Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Áður en til dagskrár er gengið, skal jeg leyfa mjer að minna á, að í 41. gr. þingskapanna er svo fyrir mælt, að þegar dagskrá er eigi ákveðin eftir ályktun þingdeildar, geti forseti tekið mál út af dagskrá. En með því að það hefir valdið óánægju sjer í deildinni, hvernig forseti hefir beitt þessu valdi, vil jeg skýra frá, að eftirleiðis mun verða fylgt þeirri reglu, að mál, sem tími vinst til að ljúka við, verða ekki tekin út af dagskrá, nema annaðhvort eftir ósk aðalflutningamanns eða formanna nefndar, er um málið hefir fjallað, ellegar að öðrum kosti samkvæmt atkvæðagreiðslu deildarinnar. Að þessu mæltu hófust umræður um málið.



Áður en jeg fer að tala í málinu, vil jeg benda deildarmönnum á, að nokkrar villur hafa slæðst inn í þingskjal það í þessu máli, er útbýtt hefir verið hjer í deildinni; nokkrar af öftustu tölunum eru ekki rjettar, en leiðust er prentvillan »seglaútgáfa« í stað »seðlaútgáfa«. Eins og háttvirt deild veit, þá hefir nefndin klofnað í tvent. Vill annar hlutinn veita ½ miljón króna, en hinn heila miljón. Íslandsbanki telur sig eiga rjettarkröfu til að gefa út svo mikla seðla, sem hann þarf, en meiri hlutinn lítur svo á, að hann hafi ekki rjett til að gefa út meiri seðla en 2½ miljón. Nú hefir Íslandsbanki rjett til að gefa út ákveðna upphæð í 30 ár, og þó ákveðið sje, að enginn megi gefa út gjaldmiðil á þessum tíma, nema Íslandsbanki, þá felst ekki í því nein skuldbinding um að veita honum aukinn seðlaútgáfurjett; því fer svo fjarri, og er það því algjört samningsmál. Eins og menn muna, eru nú liðin 11 ár síðan seðlaútgáfurjetturinn var veittur, og reynslan hefir sýnt, að lögunum um stofnun Íslandsbanka er í mörgu óbótavant, því að lögin voru gjörð alt of einhliða. Venjulega eru lagðar kvaðir á þá banka, er hafa safa seðlaútgáfurjett, en í stofnlögum Íslandsbanka er engin skuldbinding lögð á bankann um það, að veita landssjóði t. d. neitt lán, eins og flestir aðrir seðlabankar verða þó að gjöra. Stjórnin verður því háð bankanum, í staðinn fyrir að bankinn ætti að vera háður henni. Það er venja með alla seðlabanka, að landsstjórnin skipi æðstu stöðurnar, og auk þess nýtur ríkið ýmissa hlunninda; eru þau hlunnindi oft fólgin í því, að bankinn láni ríkinu fje fyrir lægri vexti en hana tekur af öðrum lánum. Það er reyndar ákveðið, að bankinn borgi dálítinn skatt, en það munar minst um hann. Og þegar nú Íslandsbanki biður um rjett, sem hann á enga kröfu til, þú finst mjer sjálfsagt, að þing og stjórn gjöri kröfur í móti. Jeg ætla að nefna nokkrar af þeim kvöðum, sem hvíla á helstu seðlabönkum í Evrópu. Englandsbanki t. d. verður að lána ríkinu jafnmikið og seðlaútgáfurjetturinn nemur fyrir 2½%. Frakklandsbanki verður að lána ríkinu 180 miljónir franka, sem ekki eru afturkræfar á meðan seðlaútgáfurjetturinn stendur. Ríkisbankinn þýski verður að annast alla reikningsfærslu fyrir landið. Austurríkis- og Ungverjalandsbanki verður að lána landinu 60 miljónir marka rentulaust. Ítalíubanki er skyldugur að lána ríkinu 150 miljónir líra gegn 1% ársvöxtum. Noregsbanki er skyldur til endurgjaldslaust að hafa á hendi alla reikningsfærslu fyrir landið. Það verður Svíabanki einnig að gjöra, og enn fremur að lána landinu 1½ miljón tryggingarlaust. Úr þessu þarf nauðsynlega að bæta, auk þess sem heita má, að stjórnin hafi ekkert eftirlit með bankanum. Af því að ekki hvílir nein slík skyldukvöð á bankanum, er stjórnin svo að segja í vösum bankans. Þetta leiddi til þess, að landið varð að taka dýrt lán (7%) á sama tíma, sem bankinn gat ekki ávaxtað sitt fje nema fyrir 4½–5%. Og eins og jeg hefi áður sagt, er þetta einungis fyrir þá sök, að engin lagaskylda hvílir á bankanum gagnvart landinu til að veita lán, sem landið þarf að taka. Hvað fjárflutningi frá útlöndum og til útlanda fyrir Landsbankann líður, þá hvílir engin skylda á bankanum þar um, hvorki hvað snertir flutning til eða frá landinu. Hann getur því tekið það sem hann vill fyrir það, og neitað að flytja fje, þegar honum sýnist. Þá liggur það í augum uppi, að stjórn og þing gæti sett það upp, að hann fengi enga seðlaviðbót, nema hann leyfði, að Landsbankinn nyti þeirra að hálfu. Annars er þetta mál svo illa undirbúið, að ekki getur verið um að ræða, að veita Íslandsbanka þennan rjett að svo stöddu. Meiri hluti nefndarinnar hefir hallast að því, að veita bankanum ½ miljón kr. aukningu á seðlafúlgunni um næsta fjárhagstímabil, í von um samkomulag á þeim grundvelli, en alls eigi af því, að hann telji það rjettmætt. En nú er sagt, að Íslandsbanka nægi ekki minna en heil miljón. Hvað viðvíkur þeim kvöðum, sem hvíla á öllum seðlabönkum, þá hefir meiri hluti nefndarinnar ekki þorað að stynja því upp, að slík skilyrði yrðu sett, fyrr en hún heyrir undirtektir hæstvirts ráðherra og deildarinnar. Ástæðan fyrir því, að slík skilyrði eru ekki sett, er sú, að stjórnin ber sig að eina saman um þetta mál við Íslands- banka. Nú hefir þó Landsbankinn einnig skyldur, að uppfylla viðskiftaþörfina. Eðlilegast að báðir bankarnir uppfylli viðskiftaþörfina. Jeg tala um þetta frá almennu sjónarmiði, án þess jeg líti á það, hvort ráðlegt væri að gefa út meiri seðla. Það væri ekki nema eðlilegt að hugsa sjer það, að ef Íslandsbanki er í þröng, þá sje Landsbankinn það líka, og rjettast sje að bjarga báðum; yfirleitt að sníða gjaldmiðilsforðann eftir þörfum beggja bankanna. En eins og Landsbankinn verður að miða viðskifti sín við sitt starfsfje, eins ætti Íslandsbanki að geta miðað þau við það fje, sem hann hefir úr að spila. Landsbankinn getur ekki gefið út neina seðla, þó honum liggi á. Hvað veldur því, að þingið hugsar ekki um að útvega honum hálfa eða heila miljón, til þess að bjarga sjer í dýrtíðinni? Nei, hann verður að byggja á sínu veltufje, eins og það er. Og því getur þá ekki hinn bankinn gjört það líka? Og hvers vegna er umhyggjusemin að eins fyrir þeim banka en engin fyrir landsins eigin stofnun ? Það er auðvitað, að þegar viðskiftin aukast, þarf meira veltufje en venjulega, og þá vitanlega minna starfsfje, þegar viðskiftin teppast. Bent hefir verið á það, að ófriðarríkin sjái sjer ekki annað fært en að gefa út seðla, vegna vaxandi gjaldmiðils þarfar, en svo er ekki; þeir eru gefnir út til þess að draga gull almennings inn í bankana. Eins og menn vita, er það ekki þjóðartap, þótt seðlar brenni, en hina vegar er það tap, ef gull fer alveg forgörðum, t. d. í hernaði. Það fyrsta, sem þingið hefði þurft að gjöra í fyrra, þegar stríðið skall á, var að takmarka seðlaútgáfuna, ef það hefði verið hægt, í staðinn fyrir að auka hana, svo meiri mynt rúmaðist í landinu. Ef hjer væri í umferð t. d. ein miljón í gulli í staðinn fyrir seðla, mætti kaupa nauðsynjar fyrir það, án þess að láta landið taka lán. Vöruþurfendurnir mundu koma með gullið sitt, sem fyrirframborgun, er þá skorti vörur; þá væri verðmæti til í landinu til að kaupa fyrir. Danska stjórnin gat ekki skorast undan að láta landið fá slíkt gull og hefði ekki heldur gjört það. Það hefðu átt að vera fyrstu bjargráða ráðstafanirnar að tryggja landinu gull. En í stað þess var heimilað að gefa út meira af seðlum, þó að bankinn ekki notaði þá. Og eins er farið að enn. Eflaust mun það vera talið af fjárþröng, að bankinn er nú byrjaður á að nota þennan rjett. En hvaða banki mundi vera svo óhygginn að nota ekki starfsfje, sem hann gæti fengið fyrir 2%, þegar hann getur ávaxtað það fyrir 6% eða meira. Þjóðbankinn danski áleit 1902, að eigi mætti veita leyfi til að gefa hjer út meira af seðlum en 1½ miljón. Hann hafði rjett fyrir sjer; hann ætlaði sem sje fyrir mynt í umferð. Samkvæmt rannsókn minni 1914, komu einar 10 kr. í landssjóð allt árið í löglegri gullmynt og í Landsbankann 3805 krónur í dönsku gulli. Þetta ætti að vera nægilegt til að sýna að landið er gjörtæmt af hreinni mynt, og að seðlarnir eru búnir að rýma nálega öllum verðmætum gjaldmiðli úr landi, en bankaskuldabrjef komin í staðinn, sem hvergi eru gjaldgeng, ef Danir komast í stríð, t. d. við Þýskaland, nema hjer innanlands. Og fyrir hvað ætti landið þá að kaupa sjer vöruforða, ef samböndin heftust við Evrópu? Seðlarnir, sem verða nú alls 4¼ milj., ef einni miljón er nú við bætt, eru í því tilfelli einkis virði, nema til viðskifta innan lands. Enginn kaupmaður í Vesturheimi mundi taka seðlana. sem gilda borgun á vörum, ekki einu sinni með stór-afföllum. Jeg verð að tala um helstu atriðin í þessu máli, því að það ríður á að menn fái sem bestar upplýsingar um það, sem upplýsa þarf. Og mjer finst það vera skylda mín, bæði sem þingmanns og bankastjóra, að upplýsa málið, eftir því sem mjer er unt. Mjer hefir virst menn halda, að bankarnir megi gefa út eins mikið af seðlum og viðskiftaþörfin krefur. Þetta er alveg gagnstætt hugsun manna, er vit hafa á, í öðrum löndum. Þar er aukin seðlaútgáfa því að eina leyfð, að trygging sje fyrir því, að minsta kosti sje sjeð fyrir jafn miklu af mynt í umferð með meðal fólks, eins og seðlum, og er hún þá alt af ströngum skilyrðum bundin. Til þess að sýna það, að viðskiftaþörfin er ekki mælikvarðinn, nægir að vísa til samanburðar til skýrslu þeirrar, er nefndaráliti okkar fylgir. Þar sjest það, að í Englandi eru gefnir út seðlar, er nema kr. 10,85 á hvern mann í landinu, í Þýskalandi kr. 6,87, Austurríki kr. 5,25, Rússlandi kr. 4,33, Finnlandi kr. 4,59 og í Noregi kr. 14,36, en á Íslandi nú yfir 27 kr. á mann. Halda menn nú að viðskiftaþörfin sje minni í þessum löndum en hjer? Við skulum taka Noreg, þar sem hæst upphæð kemur á mann. Hann flytur hjer um bil jafn mikið út og við, en auk þessa eru þar miklu meiri siglingar og iðnaður en hjer. Samt eru Norðmenn svo varkárir, að þeir segja: »Meira má ekki gefa út, nema þess gjörist brýn þörf, og þá því að eins, að borgað sje 6% af þeirri upphæð, sem fer fram yfir það, sem trygt er«. Meðalvextir þar eru 5%. Það er þannig dýrara að nota seðla, en það getur samt komið sjer vel í fjárþröng. Þetta virðist mjer nóg, til þess að sýna það, að alment er ekki litið svo á, að viðskiftaþörfin sje mælikvarðinn fyrir seðlaupphæðinni, og allra síst að láta seðlaútgáfurjettarhafa ákveða, hvort þörfin sje fyrir hendi eða ekki. Það hefir verið vitnað í England, og sagt, að þar væru tjekkar notaðir í stað peninga. En hvers vegna eru þeir notaðir svo mikið þar? Það er vegna þess, að tiltölulega er gefið svo lítið út af seðlum. Hjer höfum við nóg af þeim og höfum ekki þurft tjekka. Við ættum að mínu áliti að nota tjekka meira en við gjörum, og Landsbankinn hefir reynt að koma því á, að menn notuðu heldur tjekka, í staðinn fyrir að taka stórar fúlgur út úr bönkunum og senda út um land. Hvað er það þá, sem veldur því, að löndin gefa ekki meira út af seðlum en þau gjöra? Ekki er það viðskiftaþörfin. Hún er þar meiri en hjer. Nei! Það er af því, þeir vita, að það er hættulegt, Það getur verið sama og að slá »falska mynt«. Annars er það undarlegt, hvað menn tala mikið um þessa viðskiftaþörf hjer. Vita menn hvað hún er mikil? Ef jeg gengi að hverjum þingmanni hjer og spyrði hann, hve mikil þörf hann áliti að væri fyrir hendi, þá býst jeg við, að flestir svöruðu, að þeir hefðu ekki hugmynd um það. Ef þeir aftur á móti nefndu einhverja tölu, þá er jeg sannfærður um það, að þær yrðu jafn margar og þingmennirnir eru. Með öðrum orðum: Þeir hafa ekki hugmynd um það. Þetta sýnir, að þessi viðskiftaþörf er ekkert annað en slagorð. Þörfin fer mestmegnis eftir því, hvernig menn haga sjer í viðskiftum sínum. Einn notar of mikið fje, og fer því á höfuðið, vegna þess, að hann kann ekki með það að fara. Kútteraútgjörðir hjer á landi eru gott dæmi upp á þetta. Menn keyptu mikið af skipum, fengu þau fyrir gott verð og alt gekk vel fyrst framan af, meðan bestu sjómennirnir voru formenn, en af því skipunum fjölgaði of ört, voru teknir liðljettingar á skipin og útgjörðin tapaði. Það var boðið svo hátt í bestu mennina, að útgjörðin þoldi það ekki. Mestu dugnaðarmenn, vel stæðir, fóru á höfuðið. Það er hægt að nota of mikið af peningum. Það er sjálfsagt, að framleiðslan aukist, en hún verður að eflast hægt og hægt á eðlilegan hátt. Botnvörpuútgjörðin hefir gengið vel til þessa, en það getur svo farið, að menn auki hana of fljótt, neyðist til þess að taka viðvaninga á skipin, en við það fer alt á höfuðið. Okkur er það hollast, að framfarirnar gangi hægt, að eitt fyrirtækið fæði eðlilega annað af sjer með innunnum arði og bankarnir aukist af fje, sem þjóðin leggur upp. Í Landsbankann hefir síðan á nýári safnast 700 þús. kr. í sparisjóð. Vitanlega liggur það nokkuð í því, að menn fá hærra verð fyrir afurðir sínar en áður, en það sýnir jafnframt, að menn eru ekki eins tæpir með fje og látið er. Það er eins með bankana og fjelög eða einstaka menn. Þörfin fer eftir því hvernig þeir versla. Sje fje ódýrt, þá voga menn meira. Þeir geta grætt á því, en geta líka farið á höfuðið. Það er svo margt, sem taka verður til greina, þegar verið er að ræða um gjaldmiðilslán til bankanna, bæði hvernig viðskiftunum er hagað, hvernig stjórnin er o. fl. o. fl. Jeg skal svo ekki þreyta menn á lengri ræðu. Jeg þyrfti að segja talsvert meira, en sleppi því að þessu sinni, Jeg vil að eins taka það enn þá einu einn fram, að meiri hluti nefndarinnar vill leyfa bankanum að halda þessari ½ miljón í 2 ár, meðan líkur eru til að ófriðurinn haldi áfram, en hlýtur að mæla á móti aukningu, nema nýr samningur verði gjörður viðvíkjandi fyrirkomulagi bankans, viðskiftum hans við landið sjálft og Landsbankann.

