári, fái nú 5 mánaða sumarfrí. Sá maður, er nú gegnir þessu starfi, er einn af alþingismönnum, alþektur fróðleiksmaður, og er því til nokkuð mikils mælst, að hann láti megnið af ársvinnu sinni fyrir einar 1000 kr. Nefndin vildi hækka kaup hans, en hann kaus sjálfur heldur að fá sig lausan í 5 mánuði, svo að hann gæti stundað aðra atvinnu að sumrinu. Þetta þótti nefndinni sjálfsagt, en jeg skyldi fyrir mitt leyti vera því jafnfylgjandi, ef stjórnin sæi sjer fært að tvöfalda upphæðina, en láta tímann halda sjer. Næst er þá 118. liður, sem er hið sama að segja um og um 1. brtt. við þessa gr., að það er að eins flutningur, og vil jeg leyfa mjer að benda á, að það leiðir af sjálfu sjer, að ef liðurinn er samþyktur undir 1. c, verður að fella hann undir 1. f. Jeg þarf ekki að geta þess, að handritaskráin og minningarrit safnsins eru að öllu leyti sjálfsagðir liðir, því að það er ekki höfðinglegt, þótt prentun sje nú dýr, ef engin viðhöfn yrði höfð á 100 ára afmæli safnsins. Jeg skal ekki tefja hin málin með því að ræða meir um þetta, því að jeg tel alveg víst, að enginn verði því andvígur. Þá er 121. liður, og er hann skýrður í nál. Það er flutningur á 400 krónum. Nefndin vildi ekki láta manninn missa neins í og lækkaði þennan lið úr 1800 kr. niður í 1400 kr., en flutti þessar 400 kr. á annan. stað til sama manns, svo að hann missir einkis í. Um 2 næstu liði skal jeg ekki orðlengja. En svo er það 124. liður. Þeir, sem aðstoðað hafa með gæslu á Þjóðmenjasafninu, hafa kvartað undan lágri borgun, og nefndin var sannfærð um, að 50 aur. um tímann væri engin borgun. - Hún leggur því til, að fjárveitingin til aðstoðar þar hækki um helming, eða úr 1000 kr. upp í 2000, í stað þess að hækka um 250 kr., eins og stjórnin hafði lagt til. Hafði hún ætlað þær 250 kr. fyrir umsjón á myndasafni Einars Jónssonar, en nú þarf þess eigi við sakir þess, að húsið kemst eigi upp. Næstu liði ætla jeg ekki að tala um, en svo kemur 127. liður, sem er styrkurinn til skálda og listamanna. Stjórnin hafði raunar hækkað þann lið áður um 2000 kr., en það þótti nefndinni ekki nóg, og leggur því til, að hann verði hækkaður upp í 16000 kr., enda hafa henni borist margar umsóknir, sem stjórnin hefir ekki haft færi á að sjá, og það frá ýmsum góðskáldum og efnilegum listamönnum; þar á meðal eru alþýðuskáld, eins og Sveinbjörn Björnsson hjerna í Reykjavík, sem er listaskáld, og fleiri önnur góðskáld, og 3 norðan úr Þingeyjarsýslu, sem allir vita að eru listaskáld. Menn ættu í þessu sambandi að taka tillit til verðlags peninga. Það hefir verið hjer til umræðu það, sem kallað er á dönsku, eða öllu heldur á hálfdönsku, dýrtíðaruppbót embættismanna. Því hefir nú verið harðneitað af þingmönnum að láta hana ná einnig til annara manna, sem í fjárlögum eru, en jeg vil halda því fram, að þessir menn sjeu engu síður starfsmenn landsins, þótt þeir í rauninni sjeu sjálfboðaliðar, en þeir hafa ekki heldur annað en það, sem kallað er bitlingar, en það er styrkur, sem þeim er veittur til þess að geta fleytt fram lífinu, jafnframt því, sem þeir leggja þjóðinni til kraft hugsjónanna, sem er miklu nauðsynlegri en störf embættismannanna. Þess vegna leggur nefndin til, að styrkurinn til þessara manna verði hækkaður að mun, og beinir því til deildarinnar, því að hver maður hlýtur að skynja, að sá halli, sem hvílir þungt á framleiðendum og embættismönnum, hlýtur þó að koma enn harðar niður á þessum mönnum. Það er líka erfitt verk, sem ljóðasmiðir og listaskáld hafa með höndum, því að þeir halda uppi sóma og gagni þjóðarinnar á því sviði, sem enginn vildi vinna á, ef þeir væru ekki svo ósjerplægnir að vinna það starf, sem er þjóðinni nauðsynlegt, en er tíðum þakkað miður en skyldi. 128. liðurinn er þess eðlis, að jeg þarf ekki að tala um hann. Jeg veit, að sá hv.þm. (S.S.), sem hefir borið hann fram, tekur hann aftur. Það hefir sem sje slæðst afleit ritvilla inn í tillögu hans, því að jeg býst við, að það hafi átt að standa 2 í staðinn fyrir 1 fyrir framan núllin.  (S. S.: Við skulum nú sjá, hvað setur.)  Nefndin getur ekki heldur fallist á, að aths. aftan við liðinn falli burt, því að þótt það sje auðvitað, að nefndin er holl stjórninni, þá vill hún þó ekki leggja það óskorað í hendur stjórninni að útbýta fjenu. Jeg vil þá um leið, úr því að jeg fór að minnast á þessa úthlutunarnefnd, segja það, að hún ætti að vera öðruvísi skipuð, en að hún er það ekki er listamönnunum sjálfum að kenna. Hún ætti að vera svo samsett, að skáldafjelag skipaði einn mann í hana, listamannafjelag einn og helst Háskólinn einn, eða þá Háskólinn, Bókmentafjelagið og Stúdentafjelagið einn í sameiningu, og gæti hann verið oddamaður. Þessi breyting getur ekki orðið fyr en fjelögin eru orðin til fyrir skáld og listamenn, en þau ættu að hafa best vit á, hverjum ætti að veita styrk og hverjum ekki. Þá kem jeg að 130. lið. Þar tala jeg í nafni meiri hluta nefndarinnar. Hann sá sjer ekki fært að taka upp hærri upphæð en 40,000 kr. til húsagerðar yfir listasafn Einars Jónssonar. Þetta er nú auðvitað svo væn fúlga, að hægt er að halda smíðinni áfram, ef nokkurt efni fæst, svo að vel mætti við það una. En jeg læt aðra taka að sjer að halda svörum uppi fyrir þennan lið. Sjálfur vildi jeg veita hærri upphæð, en læt nú þessa tillögu afskiftalausa. Þó verð jeg auðvitað á móti, ef koma skyldi brtt. um að lækka liðinn úr því, sem hann er hjá nefndinni. Næsta lið þarf ekkert um að segja. Það hefir áður verið um þá fjárveitingu rætt og skrifað í nál. við fjáraukalögin fyrir 1916 og 1917. Liðurinn er eðlilegt framhald af fjárveitingu, sem samþykt var í þeim lögum. 132. lið hefi jeg áður nefnt og sleppi honum því hjer. 134. liður. Eftir tillögum bjargráðanefndar er lagt til að hækka styrkinn, með því skilyrði, að maðurinn taki að sjer að rannsaka næringargildi þörunga. Nefndinni hafði borist áskoranir þess efnis, að nauðsynlegt væri að gera gangskör að því að rannsaka næringargildi ýmsra sjávarjurta. Áskoranir þessar voru frá ýmsum áhugamönnum, meðal annars frá Guttormi Jónssyni frá Hjarðarholti í Dölum, nú hjer í bæ, sem er þektur að því að vera sjerstaklega áhugasamur um ýmsar nýungar til nytsemda. Nefndin átti svo tal við þann eina mann, sem hún vissi að mundi fær um að vinna þetta verk, og kvaðst hann vera fáanlegur til að taka það að sjer, ef hann fengi þennan styrk og þyrfti ekki sjálfur að borga kostnað við ferðalög, sem hann ef til vill þyrfti að hafa, efnagreining og aðra vinnu, sem hann getur ekki sjálfur int af hendi. Því er lagt til, að hann fái allan slíkan kostnað greiddan, eins og hann þarf á að halda. Um næsta lið vísa jeg til nál. Jeg hefi engu við það að bæta og læt útrætt um þann lið, ef ekki koma nein andmæli fram gegn honum. Um 135. lið er það að segja, að þar á í hlut maður, sem öllum er kunnur fyrir fræðiiðkanir sínar, sem hann hefir stundað með mikilli elju og dugnaði, þrátt fyrir það, þótt hann hafi orðið að stunda iðn sína, sjer til lífsuppheldis. Eins og menn vita hefir hann einkum lagt stund á frakkneska málfræði. Nú hefir hann safnað miklu málsháttasafni, bæði á íslenskri tungu og á útlendum málum. Hann hefir unnið lengi að söfnun þessara málshátta, og er safnið nú orðið bæði stórt og merkilegt, og vill hann nú fara að gefa það út. Það er vert, að Alþingi sýni manni þessum einhverja viðurkenningu fyrir sjerstakan áhuga á þessum fræðiiðkunum. Nefndin lagði til, að honum verði veittar 800 kr. í eitt skifti fyrir öll. Síðan hefir komið fram brtt. um að hækka styrkinn upp í 1200 kr. Það er síður en svo, að það geti talist ofmikið handa þessum mæta manni. En meiri hluti nefndarinnar sjer sjer ekki annað fært en að leggja á móti þessari brtt. Aftur hefir komið fram önnur brtt., sem fer fram á að veita 1000 kr. Það hefir ekki verið leitað atkvæða í nefndinni um þessa tillögu, en bæði jeg og fleiri úr nefndinni, sem mjer er kunnugt um, munu fúsir til að sinna þeirri tillögu. 137. liður kostar ekki neitt, sparar að eins einn staf, og verður því auðvitað tekið með þökkum. Jeg orðlengi því ekki um þann lið. Um þá 2 fræðimenn, sem næst koma, get jeg látið mjer nægja að vísa til nál. Menn þekkja þá víst báða. Um hinn síðari skal þess þó getið, að hann hefir gert mikið þjóðsagnasafn, og sækir nú um styrk til að fullgera það og búa til prentunar Hann er farinn að eldast, eftir því sem mjer er tjáð. Annars þekkja þingmenn Múlsýslunga betur til hans og geta gefið greinilegri upplýsingar um hann, ef þeim þykir ástæða til. Þá er 140. liður. Þar er lagt til að fella í burt lið, sem jeg vona að verði búið að samþykkja á öðrum stað þegar að honum kemur hjer. Hjer er bara um flutning að ræða, og vona jeg, að engin fyrirstaða verði á því. En verði liðurinn feldur á hinum staðnum, þá verður þessi brtt. auðvitað tekin aftur. Þá eru næst 2 efni í húsgerðarfræðinga, sem báðir þurfa styrks við. Jeg leyfi mjer að vísa til orða nefndarálitsins um þessa menn. Helgi Hermann Eiríksson er ungur efnismaður, sem dvelur á Englandi og leggur stund á námavísindi. Það er fræðigrein sem kennir mönnum að fara hyggilega með náma, og auk þess verkleg þekking, eða sú grein verkfræðinnar, sem lýtur að námarannsókn og námagrefti. Það blandast engum hugur um, að mikil nauðsyn er á slíkum mönnum hjer á landi. Þar sem nefndinni er vel kunnugt um, að maðurinn er mjög efnilegur, þá vill hún hjálpa honum til þessa náms. Og með því að nú er mjög dýrt að lifa í landi því, sem hann dvelur við námið, þá leggur nefndin til, að honum verði veitt þessi upphæð. Þótt það sje hæsti námsstyrkur, sem nokkru sinni hefir verið veittur, þá er það vitanlegt, að maðurinn þarf á miklu meira fje að halda til námsins. Mjer hefir verið sagt, að hann þurfi að minsta kosti helmingi meira til að fleyta fram lífinu. Hann sótti um 3000 kr. styrk, en nefndin sá sjer ekki fært að fara hærra en þetta. Næsti liður á atkvæðaskránni er, að jeg hygg, till. frá háttv 1. þm. Reykv. (J. B.). Nefndin er sammála um að vera á móti þeirri till. Henni er með öllu ókunnugt um manninn og hagi hans og treystir sjer ekki til að leggja með fjárveitingu, svona út í loftið. Næsta lið ætla jeg, að nál. skýri nægilega. Það er styrkur til háskólakennara Jóns Jónssonar frá Ráðagerði. Vill hann fara utan til að rannsaka skjalasöfn um verslunarsögu Íslands. Eins og flestir vita hefir hann með höndum mikið verk um það efni, en getur ekki haldið því áfram, nema honum sje gert fært að fara utan. Nefndin lítur svo á, að hjer sje um svo mikið þjóðnytjaverk að ræða, að rjett sje að greiða fyrir því, svo að því geti orðið lokið sem fyrst, og leggur þess vegna til, að fjeð sje veitt. Næsti liður er til rannsókna á bókmentasögu Íslands eftir siðaskiftin. Eins og menn vita eru bókmentir þessa tímabils því nær alveg ókunnar. Nú býðst maður til að rannsaka þetta, og þykir nefndinni rjett að gera honum fært að gefa sig við því, með þeim krafti, að ekki þurfi að líða altof langur tími þar til árangur af þessum rannsóknum getur farið að koma í ljós. Það, sem snertir svo náið þjóðerni og sögu Íslendinga, má ekki vera myrkri hulið um alla eilífð, og þingið getur ekki komist hjá því að veita styrk til þessara rannsókna fyr eða síðar. Jeg tel því ekki þurfa að mæla með þessum lið. Maðurinn, sem til verksins býðst, er ágætlega til þess hæfur, og upphæðin, sem fram á er farið, er lítil. Það er því sparnaður, en ekki kostnaður, að samþykkja þessa tillögu. Þess getur orðið langt að bíða, að jafnhæfur maður bjóðist til verksins fyrir jafnlítinn styrk. Er því sjálfsagt að grípa tækifærið. Jeg ætla ekki að fjölyrða um 148. liðinn. Sú starfsemi er fyrir löngu þekt orðin, og það alreynt, að hún hefir komið að miklum notum, bæði hjer í Reykjavík og úti um land, og mætir hvarvetna meiri og meiri vinsældum. Fyrirlestrunum fer fjölgandi, eftir því sem árin líða. Ef menn lesa skýrslu Jóns Þorkelssonar um þessa starfsemi, þá sjest það, að mikið hefir verið gert. Þess skal getið, að í þessari skýrslu er blandað saman tveimur Guðmundum Magnússonum. Guðmundur Magnússon, skáld, hefir haldið 3 eða 4 fyrirlestra, en Guðmundur Magnússon, háskólakennari, hina 10 eða 12, sem tilfærðir eru við það nafn í skýrslunni. Jeg þykist vita, að menn verði fljótir til að samþykkja þennan lið; sömuleiðis athugasemdina, því að það er ekki nema rjett og skylt, að stúdentafjelagið á Akureyri fái sinn hluta af styrknum hækkaðan í sama hlutfalli. 149. liðurinn er nýmæli. Stjórn hins íslenska kennarafjelags skrifaði Alþingi brjef og bað um styrk til að halda fyrirlestra um uppeldismál. Nefndin leit svo á, að það væri nytsamt verk að halda fyrirlestra um þetta efni hingað og þangað um landið. Reyndar fanst henni hugsanlegt, að ekki væri alstaðar völ á nógu góðum mönnum til að halda þessa fyrirlestra. Þó ætti ekki að vera þurð á því, þar sem eru bæði kennarar, prestar og læknar, sem allir hafa eitthvað til brunns að bera í þessu efni. Þótt ekki sjeu haldnir margir fyrirlestrar á hverjum stað, þá getur það verið meira en ómaksins vert að vekja menn til umhugsunar um þessi mál og glæða hjá fólkinu fróðleikslöngun og áhuga á því að fá meira að vita um þessi efni. Það er galdurinn í allri fræðslu að vekja áhuga nemandans og kapp á að afla sjer fræðslunnar Jeg vona að þingið vilji veita þessa litlu upphæð til reynslu, til þess að vita, hvort ekki getur gengið eftir það, sem jeg nú segi. Um 150. liðinn ætla jeg ekki að ræða. Þótt nefndin sæi sjer ekki fært að taka upp þessa fjárveitingu, þá hefi jeg áskilið mjer mitt atkvæði, af því að jeg þekki manninn og veit, að hann er alls góðs maklegur. Jeg hefi líka mælt með styrkveitingu til hans áður. 151. liðinn nefni jeg ekki. Þar sem ekki er neitt við að stríða, er ekki sigur neinn að fá, og þar þarf því heldur engan herkostnað. Um 152. liðinn vil jeg að eins benda á nál. og það, sem þar er sagt um þessa fjárveitingu. Norræna stúdentasambandið er einskonar þjóðræknisstofnun í víðari merkingu, í sameiningaráttina meðal frændþjóðanna á Norðurlöndum. Starfsemi þessa sambands ætti að geta haft þær afleiðingar, að Norðurlandabúar lærðu að telja Íslendinga fjórðu þjóðina á Norðurlöndum og, ef guð lofar, einhvern tíma síðar meir má ske Færeyinga þá fimtu. Nefndinni finst því rjett að lofa íslensku deildinni að eiga fulltrúa á fundum sambandsins. Það kann nú svo að vera, að það þýði ekki mikið að vera orðsjúkur. En hitt hlýtur þó hverjum manni að vera áhugamál, og eins þessu fjelagi, að rjett spyrjist tíðindin, þau er berast frá landi og þjóð. En seint er um langan veg að spyrja sönn tíðindi. Og þarna hafa frændur okkar setið í 700 ár og eru litla fróðari orðnir um þjóðerni vort og þjóðarhagi. Norræna stúdentasambandið ætlar sjer að kippa þessu í lag, og eftir því, sem af stað er farið, eru miklar líkur til, að því verði eitthvað ágengt. Jeg efast ekki um, að þingið vilji styrkja íslenskudeild sambandsins til þessa. 153. liðinn ætla jeg ekki að nefna. Enginn vill vera meinsmaður þess, að hlynt sje sem best að Íþróttasambandi Íslands. Jeg veit, að öllum, sem hjer eru saman komnir og eiga að greiða atkvæði um þessi fjárlög, er kunnugt um það, hvernig það er samfara, fimleikar, fegurð og gleði. Ef menn vita það ekki, þá vil jeg benda þeim á að lesa sögu Grikkja, hinnar nafnkunnu frummentaþjóðar heimsins. Gríska menningin er fyrirmynd allrar annarar menningar í þessari heimsálfu, og enn eru þjóðirnar að læra af henni í ýmsum greinum. Engin þjóð hefir komist eins langt í því og Grikkir að skilja, hve saman tvinnað þetta er, fimleikar, heilbrigði, hreysti, fegurð og gleði. Þegar á það er litið, munu menn sjá það, að það er ekki um of, sem hlúð er að íþróttalífinu hjer á landi. Það er auðvitað, að styrkveitingarnar í þessari grein (15. gr.) eru altof litlar, bæði hjá stjórninni og nefndinni. Vegabæturnar á þessu sviði eru altof litlar; þyrftu að vera miklu meiri. Til skamms tíma hefir alt verið í kalda koli á þessu sviði, og enginn kastaði steini úr götu. Jeg á hjer við það, að það er ekki svo langt síðan við fengum fjárráð og gátum farið að hugsa til verulegra umbóta á þjóðlífi voru, að okkur er ekki orðið það alveg ljóst, hve miklar vegabætur eru hjer nauðsynlegar. Ekki eru menn heldur farnir að skilja eins og bæri, hve mikils virði það er, sem hjer er á boðstólum. Jeg held, að menn sjeu ekki búnir að læra að meta, hve mikils fjár virði æfistarf ötuls gáfumanns er. Jeg býst reyndar við, að menn vildu gefa mikið fyrir hann, ef hann væri farinn að sýna það annarsstaðar, hve mikilsverða hæfileika hann hafði að geyma. En það er vandi að sjá, ekki einungis »hvar fjándr sitja á fleti fyrir«, heldur einnig hvar mannsefni eru í hóp ungra og framgjarnra drengja. Það er því altaf varlega gerandi að vera mjög frekur á að slátra ungviðinu, áður en reynt er, hvað verður að fóðra, eða hvað líklegt er til að launa eldið. Það er svo langt frá, að þessar till. sjeu nægar til að greiða þeim veginn, sem erfiðast eiga allra manna í þjóðfjelaginu. Þessir menn bera óslökkvandi þrá í brjóstinu, en vantar kraftinn til að framfylgja því, sem hugurinn stefnir að. Jeg vona, að þingið finni til með þessum mönnum og sje viljugt að samþykkja einmitt þessar tillögur. Það væri fremur ástæða til að auka þær en minka. Jeg hygg, að bæði stjórnin og fjárveitinganefndin vildu láta það koma á móti, að leggja með einhverri rýmkun á fjárveitingum undir öðrum liðum, sem einstökum þingmönnum er sjerstakt áhugamál, við 3. umr, ef þingmenn vilja nú sýna þessum kröfum sanngirni og greiða veg þeirra, sem óeigingjarnastir eru. Jeg á hjer ekki við eigingirni í slæmri merkingu, heldur á jeg við það, að þessir menn hugsa ekkert um sinn hag, heldur verja þeir lífi sínu til þess að auðga aðra. Þeir, sem stunda atvinnu sína, skara eld að sinni köku og sjá sjálfum sjer borgið, sem auðvitað er rjett og heiðarlegt, en þeir, sem stunda vísindi og listir, vilja leggja alt í sölurnar til þess að fylgja hjartans þrá sinni, þótt þeir viti, að þeir geti aldrei af því lifað, og því síður aflað sjer nokkurra þæginda. Þessum mönnum er vert að hjálpa. Þeir eiga það skilið. Þetta var nú um 15. gr. Þá kem jeg að 16. gr. Það fylgir ávalt, sem athugasemd allra fjárlaganefnda, að það, sem lýtur að atvinnubótum, sje einna merkast af öllu, sem fram á er farið, og því sje nauðsynlegast að fylgja því fram. Því verður ekki heldur neitað, að á atvinnuvegunum byggist öll menning og alt þjóðlíf. Þetta verður ekki hvað síst sagt um landbúnaðinn, sem er höfuðatvinnuvegur þessa lands. Það er alkunna, að fyr verður engin þjóð menningarþjóð en hún tekur sjer fastan bústað og fer að erja jörðina og yrkja. Og þegar alt um þrotnar, þá er það landbúnaðurinn, sem stendur föstum fótum. Það hefir Þýskaland nú sýnt áþreifanlega. Það, sem hefir haldið því við og bjargað þjóðinni frá því að verða hungurmorða, er ekkert annað en landbúnaðurinn, sem þar hefir ávalt verið studdur með ráðdeild og stefnufestu, og stundum jafnvel - að því er sumum virðist - með óbilgjörnum verndartollum. Sama er reynslan hjer á landi. Nú, þegar sjávarútvegurinn er í þann veginn að bregðast og flestar atvinnugreinar að komast í kaldakol, þá er það landbúnaðurinn einn, sem menn byggja alt traust sitt á. Landbúnaðarmálin eru því áhugamál allra þingmanna, og fjárveitinganefndin er öll á einu máli um þær fjárveitingar, sem ætlaðar eru til stuðnings þessum atvinnuvegi. Sama máli gegnir um hinn höfuðatvinnuveginn, fiskveiðarnar, er öðrum þræði, alt frá landnámstíð, hefir verið jafnan annar bjargræðisvegur þjóðarinnar. Nefndinni þykir rjett að veita fje til þess að koma betra skipulagi á þessa atvinnugrein, líkt og landbúnaðinn, svo að hann njóti sín betur. Nefndin hefir í tillögum sínum við 16. gr. haft fyrir augum það, sem jeg hefi nú með fám orðum gert grein fyrir í þessum inngangi. Nefndin er samþykk hækkun stjórnarinnar á styrk til Búnaðarfjelags Íslands, og vill að auki leggja því nokkurt fje til undirbúnings húsmæðraskóla. Sömuleiðis vill hún veita því 4500 kr. til uppbóta á launum starfsmannanna þar, ráðunauta o.fl., árið 1917, líkt og öðrum starfsmönnum landssjóðs; eiga þeir, sem ættu að vera forkólfar vorir og kennendur í búnaði, eigi verra að oss en aðrir. Þá er 156. liður á atkvæðaskrá. Jeg hefi orðið þess var, að ýmsir menn í mínu kjördæmi, og í sama streng hafa tekið ýmsar málaleitanir, sem þinginu hafa borist, hafa viljað breyta fyrirkomulagi þessa styrks, sem sje til búnaðarfjelaga, á þá leið, að hann yrði ekki bútaður svo niður sem verið hefir, svo að menn hafa fengið 10 eða 11 aura á dagsverk sín, jafnt ríkir sem fátækir, heldur skyldi honum skift milli búnaðarfjelaganna eftir dagsverkatölu, en búnaðarsamböndin ákveði svo, hvernig styrknum skuli varið, og hafa menn þá talið hentast, að sjálf fjelögin fengju þetta fje og notuðu til þess að ganga á undan öðrum í jarðabótum, jarðrækt og notkun verkfæra, einkanlega þeirra, sem teljast mega ofkostnaðarsöm til þess, að búast megi við því, að einstakir menn kaupi. Er um þetta nánara ritað í nál., eftir fyrirsögn búmanna, sem í nefndinni eru. Í 157. lið ræðir um nýjan gest með nýju nafni. Er nafnið grafa myndað í líkingu við skafa; alveg hliðstætt orð, og hlítir sömu lögum. Þetta er verkfæri til þess að grafa skurði Mun mönnum gefa á að líta, er þeir sjá skurðgröfuna standa í miðjum skurði, sem eina gríðarstóra griðkonu, varpandi frá sjer moldu og auri. Er það hald nefndarinnar, að mjög muni þetta verkfæri spara vinnukraft manna. Vill hún, að landið kaupi verkfærið og leigi öðrum, t. d. þeim, sem nú vilja veita Hvítá yfir Flóann, svo að þar megi gróa laukar og ilmgresi, en gjaldi á síðan notendur leigu skaðlaust landinu. Þetta ber nefndin fram eftir tillögum vegamálastjórans, sem er ungur og áhugasamur og veit það, að mannsaflið er dýrasta aflið, sem fengið verður. Í 159. lið er lögð til 26000 kr. fjárveiting til Skeiðaáveitunnar. Þetta þótti nefndinni rjett að taka upp, vegna þess, að deildin hefir nýlega samþykt að leggja fram til Flóaáveitunnar. Þeir, sem því samþyktust, munu og vera með þessu, en ef Flóaáveitan verður feld í Ed., þá er nógur tími að fella þetta á eftir. 