Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Allar þjóðir, sem við þekkjum og vitum um, hafa lagt á það höfuðáherzlu að fyrirbyggja hjá sér vaxandi dýrtíð og verðbólgu, vegna þess að dýrtíð og verðbólga skapar alltaf glundroða og ringulreið í lífi og atvinnuháttum þjóðanna. Hér í okkar landi var í upphafi styrjaldarinnar líka byrjað á sömu braut með því að leggja nokkrar hömlur á dýrtíðina og verðbólguna, en því miður var síðar fallið frá þessu að mestu eða öllu leyti. Afleiðingarnar eru öllum kunnar. Hér var um hríð vaxandi dýrtíð með öllum venjulegum afleiðingum. Í síðastliðnum desembermánuði var svo komið, að allur almenningur gerði sér grein fyrir því, hver vá væri fyrir dyrum, og ég held, að allir hafi talið nauðsyn á, að gripið væri í taumana og eitthvað aðhafzt, enda var þá öryggisleysið og dýrtíðin orðin slík, að atvinnuvegirnir voru teknir að stynja. Öllum er t.d.. kunnugt, hvernig komið var um frystihúsin. Siglingar smærri fiskiskipa okkar á erlenda markaði gátu ekki borið sig, og varð að leggja þeim í naust. Þrátt fyrir síhækkandi verð á landbúnaðarafurðum, var sjáanlegt, að landbúnaðurinn hlyti að dragast saman verulega, og var það ekki sízt alvarlegt mál. Þetta olli vonleysi og vantrú á framtíðina, svo og vantrausti manna á peningana. Uppsparaðir peningar, sem oft og tíðum eru hið eina, er aldrað fólk hefur sér til lífsviðurværis, lækkuðu í verði, svo að hætta var á, að þeir yrðu að engu. Þetta vantraust á peningana skapaði kapphlaup um fasteignir og slík verðmæti, sem talið var öruggara að eiga. Framhald á sömu braut hlaut að leiða af sér hrun atvinnuveganna í landinu. Aðrar þjóðir höfðu séð, hvað gera þurfti. Ein grannþjóð okkar, sem við metum á margan hátt meira en aðrar, gerði einna ákveðnastar ráðstafanir til að standa á móti verðbólgunni og ákvað að varðveita verðgildi peninganna. Þessi þjóð einsetti sér að halda niðri vöruverðinu, bæta ekki dýrtíðina nema að nokkru leyti og taka úr umferð peninga, sem hefðu haft þau áhrif að auka dýrtíðina, með því að leggja á sérstaka skatta og koma á skyldusparnaði. Þessi þjóð sá, hvað gera varð til að fyrirbyggja voðann. Og ég held, að okkur sé nauðsyn á sams konar ráðstöfunum til að bæta úr því ástandi, sem nú ríkir. Með þetta ástand fyrir augum hefur öll ríkisstj. orðið sammála um að leggja fram þetta frv. Hæstv. fjmrh. hefur getið þess, hver áhrif þetta mundi hafa á kaupgreiðslur í landinu. Viðvíkjandi V. kafla frv., um verð landbúnaðarafurða, vil ég segja nokkur orð. Í 14. gr. þessa kafla er gert ráð fyrir, að verð landbúnaðarafurða lækki um 10% frá því, sem var 31. des. 1942. Þessi hundraðstala er þannig fundin, að við það er miðað, að kaup launþega lækki almennt um 12.4% frá því, sem var um áramót. Nú var það aðgætt, hve mikill hluti af framleiðslukostnaði landbúnaðarafurða fælist í vinnulaunum, og eftir vitneskju, sem fengin er hjá búreikningaskrifstofu ríkisins, nam sá hluti 78% árið 1940. Með því að margfalda 12.4 með 78 og deila með 100 koma út þessi 10%, eða því sem næst, og virðist sanngjarnt að ákveða verðlækkunina þannig. Þó má benda á það, að vörur þær, sem lækkaðar eru í verði á þennan hátt, svo sem kjöt og nýmjólk, eru yfirleitt framleiddar á síðasta ári, og að því leyti sem kaupgjald við þessa framleiðslu var þá hlutfallslega hærra en verður næstu mánuði, má segja, að frekar sé hallað á landbúnaðinn. En ég get ekki séð, að hægt hafi verið að fara nær um samræmi, að því er snertir byrðar á launþega og bændur, en hér er gert, þó að frekar sé á bændur hallað. Í frv. er lagt til, að skipuð sé 5 manna n., er hafi með höndum að ákveða réttlátt verð á landbúnaðarafurðum. Þegar það hefur tekizt, á að koma á réttu samræmi milli verðs á landbúnaðarafurðum og kaups launþega í landinu. Ef n. getur ekki lokið störfum fyrir 1. maí 1943, sem væri æskilegast, skal sú regla gilda, þar til vísitölugrundvöllur hefur verið lagður, að mjólk og mjólkurvörur lækki um 1% fyrir hvert stig framfærsluvísitölu undir 230 niður í 200 stig, en 1% fyrir hver 2 stig þar undir. Sama regla gildir um verðlækkun á kjöti, kartöflum og grænmeti eftir l. sept. 1943, ef n. hefur ekki þegar ákveðið grundvöll fyrir verðvísitölu þessara vara. Ég bendi á það, að ef svo skyldi fara gagnstætt öllum vonum, að kauphækkanir ættu sér stað í náinni framtíð, þá verður að sjálfsögðu slíkur aukinn vinnukostnaður tekinn til greina og bændum tryggð verðhækkun á sama hátt og á þá er lögð verðlækkun með lækkandi vinnulaunum. Í 16. gr. er svo gert ráð fyrir framlagi úr víðreisnarsjóði til þess að lækka enn frekar verð á kjöti og nýmjólk. Þetta gerir ríkisstj. af því, að hún telur lífsskilyrði, að dregið sé úr verðbólgunni þegar í stað, og þó að þetta kosti nokkurt fé, telur hún, að það muni koma aftur með heilbrigðari háttum í þessum efnum. Eftir lauslegum skýrslum um kjötmagn í landinu og áætlunum um nýmjólkurinnlegg á næstu mánuðum má gera ráð fyrir, að útgjöld vegna 16. gr. muni nema 4.5 millj. kr. Í 16. gr. er það tekið fram, að á meðan sú skerðing verðlagsuppbótar er í gildi, sem um getur í 12. gr., skuli hliðstæð skerðing vinnulauna við landbúnað koma fram í verði landbúnaðarafurða, þegar það verður ákveðið samkvæmt vísitölu. Ég læt þessi orð nægja um málið, en vil að lokum segja þetta: Ég vil telja víst, að allir Íslendingar vilji vinna að því í sameiningu, að þjóð vor eigi sem bjartasta framtíð í þessu landi, en það veltur á því, hvort við, sem nú lifum, reynumst færir um að taka réttar ákvarðanir og miða þær við framtíðina, en ekki aðeins stundarhagsmuni, - hvort við höfum skilning til að fallast á, að nokkuð af þeim réttindum, sem við höfum, verði skert í því skyni að stuðla að því, að skapast megi meira öryggi og heilbrigðara líf í framtíðinni. Ég vil vona, að við berum öll gæfu til þessa.



