Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Kristjánsson) Eins og kunnugt er, hafa þinginu borist áskoranir um að reyna að finna einhver ráð til viðreisnar atvinnuvegum landsins, einkum sjávarútveginum. Þessi tillaga á að vera frá minni hálfu einskonar tilraun til þess að svara þessari spurningu að einhverju leyti, að því er snertir síldarútveginn. Tillagan stendur í nánu sambandi við samþyktir, sem gerðar voru á síðasta þingi. Á jeg þar við lög um sölu á síld o. fl., sem samþykt voru á síðasta þingi. Jeg álít, að þau lög hafi að vissu leyti stefnt í rjetta átt, en hinsvegar voru þau ekki nægileg til þess að ráða bót á hinum miklu vandkvæðum, sem verið hafa undanfarin ár á þessum atvinnurekstri. Þessi lög hafa ekki komist til framkvæmda, og verð jeg að telja það illa farið. Þess ætti þó að mega vænta, að stjórnarvöld og aðrir hlutaðeigendur muni hjer eftir taka á sig meiri rögg en áður, til þess að þessi lög, sem að miklu gagni gætu orðið, væru ekki látin liggja ónotuð. Það kann að vera, að jeg víki lítillega að því síðar, hversu mikið tjón gæti af því hlotist, ef nokkur verulegur dráttur yrði á framkvæmdum í þessu efni. Það er þegar fengin áþreifanleg reynsla um það, að síldarútvegur verður ekki að jafnaði rekinn með hagnaði hjer við land, nema samvinna eigi sjer stað meðal atvinnurekenda og hún hafi að baki sjer stuðning löggjafarvaldsins. Þetta hafa vitrir menn fyrir löngu sjeð. Vil jeg í því sambandi nefna þá Böðvar Bjarkan lögfræðing og Óskar Halldórsson útgerðarmann, sem báðir hafa ritað talsvert um þessi mál. Jeg álít, að þeir eigi heiður og þakkir skilið fyrir þá framsýni og þann áhuga, sem þeir hjer hafa sýnt. Eins og kunnugt er, varð mikið tjón á þessum atvinnuvegi árið 1919. Jeg hygg, að ekki sje ofmælt, að þá hafi margar miljónir tapast. Jeg skal ekki staðhæfa, hvað mikið tapið hefir verið, en jeg hugsa, að óhætt sje að segja, að það hafi ekki verið minna en 10 miljónir. Jeg verð að leyfa mjer að geta þess, hvort sem það þykir viðeigandi eða ekki, að þetta ólán hafi stafað af því, að mönnum hafi ekki verið ljós nauðsynin á skipulagsbundinni samvinnu meðal atvinnurekenda. Einmitt það, að hvarflað var frá fyrirkomulaginu, sem tekið var upp 1918, um sölu síldar á einni hendi, hefir valdið miklu tjóni. Þá tókst fyrir harðfylgi ýmissa manna að koma því í kring, að stjórnin annaðist sölu á síld, og þetta gafst ágætlega. En svo tókst svo illa til, að strax var hvarflað frá þessu, enda var þess þá ekki langt að bíða, að ólánið steðjaði að. Það má að vísu segja, að þetta standi ekki í beinu sambandi við tillöguna sjálfa, sem hjer liggur fyrir. Þó finst mjer það ekki vera úr vegi að minnast á það, sem á undan er gengið. Út af þessu óstandi vaknaði hjer talsverður áhugi meðal útvegsmanna til þess að gera einhverjar ráðstafanir til umbóta. 1921 var svo gerð tilraun til þess að stofna skipulagsbundinn fjelagsskap meðal útgerðarmanna. Að því kom, að margir hinna stærri útgerðarmanna mynduðu með sjer fjelag. Fyrir þinginu 1921 lá frv. um útflutning og sölu síldar. Jeg var flm. að þessu frv. Svo virtist sem þingmenn væru yfirleitt málinu fylgjandi og sæju nauðsyn þess, en samt fór svo, að við meðferð málsins komu fram brtt., er drógu úr aðalhugsun frv., og að síðustu var alveg kipt undan því grundvellinum, þannig að þegar málið fór út úr þinginu, var ekki annað eftir af því en heimildarlög handa ríkisstj. til þess að taka að sjer sölu á síld. Framkvæmdir urðu engar, eins og við var að búast. Að þessu hefir útvegurinn búið hingað til, og árlega hefir tapast stórfje, á móts við það, sem hefði þurft að vera, ef vel hefði verið á haldið. Till. á þskj. 49 er í raun og veru ekki svo margbrotin, að miklar málalengingar þurfi til þess að skýra hana. Hún er fram komin til þess að reyna að tryggja það, að þegar farið er að takmarka sölu á síld, þá verði líka sjeð fyrir því, að fyrir hinn hlutann, sem ekki er saltaður og fluttur út, fáist sannvirði. Eins og kunnugt er, eru bræðslustöðvar norðanlands allar í höndum útlendinga. Afleiðingin er sú, að þessar verksmiðjur hafa, eins og ekki er óeðlilegt, notað aðstöðu sína til þess að fá hrávöruna með sem lægstu verði. Þetta er venjuleg og eðlileg verslunaraðferð. En þó að það sje mjög æskilegt fyrir þá atvinnurekendur, sem að verksmiðjunum standa, liggur það í hlutarins eðli, að hið gagnstæða á sjer stað um þá, sem með ærnum kostnaði fást við síldarframleiðsluna. Það er ekki ofmælt, þó að sagt sje, að verðlagið hafi ekki staðið í neinu skynsamlegu hlutfalli við framleiðslukostnaðinn. Þegar boðnar eru 8–9 krónur fyrir hverja máltunnu, er það þriðjungi of lágt. Mjer er óhætt að fullyrða, að hið sanna verðgildi vörunnar er þriðjungi