Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forsetl. Virkjun Efra-Sogs er nú allvel á veg komin og framkvæmdir hafa gengið nokkru hraðar, en áætlað hafði verið. Það hafði verið gert ráð fyrir því og ákveðið í verksamningi um byggingarvinnuna, að stöðin ætti að geta tekið til starfa 1. nóv. 1959. Hins vegar þurfti ekki öllu verkinu að vera lokið þá og m.a. átti ekki að fullgera stíflu, fyrr en á árinu 1960. Nú hefur verkinu miðað betur áfram, en gert var ráð fyrir og áætlað í upphafi, svo að nú eru horfur á því, að því verði heldur fyrr lokið og m.a. að stífluna verði unnt að fullgera á næsta ári. Kostnaðaráætlun, sem nýlega hefur verið endurskoðuð, fyrir virkjun Efra-Sogs er núna 192 millj. kr. Þar af er erlendur kostnaður 70 millj. rúmar, innlendur kostnaður rúmlega 91 millj, og tollar og önnur opinber gjöld 30 millj. Fjár hefur verið aflað fyrir erlenda kostnaðinum öllum og enn fremur fyrir innlenda kostnaðinum, öðrum en 30 millj., er ég gat um síðast. Stjórn Sogsvirkjunarinnar hefur staðið í sambandi við seðlabankann og við ríkisstj. um fjáröflun þessa, og það frv., sem hér er flutt er árangur af þeim viðræðum. Það er gert ráð fyrir að bjóða út skuldabréfalán að upphæð 30 millj. kr., og eftir uppástungu seðlabankans er farin sú leið að gera ráð fyrir verðtryggingu skuldabréfanna, og segir um það í 1. gr. þessa frv., að ákveða megi, að skilmálar bréfanna séu þannig, að upphæð endurgreiðslu og vaxta breytist í hlutfalli við breytingu rafmagnsverðs til neytenda í Reykjavík frá útgáfudegi verðbréfanna til gjalddaga. Hér er sem sagt farið út á braut, sem áður hefur verið farin með útgáfu vísitölutryggðra bréfa, en í stað þess að miða við þá almennu vísitölu hér, er gert ráð fyrir að miða við rafmagnsvísitölu eða rafmagnsverðsvísitölu. Seðlabankinn hefur heitið aðstoð og fyrirgreiðslu um sölu þessara bréfa. En það er hvort tveggja, að til þess að gefa út slík bréf þarf lagaheimild og auk þess ríkisábyrgð. Það, sem þetta frv. fer fram á, er því að heimila stjórn Sogsvirkjunarinnar að taka þetta skuldabréfalán og að ríkissjóður og bæjarsjóður Reykjavíkur ábyrgist sameiginlega þessa skuldabréfaútgáfu, eins og þessir tveir aðilar, er eiga Sogsvirkjunina saman, bera sameiginlega ábyrgð á öllum hennar skuldbindingum. Það var einróma samþykkt í fjhn. þessarar d. að beiðni fjmrn. að flytja þetta frv., og vænti ég þess, að það fái góðar undirtektir í þessari hv. deild.



Herra forseti. Ég áttaði mig bara ekki á því, að frv. mundi ekki fara til n., og þess vegna bað ég ekki um orðið áðan. En að láta verðgildi bréfanna fara eftir því, sem bæjarstjórn Reykjavíkur þóknast að selja rafmagnið á á hverjum tíma, það nær ekki nokkurri átt. Bæjarstjórn getur einn góðan veðurdag sett svo mikið niður verðið á rafmagninu, að bréfin verði einskis virði, og þá getur hún keypt þau. Hún getur líka sett rafmagnsverð upp og með því aukið gildi bréfanna. Að miða við rafmagnsverðið og láta það þannig í hendur bæjarstjórnarmeirihlutanum, hver sem hann er á hverjum tíma, það nær ekki nokkurri átt, og þess vegna álít ég að ætti að láta nefndina athuga frv. betur.

Forseti (BSt): 1. umr. um málið var lokið, og veitti ég ekki þm. orðið til þess, að hann gæti talað efnislega um málið, því að það er tækifæri til þess bæði við 2. umr. og 3. umr. að gera það. En það er þá till. um að vísa málinu til fjhn., sem ber málið fram, og verður hún borin upp.



