Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til l. um byggingasjóð aldraðs fólks er komið til þessarar hv, d. frá Ed., en þar mun það hafa verið samþ. óbreytt eins og það var lagt fyrir. Heilbr.- og félmn. ræddi frv. á nokkrum fundum, og eins og fram kemur í nál. á þskj. 479, eru nm. sammála um, að með frv. sé stefnt að því að leysa vandamál aldraðs fólks, sem fram að þessu hefur ekki verið sinnt nægilega af hálfu þess opinbera, þ.e.a.s. að greiða götu þess aldraða fólks, sem getur verið sjálfu sér nægt í ellinni og þarf þess ekki með að vistast á elliheimilum eða hjúkrunarheimllum. Út frá þessu sjónarmiði er n. öll sammála um að mæla með því, að frv. nái fram að ganga. Hins vegar bar á góma í n. ýmsar brtt. við frv., og varð ekki samkomulag um þær allar. Meiri hl. n. hefur flutt sérstakar brtt. á þskj. 480, en annar minni hl. n., hv. 4. landsk. þm., flytur brtt. á þskj. 481, og hafa allir nm. óbundnar hendur um það að flytja eða fylgja brtt. Brtt. okkar, sem erum í meiri hl., fela það aðallega í sér, að í stað þess, að í frv., eins og það kom til d., var gert ráð fyrir, að veita mætti styrki úr sjóðnum til íbúðabygginga aldraðs fólks, þá leggjum við til, að það verði fellt niður, og um þá brtt. út af fyrir sig, hygg ég, að sé ekki ágreiningur meðal nm. Við teljum, að með því að veita eingöngu lán úr sjóðnum séu meiri líkur til þess, að hann eflist og vaxi. Fleiri brtt. okkar við frv. leiðir af þessari till. Í öðru lagi leggjum við til breyt. á 6. gr. frv., en þar var, eins og frv. kom til d., gert ráð fyrir, að húsnæðismálastjórn hefði með úthlutun á nokkrum hluta sjóðsins að gera til húsbygginga aldraðs fólks. Þetta leggjum við til að verði fellt niður. Við teljum það óþarft, að fleiri aðilar fjalli um stjórn sjóðsins en Tryggingastofnun ríkisins, sem á aðallega að hafa stjórn hans með höndum samkv. frv. Þá flytjum við þá brtt. við 7. gr., að lán úr sjóðnum megi nema allt að 50% af kostnaðarverði íbúðanna, sem séu veðtryggð, og að heimilt sé að veita þau lán á eftir eða samhliða veðlánum annars staðar frá, er nemi allt að 35% af kostnaðarverði íbúðanna, þannig að samanlagt megi lán á íbúðunum nema 85%, og ég sé það á brtt. hv. minni hl., að hann flytur brtt., sem fer í svipaða átt og þetta. Út af fyrir sig hygg ég því, að ekki sé ágreiningur um þetta atriði. Það var rætt í n., hvort setja skyldi inn í frv. ákvæði um lánskjör og lánstíma, en meiri hl. n. fannst ekki ástæða til þess og vildi heldur hafa það á valdi sjóðsstjórnar og ráðh. að ákveða lánskjörin, eins og kemur fram í nál. okkar. Hins vegar er enginn ágreiningur um það í n., að þessi lánskjör eigi að vera hagstæð lántakendum og með því hagstæðasta, sem tíðkast á vettvangi húsnæðismálalána, eins og kemur fram í nál. okkar. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. eða brtt. N. sem heild mælir með því, að frv, hljóti afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Þegar þetta mái var til 1. umr. hér í hv. d., gerði ég við það nokkrar aths. Ég fagnaði að vísu framkomu frv. og lýsti yfir, að ég mundi greiða atkv. með því, en gerði aths. við ýmis efnisatriði þess. Ég lét í ljós, að íbúðir fyrir aldrað fólk, sem væru í eigu annarra aðila en sveitarfélaga, mundu að minni hyggju ekki verða til þess að greiða fram úr húsnæðismálum margra gamalmenna. Ég taldi, að það væri hjálp, sem kæmi nokkuð seint, þegar ætti að fara að aðstoða einstaklinga við að kaupa sér íbúð um og yfir sjötugt, og taldi, að mjög fáir þeirra einstaklinga, sem nokkra getu hefðu, mundu lúta að slíku, einkanlega þegar svo þær íbúðir ættu að vera með kvöð, sem gerði íbúðirnar lítt seljanlegar. Ég lét einnig í ljós óánægju með það, að í frv. er talað um aðra aðila, sem sveitarstjórnir kynnu að mæla með og tækjust þá í hendur að reisa íbúðir handa öldruðu fólki, en ættu þó að njóta réttinda til lána og styrkja samkv. þessum lögum. Ég spurðist þá fyrir um, hvaða aðilar þetta væru, sem þarna væri hugsað til, og fékk frá hæstv. ráðh. engin svör um það. Nú vita menn það, að hér í Reykjavík hefur einn slíkur aðili komið á fót elliheimili og rekið það um langa hríð. Þegar þetta gerist, þá er það að vísu gert til þess að leysa þjóðfélagslegt vandamál, sem hinu opinbera ber fyrst og fremst skylda til að leysa. En það er þó sennilega alltaf í og með hugsað sem gróðafyrirtæki, og ég er andvígur því, að þessi þjóðfélagsvandi sé gerður að gróðavegi fyrir einn eða neinn. Að þessu atriði barst talið í hv. heilbr.- og félmn., og menn skiptust á skoðunum um það, hvað mundi verða um elliheimilisbyggingar, sem slíkir aðilar hefðu komið á fót, þegar þeir féllu frá. Þá kom mönnum saman um, að annaðhvort hyrfu svona mannvirki úr þessari notkun ellegar þá að sveitarfélagið yrði að koma til og yfirtaka allt saman. Það ber sem sé yfirleitt að þeim brunninum, að þessi mál verða varla leyst á þann hátt, að tryggt sé, að það fé, sem til þess er varið að leysa vandann, komi áframhaldandi að gagni, nema því aðeins að það sé gert af sveitarfélögunum. Þá gengur það frá einni aldraðri kynslóð til annarrar, og fjármagnið, sem veitt er til þess að leysa húsnæðismál aldraðs fólks, er í höndum þess aðila, sem skylduna ber til að sjá þessu fólki farborða um húsnæði og margt annað, og það virðist mér því vera eina eðlilega leiðin. Þegar við fórum að athuga frv., kom ýmislegt fleira í ljós, sem allir nm. viðurkenndu að þyrfti að breyta. T.d. 5. gr., sem er þannig orðuð hjá þeirri mþn., sem samdi frv., að styrki og lán úr sjóðnum megi veita gegn öruggum tryggingum sveitarfélögum og öðrum aðilum o.s.frv. Allir nm. voru á einu máli um það, að þarna væri meinloka á ferðinni og þyrfti að breyta þessari grein þegar af þeirri ástæðu, að meiningarlaust væri að veita styrki gegn öruggum tryggingum, en styrkir og lán voru þarna sett sem hliðstæður, og átti að heimta öruggar tryggingar fyrir hvoru tveggja. Eins og sjá má af þskj. 480, fór svo, að öll n. taldi, að rétt væri að breyta frv. í verulegum atriðum. Á þskj. 480 eru 6 brtt. frá meiri hl. n. Ég tel þessar brtt. yfirleitt vera til bóta á frv., og málsins vegna mundi ég að lokum samþykkja frv., þó að engar brtt. næðu fram að ganga við það, en ég mundi þó öllu fremur með nokkurri ánægju samþykkja það að samþykktum brtt. meiri hl. n., eins og þær liggja fyrir á þskj. 480, því að ég tel þær til bóta. Sumum þeirra er ég í raun og veru alveg fyllilega samþykkur. Ein meginbrtt., sem gerð er á þessu þskj., er sú, að horfið sé frá því að veita nokkra styrki til þessara mála, en gera það eingöngu í lánsformi og hækka lánin aftur þannig, að sameiginlega megi hvíla sem veð á þeim húsum, sem byggð eru samkv. þessum lögum handa öldruðu fólki, allt að 85% af kostnaðarverðinu: 50% lán úr sjóðnum og enn fremur megi lán á samhliða veðrétti eða 1. veðrétti nema allt að 35%, þannig að sameiginleg lán með veði í byggingunum mættu vera allt að 85%. Ég held, að það sé réttara að fella styrkina niður, og er þeim brtt. samþykkur, einkanlega þegar lánveitingarnar eru þá rýmkaðar að sama skapi og hér er gert. En þau atriði, sem ég er ósammála í brtt. meiri hl., eru þau, sem ég gerði aths. við strax við 1. umr., nefnilega að ég tel, að til lítils muni koma að ætla einstaklingum eftir 67 ára aldur að standa í þessum byggingarframkvæmdum og koma þannig upp íbúðarhúsnæði fyrir sjálfa sig. Ég tel, að bezt fari á því, að þarna séu allir aðrir aðilar en sveitarfélögin leystir af hólmi og löggjöfin verði eingöngu um það að greiða sem bezt götu sveitarfélaganna til að koma upp húsnæði fyrir aldrað fólk og þetta húsnæði gangi svo til framhaldandi nota, alltaf á hendi sveitarfélagsins, en hinu aldraða fólki sé leigt þetta húsnæði með mjög vægum kjörum, sem sjálfsagt er, þar sem sveitarfélagið mundi aldrei geta látið sér detta í hug að gera þetta að gróðavegi, og það hefði fengið hagkvæm lán til alllangs tíma til þess að koma byggingunum upp og gæti þannig veitt sérstaklega hagkvæm kjör. Að vísu fékkst ekki. samkomulag um það í hv. n. að ákveða vaxtakjör og lánstíma í frv. sjálfu, og í upphaflega frv. er það ekki heldur, og finnst mér það einn af ókostum frv. En hv. frsm. tók það fram áðan í sinni ræðu, að það væri ætlun meiri hl. n., sem að þessum till. stendur, að lánskjör yrðu veitt til langs tíma og með lágum vöxtum, þannig að lánin yrðu með þeim hagkvæmustu lánum, sem veitt væru til íbúðarhúsnæðis. Ég álit þó alveg sjálfsagt, að í löggjöf sem þessari sé ákveðið, til hve langs tíma lánin skuli veitt sveitarfélögunum og hver vaxtafóturinn skuli vera. Þannig er það í l. um verkamannabústaði og yfirleitt tekið fram í lögum. Ég man ekki til þess, að þetta sé reglugerðarákvæði í neinni þeirri löggjöf, er snertir lánsfjárútvegun til byggingarmála. Þó að ég að ýmsu leyti geti fallizt á, að till. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn, séu til bóta a frv., þá er þó í þeim till. haldið þeim þáttum frv., sem ég er andvigur, svo að ég felli mig ekki við till. í heild. En hef tekið fram, að ég tel þó frv. vera mér skapfelldara að breytingunum samþykktum. En ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 481 allvíðtækar brtt. við frv. Brtt. eru eiginlega við allar greinar þess og einnig við fyrirsögnina. Ég legg til, að verksvið frv. eða l. verði rýmkað þannig, að frv, heiti „Frumvarp til laga um byggingasjóð aldraðs fólks og öryrkja.“ Þessa till. mína byggi ég á því, að þær íbúðir, sem á annað borð eru byggðar með tilliti til þess, að vanburða fólk að einhverju leyti eigi að búa við þessar íbúðir og hagnýta þær, þá henti þær jafnt öryrkjum sem öldruðu fólki, og sveitarfélag, sem komið hefur upp slíku húsnæði, sé jafnvel að því komið að notfæra það hvort sem væri fyrir aldrað fólk eða öryrkja, og það teldist ekki notkun, sem færi út fyrir ramma laganna, þó að öryrkjar væru látnir búa í slíkum íbúðum, sem sveitarfélag ætti. Mér finnst því, að þessi brtt., sem rýmkar nokkuð verksvið 1., sé eðlileg. Þá er 2. brtt. mín um það, að hlutverk þessara laga skuli eingöngu vera það að koma upp íbúðarhúsnæði fyrir aldrað fólk og öryrkja utan Reykjavíkur. Þetta er vegna þess, að hér er um það að ræða, að Reykjavík hefur haft allt það fé, sem komið hefur inn fyrir happdrætti dvalarheimilis aldraðra sjómanna, það hefur farið til að byggja elliheimilísstofnun mikla í Reykjavík. Á samkv. frv. að halda áfram að verja 60% af tekjum happdrættis dvalarheimilis aldraðra sjómanna til þess að ljúka byggingu þessarar miklu stofnunar. Reykjavík hefur notið alls þess fjár, sem komið hefur inn fyrir happdrættið, og á að njóta áfram 60% af því. Með því að gera skiptingu eins og fyrirhugað er hér á þessu fé tel ég eðlilegt, að Reykjavík haldi 60%, en það verði landsbyggðin, kauptún, bæir og sveitir utan Reykjavíkur, sem fái hin 40% til þess að byggja íbúðarhúsnæði fyrir aldrað fólk og öryrkja. 