160. liðnum er nefndin andvíg, en hefir ekki tekið ákvörðun um, hvað kynni að mega gera, þegar verkinu er lokið og reikningarnir sjást, en þangað til leggur hún á móti, með því að ella væri um að ræða fje, veitt út í bláinn. Næstu 2 till. er sama um að segja, að nefndin getur ekki aðhylst þær. Mun jeg ekki þurfa að andmæla þeim, með því að báðar fara þær fram á hækkun. 163. liður er frá nefndinni og miðar að því að hvetja menn til dugnaðar og dáða. Nefndin leggur á móti 164. lið, að lækka fje til skóggræðslu; telur hún veitinguna síst ofháa, heldur oflága. Þótt nefndin hafi fundið að ýmsum framkvæmdum, sem hjer að lúta, t. d. fleytingu viðar, þá vill nefndin þó í engu halla á skógræktina sjálfa. 166. liður er að eins hallærishækkun. Um 167. lið eru atkvæði nefndarinnar laus, með því að nefndin hefir enga afstöðu þar til tekið. Gísli Guðmundsson, gerlafræðingur, hefir farið fram á 1800 kr. styrk. Hann hafði selt landinu verkfæri sín og fengið þó lægra fyrir en hann setti upp og slept atvinnu, til þess að taka að sjer starf það, er hann hefir. Þessi maður hafði á hendi starf Ásgeirs heitins Torfasonar, meðan hann lá, og hefir gegnt því síðan. Nú hefir nefndin lagt til þess, að hann fengi uppbót sína af forstöðumannslaunum efnastofunnar, meðan hann hefði það starf á hendi. Jeg skal þó geta þess, að jeg hefi óbundið atkvæði gagnvart þessum lið, ef síðar kann að koma fram brtt., sem fer fram á að haga þessu á annan hátt. Jóhann Franklín, sem haft hefir á hendi leiðbeiningu við húsagerð til sveita, hefir haft lág laun, að eins 1500 kr., og þó takmarkað, hvað hann mætti setja upp í vinnukaup. Hefir hann því stórskaðast, ef borið er saman við það, sem hann mundi hafa getað unnið sjer inn við húsagerð hjer í Reykjavík. En með því að hann er samviskusamur maður og hafði fengið lítils háttar styrk, meðan hann var við nám sitt í Noregi, þá vill hann þó þrauka í starfinu, ef launin verða bætt; en auðsætt er, að kvæntur maður getur ekki lifað hjer í bæ af 1500 kr. + 4-500 kr. aukatekjur, en hjer var honum boðið að setjast að. Þegar þessa er gætt, og enn hins, að duglegir menn í þessari grein geta haft tvöfalt upp úr sjer við þetta, einkum nú á tímum, er margir slíkir menn auðgast, þá vill nefndin veita honum 2500 kr. laun og veita heimild til þess, að hann fái að auki hærra dagkaup og rífari ferðakostnað. Býst nefndin við, að þessi maður sje að svo góðu kunnur og að menn viðurkenni, hve nauðsynlegt er að halda uppi slíkum leiðbeiningum, að ekki standi á mönnum að samþykkja þetta. Um samvinnufjelögin skal jeg að eins geta þess, að sjálfsagt mun í framtíðinni að setja upp landsskóla í verslunarfræðum, með sem bestu fyrirkomulagi, og veiti hann þá tilsögn í samvinnufjelagsskap, ásamt öðru, sem að verslun lýtur. Þetta segi jeg að eins til athugunar, en meðan svo er sem nú legg jeg með hækkun þessa liðar. Þá er fiskveiðafjelagið fært upp um 6000 kr. Hjer er sama að segja sem um búnaðarfjelag landsins, að þessu fjelagi er ætlað að vera lífið og sálin í öðrum höfuðatvinnuvegi vorum, og er hjer því ekki um fje að ræða til eyðslu, heldur til sparnaðar. Þetta er alveg hliðstætt því að sá kartöflu í garð og fá þúsundfaldan ávöxt. Þetta mun nú þykja mikil uppskera, en úr því að jeg tók þetta dæmi, þá skal jeg jafnframt geta þess, að dæmið er satt, og hefir komið fyrir í Þjóðverjalandi. Þetta á við um garðrækt að vísu, en hjer er líka um eins konar garðrækt að ræða, sem er landssjóði fjeþúfa, og getur orðið meiri, getur veitt þúsundfalda uppskeru, auk þess sem þjóðfjelagið græðir á öllum fyrirtækjum, sem borga sig. Jeg þarf varla að minnast á 174. lið. Það munu nú engur öfgar þykja, þótt erindrekum landsins sjeu goldnar 12000 kr. með ferðakostnaði og öllu og öllu. Jeg má að vísu muna þá tíð, er slíkt var talið til hreinna tekna, en nú er sú skoðun fyrir óðal lögð. Mönnum má liggja við kinnroða, þegar stjórnin leggur til að gjalda trúnaðarmönnum sínum minna en verslunarhús bjóða þjónum sínum, sem þau senda út til þess að bjóða vörur sínar. Jeg þekki ýmsar stórverslanir, norskar og sænskar, er gjalda hærri laun en hjer eru ætluð þeim mönnum, sem þær senda út með sýnishorn. Minna en þetta má ekki ætla manninum. En rjett telur nefndin þá, að valið á manninum skuli vera háð samþykki landsstjórnarinnar. Uppbót sú, sem ræðir um í 176. lið, er samhljóða uppbót til búnaðarfjelagsstarfsmanna. 177. lið er gert grein fyrir í nál. 178. liður fer fram á að hækka laun umsjónarmanns áfengiskaupa. Hann hefir borið sig upp og þykir starfið tafsamt og fyrirhafnarmikið, enda eru launin í raun og veru engin borgun. Nefndin hefir fallist á þetta, en vill þó, að starf þetta falli síðar undir tollstjórnina hjer í Reykjavík, þegar hún er komin í gott horf og bæjarfógetaembættið klofið sundur. Liðurinn 179. b. fann ekki náð hjá nefndinni, en jeg get þó ekki amast við þessu smáræði. Námarannsóknarfjárveiting er nú óþörf í fjárlögum, með því að stjórnin hefir fengið heimild til þessa á annan hátt. 181. liður vona jeg fastlega að fram gangi. Ástæður sjá menn í nál. Lendingabætur eru mjög nauðsynlegar hvarvetna, en einkum þar, sem lendingar eru svo illar, að teflt getur verið um mannslíf. Þessi bryggjuviðgerð á Sauðárkróki er mjög nauðsynleg, og að minni ætlun einnig brimbrjótur hjá Gönguskarðsá, til þess að skjól verði þar fyrir innan. Mundi þá einnig þurfa þar botnsköfu, til þess að ekki verði þar grynningar, sem oft vilja verða í höfnum. Þá vill nefndin mæla með styrk til gistihúsgerðar í Fornahvammi. Þessi bær er í þjóðbraut hjá fjallvegi, og nauðsynlegt að hafa þar gistihús. Menn, sem kunnugir eru og gist hafa þarna, láta sjer vel lynda viðtökurnar og vilja láta veita fjeð, og trúum vjer þeim, er ekki þekkjum til. Jeg hefi ekki komið þar nema á sumartímum, en þykist sjá, að á vetrum muni sparast margt mannslíf við að hafa bæ á þessum stað. Hjer er nánast um lendingabætur að ræða. Í 18. gr. eru ýmsar till. um valinkunnar hefðarkonur, sem nefndin hefir orðið ásátt um að sinna. Jeg ætla ekki hjer að viðhafa orð um hverja einstaka út af fyrir sig, og jeg vona, að menn geri sem minst að því að ræða um einstaka menn. En jeg vildi þó leyfa mjer að minnast lauslega á þá þrjá prestana, Lárus Halldórsson, Gísla Kjartansson og Jónas Jónasson. - Því er þannig háttað um Lárus, að það er ungur prestur, sem jeg var mjög vel kunnugur í skóla, því að jeg kendi honum í 6 vetur. Hann er bæði gáfaður maður og góður, og þar að auki skáld gott. Má um hann segja, að honum er alt vel gefið, nema heilsan. Hann lá í Vífilsstaðahælinu í vetur, svo þungt haldinn, að fáir hugðu honum líf. En síðan hefir hann að vísu rjett dálítið við, en þó ekki svo, að nokkur batavon sje, svo framarlega sem hann þarf að vinna erfið embættisstörf. Jeg vona, að landinu farist nú vel við þennan hæfileikamann og konu hans og börn, og ljetti fyrir honum þessi ár sem hann á eftir ólifað, því að hann á engrar hjálpar að vænta annarsstaðar frá en þinginu. - Líkt er ástatt um Gísla Kjartansson. Hann er að vísu nokkuð við aldur, en hefir lengi átt við vanheilsu að búa og ekki getað þjónað brauði sínu nema á köflum. Yfirleitt er líkt ástatt um hann og síra Lárus. Nú vilja má ske sumir segja, að þessum mönnum sje ekki vandara um en öðrum að fara á sveit. En það mun þó vera álit flestra, að landið hafi meiri skyldur en svo við sína verkamenn. Þessir menn hafa báðir unnið vel í þess þjónustu, á meðan þeir entust, og vinnuveitandi getur ekki sóma síns vegna annað en bjargað þeim frá að þurfa að leita til sveitar - Alt öðru máli er að gegna um Jónas Jónasson. Hann er, eins og menn vita, þektur rithöfundur, og einn sá besti skáldsagnahöfundur þessa lands, þótt hann hafi aldrei hlotið neina viðurkenningu fyrir það af hálfu hins opinbera. Honum hefir þvert á móti verið svo smánarlega launað í því embætti, sem hann hefir haft á hendi og þjónað vel í mörg ár, að nú, þegar hann sleppir því, fæst enginn í hans stað. Nefndinni finst því ekki annað en sanngjarnt, að honum verði bætt þetta upp og gert mögulegt að lifa góðu lífi í nokkur ár, og vinna að því, sem honum lætur best. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að 198.-199. lið. Einar Guðmundsson hefir verið verkstjóri landsstjórnarinnar, en er nú illa farinn að heilsu og þarf styrk til að geta notið rafmagnslækninga, sem helst mundu verða honum til bóta. Veitingin til hans er að eins fyrra árið. Hvað snertir 199. lið þá er fordæmi fyrir þeirri heimild áður, þar sem er Bjarni Jensson læknir. Hjer er ekki um neina stóra upphæð að ræða. En það má segja manninum til lofs, að hann hefir verið óvenju heppinn með að hjálpa konum úr barnsnauð, enda hefir hann haft orð á sjer fyrir það í sínu hjeraði, eins og sjá má af því, að af þeim 70-80 konum, sem hann hefir hjálpað, hefir að eins ein dáið. Þetta er auðvitað hlutur út af fyrir sig, en nefndinni hefir þó virst alveg jafnsjálfsagt að veita honum eins og þeim, sem jeg nefndi áðan. - Þá kem jeg að 200. lið. Það þótti nefndinni sjálfsagt að auka óviss útgjöld sakir aukinnar löggæslu, og mun stjórnin kunna okkur þakkir fyrir, enda hefir nefndin vísað til gjalda í þessum lið. Um lánveitingarnar skal jeg ekki fara mörgum orðum; þar geta menn sjeð þá skilmála, sem nefndin hefir sett. - En það var síðasta till., um lán til þessa »Meginlands«. Okkur í nefndinni var algerlega ókunnugt um þetta »Eyland«-jeg sje nú að það er »Eyland«, en ekki »Meginland« -, og sáum okkur því ekki fært að mæla með þessu láni. Nefndin hefir að vísu ekki svarið við hár sitt og skegg að láta ekki sannfærast, ef nógu góð rök koma fram, sem mæla með þessu »Eylandi«. - Jeg skal að svo mæltu setjast niður og leyfa öðrum að taka til máls.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er alveg rjett hjá háttv.frsm. fjárveitinganefndar (B. J.) þessa kafla fjárlaganna, að hjer er ekki um neinar deilur að ræða milli stjórnarinnar og fjárveitinganefndar um 14. gr. Jeg býst við, að stjórnin í heild sinni hafi ekkert sjerstakt við flestar af þessum breytingum að athuga. Það virðist svo, sem nefndin hafi yfirleitt verið dálítið örlátari í útlátum en ráðuneytið. Við því er auðvitað ekkert að segja. Hvort háttv. deild treystir sjer til að fylgja nefndinni að málum í þessu, mun sýna sig seinna. En jeg get ekki skilið, að ráðuneytið átelji háttv. deild neitt, þótt svo kynni að fara. - Um breytingar á launaupphæð háskólans er ekkert að segja. Ekki heldur um það að færa saman lið, sem snertir dr. Alexander Jóhannesson. Sama er að segja um starfrækslu »Röntgen«; að eins er jeg hræddur um, að það verði dýrara en gert hefir verið ráð fyrir, en það mun koma fram við 3. umr. Jeg get ekki annað en látið í ljós, að mjer finst nefndin hafa verið helst til örlát við leikfimikennara Kennaraskólans. Það er að vísu ekki nema sjálfsagt, að maðurinn eigi góða borgun skilið fyrir starf sitt. Ef við berum þetta saman við leikfimikennara Mentaskólans, sem hefir kent þar mjög langan tíma, þá finst mjer nokkuð hátt að ætla leikfimikennara Kennaraskólans 1700 kr., en leikfimikennara Mentaskólans að eins 1200 kr., og það er ekki hægt að segja, að hjer sje farið eftir almennum launareglum. Jeg verð að segja, að það kemur mjer dálítið undarlega fyrir sjónir, að nefndin skuli ekki vilja láta lagfæra lóð Kennaraskólans. Mjer finst það brjóta í bág við þá stefnu, sem nefndin annars hefir tekið í öðrum atriðum. Orsökin til þessa getur ekki verið sú, að vinnan sje svo dýr, því að jeg sje ekki betur en að nefndin hafi ráðstafað allmiklu fje til ýmiskonar annarar vinnu, þrátt fyrir það. Jeg fæ ekki skilið þessa ráðstöfun nefndarinnar, og það því síður, sem hjer er um aukna atvinnu að ræða, en háttv. þingm. leggja áherslu á að veita fólki atvinnu. Auk þess er það mjög leiðinlegt að sjá áberandi óþrif í kringum hús landsstjórnarinnar, þar sem einstakir menn láta sjer mjög ant um að gera þokkalegt kringum híbýli sín. Það er ekki meining min að fara að telja upp hjer hverja breytingu, enda munu háttv. þingm. hafa áttað sig á, hvað þeir samþ. og hvað ekki. En jeg vildi geta þess, að þótt yfirsetukonur hjer í Reykjavík kunni að hafa fulllága þóknun fyrir að leiðbeina yfirsetukvennaefnum, þá tel jeg efasamt, hvort þörf hefir verið á að hækka það eins mikið og nefndin hefir gert. Jeg verð að álíta, að nóg hefði verið að tvöfalda launin, óþarfi að þrefalda þau. Um byggingar á skólahúsum skal jeg taka fram, að það kann að vera rjett hjá nefndinni að ætla sjer ekki að styrkja aðrar skólabyggingar en í Vestmannaeyjum, sjerstaklega þar sem svo dýrt er að byggja ný hús. En jeg held, að aths., þar sem talað er um byggingu skólahúss í Vestmannaeyjum, sje ekki allskostar rjett orðuð, þar sem sagt er: » - með því skilyrði, að stjórnarráðið samþykki uppdrátt af húsinu.« Eftir því, sem jeg veit best, þá mun skólinn þegar vera bygður, og er því orðalagið hálfkátlegt, og finst mjer óþarft að setja það, enda hygg jeg að búið sje að samþykkja uppdráttinn. Næsta till. á undan er um, að veitt skuli fje »til kaupmannafjelagsins og verslunarmannafjelagsins í Rvík., til þess að halda uppi skóla fyrir verslunarmenn undir yfirumsjón landsstjórnarinnar.« Þetta er alveg »privat« skóli, sem hjer er talað um, og jeg veit ekki, hvernig þessari yfirumsjón ætti að vera háttað. Og það er ekki hægt að gera strangar kröfur til þeirra, sem skólann halda, ef veitt er að eins ¾ kostnaðar. Viðvíkjandi Landsbókasafninu vil jeg taka það fram, að mjer sýnist það dálítið varhugavert að setja laun skrásetjara handritasafns Landsbókasafnsins eins og hjer sje um fasta stöðu að ræða. Það er að vísu tekið fram í nefndarálitinu, að staðan falli niður að starfinu loknu. En þó tel jeg óheppilegra að breyta þessu frá því sem áður var. Mjer finst, að nefndin hefði átt að bera sig saman við landsbókavörð eða stjórnina, áður en þetta var ákveðið. Það mun ekki vera fjárspursmál fyrir viðkomandi mann, sem öllum kemur saman um að sje starfinu vel vaxinn. En hins vegar er það hálfóviðkunnanlegt að setja á stofn stöðu, sem kemur dálítið undarlega heim við skipanir annara starfsmanna við safnið og laun þeirra. Þetta munu verða hærri laun en 1. bókavörður hefir, en þar að auki hefir þessi maður annan styrk, svo að hann hefir alls jafnvel hærri laun en landsbókavörðurinn sjálfur. Mjer fyndist rjettara, að þetta væri borgað eftir »akkorði«. Það er ákveðin upphæð, sem er veitt í þessu skyni, og er borgað eftir vinnunni, svo að þegar miklu er afkastað, eins og þessi maður gerir oft, þá er líka mikið borgað. En þegar aftur á móti launin eru ákveðin fyrirfram, þá er ekki eins mikil trygging fyrir því, að jafnmikið sje gert. Um að aðstoð við lestrarsal Landsbókasafnsins verði að eins í 7 mánuði, eins og nefndin leggur til, skal jeg ekki mikið segja. Eins og verið hefir hefir verið álitið, að þörf væri á þessari aðstoð í lengri tíma, en það má vera, að það hafi verið talað við forstöðumann safnsins um þetta. Um aðrar breytingar við söfnin, t. d. laun aðstoðarskjalavarðar, skal jeg ekki deila. Það skiftir litlu máli, hvort þau eru ákveðin eins og stjórnin leggur til eða nefndin. En þó kynni jeg best við, að hann hefði lík laun og t. d. 1. bókavörður við Landsbókasafnið. Vel má vera, að það sje sanngjarnt að greiða betur en verið hefir aðstoð við Þjóðmenjasafnið, en þó finst mjer, að nefndin hafi gengið fulllangt í því, þar sem hún vill hækka borgunina um helming. Hvort ástæða sje til að hækka veitinguna til kaupstaðabókasafna, skal jeg láta ósagt. Ef peningar eru nógir, þá er auðvitað ekkert um það að segja, en eins og ástandið er nú tel jeg rjettara að forðast óþarfa útgjöld, og óþarft er að hækka úr 30 kr. upp í 50 kr. styrk fyrir hverja örk til Sögufjelagsins. Jeg hygg, að þetta gæti orðið til þess, að þetta hjeldist nokkuð lengi, og yrði þá líkt og hækkun á styrknum. Ef fjelagið síðar vildi gefa út fleiri arkir, þá er ekki ólíklegt, að það vildi samt fá sama styrk fyrir örkina, og ef svo færi, þá væri þetta hið sama og að hækka styrkinn til fjelagsins. Jeg skal ekkert hafa á móti því að hækka skálda- og listamannastyrkinn. Það er sjálfsagt ekki nema rjett þessi næstu ár, en ráðuneytinu fanst það ekki geta farið hærra en 12 þúsund krónur, og er það þó talsvert meira en áður hefir verið veitt í þessu skyni. En þegar þetta er hækkað svo, hefði mátt búast við, að það hefði verið fremur lítið, sem veitt væri einstökum mönnum í þessari grein, til fræðiiðkana, söfnunar þjóðsögum, málsháttum o. fl. Annars ætla jeg ekki að fara að tala um einstaka menn, og veit það til einstöku manna, að ekki er vert að fara oflangt í þess konar, en mjer sýnist, sem sagt, að yfirleitt hafi háttv. fjárveitinganefnd farið heldur ört í sakirnar, ef hækkunin í 16 þús. kr. á að standa til ársloka 1919. Jeg geri ráð fyrir, að það sje mjög heppilegt að fá dr. Helga Jónsson til þessara þararannsókna, sem gert er ráð fyrir. Á hinn bóginn er það dálítið óvanalegt að gera ráð fyrir því, að það sje ótiltekið, sem hann fær í ferðakostnað. En jeg þekki þennan mann að því að fara sparlega í slíkt, svo að það myndi ekki skaða í þessu tilfelli, en annars gæti það verið mjög athugavert að hafa þetta svona ótiltekið. Flest af því, sem mjer kemur við, eru annars smábreytingar, sem jeg nenni ekki að tala um sjerstaklega, og mun það koma fram í atkvgr., hvernig aðstaða mín er. Það er ógnarlega vel gert, að háttv. nefnd hefir verið rífleg á eftirlaun. En jeg er ekki alveg viss um nema hún hafi ekki farið út á hála braut, sjerstaklega er hún ákvað eftirlaun tveggja presta, síra Lárusar Halldórssonar og síra Gísla Kjartanssonar. Það sýnist mjög ríflegt að áætla hinum fyrnefnda 1500 kr. í eftirlaun, þegar eftirlaunalögin ákveða hæst 1200 kr. Nauðsynin er sjálfsagt mikil, en hún er víða, og skal jeg ekki tala um það, en eftir kringumstæðunum finst mjer líka mjög ríflegt að ætla sjera Gísla Kjartanssyni 1000 kr. í eftirlaun. Alt öðru máli er að gegna um síra Jónas Jónasson, og það af þeim ástæðum, er háttv.frsm. (B. J.) tók fram. Það er gamall maður, hefir lengi þjónað embætti, en er nú orðinn ófær til þess. Hann á gott skilið sem rithöfundur, og eins og háttv. framsm. (B. J.) sagði eru þessar 1600 kr. bæði eftirlaun og ritlaun og því ekki mikill styrkur í þeim notum. Þess vegna tel jeg sjálfsagt, að hann fái þann styrk, er nefndin hefir stungið upp á, en jeg get ekki látið vera að telja dálítið athugavert að ganga eins langt í hinum atriðunum. Jeg vildi skjóta því til háttv. nefndar, hvort hún sjer sjer ekki fært að athuga þetta atriði betur til 3. umr. Jeg veit, að margir eru þess hvetjandi, að síra Lárus fái þetta, en það getur dregið talsverðan dilk á eftir sjer. Sje jeg svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta. Aðallega vildi jeg láta það koma fram, að háttv. deild sker ekki við neglur sjer. Má vera að þess þurfi ekki, en það verður háttv.