Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Skýrslu minni um utanríkismál var útbýtt á Alþingi um miðjan mars s.l. Ég geri því ráð fyrir að hv. alþm. hafi kynnt sér hana og hafi hana við höndina. Ég sé því ekki ástæðu til að endursegja hana hér, en læt nægja að vísa til hennar almennt, auk þess sem ég mun vekja athygli á einstökum atriðum eftir því sem mér virðist þörf á, einkanlega þá að málum þar sem eitthvað hefur gerst að marki frá því að gengið var frá skýrslunni til prentunar snemma í mars s.l. Jafnframt skýrslunni um utanríkismál er vísað til skýrslu um Sameinuðu þjóðirnar sem var samtímis lögð fyrir Alþingi. Ég bendi á að aftast í skýrslunni um utanríkismál er að finna efnisyfirlit, eða réttara sagt aftan við hana, og ætti það að vera til hægðarauka. Eins og efnisyfirlitið ber með sér er skýrslunni skipt í átta aðalkafla eða þætti sem hver um sig skiptist svo í greinar um tiltekin málefni, eftir því sem við á. Í inngangi, sem er 1. kafli, eru m.a. birt orðrétt ákvæði stjórnarsáttmálans um utanríkismái. Þau eru það skýr að varla verður deilt um hvað þar stendur. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þau á þessu stigi. Vera má að til þess gefist tilefni síðar í umræðunum. Annar aðalkafli skýrslunnar fjallar um alþjóðamál. Þar er í undirgreinum sérstaklega fjallað um mál eins og samskipti austurs og vesturs, Madrid-ráðstefnuna, afvopnunarmál, Austurlönd nær og syðri hluta Afríku. Auðvitað hefði þar mátt nefna fleiri mál, en þetta eru þau mál sem efst hafa verið á baugi að undanförnu. Um alþjóðamálin almennt er það að segja, að á allra síðustu árum hefur ástandið í þeim efnum farið hríðversnandi. Spennan eykst og ágreiningsefni verða æ fleiri og alvarlegri. Það eru mikil viðbrigði frá þeim friðarvonum sem óx fiskur um hrygg lengst af áttunda áratugarins. Hið kalda stríð færist nú hvarvetna í aukana. Ég leyfi mér að undirstrika það sem sagt er um þetta í skýrslu minni á bls. 4: „Andstæðurnar milli austurs og vesturs eru nú skarpari en þær hafa verið allt frá tímum kalda stríðsins og ná til flestra þátta í samskiptum þessara aðila. Ófriðarblikur hafa enn á ný aukist í Austurlöndum nær, spennan hefur vaxið í Mið-Ameríku og lítið miðar í afvopnunarviðræðum og norður- suður viðræðunum um nýskipan alþjóða efnahagsmála. Við þetta bætast síðan þeir efnahagsörðugleikar sem gengið hafa yfir flest iðnvædd ríki á Vesturlöndum og atvinnuleysi tugmilljóna manna.“ Því miður verður að viðurkenna að mannkynið stendur nú andspænis meiri óvissu og öryggisleysi en oftast áður, svo að ekki sé meira sagt. Í upphafskaflanum um alþjóðamál er rætt um málefni Tyrklands og EI Salvadors og annarra Mið-Ameríkuríkja. Um Tyrkland má bæta því við, að Efnahagsbandalag Evrópu hefur fjallað ítarlega um ástandið þar og tók forseti ráðherraráðsins, Leo Tindemanns, utanríkisráðherra Belgíu, sér sérstaka ferð á hendur til Tyrklands fyrir rúmlega hálfum mánuði til að kanna stöðu mála. Eftir þá ferð virðist bandalagið bjartsýnna en áður á að yfirlýsingar hershöfðingjanna um endurreisn lýðræðis standist bæði að því er varðar tímasetningar og efnisatriði. Í ráðherranefnd Evrópuráðsins hafa málefni Tyrklands einnig verið til athugunar. Má búast við að á fundi sínum um miðjan apríl taki nefndin ákvörðun um aðgerðir sem hún telur heppilegastar til þess að stuðla að því, að lýðræði og mannréttindi verði endurreist í Tyrklandi sem fyrst. Það er augljóst að fyrir því eru takmörk hve lengi Tyrkland getur verið aðili að Evrópuráðinu án þess að lýðræðislegir stjórnarhættir verði þar aftur upp teknir. Kosningar hafa farið fram í El Salvador. Kosningaþátttakan varð meiri en ráð hafði verið gert fyrir. Má e.t.v. draga af því einhverja ályktun. Þótt Kristilegir demókratar hafi fengið flest atkvæði þeirra flokka, sem þátt gátu tekið í þessum kosningum, tókst þeim ekki að ná meiri hluta. Því miður lítur svo út sem samvinna nokkurra helstu öfgaflokkanna til hægri geti orðið ofan á, og þarf þá litlum getum að því að leiða, að líkurnar á samningaviðræðum á milli stríðandi afla í samræmi við ályktun Allsherjarþingsins eru enn fjarlægari en áður. Nefna má að forseti Mexíkó hefur átt visst frumkvæði í sáttaumleitunum. Ekki er vitað hvort sú tilraun ber nokkurn árangur. Í skýrslunni er vikið að samskiptum austurs og vesturs og fjallað um afvopnunarmál. Ég vísa til þess er þar segir, en vil bæta við örfáum orðum. Eins og ég vík að í skýrslunni er ráðgert að annað auka-allsherjarþingið um afvopnunarmál komi saman í New York dagana 7. júní til 9. júlí n.k. Því miður er varla við því að búast, að þetta þing marki tímamót í sögu afvopnunarmála. Grundvöllurinn fyrir raunhæfri afvopnun eða a.m.k. samdrætti í vopnabúnaði er gagnkvæmt traust milli ríkja og æðimikið skortir nú á, svo að ekki sé meira sagt, að þær forsendur séu til staðar. Á fyrsta auka-allsherjarþinginu um afvopnun tóku kjarnavopnaveldin m.a. undir það, að frekari tilraunir með kjarnavopn yrði að stöðva. Á þeim fjórum árum, sem síðan eru liðin, hafa tilraunir með kjarnavopn farið fram einhvers staðar í heiminum að meðaltali einu sinni í viku. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur falið afvopnunarnefndinni í Genf að semja um fækkun kjarnavopna, en þau ríki, sem yfir þeim ráða, hafa hingað til á allan hátt tregðast við að fjalla á raunhæfan hátt um slíka samningsgerð í nefndinni. Þar sem starf nefndarinnar byggist á reglunni um samþykki allra endurspeglar hún valdahlutföllin í heiminum og geta meirihlutaályktanir frá Sameinuðu þjóðunum litlu breytt þar um. Meðan tortryggni ræður ríkjum er vonin um raunhæfar aðgerðir lítil. Gildir þá í raun það sama um störf auka-allsherjarþingsins um afvopnun í sumar, þótt þær umræður sem þar fara fram, og þær hvatningar, sem það mun væntanlega samþykkja, geti varla orðið til annars en einhvers góðs. Samskipti austurs og vesturs og vígbúnaðarkapphlaupið er alvarlegasta áhyggjuefnið í okkar heimshluta. Það þarf að draga úr vígbúnaðinum, ekki hvað síst úr kjarnorkuvígbúnaðinum. Mest ábyrgð hvílir á stórveldunum og þá alveg sérstaklega á risaveldunum, en ábyrgð hvílir einnig á öllum öðrum ríkjum, því að öll ríki, sem geta, keppast við að vígbúast. Afvopnunarmálin eru í sjálfheldu. Þann vítahring þarf að rjúfa. Einhliða afvopnun kemur ekki til greina og verður ekki framkvæmd. Það er ekki raunsætt. Afvopnunin verður að vera gagnkvæm, en einhver verður að stíga fyrsta skrefið. Það er ekki fjarri, sem sænski utanríkisráðherrann hefur sagt nýlega, að hugsunin á bak við vígbúnaðarkapphlaupið er í raun og veru ósigur fyrir mannlega skynsemi. Ég hef ekki um það fleiri orð, en vísa til skýrslunnar og þá sérstaklega til þess sem segir um Pólland, þó að ég fari ekki nánar inn á Póllandsmálið hér. En Póllandsmálið er einnig aðalþröskuldurinn á Madridráðstefnunni. Eins og stendur eru afvopnunarmálin að mínu mati kjarni allra alþjóðamála. Þriðji aðalkaflinn fjallar um alþjóðastofnanir og svæðasamtök. Þar bendi ég sérstaklega á skýrslu um Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna sem hér liggur fyrir. Enn fremur er rétt að benda á skýrslu fulltrúa Íslands á 33. þingi Evrópuráðsins sem nýlega hefur verið lögð fram hér á Alþingi. Í stjórnarsáttmálanum er lögð sérstök áhersla á að sinnt sé starfi í Sameinuðu þjóðunum og Norðurlandaráði. Þeirri stefnu hefur verið reynt að fylgja. Það er meginþáttur íslenskrar utanríkisstefnu, að öllum ríkjum, hvort sem þau eru stór eða smá, beri að standa við skuldbindingar sínar samkv. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Á það hefur hvarvetna verið lögð áhersla af Íslands hálfu. Utanríkisráðherrar Norðurlandanna hittast tvisvar á ári. Á þeim fundum er lögð áhersla á að samræma sjónarmið Norðurlandanna í alþjóðamálum eftir því sem kostur er, og má segja að það hafi leitt til þess, að þau hafi t.d. á alþjóðavettvangi, eins og hjá Sameinuðu þjóðunum, langoftast staðið saman þó að frá því séu undantekningar. Við greinina um varnarmáladeild á bls. 15 ætla ég að bæta fáeinum orðum. Störf varnarmálanefndar eru margþætt og margvísleg. Varnarmáladeild fer með mál, er varða samskipti við varnarliðið, og hefur umsjón með lagaframkvæmd á varnarsvæðunum. Samskipti við varnarliðið hafa verið góð, en alltaf koma upp ýmis mál sem úr þarf að greiða. Hefur það yfirleitt tekist vel að mínu mati. Ég vil taka það fram, að á þeim tíma sem ég hef gegnt embætti utanrrh. hef ég aldrei orðið þess var, að varnarliðið gerði tilraun til að hafa afskipti af innanlandsmálum. Ég tel að allar fullyrðingar um hið gagnstæða séu sprottnar af misskilningi, enda hef ég ekki heyrt nefnd nein rökstudd dæmi um slíkt. Það liggur í augum uppi, að það er forsenda fyrir dvöl varnarliðsins að það hafi ekki afskipti af innanlandsmálum. Yrði misbrestur í því efni væri brostin veruleg forsenda fyrir dvöl varnarliðsins hér á landi. Því hljóta allir að gera sér grein fyrir og það hljóta allir að skilja.

Það er spurning hvort miðstjórn Framsfl. skilur það.

Já, það er hægt að ræða um það á eftir ef hv. framítakandi gerði sér það ómak að útlista það nánar.

Við getum reynt það í sameiningu.

Það er ágætt að fá smáupplyftingu í þessu. Vinnuálag á varnarmáladeild er mjög mikið. Þar er því þörf á auknum starfskröftum. Við hlið varnarmáladeildar starfar varnarmálanefnd sem sérstaklega fjallar um framkvæmdir á vegum varnarliðsins og er utanrrh. til ráðuneytis um þau málefni. En ef það væri staðreynd, sem ekki er, að varnarliðið hefði haft afskipti af innanlandsmálum, þá á ekki við að mínum dómi neitt góðlátlegt klapp á kollinn á því og segjast áminna það um að gera þetta ekki, enda hélt ég að menn hefðu getað skilið það sem ég sagði áðan. Hafréttarmálefnin eru okkur Íslendingum jafnan hugstæð. Rétt er að geta þess, að á fundinum í Genf í ágúst 1981 var í fyrsta sinn gefið út uppkast að hafréttarsáttmála, en hinar fyrri útgáfur höfðu verið óformleg drög. Þetta undirstrikaði m.a. að nú færi að draga að lokum ráðstefnunnar sem þá hafði verið að störfum í nær átta ár. Einn stóran skugga bar þó þarna á. Er þar um að ræða víðtækar breytingartillögur sem Bandaríkjastjórn hefur sett fram varðandi sáttmálann, einkanlega varðandi málmvinnslu á alþjóðahafsbotnssvæðinu. Viðbrögð þróunarríkja við þessum breytingartillögum hafa verið mjög neikvæð og því er sú hætta vissulega fyrir hendi, að ekki náist eining um endanlega gerð sáttmálans. Hvort þá yrði gengið til atkvæða um textann eða starfi ráðstefnunnar frestað um óákveðinn tíma er enn óljóst. Við hljótum að vona í lengstu lög að fullt samkomulag náist, svo að öll ríki heims treysti sér til að fullgilda sáttmálann. Að öðrum kosti kynnu hættulegar deilur um einstök ákvæði hans að geta blossað upp hvenær sem væri. Ellefu ríki á Hafréttarráðstefnunni: Norðurlönd öll, Ástralía, Nýja-Sjáland, Kanada, Holland, Írland og Austurríki, hafa komið upp óformlegum vinnuhópi til að leita að málamiðlun milli sjónarmiða Bandaríkjamanna, sem reyndar njóta nokkurs skilnings ýmissa stærri iðnríkja, og þróunarríkjanna hins vegar. Og nú alveg nýlega hefur Sviss bæst í hóp þessara ríkja, þannig að þarna er í raun um 12 ríki að tefla sem reyna fyrir sér um málamiðlun: Hvort slík málamiðlun tekst er enn allsendis óvíst, en við verðum að vona hið besta. Að öðru leyti vísa ég til V. kafla skýrslunnar þar sem fjallað er um ýmis hafréttarmál. Vona ég að þar sé ýmsan fróðleik að finna sem gott sé fyrir hv. alþm. að eiga aðgang að á einum stað. Í framhaldi af því, sem segir í VI. aðalkafla skýrslunnar um þróunarsamvinnu, langar mig til að bæta við nokkrum orðum um norður-suður vandamálin svokölluðu. Á undanförnu ári hefur því miður nær ekkert þokast áfram í norður-suður málaflokkunum eða um samskipti ríkra þjóða og fátækra. Þar með á ég þó ekki við að umræður hafi legið niðri. 36. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna fjallaði nokkuð um þennan málaflokk á s.l. hausti, og raunar hefur þessu þingi enn ekki verið formlega slitið, aðallega vegna þess að þingforseti kveðst enn standa fyrir óformlegum viðræðum varðandi þennan dagskrárlið, sem fjallar um alhliða samningsviðræður um alþjóðaefnahagsmál, og verði þingið kallað saman til að fjalla um það mál þegar - og ef er sjálfsagt réttara að segja þá líka - í samkomulagsátt miðar. Í október s.l. var haldinn fundur leiðtoga 22 ríkja í Khartoum til að ræða þessi sömu mál og reyna að marka framtíðarstefnu. Lítill árangur hefur enn komið í ljós af þeim fundi þótt línur kunni að hafa skýrst eitthvað. Í tillögum þróunarríkjanna, sem fram komu 1979, eru vissulega settar fram róttækar hugmyndir um grundvallaratriði í alþjóðlegum efnahagsmálum. Byrðarnar munu fyrst í stað aðallega falla á vestræn iðnaðarríki, þótt segja megi að ýmis atriði þessara tillagna gætu bætt hag allra þegar til lengri tíma er litið. Ýmis Vesturlönd, einkum Bandaríkin hafa ekki verið reiðubúin til heildarsamningaviðræðna um þessi mál, ekki síst vegna þess að erfiðleikar í efnahagsmálum heimsins og heima fyrir gera þeim ekki fært að taka á sig frekari byrðar. Sovétríkin og þeirra fylgiríki halda sig að mestu utan við, með þeirri gamalkunnu röksemdafærslu að þau eigi enga sök á ástandinu og hafi því engum skyldum að gegna. Meðan hvorki gengur né rekur í þessum málum stendur aðstoð við fátækustu ríki heims í stað eða dregst jafnvel saman. Nýlega fékk ég í hendur upplýsingarit frá Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna sem gefur yfirþyrmandi mynd af einum þætti ástandsins. Ég held að það sé hollt fyrir okkur að heyra nokkrar staðreyndir sem þar koma fram. Við höfum lengi talið hér á landi að barnalífið væri ekki unnt að meta til fjár. En á árinu 1981 hefðu 1000 kr. á ári á barn gert gæfumuninn. Hefði þeirri fjárhæð verið eytt á skynsamlegan hátt handa hverjum og einum hinna 500 millj. fátækustu mæðra og barna í heiminum hefði mátt sjá þeim fyrir bættum mat, hættuminni meðgöngu, grundvallarmenntun og heilsugæslu, auknu hreinlæti og heilnæmara vatni. Jafnframt því að draga þannig úr neyðinni hefðu slíkar aðgerðir stuðlað að því að draga úr offjölgun mannkyns og auka hagvöxt á komandi árum. Í stuttu máli sagt hefðu slíkar aðgerðir til að tryggja grundvallarþarfir allra barna í heiminum bæði verið stærsta mannúðarmál, sem unnt er að vinna að, og einhver besta fjárfesting sem heimsbyggðin hefði getað lagt í. En á árinu 1981 reyndust 1000 kr. á ári hærra verð en heimsbyggðin var reiðubúin að greiða. Greitt verð reyndist vera eitt barnslíf aðra hverja sekúndu eða 17 millj. yfir árið. Innan við 10% þessara barna voru bólusett gegn sex algengustu og hættulegustu tegundum barnasjúkdóma. Slíkt kostar 50 kr. á barn. Það er hins vegar of dýrt og því varð kostnaðurinn 5 millj. barnslífa. Árið 1982 verður ekkert betra. Nú í dag munu 40 þús. börn látast, 100 millj. munu fara hungruð að sofa í kvöld, og áður en árið er liðið hafa 10 millj. börn beðið varanlegt tjón til líkama og sálar af næringarskorti og 17 millj. munu hafa dáið áður en fimm ára aldri er náð. Þetta eru óhugnanlegar staðreyndir, en staðreyndir eigi að síður. Okkur hlýtur öllum að vera hollt að hafa þær í huga þegar við deilum hér um skiptingu á þjóðarkökunni og veltum því fyrir okkur, hvort þetta allsnægtaþjóðfélag eigi að láta sér nægja að leggja fram 50 aura af hverjum 1000 kr. þjóðarframleiðslunnar til að lina þessar þjáningar eða hvort við eigum að vera svo rausnarlegir að hækka þetta upp í 65 aura af hverjum 1000 kr. þjóðarframleiðslunnar. Okkur finnst sjálfsagt að þessar óhugnanlegu staðreyndir séu okkur fjarlægar. Þær eru vissulega ekki fyrir hendi í okkar allsnægtaþjóðfélagi þó að við finnum okkur næg tilefni til að kveina og kvarta. En ég hef viljað benda á þetta hér til þess að vekja menn til umhugsunar um þessi efni og kannske ekki síst vegna þess að Ísland gat sér á einni tíð alveg einstaklega gott orð fyrir framlag til Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna. Í VII. kafla skýrslunnar.er greinargerð um þróun utanríkisviðskipta á árinu 1981 tekin saman af viðskrn. Er þar mjög margt athyglisvert að finna. Ég ræði hana þó ekki hér nú, enda mun viðskrh. e.t.v. síðar víkja að þeim þætti skýrslunnar. En ég vil undirstrika það sem í skýrslunni segir, að vinna að utanríkisviðskiptum er veigamikill þáttur í starfi allra okkar sendiráða.. Sum sendiráðin hafa viðskiptamál að höfuðviðfangsefni. Munu margir telja einna mikilvægast að sendiráðin sinni þessum þætti mála, þar sem við höfum ekki ráð á að hafa jafnfjölmenn sendiráð og flestar aðrar þjóðir. Í lokakafla skýrslunnar er fjallað um utanríkisþjónustuna. Verður eigi fjölyrt um hana frekar. Þess má þó geta, að um utanríkisþjónustu Íslands gilda sérstök lög, nú lög nr. 39/1971, jafnframt hinum almennu stjórnarráðslögum og stjórnarráðsreglugerð. Hefur utanrrn. að því leyti til sérstöðu meðal annarra ráðuneyta. Í þessum lokakafla vík ég að utanríkisviðskiptum og hugsanlegum breytingum á framkvæmd þeirra mála. Þar er fyrst og fremst um að ræða hugmyndir starfsmanna utanríkisþjónustunnar og þá þeirra starfsmanna sérstaklega sem mesta reynslu hafa í þessum efnum. Ég vildi vekja athygli á þessum hugmyndum svo að menn gætu hugleitt þær. Það er ljóst að ekki er heppilegt að hrapa að slíkum breytingum sem þar eru orðaðar. Þar getur verið um viðkvæm mál að tefla, bæði út frá pólitísku sjónarmiði og einnig út frá öðrum sjónarmiðum, og er því auðvitað rétt að fara sér hægt og gefa sér góðan tíma til umhugsunar. En auðvitað skiptir meginmáli að skipulag þessara mála sé sem hagkvæmast og horfi til sem mestrar hagræðingar. Herra forseti. Ég hef með þessum orðum fylgt úr hlaði þeirri skýrslu um utanríkismál sem lögð hefur verið prentuð fyrir þingið.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hæstv. utanrrh. skýrslu þá sem hann hefur lagt fram á Alþingi um utanríkismái. Ég leyfi mér einnig að nota þetta tækifæri til þess að þakka samstarf utanrrh. við utanrmn. sem hefur verið með ágætum. Við erum væntanlega sammála um að meðferð utanríkismála geti ráðið úrslitum um hvort Íslendingar haldi sjálfstæði sínu, en skilyrði þess að vera sjálfstæð þjóð er að unnt sé að gæta öryggis borgaranna og tryggja sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar. Við værum væntanlega ekki heldur að ræða um utanríkismál nema við gerðum okkur grein fyrir þessu og hefðum skoðun á stefnum og straumum í alþjóðamálum. Spurningin er ekki sú, hvort við viljum hafa áhrif á þróun alþjóðamála, heldur hin, hverju við fáum ráðið um örlög okkar og annarra í samskiptum þjóða í milli. Einhverjir vilja sjálfsagt gera lítið úr áhrifum smáþjóðar á alþjóðavettvangi, en því nauðsynlegri er smáþjóðum víðtæk þjóðarsamstaða um stefnuna í utanríkismálum. Stórveldi eins og Bandaríkin leggja ríka áherslu á slíka samstöðu. Hvað þá um nauðsyn þjóðarsamstöðu okkar Íslendinga? Ég vil ekki draga í efa að óreyndu að allir Íslendingar vilji tryggja sjálfstæði þjóðarinnar. En ég hygg að málið sé ekki einfaldað um of þegar ég segi að leiðir að því markmiði hafi skilist að nokkru. Þrír stjórnmálaflokkar, Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl., og þorri landsmanna fylgja og vilja taka þátt í varnarsamtökum vestrænna þjóða. Alþb. eitt stjórnmálaflokka fylgir svokallaðri hlutleysisstefnu. Það ber að fagna þeirri víðtæku samstöðu sem tekist hefur um að marka ábyrga utanríkisstefnu að þessu leyti. Hins vegar er ljóst að brotalöm er á núv. ríkisstj. í utanríkismálum frá upphafi, eins og er að koma betur og betur í ljós einnig í öðrum málaflokkum. Stjórnarsáttmálinn um utanríkismál, sem vitnað er til í skýrslu utanrrh., ber þessa ljóst vitni. Þar er lögð áhersla á þátttöku okkar í Sameinuðu þjóðunum og Norðurlandaráði. en engu orði vikið að þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Raunar er ástæða til að rifja það upp, aðþátttaka okkar í Sameinuðu þjóðunum varvitnisburður í raun um fráhvarf okkar frá hlutleysi, þar sem Sameinuðu þjóðirnar voru samtök sigurvegaranna í annarri heimsstyrjöldinni, og er það t.d. ástæðan til að Sviss hefur enn ekki gerst aðili þeirra. Forverar Alþb. í Sósíalistaflokknum, Sameiningarflokki alþýðu, greiddu þó þátttöku okkar í Sameinuðu þjóðunum atkvæði og kröfðust reyndar að við gerðumst stofnaðilar að Sameinuðu þjóðunum og gengjumst undir það skilyrði að segja möndulveldunum stríð á hendur. Þá var hlutgeysistefnan í þeim hávegum höfð hjá íslenskum sósíalistum. Hvað snertir þátttöku okkar í Norðurlandaráði, þá er þess að geta, að því er ekki ætlað að vera vettvangur almennra utanríkismála vegna skilyrða sem Finnar verða fyrst og fremst að sæta vegna vináttusamnings við Sovétmenn, og sýnir það skilyrði hvaða kvaðir Sovétmenn leggja á vini sína. En ekki ber á öðru en íslenskir sósíalistar mundu sætta sig við það. Skýrsla utanrrh. bætir að svo miklu leyti sem unnt er úr þeirri alvarlegu brotalöm í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj., að ekkert er minnst á meginþátt íslenskrar utanríkisstefnu, þátttöku okkar í varnarbandalagi vestrænna lýðræðisríkja. Alþb. hlýtur því að hafa margt við þessa skýrslu að athuga. Ég tek nú raunar eftir því, að enginn hæstv. ráðh. þeirra Alþb.-manna er viðstaddur svo mikilvægar umr. sem hér fara fram um skýrslu utanrrh., og segir það sína sögu.

Og enginn þm. heldur utan einn.