til helmingi hærra en framleiðendurnir eiga kost á að fá fyrir hana. Jeg álít því, að eina ráðið til þess að halda vörunni í sannvirði sje stofnun fjelags, sem sjái um, að framleiðendur geti notað sjer alla framleiðsluna sjálfir, með því að eignast þau tæki, sem þeir þurfa til þess að geta hagnýtt sjer hana. Úr því að málið er ekki lengra á veg komið en þetta, er auðsjeð, að því verður ekki nægilega fljótt hrundið í framkvæmd, nema löggjafarvaldið komi til. Tillaga mín fer nú fram á, að þingið hlutist til um, að hæstv. stjórn hafi forgöngu í að láta rannsaka, hvað slíkt fyrirtæki mundi kosta. Jeg vona, að sá kostnaður verði ekki tilfinnanlegur, þar sem í þjónustu landsins eru ýmsir verkfræðingar, sem væru færir um að inna þetta af hendi án þess að vanrækja önnur störf sín. Menn kunna nú að óttast, að á bak við þessa hugsun mína liggi einhver hætta. Þar sem jeg hefi verið kallaður „einokunarpostuli“, kynnu menn að halda, að jeg mundi hjer sem annarsstaðar beita mjer fyrir ríkisrekstri. Jeg mundi að vísu ekki vera á móti honum, en jeg býst við, að sá væntanlegi fjelagsskapur sjái sjer hag í að taka fyrirtækið í sínar hendur og láta ríkið fá kostnaðinn fullkomlega endurgoldinn, bæði undirbúningskostnað þann, sem af rannsókninni leiddi, og auk þess stofnkostnaðinn með fullum vöxtum. Jeg er í engum vafa um, að fyrirtækið væri fært um það. Jeg ætla, áður en jeg skilst við þetta mál, að reyna í fám orðum að sýna fram á þann ávinning fyrir afkomu útvegsins í framtíðinni, ef þetta fyrirkomulag kæmist á. Mjer er óhætt að fullyrða, að á síðari árum hefir reynslan verið sú, að á hverjum 100 þúsund tunnum af síld hefir orðið einnar milj. kr. tap. Mjer þykir ljósast að taka dæmi þannig, er hjer er ofurlítill mismunur á eftir verðlaginu. Hinsvegar álít jeg, að væri þetta fyrirkomulag tekið upp, eins og lög frá síðasta þingi ætlast til, og þessi tillaga verði samþykt og komist til framkvæmda, mundi þetta snúast við, þannig að hagnaður á hverjum 100 þúsund tunnum yrði álíka mikill og tapið hefir verið undanfarin ár. Jeg skal aðeins geta þess, að þegar síldarframleiðslan er meiri en markaðurinn tekur við, þá er það nokkurn veginn föst regla, að verðið sje svo lágt, að láta mun nærri, að tap á hverri tunnu sje um 10 kr. Hinsvegar má gera ráð fyrir, ef framleiðslan er hæfileg og í samræmi við eftirspurnina, þá verði um 10 kr. hagnaður af hverri tunnu. Um verð þeirrar síldar, sem ekki kemur til söltunar, er það að segja, að sem stendur er það svo lágt, að það mun nokkurn veginn rjett ályktað, að það sje 5 kr. lægra á hvert mál en framleiðslukostnaðurinn nemur. Þegar okkur býðst 9 kr. fyrir hvert mál síldar, þurfum við að rjettu lagi að fá 14 kr. til þess að útvegur þessi beri sig. Niðurstaðan af þessum athugunum mínum verður því sú, að á þjóðarbúskapnum muni það um 3 milj. kr. árlega, verði horfið að því ráði, sem jeg ætlaðist til með till. minni. Í venjulegum árum geri jeg ráð fyrir, að með því fyrirkomulagi, sem nú er á rekstri þessa atvinnuvegar, muni tapið nema á honum um 3 milj. kr.. en með þeirri breytingu, sem jeg ætlast til að verði, ætti að græðast á honum um 3 milj. kr. Um brtt. þá, sem fram er komin á þskj. 179, hefi jeg ekki mikið að segja, enda finn jeg ekki ástæðu til að berjast á móti henni, þótt jeg hins vegar telji heppilegasta staðinn á Siglufirði. Þó býst jeg ekki við, að það þurfi neinum vandkvæðum að valda, þó að brtt. verði samþ. Að vísu þykist jeg sjá, að með brtt. verði rannsókn þessa máls dálítið tvískift og flóknari, því að þegar um þá staði er að ræða, sem ekki eru ríkiseign, kemur margt til athugunar, svo sem gjald fyrir lóðarrjettindi og margt fleira. Afleiðingin af brtt. mundi því verða sú, að undirbúningur og rannsókn þessa máls mundi hafa meiri kostnað í för með sjer heldur en að miða rannsóknina við Siglufjörð einan. Annars hygg jeg, að ekki sje nema um þrjá staði að ræða við Eyjafjörð, sem til mála gæti komið að reisa síldarbræðslustöð á, sem sje í Hrísey, á Hjalteyri og Svalbarðseyri, en þó held jeg, að Siglufjörður sje heppilegasti staðurinn. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um till. að svo stöddu. En það vil jeg undirstrika að lokum, og biðja þingheim að athuga vel, að hjer er ekki um neitt hjegómamál að ræða, heldur er þetta metnaðarmál og um leið sjálfstæðismál, því að það ætti öllum að vera ljóst, að með því að taka þennan rekstur í okkar hendur erum við ekki lengur upp á þá útlendinga komnir, sem hingað til hafa skamtað okkur verðið fyrir þessa framleiðsluvöru okkar. Þess vegna ætti maður að geta vænst þess, að öllum Íslendingum ætti bæði að vera það ljúft og skylt að veita stuðning slíku velferðarmáli, sem hjer er um að ræða.

