Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 1. kafla (Jónas Guðmundsson) [óyfirl.]: Þessar fjárlfrv. var afgr. hér síðast, var niðurstaða þess sú, að tekjur þess voru áætlaðar 14368 þús., en gjöldin 14729 þús. Raunverulegur tekjuhalli samkv. frv. er því þá um 360 þús. Eftir þeim brtt., sem fyrir liggja frá allri n., á þskj. 881 og 895, hækkar tekjuhliðin um 1415 þús., en það eru hinir nýju skattar. sem teknir eru upp í frv.: Hátekjuskattur ..................... 200 þús. Viðskiptagjald ...................... 750 – Benzínskattur ..................... 230 – Áfengisverzlunin .................. 200 – Landssíminn ......................... 15 – Samtals 1415 þús. Frá þessu dragast eftir till.n. til lækkunar á tekjuliðum, sem eru: Tóbakstollur um ................... 180 þús. Verðtollur ......................... 130 – Ríkisútvarpið ...................... 10 – Samtals 320 þús. Hin raunverulega tekjuhækkun samkv. áætlun n. nemur því 1095 þús. Tekjurnar nema þannig alls 15463 þús. Eins og ég sagði áðan, nam gjaldahlið frv. eftir 2. umr. 14729 þús., og nú ber n. fram nýjar till. til útgjalda, sem nema 1147 þús. En jafnframt bar hún fram brtt. til lækkunar á útgjöldunum, sem nema alls 287 þús. Mismunurinn á hækkunar og lækkunar till.n. við þessa hlið fjárl. nemur þannig 160 þús., sem bætast við útgjöldin eins og þau voru áætluð eftir 2. umr., eða 14729 þús. Nema gjöldin þannig samkv. áætlun n. alls 15859 þús. kr. Verður tekjuhallinn þannig samkv. áætlun fjvn. 125 þús. Við áætlun gjaldahliðarinnar ber þess að gæta, að ýmsir útgjaldaliðir eru áætlaðir mjög ríflega, eins og t. d. tillag til Alþýðutrygginga 410 þús., en þær koma ekki til framkvæmda að öllu leyti 1936. Þannig er og um ýmsa fleiri útgjaldaliði, sem eru áætlaðir mjög ríflega, má því gera ráð fyrir, svo framarlega sem tekjustofnarnir bregðast ekki, að hægt verði að reka ríkisbúskapinn tekjuhallalaust þetta næsta ár. Um hinar einstöku brtt., sem tilheyra mínum kafla fjárl., get ég verið stuttorður, þar sem líka till. við tekjuhliðina hafa allmjög verið ræddar í þinginu. Að gert er ráð fyrir tekjuafgangi hjá símanum, umfram það, sem áætlað er í frv., stafar af því, að dregið er úr tillagi til einkasima í sveitum frá því, sem er í frv. eftir 2. umr., og jafnframt er ætlazt til, að launatillögur þær, sem n. hefir gert um laun við símann, standi óbreyttar. Tekjuaukningin af áfengisverzluninni, sem gert er ráð fyrir, er sett með tilliti til þess. að útsöluverð á áfengi verði hækkað frá því, sem það er nú. Þá er 9. brtt. á þskj. 881, við ríkisútvarpið. Hún gengur fyrst og fremst út á að orða þennan lið um, og auk þess er lagt til að hækka þennan lið frá því, sem hann er í frv. Hér í þinginu hefir verið á ferðinni þáltill. um lækkun útvarpsgjalds, sem n. gengur út frá, að ekki verði samþ. m. a. sakir þess. að það liggur fyrir að umbæta stöðina að miklum mun nú alveg á næstunni, því að erlendar stöðvar munn trufla allt útvarp hér, nema ef til vill í Rvík. Er því ekki annað fyrir hendi en stakka stöðina. Þá er 10. brtt. um að auka skrifstofufé sýslumanna og bæjarfógeta. Um þennan útgjaldalið er það að segja, að n. ætlast til, að bæjarfógetar njóti eingöngu þessarar hækkunar, því að frá þeim liggur skjallega fyrir, að þeir geti alls ekki komizt af með það, sem þeir hafa haft. Þá er stór hækkunartill. vegna landhelgisgæzlunnar, að í staðinn fyrir 350 þús. komi 450 þús. Eftir mjög nákvæma athugun komst n. að þeirri niðurstöðu, að svo fremi, sem halda ætti uppi sömu gæzlu og undanfarið, og það jafnvel þó að smábátar komi fyrir hin stóru strandvarnarskip okkar, þá megi ekki búast við, að þessi kostnaður verði undir 550 þús. Hvað sektarféð snertir, þá er ekki heldur hægt að búast við, að það verði meira en undanfarin ár. Þá hefir n. tekið upp þrjá læknisvitjanastyrki. Um þá er ekkert annað að segja en það, að það er alltaf nauðsynlegt að hjálpa stórum og afskekktum héruðum, sem erfitt eiga með að ná í lækni. Þrettánda brtt. er tekin aftur. Þá er 14. brtt. Þar er engin breyt. á upphæð, heldur er liðurinn orðaður um. Jafnframt vil ég geta þess, að fjvn. hefir á þskj. 895 leiðrétt þessa till. Í till. stendur: „gegn 2/3 hlutum annarsstaðar að“, en þar sem n. taldi, að þetta orðalag gæti valdið misskilningi, þá hefir hún lagt til á þskj. 895, að þetta orðist þannig: Gegn tvöföldu framlagi annarsstaðar að. Þá er næst till. um hækkun á styrk til þeirra sjúklingi, sem ekki heyra undir berklavarnalögin. Hækkunartill. þessi er gerð með tilliti til þess, að fyrir fjvn. hafa legið beiðnir um styrki til þessara sjúklinga fra ýmsum sveitarfélögum. Sama er að segja um styrk til ákveðins manns, sem nú er sjúklingur á Nýja-Kleppi. Sextánda brtt. er um Holtavörðuheiðarveginn. Eins og getið var við 2. umr., var gert ráð fyrir, að Holtavörðuheiðarvegurinn felli niður af frv., því að gengið var út frá, að þangað yrði látið af benzínskattinnm nægilega mikið fé. En nú hefir það komið í ljós, að það, sem úthlutað var til þessa vegar af benzínskattinum, nægir ekki, eða er ekki í samræmi við það, sem áður hefir verið veitt til hans, sem hefir verið undanfarin ár 60–80 þús. Þótti því ekki annað fært en láta upphæð þá, sem var í fjárlfrv. standa, að frádregnum 10 þús. En með því fær vegur þessi svipað og vant er, eða um 70 þús. Þá er 17. brtt. um Vatnsskarðsveginn. Nú er lagt til, að þessu fé verði ekki varið í Vatnsskarðsveginn sjálfan, heldur til Húnvetningabrautar frá Hólabaki norðan Vatnsdalshóla að Hnausakvísl, og er þetta gert eftir till.þm. sjálfs o. fl. Átjánda brtt. a-liður er um Sogsveginn, að lækka hann niður í 15 þús. og fella niður klausuna, sem fylgdi þeirri fjárveitingu, að Rvík legði helming á móti. Það þótti ekki fært að halda þessari klausu lengur, því að sá hluti þessa vegar, sem Rvíkbær ætlaði upphaflega að styrkja, er nú búinn, kominn alla leið að stöðinni. Er því tæplega sanngjarnt að skylda hann til þess að leggja fé á móti ríkissjóði í veg þennan lengur. Hitt er annað mál, hvað bærinn vill gera af fúsum vilja, því að vegur þessi hlýtur að verða „túristavegur“ og þá sérstaklega fyrir Rvíkinga. Er þess því vænzt, að barinn leggi eitthvað af mörkum til hans framvegis. Þá eru og taldir upp í 18. brtt. þeir vegir, sem leggja á fyrir benzínskattinn, og mun ég ekki fara neitt út í að ræða um þá, nema sérstakt tilefni gefist til. Þá er 19. brtt. Hana tekur n. aftur, því að hún var af vangá sett inn. Tuttugasta brtt. er um Ríkisskip. Það fór eins og minnzt var á við 2. umr., að ekki hefir tekizt að koma í framkvæmd þeim breyt. á rekstri ríkisskipanna, að lækka mætti tillagið til þeirra um 100 þús. kr., eins mg n. lagði til. Það er ekki hægt með öðru móti en því, að gefa skipum þessum eftir hafnargjöld úti á landi. En n. þótti ekki fært að leggja það til, að farið væri að höggva í tekjur hafnarsjóðanna, því að margir þeirra þurfa að standa undir miklum útgjöldum. Hefir n. því lagt til, að tillagið verði lækkað um 70 þús. í stað 100 þús. króna. Þá er 21. brtt. Þar leggur n. til, að tillagið til h/f Skaftfellings verði fært niður í 22 þús., úr 24 þús. Ástæðan til þess, að n. flytur þessa till. er sú, að til mála hefir komið að semja við félagið, sem að skipi þessu stendur, um flutninga til vitanna, og verði það úr, er ekki nema sjálfsagt að gæta þess, að styrkurinn til þessa báts verði færður niður með tilliti til þeirra tekna, sem hann kann að hafa af þessum flutningum. Tuttugasta og önnur brtt.n. er sú, að hún hefir tekið upp brtt.hv.þm. G.-K. um að veita 5 þús. kr. til þess að setja upp hljóð- og ljósdufl við Sandgerðissund, og á þetta að vera fyrsta greiðsla af fjórum. Aftur er vitaféð lækkað sem þessu nemur. Annars er það svo, að hér er beinlínis um að ræða vita, sem selja á á Sandgerðissundi. N. hefir viljað verða við þessari beiðni. Þess vegna hefir hún tekið þessa till. upp á sína arma. Þá leggur n. einnig til, að hreytt verði nokkuð bæði upphæð til hafnargerðar á Ísafirði, sem hækki úr 8 upp í 20 þús. kr., og færa með því til samræmis greiðslu ríkissjóðs til þessarar hafnar við greiðslu til annara hafna, og eins upphæð til Vestmannaeyjahafnar; n. leggur til að hún hækki úr 15 upp í 30 þús. kr., og skuli það vera fyrsta greiðsla af fjórum til Vestmannaeyjahafnar, til þess að dýpkva höfnina og gera uppfyllingu við hana. Þá er 25. brtt. um fjárveitingu til Blönduóshafnar, sem ber að skoða sem leiðréttingu, því það mun hafa verið samþ. í fyrra að veita 11 þús. kr. til þeirrar hafnar, en í fjárlfrv. standa aðeins 10 þús. kr. Þetta er því leiðrétting. Þá er 26. liður, bryggjugerðir og lendingarbætur. við þessa brtt. ber að skoða 7. lið á þskj. 895 sem leiðréttingu, því það, sem þar er sagt, er aths., sem af vangá fell niður af þskj. 881. Þetta er í fyrsta sinni, sem upphæðinni til bryggjugerða og lendingabóta er af fjvn. skipt á milli hinna ýmsu staða.

Nei, það hefir oft verið gert áður

. Nú, þá bið ég afsökunar, en það var ekki gert í fyrra. En fjvn. telur þetta til þæginda fyrir starf þingsins og fjvn., að hægt sé að sjá þessa skiptingu frá ári til árs. Ég vil benda á það, að upphæðin til Hofsóss er fyrsta greiðsla af fjórum, sem lofaðar eru til þessa mannvirkis, sem nú er fyrirhugað að byrja á, ef tillag fæst frá ríkissjóði. Það eru ekki margar beiðnir um framlog til bryggjugerða og lendingarbóta, sem fyrir n. hafa komið, og hún tekur ekki upp í sínar till.N. hefir hækkað þessa upphæð um 215000 kr., í 36500 kr. og skipt upphæðinni milli flestra þeirra staða, sem umsóknir hafa borizt frá, þó hverri einstakri umsókn hafi ekki verið hægt að sinna til fullnustu nema þar, sem um smærri framkvæmdir hefir verið að ræða. Þá er 27. liðurinn um þann dæmalausa brimbrjót í Bolungavík. N. leggur til, að Alþingi reyni nú í eitt skipti fyrir öll að gera hreint fyrir sínum dyrum með því að ætla í raun og veru 70 þús. kr., með beinu framlagi 30 þús. kr. á þessu ári og heimild til lántöku, svo að hægt verði nú með einu átaki að gera tilraun til að gera þetta mannvirki svo úr garði, að það eyðileggist ekki í fyrsta veðrinu, sem kemur, jafnvel þó það yrði nokkuð sterkt. Þetta mannvirki hefir verið á döfinni síðan elztu menn þingsins muna. Nú er talað um að láta í það 140 þús. kr., til þess að reyna að gera það varanlegt. Fjvn. vill leggja fram helming þessarar upphæðar, þar af 30 þús. kr. á þessu ári, en 40 þús. kr. á næsta eða næstu árum, ef um það semst við væntanlega lánsstofnun og samþ. verður ábyrgðarheimildin í 22. gr. fjárl. Heima fyrir á svo að fást jafnmikið fé á móti þessu. Ég held, að ég hafi þá ekki fleiru að segja um þær brtt., sem mér tilheyra, nema á þskj. 885; þar er talað um að heimila stj. að hækka styrk til flóabáta um eitt þús. kr., og geri ég ráð fyrir, að enginn mæli á móti því. Hv. samgmn. hefir gert till. um skiptingu á þessu fé, og býst ég ekki við, að fjvn. sjái neitt við þá skiptingu að athuga. Ég vil þá einnig benda á það, að í 20. gr., sem að nokkru leyti heyrir til þeim greinum, sem ég tala um, hafa verið leiðréttar afborganir ríkissjóðs og ríkisstofnana uf erlendum og innlendum lánum. Í frv. eru þessar afborganir taldar til samans 962434 kr., en í brtt.fjvn. ekki nema 929100 kr., og er það réttara. Þetta er því bara leiðrétting, sem fell niður við 2. umr. og kemur því nú fram. Sama er að segja um tillag til vitabygginga. N. leggur til, að það lækki um 5 þús. kr., en till.hv.þm. G.-K. um byggingu ljósdufls við Sandgerðissund er tekin upp af n., og er ætlazt til, að það komi á þessum lið. Till. frá n. um skiptingu þessa fjár eru í raun og veru engar. Það er búið að samþ. áður að byggja svo marga vita, sem enn eru óbyggðir, og telur n. sjálfsagt, að fé þetta gangi til þeirra eftir till. vitamálastjóra og stjórnarinnar. Ég sé ekki ástæðu til að svo stöddu að víkja að brtt. einstakra hv.þm. eða hv. minni hl. fjvn. fyrr en flm. þeirra hafa mælt fyrir þeim.

Frsm. 2. kafla (Bjarni Bjarnason) Hér eru nokkrar brtt. við 14. og 15. gr., sem ég ætla að gera afarstutta grein fyrir. þær till., sem ég hefi að tala fyrir, byrja á 28. lið á þskj. 881. Ég gerði grein fyrir þeim lið við 2. umr. og sé ekki ástæðu til að endurtaka það. 29. liður er um verklegt framhaldsnám. við 2. umr. flutti n.brtt. um að færa þessa upphæð úr 10 þús. kr. niður í 2 þús., en hæstv.atvmrh. taldi sig þá hafa reiknað með því, að þarna yrði talsvert fé. veitt, svo að fjvn. hefir nú dregið úr þessari upphæð aðeins 4 þús. kr., og er hún nú 6 þús. eftir till.n. Þá er till. um 2 þús. kr. til kennaranámskeiðs. Þetta er nýr líður, sem stendur í nokkru sambandi við annan lið, sem felldur var niður eftir till.n. við 2. umr. Það var utanfararstyrkur kennara. N. fellst á, að það sé sanngjarnt, að þessi stétt fái þessar 2 þús. kr. til námskeiðs innanlands, sem auðveldara er að veita en styrk til utanferða. 31. liðurinn er stofnkostnaður héraðsskóla. Í lögum um héraðsskóla er gert ráð fyrir, að helmingur stofnkostnaðar hvers skóla greiðist úr ríkissjóði, en hinn helmingurinn annarsstaðar frá. Nú telja Reykholtsskóli og Laugaskóli sig eiga eftir að fá greiddar 8–9 þús. kr. af ríkisframlagi þessu, og leggur n. til, að þessari upphæð verði skipt á tvö ár og að þessu sinni verði greitt til skólanna 5500 kr., og að liðurinn verði þá kr. 10500. Þá er næst byggingarstyrkur til Flensborgarskóla. Leggur n. til, að sá liður hækki úr 15 þús. kr. í 30 þús. kr., og stafar þessi hækkun af því, að byggingunni miðar örar áfram en búizt var við. Eins og lögin um gagnfræðaskóla mæla fyrir, ber ríkissjoði að greiða 2/5 kostnaðarins, og hrökkva þessar 30 þús. kr. næstum því til þess að greiða þá lagalegu kröfu, sem Hafnarfjarðarbær á á ríkið vegna þessa skóla. Í 33. lið er lagt til, að framlag til unglingaskóla utan kaupstaða hækki um 2 þús. kr. Upphæð þessi var í frv. 13 þús. kr., en eftir skýrslum frá fræðslumálastjóra um unglingaskóla utan kaupstaða kom í ljós, að þessi upphæð mundi reynast of lág. Fjvn. leggur til, að helmingurinn af viðbótinni, eða 1000 kr., fari til skóla Sigurðar Greipssonar í Haukadal. Þessi skóli hefir verið undir sama flokki og unglingaskólar utan kaupstaða, þó það sé eini skólinn hér á landi af þessari tegund. Má líta svo á, að sanngjarnt se, að skólinn fái nokkurn styrk umfram hina, af því hann hefir heimavist einn þessara skóla. 34. liður, sem er nýr, er um 2000 kr. til alþýðuskólans í Reykjavík, sem er nýstofnaður. Þessi skóli hefir um 140 nemendur, og má í raun og veru segja, að hann sé sama eðlis og unglingaskólar utan kaupstaða. Telur n. rétt, ef hægt er, að styrkja nokkuð þessa kennslu, sem stunduð er yfir daufasta tíma ársins. Þá er hér 500 kr. hækkun á styrk til Kvenfélagsins Óskar á Ísafirði, úr 5500 kr. í 6000 kr. 36. liður er nýr: Styrkur til raflýsingar á Staðarfellsskóla. Er fullkomlega réttmætt að gera allt, sem auðið er, til þess að heimavistarskólar geti orðið raflýstir. Þessi litli styrkur, 2500 kr., verður auðvitað ekki nægilegur til þess að koma raflýsingunni á, en hann er þó nokkur viðleitni í þá átt. Allir, sem nokkuð þekkja til þessara skóla, vita, að það er eitt af höfuðatriðunum í útbúnaði þeirra, að þeir séu raflýstir. Þá er styrkur til húsmæðraskólans á Laugalandi hækkaður úr 10 þús. kr. í 15 þús. 38. liður er nýr, um að veita 2 þús. kr. til sjóvinnunámskeiðs. Við hann er brtt. á þskj. 895, um að atvmrh. skuli ráðstafa þessu fé eftir till. frá Fiskifélagi Íslands. Þetta er ætlað til námskeiðs fyrir þá, sem sjómennsku stunda og aðra vinnu, er að fiskveiðum lýtur. 39. liður, sem er nýr, er um 3 þús. kr. byggingarstyrk til Jóns Þorsteinssonar íþróttakennara, sem er þekktur maður hér í bæ og byggði nýlega mjög myndarlegt íþróttabús. N. leggur til, að honum sé veittur þessi styrkur. Þótt hann að vísu hafi sótt um miklu meira, má telja, að þessi upphæð megi verða að nokkru liði. 40. til 41. liður og stafl. þar á milli eru nýir liðir. Þetta eru nokkrir bókmennta- og listamannastyrkir, til þeirra prófessors Árna Pálssonar, séra Jóns Thorarensens og Helga Guðmundssonar kennara, til ýmiskonar ritstarfa. og ennfremur til Tómasar Guðmundssonar skálds, söngmanranna Péturs Jónssonar og Eggerts Stefánssonar og til Gunnlaugs Blöndals listmálara. Tómas hefir að vísu ekki ort mikið. en hefir fengið ágæta dóma fyrir ljóðabók, sem hann nýlega hefir gefið út. Pétur Jónsson og Eggert Stefánsson eru þekktir söngvarar, og Gunnlaugur Blöndal er orðinn þekktur listamaður bæði innan lands og utan. Þá hefi ég stuttlega gert grein fyrir þeim brtt., sem fellu í mitt skaut. Á brtt. einstakra þm. ætla ég ekki að minnast að svo stöddu, en má vera, að ég geri það, þegar flm. hafa gert grein fyrir þeim.

Frsm. 3. kafla (Þorbergur Þorleifsson) Við þennan 3 kafla fjárl., sem ég hefi framsögu á, eru allmargar brtt., sem að vísu margar tala fyrir sér sjálfar, vegna þess að þær eru teknar upp samkv. nýjum lögum, sem verið er að samþ. í þinginu. Flestar brtt.fjvn. við 16. og 17. gr. eru ýmist til verklegra frumkvæmda eða til almennrar styrktarstarfsemi. og skal ég fara um þær örfáum orðum, eftir þeirri röð, sem þær eru í. Fyrst er 42. liður. til nýbýla og samvinnutyggða. 180 þús. kr. Er þessi liður tekinn upp með tilliti til frv., sem liggur fyrir þinginu og væntanlega verður að lögum, og skal ég ekki fjölyrða um það. 43. liður er um styrkinn til sandgræðslunnar. N. leggur til, að við þann lið bætist svo hljóðandi aths.: Þar af 3000 kr. upp í kostnað við framkvæmdir til verndar flæðiengjum Sandsbæja í Öxarfirði. Þessar jarðir, sem eru sjö að tölu, hafa orðið fyrir miklum skemmdum á engjum og hefir verið kostað til þess miklu fé að lagfæra þær. Ábúendur sóttu um miklu hærri upphæð til mannvirkis þess, sem þarna, hefir verið gert, en n. sá sér ekki fært að leggja til, að hærri upphæð væri veitt til verksins .n þessu sinni. 44. liður er brtt. við 16. gr. 6. b., um að fella niður aths. um það, að helmingur af tekjum tóbakseinkasölunnar renni til búnaðarbankans. Er þetta lagt til með tilliti til þess, að veitt er til nýbýla sbr. 42. lið þessara brtt., og einnig þess, að önnur skipun er nú komin á um meðferð þessara tekna en áður var. Þá er 45. liður, um tilbúinn áburð. N. leggur til að styrkur sá lækki úr 45 þús. kr. í 28 þús. kr., og er það vegna þess sparnaðar, sem n. er að reyna að koma fram á ýmsum liðum fjárl., og fannst n. tiltækilegt að lækka þennan lið. 46. liðurinn er um tvær nýjar upphæðir, sem n. hefir tekið upp vegna nýrra laga frá þessu þingi, og þarf ekki að fjölyrða um þennan lið fremur en aðra slíka. 47. liðurinn er till. um tvær nýjar fjárveitingar, til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum, 6 þús. kr., og til Halldórs Pálssonar til fjárræktarnáms, 1000 kr. Ég minntist á fyrra liðinn við 2. umr. Þá var að vísu ekki gert ráð fyrir nema 5 þús. kr. Halldór Pálsson, sem er stúdent, stundar háskólanám í fjárrækt í Englandi. Hefir hann áður notið styrks úr ríkissjóði og yrði þetta væntanlega lokastyrkur. 48. brtt. er líka tveir nýir liðir. Fyrri liðurinn er um 2 þús. kr. styrk handa læknaskólakandídat til þess að stunda dýralækningar erlendis. N. hefir tekið þetta upp samkv. till. landlæknis. Færði hann allskýr rök fyrir því. að mikil nauðsyn væri til að hafa hér á landi vísindalega menntaðan dýralækni, sem einnig væri mannalæknir, vegna hins mikla sambands, sem væri milli sjúkdóma manna og dýra. - Þá er hinn liðurinn, sem er um dálitla upphæð til að styrkja bónda einn í Húnavatnssýslu, Ágúst Jónsson, til að kaupa smásjá. Þetta er maður, sem hefir mikinn áhuga fyrir því að verða að liði við rannsókn á húsdýrasjúkdómum þeim, er steðja að landbúnaðinum. Maður þessi hefir verið hjá Dungal við þessar rannsóknir, og n. áleit, að rétt væri að veita honum þennan umbeðna styrk. Þá er hér nýr liður til jöklarannsókna, 4 þús. kr. Hefir sænskt félag ákveðið að stofna til vísindaleiðangurs til að rannsaka íslenzka jökla, og fannst fjvn. það tæplega vansalaust, að ríkið legði ekkert til þessa leiðangurs. Eins og kunnugt er, hafa þeir, sem rannsakað hafa jökla og óbyggðir landsins, flestir verið útlendir menn, en Íslendingar hafa þar sjaldan komið nærri til hjálpar. Þótti fjvn. ekki nema vel til fallið, að ríkissjóður tæki nú lítinn þátt í þessum rannsóknum. Þá er 50. liður um Fiskifélagið. hefir ekki séð sér fært að taka endanlega afstöðu til hennar. - Ég skal geta þess, að það liggur fyrir brtt. við þennan lið frá hv.þm. Borgf., en n. hefir ekki enn tekið afstöðu til þess, hvort hún fellst á þá brtt., en ég mun gera grein fyrir því, þegar hann hefir talað fyrir henni. Þá er 51. brtt., nýr liður. Það er að vísu orðað svo: „Til Helgu Thorlacius, til að útbreiða þekkingu á íslenzkum nytjajurtum“. En það er leiðrétt á þskj. 895, þannig að liðurinn skal orðast svo: Til Helgu Thorlacius, í viðurkenningarskyni fyrir að útbreiða þekkingu á íslenzkum nytjajurtum. - Þessi kona hefir unnið mikið að því á ýmsan hátt að útbreiða þekkingu á íslenzkum jurtum og auka áhuga almennings fyrir því að nota þær til ætis meira en gert hefir verið. N. finnst þetta svo merkilegt starf, að hún sér sér ekki annað fært en að mæla með því, að þessi kona fái ofurlitla fjárupphæð, þ. e. a. s. 500 kr., í viðurkenningarskyni fyrir starf sitt. 52. brtt. er til mæðrastyrksnefndar. Það er nefnd með sjálfboðaliðum, sem unnið hefir að því að hjálpa bágstoddum mæðrum, giftum og ógiftum, og unnið þarft og gott vert. Og leggur n. til, að veittar verði 2 þús. kr. til þeirrar starfsemi. 53. brtt. fer fram á að hækka styrkinn til mjólkurbúa um 22 þús. kr. Þetta er aðeins leiðréttingartill., vegna þess að það hefir komið í ljós, að það er meira, sem þarf að leggja til þeirra mála heldur en n. athugaði, þegar hún tók þetta upp við 2. umr. Þá er 54. brtt., nýr liður, til alþýðutrygginga, kr. 410 þús., sem er tekin upp samkv. hinni nýju löggjöf, sem hér er í uppsiglingu og væntanlega kemur til framkvæmda að allmiklu leyti þegar á næsta ári. 55. brtt. er um að lækka framlagið til sjúkrasamlaga um nokkra upphæð. Þessi liður fellur væntanlega alveg niður, þegar hin nýja tryggingarlöggjöf kemur fullkomlega til framkvæmda, en þar sem ekki er búizt við því, að það geti orðið að öllu leyti á næsta ári, þá hefir n. komið sér saman um að láta standa eftir 10 þús. kr. til sjúkrasamlaganna. En tillagið til ellistyrktarsjóðanna hefir n. aftur á móti lagt til, að verði fellt alveg niður með 56. brtt., þar sem þeir renna inn í þessa nýju löggjöf. 57. brtt. fer fram á að lækka eftirlaun, sem n. hefir ákveðið að leggja til, að tekin yrðu upp til Sigurðar Thoroddsens, um 4 þús. kr., og er það vegna þess, að n. hefir nú fengið upplýsingar um það, að hann hefir notið meiri lögboðinna ellilauna heldur en n. hafði búizt við. Þá leggur n. til með 58. brtt., að Guðfinna Jensdóttir prestsekkja fái ofurlitla hækkun, sem sé úr 183.04 upp í kr. 300.00. 59. brtt. er um að orða fyrirsögn g-liðar 18. gr. frv. þannig, að í staðinn fyrir „Rithöfundar“ komi Rithöfundar og listamenn. N. leggur sem sagt til, að í þessa gr. verði tekinn einn listamaður. Það má að vísu segja, að rithöfundar séu listamenn, en það er ekki venjulega orðað þannig. A. m. k. sá n. sér ekki fært að taka þennan málara, sem ekki er rithöfundur, upp í þessa gr. án þess að breyta fyrirsögn hennar. 60. brtt. er um að taka upp í 18. gr. fjárl. þennan málara, sem ég gat um áðan, Jón Stefánsson, og Odd Oddsson, þjóðkunnan þjóðsagnasafnara og rithöfund. Þá eru 61. og 62. brtt. um það, að 2 liðir í 18. gr. skuli falla niður, vegna þess að þeir liðir eiga við persónur, sem hafa látizt á árinu. Í 63. brtt. er lagt til, að teknir séu upp nokkrir nýir liðir, til: Jónatans Jónssonar vitavarðar, Kolbeins Kristinssonar, Tómasar Gunnarssonar fiskimatsmanns, Helga Árnasonar fyrrv. safnahúsvarðar og Einars Markússonar fyrrv. ríkisbókara. Þessir menn eru allir teknir upp með sömu rökum og aðrir, sem í þennan lið fjárl. hafa verið teknir. Þá hefir n. lagt til, að teknar séu upp nokkrar nýjar ábyrgðarheimildir. Og er þá fyrst heimild til að ábyrgjast allt að 30 þús. kr. lán fyrir Ísafjarðarkaupstað. Í till.n. stendur: „til greiðslu skuldar vegna hafnargerðar.“ En ég skal geta þess, að hér hefir slæðzt inn villa, og mun n. bera fram brtt. um það, að í staðinn fyrir: „til greiðslu skuldar vegna hafnargerðar“ komi: til greiðslu lausaskulda bæjarins. - Um þessar ábyrgðarheimildir yfirleitt þarf ég ekki að fjölyrða. Þær eru allar teknar upp vegna brýnna nauðsynja viðkomandi bæjar- og sveitarfélaga, og gildir yfirleitt það sama um þær allar. - Önnur ábyrgðarheimildin er um að ábyrgjast fyrir Hólshrepp í Norður-Ísafjarðarsýslu 30 þús. kr. lán til viðgerðar á brimbrjótnum í Bolungavík. Hv. 6. landsk. minntist á þessa ábyrgðarheimild í sinni framsöguræðu, og þarf ég því ekki að fjölyrða um hana meir. - Þá er ábyrgðarheimild fyrir Stokkseyrarhrepp, til greiðslu ógoldinna vinnulauna vegna bryggjugerðar, allt að 3500.00. - Þar næst kemur heimili til að ábyrgjast fyrir tunnuverksmiðju Siglufjarðar allt að 150 þús. kr. rekstrarlán, gegn tryggingu, sem stj. metur gildar. Ég skal geta þess, að þarna vantar inn í, og mun n. flytja brtt. um það, áður en gengið verður til atkv., að bætt verði við, að Siglufjarðarkaupstaður ábyrgist þetta lán ásamt öðrum þeim tryggingum, sem stj. metur gildar, enda sé lánið greitt að fullu fyrir áramót. -við 2. umr. minntist ég nokkuð á ábyrgðarheimild fyrir Akureyrarkaupstað viðvíkjandi tunnuverksmiðju þar. N. hafði ætlazt til, að það gæti orðið 200 þús. kr. ábyrgð, en till. var tekin aftur til 3. umr., og þar sem þessi heimild fyrir Siglufjörð hefir bætzt við, þá hefir n. ekki séð sér fært að fara eins hátt og hún hafði upphaflega hugsað sér, og færði þess vegna þá heimild niður í 150 þús. kr., svo hún er nú jöfn heimildinni fyrir tunnuverksmiðju Siglufjarðar. N. fannst það ekki fært að gera upp á milli þessara fyrirtækja, sem starfa algerlega að því sama. En það gildir vitanlega það sama um ábyrgðina fyrir tunnuverksmiðju Akureyrar, að inn í verður að bætast, að Akureyrarkaupstaður verði að ábyrgjast þetta lán ásamt öðrum þeim tryggingum, sem ríkisstj. metur gildar. - Þá er heimild til þess að ábyrgjast allt að 15 þús. kr. lán til vatnsveitu í Dalvík, gegn tryggingu, er stj. metur gildar. - Einnig leggur n. til, að heimilt sé að endurgreiða toll af vínanda, sem fluttur er inn og notaður er til sútunar á skinnum til fatnaðar, og undanþiggja þann vínanda álagningu. Einnig að heimilt sé að undanþiggja aðflutningsgjöldum 4 þús. eintök af steinprentuðum myndum, sem nokkrir menn í Reykjavík hafa látið gera eftir andlitsmyndum Jóhannesar Kjarvals málara. - Þá er heimild fyrir stj. að leggja fram á næstu 5 árum allt að 10 þús. kr. til kaupa á bókasafni Tryggva Þórhallssonar, handa Reykholtsskóla, gegn 5 þús. kr. framlagi frá skólanum sjálfum. Þetta bókasafn er mikið og merkilegt, og n. fannst eftir öllum atvikum það vera vel til fallið að heimila stj. að gera þessi kaup. - Þá er lítil heimild til að endurgreiða tolla, 150 kr., af hljóðfæri, harmoniku, sem blindur maður hefir keypt sér og notar sér til lífsframfæris. Þessi blindi maður getur séð fyrir sér með þessu hljóðfæri, og þess vegna fannst n. það sjálfsagt, að þessi tollur yrði endurgreiddur. - Þá vill n. heimila að kaupa jarðirnar Keldudal, Álftagróf og Holt í Mýrdal, sem sæta ágangi Hafursár vegna fyrirhleðslu, sem vegamálastjórnin hefir látið gera þar, og liggja þær undir skemmdum. Þar sem þetta er að l. bótaskylt, og hætt er við, að sú upphæð, sem þyrfti að verja til bóta á þessum spjöllum, yrði allmikil, þá áleit n. það hyggilegt að heimila ríkisstj. að kaupa þessar jarðir. - Þá vill n. heimila að verja af tekjum landssímans allt að 5 þús. kr. til þess að smíða talstöðvar til að leigja íbúum um afskekktra eyja á Breiðafirði. Það er vitanlegt um þessar eyjar, að þær eru útilokaðar frá öllu símasambandi, og þess vegna er það ekki nema sanngjarnt, þegar litið er til hinna miklu framlaga, sem ríkið hefir lagt til símalagninga víðsvegar um landið, að það hjálpi líka þessum eyjum til þess að komast í samband við umheiminn. - Þá er á þskj. 895 heimild um að ábyrgjast 18 þús. kr. lán til vatnsveitu í Skagastrandarkauptúni, gegn tryggingu, er stj. metur gilda. Það er sama um þessa ábyrgðarheimild að segja og hinar, að hún er tekin upp vegna þeirrar nauðsynjar, sem fyrir hendi er á staðnum. - Þá leggur n. til. að heimilt sé að endurgreiða úr lífeyrissjóðum barnakennara og embættismönnum nokkrum mönnum það fé, sem þeir hafa lagt í sjóðina: Páli Kr. Pálssyni fyrrv. póstmanni í Reykjavík, Jónasi Hallgrímssyni fyrrv. póstmanni í Reykjavík, Gunnari Benediktssyni fyrrv. presti, Magnúsi Jónssyni fyrrv. kennara í Skógi á Rauðasandi, Þóri Tryggvasyni fyrrv. kennara í Reykjavík, Guðgeir Jóhannssyni fyrrv. kennara á Eiðum, Valdimar Sveinbjörnssyni kennara í Reykjavík, Gunnari A. Jóhannessyni fyrrv. kennara á Ísafirði, og Sólveigu Albertsdóttur fyrrv. kennslukonu á Patreksfirði. Það hefir áður verið gengið út á þá braut að endurgreiða mönnum það fé, sem þeir hafa lagt í þessa sjóði, þegar þeir hafa ekki lengur samkv. l. átt rétt til þessara sjóða, og virðist öll sanngirni mæla með því, að það sé gert. Og þó það kæmi til tals í n. að gera um þetta till., sem færi í aðra átt, þá komst það ekki til framkvæmda. En vegna fordæmisins, sem búið er að gefa um þetta, þá vildi n. ekki hægja þessum mönnum frá því að geta fengið þetta endurgreitt. Þá leggur n. einnig til, að stjórn Búnaðarbankans sé heimilt að greiða frú Önnu Klemensdóttur, ekkju Tryggva heitins Þórhallssonar bankastjóra, 25% af launum aðalbankastjóra Búnaðarbankans og dýrtíðaruppbót að auki, - og einnig, að stjórn sama banka sé heimilt að greiða frú Aðalbjörgu Albertsdóttur, ekkju Þorsteins Sigurgeirssonar bankagjaldkera, 1000 kr. Ég held, að ég hafi þá með örfáum orðum minnzt á allar þær brtt., sem heyra undir þennsn kafla fjárl., sem ég er frsm. fyrir. En um þær brtt., sem hér liggja fyrir frá einstökum þm., vil ég ekkert segja að svo stöddu, fyrr en þeir eru búnir að tala fyrir þeim.

Jörundur Brynjólfsson Það eru aðeins örfá orð. Ég heyrði það hjá hv.frsm., 6. landsk., að hann tók aftur 19. till.fjvn., við 13. gr. frv. Ég leyfi mér hér með að taka hana upp aftur.

Frsm. meiri hl. samvn. samgmn. (Gísli Guðmundsson) Samgmn. beggja d. hafa haldið sameiginlega fundi um úthlutun styrks til flóabáta og hafa getið út sameiginlegt nál., sem hér er á þskj. 858. ásamt brtt. við heildarupphæðina til flóabátaferða, þar sem lagt er til, að styrkurinn verði hækkaður úr 75 þús. kr. upp í 76 þús. kr. og stendur þannig á því, að þegar n. höfðu úthlutað styrknum til hinna einstöku báta, eftir því sem þeim fannst ástæða til, þá varð heildarupphæðin 1 þús. kr. hærri heldur en sú, sem áætluð er í frv., og þótti því rétt að gera till. um þessa hækkun. - Ég skal taka það fram, að nm. eru sammála um að skipta bátastyrknum eins og hér er gert í nál., að því undanskildu þó, að hv.þm.N.-Ísf. og hv.þm. Ísaf. hafa skrifað undir það með fyrirvara. Hv. þm.N.-Ísf. hefir gefið út sérstakt nál., þar sem hann gerir grein fyrir sínum ágreiningi við n., sem er aðeins um eitt atriði. Og hv.þm. Ísaf. mun væntanlega gera grein fyrir því, í hverju hans fyrirvari er fólginn. N. hafði við úthlutun styrksins tekið til athugunar þær skilagreinar og reikninga frá flóabátunum yfir árið, sem er að líða, sem lágu fyrir hjá forstjóra skipaútgerðar ríkisins, en í fjárl. þessa árs var sett sú aths. við flóabátastyrkina, að slíkar skilagreinar skyldu afhendast skipaútgerð ríkisins, og að hún hefði yfirumsjón flóabátaferðanna. Samkv. þessum upplýsingum, sem fyrir lágu, gerði n. sínar till. Heildarupphæðin er nú lækkuð frá því, sem var í fyrra, úr 82 þús. kr. niður í 76 þús. kr., eftir því, sem n. leggur til, og við það varð að miða skiptinguna. N. leggur til að Norðurlandsbáturinn verði hækkaður um 2 þús. kr., úr 11 þús. kr. upp í 13 þús. kr. Stafar það af því, að gerð hefir verið rækileg grein fyrir því, að útgerð þessa báts hefir engan veginn borið sig. Þeir menn, sem þennan bát eiga, vinna á honum sjálfir, og það hefir komið tilfinnanlega niður á þeim, að reksturinn hefir ekki borið sig. Þess vegna hefir n. ákveðið að hækka þennan styrk. Hinsvegar hefir n. lagt til að fella niður styrki til Lagarfljótsbáts, Grímseyjarbáts og Rauðasandsbáts. Rauðasandsbátur er ekki starfræktur lengur, og Lagarfljótsbátur hefir verið lagður niður vegna annara samgangna, sem þar eru komnar. Grímseyjarbát taldi n. rétt að styrkja ekki lengur, heldur vill leggja þá kvöð á Norðurlandsbátinn að fara nokkrar ferðir árlega til Grímseyjar. N. hefir ennfremur lagt til - til þess að ná þeirri niðurfærslu, sem nauðsynleg þótti - að færa niður styrkinn til Borgarnesbáts, úr 20 þús. kr. niður í 15 þús. kr. Þessi till. er byggð á því, að Alþ. hefir nýlega lagt fram allmiklu styrk til þess félags, sem heldur uppi þessum ferðum milli Reykjavíkur og Borgarness, og gert því mögulegt að eignast skip, sem er á margan hátt hentugra til þessara ferða heldur en það skip, sem það áður hafði. Það má því gera ráð fyrir, að afkoma verði þar af leiðandi betri, enda sýna reikningar félagsins það nú þegar. Annars má geta þess, að lögð var sú kvöð á þetta félag að fara nokkrar ferðir á ári til Breiðafjarðar. Ég veit, að þetta er mjög óþægilegt, og vil segja það sem mína skoðun, að ef þrengist um fyrir félaginu vegna hins lækkaða styrks, þá ætti að létta þessari kvöð af, enda efast ég um, að hún hafi komið að því gagni, sem til var ætlazt. Þá er í till.n. ýmsar smávægilegar tilfærslur milli einstakra báta, sem ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um. Ég sé heldur ekki ástæðu til að fara neitt út í þann ágreining, sem hv.þm.N.-Ísf. hefir gert út af Djúpbátnum, þar eð hann hefir ekki enn mælt fyrir sínum till. En ég vil aðeins taka það fram, sem menn sjá í nál., að Djúpbátnum er ætlaður hæsti styrkurinn af flóabátunum. Honum eru ætlaðar 20 þús. kr., en þeim mesthæsta aðeins 15 þús. kr.

Magnús Guðmundsson [óyfirl.]: Ég var að hugsa um við 2. umr. að segja dálítið frá því, hvernig samvinnan hefði verið milli stj. flokkanna og okkar sjálfstæðismanna í n., en hvarf þá frá því, af því að mér þótti rétt að segja ekki þá sögu fyrr en lokið væri 2. umr., því að það er gömul regla að lofa ekki dag fyrr en að kvöldi, og þótti mér rétt að fara eins að um þetta. - Ég skal þó fyrst segja það, að samvinnan í n. hefir verið beinlínis allt önnur en í fyrra. Ef ég á í einu orði að segja, hvernig stjórnarstuðningsmenn hafa verið í samvinnu við okkur andstæðinga sína, þá verð ég að segja það, að samvinnan hefir verið góð, a. m. k. þangað til við 3. umr., og það var ekki hægt að finna annað lengi vel en að þeir vildu sýna fulla sanngirni. Ég varð ekki var við annað en að það væri vilji stuðningsmanna stj. að færa niður útgjöldin til mikilla muna. Formaður n. hélt margar hjartnæmar ræður við þá menn, sem komu til viðtals við n., og skýrði fyrir þeim, hvernig hag landsins væri komið, og að við mættum búast við, að dregið yrði til mikilla muna úr öllum gjöldum. Því mættu þeir ekki gera of miklar kröfur til hins opinbera á þessum tímum, og við yrðum að sætta okkur við svo og svo lítil framlög til ýmsra fyrirtækja og að allir yrðu að taka þátt í að spara o. s. frv. Þessa ræðu helt hann svo oft og við svo marga, að ég kann hana að mestu leyti utan að, og ég verð að sega það, að við vorum honum samdóma um þetta og þótti mjög skipta um síðan í fyrra, tókum þessu fagnandi og unnum svo í n. með beztu samvinnu að niðurfærslu ýmissa gjalda, og komumst svo langt fyrir 2. umr., að við lækkuðum gjaldahliðina um nær 1 millj. kr. Með þessari samvinnu var auðvitað reynt að skera niður hingað og þangað, það sem margir og stundum allir nm. hefðu óskað, að ekki þyrfti að skera niður. En af því að svo leit út sem þetta væri sameiginlegur vilji stj. stuðningsmanna og andstæðinga hennar, og færa útgjöldin í fjárl. niður, þá var fúslega unnið að þessum niðurfærslum í n. En svo þegar kemur fram undir það, að n. ætlar að fara að skila áliti sínu til 2. umr., þá springur stóra bomban hjá stj.liðinu og fæðist eitt mikið nýtt skattafrv., og það virtist vera samkomulag hjá því um, að fram skyldi ganga ný löggjöf, sem yki gjöldin gífurlega mikið. Við minnihl.menn urðum ákaflega hissa á þessu og töldum að þetta færi beint í bága við þá stefnu, sem fjvn. hingað til hafði fylgt. Og ég er líka sannfærður um, að ýmsir af stuðningsmönnum stj. hafa gengið að þessum samningum mjög ófúsir. Ég hefi fengið að vita það síðan, að þessir samningar stöðu lengi yfir og að það hafi verið mjög erfitt að ná um þá samkomulagi, og ég hygg, að á tímabili hafi litið út fyrir, að líf stj. væri undir þessum samningi komið. Það hefir því e. t. v. ekki verið neitt undarlegt, þótt stuðningsmenn stj. yrðu að lokum að samþ. þessa samninga. Ég skal alls ekki vera grimmorður út af því í rauninni, af því að svo stendur á, að erfitt er að ganga til kosninga um þetta leyti árs og e. t. v. varhugavert fyrir einstakan flokk, en út í það mál skal ég ekki fara lengra. Það er komið fram að 3. umr. fjárl., þegar stj.flokkarnir báðir skipta gersamlega um stefnu í fjármálum. Til þess tíma leit út fyrir, að þeir vildu spara og færa niður gjöldin. en eftir að samningar tókust, hefir allt annað orðið uppi á teningnum. Um undirbúning undir þessa umr. málsins vil ég segja það, að hann hefir verið ólíkt öðruvísi en undirbúningurinn undir 2. umr., enda sýna þær brtt., sem hér eru fram komnar, mikla breyt. í þessu efni, því að nú eru komnar fram svo að segja eingöngu hækkunartill., en við 2. umr. var fjöldinn allur af lækkunartill. Þá var það líka svo, að í n. voru þá af stj.meirihl. eiginlega lagðar fyrir fullbúnar till. frá stj.flokkunum, sem ég geng út frá, að þeir hafi verið búnir að samþ. á sínum fundum. Þar af leiðir, að þær till., sem hér liggja fyrir, eru ekki nærri því allar fram bornar með samþykki okkar minnihl.manna. við höfum verið samþykkir mörgum þeirra, og sumum þeirra höfum við beinlínis komið inn með samþykki meiri hl. Ég geri ekki ráð fyrir, að ég fari að telja hér upp allar þessar till., sem við hefðum ekki viljað vera með, að bornar væru fram, því að það yrði nokkuð langt mál. Það gerir heldur ekkert til, því að það kemur fram við atkvgr., hvernig við litum á hinar einstöku till. Þó má vera, að ég síðar nefni einstakar af þessum till. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er nú þannig, eftir því sem frá því er gengið samkv. till.n., að gjöldin munu verða sem næst 151/2 millj. kr. Til samanburðar má geta þess, að í fjárl. í fyrra voru þau áætluð 141/2 millj. kr. Ef farið verður eftir till.n. -, og ég hygg nokkurn veginn óhætt að gera ráð fyrir því, að ekki verði mjög mikið frá þeim vikið, ef dæma má ettir atkvgr. í fyrra -, þá verða fjárl. fyrir 1936 h. u. b. einni millj. og 200 þús. kr. hærri en fjárl. fyrir yfirstandandi ár. Og þegar maður tekur tillit til þess, að fjárl. fyrir 1935 eru hærri en nokkur önnur fjárl. áður, þá sér maður, að hækkunin er orðin gífurleg, enda er það ekki nema eðlilegt eftir afstöðu stj. og hennar fylgismanna, að fjárl. hækki, þegar því er yfir lýst, að eftir því sem harðni í ári og ástandið versni, þá beri að hækka gjöld ríkissjóðs. Það er þá ekki nema eðlilegur hlutur, að eftir því sem fleiri og fleiri gjaldendur ríkissjóðs heltast úr lestinni, þá verði að leggja meira og meira á þá, sem eftir eru. Og hvernig þetta endar, það hygg ég, að geti ekki orkað tvímælis. Það getur ekki endað nema með hruni, ef ekki batnar stórkostlega árferðið, og ef ekki opnast aftur markaðir, sem nú eru smátt og smátt að lokast og sumstaðar jafnvel alveg lokaðir. En það lítur út fyrir, að stj.flokkarnir ætli að bíða og fljóta sofandi að feigðarósi, þangað til skeður eitthvert kraftaverk, sem bjargar okkur. Ég hefi aldrei heyrt þá kenningu fyrr, að það vari ráð fyrir mann eða menn, sem komnir væru í kröggur, að eyða sem allra mestu. En það virðist vera kenning hæstv. stj. Ég hefi alltaf heyrt, að þegar í harðbakka slær, verði að draga saman og láta ýms nytjamál bíða. Ég skal benda á, að það er hægt að setja sig á hausinn með því að frumkvæma þeim nauðsynjaverk, ef maður hefir ekki ráð á að vinna þau á þeim tíma, sem maður gerir það. Þær brtt., sem gerðar hafa verið við fjárl. í þetta skipti, eru fleiri en nokkru sinni, sem ég man eftir síðan ég kom á þing. Af hálfu fjvn. hafa verið bornar fram við báðar umr. h. u. b. 300 brtt., og sumar hafa velt við heilum köflum í frv. Þetta kemur ekki vel heim við það, að fjmrh. var í fyrra hvað eftir annað að reyna að telja mönnum trú um það, að ástæðan til þess, hve há fjárl. væru þá, væri sú, að það væri í fyrsta skipti áætluð í fjárl. gjöldin eins og þau myndu verða í raun og veru. Ég man nú eftir einum 8 eða 10 fjármálaráðherrum hér á þingi, og þeir hafa alltaf sagt, að þeir vildu óska og stefndu að því að áætla fjárl. eins og þau myndu verða, en jafnan hefir það mistekizt. Þetta sama sagði svo hæstv. núv. fjmrh. í fyrra, en nú hefir komið á daginn, að áætlun hans fyrir 1935 hefir alls ekki staðizt. Mikið af þeirri lækkun, sem fjvn. varð að gera á gjaldliðum fjárlfrv. varð að fara til þess að hækka þá liði, sem fjmrh. hafði áætlað of lágt. Það er því langt frá því, að hæstv. ráðh. hafi tekizt nokkuð betur að áætla gjöldin heldur en öðrum fjármálaráðherrum. Ég segi þetta honum ekki til lasts út af fyrir sig, en það, sem ég lasta, eru hans stóru orð í fyrra um, að nú væru gjöldin í fyrsta skipti áætluð eins og þau myndu verða.