Honum er líklega ætlað að bera byrðarnar af tvískinnungi Alþb. í ríkisstj. og utan ríkisstj. meðal herstöðvaandstæðinga og þeirra sem bera ábyrgð á mestu varnarframkvæmdum frá því að við gengum í Atlantshafsbandalagið. En raunar ættu þeir Alþb.menn, sem aðhyllast hlutleysi, að hafa lært af reynslunni. Gagnsleysi og raunar skaðsemi hlutleysisstefnu og uppgjöf þeirra, er henni fylgja, hafa komið greinilega í ljós. Atburðarásin í upphafi annarrar heimsstyrjaldarinnar er enn í fersku minni miðaldra manna og eldri. Þá óðu herir einræðisherra yfir hvert hlutlaust land á fætur öðru án þess að rönd yrði við reist. Hlutleysi ríkja eins og Svíþjóðar og Sviss er því aðeins virt, að styrjaldaraðilar telji það henta hagsmunum sínum, og útheimtir að að baki hlutleysisins sé verulegur herstyrkur. En Svíþjóð og Sviss eru meðal þeirra þjóða sem mestum fjármunum verja til varnar og vígbúnaðar í hlutfalli við þjóðartekjur. Skaðsemi hlutleysis kemur þó greinilegast fram í þeirri staðreynd, að allar líkur bendá til að unnt hefði verið að komast hjá annarri heimsstyrjöldinni ef varnarsamtök eins og Atlantshafsbandalagið hefðu þá verið til. Loks er svo rétt að nefna legu lands okkar, sem er slík að fátt sýnir betur haldleysi hlutleysis. Urðum við varir við það í upphafi annarrar heimsstyrjaldarinnar þegar land okkar var hernumið af Bretum, en við gerðum síðan varnarsamning við Bandaríkin árið eftir og yfirgáfum þá hlutleysisstefnu er við höfðum markað þegar Ísland varð fullvalda ríki 1918. Sjálfstfl. hefur frá upphafi Atlantshafsbandalagsins markað ákveðna stefnu í þessum málum. Á síðasta landsfundi flokksins var m.a. komist svo að orði í ályktun um utanríkismál, með leyfi forseta: „Sjálfstfl. hefur verið sjálfum sér samkvæmur í utanríkismálum. Hann fylgir ábyrgri utanríkisstefnu sem í senn tekur mið af brýnum hagsmunum Íslands og þeirri þróun að þjóðirnar verða hver annarri háðari. Í hugmyndabaráttunni á alþjóðavettvangi er afstaða Sjálfstfl. skýr. Hann berst fyrir mannréttindum og frelsi þjóða og einstaklinga til að ráða málum sínum án íhlutunar stórvelda. Sjálfstfl. berst gegn útþenslu heimskommúnismans og varar við tilraunum áhangenda hans bæði utan og innan landamæra Íslands til að koma hér á landi á því þjóðskipulagi, sem hneppir þjóðir í fjötra, stefnir að því að uppræta menningu þeirra, litur á kristna trú sem andstæðing og breytir blómlegum byggðum í fátæktarhéruð í nafni Marx og Leníns.“ Afstaða Alþb., Sósíalistaflokksins - Sameiningarflokks alþýðu og Kommúnistaflokksins áður hefur vissulega verið með öðrum hætti. Raunar hefur þessi afstaða sveiflast til og frá, en unnt hefur verið að fylgjast með að þær sveiflur hafa allt fram á þennan dag farið eftir því sem hagsmunum Sovétríkjanna hefur komið best. Menn muna að lærifeður núv. formanns Alþb., Einar Olgeirsson og Brynjólfur Bjarnason, kröfðust samstöðu með Bretlandi, Bandaríkjamönnum og Sovétmönnum áður en griðasáttmáli Hitlers og Stalíns, er hratt annarri heimsstyrjöldinni af stað, var gerður. Eftir það var krafist hlutleysis um tíma eða þar til Hitler og Stalín voru komnir í hár saman. Þá dugði ekki minna en að segja Þjóðverjum stríð á hendur, eins og ég hef áður rakið. Nú birtist þessi fylgispekt Alþb. við hagsmuni Sovétmanna með ýmsu móti. Sagt er um Kim II Sung, einræðisherra Norður-Kóreu, að hann hafi tekið heilsíðuauglýsingu í New York Times þar sem ágæti hans var útmálað. Síðan vitnaði Kim Il Sung heima fyrir í ummæli hins virta blaðs til sönnunar mannkostum og stjórnunarhæfileikum sínum. Eitthvað þessu líkt er samspil Sovétmanna og Alþb.-manna. Sovétmenn láta sér líka þótt Alþb. reyni að lýsa sjálfu sér sem samtökum sósíaldemókrata á borð við flokk Mitterands til þess svo að geta vitnað í ummæli herra Ólafs R. Grímssonar, sem þeim eru þóknanleg, til þess að segja heimamönnum hvað utanríkisstefna kommúnista sé ágæt og stefna lýðræðisríkja slæm. Mætti fleira um þetta samspil segja, en það bíður betri tíma. Þróun alþjóðastjórnmála vekur vissulega ugg og kvíða um þessar mundir. Merki þessa eru mörg, en þeirra helst aukinn vígbúnaður, styrjaldarhætta og jafnvel hætta á notkun kjarnorkuvopna. Af slökunartímabili hefur tekið við aukin spenna í samskiptum þjóða. Þær vonir, sem menn gerðu sér þegar Helsinki-sáttmálinn var undirritaður, hafa brugðist. Því til sönnunar má nefna að í stað þess, að slík slökun átti að leiða til árangurs í afvopnunarviðræðum, þá er upplýst að Sovétmenn hafa aukið herstyrk sinn einmitt að miklum mun á slökunartímabilinu, gagnstætt því sem vestræn lýðræðisríki hafa dregið saman herstyrk sinn og vopnabúnað. Það er að vísu ljóst, að í Sovétríkjunum er jarðvegur tortryggni er gerir stjórnvöldum betur fært en ella að sannfæra menn þar í landi um að setið sé á svikráðum við þá og árásarhætta sé e.t.v. til staðar. Þeir, sem hafa komið til Sovétríkjanna - og m.a. staðnæmst við það merki er reist hefur verið til að minnast þess hvar herir Hitlers námu staðar við borgarhlið Moskvu, geta vel skilið að valdhafar geta nýtt slíkan jarðveg til að ala á tortryggni og skapa sjálfum sér skilyrði til aukins vígbúnaðar og þeirra álaga á landsmenn sem nauðsynleg eru í þeim tilgangi og leiða til skerðingar lífskjara. Einræðisherrar hafa einnig að þessu leyti allt aðra stöðu til þess að fara sínu fram án þess að spyrja kóng eða prest og síðast af öllu landsmenn sína. Hér er ólíku máli að gegna meðal lýðræðisríkja, þar sem opin umræða verður að fara fram áður en stjórnvöld geta lagt fjármuni til vígbúnaðar og vopnakaupa, áður en unnt er að leggja á aukna skatta til þess að standa undir slíkum útgjöldum. Það er því ljóst, að í lýðræðisríkjum er vígbúnaður og vopnabúnaður, hvort heldur er gerð kjarnavopna eða annarra tegunda vopna, bundinn því, að almenningur telji slíkan vopnabúnað og varnarráðstafanir nauðsynlegar. Í þessu felst vissulega mikill munur á aðstöðu lýðræðisríkjanna annars vegar og einræðisríkjanna hins vegar. Þessi munur kom ljóst fram í annarri heimsstyrjöldinni þegar Hitler hafði tíma og tök á að vígbúast án þess að lýðræðisríkin uggðu að sér. Þessi lærdómur ætti vissulega að verða lýðræðisríkjum áminning um að gæta vöku sinnar. Það er skiljanlegt að menn í ríkjum Vesturlanda vilji leggja áherslu á að verja fjármunum sínum til þess að bæta kjör sín og veita sér ýmsa þá muni sem gera lífið þægilegra og ánægjulegra. Þetta val, sem þegnar í vestrænum lýðræðisríkjum eiga, eiga þegnar austantjalds ekki. Af því leiðir aftur að við vitum ekki um fyrirætlanir austantjaldsmanna og Sovétmanna eins og þeir vita um fyrirætlanir lýðræðisríkja. Það er skiljanlegt, að í frjálsum löndum bindist menn samtökum um að stuðla að friði, og nú hafa ýmsar friðarhreyfingar verið allathafnasamar. Hins vegar er dregið í efa hvers konar hreyfingar eru hér á ferðinni, hvaða stjórn þær lúta, hverra erinda þær ganga og hverjum þær gera gagn. Ég efast ekkert um að meðal þessara samtaka séu samtök manna sem af heilum hug og einlægni berjast fyrir friði með þessum hætti. Hins vegar er sömuleiðis ljóst að margar þessar friðarhreyfingar ganga erinda einræðisafla Sovétmanna í þeim tilgangi að svæfa vestræn lýðræðisríki á verðinum fyrir frelsinu. Við hófum heyrt nægilega vel upplýstar fréttir um fjárhagslegan stuðning við þessar friðarhreyfingar sem koma eftir dularfullum leiðum til ýmissa þeirra manna sem þar standa framarlega í flokki. Það er ólíklegt að slíkt austrænt gull finni ekki sinn farveg til okkar lands eins og annarra landa til þess að vinna þeim málstað gagn sem einræðisherrarnir telja sér sérstaklega þóknanlegan. Það er út af fyrir sig ekkert nema gott um áróður friðarhreyfinga að segja ef áhrif þeirra væru hin sömu vestantjalds og austan. Austantjalds hafa slíkar hreyfingar engan grundvöll. Það eru engar forsendur fyrir frjálsri starfsemi þeirra. Þar eru friðarhreyfingar verkfæri valdhafanna, alveg eins og verkalýðsfélögin eru þar verkfæri valdhafanna. Friðarhreyfingar vestan járntjalds eru ýmist samtök manna, sem ganga erinda erlendra hagsmuna vitandi eða óvitandi, eða manna, sem af heilum hug bera friðinn fyrir brjósti og telja honum best borgið með afvopnun, einhliða afvopnun. Það væri hins vegar mikið glapræði, það sýnir sagan okkur best. Einræðisherrar og harðstjórar verða ekki stöðvaðir ef þeir mæta ekki andstöðu. Þeir fylla hvert það tómarúm sem skapast. Eina ráðið til að standa gegn framsókn þeirra og auknum áhrifum er að tryggja að menn verði ekki teknir sofandi á verðinum vestantjalds. Einhliða afvopnun er ekki leiðin til friðar. Svokallað ógnarjafnvægi er vissulega ekki æskilegt, en er þó betra - eða réttara sagt illskárra en yfirburðir einræðisherra og harðstjóra sem einskis svífast og geta með þeim hætti sett öðrum þ jóðum úrslitakosti sem ekki er um annað að gera en að hlýða og hlíta ef varnarviðbúnaður er ekki til staðar. Svo mikið sem afvopnunarmál í tengslum við samskipti austurs og vesturs hafa verið á dagskrá, þá þykir mér hlýða að rekja hér - með leyfi forseta - nokkur atriði úr ályktun landsfundar Sjálfstfl. að þessu leyti á s.l. hausti svohljóðandi: „Sjálfstfl. varar eindregið við þeim háværu röddum sem segjast tala í nafni friðar og krefjast þess, að með einhliða yfirlýsingum skuldbindi Vesturlönd sig til að búast ekki til varnar gegn hernaðarmætti Sovétríkjanna. Þeir, sem slíkar kröfur gera, eru að kalla á hinn sovéska frið, þar sem kjarnorkuveldið í austri fær öllu sínu framgengt með því einu að færa til eldflaugar sínar og ógna með þeim. Eina skynsamlega leiðin út úr vígbúnaðarkapphlaupinu er að samkomulag náist um gagnkvæma takmörkun á vígbúnaði og afvopnun stig af stigi undir nákvæmu eftirliti. Oftar en einu sinni hefur sýnt sig að þjóðir Atlantshafsbandalagsins hafa ekki getað þokað Sovétmönnum að viðræðuborðinu fyrr en þær hafa sýnt staðfestu og tekið til við að svara hinum sovéska vígbúnaði í sömu mynt. Ákvörðun um slíkt var einmitt tekin af utanríkisráðherrum Atlantshafsbandalagsríkjanna í desember 1979, þegar ákveðið var að snúast gegn SS-20 kjarnorkueldflaugum Sovétmanna sem einvörðungu er miðað á Evrópuríki. Hinir svonefndu talsmenn friðar í Vestur-Evrópu hafa einmitt lagst mest gegn þessari ákvörðun Atlantshafsbandalagsins og reyna að hnekkja henni, þótt hún hafi leitt til þess, að Sovétmenn segjast nú tilbúnir til að taka upp viðræður um Evrópueldflaugar sínar. Hitt er eins víst, að Sovétstjórnin ætli sér það eitt að draga viðræður á langinn í von um að hin svokallaða friðarhreyfing fái því framgengt að með einhliða yfirlýsingum afsali vestrænar ríkisstjórnir sér því sem þær mundu annars ekki láta af hendi nema gegn sambærilegu skrefi af hálfu Kremlverja. Á undanförnum tíu árum, sem kennd hafa verið við slökun í samskiptum austurs og vesturs, hafa Sovétmenn verið að færa út kvíarnar með öllum tiltækum ráðum, bæði fyrir tilstyrk annarra (Kúbumanna og Víetnama) og grímulaust í Afganistan.“ Þá hafa Sovétmenn og sýnt sitt rétta andlit í Póllandi, sem varð til þess að Alþingi samþykkti till. til þál. um samúð og stuðning við pólsku þjóðina. Mönnum er í fersku minni þessi till. til þál. og skal ég ekki frekar rekja hana, en ítreka niðurlagsorð hennar: „Á örlagastundu óska Íslendingar þess af einlægni, að Pólverjar fái aukin réttindi og taki sjálfir ákvarðanir um framtíð sína í frjálsum kosningum á grundvelli opinna umræðna, en séu ekki sviptir mannréttindum með valdbeitingu og ógnun um innrás.“ Þessi ályktun Alþingis er einsdæmi, að ég hygg, og hún hefur síðan verið notuð til þess að rökstyðja ýmsar aðrar tillögur til þál. um verndun lýðræðis og mannréttinda í öðrum löndum, eins og EI Salvador og Tyrklandi. Ég hygg að hér sé ekki um sams konar mál að ræða. Í Póllandi ógnaði Samstaða, samtök frjálsra pólskra verkalýðssamtaka, ekki lýðræðinu eða mannréttindunum, heldur var Samstaða að vinna að því að auka lýðræði og mannréttindi í Póllandi með friðsamlegum hætti. Þar var ekki um vopnaða uppreisn að ræða eða vopnaviðskipti eins og bæði í EI Salvador og Tyrklandi. Í EI Salvador eigast við margvíslegar stjórnmálahreyfingar, hvort heldur litið er til þeirra stjórnmálaflokka, er tóku þátt í nýafstöðnum þingkosningum, eða til skæruliðahópanna. Það er útilokað fyrir okkur að gera upp á milli þessara deiluaðila eða gera okkur grein fyrir að hve miklu leyti um er að ræða íhlutun Kúbumanna eða Nicaragua í málefni El Salvador eða þá Bandaríkjamanna. Hvað Tyrkland snertir vaknar sú spurning, af hverju ekki var ástæða til að álykta um málefni Tyrklands meðan lýðræðisstjórn fór þar með völdin, þegar um var að ræða um 30 morð á hverjum degi. Við hljótum að leggja megináherslu á það, að allt, sem við gerum eða fulltrúar okkar í alþjóðasamtökum, sé til þess fallið að skapa skilyrði fyrir því, að lýðræði eigi afturkvæmt í Tyrklandi og friður og réttlæti megi komast á t.d. í El Salvador og öðrum Mið-Ameríkuríkjum. Við hljótum að fela fulltrúum okkar t.d. í Evrópuráðinu og Atlantshafsbandalaginu að vinna að þessu markmiði hvað Tyrkland snertir, og við hljótum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, eins og hæstv. utanrrh. hefur gert grein fyrir fyrr á þessu þingi, að gera slíkt hið sama varðandi El Salvador og önnur Mið-Ameríkuríki. Ég tel að það sé mjög varasamt, ef við á Alþingi Íslendinga ætlum að flytja tillögur og samþykkja um mannréttindamál og verndun lýðræðis í einstökum ríkjum, þegar af þeirri ástæðu að við yrðum að fjalla um 120–130 ríki ef svo færi. En það er haft fyrir satt, að af 150–160 meðlimaríkjum Sameinuðu þjóðanna sé hæpið að telja meira en 30 ríki til lýðræðisríkja. Við sjálfstæðismenn leggjum áherslu á verndun lýðræðis og mannréttinda, og við mótmælum vissulega brotum á mannréttindum hvar sem um þau er að ræða og hvenær sem þau eru framin. Við hljótum eins og aðrir Íslendingar að berjast og vinna gegn einræði og harðstjórn. Ályktunin um Pólland er sérstaks eðlis. Þar er um land að ræða sem við höfum aðstöðu til að fylgjast með þróuninni í og var dæmi um tilraun meðal þjóða austan járntjalds til þess að fikra sig í átt til aukinna mannréttinda. Sú tilraun var kæfð, eins og kunnugt er, og slokknaði þar með von í brjóstum manna um að unnt væri að vinna svo að málum undir sósíalísku skipulagi að til þess leiddi að mannréttindi væru virt og lýðræði komið á. Svo mikilvægt og örlagaríkt sem það er í utanríkismálastefnu að efla mannréttindi - og þ. á m. er um það að tefla þegar við ræðum samskipti austurs og vesturs, þá er engu að síður örlagarík sú taflstaða sem skapast hefur milli norðurs og suðurs, þ.e. viðhorfin gagnvart þróunarríkjum. Það lítur að vísu svo út nú að viðskipti austurs og vesturs séu hættulegri hvað snertir heimsfriðinn en samskipti iðnaðarríkja og þróunarríkja, en jafnvel þótt við vonum að betur rætist úr samskiptum austurs og vesturs en horfir, þá kunna samskipti norðurs og suðurs að skapa í framtíðinni hættu á ófriði sem enginn má loka augunum fyrir. Ég leyfi mér enn, herra forseti, að vitna til ályktunar landsfundar Sjálfstfl. um samskipti við þróunarlöndin, en þar var komst að orði: „Af siðferðilegum ástæðum ber Íslendingum skylda til að gera það sem í þeirra valdi er til að koma í veg fyrir að meðbræður þeirra í öðrum löndum og álfum svelti eða líði skort á annan hátt. Jafnframt skal til þess litið, að hagsmunir Íslendinga og þróunarþjóða falla saman með margvíslegu móti. Áhrifum sínum á alþjóðavettvangi eiga Íslendingar að beita til að efla stuðning við þróunarlöndin og standa þar með einnig vörð um grundvallaratriði viðskipta- og athafnafrelsis.“ Við höfum ekki lagt fram til þessa málaflokks nema tíunda hluta þess sem Sameinuðu þjóðirnar ætlast til, að því er ég hygg, og enn minni hluta miðað við það markmið sem Alþingi sjálft hefur sett sér að stefna að, að 1% af þjóðartekjum verði varið til aðstoðar við þróunarlöndin. Við hljótum að íhuga með hvaða hætti við getum aukið þessa aðstoð og hvernig henni verður best háttað. Ég tel ástæðu til að við hér á Alþingi fjöllum nánar en við höfum gert um hvernig þessari aðstoð skuli háttað og hvaða árangur hún hefur borið hingað til. Það er ljóst að við höfum ekki bundið þessa aðstoð neinum skilyrðum. Þau ríki, sem hennar njóta, eru t.d. ekki í hópi lýðræðisrík ja að okkar mati og þar eru ekki alls staðar mannréttindi virt. Ég hygg þó að við séum ekki á þeirri skoðun, að við eigum að gera að skilyrði að þessi lönd breyti stjórnarfari sínu eða stjórnarskipulagi. Hins vegar ölum við þá von í brjósti, að aðstoð okkar á efnahagslegu sviði geri það að verkum að framfarir verði í viðkomandi ríkjum þannig að skilyrði skapist fyrir lýðræðislegri þróun. Það kann að taka ekki eingöngu ár, heldur áratugi. En þetta er sú von sem við ölum í brjósti, og á þessum grundvelli og forsendum hljótum við að sinna aðstoð við þróunarlöndin, um leið og mannúðarástæður eru forsendan að þessari aðstoð, sem full ástæða er til, og þarf ekki annað en vitna til orða hæstv. utanrrh. áðan um það ástand sem víða ríkir í þróunarríkjunum. Áður en ég segi skilið við aðstoðina eða samskiptin við þróunarlöndin vil ég endurtaka niðurlagsorðin í ályktun landsfundar Sjálfstfl., þar sem sagt var að standa ætti einnig vörð um grundvallaratriði viðskipta- og athafnafrelsis, því að reynslan hefur kennt okkur hvað snertir samskipti við þróunarlöndin að mörg þeirra eru ekki fyrr komin á legg og orðin þess umkomin að framleiða vörur, sem eru samkeppnishæfar á mörkuðum þróaðra ríkja, en iðnaðarríkin fara að hugleiða tollmúra og alls konar viðskiptahöft til þess að koma í veg fyrir að þróunarríkin geti selt vörur sínar á markaði iðnaðarríkjanna. Ég hygg að í þessu sé e.t.v. fólgin mesta hættan á því, að aðstoð við þróunarríkin beri ekki árangur þegar til lengdar lætur, og því er það jafnt samskiptum norðurs og suðurs nauðsynlegt sem samskiptum iðnaðarríkja innbyrðis, að grundvallaratriði viðskipta- og athafnafrelsis séu virt. Það leiðir hugann að nauðsyn efnahagssamvinnu við aðrar þjóðir, sem við sjálfstæðismenn höfum verið formælendur fyrir. Við höfum átt frumkvæði að eða unnið að því með öðrum, að við tækjum heils hugar þátt í efnahagssamvinnu eins og OECD, EFTA og samningi við Efnahagsbandalagið, og við erum þeirrar skoðunar, að við eigum að taka þátt í Alþjóðaorkumálastofnuninni, en tillaga þess efnis er til athugunar hjá utanrmn. og málið til meðferðar hjá viðskrh. Það er ljóst að einkum Alþb. hefur talið að slík efnahagssamvinna við aðrar þjóðir væri sjálfstæði okkar hættuleg. Við sjálfstæðismenn erum þvert á móti þeirrar skoðunar, að það sé skilyrði fyrir efnahagslegu sjálfstæði Íslendinga að taka upp samvinnu á efnahagssviði við aðrar þjóðir. Í þessum efnum má engin minnimáttarkennd eða þjóðernisrembingur hafa áhrif á okkur. Við eigum með fullri reisn að vinna ásamt öðrum þjóðum að því að bæta hlut okkar sem og annarra þjóða heimsins með efnahagssamvinnu, hvort sem er meðal iðnaðarríkja innbyrðis eða milli þróunarríkja og þróaðra ríkja. Til að sinna þessu verkefni er auðvitað nauðsynlegt að efla utanríkisþjónustuna, og persónulega er ég þeirrar skoðunar, að það eigi að leggja áherslu á að styrkja utanríkisþjónustuna til þess að vinna enn meir að viðskiptamálum okkar, efnahagssamvinnu og markaðsmálum okkar í framtíðinni en hingað til hefur verið gert, og kann sú leið, sem bent er á í skýrslu um utanríkismál sem skoðun embættismanna utanrrn., að sameina utanríkisviðskiptin utanríkismálum almennt í utanrrn., einmitt að vera rétta leiðin. Það hefur komið fram, hve miklu máli samvinna á alþjóðavettvangi skiptir í hafréttarmálum, nú þegar við vonumst til þess, að Hafréttarráðstefnunni sé að ljúka. Fulltrúar stjórnmálaflokkanna á Alþingi fóru utan í dag og við gerum okkur vonir um að þetta sé síðasti fundurinn áður en til undirskriftar hafréttarsáttmála kemur. við höfum að vísu unnið mikilvægasta sigurinn, þ.e. útfærsluna í 200 mílur, en eigum þó mörgu ólokið, þ. á m. samningum við önnur lönd varðandi afmörkun á landgrunni og hafsbotnsréttindum. Þótt spor í því efni væri Jan-Mayen samkomulagið, þá þurfum við að hyggja að öðrum málum, eins og t.d. þeim réttindum sem við teljum okkur eiga varðandi landgrunnið hér suður og suðvestur af landinu í tengslum við Rokkinn svokallaða. Þá er einnig óútgert um afmörkun á milli Jan-Mayen og Grænlands, sem okkur hlýtur að skipta miklu máli, sem og samningar við Grænlendinga og samstarf við þá og Færeyinga, hvort heldur Grænlendingar eru innan Efnahagsbandalagsins eða ekki. Þróun hafréttarmála og afskipti okkar af þeim, samvinna og samningar við útlendinga og aðrar þjóðir á því sviði, sýna að við getum án nokkurrar minnimáttarkenndar haldið svo á málum okkar að hagsmunir okkar séu tryggðir. Við höfum í þeim málum hingað til samið til sigurs. Ég skal nú, herra forseti, fara að ljúka máli mínu, en vil aðeins með nokkrum orðum drepa á framkvæmd varnarsamningsins áður en ég lýk máli mínu. Um framkvæmd varnarsamningsins hefur mikið verið rætt hér á þingi í vetur og hefur umræðuefnið þá verið t.d. bygging flugskýla, bygging eldsneytisgeyma og bygging flugstöðvar. Það fer fram um byggingu flugskýla og eldsneytisgeyma sem horfir, og sýnast þau mál vera í eðlilegum farvegi þrátt fyrir skemmdarverk Alþb. innan og utan ríkisstj. Svokallaður leynisamningur, þar sem Alþb. var áskilið neitunarvald, ekki eingöngu um byggingu flugstöðvar, heldur og um öll meiri háttar stjórnarmálefni, var á tímabili líklegur til þess að hefta eðlilega framvindu mála hvað varnarframkvæmdir snertir. En sem betur fer sýnist ekki svo verða hvað snertir þær framkvæmdir sem ég áðan gat um. Neitunarvald Alþb. varðandi byggingu flugstöðvar er auðvitað hagsmunum Íslendinga til skaða og raunar óskiljanlegt hvers vegna Alþb. setur þetta skilyrði, ef það er þeirrar skoðunar að samskipti Íslendinga og varnarliðsins eigi að vera sem minnst. Væru Alþb.-menn trúir þeirri þeirri skoðun sinni ættu þeir að skilja að greina verður á milli varnarstarfseminnar á Keflavíkurflugvelli og almennrar flugstarfsemi. Forsenda þess er bygging flugstöðvarinnar. En auk þessa er það íslenskt hagsmunamál að við höfum sæmilega flugstöð, þar sem allir farþegar að og frá landinu fara um þessa flugstöð. Þetta er hagsmunamál landsmanna sjálfra. Næstum því hver einasti landsmaður nýtur slíkrar afgreiðslustöðvar, að ég tali nú ekki um með hvaða hætti við viljum bjóða erlenda gesti velkomna. Einnig er á það að líta, að allar líkur eru til að kostnaður við þessa mikilvægu þjóðnauðsynlegu framkvæmd falli með meiri þunga á okkur Íslendinga eftir því sem framkvæmdin tefst. Það er ekki eingöngu réttlætanlegt, heldur eðlilegt, með tilvísun til þeirra hagsmuna sem varnarliðið hefur af byggingu flugstöðvarinnar, að það taki nokkurn þátt í kostnaði við framkvæmdina, og ber ekki á neinn hátt að blanda því saman við kostnaðarþátttöku varnarliðsins í öðrum framkvæmdum hér á landi sem á stundum hefur verið á dagskrá, en við sjálfstæðismenn erum andvígir. Ég vil minna á varðandi framkvæmd varnarsamningsins, að við sjálfstæðismenn og Alþfl.-menn eða þm. úr okkar flokkum hafa flutt þáltill. um ráðunaut í öryggis- og varnarmálum er ynni á vegum utanrrn. Þessi till. er flutt í þeim tilgangi að við Íslendingar tökum meiri þátt en hingað til í ákvörðunum um tilhögun varna og varðandi starfsemi varnarliðsins hér á landi. Það er sameiginlegt hagsmunamál varnarliðsins, Bandaríkjanna annars vegar og Íslendinga hins vegar og raunar allra Atlantshafsbandalagsríkjanna, að framkvæmdir varna hér á landi séu slíkar að fullnægi öryggissjónarmiðum allra þessara aðila. Við Íslendingar hljótum fyrst og fremst að hugsa um okkar hagsmuni og hljótum að meta og vega þessar varnarframkvæmdir og tilhögun framkvæmda með hliðsjón af því, hvað samræmist okkar eigin hagsmunum best. Um aðalatriði þessa máls, þ.e. gerð varnarsamningsins sjálfs og dvöl varnarliðs á Íslandi, á það við að um sameiginlega hagsmuni er að ræða. Við gerum okkur grein fyrir því, að Bandaríkin hafa ekki varnarlið hér á landi fyrst og fremst okkar vegna, heldur sín vegna, og við höfum ekki varnarliðið hér á landi vegna hagsmuna Bandaríkjanna, heldur vegna eigin hagsmuna. En um þennan samning má segja að fari eins og á að fara um alla gagnkvæma samninga, að það er báðum samningsaðilum í hag, og meðan varnarframkvæmdir og tilhögun varnarframkvæmda og fyrirkomulag varnar- og eftirlitsstöðvarinnar er í samræmi við hagsmuni beggja aðila, þá er vel. En við Íslendingar hljótum að vilja gera okkur grein fyrir því í einstökum tilvikum, hvort svo sé eða ekki, og hlíta ekki að öllu fyrirmælum eða óskum Bandaríkjamanna eða annarra Atlantshafsbandalagsþjóða. Á stundum getur verið að við föllumst á tillögur þeirra. Á stundum getur verið að við krefjumst fyllri ráðstafana og meira öryggis og frekari varnarviðbúnaðar. Á stundum getur verið að við teljum rétt að draga úr þeim framkvæmdum sem farið er fram á. Allt þetta hljótum við að vega og meta miðað við okkar hagsmuni, en einnig með tilvísun til þess, að hér er um sameiginlega öryggishagsmuni allra vestrænna lýðræðisríkja að ræða og raunar þá vörn sem lýðræði og mannréttindi í heiminum eiga besta til þess að standast ásókn harðstjórnar og einræðis. Herra forseti. Auk almennrar umræðu um utanríkismál, sem skýrsla utanrrh. hefur gefið tilefni til, hef ég kosið að gera einnig sérstaka grein fyrir stefnu Sjálfstfl. í sjálfstæðis- og öryggismálum þjóðarinnar. Við leggjum áherslu á að sameina þjóðina til verndar sjálfstæði sínu og öryggi og fögnum þeirri víðtæku samstöðu sem tekist hefur um þau mál. En það er skylda okkar Íslendinga að leggja okkar lóð á vogarskálina í samskiptum þjóða heims svo að við og sem flestar þjóðir heims njótum friðar-ekki friðar fangelsisins, heldur friðar með frelsi.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa greinargóðu skýrslu um utanríkismál. Hún er greinargóð nú eins og áður. Þrennt ber að mínum dómi hæst í alþjóðamálum um þessar mundir: Í fyrsta lagi aukin spenna mill austurs og vesturs og vaxandi vígbúnaðarkapphlaup. Í annan stað ofbeldi, kúgun og mannréttindabrot í ýmsum heimshornum. Í þriðja lagi hungur og fátækt í heilum heimshlutum. Þróun þessara mála skiptir okkur Íslendinga miklu. Ofbeldi, kúgun, hungur fátækt skipta okkur ekki bara máli út frá mannúðarsjónarmiði, þau snerta ekki einungis jafnréttishugsjón okkar og óbeit okkar á misrétti, þau varða líka framtíð okkar í bráð og lengd. Í þessu ástandi getur falist kveikja ófriðar og styrjaldar rétt eins og í spennunni milli austurs og vesturs. Ég mun því í þessum orðum hér á eftir gera þessi mál einkanlega að umræðuefni, jafnframt því að fjalla um stöðu Íslands í varnarmálum og öryggi landsins svo og stuttlega um ýmsa þá málaflokka aðra sem drepið er á í skýrslu utanrrh. Utanrrh. getur þess í skýrslu sinni að litið miði í norður-suður viðræðunum um nýskipan alþjóðaefnahagsmála. Þó er þetta líklega stærsta verkefnið sem mannkynið stendur frammi fyrir. Þessu verkefni verður ekki ýtt til hliðar. Talið er að um 800 millj. manna búi við algera fátækt. Fimmti hluti íbúanna á suðurhveli jarðar líður hungur og næringarskort. Stærstur hluti þessa fátækasta fólks í veröldinni býr sunnan Saharaeyðimerkurinnar og í Suður-Asíu. Þjóðartekjurnar í þessum heimshluta eru að jafnaði innan við 2500 kr. á mann á ári að meðaltali. Og í þessum heimshluta er fólksfjölgun ör. Jafnvel við lækkandi fæðingatíðni mun eitt þessara fátækustu ríkja jarðarinnar vera orðið jafnfjölmennt og Bandaríki Norður-Ameríku áður en þessi öld er á enda. Þetta er ríkið Bangla Desh. Að líkindum mun íbúum jarðarinnar hafa fjölgað um 2000 millj. um næstu aldamót ef svo fer fram sem horfir. Þessi þróun varðar ekki síður hinn iðnvædda heim en þá sem suðurhvelið byggja. Okkur mun ekki duga að senda hinum sveltandi matarsendingar. Í þeirri gjá, sem myndast hefur milli fátækra og ríkra þjóða, er fólgin hætta fyrir heimsbyggðina alla. Það er skylda okkar að vinna að því með öllum tiltækum ráðum, að þessir meðbræður okkar og systur þurfi ekki að svelta og þeim sé séð fyrir nauðþurftum í fæðu, í læknishjálp, í húsaskjóli og í lágmarksfræðslu. En þetta verkefni er stærra og mikilvægara en svona upptalning gefur til kynna. Við skulum ekki láta okkur til hugar koma að allsnægtalönd eins og iðnþróuðu ríkin eru nú fái staðist til lengdar umlukin af fátækt og hörmungum annars staðar í heiminum. Hættan á átökum og styrjöldum er ekki einungis fólgin í spennunni milli austurs og vesturs, hún er ekki einungis fólgin í samkeppninni um völd og áhrif, hún er líka fólgin í hættunni á víðtæku hungri í veröldinni og síharðnandi baráttu um auðlindir jarðarinnar. Ímyndunarafl okkar hrekkur varla til þegar við ætlum að fara að draga upp mynd af ástandinu meðal fátækustu þjóða heims. Mér er reyndar minnisstæð næturstund í Karachi í Pakistan fyrir tæpum 20 árum. Þegar nóttin lagðist yfir varð varla þverfótað fyrir fólki sem svaf undir berum himni. Það átti vitaskuld ekkert húsaskjól. Ég minnist þess, að þennan hóp mátti greina í tvennt: Þeir, sem betur komust af, höfðu teppi til að sveipa sig í, hinir ekki. Þó var þetta ekki einu sinni fátækasta fólkið í veröldinni, en þessi örbirgðarmynd situr greypt í huga minn nær 20 árum síðar. Ég sagði áðan að jöfnun lífskjara í veröldinni væri meðal mikilvægustu verkefna sem mannkynið stæði frammi fyrir. Ég sagði líka að okkur dygði ekki að senda matargjafir til þeirra sem svelta. Staðreyndin er sú, að þessu verkefni verður ekki valdið nema með sameiginlegu átaki norðurs og suðurs, austurs og vesturs. Í æ ríkari mæli verður að beina kröftunum að því að hjálpa hinum vanþróuðu ríkjum til sjálfshjálpar, finna leiðir til þess að þær geti lifað af landi sínu. Þetta mun þeim ekki takast einum sér. Til þess þarf að koma skilningur og aðstoð þróuðu ríkjanna. Slökun spennu og samdráttur í vígbúnaði getur losað það fjármagn, það hugvit og þann mannafla sem þróuðu þjóðirnar verða að leggja fram í þessu skyni. Einn skriðdreki er jafnvirði skólahúsnæðis fyrir 30 þús. börn. Ein orrustuþota er jafnvirði 40 þúsund apóteka. Á hverju ári er varið yfir 500 milljörðum dollara í vígbúnað. 