Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjútvn. flytur brtt. við frv. til l. um breyt. á l. nr. 23 1921, um vátryggingarfélag fyrir fiskiskip, á þskj. 304. Brtt. er aðeins lítils háttar formbreyting, en hefur ekki í för með sér neina efnislega breytingu á frv. Breytingin er eingöngu um það, að á undan 1. gr. bætist orðin: „5. gr. laganna orðist svo.“ Þetta er nauðsynlegt, þar sem ekki er um það að ræða að fella 5. gr. alveg niður, heldur aðeins að gera á henni breytingu.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., kveður svo á um fyrst, að A-lán skuli verða veitt sem jafngreiðslulán með 4% ársvöxtum til allt að 25 ára, en lán þessi eru nú með 7% ársvöxtum. Þá er ákvæði í frv. þess efnis, að ákvæði í lánasamningum um A-lán milli veðdeildar Landsbankans og íbúðaeigenda skuli breytast í samræmi við 1. gr., þ.e. að ársvextir lánanna færist úr 7% í 4%, eða lækki um 3%. Þessi breyting verði einnig gerð á þeim bréfum, er eigi hafa enn verið gefin út. Þá er enn svo ákveðið, að fella skuli niður heimild ríkisstj. til þess að ákveða um vaxtakjör og lánstíma, hvað snertir lán þau, sem veitt eru til íbúðabygginga úr byggingarsjóði ríkisins. Þykir mér rétt að benda hér á, hvaða afleiðingar það mundi hafa í för með sér að lögfesta nú slík ákvæði. Hvað snertir þau bréf, sem þegar hafa verið seld, er sýnilegt, að löggjafinn getur ekki gripið hér inn í gerða samninga á milli banka og þegna þjóðfélagsins, nema samtímis að bæta þegnunum að fullu það tjón, sem þeir yrðu fyrir vegna þessara aðgerða. Þegar bréfin voru seld á sinum tíma, báru þau með sér, að vaxtatekjur af þeim væru 7% á ári. Söluverð bréfanna fór þá að sjálfsögðu eftir því tvennu, hve langur lánstíminn var og hve háa ársvexti skyldi greiða af lánunum. Þeir kaupendur, sem bíða eftir útdrætti bréfa sinna í 25 ár, en það er hámark lánstíma, mundu tapa um 30 kr. af hverju þúsund króna bréfi árlega, eða um 3000 kr. af hverjum 100 þús., auk taps á vöxtum og vaxtavöxtum af þeim upphæðum allan lánstímann. Það er óþarft að hafa um það mörg orð, að löggjafinn getur ekki lögfest slíkt ákvæði, nema um leið að tryggja viðkomandi eigendum fullar bætur. Hér eiga þegnarnir fulla vernd í ákvæðum stjórnarskrárinnar, og því er það, að þótt samþykkt verði frv. þetta, þá yrði þó tvímælalaust að breyta þessum ákvæðum frv. En sýnilegt er, að það er til önnur leið til þess að leysa þennan vanda, ef samkomulag fengist um það á annað borð að lækka vextina af þessum bréfum, sem þegar eru seld, og það er að innkalla öll bréfin og greiða eigendum þau með nafnverði, eins og gert er, þegar þau eru dregin út. Með því væri ekkert gengið á rétt eigenda bréfanna og engin ákvæði stjórnarskrárinnar brotin. En dettur nokkrum manni í hug, að slík ráðstöfun yrði til þess að bæta hag mannanna, sem vegna fjárskorts geta ekki fullgert íbúðir sinar eða hafið nýjar, nauðsynlegar byggingar? Þeir menn, sem láta sér detta slíkt í hug, hafa sannarlega of litla þekkingu á viðskiptamálum yfirleitt til þess að taka að sér forustu um umbætur í efnahagskerfi þjóðarinnar. Ef til væri fé í einhverjum sjóði til þess að geta gert slíkar ráðstafanir, fullyrði ég, að því fé væri miklu betur varið til þess að lána byggjendum til áframhaldandi bygginga með þeim lánskjörum, sem nú eru, heldur en að nota það fé til innköllunar á bréfum, sem þegar hafa verið seld, því að það mundi skjótt koma í ljós, að þau bréf seldust ekki aftur á sama verði, þegar búið væri að lækka ársvextina af lánunum um 3%. Hér mundi áreiðanlega óhjákvæmilegt að fjárfesta milljónir, sem betur hefði verið varið til nýrra lána. Þessar aðgerðir yrðu fullkomlega neikvæðar og einskis virði fyrir févana byggjendur. Meðferð þeirra bréfa, sem eigi hafa verið gefin út, er allt annað mál og auðveldara að