Herra forseti. Frv. þetta er í raun og veru mjög einfalt í sniðum. Tónlistarskólar hafa verið settir á stofn víða á landinu og vinna nú þegar mikið og gagnlegt starf. Þeir eru flestir einkaskólar, og standa að þeim samtök áhugamanna í hinum ýmsu byggðum. Með þessu frv, er tögfestur fjárhagslegur stuðningur ríkisins við þessa skóla, og er gert ráð fyrir, að þessi styrkur skuli nema allt að 1/3 hluta rekstrarkostnaðar, en þó aldrei hærri fjárhæð en nemur framlagi hlutaðeigandi sveitarfélags til skólans. Er augljóst, að þetta þýðir, að ríkið muni greiða 1/3 og bæjarfélögin 1/3, þannig að skólarnir þurfa ekki að hafa í eigin tekjur, sem eru fyrst og fremst skólagjöld, nema 1/3 af kostnaði sínum. Hér eru ýmis nánari ákvæði, sem öll varða beint eða óbeint framkvæmd á þessu höfuðatriði. Er ekki ástæða til að fjalla um þetta nánar á þessu stigi, nema hvað menntmn. hefur rætt þetta mál, og eru þeir 4 nm., sem mættir voru, - einn var fjarverandi vegna veikinda, - sammála um að mæla með samþykkt frv., en nm. áskilja sér þó venjulegan rétt, ef brtt. koma fram.



Herra forseti. Ég vil ekki gera lítið úr þessu frv., en þó verð ég að lýsa yfir því, að frv. nær æðimiklu skemmra en ég hafði búizt við, úr því að á annað borð er verið að lögfesta reglur um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla, sem auðvitað er sjálfsagður hlutur. Ég hafði vænzt þess, að sú löggjöf, sem hér er fyrirhuguð, yrði þannig úr garði gerð, að verulega munaði fyrir tónlistarskólana miðað við það, sem þegar hefur náðst með þeim fjárveitingum, sem nú eru í fjárlögunum, og hafði ég vænzt, að stefna frv. yrði sú að leitast við að koma á helmingaskiptum milli ríkis og sveitarfélaga um rekstur tónlistarskólanna. Eins og frv. er úr garði gert, er ekki um neina nýja tekjustofna að ræða fyrir tónlistarskólana. Það eitt er nýtt að lögfesta skýringu á styrkhæfum skólum, sem ég fellst að sjálfsögðu á, og auk þess er það nýtt að lögákveða hámark styrkveitinga úr ríkissjóði, en skv. 2. gr. frv. skulu styrkhæfir skólar fá allt að 1/3 rekstrarkostnaðar síns greiddan úr ríkissjóði, en þó aldrei hærri upphæð en nemur framlagi hlutaðeigandi sveitarfélags til skólans. Tónlistarskólarnir hafa ávallt haft þrenns konar tekjustofna: 1) Skólagjöldin. 2) Styrk frá sveitarfélögum. 3) Styrk frá ríkinu. Í mörgum skólum hafa skólagjöldin orðið að vera svo há, að þau bæru uppí a.m.k. helming rekstrarkostnaðar, vegna þess, hve framlög hins opinbera voru lág. Í reyndinni hefur þetta fyrirkomulag þýtt það, að gjald fyrir nemanda hefur sums staðar orðið að vera yfir 2000 kr., er á Akureyri nú 2400 kr., sem er verulegur kostnaður fyrir þá foreldra, sem hafa átt og eiga börn í tónlistarskóla. Það fer því fjarri, að öllum foreldrum sé kleift að kosta börn sín til tónlistarnáms. Ég hygg, að það séu fyrst og fremst sérréttindi efnameiri manna að veita börnum sínum slíka fræðslu. Efnalitið fólk á þess lítinn kost að láta börn sin njóta tónlistarfræðslu við þær aðstæður, sem hér ríkja, og því miður mun þetta frv, ekki bæta svo úr þessu ranglæti sem margir höfðu vænzt. Frv. gerir sem sagt ráð fyrir því, að ríkið leggi fram í mesta lagi 1/3 kostnaðar við rekstur tónlistarskólanna, þó gegn því, að 1/3 komi væntanlega frá bæjarfélögunum, að því er virðist, en alla vega verður að fá 2/3 hluta frá nemendum sjálfum og sveitarfélögum, því að ég held, að það sé varla að vænta annarra tekjustofna, svo að nokkru nemi. Það er auðvitað hugsanlegt, að sveitarfélögin tækju á sig að greiða allan þennan mismun, 2/3, en mér finnst það ekki líklegt. Ég mundi ekki vilja reikna með því, að sveitarfélögin tækju meira á sig en svarar 1/3, og ef svo væri, þá yrði að innheimta þann mismun, sem enn myndaðist, með skólagjöldunum, og það yrði þá um 1/3 af kostnaðinum. Auk þess er sá hængur á ákvæðum þessa frv., að ríkisstyrkurinn eða þessi 1/3 hluti er hugsaður sem hámark, hins vegar er ekkert ákvæði um lágmarksstyrk. Það er því á valdi ríkisvaldsins að ákveða styrkinn undir hámarkinu, eins og orðalag 2. gr. bendir ótvírætt til, enda rækilega undirstrikað í aths. við frv., og þetta tel ég stórgalla. Og ég er ekki alveg viss um, að hv. frsm. menntmn. hafi farið rétt með áðan, þegar hann taldi, að þetta mundi í raun þýða, að það yrði veittur til tónlistarskólanna 1/3 af rekstrarkostnaði þeirra. Það er engan veginn öruggt. Ég vil eindregið hvetja til þess, að 2. gr. verði breytt með það fyrir augum að tryggja betur fjárhagsstuðning hins opinbera við skólana. Þykir mér miður, að hv. menntmn, skyldi ekki sjá ástæðu til þess að lagfæra frv. í þá átt. Ég hef leyft mér að flytja 2 brtt. við frv. Hin fyrri er við 2. gr. og miðar að því að auka fjárhagsstuðninginn, þannig að hámark fjárveitingar úr ríkissjóði verði helmingur rekstrarkostnaðar, en lágmark 1/3 kostnaðarins, en þó aldrei hærra en sem nemur framlagi hlutaðeigandi sveitarfélags. Verði þessi brtt. samþ., þá er þó a.m.k. gerð tilraun til þess að koma á helmingaskiptum á milli ríkis og sveitarfélags um rekstur tónlistarskóla. Mér er ljóst, að þetta er aðeins tilraun til þess að ná því marki, sem ég hafði óskað að stigið yrði í einum áfanga, en hins vegar get ég fallizt á þessa lausn nú að sinni. Og ég vænti þess, að hv. menntmn. geti við nánari íhugun orðið mér sammála um þetta. Og ég vænti þess satt að segja enn fremur, að hæstv. menntmrh., sem ég veit að vill þessu máli vel og skilur þarfir tónlistarskólanna manna bezt og gerir sér grein fyrir þeim erfiðleikum, sem steðja að alþýðu manna um að greiða há skólagjöld, - ég vænti þess, að hann verði mér líka sammála um þetta, enda er það höfuðatriðið fyrir mér, að skólagjöldin megi hverfa sem allra mest. Ég hef þá trú, að ef það væru frjálslegri ákvæði í þessu frv., þá yrði það hvatning fyrir sveitarfélögin um að leggja sitt af mörkum til þess að eyða skólagjöldunum í tónlistarskólunum, sem er sjálfsögð réttarbót fyrir efnalítið fólk. Hin brtt., sem ég flyt, er ekki eins mikilvæg og raunar ekki. annað en orðalagsbreyting, en mér finnst rétt, að það komi skýrt fram, að menntmrn. skuli hafa samráð við skólastjóra tónlistarskólanna um tillögugerð varðandi ríkisstyrk til skólanna. Eins og 3. gr. frv. er orðuð nú, þá finnst mér tæplega nógu skýrt að orði kveðið um þetta atriði, og þess vegna hef ég leyft mér að flytja brtt. í þá átt.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós þakklæti mitt við hv. menntmn. þessarar d. fyrir skjóta og góða afgreiðslu hennar á þessu frv. og meðmæli hennar með samþykkt þess. Að því er snertir þær brtt., sem hv. 4. þm. Norðurl. e. (IG) var nú að lýsa, vil ég aðeins láta þessa getið: Hann kvaðst hafa orðið fyrir nokkrum vonbrigðum með það, að fjárhagslegur stuðningur hins opinbera við tónlistarskóla væri ekki aukinn meir en gert væri ráð fyrir í þessu frv. En meginreglan er þar, að ríkið skuli greiða 1/3 kostnaðar við rekstur skólanna á móti 1/3 frá hlutaðeigandi sveitarfélögum, en síðasta þriðjunginn er ætlazt til að tónlistarskólarnir fái annaðhvort með skólagjöldum eða öðrum styrkjum en frá ríki og sveitarfélögum. Ég vil láta þess getið, að í fyrra, árið 1962, nam ríkisstyrkur til tónlistarskóla 550 þús. kr. Eftir samþykkt þessa frv. mun ríkisstyrkurinn á árinu 1964 verða 1.4 millj. kr., þannig að það lætur nærri, að i kjölfar þess, sem gert var við samþykkt fjárlaga fyrir þetta ár, og þessa frv. þrefaldist styrkur ríkisins til tónlistarskólanna, það munar ekki miklu, að hann þrefaldist. Um þessa staðreynd hygg ég að ekki sé hægt að fara þeim orðum, að ekki sé um að ræða gagngera breytingu á starfsaðstöðu tónlistarskólanna, ef frv. nær fram að ganga. i sambandi við þetta má ekki gleyma því, að þessi stórfellda endurbót á fjárhagsaðstöðu tónlistarskólanna kemur í tvennu lagi. Í fyrsta lagi var styrkur á gildandi fjárlögum aukinn mjög verulega, þó að lagasetningu væri þá ekki lokið. Þá var um að ræða aukningu úr 550 þús. kr. í fyrra upp í 0.9 millj. kr., sem gert er ráð fyrir í fjárlögum nú, en sú fjárlagaupphæð var einmitt sett vegna þess, að þetta frv. var í undirbúningi. Það varð hins vegar niðurstaðan, að frv. var gert þannig úr garði, að styrkurinn mun enn aukast frá því, sem