1/2% af þessari upphæð hrykki til þess að endurvæða landbúnaðinn í fátæku ríkjunum svo að þau yrðu sjálfum sér næg í matvælaframleiðslu. Þetta vandamál varðar mannkynið allt og í úrlausn þess geta austurveldin vitaskuld ekki skorist úr leik. Sú hefur verið afstaða þeirra, að þeim komi þetta ekki við, en sú afstaða fær ekki staðist. Skylda Sovétríkjanna og fylgifiska þeirra er vitaskuld hin sama og annarra jarðarbúa, - og reyndar hefur vígbúnaðarfjárfestingin ekki verið síður í örum vexti þar en annars staðar á sama tíma og Sovétríkin hafa látið þessi vandamál afskiptalaus. Það er hryggileg staðreynd að horfa á þá gífurlegu fjármuni, sem varið er í vígbúnaðarkapphlaupið, á sama tíma og stór hluti mannkyns sveltur heilu hungri. Vitaskuld er óraunhæft að gera því skóna að vígbúnaði verði hætt í einu vetfangi. En það verður að teljast raunhæft markmið að dregið verði úr aukningunni. Það er nær sanni að setja sér slík nærtæk markmið sem kleift á að vera að ná og líta á það sem fyrsta skref, frekar en að ætlast um of. Nú er vissulega á það að líta og rétt að minna á að vígbúnaður á sér ekki einungis stað í hinum iðnvædda heimi. Fátækar, vanþróaðar þjóðir verja miklum fjármunum í vopnakaup og herbúnað. Það má vera og á reyndar að vera sérstakt umhugsunarefni með hvaða hætti verði dregið úr þessari tilhneigingu og þessari þróun. Hitt er ljóst, að mestir fjármunir og mesta hættan á allsherjarstyrjöld eru í höndum stórveldanna. Kapphlaupið þeirra á milli er geigvænlegt. Það kapphlaup verður ekki stöðvað nema takast megi að draga úr tortryggni og gagnkvæmum ótta. Sívaxandi vígbúnaður Sovétríkjanna á undanförnum árum, innrás þeirra á Afganistan og nú síðast frelsiskúgunin í Póllandi, sem gerðist undir sovéskum þrýstingi, eru vissulega rót þeirrar aukningar í hernaðarútgjöldum og vígvélum sem nú á sér stað hjá vesturveldunum og þó einkum hjá Bandaríkjunum. Hvort heldur menn telja þessi umsvif eðlileg viðbrögð eða ekki, hvort heldur menn telja að hér sé um nauðsynleg viðbrögð að ræða eða ekki, þá held ég að öllum hljóti að vera ljóst að þessar aðgerðir Sovétríkjanna vöktu tortryggni og ótta sem lagði grundvöllinn að þessum viðbrögðum. Við bundum miklar vonir við þá slökun spennu sem átti sér stað á seinasta áratug. samningar stórveldanna um takmörkun langdrægra eldflauga voru mikilvægt skref í þessum efnum. Þann þráð verður að leitast við að taka upp að nýju. Nú er hins vegar vaxandi spenna milli austurs og vesturs. Aðgerðir Sovétríkjanna hafa lagt til eldiviðinn í þann tortryggnisloga, en ríkisstjórn Ronalds Reagans hefur aukið á spennuna og óttann með ógæfulegum yfirlýsingum og vopnaglamri. Á sama tíma og það er hinum frjálsa heimi nauðsynlegt að tryggja og treysta frelsi sitt og hafa uppi öruggan viðbúnað svo að því verði ekki ógnað af einræðisöflum kommúnismans verður hinn lýðfrjálsi heimur að hafa forustu um að draga úr spennu og byggja upp traust í stað tortryggni. Mér dettur ekki í hug að telja þetta hlutverk auðvelt, en það er hryggilegt að sjá þetta takmark fjarlægjast, eins og nú virðist vera raunin. Nýjustu atburðirnir í vígbúnaðarkapphlaupi stórveldanna, uppsetning SS-20 kjarnorkueldflauganna af hálfu Sovétríkjanna, og áform NATO um endurnýjun kjarnavopnabúrsins í Evrópu, hafa vakið andsvar í fjöldahreyfingum í Evrópu og nú einnig í Ameríku, svonefndum friðarhreyfingum. Þetta eru sundurleitar hreyfingar að því leyti, að áhersluatriði ýmissa hópa innan hreyfinganna eru misjöfn. Þær eru líka sundurleitar í þeim skilningi, að í þeim sameinast fólk úr öllum stéttum, en það er reyndar styrkur þeirra um leið. En það, sem sameinar öðru fremur, er að menn fá ekki skilið hvaða nauður beri til þess að hlaða kjarnavopnum á kjarnavopn ofan þegar vitað er að það, sem fyrir er, hrekkur vel til þess að tortíma mannkyninu mörgum sinnum. Afleiðingar kjarnorkustyrjaldar eru svo hroðalegar að þá hugsun fær enginn hugsað til enda. Slík vopn má aldrei nota. Ég ætla mér ekki þá dul að ráða þá gátu, hvort einmitt ógnin, sem í þeim felst, hafi hindrað styrjöld. Hitt er ég hins vegar sannfærður um, að stöðug viðbót á báða bóga er bæði tilgangslaus og hættuleg. Vandinn er hins vegar sá, að austan járntjalds skiptir vilji fólksins valdhafana engu. En einmitt þessir valdhafar verða að leggja sitt af mörkum til þess að raunveruleg takmörkun á vígbúnaði náist, til þess að skref verði stigin til að draga úr vopnabúnaði. Hinn einfaldi sannleiki er nefnilega sá, að einhliða takmörkun mun ekki endast. Jafnvel þótt hún yrði ákveðin er fullvíst að jafnskjótt og sá aðili, sem til þess gripi, teldi að á hann hallaði, þá yrðu þau öfl yfirsterkari sem vildu og teldu að vígbúast yrði á ný til að jafna metin. Hér getur hvorki gilt: Þú fyrst, svo ég, né heldur: Fyrst ég, svo þú. Skrefin verður að stíga í takt. Barátta friðarhreyfinganna er á hinn bóginn hávær skilaboð til stórveldanna um að setjast að samningaborði. Þeim skilaboðum, þeim boðskap, komast stórveldin ekki hjá að sinna. Við Alþfl.-menn tökum undir þá kröfu friðarhreyfingarinnar, að kjarnorkuvopnakapphlaupið verði stöðvað og stórveldin setjist að samningaborði. Jafnaðarmannaflokkar Danmerkur, Noregs, Finnlands, Íslands og Svíþjóðar lýstu í fyrra yfir þeim vilja sínum að beita sér fyrir áframhaldandi kjarnorkuvopnaleysi á Norðurlöndum sem lið í víðtækara samkomulagi um takmörkun vopnabúnaðar í Evrópu. Þetta var og er í rauninni tilboð um skref til slökunar spennu sem kallar á viðbrögð og andsvar frá stórveldunum, en þó einkum frá Sovétríkjunum sem hafa yfir að ráða miklum kjarnavopnabirgðum á nálægum svæðum. Einhliða yfirlýsing án tilslakana af hálfu grannans í austri eða án samhengis við aðra þætti hefur hins vegar aldrei komið til greina, enda leysir hún engan vanda, svo sem sást reyndar berlega af því þegar sovéskan kafbát hlaðinn kjarnavopnum rak á sænskar fjörur, og mun það vera eina skiptið sem Norðurlönd hafa ekki verið kjarnorkuvopnalaust svæði. Valdbeiting og kúgun er regla frekar en undantekning í heiminum, svo ömurlegt sem til þess er að vita. Jafnframt því að beita okkur fyrir því, að þessu verði snúið við, verðum við að horfast í augu við þessa grimmilegu staðreynd. Dæmin eru mörg. Innrás Sovétríkjanna í Afganistan var meðal grófustu landvinninga seinni ára. Sovétríkin gengu þar á lagið vegna þess að í Afganistan var valdalegt tómarúm sem þau töldu sig geta fyllt upp í afskiptalaust. Þá var ekki hikað við að ráðast til atlögu. Og allar götur síðan hafa Sovétríkin skellt skollaeyrum við mótmælum flestra þjóða heims og haldið áfram að beita hervaldi sinu til að kúga þessa þjóð til hlýðni. Setning herlaga í Póllandi og alger frelsissvipting pólsku þjóðarinnar er í annan stað til marks um hvernig ógnun um utanaðkomandi íhlutun er beitt til að kúga þjóð til hlýðni. Enn einu sinni sannaði kommúnistískt þjóðskipulag ofbeldi sitt og innræti. Frelsisvottur er ekki liðinn og kerfið getur reyndar ekki einu sinni brauðfætt þjóðir sínar með viðunandi hætti. Í atburðunum í Póllandi endurtekur sagan sig allar götur frá því í Austur-Þýskalandi 1953, síðan í Ungverjalandi og Tékkóslóvakíu. Allt er þetta á sömu bókina lært: Hver frelsisneisti slökktur með hervaldi. Innrás Argentínu í Falklandseyjar nú á dögunum sýnir hvernig óprúttnir einræðisherrar hagnýta sér varnarleysi eða vígbúnaðarleysi til að hernema lönd. Hvort eðlilegt sé að Falklandseyjar séu breskt land er önnur saga og skiptir ekki máli í þessu sambandi. Hitt skiptir máli, að samningaumleitanir voru í gangi, en herforingjarnir í Argentínu sáu sér leik á borði og hagnýttu sér vígbúnaðarleysið í eyjunum, - í eyjum sem reyndar eru jafnfjarri Argentínuströnd og Færeyjar eru Íslandi. Í þessum þremur dæmum, af Afganistan, Póllandi og Falklandseyjum, getum við séð að vígbúnaðarleysi býður freistingu heim, að útþenslustefna Sovétríkjanna nýtir sér sérhvert tómarúm, að ógnum um íhlutun leiðir til herlaga og kúgunar mannréttinda á áhrifasvæði Sovétkommúnismans. Hver sá, sem hefur lent undir járnhæl þessa kommúnisma, er sífelldlega brotinn til hlýðni. Atlantshafsbandalagið var stofnað sem vörn gegn útþenslu Sovétkommúnismans. Hlutverk þess var að tryggja lýðfrjálsum þjóðum á norðurhveli frið og öryggi og standa þannig vörð um lýðræðisskipulagið. Það hefur tekist. Við höfum notið friðar. Þennan einfalda sannleika hljótum við og verðum að hafa í huga. Dæmin, sem ég rakti áðan, sýna að hættan er ekki liðin hjá. Enn er full þörf á árvekni og viðbúnaði. Varnarleysi býður hættu heim. Hlutleysi er engin trygging. Þvert á móti skapar það tómarúm við ríkjandi aðstæður sem útþensluþjóð leitast við að fylla eins og dæmin sanna. Það varnar- og öryggisfyrirkomulag sem við höfum búið við hefur látið okkur njóta friðar. Það vitum við og við kunnum engin betri ráð til að treysta öryggi okkar. Það hefur ríkt jafnvægi á okkar slóðum. Röskun þess jafnvægis af okkar hálfu væri mjög óviturlegt. Varnarleysi Íslands eins og Alþb. boðar byði heim hættu á hernámi og ógnunum af því tagi sem ég rakti dæmi um áðan. Alþb:-menn segja að aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og hérvera varnarstöðvar geri okkur að skotmarki Rússa. Ég segi: Varnarleysi við núverandi aðstæður mundi gera okkur að tálbeitu og skotmarki beggja. Tómarúm á Íslandi í þessum skilningi, eins og Alþb. berst fyrir, mundi auka umsvif beggja á hafinu umhverfis okkur og við gerðum frelsi okkar, öryggi og sjálfstæði að leiksoppi. Talsmenn Alþb. leika oft eins konar hernaðarleiki hér á Alþingi og frammi fyrir alþjóð. Þeir segja að í stríði yrðum við að skotmarki, að varnarstöðin í Keflavík yrði stjórnstöð í árásum Bandaríkjanna á Rússa, að við yrðum meðsekir í hildarleik. - En þetta stríð má aldrei hefjast. Í því yrði engu og engum þyrmt. Hlutleysi mundi ekki heldur gagnast þá. Öll okkar viðleitni á að beinast að því að koma í veg fyrir slíka styrjöld. Reynslan sýnir að við núverandi fyrirkomulag hefur það tekist í okkar heimshluta. Talsmenn Alþb. hafa ítrekað á undanförnum misserum hafið upp sérstakar áróðurshrinur gegn varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Kjarninn í þessum áróðri hefur verið sá, að Keflavíkurstöðin hafi tekið eðlisbreytingu og sé nú árásarstöð. Þessar fullyrðingar fá ekki staðist. Eins og áður hefur verið rakið varð eðlisbreyting fyrir 20 árum þegar stöðin var afhent flotanum til umsjónar í stað flugliðsins. Þá varð sú eðlisbreyting að fækkað var í liðinu um helming. Hingað komu eftirlits- og kafbátaleitarflugvélar og sett var upp svonefnt SOSUS-hlustunarkerfi. Síðan hefur engin eðlisbreyting átt sér stað. Tæki hafa fullkomnast og flugvélar verið endurný jaðar. Leitartækni er betri, hlustunartæki heyra betur, en eðlisbreyting er það ekki. AWACS-ratsjárvélarnar eru framhald á þróun af þessum toga. Ratsjárstöðvar voru reistar hér á hverju landshorni fyrir 20 árum til að fylgjast með flugvélaferðum, einkum þeirra sem ekki,láta af sér vita, þ.e. sovéskra herflugvéla fyrst og fremst. Tvær þessara stöðva voru síðan lagðar niður. Eitt meginhlutverk AWACS-vélanna er að koma í þeirra stað þótt ljóst sé að þessar vélar búa yfir ýmissi tækni, sem tekur fram því sem áður gilti, og njóti þess eiginleika að sjá yfir stærra svæði og verða ekki fyrir sömu takmörkunum af hnattlögun jarðarinnar og jarðstöðvar. Á hinn bóginn hafa orðið verulegar eðlisbreytingar á sovéska flotanum á Norðurhöfum. Uppbygging hans er gífurleg. Það má nefna viðbót flugvélamóðurskipa í þennan flota, en þau hafa einmitt tekið þátt í flotaæfingum skammt frá Íslandi, eins og t.d. skipið Kiev gerði fyrir nokkrum árum. Það má nefna smíði stærstu kjarnorkukafbáta heims, eins og Typhoonskipanna sem munu vera um 23 þús. smálestir. Það má nefna kjarnorkubeitiskipið Kirov sem sást á reynslusiglingu norður af landinu ekki alls fyrir löngu. Og það má nefna langfleygar flugvélar, eins og Backfire, sem munu geta náð til Íslands frá Kóla-skaga. Hér hefur greinilega átt sér stað eðlisbreyting sem við Íslendingar hljótum að taka mið af. Varðandi samskipti okkar við varnarliðið hefur þingflokkur Alþb. haft í frammi upphlaup annað veifið. Öll hafa þau þó runnið út í sandinn. Seinast hafði það í hótunum í svonefndu Helguvíkurmáli og lá við að iðnrh. tækist að koma í veg fyrir að íslenskar hendur fengju verk að vinna við rannsóknir á svæðinu. Þessi málatilbúnaður var ráðh. til háðungar. Hingað til hefur Alþb. líka tekist það furðulega ætlunarverk sitt að koma í veg fyrir byggingu nýrrar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Nú er svo komið að ákvörðun um framkvæmdir má ekki dragast öllu lengur, þá mundi tækifærið ganga okkur úr greipum. Utanrrh. hefur lýst málinu svo, að verið væri að fleygja 50 millj. dala út um gluggann. Ég vil minna á að aðskilnaður venjulegra flugsamgangna frá varnarstöðinni og bygging nýrrar flugstöðvar er áratuga baráttumál Íslendinga. Ég vil líka minna á að miðstjórn Framsfl. gerði sérstaka samþykkt í fyrra um að reisa skyldi flugstöðina. Við þau heit ætti Framsfl. að standa. Sannleikurinn er sá, að núverandi flugstöð er þjóð og landi til vansæmdar. Er erfitt að sjá hvað gengur Alþb. og ýmsum Framsóknarþm. til að koma í veg fyrir að þessi vansæmd verði afmáð og ný flugstöð reist. Ég vil nota þetta tækifæri til að skora á hæstv. utanrrh. að beita sér með öllum tiltækum ráðum og alkunnri festu og klókindum fyrir framgangi flugstöðvarmálsins. Ég vil líka beina því til þm. Framsfl. sérstaklega að standa við bakið á utanrrh. sínum í þessu máli og í svonefndu olíutankamáli, og eru þessi orð mælt að gefnu tilefni. Það er mikið hagsmunamál byggðanna á Keflavíkur- og Njarðvíkursvæðinu að sú úrlausn í olíugeymamálinu, sem utanrrh. vinnur að, nái fram að ganga. Flugstöðin varðar þjóðina alla. Hún er anddyri landsins. Vegna þessa geri ég þessi mál tvö sérstaklega að umtalsefni. Hafréttarmál hafa löngum verið okkur Íslendingum hugleikin og við höfum haft ákveðna forustu á því sviði á undanförnum áratugum. Nú eru þau í eins konar sjálfheldu vegna einstrengingslegrar afstöðu Bandaríkjastjórnar, eins og fram kom í máli hæstv. utanrrh. áðan. Þó er ljóst að 200 mílna efnahagslögsagan er í höfn, en mörg viðfangsefni bíða engu að síður á þessu sviði, bæði varðandi efnahagslögsögu og landgrunn. Í þeim málum verðum við að halda vöku okkar og starfa af alefli. Þetta varðar verndun og nýtingu sameiginlegra fiskstofna og fiskstofna sem flakka á milli lögsögusvæða. Við getum fagnað þeim samningum sem tókust um Jan Mayensvæðið, bæði varðandi fiskveiðar og landgrunn. Milliríkjasamningurinn um verndun á laxi í Norður-Atlantshafi er líka spor í rétta átt. Á hinn bóginn ríkir mikil óvissa um stöðuna á þeim svæðum sem vita að Grænlandi. Úrslit þjóðaratkvæðagreiðslu í Grænlandi varðandi úrsögn þeirra úr Efnahagsbandalaginu hafa komið þessum málum í nýja stöðu. Nú er mjög brýnt að ná fram algeru banni við loðnuveiðum, a.m.k. um sinn. Að því hlýtur að verða undinn bráður bugur, og þannig skildi ég hæstv. utanrrh. En það er íhugunaratriði, hvort ekki eigi strax að leita eftir samningum við Grænlendinga um framtíðarskipun mála, en ræða síðan við Efnahagsbandalagið um hvernig með skuli fara þar til Grænlendingar hafa tekið við fullum yfirráðum yfir þessu hafsvæði. Um kröfugerð vegna skiptingar landgrunns sunnan Íslands, sbr. ályktun Alþingis frá 19. maí 1980, skal ég vera fáorður. Af skýrslu utanrrh. má sjá að því máli miðar áleiðis og virðist vera í réttum farvegi. Í framhaldi af þessu er ekki úr vegi að víkja að samskiptum okkar við næstu nágranna okkar, Færeyinga og Grænlendinga. Þau samskipti eru smám saman að fá á sig þá mynd sem þeim ber, skipa þann sess sem við á. Þessi þrjú lönd, Ísland, Grænland og Færeyjar, hafa mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta í hafréttarmálum, í öryggismálum og í fiskveiðimálum. Reyndar hafa þau jafnframt slíka lykilstöðu í þessum málaflokkum að önnur veigameiri eru vandfundin. Þetta þarf að nýta. Það krefst aukins samráðs og aukinnar samvinnu þessara landa í milli. Um þátttöku Íslands í starfi alþjóðastofnana skal ég vera fáorður, þótt hér sé um mjög mikilvægan málaþátt að ræða. Ég vil fyrst segja að Norðurlandasamvinnan er einstök í sinni röð og skiptir okkur Íslendinga mjög miklu máli. Mikilvægi hennar verður seint ofmetið menningarlega, pólitískt og efnahagslega. Þessa samvinnu verðum við að leggja rækt við. Þátttaka okkar í Sameinuðu þjóðunum er annar hyrningarsteinn íslenskra utanríkismála sem sífelldlega verður að leggja alúð við. Þátttaka okkar í þessum alþjóðastofnunum og svæðasamtökum og öðrum slíkum, svo sem Evrópuráðinu, gæti þó nýst okkur betur en raun ber vitni ef aðstaða til að sinna þessu samstarfi væri bætt. Þótt því fylgi kostnaður verðum við sem fullvalda ríki að kappkosta að sinna þessu samstarfi vel, og einmitt af því getum við haft ómældan hag. Varðandi alþjóðastofnanir vil ég að lokum sérstaklega gera að umtalsefni að ekki má dragast öllu lengur að ganga frá aðild okkar að Alþjóðaorkustofnuninni. Ég minni á tillögur okkar Alþfl.-manna um þetta efni. Af slíkri aðild höfum við mikið hagræði og það veitir okkur öryggi sem við þurfum á að halda. Ég vænti þess, að við þurfum ekki að bíða öllu lengur eftir því, að af þessari aðild verði. Einn hlutinn í skýrslu utanrrh. fjallar um utanríkisviðskipti og er saminn í viðskrn. að venju. Ég ætla ekki að fjalla um efnisatriði þessa kafla, en einungis að benda á fáein atriði varðandi utanríkisviðskipti. Í fyrsta lagi er andvaraleysi að svo haldi enn fram sem áður, að nær allur olíuinnflutningur okkar komi frá einu landi. Þótt verðlag sé nú talið hagstætt vil ég minna á að þannig hefur líka verið stundum áður, en samt höfum við orðið fyrir sérstökum erfiðum áföllum og að mínum dómi reyndar ósanngirni af hálfu seljenda við sérstakar aðstæður. Það er ekki góð stefna að hafa öll eggin í einni körfu. Staðan í olíuframboði og eftirspurn eftir olíu um þessar mundir gerir auðveldara um vik að svipast um og ná hagstæðum samningum um olíuviðskipti en verið hefur um langa hríð. Þetta tækifæri á vitaskuld að nýta. Mín skoðun er sú, að viðskrh. hafi sofið á verðinum í þessu mikla hagsmunamáli, og ég tel það mjög gagnrýnivert. Í annan stað vil ég benda á að fjölbreyttir og traustir markaðir fyrir afurðir okkar eru undirstaða þess, að efnahagslífið fái þrifist hér á landi. Á þessu sviði eru vafalaust mörg tækifæri vannýtt, en blikur á lofti má sjá á ýmsum öðrum mörkuðum. Ég hef undanfarin fjögur ár varað við vaxandi samkeppni frá Kanadamönnum á freðfiskmarkaði okkar í Bandaríkjunum. Andsvar okkar hlýtur að vera bæði öflun og efling annarra markaða, svo sem í Evrópu, og hitt engu að síður, að leggja rækt við tækniframfarir, hagræðingu og gæði í frystiiðnaðnum ásamt því að auka framlegð í veiðunum með því að hafa hemil á stærð fiskiskipaflotans og þar með kostnaði af veiðunum. Þriðja atriðið, sem ég vil gera að umtalsefni varðandi utanríkisviðskipti, er skreiðarmarkaður okkar í Nígeríu. Hann hefur áður reynst okkur stopull. Í þeim efnum ríkir nú líka nokkur óvissa. En nú er meira í húfi en nokkru sinni fyrr. Mér er ofarlega í huga að.þess verði gætt að ofþenja ekki þennan markað, og vil ég ætla sölusamtökum að gæta að slíkri hættu. Á hitt vil ég jafnframt leggja áherslu, að utanr.- og viðskrn. leggi sérstaka rækt við og vinni í að treysta viðskiptasambönd okkar við þetta land, Nígeríu. Þótt margt annað í utanríkisviðskiptunum gefi tilefni til frekari umfjöllunar læt ég nægja á þessu stigi að benda á ofangreinda þrjá þætti. Það horfir víða ófriðlega í heiminum. Víða líða þjóðir af styrjaldarátökum. Víða eru þjóðir kúgaðar og mannréttindi fótum troðin. Mannréttindabrotin eru ekki einungis kúgun í sjálfu sér, heldur einnig kveikja að stærra báli og meiri hörmungum. Kúgun og ofbeldi fæða af sér styrjaldir. Þessi mál skipta okkur Íslendinga miklu, ekki bara af mannúðarástæðum, heldur eins af því að þau varða framtíð mannkyns og öryggi okkar sem þjóðar. Ég hef gert sum þessara mála, eins og Afganistanmálið og Póllandsmálið, að umtalsefni fyrr í ræðu minni. Öðrum hlýt ég að víkja að nokkrum orðum, en enn önnur munu liggja ónefnd að þessu sinni þótt vissulega mætti vera ástæða til að ræða um þau líka. Ég mun tímans vegna einungis fara fáeinum orðum um nokkur þessara mála. Í Tyrklandi situr herforingjastjórn sem hefur fótum troðið almenn mannréttindi. Þessi stjórn naut þolinmæði og umburðarlyndis lýðfrjálsra ríkja framan af. Til þess lágu ekki síst þær ástæður, að herinn í Tyrklandi hafði áður sýnt að þótt hann tæki völdin í sínar hendur um hríð skilaði hann þeim fljótt aftur til fólksins, og svo hitt, að því varð ekki neitað, að í landinu ríkti hrein skálmöld mánuðina áður en herinn lagði undir sig stjórnvölinn. Nú er þolinmæðin hins vegar þrotin. Forustumenn verkalýðssamtaka og stjórnmálasamtaka eru ofsóttir og fangelsaðir. Pyntingar viðgangast samkv. framlögðum skýrslum og allt er stjórnarfarið mjög harðneskjulegt, svo að vitnað sé í skýrslu hæstv. utanrrh., og ekki sér enn í valdaafsal herforingjanna. Nýverið töluðu þeir um frjálsar kosningar í árslok 1983 eða jafnvel ekki fyrr en á árinu 1984. Það er löng bið. Þessum mannréttindabrotum, þessari ógnarstjórn, hljóta Íslendingar að mótmæla af einurð hvarvetna þar sem því verður við komið. Sú áhersla, sem við Alþfl.-menn höfum lagt á að Ísland beitti áhrifum sínum í þessu veru, kom fram í fsp. Vilmundar Gylfasonar til hæstv. utanrrh. fyrr í vetur, og sú áhersla, sem við leggjum á þessi mál, hefur nú verið ítrekuð með flutningi þáltill. sem Vilmundur Gylfason flytur fyrir hönd Alþfl. ásamt með hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Við væntum þess að þessi till. fái jákvæðar undirtektir og framsóknarmenn og sjálfstæðismenn láti af úrtölum þeim sem þeir hafa haft uppi í þessu máli og komu reyndar seinast fram í máli hv. 1. þm. Reykv., formanns Sjálfstfl. Vífilengjur duga ekki. Rödd okkar á að heyrast hátt of skýrt. Í Suður-Afríku heldur ríkisstjórnin þar uppteknum hætti. Með kynþáttakúgunarstefnu er meiri hluta þjóðarinnar haldið í heljargreip. Sá meiri hluti nýtur engra mannréttinda og mikill hluti hans býr við sultarkjör. Fangelsanir og pyntingar eru daglegt brauð. Sífellt bætist í hóp þeirra sem láta lífið í ríkisfangelsunum. Dauði Neils Agets nýverið var ekki fyrsta dæmið um voveiflegan dauða fanga í ríkisfangelsum Suður-Afríku. Ásigkomulag Somil Fetah, forseta sameinaða verkalýðssambandsins í Suður-Afríku, þegar honum var sleppt úr fangelsi nýlega og lagður inn á sjúkrahús er annar vitnisburður um stjórnaraðferðirnar þar á bæ. Endurteknar árásir Suður-Afríku í Angóla eru enn til marks um að ríkisstjórn Suður-Afríku heldur uppi ógn, ekki einungis á hendur eigin borgurum, heldur líka gagnvart grannríkjum sínum. Við höfum fordæmt Apartheid-stefnuna, en kynning þessara mála mætti vera meiri svo og á sjálfstæðisbaráttu Namibíu, sem enn býr við ólögleg yfirráð Suður-Afríku þrátt fyrir margítrekaðar yfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur helgað árið 1982 eflingu refsiaðgerða gegn kynþáttahatursstjórn Suður-Afríku. Alþfl. telur að þessi samþykkt gefi tilefni til sérstakra viðbragða af hálfu Íslendinga. Markmiðið á að vera að hafa áhrif í þá átt að uppræta kynþáttahatursstefnu ríkisstjórnarinnar í Suður-Afríku og þvinga Suður-Afríku til að sleppa þeim tökum sem landið hefur á grannríkinu Namibíu. Við Alþfl.-menn höfum af þessu tilefni lagt til að komið verði á fót landsnefnd til stuðnings jafnrétti og frelsi í Suður-Afríku. Rökstuðningurinn kemur fram í þáltill. okkar, sem Eiður Guðnason er 1. flm. að. Það er sérstakt tilefni til að hrinda þessu máli nú í framkvæmd þannig að viðbrögð okkar við samþykkt Sameinuðu þjóðanna komi strax fram. Somosa var frjálslyndur í samanburði við herforingja í El Salvador. Þetta eru ekki mín orð. Þau eru höfð eftir Robert White, fyrrum sendiherra Bandaríkjanna í El Salvador. White hafnar líka algerlega þeim kenningum ríkisstjórnar Ronalds Reagans Bandaríkjaforseta, að orsaka ástandsins í El Salvador sé að leita í undirróðri frá Kúbu og Sovétríkjunum. White staðhæfir að orsakanna sé að leita í félagslegum og efnahagslegum aðstæðum í landinu sjálfu, í atvinnuleysi, hungri og félagslegu óréttlæti. Ríkjandi yfirstétt hefur lifað við auð og allsnægtir í skjóli hervalds. Hún hefur haldið ræktanlegu landi í járngreip sinni. 0.4% þjóðarinnar eiga 40% af öllu ræktanlegu landi og 90% þjóðarinnar reyna að draga fram lífið á 20% ræktanlegs lands. Talið er að einungis um 16% vinnuaflsins hafi haft stöðuga vinnu árlangt og 60% þjóðarinnar hafa ekki haft rafmagn. Það voru gefin loforð um að skipta landinu milli smábænda. Þau loforð voru ekki efnd. Framkvæmd þeirra var frestað. Þau svik voru aðdragandi þess ástands sem nú ríkir í El Salvador og ég hef áður gert sérstaklega að umræðuefni hér á Alþingi. Í framsöguræðu minni með þáltill. um málefni El Salvadors rakti ég staðreyndir varðandi manndráp, pyntingar, kúgun og mannréttindabrot í þessu stríðshrjáða landi. Ég varaði þá við því, að þær kosningar, sem þá voru fram undan, væru engin lausn á vanda þjóðarinnar. Það hefur nú komið á daginn. Ég lýsti þá stuðningi okkar Alþfl.-manna við yfirlýsingar Frakklands og Mexíkó, og ég ítreka það nú. Á þessum málum er ekki til nein hernaðarleg lausn, einungis pólitísk lausn. Þáltill. okkar Alþfl.-manna felur í sér að Ísland beiti áhrifum sínum til þess, að fundin verði slík pólitísk lausn og til þess að Bandaríkjastjórn láti af hernaðarstuðningi við sitjandi ríkisstjórn. Með samþykkt hennar kæmu sjónarmið Íslendinga fram með mjög skýrum hætti. Furðulegur málflutningur hv. þm. Péturs Sigurðssonar fyrir hönd Sjálfstfl. í sambandi við umr. um þessa þáltill. gerir í raun enn nauðsynlegra en ella að till. verði samþykkt svo að fram komi meirihlutaálit Alþingis, sem ég er sannfærður um að hlýtur að vera stuðningur við sjónarmið okkar Alþfl.-manna. Sömu undanbrögð komu fram hjá hv. 1. þm. Reykv. áðan. Hann taldi útilokað að gera upp á milli aðila og virtist óvitandi um hverjir væru hinir kúguðu og hundeltu í þessu landi. Líka af þeim sökum tel ég nauðsynlegt að þessi þáltill. verði samþykkt. Framlag Íslands til þróunaraðstoðar hefur verið og er enn smánarlega litið. Þótt framlag á fjárlögum teljist nú hærra en nokkru sinni fyrr er það aðeins ellefti hluti þess markmiðs, um 0.7% sem við höfum sett okkur eins og aðrar þjóðir, 1/11 hluti. Ég vil nota þetta tækifæri til að setja fram þá hugmynd, að Íslendingar setji sér nú það mark að tvöfalda framlag sitt til þróunaraðstoðar á hverju ári næstu árin. Með því móti yrði takmarkinu, sem við höfum sett okkur eins og aðrar þjóðir, náð á fimmta ári héðan í frá. Þess er að vænta að ný lög um Þróunarsamvinnustofnun Íslands reynist lyftistöng undir framlag okkar til þróunaraðstoðar. Á hinn bóginn er það sérstakt gleðiefni sem fram kemur í skýrslu utanrrh., að ýmis þróunarríki hafi leitað hingað eftir aðstoð við uppbyggingu fiskveiða. Á því sviði höfum við sérstakri þekkingu að miðla og með slíkri aðstoð værum við einmitt að hjálpa þróunarlöndunum til að bjarga sér sjálf. Það er besta aðstoðin að mínum dómi, eins og fram kom fyrr í ræðu minni. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir viðhorfum okkar Alþfl.-manna til ýmissa þátta utanríkismála. Við teljum bæði rétt og sjálfsagt að gildandi fyrirkomulag í vörnum landsins verði einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu hér eftir sem hingað til. Við teljum þátttöku okkar í norrænni samvinnu og Sameinuðu þjóðunum til annarra hyrningarsteina íslenskrar utanríkisstefnu, og við viljum að við þá sé lögð sérstök rækt. Við Alþfl.-menn tekjum mjög mikilvægt að þar sem mannréttindi eru fótum troðin heyrist rödd Íslands greinilega. Það á við í Afganistan, í Póllandi, í EI Salvador, í Tyrklandi og í Suður-Afríku, svo að einhver dæmi séu nefnd. Því fremur er ástæða til þess að rödd okkar heyrist skýrt þar sem hv. formaður utanrmn. hafði uppi málaflækjur um sum þessara málefna hér áðan - og reyndar hafa málgögn Sjálfstfl. haft uppi hinn furðulegasta málflutning og ekki fengist til að fordæma kúgunina og kúgarana t.d. í EI Salvador. Ég hef, herra forseti, notað verulegan hluta af þessari ræðu til að fjalla um spennuna milli austurs og vesturs og vígbúnaðarkapphlaupið annars vegar og skyldur okkar til að draga úr fátækt í þriðja heiminum og byggja brú milli norðursins og suðursins hins vegar. Mér er ljóst að þetta eru erfið verkefni, hvort heldur er stöðvun vígbúnaðarkapphlaupsins og slökun spennu eða átak til að jafna aðstöðu milli norðursins og suðursins. En þetta eru svo óendanlega mikilvæg verkefni að þau verður sífellt að hafa í forgrunni. Á það viljum við Alþfl.-menn leggja áherslu. Það er skylda okkar Íslendinga að stuðla að jákvæðri þróun í þessum efnum eftir mætti, og það vil ég gera að mínum lokaorðum.