Björn Líndal Það er fjarri mjer að vera á móti þessari till. í því formi, sem hún er fram borin, og þá enn síður, ef brtt. mín verður samþ. En jeg tel ekki jafnbrýna nauðsyn á að taka upp þetta mál eins og hv.flm. (MK) vill vera láta. Og það byggi jeg á því, að sem stendur eru það margar síldarverksmiðjur í landinu, að þær geta tekið á móti allri þeirri síld, sem ekki verður söltuð. Eftir því, sem jeg kemst næst, geta þær verksmiðjur, sem nú eru til í landinu, brætt nálægt 5600 málum á dag. Veiðitíminn er venjulegast nálægt 50 dögum, og geta þá allar verksmiðjurnar unnið úr 280 þús. málum á þeim tíma. Auk þessa geta þær tekið á móti miklu meiri síld, sem geymd er í stórum þróm, þangað til tími vinst til þess að vinna úr henni. Það má því gera ráð fyrir, að þessar verksmiðjur komist yfir að bræða um ½ miljón mála, því að oft starfa þær fram í októbermánuð sum árin. Þess vegna sje jeg ekki nauðsyn á, að verksmiðju þessari verði komið á fót, nema ef vera skyldi til þess, eins og hv.flm. (MK) vildi halda fram, að reyna að koma í veg fyrir, að verksmiðjumar geti þrýst niður verði á síldinni úr öllu hófi. En jeg á erfitt með að hugsa mjer það, að verksmiðjunum takist þetta eða þær geti komið sjer saman um það, því að samkepni er vitanlega milli þeirra um síldina. Jeg lít því ekki eins svart á þetta eins og hv.flm. (MK). Það má að vísu segja, að verðið sje lágt, eða hafi verið það undanfarin ár, saman borið við það, sem útgerðarmenn og sjómenn þurfa að fá til þess að síldarveiðin geti svarað kostnaði. En þá er spurningin: Borgar það sig fyrir síldarbræðslustöðvarnar að borga hærra verð? Jeg er að vísu enginn fagmaður á þessu sviði, en jeg hefi reynt að útvega mjer upplýsingar um þennan atvinnurekstur. Og öllum ber saman um það, að hann sje engin örugg og ábyggileg gróðalind, frekar en annar atvinnurekstur, sem bygður er á veiði. Sum árin hefir hann gefið góðan arð, en stundum hefir tapið verið alltilfinnanlegt. Stundum stafar tapið af því, að verksmiðjurnar hafa búið sig undir það að taka á móti mikilli síld, sem svo fæst ekki. Verða þær þá að standa tímunum saman aðgerðalausar, og fjöldi af dýru fólki gengur þá jafnlengi iðjulaus. Það var ekki alveg rjett hjá hv.flm. (MK), að verksmiðjur þær, sem brætt hafa síld undanfarið, væru allar eign útlendinga. Síldarverksmiðjan á Hesteyri er t. d. ekki lengur eign útlendinga, og svo mun vera um aðra stöð, sem starfað hefir fram að þessu á Vesturlandi.

Jeg sagði á Norðurlandi

. Nú jæja, enda mun það rjett, að flestar síldarverksmiðjur á Norðurlandi eru eign útlendinga. Enn er þess að gæta, að ef við byrjum á þessum atvinnurekstri, þá verðum við að keppa við duglega og margreynda útlendinga á þessu sviði. Jeg held, að Krossanesverksmiðjan sje að allra dómi rekin með hagsýni og miklum dugnaði. Hún hefir samband við stóra verksmiðju í Osló, sem á í henni hlutafje og gagnkvæmt, að því er jeg frekast veit. Og fyrir þetta samband fær Krossanesstöðin hærra verð fyrir vöru sína í Osló, af því að þessi verksmiðja þar tekur að nokkru leyti við af Krossanesverksmiðjunni og vinnur einkum úr síldarolíunni ýmsar dýrar og útgengilegar olíur. Jeg efast alls ekki um, að útgerðarmenn þurfi að fá meira verð fyrir síld sína en nú stendur til boða, en jeg efast um það, að það spor, sem hjer á að stíga, verði til þess að bæta úr því á nokkum hátt. Hann vildi halda því fram, hv.flm. (MK), að með því að ríkið tæki upp þennan atvinnurekstur mundi verð á hverju síldarmáli verða um 14–15 kr. Þetta verð jeg að telja hreinustu fjarstæðu, sem við engin rjett rök hefir að styðjast. En ef þetta væri rjett, þá leiðir af sjálfu sjer, að verð á saltsíld verður líka að hækka. En þá ber þess að gæta, að sem stendur er það vitanlegt, að okkur veitir mjög örðugt að keppa við Norðmenn á útlendum síldarmarkaði. Þeir standa betur að vígi að ýmsu leyti, því að bæði verður aflinn frá þeim ódýrari og tunnurnar þeim mun ódýrari, sem flutningsgjald þeirra nemur frá Noregi og hingað. Auk þess er þeim hægara og ódýrara að koma síldinni á markað. Að standast þá samkepni er erfitt fyrir okkur, þar sem við verðum aðallega að byggja á því, að Svíar kaupi af okkur og stundum fyrir þrefalt hærra verð en norsk síld er boðin fyrir, sem að vísu er talsvert lakari tegund, en þykir þó sæmileg vara. En við því er ekki að búast á þeim krepputímum, sem