gert var ráð fyrir, þegar fjárlögin voru samin, þannig að nú getur hann orðíð 1.2 millj. kr. að viðbættum 200 þús. kr. til hljóðfærakaupa, eða samtals 1.4 millj. kr., og það er sú upphæð, sem ég vitnaði til áðan. Ég held í raun og veru, að það væri of stórt spor að stiga í einu lagi að gera ráð fyrir því, að ríki og sveitarfélög eigi að skipta á milli sín öllum rekstrarkostnaði skólanna, ekki vegna þess að ríkinu væri ofgert með því að ætla því að greiða allt að helmingi rekstrarkostnaðarins, heldur óttast ég, að sveitarfélögunum, ýmsum þeirra a.m.k., mundi finnast sér ofgert með því. Ég hygg, að í kjölfar frv. muni fylgja ekki mjög aukin greiðsluskylda af hálfu sveitarfélaganna, heldur mun til þess ætlazt, að þau auki framlög sin mjög verulega, eins og ríkið er þegar reiðubúið til að auka sín framlög. Og hygg ég, að ýmsum sveitarfélögum muni þykja nóg um þá breyt., sem hér er lagt til að gera, jafnvel þó að ekki yrði gengið enn lengra. En það skal ég taka fram, að ríkisstj. mun bjóða fram sem styrk til skólanna 1/3 af rekstrarkostnaði þeirra, eins og samþykkt fjárhagsáætlana skólanna mun gera ráð fyrir, og menntmrn. mun þá beinlínis ætlast til þess af hlutaðeigandi sveitarfélögum, að þau leggi líka .fram 1/3 af rekstrarkostnaðinum. En í framhaldi af þeim skólastjórafundi tónlistarskóla, sem haldinn var á s.l. hausti, hefur verið gert ráð fyrir því, að starfsemi tónlistarskólanna muni verða aukin mjög verulega á næsta starfsári og rekstrarkostnaður þeirra þannig aukast mjög verulega. Ég tel líka rétt að láta þess getið, að sérstaklega einn tónlistarskólinn hefur mjög verulegar tekjur frá þriðja aðila, þ.e.a.s. ekki frá ríkissjóði og ekki frá sveitarsjóði, heldur frá styrktarfélagi, sem að skólanum stendur, og á ég hér við tónlistarskólann í Reykjavík, sem er rekinn af Tónlistarfélaginu, sem jafnframt rekur kvikmyndahús hér í bænum og nýtur skattfrelsis, nýtur undanþágu frá greiðslu skemmtanaskatts, vegna þess að allar tekjur kvikmyndahússins skulu ganga til rekstrar tónlistarskólans. Hér er raunverulega líka um ríkisstyrk að ræða, þó að hann sé í því óbeina formi, að kvikmyndahúsið eða tónlistarskólinn er undanþeginn greiðslu skemmtanaskatts. Ef það væri lögákveðið, að ríki og sveitarfélög skyldu, hvor aðili um sig, greiða helming rekstrarkostnaðar, þá vaknar sú spurning, hvernig fara ætti að í þessu tilviki. Það er vandamál, sem þarf alveg sérstakrar athugunar við. Ég er sammála hv. þm. um það, að það er æskileg framtíðarstefna, að skólagjöld geti lækkað mjög mikið eða jafnvel orðið engin í þessum skólum, eins og þau eru engin í almennum ríkisskálum. Ég tel þó ekki tímabært að gera slíkar ráðstafanir nú, enda ekki eftir því óskað af forvígismönnum tónlistarskólanna, sem á fundi sínum á s.l. hausti lýstu mikilli ánægju með það, ef sú skipan, sem hér er gert ráð fyrir, gæti náð fram að ganga, enda mun hún hafa í för með sér næstum þreföldun ríkisstyrks til skólanna, og þá mun líka vera ætlazt til þess, að styrkur sveitarfélaganna til skólanna aukist í sama hlutfalli eða næstum því þrefaldist og geri þar með skólunum kleift að auka starfsemi sína mjög verulega, eins og ráðgert hefur verið. Varðandi seinni brtt. hv. þm. get ég lýst því yfir, að menntmrn. hefur alltaf haft í hyggju að ákveða rekstrarstyrki til einstakra skóla í samráði við skólastjóra og stjórn hvers tónlistarskóla um sig.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. frá menntmn. með þessu frv., var ég ekki viðstaddur afgreiðslu þess. Ég vil taka það strax fram, að ég tel þetta mikinn og merkilegan stuðning, sem hér kemur til móts við tónlistarskólana í landinu, en þess var sannarlega þörf. Tónlistarnám hefur átt erfitt uppdráttar víða úti um landið, og tónmenningu og söngmenningu hefur hrakað þar verulega um langt bil og hefur orðið langt á eftir ýmissi annarri mennt úti um land. Þetta er mikill skaði, vegna þess að tónlistarnám og tónlist öll göfga vissulega þjóðlífið og eru eitt af aðalmenningareinkennum þjóðfélagsins, þar sem hægt er að halda uppi lifandi og öflugri tónmenningu. Ég endurtek, að ég þakka það, sem hefur áunnizt með frv. þessu frá því, sem áður var. Hitt er mér fullkomlega ljóst, að það hefði, úr því að þessi mál voru tekin endanlega til meðferðar, að mínu viti átt að ganga lengra en frv. gerir ráð fyrir, og mundi ég í því tilfelli vera fullkomlega samþykkur brtt., sem 4. þm. Norðurl. e. flytur hér, í sambandi við það, að framlag frá ríkissjóði hefði átt að nema allt að helmingi í rekstrarkostnaði skólanna. Ég er ekki viss um, að sveitarfélögunum þætti þetta svo verulega aukin byrði. Tónlistarskóli Árnessýslu hefur starfað lengi undanfarið, og sveitarfélagið þar greiddi á s.l. ári t.d. 50 þús. kr. til skólans á móti 10 þús. kr. frá ríkissjóði, svo að ég er ekki viss um, að þeir hefðu ekki sætt sig vel við þann hlut, þó að þeir hefðu átt að borga allt að helmingi. Mér er það vel ljóst og hefur verið það vel ljóst, að hin háu skólagjöld hafa hamlað mjög frá því, að unglingar sæktu þessa skóla eins og vera skyldi. Þeir hafa ekki haft fjármagn til þess að borga um 1800 kr. og upp undir 2000 kr. í skólagjöld. Ég ætla ekki að fara að rökstyðja þetta neitt nánar. Mér finnst bara eðlilegt, að þessi menningargrein, sem tónlistarlífið vissulega er, ætti að njóta skilnings og stuðnings ríkisins ekki síður en annað nám í landinu. Og ég veit, að því yrði mjög fagnað í mínu héraði, ef það yrði hægt að hækka það sem mest. Hitt er annað mál, að það er þakkarvert, það sem áunnizt hefur með frv., og enn betra væri það þó, ef brtt. hv. 4. þm. Norðurl. e. yrði samþ.



Herra forseti. Allshn. hefur kynnt sér frv. til laga um framboð og kjör forseta Íslands, og leggur n. einróma til, að það verði samþ. óbreytt. Einn nm., hv. 4. þm. Sunnl., Óskar Jónsson, var ekki viðstaddur vegna lasleika, þegar n. fjallaði um frv. Um efni þessa frv. get ég verið fáorður, enda er því lýst í aths. við frv. Þegar lögum um kosningar til Alþ. var breytt árið 1959, varð ljóst, að einnig þurfti að breyta l. um framboð og kjör forseta Íslands í sambandi við samningu kjörskrár, og er það nauðsynleg breyting, sem þurfti að gera á þeim 1., sem frv. þetta fjallar um. Eins og ég áður sagði, leggur allshn. til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég hef nú leyft mér að flytja hér ásamt þremur öðrum hv. alþm, brtt. á þskj. 492 við frv., þ.e.a.s. við 1. gr. þess, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Staðurinn afhendist með þeim skilmálum, að ríkið fái þar hæfilega lóð á hentugum stað undir biskupsbústað án endurgjalds, ef þar verður ákveðið biskupssetur.“ Efni þessarar till. skýrir sig að vísu sjálft og er þess vegna óþarft að fara um það nema örfáum orðum. Með þessari till., ef hún yrði samþ., yrði það tryggt, að ef einhvern tíma verður ákveðið að stofna nýtt biskupsembætti og aðsetur biskups yrði ákveðið í Skálholti, þurfi ekki um slíkt að semja við kirkjuráð, sem á að fá umráð staðarins, heldur væru þá fyrir hendi samkv. lögum full réttindi fyrir slíkan biskup til þess lands, sem nauðsynlegt væri frá staðnum undir byggingar og þá starfsemi, sem embætti hans væri nauðsynlegt að hafa. Mér og okkur flm, öllum finnst, að sjálfsagt sé að tryggja þetta, og vona ég, að aðrir hv. alþm. geti á það fallizt. Ég mun svo ekki hafa um þetta fleiri orð.



Herra forseti. Það eru aðeins tvær litlar spurningar í sambandi við þessa brtt., sem fram hefur komið, um, að það sé nauðsynlegt að setja það inn í þetta lagafrv., að ríkið fái endurgjaldslaust í Skálholti lóð undir biskupsbústað. Í fyrsta lagi: tilheyrir biskupinn ekki þjóðkirkjunni? Kemur það ekki nokkurn veginn af sjálfu sér, að biskupinn muni fá inni hjá þessari þjóðkirkju, sem verið er að afhenda Skálholtsstað? Eða eru þeir menn, sem eru áhugasamastir fyrir því að afhenda þetta undan ríkinu, hræddir um, að biskupinn fái ekki þar inni? Í öðru lagi vildi ég leyfa mér að spyrja: Er meiningin að setja biskupsstól í Skálholti einhvern tíma seinna meir, kannske á móti vilja þjóðkirkjunnar? En ef þjóðkirkjan er með því, að biskupsstóll sé settur í Skálholti, mundi hún þá ekki sjálf útvega lóð undir sinn biskup?



