Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjh-. og viðskn. fjallaði um frv. til laga um verðlagsaðhald, lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana á fundum sínum í gær og lauk afgreiðslu á málinu seint í gærdag. Ég vil sérstaklega þakka nefndarmönnum fyrir gott samstarf í nefndinni við að koma þessu máli fram. Við áttum erfiðan dag og það voru margir sem þurfti að ræða við, en svo fór að lokum að okkur auðnaðist að ljúka afgreiðslu málsins. Það hefði ekki getað gerst nema með góðri samvinnu nefndarmanna. Ég sé ekki ástæðu til að fara mjög mörgum orðum um þetta frv. Það er í fimm greinum: 1. gr. fjallar um verðlagsaðhald, en þar kemur fram að miða skuli verðákvarðanir við ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum sem ríkisstj. ákveður á hverjum tíma. Leyfi til verðhækkana innan þeirra marka, sem ríkisstj. setur hverju sinni, tekur gildi með samþykki viðkomandi verðlagsyfirvalda og staðfestingu viðskrh. Síðan kemur skýrt fram að sé samþykkt verðlagsyfirvalda umfram þessi settu mörk taki hækkunin ekki gildi nema að fenginni staðfestingu ríkisstj. Það kom fram á nefndarfundum að menn óttuðust að þetta gæti leitt til þess, að fyrirtækjum væri mismunað samkv. þessum lögum, einn fengi minna og annar fengi meira vegna laganna, en slíkt er að sjálfsögðu ekki hægt að lesa út úr þessum lagatexta. Hins vegar hlýtur alltaf að verða misjöfn hækkunarþörf hjá hinum ýmsu aðilum og á það þarf að leggja mat hverju sinni, eins og verið hefur á undanförnum árum. Slíkt mat hlýtur ávallt að liggja til grundvallar annars vegar ákvörðun verðlagsyfirvalda og hins vegar ákvörðun ríkisstj. þegar það á við. Í 2. gr. eru heimildir til að krefjast lögbanns. Er álitið að þannig megi með skjótari hætti ná fram lögum varðandi verðlagsbrot. Það hefur komið í ljós að það tekur langan tíma og menn komast upp með að brjóta lögin, einn og einn aðili. Slík mismunun er að sjálfsögðu óþolandi og þess vegna er nauðsynlegt að skýr ákvæði séu í lögum sem geti tryggt að menn séu jafnir fyrir lögunum varðandi þetta atriði og geti ekki hagnast á því að gerast lögbrjótar. 3. gr. fjallar um lækkun vörugjalds og sé ég ekki ástæðu til að gera neina sérstaka grein fyrir því. 4. gr. er um heimild til ríkisstj. um lækkun ríkisútgjalda. Það kom fram í nefndarstörfum í gær, að það væri vafasamt að hægt væri að lækka lögbundin framlög með þessum hætti, en það munu vera allmörg fordæmi fyrir því að svo hafi verið gert. Ég sé hins vegar ástæðu til að gera hér grein fyrir, hvað menn hafa í huga varðandi þennan niðurskurð eða þessa frestun og þessa lækkun útgjalda, til þess að taka af nokkur tvímæli, en vil skýrt taka fram að hér er aðeins um fyrstu hugmyndir að ræða og hafa þær á engan hátt verið endanlega afgreiddar í ríkisstj. Það er gert ráð fyrir því í fyrsta lagi, að frestað verði framkvæmdum sem svarar 5% af ríkisframlögum. Er það áætlað um það bil 11.5 millj. Það er gert ráð fyrir að fresta vegagerð sem nemur 3 millj. kr. og einnig er gert ráð fyrir að draga úr framlögum til nokkurra sjóða um 5% af ríkisframlaginu. Þau ríkisframlög, sem þar koma fyrst og fremst til greina, eru til Fiskveiðasjóðs, en ríkisframlagið þar er samtals 18.6 millj., Stofnlánadeildar, þar er ríkisframlagið samtals 10.8 millj., Lánasjóðs sveitarfélaga, þar er ríkisframlagið 3.2 millj., Iðnlánasjóðs, þar er ríkisframlagið 4.3 millj., Félagsheimilasjóðs, þar er ríkisframlagið 3 millj., Orkusjóðs, sem er með ríkisframlag 25 millj., og Iðnrekstrarsjóðs með ríkisframlag 1.5 millj. Ef þannig yrði farið að eru 5% af þessum framlögum samtals 3.3 millj. Byggingasjóðir fá 3 millj. minna og rekstur 10 millj., kr. minna, en samtals gerir þetta tæpa 31 millj. - Ég vildi að þetta kæmi hér fram. Ég vil endurtaka að þessi mál eru alls ekki endanlega frágengin, en rétt er að fram komi hvaða lögbundin framlög það eru sem þarna eru einkum höfð í huga. Við gerum brtt. á þskj. 691 um 5. gr. - 5. gr. er þess eðlis, að þar er Seðlabanka Íslands að fengnu samþykki ríkisstj. fengin heimild til að ákveða bindiskyldu með öðrum hætti en hingað til hefur gilt. Það má segja með bindiskylduna að hún hefur næstum alltaf verið í ákveðnu hámarki, eftir því sem heimildin hefur gefið tilefni til. Heimildin er nú 28% og bindiskyldan hefur verið það um nokkurt skeið, en var áður 25%. Það er að sjálfsögðu mjög óheppilegt við stjórn peningamála að ekkert svigrúm skuli vera til þess að bregðast við mismunandi aðstæðum hverju sinni, og sú staðreynd, að þessi heimild er komin í hámark þótt við blasi að sparifjármyndun fari nú mjög vaxandi, getur ekki verið æskileg. Nefndin gerir að tillögu sinni að greinin orðist svo: „Þrátt fyrir ákvæði 31. gr. laga nr. 13/1979 skal Seðlabanka Íslands heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. að ákveða hærri og sveigjanlegri bindiskyldu innlánsstofnana á tímabilinu 1. maí 1981 til 30. apríl 1983 en kveðið er á um í lögunum.“ 1. minni hl. fjh.- og viðskn. gerir þá tillögu að tímabilið verði lengt frá 1. maí til 30. apríl 1983. Að sjálfsögðu var það aldrei hugmyndin að þessi heimild ætti algjörlega að falla niður um næstu áramót. Hins vegar hlýtur að vera eðlilegt, að þegar slík breyting er gerð á bindiskyldu komi ákvörðun sem þessi til endurskoðunar innan ákveðins tíma. Við nánari athugun þykir ekki heppilegt að þessi ákvörðun komi til endurskoðunar eftir aðeins sjö mánuði, það sé réttara að hafa hér um lengri tíma að ræða. Þess vegna leggur nefndin til að tímabilið verði lengt í tvö ár. Annars vegar er lagt til að orðin „allra eða einstakra“ falli niður, þ. e. allra eða einstakra innlánsstofnana, en í stað þess komi inn, að Seðlabanka Íslands sé heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. að ákveða hærri og sveigjanlegri bindiskyldu. Það hefur m. a. í för með sér að það hlýtur að koma til álita að hafa bindiskylduna sveigjanlegri en nú er. Lausafjárstaða bankanna er mjög mismunandi. Hún er oft og tíðum góð í byrjun árs, en fer svo versnandi og breytist verulega eftir tímabilum. Þess vegna hlýtur að koma til álita að hafa meiri sveigjanleik í þessari bindiskyldu í samræmi við stöðu bankanna og innlánsstofnana á hverjum tíma. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta mál vegna þess að það er lögð mikil áhersla á að það geti náð fram að ganga hið fyrsta. Ætla ég því ekki að nota meiri tíma nú af þeim tiltölulega stutta tíma sem til stefnu er, en vil aðeins ítreka að 1. minni hl. n. leggur til að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu sem fram kemur á þskj. 691.



Herra forseti. Það er orðin regla hjá hæstv. ríkisstj. að ganga yfirleitt ekki frá tillögum sínum um aðgerðir í efnahagsmálum fyrr en á síðustu stundu. Þannig gat ríkisstj. ekki sinnt þeirri lagaskyldu sinni að leggja frv. til lánsfjárlaga fram og afgreiða það fyrir áramót með fjárlögum, eins og henni bar þó lagaleg skylda til. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að koma sér saman um gerð slíks frv. um lánsfjárheimildir náði það ekki samþykki ríkisstj. á tilsettum tíma, sem henni var skapaður í lögum, og leið svo fram á vor að hæstv. ríkisstj. kom ekki verkinu frá sér. Allt s. l. haust, allan fyrri hlutann af starfstíma Alþingis, beið Alþingi eftir því að hæstv. ríkisstj. léti frá sér fara fyrstu tillögur sínar um aðgerðir í efnahagsmálum, sem hún boðaði í stjórnarsáttmála sínum og fram kom í ræðu forsrh. að væru væntanlegar, en þá ræðu flutti hann í febrúar í fyrra. Þær tillögur komu aldrei fram á öllu vorþinginu, þær komu aldrei fram alla sumarmánuðina, þó svo að hver nefndin á aðra ofan væri skipuð til þess að semja slíkar tillögur, og þær komu aldrei fram á haustþinginu og komu ekki fram fyrr en nokkrum klukkustundum áður en nýja árið gekk í garð, á gamlársdag á s. l. ári, en þá loksins kom ríkisstj. sér saman um hvernig þessar tillögur skyldu úr garði gerðar, og setti um þær brbl. Nú er þetta í þriðja sinn sem til stendur að hæstv. ríkisstj. komi einhverjum efnahagstillögum frá sér. Hún vissi mætavel að ákveðin atriði í brbl. féllu úr gildi 1. maí, sem er á morgun og þá þyrfti eitthvað við að taka. Hins vegar virðist, eins og forseti Alþýðusambands Íslands mun hafa orðað það, hæstv. ríkisstj. sofa á milli vísitölutímabila, því að hún rankaði ekki við sér fyrr en í lok aprílmánaðar, 27. apríl nánar tiltekið, þegar hún loksins kom sér að því að koma einhverjum tillögum frá sér hingað til Alþingis sem þurfti þá að afgreiða þar á aðeins tveimur dögum. Eins og fram kom hjá hæstv. forsrh. við 1. umr. málsins óskaði hann eftir að stjórnarandstaðan greiddi fyrir að þetta mál fengi afgreiðslu á Alþingi á aðeins röskum tveimur sólarhringum. Hann hafði þó ekki, hæstv. forsrh., haft þann hátt á að gera stjórnarandstöðunni hvorki formönnum stjórnarandstöðuflokkanna né heldur formönnum þingflokka stjórnarandstöðunnar, neina grein fyrir málinu fyrr en samdægurs og það var lagt fram. Það er þó vani ríkisstjórna, þegar um slík mál er að ræða sem frá er gengið í þinghléi og þurfa snara afgreiðslu, að kynna stjórnarandstöðunni með einhverjum hætti málin í þinghléinu svo hún geti notað þinghléið til þess að kynna sér málin betur og hraða afgreiðslu þeirra þegar að þingi kemur. Sjálfsagt hefur það ekki verið af vangá hjá hæstv. forsrh. sem þetta var ekki gert. Ástæðan hefur sjálfsagt verið sú, eins og jafnan áður, að hæstv. ríkisstj. kom sér ekki saman um hvað hún ætlaði að leggja til fyrr en daginn áður en frv. var prentað, fyrr en 25. eða 26. dag aprílmánaðar, þegar tíminn, sem ríkisstj. hafði til ráðstöfunar, var að renna út. Um leið og hæstv. forsrh, kynnti okkur formönnum þingflokka stjórnarandstöðunnar þetta mál í fyrsta sinn, röskum klukkutíma áður en það var lagt fram hér í deildinni, óskaði hann eftir, að stjórnarandstaðan féllist á að greiða götu þessa máls, og lagði á það mikla áherslu að Alþingi féllist á að afgreiða málið fyrir 1. maí. Til þess að svo gæti orðið þurftu ýmsar upplýsingar að sjálfsögðu að liggja fyrir. Niðurstaða okkar þingmanna Alþfl. varð sú, að við mundum tilkynna ríkisstj. að við mundum ekkert gera til að tefja framgang þessa máls hér í þinginu, hvorki með óþörfum ræðuhöldum í þingdeildum né heldur með því að standa í vegi fyrir afgreiðslu málsins í nefndum, en óskuðum hins vegar eftir að hæstv. ríkisstj. greiddi sjálf, eftir því sem hún gæti, götu málsins hér í þinginu með því að veita stjórnarandstöðunni ýmsar upplýsingar. Þær spurningar lögðum við fram að hluta til við formann fjh.- og viðskn. Nd. morguninn sem frv. var lagt hér fram og að hluta til í ræðu sem ég flutti fyrir hönd þingflokks Alþfl. við 1. umr. málsins. Hæstv. forsrh. brást vel við þessari málaleitan okkar og svaraði í ræðu sinni flestum eða öllum spurningum þeim sem ég beindi til hans, og hv. formaður fjh.- og viðskn. Nd. hefur lagt sig fram um að fá svör við þeim spurningum sem við beindum til hans og stjórnarsinna í fjh.- og viðskn. Að vísu hefðum við gjarnan þegið eðlilegan tíma til að fjalla um þetta mát og fara nánar ofan í saumana á ýmsum upplýsingum sem við fengum í hendur. Til þess hefur hins vegar ekki verið ætlaður tími. Mjög óeðlilega er að þessu máli staðið af hálfu hæstv. ríkisstj., en ég vil þó taka fram að hún hefur reynt að veita okkur þær upplýsingar sem hún á annað borð hefur getað veitt. Það hefur m. a. komið í ljós í þessu sambandi, að það gerist nú eitt skiptið enn að hæstv. ríkisstj. hefur enn ekki, á elleftu stundu, getað komið sér saman um ýmsar nauðsynlegar aðgerðir sem vitað er að þarf að gera í efnahagsmálum, jafnvel á allra næstu klukkustundum, og frv. víkur ekki að, né heldur hefur hæstv. ríkisstj. enn - og er það mun stærra mál, ef hægt er að jafna því saman - getað komið sér saman um hvernig hún ætlar að framkvæma ýmislegt af því sem þó er vikið að í frv. Þannig óskar hún heimilda á heimildir ofan frá Alþingi til ýmissa aðgerða, en fram hefur komið í máli ráðh. að ríkisstj. hefur samt sem áður enn ekki komið sér saman um - ekki bara hvernig þessum ráðstöfunum skuli beitt, heldur líka hvort þeim skuli beitt. Þetta sýnir að sjálfsögðu hvílík handarbakavinnubrögð viðhöfð eru af hálfu ríkisstj. Fyrir liggur að hún hefur ekki komið sér saman um nauðsynlegar aðgerðir í vandamálum, sem þarf að greiða úr á jafnvel næstu klukkustundum og frv, víkur ekki að, og hún hefur ekki heldur komið sér saman um hvernig eigi að framkvæma og jafnvel ekki hvort framkvæma eigi ýmsar þær heimildir sem hún er að biðja Alþingi um að veita sér í þessu marklitla frv. Ég held að rétt sé að ég fari í örstuttu máli yfir það sem fram hefur komið í þessu sambandi. Ég spurðist fyrir um það í ræðu minni við 1. umr. málsins, hvort það væri rétt, sem Tíminn og Morgunblaðið höfðu eftir formanni Framsfl., hæstv. sjútvrh., að ríkisstj. væri búin að koma sér saman um að standa þannig að málum að framfærsluvísitala hækkaði ekki umfram 8% þann 1. maí n. k. Í svari hæstv. forsrh. við ræðu minni kom fram að ríkisstj. hefði enga ákvörðun tekið um það. Hins vegar hefur komið fram, m. a. hjá hagstofustjóra á fundi fjh.- og viðskn., að það sé líklegt að framfærsluvísitalan muni hækka l. maí n. k. um 9.01% og verðbótavísitalan nokkru meira, allt upp í 9.28%. Þá spurðist ég fyrir um hvað hæstv. ríkisstj. hygðist gera til að ná því markmiði, sem hæstv. sjútvrh. lýsti a. m. k. sem sínu, að verðlagshækkanir og kauphækkanir í kjölfar þeirra færu ekki fram úr þeim 8% sem hann sérstaklega nefndi. Hæstv. forsrh. sagði í svari sínu að ríkisstj. mundi í fyrsta lagi, eins og fram kemur í frv., lækka nokkuð sérstakt vörugjald á gosdrykki, sem mun hafa þau áhrif á vísitölu að hún lækkar um 0.14%, og enn fremur að ríkisstj. hefði í hyggju að auka nokkuð niðurgreiðslur á landbúnaðarvöruverði. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. og var ítrekað af stjórnarsinnum í fjh.- og viðskn., að ríkisstj. hefur enn ekki komið sér saman um hve mikilli fjárhæð á að verja í þessar niðurgreiðslur né heldur hvernig á að beita niðurgreiðslunum á einstakar vörutegundir né hvað miða eigi niðurgreiðslurnar við að lækka vísitöluna mikið. Hins vegar kom fram hjá hagstofustjóra að ríkisstj. hefur aðeins ráðrúm til n. k. mánudags til að taka þessar ákvarðanir þannig að tilkynningar um auknar niðurgreiðslur verða að hafa komið fram fyrir n. k. mánudag til þess að Hagstofan taki tillit til þeirra við útreikning á framfærsluvísitölu. Komi þessar ákvarðanir ekki fram fyrr en eftir mánudaginn verður hæstv. ríkisstj. að setja sérstök lög ef á að taka tillit til þeirra niðurgreiðslna við útreikning á framfærsluvísitölunni, og er það eitt dæmið enn um, hversu allt er í skötulíki hjá hæstv. ríkisstj., að enn liggja ekki fyrir neinar upplýsingar og enn er ekki orðið neitt samkomulag í ríkisstj. um þessar niðurgreiðslur, hvorki um upphæð þeirra, hvernig á að beita þeim né heldur hversu mörg stig eða mörg brot úr stigum eigi að greiða niður með þessum hætti og verður þó niðurgreiðslan að hafa komið til framkvæmda n. k. mánudag. Þá spurðist ég fyrir um það í þriðja lagi, og vitnaði þá til viðtals sem Morgunblaðið og dagblaðið Tíminn höfðu átt við formann Framsfl. þá um morguninn, hvort hæstv. ríkisstj. hefði komið sér saman um hver þau ársfjórðungslegu meginmarkmið í verðlagsmálum ættu að vera sem talað er um í 1. gr. Fram hafði komið hjá hæstv. sjútvrh., formanni Framsfl., að einhverjir „við“ miðuðu við að þessi ársfjórðungslegu markmið væru 8% á þriðja vísitölutímabili þessa árs og 10% á því fjórða. Ég spurði hæstv. forsrh. hvort með þessu orði, „við“, væri átt við ríkisstj. eða einhverja aðra. Hæstv. forsrh. gaf þær upplýsingar í svari sínu að ríkisstj. hefði enga ákvörðun um þetta mál tekið aðra en þá sem kom fram í efnahagsáætlun hæstv. ríkisstj. um áramót, að hún stefndi að því að verðhækkanir frá upphafi til loka ársins færu ekki yfir 40%. Þeir „við“ sem hæstv. sjútvrh. og formaður Framsfl. talaði um í þessu sambandi eru því einhverjir aðrir „við“ en þessir „við“ sem sitja í ríkisstj. Um þetta atriði, sem þó kemur fram í 1. gr. frv., þessi ársfjórðungslegu meginmarkmið í verðlagsmálum, er engin samstaða orðin í stjórnarherbúðunum og þær heimildir, sem þeir biðja um að veittar verði í þessu sambandi af Alþingi, veit Alþingi ekkert um hvernig verða notaðar. Ríkisstj. hefur enn ekki komið sér saman um það. Er það enn eitt af mörgum dæmum um hve allt er í skötulíki sem varðar ákvarðanatöku hjá þessari hæstv. ríkisstj. Þá spurðist ég einnig fyrir um annað og vitnaði í því sambandi til enn eins viðtalsins við hæstv. sjútvrh. og formann Framsfl. Hann er nú orðinn eins konar véfrétt Þá spurðist ég einnig fyrir um annað og vitnaði í því sambandi til enn eins viðtalsins við hæstv. sjútvrh. og formann Framsfl. Hann er nú orðinn eins konar véfrétt þessarar ríkisstj. því hann er alltaf talandi, en hann virðist vera að gefa yfirlýsingar í nafni einhverra annarra, einhverra manna úti í bæ sem ekki sitja í ráðherrastólunum. Ég spurðist fyrir um hvort í aðsigi væru sérstakar breytingar á tollalögum, eins og hæstv, sjútvrh. skýrði frá í viðtali við annaðhvort dagblaðið Tímann eða Morgunblaðið. Hæstv. forsrh. skýrði frá því, að það hefði að vísu komið til tals í ríkisstj. að lækka tolla á ýmsum vörum og tækjum og þá sérstaklega heimilistækjum, og hefði verið rætt um að sú aðgerð fylgdi með frv. því sem hér er um rætt. En hæstv. forsrh. skýrði líka frá að ekki hefði orðið samkomulag í ríkisstj. eða niðurstaða í ríkisstj. í málinu og hefði það því ekki verið framkvæmt með þeim hætti sem rætt hafði verið um, hins vegar væru tollamálin öll í sérstakri endurskoðun í fjmrn. M. ö. o.: ríkisstj. varð ekki heldur sammála um þessa aðgerð, en varð hins vegar sammála um að skjóta henni frá sér eins og fleiri ákvörðunum og láta athuga málið. Þá spurðist ég fyrir um, og vitnaði enn í viðtal dagblaðanna við formann Framsfl., hvaða sérstakar aðgerðir ríkisstj. hefði í undirbúningi vegna búvöruverðsákvarðana sem fram undan eru, en hæstv. ráðh. hafði skýrt frá því, að slíkar aðgerðir væru í aðsigi hjá hæstv. ríkisstj. Hæstv. forsrh. skýrði frá því, að ríkisstj. hefði alls ekki neinar sérstakar aðgerðir í undirbúningi, a. m. k. ekki enn, varðandi ákvörðun búvöruverðsins aðrar en niðurgreiðslur þær sem áður hafði komið fram hjá hæstv. ráðh. að ríkisstj. væri að hugleiða, en hefði ekki enn orðið sammála um með hvaða hætti skyldi beitt. Þær upplýsingar, sem fengust til viðbótar við þetta mál í fjh.- og viðskn., voru, að miðað við að orðið yrði við beiðni um verðhækkun á áburði um hvorki meira né minna en 85% sem nú liggur fyrir ríkisstj. og ekki var a. m. k. af Hagstofu Íslands talin ástæða til annars en að gera ráð fyrir að ríkisstj. mundi samþykkja verðhækkun á smásöluverði á landbúnaðarvörum, sem ætti að koma 1. júní n. k., nema u. þ. b. 20%. Það er athyglivert að íhuga að á sama tíma og hæstv. ríkisstj. er að óska eftir því við Alþingi, að Alþingi hraði sérstaklega afgreiðslu á mjög öflugu verðlagsaðhaldi, eins og hæstv. ríkisstj. kallar nú það sem hún hefur hingað til kallað verðstöðvun, skuli fjh.- og viðsk.-nefndum gefnar upplýsingar um að einum mánuði eftir að þetta frv. á að ganga í gildi sem lög frá Alþingi sé þess að vænta, að landbúnaðarvörur, helstu nauðsynjavörur íslenskra heimila, hækki um u. þ. b. 20%. Það er von að allur almenningur sé farinn að hlæja að þessari verðstöðvun, þessu herta verðlagsaðhaldi hæstv. ríkisstj., og þeim ráðh. jafnframt sem beita slíkum úrræðum, ef úrræði skyldi kalla. Þá spurðist ég fyrir um það hjá hæstv. forsrh., hvort ekki mætti ganga út frá því sem gefnu að ríkisstj. hans mundi virða yfirlýsingu sem þáv. ríkisstj. gaf út að mig minnir 17. maí 1977, þess efnis, að ríkisstj. mundi skuldbinda sig til þess að allar hækkanir, sem koma ættu á opinberri þjónustu, kæmu á síðustu tíu dögum fyrir útreikning framfærsluvísitölu, en ekki yrði reynt að bíða með þessar verðhækkanir fram yfir þann útreikning og komast þannig hjá því að þær yrðu bættar í kaupi. Hæstv. forsrh. tók það fram í svari sínu, að ríkisstj. hans mundi virða þessa samþykkt frá 17. maí 1977. Það þýðir að hæstv. ríkisstj. hefur daginn í dag til að afgreiða allar þær verðhækkanir á opinberri þjónustu sem fjallað hefur verið um. Gjaldskrárnefnd, sem á að gera tillögur um þessar verðhækkanir til hæstv. ríkisstj., sat á fundi í gær, settist á fund um hádegi í gær og mun hafa haldið áfram til kvölds og lokið viðfangsefni sínu þannig að hæstv. ríkisstj. á að hafa fengið í dag tillögur gjaldskrárnefndar um afgreiðslu umsókna um verðhækkanir hjá ýmsum opinberum þjónustustofnunum, svo sem Pósti og síma, hitaveitu, rafmagnsveitu o. fl., o. fl. Þessar verðhækkunarbeiðnir voru á bilinu frá 7–20%, þar sem þær voru lægstar, upp í 85%, þar sem þær voru hæstar. Miðað við þá yfirlýsingu, sem ríkisstj. Gunnars Thoroddsens ætlar sér að standa við, hefur hún sem sé daginn í dag til að ganga frá þessum málum eða þá í allra síðasta lagi að þeirra sé von á mánudaginn, þ. e. eftir 1. maí, þegar íslensk verkalýðshreyfing hefur haldið sinn baráttudag hátíðlegan, - og skyldi það nú ekki vera að ákvarðananna væri frekar að vænta eftir þann dag en fyrir?