Þó að þetta frv. hafi litið verið rætt í flokkum þingsins og litlar upplýsingar legið fyrir um það þar til nú og því verið erfitt að mynda sér skoðun um málið, þykir mér hlýða að fara um það nokkrum orðum, sumpart almennt og sumpart um einstök atriði til athugunar fyrir n. þá, sem fær það til meðferðar. Þegar litið er yfir það, sem komið hefur frá þingflokkunum, síðan þing hófst, um dýrtíðarmálin eða þau mál, sem hér er fjallað um, vekur það eftirtekt, að alltaf hefur verið lögð áherzla á samkomulagsleiðina og að ekkert yrði gert í þessum málum, fyrr en gerðar hefðu verið ýtarlegar tilraunir til að koma á samningum milli þeirra stétta, sem þessar ráðstafanir snertu mest. Hafa menn þá einkum haft í huga verkamenn og aðra launþega og bændur. Ég sé ekki ástæðu til að rekja ástæðurnar fyrir þessari afstöðu flokkanna, en þannig hefur verið um þessi mál ályktað, eftir að þing kom saman. Þetta frv. er hins vegar lagt fram, án þess að hæstv. ríkisstj. hafi gert nokkrar ráðstafanir til að koma á samningum við þessa aðila. Hæstv. ráðh. nefndi tvær ástæður til þess, að stj. hefði ekki hnigið að þessu ráði. Hin fyrri var sú, að ekki væru sjáanlegir utan þings neinir þeir aðilar, sem færir væru um að fjalla um þessi mál. Þetta er sjálfsagt að verulegu leyti á misskilningi byggt. Ég trúi ekki öðru en hægt væri að finna slíka aðila til að ræða málin fyrir hönd hlutaðeigandi stétta og í umboði þeirra. Ég vil sérstaklega láta í ljós undrun mína yfir því, að þetta skuli ekki hafa verið reynt. Hin ástæðan, sem hæstv. ráðh. nefndi, var sú, að ríkisstj. setti ekki l. og hún gerði ráð fyrir, að hér á þingi væru aðilar, sem gætu talizt fulltrúar stéttanna. Eftir þessum orðum ætti að mega líta á þetta frv. sem nokkurs konar grundvöll að samningum fremur en skilyrðislausa stefnu hæstv. ríkisstj. Ég dreg þetta beint af ummælum hæstv. ráð)., og er síður en svo, að ég hafi nokkuð við það að athuga. Það væri einmitt mjög æskilegt, að samningaumleitanir gætu nú hafizt, því að málið er flókið, og í þessu fáorða frv. er í raun og veru fjallað um vandamálin, sem nú eru efst í hugum manna. Betra hefði þó verið, að sá tími, sem liðinn er, hefði verið notaður til þess að semja við þá, sem mest eiga hér hlut að. Frv. má skipta í tvo kafla. Er annar um skattamálin, en hinn um ráðstafanir til að halda niðri dýrtíðinni (þó að frv. sé í sjálfu sér í fleiri köflum). Ég ætla fyrst að víkja að skattamálunum. Í I. kafla er lagt til að taka af hlutafélögum varasjóðshlunnindi þau, er slík félög hafa notið, að undanskildum útgerðarfélögum, ef þau leggja allt varasjóðstillag í nýbyggingasjóð. Ég tel það eðlilegt, eins og á stendur, að þetta sé gert. Þó tel ég vafasamt, að rétt sé að láta útgerðarfélög alltaf halda þessum hlunnindum að fullu, hversu mikið fjármagn sem einstök félög hafa nú lagt fyrir. Það er algert nýmæli, að stj. megi ákveða með reglugerð, að sérstaklega skuli afskrifa eignir þeirra fyrirtækja, er einkum starfa að útflutningsframleiðslu, ef framleiðslutækjanna hefur verið aflað með óeðlilega háu verði. Ég álít þetta ákvæði vafasamt fyrr en séð er, hvort þær dýrtíðarráðstafanir heppnast, sem nú eru á döfinni. Vel getur orðið langt í land, þar til v erðlag lækkar, og e.t.v. verður gengishrun. Það er því vafasamt að slá þessu atriði föstu nú og óhafandi að ráðherra hafi þetta í hendi sér. Ég bendi á þetta strax, svo að hægt sé að athuga þetta sjónarmið í nefnd nánar. Þá kem ég að II. kafla frv., um viðreisnarskattinn. Hann er þungur, eins og hv. fjmrh. sagði. En ég sakna upplýsinga í sambandi við það, hvernig hann verkar, og þá sérstaklega hvernig skattaálögur í heild verða, ef þessi kafli verður samþykktur. Mér finnst alveg nauðsynlegt að leggja upplýsingar um þetta efni fyrir án tafar. Það er að vísu hægt að afla þeirra án atbeina stj., en það er eðlilegt, að hún leggi þær fram með frv., og hefðu þær átt að vera í grg. Meðan þessar upplýsingar eru ekki fyrir hendi, er erfitt að dæma um skattstigann nýja. Ég vil benda n. á, að þegar allir skattstigar eru samanlagðir, þá er ekki sýnilegt að skatturinn hvíli afar þungt á 20–100 þúsund króna tekjum. Ég vil benda á, að í því sambandi þarf að athuga sérstaklega viðhorf smáútgerðarinnar, og setja um hana sérákvæði, ef þessi nýi skattur verður samþ. Það verður að auka nýbyggingarsjóðshlunnindi hennar. Það er gert ráð fyrir því, að stj. sé heimilt að verja skattatekjum þeim, er fást (12–13 millj.) til að lækka dýrtíðina og halda niðri verði á nauðsynjavörum bæði innlendum og erlendum, skilst mér. Þá er komið að því meginatriði frv. að kaupa niður dýrtíðina með almannafé. Það var mikið rætt um það í byrjun stríðsins, þegar rætt var um dýrtíðarráðstafanir, að verja fé af stríðsgróðanum til að halda niðri vöruverði í landinu. Þetta var, á meðan dýrtíðin var ekkert lík því, sem nú er. Þetta taldi ég þá kleift að víssu marki. Þá var auðséð, að með tiltölulega lágum upphæðum var hægt að koma í veg fyrir allverulegar verðhækkanir. Nú er aftur á móti þannig ástatt, að verðlag er hér margfalt hærra en þá var, og allt annað á því við í þessum efnum, þegar nú er rætt um hugsanlegar leiðir til þess að lækka það gífurlega verðlag, sem nú er orðið. Nú er svo komið, að fjárupphæð, sem þá hefði getað komið í veg fyrir 54% hækkun á tiltekinni vörutegund, lækkar sömu vörutegund vart, svo að verulegu nemi. Með milljónatug er nú hægt að hnika til verðlagi á sömu vörum, sem þá hefði verið hægt að halda niðri með einni milljón. Ég vil, að menn hugsi sig nú vel um áður en horfið er að því að verja milljónatugum af almannafé til þess að kaupa dýrtíðina niður um örfá stig. Annað hefur og mjög breytzt frá því, sem var, þegar talað var um að halda niðri dýrtíðinni með fjárframlögum, sem þó átti aðeins að vera einn þáttur í dýrtíðarráðstöfunum. Þá var auðvelt að afla fjárins með sköttum og útflutningsgjaldi, og þá var gert ráð fyrir mjög góðri afkomu ríkisins. Nú er ástandið gerbreytt. Nú er erfitt að afla fjár í þessu skyni, og þörf ríkisins er sár fyrir fé til framkvæmda síðar. Viðhorfið er gerbreytt í tvennum skilningi: Í fyrsta lagi eru áhrif fjárframlaga í þessu skyni alveg hverfandi, og í öðru lagi er aðstaðan til þess að afla þess fjár, sem um munar, margfalt erfiðari. Enda þótt stj. hafi lagt hér fram háar skattakröfur, sem eru áættaðar 12–13 milljónir, þá er sú upphæð hverfandi í þessu sambandi. Til þess að borga einnar krónu lækkun á hvert kíló af kjöti þarf ca. 2.5 milljónir króna á ári, svo að af því sést vel, hvernig komið er. Þó er ótalið enn eitt atriði í þessu sambandi og er nauðsynlegt að rannsaka það gaumgæfilega. Setjum svo, að farið væri út á þá braut að verja milljónum króna úr ríkissjóði til lækkunar á kjöti og mjólk t.d., Þetta fjárframlag mundi vitanlega hafa í för með sér lækkað kaupgjald og verðlag og verða til þæginda, og af einni lækkun mundi leiða aðra, en þó mun minni en menn halda. En einhver lækkun á sér stað. Nú getur ríkið ekki endalaust greitt út milljónatugi í þessu skyni, enda gerir frv. ekki ráð fyrir því. Ég sé ekki betur en þegar þar er komið sögu, gerist eitt af tvennu: Bændur verði þvingaðir til þess að taka á sig verðhækkunina, sem þó er auðvitað ekki mögulegt, eða þá að útsöluverð varanna verði að hækka af nýju um það, sem ríkið greiddi. Þá hæfist víxlgangurinn á ný, verðlagið og kaupgjaldið hækkaði á nýjan leik, en féð tapað, sem greitt hefði verið úr ríkissjóði. Þetta þarf að rannsaka mjög vel, og enn þá er ég þeirrar skoðunar, að þessi leið sé ekki fær. Hitt er annað mál, að væri gerð heildaráætlun um lækkun dýrtíðarinnar í landinu, sem búast mætti við að stæðist í framkvæmd, þá kæmi til mála að veita almannafé til þess að mæta utanaðkomandi verðhækkunum. Enda væri það í meira samræmi við þær ráðstafanir, sem áður hafa verið fyrirhugaðar í þessum málum. Þá vík ég næst að III. kafla frv. Sá er um eignaraukaskatt. Það er ekki langt, síðan farið var að tala um hann. Svo mun á því standa, að menn hafa yfirleitt gert ráð fyrir því þangað til nú alveg nýverið, að ríkið væri að safna fé, er síðar yrði hægt að nota til framkvæmda. Einn góðan