Herra forseti. Áður en ég vík að skýrslu utanrrh., sem hér er til umr., vil ég lýsa því yfir, að það eru merkileg tímamót í þróun íslenskra stjórnmála að svo mikil samstaða skuli vera fyrir hendi milli Alþb. og Alþfl. varðandi flesta höfuðþætti alþjóðamála. Það kom fram í þeirri ræðu sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson var að flytja áðan. satt að segja er það nokkuð sérkennileg staða að standa hér eftir þessa ræðu og vera meira sammála flestu því, sem í þessari ræðu kom fram, en því, sem er að finna í skýrslu þess hæstv. utanrrh. sem situr í ríkisstjórn sem Alþb. á aðild að. Hvort sem vikið er að því, sem fram kom um nauðsynina á nýrri skipan efnahagsmála í heiminum og ný samskipti norðurs og suðurs, hvort sem vikið er að kjarnorkuvígbúnaðinum, hvort sem vikið er að málefnum Tyrklands, El Salvadors eða suður-Afríku, hvort sem vikið er að samskiptunum um friðarhreyfingarnar í Evrópu og Bandaríkjunum, sem hér komu fram hjá formanni Alþfl. áðan, þá er samstaða okkar í öllum þessum málum alger.

Og Pólland.

Og Pólland, Afganistan og Argentína og þau lönd önnur sem ég átti eftir að koma að í upptalningu minni. Það er vissulega mjög merkilegt, að á svo breiðu sviði heimsmálanna - varðandi norður og suður og ný efnahagsleg samskipti í veröldinni, varðandi kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaupið, varðandi kúgun og herforingjastjórnir og ofbeldi, hvort heldur er í Tyrklandi, Póllandi, Afganistan, Suður-Afríku, Tyrklandi eða El Salvador–skuli vera hægt að ná fram slíkri samstöðu sem kemur fram í þeirri ræðu, sem formaður Alþfl. flutti áðan, og þeim orðum sem við fulltrúar Alþb. gætum haft um þessi efni. Það er nokkuð sérkennilegt að finna sjálfan sig í þeirri stöðu að vera meira sammála formanni Alþfl. um mörg af þessum efnum en því sem stendur í skýrslu hæstv. utanrrh. Vissulega var það miðkaflinn í ræðu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar, um Atlantshafsbandalagið og herstöðina hér, sem við gerum veigamiklar athugasemdir við. En ég tók þó eftir því, að formaður Alþfl. orðaði það þannig, að Atlantshafsbandalagið hefði tryggt friðinn. Hann er að því leyti einu skrefinu nær raunveruleikanum en hv. formaður Sjálfstfl., sem sýknt og heilagt tönnlast á því, að Atlantshafsbandalagið hafi tryggt lýðræðið. Formaður Alþfl. áttar sig greinilega á því, að Atlantshafsbandalagið hefur ekki tryggt lýðræðið. Það sýnir sagan í Portúgal. Hins vegar er það ekki rétt, sem kom fram hjá formanni Alþfl. áðan, að herstöðin og varnarsamningurinn við Bandaríkin hafi komið í veg fyrir aukin umsvif í höfunum í kringum Ísland. Þvert á móti, eins og kom fram síðar í ræðu hans, hafa Sovétríkin á undanförnum árum aukið umsvif sín í höfunum hér í kring og Bandaríkjastjórn, eins og ég mun koma að síðar, er með veigamiklar áætlanir um stórfellda aukningu á þessum hernaðarumsvifum. Það er alveg ljóst, að hvorki varnarsamningurinn né sá búnaður, sem hér er á grundvelli hans, hefur hindrað á neinn hátt hina miklu hernaðaruppbyggingu sem er að eiga sér stað í höfunum í kringum okkur. Að mínum dómi er alvarlegasti gallinn á skýrslu hæstv. utanrrh. sú algera þögn sem í þessari skýrslu er að finna og í ræðu hæstv. ráðh. um þessar miklu hernaðaráætlanir. Það verður til þess að maður spyr sjálfan sig: Hver er ástæðan fyrir því, að utanrrh. Íslands skuli telja þögnina um þessi miklu þáttaskil vera það sem mest er við hæfi þegar ræða á utanríkismál Íslands? Við blasir að stórveldin bæði, og þó kannske sérstaklega það sem tekið hefur að sér að ver ja Ísland, hafa nú þegar sett fram áætlanir um stórfellda eflingu kjarnorkuvopna í höfunum í kringum Ísland. Þá sér utanrrh. Íslands enga ástæðu til að skýra þjóðinni eða Alþingi frá þessum miklu áætlunum eða fjalla sérstaklega um hver eigi að vera viðbrögð Íslands við þessum nýju þáttaskilum. Varla verður því trúað, eins og ég mun koma að á eftir, að ekki sé fyrir hendi þekking á þessum miklu efnum í utanrrn. því að ekki þarf að leita lengra en til Tímans, málgagns hæstv. ráðh., til að finna nokkuð ítarlegar lýsingar á þessum efnum. En áður en ég kem að skýrslu hæstv. ráðh. vil ég aðeins segja að gaman verður að fylgjast með því á næstu árum og áratugum, ef gæfan verður hv. þm. Geir Hallgrímssyni hliðholl og hann situr hér á Alþingi fram til aldamóta, hvort hann ætlar í 20 ár í viðbót að flytja þá sömu ræðu og hann byrjaði að flytja fyrir 20 árum. Hv. þm. Geir Hallgrímsson virðist ekki hafa séð neina ástæðu til að draga nýjar ályktanir eða setja fram nýja hugsun eða athugasemdir varðandi það sem hefur verið að gerast í heimsmálunum á sviði kjarnorkuvígbúnaðar, á sviði samskipta risaveldanna eða á öðrum sviðum á síðustu árum. Hann flytur hér nákvæmlega sömu gömlu kaldastríðsræðuna sem hann lærði í Heimdalli á þeim tíma þegar Ronald Reagan var enn að leika í kúrekamyndunum og gegndi formannshlutverki í verkalýðsfélagi leikaranna í Hollywood.