Ríkisstj. er búin að ganga frá þessu.

Hæstv. forsrh. segir að ríkisstj. sé búin að ganga frá þessu og kemur þá væntanlega fram hér á eftir og síðar í dag hverjar þessar ákvarðanir eru. Það verður nokkuð lærdómsríkt að sjá ákvarðanir ríkisstj. og hvaða verðhækkanir það eru sem hún hefur með þessum hætti samþykkt og hvaða áhrif þær muni hafa á vísitölu, sem e. t. v. þurfa ekki að vera mjög veruleg. Fljótlega í kjölfarið á þeim opinberu verðhækkunum hljóta að fylgja mjög almennar hækkanir á öðrum varningi vegna þess að nú bíða afgreiðslu verðlagsyfirvalda eitthvað á fjórða tug slíkra hækkunarbeiðna, sem eru af svipuðum toga og hinar opinberu verðhækkunarbeiðnir eru, eða á bilinu 10–15% og upp í 60–70%. Enn vek ég athygli á því, að á sama tíma og verið er að tala um verðstöðvun á verðstöðvun ofan og hert verðlagsaðhald er vitað mál að hæstv. ríkisstj., á sama degi eða daginn áður en slíkar ráðstafanir eiga að taka gildi - og nú eru enn í gildi lögin um algjöra verðstöðvun, tekur ákvörðun um verðhækkanir á opinberri þjónustu sem mér býður í grun að geti verið eitthvað í kringum 10% og vitað er að bíða ákvörðunar hæstv. ríkisstj. fjölmargar verðhækkunarbeiðnir á öllum mögulegum og ómögulegum vöru- og þjónustutegundum sem fylgja munu í kjölfarið. Herra forseti. Þessar upplýsingar ásamt öðru hafa komið fram bæði hjá hæstv. forsrh. og eins í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar. Eins og ég vakti athygli á áðan ber vissulega að þakka að hæstv. forsrh. og formaður fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar hafa lagt sig fram um að veita stjórnarandstöðunni þær upplýsingar sem hún hefur beðið um. Það athyglisverðasta í þessum upplýsingum er tvennt: Í fyrsta lagi hefur ríkisstj. komið sér saman um fæst þeirra mála sem hún þarf að taka ákvarðanir um á allra næstu dögum, hvort sem að þeim er vikið í frv. því, sem hér er til meðferðar, eða ekki. Þetta er annar þáttur þeirra athyglisverðu upplýsinga sem fram hafur komið: Hæstv. ríkisstj. kemur sér einu sinni enn ekki saman um eitt né neitt. - Í annan stað hefur verið upplýst að á sama tíma og á ferðinni er á Alþingi frv. um sérstakt hert verðlagsaðhald, sem á að taka við af svokallaðri algerri verðstöðvun, er hæstv. ríkisstj. og hefur verið að tilkynna og ákveða verðhækkanir, nú síðast í dag, á opinberri þjónustu, en síðan munu almennar verðhækkanir fylgja í kjölfarið og vitað er að helstu lífsnauðsynjar íslenskar, landbúnaðarvörurnar, munu hækka í útsöluverði um eitthvað milli 15 og 20% aðeins einum mánuði eftir að þetta sérstaka stranga verðlagsaðhald ríkisstj. gengur í gildi. Er þá nema von að fólk sé orðið fullsatt af þessum svokölluðu verðstöðvunum sem hafa verið í gildi í landinu í upp undir það einn áratug og eru orðnar þannig að fólk er gjörsamlega búið að missa allt verðskyn vegna þess að verðlagsaðhaldið svokallaða, verðstöðvunin svokallaða er ekki einu sinni þess pappírs virði sem hún er skráð á? Svo mikil fljótaskrift hefur verið höfð á afgreiðslu þessa máls að erfitt var að viðhafa þá reglu, sem er eðlileg og sjálfsögð þegar svona mál eru á ferðinni eins og hér um ræðir, að í nál. sé gerð grein fyrir því, hvað þeir hafa haft til málanna að leggja sem komið hafa á fundi fjh.- og viðskn. - í þessu tilviki til að gefa umsagnir um frv. það sem hér er á ferðinni. Fjh.- og viðskn. fékk allmarga til að veita sér umsagnir um frv. þetta. Þeir aðilar voru ýmist opinberir, eins og Seðlabanki, Hagstofa og Þjóðhagsstofnun ásamt verðlagsstjóra, ellegar þá einkaaðilar, svo sem forsvarsmenn íslenskra iðnrekenda, forsvarsmenn Verslunarráðs, forsvarsmenn viðskiptabanka og sparisjóða o. s. frv. Það á að vera regla, á að vera sjálfsögð kurteisi á Alþingi Íslendinga og almenn regla, að þegar slíkir aðilar eru kallaðir til að veita þingnefnd upplýsingar á þingnefndin að sjá svo um að þær upplýsingar komi fram í sérstökum þskj., í því þskj. sem n. lætur frá sér fara, nál., ella vita aðrir þm. en þeir, sem í n. sátu, ekki hvað á nefndarfundi hafði gerst og hvað þeir höfðu til málanna að leggja sem óskað var að kæmu til þingnefndarinnar og veittu henni upplýsingar og gæfu umsögn. Það er sjálfsögð krafa þeirra, sem eru beðnir um að koma og veita þingnefndum upplýsingar, manna sem hafa sérstakra hagsmuna að gæta eða hafa sérþekkingu á þeim málum sem verið er að fjalla um í þinginu hverju sinni, og sjálfsögð kurteisi af hálfu Alþingis, að umsagnir, sem gefnar eru í slíkum tilvikum, séu prentaðar í þskj. svo liggi ljóst fyrir, bæði fyrir alþm. öllum og fyrir þjóðinni, hvað þessir aðilar hafa til málanna að leggja. Sá mikli hraði, sem hafður var á afgreiðslu málsins, kom hins vegar í veg fyrir að hægt væri að gera þetta með skaplegum hætti. Ég hef að vísu ekki enn séð nál. 3. minni hl. fjh.- og viðskn., sem ekki er búið að dreifa, en hafi 3. minni hl. greint frá einhverjum af þessum umsögnum í sínu nál. hefur 3. minni hl. fjh.- og viðskn. orðið að vinna það verk í nótt. Auk þess á það ekki að vera viðfangsefni minni hl. n. að gefa slíkar upplýsingar, heldur eiga nefndarformenn að sjálfsögðu að sjá sóma sinn í því að beita sér fyrir að þeirra aðila, sem á nefndarfundi eru kallaðir til að veita umsagnir og gefa upplýsingar, sé getið í nál. Ég man eftir því, að sá ágæti fyrrv. alþm. Lúðvík Jósepsson tók það sérstaklega fram oftar en einu sinni í þessum ræðustól að það, sem hann teldi horfa einna mest til rangrar áttar hér í þinginu, væri að nefndarformenn væru fallnir frá þeirri reglu, sem áður hefði verið höfð, að láta þess ekki aðeins ávallt getið í nál. sínum, hvaða aðilar hefðu komið til þess að veita umsagnir eða óskað eftir áheyrn hjá viðkomandi þingnefnd, heldur jafnframt gera grein fyrir því í nál. hvað þessir menn hefðu haft til málanna að leggja. Ég vil taka undir þessi orð hv. fyrrv. alþm. Lúðvíks Jósepssonar, en hann sá ástæðu til þess að kvarta yfir því sem hann taldi vera öfugþróun í þessu sambandi. Eins og ég segi hafa komið fjölmargir aðilar á fundi fjh.- og viðskn. til að veita umsögn um þetta frv. Þá kom m. a. í ljós sú athyglisverða staðreynd, að frv. þetta, sem lýtur að bankamálum, verðlagsmálum og að nokkru leyti að efnahagsmálum, en þó í mjög þröngum skilningi þess orðs, hefur verið samið án samráðs við allar þær helstu sérfræðistofnanir í þjóðfélaginu sem Alþingi og ríkisstjórnir hafa sér til ráðuneytis. Þó svo að t. d. ein mikilvægasta grein frv. fjalli um Seðlabanka Íslands og eitt af hlutverkum hans hefur sú grein verið samin án nokkurs samráðs við Seðlabankann. Seðlabankastjórar sáu ekki þetta frv. né þessa grein fyrr en þeim var fært frv. prentað héðan frá Alþingi fyrir tveimur dögum. Í ljós kom, þegar rætt var við seðlabankastjórana, að ekki aðeins hafði ekkert samráð verið haft við Seðlabankann um gerð þessa frv., heldur var seðlabankastjórnin andvíg þeim ákvæðum frv. sem varða verksvið og viðfangsefni Seðlabanka Íslands. Seðlabankastjórarnir, sem komu á fund fjh.- og viðskn., lýstu yfir að þeir væru andvígir 5. gr. frv. Þeir töldu að það væri rangt, sem frv.-greinin gerði ráð fyrir, að mismuna innlánsstofnunum varðandi bindiskyldu. Og þeir töldu einnig að það væri rangt að veita jafnvíðtæka heimild til aukinnar bindiskyldu og greinin gerir, þar sem ekkert þak er sett á heimild Seðlabanka Íslands að fengnu samþykki ríkisstj. til innstæðubindingar, sem mögulega gæti því farið allt upp í 100% af innlánsfé bankanna. Seðlabankastjórarnir, sem á fundi n. komu, lýstu því sem sé yfir í fyrsta lagi: Þetta hefur verið samið án nokkurs samráðs við okkur. Við sáum ekki þetta mál fyrr en því hafði verið dreift á Alþingi. - Og í öðru lagi: Við erum andvígir þessu. Seðlabankastjórarnir tóku fram að þeir væru síður en svo andvígir því, að hægt væri að auka nokkuð bindiskylduna frá því sem hún er, en þeir sögðu: Það er fráleitt að ætla að mismuna innlánsstofnunum með þeim hætti að binda t. d. meira af innstæðufé þessa banka en hins, þessa sparisjóðs en hins, og það er fráleitt að Alþingi veiti heimild til aukningar á bindiskyldu án þess að setja eitthvað þak þar á. - Þessi önnur af tveimur mikilvægustu sérfræðistofnunum þjóðfélags okkar í efnahagsmálum var ekki aðeins sniðgengin af hæstv. ríkisstj. sem umsagnaraðili, heldur var hæstv. ríkisstj. beinlínis að gera tillögur til Alþingis um málefni þessarar stofnunar í andstöðu við stjórnendur stofnunarinnar. Við hina mikilvægustu sérfræðistofnun þjóðfélags okkar um efnahagsmál, sem á að vera til ráðuneytis ríkisstjórnum og Alþingi, Þjóðhagsstofnun, var ekki heldur haft samráð um samningu þessa frv. Þessi tvö helstu hjálpartæki íslenskra stjórnmálamanna sitja nú með hendur í skauti sínu. Til þeirra er vart leitað um mál sem hæstv. ríkisstj. þarf að leggja fyrir Alþingi. Upp kom því sú eðlilega spurning, og var þá vísað til fyrri yfirlýsinga þess manns sem nú er forsætisráðherra Íslands, hvort verið gæti að sú fræga kerling með svarta kassann, sem sótt var til útlanda á þeim tíma þegar hæstv. forsrh. var iðnrh. og fjallaði um vandamál Kröflu, væri nú orðin helsti efnahagsráðgjafi núv. ríkisstj. og veitti henni þær upplýsingar og þá aðstoð sem hún þyrfti á að halda við gerð frumvarpa um efnahagsmál.

Hún er fjölhæf, þessi.

Já, hún er nokkuð fjölhæf, en menn spurðu nú einkum og sér í lagi um það, a. m. k. stjórnarsinnar, í hvaða flokki hún væri. Ég held að það fari nú ekkert á milli mála að hún er í flokki hæstv. fjmrh. Þá kom það einnig fram að forsvarsmenn viðskiptabanka og sparisjóða, sem á fundinum mættu, lögðust mjög gegn þeim greinum sem til þeirra taka, þ. e. 5 gr. frv., og fórn fram á, að þær greinar yrðu ekki lögleiddar, og lýstu yfir þeirri skoðun sinni, að þeir teldu að ákvæði greinarinnar væru ekki framkvæmanleg, og lýstu þeirri von sinni, að jafnvel þótt Alþingi kynni að leiða þær í lög með atfylgi meiri hluta stjórnarsinna mundi ekki koma til þess, að Seðlabankinn notaði þær heimildir, enda væri þeim það ljóst, forráðamönnum banka og sparisjóða, að stjórn Seðlabanka Íslands væri andvíg efni greinarinnar. Einn af þeim, sem á fund n. komu, var verðlagsstjórinn. Hann tók það m. a. fram, skýrði frá því margítrekað, að framkvæmd á 1. og 2. gr., þar sem miðað er við að hæstv. ríkisstj. setji ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum, mundi verða þannig að þau ársfjórðungslegu meginmarkmið, sem hugsanlega yrðu sett, yrðu höfð til hliðsjónar þannig að almennar verðhækkanir í landinu mættu ekki fara fram úr þeim ársfjórðungslegu meginmarkmiðum sem sett yrðu, m. ö. o.: framkvæmdinni mundi verða hagað þannig, að ef talið væri nauðsynlegt og eðlilegt að veita einhverjum tilteknum aðila leyfi til verðhækkana umfram þessi ársfjórðungslegu mörk mundi það óhjákvæmilega bitna á öðrum, þá yrði óhjákvæmilega að þrýsta einhverri annarri umsókn niður. Ég spurðist sérstaklega fyrir um hvernig mundi þá vera haldið á málum varðandi verðákvarðanir sem koma aðeins upp einu sinni á ári. Dæmi: Verðákvörðun á áburði, sem kemur til kasta verðlagsyfirvalda einu sinni á ári. Annað dæmi: Verðlag á þjónustu fyrir útlenda ferðamenn, sem tekin er ákvörðun um í upphafi ferðatímabilsins á vorin. Þriðja dæmi: Verðlag á steypu og byggingarefnum, sem tekin er ákvörðun um einu sinni á ari, á vori hverju. Svo ég nefni dæmi um verðhækkunarbeiðni af þessum toga liggur nú fyrir ríkisstj. beiðni um verðhækkun á áburðinum 85%. Og ég spurði: Hvernig verður farið að þegar kemur að því að taka ákvörðun um þessar verðhækkanir, sem ákvarðanir eru teknar um aðeins einu sinni á ári, en ekki ársfjórðungslega, og líkur eru á að þessar verðhækkanir, sem verða einu sinni á ári, verði að sjálfsögðu nokkuð fyrir ofan þau ársfjórðungslegu mörk sem ríkisstj. hefur sett um þann árstíma sem verðhækkun er tekin á? Verðlagsstjóri svaraði því og sagði: Það hlýtur auðsjáanlega að koma niður á örðum verðhækkunartilefnum, ef halda á sér við hin ársfjórðungslegu verðhækkunarmarkmið ríkisstj. - Þetta þýðir m. ö. o. að það gæti gerst að hæstv. ríkisstj. tæki ákvörðun um að verðhækkun á opinberri þjónustu yrði yfir ársfjórðungslegu mörkunum, t. d. verðhækkun hjá Pósti og síma, hjá SVR, á raforku, á hitaveitu o. s. frv. Sú ákvörðun hæstv. ríkisstj. mundi síðan leiða til þess að verðlagsyfirvöld yrðu að leyfa minni verðhækkanir á þjónustu og vöru hjá einkaaðilum en annars mundi verða gert. Og verðhækkun eða þjónusta, sem leyfð yrði umfram mörkin - ríkisstj. hefur heimild til þess samkvæmt lögunum, - hjá einum einkaaðila mundi leiða til þess, að það yrði að taka ákvörðun um miklu minni verðhækkanir til annars, án tillits til þess, hvort nauðsynin, sem rökstudd er af báðum aðilum, sé jafnmikil eða ekki. Þetta mundi einnig leiða til þess, eftir þeim upplýsingum sem verðlagsstjóri gaf, að ef t. d. verðhækkunarkvótinn væri fullnýttur á miðju tímabili, á miðjum ársfjórðungi, yrðu verðlagsyfirvöld að frysta allar frekari verðhækkunarbeiðnir án tillits til nauðsynjarinnar. Það kom fram síðar á fundi fjh.- og viðskn., sem haldinn var í gær, að að áliti Jónatans Þórmundssonar prófessors við lagadeild Háskóla Íslands væri slík framkvæmd brot á stjórnarskrá lýðveldisins þar sem þar væri verið að mismuna aðilum án tillits til nauðsynjar. Þarna gætu menn verið að mismuna tveim aðilum sem báðir gætu rökstutt sambærilega nauðsyn: veita öðrum leyfi, en neita hinum. Nú er það ekki hlutverk okkar alþm. að dæma um hvort hér er á ferðinni hugsanlegt stjórnarskrárbrot eða ekki. Prófessorinn tók fram að það væri ekkert í frv.-greininni sjálfri sem ótvírætt gæfi í skyn að um stjórnarskrárbrot kynni að vera að ræða, heldur mundi það ráðast af framkvæmdinni. Það er ekki hlutverk okkar alþm. að dæma um slík mál sem ég býst ekki við að samdóma álit lögfræðinga sé um. Það er hlutverk dómstóla. En mér er nær að halda af þeim fregnum, sem ég hef fengið, að ef framkvæmdin verður með þeim hætti sem verðlagsstjóri lýsti og raunar er vikið að í athugasemdum með frv. að verða muni, þá hljóti að verða tekið fyrir prófmál hjá einhverjum aðila um hvort líkur væru til að hér væri um stjórnarskrárbrot að ræða. Ég vil taka það fram, að sama álit kom fram hjá lagaprófessornum varðandi 5. gr., að ef við framkvæmd hennar yrði innlánsstofnunum mismunað varðandi bindiskyldu innlánsfjár stæðist sú framkvæmd ekki ákvæði stjórnarskrár og mundi þá væntanlega verða felld úr gildi ef slík ákvörðun yrði borin undir dómstóla. Það var hins vegar álit prófessorsins að efni 4. gr. væri fortakslaust stjórnarskrárbrot - það atriði 4, gr. að ríkisstj. væri heimilt að lækka ríkisútgjöld um ótiltekna upphæð, þar með talin lögbundin framlög. Prófessorinn taldi að ef ætti að gefa handhöfum framkvæmdavalds heimild til að lækka framlög úr ríkissjóði sem bundin eru með sérstökum lögum, þá yrði löggjafinn að nefna hvaða lög það væru sem ríkisstj. væri heimilt að breyta með þeim hætti og með hvaða hætti ríkisstj. væri heimilt að breyta þeim lögum. Valdaafsal frá löggjafanum til framkvæmdavaldsins, eins og greinin gerir ráð fyrir, var að áliti lögfræðiprófessorsins fortakslaust stjórnarskrárbrot. Hæstv. forsrh., sem einni er fyrrv. prófessor í lögum við lagadeild Háskóla Íslands, var staddur á fundinum og andmælti skoðun Jónatans Þórmundssonar prófessors. Þannig er þó alla vega ljóst að þar standa orð eins prófessors í lögum gegn orðum annars. Er það þá væntanlega dómstóla að skera úr um hvor hafi réttara fyrir sér. Flestir umsagnaraðilar, sem komu á fund fjh.- og viðskn., lögðust þannig gegn frv. eða drógu í efa að framkvæmd frv. fengi staðist. Sem viðnámsaðgerð gegn verðbólgu, sem frv. þetta er talið vera, er það hins vegar mjög léttvægt, enda er aðaltilgangur frv. að ýta óleystum vandamálum á undan sér fram yfir 1. maí n. k. Megintilgangurinn er að koma í veg fyrir eða fresta því, að ríkisstj. þurfi að taka nauðsynlegar ákvarðanir fyrr en eftir 1. maí. Eins og ég sagði hefur einnig komið fram í frásögnum ráðh. að engin samstaða er í ríkisstj. um nauðsynlegar ráðstafanir sem frv. tekur ekki til, og jafnframt hefur komið fram að samkomulag hefur enn ekki orðið um framkvæmd ráðstafana sem vikið er að í frv., svo sem um hver ársfjórðungsleg markmið í verðlagsmálum skuli vera, hvernig nýta skuli heimildir um sparnað í ríkisrekstri og hvort og hvernig auka skuli bindiskyldu innlánsfjár. Um þetta liggur ekkert fyrir þó svo að hæstv. ríkisstj. sé að óska eftir að Alþingi veiti sér heimild til að taka ákvarðanir um þessi efni. Þegar ríkisstj. tók við völdum var í gildi svokölluð verðstöðvun í landinu. Sú verðstöðvun var ítrekuð með brbl. ríkisstj. um s. l. áramót. Engu að síður hefur verðbólgan orðið yfir 60% á fyrsta starfsári ríkisstj. Frv. þetta um verðlagsaðhald o. fl. er því þriðja tilraun ríkisstj. til að stöðva verðhækkanir, en sú þriðja tilraun mun reynast jafnilla þeim fyrri, enda er frv. ætlað að taka gildi á sama tíma og ríkisstj ákveður verulegar hækkanir á opinberri þjónustu, sem síðan verður fylgt eftir með almennum verðhækkunum. Eins og ég hef áður skýrt frá er þannig t. d. væntanleg um 20% hækkun á smásöluverði landbúnaðarafurða aðeins einum mánuði eftir gildistöku frv. Þessar verðstöðvunarfyrirætlanir ríkisstj. hafa mistekist og munu mistakast vegna þess að þær eru einangraðar aðgerðir, en ekki hluti af heildstæðri efnahagsstefnu og auk þess ekki í neinu samræmi við aðrar staðreyndir í íslensku efnahagslífi. Án raunsærrar efnahagsstefnu. sem hæstv. ríkisstj. hefur ekki enn mótað, er auk þess hætta á alvarlegum atvinnubresti, en slíkur atvinnubrestur er nú þegar farinn að segja til sín á nokkrum stöðum á landinu og vil ég í því sambandi t. d. nefna iðnrekstur á Norðurlandi, við Eyjafjörð og víðar, þar sem þegar er um verulega atvinnuörðugleika að ræða. Þessir atvinnuörðugleikar munu fara í vöxt eða hætt við að þeir fari í vöxt ef ríkisstj. dregur að móta efnahagsstefnu sem gæti orðið atvinnulífinu í landinu lyftistöng frekar en orðið er. Frv. ríkisstj., sem hér er til umr., er því lítils virði. Það leysir ekki úr neinum þeim vandamálum sem stjórnvöld þurfa við að fást og með því er ekki búið einu sinni að ljúka viðfangsefnum sem frv. þó tekur til, því komið hefur fram, eins og ég hef áður lýst, að ríkisstj. hefur jafnvel ekki orðið ásátt um hvernig framkvæma skuli þó þau viðfangsefni sem frv. fjallar um. Þrátt fyrir þetta hefur ríkisstj. hins vegar lagt ofurkapp á að þetta marklitla frv. verði afgreitt fyrir 1. maí, og þm. Alþfl. munu ekki leggjast gegn því að svo geti orðið.