veðurdag kemur það hins vegar í ljós, að ríkið hefur ausið út öllu fénu jafnharðan vegna þeirrar fjármálastefnu, sem fylgt hefur verið. Nú horfa menn fram á óleyst verkefni og fjárvana ríkissjóð, þegar miðað er við verkefnin. Þrátt fyrir þetta hafa landsmenn hins vegar eignazt stórkostlega fjármuni í innstæðum erlendis og hérlendis, menn hafa lækkað skuldir sínar og aukið eignir sínar, svo að verulegum auðæfum nemur á okkar mælikvarða. Nú sjá menn, að svo má ekki lengur ganga, og er það almennt víðurkennt. Upp úr þessum jarðvegi er hugmyndin um eignaraukaskattinn sprottin. Hinsvegar er augljóst, að ýmsir erfiðleikar eru á framkvæmd eignaraukaskattsins og er ekkert upplýst í frv., eftir hvaða reglum á að innheimta hann. Það getur orð ið erfitt að komast að raun um, hvað hver á. Í því efni er tilgangslaust að fara eftir upplýsingum, sem menn vita, að eru rangar í mörgum dæmum. Það þarf því undir eins að gera sér grein fyrir framkvæmdinni. Mér finnst þessi kafli í frv. vera í undarlegu ósamræmi við þau rök, sem til þess liggja, að eignaraukaskattur er nauðsynlegur og réttlátur. Það er vegna þess, að það þarf á geysimiklu fé að halda til stórra framkvæmda í almanna þágu. Það þarf að gera meira en að afla 2–3 milljóna til þess að byggja stjórnarráðshús. Það þarf að umsteypa alveg þennan kafla frv. Þá vil ég spyrjast fyrir um það hjá stj., hvernig hún ætlar að tryggja hreint eignauppgjör við framtal til þessa skatts, svo að líklegt sé, að hann verði réttlátlega á lagður. Þetta er undirstöðuatriði í málinu. Ýmislegt í því sambandi er þannig vaxið, að ekki er hægt að ræða það í heyranda hljóði, en úr þeim atriðum verður stjórnin að hafa á reiðum höndum úrlausnir eigi að síður, í samvinnu við þingið. Meginatriðið er, að tryggð verði réttlát framkvæmd þessa skatts. Auk þessa bendi ég á: Það er ekkert ákvæði í frv. um það, hvernig skuli meta eignir manna og hvað skuli telja eignaaukningu í því sambandi. Þá er ein málsgrein í frumvarpinu, sem heimilar fjármálaráðherra að færa niður eignaraukaskatt eða veita gjaldfrest á honum að einhverju leyti. Það er algert einsdæmi í íslenzkri löggjöf, ef setja ætti slíkt ákvæði, og það er alveg óverjandi að veita nokkrum einum manni heimild til þess að ráða því hvernig skattur skuli lagður á einstaka borgara. Þetta hefur sennilega verið tekið upp vegna þess, hve margt hefur verið órannsakað í þessum efnum. Mér finnst allur kaflinn um eignaraukaskattinn svo óverulegur og þannig úr garði gerður, að ég vildi heldur, að ekkert yrði samþ. um eignaraukaskatt en þessi kafli yrði samþ. þannig eins og hann er frá ríkisstj. hendi. En þar sem málið er aðkallandi, þá er sjálfsagt að leggja fram vinnu til þess að gera það svo úr garði, að viðunandi verði. Þá er að lokum IV. og V. kafli frv., að svo miklu leyti, sem ég hef ekki komið að þeim áður. Það er yfirlýstur vilji allra flokka, eins og ég hef á drepið, að um þetta mál verði reynt að ná samkomulagi milli allra aðila, en stjórnin hefur kosið að leggja nú fram till. sínar án þess að leita áður samkomulags. En það virðist þó jafnframt koma fram í 12. gr. frv. að það sé ætlun ríkisstjórnarinnar, að þetta verði samningamál og ekki nema að sumu leyti löggjafaratriði. Ég hjó eftir ummælum í þessa átt hjá hæstv. atvmrh., og dreg það einnig af því, að hér er ekki um allsherjar kaupbindingu að ræða, heldur millilið, sem l;etur ekki einu sinn náð tilgangi sínum, nema samkomulag náist um kaupgjaldsmálin utan Alþ. Hér eru engin ákvæði um festingu grunnkaups, og þá ber væntanlega heldur ekki að skilja frv. þannig, að um tiltekið hámarksverð á landbúnaðarafurðum verði að ræða, enda þótt annað verði raunar helzt skilið af orðalagi frumvarpsins. Ef þetta frv. verður þáttur í samningsgerð eða samkomulagi við verkamenn og bændur, þá skilst mér, að það hafi litla þýðingu sem löggjöf. Lækkanir þær á kaupi og verðlagi landbúnaðarvara, sem hér er gert ráð fyrir, mun ég ekki ræða að svo stöddu, þar sem ýmsar upplýsingar viðvíkjandi því eru alveg nýkomnar fram, og ég hef því ekki haft tíma til þess að athuga þær sem skyldi. Ég vil þó aðeins minnast á eitt. Ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að samkvæmt 14. gr. - þ.e. vegna þessarar verðlækkunar, sem á að gera á landbúnaðarafurðum -, muni vísitalan lækka um 10 stig. Ég geri ráð fyrir, að þetta muni vera rétt, og samsvarandi yrði hún raunverulega lækkun á verði, sem landbúnaðurinn tekur á sig, eftir frumvarpinu. Hæstv. landbrh. gerði ráð fyrir, að vegna þeirrar lækkunar, sem gert er ráð fyrir í 16. gr. frv. og keypt er til bráðabirgða með framlagi úr ríkissjóði, mundi vísitalan lækka enn um 16 stig, þannig að með þessu móti mætti lækka vísitöluna alls um 26 stig, eða niður í 236 stig. Af þessari 26 stiga lækkun yrði þá 10 stiga raunveruleg lækkun, en 16 stiga lækkun keypt til bráðabirgða. Síðan taldi hæstv. ráðh., að búast mætti við, að vísitalan lækkaði enn eitthvað síðar vegna afleiðinga af þessum lækkunum, en hann gat ekki um, hve miklu þær afleiðingar mundu orka. Að því er viðvíkur fjárframlögum til lækkunar vísitölunni, er það að segja, að til þess þarf svo miklar upphæðir, að ómögulegt er að kaupa hana niður til lan~frama. Má í því sambandi benda á, að hæstv. ráðh. taldi, að til þess að kaupa vísitöluna niður um 16 stig fram til 1. maí n.k. mundi þurfa 4–5 millj. kr. Áður er búið að kaupa vísitöluna niður um 4-5 stig með 1 kr. lækkun á kjötkílói, og auk þess hefur hún verið keypt nokkuð niður með lækkun á smjöri, þannig að alls mun fást um 23–24 stiga lækkun á vísitölunni með „annarlegum“ ráðstöfunum, þ.e. með beinum framlögum úr ríkissjóði og ráðstöfunum, sem ekki geta staðið til frambúðar. Hvað verður þá eftir af þessari lækkun þegar framlögin þrjóta. Þá hækkar allt á nýjan leik að öllum aðstæðum óbreyttum, og lækkunin verði þá raunverulega mjög lítil, sem eftir stendur. Hér þarf hins vegar að koma fram varanlegri lækkun. Það er aðalatriði þessa máls. Þá leyfi ég mér að spyrja sérstaklega um eitt atriði í V. kafla frv., sem lýtur að verðlagi á landbúnaðarafurðum. Í 15. gr. segir, að kjósa skuli 5 manna nefnd til þess að búa til vísitölu fyrir landbúnaðarafurðir, en að verð á landbúnaðarafurðum skuli ekki vera hærra en nú er. En nú skildist mér á hæstv. landbrh., að þessi n. ætti einnig að verðleggja landbúnaðarafurðir. Þetta þarf að fá upplýst strax. Það verður að liggja ljóst fyrir, hvort bundið verði ákveðið hámarksverð á landbúnaðarafurðirnar eða ekki. Ég spyr því, hvort n. eigi eingöngu að fjalla um vísitölu fyrir verð á landbúnaðarafurðum, eða hvort hún á einnig að ákveða grunnverð á þessum vörum. Það gæti að sjálfsögðu átt sér stað, þegar þessi n. er komin á laggirnar og farin að rannsaka þessi mál, að hún kæmist að þeirri niðurstöðu, að það væri eðlilegt, að verð á landbúnaðarvörum hækkaði frá því, sem nú er, að frádregnum þessum I0%. Ef það er ætlunin, að þessi n. eigi aðeins að setja vísitölu fyrir landbúnaðarafurðir, en hámark sett á verð þeirra með þessu frv., hvað á þá að gera, ef rannsókn sýnir, að landbúnaðarvörur þyrftu að hækka? Getur þá n. aðeins fært verðið niður, en ekki upp, þótt sanngjarnt væri? Þessu óska ég að fá svar við. Að lokum vil ég spyrja hæstv. ríkisstj., hvað hún hyggst fyrir um heimildina í dýrtíðarl. frá 1941, um að nota fé til að halda dýrtíðinni í skefjum. Hefur hæstv. ríkisstj. hugsað sér að nema þessa heimild úr l., eða hyggst hún að fá henni haldið við sem möguleika til fjáröflunar í dýrtíðarráðstafanir jafnframt því, sem hún fer nú fram á? Nú hefur hæstv. ríkisstj. sagt, að búið sé að nota aðeins 11/2 millj. kr. samkvæmt þessari heimild, en að upphæðin, sem heimildin hljóði um, nemi um 71/2 millj. kr. samtals, og eru þá eftir um 6 millj. kr., eftir skilningi hæstv. ríkisstj. Þótt gert hafi verið ráð fyrir því af hálfu Alþ., að þessi heimild yrði notuð, ef svo bæri undir, tel ég nauðsynlegt að fá að vita nú, hvort hæstv. ríkisstj. hefur hugsað sér að láta hana falla niður ónotaða, eða hvort hún hefur gert ráð fyrir að nota þetta fé til dýrtíðarráðstafana til viðbótar því, sem frv. það hljóðar um, sem nú er rætt.



