Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Nú eru liðin 60 ár frá stofnun utanríkisþjónustu Íslands. Fyrstu árin voru starfsmenn innan við 20 talsins en með dugnaði tókst þessum frumkvöðlum íslenskra utanríkismála að skapa lýðveldinu verðuga stöðu meðal annarra þjóða. Segja má að á þessum árum hafi hver starfsmaður unnið á við marga menn eins og títt er um Íslendinga. Á þessum 60 árum hefur framlag og umfang utanríkismála vaxið gríðarlega hvort sem litið er til öryggis- og umhverfismála, efnahags- eða menningarmála. Sem aldrei fyrr er það lífsnauðsynlegt lítilli þjóð að halda vel á málum sínum til að sækja fram með hagsmuni sína og hugsjónir. Aðrar þjóðir undrast hvernig fámennt land eins og Ísland getur tekið þátt í og mótað starf alþjóðastofnana og starfað á jafnréttisgrundvelli með stórþjóðum. Síðustu ár hefur verið unnið að því að færa utanríkisþjónustuna að nútímanum. Verið er að setja upp tölvuvætt málaskrárkerfi í öllum sendiráðum og fastanefndum. Markmiðið er að taka upp pappírslaus samskipti í utanríkisþjónustunni og nýta tölvutæknina til hins ýtrasta. Sífellt er unnið að því að hagræða í rekstri utanríkisþjónustunnar. Einn þáttur í því hefur verið samstarf við önnur Norðurlönd í rekstri sendiskrifstofa. Síðast en ekki síst leitast utanrrn. við að auka sérhæfingu starfsmanna, t.d. í viðskiptaþjónustu, og beita stjórnunaraðferðum sem nýst hafa vel í viðskiptalífinu til að gera starf okkar að utanríkismálum skilvirkara. Með nýjum stjórnunarháttum er reynt að tryggja að utanríkisþjónustan styrkist um leið og hún stækkar. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að opna tvö ný sendiráð á næsta ári í Tókíó og Ottawa. Markmiðið með þessari opnun er að treysta enn betur stjórnmálatengsl við þessar mikilvægu þjóðir, að greiða fyrir og efla viðskiptasambönd íslenskra fyrirtækja í þessum ríkjum og auka menningartengsl við þau, ekki síst við Vestur-Íslendinga í Kanada í kjölfar landafundaverkefnisins. Reynslan sýnir að opnun sendiráða hefur reynst happadrjúg leið til að örva utanríkisviðskipti um leið og stjórnmálasamband og menningartengsl eru treyst. Þá er stefnt að því að opnuð verði á næsta ári íslensk sendiskrifstofa í húsnæði sendiráða Danmerkur og Noregs, í Maputo í Mósambík m.a. í því skyni að sinna þróunarmálum og efla pólitísk samskipti við samstarfsríki í Afríku. Með því stækkar enn samskiptanet Íslands við umheiminn sem nær þá yfir 15 lönd í fjórum heimsálfum, Evrópu, Norður-Ameríku, Asíu og Afríku. Fátt eykur skilning milli þjóða jafnmikið og gagnkvæm kynni af menningu og háttum. Í skýrslu minni sem hér liggur er greint frá því hvernig sendiráð okkar sinna þessum málum í samræmi við lög um hlutverk utanríkisþjónustunnar. Verulegur árangur hefur náðst og hefur utanríkisþjónustan ýmist haft forgöngu eða lagt hönd á plóginn í nánu samstarfi við menntmrn., opinberar stofnanir eða hagsmunaaðila í viðskiptum og ferðaþjónustu. Þrátt fyrir fjárhagslega annmarka sýna margar sendiskrifstofur lofsvert frumkvæði á þessu sviði og standa reglulega að fjölbreyttri menningardagskrá í gisti- og umdæmisríkjum sínum í samstarfi við hagsmunaaðila og velunnara Íslands. Ég hef að þessu sinni lagt fram tvær skýrslur fyrir Alþingi, annars vegar yfirlitsskýrslu um alþjóðamál og hins vegar skýrslu um stöðu Íslands í Evrópusamstarfi. Samkomulag er um að ræða sérstaklega skýrslur um alþjóðamál í dag en að sérstök umræða um Evrópuskýrsluna eigi sér stað síðar enda um mikilvægan málaflokk að ræða, málaflokk sem nauðsynlegt er að gefa sérstakan gaum á Alþingi í ljósi hinna miklu breytinga sem eru að eiga sér stað í álfunni og áhrif þeirra á samstarf okkar innan EES-samningsins og við ESB. Það er von mín að skýrslan verði traustur grunnur að umræðu um samstarf okkar við Evrópusambandið og aðildarríki þess. Þó svo að flestir séu sammála um að EES-samstarfið hafi gengið ágætlega þurfa stjórnvöld að vera undir það búin að forsendur samstarfsins breytist. Vandasamar ákvarðanir geta því verið fram undan. Því er afar mikilvægt að fyrir liggi raunhæft mat á valkostum okkar í evrópsku samstarfi. Aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningurinn við Bandaríkin hafa sl. 50 ár verið hornsteinn íslenskrar öryggis- og varnarmálastefnu. Ég tel mikilvægt að tryggja að svo verði áfram, m.a. með virkri þátttöku utanríkisþjónustunnar í þeirri öru þróun í öryggis- og varnarmálum sem nú á sér stað. Ljóst er að í kjölfar umræðna um öryggismál á vettvangi Evrópusambandsins ríkir nú einhugur meðal Evrópuríkja um að taka á sig aukna ábyrgð í öryggis- og varnarmálum álfunnar. Undanfarin missiri hafa íslensk stjórnvöld fylgst grannt með þróun Evrópusamstarfs á þessu sviði og tekið virkan þátt í umræðum og ákvarðanatöku um málið, bæði á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og Vestur-Evrópusambandsins. Sú skoðun virðist hafa orðið ríkjandi meðal aðildarríkja Evrópusambandsins undanfarna mánuði að skilgreina beri þróun Evrópusamstarfs á sviði öryggis- og varnarmála fyrst og fremst á grundvelli aðildar að Evrópusambandinu. Þann 1. mars sl. voru settar á stofn bráðabirgðastofnanir á sviði utanríkis- og varnarmála innan sambandsins sem vinna eiga að undirbúningi hættuástandsaðgerða af þess hálfu. Aðildarríkin vinna nú að því að koma upp samræmdum liðsafla með það að markmiði að geta stillt til friðar í álfunni með stuttum fyrirvara. Íslensk stjórnvöld hafa staðið heils hugar að baki Evrópusamstarfi í öryggis- og varnarmálum með þeim fyrirvara þó að þróunin verði ekki skilgreind á þröngum grunni ESB-aðildar, að tryggt verði að þessi þróun veiki ekki með nokkrum hætti Atlantshafsbandalagið og tengslin yfir Atlantshafið og síðast en ekki síst að þeim sex evrópsku aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins sem standa utan ESB og tóku þátt í að móta hugmyndir um aukna Evrópusamvinnu á sviði öryggis- og varnarmála á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins fyrir tæpu ári sé gert kleift að taka fullan þátt í mótun ákvarðana og verði reglulegir þátttakendur innan stofnana ESB á sviði öryggis- og varnarmála. Ríkisstjórnin hefur markvisst beitt sér fyrir þessu máli gagnvart aðildarríkjum ESB innan Atlantshafsbandalagsins. Nú síðast tók ég málið upp í tvíhliða viðræðum mínum við Robin Cook utanríkisráðherra Bretlands í febrúar sl., og forsrh. Davíð Oddsson tók það upp í dag við kanslara Þýskalands, Gerhard Schröder. Íslensk stjórnvöld líta svo á að Atlantshafsbandalagið eigi áfram að verða burðarás öryggis og varna á hinu svokallaða Evró-Atlantshafssvæði. Ljóst er að fyrst um sinn mun það reynast ESB erfitt að ráðast í hættuástandsaðgerðir nema með tilstyrk Atlantshafsbandalagsins. Því er mikilvægt að komið verði á formlegum samskiptum milli ESB og Atlantshafsbandalagsins eins fljótt og auðið er. Við höfum lagt á það áherslu í málflutningi okkar, bæði innan vébanda þess og Vestur-Evrópusambandsins, svo og í samtölum við forustumenn ESB-ríkjanna, að ekki verði hægt að taka ákvörðun um lán á búnaði og hertækni bandalagsins til ESB nema lausn hafi fundist á þátttöku evrópsku NATO-ríkjanna sex sem standa utan ESB í öryggis- og varnarmálastofnunum ESB. Brýnt að niðurstaða náist í þessum málum hið fyrsta og er það von mín að fundur utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins í lok maí nk. og leiðtogafundur ESB í Feira ryðji brautina í þessum efnum. Ísland gegndi formennsku í ráðherranefnd Evrópuráðsins frá maí til nóvember 1999 og kom það í hlut okkar að vera í pólitísku fyrirsvari fyrir hönd ráðsins varðandi aðildarumsóknir nýrra ríkja og gagnvart öðrum alþjóðastofnunum. Á meðal áhersluatriða í formennskutíð okkar var aukin samvinna og samráð Evrópuráðsins við Evrópusambandið og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Sérstök áhersla var lögð á að efla og samhæfa starf stofnananna, auka skilvirkni og koma í veg fyrir tvíverknað. Annað áhersluatriði voru auknar fjárveitingar til Mannréttindadómstóls Evrópu. Í formennskutíð Íslands náðist samkomulag um hlutverk Evrópuráðsins í uppbyggingarstarfinu í Kosovo. Framlag þess mun að miklu leyti felast í aðstoð við að semja lög og þjálfa embættismenn og dómara. Evrópuráðið hefur opnað skrifstofu í Pristína í Kosovo, sem utanrrn. hefur lagt til 1,1 milljón á þessu ári. Störf þingmannasamkomu Evrópuráðsins verða sífellt meira áberandi í starfsemi þess. Hún hefur á undanförnum árum gegnt lykilhlutverki í stækkun Evrópuráðsins og hefur sett nýjum ríkjum ströng skilyrði um lýðræði, mannréttindi og reglur réttarríkisins og haft eftirlit með að þeim sé framfylgt. Íslandsdeild þingmannasamkomu Evrópuráðsins hefur verið virk í starfi sínu og er þátttaka alþingismanna í starfinu afar þýðingarmikil eins og öðru alþjóðastarfi. Stærsta mál nýafstaðins fundar þingmannsamkomunnar voru tilmæli hennar til ráðherranefndarinnar um brottvikningu Rússa úr Evrópuráðinu ef þeir kæmu ekki þegar á vopnahléi og hæfu samningaviðræður við skæruliða í Tsje\-tsjeníu. Atkvæðisréttur Rússlandsdeildarinnar á þingmannasamkomunni var afnuminn. Í þessu felast skilaboð um að virða reglur ráðsins um mannréttindi og lýðræði. Tilmæli um brottvikningu Úkraínu úr Evrópuráðinu voru einnig samþykkt í ljósi tilskipunar Leoníd Kútsjma, forseta Úkraínu, um þjóðaratkvæðagreiðslu í landinu um breytingar á stjórnskipun Úkraínu sem hefðu í för með sér aukin völd forsetans. Tilmæli þingmannasamkomunnar um brottvikningu Rússa komu ekki á óvart. Rússar höfðu áður fengið aðvaranir. Innan Evrópuráðsins og á fundi mínum með varautanríkisráðherra Rússlands fyrir skömmu lagði ég áherslu á að fundin yrði friðsamleg lausn á átökunum í Tsjetsjníu. Tilmæli þingmannanefndarinnar um brottvikningu Rússa koma til kasta ráðherranefndar Evrópuráðsins á næstu mánuðum og utanríkisráðherrafundar Evrópuráðsins í byrjun maí. Á þeim tíma er nauðsynlegt að reyna að efla enn frekar samvinnu og samráð við Rússa um pólitíska lausn á átökunum í Tsjetsjníu. Samráðsfundur utanríkisráðherra Rússlands og núverandi formanns ráðherranefndar Evrópuráðsins, utanríkisráðherra Írlands, var haldinn sl. mánudag vegna Tsjetsjníu. Á fundinum áréttaði rússneski utanríkisráðherrann að Rússar hygðust vinna með Evrópuráðinu að lausn málsins og gripið yrði til aðgerða til að finna pólitíska lausn. Mikilvægt er að Rússland haldi áfram að starfa á vettvangi ráðsins. Þrátt fyrir mikið og gott uppbyggingarstarf á Vestur-Balkanskaga, sérstaklega í Kosovo, er enn langt í land með að ástandið geti talist eðlilegt og íbúar héraðsins öruggir. Talið er að um 1,3 millj. flóttamanna hafi nú snúið aftur til Kosovo og samkvæmt óopinberum tölum frá Sameinuðu þjóðunum er enn um 13 þús. manns saknað frá héraðinu. Til Íslands komu 77 flóttamenn en 37 hafa snúið aftur. Ekki hefur tekist að draga nægilega úr glæpastarfsemi af ýmsu tagi. Skærur milli þjóðarbrotanna halda áfram og óstöðugleiki hefur verið viðvarandi á afmörkuðum svæðum. Fullyrða má að alþjóða- og svæðisbundnar stofnanir hafi lyft grettistaki og ber að þakka það mikla og fórnfúsa starf sem allt það fólk hefur unnið undanfarna mánuði. Atlantshafsbandalagið, sem er með yfir 40 þús. manna friðargæslulið í héraðinu, hefur ásamt Sameinuðu þjóðunum verið þar í fararbroddi í samvinnu við ýmsar aðrar alþjóðastofnanir og óopinber samtök. Árangurinn talar fyrir sig sjálfur. Morðum, sem hafa verið mjög tíð, hefur fækkað úr 50 í fimm á viku, vel á fjórða þúsund smávopna hafa verið gerð upptæk, frelsisher Kosovo-Albana hefur afvopnast og í stað hans hafa verið stofnaðar sérstakar verndarsveitir. Uppbyggingarstarfinu í héraðinu miðar vel áfram og borgaralegar stofnanir og fyrirtæki eru smám saman að taka til starfa á ný. En betur má ef duga skal. Forsenda þess að raunverulegur pólitískur árangur náist er að þjóðarbrotin í héraðinu taki höndum saman og vinni í sátt að uppbyggingu pólitískra stofnana og samfélagsins í heild í samvinnu við það alþjóðastarfslið sem þar starfar. Undanfarnar vikur hafa samskipti Atlantshafsbandalagsins og Rússlands farið batnandi á ný en í kjölfar aðgerða bandalagsins í Kosovo kusu rússnesk stjórnvöld að draga verulega úr samskiptum við bandalagið. Fundir í samstarfsráði Rússlands og NATO eru nú haldnir á ný í höfuðstöðvum bandalagsins og ekki er útilokað að utanríkisráðherra Rússlands þiggi boð um að koma á fund í samstarfsráðinu í tengslum við utanríkisráðherrafund bandalagsins í lok maí. Ísland hefur lagt á það áherslu að bandalagið bæti tengslin við stjórnvöld í Rússlandi. Ljóst er að það verður eitt af meginmarkmiðum bandalagsins á komandi ári að vinna enn frekar að því að svo megi verða. Til að leggja sitt af mörkum hefur utanrrn. boðið háttsettum rússneskum aðilum til þátttöku í SACLANT-málþingi um alþjóðleg öryggis- og varnarmál sem haldið verður í Reykjavík í byrjun september næstkomandi. Einnig hafa Rússar ákveðið að taka þátt í Samvarðaræfingunni hér á landi í júní næstkomandi. Þrátt fyrir mikil umskipti í öryggisumhverfi okkar heimshluta undanfarinn áratug hefur hvorki þýðing Íslands í samstarfinu breyst né heldur mikilvægi Atlantshafstengslanna fyrir sameiginlega öryggishagsmuni Evrópu og Norður-Ameríku. Verulegur niðurskurður hefur átt sér stað á varnarviðbúnaði landsins á þessum áratug í samræmi við hið breytta öryggisumhverfi. Engar breytingar eru gerðar á varnarviðbúnaðinum án samráðs við ríkisstjórn Íslands. Samkvæmt bókuninni frá 1996 geta samningsaðilar óskað eftir því að hún verði endurskoðuð að fjórum árum liðnum frá undirritun og skal þá kappkostað að hefja viðræður innan fjögurra mánaða frá því að slík beiðni er lögð fram. Það hefur verið stefna íslenskra stjórnvalda undanfarin ár að auka hlut okkar á sviði tvíhliða varnarsamstarfs við Bandaríkin og á sviði fjölþjóðlegs varnarsamstarfs við þau ríki sem eiga aðild að Samstarfi í þágu friðar. Eins og áður hefur komið fram tóku utanrrn., Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra virkan þátt í Norðurvíkingi 99. Jafnframt er í undirbúningi smíði 3.000 tonna varðskips sem verður búið þeim tækjakosti að það geti tekið þátt í sameiginlegum æfingum með varnarliðinu á sviði björgunar og sjóferðaeftirlits. Rétt er að geta þess að í starfsemi Ratsjárstofnunar felst einnig veigamikið framlag Íslands til eigin varna. Almannavarnaæfingin Samvörður sem fyrst var haldin hér á landi 1997 fer fram undir merkjum Samstarfs í þágu friðar. Markmið friðarsamstarfsæfinga er að efla samvinnu og samhæfa aðgerðir ríkja Atlantshafsbandalagsins og samstarfsríkja þess svo sem á sviði friðargæslu og viðbragða við náttúruhamförum. Samvörður 2000 fer fram dagana 7.--12. júní. Atburðarásin snýst að þessu sinni um björgun í hafsnauð. Þess ber einnig að geta að dagana 6.--7. sept. nk. verður haldið málþing í Reykjavík á vegum Atlantshafsherstjórnar Atlantshafsbandalagsins og utanrrn. Málþinginu er ætlað að mynda vettvang fyrir skoðanaskipti fræðimanna, herforingja, fulltrúa stjórnvalda og alþjóðasamtaka frá Bandaríkjunum, Evrópu og Rússlandi um Atlantshafstengslin, öryggi norðurvængs Atlantshafsbandalagsins og önnur mál er snerta öryggi í Evrópu. Herra forseti. Nýbúið er að tilkynna um framboð Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna fyrir tímabilið 2009 til 2010. Kosningar fara fram árið 2008. Þetta er í fyrsta skipti sem Ísland sækist eftir setu í ráðinu og endurspeglar framboðið stefnu stjórnvalda að láta meira að sér kveða á alþjóðavettvangi. Samningaviðræður um endurskipulagningu ráðsins hafa staðið yfir í nokkur ár án árangurs, en m.a. hefur verið deilt um hversu mörg ríki eigi að sitja í ráðinu. Ákveðin tímamót áttu sér stað nýlega þegar Bandaríkin létu af andstöðu sinni við að fjölga sætum fram yfir 20--21. Verði þetta til þess að samkomulag náist um fjölda sæta gæti það flýtt fyrir framboði Íslands. Utanrrn. er að hefja undirbúning að framboðinu og er m.a. gert ráð fyrir að fjölga í starfsliði okkar í New York á næsta ári. Eitt aðalhlutverk Sameinuðu þjóðanna er að stuðla að heimsfriði og öryggi. Friðargæslan er eitt af þeim úrræðum sem öryggisráðið hefur yfir að ráða til að framfylgja þessu hlutverki. Þegar utanríkisþjónustan hélt upp á 60 ára afmæli sitt fyrr í þessari viku var vakin athygli á því að liðin eru 50 ár frá því að fyrstu íslensku friðargæsluliðarnir fóru til starfa fyrir Sameinuðu þjóðirnar í Palestínu. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar og á undanförnum árum hefur verið markvisst unnið að því að auka hlut Íslands í friðargæslu og því enduruppbyggingarstarfi sem fram fer henni samhliða. Nú starfa ellefu Íslendingar við slík störf á Balkanskaga. Búast má við fjölgun á næstunni á grundvelli nýgerðs samnings við Breta um samstarf ríkjanna í friðargæslu, ekki eingöngu í Bosníu heldur einnig í Kosovo. Í framtíðinni þarf að huga að enn frekari þátttöku í friðargæslu á vegum Sameinuðu þjóðanna, ekki síst utan Evrópu. Slíkt starf er til þess fallið að auka virðingu og áhrif Íslands á alþjóðavettvangi. Aðalatriðið er þó að mikil þörf er á sérþjálfuðu liði og hafa íslenskir löggæslumenn og fólk úr heilbrigðisstéttunum reynst afar vel í þessu starfi. Efling mannréttinda og barátta gegn mannréttindabrotum eru órjúfanlegur hluti af starfi Sameinuðu þjóðanna í þágu friðar og öryggis. Við höfum lagt áherslu á réttindi kvenna og barna og hefur þeirri áherslu meðal annars verið komið á framfæri með málflutningi á vettvangi allsherjarþingsins og mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna. Einnig hefur þátttaka í enduruppbyggingu á Balkanskaga tekið mið af mikilvægi mannréttinda kvenna og hafa íslensk stjórnvöld styrkt byggingu kvennahúss í Sarajevo og kostað íslenskan starfsmann til Unifem í Kosovo. Við höfum tekið virkan þátt í undirbúningi að aukaallsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem haldið verður í New York í júní um eftirfylgni kvennaráðstefnunnar sem haldin var í Beijing 1995. Utanríkisráðuneytið hyggst standa fyrir fundahöldum hér á landi af þessu tilefni til að stuðla að frekari umræðu um málefni kvenna hér á landi. Átak Alþjóðabankans um eftirgjöf skulda fátækustu ríkja heims, svokallað HIPC-átak, er ekki eins langt komið og áætlað var á aðalfundi bankans í haust. Er þar einkum um að kenna seinagangi nokkurra iðnríkja, m.a. Bandaríkjamanna, sem ekki hafa fengið fulltrúadeild þingsins til að samþykkja fjárveitingar vegna átaksins. Hlutur Íslands í þessu átaki verður um 200 milljónir króna á næstu þremur árum. Þrátt fyrir tafir eru miklar vonir bundnar við átakið og að framlög skili sér frá þeim iðnríkjum sem fyrirheit hafa gefið. Eftirgjöf erlendra skulda á að virka sem vítamínsprauta á efnahagslíf stórskuldugra ríkja. Eftirgjöfin ein dugir þó skammt. Stjórnvöld viðkomandi landa verða að gera ráðstafanir til að svigrúmið sem minnkandi útgjöld ríkisins skapar, nýtist þeim sem mest þurfa á því að halda. Öðruvísi verður varanlegur vítahringur nýrrar lántöku, lakari lánskjara og síhækkandi afborgana ekki rofinn. Þess vegna eru settar fram ákveðnar kröfur um að þau ríki sem þiggja aðstoð úr sjóðum HIPC-átaksins uppfylli skilyrði um stjórnarfar og félagslegar umbætur. Mósambík, eitt samstarfslanda Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, varð illa fyrir barðinu á flóðunum sem gengu yfir sunnanverða Afríku nýlega. ÞSSÍ og Rauði kross Íslands, sem bæði eru með verkefni í landinu, urðu fyrst allra hjálparstofnana til að skipuleggja aðgerðir til hjálpar fórnarlömbum flóðanna. Fengur, skip ÞSSÍ, sem var við hafrannsóknir við strendur Mósambík hefur verið notaður til að flytja hjálpargögn til einangraðra strandsvæða í samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar og stjórnvöld í landinu. Þróunarsamvinnustofnun hefur nýlega ákveðið að hefja samstarf við Úganda. Það er mögulegt bæði vegna aukinna fjárframlaga til stofnunarinnar og starfsloka á Grænhöfðaeyjum. Úganda er eitt fátækasta land í heimi og er stjórnarfar nokkuð stöðugt. Stjórnvöld Úganda hafa leitað eftir aðstoð Íslendinga við gæðaeftirlit á fiskafurðum, en auk verkefna í fiskimálum er fyrirhugað að stofnunin taki að sér störf í heilsugæslu og menntunarmálum. Á allsherjarþinginu síðastliðið haust var samþykkt ályktun um nýjan samráðsvettvang um málefni hafsins, en ætlunin er að efna til vikufundar árlega. Markmiðið er að fjalla um skýrslu aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna um málefni hafsins í þeim tilgangi að benda á einstök atriði sem gefa þarf sérstakan gaum í ályktunum allsherjarþingsins og sem stuðlað geta að betri samræmingu milli ríkja og stofnana Sameinuðu þjóðanna. Fyrsti fundur þessa nýja vettvangs verður í maí næstkomandi. Rík áhersla verður lögð á virka og öfluga þátttöku af hálfu Íslands í starfi þessu frá upphafi til að hafa mótandi áhrif í þágu íslenskra hagsmuna. Þegar Nitin Desai, aðstoðarframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna á sviði efnahags- og félagsmála var hér í heimsókn nýlega, ræddum við þessi mál ítarlega. Væntum við mikils og góðs samstarfs við skrifstofu hans á þessum vettvangi. Mikilvægasta og metnaðarfyllsta verkefni FAO á næstu árum á rætur að rekja til leiðtogafundarins árið 1996, en þar settu aðildarríkin sér það markmið að fækka hungruðum í heiminum um helming fyrir 2015. Af verkefnum sem tengjast Íslandi beint ber hæst undirbúning fiskveiðiráðstefnu á Íslandi haustið 2001 undir heitinu ,,Ábyrgar fiskveiðar í vistkerfinu``. Umsjón með ráðstefnunni hefur FAO-nefndin. Stefnt er að því að ráðstefnan verði þýðingarmikill liður í að ná alþjóðlegri samstöðu um nýtingu þessa stærsta fæðubúrs heims. Samstarf og samráð í utanríkismálum við önnur Norðurlönd hefur frá upphafi verið einn hornsteina íslenskrar utanríkisstefnu. Árið 1999 fór Ísland með formennsku í Norðurlandasamvinnunni. Utanríkisráðherrafundir Norðurlanda eru tveir á ári og voru þeir báðir haldnir hér á landi á síðasta ári. Samnorræn sendiráðsbygging í Berlín var opnuð 20. október 1999. Náið samstarf Norðurlanda er innan alþjóðastofnana t.d. ÖSE, Evrópuráðsins, Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, Alþjóðabankans og OECD. Í öllum borgum þar sem íslensk sendiráð og fastanefndir eru til staðar taka íslenskir sendierindrekar þátt í norrænum samráðsfundum og eru þeir utanríkisþjónustunni ómetanlegir. Í framhaldi af stofnun fastanefndar Íslands hjá ÖSE í fyrra hefur þátttaka í starfsemi stofnunarinnar verið styrkt verulega. Á leiðtogafundi ÖSE í Istanbúl í vetur var grunnurinn að samstarfinu innan ÖSE treystur enn frekar með samþykkt öryggissáttmála Evrópu og með öðrum ákvörðunum sem sérstaklega var ætlað að efla stofnunina í þeirri viðleitni að koma í veg fyrir vopnuð átök. Á vegum ÖSE starfa 19 sendinefndir og skrifstofur í aðildarríkjum sem vinna að þessum málum. Hernaðaraðgerðir Rússa í Tsjetsjeníu hafa einnig vakið viðbrögð aðildarríkja ÖSE þar sem gagnrýnin hefur aðallega beinst að brotum Rússa á skuldbindingum sínum samkvæmt samningnum um hefðbundinn vígbúnað í Evrópu. Með aðildinni að EFTA árið 1970 urðu þáttaskil í samskiptum við Evrópu. Með aðildinni varð Ísland fullgildur þátttakandi í fríverslunarsamtökum og tókumst við á hendur í fyrsta sinn skuldbindingar um fríverslun með iðnaðarvörur. Á þessu ári fagnar EFTA 40 ára afmæli og við 30 ára aðild að samtökunum. Þrátt fyrir að margt hafi breyst í alþjóðlegu umhverfi á þessum 30 árum, m.a. með tilkomu EES-samningsins, gegnir EFTA enn mikilvægu hlutverki fyrir okkar hönd. EFTA-skrifstofan á stóran þátt í rekstri EES-samningsins og hafa EFTA-ríkin sameinast um gerð fríverslunarsamninga við 14 ríki og eru fleiri samningar í farvatninu. Mikilvægastur þeirra er væntanlegur samningur við Kanada. EFTA-ríkin viðurkenna að fríverslun skuli gilda um sjávarafurðir og hafa haldið þeirri kröfu á lofti í öllum viðræðum um gerð fríverslunarsamninga. Það hefur verið ómetanlegur stuðningur fyrir málstað Íslands og stuðlað að þeim greiða aðgangi sem sjávarafurðir hafa að erlendum mörkuðum í dag. Hvaðanæva berast okkur þau boð utan úr heimi að mikill áhugi sé á íslenskri menningu, hönnun og hugviti. Í nýlegri skýrslu sendiherra Íslands í London er m.a. haft eftir norrænum menningarfulltrúa þar í borg að Ísland hafi á undanförum árum hlotið meiri umfjöllun fjölmiðla en öll hin Norðurlöndin samanlagt. Athygli sem þessi er vandmeðfarin. Fyrirtæki leggja jafnan mikið upp úr ímynd sinni og telja hana til sinna mestu verðmæta, ekki síst á alþjóðamarkaði. Við þurfum að leggja rækt við ímynd Íslands. Athyglin skapar okkur sóknarfæri í viðskiptum sem okkur ber að fylgja eftir. Viðskiptafulltrúar okkar merkja nú, sem aldrei fyrr, áhuga á fjölbreyttari vörum og þjónustu frá Íslandi. Í ljósi góðrar reynslu af samstarfsverkefni utanríkisþjónustunnar, samgönguráðuneytisins og íslenskra fyrirtækja í Bandaríkjunum undir merkjum Iceland Naturally hefur verið stigið fyrsta skref í átt að samræmdri ímynd landsins og kemur til álita að taka upp svipuð vinnubrögð t.d. í Frakklandi, Bretlandi og Þýskalandi. Í könnun sem gerð var meðal neytenda í Bandaríkjunum fyrir nokkru kom m.a. fram að það sem ferðamenn sæktust fyrst og fremst eftir þegar þeir velja sér áfangastað væri menning. Af því sést að í menningu eru viðskiptaleg verðmæti. Innan þessa hugtaks rúmast nánast allt það sem einkennt getur eina þjóð, útlit, arfleifð, sköpunarkraftur, hugmyndaauðgi, áræði, framsækni og dugnaður. Úr flestu sem tengist menningu má gera arðvænlega útflutningsvöru og með sterkri ímynd greiðum við fyrirtækjum okkar leið inn á nýja markaði. Ég mun halda áfram að beita mér fyrir því að styðja þessa viðleitni með liðsstyrk viðskiptaþjónustunnar og sendiráða okkar víða um heim. Stofnun viðskiptaþjónustunnar var svar okkar við alþjóðavæðingu atvinnulífsins og þeirri þróun sem var fyrirsjáanleg fyrir þremur árum. Ég tel að framtíðarsýnin hafi verið rétt og mun leggja áherslu á að efla þá þjónustu. Hún á að vera öldubrjótur fyrirtækja í alþjóðlegum viðskiptum og mótandi afl í ímyndaruppbyggingu landsins til aukins ábata fyrir Ísland framtíðarinnar. Á fundi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í Seattle átti að ýta nýrri lotu viðræðna um heimsviðskipti úr vör. Það mistókst af ýmsum ástæðum. Hlé var gert á fundum og var framkvæmdastjórn stofnunarinnar falið að leita leiða til að koma viðræðunum af stað á nýjan leik. Meginverkefni stofnunarinnar á næstunni verður því að freista þess að ná samstöðu um að víðtækari lotu verði ýtt úr vör sem fyrst. Ákvarðanir á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar eru teknar samhljóða. Ísland getur því haft umtalsverð áhrif á ákvarðanir óháð stærð þjóðarinnar. Við höfum lagt fram tillögu um að settar verði reglur sem banni beitingu ríkisstyrkja í sjávarútvegi sem skaða umhverfið og hefta viðskipti. Tillagan nýtur víðtæks stuðnings og er vonast til að málflutningur okkar leiði til þess að á komandi árum verði settar alþjóðlegar reglur sem takmarki beitingu slíkra styrkja. Kínverjar stefna á aðild að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Þeir hafa lokið viðræðum við 21 aðildarríki, þar með talið Ísland og Bandaríkin. Viðræður við ESB og fleiri aðildarríki standa nú yfir. Samkomulagið sem Ísland hefur gert við Kína felur í sér að Kínverjar lækka tolla á sjávarafurðum og iðnaðarvörum sem við seljum til Kína úr 25--30% í 10--15%. Tollalækkanirnar koma að fullu til framkvæmda á árunum 2001--2005. Herra forseti. Allt bendir til þess að flest þau skref sem við Íslendingar höfum stigið í utanríkismálum á undanförnum áratugum hafi orðið þjóðinni til heilla. Um marga áfanga hefur verið deilt. Umræðan hefur verið málefnaleg en oft á tíðum tilfinningaþrungin þegar mikilvægustu ákvarðanir í utanríkismálum þjóðarinnar hafa verið teknar. Ég sat t.d. í ríkisstjórn sem tók ákvörðun um að freista þess að ná samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Í stjórnarandstöðu gagnrýndi ég ýmis efnisatriði samningsins og taldi niðurstöðuna um margt gallaða. Ég gerði mér fulla grein fyrir mikilvægi samningsins en vildi sjá betri niðurstöðu eins og margir aðrir fyrir okkar hönd. Ég benti á takmarkanir á fríverslun með sjávarafurðir, takmörkuð áhrif og fleiri mætti tína til. Samningurinn var staðfestur með þeim kostum og göllum sem fylgja allri samningsgerð og hún er mikilvæg undirstaða í dag. Það þýðir ekki að líta um of til baka í þessu máli frekar en öðrum. Við verðum að taka mið af líklegri framtíðarþróun og stöðu okkar í dag. Eitt er víst að mikil þróun á sér stað og breytingarnar hafa mikil áhrif á hag landsmanna. Við þessar aðstæður verðum við að halda áfram að efla íslenska utanríkisþjónustu. Erlend samskipti og alþjóðamál eru sívaxandi þáttur í starfsemi ráðuneyta, Alþingis, ýmissa stofnana, sveitarfélaga, fyrirtækja og flestir Íslendingar finna fyrir meiri samkennd og nálægð með öðrum þjóðum en nokkru sinni fyrr. Á breyttum tímum í alþjóðamálum þarf nýja hugsun. Við þurfum að skilgreina stöðu okkar af vandvirkni og framsýni. Fyrir litla þjóð er mikilvægt að leggja rækt við þá vináttu og þann velvilja sem við njótum í samfélagi þjóðanna. Þar standa Norðurlöndin og hinar engilsaxnesku þjóðir okkur næst. Samstarf við þessar þjóðir hefur átt ríkan þátt í að skipa Íslandi veglegan sess sem sjálfstæðri og fullvalda þjóð. Áframhaldandi farsæld í landinu byggist ekki síst á því að við finnum okkur það samstarfsform við þjóðir Evrópu sem tryggir dugnaði, þekkingu og menningu Íslendinga þann farveg að framtíðarkynslóðir fái notið sín í því alþjóðasamfélagi sem hvarvetna blasir við.