Það sagði ég bara aldrei

. Ég veit ekki, hvort það kemur fram í þingtíðindunum, en ég hlustaði á ráðh. segja þetta, svo að hann þarf ekki að segja mér neitt um það, hvort hann sagði það eða sagði það ekki. Ég skal þá víkja nokkuð að þeim brtt., sem hér liggja fyrir á þskj. 881. Það eru ýmist hækkunar- eða lækkunartill., bæði samkv. nýjum væntanlegum l. og eins brtt. frá ráðh. Ég skal geta þess, að fjvn. byrjaði á því að áætla tekjurnar meiri, af þeim ástæðum, að því er ég frekast veit, að ýmsar undirnefndir, sem höfðu með þetta að gera, höfðu komizt að samkomulagi við fjmrh. Hæstv. fjmrh. hafði, eins og ég lái honum ekki, mikla tilhneigingu til að lækka tekjuáætlunina sem mest, og eftir honum var látið í því efni, að ég held í öllum atriðum, nema e. t. v. einn. Honum þótti þá ekki varlegt að áætla áfengistekjurnar eins hátt og þær myndu verða 1935. Þetta lét n. eftir honum, og þess vegna voru þessar tekjur áætlaðar 200 þús. kr. hægri heldur en þær munu verða á yfirstandandi ári. Nú hefir hæstv. ráðh. aftur komið með till. um, og vitaskuld fengið samþykki n., að hækka þennan lið um 200 þús. kr., en þetta er nú ekki gert til þess að fara eftir því, sem var 1935, heldur af því, að fjmrh. hefir lýst því yfir, að hann ætli að hækka verð á áfengi, Svo að ég verð að telja, að þessi liður sé samt mjög varlega áætlaður, ef ganga má út frá því, að svipað verði drukkið í landinu eins og verið hefir á þessu ári. Það er ekki lengra síðan en í dag, að ég talaði við forstjóra áfengisverzlunarinnar, og sagði hann mér þá, að ennþá hefði ekkert dregið úr áfengissölunni, svo hann sæi. Hvort úr henni dregur, þegar hækkunin kemur, um það skal ég engu spá. En það, sem var dálítil deila um milli mín og hæstv. fjmrh., var það, hversu hátt skyldi áætla voru og verðtollinn. Hæstv. fjmrh. hélt því fram mjög ákveðið, að hann ætlaði að draga mikið úr innflutningnum 1936. Hann hélt því líka fram í fyrra, að hann ætlaði að draga afarmikið úr innflutningi 1935, en sumum hefir fundizt, að ekki hafi orðið eins mikið úr því á borði og í orði, og er ég einn þeirra. Ég hygg, að innflutningur 1935 verði h. u. b. jafnmikill og t. d. 1932, og var þó sá maður, sem þá var fjmrh., ekki neitt að stæra sig af því, hvað hann væri ákaflega slyngur í að beita innflutningshöftunum. En hluturinn var sá, að það fer nokkuð eftir árferði, hvernig fer með innflutninginn, þrátt fyrir allan áhuga um innflutningsbann og þess háttar. Þó má enginn skilja orð mín svo, að ég sé á móti takmörkun á innflutningi. Ég hefi fyrir langa löngu látið þá skoðun í ljós, strax 1920, að það gæti ekki gengið nema eitt og eitt ár í senn að flytja miklu meira inn en út. Ég tek þetta fram til þess að sýna það, að eins og það hefir brugðizt, sem hæstv. fjmrh. sagði í fyrra, eins getur það brugðizt, sem hann segir nú. En hitt skal ég játa, að mér finnst hæstv. fjmrh. vera með mjög miklar bollaleggingar um ákveðin innflutningshöft. Hvað úr þessu verður, skal ég ekki dæma um. Það gekk einu sinni svo langt hjá n., að hann vildi fá okkur til þess að færa niður kaffi- og sykurtollinn og kvaðst ætla að minnka innflutning á þessum vörutegundum um 25%. Hann hefir þó ekki haldið þessu fram síðan, hvort sem það er af því, að hann hefir skipt um skoðun í þessu efni, eða af því, að hann hafi ekki talið heppilegt að segja svona lagað opinberlega. Það er eitt, sem hefir vakið athygli mína í þessu efni, og það er, að ráðh. hefir ekki farið fram á, að lækkað verði útflutningsgjaldið úr 700 þús. kr., sem það er nú. Þetta sýnist mér benda til þess, að hæstv. fjmrh. virðist við ekki eiga mjög örðugt með að selja okkar vörur á erlendum markaði, því að stæði það t. d. fyrir dyrum, að við gætum mjög lítið selt til Spánar og Ítalíu, þá hlyti ráðh. að hafa farið fram á að fá þessa upphæð lækkaða. Það gleður mig mjög, að hæstv. ráðh. sér sér fært að áætla þessa upphæð þannig, því að það getur mér bendingu um, að ekki muni líta eins illa út með útflutning, sérstaklega á fiski, eins og ýmsir hafa álitið nú um tíma. Það er að sönnu rétt, að þessi upphæð - 700 þús. kr. - er talsvert minni heldur en útflutningsgjaldið var, bæði á árinu 1933 og 1934, en mjög mikill munur er þó ekki á því. Það munar h. u. b. 100 þús. kr. á árinu 1934. Hvernig þetta verður 1935, veit ég ekki, en ég geri ráð fyrir, að 1935 geti þessi líður varla urðið 800 þús. kr. svo að mér sýnist á þessu, að hæstv. ráðh. gangi út frá, að það komi a. m. k. ekki nein áberandi óhöpp fyrir útflutninginn 1936, og gleður það mig mjög. Ég skal láta mér nægja að nefna lækkunina á tóbakstollinum. Mér er ekki ljóst, á hverju sú mikla niðurfærsla er byggð. Ég hefi fyrir satt. að hæstv. ráðh. ætla bráðlega að láta hækka verðið á tóbakinu og ætti það þá innan skamms að geta komið upp í væntanleg innflutningshöft á tóbakinu, innflutningshöft sem ég trúi raunar ekki á, þó að ég viðurkenni, að þetta er vara, sem hægt er draga úr að allmiklu leyti, eða ætti a. m. k. að vera hægt. En að því er snertir áætlanirnar gjaldamegin, þá tel ég að þeir liðir séu sæmilega áætlaðir, en þó er ég viss um, að þar koma fyrir liðir, sem eru of lágt áætlaðir. Hinsvegar eru þarna sumir liðir of hátt áætlaðir, t. d. útgjöldin samkv. þessari nýju tryggingalöggjöf. Ég er sannfærður um, að þetta er aIlt of hátt áætlað í brtt.fjvn., því að þessi löggjöf getur ekki lagzt á árið 1936 með öllum þunga sínum. Í fyrsta lagi öðlast hún ekki gildi fyrr en 1. apríl, eftir að liðinn er fjórði hluti ársins, og í öðru lagi verður ekki lokið öllum undirbúningi fyrr en komið er fram á mitt árið. Einn liður er enn, sem ég vildi nefna: berklavarnakostnaðurinn. Hann er hér færður upp um 5 þús. kr., að ég ætla, frá því, sem var í frv. stj. En í aths. við tryggingafrv. stendur, að þegar þau l. séu komin til framkvæmdar, muni mjög draga úr berklavarnakostnaði. Nú er það rétt, að berklavarnakostnaður hefir stundum orðið meiri en 850 þús. kr. En samkv. upplýsingum. sem fram hafa komið, lítur út fyrir að 1934 og 1935 hafi tekizt að draga úr þessum kostnaði, og ættu þá 850 þús. kr. að nægja til að greiða þennan kostnað eftir sömu reglum og gilt hafa. Það eru þær reglur, sem n. miðar við, því að þessi áætlun var gerð áður en vitað var, að þessi nýja löggjöf um sjúkravarnir ætti að ganga fram. Ég held því, að þó að þetta frv. yrði samþ. með nokkrum tekjuhalla, þá ætti ekki á sínum tíma að þurfa að verða halli á landsreikningunum, ef ekki koma fyrir óvænt óhöpp í utanríkisverzlun okkar. En ef það verður. Þá er líka óvíst um fleiri liði. Því hefi ég látið í ljós ánægju mína yfir því, að hæstv. ráðh. hefir talið nægja að áætla útflutningsgjaldið 700 þús. kr. Ég undirstrika það. sem hv.frsm. I. kafla fjárlfrv. sagði, að um vitabyggingar gengur n. út frá, að farið verði eftir l., sem um þær gilda. Tel ég svo ekki þörf á að fara frekar út í það mál. Ég skal svo minnast á nokkrar af brtt. þeim, sem fyrir liggja á þskj. 831 og meiri hl. n. kom með tilbúnar og lagði fyrir n. sem ákvörðun meiri hl. Fyrst nefni ég brtt. við 11. gr., liðinn um skrifstofukostnað sýslumanna og bæjarfógeta. Þar er farið fram á 10 þús. kr. aukningu á þessum lið, og skiptist sú aukning milli bæjarfógeta. Ég er ekki viss um, að þessi till. sé sanngjörn. Ég get ímyndað mér, að til séu sýslumenn, sem engu síður þurfa þessarar uppbótar við, en eins og till. er orðuð, nær hún eingöngu til bæjarfógeta. Þá er till. um ferjuna á Hvítá hjá Auðsholti. Hún hefir verið tekin aftur af n., af því að hún fékk upplýsingar um, að þetta væri lögferja, en 1. samkv. eiga sýslurnar sjálfar að halda uppi slíkum ferjum. Annars var þarna um litla upphæð að ræða, aðeins 100 kr. Þá er till. um fjárframlag til strandferða, sem er lækkað um 70 þús. kr. Ég vil minna á. að við, sem vorum í minni hl. fjvn. í fyrra, sömu menn og nú eru í minni hl. n., komum fram með 100 þús. kr. lækkun á þessum lið. Við komumst þá ekki upp fyrir moðreyk, og þótti þessi till. okkar ganga glæpi næst. Nú er liðið tæpt ár, og nú er meiri hl. n. kominn á okkar skoðun og flytur nú alveg samskonar till. og þá, sem þeir kölluðu fjandskap við Austfirði, þegar við fluttum hana. Sama er að segja um aðra till., sem við komum með í fyrra um að byrja á byggingu gagnfræðaskóla í Reykjavík. Nú voru allir í n. sammála um, að þetta væri rétt. Ég geri mér því von um, að ef það ætti fyrir okkur að liggja, þessum sömu mönnum, að vera í fjvn. 4–5 ár, þá fengjum við meiri hl. yfir til okkar að því er snertir aliur till. okkar frá í fyrra. Þá nefni ég till. um hafnargerð á Ísafirði. Er lagt til að hækka tillagið úr 8 þús. upp í 20 þús. kr. Við sjálfstæðismenn vorum á móti þessu, því að við teljum, að þarna sé ekki gætt samræmis við aðrar hafnir. Margar af þessum höfnum eiga ógreitt tillag hjá ríkissjóði, svo að miklu nemur. Ef Ísafjörður á að fá vexti greidda, þá er það ranglæti gagnvart ýmsum öðrum höfnum, sem sjálfar eru látnar bera vextina. Viðvíkjandi till. um Vestmannaeyjahöfn er það að segja, að ég tel tvísýnt, að þessi hækkun, sem farið er fram á í till., komi að gagni. Tel ég rétt að athuga, hvort ekki sé rétt að hækka framlagið enn meira, svo að full not geti orðið að. Annars vil ég taka það fram, að minni hl. hefir óbundnar hendur um þessa till. Þá er brtt. um stofnkostnað héraðsskóla. Ég ætla ekki að gera það að neinu kappsmáli, að hún yrði felld, en vil þó taka það fram, að ekki má láta viðgangast, að alþýðuskólarnir byggi án þess að samþykki ríkisstj. komi til, og heimti síðan helming framlagsins endurgreiddan. Ég hjó eftir því hjá hv.frsm. síðasta kafla fjárlfrv., að liðurinn viðvíkjandi Ísafjarðar kaupstað væri rangt orðaður, ætti að vera ábyrgð á allt að 35 þús. kr. láni til greiðslu á lausaskuldum bæjarsjóðs, en ekki skuldum vegna hafnargerðar, eins og í brtt. á þskj. 881 stendur. Mér finnst nú meira en lítið undarlegt, ef fara á að ábyrgjast lausaskuldir einstaka kaupstaðar, á meðan verið er að undirbúa frv. um skuldaskil bæjar- og sveitarfélaga. Mér þykir það óskiljanlegt, ef þetta getur verið meiningin. Það er þá bara gert til þess að taka einn kaupstað út úr, til að láta löggjöfina ekki ná til þessa kaupstaðar. Ég leyfi mér að óska, að hv.frsm. þessa kafla fjárlfrv. geri grein fyrir þessu atriði. Þá skal ég nefna till. um ábyrgð fyrir tunnuverksmiðjur á Akureyri og Siglufirði. Ég tel ábyrgðina handa Akureyri ekki hættulega. En skilríki fyrir hinni ábyrgðinni hefi ég ekki séð. Það er annað að hafa á bak við sig félag einstakra manna eða heilt bæjarfélag, eins og Akureyri. Mér er ókunnugt um, hve stöðugt þetta félag á Siglufirði er. Þá er g-liður þessarar till., um endurgreiðslu á tolli af vínanda og menguðum vínanda til sútunar á skinnum og að undanþiggja þann vínanda álagningu. Ég hefi ekki fengið upplýsingar um það, hve miklu sú upphæð nemur, sem þarna er um að ræða, en annars mun ég láta þessa till. afskiptalausa. Kannske hv.frsm. þessa kafla geti getið nánari upplýsingar og sannfært mig um, að þessi till. sé hættulaus. Ég kem þá að brtt. okkar minnihlutamanna, þ. e. sjálfstæðismannanna í n. Þær eru aðeins þrjár, á þskj. 884. Um þessar till. er það að segja, að ef þær verða samþ., þá lækka þær útgjaldahlið fjárl. um 65 þús. kr. Fyrsta brtt. er um að færa atvinnubótafeð úr 500 þús. kr. niður í 300 þús. Ég efast reyndar um, að við hefðum flutt þessa till., ef það hefði ekki orðið uppi á teningnum að hækka stórlega benzínskattinn og verja honum til verklegra framkvæmda. Benzínskatturinn er áætlaður 250 þús. kr., en hann nemur að líkindum 300 þús. kr., þegar til kemur. Þetta fé fer svo að segja allt til vinnu innanlands. Nú stendur þar að auki yfir vinna við mesta mannvirki landins, Sogsvirkjunina. 1935 var unnið minna að þessu mannvirki en ráð hafði verið fyrir gert, vegna verkfallsins í fyrra, og verður því settur fullur kraftur á þá vinnu árið 1936, meiri en upphaflega var búizt við. Þar fá vinnu á þriðja hundrað manns. vonandi mestan hluta ársins. Við teljum því unnt að færa niður þennan lið, sérstaklega með tilliti til þess, að búið er að leggja á benzínskattinn, sem varið verður til innlendrar vinnu. - Gert er ráð fyrir því í till. okkar, að bæjar- og sveitarstjórnir verji 1/4 af atvinnubótafé, sem þær hafa til umráða, til kaupa á innlendum matarafurðum, til greiðslu upp í verkalaun við atvinnubótavinnuna. Það en hætt við því, að okkur gangi erfiðlega að losna við hina innlendu framleiðslu á erlendum markaði, og gæti þá þetta fyrirkomulag aukið markaðinn að nokkru. Þetta er ekki annað en gagnkvæm hjálp milli þeirra, sem vinnu þiggja og vinnu borga. Þá er önnur till. okkar, að veita 15 þús. kr. upp í bátatjón á Ólafsfirði, sem varð síðastl. sumar. Erindi um þetta lá fyrir Alþingi, og gat meiri hl. n. ekki sinnt þeirri beiðni, sem okkur minni hluta mönnum þótti hafa við svo mikil rök að styðjast, að ekki væri hægt að ganga fram hjá henni. Ekki aðeins út af því, að menn hafa verið styrktir vegna svipaðs tjóns, sem varð af ofviðri á Norðurlandi í fyrra. Raunar er ekki við því að búast, að ríkið geti alltaf hlaupið undir bagga með styrki, ef tjón verður af ofviðri. En þarna stendur alveg sérstaklega á. Þeir menn, sem áttu báta þá, er eyðilögðust, höfðu ekki getað vátryggt þá, af því að ríkið breytti löggjöfinni um vátryggingu báta, og þegar þeir fengu heimsenda óstaðfesta reglugerð um bátavátryggingar, voru bátarnir þegar eyðilagðir. Má því segja, að löggjafarvaldið hafi óbeinlínis orsakað tjón þessara manna. Það má gera ráð fyrir því, að komið hefði verið í veg fyrir skaðann, ef þeir hefðu í tæka tíð fengið reglugerð, sem þá hefði verið búin að fá náð fyrir augum stjórnarvaldanna. Því er ósanngjarnt, ef ríkið neitar nú að taka lítinn þátt í þessum mikla skaða, sem verður einmitt meðan vertíðin er að byrja. Það, sem hér er farið fram á, er ekki nema lítill hluti af þeim skaða, sem varð. Ég mundi ekki hafa orðið með að flytja þessa till. sem þm., ef ekki hefði staðið svo á, að það eru aðgerðir löggjafarvaldsins, sem valda því, að krafan um þessar bætur kemur fram. Þá kem ég að 3. lið till. á þskj. 884, en hann gengur út á það, að bæta upp verð á kjöti af framleiðslu ársins 1933 með 120 þús. kr. Þessi till. á sér einkennilega sögu. Hún var sem sé samþ. í fjvn. með 6:2 atkv., en einn nm. áskildi sér rétt til að athuga, hvað hann ætti að gera, og þess vegna var till.samþ. með 6:2 atkv., en um þetta var ekkert bókað, og stóð þannig á því, að hv. 9. landsk. var skrifari n. og honum var ekki betur en svo við till., að hann neitaði að bóka hana. Okkur var nokkurnveginn sama um það og álitum, að það hefði ekki neina sérstaka þýðingu, hvort till. væri bókuð eða ekki, en svo næstu daga fóru stuðningsmenn stj. að falla frá einn og einn á dag, og var ég ekki í vafa um, að þeir voru knúðir til þess af jafnaðarmönnum. Við, sem vorum í minni hl., sáum enga ástæðu til þess að vera tindilfættir vegna afstöðu jafnaðarmanna. Við töldum, að till. ætti fyllsta rétt á sér og okkur datt ekki í hug annað en að flytja hana hér. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að framleiðsla bænda borgar sig alls ekki og að þeir fá ekki það verð fyrir kjötið, sem framleiðsla þess kostar. Það er því auðsætt, að framleiðslan hlýtur að dragast saman og að síðustu að hætta. Að þessu athuguðu, og ekki síður því, að á þessu þingi hafa verið samþ. stórkostleg útgjöld, sem eiga að koma til góða öðrum stéttum þjóðfélagsins, sem ég efast um, að séu verr settar en bændur með sína framleiðslu, og sýnist það þá ekki nema einföld jafnaðarmennska - og ættu þess vegna jafnaðarmenn ekki að vera á móti því - að láta svolítið í pokahornið til annars aðiljans, þegar hinsvegar er tekinn svo að segja fullur poki. Ég ætlast til, að þessari upphæð, sem farið er fram á í brtt., verði skipt þannig, að henni verði jafnan niður á kjötframleiðslu handa á árinu 1935, því það er sýnt, að jafnvel þótt sæmilega takist til um sölu á kjöti, þá verður það ekki selt með svo góðu verði, að framleiðslan borgi sig. Þá er eftir aðeins ein brtt., sem ekki er frá minni hl. fjvn., heldur aðeins frá mér og öðrum hv.þm. til. Hún er viðvíkjandi hafnargerð á Sauðárkróki og er fyrirferðarlítil, aðeins það að bæta aftan við till.: „ef unnt er“. Það var síðast sett í till., að lánið skyldi tekið innanlands, en við viljum setja þar til viðbótar, ef unnt er. Er það til þess, að ef ómögulegt reynist að fá lán til hafnargerðarinnnr innanlands, þá sé ekki loku fyrir það skotið, að það megi taka erlent lán. ég óska eftir því, að lánið fáist innanlands, og vil vinna að því að fá innanlandslán, en eftir því sem útlitið er nú, er vafasamt, að það takist. Nú þykir mér fráleitt, að þetta nauðsynjamál dragist um ófyrirsjáanlegan tíma vegna þess að ekki væri hægt að fá 270 þús. kr. að láni innanlands og þess vegna vil ég fá þessa heimild inn, svo að ekki sé loku fyrir það skotið, að taka með lánið erlendis, eða part af því. Ég geri ráð fyrir, að öllum hv.þm. sé það kunnugt frá umr. fyrr um þetta mál, að það er almennt áhugamál og fer ekki eftir pólitískum flokkum. heldur er jafnmikið áhugamál allra flokka. Þess vegna vænti ég þess. að hv.þm. amist ekki við þessari brtt., hún er ekki annað en heimild fyrir hæstv.ríkisstj., en ég lofa því að gera allt, sem í mínu valdi stendur, til þess að lánið fáist innanlands, og það munu fleiri gera. Þetta er því aðeins til að greiða fyrir framkvæmd málsins, ef algerlega reynist óframkvæmanlegt að fá lánið innanlands. Líka vil ég segja að ég hefi ákveðna von um, að hægt verði að semja við verkfræðingafirma, sem byggir höfnina, þannig að það leggi fram fé gegn ákveðinni tryggingu og til ákveðins tíma, og, ég verð að segja það, að þegar svo er ástatt eins og nú er hjá okkur, að tilfinnanleg vöntun er á erlendum gjaldeyri, þá sé það heppilegt að geta dreift greiðslunni á mörg ár, og er þá heppilegra að fá erlent lán, sem borga má á mörgum árum, heldur en að taka lánið innanlands og þurfa svo strax að yfirfæra það í erlenda mynt til þess að greiða allt efni, sem til hafnargerðarinnar þarf. Ég vona því, að hv.þm. og hæstv.ríkisstj. verði ekki á móti þessari till.; ég vona, að hv.þm. sjái, að það getur orðið unnið fyrir gýg að veita heimild viðvíkjandi Sauðárkrókshöfn, ef þessu er ekki bætt við. Ég er hv.þm. þakklátur fyrir þær undirtektir, sem þetta mál hefir fengið hjá þeim, og vona, að þeir geri afskipti sín af málinu ekki endaslepp með því að fella þessu till., því meiningin með henni er aðeins sú, að möguleiki sé til að taka erlent lán, ef ómögulegt reynist að fá lánið innanlands.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Á þessu frv. hafa orðið verulegar breyt. síðan það var á ferðinni síðast, og ég tel þær tvímælalaust til bóta. Í frv. hefir verið tekið upp það fyrirkomulag, að hvert heimili fái hinar nauðsynlegu námsbækur gegn ákveðnu gjaldi á ári hverju, án tillits til þess, hve mörg börn eru á heimilinu. Tel ég, að þetta fyrirkomulag miði bæði að því að auka bókakost og spara kostnað við sölu bókanna. Ég sé, að í minnihlutaáliti hv.menntmn. er talið fyrirsjáanlegt, að tekjur þær, sem frv. gerir ráð fyrir, muni ekki nægja fullkomlega til þess að tilgangi frv. verði náð, og að þetta muni því óumflýjanlega leiða til hækkandi gjalda. Ég hygg, að þetta séu fullyrðingar einar og eru settar fram án þess að leitast sé við að færa rök að þeim. En þetta atriði hefir sérstaklega verð athugað af þremur mönnum, sem tvímælalaust eru hér allra manna færastir um að gera áætlanir um þennan kostnað. Þessir þrír menn eru fræðslumálastjóri, forstjóri ríkisprentsmiðjunnar Gutenbergs og Eggert Briem, sem er þekktur bóksali og um langt skeið hefir fengizt við bóksölu, og ég verð að segja, að ég verð að reiða mig á, að þær áætlanir, sem koma heim við athuganir þessara manna, hafi við rök að styðjast. Ég get þó fallizt á, að heimilt sé að hækka gjaldið um 60%, eða úr 5 kr. í 8 kr., ef ástæður benda síðar til þess, að það sé nauðsynlegt. Ég verð því að álíta, að þetta séu fullyrðingar einar hjá hv. minni hl. n. og ekki á rökum byggðar. Legg ég til, að málið verði afgr. á þessu þingi.

Frsm. minni hl. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Eins og hæstv-. atvmrh. tók fram, hafa orðið heldur en ekki breyt. á þessu frv. frá því er það var lagt fyrir hæstv.Alþ., svo miklar breyt., að það má vera hverjum manni ljóst, að eins og það var lagt fyrir upphaflega var það alveg óviðunandi. Ég hélt því líka fram hér í hv. d. við umr. um þetta mál í fyrravetur, að svo væri. Og ég gaf glöggar upplýsingar um það, að þeir útreikningar, sem þá var komið með hér sem óyggjandi grundvöll undir nýrri lagasetningu um þetta mál, fengju ekki staðizt. Ekki veit ég, hvort þetta hefir orðið tilefni þess, að nú er málið flutt á allt öðrum grundvelli og á þann hátt fyrst og fremst, að nú er ekki lengur ætlazt til þess, að það fyrirtæki, sem hér á að setja á stofn, standi undir sér að öllu leyti sjálft, heldur eru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að afla því tekna á annan hátt. Þær ráðstafanir eru í því fólgnar að leggja alveg nýja tegund af skatti á landsfólkið, til þess að framkvæma það, sem frv. þetta ræðir um. Höfuðaðferðin til þess að afla fjár til þessarar námsbókaútgáfu á að vera sú, að leggja nefskatt á heimilin í landinu. Og það verður fyrst fyrir, þegar þetta mál er athugað og skoðað, að hér er farið inn á nýjan grundvöll í skattamálum, sem hingað til hefir yfirleitt þótt ófær, að ætla öllum að gjalda jafnt í ríkissjóð fyrir þessi fríðindi, sem þarna eiga að koma í staðinn. Fyrsta spurningin þessu viðvíkjandi verður þessi: Hvers vegna er það nú tilgangurinn í þessu eina efni að láta ekki almennar tekjur ríkissjóðs verða til þess að koma á móti þeim gjöldum, sem þarna á að stofna til? Hvers vegna á ekki að taka þennan kostnað af almennum tekjum ríkissjóðs? Hér er talað um, að ekki sé um nema 40 þús. króna fjárupphæð að ræða á ári. Og því eðlilegri verður spurningin, sem fjárhæðin er minni. Og ef tekjur ríkissjóðs hafa verið 15-16 millj. kr. á ári, sýnist ósköp lítill hluti af því tekinn til þessara þarfa, þó að til þessa séu ætlaðar 40 þús. kr. á ári. Þess vegna virðist það vera ákaflega undarlegt að leggja sérstakt gjald á landsmenn vegna þessara hluta. Það kom fram undir umr. um þetta mál á síðasta þingi, að fræðsluskyldan væri orðin svo erfið kvöð í landsfólkinu, að það þyrfti að létta undir með þeim, sem börn eiga í skólaskyldualdri. Nú er skólaskyldan af mörgum talin óbærileg kvöð. Það má þá vissulega segja, að skoðanirnar hafa gerbreytzt frá því, er var áður fyrr, í minni margra núlifandi manna, þegar fræðslan var álitin fyrir þá, er hennar gætu notið, eftirsóknarvert hlunnindi, forréttindi, sem allir óskuðu sér að njóta. Það var tilefnið til þess, að ríkið tók að sér að sjá um fræðslu barna, að kostnaðarlausu fyrir almenning að öðru leyti en því, að kostnaður við hana var tekinn af almennum tekjum ríkissjóðs. Nú er því haldið fram, að þessi réttindi séu orðin svo alvarleg kvöð í landsfólkinu, að undir henni verði ekki risið lengur. Og fyrsta sporið til þess að létta af þessari kvöð skulum við segja að sé þetta frv., sem hér er komið fram. Við getum hugsað okkur, að svo komi einhverntíma síðar fram till. um, að ríkisvaldið sjái skólabörnum fyrir fatnaði, svo sem skófatnaði. Hverju má ekki búast við? Hér er nú byrjað á þessari braut, að leggja nefskatt í landsfólkið til þess að standast kostnað af útgáfu skólabóka. Hvað verður lengi haldið áfram á þeirri braut, og hvert leiðir hún? Eftir eðli þessa máls getur það ekki á nokkurn hitt talizt réttlætanlegra að leggja sérstakan nefskatt í almenning vegna ríkisútgáfu námsbóka heldur en til þess t. d. að afla tekna til þess að gjalda embættismönnum laun þeirra yfirleitt, - ekki réttlætanlegra heldur en að leggja annan nefskatt á landsfólkið til þess að framkvæma vegagerðir og þriðja nefskattinn t. d. til þess að láta koma upp í kostnað við allar opinberar byggingar í landinu. Þannig má náttúrlega leysa upp í smáskattstofna flestallar eða allar tekjur ríkissjóðs, þar sem hver gjaldþegn væri látinn greiða sinn nefskatt til sameiginlegra þarfa ríkisins. Ef því ekki er farið lengra á þessari braut en hér er ráðgert, þá er beiting þessarar tekjuöflunarleitar í þessu vissa augnamiði hreint ekkert annað en hrekkur. Eitt atriði í þessu efni, sem sérstök ástæða er til að benda á, er, að það er alveg ótvírætt reynslan alstaðar og alltaf, að ef menn borga einhver fríðindi, sem þá ekki eru alveg takmörkuð af eðlilegum ástæðum, þá er það segin saga, að margir menn nota sér þann rétt, sem þeir hafa til þeirra fríðinda, alveg til hins ýtrasta. Hér í þessu efni mundi því verða sú útkoman, ef afhenda ætti hverjum námsbækur eftir vild, sem í annað borð hefði eitthvert tilkall til þeirra, - við skulum segja, að bækurnar væru afhentar eftir mótmælum fræðslumálastjóra -, þá er augljóst, að slíkt mundi valda óskaplegri eyðslu í þessu sviði. Það mun koma fljótt í daginn, að eyðsla í þessu sviði fyrir þennan nefskatt verður svo ótrúleg, að það kemur ekki til mála, að þessi skattur, sem hér er lagt til, að lagður verð á landsfólkið sem nefskattur. hrökkvi fyrir kostnaðinum við útgáfu námsbókanna, þegar menn þykjast mega veita sér hve mikið af þessu sem þeir vilja. Bein afleiðing af þessu fyrirkomulagi verður margföld eyðsla í við það, sem nauðsynlegt er. Sumir munu nú e. t. v. segja: Þegar að því kemur, að þetta gjald hrekkur ekki fyrir kostnaði við þessa ríkisútgáfu, má hækka þetta gjald svo mikið sem þarf, til þess að hægt sé að fullnægja eftirspurninni. Og ég býst við, að hæstv.Alþ. verði óspart í að hækka þennan skatt. Það er nú þegar gert ráð fyrir, að hann verði hærri en upphaflega var áætlað í frv. Það er fyrirsjáanlegt, að þessi nefskattur verður að hækka ár frá ári, sem þeim heimilum er ætlað að greiða, sem hafa börn á skólaskyldualdri. Og að því mun reka á endanum, að skattur þessi verður svo óvinsæll, að það verður leitað einhverra rita til þess að þurfa ekki að halda áfram að hækka skattinn. Og þau ráð verða þá næst hendi að láta ríkissjóð borga mismuninn. Þegar að því kemur, að menn verða óánægðir með það, hve dýrt er að eiga viðskipti við þessa stofnun, þá verða nógu margir menn á þingi svo fúsir til þess að reyna að afla sér fylgis með því að beita sér fyrir lækkun í þessum ósanngjarna nefskatti í kostnað ríkissjóðs, að að því mun koma, að þessi nefskattur verður felldur niður, af því að landsmenn munu telja hann ósanngjarnan. Mér er sem ég sjái framan í þá hv.þm., sem vilja verja það að leggja í þennan nefskatt, þegar þeir fara að reyna að sannfæra kjósendur sína um ágæti hans, og þegar þeir fara að reyna að sanna, að skattur þessi sé annað en nefskattur. Það er að vísu sagt í frv., að ef einhver getur ekki borgað þetta gjald, þá skuli viðkomandi sveitar- eða bæjarsjóður borga það fyrir hann. En mér þykir nú líklegast, að þegar það fer að verða erfitt fyrir sveitar- og bæjarfélög að borga fyrir þá, sem ekki geta borgað þetta gjald sjálfir (og vitanlega reyna allir þeir að verjast því að borga þennan skatt, sem telja einhverjar líkur til þess að þeim takist að komast hjá að greiða hann), þá verði óánægjan svo mikil hjá sveitar- og bæjarfélögum út af þessum skatti, þegar fer að þrengja að þeim hans vegna, ásamt fleiru, að þau fari að krefjast þess, að skatti þessum verði létt af í því formi, sem í frv. er gert ráð fyrir. Ég undrast, ef þeir, sem að þessu máli standa, sjá ekki, að svo mun það fara að lokum, ef þetta fyrirkomulag kemst á, sem frv. gerir ráð fyrir, að kostnaðinum við það verður velt algerlega yfir á ríkissjóð. Hitt þykir mér sennilegra, að þeir hinir sömu menn geri ráð fyrir, að svo fari, en þetta fyrirkomulag sé haft á málinu í byrjun, til þess að koma því af stað, því að alltaf verða einhverjar leiðir til þess að koma þessum kostnaði beint á ríkissjóðinn. Mín spá er sú, að ekki muni þess langt að bíða, að þetta þyki alveg óhjákvæmilegt. Hæstv. atvmrh. bar fyrir sig álit nokkurra manna, sem hann nefndi, um það, að óhætt væri að treysta því, að hér væri um að ræða mál, sem byggt væri á svo öruggum grundvelli, að ekki þyrfti að búast við, að gjöld til þessara þarfa færu fram úr þeirri áætlun, sem hér er gerð. Ég verð nú bara að segja það, að þessir aðilar, sem hæstv. ráðh. nefndi, hafa líklega ekki tekið þetta með í reikninginn, sem er vissulega aðalatriðið í þessu máli, að kröfurnar til þessarar ríkisstofnunar verða alveg takmarkalausar af þeirra hálfu, sem fríðinda eiga að njóta af henni. Og þeim kröfum verður samkv. l. að fullnægja. Hjá því verður ekki komizt. Og eins og ég hefi tekið fram, mun allur kostnaður vegna þessarar stofnunar fara fram úr þeirri áætlun, sem hér er gerð. En þetta mál er náttúrlega eitt af stefnumálum þeirra manna, sem vilja það yfirleitt, að ríkið sjái öllum fyrir öllu. Þau fyrirtæki, sem það opinbera stendur að og ekki þurfa að óttast samkeppni frá öðrum, eru undanþegin allri gagnrýni. Þar af leiðir eðlilega, eða a. m. k. er mjög mikil hætta á því að af því leiði, að framleiðsla slíkra fyrirtækja verði lakari og jafnvel einnig dýrari og óhentugri en gera mætti með fullri sanngirni kröfu um. En furðu margir eru þeir menn, sem ekki sjá þetta, eða a. m. k. vilja ekki viðurkenna, að þeir sjái þetta. Hér er m. ö. o. stofnað til ríkisstofnunar, þvert ofan í alla reynslu, sem alveg ótvírætt leiðir til óhæfilegrar eyðslu og óþæginda fyrir þá, sem viðskipti eiga að hafa við fyrirtækið, og fjárhagslegs tjóns fyrir ríkissjóð. Nú þykir ýmsum ýmislegt annað koma á móti því hærra verði á námsbókum, sem fram mun koma við þessar ráðstafanir, og því fjárhagslega tjóni, sem af þessu fyrirkomulagi mun leiða. Og það, sem á móti þessu kemur, er margvíslegt, t. d. það, að hér má setja nokkra gæðinga stjórnarflokkanna yfir þessa ríkisstofnun. Það kemur einnig á móti, að hér má skapa bitlinga við allskonar vinnu fyrir þetta fyrirtæki. Og þar sem framtakið hefir verið lítið af hálfu hinna lærðu manna um að semja nýjar og betri námsbækur en hinar eldri, þá hefir ríkisvaldið með þessu fengið tækifæri til að kalla nú saman hóp af kennurum til þess að semja nýjar námsbækur, þarfar og óþarfar, og getur ráðið menn til þeirra starfa, án tillits til færni þeirra í starfinu, sem það er veitt. Yfirleitt er þarna um að ræða gott tækifæri til bitlingaveitinga til góðra flokksmanna. Stjórnarflokkunum þykir þetta kannske stærsta atriði í hverju máli, að þeir geti komið sínum mönnum í þær stöður, þar sem þeir geta veitt þeim, ýmist verðuglega eða óverðuglega, fé frá landsfólkinu. Vel má einnig hugsa sér, að úthlutun þessara námsbóka, sem ríkið gefur út, þegar þar að kemur, verið einkar þægilegt vopn í stjórnmálabaráttunni í landinu. Það þarf ekki annað en að halda meira í við þá, sem eru annarar stjórnmálaskoðunar heldur en þeir, sem fara með þetta fyrir ríkisvaldið. Það má sem sagt nota þetta í framkvæmdinni á öllum stigum þannig í stjórnmálabaráttunni í landinu, að til stórkostlegrar afturfarar horfi um viðgang málsins sjálfs. Ég hygg, að hvað sem öðru líður, þá hafi þessi möguleiki til að nota þessa ríkisstofnun sem vopn í stjórnmálabaráttunni í landinu verið hafður til hliðsjónar, þegar máli þessu var hrint af stað. En ennþá virðist það ekki vera viðurkennt, að réttmætt sé að beita slíku vopni í landsmálabaráttunni, og þess vegna er þetta ekki viðurkennt upphátt af þeim, sem að þessu máli standa. Ég þykist nú vita, að það hafi svo sem enga þýðingu að kvarta um gallana á fyrirkomulagi því, sem frv. þetta stefnir að, þannig að þeir, sem að því standa, fari að hugsa sig um aftur, hvort rétt sé að knýja málið fram. En mér þykir rétt, að þessar aths. komi fram, sem ég nú hefi gert við frv. Það er eitt atriði í þessu máli, að með l. er tekin atvinna af þeim mönnum, sem með þessi mál hafa farið, og þetta lagt undir ríkisprentsmiðjuna, bókband ásamt annari vinnu við útgáfu þessara bóka. Þeir eru margir, sem nú eru útgefendur og seljendur námsbóka. Það er því augljóst mál, að á þennan hátt má gera ríkisprentsmiðjuna hér í Reykjavík einvalda um alla prentun og bókband í landinu, því að með því að taka eina bókagerð í einu og leggja hana undir ríkisprentsmiðjuna, þá leiðir það af sjálfu sér, að ekkert slíkt fyrirtæki getur þrifizt í samkeppni við hana. Ég býst nú ekki við, að þetta heyrist vel í þessari hv. deild, þar sem hvert það fyrirtæki, sem keppir við fyrirtæki ríkisins, þykir ekki eiga rétt á sér í augum hv. meiri hl. Þetta mun nú eflaust þykja smátt atriði, en mér virðist þó á það lítandi, þar sem með þessu er tekin vinna frá þeim, sem áður hafa unnið í þessari iðngrein. Ég mun tala fátt eitt um þá, sem sölu bókanna hafa á hendi. Þess hefir verið getið áður, að sala bóka úti á landi byggist mest á sölu skólabókanna. Það er helzt eitthvað upp úr sölu þeirra að hafa. Með því að kippa sölu þeirra út úr, verður bóksala úti á landi a. m. k. lítið arðsöm. Það mun nú vera svo yfirleitt, að þeir, sem bóksölu hafa með höndum utan Reykjavíkur, gera það meira að gamni sínu en vegna arðsins af henni, því að hann er lítill. Verði því horfið að því ráð að kippa kennslubókunum út úr, má búast við því, að erfitt verði að fá menn úti á landi til að hafa bóksölu á hendi. Þetta á vitanlega síður við hér í Reykjavík en yfirleitt annarsstaðar á landinu. Mér virðist því, að þeir hv.þm., sem hér eru utan af landsbyggðinni, ættu að taka og gætu tekið tillit til þessa. Hvað frv. snertir í heild, þá verð ég að halda fast við þá skoðun, sem kemur fram í nál. minni hl., að ekki sé séð fyrir endann á því, hvern kostnað geti leitt af þessu fyrirkomulagi fyrir sveitar- og bæjarfélög í landinu, enda þótt þessu sé öllu mjög glæsilega lýst í grg. frv. Tekjur þær, sem frv. gerir ráð fyrir, munu hvergi nærri hrökkva til þess að ná tilgangi frv., og er því vafasamt, að af því leiði mikinn styrk fyrir aðstandendur skólabarna. Ennfremur má búast við því, að skattur sá, sem á að leggja á heimilin, muni þegar fram líða stundir þykja ranglátur og menn því breiðast undan honum. Í nál hv. meiri hl. menntmn. stendur, að einn nm. hafi verið fjarverandi þegar málið var afgr. frá n., og mun það hafa verið 11. landsk. Aftur er gefið í skyn, að ég, sem talinn er vera á móti frv., hafi verið á fundi. En þetta er rangt, ég var þar alls ekki. Heldur var það svo, að form. n. kallaði mig í síma kl. 11 um kvöldið og spurði, hvort ég gæti ekki komið þá á fund, en ég tók því þunglega og fór hvergi. Út af þessu vil ég spyrjast fyrir um það, hvort eins hafi verið ástatt með hina nm. Hvort form. hafi kallað þá í síma svona undir lágnættið, og sagt svo, að við hefðum allir verið á fundi. Þetta vildi ég fá skýrt fram.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Einarsson) Út af síðustu orðum hv.frsm. minni hl. menntmn. vil ég taka það fram, að við þrír, sem skrifuðum undir álit meiri hl., töldum svo brýna nauðsyn að koma máli þessu fram, að við tókum það fyrir í n. mjög fljótlega eftir að því hafði verið vísið til n. Þegar málið var tekið fyrir, voru þeir báðir, hv. 5. þm. Reykv. og hv. 11. landsk., staddir á fundi hér í húsinu; ætlaði ég því að ná til þeirra, en það misfórst. Það er því rétt, að ég hringdi í síma til hv. 5. þm. Reykv. þá um kvöldið og ræddi málið ýtarlega við hann. Tjáði hann mér þegar, að hann væri andvígur frv. En hv. 11. landsk., sem ekki var við, tók það skýrt fram, að þess væri getið í nál., að hann hefði verið fjarverandi. Hinir nm. voru allir á fundi. N. var því klofin og er klofin. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ., en minni hl. vill ekki, að það nái fram að ganga. Sakir þess, að ég met meira að tefja ekki tíma þingsins heldur en karpa við hv. 5. þm. Reykv., mun ég ekki hafa þessi orð mín fleiri, en beiðast þess, að frv. verði samþ. og að atkvgr. megi verða sem fyrst.

Frsm. minni hl. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Þetta eru þó upplýsingar í lagi. N. var klofin, einn var fjarverandi og einn var andvígur frv., er allt og sumt, sem hv.frsm. meiri hl. segir, og leggur svo til, að umr. um málið verði hætt og það afgr. strax. Þetta getur þó kallazt greinagóð framsaga. Annars þykir mér ekkert undarlegt, þó að hv.frsm. meiri hl. hagi sér svona og vilji komast hjá að fara í kappræður um þetta mál. Hitt skil ég líka vel, að hann vilji fá málið sem fyrst í gegn, til þess að geta farið að maka krókinn á þessu. En það tel ég „billega“ sloppið fyrir hv.þm. að fá ríkisforlag skólabóka í hendur fyrir þá vinnu, sem hann sem form. menntmn. hefir lagt í frv. þetta. En þessir herrar fá nú stundum mikið fyrir lítið. Eins og ég þegar hefi tekið fram, þá var afgreiðsla þessa máls frá n. ekki önnur en sú, að form. hennar kallaði til sín tvo flokksmenn sína, kl. nær 11 sama kvöldið og frv. var vísað til n. Hringdi hann svo til mín í síma, eins og ég sagði áðan, og þá segist hv.þm. hafa rætt málið ýtarlega við mig í símanum. Ég skal ekki segja, hvað samtal okkar stóð lengi yfir, en þó hygg ég, að það hafi í mesta lagi staðið í 3 mínútur. Að hann hafi getað rætt málið ýtarlega við mig þessa stuttu stund, er vitanlega fjarstæða ein. Hitt er rétt, að það kom fljótlega upp, að við áttum ekki samleið um málið. En að kalla þetta samtal okkar ýtarlega viðræðu um málið, er í alla staði rangt skýrt frá. En hvers vegna hv.þm. vill svo ekki ræða málið nú, þar sem kl. er ekki nema rúmlega tvö að degi, fæ ég ekki skilið á annan veg en þann, sem ég tók fram áðan, að hann vill sem fyrst komast á jötuna. Að öðru leyti hefi ég engu við það að bæta, sem ég sagði áðan og t. d. það, að frsm. skýri frá því, hvers vegna þeir fylgi málinu og heimti það afgr. nú þegar, þá óska ég að mega taka til máls aftur. Það er vitanlega gott að hafa góða trú og geta notað hana í nauðsyn, og má vera, að það dugi flokksmönnum hv. meiri hl. í þessu tilfelli, en þó á ég bágt með að trúa því, að það sé ekki ofraun að halda því fram, að þeir séu allir ánægðir með frv. og greiði því atkv. á ábyrgð hv. form. menntmn.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Einarsson) Ég vil aðeins vekja athygli hv. dm. á því, að allt, sem ég hefi sagt af viðskiptum okkar hv. 5. þm. Reykv. snertandi þetta mál, stendur heima og hefir verið viðurkennt af honum. Við ræddum málið í síma nógu ýtarlega til þess að komast að raun um, að n. var klofin um það. Ég vil svo endurtaka þá ósk mína, að frv. fái að koma til atkv. sem fyrst, því að ég sé enga ástæðu til þess að fara að tyggja hér upp f. h. meiri hl. menntmn. allt það, sem tekið er fram í grg. frv.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það virðist allt stefna að einu marki hjá stjórnarflokkunum. Hér í hv. d. hefir t. d. verið rætt frv. um breyt. á l. um þingsköp Alþingis, sem ganga mjög í þá átt að hefta málfrelsi manna. Það má því nærri geta, hvort ekki eru gerðar tilraunir á fleiri sviðum, þar sem minna ber á. Frv. þetta er líka einn þáttur stjórnarflokkanna í þeirri herferð, sem hafin er gegn öllu hugsanafrelsi í landinu. Það á að færa það undir ríkisvaldið, hvaða bækur skólarnir megi nota. Eins og á að binda fyrir munn þingmanna hér á Alþingi, eins á að hefta námsfrelsi hinnar upprennandi kynslóðar. Og þetta gera þeir flokkar, sem guðlasta með því að kenna stefnu sína við lýðræði og frelsi. Hver getur tilgangurinn með því að setja allar kennslubækur undir eftirlit hins opinbera verið annar en sá, að vinna að því, að þær bækur einar, sem flytja réttar kenningar að dómi stjórnarflokkanna, komist í hendur unglinganna, sem ekki er búið að ala upp? Það er og vitanlegt, að í ýmsum skólum hafa að undanförnu verið notaðar bækur til kennslu, sem ekki er hægt að verja, hvers vegna hafi verið notaðar sem kennslubækur. Bækur þessar hafa verið og eru fullar af kenningum vissra stjórnmálaflokka. Hér er því aðeins haldið áfram á þeirri braut, sem þegar hefir verið gengið inn á. Frv. þetta er borið fram í Alþingi undir því yfirskini, að það eigi að gera fátækum almenningi auðveldara að standa undir hinum gífurlega kostnaði, sem á hann er lagður með ungmennafræðslunni. En þetta er ekkert annað en fyrirsláttur, því að það er í lögum, að þeir, sem ekki geti keypt nægilegar kennslubækur, eigi kröfu á, að þeim séu lagðar til bækur. Tilgangurinn með frv. er því allt annar en sá, sem er látinn í veðri vaka. Það, sem að er stefnt, er það, allt koma undir yfirráð valdhafanna, hvaða bækur skuli notaðar. Það er gott að hafa svona yfirskin, þegar koma á fram illum málum, en sem betur fer er þó ekki allur almenningur, sem ekki sér í gegnum svona yfirvarp. Það er sama falsið og sömu blekkingarnar, sem einkenna allar gerðir stjórnarflokkanna, að það stendur alltaf eitthvað annað bak við gerðir þeirra en sest í fljótu bragði. Hvað snertir sjálft frv., þá er það mikið að vöxtum og undarlega saman sett. Fyrsta greinin er t. d. um það, að ráðh. skuli gefa út skrá yfir þær bækur, sem nauðsynlegar verði að teljast til barnafræðslu í landinu. En til hvers á hann svo að búa til þessa skrá? Ekki til annars en hafa hana handa sjálfum sér, þar sem hann á sjálfur að ákveða, hvaða bækur skuli kenndar í skólunum. Ákvæði þetta er því alveg óþarft. 2. greinin mælir svo þannig fyrir, að þegar þessi skrá hefir verið gefin út, þá skuli ríkið gefa út allar námsbækur, sem nauðsynlegar eru til barnafræðslu í landinu, og deila þeim til meðal allra skólaskyldra barna í landinu. Það er undarlega farið aftan að hlutunum í þessu, því að áður en búið er að gefa nokkrar reglur fyrir því, hvernig eigi að framkvæma útgáfu bókanna, er byrjað að dreifa þeim - áður en bækurnar eru orðnar til, er farið að dreifa þeim. Svo kemur eins og fjandinn úr sauðarleggnum um ritstjórnina, þá á hún fyrst að taka til starfa og sjá um dreifingu bókanna út um land.