Herra forseti. frv. það, er hér liggur fyrir, er hið fjórða í röðinni þeirra, sem ríkisstj. leggur fyrir þingið og miðar að því að spyrna gegn verðbólgunni og dýrtíðinni. Ég ávarpa nú hv. d., um leið o.s.frv. er tekið til meðferðar, vegna þess að stj. stendur að frv. sem heild, en ráðstafanir þær, sem lagt er til, að gerðar verði, falla undir svið fleiri ráðh., sem síðar gera nánari grein fyrir þeim. Ég geri mér í hug, að suma, bæði utan þings og innan, kunni að hafa verið tekið að lengja eftir að sjá, hverjum tökum stj. hugsaði að beita, er hún hæfist handa um höfuðátök sín við dýrtíðarmálin. En hér til vil ég svara því og játa, að stj. var líkt farið og sumum öðrum á þessum styrjaldartímum, að hún gekk út í stríðið gegn verðbólgunni og dýrtíðinni án þess fyrirfram að vera nægilega vopnum búin, og þurfti hún því að smíða og láta smíða vopnin, eftir að út í stríðið var komið, og þá er ætíð borin von, að allt geti gengið eftir áætlun. Stj. hefur vitanlega þurft ýmsu öðru að sinna og orðið fyrir töfum í starfi sínu, sem ég ekki hirði að greina nema sjúkleika fjmrh. um nær þriggja vikna skeið, sem kom sér næsta bagalega einmitt fyrir afgreiðslu af hendi stj. á þeim málum, sem hér eru nú til meðferðar. Þetta læt ég nægja til skýringar því, að þessi málatilbúnaður af hálfu stj. er, ef svo má segja, nokkrum dögum á eftir áætlun. En ég hygg, að það skipti ekki mestu máli, að þetta afkvæmi stj. er svona síðborið, heldur hitt, hversu yður, hv. alþm., gezt að því. Ég get mér þess til, að einhverjir kynnu að óska, að nákvæmari aths. og skýringar hefðu fylgt frv. um einstök atriði þess. En stj. leit svo á, að þær skýringar og rök fyrir hinum sérstöku þáttum frv. og samhengi milli þeirra innbyrðis væri hentast að gefa og þau kæmu að beztu haldi við meðferð málsins í þinginu. Stj. hefur lagt þar á allan hug að finna þau vopn, sem líklegust eru til að vinna á hinum átfreka úlfi verðbólgu og dýrtíðar og leggja hann í fjötur. Stj. er sannfærð um, að baráttan, sem nú er háð í þessum málum, verði því aðeins sigursæl, að landslýðurinn sameinist til átaka og að engar ráðstafanir komi að fullu haldi, nema almenningur skilji nauðsyn þeirra, fallist á réttmæti þeirra og taki hlutdeild í aðgerðunum. Í till. sínum hefur stj. því farið þrjár höfuðleiðir, sem í rauninni liggja til allra landsmanna, sem eitthvað geta lagt af mörkum. Þessar leiðir eru sköttun og skyldusparnaður, skerðing dýrtíðaruppbótar og lækkun á verði landbúnaðarafurða. Mér þykir rétt að taka fram og leggja áherzlu á það, að stj. telur alla þessa þætti vera nauðsynlega og standa í svo nánu sambandi hvern við annan, að hættulegt væri að rjúfa það samband með því að kippa einum eða öðrum burt. En hversu gildur hver þátturinn á að vera eða hlutfallið milli þeirra innbyrðis, getur verið undir álitum komið. Um IV. kafla frv. vil ég sérstaklega taka þetta fram: Þeir kunna að vera til, sem telja, að stj. hefði fyrirfram átt að leita samninga við málsvara verkalýðsins eða laun- og kaupþega. En hér er þess m.a. að gæta, að engin stofnun er bær um að gera bindandi samning fyrir hönd þessara aðila allra, og í annan stað er stj. ekki að setja l.; hún er að bera fram frv. til lagasetningar, sem er á valdi þingsins, en innan þess er að finna flestalla gildustu og fremstu forustu- og fyrirsvarsmenn verkalýðs og launþega. Reynslan hefur sýnt, að lagasetning varðandi kaupgjald kemur ekki að haldi, nema launþegar sýni henni hollustu, og stj. er fyllilega ljóst, að löggjöf um dýrtíðarmálin verður næsta torveld viðfangs, ef launþegar vilja ekki ljá henni lið. En ef þeir sjá, að l., sem sett eru af nauðsyn, eru réttlát og einum ekki ívilnað umfram annan, þá treysti ég þeim fyllilega til að liggja ekki á liði sínu til þess að stuðla að því, að slík l. yrðu framkvæmd samkv. tilgangi sínum. Með frv. þessu er stj. ekki að krefjast þess af neinni stétt, að hún beri fyrir borð hagsmuni sína, eða af neinum flokki, að hann hverfi frá stefnumálum sínum. Hún er að leitast við að vísa á leiðir, þar sem fulltrúar þjóðarinnar, flokkar þingsins, gætu mætzt og orðið með nokkrum hætti samferða í þessu eina máli til þess að bjarga umbjóðendum sínum, fólkinu, þjóðinni, þótt þeir annars fari ferða sinna eftir öðrum leiðum og eigin áttavita. Stj. er ljúft að láta þinginu í té og hverjum einum stjórnmálaflokkanna þá aðstoð, sem hún má og að gagni kynni að koma í málinu. Að lokinni umr. nú er það ósk mín, að málinu verði vísað til 2. umr. og n., væntanlega fjhn., og ég leyfi mér að skjóta því fram til athugunar, hvort ekki væri heppilegt, að fjhn. beggja d. ynnu saman að málinu.



