Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á árinu 1952 voru sett lög um öryggisráðstafanir á vinnustöðum. Við framkvæmd þeirra laga hefur komið í ljós, að nokkrum ákvæðum þeirra þarf að breyta til skýringar, og hefur iðnn. þessarar d. borizt þetta frv. frá hæstv. iðnmrh. með ósk um, að n. flytti það. N. hefur orðið við þeirri ósk og sér ekki ástæðu til annars en að mæla með frv. og hefur ekki brtt. við það að gera. Ég vil því mæla með því, að frv. gangi óbreytt áfram, en vil að öðru leyti vísa til grg. þeirrar, sem fylgir frv. frá hæstv. ráðh. og prentuð er með frv.



Herra forseti. Mál út af merkjum landa hafa verið, svo sem alkunna er, um aldir og eru enn í dag mjög tíð fyrir dómstólum í landi hér. Til þess liggja ýmsar orsakir og sumar næsta eðlilegar, en eigi þykir mér ástæða til þess að rekja þær hér í sambandi við það málefni, sem liggur fyrir til umræðu. Um meðferð landamerkjamála hefur gilt sérstök löggjöf, nú lög nr. 41 frá 1919 og lög nr. 40 frá 1927, og er hún í ýmsu tilliti frábrugðin hinni venjulegu meðferð einkamála. Þessi afbrigðilega tilhögun er byggð á séreðli þessa málaflokks. Úrslit í merkjamálum eru t. d. tíðast svo tengd staðháttum, örnefnum, landsnytjum o. fl. af slíku tagi, að löggjafanum hefur þótt nauðsynlegt að kveða svo á, að merkjadómendur (en landmerkjadómur er skipaður 3 dómendum) skuli ganga á vettvang og athuga um staðfræðileg efni máls, svo sem framast er kostur. Telur löggjafinn þannig, að ekki sé ætlandi, að án merkjagöngu takist nægilega vel til um niðurstöðu efnisdóms, og er það auðvitað alveg rétt. Hins vegar hefur löggjafinn ekki gert sérstaklega ráð fyrir því, - og er það að vonum á þeirri tíð, sem lögin voru sett, - að æðra dómi væri kleift að ganga á vettvang og kynnast, eins og merkjadómur í héraði, málefninu af eigin raun. Þess vegna hefur æðri dómur verið bundinn af sérstakri lagareglu í þessum málum, sem takmarkar vald hans þannig, að honum er annað tveggja heimilt, í fyrra lagi að staðfesta merkjadóm að fullu, eins og hann kann að liggja fyrir hverju sinni, eða að öðrum kosti fella merkjadóminn úr gildi og vísa honum frá til upptöku að nýju í héraði. Hið þriðja leyfist æðra dómi ekki, nefnilega að breyta merkjadómi svo sem æðra dómi kynni að þykja réttast og lúka þar með málinu án frekari aðgerða eða heimsendingar í hérað. Hér er því mjög á annan veg farið um vald æðra dóms og afstöðu til dómsefnis en venja er til. Í þessum málum er æðri dómur, hæstiréttur, svo kallaður kassasjónsdómstóll. Geti hann ekki fallizt þegar á niðurstöðu merkjadóms, er honum einn kostur sá að ómerkja dóminn, hversu smávægilegt sem það kann að vera, sem áfátt er, og málinu er vísað heim í hérað til meðferðar að nýju. Að binda þannig hendur æðri dóms var eðlilegt og réttmætt á fyrri tímum, þá er hæstiréttur Dana var efsta dómstig vort, og yfirrétti landsins í Rvík hlaut að vera erfitt um vik til vettvangsgöngu, en uppdrátta af þrætulandi jafnan vant. Hvor tveggja dómurinn hlaut að hafa takmarkaða yfirsýn um kjarna málsins, hið staðfræðilega dómsefni. Nú horfir aftur á móti öðruvísi við. Hæstiréttur hefur oftsinnis gengið á vettvang í merkjamálum og öll aðstaða til ferðalaga svo breytt, að fá eða næstum engin mál ættu þau fyrir að koma og merkjadómur hefur færi til merkjagöngu í, að hæstiréttur geti ekki komizt á staðinn, ef honum þykir þess þörf. Þannig er algerlega úr sögunni undirstaða þessa sérstaka ákvæðis um meðferð merkjadóma fyrir hæstarétti. Í frv. á þskj. 396 er lagt til, að þessi sérstaka meðferð merkjamála fyrir hæstarétti verði niður felld og að um þau mál fari þar sem almenn einkamál, þannig að hæstiréttur hafi færi þess að breyta merkjadómi svo sem réttast þykir, eins og nú er um aðra dóma, sem til hæstaréttar ganga. Er þá haft fyrir augum, að hæstiréttur gangi á merki, ef hann telur sig ekki án merkjagöngu geta kveðið upp efnisdóm. Að vísu kann það að henda, að hæstiréttur teldi sig ekki geta farið á vettvang, er slíks væri að hans áliti þörf, og færi þá í þeim tilfellum - sjálfsagt mjög fáum - um málið eftir venjulegum reglum, er nauðsynlegra upplýsinga úr héraði er vant. Við þessa breytingu, ef að lögum yrði, vinnst