Það verður að lesa öll lögin áður en byrjað er að framkvæma þau

. Já, en það fer vel í því að byrja á byrjuninni, en ekki á endinum. En þetta bendir til þess, að það hafi verið vel ráðið af hv. form. menntmn. að halda fund og ræða málið ýtarlega, eins og hann kvaðst hafa gert í þessu tveggja mínútna samtali við hv. 5. þm. Reykv., og athuga, hvort ekki væri hægt að ganga betur frá frv. heldur en gert hefir verið.  En ég var kominn það áleiðis í frv. að ræða um fyrirmæli þess um ritstjórn námsbókanna, sem nefnd er þar fyrst í 3. gr., eftir að búið er að gefa út fyrirmæli um skrá yfir allar námsbækur, sem nota eigi í skólum, og útdreifingu þeirra meðal landsmanna. Þá fyrst fær maður að vita, þegar kemur fram í 3. gr., að þessar bækur, sem skrá hefir verið gefin út um og þegar búið er að dreifa þeim út um allt land, þær eigi að hafa orðið til á þann hátt, að til hafi verið einhver ritstjórn, sem hafi átt að sjá um samningu þeirra og útgáfu. Það er þriggja manna n., sem á að bera höfuðábyrgðina á samningu námsbókanna. Þriggja manna n., sem er skipuð til 4 ára í senn. Ég vil vekja athygli hv. dm. 5 því, hvert þetta stefnir. Það er vitanlegt, þegar samning og útgáfa slíkra bóka, sem hér um ræðir, er sett undir einskorðuð yfirráð ákveðinnar n., þá hlýtur það að verka sem hömlur. Það hlýtur að takmarka þá möguleika, sem annars eru fyrir því, að höfundar kennslubóka geti komið sínum verkum á framfæri. Þannig verkar það líka sem hömlur á æskilega framþróun í samningu kennslubóka. Það er auðvitað, að því færri menn, sem skipa þessa ritstjórn, því minni möguleikar eru fyrir framþróun á þessu sviði. Þetta er fyrsta sönnunin fyrir því, að tilgangur frv. er svo fjarri því að vera sá, að stuðla að sem beztri kennslubókagerð í landinu. Hann er augljóslega miklu fremur sá, að vera hamla, og þess vegna, eins og ég sagði áðan, að hindra það, að nokkuð nýtt geti komið fram eða geti notið sín í þessu sviði. Sé það og athugað, hvernig þessi ritstjórn á að vera skipuð, miðar það bersýnilega að sama marki. Það er mælt svo fyrir, að ritstjórnina skuli skipa: Samkvæmt tilnefningu Sambands íslenzkra barnakennara einn mann, félag kennara við héraðsskólana og gagnfræðaskólana, sem að vísu er játað, að er ekki til, en verður e. t. v. til, a. m. k. ef þetta frv. verður að lögum, á að tilnefna annan manninn, og loks í svo kennslumálaráðh. að tilnefna þriðja manninn. Það er ljóst, af hverju héraðsskólarnir og gagnfræðaskólarnir eru teknir inn í þessa samkundu. Það er sem sé ekki markmiðið að binda þessa einokun í kennslubókum við barnaskólana eingöngu, heldur er horft lengra fram í tímann, og þess vegna er hugsað til þess, þegar fram líða stundir, að koma undir þessa einokun einnig öðrum skólum, og þá fyrst og fremst héraðsskólunum og gagnfræðaskólunum, því að síðar í frv. er ráðgert, að undir þessa ríkisútgáfu megi síðar draga kennslubækur fyrir þessa framhaldsskóla. Þess vegna þótti rétt að taka inn í ritstjórnina einn fulltrúa fyrir þá. Svo má náttúrlega gera ráð fyrir, þegar ennþá lengra lítur, að kennslubækur allra skóla verði einnig dregnar undir þetta, því að markmiðið er að leggja sömu fjötrana á alla menntun landsmanna, allt frá vöggunni til grafarinnar. Það er því augljóst mál, að ritstjórnin á að vera skipuð fulltrúum úr kennarafélögunum, einmitt til þess að tryggja það, að sem minnst af nýjum anda utan frá geti komizt inn í þetta. Kennslubækurnar eiga að vera samdar í þeim anda, sem nú er ríkjandi í þeim kennarafélögum, sem þarna eiga hlut að máli. Sá andi, sem þar er ríkjandi, er talinn mjög heppilegur í þeim tímum, sem nú standa yfir. Það hefir verið þannig undirbúið fyrir starfsemina í sambandi við uppeldi kennara, að ekki þykir líklegt, að ritstjórnin geti haft gott af því að fá nokkurn andblæ fyrir utan þennan þrönga hring, sem hefir verið undirbúinn í þann eina rétta hitt samkvæmt skoðun núv. valdhafa. Það á að girða fyrir, að hver maður í landinu, sem til þess er hæfur, geti samið kennslubækur og komið þeim á framfæri. Það í að girða fyrir allar slíkar kennslubækur, jafnvel þó að þær hefðu yfirburð til að bera, sem mundu ryðja þeim til rúms og algerlega ryðja til hlítar handavinnu manna, sem annars kynnu að leggja fyrir sig að smíða slíka hluti. Það á að girða fyrir, að nokkur annar maður heldur en sá, sem er innblásinn af þeim rétta rauða anda, sem ríkir í fylkingu stjórnarfl., geti komið sínum verkum í framfæri, og það er með því að girða þarna utan um með félagsskap kennara og að hafa ritstjórn skólabókanna sem allra fámennasta, svo að það sé sem bezt tryggt, að engin ný hreyfing geti komizt bar að. Þessari ritstjórn er svo gefið algert einræði um það, hvaða bækur hún velur og telur nauðsynlegar; aðeins er gert ráð fyrir, að ráðuneytið eigi að vera til aðstoðar. Það er þannig komið á lægra stig og í þjónustusamlegast að veita þá aðstoð, sem ritstjórninni þóknast að bjóða því. Þetta er náttúrlega mjög heppilegt fyrirkomulag, ef svo skyldi fara, sem ekki er alveg útilokað, að hér kæmi að ráðuneyti, sent ekki væri innblásið af þeim rétta rauða anda. Þá er heppilegt að gera ráðstafanir til þess fyrirfram, að ráðuneytið geti ekki haft allt of mikil áhrif á starfsemi þessara útvöldu manna, sem falið væri að sjá um, að kennslubækur þær, sem nota á, væru með því rétta bragði. Það er svo sem alveg sjálfsagt að mæla fyrir eins og gert er í 4. gr. frv., að láta ekki þar við sitja í samningu bókanna og útgáfu, að þær séu algerlega einokaðar; þá væri ekki þjónað lund valdhafanna eða þeirri stefnu, sem þeir berjast fyrir, ef ekki væri færður út á víðara svið þessi einokunarandi, sem hér gerir vart við sig. þess vegna er mælt svo fyrir, þó að það sé í raun og veru óþarft, að ríkisprentsmiðjan annist útgáfu allra námsbóka. Það á að vera alveg án tillits til þess, hvort aðrar prentsmiðjur geti ekki unnið verkið betur og ódýrar. 4. gr. frv. mælir svo fyrir, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisprentsmiðjan annast útgáfu námsbóka þeirra, sem út eru gefnar samkv. lögum þessum. Hún annast prentun þeirra, bókband og útsendingu.“ Það er engin smuga til út frá þessu, þó að önnur prentsmiðja byði að vinna verkið fyrir lægra verð. Það er ekki verið að gera þetta sem ódýrast fyrir ríkið. Fyrsta boðorðið er, að því leyti, sem þessi lagasetning getur náð þar til, að þrengja sem mest að hag einstaklinganna. Stjórnarfl. eru svo haldnir af þessari ríkisrekstrarfirru, að það þýðir ekki að ræða það mál við þá frekar. En hér er í raun og veru alveg óskyldum málum blandað saman. Það má telja það óskylt hvað öðru, hvernig mælt er fyrir um, að kennslubækur skuli samdar og hvernig þeim skuli dreift út, og hinu, hvar þær skuli prentaðar og bundnar inn. En með þessu er verið að leggja stein í götu þeirra, sem reka sjálfstæð fyrirtæki. Það er verið að girða fyrir það, að þeir geti haft nokkurt starf við þessa útgáfu. Það virtist sjálfsagt að breyta þessu þannig, að ritstjórnin hafi óbundnar hendur um það, hvar hún lætur prenta þessar bækur - þar sem það er ódýrast og bezt af hendi leyst. Það er ekki aðeins, að það eigi að leggja þetta starf undir ríkisprentsmiðjuna - það starf, sem hún annars vinnur, þ. e. a. s. prentunina -, heldur í líka að leggja undir hana bókbandið. Það er að vísu rekin bókbandsvinnustofa í sambandi við prentsmiðjuna, eða a. m. k. hefting, en svo bætist þar við útsendingin. Það verður jafnvel að girða fyrir það, að nokkur annar en ríkisfyrirtæki geti haft starf við útsendingu þessara bóka. Svo rækilega er um það hugsað að þrælbinda þetta allt við ríkisrekstur. Svo er framhaldið um það í 5. gr. frv., hvernig eigi að koma því í framkvæmd og koma bókunum til fólksins til um hinar dreifðu byggðir landsins. Það er eðlilegt, að sérstakar reglur séu um það settar, því að hugmyndin virtist vera sú, að eitthvert taumhald eigi að hafa á því, hvernig með þennan fjársjóð skuli farið, þegar í að fara að nota hann. Það verða því að teljast eðlileg þau fyrirmæli, sem sett eru í 5. gr. frv. um það, að fræðslunefndir og skólanefndir skuli á hverju ári senda ríkisprentsmiðjunni, sem á að annast alla úthlutun þessara bóka, greinargerð fyrir því, hvað mikið af námsbókum muni þurfa í næsta skólaári. Þetta er náttúrlega aukin skriffinnska og aukið starf fyrir skólanefndirnar umfram það, sem nú er, þegar allt er frjálst, en um það er náttúrlega ekkert að segja. Það er bein afleiðing af því fyrirkomulagi, sem með þessu er tekið upp. Það verður líka að fylgja slíkri skýrslu greinargerð um, hvað mörg skólaskyld börn séu í skólahéraðinu, því að við það á að miða útsendingu bókanna. Í þessu sambandi er vert að athuga það, að ein afleiðingin af þessu verður sú, þar sem gert er ráð fyrir, að öll skólaskyld börn fái bækurnar ókeypis, að miklu minna verður vandað til um alla meðferð bókanna. Þess vegna verður það dálítið erfiðara fyrir skólanefndirnar að segja það fyrir, a. m. k. fyrst í stað, hvað mikinn forða af bókum muni þurfa fyrir hvert skólaár, því að það geta menn sagt sér sjálfir, að undir þessu nýja fyrirkomulagi verður minna um það hirt að fara vel með bækur og þær munu endast skemur en verið hefir. Og þar sem þetta er allt svona einstrengingslega fyrir mælt í frv., þá gæti maður hugsað sér, að af því leiddi, að skólanefndirnar gætu komizt í vandræði, þannig lagað, að á miðju ári væri bókaforðinn, sem pantaður hefði verið frá prentsmiðjunni, þrotinn og fleiri og færri af börnunum bókalaus. Eins og nú er, þá er bókaforðinn nokkurnveginn óþrotlegur á hverjum stað, en ef bók vantar, þá er hægt að fá hana á næstu grösum. En með þessu nýja fyrirkomulagi virðist gert ráð fyrir því, að allar skólanefndir verði að leita til ríkisprentsmiðjunnar til þess að fá þá viðbót, sem þær kunna að þurfa til þess að bæta úr því, sem bækurnar hafa gengið úr sér á árinu. Geta af þessu stafað ýms óþægindi. En hinsvegar má gera ráð fyrir því, að með tíð og tíma sjái skólan. þessu borgið með því að panta nógu ríflegan forða í byrjun skólaárs, svo að ekki þurfi að verða bókaskortur á miðju ári. Ákvæðin í síðari málsgr. 5. gr. frv. um, að ritstjórnin og prentsmiðjan setji nánari reglur um tilhögun á útsendingu námsbókanna, til tryggingar því, að hvorki verði skortur á bókum og til þess að varna því, að eytt sé óhæfilega miklu, er náttúrlega alveg út í hött, því að það er augljóst, að slík ákvæði er ómögulegt að setja þannig, að nokkur trygging sé fyrir því, að þeim verði framfylgt. Ef útsendingarstjórnin fer t. d. að draga úr pöntunum skólanefnda, sem náttúrlega verða sniðnar eftir fenginni reynslu, þá getur ekki nema eitt af því leitt, og það er bókaskortur hjá þeim, sem ekki hafa fengið kröfum sínum framgengt. Það er augljóst, að bækurnar ganga ekkert frekar til þurrðar, þó að nægur forði sé fyrirliggjandi á staðnum, en ef forðinn er of lítill, þá hlýtur að leiða til þess, að hann eyðist upp og skólinn verði bókalaus. Þetta ákvæði er auðvitað sett til þess að láta allt líta betur út, til þess að svo skuli sýnast sent tilgangurinn sé að hafa nokkurn hemil á þessu, enda þótt augljóst sé, að sá hemill getur ekki verkað. Notkun bókanna verður auðvitað jöfn, þrátt fyrir slíkar reglur, sem settar kunna að verða af útsendurum stj. Það er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði ríkisforlaginu kostnað við útgáfu og útsendingu kennslubóka. Hinsvegar er enginn hemill á lagður, sem gæti takmarkað þennan kostnað. En ef ekki eru lagðar hömlur á, getur þetta vitanlega farið langt úr hófi fram. Það getur svo sem verið þægilegt fyrir stofnanir. Sem hafa í þjónustu sinni marga starfsmenn, sem misjafnlega mikið hafa að gera, að láta þá fara í að senda út námsbækur, sem ríkissjóður borgar svo kostnaðinn af, einungis eftir því, sem getið er upp, að hann hafi orðið á hverju ári. En heilbrigður kaupsýslumaður myndi bjóða þetta verk út og tryggja sér, að hann fengi það gert fyrir sem lægst verð. En hér er ekki verið að hirða um kostnaðarhliðina. Það er nú látið í veðri vaka, að allt sé þetta gert til þess að draga úr útgjöldum almennings. Það er svo fyrir mælt, að ekkert heimili eigi að þurfa að borga meira en 8 kr. árlega fyrir kennslubækur. En heimilin fá bara önnur út gjöld í staðinn: aukna skatta og tolla. Og ef ekki er hirt um, að þessi útgáfustarfsemi verði rekin á sem ódýrastan hátt, koma þessi útgjöld bara niður á fólkinu í öðrum myndum. Hér má lesa allt milli línanna, að tilgangur frv. er annar en látið er í veðri vaka. Tilgangur þess er ekki að draga úr útgjöldum einstaklinga eða hins opinbera. Kostnaður við útgáfu þessa minnkar ekki, og enginn hemill er yfirleitt á honum hafður. Undir stjórn þess opinbera má gera ráð fyrir, að þessi kostnaður fari fram úr öllu valdi. Reynslan hefir sýnt, að ríkisstofnanir eru dýrustu stofnanirnar, jafnvel þótt reynt sé að hafa hemil á útgjöldunum, en hér er ekki einu sinni því að heilsa. Hv. 5. þm. Reykv. hefir bent á, að náttúrlega kemur ekki til mála, að það gjald, sem ráðgert er, að landsfólkið greiði (8 kr. á hvert heimili, þar sem skólaskylt barn er á framfæri), hrökkvi nema mjög skammt til að greiða allan þennan kostnað. Þetta sýnir, að kostnaðurinn á í raun og veru að falla á einstaklingana í landinu. Þetta sýnir, að tilgangurinn með þessari lagasetningu er annar en látinn er í veðri vaka. Hér er ekki verið að forða almenningi við kostnaði vegna þessara hluta, heldur á einmitt að taka hinn aukna kostnað með beinum nefskatti, svo ranglátur sem hann þó er. Hinsvegar er gert ráð fyrir, að fyrir þá, sem ekki geta greitt þessar 8 kr., skuli sveitarstjórnirnar borga. En það er ekki annað en það, sem nú er. Svo er fyrir mælt í l., að þeir, sem ekki geta aflað bóka handa skólaskyldum börnum, eigi rétt á því, að sveitarsjóðir hlaupi undir bagga með þeim. Nú er að vísu gert ráð fyrir því í frv., að svo kunni að fara, að þessi svokölluðu námsbókagjöld hrökkvi ekki fyrir útgáfukostnaðinum og kostnaði við útsendingu. Þá er gert ráð fyrir, að ríkissjóður geti tekið lán til að standast kostnaðinn. því er nú svo farið, að í bókaútgáfu verður að leggja talsvert fé, því að upplögin eiga að endast og verða oft að endast í mörg ár. Útgefandinn verður því að leggja í upplögin fé, sent stendur þar vaxtalaust í mörg eða fá ár, eftir atvikum. Þetta verður eins um ríkið. Því er ekki nema eðlilegt, að gert sé ráð fyrir, að ríkissjóður verði að afla sér fjár til útgáfunnar. En af þessu frv. er auðséð, að höfundar þess hafa verið haldnir af þeirri fásinnu, að ekki myndi þurfa að festa fé í fyrirtækinu, og þeir gera bara ráð fyrir því sem hugsanlegum möguleika, að námsbókagjöldin hrökkvi ekki fyrir kostnaðinum, og þá er ekki annað en að taka lán. Við þetta er það að athuga, að ekki á að þurfa að koma til þess, að ríkið taki lán í sambandi við þennan kostnað. því að árlegur kostnaður á að greiðast árlega. Að gera ráð fyrir lánum til að standast útsendingarkostnað, er hreinasta flónska. Einungis þegar um það er að ræða að gefa út stór upplög af fleiri bókum í senn, gæti komið til mála að taka lán. En árlegur rekstrarkostnaður ætti auðvitað að greiðast jafnóðum og hann fellur á. Því nær ekki nokkurri átt að heimila í þessum l. að taka slík lán. Þetta gæti virzt vera sjálfsagt að leiðrétta í frv., en meiri hl. n. hefir á fundi sínum kl. 11-12 á miðnætti ekki komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta væri öðruvísi en vera ber. Þá er hinsvegar gert ráð fyrir, að afgangur kunni að verða af þessum námsbóka gjöldum. Ég skal ekki fortaka, að það geti hent sig, en ólíklegt þykir mér það. Hinsvegar gerir ekkert til, þótt ráð sé fyrir þessu gert, og þó að stofnaður sé sjóður, sem taka á við þessum afgöngum sem svona falla til. Aðeins geri ég ráð fyrir, að þessir draumar muni seint rætast, m. a. vegna þess, að ef svo og svo mikið af námsbókagjöldunum á að greiðast úr sveitarsjóðum, þá kynni að reynast, að innheimtan í ríkissjóð gangi illa stundum. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að sveitarfélög eiga fullt í fangi með að standast þau út gjöld, sem á þeim hvíla nú, hvað þá ef við er bætt. Og alltaf slaknar á vilja einstaklinganna til að borga slík gjöld, því fremur sem meira er gert af því að innræta þeim, að þeir eigi í raun og veru ekki að greiða þessi gjöld, heldur eigi hið opinbera að gera það. Eftir gildandi l. á fólk, sem ekki getur greitt námsbækurnar vegna efnaleysis, rétt til að fá þær greiddar af ríkissjóði. En hér við bætist nú, að ríkissjóður verður sjálfur aðili í málinu, og verður það til þess, að enn meira slaknar á vilja manna til að borga þetta, og af því leiðir, að á næstu árum munu enn fleiri skorast undan að greiða þessi gjöld. Þá verða og fleiri og fleiri þeir sveitarsjóðir, sem ekki geta innt af hendi gjöld sin. Nú þegar eru heilar sýslur orðnar vanfærar um það, sbr. t. d. berklavarnakostnaðinn. Um hreppsfélögin er það að verða regla, að þau borga ekki gjöld sín út úr hreppsfélaginu og eiga fullt í fangi með greiðslur sínar innan hreppsins. Því er fyrirsjáanlegt, að þessi námsbókagjöld innheimtast illa, svo að ekki eru líkur til, að þessi sjóður verði nokkurn tíma til. Hinsvegar er auðvitað, að mest af þessum kostnaði leggst á ríkissjóðinn, og ríkissjóður verður að innheimta hann með stórhækkuðum tollum á neyzluvöru almennings. Og hvað er þá unnið við allt þetta? - Ég sé, að ég hefi fyrir vangá látið nokkuð ofmælt um það, að hvergi sæist í frv. viðleitni til sparnaðar. í 8. gr. má sjá minni háttar viðleitni í þessa átt. Þar er, þó að furðulegt sé, mælt svo fyrir: „Skólanefndir og fræðslunefndir fela skólastjórum við fasta skóla og umferðakennurum við umferðakennslu að útbýta námsbókum þeim, sem til eru getnar samkv. þessum lögum, ókeypis á meðal skólaskyldra nemenda sinna, eftir þörfum þeirra. ...“ Nei, ég tek þetta aftur. Það er sjálfsagt misskilningur hjá mér. Ég skildi þetta svo, að umferðakennarar, sem eiga væntanlega að bera bókaforðann á bakinu milli bæja í ófærð og illviðrum, ættu að útbýta þeim þannig ókeypis. Börnin eiga að vísu að fá þessar bækur ókeypis, en ekkert ef um það sagt, hvað umferðakennararnir, sem eiga að rogast með byrðarnar í ófærðum á vetrum, eiga að fá fyrir fyrirhöfn sína. Ef það er hugsunin, að þeir eigi ekkert að fá fyrir þetta, þá hefði ég samt haldið, að þeir væru ekki síður verðir þess að fá þóknun fyrir sína vinnu en aðrir, sem hér eiga hlut að máli. Fyrir skólastjóra við fasta skóla er auðvelt verk að úthluta bókunum, en hæpið er að leggja þetta á umferðakennara. Væri sjálfsagðara, að skólanefndir sæju um að koma bókunum til foreldra barnanna. Þá er það náttúrlega góð áminning til þessara umferðakennara síðar í gr., að þeir skuli gæta alls hófs um eyðslu bókaforðans og brýna fyrir börnum að fara vel með bækurnar, „enda taki eitt barnið við af öðru á sama heimili um notkun námsbókanna“. Maður þekkir nú, hvernig er um námsbækur, að þær vilja endast skammt stundum. Það er að vísu ekki vanþörf á því, að kennarar líti eftir því, að börnin fari vel með bækurnar, í skólunum að minnsta kosti, en það er barnalegt að vera að setja slík ákvæði í l. Ætti að hafa slík ákvæði í reglugerðum fyrir skólana fremur en í almennri lagasetningu. En hvað sem um þetta verður ákveðið, þá mun verða hér eftir sem hingað til, að ending bóka verður misjöfn. Er náttúrlega engin von um, að nein veruleg breyting verði á þessu, hvort skólabörnin fara vel með bækur eða ekki, þó að það verði sett inn í lögin, og svo sé mælt fyrir um, að eldra barn skuli taka við af yngra, - svo sparlega skuli á haldið og svo varlega með farið.  Hitt, að foreldrarnir vita það, að þau eiga að fá bókaforða handa börnum sínum fyrir þetta gjald, 5-8 kr., verkar svo, ats umhyggjan fyrir því, að börnin fari vel með bækurnar, slappast, og verður því verr farið með bækurnar og þær eyðileggjast fyrr en ella. Það er náttúrlega ekkert við því að segja, þó að slík fyrirmæli séu gefin í lögum, en ég vildi aðeins skjóta því til viðkomandi stjórnarvalda, ef nokkurs árangurs á að vænta af slíkum fyrirmælum, þá er áreiðanlega vissara að gera ráðstafanir til þess að þau komi fyrir almenningssjónir á annan hátt en í Stjórnartíðindunum, því það mun lítið tíðkast að Stjtíð. séu notuð á heimilum sem lestrarbók, eða almenningur í landinu noti þau almennt, hvorki til skemmtunar eða menntunar, eða svo ég minnist enn orða hv. 9. landsk., er mælti svo spaklega, að ekki mætti ætla, að lög teldust til bókmenntagimsteina; en svo lítur út fyrir, úr því að leggja á almenningi almennar lífsreglur í lögunum, að hann búist við, að lögin, þó þau séu ekki bókmenntalegur gimsteinn, þá séu þau a. m. k. bók, sem almenningur les, sem er mesti misskilningur. Það er því áreiðanlega vissara, ef ætlazt er til, að slík fyrirmæli sem þessi um meðferð bóka verði nákvæm og hnitmiðuð í framkvæmd, að gera ráðstafanir til þess að koma þeim til fólksins, og það þarf víðtækari ráðstafanir en fyrirmæli í l., sem ekki sjá nema e. t. v. í hæsta lagi 5% af landsmönnum, og börn náttúrlega alls ekki. En þetta er nú náttúrlega alls ekki það eina, því ég sé, að í lok gr. er líka gert ráð fyrir, að setja megi þessi ákvæði í reglugerð þá, sem ráð er fyrir gert, að gefin verði út samkv. 2. gr. frv. Ég verð að játa það, að ég skil ekki ákvæði 9. gr., þó matur hefði mitt vænta þess, eftir að hv.menntmn. hafði svo rækilega athugað frv. í fundi milli kl. 11-12 í miðnætti - sem víst enginn var mættur á nema form. -, að allt lægi ljóst fyrir. Mér þykir ekki ólíklegt, að a. m. k. hv. form. hefði þurft að setja upp gleraugun til að vita, hvort hann las rétt, þegar hann kom að þessari gr. Í þessari gr. er svo fyrir mælt, að námsbækur, sem gefnar séu út samkv. l. þessum, megi ekki selja nema með leyfi - ja, hvers leyfi haldið þið, að þurfi að koma til? - Leyfi ráðh. þarf að koma til, ef bækur þessar mega ganga kaupum og sölum. Það út af fyrir sig, hvers vegna bækur þessar mega ekki óhindrað ganga kaupum og sölum, það teldi ég hæfilegt viðfangsefni fyrir hv. form. að glíma við. En ef krakka skyldi detta í hug að selja öðrum krakka bók, sem vildi kaupa, þá er það hvorki meiri né minni fyrirhöfn en að senda ráðh. beiðni um, hvort kaupin megi fara fram, - já, fyrr má nú vera! Við skulum setja sem svo, að eitthvert barn vildi selja öðru barni stafrófskver, sem þarf að kaupa og vill kaupa þennan bókmenntagimstein, þá nægir ekki að fara til skólameistara eða kennara og fá leyfi hjá honum, sem er leitarstjarna barnsins. - nei, heldur verður barnið að gera svo vel og setjast niður og skrifa eða fá annan til að skrifa - ráðh. og fá allramildilegast leyfi ráðh. til að selja bókina. Auðvitað er svo þetta ákvæði allsendis óþarft og á ekki þarna heima, þar sem svo er fyrir mælt, að börnin eigi að fá bækurnar ókeypis. Það er því heldur óþarft að tala um sölu, þegar ætlazt er til, að bækurnar verð gefnar. Auðvitað er það aðeins hugsanlegt, að fullorðinn maður vilji kaupa t. d. stafrófskver til að rifja upp frumatriði lestrarkunnáttunnar, eða kannske einhverja aðra bók. En það er óþarfa fyrirhöfn, sem er lögð á þennan mann, sem vill kaupa slíka bók, hvort sem hann í heima norður í Langanesi eða Melrakkasléttu, austur í Hornafirði eða vestur á Snæfellsnesi eða Hornströndum, að þá skuli hann þurfa að sækja um leyfi til kennslumálaráðh., hvort hann megi kaupa bókina. Það virtist svo, sem unnt hefði verið að setja fyrirhafnarminni ákvæði; e. t. v. hefir þótt varða miklu að setja ströng ákvæði til að hindra sölu þessara bóka, en það má gera ráð fyrir, að hvötin hjá einstaklingunum til að fara kringum þessi lög sé heldur lítil, svo óþarfi sýnist að gera þessi ákvæði sem allra flóknust. Ég vil skjóta því til hv.menntmn., hvort hún getur ekki fallizt á að gera breyt. á þessari gr., í þá átt, að einstaklingur gæti keypt slíkar bækur með minni fyrirhöfn, ef líf lægi við. Ég vil leggja áherzlu á, að það er mjög varhugavert að setja strangar reglur um lítilfjörleg atriði, eða atriði, sem ekki varða miklu, því eftir því sem það er erfiðara fyrir einstaklinginn að framkvæma það, sem hann ætlar sér, á löglegan hátt, eða komast yfir hluti, sem hann langar til að eignast, með löglegum hætti, eftir því verður freistingin sterkari að komast yfir öll takmörk og hindranir og fá sitt á ólöglegan hátt. Þess vegna geta slík ákvæði eða fyrirmæli orðið til þess að menn fari kringum lögin og taki síðar hver eftir öðrum. Ströng lög geta beinlínis leitt til þess, sem þeim er ætlað að varna, og þá er verr farið en heima setið, þegar lagasetningar eru virtar að vettugi. - Ég sé, að kl. er nú 3.45 og samkv. umtali við forseta mun ég nú fresta ræðu minni þar til síðar. - Fundarhlé. Eins og þeir hv.þdm. muna, sem nú eru eftir hér í hv. d., þá tók ég að mér það hlutverk, sem hefði átt að vera hlutverk hv.n., eða hv.frsm.n., að gera grein fyrir efni frv. í einstökum atriðum, og hefi ég í því skyni farið yfir frv. gr. fyrir gr. Þegar ég frestaði ræðu minni í dag, var ég kominn að 10. gr. frv., og mun ég nú halda þar áfram og fara á sama hátt gegnum þær greinar, sem eftir eru. Í 10. gr. frv. er svo mælt fyrir, að auk þess sem svo var fyrir mælt í fyrri hluta frv., að úthluta skyldi námsbókum til skólaskyldra barna eftir reglum, sem fram eru teknar í 1. gr., þá skuli ráðh., að fengnum till. ritstjóra skólabókanna, leggja fyrir ríkisprentsmiðjuna að gefa út eða útvega og útbýta á sama hátt sem námsbókunum öðrum skólanauðsynjum, svo sem forskriftabókum, stílabókum, teiknibókum, vinnubókum, pappír og ritföngum, enda sýni það sig - ég geri ráð fyrir, að þetta orðatiltæki megi skoða sem sönnun þess, að hv. form. menntmn. hafi ekki athugað frv. svo sem skyldi. Ég hygg, að þetta mál, sem þarna er notað, sé ekki til fyrirmyndar fyrir kennslu, jafnvel ekki í barnaskólum, en hér er þannig að orði komizt -, enda sýni það sig, að greidd námsbókagjöld hrökkvi fyrir slíkum vitbótarkostnaði. Það kemur fram í þessari gr., að tilgangurinn er sá, sem ég gerði ráð fyrir, að færa sig smátt og smátt upp á skaftið, eftir því sem föng leyfa. Það er dálítið merkilegt, að í þessum fyrirmælum 10. gr. er horfið frá því, sem annars hefir virzt vera ríkjandi ráð í þessari lagasetningu, að setja ráðh. undir yfirráð og húsbóndarétt ritstjórnar skólabókanna. Þannig er fyrir mælt í fyrri greinum frv., að ríkisstj. sé aðeins til ráðlegginga fyrir þessa ritstjórn skólabókanna, og virðist þar nokkuð langt gengið í því að draga úr virðingu þeirrar ríkisstj., sem fullkominn vilji er hjá höfuðstuðningsmönnum frv. að halda uppi. En svo er gerð á þessu bragarbót; þegar komið er aftur í 10. gr., er ráðh. gefið vald, og á hann nú að geta skipað fyrir um störf þessarar mikilsvirtu ritstjórnar. Við nánari athugun verður það skiljanlegt, hvernig á þessari miklu byltingu stendur. Þar sem ritstjórnin var sett yfir ríkisstj., var um það að ræða að ráða útgáfu og vali á bókum til kennslu barnanna, og það vald, að ráða, hvaða bækur mætti nota við kennsluna, mátti ekki fela ríkisstj., því það gat verið hætta á því, að hún væri ekki alltaf af réttu sauðahúsi. Það er eitt af því, sem alltaf er hugsanlegt í þingræðislandi, að skipti verði á ríkisstjórn, svo höfundum frv. hefir fundizt hyggilegra að haga þannig til, að ráðh. hefði ekki allt of mikil völd um slík mál sem uppeldi æskunnar, og skýringin í því, hvers vegna ráðh. er gefið þetta vald í 10. gr. frv., kemur fram í því, hvað það er, sem hann á að rita um. Það er að útvega skólanauðsynjar, eins og pappír, blek, þerriblöð, blýanta og ýmislegt þess háttar. Já - og forskriftabækur. Þar er lengst gengið í þá átt, að ríkisstj. megi hafa nokkur völd um þau efni, sem snerta kennsluaðferðir. Hún á að fá að ráða, hverskonar forskriftabækur eru notaðar. Það er líka aðeins mælt svo fyrir, að ráðh. leggi fyrir ríkisprentsmiðjuna að útvega þessa hluti, en sennilegt eftir öllum anda frv. og sjálfsagt svo til ætlazt, að framkvæmdin verði þannig, að þessi háa ritstjórn skólabókanna ráði því, hverskonar forskriftabækur verða notaðar, svo menn mega ekki gera sér allt of háar hugmyndir um það mikla vald, sem ríkisstj. er gefið með þessu ákvæði. Það er minna en virtist, í fljótu bragði séð, samanborið við aðstöðu ritstjórnarinnar. Það er ekki gert ráð fyrir því í þessu sambandi, að í sambandi við ríkisprentsmiðjuna verði settar upp verksmiðjur til að framleiða þessa hluti, og gera má ráð fyrir, að tilgangurinn sé sá, að ríkisprentsmiðjan kaupi þessar skólanauðsynjar af öðrum, sem með þar verzla. En hvort er þá meiningin, að ríkisprentsmiðjan eigi að kaupa þessar skólanauðsynjar, sem kallaðar eru af innlendum verzlunum, sem eigi að sjá landsmönnum fyrir þeim, eða að ríkisprentsmiðjan komi sér í sambönd við erlenda kaupmenn eða jafnvel verksmiðjurnar sjálfar? Hvernig sem þessu verður háttað, er augljóst, að með þessu fyrirkomulagi - að fela þetta sérstakri stofnun, sem annars fast ekkert við slíka kaupsýslu - er stofnað til aukins kostnaðar við útvegun og dreifingu þessara hluta til þeirra, sem eiga að nota þá. Er því lítt skiljanleg sú drottnunargirni, sem kemur fram í þessum fyrirmælum, því þetta eru bein fyrirmæli, en ekki aðeins um heimild að ræða, sem hver ríkisstj. getur framkvæmt eða látið vera að framkvæma, eftir því sem henni finnst hagkvæmt og eðlilegt. Þetta er bein fyrirskipun um, að ríkisstj. skuli framkvæma þetta, þ. e. a. s. ef hin háa ritstjórn æskir þess. Það er að vissu leyti ekki svo mjög lækkaður vegur ritstjórnarinnar, því hún segir í raun og veru til um það, hvort þetta skuli gert eða ekki. Það má gera ráð fyrir, að þessi mektar stofnun sé svo samhuga höfundum þessa frv., að hún láti ekkert tækifæri ónotað til þess að færa út áhrifasvið sitt og muni því leggja til við ráðh. að framkvæma þetta. eins og til er ætlazt í frv. Hitt kynni að vera, að svo færi, að erfitt verði að uppfylla eitt skilyrði, sem að vísu er gert ráð fyrir, að þurfi að uppfylla til þess að verksviðið verði fært út á þetta víðara svið, því nú er ekki aðeins að ræða um námsbækurnar, heldur líka aðrar skólanauðsynjar, sem á að útvega og útbýta. Þetta skilyrði er, að það sýni sig - eins og svo snilldarlega er að orði komizt -, að greidd námsbókagjöld hrökkvi fyrir slíkum vitbótarkostnaði, sem sé að nemendunum verði lagðar til, auk námsbókanna, allskonar skólanauðsynjar. Um það vísa ég til þess, sem ég sagði í dag, að það kynni að vera vafasamt, hvort námsbókagjöldin hrykkju til fyrir viðbótarkostnaði, því líkurnar væru litlar fyrir, að þau nægðu til að standa straum af þeim kostnaði að leggja til ókeypis námsbækur eingöngu. Þess vegna kynni það að verða vafasamt, hvort þessi fyrirmæli gætu komið til framkvæmda vegna fjárskorts. Í 11. gr. frv. er mælt svo fyrir, að ráðherra skuli heimilt - hér er aðeins um heimild að ræða, en eins og áður, að fengnum till. ritstjórnarinnar - að leggja fyrir ríkisprentsmiðjuna að gefa út námsbækur í lestri fyrir byrjendur og aðrar bækur til smábarnakennslu, til undirbúnings hinni opinberu barnafræðslu, og útbýta þeim á tilsvarandi hátt við það, sem fyrir er mælt um aðrar námsbækur. - Ja - mér er ekki ljóst, hvað við er átt með þessu eða hverja þörf þetta hefir í frv. Mér finnst, að þetta gæti legið í fyrirmælum 2. gr., þar sem svo er fyrir mælt, að ríkið skuli gefa út allar námsbækur. Ég hefði haldið, að námsbækur í lestri væru nauðsynlegar fyrir barnafræðslu. Mér er það a. m. k. ekki skiljanlegt, hvernig á að framkvæma barnafræðslu eftir gildandi lögum, ef ekki á að kenna börnum að lesa. Þetta virðist þess vegna óþarft fyrirmæli og að vissu leyti þveröfugt við fyrirmæli þeirra laga, sem við eigum undir að búa. Ég vil vekja athygli hv.frsm.menntmn. á því, hvort það er ekki misskilningur, sem liggur til grundvallar fyrir þessu ákvæði 11. gr., þar sem aðeins er heimild fyrir ráðh. til að gefa út námsbækur í lestri fyrir byrjendur. Mér skilst, að þetta felist miklu ákveðnara í 2. gr. frv., þar sem í 11. gr. er aðeins um heimild að ræða, en í 2. gr. er mælt fyrir í þann hátt, að ríkið gefi út allar námsbækur, sem nauðsynlegar séu til barnafræðslunnar í landinu. Það er auðsætt, að þessar bækur, sem um ræðir í 11. gr., sem sé námsbækur í lestri, eru grundvallarskilyrði til þess, að hægt sé að framkvæma barnafræðsluna í landinu, og það er ekki aðeins óþarft að setja þetta ákvæði í 11. gr., heldur virðist jafnvel, ef það er þannig sett í lög, að það geti valdið vafa um skyldu viðvíkjandi framkvæmdum ákvæðanna 1 2. gr. um að gefa út allar bækur, sem nauðsynlegar séu til barnafræðslunnar. Þar við bætist, eftir því sem ég bezt veit, að það er misskilningur, ef þessi undantekning í byrjendakennslunni í lestri byggist á því, að slíkar bækur séu ekki notaðar í sambandi við fullnægingu á fyrirmælum fræðslulaganna, því að þar munu vafalaust öll börn nota, sem í skólaskyldualdri eru, en komin á það stig, að þau þurfa ekki að nota byrjendabækur. Það er vitanlegt, að skólarnir sem starfræktir í deildum, alveg frá því byrjað er að kenna börnunum að lesa, og er því tvímælalaust, að til þess að fullnægja þeim kröfum, sem gerðar eru, verður að sjá fyrir öllum bókum til barnafræðslunnar frá byrjun. Mér virtist þess vegna rétt að fella 1. gr. úr frv. því þá verða miklu heilsteyptari og ákveðnari fyrirmæli um framkvæmdir í þessum efnum. Auk þess finnst mér gr. ekki aðeins að efni, heldur einnig að formi vera hortittur á jafnprýðilegri löggjöf, sem hér er að ræða um. Því að málfæri til virtist leika nokkur vafi á, að það sé samboðið hv.frsm. meiri hl. menntmn. að hreyfa ekki við því, eins og frá því er gengið. Ég veit ekki, hvers vegna er verið að nota orðalagið „á tilsvarandi hátt“ og um aðrar námsbækur. Hvers vegna ekki „á sama hátt“? Ef bókunum á að útbýta ókeypis, þá verður að fara eins að í báðum tilfellum. Ég get ekki seð, að það sé rétt eða viðunandi að gera það á tilsvarandi hátt. Ef til vill er þetta þó ekki alveg eins hneykslanlegt og orðalagið á 10. gr., „enda sýni sig“, sem er hreinasta málleysa og alveg hneisa fyrir hv. 9. landsk., að honum skyldi yfirsjást að leiðrétta það fyrir þessa umr. Það hlýtur að verða mikill álitshnekkir fyrir hann sem skáld og rithöfund að vera bendlaður við aðra eins hrákasmíð og þetta frv. Satt að segja finn ég til með hv.þm., að hann skuli vera bendlaður við annan eins óskapnað og frv. er að þessu leyti. Nú er ekki eins og endir sé bundinn á ætlunarverk þessarar ríkisútgáfu. Ein viðbótin kemur enn í 12. gr. Ég held næstum, að þar sem þetta frv. er fyrr fram komið en frv. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l., sem hlotið hefir nafnið „bandormurinn“, þá geti leikið nokkur vafi á, að það frv. eigi þetta göfuga nafn skilið. Þetta námsbókafrv. gæti engu síður átt rétt til nafnsins, því það er alveg eins um það, að hér kemur hver liðurinn aftur af öðrum eins og í bandormi. - 12. gr. frv. mælir svo fyrir, að auk þess sem ríkisúgáfunni er skylt að gefa út allar námsbækur (nema til lestrarkennslu), sem nauðsynlegt er að nota í barnaskólum landsins, er ráðh. heimilt að leggja fyrir ríkisprentsmiðjuna að gefa út „skólanauðsynjar“. Aftan við 10. gr. kemur því 12. gr. sem einn liðurinn enn í þessum nýja bandormi. Gr. mælir svo fyrir, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðh. er heimilt, að fengnum tillögum ritstj., að leggja fyrir ríkisprentsmiðjuna að gefa út fleiri eða færri námsbækur og aðrar skólanauðsynjar“ o. s. frv. Ég skýt því til hv.frsm., 9. landsk., hvort honum finnist viðeigandi að tala um að gefa út skólanauðsynjar.  Ég get í þessu sambandi tekið fram, að mjög misjafnlega er af valdhöfunum tekið í stuðning við menn og atvinnufyrirtæki, eftir því hvort þeir, sem að þeim standa, eru í réttum flokki eða ekki Þannig verður náttúrlega um skólana og kennslubækurnar, að öðrum verður meinað að koma þar nærri en jafnaðar- eða framsóknarmönnum og kommúnistum og öðrum rauðliðum sömu tegundar.

Ætli það verði ekki fyrirskipað rautt blek?

. Sennilega verður sett innflutningsbann á annað en rautt blek. En þó markið sé sett svona hátt nú með ríkisútgáfu skólabókanna, á hún ekki að taka enda með barnafræðslunni, heldur á hún með tíð og tíma að ná til æðri skólamenntunar. Þó er sleginn sá varnagli, eins og um frumbækur til kennslu í lestri, að námsbókagjaldið hrökkvi fyrir kostnaðinum. Það er þó sök sér þó það strandi að gefa út námsbækur og aðrar skólanauðsynjar fyrir æðri skóla, en það er fremur leiðinlegt, ef ekki er hægt að gefa út frumbækur til lestrarkennslu, vegna þess að námsbókagjöldin hrökkva ekki til, þar sem ráðh. á ekki að leggja fyrir ríkisprentsmiðjuna að gefa bækurnar út fyrr en jafnóðum og eftir því, sem þau gjöld hrökkva til. En svo er farið að tæpa á því, hvernig eigi að afla fjár til framkvæmdanna, ef kvíarnar verði færðar út, og er þá ráðh. heimilt að hækka námsbókagjöldin frá því, sem ákveðið er í 7. gr., jafnframt því, sem útgáfa er hafin samkv. þessari gr. Það er náttúrlega f sjálfu sér ekkert við því að segja, ef útgáfan er aukin og látin ná yfir stærra svið, því það krefur vitanlega meiri útgjalda og verður því að afla meira fjár. Er svo mælt fyrir, að ráðh. geti hækkað námsbókagjöldin smátt og smátt upp í samtals 15 kr. af heimili. Þá er hér eitt atriði, sem mér er ekki ljóst, hvernig beri að skilja, og vildi ég beina því til hv frsm., ef hann skyldi vera hér einhversstaðar nálægt, að gefa skýringu á því. Svo er fyrir mælt, að eftir að búið er að heimila ráðh. að hækka námsbókagjöldin upp í allt að 15 kr. á heimili, þá skuli aðeins tekið hið hærra námsbókagjald. Hvað er hið hærra námsbókagjald? Er það 15 + 8 kr., eða hvað er átt við? Það virðist alveg augljóst, að þetta sé ekkert annað en einn hortitturinn enn, því það er gersamlega óþarft að taka fram, þar sem áður er búið að ákveða, hvað gjaldið megi vera hæst. Það kann að vera, að ekki þyki gera til, þó þetta standi í l., en vegna hv.frsm. og málsnilldar hans og rithöfundarhæfileika þykir mér leiðinlegt, að honum skyldi yfirsjást að leiðrétta svona áberandi hortitt, sem ég hygg, að hvert stautfært barn taki eftir. Sem sagt, þá finnst mér, að betur færi á, að þetta ákvæði væri fellt úr frv. Ég veit raunar ekki, hvað ég á að segja um niðurlagsorð þessarar gr., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðherra setur sérstakar reglur til tryggingar því, að hið hærra námsbókagjald innheimtist með skilum af hverju gjaldskyldu heimili.“ Þetta verður þraut fyrir hvern ráðh. að leysa, sem um það fær að fjalla, og þraut, sem ég er hræddur um, að í mörgum tilfellum geti orðið erfitt að leysa. Lægra námsbókagjaldið eiga sveitarfélögin að greiða fyrir þá, sem ekki geta greitt það sjálfir. Ég veit ekki, hvers vegna er frá þessu vikið með hærri gjöldin. Nú er þetta svo, eins og hv.þm. hlýtur að vera ljóst, að þetta eru lægri námsbókagjöldin, að viðbættu aukagjaldi vegna þeirra bóka, sem getnar eru út, en ekki eru nauðsynlegar til barnafræðslunnar. Og það eru áður í frv. skýr ákvæði um, hvernig tryggð er greiðsla á þeim hluta námsbókagjaldsins, sem tilheyrir barnafræðslunni. En svo á ráðh. að setja sérstakar reglur um það, hvernig eigi að innheimta hærri gjöldin, þegar heimilin ekki greiða. Ég efast um, að þetta sé tilgangur frv., en er hræddur um, að þetta hafi farið svona úr hendi fyrir klaufaskap. Og vegna þess, að við athugun á frv. hefi ég svo víða rekið mig á svipaðan klaufaskap, tel ég mér heimilt að geta þess til, að þetta sé af sömu mistökum, að sveitarfélögunum er sleppt við að greiða hærra gjaldið, ef heimilin ekki greiða. Ég vil því skjóta því til hv. frsm, hvort honum virðist ekki rétt að lagfæra þetta ákvæði, því það verður erfitt fyrir útgáfu bókanna að innheimta gjöldin, ef þessari kvöð er létt af sveitarfélögunum, þó ég vilji á engan hátt hverfa frá því, að vanhöld geti orðið á gjöldunum, jafnvel þó sveitarfélögin eigi að greiða. Segi ég það með tilvísun til þess ástands, sem nú er, og geri ráð fyrir, að um þetta gildi nokkuð það sama og um aðrar greiðslur sveitarfélaganna. En hinsvegar er þó óhætt að fullyrða, að töluverð trygging sé í því, að sveitarfélögin greiði fyrir þá, sem ekki geta greitt sjálfir. á þann hátt gæti ríkissjóður þó alltaf innheimt töluverðan hluta af námsbókagjöldunum. Þess vegna finnst mér rangt og alls ekki í samræmi við tilgang frv., að sveitarfélögunum sé sleppt við að greiða hærri námsbóka gjöldin, eða a.m.k. þann hluta þeirra, sem tilheyrir barnaskólunum. Þar við bætist, að sú trygging, sem frv. reynir að veita fyrir því, að þessi hærri gjöld greiðist, er næsta veigalítil og barnaleg, að ráðh. setji reglur, sem tryggi það, að þau innheimtist með skilum. Ég efast um, að höfundar frv. hafi gert sér grein fyrir, í hverju sú trygging ætti að vera fólgin. Ég sé ekki, hvernig á að setja reglur um, að þau heimili, sem ekki geta greitt, greiði þrátt fyrir það með skilum. Þetta er ekki annað en barnaskapur, og því rétt að fella ákvæðið niður úr frv. Svo kemur 13. gr. frv., sem er alltaf góð tala, og satt að segja geri ég ráð fyrir, að mörgum finnist svara til efnis gr. Með leyfi hæstv. forseta skal ég lesa gr. Hún hljóðar svo: „Um afskipti fræðslumálastjórnarinnar, ritstjórn, útgáfu, útsendingu og dreifingu námsbóka þeirra og skólanauðsynja, sem um getur í 10., 11. og 12. grein, fer að öllu leyti á tilsvarandi hátt við það, sem fyrir er mælt um námsbækur handa skólaskyldum börnum, sem út eru gefnar samkvæmt þessum lögum.“ Ég veit ekki, hvernig í ósköpunum höfundum frv. hefir getað dottið í hug að setja þetta stagl inn í l., sem er svo gersamlega óþarft. Þetta liggur í hlutarins eðli og því engin þörf á að taka neitt fram um það. Og ég vil gera það að till. minni, að þessi gr. verði líka felld niður. Í 14. gr. frv. eru settar alveg sérstakar heimildir fyrir ríkisprentsmiðjuna til þess að mega gefa til landabréf, og að útvega veggmyndir er líka heimilað í frv. Ef þetta eiga að kallast skólanauðsynjar - ja, kannske þetta séu heldur ekki skólanauðsynjar -, þá er þó óþarft að gefa út sérstakar heimildir um þessa hluti, þar sem annarsstaðar í frv. er búið að taka fram um útgáfu skólanauðsynja yfirleitt. Það hefði verið ástæða fyrir hv.n. að verja meiri tíma til að athuga þetta frv., því að eins og það er að efni og öllum frágangi, þá er það hreinasta forsmán. Það er eins og þeir, sem það hafa samið, hafi naumast munað eftir því, hvað þeir höfðu tekið fram í næstu grein á undan þeirri, sem þeir voru í það og það skiptið að setja saman. Í fyrstu gr. er því opinbera heimilað að kaupa námsbækur, sem til eru, þegar l. þessi ganga í gildi, og það er sagt, að það eigi að miða verð þeirra við kostnaðarverð. Mér er ekki vel ljóst, hvað meint er með þessu. Ef það er meint með þessu, að bækurnar megi kaupa við kostnaðarverði, að vitbættu einhverju hundraðsgjaldi, sem ágóða fyrir eiganda, þá er þetta náttúrlega svo ónákvæmt, að það ákvæði hefir enga þýðingu í l. En það er annað athyglisvert í þessu sambandi, sem ég geri ráð fyrir, að hæstv. fjmrh. þyki þó máli skipta, og það er það, að gert er ráð fyrir kaupum á upplögum af námsbókum, þ. e. að ríkisprentsmiðjan kaupi þau. En hér stendur ekki eitt orð um það, hverjir greiðsluskilmálarnir skuli vera. Það er alveg augljóst, að með slíkum kaupum getur verið stofnað til töluverðra skulda. Og það er ekki einu sinni orðað, að heimild skuli vera um það, að vegna þessara kaupa megi taka lán. Það virðist þó hljóta að vera óhjákvæmilegt, til þess að ríkisprentsmiðjan, ríkisstjórn og öll halarófan standi ekki uppi gersamlega félaus, þegar kaupin eiga að gerast. Þá er hér í frv. ákvæði um það, að ráðh. eigi að gefa út skrá yfir námsbækur þær, sem nauðsynlegar verða að teljast fyrir barnafræðsluna í landinu. Og svo, hvaða kröfur skuli gera til þeirra bóka um efni og efnismeðferð. Ég skal játa, að ég hefi lítið við fræðslustörf fengizt. En ég verð líka að játa það hreinskilnislega, að mér er ekki ljóst, hvernig á að fullnægja þessari kröfu l. um að taka fram í skrá, sem gefin er út yfir þessar bækur, sem nauðsynlegar eru til barnafræðslu í landinu, hvaða kröfur eigi að gera til þeirra um efni og efnismeðferð. Ég hefði haldið, að um hverja einstaka námsbók gæti þurft að semja heila bók, ef ætti að fylgja þessu ákvæði samvizkusamlega. Svo er nú það. Og ég hygg, að hv. frumvarpshöf. hafi sett þetta ákvæði inn í frv. Án þess að athuga það sérlega nákvæmlega. Ég þykist nú hafa sýnt fram á, að frv. þessu er í ýmsu ábótavant. Það þyrfti vissulega nánari athugunar við en það hefir fengið í þinginu. Það virðist hafa farið svo í gegnum báðar þd., að gera má ráð fyrir, að n. beggja d. hafi hagað sér svipað í athugun á því eins og upplýst er, að hv.menntmn. þessarar d. gerði, að hún boðaði til fundar um málið, sem hún hélt á milli 11 og 12 um miðnætti, fundar, sem sjálfsagt hefir svo enginn komið á, en einhver hv.nm. hefir svo hripað nál., sem er ekki nema tvær línur. um það, að meiri hl. n. þyki tilhlýðilegt að berja þennan óskapnað í gegnum þingið. Þó að hv.menntmn. hafi ekki þessi orð, þá kemur það nú allt út á eitt. Engin tilraun til að laga þá smíðagalla, sem á frv. eru. Þetta atferli hv.n. skilst mér stafa helzt af því, að þeir menn, sem í þessum n. starfa, hafi haft einskonar oftrú á höfundum frv., þannig að þeim hafi fundizt, að það gæti ekki verið, að frv. úr slíkra manna höndum þyrfti nokkurra lagfæringa við. Ég vænti nú, að hv.frsm.n. geri hér grein fyrir því, hvernig á því stendur, að hv.menntmn. hefir látið sér sæma að leggja til, að annað eins frv. verði samþ. og það, sem liggur hér fyrir á þskj. 782. En að lokum vil ég þó, af því að mér virtist 9. gr. frv. vera svo fráleit, að ekki geti komið til mála að samþ. hana, leyfa mér að bera hér fram skrifl. brtt, um að 9. gr. falli niður. Leyfi ég mér að afhenda hæstv. forseta þessa brtt. með þeirri ósk, að hann sjái svo til, að leyfðar verði umr. um hana og atkvgr., þegar þar að kemur.

Sigurður Kristjánsson Ég vil gera þá fyrirspurn til hæstv. forseta, ef ekki er hægt að fá afbrigði fyrir þessari till. vegna þess, hve hv. d. er nú þunnskipuð, hvort þá sé hægt að halda áfram umr. um þetta mál nú, kl. 3 að nóttu.

Jakob Möller Ég vil beina athygli hæstv. forseta að því, að þegar ég ber fram þessa skrifl. brtt., þá geri ég það til þess að hún verði rædd. En til þess þarf að fá leyfi hv. d. Og ef nú á að ljúka umr., þá fæst alls ekki leyfi hv. d. til þess, að hún verði rædd, því að ég geri ráð fyrir, að hæstv. forseti leyfi engar umr. um málið, þegar þetta mál verður tekið fyrir aftur tíð framhaldsumr., heldur verði þá aðeins greidd atkv. um málið. - Ég krefst þess, að leitað verði afbrigða fyrir till. minni og að með hana verði farið samkv. fyrirmælum þingskapa að öllu leyti.

Forseti (JörB): Hv. flm. þessarar brtt. hefir nú gert efni hennar að umtalsefni. En þó að ekki séu nægilega margir hv.þm. í d. til þess að hægt sé að leyfa afbrigði, geta umr. haldið áfram, vegna þess að hér eru margir á mælendaskrá, sem munu sjálfsagt vilja taka til máls um frv.

Sigurður Kristjánsson Ég hélt, að hv.frsm.n. ætlaði sér að taka til máls um frv. Ég vildi nú gjarnan heyra hans grg. og vörn gegn ræðu hv. 3. þm. Reykv. áður en ég tæki til máls, ef haga mætti ræðum þannig.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Einarsson) Ég hafði hugsað mér að draga saman þynnkuna hjá fleirum en hv. 3. þm. Reykv., áður en ég svaraði.

Sigurður Kristjánsson Ég verð nú í upphafi máls míns að láta þess getið, að mér finnst það ákaflega óviðeigandi að sitja hér á næturfundi fram undir morgun til þess að ræða um mál, sem ég sé ekki, að nein þjóðarnauðsyn krefji, að verði knúið áfram á svona - já, næstum að segja þjösnalegan hátt. Ég þykist hafa nokkra reynslu í þeim hlutum, sem frv. fjallar um, og hafði hugsað mér að veita nokkrar upplýsingar til þess að vita, hvort menn gætu ekki fallizt á ýmsar aths., sem ég ætlaði mér að gera. En þess er náttúrlega enginn kostur að fá neinar aths. teknar til greina, ef ljúka á af umr. um þetta mál nú um miðja nótt, og þegar svo fáir af hv.þm. eru viðstaddir, að ekki einu sinni er hægt að fá afbrigði til þess að ræða brtt.hv. 3. þm. Reykv. Vitanlega hefir hæstv. forseti vald til að haga þessu eins og honum sýnist, og er ég að sjálfsögðu skyldur til að hlíta hans fyrirmælum um þetta. Það, sem sérstaklega vakti eftirtekt mína, þegar mál þetta kom á dagskrá nú hvað eftir annað, var, að mál þetta var búið að vera hér áður fyrir þinginu og kemur nú fram í mjög breyttri mynd. Ég benti á, þegar málið var hér áður til umr., að eftir minni reynslu væri það atriði, sem ekki er á minnzt í frv., sem þyrfti umbóta við, en miklu síður þyrfti umbóta við í þeim atriðum, sem nú eru höfuðatriði frv. Ég hefi í mörg ár fengizt við kennslu. Og það varð þá að hreinasta vandræðamáli að ná í kennslubækur, þegar stríðið skall á og árin eftir það. Ýmissa ráða var leitað. Það, sem mér virtist erfiðast yfir að komast, var að koma í veg fyrir glundroða. Ég set því ekki út í það, þó að reynt sé að bæta úr þeim glundroða, sem nú er á því, hvaða skólabækur kennarar nota. En það, sem jafnhliða varð ákaflega mikið áberandi, var það, hve skólabækurnar voru óviðunandi illa saman teknar. Sýndi það einmitt, að nauðsyn er á að líta eftir þessu. Ég hefði þess vegna haldið, að það fyrsta, sem gera ætti af því opinbera, væri að gera ráðstafanir til þess, að vandað verði til samningar skólabóka, svo og að höft væri á því betri regla, hvaða skólabækur eru notaðar. Nú er það vitað, að til eru fyrirmæli um að löggilda bækur til kennslu. En ég verð að segja, að mín reynsla hefir orðið sú, að þau fyrirmæli, um að kennslubækur skuli vera löggiltar, hefi ég ekki orðið var við, að hafi haft svo sem nokkra þýðingu. Þrátt fyrir þessi fyrirmæli hefir það verið sama ósamstæða ruslið, kennslubækurnar, sem fólkið hefir átt kost á. Einn kennari valdi þessa bókina og annar hina um sömu námsgrein. Þegar nýr kennari kom til sögu, þá varð bara að kasta þeim bókum, sem næsti kennari á undan notaði við kennsluna. Heimilin urðu þannig að kaupa nýjar og nýjar bækur eftir duttlungum kennaranna. Margur ungur kennari kann ekki að velja kennslubækur, þekkir kannske ekki bækurnar, sem hann velur, en fer kannske eftir trú á þessum eða hinum höfundinum og ýmsu og ýmsu. Ég vil fúslega viðurkenna, að skólabækur eru að sjálfsögðu einn af kostnaðarliðum við skólahaldið, og það er í sjálfu sér engin fjarstæða, þó að sá kostnaður yrði lagður á ríkið á svipaðan hátt og kennslan sjálf, húsnæði, ljós og hiti o. s. frv., ef það þætti fært, að það opinbera tæki á sig allan kostnaðinn. En sá galli er á því, að ríkið tæki allan kostnaðinn á sig, að það er alls ekki á valdi ríkisins, hversu miklu hér er eytt eða hversu vel farið er með fé þess opinbera. Það verður meira eftir geðþótta nemendanna og aðstandenda þeirra, en það getur ekki farið eftir geðþótta þeirra um húsnæði, kennslukrafta, upphitun eða annað því líkt. Það fer allt eftir ákvörðun stjórnenda þessara stofnana. Ég vildi taka þetta fram vegna þess, að ég vil ekki, að mín afstaða verði misskilin. Ég álít, að hér sé umbótaþörf, en ég tel, að til þessa máls þurfi að vanda miklu meira en gert er með þessu frv., því að ég get tekið undir það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að frágangur frv. er með öllu óforsvaranlegur. Ég minnist þess ekki að hafa séð annað eins plagg og þetta komast eins langt í gegnum þingið. Þetta er til stórrar vanvirðu. Það var ekki lítið, sem hv. 3. þm. Reykv. taldi upp af formgöllum, sem sýnast vera komnir af göslarahætti, þekkingarskorti og þokukenndri hugsun. En það er margt fleira í þessu frv., málvillur og hreint skvaldur, sem hann minntist ekki á, svo að fyrir það eitt væri frv. óforsvaranlegt. Og fyrst frv. er svona frá formsins hlið, þá geta hv.þdm. gert sér hugmynd um, hvernig efnishliðin muni vera. Mér er ekki ljóst, hvers vegna formælendur þessa máls leggja svo mikið kapp á að knýja það from á þessu þingi. Það hefir verið látið skína í, að þetta yrði hagsmunastarf fyrir einhverja menn. Það er eftir því búið að skipta hirtinum, áður en hann er veiddur. Þetta er náttúrlega ekki frambærileg ástæða. Það er ekki frambærileg ástæða fyrir breyt., sem eru mikilsverðar fyrir fræðsluna í landinu, að það liggi á að koma einstökum mönnum á einhvern hagsmunaspena, og ég ætla ekki að ræða þetta mál út frá því, að svo sé. Ég vænti þess, að menn muni frá fyrri umr. um þetta mál, að það var þá rætt um nokkrar bækur, sem gefnar hefðu verða út með ríkisstyrk, og má því segja, að ríkið hafi verið við riðið. Ég hafði lesið tvær af slíkum bókum og skýrt frá, hversu gersamlega óhæfar þær væru, sérstaklega önnur, til þess að vera kennslubækur. Eins og ég sagði í upphafi, þá sýnist mér, að það fyrsta, sem þyrfti að taka til athugunar, ef setja ætti nýja löggjöf um ríkisútgáfu skólabóka, væri það, að bækurnar væru sæmilega samdar og hæfar til þess að vera kennslubækur. Hverjir eiga svo að gefa bækurnar út? Í 1. gr. segir, að ríkisstj. eigi að vera útgefandinn. Við höfum fengið svolitla nasasjón af því, hvað stj. getur verið og er nákvæm í þessum hlutum og hve grandvör og vandvirk hún er, þegar um er að ræða bækur, sem hún hefir afskipti af, veitt styrk til og þess vegna að sjálfsögðu kynnt sér, því að ég geri ekki ráð fyrir, að stj. gangist fyrir því, og því síður, að hún geri það upp á sitt eindæmi, að veita styrk til kennslubóka án þess að sjá handritið og eftir hvern það er. En þessar bækur, sem voru til umr. í þetta skipti, sem ég hefi bæði lesið og skrifað um og bent á, hversu óhæfar þær væru sem kennslubækur, þær sýna einmitt, að það er ekki rétt leið, að láta stj. gefa út slíkar bækur og hafa um það einkarétt. Við skulum bara hugsa okkur þessar tvær bækur, sem mjög voru gerðar að umtalsefni í fyrsta skipti, sem þetta mál var til umr. í þinginu. Báðar áttu sammerkt í því, hversu mjög þær voru pólitískt litaðar, og það hefir hitzt þannig á, að hvorirtveggja höfundanna voru framsóknarmenn. Þeir settu þar langa fyrirlestra um ágæti framsóknarstefnunnar og tilsvarandi hnútur og allt að því níð um þær stefnur, sem hinir flokkarnir í landinu fylgdu. Við skulum setja sem svo, að stj. fylgdi þessari reglu áfram eða léti eftir þessari hvöt, að gefa út nýjar kennslubækur, sem væru meðmæli fyrir hennar stefnu. Við skulum segja, að Framsfl. hefði aðstöðu til að halda hér áfram og gefa út meira af bókum af þessu tægi. Hvað mundu Alþýðuflokksmenn gera, þegar þeir kæmust til valda? Það fyrsta, sem þeir gerðu, væri að brenna allt þetta upplag á báli og fela mönnum að semja kennslubækur í sömu greinum, mönnum, sem þeir treystu til þess að draga rækilega fram málstað Alþfl. Nú gæti svo farið, að Sjálfstfl. kæmist til valda. Ætli hann mundi þá þola, að kennslubækurnar væru einskonar trúboð fyrir sósíalisma hér á landi? Ég býst ekki við því, og þó að ég geri ekki ráð fyrir því, að Sjálfstfl. gerði ráðstafanir til þess að gefa út kennslubækur, sem flyttu - og sízt af hlutdrægni - hans málstað, þá gæti hann með engu móti við það hlítt, að kennslubækurnar yrðu áfram þær gömlu hlutdrægu og pólitískt lituðu, og þá mundi í þriðja sinn verða að gera upptækar þær bækur, sem fyrirliggjandi væru í þessum námsgreinum. Ég bendi á þetta til þess að mönnum verði skiljanlegt, að þótt ríkisstj. sé útgefandi, þá dugir ekki, að hún láti það verða rétt af handahófi, hverjir semji þessar bækur. Það þarf fyrirfram að tryggja hvorttveggja, að bækurnar séu samdar af mönnum, sem hafa til þess menntun og reynslu og gera þær svo úr garði, að þar sé eingöngu valið frá lærdómslegu sjónarmiði, og svo að tryggja, að þær séu ekki pólitískt litaðar eins og hefir sýnt sig, að þær bækur hafa viljað verða, sem stj. hefir sérstaklega verið við riðin. Það, sem ég álít, að fyrst og fremst þurfi að leiðrétta, er það, að hægt sé að nota sömu bækur í öllum skólum, eða að á hverju lærdómsstigi nemenda um land allt verði notaðar sömu bækur og þar geti tekið við hver bók af annari. Það þarf að setja löggjöf um þetta, og í öðru lagi um það, að hæfir menn semji bækurnar. Það er óskaplegt fyrir kennarana að verða að taka við sumum af þeim bókum, sem þeir hafa orðið að basla við. Og jafnvel þótt höfundurinn hafi gert allt sitt bezta, þá nægir það ekki, þegar höf. skortir hæfileika og hafa gefið bókina út aðeins í hagsmunaskyni eða af hégómagirni, af því að þá langar til að verða höfundar og láta nafn sitt sjást, menn, sem ekki höfðu til þess andlega burði, svo að bækurnar hafa oft orðið að forminu til lélegar, og einatt rangar að efninu til líka.  Það sest á þessu frv., að tilgangurinn er að gera útgáfu bókanna ódýrari en hún er, og það þarf ekki að efast um, að með því að gefa út stór upplög er hægt að færa verðið eitthvað niður, en ég held, að menn geti ekki neitað því, ef þeir tala um það af sanngirni, að yfirleitt er gætt meiri hagsýni hjá einstaklingum en hjá ríkinu, og ég skil ekki, að menn geti gert sér von um, að ríkisútgáfa verði ódýrari en útgáfa einstakra manna, og það getur alveg verið í valdi þess opinbera, hvað megi leggja á þessar bækur, og á þann hátt koma í veg fyrir okur á þeim. Það mundi taka allt of langan tíma hjá mér, ef ég ætlaði að fara út í hverja gr. frv., þó að það sé náttúrlega ætlazt til þess, að einstakar gr. séu ræddar við þessa umr. og þær hafi flestar mikla þörf á því, að þær séu teknar til athugunar, en hv. 3. þm. Reykv. tók frv. grein fyrir grein, og mér skildist á mörgum hér, og þar að meðal sýndist mér á hæstv. fjmrh., að honum þætti þetta næsta skoplegt, og ég get vel hugsað, að það sé skoplegt frá sjónarmiði þeirra, sem vilja ekki einu sinni láta ræða þetta mál og telja það ekki þess vert, að það þurfi nokkurrar umþenkingar við. Sannleikurinn er sá, að þótt málið sé ekki mjög umfangsmikið fjárhagslega, þá er það mikið vandamál, og það vita allir, sem eitthvað hafa fengizt við kennslu. Ég er ekki í neinum vafa um það, þótt ég hafi mjög góða kynningu af sumum þeim mönnum, sem hafa áætlað kostnaðinn við þessa útgáfu, að sú áætlun er fjarri öllum sanni. Þeir menn eru því ákaflega ókunnugir, hvað það hefir kostað að sjá nemendum fyrir bókum hér á landi, sem geta látið sér detta í hug, að það kosti ekki nema 5-8 kr. á hvert heimili, sem hefir barn eða börn á framfærslu, að sjá þeim fyrir öllum bókakosti árið yfir. Það er mesta fjarstæða. Menn verða að athuga, að þótt menn hafi skýrslur frá Ameríku eða einhverjum öðrum stórlöndum, þá er ekki hægt að byggja á þeim hér. Þar er hægt að gefa bækurnar út í margra milljóna tali, og þau tæki öll, sem menn hafa þar til prentunar, bókbands, myndamótagerðar og annars slíks, sem er þar allt í svo ákaflega stórum stíl, eru náttúrlega ekki sambærileg við það, sem gerist hjá okkur. Það er eðlilegt, að þeim, sem gleypa við slíkum pappírum, fatist í kostnaðaráætlunum sínum. Ég vil líka segja, að það er ákaflega varhugaverð leið að ætla að afla þessa fjár án tillits til þess, hversu mikið gjaldendur fá í aðra hönd. Það er ætlazt til, að öll heimili gjaldi jafnmikið hvort sem þar eru mörg eða fá börn og hvort sem þau þurfa meira eða minna af kennsluáhöldum. Þetta er ákaflega óréttmætt. Sérstaklega vil ég þó vara menn við að gleypa þessa áætlunarflugu. Hún er áreiðanlega fölsk, þó að það sé ósjálfrátt. Ríkið hefir oft flaskað á því áður að áætla skakkt hluti, sem stjórnendur landsins hafa ekki haft með að gera. Ég skil ekki annað en að mönnum sé minnisstætt, þegar ríkið rak einu sinni verzlun og var komið með í hana 3-4 sinnum meira en öll útgjöld fjárl. voru þá, en þá voru öll fjárlagaútgjöld ríkisins um 21/2 millj., og það kapital, sem ríkið þurfti í þessa verzlun, var komið á 10. millj. kr. á ári. Ég skal bæta því við, að ríkið eða stj. vaknaði þarna upp við vondan draum, við þann vonda draum, að þetta verzlunarfyrirtæki var búið að binda í sér kapital, sem var fjórum sinnum meira en út gjöld fjárl. Það ár, og að tap verzlunarinnar skipti milljónum króna. Þá var það ráð tekið, að lagt var sérstakt gjald á tvær helztu nauðsynjavörur, sem til landsins fluttust, kol og salt, til þess að bæta upp þetta tap.

Hvenær var það gert?

. Það var 1919 eða 1920. Það var gott að geta sagt hv.þm. það litla, sem vantaði á þekkingu hans. Það er það einkennilega, að síðan þetta gerðist eru liðin 15 ár  Það er annars einkennilegt, ef ríkið er svo ákaflega þyrst í að fá að leggja fram fé í sérstakan rekstur, meðan einstakir menn fást til að leggja þetta fé fram og hafa alla áhættuna og meðan ríkið getur sett reglur og haft óskoraðan rétt til íhlutunar, hvernig þetta er gert, þá er einkennilegt, að ríkið skuli vera þyrst í að leggja fé í svona hluti. Maður skyldi ætla, að á jafnerfiðum tímum mundi ríkið vilja koma þessu af sér að sem mestu leyti og hafa sem flest járn í eldinum, hafa sem minnst að gera annað en að hugsa um rekstur ríkissjóðs sjálfs, og láta borgarana um að reka fyrirtækin, a. m. k. þau, sem ríkið hefir fullkomna aðstöðu til að hafa eftirlit með, eins og það getur a. m. k. skapað sér í þessu efni. Ég veit ekki, hvort hv.þm. hafa almennt gert sér grein fyrir því, hvað er hægt að fá af skólabókum og áhöldum fyrir þessar 5 kr., sem gert er ráð fyrir, að greitt sé af hverju heimili, þar sem börn eru á skólaaldri, eða eldra fólki við nám. Það má ekki heimta meira af slíkum heimilum en 15 kr., hvað margir sem nemendurnir eru. Maður veit, að ein einasta orðabók kostar meira en 15 kr. Þetta virðist vera mesta fjarstæða. Ég sagði áðan, að ég vildi ekki fara út í gr. frv. hverja fyrir sig. Ég vil þó aðeins minnast á eina gr., sem hv. 3. þm. Reykv. skildi ekki. Það er 9. gr. Ég skal játa, að ég skil hana ekki heldur. Ég var búinn að merkja við þessa gr. og ætlaði að vita, hvort ég gæti fengið nokkurn, sem gæti frætt mig um hana. Þar segir svo, að það sé bannað, að viðlagðri 10-100 kr. sekt, að láta þessar bækur ganga kaupum og sölum. Veit nokkur, við hvað er átt með þessu? Ég veit, að allir geta sagt sér það sjálfir, að ef heimilin eiga að fá skólabækur ókeypis, þ. e. a. s. gegn þessu 5-8 kr. gjaldi, þá muni heimilin ekki óska eftir að fá að kaupa bækurnar. Ætli þeim, sem sömdu þetta frv., hafi dottið í hug, að þegar búið væri að borga 5-8 kr. til þess að fá nýjar bækur, já mundu menn vilja fara að kaupa þær? Ég geri ráð fyrir, að ef nokkurt vit er í þessari gr., þá eigi hún að koma í veg fyrir, að hægt væri að setja upp verzlun með þessar bækur í fornsölu. En hverjir mundu kaupa á þeirri fornsölu? Ekki börnin, því að þau eiga að fá bækurnar ókeypis. Það væru þá helzt menn, sem vildu fylla bókaskápa sína með þessum bókum. Og hvað væri þá á móti því, að þeir mættu kaupa þær? Annaðhvort er þessi gr. byggð á misskilningi, þeirri hugsunarvillu, að menn muni þyrsta í að kaupa bækur, sem þeir geta fengið ókeypis, eða þá að það er meint, að ekki megi láta bækurnar í fornbókasölu, og það er hreinasta fjarstæða. Hér kemur svo hver greinin eftir aðra, sem gera það að verkum, að alltaf þarf meira og meira fé í þetta ríkisforlag. 9., 10., 11. og 12. grein, allar auka þær á rekstarfjárþörfina. Ég hefði gjarnan kosið að tala nánar um það, út á hvað ég teldi, að löggjöf um þessa hluti þyrfti að ganga, en ég verða að sleppa því nú, því að ég tel ekki forsvaranlegt að þurfa að ræða mál, sem tekið er í alvöru, um hánótt. Auk þess er ekkert spaug að ræða við fylgismenn frv. þessa nú, þar sem þeir hafa tekið upp þá „taktik“ að þegja við öllu, sem þeir eru aðspurðir. Hvað frágang frv. snertir, þá er hann slíkur, að ég trúi varla, að nokkur úr hópi þm. haft fengizt við samningu þess. Ég ætla ekki að fara í neinn sparðatíning hér, en þó má nefna setningu eins og t. d. þessa: „Þar með talinn Eiðaskóli og gagnfræðaskólana“. Hér er hvorttveggja vitlaust, tala og fall, og svona mætti lengi telja Slíkur göslaraháttur getur alls ekki réttlætt það, að málið gangi í gegnum þingið athugasemdalaust. Annars mun óþarfi að vera að eyða miklum tíma í að ræða mál þetta nú, því að ég þekki hv. dm. svo vel, að þetta mál mun aldrei slampast í gegnum deildina.

Thor Thors Ég vildi aðeins mælast til þess við hæstv. forseta, að hann vildi leita atkv. um það, hvort hin skrifl. brtt. frá 3. þm. Reykv. megi komast að.

Forseti (JörB): Ég mun að sjálfsögðu verða við þessum tilmælum hv.þm. Snæf., en skipun deildarinnar ræður því, hvort það heppnast eða ekki að fá formlega atkvgr. - Eins og deildin er skipuð núna, er hún ekki ályktunarfær.

Thor Thors Úr því að deildin er ekki ályktunarfær, verður það að sjálfsögðu að bíða að leita atkv. um brtt. þar til deildin verður svo skipuð, því að ég veit, að forseti fer ekki að brjóta fastar venjur eða helgi þingréttarins með því að láta brtt. ekki koma til atkvæða.

Forseti (JörB): Ég heft gert skyldu mína og hringt til atkvgr. Það er því ekki mín sök, þó að ekki sé hægt að ganga til atkv. um brtt. þessa nú, því að ég get ekki gert að því, þó að þm. séu fjarstaddir. Annars er þetta 2. umr. málsins, og missir þm. því engan rétt, þó að brtt. þessi komist ekki að fyrr en við 3. umr.

Thor Thors Það er ekki rétt hjá hæstv. forseta, að menn missi ekki rétt, ef ekki er gengið til atkv. um brtt. þeirra, hvort þær megi komast að eða ekki, þegar þörf er að leita atkv. um slíkt. Það hefir verið alveg föst þingvenja, að forsetar hafa jafnan leitað atkv. um of seint framkomnar brtt. þegar um leið og þær hafa komið fram, nema ef svo hefir staðið á, að þær hafi að dómi þeirra komið að einhverju leyti í bága við stjórnarskrána. Ég vil því enn mælast til þess, að forseti láti brtt. þessa koma undir atkv. áður en lengra er haldið áfram með umr. um þetta mál. Annað finnst mér honum ekki sæmandi. Vilji hæstv. forseti ekki verða við þessum tilmælum mínum, fyndist mér það mjög leitt, og ekki sízt vegna hans sjálfs, ef hann heldi ekki heiðri sínum, en slíkt teldi ég vafamál, ef hann tekur upp nýja þingvenju hvað þetta snertir nú. Hitt kemur þessu ekkert við, þó að einstaka samherja hans þyki mál þetta kannske orðið nógu rætt.

Forseti (JörB): Ég vil taka það fram, að ég sem forseti hefi ekki gefið þingmönnum fararleyfi af fundi þessum; get ég því ekki átt sök á því, þó að deildin sé fámenn. Ef ég hefði gefið þm. fararleyfi, mætti ef til vill telja það mína sök, að ekki er hægt að bera brtt. þessa undir atkv. nú, en þar sem svo er ekki ástatt, tel ég mig enga skuld eiga á því, þó að deildin sé svo fámenn nú sem raun ber vitni um. Hinsvegar tel ég, að færa mætti mér til sektar, ef ég frestaði umr. um mál þetta nú vegna þess að brtt. þessi er komin fram. Get ég því ekki orðið við tilmælum hv.þm. og tel mig í þessu efni hafa uppfyllt skyldu mína.

Thor Thors Vitanlega á hæstv. forseti enga sök á því, þó að deildin sé ekki ályktunarfær. En mér virðist, að forseti ætti að fresta umr. málsins, því að hver brtt., sem fram kemur og leita þarf afbrigða um, á að berast upp þegar deildin er ályktunarfær.

Forseti (JörB): Það er rétt hjá hv.þm. Snæf., að það er ekki mín sök, þó að deildin sé ekki ályktunarfær. Annars sé ég ekki ástæðu til, að við þreytum umr. um þetta atriði lengur, og halda því áfram umr. um málið sjálft.