Herra forseti. Mér þykir rétt að fara nokkrum orðum um þetta mál, hér við 1. umr. í hv. deild. Málið er komið úr Ed. Þar var samþykkt ein breyting við frv. Það var heimild til þess, að bændaskólarnir væru þrír, eins og hefur verið í lögum, þ.e. að þriðji bændaskólinn verði reistur á Suðurlandi, þegar efni standa til. En eins og l. eru núna, hefur verið gert ráð fyrir, að bændaskóli yrði byggður í Skálholti. Eftir að Skálholt er afhent kirkjunni til umráða, þykir ekki tilhlýðilegt að hafa í 1., að þar skuli einnig vera bændaskóli. Frv. er samið af n., sem var skipuð 25. marz 1960. Í n. áttu sæti Guðmundur Jónsson skólastjóri á Hvanneyri, Kristján Karlsson fyrrv. skólastjóri á Hólum, Aðalsteinn Eiríksson fyrrv. skólastjóri, núverandi skólaeftirlitsmaður, Ásgeir Pétursson sýslumaður og Gunnar Vagnsson fulltrúi. Það, sem gert er ráð fyrir með þessu frv., er að auka til muna vélfræðinám í skólanum og samræma búnaðarnámið við breytta staðhætti. Það er gert ráð fyrir nokkurri fjölgun á kennurum. Það er gert ráð fyrir því, að það þurfi ekki endilega að vera sams konar kennsla í báðum bændaskólunum, heldur gæti komið til greina að hafa nokkra verkaskiptingu þar í milli. Frv, stefnir sem sagt að því að samræma kennsluna við breytta staðhætti. Aðsókn að bændaskólunum hefur að undanförnu verið nokkuð dræm, sérstaklega að Hólaskóla. Hvanneyrarskóli er fullsetinn nú og umsóknir að berast fyrir næsta ár. Aðsókn að Hólaskóla hefur aukizt aftur, og nú eru 18 nemendur í yngri deild skólans. Ef þeir koma allir til náms á næsta hausti og sæmileg aðsókn verður aftur að yngri deild, er ástæða til að ætla, að skólinn verði fullsetinn næsta ár, og lofar það nokkuð góðu. Þess verður að geta, að aðbúnaður að bændaskólunum hefur ekki verið eins góður og æskilegt er að undanförnu. Fjárveitingar til viðhalds og uppbyggingar hafa verið of litlar. Þetta hefur verið aukið allverulega nú á fjárlögum 196l, og aftur á yfirstandandi fjárlögum, en slíkar fjárveitingar þurfa að halda áfram, ef uppbyggingu skólanna á að koma í það horf, sem nauðsynlegt má telja. Búnaðarskólanefnd hefur gert sér grein fyrir því, hvað þarf að gera á hvorum skóla til uppbyggingar, til þess að aðstaðan geti talizt sæmileg, og er út af fyrir sig nauðsynlegt að gera slíka áætlun, til þess að framkvæmdir geti orðið eins og eðlilegt og æskilegt er. Ég tel það til mikilla bóta, ef þetta frv. verður að l. nú, frá því, sem verið hefur. Það samræmir búnaðarskólanámið við nútíðar búnaðarhætti. Þetta frv., ef að lögum verður, mun styrkja aðstöðuna til þess að bæta hag skólanna, og það mun sérstaklega stuðla að því, að vélfræðileg kennsla verði aukin í skólunum, en það er eitt af því, sem er nauðsynlegt hverjum bónda, að kunna meðferð véla og viðgerðir á þeim. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um frv. að svo stöddu, en legg til, að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Í trausti þess, að stjórn atvinnubótasjóðs verji því fé, sem sjóðurinn hefur yfir að ráða á hverjum tíma, til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, svo sem lögin mæla fyrir um og lögð er áherzla á í rökstuddu dagskránni að beri að gera, segi ég já.



Herra forseti. Það frv., sem við leggjum hér fyrir, hv. 4. landsk. (HV) og ég, til stjórnarskipunarlaga um breyt. á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, var upphaflega ákveðið að undirbúa á þingflokksfundi Alþb. 16. nóv. í haust, og hefur síðan verið unnið að því að reyna að útbúa þetta frv. þannig, að tryggður væri sá tilgangur með því, sem ég nú skal reyna að gera grein fyrir. Til þess að gera sér fullkomlega ljóst, af hverju það er nauðsynlegt að gera breyt. á 68. gr. stjórnarskrárinnar, er nauðsynlegt að athuga það ásband, sem við nú búum við hvað þessi mál snertir, og hvernig viðhorfið hér á Íslandi er orðið gerbreytt frá þeim tíma, er lögin um eignarrétt og afnotarétt fasteigna voru sett 1919. Eins og nú er ástatt á Íslandi, eru þeir menn, sem hafa rétt til þess að eiga hér fasteignir, eða þeir aðilar fyrir utan Íslendinga sjálfa, það eru þeir útlendingar, sem eru búsettir á Íslandi í fyrsta lagi, það eru í öðru lagi hlutafélög, sem útlendingar geta átt allt að helming í og útlendingar, sem búsettir eru hér á Íslandi, geta með þeim skapað meiri hluta i, það eru í þriðja lagi erlend félög, svo framarlega sem þau fá leyfi til þess af hálfu ríkisstj., eins og gert er ráð fyrir í 1. gr. l., og enn fremur er með milliríkjasamningum, sem ríkisstj. gerir, hægt að opna þetta alveg eins og vill. Í 11. gr. núgildandi laga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Lög þessi taka eigi til“ - svo kemur fyrst umboðsmanna ríkisins og síðar annarra ríkja, en seinast: „þegna annarra ríkja, að því leyti sem það kynni að koma í bága við milliríkjasamninga.“ Þetta mun að vísu á sínum tíma hafa verið sett inn með tilliti til Dana, sem höfðu þá sérstök réttindi samkv. sambandslögunum. En þetta ákvæði stendur enn þá í l., þannig að svo framarlega sem ein ríkisstj. nú gerir milliríkjasamninga, sem opna möguleika fyrir borgara þess lands, sem samningurinn er gerður við, að geta notið sömu réttinda og Íslendingar viðvíkjandi því að eiga fasteignir hér á landi, þá er þar með slíkur milliríkjasamningur af sjálfu sér búinn að heimila borgurum viðkomandi lands að hafa sama rétt og Íslendingar hafa. Þegar þessi lög voru sett, munu menn almennt ekki hafa gengið út frá því, að hætta væri á svona löguðu. Milliríkjasamningurinn við Dani þá þótti hvað snerti jafnrétti hér á Íslandi vera nauðungarsamningur, og það var mikil andúð gegn honum og gerðar vissar ráðstafanir í okkar kosningalögum og öðru slíku og stjórnarskrá til þess að koma í veg fyrir, að af því hlytust slæmar afleiðingar. Síðan hann féll úr gildi, hefur þetta staðið, en hins vegar hefur almenningsálit verið svo sterkt í þessum efnum, að það hefur engin ríkisstj. enn þá beitt þessum aðferðum. Ég vil þess vegna í fyrsta lagi leggja áherzlu á, að lögin frá 1919, eins og þau eru nú, opna, svo framarlega sem íslenzk ríkisstj. vill, mjög mikla möguleika fyrir útiendinga til þess að öðlast hér alls konar aðstöðu um eignarrétt og afnotarétt fasteigna og náttúruauðlinda. Og það, sem hefur breytzt frá því, sem var fyrir 40 árum, er, eins og ég mun síðar koma nánar að, að það er ekki lengur hægt að vera jafnöruggur um vilja og afstöðu ríkisstj. í þessum efnum og Íslendingar voru í þann tíð. Samt sem áður hefur það nú orðið svo, að hér á Íslandi er ekkert útlent auðmagn að heita má, þrátt fyrir það þó að þetta hafi staðið opið nú um nokkurt skeið eftir þessum lögum. Og hvernig stendur á því, að hér skuli ekki raunverulega vera verulegt útlent auðmagn? Fyrir því hafa verið þennan tíma fjórar ástæður: Í fyrsta lagi: Skattakerfið á Íslandi hefur verið þannig, að það hefur verið frekar erfitt fyrir auðfélög yfirleitt, íslenzk sem erlend, og það hefur þess vegna þótt alveg sérstaklega óárennilegt allan þennan tíma að heita má fyrir erlend auðfélög að fara að leggja sitt fé í hlutafélög hér á Íslandi vegna þess, hve skattalöggjöfin hér væri harðvitug. í öðru lagi: Allan þennan tíma hafa gjaldeyrisyfirfærslur eða a.m.k. frá 1930 verið ákaflega óvissar, svo að ekki sé sterkar að orði kveðið. Þær hafa yfirleitt verið ákaflega erfiðar allan þennan tíma, þannig að útlendingar, sem hefðu lagt fé sitt í fyrirtæki hér á Íslandi, hefðu verið mjög óvissir um það, hvort þeir fengju slíkt yfirfært í gjaldeyri síns lands, og enn fremur hefðu þeir átt það á hættu vegna sífelldrar verðbólgu allan þennan tíma, að þeirra fé mundi missa gildi sitt, svo framarlega sem þeir ættu að geyma það í peningum a.m.k. og gætu ekki fest það í fasteignum. Í þriðja lagi hefur pólitíska ástandið á Íslandi allan þennan tíma verið álitið mjög ótryggt, eins og auðmenn erlendis venjulega orða það, m.