nú eru, að almenningur kaupi til daglegrar neyslu dýrari matartegundir en þörf er á. Jeg vildi að sjálfsögðu óska eftir sem hæstu verði fyrir þessa framleiðslu landsmanna. En verðið verður nú ekki bygt á óskum einum, heldur verðum við að venjast því að horfast í augu við ástandið eins og það er og reynslu undanfarandi ára um afkomu þessa atvinnuvegar. Verðið fer fyrst og fremst eftir eftirspurninni, eða með öðrum orðum eftir því, hvað síldarneytendurnir vilja hæst fyrir síldina borga. Þá ætla jeg að víkja örfáum orðum að brtt. minni. Hv. flm. (MK) tók henni hlýlega, og er jeg honum þakklátur fyrir. Vona jeg svo, að hann sannfærist um, að eigi slík þáltill. að ná fram að ganga, þá sje sjálfsagt að samþ. hana með þeirri breytingu, er jeg legg til, enda skal jeg leyfa mjer að rökstyðja það nokkru nánar. Þegar til þess kemur, að reisa á slíka stöð, sem hjer er um að ræða, er margs að gæta. Það þarf að tryggja sjer nægilega stóra og trausta lóð, sem gerlegt sje að reisa á slíkar byggingar. Þarna þarf að reisa bryggjur, þar sem skipin losa, og þær verða að vera það margar, að skipin geti fengið skjóta og greiða afgreiðslu, þó að mörg komi í einu. Oft getur leitt af því stórtjón að láta skipin bíða eftir afgreiðslu og tefja þau á þann hátt frá því að komast sem fyrst út aftur og á veiðar. Það leiðir af sjálfu sjer, að þar sem stöðin er reist þarf að vera góð höfn og aðdýpi nóg, svo að kostnaður við bryggjugerð verði sem minstur. Þá ætla jeg nú að athuga Siglufjörð í sambandi við það, sem hjer var sagt, og verð jeg þá, eftir þeim kunnleikum, sem jeg hefi af staðnum, að álíta hann of landlítinn og þröngan til þess, að þar yrði reist síldarbræðslustöð. Eini staðurinn, sem um er að gera á Siglufirði, er nú eign útlendinga, og þó ekki hugsanlegt að fá þar nóg lóðarrými til verksmiðjunnar. Þar vantar líka nægilegt sjávardýpi. En verði nú samt að því horfið, að svæði þetta verði tekið undir bræðslustöð, þá er þess að gæta, að það er tekið frá síldarsöltun, sem þarna hefir farið fram. En eins og allir vita, hefir Siglufjörður verið sjerstaklega talinn heppilegur fyrir smábátaútveginn, en slík útgerð ætti þá örðugra með að komast þar að til síldarsöltunar, ef síldarsöltunarstöðvar yrðu teknar undir verksmiðjuna. Ef þetta verksmiðjumál skal rannsaka á annað borð, finst mjer ekki nema sjálfsagt, að það verði athugað vel og rækilega, hvar heppilegast muni að reisa slíka bræðslustöð, og hvar tiltækilegast sje að fá nógu stórt svæði, þar sem færa megi út byggingarnar jafnóðum og þörf gerist. Er þar margs að gæta og einnig þess, að verksmiðjan komi síldarsöltuninni að sem mestu liði. Kemur þar meðal annars til athugunar að sjá því borgið, að sem best fari um síldina, eftir að hún kemur á land. Hún má helst ekki liggja úti undir beru lofti í sólskinshita, eins og venja er til. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að vert er að athuga, hvort ekki skuli banna að láta saltaða síld liggja undir beru lofti í sumarhitum, því af því leiðir, að síldin rýrnar og rennur, en tunnurnar smita, og verður þá varan ekki eins útgengileg. Til þess að koma í veg fyrir þetta, gæti svo farið, að byggja yrði nægilega stór skýli, sem tunnurnar yrðu svo geymdar í, en þá þarf stórt svæði, svo að hægt verði að koma öllu slíku fyrir sem haganlegast. En alt land í og umhverfis Siglufjarðarkaupstað er dýrt, landþrengsli mikil og staðhættir að ýmsu leyti óhentugir.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg hefi ekki ástæðu til að tala langt mál. Aðeins vil jeg lýsa því yfir, að stjórnin hefir ekkert að athuga við það að láta þá rannsókn fara fram, er í till. greinir. En þar sem þessi þáltill. er aðeins til einnar umr., skil jeg það svo, að ekki hafi verið búist við, að rannsókn þessi hefði mikinn kostnað í för með sjer. Mun því meiningin vera sú, að fastir menn í þjónustu ríkisins verði látnir framkvæma rannsóknina, og sje jeg ekkert athugavert við það frá stjórnarinnar hálfu. Hins vegar verð jeg að leiða athygli að því, að ef brtt. á þskj. 179 verður samþ., þá mun ekki unt að útvega lóð án fjárframlags úr ríkissjóði, nema ef valið fjelli á Siglufjörð, því að annarsstaðar á ríkissjóður ekki lóðir við Eyjafjörð, svo að jeg muni. Jeg held, að einmitt þetta hafi vakað fyrir hv.flm. (MK), og að hann þess vegna hafi miðað till. við Siglufjörð.