Thor Thors Mál þetta hefir verið til umr. á undanförnum þingum og er eitt af þeim málum, sem einna mest hefir verið deilt um, og eru líkur til, að svo verði einnig nú, enda ekki undarlegt, þar sem um jafnmikið stefnumál er að ræða sem hér, þar sem taka á upp nýja ríkiseinokun, og það á því sviði, sem almenningi er sérstaklega viðkvæmt. Um það hefir jafnan mikið verið deilt, þegar um það hefir verið rætt, að hneigja inn á ríkisrekstrarbrautina atvinnu- og verzlunarmál yfirleitt; það hlýtur því að verða ennþá meira deilumál þegar leggja á menntamál þjóðarinnar á vald ríkisstj. á hverjum tíma, eins og gert er ráð fyrir í frv., því að vitanlega er engum manni annað meira áhyggju- og hugðarefni en á hvern hátt fræðsla barna hans fer fram, því að það „ungur nemur, gamall temur“, og jafnframt hitt, hverjum áhrifum barnssálirnar verða fyrir, þegar þær eru að mótast. Öll mistök í þeim efnum geta haft þungar og örlagaríkar afleiðingar. Það er því vegna þessara hluta, að fræðslumálin eru og verða jafnan ein þýðingarmestu mál þjóðfélagsins. Velferð og heill þjóðarinnar er og undir engu meir komin en því, hvernig tekst um menntun hinnar uppvaxandi kynslóðar, því að það er hún, sem á að erfa landið. Það er því og verður að vera eitt af höfuðviðfangsefnum okkar að hafa sérstakar gætur á uppeldis- og fræðslumálunum. Nú er það svo, að hér á að taka upp nýja stefnu í þessum málum. Hingað til hefir það verið frjálst, hvaða námsbækur væru kenndar í skólum landsins, og það verður ekki annað sagt en að þetta frjálsræði í menntun þjóðarinnar hafi miklu til leiðar komið, því að nú mun það vera fátt, sem Íslendingar geta stært sig eins af og það, hve vel þjóðin er menntuð, og það mun ekkert skrum, þó að sagt sé, að hin bóklega menntun hennar sé sízt lakari en hjá þeim þjóðum heimsins, sem eru bezt menntaðar. Úr því nú að sú stefna, sem ríkt hefir um menntun þjóðarinnar, hefir fengið jafnmiklu áorkað sem raun ber vitni um, þá er undarlegt að fara að breyta um stefnu í þessum málum og fara inn á nýja braut, sem verður að teljast mjög varhugaverð. Mér virtist t. d. alveg ljóst, að ríkisvaldið getur misbeitt því valdi, sem það á að fá í hendur með frv. þessu, og mér er alls ekki grunlaust um, að það geri það. Það hefir hleypt miklum hita í þetta mál, að sú hugsun virtist liggja bak við hjá stjórnarliðinu, að geta ráðið meiru en hingað til yfir þeim frjókornum, sem sáð er í hugi barnanna. Samkv. 2. gr. frv. á ríkið t. d. að gefa út allar námsbækur, sem nauðsynlegar eru til barnafræðslunnar, og samkv. 3. gr. á sérstök ritstjórn að hafa á hendi útgáfu þessara námsbóka. Ritstjórn þessa skipa þrír menn, sem skipaðir eru til 4 ára í senn. Einn skal skipaður af ráðh., annar tilnefndur af stjórn Sambands íslenzkra barnakennara, og hinn þriðji skal tilnefndur af félagi kennara við héraðsskólana, þar með talinn Eiðaskóli, og gagnfræðaskólana. Til þess nú að gera sér ljóst, hvernig þetta ákvæði kann að verka, skulum við hugsa okkur, að núv. atvmrh. skipi t. d. næsta ár í þessa ritstjórn form. meiri hl. menntmn., og að félag kennara við héraðsskólana velji þm. S.-Þ. fyrir sitt leyti í ritstjórnina, og að Samband íslenzkra barnakennara tilnefni svo einhvern þeirra líka sem þriðja mann. Ég vil nú spyrja: Halda menn, að bókaútgáfa undir stjórn slíkra manna geti orðið heppileg eða til þess að auka og auðvelda barnafræðsluna í landinu? Ég held ekki. Þvert á móti gæti ég alveg eins búizt við því, svo fremi sem þessir eða þvílíkir menn ættu að sjá um útgáfu kennslubóka fyrir ungmennafræðsluna í landinu, að mikill hluti þjóðarinnar leitaði fræðslu fyrir börn sín fyrir utan ríkisskólana, svo jafnvel á því sviði yrði þjóðin klofin. Annars hélt ég þó, að þegar væri orðið nóg af flokkadrætti og sundrung í þjóðfélaginu, og ekki væri gerandi leikur að því að auka við það, sem þegar er orðið í því efni. Að binda efnisval og útgáfu skólabókanna svo mjög við ríkisvaldið sem gert er í frv. þessu, mun sízt verða til þess að gera bókakostinn betri en hann er nú. Það er ekki aðeins það, að ríkið eigi að sjá um útgáfu skólabókanna, heldur á að binda þetta svo vendilega við ríkið, að ríkisprentsmiðjan ein á að sjá um prentun bókanna, og jafnvel band þeirra og útsendingu. Hér er því berlega dæmi þess, að sósíalistar láta sér ekki nægja að seilast inn á atvinnurekstur hinna stærri atvinnurekenda, heldur mega bókbindararnir ekki einu sinni vera í friði með sín lágu laun og sinn mjög svo erfiða atvinnurekstur. Ég vil því nota tækifærið til þess að spyrja hv. 2. þm. Reykv., hvort hann telji atvinnurekstur bókbindaranna svo arðvænlegan, að eftir miklu sé að slægjast fyrir ríkið að seilast eftir honum. En mér þykir í þessu koma fram slíkur yfirgangur og ásælni, að það má ekki ómótmælt vera. Það er ekki svo að skilja, að ríkið ætli að gefa þessar bækur, heldur á, samkv. ákvæði 7. gr. frv., að leggja 5-8 kr. gjald á hvert heimili, sem hefir barn á skólaskyldualdri. Þó það sé vitanlega allmikið gjald, þá er mjög sennilegt, að það hrökkvi ekki fyrir útgáfukostnaði bókanna. Við því er ekkert að segja. Ríkið getur gefið námsbækurnar eins og kennsluna, sem það veitir ókeypis. En ég vil ekki, að þær bækur, sem ríkisvaldið gefur, eigi að læða inn í huga barnanna skoðunum ríkisstj. og fylginauta hennar. Ég hefi nú allmikið talað um, hversu varhugavert það er að leyfa slíka einokun á þeirri menntun, sem börnum er veitt á fyrstu námsárum þeirra, meðan þau eru viðkvæmust. En þetta frv. beinist ekki eingöngu að þeim. Það er líka gert ráð fyrir því 1 12. gr., að ríkið gefi út fleiri eða færri námsbækur og skólanauðsynjar fyrir nemendur annara almennra skóla en barnaskóla. Og þá ætlar ríkisstj. ekki að láta sér nægja að vera einráð um það, hvað börnunum er kennt á fyrstu námsárum þeirra, heldur á að fylgja því eftir, að þetta fyrirkomulag tryggi það, að engar „villukenningar“ komist að hugum unglinganna. Þess vegna tekur hún héraðsskólana, gagnfræðaskólana og sennilega menntaskólana líka undir einokunina. Þetta eru hin almennu ákvæði frv. En auk þeirra er fjöldi af minniháttar atriðum, sem ég hirði ekki að tína til, af því að hv. 3. þm. Reykv. hefir tekið þau til rækilegrar meðferðar og bent á, hversu gallag frv. er að orðfæri og niðurröðun efnis, auk efnisins sjálfs. Þess vegna virðist það mjög einkennilegt, þegar jafnrökstudd og ákveðin gagnrýni kemur fram gegn frv., að þá skuli þeir steinþegja, sem eiga að verja það. Andstaða mín gegn þessu frv. byggist á því, að ég óttast stórlega, að ríkisrekstur á útgáfu skólabóka leiði til þess, að hlutdrægni ráði mestu um það, hvaða skoðunum verður haldið fram í kennslubókunum og skólunum. Og sá ótti minn er alls ekki ástætulaus. því að þær bækur, sem styrktar hafa verið af ríkinu og kenndar við ríkisskólana, eru sumar mjög hlutdrægar. Eru það einkum tvær bækur, sem sérstaklega hafa skarað fram úr um slíka hlutdrægni. Önnur þeirra er kennslubók í Íslandssögu eftir mann einn norðan úr Þingeyjarsýslu, sem ég hirti ekki að nafngreina, en það hefir töluvert verið deilt á þá bók.

Hefir hv.þm. bókina?

. Það hefir verið minnzt á hana í þingtíðindunum, og þau hafa hingað til þótt góð bók, enda þótt hæstv. ráðh. sem nú rak höfuðið hér inn í þd., vildi reka þingskrifarana út úr þinginu, Sú ræða í þingtíðindunum, þar sem minnzt er á bók þessa, er yfirlesin, enda hefi ég líka lesið bókina og veit, að þar er rétt til hennar vitnað. Þessi bók á að vera Íslandssaga, og þó er hún skrifuð eins og blaðagrein í Tímanum. Framsfl. er þar hossað von úr viti og framsóknarmönnum er lýst eins og frelsurum, ekki einasta Íslendinga, heldur alls mannkynsins. En aðrir stjórnmálaflokkar eru rægðir, jafnvel sá flokkur, sem nú er í innilegustu faðmlögum við Framsfl, nfl. svokallaður Alþfl. Ég skal annars ekki lesa mikið upp úr bókinni í þessari ræðu minni, en það virðist svo sem framsóknarmenn hafi ekkert af henni lært. 

Það getur nú samt tafið tímann

. Ef hæstv. ráðh. óskar þess, þá get ég orðið við því. - Önnur bókin, sem ég nefndi, er eftir annan Þingeying og fjallar um þjóðfélagsfræði. Þar er stjórnmálaflokkunum lýst með svipuðu móti og gert er í hinni bókinni.  Það er annars leitt til þess að vita, hvað mikið kapp er á það lagt að flaustra þessu frv. gegnum þingið nú í þinglokin. Ég man nú, þegar ég fer að hugsa um það, að þetta frv. kom fram á fyrri hluta þingsins, sennilega í marzmánuði, og það er þó ekki komið lengra áleiðis en þetta nú í desemberlok. Það er vissulega ekki okkur stjórnarandstæðingum að kenna. Við tökum því ekki á móti aðfinnslum út af því, hvað málið hefir dregizt í þinginu. Það er stjórnarflokkunum að kenna, sem ráða þinginu, hversu seint hefir gengið um afgreiðslu mála. Við höfum bæði fullan rétt og skyldu til þess að ræða um málin svo mikið sem við óskum, þó að komið sé að þinglokum. Og okkur ber hreint og beint skylda til að vara við þeirri rauðu hættu, sem felst í bak við þetta frv. Og það skal verða betur flett ofan af henni en gert hefir verið, ef einhverjir af þeim rauðu draugum, sem standa á bak við frv., þora að koma hreinlega fram í dagsljósið og sýna sig.

Forseti (JörB): Ég ætla, að nú sé allfast að sorfið um að reyna á þolinmæði þingmanna. Ég held ég verði því að láta að orðum hv.þm. Snæf. og fresta umr. til morguns, svo að færi gefist til að ræða þá brtt., sem hér hefir verið borin fram undir umr.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Í ræðu, sem hv. 6. þm. Reykv. hélt í gær um þetta mál, tók ég eftir því, að hann sagði, að ríkisstj. væri grunuð um ótrúmennsku gagnvart sjávarútveginum, og ennfremur, að ýmsir menn í stjórnarflokkunum væru grunaðir um að spilla saltfisksmarkaðinum. Fyrir þessu færði hann engin rök, og eru þetta aðeins stóryrði, sem ég get látið mér nægja að vísa á bug. Það er kunnugt, að ríkisstj. hefir gert allt og mun gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að tryggja saltfisksmarkaðinn. Það er kunnugt, að um þetta standa stjórnarflokkarnir saman báðir sem einn, og þessi gífuryrði hv. 6. þm. Reykv. eru ekki annað en tilhæfulaus ósannindi, sem ég vildi ekki láta ómótmælt.

Flm. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Þessi till., sem flutt er af 3 þm., einum úr hverjum flokki, skýrir sig sjálf með þeim gögnum, sem henni fylgja. Ég ætla þó að bæta við nokkrum orðum. Tilgangurinn með till. þessari er sá, að kennslumálaráðh. athugi og leggi fyrir næsta þing till. til breyt. um menningarsjóð. Það skal tekið fram, að fyrsta atriðið og það, sem mestu máli skiptir fyrir sjóðinn, er fjárhagshliðin, eða að honum séu tryggðar tekjur, a. m. k. 50 þús. kr. árlega, og lítur stjórn sjóðsins svo á, að það geti orðið með tvennum hætti. Annaðhvort að heimila áfengisverzluninni að leggja til sjóðsins þessa fjárupphæð, eða það sé greitt beint úr ríkissjóði, sem í rauninni er alveg sama. Eins og sést af skýrslu þeirri, sem fylgir hér með, hefir sjóðurinn fengið fyrstu 7 árin að jafnaði um 50 þús. kr. árlega. Þetta eru glöggar tölur og stöðugar meðan hin eldri áfengislöggjöf var í gildi og bruggið gaf góðar tekjur, en síðan, eða eftir að sterku vínin voru flutt inn í landið, minnka þessar tekjur til stórra muna, og þykir sennilegt, að árið 1934 verði tekjur sjóðsins 20-25 þús. kr.. og þarf þá í viðbót a. m. k. 23 þús. kr., ef tekjur sjóðsins eiga ekki að ganga saman. En jafnhliða því, sem tekjur sjóðsins minnka á þennan hátt, bætist svo við, að sjóðnum er geri að skyldu að kaupa steinasafn Guðm. heitins Bárðarsonar, sem kostaði 23 þús. kr. og tekur því allar tekjur sjóðsins, sem áttu að ganga til náttúrufræði. Niðurstaðan hefir svo orðið sú, að nefndin hefir ekki getað keypt af listamönnum nema fyrir 1000 kr., sem hún hefir skipt á milli tveggja fátækra og duglegra manna, og þar með hafa listamennirnir tapað mestöllum möguleikum sínum til að ná í tekjur, því að í þessu litla landi er svo lítið af þeim keypt. Þetta er nokkuð ýtarlega tekið fram í bréfi okkar 4 úr stjórn sjóðsins, sem erum hér á landi. Einn úr stjórninni, Kristján Albertsson, dvelur erlendis, en hann er áreiðanlega okkur sammála. Það verður ekki komizt hjá því annaðhvort að leggja niður þennan sjóð - ef þinginu sýnist svo - eða þá leggja honum til fé. - Ég get í sem stytztu máli sagt það, að 3 stéttir manna njóta góðs af starfsemi sjóðsins; það eru listamenn, rithöfundar og náttúrufræðingar, þær stéttir andlegra manna, sem erfiðast eiga. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að það sé aðeins einn listamaður, sem hefir tekjur til að lifa af, en afgang engan, og það er Ásgrímur Jónsson, sem er sparsamur maður og reglusamur og lifir einföldu og óbrotnu lífi. Engir aðrir teljast hafa þær tekjur af list sinni, að nægi fyrir daglegu brauði. - Um rithöfundana má segja það, að sjóðurinn spillir ekki fyrir útgáfu þeirra, og til bókaútgefenda berst mikið að, svo þeir geta ekki annað því, né heldur greitt sómasamleg ritlaun. - Í þriðja lagi eru svo náttúrufræðingarnir; þeir hafa raunar alltaf verið útigangsklárar, - allt frá Eggert Ólafssyni, Jónasi Hallgrímssyni og Þorvaldi Thoroddsen, sem eru fyrstir og frægastir, en fengu sinn styrk frá öðru landi, og í sjálfu sér má segja, að hið íslenzka ríki hafi aldrei styrkt náttúrufræðing, nema þann stutta tíma, sem menningarsjóður hefir starfað. Ég vil benda á það, að Ísland er af mörgum jarðfræðingum álitið eitt merkilegasta land Evrópu sem náma fyrir jarðfræðinga. Það er, eins og menn vita, eitt af yngstu löndum álfunnar, byggt upp af eldi og ísi í einu. Hin einkennilega náttúra landsins gerir það því nauðsynlegt fyrir þjóðina að láta rannsaka þetta merkilega land. Ég vil líka benda á það, að danskur maður hefir ráðgert að leggja fé í náttúrufræðilegar rannsóknir hér á landi í 2-3 ár, og koma þær rannsóknir Íslendingum einum til góða, því að það getur engin útlend þjóð haft neitt upp úr þeim, nema þá vísindamenn yfirleitt. Ef við viljum taka í okkar hendur rannsóknir á landi okkar, þá verðum við að kosta einhverju fé til þess. Í þessu sambandi vil ég nefna eitt dæmi, sem tala má um á þessu stigi málsins og sýnir, hvernig aðstaða okkar er nú viðvíkjandi rannsóknum landsins. Í till.fjvn. er nú lítill liður, sem borinn var fram samkv. ósk núv. hæstv. stj., um 4000 kr. fjárframlag til jöklarannsókna. Síðustu ár hafa sem sé ýmsir þekktir, sænskir jarðfræðingar haft mikinn áhuga fyrir jöklarannsóknum hér á landi, og má meðal þessara manna sérstaklega benda á próf. Ahlmann, sem hér hefir verið áður og gert rannsóknir á jöklum landsins, og kemur hann hingað af því að hann hefir mjög mikinn áhuga á þessum efnum og er alveg sérstakur lærdómsmaður í þessari grein. Hjá honum stundar a. m. k. einn ungur Íslendingur jarðfræðinám. Þessi prófessor fær svo 4500 kr. frá Svíum til þess að leggja í leiðangur til Íslands, en hann vill heldur, að Íslendingar sjálfir taki að einhverju leyti þátt í þessum rannsóknum, en við höfum, eins og kunnugt er, ekkert fé handbært til þess, nema því aðeins, að ríkissjóður hlaupi undir bagga í þessu efni, eins og gert er ráð fyrir í áðurnefndri till. Á þann hátt stöndum við og Svíar jafnt að vígi að þessu leyti. Ef svo færi, að þessi till. væri samþ., þá álít ég, að sú deild menningarsjóðs, sem hér um ræðir, gæti tekið að sér að styðja þennan sænska leiðangur; ef tekjuöflun þessa hluta sjóðsins er 17000 kr., þá tel ég réttmætt og eðlilegt, að sjóðurinn hlaupi undir bagga og taki að sér þetta verkefni. Það getur auk þess verið miklu þægilegra að hafa fast ákvæði um fjárveitingu til slíkra rannsókna hér á landi, til þess að þurfa ekki að hlaupa til þingsins í hvert skipti, sem eitthvað þarf að skera í þessu efni. Á þeim árum, sem menningarsjóður hefir starfað, hefir ríkið eignazt töluvert af listaverkum, sem geymd eru í þinghúsinu, ráðherrabústaðnum og einnig í Arnarhvoli, á þeim stað, þar sem þeim getur ekki stafað hætta af bruna. Þennan vísi til listasafns er ekki hægt að sýna almenningi sökum húsnæðisskorts. - Í þessu sambandi tel ég rétt að skýra hv. d. frá því, að stjórn menningarsjóðs hefir hugsað sér, einkum ef þetta mál næði fram að ganga, að reyna að fá menntaskólahúsið lánað í 6 vikur á sumrin meðan mestur gestastraumurinn er hér í bænum, og halda þar sýningu á listaverkum ríkisins. Vitanlega yrði hafður vörður um skólann á nóttum með tilliti til eldsvoðahættu og aðrar varúðarráðstafanir gerðar eftir því sem þörf krefði. Ég nefndi þetta aðeins sem dæmi þess, að slík áform, sem hér um ræðir, byggjast raunverulega á því, að það sé meining þjóðarinnar að halda áfram að kaupa verk listamanna þjóðarinnar og reyna að sýna þau landsmönnum. Ég býst ekki við, að það hefði neina sérstaka þýðingu fyrir þá meðferð, sem þessi till. fær á Alþingi, þó ég reyndi að færa fleiri rök fyrir þessu máli, og mun Ég því láta hér við sitja. nema því aðeins, að sérstakt tilefni gefist til.

Þorsteinn Þorsteinsson Það hefir verið orðtak, að ekki hafi Adam verið lengi í Paradís. Mér virðist hv.þm. S.-Þ. ekki ætla að dvelja svo lengi í sparnaðarlandinu, að hann verði þar ríkisborgari. Mér virðist, að hv.flm.till. ætlist til þess, að útgjöld ríkissjóðs aukist um næstum 30000 kr. á ári í náinni framtíð. Ég geri ráð fyrir, að verði að nýskattleggja fólk til þess að ná þessu fé í ríkissjóð, hvort sem það verður gert með beinum eða óbeinum sköttum. Mér finnst þessi till. ónauðsynleg á þessu stigi málsins og nú á þessu þingi. Hv. flm. þessarar till. og sjóðsstjórnin gætu í sameiningu samið frv. um þetta efni á næsta þingi. ef efnahagur landsins þetta það góður, að rétt væri talið að leggja einhvern skatt á þjóðina í þessu augnamiði. MG: Þeir geta brotið bannlögin). Já, að vísu, en varla taka þeir ákvæði um það upp í frv. sitt, og ef ekki verður úr því á einhvern hátt, að þetta frv. verði samið á næsta þingi, þá má vitanlega setja þetta gjald í fjárl., ef tekjur nema meiru en gjöldin. Ég sé enga ástæðu til þess að undirbúa löggjöf um þetta atriði eins og nú standa sakir, og ég fyrir mitt leyti mun hiklaust greiða atkv. á móti þessari till. Þó að margt gott megi um menningarsjóð segja, þá verð ég að semja, án þess að ég ætli að minnast á einstakar bókaútgáfur, að það leikur á tveim tungum, hvort ekki hefði mátt vanda meir til bókaútgáfunnar en gert hefir verið. - Sé ég svo ekki ástæðu til þess að fara út í fleiri atriði.

Flm. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Ég viðurkenni, að það, sem hv.þm. Dal. sagði síðast, er rétt, að hjá þeim, sem hafa staðið að þessum sjóði, og jafnvel þeim, sem standa að honum nú, er, eins og hjá öllum mannanna börnum, ekki allt eins fullkomið og vera skyldi. Ég vil sérstaklega játa, að það er satt, að ekki hefir verið eins mikil festa í stjórn bókaútgáfunnar sem vænta mætti og ætlazt hefir verið til, enda þótt því sé hinsvegar ekki að neita, að sjóðurinn hefir gefið út margar góðar bækur, og er ein af þeim sérstaklega við hæfi sýslumannanna, nefnilega lögbókin nýja.

Hún er sæmileg

. Ég vil taka það fram, að núv. stj. menntamálaráðs telur rétt, ef til kæmi með löggjöf, að breyta stjórn sjóðsins þannig, að það væri fyrirbyggt, eftir því sem föng eru á, að ýmsar af þeim misfellum, sem brögð hafa verið að undanfarið, gætu komið fyrir framvegis. En ég vil þó benda hv.þm. Dal. á það, að það var t. d. varla hægt annað fyrir bókaútgáfudeild sjóðsins en að gera tilraun eins og þegar hann gaf út þýðingu á Tacitusi, gerða af Páli Sveinssyni menntaskólakennara. Stjórn sjóðsins freistaðist til þess að gefa út þetta merkilega sögurit, sem óbeinlínis snertir okkar eigin sögu, og sjálfsagt eru margir, sem eins og hv.þm. Dal. hafa lesið þessa bók að einhverju leyti á sínum yngri árum, sem eru því hlynntir, að slík úrvalsbók úr heimsbókmenntunum sé gefin út. En nú er reynslan sú, að þetta fellur ekki í smekk manna yfirleitt nú á dögum, og þessi ágæta bók í þessari ágætu þýðingu hefir ekki selzt. Þar með er fengin reynsla fyrir því, að bókaútgáfur verða að vera meira sniðnar við kröfur nútímans í þessum efnum. Út af ásökunum hv.þm. Dal. í minn garð um eyðslusemi í þessu sambandi vil ég taka það fram, að við erum allir þannig gerðir, að við viljum spara á því, sem við teljum síður nauðsynlegt, til þess að geta varið fénu í það, sem við álitum nauðsynlegra, enda þótt það kunni að vera álitin eyðslusemi fljótt á litið. Ég vil einnig taka það fram í þessu sambandi, að við hv.þm. Dal. höfum verið sammála um þá sparnaðartill. hv.fjvn., sem fjallar um möguleikann fyrir fækkun barnakennara, og sú litla byrjun, sem gerð var í þessu efni, er áreiðanlega spor í áttina til algerðrar skipulagsbreyt. á þessu þýðingarmikla máli. En þó sparaðir séu peningar á því, sem sýnist ekki vera sérstaklega nauðsynlegt, og jafnvel illa skipulagt, eins og t. d. þegar einn fullkominn kennari er látinn kenna 7 börnum, eins og á sér sumstaðar stað, þá útilokar það alls ekki, að það geti verið fullkomin nauðsyn á því, að náttúra lands vors sé rannsökuð og að hér geti lifað rithöfundar og listamenn. Í sambandi við það, sem hv.þm. Dal. sagði í þessu efni, vil ég segja það, að ef hv.þm. Dal. hefði verið í stj. síðastl. vor, þegar okkar ágæti krónprins tók það ráð að fá sér eiginkonu, þá býst ég við, að eins hefði farið fyrir honum og núv. hæstv. stj., en hún leitaði til þessara listamanna okkar, sem farið hafa borg úr borg, ef til vill fram undir 20 ár eins og flökkumenn, en alltaf hugsað um sína iðju, - og þegar íslenzka þjóðin þarf að koma fram út á við undir slíkum kringumstæðum, þá getur hún ekki gert annað betra við 1000 kr. en að kaupa fagurt listaverk eftir frægan íslenzkan listamann; hún getur ekki sent saltfisk eða kjöt undir slíkum kringumstæðum, þó það væri kannske gagnleg gjöf. Síðan íslenzka þjóðin varð sjálfstæð 1918. hefir hún oft þurft að leita til listamanna sinna, þegar hún hefir orðið að koma fram sem sjálfstæð þjóð út á við undir svipuðum kringumstæðum og ég nefndi, svo að það verður að teljast eðlilegt og sjálfsagt, að listamenn vorir séu a. m. k. styrktir að einhverju leyti með því að ríkið kaupi af þeim verk þeirra, þegar það þarf á þeim að halda; minna má nú alls ekki vera. - Ég nefni þetta af því að þjóðin hefði óneitanlega orðið að fara einhverja aðra leið, þegar hún hefir þurft að sýna sóma sinn út á við með gjöfum undir einhverjum kringumstæðum, ef hún hefði ekki getað leitað til listamanna sinna, bæði sjálfri sér og þeim ekki síður til gagns. Í þessu sambandi má minna á það, að í sumar, þegar við í þm. fórum til Svíþjóðar á afmælishátíð sænska þingsins, þá höfðum við með okkur prýðilegt málverk af Þingvöllum eftir Ásgrím Jónsson, og færðum við sænska þinginu þetta málverk að gjöf frá Alþingi Íslendinga. Norska sendinefndin kom einnig með málverk af sænskri söguhetju, sem mikið kemur við sögu Noregs. Danir gáfu postulínsvasa, eins og þeir gáfu okkur, og Finnar gáfu málverk af þinghúsi sínu. Við þetta tækifæri gátum við staðið jafnfætis frændþjóðum okkar í þessum efnum, af því að við áttum mann eins og Ásgrím Jónsson. Þegar á allt þetta er litið, álít ég, að samþ. beri þessa till.

Magnús Guðmundsson Ég á erfitt með að taka undir þennan harmagrát út af minnkandi áfengissektum. Mér finnst mjög gott, að þær minnki með sama eftirliti með lögum og verið hefir. Það er ekki nýtt, að áfengisbrotin séu valtur grundvöllur fyrir listir og vísindi. Þetta hefir verið svo frá því að lögin um menningarsjóð voru sett, og þetta hefir jafnan verið svo og verður jafnan svo. Hér hefir því ekkert óvænt komið í ljós, ekkert nema það, sem allir vissu fyrirfram. Flutningur þessarar till. er því ekki annað en yfirlýsing hv.flm. um, að lögin um menningarsjóð séu vanhugsuð frá byrjun, og hefði maður varla getað vænzt þeirrar yfirlýsingar frá hv.þm. S.-Þ., sem einmitt var flm. laganna um menningarsjóð á sínum tíma. Tillaga þessi er óþörf, því að það er sama og ekkert verk að búa til frv. um þetta. Vil ég því leggja til, að þessari till. verði vísað til hæstv. stj. hún ræður því svo að sjálfsögðu, hvort hún undirbýr löggjöf um þetta efni, en ef hæstv. stj. skyldi gefast upp við það, þá býst ég við, að þessir hv.flm. geti samið frv. sjálfir.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á þeirri tilhögun, að hægt er að bera upp einstaka liði í brtt.hæstv. forseta, og þá geta þeir þdm. greitt þeim atkv., sem það vilja, og hinir vitanlega á móti. Eins og hv.þdm. munn hafa tekið eftir, þá á ég tvær brtt. við frv. eins og það nú er á þskj. 862. Þessar brtt. mínar eru á þskj. 896 og eru um það að fella tvo liði úr frv., 4. og 16. tölul. 4. liður fjallar um það, að framlag úr ríkissjóði til greiðslu á embættiskostnaði presta verði lækkað um 30 þús. kr. Það var rætt nokkuð um þetta atriði í sambandi við 2. umr. fjárl.  Hin till. mín er um að fella niður 16. eða síðasta lið frv., sem er um það, að frá 1. júlí 1936 skuli gilda um kvennaskólann í Rvík almenn ákvæði l. um gagnfræðaskóla, nr. 48 19. nóv. 1930. Þarna er í rauninni um einkastofnun að ræða, sem gersamlega óviðeigandi er, að löggjafarvaldið fari að setja slík ákvæði um, án þess einn sinni að leitað sé samþykkis umráðamanna hennar. Nú hafa Alþingi borizt skrifleg mótmæli frá umráðamönnum þessarar stofnunar gegn þessari lagasetningu, og er þess vegna vita, að þó hún yrði samþ., yrði það tvímælalaust ógild ráðstöfun. Það er því alveg tilgangslaust að vera að svo stöddu að skipa fyrir um að haga þessari stofnun á þann hátt, sem til er tekið í frv. Nú, ég sé, að hæstv. forseti hefir tekið þetta til greina í sinni brtt. við frv., þar sem hann einmitt fellir þennan lið burt, og er ég honum þakklátur fyrir það og mun styðja að því, að hans till. nái fram að ganga að því leyti. Hinsvegar vil ég taka það fram, að þegar ég samdi mínar brtt., voru fram komnar brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 886, um að fella niður 3., 11. og 14. lið frv. - 3. liðurinn er, eins og menn vita, um að fella niður prentun umræðuparts Alþt., og ég er að sjálfsögðu till.hv. 2. þm. Reykv. um að fella þann lið niður fyllilega samþykkur. Um þetta voru raunar greidd atkv. við 2. umr. fjárl. í Sþ. Þá var að vísu um það að ræða að fella niður bæði skriftir og prentun umr., svo það er í sjálfu sér ekkert við því að segja, þó nú komi till. fram þannig breytt, að aðeins falli niður prentunin. En ég vil vekja athygli hv. dm. á því, að svo fráleitt sem það var að fella niður skriftirnar, og þá náttúrlega um leið prentunina, þá virðist mér hitt þó ennþá fráleitara, að halda áfram að láta skrifa umr. í því skyni að láta þó ekki prenta þær. Nú gerir hæstv. forseti það að till. sinni, að þetta skuli ekki orða þannig, að niður skuli falla prentun umræðuparts með öllu, heldur skuli henni frestað á árinu 1936. Og í rauninni virðist mér sú till. ennþá fráleitust, því hún gerir beinlínis ráð fyrir, að sá kostnaður, sem hér er um að ræða, verði ekki felldur niður, heldur sé þessum útgjöldum aðeins frestað í bili. Ég man ekki, hvað kostnaðurinn við prentun umræðupartsins nemur mikilli upphæð, en ég sé ekki, að það geti varða ríkissjóð neinu, hvort hann greiðir hana árinu fyrr eða seinna.

Þetta munar 40 þús. kr. - ÓTh: Sem koma fram í verri afkomu ríkisprentsmiðjunnar

. Mér virðist ekki taka því að veita ríkissjóði þennan greiðslufrest, sérstaklega þegar athugað er, að sú vinna, sem hér er um að ræða, eykur tekjur ríkisprentsmiðjunnar. Má jafnvel gera ráð fyrir að ef þessi prentun væri tekin af heimi, minnkaði ágóði hennar ekki aðeins sem því svaraði, heldur meira, vegna þess að af því kynni að leiða, að prentsmiðjan hefði ekki nægilegt verkefni fyrir þá, sein við hana starfa, svo þeir ynnu þannig lakar fyrir sínu kaupi heldur en ella. Sparnaðurinn yrði því að mestu aðeins tilfærsla milli vasa fyrir ríkissjóðinn, þ. e. a. s., sparnaður ríkissjóðs kæmi fram í minni tekjuafgangi ríkisprentsmiðjunnar. Eftir því sem ég þekki til um prentkostnað, þá er bein útborgun prentsmiðjunnar í vinnulaun ekki svo mikill hluti af rekstrarkostnaðinum; þar kemur ýmislegt fleira til greina, svo sem húsaleiga, fyrning áhalda o. fl., sem greiða þarf jafnt hvort sem meira eða minna er prentað. Þó prentunin minnki, sparast því lítið á rekstri prentsmiðjunnar, svo ágóðinn verður þeim mun minni. Ég álít því, að það sé til ákaflega lítilla hagsbóta fyrir ríkissjóð að fella niður þessa prentun, og því síður að fresta henni um stundarsakir, ef hvort sem er á að greiða þennan kostnað fyrr eða síðar. Hitt, að fella með öllu niður að skrifa umr., verð ég að játa, að mætti telja til sparnaðarráðstafana, þó vitanlega sé sama um það að segja að því er snertir rekstur ríkisprentsmiðjunnar. En um það er að öðru leyti það að segja, að ég álít, og hefi alltaf litið svo á, að það væri gersamlega ósæmilegt, að þingið lokaði sig á þann hátt inni fyrir allri þjóðinni svo að segja, sem gert væri með því að hætta að prenta ræður þm. Því þó sagt sé, að fáir menn í landinu lesi þingtíðindin, þá á allur landslýður kost á að lesa þau og kynna sér þannig, hvað hver einstakur þm. leggur til málanna. Jafnframt eiga menn með lestri þingtíðindanna kost á að kynna sér rökin með og móti hverju máli og fá þannig betri skilning á starfi þingsins yfirleitt heldur en ella. Þó allur fjöldinn noti ekki þetta nema að litlu leyti, þá er það engin afsökun fyrir þeirri óhæfu, sem það væri, ef Alþingi meinaði mönnum með sérstakri ráðstöfun aðgang að þessum gögnum. Ég er sömuleiðis samþykkur till.hv. 2. þm. Reykv. um að fella niður 11. lið frv., og hæstv. forseti mun einnig hafa tekið þá till. til greina í sinni brtt. Ég held, að það sé mjög hæpin sparnaðarráðstöfun að fara að sameina skólahéruð. Í mörgum tilfellum mundi verða að greiða kennurunum kaup eftir sem áður, svo sparnaðurinn yrði þar af leiðandi mjög vafasamur. Ætti þetta hinsvegar að vera til frambúðar, væri í því fólgin röskun, sem varla er ástæða til að gera ráðstafanir til að koma fram. Aðrar till.hv. 2. þm. Reykv. sé ég ekki ástæðu til að gera að umræðuefni. viðvíkjandi því, að undanskilja Þór söluheimildinni, er það að segja, að í rauninni teldi ég réttara að selja Þór heldur en Óðin, því Óðinn er vafalaust að öllu leyti vandaðra og merkilegra skip og hæfara til þeirrar starfsemi, sem þessi skip eru aðallega ætluð til. Hinsvegar er talið, að Þór hafi alveg sérstakt hlutverk, sem sé gæzlu við Vestmannaeyjar á vertíðinni, og að vafasamt sé, hvort hægt sé að fá annað hentugra skip til þess starfs. Þess vegna mundi ég helzt hallast að því að selja hvorugt skipið, Þór eða Óðin. Ég geri ráð fyrir, að lítið verð væri hægt að fá fyrir þau, og hvað sem sagt er um það nú í svipinn, að landhelgisgæzlan verði eins vel rækt met vopnuðum vélbátum, þá getur hver og einn sagt sér það sjálfur, að slíkt er ekki annað en firra, að landhelgin geti orðið betur varin met lélegum skipum heldur en fullkomnum skipum. Hitt er annað mál, hvort ríkið hefir eins og nú standa sakir efni á að starfrækja öll þessi skip til landhelgisgæzlu. Virðist að þá lægi nær að leggja þessum skipum upp og starfrækja þau eigi um tíma, heldur en að rjúka í að selja þau fyrir lítið verð og leggja féð í lélegri skip, sem vitanlega yrði fljótt að endurnýja og mundu með tíð og tíma verða eins dýr eða jafnvel dýrari í rekstri við þessar þarfir ríkisins. - Ég skal svo ekki tefja tímann með lengri umr. um þetta mál.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég mun að miklu leyti láta nægja að sýna með atkv. mínu afstöðu mína til ýmsra liða bandormsins. Þessi ormur mun vera einn sá undarlegasti hlutur, sem sézt hefir hér á Alþingi, og er því ekkert undarlegt, þó að mönnum verði tíðrætt um hann. Það eru þó aðeins tvö atriði, sem ég vildi minnast á í þessu sambandi. - Eins og frv. hér með sér, er farið fram á, að seld verði tvö varðskipin, Þór og Óðinn, en við það hefir verið flutt brtt. Eins og ég tók fram undir umr. um heimild fyrir stj. til að selja varðskip þessi, þá taldi ég það hið mesta óráð, og ég vil endurtaka það nú, hvers vegna ég lét misráðið að selja þessi skip. Hvað Þór snertir, þá hefir hann, sem kunnugt er, björgunarstarfsemi með höndum ásamt landhelgisgæzlunni, og hefir reynzt vel, a. m. k. eftir því, sem við var að búast. Óðinn er aftur á móti miklu dýrara skip, og mun erfitt að fá gott verð fyrir hann, því að það mun nú vera svo, að þar, sem slíkir strandvarnarbátar eru notaðir sem Óðinn, þá er farið að hafa þá með dieselvél. Óðinn myndi því þykja of dýr í rekstri til slíkra hluta. Ég held því, að það yrði betri lausn á þessu máli, sem hv. 3. þm. Reykv. benti á, að láta bíða með sölu á Óðni nú fyrst og sjá, hverju fram yndi, heldur en fara að rjúka til og selja hann nú fyrir mótorbáta, og það án efa fyrir mjög lágt verð. Hvað Þór snertir, þá kom hann sem kunnugt er í staðinn fyrir gamla Þór, tók við hans starfi, og hefir reynzt hentugur til þess. Það er nú að vísu svo, að Ægir á ekki að selja, hann á að verða eftir og taka við störfum hinna skipanna. En ég býst við, að ekki verði gott að staðbinda hann á sama hátt og t. d. Þór á vetrarvertíðinni við Vestmannaeyjar. Hann hefir t. d. sérstök björgunartæki og hefir verið notaður af stjórninni til þess að bjarga skipum, sem hann hefir oft verið bundinn við svo vikum skipti. Ég gæti t. d. búizt við, að það þætti súrt í brotið, ef togari strandaði austur með Söndum, að Ægir væri bundinn við Vestmannaeyjar, við það starf, sem Þór hefir nú, og gæti hvergi farið. Í slíku tilfelli myndi það áreiðanlega verða úr, að skipið færi austur til björgunartilrauna, en engin björgunarstarfsemi verða við Vestmannaeyjar á meðan, hvað sem fyrir kynni að koma. Það hefir mikið verið rætt um, að í stað varðskipanna ættu að koma mótorbátar til gæzlunnar, og hv.þm. Borgf. talaði langt mál um það, að í framtíðinni ætti að sameina landhelgisgæzluna og björgunarstarfsemina. En þetta út af fyrir sig er ekkert nýtt mál. Það er þegar orðið langt síðan við töluðum um þetta í Vestmannaeyjum, enda munum við hafa verið manna fyrstir til þess að vekja máls á þessu. Í þessu sambandi verður að gæta þess, að þau skip, sem ætlað er að hafa eftirlits- og björgunarstarf samhliða, verða jafnan að hafa mikla yfirburði yfir hin, sem þau eiga að vera til aðstoðar. Að halda að smámótorbátar geti veitt hjálp eða bjargað skipum, sem eru miklu stærri en þeir eru sjálfir, er hinn mesti misskilningur. Og hvað gæzluna snertir, þá held ég, að varla geti orðið tiltækilegt að nota vélbáta til gæzlunnar nema á flóum og fjörðum, þar sem þeir geta leitað hafnar þegar þörf krefur. Þau skip, sem björgunarstarfsemi eiga að hafa með höndum, þurfa helzt að hafa sterka gufuvél og vera að öðru leyti vel útbúin. Ég held því, að það sé misskilningur og jafnvel hin mesta fjarstæða að halda, að hægt sé að sameina björgunarstarfsemina og landhelgisgæzluna með því að hafa mótorbáta, og þá sérstaklega fyrir Suðurlandi og við Vestmannaeyjar á vetrarvertíðinni. Um björgunarstarfsemina við Vestmannaeyjar á vetrarvertíðinni er það að segja, að hún er alls ekki fyrir Vestmanneyinga eina, heldur njóta fleiri og færri héruð góðs af henni, því að þau 1600 manna, sem sjó stunda við Vestmannaeyjar á vetrum, eru ekki svipað því allir þaðan, heldur eru þeir komnir til Eyja frá svo að segja öllum héruðum landsins. Síðan Vestmannaeyjar gerðu samningana við ríkisstj. 1926, um björgunarstarfsemi við Vestmannaeyjar, hefir allt staðið heima frá stjórnanna hálfu. Að vísu vildi hv.þm. S.-Þ., sem var ráðh. þegar gamli Þór fórst, láta þá hætta björgunarstarfseminni, en þingið tók þá svo rækilega í taumana, að skoðanir hans í þessu efni biðu algerlega lægri hlut. Nei, björgunarstarfsemin við Vestmannaeyjar má ekki leggjast niður, hún er svo þýðingarmikil, og það sannast, að enda þótt sumir haldi, að björgunar- og eftirlitsstarfsemina megi sameina, þá verður slíkt aldrei framkvæmanlegt með Ægi einum. Ég skal svo ekki eyða miklu meiri tíma í þetta, þó aldrei nema um þessa hluti megi mikið segja, þar sem það kom líka fram í ræðu hæstv. fjmrh., að þessir 4 mótorbátar, sem hugsað er að nota til gæzlunnar, eiga ekki alltaf að starfa allir, heldur jafnvel einn í einu. Það er því alveg bersýnilegt, að ef varðskipin verða seld, þá verður stórkostleg afturför í landhelgisgæzlunni frá því, sem nú er. Þá mun það og sannast, að verði t. d. Óðinn seldur, þá mun ekki fást það verð fyrir hann, að það bjargi fjárhag ríkisins hið minnsta. Hann verður aldrei seldur eins og nú standa sakir, nema fyrir „slikk“verð, en það kalla ég, þó að fyrir hann fengjust 150-200 þús. króna. Hvað Þór snertir. þá mætti kannske smyrja honum út fyrir fiskiskip, en þó fyrir lágt verð, því að skipið er orðið gamalt, og myndi því þykja úrelt. Það, sem fyrir hann fengist, myndi því aldrei hossa háu fyrir ríkissjóðinn. Þegar Hermóður var keyptur, var hann orðinn gamalt skip, og ekki hefir hann yngzt síðan. Þó að hann væri seldur, tel ég allt öðru máli gegna en um hin skipin. Í sambandi við það, sem ég nú hefi sagt, höfum við hv.þm. Snæf. leyft okkur að bera fram skrifl. brtt., svohljóðandi: „Alþingi heimilar ríkisstj. að selja eða leigja skipið Hermóð með þeim kjörum, sem bezt eru fáanleg“.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég verð að byrja á því að láta í ljós samúð mína með hv. 2. þm. S.-M. út af þeim miklu mannraunum, sem hann hefir lent í í sambandi við þetta frv. Hér hlýtur að hafa verið um verulega miklar mannraunir að ræða, þar sem hann, sem aldrei skiptir skapi, virtist vera ofsareiður. Og ekki nóg með það, að á hann væri ráðizt, heldur fengu meðnm. hans sömuleiðis að kenna á árásarmönnunum. Mér virðist, að það beri vott um, að hér eigi hlut að máli dugandi menn þar sem þeir sækja mál sitt af svona miklu kappi. annars finnst mér ekkert á móti því, þó að menn sæki mál sín fast við þingnefndirnar, á meðan þeir beita n. ekki líkamlegu ofbeldi. Og mér finnst það hreint og beint ekki ná nokkurri átt, að útiloka menn frá því að skýra mál sín fyrir n. Þær hafa vitanlega alveg óbundnar hendur með það, hvað þær taka til greina af málflutningi manna og jafnframt hitt, hve oft þær veita mönnum áheyrn. Ég verð því að segja það, að ég var hálfundrandi á ummælum hv.frsm., en hinsvegar veit ég það, að þau hafa verið sögð undir hinum djúpu áhrifum, sem hann komst í þegar hann fór að tala um hinar miklu mannraunir sínar. Annars er ég hissa á því, hversu nærri hv.þm. tók sér þessar heimsóknir, því að ég hélt, að hann væri svo vanur allskonar hörku í þessum vonda heimi, að hann færi ekki að láta svona smáhluti raska hugarró sinni. Um einkaleyfisbeiðendurna skal ég ekkert segja. Ég veit, að þeir eru allir dugandi menn. Ég verð að bæta því við út af ræðu hv. 2. þm. S.-M. að mér þykir það undarlegt ef þeir hafa komið ókurteislega fram, en það er ekkert undarlegt, þó að menn gangi dálítið fast fram í sínu máli. Ég ætla ekki að gera upp á milli þessara manna, en vil lýsa því sem minni skoðun, að ég er á móti því að veita einkaleyfi. Þar með er að vísu ekki sagt, að ég sé á móti því að veita einkaleyfi undir vissum kringumstæðum, en mér finnst þetta einkaleyfi svo víðtækt, að það nái ekki nokkurri átt. Ef hér hefði verið um það að ræða að fá einkaleyfi á ákveðinni aðferð til þess að vinna málningu, eða vinna úr ákveðinni jarðtegund, þá hefði ég kannske getað fallizt á það, en að enginn fái að snerta neitt efni í íslenzkri jörð til þess að búa til málningu úr, nema einhverjir ákveðnir menn, álít ég hreinustu fjarstæðu. Ég var ekki mótfallinn því þegar lágu tvær einkaleyfisbeiðnir fyrir síðasta þingi um að gera ákveðnar vörutegundir að verzlunarvöru erlendis. Annað einkaleyfið var samþ., en hitt var fellt. Það var um það, að gera ísl. vikur að verzlunarvöru í útlöndum, en hitt var um að gera ísl. múrhúðun að verzlunarvöru. Mér fannst þau einkaleyfi vera innan mjög þröngra takmarka og eiga fullan rétt á sér. En mér hefði aldrei dottið í hug að samþ. einkaleyfi handa einhverri matreiðslukonu til þess að búa til mat úr íslenzkum jurtum. Ég vil, út af því, sem hæstv.forsrh. var að segja um, að það þyrfti að ýta undir, að hægt væri að búa sem mest til úr íslenzkum hráefnum, benda á, að þetta er ekki til þess að ýta undir slíkt. Við skulum segja, að á þessum einkaleyfistíma fyndi einhver maður upp mjög góða aðferð til þess að vinna málningu úr þessum efnum. Er það þá ekki alveg dæmalaust, að sá maður má ekki vinna málningu, þó að hann með því gæti komið í veg fyrir innflutning dýrum erlendum hráefnum. Hann verður að fara til einkaleyfishafanna og vita, hvort þeir vilja þiggja hans aðstoð til þess að gera þetta. Ég hefði að vísu ekki óskað þess, að hv.frsm. hefði fellt neitt niður af sinni raunasögu, en hinsvegar hefði hann átt að bæta einhverju við um það, hvar þessu máli væri komið, hvað þessir einkaleyfisbeiðendur hefðu gert í þessu efni.

Ég skýrði frá því

. Það var víst eitthvað lítið. Það var ekkert um það, hvort þeir væru búnir að afla sér véla, hvað vélarnar mundu kosta, hvort þeir hefðu fé til þess að koma upp nægilega fullkomnum vélum. Þó að þeir hafi komið með málaða fjöl, þá hefir það ekkert að segja; hún hefir vel getað verið máluð með útlendri málningu. Hæstv. forsrh. talaði í þessu máli og mælti með frv. með þeim rökum, sem ég get ekki fallizt á, því að það var einhver sú ómengaðasta einokunarræða, sem ég hefi heyrt. Það var ekki annað hægt að leiða á ræða hæstv.forsrh. en það, að ekki ætti einungis að veita einkaleyfi til 5 ára í senn, heldur um aldur og æfi, og það á öllum vörutegundum, því að rök hæstv. ráðh. voru þau, að það væri venjulegt, þegar sett væri á stofn fyrirtæki í einhverri grein, þá kæmu önnur og þau berðust og stönguðust þangað til eitthvert biði lægra hlut. Mér finnst, að niðurstaðan af þessari röksemdafærslu hljóti að verða sú, að aðeins eitt fyrirtæki eigi að verzla með hverja vörutegund. Ef þetta væri svona einfalt, mundi það vafalaust spara miklar deilur. Það hefir sína kosti, að aðeins einn fáist við framleiðslu á vissri vörutegund og selji hana, en það hefir líka sína ókosti. Ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvort hann haldi virkilega, að t. d. íslenzk smjörlíkisgerð mundi vera komin lengra áleiðis, ef aðeins eitt einasta fyrirtæki hefði verið verndað gegn útlendum og innlendum keppinautum og alveg mátt ráða sér í því efni. Ég get svarað því fyrir hæstv. ráðh. Hún hefði vitaskuld verið komin miklu styttra. Það er einkenni einokunartímanna, að þá Stöðvast allar framfarir. Það er samkeppnin, sem leggur að vísu mörg fyrirtækin í valinu, en hún veldur framförum í hverri grein. Út frá hugsunarhætti hæstv.forsrh. skil ég vel, að hann er með því að veita þetta einkaleyfi, eins og öll önnur. Ég skal svo ekki lengja mál mitt miklu meira. Mér þykir vænt um, ef samkomulag næst um það, að allir þessir ágætu og duglegu menn, sem þarna eiga hlut að máli, komi sér saman um að starfrækja þetta fyrirtæki. Ég ber bezta traust til þessara manna að gera eins gott úr þessu og hægt er. En mér þykir það bara fjarstæða að vera að veita einkaleyfi. Ég vil aðeins hreyfa því í þessu sambandi, af því að ég veit ekki, hvað mikið liggur á bak við, að ég sé ekki betur en ef frv. verður samþ. óbreytt, þá séu það hinir upphaflegu umsækjendur, sem fái einkaleyfið, og engir aðrir. Ég sé ekki betur, ef þeir fá þessi spil í hendurnar, en að þeir geti spilað úr þeim eins og þeim sýnist, og það geti hvorki ráðh. né stj. í heild ráðið neinn í því efni. Alþingi hefir veitt þessum mönnum einkaleyfið, og þeir hafa þessi spil á hendinni, en annað mál er það, ef á bak við liggja samningar, sem hæstv. ráðh. sagði að vísu ekki nema með óákveðnum orðum, þannig, að búið væri að ná samkomulagi við þessa menn. En ég kynni betur við, að nöfn þessara fjögurra umsækjenda væru líka tekin upp í frv., a. m. k. yrði um þetta samið áður en frv. verður gert að lögum. Ég get ekki greitt atkv. með þessu frv., jafnvel þótt allir leyfisbeiðendurnir fengju að annast þessa framleiðslu, því að ég álít þetta einkaleyfi allt af víðtækt og stríða á móti þeim reglum um frjáls viðskipti, sem ég vil, að sé haldið uppi sem allra mest.

Frsm. (lngvar Pálmason) [óyfirl.]: Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og gekk í gegnum þá hv. deild mótstöðulítið, eða að minnsta kosti án nokkurrar sérstakrar mótspyrnu. Þegar svo frv. kom til þessarar hv. d., virtist svo sem annað hljóð væri komið í strokkinn, því að strax fóru þá að streyma til iðnn. óskir um viðtöl um þetta frv. Strax sama daginn og máli þessu var vísað til n. tók n. á móti heimsóknum tveggja manna, Péturs Guðmundssonar, forstj. verzlunar hér í bænum, sem heitir Málarinn, og Trausta Ólafssonar. Erindi þessara tveggja manna til n. var það að leitast fyrir um, hvort n. vildi ekki fallast á að veita þessum tveimur mönnum sérleyfi. Þessi fundur stóð nálægt tveim tímum, og meira var ekki gert í málinu á þeim fundi. Þessu hélt svo áfram. Síðar kom þriðji aðilinn, sem ég ætla að hafi heitið Ólafur Jóhannesson, í sömu erindagerðum. Hann vildi líka fá einkaleyfi á þessu. Á endanum taldi n. rétt að kalla til viðtals þá, sem nefndir eru í þessu frv., sem báðu um þetta einkaleyfi, sem í frv. er getið um. Átti n. allýtarlegt tal við þá. Áður en n. fór nokkuð að athuga málið var auðséð, að sækja átti áróður á móti því. Það er náttúrlega ekki nema gott og blessað, að n. fái upplýsingar í málinu. Og þær n., sem ég hefi starfað í á Alþ., hafa lekið vel upplýsingum, en venjulega óskað eftir því, að þeir, sem upplýsingarnar veittu, gæfu þær skriflega, því að slíkt er miklu hentugra upp á vinnubrögð n., að upplýsingarnar séu skrifaðar, og enda betur viðeigandi. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, að þau 14 þing, sem ég hefi setið, hefir aldrei borið eins mikið á áróðri á n., af mönnum héðan úr bænum aðallega, um þingmál eins og á þessu þingi. Og þetta er orðin hreinasta plága, því að það er eins og mönnum nægi það ekki lengur að senda sín skjöl til þingsins um mál, sem þeir láta sig varða, og láta þar uppi það, sem þeir vilja, að komi fram með eða móti málum. Það hefir farið svo mjög í vöxt nú á þessu þingi, að menn hafa tafið n. við störf, að ég álít, að það horfi ískyggilega við, ef slíkt fær að halda áfram. Fyrir slíkt verður að taka. Það getur ekki gengið, að allur fundartími n. fund eftir fund fari í að ræða um málin við utanþingsmenn, auk þess sem þetta er óviðeigandi, því að þingmál eru öllum opin og menn geta með því að senda erindi eða skrifa í blöð gert við þau sínar aths. Ef utanþingsmenn til að hafa viðræður við n. á nefndafundum, getur það alveg eins leitt til þess, að nm. eigi erfiðara með að glöggva sig á málunum. - Þetta var nú útúrdúr. En ég notaði tækifærið nú til þess að geta þess arna, vegna þess að eitt af þeim málum, sem þessu framferði af utanþingsmönnum var beitt sérstaklega við, er einmitt þetta mál. Eftir allar þessar heimsóknir og viðtöl fór svo n. að athuga málið. Það var auðséð, að þeir, sem heimsóttu n., töldu velta á miklu, hvernig mál þetta færi. En n. hafði litið svo á, og lítur svo á enn, að hér sé ekki um stórmál að ræða. Svo fór n. að bera saman upplýsingar, sem hún hafði fengið frá þessum umsækjendum, og vildi hún sérstaklega fá að vita, hvort litir unnir úr íslenzkum jarðefnum gætu orðið nothæfir til málningar. Ég hygg, að umsækjendurnir hafi allir svarað n. því, að þeir hafi verið búnir að vinna í mörg, ár að tilraunum í þessa átt. Einn þeirri mun hafa sagt, að hann væri búinn að fáist við þetta síðan fyrir 14 árum. Ég skal ekki draga það neitt í efa, að menn þessir hafi skýrt rétt frá. En einu umsækjendurnir, sem sýndu n. svart á hvítu, ef svo mætti orða það, árangur af starfi sínu, það voru umsækjendurnir, sem nefndir eru í þessu frv. Þeir sýndu n. liti í dufti, sem þeir tjáðu, að væru unnir úr íslenzkum jarðefnum. Þeir sýndu einnig n. þessa liti færða á tré. N. virtist því, að hvað sem um tímalengd viðvíkjandi starfi umsækjendanna að þessari litarvinnslu væri að ræða, þá væri árangurinn beztur af tilraunum þeirra tveggja manna, sem nefndir eru í frv. Rétt er í þessu sambandi að geta þess, að n. stakk upp á því við þá forstjóra Málarans og Trausta Ólafsson, hvort ekki væri rétt að kalla þá aðila báða, sem nefndir eru í frv., fyrir n. og láta þá ræðast alla við þar, og vita, hvort þeir gætu ekki sjálfir fundið lausn á þessu máli sín á milli. En þeir óskuðu ekki eftir því. N. sá það strax, að þó að málið í sjálfu sér sé, eða virðist vera, frá leikmanns sjónarmiði séð, ekki mjög stórvægilegt, þá var ákaflega mikið kapp í umsækjendunum út af þessu máli. Hélt n. því uni þetta nokkra fundi næði, til þess að athuga það, sem fyrir lá í málinu, og það, sem n. gat fengið upplýst. Og niðurstaða n. varð sú, að hún legði til, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, yrði samþ. þessum mönnum, sem þar eru nefndir, yrði veitt einkaleyfi í 5 ár til þess að vinna málningu hérlendis úr ísl. hráefnum. En þar sem skilyrði er sett uni það, að einkaleyfishafar eigi að hafa notfært sér leyfið að verulegu leyti innan 2 ára, þá tel ég hvað það snertir nægilegan varnagla. Af þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið með að vinna málningu úr íslenzkum jarðefnum, virðist árangurinn beztur hjá þeim málarameisturunum Ósvald Knudsen og Einari Gíslasyni, og því mælir n. með, að þeir fái einkaleyfið. Um hina mennina er það að segja, að n. var það ljóst, að hvað snertir t. d. forstöðumann Málarans, þá er þar aðeins um verzlunarfróðan og eflaust duglegan mann að ræða, og enda þótt með honum væri efnafræðingur, sem vitanlega er gott, þá sá n. samt ekki ástæðu til að taka þá fram yfir málarameistarana, sem báðir eru taldir mjög vel að sér í sínu fagi, og leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt. N. sá ekki heldur, að málningarverzluninni væri neinn sérstakur ógreiði gerður, þó að einkaleyfið væri veitt öðrum, þar sem hún er í fullum gangi og því engin ástæða út af fyrir sig að fara að styrkja hana. Hinsvegar hélt forstöðumaður hennar því fram, að það gæti haft slæm áhrif fyrir verzlunina, ef það væri notað sem gyllingar af seljendum innlendu málningarinnar, að þeir einir hefðu innlenda framleiðslu á boðstólum. Þessi ástæða virtist n. ekki veigamikil, þegar líka fyrir lá yfirlýsing frá þeim E. Gíslasyni og Ó. Knudsen um það, að ef hin innlendu málningarefni reyndust sæmileg, myndu þeir fúsir til að selja verzluninni þau til blöndunar. Annars verð ég að taka það fram í sambandi við þetta mál, að ég hefi aldrei vitað dæmi þess, að mál væri sótt á þann veg sem þetta mál. Það hefir verið sífelldur áróður á n. af þeim mönnum, sem vildu spilla fyrir, að frv. þetta næði fram að ganga í þeirri mynd, sem það er nú, og ég býst við, að þegar áróðrinum var hætt á n. hafi honum verið haldið áfram við einstaka þm. Ég verð hreinskilnislega að taka það fram, að ég hefi aldrei átt neinu slíku að venjast síðan ég kom á þing. Ég sætti beinlínis ákúrum fyrir að taka þá afstöðu til þessa máls, sem ég tók. Þegar svo langt er gengið sem hér, að þm., sem bera ábyrgð gerða sinna fyrir Alþingi og þjóðinni, fá ákúrur frá óviðkomandi áróðrarmönnum og þeir fara beinlínis að segja heilum þingnefndum fyrir verkum, þá veit ég hreint og beint ekki, hverskonar stofnun fólk heldur, að Alþingi sé. Ég fyrir mitt leyti þoli slíkt ekki. Það er því komið svo fyrir tilstilli þessara undirróðrarmanna, að mér, sem þar alveg sama um þetta mál, er ekki orðið sama um það nú. Ég vil, að það nái fram að ganga í þeirri nefnd, sem það er nú, því að þó ég ekki sérfræðingur í þessum sviðum, þá tel ég athuganir n. réttar og því miður farið, nái málið ekki fram að ganga. Að ég óska þess, að mikið nái fram að ganga, er ekki sakir þess, að ég í raun og veru telji það svo mikilsvert, heldur er það sökum þess, að afdrif málsins eru vitni þess, hvernig undirróðrarmönnum tekst að róa hér á Alþingi. Að ég hefi sagt þetta hér er m. a. vegna þess, að ég vil fá þetta staðfest í þingtíðindunum, því að það má gjarnan vera lýðum ljóst, hvernig reynt er nú í tímum, bæði leynt og ljóst, að hafa áhrif á þm. hér í Reykjavík.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég get fullkomlega tekið undir það, sem hér hefir fram komið, að hv.þdm. hafa átt mjög erfitt aðstöðu til að athuga þetta mál, af því að það kom svo seint hingað frá hv.Nd. Þetta er náttúrlega alveg rétt, og auðvitað er þá líka þýðingarlítið fyrir fylgismenn málsins að ræða hér einstök atriði þess hvor við annan, þar sem engum breytingum verður framar við komið á þessu þingi. Hitt er svo annað mál, og ekkert við því að segja, þó við 3. umr. málsins rísi hér upp maður og tali á móti málinu, því nú er orðið um það eitt að ræða, hvort menn vilja fylgja þessu máli eða ekki. Þó ég geti gefið þá játningu, að hér hafi verið beitt nokkuð óvanalegri aðferð gagnvart hv. deild og að landbn. hafði lítinn tíma til að athuga frv., þá get ég samt ekki viðurkennt, að landbn. þessarar d. hafi ekki sinnt málinu svo forsvaranlega sem kostur var á. Hvað það snertir, að 2. umr. hafi staðið mjög stutt og litlar skýringar verið getnar á málinu af n. hálfu, eins og hv. 1. þm. Reykv. var að tala um í upphafi ræðu sinnar, - hann helt, að 2. umr. hefði staðið eitthvað um 5 mínútur, en hún stóð nú vitaskuld lengur -, þá er þess að geta, að málið var tekið hér fyrir til 2. umr. kl. 7, þegar venja er að gefa fundarhlé, og var það þá tekið fyrir samkv. ósk dm., sem gjarnan vildu ljúka dagskrá án kvöldfundar. Umr. urðu vitanlega stuttar; ég hygg, að kl. hafi verið hálfátta, þegar umr. var lokið, og umr. hafi þannig staðið yfir í hálfan tíma. Annars benti ég dm. á það við 2. umr., sem ég skal þó játa, að þeir hefðu getað tekið upp hjá sjálfum sér, að kynna sér þá mjög ýtarlegu grg., sem fylgdi frv., er það var fyrst borið hér fram. Enda kom upp úr kafinu í ræðu hv. 1. þm. Reykv., að hann hafði lesið þessa grg., því hann vitnaði í hana annað slagið, t. d. búreikningana, sem þar eru, og annað slíkt, og sýndi með því, að honum er þetta mál ekki eins ókunnugt eins og hann vildi vera láta. Hv. þm. talaði um, að þetta væri svo sem ekki fyrsta tilraunin, sem gerð væri til þess að reyna að halda fólkinu kyrru í sveitunum. Og það er rétt hjá honum, að það hefir verið mikið unnið á síðari árum af löggjafar- og fjárveitingavaldinu einmitt að því, að sveitir landsins gætu verið byggðar áfram og fólkið gæti lifað sæmilegu lífi. En það klingir nokkuð annað í hv. 1. þm. Reykv., þegar komið er á þingmálafundi úti í sveitum landsins. Þá erum við framsóknarmenn endalaust skammaðir fyrir það, að við viljum ekki styðja að viðhaldi og framförum sveitanna. Meira að segja það, sem gert hefir verið í þessu efni fyrir forgöngu Framsfl., hafa sjálfstæðismenn oft viljað eigna sér eftir á, þó þeir hafi barizt á móti því meðan verið var að koma því fram, eins og hv. 1. þm. Reykv. gerir nú.