Herra forseti. Það er engum efa bundið að málsmeðferð og öll vinnubrögð ríkisstj. varðandi frv. það, sem hér er til umr., eru með alveg einstökum hætti. Það er með svo einstökum hætti að málinu staðið, að það er ekki þjóðþingi lýðræðisþjóðar sæmandi í raun og veru að láta afgreiðslu málsins fara fram með þeim hætti sem hér er stefnt að og óskað hefur verið eftir af hæstv. ríkisstj. Engu að síður hafa talsmenn Sjálfstfl. lýst yfir að þeir muni ekki leggja stein í götu frv., heldur hafa þeir lagt á það áherslu að Alþingi og alþm. fái það tækifæri sem eðlilegt er til að fjalla um þetta mál og gera þær athuganir sem ástæða þykir og þörf er á. Í stað þess að leggja fyrir Alþingi tillögur til úrlausnar vandamálanna, sem lengi hafa verið boðaðar og beðið hefur verið eftir, leggur ríkisstj. nú enn einu sinni fram frv. sem staðfestir algert úrræðaleysi hennar í viðureigninni við verðbólguna. Það er nánast sama hvenær talsmenn ríkisstj. hafa komið hér upp í ræðustólinn og þau hin stóru mál hafa verið til umr. Aldrei hefur verið að heyra neina stefnu, enda hún ekki fyrir hendi. Við getum byrjað þegar ríkisstj. var mynduð og frestað hafði verið stefnuræðu forsrh., sem þingsköp gerðu ráð fyrir. Þá treystist hæstv. forsrh. ekki til þess að halda sína stefnuræðu. Ríkisstj. fór á flot stefnulaus. Hún hafði að vísu látið semja lítinn bækling sem átti að heita stefna ríkisstj., en er og var nánast ekkert annað en viljayfirlýsingar og stefnumið, en ekki að finna neina þá stefnu sem eðlilegt hefði verið hjá ríkisstj. sem var að taka við völdum. Þegar fyrsta fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. var tekið til meðferðar var ekki vottur af neinni stefnu og það var gefin skýring, að svo stutt hefði verið síðan ríkisstj. tók við að ekki hefði unnist tími til að móta hana og koma henni fram í fjárlögum. Að vísu voru óskatölur settar inn í fjárlagafrv. Það kom fram hjá hæstv. fjmrh., þegar annað fjárlagafrv. ríkisstj. var kynnt á s. l. hausti, að tölurnar, sem þar voru, væru kannske í frv. einfaldlega vegna þess að þar þyrftu að vera einhverjar tölur og þessar gátu þá alveg eins verið og einhverjar aðrar. Lánsfjárlög, sem eiga að fylgja fjárlögum ríkisstj. samkv. efnahagslögunum frá 1979, voru ekki lögð fram né lánsfjáráætlun og enn gefin á því skýring, að ekki hefði unnist tími til að koma fram þeim sjónarmið'um sem þyrftu að vera í lánsfjáráætlun eftir að ríkisstj. hefði mótað stefnu sína í þeim málum. Lánsfjárlögin voru lögð fram án þess að nokkra stefnumótun væri þar að finna. Og þannig hélt þetta áfram það sem eftir var af fyrsta þingi núv. hæstv. ríkisstj. Því lauk án þess að ríkisstj. legði fram neina stefnu eða gerði Alþingi eða þjóðinni grein fyrir hvað það væri sem hún hygðist háfa að grundvallaratriðum í stefnu sinni. Alþingi beið þar til það kom saman á s. l. hausti. Hæstv. forsrh. uppfyllti þá þingskapaákvæðin og hélt ræðu, en henni var lýst mjög vel með því að segja að hér var um að ræða stefnulausa stefnuræðu. Fjárlagafrv. var þá flutt og þar var ekki heldur að finna neina þá stefnu sem talað hafði verið um. Það var einmitt þá sem hæstv. fjmrh. orðaði það svo, að 42% forsendan, sem var til grundvallar fjárlagafrv., gæti verið einhver önnur, en þarna hefði þurft einhverja tölu og hún þess vegna verið sett inn. Það var ekki heldur þá tími til að leggja fram eða vinna að lánsfjárlögum og lánsfjáráætlun, eins og lög gerðu ráð fyrir, og talað um að það yrði síðar og þá gert ráð fyrir að það yrði væntanlega áður en afgreiðsla fjárl. færi fram. Svo varð ekki. Fyrir 3. umr. fjárlaga var lögð fram bráðabirgðaskýrsla og lýst yfir að skýrsla ríkisstj. kæmi með stefnumiðum ríkisstj. þegar Alþingi kæmi saman eftir áramót, en þá var verið að vinna, eftir því sem sagt var, úr tillögum efnahagsnefndar ríkisstj. Þm. gerðu þá ráð fyrir því, að áður en Alþingi færi heim í jólaleyfi kæmu fram tillögur um lausn þeirra vandamála sem þá blöstu við og voru öllum ljós. Þing fór heim. Engar tillögur komu frá ríkisstj., engin samstaða. Það er á gamlárskvöld sem gefin voru út brbl. - brbl. sem enga brýna nauðsyn bar til að gefa út, aðeins gert til þess að setja á svið sjónarspil og til þess að umræður um þau mál, sem um átti að fjalla, þyrftu ekki að fara fram fyrr en komið væri fram á útmánuði. Brbl. voru afgreidd frá Alþingi. Í þeim var engin stefna ríkisstj. Þar var ekkert um hvað gera skyldi. Það eina, sem þar var að finna, var breyting á kaupgjaldsvísitölu. Aðilarnir, sem höfðu gagnrýnt breytingar af sama tagi fyrr, voru nú búnir að taka upp þá iðju sem þeir höfðu gagnrýnt áður. Eftir fyrstu fjóra mánuði þessa árs er þjóðin jafnnær og áður um stefnu ríkisstj., enda ekkert samkomulag þar um nú frekar en fyrri daginn. En á síðustu dögum fyrir 1. maí, þar sem þá rann út gildistími brbl., er sett saman frv. sem Alþingi er ætlað að samþykkja nánast án umfjöllunar. Hér er haldið uppteknum vinnubrögðum frá s. l. ári sem, eins og ég gat um áðan, endurspegluðust þá í útgáfu brbl. á gamlárskvöld, aðeins 10 dögum eftir að Alþingi fór í jólafrí. Nú eru Alþingi ætlaðir aðeins þrír sólarhringar til umfjöllunar frv. ríkisstj. Það er ekki hægt að skipuleggja svo störfin hér á Alþingi að þm. fái tækifæri til þeirrar athugunar og umfjöllunar sem slík lagasetning krefst. Umr. geta ekki átt sér stað á þingi, svo hratt skulu málin keyrð. Jafnvel þrátt fyrir miklar aths. fulltrúa stofnana, sem kvaddir voru á fund fjh.- og viðskn. þann eina dag sem nefndinni var ætlaður til starfa, og þrátt fyrir aths. sérfróðra manna, sem leitað var til, gefst n. ekki tækifæri til efnislegrar umræðu um málið, skoðanaskipta á milli þm. sem í n. eiga sæti. Þm. höfðu varla tækifæri til að ræða við samflokksmenn sína, gera þeim grein fyrir því sem fram hafði komið á þessum eina fundi sem stóð nærri 10 klukkutíma, gera þeim grein fyrir þeim sjónarmiðum sem þar höfðu verið flutt af tilkvöddum aðilum. Ríkisstj. hafði ákveðið að málið skyldi afgreitt samkv. pöntun, enda telur hún sér kannske langhagstæðast að fram fari sem minnstar umr. um þetta mál hér á Alþingi og þær taki sem skemmstan tíma. Það kom fram í máli hv. 3. þm. Vestf., frsm. 2. minni hl., að nokkru leyti hvernig þessum vinnubrögðum var háttað. Sú umr., sem fram fer hér í dag, ber þess líka keim. Hann gat þess réttilega í ræðu sinni hverjar venjur væru og hvað eðlilegt væri um greinargerðir frá störfum nefnda Alþingis til alþm. þannig að þeir gætu tekið afstöðu til mála eftir þeim upplýsingum og eftir þeim aths. sem þar hefðu komið fram. Hann gat þess réttilega einnig, að venjan hefði verið að í nefndarálitum væru birtar skoðanir þessara aðila ef þær væru með þeim hætti að ástæða þætti til sérstaklega - ég tala nú ekki um að birt væru sem fskj. með nál. þau skjöl sem lögð væru fram á fundunum og væru m. a. forsendur afstöðu þm. þegar þeir gerðu þd. grein fyrir skoðunum sínum og leggðu til hvort heldur er að frv. yrði samþ. eða ekki að þeir legðu fram brtt. sínar við frv. Og hann sagði réttilega, að ef þannig hefði átt að vera í þetta skipti hefðu þm. orðið að starfa hér í alla nótt. Nál. 1. minni hl., þ. e. stuðningsmanna ríkisstj., ber ekki með sér hverjar umr. fóru fram á fundum n., en það hefur þó gjarnan verið svo, að í því nál., sem formaður n. skrifar undir, hefur verið getið sérstakra sjónarmiða, sem ástæða hefur þótt til að taka fram, og jafnframt komið fram og lögð fram fskj. þau sem birt hafa verið á fundinum. Nál. 3. minni hl. fjh.- og viðskn. hefur nýlega verið hér útbýtt, skömmu áður en ég hóf ræðu mína. Ástæðan er einfaldlega sú, að við, sem að því nál. stöndum, vildum ekki gera annað en það, sem hefur verið hér venja og þm. deildarinnar eiga kröfu á, að láta sjónarmið koma fram og röksemdafærslu fyrir þeim og þá um leið birta þau skjöl sem lögð voru fram í n. Við gerum þetta í nál. því sem við gengum frá á þskj. 695 og var þess vegna síðbúnara en þau önnur nál. sem talað hefur verið fyrir. Þó gerði hv. 3. þm. Vestf., frsm. 2. minni hl., töluverða grein fyrir því sem fram fór í n. - þeim upplýsingum sem þar komu fram. Ég minnist þess sem formaður í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar um nokkurra ára skeið, að þeir, sem ég lærði af, eldri þm. sátu í n., létu ekki bjóða sér þau vinnubrögð sem hér virðast vera upp tekin af þeim sem fara með stjórn landsins, og við eigum ekki að láta bjóða okkur þau vinnubrögð. Með því móti er ríkisstj. að lítilsvirða Alþingi og alþm. Með því móti er ríkisstj. að gera Alþingi að einhverri afgreiðslustofnun - stofnun sem ekki á að hennar dómi að hafa skoðanir á þeim málum sem þar eru og eiga að vera til umfjöllunar. Við skulum vona að við séum ekki þrátt fyrir þetta að taka upp þjóðskipulag eins og þar sem löggjafarsamkoman, að nafninu til kölluð, er afgreiðslustofnun valdhafanna og ekkert annað. Það var vikið hér að sjónarmiðum fyrrv. þm. og ég minnist hans sérstaklega sem meðnm. míns í fjh.- og viðskn.: Upplýsingar, sem óskað var eftir, skyldu koma, menn skyldu hafa tíma til að skrifa nál. sín og gera grein fyrir sjónarmiðum sínum og því sem fram kom á fundunum. Svo skyldu menn fara í umr. inn í deild og eftir því hvernig á stóð var hægt að takmarka sig í ræðu, eftir því hversu hratt málin þurftu að dómi þm. að ganga fram. En til þess að hægt sé að verða við slíkum óskum, sem oft kemur fyrir að ríkisstj. þarf að bera upp við stjórnarandstöðu, verður ríkisstj. sjálf að haga sínum málum þannig að hún geti ætlast til þess, hún geti gert kröfu til þess, að að óskum hennar sé farið. Það sjá allir að ekki er rétt aðferð að leggja fram frv. á mánudegi um þessi málefni til að afgreiða hér á Alþingi sem lög þremur sólarhringum síðar. Margir alþm. hafa á svo skömmum tíma ekki fengið tækifæri til að fjalla um málefnið. Þetta eru ekki starfsaðferðir sem við eigum að viðhafa og eru ekki heldur starfsaðferðir sem verða til þess og geta orðið til þess að minni hl. á Alþingi sýni ríkisstj. umburðarlyndi þegar á þarf að halda. Hvernig er hægt að ætlast til þess að Nd. hv. Alþingis geti fjallað um slíkt mál á skemmri tíma en á þremur starfsdögum í allra minnsta lagi, þegar nefndarstörf í gær hófust svo þar að auki kl. 8 og lauk í gærkvöld rétt um sjöleytið án þess, eins og ég sagði áðan, að nokkur skoðanaskipti hefðu farið fram á milli nm.? Nm. höfðu setið á fundum allan daginn. Þeir höfðu skipst á skoðunum við þingflokksbræður sína örstuttan tíma, en annar möguleiki var ekki fyrir hendi. Vinna við nál. hlaut því að verða í nótt sem leið, eins og hv. 3. þm. Vesturl. gat sér til um, ef menn ætluðu að skila nál., án þess þó að allar upplýsingar fengjust sem beðið var um. Ég er þar ekki að áfellast formann n. sem gerði sitt til þess að fá fram upplýsingar sem beðið var um, fá þá menn til viðræðna á fundinn sem óskað var eftir, en það var hvorki í hans valdi að koma á fund með menn sem ekki fundust né heldur að koma með upplýsingar frá mönnum sem vissu ekki hvað þeir vildu. Og þannig endaði fundurinn í gærkvöldi að sumir af þeim, sem óskað hafði verið eftir til fundar, fundust ekki, og upplýsingar frá ríkisstj. gátu ekki komið fram einfaldlega vegna þess að þeir, sem þar voru, vissu ekki hvað þeir vildu. Náttúrlega kom það ekki neinum á óvart. Það hafði tíðkast frá upphafi og það frv., sem við erum hér að fjalla um, sýnist staðfesta að svo sé. Það er um eitt sem þeir vita þó hvað þeir vilja. Það er að sitja áfram þar sem þeir sitja. Ég hef gert starfshætti þingsins þessa daga að umræðuefni og ég vonast til að slík vinnubrögð verði ekki oftar viðhöfð hér. Ég trúi því og ég treysti því, að svo margir alþm. séu þeirrar skoðunar að Alþingi geti ekki látið bjóða sér þetta. Þetta stríðir gegn lýðræðisskipulagi okkar, þingræði okkar. Ég trúi að það séu margir sem á Alþingi sitja sem vilja verja það. Ef við víkjum þessu næst að því frv. sem hér er til umr. er þar ekki að finna neitt af þeim meginúrræðum sem blöð stjórnarflokkanna og fjölmiðlar hafa gert grein fyrir eða rætt um að væru til umræðu innan ríkisstj. til viðnáms gegn verðbólgu, t. d. lækkun tolla eða söluskatts, svo að ekki sé minnst á það sem framsóknarmenn kalla nú raunverulega „niðurtalningu" verðbólgunnar. Í þeim úrræðum að „telja niður“ felst að niður séu taldir allir þættir og þ. á m. verðbætur á laun á þriggja mánaða fresti. Þetta frv. sýnir og staðfestir þá togstreitu og það ósamkomulag sem er innan ríkisstj. Hún setti brbl. á gamlársdag, en að sögn ráðh. var það ekki fyrr en á gamlársdagsmorgun sem stafur hafði verið settur á blað, og þegar líða tók á daginn leit ekki út fyrir að hægt væri að ná samkomulagi um setningu þessara brbl. Þessi brbl., eins og ég gat um áðan, fólu í sér aðeins eitt úrræði er viðkom hjöðnun verðbólgu, þ. e. skerðingu launa um 7% og skerðingu flestra bóta almannatrygginga, skerðingu lífsviðurværis þeirra sem minnst mega sín. En í þessu frv. finnst ekkert úrræði til raunverulegrar hjöðnunar verðbólgu, nema það sé hið svokallaða þriðja afbrigði verðstöðvunar sem að vísu kemur ekki til með að halda aftur af verðhækkunum nema í bili og þá með þeim hætti sem gert er þar ráð fyrir, en leiðir að sjálfsögðu til enn þá meiri verðhækkana, til verðhækkanaflóðs, síðar ef ekki á að stöðva atvinnuvegina. Slík er togstreitan og sundurþykkjan innan ríkisstj. Og hver verður svo afleiðingin? Afleiðingin verður sú verðbólga sem við höfum búið við og varð meiri á s. l. ári en nokkru sinni fyrr. Hún varð meiri á fyrsta ári núv. ríkisstj. en nokkru sinni áður. Sú verðbólga heldur áfram að grafa undan heilbrigðum atvinnurekstri, draga úr lífskjörum manna og sýkja íslenskt þjóðfélag. Frv, heitir frv. til t. um verðlagsaðhald, lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana, en höfuðatriði þessa frv. er að lögfesta þriðja afbrigði verðstöðvunar í tíð núv. ríkisstj. með nýrri nafngift. Verðbólgan fer þó vaxandi næstu mánuði samkv. spá Þjóðhagsstofnunar, og það er í samræmi við þá reynslu sem við höfum af slíkum úrræðum. Viðnám gegn verðbólgu verður ekki veitt með þeim úrræðum sem fram koma í þessu frv. Frv. gerir ráð fyrir að halda áfram spennitreyju lögbundinna verðlagshafta sem drepa atvinnulífið í dróma. Atvinnuleysisvofan er farin að sjást. Það skyldi þó ekki vera, að áður en þetta ár væri liðið horfðum við fram á vaxandi atvinnuleysi. Staðreyndin er að því miður er það komið. Þeim verðlagshöftum, sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frv., er sérstaklega beint gegn innlendum iðnaði og innlendri þjónustustarfsemi og þar með atvinnuöryggi íslenskra launþega. Innfluttar framleiðsluvörur á íslenskum markaði eru nánast undanþegnar þessum ósköpum. En hvernig eru svo þessi verðlagshöft úr garði gerð? Þar kemur fram það sem nefnt hefur verið þriðja afbrigði verðstöðvunar, að verðlagshöftin verða nú lögbundin við ákveðin ársfjórðungsleg heildarmörk þannig, eins og það er orðað í grg., að í landinu verði „heildarhækkun ekki umfram þessi tímasettu mörk“ - þetta voru orð hæstv. forsrh. til þess að það fari ekki á milli mála. Með þessum verðlagshöftum er upp tekinn sá háttur, að lögbundin pólitísk markmið verði höfð að viðmiðun við ákvörðun á verðlagningu á vörum og þjónustu, en horfið frá því, að sannanlegur kostnaður fyrirtækja og markaðshorfur ráði verðákvörðunum til þess að fyrirtæki, sem eru vel rekin og hafa góðan markað, geti fengið borinn uppi sinn kostnað og þeir, sem best standa sig í frjálsri samkeppni, geti þar af leiðandi haft áhrif á vöruverð til hagsbóta fyrir neytendur. Á fundi í fjh.- og viðskn. kom glögglega fram hjá verðlagsstjóra hvernig gert væri ráð fyrir að þessari grein verði beitt. Það, sem hv. 3. þm. Vestf. gerði grein fyrir áðan, voru þau ummæli sem verðlagsstjóri viðhafði á fundi í fjh.- og viðskn. Það fer því eftir pólitískum ákvörðunum hæstv. ríkisstj. og geðþótta hennar hverjir það eru sem hækkanir fá. Aðilar, sem þurfa á slíku að halda og eiga rétt á slíku, verða e. t. v. settir til hliðar vegna þess að aðrar ákvarðanir hafa verið teknar og til þess að heildarmarkmiðunum verði náð, til þess að heildarútkoman verði innan við sett mörk, verði ákvörðun tekin með þeim hætti. Ef spurt er, hvernig fari ef fyrirtæki óskar hækkunar á verðlagi framleiðsluvöru sinnar þegar liðið er á eitt af fjórðungstímabilunum og heildarútkoman sýnist vera að komast upp fyrir hin settu mörk, er svar verðlagsstjóra: Þá verður að láta hækkunina bíða. Það skiptir engu máli um réttmæti hennar, það skiptir engu máli um nauðsyn hennar, atriði málsins er að pólitísk markmið ríkisstj. skuli sitja þar í fyrirrúmi. Ég held að allir þeir, sem þekkja til atvinnurekstrar, geri sér grein fyrir hvaða þýðingu slíkt ákvæði kemur til með að hafa. Það fór ekkert fram hjá nm. fjh.- og viðskn. þegar fulltrúar atvinnulífsins komu þar og gerðu grein fyrir sjónarmiðum sínum. Þeir bentu á að þegar brbl. voru sett hefði verið talað um að verðstöðvun skyldi gilda til t. maí og þá yrðu málin skoðuð í nýju ljósi. Menn áttu því von á að það, sem hafði verið látið biða af beiðnum, yrði skoðað og á það yrði litið sem rétt og nauðsynlegt var talið að hækka til þess að atvinnureksturinn gæti haldið áfram. Þeir lýstu yfir að þeir hefðu treyst þeim orðum, sem núv. ráðh. hefðu látið frá sér fara, og þeir hefðu átt von á öðru en því sem hér er boðið. Þeim var ljóst þegar brbl. voru sett, að hér var um bráðabirgðaástand að ræða að dómi þeirra sem fyrir þeim töluðu. Ráðh. voru að vísu spurðir oft hér á þingi hvað skyldi taka við, og það var ekki á máli þeirra þar að heyra að verðstöðvun í því formi, sem hún var, yrði haldið áfram, þaðan af síður að hér kæmi hert verðstöðvun, að valdið yrði tekið frá verðlagsnefnd og fært til ríkisstj. til að hafa á þessu bæði tögl og hagldir. Það var ljóst af því, sem fram kom hjá fulltrúum atvinnulífsins, að þeir töldu að þær hækkanir, sem átt hefðu sér stað, 6% hækkun, 8% hækkun, hratt gengissig, - með hraðasta gengissigi, sem átt hefur sér stað, varð á síðustu mánuðum síðasta árs, - væru með þeim hætti að undir slíku fengju fyrirtækin ekki risið. Til þess að leggja nú áherslu á það, hvernig ríkisstj. hyggðist standa að málum, á að framfylgja þessum nýju verðlagshöftum með lögbannsaðgerðum, jafnvel þó að ekkert liggi fyrir um að lögleyft verð nægi til þess að firra fyrirtækin taprekstri. Það er ljóst mál af lögum um kyrrsetningu að grundvöllur laganna um kyrrsetningu og lögbann er þess eðlis, að hann sýnist ekki geta átt við undir almennum kringumstæðum sem þessum. Það er þess vegna rétt, að hér er verið að færa menn til lögregluríkis og á þá, sem e. t. v. hafa brotið af sér, skal sett lögbann hvort sem þeim líkar það betur eða verr. Með þessu frv. er lagt til að lögfestar verði heimildir til handa Seðlabanka Íslands til að skylda banka, sparisjóði og innlánsdeildir til að binda ótiltekinn hluta af aukningu spariinnlána. Það má segja að það sé annað meginatriði frv. - 3. gr., um vörugjaldið, er nánast framhald af þeim skopleik sem við höfum orðið varir við hér á Alþingi hjá stjórnarliðum í sambandi við álagningu vörugjaldsins. 4. gr. gerir ráð fyrir sérstakri heimild um niðurskurð á ríkisútgjöldum, en gerir jafnframt ráð fyrir heimild til að lækka ríkisútgjöld, þar með talin lögbundin framlög, nánast þurrka út útgjaldaákvæði allra laga í nokkrum orðum. En 5. gr. fjallar um það atriði sem ég vék að áðan. Í grg. er borin fram forsendan fyrir því að nú skal Seðlabanka Íslands heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. að ákveða ótakmarkaða bindingu allra eða - eins og þar er orðað - einstakra innlánsstofnana á tímabilinu 1. maí til 31. des. 1981. Það hefur raunar verið flutt brtt. og fyrir henni talað af 1. minni hl. fjh.- og viðskn., sem breytir þessari grein, að vísu ekki því að heimilt verður að ákveða ótakmarkaða bindiskyldu, en eftir því sem skilja mátti af orðum frsm. 1. minni hl. er í staðinn fyrir „allra eða einstakra“ innlánsstofnana gert ráð fyrir að þessi bindiskylda verði sveigjanleg, eins og hann orðaði það, - hann gaf að vísu ekki aðrar skýringar, - en tíminn er lengdur fram til ársins 1983. Seðlabankinn hefur sem stendur heimild til að binda sparifé sem nemur 28% af sparifjárinnstæðum eins og þær eru á hverjum tíma. Slík heimild var tekin í lög 1961. Það er fyrir okkur, sem sátum hér þá og hlustuðum á fulltrúa Alþb. og fulltrúa Framsfl. tala hér á þingi varðandi þetta atriði, vissulega athyglisvert þegar þeir nú koma hér, þeir sem mótmæltu, þeir sem héldu fram að það væri verið að draga fjármagn fólksins af landsbyggðinni til þéttbýlisins og það væri verið að leggja það í frystihús í Reykjavík, þetta væri nokkuð sem þeir væru ekki sammála, þetta væri nokkuð sem þeir væru á móti. Menn áttu því von á að þegar þeir hefðu aðstöðu til liðu ekki margir dagar þangað til heimild til bindiskyldu yrði felld úr lögunum um Seðlabanka Íslands. En það er nú eitthvað annað en það sé verið að framkvæma hér skoðanir þessara flokka frá því þegar bindiskyldan fyrst var lögleidd. Nú á að auka hana. Nú á ekki aðeins að auka hana, heldur skal hún ekki hafa neitt hámark í lögum. Með slíkri heimild án efri marka er Alþingi nánast að afsala sér stjórn peningamála að þessu leyti í hendur framkvæmdavaldsins. Það gæti leitt til stóraukinnar miðstýringar fjármagns í framkvæmd. Var á það bent á fjh.- og viðskn.-fundi að frekleg notkun þessarar greinar gæti jaðrað við stjórnarskrárbrot. En hvað höfðu þeir sem um þessi mál eiga að fjalla, að segja? Hverjar voru skoðanir fulltrúa bankastjórnar Seðlabankans sem komu á fund fjh.- og viðskn.? Það fór ekkert á milli mála að þeir töldu ekki rétt að slík heimild væri lögfest, - jafnvel ekki embættismennirnir, sem áttu með málið að fara, vildu fá heimildina. Jafnvel þeir sáu hvað hér var að gerast - og eins og þar var orðað: Þeir töldu ekki eðlilegt, töldu beinlínis hættulegt að lögfesta slíkt ákvæði og sögðust ekki sækjast eftir því að hafa í lögunum um Seðlabankann heimildarákvæði fyrir Seðlabankann - ákvæði þar sem geðþóttaheimildir gætu orðið til. Þeir upplýstu enn fremur að þeirra álits hefði ekki verið leitað. Það var þess vegna fyrst á fundi fjh.- og viðskn. í gær að skoðun bankastjórnar Seðlabankans kom fram varðandi þetta atriði. Og skoðun hennar var sú, að þetta ákvæði, eins og það kemur fram í frv., óskaði hún ekki eftir að væri fyrir hendi. Jafnframt lýstu bankastjórar Seðlabankans því, að þeir teldu ekki heppilegt að auka bindingu. Þeir töldu eðlilegra að breyta þeim starfsaðferðum, sem við eru hafðar, og minnka endurlán Seðlabankans og þá um leið að binding sparifjár yrði minnkuð. Í þessu ákvæði er farið þvert á skoðanir þeirra manna sem gerst þekkja og hafa farið um nokkuð langan tíma með þessi mál. Því hefur verið haldið fram, að Seðlabankinn þyrfti að hafa þessar heimildir vegna væntanlegrar sparifjáraukningar sem vonast er til að verði á þessu ári, þess aukins sparifjár sem vonast er til að safnist fyrir á þessu ári og til þess að hafa skjótvirk og öflug stjórntæki í peningamálum fyrir hendi svo að hafa megi áhrif á peningamyndun og útlánaþróun bankakerfisins. Það sýnir, hvert valdhafarnir hyggjast stefna, að slík röksemdafærsla skuli vera í grg. frv. og ótakmörkuð heimild sett í frv. Það hefur heyrst áður að það, sem aflaga hefur farið í efnahags- og peningamálunum á undanförnu ári og undanförnum 2–3 árum, hafi verið sök bankanna vegna þess að útlánsaukning þeirra hafi verið mikil. Það verður a. m. k. ekki sagt um árið 1980. Útlánaaukning þeirra þá var fyrir neðan það hlutfall sem verðbólgan jókst um. En það verður ekki hægt að segja um erlendar lántökur, sem núv. ríkisstj. beitti sér fyrir á s. l. ári, að svo hafi verið um þær, enda má rekja þróunina í peningamálum fremur og miklu fremur til þeirra ákvarðana en hins, að útlánaaukning bankanna hafi verið mikil. Ég vék að því áðan, að í 4. gr. væru ákvæði sem vafasamt væri að stæðust ákvæði stjórnarskrárinnar. Það kom fram á fundi fjh.- og viðskn. þegar þangað kom lögfróður prófessor frá Háskólanum og fór ekkert á milli mála hver skoðun hans var í þessum efnum. En gerð þessa frv. er í samræmi við efni þess og það er með ólíkindum flausturslegt og óhrjáleg lagasmíð. Það birtist m. a. í því að jafnvel ákvæði, sem stangast á við stjórnarskrána, leggur ríkisstj. til að lögfest verði og það ekki með neinum venjulegum hraða, heldur með sérstökum hraða. Í veðri er látið vaka að þetta frv. sé liður í efnahagsáætlun ríkisstj. um viðnám gegn verðbólgu, en í því sambandi vekur athygli að ekkert ákvæði hefur bein áhrif á þróun verðlags þegar til lengdar lætur. Þegar lagðar voru fram fyrirspurnir í fjh.- og viðskn. um ýmsa þá málaflokka, sem vitað er að ákvarðanir verða teknar um hjá ríkisstj. næstu daga, voru engin svör af hálfu ríkisstj. Hún vissi ekkert hvað hún vildi. Það var sama þó spurt væri um verðlagsmál landbúnaðarins. Það var sama þó spurt væri um vaxtamál. Hæstv. forsrh. lýsti því hér yfir, að það væri eitt af því sem skoðað væri nú af hálfu ríkisstj. og ekki ólíklegt að vaxtalækkun ætti sér stað á næstunni. Þegar fulltrúar seðlabankastjórnarinnar voru hins vegar spurðir og fulltrúar bankanna höfðu þeir önnur sjónarmið í þessum efnum, en það fékkst ekkert svar um þetta frekar en annað. Það var spurt um gengismálin. Nm. spurðu um fiskverðsákvarðanir á næstunni. Það var spurt um gjaldskrárákvarðanir. Það var spurt um niðurgreiðslur. Öllu þessu má breyta án þess að setja lög til að breyta því sem fyrir er, a. m. k. er hægt að taka ýmsar ákvarðanir án þess. Hæstv. viðskrh. hefur í útvarpi gert grein fyrir að ýmislegt væri til hliðar við þetta frv. sem kæmi í ljós og til þess þyrfti ekki lagasetningu, en þegar svo spurt var hvað það væri fékkst ekkert svar. Því var að vísu skotið fram hér áðan af hæstv. forsrh., að ákvarðanir hafi verið teknar í gjaldskrármálum sem ríkisstj. fjallaði um í morgun, en frá því hefur ekki verið greint. Allt eru þetta atriði sem hafa áhrif á þróun framfærslu- og kaupgjaldsmála. Allt eru þetta atriði sem ríkisstj. getur tekið ákvarðanir um að eigin geðþótta til þess að halda ákveðnum markmiðum án þess að tekið sé tillit til þeirra staðreynda sem fyrir hendi eru. Það er aðeins ætlað að lögfesta eitt afbrigði verðstöðvunar, en það mun þegar til lengdar lætur auka á vanda verðbólgunnar. Þessa þætti efnahagsstefnu ríkisstj. eða stefnuleysi mætti nefna uppskrift að atvinnuleysi, eins og bent hefur verið á í málflutningi sjálfstæðismanna á Alþingi á yfirstandandi þingi. Það er ljóst að reynsla okkar af verðlagshöftum til lengdar í viðureign við verðbólguna er með þeim hætti að slíkt er síst til þess að framlengja. Gleggsta dæmið í þessum efnum er hvernig verðlagningu á sementi hefur verið háttað undanfarin ár með þeim afleiðingum að nú er verðhækkunarþörfin orðin langtum meiri en ella hefði orðið. Það er rekstrarstöðvun yfirvofandi hjá Sementsverksmiðju ríkisins, þar hlaðast upp óreiðuskuldir með tilheyrandi vaxtasúpu, það vantar fé til hagræðingar og endurbóta og það vantar fé til að kaupa olíu. Nú verður fjármálastjóri Sementsverksmiðju ríkisins að koma á hverjum mánudegi suður til Reykjavíkur og fara upp í fjmrn. til að sækja andvirði olíukaupa fyrir Sementsverksmiðjuna vikuna þá.  Þegar skipta á um nafn á hertri verðstöðvun og nú skal vera verðlagsaðhald liggja fyrir verðhækkunarbeiðnir hjá Verðlagsstofnuninni sem nema hjá einstökum aðilum allt að 85%, en hjá flestum opinberum þjónustustofnunum nærri 40%. Með nál. 3. minni hl. er birt skjal það sem verðlagsstjóri lagði fram á fundum fjh.- og viðskn. til þess að þm. væri ljóst hvaða hækkunarbeiðnir það eru sem liggja fyrir óafgreiddar. Þá geta menn borið þessar óskir saman við ákvarðanatöku ríkisstj. þegar gjaldskrár fyrir opinbera þjónustu verða þar til umræðu og afgreiðslu. Þá geta menn séð hvaða sjónarmið það eru sem ríkisstj. hefur þegar hún afgreiðir t. d. Hitaveitu Reykjavíkur, Póst og síma, Áburðarverksmiðju ríkisins og Strætisvagna Reykjavíkur. Ég efast ekkert um að þau sjónarmið, sem liggja til grundvallar eða verða forsenda þeirrar ákvarðanatöku sem fór fram í morgun, eru og verða að framfærsluvísitalan 1. maí hækki ekki nema um ákveðna prósentu. Það heyrðist í fjh.- og viðskn. að markmiðið væri vísitöluhækkun um eða aðeins yfir 8%. Það liggur ljóst fyrir samkv. þeim upplýsingum, sem fram komu hjá fjh.