Flm. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi ekki mikið að athuga við ræðu hv.þm. Ak. (BL), og það því síður vegna þess, að hann tók fram, að athugasemdir hans væru aðeins gerðar til skýringar málinu, en ekki til þess að tefja það eða leggja stein í götu þess. Honum fanst okkur ekki standa fyrir þrifum vöntun á samskonar starfrækslu eins og till. fer fram á, að tekin verði upp. En þetta er aðeins önnur hlið á málinu. Það stoðar lítið, hvað margar verksmiðjur eru hjer starfandi, ef reynslan sýnir, að þessi viðskifti okkar við hinar erlendu verksmiðjur eru óhagkvæm, og eftir því, sem jeg best veit, eru þau það. Jeg held, að það sje búið að skýra það nóg, að okkur sje fullkomin nauðsyn á að stofna slíka verksmiðju til þess að verja aðstöðu okkar. Hjer er því um nauðvörn þjóðarinnar að ræða, og till. fram borin til þess að gera okkur samkepnisfæra á þessu sviði. Ef sannanlegt væri, að verksmiðjur þessar störfuðu alþjóð til hagsmuna, þá væri hægt að segja, að skilningur hv.þm. Ak. (BL) væri rjettur. En þegar það er ekki, heldur það gagnstæða, þá verð jeg að halda fram minni till. Hann mun líka undir niðri líta svo á, að hjer þurfi að koma öryggisráðstafanir, svo að framleiðendum sje trygt sanngjarnt verð fyrir vörn sína. Jeg verð þá að koma að því, sem í raun og veru er aðalatriðið í þessu máli, og það er þetta: Getur skipaflotinn íslenski, sem þennan atvinnuveg stundar, nokkum tíma staðið straum af öllu því fje, sem í hann hefir verið lagt, þannig að hann geti svarað vöxtum og afborgunum af höfuðstólnum og orðið lífvænlegur fyrir þá, sem hann stunda? Það er í raun og veru aðalspurningin í þessu máli. Væri sá skilningur hv.þm. Ak. (BL) algerlega rjettur, að útlendu síldarverksmiðjurnar gætu ekki svarað kostnaði, ef þær greiddu hærra verð en þær hafa gert, þá finst mjer, að það sje mjög mikill vonleysisbragur yfir framtíðarmöguleikum útvegarins, ef svo er, en hv.flm. (BL) fullyrti það ekki, sem betur fór, því hafi svo verið að undanförnu, að þær hafi greitt það hæsta verð, sem þær hafa með nokkru móti getað, til þess að hafa aðeins hæfilegan arð af sínu fyrirtæki, þá sje jeg ekki, að í því liggi annað en nokkurskonar dauðadómur á útveginn. En jeg hygg, að þessir menn sjeu fyrst og fremst kaupmenn, og að það hafi aðallega gert vart við sig hjá þeim á þann hátt, að þeir hafi ákveðið verðið læga en góðu hófi gegnir, og þótt jafnvel nokkur samkepni hafi átt sjer stað hjá þeim, þá sje því svo varið með þeim mönnum, sem hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta, þótt þá kunni að greina á um eitthvað, að þeir geti tekið saman höndum um það að skapa sjer betri aðstöðu gagnvart sínum viðskiftamönnum. Og þess vegna held jeg því fram, að í mörgum árum hafi framleiðendurnir fengið lítið meira en hálfvirði, og í öðrum tilfellum þriðjungi minna fyrir sína vöru en sanngjarnt hefði verið og þurft hefði, til þess að útvegurinn hefði nokkrar framtíðarvonir. Þess vegna álít jeg, að ekki hafi enn þá komið fram neinar röksemdir, sem geti gert það að verkum, að hægt sje á þessu stigi málsins að álíta, að þetta sje ótímabær tillaga. Þá sagði hv.þm. Ak. (BL), að ef gerðar væru þær ráðstafanir, sem leiddu til þess, að varan hækkaði í verði um þriðjung, þá myndi það í raun og veru leiða til þess, að það yrði lítt hugsandi, að nokkur maður gæti hugsað til að kaupa síld til söltunar. Jeg er ekki alveg sammála um, að svo sje, vegna þess að á meðan síldarverksmiðjumar geta ekki boðið hærra verð heldur en boðið er fyrir síld til söltunar, þá finst mjer í raun og veru, að sú samkepni geti ekki verið ákaflega hættuleg fyrir síldarsöltunina; það er fyrst þegar verksmiðjurnar væru farnar að sækjast svo mikið eftir þessari vöru, að þær byðu jafnvel hærra verð heldur en menn sæju sjer fært að kaupa fyrir til söltunar, þá fyrst væri að þessu komið. En hins vegar álít jeg, þó að svo skyldi fara, sem jeg nú ekki geri ráð fyrir, þá væri hættan ekki svo ýkjamikil, því að það væri aðalatriðið að fá sannvirði fyrir vöruna, svo að atvinnuvegurinn geti borið sig. Það er því ekkert aðalatriði, hvort saltað er eða brætt, aðeins að útgerðarmenn geti fengið það verð, sem þeir þurfa, svo að af atvinnurekstrinum geti orðið dálítill hagnaður. Þá skal jeg minnast örfáum orðum á aðstöðuna, eftir því hvar staðurinn yrði valinn, en í raun og vera snertir það ekki svo mjög ummæli hv.