Herra forseti. Það er kannski nokkuð sérstakt að ég skuli nota þann möguleika sem ég hef hér til að koma upp í andsvari til að koma á framfæri ábendingu sem er þó mikilvæg fyrir umræðuna um þetta mál. Þannig vill til að fyrir þinginu liggja tvær viðamiklar skýrslur sem utanrrn. hefur látið gefa út, annars vegar um alþjóðamál yfirleitt en hins vegar um Evrópumálin. Samkomulag varð um það í utanrmn. að óska eftir því við hæstv. utanrrh. og við stjórn þingsins að sérstök umræða færi fram um skýrsluna um Evrópumálin og henni yrði ekki blandað saman við það mál sem er á dagskrá í dag. Þessi beiðni markast af því að utanrmn. lítur svo á að ástæða sé til þess að fá mjög vandaða umfjöllun um Evrópumálin og óskar eftir því að meira tímarúm gefist til þeirrar umfjöllunar og þessar tvær skýrslur séu vísbending um hversu mikilvægt það er að bæta umræðugrundvöllinn um utanríkismálin. Því höfum við farið fram á að fá sérstaka umræðu um Evrópumálaskýrsluna. Bæði hæstv. utanrrh. og stjórn þingsins hafa orðið vel við þeirri beiðni og því hefur umræðan farið í þennan farveg sem hér verður í dag. Ég vildi aðeins gera þingheimi grein fyrir þessari afstöðu utanrmn.