margt. Oftlega hafa merkjamál horfið heim í hérað fyrir efni eða atvik, sem hæstiréttur hefði annars fært með hægu móti í réttara horf og þannig lokið endanlega máli, ef eigi hefði núgildandi lagaákvæði staðið í vegi. Það hefur komið fyrir, að sama merkjamálið hafi jafnvel þrisvar sinnum verið sent heim í hérað fyrir missmið, sem hæstiréttur taldi ekki á færi sínu að lagfæra öðruvísi en með heimsendingu. Merkjamál eru æði tafsöm í meðförum yfirleitt og því langvinn og hafa þar af leiðandi mikinn kostnað allajafna í för með sér, og á þennan kostnað auka eigi svo litið heimsendingar máls í hérað að nýju, stundum af litlu tilefni, en jafnan af óhjákvæmilegri nauðsyn vegna úrelts lagaákvæðis. Þá má og geta þess, að merkjamál eru tíðast sótt og varin af hinu mesta kappi og tilfinningahita meiri en jafnvel þekkist í öðrum málaflokkum. Er af þeirri sök eigi síður ástæða til þess að lúka þeim í héraði á sem skemmstum tíma sem unnt er og þannig, að eigi séu framar en í öðrum málum veruleg líkindi til þess, að þangað berist þau að nýju frá hæstarétti, nema bresti á um almenna meðferð í héraði eða atvik eru þess konar, sem í öllum málum geta verið valdandi heimsendingu máls. Þau atriði, sem hér hafa lauslega verið rakin, benda flutningsmönnum þessa frv. til þess, að afnema beri þetta ákvæði í reglum laga um meðferð merkjamála í héraði og taka beri upp hina almennu meðferð einkamála að því er merkjamái varðar að þessu leyti. Er það von flm. þessa frv., að merkjamál eigi þá greiðari gang til skjótra úrslita með minni kostnaði, fyrirhöfn og ýmiss kyns óþægindum en ella, og sýnist þá vel farið. Þá er í frv. lagt til, að nokkrum ákvæðum l., sem telja má úrelt nú, verði breytt til samræmis við gildandi fyrirmæli laga um meðferð einkamála í héraði, en ekki þykir mér ástæða til að ræða það nánar. Mér finnst það eðlilegt og sjálfsagt. Breytingarnar samkv. frv. verða þá þessar: Að 14. gr. orðist þannig, að merkjamál sæti, að öðru leyti en því sem í lögunum greinir, þ. e. a. s. landamerkjalögunum, hinni venjulegu meðferð einkamála í héraði. Um fresti og annað þess háttar eru nú rækilegar reglur í lögum um meðferð einkamála í héraði frá 1936, og er engin ástæða til þess að halda í þessi gömlu ákvæði, sem ekki eru praktíseruð lengur. En mergur máls þessa frv. er sá, ef það nær að verða að lögum, að þá mun hæstiréttur þess umkominn að breyta landamerkjadómum eins og hann gerir, ef honum sýnist svo, um aðra dóma, og er þá héraðsdómur í flestum tilfellum laus við slík mál, þá er hann hefur kveðið upp sinn dóm. Við flm. teljum, að það vinnist töluvert með þessari lagabreytingu, og væntum þess, að hv. alþm. taki þessu frv. vel. Sé ég svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál á þessu stigi nánar, en vil fara þess á leit við hæstv. forseta, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr. og prentuð er á þskj. 388, er nokkurt nýmæli hér á hinu háa Alþ. Með henni er stefnt að því, að framleitt verði innanlands allt það kjarnfóður, sem bændur landsins telja sig þurfa til að fá sæmilegan arð af búfé sínu, og þar með sparaðar um eða yfir 20 millj. kr. árlega í erlendum gjaldeyri, þeim gjaldeyri, sem íslenzka þjóð hefur jafnan skort tilfinnanlega og mun skorta tilfinnanlega fyrst um sinn. Hugsun sú, sem á bak við till. felst, byggist á þeirri sannfæringu, að unnt sé og tiltölulega auðvelt a. m. k. með nútímatækni að halda lífi í og fá sæmilegan arð af búfé á Íslandi án þess að kaupa handa því fóður frá útlöndum. Sú skoðun er í sjálfu sér ekkert nýmæli. Margir merkir búnaðarfrömuðir hafa verið þeirrar skoðunar langa hríð. Vil ég þar til nefna fyrrverandi sandgræðslustjóra, er ég ræddi þetta mál lítillega við, og Klemenz Kristjánsson á Sámsstöðum. Marga fleiri ræktunar- og búnaðarfrömuði mætti nefna, þó að það verði ekki gert hér. Þó get ég ekki látið hjá líða að geta þess, að árið 1950 flutti ég till. um þetta mál á flokksþingi Framsfl. og fékk Sverri Gíslason, formann Stéttarsambands bænda, sem meðflm. að till. Till. þessi hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Flokksþingið telur nauðsyn, að sandgræðslan í Rangárvallasýslu verði þegar aukin verulega og þar verði byggð verksmiðja til framleiðslu á innlendum fóðurefnum.