- og viðskn. af hálfu hagstofustjóra, að ef náð er því markmiði er það um það bil fjórðungur af þeirri þörf sem þessar stofnanir hafa. Hér er verið að flytja vandann til. Hér er ekki verið að leysa vandann. Hér eru ekki uppi tillögur um það, með hvaða hætti við ætlum að ráðast að verðbólgunni, heldur er hér um að ræða aðferðir til að ná fram einhverri tölu svo að hægt sé að reikna út framfærsluvísitölukostnað fyrri hluta ársins 1981 á ársgrundvelli, svo ekki sé minnst á að flestum þeim hækkunarbeiðnum, sem á þessu skjali eru, verður frestað fram yfir afgreiðslu vísitölunnar og munu því ekki vega þar fyrr en við útreikning framfærsluvísitölu 1. ágúst. Þannig er vandanum áfram skotið á frest. Það hafa þeir gert. Þeir hafa ekki komið sér saman um neitt. Þetta er þeirra eina úrræði, hvernig svo sem að er farið í eitt skipti eða annað. Hluta verðhækkana er haldið undir yfirborðinu með þeim afleiðingum, eins og ég gat um áðan, að þær skella á með miklum mun meiri þunga ef atvinnuvegirnir á annað borð eiga að lifa. Ef það er hins vegar ætlun ríkisstj. að koma í veg fyrir að þeir lifi er hún að gera rétt. Fyrirtækin hafa barist í bökkum, hafa ekki haft möguleika til að endurskipuleggja rekstur sinn til hagsbóta, það er öllum ljóst, og þau verðlagshöft, sem hér er ætlað að lögfesta, koma ekki til með að bæta þar um. Þó að gripið sé til þessara óyndisúrræða, áframhaldandi verðlagshafta og endurtaka eigi feluleikinn fyrir 1. ágúst, verður flóðbylgja verðhækkana ekki stöðvuð. Verðlagsspá Þjóðhagsstofnunar er þessi: Hækkun framfærsluvísitölunnar 1. ágúst 9%, hækkun framfærsluvísitölunnar 1. nóv. 11%. Í fyrra spáði sama stofnun 9% hækkun 1. ágúst, og 10% hækkun 1. nóv., og við höfðum mesta verðbólguár árið 1980 sem við höfum haft. Þannig hefur í rauninni ekkert áunnist í viðnámi gegn verðbólgunni þrátt fyrir herta verðstöðvun og 7% kaupskerðingu frá því að núv. ríkisstj. tók við völdum. Þegar brbl. ríkisstj. frá því á gamlárskvöld voru til afgreiðslu hér á Alþingi gerðu sjálfstæðismenn í nál. og með flutningi brtt. ítarlega grein fyrir sjónarmiðum sínum og tillögum í verðlagsmálum. Þar kom fram með hvaða hætti sjálfstæðismenn legðu til að komist yrði út úr þeirri verðstöðvun, sem lögbundin hefur verið s. l. 10 ár, og atvinnuvegirnir leystir úr þeim þrengingum sem þeir hafa verið settir í af núv. ríkisstj. Jafnframt voru bornar fram tillögur um skattalækkanir svo og lækkanir á vörugjaldi, sem hefðu numið 25 milljörðum gkr., og samdrátt í ríkisútgjöldum á móti sem hefði í för með sér 2% lækkun á framfærslu- og verðbótavísitölu 1. maí. Þessar tillögur sjálfstæðismanna voru allar felldar. Hins vegar gerði flokksstjórnarfundur framsóknarmanna nokkrar af þessum tillögum að sínum tillögum nú fyrir skömmu. Formaður Framsfl., hæstv. sjútvrh. Steingrímur Hermannsson, taldi þær nú eitt helsta ráðið í baráttunni gegn verðbólgunni og mun hafa lagt þær fram í ríkisstj. án þess að hafa fengið nokkra áheyrn. Þrátt fyrir óverjandi vinnubrögð, þau sem hér hafa verið viðhöfð af ríkisstj. og ég gerði að umtalsefni í upphafi ræðu minnar, viljum við sjálfstæðismenn gera enn eina tilraun til þess að koma í veg fyrir yfirvofandi stöðvun atvinnuveganna sem stefnir atvinnuöryggi landsmanna í voða. Við flytjum á þskj. 696 brtt. er varða verðlagsmálin, auk þess sem við flytjum brtt. við 4. gr. frv. þar sem sá hluti greinarinnar er numinn brott sem talinn er stangast á við stjórnarskrána. Við 1. gr. flytjum við brtt. þar sem gert er ráð fyrir að lögunartímabili 1. maí til 1. ágúst sem nauðsynlegum aðdraganda að því markmiði í verðlagsmálum sem stefnt var að með setningu laga nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, sem sjálfstæðismenn og framsóknarmenn beittu sér fyrir og fengu lögfest. Þá er í brtt. mörkuð framtíðarstefna í verðlagsmálum. Er þar lagt til að upphafleg ákvæði 8. og 12. gr. laga nr. 56/1978 taki gildi. Enn fremur er gert ráð fyrir að samþykktir um hámarksálagningu, hámarksverð og aðra framkvæmd verðlagseftirlits, sem í gildi eru 1. ágúst, falli úr gildi eftir 1. des. n. k. nema verðlagsráð hafi tekið afstöðu til þeirra fyrir þann tíma. Eru ákvæði þessa liðar í samræmi við þá framkvæmd verðlagsmála, sem gert var ráð fyrir við setningu nefndra laga, og þannig hafist handa á ný á þeirri braut sem þá var mörkuð. Við 4. gr. frv. er svo lagt til að niður falli það ákvæði sem talið er vafasamt að standist ákvæði stjórnarskrárinnar. Við, sem stöndum að þessu nál., erum andvígir 2. gr. frv. og teljum að slík lagasetning sé andstæð þeim grundvallarsjónarmiðum sem liggja að baki þeim réttarfarsaðgerðum sem felast í lögunum um kyrrsetningu og lögbann. Þá erum við andvígir 5. gr. frv. Við teljum með öllu óverjandi að Alþingi afsali sér ákvörðunarvaldi í stjórn peningamála. Við teljum að 28% af þeirri sparifjáraukningu, sem spáð er 1981, eða um 450 millj. nýkr., muni gera Seðlabankanum fullkomlega kleift að sinna endurkaupalánum eins og þau nú eru, en við erum sammála stjórnendum Seðlabankans um að fremur ætti að minnka endurkaup Seðlabankans og lækka bindingu sparifjár innlánsstofnana á móti. Við 3. gr., um lækkun vörugjalds á gosdrykkjum, höfum við síður en svo aths., en hún sýnir m. a. það handahóf og stefnuleysi sem er einkennandi fyrir störf núv. ríkisstj. Um það, sem ekki fékkst upplýst af áformum ríkisstj. um einstaka þætti sem við koma efnahagsmálum og ekki krefjast lagasetningar, getum við að sjálfsögðu ekkert dæmt. Ljóst er þó af því, sem tæpt var á, að ekki hefur orðið samkomulag um neinar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, enda margsannað að núv. ríkisstj. lýtur boðum og bönnum Alþb. sem í raun hefur ekki áhuga á því að ráða niðurlögum verðbólgunnar og tryggja undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um verðlagsaðhald,lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana kom fyrir sjónir stjórnarandstöðu s. l. mánudag og lagt er á það ofurkapp að það verði að lögum helst fyrir kl. 24 í kvöld. En lítum nú yfir þessa hv. þd. og lítum á áhuga höfunda þessa frv. á þeim umr. sem hér fara fram. Ráðherrastólarnir hérna eru tíu, en það sést ekki einn einasti ráðh. Þeir hafa verið að smátýnast, eins og negrastrákarnir forðum, en þeir verða aftur tíu þegar farið verður að greiða atkv., eins og negrastrákarnir forðum. Hvar er svo þinglið stjórnarinnar? Það er ekki einn einasti þm. ríkisstj. inni í salnum.  Þetta frv. um verðlagsaðhald, eins og það heitir, lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana er dæmigert kommúnistafrv., enda ráða þeir ferðinni í þessari ríkisstj. Í 1. gr. þessa frv. segir: „Miða skal verðlagsákvarðanir við ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum sem ríkisstj. ákveður á hverjum tíma.“ Hér er um algert valdaafsal Alþingis að ræða til ríkisstj. Hún á að hafa það algerlega í sinni hendi að stilla upp ákveðnu meginmarkmiði í verðlagsmálum ársfjórðungslega, og leyfi til verðhækkana innan þeirra marka, sem ríkisstj. setur hverju sinni, tekur gildi við samþykkt viðkomandi verðlagsyfirvalda og staðfestingu viðskrh. Sé samþykkt verðlagsyfirvalda umfram hin settu mörk tekur hækkunin ekki gildi fyrr en að fenginni staðfestingu ríkisstj. Að hugsa sér að slíku frv. skuli standa menn sem segjast vera flokksbundnir sjálfstæðismenn - menn sem hafa stutt flokk sem hefur barist fyrir frjálsræði í viðskiptum, frjálsræði í verslun. Nú styðja þeir frv. sem leggur slíkar kvaðir á atvinnureksturinn í landinu sem þarna er gert. Engin vinstri stjórn hefur leyft sér að koma með önnur eins ákvæði og þessi stjórn leyfir sér að gera. Svo langt er nú gengið að höfuðmálgagn núv. hæstv. ríkisstj. skrifar leiðara í dag sem heitir „Snarvitlaust stjórnarfrumvarp.“ Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nýjasta vísitölufölsunarfrv. ríkisstj. er afleitt. Að meginefni felur það í sér sjónhverfingar og skrípaleik. Og samþykkt þess mun flytja íslenskt þjóðfélag lengra inn í gerviheiminn sem stjórnmálamenn hafa búið til. Ríkisstj. er aldeilis montin af því að segjast ætla að skera ríkisútgjöldin niður um 31 millj. kr. Við skulum láta það vera þótt hún segi ekki hvaða útgjöld þetta verði. Hitt er verra, að þetta er bara tilfærsla. Ætlunin er nefnilega að skera niður nokkra liði til þess að geta bætt á einn í staðinn, og sá liður er niðurgreiðsla landbúnaðarafurða. Það þarf óvenjuhortuga stjórnmálamenn til að kalla slíka tilfærslu niðurskurð ríkisútgjalda. Þessi tilfærsla til niðurgreiðslna landbúnaðarafurða skekkir enn verðhlutföll í landinu sem voru orðin miklu meira en nógu skökk fyrir. Enn einu sinni á í framhjáhlaupi að búa til gervimarkað fyrir umframbirgðir landbúnaðarafurða. Tilgangurinn er svo einkum sá að falsa vísitöluna. Ætlunin er að koma næstu hækkun framfærsluvísitölu niður fyrir 8% og verðbólgu ársins niður fyrir 40%. En þetta er bara slagur við tölu, ekki við raunveruleika.“ Þetta segir nú aðalmálgagn ríkisstj. um það góða frv. sem forsrh. leggur svona mikla áherslu á að afgreiða hér helst athugunarlítið eða athugunarlaust og umræðulítið eða umræðulaust. En þetta aðalmálgagn ríkisstj. segir enn fremur að ef málið væri skoðað nánar sæist fljótlega að ekkert samband þarf að vera á milli frystingar í Seðlabanka og jafnréttis í lánamálum. Í rauninni er ríkisstj. að auka miðstýringu fjármagns í landinu - og hafi hún skömm fyrir. Bragð er að þá barnið finnur. Það er nú svo komið. Það vantaði ekki lukkuna 8. febr. 1980 með þá ólukkustjórn sem enn situr. En hún er búin að vera. Þessi stjórn er að færa allt atvinnulíf og allt viðskiptalíf í fjötra miðstýringar ríkisvaldsins og það getur enginn maður, sem með atvinnurekstur fer, um frjálst höfuð strokið. Þetta liggur ljóst fyrir. Þetta vita allir. Það hefur verið talað um að stjórnarandstaðan hafi ekki viljað bregða fæti fyrir framgang þessa máls. Menn mega ekki misskilja það. Stjórnarandstaðan vill ekki, a. m. k. ekki Sjálfstfl. sem er í stjórnarandstöðu, bregða fæti fyrir að eðlileg afgreiðsla málsins fari fram þar sem meiri hl. ræður úrslitum mála. En það þýðir ekki að Sjálfstfl. vilji styðja þetta frv., nema síður sé. Sjálfstfl. er harður og ákveðinn á móti þessu frv. og lítur svo á að það sé til stórbölvunar og skaða fyrir íslenskt þjóðfélag. Það halda áfram blekkingarnar með verðbólguna, en ekkert lát á verðbólgunni sjálfri. Þess vegna berst Sjálfstfl. gegn þessu frv. Þó að við flytjum brtt. við frv. viljum við með því aðeins freista þess að fá þó eitthvað fært til betri vegar. Við höfum reynt verðstöðvun í heilan áratug með þeim árangri að verðbólga hefur aldrei verið meiri en á þessum verðstöðvunaráratug. Sjálfstfl. væri reiðubúinn að koma til samstarfs við hæstv. ríkisstj. ef hún ætlaði að berjast við verðbólguna. En hvað er hún að gera með þessu frv. og öðrum aðgerðum sínum? Hún er að minnka hraða verðbólgunnar með því að auka taprekstur fyrirtækja og stofnana í landinu. Að stórauka þennan taprekstur ár eftir ár verður til þess að draga úr atvinnu, draga úr mætti fyrirtækjanna og stofnananna þannig að við siglum inn í atvinnuleysi og erfiðleika sem ég mun koma að betur síðar. Í 2. gr. þessa frv. segir að þegar aðilar og samtök fari ekki að fyrirmælum réttra verðlagsyfirvalda sé Verðlagsstofnun heimilt að krefjast þess, að fógeti leggi lögbann við byrjuðu eða yfirvofandi broti á fyrirmælunum. Það má segja að þessi ákvæði séu í lögunum um kyrrsetningu og lögbann frá árinu 1949, en þeim hefur aldrei verið beitt þannig að það hafi farið fyrir dómstóla kærur um verðlagsbrot. Dómstólar eru í sjálfu sér seinvirkir. Í þessum orðum felst ekki hjá mér gagnrýni á dómstóla. Þeir hafa takmarkaðan mannafla til að stunda sín störf og sinna sínum skyldum. Ég segi fyrir mitt leyti: Það væri kannske ekki útilokað að fallast á eitthvert slíkt ákvæði um að flýta meðferð mála, en þá verða skylda og réttindi að vera gagnkvæm. Það dugar ekki alltaf að skyldan og réttindin séu hjá stóra bróður, séu hjá ríkinu, en engin réttindi hjá einstaklingnum eða félögunum. Þegar þeir senda sínar rökstuddu beiðnir um hækkanir, sem ekki er hægt að gagnrýna og allir vita að eru oft sannar og réttar, eiga þeir auðvitað að fá afgreiðslu sinna mála og leiðréttingu þeirra. En þá stendur kannske illa í bólið hjá stjórnvöldum. Það er e. t. v. vísitöluútreikningur fram undan. Þá er ekki spurt: Er þessi beiðni sanngjörn, á hún fullan rétt á sér? Nei, þá er sagt: Við ætlum ekki að afgreiða hana því að það kemur illa við okkur pólitískt, verðbólgan vex, vísitalan hækkar. - Og þá er bara lagst á það. Menn hafa verið hreinlega neyddir til að brjóta af sér vegna þeirrar meðferðar sem mál þeirra hafa fengið oft og einatt og langverst eftir að þessi ríkisstj. var mynduð.  Ég skal ekkert segja um hver hefur samið þetta frv. Hins vegar minni ég á að þessi ríkisstj. hefur ætlað að hafa náin samráð við allt og alla, alveg eins og vinstri stjórnin sáluga frá 1978, en það hefur bara verið í samstarfssamningi og yfirlýsingu í blöðum. Að öðru leyti hefur þetta samstarf ekki verið fyrir hendi. Það hefur komið hér fram, að ríkisstj. hefur ekki talið sig þurfa að njóta aðstoðar Seðlabanka Íslands eða Þjóðhagsstofnunar í þessu sambandi. Auðvitað eru engar slíkar kvaðir lagðar á eina ríkisstj., að hún eigi endilega að fara eftir því hvað viðkomandi stofnanir segja. En ég held að því verði ekki neitað, að það hefði litið betur og skemmtilegar út ef ríkisstj. hefði rætt efni 5. gr. frv. við bankastjórn Seðlabanka Íslands, en það gerði hún ekki. Ég kem þá að 5. gr. þessa frv., að bindiskyldunni. Hvað er það sem gerir að verkum að ríkisstj. sér allt í einu svona gífurlega mikla nauðsyn þess að hækka bindiskylduna? Hvar er þessi spenna í íslensku atvinnulífi núna? Það gætir víða samdráttar, en ekki spennu. Einn flokkur hefur alltaf barist hatrammlega á móti frystingu, Alþb., sem áður hét Sósíalistaflokkurinn og þar áður Kommúnistaflokkurinn og er alltaf að breiða yfir nafn og númer. Nú er hann allt í einu orðinn áfjáður í að hækka bindiskylduna, leggja það alveg í hendur ríkisstj. og Seðlabanka. En ríkisstj. hefur síðasta orðið og það er ekki sett neitt þak á bindiskyldu. Er ekki verið að ráðast hér hatrammlega að viðskiptabönkunum í þjóðfélaginu og að sparisjóðunum? Hvar er nú byggðastefna Framsfl. sem hefur lengi talað um að fara að með gát varðandi bindiskylduna því að óvarlegt væri að flytja svona mikið fé utan af landsbyggðinni í frystihúsið í Seðlabankanum? Ég get ekki ímyndað mér að byggðastefna Framsfl. hafi breyst svona við það, að formaður fjh.- og viðskn. deildarinnar varð formaður bankaráðs Seðlabankans. Formaður bankaráðsins var eini maðurinn sem neitaði að mæta á fundi fjh.- og viðskn. þegar við hann var rætt í gær um það. Eftir að bankastjórnin kom í gærmorgun og sagði álit sitt á efni þessa frv. var ítrekað farið fram á það við formann n. í Nd. að formaður bankaráðs Seðlabankans yrði beðinn að segja álit sitt á efni frv. og hvort hann væri sammála áliti bankastjórnarinnar, en formaður n. harðneitaði að kalla á formann bankaráðs Seðlabankans. Ég veit ekki hvort formaður bankaráðs Seðlabankans hafi verið neitt ófáanlegur til að segja þetta, en formaður n. vildi það alls ekki og reyndi hann þó að greiða fyrir því að sem flestir kæmu á fund n. til að segja álit sitt á þessu frv. Það skiptir kannske ekki sköpum í sjálfu sér þó að álit formanns bankaráðs Seðlabankans liggi ekki fyrir, en mér fannst rétt að þetta kæmi hér fram við umr. En lítum á þessa bindiskyldu nánar. Hún hefur farið lækkandi á undanförnum árum og er núna 28%, en í reynd er bundið fjármagn viðskiptabankanna 35% af heildarinnlánum þeirra þar sem ríkissjóður og Framkvæmdasjóður fá 7%. En núna á alls ekki að setja neitt þak á. Það eru engin rök færð fyrir þessu. Samtök bankanna eru sammála um að vera algerlega á móti efnisatriði þessarar greinar. Í fyrsta lagi eru samtök bankanna á móti því að fá þessa takmarkalausu heimild, þeir eru í öðru lagi á móti því að mismuna bindiskyldunni á milli innlánsstofnana og í þriðja lagi voru þeir á móti því að tímasetja þessa heimild til svo skamms tíma. Þeir töldu að frekar ætti þó að hafa það til lengra tímabils og lengri og meiri aðlögun. Þeir héldu því fram, að það væri útilokað að hafa hér algerlega opna heimild og lítið öryggi fyrir því fyrir stjórnendur bankanna að vita ekki til hvers yrði gripið á hverjum tíma um mismun bindiskyldunnar á milli innlánsstofnana. Töldu þeir slíkt óframkvæmanlegt með öllu og um það voru allir bankarnir sammála. Hins vegar kom það greinilega fram, að þeir töldu nauðsyn að dreifa skuldbindingum á milli bankanna þannig að skuldbindingar væru ekki eins ójafnar og þær eru núna og hafa verið. Ég fæ því engan veginn séð hvað liggur á bak við það ákvæði að heimila Seðlabankanum að fengnu samþykki ríkisstj. að hækka bindiskyldu. Ég fæ ekki séð hvað er á bak við þetta annað en vantraust á ríkisbankana, á aðra banka og á sparisjóðina í landinu, að talið sé að þeir hafi bruðlað með lánveitingar og nú vilji stóri bróðir, þessir tíu í Stjórnarráðinu, fara að stjórna og taka þetta vald úr höndum þessara manna. Annað liggur ekki fyrir, engar aðrar upplýsingar. En halda þeir, þessir tíu, að þjóðin haldi að þeir séu færari um að dreifa þessum lánum en þessar lánastofnanir allar? Ég er sannfærður um að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar telur að þetta ráðstöfunarfé eigi að vera í höndum stjórnenda bankanna og sparisjóðanna víðs vegar um landið, en ekki í höndum ráðherranna tíu. Á fundi nefndarinnar í gær voru menn, sem þar komu, spurðir ýmissa spurninga. M. a. spurði ég bankastjóra Seðlabankans að því, hvort þeir teldu að þær hækkanir, sem hafa orðið frá áramótum, og væntanlegar hækkanir muni ekki leiða af sér breytingu á gengi krónunnar. Ríkisstj. ákvað, þegar hún tók við, að stuðla að aðgerðum um stöðugleika í gengismálum. Við þekkjum þennan stöðugleika, hver hann var á síðasta ári og síðustu daga ársins. Það var hraðara gengissig en um langt árabil á undan og hraðast var það þó síðustu dagana fyrir fæðingu brbl. á gamlársdag. Seðlabankastjórarnir sögðu að vitaskuld stæðist ekki efnahagslífið þá verðbólgu sem hér væri þannig að stöðugleiki gæti verið í gengismálum. Hæstv. sjútvrh. sagði hér í ræðu fyrir þremur dögum um annað mál, í umr. um breytingu á lögum um útflutningsgjald sjávarafurða: „ Ríkisstj. taldi sér ekki fært að fella gengið eins og nauðsynlegt hefði verið til þess að veita frystingunni lágmarksafkomugrundvöll.“ M. ö. o.: hann hélt því fram að gengisfellingin eða gengissigið fyrir áramót hefði ekki verið nóg til að skapa stærstu grein sjávarútvegsins viðunandi stöðu. Seðlabankastjórarnir voru honum ekki sammála. Aðspurðir á fundi fjh.- og viðskn. í gær töldu þeir að þetta gengissig hefði verið nægilega mikið miðað við rekstrargrundvöll og söluhorfur um síðustu áramót. Hins vegar, eins og ég sagði áðan, sögðu þeir að útilokað væri annað en að breyta genginu við þær breytingar sem verða bæði á rekstrarkostnaði og markaðshorfum. Við vitum að þrátt fyrir allan orðaleik og þrátt fyrir að reynt er að dylja þjóðina þess, hvað verðbólgan er ógnvekjandi, er í raun og veru lítil breyting til batnaðar frá áramótum. Það eina, sem hefur breyst, er að hraði verðbólgunnar hefur minnkað, en hún hefur verið færð á kostnað atvinnurekstrarins í landinu og hinna ýmsu fyrirtækja og stofnana. Það er verið að fela hana, eins og Dagblaðið segir í leiðara í dag. Hún er flutt inn í fyrirtækin og stofnanirnar þannig að þær eru reknar með stórhalla. Áður í þessum umr. hefur verið minnst á Áburðarverksmiðjuna. Hún selur framleiðsluvöru sína á 75% af kostnaðarverði. Forsrh. fann það út í framsögu fyrir þessu frv. að Áburðarverksmiðjan hefði fengið gífurlega hækkun á árinu 1980. Það er alveg rétt. Og hann bætti því við, að slæm staða Sementsverksmiðjunnar nú væri algerlega því að kenna að sementið hækkaði ekki nóg 1979. Sementsverksmiðjan er rekin með miklum halla og hefur svo verið ár eftir ár. Áburðarverksmiðjan er rekin með halla. 85% hækkunarbeiðni liggur fyrir óafgreidd þar. Póstur og sími bíður eftir hækkunum og einnig Landsvirkjun, rafmagnsveitur ýmsar, hitaveitur og strætisvagnar. Hvernig er svo ástandið í fyrirtækjum í landinu? Við skulum taka stórfyrirtækin, sem við köllum svo á okkar mælikvarða, eins og Flugleiðir, Eimskipafélag Íslands og þá væntanlega önnur skipafélög. Þessi fyrirtæki eru rekin með milljarðahalla. Iðnfyrirtækin í landinu eru rekin með halla. Verslunin stendur mjög höllum fæti. Sjávarútvegi er fleytt áfram með því að éta upp Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins eins og hér var rætt fyrir þremur dögum. Allt er þetta á fallanda fæti. Þetta vitum við mætavel. Það er hægt að leika þennan leik einhvern takmarkaðan tíma, en það safnast alltaf aukinn þungi á þessa stíflu þangað til stíflan brestur og þá verður ógnvekjandi hraði á verðbólgunni. Það er feluleikur sem á sér stað. Það er ekki lækning sem verið er að framkvæma, hvorki með þessu frv. né öðrum aðgerðum ríkisstj. í þessum málum. Það þýðir ekkert að stinga alltaf hausnum í sandinn eins og strúturinn. Það er kominn tími til að þessi þjóð fái alvörustjórnmálamenn sem reyna að stjórna landinu, en ekki með þessari aðferð. Hvert verður framhald þessara mála? Hvað verður um búvöruverðið? Í málefnasamningi eða stjórnarsáttmála núv. hæstv. ríkisstj. segir að verðhækkanir á búvörum fylgi sams konar reglum enda verði niðurgreiðslur ákveðnar sem fast hlutfall af útsöluverði árin 1980 og 1981. - Hvert er þetta fasta hlutfall af búvöruverðinu árið 1981? Í þessum sama stjórnarsáttmála segir að unnið verði að lækkun vöruverðs, m. a. með eftirtöldum aðgerðum: Að efla samtök neytenda til þessa að þau geti gegnt því mikilvæga verkefni að gera verðlagseftirlit neytendanna sjálfra virkt. - Það væri fróðlegt að fá að vita í hverju þessar aðgerðir hafa verið fólgnar. - Að auka verðlagskynningu af opinberri hálfu. Að haga verðlagsákvæðum þannig að þau hvetji til hagkvæmra innkaupa. - Hvaða breyting hefur verið gerð til þess að hvetja til hagkvæmari innkaupa? - Að greiða fyrir því, að unnt sé að lækka vöruverð með innkaupum í stórum stíl. - Það væri líka fróðlegt að fá að heyra hvað hefur verið gert til þess í það rúma ár sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur setið. Hvað verður með búvöruverð 1. júní? Er það rétt, sem Dagblaðið segir, að það eigi að lækka ýmis ríkisútgjöld, sérstaklega framkvæmdir, til þess að auka niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum. Er það á bak við? Það heldur áfram. Þrátt fyrir að legið er á öllum hækkunarbeiðnum koma launabætur til með að verða 1. júní 8%. Hvað verður þá í framhaldi í sambandi við fiskverð? Heldur það ekki áfram að hækka í líku hlutfalli? Búvöruverðið hækkar á eftir og leikurinn er endurtekinn og engar aðgerðir. Eina grein þessa frv. get ég samþykkt og greitt atkv. með, en það er 3. gr. Hún er um að vörugjald lækki úr 30% í 17% af öli og gosdrykkjum. Ég var á móti því, að þetta gjald væri sett á. Það var knúið hér í gegn fyrir jólin með eins atkv. meiri hl. hér í þessari hv. deild. Þrír þm. úr stjórnarliðinu hafa flutt sérstakt frv. um að lækka þetta gjald úr 30% í 15%. Hér er farið með það niður í 17%, þó ekki eins langt og þessir hv. þm. hafa lagt til, en það frv. liggur fyrir frá þeim. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hefði viljað afnema með öllu þessi lög sem sett voru í des., en ég tel lækkun frá því sem er alla vega til bóta og því er hægt að greiða atkv. með þessari grein þó að við hefðum viljað ganga mun lengra. Með 4. gr. er verið að fara fram á eina heimildina enn, að heimila ríkisstj. að lækka ríkisútgjöld og þar með talin lögbundin framlög um allt að 31 millj. kr. Þetta er þriðja heimildin af þessu tagi sem ríkisstj. fer fram á að fá. Fyrsta heimildin er í sjálfum fjárlögunum. Önnur heimildin var í brbl. sem Alþingi hefur staðfest, og hún nær einnig til lækkunar á lánsfjárlögunum sem nýlega eru afgreidd. Mér finnst vera komið allnóg af heimildum fyrir ríkisstj. og komið að því að hún ætti að skýra Alþingi frá því hvað hún ætlar að nota og hvernig hún ætlar að nota þessar heimildir. Þetta hefði ég talið að hefði mátt liggja fyrir og upplýsingar hefðu mátt liggja fyrir um. Það sem gerist er að við fáum mjög ónákvæmar tillögur eða drög að niðurskurði í nefndinni í gær, niðurskurði á sjóðum, á framlagi til hinna ýmsu atvinnusjóða o. fl. Á sama tíma og flestir þessara sjóða eru búnir að úthluta að verulegu leyti sínu ráðstöfunarfé er þetta að koma upp á borðið hjá ríkisstj. Ég tel vítavert að láta slíkar tillögur vera að bögglast fyrir mönnum í fjóra mánuði þegar þær koma þessum sjóðum, eða þó sérstaklega þeim sem eru að fá lán úr sjóðunum til framkvæmda, jafnilla og raun ber vitni. Sama er að segja um allar ríkisframkvæmdir. Þegar búið er að hanna þær, þegar komið er að því að það sé farið í framkvæmdir, búið að gera verksamninga, þá á jafnvel að fara að skera þá niður eða þá láta þá eina fara í gegn sem búnir eru að gera verksamninga, en skera aftur aðra enn meira niður. Það veit enginn sitt rjúkandi ráð undir stjórn sem þessari þegar svona vinnubrögð eru viðhöfð. Í fyrsta lagi átti ríkisstj. auðvitað að vera ákveðin í hvað hún ætlaði að miða við í framkvæmdum í ríkisfjármálum á þessu ári, en ekki bíða til aprílloka eða lengur eftir því, hvað hún ætli að gera. Þetta kemur sér víða illa og menn vita almennt ekkert hvað er að gerast. Þetta er í raun og veru ekki stefna, heldur algert stefnuleysi. Ríkisstj. ætlaði líka að skera niður í fyrra. Hún gerði það með þeim árangri, eins og fram kemur nú í skýrslu fjmrh., að lántökur stjórnvalda á s. l. ári námu 80.3 milljörðum gkr. og þær fóru 4.3 milljörðum gkr. fram úr heimildum lánsfjáráætlunar þess árs. Er þá trúlegt að þessi stjórn hafi þrek til að skera niður framkvæmdir samkv. lánsfjáráætlun frá því sem þær eru nú nýlega ákveðnar? Hvar sem maður kemur og í hverjum sem maður heyrir er ljóst að menn óttast þessar aðgerðir ríkisstj. í verðlagsmálunum, óttast samdrátt í atvinnulífinu. Skrifstofustjóri stórfyrirtækis hér í Reykjavík, Kassagerðarinnar, segir að það þýði ekkert að svelta fyrirtækin á þennan hátt. Hitaveitustjóri segir: Minni framkvæmdir, lélegri þjónusta. Forstjóri Rafmagnsveitna Reykjavíkur: Það blasir ekkert við nema tilraunir út á óheillabrautina, nýjar lántökur. Framkvæmdastjóri RARIK lýsir yfir að það sé verið að ýta vandanum á undan sér, - sem er satt og rétt. Ríkisfyrirtækin láta ekki sitt eftir liggja. Ég hef ekki minnst áður á Skipaútgerð ríkisins. Þeir segja: Áframhaldandi erfiðleikar ef ekki fást umbeðnar hækkanir. En sá er munurinn á Skipaútgerð ríkisins að hún sækir að lokum sitt til ríkisins, en önnur skipafélög verða að standa á eigin fótum. Svo komum við líka að innfluttum iðnvörum. Þeir, sem framleiða slíkar vörur erlendis, fá auðvitað fyrir sína vöru eins og hún kostar. Hún er flutt hingað inn í landið og þessir aðilar fá því hækkanir sem verða í því heimalandi, en framleiðslan hér innanlands verður aftur á móti að sæta afarkostum samkv. þessu frv. Það fer eftir duttlungum ríkisstj. hvort hækkunarbeiðnir eru innan þeirra marka sem ríkisstj. setur. Það verður huggulegt ef íslenskur iðnaður þarf að flytjast til Færeyja og flytja inn varninginn þaðan eða enn lengra með þessu ráðslagi. Það er ekki verið að treysta stoðir iðnaðar eða stoðir atvinnurekstrar almennt í landinu með því að fara inn á þær brautir sem þessi ríkisstj. er að fara á þessum sviðum sem öllum öðrum. Mikið er talað um það af þeim sem segjast vera hrifnir af þessari ríkisstj., hvað aukning sé mikil á innlánsfé í bönkum. En þegar talað er um þá aukningu er aldrei um leið gerður samanburður á þeirri aukningu, sem verður vegna hækkunar vaxta á milli ára, og ekki heldur talað í leiðinni um samdráttinn sem er í kaupum á verðtryggðum skuldabréfum ríkissjóðs. Ég óskaði á fundi fjh.- og viðskn. í gær að fá upplýsingar um þetta frá Seðlabankanum. Því var tekið mjög vel að senda þessar upplýsingar, en þær eru ekki komnar enn. Ég held að það verði ekki hjá því komist að spyrja ríkisstj.: Hvað er það sem er fram undan núna í verðlagsmálum? Hvaða hækkanir er verið að leyfa og með hvaða hætti? Ég held að það sé full ástæða til þess að Alþingi fái slíka skýrslu og þá jafnframt um hækkanir til einstaklinga og félaga og þá ekki síður um hækkanir vegna opinberra aðila sem ég gerði áður að umtalsefni. Það er ekkert feimnismál að láta í sér heyra og segja frá þessu - segja hvað fram undan er - og vera ekkert að fela það sem er verið að gera því að þetta kemur allt í dagsljósið. Enn fremur langar mig að nefna hér eitt mál enn sem ekki hefur borið á góma í þessum umr., en það er: Hverjar eru væntanlegar hækkanir á olíu? Nú hafa olíufélögin orðið að bíða með að fá afgreiðslu á sínum hækkunarbeiðnum. Hverjar verða þær hækkanir? Og hvað verður með bensínið? Á að hækka bensínið, eins og maður er að frétta, bæði vegna hækkunar erlendis og hækkunar á dreifingarkostnaði? Hvað verður sú hækkun mikil, og ætlar ríkisstj. enn að halda sig við þá stefnu, að eftir því sem bensínið hækkar meira á erlendum mörkuðum taki ríkissjóður alltaf hlutfallslega sinn þátt í þessum kostnaði af öllum almenningi sem bensín kaupir? Ætlar ríkisstj. að halda áfram að græða á því óheillaástandi sem nú er á bensínmörkuðum og bensínverði? Ætlar hún sér að gera sér þessi atvik sífellt að féþúfu? Það væri fróðlegt að ráðherrar gæfu þessar yfirlýsingar. En það er erfitt að tala við þessa ráðh., hæstv. forseti.