Herra forseti. Eins og komið hefur fram hjá hv. formanni utanrmn. er samkomulag milli hæstv. utanrrh., utanrmn. og stjórnar þingsins að sú umræða sem hér á sér stað fjalli fyrst og fremst um yfirlitsskýrslu hæstv. utanrrh. um alþjóðamál en að umræðan um hina skýrsluna, um Evrópumálin, bíði síðari umræðu eftir páska. Ég mun því í þessari ræðu minni eingöngu fjalla um þau atriði í yfirlitsskýrslunni sem ekki varða Evrópumálin eða samstarf Íslands við önnur Evrópuríki nema að því er varðar norrænt samstarf og fjölþjóðasamstarf. Hjá hæstv. utanrrh. kom fram að hann leggur áherslu á að Alþingi og þjóðin fái sem bestar upplýsingar um starf stjórnvalda að utanríkismálum. Ég tel þess vegna sérstaka ástæðu til að þakka honum fyrir að hafa á ný tekið upp þann hátt að dreifa á Alþingi ítarlegri yfirlitsskýrslu sem getur veitt miklu betri og skýrari upplýsingar um starfsemi utanríkisþjónustunnar en stutt ræða hæstv. ráðherra, en á undanförnum árum hefur verið látið við það sitja að ráðherrar flytji slíka skýrslu munnlega án þess að dreifa prentaðri yfirlitsskýrslu eins og hér er gert. Ég vil fagna því að hæstv. ráðherra hefur tekið upp þann sið á ný að láta dreifa slíkri skýrslu því að hér er um að ræða merkilegt plagg sem gefur miklu betri yfirsýn og miklu betri upplýsingar um einstök atriði en hægt er að gefa í tiltölulega stuttri framsögu. Það veldur hins vegar því, virðulegi forseti, að menn verða á þeim stutta tíma sem hér gefst að hlaupa á hundavaði yfir einstök atriði í skýrslunni og geta ekki staðnæmst við nema tiltölulega fá atriði sem þar eru nefnd. Því mun ég í ræðu minni aðeins víkja að nokkrum atriðum en aðrir þingmenn Samfylkingarinnar munu koma hér á eftir í ræðustól og tala nánar um einstök atriði í skýrslunni. Ég vil ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðherra að kynna þingi og þjóð starfsemi utanrrn. á þann hátt sem hann hefur hér gert. Það er ekki aðeins fróðlegt sem stendur í skýrslunni sjálfri heldur ekki síður það sem stendur í tveimur viðaukum með skýrslunni, þó svo að segja megi að sakna megi þess að öll sendiráð Íslands í útlöndum hafi ekki gert starfsemi sinni sömu skil og sum þeirra hafa gert í þessum viðbæti. Og hvet ég hæstv. utanrrh. til þess, ef framhald verður á útgáfu slíkrar yfirlitsskýrslu, sem ég vona að verði, að þar megi finna svona stutt yfirlit um starfsemi allra sendiráða Íslands sem við eigum í útlöndum. Fyrst langar mig til að staðnæmast við einn þátt í starfsemi utanríkisþjónustunnar eins og hún er fyrirhuguð á næsta ári. Í skýrslunni er rætt um að á næsta ári sé stefnt að því að tvö ný sendiráð verði opnuð í Kanada og Japan og kemur það okkur ekkert á óvart. Hins vegar kemur mér það nokkuð á óvart, ég verð að segja það eins og er, að gert er ráð fyrir því að breyta skrifstofu fastanefndar Íslands í Vín, sem sinnt hefur Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, í sendiráð í Austurríki. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. ráðherra um hvað veldur því. Nú hefur hæstv. ráðherra nýlega setið fund utanríkisráðherra Norðurlanda þar sem mótmælt var harðlega tilkomu þjóðernissinna í ríkisstjórn Austurríkis. Ef ég man rétt var niðurstaða utanríkisráðherra Norðurlandanna algjörlega samhljóma í því efni, að menn ættu heldur að halda sér frá því að lyfta undir aukin samskipti milli Norðurlandanna og stjórnvalda í Austurríki og draga frekar úr þeim heldur en hitt. En það fer auðvitað ekki hjá því að nokkra athygli vekur í þessu sambandi að Ísland skuli við þessar aðstæður ætla að stíga það skref að opna formlegt sendiráð í Austurríki, í Vín. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra og biðja hann að gefa skýringu á því hvort honum finnist þetta ekki stangast svolítið á við þá niðurstöðu sem var um þessi mál, samskiptin við Austurríki, á hinum sameiginlega fundi utanríkisráðherra Norðurlanda fyrir ekki svo löngu. Því ég er alveg sannfærður um að sú ákvörðun íslenskra stjórnvalda að opna sendiráð í Austurríki við þessar aðstæður og auka þar með a.m.k. hvað formið varðar samskipti sín við stjórnvöld í Austurríki með þjóðernissinnaflokkinn þar innan borðs muni vekja athygli og kannski ekkert mjög þægilega athygli á okkur Íslendingum. Í þriðja lagi langar mig til að víkja nokkrum orðum að því norræna samstarfi sem rætt er um í skýrslu hæstv. utanrrh. og láta í ljós þá skoðun mína að á síðari árum hafi talsvert dregið úr því formlega samstarfi sem verið hefur eða var á milli Norðurlandanna áður en þrjú þeirra gerðust aðilar að Evrópusambandinu. Þetta kemur m.a. mjög fram á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og margra stofnana þeirra þar sem er mun sjaldgæfara en áður var að Norðurlöndin flytji sameiginlegar tillögur eða fylgi sameiginlega málum úr hlaði. Ég man vel eftir því að þegar skipulag Norðurlandaráðs eða réttara sagt þegar breytingar voru gerðar á skipulagi og starfsháttum Norðurlandaráðs fyrir nokkrum árum var m.a. einn tilgangurinn í þeirri breytingu sá að opna eins konar bakdyr fyrir Íslendinga og Norðmenn til áhrifa á stefnumótun Evrópusambandsins fyrir milligöngu hinna landanna þriggja. Nú má spyrja hvort það norræna samstarf hafi borið tilætlaðan árangur. Ég vil leyfa mér að efast um það. Hins vegar er nú verið að vinna á vegum samstarfsráðherranna að endurskoðun á norrænu samstarfi, hvernig það skuli skipulagt, og ég vildi gjarnan ef hæstv. utanrrh. hefur einhverja stund aflögu, að hann ræði það mál og hvernig hann sér það í framtíðinni. Ég vil t.d. benda á, eins og kemur fram í kaflanum um svæðisbundna samvinnu, að mjög margvíslegt og marghliða samstarf er í gang á þessu heimssvæði. Þetta er mikil flóra, menn nefna Eystrasaltsráðið, Norðurskautsráðið, Barentsráðið o.s.frv. ásamt ýmsu samstarfi um nýtingu auðlinda og umhverfismál sem á sér stað utan þessara formlegu samtaka. Spurning mín til hæstv. ráðherra er þessi: Gæti hann séð þá þróun fyrir sér að öll þessi flóra, allur þessi samstarfsvettvangur yrði sameinaður undir eina samræmda stjórn eða sama hatt, t.d. á vegum norrænnar samvinnu þar sem samstarfið yrði um umhverfis- og auðlindanýtingu á þessu svæði öllu, um heilbrigðismál, um félagsmál og um aðra þá þætti sem varða hagsmuni þessa hluta heims? Mjög erfitt er að fá yfirsýn yfir allt það samstarf sem á sér stað í þessari margbreyttu flóru formlegs og óformlegs samstarfs en að mínu viti er nauðsynlegt að fá heildaryfirsýn yfir það og fella samstarfið í einn farveg. Spurning mín til hæstv. ráðherra er þessi: Getur hann hugsað sér það að í þeirri endurskoðun á starfsemi Norðurlandaráðs og norræna samstarfsins sem á sér núna stað sé tekið tillit til þess sjónarmiðs að reyna að fella allt þetta fjölbreytta samstarf undir einn samræmdan hatt eða eina samræmda stjórn? Þá langar mig, virðulegi forseti, til að víkja nokkrum orðum að því sem segir í skýrslunni um gildi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar fyrir Ísland. Það segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ísland hefur sýnt frumkvæði og beitt sér fyrir því að viðræður um afnám ríkisstyrkja í sjávarútvegi, er stuðla að ofveiði, verði eitt af verkefnum næstu samningalotu WTO.`` Þetta er ágætt markmið og athyglisvert í sjálfu sér. En við skulum gæta þess líka að kasta ekki steinum úr glerhúsi. Spurningin sem ég legg fyrir hæstv. utanrrh. er þessi: Telur hæstv. utanrrh. að íslenskum sjávarútvegi á Íslandi séu ekki veittir neinir styrkir? Hvað telur hann t.d. vera þau ákvæði skattalaga að veita sérstakan sjómannaafslátt? Er það ekki óbein aðstoð við íslenska útgerð til að greiða niður eða a.m.k. auðvelda henni að bera þann launakostnað sem hún ella þyrfti að gera? Hvað telur hæstv. ráðherra að megi segja um það að íslenska útgerðin borgi ekki fullu verði þá þjónustu sem íslenskar útgerðir fá frá hinu opinbera, bæði stjórnvöldum og sveitarstjórnum, t.d. í formi hafnargjalda, formi ráðgjafar, formi vísindalegrar aðstoðar o.s.frv.? Ég er ansi hræddur um að hægt væri að halda því fram að jafnvel Ísland, þar sem sjávarútvegurinn er ein af helstu undirstöðuatvinnugreinunum, væri ekki land sem veitti sjávarútvegi enga styrki. Svo ég vil spyrja hæstv. utanrrh. að því: Hefur hann gert gangskör að því í undirbúningi að þessari starfsemi sem hann hefur verið tillögumaður að innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, að þá yrði gerð úttekt á því svo að menn gætu þá svarað fyrir það: Er um að ræða beina eða óbeina styrki opinberra aðila til sjávarútvegs á Íslandi og ef svo er, hversu miklir eru þeir? Í fimmta lagi langar mig til þess að víkja stuttlega að fyrirætlunum hæstv. ráðherra varðandi nýja bókun varnarsamningsins ,,Agreed Minutes`` um framkvæmd þess samnings. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt bókuninni frá 1996 geta samningsaðilar óskað eftir því að hún verði endurskoðuð að fjórum árum liðnum frá undirritun (nánar tiltekið frá og með 9. apríl árið 2000). Skal þá kappkostað að hefja viðræður innan fjögurra mánaða frá því að slík beiðni er lögð fram.`` Nú er þessi dagur, 9. apríl árið 2000, runninn upp. Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur þeirri ósk verið komið á framfæri að umræddar viðræður hefjist og má þá eiga von á því að þær hefjist í haust? Þá er spurning mín til hans númer tvö: Hvert er upplegg stjórnvalda í þeim viðræðum? Hver eru samningsmarkmið íslenskra stjórnvalda í þeim viðræðum um framkvæmd varnarsamningsins eða nýja bókun við varnarsamninginn, eins og það heitir nú á réttu máli? Hver eru samningsmarkmiðin sem Ísland leggur upp með í þeim viðræðum? Getur hæstv. ráðherra greint frá því? Auðvitað hlýtur hæstv. utanrrh. og hæstv. ríkisstjórn að hafa komið sér niður á einhver samningsmarkmið áður en þær viðræður hefjast og það væri vissulega forvitnilegt að fá upplýsingar um það hver þau samningsmarkmið eru. Þá vil ég einnig fagna því að í kaflanum um samning um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn tekur hæstv. utanrrh. af öll tvímæli um það sem hann gerði ekki í ræðu sinni á Alþingi fyrir ári, að hann gagnrýnir afstöðu öldungadeildar Bandaríkjaþings fyrir að hafa látið hjá líða að staðfesta samninginn um að stemma stigu við útbreiðslu kjarnavopna og frekari þróun þeirra. Hæstv. utanrrh. tekur fram í skýrslunni að Bandaríkjamenn hafi barist einna harðast allra fyrir því að koma þessum samningi á. Hann tekur líka fram að samningurinn hafi ekki enn tekið gildi því það vanti upp á að þau 44 ríki sem tilgreind eru í samningnum hafi fullgilt hann. Aðeins 41 af þessum 44 hafa undirritað samninginn. Alvarlegasta áfallið er að sjálfsögðu það að öldungadeild Bandaríkjaþings skuli hafa neitað að staðfesta samninginn, að stærsta kjarnorkuveldi heims, sem menn stóðu í þeirri trú að væri að berjast fyrir samningi um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn, skyldi þegar átti að fullgilda slíkan samning snúa við blaðinu. Þetta eru að sjálfsögðu mjög alvarleg tíðindi og áfall fyrir álit Bandaríkjamanna og Bandaríkjastjórnar, a.m.k. á Vesturlöndum, og sennilega um heim allan, því að þessi ákvörðun Bandaríkjaþings getur dregið mjög alvarlegan dilk á eftir sér í samskiptum við önnur kjarnorkuveldi. Því fagna ég því, virðulegi forseti, að hæstv. utanrrh. tekur undir gagnrýni á þessa afstöðu og fullyrðir að afstaða öldungadeildarinnar hafi orðið verulegt bakslag í þessari viðleitni.

Herra forseti. Ég vildi koma inn á þær spurningar sem hv. þm. kom inn á, þó ég geti ekki svarað nema kannski einni eða tveimur, og mun koma að öðrum síðar. Fyrsta spurning hans laut að sendiráði í Vínarborg. Það hafði verið áætlað og í reynd ákveðið þegar við kæmum upp fastanefnd hjá ÖSE í Vínarborg að í framhaldinu breyttum við þeirri sendiskrifstofu í sendiráð af þeirri einföldu ástæðu að með því gætum við nýtt þessa aðstöðu mun betur. Við þurfum að sinna í vaxandi mæli ýmsum ríkjum Mið-Evrópu og Austur-Evrópu sem við höfum ekki getað sinnt með fullnægjandi hætti fram að þessu. Vínarborg liggur afar vel við og þess vegna er það á allan hátt hagkvæmt að nýta aðstöðuna í Vínarborg betur. Þá vaknar sú spurning: Er ástæða til að breyta þessum áætlunum vegna þeirra atburða sem hafa átt sér stað í Austurríki? Við teljum svo ekki vera. Ég veit ekki til þess að neitt af þeim ríkjum, sem hafa gagnrýnt Austurríki sem mest, hafi uppi fyrirætlanir um það að leggja niður sendiráð eða draga úr sinni starfsemi þar. Mér sýnist hins vegar að sum þessara ríkja séu í nokkrum vandræðum með að standa við fyrri yfirlýsingar sínar um það hvernig eigi að koma fram gagnvart Austurríki. Ég hef fordæmt flokk Haiders og allt það sem hann hefur sagt en ég vil hins vegar dæma Austurríkismenn á grundvelli þess hvað þeir gera, hvað þeir ætlast fyrir og gefa þeim tækifæri til að skýra það út. Við Íslendingar höfum ekki tekið jafnsterkt til orða og ýmsar aðrar þjóðir og það er rangt hjá hv. þm. að einhver sameiginleg yfirlýsing hafi verið gefin út um þessi mál á fundi utanríkisráðherra Norðurlandanna þegar hann var haldinn síðast.