Og Ólafur Ragnar Grímsson var í Framsfl.

Nei, því miður var Ólafur Ragnar Grímsson ekki í Framsfl. á þeim tíma. 

Þm. hefur svo sterkar taugar enn þá til Framsfl.

Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að ég hef enn þá sterkar taugar til Framsfl. En það er kannske spurningin hvort hafi slaknað á taugasambandi milli ráðh. og flokksins. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er vikið að því á bls. 9, að vígbúnaðarkapphlaup kjarnorkuveldanna hafi verið með tilteknum hætti. Í skýrslunni segir að kjarnorkuyfirburðir Sovétríkjanna í Evrópu séu 3.27:1, og er vitnað þar í ákveðna herfræðistofnun í Lundúnum. Þetta er eina samanburðartalan, einu samanburðarfræðin sem iðkuð eru í skýrslu hæstv. utanrrh. þegar borinn er saman kjarnorkuvopnastyrkleiki Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Það er nánast eins og þessi texti í skýrslunni, eins og reyndar sumt annað, sé samin eftir minnisblöðum áróðursdeildar Pentagon. Jafnvel í hægri sinnuðum blöðum í Bandaríkjunum er hægt að finna miklu raunhæfari lýsingar á samanburði kjarnorkuvopnastyrkleika Bandaríkjanna og sovétríkjanna en fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. Reyndar er það svo, að þegar menn fjalla um samanburð á kjarnorkuvopnastyrkleika er það mjög flókið mál. Það er mikill ábyrgðarhluti að setja það fram með svo einföldum hætti sem hæstv. ráðh. gerir í sinni skýrslu, nánast með einföldum áróðursblæ. Það er ljóst öllum þeim sem kynnt hafa sér þessi mál, að staða risaveldanna á sviði kjarnorkuvígbúnaðar er með þeim hætti að á einu sviðinu hefur annað þeirra yfirburði, en á öðru sviðinu hefur hitt yfirburðina. Samskipti risaveldanna á sviði kjarnorkuvígbúnaðar eru þannig samflétta gagnkvæmra yfirburða frá einu sviðinu til annars. Í þessu sambandi mætti benda utanrrn. á, að það ágæta blað, U.S. News and World Report, sem varla verður sakað um að vera óvilhallt ríkjandi utanríkisstefnu í Bandaríkjunum, hefur nýlega birt atkunnan samanburð á þessum gagnkvæma styrkleika risaveldanna. Þar kemur fram m.a. að á sviði langdrægra eldflauga eru yfirburðir Sovétríkjanna fólgnir í því að þau hafa yfir að ráða 1398 slíkum eldflaugum, en Bandaríkin 1052. Hins vegar eru yfirburðir Bandaríkjanna allmiklir á sviði langdrægra kjarnorkuflugvéla. Hafa Bandaríkin yfir að ráða 316 slíkum flugvélum, en Sovétríkin 150. Á sviði kjarnorkuvopnaflugskeyta, sem skotið er úr kafbátum, eru yfirburðir Sovétríkjanna með þeim hætti, að þau hafa yfir að ráða 989 slíkum flugskeytum, en Bandaríkin 576. Á sviði langdrægra kjarnorkusprengja eru yfirburðir Bandaríkjanna slíkir, að þau hafa yfir að ráða 9 þús., sumir segja 10 þús., slíkum sprengjum, en Sovétríkin 7 þús., sumir segja 6 þús. Ég hélt satt að segja að þessi einfalda vitneskja væri svo kunn öllum þeim sem í utanrrn. sitja, að þegar settur væri á blað texti um samanburð á kjarnorkuvopnastyrkleika risaveldanna gættu menn þess að gera skýra grein fyrir þessum mismunandi tegundum af yfirburðum sem hvort risaveldið um sig hefur á mismunandi sviðum kjarnorkuvígbúnaðar, en væru ekki að fara með eina tölu sem eingöngu þjónar þeim tilgangi að gefa mjög villandi mynd af kjarnorkuvopnastyrkleikanum í veröldinni. Til viðbótar við þær upplýsingar, sem hægt er að finna í U. S. News and World Report og mætti benda utanrrh. á að lesa, langar mig til að minnast á nýlegt viðtal, sem birtist í New York Times, við Paul Wranke, sem var helsti sérfræðingur ríkisstjórnar Carters í afvopnunarmálum. Hvað segir þessi helsti sérfræðingur ríkisstjórnar Carters í afvopnunarmálum um kjarnorkuvígbúnað risaveldanna? Hann segir: „Við höfum um það bil 10 000 langdrægar kjarnorkusprengjur í Evrópu, sem geta eyðilagt skotmörk í Sovétríkjunum. Sovétríkin hafa um það bil 7000. Við höfum þess vegna algera yfirburði“ - þ.e. Bandaríkin - „á þessu sviði. Ef hins vegar er litið á megatonnastyrkleikann blasir við að Sovéttíkin hafa yfirburði.“ En hann bætir við: „Þetta skiptir engu höfuðmáli. Á einu sviðinu höfum við algera yfirburði. Á öðru sviðinu hafa þeir algera yfirburði. Það, sem skiptir máli, er að við höfum getu til þess, bæði Bandaríkin og Sovétríkin, að gereyða hvort öðru mörgum sinnum.“ Það er margt fleira, sem kemur fram í þessari frá sögn af skoðunum aðalsérfræðings ríkisstjórnar Carters í afvopnunarmálum, sem er af allt öðru tagi en sá texti sem lesa má í skýrslu hæstv. utanrrh. Paul Wranke er einnig þeirrar skoðunar, eins og kemur fram í þessu viðtali í New York Times nýlega, að ef samþykkt væri tillagan um algera frystingu vígbúnaðarkapphlaupsins á þessari stundu, þ.e. hin svokallaða „Freeze-tillaga“ sem komið hefur fram í öldungadeildinni og fulltrúadeildinni í Bandaríkjunum, þá mundi sú samþykkt vera Bandaríkjunum í hag vegna þess að Bandaríkin hafi algera yfirburði á þessu sviði. Þessi helsti sérfræðingur ríkisstjórnar Carters, sem gegndi einhverjum mestu trúnaðarstörfum í síðustu ríkisstjórn Bandaríkjanna á sviði kjarnorkuvopna- og afvopnunarmála, er sem sagt þeirrar skoðunar, að ef á þessari stundu væri samþykkt að frysta alla frekari aukningu kjarnorkuvígbúnaðar í heiminum yrði það Bandaríkjamönnum stórfelldlega til hags. Það má einnig nefna hér fjölmörg önnur ummæli þm. í Bandaríkjunum, bæði í fulltrúadeildinni og í öldungadeildinni, sem gefa töluvert aðra mynd af þeirri stöðu en fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. Ég nefni þetta hér vegna þess að ég geri þá kröfu til utanrrn. á Íslandi, að þegar það lætur frá sér fara texta þar sem vikið er að samanburði á kjarnorkuvopnastyrkleika stórveldanna sé reynt að gefa Íslendingum ítarlega og sanna mynd af þessum veruleika, en ekki spilaðar einhverjar einfaldar áróðursplötur sem helstu áróðursmeistarar vígbúnaðarkapphlaups stjórnarinnar í Bandaríkjunum væru fullsæmdir af. Ég sé ekki á hvern hátt það getur þjónað hagsmunum Íslendinga að vera að taka eins einhliða afstöðu í þessu áróðurskapphlaupi og kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh., þegar það liggur fyrir að mikill fjöldi fyrrv. ráðherra í Bandaríkjunum, mikill fjöldi færra sérfræðinga í Bandaríkjunum, mikill fjöldi bandarískra þingmanna, bæði í öldungadeildinni og fulltrúadeildinni, er á allt annarri skoðun. Við þurfum að átta okkur á því, að það er hinn gagnkvæmi vígbúnaðarstyrkleikur risaveldanna, ólíkt byggður upp á hinum ýmsu sviðum, sem skapar þetta mikla vandamál. Væri fróðlegt að fræðast um það hér í þessum umr., hvort þm. Sjálfstfl. með formann utanrmn. og formann Sjálfstfl. í broddi fylkingar eða hæstv. utanrrh. gætu stutt þá tillögu sem öldungadeildarþingmennirnir Edward Kennedy og Mark Hatfield hafa lagt fram í öldungadeild Bandaríkjaþings um frystingu kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaupsins. Ég get lýst því yfir hér, að þm. Alþb. ættu ekki í nokkrum vandræðum með að samþykkja þessa tillögur. Ég skora á hv. þm., sem ég hef hér nefnt, fulltrúa Sjálfstfl., og einnig hæstv. utanrrh. að svara því hér í umr., hvort þeir væru reiðubúnir að styðja tillögu sama efnis í kjarnorkuvígbúnaðarmálum og þá sem þegar hefur verið lögð fram af þessum tveimur öldungadeildarþm. á þingi Bandaríkjanna. Því miður er það þannig að í kringum kjarnorkuvígbúnaðarmálin er háð mikið áróðursstríð og mikil valdabarátta. Það er miður vegna þess að kjarnorkuvígbúnaðarmálin eru ásamt misskiptingu auðsins í veröldinni stærstu mál sem við þurfum að glíma við á þessari jörð, - mál sem eru þess eðlis, að ef illa fer í þeim efnum getur tortíming nánast gervallrar heimsbyggðar orðið afleiðingin. Það er þess vegna einmitt á þessum sviðum sem nauðsynlegt er að hleypidómalaus og áróðurslaus afstaða komi fram - sérstaklega hjá stjórnvöldum sem tala í nafni þjóða í þessum efnum. Það var ánægjulegt að heyra að formaður Alþfl. lýsti hér áðan yfir stuðningi við þær friðarhreyfingar sem starfað hafa í Evrópu á undanförnum mánuðum og nú eru að rísa í Bandaríkjunum. Það er önnur afstaða en komið hefur fram hjá ritstjóra Alþýðublaðsins sem nú nýlega hefur tekið sæti á Alþingi. Það er önnur afstaða en komið hefur fram hjá hv. þm. Eiði Guðnasyni í umr. fyrr hér á Alþingi. En vonandi boðar þetta stefnubreytingu hjá Alþfl. Það er líka ánægjulegt að miðstjórn Framsfl. skyldi samþykkja sérstakar stuðningsyfirlýsingar við friðarhreyfingarnar á síðasta aðalfundi miðstjórnar. Það sýnir okkar a.m.k. að fagnaðarfyrirsögnin í málgagni Geirs Hallgrímssonar fyrir nokkrum mánuðum á forsíðu: „Friðarhreyfingin er dauð“ - hefur ekki haft við rök að styðjast.  Það hefur ekki heldur borið mikið á því í þessum umr., að risaveldin bæði, Bandaríkin og Sovétríkin, eru nú með áætlanir um gífurlega aukningu á kjarnorkusprengjuforða sínum. Við höfum ekki ítarlegar upplýsingar um þær áætlanir hjá Sovétríkjunum. En fyrir nokkrum dögum birtist í bandarískum blöðum frásögn af því, að ríkisstjórn Reagans hefði tekið ákvörðun um að framleiða á næstu árum hvorki meira né minna en 17 þús. nýjar kjarnorkusprengjur. Er þá ætlað að á þessum áratug verði um 25 þús. kjarnorkusprengjur í vopnabúri Bandaríkjanna. Ég vék að því áðan, að áróðursmoldviðrið í kringum kjarnorkuvígbúnaðarumræðurnar væri mjög mikið. Oft er gripið til þess að telja það, sem er á dagskrá hverju sinni, algerlega nauðsynlegt út frá hagsmunum lýðræðis, frelsis eða varna vestrænna þjóða. Það er t.d. ekki langt síðan MX-eldflaugaáætlunin í Bandaríkjunum var talin bráðnauðsynleg í þágu varna Bandaríkjanna. Það voru haldnar margar ræður af Reagan Bandaríkjaforseta og talsmönnum hans um nauðsyn þess, algera nauðsyn þess, að koma upp MX-eldflaugunum. Í Morgunblaðinu á Íslandi mátti lesa frásagnir af því, hvað þessi eldflaugakerfi væru bráðnauðsynleg. En það hefur hins vegar ekki farið mikið fyrir því í fréttum hér á Íslandi undanfarið, að nú bendir allt til þess, að ríkisstjórnin í Bandaríkjunum muni hætta við gömlu MX-áætlunina, í þeim búningi a.m.k. sem hún var upphaflega sett fram, og jafnvel hætta við hana algerlega. Það, sem fyrir nokkrum mánuðum var talið algerlega nauðsynlegt í þágu „varna vestrænna ríkja“, eins og það var orðað hátíðlega, er nú einfaldlega gufað upp af áætlunarborðum herforingjanna og fjármálayfirvaldanna, en annað að koma í staðinn. Það væri nokkuð fróðlegt að taka saman yfirlit yfir öll þau vopn og þær vopnategundir sem talsmenn þessa vígbúnaðarkerfis hafa talið nauðsynlegar á undanförnum árum og áratugum, en hafa síðan einhvers staðar gufað upp á leiðinni. Ég vék að því áðan, að það, sem væri e.t.v. merkilegast við þá skýrslu utanrrh., sem hér hefur verið lögð fram, væri það sem ekki er um fjallað í henni. Það hefði mátt ætla að þegar lögð er fram skýrsla um utanríkismál Íslendinga á Alþingi, þar sem vikið er að vígbúnaðarmálum, stöðu okkar í heiminum og ýmsu öðru sem snertir land okkar og hagsmuni þess, þá væri vikið a.m.k. einhverjum orðum að þeim nýju áætlunum sem þegar hafa verið samþykktar um gífurlega aukningu vígbúnaðar á hafinu í kringum okkur. En það er ekki stafur í þessari skýrslu um það. Það er ekki orð í þessari skýrslu um þær áætlanir sem þegar hafa verið settar fram um staðsetningu hundraða, jafnvel þúsunda, stýrieldflauga á hafinu í kringum Ísland og nágrannatönd okkar fyrir lok þessa áratugs. Mér er spurn: Af hverju stafar þessi þögn? Stafar hún af vankunnáttu? Stafar hún af því að menn hafa ekki fylgst með? Eða stafar hún af því, að menn vilja ekki segja þjóðinni frá þessum miklu áætlunum? Ég bjóst við því, að í ræðu hæstv. utanrrh. yrði vikið að þessu einhverjum orðum, vegna þess að fyrri skýringin um vankunnáttuna verður varla tekin gild eftir að málgagn ráðh., dagblaðið Tíminn, hefur birt ítarlega frásögn af þessum áætlunum. Í Tímanum laugardaginn 27. mars s.l. birtist heilsíðufrásögn undir fyrirsögninni „Kjarnorkueldflaugar á skipum og kafbátum geta leyst eldflaugar í Evrópu af hólmi. Styrkur bandaríska flotans verður stóraukinn á næstu árum.“ Í upphafi greinarinnar segir: „Verður Norður-Atlantshafið, og þar með hafið umhverfis Ísland, nýr skotpallur fyrir eldflaugar sem borið geta kjarnorkuvopn? Ráðamenn í Bandaríkjunum og hjá NATO hafa íhugað þennan möguleika vandlega.“ Síðan birtir Tíminn ítarlega greinargerð um þessar áætlanir og þessi nýju hugðarefni herforingja Bandaríkjanna og NATO um að gera hafið í kringum Ísland að veigamiklum skotpalli fyrir einmitt sömu tegundir af eldflaugum og valdið hafa hinum miklu deilum og ólgu á meginlandi Evrópu á undanförnum mánuðum. En um þetta er ekki orð, hvorki í skýrslunni né í ræðu hæstv. utanrrh. Í frásögn Tímans segir að þessar upplýsingar komi m.a. fram í skýrslu sérstakrar nefndar um kjarnorkuvopn í Evrópu til þeirrar nefndar bandarísku öldungadeildarinnar sem hefur með samskipti við erlenda aðila að gera. Tíminn hefur auk þess fengið hluta þessara upplýsinga staðfestan í samtölum við háttsetta embættismenn í Washington. Varla verður því trúað, að dagblaðið Tíminn hafi betri sambönd í Washington en utanrrn. við Hverfisgötu. Í viðtali við Tímann segir Ken Mayers, einn af yfirmönnum Center for Strategic and International Studies við Georgetownháskólann í Washington: „Ég get staðfest að það er rætt alvarlega um það, að eldflaugar á skipum og kafbátum geti leyst eldflaugar á landi að einhverju leyti af hólmi.“ - Síðan segir: „Það er ekkert leyndarmál, að þessi stjórn, sem nú situr að völdum, ætlar sér að auka styrk bandaríska flotans mjög verulega, bæði á Norður-Atlantshafi og annars staðar,“ segir John Lellenburg, yfirmaður í málefnum NATO í bandaríska varnarmálaráðuneytinu (Pentagon). Síðan kemur kafli í þessari frétt Tímans, sem ég mun lýsa nánar með tilvísunum í aðrar heimildir, erlend blöð, hér á eftir. En í málgagni ráðherrans, Tímanum, segir í kaflanum sem ber millifyrirsögnina: „3–4 þúsund nýjar eldflaugar til flotans“: „Það er greinilegt að Lellenburg fer ekki með neitt fleipur þegar hann segir að styrkur bandaríska flotans verði aukinn verulega. Samkvæmt skýrslu hinnar sérstöku nefndar um kjarnorkuvopn í Evrópu hefur verið gerð áætlun fyrir flotann sem miðar að því, að komið verði fyrir á milli 3 og 4 þúsund nýjum eldflaugum um borð í skipum og kafbátum. Eru þetta venjulegar meðallangdrægar eldflaugar sem hægt er að nota til að granda óvinaskipum og gera árásir á stöðvar á landi. Verður byrjað að koma þessum eldflaugum fyrir á næsta ári og í athugun er að nota einnig eldflaugar með kjarnaoddum.“ Þessar fréttir, sem Tíminn hefur frá fréttaritara sínum í Washington, hafa líka birst á alþjóðlegum fréttavettvangi. 18. sept. s.l. birti International Herald Tribune, sem væntanlega er keypt í rn., frétt undir fyrirsögninni: 2500 stýrieldflaugar nú ætlaðar bandaríska sjóhernum. - Í fréttinni kemur fram, að ætlunin sé að staðsetja þessar 2500 stýrieldflaugar bæði í kafbátum og á herskipum ofan sjávar á árabilinu 1982–1986. Í skýrslunni og fréttinni segir að þetta muni þýða alls 2527 stýriflaugar fyrir árið 1989 og þær eigi að setja bæði í kafbáta, á flugvélamóðurskip og á önnur meiri háttar herskip. Þess má einnig geta, að í því þekkta tímariti Aviation Week and Space Technology birtist fyrir um það bil ári nokkuð ítarleg frásögn af því, að þegar hefði verið samþykkt í Bandaríkjunum að taka úr notkun eldri flugvélamóðurskip eða meiri háttar herskip, og nefnd sem dæmi New Jersey og Iowa, og taka af þessum skipum allt yfirdekkið til að koma fyrir á þeim stýrieldflaugum. Það er rakið mjög ítarlega í fréttinni, hvernig á árabilinu frá 1983 og fram til loka þessa áratugs eigi að búa hverja tegundina af þessum herskipum á eftir annarri þessum nýju stýrieldflaugum. Ég vek athygli á að við erum að tala um 2500 stýrieldflaugar, sem er margfaldur sá fjöldi stýrieldflauga sem valdið hefur hvað mestum deilum á meginlandi Evrópu á undanförnum árum, - um það bil fimmfaldur fjöldi þeirra stýrieldflauga sem hinar miklu pólitísku deilur hafa staðið um í Þýskalandi, Bretlandi, Belgíu, Hollandi og öðrum löndum á undanförnum árum. - Í þessari frétt kemur einnig fram, að samningur hefur verið gerður við Westinghouse-fyrirtækið í Bandaríkjunum upp á 18 millj. dollara til að þróa á næstu 22 mánuðum sérstakt skotkerfi fyrir þessar stýrieldflaugar sem hægt verður að setja í kafbáta, þá sömu kafbáta og sigla í höfunum í kringum Ísland. Í frétt, sem birtist í breska blaðinu Times s.l. haust, kemur fram til viðbótar, að auk herskipanna New Jersey og Iowa eigi einnig að breyta systurskipum þeirra, Wisconsin og Missouri, í þessu skyni á þessum áratug. Herra forseti. Það mætti rekja margar aðrar greinar eða ítarlegri frásagnir, bæði úr mátgagni Framsfl., Tímanum, og einnig úr alþjóðlegum blöðum sem fjalla á sérfræðilegan hátt um þessi efni. Ég læt þetta nægja hér, en get rakið meira til viðbótar ef þess er óskað til að staðfesta að það liggur nú þegar fyrir umfangsmesta áætlun um aukningu kjarnorkuvopnaforða bandaríska flotans sem gerð hefur verið á síðari árum. Það er kjarni þessarar áætlunar, að kafbátar og herskip á Norður-Atlantshafi eigi að vera búin þessum kjarnorkueldflaugum. Það þýðir m.ö.o. að hafið í kringum Ísland verður meginkjarnorkuvopnabúr um lok þessa áratugs. Ef það er ekki efni til umræðna í skýrslu utanrrh., ef það er ekki efni í umræður um utanríkismál á Alþingi Íslendinga, þá veit ég satt að segja ekki hvað við eigum að taka fyrir. Hér fer saman einn veigamesti þátturinn í kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaupi risaveldanna og okkar eigið hafsvæði, úthafið í kringum Ísland og nágrannalönd okkar, Færeyjar, Grænland og Noreg. Ég spurði að því áðan: Hvernig stendur á því, að það hefur ekki komið eitt einasta orð frá utanrrn. á Íslandi opinberlega um þetta efni? Hvernig stendur á því, að ráðh. og rn. hafa ekki séð ástæðu til að segja íslensku þjóðinni frá þessum miklu áættunum sem Bandaríkin hafa nú þegar gert og fyrirtæki eins og Westinghouse og önnur fyrirtæki í Bandaríkjunum eru þegar byrjuð að framleiða eftir? Dagsetningar á tilkomu þessa nýja kjarnorkueldflaugakerfis í kafbátunum í kringum okkur og breytingar herskipanna Iowa, New Jersey, Missouri og Wisconsin eru allar komnar í áætlunarfarveg. Ég kann ekki svör við því, en æskilegt væri að það væri upplýst í umr. á eftir, hvers vegna ekki hefur verið ástæða til að fræða Alþingi og þjóðina um þetta efni. Það er svo nokkuð sérkennileg staðreynd, sem ég er viss um að sagnfræðingar framtíðarinnar munu hafa verulegan áhuga á, að á sama tíma og þessi þögn er ríkjandi um stórfelldustu flotauppbyggingu á Norður-Atlantshafi á sviði kjarnorkuvopna, sem sett hefur verið fram nokkurn tíma, skuli vera ákveðið af hálfu hæstv. utanrrh. og stutt sérstakri þingflokkssamþykkt í Framsfl. að afhenda Bandaríkjasjóher í fyrsta sinn úthafshöfn á Íslandi. Í Helguvík er eitt besta hafnarstæði fyrir úthafsskip á Íslandi. Hvers vegna hefur bandaríski sjóherinn, sem stefnir svo grimmt að uppbyggingu á Norður-Atlantshafi, slíkan áhuga á höfn í Helguvík? Hvernig stendur á því, að einmitt þegar slíkar áætlanir liggja fyrir í Bandaríkjunum skuli vera tekin sú ákvörðun að bandaríski sjóherinn geti eignast höfn á Íslandi? En Tíminn, málgagn Framsfl. og hæstv. utanrrh., er merkilegt blað. Það er satt að segja töluvert önnur heimsmynd sem birtist þessar vikurnar og mánuðina í því blaði en er að finna í skýrslu hæstv. utanrrh. Það vekur spurningar um hver hafi misskilið hvern. Fyrir nokkru, sunnudaginn 21. mars, birti Þórarinn Þórarinsson, sem tvímælalaust verður að telja reyndasta og fróðasta sérfræðing Framsfl. á sviði utanríkismála, helgargrein, stjórnmálagrein, á þeim stað þar sem talsmenn Framsfl. hafa í áratugi birt lesendum Tímans meginboðskap sinn. Þessi grein Þórarins Þórarinssonar ber heitið: „Hernaðarleg staða Íslands og hættan vegna hennar.“ Fyrsti kaflinn í þessari grein reyndasta talsmanns Framsfl. í utanríkismálum ber heitið: „Í þjóðbraut kjarnorkukafbáta.“ Það er það heiti sem Þórarinn Þórarinsson vill velja því ástandi sem ríkir hér í kringum okkur af hálfu beggja risaveldanna, að við séum í þjóðbraut kjarnorkukafbáta. Annar kaflinn í þessari grein ber heitið: „Hættan magnast.“ Þriðji kaflinn ber heitið „Herstöðin í Keflavík.“ Fjórði kaflinn heitir: „Gerbreytt staða.“ Næstsíðasti kaflinn ber heitið: „Góð tíðindi frá Washington.“ Er þar vikið að þeirri tillögu öldungardeildarþingmannanna Kennedys og Hatfields sem ég spurði um áðan hvort formaður Sjálfstfl. og formaður utanrmn. og hæstv. utanrrh. gætu stutt efnislega. Í lokakaflanum í þessari grein er fjallað um það sem ber heitið: „Framlag Íslendinga.“ Vegna þess að þessi höfundur, sem hefur bráðum í hálfa öld fjallað um utanríkismál á síðum málgagns Framsfl., hefur fram að færa ýmislegt sem ég held að öllum, sem um þessi mál fjalla, væri hollt að hugsa um ætla ég - með leyfi hæstv. forseta - að lesa nokkra kafla úr þessari stjórnmálagrein málgagns Framsfl., þó ekki væri nema til þess að það væri efniviður í umr. um hver hefði misskilið hvern. Í Tímanum segir m.a.: „Íslendingar hafa hvergi nærri gert sér ljósa þá uggvænlegu staðreynd, að land þeirra er komið í „þjóðbraut kjarnorkukafbáta.“ Því fer fjarri að þessi þróun sé að taka enda. Þvert á móti bendir allt til að kafbátavígbúnaðurinn á hafinu umhverfis Ísland muni enn færast í aukana. Bæði risaveldin stefna nú að því að byggja stærri kafbáta en áður og búa þá bæði fleiri eldflaugum en áður og að hver eldflaug geti borið fleiri kjarnaodda en áður. Þá stefna þau að því að búa bæði kafbáta og ofansjávarskip stýriflaugum sem flutt geta kjarnavopn. Breska stjórnin hefur alveg nýlega ákveðið að endurnýja kjarnorkuvopn sín. Kafbátarnir verða endurnýjaðir, einnig eldflaugarnar og kjarnaoddarnir. Frakkar eru einnig að auka og endurnýja þann kafbátaflota sem búinn er kjarnavopnum. Að sjálfsögðu gera kjarnorkuveldin það ekki uppskátt, hvar þau hafa þennan kjarnavopnaflota sinn, en það þarf ekki mikla þekkingu til að gera sér ljóst að stærsta hluta hans er að finna á hafsvæðinu kringum Ísland.“ Ég endurtek þessi orð ritstjóra Tímans: „stærsta hluta hans er að finna á hafsvæðinu kringum Ísland.“ En áfram segir í greininni: „Þessu fylgir margvísleg hætta fyrir Ísland og íslensk fiskimið. Þess vegna er ekki aðeins eðlilegt, heldur óhjákvæmilegt, að Íslendingar hefjist handa, veki athygli á þessu á alþjóðavettvangi og beiti sér fyrir því, að þessi kafbátavígbúnaður verði í fyrsta lagi frystur og síðan unnið markvisst að samdrætti hans af hálfu allra viðkomandi aðila.“ Hér lýkur þessum hluta tilvitnunarinnar, en efnislega felur hann í sér kröfu um að Íslendingar beiti sér fyrir því, að þessi kjarnorkuvígbúnaðaraukning á hafinu í kringum Ísland verði fryst. Nú spyr ég hæstv. utanrrh.: Er hann reiðubúinn að beita sér fyrir því, að þessi áskorun í málgagni Framsfl., Tímanum, verði framkvæmd, að það verði verkefni íslenskra stjórnvalda að beita sér fyrir því, að Bandaríkin og Sovétríkin frysti nú þegar kjarnorkuvígbúnaðaráform sín í þessum heimshluta? Síðan segir áfram í grein Þórarins Þórarinssonar: „Þegar framangreindar staðreyndir eru hafðar í huga, verður það best ljóst, hversu mjög hafa breyst varnarmöguleikar Keflavíkurflugvallar síðan varnarsamningurinn var gerður 1951. Þá voru engar líkur til þess, ef til átaka kæmi milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, að hægt yrði að gera árás á Keflavíkurflugvöll öðruvísi en frá skipum eða flugvélum. Rússar höfðu þá hvorki kjarnavopn né flugskeyti, sem þeir gætu beitt í hugsanlegri árás á Keflavíkurflugvöll. Rökstuddar vonir voru fyrir því, að hægt væri að verja völlinn árásum. Slíkar vonir sem þá voru fyrir hendi eru nú hrundar með öllu,“ segir þessi reyndasti talsmaður Framsfl. á sviði utanríkismála í nær hálfa öld. En hann segir meira, með leyfi hæstv. forseta: „Ef til átaka kæmi milli risaveldanna á Norður-Atlantshafi - en annarra hernaðarlegra átaka er vart að búast við þar - gætu Rússar skotið eldflaug frá kafbáti, sem væri í tiltölulega lítilli fjarlægð, og við slíkri árás eru engar varnir til og verða ekki til svo að fyrirsjáanlegt sé. Þess ber svo að gæta, að árásarhættan er meiri nú en 1951, þar sem herstöðin á Keflavíkurflugvelli er nú miklu mikilvægari en þá, þar sem hún er orðin ein þýðingarmesta upplýsingastöð Bandaríkjanna um ferðir rússneska kafbátaflotans, eins og Benedikt Gröndal vék að í ræðu sinni.“ Ég sé ekki betur en að í þessum orðum ritstjóra Tímans og eins helsta sérfræðings Framsfl. í utanríkismátum sé að finna algera staðfestingu á þeim sjónarmiðum mínum sem ég flutti hér fyrir nokkrum mánuðum þegar við ræddum, ég, hæstv. utanrrh. og fleiri þm., um eðli herstöðvarinnar hér og tengsl hennar við kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaup risaveldanna. Það er vissulega ánægjulegt að sjá að innan Framsfl. skuli vera til menn sem gera sér jafnskýra og glögga grein fyrir þeim hættum sem íslenskri þjóð eru búnar, bæði nú og á næstu árum. Ég hefði verið mun ánægðari með skýrslu hæstv. utanrrh. ef þessara sjónarmiða Framsfl. hefði gætt meira í henni. Í greininni er enn fremur fagnað sérstaklega þeirri tillögu sem Edward Kennedy og Mark Hatfield hafa lagt fram á þingi Bandaríkjanna og lýst yfir stuðningi við „þrýstistefnuna“ í kjarnorkuvígbúnaðarmálum. Því er jafnframt fagnað, að í Bandaríkjunum sé að rísa fjöldahreyfing sem berst fyrir nákvæmlega sömu markmiðum og friðarhreyfingin í Evrópu gerði á s.l. ári. Í lok greinarinnar er að finna þá niðurstöðu, að „eins og staða Íslands er með vaxandi kafbátaflota, búnum kjarnorkuvopnum, á hafinu umhverfis landið og mikla árásarhættu varðandi Keflavíkurflugvöll, ef til styrjaldar kæmi, hljóta Íslendingar af alefli að styðja alla viðleitni sem beinist að því að koma á stöðvun vígbúnaðarkapphlaupsins og gagnkvæmri afvopnun. Ef árangur næðist í þeim efnum mundi það meira en nokkuð annað afstýra þeirri hættu sem yfir Íslandi vofir og þó einkum Keflavíkurflugvelli meðan vígbúnaðarkapphlaupið heldur áfram.