Herra forseti. Allshn. hv. d. hefur haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á l. nr. 21 27. júní 1921, um biskupskosningu. N. varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Minni hl. n., þeir hv. þm. V-Sk. og 11. landsk., leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Meiri hl. taldi hins vegar ekki rétt að samþykkja frv. og leggur til, að það verði fellt. Frv. felur það í sér, að verði biskup Íslands sjötíu ára að aldri, þá skuli hann, ef aðrar ástæður hindra ekki, halda embætti sínu þar til hann verður 75 ára, ef þrír fimmtu þeirra, sem atkvæðisrétt hafa við biskupskjör, bera fram ósk þar um. Talið er og vafalaust með réttu, að núv. biskup, sem er nýorðinn 70 ára, sé hinn mesti ágætismaður og það heilsugóður, að hann geti af þeim ástæðum gegnt embætti sínu enn um sinn. Af því tilefni hefur frv. verið flutt og er einungis miðað við þennan eina mann, en ætlað þó að gilda sem almenn regla um biskup Íslands framvegis. Flm. frv. segja í grg., sem fylgir því, að þeir muni fáir, sem ekki viðurkenna sérstöðu biskupsembættisins að því er aldurshámark varðar, sízt séu minni rök til þess, að maður haldi embætti biskups fram til 75 ára aldurs, en þeir, sem til starfs eru kosnir almennri kosningu, eins og sóknarprestar, ef kjósendur æskja þess. Það er hins vegar skoðun okkar, sem skipum meiri hl. allshn., að þetta sé rangt. Í fyrsta lagi fyrirfinnast ekki rök fyrir því, að biskupsembættið sé að þessu leyti ósambærilegt við fjölmörg önnur embætti. Þess vegna er óheppilegt og óæskilegt, að sérreglur verði settar um þetta eina embætti að þessu leyti, þó að svo standi á sem nú um þann mann, sem embættinu gegnir. Fullkomin ástæða væri þá til, að mörg fleiri eða ýmis fleiri embætti yrðu látin lúta sömu eða svipuðum lögum. Það má vel vera, að næg rök séu til þess, að lagaákvæði um aldurshámark opinberra starfsmanna almennt verði endurskoðuð með það fyrir augum að hækka aldurshámarkið, því að vafalaust eru margir embættismenn færir um að gegna starfi sínu lengur en til sjötugsaldurs. Um þetta voru uppi raddir í allshn. hv. d., þegar n. ræddi um frv. Að svo komnu er ég því ekki andvígur út af fyrir sig, að slík endurskoðun færi fram, en hinu er ég andvigur, að sett séu sérstök lög um eitt og eitt embætti, enda verður ekki séð, að biskupsembættið hafi að neinu leyti sérstöðu að þessu leyti, og ég þykist mega ganga út frá því vísu, að verði þetta frv. samþ., þá sé það alveg vafalaust, að fleiri frv. muni á eftir koma um hækkun aldurshámarks annarra embættismanna, og af slíku mundi einungis leiða hættulegan glundroða. Sérreglur um aldurshámark presta byggjast einfaldlega á þeirri staðreynd, að ávallt hefur verið skortur á prestum, a.m.k. nú um nokkurra áratuga skeið, og mörg prestsembætti hafa verið óskipuð af þeim sökum. Þau hafa því fullkomna sérstöðu að því leyti. Hins vegar mun varla vera talin hætta á því, að biskupsembættið þurfi að vera autt og óskipað af slíkum ástæðum. Hér vil ég bæta því einu við, að ég er persónulega andvígur opinberri undirskriftasöfnun eins og þeirri, sem ráðgerð er í frv. Mér virðist hún jafngilda nokkurn veginn opinberum kosningum, og mig furðar raunar á, að menn skuli vilja hafa slíkan hátt á um þetta. Verði frv. samþ. til 3. umr., þá áskil ég mér rétt til að bera fram brtt. um þetta, sem fæli það í sér, að kosning yrði leynileg meðal þeirra, sem atkvæðisrétt hafa þar um. Þetta eru í fáum orðum sagt rökin fyrir því, að meiri hl. allshn. er andvígur þessu frv.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um þetta mál, en nm. ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði fellt, en minni hl., hv. þm. V-Sk. og ég, leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv. Nd. Mál þetta hefur verið nokkuð lengi á leiðinni, frá því að það var lagt fram í fyrstu í hv. Nd. Hefur allmikið verið um það rætt og ritað. Ættu því rök þess að liggja nokkuð ljós fyrir hv. þm. Ed. Ég mun þó leitast við að rifja þau helztu upp í örstuttu máli. Svo sem kunnugt er, hafa hugmyndir manna verið nokkuð á reiki um það, hvort biskup Íslands mætti sitja lengur í embætti, en til sjötugs vegna ákvæða í l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og l. um aldurshámark opinberra starfsmanna. Hin síðarnefndu lög gengu í gildi á árinu 