þm. Ak. (BL). Jeg hygg, að við sjeum nokkurn veginn sammála um það atriði, að það sje ekkert því til fyrirstöðu, að rannsókn fari fram á fleiri stöðum, heldur skal jeg þá víkja örfáum orðum að ræðu hæstv. atvrh. (MG). Jeg er hæstv. atvrh. (MG) þakklátur fyrir þá upplýsingu, sem hann hefir gefið um, að stjórnin vill alls ekki skorast undan því að láta þessa rannsókn fara fram, og það er rjett skilið hjá hæstv. ráðh. (MG), að jeg bjóst ekki við, að það þyrfti að hafa verulegan kostnað fyrir ríkissjóð í för með sjer, því hefði svo verið, þá myndi tillagan hafa verið borin upp í nokkuð öðru formi, en jeg vil samt taka það fram, að hæstv. ráðh. má ekki vera ákaflega viðkvæmur fyrir kostnaðaratriðinu, því að jeg geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. yrði aldrei legið mjög alvarlega á hálsi fyrir það, ef hann sýndi verulegan áhuga á að greiða fyrir málinu, jafnvel þótt það kynni að baka ríkissjóði einhvern dálítinn kostnað. Og jeg vona og treysti því, að hæstv. ráðh. láti ekki það atriði út af fyrir sig hafa þau áhrif, að sú rannsókn, sem maður getur búist við, að fari fram, verði ófullnægjandi. En með því nú að verið er að athuga þetta mál hjer, þá er í raun og veru varla hægt að komast hjá því að minnast örfáum orðum á það, hvernig ástatt er nú á Siglufirði. Það ástand, sem þar hefir skapast, þetta ráðleysu-ástand, sem búið er að ríkja þar um langt árabil, er það, að allar þær ágætu lóðir, sem þar eru, sem kalla má að liggi í þessum hjartastað Norðurlands, ef svo má að orði kveða, og að minsta kosti má segja það, þegar þau orð eru sett í samband við ummæli, sem oft er haldið fram, að sjórinn sje sú sanna gullkista landsins, þá verður ekki fjarri sanni að álíta, að lóðirnar á Siglufirði sjeu mikils virði, ef ekki væri búið fyrir margra ára ráðleysi að svifta ríkið þeim arðsvonum og arði, sem mátt hefði verða af þessum lóðum og þessari dýrmætu eign ríkisins, sem verið er smátt og smátt að sleppa í hendur útlendinga, sem ekki eingöngu hefir gert það að verkum, að ríkið hefir tapað stórfje, heldur hefir það líka bægt fjölda landsmanna frá því að geta notið eðlilegrar aðstöðu til að geta hagnýtt sjer gæði lands og sjávar á þessu sviði. Jeg hygg, að það sje nú komið svo, að þessi útlendinga-yfirgangur á Siglufirði sje orðinn þess valdandi, að lóðir, sem ríkið á, hafa gengið kaupum og sölum, þannig að fyrir hverja eina krónu, sem útlendingar hafa greitt í leigu fyrir lóðirnar á bestu stöðum, muni þeir nú taka í sinn vasa alt að 1000 krónum. Hygg jeg þannig, að landið muni bera uppi sem svarar einni krónu á móti hverjum þúsund, sem því bæri með rjettu, ef hægt væri að kippa þessu í lag. En þetta er það sorglega, sem viðgengst dag frá degi, að þessar lóðir, sem látnar eru af hendi fyrir nær ekkert, ganga kaupum og sölum fyrir slíkt geipiverð, eða er það ekki ánægjulegt fyrir innlenda menn að þurfa að greiða 10–20 þús. krónur í leigu fyrir pláss, sem einhver útlendingur hefir verið svo heppinn að klófesta fyrstur, gegn því að greiða 20–30 krónur fyrir það? Þetta er ástand, sem ekki er ástæðulaust að benda á í þessu sambandi, og úr því að jeg fór að minnast á þetta, þá vildi jeg meðal annars benda á það, þegar gert er ráð fyrir að láta rannsaka, hvort þarna væri hæfilegur staður, að jeg veit til þess, að ein lóð, sem látin hefir verið af hendi fyrir lítið sem ekkert, mun nú vera auð, en auðvitað kostar hún stórfje, ef sá, sem umráðarjettinn hefir, getur fengið sínum vilja framgengt. En jeg vildi óska, að hæstv. stjórn vildi láta athuga það, hvort hún gæti ekki fengið umráð yfir landinu aftur, t. d. þegar maðurinn, sem hafði það á leigu, kynni að vera flosnaður upp eða orðinn gjaldþrota, því að þá álít jeg það mjög alvarlegan hlut, ef lóðirnar halda áfram að ganga kaupum og sölum með hækkandi verði. Þetta álít jeg að sje atriði, sem tímabært sje að athuga, og það er að minsta kosti fullkomin ástæða til um hina svokölluðu Hendriksenslóð á Siglufirði, hvort ekki væri sá rjetti tími fyrir ríkið til þess að reyna að ná tökum á þeirri lóð, hvað sem kann að verða um framkvæmdir tillögu minnar. Það er svo sorglegt ástand, sem nú ríkir á Siglufirði, að það væri rjett að taka þessa lóð, jafnvel þótt hún kostaði margfalt á við það, sem hún var látin af hendi fyrir upphaflega. Það verður einhvern tíma að nema staðar með þetta lóðabrask á Siglufirði, og vildi jeg því nota tækifærið til að beina þessu til hæstv. stjórnar. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta, því að það virðist vera svo gott samkomulag um þetta mál, að það gefur ekki tilefni til lengri umræðu en orðið er, því að mjer virðist, að hv.þm. hafi fullan skilning á þessu máli, og ef svo er, þá er jeg í engum vafa um það, að till. muni fá góðan byr hjer í þinginu.