Herra forseti. Mér er ljóst að þau ríki sem gagnrýnt hafa nýju ríkisstjórn í Austurríki vegna aðildar flokks Haiders hafa ekki lokað sendiráðum sínum þar sem þau hafa fyrir löngu opnað. Hins vegar held ég að það hljóti ekki að fara hjá því að menn reki upp stór augu þegar Íslendingar taka þá ákvörðun að breyta þeirri sendiskrifstofu sem þar er í formlegt sendiráð og taki upp slík samskipti við þessa nýju ríkisstjórn. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort ekki hefði verið ástæða til þess að doka eitthvað við með það. Einhvern veginn situr það í mér, ég man ekki betur en að ég hafi lesið í blöðunum fréttir eftir þennan fund utanríkisráðherra Norðurlanda að þeir hefðu verið sammála í því að taka harða afstöðu gegn þróuninni í stjórnmálum í Austurríki og látið í ljós þá skoðun sína að þeim væri þetta ekki þóknanlegt og bæri að líta á þetta alvarlegum augum. Hvort um yfirlýsingu var að ræða eða ekki man ég satt að segja ekki. Ég hafði ekki fyrir því að fletta þessu upp en ég man ekki betur, hæstv. utanrrh., en að þetta mál hafi verið á dagskrá utanríkisráðherrafundar og þar hafi menn komist að sameiginlegri niðurstöðu, hvort sem það var í formi formlegrar yfirlýsingar eða ekki.

Herra forseti. Flestar þær þjóðir sem hafa tekið sterkast til orða í sambandi við þetta mál hafa miklu meiri samskipti við Austurríki en Íslendingar. Austurríki er í Evrópusambandinu og ég þekki ekki til þess að Austurríki hafi á nokkurn hátt verið útilokað frá fundum þar innan dyra og smátt og smátt sé þetta andrúmsloft að breytast. Það er svo allt annað mál hvað mönnum finnst um Haider og flokk hans. Það er nú svo að það eru starfandi ýmsir flokkar í Evrópu sem ekki eru mjög þóknanlegir flestum lýðræðisflokkum í Evrópu. Ég hef verið þeirrar skoðunar að menn hafi verið með heldur sterkar yfirlýsingar í þessu máli miðað við það sem þeir hafa síðan gert. Ekki er nóg að hrópa hátt á alþjóðavettvangi og síðan hafi menn enga möguleika til þess að koma því í framkvæmd sem þeir eru að segja. Ríkisstjórn Austurríkis er staðreynd. Hún er mynduð lýðræðislega. Mér er ekki kunnugt um að nein mannréttindabrot hafi átt sér stað í Austurríki síðan þessi ríkisstjórn var mynduð. Mér er ekki kunnugt um að Austurríki ætli sér á nokkurn hátt að beita sér í þeim anda sem Haider hefur boðað á fyrri árum. Þvert á móti hefur hún tekið af öll tvímæli um það að það standi ekki til og Austurríki ætli að starfa í anda lýðræðis og mannréttinda á alþjóðlegum vettvangi. Þá spyr ég: Hvaða tilgangi þjónar það að við Íslendingar hættum við fyrri áætlanir um að bæta við svona eins og einum eða tveimur starfsmönnum í Vín? Telur hv. þm. Sighvatur Björgvinsson að það sé mjög mikilvægt innlegg í þá umræðu sem þarna á sér stað?

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. að ríki Evrópusambandsins hafa ekki vísað Austurríki úr samtökum sínum eða af sameiginlegum fundum. En honum hlýtur að vera alveg jafnljóst og mér að opinberir fulltrúar Austurríkis á slíkum fundum, a.m.k. ráðherrar sem þar hafa mætt, hafa verið sniðgengnir og þeir látið lítið fyrir sér fara og lítið tillit verið tekið til þeirra, m.a. í almennum samskiptum milli manna. Það er allt annar hlutur hvort menn taka ákvörðun við þessar aðstæður um að draga úr samskiptum sínum við Austurríki eða hvort menn taka ákvörðun við þessar aðstæður að stórauka þau, eins og það er að stofna sendiráð í ríki þar sem sendiráð hefur ekki verið fyrir. Það er viss viðurkenning þeirra stjórnvalda eða þeirra ríkja sem það gera á þeirri ríkisstjórn sem þeir eru að opna samskipti við. A.m.k. er litið svo á að fólgin sé ákveðin viðurkenning og ákveðin traustsyfirlýsing í slíkum tilvikum og mér finnst full ástæða til að spyrja sig að því hvort rétt sé að gera það. Ég vissi um það, það hefur komið áður fram hjá hæstv. utanrrh. hvaða afstöðu hann hafði til þróunar mála í Austurríki. Þess vegna kom það mér á óvart þegar ég hnaut um það í lestri blaða að norrænu utanríkisráðherrarnir hefðu á fundum sínum orðið sammála um hvernig skyldi taka á málum, hvort sem það væri í formi opinberrar yfirlýsingar eða ekki. En það kemur í ljós, hæstv. forseti, að utanrrh. Íslands virðist vera nokkuð jákvæðari í afstöðu sinni til stjórnvalda í Austurríki en utanríkisráðherrar annarra Norðurlanda.

Herra forseti. Sú skýrsla sem hér liggur fyrir um alþjóðamál er ítarleg og markar ásamt annarri úgáfu á vegum ráðuneytisins nú um þessar stundir mikilvægi utanríkismála og það hvernig vægi þessa málaflokks hefur vaxið, ekki síst á undanförnum áratug. Íslendingar eru að sjálfsögðu mjög háðir utanríkisviðskiptum. Af Evrópuþjóðum er þjóðin ein þeirra sem eiga mest undir utanríkisviðskiptum, það á reyndar við um flestar smáþjóðir Evrópu. Það sem hefur breyst síðasta áratug er að vægi og samsetning öryggismála hefur vaxið, þau hafa orðið flóknari og samspil þeirra við utanríkismál orðið sterkara. Sama má segja um umhverfismálin, þau hafa líka tekið á sig nýja vídd og tengjast nú mjög mikið öryggismálum og viðskiptamálum eins og ég mun koma að síðar. Í samræmi við þetta hefur verið unnið markvisst að því að styrkja utanríkisþjónustuna og er það vel og tímabært og hefur haft áhrif á stöðu okkar Íslendinga til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. Ég vil geta þess sérstaklega að ég tel tímabært að opna sendiráð í Japan. Japan er mjög stórt í efnahags- og viðskiptalífi heimsins, einn af stærstu aðilunum á því sviði. Íslendingar eiga mikil viðskipti við Japana og má búast við því að þau fari vaxandi. Líka má vekja athygli á því að viðskiptaumhverfi í Austurlöndum fjær þar sem við skoðum stöðu Japan, Kína, Tævan og annarra þeirra efnahagssvæða sem þar hafa verið að rísa á undanförnum árum er ljóst að þar verður mjög virkt viðskiptasvæði í framtíðinni. Hugsanlegt er að mesti hagvöxturinn í heiminum verði á komandi árum einmitt á þessu svæði. Þar eru fyrir mjög sterkir aðilar, Japana hefur nú verið getið, Suður-Kórea er þrátt fyrir áföll, sem þá hafa hent, enn þá mjög sterkur aðili og verður það væntanlega í framtíðinni. Mjög miklu skiptir hvernig þróun mála verður á meginlandi Kína. Tævanar eru með sterkustu efnahagssvæðum í heimi og eru sérstaklega sterkir á sviði tæknibúnaðar. Þeir framleiða sennilega um þessar stundir um 60% af tölvuborðum sem seld eru í heiminum og hafa afar sterka stöðu á því sviði. Þeir hafa áætlanir um að styrkja stöðu sína enn frekar á sviði viðskipta og samgangna. Þeir eru stærsti fjárfestingaraðili á meginlandi Kína og er þar bæði um að ræða beina fjárfestingu Tævana á meginlandinu, einkum og sér í lagi óshólmasvæði Yangtzekiang en ekki síður óbeina fjárfestingu í gegnum fyrirtæki sem Tævanar eiga í Singapúr og Malasíu. Þarna er því um að ræða verulega breytingu og svæði sem mikilvægt er fyrir Íslendinga að tengjast nánari böndum og sterkari í framtíðinni. Opnun sendiráðs í Kanada markar líka mikilvæg skref fyrir okkur Íslendinga. Við eigum mjög margt sameiginlegt með Kanadamönnum og viðskiptatengsl okkar þyrftu að styrkjast þar og geta styrkst mjög verulega. Það á ekki síst við um hagsmuni okkar sem eru menningarlegs eðlis og eru samofin íslenskri ferðaþjónustu og kynning á íslenskri menningu. Hér hefur verið rætt svolítið um opnun sendiráðs í Austurríki og mér kemur á óvart ef menn setja sig upp á móti því að opna sendiráð í Austurríki. Austurríki er lýðræðissamfélag og hefur verið lengi og mun koma til með að vera vel staðsett í þeirri þróun sem á sér nú stað í Evrópu. Mið-Evrópa tengist nú æ nánari böndum Vestur-Evrópu, ekki síst í gegnum væntanlega stækkun Evrópusambandsins. Því er mjög mikilvægt fyrir okkur að styrkja stöðu okkar á þessum svæðum í gegnum Þýskaland og Austurríki. Vandamálin sem uppi hafa verið í Austurríki vegna þátttöku öfgaflokks Haides í ríkisstjórn Austurríkis eiga að sjálfsögðu ekki að verða til þess að við drögum úr samskiptum okkar við Austurríki. Ástæða er til að styrkja tengsl okkar við Austurríki á sama hátt eins og það er á vissan hátt líka í vandræðum þeim sem Rússar hafa ratað í ástæða fyrir okkur Íslendinga sérstaklega í tvíhliða samskiptum okkar við Rússa að auka samskipti okkar við þá þó svo að dregið hafi úr tengslum Rússa við þær stofnanir sem við Íslendingar erum aðilar að. Ég held líka að megi segja sem svo að það skref sem 14 aðildarþjóðir Evrópusambandsins stigu strax í nokkru írafári gagnvart Austurríki hafi orðið til þess að menn hafi nokkurn höfuðverk út af þessum málum. Evrópusambandið sjálft hefur eiginlega afneitað þessu og sagt að þetta væri ekki samkvæmt stjórnarskrá Evrópusambandsins. Í stjórnarskrá Evrópusambandsins eru ákvæði um það hvað hægt sé að gera á vegum sambandsins ef þjóðir taka ákvarðanir sem brjóta gegn grundvallarviðmiðum Evrópusambandsins og þeim hugsjónum sem Evrópusambandið stendur fyrir. Þær eru að sjálfsögðu nátengdar hugsjónum Evrópuráðsins sem allar aðildarþjóðirnar Evrópusambandsins eru aðilar að. Ljóst er að ekki er einu sinni samstaða um þetta innan sósíaldemókratískra flokka í Evrópu þannig að þetta mál á sér ýmsar hliðar. Ég held að við Íslendingar eigum ekki að láta þessi mál trufla afstöðu okkar til Austurríkis á nokkurn hátt. Um leið og utanríkisþjónustan hefur aukið starf sitt á erlendum vettvangi hefur Alþingi einnig aukið sitt starf og sendinefndir Íslands á ýmsum vettvangi hafa verið mjög virkar í þessu aukna alþjóðlega samskiptastarfi. Ég tek það sem vísbendingu um aukinn áhuga Íslendinga á alþjóðlegu starfi að fram hafi komið áhugi á því að Ísland taki sæti í öryggisráðinu fyrir lok þessa áratugar og styð það heils hugar. Að því er varðar alþjóðleg viðskipti er ljóst að þau eru að styrkjast og Íslendingar eiga mjög mikið undir því að þau geri það. Áhersluatriði þau sem Íslendingar hafa lagt fram innan WTO eru þess eðlis að þau fara mjög heim og saman við mikilvæga þætti í efnahagslífi Íslendinga. Ég vil nefna sérstaklega tvo þætti sem Íslendingar ættu að vinna að og eru að vinna að á sviði WTO. Fyrir það fyrsta hefur þróun heimsviðskipta nú mjög mikil áhrif á umhverfismál og menn eru að gera sér betur og betur grein fyrir því hversu mikil áhrif heimsviðskipti geta haft á umhverfismál. Alþjóðavæðingin og aukinn styrkleiki alþjóðlegra viðskiptahringa og hraði í þróun viðskipta hefur bæði kosti og galla. Það er alveg ljóst að stækkun markaða og hraðari alþjóðleg viðskipti geta haft í för með sér ákveðnar hættur sem okkur ber að líta til. Ljóst er að styrkjastefna í sjávarútvegi hefur mjög neikvæð áhrif á stöðu Íslendinga í alþjóðlegum viðskiptum og raunar stöðu mjög margra þjóða þriðja heimsins. Það er vitað mál að styrkir til sjávarútvegs hafa gert erfiðara að standa að fiskveiðum með þeim hætti að þær séu sjálfbærar. Það er viðurkennd staðreynd hjá OECD að styrkir til sjávarútvegs leiða til meiri sóknar og minni áhuga á sjálfbærum fiskveiðum en verið hefur hjá Íslendingum. Íslendingar hafa komið sér upp kerfi þar sem viðurkennt er að þeir hafa náð meiri árangri í sjálfbærri nýtingu fiskstofnanna en aðrir og það á m.a. rætur að rekja til þess að við höfum ekki styrki í sjávarútvegi og höfum ekki efni á því að hafa styrki í sjávarútvegi. Ég vil geta þess sérstaklega vegna þeirrar umræðu sem var hér áðan út af styrkjum í sjávarútvegi að það er ekki einsdæmi að sjómenn njóti skattafsláttar. Þess eru mörg dæmi, ekki síst í efnahagslífi þjóða sem nýta norðlægar slóðir. Þá á ég við t.d. Bandaríkjamenn í Alaska og Kanadamenn og Dani og skattastefnu þeirra gagnvart Grænlandi og Norðmenn og skattastefnu þeirra gagnvart Norður-Noregi. Þá er tekið tillit til þeirra sem vinna auðlindir á norðlægum slóðum vegna þess að þeir lifa við erfið skilyrði. Þetta gildir að sjálfsögðu líka um Íslendinga og skattafsláttur til þeirra er á þessu byggður. Rétt er að geta þess að ekkert Evrópuríki hefur ætlast til þess að sjávarútvegur þeirra tæki þátt í að kosta rannsóknarstarfsemi. Framlög sjávarútvegsins sjálfs til rannsóknarstarfsemi í Evrópu eru nánast engin, og framlög til hafrannsókna hafa farið minnkandi í Evrópuríkjunum, nema á Íslandi. Á Íslandi hefur hins vegar tekist að fá sjávarútveginn til þess að leggja fé óbeint til hafrannsókna og er hafrannsóknaskipið sem nú er verið að smíða dæmi um það. Þetta endurspeglar þá staðreynd að Íslendingar hafa mikið út úr sjávarútvegi sínum, hann er mjög mikilvægur íslensku efnahagslífi og þar af leiðandi hefur tekist að fá áhuga hjá sjávarútveginum til að styrkja bæði rannsóknir í sjávarútvegi og fá stuðning sjávarútvegsins við það fiskveiðistjórnarkerfi sem við höfum á Íslandi. Annað atriði sem mig langar til að benda sérstaklega á í þessu stutta máli mínu og varðar alþjóðleg viðskipti og hefur langtímamerkingu og þýðingu fyrir Íslendinga eru alþjóðleg orkuviðskipti. Núna hefur verið unnið mikið starf, ekki síst á vegum Evrópuríkjanna, við að búa til sameiginlegan orkumarkað í Evrópu. Þetta hefur að mestu leyti tekist. Það hefur orðið til þess að orkuverð hefur verið mjög lágt í Evrópu í sögulegu samhengi. Þessi þróun sem er vissulega jákvæð frá viðskiptalegu sjónarmiði og hefur hugsanlega í framtíðinni einhverja þýðingu fyrir Íslendinga frá viðskiptasjónarmiði, þó það sé nú ekki enn þá, hefur hins vegar haft mjög alvarlegar afleiðingar að því er varðar öryggi í orkumálum og í umhverfismálum. Þróunin hefur leitt til þess að Evrópa í heild, og þá ekki síst Vestur-Evrópa, hefur orðið miklu háðari jarðefnavinnslu, þ.e. kolum, olíu og gasi, en áður. Um leið og þetta hefur gert Evrópu háðari mjög óöruggum svæðum eins og Austurlöndum nær, eins og Kaspíahafssvæðinu og Rússlandi, hefur það einnig haft það í för með sér að umhverfismál eru sett í uppnám. Þetta aukna vægi olíu og gass og kola í orkuframleiðslu Evróuríkjanna felur það í sér að nánast er óhugsandi fyrir Evrópuríkin að standa við Kyoto-bókunina og Kyoto-skuldbindingar sínar. Ekki er mikið um þetta rætt í Evrópu núna en það er alveg ljóst að ef orkuþörf Evrópuríkjanna og þörfin á olíu, kolum og gasi eykst jafnhratt í framtíðinni og undanfarið hefur farið, og það er allt sem bendir til þess að svo verði, þá muni Evrópuríkin lenda í miklum erfiðleikum með að glíma við umhverfismarkmið sín. Þetta hefur verið viðurkennt í Evrópusambandinu en Evrópusambandinu hefur ekki tekist að koma sér saman um sameiginlega stefnu sem samræmir orku- og umhverfismál. Þá er rétt að geta þess að við útblástur gróðurhúsalofttegunda er orkan ábyrg fyrir 85% af þeim útblæstri. Menn geta því lesið saman þessa framtíðarsýn og séð hversu alvarlegt það er. Ég á eftir að koma í ræðu minni inn á nokkur fleiri atriði. Það snertir sérstaklega Atlantshafsbandalagið og afstöðu Rússa til ÖSE og Evrópuráðsins en tími minn er á þrotum nú. Ég mun því nota seinni ræðutíma minn til þess að taka á því máli.