Herra forseti. - Ég skal leitast við að skýra nokkrum orðum það í frv., sem skiptir þau mál, sem mér eru falin í rn., ég skal ég þá byrja á l. kafla frv., sem er sameiginleg ákvæði um álagning skatta til ríkissjóðs árið 1943. Eins og fyrirsögnin ber með sér, eru þessar ráðstafanir gerðar til eins árs. Sú breyt., sem hér kemur fram, er aðallega um varasjóðshlunnindi hlutafélaga. Útgerðarfélögum er ætlað að halda þessum hlunnindum með sérstöku tilliti til þess rekstrar, sem þessi félög hafa með höndum, en með því skilyrði, að allt þetta fé verði lagt í nýbyggingarsjóð. Mikið hefur verið um það rætt af öllum flokkum, að mikla nauðsyn beri nú til að efla nýbyggingarsjóð útgerðarinnar. Ég hygg, að allir séu sammála um þetta atriði. Hins vegar má segja, að nýbyggingarsjóður sé hvorki fugl né fiskur. Ég hygg, að segja megi, að kannske ekkert af þeim félögum, sem eiga togara, hafi myndað sér nýbyggingarsjóð, sem gerir þeim mögulegt að eignast nýja togara nema með stórfelldum lánum. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fyrir hendi og teknar eru eftir uppgjöri frá bönkunum, munu allir nýbyggingarsjóðir nú nema um 13 millj. kr. Í sambandi við þessa l. gr. eru enn fremur undanþegin niðurfellingu þessara hlunninda þau félög, sem samkvæmt l. geta ekki úthlutað varasjóði sínum, en það eru samvinnufélög. Mér finnst þetta full sanngirni vegna þess, hverjar skorður þessum félögum eru settar með sína sjóði. Ég tel, að það sé nokkuð líkt farið með nýbyggingarsjóði og þessa sjóði, að þeir séu nú orðnir þeim böndum bundnir, að segja megi, að eigendur þeirra, ef svo skyldi kalla, séu ekki sjálfráðir um, hvernig þeim er varið og þeir geti ekki farið með þá mikið á annan hátt en ákveðið er með 1. um varasjóði samvinnufélaga. Sá tekjuauki, sem gert er ráð fyrir, að komi í niðurfellingu varasjóðshlunninda, er áætlaður lauslega 11/3 millj. kr. Í 3. gr. er gert ráð fyrir, að áætla megi hærri fyrningarfrádrátt en almennt gerist hjá þeim fyrirtækjum, sem mestmegnis starfa að útflutningsframleiðslu eða vinnslu úr íslenzkum hráefnum. Þessi till. er færð fram með alþjóðarheill fyrir augum, vegna þess að þau fyrirtæki, sem vinna að útflutningsframleiðslunni eða vinna eingöngu úr íslenzkum hráefnum, hafa byggt hús og verksmiðjur eða skip á undanförnum árum óeðlilega háu verði. Það er því sjáanlegt, að slík félög yrðu ekki samkeppnisfær að stríðinu loknu við þau félög, sem eiga eignir, sem standa í miklu lægra verði. Hér er reynt að koma í veg fyrir, að hrun geti komið fyrir í þessum rekstri af þeim sökum, að ráðizt hafi verið í framkvæmdir á stríðsárunum. Hér er því aðeins verið að stuðla að því, að þessi fyrirtæki geti eftir stríðið rekið fyrirtæki sín á heilbrigðum grundvelli. Þá kem ég að viðreisnarskattinum, sem er hvort tveggja í senn, skattur og skyldusparnaður. Skattur af tekjum upp í 11000 kr. endurgreiðist að fullu. Af tekjum þar frá upp í 20000 kr. má segja, að skattur sé ekki mjög tilfinnanlegur, en heldur þyngri af tekjum frá 20000 upp í 100000 kr. Þegar kemur fram yfir 100000, fer hundraðsálagningin stighækkandi, vegna þess að þá tekur stríðsgróðaskatturinn við, og er þetta gert á svipuðum grundvelli og útsvörunum hefur verið fyrir komið. Enginn fær endurgreitt af þessum skatti, meira en 2000 kr., og þar með er sagt, að ekki er endurgreitt af skatti, sem er lagður á það, sem er fram yfir 60000 kr. Nú munu flestir spyrja, hvað þessi viðreisnarskattur geti gefið í aðra hönd. Það er ákaflega erfitt að gera sér nákvæma og ábyggilega grein fyrir því, en eftir því sem næst verður komizt, má ætla, að hann verði um 11 millj. kr. samtals. Þar frá dregst að vísu sá skyldusparnaður, sem ríkissjóði ber að endurgreiða, sem mætti áætla um 2 millj. kr. Ég tek fram, að þetta er mjög lausleg áætlun, vegna þess að skattstofan hefur ekki skrá um það, hversu miklar tekjur eru á hverju skattstigi, og þess vegna er útreikningur slíks skatts byggður á öðrum miklu hæpnari rökum. Áætlað er, að viðreisnarskattur og það, sem kemur við niðurfellingu varasjóðshlunninda, muni nema 12–13 millj. kr. Þriðji kaflinn er um eignaraukaskatt. Hér er um mjög óvenjulegan skatt að ræða. Hér er um við ræða skatt á eignir, sem skattþegnum hefur verið leyft að eignazt, eftir að þeir höfðu greitt allar skyldur og skatta. Slíkan skatt er auðvitað ekki hægt að taka nema einu sinni og undir mjög óvenjulegum kringumstæðum. Má segja, að slíkar kringumstæður séu fyrir hendi nú, þar sem um er að ræða mjög óvenjulegan stríðsgróða tveggja ára, og jafnframt er um það rætt að leggja nýjar byrðar á þjóðina alla. Gert er ráð fyrir, að till eignaaukning, sem er umfram 50000 kr. og orðið hefur á árunum 1940–1941, komi undir eignaraukaskatt, sem byrjar með 5% og færist upp í 25%, þegar eignaraukningin er komin upp í 2 millj. kr. Áður en skatturinn er lagður á, skal draga frá eignaaukningunni skatta og útsvar, lagt á árið 1942, sem er ekki nema sjálfsagt, því annars gæfi það ekki rétta hugmynd um eigur skattþegns. Í öðru lagi er gert ráð fyrir, að nýbyggingarsjóður sé ekki skattlagður, og í þriðja lagi, að tapsfrádráttur sá ekki skattlagður. Geri ég ráð fyrir, að mönnum finnist full sanngirni, ati þetta hvort tveggja sé gert. Það er að vísu álitamál, hvernig eigi að verja þessum tekjum. Stj. hefur lagt til, að þeim verði varið til að reisa hús yfir ráðuneytin, hæstarétt og helztu stofnanir ríkisins, en það er ljóst, að íslenzka ríkið, ef svo má að orði kveða, hefur ekki þak yfir höfuðið. Með þessu móti væri þó einhver sýnilegur vottur um þessa álagningu, ef þessar tekjur væru ekki gerðar að eyðslueyri til misjafnlega þarfra hluta. Áætlað hefur verið, að tekjur af þessum skatti yrðu um 3300000 kr. Að síðustu ætla ég að minnast með nokkrum orðum á IV. kaflann, um verðlagsuppbót á laun. Lagt er til, að greidd verði 80% verðlagsuppbót í stað 100%, eins og nú er. Eins og verðlagsuppbótin er nú, er þetta lækkun, sem nemur um 121/2% á heildartekjur launþega, en sú fórn, sem launþegar færa með þessu, lækkar, eftir því sem vísitalan lækkar. Launþegar munu yfirleitt hafa fengið grunnlaunauppbót 25–60%, en það er ákaflega mikill munur á því, hvort verðlagsuppbótin er lækkuð eða grunnkaupið, því að þegar mestöll verðlagsuppbótin er horfin og þar með sú fórn, sem launþegar færa, halda þeir óskertu grunnkaupi sínu. Það er öllum kunnugt, að þetta, sem hér er farið fram á, er ekki einsdæmi. Þetta hefur viðgengizt í Svíþjóð, þar sem jafnaðarmannastjórn hefur verið við völd um langan aldur. Að vísu hafa verið gerð um það frjáls samtök, en nú mun það hafa verið lögfest, a.m.k. að einhverju leyti. Við, sem sitjum hér á litlu, afskekktu landi, verðum að gera okkur það ljóst, að úti í heimi, þar sem háð er barátta milli stórveldanna upp á líf og dauða, þar stendur engum fyrir svefni, hvernig fer um hag litillar þjóðar norður við Íshaf. Við verðum að berjast okkar eigin baráttu. Þjóðin veit, að hún er í hættu stödd vegna óvenjulegra orsaka, og talað er um, að allir verði að færa fórnir til þess að bægja frá þeirri hættu, sem yfir vofir. En er þetta nokkur fórn á við það, að atvinnuvegirnir stöðvíst? Er þetta nokkur fórn á við það, að sparifé þjóðarinnar verði að engu? Er þetta nokkur fórn á við það, að hér ríki neyð í stað nægta? Þetta frv. gerir ráð fyrir, að allir leggi fram nokkurn skerf, en það er engin fórn. Þetta er aðeins friðþæging, sem þjóðin leggur fram til þess að ná aftur því jafnvægi í þjóðarbúskapnum, sem tapazt hefur af andvaraleysi og vanmati á þeim óvenjulegu örðugleikum, sem forsjónin hefur knúið í fang landsmanna.