Framsm. minni hl. (Jón Magnússon) : Eftir niðurstöðu þeirri, er bæði meiri og minni hluti nefndarinnar hafa komist að, mætti halda, að nefndarhlutunum bæri eigi svo mikið á milli. Meiri hlutinn vill fallast á það, að Íslandsbanka sje heimiluð hálf milj. kr. seðlaaukning í 2 ár, en minni hlutinn ræður til, að veita 1 milj. kr. aukningu á sama tíma. Og hjer er að eins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, og það hlýtur að vera nokkurt álitamál, hvar setja eigi takmörkin fyrir útgáfu ógulltrygðra seðla og gjaldfrjálsra að meira eða minna leyti. Auðvitað er þetta nokkuð örðugra hjer á landi, með því að reynsla vor í þessum efnum er svo stutt. Samt virðist minni hlutanum það sannað með fullum rökum, að viðskiftaþörfin heimti nú mikla seðlaaukningu, áreiðanlega meiri en meiri hlutinn vill veita nú. Þörfin á seðlaaukningu var og viðurkend í áliti meiri hluta nefndarinnar í Nd. í þessu máli í fyrra. Síðan hafa komið fram órækar sannanir fyrir því, að seðlafúlgur bankanna hjer eru litlar er bankarnir urðu að flytja inn meira en ½ miljón erlendra seðla í fyrra. Það virðist minni hluta nefndarinnar auðsætt, að hljóti að vera mjög óheppilegt, að þurfa að nota erlenda seðla, sem þar að auki, eins og ástandið er nú í heiminum, geta verið ótryggari en seðlar banka hjer. Jeg legg að vísu ekki mikla áherslu á 2% gjaldið til landssjóðs, þótt það sjeu líka peningar, en víst er um það, að landið hefir engar tekjur af erlendu seðlunum. Það er í rauninni óþarfi að fara að deila um það, hvort æskilegt eða nauðsynlegt sje, að hafa mótaða peninga í umferð í landinu, jafnt seðlum eða frekar. Það er hætt við því, þótt reynt væri að spara, að hjer færi eins og reynslan sýnir alstaðar annarstaðar, og helst í þeim löndum, er viðskiftalífið er tryggara og fullkomnara í, eins og t. d. í Þýskalandi, að mótuðum peningum fækkar í stórum stíl í umferð, og það svo, að heita má að þeir sjeu sumstaðar að hverfa, nema allra smærstu silfur- og koparpeningar. En manna á milli ganga nær eingöngu bankaseðlar og aðrir viðskiftamiðlar, svo sem tjekkar og gíroávísanir. Það mundi ávalt reynast örðugt, án þess að hefta heilbrigt viðskiftalíf, að spyrna á móti þessari útrýmingu á peningum í umferð. Gangurinn er alstaðar sá, að seðlar útrýma gulli, og tjekkar og yfirfærslur aftur seðlum. Hitt er satt, að það er nauðsynlegt, að seðlarnir sjeu forsvaranlega málmtrygðir í bönkum og á annan hátt og jafnframt að bankarnir hafi annars sjóð í hlutfalli við skuldbindingar sínar. Þótt menn vildu, eins og meiri hlutinn kemst að orði, gefa myntuðum peningum rúm umferð, þá mundi það rúm verða fremur þunnskipað sem stendur. Gull er lítið til hjer, nema gullforði Íslandsbanka, sem er í höndum landstjórninni. Annars er lítið um mótaða peninga hjer, og að flytja þá að nú, er miklum erfiðleikum bundið, meðan á ófriðnum stendur, vegna útflutningsbanns í ýmsum löndum o. fl. Meiri hlutinn talar um ímyndaða viðskiftaþörf hjá minni hlutanum. Einhverja ímyndan eða áætlun verða bæði meiri hluti og minni hluti að gjöra sjer. Auðvitað er viðskiftaþörf hvers lands ekki þannig ákveðin tala, að telja megi í brotum. En minni hluti byggir hjer á reynslunni, og það mjög varlega, gjörir ekki ráð fyrir því, að fjeð sje notað til fjárbralls, sem er talsvert frítt útlagt með »speculation«. Jeg veit ekki hvað meiri hlutinn meinar með »speculation«. Það má segja um svo margt, t. d. um svo að segja alla sjávarútgjörð og verslun, að jeg ekki tali um iðnað í stærri stíl. Jeg veit ekki hvernig aukin seðlaútgáfa á að geta aukið beinlínis aðflutning á vörum, nema þá á gulli, til að tryggja seðlana. Dálítið gæti hún aukið hann óbeint, nefnil. vegna verðhækkunar á hinni innlendu vöru og verðlækkunar á hinni útlendu. En hitt er satt, að nægur innlendur gjaldmiðill miðar til þess að hækka, eða halda í góðu, eðlilegu verði þeim vörum, er landið framleiðir. Skortur á gjaldmiðli miðar aftur til lækkunar á innlendu vörunni. Jeg hefi ekki orðið þess var, að verð á erlendum vörum hafi verið hjer yfirleitt, hvorki í ár, nje undanfarið, óeðlilega hátt. Þær eru að vísu nú í mjög háu verði, en jeg held, að varla verði sagt, að þær sjeu það óeðlilega eftir atvikum. Og jeg verð að efast mjög um það, að það sje rjett pólitík, að reyna að þrýsta niður verðinu á þeim, með því að sporna við því, að hjer sje til nægur gjaldmiðill í landinu. Það er fjarri því, sem meiri hlutinn segir, að seðlar rými gulli úr landinu. Þeir rýma því úr umferð, en halda því í landinu, í bönkum, landssjóði o. s. frv., þar sem svo er ástatt, að krafist er gulltryggar fyrir seðlum. Meiri hlutinn talar um »lögþvingað lánstraust hjá þjóðinni, sem bankinn hefir notið hjá almenningi, og nemur nú 2½ milj. króna«, tryggingarlítið. Þetta er villandi. Þegar Alþingi veitti heimildina til stofnunar Íslandsbanka, með þeim hlunnindum - seðlaútgáfurjettinum með ákveðnum kjörum - og til þess var háttv. framsögum meira hl. (B. K.) einn helstur hvatamaður, þá var það vitanlega ekki gjört vegna þeirra manna, er báðu um leyfið til að stofna bankann, heldur var það af því, að stofnun bankans var álitin nauðsynleg fyrir þjóðina, nauðsynleg vegna almennings. Og það er ósannur og ómaklegur áburður á Alþingi það, er veitti seðlaútgáfurjettinn í heild sinni, og á hv. framsögum. meiri hl. (B. K.), að þessi rjettur væri veittur tryggingarlaust eða lítið. Tryggingin var ákveðin lík því, sem við gengst á meginlandi álfunnar, sjerstaklega eftir þýskri fyrirmynd, sjerstök gulltrygging, og auk þess eru allar eignir bankans til tryggingar. Þá kýs Alþingi 3 menn í bankaráðið af 7, stjórnin velur annan endurskoðanda, og bankaráðið hefir aðgang að því að rannsaka allan hag bankans á hverjum tíma sem er. Hinn sama rjett hefir landsstjórnin út af fyrir sig, sbr. statútur bankana 25. nóv. 1903 § 20. og 22. Ef þetta eftirlit er ekki eins og það á að vera, þá er þar um mest að kenna landsstjórninni og bankaráðinu, en ekki lögunum eða bankanum. Ef annars þætti einhverju hjer ábótavant, þá er auðvelt fyrir landsstjórnina að laga þetta. Jeg mótmæli því afdráttarlaust, að Alþingi hafi vanrækt skyldu sína, að því er tryggingarráðstafanir að þessu leyti snertir. Og hjer eru þó í þessu frumv. heimtaðar enn meiri tryggingar, og það þótt um sje að ræða mjög takmarkaða aukningu, og að eins til bráðabirgða. Nú er krafist 50% gulltryggingar; áður 3/8 af seðlafúlgunni. Jeg skal enn benda á það, að lögin um stofnun Íslandsbanka heimila landsstjórninni sjálfdæmi um það, hvernig eftirlitinu skuli varið. Það nær því ekki nokkurri átt, er sagt er í nefndarálitinu, að seðlaútgáfurjetturinn sje veittur bankanum að eins upp á hans »ærlega andlit«. Háttv. meiri hluti reynir í stuttu máli að kenna háttv. Alþingi, hvað í seðlaútgáfurjetti felist, og hvernig best gæti orðið girt fyrir það, að þjóðin geti beðið neitt tjón af notkun bankaseðla. Þess er jafnframt getið, að flestar þjóðir hafi fyr eða síðar strandað á því skeri, að gefa út ofmikið af seðlum. Hjer við er fyrst að athuga, að ef átt er við óinnleysanlega seðla, þá er það rjett, að þeir hafa reynst þjóðum og bönkum hættulegir, en ef átt er við gullinnleysanlega seðla, svo sem eru seðlar Íslandabanka, þá minnist jeg þess ekki, að nein þjóð hafi beðið stórtjón af notkun þeirra. En hitt, sem háttv. meiri hluti vill skýra fyrir Alþingi, gjörir hann vitanlega alls ekki; það verður heldur ekki gjört í stuttu máli. Auk þess deilt um það, hvernig best verði fyrir komið þessum tryggingarráðstöfunum. Þannig eru reglurnar fyrir Englandsbanka bygðar á alt öðrum grundvelli en hinar þýsku. En eins og áður er tekið fram, þá er Íslandsbanki sniðinn eftir þýsku reglunni, sem yfirleitt aðrar þjóðir eru farnar að taka sjer til fyrirmyndar, t. d. Bandaríkin og Japan. Enn fremur að mestu Norðurlönd. Alment er óhætt að segja það, að þýska reglan hafi reynst vel, og hefir engum orðið hált á, sem henni hafa fylgt. Það geta verið ýmsar ástæður fyrir því, hve mikið hvert land þarf af seðlum í umferð, og misjafnlega mikið er í umferð af mótuðum peningum, gulli. Á Englandi t. a. m. er talsvert mikið af gulli í umferð, sem stafar af því, að þar eru ekki gefnir út smærri seðlar en £ 5.00, gull (t. d. 1/2 £) er þar notað sem smápeningur. Skotar aftur á móti gefa út 1 £ Seðla, og þar er gull miklu minna í umferð. Erlendis eru mjög notaðir tjekkar til greiðslu manna á milli, og verður þá eins konar gjaldmiðill, sömuleiðis gíróávísanir. En til þess, að þetta geti komið í stað reglulegs gjaldmiðils, þarf greið innanlandsviðskifti, enda langan lærdóms- og reynslutíma. Hjer á landi er lítið í umferð af gulli eða mótuðum peningum, eins og eðlilegt er, því að til skamms tíma voru viðskiftin í miklum mæli að eins vöruskifti, auðvitað til hins mesta ógagns fyrir landamenn. Úr þessu hafa seðlar bankanna bætt, enda þarf hjer því tiltölulega mikið af seðlum. Auk þess eru tjekkar og slíkir viðskiftamiðlar eðlilega enn lítt notaðir hjer á landi, en viðskifti mikil á vissum árstímum, og því eðlilegt, að tiltölulega sje þörf mikillar seðlafúlgu um kauptíðir ársins, ekki síst meðan á ófriðnum stendur. En vegna hans hefir annarstaðar þótt ástæða til að rýmka seðlaútgáfu h. u. b. allra seðlabanka. Því er haldið fram, sem mótbáru gegn því að auka seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, að hann reki sparisjóðsstörf. Hann gjörir það að vísu ekki sjálfur, heldur að eins útibú hans. En hann tekur á móti innlánum gegn vöxtum. Það er rjett, að um það hefir verið deilt, hvort rjett væri, að seðlabankar tæki á móti slíkum innlögum. Hinir skotsku bankar byrjuðu þetta þegar 1792, og hafa haldið þeim sið. Þeim er þó talið stjórnað mjög vel. Eftir þeirri fyrirmynd hafa margir fræðimenn, og það mjög gætnir, haldið því fram, að löggjöfin geti látið seðlabankana sjálfráða um móttöku innlána, ef innlausn seðlanna sje sæmilega trygð. Yfirleitt taka seðlabankar móti rentubærum innlánum. Höfuðseðlabankarnir þó ekki nema sumir. Þýska bankanum er það heimilt. Ítalski bankinn gjörir það, og lögbannað er það yfirleitt ekki. Hv. meiri hluti talar um það, að það þurfi að vera rannsakað af óvilhöllum mönnum, hvað sje hættulaust að gefa út af seðlum hjer á landi. Það virðist í áliti háttv. meiri hluta vera ruglað saman kenningunum um það, hve mikið þurfi eða megi hafa af seðlum alls, og hve mikið megi vera af ómálmtrygðum seðlum í hverju landi. Víðast hvar eru engin takmörk sett fyrir því, hve mikið af seðlum alls megi gefa út. Að þessu leyti er tafla meiri hlutans villandi. Hinu setur löggjöfin takmörk, hve mikið megi gefa út af ómálmtrygðum seðlum. Spurningin hjer verður að vera þessi, hve mikið er óhætt að gefa hjer út af ómálmtrygðum seðlum. Að þetta væri nokkur ástæða til að fara að skipa óvilhalla, sjerfróða menn, helst líklega erlenda, til að rannsaka þetta, get jeg ekki hugsað mjer. Mjer finst þing og stjórn ættu að geta nokkuð sjeð þetta, sjerstaklega stjórnin, sem hefir aðgang að því, að rannsaka allan hag bankans. Hjer verður að byggja á þeirri reynslu, sem þegar er fengin. Hún sýnir, að eftir því sem framtakssemi vex, öll framför í landinu og viðskiftin í landinu aukast hjer og komast í reglubundnara horf, eftir því veg eftirspurnin eftir seðlum. Sjálfsagt hefir það mikil áhrif í þessu efni, að umboðssalarnir eru nú innlendir, í stað þess að sitja úti í Kaupmannahöfn. Jeg vil að eins drepa á fáar tölur. Í ágústmán. er seðlaumferð Íslandsbankaseðla 1908 1 milj., 1909 um 1 milj. 200 þús., 1910 sama, 1911 1 milj. 260 þús., 1912 um 1 milj. 300 þús., 1913 um 1 milj 600 þús., 1914 um 1 milj. 800 þús., 1915 um 2 milj. 700 þús. Í októbermánuði er umferðin hæst. Nú má ekki gefa út eða láta úti alla þá seðla, sem lögin leyfa. Bankinn verður bæði sjálfur og útibú hans að halda eftir í sjóði talsverðri fúlgu. Það er því auðsætt, að ekki veitir af 1 milj. kr. viðbót, og virðist sú viðbót sæmilega trygð með 50% málmforða, auk annarra eigna bankans. Mjer virðast færðar órækar sannanir fyrir því, að viðbótin megi ekki minni vera, til þess að nauðsynlegur gjaldmiðill sje fyrir hendi, ella verði viðskiftavandræði í landinu, arðsamir atvinnuvegir og framfarafyrirtæki teppist, örðugleikar á sölu innlendu vörunnar, landi og lýð til stórtjóns. Jeg sagði áðan, að tafla meiri hlutans um seðlaútgáfurjett ýmissa banka væri villandi. Hún er bæði það, og sumstaðar beinlínis röng. Um Englandsbanka er sagt, að ákveðinn seðlaútgáfurjettur sje 18 milj. og 450 þús. pund sterling. Þetta er ekki rjett. Seðlaútgáfurjetturinn er ótakmarkaður, en bankinn má ekki gefa meira út af ógulltrygðum seðlum en nefnda upphæð. Sem dæmi má taka, að 17. maí 1911 var seðlaútgáfan 54,894,240. Ríkisbankinn þýski hefir heimild til að gefa út ótakmarkaða upphæð í seðlum (»eftir því, sem viðskiftaþörf krefur«). Af hinni ómálmtrygðu seðlafúlgu eru hinar fyrstu 550 milj. við ársfjórðungslok, af 750 milj. marka, gjaldfrjálsar. Í nefndaráliti meiri hl. lítur svo út, sem seðlaútgáfarjetturinn nemi að eins 750 miljónum og skuli 1/3 þeirrar upphæðar gulltrygður. En það er ekki rjett. Í 5 ár (1909–1913) hafði bankinn árlega að meðaltali í umferð rúmar 1700 milj. marka í seðlum. Auk þess eru í Þýskalandi 4 aðrir seðlabankar, sem mega gefa út alt að 68,771,000 marka í ógulltrygðum og gjaldfríum seðlum. Þá hafa þýsku ríkin gefið út 240 miljónir í ríkissjóðsseðlum, sem eru gjaldmiðill á borð við landssjóðsseðlana okkar. Í þýsku ríkjunum nema silfur- og koparpeningaralls= 1,627,072,500 mörkum. Vegna hins gífurlega verðfalls á málminum eru þessir peningar í rauninni ekki nema þriðjungsvirði. Bætist þannig við hinn ótrygða og gjaldfrjálsa gjaldmiðil Þýskalands um 1000 milj. marka. Þetta verður samtals ótrygt og gjaldfrítt: Ríkisbankaseðlar mörk 750,000,000 Aðrir seðlar - 68,771,000 Reichskassenscheine - 240,000,000 Slegin mynt umfram málmvirði - 1000,000,000 Samtals mörk 2,058,771,000 Austurríski-ungverski bankinn hefir rjett til að gefa út ótakmarkaða upphæð seðla. Bankinn greiðir skatt af þeirri upphæð hinna ótrygðu seðla, sem fer fram úr 600 milj. austurrískra króna. Hinn 7. desember 1812 voru í umferð 2,568,858,000. Ítalski bankinn hefir ótakmarkaðan seðlaútgáfurjett á sama hátt. Þó skulu seðlarnir að fullu trygðir, ef upphæðin fer fram úr 660 milj. líra, ella verður bankinn að svara háu afgjaldi. Auk þess hafa tveir bankar aðrir rjett til þess að gefa út alt að 248 milj. líra. Gullforðatryggingin er jafnan 40 %. Um rússneska bankann er rjett frá skýrt, gulltrygging samt ekki nema að nokkru leyti. Finnlandsbanki má gefa út ótakmarkaða upphæð seðla. Þó skal sá hluti seðlafúlgunnar, sem er umfram 80 milj. finnskra marka, vera trygður. Til seðlatryggingar má telja lán í útiöndum með ábyrgð ríkisins alt að 50 milj. marka. Hlutfallið milli seðlaútgáfu og seðlatryggingar er óákveðið. Seðlar í umferð voru í des. 1910 nál. 124 miljónir. Ríkisbanki Svía má gefa út ótakmarkaða upphæð seðla. Þó skal alt, sem út er gefið af seðlum, umfram 100 milj. kr. og umfram þá upphæð, er samsvarar þeim hluta gullforðans, sem er fram yfir 40 milj. kr., vera að fullu trygt. 30. des. 1910 mátti þannig gefa út rúmar 140 milj. kr. í ótrygðum og afgjaldsfrjálsum seðlum. Noregsbanki má gefa út 45 (ekki 35) milj. króna fram yfir gullforða. Jeg þekki ekki canadisk bankalög frá 1913. Bankafræðibækur frá 1914 geta ekki um þau, en þangað til þóttu ekki bankalög þeirra fyrirmynd. Bankalög Bandaríkjanna frá 23. des. 1913 eru eftir þýsku fyrirmyndinni, seðlafúlgan ótakmörkuð eftir viðskiftaþörfinni og gullforðinn ákveðinn 40%. En bankatrygging (bankemessis) er betri en gjörist um banka á meginlandi Norðurálfunnar, nfl. gulltrygging, auk 100% bankatryggingar (víxlar og aðrir »disconti«). Þegar að því kemur, sem væntanlega verður á næsta þingi, að ákveða til nokkurrar frambúðar seðlaútgáturjett Íslandsbanka, þá má vel vera, að rjett sje að taka til fyrirmyndar bankalög Bandaríkjanna að þessu leyti. Þá getur vel komið til mála að ákveða það, að seðlarnir hafi forgangsrjett í málmtryggingunni. Jeg gjöri ekki ráð fyrir, að bankinn myndi hafa á móti því, að settar sjeu þær tryggingar, bæði í gullforða- og bankatryggingu, er nægar mættu þykja. Ekki svo að skilja, að tryggingin að öllu leyti, eins og nú stendur, sje ekki viðunandi. En það gæti verið gott fyrir bankann sjálfan, að þetta alt væri enn ríkara, því að bankinn hefir ráð á því. Jeg vil svo enda mál mitt með því, að biðja þá háttv. deildarmenn, sem styðja vilja frjála og eðlileg viðskifti í landinu, að greiða atkvæði með minni hlutanum. Hinir greiða sennilega atkvæði með meiri hluta nefndarinnar.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) : Háttv. framsm. minni hl. (J. M.) hefir nú sagt mörg orð í þessu máli, en flest hafa þau snert aukaatriði, en ekki kjarna málsins. Mjer finst skoðun hana vera sú, að leyfa megi að gefa út svo marga seðla, sem viðskiftaþörfin krefur, án tillits til þess, hversu gullforðinn er hár, og án tillits til eftirlitsins með seðlabankanum af hálfu hina opinbera. Jeg neita því, að það sje rjett að leyfa banka að gefa út seðla ótakmarkað, þó nokkur hluti þeirra sje trygður með gullmynt. Slíkur gullforði er ekkert veð fyrir seðlunum, eina og meiri hlutinn tekur fram í nefndaráliti sínu. En þá er að líta á þörfina fyrir bankann, til þess að fá þenna seðlaútgáfurjett. Íslandabanki kvartar yfir því, að hann hafi ekki nægilegt fje í veltunni. Er því nauðsynlegt að gjöra sjer grein fyrir því, í hverju það liggur, að hálf milj. nægir ekki bankanum fyrir næstu tvö árin. Skyldi það nú vera áreiðanlegt, að bankann vanti fje, til þess að lána innanlands? Jeg efast mikið um að það sje svo. Jeg hygg, að bankinn hafi nú nóg fje til þess, að lána út til innlendra fyrirtækja. Eftir því, sem jeg kemst næst, mun þörfin liggja í þessu: Útlendir kaupmenn kaupa hjer vörur og láta borga fje sitt inn í reikning bankanna erlendis, til þess að spara sjer kostnaðinn við að flytja peninga sína hingað upp sjálfir. Íslandabanki hefir nú sett gjaldið fyrir að borga út fjeð hjer óhæfilega lágt, og því er það, að hann sjer, að það borga sig illa slík viðskifti, sem þessi, nema að hann fái nóg handbært fje til þessa fyrir lítið, eða svo sem ekki neitt. Til þess að menn skilji betur við hvað jeg á, skal jeg taka þetta dæmi. Setjum nú svo, að firma á Englandi ætli að gjöra stór innkaup hjer á landi. Til þess nú að fríast við að senda fje hingað upp, þá biður það Íslandsbanka að borga út fjeð fyrir sig hjer, en leggur svo aftur borgunina inn í reikning hana í einhverjum enskum banka. Það er auðvitað, að til slíkra útborgana þarf mikið fje, sem alt af sje fyrirliggjandi, hve nær sem kallið kemur. Við þetta safnast bankanum jafnframt innieign erlendis, sem hann hefir þar á vöxtum og sem hann vill ekki þurfa að flytja, því að yrði hann að flytja fjeð hingað upp jafnóðum, þá leiddi af því, að hann yrði að hækka nokkuð gjaldið sem þessir útlendu viðskiftamenn hana verða að greiða. Það, sem Íslandsbanki hugsar sjer nú að gjöra, er að reyna að útvega sjer tvöfalt veltufje fyrir ekki neitt, til þess að firrast flutningakostnaðinn, sem ekki er mikill, og get jeg borið um hvað það kostar Landabankann að flytja upp 100 þús. kr. Það kostar hann 16 kr., ef hann notar íslensk frímerki, sem hann hann getur best selt aftur, og kæmu bankarnir sjer saman um að hækka dálítið gjaldið á útlendum viðskiftamönnum, þá yrði Íslandsbanka það eng- inn skaði, þótt hann fengi ekki þessa miklu seðlafúlgu, sem minni hlutinn fer fram á. Menn gætu nú hugsað sjer að bæta úr þessari vöntun bankans á tvöföldu veltufje, með því að auka nú í bráðina seðlafúlgu hans um 1 miljón króna. En hvað nægir það lengi? Nú er svo ástatt, að enn er að eina lítill hluti af kaupum af íslenskum afurðum gjörður á þennan hátt, sem jeg áður gat um. Ætluðu menn sjer að uppfylla þessa þörf bankans með útgáfu nýrra seðla, eftir því sem þau viðskifti ykjust, hver yrðu þá takmörkin fyrir seðlaútgáfunni? Ef allar útfluttar vörur yrðu keyptar hjer á þennan hátt, sem jeg gat um, þá mundi núverandi verðgildi þeirra vera um 16½ miljón, en það fer stöðugt vaxandi. Hvernig geta menn nú hugsað sjer að uppfylla alla þá peningaþörf með seðlum, sem útheimtist til þess, að bankinn gæti tekið að sjer alla þá verslun á þennan hátt? Það er alveg óhugsandi að landið geti fullnægt allri þeirri viðskiftaþörf með seðlum, heldur með auknu veltu fje bankanna. Það yrði því ekki annað en að smíða »endalausa skrúfu«, að samþykkja till. minni hl. í þessu máli. Höfuðið á þessari endalausu skrúfu, er ½ miljónin, sem minni hlutinn leggur til að sje samþykt, í viðbót við það, sem meiri hlutinn vill láta samþykkja. Þetta sem jeg hefi nú sagt, er álit meiri hl. nefndarinnar, og verður hann því að ráða eindregið frá því, að bætt sje við seðlana meira en ½ miljón í biti. Hann álítur, að það sje ekki aukið seðlaútgáfuleyfi, heldur aukið veltufje, sem þurfi til þess að bæta úr þessari viðskiftaþörf. Eins og tekið er fram af meiri hluta nefndarálitinu, álítum við, að í raun og veru ætti ekki að auka neitt seðlafúlgu Íslandsbanka, en góðrar samvinnu vegna viljum við þó ganga inn á að auka hana um ½ milj. í næstu 2 ár. En auðvitað þá með því móti, að gullforðinn sje geymdur hjer á Reykjavík undir öruggri umsjá landsstjórnarinnar. Við háttv. framsögum. minni hlutans, erum báðir viðvaningar í bankafræði. Það er því hægt að bera brigður á það, sem við segjum í máli eins og þessu, en til þess að sýna, að jeg er ekki einn um þá skoðun á bankamálum, sem jeg nú hefi haldið fram, skal jeg leyfa mjer að tilfæra hvað nokkrir bankafræðingar, þektir rithöfundar í þeim fræðum, segja um þessi mál. Jeg skal þá fyrst nefna bók eina eftir Ernst Seyd. Hún heitir »Die Wahren Grundsätze des Banknotenwesens; þar segir svo á bls. 30: »Notkun ógulltryggra seðla er rjettmæt: 1) sem endurgjald á kostnaðinum við að gefa þá út, 2) til þess að fylla í skarðið, ef mynt minkar (i bili), 3) til uppfyllingar, ef peningaumferðin er um tíma meiri en vanalega. Og þessi markmið ein, sje þeim stranglega fylgt, rjettlæta það, að nota ógulltrygða seðla. Því miður hefir nálega hver einasta þjóð misbrúkað þessa nauðsynlegu og rjettmætu starfsemi þeirra«. Hann gjörir mun á gulltrygðum og ógulltrygðum seðlum, en að því skal jeg víkja seinna. Í sömu bók segir ennfremur á bls. 3: »Sannreynd er og verður það, að fjárhagsósjálfstæði þeirra landa gagnvart öðrum þjóðum vex við framhaldandi of mikla útgáfu bankaseðla, og alla ekki hægt að upphefja það, nema að þröngva seðlunum burt og að mynt komi í staðinn. Sannreynt er það enn fremur, að þjóðir, sem byggja peningaviðskifti sín aðallega á mynt, eru fjárhagslega óháðar öðrum þjóðum. Og eftir því, sem gjaldmiðillinn er orðinn hreinni, hefir fjárhagslegt sjálfstæði þeirra aukist gagnvart öðrum þjóðum«. Þetta segir nú þessi Englendingur, og hann er í svo miklu áliti, að Þjóðverjar hafa þýtt bækur hans á þýsku, og sýnir það best, að hann er ekki talinn neinn vitleysingur. Það, sem nú er mest um deilt hjer í þinginu, er ljóslega skýrt í bók sem heitir »Aktive Währungspolitik« eftir Ernst Frankfurth. Þar segir svo á bls. 21: »Nú koma seðlabankarnir fram á völlinn og segja: Rentufóturinn hækkar; það sannar að peninga vantar (gjaldmiðil), og viðskiftalega skoðað hvílir á oss sú skylda, að jafna sveiflurnar í fjárþörfinni, með því að gefa út seðla. Við verðum því nú að taka í taumana. Við verðum að mæta þessari vaxandi fjárþörf með vaxandi fjárframboði. Við verðum að setja rentufótinn niður með seðlum vorum. Menn mundu lá okkur, ef við gjörðum það ekki; og þeir láta fjeð úti við alla, sem bjóða vexti og tryggingu eftir þörfum og nema ekki við neglur sjer. En með þessum nýju seðlum hækka kaupmennirnir eftirspurnina á mörkuðum og kauphöllum, koma verðinu upp, auka muninn á verðhámarkinu í kauphöllunum, glæða þar með kaupfýstina, vekja nýjan sult eftir peningum, og hækka rentufótinn áfram, en þetta gefur seðlabönkunum tilefni til nýrrar seðlaútgáfu. Endalausa skrúfan«. Það er einmitt þetta atriði, sem meiri hlutinn leggur mesta áherslu á, að hjer er farið fram á að smíða hausinn á skrúfuna. Til þess að losa Íslandsbanka við að kosta of miklu til þess að flytja fje á milli landa, er miklu betra að landssjóður greiði fyrir hann kostnaðinn við að flytja fjeð hingað frá öðrum löndum, fremur en að leyfa honum að gefa út svona mikið af nýjum seðlum, því að hvar endar skrúfan ef hausinn inn er smíðaður nú? Háttv. framsögumaður minni hlutans, taldi það neyðarúrræði, að brúka útlenda seðla fyrir gjaldmiðil í landinu. Við skulum nú líta á, hvað þessi ummæli háttv. framsm. minni hl. (J. M.) eiga að sanna. Útlendu seðlarnir, sem nú eru í umferð hjer á landi, eiga hjá honum að sanna það, að gjaldmiðil vanti innanlands. Þeir sanna þetta ekki. Þeir sanna ekkert um annað en það, að gjaldmiðil þarf að flytja milli landanna, ýmist upp eða niður. Innieign bankanna erlendis og lán flytjast upp, er með þarf, og niður aftur. Eða halda menn, að við Íslendingar sjeum eina þjóðin, sem höfum erlenda seðla í umferð? Nei, langt frá því. Þetta er svo í öllum löndum, og hefir víst aldrei fyrr verið notað sem tilefni til að banki fái aukinn seðlaútgáfurjett, eða halda menn, að t. d. Þjóðbankinn danski hafi beðið um seðlaviðbót fyrir það, að 1910 gengu t. d. sænskir seðlar í Danmörku, sem námu 19,675,070 kr.? Nei, auðvitað datt honum það ekki í hug, og má þó nærri geta, að sænskir seðlar hafa ekki um það leyti verið einu útlendu seðlarnir í Danmörku; þar hafa auðvitað verið öll ógrynni af norskum, enskum, þýskum og frönskum seðlum í umferð. Jeg gæti tilfært mörg fleiri dæmi, sem sýna að jeg hefi rjett fyrir mjer, en jeg vil ekki eyða dýrmætum tíma þingsins með því að tala lengi enn. Að eins vil jeg geta þess, að höfundar þeir, er jeg hefi vísað til, eru að tala um óinnleysanlega seðla, eins og þeir nú gjörast, en ekki eins og seðlafyrirkomulagið var um aldamótin 1800. Háttv. frsm. minni hl. (J. M.) talaði mikið um það, að jeg hefði notað orðið »spekulation« í annarri merkingu en rjett væri. Jeg játa það, að »spekulation« svarar ekki alveg til orðsins fjárbrall, en það var það, sem jeg meinti. Háttv. þm. verður að gæta að því, að jeg er ekki málfræðingur, og reyna að fyrirgefa mjer, ef jeg skyldi nota einhver orð í annarri merkingu en hann telur rjett. Annars er þessi þýðing orðsins nokkuð önnur hjer á landi en annarstaðar, sem liggur í því, að hjer er svo sjaldan um heiðarlega »spekulation« að ræða, heldur brask, og leiddi það mig til að nota þetta orð í þessari merkingu. Hann (J. M.) talaði um að seðlaútgáfa myndi tæplega auka innflutning. Jeg verð út af því að lesa nokkur orð eftir eftir tvo kunna höfunda, sem skrifað hafa um þessi efni. Annar kaflinn er úr bók, sem heitir »Das Notenbankwesen in der Schweiz, England und Deutschland«, og er eftir dr. A. Haffner. Hann hafði fyrir sjer 60 höfunda, þegar hann skrifaði þessa bók. Hann segir svo á bls. 89: »Eftir að nú eru leidd rök að því, að það má gefa út of mikið af seðlum, í þeim skilningi, að seðlabankarnir, vegna of mikillar seðlaútgáfu, stuðla að, eða koma ekki í veg fyrir of ör viðskifti og framleiðslu og óeðlilega verðhækkun, þá verður því næst spurningin, hvort of mikil seðlaútgáfa getur gjört það að verkum, að mynt streymi úr landi, svo að hætta geti stafað af. Þeirri spurningu verður einnig skilyrðislaust að svara játandi«. Og annar höfundur, sem háttv.þm. þekkja líklega, Hage, segir svo á bls. 133 í sinni bók : »Þegar seðlabanki nýtur almenns trausts, hafa seðlar hans tækifæri til að starfa sem gjaldmiðill almennara en nokkur annar gjaldmiðill. Og einmitt þessar kringumstæður, sem í fjölda mörgum tilfellum hafa leitt til misbrúkunar á trausti almennings, og þar með til mikilla fjárhagslegra vandræða, eru orsökin til þess, að um allan heim eru settar sjerstakar takmörkunarvarúðarreglur af ríkinu, og þær oft strangar, til þess að tryggja áreiðanleik bankaseðlanna«. Alt miðar þetta að því að sanna, að ekki megi gefa út seðla í blindni og takmarkalaust. Jeg get gengið inn á það, sem háttv. minni hl. segir, að til sjeu þau lönd, sem gefa út seðla eftir því sem »viðskiftaþörfin« krefur, en í alt öðrum skilningi en háttv. framsm. (J. M.) hefir. Það er hvergi gefið svo mikið út af seðlum, að öll gullmynt hverfi úr landi. Og þá eru líka settar strangar reglur því til tryggingar, að seðlaútgáfan verði ekki misnotuð. Það eru lögin, sem ákveða, hvað gullforðinn megi vera minstur, en reynslan sýnir, að gullforði er jafnaðarlega nokkru meiri. Jeg hefi veitt því eftirtekt, að sá raunverulegi gullforði er í 17 bönkum af 18, sem jeg hefi athugað, meiri en í Íslandsbanka. Íslandsbanki er þannig sá 17. í röðinni af 18. Jeg segi ekki, að Íslandsbanki sje ótryggari eða efnaminni en allir hinir bankarnir, heldur segi jeg þetta til að sýna, hvernig ástatt er í landinu. Það er ekki nóg með það, að þjóðin sje myntlaus, heldur er bankinn líka myntlítill, eða með öðrum orðum, hefir minni mynt en t. d. Búlgarar, sem eru þó ekki taldir sjerlega »civiliseruð« þjóð. Sömuleiðis höfum við minni mynt en Rúmenar. Þetta sýnir, hversu lítið menn leggja upp úr því, að alt af sje til í landinu verðmiðill, sem hafi verðgildi í sjer. Háttv. frsm. minni hl. (J. M.) sagði, að jeg hefði stutt að stofnun Íslandsbanka 1902. Jeg játa það, að jeg greiddi atkvæði með stofnun hans, enda var gullforðinn þá ákveðinn 50%, en ekki 331/3% eins og nú, en jeg man ekki til, að jeg hafi sagt eitt einasta orð á þingi um það efni. Utan þings sagði jeg, að jeg teldi nauðsynlegt, að ný bankastofnun kæmi upp í landinu. Jeg held að jeg hafi áður í ræðu minni áfelt þingið þá fyrir lögin um stofnun Íslandsbanka, en það var ekki rjett, því að þingið gjörði lögin vel úr garði. Stjórnarráðinu var í lögunum falið að setja tryggingarreglurnar, og þar í liggur, að löggjöf bankans varð svo ófullkomin. Það var því ekki rjett af mjer, að kenna þetta þinginu, heldur var það stjórninni að kenna. Háttv. frsm: minni hl. (J. M.) sagði, að stjórnin gæti rannsakað bankann þegar hún vildi. Það er öldungis rjett, en hve nær gjörir hún það? Skyldan er engin, heldur að eins heimild, sem sjaldan eða aldrei er notuð. Jeg vil ekki vera að taka upp aftur það, sem jeg sagði um þetta á síðasta þingi. Það stendur glögt og óhrakið í þingtíðindunum. Jeg held því fast fram, eins og stendur í nefndarálitinu, að bankinn hafi í raun og veru nægan seðlaútgáfurjett. Þar sem háttv. fram. minni hl. (J. M.) sagði, að Íslandsbanki væri sniðinn eftir þýskum reglum, þá er það að vissu leyti rjett, en þótt það sje að einhverju leyti, þá er þó ekki þýsku reglunni fylgt í framkvæmdinni. Það má sjá á því t. d , að gullforði þýska ríkisbankans hefir að jafnaði verið 70°% af seðlum í umferð að meðaltali, en Íslandsbanka ekki nema 40%. Það gjörir mikinn mun, þó ekkert væri annað. Jeg hefi skrifað á tíningi upp hjá mjer það, sem háttv.frsm. minni hl. (J. M.) sagði. Mjer þótti vænt um að heyra hann segja, að seðlabankar væru ekki vanir að hafa sparisjóðsviðskifti. Hann mun þá vilja líta svo á, að Íslandsbanki sje ekki seðlabanki. Hann áleit þurfa sjerfróðan mann til að ákveða, hvað mikið mætti gefa út af seðlum, en það er ekki bankans, sem hefir seðlaútgáfurjettinn, að ákveða það, heldur verða einhverjir aðrir að gjöra það. Jeg er nú búinn að svara flestu því, sem jeg skrifaði hjá mjer. Jeg get þá vikið stuttlega að aðfinslunum að skýrslunni. Jeg hefi ekki tíma til að lesa heilar bækur máli mínu til stuðnings við þessa umr., en við 1. umr. skýrði jeg frá, hver upphæðin væri í þýsku bönkunum. Jeg get ekki farið að endurtaka það alt nú, enda er bæði leiðinlegt og tilgangslaust að vera að lesa upp langa kafla á erlendu máli. Minn skilningur er sá, að þýsku seðlabankarnir mættu gefa út 750 milj. marka. Þessi bók, sem jeg bygði á um Svíabankann, var gefin út 1912, og jeg ber ekki ábyrgð á því, þótt bankinn hafi breytt lögum sínum síðan. En fram til þess tíma hafði hann rjett til að gefa út 100 milj. fram yfir gullforða sinn. Þó Noregsbanki hafi síðan 1912 fengið að gefa út 10 milj. meira heldur en í skýrslunni stendur, sem mjer er ekki kunnugt um, þá er hann samt ekki eins hár, miðað við fólksfjölda, eina og Íslandsbanki. Háttv. frsm. minni hl. (J. M ) var að finna að því, að jeg sagði um Englandsbanka, að hann mætti gefa út ógulltrygða seðla, sem nemi 18,450,000 punda. Þetta er rjett, en að eins með því að leggja fram jafngildi í gulli. Jeg sje því ekki, að orðalag mitt geti valdið neinum misskilningi. Í athugasemdinni stendur svo: »Heimilt er Englandsbanka að gefa meira út af seðlum gegn jafngildi í gulli«. Það, sem jeg vildi sýna, er, að hann megi gefa út seðla umfram þá fastákveðnu upphæð. Þegar hann leggur gullið i. handraðann, getur maður ekki sagt, að verið sje að gefa út ógultrygða seðla. Jeg hefi ekki sjeð Bandaríkjalögin eftir 1911, en mjer þykir ótrúlegt, að þeim sje breytt þannig, þegar Canadalögin 1913 ákveða, að bankarnir megi gefa út seðla jafnt innborguðu hlutafje þeirra. Þar var fylgt sömu reglu og hjá Bandaríkjamönnum, að minsta kosti til 1912. Jeg skal svo ekki þreyta deildina meira að sinni. Jeg álít, að skýrsla þessi sje að öllu leyti rjett, nema ef vera skyldi að því er snertir Þýskaland. Um það skal jeg ekki þrátta. En það yrði samt ekki meira en 8 kr., þó dreginn væri frá þeim þessi 1/3. Hvernig sem maður veltir þessu fyrir sjer, þá hefir Íslandsbanki rjett til að gefa meira út af seðlum á mann, heldur en nokkur annar banki. Samt vilja menn nú bæta við hann, ekki einungis hálfri miljón, heldur heilli.