Herra forseti. Ég hef aldrei dregið í efa að sjávarútvegur flestra ríkja, ef ekki allra, sé styrktur. Né heldur hef ég haldið því fram að sjávarútvegur Íslendinga væri styrktur meira, hvað þá heldur jafnmikið og sjávarútvegur annarra ríkja. Sennilega eru sjávarútvegsstyrkir á Íslandi þeir lægstu sem hægt er að finna í nokkru vestrænu ríki. Hins vegar er alveg ljóst að t.d. skattafsláttur, sjómannaafslátturinn, er að mati allflestra hagfræðinga, innlendra sem erlendra, ríkisstyrkur. Um það eru þeir flestir ef ekki allir sammála. Ég spurði hæstv. utanrrh. einfaldlega og setti það fram: Er nú ekki ráð þegar þessi umræða fer í gang að menn skoði hvaða rök verða líklega færð fram gegn okkur sem málflytjendum í þessu máli þannig að við stöndum ekki klumsa þegar einhverjir taka sig til og spyrja hvort Íslendingar séu ekki að kasta grjóti úr glerhúsi? Mér finnst full ástæða til þess að menn skoði áður en þessi umræða hefst hvort íslenskur sjávarútvegur sé alfarið laus við opinbera styrki. Þá er ég ekki bara að tala um styrki úr ríkissjóði heldur styrki úr sveitarsjóðum líka. A.m.k. yrði forvitnilegt að fá að vita hver niðurstaðan yrði af því í hve miklum mæli slíkir opinberir styrkir séu veittir. Þeir eru klárlega veittir, t.d. með ókeypis aðgangi að takmörkuðum auðlindum sjávar. En auðvitað eru fleiri sem gera það. Það eru fleiri þjóðir sem beita þeirri aðferð. En þetta er náttúrlega styrkur sem aðrar atvinnugreinar hafa ekki. Ég veit ekki um neina atvinnugrein á Íslandi sem hefur ókeypis aðgang að t.d. orku. Um þetta má því að sjálfsögðu fjalla.

Herra forseti. Það var ástæðulaust að skilja orð mín svo að ekki mætti skoða þetta, enda var það ekki meiningin með athugasemd minni. Hins vegar langar mig til að benda á að nýting náttúruauðlinda á norðlægum svæðum nýtur mjög víða, eins og ég nefndi í ræðu minni, skattalegrar aðstoðar. Það á í raun við um iðnaðarstarfsemi sem er alþjóðlegs eðlis, eins og olíuvinnslu, vinnslu á málmgrýti og ýmiss konar aðra starfsemi. Hingað til hefur það ekki verið talið mjög erfið hindrun í því samstarfi sem á sér stað innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar að slíkar skattaívilnanir hafa verið til.

Herra forseti. Þetta er alveg rétt. Þetta tíðkast. Það er alveg nákvæmlega rétt. En það er litið á þetta sem opinberan stuðning við atvinnugreinina. Það er líka jafnljóst. Og þá er nú gott að fá að vita þannig að menn viti það áður en þeir leggja í þessa vegferð að hve miklu leyti við Íslendingar séum þá í sömu sporum. Án þess að hafa hugmynd um niðurstöðuna er ég hins vegar alveg klár á því að sjávarútvegur er miklu minna styrktur á Íslandi en í nokkru öðru ríki, a.m.k. í Norður-Ameríku og Vestur-Evrópu, miklu minna styrktur. Engu að síður er ljóst að hið opinbera styrkir þessa atvinnugrein að einhverju leyti, m.a. umfram aðrar atvinnugreinar, því að starfsfólk í öðrum atvinnugreinum nýtur ekki skattafsláttar bara vegna þess að það starfar þar og aðrar atvinnugreinar njóta ekki ókeypis aðgangs að aðföngum eða að takmörkuðum auðlindum. Ég veit ekki um neitt iðnfyrirtæki sem fær ókeypis raforku t.d. Auðvitað er þetta stuðningur við atvinnugreinina. Og það er eins gott, áður en menn leggja í þessa vegferð, að vita hvernig sá stuðningur kynni að vera metinn.

Herra forseti. Það er nokkuð almennt sjónarmið að þar sem opinber stuðningur kemur fram við nýtingu auðlinda á norðlægum slóðum við erfiðar aðstæður þá sé ekki þar um að ræða annað en að verið sé að jafna kjör fólksins sem þar vinnur. Það fólk sem nýtir þessar auðlindir starfar og lifir við allt önnur skilyrði en algengt er að menn geri á suðlægari slóðum. Það á að sjálfsögðu einnig við um íslenska sjómenn að þeir nýta ein hættulegustu svæði heimsins, sem jafnframt eru ein gjöfulustu svæði heimsins á fisk. Ég held því að hægt sé að jafna þessu saman að miklu leyti. Fyrst hv. þm. minntist á að aðgangurinn að auðlindunum væri ókeypis hér á Íslandi þá er það atriði sem ég sé ekki ástæðu til að ræða hér. Aðgangur að auðlindum Íslands hefur aldrei verið ókeypis. Menn hafa þurft að fjárfesta til þess að komast í þessar auðlindir og mér er ekki kunnugt um að nokkurs staðar í heiminum sé aðgangur seldur að slíkum auðlindum.

Herra forseti. Það er aðeins út af þessari umræðu. Ég vildi biðja hv. þm. Sighvat Björgvinsson að hlusta á það vegna þess að ég gat ekki svarað honum um þetta efni, en báðir hv. þm. hafa komið inn á sama hlut. Það sem við Íslendingar erum fyrst og fremst að tala um í þessu sambandi eru styrkir sem valda ofveiði, rányrkju og óskynsamlegri nýtingu fiskstofna. Við erum þeirrar skoðunar að það sé ekkert í okkar kerfi og okkar uppbyggingu sem geri það. Hins vegar gerum við ráð fyrir að það verði hlutverk nefndar að fara yfir þessi mál og skilgreina hvað séu ríkisstyrkir í þessu sambandi og hvernig beri að líta á þá. Og við munum að sjálfsögðu, eins og við væntum að allar þjóðir geri jafnframt, upplýsa um það hvernig stöndum að málum. Ef það verður niðurstaða þessarar nefndar að eitthvað í okkar kerfi sé hægt að skilgreina sem ríkisstyrki og beri þá að banna samkvæmt þeirri niðurstöðu sem menn komast að, þá verðum við að sjálfsögðu að sæta því. Við gerum okkur alveg grein fyrir því í upphafi. En við erum ekki þeirrar skoðunar þegar við göngum til verksins að neitt í okkar kerfi leiði beinlínis til þess að óskynsamleg nýting náttúruauðlinda eigi sér hér stað. Það er eins og í öllu öðru starfi að við tökum að sjálfsögðu þá áhættu að leggja öll okkar spil á borðið. Við teljum þetta vera mál sem skiptir ekki aðeins okkur máli heldur allar þjóðir heims því að náttúruauðlindir hafsins eru mjög víða nýttar óskynsamlega og væri hægt að gera miklu meiri verðmæti úr þeim fyrir margar þjóðir ef betur væri staðið að málum.