þm. að gera upp með sjálfum sjer, í sambandi við hag landssjóðs.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Að vanda mun jeg reyna að vera ekki langorður, enda er það tæplega heiglum hent að vera næst næsti á eftir hinum málsnjalla og röksemdaríka framsögumanni, háttv.þm. Dala (B. J.), er gat haldið allri deildinni vakandi í því nær tvo klukkutíma, en jeg er enginn Nestor eða Odysseifur. Stjórnin hefir ekki haft aðstöðu til að bera sig saman um till.háttv. fjárveitinganefndar, en það hefði þó verið æskilegt. Það, sem jeg segi nú, verður því að mestu mín sjerstaka skoðun á því, sem fyrir liggur. Jeg vil fyrst taka það fram um 16. gr. fjárlagafrumvarpsins, er sjerstaklega fellur undir mitt starfssvið, að stefna stjórnarinnar, að hafa sem mest jafnvægi á tekjum og gjöldum í frumv. í heild sinni, var þess valdandi, að sumir gjaldaliðir í þessari grein voru ekki áætlaðir hærri en frumv. ber með sjer. Stjórnin hefði gjarnan viljað verja meiru fje til eflingar atvinnuvegunum, ef hún hefði talið, að fjárhagurinn eiginlega leyfði það. Fjárhagsins vegna var það t. d. lagt til, að styrkur til búnaðarfjelaga væri að eins veittur annað árið, eins og í núgildandi fjárlögum. En þar sem háttv. fjárveitinganefnd hefir nú talið fært að hafa styrk þennan 20 þús. kr. hvort árið fyrir sig, er jeg síður en svo mótfallinn þeirri breytingartill. hennar. - En aftur er jeg ekki viss um, að öll þau búnaðarfjelög, er styrksins hafa orðið aðnjótandi, sjeu í búnaðarsamböndunum. En sjeu þau ekki öll í samböndunum, gæti það verið athugavert. Vona jeg, að nefndin athugi þetta atriði framvegis. Um tillöguna 157. er það að segja, að gleggra væri að tilgreina, að áhald það, sem þar er nefnt, væri eign landssjóðs, og má gera það við 3. umræðu. Þá er brtt. 158. Þótt það sje satt, að b-liðurinn hafi verið tekinn upp í annað lagafrumvarp, er ekki sama að segja um staflið a., »til undirbúnings og rannsóknar vatnsvirkja«. Jeg vildi mælast til, að háttv. nefnd vildi lofa þeim lið að standa, nema svo sje, að Búnaðarfjelagið ætli að sinna þessu, en jeg held, að það hafi nóg við sitt fje að gera, svo að jeg óska, að a-liðurinn yrði settur inn aftur við 3. umræðu. Um tillöguna 160 ætla jeg ekki að ræða mikið. Til stjórnarinnar kom beiðni frá sömu mönnum, sem þar eru nefndir og tekið höfðu að sjer »akkorð« á skurðinum í Miklavatnsmýri. Stjórnin vildi veita nokkurn hluta hins umbeðna, og þá helst í aukafjárlögum, en nú er komin ákveðin till. um að veita þetta í fjárlögunum, og vona jeg, að þeir, sem flytja hana, geri nánari grein fyrir henni. Liðirnir l61 og 162 eru ekki frá fjárveitinganefnd, en aftur till. 163, um sandgræðsluna. Hygg jeg, að þessi styrkur hafi hingað til verið bútaður ofmjög niður og altof lítið fje veitt í heild sinni. Um skóggræðsluna mun jeg ekki ræða í þetta sinn, en jeg býst við, að það hljóti að koma til álita, hvernig styrknum er varið, Er ekki ólíklegt, að brtt. verði til bóta, en víst er um það, að liðurinn er nú ekki sjerlega hár og hálfu lægri en skógræktarstjórinn fór fram á í tillögum sínum. Þetta var viðvíkjandi landbúnaðinum, og þá kem jeg að þeim till., er lúta að sjávarútveginum. Jeg býst við, að flestum finnist uppfærslan á till. 174, við 16. gr., nokkuð há, 12 þús. úr 4 þús. kr. Það er nú ekki af því, að jeg sje svo orðsjúkur, að jeg óttist að vera talinn leggja ofeinhliða með landbúnaðinum, að jeg er þessari till. hlyntur, heldur af því, að hjer er um svo stórvægilegan atvinnuveg að ræða. Jeg get vel skilið, að ef upphæð þessi á að koma að gagni, þá megi hún ekki vera til muna minni. Um 177 lið, laun síldarmatsmanna, er þess að geta, að vel verður að vanda til þeirra manna. Þar er um svo mikið starf að ræða og um miljónir að tefla, og má ekki horfa í að launa það starf svo sæmilega, að hægt sje að velja úr mönnum til þess. Það er alveg satt, sem hv.frsm. (B. J.) hefir oft látið í ljós, að ef ætlast er til, að starf sje rekið vel, og að heimta megi fylstu alúð, verður að launa vel, og það er einhver hinn háskalegasti sparnaður að skera slíkt um of við neglur sjer. Auðvitað getur þetta gengið úr hófi, en svo er ekki hjer. Jeg felli mig yfirleitt vel við, að nefndin óttast ekki svo mjög tekjuhalla, sem stafi af því, að hún vill auka framlög til atvinnuveganna. Jeg vil mæla með 183. lið, að veita beinlínis styrk til að reisa gistihús í Fornahvammi. Þessi bær liggur undir fjölförnum heiðarvegi, þar sem langt er til annara bæja, og er þrautalending ferðamönnum. Jeg hefi reynt það sjálfur nokkrum sinnum. Jeg veit, að þar er alt á fallanda fæti og landsnytjar mjög rýrar, en erfitt að byggja þá jörð upp af landbúnaðargróða. Jeg mun svo ekki segja fleira um sinn, þótt jeg ef til vill sjái ástæðu til að athuga síðar einstakar brtt, sem ekki eru frá nefndinni.

Sigurður Sigurðsson Ræða hv.frsm. (B. J ) er að mörgu leyti glögg og góð, hógvær og öfgalítil eða öfgalaus að mestu. Jeg er honum mjög þakklátur fyrir hans sönnu orð um landbúnaðinn og þýðingu hans. Sömuleiðis þakklátur allri háttv. fjárveitinganefnd fyrir meðferð hennar á ýmsum atriðum viðvíkjandi landbúnaðinum, í 16. gr. - Sjerstaklega er jeg henni þakklátur fyrir, að hún hefir sjeð sjer fært að leggja til, að styrkur til búnaðarfjelaga skuli veittur bæði árin. Aths. aftan við liðinn tel jeg góða. Hún bætir að mínu áliti úr því, sem oft hefir verið að fundið, að þessum styrk væri stundum miður vel varið innan búnaðarfjelaganna, bútaður niður á dagsverk eða skift milli manna eftir dagsverkatölu. Vona jeg, að athugasemdin komi í veg fyrir, að svo verði framvegis. Út af aths. hæstv. atvinnumálaráðherra, er hann óttaðist, að styrkurinn lenti ekki til fjelaga, er væru utan búnaðarsambandanna, þá er eftir mínum skilningi ekkert slíkt að óttast. Aths. segir, að búnaðarsamböndin skuli ákveða, hvernig styrknum skuli varið í hverju fjelagi, en að honum skuli skift að öðru leyti eftir dagsverkatölu. Ættu þá fjelög að geta hlotið hann, þótt ekki sjeu í búnaðarsambandi. Fyrirspurn hæstv. atvinnumálaráðherra verður sennilega að öðru leyti svarað af háttv. framsm. (B. J.). En þess skal jeg geta, að nokkur fjelög eru utan sambandanna, er hafa að undanförnu orðið styrks aðnjótandi. Sem sagt tel jeg aths. góða og vona, að hún verði til þess, að styrknum verði betur varið hjer eftir en átt hefir sjer stundum stað, og jeg get ekki sjeð, að búnaðarfjelög utan búnaðarsambandanna þurfi að verða út undan. Um Skeiðaáveituna skal jeg fátt segja. Mjer þykir vænt um, að nefndin leggur til, að það verk sje styrkt með kostnaðar eða alt að 26000 kr. Þessi fjárveiting stendur ekki í neinu beinu sambandi við afdrif frv. um Flóaáveituna, hver sem þau verða. Þetta verk á Skeiðunum er þegar hafið; var byrjað á því í vor. Unnu oftast í því fram að slætti 100-130 manns, en í sumar hafa unnið þar 30-40 manns, og verður aftur fjölgað í haust. Þá verður búið að vinna að minsta kosti ? hluta verksins. Vona jeg því, að þessi veiting fái að halda sjer, hvað sem um Flóaáveitufrv. verður. Hinu vil jeg ekki gera ráð fyrir, að frv. það verði felt í Ed. Það væri að mínu áliti altof illa með málið farið, jafn vel sem það er undirbúið, og svo mikið áhugamál sem það er hlutaðeigendum. Annars vil jeg minnast á brtt. mína á þgskj. 544, sem í fyrsta lagi fer fram á það, að styrkur til sandgræðslu sje færður upp í 10000 kr. hvort ár, eða til vara 8000 kr. hvort ár. Skal jeg stuttlega gera grein fyrir þessum brtt. Það er enginn vafi á því, að meira þarf að vinna að sandgræðslu en gert hefir verið að undanförnu, og þá fyrst og fremst þar, sem svæði hafa verið girt og friðuð. Það er ekki nóg að friða landið, heldur verður líka að hjálpa því að gróa upp. Auk þess er uppblástur víða orðinn svo voðalegur, að þau svæði verður að taka alvarlega til meðferðar, girða þau og friða. En það er að vísu ekki hægt meðan girðingarefni er svo dýrt og illfáanlegt sem nú. En þegar um hægist, verður ekki komist hjá að láta skríða þar til skarar. Jeg skal nefna nokkur uppblástrarsvæði, svo sem Selvogsheiði, Kambsheiði í Holtum, aurana austan Þverár og ofan Hemlu, og enn fleiri svæði má telja, þar sem graslendi er ógnað með bráðum bana. Enn fremur þarf Meðallandssandgræðslan bráðra endurbóta við, og svona má halda áfram að telja. Öll þessi uppblástrarsvæði, og enn fleiri, þurfa bráðrar aðgerðar við, og má helst ekki dragast, að eitthvað sje gert til til þess að hefta eyðilegginguna. Hjer er um eitt hið mesta nauðsynjamál að ræða. Væri því gott, ef Alþingi sæi sjer fært að hækka fjárveitinguna, helst upp 10 þús. kr. hvort árið. Má geta þess, málinu til stuðnings, að búnaðarþingið skoraði á Alþingi að auka styrkinn, þótt háttv. fjárveitinganefnd sæi sjer ekki fært að taka þá áskorun til greina. Á sama þskj. á jeg aðra brtt., um að lækka styrkinn til skógræktarinnar niður í 10 þús. kr. Þessi fjárveiting hefir áður verið 10 þús. kr. Jeg sje enga ástæðu til að hækka hana, á meðan forstaða þeirra mála er í höndum þess manns, sem nú er. Jeg skal ekki tala hjer um verðleika þessa manns. Í því efni nægir að benda á það, hvað háttv. fjárveitinganefnd segir í nál. sínu. Þar segir svo meðal annars: »Meðal annars og sjer í lagi skal bent á fjáreyðsluna til fleytingar á skógvið, sem fullreynt er að ekkert vit er í, en sívaxandi fjáreyðsla til ónýtis, eins og skýrslur og reikningar bera með sjer. Lítur nefndin svo á, að það verði að varða stöðu skógræktarstjóra, ef hann heldur áfram viðarfleytingu og öðru jafnfjarstæðu á kostnað landssjóðs«. Jeg skil það ekki, að nefndin geti annað en fallist á tillögu mína, eftir að hafa gefið slíka yfirlýsingu. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að nefndin gangi svo frá ummælum sínum. Ef einhver breyting verður á forstöðu þessarar stofnunar fram til Alþingis 1919, þá er hægt að auka fjárveitinguna þá. Þá á jeg eina brtt., á þgskj. 545, sem fer fram á, að Árna G. Eyland verði veitt 10 þús. kr. lán, til þess að koma á fót fyrirmyndarbúi hjer á landi. Ætlar hann sjer helst að sýna fyrirmyndartúnrækt með notkun nýtísku áhalda. Háttv. frsm. (B. J.) sagði, að maðurinn væri bráðókunnugur fjárveitinganefndinni. Það getur vel verið. En til þess, að menn kynnist dálítið manninum, skal jeg fara um hann nokkrum orðum. Jeg býst reyndar við, að háttv.frsm. (B. J.) leggi ekki mikið upp úr því, sem jeg segi, og er þar líkt á komið með mig, hvað hann áhrærir. Þessi Árni G. Eyland er Skagfirðingur að ætt og uppruna. Hann er útskrifaður úr Hólaskóla með ágætum vitnisburði, og er nú sem stendur ráðsmaður á stórum búgarði í Noregi. Maðurinn er mesti efnismaður, en fjevana, og treystir sjer ekki til að stofna hjer búskap af eigin ramleik. Jeg þekki það líka, að maðurinn er mjög mikill áhugamaður um landbúnaðarmál, og þarf ekki annað, til að sannfærast um það, en að kynna sjer grein eftir hann, sem kom út í »Íslendingi« nú síðastliðið vor. Þó sanna vitnisburðir hans meira í þessu efni, því að þeir eru ágætir. Hann hefir ekki enn trygt sjer jörð, en hann mun hafa hug á að setjast að í Skagafirði og hefir von um að fá jörð þar.  (M. G.: Hvaða jörð er það?)  . Jeg hefi ekki heimild til að segja frá því opinberlega, enda hefir hann ekki fengið vissu, heldur von, um jarðnæðið. Jeg vona nú, að háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) láti manninn ekki gjalda þess, að hann hefir snúið sjer til mín, en ekki hans, með að koma málinu á framfæri. Það er einungis af því, að maðurinn var mjer kunnugur, en ekki honum. Þá á jeg hjer enn eina brtt, á þgskj. 551. Hún fer fram á, að styrkurinn til skálda og listamanna verði lækkaður niður í 10 þúsund krónur. Um þessa tillögu vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum. Jeg skal þegar lýsa yfir því, að jeg legg ekki mikla áherslu á, að styrkurinn verði lækkaður úr 12 þús. kr., sem stjórnin vill láta veita. En aftur er jeg mjög mótfallinn tillögu nefndarinnar um að hækka styrkinn upp í 16 þús. kr. Og jeg skal lýsa yfir því, að verði tillaga nefndarinnar feld, þá tek jeg mína till. aftur, hvað upphæðina snertir. Öðru máli gegnir um annan lið brtt. Á hann legg jeg miklu meiri áherslu. Þar er farið fram á að fella aths. aftan við liðinn, um að þriggja manna nefnd geri tillögur, sem stjórnin skuli fara eftir, um það, hvernig styrknum sje úthlutað. Það var lengi, að þingið úthlutaði sjálft þessum styrk, og fórst það alt af sæmilega úr hendi og áreiðanlega betur en raun hefir orðið á tvö síðustu árin. Að vísu urðu stundum snarpar umræður um einstaka menn, hjer á þinginu, og það þótti sumum óviðkunnanlegt, og því var þessi tilraun gerð. Nú hefir reynslan sýnt, að þessi nefnd hefir ekki verið vaxin þessum vanda, sem henni var á hendur falinn. Vera má, að öðru máli verði að gegna, þegar þau fjelög eru komin á fót, sem háttv. framsm. (B. J.) drap á, en nú verður einungis gert við því, sem er, en ekki hinu, sem ekki á sjer stað. Mjer heyrðist á háttv. framsm. (B. J.), að hann væri ekki fyllilega ánægður með störf nefndarinnar, og er það ekki nema að vonum. Þessi nefnd vildi sem sje síðast láta búta þennan 10 þús. kr. styrk niður til 15 manna. Af þessum 15 eru nokkrir lítt þektir og aðrir alveg óþektir. Jeg hefi nú altaf verið þeirrar skoðunar, að þessi styrkur ætti ekki að vera nein ölmusa. Það ætti að veita hann þeim mönnum, sem styrksins eru vel verðugir, og veita þá nokkuð ríflega upphæð. Og því meiri styrk, sem mennirnir ljetu meira gott frá sjer fara. Þess vegna vildi jeg láta hækka styrkinn til þeirra manna, sem skara fram úr í þessu efni og eiga því skilið að njóta hans. Til dæmis vildi jeg, að Einar Hjörleifsson fengi hærri styrk en hann hefir áður haft. En í staðinn. fyrir að taka upp þessa sjálfsögðu reglu þá leggur nefndin til að búta styrkinn í smátt til ýmsra, að mínum dómi alveg óverðugra, manna. Og þá er styrkurinn ekki orðinn verðlaunafje, heldur óverðug ölmusa. Þessi braut, sem nefndin hefir gengið inn á, er líka hættuleg að því leyti, að hún getur leitt til þess, að allir mögulegir og ómögulegir menn fari að yrkja, til þess að fá styrk úr landssjóði. Jeg vildi því fastlega mæla með því, að stjórninni yrði falið að úthluta þessu fje. En vitanlega ætlast jeg þá til, að styrknum verði ekki útbýtt á þennan hátt, sem verið hefir nú í tvö skifti, heldur hækkað við þá, sem verðugastir eru og hlotið hafa almenna viðurkenningu. Jeg lít sem sje svo á, að þessi styrkur eigi að vera heiðursstyrkur, en engin ölmusa. Jeg verð því að halda því fast fram, að athugasemdin aftan við liðinn falli burt. Að öðru leyti tel jeg líka sjálfsagt, að stjórnin beri ábyrgð á því, hvernig með landsfje er farið, svo að þingið eigi aðganginn að henni, ef eitthvað fer í ólagi, en ekki ábyrgðarlaus nefnd, sem þingið hefir ekkert vald yfir. Tillaga um þetta sama efni kom fram á þinginu 1915, frá háttv. samþingismanni mínum (E. A.), en náði þá ekki fram að ganga. En nú vona jeg, að þessi till. komist fram. Áður en jeg sest niður vildi jeg einungis drepa á 130. liðinn á atkvæðaskránni, um hús Einars Jónssonar myndhöggvara. Á þinginu 1914 var rætt um það, hvort taka skyldi boði þessa manns um að gefa landinu listaverk sín. Þá var gerð fyrirspurn um það, hvað myndi kosta að byggja yfir listaverkin. Háttv. núverandi frsm. fjárlaganna (B. J.) upplýsti það þá, að það myndi kosta svo sem 4-600 kr. Nú er þessi upphæð komin upp í 40-60 þús. kr., eða með öðrum orðum, upphæðin er nú orðin jafnmargir tugir þúsunda eins og hundruðin voru áður. Jeg get þessa að eins til að sýna, að ekki eru allar áætlanir öruggar. Áður en jeg sest niður vildi jeg segja fáein orð um 3 aðrar till. en mínar. Það er þá fyrst tillaga háttv. fjárveitinganefndar um styrk og lán handa Davíð bónda Stefánssyni í Fornahvammi í Norðurárdal, til þess að reisa gistihús á jörð sinni. Jeg vildi mæla með þessari tillögu. Þessi bær stendur uppi undir heiði, og er því alveg nauðsynlegt ferðamönnum, að þarna sje sæmilegur gistingarstaður. Ef maðurinn færi frá jörðinni, þá yrði hún seld sem afrjettarland, og yrði það til stórtjóns fyrir alla umferð milli Suður- og Norðurlands. Sömuleiðis vil jeg mæla með því, að Jón Jónsson, háskólakennari, fái 5000 kr. styrk fyrra árið, til þess að fara utan og rannsaka útlend skjalasöfn. Jeg er ekki í nokkrum vafa um, að mjög mikils má vænta af þessum manni og rannsóknum hans. Sama er að segja um styrkinn til þess að halda uppi alþýðufyrirlestrum. Stúdentafjelagið á miklar þakkir skilið fyrir, að það hefir haldið uppi þessum fyrirlestrum, og enginn telur það eftir, að styrkurinn til þess verði aukinn. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar um þetta að sinni, en mun láta það í ljós með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á einstakar tillögur, sem jeg hefi ekki nefnt.