Björn Líndal Það er að vísu satt, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði, að lóðirnar á Siglufirði muni vera, að nafninu til, eign ríkissjóðs, en svo er líka hitt, eins og hv.flm.till. (MK) sagði, að allar þær lóðir, sem nokkurs virði eru, munu vera í annara manna höndum, og einnig þær tvær lóðir, sem hjer gætu komið til greina. Þær eru meðal þeirra lóða, er lengst er síðan að leigðar voru út á Siglufirði. Jeg man ekki betur en að ársleigan fyrir hvora þeirra fyrir sig sje 50 krónur, og leigutíminn er langur. Þessar lóðir hefir nú danskt firma til umráða, og jeg hygg, að það yrði ekkert smáræði, sem heimtað yrði fyrir þessar lóðir, ef Alþingi færi að einskorða sig við það, að hlynna að byggingu síldarolíuverksmiðju á þessum stað, og þá ætti hv.þm. að vera það ljóst, hve vanhugsað það er að einskorða sig alveg við einn stað. Líka hefi jeg heyrt, að þessi lóð muni þegar vera seld undir verksmiðju, og ætlaði jeg að útvega mjer upplýsingar um það áður en þingfundur byrjaði, en það mistókst, svo að jeg get ekkert sagt um það fyrir víst. Hv. flm.till. (MK) hefir víst skilið orð mín svo, sem jeg liti einhverjum vonleysisaugum á framtíð þessa atvinnuvegar, en það er misskilningur. Jeg lít einmitt mjög vonbjörtum augum á síldveiðamar hjer við land. En hitt er annað mál, að við megum hvorki reyna að telja sjálfum okkur nje öðrum trú um það, að síldarbræðsluverksmiðjur sjeu alveg öruggar gróðalindir, sem ekki geta brugðist. Þeir, sem mesta reynslu hafa í þessari atvinnugrein, telja að minstu kosti hyggilegast að fara mjög varlega, því að auk þess sem veiðarnar geta brugðist, eru oft stórfeldar og ófyrirsjáanlegar verðsveiflur á afurðunum, einkum olíunni. Sú síldarverksmiðjan, sem talið er, að einna best hafi verið stjórnað og mesta reynslu mun hafa fengið í þessari atvinnugrein, hefir gert sjer það að reglu að selja afurðir sínar fyrirfram. Hafi hún svo nokkurn veginn fengið þá síld, sem hún hefir reiknað með að fá og fyrir það verð, sem hún hefir líka reiknað með, þá hefir alt gengið vel. En þetta vill oft bregðast, og ef mikil brögð eru að því, verður tap á atvinnurekstrinum. Mjer er kunnugt um það, að nú er hægt að fá þessa síldarverksmiðju keypta með tiltölulega vægu verði. Sá maður, sem hefir umráð yfir henni, hefir hvað eftir annað boðið okkur hana til kaups. Það lítur út fyrir, að hann hafi ekki trú á framtíð þessarar atvinnugreinar hjer, og þó er verðið á afurðum hennar ótrúlega hátt að sumu leyti. Jeg vil leyfa mjer að benda á það, að við verðum oft að borga sama verð hjer á Íslandi fyrir tunnu af síldarmjöli og hægt er að fá rúgmjölstunnu. En sakir þess, að verðið á síldarolíu og síldarmjöli er oft tiltölulega hátt, samanborið við aðrar líkar vörutegundir, hættir mönnum til þess að komast á þá trú, að hjer sje altaf um mjög arðvænlegan atvinnuveg að ræða. - Þeir, sem versla með þessar afurðir, munu hafa nokkuð svipaða reynslu og við, sem verslum með síld. Þegar verðið lækkar eftir að selt hefir verið fyrirfram, eru kaupendurnir furðu lagnir á að setja eitt og annað út á vöruna, ýmist til þess að reyna að þrýsta verðinu niður eða til þess að losna við kaupin með öllu. Er þá oftast erfitt að ná rjetti sínum og stundum útilokað með öllu. Jeg er ekki að halda því fram með þessu, að jeg sje neinn sjerfræðingur á þessu sviði, - enginn taki orð mín svo. En eftir þeirri litlu þekkingu, sem jeg hefi fengið á þessum málum, þá held jeg, að ekkert sje hægt að fullyrða um það fyrirfram, að hjer sje um stórgróðafyrirtæki að ræða. Svo vil jeg benda hv.flm. (MK) á það, að jeg lít öðrum augum á söltun og kryddun síldar annarsvegar og síldarbræðslu hinsvegar en hann virðist gera. Þar er mjög ólíku saman að jafna, eftir minni skoðun. Þótt mikið sje kvartað yfir skorti á verkafólki í sveitum landsins, þá er þó nú komið svo landshögum, að þess er enginn kostur, að allir þeir, sem verða að lifa á handafla sínum, geti fengið atvinnu í sveitunum að sumrinu, sem vitanlega er aðalbjargræðistíminn, og þá kemur síldarvinnan að góðum notum, því að við hana geta flestir unnið, bæði þeir, sem hraustir eru, og þeir, sem hafa minni máttinn, gamalmenni, konur og börn. Því verður ekki neitað, að það er stórfje, sem kemur inn í landið fyrir þessa atvinnu, og því má aldrei gleyma, þegar talað er um, að einhver hafi tapað svo og svo mörgum hundruðum eða þúsundum á síldarútgerð, hversu mikið hann hefir orðið að borga í vinnulaun og tolla til ríkisins.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vildi aðeins, út af því, sem hv.flm. (MK) sagði um lóðirnar á Siglufirði, upplýsa það, að þær eru leigðar, eins og kunnugt er, til alllangs tíma, mig minnir, að það sje venjulegast til 50 ára, og fyr en sá tími er liðinn getur ríkissjóður ekkert annað gert til þess að fá notkunarrjett yfir þeim en að kaupa þann rjett aftur af hlutaðeigendum, og hann getur þá ekki komist að betri kjörum en að sæta því, sem aðrir kunna að bjóða í þann sama rjett, og það skiftir ekki máli, þótt hlutaðeigandi verði gjaldþrota eða deyi, því að rjetturinn, samkvæmt samningi, gengur yfir á þrotabú hans eða til erfingjanna, og þess vegna verður að kaupa hann af búinu, ef það á að ná honum aftur, alveg eins og maðurinn hefði ekki orðið gjaldþrota eða dáið. Þetta veit jeg að flestum muni vera ljóst, og jeg hygg, að enn þá muni vera alllangur tími þar til nokkur af þessum samningum fellur úr gildi á Siglufirði, vegna þess, að leigutíminn sje á enda, því að það er ekki svo langur tími síðan lóðaútmæling þar byrjaði fyrir alvöru.