Herra forseti. Það háttar svo til um það leyti sem við ræðum þessa skýrslu og tökum hér almenna umræðu um utanríkismál að íslenska utanríkisþjónustan á 60 ára afmæli, dagsett frá þeim tíma sem Danmörk var hernumin og við tókum af þeim ástæðum yfir forsvar okkar utanríkismála. Það er athyglisvert og rétt að benda á í því sambandi að þetta 60 ára tímabil, eða 50--60 ár sem við höfum með sjálfstæðum hætti farið með okkar utanríkismál, er jafnframt mesta framfaraskeið þjóðarinnar og það verður tæplega dregin önnur ályktun af því en sú að okkur Íslendingum hefur vegnað afar vel sem sjálfstæðri og fullvalda þjóð frá því að við tókum endanlega yfir ábyrgð á okkar málum. Vegna þess að um Evrópumálin verður hér sérstök umræða og þá miklu skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur skilað í þeim efnum, ætla ég ekki að eyða miklum tíma í þau. En ég fagna þeirri skýrslu. Ég tel að hún sé í öllum aðalatriðum vel og hlutlægt unnin og gott gagn, gott innlegg í umræður um þetta mál, sem reyndar hafa að mínu mati staðið linnulaust síðust tíu, fimmtán ár a.m.k. og er eðlilegt. Skýrslan er fyrst og fremst gagnlegt samsafn upplýsinga og staðreynda eftir því sem þær liggja fyrir um þessi mál án þess að reynt sé að draga af henni miklar pólitískar ályktanir eða niðurstöður og það tel ég skynsamlegt. Það er síðan hlutverk okkar stjórnmálamanna að gera í framhaldinu og öllum stundum. Ég vil aðeins segja það eitt fyrir mitt leyti í því sambandi að ég tel að skýrslan sé afar mikilvægt svar við einum þætti þessa máls sem oft er hafður uppi og hann er sá að við Íslendingar vitum ekkert hvað það þýðir að ganga í Evrópusambandið nema sækja um og láta, eins og sagt er, á það reyna hvað bjóðist. Ég tel að þessi skýrsla hreki þann málflutning með öllu. Ella hefðu höfundar hennar ekki treyst sér til að fjalla í fjölmörgum köflum um hvað það þýði að gerast aðili að Evrópusambandinu. En það gera þeir og fá niðurstöður sem ég tel að séu á nokkuð traustum grunni byggðar hvað það varðar hvaða áhrif það hefði t.d. á íslenska atvinnuvegi, hvaða kostnaður því yrði samfara o.s.frv. Ég tel því að um sjálfan sig sé fallinn, og ekki síst með skýrslu þessari, sá málflutningur að við vitum ekki hvað því væri samfara að ganga í Evrópusambandið nema sækja um, enda hefur að mínu mati ævinlega legið fiskur undir steini í þeirri umræðu, sem sagt sá að reyna að lokka menn áleiðis inn í Evrópusambandið út á málflutning af því tagi að fyrr sé ekki hægt að leggja dóm á málið. Ég tel að það sé hægt. Ég tel að stjórnmálaflokkum sé ekkert að vanbúnaði að gera upp hug sinn í því efni hvort aðild að Evrópusambandinu yfir höfuð sé fýsilegur eða æskilegur kostur eða ekki eins og málin liggja nú fyrir og það er vel. Herra forseti. Um umsvif utanríkisþjónustunnar sem fjallað er um hér í skýrslu hæstv. ráðherra vil ég segja að það er alveg ljóst að hún hefur aukið verulega við sig á síðustu árum og talsvert aukinn kostnaður er því samfara að gæta hagsmuna Íslendinga á erlendri grund á tímum mjög vaxandi alþjóðlegs samstarfs. Ég hef stutt, ég held í öllum tilvikum, þær ákvarðanir sem teknar hafa verið í þessu sambandi, opnun nýrra sendiráða og aukna mönnun Íslendinga á alþjóðavettvangi, vegna þess að ég er þeirrar skoðunar og ég tel að það sé mjög mikilvægt. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að opna sendiráð í Kanada og ég tel rétt að gera fastanefnd Íslands í Vín að sendiráði í Austurríki og jafnvel í þeim heimshluta. Það má til sanns vegar færa að það standi óheppilega á að jafnleiðinlegir atburðir hafi gerst í austurrískum stjórnmálum og raun ber vitni, þar sem hægri öfgaflokkur Jörgs Haiders er kominn í ríkisstjórn. En ég deili sjónarmiðum með hæstv. utanrrh. og formanni utanrmn. Ég tel ekki að við eigum að láta það blandast um of inn í það hvernig við með langtímahagsmuni að leiðarljósi gætum okkar hagsmuna í þessum efnum. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að við tökum kraftmikinn þátt í ÖSE, stofnuninni um öryggi og samvinnu í Evrópu og ég vil láta það sjónarmið mitt koma hér fram að við eigum að sækjast eftir því svo fljótt sem það getur orðið að taka að okkur forustu í þeirri stofnun. Ég held að formennska Knuts Vollebæks, utanríkisráðherra Noregs, hafi verið með miklum ágætum í formennskutíð Noregs og það væri spennandi framtíðarverkefni fyrir okkur að stefna að því að veita þessari stofnun forustu ekkert síður en að fá sæti í öryggisráðinu. Ég hef líka verið stuðningsmaður þess að við ættum að hafa sendiráð í Japan. Ég verð þó að segja, miðað við fréttir sem ég hef fengið af þeim gífurlega kostnaði sem mun verða því samfara að stofnsetja sendiráðið í Japan, að það hafa leitað á mig efasemdir. Og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh.: Hafa menn farið yfir það á nýjan leik hvort það sé kannski hyggilegt jafnvel að doka við með það mál, sérstaklega ef ekki verður um gagnkvæmni að ræða, þ.e. ef Japanir opna þá ekki samtímis sendiráð hér? Mér er tjáð að það geti orðið allt að þrefaldur kostnaður á við venjuleg sendiráð sem því verði samfara vegna gífurlegs húsnæðiskostnaðar og kostnaðar almennt af því að halda sér uppi í Tókíó. Þá fer maður að velta því fyrir sér hvort það sé kannski fulldýru verði keypt. Þrátt fyrir óumdeilt mikilvægi Japans og Japansmarkaðar hafa slíkar efasemdir leitað á mig og ég vildi gjarnan heyra hæstv. utanrrh. fjalla um það. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra hvort mögulegt sé að fara í ríkari mæli það sem við getum kannski kallað Mósambík-leiðina, þ.e. að setja íslenska fulltrúa inn í sendiráð annarra Norðurlandaþjóða þar sem þau eru til staðar eða reyna að semja um slíka hagsmunagæslu fyrir okkar hönd. Auðvitað er augljóst mál að það má spara verulegar fjárhæðir með því að gera slíkt í samstarfi við Norðurlöndin og mér fyndist það mjög æskileg þróun ef Norðurlöndin samstilltu strengi sína í ríkari mæli gagnvart hagsmunagæslu sinni á erlendri grund, samanber hina velheppnuðu opnun sameiginlegs norræns sendiráðakomplex í Berlín. Ég vil líka segja af þessu tilefni að ég tel að það sé óumflýjanlegt, herra forseti, að Alþingi fari yfir stöðu sína í þessum efnum. Ég tel t.d. tímabært að utanrmn. Alþingis fái fastan starfsmann í fullu starfi til þess að sú nefnd geti betur fylgst með m.a. öllum Evrópugerðum sem hingað eru að að berast. Það mætti jafnvel færa fyrir því rök að Alþingi þyrfti að geta fylgst með á vettvangi, t.d. með einum fulltrúa við sendiráð Íslands í Brussel. Alþingi verður því einnig að fara yfir þessi mál hjá sér. Sú mikla alþjóðaþátttaka sem við þingmenn verðum að manna leggur stórauknar byrðar á herðar Alþingis og verulegar frátafir frá þingstörfum sem væru í sjálfu sér ágæt rök fyrir því að fjölga eitthvað þingmönnum en ég skal ekki fara lengra út í þá sálma. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð leggur mikla áherslu á utanríkismál. Við teljum mjög mikilvægt að Ísland standi skipulega og markvisst að þátttöku sinni í alþjóðasamstarfi. Við leggjum þar fyrst og fremst áherslu á öfluga þátttöku í heildarstofnunum og lýðræðislega uppbyggðum stofnunum eins og stofnunina um öryggi og samvinnu í Evrópu, Evrópuráðinu, Norðurlandaráði og Sameinuðu þjóðunum og þannig mætti áfram telja. Ég vil nefna þessu til sannindamerkis að fyrir Alþingi liggja eða í utanrmn. ekki færri en sex tillögur og frv. sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, þingflokkur þess eða einstakir þingmenn hafa flutt um utanríkismál. Það er tillaga um stefnu Íslands í alþjóðasamskiptum, það er tillaga um aðgerðir vegna stríðsátakanna í Kosovo, það er tillaga um viðræður við bandarísk stjórnvöld um brottför hersins og yfirtöku Íslendinga á rekstri Keflavíkurflugvallar. Það er tillaga um rannsóknir á umhverfisáhrifum af völdum erlendrar hersetu, það er frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Til viðbótar þessu höfum við hreyft fjölmörgum málum í formi fyrirspurna og utandagskrárumræðna. Með þessu höfum við sýnt í verki að við leggjum áherslu á utanríkismál og teljum það mjög mikilvægan og vaxandi málaflokk. Ég vil svo nota það sem eftir er tíma míns til að ræða nokkuð einstaka efnisþætti eða atburði á sviði utanríkismála. Ég nefni þar fyrst ástandið á Balkanskaga eða í Kosovo. Ég vísa þar til tillögu okkar um að fram þurfi að fara rannsókn á þeim atburðum sem þar urðu sem og stefnumótun því samfara hvernig unnið verði að uppbyggingarstarfi á því svæði og að Alþingi eigi aðild að því máli. Víða um lönd fer fram mikil umræða um þjóðréttarleg og lagaleg álitamál sem tengjast þeim atburðum sem urðu á Balkanskaga og einkum ákvörðunum um loftárásir Atlantshafsbandalagsins þar. Líklega er að leggja af stað fyrir alþjóðlega dómstóla fleiri en eitt og fleiri en tvö dómsmál þar sem látið verður reyna á réttmæti þeirra ákvarðana sem þarna voru teknar. Enginn vafi er á því að þetta verður á komandi árum viðfangsefni stríðsglæpadómstólsins og þá verða fleiri dregnir fyrir dóm en Serbar einir. Sagan er að leiða í ljós og atburðirnir eftir að átökunum lauk að þarna valda fleiri en einn eins og gjarnan þegar tveir deila. Ég vil í öðru lagi nefna Tsjetsjeníu og ég vísa þar til þess að þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs var fyrstur flokka hér á landi til að taka það mál upp og hvetja til þess að tekin yrði upp hörð afstaða og andstaða við framferði Rússa í Tsjetsjeníu. Ég tel að viðbrögð Vesturlanda hafi lengi framan af verið allt of lin og skýrist e.t.v. af því, því miður, að Rússar duttu niður á það að nota hefðbundnar réttlætingar Vesturlanda eins og baráttu gegn hryðjuverkum, og þeir beittu í grófum dráttum sömu aðferðum, þ.e. gríðarlegum lofthernaði, og Atlantshafsbandalagið gerði í Kosovo. Þann 9. nóvember samþykkti þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs svohljóðandi ályktun um stöðu mála í Tsjetsjeníu, með leyfi forseta: ,,Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs mótmælir hernaði Rússa í Tsjetsjeníu þó hann sé rekinn í nafni baráttu gegn hryðjuverkum. Þingflokkurinn lýsir þungum áhyggjum af þeim mikla flóttamannavanda sem upp er kominn vegna átakanna og einnig af stjórnmálaástandinu í öllum norðurhluta Kákasussvæðisins. Átökin í Tsjetsjeníu eru enn eitt dæmið um yfirgang stórveldis sem leitast við að tryggja eigin hagsmuni í krafti hernaðarlegra yfirburða án tillits til réttinda óbreyttra borgara af öðru þjóðerni. Í höfuðborginni Grosní hefur flugher Rússa varpað sprengjum á skotmörk sem hafa enga hernaðarlega þýðingu og minnir þetta á nokkuð annað. Þannig hafa íbúðahverfi og almenningsfarartæki orðið fyrir sprengjuregni flughersins. Þingflokkurinn beinir því til íslenskra stjórnvalda að þau beiti sér fyrir því á alþjóðavettvangi að komið verði á vopnahléi í Tsjetsjeníu og stríðandi aðilum gert að leysa deilun með friðsamlegum hætti.`` Við höfum síðan ítrekað fylgt þessu eftir, m.a. með fyrirspurnum og umræðum á Alþingi. Ég vil inna hæstv. utanrrh. eftir því hvað líði upphafi viðræðna við Bandaríkjamenn um umsvif hersins á komandi árum í kjölfar þess að yfirstandandi bókun fellur úr gildi. Ég fer fram á það og vísa til laga í þeim efnum að utanrmn. Alþingis verði höfð þar í nánu samráði við stjórnvöld. Ég vísa til tillögu okkar um viðræður í því sambandi. Fáist hún ekki afgreidd munum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs nýta okkur lögvarinn rétt okkar til þess að eiga aðgang að upplýsingum um þau mál í gegnum utanrmn. Af hálfu afvopnunarmála sem komið er inn á í skýrslu utanrrh. vil ég leggja sérstaka áherslu á mikilvægi þess að af stað komist viðræður um alþjóðasamning um vopnaviðskipti. Það er að margra dómi það sem helst á skortir til að hægt sé að stemma stigu við uppbyggingu spennu í einstökum heimshlutum að hægt sé að koma böndum á vopnaviðskipti, ekki síst ólögleg vopnaviðskipti inn á átakasvæði og til þess vantar alþjóðlegan samning. Herra forseti. Ég saknaði þess sárlega í skýrslu hæstv. utanrrh. sem og í ræðu hans að ég fann hvergi orðið ,,Írak``. Ég fann hvergi minnst á, ekki í umfjöllun um Miðausturlönd eða annars staðar, það skelfilega ástand sem þar ríkir. Ég minni á þá tillögu sem hér hefur verið endurflutt líklega sex sinnum um að Alþingi Íslendinga og Íslendingar beiti sér í því máli að fram fari endurskoðun á því ástandi sem þar ríkir og því viðskiptabanni sem er að valda því að heilli þjóð, 30 milljóna manna þjóð er þarna að blæða út. Að mati Sameinuðu þjóðanna, Rauða krossins og fleiri samtaka um deyja 5 þúsund börn á mánuði í Írak. Allir helstu yfirmenn hjálparstarfs á vegum Sameinuðu þjóðanna í Írak hafa sagt af sér embætti frá og með sir Dennis Halliday að telja, sem og Hans von Sponeck, Jutta Burghard og fleiri mætti þar til nefna. Segir það mönnum enga sögu að allir þeir menn sem hafa átt að bera ábyrgð af hálfu Sameinuðu þjóðanna á ástandinu innan Íraks, hafa sagt af sér embætti í mótmælaskyni við það ástand sem þarna er? Það er ekki hægt, herra forseti, að búa við það að á Alþingi Íslendinga flytji maður tillögur ár eftir ár og vilji fá afstöðu þingsins fram í máli af þessu tagi og það fáist aldrei til atkvæða. Ég mun leggja harða og þunga áherslu á það að þessi tillaga fái loksins afgreiðslu. Af sviði hafréttarmála ætlaði ég aðeins að nefna Hatton-Rockall svæðið. Ég spyr hæstv. utanrrh. hvað líði mótun kröfugerðar af hálfu Íslands samkvæmt ákvæðum alþjóðahafréttarsáttmálans þegar landgrunnssvæðinu á Hatton-Rockall verður skipt upp eða það tekið til umfjöllunar í samræmi við ákvæði alþjóðahafréttarsáttmálans. Ég vil einnig spyrja hæstv. utanrrh. í því sambandi: Hefur verið reynt að ná samstöðu með Færeyingum um sameiginlega íslenska kröfugerð hvað varðar Hatton-Rockall svæðið? Ég mæli eindregið með því að sá kostur verði athugaður. Færeyingar hafa yfirtekið forsvar í málefnum eigin landgrunns frá Dönum og geta þar af leiðandi væntanlega sjálfir rætt t.d. við Íslendinga um samflot í þessum efnum. Þar er fram undan mikilvægt verkefni sem við þurfum að sinna vel. Herra forseti. Nokkur önnur atriði ætlaði ég taka fyrir í mínu máli sem tími gefst ekki til. Ég mun því gera það í síðari ræðu og óska eftir að ég verði settur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég vil aðeins víkja nokkru að því sem hv. þm. spurði um og þá fyrst út af sendiráði í Japan. Við gerum okkur afar vel grein fyrir því og það hefur alltaf legið fyrir að sendiráð í Japan og rekstur þess er kostnaðarsamari en flest sendiráð okkar. Kostnaður getur verið allt að tvöfaldur, eins og hv. þm. tók hér fram, en ekki er talið að það sé skynsamlegt að draga það að opna sendiráð þar af þeim sökum. Ég bendi á að Japanar hafa fallist á það og ákveðið að opna sendiráð hér á landi. Þeir hafa þegar opnað upplýsingaskrifstofu og hafa tilkynnt að sendiráð verði opnað 1. janúar nk. og hafa þegar hafið leit að húsnæði í því skyni. Við ætlum okkur að opna sendiráð í Japan nokkuð síðar eða seinni hluta vetrar eða á vormánuðum næsta ár. Almennt er talið að húsnæðiskostnaður í Japan sé nú í lágmarki en sé líklegt að hann fari hækkandi á nýjan leik. Ef við kaupum þar húsnæði þá eru vextir afar lágir þannig að að því leytinu til er hagstætt að opna sendiráð núna. Að því er varðar Mósambík-leiðina, eins og hv. þm. komst að orði, þá er þar um það að ræða að við fáum húsnæði í þeirri sameiginlegu sendiráðsbyggingu sem Danir og Norðmenn eru að byggja og áður höfðu Svíar og Finnar byggt sameiginlega sendiráð við hliðina. Við fáum þarna húsnæði fyrir íslenskan starfsmann sem verður starfsmaður utanríkisþjónustunnar. Hann verður ekki starfsmaður þessara sendiráða og á allan hátt á ábyrgð okkar. En okkur fannst þetta tilvalið fyrst það var verið að byggja þarna fyrir sendiráð allra hinna Norðurlandanna að þetta yrði okkar fyrsta skref inn í Afríku og ég tel að það hafi verið mjög gott að við náðum samkomulagi um það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Ég vil þá fyrir mitt leyti úr því að svo er að Japanar hafa ákveðið að opna hér sendiráð og strax frá og með 1. janúar nk. fagna ég því og geri ekki athugasemdir við að áform okkar um að opna sendiráð í Japan gangi áfram úr því að svo er. Verði það svo að kostnaður verði þó ekki nema tvöfaldur, þó nokkuð sé, þá verður víst að hafa það. Það mun rétt vera að miðað við það verðlag sem menn eiga gjarnan að venjast í höfuðborg Japans þá sé frekar hagstætt að koma sér þar fyrir um þessar mundir. Varðandi fulltrúa fyrir utanríkisþjónustu okkar annars staðar, eins og t.d. er að semjast um í Mósambík, þá held ég að það sé alveg tilvalið að sæta lagi ef svo ber undir að við getum með hagkvæmum hætti haft fulltrúa okkar, sem er að sjálfsögðu okkar og ekki undir neina aðra seldur þó að hann sé til húsa í tengslum við sendiráð annarra ríkja, t.d. í löndum eins og Afríku eða þess vegna Suður-Ameríku, þar sem ég held að við þurfum að fara að undirbúa að koma okkur betur fyrir. Í Afríku er það kannski einkum og sér í lagi vegna þess að það er augljóst mál að sú álfa verður á komandi áratugum meginvettvangur þróunarsamvinnu og uppbyggingarstarfs ef ekki á að fara skelfilega. Í Suður-Ameríku vegnar mönnum betur og þar gætu verið vaxandi markaðir upp á framtíð litið fyrir ýmsar okkar útflutningsvörur og fleiri hagsmuni sem gera það að verkum að ég held að við eigum að fara að undirbúa stöðu okkar þar, og það sama mætti reyndar segja um Eyjaálfu, þannig að hnötturinn sé sæmilega dekkaður.

Herra forseti. Ég tek alveg undir með hv. þm. að við þurfum að fara að huga að því að opna sendiráð í Suður-Ameríku. Við höfum þar mikilvægra hagsmuna að gæta, t.d. í landi eins og Chile, Argentínu, Brasilíu og fleiri lönd mætti nefna. Það er mjög óheppilegt að við skulum ekki hafa neitt sendiráð í þessari heimsálfu þannig að við erum fyllilega meðvitandi um það. Sama má segja um mörg önnur ríki í Asíu og reyndar í norðanverðri Afríku og það má líka nefna Mið-Evrópu og Austur-Evrópu í þessu sambandi. Það verður því ekki hjá því komist að huga að því í framtíðinni. Ég vildi taka undir með hv. þm. að það er mjög mikilvægt að Alþingi hafi á að skipa starfsliði sem getur fylgst vel með málum og þá kannski sérstaklega í Brussel. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að það væri á margan hátt heppilegt að Alþingi hefði starfsmann við sendiráðið í Brussel til að fylgjast þar með ýmsum gerðum og þeirri vinnu sem þar á sér stað. Nú höfum við lagt til að koma á breyttri skipan þessara mála þannig að mál komi miklu fyrr fyrir Alþingi og þingið fái meiri yfirsýn yfir það sem er að gerast og komi fyrr að málum og ég tel að að það þurfi að ræða það ítarlega. En af hálfu utanrrn. er ekkert því til fyrirstöðu að greiða fyrir því að starfsmaður Alþingis geti tekið þátt í því starfi sem þar er fyrir hönd þingsins. Það hefur legið fyrir af okkar hálfu. En það eins og annað er náttúrlega háð fjárveitingum og kostnaði. Það er kostnaðarsamt að hafa starfsmenn erlendis. Það eru ekki aðeins launin heldur líka ýmislegt annað sem fylgir því.

Herra forseti. Ég leyfi mér að vekja athygli á því að nú bregður svo við að við hæstv. utanrrh. erum meira og minna sammála um það sem við erum að ræða og ég styð eindregið margt af því sem hæstv. ráðherra hefur verið að beita sér fyrir, þ.e. hvað varðar eflingu utanríkisþjónustunnar og það að við gætum okkar hagsmuna af myndugleik, að sjálfsögðu innan ramma þess sem hófsamlegt og skynsamlegt er miðað við okkar stærð og efnahag. En það leikur enginn efi á því í mínum huga að óumflýjanlegt var að efla utanríkisþjónustuna verulega og fjölga sendiráðum og fjölga okkar fulltrúum á erlendri grund. Það hefur verið gert í tíð hæstv. utanrrh. og ég hef verið stuðningsmaður þess. Þó ég sé nú stundum sakaður um ýmislegt annað og að vera yfirleitt á móti hlutunum, þá er nú gaman að geta getið þessa. Herra forseti. Það ber einnig vel í veiði að virðulegur forseti Alþingis hlýðir á mál okkar úr forsetastóli því hér vorum við síðast, herra forseti, ég og hæstv. utanrrh., að ræða um stöðu Alþingis í þessu sambandi. Ég lýsti þar þeirri skoðun minni að það væri orðið tímabært og jafnvel meira en það, að t.d. utanrmn. Alþingis fengi fastan starfsmann í fullu starfi vegna þeirra mikilvægu verkefna sem á þeirri nefnd hvíla, og þó ekkert kæmi nú annað til en að sú leið var valin hér að fara gegnum utanrmn. með vinnu að fullgildingu gerða og tilskipana á grundvelli EES-samningsins, þá er það nú ærið. En fyrir utan það hefur þessi nefnd að sjálfsögðu mjög mikilvægum skyldum að gegna og nokkra sérstöðu meðal þingnefnda. Ég tel því að mörgu leyti einboðið að hún hefði sinn sérstaka starfsmann. Sama á við um mögulegan fulltrúa Alþingis á vettvangi í Brussel vegna þeirrar forvinnu og undirbúningsvinnu sem þar á sér stað að ákvörðunum sem síðar berast hingað til Alþingis. Það gæti að mörgu leyti verið heppilegt að einnig í því tilviki væri til staðar starfsmaður, annaðhvort utanrmn. eða alþjóðasviðs Alþingis. Og það gleður mig að forseti hefur hlýtt á mál mitt.

Herra forseti. Vegna þeirra orða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að full ástæða væri til þess að styrkja starfsemi utanrmn. vegna aukinna verkefna, vil ég geta þess að sett hefur verið í gang vinna við að undirbúa tillögur um það hvernig nefndin geti styrkt starfsemi sína. Liður í því að skerpa hugmyndir okkar um það hvernig það mætti verða var semínar sem haldið var sérstaklega um það hvernig tekið skyldi á gerðum Evrópusambandsins, þá ekki síst hvernig utanrmn. gæti komið að því máli á mótunarstigi. Auk þess vil ég geta þess hér að fljótlega eftir að ég varð formaður utanrmn. hóf ég óformlegar viðræður við forseta Alþingis um það hvernig væri hægt að styrkja starfsemi utanrmn. og ég á von á því að þær hugmyndir muni mótast nú á næstu missirum.