Svo sem eins og hverju?

. Eins og t. d. byggingar- og landnámssjóði, sem hér var nefndur.

Ætli það sé þá ekki eina dæmið?

. Þá var hv.þm. að tala um, að það mundu ekki vera neinar líkur til, þó þessi l. yrðu sett, að þau mundu verða neitt teljandi notuð, og þess vegna taldi hann í öðru veifinu, að þetta mundi verða gagnslaust til þess að ná þeim tilgangi, sem ætlunin er að ná. Já, það er nú náttúrlega svo á þessum breytingatímum, sem nú ganga yfir þjóðlífið, að það kemur fram að ýmsu leyti mjög einkennilegt ástand, ekki sízt í sveitunum. T. d. getur það átt sér stað, að í sama héraði fari það tvennt saman, að jarðir fari þar í eyði og að þó sé þar jarðnæðisleysi. Jarðir í dalbotnum og annarsstaðar þar, sem samgöngur eru slæmar, fara gjarnan í eyði, jafnvel þó þær hafi verið áður fyrr, á meðan atvinnuhættir voru allt aðrir, allgóðar bújarðir. Og ýmsar þessara jarða byggjast alls ekki aftur, hvernig sem að er farið, fyrr en þá einhverntíma í framtíðinni, þegar góðir vegir eru komnir þangað, sem verður vafalaust langt eftir að bíða, að góðir vegir komi fram í hvern afdalabotn. Svo geta aftur verið niðri í byggðinni ungir menn, sem gjarnan vildu byrja búskap, en geta beinlínis ekki fengið jarðnæði, sem er við þeirra hæfi. Sumir geta e. t. v. fengið jarðir, sem búið er að byggja upp og gera ýmislegt á, en þá eru þær venjulega orðnar svo dýrar og er haldið í svo háu verði, að með núv. verðlagi afurðanna sjá þessir ungu menn enga leið til að láta búskapinn bera sig á þeim, hvorki með því að kaupa þær eða leigja þær gegn því eftirgjaldi, sem krafizt er. Og þó á hinn bóginn séu á boðstólum niðurníddar jarðir, sem fyrirsjáanlega þarf strax að byggja upp, kemur svipað út; menn treysta sér ekki til að taka þær til þess að byrja á því að leggja í byggingarkostnað. Sú löggjöf, sem áður hefir verið sett fyrir Forgöngu Framsfl., í svipuðu augnamiði og þetta frv. er fram borið, hefir á undanförnum árum gert geysimikið gagn, og án hennar hefðu án efa fjölda margar jarðir lagzt í eyði, sem enn eru í byggð. Maður veit, að byggingar- og landnámssjóður hefir hjálpað mörgum manninum að koma upp forsvaranlegum húsum á jörð sinni. Byggingarnar hafa bara reynzt mönnum of dýrar, þrátt fyrir hjálp sjóðsins. því hygg ég nauðsynlegt, eins og fram kom í ræðu hv.þm. S.-Þ. áðan, að breytt sé þannig til með byggingar- og landnámssjóð, að hann veiti lán án þess að gerðar séu eins strangar kröfur um dýrleika bygginganna eins og hingað til hafa verið gerðar. Ég sé ekki annað en jarðirnar muni halda áfram að fara í eyði vegna hrörnandi bygginga, ef ekkert er að gert í því efni. Það má náttúrlega líta svo á, að hvað þetta snertir hafi orðið nokkur mistök í byrjun á því að framkvæma tilgang byggingar- og landnámssjóðs, en það skerðir ekki neitt gagnsemi og nauðsyn slíkrar stofnunar fyrir landbúnaðinn. Þá var hv.þm. að tala um það - ég held að það hafi verið út af ræðu hv.þm. S.-Þ., að framsóknarmenn væru að þakka sér hitt og þetta í löggjöf landbúnaðinum til framdráttar, sem alls ekki væri þeim að þakka. Tók hann til dæmis jarðræktarlögin, að þau hefðu verið sett áður en Framsfl. kom til valda. Það er rétt, að þau voru sett áður en hrein framsóknarstjórn kom til valda árið 1927. En þegar jarðræktarlögin voru sett, árið 1923, þá átti Framsfl. hlutdeild í stj. og það var einmitt framsóknarmaður, sem það mál heyrði undir í stj. Hv. þm. sagði, að jarðræktarlögin hefðu ekki verið framkvæmd mörg ár eftir að þau voru lögtekin. Ég kannast ekki við það; ég man ekki eftir öðru en þau væru framkvæmd strax. Mig minnir einmitt, að ég og aðrir fengju jarðræktarstyrk strax á næsta ári. Hv. þm. var að tala um, að sumar þessar ráðstafanir, sem við framsóknarmenn hefðum verið að gera til þess að halda fólkinu í sveitunum, hefðu mistekizt og straumurinn í kaupstaðina heldi alltaf áfram. Það eru nú náttúrlega ekki annað en ágizkanir, hvernig farið hefði, ef ekkert hefði verið að gert. Eins og hv.þm. minntist á, byrjaði þessi straumur fyrir löngu síðan, og ég held fyrr en hann taldi. Fyrst beindist fólksstraumurinn til Ameríku. Síðan tóku kaupstaðirnir við fólkinu, meðan útgerðin var í stöðugum vexti. En hvernig er þetta orðið nú? Nú er svo komið, að fólkið gengur atvinnulaust hópum saman í kaupstöðum og sjávarþorpum. Er þá álitlegt að bæta stórum hópum af fólki úr sveitunum við þessa hópa atvinnuleysingja í bæjunum? mér finnst það ekki vera. Hvað það snertir, að það sé einhverri óstjórn Framsfl. að kenna, að fólkið er atvinnulaust og ekki koma upp nægilega mörg ný atvinnufyrirtæki til þess að veita því atvinnu, þá er þetta það, sem maður heyrir stundum, en allir vita, að er ekkert annað en vitleysa. Það vita allir, af hverju atvinnuleysið stafar mest, að það stafar af sölutregðu íslenzkra afurða erlendis, sem vitanlega enginn flokkur hér á landi ræður nokkurn skapaðan hlut við. Ég efa það ekki, að það væri gott að fá nýja togara, því betra er að veiða fisk á togara heldur en gera ekki neitt. En viðhorfið sýnist nú þannig, að í sjálfu sér veiða íslenzku togararnir eins mikinn fisk eins og mögulegt er að selja. Þjóðhagslega séð er því auðvitað miklu skynsamlegra, að þetta fólk hætti að leita til kaupstaðanna til þess að vera þar atvinnuleysingjar, heldur reyni að framleiða í sveitunum þann hluta lífsþarfa sinna, sem það getur framleitt og hagnýtt heima fyrir, hvað sem öllum sölumöguleikum líður. Að alþýðuskólarnir hafi orðið til þess að koma fólkinu burtu úr sveitunum, eins og hv.þm. var að gefa í skyn, um það verður hver að trúa því, sem honum sýnist. Ég er á gagnstæðri skoðun við hv. 1. þm. Reykv. um það efni. Ég álít, að alþýðuskólarnir hafi heldur dregið úr fólksstraumnum í kaupstaðina. Það er áreiðanlegt, að þó ekki hefðu verið byggðir alþýðuskólar né aðrir skólar í sveitum landsins, þá hefði unga fólkið heimtað að fara eitthvað til þess að mennta sig, sem það kallar, og framkvæmt það. Skólarnir í kaupstöðunum hefðu að vísu ekki getað tekið á móti öllu því fólki, en það hefði nú farið til kaupstaðanna samt, til þess að stunda eitthvað, sem það kallar menntun, og ég er sannfærður um, að af því hefði leitt meiri straum til kaupstaðanna heldur en verið hefir. Það, sem mér fannst veigamest í ræðu hv.þm., var það, að nýbýlingarnir kynnu að einhverju leyti að verða keppinautar bændanna, sem fyrir eru. Ég játa, að þarna er atriði, sem þarf að gefa mikinn gaum. Ég skal ekki fara langt út í þetta nú, en skírskota til þess, sem ég sagði hér í d. fyrir nokkru síðan, þegar rætt var frv. frá hv. 10. landsk. um breyt. á jarðræktarlögunum. Það er einmitt það, sem verður að gefa gaum í þessu máli, að það er ekki nóg að reisa nýbýli og láta svo reka á reiðanum um búreksturinn og algert skipulagsleysi ríkja í því efni. Með því móti getur t. d. komið allt of mikil mjólk á markaðinn o. s. frv. Það þarf einmitt að haga því þannig, eins og reyndar hér hefir komið fram, að fyrst sé fullnægt þeim innlendu þörfum fyrir nýjar landbúnaðarafurðir, sem virkilega eru til. Með því er ég ekki að segja, að það eigi að skylda nýbýlingana til að rækta t. d. kartöflur og ekkert annað. En það má áreiðanlega haga þessu þannig, að sá aukni búskapur og sú aukna framleiðsla heilt yfir, sem þessar ráðstafanir eiga að koma af stað, beinist núna fyrst og fremst að þeim tegundum landbúnaðarafurða, sem vantar ennþá í landinu og er þar af leiðandi nógur markaður fyrir. Því þó nóg sé framleitt af kjöti og mjólk, þá er hægt með landbúnaði að framleiða margt fleira. Ég veit, að í þessu atriði þarf að gæta hinnar mestu varkárni, einmitt í öllum undirbúningi nýbýla og samvinnubyggða; hafa beinlínis áhrif á það, hvernig búskapur þar er rekinn, og það getur vitanlega einnig haft áhrif til bóta á búskapinn á þeim jörðum, sem fyrir eru í landinu. Mér skildist á hv. 1. þm. Reykv., að eitt einfalt ráð hefði mátt finna til þess að halda fólkinu í sveitunum. Og ráðið var þetta: Að sjá um, að fólkinu í kaupstöðunum liði nógu illa. Því hann var að tala um, að allt leitaði jafnvægis o. s. frv. Og svo þegar komið væri að því, að sveitafólkið teldi sig ekki nein bætt lífskjör hafa að sækja í kaupstaðina, þá hætti það að fara þangað. Þetta er náttúrlega í sumum tilfellum rétt, sumum ekki. Og ég held, að það séu margir í kaupstöðum og sjávarþorpum þannig settir eins og nú er ástatt, að þrátt fyrir það, ró líf margra bænda sé ekki glæsilegt, þá séu þeir þó skár settir og hafi meiri möguleika og öryggi. Hv. þm. var að tala um, að öllum, sem flyttu á mölina væri skapað öryggi, og því væri eðlilegt, að fólkið úr sveitunum færi þangað til að njóta þess öryggis um sína afkomu, sem þar væri að fá. Já, það er nú svo með þetta öryggi, að mér virðist það nú því miður vera dálítið vafasamt, jafnvel þó frv. um alþýðutryggingar, sem hér liggur fyrir, verði samþ. mér sýnist, að þrátt fyrir það muni nú ekki verða nein himnaríkissæla að vera atvinnuleysingi í kaupstað. Eitthvað þarf maður að hafa til þess yfirleitt að geta keypt sér tryggingu gegn atvinnuleysi. Og þær fréttir heyrir maður úr sjávarþorpunum, að lífið þar sé ekki svo glæsilegt, að fólk þurfi beinlínis að sækjast eftir að fara þangað, þó ekki sé gott í sveitunum. En það er einmitt þetta, að það er eins og margir verði að fara úr sveitunum, þegar þeir vilja stofna sjálfstæð heimili, af því þeir geta enga staðfestu fengið þar. Þeir geta ekki komið sér upp heimilum í sveitinni eins og er, og þess vegna fara þeir þaðan. Og úr þessu er maður einmitt að vonast eftir, að þetta frv. bæti að einhverju leyti. Þá var hv.þm. að gera samanburð á búskap bónda á gamalli jörð og svo hinna fyrirhuguðu nýbýlinga. Hann talaði um, að margir bændur hefðu strandað, ef svo má að orði kveða, eftir að hafa byggt upp á jörðum sínum og gert þar aðrar framkvæmdir til umbóta, sem reynzt hefðu þeim of dýrar, svo þeir hefðu ekki getað staðið undir skuldunum. Hvaða líkur væru þá til þess, að menn gætu staðizt þetta á nýbýlunum spurði hann. Ég vek dálítið að þessu áðan að því er byggingarnar snertir, að þær hefðu víða orðið of dýrar og dýrari heldur en þær hefðu þurft að vera, margar hverjar. Og skv. því frv., er hér liggur fyrir, er það miklu lægri fjárhæð, sem ætlazt er til, að mönnum verði veitt að láni til þess að koma upp nýbýlum, heldur en margir hafa tekið að láni til umbóta á jörðum sínum. Hv. þm. komst að þeirri niðurstöðu, að fyrningargjaldið af húsum, sem leggja ætti á nýbýlingana, gæti orðið um 200 kr. á ári. Ef hann vill hafa fyrir því að lesa þá gr. frv., sem um þetta fjallar, þá hlýtur hann að sjá, að þetta nær ekki nokkurri átt. Til þess þyrftu hús nýbýlings að vera metin 20 þús. kr., og það á ekki að koma til þess með neitt nýbýli, að það verði svo dýrt. Svo er nú þetta, sem ganga má út frá sem vísu, að þegar ráðast á í einhverjar framkvæmdir og einhver þarf að sjá um þær, að þá er hrópað, að þarna sé á ferðinni nýtt embætti; eitthvað muni það kosta o. s. frv. Ég hugsa nú, að þó skipaður yrði nýbýlastjóri með einhverjum launum, þá skipti það í rauninni litlu máli, ef þetta annars fer allt vel úr hendi. Annars vil ég benda á það, að eftir frv. þarf alls ekki að skipa sérstakan mann til að vera nýbýlaforstjóri. Það er heimilt samkv. því að láta þann starfsmann, sem nú er að nokkru leyti starfsmaður Búnaðarfélagsins og að nokkru leyti þess opinbera, nefnilega búnaðarmálastjóra, annast þessi störf. Ég veit ekki fyrir víst, hvað hæstv. landbrh. hugsar sér í því efni, en ég tel a. m. k. ekkert víst, að það kæmi neitt til þess til að byrja með, að skipaður yrði sérstakur starfsmaður, en þó það yrði gert, þá er það vitanlega algert aukaatriði. Því hefir verið haldið fram í sambandi við umr., og það kom t. d. fram hjá hv. 2. þm. Rang., að ástandið í sveitunum færi stöðugt versnandi, þrátt fyrir þær ráðstafanir, sem gerðar hefðu verið til þess að bæta það. Þetta hefir verið endurtekið af svo mörgum, bæði af mínum flokksmönnum og öðrum, að ég veit, að þetta er sagt af sannfæringu og að það er orðið nokkurskonar trúaratriði hjá þessum mönnum. En ég vil fullyrða, að þetta sé ekki rétt. Ástandið í sveitunum hefir batnað á margan hátt síðan við hv. 2. þm. Rang. vorum unglingar, og erum við þó ekki gamlir menn. Og hvað afkomumöguleikana snertir, þá er ég sannfærður um, að ef kröfurnar til lífsins væru hinar sömu nú og áður, að allt myndi leika í lyndi. En menn blanda þessu svo mikið saman. Það getur verið, að hlutfallið milli krafanna annarsvegar og teknanna og möguleikans til að afla þeirra hinsvegar hafi eitthvað raskazt í óhagstæða átt síðan fyrir nokkrum árum. Ég skal ekki neita því, að þetta getur hafa átt sér stað. En raunverulega ástandið hefir alls ekki versnað. Þetta vildi ég segja, af því að það hefir svo mikið verið sagt um þá eymd, sem á að vera í sveitunum. Fólk finnur núna meira til en áður, þegar skórinn kreppir að, en ástandið er ekki á neinu sviði verra en það var. Hvernig halda menn, að ástandið hefði verið fyrir nokkrum áratugum, ef árferði hefði verið eins og var á Norðurlandi í fyrra, þar sem fyrst voru landskjálftarnir og svo óþurrkasumar, aflaleysi og stórtjón af sjávargangi? Ég skal svo ekki lengja umr. meira. Ég vildi óska þess, að atkvgr. gæti farið fram áður en fundi er slitið.

Jóhann Jósefsson (óyfirl.]: Af því að hv. 2. þm.N.-M. reynir að rangfæra orð mín með því að taka aðeins upp helminginn af því, sem ég hefi sagt, þá neyðist ég til að vekja athygli hv.þdm. á því, að það er ekkert aðalatriði lengur, þó hægt sé að selja fisk á Ítalíu, ef um leið er gengið þannig frá íslenzkum útvegi, að enginn hagnaðarvon er í því að framleiða vöruna. Við útvegsmenn erum ekki komnir á það góða lag að láta hverja skepnuna éta aðra, eins og þessi hv.þm. hefir ráðlagt sínum umbjóðendum, og láta atvinnuveginn bera sig á þann hátt. Við viljum sjá fram á það, að atvinnuvegurinn eigi við þau kjör að búa, að honum sé lífvænt, og þá fyrst eru til skilyrði fyrir því að hugleiða möguleika til að selja vöruna. En sé þeirri stefnu haldið uppi að gera atvinnuveginum ólífvænt, þá er ekki aðalatriðið að selja. Það er ekkert aðalatriði að selja, þegar verður að selja með tapi. Þetta ætla ég, að menn muni skilja, og jafnvel hv. 2. þm.N.M., ef hann léti sér detta í hug að slíta ekki úr samhengi það, sem ég hefi sagt.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það er náttúrlega sitt af hverju, sem ástæða hefði verið til að athuga í sambandi við þessar brtt., en þar sem orðið er áliðið dags, mun ég láta nægja með örfá orð. Þetta er n ú breyting á lögum frá þessu sama ári. Hún gat ekki fyrr komið fram en þetta. Það sem um er rætt, er, hvort skipulagið eigi að ná til smærri bíla en 6 manna. Ég lít svo á, að það sé ekki heppilegt. Ég er enn sömu skoðunar og í fyrra, að ekki sé a. m. k. fyrst um sinn rétt að taka þá undir skipulagið, og ástæða sú, sem færð er fyrir till., er að mínu viti mjög vafasöm. Ég tel því, að smærri bílarnir séu utan við skipulagið, einu trygginguna fyrir því, að fargjöldin verði sanngjörn. Ég skil ekki almennilega, hvaða kvaðir það geta verið, sem eiga að hvíla á stærri bílunum, en hinir smærri komast hjá, nema þá póstflutningarnir og það, að þeir verða að fara fastar ferðir. Ef reynslan er sú, að stærri bílarnir geta ekki staðizt samkeppni við hina smærri, þá virðist það benda til, að ekki sé svo næsta heppilegt að hafa þessa stærri bíla. Ég fullyrði ekkert um þetta, en það er aðalástæðan fyrir því, að ég get ekki verið með þessum brtt. - Um það að láta Alþýðusambandið eiga einn fulltrúa í þessari n. er ég sammála hv.þm.N.-Ísf., að það sé fjarstæða. Sú ástæða fyrir till., að Alþýðusambandið sé fulltrúi landslýðsins er beinlínis hlægileg. Það er fullkunnugt, að Alþýðusambandið er stórpólitískt félag, og er mjög fjarri því, að bílanotendur geti viðurkennt það sem sinn fulltrúa. Það mætti alveg eins koma með till. um það, að láta sjálfstæðisfélögin í landinu nefna fulltrúa í n. fyrir landslýðinn. Nei, í n. eiga ekki að vera aðrir en fulltrúar þeirra aðilja, sem þarna eiga hlut að máli, en það eru náttúrlega sérleyfishafarnir og ráðh. og svo bifreiðastjórarnir. Að fara að bendla fleiri menn eða stofnanir við þessa nefnd, sem hefir þó ekki heldur meira en ráðgefandi vald, er hreinasta fásinna.

Forseti (JörB): Hv. 3. þm. Reykv. var svo góður að skýra mér frá því, áður en þessi umr. hófst, að afgreiðslu þessa máls hefði verið svo háttað í Ed. sem hann hefir nú skýrt frá í ræðu sinni. Þó hefir verið einhver mismunur á skilningi forseta deildanna á þeim ákvæðum þingskapa, er að þessu lúta. Ég ætla, að atvik svipað þessu hafi áður borið við í Ed. og mál verið afgr. þar og samþ., sem aðeins hafði hlotið atkv. frá helmingi þdm., eftir því sem mér er tjáð. Og þó að ég ætli ekki að fjölyrða neitt um það, þá hefir náttúrlega sá forseti, sem þá var í d., fellt úrskurð þar um, en ekki ég. - En svo ég víki að afgreiðslu þessa máls, þá það ég trúverðugan manna að athuga um það í dag, mann, sem ég hefi ekki ástæðu til að rengja, og mér er sagt, að frv. hafi verið afgr. frá Ed. með 9:7 atkv. Og hvað sem líður skilningi manna á þessu ákvæði þingskapanna, sem hér var tilgreint, þá mun hér vera fyrir hendi svo skýlaus úrskurður um afgreiðslu þessa frv., einnig samkv. dómi hv. 3. þm. Reykv., að það mun ekki koma að sök.

Páll Zóphóníasson Ég held, að það væri misráðið að samþ. þessa till. því er að vísu haldið fram af ýmsum sjómönnum, að þessar vörur megi fá ódýrari frá Noregi en innlendar. Það er sennilega eitthvað til í þessu, en á hitt ber líka að líta, að séu vörurnar búnar til hér, þá er efni í þær keypt frá Ítalíu, og það skiptir hundruð þús. kr. að verðmæti. Séu vörurnar aftur keyptar tilbúnar frá Noregi, þá er efnið í þær keypt þangað frá Ítalíu. Nú fer það meðal annars eftir því, hve mikið við kaupum af Ítölum. Hve mikinn fisk við megum selja þangað, og sama gildir um Norðmenn. Með því að samþ. þessa till., myndum við þá hjálpa Norðmönnum til að útvega sér markað í Ítalíu fyrir fisk sinn, en annars hjálpum við sjálfum okkur. Ég veit ekki, hvað hér er um miklar upphæðir að ræða, hefi ekki tölur um það, en það er að minnsta kosti þýðingarmikið mál fyrir okkur að afla markaðs á Ítalíu fyrir vörur okkar. Ég held, að það væri meira virði en hitt, að við fengjum þessar vörur eitthvað ódýrari frá Noregi.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Hv. 1. þm. Árn. getur séð það á andliti mínu, ef hann lítur á mig, hvernig ræða hans hefir verkað á mig. Mér þykir gaman að því að hafa orðið til þess að lyfta undir andríki hæstv. forseta. Mér virtist ræða hans, að því leyti sem hún sneri að mér, gera mönnum mjög létt í skapi, enda held ég, að aðalerindi hans í ræðustólinn hafi verið það að víkja sínu máli til mín. Honum varð mjög tíðrætt um þessi orð, sem ég lét falla, að mér virtist kenna nokkurs yfirlætis hjá honum með þessari brtt. sinni, og fór hann þar að sið prestanna, sem velja sér texta til þess að leggja út af. En það, sem ég átti við með þessum orðum, var það, að ég þóttist fá nokkra sönnun fyrir því, eftir að hæstv. fjmrh. hafði talað, að nú væri stjórnarliðið búið að koma sér niður á hið endanlega form til afgreiðslu þessa frv., sem byggðist á því að skera af því 1/4 part af innihaldi þess, að liðatölu til, og mér virtist, eftir því sem áframhaldið kom hjá hæstv. forseta, að harm ætlaði að leggja þessa till. til grundvallar fyrir atkvgr. hinna till. Ég gat því ekki varizt því að líta svo á, að í þessu fælist nokkurt yfirlæti. Ég skal ekki fara neitt frekar út í þetta; ég ann hæstv. forseta allrar sæmdar af því að hafa sýnt þingheimi það, hversu mikil málsnillingur hann er og hversu andríki hans er ótakmarkað. Þá gerði hæstv. forseti sér far um að kafa djúpt í sinni orðgnótt og hugsanaauðlegð til þess að snúa út úr minni till. og vildi komast að þeirri niðurstöðu, að ef ætti að skilja hana bókstaflega, þá ætti Ægir að vera alstaðar nálægur, þar sem einhverjir af þessum bátum væru, og þó þeir væru allir úti samtímis. Hæstv. forseti komst þarna svo langt í því að feta í fótspor prestanna, að hann ekki aðeins valdi sér texta til þess að leggja út af, heldur vitnaði hann í guð almáttugan og heilaga þrenningu. Ég skil satt að segja ekkert í þessu. Hæstv. forseti er óvanur því að færa úr lagi rétta hugsun og sæmilega framsetningu, eins og er á þessari till. minni. Ég held, að þetta hljóti að vera einhverjar eftirstöðvar frá því, að við deildum hér á dögunum um till., sem hann var flm. að, og ég var harðorður um, að ekki væri góður frágangur á. En hæstv. forseti viðurkenndi það strax með því að láta meðflm. sinn bera fram brtt. á orðalagi þessarar till. Þetta hefir víst átt að vera nokkurskonar borgun til mín fyrir það, sem hann hefir álitið, að ekki væri að fullu upp gert okkar á milli út af þeim viðskiptum, og eins og ég ann honum ánægjunnar út af hans andríki, eins ann ég honum þeirrar ánægju að hafa nú að fullu kvittað fyrir það, sem hann kynni að hafa átt eftir að kvitta við mig út af þeim viðskiptum. En ég held, að það sé fullskýrt í minni till., hvað meint sé með henni. Ef hin skipin eru seld þá er vitanlega Ægir eftir, og það, sem ég meina, er það, að til viðbótar við starf Ægis séu 4 bátar og að starfsemi þeirra sé raðað niður eftir því, sem þörf er fyrir þá á hverjum stað. Hitt er vitanlega alls ekki hægt - eins og hæstv. forseti veit - að ákveða Ægi neinn stað. Það verður vitanlega að fara eftir þörfinni á hverjum tíma og eftir því, sem skipstjórinn álítur í samræði við þá menn í landi, sem hafa yfirstjórn landhelgisgæzlunnar á hendi. - Ég held, að ég hafi þá gert full skil á þessari till. minni. Það kann að vanta einhversstaðar kommu í hana, til þess að greina á milli, en það er náttúrlega ekki gott fyrir hæstv. forseta að dæma um það, hvort það er frá minni hendi, sem hefi skrifað þessa till., eða þeirra, sem prentuðu hana og lásu prófarkir. Þá var það hæstv. fjmrh., sem vék að mér nokkrum orðum áðan. Ég heyrði því miður ekki allt, sem hann sagði, því ég átti annríkt við undirbúning brtt. við annað mál heldur en það, sem hér er til umr. En út af þeirri fyrirspurn, sem hann beindi til mín. hvernig bæri að skilja mína till., þá get ég skírskotað í því efni til till., sem liggja fyrir bæði hér á Alþ. og stjórnarráðinu frá þeirri n., sem kosin var á síðasta þingi til þess að gera till. um landhelgisgæzluna. Þar sem þetta liggur fyrir í stjórnarráðinu, þá getur hæstv. ráðh., ef hann vill kynnast þessu nánar, séð, hvað í þessum till. mínum felst um þetta atriði, en það er það - án þess að taka nokkuð til um tímalengdina, - að haga starfsemi þessara báta þannig, að þeir séu við landhelgisgæzlu á þeim tíma við strendur landsins og á þeim stöðum, þar sem fiskveiðar eru stundaðar, og að starfsemi þeirra sé einkum miðuð við þann tíma, sem aðalvertíðin er á hverjum stað. Ég skal svo ekki fara frekar út í þetta. Það má vel sem, að eitthvað hafi komið fleira fram, sem ég ekki heyrði, en ég læt það þá niður falla.

Forseti (JörB): Útbýtt er í deildinni brtt. við frv., á þskj. 904, 905 og 906. Brtt. eru of seint fram komnar, og þarf því afbrigði frá þingsköpum. Vil ég bera það undir atkvæði d.

Jörundur Brynjólfsson [óyfirl.]: Ég hafði ekki hugsað mér að tala um þessa brtt., sem ég flyt hér; hún er svo smávægileg. En ég hafði ekki búizt við því, að svo yrði litið á, að mér væri tæpast heimilt að gera brtt.Hv. þm. Borgf. taldi, að það kenndi nokkuð mikils yfirlætis hjá mér, að ég skyldi leyfa mér að bera fram þessa brtt. Ég veit ekki, hvert sakarefni kann að vera í þessu fólgið, en mér virtist, sem hv.þm. teldi, þar sem hæstv. ráðh. hefði lýst sig samþykkan brtt. minni og mundi hafa um hana vitað, að þá hefði verið óviðfelldið, að ég hefði flutt hana. Það má vera, að hv.þm. hafi þá talið „yfirlætið“ í því fólgið, að ég gerðist flm. að till., sem núv. hæstv-. ríkisstj. stóð að. Ég kemst þá ekki undan slíku ámæli, ef þannig er ástatt, og verð að láta mér það lynda. En það vill svo til, án þess að það skipti máli, að ég átti tal við hæstv.ríkisstj. um þessa brtt., áður en ég bar hana fram, en ég ætla ekki að fara út í það, af hvaða ástæðum það var. Ég taldi mér það frjálst og áleit, að það kæmi eiginlega ekki öðrum við. Mér finnst það ekkert óskiljanlegt, þó ég ætti tal við hæstv.ríkisstj. um flutning slíkrar till., þar sem hún hefir verið allmikið við þetta mál riðin. Ef hv.þm. Borgf. hefði verið í stj., þá hefði ég hagað mér eins gagnvart honum, ef ég hefði verið stuðningsmaður hans, en ég skal náttúrlega ekki segja, að ég hefði gert það, ef ég hefði verið andstæðingur hans. En þessi afstaða mín til málsins er að dómi hv.þm. Borgf. ekki nóg. Mér láðist sem sé að fara til hans líka og segja honum, að nú ætlaði ég að leyfa mér að bera fram brtt. við þetta frv., sem hann stendur að með mestu prýði. Þessa vangá verð ég að játa. En ég get samt ekki farið að biðja hv.þm. afsökunar á neinu; bæði er skaplyndi mínu þannig farið, að ég tel mig jafnréttháan og hann, og svo veit ég ekki heldur, hvort það væri í þökk minna kjósenda, að ég færi að biðja hann leyfis til að bera fram mál á Alþ. Svona lít ég sem sagt á málið, og þó hv.þm. Borgf. þyki sér misboðið með því, hvernig ég hefi hagað mér í þessu efni, þá verður hann að hafa það. Nú vill svo til, að aðrir hv.þm. hafa flutt brtt., sem fella niður þá 3 liði, sem ég hefi gert till. um að fella niður. Það er þá einn liður, sem sé 12 liðurinn í þessu frv., sem ég geri till. um, að niður sé felldur umfram það, sem aðrir þm. hafa gert till. um. Ég lýsti því yfir strax af forseta stóli, að ég mundi bera upp mína brtt. fyrst, en svo aðrar brtt.hv.þm. við mína brtt., sem upphaflega væru eðlilega stílaðar við frv., svo atkv. gætu farið fram um það. Mín yfirlýsing var því fullkomlega þingleg og sjálfsögð eftir þingsköpum. Ef þannig kann að vera ástatt í d., að meiri hl. sé ósamþykkur því, að fyrst og fremst þessir 3 liðir verði felldir niður og svo einnig þessi eini liður, sem ég legg til að verði felldur niður, þá er það náttúrlega eðlileg afleiðing, að mín brtt. verði felld, og nær það þá ekki lengra. Hv. dm. hafa gert sig ánægða með það, hvernig ég ætla að haga atkvgr. Ég hefi meira að segja heitið því - sem þó ekki er alveg sjálfsagt -, að ef hv.þm. óskar eftir atkvgr. um sérstaka liði í minni brtt., þá mundi ég verða við þeim tilmælum. Og er þá sakarefnið ekki orðið mjög mikið. Ég misskil heldur ekkert tilgang þessa máls, sem er sparnaðurinn, eins og hæstv. fjmrh. tók fram, og þá kem ég að hinum einstöku liðum, sem ég legg til, að niður verði felldir. Hvað viðvíkur 11. liðnum, þá er ekki gott að segja, hvort nokkur sparnaður leiði af honum. Slíkt fer eftir því, hvernig þeim málum er háttað, og er mjög líklegt, að enginn sparnaður leiði af þessum lið. Um 12. liðinn er það að segja, að það á að fela annari stofnun starf heldur en l. mæla fyrir. Starfið á því að rækja og það verður að greiða fyrir það, þó það falli undir landssímann. Sparnaðurinn verður því enginn á þessum lið. Um 14. liðinn get ég skírskotað til þess, sem hæstv. fjmrh. sagði, og þarf ég því ekki að fjölyrða um hann frekar. - Og um 16. liðinn get ég líka látið mér nægja það, sem hæstv. fjmrh. sagði. Mér komu satt að segja orð hv.þm. Borgf. ákaflega einkennilega fyrir. Ég veit ekki, hvort honum sýndist prentsvertan eitthvað öðruvísi á þessari till. minni heldur en öðru prentuðu máli. Ef svo er, að hún hér með sér eitthvert sérstakt yfirlæti, þá tel ég mig ekki eiga sök á því; ég hefi þar hvorki ráðið lit né letri. En ég hefi verið að rýna í þessa till. mína til þess að sjá, hvort hún væri nokkuð öðruvísi heldur en aðrar till., en ég hefi ekki getað séð, að hún væri það, nema hvað efnið áhrærir og mitt nafn, og ég gat ómögulega farið að breyta því. Ég get sem sagt ekki séð neitt við mína brtt., sem er öðruvísi heldur en það, sem tíðkast hjá öðrum hv.þm. og hv.þm. Borgf., sem nú sjálfur flytur till. og telur sig hafa heimild til þess, og mér dettur ekki í hug að segja, að það sé af yfirlæti gert hjá honum. Ég veit, að það er af umhyggju fyrir landhelgisgæzlunni, og þó að það sé allt annað en sparnaður, sem af till. leiðir, þá dettur mér ekki í hug að áfella harm fyrir það, að bera slíka till. fram. Ég viðurkenni þýðingu málsins, og þó að hv.þm. hafi ekki átt tal við mig um það, að hann ætlaði að bera fram brtt. við frv., þá tel ég honum það ekki til yfirlætis. En ég kann ekki við þó, að meðan við erum jafnréttháir um afstöðu til afgreiðslu mála, að ég megi ekki bera fram mál. Og mér er sem sagt óskiljanlegt, hvað hv.þm. hefir átt við með því að tala um yfirlæti hjá mér í þessu sambandi. Ég vona, að hv.þm. útskýri þetta eitthvað, og sé það eitthvað sérstakt, sem hann sér með sínum andans augum, þá væri æskilegt, að menn gætu öðlazt þessa gáfu hans, en það væri þá betra, að sá ókostur fylgdi ekki með, sem fylgir hans sálarsjón, að menn sæju ofsjónir eða sæju það, sem ekki er. Hvað viðvíkur till.hv.þm. Borgf., þá veit ég, að hann á ekki sök á því, að það mætti misskilja hana. Hæstv. fjmrh. minntist á það, að hann vonaði, að hv.þm. ætti ekki við það, að 4 bátar væru samtímis auk Ægis á hverjum stað. Ég hefi nú ekki skilið þetta þannig. En ef ætti að skilja till. eftir orðanna hljóðan, þá ættu jafnvel 4 bátar að vera á hverjum stað og Ægir. Ég segi nú Ægir í eintölu af því, að ég hefi skilið, að það væri átt við varðskipið. En ef ætti að skilja þetta eftir orðanna hljóðan, þá ætti Ægir að vera með á hverjum stað. Þetta er að sínu leyti eins og guð er bæði einn og þríeinn og alstaðar nálægur. Þetta er náttúrlega sagt til gamans. En ég vildi aðeins benda hv.þm. á það, að það getur farið þannig, jafnvel hjá þeim, sem ekki kennir hins minnsta yfirlætis, að það má misskilja till. þeirra. Tilgang hv.þm. misskil ég vitanlega ekki, en það er sem sé greinarmerki, sem vantar, og það er auðvelt að sjá, við hvað er átt. Ég skal taka það fram, að mér þykir þetta leiðinlegt, sem fram hefir farið milli okkar hv.þm. Borgf., því okkur hefir ekkert farið í milli þannig lagað, að ég eigi í neinum útistöðum vil hann. Mér þykir leiðinlegt, þegar þm. þykir eitthvað miður við mig. Og ég vona, að þó hv.þm. Borgf. hafi eitthvað mislíkað flutningur þessarar brtt. minnar, að hann fyrirgefi mér og að við verðum jafngóðir vinir eftir sem áður, þegar afgr. þessa máls er lokið, og helzt fyrr. Ég vil svo að lokum bæta því við til réttlætingar á því, að ég ber fram till. um það, að þar sem stendur í 3. lið frv., að fella skuli niður prentun umræðuparts alþt., skuli standa, að fresta skuli prentuninni. Það er búið að reyna það áður, hvort meiri hl. sé fyrir því á þingi að fella alveg niður umræðupart þingtíðindanna, og slík till. var felld. Ég hefi því talið hyggilegt, að orðalagið væri vafalaust, og breytt því þannig, að hér væri aðeins um frestun að ræða. Ég veit, að þó prentun sé nú felld niður, þá er hægt með lagasetningu, þar sem handritin eru til, að ákveða, að þau skuli prentuð, en það er bezt, úr því meiri hl. er fyrir því, að prentun þingtíðindanna skuli haldið áfram, að þetta sé ekkert vafamál.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég vil benda á það, að till. getur náð tilgangi sínum, þó að niður falli síðustu orðin, um að flytja þessar vörur úr F-lið í G.-lið. Formsins vegna vildi ég fara fram á, að þetta yrði niður fellt.

Bernharð Stefánsson Mér skildist á hæstv.atvmrh., að hann óska eftir, að brtt. á þskj. 899 yrði samþ. við þessa umr., en hann tjáði sig fúsan til samninga um breyt. á þessum sömu atriðum fyrir 3. umr. Mér finnst það væri réttara, að þessar till. kæmu ekki til atkv. nú og yrðu teknar attur til 3. umr. Mér virtist heppilegra, að samningar um þessar breytingar færu fram fyrirfram heldur en eftir á. Ég vildi því gjarnan fara fram á það við meiri hh samgmn., að hann tæki þessar till. aftur til 3. umr. Ef meiri hl. n. vill ekki fallast á það, mun ég að vísu ekki hindra, að till. fái samþykki við þessa umr., en lýsi jafnframt yfir því, hvað mitt atkv. snertir, að fylgi mitt við málið áfram geti verið bundið því skilyrði, hvort þessir samningar takast eða ekki og hvernig þeir takast. En ég held, að hitt væri miklu réttara, að athuga þetta betur til 3. umr - En úr því að ég stóð upp á annað borð, þá vil ég nota tækifærið, út af síðari málsgr. 1. gr. frv., þar sem svo er ákveðið, af ráðh. geti undanþegið frá sérleyfisskyldu vissa bíla, sem flytja að staðaldri framleiðsluvörur bænda, en rúma auk þess allt að 8 farþega. Nú vildi ég spyrja hæstv.atvmrh. að því, hvort það væri ekki ætlun hans yfirleitt að undanþiggja þessa bíla og hvort nokkur fyrirstaða myndi á því t. d., að þeir bílar, sem flytja daglega mjólk til mjólkursamlaganna og rúma þessa tölu farþega, fái undanþágu.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vil bara segja við hv. samþm. minn, 4. þm. Reykv., að mér þótti gaman að heyra af hans munni þá játningu, að hin banvæna frjálsa samkeppni myndi hafa komið því til leiðar, að við höfum komizt lengra áfram í sumum greinum en hægt hefði verið annars. Og ég býst naumast við, að það opinbera hefði farið lengra í þeim efnum en komið er nú í höndum einstaklingsins. En ég skal ekki fara út í það hér að deila um það, hvort það opinbera hefði verið betur að því komið að hirða ágóðann. En samkeppnin hefir einmitt þá miklu kosti, að hún knýr menn til að gera allt, sem þeir geta. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri í ósamræmi við afgreiðslu máls á síðasta þingi að vera móti þessu frv. En ég vil minna hann á það, að fyrir síðasta þingi lágu tvær umsóknir um einkaleyfi. Önnur var samþ., en hin ekki. Svo það verður alitaf samræmi og alltaf ósamræmi, hvernig sem fer um þetta mál, hvort sem leyfið verður veitt eða synjað verður um það. Og ég veit ekki, með hverju þessir menn reikna. Eins og ég hefi sagt, lágu fyrir á þinginu í fyrra tvær umsóknir, og sú umsóknin, sem ekki fékk framgang, var til muna merkilegri en hin, því að hún var til að hagnýta uppgötvun, en hin var til vinnslu og útflutnings á hráefni. Og nú hefi ég gaman af að spyrja hæstv. ráðh., hvað það opinbera hefir gert til að koma þessu góða efni á framfæri í útlöndum og notfæra sér það? Ætli það liggi ekki á því? Bezt gæti ég trúað, að það fari svo, að þessi 5 ár, sem mennirnir áttu að hafa til að hagnýta sér efnið, líði svo, að ekkert verði gert í því. Hæstv. ráðh. sagði, að einkaleyfishafarnir ættu að vinna í fullri samkeppni. Ég þakka fyrir. Það er víst ekki ónýt samkeppni, sem t. d. ölgerðirnar hér vinna í. þegar neitað er með tollum eða öðrum ríkislögum um innflutning. Það er alkunnugt, að allar innlendar vörur eru dýrari en útlendar. Ég vil ekki þar með segja, að ekki beri að hlynna að innlendum iðnaði, en það er bara ekki samkeppni. T. d. veiðarfæragerð, - það er gott að geta búið til veiðarfæri í landinu, en við verðum bara að borga á annað hundrað krónur fyrir sama hlut og við fáun fyrir 70 kr. frá útlöndum. Ég hefði gaman af að vita, hvernig á að hafa eftirlit með því, hvort hér verður unnið úr innlendu efni eða erlendu. Hvernig á að vera kontroll með því? Ég býst við, að verksmiðjan, sem sett verður upp, muni vinna ýmist úr innlendum og útlendum efnum. Mér skilst, að það sé ekki meiningin að brenna þessi efni, það yrði of dýrt, heldur vinna þau hrá, koma upp litagerð jöfnum höndum úr innlendum og útlendum efnum. Það er erfitt að segja, hvað mikið þetta verður starfrækt eftir tvö ár. Ég met kapp þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli. Það fleytir hverjum atvinnurekstri, að honum sé fylgt með kappi. Og það er það eina, sem mér þykir leiðinlegt í þessu máli, að gera móti þeim mönnum, sem leggja kapp á að hagnýta þetta. En hvað myndu þeir segja, sem hafa unnið mikið að þessu, ef svo væri skellt á einkaleyfi til annara? Þetta er gott fyrir þá, sem hlotið hafa leyfið. En hvað er um alla hina, sem koma eftir eitt ár eða nokkur ár og hafa sama áhuga að setja á stofn verksmiðju til að framleiða þetta efni? Þetta tekur fyrir kverkarnar á allri viðleitni frá öllum öðrum. Þeir sömu menn, sem nú eru ánægðir yfir því að fá leyfið, hefðu verið í hópi hinna óánægðu, ef þetta hefði verið keyrt í gegn fyrir nokkrum árum, áður en þeir voru viðbúnir. Hv. þm. Dal. skaut því fram, hvort ekki væri rétt að fresta málinu og leitast við að fá nöfn allra þessara 4 manna inn í frv. Þó að ég sé andvígur því að veita einkaleyfi, þá þykir metréttara, að þeir menn séu teknir með, sem búnir eru að undirbúa þetta um langan tíma. Ég skal ekki neita um afbrigði, og ég gæti farið til margra til að tryggja, að afbrigði yrðu veitt. Mér þykir það réttari afgreiðsla á málinu, úr því að samningar eru komnir svo langt sem hæstv.forsrh. segir.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég skal ekki teygja mikið lopann, en eftir því, sem mér hefir skilizt, þá hefir verið upplýst, að þeir Pétur Guðmundsson og Trausti Ólafsson efnafræðingur hafi þegar flutt inn vélar, svo miklar, að þær myndu að mestu leyti vera fullnægjandi til að vinna málningu fyrir allt landið, og þær þyrftu ekki nema litla viðbót til að vinna málningu úr íslenzkum efnum. Ég álít, að það væri skaði, ef tveir keppinautar fara að vinna að þessu, svo að hvorugir hefðu kannske nóg að gera og yrðu að reka fyrirtækið með skaða eða selja vöruna með óviðunandi háu verði. Það er upplýst, að samningsumleitanir hafa farið fram milli þessara tveggja aðilja. Eftir því, sem ég hefi komizt næst, hafa verið gefnar gagnkvæmar yfirlýsingar af aðiljum, sem er byrjun að samkomulagi þeirra á milli. Því álít ég rétt, að í þessu máli sé gert eitt af tvennu, að taka upp nöfn þessara 4 manna í frv., sem veita á einkaleyfið, eða fresta umr. um málið til morguns. Á þeim tíma álít ég, að þessir aðiljar gætu lagt fullan grundvöll undir samninga uni málið, eða mætti ef til vili sleppa hjá því að veita leyfið öðrum en þessum tveim leyfishöfum. Þó að farinn sé að styttast þingtíminn, þá ætti þessi frestur ekki að verða til skaða. Það mætti veita afbrigði um málið, svo að ekki þyrfti að stöðva það þess vegna. En það var eitt atriði hjá hæstv.forsrh., sem ég vildi aðeins víkja að. Hann sagði, að þó Alþingi veitti leyfið, þá mætti neita um innflutningsleyfi á vélunum. Mér skilst, að þetta sé árekstur, því að um leið og Alþingi veitir mönnunum þetta leyfi, þá ætlast það til, að þeir geti notið leyfisins. Hitt væri að taka það aftur með annari hendinni, sem veitt er með hinni. Ég tek það fram aftur, að ég held heppilegast að fresta umr. og vita, hvort ekki lægi fyrir heppilegri grundvöllur á næsta degi.

Jón Auðunn Jónsson Út af skipun n. vil ég segja það, að brtt. gerir þar ráð fyrir gerbreytingu frá því, sem áður var, þar sem sérleyfishafar skipuðu n. í fyrra alveg með 3 mönnum, en nú eiga þeir að eiga þar 2 fulltrúa, sem verða í algerðum minni hluta. Mér finnst þetta dálítið kyndugt, því gera má ráð fyrir, að sérleyfishafar hafi allra aðlia mesta hvöt til þess að reyna að láta ferðirnar verða sem hagstæðastar. Ég veit að allir þeir menn, sem nú hafa sérleyfin, eru ákaflega mikið á móti því, að n. verði þannig skipuð.

Sigurður Einarsson Ég mun ekki fara að deila um þessa till. mína með neinum stóryrðum. Till. var aðeins gerð og borin fram vegna kvartana frá ýmsum mönnum, og meðal annars frá mínum kjósendum, um erfið viðskipti við Veiðarfæragerðina. - Það hefir verið tekið fram, að gjaldeyrisnefndin hafi í höndum sér, að innflutningur á veiðarfærum verði ekki meiri en þörf er á. En mér er ekki grunlaust um, að þessi tollhækkun, sem ég hefi ekki trú á, að verði mikil tekjulind, verði skjólgarður fyrir gróðafyrirtæki, sem hefir þá aðstöðu, að það þarf hans ekki með og á ekki að fá meiri vernd en það nýtur nú, vegna þess að sú vernd væri óholl fyrir almenning. Ég get ekki seð, að miklu væri tapað fyrir ríkissjóð, þótt þessi vara væri undanþegin verðtolli, og gjaldeyrisnefnd hefir vald til að takmarka innflutninginn. Ég get ekki heldur séð, að þessi tollaukning mundi auka innkaup á hampi frá Ítalíu svo nokkru nemi umfram það, sem gjaldeyrisnefnd getur ákveðið. Ég get ekki sannfærzt um annað en þessi till. mín hafi fullan rétt á sér. Ég mun svo ekki segja meira um þetta, þótt frekar yrði um það rætt.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Út af því, sem þeim hefir farið í milli hæstv. forseta og hv. 2. þm. Reykv. um það, hvernig bæri að bera upp till. þær, sem hér liggja fyrir og fram hafa komið við þetta frv., þá vildi ég taka í strenginn með hv. 2. þm. Reykv. um það, að sú till., sem hæstv. forseti hefir borið fram, er ekkert réttbærri um það, hvernig hún er borin upp, en aðrar brtt., þó að þær séu minni fyrirferðar. Að sjálfsögðu hér að bera upp hvern lið, sem brtt. eru við, eins og hina aðra liði, sem engar brtt. eru við. Ég vildi láta þetta koma fram til stuðnings því, sem hv. 2. þm. Reykv. hélt fram um þetta efni, hvaða úrskurð sem hæstv. forseti kann að fella um það, hvernig beri að bera upp hans eigin brtt. Annars finnst mér, að í þessari brtt.hæstv. forseta kenni nokkurs yfirlætis, og hefi ég fengið staðfestingu í því, að sú ályktun var rétt hjá mér, í orðum þeim, sem hæstv. fjmrh. lét falla áðan um brtt.hæstv. forseta, þar sem hann lagði til, að 4 liðir væru felldir niður yfir því frv., sem hv.þm. S.-Þ., sem jafnframt er form. Framsfl., fékk komið í gegnum hv.Ed. Mér virðist þarna koma fram það sjónarmið, að hæstv. fjmrh. sé búinn að mynda með hæstv. forseta nokkurskonar samsæri gegn sparnaðartill. hv.þm. S.-Þ., formanns fjvn., sem náð hafa samþykki í hv.Ed. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi en svo, að hæstv. forseti hafi með brtt. sínum gefið það fyllilega í skyn, hvernig eigi að afgr. málið. Það hafa verið teknir inn í brtt. 9 liðir, sem hæstv. forseti og ef til vill einhverjir fleiri af hans flokksmönnum og svo jafnaðarmenn hafa komið sér saman um við hæstv. fjmrh., að eigi að samþ. mér virðist, að formið í brtt. og undirtektir hæstv. fjmrh. gefi verulega bendingu í átt, að þessu sé þannig háttað. Þó að hv.þm. S.-Þ. væri einn flm. að þessum till., þá stóð samt í bak við flestar till. töluvert einbeittur stuðningur fjvn. Að vísu var nokkur ágreiningur um 3 eða 4 af 16 liðum, en að eða leyti stóð fjvn. nokkuð sammála um þetta mál. Nú er þessi framkoma hér í samræmi við, að það hefir nú orðið ofan á hjá stjflokkunum að hverfa meir og meir af þeirri braut að ná jöfnun í fjárl. með því að draga úr útgjöldum, heldur í að leggja í nýja skatta, og í skjóli þeirra hverfa frá öllum sparnaði og bæta í nýjum og nýjum útgjöldum. Það er ekki hægt að segja annað en framkoman hér gagnvart þeim sparnaðarhug, sem felst í till. frá hv.þm. S.-Þ., sé í samræmi við þessa stefnu. Ég hefði haft tilhneigingu til þess að mæla fram með ýmsum sparnaðartill. hér, og mæta nokkuð þeirri gagnrýni, sem sumir liðirnir hafa orðið fyrir, bæði frá hv. 6. þm. Reykv. og öðrum. Ég skal lýsa því yfir, að ég styð þá till., sem hann fór hörðustum orðum um, en það var 3. liðurinn. En af því að aðstaða hæstv. fjmrh. er slík sem raun er á orðin, og að því er virðist margra manna í hans flokki gagnvart þessum sparnaðartill., þá mun ég ekki hlaupa fram fyrir skjöldu og verja þær, þar sem stj-flokkarnir leggja ekki meira upp úr till. en raun er á orðin. Ég skal líka taka það fram, að þetta getur orðið til þess að sú afstaða, sem ég hafði til till., breytist, og að ég telji mig ekki eins bundinn að fylgja þeim eins og ég hefði talið mig vera, ef ég áliti, að þær hefðu fengið viðunandi móttökur hjá hæstv. fjmrh. og öðrum ráðamönnum stj.flokkanna. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um frv. En ég á eina brtt. við 13. lið frv. eins og það kom frá hv.Ed., en sá liður snertir landhelgisgæzluna, og er ríkisstj. þar heimilað að selja eða leigja 2 af varðskipunum og auk þess vitabátinn Hermóð, sem notaður hefir verið til þess að flytja efni til byggingar vita og eldsneyti og hitt og annað til rekstrar vitanna. Í þessum lið er gert ráð fyrir, að stj. sé heimilt að gera þetta, ef hún fær viðunandi boð og skilmála, sem hægt er að hlíta. Ef það fæst, þá er henni heimilt að gera þessar ráðstafanir með skipin. Þessi till. hefir nú orðið fyrir allhörðum dómum í þessari hv. d. út frá því sjónarmiði, að með þessu væri mikið verið að draga úr þeirri landhelgisgæzlu, sem við nú höfum, eða möguleikunum til þess að halda uppi sæmilegri landhelgisgæzlu. Ég skal ekki ganga langt inn á að gagnrýna það, sem sagt hefir verið í þessa átt, því ég lét það litla skyldu mína, úr því sem komið er, að verja sparnaðartill. þær, sem fram koma í þessu frv. Ég vil aðeins benda á, og ég staðfesti það með brtt. minni, að ég lít ekki á þessa ráðstöfun sem afturför eða afturkipp í því að halda uppi landhelgisgæzlunni, heldur sé þetta gert með það fyrir augum, að breyting verði á fyrirkomulagi landhelgisgæzlunnar. Það er vitað, hvernig sú landhelgisgæzla hefir reynzt, sem hefir verið hér að undanförnu með þessum skipum. Hún hefir oft verið lítilfjörleg, vegna þess að það hefir ekki verið hægt vegna fjárhags ríkissjóðs að halda skipunum úti við gæzluna, þó að þörf hefði verið á því og það verið æskilegt. En um þessi skip er það að segja, að þó þau séu góð, þá koma þau því aðeins að gagni, að þau séu á siglingu með ströndum fram, því að það skiptir ekki miklu máli um útbúnað þeirra og stærð, þegar þau liggja bundin inni á höfn. En sú breyt., sem mér virðist, að ætti að veiða á landhelgisgæzlunni í framtíðinni, er sú, að hún verði meir og meir sameinuð björgunarstarfseminni. Eins og nú er háttað fiskiflotanum, þá getur það ekki talizt sæmilegt til afspurnar að hafa ekkert björgunarskip með bátunum, þar sem þeir eru að veiðum kannske svo hundruðum skiptir, eins og t. d. í Faxaflóa, og það í svartasta skammdeginu, þegar veður eru hörðust. Ég sé ekki, að þessi skip séu þannig útbúin, að þau séu líkleg til þess að veita liðsinni, þegar vél bilar og skip rekur fyrir straumi og vindi. Vestmannaeyjar eru eina veiðistöðin hér á landi, þar sem björgunarmálum og nauðsyn þessara mála hefir verið sinnt með þeim hætti, að þar hefir verið haft skip yfir vertíðina, sem hefir haft það verk með höndum að líta eftir bátum og veiðarfærum þeirra eyjaskeggja. Með stofnun Slysavarnafélags Íslands er lagður grundvöllur að því að færa þessa starfsemi yfir á miklu víðtækara svið, og nú hefir þessum málum miðað það langt áfram, að nú er byrjað að safna fé til þess að kaupa eða láta byggja 4 björgunarbáta; einn fyrir Faxaflóa, einn fyrir Vesturland, einn fyrir Norðurland og þann fjórða fyrir Austfirði. Fjársöfnuninni er mismunandi langt komið hér við Faxaflóa er henni svo langt komið, að Slysavarnafélagið hefir nú nóg fé til þess að láta byggja eitt skip, sem gert er ráð fyrir, að taki til starfa næsta ár. Á Vestfjörðum er búið að safna allmiklu fé í þessu augnamiði, og á Norðurlandi er a. m. k. búið að safna helmingi þess fjár, sem gert er ráð fyrir, að skipið kosti. Af reynslunni þekkjum við það vel, að oft tekst vel að koma fyrirtækjum á fót með samskotum. En hitt vill oft verða ýmsum erfiðleikum bundið, að halda áfram að reka slík fyrirtæki, sem hér er átt við. Þess vegna geri ég ráð fyrir, að sú hugmynd, sem verið er að klæða holdi og blóði, ef ég mætti komast svo að orði, með því að koma upp björgunarskipum á þennan hátt, yrði erfið til framkvæmdar, þegar til þess kæmi að halda slíkum skipum áfram á þessum grundvelli. Þess vegna verður framhald þessa verks að byggjast á því að sameina eftir föngum björgunarstarfsemi og landhelgisgæzlu, og ætla ég, að það megi víða takast, t. d. við Faxaflóa og sumstaðar annarsstaðar meðfram ströndum landsins. Þegar á þessa hlið málsins er litið, þá er auðsætt, að það verður að taka nokkuð af því fé, sem ríkissjóður leggur nú fram til landhelgisgæzlu, og verja því til rekstrar þessara báta, sem eiga að taka að sér landhelgisgæzluna í hlutfalli við það fjármagn, sem til útgerðar þeirra er varið úr ríkissjóði. Það er með hliðsjón af því, að undanfarið hefir reynzt mjög örðugt að halda varðskipunum í gangi, og er óhætt að fullyrða, að ekki blási byrlega í því efni núna frekar en áður, það er með hliðsjón af þessu, sem ég get fallizt á, að þessu nýja viðhorfi verði mætt með þeim hætti, sem lagt er til í þessu frv. um bráðabirgðabreyt. nokkurra laga. En þar sem dráttur getur orðið á því, að þessi björgunarskip verði tekin til notkunar, þá vil ég tryggja það, að ekki falli niður landhelgisgæzla hér við land; og að því lýtur mín brtt., því að hún felur það í sér, að ef til þess kemur, að þessi varðskip, sem hér uni ræðir, yrðu seld eða leigð, þá yrði það tryggt, að jafnframt því skipi, sem eftir yrði, væru starfræktir ekki færri en 4 vopnaðir vélbátar, sem hafðir væru við landhelgisgæzlu. Ég hefi þá gert grein fyrir minni brtt., og ætla ég, að þeir, sem annars eru óánægðir með þennan lið, sem mér finnst ekki óeðlilegt, sjái nokkra úrlausn í slíkum öryggisráðstöfunum, ef til kemur með sölu þessara skipa. Það var eitt atriði, sem fram kom í sambandi við þetta hjá hv. 6. þm. Reykv., sem ég vil minnast aðeins á. Þegar hann var að andmæla þessum lið, þá vitnaði hann í það, sem menn úr núv. stífla. höfðu sagt um landhelgisgæzluna, þegar Magnús Guðmundsson var atvmrh. í samsteypustj.; höfðu þeir þá fellt harðan dóm yfir honum fyrir að hafa látið leggja varðskipunum. Það var sem sé af alveg sömu rót runnið og það, sem hér um ræðir, sem sé erfiðum fjárhag ríkissjóðs.