“ Herra forseti. Þessi stefnugrein ritstjóra Tímans, þess manns sem lengur en nokkur annar hefur gegnt ulltrúa- og forustustörfum fyrir Framsfl. á sviðum utanríkismála, er vissulega fagnaðarefni sem innlegg inn í þá alvarlegu umræðu sem þarf að fara fram hér á ístandi. Ég hefði kosið að skýrsla utanrrh. bæri meira svip þeirra sjónarmiða sem þarna koma fram. En kannske eru þessi skrif Tímans, málgagns Framsfl., líka misskilningur að dómi hæstv. ráðh., eins og samþykktir miðstjórnar flokksins. Þá er rétt að vekja athygli á því til viðbótar, að fyrir nokkrum dögum birtist í Tímanum leiðari undir fyrirsögninni: „Friðarsóknin í Bandaríkjunum“ - þar sem lýst var á mjög greinargóðan hátt stefnumálum þeirrar miklu fjöldahreyfingar, þeirrar friðarhreyfingar, sem risið hefur í Bandaríkjunum á undanförnum mánuðum, þeirri undirskriftasöfnun sem nú fer fram í einu fjölmennasta ríki Bandaríkjanna og hefur nú þegar hlotið fleiri undirskriftir en nokkur hliðstæð undirskriftasöfnun á undanförnum árum. Það verður vissulega skemmtilegt að fylgjast með því, þegar hv. þm. Geir Hallgrímsson og þeir Morgunblaðsmenn ásamt ritstjóra Alþýðublaðsins munu keppast við að reyna að koma sama kommúnistastimplinum á friðarhreyfingarnar í Bandaríkjunum og þeir hafa verið að keppast við á undanförnum mánuðum að koma á friðarhreyfingarnar í Evrópu. Þótt þeir geti kannske reynt að læða því inn hjá almenningi á Íslandi, að ég og mínir líkar séu grunsamlegir í þessum efnum, eins og hv. þm. Geir Hallgrímsson gerði áðan, verður gaman að sjá þá flytja sömu ásakanir á Edward Kennedy og ýmsa öldungadeildarþingmenn í Bandaríkjunum. Staðreyndin er nefnilega sú, að þeir, sem hafa hér á undanförnum mánuðum talað gegn friðarhreyfingunum í Evrópu og nú verða, ef þeir vilja vera sjálfum sér samkvæmir, að tala gegn friðarhreyfingunum í Bandaríkjunum, eru orðnir svo langt til hægri í allri þessari alþjóðlegu umræðu að stór hluti þm. í öldungadeild og fulltrúadeild Bandaríkjaþings er með miklu raunhæfari skoðanir á þessum efnum en þessir stjórnmálamenn á Íslandi - skoðanir sem í reynd eru miklu líkari því sem ég og ýmsir talsmenn Alþb. og stór hluti Framsfl. og reyndar margir einnig í Alþfl. höfum verið að halda fram á undanförnum vikum og mánuðum. Það er rétt, sem aðeins er vikið að í skýrslu hæstv. utanrrh., að á undanförnum mánuðum hafa komið fram ýmsar tillögur í afvopnunarmálum. Sumpart eru þessar tillögur settar fram í áróðursskyni. Sumpart eru þær settar fram sem grundvöllur alvarlegra viðræðna. Hvort heldur þær eru frá Sovétríkjunum eða Bandaríkjunum eru þær þó greinilega knúðar fram m.a. í krafti þess fjöldastyrks sem málstaður friðarins hefur hlotið í þessum löndum. En það er athyglisvert, að það verður ekki hægt að lesa skýrslu hæstv. utanrrh. á annan veg en þann, að hann styðji þá tillögu sem Reagan Bandaríkjaforseti hefur lagt fram. Nú vil ég lýsa því yfir aftur, eins og ég gerði hér á Alþingi á sínum tíma, að ég tel tillögu Reagans að vissu leyti vera jákvætt skref í áttina að því að viðurkenna nauðsynina á raunhæfri afvopnun. Það er hins vegar einn stór galli á þeim tillögum sem ríkisstjórn Reagans hefur lagt fram í afvopnunarviðræðunum í Genf. Hann er sá, að kjarnorkuvopn á hafinu, kjarnorkuvopn í kafbátum, kjarnorkuvopn í herskipum á hafinu, eru algerlega undanþegin þeim afvopnunartillögum sem ríkisstjórn Reagans hefur sett fram. Það er hið stóra gat sem er á þeirri tillögu. Þau kjarnorkuvopn, sem yrðu aðallega á hafinu og í hafinu kringum Ístand, á ekki að takmarka. Þeim á ekki að fækka. Nei, þvert á móti er tillagan sett fram á þann hátt að skapa svigrúm fyrir Bandaríkin til að auka kjarnorkuvígbúnaðinn á hafinu í kringum Ísland og nágrannalönd okkar á sama tíma og kjarnorkuvopnaforðinn yrði takmarkaður á meginlandi Evrópu. Ég hefði kosið að talsmenn Íslendinga á vettvangi alþjóðastofnana bentu rækilega á þennan galla á tillögum Reagans, á sama tíma og menn gætu tekið undir ýmislegt annað sem í þeim felst. Þessi tillöguflutningur er beinlínis þannig úr garði gerður að hann skapar okkur Íslendingum og öðrum strandríkjum hér á Norður-Atlantshafi stórfellda hættu. Ég get ekki séð hvernig íslenskur utanrrh., sem vill gæta hagsmuna ríkisins, getur tekið undir þessar tillögur án þess að vek ja jafnframt rækilega athygli á því stóra gati sem þarna er. Hæstv. utanrrh. setti fram þá ósk áðan, að ég tæki að mér að útskýra ályktun miðstjórnar Framsfl. um utanríkismál. Það er dálitið merkilegt í sjálfu sér, að ráðh. skuli telja þörf á að biðja um útskýringar á þessari samþykkt og gera það ekki innan flokksins, heldur gera það í heyranda hljóði á Alþingi. En sakir minningar um félagsskap okkar í Framsfl. á sínum tíma skal ég verða við þessari ósk hæstv. ráðh. Jafnframt væri óskandi að formaður miðstjórnarinnar, sem nú er, vegna fjarveru hins, sem kosinn var aðalformaður miðstjórnar af alkunnum ástæðum og þingheimi eru kunnugar, gæti einnig tekið þátt í þessari umr. svo að ekki leiki nokkur vafi á hvernig beri að túlka samþykktir æðstu stofnunar Framsfl. milli flokksþinga í þessum mikilvæga málaflokki. Ályktun miðstjórnar Framsfl. um utanríkismál er ekki löng. Í henni er hins vegar að finna mjög afdráttarlausa afstöðu til ýmissa þeirra málefna sem ég hef hér gert að umræðuefni. Þar stendur m.a.: „Aðalfundur miðstjórnar Framsfl. telur nauðsynlegt að Íslendingar stuðli að því áalþjóðavettvangi, að dregið verði úr hættunni á því, að kjarnorkustyrjöld brjótist út í heiminum. Nauðsynlegt er að Framsfl. hafi frumkvæði í þessum efnum.“ Nú er það dálitið merkilegt, að miðstjórnin skuli ekki telja rétt að utanrrh. eða ríkisstj. hafi frumkvæðið í þessum efnum, heldur segir miðstjórnin að Framsfl. skuli hafa frumkvæði í þessum efnum. Það er sérkennilegt og nokkur nýjung, að flokkur sem fer með utanríkismál og hefur reyndar gert það meginþorra þessa áratugs, skuli telja nauðsynlegt að hann taki sérstaklega að sér frumkvæðið í þessum efnum. Það mætti kannske túlka það á þann veg, að flokkurinn treysti ekki nægilega þeim, sem í fyrirsvari eru á sviði utanríkismála meðal þjóðarinnar, til að fara með þetta frumkvæði. Ég skal ekki svara þeirri spurningu hér. Hitt er ljóst, að Framsfl. telur það vera fyrsta verkefni að hafa frumkvæði um að dregið verði úr hættunni á því, að kjarnorkustyrjöld brjótist út í heiminum, sérstaklega í okkar heimshluta. Ég get ekki séð annað en það þýði, sérstaklega þegar höfð er í huga sú grein ritstjóra Tímans, sem ég vék að áðan, og þær fréttir, sem blaðið hefur fært af uppbyggingu kjarnorkuvígbúnaðar á hafinu í kringum Ísland, að Framsfl. ætlist til að Íslendingar taki upp frumkvæði í baráttunni gegn kjarnorkuvígbúnaðaruppbyggingu varðandi kafbáta og herskip á hafinu í kringum Ísland, þess vegna hljóti miðstjórn Framsfl. að tel ja það undarlegt, eins og ég hef talið hér, að í skýrslu hæstv. utanrrh. skuli ekki vera minnst einu orði á þetta atriði. Þá segir enn fremur: „Aðalfundurinn fagnar þáltill. þingmanna flokksins um alþjóðlega ráðstefnu um afvopnun á Norður-Atlantshafi.“ Þetta er líka nokkuð skýrt. En það mætti spyrja í framhaldi af því, vegna þess að mér er ekki kunnugt um að það hafi komið fram: Styður hæstv. utanrrh. þessa till.? Er hann reiðubúinn að beita sér fyrir því í utanrmn., að þessi till. verði samþykkt? Það væri mjög æskilegt að fá svör við því á eftir, vegna þess að þingi fer senn að ljúka og þessi till. hefur legið í utanrmn. í nærri því tvo mánuði. Það væri mjög æskilegt að fá leiðbeiningar um það frá hæstv. ráðh. síðar í dag, hvort hann er því meðmæltur að þessi till. verði samþykkt. Þá segir enn fremur í ályktuninni: „Fundurinn lýsir stuðningi við frjálsar og óháðar friðarhreyfingar sem vinna að gagnkvæmri afvopnun.“ Þetta er mjög merkileg yfirlýsing. Alþb. varð fyrst flokka til að lýsa yfir stuðningi við þessar friðarhreyfingar. Framsfl. hefur nú einnig tekið undir þessa ósk. Það er vissulega mjög mikilvægt þegar horft verður til þeirra mála sem friðarhreyfingar t.d. kirknanna í Hollandi og Þýskalandi og friðarhreyfingin í Bandaríkjunum hafa á stefnuskrá sinni, að fá það skýrt fram, að flokkur utanrrh. á Íslandi skuli vilja styðja þessa stefnuskrá. Það sýnir m.a. að miðstjórn Framsfl. er á allt annarri skoðun en Geir Hallgrímsson í þessu efni og allt annarri skoðun en ritstjóri Alþýðublaðsins í þessu efni. Síðan er því bætt við: „Enn sem fyrr er það stefna Framsfl. að taka þátt í varnarsamtökum vestrænna þjóða, en jafnframt að hinn erlendi her fari héðan jafnskjótt og aðstæður leyfa.“ Þetta er að vísu nokkuð gamalkunnur texti úr samþykktum miðstjórnar Framsfl. Það má þó minna á að fyrir nokkrum árum, þegar þáv. formaður Framsfl. flutti stefnuræðu á miðstjórnarfundi í flokknum, - mig minnir að það hafi verið síðasta stefnuræðan sem hann flutti áður en hann lét af formennsku fyrir nokkrum árum, - þá vék hann að því, að það væri tímabært fyrir Framsfl. að fara að láta af yfirlýsingum sínum um að herinn ætti að fara. Ef ég man rétt voru í þeirri ræðu setningar á þá leið, að eðli hersins hér væri nú orðið slíkt að það væri kannske ekki ástæða til að vera að amast mikið við slíkri starfsemi. Ég tel vissulega mikilvægt að Framsfl. sjái þó ástæðu til að ítreka þetta fyrra stefnumál sitt. Síðan lýsir fundurinn því yfir, að við ríkjandi aðstæður telji hann rétt að fylgt sé óbreyttri stefnu í öryggismálum og átelja beri allar tilraunir varnarliðsins til afskipta af innlendum málum. - Það hefur komið skýrt fram að þessa setningu telur hæstv. utanrrh. byggða á algerum misskilningi. Í skýrslu sinni lýsir hann því yfir, að það hafi engin vandamál verið í samskiptum við varnarliðið og samvinna hafi verið mjög góð á s.l. ári. Engu að síður ályktar flokkur hans um þessi efni. Ég held að það sé einsdæmi í stjórnmálasögu Íslendinga, að utanrrh. eða yfirleitt ráðherrar í nokkrum málaflokki skuli gefa þá yfirlýsingu að jafnmikilvæg samþykkt, sem æðsta stofnun flokks hans geri í þeim málum sem undir hann heyra, sé byggð á misskilningi. Reyndar hafði ráðh. í viðtali við Morgunblaðið harðari orð um þessa samþykkt Framsfl. en ég hef hér vitnað til, því að hann bætir við að hún hafi verið samþykkt í hugsunarleysi. Það væri kannske ástæða og tilefni til að spyrja í framhaldi af þessum yfirlýsingum ráðh.: Er eitthvað fleira í utanríkismálasamþykkt miðstjórnar Framsfl. sem ráðh. telur byggt á misskilningi eða er þetta það eina? Það væri satt að segja mjög gagnlegt fyrir okkur hina að fá að vita hvort ráðh. er samþykkur öllum öðrum yfirlýsingum sem fram koma í miðstjórnarsamþykktinni eða hvort þetta er það eina sem hann telur vera misskilning. Afskipti af innanlandsmálum er hins vegar mjög teygjanlegt hugtak. Hæstv. ráðh. gaf nokkuð afdráttarlausa yfirlýsingu um það, að ef bandaríski herinn færi að skipta sér af innanlandsmálum bæri að grípa til harðra gagnaðgerða í þeim efnum. Lét hann mjög þung orð falla í þeim efnum sem ég styð algerlega. En málið er ekki alveg svona einfalt. Hér starfar bandaríska sendiráðið og hér starfar Menningarstofnun Bandaríkjanna. Það er alveg ljóst, að þessar tvær stofnanir, bandaríska sendiráðið og hin svokallaða Menningarstofnun Bandaríkjanna, hafa margvísleg afskipti af málefnum hersins hér á landi. Bandaríski sendiherrann er æðsti viðræðuaðili utanrrn. um herinn hér á landi, og starfsmenn Menningarstofnunar Bandaríkjanna hafa, eins og gögn hafa sýnt og fjölmörg dæmi sannað, margvísleg afskipti af afstöðu Íslendinga til herstöðvarinnar og varnarsamningsins. Ber að skilja þetta svo, að yfirlýsing hæstv. utanrrh. taki einnig til þessara aðila, líka til bandaríska sendiráðsins og menningarstofnunar Bandaríkjanna, vegna þess að þessar tvær stofnanir eru á mjög náinn hátt tengdar starfsemi hersins hér á landi og ábyrgar fyrir ákveðnum hluta þeirrar starfsemi í samræmi við bandaríska stjórnkerfið? Ég gæti nefnt ýmis dæmi um að náin samvinna hefur verið með íslenskum stjórnmálamönnum og bandaríska sendiráðinu í deilum um innanlandsmál á Íslandi. Náið samráð og ráðgjöf og upplýsingaþjónusta hefur komið fram af hálfu bandaríska sendiráðsins gagnvart þessum íslensku stjórnmálamönnum. Kannske gefst tækifæri til þess einhvern tíma síðar að leggja fram gögn, sem sýna þetta svart á hvítu, til viðbótar við þau gögn sem ég hef nú þegar kynnt Alþingi. En það er alveg ljóst af þeim gögnum sem ég hef séð og skoðað, að þeir eru nokkuð margir stjórnmálamenn og stjórnmálaskýrendur á Íslandi sem hafa mjög náið samband við bandaríska sendiráðið um gang mála hér innanlands. Ef yfirlýsing hæstv. ráðh., sem hann gaf hér áðan, tekur einnig til þessarar starfsemi, þá væri vissulega tilefni til þess að athuga það nánar á grundvelli þeirra gagna sem hægt verður að leggja fram um þessi efni. Til viðbótar er í ályktun miðstjórnar Framsfl. lögð áhersla á, að umsvif varnarliðsins verði í engu aukin, og fagnað því starfi sem utanrrh. hefur unnið á þessu sviði. - Það eina, sem ég ætla að segja um þennan texta, er að hann má túlka á ýmsa vegu. Ég ætla ekki að blanda mér inn í þá umr., en það er hægt að færa nokkuð ítarleg rök fyrir því, að ýmsar áætlanir, sem settar hafa verið fram, feli ekki beint í sér að umsvifin séu ekki aukin. Í lokagrein ályktunarinnar er talið nauðsynlegt að gerð verði grein fyrir því, með hverjum hætti ætlunin er að verja Ísland ef til átaka kæmi. - Ég vil taka undir þessa áskorun miðstjórnar Framsfl. Ég vænti þess, að hæstv. utanrrh. verði við þessari áskorun miðstjórnar eigin flokks innan tíðar og við hér á Alþingi og þjóðin öll fáum að sjá þær áætlanir sem Bandaríkjastjórn og NATO hafa gert um varnir Íslands ef til átaka kemur. Vona ég að þessi kafli í samþykkt miðstjórnar Framsfl. sé ekki líka byggður á misskilningi. Það væri synd ef þjóðin og þingið fengi ekki að sjá þessar áætlanir. Ég vona því eindregið að þær verði lagðar fram og ekki verði veitt þau svör við því, eins og hafa verið veitt við ýmsum öðrum óskum, að það séu svo viðkvæm skjöl að þau þoli ekki að íslenska þjóðin fái að fjalla um þau. Þannig er nokkuð ljóst að í ályktun miðstjórnar Framsfl. kemur fram töluvert öðruvísi tónn í öllum áherslum og allri heimssýn og allri vandamálaskilgreiningu en birtist í skýrslu hæstv. utanrrh. Ég vil að lokum varðandi þessa umr. um kjarnorkuvígbúnaðinn vekja athygli hæstv. ráðh. og Alþingis og utanrrn. á mjög merkilegri grein, sem maður að nafni Roger Morlander birti í Washington Post fyrir nokkrum dögum. Þessi maður var starfsmaður í Öryggisráði Hvíta hússins á tímum Nixons forseta og var sýndur slíkur trúnaður af Nixon og Kissinger að hann fékk að semja algerlega stefnugrundvöll Bandaríkjanna í afvopnunar- og kjarnorkuvígbúnaðarviðræðum sem þá áttu að eiga sér stað í Genf. Sú stefna, sem hann markaði, var samþykkt óbreytt af bæði Kissinger og Nixon. Þessi maður er nú í fararbroddi baráttunnar fyrir auknum og raunhæfum upplýsingum um kjarnorkuvígbúnað í Bandaríkjunum. Hann hefur látið af störfum í því vígbúnaðarkerfi sem hann starfaði í áður. Hann rekur m.a. í þessari grein þá niðurstöðu sína, að þrátt fyrir að þetta sé það svið mannlegra málefna þar sem örlög jarðarinnar geti ráðist með hvað afdrifaríkustum hætti, þá séu ákvarðanir þar teknar á grundvelli mikillar vanþekkingar, á grundvelli tilfinningaafstöðu, á grundvelli hleypidóma og á grundvelli tilviljana. Hann rekur einnig dæmi um hvernig tæknibilanir hvað eftir annað í vígbúnaðarkerfinu hafa gefið til kynna að kjarnorkustríð væri að hefjast. Hann rekur einnig hvernig í viðræðum, sem farið hafa fram innan Hvíta hússins og í innstu hringum vígbúnaðarráðgjafar Bandaríkjaforseta, hafi háttsettir herforingjar sett fram það sjónarmið, að kjarnorkustríð væri ekki ófýsilegur kostur og væri fyllilega raunhæfur möguleiki sem þáttur í utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Hann vitnar orðrétt í þessi ummæli: „Vegna þess að aðeins 500 millj. manna mundu deyja“. Þessi maður er einn af þeim örfáu í veröldinni, þeir eru nefnilega ekki mjög margir, sem hafa haft það að daglegu verkefni um áraraðir að leggja grundvöll að ákvörðunum risaveldanna um kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaupið og hafa verið í innsta hring þess þrönga hóps sem ákvarðanir hefur tekið um það efni. Reynsla hans og niðurstaða er vissulega tilefni til þess, að íslenskir þingmenn og reyndar almenningur allur kynni sér rækilega sjónarmið hans. Það væri full ástæða til þess, þar sem við eigum í margvíslegum samskiptum við þær stofnanir sem taka ákvarðanir af þessu tagi, erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu, erum háðir þeim ákvörðunum sem þarna eru teknar, að við kynntum okkur þessa lýsingu. Niðurstaða hans er því miður sú, að kjarnorkuvígbúnaðarkerfið sé með þeim hætti að líkurnar á því, að kjarnorkustyrjöld brytist út vegna tæknilegra mistaka eða vegna tilviljunar, hafi aukist svo stórfelldlega á síðustu árum vegna vígbúnaðarkapphlaups beggja risaveldanna að það verði að reikna með því sem möguleika ef ekki verður þegar í stað horfið frá þessari vígbúnaðarbraut sem risaveldin hafa fyrst og fremst verið á. Þessi niðurstaða hans, þessi boðskapur er hinn sami og eitt víðlesnasta tímarit Bandaríkjanna, Time, birti á forsíðu sinni fyrir viku og bar heitið: „Thinking the Unthinkable“ - eða m.ö.o. að gera ráð fyrir því, sem hingað til hefur verið talið óhugsanlegt: Að einhver hluti jarðarinnar eða kannske jarðarbúar allir mundu tortímast í kjarnorkustyrjöld. Þetta er raunhæft mat þeirra manna sem hafa verið æðstu ráðgjafar forseta Bandaríkjanna um þessi efni. Er ekki ástæða til þess, að menn eins og hv. þm. Geir Hallgrímsson, sem í ræðum sínum hér kallar á aukinn vígbúnað, hugleiði aðeins reynslu og viðvörunarorð þessara manna sem hafa miklu meiri þekkingu á þessum efnum en við sem erum í þessum sal. Mér hefur hér orðið tíðrætt um kjarnorkuvígbúnaðarmálin vegna þess að mér finnst þar vera hið stóra gat sem er á skýrslu hæstv. utanrrh. Því miður verður að segja það einnig, að varðandi ýmis önnur málefni, eins og Tyrkland og El Salvador, er ekki í þessari skýrslu að finna það sjálfstæði í afstöðu eða þá gagnrýni á aðgerðir herforingjanna í löndunum báðum sem ég hefði talið nauðsynlegt að utanrrh. í lýðræðisríki sýndi. Það var miklu nær að skoðanir, sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson flutti hér áðan, samræmdust því sem segja ber úr forustustól íslensku þjóðarinnar um þessi efni. Í þessari skýrslu er lítið vikið að því ástandi sem í reynd hefur skapast í Tyrklandi í kjölfar valdatöku hersins. Á hinn bóginn eru fluttar nánast orð fyrir orð, setningu fyrir setningu þær afsakanir sem Bandaríkin og nánustu talsmenn þeirra hafa haft í frammi gagnvart herforingjastjórninni í Tyrklandi. Það er ekki vikið að því í þessari skýrslu, að síðan herforingjastjórnin tók við völdum í Tyrklandi hafa 70 þús. manns verið fangelsaðir og yfir 30 þús. þeirra sitja enn þá í fangelsum. Það er ekki vikið að því í þessari skýrslu, að stærsta verkalýðshreyfing landsins hefur verið bönnuð, 2000 forustumenn hennar sitja nú í fangelsum og aðalforustusveit hennar, 50 verkalýðleiðtogar á yfir höfði sér dauðadóm. Það er ekki vikið að því í þessari skýrslu, að fyrir nokkru var einn fremsti mannréttindalögfræðingur Tyrklands fangelsaður, fluttur brott af heimili sínu og í dýflissu herforingjastjórnarinnar, þrátt fyrir að hann njóti margvíslegrar virðingar á alþjóðlegum vettvangi fyrir störf sín að mannréttindamálum. Í þessari skýrslu er sett fram sú ályktun, að það kunni að vera skammt í að herforingjarnir muni efna loforð sitt um að koma á lýðræði í Tyrklandi. Enn á ný vil ég vitna í Tímann sem föstudaginn 1. apríl birti yfirlitsgrein eftir ritstjóra blaðsins undir fyrirsögninni: „Er stefnt að fasisma í Tyrklandi?“ Það er miklu raunhæfari fyrirsögn á hugleiðingum, hvert þróunin stefni í Tyrklandi, en yfirlýsingar um að herforingjarnir kunni að stefna að lýðræði. Í fjölmörgum blöðum á alþjóðlegum vettvangi hefur á síðustu vikum og mánuðum verið vikið ítarlega að þeim pyntingum sem fjölmargir forustumenn í stjórnmálum, í verkalýðshreyfingu og í mannréttindamálum hafa sætt í tyrkneskum fangelsum. Hið virta franska blað, Le Monde, birti t.d. fyrir nokkrum dögum ítarlega grein um þær kerfisbundnu pyntingar sem stundaðar eru í fangelsum í Tyrklandi. Þar er að finna óhugnanlegar lýsingar á sviðsettum hengingum, á kynferðisofbeldi, á raflosti og fjölmörgum öðrum aðferðum sem beitt er í fangelsum herforingjastjórnarinnar. Blaðið Guardian birti einnig frásagnir af því nýlega, hvernig fyrrv. borgarstjóri Istanbul, jafnaðarmaður sem með engu móti er hægt að ásaka fyrir öfgakenndar skoðanir í þjóðmálum, var fangelsaður á heimili sínu og færður í dýflissu herforingjastjórnarinnar. Þannig mætti lengi telja frásagnir af því sem gerst hefur síðan herforingjarnir tóku völdin í Tyrklandi. Má í því sambandi minna á bæði ályktun Evrópuráðsins og einnig sérstaka samþykkt sem gerð var af aðalnefnd Evrópuráðsins fyrir nokkrum dögum þegar mannréttindalögfræðingurinn Apaydin var fangelsaður af herforingjastjórninni fyrir þá sök eina að hafa tekið að sér að vera verjandi verkalýðsforingjanna fimmtíu. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli hv. alþm. á sérstakri ályktun og greinargerð sem Alþýðusamband Íslands samþykkti 1. apríl s.l. Í þessari ályktun, sem samþykkt var með öllum greiddum atkv. í miðstjórn Alþýðusambands Íslands, kemur fram skýr og eindregin fordæming á því ástandi sem þróast hefur í Tyrklandi undir herforingjastjórninni. Í ályktuninni er því lýst hvernig stjórnmálaflokkar hafa verið bannaðir, hvernig verkalýðsfélög hafa verið bönnuð, hvernig stjórnmálamenn og leiðtogar verkalýðsfélaga hafa verið ofsóttir, hvernig fjölskyldur þeirra hafa sætt hinni verstu meðferð af hendi yfirvalda og hvernig dómar eru kveðnir upp án þess að nokkur eðlileg málsvörn fari fram. Í grg., sem Alþýðusamband Íslands hefur tekið saman á grundvelli lýsinga frá hinum frjálsu verkalýðsfélögum í Vestur-Evrópu, er að finna mjög ítarlega lýsingu á því, hvernig farið er með lögfræðinga, stjórnmálamenn og verkalýðsleiðtoga undir herforingjastjórninni í Tyrklandi, hvernig kerfisbundið hefur verið unnið að því að útrýma sjálfum grundvelli frjálsrar verkalýðsstarfsemi í þessu landi með því að taka úr umferð alla forustusveit verkalýðshreyfingarinnar, með því að yfirtaka byggingar hennar, með því að banna málflutning hennar og á margvíslegan annan hátt komið í veg fyrir að starfsemi frjálsra verkalýðsfélaga geti nokkurn tíma í náinni framtíð risið á ný í Tyrklandi. Þar er einnig lýst þeirri meðferð sem verkalýðsforingjar hafa orðið að sæta í fangelsum herforingjastjórnarinnar, þar sem komið hefur verið í veg fyrir að þeir hafi geta sofið dögum og jafnvel vikum saman, hvernig þeir hafa verið beittir raflosti, siðferðilegri niðurlægingu, barsmíðar hafa verið tíðkaðar og fjölmörg önnur dæmi, eins og sviðsettar hengingar, nefnd um framferði herforingjastjórnarinnar. Það er þess vegna ljóst að í Tyrklandi er núna á kerfisbundinn hátt verið að vinna að því að festa í sessi öfgafulla fasistastjórn. Yfirlýsingar forsvarsmanna herforingjanna um að þeir séu að koma á lýðræði í landinu eru skrum eitt. Allar þessar aðgerðir gagnvart stjórnmálaflokkunum, jafnaðarmannaflokknum og öðrum flokkum, og verkalýðshreyfingunni er á engan hátt hægt að réttlæta með því ógnarástandi sem ríkti í Tyrklandi fyrir valdatöku herforingjastjórnarinnar. Því er jafnvel haldið fram í grg. verkalýðshreyfingarinnar norrænu og frjálsu verkalýðshreyfingarinnar í Evrópu að herforingjarnir í Tyrklandi og stjórnvöld í Tyrklandi tengd þeim hafi í vikunum og mánuðunum fyrir valdatökuna leyft ofbeldisverkunum að leika lausum hala til að geta haft ástæðu til að grípa völdin. Það er satt að segja merkilegt, eins og hér hefur þegar komið fram í umr., að þegar í utanrmn. Alþingis og í viðræðum við þingflokkana er leitað eftir því, að Alþingi fordæmi þetta afnám á lýðræði og þá ógnarstjórn sem þarna ríkir, þegar þess er óskað að íslenskir alþm. lýsi yfir stuðningi við yfirlýsingu sem allir viðstaddir norrænir þm. samþykktu á þingi Evrópuráðsins, skuli Sjálfstfl. og Framsfl. skerast úr leik. Það krefst vissulega skýringar í þessum umr., hvers vegna forustusveit Framsfl. og Sjálfstfl. hefur lagst eindregið gegn því og raun ber vitni að sjálfsögð yfirlýsing um ástandið í Tyrklandi og hin tiltölulega hógværa samþykkt Evrópuráðsins er væri samþykkt hér á Alþingi. Hvernig stendur á því, að forustusveit Framsfl. og Sjálfstfl. vill halda þessum hlífiskildi yfir herforingjunum í Tyrklandi þótt allar alþjóðlegar heimildir lýsi mjög rækilega því ógnarástandi sem þar er? Sama gildir reyndar um El Salvador. Í skýrslu hæstv. utanrrh. í fyrra var að finna kafla þar sem endurteknar voru ásakanir Bandaríkjastjórnar um að erlend íhlutun væri meginorsök þeirra átaka sem voru í El Salvador. Að vísu var tekið fram að ekki væri felldur dómur um þetta efni. Þó var talin sérstök ástæða til að helga ákveðna grein í skýrslunni því efni að endursegja þessar áróðurslummur frá ríkisstjórn Bandaríkjanna. Ég gerði á þeim tíma athugasemd við þennan kafla, og gangur mála hefur sýnt að þetta reyndist ómerkilegur áróður af hálfu ríkisstjórnar Bandaríkjanna. Því miður verður að segja það eins og er, að í skýrslunni, eins og hún er nú, er ætið margt sem bendir til þess, að hæstv. ráðh. sé mjög svipaðrar skoðunar og stjórnvöld í Bandaríkjunum varðandi málefni í El Salvador. Herra forseti. Ég mun reyna að ljúka máli mínu á næstu mínútum, en það eru fjölmörg önnur atriði sem væri vissulega ástæða til að fjalla hér ítarlega um. Það hefur aðeins í umr. af hálfu einstakra manna verið vikið að því ömurlega efnahagsástandi, sem ríkir núna í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum, og þeim afleiðingum, sem áframhald ríkjandi efnahagsstefnu í Bandaríkjunum getur haft fyrir iðnríki Vesturlanda. Þessi ágreiningur um efnahagsstefnu á Vesturlöndum er orðinn svo harður og grimmur að Frakklandsforseti sér sérstaka ástæðu til að gera sér ferð til Bandaríkjaforseta til að reyna að fá hann til að breyta stefnu sinni. Efnahagsbandalagið reynir allt hvað það getur til að fá Bandaríkjaforseta til að breyta stefnu sinni. Það er nokkuð samdóma álit þeirra forsvarsmanna í efnahagsmálum í Evrópu, sem um þetta hafa fjallað, að haldi þessi hávaxtaefnahagsstefna áfram í Bandaríkjunum muni hún þýða svo stóraukið atvinnuleysi í Evrópu og slíka áframhaldandi fátækt fyrir ríki þriðja heimsins að við munum hér innan örfárra missera búa við efnahagskreppuástand sem mun minna á þá miklu heimskreppu sem var rótin að heimsstyrjöldinni miklu og gaf fasista- og öfgahreyfingum í Evrópu þann jarðveg sem þurfti á að halda til að geta byggt stríðsáætlanir sínar á fjöldafylgi. Þessi ágreiningur um efnahagsstefnuna er það örlagaríkasta, ásamt kjarnorkuvígbúnaðarmálunum, sem við erum að fást við. Um þennan ágreining er líka harla litið að finna í þessari skýrslu. Enn fremur mætti nefna að alvarleg ástæða hefði verið til að fjalla ítarlega um ástandið í Mið-Austurlöndum og aðgerðir Ísraels gagnvart Arabalöndunum í þessum heimshluta. Enn fremur hefði ég kosið að fjalla ítarlegar um þær hugmyndir, sem settar eru fram í lok skýrslunnar varðandi nýskipan á sviði utanríkisviðskipta. Ég vil láta nægja að segja hér að ég tel ekki rétta leið að byrja á því að fara að breyta ráðuneytum hér á Íslandi áður en gerbreytingar eru gerðar á markaðsstarfsemi Íslendinga erlendis og á þátttöku stóru sölusamtakanna í því að efla samvinnu utanríkisþjónustunnar og annarra aðila á því sviði. Ég held að þau stóru vandamál, sem við eigum við að glíma í markaðsmálum erlendis, verði ekki leyst með því að breyta starfsháttum ráðuneyta hér heima, heldur fyrst og fremst með nýjum starfsháttum og öflugu samvinnukerfi erlendis þar sem markaðssvæðin eru fyrir hendi. Herra forseti. Ég hef í þessari ræðu gert nokkuð að umtalsefni annars vegar þær áherslur og þær eyður og þá heimssýn, sem birtist í skýrslu hæstv. utanrrh., og hins vegar það, sem málgagn Framsfl., Tíminn, málgagn ráðh. hefur sett fram á undanförnum vikum og mánuðum. Vissulega er það svo, að margt af því efni, sem birst hefur í Tímanum og einnig er að finna í ályktun miðstjórnar Framsfl., er miklu nær því, sem ég tel vera rétta og raunsanna lýsingu á þeim meginvandamálum sem við eigum við að glíma í þessum efnum, en sá texti sem fluttur er í skýrslu hæstv. utanrrh. Það er umhugsunarefni, bæði fyrir ráðh. og Framsfl. og stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., að Morgunblaðið skuli telja sig eiga meiri samleið með málflutningi ráðh. en virðist koma fram í Tímanum. Það hefur þegar verið vikið að því hér, að hæstv. utanrrh. hafi sett fram þá fullyrðingu, að miðstjórn Framsfl. hafi byggt ályktun sína um eitt atriði á misskilningi. Það er mál sem sjálfsagt verður gert upp innan Framsfl. og við kveðum ekki upp úr með hér. En allur sá texti, sem birst hefur landsmönnum af hálfu flokksins á undanförnum vikum, á sama tíma og þessir atburðir hafa verið að gerast, gefur vissulega tilefni til þess, að við hér,en sérstaklega sagnfræðingar framtíðarinnar, veltum því fyrir okkur hver hafi misskilið hvern, hvort hæstv. utanrrh. hafi misskilið Framsóknarflokkinn eða Framsóknarflokkurinn misskilið hæstv. utanrrh.