Jeg ætla ekki að halda neina ræðu um bankamál, því að um þau er jeg ófróður. Enda er mjer varla hent að koma fram á vígvöllinn, eftir að þessir fróðu menn hafa barist með svo miklum atgangi, að jafnan hafa sýnst þrjú vopn á lofti, og hefir ekki mátt í milli sjá. Mikið af því, sem þeir hafa talað um, hefir mjer virst vera langt fyrir utan þetta spursmál. Jeg skal játa það um bankafyrirkomulagið hjer á landi, að jeg held að það þurfi að taka það alt til lagfæringar frá byrjun. Jeg held að það hafi verið rjett, sem þingið ætlaði einu sinni að gjöra, að taka 2 milj. kr. hluti í Íslandsbanka og leggja hann þann veg undir sig, svo að allur peningastofn í landinu lægi undir valdi þings og stjórnar. Jeg skal taka það fram, að ástæðan til þess að jeg stóð upp er sú, að mig langaði til að beina fyrirspurn til nefndarhlutanna, sem hjer hafa talast við af svo miklum lærdómi. Jeg er ekki svo skilningsgóður, að jeg geti tekið á móti öllu, og þess vegna kem jeg með mína fyrirspurn. Jeg ætlaði eftir fyrstu ræðu þeirra að spyrja um, hvaða viðskiftaþörf það væri, sem krefðist aukinnar seðlaútgáfu. Jeg þykist nú hafa fengið vitneskju um að það sjeu sjerstaklega erlendu viðskiftin, sem gjörðu það æskilegt, að meiri seðlar væru til í landinu, svo að ekki þyrfti að flytja peninga inn. Jeg sje að báðir nefndarhlutarnir kannast við þessa þörf að því leyti, að báðir vilja heimila bankanum að auka seðlaútgáfu sína. Annar nefndarhlutinn vill að í staðinn fyrir hálfa miljón komi heil, trygð á sama hátt og sennilega með sömu vöxtum. Það sem ber á milli er þessi hálfa miljón fram yfir 2½ miljón, þar sem liggi málmforði fyrir helmingnum. Það er 250000 kr., sem barist er um. Mín fyrsta spurning til framsögumannanna er þá sú, hver hætta landinu geti stafað af því, að leyfð sje hálf milj. í stað 250 þús. kr. í ógulltrygðum seðlum. Jeg sje ekki, að það geti verið svo stór hætta, þegar um skamman tíma er að ræða, og ef það er rjett, að þörfin sje brýn, þá get jeg ekki sjeð ástæðu til þess, að taka upp lægri upphæðina, en ekki þá hærri. Jeg tek það fram, að með hvorri upphæðinni sem er, greiði jeg að eins atkvæði með því skilyrði, að heimildin standi ekki lengur en tekið er til í brtt., og að eftir þann tíma verði hún ekki framlengd út í loftið. Helst vildi jeg að landið næði föstum tökum á stofnuninni. Fram til 1917 finst mjer vera rifist um keisarans skegg, ef jeg skil rjett ræður beggja framsm. Svo var það dálítið annað, sem jeg vildi sjerstaklega spyrja minni hlutann um. Ef menn verða tregir til að láta seinni helminginn, myndi hann þá vilja ganga inn á að borga 5% fyrir þennan seinni helming ? Svo er það enn dálítil athugasemd út af orðalagi 2. liðs 1. gr. Þar stendur, að bankinn skuli í lok hvers mánaðar greiða vexti, 2% á ári, af upphæð þeirri, er seðlaupphæð sú, sem úti er í mánaðarlok, fer fram úr 2½ miljón króna. Mjer finst ekki tryggilegt að segja í mánaðarlok. Það mætti líklega koma því svo fyrir, að jafnan væri lítið úti af þessari upphæð í mánaðarlok. Mjer skilst, að með þessu fyrirkomulagi mætti hafa dálítið af vöxtum af landinu. Þetta er ekkert stóratriði, en að minni hyggju myndi það vera rjettlátara að öllu leyti að taka vextina eftir meðaltali. Jeg sit hjer við fætur þessara lærðu manna, og því spyr jeg þá um þetta. Að sjálfsögðu fer atkvæði mitt eftir því, hvað þeir segja hjer um. Til að neita hærri upphæðinni, þarf að fá upplýsingar um, hvort nokkur hætta geti af því stafað að heimila hana um svo stuttan tíma, en til þess að játa henni, verður maður að vita með vissu, að full þörf sje á svo mikilli aukningu.