Eiríkur Einarsson [óyfirl.]: Ég ætla að drepa á tvo liði þessara till., og álít ég þá báða skipta miklu máli. Annar er prentun þingtíðindanna. Þegar greidd voru atkv. um þennan lið við 2. umr. fjárl., þá var ég einn af þeim, sem greiddu atkv. gegn niðurfellingu á prentun á umræðuparti þingtíðindanna. Það gerði ég þó ekki af því, að ég áliti, að þetta skipti ríkissjóð engu, því að vitanlega yrði þessi prentunarsparnaður talsverður, heldur af öðrum ástæðum, sem ég met meira en þennan sparnað, og skal ég ekki endurtaka þær ástæður nú. En ég vil minnast á eitt atriði, sem ég lét skipta mjög miklu máli í þessu efni, og það er gildi umræðuparts þingtíðindanna fyrir framtíðina, svo framarlega sem hún lætur sig nokkru skipta rannsókn á pólitískri sögu þjóðarinnar. Nú á tímum verjum við fé úr ríkissjóði til þess að vernda frá glötun ýms forn gögn og skjól, sem varða sögu þjóðarinnar og við teljum ómissandi sagnfræðilegar heimildir. Hvað gæti þá verið því til fyrirstöðu, að framtíðin líti sömu augum á þetta mál eins og við nú gerum? Er ekki sennilegt, að umræðupartur þingtíðindanna verði, engu síður en nú, merkilegt rit með tilliti til pólitískrar sögu þjóðarinnar? Þegar tekið er tillit til þessa sjónarmiðs, álít ég mikils virði að vernda umræðupart þingtíðindanna frá glötun. Þá hefir og á það verið bent, að ríkisprentsmiðjan myndi óhjákvæmilega bíða fjárhagslegt tjón við að missa þetta starf. Það viðurkenndi hæstv. fjmrh. líka. Ég vil því spyrja: Er ekki skynsamlegt að gera samning um þetta mál, fara hér milliveg, og fá prentsmiðjuna til að inna þetta starf af höndum fyrir lægra gjald en verið hefir? Slíkt hefir oft viðgengizt, þegar um deilumál hefir verið að ræða, og gefizt vel. Læt ég svo útrætt um þennan lið, og samkv. því, sem ég hefi tekið fram, þá treysti ég mér ekki til að ljá atkv. mitt með þessum sparnaði. Þá er eitt enn, sem ég vildi minnast á, en það er lækkunin til landbúnaðarframkvæmda. Þó að hinir ýmsu liðir frv. feli í sér nokkra lækkun til þeirra framkvæmda, eins og t. d. lækkun á framlagi til verkfærakaupasjóðs og lækkun til búfjárræktar, þá tel ég samt, að takmarkanir í kaupum á erlendum áburði muni geta haft hvað alvarlegastar afleiðingar. Ég held hreint og beint, að Alþingi geti ekki réttlætt þá lækkun, þegar litið er til annara gerða þess. Það afgreiðir hin gjaldahæstu fjárlög, sem nokkru sinni hafa verið afgr. frá Alþingi, og leggur á geysiháa nýja skatta, sem nema hundruðum þúsunda. Þá er býsna hart, að það skuli ganga inn á þá braut, að fara að lækka styrk til jafnnauðsynlegs hlutar sem ræktunar landsins. Að till. þessi hefir komið fram, hlýtur að vera sökum þess, að ekki hefir verið nægilega rannsakað, hver áburðarþörfin sé í raun og veru hjá okkur. En um það mun hinsvegar ekki deilt, að búpeningsáburður landsmanna er ekki svo mikill, að hann dugi einvörðungu til fitunar jörðinni, bæði því landi, sem þegar hefir verið ræktað, og einnig til aukinnar ræktunar. Frá mínu sjónarmiði séð lét ég þessa lækkun í styrk til áburðarkaupa mjög misráðna, m. a. sökum þess, að bændur hafa þegar notað tilbúinn áburð um nokkurt skeið, og eru því farnir að miða ræktun sína við notkun hans að meira og minna leyti. Eigi því að fara að drags úr styrknum til áburðarkaupanna og knýja bændur að einhverju leyti til þess að draga úr notkun áburðarins, og um leið að draga úr auknum ræktunarframkvæmdum, væri það sama og kallað er í sveitinni að gefa til hors. Ég vil svo að síðustu endurtaka það, að af öllum styrkjum til búnaðarframkvæmda lét ég, að síðast megi skerða styrkinn til áburðarkaupanna, svo fremi menn hugsa að vernda afkomumöguleika bandanna. Hver sá, sem vill telja sig fulltrúa bændastéttarinnar hér á Alþingi, má síðast grípa til þess úrræðis. Áður en ég lýk máli mínu vil ég taka það fram að því er snertir sparnað við þinghaldið, að mér virðist, að Alþingi ætti fyrst og fremst að reyna að spara sjálft, eyða ekki allt af miklum tíma í þinghaldið. Það munar t. d. miklu, hvort prentuð eru þingtíðindi eftir tveggja mánaða þinghald eða eftir þinghald allan þann óratíma, sem Alþingi hefir átt setu nú. Nú liggur fyrir þinginu frv. til laga um breyt. á þingsköpum Alþingis, sem ég skal ekki fara að ræða nú. Hvort þau ákvæði, sem frv. það hefir að geyma, geti orðið til þess að stytta þingtímann, skal ég ekkert segja um á þessu stigi málsins, en hitt lét ég, að þingtíminn geti verið styttri, og prentunarkostnaður Alþt. Þá mun minni en hann er nú. Skal ég svo ekki að svo stöddu fara lengra út í þetta mál, en vænti, að þessar bendingar mínar megi verða til athugunar framvegis.

Forseti (EÁrna): Fram hefir komið skrifl. brtt. frá hv.þm. Dal., og þarf að veita tvenn afbrigði til þess að hana megi taka til meðferðar.

Sigurður Einarsson Við umr. málsins í Nd. fengum við, sem stóðum að þessari till., brtt. samþykkta, sem fól það í sér, að færi, fiskilínur og öngultaumar yrðu undanþegnir þessu 5% gjaldi. Við lítum svo á, að þetta væru vörur, sem ekki gæti talizt forsvaranlegt að skattleggja á þennan hátt, þar sem þær eru nauðsynlegar til framleiðslu meiri hl. fiskimanna í landinu. Ed. hefir síðan gert þá breytingu, að þetta skyldi aftur fellt í 5%-flokkinn. Höfum við því enn borið fram brtt. þess efnis, að þessar vörur yrðu fluttar úr F-lið í G-lið. Vona ég, að hv. dm. geti verið sammála um að hafa þetta svo og samþ.brtt.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég kysi helzt, að brtt. kæmu til atkv. þegar við þessa umr., en mundi þó að sjálfsögðu taka þær til athugunar fyrir 3. umr, ef hv.n. vill fallast á að geyma þær. Ég hygg, að ummæli hv.þm.N.-Ísf. um smábílana séu byggð á misskilningi. Eins og nú er, er þeim heimilt að fara áætlunarferðir jafnvel á hinum stærri leiðum, en af þeim sökum hefir orðið tiltölulega lítið gagn að skipulaginu. Smærri bílarnir hafa dregið frá áætlunarbílunum, svo áætlunarbílarnir bera sig þess vegna varla. Tilkostnaðurinn í heild verður óþarflega mikill. Þess vegna virðast allir sammála um það, að á sérleyfisleiðunum megi ekki vera stærri aukabílar en 6 manna. Það virðist eina leiðin til að nota þann bílakost, sem fyrir er. Þessi ráðstöfun gengur út yfir smærri bílana, en ætlunin er að bæta þeim það upp með því að leyfa óhindraða keyrslu á vissum leiðum. Á þessum leiðum má búast við misjafnlega öðrum mannflutningum, og því er óheppilegt að veita einkaleyfi á fólksflutningum á þeim leiðum. Hv. þm.N.-Ísf. vildi ekki fallast á það að hafa leiðina til Þingvalla frá Reykjavík á sunnudögum þarna með. Ég get ekki verið honum sammála um þetta. það er vitanlegt, að engin ein stöð hefir bílakost til þess að fullnægja þeim mannflutningi, sem oft er á þessari leið á sunnudögum. - Að því, er snertir 2. till. meiri hl., um skipun n., þá er það atriði, sem sjálfsagt má um deila. Ég fæ ekki betur séð en að hún sé í alla staði sanngjörn. Það eiga allir að hafa fulltrúa í n., sem hagsmuna eiga að gæta. Sérleyfishafar hafa tvo, bílstjórafélagið Hreyfill einn. Bílstjórarnir eru líka aðiljar, og þetta mun vera eina bílstjórafélagið á landinu. Ég veit að vísu ekki um á Akureyri, en ég hygg þó, að þar sé aðeins félag bílaeigenda. Bifreiðastjórarnir þurfa að hafa tillögurétt um ferðirnar og aksturinn, hvernig dagleiðum er skipt, hvort t. d. sami bílstjóri keyrir alla leið frá Borgarnesi til Akureyrar, sem er 12-14 klst. keyrsla, eða þá að tveir bílstjórar taki þar við hvor af öðrum. Þá tel ég einnig vel við eigandi og eðlilegt, að fjölmennasta félag verkamanna í landinu hafi þarna tillögurétt, og þá að síðustu að ríkisstjórnin hafi þar sinn fulltrúa sem oddamann. Mótmæli hv.þm.N.-Ísf. gegn 3. brtt. held ég séu tryggð á misskilningi.

Ég hefi ekki mótmælt henni

. Þá bið ég afsökunar. Ég vil geta þess til skýringar, að reglugerð sú, er um getur í 3. gr. frv., verður upphaflega að sjálfsögðu samin af póstmálastjórninni, og þá auðvitað einnig af hinni ráðgefandi n. Ég vildi mælast til þess, að brtt.hv. samgmn. verði afgr. á þessum fundi. Hinsvegar skal ég athuga fyrir 2. umr., hvort eitthvert samkomulag gæti komið til mála með fleiri breytingar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég hafði því miður ekki tíma til að hlusta á alla ræðu hv.frsm., því að ég var einmitt að tala við þá menn, sem hann var að tala um. Mál þetta stendur þannig nú, að miklar líkur eru fyrir því, að samkomulag náist um það höfuðatriði, sem togstreitan stendur um. En áður en ég vík að því vil ég minnast á ákvæði frv., sérstaklega það, að veita 5 ára einkaleyfi fyrir þessari framleiðslu. Ég best við, að flestir séu þeirrar skoðunar, að þegar veita á einkaleyfi, þá verði það að gerast með mestu varúð. Hér er þó nokkuð öðru máli að gegna en um mörg önnur einkaleyfi, þar sem það er veitt til þess að vinna úr innlendu efni. Annars er reynsla okkar í þessu efni sú, að þegar einhver er búinn að brjóta ísinn og koma á fót nýjum iðngreinum, þá koma margir í eftir og um þá fer á ýmsan hátt. Má í því sambandi minna á ölgerðina. Þegar hún virtist komin yfir byrjunarörðugleikana, reis hér þegar upp annað fyrirtæki í sömu iðngrein, reisti stórt hús og byrjaði á framleiðslu, en sá sinn kost vænstan eftir tiltölulega stuttan tíma að hætta og sameinast því fyrirtæki, sem fyrir var í þessari grein. En stórhýsið stendur autt síðan. Þá má og minna á smjörlíkisgerðirnar. Að samkeppnin yrði til þess að gera verkið á smjörlíkinu lægra, sannaðist ekki þar, því að smjörlíki er dýrara hér en nokkursstaðar, sem við þekkjum til. Verksmiðjurnar urðu nfl. að koma sér saman um að hafa verðið á smjörlíkinu svo hátt, að þær gætu allar lifað. Sama reynslan er og um súkkulaði- og konfektgerðirnar. Af þessum ástæðum verður því að álítast forsvaranlegt að gefa svona fyrirtæki einkaleyfi um stuttan tíma, á meðan það er að brjóta ísinn, og þá sérstaklega þegar svo stendur á eins og í þessu tilfelli, að ekki er um erlent efni að ræða til framleiðslunnar. En erlent efni verður flutt inn meðan hið innlenda verður ekki samkeppnisfært. Það er að sjálfsögðu ekki nema eðlilegt, að þeir menn, sem brjóta ísinn í þessu efni og kosta til þess miklu fé, vilji fá það tryggt, að þeir þurfi ekki strax að lenda í samkeppni, sem þeim sem byrjendum í þessum iðnaði gæti orðið mjög erfið. Frv. gengur því í þá átt að gera þeim mönnum, sem vilja byrja í þessu, það mögulegt, og jafnframt er séð fyrir því, að fyrirtæki þeirra selji með sanngjörnu verði, þegar jafnan verður keppt á móti því með erlendu efni, að tekið er vel í þetta mál nú, er alveg í samræmi við það, sem gert var í fyrra að því er snerti sérleyfið með vikurinn. Erfiðleikar þeir, sem mál þetta hefir átt við að stríða nú, stafa af því, að þegar umsóknin var komin frá hinum tveimur fyrstu, sem teknir eru upp í frv., komu aðrir tveir menn, sem töldu sig vera búna að vinna að þessum rannsóknum jafnlengi og hina, og auk þess töldu þeir sig hafa keypt vélar, sein eftir rannsóknum hafa sýnt það, að þær myndu nægja til þess að framleiða næga málningu fyrir landsmenn fyrst um sinn. Nú ber þess að gæta, að annar þessara manna, sem vélarnar keyptu, er efnafræðingur, en hinn er forstjóri fyrir stærstu málningarvöruverzlun landsins, en hinsvegar eru tveir þekktustu málarameistarar landsins, þá er ekki nema eðlilegt, að maður vilji fá þá til þess að sameina sig um þetta. Ég hefi því átt tal um málið við þá í dag. Og er þar ekki nema um tvær leiðir til samkomulags að ræða. Önnur er sú, að taka nöfn þeirra Trausta Ólafssonar og Péturs Guðmundssonar upp í frv. og gera þá að einkaleyfishöfum eins og hina, sem þegar hafa verið teknir upp. En hin er sú, að þeir tveir, sem einkaleyfið eiga að fá, veiti hinum tveimur, þeim Trausta Ólafssyni og Pétri Guðmundssyni, sömu réttindi og þeir eiga að öðlast með frv. Um þetta var samin yfirlýsing í dag. En Trausti Ólafsson taldi hana lítilsvirði, því að þeir hefðu komizt svo langt í samningum í dag við hina væntanlegu sérleyfishafa, að þeir teldu sig hafa hag af því, að frv. næði fram að ganga. Gæti mál þetta samizt á þann veg, að þeir tveir, sem keypt hafa inn vélarnar, komist í samband við hina, þá er ekki rétt að fara að leyfa hinum að flytja inn vélar líka. Hitt held ég að væri betur ráðið, að sameina þá alla um einkaleyfið á þann hátt, að þeir, sem einkaleyfið fá að lögum, taki hina tvo í félag með sér, því að á því leikur ekki tveim tungum, að Trausti Ólafsson hefir yfir mikilli þekkingu að ráða, sem að gagni má verða í þessu efni, og einnig hitt verður ekki vefengt, að málarameistararnir, sem hér eiga hlut að máli, eru einhverjir hinir beztu í þessum bæ. Forstjórinn fyrir Málaranum er og talinn mjög duglegur kaupsýslumaður. Eins og málið stendur nú, er því áreiðanlega bezt komið, að þessir ágætismenn sameini sig allir sem einn maður um það. Að því tel ég mig hafa leitt rök.

Frsm. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Ég get verið hv. 1. þm. Reykv. þakklátur fyrir þá umhyggju, sem hann sýndi mér í sinni ræðu fyrir það andstreymi og þá baráttu, sem ég hefði lent í. Ég býst við, að hann kippi sér ekki upp við, því hann mun hafa heyrt það áður, að laun heimsins eru vanþakklæti, og svo mun líka verða nú. En það fór fyrir hv.þm. nú sem oftar, að það er erfitt að vita, hvað hann meinar. Síðar í ræðu sinni sagði hann, að þetta væri ekki hættulegt, ég væri svo sterkur á svellinu, að ég skipti ekki um skoðun, þó að reynt væri að hafa áhrif á mig, enda væri svo yfirleitt með þm., að þeir létu ekki agitera í sér. En því er þá framkvæmd þessi agitation, ef það er ekki til þess, að hún hafi einhver áhrif? Er hún þá bara spaug? Ég held hv.þm. hljóti að skilja, að áróður er gerður í einhverjum tilgangi og til þess að hafa áhrif. Að öðru leyti kom hv.þm. inn á efni frv. og taldi, að hann væri á móti frv., því að það væri svo víðtækt. Ég get ekki séð, að það sé rétt. Frv. gefur ekki einkarétt til annars en vinna efni úr íslenzkum jarðvegi. Það er tekið fram í 2. gr. þess, að meðan leyfistíminn standi, hafi ekki aðrir heimild til að vinna þessi efni úr jörðu í þeim tilgangi að vinna úr þeim málningu til sölu. Það er því öllum heimilt að vinna þau úr jörðu, og nota þau til málningar meira að segja, en þeir mega bara ekki selja hana. Þetta er svo takmarkað sem hægt er, ef á að vera einkaleyfi á annað borð. Að því leyti, að þetta snerti nokkurn hlut þau fyrirtæki, sem vildu vinna málningu úr erlendu efni, þá er það langt frá, að svo sé. Þetta hefir ekki nokkur áhrif á önnur fyrirtæki, eins og t. d. Málarann. Hið eina, sem hér er gert, er að gefa þeim mönnum, sem hafa fengið einkaleyfið, stuðning til að halda áfram tilraunum í þessu efni. Hinsvegar ef bætt er við nöfnum þessara tveggja manna, forstjóra Málarans og Trausta Ólafssonar, þá er vitanlegt, að einkaleyfið yrði nokkuð víðtækara, því að þeir ætla að hafa með höndum talsvert fleira. Ég sé því ekki ástæðu til að bæta nöfnum þeirra við í frv. Þeir geta átt um það sín á milli, hvort þeir vilja gera með sér félagsskap um einkaleyfið, þannig að aðrir leggi til vinnsluna, en hinn aðilinn áhöldin til að koma á fót fullkominni málningarverksmiðju. Að því er snertir till.hv.þm. Dal. um að fresta umr. um málið, þá sé ég ekki ástæðu til þess. Vilji hann koma með brtt. við frv., er það nógur tími við 3. umr. Ég álít hyggilegast að ljúka umr. nú, en svo er opin leið fyrir hann og aðra að koma með brtt. við 3. umr.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég á hér brtt. á þskj. 881 og eru þær sama efnis og brtt., sem fluttar voru við þetta frv. í Ed., en voru felldar þar við atkvgr. Ég mun ekki, vegna þess hvað orðið er áliðið kvölds, lengja umr. um málið, en legg það til, að felldur verði niður 3. liður frv., um að fella niður prentun á umræðuparti Alþt., og 11. liður, sem fjallar um samdrátt á barnafræðslunni, samsteypu fræðsluhéraða og fækkun barnakennara. Ennfremur legg ég til, að 14. liður frv. verði felldur úr því, en hann fjallar um breytingu á Kennaraskólanum í Rvík. Við 13. lið. sem heimilar stj. að selja tvö varðskip og vitabátinn Hermóð, hefir komið fram brtt. frá hv. 3. landsk., um að ekki verði heimiluð sala á Þór. Ég fellst á þá brtt., hún er betri en till. mín, og mun ég því taka hana aftur. En það, sem vakir fyrir okkur báðum, er þetta: Við teljum það alls ekki verjandi að hafa aðeins eitt varðskip (Ægi) hér við land, sérstaklega með tilliti til Vestmannaeyja. Enda hefir það sýnt sig, að þegar ekkert eftirlitsskip hefir verið við Eyjarnar, þá hafa orðið þar mannskaðar á vertíðinni, en hafi skipið verið þar yfir vertíðina, þá hafa engir mannskaðar orðið við Eyjar. Það er líka kunnugt, að á þeim fiskistöðvum er stærsti vélbátafloti hér við land. Þó að hæstv. fjmrh. álíti hægt að láta Ægi vera björgunarskip við Vestmannaeyjar samhliða landhelgisgæzlunni, þá teljum við það ekki hugsanlegt. Ég geri ráð fyrir, að hv. 3. landsk. geri að öðru leyti grein fyrir brtt. sinni. Viðvíkjandi prentun á umræðuparti Alþt. erum við Alþflm. sömu skoðunar og fram kom í atkvgr. við 2. umr. fjárl., og ég vænti þess, að sá meiri hl., sem þá kom hér fram í Nd. gegn þeirri till., sé einnig til staðar nú. Hæstv. fjmrh. virðist hallast að því, að umr. frá þessu þingi og því næsta yrðu ekki prentaðar fyrst um sinn, og tók þar undir brtt.hæstv. forseta uni að fresta prentun þingtíðindanna. Um þessa frestunartillögu verð ég nú að segja það, að fyrst þó á samt sem áður að hafa fyrir því að skrifa ræðurnar, þá minnkar þessi umtalaði sparnaður allverulega, og svo þegar aðeins er nú orðið um það að ræða að fresta prentun á þingræðunum, þá verður sparnaðurinn enginn. Framkvæmd verksins og prentunarkostnaðurinn er aðeins flutt frá einu ári til annars. Og hv.þdm. verða að gæta þess, að það er ekki nóg að hafa ræðurnar í handritum skrifaranna og geyma þau í skápum, þar sem enginn maður getur komizt að þeim; þau eru ekki vélrituð af þingskrifurum, og þess vegna alls ekki aðgengileg fyrir almenning eða aðra, sem þurfa oft nauðsynlega að grípa til þeirra. Mér finnst þessi till. um frestun. á prentun Alþt. vera sú allra hlægilegasta, sem flutt hefir verið í þessu máli. Ég er því á móti brtt.hæstv. forseta, eins og ég er líka mótfallinn 3. lið á þskj. 862. Og ég vænti þess, að hæstv. forseti láti atkvgr. fara þannig fram, að hægt sé að greiða atkv. um hvern lið út af fyrir sig. Þó að ekki sé búið að tala fyrir þeim brtt., sem hér liggja fyrir, af flm. þeirra og skýra þær, þá verð ég að segja það um brtt.hæstv. forseta, þó undarlegt sé, að hún virðist ekki vera gerð til annars en að koma í veg fyrir, að hægt sé að greiða atkv. um hina einstöku liði frv., hvern út af fyrir sig.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég kvaddi mér hljóðs eiginlega í því skyni að ræða uni þingsköp. Ég hygg nefnilega, að hæstv. forseta sé ekki ætíð kunnugt um, hvernig mál bera að hér í d. Ég er sem sé ekki í vafa um það fyrir mitt leyti, að rétta frv., sem hér er á dagskrá og nú hefir verið tekið til umr., var fellt í hv.Ed. Og þess vegna er að sjálfsögðu alveg ólögleg meðferð á því hér í d. í dag. Það er alveg rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, að það eru margir annmarkar á frv., og ekki sízt að því er snertir meðferð þess, en ég sé ekki, að það þýði neitt að skjóta þeim annmörkum til úrskurðar hæstv. forseta, af því að hann hefir þegar fellt úrskurð um samskonar atriði í sambandi við annað frv. Þessu frv. var við síðustu umr. í Ed. umsteypt svo gersamlega, og því var gefið nýtt heiti, og mætti því ætla, að eðlilegast væri að vísa því hér frá af þeirri ástæðu. En ég lét hæstv. forseta þegar hafa gefið úrskurð um það áður, og þýðir því ekki að óska eftir því nú. En um hitt vil ég beiðast úrskurðar hæstv. forseta, hvort hægt sé að taka þetta mál upp hér, sem hefir fallið við atkvgr. í hinni d. Ég hygg, að það sé gagngert brot á þingsköpum. Við atkvgr. í Ed. um þetta frv. fyrir nokkru síðan sögðu 8 þdm. já, 7 nei, en einn þm. greiddi ekki atkv. Hinsvegar var hann ekki krafinn um neinar ástæður fyrir því að sitja hjá atkvgr., og hefir því vafalaust verið atkvæðisbær. Þess vegna hefir ekki verið fullnægt ákvæði þingskapa í 47. gr. 2. mgr., en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Afl atkvæða ræður um úrslit mála og málsatriða, nema öðruvísi sé ákveðið í stjórnarskránni eða þingsköpum (sbr. 26. gr.). En það er afl atkvæða, ef meiri hluti þingmanna þeirra, sem á fundi eru og atkvæðisbærir, gera annaðhvort að játa eða neita“. Til þess að ályktun sé lögmæt og löglega samþ., þurfa að greiða atkvæði með henni meira en helmingur þeirra þm., sem staddir eru á fundi og eru atkvæðisbærir. Í þetta skipti voru allir þdm. mættir á fundi, og helmingur þeirra, eða ekki nema 8 af 16, greiddu atkv. með frv., svo að samkv. þessari gr. þingskapanna er enginn vafi á því, að frv. var fallið. Og það verður alls ekki tekið upp aftur á þessu þingi. Ég vil því gjarnan mælast til þess, ef hæstv. forseti er við því búinn, að úrskurður verði kveðinn upp um það, áður en lengra er haldið, hvort málið á að ganga áfram og þess vegna segi ég ekki meira um það að svo stöddu.

Sigurjón Á. Ólafsson [óyfirl.]: Út af ummælum hæstv.forsrh. um vikurinn vil ég segja það, að ég legg alls ekki að jöfnu. Þar var einum manni leyft að safna vikri við eina af stórám landsins, til þess - ef hann sæi sér fært - að skapa þar möguleika fyrir nærri útflutningsvöru og með því aukinn gjaldeyri. Hitt er framleiðsla á vöru unninni úr íslenzkum jarðveg, til sölu innanlands. Það er ekki rétt, að smjörlíkið hafi ekki lækkað í verði vegna þess að samkeppnin var hörð. Hæstv. ráðh. veit það eins vel og ég, að svo hefir verið, - eða er hann búinn að gleyma öllum auglýsingunum í útvarpi og blöðum, sem rigndi niður frá smjörlíkisgerðunum? Ég hélt, að hæstv. ráðh. væri allt annars sinnis en að hann vildi hlaða undir kapitalistisk fyrirtæki hér í þessu landi, en það er annað að heyra nú.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Það getur verið, að það væri að sumu leyti heppilegra að taka hamp frá Ítalíu, en það er engan veginn útilokað, þó að ekki sé samþ. verðtollur á þessar vörur. Hann hefir ekki úrslita áhrif á það, að Veiðarfæragerðin geti haldið áfram að starfa hér. Sumar sortir línu hafa kostað frá Noregi 80 kr. tylftin, en Veiðarfæragerðin hefir selt tylftina á 103 kr., og gjaldeyrisn. er svo harðdræg í garð sjómanna, að eftir því, sem forstjóri Veiðarfæragerðarinnar sagði mér í gær, neitaði n. um gjaldeyri fyrir bunka af veiðarfæraefnum, sem búið var að kaupa og komið var hér í höfn. Og svo er mönnum sagt að kaupa hjá Veiðarfæragerðinni. Hv. 2. þm.N.-M. sagði, að það væri gott að geta keypt sem mestan hamp frá Ítalíu. En þegar hann og hans samherjar eru búnir með hverskonar álögum og fjandskap hér á Alþingi að taka bjargarmöguleikana frá þm. sem fiskveiðar stunda, þá þýðir ekki að tala um að selja Ítölum sem mest og kaupa hamp þaðan. Aðalatriðið er, að sjávarútveginum sé gert fært að lifa. En eftir allt, sem á undan er gengið, væri ekki mikið, þó að höfuðið væri bitið af skömminni og samþ. tollur í færi, öngultauma og þess háttar. Það er engin nauðsyn að vernda Veiðarfæragerðina á þann hátt. Gjaldeyrisnefndin sér svo um, að þeim mönnum, sem nú reka útgerð með sannanlegu tapi, er gerður nauðugur sá kostur að kaupa veiðarfærin hér hærra verði en hægt er að fá þau erlendis. Síðast í dag varð að rifta kaupum, sem gerð voru í Noregi, á veiðarfærum, til þess að þau yrðu keypt fyrir hærra verð af Veiðarfærageðinni hér. Ég bið alla þá sem ekki eru blindir fyrir því, hve lengi megi vega í þennan knérunn, að styðja að till.hv. 9. landsk. og kippa þessu aftur í það lag, sem það var í, þegar það fór frá þessari hv. d. Það er ekki til of mikils mælzt fyrir þá, sem hlut eiga að máli, þótt hv.Nd. geri yfirbót á því ranglæti, sem hv.Ed. lét sér sæma að gera.

Fjmrh. (Eysteinn Jónason) [óyfirl.]: Eins og hv.þdm. sjá, hefir þetta frv. tekið allmiklum stakkaskiptum frá því það var á ferðinni hér í d. fyrir nokkru. Ég sé í raun og veru ekki ástæðu til að fjölyrða um þær breyt., sem gerðar hafa verið á frv., en þó tel ég rétt, af því að þær snerta mjög afgreiðslu fjárl., að fara um þær nokkrum orðum. 1. liður frv. er sá, sem var upphaflega í frv., þegar það fór í gegnum þessa d., og sé ég því ekki ástæðu til þess að gera hann að umræðuefni. 2. liðurinn er ákvæði um að greiða dýrtíðaruppbót á sama hátt og gert er þetta ár, 1935, og geri ég ekki ráð fyrir, að um það verði ágreiningur. Þá er 3. liðurinn, en hann er um það, að á árinu 1936 skuli fella niður prentun umræðuparts Alþt., og skuli það einnig taka til umr. á þingi 1935. Þessi liður er kominn inn í frv. í Ed. fyrir mína tilstuðlan. Eins og menn muna, var gengið til atkv. um það í Sþ. að lækka áætlaða upphæð alþingiskostnaðar með það fyrir augum, að hætt yrði að rita umr., og þá auðvitað einnig hætt að prenta umræðupartinn, en meiri hl. þm. var þessu mótfallinn. Eftir því, sem ég hefi getað kynnt mér þetta mál hjá hv.þm., hefir mér skilizt, að andstaðan hafi mest verið gegn því að fella niður að rita ræðurnar, miklu fremur en að fella niður prentunina. Þess vegna lagði ég til, að það yrði borið undir þingið, hvort það vildi ekki fallast á að fresta prentun umr. frá þinginu 1935 og 1936, þótt þær yrðu ritaðar. Það er auðvitað hægt að segja, að það er margt, sem mælir gegn því, að hætt sé að rita ræður, því að þá tapast sú heimild, sem í þeim felst, og þá er ekki hægt síðar, þó að þingið vildi, að prenta ræðurnar. Þær eru því tapaðar fyrir fullt og allt, ef hætt er að rita þær. Séu ræðurnar hinsvegar ritaðar, þó að þær séu ekki prentaðar þegar í stað, þá eru heimildirnar til, og ef Alþingi vildi einhverntíma síðar taka upp prentunina á ný, þá er alltaf hægt að grípa til handritanna og fá prentuð þingtíðindi samfellt án þess að nokkuð verði niður fellt. Ástæðan til, að ég hefi lagt þetta til, er eingöngu sú, að fá sparnað. Fjárl. eru orðin ærið há eins og mönnum er kunnugt og hefir verið reynt að færa niður á mörgum liðum, sem menn hefðu gjarnan viljað láta óhreyfða. Sýnist mér þessi liður eðlilegri til sparnaðar en ýmsir aðrir, sem krukkað hefir verið í. Vil ég því vænta þess, að þessari till. verði tekið vel í þessari d. Ég veit vel, að ýmsir eru henni andvígir, og get ég vel skilið þeirra afstöðu út af fyrir sig, en ég hefi þó ímyndað mér, að menn vildu samþ. þennan sparnað með tilliti til þeirrar niðurfærslu, sem orðið hefir á ýmsum öðrum liðum. Ég skal benda á það, að ef þessi till. verður ekki samþ. koma til prentunar tveir árgangar af Alþt. á næsta ári, sem sé frá þinginu 1935, sem nú stendur yfir, og ennfremur frá þingi 1936, sem væntanlega verður haldið á fyrri hluta næsta árs. Mundi ríkissjóður því hljóta þungan bagga af, ef engu af prentuninni verður frestað. Hæstv. forseti hefir flutt brtt. við þennan lið, sem er aðeins orðabreyt., og felli ég mig vel við hana, því að þar er skýrt tekið fram, að aðeins skuli fresta prentuninni, en ekki fella hana niður. Þá er 4., 5., 6., 7. og 8. liður, sem allir hafa komið inn í frv., að því er ég bezt veit, fyrir tilstuðlan fjvn, en í þeim felst frestun á ýmsum l. í því skyni að koma til leiðar sparnaði á fjárl., sem n. flytur sérstaka till. um í sambandi við fjárl. sjálf. Ætla ég ekki að gera þessa liði að umræðuefni, því að ég býst við, að hv. fjvnm. þessarar d. muni minnast á þá, ef ástæða þykir til. Um 9. og 10. lið er það sama að segja. 11. liðurinn er hv.þdm. kunnugur frá því þegar hér var rædd þál., sem heimilaði stj. að leita tilboða í varðskipin Óðin og Þór, sem að vísu var í Sþ., og liggja að mestu leyti sömu rök til þessarar till. og færð voru fram fyrir þeirri till, sem sé að ríkissjóð er það gersamlega um megn að halda úti öllum varðskipaflotanum næsta ár til viðbótar þeim bátum, sem nauðsynlegt þykir að hafa til gæzlu, og er sú upphæð, sem fjvn. leggur til, að veitt verði til landhelgisgæzlu, miðuð við það, að ekki sé að staðaldri nema eitt af stóru skipunum við gæzlu, en hinsvegar hafðir 4 bátar til aðstoðar á ýmsum árstímum, eftir því sem talið er nauðsynlegt á hverjum stað. Við þennan lið eru brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. og hv. 5. landsk., og ein frá hv.þm. Borgf. Tvær af þessum till., frá hv. 2. þm. Reykv. og hv. 3. landsk., eru um að fella niður heimildina um að selja Þór. Get ég ekki verið því samþykkur fyrir mitt leyti, að þetta verði fellt niður, en geri það þó ekki að kappsmáli, hvort svo verður gert eða ekki. En sú afstaða mín byggist á því, að ég tel landhelgisgæzlunni borgið með stærsta varðskipinu og nokkrum varðbátum, a. m. k. má komast af með það. Og ríkissjóður hefir ekki tök á að verja meira fé til landhelgisgæzlunnar, hvað þá að halda úti slíkum varðskipaflota sem nú er. Þetta vildi ég taka fram um 13. lið) frv. - Um 11., 12., 14. og 16. lið frv. fjölyrði ég ekki, en get aðeins lýst því yfir, að ég mun fylgja brtt.hæstv. forseta, sem gerir ráð fyrir, að felldir verði niður úr frv. Þessir liðir, og mun ég því fylgja 1. gr. frv. eins og hún er orðuð á þskj. 906. Við 3. lið frv. eru tvær brtt., önnur um að fella niður prentun á þingræðum, en hin er um að fresta á næsta ári prentun á umræðupartinum í alþt., og tekur, það einnig til umræðna frá Alþingi 1935. Vona ég, að samkomulag geti orðið um það meðal þm. að fresta prentun á umræðupartinum, hvað sem öðru líður. Það mun yfirleitt mega segja, að flestir liðir þessa frv. séu framkomnir fyrir atbeina hv.fjvn., og er frv. flutt af form. n. í Ed. Ég mun ekki fara fleiri orðum um efni frv. Ég veit, að á því eru ýmsir annmarkar, og þykist vita, eftir þeim orðum, sem hv.alþm. úr andstöðufl. stj. hafa látið falla í sambandi við annað mál, að þeim þykir hér vera farið ranglega að, og ekki þingleg meðferð á máli, að við lítið frv. um frestun n greiðslu á útflutningsgjaldi til ræktunarsj. Íslands, sem áður hefir gengið í gegnum þessa d., skuli hafa verið bætt svo mörgum nýjum liðum í Ed. - Það er að vísu æskilegt, að um hvert mál fari fram þrjár umr. í hvorri þd., eins og mælt er fyrir um í þingsköpum, en hinsvegar er ekki hægt að komast hjá því að gera meiri og minni breyt. á málum við 3. umr. Annars er mér vel kunnugt um það, að þessar till., sem hér liggja fyrir, eru fram komnar vegna starfa hv.fjvn., og einnig 1. liður frv., uni frestun á útflutningsgjaldi til ræktunarsjóðs. Ég veit ekki til, að þessi meðferð á till. hafi sætt neinum ágreiningi í fjvn., og standa þar að fulltrúar úr öllum flokkum. - Ég vil svo að lokum taka það aftur fram, að ég er samþykkur brtt.hæstv. forseta á þskj. 906).

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja umr. mikið, en ég vil þó svara með nokkrum orðum því, sem komið hefir fram við þessar umr. - Ég vil þá byrja með því að svara síðasta ræðumanni, hv.þm. Borgf. Ég held, að hann hafi misskilið afstöðu mína til þessa frv. að verulegu leyti, svo að ég tel sjálfsagt að upplýsa hann um ástæðuna fyrir því, að ég vil fella niður þennan lið nú þegar; það er ekki af því, að ég sé mótfallinn þeim sparnaði, sem kynni að vera falinn í þessum lið, heldur af því, sem ég nú skal taka fram. Í einni till. er gert ráð fyrir, að ráðh. sé heimilað að sameina skólahéruð landsins. Ég lít í fyrsta lagi þannig á, að þótt þetta yrði samþ., þá fengist lítill sparnaður við það árið 1936, því að þetta kæmi ekki til framkvæmda fyrr en um haustið það ár. Í öðru lagi lít ég svo á, að þetta eigi ekki heima í þessu frv., heldur ætti að flytja það sem sérstaka breyt. við fræðslulögin, og tel ég nógu fljótt að gera þessa breyt. á næsta þingi. Ég er samþykkur efni þessarar till. og myndi þá verða því meðmæltur, að fræðsluhéruðin væru sameinuð. Hv. fjvn. hefir ekki reiknað með því í till. sínum við fjárlfrv., að þetta hefði sparnað í för með sér árið 1936. Viðvíkjandi till. um að leggja rafmagnseftirlitið undir landssímastjóra vil ég segja það, að ég álít engan sparnað af því leiða, því að það yrði að hafa eitthvert eftirlit í einhverju formi eftir sem áður, og breytingin yrði því bara sú, að landsímastjóri hefði yfir eftirlit með þessu; en slíkt væri vitanlega enginn sparnaður. Hinsvegar er ég ekki á móti þessu sérstaklega út af fyrir sig. Þess ber og að gæta, að landssímastjóri hefir nú þegar í svo mörg horn að líta, að það virðist varla fært að bæta á hann fleiri störfum. Af því, sem nú var sagt, legg ég ekki áherzlu á, að þetta nái fram að ganga. Um það að fella niður 1. bekk kennaraskólans er sama að segja frá mínu sjónarmiði og um heimild fyrir ráðh. að sameina fræðsluhéruðin. Ég lít þannig á, að rétt sé að flytja þessa till. í sambandi við þau lög, sem fjalla sérstaklega um skipulagningu skólamálanna, og til þess er nógur tími á næsta þingi, enda kæmi sparnaður af þessu ekki fram fyrr en haustið 1936. Á sínum tíma mun ég einnig verða því fylgjandi, að þessi breyt. verði gerð. Um þá breyt., að kvennaskólinn verði felldur undir ganfræðaskólalögin vil ég segja það, að ég tel þá ákvörðun ekki eiga heima í þessu frv. Ég lít þannig á, að hv. meiri hl. fjvn., sem nú flytur brtt. við fjárl. um að gera það að skilyrði fyrir framlagi til kvennaskólans, að komi frá Reykjavík, hafi rétt fyrir sér í þessu efni, og tel ég það rétta málsmeðferð. Mun ég því greiða atkv. með þessum sparnaði á þessum grundvelli. En ég hygg hinsvegar, að það sé ekki eins rétt að setja lagaákvæði um það, að þessi skóli skuli lúta sömu lögum og gagnfræðaskólarnir. Það er því mesti misskilningur, að í minni afstöðu felist einhver lítilsvirðing á þeirri viðleitni, sem hv. meiri hl. fjvn. hefir haft til sparnaðar á þessu þingi. Ég veit ekki betur en að ég hafi stutt þessa hv.n. í hverri sparnaðarráðstöfun, sem hún hefir komið fram með. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að rökunum gegn því að fresta prentun umræðuparts þingtíðindanna. Það er talað um að það sé lítill sparnaður. Eftir því, sem skrifstofa Alþingis hefir reiknað út, er áætlað, að af þessu leiði 40 þús. kr. sparnað á árinu 1936, en svo hér þess að gæta, að þessi sparnaður á þessu ári verður meiri, vegna þess, að verði till. ekki samþ., þá munu koma til prentunar þingtíðindin frá árinu 1935, svo að þessu sinni verður í raun og veru meiri sparnaður heldur en 40 þús. kr. ég skal viðurkenna það, að hagur ríkisprentsmiðjunnar myndi skerðast lítið eitt við þessar ráðstafanir, en hinsvegar er ég ekki í nokkrum vafa um það, að sparnaðurinn við þessa frestun mundi meira en vega upp á móti þessum tekjumissi ríkisprentsmiðjunnar, svo að sparnaðurinn að þessu næsta ár yrði áreiðanlega minnst 40 þús. kr. Því hefir verið skotið fram, að ríkissjóð munaði ekkert um þetta, því að þetta væri svo lítil upphæð. En slíkt hið sama má segja um allar sparnaðartill. og hverja upphæð, sem spöruð er. Þegar margar upphæðir, þó smáar séu, safnast saman, þá verður úr því mikið fé, sem ríkissjóð munar mjög mikið um. Hv. 2. þm. Reykv. minntist á það, að nál. lengdust mikið, ef prentun umræðupartsins yrði frestað, og skal ég fallast á, að það er rétt. En það er líka reiknað með því í áætlun skrifstofustjóra, að skjalaparturinn lengist allverulega við þessa breyt. Og sú upphæð, sem ég benti á, að myndi sparast, er fengin út með því að taka þetta sjónarmið til greina að verulegu leyti, þótt ekki sé hægt að segja það alveg með vissu, hversu mikill aukakostnaður stafar af aukningu skjalapartsins. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í það að ræða um þýðingu þingtíðindanna. En ég vil þó aðeins minna á það, að aukinn blaðakostur og útvarpið hafa mjög rýrt gildi þingtíðindanna fyrir þjóðina. Hv. 6. þm. Reykv. sagðist ekki skilja, að nokkur stjórnarandstæðingur væri því fylgjandi að fresta prentun umræðupartsins, en ég hefi samt orðið var við, að margir hv. stjórnarandstæðingar líta þeim augum á þetta, að nú sé, eins og nú standa sakir, fullkomin ástæða til þess að framkvæma þessa frestun. Um landhelgisgæzluna skal ég ekki vera fjölorður. Hv. þm. Borgf. hefir að verulegu leyti skýrt út, hvað fyrir mönnum vakir með því að heimila sölu á varðskipunum. Eins og mönnum er kunnugt, er riðgerð skipulagsbreyt. á landhelgisgæzlunni á barn hátt, að gert er ráð fyrir, að notuð verðs smáskip, en þau stóru Látin hverfa. Ég skal taka það fram, að ég legg þann skilning í till.hv.þm. Borgf. - og vil ég óska, að hann leiðrétti það, ef það er ekki rétt - að hann eigi við, að það séu hafðir 4 vopnaðir vélbátar við landhelgisgæzluna yfirleitt, en ekki að þeir þurfi allir að vera við gæzluna í einn.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég ætla að byrja á því, sem reyndar er búið að drepa á af öðrum hv.þm., að þetta mál ber talsvert öðruvísi að heldur en venja er til með mál hér á Alþingi. Það er nokkuð sjaldgæft, að afnám, gerbreytingar og frestun á framkvæmd gildandi l. komi fram á síðasta stigi máls og hljóti þar af leitandi ekki þá meðferð, sem ætlazt er til og beinlínis fyrirskipað í stjórnskipunarlögum landsins, að lagasetning skuli sæta, þ. e. a. s. fari gegnum þrjár umr. minnst í hvorri d. Þetta er ekkert annað heldur en að fara í kringum stjórnskipunarlögin. Hvort það á að liðast og komast hefð á það, er náttúrlega ágreiningur um. Æskilegra væri þá að breyta bara stjórnskipunarlögunum og hætta að fyrirskipa þessar þrjár umr. í hvorri d. Ég hefði farið fram á við hæstv. forseta, að hann úrskurðaði um það, hvort þetta mál skyldi tekið til afgreiðslu hér í d., einmitt út frá því, sem ég hefi nú sagt, að ég tel þetta algerlega að fara í kringum stjórnskipunarlögin, en ég sé ekki, að það þýði neitt, því mér skilst hæstv. forseti vera óbeinlínis búinn að fella úrskurð með því að bera fram brtt. við frv., sem ég býst ekki við, að hann hefði gert, ef hann hefði lítið á þetta sömu augum og ég. Ég kæri mig náttúrlega ekki um að biðja um úrskurð bara til þess að úrskurður sé felldur, heldur vakti fyrir mér, þegar mér datt þetta í hug, að fá málinu hrundið frá. Það er fleira sérkennilegt við þetta mál, sem gerir það lítt þinghæft að mínu áliti. Hér eru saman komin 16 atriði, sem mörg eru afaróskyld hvert öðru. Þó sú firra væri framin að bræða saman öll þessi atriði í eitt frv., þá átti það að sjálfsögðu a. m. k. að vera í 16 greinum. En þessu er hnoðað hér saman í eina einustu grein með þeim afleiðingum, að ekki er hægt að fella eitt atritið nema fella þau öll. Þessi óskapnaður að frv. er eitthvað því líkur eins og matur sæi 16 óskyld dýr gróin saman á rössunum og orðin að einni flygsu. En það þýðir víst ekki að fárast um þetta; málinu mun ekki fást vísað frá úr því sem komið er, þó það hefði fyllilega verðskuldað það. Held ég, að verði þá að freista þess, hvort ekki er hægt að leggja óskapnaðinn að velli við atkvgr. Ég hlýt að hlaupa yfir nokkuð mörg atriði frv. Það yrði svo langt mál að tala um þau öll. Ég vil aðeins minnast á þá liði, sem ég tel mestu máli skipta, að ekki verði samþ. Það er þá í fyrsta lagi 3. liður, um niðurfellingu prentunar umræðuparts þingtíðindanna. Um það atriði hefir þegar verið talsvert rætt, og mætti ætla, ef þm. væru sjálfum sér samkvæmir, að þeir felli þennan lið niður, þar sem komin er fram brtt. í þá átt. En þó nokkuð hafi verið um þetta rætt, hefi ég ekki heyrt bent sérstaklega á það, að það er alveg tvímælalaust falsvon, sem menn gera sér um sparnað af þessari ráðstöfun. Það er hugsanlegur einhver sparnaður á einu einasta þingi, en varla fleirum. Það er skiljanlegt mál, að ef hætt væri að vita ræður þm., og þó ekki væri nema hætt að prenta þær, þá mundi taka við skriflegur málaflutningur á þingi. Breyt. yrði sú, sem orðið hefir á meðferð mála fyrir dómstólum, þar sem skrifleg málafærsla er viðhöfð. Reynslan er sú, að skriflega málfærslan hefir ekki orðið minni fyrirferðar heldur en sú munnlega. Auðvitað mundi svo fara hér, ef hætt væri að rita umr., að menn mundu taka til að skrifa geysilega löng - og þá væntanlega um leit ýtarleg - nál. Með frv. mundu fyrst koma margra arka grg. og svo kæmu nál., sem gætu orðið heilar bækur, og yrðu það eflaust sum. Þetta yrði það reginbákn, sem mundi gera þm. lítt kleift að fara gegnum mál, og það mundi skapa kostnað engu minni heldur en ritun ræðanna og prentun. Sem betur fer verða menn hér leiðir á allt of miklu málæði, og mér sýnist hv. dm. hér séu búnir að finna ágætt meðal til þess að drepa í mönnum löngunina til að tala, því það er farið að ganga svo til hér í fundarsalnum, að hann er venjulega hér um bil mannlaus. Það eru aðeins tveir til þrír smáhópar, sem eru þá á aukafundum og tala svo hátt, að ekkert heyrist til þess manns, sem er að tala um hin svokölluðu þjóðmál. Þessi framkoma, sá óþinglegi bragur, alvöruleysið, hirðuleysið og ókurteisin, sem hér er farin að tíðkast í þingsölunum, getur orðið til þess að drepa löngun manna til þess að tala og stytta þannig ræðurnar. Og ef þannig heldur áfram, er ég ekki í vafa um, að kostnaðurinn við prentun umr. verður minni heldur en kostnaðurinn við þau löngu nál. og grg., sem fæðast mundu, ef prentun ræðnanna væri hætt. Þó það séu ekki annað en líkur, sem hægt er að færa fram fyrir þessu, þá eru þær afarsterkar, og ég vildi gefa hv.þm. tækifæri til að hugleiða þetta atriði. Ég þarf ekki mikið um það að segja, hvað eðlilegt það er að fara að grafa það, sem þm. segja, og firra sig þannig þeirri ábyrgð, sem ætlazt er til, að hver maður beri á orðum sínum, einkum þó þegar það, sem talað er, snertir úrslit málefna alþjóðar; um það hafa aðrir farið svo mörgum orðum. M. a. kom það skemmtilega fram í sambandi við umr. um þetta í hv.Ed., hvað mikilsvert það getur oft verið að hafa þingtíðindin fyrir sér og geta núið því mönnum um nasir, sem þeir hafa áður sagt og gert, því þar kom fram eftirtektarverð áminning fyrir þá menn, sem nú berjast fyrir niðurfellingu umræðupartsins, þar sem voru mjög harðvítug og markvís orð þess sama hv.þm., sem nú berst mest fyrir niðurfellingunni, um slíka till., sem fram kom fyrir nokkrum árum. Hann sagði eitthvað á þá leið, að undirrót þess, að vilja hætta prentun umr. væri hin sama og undirrót þeirra athafna þjófsins að reyna að fela sig og þýfi sitt. Ég vil nú ekki taka svo djúpt í árinni, en það er gott að hafa þingtíðindin fyrir sér, þegar hægt er að slá þannig niður röksemdir manna með þeirra eigin orðum.

Hver er þessi maður?

. Það sest í þingtíðindunum, ef þau verða prentuð, annars er það sjálfsagt tilgangurinn, að það verði gleymt og grafið. Ég get ekki látið hjá líða að minna á það, að frá sjónarmiði sjálfstæðismanna - og segi ég það ekki af því, að ég hafi neitt umboð til þess að segja það fyrir flokksins hönd, heldur tala ég þar út frá mínu persónulega sjónarmiði - hlýtur að vera mikils virði fyrir þá sem minnihl.flokk, sem er í stjórnarandstöðu, að hafa tækifæri til þess að gagnrýna stjórnaraðgerðir og koma áliti sínu á málunum út til almennings. Í lýðfrjálsu landi hljóta vonir manna um að koma hugsjónum sínum í framkvæmd að byggjast á því, að þeir geti unnið sannfæringu fólksins til þess að vera með málstað þeirra. Það er því eðlilegt, að minnihl.-flokkur, sem er í stjórnarandstöðu, leggi kapp á það, að ekki sé lokuð nein af þeim leiðum, sem hann hefir til þess að koma málstað sínum á framfæri. Það verður því að teljast einkennileg afstaða og varfærni svo fágæt, að ég vonast til, að hún sé óvíða til, því hún gæti orðið að slysi, ef minnihl.-flokkur, sem þarf að sækja mál sín og vinna sér fylgi, til þess að geta hrundið þeim meiri hl., sem hann telur, að ekki fari þjóðhollega með málefni almennings, berst fyrir því, að lokað sé fyrir munninn á honum. Þó er svo mikil varfærni, að ég get ekki ímyndað mér, að flokkur stjórnarandstæðinga leggi því lið, að lokað sé fyrir munninn á honum. Ég get ekki hugsað mér, að nokkur flokkur vilji það, því þá má hann hafa litla trú á sínum málstað eða sínum málflutningi. Ég vil ekki segja það, sem haldið hefir verið hér fram áður, að ástæða til þess, að þessi till. er nú fram komin, sé sú, að stj.-flokkarnir vilji sem minnst láta berast út til almennings af því, sem þeir gera, svo að almenningur geti ekki um það dæmt. En hinu verð ég að slá föstu, að það er óeðlilegt hjá stjórnarandstæðingum, ef þeir telja nauðsynlegt að hefta það, að málstaður þeirra komi fyrir eyru og augu almennings í landinu. Það getur komið til greina sérstaklega rótgróin sparnaðarhvöt, og skal ég ekki lasta það, því að full þörf er fyrir slíkt, en hún getur orðið að slysi, ef girða á fyrir það, að hægt sé að hefta þá eyðslukló, sem nú um stund hefir farið með fé og gæði þessa lands. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þennan lið. Það hefir komið fram brtt. við þennan lið, og verður hún borin upp sérstaklega, eftir því sem hæstv. forseti hefir sagt. Ég vænti þess, að eftir atkvgr. í Sþ. að dæma og eftir þátttöku þessarar hv. d. í henni, verði sú brtt., sem gerir ráð fyrir því, að liðurinn sé felldur, samþ. nú í þessari hv. d. Ég treysti því fastlega, að svo verði. Það eru nokkrir aðrir liðir, sem ég ætla að minnast á. Ég skal lýsa því yfir um 4. lið, sem er um embættiskostnað presta, að ég mun greiða atkv. á móti honum. Það mun vera komin fram brtt. við hann, og er líklegt, að ég muni greiða henni atkv. Ég verð, að segja það, að þó að ég sé ekki einn af þeim, sem biðjast fyrir á gatnamótum, þá þykir mér það merkilegt, hvað andar kalt til prestastéttarinnar hér á hv.Alþ. Ég veit ekki annað en að kjör þau, sem prestar hafa búið við, séu í engu samræmi við þá menningu, ekki sízt fyrr á tímum, sem þeir hafa breitt út meðal fólksins, sérstaklega í fásinninu. Mér finnst það óviðkunnanlegt að klípa af embættiskostnað presta á sama tíma sem þeim með nýjum alögum er gert dýrara að fá þeim stærra verksvið og erfiðari prestaköll. Ég mun því greiða atkv. á móti þessum lið, því að ég tel þessa lúsaleit eftir sparnaði ekki vera í samræmi við þær stóru sneiðar, sem skornar eru af tekjum manna til þess að auka tekjur ríkissjóðs, því tekjuöflunarleiðir ríkisstj. eru knúðar fram með talsvert miklu forsi. Þá er till. um að selja 3 af skipum ríkissjóðs, varðskipin Óðin og Þór og svo vitabátinn Hermóð. Það væri í rauninni þörf á að tala nokkuð langt mál um þessa till., og einkanlega þyrfti það að vera kröftugt. Hún kemur úr einkennilegustu átt, því ég held, að flestum sé kunnugt um, hvernig stuðningsmenn núv. stj. töluðu um landhelgisgæzluna meðan hún var í höndum Magnúsar Guðmundssonar. Þá var hann níddur í blöðum núv. stj. næstum vikulega fyrir það, að eitt varðskipið af 3 lá venjulega inni á höfn til sparnaðar fyrir ríkissjóðinn. En samt voru tvö skip venjulega í gangi. Þetta átti að vera sú höfuðbók á hendur Magnúsi Guðmundssyni, að hann var í blöðum núv. stj. talinn óalandi og óferjandi til æfiloka fyrir þetta. En rétt eftir að hann hefir sleppt hendi af þessum málum, þá kemur fram till., ekki um það að láta skipin liggja í höfn, heldur blátt áfram um að selja 2 af 3 skipunum. Það hafði ekki vantað, að eftir að fyrrv. ráðh. lét af embætti lægju skipin í höfn á víxl. Og það, sem verra var, var það, að í meðan annað lá í höfn, þá var hitt í snattferðum, svo að engin landhelgisgæzla var viku eftir viku. Það skipti þannig um, eftir alla skothríðina í fyrrv. ráðh. fyrir það, að 2 af varðskipunum væru að starfi, þó að eitt væri látið liggja, að þá var hætt að verja landhelgina. Það var hér eitt danskt skip, og þekkja nú allir, hve röggsamleg sú gæzla er eða hversu ánægjulegt það er, að landhelgin sé varin undir dönskum fána. En svo á að bæta því ofan í þetta, að nú á að selja skipin. Það var samþ.þál. í þá átt, svo að þetta er í samræmi við hana, en það er jafnfjarstætt fyrir því. Það væri meiri mannræna í, að stefna að því að samþ.till. um það, að Íslendingar tækju landhelgisgæzluna alveg í sínar hendur af Dönum, heldur en að ætla nú eftir öll svigurmælin að bíta höfuðið af skömminni með því að ætla að farga 2 skipunum, og hafa aðallega skip undir dönskum fána til landhelgisgæzlu. Fyrir 18 árum semdu Íslendingar um það við Dani, að þeir skyldu sjálfir taka landhelgisgæzluna að nokkru eða öllu leyti í sínar hendur, þegar Alþ. samþ. það. Þá áttu Íslendingar ekkert varðskip, þegar þeir gerðu þennan samning við Dani, en nú eiga þeir 3. Það er einkennilegt, að ég held, að það hafi aldrei verið ríkari tilhneiging í huga ráðandi manna heldur en nú til þess að hafa skip undir dönskum fána til þess að verja landhelgina. Allir vita þó, að slík gæzla, undir sömu stjórn og verið hefir, gæti aldrei komið nema að litlum notum, því Danir hafa ekki þau tek í landhelgisgæzlunni sem okkar skipstjórar hafa haft. Ég get ekki séð, að þessi mikla löngun til þess að hafa landhelgisgæzluna undir dönskum fána stafi af öðru en því, að þessir sömu menn hafi sérstaka andlega fullnægingu í því, að útlend þjóð hafi lögregluvald hér í landi. En fyrir þá menn, sem eru dálítið þjóðræknislega sinnaðir, er þetta mjög særandi. Ég get sagt fyrir mig, að þó að mér þyki ekkert á móti því, að þeir menn, sem brjóta landhelgislögin, séu dregnir fyrir lög og dóm, þá þykir mér það ekki ánægjulegt að sjá íslenzk skip tekin af útlendu valdi. Ég hefi séð danskan dáta ganga vopnaðan um þilfar ísl. skips og horfa á íslenzka skipstjórann eins og glæpamann. Við þekkjum nú svipinn í Dönum, þegar þeir hafa hremmt slíka bráð. Það er ekki lítið ánægjulegt fyrir Íslendinga, þegar þeir eru búnir að selja íslenzku skipin að horfa á danska dáta standa með byssur yfir höfðum íslenzkra heiðursmanna. Ég vona, að þessi till. verði þessu óskapnaðarfrv. að hana, þó að það verði nú ekki annað. Ég ætla svo ekki að gera fleiri liði að sérstöku umtalsefni, þó að full ástæða hefði verið til þess. Um síðustu till., sem er um kvennaskólann í Rvík, skal ég líta mér nægja að segja það, að ég er á móti þeim lið, og tel það alveg merkilegt, að hv.Ed. skuli telja það sóma sínum samboðið að samþykkja annað eins, og vænti þess, að þessi hv. d. verði vandari að sóma sínum.

Sigurjón Á. Ólafsson [óyfirl.]: Út af nokkrum aths., sem komið hafa fram, sumpart við það, sem ég hefi sagt, ætla ég að segja nokkur orð. - Hæstv. forsrh. vill halda uppi vörn fyrir einkaleyfin, sem ég leyfi mér að mótmæla frá mínu sjónarmiði. Hann vill verðlauna menn, sem byrja á slíku sem þessu. En ég veit ekki, hvort hér er um svo áhættusaman atvinnurekstur að ræða, að nauðsynlegt sé að verðlauna hann umfram það, sem gert er í löggjöf fyrir alla þá, sem byrja á nýjum iðnaði. Ég veit ekki betur en að Alþingi hafi tekið upp þá stefnu að styðja allan nýjan iðnað, og það eru sæmileg verðlaun. Í öðru lagi er reynt að lyfta undir nýjan iðnað með fjárveitingum, og hefir verið stofnaður sjóður í því skyni. Og ég held, að benda mætti á ýmislegt, sem byrjað hefir verið á að framkvæma, og alls ekki hefir verið verndað á þennan hátt. Það hefir einnig komið fram í umr., að það eru ekki eingöngu þessir menn, sem komið hafa auga á, að þessi efni eru til í íslenzkum jarðvegi. Það hefir verið upplýst, að 2 menn eru að setja upp verksmiðju. Ég veit um einn mann til, sem varið hefir tíma og fjármunum til þess að leita þessa sama. Þetta virðist því hafa verið í hugum allmargra, en svo á aðeins að verðlauna 2 af þessum mönnum með sérleyfi, - og hvernig ætli verði þá um samkeppnina eða verðlækkun á þessari vöru? Hæstv. forsrh. segir, að á því sé engin hætta, þessir menn verði alltaf í samkeppni með vöru sína. Ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvernig ástandið muni verða, ef þessir menn framleiða eins og við þurfum og lokað verður fyrir innflutninginn, sem er sjálfsögð afleiðing, ef fullnægt er þörf landsmanna. Og hvar er samkeppnin þá? Hún er engin.