Herra forseti. Mér þykir hlýða í tengslum við skýrslu utanrrh. um utanríkismál að gera nokkra grein fyrir starfi ráðherranefndar Norðurlanda. Á þingi Norðurlandaráðs í marsbyrjun nú í ár var lögð fram ítarleg skýrsla um starfsemina á árinu 1981 og er þá greinargerð að finna prentaða í heild í riti ráðherranefndarinnar. Í ræðu þeirri, sem formaður samstarfsráðherranna, finnski ráðherrann Jakob Söderman, hélt á þinginu, tók hann svo til orða: „Í ræðu þessari vík ég að þeirri stefnutilhneigingu sem er ríkjandi í þjóðfélagspólitík allra Norðurlandanna. Við þurfum aðeins að hugsa til atvinnuleysisins, verðbólgunnar, efnahagsvandamálanna og til þess, hversu Norðurlöndin eru háð umheiminum, til að fá mynd af hinum mikilvægustu vandamálum áttunda áratugarins. Hin sameiginlega reynsla og skilgreiningar á vandamálum geta orðið að bestu liði í baráttunni við þessi mál. Undir hina nýju norrænu stefnu heyrir aukin viðleitni til að huga að þeim möguleikum sem fram koma við samskipti milli einstakra landa innan Norðurlandanna.“ Á fundi sínum í Helsingfors í des. skýrðu forsætisráðherrarnir frá hinni margþættu samvinnu okkar. Mikilvægt er að tryggja starfsgrundvöll í ákveðnum og viðurkenndum málefnum, svo sem stefnu í atvinnumálum. Í ljósi þess verðum við að ganga út frá því sem vísu, að norræn samvinna er meira en orðin tóm. Hún er vísvitandi aðgerðir út á við, hún hefur mikilvægu og æskilegu pólitísku hlutverki að gegna fyrir norrænt fólk, samstarf sem rétt nýtt gefur í aðra hönd mikilvæg hlunnindi þjóðfélagslega og efnahagslega bætt kjör almennings í löndunum. Tvær tillögur hafa verið lagðar fram á sviði menningarmála og rannsókna. Um er að ræða stefnuna í menningarmálum á áttunda áratugnum og stefnu varðandi samvinnu á sviði rannsókna. Rannsóknasviðið nær beint og óbeint til allra þátta þjóðfélagsins. Við höfum fulla ástæðu til að finna til ábyrgðar svo að þau mál geti þróast í samræmi við tillögur ráðherranefndarinnar. Af hálfu ráðherranefndarinnar er þróunin til aukinna beinna samskipta þjóðanna, þar sem löndin í heild eiga ekki aðild, þýðingarmikið atriði. Ég get staðhæft að slík samskipti milli tveggja landa, sem hin Norðurlöndin taka ekki þátt í, hafi samt sem áður mikla þýðingu og að upplýsingar um slík málefni skuli jafnan liggja fyrir. Ráðherranefndin er eðlilegur vettvangur í þessu samhengi. M.a. hefur komið fram í þingræðum svo og innan ráðherranefndarinnar mikilvægi þess að leggja áherslu á að halda opnum möguleikum á að norræn ríki geti tekið þátt í og tengst síðar slíkri samvinnu tveggja eða þriggja landa innan Norðurlandanna. Á fundi í Kaupmannahöfn ekki alls fyrir löngu mælti Norðurlandaráð með áætluninni um norræna samvinnu varðandi útflutningsáform. Ráðherranefndin hefur nú lokið störfum sínum varðandi þetta mál. Með tilvísun til inngangskaflans í greinargerðinni um starfsemina vil ég upplýsa að ráðherranefndin hefur gert nokkrar breytingar á upprunalegu formi samstarfsins á þann veg, að nú ríkir einhugur milli hinna fimm norrænu landa um á hvern hátt samvinna þessi er framkvæmanleg í reynd. Breytingin felur í sér að Norræni fjárfestingarbankinn taki á sig aukna áhættu um 5–10% og að hægt sé að grípa til hins almenna áhættulánasjóðs bankans meðan á uppbyggingu stendur til að standa straum af hugsanlegu tapi lána til fjármagnsáætlana. Stjórn Fjárfestingarbankans er hlynnt breytingu þessari, þar eð hún hefur ekki áhrif á lánagetu bankans sem nú er á alþjóðamælikvarða. Á fundi í Helsingfors 8. des. fjölluðu norrænu forsætisráðherrarnir um „mynd“ norrænnar samvinnu. Í því sambandi gerði ráðherranefndin grein fyrir þeirri starfsemi sem fram fer til þróunar þessari samvinnu. Forsætisráðherrunum þótti tilhlýðilegt að halda áfram því samstarfi. Ráðherranefnd Norðurlandanna og forsætisnefnd Norðurlandaráðs hafa eftir Kaupmannahafnarfundinn, sem áður er vikið að, unnið einkum að vissum samvinnuþáttum, bæði innan Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar. Eru menn sammála um að nauðsyn beri til að fjalla um málefni norrænnar samvinnu svo hratt sem auðið er, einkum að því er varðar málefni sem þurfa skjótra ákvarðana við. Því meiri forgang sem hin einstöku mál fá, því skjótari nýting verður á þeim sviðum sem standa í brennipunkti. Ef við getum framkvæmt sameiginlegar kannanir á áhrifaríkan hátt verður árangurinn betri og nýting norrænnar samvinnu hagkvæmari. Með því að gera sameiginlegt átak verður árangurinn tryggður þegar fjármagn er litið innan einstakra landa. Það er einkenni þingræðis, að innan vissra reglna um starfshætti, réttindi og ákvarðanatöku ríkir mikið frjálsræði. Þingmenn sjálfir eru ábyrgir fyrir kjarna málefnanna. Þegar Helsingforssamningurinn var fullgerður fyrir rúmum áratug var hann gerður á þeim forsendum, að svipuð viðhorf ríktu innan ráðherranefndarinnar. Um samspil þessara aðila er litið talað í dag. E.t.v. er þessi sögulegi grundvöllur um samstarf áríðandi til að lita nánar í dag á mynd samvinnunnar. Hugsanlegt er að lík skoðun geti einungis farið fram á þjóðlegum vettvangi. Nú er verið að koma á fót nefnd til að kanna vandamálin nánar innan norrænnar samvinnu. Ég tel rétt að fram komi afstaða okkar Íslendinga varðandi NORDSAT. Íslensk ráðherranefnd er starfandi að þessu vandamáli. Í henni eiga sæti menntmrh., samgrh., iðnrh. og samstarfsráðherra. Staðgenglar þeirra hafa haldið fund og komist að svofelldri niðurstöðu: Eftir að málið hafði verið rætt frá ýmsum hliðum reyndust fundarmenn allir þeirrar skoðunar, að forsendur brysti fyrir því að segja nú já eða nei við þátttöku í sjálfu NORDSAT-málinu. En vinnan á könnunartímabilinu ætti að leiða slíkt í ljós og því voru allir á einu máli um að taka bæri þátt í könnunarvinnunni, „studiefasen“. Jafnframt voru menn sammála um að ef ákveðið yrði að taka þátt í „studiefasen“ ætti fljótlega að ákveða þær lágmarkskröfur sem af Íslendinga hálfu bæri að gera í málinu. Svohljóðandi till. hefur nýlega verið samþykkt í ríkisstj. um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: „Með skírskotun til fyrri afstöðu ríkisstj. og sérstakrar áskorunar síðasta þings Norðurlandaráðs samþykkir ríkisstj. að eiga aðild að því ásamt ríkisstjórnum Finnlands, Noregs og Svíþjóðar að kanna skipulega næstu tvö ár hvort grundvöllur sé fyrir samstarfi um útvarps-, sjónvarps- og fjarskiptamál milli Norðurlanda“. Þetta tel ég jákvæða lausn af okkar hálfu. Ég tel ekki nauðsynlegt að tíunda afrek okkar varðandi norræna samvinnu, en ljóst er að við teljum bæði ávinning og sæmd að samstarfi við frændur okkar á Norðurlöndum. Innan tíðar mun verða lagt fram á Alþingi frv. þar sem leitað verður eftir samþykki þingsins á því, að íslenska ríkið gangi í ábyrgð fyrir Norræna fjárfestingarbankann á tiltekinni fjárhæð vegna lána er bankinn veitir til kaupa á norrænum fjárfestingarvörum sem einkum eru ætlaðar til framkvæmda í þróunarlöndunum. sams konar frv. eru lögð fram á þjóðþingum hinna Norðurlandanna um þessar mundir. Er þetta gert í framhaldi af ákvörðun ráðherranefndar Norðurlandaráðs sem nýlega var gengið endanlega frá í Osló. Með þessum frv. er stigið nýtt skref í þá átt að örva sölu á norrænum fjárfestingarvörum í þróunarlöndunum. Er að því stefnt að skapa aukið öryggi til þess að unnt sé að reka starfsemi af þessu tagi öllum aðilum til hagsbóta. Það gefur auga leið, að ræða mætti um norræna samvinnu og einstakar greinar hennar í miklu lengra máli. Sannleikurinn er sá, að hún er orðin mjög viðamikil og margþætt og hún hefur farið vaxandi á síðustu árum þó að dýpstu og elstu rætur hennar nái langt aftur í ár og aldir. Í ríkisstjórnarsáttmálanum segir m.a. um utanríkismál, að ríkisstj. leggi áherslu á að framfylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu, í því sambandi skuli sérstök áhersla lögð á tvo meginþætti: þátttöku Íslendinga í starfi Sameinuðu þjóðanna og samvinnu Norðurlandaþjóða. Hin fjölþætta norræna samvinna um þessar mundir milli þjóðþinga, ríkisstjórna, ráðuneyta, embættismanna, einstaklinga og nefnda sýnir ljóslega að umræddri stefnuyfirlýsingu í stjórnarsáttmála er fylgt fast eftir. Ekki er sjáanlegt annað en sömu stefnu verði fylgt og svipuð þróun haldi áfram, að svo miklu leyti sem unnt er að skyggnast inn í nánustu framtíð.