ö.o. eins og auðmennirnir mundu segja: Kommúnisminn hefur verið mjög sterkur hér á Íslandi og erlent auðvald hefur ekki þótzt vera öruggt um sína fjárfestingu hér. En í fjórða lagi hefur verið rótgróin andúð hjá þjóðinni yfirleitt og raunar lengst af hjá ríkisstj. líka gegn því, að erlent auðvald eignaðist ítök hér á Íslandi. Nú er þetta breytt, a.m.k. margir þættir í þessu, og sumar af þessum ástæðum, sem hafa hrætt erlent auðvald frá fram að þessu, brott fallnar. Í fyrsta lagi: Skattakerfið, eins og það er nú, hefur verið lagað þannig að hagsmunum hins íslenzka auðvalds og þar með raunverulega um leið hagsmunum erlends auðvalds, svo framarlega sem það kynni að vilja festa sitt fé hér, að skattakerfið er nú allmiklu rýmra. Það er í raun og veru svo, að það nálgast allt að því skattfrelsi fyrir auðfélög, ef þau vildu festa sitt fé hérna núna, og það, sem var um tíma mjög hættulegt fyrir auðfélögin í þessum efnum, hið ótakmarkaða vald íslenzkra sveitarfélaga til þess að leggja á útsvör, er að heita má afnumið. Ríkið er búið að svipta raunverulega þessi sveitarfélög því valdi, þannig að það mikla og harðvítuga vald, sem sveitarfélögin höfðu frá gömlum tíma um útsvarsálagningu, og sú hætta, sem í því fólst fyrir erlend auðfélög, er brott numin. Í öðru lagi, hvað gjaldeyrismálin snertir, er búið að hafa alveg hausavíxl á. Þar sem það var hingað til mjög erfitt fyrir auðfélög að festa sitt fé hér á Íslandi vegna aðstöðunnar með gjaldeyrinn, bæði yfirfærslu og óvissu, þá er það orðið þveröfugt nú. Undanfarna áratugi hefur það alltaf þótt vera svo, að íslenzk króna hafi verið of hátt skráð. Ameríkanarnir, þegar þeir hafa verið að gagnrýna okkur út af fjármálaástandinu, þá hafa þeir alltaf sagt, að dollarinn væri of lágt skráður hér á Íslandi. Og meðan íslenzk króna er of hátt skráð að áliti erlends auðvalds, er náttúrlega ekki girnilegt fyrir það sama erlenda auðvald að fara að kaupa mikið af þeim íslenzku krónum, sem það álitur vera of dýrar fyrir sig. Nú hefur þessu verið gerbreytt þannig, að íslenzk króna er skráð mun lægra en hennar sannvirði er, ekki aðeins gagnvart dollar, því að allar aðrar myntir Evrópu líka, jafnt pund, dönsk króna sem aðrar, eru raunverulega skráðar algerlega rangt gagnvart dollarnum. Dollarinn er helmingi hærri t.d. gagnvart danskri krónu en hann ætti í raun og veru að vera samkv. kaupgildi. Það er raunverulega aðferð fyrir þá, sem dalina hafa, að kaupa upp eignir í Evrópu fyrir lítið gjald, fyrir hálfvirði á móts við það, sem mundi vera heima hjá þeim. En íslenzka krónan hefur þar að auki raunverulega nú verið skráð fyrir neðan það jafngildi, sem t.d. dönsk króna eða pund hefur, þannig að nú er það frá sjónarmiði erlends auðvalds eftirsóknarvert að kaupa íslenzkar krónur og það, sem fæst fyrir íslenzkar krónur. Ísland er orðið með ódýrustu löndum álfunnar. Það er komið í sama flokk og Spánn hvað það snertir. Jafnt fyrir erlenda ferðamenn sem erlenda hugsanlega fjárfestingaraðila er Ísland nú orðið með ódýrustu löndum, þannig að fyrir ranga skráningu á ísl. krónu er nú eftirsóknarvert fyrir útlent auðvald að festa sitt fé hér á Íslandi. Það þýðir m.ö.o. með þeirri aðstöðu, sem hér er smátt og smátt að skapast, að verið væri bókstaflega, ef ekki yrði rönd þar við reist, að gefa útlendingum Ísland, það væri verið að bjóða þeim upp á það að kaupa upp hér náttúruauðæfi og fasteignir, að svo miklu leyti sem lög eða stjórnarskrá heimilaði það, að kaupa það ódýrt. Þetta er hvað snertir þá breytingu, sem orðið hefur á skattakerfinu og gjaldeyriskerfinu, og hvort tveggja hjálpar til þess að ryðja erlendu auðvaldi braut hér á Íslandi eða gera Ísland eftirsóknarverðara fyrir það. Hvað snertir þriðju ástæðuna, sem ég nefndi áðan, þá er að vísu það ástand minna breytt. Pólitíska ástandið á Íslandi er enn mjög ótryggt frá sjónarmiði erlends auðvalds, og ég býst við, að þar komi ekki aðeins til, að verkalýðshreyfingin hér á Íslandi þyki sterk og róttæk, heldur líka ef þeir útlendu fjárfestingarmenn trúa því, sem aðalblöð stærstu borgaraflokkanna hér á Íslandi, Framsfl. og Sjálfstfl., segja hvert um annað, þá er ástandið siður en svo girnilegt hvað slíkt snertir samkv. frásögnum Morgunblaðsins fyrir þá útlendu auðmenn, sem kynnu að trúa því, að Framsókn sé alveg í greipum kommúnista. Og samkv. frásögn Tímans er Sjálfstfl. í mjög nánu bandalagi við kommúnista. Ef útlent auðvald fer eftir þeim blöðum, sem það ætti bezt að geta treyst hér af sínum Atlantshafsbandalagsblöðum á Íslandi, þá er það náttúrlega ekki rétt efnilegt. En hins vegar vitum við, að það eru ýmsar tilhneigingar uppi til þess að gera ýmsar ráðstafanir með lögum á Atþingi til þess að veikja verkalýðshreyfinguna og svipta hana því frelsi, sem hún hefur, og þar með að miklu leyti þeim styrkleika, sem hún hefur haft, þannig að líka hvað þetta atriði snertir væri náttúrlega ekki óhugsandi, að breyting gæti orðið á. En jafnvel þrátt fyrir þetta hlutverk, sem verkalýðshreyfingin hefur, og þrátt fyrir allar þær grýlur, sem blöð Framsfl. og Sjálfstfl. mála upp fyrir útlendu auðvaldi og kunna eitthvað að hræða það enn þá, ef það trúir þeim, þá er hitt þó því miður orðið staðreynd, að kaupgjald á Íslandi er orðið með því lægsta í Evrópu frá sjónarmiði t.d. amerískra fjárfestingarmanna. Um fjórða atriðið hefur e.t.v. ein stærsta breytingin orðið á. Það þótti fyrr á tímum alveg nóg, ef ríkisstj. þyrfti að veita leyfi útlendum auðmönnum hér á Íslandi, þá þóttist þjóðin viss um, að það yrði ekki gert. Aftur á móti er svo komið, að hjá þeim ríkisstj., sem verið hafa nú undanfarið og það í vaxandi mæli, þá virðist vera áhugi fyrir að hleypa erlendu auðvaldi inn í landið, öfugt við það, sem var 1918. Og nú hefur áróðurinn fyrir þessu, ekki hvað sízt í blöðum Sjálfstfl., farið alveg gífurlega vaxandi og virðist raunar eiga ítök viðar. Að mínu áliti er að vísu þjóðin enn þá mjög hrædd við að hleypa útlendu auðvaldi inn, og ég held, að það mundi verða mjög erfitt að fá hana inn á slíkt, nema þá kannske ef skipulagt yrði mjög mikið atvinnuleysi hér, þá kynni hún í neyð sinni að vilja gina við einhverju slíku. En a.m.k. á meðan nægileg atvinna helzt, yrði ákaflega erfitt að fá þjóðina inn á það að hleypa erlendu auðvaldi inn í landið. En hins vegar hefur sú ríkisstj., sem að völdum situr, eins og lögum nú er háttað, svo mikil völd í því efni, að ef hún vilt slíkt, getur hún gert það. Þess vegna er nú hætta á ferðum, sem við þurfum að horfast í augu við. Þessari hættu hefur sérstaklega brugðið upp í sambandi við Efnahagsbandalag Evrópu og umr. um það, og skal ég koma að því síðar, en annars gera nokkra grein fyrir þessari hættu og minna á jafnvel, hvernig henni hefur verið mætt áður. Það er rétt á þessu stigi, sem við stöndum nú, að minna á, að það brá fyrir þessari sömu hættu nokkru eftir 1918, sem sé einmitt í sambandi við það jafnrétti, sem Danir fengu þá á Íslandi til fjárfestingar, í sambandi við eina af þeim íslenzku auðlindum, sem einna dýrmætust er, sem sé í sambandi við fossana, og þá var svo komið eftir 1920, að meginið af fossunum var þá komið í útlenda eign, og það var stórhætta á, að Íslendingar misstu yfirráðin yfir sínum fossum alveg í hendur útlendinga. Jón Þorláksson, formaður Sjálfstæðisfl., gaf 1923 lýsingu á, hvernig þá væri komið, í ræðu, sem hann hélt hér í Nd. 3. maí. Þá sagði hann svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú var svo ástatt, að þegar fossanefndin sat að störfum, voru svo að segja öll stærstu og hagkvæmustu fallvötn landsins komin í hendur útlendinga, nema hluti landssjóðs og Reykjavíkurbæjar í vatnsréttindum Sogsins. Ýmist voru vötnin seld eða leigð útlendum félögum til lengri eða skemmri tíma. Af þessum ástæðum tókum við, fossanefndin, til athugunar, hvort fara skyldi að eins og Norðmenn 1880 og viðurkenna eignarréttinn og leggja síðan strangar sérleyfishömlur á verzlun þeirra. En okkur þótti of seint að fara þá leið, við vorum þegar búnir að selja vatnsréttindin í hendur útlendinga.“ Þetta var lýsingin, sem Jón Þorláksson gaf þá á, hvernig komið var, og lýsti því þá yfir, hvaða hætta væri á ferðum. Jón Þorláksson var þá einn af fremstu forustumönnum íslenzkrar borgarastéttar. Íslenzk borgarastétt var þá enn ung, og áhrifin frá aldalangri sjálfstæðisbaráttu okkar voru þá mjög sterk, þannig að það þótti sjálfsagt - og borgarastéttinni þótti það ekki síður en öðrum, að Íslendingar ættu sjálfir að sitja að þeim auðlindum, sem þeir ættu. Þegar Jón Þorláksson var að lýsa hættunum, sem fólust í því frv., sem var lagt fram einmitt um fossamálin, vitnaði hann í þann mann, sem hafði verið með honum í fossanefndinni, staðið með honum í þeim hluta hennar, sem stóð á móti útlendingunum, sem var Guðmundur Björnsson landlæknir, og vitnaði í þessi orð eftir honum í þessari sömu ræðu, með leyfi hæstv. forseta: „En nú vill hv. meiri hl. fara þessa leið og gefa útiendingunum allan þann framtíðargróða, sem við getum haft af notkun fallvatnanna. Ég er ekki fyrir að nota stór orð, en get þó ekki látið hjá líða að flytja þessari hv. d. þá orðsendingu frá fyrrv. forseta Ed. og fyrrv. meðnm. mínum, Guðmundi Björnssyni landlækni, eftir beinum tilmælum hans, að hann geti ekki skoðað þetta öðruvísi en föðurlandssvik.“ Svo segir hann á eftir: „Við höfðum og höfum enn trú á því, að sá tími komi, að unnt verði að ráða fram úr þeirri fjárhagslegu þraut að nota vatnsorkuna fyrir ljósgjafa og hitagjafa handa landsmönnum. Og við förum fram á það, að löggjafarvaldið sýni þá framsýni að taka tillit til nauðsynjarinnar á þessum framkvæmdum og leggja ekki stein í götu þeirra, og við förum fram á það, að þeir jarðeigendur, sem kynnu að hafa gert sér von um að geta selt einhver vatnsréttindi, sleppi þeim vonum vegna nauðsynjar eftirkomendanna.