Herra forseti. - Það hefur vafalaust verið beðið eftir því með mikilli óþreyju af þingi og þjóð, hvað ríkisstj. legði til, að gert yrði í dýrtíðarmálunum. Þótt nokkur dráttur hafi orðið á því, að þetta frv. kæmi fram, er það afsakanlegt. Ég býst við, að það komi í ljós, að það sé hvorki einfalt eða óbrotið að ráða fram úr þessu vandamáli á réttlátan hátt. Ég er því ekki að ásaka hæstv. ríkisstj. fyrir þann drátt, sem orðið hefur á þessu, en ég ásaka hana miklu fremur fyrir það, að þegar frv. loks kemur fram, þá skuli það vera eins og það nú er. Það hefur verið mjög mikið um það rætt, að nú verði allir að leggja eitthvað á sig til þess að ráða bót á þessu ástandi, sem nú ríkir hér, en það er ekki hægt að slá þessu fram sem algildri reglu, og þegar á að ráða bót á dýrtíðinni, þá verður að líta í kringum sig og sjá, hvað hefur gerzt í íslenzku þjóðlífi og íslenzku hagkerfi frá því 1940 og fram til þessa dags. Það er strax hægt að slá því föstu, að þjóðarauður Íslendinga hefur vaxið mjög á þessu tímabili. Í þessu sambandi nægir að líta á erlenda gjaldeyrinn, en hann heldur alltaf áfram að vaxa hér í landinu, þótt verzlunarjöfnuðurinn sé okkur nú óhagstæður. Þjóðartekjurnar eru nú orðnar mjög miklar, og miklu meiri en nokkru sinni áður í sögu landsins. Nú á tveimur síðustu árum hefur mönnum einnig orðið það ljóst, að hætta geti steðjað að og slegið geti í bakseglin, ef ekkert sé gert til þess að halda dýrtíð og verðbólgu í skefjum. Þessu tvennu getum við slegið föstu, að þjóðarauðurinn hefur aukizt mjög og að nú þarf að gera ráðstafanir, sem kosta mikið fé, til þess að auka öryggi þjóðarinnar og bæta afkomumöguleika hennar. Að segja það, að nú þurfi allir að taka á sig hlutfallslega sömu byrðar, er algerlega röng og ósanngjörn ályktun. Það verður að athuga vel, hverjir hafa hagnazt og hverjir tapað. Ef við tökum til dæmis launastéttina, þá tók hún á sig miklar byrðar með gengislækkuninni 1939 í von um það, að þá mundi eitthvað rakna fram úr atvinnuleysinu. Það fór eins og búast mátti við, að kaupmáttur launastéttarinnar minnkaði, en áður hafði mikill hluti hennar átt að búa við atvinnuleysi, sem hafði gengið svo nærri mörgum, að þeir höfðu neyðzt til þess að leita á náðir hins opinbera. Það voru verkalýðurinn og launastéttin, sem tóku á sig byrðar 1939, og þær komu hart niður fyrst í stað. En þegar leið á árið 1939 og stríðið skall á, þá varð það strax í upphafi ljóst, að við það mundu opnast nýir og óvæntir gróðamöguleikar fyrir ýmsar stéttir þjóðfélagsins. Sjávarútvegurinn hafði verið hart leikinn á ýmsa lund. Margar greinar hans höfðu verið reknar með tapi. Landbúnaðurinn hafði mætt nokkru tapi, en hið opinbera hafði gert ráðstafanir að sínu leyti til þess að létta kreppunni af bændum landsins, eftir því sem efni stóðu til. En í árslok 1939 byrjaði strax nýtt víðhorf. Sölufarmar til Þýzkalands og Bretlands voru þá keyptir fyrir óvenjulega hátt verð, sem bætti aðstöðuna fyrir sjávarútveginn og landbúnaðinn. Gærufarmur, sem fór héðan til Þýzkalands síðast á árinu 1939, og aflasölur strax þá, til Þýzkalands sérstaklega, gerðu það að verkum, að strax kom í hendur vissra stétta í þjóðfélaginu veruleg tekjuaukning. En verklýðsstéttin bjó áfram við skarðan hlut. Það ár er kaup verkalýðsstéttanna og launastéttanna bundið og ekki greidd á það full dýrtíðaruppbót. Tekjur þessara stétta, framleiðendanna, voru rýrar fram yfir mitt ár ið. En þá fer allt að gerbreytast á hina hliðina. Þá er, undir lögbindingunni á kaupinu, byrjað að hækka verð landbúnaðarafurðanna. Þá byrjuðu fljótlega að hækka afurðir útgerðarinnar í landinu með bættum kjörum og hækkuðu verði á sjávarafurðunum. Árið 1940 var ágætt afkomuár og að sumu leyti mikið gróðaár fyrir sjávarútveginn. En fyrir launastéttirnar var það lélegt ár, þó að seinni hluti ársins bætti það að nokkru leyti upp, en það dugði alls ekki til. Þá eru liðin tvö ár, sem gera það að verkum, að aukizt hefur misræmið milli tekna stéttanna í íslenzka þjóðfélaginu miðað við það, sem áður var. Launastéttirnar verða út undan, en framleiðslustéttirnar taka gróðann, og þeir, sem annast dreifingu vara, byrja líka að safna að sér álitlegum gróða. Fram til þessa tíma voru og útgerðarmenn skattfrjálsir. Svo kemur árið 1941. Þá verður breyting að því leyti, að kaup launastéttanna hækkar til samræmis við hækkandi dýrtíð, eftir vísitölu, sem var reiknuð einum til þrem mánuðum eftir á. Verðlagið heldur enn áfram að hækka. Launastéttirnar verða enn fyrir auknum þunga af vaxandi dýrtíð, því að þær fá ekki kaup sitt hækkað eftir dýrtíðinni. En þá hjálpar þeim aukin atvinna. En nú fer stríðsgróðinn að flæða til útgerðarinnar og verzlunarstéttarinnar og að mörgu leyti einnig til bændastéttarinnar. En verkalýðsstéttin og launafólkið gerir lítið meira en að standa í stað, fastlaunafólkið alls ekki meira en að standa í stað. Dýrtíðaruppbót er því að vísu greidd, en hún kemur öll eftir á. Laun aukast við það, að menn vinna lengri vinnutíma. Menn leggja nætur við daga til þess að auka tekjurnar. Svo kemur árið 1942. Þá hækkar verulega grunnkaupið hjá launastéttunum öllum á því ári, og afkoman hjá því fólki verður mjög sæmileg. Þá fyrst er hægt að segja, að þessar stéttir fari að fá dálítið í sinn hlut af þeim stríðsgróða, sem hafði flætt yfir landið í rúm tvö ár. Á þessum tímamótum stöndum við nú. Við þekkjum þessa forsögu. Og minnugir þessarar forsögu eigum við að ákveða framtíðina. En við eigum ekki að slá fastri þeirri regin-vitleysu, rangsleitni og ósanngirni, að nú beri að leggja einhverjar tiltölulega jafnar byrðar, reiknaðar „prósentvís“, á allar stéttir þjóðfélagsins, án tillits til þess, hver hefur verið afkoma þeirra nú síðustu árin. Til þess að meta það, hvort rétt sé, að byrðarnar raunverulega geti verið jafnþungar eða ekki, þá ber að meta það, sem á undan er gengið, sem ég hef að nokkru getið, tekjur hinna ýmsu stétta í þjóðfélaginu og þess samræmis eða misræmis, sem þar hefur átt sér stað. - En mér virðist þetta frv. bera sára lítinn keim af því, að þessa hafi verið gætt, heldur að með því sé meira að segja vakinn upp gamall draugur, sem ég hélt, satt að segja, að hefði verið kveðinn niður fyrir fullt og allt á síðasta ári, þar sem það nú skýtur upp höfðinu, að beita eigi lögþvingun gegn launastéttunum, móti vilja þeirra og andstöðu þeirra. Ég hélt, að þessi draugur, sem riðið hafði húsþökum launastéttanna undanfarið, væri kveðinn svo langt niður, að engri ríkisstj. tækist að vekja hann upp. En núv. hæstv. ríkisstj. gerir þó tilraun til þess að vekja þennan draug upp. Og því óskiljanlegra er það, þar sem hæstv. núv. forsrh. hefur talað af mikilli sanngirni og velvild um það mál, rétt áður en hann tók við forsæti þessarar hæstv. ríkisstj. Hann sagði l. desember í ræðu sinni: „En í byrjun yfirstandandi árs (þ.e. 1942) horfði svo um kaupgjalds- og verðlagsmál, að ríkisvaldið taldi nauðsyn að taka á ný í taumana í því skyni að halda hinni vaxandi dýr tíð í skefjum. Var þá gripið til ráðstafana án þess að hafa verkalýðsstéttirnar með í ráðum, ráðstafana, sem leiddu til ófarnaðar.