Einar Jónsson Jeg hafði ætlað mjer að minnast á nokkur atriði fjárlaganna, sem jeg er fylgjandi, en sleppa flestu því, sem jeg er á móti eða stendur á sama um. Jeg finn ástæðu til að finna að við framsm. þessa kafla fjárlaganna (B. J.). Það er ekki af því, að hann sje leiðinlegur, heldur af hinu, að hann er oft þreytandi langorður. Háttv. framsm. fyrri kaflans (M. P.) sagði það, sem honum bar að segja, á helmingi skemmri tíma en framsm. þessa kafla (B. J.), og var greinargerð hans þó engu óskilmerkilegri. Annað var það og, sem mjer líkaði ver hjá honum en hjá háttv. framsm. fyrri kaflans (M. P.). Háttv. framsm. (B. J.) byrjaði á því að álasa mönnum fyrir að hafa greitt atkvæði um fyrri kaflann í hugsunarleysi eða af vanþekkingu. Þetta á ekki við, þótt menn sjeu ósamþykkir í atkvæðagreiðslu. Hver hefir sína sannfæringu, og er engin ástæða til að kenna um fávisku, þótt ekki sjeu allir á sama máli og háttv.þm. Dala. (B. J.). Jeg skal nú fara fljótt yfir sögu. Fyrst verður fyrir mjer liður 109 á atkvæðaskránni. Þar er ekki eingöngu farið fram á hækkun á kaupi, heldur og stofnun nýs embættis. Jeg felli mig ekki við slíkar ráðstafanir á þessum tímum, einkum þar sem mestar líkar eru til, að skólahald falli niður að vetri. Eftir athugasemdinni, sem fylgir þessum lið, að dæma, ætti enginn skaði að vera skeður, þótt beðið væri með að stofna þetta embætti. Þá er 114. liður, um kenslukaup yfirsetukvenna; í stað 300 króna skuli koma 900. Minna má nú gagn gera. Svona stórkostleg dýrtíðaruppbót hefir ekki verið samþykt áður hjer í þinginu til nokkurs manns. Hjá efnuðu fólki fá yfirsetukonur starf sitt oft betur borgað en þær eiga skilið, og þótt þær sjeu tilhliðrunarsamar við fátæklinga, þá jafnar þetta sig.  (M. P.: Þetta á að vera fyrir kenslu)  . Jeg læt mjer á sama standa. Aðalstarf þeirra mun vera að hjálpa konum, sem standa í barneignum  Nú kem jeg að 127. lið. Þá býst jeg við, að hv.þm. Dala. (B. J.) vilji hlusta á mig. Það er sem sje brtt. nefndarinnar um, að skálda- og listamannastyrkurinn verði 16,000 kr. í stað 12,000, eins og er í frv. stjórnarinnar. Önnur brtt. er við þennan lið um að færa styrkinn niður í 10,000 kr. Þeirri tillögu er jeg ekki meðmæltur. Fyrri tillögunni ætla jeg mjer að fylgja, en að eins með því skilyrði, að öllum skáldum og listamönnum verði þá ætlaður styrkur af því fje, en ekki dembt inn í fjárlögin einhversstaðar og einhversstaðar. Jeg skal ekki leyna því, að jeg á hjer beint við hv.þm. Dala. (B. J.). Við 3. umr. ætla jeg mjer að koma fram með brtt. um, að styrkurinn til hans til að þýða »Faust« verði alstrikaður út úr fjárlögunum, en hv.þm. Dala. (B. J.) verði svo ætlaður styrkur af því fje, sem alls er veitt skáldum og listamönnum, ef vert þykir. Þá er 131. liður, um styrk til Sigfúsar Blöndals. Jeg hefi enga áætlun sjeð um, hvort sjálfsagt er að veita þennan styrk. En óvarlegt er að samþykkja það án þess. Jeg hygg, að þetta muni vera eitt af því, sem vel getur beðið seinni og betri tíma. Þá er 133. liður. Þar eru Helga Jónssyni ætlaðar 3000 kr. til rannsókna á næringargildi þörunga. Í fjárlögunum eru honum ætlaðar 1800 kr. Jeg vil geta þess, að það er ekki tilgangur minn að móðga háttv.þm. Dala. (B. J.), því að hjer er um bróður hans að ræða. Jeg hefi engar áætlanir sjeð um, að hvaða gagni þetta mætti verða. Miklu hyggilegra væri að veita honum styrk eftir reikningi, sem hann sýni, að starfinu loknu. Það er venjulegt, að þegar ákveðin upphæð er veitt í einhverju skyni, þá er henni eytt allri, hvort sem fjárins þarf með eða ekki. Og þá væri Helga Jónssyni illa í ætt skotið, ef hann slæi hendinni móti peningum, þótt hann þyrfti þeirra ekki nauðsynlega með, eða ynni ekki fyrir þeim til gagns. Jeg er ekki á móti því, að honum sje veitt sú upphæð, sem er í fjárlögunum, en því verð jeg að leggjast á móti, að hún verði hækkuð fram yfir það, sem sanngjarnt er. Starf hans hefir ekki komið að svo miklu gagni það sem af er, svo að kunnugt sje. Helga Pjetursson verð jeg að setja á bekk með nafna hans. Jeg verð því á sama hátt og jeg hefi fyr farið fram á, á móti því, að styrkurinn til hans verði hækkaður upp úr því, sem stjórnin hefir ætlast til. Mjer virðast menn að eins vera að því í gustukaskyni. En ef út á þá braut á að fara, er hætt við, að gustukamennirnir yrðu svo margir, að ekki yrði við ráðið. Jeg bið menn að fyrirgefa mjer, þótt jeg fari fljótt yfir sögu, og þarf jeg þó naumast fyrirgefningar fyrir það, því að hætt er við, að menn verði búnir að fá meira en nóg af löngum ræðum, áður en umræðunni lýkur. Liður 135 er brtt. frá mjer um styrkinn til Páls Þorkelssonar. Nefndin hefir ætlað honum 800 kr., en fram kom brtt. um að hann fengi 1200 kr. Jeg gat ekki felt mig við lægri upphæðina, en bjóst við, að fleiri myndu fylgja hinni hærri, og kom því með þessa miðlunartillögu. Hins vegar tel jeg sjálfsagt, að einhver tillagan sje samþykt, því að hjer er um valinkunnan sóma- og fræðimann að ræða. Síðast skal jeg þá nefna lið 151, tillagið til stórstúkunnar. Fjárveitinganefnd vill, að liðurinn falli burt. Þessari till. nefndarinnar er jeg algerlega samþykkur, og færi henni hjer með alúðarþakkir mínar. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) var að segja frá því, að ýmsir menn hafi í vetur »önglað« saman aurum, til að koma í veg fyrir bannlagabrot, en jeg hefi fulla ástæðu til að halda, að þessu tillagi sje ekki »önglað« saman í þeim tilgangi, heldur sje það ætlað til þess að borga skuldir, sem templarar hafa í ómensku sinni stofnað til, enda má hitt segja, að þeir, sem hafa af frjálsum vilja lagt fram fje til þess að finna brot á bannlögum, eigi alls ekki að fá það endurgreitt úr landssjóði. Þeir hafa enga ósk fengið frá stjórn eða þingi til slíkra afskifta, og engum unnið gagn með þeim æsingi. Annars skal jeg geta þess í þessu sambandi, að fyrst að innflutningur á víni er bannaður, þá væri full ástæða til að leyfa eða fyrirskipa útflutning á Goodtemplurum. Fyrst að vínið er rekið úr landi, er ekkert við þá að gera hjer, og mætti vel veita stórfje til að flytja þá þangað sem einhver þörf er fyrir þá, en í bannlandi nær engri átt að veita fje í fjárlögum til slíkra afnámsgripa. Að öðru leyti mun jeg sýna með atkvæði mínu afstöðu mína til einstakra mála.

Þorsteinn Jónsson Flestar brtt.háttv. fjárveitinganefndar við frv. stjórnarinnar tel jeg til bóta. Auðvitað get jeg ekki felt mig við hvert smáatriði; sumstaðar finst mjer hún hafa farið fulllangt, en annarsstaðar ofskamt, en yfirleitt er jeg ánægður með aðgerðir hennar. Á nokkur atriði vildi jeg lítils háttar minnast. Eina styrkbeiðnina mun háttv. fjárveitinganefnd hafa tekið til greina vegna upplýsinga, sem jeg gaf henni Það er styrkbeiðni Sigfúsar Sigfússonar. Þar finst mjer nefndin þó hafa gengið fullskamt, og mun jeg við 3. umr. koma með brtt. um, að upphæðin verði hækkuð. Maður þessi mun hafa látið lítið á sjer bera, enda mun hann ekki mikið þektur víðar en í Austfirðingafjórðungi. Hann hefir alla æfi unnið í þarfir íslenskra bókmenta, með að safna þjóðsögum og öðrum alþýðlegum fróðleik. Þjóðsagnasafn hans mun vera stærra og fjölbreyttara en öll önnur söfn, sem til eru á íslenskri tungu. Það mun vera nærri 800 þjettskrifaðar arkir. Nokkur hluti þess er nú geymdur hjá Benedikt kaupmanni Þórarinssyni, sem ætlar að gefa safnið út, þegar stríðinu lýkur. Enn hefir Sigfús ekki lagt síðustu hönd á safnið. Hingað til hefir hann lagt aðaláhersluna á að safna. En til að ganga frá safninu mun þurfa nokkur ár. Sigfús hefir eytt mestöllu lífi sínu til þessa verks. Hann er einn af þeim mönnum, sem unnið hafa launalaust í þarfir íslenskra fræða. Nú er hann við aldur og getur vart unnið fyrir sjer lengur. Því hefir hann ekki sjeð sjer annað fært en að sækja um nokkurn styrk. Hann hefir auk þessa unnið gagn á fleirum sviðum. Ættfræðingur mun hann vera annar bestur á Austurlandi. Hann er og besta alþýðuskáldið þar. Jeg vona fastlega, að háttv. deild samþykki að minsta kosti tillögu nefndarinnar, og helst, að hún fallist á brtt. þá, sem jeg mun koma fram með við 3. umr. Þá vil jeg í stuttu máli minnast á skálda- og listamannastyrkinn. Jeg er nefndinni sammála að hækka hann lítils háttar, Þótt það hafi stundum verið talinn óþarfa bitlingur, þá vona jeg, að Alþingi sjái nú, að því beri að veita nokkra upphæð til styrktar þessum mönnum. Það ætti fáum að blandast hugur um, að skáld og listamenn eru þjóðfjelaginu til ómetanlegs gagns. Bókmentirnar eru undirstaða menningarinnar, en menningin er lífsakkeri þjóðarinnar á öllum sviðum. Rjett tel jeg að veita ekki þennan styrk mörgum mönnum; betra er að veita færri, og þá svo háan, að eitthvað muni um. - Á síðustu tímum hefir orðið breyting á úthlutun þessa styrks. Nú er það nefnd manna, sem úthlutar honum, en áður var það þingið sjálft. Það hefir heyrst, að breyting þessi væri ekki heppileg í alla staði. Skáldin eyða allmiklum tíma til bóka sinna, og er ilt fyrir þau að vita ekki, hve hárrar styrkveitingar þau megi vænta, eða hvort þau yfirleitt fái nokkurn styrk. Vel gæti hugsast, að þau sæu sjer ekki fært að hafna atvinnu, sem þeim byðist, þar sem vissan fyrir ritstyrknum er ekki meiri. Mjer fyndist rjett, að sett væri í athugasemd, að þeir 6 menn, sem áður hafa notið styrks um nokkurn tíma, fái ekki minna en þeir hafa áður fengið, og helst meira. Þessir menn eru: síra Valdemar Briem, Einar Hjörleifsson, Guðmundur Magnússon, Guðmundur Friðjónsson, Guðmundur Guðmundsson og Einar Jónsson. Jafnframt skal jeg taka fram, að jeg teldi ekki rjettmætt annað en að þeim væri veittur hærri styrkur nú en verið hefir. Krónan hefir aldrei verið jafn verðlítil og hún er nú. Í vetur kom fram till. um að veita skáldum og listamönnum hærri styrk en verið hefir. Sú till. var feld. Jeg vona nú, að betur verði undir þá till. tekið að veita þessum 6 mönnum, sem áður hafa notið styrksins, hærri styrk nú en undanfarið. Jeg óska, að háttv. fjárveitinganefnd vildi gera svo vel að taka þetta atriði til athugunar, og gera athugasemd við þennan lið fjárlaganna, þar sem hún tæki til einhverja ákveðna fjárupphæð handa hverjum þessara manna; en svo yrði afganginum úthlutað á sama hátt sem nú er gert. Þá skal jeg leyfa mjer að minnast á leikfimikennarann við Kennaraskólann. Jeg heyri, að hæstv. forsætisráðherra og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) telja það ekki rjett að setja hann á föst laun. Jeg er þar á öðru máli. Hjer er sjálfsagt um besta leikfimikennara landsins að ræða. Það er því áríðandi, að hægt sje að tryggja sjer hann sem kennara við Kennaraskólann, sem einmitt á að annast kenslu kennaraefna landsins, og það verður best gert á þennan hátt. Við þetta sparast og styrkur sá, sem honum er nú veittur, til að veita ókeypis tilsögn utanbæjarpiltum. Þá er tvent, sem háttv. fjárveitinganefnd vill, að niður falli, af því, sem í stjórnarfrv. stendur, en jeg tel eigi rjett vera af henni. Annað er fjárveitingin til að gera við lóð Kennaraskólans. Hún hefir lítt verið löguð til, og er því mjög óhentug fyrir leikvöll, og er það því tilfinnanlegra, þar sem ekkert leikfimihús er við skólann. Jeg þekki vel, hve óþægilegt þetta er fyrir nemendur, því að jeg hefi sjálfur verið nemandi þess skóla. Jeg vona að þeir, sem vilja ómaka sig suður að Kennaraskólanum, til að sjá, hvernig umhorfs er kringum hann, muni ekki fallast á tillögu háttv. nefndar, en styðji heldur tillögu stjórnarinnar. Hitt var um styrkinn til stórstúkunnar. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) fór fyndnum orðum um hann. Þeim ætla jeg alls ekki að svara, nje heldur því, sem hann talaði um starf Goodtemplara. Jeg álít, að fram komi misskilningur hjá frsm. (M. P.) og öðrum þeim, er styrkinn vilja niður fella. Mjer skilst, að þeir telji styrkinn óþarfan af því, að Goodtemplarreglan hafi nú lokið starfi sínu hjer á landi. Þeir virðast líta svo á, sem einkastarf hennar sje að berjast við Bakkus. En þessu fjelagi er ekki svo markaður bás, að það geti ekki að öðru starfað, og sje það rjett, sem alment er viðurkent, að fjelagið hafi mjög dregið úr ofdrykkju hjer á landi, hvort sem menn vilja þakka því fyrir bannlögin eða ekki, þá er engu síður hægt að vænta þess, að það geti á yfirstandandi tíma unnið gagn á öðrum sviðum. Skal jeg þar nefna ungtemplarastarfsemi Goodtemplarareglunnar. Hafi áður verið rjett að styðja starfsemi reglunnar, þá er það eins nú. Ýms önnur fjelög eru styrkt af landinu, svo sem ungmennafjelögin o. fl. Og að öllum þeim fjelögum ólöstuðum þá sje jeg ekki ástæðu til að styrkja þau, en svifta regluna styrk. Þau atriði, þar sem mjer þykir fjárveitinganefndin hafa verið ofríf á styrkjunum, eru nokkur. En jeg vil ekki tefja tímann til að ræða þau. Mun með atkvæði mínu sýna afstöðu mína þeim viðvíkjandi.