Jeg get ekki látið hjá líða, að svara háttv. framsögum. meiri hlutans (B. K.), þó að þess gjörist að vísu ekki mikil þörf, því að margt af því, er enn er deilt um, hefir komið áður fram í umræðunum. Háttv. framsögum. meiri hlutans (B. K.) hefir látið þess getið, í umræðunum um þetta mál, að ríkin leggi stundum ýmislegar kvaðir á bankana. Það kemur fyrir, en efasamt er það, að rjett sje að telja það eiginlega kvöð, þótt reikningsfærsla og peningagreiðslur fyrir ríkisssjóði sjeu falin banka. Það má má ske eins vel telja það hlunnindi. Hvað snertir flutning á fje landa á milli, þá er það aukaatriði. Mjer finst það vera smávægilegt, og bankar ættu að geta komið sjer saman um þann flutning. Um það, að Landabankinn eigi að fá rjett til að auka seðlaútgáfu sína, ef Íslandsbanka verði veittur rjettur til að auka sína fúlgu, er auðvitað hægt að segja sem svo við Íslandsbanka: Þú færð ekki neitt, nema Landsbankinn fái það sama. Það mætti setja þetta skilyrði. Þetta væri gott, ef hjer væri að eins um þörf Íslandsbanka að ræða, en það er vegna viðskiftaþarfarinnar, sem við viljum að seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka sje aukinn. Enda býst jeg við því, að hvaða banki sem væri vildi ógjarna, að öðrum banka væru veitt þau rjettindi, er honum einum ber. Og sú kenning háttv. framsm. meiri hlutans (B. K.), að viðskiftaþörfin fari eftir því, hvernig banki sníði viðskifti sín, er vitanlega röng. Háttv. framsm. meiri hlutana (B. K.) hjelt því fram, að það væru ekki seðlar, sem viðskiftaþörfin þarfnaðist, heldur veltufje. Jeg veit ekki betur en að seðlar sjeu veltufje. Enda er það vitanlega rangt, sem háttv. framsm. meiri hlutans sagði í fyrra, að seðlarnir væru verðlaus pappír. Það er að vísu rjett, að til viðskifta við önnur lönd nægja ekki seðlar, en innanlands eru þeir góðir; jafngóðir gulli, og alls ekki verðlausir. Það er alveg satt, að seðlaaukningarrjetturinn var ekki notaður í fyrra að fullu. En hvernig stóð á því? Það var af því, að um hálf miljón útlendra seðla var flutt inn. Nú skal jeg játa það, að jeg er ekki bankafróður, eins og háttv. framsm. meiri hl. (B. K.) segir, en jeg hefi athugað að nokkru leyti bankafyrirkomulag og ekki rekið mig á, að nokkur banki flytji inn seðla annars ríkis og noti þá. Það á sjer stað, að einstakir menn flytji með sjer erlenda seðla, og erlendir seðlar geta gengið dálítið manna á milli, en að bankar gefi »út yfir diskinn« erlenda seðla, það hygg jeg hvergi eigi sjer stað, nema hjer. Jeg skal aftur minnast á »kútterana«, af því að háttv. framsm. meiri hlutans (B. K.) gaf ástæðu til þess. En jeg sje ekki eftir því fje, sem varið var til þeirra, enda þótt skútuútgjörðin mistækist sumum í fyrstu. Með »kúttera«kaupunum tel jeg að hafi verið byrjuð hin stórkostlega framför, sem síðar hefir orðið á sjávarútvegi okkar Íslendinga. Það var ekki nema eðlilegt, að menn rækju sig eitthvað á fyrst. En það hefir sýnt sig, að af árekstrinum höfum vjer lært. Betur að menn hefðu ekki of fljótt orðið kjarklausir. Jeg vildi að við ættum nú »kútterana«, sem við keyptum og síðan voru seldir til Færeyja, til þess að láta þá stunda fiskveiðar nú; það myndi svara kostnaði. Háttv. framsögum. meiri hlutans (B. Kr.) talaði um, að sparisjóðsfje hafi safnast meira en vanalega í bönkunum, síðan á nýári. Þetta kemur auðvitað, eins og háttv. framsögumaður meiri hlutans sagði, af því, að innlendar afurðir hafa hækkað í verði og menn því átt hægar um fje. Þá talaði háttv. framsögum. meiri hl. B. Kr.) um það, að vöruskiftaverslun væri orðin mikil í landinu. Ef það er, þykir mjer það mjög sorgleg fregn, í stað þess, að vörurnar sjeu seldar gegn peningum. Jeg hjelt að vöruskiftaverslun væri að hverfa eða að mestu horfin. Háttv. framsögum. meiri hl. (B. Kr.) sagði, að bankinn þyrfti að borga 16 milj. kr., ef hann ætti að leggja fje til allrar verslunar landsins. Þetta er ekki rjett, því að bankinn þarf ekki að greiða þetta í einu; það skiftist.  (Björn Kristjánsson : Viðskiftin vaxa)  . Það er alveg rjett, en jeg tel það heppilegt fyrir innanlandsviðskifti, ef bankinn gæti stutt þau sem mest. Háttv. framsögnmaður meiri hlutans var mjög fyndinn, þar sem hann var að tala um endalausa skrúfuna, er verið væri að gjöra með þessu. Jeg skal ekkert um þetta segja, en mjer skilst, að ekki sje gott að segja, hvort endirinn á endalausu skrúfunni sje hálf eða heil miljón. Háttv. framsögum. meiri hlutans (B. K.) sjer ekki, að það sje svo mikill munur á skoðunum meiri og minni hl. í niðurstöðunni - ætti því ekki að vera mikið deilumál, eins og hann sagði - en niðurstaða meiri hlutana fer í mótsögn við forsendurnar. Hann sagði, að stjórnin væri ekki skyld til að rannsaka bankann, en úr því að talið er nauðsynlegt að hafa eftirlit með bankanum, þá verður hún að hafa það eftirlit á hendi, og sje reglugjörð bankans í einhverju áfátt, þá hefir landstjórnin í hendi sinni að laga það. Þá gat háttv. framsögum. meiri hlutans (B. K.) þess, að þýska reglan hafi ekki verið framkvæmd hjer. En uppfylli bankinn það, sem lögin heimta, þá er ekki hægt að krefjast meira. Það er ekki ólíklegt, að nú sem stendur sje meiri peningaþörf en endranær, þar sem innlendar vörur eru dýrar, og líka vegna þess, að mikið af vörum er nú selt »frítt um borð«, en það útheimtir meiri peninga en þegar beðið er eftir borguninni þar til varan er seld, eins og oft hefir átt sjer stað. Jeg hefi ekki skrifað hjá mjer spurningar háttv. þm. Dal. (B. J.) en þær voru eitthvað á þessa leið : Í fyrsta lagi, hvort ekki væri hættulaust að gefa út 250,000 krónum meira en meirihlutinn vill, tryggingarlaust. Jeg get vitanlega svarað hv. þm. Dal. (B. J.), því eð jeg hefi ekki komið auga á það, að landinu stafaði nein hætta af þessu. Hin spurningin var um það, hvort ekki mætti krefjast 5% vaxta p. a. af seinni ¼ miljóninni, og gengju vextirnir í landssjóð. Jeg skal ekkert segja um það, hvort þingið vill setja þetta skilyrði, og þó að það gjörði það, þá væri óvíst hvort bankinn vildi ganga að því.  (Bjarni Jónsson: Vill minni hlutinn setja þetta skilyrði?)  . Minni hlutinn hefir ekki haft ástæðu að taka afstöðu til þessa. Þetta hefir ekki komið til orða, hvorki hjá meiri eða minni hlutanum. Annars mun háttv. framsm. meiri hl. (B. K.) færari um að greiða úr spurningum um háttv. þm. Dal. (B. J.).