“ Þannig voru áskoranirnar frá þeim manni, sem þá var einn af helztu forustumönnum borgarastéttarinnar á Íslandi, um að varðveita vald Íslendinga sjálfra yfir þessum auðlindum landsins, fossunum, til þess að bjarga þessu handa eftirkomendunum og selja það ekki á þessu stigi í hendur útlendu valdi. Það munaði litlu þá, að þetta yrði gert. Þeir voru í minni hl., sem börðust þá harðast, Jón Þorláksson og Bjarni frá Vogi, nema um eina brtt., sem þeir fengu samþykkta, en þessi brtt. var um það að tryggja ríkinu virkjunarvaldið. Það fékkst í gegn, að ríkið skyldi vera sá aðili, sem eitt saman mætti virkja fossana, en það fékkst ekki í gegn að svipta þá yfirráðunum yfir fossunum, og á þessu höfum við flotið síðan. Það bjargaðist, að það var eyðilagður eignarréttur útlenda auðvaldsins yfir ánum, sem útlenda auðvaldið var búið að kaupa á Íslandi, vegna þess að það fékk ekki leyfi til þess að virkja þær. Það var að vísu þá aðeins sett í hendur ríkisstj., það þótti líka nóg, engin ríkisstj. mundi gera þetta. Og eins og margir hv. núv. þm. muna eftir, var það svo 1948, að þá keyptum við Þjórsá af útlendingum, af Dönum, fyrir 3 millj. kr. Hún var búin að vera þeim eyðilögð allan þennan tíma, og það var ekkert fyrir okkur að snara út 3 millj. kr. í að borga þeim fyrir vatnsréttindin í Þjórsá. En svona var þetta allt saman. Svona skall hurð nærri hælum, strax eftir að við fengum fullveldið, að útlent auðvald gæti hremmt eina af dýrustu auðlindunum, sem við áttum þá. Og forustumenn íslenzkrar borgarastéttar, eins og Jón Þorláksson, voru óhræddir við að gripa bókstaflega til þjóðnýtingar, til þess að ríkið ætti þe3si vatnsföll, til þess að hindra útlent auðvald í því að ráða þeim. Bjarni frá Vogi var þá e.t.v. einna harðorðastur um þá fulltrúa útlendinganna, sem töldu það skerða eignarrétt einstaklingsins að ætla að svipta þá, sem áttu jarðirnar að fossunum, réttinum til þess að selja þá, og sagði svo, þegar hann var að mæla 18. sept. 1919 hér á Alþingi fyrir sérleyfislögum, em þá voru lögð fram og fengust ekki í gegn, þá sagði hann þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: „Og samþykki ekki þetta þing sérleyfislög og setji þannig skorður við frekara braski, þá mun eftir nokkurn tíma ekki eitt einasta vatn vera óselt, og mun það, sem selt er, ekki aðeins verða metið á 12 millj. kr., heldur 100 millj. kr.“ Það var öðruvísi milljónin þá en nú. „Þessar vífilengjur, að sérleyfislög eigi ekki að samþykkja nú, eru því til þess eins fram bornar, að fossafélögin geti grætt sem mest á bralli því, sem þau hafa haft hér í frammi, með því að senda hingað leynilega sendimenn til þess að ginna þessa hluti út úr fáfróðum mönnum fyrir smámuni. Það er því til góðs þjónum þessara félaga, sem eiga hér bæði heil blöð og venzlamenn og nú er að sjá að eigi suma þm. líka. Þetta er það, sem orsakar allt hatrið og allar skammirnar, sem dynja á okkur, meiri hl. fossanefndar, í blöðum þessara þjóna erlendra auðkýfinga.“ Þetta voru orð Bjarna frá Vogi þennan dag. Við sjáum þess vegna, að í þeirri baráttu, sem háð var 1919–1923, tókst að verjast því, að Íslendingar misstu eignarréttinn og valdið yfir fossunum í hendur útlends auðvalds. Þá þótti nóg að gefa ríkisstj. það vald. Það þurfti leyfi hennar til þess, að útlent auðvald fengi þessa aðstöðu. Það datt engum öðrum í hug þá, að það væri alltaf öruggt, að ríkisstj. mundi standa á verði um hag landsmanna. Ég rifja þetta upp hér aðeins vegna þess, að nú stöndum við ekki aðeins í þeirri hættu að geta misst það, sem jafngildir yfirráðunum og notkunarréttinum yfir fossunum. Nú stöndum við í þeirri hættu að geta misst yfirráðin yfir fiskimiðunum, fossunum og jörðinni líka. Hættan, sem vofði yfir okkur 1919 og þar á eftir, er komin aftur margfalt meiri. Við skulum aðeins rifja upp í því sambandi, hvað það er, sem Efnahagsbandalag Evrópu, sú mikla auðhringasamsteypa, sækist eftir hér á Íslandi, og hvað það er, sem auðvald hvaða annarrar þjóðar sem er, sem á einn eða annan hátt yrði hleypt hér inn í landið, þótt það væri bara með einföldum milliríkjasamningi, - hvað það er, sem það getur náð tökum á hérna, og hvað það er, sem það sækist eftir. Það er fyrst og fremst þrennt: Það eru í fyrsta lagi fiskimiðin sjálf. Hér hefur verið rætt allmikið um þau oft áður og þá hættu, sem vofði yfir, hvort útlendingar fengju rétt til þess að veiða í okkar landhelgi, og annað slíkt. Ég vil taka það fram, að jafnvel þótt við hindruðum það að öllu leyti, settum þar rammar skorður, bæði í milliríkjasamningum, stjórnarskrá og öðru slíku, að útlendingar gætu ekki fengið að vera hér í landhelgi, þá geta þeir náð sömu aðstöðu með því að eiga hér fiskiðjuver. Ef útlendingar, sem eru búsettir hér á Íslandi, eins og hægt er meira að segja eftir lögum frá 1919 enn í dag, - ef þeir og útlend félög í sambandi við þá, sem birgja þá að fé, geta eignað sér fiskiðjuverin eða réttara sagt komið sér upp almennilegum fiskiðjuverum, verulega vel reknum, þá ráða slík vel rekin fiskiðjuver, sem standa í sambandi við stóra, volduga hringa erlendis, sem ráða að miklu leyti markaðnum þar, - þá ráða slík fiskiðjuver raunverulega yfir flotanum. Flotinn er háður þeim. Ef erlendum aðilum að viðbættum útlendum mönnum búsettum á Íslandi væri látið haldast uppi að hafa áfram þann rétt, sem þeir hafa núna, eftir að það er komið í ljós, að áhugi er orðinn fyrir því og jafnvel vilji ríkisstj. að hleypa þeim hér inn, þá vofir hættan yfir. Nú veit ég, að sumir mundu segja, að þessi hætta vofi raunverulega alltaf yfir okkur á annan máta, sem sé þann máta, að einhverjir Íslendingar geti gerzt leppar fyrir það útienda auðvald. Það er rétt á vissan máta, að sú hætta er alltaf fyrir hendi, en hún er ekki nærri því eins slæm og hin, að útlendir aðilar beinlínis geti átt fiskiðjuverin. Ef íslenzkur maður á fiskiðjuver, þó að hann sé á einhvern máta leppur fyrir útlent auðvald, þá hefur það útlenda auðvald, sem hefur léð honum sitt fé, enga tryggingu og ekkert öryggi gagnvart íslenzku ríkisvaldi. Eign íslenzks ríkisborgara, sem á slíkt fiskiðjuver samkv. lögum, getur t.d. íslenzk ríkisstj. tekið eignarnámi samkv. okkar stjórnarskrá, hvenær sem hún álítur þess þörf, og út af því hljótast engin vandræði. Það ber aðeins að greiða honum þær skaðabætur, sem honum ber samkv. íslenzkri stjórnarskrá. Ef það er hins vegar opinberlega útlendingur, sem á þetta fiskiðjuver eða á verulegra hagsmuna að gæta þar, þá hefur sá útlendingur aðstöðu til þess að láta sína ríkisstj. koma í spilið, þegar farið er máske að gera ráðstafanir til þess að þjóðnýta hans eign. Og við höfum einmitt kynnzt því af mörgu, sem gerzt hefur í heiminum undanfarið, hvað harðvítugir árekstrar við erlent vald geta hlotizt af því, þegar þjóðir, sem eitt sinn voru nýlenduþjóðir, eru að eignast aftur sitt eigið land og þau mannvirki, sem í því eru. Þó að útlent auðvald kynni að vilja leppa hér á Íslandi svo og svo mikið af eignum, þá á það allt á hættu, þannig að það mætti þá vera mjög öruggt um sína aðstöðu, ef það færi inn á slíkt. Hins vegar, ef útlendir aðilar geta í félagi við útiendinga t.d., sem búsettir eru á Íslandi, eignazt stór fiskiðjuver, getur erlent auðvald drottnað yfir íslenzkum sjávarútvegi. Það eru fiskiðjuverin, sem hafa tökin á bátunum, og þar að auki hefur það sýnt sig, að það er vaxandi tilhneiging hjá íslenzku ríkisvaldi að beita ríkisvaldinu gegn framleiðendum fisksins, gegn sjómönnunum og útgerðarmönnunum, og skammta þeim með gerðardómi ákveðið verð fyrir fiskinn og tryggja þannig hagsmuni þeirra, sem eiga fiskiðjuverin. Ef það gerðist svo á sama tíma, að t.d. viðskiptin, sem Ísland hefur haft meira eða minna undanfarna áratugi til sósíalistísku landanna, væru brotin niður, þá yrði þessi hætta enn þá meiri. Viðskipti þar austur á bóginn hafa verið íslenzkum sjávarútvegi mjög góður bakhjallur í hans sjálfstæðisbaráttu, ef ég mætti svo að orði komast. Það hefur verið miklu hægara fyrir okkur fjárhagslega að heyja þá hörðu baráttu, sem við höfum háð t.d. á mörkuðum Bandaríkjanna til þess að reyna að komast þar inn, meðan við gátum selt allt að af freðfiskinum til sósíalistísku ríkjanna og fengum borgað út í hönd. en gátum svo notað það fé til þess að festa það í fyrirtækjum vestanhafs, þannig að hvenær sem t.d. viðskiptin austur á bóginn yrðu brotin niður, yrði aðstaða íslenzks sjávarútvegs gagnvart slíku erlendu auðvaldi, sem farið væri að teygja sig hér inn í sjávarútveginn, miklu, miklu lakari. Það hefur aukið á okkar baráttumöguleika fyrir mörkuðum í þeim kapítalistísku löndum, að við höfum haft þennan allstóra og örugga markað í þeim sósíalistísku löndum. Við skulum muna það, að víðast hvar erlendis er ástandið svo, að fiskimenn eru fátækir menn, en það eru voldugir hringar - lítum bara til Englands - sem ráða hins vegar yfir sjálfum fiskiðjuverunum, fisksölunni og úrvinnslunni. Og það mundi skjótt skapast það ástand hér líka, svo framarlega sem útlent auðvald gæti komizt hér inn. Því er það, að eins og okkar lög eru í dag, er hægt hvenær sem er að hleypa útlendum aðilum og þó sérstaklega útlendingum búsettum á Íslandi inn í íslenzkan sjávarútveg, og ef útlenda auðvaldið þyrði að treysta að öðru leyti á það pólitíska ástand á Íslandi, þá gæti það þess vegna farið að festa fé hér í stórum stíl. Þess vegna, ef við viljum girða fyrir, að þessar lagasmugur séu notaðar, þá þarf að gera þær breytingar, sem í þessu frv. felast, á stjórnarskránni, sem ég mun síðar koma að. Fiskveiðarnar og fiskimiðin og aðgangurinn að þeim er fyrsta dýrmæta auðlindin, sem erlenda auðvaldið mundi sælast eftir, önnur eru fossarnir. Ég hef þegar rakið tilraunina fyrir 40 árum fyrir útlenda auðvaldið að eignast þá. Það er ekki nauðsynlegt fyrir útlenda auðvaldið að eignast fossana í dag til þess að njóta þeirra. Það er nóg fyrir útlent auðvald í dag að fá fossana leigða, t.d. til 25 ára, til þess að hafa öll not af þeim, sem það útlenda auðvald mundi girnast. Hér á Íslandi er í okkar fossum um 4 millj. kw. ónotað afl, sem er að verða með bezta og ódýrasta afli í heimi. 