Einar Arnórsson Við þingmenn Árnesinga höfum leyft okkur að koma fram með, á þgskj. 565, viðaukatill. við 16. gr. 3. um, að tveim heiðursmönnum, þeim Ágústi Helgasyni, óðalsbónda í Birtingaholti og Gesti Einarssyni, óðalsbónda á Hæli, sje veitt 6000 kr. uppbót á »akkorði« um skurðgröft í Miklavatnsmýri. Þessu máli er svo farið, að 1916 tóku þessir tveir menn að sjer mestan hluta áveitugerðarinnar fyrir 13,000 kr., en útkoman varð sú, að verkið kostaði þá tæp 23,000 kr., og varð tap þeirra 9798 kr. Út af þessu sneru þeir sjer til stjórnarinnar í vetur, en hún sendi erindi þeirra vegamálastjóranum. Hann lýsir yfir því, að verkið hafi orðið miklu dýrara en áætlað var, en kemst að þeirri niðurstöðu, að einungis einn liðinn beri að bæta þeim upp, það er að segja hækkunina á verkalaunum. Lagði hann til, að þeim væru greiddar 3,500 kr., og tók stjórnin þá fjárupphæð í fjáraukalögin 1916-17, og fóru þau hjeðan úr deild með þessa upphæð. En þótt hún verði og samþykt í háttv.Ed. þá vantar þó enn 6298 kr. upp á, að þeir fái skaða sinn að fullu bættan. Við höfum nú farið fram á, að þeir fái 6000 kr., og býst jeg við, að þessir heiðursmenn mundu við það una, þótt eigi fengju þeir meira. Eins og jeg tók fram áleit vegamálastjórinn, að kostnaður hefði farið allmikið fram úr áætlun. Nokkur hluti verksins var unninn beint af landssjóði, og fór kostnaður af því allmikið fram úr áætlun, svo sem átti sjer stað um önnur verk, sem unnin voru fyrir almannafje 1916. Það eru fleiri ríkar ástæður fyrir því, að verkið varð svo dýrt, en ein saman hækkun verkalauna. Liggja þær sumpart í því, að áætlanir þær, er fyrir lágu, þegar samningurinn var gerður, voru oflágar. En það mun hafa komið af því, að verkfræðingurinn, sem áætlanirnar gerði, hafi ekki getað tekið öll atvik til greina. Árið 1916 voru kuldar og frost í jörðu langt fram eftir vori. Varð því byrjað seinna á verkinu en til var ætlast, og því unnið minna um vorið en ella. Þar af leiðandi var meira eftir óunnið til haustsins. En vegamálastjóri gekk allfast eftir, að verkinu væri þá lokið. Um haustið komu miklar rigningar og vatn hljóp í skurðina; tafði það mjög fyrir verkinu, og varð það verra og dýrara en við hafði verið búist. Þá bar og það óhapp að höndum, að vorið 1916 gengu mislingar um þær slóðir, og var fyrir þá sök verra að fá verkamenn en annars. Af þessu má sjá, að svo má segja, að óhöppin hafi steðjað að, og að verkið hafi því orðið dýrara og mennirnir ver úti en gera hefði mátt ráð fyrir. Það virðist því sanngirniskrafa, að þeim sje bætt meira upp, en gert er í fjáraukalögunum. Til samanburðar má geta þess, að þetta er ekki nýtt, sem hjer er farið fram á. Í fjáraukalögum frá þinginu 1915 er einn samskonar liður, sem sje uppbót á kaupi fyrir byggingu pósthússins í Reykjavík. Þeir, sem fyrir verkinu stóðu, urðu fyrir ófyrirsjáanlegum óhöppum og verðhækkun, vegna styrjaldarinnar, og það var þeim bætt svo að segja að fullu. Vænti jeg því, að öllu þessu athuguðu, að málaleitan okkar verði vel tekið. Þá mun jeg fara fáum orðum um brtt. á þgskj. 532,78, um laun aðstoðarskjalavarðarins við Landsskjalasafnið. Háttvirt nefnd hefir breytt frá því, sem í stjórnarfrumv. stendur, þannig að hún ætlast til þess, að styrkurinn til vísindastarfsemi hans hækki um 400 kr. frá því, sem stjórnin ætlaðist til, en að launin fyrir starf hans við Landsskjalasafnið lækkuðu um sömu upphæð. Hv. nefnd hefir líklega ekki verið kunnugt, af hvaða ástæðum stjórnin skiftir fjenu niður eins og hún gerði. En svo stendur á því, að þegar reglugerðinni fyrir Landsskjalasafnið var breytt 13. janúar 1916, þá voru kröfurnar til starfs þessa manns á safninu stórauknar. Eftir eldri reglugerðinni var ekki skylt að halda safninu opnu síðara hluta dags, en eftir nýrri reglugerðinni er það gert að skyldu. Skjalavörður áleit með rjettu, að ekki væri sanngjarnt að heimta miklu meira starf af aðstoðarskjalaverðinum fyrir sama kaup sem áður. Fór hann því fram á, að hann fengi sama kaup sem fyrsti bókavörður á Landsbókasafninu. Þótti aðstoðarskjalaverði vissara, að þessu væri þannig hagað, og býst jeg við að það hafi orðið að samkomulagi milli hans og núverandi stjórnar, að launin væru hækkuð, en vísindastyrkurinn lækkaður að sama skapi. Þetta hefir enga þýðingu fyrir fjárhaginn, en af að því jeg veit ekki, hvort hv. nefnd er það kunnugt, hefi jeg leyft mjer að benda á það. Um 133. lið hefir það verið tekið fram, hvernig á því stendur, að dr. Helgi Jónsson á að fá fje þetta, og er það hárrétt, sem háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) skýrði frá, um tillögur bjargráðanefndar um það mál. Um styrkinn til skálda og listamanna hafa þeir háttv. framsm. (B. J.) og háttv. 2. þm. N.-M. (Þorst. J.) talað svo fagurlega, að jeg hefi þar eiginlega engu við að bæta. Að eins þætti mjer gott að vita, vegna till.háttv. 1. þm. Árn. (S. S,), hvort stjórnin kjósi heldur, að aths. aftan við skáldastyrksliðinn sje látin halda sjer, eða feld burt. Svo er hjer ein viðaukatillaga, sem mjer þykir töluvert skemtilegt að sjá, þótt eigi geti jeg talið mig sjerfræðing í þeirri grein, sem þar ræðir um. Það er till. á þgskj. 545, um að veita Árna G. Eyland alt að 10,000 kr. lán, til að stofna hjer og reka fyrirmyndarbúskap í jarðrækt. Mjer þætti skemtilegt, ef hægt væri að styrkja efnilega menn til að setja upp fyrirmyndarbúskap, og eins og tillagan er orðuð hygg jeg, að hættulaust sje fyrir landssjóð, að lánveiting þessi sje samþykt, þar sem til er ætlast, að lánið veitist gegn ábyrgð sýslunefndar, þar sem búið er stofnað, eða annari tryggingu, er stjórnin tekur gilda. Ef sýslunefnd gengur í ábyrgð fyrir láninu, þá ætti ekki að vera hætta á, að landssjóður biði tjón, og sje um aðra tryggingu að ræða, þá mun mega treysta því, að landsstjórnin taki þá eina gilda, er örugg sje. En ef maðurinn er nýtur og starfi sínu vaxinn, þá mundi tilraun þessi geta haft talsverða þýðingu. Jeg skoða þetta sem tilraunafyrirtæki, og hefir Búnaðarfjelag Íslands veitt nú nýlega styrk til svipaðs fyrirtækis, þar sem það styrkir stofnun og rekstur fjárræktarbús. Væri þessi lánveiting í samræmi við það. Ýmsir góðir menn hafa stungið upp á því; að eitthvað væri gert í þessa átt, með því að sett væru upp á nokkrum stöðum tilrauna- og fyrirmyndarbú.

Atvinnumálaráðherra (S. J): Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) spurðist fyrir um það, hvort stjórnin mundi heldur kjósa, að haldið væri athugasemdinni við liðinn um styrkinn til skálda og listamanna, eða hún feld niður. Því miður er hæstv. forsætisráðherra ekki viðstaddur, en þetta mál heyrir einkum undir hann. Verð jeg því að taka að mjer að svara fyrirspurninni fyrir stjórnarinnar hönd. Jeg hygg, að rjettara sje, að aths sje haldið, og að nefnd sú, sem um er talað í henni, geri tillögur til stjórnarinnar um úthlutun styrksins. Það má gera ráð fyrir, að í hana verði þeir einir valdir, er gott skyn bera á listir og skáldskap. Aftur á móti er landsstjórnin ekki valin með það sjerstaklega fyrir augum, og því undir hælinn lagt, hve hæf hún er til þess að úthluta styrk þessum maklega. Stjórnin mundi hvort sem er verða að leita aðstoðar annara, og er ekki víst, að hún yrði eins heppin í valinu eins og ef fylgt er ákvæðum þeim, er þingið setur.  (S. S.: Þetta er vantraust á stjórninni)  . Jeg tel mjer það enga vanvirðu að kannast við, að aðrir kunni að finnast mjer fremri í því að meta rjett skáldskap og listir. Og ekki tel jeg það líklegt, þótt það yrði einhvern tíma hlutskifti háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) að úthluta styrk þessum, að honum mundi farast það betur en nefnd sjerfróðra manna, því að ekki hefi jeg heyrt, að háttv.þm. (S. S.) hafi lagt mikla stund á þessar greinar. Tel jeg líklegra, að úthlutunin verði nær vilja þingsins, ef nefnd ræður henni, en ef stjórnin hefir hana með höndum; að minsta kosti er það eðlilegt, að svo færi.

Gísli Sveinsson : Það hefir heyrst á sumum háttv. þingdm. og hæstv. forsætisráðherra, að fjárveitinganefndin hafi í tillögum sínum orðið helst til ör á landsfje, og henni það jafnvel til ámælis fundið af nokkrum, sem talað hafa. Mig furðar eigi á þessu, því að engin mun sú fjárlaganefnd enn hafa starfað, að henni hafi eigi verið borið á brýn, að hún hafi að einhverju leyti verið um of örlát, og það þótt meiri afturhaldsandi hafi ríkt hjá nefndinni en hjá þessari nefnd ríkir eða getur ríkt. Jeg fyrir mitt leyti sje þó eigi, að nefndin hafi að þessu sinni farið svo gálauslega með landsfje, að orð sje á gerandi. Jeg sje ekki betur en að hún hafi fylgt þeirri hyggilegu stefnu, er hún tók sjer þegar í upphafi, og þegar hefir verið að miklu leyti samþykt af þorra háttv. þingdm. við atkvæðagreiðsluna um fyrri kafla fjárlaganna, þeirri stefnu, að taka í hvívetna tillit til ástandsins, sem nú er. Þeir hafa eigi talið rjett að skera alt við neglur, þótt fyrirsjáanlegt sje, að landssjóður muni komast í nokkra fjárþröng. Hún hefir sjeð, að óhjákvæmilegt er að hækka ýmsar fjárveitingar, sökum þess, hversu mjög flest eða alt hefir hækkað í verði, og henni hefir fundist, að það mundi ekki bæta neitt fjárhag landsins að vera að reyna að fara í feluleik með það. Það má ef til vill finna háttv. nefnd það til foráttu, að hún hefir bætt við tillögur stjórnarinnar nýjum fjárveitingum. En þetta nýja er fremur lítilfjörlegt, því að jeg tel það ekki nýtt, þótt háttv. nefnd hafi hækkað einstaka lið frá því, sem var í frv. stjórnarinnar, sökum ástandsins nú. Það hefði beinlínis verið hneykslanlegt, ef hún hefði ekki gert það. En nýtt tel jeg það eitt, sem eigi hefir áður verið veitt fje til í fjárlögum, eða eigi stendur í fjárlagafrv. stjórnarinnar. Ef háttv. þingdm. vildu vinsa þetta nýja úr, mundu þeir komast að þeirri niðurstöðu, að það er ekki mikið, og varla ómaksins vert að reikna það út og telja það eftir. Það getur náttúrlega verið sumt, sem ekki er öllum jafnljóst, að hverju miðar, en eftir að hafa heyrt þær skýringar, sem háttv. fjárveitinganefnd hefir gefið, get jeg ekki annað skilið en að allir viðurkenni, að breytingar þær, er nefndin fer fram á, eru sjálfsagðar og sanngjarnar, og mætti mikið vera, ef alt færi aftur á bak fyrir þá sök, að þær yrðu samþyktar. Það skyldi þá vera, að einhverjir háttv.þm. álitu, að þessar nýju fjárveitingar, ef þær ná fram að ganga, yrðu þess valdandi, að landinu hlektist á eða að það færi fjármunalega á höfuðið vegna þeirra. Nú vita það allir, að þótt dregið væri úr útgjöldunum sem svaraði nokkrum hundruðum eða þúsundum króna, þá hefði það enga verulega þýðingu, þegar litið er á fjárhaginn, því að það vita allir, að landið hlýtur að verða í skuld við lok fjárhagstímabilsins, og nú verður að gera ráðstafanir til að taka lán, sem verður að falla yfir á framtíðina, því að það er ekki nema sjálfsagt, að eftirkomendurnir beri að nokkru leyti þær byrðar, sem falla á þjóðina að ófyrirsynju nú, og vonandi kemur ekki aftur fyrir. Jeg skal þá minnast á tvær lítilfjörlegar brtt., sem jeg á við fjárlögin, þennan kafla þeirra. Fyrst er lítil brtt., sem er 135. liður á atkvæðaskránni, sem sje að hækka styrk þann, er fjárveitinganefnd hefir ætlað Páli Þorkelssyni, úr 800 kr. upp í 1200 kr. Það er nokkurn veginn óþarft að skýra frá, hvernig á þessu stendur, því að öllum er kunnugt, að Páll Þorkelsson, sem er einstakur gáfu- og fróðleiksmaður, hefir allan sinn aldur, og nú er hann að færast á efri ár, unnið fyrir sjer með handiðn sinni, en lagt í hjáverkum sínum stund á vísindi, einkum málfræði, svo að enginn óskólagenginn maður hjer á landi stendur honum þar á sporði, og jafnvel ekki margir þeir, er skólagengnir eru. Maðurinn er óskólagenginn, eins og komist er að orði, en jeg skil ekki hvernig honum verði fundið það til foráttu hjá háttv. þingi, sem að meiri hluta mun óskólagengið, og ekki tel jeg það nein lýti. Hann skarar langt fram úr fjölda skólagenginna manna og hefir látið það á sjá, því að hann hefir gefið út bæði orðabækur og aðrar málfræðibækur, og þá ástundað þá fræðigrein þannig, að hann er orðinn kunnur fyrir, ekki einungis innanlands, heldur, og það ekki síður, erlendis. Nú er það kunnugt, að þótt einstakir menn leggi stund á vísindagreinar, þá græða þeir að jafnaði ekki fje á því, heldur miklu fremur tapa, en það er víst, að þessi maður hefði getað verið orðinn efnaður maður af hagleik sínum, ef fýsn hans til fróðleiks hefði ekki orðið öðrum hvötum hans yfirsterkari. Þessi maður hefir nú farið þess á leit, að Alþingi Íslendinga sýndi honum einhvern sóma fyrir það verk og þá sæmd, sem hann vafalaust hefir unnið þjóðinni, með því að gera hana kunna á lofsverðan hátt, og að sú viðurkenning, er hann á þennan hátt fengi, gerir honum áreiðanlega mögulegt að vinna enn meira í þessa átt. Mjer þykir nú hálfkynlegt, úr því að háttv. fjárveitinganefnd ræðst í að launa þessum manni í eitt skifti fyrir öll, að hún þá skuli ætla honum einar 800 kr. Það getur ekki heitið mikið, en mjer finst það einskært sómamál, að styrkur þessi sje alls ekki minni en brtt. mín fer fram á; mjer finst það sómamál, segi jeg, að hann fái að launum ekki minni upphæð en þessa, svo að hann geti komið í verk merkilegu safni, sem hann er að vinna að, en það er safn yfir alla málsháttu og orðskviðu í íslensku, þá er finnast í bókmáli, alþýðumáli og fræðimáli, og þýðing þeirra á erlend mál, ekki orði til orðs, heldur með hliðstæðum málsháttum á öðrum málum. Mjer vitanlega er þetta einstætt í bókmentum heimsins, að gefið hafi verið út safn yfir málsháttu í ýmsum málum, hliðstæða að uppruna eða af svipuðum menningartoga spunna og sömu eða líkrar merkingar. Það er engum vafa undir orpið, að þetta er mjög merkilegt verk og alveg sjerstakt í sinni röð. Jeg sje, að hjer er að vísu komin fram önnur brtt., sem vafalaust er af góðum hug gerð. Hún er þess efnis, að ef mönnum skyldi þykja altof há þessi upphæð, sem jeg hefi farið fram á, þá verði þó þessi styrkur ekki látinn fara niður úr 1000 kr. Það lítur út fyrir, að fjárveitinganefnd ætlist til, að þessi upphæð verði að eins veitt í þetta eina skifti fyrir öll, svo að jeg þykist ekki þurfa að mæla meira með henni. Hin brtt. mín er allóskylds efnis. Hún er 167 á atkvæðaskránni og hljóðar um, að veittar verði 600 kr. hvort árið til alþýðufyrirlestra dýralækna úti um hjeruðin, um helstu alidýrasjúkdóma. Rökin til þessarar brtt. eru þau, að jeg og nokkrir aðrir þingmenn ætluðum að koma með frv. um breytingu á lögum um dýralækna frá 3. nóv. 1915. Í þeim lögum er ákveðið, að dýralæknar skuli vera 4, 1 fyrir hvern landsfjórðung; að vísu eru þeir enn ekki nema 3, en verða vafalaust 4 með tímanum. Með þessu er nú nokkur bót ráðin á dýralæknaskortinum, en þó hvergi nærri fullnægjandi, því að í flestum hjeruðum landsins hagar svo til, að engin tök eru á að sækja dýralækni til að ráða bót á slysum eða lækna kvilla í skepnum manna. Það er að eins í þeim hjeruðum, sem næst eru dýralækninum, eða þegar um svo langæa kvilla er að ræða, að þeir haldist lengi án þess að skepnan drepist, að dýralæknarnir koma að nokkru haldi. Mörgum hefir komið til hugar, hvort eigi væri mögulegt að stofna til námsskeiða nálægt dýralæknissetrunum, sem menn gætu sótt til hvaðanæfa og lært að þekkja þá allra algengustu húsdýrakvilla og ganga frá, er slys eða meiðsl ber að höndum. Jeg er þeirrar skoðunar, að þetta gæti verið til bóta, því að upp um sveitir hafa oft verið til lagnir menn, sem hafa getað hjálpað skepnum án þess að hafa nokkurn tíma öðlast fræðilega þekkingu í þeim efnum, Enn fremur væri mörgum búfræðingum kærkomin slík frekari fræðsla. Þetta er um leið hagsmunaatriði fyrir allan almenning. Við höfðum borið þetta undir dýralækninn hjerna, en hann hafði ákveðið að vera á móti því, taldi það mundu að eins verða til þess, að upp risu lítt nýtir »skottulæknar« út um sveitir og benti okkur á þessa leið, er jeg nú hefi nefnda. Hann benti enn fremur á, að bráðlega kæmi út bók um helstu alidýrasjúkdóma, og væri þá gott fyrir búendur að hlusta á fyrirlestra til frekari fróðleiks í þessari grein. Enda þótt jeg sje nú ekki að öllu samdóma dýralækninum, sendi jeg þó fjárveitinganefnd ósk um, að hún tæki upp í fjárlög einhvern lítinn styrk til þessa, og kom mjer það mjög á óvart, er nefndin sinti því ekki. Jeg hefi nú leyft mjer að koma með þessa brtt. og fer að eins fram á 600 kr., því að jeg hygg, að 200 kr. til hvers af dýralæknunum væri nægilegt til hverrar ferðar. Þeir ættu svo að geta ferðast um landið alt fyrir áframhaldandi lítilfjörlegan styrk. Mjer kæmi það mjög á óvart, ef búendur eða fulltrúar þeirra, er hjer sitja á þingi, gætu ekki fallist á þetta. En þótt það verði felt nú, kemur það aftur æ og æ, þar til er það verður samþykt, því að það er ómetanlegur skaði, sem þekkingarleysi manna í þessu efni getur valdið. Fleiri brtt. á jeg ekki, en áður en jeg sest, vil jeg þó minnast á fá einstök atriði. Það er þá fyrst brtt. 116 á atkvæðaskrá, sem fer fram á, að breytt verði fyrirkomulaginu með einn af starfsmönnum Landsbókasafnsins. Það vita allir hjer, að veittar eru 2400 kr. úr landssjóði til verks, er þessi maður hefir nú á hendi, en það er að skrásetja handritasafnið og semja spjaldskrá. Nú vill nefndin leiðrjetta það, sem áður hefir rangt verið, og tel jeg hana fara þar alveg rjetta leið, sem sje að setja það fast, að maður þessi fái laun sín, ekki eins og verið hefir hjá landsbókaverði, heldur beint úr landssjóði. Það mætti nú vera meira en lítil meinbægni, að meina manninum að taka laun sín þar, sem þau eru goldin og þægilegast er fyrir hann, þegar það hefir engin aukaútgjöld í för með sjer fyrir landssjóðinn. Það vita allir hver maðurinn er, að það er einn af allrafærustu starfsmönnum Alþingis, Páll Eggert Ólason, sem er alkunnur afkastamaður og fróðleiksmaður með afbrigðum og hefir mikinn áhuga á þessu verki, og það ætti líka að vera kunnugt, að verk þetta er eitt hið allravandasamasta við safnið, því að þar má engu skeika og á því eiga að byggja fræðimenn, bæði í nútíð og framtíð, að þetta verk sje vel af hendi leyst. Nú vita það þeir, er til þekkja, að hjá þessum manni er verkið nákvæmt og rjett unnið, og að hann stundar starf þetta vel. Það er því ekki nema líklegt, að menn vilja gera honum að litlu hægra fyrir en áður, með því að leyfa honum að taka kaup sitt þar, sem eðlilegast er, að hann taki það, sem sje hjá þeim, er fjeð greiðir í raun rjettri. Jeg kunni því þess vegna illa, að hæstv. forsætisráðherra skyldi einmitt fara að ráðast á þennan lið. Jeg held, að það hljóti að koma til af því, að hann hafi eitthvað viljað út á till. nefndarinnar setja, og dottið þá fyrst niður á þennan lið, af því að hann er hinn fyrsti í 15. gr. Það er fjarri öllum sanni, að það taki því að fara að fjargviðrast út af þessum lið, hversu miklir sparnaðar- og afturhaldsmenn sem menn eru, og að þeim alveg ólöstuðum, þar sem þessi liður fer ekki fram á neina nýja fjárveitingu. Jeg vil leyfa mjer að bera fram þakklæti til háttv. fjárveitinganefndar fyrir það að hún hefir orðið við tilmælum þeim, er jeg bar fram fyrir hana, að hækka styrkinn til alþýðufræðslu Stúdentafjelagsins, því það var orðið ómögulegt að fá fyrirlesara fyrir sömu lítilfjörlegu borgunina og að undanförnu. Jeg þarf ekki að mæla frekar með þeim styrk; því hann hefir þegar fengið hina bestu stoð í hv. 1. þm. Árn. (S. S.), eins og vænta mátti. Næsti liður, sá 149., að hinu íslenska kennarafjelagi verði veittur styrkur til alþýðufræðslu um uppeldismál, líkar mjer vel, meðal annars vegna þess, að lagt er til í 151. lið, að styrkurinn til Stórstúkunnar falli. Jeg hafði gert mjer í hugarlund, að það gæti verið álitamál, hvort ætti að fella þann styrk, þótt nú sje komið áfengisbann hjer í landi. Það mætti ætla það fje til bindindisfræðslu, eftir sem áður, en það skoða jeg sem algert uppeldismál, og því vel til fallið að láta Kennarafjelagið hafa einnig það á hendi. Jeg álít því rjett, að með styrknum til þess fjelags, sem mætti vera ríflegur, yrði styrkurinn til Stórstúkunnar látinn falla.