Herra forseti. Það er mér ánægjuefni að þessi mál eru komin á rekspöl og ég held að ekki sé ástæða til að hafa fleiri orð um það.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur haldið ítarlega ræðu um skýrslu um alþjóðamál sem hér liggur fyrir. Það hefur komið fram við þessa umræðu að skýrsla um Evrópusambandið og stöðu okkar gagnvart því verður rædd síðar. Ég ætla því ekki að orðlengja um hana. En ég vil nota tækifærið og þakka fyrir þessi miklu plögg sem hér hafa verið lögð fram um alþjóðamál. Þau eru góður grundvöllur fyrir okkur á Alþingi að ræða þessi mál. Það hefur verið minnst á það að það eru 60 ár síðan utanríkisþjónustan var formlega tekin yfir. Það gerðist með næturfundi hér á Alþingi vegna þess að þeir atburðir höfðu gerst sem okkur þykja ótrúlegir í dag, þ.e. að Þjóðverjar höfðu ráðist á Danmörku og sambandið við Danmörku slitnaði. Það er fróðlegt að lesa um þann dramatíska fund sem hér var og varð til þess að við Íslendingar tókum utanríkisþjónustuna formlega í okkar hendur. Þróunin næstu árin var vissulega til að reyna að koma í veg fyrir að slíkur ófriður sem seinni heimsstyrjöldin var endurtæki sig. Sem betur fer hefur mikið áunnist í því efni, a.m.k. þykja styrjaldir milli þeirra granna sem þá tókust á, ólíklegar í dag. Þetta starf er unnið í gegnum ýmsar alþjóðastofnanir sem við erum aðilar að. Hér hefur t.d. verið rætt um aðild þingsins að þeim stofnunum sem eru margar og það verður að segja eins og er og ég fagna því að þingið hefur með árunum, þar sem ég þekki til, tekið þátt í starfi þessara stofnana markvissar með ári hverju. Það er nauðsynlegt að sú þróun haldi áfram og Alþingi geri sig gildandi í þessum efnum í þingmannasamstarfi þessara stofnana. Hér er um að ræða stofnanir á borð við Sameinuðu þjóðinar, NATO, ÖSE, Evrópusambandið í gegnum EES-samninginn og EFTA, Evrópuráðið og Norðurlandaráð. Það eru vissulega enn þá deilur, þó þær hafi breyst mjög í áranna rás, um aðildina að NATO. En það er afar mikilvægt að taka fullan þátt í öllum þessum samskiptum. Það kostar auðvitað vinnu og vissulega eru vandkvæði fyrir hið fámenna þinglið hér að sinna öllum þessum samskiptum. En þetta verður að gera. Það er vissulega svo að oft verður maður þess var í viðræðum við þingmenn annarra þjóða að alþjóðasamstarfið er kannski ekki efst á baugi þegar komið út í kjördæmin og þingmenn telja upp afrek sín í kjördæmunum. En það er nú önnur saga. Það er sjálfsagt og nauðsynlegt, ekki síst fyrir Íslendinga sem eru fámenn þjóð og svo háð utanríkisviðskiptum að öllu leyti og samböndum, að sinna þessu verkefni. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram um starfsaðstöðu utanrmn. að það er nauðsynlegt að vinna skynsamlegar tillögur um hvernig starfi hennar verður best fyrir komið. Ég hef kynnst því með setu í henni þennan vetur --- ég hef ekki setið þar áður sem aðalmaður, en sem varamaður áður --- að verkefnin hlaðast þar inn og eru eðli máls samkvæmt flókin. Ég sagði áðan að alþjóðasamtökin hefðu verið stofnuð til að varðveita frið og öryggi og margir kynnu að halda að þetta verk væri komið vel á veg með því að kalda stríðinu lauk fyrir tíu árum. En það er vissulega ekki svo. Því miður hefur það verið þannig að staðbundin átök hafa farið vaxandi í veröldinni. Ég átti þess nýlega kost að heimsækja bandaríska þingið og rannsóknarstofnun þess sem er mjög merkileg stofnun og sá þar úttekt á íhlutun Bandaríkjamanna í átök erlendis síðustu fjörutíu árin. Það kom í ljós að íhlutun þeirra hafði vaxið um allan helming á síðustu tíu árum. Staðbundin átök í veröldinni --- ég er ekkert að leggja dóm á íhlutun Bandaríkjamanna, sums staðar er það friðargæsla, annars staðar íhlutun í þessi átök --- hafa verið mjög tíð á síðasta áratug. Það er víðs fjarri að öryggi ríki í veröldinni. Þessi átök eru af ýmsum ástæðum. Þetta eru átök þjóðarbrota, þjóðernisminnihluta, átök um auðlindir, átök milli ætta, ættarvelda eða ættbálka, svo eitthvað sé nefnt. Sumir hafa þá kenningu að átök um vatn verði átök 21. aldarinnar. Ekki legg ég dóm á það. Hins vegar er það víðs fjarri að friður sé kominn á. Ekki þarf að lýsa með mörgum orðum átökunum á Balkanskaga sem eru í nágrenni við okkur. Þar höfum við lagt lóð á vogarskálarnar í þeirri friðargæslu sem þar fer fram og mér finnst nauðsyn að styrkja þá starfsemi og halda henni áfram. Við höfum sent þangað hjúkrunarlið og löggæslumenn sem mikil þörf er fyrir. Það er mikilvægt fyrir okkur að sýna lit að þessu leyti. Þó framlag okkar verði aldrei stórt á mælikvarða stórþjóðanna þá hefur það mikið að segja fyrir andlit okkar út á við að taka þátt í þessu. Hið sama er að segja um þróunaraðstoðina sem er annar þáttur utanríkismála okkar. Þar verðum við vissulega að efla þátttöku okkar. Það hafa verið stigin skref í því en þar vantar enn þá nokkuð upp á. Við höfum einnig tekið á móti flóttamönnum í vaxandi mæli á síðustu árum og það skiptir miklu máli fyrir þátttöku okkar í alþjóðasamskiptum að við séum þar veitendur en ekki eingöngu þiggjendur. Síðustu tíu árin hafa orðið miklar breytingar í Evrópu. Evrópusambandið mun stækka á næstu árum. NATO hefur stækkað. Þrjár þjóðir hafa gengið þar inn með fulla aðild og nú eru miklar umræður um að efla hina evrópsku stoð varnarmálanna innan NATO. Ég ætla ekki að hafa langt mál um það en það er vissulega nauðsyn fyrir okkur að marka okkur aðild þar að. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að sá vegur verði nokkuð langur og vandrataður þar til Evrópuþjóðirnar eru búnar að mynda varnarsamtök með fullum þunga. Það er mikið tæknilegt bil á milli Evrópuþjóðanna og Bandaríkjamanna og Evrópuþjóðirnar leggja stórum minna til varnarmála en Bandaríkjamenn. Ég tel því að öryggismálum í Evrópu verði ekki haldið uppi með fullum þunga nema Bandaríkjamenn eigi þar aðild að áfram, enda er ekki ætlunin að skilja þar á milli. En það eru miklar umræður um að efla Evrópustoðina. Ég vil undirstrika hér að það skiptir miklu máli að halda samskiptum við Rússa þó upp hafi komið hnökrar varðandi Tsjetjseníu. Ég tek undir það sem hefur verið sagt um þau mál. En það skiptir miklu máli að slíta ekki tengslin við Rússa og aðild þeirra t.d. að friðargæslunni á Balkanskaga er afar mikilvæg. Það verður auðvitað að mótmæla styrjaldarrekstri þeirra með fullum þunga. Hins vegar legg ég mikla áherslu á að rækta við þá samskipti. Ég tel að það sé grundvallaratriði fyrir frið og öryggi í Evrópu. Ég get ekki skilið við þessar hugleiðingar án þess að minnast á mannréttindamálin sem eru æ stærri þáttur í alþjóðasamskiptum, þ.e. að varðveita grundvallaratriði mannréttindamála eins og réttinn til lífs og réttinn til tjáningar, réttinn til mannlegrar reisnar og trúfrelsi svo nokkur lykilatriði séu nefnd, jafnrétti og önnur slík atriði. Ég tel að við eigum að leggja þar lóð á vogarskálarnar þar sem því verður við komið. Evrópuráðið er okkar vettvangur í þessu efni og ég veit að fulltrúarnir þar leggja þessum málum lið og það tel ég afar mikilvægt. Ég vildi undirstrika nokkur atriði að lokum þar sem ræðutíma mínum er nú að ljúka. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir okkur að taka þátt í alþjóðasamtökunum, ekki síst Alþingi, efla þróunaraðstoð, taka þrátt í friðargæsluverkefnunum áfram, styðja mannréttindabaráttu hvar sem því verður við komið og taka þátt í skynsamlegu samkomulagi um verndun umhverfis og sjálfbæra nýtingu auðlinda. Ég tel að þetta séu verkefnin sem fram undan eru, auk þess að byggja upp utanríkisþjónustuna í öllum heimsálfum. Þó geri ég mér alveg grein fyrir því að það er mjög dýrt verkefni og það verður ekki allt gert í einu í þeim efnum. En það hafa verið stigin afar mikilvæg skref í þessum efnum á undanförnum árum.

Herra forseti. Mig langar til þess að byrja á að þakka fyrir þá ágætu yfirlitsskýrslu sem hér er til umræðu, yfirlitsskýrslu hæstv. utanrrh. um alþjóðamál. Hún er góð sem slík, en mér þykir þó nokkur ljóður á skýrslunni, þó hún sé ágætisyfirlit og greinargóð frásögn af stöðu okkar og því sem gert hefur verið á sviði utanrrn. og í samskiptum okkar við önnur lönd á liðnum missirum, að í hana vantar, finnst mér, nokkuð skýrari stefnumótun um framtíðina. Vissulega er tekið á ýmsum málum í því efni. En mér hefði þótt fengur í að fá ögn markvissari frásögn af því hver forgangsröðunin er í þeim málum. Það er alveg ljóst nú á árinu 2000 að viðfangsefni nýrrar aldar verða um margt önnur en þau sem lýðveldið Ísland hefur fengist við síðustu 50 ár rúmlega. Eitt af því sem ekki er plássfrekt í skýrslu hæstv. utanrrh. er umfjöllun um umhverfismálin. Hún er vissulega til staðar, en hefur ekki það vægi í skýrslunni sem ég hefði talið að hún þyrfti að hafa. Nokkuð er rætt um aðstoð við fátækustu ríki veraldar og það skiptir auðvitað mjög miklu máli í framtíðinni, enda er það málefni okkar allra að jarðarbörn komist af hvar sem þau búa, m.a. með því að aðstoðað sé með niðurfellingu skulda og með öðrum slíkum aðgerðum. Einnig er mjög mikilvægt, og því ber að fagna, að utanrrn. hefur markað skýrari stefnu á undanförnum árum og lagt meiri áherslu á þróunarsamvinnu sem hefur skilað okkur að mínu viti mjög fram á veginn. Seint verður lögð nógu mikil áhersla á mikilvægi þess að markmið þróunarsamvinnunnar sé að bæta stöðu kvenna og barna í fátækari ríkjum þessa heims og það má færa gild rök fyrir því að öll þróunarsamvinna eigi að hafa það eitt að markmiði. Ég er eindregið þeirrar skoðunar. Án þess að fara hér út í langa röksemdafærslu í því efni, tel ég að aðstoð okkar við uppbyggingu heilsugæslu, aðstoð sem lýtur að lestrarkennslu fyrir konur, aðstoð sem lýtur að því að efla bólusetningu barna undir fimm ára aldri, að slík grunnaðstoð við fátækustu ríki heims skipti meginmáli í samskiptum okkar á alþjóðavettvangi á næstu áratugum. Mig langar í upphafi máls míns að taka undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um viðskiptabannið á Írak og nauðsyn þess að íslensk stjórnvöld beiti sér fyrir niðurfellingu þess. Það er alveg ljóst að það hefur ekki þjónað tilgangi sínum og það er löngu tímabært að taka það til gagngerrar endurskoðunar. Ég ætla einvörðungu að gera hér nokkur atriði að umfjöllunarefni. Fyrst eru það áætlanir um ný sendiráð og sendiskrifstofu í Maputo í Mósambík. Ég tel mjög mikilvægt að Íslendingar hafi sendiráð í öllum álfum heimsins. Þess vegna tel ég einboðið að við opnum sendiráð í Tókíó. Það er vissulega mjög dýr framkvæmd. En þar eigum við mikilla hagsmuna að gæta, viðskiptahagsmuna og annarra, og ég held að að málið sé einfaldlega þannig vaxið að hjá því verði ekki komist að opna sendiráð þar. Ég vil líka taka undir með þeim sem hér hafa nefnt sendiskrifstofu eða einhvers konar sendiráð í Suður-Ameríku og jafnvel í Eyjaálfu. Vissulega kostar þetta allt þó nokkrar upphæðir. En við vitum vel að alþjóðleg samskipti eru ekki ókeypis. Þau eiga heldur ekki að vera það. Við tryggjum ekki hagsmuni okkar og góð samskipti betur en með því að reka góð og öflug sendiráð sem víðast. Vegna hugmyndarinnar um sendiskrifstofu í Maputo í Mósambík vil ég líka taka hér fram að ég tel að slík leið sé mjög greiðfær og einmitt sérstaklega í löndum eins og Mósambík þar sem við vitum að það er kannski ekki alveg einfalt mál að setja á stofn sendiráð, m.a. vegna aðstæðna í landinu. Þess vegna hygg ég að það sé góð leið til þess að opna dyrnar að sunnanverðri Afríku að hefja starfsemi í Mósambík og sjá svo til í framhaldinu hvernig það gengur. Hér eru Evrópumálin sem slík ekki til umræðu og ég mun þess vegna geyma það þangað til skýrsla hæstv. utanrrh. um stöðuna í Evrópu verður tekin til umræðu á hinu háa Alþingi að ræða varnarstoðina sérstaklega og hygg að við munum getað átt hér orðastað um það síðar. Það ber að þakka sem vel er gert. Forusta Íslands í Evrópuráðinu var farsæl. Það er ekki alltaf einfalt að veita slíkum samtökum forustu. Við höfum séð það á undanförnum vikum að framferði Rússa í Tsjetsjeníu og einnig nýjustu atburðir í Úkraínu hafa náttúrlega sett Evrópuráðið í ákveðinn vanda. Ég hygg hins vegar að Evrópuráðið hafi tekið mjög vel á þeim vanda. Það ber að gera rússneskum yfirvöldum mjög skýra grein fyrir því að stríðsreksturinn í Tsjetsjeníu er, að mínu viti, glæpsamlegur. Hann gengur gegn öllum ákvæðum Genfarsáttmálanna og hann er í engu samræmi við þær yfirlýsingar Rússa um að verið sé að kveða niður hryðjuverkamenn. Þar er einfaldlega búið að flæma fólk á flótta og leggja heilt hérað í rúst. Þessu þarf að mótmæla kröftuglega þar til Rússar láta af þessum stríðsrekstri. Ég hygg að Íslendingar eigi þar að fara framarlega í flokki, bæði innan Evrópuráðsins og á öðrum vettvangi. Það er tvennt sem ég vil koma hér sérstaklega að og er þá fyrst að nefna Kyoto-ferlið. Í yfirlitsskýrslu hæstv. utanrrh. á bls. 50 segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Samþykkt tillögu Íslands,`` --- sem lögð hefur verið fram í þessu ferli --- ,,eða annars fyrirkomulags sem gerir Íslandi mögulegt að halda áfram nýtingu endurnýjanlegra orkulinda, mundi gera Íslandi kleift að gerast aðili að bókuninni.`` Hér tel ég mjög mikilvæga opnun vera á ferðinni og nokkuð nýtt hljóð komið í strokk stjórnvalda því að hingað til hefur það ekki heyrst frá ríkisstjórn Íslands að í bígerð hafi verið að milda málflutning okkar í Kyoto-ferlinu. En hér hefur greinilega verið opnað á nýja leið og því ber að fagna. Ég tel það benda til þess að stjórnvöld séu búin að gera sér grein fyrir því að sú leið sem valin var í upphafi sé kannski ekki greiðfær og nú sé verið að leita nýrra leiða í Kyoto-ferlinu. Annað sem ég vildi ræða er Alþjóðaviðskiptastofnunin sem fær svolitla umfjöllun í skýrslu hæstv. utanrrh. Vert er að velta því sér hvaða lærdóma megi draga af uppákomunni í Seattle á fundi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í haust. Það var ekki að ástæðulausu að fulltrúar frjálsra félagasamtaka ýmiss konar og umhverfisverndar- og náttúruverndarsamtaka fjölmenntu til Seattle til að láta í ljósi skoðanir sínar eða hafa áhrif á það sem þar fór fram. Ég hygg að það væri ráð að draga rétta lærdóma af þeim uppákomum og tryggja það í framtíðinni að á fundum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sé einhvers konar aðkoma tryggð fyrir frjáls félagasamtök. Ég sé satt að segja ekki, herra forseti, hvernig eigi annars að ná sátt um að tryggja frjáls viðskipti. Alþjóðaviðskiptastofnunin hrærist í veröldinni með öðrum, hún lifir í engri einangrun. Frjáls viðskipti verða ekki tryggð nema í sátt og það þarf að tryggja sátt milli ríkra og fátækra ríkja. Það þarf að ganga þannig í það verk að menn geri sér grein fyrir því að það kostar ríkari þjóðir veraldar að tryggja frjáls viðskipti þannig að aðgangur vöru frá fátækari ríkjum sé tryggður. Það er mjög mikilvægt að við séum samkvæm sjálfum okkur í umræðunni og að við gerum okkur grein fyrir því að ferli til frjálsra viðskipta er ekki endilega sársaukalaust, sérstaklega ekki fyrir fátækustu ríki heims og að við treystum okkur til að ganga í þá vinnu þannig að sem minnstri röskun valdi á högum fátækasta fólks þessa heims. Ég held hins vegar að við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að við sem erum ein af tíu ríkustu þjóðum heims þurfum auðvitað að láta eitthvað á móti okkur í þessu ferli. Það er einfaldlega kominn tími til þess að Íslendingar láti af þeirri grundvallarafstöðu sinni í samskiptum við aðrar þjóðir að fá allt fyrir ekkert. Þessu er svo sem ekkert sérstaklega beint til hæstv. utanrrh., heldur bara er almenn skoðun á því hvernig við höfum haldið fram utanríkismálum okkar á síðustu áratugum því þau vandamál sem við er að glíma í dag verða ekki leyst nema fundin sé raunhæf leið til þess að hífa fátækustu ríki heims upp úr þeirri gríðarlegu fátækt sem þau eiga við að búa. Það er málefni allra að sjá til þess að það takist. Ég vil einnig benda hv. þm. á að í Morgunblaðinu í dag er ágætisgrein eftir hagfræðinginn Jeffrey Sachs þar sem fjallað er aðallega um starfsemi Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þetta er býsna fróðleg lesning. Ég vona að hv. þm. gefi sér tíma til þess að glugga í greinina og að menn taki til greina þær ábendingar sem hér koma fram. Hér er verið að greina frá því að bandarísk þingnefnd sérfræðinga hefur skilað tillögum um róttækar breytingar á starfsemi Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég hygg að reynslan kenni okkur að margt megi betur fara í starfsemi þessara alþjóðastofnana og þar megi setja markmið og viðmið með öðrum hætti en gert hefur verið á undanförnum árum og áratugum. Ég tel það vera verðugt viðfangsefni íslenskrar utanríkisstefnu að taka þátt í því að endurbæta þessar stofnanir.