Hér er einn.

Það kemur einn þarna. Það er vonandi að hann fái málið og segi eitthvað. Það er nú ekki beint að ykkar sé svo sárt saknað, heldur hitt, að þegar verið er að ræða stjórnarfrumvörp verður að gera ráð fyrir að þið hafið tíma til að hlusta á umr. og svara því sem um er spurt. Þó að þetta mál heyri kannske ekki allra helst undir dómsmrh., ég skal viðurkenna það, er hann nú í þeirri syndugu fjölskyldu sem kölluð er ríkisstjórn. Það er sjáanlegt á öllu, eins og ég sagði í upphafi þessa máls, að það eru kommúnistar sem ráða ferðinni í ríkisstj. og það eru þeir sem segja þar fyrir verkum. Það eina, sem ég skil ekki og er ekki í samræmi við það sem þeir hafa alltaf haldið fram áður, þeir hafa verið á móti hækkun bindiskyldu, er af hverju hún er hækkuð og ekkert þak sett á hana, hvort það sé þá af þeirri ástæðu einni að þeir vilji fá vald til að hefta þannig lánsmöguleika viðskiptabanka og sparisjóða í landinu svo að þeir hafi ráð allra fyrirtækja í hendi sér. Það er eina skýringin sem ég sé á þessum áhuga kommúnista á að hækka bindiskylduna eftir öll stóru orðin.

Það gætu verið fleiri.