Framsögum. meiri hl. (Björn Kristjánsson) : Það var eitt atriði í ræðu háttv. framsm. minni hlutans, er jeg vildi athuga, þar sem hann segir, að erlendir bankar hafi aldrei flutt að seðla annara ríkja. Þetta getur vel verið. En hvers vegna er Íslandsbanki nú að flytja inn útlenda seðla? Af því örðugleikar eru á, meðan á stríðinu stendur, að flytja inn gull. En þegar stríðið er á enda, getur hann flutt inn gull í stað seðla; það kostar hann hjer um bili jafn mikið, og alls eigi ókleift að flytja gull að nú, þó það kosti heldur meira, og ófáanlegt er það ekki.

Björn Hallsson : Jeg ætla að gjöra stutta grein fyrir atkvæði mínu. Háttv. framsm. meiri hlutana (B. K.) sagði í framsöguræðu sinni, að ef þingmenn væru spurðir, hversu mikið þyrfti að gefa út af seðlum, myndu þeir segja eitt hver þeirra, af því að þeir vissu það ekki. Jeg held að það sje rjett, að þingmenn viti ekki með neinni vissu, hve miklu þurfi að auka seðlaútgátuna. En jeg er með hvoruga tillöguna alls kostar ánægður, sem hjer liggur fyrir. Jeg ætla mjer ekki að fara hjer mikið út í ágreiningsatriði meiri og minni hluta nefndarinnar, því að jeg er maður ekki bankafróður. En jeg lít svo á, að eftir kringumstæðum sje full þörf á að auka seðlaútgáfurjettinn; en jeg vil líka taka það fram, að atkvæði mitt með hækkuninni er með því skilyrði, að þetta sje til bráðabirgða gjört, þannig að þessi aukni rjettur nái að eins til 1917. Jeg tel það mjög athugavert, að auka mikið seðlaútgáfuna á hverju þingi, með því móti gæti það orðið varanlegt, og kynni þá hæglega að fara svo, að bankinn tæki ekki til greina rjettmætar aðfinslur þingsins, heldur gengi þetta áfram, án þess að nokkuð yrði betur búið um tryggingu gagnvart seðlaaukningunni. Það voru rjettmætastar athugasemdir, sem komu hjer fram í nefndaráliti í fyrra, aðallega frá 2. þm. Árn. (núverandi ráðh.) og þm. Snæf. (S. G.), en þær forsendur voru bygðar á því, að seðlaútgáfurjetturinn yrði varanlegur, og eiga því ekki að öllu við aukna seðlaútgáfu frá ári til árs. Jeg lít svo á, að eftirlit með bankanum sje mjög lítið. Eftirlitið verður því að tryggja um leið og varanleg seðlaaukning er gjörð. Ábyrgð landssjóðs gagnvart bankanum eykst um leið og seðlaútgáfurjetturinn er aukinn, og er því nauðsynlegt, að þing og stjórn hafi meira eftirlit með bankanum, ef hann fer að auka seðlafúlgu sina. Bankaráðið er eins og gagnslaus brúða og ekkert er gjört af bankans hálfu til þess að bæta úr göllunum. Til þess að fara mitt á milli skoðana beggja nefndarhlutanna og reyna að gjöra sem flestum til hæfis, hefir mjer dottið í hug, hvort ekki væri nægilegt að auka seðla Íslandabanka nú um t. d. 750,000 kr. Jeg er þeirrar skoðunar, að það væri nægileg aukning þangað til 1917. Af því að jeg hallast að því, að leyfa meiri útgáfu seðla en meiri hlutinn tiltekur, þó jeg hins vegar búist við því, að komist yrði af með minna en heila miljón, þá mun jeg greiða atkvæði með brtt. til 3. umræðu, en áskil mjer óbundið atkvæði þá og rjett til að bera þá fram brtt., ef mjer sýnist ástæða til. Jeg tek það aftur fram, að jeg vil ekki gjöra þenna rjett til aukinnar seðlaútgáfu varanlegan, nema því að eins, að eftirlitið sje aukið og betur verði fyrir því sjeð en nú er. En á hinn bóginn er það ekki betra, að flytja inn seðla frá útlöndum eða gefa út heimildarlög eins og í fyrra; að eins þarf trygging að vera fyrir því, að landinu sje ekki stofnað í neinn háska, með útgáfu lítt trygðra seðla.

Pjetur Jónsson : Háttv. framsm. minni hlutans (J. M.) drap á það, að sjerstakar kringumstæður liggi til þess, að nú. þurfi meiri seðla en ella, og að nú sje meira selt innanlanda af vörum upp á borgun en vanalega á sjer stað. Þetta er alveg rjett, og mjer virtist hann jafnvel leggja of litla áherslu á þetta atriði, því að við þessa þörf verður seðlamagnið að miða, og það er sýnilegt, eftir því sem nú er, að þá horfir til fullkominna vandræða, ef ekki fæst sú aukning seðlafúlgunnar, sem háttv. minni hluti leggur til, og jafnvel þótt hún fengist, er jeg hræddur um, að hún hrökkvi ekki til. Það hefir verið bent á það hjer, að verð hafi hækkað á útflutningsvöru, en ekki hve mikið það hefir hækkað. Ullin er nú álíka mikil og vant er, en í helmingi hærra verði, og allar líkur eru til, að kjötið verði með mesta móti og sjálsagt 1/3 hærra en venjulega. Fiskur verður verðhærri en í meðalári. Loks er nú búið þegar að afla yfir 200 þús. tunnur af síld, og mun það vera. með mesta móti um þetta leyti, og hún ½ hærri í verði en vanalega. Alt þetta gjörir það að verkum, að seðlar í umferð hljóta að vera með langmesta móti, og það sýndi sig þegar í fyrra, að ekki var vanþörf, á aukningunni þá. Það varðar nú mestu í þessu máli, að tryggingin sje góð gagnvart seðlunum. Jeg er nú á þeirri skoðun; að það sje engin áhætta að veita seðlabanka leyfi til að gefa út svo mikið af seðlum, sem hann vill, gegn málmtryggingu, sem bankafróðir menn álíta nægilega, og eins gegn góðum bankatryggum. Nú eru það eiginlega vörur landsins á móti seðlafúlgunni, svo að í þessu tilfelli er verðmætið til í landinu sjálfu svo miklu ríkulegra en áður. Ef menn gæta að því, hver munurinn er frá því, sem áður var, þar sem alstaðar er 1/3–½ meira verðmæti, þá., liggur . í þessu bæði meiri trygging og, meiri þörf jafnframt. Hitt þarf ekki að ræða um, hve heimskulegt það er að flytja inn útlenda seðla. Því fylgir mikill kostnaður, og það er skrítið, að menn, sem kalla sig Sjálfstæðismenn, skuli endilega vilja vera upp á aðrar þjóðir komnir með verðmiðla, og miðla afl útlendinga þeim gróða, sem af því flýtur. Það er álíka og ef við bæðum Dani að koma og hjálpa okkur til að veiða hjerna í landhelginni. -



Þetta mál var tekið hjer út af dagskrá í gær, til þess að vita, hvort ekki væri hægt að ná samkomulagi milli þeirra, sem ekki vildu ganga að því, eins og það lá fyrir, og nefndarinnar. Nú hefir fjárlaganefnd átt fund með sjer og fengið hv. þm. Ak. (M. K.) til viðtals við sig, og niðurstaðan varð sú, að koma fram með brtt. á þgskj. 374, í þeim tilgangi að ná samkomulagi um frumv. og brtt. jafnframt. Annað hefi jeg ekki að segja af hendi fjárlagan. að svo stöddu.



Jeg ætla að eins að gjöra þá athugasemd, að jeg get ekki verið með þessu undir neinum kringumstæðum, ekki heldur þótt þingið ákveði það af mildi sinni, að helmingurinn skuli vera kyrr í vasa manna af því fje, sem átti að vera þar kyrt alt.



Jeg skal bæta því við það, sem hv. form. fjárl.n. (S. B.) sagði, að jeg hefi leyfi nefndarinnar til þess að lýsa yfir því, að að svo miklu leyti sem þessi hluti síldartollsins ekki hrekkur til þessa eftirlits, þá standi þessir menn jafnt öðrum að vígi og eigi sams konar rjett til þess fjár, sem í fjárlögunum er veitt til sama konar eftirlits. Þetta er sagt til að sýna það, að hjer er ekki verið að fara fram á neina ósanngirni eða rjettarskerðingu. Þar sem svo sýnist, sem síldarútgjörðarmenn nyrðra leggi með þessu móti meira fram, sama sem úr eigin vasa, til eftirlitsins, heldur en aðrir styrkþegar, þá er á það að líta, að hjer á líka að leggja meira í kostnað, meðan á eftirlitinu stendur, heldur en annarstaðar, ef 2 mótorbátar verða hafðir við Norðurland, eins og Fiskveiðafjelagið fór fram á.