Herra forseti. Það eru nú orðnar allmiklar umr. um skýrslu utanrrh. sem maklegt er og eðlilegt. Það hefði verið ástæða fyrir mig að víkja að ýmsu sem hér hefur komið fram, en ég hafði sérstaklega ætlað mér að ræða hér einn þátt, sem varðar okkar utanríkismál, og kem nánar að því. En ég get ekki orða bundist yfir ræðu hv. 11. þm. Reykv. Hann kom víða við, þó að hann væri aðallega í kjarnorkumálunum. Hann dæmdi ýmsa menn hart. Þar var greinilega í heiðurssæti formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Reykv. En það var einnig augljóst að annar maður var ekki miklu betri, og það var hæstv. utanrrh. Það mátti ekki ætla annað af tali hv. 11. þm. Reykv. en að hæstv. utanrrh. væri dyggur stuðningsmaður hv. 1. þm. Reykv. Enginn getur staðið óstuddur, ekki heldur utanrrh. Við vitum að það er ríkisstj. sem styður hæstv. utanrrh. enda er hæstv. utanrrh. hluti af ríkisstj. Og svo er ríkisstj. studd. Þar er nú ekki það þýðingarminnsta, að hv. 11. þm. Reykv. styður ríkisstj. af alefli. Ríkisstj. mundi ekki lifa ef eitthvert lát væri á þeim stuðningi. Ef málið er rakið virðist þannig nú hv. 11. þm. Reykv. fyrst og fremst hafa verið að húðstrýkja sjálfan sig í öllum þeim árásum sem hann hélt uppi í sinni ræðu. Það er heldur ekkert lítið ámælisvert sem hv. þm. hafði fram að færa á hendur ríkisstj. Það mátti ekki annað ætla af því, sem hv. þm. sagði, en ríkisstjórn Íslands væri í vitorði eða a.m.k. væri kunnugt um þær fyrirætlanir Bandaríkjamanna að gera hafsvæðið umhverfis Ísland að því skelfilegasta víghreiðri kjarnorku sem fyrirfyndist á jarðkringlu okkar. Það var eðlilegt að hv. 11. þm. Reykv. fyndi sig nokkuð óöruggan í þessari stöðu, enda kom á daginn að hann var eins og drukknandi maður, þegar hann greip í bjarghring sem hann taldi vera, þar sem var formaður Alþfl. Það mun nú sýna sig hvort þetta flotholt Ólafs Ragnars Grímssonar verður að því gagni sem hann hyggur að verði. Ég ætla ekki hér, eins og tíma mínum er háttað og tíma allra þm. svo seint á þessum fundi, að fara nánar út í þessi mál, en sný mér að því sem ég vildi gera að mínu höfuðumtalsefni. Það er þáttur Evrópuráðsins og starfsemi þess sem viðkemur okkur að sjálfsögðu, þar sem við erum eins og kunnugt er aðilar að Evrópuráðinu. Þykir mér þá rétt að ræða sérstaklega í þessum umræðum um 33. þing Evrópuráðsins, sem haldið hefur verið frá því að umræða fór fram um síðustu skýrslu utanrrh. um utanríkismál. Evrópuráðið er pólitísk stofnun, sem er fyrst og fremst samansett af ráðherranefnd, sem er fulltrúi ríkisstjórnanna, og þingi, sem er fulltrúi þjóðþinga aðildarríkjanna. Tengslum milli þessara tveggja stofnana er haldið uppi af svokallaðri sameinaðri nefnd sem fulltrúar beggja eiga sæti í. Aðalframkvæmdastjórinn og starfslið hans þjónar svo þessum aðilum. Þing Evrópuráðsins er ráðgefandi þing og hefur ekki löggjafarvald. Þingið skipa 170 fulltrúar. Gert er ráð fyrir reglulegu þinghaldi á hverju ári og er því skipt í þrjá hluta: að vori, hausti og vetri. Með þessu móti getur þingið fylgst betur með breytingum á sviði alþjóðamála. Þingið lætur til sín taka hin margvíslegustu mál, svo sem pólitísk, efnahagsleg, félagsleg, menningarleg, að undanskildum hermálum. Málin hafa áður verið undirbúin af þingnefndum og eru afgreidd í formi tillagna til ráðherranefndar, ályktana, fyrirmæla og álitsgerða. Í skýrslu utanrrh., sem hér er á dagskrá, er fjallað um starfsemi Evrópuráðsins að því er varðar ráðherranefndina. Við fulltrúar Íslands á þingi Evrópuráðsins höfum hins vegar lagt fram skýrslu um störf þingsins. 33. þing Evrópuráðsins var venju samkv. skipt í þrjá hluta. Var fyrsti hlutinn haldinn 11.–15. maí 1981, annar hlutinn 30. sept. til 8. okt. 1981 og þriðji hlutinn 25.–29. jan. 1982. Þingfundir eru ávallt haldnir í aðalstöðvum Evrópuráðsins í Strasbourg. Umræður á 33. þinginu snerust einkum um ástandið í Tyrklandi. Hér hefur Tyrkland borið á góma í þessum umr. svo að það er ekki ástæðulaust að víkja að því sem gerðist á þingi Evrópuráðsins. Miklum tíma var varið í þær umræður á fyrsta hluta þings Evrópuráðsins í maímánuði 1981 og á þriðja hluta þingsins í janúarmánuði s.l. Aðaluppistaðan í umræðunum var áframhaldandi vera Tyrklands í Evrópuráðinu og hvort leyfa ætti fyrrum þingmönnum í sendinefnd Tyrklands á Evrópuþingi setu á 33. þinginu. Hvort tveggja varð tilefni deilna þingmanna í milli og urðu langar umræður um þessi atriði. Málalyktir fengust svo á síðasta hluta þingsins í janúarmánuði s.l. með því að samþykkt var með yfirgnæfandi meiri hluta ályktun þar sem því er beint til ríkisstjórna, að athugaðir verði möguleikar á að ríkisstjórn Tyrklands verði kærð fyrir mannréttindanefnd Evrópuráðsins vegna brota á mannréttindayfirlýsingunni. Í ályktuninni lýsir þingið m.a. yfir þungum áhyggjum vegna frétta um pyntingar og illa meðferð fanga. Í fyrra samþykkti 32. þingið ályktun sem m.a. kvað á um að kjörbréf tyrknesku fulltrúanna rynnu út 11. maí 1981 og að ekki mundi verða um þátttöku Tyrkja að ræða í þingi Evrópuráðsins ef kosningar hefðu ekki farið fram í landinu fyrir þann tíma. Þó svo að kosningar hefðu ekki farið fram ræddu ýmsir þingmenn um þann möguleika, að tyrkneskum fyrrverandi þingmönnum skyldi verða gefinn kostur á að sitja á Evrópuráðsþinginu og greiða þar atkvæði. Meiri hlutinn var þó á þeirri skoðun, að slíkt stríddi berlega gegn stofnskrá Evrópuráðsins og þingsköpum þess. Maífundurinn samþykkti að seta fyrrum tyrkneskra þingfulltrúa á þingi Evrópuráðsins gangi í berhögg við reglur Evrópuráðsins. Þetta var samþykkt með 51 atkv. gegn 48, en 10 sátu hjá. Alllíflegar umræður urðu um pólitíska stöðu mála í Tyrklandi. Stjórnmálanefnd þingsins gat ekki komið sér saman um texta sem leggja ætti fyrir þingið. Talsmaður nefndarinnar, Austurríkismaðurinn Ludwig Steiner, hafði skilað skýrslu eftir könnunarferð til Tyrklands, en nefndinni tókst ekki að ná samkomulagi um að leggja skýrsluna fyrir þingið. Skýrsla þessi var því lögð fram í nafni Steiners svo og drög að samþykkt. Fram komu um 10 breytingartillögur og viðaukatillögur við texta þann er Steiner hafði lagt fram í eigin nafni. Í fyrirmælunum, sem loks voru samþykkt, var minnt á nauðsyn þess að hætt yrði pyntingum og illri meðferð á föngum í Tyrklandi svo og að reglur yrðu mildaðar er kveða á um 90 daga varðhald án dóms og laga. Með samþykkt þessara fyrirmæla var brottvísun Tyrklands úr Evrópuráðinu slegið á frest. Litlar umræður urðu um Tyrklandsmálið á haustfundinum, en þó var samþykkt ályktun þar sem á ný er lögð áhersla á að ástandið í Tyrklandi samrýmist ekki stofnskrá Evrópuráðsins. Í byrjun janúarmánaðar s.l. fór nefnd á vegum stjórnmála- og laganefndar þingsins í könnunarferð til Tyrklands til að reyna að gera sér grein fyrir ástandinu þar. Sú breyting hafði orðið á stjórnmálalegu ástandi í Tyrklandi, að Evren hershöfðingi, forseti Tyrklands, hafði í nýársboðskap til þjóðarinnar gefið upp tímaáætlun um að drög að stjórnarskrá yrðu lögð fyrir þjóðaratkvæði haustið 1982 og að þingkosningar fari fram 1983 eða í síðasta lagi vorið 1984. Ekki fylgdu þó neinar yfirlýsingar um almenn mannréttindi í Tyrklandi. Miklar umræður urðu um Tyrklandsmálið á janúarfundi Evrópuráðsins. Komu einkum fram þrjú sjónarmið í þeirri umræðu. Fulltrúi breska íhaldsflokksins og ýmsir aðrir fulltrúar hægri flokka héldu því fram, að ekki bæri að einblína á ástandið í Tyrklandi eins og það væri í dag, heldur yrði að bera það saman við ástandið eins og það var fyrir valdaránið 12. sept. 1980. Að því leyti væri ástandið í dag betra en þá, þar eð öryggi íbúanna væri nú tryggt. Viðurkennt var að pyntingar ættu sér stað, en jafnframt minnt á að ekki væri óeðlilegt að herforingjastjórnin þyrfti meira en 18 mánuði til að koma reglu á í Tyrklandi. Í öðru lagi komu fram sjónarmið sem fulltrúar Grikkja, Portúgala og Spánverja aðhylltust ásamt ítölskum kommúnistum og nokkrum róttækum sósíalistum, þ. á m. hollenskum fulltrúum. Bent var á að traust Evrópuráðsins væri í veði sem mannréttindastofnunar. Bæri því að beina þeim tilmælum til ráðherranefndarinnar að Tyrklandi ætti að víkja úr Evrópuráðinu samkv. 8. gr. stofnskrárinnar. Fyrir fulltrúum Portúgals og Spánar, en þau lönd hafa nýverið öðlast lýðræðislegt stjórnarfar, vakti einnig að gera þeim öflum í ríkjum þessum, er veltu fyrir sér möguleikum á að kollvarpa lýðræðinu, fyllilega ljóst að fyrir slík uppátæki yrði refsað í Evrópuráðinu. Í þriðja lagi komu svo fram þau sjónarmið, sem einkum Norðurlöndin aðhylltust, að áður en til brottrekstrar kæmi ætti að reyna möguleika Evrópuráðsins á að hraða þróun í átt til lýðræðis í Tyrklandi og væru þeir möguleikar best tryggðir með áframhaldandi aðild Tyrklands að stofnuninni. Meiri hluti þingfulltrúa aðhylltist síðan sjónarmið þessi. Í umræðunum kom fram að með þessu móti héldi Evrópuráðið opnum möguleikum á að hafa áhrif á herforingjastjórnina í Tyrklandi. Samfara þessari hógværu afstöðu gagnvart aðild Tyrklands að Evrópuráðinu kom fram hörð afstaða gegn pyntingum og illri meðfer fanga og mikil gagnrýni á banni við starfsemi stjórnmálaflokka og verkalýðsfélaga. Ýmsir ræðumenn minntu á skýrslur, einkum frá Amnesty International, sem staðhæfu ekki einungis að pyntingar ættu sér stað í Tyrklandi, heldur hefðu þær færst í vöxt. Aðrir minntu á réttarhöldin yfir foringjum verkalýðsfélaganna og bæri því að kæra Tyrkland fyrir mannréttindanefnd Evrópuráðsins. Stjórnmálanefndin lagði fram skýrslu sem tekin hafði verið saman af austurríska þingmanninum Ludwig Steiner og formanni stjórnmálanefndarinnar, breska þingmanninum Tom Erwin. Með skýrslunni fylgdu drög að ályktun, en við bættust 420 breytingartillögur og viðaukatillögur. Aðeins nokkrar þessara breytingartillagna hlutu meirihlutafylgi á þinginu. Þá hafði einnig verið lögð fram sérstök skýrsla af fulltrúa þýskra sósíaldemókrata, Hans Bardens, fulltrúa í laganefndinni, þar sem fjallað var um ástandið í landinu út frá réttarfarslegu sjónarmiði. Ályktunin, sem samþykkt var, er mjög umfangsmikil. Í henni kemur m.a. fram að þing Evrópuráðsins liti svo á, að ástandið í Tyrklandi haldi áfram að vera ósamrýmanlegt stofnskrá Evrópuráðsins, en að áframhaldandi vera Tyrklands í Evrópuráðinu geri því kleift og skyldi stofnunina til að fylgjast með því, að lýðræði verði aftur komið á í Tyrklandi og að mannréttindi verði virt. Lýst er ánægju yfir að dregið hafi úr hryðjuverkum í Tyrklandi, en bent er á að samfara þessu hafi ekki enn verið komið á almennum mannréttindum, sem voru takmörkuð eða afnumin, sbr. 15. gr. stofnskrár Evrópuráðsins. Lýst er yfir áhyggjum yfir skýrslum um að pyntingar og slæm meðferð fanga eigi sér enn stað. Harmað er að stjórnmálasamtök eru útilokuð frá þátttöku í störfum hinnar sérstöku ráðgjafarsamkundu sem stofnuð hefur verið til þess að gera drög að stjórnarskrá. Þingið álitur að Evrópuráðið geti ekki - án þess að glata trausti sem mannréttindastofnun - frestað því á ný að taka harða afstöðu gegn núverandi ástandi í Tyrklandi. Fordæmd eru þau mannréttindabrot sem hafa átt sér stað í Tyrklandi, m.a. bann við starfsemi stjórnmálaflokka og verkalýðsfélaga, fangelsanir vegna skoðana, pyntingar og slæm meðferð á pólitískum föngum og réttarhöld þar sem ákærðum er ekki tryggður réttur til málsvarnar. Þá er athygli ríkisstjórna aðildarríkja Evrópuráðsins beint að 24. gr. stofnskrár Evrópuráðins sem heimilar sérhverju aðildarríki að vísa til mannréttindanefndarinnar sérhverju broti á ákvæðum sáttmálans. Þingið álitur að málsmeðferð, sem gert er ráð fyrir í 24. gr. sáttmálans, eigi að beita í máli Tyrklands til að upplýsa að hve miklu leyti staðhæfingar um pyntingar og önnur mannréttindabrot eigi við rök að styðjast. Í lok ályktunarinnar er ýmsum tilmælum og áskorunum beint til tyrknesku ríkisstjórnarinnar um að hefja aðgerðir til að tryggja að lýðræði verði komið á í Tyrklandi á ný og að mannréttindi verði virt. Samhliða ályktun þessari voru samþykkt tillaga og fyrirmæli í Tyrklandsmálinu. Tyrklandsmálið bar langhæst í umfjöllun 33. þings Evrópuráðsins. En eftir setningu herlaga í Póllandi hinn 13. des. s.l. fjallaði þingið að sjálfsögðu á janúarfundinum allítarlega um málefni Póllands og tóku næstum 50 ræðumenn til máls um ástandið í Póllandi. Ýmsir fulltrúar hægri flokkanna héldu því fram, að atburðirnir í Póllandi hefðu átt sér stað vegna þess að vestræn ríki hefðu ekki brugðist nógu harkalega við öðrum útþensluaðgerðum Sovétríkjanna. Sömu aðilar gagnrýndu hina nýgerðu samninga um útflutning á gasi frá Sovétríkjunum til nokkurra Vestur-Evrópuríkja. Ýmsir fulltrúar hægri flokkanna gagnrýndu og undanslátt Vestur-Evrópuríkja varðandi lánakjör og greiðsluskilmála Pólverjum til handa. Ýmsir þingmenn sósíaldemókrata og sósíalista vöruðu við því að blanda saman Póllandsmálinu og afvopnunarmálunum. Forðast bæri að láta afstöðuna í Póllandsmálinu færa ríki Vestur-Evrópu aftur til tíma kalda stríðsins. Slíkt mundi ekki hjálpa Pólverjum, nema síður væri. Fram kom að mótsagnakennt væri að ýmsir hefðu gagnrýnt setningu herlaga og tilkomu herforingjastjórnarinnar í Póllandi um leið og þessir hinir sömu væru reiðubúnir að samþykkja slíkar aðgerðir í Tyrklandi. Einnig kom fram sú skoðun, að þróunin í Póllandi bæri ekki vott um veikleika hjá Vesturlöndum, heldur væri hér um að ræða vísbendingu um djúpstæðan klofning innan Varsjárbandalagsins. Margir þingmenn voru þó á því, að þróunin í Póllandi, sem væri til komin vegna beinnar eða óbeinnar íhlutunar Sovétríkjanna, væri brot á Helsinki-samþykktinni. Samstaða var um að afnema bæri herlögin í Póllandi, að hin frjálsu verkalýðsfélög fengju að starfa aftur og að ríkisstjórnin tæki aftur upp viðræður við Samstöðu og kirkjuna. Jafnframt náðist samstaða um að senda bæri Pólverjum matvæli, helst í gegnum óháðar stofnanir. Fyrir þinginu lá skýrsla frá franska Gaulleistanum Jacques Baumel ásamt drögum að ályktunartillögu. Allmargar breytingartillögur og viðaukatillögur komu fram áður en ályktunin um Pólland var samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta. Nokkrir fulltrúar greiddu atkvæði gegn tillögunni og nokkrir sátu hjá. Þingið fordæmir kröftuglega valdbeitingu pólska hersins sem gerð væri í skjóli hótana um bein afskipti Sovétríkjanna. Þá er harmað að setning herlaganna hinn 13. des. 1981 hefði komið í veg fyrir lýðræðislega þróun sem falið hefði í sér virðingu fyrir almennum mannréttindum. Þá er samstöðu lýst sem verkalýðshreyfingu sem á sér mjög víðtækan stuðning meðal þjóðarinnar og hefur ávallt komið málum sínum fram á friðsamlegan hátt. Þingið álitur að ástandið í Póllandi sé alvarleg hindrun gegn þessari þróun, stríði gegn Helsinki-samþykktinni og sé jafnframt í mótsögn við viðleitni til slökunar spennu. Þingið álítur að núverandi stjórn í Póllandi sitji þar í óþökk meiri hluta pólsku þjóðarinnar. Lýst er yfir ánægju með skilyrði þau sem sett eru fram af vestrænum ríkjum til að samskipti þeirra við Pólland geti komist í eðlilegt horf, þ. á m. á viðskiptasviðinu, en þau eru afnám herlaganna, að pólitískir fangar verði látnir lausir, að listamenn og rithöfundar geti óheftir látið skoðanir í ljós svo og að komið verði á ný á viðræðum við Samstöðu og kirkjuna. Þá er lýst yfir stuðningi við þær skoðanir, að aðildarríki Evrópuráðsins eigi að taka Póllandsmálið upp á Madridráðstefnunni og krefjast þar að pólska ríkisstjórnin virði Helsinki-samþykktina. Ítrekuð var nauðsyn þess, að leitað verði nýrra leiða til að bæta sambúð ríkja í Evrópu, og risaveldin væru hvött til að hrinda í framkvæmd samningum um kjarnorkuvopnaafvopnun í Evrópu. Þá er lögð áhersla á að aðildarríki Evrópuráðsins og lýðræðisríki heimsins haldi áfram að láta Pólverjum í té aðstoð, einkum með sendingu matvæla. Jafnframt samþykkti janúarfundurinn fyrirmæli varðandi flóttamenn frá Póllandi. Af öðrum alþjóðamálum, sem þingið fjallaði um, má nefna samskipti Evrópuráðsríkjanna og Bandaríkjanna, en fyrir þinginu lá skýrsla frá Jacques Baumel um þau mál. Samþykkt var ályktun um samband Evrópuráðsins og Norður-Ameríku, þar sem m.a. kemur fram að hvorki Evrópuríki né ríki Norður-Ameríku geti séð fram úr vanda þessa áratugar upp á sitt eindæmi. Þá er því haldið fram, að öryggi Evrópu sé stefnt í voða meðan ekki takist að efla traust austurs og vesturs á Madridráðstefnunni um öryggi og samvinnu. Enn fremur er vonast eftir að viðræður Sovétríkjanna og Bandaríkjanna um meðaldrægar kjarnaflaugar í Evrópu beri árangur. Samþykktar voru tvær ályktanir um Madrid-ráðstefnuna. Claude Dejardm, þingmaður belgískra sósíalista, fylgdi úr hlaði skýrslu stjórnmálanefndarinnar um ofsóknirnar í Íran. Samþykkt var mótatkvæðalaust ályktun þar sem það er m.a. harmað, hve aðildarríki Evrópuráðsins geti lítil áhrif haft á ráðamenn í Íran í þessum málum. Lýst er yfir samstöðu með þeim aðilum í Íran, þar á meðal Baháí-trúarsöfnuðinum, sem verða fyrir óréttlátum ofsóknum. Þá eru ríkisstjórnir aðildarríkja Evrópuráðsins hvattar til að nota hvert tækifæri er býðst til að sannfæra ríkisstjórn Írans um nauðsyn þess að alþjóðlegar samþykktir, sem Íran er aðili að, séu í heiðri hafðar. Herra forseti. Ég hef hér vikið nokkuð að þeim alþjóðamálum, sem síðasta þing Evrópuráðsins lét til sin taka, einkum Tyrklandsmálunum og Póllandsmálunum. Þingið lét til sín taka að venju fjölmörg mál, svo sem efnahagsmál, félags- og heilbrigðismál, vísinda-, tækni- og umhverfismál, landbúnaðarmál, löggjafarmál og málefni flóttamanna, svo að eitthvað sé nefnt. Ég ætla mér ekki að fara að ræða öll þessi mál í þessum umr., en leyfi mér að vísa til þskj. 560, þar sem er að finna skýrslu fulltrúa Íslands á 33. þingi Evrópuráðsins frá maí 1981 til jan. 1982.



Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv., Ólafur Ragnar Grímsson, hefur tekið þátt í þessum umr. fyrir hönd okkar Alþb.-manna og hef ég ekki neinu við það að bæta. Ég vil aðeins drepa hér á eitt atriði, sem nefnt er í þessari skýrslu og varið til þess einni og hálfri síðu eða svo, en það er kaflinn um utanríkisviðskiptamál og utanríkisþjónustuna á bls. 23 og 24. Þar er þeirri hugmynd hreyft, að viðskrn. verði lagt niður eða ráðuneytin verði sameinuð.

Utanríkisviðskiptin.

Utanríkisviðskipt, já, að þau verði tekin, sem þýðir auðvitað að það yrði ákaflega lítið eftir í höndum viðskrn. Kemur þetta fram á nokkrum stöðum á bls. 24 í skýrslunni, sett fram til umhugsunar og lýkur með þessum orðum: „Það er einróma álit þeirra starfsmanna utanríkisþjónustunnar, sem mest hafa hugleitt þessi mál, að virk og sveigjanleg utanríkisþjónusta verði best tryggð með því, að allir meginþættir utanríkismála, þ. á m. utanríkisviðskiptamál, séu í höndum utanríkisþjónustunnar bæði erlendis og hér heima.“ Ég vil láta það koma fram sem mína skoðun, að ég hef alltaf haft þau sjónarmið, frá því að ég kynntist viðskrn., að það væri nauðsynlegt að efla viðskrn. sem utanríkisviðskiptaráðuneyti. Ég tel að það hafi komið í ljós á síðustu áratugum, að viðskrn. hafi sinnt þessum málum oft og tíðum mjög vel, og ef um er að ræða samskiptahnökra eða vandamál á milli viðskrn. og utanrrn., þá á að vera unnt að leysa þau með auðveldum hætti. Ég tel að það eigi að vera okkur metnaðarmál að eiga hér öflugt utanríkisviðskiptaráðuneyti, sem sinnir markaðsmálum af þrótti, og að við eigum að leggja á það áherslu í stað þess að viðskrn. staðni í því fari sem það er nú. Þetta vil ég láta koma hér fram, herra forseti, og tel ekki ástæðu til að bæta frekar við þessa umr. nema svo einu atriði enn. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem undirbúið hafa þær skýrslur sem hér hafa verið lagðar fram um starfsemi Evrópuráðsins. Ég tel að þær gefi tilefni til að hugleiða hvort ekki er rétt og nauðsynlegt að framvegis verði einnig lagðar hér fram sérstakar skýrslur um starfsemi Norðurlandaráðs. Vil ég koma því hér á framfæri við hv. Alþingi svo og hæstv. samstarfsráðherra sem með þau mál fer.



Þar sem þetta er síðasti fundur fyrir páska vil ég óska hv. alþm. gleðilegrar páskahátíðar og vænta þess, að við hittumst öll heil að lokinni hátíð. Ég segi fundi slitið.