Já, en þá er vandlega þagað yfir því. Ekki er það spennan á vinnumarkaðinum núna, því að það dregur úr henni, það ætti hæstv. félmrh, að vita, svo að ekki er ástæða til þess þess vegna. Það hafa engin rök komið, hvorki í framsöguræðu forsrh. né fyrir nefnd í gær, sem hafa verið með þeim hætti að bankarnir, ríkisbankar, einkabankar eða sparisjóðir, hafi verið útausandi á lánsfé. Og það er heldur enginn leikur fyrir menn að taka lánsfé með þeim kjörum sem nú eru orðin. Menn gera það ekki nema þeir megi til og að mörgu leyti minnkar nú eftirspurnin eftir lánsfé, bæði af þeim ástæðum og líka þeirri og þeirri helst, að það er víða samdráttur í atvinnulífi. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum halda menn að með því að taka upp slíka reglu, slíka viðmiðun, sem þeir kalla svo verðstöðvun, verði hægt að styrkja stoðir atvinnulífsins? Þarna er fyrst og fremst verið að styrkja allt sem er innflutt, en draga úr því sem verið er að vinna hér heima í landinu. Ég skil vel að það eru skiptar skoðanir um hvort það eigi að vera verðlagshöft eða ekki. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að leggja þau niður. Það má mikið spara og hin frjálsa samkeppni er auðvitað langöruggasti hemillinn á að verðlag fari upp úr öllu valdi. Þar verða þeir ofan á sem eru með hagstæðasta reksturinn og mestu fyrirhyggjuna. Ég skil kommúnista í þessu sambandi, en ég skil ekki sjálfstæðismenn, sem standa að þessu frv., sem eru að fara hér alveg í herfjötra kommúnista. Ég hef aldrei vitað til þess að það væri ágreiningur milli þeirra þriggja sjálfstæðismanna, sem sitja í ríkisstj., og okkar hinna í þessum efnum. Ég hef aldrei vitað til annars en að þeir væru sömu skoðunar og við í þessum málum og við höfum markvisst unnið að framgangi þessara mála. Í stjórnarsamstarfi, sem Sjálfstfl. hefur verið í fram til þessa, hefur aldrei verið ýjað að því að fara út á þvílíka braut sem lagt er til í 1. gr. þessa frv. Mér þætti gaman að heyra frá einhverjum þeirra hvað veldur þessari breytingu og hvernig á því stendur að þeir fara svona þvert á fyrri skoðanir sínar í þessum efnum.  Ég sé að nú hlæja innilega tveir höfuðpaurar kommúnista á Íslandi. Það er von að þeim sé hlátur í huga. Það dillar í körlum! Þeir ráða öllu og þeir eru afskaplega glaðir með það að vera allsráðandi. Þetta er eina landið í hinum vestræna heimi þar sem kommúnistar hafa hreiðrað jafnvel um sig og hér. Þeir hafa þó aldrei náð í meira en að kroppa í 20% af fylgi þjóðarinnar í frjálsum kosningum, en þeir hafa meira en 50% vald í þessu þjóðfélagi, bæði í ríkisstj., í Reykjavíkurborg, verkalýðshreyfingunni og ég tala nú ekki um í fræðslu- og menntamálum. Þar eru þeir sennilega með 99%. Það er engin furða þó að karlar séu nú brosleitir 30. apríl. Það á að vera hægt að minnast þessa vel á morgun. Það fer að vísu lítið fyrir verkalýðsleiðtogunum nú á þessum síðustu og verstu tímum, en það verður reynt að klæða sig í gallabuxur á morgun og vera alþýðlegir, a. m. k. 1. maí hluta úr deginum. Svo er hægt að halda áfram að spila valdsmanninn þegar það er búið. En sárast af öllu er að menn, sem eru andstæðingar kommúnista, skuli láta hafa sig til þess að koma fram óþurftarmálum og hættulegum málum fyrir atvinnureksturinn í landinu eins og þetta frv. er. Ég er ekki sammála því, að við eigum að greiða fyrir þessu frv. Við eigum að berjast gegn þessu frv. og við eigum, þegar þetta frv. kemur til framkvæmda, að fylgjast mjög vel með og láta þessa menn hafa verulegt aðhald. Það á ekki að leyfa þeim að haga sér eins og hver vill. Þeir geta hrópað á fógeta hverju sinni til þess að stöðva atvinnureksturinn þegar menn hafa beðið mánuðum saman eftir afgreiðslu sinna mála. Ég er ekki að hvetja neinn til lögbrota, síður en svo. Menn eiga að fara eftir settum lögum og reglum. En lög og reglur eiga líka að vera sanngjörn og meðferð þeirra á líka að vera sanngjörn. Það er krafan sem ég geri og yfirleitt allir í þessu landi. Framsfl., sem er nú stærsti aðilinn atkvæðalega séð að þessari ríkisstj., virðist alveg vera gufaður upp. Hann er orðinn eins og undin tuska í höndum kommúnista. Og þó að þeir segi þetta í dag og þetta ætli þeir að gera og standa á eru þeir gersamlega teknir og undnir af höfuðpaurum kommúnista. 



Herra forseti. Það frv. til l. um verðlagsaðhald, lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana, sem hér er til umr., gefur ekki tilefni út af fyrir sig til langrar eða ítarlegrar umfjöllunar. Kjarni málsins er auðvitað sá, að þetta frv. fjallar um almennar heimildir til handa ríkisstj. til að hafa aðhald í verðlagsmálum og lítið eða ekkert umfram þetta. M. ö. o.: Þetta eru almennar yfirlýsingar og það er með engum hætti neglt niður hvað það er nákvæmlega sem ríkisstj. ætlar sér að gera. Það er enn allt í óvissu um hversu miklar verðhækkanir muni dynja yfir á næstu dögum. Við vitum að þær verða verulegar, en umfram það er ekki vitað nákvæmlega og er með engum hætti ljóst af því frv. sem hér er til umr. Kjarni málsins er auðvitað einnig sá, að sem viðnámsaðgerð gegn verðbólgu er þetta frv. býsna léttvægt og það sem máli skiptir er hvernig ríkisstj. muni á næstu dögum og vikum vinna úr þessu frv, og með hvaða hætti hún muni standa að öðrum ráðstöfunum. Það, sem veldur hins vegar áhyggjum, er út af fyrir sig ekki þetta frv., heldur hitt, sem ekki er í því, og með hverjum hætti framhaldið verður. Ég hjó eftir einu atriði sérstaklega hjá hæstv. forsrh. þegar hann var að svara spurningum við 1. umr. um þetta frv. Hann sagði réttilega að það væru tiltekin batamerki í efnahagslífinu, og einkum og sér í lagi tiltók hann góða stöðu hjá bönkum og sparisjóðum - þá staðreynd að fé hefur komið í vaxandi mæli inn í þessar stofnanir og það eru fyrir vikið auknir möguleikar til útlána. Það er auðvitað rétt. Þetta eru batamerki. Þessi batamerki eru af hinu góða. En menn verða líka að skilja samhengið í þessum efnum. Kjarni málsins er auðvitað sú vaxta- og verðtryggingarstefna sem hér var tekin upp fyrir tveimur árum í svokölluðum Ólafslögum. Þrátt fyrir þá staðreynd, - að hik og fálmandi hafi verið mjög verulegur á framkvæmd þessarar stefnu hefur hún verið framkvæmd að verulegu leyti og nú síðast með svokölluðum sex mánaða reikningum í bönkum og sparisjóðum. Þetta er farið að skila verulegum árangri. Því skiptir þetta máli hér, að í framsöguræðu fyrir þessu frv. til laga, sem á að fjalla um almennar efnahagsráðstafanir, kallar hæstv. forsrh. þetta réttilega helstu batamerkin í íslenskum efnahagsmálum á undanförnum mánuðum. Þess vegna veldur það verulegum áhyggjum að á sama tíma og hæstv. forsrh. er að tala um þær aðgerðir, sem í kjölfar þessa frv. muni fylgja, talar hann af nokkurri fyrirlitningu um það, sem hann kallar hávaxtastefnu, og boðar lækkun vaxta 1. júní. Þetta er auðvitað algert kjarnaatriði. Ef hæstv. forsrh. á við að það sé svigrúm til lækkunar nafnvaxta, þó þannig að vextir verði áfram raunhæfir, er það sjálfsagt mál og kjarni í þeirri stefnu sem á að fylgja í slíkum efnum. Ef hins vegar er verið að boða að það sé liður og framhaldsaðgerð af þessu frv. og öðrum efnahagsráðstöfunum að hverfa til baka til þess vaxtakerfis sem hér ríkti áður, þá er beinlínis verið að stefna að því að eyðileggja þó þann árangur sem náðst hefur. Ég vil nota tækifærið í umr. um þetta frv. til l. til að vekja athygli á þessum staðreyndum og vara mjög eindregið við því, ef það er réttur skilningur á máli hæstv. forsrh. fyrr í þessari umr., því að það er auðvitað stórháskalegt að hverfa til baka í þessum efnum. Það er út af fyrir sig allkostulegt, að helsta rósin í hnappagati núv. hæstv. ríkisstj., það sem hæstv. forsrh. hrósar henni fyrir og gerir réttilega, skuli vera stefna sem á sínum tíma var knúin fram af öðrum þeirra stjórnmálaflokka sem nú eru í stjórnarandstöðu. Þetta er engu að síður staðreynd. En kjarni málsins er sá, að allur þorri almennings hefur snúist til fylgis við þessa stefnu í vaxta- og verðtryggingarmálum. Að henni hefur orðið mjög verulegur efnahagslegur ávinningur, eins og hæstv. forsrh. gat réttilega um, en einnig, og því má ekki gleyma, mjög verulegur siðferðilegur ávinningur. Vissulega er enn mjög mikil brotalöm í þessum efnum. Framkvæmdin hefur verið fálmkennd, ruglingsleg og hikandi. Sem dæmi um hvar þetta hefur ekki verið framkvæmt má nefna stofnun eins og Framkvæmdastofnun ríkisins sem enn er að lána peninga langt undir raunvöxtum. Þessu fylgir auðvitað alls konar misnotkun og spillingarhætta. Þetta eru batamerki og því lýsti hæstv. forsrh. réttilega í framsöguræðu fyrir þessu frv. Staðreynd er engu að síður sú, að það er ástæða til að hafa áhyggjur af því, hver framvinda mála verður í þessum efnum. Alþjóð tók eftir því í sjónvarpsþætti fyrir nokkrum vikum að hæstv. sjútvrh., Steingrímur Hermannsson, sagði í þeim þætti um vaxta- og verðtryggingarstefnuna að hann dauðsæi eftir því að hafa látið Alþfl. glepja sig til að fylgja slíkri stefnu. Þetta eru skrýtnar yfirlýsingar og enn skrýtnari þegar þess er gætt, að það jákvæðasta, sem hæstv. forsrh. hefur fram að færa um efnahagsstefnu eigin ríkisstjórnar, er þó einmitt árangurinn af þessari stefnu. Þó svo að hún hafi verið hikandi og fálmkennd í framkvæmd hefur mjög jákvæður árangur komið í ljós. Það mun auðvitað reyna á það í þeim mánuði sem byrjar á morgun, hvert verður framhaldið í þessum efnum. Hæstv. forsrh. hefur því miður gefið tilefni til að ætla að eitthvert fráhvarf verði, einhver spor til baka verði stigin í þessum efnum. Það væri stórskaðlegt og af hinu illa og ég vil enn og aftur undirstrika og vekja athygli á því, að það er fullt samhengi á milli þeirrar jákvæðu stöðu í innlánsstofnunum annars vegar, sem hæstv. forsrh. hér hefur lýst og hrósar stjórn sinni fyrir, og þeirrar stefnu sem þó hefur verið fylgt í vaxta- og verðtryggingarmálum hins vegar. Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., gefur efnislega ekki tilefni til mikilla athugasemda. 1. gr. fjallar um almennar heimildir til handa ríkisstj. til að framfylgja einhverju aðhaldi í efnahagsmálum. Það er allt á lausu, óljóst og sennilega ekki ákveðið, hvernig með það skuli farið. Auðvitað er þetta frv. yfirlýsing um að hæstv. núv. ríkisstj. er stefnulítil eða stefnulaus og er að missa þó þau tök sem almenningur í landinu hélt að hún hefði á sínu fyrsta starfsári. Það er því miður kjarni þessa máls, og þennan léttvæga pappír er út af fyrir sig ekki ástæða til að fjalla um í löngu máli. Eins og fram kemur í nál. hv. þm. Sighvats Björgvinssonar hefur Alþfl. ákveðið að tefja ekki fyrir því, að þetta frv. geti orðið að lögum. Þetta frv. mun út af fyrir sig ekki skipta neinum sköpum. Það er úrvinnslan á næstu vikum sem skiptir meginmáli. Þá skiptir ekki minnstu máli hvernig með vaxta- og verðtryggingarmál verði farið. Hæstv. forsrh. gaf því miður tilefni til þess að álykta sem svo, að í þeim efnum ætli hæstv. ríkisstj. að stíga skref til baka. Það yrðu mikil ógæfuskref ef stigin yrðu.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls hér í deildinni í fyrradag gerði hæstv. forsrh. tilraun til að svara fsp. sem til hans hafði verið beint. Ég tel ástæðu til að rifja upp nokkrar þessara fsp. til að gefa hugmynd um hvaða svör voru gefin. Það var í fyrsta lagi spurt um hver væri ákvörðun ríkisstj. varðandi þau ársfjórðungslegu meginmarkmið í verðlagsmálum sem ríkisstj. á að ákveða á hverjum tíma samkvæmt 1. gr. frv. Svarið var að engin ákvörðun hefði verið um það tekin. Í öðru lagi var hæstv. ráðh. spurður um fyrirhugaðar tollalækkanir eða lækkanir óbeinna skatta, sem í ráði væri að gera samkvæmt yfirlýsingum ýmissa ráðh. Svar hæstv. forsrh. var: Ekkert er um þetta hægt að segja á þessu stigi. Í þriðja lagi var hæstv. ráðh. spurður um hvaða ráðagerðir væru um búvöruverð með tilvísun til væntanlegrar 20% hækkunar útsöluverðs landbúnaðarvara 1. júní n. k. Svar ráðh. var: Engar ákvarðanir hafa verið um það teknar. Í fjórða lagi var hæstv. ráðh. spurður um hvaða ráðagerðir væru um hækkun vaxta með tilvísun til ummæla ráðh. um að það væri fyrirhuguð vaxtalækkun. Svarið var: Ekki unnt að segja hver niðurstaðan verður. Í fimmta lagi var hæstv. ráðh. spurður um hvaða efnislegar afgreiðslur yrðu á hækkunarbeiðnum opinberra stofnana. Svar ráðh. var: Ákvörðun hefur ekki verið tekin, en mun tekin fyrir eða um mánaðamót. - Nú heyri ég sagt að hæstv. ráðh. hafi sagt úr sæti sínu að þessar ákvarðanir hefðu verið teknar, en þingheimi hefur ekki verið tilkynnt neitt um það enn sem komið er úr þessum ræðustól. Í sjötta lagi var hæstv. ráðh. spurður um hvað fælist í fyrirætlunum um niðurskurð ríkisútgjalda og hvernig nýta ætti þær heimildir sem fyrir væru í þeim efnum: Það er í fyrsta lagi heimild í fjárlögum um 30 milljóna nýkr. niðurskurð, í öðru lagi heimild í brbl. um lækkun fjárveitinga til verklegra framkvæmda samkv. fjárlögum og lánsfjáráætlun og í þriðja lagi heimild samkv. þessu frv. að upphæð 31 millj. nýkr. Þegar spurt var um hvað ríkisstj. hefði í huga, í hvaða efnum ætti að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, var svar hæstv. ráðh.: Engin ákvörðun hefur verið tekin um það. Í sjöunda lagi var hæstv. ráðh. spurður hvort og þá með hvaða hætti heimild til aukinnar bindiskyldu sparifjár yrði notuð, og svar ráðh. var enn: Engin ákvörðun hefur verið tekin. Ég hef hér gert grein fyrir sjö fsp. til hæstv. ráðh. og í öllum tilvikum voru svörin engin vegna þess að engin ákvörðun hafði verið tekin. Þetta frv., sem við erum hér að ræða um, ber því vitni, að engin ákvörðun hefur verið tekin efnislega í þeim veigamiklu málum sem nauðsynlegt er að stjórnvöld láti til sín taka. Þetta er að vissu leyti málamiðlunarfrv., útþynnt vegna þess að vandamálum og úrskurðarefnum er skotið á frest, en á hinn bóginn er reynt með þessu frv. að skapa ríkisstj. heimild og vald til þess að ráðskast með þessi mál án þess að bera efnisniðurstöðu undir löggjafarsamkomuna. Hér er þess vegna farið fram á afsal löggjafarvaldsins til handa framkvæmdavaldinu á veigamiklum málaþáttum sem eiga heima innan verksviðs og valdsviðs Alþingis. Hér er um að ræða hættulega tilhneigingu og þróun til að styrkja framkvæmdavaldið á kostnað löggjafarvaldsins, og einstök efnisatriði þessa frv. bera því vitni að framkvæmdavaldinu er meira að segja afhent vald til geðþóttaákvarðana sem hingað til hafa ekki þótt vera sæmandi lýðræðisskipulagi, en aftur á móti einkenni einræðisstjórnarfars. Það er ljóst af því, sem upplýst hefur verið í þessum umr. og í fjh.- og viðskn. deildarinnar og með tilvísun til grg, frv., að meira en lítið hættuleg er sú framkvæmd sem fyrirhuguð er varðandi 1. gr. frv., þar sem rætt er um ársfjórðungsleg meginmarkmið í verðlagsmálum sem ríkisstj. á að ákveða, vegna þess að það er ekki nóg með að ríkisstj. eigi að ákveða þessi ársfjórðungslegu meginmarkmið í verðlagsmálum, heldur er henni gefinn möguleiki á að fara upp fyrir þessi meginmarkmið í einstökum tilvikum varðandi verðlagsákvarðanir þegar málum er skotið til hennar. Af því á aftur á móti að leiða að bæði verðlagsráð og að því er virðist ríkisstj. sjálf eru á eftir bundin því, að svo miklu leyti sem hún fer yfir þessi ársfjórðungslegu meginmarkmið, að taka tillit til þess við afgreiðslu annarra verðákvarðana þannig að þær ákvarðanir séu að sama skapi undir þessum ársfjórðungslegu meginmarkmiðum, sbr. orðalagið í athugasemdum við lagafrv. þetta, „enda verði heildarútkoman innan við hin settu mörk“. Það er þess vegna ljóst að verðlagsákvarðanir samkvæmt 1. gr. þessa frv. verða algerar geðþóttaákvarðanir. Einstaklingar og fyrirtæki eru ofurseld geðþóttaákvörðunum ríkisvaldsins. Hér er um slíkt stjórnlyndi og miðstýringu að ræða að fáheyrt er hér á Íslandi og algerlega andstætt stefnu Sjálfstfl. og lýðræðishugsjónum. Við þetta bætist svo að í 2. gr. er verið að styrkja verðlagsyfirvöld, sem taka þannig geðþóttaákvarðanir, til þess að framfylgja þeim með því að stytta sér réttarfarslega leið. Þetta gerir það að verkum að einstaklingar og fyrirtæki eiga á hættu að hlíta eignarnámi án bóta gagnstætt ákvæðum stjórnarskrárinnar. Ég hlýt að ítreka og endurtaka að því verður ekki trúað, fyrr en á reynir að lokum í atkvgr. hér á Alþingi, að nokkrir sjálfstæðismenn muni greiða slíkum lagaákvæðum atkvæði sitt. Hæstv. ráðh. sakaði mig um það í ræðu sinni í fyrradag að mæla því bót, að menn brjóti lög, og átti þá við andmæli mín við lögbannsleiðinni sem hann játaði raunar að væri til þess í lögum að fljótvirkari afgreiðslu mála yrði á komið og fyrr yrði komið refsingu við gagnvart þeim sem verðlagsyfirvöld teldu hafa brotið verðlagsákvæði. Nú er það svo, að enginn er sekur, en allir eru saklausir þar til sekt þeirra er sönnuð, og ég hefði ekki álitið að hæstv. ráðh., sem er fyrrverandi lagakennari, væri þeirrar skoðunar, að einstaklingurinn ætti ekki rétt á réttarvernd og ætti ekki rétt á því að verja sig gagnvart hinu opinbera, og þar á meðal væri það ekki í samræmi við réttarfarsreglur ef hagsmunum hans væri stefnt í slíkan voða að hann gæti ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Ég tel grundvallarskilyrði að einstaklingurinn hafi slíka réttarvernd, og ég tel hættu á því, að með því að beita lögbannsleiðinni sem aðalreglu í verðlagsmálum eða meintum verðlagsbrotum sé þessi réttarvernd skert svo mjög að þegar saman fari geðþóttaákvarðanir samkv. 1. gr. sé einstaklingsfrelsi stefnt í hættu og inn á braut lögregluríkis farið. En það er markmið út af fyrir sig að flýta meðferð mála fyrir dómstólum landsins má telja það af hinu góða, en spurningin er hvers vegna lausnin sé þá ekki að gera öll mál að fógetamálum. Ég held að þótt vissar skorður séu settar, sem vernda einstaklinginn og gerðarþola í lögbannsmálum, sé hætta á að réttarverndin sé þar rýrari en í almennum málum og m. a. í opinberum málum. Það er og ástæða til þess, að það sé ekki Verðlagsstofnunin eða verðlagsyfirvöldin sem slík sem kveði á um það, hvort mál sé höfðað á hendur ákærða í slíkum málum. Það er ástæða til þess, að hinn ákærði hafi sama rétt og sömu vernd og ákærði í opinberum málum, þ. á m. í sakamálum, sem felst í því að það er ríkissaksóknari sem ákveður hvort opinbert mál skuli höfðað. Það er fyllilega ástæða til þess að spyrjast fyrir um það hvað felst í orðalagi í 2. gr.: „Fari aðili eða samtök aðila ekki að fyrirmælum réttra verðlagsyfirvalda er verðlagsstofnun heimilt að krefjast þess, að fógeti leggi lögbann við byrjuðu eða yfirvofandi broti á fyrirmælunum.“ Það er fyllilega ástæða til þess að spyrja hvað felst í orðalaginu verðlagsstofnun. Er það verðlagsráð sem hefur þennan rétt að gera kröfu um lögbann, er það verðlagsstjóri einn sem hefur þetta vald, eða þarf atbeina viðskrh., og hvaða heimild hafa verðlagsstjóri, verðlagsráð eða viðskrh. í slíkum tilfellum til að setja þá tryggingu sem fógeti mögulega krefst að sett verði þar sem um mikla fjárhagslega hagsmuni er að ræða? Ég tel og ítreka að efnisinnihald 1. og 2. gr. þessa frv. eigi sér tæplega fordæmi, jafnvel á þeim haftatímum sem við höfum gengið í gegnum Íslendingar, og það er sorglegt til þess að vita, að aðstandendur þessa frv. skuli fara svo á svig við hugsjónir og yfirlýsta stefnu sína áður. Í því sambandi er rétt að koma að því, að hæstv. viðskrh. hefur lýst yfir í útvarpinu að Framsfl. væri flokkur sem vildi frjálsa samkeppni milli samvinnuverslunar og einkaverslunar, sem gæti best haldið vöruverði niðri, en hins vegar tæki Framsfl. nú þátt í samsteypustjórn og yrði að taka tillit til sjónarmiða samstarfsaðila. Nú hefði ég haldið að sjálfstæðismenn þeir, sem aðild eiga að ríkisstjórn, hefðu sömu skoðun og hæstv. viðskrh. lýsti sem sinni, að þeir vildu frjálsa samkeppni. Hins vegar vitum við að Alþb. er ekki málsvari eða formælandi frjálsra viðskipta. Við vitum að Alþb. vill höft og hömlur og leggja valdið í opinberar hendur. Það er bersýnilegt af þessu, að Alþb. hefur brotið á bak aftur bæði framsóknarmenn og sjálfstæðismenn í ríkisstj., það er Alþb. sem ræður ferðinni. Það kom fram í ræðu hæstv. forsrh. í fyrradag að hann gæti verið sammála um að frjáls samkeppni tryggði best hag neytenda, en bætti því við: þegar sæmilegt jafnvægi ríkir í efnahagslífinu. En svo sagði hann að þegar verðbólgan væri svo mikil sem raun ber vitni væri frjáls samkeppni ekki leiðin, þá væri nauðsynlegt að hafa verðlagseftirlit. Nú er það einmitt spurningin, hvort það er ekki frjáls samkeppni sem einmitt í verðbólgu er leiðin til þess að vinna bug á verðbólgunni. Ef hæstv. ráðh. er t. d. þeirrar skoðunar, að það sé sæmilegt jafnvægi í efnahagslífinu að öðru leyti en verðlagshækkanir bera vitni um, og það er auðvitað alvarlegur brestur, skyldi maður ætla að frjáls samkeppni væri einmitt leiðin til að koma verðbólgunni niður. Reynslan sýnir okkur bæði hérlendis og erlendis að þegar frjáls samkeppni er og nægilegt vöruframboð, þá er frekast von á að halda verðhækkunum í skefjum og raunar að ná fram verðlækkunum. Það hefur komið hér fram að ákvæði það í brbl., sem felst í 5. gr. þessa frv., um hækkun bindiskyldu, er eitt af mörgum dæmum þessa frv. sem gerir ráð fyrir geðþóttaákvörðunum stjórnvalda. Með þessari grein og jafnvel með þeirri brtt., sem við hana er flutt, er gert ráð fyrir að Seðlabanki og ríkisstj. hafi í hendi sér hvað mikið af sparifé landsmanna verði tekið til nota fyrir ríkisframkvæmdir og hið opinbera eða í öðru því skyni sem stjórnvöld ætla. Það er ekki trúleg skýring af hálfu stjórnvalda að segja þetta ákvæði til þess fallið að ná sterkari tökum á stjórn peningamála þegar af þeirri ástæðu, að um leið er verið að tvöfalda og meira en tvöfalda erlendar lántökur til landsins. Það væri nær að byrja á því að draga úr þeim lántökum áður en þessi leið er farin, auk þess sem skynsamlegra væri, eins og málsvarar Sjálfstfl. við þessa umr. hafa bent á og ég raunar við 1. umr., að lækka endurkaup Seðlabankans, en fela viðskiptabönkunum útlán til atvinnuveganna að sama skapi meira. Þá hefur það og komið fram að engin svör hafa fengist um hver er stefna stjórnvalda hvað snertir vexti. Það er að vísu góðra gjalda vert að verðtryggingu hefur verið komið á í innlánsreikningum. Við það hafa innlán aukist á þeim reikningum, en eingöngu á þeim reikningum og raunar meira á þeim reikningum en innlán í heild sinni hafa aukist. Þetta er góðra gjalda vert, en á hinn bóginn hlýtur afleiðingin af því að vera að fjármagnskostnaður lántakenda hlýtur að fylgja verðtryggingu. Þess vegna er tómt mál að tala um lækkun vaxta þegar verðbólgustigið er svo hátt sem raun ber vitni. Jafnvel þótt því markmiði ríkisstj. yrði náð að verðbólgan væri ekki meiri en 40% frá upphafi til loka þessa árs eru vextir núna um það bil. Því er tilgangslaust og út í hött fyrir ríkisstj. að telja sig þess umkomna að lækka vexti þar sem innlánsfé er bundið verðtryggingu. Þegar svo er haft í huga að engar líkur eru til þess, að verðbólgan náist niður í 40%'á þessu ári, heldur miklu meiri líkur að hún verði 50–60%, þá er fyrirsjáanleg vaxtahækkun eða hækkun fjármagnskostnaðar ef ríkisstj. ætlar sér að fylgja brbl. frá því á gamlársdag. Ríkisstj. hóf feril sinn með stjórnarsáttmála sem sagði að stefnt skyldi að lækka vaxta. Hún hóf feril sinn þegar á fyrsta ári með því að hækka vexti um 2.5 til rúmlega 4%. Það var þess vegna ákaflega lítið spor til baka þegar vextir voru lækkaðir um 1% í febrúarmánuði s. l. Það er áreiðanlega hámark þess sem unnt er að búast við varðandi fyrirhugaða og umtalaða svokallaða vaxtalækkun ríkisstj. að um álíka lítið skref sé að ræða nú og var fyrr á árinu. Og þótt bæði skrefin séu tekin saman eru þau styttri en vaxtahækkunin var sem ríkisstj. stóð að á síðasta ári. Hæstv. ráðh. nefndi að atvinnureksturinn og fyrirtæki og einstaklingar, sem hefðu aðra menn í vinnu, mættu vera ákaflega þakklát ríkisstj. fyrir að hafa lækkað kaupið um 7%, verðbætur launa um 7%. Ef þakklætið á að vera svona einlægt hjá vinnuveitendum er auðvitað spurningin hvort launþegar geti undir slíkt þakklæti tekið. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé ekki fjarri lagi ef minni launakostnaður verður til þess að tryggja atvinnuöryggi og treysta undirstöður atvinnuveganna. En ég hef litla trú á að launþegar séu ákaflega þakklátir fyrir slíka kauplækkun. Við þá er raunar sagt að hér sé um jöfn, slétt skipti að ræða. Og í hverju eru þessi sléttu skipti fólgin? Þau eru fólgin í því, að það á að hækka kaupið seinni hluta ársins með afnámi skerðingarákvæða Ólafslaga meira en ella hefði orðið og það á að bæta kaupmátt launa með lækkun skatta. Nú getur vel farið svo, að afnám svokallaðra skerðingarákvæða Ólafslaga muni lækka kaup launþega seinni hluta ársins ef viðskiptakjör fara batnandi. Í fréttum hefur sem betur fer komið fram að það fæst mjög gott verð fyrir saltfiskinn og skreiðina. Og hæstv. sjútvrh. hafði orð á því hér úr ræðustól um daginn, að það væri von til þess að hækkað verð fengist fyrir frystan fisk á Bandaríkjamarkaði. Jafnvel hefur flogið fyrir að slík verðþróun á frystum fiski sé á Evrópumarkaði. Það hefur líka komið fram í fréttum að olíuverð fer lækkandi. Standa því vonir til að viðskiptakjörin fari batnandi. En ákvæði Ólafslaga voru einmitt um það, að verðbætur á laun ættu að breytast eftir viðskiptakjörum. Þessi ákvæði hafa lækkað verðbætur launa um ótaldar prósentur á þeim 16–18 mánuðum sem þessi skerðingarákvæði giltu, en nú, þegar vonir standa til að viðmiðun við viðskiptakjör geti mælt launþegum hærri laun, eru þau afnumin. Þeir, sem hreykja sér mest af afnámi þeirra, eru einmitt þm. Alþb. og þ. á m. formaður Verkamannasambands Íslands. Dæmið lítur þess vegna þannig út, að til viðbótar 7% kauplækkun, lækkun verðbóta á laun, geti vel farið svo, að um frekari skerðingu á verðbætur, ef miðað er við viðskiptakjör, verði að ræða. En látum nú það vera í bili og snúum okkur að fyrirtækjunum. Að svo miklu leyti sem launþegar fá bætta þá 7% kaupskerðingu sem orðin er, og þá er það helst með lækkun skatta á lægri tekjur, þá er það gert á kostnaði fyrirtækja og einstaklinga sem hærri tekjur hafa. Talið er að skattalækkun taki til þeirra sem höfðu allt að 9 millj. gkr. á síðasta ári í tekjur, en allir þeir, sem hafa hærri tekjur, verða að þola auknar skattaálögur. Jafnframt hefur verið upplýst að meira en helmingur verkamanna hefur tekjur er nema um eða yfir 12 millj. gkr. á síðasta ári, þ. e. að meira en helmingur verkamanna verður að borga þyngri skatta á þessu ári en á síðasta ári. Þannig eru þau sléttu skipti. Og gagnvart fyrirtækjunum er auðvitað um að ræða að það, sem þau út af fyrir sig e. t. v. vinna með því að kaupgjald er 7% lægra, verða þau að borga aftur með hærri sköttum og með e. t. v. hærri kaupgjaldi seinni hluta ársins en ella hefði verið. Það er þó, eins og ég hef þegar rakið, ekki víst. Nú liggur fyrir skattafrv. sem gerir ráð fyrir verulega hærri skattgreiðslum atvinnufyrirtækja á þessu ári en um var að ræða á síðasta ári, og þegar þessu til viðbótar eru ráðgerð verðlagshöft í líkingu við þau, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er ljóst að atvinnuvegirnir, atvinnufyrirtækin og einstaklingarnir, sem í atvinnurekstri standa, geta ekki hrópað húrra fyrir 7% kauplækkun sem brbl. höfðu inni að halda. Sannleikurinn er sá, að með verðlagshöftum og opinberum afskiptum, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, með geðþóttaákvörðunum yfirvalda varðandi verðlag án tillits til kostnaðar við framleiðslu eða dreifingu vöru, eru fyrirtækin í slíkri spennitreyju að þau geta ekki veitt þeim, er vinna hjá þeim, neinar þær tekjubætur eða kjarabætur sem þau gætu ef þau hefðu sjálfdæmi um verð vöru sinnar og þjónustu, aðeins bundin af þeirri samkeppni sem önnur samsvarandi fyrirtæki veita þeim, en það er það verðlagsaðhald sem eitt dugar til þess að halda verðbólgunni í skefjum. Með þessu frv. og með auknum sköttum er ljóst að kippt verður grundvelli undan vexti og viðgangi atvinnuvega í landinu. Það verður komið í veg fyrir að nýjar atvinnugreinar verði okkur til framdráttar. Stöðnun á öllum sviðum blasir við vegna tilverknaðar núv. ríkisstj. og stefnu hennar í skatta- og verðlagsmálum. Hin dauða hönd Alþb. í orku- og iðjumálum innsiglar svo þá raunalegu niðurstöðu af meðferð mála er hnígur öll á þá leið, að verðbólgan geysist áfram og lífskjörin skerðast með hverri viku sem líður.