Jeg hefi áður talað í þessu máli og skal ekki endurtaka það. Eins og kunnugt er mörgum, sem til þekkja þarna fyrir norðan, þá er eftirlitið þar hvergi nærri nægilegt með einum eftirlitsbát, og því kom fram ósk um það, að fá öðrum bætt við, og að þingið legði í því skyni til meira fje. Nú hefir háttv. fjárlaganefnd ekki sjeð sjer það fært, en í þess stað komið fram með þessa tillögu. Jeg skal nú játa það, að þótt jeg geti frekar gengið að henni en frumv. eins og það var, þá er samt langt frá því, að jeg sje ánægður með hana, en hins vegar treysti jeg því ekki, að frumvarpið verði felt, og vil jeg þá heldur hálfan sigur en algjörðan ósigur. Það virðist svo, sem fjárlaganefndin hafi í fyrstu ætlast til þess, að auk þeirra 8 þúsund kr., sem hún leggur til að veittar verði í fjárlögunum til landhelgisvarna, gegn 1/3 framlagi annarstaðar að, verði varið í sama skyni úr Fiskveiðasjóði Íslands öllum þeim hluta síldartollsins, sem í Fiskveiðasjóðinn hefir runnið. Þessu er jeg mótfallinn, vegna þess, að þetta fje er ætlað til endurgreiðslu á síldartolli til innlendra manna. En með því að hjer er fram komin miðlunartillaga um, að helmingi af þessu fje verði útbýtt á sama hátt og öðru, mun jeg ganga að því, svo framarlega sem háttv. framsögum. fjárlaganefndar (P. J.) lýsir yfir því, að ekki sje til þess ætlast, að fje verði lagt fram annarstaðar að, móti því, sem varið verður til landhelgisvarna úr Fiskveiðasjóðnum.



Hafi hv. þm. Ak. (M. K.) skilið fjárl.nefndina svo, að hún ætlaðist til framlaga frá einstaklingum, á móti því af síldartollinum, sem úr Fiskveiðasjóði gengi til eftirlitsins, þá er það misskilningur. En ef þeir þar nyrðra þurfa til eftirlitsins viðbót úr landssjóði, þá verða þeir auðvitað að leggja þar í móti eins og aðrir. Frá þessu kvikar fjárlaganefndin ekki.

Flutnm. (Sigurður Sigurðsson) Eins og kunnugt er, og menn sjálfsagt muna, þá var þetta mál hjer fyrir aukaþinginu í fyrra. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) flutti þá frumvarp um hafnargjörð í Þorlákshöfn, og var þar gjört ráð fyrir því, að þingið styrkti það fyrirtæki og veitti lán til þess. Nefndin, sem kosin var þá í málið, breytti frumvarpinu og lagði það til, að stjórninni væri heimilið að kaupa þessa jörð með gögnum og gæðum, eða taka hana eignarnámi, það af henni, sem nauðsynlegt kynni að þykja, ef til þess kæmi, að gjöra þar höfn. Við umræðurnar kom það þá glögt í ljós, hver nauðsyn er á því, að eitthvað verði í þessu gjört, og þarf jeg ekki að endurtaka það. En geta skal jeg þess, að eftir því, sem útvegurinn þar austan fjalls eykst, eftir því verður þörfin enn meir aðkallandi á umbótum til öryggis eða hafnargjörðar. Lendingar eru alstaðar afleitar, eintómar hafnleysur, og Þorlákshöfn eini staðurinn, sem hægt er að leita til í brimi. Þó er hún ekki algjörlega einhlít, því oft kemur það fyrir, að þar gjörir ófæran sjó, og þá eru allar bjargir bannaðar þeim, er á sjó sækja. Jeg vil geta þess í þessu sambandi, að útvegurinn á þessum slóðum. Og sjerstaklega í Þorlákshöfn, hefir aukist nú upp á síðkastið. Frá því 1874 hafa gengið þaðan til jafnaðar frá 18 til 20 og upp í 24 skip á ári, með hjer um bil 16 mönnum hvert. En næsta vetur mun vera fullráðið, að þaðan gangi 30 skip, með 15–17 manns til jafnaðar, eða með öðrum orðum hjer um bil 500 manns alls. Þetta er stór floti og mikill manngrúi, sem hættir þarna lifi sínu á vetrarvertíðinni, þegar allra veðra er von. í næstu veiðistöð, Selvogi, hefir undanfarið gengið einn bátur til fiskjar. Nú er áætlað, að þrír bátar gangi þaðan, með hjer um bil fimtíu manns. Í Herdísarvík hefir enginn útvegur verið í mörg undanfarin ár, en í vetur er kemur eiga að ganga þaðan sex skip, með hjer um bil hundrað manns samtals. Í veiðistöðvunum milli Ölfusár og Þjórsár hafa að undanförnu gengið margir opnir bátar til fiskjar, en nú hefir sá útvegur breytst í mótorbátaútgjörð. Úr þessum þremur veiðistöðvum þar, Eyrarbakka, Stokkseyri og Loftsstöðum, ganga nú ekki nema sex eða sjö bátar, með hjer um bil hundrað manns. En aftur á móti hefir mótorbátum fjölgað svo, að nú er gjört ráð fyrir, að frá Eyrarbakka gangi sjö, frá Stokkseyri seytján, og auk þess einn úr Selvogi. Þetta verða því alls tuttugu og fimm mótorbátar, með hjer um bil eitt hundrað og fimtíu mönnum samtals. Það kemur því á daginn, að úr þessum veiðistöðum milli Ölfusár og Þjórsár og utan Ölfusár ganga alls 45 opin skip og 25 mótorbátar, með hjer um bil 900 mönnum samtals. Þegar á þetta er litið, og hins vegar aðgætt hafnleysið á þessu svæði, þá get jeg ekki skilið, að neinum manni fái dulist, að nauðsynlegt er að gjöra eitthvað frekara en gjört hefir verið, til þess að tryggja líf þessara manna, er á sjó sækja. úr þessum veiðistöðvum. Að tilhlutun Fiskveiðafjelags Íslands og eftir óskum manna alment þar eystra, þá hefir verið rannsakað lítillega, hvar hentast mundi að koma upp sæmilega góðri fiskiskipahöfn og hvað hún mundi kosta. Jón verkfræðingur Ísleifsson hefir gjört lauslega áætlun um kostnaðinn. Jeg skal leyfa mjer að taka það fram, að Þorlákshöfn er eini staðurinn á þessum slóðum, þar sem mönnum hefir komið til hugar, að hægt væri að koma upp slíkri höfn, án þess að hún kostaði of fjár. Jeg veit, að til tals hefir komið að byggja höfn bæði á Eyrarbakka og Stokkseyri, en öllum, sem um þetta hafa hugsað og sem nokkuð þekkja til, dylst ekki, að höfn þar, á hvorum staðnum sem væri, mundi kosta geysi mikið fje. En hins vegar býst jeg við, að höfn í Þorlákshöfn þyrfti ekki nauðsynlega að verða svo afardýr. Samkvæmt bráðabirgðaáætlun Jóns verkfræðings Ísleifssonar gjörir hann ráð fyrir, að hún mundi kosta hjer um bil 670,000 kr. Hann gjörir ráð fyrir fiskiskipahöfn, og þó sjerstaklega mótorbátahöfn, er jafnframt væri hægt að nota sem höfn fyrir trollara og enda stærri skip, ef þau þyrftu að leita þangað vegna óveðurs eða af öðrum ástæðum. Jón Ísleifsson hefir einnig gjört áætlun um tekjur þær og gjöld, er höfnin leiddi af sjer, eftir að hún væri komin upp. Jeg skal að eins leyfa mjer að nefna aðaltölurnar. Hann áætlar árlegar tekjur af höfninni 91,500 kr., en gjöldin áætlar hann 50,900, eða sem næst 51,000 kr. á hverju ári. Til samanburðar við þetta skal jeg leyfa mjer að upplýsa, að tekjur þær er nú fást af allri eigninni Þorlákshöfn, nema árlega hjer um bil 6000 kr., og er þó ef til vill ekki alt talið með. Þetta sýnir, að jafnvel nú gefur eignin af sjer álitlegar tekjur, og er sannarlega vert að athuga það, þegar um kaup á jörðinni er að ræða. Máli þessu, um kaup á Þorlákshöfn, var í fyrra vísað til stjórnarinnar. En jeg hygg, án þess þó, að jeg vilji fullyrða neitt um það, að stjórnin hafi harla litið í þessu máli gjört eða getað gjört. Enda má vel vera, að hún hafi þóttst hafa öðrum hnöppum að hneppa en að sinna þessu máli. Og eftir því, sem jeg veit best, þá hefir nýja stjórnin vitanlega ekki gjört mikið heldur. Jeg tek þetta fram til þess, ef vera mætti, að fyrrverandi ráðherra, hv.þm. V.-Sk. (S. E.), kynni að geta gefið einhverjar upplýsingar í þessu efni. En jeg vil líka taka það fram um leið, að þetta má á engan hátt skoðast sem ásökun til fyrrverandi stjórnar, um að hún hafi af ásettu ráði lagt undir höfuð sjer að greiða fyrir málinu, eða vanrækt skyldu sína í þessu efni. Einstaka menn hefi jeg heyrt finna að því, að tillagan á þingskj. 244 fer fram á, að stjórnin leiti fyrir sjer um kaup á jörðinni Þorlákshöfn, án þess að till minnist nokkuð á, hvert verð myndi vera sanngjarnt að kaupa fyrir. Sumir hafa sem sagt talið þetta galla á tillögunni. En það er um þetta atriði eins og svo margt annað, að ýmislegt er hægt að segja bæði með því og móti. Ef í tillögunni hefði verið nefnt ákveðið verð, er kaupa mætti jörðina fyrir, þá gæti það, ef til vill, orðið þess valdandi, að seljandi jarðarinnar hjeldi sjer fast við það, jafnvel þó að það verð væri hærra en honum hefði upprunalega dottið í hug að selja jörðina fyrir. Þess vegna getur það verið varasamt, að láta nokkuð ákveðið uppi um verðið, eða hvað mest mætti gefa fyrir hana. Hins vegar ber jeg það traust til stjórnarinnar, að hún fari þann veg í þessu efni, er telja má eðlilegastan og rjettastan í alla staði. En jeg vil leggja áherslu á á það, að ekki verði horft um of í verðið, þó að það kunni að þykja nokkuð hátt, ef eignin fæst keypt á annað borð. Jeg held sem sje, að það muni verða erfitt fyrir þing og stjórn, að gjöra það, sem gjöra þarf, ef eignin heldur áfram að vera í einstakra manna höndum. Enda er ekki nema eðlilegt, að þing og stjórn verði treg til þess að lána fje til fyrirtækisins, meðan svo er högum háttað. Og þess vegna er það, að jeg legg áherslu á, að jörðin verði keypt hið fyrsta, því að þau kaup munu verða undirstaða til þess, að fleiri ráðstafanir verði gjörðar til endurbóta á lendingu eða hafnargjörðar í Þorlákshöfn. En ef nú fást ekki kaup á jörðinni, þá felur tillagan í sjer áskorun til stjórnarinnar, um að leggja fyrir næsta þing frumvarp um eignarnám á jörðinni, eða þeim hluta hennar, sem nauðsynlegur sje, til þess að hægt sje að koma hafnargjörðinni í framkvæmd. Jeg vona, að tillögu þessari verði vel tekið. Mjer getur ekki dulist, að hjer er að ræða um afarmikið nauðsynjamál. Hjer veltur á því - og það er ekki neitt smáræði, - að tryggja eignir manna, er nema að minsta kosti 250 þús. kr., og líf hjer um bil 1000 manna, er sjó stunda nú í þessum veiðistöðum, er jeg hefi áður nefnt. Og útvegurinn mun áreiðanlega aukast að mun, ef þessi hafnargjörð kemst í framkvæmd. Jeg þarf tæpast að taka það fram, því að það er alkunna, að þessar verstöðvar eru afarfiskisælar, sjerstaklega þó Þorlákshöfn. Þess skal þó hjer getið, að á vertíðinni 1912 - en vertíðin er vanalega 10–11 vikur - fengust 248,000 af þorski á 22 skip; 1913 fengust á 24 skip 190,000 fiskar og árið 1914 á jafnmörg skip 220,600 fiskar, eða rúmlega það. Og í marsmánuði einum 1915 fengust 171,500 fiskar á 24 skip. Þetta sýnir, að fiskistöðin Þorlákshöfn er að öllum jafnaði fiskisæl, enda hefir hún frá alda öðli verið álitin besta fiskistöðin austan fjalls. Langt er síðan fyrst var farið að hugsa um höfn á þessum stað, enda vona jeg nú, að senn fari að líða að því, að það komist í framkvæmd. En fyrst af öllu álit jeg nauðsynlegt, að landið fái eignarheimiid á jörðinni, og þess vegna vona jeg fastlega, að þessi tillaga mín nái fram að ganga. En hepnist það ekki, að fá jörðina keypta, vona jeg, að stjórnin sjái sjer fært, að undirbúa frumvarp um eignarnám á henni, eða því af henni, er telja má nauðsynlegt til undirbúnings og framkvæmda á hafnargjörð þar. Það hefir verið minst á að skipa nefnd í málið. Jeg sje nú satt að segja ekki, að ástæða sje til þess að setja þessa einföldu tillögu í nefnd. En ekki skal jeg þó vera því mótfallinn, ef það mætti verða til þess, að greiða málinu veg til góðs gengis og skjótra framkvæmda, og myndi jeg þá helst kjósa, að málinu yrði vísað til sjávarútvegsnefndarinnar. Þar eru að minsta kosti tveir menn, er fjölluðu um þetta mál í fyrra. Jeg er óhræddur að hleypa því til nefndarinnar, því jeg þekki svo hugarfar þessara tveggja manna, að jeg veit, að þeir eru málinu fylgjandi eindregið, og líka ber jeg fult traust til hinna annara, er í nefndinni sitja. Jeg get þess vegna gjarna óskað, að málinu sje vísað til sjávarútvegsnefndarinnar, í fullu trausti þess, að nefndin greiði götu þessa góða málefnis.