25 ára leigutími á rafmagni úr slíkum fossum þýðir raunverulega sama sem ófyrirsjáanlega framtíð, miðað við það, hve ört allt þróast nú. Ef útlendingar fengju nú aðstöðu til þess að reisa iðjuver við íslenzka fossa og fengju samninga, um leið og þeir t.d. lánuðu Íslendingum fé til þess að virkja fossana, fengju samninga um rafmagn úr þeim orkuverum til 25 ára, þá væru þeir þar með búnir að fá það, sem þeir þyrftu. Og undanfarin ár hefur beinlínis verið eftir því sótzt og það ekki bara af fulltrúum núv. ríkisstj., heldur líka annarra ríkisstj., að athuga, hvort ekki væri hægt að ná samningum við ameríska alúminíumauðhringa um að veita slík lán til virkjunar íslenzkra fossa og koma upp iðjuverum hér á Íslandi. Sú aðferð mundi nú vera útlendu auðvaldi það sama og eign fossanna var Titan og öðrum slíkum auðfélögum 1919–1923, þegar þeir voru að berjast fyrir því að ná yfirráðunum yfir þeim, þannig að líka eftir núverandi lögum, svo framarlega sem ein ríkisstj. vill það viðhafa og viðkomandi erlend auðfélög þyrðu það vegna pólitísks ástands á Íslandi, þá vofir þessi hætta yfir, að leigurétturinn á fossunum yrði þannig seldur í hendur útlendinga. Í þriðja lagi, það, sem útlent auðvald mundi girnast hérna á Íslandi, er íslenzk jörð eða íslenzkt land. Ég býst við, að landið hér á Íslandi sé nú eitt ódýrasta land Evrópu. Í allri Vestur-Evrópu er landið sjálft ákaflega dýrt. Í þessum þéttbýlu löndum er sjálf jörðin jafndýr oft eins og mikill hluti þeirra fasteigna, sem á jörðinni eru reistar. Hér á Íslandi, ekki sízt hér á Suðurlandsundirlendi, er ágætis ónotað landbúnaðarland, sem hefur það fram yfir flesta landbúnaðarjörð annars staðar í Evrópu, að það er hægt að hita stóran hluta af því upp með hveraorku og koma hér upp samfelldum breiðum, svo að skiptir hundruðum hektara, af gróðurhúsum, þar sem hægt væri að framleiða allt mögulegt, sem landbúnaður, sem rekinn væri í stórum stíl, virkilega girntist. Það er enginn efi á því, að það er nú þegar orðið eftirsóknarvert fyrir útlendinga að eignast t.d. jarðir bæði í Árnessýslu og Rangárvallasýslu, og það eru þegar að skapast möguleikar með búsetu og öðru slíku á Íslandi fyrir útlent auðvald til þess að sölsa slíkt undir sig. Ég hef að vísu ekki orðið var við, að okkar íslenzku burgeisar reyni slíkt í stórum stíl. Dálítið ber á því, að þeir kaupi upp jarðir. Virðist manni það þó vera meira vegna sportsins en framkvæmdanna. Það er eins og það sé laxveiðin, sem skapar í þeirra augum meiri auð í jörðunum heldur en það, sem jörðin sjálf gæti gefið af sér. En ástandið er þannig í dag, að fyrir nokkra milljónatugi er hægt að kaupa upp alla Árnes- og Rangárvallasýslu. Og fyrir útlent auðvald verður það leikur að leggja fé í slíkt, ef það hefur aðstöðu til þess og ef sú leið er opnuð. Það er hverfandi lítill vandi, eins og lög eru á Íslandi núna, fyrir eina ríkisstj., sem vildi slíkt gera, að hleypa útlendingum í það. Það hefur meira að segja verið svo með þessa hluti alla, að sjálf hitaorkan í jörðinni hefur enn þá ekki fengizt hér á Alþingi gerð þannig að þjóðareign, að ekki væri hægt að selja hana með jörðunum. Það er enn þá ekki búið að bjarga henni út úr einkabraskinu, þannig að Ísland liggur næstum eins og frumstæð nýlenda sem bráð á fótum þess auðvalds, sem hér væri hleypt inn og áður en menn áttuðu sig á gæti verið búið að kaupa upp margt af því, sem hér væri dýrmætast. Þannig er það sem sé bæði með fiskimiðin, fossana og sjálfa íslenzku jörðina. Þetta er allt saman í hættu, eins og hugsunarhátturinn er orðinn hjá þeim, sem voldugastir eru á Íslandi nú. Auk þessa er eitt, sem menn kannske gera lítið úr, en er óskaplega dýrmætt, það eru öll auðæfi okkar óbyggða. Um óbyggðirnar eru ekki einu sinni almennileg lög, hvað þá heldur að það sé nokkuð í stjórnarskrá um þær. Óbyggðirnar á Íslandi ættu fyrir löngu að hafa verið gerðar að slíkri þjóðareign samkv. stjórnarskrá, að ekki væri hægt að selja þær. Sósfl. reyndi á sínum tíma að fá slíkt fram, en það tókst ekki. Eignarrétturinn á óbyggðunum er þannig núna, að það er komið undir úrskurði hæstaréttar í hvert sinn, hvernig er litið á hann. Og jafnvel stundum hættir við, að sé blandað saman gömlum afnotarétti einstakra hreppa og eignarréttinum að þessum óbyggðum sjálfum. Í þessum óbyggðum felst orka, bara hvað hveraorkuna snertir, sem er 4 millj. kw. eins og fossarnir, bara þó að það sé metið til þess krafts, sem orkan er, svo að maður tali nú ekki um sjálfan hitann í þessu. Og þarna eru auðlindir, sem við vitum að hvað eftir annað hefur verið rætt um, þegar t.d. hefur verið rætt um þungavatnsvinnslu hér á Íslandi eða annað slíkt. M.ö.o.: eins og auðæfi Íslands eru í dag, aðgangurinn að fiskimiðunum, fossarnir, jörðin sjálf og allar okkar óbyggðir, liggur þetta allt flatt eins og bráð fyrir útlendu auðvaldi til þess að láta það hremma það ódýrt, hvenær svo sem það vill hagnýta sér núv. íslenzk lög og þannig ríkisstj. situr að völdum, að hún hafi ekkert á móti því, að útlendingar festi sitt fé hér á Íslandi. Útlendingar þurfa ekki nema búsetja sig hérna og það í nokkuð stórum stíl, þá geta þeir verið búnir að kaupa þetta upp, áður en við vitum af, - og hver veit, hvað þeir eru komnir langt með það nú þegar? Við, sem nú lifum, megum hins vegar ekki hugsa þannig, eins og kannske ýmsir þeir bændur gera í dag, sem eru að flosna upp frá sínum jörðum og geta ekki einu sinni selt þær og þykir gott að geta losnað kannske við þær fyrir eitthvað smáræði, 150–200 þús. kr. skuld í Búnaðarbankanum eða eitthvað slíkt. Við, sem lifum í dag, verðum að hugsa um Ísland sem byggt af milljónum Íslendinga og að þær milljónir Íslendinga, sem eiga eftir að erfa þetta land og verða okkar eftirkomendur hér, geri þær kröfur til okkar, að við stöndum vörð um þeirra rétt til þess að eiga þetta land og allar þess auðlindir og eiga það einir. Okkar land er gífurlega auðugt. En það er ekki nema hálfnumið og ekki nærri því hálfnumið enn þá, Og það, sem við verðum að reyna að tryggja í dag, er, að það verði Íslendingar einir, sem nema það, að það setjist ekki hér að aðrir aðilar, fyrst voldugir aðilar, sem kaupa upp aðstöðuna til þess að ráða því, og síðan útlendingar, sem flytjast hér inn og smám saman eignast landið. Þess vegna verður að koma í veg fyrir, að útlendingar geti eignazt landið. Mönnum brá nokkuð við og menn sáu þessa hættu skýrar en áður, þegar hættunni af Efnahagsbandalagi Evrópu brá upp 1961. Það er talað um það, að þessi hætta sé ekki mikil nú þessa dagana. Það er rétt, hún hefur minnkað í augnablikinu. En það er alveg víst, að hún kemur aftur, og það er nokkurn veginn alveg víst, að hún kemur alvarlega aftur til umr. árið 1966, þegar kemur að öðru stiginu í þeim samningum, sem fram fara um afnám tolla og annars slíks í Efnahagsbandalaginu, og aftur verða gerðar tilraunir, vafalaust mjög alvarlegar, til þess að semja við England og fríverzlunarbandalagslöndin yfirleitt, þannig að 1966 kemur þessi hætta alveg jafnt upp aftur eins og hún kom 1961. Hættan á inngöngu í Efnahagsbandalagið kom upp 1961, án þess að á þá hættu hefði verið minnzt í kosningunum 1959 og menn hefðu yfirleitt gert sér nokkra grein fyrir því verulega, hver hún væri. Og alveg eins getur hún komið upp 1966, jafnvel þó að menn vildu sem minnst ræða þetta í kosningunum 1963. Þetta mál hefur verið það mikið rætt hér, að ég þarf ekki að gera það að miklu umtalsefni. Hættan er í tvennu formi. Það er í fyrsta lagi spurningin um innlimun í slíkt Efnahagsbandalag, þ.e. fulla aðild. Það eru allir orðnir hræddir við, a.m.k. fyrir kosningarnar, að standa með henni. Það er í öðru lagi spurningin um aukaaðild, sem menn vilja líka, meira að segja þeir, sem voru mjög mikið með henni um tíma, fara mjög varlega í. En ég vil minna á, að meira að segja þótt engin aukaaðild kæmi til að Efnahagsbandalagi Evrópu á næsta kjörtímabili, þá væri hægt án alirar aukaaðildar, þá væri hægt í skjóli núv. íslenzkra laga að veita ríkisborgurum erlends lands með milliríkjasamningum, jafnvel við hvert land út af fyrir sig, slík réttindi, sem sköpuðu okkur nákvæmlega sömu hættu og aukaaðild eða jafnvel full aðild. Hættan er þess vegna fyrir hendi, hvenær sem ein ríkisstj. meira að segja vill nota þær lagaheimildir, sem nú eru til á Íslandi. Nú vilja máske sumir segja, að það væri nóg til þess að afstýra þessari hættu allri, sem gæti stafað hvort heldur væri af Efnahagsbandalaginu eða milliríkjasamningum við einstök lönd, þá væri nóg að. breyta íslenzkum lögum. En þó að við breytum íslenzkum lögum í dag, þó að við vildum