Flm. (Magnús Kristjánsson) Það er nú tilefnislítið fyrir mig að fara að leggja út í að tala frekar um þetta mál, því að mjer finst, eins og jeg hefi áður tekið fram, vera sá samúðarandi um þetta, að það gefur mjer ekki tilefni til að fara að orðlengja um það, og þess vegna verð jeg að biðja afsökunar á, að jeg bæti við nokkrum orðum enn þá. Það eru aðeins þrjú smávægileg atriði í ræðu hv.þm. Ak. (BL), sem jeg vildi víkja lítið eitt að, ekki til þess að vekja deilur, heldur til þess að benda á, að hv.þm. (BL) lagði mjög mikið upp úr því, að verksmiðjumar, eða að minsta kosti ein þeirra, gerðu mjög mikið til þess að geta selt afurðir sínar hjer á landi. Þetta er að vísu virðingarvert, en jeg verð samt að álíta, að því að eins geti maður verið mjög þakklátur fyrir þetta, að verðið sje þá nokkurn veginn við hæfi kaupendanna, en jeg álít einmitt, að það verð, sem verksmiðjan hefir heimtað fyrir sínar vörur, sanni það einmitt, að fyrirtækið sje arðvænlegt, og annað hitt, að framkvæmdarstjóri þess muni hafa verið heldur ófeiminn um verðlagningu, þegar Íslendingar áttu í hlut, og jeg get hugsað, að honum hafi ekki verið móti skapi að tryggja sjer hærra verð innanlands en hann gat fengið utanlands, en verðlagið, sem um var getið, sannar einmitt mitt mál, að fyrirtækin hljóta að skoðast sem mjög arðvænleg, þegar gengið er út frá því, hvaða verð verksmiðjurnar hafa farið fram á hjer á landi. Þá er þriðja atriðið, að færi svo, að í framtíðinni yrði nokkur breyting á því, hve hátt framleiðsluverðið yrði, og færi svo, að verðið hækkaði, þá gæfi það nokkurt tilefni til umhugsunar, ef það gæti leitt til þess, að síldarsöltun minkaði, og þá mundi það vera gott, því að jeg er nefnilega þeirrar skoðunar, að það væri mjög æskilegt, að minni fólksstraumur legðist að þessum stað heldur en verið hefir, því að hann hefir verið svo mikill, að hann hefir aðeins verið til tjóns fyrir atvinnureksturinn og starfsfólkið, og jeg vil ekki lýsa því með svo átakanlegum orðum sem við ætti, en jeg álít, að þessi hugmynd, og þá alls ekki síður lögin, sem hv.þm. Ak. (BL) barðist fyrir á síðasta þingi, hafi verið ákaflega mikilsverður þáttur í að stemma stigu fyrir því, að yngri kynslóðin úr sveitunum dragist á síldarstöðvarnar í þeirri von að fá þar einhverja hlaupasnatavinnu hjá útlendingum, og geri sig þannig að nokkurskonar undirlægjum hjá þeim háu herrum. Jeg læt þá staðar numið um þetta atriði, en ætla að víkja örfáum orðum að því, sem hæstv. atvrh. gat um, að stöðvarnar hefðu verið leigðar út til 50 ára. Það er satt, en það kastar engri rýrð á mín ummæli, hversu grátlegt þetta ástand er. Og þótt þessir óheillasamningar sjeu til, þá er ekki hægt að slá því föstu, að afleiðingin af þessum löngu samningum þurfi óhjákvæmilega að vera sú, að ekki sje hægt að endurheimta eitthvað af þessum lóðum. Komið getur fyrir, að vegna ólags á þessum atvinnurekstri verði menn að gefast upp eða hætta vegna fjárskorts, og þá ætti atvrh. að vera á verði, ef ske kynni, að ríkið gæti þá endurheimt eitthvað af þessum lóðum, án þess að þurfa að greiða okurverð fyrir þær. Þetta er nauðsynlegt, því að sá tími getur komið, að þessar lóðir þurfi ekki að vera á höndum útlendinga um aldur og æfi.