1935. Þau voru því í gildi, þegar þáverandi biskup Íslands., dr. Jón Helgason, varð sjötugur. Hann var þó ekki látinn hætta störfum þá, heldur mun hann hafa setið áfram í þessu virðulega embætti á þriðja ár eftir sjötugt, og hefur ekki annað heyrzt en vel hafi þótt á því fara. Þegar núverandi biskup yfir Íslandi, herra Ásmundur Guðmundsson, varð sjötugur, þóttu ákvæði laga ekki skýrari en svo, að fengnir voru tveir af lærðustu lögfræðingum þjóðarinnar til að segja sitt álit á því, hvort biskup mætti sitja lengur í embætti en til sjötugs. Þessir mætu fræðimenn komust að þeirri niðurstöðu, að þetta væri óheimilt að óbreyttum lögum. Það datt engum í hug að vefengja þennan úrskurð út af fyrir sig. Á hinn bóginn þótti ýmsum full ástæða til að breyta l. að þessu leyti, gera þau skýr og ótvíræð, þannig að biskup hefði tvímælalausan rétt til þess að sitja í embætti fram yfir sjötugt, svo sem látið hefur verið viðgangast. Um sóknarpresta og aðra þá, sem til starfs eru kosnir almennri kosningu, gildir sú regla, að þeir megi gegna störfum til 75 ára aldurs, ef vissum skilyrðum er fullnægt. Sú hefur og raunin orðið um ýmsa sóknarpresta, að þeir sitja í embættum eftir sjötugt, og þykir sjálfsagt. Þessi staðreynd hefur án efa mótað þá skoðun margra, að biskupi væri lögheimilt að gegna embætti sínu fram yfir sjötugt, enda verður að telja það mjög eðlilegt, að svipuð ákvæði gildi um biskupa og presta þjóðkirkjunnar að þessu leyti. Frv. þetta, ef að lögum verður, veitir aðeins heimild til þess, að biskup megi halda embætti sínu til 75 ára aldurs. Þetta er þó því aðeins heimilt, að aðrar ástæður hindri ekki, að hann fái haldið embættinu. Enn fremur er þessi heimild bundin því skilyrði, að 3/5 þeirra, sem atkvæðisrétt hafa við biskupskjör, beri fram ósk um það. Það virðist því búið svo um hnútana, að ólíklegt má telja, að hrapað yrði að því að nota þessa lagaheimild, nema full ástæða þætti til. Frv. þetta hefur verið sent nokkrum aðilum til umsagnar, m.a. kirkjuþingi, kirkjuráði og biskupi. Enginn þeirra hefur andmælt frv., heldur þvert á móti verið því fylgjandi. Ég leyfi mér sérstaklega að vekja athygli á umsögn kirkjuþings, sem saman kom nú í haust og starfar eftir nýjum lögum, sem hæstv. Alþ. hefur gert úr garði. Ég man ekki betur, en því hafi einmitt verið mikið á loft haldið við setningu þeirra laga, að kirkjuþing ætti að vera ráðgefandi aðili um öll meiri háttar málefni, er snerta kristni og kirkju, og sjálfu Alþingi bæri að vísa þangað slíkum málum til umsagnar, enda var svo gert með þetta frv. Núv. hv. alþm. geta vart látið ráð og till. þessarar stofnunar algerlega sem vind um eyru þjóta. Ýmsum rökum, fremur léttvægum þó, hefur verið beitt gegn þessu frv., svo sem þeim, að allt undirskriftafargan væri hvimleitt. Satt er það, að sumum gengur illa að taka ákveðna afstöðu, nema þeir séu hjúpaðir leynd kjörklefans. Ég tel þó engan of góðan til þess að segja til um, hvort hann vilji undirrita ákveðið skjal eða ekki. Auk þess mætti framkvæma ákvæði frv. þannig, að ekki yrði um neinar undirskriftir að ræða, eins og hv. frsm. meiri hl. benti á. Bent hefur verið á, að óheppilegt sé, að aldraðir menn sitji á biskupsstóli. Þetta er þó algerlega undir atvikum komið. Og hv. fjvn. mætti a.m.k. minnast þess, hversu fyrrv. yfirmaður hinnar kaþólsku kirkju hélt vel virðingu sinni í embætti, þótt kominn væri á níræðisaldur. Hefur mér heyrzt á hv. nm., að þeim hafi þótt nokkurs um vert að ná fundi hins aldna kirkjuhöfðingja. Það mætti telja ýmis fleiri rök með þessu frv., en þau eru þegar meira og minna kunn. Ég vil þó að lokum benda á það, að þegar áður en núv. biskup Íslands varð sjötugur, höfðu kirkjumrn. borizt undirskriftir mikils hluta þeirra sóknarpresta og annarra, er atkvæðisrétt hafa við biskupskjör, þess efnis, að biskup fengi að halda embætti enn um sinn. En þar sem fyrrnefnd álitsgerð lögfræðinganna er nú fyrir hendi, er ómögulegt fyrir rn. að koma til móts við þessar ákveðnu óskir kirkjunnar þjóna, nema þetta frv. verði samþykkt eða önnur heimild svipaðs efnis. Það er því síður en svo, að frv. þetta sé flutt til þess að gera hlut kirkjunnar lítinn, heldur miklu fremur til þess, að unnt sé að ganga til móts við stóran hóp af mætustu mönnum, sem starfa að málum íslenzkrar kirkju í dag.