Fjármálaráðherra (B. K.) Eina brtt., sem jeg þyrfti að tala um, er á þgskj. 606. Háttv. fjárveitinganefnd hefir látið í ljós, að hún myndi ekki verða mótfallin þessum litla styrk, sem farið er fram á með þessari brtt. Hjer á atkvæðaskránni hefir misprentast 300 tvisvar sinnum í stað þess, að talan 300 á ekki að standa nema einu sinni. Jeg hefi borið fram þessa brtt. í þeirri von að þingið fallist á að gera það, sem einstöku sinnum hefir verið gert, þegar líkt hefir staðið á. Það var t. d. á þingi 1915 að veittar voru manni, sem mist hafði höndina, 500 kr. í eitt skifti fyrir öll. Það er þannig ástatt með þennan mann, sem jeg ber hjer fram, að hann er mesti dugnaðarmaður og hefir verið allgóðum efnum búinn, þar til hann tók þá veiki, er lagði hann í rúmið í 4 ár. Þar af lá hann 7 mánuði á spítala, þá 6 mánuði og síðan aftur 5 mánuði á spítala, og var tekinn af honum fóturinn. Nú hefir hann fengið fót, en þolir hann ekki, en rær þó þrátt fyrir það altaf, til þess að reyna að bjarga sjer. Hann þarf að fá tilbúinn fót með lofti í, sem er ljettari og betri en sá, er hann hefir nú, og hefir því leitað á náð þingsins í því skyni. Jeg vona, af því að þetta er mesti dugnaðarmaður, sem heldur í lengstu lög út með vinnu, að þingið verði við þessari ósk. Um þennan kafla fjárlaganna get jeg verið stuttorður, með því líka að hinir ráðherrarnir hafa lýst afstöðu stjórnarinnar, en hún hefir viljað halda sjer við gamla lagið, reyna að láta gjöldin standast sem mest á við tekjurnar. Jeg tel þá skoðun hina einu rjettu og álít enn fremur ekki rjett eins og útlitið er nú, að fara að byggja á stórlánum, af því að jeg býst líka við, að tækifærið til að taka lán og binda þjóðina skuldaböndum gefist af öðrum ástæðum. Jeg get því ekki fallist á allar þær upphæðir, sem hjer standa, sjerstaklega ef ráðast á í stórfyrirtæki. Þess vegna hefir og stjórnin ekki áætlað búnaðarstyrkinn nema annað árið eins og gert var á þingi 1915, og eins gæti þingið gert nú, ef það væri sömu skoðunar. Jeg hefi engan heyrt minnast hjer á einn lið, nema hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), en það var um styrkinn til Stórstúku Íslands. Það vita allir, að fjelagið er búið að lifa heilan mannsaldur og er það eina fjelagið, sem alveg hefir starfað í óeigingjörnum tilgangi og að eins í kærleikans nafni, að því að reyna að frelsa drykkjumenn frá þeirra ástríðu. Jeg vil því mælast til, að deildin felli ekki þenna styrk, sem hefir verið veittur í svo fjöldamörg ár. Starfsemi fjelagsins er eins nauðsynleg nú og áður, því það vita allir Íslendingar, að landið okkar er ekki vínlaust enn. Þar sem þetta fjelag er mjög margment og út um alt land hefir lagt í mikinn kostnað, er þörf á að styrkja það. Af því að það vinnur eingöngu fyrir aðra, er það mjög illa farið, ef styrkurinn yrði feldur. Jeg hefi dálítið að athuga við 130. liðinn, og kem með brtt. til 3. umr. Jeg geri reyndar ráð fyrir, að þó jeg hafi nú bent á, að full ástæða sje til að hlífa landssjóði sem mest við útgjöldum, þá sje það þýðingarlaust. Þingið er nú svo skipað, að það veitir alt, sem farið er fram á. Það þýðir því ekkert að vera að tala um sparnað.

Hákon Kristófersson Mjer þykir hlíða að segja að eins örfá orð um örlitla brtt., sem jeg hefi borið fram á þgskj. 578. Það hefir nú verið á það minst, og ekki að ástæðulausu, að þingmenn ættu ekki að gera sjer leik að því að auka útgjöld landssjóðs. Jeg hefi nú ekki mikið að þessu gert, fyr en jeg kom með þessa brtt. sem gengur í þá áttina, þótt í smáum stíl sje. Kona þessi er ekkja eftir Lorange lyfsala í Stykkishólmi. Hún misti manninn fyrir mörgum árum síðan. Við lát hans var hagur búsins fremur bágborinn, en konan ætlaði að halda lyfjabúðinni, til framfæris sjer og börnum sínum. Af ástæðum, sem varla er vert að tala mikið um hjer, varð það samt niðurstaðan, að þrátt fyrir fengið leyfi frá því opinbera, var lyfjabúðin tekin af henni og seld öðrum í hendur. Verð jeg að álíta, að sú aðferð væri vægast sagt miður rjettlát. Með þetta fyrir augum ber jeg fram þessa brtt. og ætlast ekki til að upphæðin standi áfram, heldur sje að eins veitt í eitt skifti. Þessi litla upphæð á því að vera lítilsháttar þóknun eða uppbót fyrir þessi mistök, sem áreiðanlega hafa átt sjer stað. Jeg vænti svo góðs af þinginu, að það sýni konu þessari þá mannúð, að samþykkja þennan litla styrk, sem er svo hóflegur, að veiting hans hefir enga fjárhagslega þýðingu fyrir landssjóð. Eftir að konan fór frá lyfjabúðinni, flutti hún til Reykjavíkur og hefir dvalið hjer síðan. Aðstandendur á hún enga, en þarf að sjá fyrir þremur börnum, svo að geta má nærri, að þröngt sje í búi hjá henni. Persónulega þekki jeg konuna lítið, en mjer er sagt, að hún lifi í mestu fátækt, og mundi alls ekki komast af, ef hún nyti ekki lítilfjörlegs styrks frá góðgjörnum mönnum, sem hafa verið henni velviljaðir, og haft auga fyrir hennar þröngu kringumstæðum en eru þó sumir hverjir henni alls ekki vandabundnir. Jeg get ekki búist við, að þessi styrkur verði talinn fátækrahjálp eins og hjer hefir verið slegið fram, þótt hann verði veittur. Ef þetta væri kallaður fátækrastyrkur, þá mættu sumar tillögur háttv. fjárveitinganefndar nefnast því nafni. Jeg finn enga ástæðu til, að fara fleiri orðum um þessa tillögu, en treysti þingmönnum til að veita þessa litlu upphæð, sem er ekki nema stundarstyrkur. Það virðist ganga gegnum deildina, að allir, sem standa upp þakka fjárveitinganefnd fyrir frammistöðuna. Jeg held jeg sje ekki þeim mun vanþakklátari en aðrir, þótt jeg finni ekki beinlínis hvöt hjá mjer til að taka í sama strenginn. Eitt atriði finn jeg mjer þó skylt að vera háttv. nefnd þakklátur fyrir. Það er hækkunin á styrknum til Helga Hermanns Eiríkssonar. Þessi maður sendi beiðni til aukaþingsins í vetur um 3000 kr. styrk eða rúmlega það, og færði svo veigamikil rök fyrir þessari styrkbeiðni, að engum, sem hefði lesið þau plögg yfir, gæti dottið í hug að vera á móti því, að veita honum hinn umbeðna styrk. Jeg var beðinn að beina þessari beiðni til þingsins, en sá ekki til neins að koma fram með hana á aukaþinginu í vetur. Heldur tók jeg þann kostinn, þar sem svona stutt var til þess, er fjárlagaþing átti að vera, að snúa mjer til stjórnarinnar með umsóknina, í þeirri von, að hún sæi sjer fært að taka alla upphæðina upp í fjárlögin. Umsókninni fylgdu mörg vottorð mætra manna, sem ætla mætti að yrði til þess, að styrkbeiðnin fengi enn betri áheyrn. Eins og hv.frsm. (B. J.) tók fram, er Helgi Hermann einn af okkar allra efnilegustu mentamönnum. Hann stundar nám í Englandi, og það fræðigrein, sem við þurfum einmitt á að halda, sem sje námafræði. Háttv. frsm. sagði, að nefndin hefði ekki sjeð sjer fært að fara fram á hærri styrk en 1200 kr. Skal jeg kannast við það, að nefndin hefir gert vel, að hækka styrkinn þetta, þar sem það er hæsti styrkur, sem nokkrum manni hefir verið veittur til náms. En samt sem áður er styrkurinn svo lítill, að jeg tel engan efa á, að maðurinn verði að hætta við nám, ef styrkurinn verður ekki hækkaður meira. Helgi er alveg efnalaus maður, sem hefir brotist áfram með dugnaði og lítilsháttar stoð vina og vandamanna, sem nú mun fara þverrandi, vegna þess, að þeir, sem hafa miðlað honum áður, geta nú ekkert af hendi látið vegna dýrtíðarinnar. Þó þetta sje hæsti námsstyrkur, sem veittur hefir verið, þá vil jeg biðja háttv. þingmenn að líta á, hvílík nauðsyn hjer kallar að. Menn ættu að geta sjeð það, að það er annaðhvort að gera, að styrkja manninn vel, svo hann geti lagt stund á nám sitt, eða styrkja hann ekki. Helgi er einstaklega reglusamur piltur og því engin hætta á, að hann verji því fje illa, sem honum verður veitt. En það er svo langt frá því, að þessar 1200 kr. sjeu nægilegt fje til að lifa á í Englandi eins og ástandið er nú, að það mundi vera fulllítið þó veittar væru tvisvar sinnum 1200 kr. Jeg efast nú reyndar um, að háttv. deild sjái sjer fært að samþykkja svo háan styrk, en jeg treysti mönnum til að taka því vel, að jeg reyni að breyta þessum lið eitthvað í hækkunaráttina við 3. umr. Jeg vona, að ef háttv. þingm. vilja kynna sjer skjölin, sem umsókninni fylgja, að þeir verði mjer samdóma um það, að rjettlátt sje að hafa styrkinn svo háan að maðurinn geti komist áfram með nám sitt, en þurfi hvorki að svelta nje neyðast til að hætta við námið hálfklárað. Það getur kostað okkur meira, ef við missum starfskrafta hans alveg á þann hátt. Þegar svona brýna nauðsyn ber til, ættum við að sýna, að við sjeum menningarþjóð, með því að styrkja unga og efnilega mentamenn, sem eru að búa sig undir að ganga í okkar þjónustu. Því það verð jeg að telja, þrátt fyrir mína sparnaðartilhneigingu, brýna skyldu hvers þjóðfjelags, sem vill telja sig þess maklegt að heita sjálfstæð þjóð að styrkja unga og efnilega mentamenn. Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í það, að ræða einstakar tillögur, hvorki frá nefndinni nje einstökum mönnum. Mjer þótti kenna vantrausts til stjórnarinnar hjá hæstv. atvinnumálaráðherra, að hann skuli ekki treysta stjórninni til að úthluta þessum 16000 kr. styrk til skálda og listamanna, án þess að hafa nefnd sjer til aðstoðar. Þegar samþykt var að láta kjósa þessa nefnd, til að úthluta styrknum, þá var stjórnin ekki skipuð þremur mönnum, eins og nú, heldur að eins einum, og er því minni ástæða til að halda þessari nefnd nú. Jeg hygg, að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hafi gengið það til með fyrirspurn sinni, að vita hvort þingið er sama sinnis nú, og það var þá. Fyrst jeg er farinn að tala um skáldastyrkinn á annað borð, er rjett að jeg geri grein fyrir atkv. mínu um þennan lið. Jeg hefi nú fengið orð fyrir það, að vera nokkuð íhaldssamur, þegar um styrkveitingar er að ræða, og skal jeg játa, að það er ekki alveg að ástæðulausu, sem mjer er brugðið um það. Mjer finst þó sjálfsagt að styrkja listamennina, eftir því sem hægt er, það er að segja þá, sem eiga það skilið, að þeir sjeu styrktir. Jeg treysti stjórninni, eða í það minsta meiri hluta hennar, manna best til þess að sjá um það, að styrkurinn renni til þeirra, sem verðskulda hann. Jeg tel jafnvel ekki úr vegi, að styrkja þessa menn nokkru meira nú, en venja er til. Dýrtíðin kemur ekki síður niður á þessum mönnum en öðrum. Um rithöfunda er það öllum ljóst, að nú er meiri erfiðleikum bundið fyrir þá, að koma verkum sínum út, heldur en áður hefir verið. Sama er að segja um listamenn á öðrum sviðum. Alt efni, sem þeir þurfa á að halda til listar sinnar, er í margföldu verði, og dýrtíðin bakar þeim öllum meiri og minni erfiðleika. Jeg greiði því atkvæði með þessari hækkun nefndarinnar, hvað sem líður öðrum tillögum hennar. Annars ætla jeg ekki að fjölyrða um tillögurnar, enda álít jeg langar umræður ekki hafa mikla þýðingu, og varla sitja á öðrum, að halda langar ræður, en þeim, sem vilja sýna mælsku sína.

Stefán Stefánsson Jeg skal ekki þreyta menn á langri ræðu, enda er sennilega ekki til mikils að fara hjer mörgum orðum um mál sín, þar sem svo er orðið þunnskipað á bekkjunum, sem nú er, og er það ekkert undarlegt, þótt menn sjeu orðnir þreyttir eftir svona langa fundarsetu, og allir tala að nokkru leyti um sama efni, styrkbeiðnir og fjárveitingar til ýmsra hluta; um þetta eitt snúast nú ræður manna. Það eru margir gjaldaliðirnir, sem um mætti tala, en jeg ætla að mestu að halda mjer við einn þeirra, sem sje 150. lið á atkvæðaskránni. Er það brtt. frá okkur þingmönnum Eyfirðinga á þgskj. 571, um að veita barna og unglingakennara Benedikt Þórkelssyni 500 kr. styrk, í eitt skifti fyrir öll. Þetta er nú í 3. sinni, sem jeg flyt erindi þessa gamla manns hjer á þinginu. Þann 15. febrúar n. k. verður hann 68 ára gamall, og ætti þá vel við, að hann fengi þessar 500 kr., að afmælisgjöf. Mundi það gleðja hann mikið, því að fátækur hefir hann verið alla æfi. Þó var það svo um eitt skeið, að hann hafði dregið saman nokkrar krónur, en hjálpaði þá fátækum vini sínum, sem svo gat ekki borgað honum þessa litlu aleigu hans. Barna- og unglingakennari hefir hann verið stöðugt í 30 vetur, og eru nemendur hans rúm 500 að tölu. Öll þessi ár hefir hann unnið fyrir mjög litla borgun, en af sjerstakri alúð og samviskusemi, enda prýðisvel látinn af öllum, sem þekkja hann. Ættaður er hann úr Þingeyjarsýslu, fæddur þar og uppalinn, og er móðurbróðir þeirra Finnbogasona, Guðmundar og Karls. Jeg býst ekki við, að þingmenn hafi allir tekið eftir því, að Skólablaðið flutti mynd af Benedikt fyrir tveimur árum síðan, og birti um leið helstu æfiatriði hans og kennarahæfileika, eftir einn af nemendum hans, Snorra kennara Sigfússon, sem nú er á Önundarfirði, og tel jeg víst, að ef menn hefðu kynt sjer það, sem þar er um þennan kennara sagt, þá mundu menn ekki hugsa sig tvisvar um, hvernig þeir ættu að greiða atkvæði um þennan lið. Annars er jeg þakklátur háttv.frsm. fjárveitinganefndar (B. J.) fyrir það, að hann hefir áskilið sjer sjerstöðu í nefndinni, til að mæla með því, að þessum gamla manni verði í eitt skifti sýnd viðurkenning. Þegar jeg hefi flutt þessa umsókn hjer áður á þinginu, hafa fylgt henni fleiri vottorð um hann sem kennara, en nú vildi hann ekki hafa fyrir því að safna þeim, svo að í þetta skifti fylgir að eins eitt vottorð umsókninni, og er það frá síra Tómasi Bjarnasyni á Siglufirði, sem hefir þekt hann í langa tíð, og ávalt látið mjög vel af starfi hans sem kennara. Jeg skal svo ekki mæla frekar með þessum styrk, hefi sagt í fáum dráttum það helsta, sem um manninn verður sagt, og sje enga verulega þýðingu hafa að fara um þetta fleiri orðum. Jeg hefi áður flutt þetta sem árlegan styrk. Fór fyrst fram á 200 kr. á ári og ætlaðist til, að það væri æfistyrkur. Seinna færði jeg það niður í hundrað kr., en hvorttveggja var felt. Nú vænti jeg þess, að háttv. þingmenn hafi þroskast svo að aldri og visku, að þeir virði starf þessa mæta manns svo mikils, að þeir vilji veita honum þennan litla styrk, sem þó á ekki að vera árlegur ellistyrkur, heldur sem glaðning til hans á gamalsaldri í viðurkenningarskyni fyrir vel unnið æfistarf. Ef þingmenn þjóðarinnar eru ekki orðnir svo víðsýnir að kunna að meta vel unnið æfistarf til sannra og alm. þjóðþrifa, þótt það sje unnið kauplaust, þá verð jeg að telja það mjög sorglegt. En er það ekki einmitt miklu meira virði að vinna kauplaust til heilla þjóð sinni, að hennar fyrsta og helsta velferðarmáli, heldur en jafnvel að gegna embættum, sem vel eru launuð? - En hvað mundi hafa orðið, ef hjer hefði átt í hlut gamall embættismaður, sem staðið hefði uppi fjelaus og heilsubilaður? Ja, - þá hefðu þingmenn ekki verið að vefja það lengi fyrir sjer að greiða honum af landssjóði árl. ellistyrk Nei, það væri naumast vansalaust af þinginu, að kasta nú frá sjer þessum 500 kr. styrk í eitt skifti fyrir öll, sem er það allraminsta, sem hægt er að fara fram á. Jeg hefði viljað minnast á einstöku liði á atkvæðaskránni, en verð að sleppa því; menn eru orðnir svo þreyttir. Þó ætla jeg að minnast á einn lið. Nefndin leggur til að fella í burtu 1000 kr. styrkinn til Goodtemplara, sem stjórnin vill veita fjelaginu. Mjer er ekki unt að skilja, að afnám þessa styrks sje á nokkrum rökum bygt. Jeg álít, að þjóðin standi í svo mikilli þakklætisskuld við þennan fjelagsskap, að það geti ekki til mála komið að fara nú að svifta hann þessum styrk, sem hann hefir notið svo lengi, og það er leiðinlegt að heyra háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) mæla nú með hæðnisorðum á móti styrkveitingunni, eins og hann var þó ákveðinn með setningu bannlaganna á þinginu 1909, og hefir til skamms tíma verið eindreginn fylgismaður þeirra. Mjer hefði fundist það eiga betur við af honum að fara sem fæstum orðum um þetta mál, heldur en að ganga nú svona opinberlega í berhögg við sínar fyrri skoðanir. Líka má það teljast allundarlegt, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) skuli treysta kennarafjelaginu best til þess að fræða æskulýðinn í bindindismálinu og um skaðsemi áfengis, þar sem það er kunnugt, að að því standa ýmsir þeir menn, sem vitanlega eru fjandsamlegir útrýmingu áfengis úr landinu. Til dæmis veit jeg ekki betur, en að fræðslumálastjórinn hafi skrifað undir áskorun andbanninga til þjóðarinnar nú nýlega, þeirra manna, sem vilja koma bannlögunum fyrir kattarnef, og veita þannig áfengisstraumnum á ný yfir landið. Hvaða ástæður liggja til þess, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) vill kasta verki Goodtemplara í hendur fjelags, sem þessi maður stjórnar? Jeg kalla það hlálega farið í kringum sannleikann, að leggja til að tekinn sje styrkur frá fjelagi, sem um langa tíð hefir unnið að því augnamiði, sem þingmaðurinn hefir játað að væri í alla staði lofsamlegt, og fleygja störfum þess svo í hendur annars fjelags, sem jafnvel er líklegt, að verði til hins gagnstæða.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki þreyta menn á langri ræðu, enda er það varla gustuk. Jeg á enga brtt. á atkvæðaskránni, sem jeg þarf að mæla með, en jeg læt mjer jafn ant um það, sem greiða á atkvæði um, þótt jeg eigi enga brtt. sjálfur. Og vegna þess að háttv.frsm. fjárveitinganefndar (B. J.) ljet þau orð falla, að ýmsir, sem atkv. greiddu um 13. gr. í dag, mundu vera nokkuð nærsýnir um fjárveitingar, þá vildi jeg lýsa því yfir, að hvorki jeg nje aðrir, sem mjer urðu samferða um að greiða ekki atkv. tillögum nefndarinnar í dag, getum viðurkent, að hann sje siðameistari hjer í deildinni eða eigi að ráða nokkru um atkvæði manna. Jeg segi fyrir mig, að jeg vil vera sjálfráður, þegar jeg greiði atkvæði um fjárlögin, eins og önnur mál, og fer þar að einskis manns fyrirmælum og læt mig engu skifta, hvort jeg fæ ofanígjöf hjá háttv.þm. Dala. (B. J.) eða ekki. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði eitthvað á þá leið, að sparnaður væri sama sem afturhald. Þessa kenningu má hann eiga mín vegna. Hún leiðir til örbyrgðar, ef henni er fylgt í ystu æsar, en jeg tek mjer ekki nærri þótt jeg verði kallaður afturhaldsmaður fyrir það, að jeg greiði atkvæði á móti þeim liðum á atkvæðaskránni, sem jeg álít, að hægt sje að ósekju að spara. Því verður nú ekki neitað, að það eru stóralvarlegir tímar, sem yfir standa. Og þótt þessir nýju fjármálamenn vorir haldi því fram, að litlu skifti um 1, 2 eða 3 miljónir, sem landssjóður skuldi, þá verð jeg að líta annan veg á það mál. Jeg tel siðferðilega skyldu hvers þingmanns að takmarka þau útgjöld, sem hægt er að takmarka. Þá eru hjer örfáir liðir á atkvæðaskránni, sem jeg get ekki leitt hjá mjer að nefna, og kem þá fyrst að brtt. frá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem er 164. liður á atkvæðaskránni. Mjer þótti miður, að þessi brtt. skyldi koma fram, einkum nú, þar sem fyrir liggur umsókn frá skógræktarstjóra, studd af skógarverðinum á Hallormsstað, um endurbyggingu baðstofunnar þar. Hallormstaður með skóginum er eign landssjóðs og er einhver fegursti staður á landi hjer, gimsteinn í íslenskri náttúrufegurð, sem oss er skylt að sýna sóma, en vansæmd að láta níðast niður. Þann stað ætti hvert íslenskt ungmenni að heimsækja, og þar er auðfengin fyrirmyndin um prýði sveitabýlanna með skóggræðslu. Þessi húsabót er allsendis óumflýjanleg, þótt dregist hafi lengi. En nú má ekki lengur við svo búið standa, og skal jeg láta þess getið, að jeg mun koma með brtt. um þetta við 3. umr., sem fara mun í öfuga átt við það, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) leggur hjer til. Háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) hefir gert nokkra grein fyrir 139. liðnum á atkvæðaskránni, 400 kr. árlegum styrk til Sigfúsar Sigfússonar. Jeg býst nú við, að hjer sje enginn eins kunnugur starfi þessa manns og högum og jeg, og jeg hefi átt lítils háttar þátt í að liðsinna honum. Jeg verð að segja það, að mjer þykir upphæðin nokkuð lág, sem þessum manni er boðin, en þess er nokkur von, með því að fáum mun kunnugt um, hvernig á stendur. Það er rjett hjá háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), að þetta þjóðsagnasafn er geysistórt, mun vera í 16 bindum. Um gildi þess geta verið skiftar skoðanir, og getur þar margt til álita komið, með því að safnandinn hefir fylgt þeirri reglu, að fella ekkert niður, sem fróðleikur er í, en margt er þar fáheyrt og ábyggilegt, margt, sem reynast mun seinni tíðar mönnum stór fengur í. En einmitt nú er ástæða til þess að veita þennan styrk, af því að maðurinn er nú að hreinrita safnið, eins og hann ráðgerir að afhenda það landsbókasafninu. Og svo er annað. Höfundurinn er að missa sjón, er aldraður og lúinn, og hefir varið sínum litlu eigum til að leita sjer lækninga á sjóndeprunni. Hann hefir að vísu fengið nokkra bót á sjóninni, en búast má við, að hún þrjóti áður varir, og verður hann þá að fá aðstoð til afritunarinnar. Maðurinn hefir varið allri æfi sinni í þetta starf og öllu, sem hann hefir eignast. En hjer er nú svo mikill fróðleikur saman kominn, að jeg er viss um, að margur, sem styrks nýtur, hefir ekki unnið hálft á við þennan mann, og væri ekki um of, þótt honum væri veittur tvöfaldur styrkurinn. Hjer er líka um unnið verk að ræða en ekki um neina vonarvinnu. Jeg vænti þess, að háttv. deild sýni höfundinum þann sóma að veita honum þessa litlu upphæð, og jeg veit, að hún muni gleðja hann mjög, þótt lítil sje í samanburði við verk hans. Jeg vil þá minnast lítið eitt á 133. lið á atkvæðaskránni, styrk til Helga Jónssonar, grasafræðings, 3000 kr. á ári. Mig furðaði á þeirri upplýsingu eins háttv.