Er það ekki það bezta?

. Þessum mönnum er þá gefin aðstaða til að setja það verð, sem þeim líkar, en ég vil nota samkeppnina, þegar það er hægt, til að girða fyrir möguleikana til að okra, en það verður ekki gert með svona einokunarlögum. Ég man ekki, hver það var, sem sagði, að eftir þessu frv. væri öllum frjálst að vinna úr þessum efnum. En til hvers er að vinna úr þeim, ef ekki má selja framleiðsluna? Ég býst ekki við, að menn vinni úr þessu efni til þess að mála einn hesthúskofa eða eitt bátkorn. Svona röksemdir get ég ekki fallizt á. Þá hefir mönnum orðið tíðrætt um, að hægt væri að þvinga fram, að ekki yrðu aðrir með vöru sína hér á markaðnum en sérleyfishafarnir og þeir, sem nú eru að setja upp verksmiðju hér. En mér er sama, hver leiðin er farin, því mín stefna er sú, að ég vil ekki veita neinum sérleyfi, hvorki einum eða tveimur einstaklingum. Þetta mál mundi þó horfa öðruvísi við, ef hér væri um að ræða félagsskap allra málara, og þó væri hægt að selja framleiðsluna dýrt. En eins og málið liggur fyrir, eða eins og frv. er nú, er gert ráð fyrir, að það verði aðeins tveir úr málarastéttinni, sem eiga að hafa leyfi til að selja öllum hinum. Hv. 1. þm. Reykv). vildi halda því fram, að ég væri að hylla frjálsa samkeppni, en ég skal bæta því við, að ég tel hana ekki gallalausa, en það er satt, að hún getur haft örlítið brot af kostum, en það hefir auðvaldið líka séð, að hún getur drepið auðvaldsþjóðfélagið sjálft, og ég, sem vil þetta skipulag feigt, syrgi það ekki, þó samkeppnin sé notuð til þess. Ef frjáls samkeppni er í algleymingi, Þá er leiðin opin til þess að éta hvern annan upp, og það hefir sína kosti, því að á meðan er vöruverðið lágt og vöruvöndun meiri, og ég hefi alls ekki á móti því, að þeir geti hjálpað hver öðrum til að eyðileggja sitt skipulag. Ég býst við, að þetta mál gangi sína leið, og við því er ekkert að segja, en ég vil endurtaka það, sem ég sagði minni fyrri ræðu, að ég álít heppilegast, að það dagaði uppi. Ef þetta einkaleyfi verður samþ., fær Alþingi beiðni frá fleirum. Ég veit ekki, hvaða stefnu hv.þm. hafa hugsað sér að taka, en það verður gaman að sjá, hvort menn verða þá eins örir og fúsir til að fylgja þeim beiðnum og gefa fleiri slík leyfi. En vitanlega er eðlilegt, að iðjuhöldarnir reyni að koma ár sinni fyrir borð á þennan hátt. - Skal ég svo ekki orðlengja frekar nú.

2) JAJ: Ég er að ýmsu leyti samþykkur ákvæðum þessa frv., öðrum en atvinnuleysistryggingunum, sem ég tel að eigi að haga á allt annan hátt en hér er gert ráð fyrir. En þar sem ég tel yfirstandandi tíma ákaflega óheppilegan til þess að drífa þetta mál í gegn nú, segi ég nei.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég skal ekki deila lengi um þetta mál; það eru örfá atriði, sem ég þarf að svara. Hv. 1. þm. Reykv. benti á, að það væri ósamræmi í að veita einkaleyfi í fyrra fyrir vikurvinnslu, ef svo ætti að neita um annað nú, en síðan samþ. þetta.

Ég var ekki með því

. Við skulum athuga ósamræmið í þessu. Í öðru tilfellinu, þegar um vikurinn var að ræða, var einkaleyfið veitt manni, sem sérstaklega hafði unnið mikið að þessu máli undanfarið, og þeirri stefnu hefir verið haldið að láta menn fá einkaleyfi um stuttan tíma. Í hinu tilfellinu var maður, sem sótti um einkaleyfi til að starfrækja aðferð, sem húsameistari ríkisins hafði fundið upp, og hann var, í vafa, hv.þm., hvort rétt væri að láta það daga uppi. Ég tel engan vafa, hvað er rétt í þessu efni. Það var rétt, og er rétt, að láta það daga uppi, af því það er í fyllsta samræmi við þá stefnu, sem haldið hefir verið, en alls ekkert í samræmi að veita manni einkaleyfi til að starfrækja aðferð, sem embættismaður ríkisins hefir fundið upp. Þá er annað atriði, hvort ekki muni hægt að sjá, hvað mikið er notað af innlendu efni, þó það sé framleitt hér. Því er til að svara, að það er mjög auðvelt að fylgjast með því af innflutningsskýrslunum, og ef innflutningurinn minnkar ekkert, þá er auðséð, að einkaleyfið er ekki notað. Það var fært fram af hv. 1. þm. Reykv., að þetta væri of víðtækt leyfi. En hverskonar röksemd er það að ef tveimur mönnum er bætt við í þetta einkaleyfi, þá eru allir gallar roknir út í veður og vind og sjálfsagt að flýta fyrir málinu með því að veita afbrigði? Eða m. ö. o. síðari hluti ræðu hv.þm. hrakti öll þau mótmæli, sem komu fram í fyrri hluta hennar, en aðalrökin áttu að vera þau, hvað einokun væri hættuleg. Auðvitað sér þessi hv.þm. enga hættu við hina dásamlegu samkeppni. Mér finnst þetta vera brosleg rök hjá hv.þm. - Og hvernig var með hv. 4. þm. Reykv. Var hann ekki samþykkur frv. um vikurinn í fyrra? Og hver er munurinn? Þetta ósamræmi er komið inn í deiluna m. a. hjá þessum hv.þm., að það, sem sjálfsagt var að samþ. í fyrra, þykir jafnsjálfsagt að fella nú. Hann var að ræða um að 4 menn væru að vinna að þessu sama, og því væri ekki rétt að veita 2 leyfið Ég held, að það væri ástæða til að knýja þessa menn til að vinna saman alla. Viðvíkjandi 5. manninum, sem hann var að tala um, að hefði að þessu unnið þá lít ég svo á, að honum sé það heimilt að vinna þessi efni og selja þau hrá, eða þannig skil ég þessi lög, og er ástæða til að taka það fram. Hv. 4. þm. Reykv. færði það fram sem aðalrök gegn frv., að verðhækkun myndi verða hræðileg, og heldur svo, að hann eyðileggi rök okkar hinna með þessu. En hafa menn ekki séð, hvernig verið hefir rokið upp úr öllu valdi, og hafa þeir ekki gáð að því, að það hefir verið í frjálsri samkeppni? Við getum nefnt t. d. smjörlíkið eða ölið, og fleira má nefna, og þetta fór svona þrátt fyrir frjálsa samkeppni. Þegar hv. 4. þm. Reykv. ætlaði að nota frjálsa samkeppni sem rök, fór það honum því hörmulega í munni, eins og við var að búast. Það eru einmitt sterk rök með málinu, að beztu kraftarnir standi sameinaðir að því, svo að ekki fari eins og t. d. um ölið, að um leið og við greiðum fyrir ölflöskuna erum við að borga tómt hús, sem stendur ónotað inn við Rauðarárstíg. Hvar er tekið verðið fyrir smjörlíkið? Hér eru reknar nú 4 verksmiðjur með dýru fólki.

Verðið hefir lækkað síðan þær fjölguðu

. Það eru engin rök til að styðjast við, þó að verðið hafi lækkað á einni eða annari vöru, sem til þessarar framleiðslu eru notaðar. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta frekar. Það sýnir sig, að rök þau, sem færð hafa verið gegn málinu, hafa ekki við mikið að styðjast, þegar þeir menn, sem rökin flytja, voru með samskonar máli í fyrra.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. segir, að allir aðrir bílar séu útilokaðir á þeim leiðum, þar sem sérleyfi eru veitt. Þetta er ekki rétt.

Ég átti við bíla, sem taka yfir 6 menn

Já það er rétt, en það er gefið, að smærri bílarnir eru í þessum undanskildu vegum fullfærir til þess að fullnægja þörfinni, en hitt vita allir, að smærri bílarnir hafa heimild til þess að aka á sérleyfisvegunum. Ég er sammála hv.frsm. um það, að ekki sé rétt að veita sérleyfi á vegunum frá Reykjavík að Gullfoss, að Geysi og út á Reykjanes. Fólkstraumurinn að þessum stöðum er svo ójafn, að ekkert félag mundi geta lagt til barn bílakost, sem þyrfti, þegar fólkstraumurinn er mestur þangað. Hinsvegar sé ég ekki ástæðu til, að öðrum en áætlunarbílunum sé veitt leyfi til þess að aka að Þingvöllum á sunnudögum. Ég hefi oft farið til Þingvalla á sunnudögum, þegar mikill mannfjöldi hefir farið þangað, og hefi ég ekki orðið var við annað en að nógur bílakostur væri hjá sérleyfishöfunum, og veit ég, að þeim muni þykja það dálítið hart að gefa umferðina öllum frjálsa á sunnudogum og rýra með því atvinnu sína. - viðvíkjandi hinni brtt. veit ég það, með vissu, að sérleyfishafar eru henni mótfallnir. Það vita allir, að þessi nefnd hefir ekki nema tillögurett, því póstmálastjórnin hefir öll yfirráð þessara mála. Ég sé ekki, að það nái nokkurri átt að taka fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands inn í þessa n. Ég veit, að sérleyfishafar bæði norðanlands og sunnan eru á móti því, enda er það bara hjákátlegt. Ég býst við, að leyfishafar hafi ekkert á móti því, þó að bílstjórafélagið Hreyfill eigi fulltrúa í n., en sérleyfishafar eiga þá að hafa 3 fulltrúa og atvmrh. á að skipa einn. - Ég veit ekki, hvort þessar brtt. koma undir atkv. nú þegar. Ég bjóst við, að þær yrðu kannske geymdar til 3. umr., en eigi þær að koma nú, þá best ég við að ræða þær nánar, en ég geri það ekki fyrr en ég hefi fengið svör frá fylgismönnum þeirra, og mun þá líklega flytja brtt. við frv. við 3. umr.

Pétur Magnússon [óyfirl]: Það er sjálfsagt tilgangslítið fyrir okkur Ed.-þm. að vera að taka til máls um nokkuð af þeim stórmálum, sem hrúgast nú að deildinni þessa síðustu daga. Vinnubrögðum þingsins er nú þannig hagað, að flest stærstu málin hafa komið síðan um helgi, þó þingið sé búið að sitja marga mánuði á rökstólum. Þar af má nefna frv. um alþýðutryggingar, frv. til framfærslulaga og frv., sem hér er til umr., sem öll hafa komið til Ed. eftir síðustu helgi, og þó er gert ráð fyrir, að þinginu verði slitið á laugardag. Þetta er farin að verða hættuleg bending um það, hvað gersamlega áhrifalausir við Ed.-þm. erum orðnir um úrslit hinna mikilvægustu mála, því þó að segja megi, að við getum komið með brtt., þá eru rær í fyrsta lagi allar strádrepnar - ég tala nú ekki um frá stjórnarandstæðingum -, og auk þess erum við látnir vita, að við getum sparað okkur ómak að bera þær fram, það sé þýðingarlaust, því að þær verði felldar. Með þessu er Ed. gerð að tómri málamyndastofnun. En þetta fyrirkomulag brýtur algerlega í bág við grundvallarskipun þingsins, að báðar deildir hafi sömu áhrif á úrslit mála. Það er algerlega óþolandi, að önnur deildin sé gerð að einhverskonar minni háttar stofnun. Ég leyfi mér því að beina þeirri áskorun til hæstv. forseta, sem er gamall Ed.- þm., að hann hlutist til um það, að þetta eigi sér ekki stað framvegis. - En þrátt fyrir það, að mér er fullkomlega ljóst, hvað það hefir litla þýðingu að vera að tala í þessu máli, þá til ég samt með örfáum orðum gera grein fyrir afstöðu minni til frv. Frsm. landbn. gat þess, að við yfirlestur frv. sáum við margt, sem betur mátti fara, en þar eð við vissum, að þýðingarlaust var að flytja brtt. við frv., þá varð það að samkomulagi að láta slíkt undir höfuð leggjast. því að ekki þótti eyðandi tíma í að gera aths. við ágalla formsins, heldur ágalla málsins í heild, efni þess. Það eru aðallega tvö eða þrjú nýmæli, sem koma fram í frv.: 1. að setja reglur um skilyrði til nýbýlastofnunar. 2. að leggja fram styrk úr ríkissjóði til stofnunar nýbýla. 3. að setja ákvæði um stofnun samvinnubyggða. Skilyrði til stofnunar nýbýla eru m. a. þau, að rannsókn fari fram áður en til framkvæmda kemur, að athuguð séu náttúruskilyrði, að afstaða býlanna til markaðs og samgangna sé þannig, að líkur séu til þess, að framleiðslan geti borið sig. Tilgangur þessarar löggjafar er einkum sá, að stöðva fólksstraum úr sveitunum til sjávarins, sem gætt hefir nú um langt skeið. Með tilrauninni til að fjölga býlunum á að tryggja afkomumöguleika þeirra, sem í sveitunum búa, og um leið að taka móti hinni árlegu fólksfjölgun í sveitunum. Nú liggur í augum uppi, eins og ástandið er hjá atvinnuvegum í kaupstöðum landsins, að það er fyllsta nauðsyn til að hefta hinn öra straum fólksins í kaupstaðina. Atvinnuvegir kaupstaða og sjávarþorpa eru langt frá því nægilegir til að veita lífsframfæri öllum þeim, sem koma til kaupstaðanna og ekki hafa annað að byggja á. Ég þarf ekki að lýsa afleiðingunum af því, ef fólkið heldur þannig áfram að flytja úr sveitunum. - Það eru ekki skiptar skoðanir um það, að eitthvað verður að gera til að bæta aðstöðu þeirra manna, sem í sveitunum búa, svo að þeir telji sér fært að búa þar áfram. Ég hefi orðið þess var, og sérstaklega hjá bændum, án tillits til stjórnmálaskoðana, að þeim finnst hæpin braut að verja fé úr ríkissjóði til þess að stofna nýbýli, meðan fleiri og færri býli leggjast í eyði. Þessir menn segja, að fyrst eigi að stöðva það, að gömlu býlin fari í eyði, og síðan að auka býlafjöldann. Mér er það ljóst, að þessir menn hafa nokkuð til síns máls, því að sannleikurinn er sá, að það gengur svo, að á hverju ári leggjast býli í eyði, og nú tugir, ef ekki hundruð komin í eyði, og það í sveitum, sem hafa bezta aðstöðu til þess, að búskapur geti borið sig, sveitum, sem liggja vel við samgöngum og njóta góðs markaðar, eins og t. Árnessýsla. En ég veit, að þar hefir mjög borið á þessu, að býli hafa lagzt í eyði. Þetta er sorglegur sannleikur, og hættan fer vaxandi með hverju ári, og sýnir þetta bezt, hvað sú stjórnarstefna, sem nú er ríkjandi, er bágborin, og hefir a. m. k. annar stjórnarflokkurinn, sem með völd fer, talið það efst á stefnuskrá sinni að styðja landbúnaðinn. En þetta ástand í sveitunum sýnir, hversu sorglega þessir menn hafa skotið framhjá marki, að það skuli fara með hverju ári versnandi afkomumöguleikar þeirra manna, sem þessa atvinnugrein stunda. Það liggur í augum uppi, að þessi nýbreytni, að stofna með aðstoð ríkisins nýbýli í sveitum, verður því aðeins að gagni, að breytingin í sveitunum verði til þess, að atvinnugreinin geti borið sig. Ef það heldur áfram eins og á undanförnum árum, að allur þorri bænda verði að reka búskap sinn með tapi, þá er vonlaust um, að nýbreytnin verði að því gagni, sem allir óska, að hún geti orðið. En þrátt fyrir það, að ég sjái vel, hvað mikið þeir hafa til síns máls, sem fyrst vilja stöðva það, að gömlu býlin leggist í eyði, þá hika ég ekki við að ljá frv. fylgi mitt. Ég geri það af því, að mér er það ljóst, að það er lífsnauðsyn fyrir þjóðina í heild að stöðva strauminn til sjávarins, því að það vofir yfir þorra þeirra, sem til sjávarins flytja, ekkert annað en atvinnuleysi, og getur endað í bókstaflegri neyð. Og þó það sé svo, að mörg gömul býli hafi farið í eyði, þá er ég ekki sannfærður um, að þessi tilraun geti ekki komið að einhverju gagni, jafnvel að óbreyttum þeim kringumstæðum, sem nú eru. Ég byggi aðallega á því, að ætlazt er til, að rannsókn fari fram á möguleikum fyrir því, hvernig búskapurinn getur bezt borið sig á þessum býlum. Sannleikurinn er sá, að við rennum blint í sjóinn, hvaða tegund landbúskapar á bezt við á hverjum stað á landinu; við vitum ekki, hvaða grein innan landbúnaðarins er bezt að stunda, hvort heldur sauðfjárrækt, mjólkurframleiðslu eða garðyrkju. En með því að rannsaka, hvaða tegund landbúskaparins er heppilegast að stunda á hverjum stað, þá ætti það ekki að vera svo lítill ávinningur, náttúrlega með því móti, að það sé meira en tómt kák og rannsakað sé til hlítar, hvort hægt sé að reka með hagnaði eina tegund búskaparins á sérstökum stöðum. Þar að auki álít ég, að ekki sé útilokað, að samvinnubyggðir geti þrifizt, sérstaklega þar, sem er einvörðungu mjólkurframleiðsla og sparnaður getur verið að því, að menn vinni saman, en ekki eins og nú hver út af fyrir sig. Menn geta t. d. sameinazt um verkfærakaup, og það er ekki lítið kapítal, og fleira mætti benda á. Hinsvegar er mér ljóst, að árangur þessa máls veltur ekki fyrst og fremst á löggjöfinni, heldur á því, hvernig hún verður framkvæmd. Þá er annað atriði, sem ég vildi leggja höfuðáherzlu á, að ýtarleg og gagngerð rannsókn færi fram á öllum skilyrðum og aðstöðu, þar sem hugsað er til nýbýlastofnunar, svo fénu sé ekki kastað á glæ þangað, sem búskapur getur ekki staðið á eigin fótum. Því þessi höfuðatvinnuvegur, landbúnaðurinn, jafnþýðingarmikill og hann er, verður að standa á eigin fótum, enda enginn annar atvinnuvegur, sem getur komið honum til hjálpar. Hitt höfuðatriðið, sem ég vil leggja áherzlu á, er, að ekki sé flaustrað að neinu, en farið sé að öllu gætilega, því það mun vera hyggilegast að láta reynsluna kenna, hvað bezt er, með því að prófa sig áfram , - leggja ekki í byrjun í mikinn kostnað fyrir ríkissjóðinn, en ef þetta gefst svo vel, að útlit sé fyrir, að það geti orðið arðvænlegur atvinnurekstur, er betra að auka framlagið síðar en að fara of geyst af stað. Nú er áætlað til nýbýla 180 þús. kr. sem styrkur úr ríkissjóði. Ég tel þetta of geyst byrjað. Ef veittar eru 3 þús. kr. til hvers býlis, held ég, að nóg væri að byrja með 20 býlum, en auka svo við, ef reynslan verður góð. Nú getur sannarlega enginn sagt fyrirfram, hvernig um þessi mál skipast og hvaða breyt. reynslan kann að sýnn að nauðsynlegt verði að gera í sambandi við stofnun nýbýlanna. Og þar sem til þess er ætlazt, að vel sé til þeirra vandað, er vissast að fara gætilega meðan engin reynsla er fengin. En eftir 1-2 ár, þó það sé ekki langur tími, færi þó dálítið að koma í ljós, hvernig gengur og hvort þeir, sem býlin taka, muni rísa undir kostnaðinum af stofnun þeirra. Mér er vitanlega ljóst, að þýðingarlaust er að vera að tala um málið nú, en fannst rétt að lýsa þessari afstöðu minni áður en frv. verður afgr.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) [óyfirl.]: Ég skal reyna að spara fundartímann svo sem ég get. Ég kann ekki við annað en láta nokkur orð fylgja brtt. meiri hluta allshn. á þskj. 899. Minnihluti n. var ekki á fundi n., er mál þetta var afgr., enda gat hann heldur ekki orðið sammála um allar brtt. - Tilefni þess, að brtt. þessar koma fram, byggist á því, að samkv. 1. gr. frv. er svo frá gengið, að allir þeir bílar, sem ekki komast undir skipulagið, eru útilokaðir frá því að vera á þeim leiðum, þar sem einkaleyfi eru veitt. Var erfitt að finna verkefni fyrir þá mörgu bíla, sem hindrunarlaust hafa ekið á þessum leiðum, nema að þeim væri a. m. k. gefið leyfi til að aka á þeim leiðum, þar sem einkaleyfi eru ekki á. Þetta er það, sem fyrsta brtt. fer fram á. Ef það væri ekki gert, mundu allmargir eigendur hinna smærri bíla missa mikla atvinnu. Brtt. þessi er þess vegna nauðsynleg til þess að koma í veg fyrir allt of mikið misrétti. - Önnur brtt. er um skipun 5 manna nefndar, sem á að gera till. til póstmálastjórnarinnar um fyrirkomulag og rekstur allan á flutningum samkv. lögum þessum. Í 3. gr.l. frá í fyrra er ákveðið, að n. þessi skuli skipuð 3 mönnum eingöngu frá sérleyfishöfum. Nú er þessum mönnum fjölgað um tvo, og skulu nú vera 5 í nefndinni. 4 af þeim eru fulltrúar þeirra aðilja, sem hlut eiga að máli, og virðist með því fundið nokkurn veginn réttlátt fyrirkomulag, þannig að allir þeir, sem hlut eiga að máli, ættu að geta við unað. Í stað 3 manna nefndar frá sérleyfishöfum, á nú að koma 5 manna nefnd frá öllum aðiljum, og er ætlazt til, að póstmálastjórnin fari að till.n. - Ég skal geta þess, að till. þessar eru í fullkomnu samræmi við vilja póstmálastjórnarinnar, sem á að hafa yfirstjórn þessara mála, og einnig hæstv. atvmrh, svo ég býst við, að orðið geti nokkurnveginn friður um fyrirkomulagið. Um frv. sjálft er enginn ágreiningur heldur aðeins um þessa viðbót. Ég hefi átt tal við hv. minni hl. n.

Hver er minnihlutinn?

Það er hv.þm. N-Ísf., og hefir hann, svo ég viti, ekkert að athuga við brtt. annað en sunnudagsferðirnar til Þingvalla.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það verður vitanlega skoðað sem hæstaréttardómur um afgreiðslu þessa máls sú frásögn, sem fyrir liggur um það í fundarbókun Ed. Mér var sagt það af skýrum manni, sem á sæti í Ed., að þetta frv. hefði verið afgr. þar á þann hátt, sem ég gerði grein fyrir. En það, sem hæstv. forseti og trúnaðarmaður hans segja, ætla ég ekki að rengja. Þó verð ég að láta það í ljós, að mér þykir þetta mjög leyndardómsfullt, og væri full ástæða til að rannsaka það nánar, hvað fundargerðin segir um atkvgr., svo að um það sé enginn vafi. En óþarft er að ræða frekar um það, sem hæstv. forseti skýrði frá, að áður hefði verið mismunandi skilningur hjá forsetum deildanna á þessu ákvæði þingskapanna um úrslit mála. Ég man að vísu eftir líku dæmi um forsetaúrskurð í Ed., sem, fell á þann hátt, að málið var talið samþ., þó að það fengi ekki nema helming atkv. í þd. En það mun ekki hafa gerzt alveg með sama hætti og nú. Ég man ekki betur en að þáv. forseti krefði hlutaðeigandi þm., sem ekki greiddi atkv., um ástæður, en tók þær ekki gildar og felldi svo úrskurð á þá leið, að hann væri ekki atkvæðisbær. En þetta mál kom þá ekki til kasta forseta þessarar d. Nú liggur það aftur á móti í augum uppi, að það hlýtur að koma til kasta forseta þessarar d. að úrskurða um það, hvort þetta mál, sem hér liggur fyrir, ber rétt að. Og ef hann er beðinn um slíkan úrskurð, þá verður hann að úrskurða eftir sinni eigin skoðun, en má ekki láta sér nægja að vísa til úrskurðar forseta Ed. Að svo mæltu fell ég frá því að krefjast forsetaúrskurðar um þetta atriði, ef svo er sem hæstv. forseti upplýsir, að samkv. gerðabók Ed. sé þetta frv. afgr. þaðan með 9:7 atkv., því að það er náttúrlega lögmætt.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég skal að vísu beygja mig undir vilja ráðh. í þessu efni, ef hann hyggur, að það greiði eitthvað fyrir framgangi málsins að fresta að greiða atkv. um það nú. Ég sé satt að segja ekki, hvaða breytingar í þessum till. það eru, sem geta leitt til samkomulags um þetta mál. Það er búið að þæfa svo mikið um það.

Forseti (JörB): Ég verð að byggja á því, sem stendur í gerðabók Ed., og læt því nægja að lýsa því yfir, að umr. verður haldið áfram.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég get ekki svara) þessu alveg tæmandi. Það verður nokkuð eftir ástæðum á hverjum stað, en yfirleitt er gert ráð fyrir, að þessi heimild verði notuð. Ég skal, af því að ég er svo samningalipur, verða við þeim tilmælum fyrir mitt leyti, ef n. getur fallizt á það, að brtt. verði geymdar til 3. umr., og vona ég, að andstæðingar frv. meti það að verðleikum og tefji ekki fyrir frv. til 3. umr.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Við hv.þm. Hafnf. eigum eina brtt. við 4. lið frv., sem mælir svo fyrir, að á árinu 1936 skuli aðeins greiða prestum 35000 kr. þess embættiskostnaðar, sem ræðir um í þeim l., sem fjalla um uppbót á launum presta. Þessi upphæð nemur 65000 kr., og er því hér um 30000 kr. lækkun að ræða á launum presta. Það má segja sama um þetta eins og hv.þm. Borgf. sagði í öðru sambandi, að mönnum er óljúft að gera slíkar till., en þa6 er að sjálfsögðu hin knýjandi sparnaðarþörf, sem veldur því, að þessi till. er fram komin. Byrjunarlaun presta eru lægstu laun embættismanna, en þau hækka um 1000 kr. á nokkrum árum, svo að það er mikill munur á kjörum á byrjunar og beztu launum presta. Till. okkar hv.þm. Hafnf. fer fram á, að þessum 35000 kr. skuli, ef till. um niðurfærslu verður samþ., þannig hagað, að svo miklu leyti sem upphæðin hrekkur til, að þeir, sem eru á byrjunarlaunum, missi einskis í, en niðurfærslan komi aðeins niður á þeim, sem komnir eru í hæsta launaflokk. Ég held, að þetta sé hyggilegra heldur en að skipta þessum 35000 kr. jafnt niður á milli allra presta. Eins og kunnugt er, má telja, að í rauninni sé ekki lífvænlegt á byrjunarlaunum presta, nema á tiltölulega fáum stöðum í landinu, þar sem prestar geta skapað sér aðra launaða atvinnu auk embættisins, eða þar, sem embættisreksturinn er svo umfangsmikill, að hann gefur af sér aukatekjur, en það er tiltölulega óvíða. En svo kemur eitt veigamikið atriði til greina, sem mælir með því, að hv. d. fallist á þessa till. Mér er kunnugt um það frá námsárum mínum í háskólanum, og ég veit, að það er svo enn þann dag í dag, að mikill meiri hluti manna, sem námi lýkur í háskólanum, er meira og minna skuldugur, og með tilliti til þessa hefir okkur þótt sanngjarnt, að fé það, sem hér um ræðir, væri fyrst og fremst látið renna til þeirra presta, sem eru nýkomnir frá prófborðinu og við lægst laun búa, en þurfa samt flestir að borga námsskuldir meira og minna. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þessa till. okkar, en ég vona svo að lokum, að hv.þdm. sjái sér fært að samþ.till. Skal ég svo taka það fram, sem liggur í hlutarins eðli, að till. verður tekin aftur, ef 4. tölul. 1. gr. nær ekki samþykki.

Sigurjón Á. Ólafsson [óyfirl.]: Ég hafði búizt við, að þetta mál kæmi ekki fyrir hér í kvöld, en úr því að svo er, þá ætla ég að segja nokkur orð, sem lýsa minni afstöðu til málsins. Í þessum umr. hefir verið vitnað í mál, sem lágu fyrir síðasta þingi og voru um einkaleyfi. Ég skal játa, að ég var með einkaleyfi til þess að vinna vikur innanlands og gera að verzlunarvöru erlendis. Ég veit ekki, hver árangur hefir orðið af þessu, en mér fannst skoðun manna á því máli þá vera sú, að rétt væri að lofa mönnum að reyna þetta. Ég var með því af þeim ástæðum, að þetta væri fundið fé, af það gæti borið árangur. Á sama þingi var annað mál til umræðu um einkaleyfi, sem var lagt á móti af ýmsum áhrifamönnum þessa lands, m. a. af því, að það gat verið um svo mikið verðmæti að ræða, sem ekki ætti að lenda í höndum einstaklinga, heldur gæti ríkið sjálft tekið þetta að sér. Ég var á móti því að veita slíkt einkaleyfi. Nú liggur fyrir frv. um að veita einkaleyfi til innlendrar framleiðslu úr innlendu efni. Það er virðingarvert, að til eru í landinu menn, sem komið hafa auga á, að í landinu eru til efni, sem má vinna úr vöru þá, er hér er gert ráð fyrir. Ég hefi ekki neina sérþekkingu á því, hvort hér er um mjög kostnaðarsama tilraun að ræða. En ég hefi heyrt, að þessi tilraun mundi ekki vera mjög kostnaðarsöm og að frekar ódýrt mundi að vinna þessi efni. Ég hefði að sumu leyti helzt óskað þess, að þetta mál hefði verið látið bíða, en það er víst ekki um það að tala. En höfuðatriðið fyrir mér er það, að ég vil yfirleitt ekki, að gengið sé inn á þá braut að veita einstökum iðjuhöldum einkaleyfi til innlendrar framleiðslu. Ég er t. d. sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að við hefðum nú ekki smjörlíki með því verði og þeim gæðum, sem við nú höfum það, ef veitt hefði verið einkaleyfi til þess að framleiða það. Af því að menn hafa verið frjálsir að því að framleiða þessa vöru, hafa þeir keppzt um að vanda hang sem bezt og jafnframt lækkað verðið. Nú er það vitanlegt, að einkaleyfi í höndum einstaklinga hafa ósjálfrátt í för með sér þá aðstöðu þeim til handa að leggja það verð á sína vöru, sem þeim vel líkar. Þegar svo er komið, þá er ekki nema ein leið til, sem er í samræmi við stefnu okkar jafnaðarmanna, og það er, að hið opinbera taki framleiðsluna í sínar hendur og setji sanngjarnt verð á vöruna. Hér er um að ræða vöru, sem við höfum hingað til flutt inn frá útlöndum. Ég man að vísu ekki, hvað það nemur mikilli upphæð af erlendum gjaldeyri, en það mun vera eitthvað nálægt 1/2 millj. sem við höfum orðið að borga fyrir þessa vörutegund. Án málningar er ómögulegt að vera, og þess vegna er ekki nema eðlilegt, að upp rísi raddir um það að reyna að vinna hana í landinu sjálfu, bæði til þess að skapa atvinnu við það, og eins að spara þann gjaldeyri, sem ella mundi fara út úr landinu. En ég vil, eins og ég sagði áðan, að þeim, sem sjá sér möguleika til þess að ráðast í þetta, sé það frjálst, og að engum sé veitt sérstaða í þessum sökum fram yfir annan. Mér virðist, að þessarar stefnu hafi alls ekkert verið gætt í meðferð málsins. Ég minntist hér á smjörlíkisgerðina áðan. Ég veit ekki til, að neinum hafi verið veitt einkaleyfi til slíks iðnaðar; sama er að segja um konfektgerðina og ölgerðina. Það er hverjum manni frjálst að fást við slíkt, sem treystir sér til að leggja út í það. Ég skal svo benda á eitt enn. Eftir að hætt var að vinna dúka á heimilunum og ullarverksmiðjurnar risu upp, hefir mikið verið takmarkaður innflutningur á dúkum. Mundi það því vera mjög óheppilegt, ef ein verksmiðja réði verðinu á dúkunum Af þessum ástæðum tel ég mjög varhugavert að veita einkarétt til slíkrar framleiðslu, sem hér um ræðir. Í þessu frv. er enginn varnagli settur við því, að leyfishafarnir geti sett ótakmarkað verð á vöruna. Það eina, sem hér er lagt við, er, að ef leyfishafarnir hafa ekki notað þennan rétt áður en 2 ár eru liðin, þá má svipta þá sérleyfinu. Fyrir mér skiptir það engu máli, eða a. m. k. mjög litlu, hvort hér eru á ferðinni einhverjir menn með samskonar tilburði um að vinna málningu úr innlendum efnum. Fyrir mér er þessi tilhögun jafnfjarstæð, hvort heldur einkaleyfið er veitt 4 mönnum eða 2. Það er nákvæmlega sama einkaleyfið, þó að fleiri séu komnir inn í það, en hitt er rétt, að ég tel það í raun og veru ekki einskisvert, að þegar við setjum á stofn verksmiðju til þess að vinna málningu bæði úr innlendu og erlendu efni, og þegar reynslan hefir leitt í ljós, að nóg innlent efni er til þess að vinna úr, að það kostar ekki mikið að bæta við vélum til þess að vinna málningu úr innlendu efni samtímis og unnið er úr erlendu efni. Ég hefi hugsað mér, að þetta væri nóg verkefni fyrir tvær litlar verksmiðjur, en ég er alveg á móti því að veita einstökum mönnum, hverju nafni sem þeir nefnast, einkaleyfi til þess að reka hvort heldur er svona fyrirtæki eða einhver önnur. En hinsvegar tel ég rétt og sjálfsagt, að hið opinbera taki slíka framleiðslu í sínar hendur, þegar það er vitanlegt, að það varðar alþjóðarheill. Ég skal geta þess að lokum, að ég tel, að þetta mál hefði mátt bíða það sem eftir er af þessu þingi, og það hefði verið skemmtilegri meðferð á málinu að láta það hverfa út af dagskrá og koma þar ekki meira það sem eftir er af þessu þingi.

Forseti (JörB): Ég skal aðeins geta þess út af atkvgr. um þá brtt., sem ég ber fram á þskj. 906, að ég hefi hugsað mér - og tel það líka fullkomlega þinglegt - að bera brtt. einstakra þm. upp við þá stafliði, sem eftir eru í frv., þegar búið er að samþ.brtt. mína, enda séu þær fluttar á eftir frvgr. og stílaðar við frv., þá geta þær allar komið til greina. En ef meiri hl. fellst é mína brtt., þá mun ég bera hana upp í einu lagi 

Páll Zóphóníasson Ég skal ekki segja mikið um þetta mál. Ég vildi aðeins taka það fram, að það gladdi mig að heyra hv.þm. Vestm., sem telur sig fulltrúa sjávarútvegsmanna, lýsa því yfir, að hann teldi það ekkert aðalatriði fyrir fiskframleiðendur að geta tryggt sér markað á Ítalíu með því að kaupa vöru þaðan. Ég vona, að menn hafi tekið eftir þessu og minnist þess í sambandi við það, sem síðar kann að verða sagt, að hann er svo vongóður og bjartsýnn, þrátt fyrir alla erfiðleikana, sem um hefir verið kvartað, að honum finnst það ekkert aðalatriði að geta selt svolítið meira af fiski til Ítalíu.

Thor Thors Ég geri ráð fyrir, að þetta frv. muni síðar verða álitið eitt af furðuverkum þessa þings, þó að þar megi eflaust finna hvert furðuverkið öðru merkilegra, þegar fram líða stundir og reynsla tímans er á fallin. Eitt þeirra var frv. til l. um bráðabirgðabreyt. nokkurra l. í 8 liðum, sem lagt var fram á fyrri hluta þessa þings. Nú á að bæta þar við nærri bráðabirgðabreyt. í 16 liðum um óskyldustu efni. Lagabreytingin, sem samþ. var á fyrra hluta þingsins, fjallaði m. a. um bifreiðaskatt og tóbak. Nú á að bæta við prestum, kvennaskólanum, tilbúnum áburði, búfénaði o. s. frv. Hér er hrúgað saman í eitt frv. brtt. um svo að segja allt milli himins og jarðar. Hefir verið á það bent af ýmsum hv.þm., hve óviðurkvæmilegt það er að blanda þannig saman óskyldustu málum, að láta brtt. við margskonar l. koma fram sem brtt. við einstakt frv. Ég ætla nú ekki að fara að ræða um alla þessa 16 liði, vil aðeins minnast á fáein atriði, til þess að gera grein fyrir atkv. mínu. 3. liðurinn er um það að fella niður prentun á umræðuparti Alþt. Árin 1935 og 1936. Ég er þessu algerlega mótfallinn. Það er látið í veðri vaka, að þetta eigi aðeins að vera bráabirgðabreyt. En reynslan af þeim bráðabirgðabreyt. á l., sem gerðar hafa verið undanfarin ár, hefir verið sú, að þessar breyt. hafa verið teknar upp aftur frá ári til árs. Nær allar breytingarnar frá fyrra hluta þessa þings hafa verið endurtekningar á bráðabirgðabreytingum frá 1933. Og ég er hræddur um, að eins myndi fara um þetta atriði, að haldið yrði áfram að framlengja breytinguna. Þetta myndi því ekki vera annað en fyrsta sporið að því að hætta með öllu prentun þingtíðindanna og loka þar með að miklu leyti þinginu fyrir þjóðinni. Þetta væri því stórkostlegt spor í afturhaldsátt, ef fram næði að ganga. Alþingi hefir nú staðið hér frá því 1845, en þótt oft hafi á þeim tíma árað illa hjá íslenzku þjóðinni, hefir aldrei verið sýndur slíkur vesaldómur og kotungsháttur, að ástæða hafi þótt til að varna þjóðinni að fylgjast með því, sem gerzt hefir á Alþingi. Nú ætla svokallaðir framsóknarmenn að fara að innleiða þetta nýja tímabil. ýmsum óhlutvöndum mönnum kann að vísu að koma það vel, að ekki sé hægt að sýna skjallega, hvað sagt hefir verið á Alþingi, og þeir hlakka eflaust til, ef þessi breyting skyldi komast á. En það fer illa á því, að þeir, sem þykjast vilja halda á lofti lýðræðishugsjóninni, skuli gerast forgöngumenn að lokun Alþingis. - Þó að sporið væri né ekki stigið allt til að byrja með og haldið áfram að skrifa ræðurnar, þá væri það lokuð bók öllum almenningi, og jafnvel líka þm. að miklu leyti. Það er reyndar sagt, að þeim fækki, sem þingtíðindin lesa, og efast ég ekki um, að það sé rétt, en þó eru áreiðanlega fjölmargir menn hér á landi, sem ánægju hafa af því að fylgjast með því, sem á Alþingi er sagt. Og það verður að segja, að prentuð þingtíðindi eru til ómetanlegs gagns í stjórnmálabaráttunni, ekki sízt hér á landi, þar sem mönnum hættir svo mjög til útúrsnúninga og rangfærslu. Lokun Alþingis myndi því stuðla mjög að því að færa stjórnmálabaráttuna hér heima í átt skrælingjaháttarins. Ég mun því hiklaust greiða atkv. gegn þessu tilræði við lýðræðið, sem till. felur í sér, eins og ég greiddi atkv. á móti till. um að hætta að skrifa ræðurnar. Þá er 4. liður þessa frv., sem fer fram á að spara að nokkru leyti við prestastéttina greiðslu embættiskostnaðar, að fresta að nokkru framkvæmd l. nr. 36 frá 1931. Þar segir í 1. gr.: „Sóknarprestar frá greiddan ferða- og skrifstofukostnað embættis síns, með 500 eða 700 kr. hver, og fer upphæðin eftir stærð prestakalla, erfiðleikum og kostnaði við þjónustu þeirra.“ Hér er um að ræða örlitla launauppbót hjá þeim starfsmönnum ríkisins, sem einna lægst eru launaðir, og er þó ekki hægt að kalla þetta hreina launauppbót, þar sem prestar hafa oft mikinn kostnað af ferðum og skrifstofuhaldi. Sjá allir, hver höfðingsskapur felst í því að ætla að klípa þannig nokkrar krónur af prestum, þeirri stétt, sem einna smánarlegast er launuð af starfsmönnum þjóðfélagsins. Það getur verið, að ýmsir hv.alþm. séu á móti launagreiðslum til presta, en þá væri karlmannlegra og heiðarlegra að koma með till. uni að afnema alveg prestastéttina. Það væri a. m. k. ákveðin stefna. En hér er verið að vega aftan að ákveðinni stétt manna. Það er ekki ástæða til að þessu sinni að fara til í almennar umr. um prestastéttina eða það, sem hún hefir unnið í þágu íslenzkrar menningar. En ég held, að þeir, sem vilja leggja til atlögu við prestastéttina, ættu að fresta atlögunni, þangað til þeir geta vegið stærra en gert væri með því að samþ. þessa till. Þá er liðurinn, sem snertir landhelgisgæzluna. Hv. þm. Vestm. hefir rætt allrækilega um brtt., sem við berum fram sameiginlega við þennan lið. Við viljum ekki, að varðskipin séu seld. Það þótti ekki svo lítill viðburður, þegar þjóðin eignaðist varðskip, ekki sízt meðal sjómanna. Hvert varðskip þótti nýr fengur og vegsauki, tákn þess, að þjóðin væri að verða sjálfri sér nóg. Nú vilja framsóknarmenn stíga spor í þessu máli, ekki fram, heldur aftur, þeir vilja fækka varðskipunum og taka upp smábátarekstur í staðinn. Mun síðar verða litið svo á, að hér sé verið að stíga spor til vansæmdar, sem orðið geti þjóðinni dýrt. Það er öllum vitanlegt, að smábátar geta ekki í óveðrum og stórsjó, sem oft geisar hér við strendurnar, annast gæzluna á við eimskipin. Alþingi eru alltaf að berast óskir frá sjómönnum um bætta landhelgisgæzlu. Það verður því að teljast einkennilegt svar, sem Framsókn er að veita sjómönnum með þessari till., og því einkennilegra, ef þess er gætt, að meðan andstæðingar framsóknarmanna fóru með stjórn, voru þeir látlaust svívirtir fyrir að halda ekki uppi nógu öflugri landhelgisgæzlu. Ef það kom fyrir, að varðskipin urðu að liggja í höfn lengur en venja var til, voru stöðug klögumál í blöðum þeirra. En slíkar eiga svo að verða aðgerðir þeirra, sem nú fara með völdin. Þá er 16. liður þessarar halarófu um kvennaskólann í Rvík. Þar er verið að gera tilraun til að leggja hann að velli, án þess að nokkuð hafi verið ráðgazt um við skólastjórnina. Skólinn hefir nú starfað í 60 ár, og verður ekki um það deilt, að hann hefir átt mikinn þátt í því að mennta íslenzku kvenþjóðina. Flestum sanngjörnum mönnum mun þykja leitt, ef þessi stofnun verður niður lögð, en með þessari till. er beinlínis stofnað til þess. Ég vænti þess, að þeir hv.þm. verði ekki margir, sem greiða þessari till.atkv. sitt. Um einstaka liði þessa frv. mætti margt fleira segja, en flest af því hafa aðrir þegar tekið fram. Ég vil aðeins láta það álit mitt í ljós að lokum, að slík afgreiðsla mála sem þessi muni verða þinginu til lítils sóma. Ég hygg, að slíkur sparðatíningur og nánasaháttur geti ekki orðið Alþingi til annars en vansæmdar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja umr. um þetta mál mikið. Ég tók fram öll þau atriði, sem máli skipta, þegar ég talaði áðan. Það, sem helzt er haft á móti þessu, er, að hér sé verið að veita einkaleyfi til þessarar framleiðslu og þess vegna sé alveg sérstök aðstaða fyrir þessa menn. Þessu er líkt, að mér skilst, við að geta einkaleyfi á því að framleiða smjörlíki og af og aðrar þessháttar vörur. En það er bara sá galli á þessari samlíkingu, að hún fær á engan hátt staðizt. Það er tvennu ólíku saman að jafna. En jafnframt koma þessir sömu menn, sem andmæla frv., með það, að ef hér væri um það að ræða að veita einkaleyfi fyrir einhverri sérstakri aðferð, þá gætu þeir verið meðmæltir því. En þetta er í raun og veru það, sem verið er að ræða um í þessu máli. Hver vill líkja því saman að vinna málningu úr innlendu efni og hinu, að framleiða öl? Það var vitað af öllum fyrir löngu, að það var auðvelt að framleiða öl og að til þess voru notaðar aðferðir, sem kunnar voru. Sama er að segja um smjörlíkið. En hér er verið að ryðja nýja braut, og það er einmitt það, sem skiptir máli. Þeir, sem hafa rannsakað þetta og eytt fé í það á undanförnum árum, hafa einmitt brotið ísinn og fundið sérstakar aðferðir til þess að vinna málningu úr innlendu efni. Og sú reynsla, sem þeir hafa þannig safnað saman með miklum kostnaði, vilja þeir að komi þeim til góða fyrstu 5 árin, þó undir þeim kringumstæðum, að öllum sé frjálst að keppa við þá á hann hátt að selja erlenda málningu og einnig að vinna málningu úr erlendu efni. Hví skyldum við ekki eiga að verðlauna þessa menn með því að láta þá fá þessa sérstöku aðstöðu, sem þó er ekki sérstakari en það, að það má keppa við þá á allan hátt? Hverja á að verðlauna, ef ekki þessa menn? Ef hv. d. samþ. þetta ekki, þá er það í ósamræmi við það, sem fram kom á síðasta þingi, að gefa nokkrum mönnum einkaleyfi til að framleiða úr vikur. Hér stendur nákvæmlega eins á. Enginn taldi það vera hættulegt, og það var það heldur ekki fremur en þetta. Ég álít því, að þau rök, sem færð hafa verið fram gegn frv., séu miklu fremur rök með því að samþ. frv. Hið eina, sem gert er, er að verðlauna það, að þessir menn hafa gerzt brautryðjendur á þessu sviði og hafa kynnt sér sérstakar aðferðir til að vinna úr íslenzkum hráefnum. Og þetta er gert fullkomlega samkeppnishæft bæði um verðlag og gæði, svo að það getur ekki verið hættulegt. Þetta einkaleyfi er líka svo takmarkað, að það er ekki af þeim ástæðum annars eðlis en frv., sem samþ. var hér í fyrra. Og með því að líkur eru til, að þeir menn, sem hafa rannsakað málið, hrindi því líka í framkvæmd, þá álít ég undir öllum kringumstæðum rangt að neita þeim um þessa heimild. Þar sem talað er um, að þetta hafi átt að vera heimild handa ráðh., en ekki eins og gengið er frá í 1. gr. frv. þá má segja, að ríkisstj. hafi á sínu valdi að koma því í framkvæmd, að þessir 4 menn vinni saman um málið, því að auðvitað er hægt að neita þeim um innflutningsleyfi, til þess að þvinga þá til að vinna saman um þetta mál á sanngjörnum grundvelli. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum þetta að svo komnu. En ég endurtek það, að mér finnst einkennilegt, ef ekki má samþ. frv. eins og það liggur fyrir, því að það hefir ekki verið bent á neitt, sem mælir á móti því.

1) ÞÞ: Enda, þótt ég sé þessu frv. samþykkur í ýmsum atriðum, þá eru hinsvegar í því mörg atriði, sem ég er mótsnúinn og að mínu áliti gera frv. meingallað, og segi ég því nei.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég verð að segja, að ég sakna þess, hvað málið hefir verið lítið rætt hér í hv. d., einkum vegna þess, að ég býst við, að 2. umr. hafi farið fram þann eina dag, sem ég gat ekki sótt fund. Ég tel sjálfsagt, að mönnum gefist kostur á að ræða málið frá báðum hliðum. Það hagar svo til hér á þingi um stóru málin, að ef maður kynnist þeim ekki í n., þá er ekki auðvelt að kynnast þeim vel, og sérstaklega meðan málin eru í hinni d., þá lætur maður þau liggja á hillunni og hugsar sér að kynnast þeim, þegar þau koma í þá d., þar sem maður á sæti, en ég veit ekki, hvert maður á að sækja sér fræðslu til þess að kynna sér mál, þegar afgreiðsla þeirra er þannig, að þegar þau koma úr n., þá hefir hún ekkert um málin að segja; þetta eru kannske stórir lagabálkar, og maður fær ekki neina skýringu á þeim. Ég hefi ekki haft sérstaklega mikil skilyrði til þess að kynna mér þetta mál, og þó að ég hafi fyrir löngu síðan lesið yfir ástæðurnar fyrir frv. eins og það kom fram, þá hefði ég mjög óskað eftir, að umr. hefðu farið fram, sem ekki hefðu þurft að vera langar, en að það hefði þó a. m. k. nokkurnveginn verið lýst aðalatriðum málsins, því að það er áreiðanlegt, að ef á annað borð verður nokkuð úr framkvæmdum eftir þessum l., þá er hér um mjög stórt mál að ræða. Það er sjálfsagt alveg rétt, sem hv.þm. S.-Þing. sagði, að sú viðleitni, sem kemur fram í þessu frv., hefir sjálfsagt allra manna samúð. Ég hygg, að öllum komi saman um, hvort sem þeir eru í sveitum eða kaupstöðum, og hvort sem þeir hafa sérstaklega hug á málefnum sveita eða kaupstaða, að straumur fólksins úr sveitunum til kaupstaðanna veldur miklum vandræðum og örðugleikum, og ef um verulegar umbætur í því efni væri að ræða, þá mundu þær sjálfsagt fá samúð, ekki einu sinni flestra, heldur allra manna, sem á annað borð vilja starfa að því, sem til gagns má horfa. Þess vegna hefði mér þótt vænt um, ef ég hefði fengið skýringar, sem hefðu gefið mér þá trú, að þetta þjóðarmein mundi læknast, þegar þetta mál kemur til framkvæmda, en ég hefi hana mjög litla, og ég byggi það ekki á þessu frv. út af fyrir sig. Ef þetta væri fyrsta tilraunin, sem gerð væri í þessa átt, þá hefði ég kannske haft þá barnalegu trú, að það mundi hafa stórkostleg áhrif. En þegar maður er búinn að sjá, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, er ekkert nema einn liður í þessu þrjátíu ára stríði, sem háð hefir verið hér á landi á þessu sviði, og þegar maður sér, að árangurinn er enginn annar en sá, að fólksstraumurinn hefir alltaf orðið örari og örari úr sveitunum, þá hefir maður ekki mikla trú á því, þegar verið er að setja l., sem lítur ekki út fyrir, að neinn þjóðaráhugi sé fyrir, að það séu nokkrar líkur til, að það verði að gagni. Þann tíma, sem ég hefi verið hér á þingi, hefir það alltaf verið eitt af aðalmálum þingsins, hvernig hægt væri að halda fólkinu í sveitunum. En það var dálítið villandi, sem hv.þm. S.-Þ. var að tala um, að nú um allangt skeið hefði verið við völd sá flokkur, sem hefði sérstaklega gert þetta að sínu stefnumáli, að halda fólkinu í sveitunum og bæta hag þess. Ég veit ekki betur en allir flokkar eigi óskilið mál í þessu efni, a. m. k. eins og þeirra starf hefir komið fram á þingi. Á þeim árum, sem aðalandstöðuflokkur hæstv. núv. stj. var við völd, 1924 -1927, veit ég ekki betur en að alltaf hafi verið gerðar ráðstafanir í þá átt, og þá voru gerðar þær ráðstafanir, sem reynzt hafa einna drýgstar. Það var einmitt á þessum tíma, þegar Framsfl. var í stjórnarandstöðu, að jarðræktarl. voru sett í framkvæmd. Þau voru sett áður en Framsfl. var nokkurs megnugur. Hann var að verða til rétt um það bil, sem sendimaðurinn úr herbúðum sósíalista kom í Framsfl. Ég man, að frsm. frv. var Þórarinn á Hjaltabakka, og ég man ekki betur en að allt þingið hjálpaðist að að setja þessi l.. En þar var sá galli á, eins og nú er, að þótt góð l. séu sett, þá er ekki hægt að framkvæma þau. L. stóðu eins og dauður bókstafur, þangað til íhaldsfl. hafði komið fjárhag ríkisins í það lag, að hann gat látið framkvæma þau ágætu ákvæði, sem voru í þessum l. Það má því hiklaust segja, að þessi flokkur, sem hefir svona mikinn áhuga fyrir að halda fólkinu í sveitunum, hafi ekki komið í framkvæmd þessum megintilraunum, sem gerðar hafa verið, og þeim einu tilraunum, sem hafa borið talsverðan árangur, því að það hefir hingað til reynzt svo, að það eina, sem getur stuðlað virkilega að því, að hagur manna í sveitum batni, er það, að þeim sé veittur styrkur til þess að koma jörðunum í lag. Ég veit ekki betur en að það hafi líka verið á þessum sömu árum, sem ræktunarsjóðurinn nýi var stofnaður, önnur aðalsúlan undir þessum framkvæmdum, sem hafa farið fram í sveitum. Svo hefir verið haldið áfram í þessu langa stríði; svo kemur byggingar- og landnámssjóður, sem hv.þm. S.-Þ. átti mikinn þátt í að koma áfram. Hann samdi það frv. upphaflega þannig, að enginn annar en hann einn gat verið með því, en eftir að mínir flokksmenn voru búnir að lagfæra frv. og breyta því svo, að það stóð ekki nema ein gr. óbreytt af því, sem frv. var upphaflega, var það samþ. Það hefir verið afnumið útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum, skattalöggjöfinni hefir verið breytt, að sem minnst af sköttunum lenti á sveitamönnum, en sem mest á þeim óguðlegu kaupstaðarmönnum. Það hefir verið reynt að hækka verð á landbúnaðarafurðum, þó að það hafi gengið misjafnlega í framkvæmdinni. Yfirleitt á öllum þeim þingum, sem ég hefi setið á, hafa verið gerðar endalausar ráðstafanir til þess að hefta þennan straum. Það hafa verið settir upp skólar úti um allt land með ærnum kostnaði. Þeir hafa líka átt að kyrrsetja fólkið í sveitunum, en um það er ég í efa, að þeir hafi þar borið tilætlaðan árangur. Ég held, að sumir þessir alþýðuskólar hafi verkað eins og dælur á fólkið, þeir hreint og beint dæla fólkinu úr sveitunum í kaupstaðina, þar sem hvorki eru rafmagnsljós eða miðstöðvar né önnur þægindi, sem fólkið býst við, í sveitunum. Svo kemur fólkið í skólana og nýtur þar þessara þæginda, sem það heldur, að sé sérkenni kaupstaðanna, og þá heldur það ekki ánægðara heim í sveitina aftur, þar sem þess bíður fámenni og skortur á þægindum. Ég held því, að skólarnir beinlínis kenni mönnum að vilja ekki sveitina aftur. Þeir blátt áfram hafa ekki getað haldið fólkinu í sveitinni, nema það sé kallað að halda því í sveitunum, að það sé þar á meðan það er í þessum skólum. það má segja í þessu sambandi, að það sé ekki betra, að fólkið fari í kaupstaðina og gangi í skóla þar, en það er vitanlegt, að skólarnir lokka fólkið, sem í kringum þá er. Margt af því færi annars ekki í skóla, en leitaði sér menntunar á þann hátt, sem Íslendingar urðu að gera áður, með bóklestri á sínum heimilum, og þá var miklu meiri menning í landinu en nú. Hvernig stendur á því, að svona hefir gengið, þegar alltaf er verið að gera ráðstafanir til þess að halda fólkinu í sveitunum? Hvernig stendur á því, að Molbúarnir gátu aldrei látið birta í kofum sínum, þá að þeir reyndu að bera ljósið inn í fötum? Þeir stóðu jafnundrandi yfir því eins og menn standa nú yfir því, að ekki skuli lukkast að halda fólkinu í sveitunum, hvernig sem þeir reyna, eins og hv.þm. S.-Þ. orðaði það svo fagurlega, að kaupa það til þess að vera kyrrt í sveitinni. Hvernig stendur á þessu? Það er auðséð, að hér er verið að berjast við eitthvað með aðferðum, sem ekki duga. Það er sýnt þrátt fyrir allar þessar ráðstafanir, að fólkið vill vera í bæjunum. Það flytur þangað, sem það vill vera, hvaða ráðstafanir sem menn reyna að gera til þess að hefta það. Það fer með fólkið eins og með tvö stöðuvötn, sem standa misjafnlega hátt, og svo er mjó rás á milli. Það heldur áfram að renna eftir rásinni, þangað til jafnt er orðið í báðum vötnunum. Eins er það með fólkið það leitar jafnvægis. Straumurinn heldur áfram, þangað til jafnvægið er fengið, og kemur þá stundum straumur til baka, því að oft vill heldur fara yfir markið, þegar allt er látið eiga sig. Nú gætu menn sagt að þetta væri predikun um, að ekkert ætti að gera. En það er alls ekki. Ég held, að það sé rétt af þjóðfélaginu að reyna að sjá rætur meinanna og reyna að bæta úr þeim, en þar eigum við allmikið eftir og miklu minna hægt að gera en menn halda. En það, sem menn verða framar öllu að varast, ef eitthvað er gert, það er að gera ráðstafanir, sem stangast hver á móti annari. En það er einmitt það, sem gerzt hefir hér. Um leið og gerðar hafa verið ráðstafanir til þess að halda fólkinu í sveitunum, hefir það beinlínis verið lokkað til þess að flytja í kaupstaðina. Það er gert m. a. með því að skapa því öryggi á mölinni, sem það hafði ekki áður en þær ráðstafanir voru gerðar. Þær hafa orðið til þess, að menn hafa yfirgefið grasnytina og þá möguleika, sem alltaf eru fyrir hendi til að draga fram lífið í sveitinni, þó að það sé kannske ekki eins skemmtilegt líf eins og menn halda, að sé í kaupstöðunum. Og ef menn kynnu að óttast, að atvinnan bregðist í kaupstöðunum, þá eru samtímis gerðar ráðstafanir til þess að geta sagt við fólkið: „Nei, góði minn, ef atvinnan bregzt, þá er ekkert annað en að láta ríkið kosta atvinnu handa kaupstöðunum, og ef þú færð ekki vinnu hjá þeim fyrirtækjum, sem þar eru, þá getur þú fengið atvinnubótavinnu. Þú getur líka treyst þinni atvinnuleysistryggingu, og ef þú getur ekki greitt iðgjaldið, þá verðurðu að sjá svo um, að l. verði endurbætt þannig, að ríkissjóður greiði iðgjaldið. Þú skalt því flytja í kaupstaðinn. Að vísu færðu þar hundalíf, en það er gaman að vera þar“. Þannig er í raun og veru predikað fyrir mönnum, og þótt undarlegt sé, þá gera það þeir sömu menn, sem mest fárast yfir því, að fólkið flykkist úr sveitunum. Og svo bera þeir fram þing eftir þing frv. eftir frv. um að stöðva þennan straum og styrkja landbúnaðinn, því að engir hafi það eins bölvað eins og bændurnir. Það er „agitationin“ til þess að halda fólkinu í sveitunum, að þótt verkamennirnir hafi lítið, þá hafi bændurnir það þó verst af öllum.