Þessi umræða hefur nú staðið í fjóra og hálfa klst, en eins og hv. þm. er kunnugt um eru heimildir til þess að stytta ræðutíma að þrem tímum liðnum. Það má þó mjög vera að mér sorfið að ég bregði á það ráð og það er ekki nálægt því komið að því. En af ýmsum ástæðum er mér hin mesta nauðsyn á, ef hægt væri, að ná fram atkvæðagreiðslu um sexleytið og bið ég nú um góða samvinnu við hv. þdm. að svo megi verða.



Herra forseti. Þetta er í annað skiptið sem forseti þessarar virðulegu deildar áminnir menn um að vera stuttorða áður en ég kem í ræðustól og þykir mér það heldur lakara.

Það er ekki maklegt, það er að vísu rétt, en ég mátti til með að koma þessu að strax.

Mér þótti vænt um að heyra þetta frá hæstv. forseta vegna þess að ég flyt venjulega ekki langar ræður, enda mun ég standa við það heit Alþfl. að þvælast ekki fyrir þessu máli eða framgangi frv. né tefja það á nokkurn hátt. Ég hafði lagt þann skilning í orð þeirra hv. sjálfstæðismanna sem hér hafa talað, að þeir ætluðu ekki heldur að tefja fyrir þessu máli. Auðvitað vænti ég að svo verði. Hins vegar vil ég ekki láta þetta tækifæri ónotað til þess að ítreka það sjónarmið mitt og fjölmargra annarra, sem um efnahagsmál fjalla og fylgst hafa með störfum hæstv. núv. ríkisstj., að hér er á ferðinni ein kuklaðferðin í viðbót, eitt „kraflið“, ein vandræðaaðgerðin sem þessi ríkisstj. hefur ávallt verið að bera á borð fyrir þingið og landsmenn. Það er öllum minnistætt hvernig þessi hæstv. ríkisstj. hélt á málum daginn fyrir 1. maí í fyrra þegar álögur voru lagðar á launafólk í landinu. Það var afmælisgjöf til verkalýðsins, og önnur afmælisgjöf er á leiðinni: vísitölufölsun fyrir 1. maí. Það er afmælisgjöf þessarar ríkisstj. til verkalýðshreyfingarinnar daginn fyrir 1. maí. Í hverju er þessi fölsun fólgin? Hún er fólgin í því, að hinn geymdi vandi, sem oft hefur verið nefndur þegar minnihlutaríkisstj. Alþfl. hefur borist í tal, er geymdur fram yfir 1. maí. Það er staðreynd, sem ekki verður horft fram hjá, að allt tal núv. hæstv. ríkisstj. um heildstæða stefnu í efnahagsmálum er reykur einn. Stefnan er ekki fyrir hendi, og ef hún er einhver er hún fólgin í bráðabirgðaaðgerðum frá degi til dags, frá viku til viku og mánuði til mánaðar. Þetta er mjög alvarlegt og þetta er miklu alvarlegra mál en að það taki því í raun og veru að eyða tímanum í umræðu um það frv. sem hér liggur fyrir. Það er verið að gabba launafólk í landinu og það er verið að falsa vísitölu í landinu. Það er verið að reyna að telja fólkinu, alþýðu þessa lands, trú um að það sé verið að vinna að einhverjum jákvæðum aðgerðum í efnahagsmálum. Þetta er rangt. Það er verið að skrökva að þjóðinni. Þetta hefur verið gert aftur og aftur. Hin svokallaða niðurtalningarstefna Framsfl. er orðin hlægileg. Og við skulum minnast þess, að hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum þegar verðstöðvun var í gildi. Hæstv. ríkisstj. ítrekaði þessa verðstöðvun á gamlársdag s. l. Nú heitir hún bara annað, en það er í þriðja sinn að þetta mál er tekið upp á svipuðum vettvangi. Ég vil, með leyfi forseta, fá að geta orða tveggja stuðningsmanna núv. hæstv. ríkisstj. sem kannske af tilviljun eru í síðdegisblöðunum í dag. Og þá vil ég, með leyfi forseta, fá að lesa úr leiðara Jónasar Kristjánssonar ritstjóra Dagblaðsins sem hefur verið kunnur að öðru en því að vera á móti núv. hæstv. ríkisstj. Hann segir: „Nýjasta vísitölufölsunarfrv. ríkisstj. er afleitt. Að meginefni felur það í sér sjónhverfingar og skrípaleik.“ Á öðrum stað segir hann, með leyfi forseta: „Tilgangurinn er svo einkum sá að falsa vísitöluna. Ætlunin er að koma næstu hækkun framfærsluvísitölu niður fyrir 8% og verðbólgu ársins niður fyrir 40%. En þetta er bara slagur við tölur, ekki við raunveruleika.“ Auðvitað er það rétt sem maðurinn er að segja. Þetta er ekki slagur við tölur. Þetta er leikur með tölur. Og hvað á að gera síðar á þessu ári við þann uppsafnaða vanda sem þá verður fyrir hendi, þegar ekki verður hægt að komast fram hjá áramótum, þegar ekki verður hægt að fara á svig við áramót, en vandinn liggur allur fyrir og við áramót verður að fara fram uppgjör? Ég vil líka minna á orð skynsams manns sem ég held að sé eða hafi verið bæjarfulltrúi Framsfl. í Kópavogi. Hann ritar grein í síðdegisblað í dag. Og hann segir, með leyfi forseta: „Enn einar efnahagsráðstafnanir íslenskrar ríkisstjórnar hafa nú litið dagsins ljós, að hluta a. m. k. Einhverjar slíkar aðgerðir eru yfirleitt birtar landsmönnum á þriggja mánaða fresti nú síðari árin. Því miður eiga þær það oftast nær sameiginlegt, að þeim er aðeins ætlað að gilda fáar vikur á meðan fróðir menn reikna út verðbætur á laun. Þegar því er lokið anda landsfeður léttar og undirbúa næstu lotu og þannig koll af kolli.“ Á sama tíma og þessir menn komast svo að orði eru viðtöl við nokkra verkalýðsleiðtoga sem tengdir eru m. a. Framsfl. og Alþb. Þar segir m. a. formaður BSRB: „Það hallar undan fæti í kjaramálum.“ - Formaður Verslunarmannafélagsins, sem að vísu er sjálfstæðismaður, segir: „Kaupmáttur er nú lakari en 1978. Þær aðgerðir, sem nú er stefnt að, munu ekki bæta þessa stöðu.“ Samt sem áður greiðir formaður Verkamannasambands Íslands, Guðmundur J. Guðmundsson, þessum aðgerðum atkvæði sitt. Hann á alla mína samúð. En hræddur er ég um að hann sé ekki búinn að bíta úr nálinni með aðild sína að þessari ríkisstj. Ég held ég verði að orða það svo, að innan núv. hæstv. ríkisstj. sé ekki samstaða um efnahagsaðgerðir til langs tíma. Ég held að það sé aðeins samstaða um eitt innan hæstv. ríkisstj.: um að hanga saman. Þetta held ég að sé staðreynd málsins. Það er nokkuð, ef það gæfi árangur. Ég held að það hljóti einnig að vera öllum ljóst sem hafa einhver samskipti við fólkið í þessu landi - fólkið sem vinnur í þeim atvinnugreinum sem skapa undirstöðuna undir þá hagsæld sem við höfum fengið að njóta á undanförnum árum. Ég held að það væri ágætt fyrir þá heiðursmenn, a. m. k. hv. þm. í Alþb., sem hafa haft hátt um þessi mál hér á þingi og hvernig stjórnarandstaðan hafi reynt að koma í veg fyrir hitt og þetta, að ræða við þetta fólk og athuga hvernig afkoma hins almenna launamanns í landinu er, hvernig Iðjufólkinu, Sóknarkonunum o. fl. gengur að ná endum saman þessa dagana. Ég vil líka með þessum orðum mínum beina þeirri alvarlegu viðvörun til hæstv. ríkisstj. að huga betur en hún hefur gert að þeim blikum sem nú eru á lofti í atvinnumálum þjóðarinnar. Sjálfur er ég hræddur um að hér verði komið umtalsvert atvinnuleysi þegar kemur fram yfir mitt þetta ár. Það eru auðvitað þessi mál, sem ekki bara ríkisstj., heldur þingið allt á að vinna að. En það verður þá að standa þannig að málum að stjórnarandstaðan geti tekið þátt í því sem gera þarf. En hvernig staðið hefur verið að framlagningu þessa frv. gefur ekki beint tilefni til þess. Nei, herra forseti, ég held að það sé fullkomlega ástæðulaust að eyða mörgum orðum um þetta frv. Þingflokkur Alþfl. komst að þeirri niðurstöðu, að það væri best að láta það afskiptalaust, það yrði ríkisstjórnarinnar að svara fyrir þær verðlagshækkanir sem nú fylgdu í kjölfar nánast þriðja verðstöðvunarfrv. eða verðstöðvunartilraunarinnar sem þessi ríkisstj. á aðild að. Ég er hræddur um að það sé eftir að leysa margan vandann á næstu vikum og mánuðum. Ég ætla ekki að rekja þau atriði sem þar munu koma við sögu. Það er eftir að taka á vanda landbúnaðarins, verðlagningu landbúnaðarafurða. Það er eftir að fjalla um fiskverð og ýmisleg mál af því tagi sem eiga eftir að gera vandann enn meiri. En að lokum þetta til þess að tefja ekki þessa umræðu: Ég hef verið og er þeirrar skoðunar, að sé það ætlan ríkisstj. á hverjum tíma að ná árangri í efnahagsmálum. Sérstaklega beri henni, þegar eins erfitt er og nú er hér á landi, að hafa um það samstöðu við stjórnarandstöðuna hverju sinni, ekki samstöðu eins og nú hefur verið staðið að: að krefjast þess með sáralitlum fyrirvara að þessi mál verði afgreidd. Stjórnarandstaðan bauð fyrir páska að stytta páskaleyfið ef það mætti verða til þess að fleyta fram hér á þinginu fleiri málum, en á því var ekki áhugi og harma ég það mjög vegna þess að þann tíma hefði mátt nota til að undirbúa þetta mál betur.



Eins og ég tók fram áður hafði ég bundið vonir mínar við það að ná fram atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. nú um sexleytið. Ég ítreka einlæga beiðni mína til hv. þdm. um að svo megi verða.