þm., að hjer væri um dýrtíðarráðstöfun að ræða, og svo verð jeg að líta á að sje, þar sem till. er fram komin eftir tilmælum bjargráðanefndar. Þau tilmæli benda á það, að þessi háttv. nefnd sje ekki neitt sjerlega skygn, því að ef þetta eiga að vera bjargráð, þá mun langur uppi áður en ávextirnir koma í ljós, og enginn ætlast víst til í alvöru, að hann uppskeri matjurtir úr fjörunni á næsta vetri. Vjer þekkjum allir söl og vitum að þau má nota til fæðu, en aðrar þangtegundir munu vart koma að liði fyrst um sinn. Ef maðurinn á að rannsaka þangtegundir til þess að leita manneldisjurta, þá ætla jeg, að annað mundi nær en að leita meðal þörunga, eða að annarstaðar væri um auðugri garð að gresja. Á landi mundi margt af því tagi auðfengnara, svo sem fjallagrös, hvannir, ber o. s. frv. Af því að þetta er sett fram sem dýrtíðarráðstöfun, þá mæli jeg á móti fjárveitingunni. Á hinn bóginn neita jeg því ekki, að þetta gæti haft vísindalegt gildi, og ef til vill komið að notum í framtíðinni, en jeg hefi enga trú á því, að með þessu sje nokkru bjargað í dýrtíðinni eða í nánustu framtíð. Hitt er öllum kunnugt að þari er ágætt gripafóður og að söl hafa verið notuð til manneldis. Þess kyns hagnýtingu þörunga þekkir almenningur og þarf ekki landslaunaðan ráðunaut við. Loks skal jeg minnast á 109. lið á atkvæðaskránni, um föst laun handa fimleikakennara Kennaraskólans. Mjer finst, að á þessum tíma gætum vjer vel látið vera að mynda þetta embætti, þótt jeg fúslega játi, að fimleikar sjeu nauðsynlegur liður í uppeldi æskulýðsins. Mjer þykir annað liggja nær en að stofna launahá embætti handa kennurum á þessum tíma, þegar skólar verða ef til vill að leggjast niður vegna dýrtíðarinnar. Þessa tvo liði hefi jeg nefnt sem vott um fráleitar dýrtíðarráðstafanir, en um marga aðra er líkt farið, og mun jeg minnast þeirra við atkvæðagreiðslu.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á að eins eina brtt. við þennan kafla fjárlaganna, sem sje 144. lið á atkvæðaskránni, um 1200 kr. styrk á ári til Guðmundar Marteinssonar. Málaleitun um þetta var send fjárveitinganefnd, en var svo ófullkomin að upplýsingum til, að ekki var von, að nefndin gæti sint henni, eins og háttv. framsm. (B. J.) tók fram. Jeg mundi hafa getað gefið nokkrar frekari upplýsingar, en með því að jeg þekti ekki manninn nema af afspurn, og ekki aðstandendur hans, þá taldi jeg rjettast að bíða eftir betri gögnum, en vegna þess að skipaferðir eru strjálar, hefir staðið á brjefi, en loks kom það þó nú með Fálkanum og þar með frekari upplýsingar. Þessi maður fór til Noregs árið 1913 og tók stúdentspróf í Stafangri í sumar. Hann hefir fyrirhugað að leggja stund á rafmagnsfræði; hefir hann verið á verkstæðum í Noregi og eins í Þýskalandi; dvaldi hann í Hamborg í nokkra mánuði. Hjer liggja nú fyrir vottorð og prófskírteini frá húsbændum hans og kennurum, mjög lofsamleg. Þess er að gæta, að þessi maður hefir komist það, sem hann er kominn, algerlega af eigin ramleik. Faðir hans er dáinn og móðir hans fátæk kona, að vísu gift nú, en ekki þess megnug að geta rjett syni sínum nokkra hjálparhönd; eina vonin fyrir hann er því, að Alþingi veiti honum nokkurn styrk. Jeg tók þessa brtt. upp, af því að jeg leit svo á, að nám hans gæti orðið þýðingarmikið fyrir land vort, ef vjer nú í alvöru tökum að beisla fossana. Það mundi þá ekki, þegar til kæmi, vera þýðingarlítið að hafa íslenskan mann, sem kann að hafa taumhald á fossunum. Í þetta sinn tek jeg brtt. aftur í þeirri von, að fjárveitinganefnd taki hana upp, þegar hún hefir kannað öll þau gögn, sem hjer að lúta. Jeg skal ekki að öðru leyti fjölyrða um fjárlögin; menn eru nú orðnir svo þreyttir á umræðum, að varla er á bætandi. Jeg skal þó víkja lítils háttar að fáeinum liðum. Jeg skal þá fyrst víkja að 109. lið á atkvæðaskránni. Það er nú eiginlega eðlilegt, að ókunnugum mönnum, þegar þeir fyrst reka augun í þessa fjárveitingu, þyki hún óþörf og telji óviðurkvæmilegt, að stofnað sje nýtt embætti nú í þessari tíð. En hins vegar er á það að líta, að sá, sem hjer á hlut að máli, hefir gegnt þessu starfi árum saman fyrir sultarlaun, og þegar nú horfurnar eru þær, að búast má við, að maðurinn leggi kensluna niður að öðrum kosti, þá virðist þó eðlilegra að taka beiðninni vel til þess að tryggja skólanum ágætan mann. Það er ekki eingöngu Kennaraskólinn, sem nýtur kenslu þessa manns, heldur og fleiri skólar og allmargt ungra manna að auk. Mjer finst það líka lítil áhrif hafa á fjárlögin í heild sinni, hvort sparaðar eru 400 kr., saman borið við það, að halda þessum ágæta manni, sem vafalaust er allra manna hæfastur í sinni grein hjer í bæ eða jafnvel hjer á landi. Þá er 133. liður atkvæðaskrárinnar, sem kominn er fram að tilhlutun bjargráðanefndar. Það er alveg rjett hjá hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að þessi styrkur mundi ekki geta komið að haldi í vetur, en vjer erum nú allir jafnófróðir um það, hvað þessir dýrtíðarerfiðleikar muni standa lengi, og alveg órannsakað er það, hvað hagnýta má þörunga og sjávargróður; í honum getur verið miklu meira manneldi en menn hafa haldið hingað til, og væri það þá ekki þýðingarlítið, ef hægt væri að bæta eitthvað úr dýrtíðinni með þessu, og þótt þessu væri slept, væri það ekki lítilsvert að fá rannsóknir um það, hvernig fóðurgildi og manneldi þessara jurta er farið. Þá er 150. liður á atkv.skránni, er fer fram á 500 kr. styrk fyrra árið til Benedikts Þórkelssonar. Þegar háttv. flutnm. (St. St.) var að mæla með þeirri brtt., þá datt mjer í hug hin forngríska frásögn um Júpíter, er hann úthlutaði verðlaunum eitt sinn handa þeim, er unnið hefði þjóð sinni mest gagn. Um þau keptu prestur, lögfræðingur, læknir, sagnfræðingur, myndhöggvari o. s. frv. Þegar að því var komið, að Júpíter ætlaði að fara að veita myndhöggvaranum verðlaunin, varð hann var við gamlan þul, sem álengdar stóð, og spurði hann, hvað hann hefði gert. »Jeg hefi ekkert gert«, svaraði gamli maðurinn, »hinir hafa gert alt; þeir eru lærisveinar mínar mínir«. Það getur verið, að Benedikt hafi ekki gert svo mikið sem þessi kennari; jeg get ekki um það sagt, með því að jeg þekki hann ekki, en eftir því sem jeg hefi sjeð einn lærisveina hans skrifa um hann, virðist mjer sem hann hafi haft holl áhrif á hann og eins er þá líklega um fleiri, og finst mjer ekki rjett að telja eftir þennan litla styrk. Jeg býst ekki við, að deildin sje að vísu eins skygn og Júpíter, en svo skygn ætti hún að vera, að hafa ekki á móti svo lítilli styrkveitingu til manns sem jafnlengi hefir dyggilega starfað í þarfir þjóðfjelagsins. Loks er 151. liður atkvæðaskrárinnar, sem fer fram á að fella niður styrkinn til stórstúku Íslands. Aðrir hafa nú vikið að þessu, svo að jeg þarf ekki að fjölyrða um liðinn. En undarlegt er að heyra amast við þessum litla styrk af mönnum, sem þykjast vera hlyntir þessum fjelagsskap og stefnu hans, er til svo mikilla þjóðþrifa hefir leitt fyrir oss. Því að þótt segja megi, að ekki þurfi lengur að heyja orustu við vínnautnina, þá er hún þó ekki alveg útdauð, og því nauðsyn að halda fjárveitingunni áfram, svo að vjer sjeum ekki alveg andvaralausir í þessum efnum. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) vildi fela kennarafjelaginu framkvæmdir þessa máis; jeg fæ ekki skilið þá tillögu, með því að kunnugt er, að einmitt í þessum efnum er forusta þess forráðamanns ljeleg. Jeg mun þá ekki ræða meira um einstaka liði, en sýni með atkvgr. hvernig jeg lít á þá.

Framsm. fjárveitinganefndar (Bjarni Jónsson) Jeg veit nú ekki hvort þeir eru allir viðstaddir, sem jeg þyrfti helst að varpa orði á. En jeg vona, að yfirsiðameistari deildarinnar (E. J.) fyrirgefi mjer, þótt jeg verði um stund leiðinlegur, með því að þeir hafa verið svo skemtilegir, sem nú hafa talað um hríð, og þetta mun því jafna sig. Minn litli skilningur fær eigi tekið yfir það, hvers vegna menn eru svo geðvondir, sem raun er nú á orðin. Hjer hafa 3 menn staðið upp og ausið yfir mig botnlausum skömmum. En verði þeim að góðu; jeg mun hnippa í þá um leið og jeg geng fram hjá þeim. Margir hafa hneykslast á fjárveitingunni til Bjarnar Jakobssonar, en gæta þess ekki, að bæði samkvæmt ummælum mínum og nál., þá er ekki til þess ætlast, að þessi staða verði stofnuð, meðan skólinn starfar ekki. Hæstv. forsætisráðherra skal jeg svara því, að nefndin lagði áherslu á, að ruslið væri kyrt á lóð kennaraskólans. Til svars við athugasemd hæstv. forsætisráðherra, þar sem hann kvaðst ekki skilja, hvernig landsstjórnin mætti hafa yfirumsjón með »privat«-skóla, sem ekki væri lagt til nema ¼ kostnaðar, þá er því til að svara, að það er ætlunin að henni verði líkt háttað og með aðra sams konar skóla, eins og t. d. hinn ágæta Hvítárbakkaskóla, sem aldrei mátti snerta, og háttv. 2. Rang. (E. J.) mælti með alla tíð. Mig furðar á því að hæstv. forsætisráðherra skuli vera að amast við þessari þýðingarlitlu tilfærslu á launum Páls Eggerts Ólasonar, því hjer er ekki um neina breytingu að ræða, heldur að eins það, hvort hann eigi að sækja laun sín til landsfjehirðis, eða bíða eftir þeim hjá landsbókasafnsverði. Hæstv. forsætisráðherra talaði um að við hefðum átt að spyrjast fyrir hjá stjórninni eða bókaverði safnsins áður en þetta yrði ákveðið. En við höfðum ekki brjóst í okkur til að ónáða stjórnina, hún var svo önnum kafin. Um bókavörðinn er það að segja, að ef Páli Eggert hefir ekki gengið betur að ná í launin sín hjá honum en mjer gekk, þegar jeg ætlaði að finna hann, þá er hann ekki öfundsverður af því. Viðvíkjandi þeim lið, sem Helgi Jónsson bróðir minn er á, þá gleymdist mjer að geta þess áðan, að nefndin ætlast til, að þessi ferðakostnaður sje að eins veittur í þetta sinn af fje til óvissra útgjalda, af því að hún hefir ekki getað samið neina ábyggilega áætlun um hann. En stjórnin gæti svo aftur síðar, ef til þyrfti að taka, gert ákveðna áætlun um ferðastyrk í þessu skyni. Hæstv. forsætisráðherra hjelt því fram, að veitingin til Lárusar prests Halldórssonar væri óvenjuhá eftirlaun. Það getur vel verið, að það sje nokkuð hærra en eftirlaun alment gerast, og er þá ekki vandinn annar en að breyta dálítið orðalaginu, sem betur færi á, að sagt væri t. d. »til eftirlauna og ritstarfa«. Þessi maður er, sem jeg og sagði í framsöguræðu minni, framúrskarandi gáfaður og orðhagur, og einn með mestu smekkmönnum sem gerast, og er því ekki nema vel til fallið, að honum sje veitt eitthvað til ritstarfa. Jeg ætla mjer ekki að svara hæstv. atvinnumálaráðherra, en það gladdi mig meir en lítið, að hann leit svo á; sem nefndin hefði viljað hjálpa stjórninni. Þá talaði líka 3. ráðherrann, hæstv. fjármálaráðherra (B. K.), og mælti með því, að veitt væri þessi smáupphæð manninum sem þarf að kaupa sjer fót, og er jeg því eigi mótfallinn. En jeg vildi um leið geta þess, að fóturinn undir fjármálaskoðun ráðherrans er ekki peninga virði, því að hann er ekki nothæfur til gangs. Hæstv. ráðherra (B. K.) vill sem sje, að tekjur og gjöld vegi salt, en játar það þó um leið, að óhjákvæmilega verði litlar tekjur í ár. Eftir þessari fjármálaskoðun hæstv. ráðherra (B. K.) yrði þá að skera niður allar þarfir landsmanna, þangað til svo langt er komið, að heima standa gjöld og tekjur. Þetta væri nú máske hægt að gera. En jeg hygg, að það mundi koma mönnum alleinkennilega fyrir sjónir, þar sem þetta sama þing semur um stórkostlegar atvinnubætur, að þetta skuli ekki mega sjást í fjárlögunum. Þá þarf ekki að láta skáldin púla við moldarmokstur, eða láta vísindamennina grafa upp grjót. Fjárlagapólitík hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) sjálfs er þannig í berri mótsögn við gerðir þingsins, af því að þessi ónýti fjármálafótur hans bilar, þegar hann stígur honum til jarðar. Jeg læt hjer svo staðar numið í svari mínu til stjórnarinnar, að því viðbættu, að jeg hygg, að henni mun veitast erfitt að sannfæra hugsandi menn um það, að nefndin hafi farið oflangt, eða í ranga stefnu frá því, er sanngjarnt er og rjett. Þá kem jeg að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem var að tala um fyrirlestra dýralækna út um sveitir. En um þennan lið er það að segja, að í nefndinni voru atkvæði um hann látin laus. Mjer fyrir mitt leyti, þykir till. vera heldur líkleg til samþykkis, en þeir sem með mæltu, sögðu, að á þessum námsskeiðum væri mikið sókst eftir dýralæknum; þó ekki til að lækna, vona jeg, heldur til að halda fyrirlestra. Jeg er annars mjög þakklátur háttv. sama þm. (G. Sv.) fyrir það lið, sem hann lagði Páli Eggert Ólasyni, af því að alt, sem hann sagði var satt eitt, og hann er honum nákunnugur. Og þeir ættu því, að taka vel eftir þessu, sem ekki þekkja jafn vel málavöxtu. Þá mintist háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) á tilfærslu á launum aðstoðaskjalavarðar, Hannesar Þorsteinssonar. Jeg vil geta þess, að þetta var ekki skoðað sem neitt stórmál af hálfu nefndarinnar, en meiri hluti var því samþykkur. En við atkvæðagreiðsluna verður að gæta vel að því, að skilja ekki þessa tvo liði sundur, sem heyra saman; því að ef annar liðurinn verður feldur, þá verður samkvæmt till. nefndarinnar að hækka hinn. Og jeg vil biðja hæstv. forseta að gefa þessu gaum. Þá skal jeg næst nefna brtt. 545. Báðir háttv.þm. Árn. (S. S. og E. A.) voru sammála um það, að þetta »Eyland«, sem þar er talað um, væri mjög vel fallið til fyrirmyndar jarðræktar. En eins og jeg hefi tekið fram áður, þá er þessi maður nefndinni allsendis ókunnugur, og þar er alt á hverfanda hveli. Nefndin veit einu sinni ekki í hvaða landsfjórðungi þessi jörð er, sem á að gera tilraun með, hvað þá í hvaða sýslu, eða þaðan af meira. Hún hefir því ekki getað sjeð sjer fært, að mæla með þessari lánbeiðni, af því hana hefir vantað allar upplýsingar í málinu. Þá kem jeg loks að ræðumönnunum, og skal þá fyrst svara háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem nú að vísu var ekki svo mjög reiður, því að helmingur af ræðu hans var eintómt þakklæti til fjárveitinganefndar, sem jeg leyfi mjer hjer með að þakka fyrir hönd nefndarinnar. En þá kom háttv.þm. að listamönnunum, og gaf fyrirheit um að taka till. sína aftur, líklega af því að hann hefir sjeð að hún var vanhugsuð. Loks mintist hann á listasafnahús Einars Jónssonar. Og vil jeg þá geta þess, sem þó allir hljóta að geta sagt sjer sjálfir, nema ef til vill hv.þm. (S. S), að jeg sagði aldrei, að það væri hægt að byggja hús yfir listaverk Einars Jónssonar fyrir 600 kr. Heldur sagði jeg, að slá mætti saman skúrómynd úr bárujárni fyrir þetta verð. Og að þar mætti rúma allar myndirnar, og meira að segja háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) líka, ef honum finst, að hann mundi sóma sjer vel þar á meðal. Þá skal jeg rjett minnast á háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), sem átti ilt með að haga orðum sínum sómasamlega. Hann talaði fyrst mikið um konur og barneignir, en því ætla jeg ekki að svara, og ekki heldur því, sem hann sagði um listamennina. En þar sem hann var að brigsla Helga Jónssyni, bróður mínum, um fjegræðgi, og þá auðvitað mjer líka, sem hefi mælt með honum eins og fleirum, þá ætti jeg að telja mjer skylt að bera blak af honum. Jeg á ilt með að þola að heyra háttv.þm. fara með níð um hann hjer í þingsalnum. Og þeir, sem eru hjer ekki til annars en láta hlæja að sjer, ættu ekki að láta illgirnina hlaupa svo með sig í gönur, að þeir verði sjer til skammar að auki. Þá er háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem sagði, að jeg hefði verið með illkvitni til manna, og sagt, að þeir hefðu ekki vitað um hvað voru greidd atkv. í dag. En jeg sagði ekki annað en það, að það mundi vera betra fyrir menn, að hafa nefndarálitið hjá sjer við atkvæðagreiðsluna, svo ekki færi eins og í dag. Eins og háttv.þm. veit, þá er jeg enginn siðameistari hjer, en vil að eins vísa honum til þess þm. (E. J.), sem hefir það embætti hjer í háttv. deild, og vona jeg, að hann gangi í skóla til hans, og læri það, sem hann vantar, ef nokkuð er. Háttv. sami þm. (Sv. Ó.) varð töluvert orðmargur um þörungana, og vil jeg því minnast dálítið nánar á það. Það er misskilningur hjá hv.þm., að þetta eigi eingöngu að vera hallærisráðstöfun. Bjargráðanefndin er ekki það miklu ófróðari um þörunga en háttv.þm., að hún telji þá einhlíta til að bjarga mönnum frá hallæri. En þar sem Norður-Þingeyingar hafa sent hingað beiðnir um að rannsaka fóðurgildi þörunga, þá þótti nefndinni rjett að verða við því. Það eru fleiri þörungar en söl, sem að gagni mega koma, ef rjett er með farið. Og jeg tel heppilegt, ef mönnum yrði leiðbeint um, hvaða tegundir væru bestar til fóðurs, og svo um meðferð á þeim. Auk þess væri ekki lítilsvirði fyrir bændur, ef takast mætti að finna orsökina til »skjögurs«, og það ætti háttv.þm. að vita, að stendur jafn nærri grasafræðingum eins og dýralæknum. Það var hreinasti óþarfi fyrir háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að fara að ýfast til reiði við þessum lið; þessi upphæð er ekki öll veitt til rannsókna á þörungum, heldur líka til ýmissa annara rannsókna, eins og áður hefir verið. Hitt er að eins skoðað sem frambúðarráðstöfun, sem var gerð í samráði við bjargráðanefnd, og upphæðin hækkuð upp í 3000 kr. Jeg læt svo úttalað um þennan lið. En þeir sem vilja, geta látið hann gjalda þess, að það er bróðir minn, sem í hlut á. Jeg man svo ekki fleira, sem er svara vert. En vil þó geta þess, að jeg er þeim mönnum mjög þakklátur, sem hafa komið fram með aðfinningar sínar, og gætt þess vandlega, að hafa þær svo veigalitlar, að auðvelt væri að velta þeim um koll jafnóðum. Jeg vil svo að endingu vona, að hv. þingm. sýni það með atkvgr. að þeir kunni með atkv. sitt að fara. Því nefndin hefir hvergi farið of langt eða í ranga stefnu, heldur of skamt, ef nokkuð væri. Hún hefir á einstöku stað viljað sýna mönnum viðurkenningu fyrir vel unnið starf, eða veita þeim styrk til að ljúka við eitthvert starf. Og þó það sje ekki beinlínis lagaleg skylda landssjóðs að sjá um þetta, þá er það siðferðisleg skylda, sem skömm væri að ef væri vanrækt. Því eins og menn vita, þá eru hjer engir auðmenn eins og í öðrum löndum, sem leggja út miljónir til lista og vísinda, og allskonar þjóðþrifa mála. Þess vegna verður landið að styrkja okkar fáu listamenn. En aftur þegar hjerlendir auðmenn eru farnir að gefa háskólanum og styrkja vísindin, þá skal jeg verða fyrstur manna til að kippa þessu út úr fjárlögunum. En fyr má ekki gera það. Menn verða að gæta að því, að þessi voða styrjöld nær til þeirra eins og hinna. Og það, sem sparast á veitingum til einstakra manna eyðist aftur seinna, þegar þarf að fara að styrkja menn til þess að geta haldið í sjer lífinu.