“ Þetta var hverju orði sannara og lýsir góðum skilningi þess mæta manns, sem hafði verið áhorfandi pólitískra átaka undanfarið og hafði séð, hvað það kostaði að beita eina stétt í þjóðfélaginu rangindum, að það leiddi einungis til ófarnaðar. Þeim mun sárara og óeðlilegra finnst mér það nú, að hæstv. ríkisstj., með forsæti þessa hæstv. ráðh., skuli nú leggja fram till. um að lögbjóða lækkun á kaupi hjá launastéttunum. Því að ég þori að fullyrða, að það er ekki gert í samráði við þær. Ég þori líka að fullyrða, að það er gert gegn vilja þeirra, og það veit hæstv. ríkisstj., þó að hún kunni ekki að hafa gert miklar tilraunir til þess að afla vitneskju um það hjá þeim. Þessi almennu orð vildi ég láta falla um frv., en skal svo r eyna á þeim örfáu mínútum, sem eftir eru af ræðutíma mínum, að minnast á nokkur atriði í frv., sem mér virðist rétt að benda á strax í upphafi. Um I. kafla frv. er það að segja, að mjög kann að orka tvímælis, hvort það er rétt að undanskilja jafnfortakslaust einn þriðja hluta af tekjunum, sem lagðar eru í varasjóð og til nýbyggingasjóða hjá útgerðarfélögum yfirleitt. Get ég þar tekið undir orð hv. 2. þm. S.-M. og bent honum á það, að vera kynni, að sum útgerðarfélög væru orðin svo sterk, að engin sérstök ástæða væri til þessa. Sérstaklega er þetta líka athugunarvert og þarf nánari athugunar við, þegar athuguð eru ákvæði 3. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að leyfa megi óvenjulegar afskriftir á eignum slíkra fyrirtækja. Ég vil líka benda á það, að það sé rétt að athuga, þegar þar að kemur, hvort það er rétt að ákveða jafnfortakslaust eins og gert er í frv., að samvinnufélög séu laus við það að fá skatt á þann hluta teknanna, sem þau leggja í varasjóð. Ég álít, að það þurfi athugunar við líka, hversu mikils auðs samvinnufélög kunna að hafa aflað á þessum stríðsgróðatíma og hvort sanngirni mæli með því, þegar á að fara að ganga á eignir og tekjur þeirra, sem mest hafa grætt, að þau eigi þá fortakslaust að vera undanskilin. Um viðreisnarskattinn sjálfan vil ég aðeins segja það, að það gefst enginn tími eða tækifæri til þess að fara nákvæmlega út í skattstigann þar. Þó virðist mér, að á það megi benda, að skattstiginn í þessum viðreisnarskatti er fyrst og fremst á tekjum upp að 100 þús. kr., jafnvel þó að hann sé lækkandi þar á tekjubili, og svo er hann lækkandi á tekjunum upp að 200 þús. kr. Nú er athugandi, að þetta frv. breytir því ekki, að sveitar- og bæjarfélög megi ekki leggja útsvör á tekjur fyrir ofan 200 þús. kr. Allir tekjuöflunarmöguleikar sveitar- og bæjarfélaga eru á tekjum einstaklinga og félaga, sem hafa tekjur á þessum hluta skattstigans, sem fellur undir viðreisnarskattinn. Og vera má, að þar kunni að vera gengið full nærri tekjuöflunarmöguleikum sveitar- og bæjarfélaga með þessu móti. - Þetta er atriði, sem ég vil benda á. Annars virðist margt mæla með því, að hugmyndin um viðreisnarskatt sé rétt og það sé rétt að bæta við skatti á þessum hluta skattstigans og breyta ákvæðum núgildandi skattal., hvað snertir skattlausan frádrátt til varasjóða, þó að ég álíti, að þau ákvæði frv., er þetta snerta, þurfi af ýmsum ástæðum mjög náinnar endurskoðunar við, eins og við Er að búast. Getur enginn til þess ætIazt, að nein ríkisstj. leggi fram svona lagað frv. þannig, að ekkert þurfi við það að athuga. Þætti mér því ekki undarlegt, þó að það kynni að þurfa að taka breytingum. Og víst er það, að það þarf að athugast mjög gaumgæfilega. Hugmyndinni um eignaaukaskatt er Alþfl. hlynntur. En ég get að sumu leyti tekið undir það með hv. 2. þm. S.-M, að mér finnast ákvæðin um þetta í IlI. kafla frv. vera bæði mjög ónákvæm og að sumu leyti þannig, að þau orki mjög tvímælis. Það er t.d., jafnan áður en eignaaukaskattur er ákvarðaður lögheimilaður tapsfrádráttur útgerðarfélaga. Það var nú svo, að þegar tapsfrádráttur var lögheimilaður, þá voru deilur um, hvort það skyldi gert. Alþfl. var andvígur því, að hann yrði leyfður. En samkomulag varð um það milli Framsfl. og Sjálfstfl. að leyfa þennan frádrátt. Og það samkomulag var víðtækara heldur en kom fram í þessu máli. Alþfl. er ekki reiðubúinn fyrir sitt leyti til að ganga inn á það skilyrðislaust, að tapsfrádráttur verði tekinn til greina, þegar kemur til þess að leggja þennan skatt á. Enda mun þetta vera síðari tíma viðbót í frv., eins og hv. þm. mun vera kunnugt um, sem í trúnaði fengu að sjá frv. áður, hvaða ástæða sem var til að setja þetta ákvæði í frv., áður en því var útbýtt á Alþ. Um IV. kafla hef ég rætt í sambandi við launastéttirnar almennt og skerðingu á réttindum þeirra. Og mér finnst engin rök vera hægt að færa fram fyrir því, að Alþ. gegn vilja verkalýðssamtakanna og launastéttanna ákveði að lækka kaup þeirra stétta nú um tæp 13%. Engin rök liggja til þess, engin sanngirni mælir með því og ekkert rétt hlutfall fæst milli stéttanna í landinu með því móti. Það er að vísu svo, að ákvæði 12. gr. frv. eru þannig, að það er opið fyrir verkalýðssamtökin og launastéttirnar að fara fram á grunnkaupshækkun, sem gerir þá alveg haldlaust þetta ákvæði frv. um lækkun á verðlagsuppbót. Og mér skildist á hæstv. forsrh., að það væri kannske einhver von til þess, að þetta yrði athugað, hvort þessa leið eigi að fara svona fortakslaust, eins og gert er ráð fyrir í frv. Ug ég vil mega vænta þess, að ríkisstj. athugi það og finni þann þunga, sem á bak við býr og fljótt mun koma í ljós hjá launastéttunum í landinu út af þessu ákvæði frv., af því að þeim finnst þetta ákvæði ekki réttlátt, borið saman við önnur ákvæði frv. Og ég álít líka það vera annað, sem gera ætti, að þetta ákvæði ætti að athugast af samtökum launastéttanna, til þess að hægt væri að sjá, á hvern hátt væri hægt að fá gagnkvæman skilning ríkisvaldsins og launþegasamtakanna í öllum þessum greinum, til þess að sjá, á hvern hátt væri hægt að gera aðstöðu þeirra í þjóðfélaginu á þá leið, að byrðarnar væru ekki lagðar tiltölulega þyngstar á þá, sem laun taka, þegar á að fara að hefja svo kallað viðreisnarstarf. En að mínu víti eru byrðar þessar lagðar þyngst á launastéttirnar með IV. kafla frv., eins og það er lagt fram hér fyrir hæstv. Alþ. Um verðlag landbúnaðarafurða get ég sagt það eitt, að mér finnst mjög á skorta í því efni í 15. gr., að engin ákvæði skuli vera um það, eftir hvaða reglum í höfuðatriðum eigi að finna út verðlagsvísitölu landbúnaðarafurða og frá hvaða tíma þar eigi að taka skurðpunktinn. Það er eins og hæstv. ríkisstj. hafi sjálfa órað fyrir því, að það mundi ekkert koma frá þessari n., sem í 15. gr. er gert ráð fyrir, að skipuð verði, og þess vegna hafi hæstv. ríkisstj. sett til vara það ákvæði í frv., að ef engin vísitala yrði fundin, þá lækkaði verð landbúnaðarvara á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í 15. gr. frv. En ég held, að þessi ákvæði 15. gr. þurfi gagngerðrar athugunar við eins og önnur ákvæði V. kafla frv., og er Alþfl. fús til þess fyrir sitt leyti að taka þátt í rækilegri athugun á þeim kafla. Ég hef nú notað þann tíma, sem mér var framast leyfður af hæstv. forseta til ræðu minnar, og þó að ég hefði kosið að fara um málið fleiri orðum, læt ég nú. staðar numið. En ég vænti þess, að þetta frv., eins og það liggur fyrir, sé aðeins opnun á viðræðum um það, á hvern hátt hægt er að bæta úr erfiðleikum, sem bíða fram undan, en hæstv. ríkisstj. vilji ekki með þessu frv. setja einskorðað fram hugmyndir, sem hún telji rangt og fráleitt að víkja frá. Mörg atriði frv. eru þess eðlis, að Alþfl. vill ræða þau, telur þar þörf á breyt. og telur, að þar sé í frv. stefnt í rétta átt. Sum ákvæði frv. eru hins vegar á þá lund, að Alþfl. telur þau, í þeirri mynd, sem þau hafa frv., þannig, að þau verði að hverfa algerlega burt úr frv. Með þetta fyrir augum mun Alþfl. taka þetta mál til rækilegrar athugunar eins og ávallt, er um vandamál er að ræða, og ræða bæði við flokkana og ríkisstj. um þær till. til lausnar þessa vandamáls, sem hann hefur fram að bera.