Sigurður Eggerz Jeg vil að eins gjöra örstutta athugasemd út af því, er háttv. 1. þm. Árn (S. S.) sagði, að stjórnin í fyrra hefði lagst mál þetta undir höfuð. En öll þessi langa og skörulega flutta kjósendaræða hv. þingmanns sýndi einmitt ljóslega, að stjórnin hafði ekki lagst þetta undir höfuð, því að útreikningamir, er gjörðir voru um hafnarkostnaðinn, og sömuleiðis teikningarnar, voru einmitt gjörðar að undirlagi stjórnarinnar, og einmitt þess vegna fjekk háttv. þingmaður tækifæri til þess að halda þessa snjöllu tölu hjer í deildinni. Jeg fjekk Jón verkfræðing Ísleifsson til þess að gjöra teikningarnar og áætlunina, og sömuleiðis átti jeg tal við ábúanda jarðarinnar, og verslunarstjóra einn þar eystra, sem áhuga hafði á málinu, en sem nú er að vísu dáinn. Jeg óskaði líka eftir ákveðnu tilboði um sölu jarðarinnar, er jeg hafði því næst hugsað mjer að leggja fyrir þingið. Málinu var að vísu vísað til stjórnarinnar á síðasta þingi, en hún hafði enga heimild til þess að kaupa jörðina. Það eina, sem fyrir stjórninni lá í fyrra, var að athuga skilyrðin fyrir kaupunum og hafnargjörðinni. Þegar jeg fór frá, var ekkert tilboð komið. Ábúandi sagði, að sjer væri ekki vel við að gjöra tilboð, sem stæði svo yfir þingtímann, vegna þess, að hann gæti vel fengið betra tilboð frá öðrum í millitíð. En þessi jörð verður áreiðanlega ekki ódýr, og víst er um það, að fulla gætni þarf að viðhafa frá stjórnarinnar hendi, ef kaupin eru gjörð, því hræddur er jeg um að þessi jörð sje farin að komast í spekúlationsáttina. Jeg kannast að vísu við, að hún hún er verðmæt, og því gott að fá hana fyrir nokkurn veginn góð kjör.  (Pjetur Jónsson: Skapleg kjör)  . En sje farið með gætni, þá má vel vera, að komast megi að skaplegum kjörum. En þó nú stjórnin hefði haft heimild til þess að kaupa jörðina í fyrra, þá efast jeg mikillega um, að hún hefði notað sjer þá heimild, vegna þess, að á ófriðarárum þarf landssjóður sem mest fje til öryggisráðstafana fyrir land og lýð. Og þó að vel gæti verið gott að kaupa jörðina undir vanalegum kringumstæðum, þá er nú og var þá full ástæða til þess að fara varlega. Jeg mun styðja þá tillögu, að málið verði sett í nefnd, því enginn efi er á því, að þetta þarf að athuga mjög nákvæmlega. Og jeg get ekki sjeð, að fráfarandi stjórn hafi getað gjört nokkuð annað í þessu efni en hún gjörði.

Guðmundur Hannesson Hv. þm. V.-Sk. (S. E.) hefir tekið fram flest þau atriði, er jeg vildi sagt hafa. Jeg er samþykkur því, að málinu verði vísað til nefndar, og þá náttúrlega til sjávarútvegsnefndarinnar. En jeg vildi fara nokkrum orðum um þá tillögu háttv. flutningsm. (S. S.) að festa kaup á jörðinni. Hann færði sem ástæðu, hve margir bátar gengju frá þessum slóðum, og hve hættan væri mikil fyrir þá nú. En það er auðsjeð, að bátarnir eru jafn illa staddir eftir sem áður, þó fest sjeu kaup á jörðinni, ef ekki verður gjörð þar höfn jafnframt. Háttv. flutningsm. (S. S.) fór mörgum orðum um lendingarleysið. Kjarni málsins er þessi: Það stoðar ekki að festa einungs kaupin, eins og jeg tók fram áðan, ef hafargjörðin dregst von úr viti. Hvað snertir upplýsingar þar að lútandi, þá eru þær fengnar betri nú en í fyrra. Þá var gjörð áætlun um lendingabót, - garð á þurru landi að mestu leyti, svo að jafnt þyrfti að setja upp báta eftir sem áður. Verkfræðingurinn, sem áætlunina gjörði, fullyrti, að ekki væri víst, að þannig lagaður garður yrði full tryggilegur, til þess að lendingin yrði sæmileg. Nú liggur fyrir ábyggileg áætlun um það, hvernig úr þessu megi bæta á viðunanlegan hátt. Með þessu er sjeð fyrir bátahöfn, sem ef til vill mætti nota sem höfn fyrir millilanda- og strandferðaskip, ef á þyrfti að halda. En þegar þetta liggur nú ljóst fyrir, þá verður manni næst fyrir að spyrjast fyrir um, hverjar horfur sjeu á því, að höfnin verði bygð. Kostnaðurinn er ekki veruleg mótbára í mínum augum. Sjö hundruð þúsund króna framlag til hafnargjörðar er að vísu mikill kostnaður, en ætti þó ekki að vaxa í augum, ef ekki væri annað til fyrirstöðu. Þingið hefir nú nýlega gjört ráðstafanir til þess, að gjörð verði föst áætlun um hafnir og lendingar á fiskveiðasvæðinu öllu. Er nú ástæða til að rjúka í að byggja höfn í Þorlákshöfn, áður en þessari rannsókn er lokið? Er það ætlun flutningsmanns (S. S.), að Þorlákshöfn eigi að sitja fyrir öllum öðrum? Jeg tel það vafamál. Þá er annað atriði. Hversu myndi höfn þessi bera sig, ef bygð væri? Tekjur og gjöld hafnarinnar byggjast vitanlega á því, hversu mikil bátaútgjörðin er, og hver gjöld bátarnir borga. Jeg hygg, að fullhátt sje að áætla 500 kr. á hvern bát fyrir hafnarafnot. Þetta er töluvert gjald og mjer hefir skilist á sjómönnum þeim, sem jeg hefi talað við, að svo hátt gjald mundi illa þokkað. Það er enginn vafi á því, að hafnargjörðir eru hið mesta nauðsynjamál fyrir fiskveiðar vorar. En hins vegar er það athugandi, hvort þörfin er ekki meiri annarstaðar, og auðvitað sjálfsagt að láta þá staði sitja fyrir, þar sem þörfin er brýnust. En hvar er hún brýnust? Ekki þar, sem mannslífin eru í mestri hættu, þó leiðinlegt sje að segja, heldur þar, sem arðsvonin er mest. Jeg álít ekki, að lítil veiðistöð, með svo sem 10–30 bátum og lífshættulegri lendingu, eigi að ganga fyrir öðrum, sem 200–300 bátar myndu nota. Jeg fyrir mitt leyti álít það varhugavert, að leggja út í svo dýra höfn, sem Þorlákshöfn er, meðan málið er ekki betur undirbúið. Og jeg er ekki einn um þessa skoðun. Jeg hefi átt tal við fjölmarga sjómenn, sem líta svo á, að Þorlákshöfn sitji alls ekki fyrir. Nú er það sagt, að jörðin kunni að hækka í verði og landssjóður skaðist á biðinni. Mjer sýnist hjer engin hætta á ferðum. Hafnarvonin er eina verulega verðmæti jarðarinnar, og að nokkru leyti hefir hjer landssjóður tögl og hagldir. Ef útlendingar kaupa jörðina, þá byggja þeir höfnina. Við það er tæpast skaði skeður. Hún verður þá eflaust til afnota fyrir almenning, og landssjóður sleppur við það stórfyrirtæki, og ekki flytja útlendingarnir höfnina út úr landinu. Ef við getum brúkað útlendinga til nokkurs, þá er það til þess, að byggja fyrir okkur slík mannvirki. Annars munu ekki mikil líkindi til þess, að útlendingar kaupi jörðina fyrst um sinn. En að kaupa hana nú, án þess að gjöra þar höfn, er að eins til þess, að festa fje landssjóðs í eign, sem eflaust getur tæplega svarað vöxtum af fjenu. Og vjelbátarnir eru jafnilla settir fyrir því. Niðurstaðan hjá mjer verður sú, að málið verði sett í nefnd, sem athugi það vel. Gjöri tillögu um sjávarútvegsnefnd.

Matthías Ólafsson Hjer hafa orðið miklar umræður, og vildi jeg ógjarnan lengja þær. En jeg hjó eftir einu hjá háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Það var um hvar byrja ætti, og mjer skildist svo, að hann kæmist að þeirri niðurstöðu, að það væri þar, sem þörfin er brýnust, sem byrja ætti. Hvort er nú meiri eða brýnni þörf annarstaðar en hjer, þar sem, auk fólksfjölda og hafnleysis, eru fiskisæl mið. Jeg get ekki betur sjeð en að útvegurinn og útgjörðin frá Þorlákshöfn sje í hættu stödd, ef ekki er ráðin bráð bót á því, enda óhugsandi, að ekki verði meira eða minna manntjón á næstu árum, einkum þar sem útgjörðin er nú orðið mest megnis vjelbátaútgjörð. Eins og allir vita, er sjór mikill og illur fyrir þessum hluta landsins, og þegar ófært er um sundin fyrir framan Eyrarbakka, er einnig ófært á Stokkseyri og í Þorlákshöfn; auk þess er aðalvindstaðan svo, að ómögulegt er að komast til Vestmannaeyja, og þá auðvitað vonlaust að komast út fyrir Reykjanes. Frá mínu sjónarmiði er þetta aðalástæðan, að draga úr hættunni, en hún er líka mikils virði. Nú er komin fram tillaga um, að landið kaupi þessa jörð, og ef ekki gengur saman um kaupin, þá er hægt að taka jörðina eignarnámi. Það er raunar satt, að verðið er hátt og kostnaðurinn við hafnargjörðina mikill eftir áætluninni, en þetta á líka að verða góð höfn, sem rúmar að minsta kosti 150–170 vjelabáta og auk þess 2 stór farmskip; þetta ætti því að verða mjög viðunanleg höfn, og jeg lít svo á, að menn ættu ekki að horfa í að kaupa jörðina. Við höfum að vísu ekki handbært fje, en verðum þá að taka fje að láni, til að sjá lífi manna borgið og auka framleiðslu landsins. Vjer getum ekki til lengdar komist hjá að byggja hafnir á miklu fleiri stöðum. Ef vel semdist um kaupin, er ekki heldur hundrað í hættunni, því að ekki kæmi til þess, að það þyrfti að borga eignina út á fjárhagstímabilinu. Ef ekki semdist um kaupin, er altaf hægt að taka jörðina eignarnámi. Álít því rjettast að samþykkja tillöguna; engin ástæða til, að setja hana í nefnd, tillagan skýrir sig sjálf, og því ekkert fyrir nefnd að gjöra.

Einar Jónsson Jeg lít svo á, að háttv. þingmenn eigi að trúa samvinnumönnum sínum í deildinni til að gefa rjettar skýringar um sjerstök atriði eftir kunnugleika, sem ætíð hlýtur að vera misjafn eftir atvikum, og jeg vona, að þeir hafi ekki reynt mig að ósannindum, enda veit jeg ekki til, að jeg hafi verið álitinn maður ósannsögull í alvarlegum málum. Jeg er nú búinn að vera sjómaður þar eystra í 15 ár, og jeg verð að segja það, að Þorlákshöfn er neyðarhöfn Stokkseyringa og Eyrbekkinga, einkum fyrir vjelbáta, sem nú eru óðum að ryðja sjer til rúms, en geta þó því að eins leitað hafnar í Þorlákshöfn, að þar komi mótorbátakví. Tillagan ber það með sjer, að hjer sje farið fram á mjög nauðsynlegt mál, og jeg þori að fullyrða, þegar um kaup á jörðinni er að ræða, að landið er ríkara en áður, ef það kaupir Þorlákshöfn, og líkindin fyrir því, að höfn og bátalægi kæmist þá fljótt í lag, miklu meiri, heldur en ef einstakir menn eiga jörðina. Það vill nú svo vel til, að ráðherra er vel kunnugur á þessum slóðum, og hans umsögn og skýringar því í alla staði á rökum bygðar. Mjer fyrir mitt leyti finst mjög sanngjarnt að samþ. tillöguna. Það sýnir og ljóslega, hve afar nauðsynleg höfn í Þorlákshöfn er, að það er algengt, að bátar frá Eyrarbakka, Stokkseyri og Þorlákshöfn róa að morgni í besta veðri en komast svo ekki til lands vegna brims, þegar á daginn liður, á neinum öðrum stað en Þorlákshöfn. Sanngjarn og skynsamur maður, eins og hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) er, hefir enga ástæðu til að tala um það, sem hann er gjörókunnugur og hvorki kann eða veit nein deili á. Hann segir það satt, að höfnin verður dýr, en fjeð brestur ekki, ef viljann vantar ekki til að bjarga mörgum mannslífum og hafa annan margfaldan arð af eigninni, væri henni sómi sýndur - en mannslífin gilda mest; þau verða ekki metin til peninga. Annars kann jeg illa við, að menn sjeu að blanda sjer í mál, sem þeir hafa engan kunnugleika á. Jeg fyrir mitt leyti álít langhyggilegast, að samþykkja tillöguna. Sannsöglir menn og kunnugir eiga að ráða. Jafnkunnugur maður og hæstv. ráðherra er full fær um að ráðstafa þessu á sem bestan hátt. Þorlákshöfn er kapitalsjörð, og ef hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) hefði haft fyrir því, að setja sig inn í málið, mundi hann líta öðruvísi á það.  (Guðmundur Hannesson: Í hverju liggur þetta kapital?)  Jeg veit nú ekki, hvort jeg er við því búinn, að telja upp alla kosti jarðarinnar nú og þegar höfn er komin. Í 1. lagi er þar þrautalending, bæði fyrir Eyrarbakka og Stokkseyri, og við það hafa margar skipshafnir bjargast fyrr og síðar. Í 2. lagi fiskisæl veiðistöð, svo fiskisæl, að engin verstöð sunnanlands kemst þar til jafns. Í 3. lagi er hún mikil sauðjörð. Tún stór og vel ræktuð, trjáreki o. fl. o. fl. 1. þm. Húnv. (G. H.) væri vel haldinn af að búa þar, ekki síst ef höfn og bátalægi kæmist í verk. Því fylgdu svo margir kostir, sem öllum hljóta að vera augljósir, og jeg vil ekki þreyta háttv. þingmenn á, að koma hjer með í upptalningu.

Pjetur Jónsson Jeg fyrir mitt leyti verð dræmur að greiða atkvæði með þessari þingsályktunartillögu. Áður en slegið er föstu, að ráðast í þessa dýru hafnargjörð í Þorlákshöfn, verður að gjöra sjer fyllilega grein fyrir, hvaða hafnir og lendingarbætur er álíka brýn þörf að gjöra, eða meiri, og jafnframt hvað landið treystist til, þegar slíkt yfirlit er fengið. Jeg hygg líka, að kaup á jörðinni verði eigi með neinum viðunandi kjörum, undir þessum kringumstæðum, svo mjög sem »svindlað« hefir verð með þessa eign. Þá vil jeg og benda á, hvað hægt er að gjöra með álíka upphæð og þarf til þessarar fyrirhuguðu hafnar, alt að 700,000 kr. Það er meira en öll Flóaáveitan kostar. Fyrir sama fje er einnig hægt að beisla Markarfljót og Þverá og græða upp nýtt land, frjósamara og arðsamara, en nokkurn annan blett á öllu Suðurlandsundirlendinu, og mundi það framfleyta fleira fólki en til mála gæti komið, að yrði í Þorlákshöfn, - framfleyta því ekki einungis eins vel, heldur miklu farsællegar fyrir menningu landsins. Jeg vil að eins benda á þetta til samanburðar, svo að menn stari sig ekki alt of blinda á þetta fyrirtæki út af fyrir sig. Jeg ber mikla virðingu fyrir sjávarútveginum, en kýs samt heldur að rækta landið og fjölga fólkinu þar.