Benedikt Sveinsson Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er soðið upp úr frv.-óskapnaði, sem hingað kom frá Ed. Nú hefir nefndin sniðið af því suma aðalgallana, t. d. þann, að heimta megi lóð til verslunar í fiskiverum, þar sem ekki er leyft að versla. Enn fremur, að hver, sem vill, geti tekið lóð til iðnaðarfyrirtækis, þótt ekki væri annað en að vefja vindlinga. Þessir stórgallar hafa nú verið lagaðir af nefndinni, og er það góðra gjalda vert, en mistekist hefir henni þó, er hún kemur fram með frv. breytt, á þgskj. 588, því að langrjettast hefði henni verið að ráða til að fella frv. með öllu. Nefndin hefir kannast við það, að frv. hafi brotið bág við 50. gr. stjórnarskrárinnar, eins og það var, þegar það kom frá Ed. Þó að frv. sje nú eigi jafnvíðtækt í brotum á eignarrjetti sem áður, þá hefir nefndin þó alls eigi lagað þennan höfuðþverbrest frv. að fullu, eins og hverjum má vera ljóst, er les ummæli nál. og síðan till. nefndarinnar sjálfrar. Það er hart, ef maður, sem á góða lóð, en getur ekki notað hana um sinn af einhverjum ástæðum, skuli skyldur að láta hana af hendi við hvern sem er, ef sá hinn sami þykist vilja setja eitthvert lítils háttar útgerðarfyrirtæki á stofn. Þetta væri hin mesta skerðing á eignarrjettinum, og þeir eru ekki fáir, sem hjer eiga hlut að máli. Menn geta krafist að fá útmældar lóðir, þar sem þeir eiga von á hækkun verðsins, vita t. d., að reka á útgerð að ófriðnum loknum eða gera hafnarvirki. Þessi skerðing mundi ekki eingöngu koma niður á einstökum mönnum, heldur og á landssjóði. Það er kunnugt, að landssjóður heldur enn eftir eignum, þar sem telja má líkleg hafnarstæði eða vel fallið til kauptúna o. s. frv. Eftir þessu frv. yrðu slíkar eignir í hershöndum. Það er að vísu gert ráð fyrir því, að lögin nái að eins til innlendra manna, en með því er þó engan veginn girt fyrir leppmensku; en nú vitum vjer það, að útlendar þjóðir ýmsar hafa mikinn hug á síldveiðum hjer við land; þeim er nú ekkert hægara en að láta leppa sína ganga í að ná tangarhaldi á lóðum, þar sem vænlegt væri til síldveiða - einmitt á meðan ekki er hægt að nota þær vegna styrjaldarinnar. Jeg er hræddur um, að það yrði ekki lítil skerðing á eignum landssjóðs, ef hin og þessi aðskotadýr, sem verða mundu sem mý á mykjuskán, heimtuðu sjer útmældar lóðir t. d. í Vestmannaeyjum eða Nesi í Norðfirði, kauptúnum, sem nú eru í miklum uppgangi, eða þá Siglufirði, Ingólfsfirði, Raufarhöfn eða öðrum slíkum stöðum, og nytu þess eins, að lóðir eru þar ef til vill lítið notaðar nú sem stendur. Í 6. gr. frv. er þess getið, að lögin nái ekki til Reykjavíkur. Það er vel, að Reykjavík nýtur þessara forrjettinda, en hitt er síður ljóst, hvers vegna aðrir kaupstaðir, Hafnarfjörður, Skutilsfjörður, Akureyri og Seyðisfjörður, eiga að vera ofurseldir gripdeildum þeim og eignaráni, sem hjer er verið að heimila. Jeg er viss um, að hinum stærri kaupstöðum þykja það þungar búsifjar að láta lóðir af hendi við hina og þessa, hvar sem þeir vilja, ef ekki eru notaðar í svip. Þessar breytingar mundu bersýnilega koma miklum ruglingi á alt viðskiftalíf manna. Meðal annars yrði mikill ruglingur á veðum, er hvíla kunna á eignum þeim, er bútaðar kunna að verða niður og hrifsaðar af Pjetri og Páli. Mundi það valda allmiklum vafningum, fyrirhöfn og vandræðum að koma aftur lagi á veðböndin. Hæstv. forsætisráðherra hefir lýst yfir því, að hann væri andvígur frv., enda er þess full von, að landsstjórnin vilji ekki stuðla að því, að þessi lög nái fram að ganga, svo ljelega sem frá þeim er gengið, og þó einkanlega þar sem landsstjórnin á hjer mikið í húfi; hún ræður yfir, fyrir landssjóðs hönd, miklum lóðum í kaupstöðum, kauptúnum og fiskiverum úti um alt land, og henni er skylt að varðveita rjett landsins yfir eignum þess. Í samræmi við það, er jeg hefi nú fært rök fyrir, vil jeg leyfa mjer að bera fram og afhenda forseta svo felda rökstudda dagskrá: Með því að frv. þetta felur í sjer mikilsvarðandi skerðing á eignarrjetti mjög margra einstakra manna og hins opinbera, hefir alls eigi verið rætt meðal þjóðarinnar og þyrfti grandgæfilegrar athugunar við, áður gert væri að lögum, og getur orkað því, að menn, bæði innlendir og útlendir, geti í skjóli slíkra laga náð undir sig verðmætum eignum fyrir lítið verð, - og í trausti þess, að stjórnin athugi málið til næsta þings, og leggi þá frv. fyrir þingið, ef henni þykir ástæða til, er hafi inni að halda bæði tryggingar fyrir eigendur lóða og sjávarútvegsmenn, er fá vilja útmældar lóðir í kaupstöðum og í löggiltum kauptúnum og fiskiverum, - tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Einar Arnórsson) Hv. þm.N. Þ. (B. Sv.) hefir nú sagt margt ljótt af þessu frv., þótt hann hafi hins vegar viðurkent, að það hafi batnað talsvert í meðferð nefndarinnar. Hann talaði fyrst um þá rjettarskerðing, sem frv. hefði í för með sjer. Það er alveg rjett athugað hjá hv.þm. (B. Sv.), að það getur leitt af sjer rjettarskerðing í garð einstakra manna, sem eiga mikið ónotað af lóðum. En þar hefir nefndin líka bætt mikið úr, því að henni fanst ekki ástæða til að láta heimildina ná til iðnaðar, heldur að eins til sjávarútvegs og verslunar, eins og lögin frá 1891. Árið 1891, þegar lögin frá 13. mars voru sett, þá var ástæðan fyrir því, að útmælingar til verslunar voru heimilaðar, sú, að menn vildu með þessum lögum kippa verslun landsins í það horf, sem hún er komin í nú. Með þessum ákvæðum voru auðvitað rjettindi manna yfir eignum sínum nokkuð skert, en það þótti góð latína þá, þar sem talið var, að það miðaði til þjóðarheilla, að almenningsheill krefðist þess. Þetta náði ekki til sjávarútvegsins þá, eins og meiningin er með þessum lögum, sem hjer liggja fyrir. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) fór mjög hörðum orðum um frv., eins og það kom frá háttv.Ed. Jeg skal játa, að í þeirri mynd var það mjög óaðgengilegt, og má það þó undarlegt heita, þar sem heil nefnd, sjávarútvegsnefndin, fjallaði um málið, og í henni á sæti lögfræðingur, sem er sýslumaður í einu af þeim kauptúnum, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði að mundu verða mjög hart úti, ef frv. næði fram að ganga. Nefndinni virtist ekki frágangssök að láta þetta ná til sjávarútvegs, þar sem það er alkunnugt, að mikið af lóðum, sem liggja vel við til útgerðar, eru í einstakra manna höndum. Þessir menn meina svo öðrum að reka þar útgerð, annaðhvort með bláberu banni, eða með einhverjum afarkjörum, sem ómögulegt er að ganga að. Svo framarlega sem löggjöfin fellst á, að almenningsheill krefjist, að að sjávarútveginum sje hlynt eftir föngum, þá er þetta ekki meira stjórnarskrárbrot en lögin frá 13. mars 1891. Í raun og veru er hvorugt þetta brot á stjórnarskránni, ef mönnum kemur saman um, að almenningsheill heimti slíka ráðstöfun, því að í báðum tilfellum er ætlast til, að sá, sem lætur lóðina af hendi, fái fult endurgjald fyrir. Mjer skildist á ræðu háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að hann gengi út frá því, að sá, sem lætur útmæla sjer lóð, rjeði einn öllu um skilmálana. Þetta er misskilningur hjá háttv.þm. (B. Sv.), því að til eru reglur í lögunum frá 1891, sem skipa fyrir um þetta. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) nefndi það í þeirri rökstuddu dagskrá, er hann bar fram, að eftir þessu frv. gætu bæði útlendir og innlendir menn sölsað undir sig eignir annara. Þetta er væntanlega líka misskilningur hjá háttv.þm. (B. Sv.), því að það stendur skírum stöfum bæði í frv. og í stjórnarskránni, að fult endurgjald skuli koma fyrir. Þó er í þessu frv. sú rýmkun gerð frá því, sem stendur í lögunum frá 1891, að nú ræður sá, sem lóðin er mæld frá, hvort hún er heldur tekin til eignar, það er að segja seld, eða einungis á leigu. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) talaði enn fremur um það, að þessi lög mundu verða misbrúkuð. Um það er auðvitað ekki gott að segja fyrirfram. En ekki er mjer kunnugt um, að heimildin frá 1891 hafi verið mikið misbrúkuð. Og þar er þó um sömu takmörkun að ræða. Jeg tel víst, að hún hafi miklu heldur verið til mikils gagns, þar sem hún átti mikinn þátt í að endurreisa frjálsa verslun hjer á landi. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði í ræðu sinni, að ef þetta frv. yrði að lögum, þá mundi »leppmenskan« blómgast hjer meir en áður hefir átt sjer stað. Jeg skal að vísu ekki neita því, að það er með þessi lög eins og öll önnur, að það má fara í kringum þau, ef hjerlendir menn vilja gerast svo lítilþægir að vera leppar fyrir útlendinga. En það var eitt atriði í þessu sambandi, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) skaust yfir í ræðu sinni. Og það er, að eins og mönnum er kunnugt eiga útlendingar mikið af lóðum hingað og þangað úti um landið, sem þeir hafa sölsað undir sig áður fyr fyrir lítið verð. Ef nú þetta frv. verður að lögum, þá heimila þau einmitt mönnum að láta mæla sjer út eitthvað af þessum lóðum, sem þessir útlendu herrar hafa náð tangarhaldi á. Jeg vil líka geta um það, að í reglunum frá 1891 um útmæling lóða er það skýrt tekið fram, að útmæling á lóð á móti vilja eigandans skuli því að eins eiga sjer stað, að það sje bersýnilegt, að ekki náist samkomulag um frjálsa afhendingu á lóðinni. Og um útmælingar eftir þessu frv. fer eins. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) talaði um það í ræðu sinni, að þessi heimild næði ekki til Reykjavíkur. Þar er því til að svara, að þetta ákvæði frv. er óbreytt tekið upp úr lögum frá 13. mars 1891. Ástæða til þessa ákvæðis þar mun hafa verið sú, að löggjafarvaldinu hefir ekki sýnst nein þjóðarnauðsyn að láta þetta ákvæði ná til Reykjavíkur. - Þá talaði háttv.þm. N.-Þ. (B. Sv.) enn fremur um það, að ef útmæld væri samkvæmt þessu frv. lóð, sem kvaðir eða veð hvíldu á, þá gæti það valdið ruglingi. Það er að vísu ekki tekið fram í lögum frá 1891, en er hins vegar sjálfsagður hlutur, að sá, sem á veð í lóðinni, getur engu tapað við það, þó að lóðin verði seld. Auk þess er það tekið fram í lögum um framkvæmd eignarnáms, sem nú er einmitt að fara frá þinginu, hvernig farið skuli með veðrjett og önnur höft í lóð, sem tekin er eignarnámi. Jeg held, að eftir þessu frv. verði, að öllu samanlögðu, betur trygð rjettindi lóðareigenda en eftir lögum frá 1891. - Í fyrsta lagi mega þeir nú kjósa, hvort þeir vilji heldur selja lóðina eða leigja. Og í öðru lagi geta þeir heimtað, að leigan skuli metin á ný á 10 ára fresti, ef þeim líka ekki leiguskilmálarnir. Þetta mat skulu 2 dómkvaddir menn framkvæma nú, og ef málsaðiljar eru óánægðir með það mat, þá má heimta yfirmat samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms. Aftur á móti eftir núgildandi lögum á lögreglustjóri að meta, ásamt 2 öðrum til kvöddum mönnum. Það er ætlast til, að þetta sje fullnaðarmat, og því ekki hægt að heimta yfirmat. - Jeg held, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) þurfi ekki að vera neitt hræddur um, að eignarrjetturinn verði háskalega takmarkaður samkvæmt þessu frv. Háttv. þm. (B. Sv.) talaði líka um það, að landið sjálft mundi geta orðið hart úti, þar sem það ætti margar slíkar lóðir. Það er að vísu satt, að landið á mikið af lóðum, sem ekki er undanþegið, en þetta er engin röksemd út af fyrir sig, því að jeg get ekki skilið, að landið sje á neinn hátt rjetthærri eigandi en aðrir. Aðalatriðið í þessu máli er það, hvort hjer sje um almenningsheill að ræða eða ekki. Sje svo, þá er það í samræmi við stjórnarskrána, en annars ekki. Jeg hygg þó, að hjer sje mun betur um hnútana búið en í lögunum frá 13. mars 1891. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta mál, en vil að eins geta þess, að þar sem þetta frv. er í öndverðu komið frá sjávarútvegsnefnd í háttv.Ed., þá geri jeg ráð fyrir, að það hafi í för með sjer töluverðar umbætur fyrir þá atvinnugrein. En hins vegar fellst jeg á það með hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að eins og það í fyrstunni kom þaðan var það mjög óaðgengilegt. Enda hefir háttv. sami þm. (B. Sv.) játað, að það hafi batnað mikið hjá nefndinni hjer. Hvað þessari rökstuddu dagskrá líður, sem háttv.þm. (B. Sv.) ber fram, þá finst mjer, að hún geti ekki orðið samþykt, vegna þess, hve hún er freklega orðuð. Þar er tekið svo til orða, að menn geti sölsað undir sig eignir annara fyrir lítið endurgjald. Þetta finst mjer ekki viðeigandi tóntegund. Því að lögin gefa alls ekki tilefni til, að þetta sje mögulegt. Það er eins vel gengið frá þessu atriði og á annað borð er hægt í lögum. Annars er mjer ekkert persónulegt keppikefli, að þetta frv. nái fram að ganga, en þeir, sem bera hag sjávarútvegsins sjerstaklega fyrir brjósti, æskja þess mjög.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að taka í sama strenginn og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) í þessu máli. Að vísu skal jeg játa, að í breytingum nefndarinnar felast miklar umbætur frá því sem var. En jeg tel ekki heppilegt að hrapa að málinu. Það má vel vera, að það þurfi að grípa til eignarnáms síðar meir handa sjávarútvegnum. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) »citeraði« mikið gömlu lögin frá 1891. En honum ætti þó að vera vel kunnugt um það, að þá þótti mikið efamál, hvort þau gengju ekki of nálægt stjórnarskránni. Sú varð líka raunin á, að stjórnin setti reglur, sem takmörkuðu mikið þessa heimild, sem gefin var með lögunum. Sumum þótti að vísu, að hjer væri of langt farið, því að auðvitað hafði stjórnin ekki leyfi til að takmarka sjálf lögin. Þegar þessi lög voru sett, stóð þannig á, eins og mönnum er kunnugt, að útlendir kaupmenn höfðu á sínu valdi allar stærstu og bestu lóðirnar hjer, svo að innlendir kaupmenn komust ekki að. Af þessari ástæðu voru lögin nauðsynleg þá. En nú er aftur á móti alt öðru máli að gegna, þar sem þessi nauðsyn er ekki lengur fyrir hendi. Hvað sjávarútveg snertir, þá getur verið að það væri nauðsynlegt að láta mæla út lóðir fyrir útveg. En þá ætti ekki að gera það nema beinlínis eftir mati. Jeg geri ráð fyrir, að í kaupstöðum sje byggingarnefnd. Og þá mundi það eflaust þykja hart aðgöngu með lóð, sem ætti að vera undir íbúðarhús, ef svo kæmi einhver útgerðarmaður og vildi taka hana undir útveg. En þó getur verið að nauðsynlegt sje slíkt ákvæði vegna útvegsins. En hins vegar hygg jeg að það þurfi að athuga betur í hverju einstöku tilfelli, hvort það miði til almenningsheilla, svo að það geti verið rjettmætt að taka lóðina eignarnámi, en mjer skilst, að eftir frv. eigi lögreglustjóri að eins að ákveða um stærð lóðarinnar, en ekki hvort þörf sje á að taka hana eignarnámi. Þetta mál þarf að athuga vel og gaumgæfilega áður en gengið er frá því til fullnustu. Jeg mundi því heldur kjósa, að dagskrá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) yrði samþykt, þótt þar sje má ske fullfreklega til orða tekið, heldur en frv., eins og það nú liggur fyrir.

Matthías Ólafsson Jeg geri það að tillögu minni, að frv. þetta gangi til sjávarútvegsnefndar, að lokinni þessari umr.