Herra forseti. Hv. þm. sagði í ræðu sinni að henni þætti skorta á framtíðarsýn og skýrari stefnumótun um framtíðina í þessari skýrslu og þessari umfjöllun. Ekki skal ég neitt draga úr því, aldrei er nægilega mikið talað um framtíðina og alltaf má sjá hana í mismunandi ljósi. Ég get hins vegar ekki tekið undir það að ekki sé leitast við að forgangsraða málum í skýrslunni. Hv. þm. sagði að lítið væri fjallað af okkar hálfu um umhverfismál. Nú er það svo að umhvrn. tekur þátt í veigamiklu alþjóðastarfi á þessu sviði fyrir utan utanrrn. Við höfum hins vegar stofnað sérstaka auðlindadeild í utanrrn. sem hefur tekið þátt í umræðu um þessi mál í miklum mæli, hvort sem við erum að tala um loftslagsmálin þar sem við erum að fjalla um nýtingu endurnýjanlegra orkulinda, mengun hafsins, nýtingu auðlindanna, sérstaklega auðlinda hafsins. Allt eru þetta mikilvæg umhverfismál sem við tökum ríkan þátt í. Við höfum sett upp sérstaka viðskiptaþjónustu, við höfum stóraukið starf okkar að þróunarmálum og þróunarsamvinnu, við höfum sett Evrópumál á oddinn í starfi okkar, auk þess sem við erum að færa út kvíarnar með opnun nýrra sendiráða. Allt tel ég þetta bera vott um framtíðarsýn. Nú má vel vera að við höfum ekki þar réttar áherslur en áherslurnar eru til staðar. Ég vil að lokum geta þess að við erum að auka starf okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að ýmsum málum og hyggjumst auka það m.a. með því að gefa kost á okkur til setu í öryggisráðinu en það þýðir að við munum auka þátt okkar í margvíslegum störfum á þeim vettvangi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. andsvarið. Ég er samt þeirrar skoðunar að betur megi skýra þá framtíðarsýn sem kemur fram í þessari yfirlitsskýrslu. Vissulega er þar farið yfir alla helstu málaflokka en eins og ég tók fram í ræðu minni þyrfti að forgangsraða umhverfismálunum framar, leggja meiri áherslu á þróunarsamvinnu og þá sérstaklega aðstoð við konur og börn í fátækustu ríkjum heims og einnig á sérstaka aðstoð við fátækustu ríki heims. Ég tel þetta vera forgangsmál í utanríkisstefnu Íslands. Vissulega er margt mjög vel gert nú um stundir en það er aldrei svo að ekki megi gera betur. Ég held að við ættum að sýna ögn meiri metnað í þessum málum og sérstaklega huga að umhverfismálunum.

Herra forseti. Allt er þetta spurningin um ákveðna fjármuni jafnframt. Það er alveg ljóst og það kemur fram í skýrslunni að við höfum aukið mjög starf okkar í þróunarmálum. Við höfum sett upp áætlun þar sem gert er ráð fyrir stighækkandi framlögum á næstu árum og við erum að skipuleggja verkefni okkar alllangt inn í framtíðina, við höfum tekið meiri þátt í störfum Alþjóðabankans en nokkru sinni fyrr, við tókum að okkur um tveggja ára skeið forustu fyrir hönd Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna í þróunarnefnd Alþjóðabankans. Við höfum því sett þessi mál í forgang. Auðvitað getum við gert meira en við komumst ekki hjá því að sinna mikilvægum hagsmunamálum Íslands. Það eru gerðar þær kröfur til utanríkisþjónustunnar að hún sinni þeim og við höfum jafnframt verið virkir þátttakendur á ýmsum sviðum umhverfismála. Ég skil ekki hv. þm. þannig að við eigum að sinna þessum málum fyrst og fremst, við verðum að sýna mikla breidd vegna þess að við erum með mjög litla utanríkisþjónustu þegar við miðum við mörg önnur lönd. Utanríkisþjónusta okkar er í heild sinni jafnvel minni en sendiráð helstu nágranna okkar í Tókíó svo ég nefni dæmi. Ég hygg að utanríkisþjónusta okkar sé töluvert minni en sendiráð Breta í Tókíó þannig að okkur eru vissar takmarkanir settar í þessum efnum. Þó ég taki að sjálfsögðu við ábendingum í þessu sambandi tel ég að við höfum einmitt verið að gera okkar ýtrasta til þess að forgangsraða málum okkar og ekkert síður lagt áherslu á þau mál sem hv. þm. nefndi en ýmis önnur.

Nú verður gert hlé á umræðunni og fundi fram haldið kl. hálftvö. Þá er ráðgert að taka 8. dagskrármálið, tekjuskatt og eignarskatt, á dagskrá, ljúka 2. umr. og 3. umr. síðan á nýjum fundi. Verður svo haldið áfram umræðu um yfirlitsskýrslu utanrrh. Fundinum er frestað til kl. hálftvö.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breyting á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum. Í frumvarpi þessu er lagt til að hækkun persónuafsláttar fylgi umsömdum almennum launahækkunum á vinnumarkaði á tímabilinu 2000--2003 í samræmi við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þess efnis, dags. 10. mars 2000. Er gert ráð fyrir að hækkun persónuafsláttar og skattleysismarka sem lögð er til komi fram í áföngum frá og með 1. apríl á þessu ári til ársins 2003. Þar sem einungis hluti vinnumarkaðarins hefur nú gert kjarasamninga til lengri tíma og endurskoða á þá 1. febrúar ár hvert með hliðsjón af launaþróun og þeim kjarasamningum sem á eftir koma er ljóst að almennar umsamdar launahækkanir geta orðið aðrar en liggja til grundvallar því sem kveðið er á um í frumvarpinu. Verði þróun almennra launahækkana frábrugðin þessum forsendum er ljóst að þróun persónuafsláttar hlýtur að koma til umfjöllunar Alþingis á ný. Við meðferð málsins í nefndinni kom fram það sjónarmið fulltrúa Öryrkjabandalags Íslands að persónuafsláttur ætti að fylgja launavísitölu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Efh.- og viðskn. stendur einróma að álitinu en Kristinn H. Gunnarsson og Gunnar Birgisson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Herra forseti. Frá því að efh.- og viðskn. afgreiddi frv. hafa náðst samningar milli Samtaka atvinnulífsins og Verkamannasambands Íslands. Fjmrh. hefur lagt fram brtt. sem verður til umræðu á eftir og ég vænti þess að sú tillaga fái góðar undirtektir.

Herra forseti. Í kjölfar þeirra kjarasamninga sem náðust í morgun á vettvangi Verkamannasambandsins og Samtaka atvinnulífsins hefur ríkisstjórnin afráðið að lögð verði fram brtt. við þetta frv. til laga um breytingar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem endurspegli þá launabreytingu sem samningarnir frá í morgun gera ráð fyrir á árinu 2003 umfram það sem áður var fyrir séð í samningum Flóabandalagsins. Til að endurspegla þessa breytingu er lagt til að persónuafsláttur hækki á árinu 2003 um 2,75% í stað þess að hækka um 2,25%. Ég hygg að þessi brtt. skýri sig að öðru leyti sjálf, en vil taka fram að um þetta mál hefur verið haft samráð við forseta Alþýðusambands Íslands.

Herra forseti. Það frv. sem komið er til 2. umr. er eins og hv. þingmenn þekkja mál sem afgreitt var í tengslum við kjarasamninga við Flóabandalagið og fela í sér breytingar á skattleysismörkum og persónuafslætti. Nefndin fjallaði um frv. á einum fundi og fékk til fundar við sig bæði fulltrúa frá ASÍ og frá Öryrkjabandalaginu. Eins og fram kemur í nál. skrifa allir nefndarmenn undir álitið án fyrirvara. Ég vil þó halda til haga í umræðunni að fulltrúar Öryrkjabandalagsins lýstu sig ósammála þeirri viðmiðun sem hér er lögð til grundvallar að því er varðar hækkun persónuafsláttar og skattleysismarka næstu þrjú árin, eða frá 2000--2003, en í frv. er miðað við að láta skattleysismörk fylgja almennum umsömdum launahækkunum. Fulltrúar Öryrkjabandalagsins töldu eðlilegra og það þjónaði betur hag lífeyrisþega að persónuafslátturinn mundi fylgja launavísitölu. En hér er um að ræða samkomulag sem gert var í tengslum við kjarasamninga og ekki vannst tími til í nefndinni með tilliti til þess að breytingin tekur gildi núna um næstu mánaðamót að skoða nákvæmlega þær viðmiðanir og áhrif þeirra, bæði á kjör launþega og láglaunafólks. Því er niðurstaðan sú að við skrifum undir nál. án fyrirvara. Fulltrúar Öryrkjabandalagsins lögðu til í nefndinni mjög athyglisvert plagg sem sýnir þróunina á lífeyrisgreiðslum frá 1993--1999. Þar kemur skýrt í ljós, eins og hv. þm. þekkja, hve kjör lífeyrisþega hafa verulega dregist aftur úr lágmarkslaunum og kjörum á almennum vinnumarkaði, en frá árinu 1993 hafa lágmarkslaun hækkað um 52,3%, launavísitalan um 38,6% en tekjutrygging lífeyrisþega einungis um 20,5%. Þeir benda einnig á hve skattleysismörk hafa hækkað lítið á þessu tímabili, eða einungis um 5,9%. Það segir sig sjálft að það hefur auðvitað veruleg áhrif á kjör láglaunafólks og lífeyrisþega hvernig þróun skattleysismarka hefur hækkað á þessu tímabili. Þeir benda á, sem er rétt að fram komi í umræðunni, að lífeyrisþegar sem eru einungis á strípuðum almannatryggingabótum eins og þeir kalla það greiða af þeim bótum sem eru innan við 70 þús. kr. á mánuði um 40 þús. kr. í skatta á ári. Það segir sig sjálft að það er mjög mikill peningur fyrir þá sem einungis hafa um tæpar 70 þús. kr. sér til framfærslu á mánuði. Þessu vildi ég halda til haga í umræðunni ásamt því að benda á að það er mjög mikilvægt sem fram kemur í nál. efh.- og viðskn., sem var frágengið áður en samningarnir sem tókust hjá Verkamannasambandinu í nótt urðu til, en þar kemur fram sú skoðun nefndarinnar að þar sem einungis hluti vinnumarkaðarins hefur nú gert kjarasamninga til lengri tíma og endurskoða á þá 1. febrúar ár hvert með hliðsjón af launaþróun og þeim kjarasamningum sem á eftir koma er ljóst að almennar umsamdar launahækkanir geta orðið aðrar en liggja til grundvallar því sem kveðið er á um í frv. Verði þróun almennra launahækkana frábrugðin þessum forsendum er ljóst að þróun persónuafsláttar hlýtur að koma til umfjöllunar Alþingis á ný. Þetta er mjög mikilvægt, enda sýnir það sig strax núna að við erum hér að fjalla líka um brtt. sem hæstv. fjmrh. leggur fram, sem er bein niðurstaða eða afleiðing vegna þess að samið var um heldur betri kjör í þeim samningum sem tókust í nótt en gerðist hjá Flóabandalaginu sem hefur áhrif á það að skattleysismörkin breytast heldur meira en kveðið er á um í frv. og er þá raunverulega viðurkenning á því af hendi stjórnvalda að þessu þurfi að breyta í takt við umsamda launaþróun á þessu tímabili sem er alveg fram til 2003. Ég fagna því þeirri brtt. sem hæstv. fjmrh. leggur hér fram og undirstrika að ég tel að hér sé lögð ákveðin stefna með þeirri brtt. sem fjmrh. hefur mælt fyrir varðandi þróunina á þessum tíma fram til 2003.

Herra forseti. Þetta lagafrv. fjallar um skattleysismörk, þ.e. hvernig skattleysismörkin eigi að þróast á komandi árum. Við 1. umr. frv. gerði ég tvennt: Í fyrsta lagi fagnaði ég því að skattleysismörk ættu að taka mið af launaþróun. Menn hafa deilt nokkuð um hvað eigi að leggja til viðmiðunar í launaþróun. Annars vegar hefur því verið haldið fram að skattleysismörkin eigi að fylgja lágmarks umsömdum launatöxtum og hins vegar eru aðrir sem vilja að skattleysismörkin fylgi launavísitölunni. ASÍ og BSRB eru sammála um og hafa lagt á það ríka áherslu að skattleysismörkin eigi að lágmarki að fylgja lágmarks umsömdum launatöxtum. Það er viðurkennt með þessu frv. og það er vel. Í öðru lagi gagnrýndi ég við 1. umr. málsins að endurskoðunarákvæði vantaði í frv. Vegna þess að í frv. var tekið mið af þeim samningum sem þá höfðu verið gerðir og eru kenndir við Flóabandalagið. Það er einvörðungu um 10% af launamarkaðnum á Íslandi og væri óeðlilegt að binda þá þróun við það sem gerðist hjá svo litlum hluta launamarkaðarins. Og þess vegna lagði ég áherslu á að tekið yrði mið af öðrum samningum sem kynnu að vera gerðir. Þetta var síðan rætt í nefndinni og nú hefur það gerst að Verkamannasamband Íslands hefur gengið frá sínum hluta samninganna og í samræmi við þá samninga hefur ríkisstjórnin síðan brugðist við og fært skattleysismörkin upp síðasta samningsárið. Það er einnig vel og ég styð það og lít svo á að þar með styðji menn það prinsipp að skattleysismörk eigi að lágmarki að fylgja lágmarks umsaminni launaþróun í landinu. En áður en ég lýk máli mínu vil ég leggja áherslu á eitt, herra forseti, og það eru aldraðir og öryrkjar. Fram hefur komið við umræðuna að á síðustu árum, ef litið er aftur til ársins 1993 og fram undir síðustu áramót, hafa lægstu laun í landinu hækkað um 52% en kjör öryrkja og aldraðra einvörðungu um 30% þegar litið er til grunnlífeyris, tekjutryggingar, heimilisuppbótar og sérstakrar heimilisuppbótar. Þarna er stórt bil á milli. Þetta bil kemur enn til með að aukast ef farið verður að þeim hugmyndum sem ríkisstjórnin hefur kynnt Alþingi og þjóðinni varðandi kjaraþróun hjá öryrkjum á næstu árum. Í þeim samningum sem nú hafa verið gerðir kemur fram að lágmarks umsamin launaþróun á þessu ári verður 3,9% en fyrir lægstu hópana 8,9%. Ríkisstjórnin ætlar að miða kjör öryrkjanna og aldraðra við lægri töluna. Bilið mun því enn aukast á milli öryrkja og aldraðra og launafólks. Mér finnst þetta með öllu óaðgengilegt og ég vil beina því til ríkisstjórnarinnar og hæstv. fjmrh. að þessi mál verði tekin til gagngerrar endurskoðunar, en að öðru leyti lýsi ég yfir stuðningi við þessar lagabreytingar.