Herra forseti. Ég skildi orð hæstv. forseta svo, að hann mæltist til að menn legðu sig fram um að tala ekki lengur en efni stæðu til, og er rétt að reyna að verða við því, en vitaskuld tekur allt sinn tíma og allt hefur sinn tíma. Ég tók eftir því hjá ýmsum af talsmönnum Alþfl., að þeir leggja á það mikla áherslu að þeir vilja ekki tefja þetta mál. Síðasti ræðumaður, hv. 6. þm. Norðurl. e., sagði í ræðu sinni: Það er verið að gabba launafólk og falsa vísitölu. - Og honum finnst ómögulegt að tefja að þetta nái fram að ganga. Það má ekki tefja það að fólkið sé gabbað og vísitalan fölsuð. Og hann sagði: Það er verið að skrökva að þjóðinni. - Það má ekki heldur tefja fyrir því. Hann komst líka svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: Það verður að standa þannig að málum að stjórnarandstaðan geti tekið þátt í því sem gera þarf. - Í þessum ummælum felst áfellisdómur hans um þá málsmeðferð sem hér er viðhöfð. Og það er rétt sem hann sagði: Alþingi er kallað saman til að vinna. Ríkisstj. var í lófa lagið að kalla Alþingi saman í páskaviku. Ef nauðsynlegt var að þetta frv. næði fram að ganga fyrir 1. maí bar ríkisstj. að kalla þing saman þegar eftir páska, leggja þetta frv. fram til þess að stjórnarandstaðan gæti kynnt sér málið, gert nauðsynlegar athuganir á því, sem ríkisstj. hyggst gera, og metið stöðuna. Það var jafnframt nauðsynlegt til þess að hægt væri að fara eftir beinum lagafyrirmælum um hvernig haga skuli samráði við aðila vinnumarkaðarins. Það var nauðsynlegt að kalla þingið saman þegar eftir páska ef við hugsum okkur að Alþingi sé eitthvað annað en afgreiðslustofnun og ef við hugsum okkur líka að bein lagafyrirmæli um samskipti stjórnvalda við einstaka aðila í þjóðfélaginu séu eitthvað annað og meira en tómt pappírsplagg. Ég vil í þessu sambandi enn einu sinni minna á að þegar Eysteinn Jónsson, sá gamalreyndi stjórnmálamaður, var kallaður fyrir í sjónvarpinu og hann var spurður um hversu hann vildi breyta stjórnarskránni fór hann ekki mörgum orðum um einstök orð sem þar stæðu né einstakar greinar, en hann talaði um nauðsyn þess, að það væri festa í þjóðfélaginu. Hann talaði um nauðsyn þess, að stjórnmálaflokkar sýndu ábyrgð og að störfin á Alþingi væru í einhverju samræmi við þau fyrirheit, sem gefin hefðu verið fyrir kosningar, og að þeir menn, sem á Alþingi sætu, væru þangað komnir til þess að sýna kjósendum sínum fullan trúnað, vinna samkvæmt samvisku sinni, án hrepparígs, án klíkustarfsemi, án tillits til eigin persónu. Alþingi er að sjálfsögðu hyrningarsteinn þess þjóðfélags sem við lifum í. Ég ætla ekki að segja í þessum ræðustól að það sé það versta að sýna þeim mönnum, sem að þessu sinni sitja hér inni, óvirðingu. Það er ekki það sem skiptir máli. Það, sem skiptir máli, er það, að ef þessi stofnun sem slík er óvirt er verið að svívirða þá hugsjón sem við Íslendingar viljum lifa og starfa fyrir, þá hugsjón sem var á bak við lýðveldisstofnunina 1944, þá drauma sem gerðu fullveldið að veruleika 1918, þá miklu sigurvissu og sjálfstæðishvöt sem færði okkur heimastjórnina í byrjun aldarinnar. - Ég er ekki undrandi þótt hæstv. forsrh. gangi út þegar talað er um ræktarsemi við þær hugsjónir sem gerðu þingræði og lýðveldi á Íslandi að veruleika, eins og að þessum málum er staðið. En ég er undrandi á einu: að á Alþingi skuli finnast menn, fleiri en einn, sem biðjast afsökunar á því, að þeir skuli taka til máls þegar er verið að ræða um frv. sem þeir telja að sé þjóðinni til óþurftar, sem þeir telja að sé launafólki landsins til skaða. Við þvílíkar kringumstæður ættu ræður þeirra að vera fleiri og umfram allt innihaldsríkari en þær hafa verið, því það er síður en svo að það séu nein gamanmál á ferðinni hér í dag. Það er m. a. verið að reyna að knýja það fram, að í flýti sé samþykkt lagafrv. sem einn af virtustu lögmönnum landsins, einn af virtustu prófessorum landsins, Jónatan Þórmundsson, telur að brjóti í bága við stjórnarskrá landsins. Ég vildi ætla að hæstv. forsrh., sem átti sæti í annarri af þeim nefndum, sem fjölluðu um þetta mál, og hlýddi á rök Jónatans Þórmundssonar frá orði til orðs í þeirri nefnd og hafði þar tækifæri til að gera sínar aths., sýndi fræðimannsheiðri sínum þann sóma að skýra frá því hér í Alþingi, hver rök hans eru í því máli, að þar sem fjallað er um lögbundin framlög í 4. gr. þessa frv. sé ekki brotið á móti stjórnarskrá landsins. Ég geri mér grein fyrir því, að það, sem ég fer fram á nú, er að hæstv. forsrh. leggi fram efnisatriði í þær umr. sem hér fara fram, hann leggi á borðið eitthvað sem hald sé í með skírskotun til menntunar hans og starfs. Ég beini því til hans, - því ég veit hann má orð mín heyra þó hann sé ekki hér inni, víða eru hátalarar í þessu húsi, - að hann sýni þó a. m. k. fólkinu í landinu þá virðingu að gera grein fyrir því, á hvaða rökum hann telur að þetta sérstaka ákvæði 4. gr. frv. brjóti ekki í bága við stjórnarskrána. Herra forseti. Það er eftirtektarvert að ýmsir stjórnmálamenn reyna nú hina síðustu daga að drepa málum á dreif, draga athyglina frá þeim efniskjarna sem um er fjallað á Alþingi. Einn liðurinn í þá átt er að reyna að beina umr. frá því frv., sem hér liggur fyrir, og ræða um annað en innihald þess. Gott dæmi um þetta er í Dagblaðinu í dag - baksíðu þess. Þetta er mikið trúnaðarmálgagn manna í æðstu stöðum og ef mikið þykir við þurfa er um beint símasamband þar á milli að ræða, blaðamaðurinn þarf ekki að gera annað en krota það sem sagt er og setja svo stafina sína undir í flýti. - Í þessari grein í Dagblaðinu í dag er komist svo að orði, með leyfi hæstv. forseta, um heimsókn lagaprófessorsins Jónatans Þórmundssonar til fjh.- og viðskn. Alþingis í gær: „Þar var hann beint spurður að því, hvort hann væri sömu skoðunar og Geir Hallgrímsson, að lögbannsaðgerðir í verðlagsmálum, sem kveðið er á í frv., mundu leiða þjóðfélagið inn á braut lögregluríkis. „Nei, því fer fjarri,“ svaraði lagaprófessorinn afdráttarlaust að sögn heimildarmanns Dagblaðsins.“ Af einhverjum ástæðum minnist þessi heimildarmaður Dagblaðsins ekki á þau orðaskipti sem fóru fram milli lagaprófessorsins og hæstv. forsrh. Má vera að skýringin á því sé sú, að heimildarmaðurinn hafi e. t. v. verið skyldari hæstv. forsrh. en maður gæti haldið í fljótu bragði, jafnvel jafnskyldur forsrh. og stjórnarformaður Seðlabankans er skyldur formanni fjh.- og viðskn. Nd. Ég hafði gaman af því, þegar ég las niðurlag þessarar fréttar, að klausan skyldi vera á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta, því þetta snertir það mál sem hér er um fjallað beint: „Stjórnarflokkarnir kvarta undan að lítill agi sé nú í þingflokki Sjálfstfl., stjórnendur þingflokksins fallist á samkomulag um afgreiðslu mála, en síðan virði aðrir þingflokksmenn Sjálfstfl. ekki gerðan samning stjórnenda þingflokksins.“ Svo mörg voru þau orð. Ósköp er nú mikill kvörtunartónn í þessu. En það verð ég að segja, að hæstv, forsrh. þarf ekki undan því að kvarta, að hann hafi ekki komið hnappheldu á þann litla hluta af Sjálfstfl. sem honum fylgir, hæstv. landbrh., hæstv. dómsmrh. og stórbóndann á Bergþórshvoli.  Það er skemmtileg tilhugsun hvort það verður sett lögbann á stjórnarráðið næst þegar sementið verður hækkað, því allt verður það auðvitað ólöglegt eins og síðast. Hvað halda menn í alvöru um það þjóðfélag þegar Alþingi er að gefa ákveðinni stofnun heimild til að krefjast lögbanns við verðhækkunum sem jafnvel eru reistar á þeim grunni að sýnilegt er að framleiðandi vörunnar gengur á eigur sínar ef hann hækkar ekki verðið? Þegar lög um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti voru sett 11. maí 1978 hljóðaði 12. gr. svo, - ég verð að endurtaka það nú vegna þess að hæstv. forsrh. var fjarri þegar ég minntist á þetta við 1. umr. málsins, en eins og fram hefur komið og jafnvel utan dagskrár er hæstv. forsrh. óðfús að svara fsp. mínum hvenær sem færi gefst. Þó klukkan sé orðin sex vona ég að hæstv. forseti mundi nú leyfa honum að svara ef hann kveddi sér hljóðs. Þar stendur - með leyfi hæstv. forseta: „Verðákvarðanir samkv. 8. gr. skulu miðaðar við afkomu fyrirtækja, sem rekin eru á tæknilega og fjárhagslega hagkvæman hátt og nýta eðlilega afkastagetu. Verð og álagningu má ekki ákvarða lægri en svo, að fyrirtæki þeirrar tegundar, er í 1. mgr. getur, fái greiddan nauðsynlegan kostnað við innkaup eða endurinnkaup vöru, framleiðslu, aðflutning, sölu, flutning ásamt afskriftum, svo og sanngjarnan, hreinan hagnað, þegar tekið er tillit til áhættunnar við framleiðslu vörunnar og sölu.“ Nú er það bein spurning mín til hæstv. forsrh., og ég vona að hann svari, það er nóg að segja já eða nei: Verða verðlagsstjóra gefin þau fyrirmæli að leggja ekki lögbann við verðhækkun ef sá, sem hækkar vöruna, heldur sig innan þeirra marka sem segir í þessari lagagrein? Má treysta því, að verðlagsstjóra verði gefin þau fyrirmæli að óska ekki eftir lögbanni hjá þeim framleiðendum eða fyrirtækjum sem hækka vörur sínar ekki meir en rúmast innan þessarar greinar? - Ég verð að óska eftir því, að hæstv. viðskrh. sé beðinn að koma hér, því ég tel þetta mikilsvert atriði, herra forseti.

Það er nú verið að aðgæta hvort viðskrh. sé í húsinu.

Það er ljómandi. Já, ég sé að hæstv. viðskrh. er kominn í salinn. Það stendur svo á að ég beindi fsp. til forsrh., sem getur stundum gripið fram í ræðu ef honum þykir við þurfa og ég er í ræðustólnum, en hann vill ekki svara að þessu sinni. Því spyr ég hæstv. viðskrh. í sambandi við verkreglur verðlagsstjóra. 12 gr. laga nr. 56 frá 16. maí 1978 hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verðákvarðanir samkv. 8 gr. skulu miðaðar við afkomu fyrirtækja, sem rekin eru á tæknilega og fjárhagslega hagkvæman hátt og nýta eðlilega afkastagetu. Verð og álagningu má ekki ákvarða lægri en svo, að fyrirtæki þeirrar tegundar, er í 1. mgr. getur, fái greiddan nauðsynlegan kostnað við innkaup eða endurinnkaup vöru, framleiðslu, aðflutning, sölu, flutning ásamt afskriftum, svo og sanngjarnan, hreinan hagnað, þegar tekið er tillit til áhættunnar við framleiðslu vörunnar og sölu.“ Nú er þessi spurning mín til hæstv. viðskrh.: Má treysta því, að verðlagsstjóra verði lögð sú verkregla í sambandi við lögbannsréttinn að hann krefjist ekki lögbanns við hækkun á vöru ef viðkomandi framleiðandi heldur sig innan þeirra marka sem 12. gr. setur? Fæst ekki svar við því, já eða nei?

Hv. þm. má ekki ætlast til þess að hæstv. ráðherrar eða aðrir brjóti þingsköp með því að mælast á við hann. Hann verður að gefa þeim kost á því þegar þeim sýnist að kveðja sér hljóðs og svara.

Þegar svona mikið liggur nú við og það er verið að tala um að menn tefji málið vildi ég flýta fyrir. En ég sé að þeir eru ekki óðfúsir að svara, ráðherrarnir. Það má þá líka spyrja öðruvísi: Ef verðhækkun hefur ekki farið í gegnum verðlagsskrifstofuna og ekki verið samþykkt af ríkisstj., má þá ganga út frá því sem gefnu, ef verðlagsstjóra er kunnugt um þessa verðhækkun, að hann krefjist lögbanns? Við þessu fæst auðvitað ekki svar heldur. - Og ég vil spyrja einnig: Hefur ríkisstj. hugsað sér að veita fleiri opinberum aðilum með þessum hætti rétt til þess að tefla opinberu fé í tvísýnu, jafnvel í langvinnum réttarhöldum sem öll beinast að því að brjóta niður eðlilega viðskiptahætti og torvelda framleiðslu í landinu? Hversu á að standa á bak við þær tryggingar sem krafist yrði við lögbannsmálin o. s. frv. Ég verð að segja að mér finnst næsta hæpið að gefa verðlagsstjóra með þessum hætti þvílíkt vald sem þarna er um að ræða til þess að torvelda eðlilega atvinnu- og viðskiptahætti í landinu eftir einhverjum happa- og glappaaðferðum og stíga skref til lögregluríkis. Alveg á sama hátt og Díókletíanus reyndi að framkvæma sósíalismann þó að hann fæddist á undan Karli Marx, alveg á sama hátt er sósíalismi Gunnars Thoroddsens í ætt við sama fyrirbærið og mun gefast jafnilla. Og þær hömlur, sem nú eru settar á eðlilega framleiðsluhætti í landinu, munu reynast þeim mun verr í einkageiranum hjá framleiðsluatvinnuvegunum í landinu sem eru í einkaeign. Þeir aðilar geta ekki hlaupið í ríkissjóð eins og Sementsverksmiðjan eða Siglósíld og náð í aukið fé. En það má ekki tala um þetta. Að vísu segir hæstv. forsrh., af því hann gleymdi sér andartak, að frjáls verslun tryggi best hag neytandans, en svo rankaði hann við sér og sagði: vitaskuld undir eftirliti. Eftirliti hvers? Þetta var út af frammíköllun hæstv. forsrh. þegar ég talaði við 1. umr. málsins, en ég get ekki, herra forseti, þó svo ég reyni nú að hraða máli mínu svo sem kostur er og stytta mitt mál jafnvel meira en ég tel verjandi, látið hjá líða að minnast á að í stjórnarsáttmála ríkisstj. Gunnars Thoroddsens eru þau markmið sett að mörkin skuli vera á verðhækkunum 8% til 1. maí, 7% til 1. ágúst og til 1. nóv. 5%. 12. nóv. kom fréttatilkynning frá ríkisstj. með skjaldarmerkinu og mikilli viðhöfn og niðurlag hennar er svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verðbólgan hefur þannig hjaðnað úr rúmlega 60% í 51% á starfstíma ríkisstj. reiknuð á ársgrundvelli. Ríkisstj. mun vinna að áframhaldandi hjöðnun verðbólgu á næstu misserum og stuðla að því að tryggja sem best kaupmátt launafólks.“ Þessi fréttatilkynning var gefin út af forsrh. 12. nóv. 1980. Ég ætla að undir rn. hans sé yfirmaður Þjóðhagsstofnunar einnig, en Þjóðhagsstofnun sendi frá sér álit um hvernig verðþróunin hefði orðið. Þar kemur allt, allt annað fram en stendur í þessari fréttatilkynningu ríkisstj. Þar kemur þvert á móti fram að verðbólgan hafi vaxið síðustu mánuði ársins. Það virðist því eins og það sé ekki allt að marka sem einstakir ráðh. eða jafnvel yfirráðherrann sjálfur segir um þessi mál. Eftir því sem mér hefur skilist er ríkisstj. afskaplega treg til að gefa þingheimi upplýsingar um hvernig hún hugsi sér að standa að málum. Ég vil minna á að hinn 31. des. s. l. var efnahagsáætlun ríkisstj. gefin út og skírskotað til Einars Benediktssonar í því sambandi sem var viljasterkur maður. Þar segir, með leyfi hæstv, forseta: „Á næstu mánuðum verða ákveðin tímasett mörk fyrir hámark verðhækkana í samræmi við hjöðnun verðbólgu.“ Hæstv. forsrh. var ekki í gær reiðubúinn að segja hvaða tímamark hann hugsaði sér að setja út frá framfærsluvísitölunni, sem er reiknuð út miðað við 1. maí eða á morgun - ekki tvo daga fram í tímann. Af hverju? Spurningin er: Af hverju er verið að setja þvílíkt og annað eins á pappír og veifa því framan í þjóðina ef þetta verður svo ekkert nema orðin tóm? Hvern er verið að gabba? Nú á að gera þetta að lögum. Halda menn að þessi ríkisstj. setji einhver tímamörk varðandi verðbólgu, sem hún stendur á, þó hún breyti efnahagsáætlun ríkisstj., sem var áður yfirlýsing, og láti Alþingi eða stuðningsmenn sína á Alþingi núna samþykkja þetta með handauppréttingu? Dettur nokkrum manni það í hug? Bróðurparturinn af þessum ráðherrum lögfesti það 1979 að ríkisstjórnir skyldu hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins. Hefur framkoma þeirra breyst gagnvart því? Hefur lagaákvæðið varðandi samráðið við aðila vinnumarkaðarins breytt einu eða neinu? Hafa þeir fengið að fylgjast með? Svarið er nei. Ásmundur Stefánsson, formaður ASÍ, gaf þá yfirlýsingu í Morgunblaðinu í gær, að við þá hefði ekkert samráð verið haft. Hann er spurður af blaðamanninum, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. hefur lýst því yfir, að haft skuli samráð við fulltrúa verkalýðssamtakanna um efnahagsaðgerðir, og þið samþykktuð sérstaka yfirlýsingu eftir áramótaaðgerðir hennar þar sem harðlega var deilt á að slíkt samráð var ekki haft þá. Hvað gerið þið nú?“ „Það er víst of seint í rassinn gripið nú, þar sem þetta virðist allt afstaðið, en það er hins vegar áfram okkar krafa að samstarf verði haft við ASÍ. Mín skoðun er að slíkt samstarf sé ein af forsendum árangurs í þessum efnum.“ Þetta eru orð forseta ASÍ. Hann er að vísu afskaplega hógvær af því að þessi ríkisstj. er vinveitt launafólki í landinu. Þetta er ríkisstj. eins og eigum við að segja: embættismenn Díókletíanusar. En samt sem áður voru lagafyrirmæli um þetta, bæði yfirlýsing og lagafyrirmæli. Nú eigum við að standa upp á morgun, á hátíðisdegi verkalýðsins, í fyrsta lagi með yfirlýsinguna frá 31. des. um að ríkisstj. ætli að setja sér mörk í efnahagsmálum, sem hún hefur ekki gert, en nú eigum við að fá lagagrein til viðbótar. Og hverja á þessi lagagrein að binda? Ríkisstj., sem gaf yfirlýsinguna um áramótin, hefur allan vilja til að setja þessi mörk. Á hverju stendur? Stóð á lagafyrirmælum til þess að hún gæti gert þetta? Allir vita að svo var ekki. Hefur þessi ríkisstj. hagað sér þannig að hún færi sérstaklega eftir lögum? Ætli það sé nokkur maður sem heldur að ríkisstj. muni heldur setja sér mörkin þó hún sé búin að láta Alþingi fyrirskipa sér það? Ekki a. m. k. verkalýðshreyfingin. Ég er hræddur um að fyrrv. formaður Alþb., Lúðvík Jósepsson, hefði tekið nokkrum sinnum af sér gleraugun áður en hann hefði þagað yfir svona nokkru meðan hann átti sæti hér á Alþingi. Ég er hræddur um að hann hefði ræskt sig nokkrum sinnum - ég tala nú ekki um ef við minnumst á að það er ekki nóg með það í þessu frv. að ekki sé haft samráð við verkalýðshreyfinguna, heldur á nú að auka frystinguna í Seðlabankanum. Ég skal ekki bæta frekar við það sem hér hefur áður verið sagt, en aðeins varpa þessu fram: Það er náttúrlega hægt að setja margs konar lög, en hver eru viðurlögin? Það er ekki einu sinni að landsdómur hafi um þetta mál að segja. 5. liður í efnahagsáætlun ríkisstj. er svona, með leyfi forseta, til að sýna fáránleikann í þessu: „Viðræður verði hafnar við samtök launþega og aðra hagsmunaaðila atvinnulífsins um framkvæmd samræmdrar stefnu í kjaramálum, atvinnumálum og efnahagsmálum til næstu tveggja ára.“ - Það mætti kannske bæta þessu við sem ákvæði til bráðabirgða, skeyta þessu aftan við, gá hvort það mundi þýða eitthvað. Ég veit ekki hvernig það mundi takast. Svona hljóðar 8. liður: „Útgerð og fiskvinnslu verður gert kleift að breyta skammtímalánum og lausaskuldum í lengri lán.“ - Þetta var samþykkt á sama tíma og sjútvrh. lýsti yfir að ríkisstj. hefði ekki fengist til að gefa útgerðinni lágmarksgrundvöll. Þá var ráðið það að veita lán í staðinn, annars stöðvast flotinn. Ég ætla ekki, þó vissulega væri ástæða til, að tala um allar þær nýju og mörgu heimildir sem ríkisstj. hefur fengið til sparnaðar í ríkisrekstrinum. Ef ég man rétt var það í fjárlögum. Það var aftur í efnahagsáætluninni. Nú á að bæta nýju við í þessum lögum. Það er verið að gefa meiri og meiri heimildir til að lækka ríkisútgjöldin. En hvar er skráin yfir þetta? Af hverju þarf viðbótarheimildir? Ég mundi nú hafa stungið upp á því, úr því að ríkisstj. er svona áfram um þetta, að hún byrjaði á að nýta sér þær heimildir sem hún hefur þegar. Svo hefur reynslan sýnt að hún skirrist ekki við að gefa út brbl. Hún gæti þá gefið út brbl. um að fá að minnka ríkisútgjöldin enn meir þegar hún hefði nýtt þær heimildir til fulls, - eða er þetta kannske allt sama heimildin? Dettur nokkrum manni í hug að þó að það sé lögfest að þessi ríkisstj. eigi að spara fari hún að spara? Það má setja um það ótal lög mín vegna. Ekki skal ég standa á móti því á meðan er haldið sér við ramma stjórnarskrárinnar, sem ekki á að gera í því lagafrv. sem hér liggur fyrir. Það var viðtal við Eyþór Tómasson framkvæmdastjóra á Akureyri í Morgunblaðinu 16. apríl s. l. og þar kemst hann svo að orði, með leyfi hæstv. forseta, þegar hann er spurður hvernig staðan sé: „Hún er svona á ýmsa vegu. Á síðasta ári velti verksmiðjan um 700 millj. og þar voru framleidd um 200 tonn af sælgæti, alls 40 tegundir. En það er ekki hægt að bera saman möguleikana nú og áður fyrr. Hringlandaháttur stjórnvalda að undanförnu hefur gert okkur ákaflega erfitt fyrir, svo þetta er orðinn tómur barningur. Fyrst leyfði ríkið frjálsan innflutning á sælgæti, en lagði síðan á það toll, sem standa á til 1. apríl 1982, svo að innlendu sælgætisframleiðendurnir næðu að aðlaga sig innflutningnum. Af þessum sökum varð 30% samdráttur í sölu hjá okkur fyrstu 5 mánuðina í fyrra, en við vorum svo að ná okkur á strik undir áramótin, þegar ríkið rassskellir okkur með því að leggja 7% vörugjald ofan á 24%, sem fyrir voru. Ef bornir eru saman fyrsti ársfjórðungur síðasta árs og þessa kemur í ljós, að vinnulaun hafa hækkað um 53%, vaxtakostaður um 80%, erlendur gjaldeyrir (vegna hráefniskaupa) um 38–40%. Þrátt fyrir allar þessar kostnaðarhækkanir hefur okkur nær stöðugt verið neitað um verðhækkanir, svo allir hljóta að sjá hvert stefnir. Maður neyðist til að selja, og hver heldur þú að kaupi? Heldur þú að Sambandið gæti ekki hugsað sér að eignast súkkulaðiverksmiðju? Það stefnir allt í það að Sambandið yfirtaki allan einkarekstur í landinu, sjáðu hvernig fór fyrir Bjarna í Kaupangi.“ Það er ekki undarlegt þótt hv. 2. þm. Norðurl. e. ruggi sér nú ánægður í stólnum yfir draumum út af því, að Sambandið yfirtaki Lindu á Akureyri ofan á allt annað, enda hefur hann haldið því fram í ræðum fyrir norðan að enginn þvottheldur sjálfstæðismaður geti verið sannur samvinnumaður. En ég veit ekki hvað hann segir um Gunnar. Það má vera að hann vilji telja hann í hópi samvinnumanna, ég skal ekki um það segja. - En hitt leynir sér ekki, að þessi mikilsvirti iðnrekandi á Akureyri sér hvert stefnir og gerir sér grein fyrir því, að þeir menn, sem nú stjórna landinu, gera ekki aðeins einkarekstrinum erfitt fyrir með hringlandahættinum, heldur líka með því að gefa þeim, sem hafa tök á að ná í fjármagnið, alla möguleika, þannig að einstaklingarnir geta ekki haldið í horfinu og geta jafnvel ekki haldið áfram að reka verksmiðjur sem voru skuldlausar, eins og þessi verksmiðja á Akureyri, jafnvel þvílíkar verksmiðjur eru nú komnar í þá rekstrarerfiðleika að framkvæmdastjórar þeirra eru farnir að tala um að þeir verði að gefast upp. Og þá er eðlilegt að blaðamaðurinn spyrji: Finnast þér afskipti ríkisins af einkarekstri of mikil? Og þessi maður svarar, með leyfi hæstv. forseta: „Já, ég er nú hræddur um það, ríkið á alls ekki að skipta sér af einkarekstrinum, það bælir menn niður og gerir þá að aumingjum. Sjáðu hvernig þetta er í austantjaldslöndunum“. - Það dettur fleiri en formanni Sjálfstfl. í hug eitthvað ráðstjórnarlegt í sambandi við þessa ríkisstj. Þetta var nú innskot. - „Sjáðu hvernig þetta er í austantjaldslöndunum, þar er allt á rassgatinu. Meðan ríkið er með puttann í öllu missa menn áhugann á því að reyna að koma sér áfram með eigin dugnaði, þeim er bara refsað fyrir það með alls konar álögum og gjöldum og það er engu líkara en ríkið reyni að drepa menn niður með alls konar djöfulskap. Skattar og álögur auk vaxtakjaranna gera manni allt til bölvunar, sem mögulegt er. Þú þarft að borga skatt, útsvar, fasteignagjöld, innflutningsgjöld, tolla, vörugjöld og söluskatt. Ef þetta endar ekki með því, að allt fari til helvítis, þá endar það líklega í samvinnu- og ríkisrekstri og ég get ekki séð að það sé betra,“ sagði Eyþór að lokum. Herra forseti. Ég get ekki séð að ég geti orðað þetta betur og þetta skulu vera mín lokaorð.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd þingflokks sjálfstæðismanna gera þá grein fyrir atkv. mínu og þeirra, sem eru andvígir 4. gr. frv., að þótt við séum mjög fylgjandi því að lækka ríkisútgjöld og draga úr ríkisumsvifum og höfum ekkert á móti því, nema síður sé, að veita frekari heimildir í þeim efnum tökum við fram að ríkisstj. hefur nú heimild í fjárlögum og í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, auk þeirrar heimildar sem farið er fram á í 4. gr., og hefur ekki gert þm. grein fyrir hvernig hún hyggst nýta þessar heimildir. Þrátt fyrir það mundum við fallast á þessa frekari heimild ríkisstjórninni til handa ef ekki væri í þeirri grein sagt að ríkisstj. sé heimilt þrátt fyrir ákvæði sérstakra laga sem gilda um einstaka útgjaldaliði að lækka ríkisútgjöld, þar með talin lögbundin framlög. Þessi ákvæði eru talin að fróðustu manna yfirsýn brjóta gegn stjórnarskrá landsins og því segjum við nei, að felldri þeirri brtt. sem fulltrúar okkar í fjh.- og viðskn. deildarinnar hafa flutt. Ég segi nei.