fara með þau. Um þau hafa engir samningar verið gerðir, og því ekki um nein samningsrof að ræða eða skaðabótaskyldu. Hitt er svo ljóst, að með því að breyta vöxtum á þeim lánum, mundu þau óseljanleg nema fyrir upphæðir, sem lántakendur hvorki gætu né vildu sætta sig við. Þær ráðstafanir væru þá og fullkomlega neikvæðar og mundu á engan hátt leysa þann vanda, sem hér er verið að glíma við. Það væri raunverulega sama og að loka allri lánastarfsemi hjá stofnuninni, nema jafnframt komi til, að ríkissjóði eða húsnæðismálastofnuninni eða byggingarsjóði ríkisins sé ætlað að bera hallann af slíkum viðskiptum, en það mundi hins vegar hafa í för með sér, að þær upphæðir allar yrðu þá að leggjast sem nýr skattur á þjóðina sérstaklega í þessu skyni. Um hitt meginatriði frv., hvort ákveða skuli með lögum að endurgreiða þessum sérstöku íbúðareigendum aðflutningstolla og söluskatt af því byggingarefni, sem þurft hefur, er allt öðru máli að gegna. Slík aðgerð skapar enga skaðabótaskyldu á hendur ríkissjóði og torveldar ekki heldur sölu verðbréfa, eins og hin önnur ákvæði frv. tvímælalaust gera. Samkv. ákvæði 5. gr. frv. verður ekki annað skilið en þessi sérstöku fríðindi skuli aðeins ná til þeirra, sem byrja á byggingu eftir 18. febr. 1960, og þó aðeins til þeirra eigenda, sem byggt hafa íbúðir innan takmarkaðrar stærðar. Verður ekki séð, að til þess sé ætlazt, að þetta ákvæði verði varanlegt framvegis, en sé svo, þyrfti að ákveða nánar og skýrar um það í frv. En hvort sem væri, þá mundi með þessu ákvæði, ef lögfest yrði, skapast ærið misjafn réttur þjóðfélagsborgara, þar sem nokkrum þegnum yrðu veitt allmikil fríðindi, sem öðrum þegnum er neitað um. Og slík lagasetning er hvorki æskileg né til fyrirmyndar, og þurfa að liggja til slíkra aðgerða miklu sterkari rök en fram hafa verið færð í grg. eða fram hafa komið í umr. um málið. Í þessu sambandi skal bent á, að tillögur, sem fram hafa verið bornar á þessu þingi um undanþágu frá greiðslu á söluskatti á mjög nauðsynlegum framleiðslutækjum fyrir landbúnaðinn, hafa ekki náð fram að ganga. Og þar sem hér var ekki um að ræða gjöld, sem þegar höfðu verið greidd í ríkissjóð og þeim varið til að mæta nauðsynlegum, áætluðum rekstrargjöldum, gagnstætt því, sem hér er lagt til, þar sem þær upphæðir hafa verið greiddar í ríkissjóð og notaðar til nauðsynlegra gjalda, er ekki líklegt, að skoðun þeirra hv. þm., sem synjuðu um samþykkt þeirrar tillögu, hafi breytzt svo, að líklegt sé, að þetta ákvæði frv. nái fram að ganga, enda þyrftu þá að liggja fyrir miklu þyngri rök en færð hafa verið fram fyrir málinu. Það skal að fullu viðurkennt, að það er miklum vanda bundið að leysa þá erfiðleika, sem tekjulágar stéttir og févana eiga við að stríða í sambandi við byggingu eigin íbúða. En vandinn er miklu meiri en svo, að hann verði allur leystur á þann hátt, sem lagt er til í þessu frv. Ekki hvað sízt ber að hafa það hugfast, að leiðir, sem í fljótu bragði virðast leysa vanda að einhverju leyti, skapi ekki jafnframt annan og meiri vanda, sem enn erfiðara yrði við að glíma. En það sýnist einmitt sú leið gera, sem lagt er til í frv. að farin skuli. Með þeim aðferðum, sem þar er lagt til að gerðar verði, mundi skapast margvíslegt ósamræmi í aðstoð ríkisvaldsins til þegnanna, sem engu minni vandi yrði að leysa síðar, þegar afleiðingar þeirra aðgerða yrðu kunnar, og það er ekki hvað sízt vegna þess, að sérstakri nefnd manna hefur verið falið að athuga þessi mál og gera um þau tiltögur til ríkisstj. og Alþingis. Það væri engan veginn æskilegt að gera svo róttækar breytingar á lögunum sem frv. gerir ráð fyrir, áður en nefndin, sem starfar nú að þessum málum, hefur skilað áliti sínu og tillögum. Meiri hl. n. leggur því til, með tilvísun til þess, sem hér hefur veríð sagt, og með tilvísun til nál. á þskj. 297, að frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 4. þm. Austf. að flytja frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar. Á síðasta þingi flutti Margrét Sigurðardóttir, varaþm. Alþb., samhljóða frv. Málið var þá tekið fyrir til umr. hér í hv. deild og því vísað til heilbr.