Þetta segir Mogginn líka

. Mogginn hefir aldrei verið að greina fólkið þannig í sundur eins og þeir flokkar, sem lifa ekki á öðru en því að vilja halda fólkinu í sveitunum og halda svo um leið þessar líka mjög svo fögru ræður um, hve indælt sé að vera þar og lokka fólkið til þess að vera þar kyrrt. Nei, það merkilega við þetta er það, að hér er verið að gera ráðstafanir alveg jöfnum höndum í báðar áttir. Um leið og verið er að kosta fé og heilabrotum til þess að halda fólkinu í sveitunum, þá er kostað um leið fé og heilabrotum til að gera sem álitlegast að flytja í kaupstaðina og útmála, hvað vont sé að vera í sveitunum. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, á að gera mikinn mun á þessu, svo mikinn, að fólkið ekki aðeins hætti að flytja úr sveitunum, heldur einnig að fólkið flytji úr kaupstöðunum og stofni nýbýli. Ég hefi verið að líta yfir ástæðurnar, sem færðar eru fram í grg. frv. Þar eru birtir búreikningar, og af öllum þeim búreikningum, sem ég hefi séð, eru það þeir einu búreikningar, sem hafa gefið afgang. Ég gæti hugsað, að þeir litu eins út, þegar þeir yrðu birtir, eins og þeir verða í reyndinni. Annars er ómögulegt að sjá á þessari grg., hvaða gæði nýbýlanna það eru, sem eiga að gera mönnum kleift að búa þar, fyrst það gengur svo ákaflega illa að fleyta lífinu fram á þeim jörðum, sem fyrir eru. Ég vil taka aðeins eitt dæmi, og það er kostnaðurinn við að húsa bæ í sveit. Hv. þm. S.-Þ. gat um það, að ekki væru mörg ný hús í sveitum, sem væru ekki byggð fyrir styrk úr byggingar- og landnámssjóði. Ég þekki persónulega mörg dæmi þess sem mætti sjálfsagt margfalda með 10 eða 100 til þess að fá út það, sem er, að maður hefir byggt hús á jörð með láni úr byggingar- og landnámssjóði og hefir með því eyðilagt sinn efnahag, svo að þótt hann hafi verið sæmilega stæður áður, þá hefir hann með byggingunni steypt sér í óbotnandi skuldir og hefir jafnvel hrökklazt frá jörð sinni. Mér er óskiljanlegt, hvernig sá bóndi, sem ekki stenzt að byggja hús á jörð, sem hann á fyrir, og hefir sæmilegar ástæður, á að geta staðizt að koma upp húsum, býli og búi og geta svo búið farsælum búskap. Mér er það óskiljanlegt, og ég skil það þú, því að ég veit, að þetta getur ekki átt sér stað. Það verður að stofna nýjan kreppulánasjóð eftir nokkur ár til þess að hjálpa þessum mönnum, sem hafa látið glæpast af búreikningum grg., rétt eins og þegar menn eru að ferðast á pólinn, og svo verður að senda á hælana á þeim hjálparleiðangur. Fyrir utan þann kostnað allan, sem af því leiðir að reisa nýbýli frá rótum, skilst mér, að sá, sem býr á nýbýlinu, eigi að greiða fyrningu af húsum sem svarar 1%, svo að hægt sé að byggja allt upp á nýtt eftir 40-50 ár. Þetta á allt að vera svo afskaplega fínt og flott! Ég veit ekki, hversu mikið þetta verður, en ég get vel hugsað mér það, ég skal játa, að ég man ekki. hvað húsnæðið er mikið, en við skulum hugsa okkur, að verði að borga 100-150-200 kr. á ári. Það er svona tvöfalt útsvarið, sem hann verður að borga til þess að gera það kleift að byggja upp aftur eftir 40-50 ár. Það er dálítil viðbót ofan á allt annað. Ég hafði haldið, að þetta gjald innheimtist vel! Nei, þetta getur ekki blessazt. Gamlir og góðir bændur hafa, þrátt fyrir allt það ljós, sem hefir verið borið í fötum inn í hús þeirra, komist í þau vandræði, sem kreppuráðstafanirnar hafa skýrast leitt í ljós, og þó halda menn, að það sé hægt að komast af með því að stofna dýrari býli, þó að þau séu kannske að sumu leyti hentug. Ég hefi litla trú á því, og skal ég koma að því síðar í sambandi við fleiri atriði í ræðu hv.þm. S.-Þ. Ég álít þetta ákaflega varhugavert og mikið efamál, hvort það borgar sig, bæði fyrir þjóðfélagið og sveitirnar líka, að taka þannig fé til þessara hluta, vitaskuld aðallega frá sjávarplássunum, til þess að koma þessum býlum upp. Ég efast stórlega um það. Þetta er alveg samskonar og það, ef einhver er of blóðlítill og á að lækna hann með því að dæla í hann blóði úr heilbrigðum líkama. Það væri hæpin ráðstöfun, ef því væri haldið áfram, þangað til heilbrigði maðurinn væri orðinn hálfdauður líka. En það er einmitt það, sem hér á að gera. Það á að taka blóð úr þeim, sem betur kemst af, og dæla inn í hinn og honum lofað að blæða út áfram þangað til báðir liggja dauðir. Nei, það, sem er langmesta atriðið fyrir afkomu sveitanna, er það, að sæmileg velmegun sé í bæjunum, þar sem er helzti markaðurinn fyrir afurðir bændanna. En það eru helztu ráðstafanirnar, sem gerðar eru fyrir sveitirnar, að leggja sí og æ meiri og meiri gjöld á þá, sem búa í kaupstoðum, og lækka allar tekjur manna þar og ætla sér með því að koma nýju lifi í landbúnaðinn. En það er eitt það, sem gerir, hvað þessar ráðstafanir hafa verkað lítið, að þær hafa samtímis verkað í þá átt að veikja þann almenning, sem átti að taka við þeim afurðum, sem landbúnaðurinn hefir haft aflögu. Ég vil þá minnast á hitt atriði þessa frv., samvinnubyggðirnar. Annað atriði þessa frv. er að stofna nýbýli, en hitt að þeir flytji saman og komi upp samvinnubúskap. Ég held, að það sé ýmislegt skynsamlegt í þessari hugmynd um samvinnubúskapinn, þrátt fyrir þessa hneigð, sem hv.þm. S.-Þ. var að tala um, að væri hjá sveitamönnum til að búa í dreifbýli. Það mega vera miklar andstæður í þeim mönnum, sem vilja fyrir hvern mun komast úr sveitinni í fjölmennið í kaupstöðunum, ef þeir vilja helzt búa svo langt frá öðrum í sveitinni, að þeir sjái ekki nokkurn mann. Það kann að vera, að það sé einn og einn maður, sem er þannig skapi farinn, en hitt er efalaust, að yfirleitt vilja menn heldur nábýli og það, sem af því leiðir. Menn vilja auðvitað vera út af fyrir sig og eiga sitt, en þeir vilja gjarnan vera þar, sem er nokkuð mikið af fólki samankomið. Ég get vel trúað, að samvinnubyggðirnar verði nokkurskonar sveitaþorp, sem muni draga sveitafólkið þó nokkuð mikið að sér. Það getur lent þar í dálitlum solli; það er ágætt, það vill fólkið hafa. Þar verður líka svo og svo mikill nágrannakritur, ósamlyndi og ófriður, sem er og hefir verið ein af helztu lífsnauðsynjum Íslendinga frá því fyrsta. Svo að ég get vel trúað því, að samvinnubyggðafélögin með öllum þeim ófriði og solli, er þeim mun fylgja, geti komið til með að draga fólkið til sin. En hvernig er það með þessar samvinnubyggðir? Hefir það fyrirkomulag ekki þekkzt áður? Ég man ekki betur en að í Danmörku væri eitt sinn mikið unnið að því að fá fólkið til þess að flytja út á sín lönd, eins og það var kallað, og búsetja sig þar. Þessum húsmannalóðum var skipt út úr löndum herragarðseigendanna og jarðeignaherrunum í Danmörku þótti þægilegra að ná í þetta fólk til þess að þræla fyrir sig eða til að heimta af því skatta og skyldur.

Var það ekki svo, að herrarnir ættu löndin, sem býlin voru reist á?

. Jú, og þeim þótti hentugt að ná til fólksins á þennan hátt, og þægilegra að þurfa ekki að búa saman við það á óðalssetrinu. Það getur vel verið, að þessar samvinnubyggðir þrífist, ef tala býlanna nær einungis að vissu hámarki. Ef fólkinu líkar þar vel, þá sækir það vitanlega þangað í sollinn og ófriðinn, og spyr ekki löggjafarvaldið um leyfi til þess. - Og þá kemur annað vandamálið, á hvern hátt verði hægt að hefta strauminn til samvinnubyggðanna, eins og nú til kauptúnanna. Og svo verður byrjað á einhverjum ráðstöfunum í þá átt. Svo er náttúrlega ekki um annað að tala en að þessu frv., eins og flestum öðrum, fylgi stofnun margra nýrra embætta. Fyrst og fremst er það nýbýlastjóri með ákveðnum launum, sem, eins og alltaf viðgengst nú á tímum, eru ákveðin af ráðherra. Og svo verður ekki langt þangað til þessi nýbýlastjóri þarf að fá nokkra menn í skrifstofu til þess að gegna hinum yfirgripsmiklu störfum! Þá er það nýbýlanefnd, þar sem hverjum nm. eru ætlaðar 10 kr. fyrir hvern fund, og svo stendur hér: „en þó ekki yfir 300 kr. á ári“. Form. n. kynni þá máske að halda fleiri fundi, ef til vill allt að 365 fundum á ári, til þess að auka tekjur nefndarmanna. Þá er ekki annar vandi fyrir höndum en að láta fjhn. flytja nýjar till. um aukna skatta og álögur, einkum á þá, er við sjóinn búa, - það er nú orðinn svo fastur siður. Svo vil ég snúa mér með örfáum orðum að hv.þm. S.-Þ., ef hann annars er nokkursstaðar nálægur. Hann virðist ekki vera hér í þd., nema hann feli sig einhversstaðar á bakvið, eins og fyrri daginn. Hv. þm. var eitthvað að tala um, að Framsfl. hefði jafnan viljað halda fólkinu í sveitunum. Ég hefi áður bent á, að það er eitt af þeim málum, sem ég held, að allir flokkar hafi verið sammála um, að hefta fólksstrauminn úr sveitunum til kaupstaðanna. Hv. um. var einnig að útmála það, hvernig útlitið hefði verið nú í landinu, ef ekkert hefði verið gert til þess af Framsóknarfl. að halda fólkinu í sveitunum, og taldi, að þá mundi það hafa verið eins og í Mið- og Norður-Englandi, þar sem fólkið hefir þyrpzt í borgirnar í iðnaðar- og námuhéruðunum. En aðstaðan hér á landi er náttúrlega á engan hátt sambærileg við það, sem er í Englandi. Stóriðnaðurinn í Englandi styðst við námurekstur og nálega dagleg verzlunarsambönd við önnur lönd og fjarlægar heimsálfur. En ef menn hinsvegar halda því fram, að það stafi eitthvert böl af því, að landbúnaðarþjóð verði skyndilega að meira eða minna leyti iðnaðarþjóð, þá er það ekkert annað en vitleysa, og einungis borið fram í þeim tilgangi að smjaðra fyrir landbúnaðinum. Þegar fólkinu fjölgaði sem örast í Þýzkalandi, þannig að það gat ekki lifað á landbúnaðinum, þá var stofnað til stóriðnaðar í borgunum, sem leiddi til þess, að margfalt fleiri gátu lifað í landinu og markaður aukizt fyrir landbúnaðarafurðir innanlands. - Það, sem gerzt hefir hér á landi, stefnir að miklu leyti í sömu átt. Eftir að kaupstaðirnir risu á legg, sem að langmestu leyti styðjast við sjávarútveg og iðnrekstur, þá hafa þeir tekið á móti því fólki, sem ekki gat haldið áfram að lifa á landbúnaði, svo að það hefir ekki þurft að flýja til Ameríku. Fólkið hefir því getað haldið áfram að lifa í landinu, enda hefir fólksfjölgunin aukizt mjög síðustu áratugina, eins og kunnugt er, og er mikill munur á því og þeirri blóðtöku, sem stafaði af fólksflutningunum til Ameríku á síðasta fjórðungi 19. aldarinnar. En vitaskuld er ekki hægt að líkja þeim breyt., sem hér hafa orðið á atvinnuháttum þjóðarinnar, við stóriðnaðarþjóðirnar. Með því, sem ég nú hefi sagt, er ég ekkert að lýsa því, hvernig hefði verið umhorfs hér á landi, ef ekkert hefði verið gert fyrir landbúnaðinn af því opinbera. mér er ómögulegt að hugsa mér að það hefði getað komið fyrir, og veit ekki, hvernig það hefði mátt ske. Það hefir alltaf verið varið fé úr ríkissjóði til ýmiskonar framkvæmda í landinn, vega, brúa, síma, vita og allskonar umbóta fyrir sveitirnar. Það kann að vera, að í kaupstöðunum hefði nú verið nokkru fleira fólk, ef Framsfl. hefði aldrei náð völdum í landinu, - ég skal ekkert um það fullyrða. En ég er viss um, að atvinnuvegirnir hefðu nú staðið í mjög miklum blóma og haft góða afkomu, ef Framsfl. hefði aldrei fengið aðstöðu til að sliga þá, með þeirri skattapíningu, sem hann hefir beitt í sinni stjórnartíð. Það mætti því með miklu meiri rétti snúa við ummælum hv.þm. S.-Þ. og segja, að ef sneitt hefði verið hjá þeim fjármálaafglöpum, sem Framsfl. hefir framið síðastl. 7-8 ár, þá hefði nú verið miklu fleira fólk við framleiðslustörf í sveitunum, meiri markaður fyrir landbúnaðarafurðir í kaupstöðunum, og afkoman yfirleitt betri bæði til sjávar og sveita. Skipaflotinn væri nú endurnýjaður og aukið við hann nýjum togurum, ef útgerðarmönnum hefði ekki sífellt verið ógnað með auknum sköttum og álögum, og ef hv. 4. þm. Reykv. og samherjar hans væru ekki sífellt að ógna með krepptum hnefum og hrópyrðum um að eyðileggja atvinnurekendurna í kaupstöðunum og taka af þeim togarana. Það er ekki aðeins hnútasvipa skattaplágunnar, sem útgerðarmenn og einstakir atvinnurekendur verða undir að búa, heldur mannskemmdasvívirðingar í blöðum og á opinberum fundum, og jafnvel hér á sjálfu Alþingi. Mér finnst það, satt að segja, næstum óskiljanlegt, að útgerðarmenn skuli geta fengið sig til þess að halda atvinnurekstrinum áfram undir þeim skilyrðum, sem þeir eiga nú við að búa, þar sem stefnt er að því, vitandi vits, af hálfu löggjafarvaldsins (stjórnarflokkanna) og leiðtoga verkalýðsfél. að lama vilja og getu einstaklinganna til sjálfstæðs atvinnurekstrar, til þess að flýta sem mest fyrir því, að ríkið og bæjarfélögin taki við útgerðinni. Þessi stefna hefir ráðið lögum og lofum hér á landi síðastl. 8 ár. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvort bezta ráðið til þess að halda fólkinu í sveitunum er fólgið í því, að lama atvinnurekendurna í kaupstöðunum. En ég tel meiri líkur fyrir því, að þegar markaður fyrir afurðir bænda er eyðilagður í kaupstöðunum, þá verði ekki léttara fyrir fólkið að lifa í sveitunum. Og ég geri ráð fyrir, að þessi óhæfilega aðbúð, sem stjórnarflokkarnir veita atvinnurekendum á öllum sviðum, leiði til þess, að landbúnaðurinn verði lagður í rústir. - Þess vegna væri miklu réttara að rífa gat á þakið á kofanum og lofa sólinni að skína þar inn, heldur en að ætla sér að bera sólskinið inn til bændanna í fötum. Hv. þm. S.-Þ. gat þess, að í einu héraði hefði talsvert verið unnið í þá átt að fjölga býlum á einstökum jörðum, án nokkurs stuðnings frá því opinbera. Ég geri ráð fyrir, að þetta hafi verið í hans kjördæmi. Það hlýtur að vera eitthvað leyndardómsfullt við þétta, frá sjónarmiði þeirra manna, sem halda, að engar umbætur geti átt sér stað nema með framlögum frá ríkinu og vilja láta það eiga atvinnutækin og reka þau. - Hvernig stendur á því, að íbúar þessa héraðs hafa beitt sér fyrir félagslegum umbótum og framkvæmdum á því sviði upp á sitt eindæmi? Það hlýtur að vera þessum hv.þm. ráðgáta, þar sem hann hefir enga trú á einstaklingsframtakinu og vill koma öllum einkarekstri fyrir kattarnef. Hvernig stendur á því, að þeir hafa safnazt í kaupfélög og ráðizt í önnur fyrirtæki, stofnað til margbýlis á einstökum jörðum o. s. frv., alveg án opinberra ráðstafana eða aðgerða? Það er af því, að héraðsbúar hafa borið í brjósti svo þróttmikla ættjarðarást og brennandi áhuga, að þeir réðust til umbóta á kjörum sínum án þess að krefjast styrks eða borgunar fyrir það af opinberu fé. Sem sagt, það hefir verið þar gat á kofanum, sem hefir borið héraðsbúum betri birtu heldur en ef sólskinið hefði verið flutt inn til þeirra í fötum ! Ég er að vísu ekki eins kunnugur í Þingeyjarsýslu og hv.þm., en ég hygg, að einkaframtakið hafi vísað héraðsbúum á bjargráðin. Og mér finnst það mjög gleðilegt, að þeir skuli enn hafa búið að þeirri birtu, sem barst þeim í gegnum kofaþakið og örvaði þá svo mjög til framkvæmda í félagslegum efnum. - En ég er hræddur um, að þeir séu nú orðið ekki eins skarpskygnir í stjórnmálunum og þeir hafa ef til vill verið áður, og dreg ég þá ályktun af því, hvernig fulltrúa þeir völdu sér við síðustu alþingiskosningar. - Það er að vissu leyti gleðilegt að geta sem lengst varðveitt barnið í sál sinni, eins og hv.þm. S.-Þ. virðist hafa tekizt að nokkru leyti, svo sem ályktanir hans bera of greinilegan vott um. En þó er það óneitanlega dálítið broslegt, þegar hann heldur því fram og slær því föstu, að nýbýlamennirnir muni ekki koma til með að skulda fyrir annað en bústofninn. Það má með sanni segja, að hér birtist hin heilaga einfeldni hv.þm. í allri sinni nekt. Ég vil leyfa mér að benda á eitt samanburðardæmi til skýringar á því, hvað þessi ályktun hv. m. er fáránleg. - Það hefir löngum verið vitnað til þess, að þegar kaupfélögin voru stofnuð hér á landi, þá var það þeirra fyrsta og æðsta boðorð, að félagsmennirnir skyldu verzla skuldlaust. Var það ekki m. a. eitt af helztu boðorðum kaupfélags Þingeyinga? Skuldlaus verzlun var eitt af stefnuskráratriðum kaupfélagsskaparins, bæði í Englandi og hér á landi, sem hratt félögunum af stað og gaf þeim byr undir vængi í upphafi. Hvernig hefir því verið fullnægt í framkvæmdinni? Um það þarf ekki að fjölyrða. Kaupfélögin eru og hafa verið langstærstu skuldakóngar yfirleitt, sem þekkst hafa hér á landi. Og þó að miklu hafi verið fórnað til þess að hreinsa til í félögunum og fá skuldir þeirra gerðar upp og byrjað aftur á nýjum grundvelli, þá hefir ekki tekizt að fylgja þeim ásetningi að reka skuldalausa verzlun. Samvinnumennirnir hafa hvað eftir annað stofnað ný verzlunarfyrirtæki undir merki hinna gömlu og góðu vígorða um skuldlausa verzlun, en þeim hefir aldrei lánazt að fullnægja þeirri kröfu. - Nú er hér til meðferðar löggjöf um nýjar framkvæmdir og félagsskap meðal bænda, stofnun nýbýla og samvinnubyggða. Og það er gert ráð fyrir, að nýbýlabændurnir hafi engar skuldir, nema lítilsháttar fyrir hluta af bústofni sínum. Ef aðrar áætlanir, sem þetta frv. byggist á, eru álíka barnalegar og þessi, þá hefi ég ekki mikla trú á því. Ég hefi ekki trú á, að það takist, að koma miklu sólskini inn í þá nýbýlakofa. Hv. þm. var að tala um, að sæmilega efnaðir menn mundu verða fúsir til þess að stofna nýbýli. Það kann að vera, að einhverjir bændasynir með bústofn í höndum ráðist í það. Og vera má, að þeir geti byrjað nýbýlabúskapinn að miklu leyti skuldlaust. En ef býlafjölgunin á að byggjast á því, að menn flytji þangað af mölinni úr kaupstöðunum, þá verða þeir ekki til þess, sem nokkur efni hafa, að flytja úr kaupstöðunum í sveitirnar, heldur fátæklingarnir, sem ekki draga uppi í kaupstöðunum og fá þar ekki atvinnu. Það þýðir ekki að vitna til þess, þó að sumir sæmilega efnaðir kaupstaðabúar leggi nú fé sitt í að rækta jörðina. Það dugir ekki að draga af því þá ályktun, að þeir muni að sjálfsögðu rjúka til og stofna nýbýli. ýmsir verja efnum sínum til þess að safna bókum og listaverkum, en aðrir leggja peninga sína í jarðrækt, byggingar o. s. frv. Fer þetta eftir eðli og upplagi hvers og eins. Nei, það eru þeir, sem enn dvelja í sveitunum, er stofna vilja nýbýli, og þeir fátæku úr kaupstöðunum, sem ef til vill óska að flytja út á landið. Þess vegna má helzt ekki gera ráð fyrir því, að þeir geti lagt fram fé af sjálfsdáðum. Ef það er gert að skilyrði fyrir því, að þeir fái styrk til nýbýla, þá verða þeir að fá þarf að láni hjá einstökum mönnum; og þá byrja þeir búskapinn með meiri skuldum en því stofnláni, sem gert er ráð fyrir í frv. Ég er því hræddur um, að sú ósk og fullyrðing hv.þm. S.-Þing. rætist ekki, að nýbýlamennirnir byrji búskapinn skuldlaust. Annars er það höfuðgallinn á þessu frv., og sá, sem ég óttast mest, hinn sami og við hv.þm. S.-Þ. vorum að tala um í gær, í sambandi við frv. um heimild fyrir sýslu- og bæjarfélög til að stofna skóla með skylduvinnu, að það komi alls ekki til framkvæmda, vegna þess, að það verði svo fáir til að gefa sig fram um að reisa nýbýli. Náttúrlega verða einhverjir til þess, og þá sennilega þeir, sem minnstur veigur er í. Annars mun reynslan leiða í ljós hvað framtíðin ber í skauti sínu í því efni. Ég verð að segja það, að ég er dálítið undrandi yfir því, ef svo er, að bændur séu yfirleitt mjög ginkeyptir fyrir þessu máli; ég veit ekki, hvers vegna það ætti svo að vera, og sennilega hefir það alls ekki komið í ljós. Þetta er eitt þeirra mála, sem þingið flýtir sér að afgr. án umr., a. m. k. í þessari hv. d. Enda get ég ekki séð, að þetta frv. geri neitt annað en að þrengja að þeim bændum, sem nú eru fyrir í sveitunum, á allan hátt. Ef þessi lög væru mikið notuð og mörg nýbýli reist, þá fá þau svo og svo mikið af jarðræktarstyrknum, að vísu í öðru formi og undir öðru yfirskyni. En eftir því sem ríkissjóður veitir meira fé til nýbýla og nýræktar í sambandi við þau þá hefir hann minna fé til þess að veita bændum almennt til jarðræktar og annara búnaðarframkvæmda. Það á að draga úr þeim fjárframlögum, sem bændur fá nú, og verja því aftur til nýbýla. Gert er ráð fyrir að starfrækja ræktunarsjóð og byggingar- og landnámssjóð í tvennu lagi hvorn fyrir sig; eða m. ö. o. sagt, við hliðina á Búnaðarbanka Íslands, sem nú hefir það verkefni að styðja bændur til jarðræktar og húsabygginga, á að koma ný lánsstofnun, sem keppir við hann og veitir hagfelldari lán til nýbýla og jarðræktar í sambandi við þau. Og það fé er tekið frá þeim bændum, sem fyrir eru í landinu, bæði beint og óbeint. Mér er ekki kunnugt um, hvort Búnaðarbankinn hefir haft svo mikið fé til umráða, að bændur hafi fengið þau lán, sem þeir hafa óskað eftir. Einn kunningi minn, sem bað mig að útvega sér lán þar, hefir lengi verið á biðlista hjá ræktunarsjóði; en hann er máske undantekning. Hvers vegna ætti bændum að vera svo mikill fengur í því að fá nýbýlamenn við hlið sér? Geta þeir veitt bændum bróðurlegan stuðning í lífsbaráttunni? Nei, síður en svo. Þeir verða aðeins keppinautar bænda á hinum þrönga markaði landbúnaðarvaranna. Ætli það fari ekki um þetta svipað og gleiðgosabrag þann, sem var á ýmsum búnaðarleiðtogum fyrir rúmum áratug síðan, út af hinum stórfelldu ræktunarumbótum í nágrenni Reykjavíkur, þegar 100 ha. voru þar gerðir að túni? Skömmu síðar komu svo lagafyrirmæli frá löggjafarfulltrúum bænda, um að drepa hina nýju framleiðendur í nágrenni Reykjavíkur, af því að þeir væru keppinautar annara framleiðenda austan fjalls. Nú eiga bændur enn að offra hluta af jarðræktarstyrk sínum og því lánsfé, sem þeir annars gætu átt kost á, til þess að fá nýja keppinauta. mér er óskiljanlegt, að þeir sækist nokkuð eftir þessari löggjöf, og veit ekki, hvort hún gerir þeim nokkurt gagn; en hún getur vissulega orðið til þess að þrengja kosti þeirra, sem fyrir eru. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta. Ég vildi segja þessi fáu orð, ef það gæti orðið til þess að koma á stað umr., þannig að betur yrði gengið í gegnum frv. og ýms atriði þess betur skýrð bæði fyrir mér og öðrum. Hafi ég misskilið frv. á einhvern hátt, þá vænti ég, að það verði leiðrétt af hv.frsm., þó að þetta sé 3. umr. málsins. Mér þykir leitt, að hv.þm. S.-Þ. skuli ekki hafa þolinmæði til að hlusta á þá, sem eru fáfróðari í þessu merkilega máli, og áhuga fyrir því að veita þeim réttar upplýsingar. En ég verð þá að setja allt mitt traust á hv.frsm.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) [óyfirl.]: Hæstv. atvmrh. hefir nú gert fyllri grein fyrir tilefni 1. brtt. á þskj. 899 en ég gerði, og get ég því sparað mér að fara frekar út í að ræða hana, en til af ummælum, sem hér hafa fallið viðvíkjandi skipun n., vil ég minna á, að það er nauðsynlegt, að n. hafi heimili í Reykjavík. Það getur þurft vikulega að bera undir hana ýms mál, er hana varða, og er það erfitt, ef nm. eiga sæti víðsvegar úti um land. Ég hefi fallizt á, að fjölmennasta bílstjórafélagið í landinu setti mann í n., en það er vandi að finna fulltrúa fyrir annan aðilja, þá mörgu menn víðsvegar um allt land, sem nota bílana, en mér finnst Alþýðusambandið ná því bezt að geta verið fulltrúi þeirra. Að Alþýðusambandið sé pólitískt félag má náttúrlega segja, en um það má mjög deila. Það eru náttúrlega öll félög, sem hafa menn með pólitískar skoðanir innan sinna vébanda, og Alþýðusambandið samanstendur af félögum, sem hafa menn úr öllum pólitískum flokkum innan sinna vébanda, svo pólitíkin ætti ekki að þurfa að vera þrándur í götu fyrir því, að Alþýðusambandið hefði fulltrúa í n. Hitt var nauðsynlegt, að fjölga í n., til þess að hægt væri að koma öllum aðiljum fyrir í n. Það er að vísu nýmæli, að atvmrh. skipar einn mann í n. Mér skildist hv. 1. þm. Reykv. vera á móti því að taka 6 manna bifreiðar undir skipulagið. Var það rétt skilið?

Já

. En það eru einmitt þessir bílar, sem draga um of frá „rútu“bílunum 

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég hélt, að hv.þm. S.-Þ. hefði kvatt sér hljóðs, og var því var búinn til þess að kveðja mér hljóðs. - Ég þakka hv. 1. þm. Eyf. fyrir að hafa sýnt þessu máli svo mikinn sóma að vilja ræða það. En mér sýnist samt hafa komið fram töluvert áhugaleysi um þetta mál. Sá ráðh., sem þetta á að heyra undir í framkvæmdinni, hefir t. d. ekki komið inn í d., þó að hann hljóti að hafa orðið þess var, að umr. hafa orðið um málið. En það er um þetta mál eins og svo mörg önnur, að það er svo mikið undir framkvæmdinni komið, hvaða gagn verður að löggjöfinni, en það er á valdi stj. að annast hana, og hefði því verið gott að fá upplýsingar um það, hvernig hæstv. ráðh. hugsaði sér að haga framkvæmd þessa máls. En hann hefir sennilega látið ljós sitt skína svo í hv.Nd., að það er eins og öll olía sé búin af lampanum, þegar málið er komið í þessa hv. d., og engin týra til hjá hæstv. ráðh. til að fylgja því úr hlaði í þessari hv. d. Það er ekki nema mannlegt, að mér þótti vænt um, að ég sá það af ræðu hv. 1. þm. Eyf., að ég hafði ekki misskilið málið, eins og ég var hálfhræddur um, þar sem ég hafði haft svo lítinn tíma til þess að kynna mér það. Ég varð ekki var við, að hann hrekti neitt af því, sem ég sagði, þó að hann væri um sum atriði á öðru máli. Það var misskilningur hjá honum að byrja ræðu sína með því að segja, að það hefði ekki verið vonum fyrr, þó talað hefði verið á móti málinu við þessa umr. En ég talaði alls ekki á móti málinu. Ég hreyfði aðeins efasemdum um það, að þetta frv. yrði þess megnugt að stöðva fólksstrauminn úr sveitum landsins, þar sem allar aðrar ráðstafanir, sem gerðar hefðu verið, hefðu ekki stöðvað hann, svo sem jarðræktarlögin, ræktunarsjóður, lögin um byggingar- og landnámssjóð og síðast kreppulánalöggjöfin. Ég er hræddur um, að úr því að allar þessar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið undanfarið, hafa ekki orðið þess megnugar að stöðva fólksstrauminn úr sveitunum, þá geti aðgerðir þessa frv. ekki stöðvað hann. Það er auðvitað ekki óeðlilegt, að það geti komið fram, sem hv.þm. sagði, að einstaka ungt fólk, sem vill stofna bú, en getur ekki fengið jarðnæði, festi byggð í sveit fyrir aðgerðir þessara laga. Ein af ástæðunum fyrir því, að fólk flyzt úr sveitunum til kaupstaðanna er sú, að fólk reisir þar bú í von um að fá eitthvað að gera þar. En það hefir enga von um að geta reist bú í sveit, ef það fær ekki jarðnæði þar. Það er ekki sá siður lengur, að fólk gifti sig og stofni heimili í vist hjá öðrum. Enda er það núna lítt mögulegt, þó að menn geti unað við það að öðru leyti, því að þrátt fyrir vantandi vinnukraft í sveitum er sagt, að menn geti ekki fengið þar þá vinnu, sem nægi til að fullnægja kröfum þeim, sem menn gera til lífsins. Þó að það væri ekki annað en þetta atriði, að þetta frv. skapar nokkrum mönnum möguleika til þess að reisa bú í sveit, þá gerir þetta atriði það að verkum, að ég get á engan hátt litið þetta frv. illu auga. Ég held, að það sé vel ómaksins vert að reyna að stöðva einhverja í sveitunum með því að veita þeim styrk til þess að stofna nýbýli. Það er vitanlega engum meinað að stofna nýbýli, eins og sagt er að hæstv.forsrh., sem ekki lofar okkur núna að sjá sína fögru ásjónu, hafi ætlað að gera í einni mýri hér skammt frá, þó að sagt sé, að lítið sé farið að gera þar enn. Það væri mjög ánægjulegt, ef menn gætu stofnað nýbýli, enda hefir engum mér vitanlega verið bannað það hingað til. En með því frv., sem hér liggur fyrir, er því fyrirkomulagi komið á, að menn fá nokkurn styrk til þess að gera þetta. Hv. þm. var að tala um þá sem alltaf væru hér í Rvík, að því er mér skildist, að reka horn í aðgerðir þær sem framkvæmdar hefðu verið fyrir landbúnaðinn á undanförnum árum, eða síðan Framsfl. tók við landsstj. En svo sagði hann, að þessir sömu menn væri í sveitunum að skamma framsóknarmenn fyrir, að þeir gerðu ekki nóg fyrir landbúnaðinn. En það er fjarri því, að ég hafi verið að reka horn í síðu framsóknarmanna og annara, sem hafa verið sameinaðir um að gera sem mest til þess að reyna að halda fólkinu í sveitunum. Ég var aðeins að telja upp það, sem gert hefði verið, og sýna fram á, að það hefði ekki megnað að stöðva strauminn úr sveitunum. Ég var ekki að segja, að þessar aðgerðir væru rangar, heldur sagði ég, að jafnhliða væri gert annað, sem gerði það að verkum, að tekið væri með annari hendinni það, sem gefið væri með hinni. Ég vil t. d. ekki bera saman jarðræktarlögin og l. um byggingar- og landnámssjóð. Allir sjá, hvaða gagn er að því að stuðla að því með styrkveitingum og hentugum lánum að efla jarðræktina, og styðja þannig efnahagshlið bænda með því að auka arðberandi ræktun á móts við hitt, að miða eingöngu við það, að koma upp húsum, sem kunna að vera hentug og skemmtileg á að líta, en gefa ekki af sér neinn arð. Þetta tvennt er ekki hægt að bera saman. Annars er það rangt, sem hv.þm. sagði að Sjálfstfl. hefði sem heild barizt á móti l. um byggingar- og landnámssjóð. En þau lög eru enganveginn hliðstæð jarðræktarl. Hv. þm. muna víst, hvernig frv. um byggingar- og landnámssjóð var þegar það var fyrst borið fram af núv. hv.þm. S.-Þ. Það var þannig úr garði gert, að það var einungis ein grein í frv., sem hægt var að nota. Frv. átti fyrst aðeins að ná til nýbýla, en þeir, sem baslað höfðu á jörðum sínum, áttu ekki að njóta neins góðs af því. Þetta var mjög ósanngjarnt, auk þess sem lánin voru bundin þeim skilyrðum, að það var í raun og veru hreinn „bolsivismi“, sem kom fram í frv. Ég hefði gaman af því að bera saman frv. eins og það var fyrst borið fram af núv. hv.þm. S.-Þ. og l. eins og þau urðu endanlega. Menn myndu þá sjá, að þar væri ekki eins eitt einasta atriði, sem nokkru máli skiptir. Það voru margir ágætir sjálfstæðismenn, sem hjálpuðu til þess að laga frv., og þar á meðal hv. 1. þm. Rang., sem bar fram till. um það efni. Hann og fleiri sjálfstæðismenn lögðu fram lið sitt til þess að koma l. í það horf, sem þau hafa verið í síðan. Ég býst við, að hv.þm. vilji halda því fram, að erfiðleikarnir við búskapinn stafi aðallega af því, að hann er stundaður á jörðum þar sem mest er treyst á engjaheyskapinn. Og þó að þessar jarðir hafi verið góðar á sínum tíma, þá séu þær óhentugar núna, vegna þess hve ólíkt hagar til ná og áður, þar sem það borgi sig bezt núna að stunda heyskap á ræktuðu landi. Erfiðleikarnir stafa víst eitthvað af þessu, en það gerir auðvitað ekkert til, þó engjar séu góðar, ef líka er til mikið af ræktuðu landi heima fyrir. Ég veit um eina jörð, sem hefir stór engi, sem eru í dálítilli fjarlægð frá bænum, en þar er ekki slegið eitt högg nema á ræktuðu landi. ég hygg, að margir af þeim, sem búa á jörðum, þar sem heyskapur er aðallega eða eingöngu stundaður á ræktuðu landi, hafi orðið að sækja um lán hjá kreppulánasjóði. Ég hygg, að það hafi ekki verið fáir af þeim, sem búa á jörð, þar sem ræktun er fullkomin og beztur markaður fyrir framleiðslvörurnar, sem hafa orðið að sækja um lán í kreppulánasjóð, og þar á meðal sumir á hinum nýju jörðum í nánd við Rvík. Þetta sýnir, að það er ekki nóg að hafa ræktað land til þess að búskapurinn sé arðvænlegur. Það eru margir vantrúaðir á, að búskapurinn hljóti að bera sig, þó að komið sé upp nýbýlum eins og fyrir er mælt í þessu frv. Ég veit ekki, hvað er satt í því, en ég hefi heyrt, að einhverjir, sem hafa átt ræktað land, hafi ekki haft ráð á því að kaupa áburð, og þannig ekki getað unnið hið ræktaða land. Það mun ekki vera einsdæmi, að ræktað land hafi horfið aftur þangað, sem það var, vegna þess að menn höfðu ekki bolmagn til þess að halda uppi ræktuninni. Það munu vera dæmi til þess, og má búast við, að ekki fari betur, þó að byrjað sé á því, að reist séu nýbýli frá grunni, og svo eigi að setja þar upp bú, jafnvel þó að lánin verði veitt með betri kjörum en áður var hægt að fá. Ég hefi ekki athugað það í frv., hvort sett eru skilyrði um það, hvernig byggingar eigi að vera á þeim nýbýlum, sem reist verða samkv. þessu frv., ef það verður að l. Ég þori ekki að segja neitt um það, hvort fylla eigi þar upp í með reglugerð. En það er margt í þessu frv., sem fylla verður upp í með reglugerðarákvæðum. Ég þori því ekki að tala djarflega um þetta atriði, en það eru líkur til, að gerðar verði svipaðar kröfur og gerðar hafa verið til þeirra, sem byggt hafa hús með aðstoð byggingar- og landnámssjóðs. Og það er þess vegna líklegt, að þar verði hinir sömu örðugleikar og þeir hafa lent í, sem notað hafa sér lán úr byggingar- og landnámssjóði. En það má vel vera, að þessu megi breyta og að l. um byggingar- og landnámssjóð verði breytt þannig, að leyft verði að byggja ódýrari hús, eins og t. d. að það megi byggja torfbæi, þó að þeir eigi ekki við nema í sumum byggðarlögum landsins. En það er mjög mismunandi, hvernig jafnvel byggðir torfbæir endast, og fer það eftir því, hvar þeir eru á landinu. Á Suður- og Vesturlandi endast þeir svo miklu verr heldur en á Norðurlandi. Það er algengt á Suður- og Vesturlandi, að það er ekki hægt að búa í sama torfbænum nema 2 búskapartíðir, en á Norðurlandi er hægt að búa í sama torfbænum 2-3 kynslóðir. Það er merkilegt, að í l. um byggingar- og landnámssjóð skuli ekki hafa verið tekið tillit til þessara aðstæðna. Ég hefi oft undrazt það, og þá kennt því um, hvað menn eru fíknir í að tolla í tízkunni, að það skuli ekki hafa verið byggt meiri af torfbæjum á Norðurlandi en gert hefir verið. En það er ómögulegt að hugsa sér betri híbýli en margir torfbæirnir eru. Ég er ekki eingöngu að mæla með því, að farið sé að byggja torfbæi aftur vegna þess hvað þeir séu ódýrir, heldur og vegna gæða, og þar má m. a. nefna, hvað þeir eru hlýir og hvað þeir fara vel í íslenzku landslagi. Hinsvegar er ég ekki viss um, hvort torfbæirnir eru miklu ódýrari. Þeir voru ódýrari meðan mikill vinnukraftur var til á bæjunum, en ef kaupa þarf alla þá vinnu, sem þarf til þess að hlaða upp bæina, þá verða þeir líklega ekkert ódýrari en önnur hús, því að það er mikið og seinlegt verk að hlaða upp torfveggi. Það var mikið byggt úr torfi á því prestssetri, sem ég ólst upp á, og sá ég þar, að það er geipileg vinna, sem liggur í því að undirbúa það efni og byggja úr því. Ég get því vel trúað, að þeir torfbæir, sem eru vel byggðir, séu lítið ódýrari en húsin. En hinsvegar á, þegar verið er að setja löggjöf eins og t. d. l. um byggingar- og landnámssjóð, að ýta undir menn að nota hið innlenda efni. mér var sagt af hv. 1. þm. Eyf. og einnig af sessunaut mínum, að það sé misminni hjá mér, að jarðræktarlögin hafi verið sett nokkrum árum áður en þau komust í framkvæmd, en þau komu til framkvæmdar fyrsta árið, sem íhaldsstj. var við völd. Mig minnti, að þau hefðu verið sett 1921, en þau voru sett 1923. L. komu til framkvæmda eftir að íhaldsfl. tók við völdum, en mig minnti, að þau hefðu áður legið 2-3 ár. Út af þeim kafla í ræðu minni, þar sem ég talaði um, að bezta hjálpin væri fjármálapólitík, sem styddi að því, að atvinnuvegirnir væru í blóma, og stuðlaði að því, að sjávarútvegurinn í kaupstöðunum gæti borið sig, sagði hv. 1. þm. Eyf., að þetta væri laukrétt út af fyrir sig. En síðan spurði hann, hvaða gagn væri að því að fiska meira, ef ekki væri hægt að selja fiskinn, og í því sambandi sagði hann, að kreppan hefði komið vegna sölutregðunnar. Það er alveg rétt, sem hann sagði um sölutregðuna. En hitt er misskilningur hjá honum, ef hann heldur, að afturkippurinn í sjávarútveginum hafi byrjað með sölutregðunni. Hann kom af því, að atvinnuvegurinn var sligaður undir þeim kostnaði, sem á hann var lagður. Sölutregðan byrjaði ekki fyrr en í fyrra, þegar Suðurlandaþjóðirnar byrjuðu á því að láta leggja inn á „quota“ hjá sér, og það varð til þess, að við misstum meira og meira af markaðinum, fyrst á Spáni, svo á Ítalíu og síðast í Portúgal. Þegar þetta gerðist, þá hefði átt að taka mjúklega á útgerðinni, á meðan hún væri að vinna nýja markaði og yrði kannske að selja ódýrt. En samt hafa verið lagðir á hana nýir og nýir skattar, svo að framþróunin hefir verið heft, og afturför orðið miklu fyrr en þurft hefði að vera, eins og berlega sest á togaraflotanum. Það er ekki eina tjónið, sem af þessu hefir leitt, að minna hefir verið fiskað, heldur líka hitt, að það hefir ekki verið hægt að endurnýja flotann í skip, sem geta unnið meira úr aflanum en gert hefir verið. Það hlýtur að liggja geipiverð í því, sem orðið hefir að henda í sjóinn, vegna þess að ekki hafa verið tók á að vinna úr því þegar í stað. Það hefir verið byrjað á því í örfáum skipum, en það er of lítið. Ef hér hefði verið uppi sú stefna, að andað hefði hlýju til útgerðarinnar frá stjórn landsins og Alþ., og til þessara fyrirtækja, sem áttu allt í hættu, þá er ég viss um, að flotinn væri nú endurnýjaður og breyttur þannig, að hin eldri skip væru horfin, en í stað þeirra komin ný og stærri skip. Ég ræð þetta af þeim framförum, sem urðu á meðan útgerðin þurfti ekki að vera síhrædd við það, hvað stjórn og þing gerði. Ég er viss um, að þetta væri svona, ef búið hefði verið að útgerðinni þannig, sem hver siðuð þjóð hefði gert, önnur en Íslendingar. Jafnvel hjá þeim þjóðum, þar sem fylgt hefir verið svipaðri stefnu og hér, hefir mönnum skilizt, að það verði að styðja atvinnuvegina, svo að þeir geti tekið framförum. Ég er viss um, að Ísland er eina landið, þar sem Ég þekki til, þar sem hjá mörgum atkvæðamönnum í þjóðfélaginu er bókstaflega óvinátta til þessara fyrirtækja og manna þeirra, sem standa að þeim, þannig að ef fyrirtækin komast upp fyrir að hafa það, sem kalla mætti til hnífs og skeiðar, þá eru þeir menn ofsóttir, sem að þeim standa, og þeim líkt við þjófa, ræningja og illvirkja. Við, sem störfum í lögjafnaðarnefndinni, vorum á ferð um Danmörku í sumar og sáum þá mörg einkafyrirtæki, sem komin eru í 4. eða 5. ættlið, og urðum við ekki varir við, að frá hinum ráðandi mönnum andaði neitt köldu til þessara fyrirtækja. Við urðum þvert á móti varir við, að þeir voru stoltir af þeim. En hvernig halda menn, að myndi syngja í blöðum framsóknarmanna, ef Thorsararnir væru komnir í 5. lið. Þetta mun vera einsdæmi hér á Íslandi og er þetta ákaflega sorglegt hjá þjóð, sem stærir sig af því að vera að nokkru leyti komin af konungum. Ég held, að þrælarnir hafi átt hér of mikið af börnum, og þau hafi gert þjóðina svona. Þetta er alvarlegt atriði, og einkum þegar það kemur fram hjá mönnum, sem sitja í valdastól, eins og var hjá hv.þm. S.-Þ. Ég gat ekki. stillt mig um að segja við hann í sumar, þegar við vorum að skoða eitt einkafyrirtæki, hvað hann heldi, að hann myndi segja um svona fyrirtæki, ef það væri heima á Íslandi. Hv. þm. S.-Þ. er eins og menn vita góður félagi í ferðalögum, svo að hann gerði ekki annað en brosa að þessu. Þessi hugsunarháttur er alvarlegur hlutur út af fyrir sig, og ef hann kemst inn hjá þeim mönnum, sem með völdin fara, þá er hann eitthvað það háskalegasta fyrir atvinnulífið, sem átt getur sér stað. Það er svo fjarri því, að alþýða manna græði á þessu, að þetta er hið langstærsta bol, sem fyrir getur komið, því þó að tryggingarlöggjöf sé komið á hér, þá er það aldrei nema sultarlíf, sem menn geta tryggt sér og sínum með henni á móts við það, ef atvinnuvegirnir eru í blóma og atvinna til handa fólkinu. Atvinnuvegirnir eru fjöregg þjóðarinnar, og það líður engum vel, nema þeir séu í fullum gangi. Fundarhlé. Þegar fundi var frestað, var ég að ræða um það við hv.l.þm. Eyf., af hvaða orsökum afturkast hefði komið í togaraútgerðina. Er það aðallega vegna almennra viðskiptaerfiðleika, og því vegna sömu orsaka að miklu leyti og valda því, að fólkið helzt ekki við í sveitunum. Get ég tekið undir það, sem sagt hefir verið, að ein aðalástæðan fyrir því, að fólkið flytur úr sveitunum, er sú, að unga fólkið hefir ekki tækifæri til þess að stofna þar heimili, en hefir meiri líkur fyrir því í kaupstöðunum. En orsakirnar eru miklu fleiri. Ég þekki mörg dæmi þess, að fólk hefir flutt í kaupstað án þess að stofna heimili. Þess eru ekki heldur fá dæmi, að bændur hafi hætt búskap og flutt í kaupstað, og það án þess að eiga vísa nokkra fasta atvinnu. Er mér kunnugt um, að hingað til Rvíkur hafa flutt ekki svo fáir menn vegna þess, að búskapurinn ber sig illa. En ástæðan til þess er einkum, að markaðurinn í kaupstöðunum er ekki nógu góður, sem stafar af því, hvað þeir eiga erfitt uppdráttar. Hv. þm. hafa viljað kenna hér um sölutregðu, en ég hefi áður sýnt fram á, að hún gerir því fyrr vart við sig, sem atvinnuvegirnir eru hlaðnir þyngri sköttum og allskonar álögum fyrir. Það kemur sérstaklega illa við nú, þegar sölutregða er á afurðunum út á við, að flotinn skuli ekki vera þannig útbúinn að geta hagnýtt sér allan aflann og komizt þannig af með að afla minna, því vafalaust væri léttara að koma aflanum í verð, ef afurðir framleiðslunnar væru fjölbreyttari en nú er. Ég skal ekki fara út í að ræða það frekar nú, sem okkur hefir farið á milli um alþýðuskólana, hvort þeir stuðli að því að halda fólkinu í sveitunum eða ekki. Það stendur bara orð á móti orði. Um það er ekkert hægt að sanna nema með rannsókn, enda eru skólarnir ekki orðnir svo gamlir enn, að nokkur veruleg reynsla sé fengin í því efni, nema e. t. v. Eiðaskólinn. Annars væri merkilegt að athuga, hvort fólk, sem gengur í slíka skóla, verður stöðugra í sveitunum en annað fólk, eða kynningin af skólunum eykur tilhneigingu þess til að komast í margmenni og þangað, sem er fjörugra líf og meiri félagsskapur og þægilegri húsakynni. Ég minntist á þetta fyrir 1-2 árum við mann, sem er kunnugur þessum málum, og taldi hann ekki óhugsandi, að svo gæti farið. Mér dettur í hug, ef hv. 1. þm.N.-M. ekki talar í þessu máli hér í d., þá hefði ég gaman af að ræða það við hann annarsstaðar. Þetta er alveg án gamans mjög merkilegt atriði, hvernig skólarnir verka, hvort þeir verða til þess að stuðla að því að halda fólkinu í sveitinni, eða til þess að auka strauminn þangað, sem margmennið er. Það er alvarlegt mál, ef svo kynni að fara, eins og ég sagði áðan, að skólarnir verkuðu eins og dælur til kaupstaðanna. En meðan það er álitamál, hvernig þeir verka, verður að telja óhyggilegt að leggja stórfé í slíkar stofnanir. Hv. 1. þm. Eyf. viðurkenndi, að eitt atriði, sem ég minntist á í sambandi við nýbýlamálið, væri nokkuð alvarlegt. Ef þessi stefna er upp tekin, getur hún gripið svo um sig, að nýbýlingarnir verði beinlínis keppinautar við þá, sem nú stunda búskap. Þetta er að sumu leyti ekkert efamál, t. d. að ræktunarsjóður hefir tiltölulega minna fé til útlána, ef upp kemur fjöldi nýbýla, því það er ekki efamál, að það verður ákveðin takmörkuð upphæð, sem ríkissjóður leggur fram. Þess vegna hlýtur að koma því minna í hlut þeirra, sem nú stunda búskap, sem fleiri nýbýli koma upp og milli fleiri manna er að skipta. Er hér alveg um sama hlutfall að ræða og þegar úthlutað er námsstyrk í skólum. Ef um ákveðna upphæð er að ræða til úthlutunar, kemur því minna í hvers hlut, sem milli fleiri þarf að skipta. Ég hygg, að hitt sé stærsta atriðið, sem ætti að leggja meiri áherzlu á, að koma afurðunum í sæmilegt verð, en það yrði því erfiðara, ef hér kæmi upp verulega stór keppinautur um þá markaði, sem til eru. Ég er því mjög undrandi yfir því, að bændurnir og flokkur bændanna skuli leggja áherzlu á að fá sem flest fólk í sveitirnar. Ef ég væri bóndi, mundi ég óska af heilum hug, að bændurnir væru sem allra fæstir, því ég býst við, að það sé eins um vörur bændanna og allar aðrar vörur, að þær lúti því lögmáli um eftirspurn, að því færri sem bjóða vöruna fram og því minni sem varan er, því meiri eftirspurn og hærra verð.

En vinnufólkið?

hér er ekki verið að tala um vinnufólk. Það er allt farið úr sveitunum. Allar ráðstafanir, sem talað er um að gera, eru miðaðar við sjálfstæða atvinnurekendur. En ég bara skil þetta ekki. Þetta er líklega allt gert af einskærum mannkærleika, svo að þar kemst ekki að snefill af mannlegum breyskleika. Ég skal viðurkenna, að ég hefi mikla tilhneigingu til þess að vera með þessu máli, en mér finnst full ástæða til að athuga það frá báðum hliðum, en fylgi því ekki alveg í blindni.

Það er ekki vanalegt, að tala í margar klst. móti máli, sem maður ætlar að greiða atkv. með

. Það er full ástæða til þess að tala um málið frá báðum hliðum og draga fram þau rök, sem mæla með og móti. Annars vil ég spyrja hv. 1. þm. Eyf., hvort hann vilji ekki spjalla við mig um málið, ef hæstv. forseti sýnir okkur þá þolinmæði að leyfa samræður.

Ég skal tala við hv.þm. norður á Dalvík

. Já, við vorum þar saman á mjög ánægjulegum fundi síðastl. vor. Þætti mér gaman að heyra hv.þm. sannfæra bændur þar um, að framboð verki ekki eins þar og annarsstaðar. En úr þessu ætlar hv.þm. og aðrir fylgismenn stj. að bæta með nokkurskonar „planökonomi“. mér skilst, að nýbýlingarnir eigi ofan á allt annað að fara eftir því, sem aðrir segja þeim fyrir um. Þeir mega svo sem ekki haga sér eins og þeir vilja, heldur á að segja þeim fyrir um hvernig þeir eigi að búa, hvað þeir eigi að framleiða o. s. frv. Ég held, að það verði að skapa alveg nýja tegund bænda til þess að þola svona undirlægjuhátt. Því það merkilegasta við bændastéttina hefir einmitt verið það, að bóndinn hefir verið sjálfs sín herra. Ég tel því óheppilegt að fara að skapa hér nýja bændastétt, sem í öllu verður að haga framkvæmdum sínum eftir fyrirmælum nýbýlastj. En eftir því, sem hv.þm. predikar, á að framleiða allt eftir vissu skipulagi - planökonomi. Og af því nóg mjólk er á markaðnum, þá þýðir ekki að framleiða mjólk. Og vegna þess að of mikið framboð er á kjöti, er ekki til neins að framleiða kjöt. En hvað eiga allir þessir nýju bændur þá að framleiða? Mér skilst helzt, að það eigi að vera smjör eða kannske ostar. Og þar sem á að setja þá niður einhversstaðar austur í Flóa eða fyrir austan Þjórsá, er a. m. k. sýnilegt, að þeim er ætlað að vinna úr mjólkinni. Það er alkunnugt, að stórfelldar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að styðja þá, sem hafa þurft að vinna úr mjólkinni, svo að þeir geti tórt við búskapinn. Hefir verið lagt hátt gjald á þá, sem ekki vinna úr mjólkinni, en framleiða hana aðeins til sölu til þess að borga þeim, sem ekki geta notið þeirra markaða. Mér skilst því, að nýbýlingarnir verði dæmdir til þess að lifa á styrk frá þeim, sem selja mjólkina beint til neytenda. Mér sýnist þetta ekki spá góðu um afkomuna, en það, sem ríður mest á, er, að reynslan verði góð í byrjun. Ég verð að segja, að ég öfunda ekki þá bændur, sem eiga að búa undir þessari planökonomiu, sem á að segja fyrir um, hvernig þeir eiga að búa. Ég vil í þessu sambandi benda á þá planökonomiu, sem framkvæmd er í rekstri bæjanna, sérstaklega hér í Rvík, og beinlínis er rekin í því skyni að reyta af mönnum hvern eyri, með hækkuðu vöruverði, lækkuðum tekjum og síhækkandi skottum. Þetta er alveg heilsteypt planökonomia til þess að koma þeim mönnum, sem hafa bjargað sér áfram, úr skárri lífskjörum í lakari - það er verið að lækka lífsstandard fólksins.

Er þetta mál á dagskrá?

. Já, ég held mig við nýbýlamálið og er að ræða um það, eins og hv. 1. þm. Eyf., í sambandi við planökonomiu. En þetta snertir beinlínis þetta mál, því Rvík hefir verið og ætti að verða í framtíðinni bezti markaðsstaðurinn fyrir afurðir bændanna. Skilyrði fyrir því að gera mönnum lífvænlegt í sveitinni er því, að sá markaður haldist. Ég hefi sýnt fram á, að bezt yrði komið í veg fyrir óheppilegan fólksstraum til kaupstaðanna með því að stuðla sem mest að því, að atvinnuvegir í kaupstöðum, sérstaklega sjávarútvegur, geti verið í sem beztu horfi, til þess að afkoma kaupstaðabúa geti orðið svo góð, að þeir geti keypt landbúnaðarafurðir af sveitamönnum. Í samræmi við þetta er aftur hitt, að vitanlega má ekki auka svo framboð á landbúnaðarafurðum í kaupstöðunum, að verðið vegna þess hljóti að lækka. Það er ekki hægt samtímis að gera þær tvennskonar ráðstafanir að láta vörur bænda hækka í verði og stórauka einnig framboð á þeim. Þá var hv.þm. að tala um það, sem ég minntist á, að menn mundu streyma til kaupstaðanna í atvinnuleysisstyrkina og atvinnubótavinnuna, og hv.þm. lagði mjög út af því, að ég sagði, að með atvinnuleysisstyrkjunum væri skapað óeðlilegt öryggi. Ég sagði þetta ekki af því, að ég ætlaði, að menn sæktust eftir þeim kjörum, sem þeir menn eiga við að búa, sem eiga að fá atvinnuleysisstyrki. En með því að koma slíkum styrkveitingum á er, hvað sem hver segir, skapað það öryggi, að menn treysta þó á það, að þeir fari aldrei algerlega á vonarvol, þó að atvinna bregðist, ef þeir flytja í kaupstað; þeir geti þó í svipinn dregið fram lífið á því, sem veitt er í þessu skyni. Það er alls ekki víst, að menn geri sér allir grein fyrir því, hvaða eymdarlíf slíkt er. Og sérstaklega þegar svo mjög er búið að predika, að eymdarkjör sveitafólks séu svo afskaplega mikil. Ég gæti vel hugsað, að sú agitation, sem rekin hefir verið með þeim forsendum, að sveitabændur eigi við ákaflega mikil eymdarkjör að búa, geti verkað nokkuð í þá átt, að sveitafólk haldi, að eymdarkjörin verði þó ekki verri, þó flutt sé í kaupstað, og þar með að einhverju leyti treysti á það, að atvinnuleysisstyrkirnir bæti þó eitthvað töluvert úr. Mér heyrðist nú á ræðu hv. 1. þm. Eyf., að sveitalífið væri ekki eins mikið kvalalíf og oft hefir á þessum síðustu tímum verið talað um. Hv. þm. vildi gera lítið úr kostnaðinum við þessar nýju umbætur og sagði, að hann skipti ekki miklu máli. Já, það getur nú náttúrlega verið, að kostnaðurinn, sem þessi löggjöf leiðir af sér, sé ekki meiri en svo sem við eina nefnd. En safnast þegar saman kemur. Það hljómar óneitanlega ákaflega einkennilega saman, þegar annarsvegar er verið að stofna til nýrra miður nauðsynlegra útgjalda í rekstri ríkisbúsins, en hinsvegar er hæstv. fjmrh. hvað eftir annað að tala um, að það verði nú að gera allan rekstur ríkisbúsins sem allra ódýrastan. Það er vitanlega einn liður á kostnaðarhlið ríkisbúsrekstrarins, að lagt er fram fé til nýbýla. Það er ákaflega einkennileg aðferð til þess að gera rekstur ríkisbúsins sem ódýrastan, að stofna sífellt til nýrra og nýrra umbóta. Þetta einkennilega samræmi(!) er prýðilega samboðið fjármálastefnu hæstv. fjmrh. og þeirra, sem að þessum málum standa með honum. Ég er alveg sammála mótmælum hv. 1. þm. Eyf. gegn því, að svo ákaflega mikið eymdarlíf sé nú í sveitum landsins. Straumur fólks úr sveitum til kaupstaða sýnir ekki, svo óyggjandi sé, hvar bezt er að lifa. En hann sýnir þó það, hvar fólkið heldur, að bezt sé að lifa. Þessi hugsunarháttur fólksins og afleiðing þessa hugsunarháttar er það sterk, og mér liggur við að segja það eina sterka, sem gerir það að verkum, að menn vilja ekki leggjast á móti því máli, sem hér liggur fyrir. En menn getur greint nokkuð á um, hvort sú löggjöf, sem hér á að setja, gerir ákaflega mikið strik í reikninginn. Með þessum orðum, sem ég hefi nú talað hér, hefi ég viljað benda á nokkrar líkur til þess, að þessar ráðstafanir muni ekki verka mjög mikið. En ég tel afsakanlegt, að menn geri þessa tilraun, úr því að sumir trúa því, að slíkar ráðstafanir geti verkað nokkuð. En mikið má vera, ef það reynist ekki svo eftir nokkur ár, þegar reynsla er komin á þessi l., að ég hafi verið helzt til sannspár um, að ekki muni verða við þessa löggjöf þau aldahvörf í landbúnaðarmálum okkar, sem hv. aðalmeðmælendur þessa frv. virðast gera sér vonir um.