Sigurður Sigurðsson Jeg þakka háttv. þingm. V.-Sk. (S. E.) fyrir svarið. Annars var jeg ekki neitt að ámæla honum, þótt jeg segði, að jeg vissi ekki til, að stjórnin hefði gjört neitt í þessu máli. Jeg man ekki betur en að það væri að tilhlutun Fiskifjelagsins, og eftir ósk manna þar eystra, að Jón verkfr. Ísleifsson gjörði mælingarnar á Þorlákshöfn veturinn 1913–1914. Jeg er ekki að skamma neinn ráðherra, hvorki þann fyrrverandi eða núverandi, þó að jeg segi þetta. En sannleikanum mun það vera samkvæmast, að fyrrverandi ráðherra hafi ekki átt upptökin að því, að byrjað var þarna á mælingum þenna fyrrnefnda vetur. Háttv. 1. þingm. Húnv. (G. H.) hafði ýmislegt að athuga við þetta mál, eins og fyrri daginn, og var það alt á sömu bókina lært. Hann vill slá á frest öllum ráðstöfunum til hafnargjörðar í Þorlákshöfn, og telur að ýmsir aðrir staðir eigi að ganga fyrir, hvað hafnargjörðir snertir. Jeg hefi ekki haldið því fram, að byrja ætti á Þorlákshöfn, á undan öllum öðrum stöðum, þar sem nauðsynlegt er að gjöra höfn. En hinu held jeg fram, að nauðsynlegt sje að festa kaup á jörðinni sem fyrst. Það er og auðsætt, að vegna þess, hvað mikill útvegur er í Þorlákshöfn og nærliggjandi veiðistöðum, þá hlýtur að reka að því mjög bráðlega, að byrjað verði þar á hafnargjörð og undirbúningi til þeirra framkvæmda. Þá var það, að kostnaðurinn við hafnargjörðina yrði mikill. En jeg vil þá benda háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) á það, að þetta er ekki gjört fyrir Árnessýslu eina.  (Pjetur Jónsson: Það hefi jeg ekki heldur sagt)  . Jeg veit, að hv.þm. S.-Þing. (P. J.) var miklu mildari í orðum en háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). En sannleikurinn er sá, að í verstöðum þeim, sem hjer ræðir um, stunda menn sjó úr Rangárvallasýslu, Vestur-Skaftafellssýslu, Árnessýslu, Gullbringu- og Kjósarsýslu og hjeðan úr Reykjavík. Hjer er því um höfn að ræða, er hefði almenna þýðingu fyrir alt Suðurlandsundirlendið að minsta kosti. Auk þess myndi fiskiskipafloti hjeðan úr Reykjavík oft nota sjer höfnina, t. d. er ilt væri veður, er skipin þyrftu að taka vatn og matvæli, leggja af sjer sjúklinga o. fl. Tillagan ræðir ekki um það, að byrja eigi á hafnargjörð í Þorlákshöfn á undan öðrum stöðum á landinu. Jeg er eins og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) ánægður með það, að komin er fram tillaga um rannsókn á öllum hafnarstæðum, og að hafnargjörðum sje komið í kerfi, eins og t. d. er um síma- og vegamál. En þó að Þorlákshöfn verði ekki fyrsti staðurinn, þar er höfn verði gjörð, þá ætti hún samt að vera ofarlega í tölu þeirra staða, er slíkt gæti komið til greina um. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) sagði eitthvað á þá leið, að þegar velja ætti stað til að gjöra höfn á, þá ætti ekki að taka tillit til þess, hversu mörg mannslíf væru í hættu, eða hve margir stunduðu þar sjó, heldur hvar arðurinn yrði mestur. Jeg skil það vel um lækni, að hann sje ekki næmur fyrir því, þó að einn maður eða jafnvel nokkrir menn hrökkvi upp af. En þegar um höfn er að ræða, þá verður að taka mest tillit til þess, hversu margir stunda þar sjó, og hversu mikil lífshætta sje því samfara fyrir þá, er það gjöra. Og það er engum vafa bundið, að austanfjalls er meiri hætta á því, að ná eigi til lands, ef ilt er í sjó, en víða annarstaðar. Og þar sem margir stunda þar sjó, verður að líta á þetta. Auk þessa er það ósannað mál, að það það borgi sig verr að gjöra höfn í Þorlákshöfn en annarstaðar. Hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) hefir ekki komið fram með nein rök í því efni. Jeg hefi aldrei lagt neina sjerstaka áherslu á það, hvar byrjað væri, en treysti stjórninni til að sjá um, að það verði gjört þar, sem nauðsynin til þess er mest. Jeg skal svo ekki þreyta hv. deild með lengra máli; þakka hlýlegar undirtektir þeirra þingmanna, er talað hafa með þessu máli, og reynt að greiða götu þess. Býst jeg svo eindregið við því, að háttv. deild samþykki þessa þingsályktunartillögu mína.

Ráðherra: Jeg skal ekki lengja mikið umræðurnar, því að tekið hefir verið margt fram með og móti. Í fyrra var lagt hjer fyrir Nd. frumv., er fór í líka átt og þingsályktunartillaga sú, er hjer er um að ræða, en var vísað aftur til stjórnarinnar til undirbúnings, af því að málið þótti ekki þá undirbúið nægilega. Sama er að segja um tvö önnur mál, er voru nokkuð svipuð, en verkfræðilega rannsókn á þeim vantaði, að þá var ekkert um þau ákveðið. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) hefir skýrt frá því, er gjört hefir verið í þessu máli í hans stjórnartíð. En jeg skal bæta því við, að fullnaðaruppdráttur af höfninni kom ekki til stjórnarráðsins fyrr en 10. eða 11. maí í vor. Var því ekki hægt að taka þetta mál upp í fjárlögin, enda vafasamt, hvort það að öðru leyti hefði verið unt, þar sem málið var ekki heldur undirbúið á annan hátt. Jeg er ekki hissa á því, þó að ekki hafi komið fram tilboð um kaup á Þorlákshöfn frá eigendunum. Jeg hefi átt tal við einn eigendanna, og vilja þeir fyrst, áður en þeir hafa látið nokkuð uppi um verð það, er jörðin kynni að fást fyrir, að þingið gjöri tilboð í hana. Jeg skal út frá þessu taka það fram, að þar sem sú athugasemd hefir verið gjörð, að óheppilegt sje, að ekki er tiltekið í tillögunni hámark verðs á jörðunni, að um það getur verið álitamál. Það, sem mælir með því, að hámark verðs sje tilgreint, er það, að þá færi stjórnin ekki hærra, ef samninga yrði leitað, og að því leyti væri það varlegra fyrir þingið. En á hinn bóginn er það óheppilegra, að ákveða nokkuð um þetta, því að væri það gjört, þá myndi seljandi halda sjer við það hámark, sem tilgreint væri, og ekki láta jörðina fyrir minna, þar sem þá líka stjórninni væri heimilað að semja á þeim grundvelli. Jeg vil benda á þetta, til þess að þessar tvær hliðar á málinu verði athugaðar, ef það yrði sett í nefnd. Það, sem segja má, að stjórnin hafi ekki gjört, er það, að hún hefir ekki lagt fram frumv. til laga um heimild til eignarnáms á jörðinni, enda mætti lengi um það deila, hvort slíkt hefði verið tímabært eða rjett, þar sem málinu var vísað til stjórnarinnar í fyrra, en ef til vill á mismunandi grundvelli, að því er sum atriði málsins snertir. Um nauðsyn þessa máls þarf ekki að endurtaka það, sem sagt hefir verið, því að engin veruleg mótmæli hafa komið fram í umræðunum um það. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) hefir ekki beint talað móti því, að nauðsyn bæri til þessa, en hitt, sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að ekki dygði að einblína á einn stað, heldur þyrfti að rannsaka, hvar bráðust þörf væri á hafnargjörðum, það er vitanlega alveg rjett; enda hefir nýlega verið samþykt þingsályktunartillaga hjer í deildinni um það, að stjórnin skuli láta rannsaka, hvar tiltækilegast og mest þörf sje á, að hafnir verði gjörðar og lendingar bættar. Og þar sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hjelt því fram, að tillaga sín bryti ekki bág við áður nefnda tillögu, nje heldur við skoðun háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) á því, að fengið yrði heildaryfirlit yfir allar hafnir og lendingarstaði, þá sje jeg ekki ástæðu til að óttast það, að höfn verði gjörð í Þorlákshöfn á undan öðrum stöðum, er nauðsyn bæri til hafnar. Till. fer því að eins fram á það, að tryggja landinu eign á jörðinni, ásamt því sjávargagni, er hún hefir til að bera. Nefnd sú, er í fyrra fjallaði um málið, áleit nauðsynlegt, að tryggja landinu eignarrjett á jörðinni, meðal annars af því, að nefndin leit svo á, að óheppilegt væri, að lagt yrði fram fje úr landssjóði til umbóta á jörðinni, án þess að stjórn og þing gæti haft hönd í bagga með, hvernig með væri farið, að jörðin kæmist ekki í hendur útlendinga og braskara. Enda mætti, ef þarna yrði gjörð höfn, leggja á hæfileg uppsátursgjöld, en íþyngja þó ekki um of útvegsmönnum í Þorlákshöfn. Það mun hafa verið aðallega þetta, er vakti fyrir nefndinni í fyrra. Og hafi þetta verið rjett þá, fæ jeg ekki sjeð, að nein breyting hafi á því orðið síðan.

Sigurður Eggerz Það gleður mig, að hæstv. ráðherra hefir tekið í sama strenginn og jeg, um að stjórnin hafi gjört það, er gjöra bar. Og þar sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að jeg hefði ekki látið gjöra neitt í þessu máli, þá vil jeg láta þess getið, að jeg greiddi Jóni verkfræðingi Ísleifssyni 200 krónur fyrir teikningar og ýmsan undirbúning málsins, er sýnir þó, að jeg hefi undirbúið málið.  Jeg er á sama máli og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) um gildi mannslífanna, en jeg vil þó vona, að þau hafi líka gildi í öðrum kjördæmum landsins. En mig rekur minni til þess, að háttv. 1. þm. Árn. talaði ekkert í þá átt, er tillagan um að brú yrði gjörð á Jökulsá á Sólheimasandi, sem hefir þó orðið 40 mönnum að fjörtjóni, lá hjer fyrir á þingi, og greiddi meira að segja atkvæði á móti henni. Svona mikils virði voru mannslífin honum þá, enda var það utan hans kjördæmis.

Eggert Pálsson Jeg kannast við það, að miklar umræður eru orðnar um þetta mál, en þó hefi jeg talið mjer rjett að athuga ýmislegt, er fram hefir komið í umræðunum. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) talaði mjög sljett og felt um málið, eins og hans er síður, en mjer virtist, að ummæli hans sönnuðu ekki annað en það, að hann hefði ekki nægilega opin augu fyrir því, hvernig atvinnuvegum landsins er í raun og veru háttað. Mjer skildist, að hann væri aðallega að hugsa um, að hafnir yrðu gjörðar að eins á fáum stöðum á landinu og þá vitanlega þar, sem fiskisælast væri. Þetta er mjög eðlileg hugsun, ef því væri þannig háttað hjer á landi, að sjávarútvegsstjettin og landbúnaðarstjettin væru verulega sundurgreindar. En því er ekki þann veg farið, og það mun svo verða um óákveðinn tíma, að mikill hluti þjóðarinnar stundar báða þessa atvinnuvegi nokkurn veginn jöfnum höndum. Væri hjer því að eins um sjerstaka sjávarútvegsstjett að ræða, þá væri nægilegt, að gjörðar yrðu sæmilega góðar hafnir á fáeinum stöðum á landinu, og þeim öllum, er sjávarútveg stunduðu, vísað þangað, til þess að lifa þar af atvinnugrein sinni. En þar sem því er nú þannig háttað, að víðs vegar á landinu stunda menn báða þessa atvinnuvegi jöfnum höndum, þá verður að athuga og umbæta verstaði víðar en á fáeinum stöðum. Það verður að umbæta hafnir og lendingar á sem flestum stöðum, til þess að fiskisæld hafsins í kring um strendur landsins geti sem flestum landsbúum að notum komið, einnig þeim, sem meðfram stunda landbúnaðinn. Fyrir austan fjall og víðar er því þannig háttað, þó að landið sje þar gott, að ekki er unt að lifa eingöngu á landbúnaðinum, og allra síst eins og samgöngum er enn þá háttað. Menn reyna því að auka tekjur sínar með því, að hlaupa að sjó, er minst er að gjöra, og þá vitanlega sem næst sjer. Og því fremur er ástæða fyrir menn að leita ekki langt í burtu til fiskveiða, þar sem beint fram undan hjeraðinu eru ágætis fiskimið. Því að eins og mörgum mun kunnugt, er Þorlákshöfn með allra bestu verstöðum á landinu, hvað fiskisæld snertir. Fyrir því mundu menn ekki, hvort sem nokkuð eða ekkert verður gjört, til þess að tryggja líf þeirra manna, er fiskveiðar stunda í Þorlákshöfn, leita þaðan, þótt gjörðar yrðu hafnir eða góðar lendingar annarstaðar á landinu. Spurningin er því eingöngu þessi, hvort þingið vill gjöra nokkuð til að tryggja líf og eignir manna þarna eystra. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) benti á það, að sú upphæð, er lögð myndi verða til að koma upp höfn í Þorlákshöfn, yrði svipuð þeirri upphæð, er ætluð er til Flóaáveitunnar. Þetta er að vísu rjett. En hins vegar er að líta á það, að ef það er einlægni þingsins, að leggja í Flóaáveituna, þá liggur það í augum uppi, að fólki muni fjölga á þessu svæði að miklum mun. En getum við þá hugsað okkur það, að það fólk alt geti í framtíðinni lifað eingöngu á landbúnaði, fremur en nú? Það er og verður spurningin. Það mætti ef til vill svara þessari spurningu játandi, en þó með því ákveðna skilyrði, að samgöngurnar bötnuðu að miklum mun frá því, sem nú er. En ef landbúnaðarafurðir hækka ekki að miklum mun í verði, sem ekki getur orðið, nema með bættum samgöngum, svo sem járnbrautarlagningu, er sýnist nú sem stendur ekki blása sem byrlegast fyrir, þá geng jeg út frá því sem alveg gefnu, að þar sem fólki mun áreiðanlega fjölga á áveitusvæðinu við framkvæmd vatnsveitunnar, að þá muni það samt sem áður ekki verða frekar en nú megnandi þess, að lifa eingöngu á landbúnaði, og hljóti því að leita sjer lífsviðurværis við sjávarsíðuna, og því helst í Þorlákshöfn, sem næst liggur og reynst hefir tiltölulega fiskisæl. Þegar því Flóaáveitan kemst í verk, verður vafalaust reyndin þessi. En ef svo yrði, mundi það þá reynast verra fyrir landssjóðinn, að hafa eignast Þorlákshöfn áður? Þessa verða menn að gæta, því að með aukinni sjósókn þaðan, vex jörðin í verði að miklum mun. Það hlýtur öllum að skiljast. Rjettast hefði vitanlega verið að kaupa Þorlákshöfn, þegar hún var til kaups hjer á árunum, því að síðan hefir hún vaxið mjög í verði, en við því verður nú ekki gjört. En þegar eftir að Flóaáveitan hefir komist á, mun hún hækka enn meira í verði. Og við því ber nú að sjá, með því að ná eignarrjetti á jörðinni áður. Hjer er því um praktiska ráðstöfun að ræða. En auðvitað verður að gæta þess, að gefa ekki óviturlega hátt verð fyrir jörðina. Enda treysti jeg þingi og stjórn til þess, að haga sjer viturlega í þessu máli. Það er líka opinn vegur fyrir stjórnina til að ná fyrir landssjóðs hönd eignarrjetti á jörðinni, þótt eigendur vildu ekki gefa hana fala fyrir hæfilegt verð, eins og 2. málsgrein tillögunnar sýnir. Því að fengist jörðin ekki með sæmilegu verði, mætti grípa til eignarnáms í henni. En komi aftur á móti fram sanngjarnt tilboð um kaup á jörðinni, þarf að sjálfsögðu ekki að grípa til þess. Þá fellur alt í ljúfa löð. Jeg vil því biðja menn vel að athuga, hvort ekki sje ástæða til að gefa þessa kaupheimild, sem hjer er farið fram á. Hitt liggur ekki fyrir, að gjöra þessi kaup nú. Hjer er um að ræða bestu verstöð á Suðurlandi, og eina staðinn, sem komið geti til tals sem höfn á því svæði. Og hvað hina fyrirhuguðu Flóaáveitu snertir, þá ætti hún ekki að draga úr, heldur miklu fremur að stuðla að því, að landið tryggi sjer eignarrjett á þessum þýðingarmikla stað.

Forseti: Jeg hefi meðtekið skjal með áskorun um, að umræðum sje hætt, og skal jeg leyfa mjer að bera það undir háttv. deild.