Herra forseti. - Enda þótt ýtarlega sé gerð grein fyrir frv. þessu í grg., er því fylgir, þá mun ég samt í örstuttu máli skýra frá því helzta, sem frv. fer fram á. Till. eru þess efnis að breyta vélasjóði, sem ræðir um í V. kafla jarðræktarlaga, nr. 54 4. júlí 1942. Breyt., sem farið er fram á, eru tvær. Önnur er sú, að framlag til sjóðsins verði aukið úr 25 þús. í 50 þús. kr. Þetta er gert með hliðsjón af breyt. á fyrirkomulagi á störfum sjóðsins og auknu verkefni hans. Það er að vísu ekki alls kostar rétt að segja, að verkefni hans sé aukið, því að frv. leggur til, að annað af verkefnum sjóðsins verði lagt niður, en hitt aukið að miklum mun, eins og ég mun síðar drepa á. Starfsemi sjóðsins er í núgildandi l. ákveðin þannig. að 2/3 hlutar stofnfjár sjóðsins sé ætlað til lána fyrir þá menn, sem kaupa landbúnaðarvinnuvélar. Það þótti eðlilegra, að þessi lánastarfsemi yrði tekin út úr sjóðnum og flutt undir Búnaðarbankann, því að það er alls ekki ætlazt til, að hún falli niður. Í þessu sambandi skal ég geta þess, að við vonum, að samkomulag geti náðst við Búnaðarbankann um þetta atriði. 1/3 hluti af stofnfé sjóðsins er í núgildandi l. ætlaður til vélakaupa vegna tilrauna með vélknúnar jarðræktarvélar og skurðgröfur. Þessi atarfsemi hefur ekki þótt fullnægjandi, og þess vegna fer frv. fram á, að vélasjóður helgi starfsemi sína eingöngu þessu starfi. Í bréfi, dagsettu 24. sept. 1942, felur atvmrh. verkfæranefnd að semja nýjar reglur um notkun skurðgrafna þeirra, er ríkið nú á. N. hélt fundi um þetta mál og komst að raun um, að reglur þessar þyrftu að mótast með hliðsjón af núgildandi l. varðandi jarðræktarframkvæmdir. En við athugun á þessari löggjöf kom í ljós, að breyt. á henni væru nauðsynlegar til þess að tilgangur næðist. Verkfæranefnd samdi þess vegna frv. þetta og sendi það landbn. Nd. Alþ. Þetta, sem ég hef rakið, eru þær aðalbreyt., er frv. felur í sér. Landbn. fékk málið til meðferðar og hefur flutt það næstum því orðrétt eins og það kom frá verkfæranefnd. Þó hefur landbn. gert smábreyt., sem ég hirði ekki um að rekja, en mun aðeins skýra frá einni. Hún er sú, að í frv. nú er gert ráð fyrir, að Búnaðarfélag Íslands hafi meiri íhlutun um störf sjóðsins en verkfæranefnd gerði ráð fyrir. Þetta er aðalbreyt. á till. verkfæranefndar. Allir landbnm. voru sammála um frv., og vænti ég, að það fái greiða afgreiðslu gegnum Alþ. Á því leikur enginn vafi, að þessi styrkur úr ríkissjóði til landbúnaðarins er sá styrkur, sem minnstum ágreiningi veldur, enda ríður mikið á, að allar ræktunaraðferðir séu í sem beztu lagi. Það gæti e.t.v. orðið til þess, að ýmsir styrkir til landbúnaðarins, sem ágreiningi valda, geti niður fallið. Ég legg svo til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. Ég tel ekki ástæðu til, að það fari til n., þar eð það kemur beint þaðan.



Herra forseti. - Ég hef ekki nema allt gott um frv. þetta að segja, en ég vil beina því til hv. landbn., að hún athugi það, að um leið og hún tekur af vélasjóði það hlutverk, sem hann til þessa hefur haft, að lána til stærri vélakaupa, þá þarf að koma deild við Búnaðarbankann, er geti veitt bæði félögum og einstaklingum, er ráðast í stærri vélakaup, lán til kaupanna. Til þess að þetta geti orðið, tel ég, að muni þurfa að breyta l. bankans, og vildi ég biðja n. að athuga það og vona, að hún síðar geti lagt fram breytingar á lögum bankans, ef hún finnur, að það er nauðsynlegt. Ég vil mælast til þess, að hv. n. athugi þetta.



í sambandi við 5. gr. þessa frv. vil ég spyrja hv. n. að því, hvort ástæða sé til að hafa heimild ríkisstj. óbundna til að leggja fram fé til vélasjóðs, þegar nú hefur verið veitt í fjárl. rífleg upphæð til kaupa á skurðgröfum. Ég tel þá fjárveitingu nægilega, og þess vegna finnst mér óþarft að hafa þessa heimild þarna. Ég vona, að hv. frsm. svari þessu.



Herra forseti. - Út af ummælum hv. 2. þm. N.-M. er það að segja, að það er að vísu rétt hjá honum, að verksvið vélasjóðs takmarkast frá því, sem áður var, þar eð honum er samkv. þessu frv. ætlað eitt hlutverk í stað tveggja áður. Út af þeim ummælum þessa hv. þm., ef þetta annað hlutverk vélasjóðs verður flutt undir Búnaðarbankann, þá muni þurfa að breyta l. bankans, þá tel ég eigi þörf á breyt. á þeim l., en aðeins að komast að samkomulagi við b1tnkann, og því gerðum við ráð fyrir. Út af því, sem hv. þm. Ísaf. sagði um 5. gr. frv., þá skal ég geta þess, að þegar þetta kom frá verkfæranefnd, þá var greinin öðruvísi orðuð. Þá stóð ekki aðeins, að ríkisstj. skyldi heimilt að leggja fram það fé, sem á vantaði til þess að kaupa tilgreindar vélar, heldur, að ríkisstj. skyldi leggja fram fé til kaupanna. Þessu breytti landbn., svo að nú er aðeins um heimild að ræða, þar sem áður var bein skylda. Ég tel, að hér sé um svo merkilegt mál að ræða, að eigi sé rétt að binda hendur ríkisstj. um þetta atriði, og þetta voru allir nm. sammála um og létu þessa heimild þess vegna standa í gr. Þó að ríkulegt fé hafi verið veitt í fjárl. þessa árs til þessara framkvæmda, þá þarf e.t.v. oftar að veita fé í þessu skyni, og l. eru sett fyrir fleiri en eitt ár, og til þessara framkvæmda þarf einnig fé árin 1944 og 1945 eins og 1943. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en vona, að hv. dm. fallist á frv. eins og það er.