- og félmn., en þar dagaði málið uppi. Nú er frv. endurflutt óbreytt ásamt grg. í trausti þess, að hv. alþm. sjái sér fært að veita því brautargengi á þessu þingi. Frv. fylgir mjög ýtarleg grg., og má segja, að óþarft sé að fara mörgum orðum um frv., þar sem í grg. er skýrt og ákveðið sagt frá efni og tilgangi þess. Ég vil þó leyfa mér með nokkrum orðum að skýra frá aðalatriðum frv. Í 1. gr. þess kveður á um, að í stað tveggja fyrstu málsgr. 5. gr. laga um almannatryggingar frá 1960 komi: „Fjölskyldubætur skulu greiddar með öllum börnum innan 16 ára aldurs. Fjölskyldubætur greiðist foreldrum barna, en séu þau ekki samvistum, þá því foreldri, sem foreldraréttinn hefur: Í lögunum, eins og þau eru nú, eða eftir breytingarnar á lögunum frá 30. marz 1960, segir svo í 5. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Fjölskyldubætur skulu greiddar foreldrum með hverju barni, þar með talin stjúpbörn og kjörbörn, sem eru á fullu framfæri foreldra. Við ákvörðun fjölskyldubóta skulu ekki talin með þau börn í fjölskyldunni, sem eiga framfærsluskyldan föður utan hennar.“ Með orðalagi því, sem er á 2. málslið 5. gr. í lögunum frá 30. marz 1960, eru framfærendur, sem eru í flestum tilfellum einstæðar mæður, sviptir fjölskyldubótum, Það hljóta allir að sjá, að hér er um hróplegt ranglæti og um leið mjög mikið misræmi að ræða. Ég tel rétt að athuga þetta dálítið nánar. Ef við athugum bætur þær, sem greiddar eru af almannatryggingunum, svo sem mæðralaun, barnalifeyri og fjölskyldubætur, kemur í ljós, að barnalífeyrir og mæðralaun greiðast sem bætur vegna þess, að þriðja aðilann í fullmótaðri fjölskyldu vantar til að inna af hendi framfærsluskyldu, þ.e. föðurinn vantar til að inna framfærsluskyldu sína af hendi. Bætur til einstæðra mæðra og barna þeirra byggjast eingöngu á því, að þau njóta ekki fyrirvinnu föðurins, eins og konan og börnin í svokallaðri eðlilegri fjölskyldu gera. Ef menn hafa þetta í huga, hlýtur að liggja ljóst fyrir mönnum, að það sé sanngjarnt og réttlátt, að fjölskyldubæturnar séu greiddar vegna allra barna, hvort sem þau eru skilgetin eða óskilgetin eða hvort sem móðirin er fráskilin eða býr í hjónabandi. Að láta fjölskyldubætur einungis koma til góða hinni eðlilegu fjölskyldu, sem hlýtur í langflestum tilfellum að vera betur sett í lífsbaráttunni en t.d. einstæð móðir, getur ekki talizt annað en þjóðfélagslegt ranglæti, sem Alþingi ætti sem fyrst að leiðrétta. 2. gr. frv. þessa er um, að a-liður 59. gr. l. frá 1956 orðist svo: „Fjölskyldubætur og hvers konar aðrar bætur - þ.e. að orðið dagpeningar falli burt. Hér er um breytingu að ræða, sem leiðir af 1. gr. frv. Eins og lögin eru nú, mega fjölskyldubætur aðeins fara saman með dagpeningum, en engum öðrum bótum. Hér er í þessu frumvarpi aftur á móti lagt til, að fjölskyldubætur megi fara saman með hvers konar bótum, sem á annað borð eru greiddar af almannatryggingunum. Yrðu þær breytingar, sem í frumvarpinu felast, samþykktar, mundu fjölskyldubætur falla í hlut eftirtalinna aðila, auk þeirra, sem áður hafa notið þeirra: einstæðra mæðra, ekkna og annarra, þar sem faðir barna þeirra er látinn, mæðra ófeðraðra barna, elli- og örorkulífeyrisþega, sem taka barnalifeyri, og að lokum til þeirra mæðra, sem taka endurkræfan barnalifeyri, þ.e. barnalifeyri, sem Tryggingastofnun ríkisins greiðir barnsmæðrum, en á endurkröfurétt á hendur barnsföður. Ég tel rétt að lesa hér orðréttan kafla úr grg., sem