“ Þessi till. var samþykkt mótatkvæðalaust, að því er mig minnir, og birt í Tímanum 23. nóv. 1950. En þó að venjulegt sé í flestum lýðræðislegum flokkum að líta á það sem skyldu að fylgja fram slíkum flokksþingssamþykktum. gegnir nokkuð öðru máli um Framsfl. í því efni. Ráðamenn þess flokks hafa sjaldnast talið það skyldu sína að berjast fyrir till., sem óbreyttir flokksmenn hafa borið fram og samþykkt, né að hlíta ótvíræðum fyrirmælum flokksþinga. Þess vegna hafa hv. þingmenn Framsfl. ekki hreyft þessu máli á Alþingi til þessa. Þetta mál er þó þannig vaxið í eðli sínu, að það varðar hag þjóðarinnar allrar. Það er engin skynsemi í því fólgin að eyða erlendum gjaldeyri að nauðsynja- og þarflausu, allra sízt á tímum þegar verzlunarjöfnuðurinn við útlönd er árlega óhagstæður um tugi og hundruð millj. kr. og æðstu valdamenn þjóðarinnar telja hana eiga það úrræði eitt í þeim efnum að lúta því hlutskipti að biðja erlenda „vini“ sína um ölmusu. Og jafnvel þó að svo djúpt hefði ekki verið sokkið, hefur þjóð eins og við Íslendingar, sem horfist í augu við þá staðreynd að þurfa árlega að sjá vaxandi þjóðfélagi fyrir starfi og lífsbjörg, næga möguleika til að ráðstafa erlendum gjaldeyristekjum sínum, aðra en þá að gefa þær búfé. Frá sjónarmiði bænda sem slíkra skiptir það í sjálfu sér engu höfuðmáli, hvort þeir láta útlenzka afla fóðurs handa kvikfénaði sínum eða sína eigin landsmenn, svo framarlega sem erlenda fóðrið er ekki mun lakara og dýrara en það innlenda. En frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar skiptir það mjög miklu máli, hvort hinum takmarkaða erlenda gjaldeyri er varið til lífsnauðsynlegra hluta og skynsamlegra eða ekki. Við flm. þessa máls höfum valið þá leið að leggja það fyrir í ályktunarformi. Gerum við það vegna þess, að við teljum eðlilegt og sjálfsagt, að það verði rannsakað og athugað í öllum atriðum, áður en framkvæmdir eru hafnar, og meir en við höfum sjálfir tök á að gera eða láta gera. Hins vegar lítum við svo á, að þeir aðilar, sem mestra hagsmuna hafa að gæta í þessu máli, ríkið og samtök bænda, hafi nægilega marga sérfræðinga, svo sem hagfræðinga, búfræðinga, fóðurfræðinga og verkfræðinga, í þjónustu sinni til að geta athugað og undirbúið málið fyrir hæstv. ríkisstj., án þess að ríkissjóður þyrfti að hafa af því sérstakan kostnað. Okkur er ljóst, að fyrirtæki eins og það, sem við höfum í huga við flutning þessa máls, gæti kostað 12–15 millj. kr. uppkomið. Og þó að það sé að vísu lítið fjármagn borið saman við árlegan innflutning á kjarnfóðri, er það þó nægilega mikið til að vanda sem bezt allan undirbúning málsins að öðru leyti. Þá er okkur það einnig ljóst, að það er hvorki sanngjarnt né eðlilegt að ætlast til þess, að bændur leggi einir fram stofnfé þessa fyrirtækis, sem hér um ræðir, þar sem þjóðin hefur öll mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við það, en bændur sérstaklega. Við viljum því leggja sérstaka áherzlu á það atriði þegar á frumstigi málsins, að við teljum heppilegustu og eðlilegustu lausn málsins, að ríkissjóður og félagssamtök bænda stofni í sameiningu fyrirtæki, hlutafélag, til að hrinda málinu í framkvæmd og leggi ríkissjóður fram meiri hl. af stofnkostnaði, og er það í samræmi við það, sem áður er sagt, að hér sé um að ræða hagsmunamál þjóðarheildarinnar og bænda sérstaklega. Sú lausn málsins er og í samræmi við yfirlýsta stefnu Þjóðvarnarflokks Íslands í efnahagsmálum, að þeir aðilar, sem mestra hagsmuna hafa að gæta við rekstur framleiðslutækjanna í hverju tilfelli, skuli eiga þau og reka í félagi og búa að þeim arði og þeim möguleikum, sem framleiðslutækin skapa. Loks viljum við flm. þáltill. á þskj. 388 leggja á það ríka áherzlu, að þeirri rannsókn, sem þar er farið fram á, verði hraðað svo sem mest má, til þess að þjóðin losni sem fyrst við það ófremdarástand að greiða af litlum efnum erlendum mönnum fé fyrir það að afla fóðurs handa kvikfénaði landsmanna. Að öðru leyti vísast til grg. með till. Loks vil ég leggja til, að þeirri einu umr., sem ákveðin hefur verið um þetta mál, verði frestað og málinu vísað til hv. landbn.