frv. fylgir, þar sem rætt er um endurkræfan barnalífeyri, en þar segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur þegar verið tekið fram, en skal þó endurtekið og undirstrikað, að réttkræfur barnalífeyrir getur á engan hátt skoðazt bætur frá almannatryggingum, enda þótt Tryggingastofnun ríkisins annist milligöngu um greiðslu hans til mæðranna. Þær bætur, sem greiddar eru vegna þessara barna, eru einungis mæðralaunin. En mæðralaunin eru háð tekjuhámarki. Sé móðirin að dómi Tryggingastofnunarinnar vel sett fjárhagslega, t.d. hafi milli 60 og 70 þús. kr. árslaun, eru henni ekki greidd mæðralaun. Þessir foreldrar annast þá framfærslu sins barns eða barna án nokkurs tilstyrks almannatrygginganna, en hjón, sem samvistum dveljast, fá sínar árlegu fjölskyldubætur, - þar kemur ekkert tekjuhámark til skerðingar. Að vísu mun reyndin sú, að þessu skerðingarákvæði á mæðralaun sé ekki mikið beitt, en það mun fyrst og fremst byggjast á því, að konur hafa yfirleitt lágar tekjur, og þær fáu konur, sem eru raunverulega tekjuháar eða búa við allgóðar fjárhagslegar ástæður, vita um þessi skerðingarákvæði og sækja þar af leiðandi ekki um mæðralaun. Hins vegar mun þessum skerðingarákvæðum vera beitt skilyrðislaust, ef ástæður konunnar eru þannig, að hún er gift eða býr með karlmanni eða barn hennar eða börn eru stjúpbörn hans. Með þessum börnum eru engar bætur greiddar frá tryggingunum. Barnið nýtur áfram hins tilskilda meðlags föður sins, það er látið útiloka fjölskyldubætur vegna þessara barna, enda þótt, eins og áður er fram tekið, þar sé ekki um að ræða bætur frá almannatryggingunum, heldur aðeins hið eðlilega og sjálfsagða meðlag föðurins með barni sínu. Gegnir furðu, að svo augljós rangsleitni skuli vera látin viðgangast og samþykkt af löggjafarþingi þjóðarinnar, ekki einu sinni, heldur oft. En jafnvel þótt mæðralaun séu greidd, gætir harla undarlegs viðhorfs löggjafans til aðstöðu hinnar einstæðu móður annars vegar og hinnar „eðlilegu“ fjölskyldu hins vegar, sem bezt sést á einföldu dæmi. Hugsum okkur, að kona búi ásamt barni sínu. Hún fær til framfærslu þess 600 kr. mánaðarlega frá barnsföður sínum, en hún annast sitt barn, býr því heimili og verður auk þess að vinna fyrir framfæri sínu og þess. Sem stuðning þjóðfélagsins í sinni hörðu lífsbaráttu fær hún mæðralaun. Í sama húsi búa hjón með eitt barn. Faðirinn er fullvinnufær og umhyggjusamur heimilisfaðir, móðirin annast barnið, býr fjölskyldu sinni heimili og vinnur því það, sem hún má. Hvort barnið þykir mönnum líklegt að búi við betri kjör? Löggjafinn virðist ekki vera í neinum vafa um það. Hann ætlar fjölskyldunni 2600 kr. árlegar bætur frá almannatryggingum, en hinni einstæðu móður 1400 kr.“ Það er enginn vafi á því, að þegar lögin um almannatryggingar voru sett, þá var stigið eitt merkasta spor, sem stigið hefur verið í því að koma á viðunandi tryggingafyrirkomulagi hér á landi. Áður höfðu verið mjög litlar og lélegar tryggingar. Hinu ber svo ekki að neita, að í ljós hefur komið ýmislegt, sem betur hefði mátt fara. Þannig er vitanlega um öll nýmæli, og er ekkert við því að segja. Löggjafinn hefur séð þetta, og á almannatryggingunum hafa verið gerðar margar umbætur til bóta frá því, sem áður hefur verið. En samt sem áður hefur sézt yfir t.d. þetta atriði ásamt nokkrum öðrum, og væri fyllsta ástæða til þess að fara nánar í gegnum lögin, þannig að ekki kæmi til með að gæta jafnmikils misræmis og fram kemur, sbr. það frv., sem við hér flytjum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins að fjölyrða frekar um þetta frv., en við flm. væntum þess, að hv. alþm. sjái sér fært að veita því brautargengi á þessu þingi og samþykkja það sem lög. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og til heilbr: og félmn.