samkomulag um það á þessu þingi, þá er hægt að breyta þeim lögum aftur eftir næstu kosningar, ef sú ríkisstj., sem fer hér með völd, hefur vilja til slíks, þannig að í lagabreytingunum sjálfum felst ekki mikil trygging né löng. Það er jafnvel hægt, - og það höfum við séð, að gert hefur verið allfreklega á þessu kjörtímabili, sem nú er að enda, - það er jafnvel hægt með brbl., ef ríkisstj. þykir það vissara, að breyta svona lögum og taka sér slíka heimild, stílla Alþingi frammi fyrir orðnum hlut og treysta Síðan á flokkshollustu sinna fylgismanna, til þess að þeir, jafnvel þó að óánægðir væru, staðfestu slík brbl. á eftir. Því er það, að það er einvörðungu stjórnarskrárbreyting, sem getur komið í veg fyrir það, að útlendu auðvaldi sé hleypt inn í landið í skjóli meira að segja núv. laga og ríkisstjórnar, sem væri slíks sinnis. Það er einungis stjórnarskrárbreyting, sem gæti komið í veg fyrir það, og hún ein, sem gæti tryggt, að fólkið sjálft fengi þá að dæma, áður en nokkru yrði breytt, því að þá yrði að rjúfa þing, ef ætti að fara að breyta slíkri stjórnarskrá, og þjóðin ætti þess vegna að dæma, áður en hún væri svipt þeim rétti, sem hún hefði öðlazt með slíkri stjórnarskrá. Því er það, að við, sem alllengi höfum verið að athuga þessi mál, höfum komizt að þeirri niðurstöðu, sem felst í frv. okkar hv. 4. landsk. Þar leggjum við til að breyta núv. 68. gr. stjórnarskrárinnar, sem er ákaflega stutt og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Enginn útlendingur getur fengið ríkisborgararétt nema með lögum. Um heimild útlendinga til þess að eiga fasteignaréttindi hér á landi, skal skipa með lögum.“ Í staðinn fyrir þessa grein komi nú ný og mjög ákveðin og einbeitt grein, eins og menn taka eftir. Samkv. núv. stjórnarskrá getur hvaða þingmeirihl. sem er gefið útlendingum hvaða rétt sem vera skal á Íslandi með einfaldri lagasetningu. Það er hægt að veita útlendum ríkisborgurum öll sömu réttindi og Íslendingum með einfaldri lagasetningu samkv. núv. stjórnarskrá. Þess vegna leggjum við til, að í fyrsta lagi sé kaflinn um eignirnar og eignaaðstöðuna orðaður þannig, með leyfi hæstv. forseta, þ.e. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands orðist svo: „Fasteignir og náttúruauðæfi hér á landi skulu Íslendingar einir eiga, eða stofnanir, sem Íslendingar eiga einir. Sendiráð erlendra ríkja mega þó eiga hér húseignir samkv. alþjóáavenjum, sem um það gilda. Alþjóðlegar stofnanir, sem Ísland er aðili að, mega og eiga fasteignir til menningar- og heilbrigðisstarfsemi, þó þarf lög um það hverju sinni. - Engir nema Íslendingar mega taka á leigu atvinnutæki eða íslenzk náttúruauðæfi. Undanþegin þessu ákvæði eru þó flutningaskip og flugvélar. Að því er snertir erlenda menn búsetta hérlendis, skal mæla fyrir um þessi atriði með lögum.“ Þetta er það, sem snertir fasteignirnar og náttúruauðæfin. Í fyrsta lagi er með þessu því slegið föstu, að það verði Íslendingar einir og stofnanir, sem Íslendingar eiga einir, sem megi eiga hér fasteignir og náttúruauðæfi. Það þýðir: félög, sem Íslendingar einir eru í. Þar með eru útilokuð hlutafélög, sem útlendingar eiga í. Þau hafa nú alveg sama rétt, ef þeir eiga þar minni hl., eins og Íslendingar. Og með þessu er útilokaður líka í þessu efni réttur þeirra útlendinga, sem búsettir eru á Íslandi. Um það er aftur á móti ákveðið, að mæla skuli sérstaklega fyrir með lögum. Þessi setning: „Fasteignir og náttúruauðæfi hér á landi skulu íslendingar einir eiga, eða stofnanir, sem Íslendingar eiga einir“ - þetta er mjög róttæk og harðvítug löggjöf, það skal ég viðurkenna, og við hugsuðum ákaflega mikið og lengi og bárum undir lögfróða menn þetta atriði til þess að sjá, hvernig hægt væri að ganga þannig frá þessu, að engin smuga væri á. Og þetta var sú niðurstaða, sem við komumst að. Og ég held, að þetta eigi að tryggja það, að Íslendingar eigi einir að geta átt öll þau auðæfi, sem í okkar landi felast. Í núgildandi lögum er það tekið fram, að sendiráð erlendra ríkja megi eiga hér húseignir samkv. alþjóðavenjum, og það urðum við þess vegna að taka upp í stjórnarskrá. Þá er spurningin viðvíkjandi alþjóðlegum stofnunum, sem Ísland er aðili að. Þar eru þó nokkur vandkvæði á. Það er ekki hægt að ætla að hindra - við skulum segja t.d. stofnun eins og Norðurlandaráð, sem nú ætlar að koma hér upp norrænu húsi, hvernig sem yrði með eignina á því, að það gæti átt slíkt. Og einstakar stofnanir, við skulum segja eins og stofnanir Sameinuðu þjóðanna, sem við erum þátttakandi í, gætu óskað eftir að koma hér upp einhverjum sérstökum stofnunum, rannsóknarstöð í sambandi við fisk eða eitthvað þess háttar, matvælastofnun eða einhverju þess háttar, sem við mundum ekki geta haft á móti. Þess vegna höfum við þarna þann hátt á, að þetta væri opnað, þegar um væri að ræða stofnanir, sem ynnu að menningar- og heilbrigðismálum, en þó þyrfti lög um það hverju sinni frá Alþingi. Og ég held, að þar með eigi að vera skapaðir möguleikar til þess, að þetta verði ekki óhæfilega þröngt, en samt sem áður nægilega sterkt til þess að tryggja rétt okkar Íslendinga í þessum efnum. Þá var spurningin um að taka á leigu atvinnutæki. Það er náttúrlega gefið mál, að svo framarlega sem útlendingar hefðu rétt til þess að taka t.d. hér á leigu - við skulum segja, að hér væri komið upp stórri alúminíumverksmiðju og útlendingar mættu taka hana á leigu til 25 ára, þá gætu þeir á nákvæmlega sama máta farið í kringum þetta, og þeirra leiguréttindi og annað slíkt mundi frá sjónarmiði t.d. þeirra erlendu ríkisstj., ef slík leiguréttindi væru tekin leigunámi eða eignarnámi, jafnt geta skapað árekstra við erlent vald. Sú niðurstaða, sem við komumst að eftir satt að segja mjög miklar bollaleggingar í þessu, var, að engir nema Íslendingar mættu taka hér á leigu atvinnutæki, t.d. verksmiðjur og annað slíkt, eða íslenzk náttúruauðæfi, það þýðir jafnt jörð, fossa og annað þess háttar, eða hagnýtingu þeirra náttúruauðæfa. Þar með er að vísu ekki girt fyrir þá hættu, sem ég hef minnzt á áður viðvíkjandi leppmennsku. En sú hætta skapar okkur ekki neina lögfræðilega árekstramöguleika við erlent vald. Ég tók það greinilega fram áðan, að ef útlent auðvald vill eiga það á hættu að leppa hér fé, þá gerir það það á eigin áhættu og viðkomandi ríkisstj. hjálpar þeim ekkert í slíkum efnum, svo framarlega sem íslenzk ríkisstj. t.d. ætti eftir að þjóðnýta slíkar eignir, sem þá væru að lagaforminu til eignir íslenzks borgara. Það undanþáguákvæði, sem við álitum hins vegar óhjákvæmilegt að setja þarna inn í, var, að flutningaskip og flugvélar gætu íslenzkir aðilar fengið að leigja öðrum en Íslendingum. Við vildum náttúrlega ekki útiloka þann hlut t.d., að íslenzk flutningaskipafélög gætu, ef þau hefðu hagsmuni af því einhvern tíma, t.d. leigt skip, eitt eða tvö eða fleiri, útlendum aðilum. Það væri ómögulegt fyrir þau að starfa upp á þann máta að geta ekki hagnýtt sér slíkt. Sama væri með íslenzkar flugvélar, ef það mætti ekki leigja íslenzka flugvél erlendum aðila. Við erum farnir að verða það mikið í alþjóðlegum siglingum, jafnt í hafi sem lofti, að þessi möguleiki verður að standa opinn fyrir þá íslenzku aðila, sem eiga flutningaskip og flugvélar, að þeir geti jafnvel leigt slíkt um tíma útlendum aðilum. Hins vegar á ekki að geta stafað nein almenn hætta af slíku. Hins vegar skal ég fyllilega viðurkenna það, að þegar maður á að setja í stjórnarskrá ákvæði um þessa hluti, er það lögfræðilega séð þó nokkuð erfitt, og það er oft búið að umsteypa þessu hjá okkur til þess að reyna að finna það út, að það geti ekki hamlað eðlilegri þróun íslenzkra atvinnugreina, sem hafa t.d. síðustu 10 árin tekið hjá okkur gífurlegum stakkaskiptum, svo gífurlegum framförum eins og t.d. flugið, að það geti ekki hamlað því, og ég held, að það sé alveg tryggt með þessu orðalagi. Þá var eftir aðstaðan fyrir erlenda menn, sem búsettir eru hérlendis. Þar var um mjög erfitt mál að ræða. Þegar erlendir menn eru hér búsettir, og þeir geta jafnvel búið hér áratugum saman og það jafnvel án þess að kæra sig um að verða íslenzkir ríkisborgarar og haft sin atvinnuréttindi hér og allt annað slíkt, þá er mjög erfitt að meina þeim að geta leigt hér atvinnutæki, - það er mjög erfitt. Þeir geta ekki eignazt fasteignir eða náttúruauðæfi eftir 1. mgr. Þeir eru útilokaðir frá því. En hvað snertir það að taka á leigu íslenzk atvinnutæki, íslenzk náttúruauðæfi, þá þarf um það sérstaka löggjöf. Ég skal viðurkenna, að það er þó nokkuð hörð löggjöf að hindra erlenda menn búsetta hér í því að eignast hér fasteignir og eignast hér náttúruauðæfi. En við sáum ekki neitt annað ráð til þess að vera öruggir um það, ef útlendir aðilar kærðu sig um að láta fjölda erlendra manna búsetja sig hér, að þeir gætu ekki keypt upp svo og svo dýrmætan hluta af okkar landi. Hitt aftur á móti, að þeir gætu tekið hér á leigu, slíkt vildum við ekki útiloka og höfðum þess vegna það ráð, að það skyldi mæla fyrir um slíkt með lögum. Tilgangurinn með þessum tveim mgr. er sá að reyna á núverandi stigi, þegar Ísland liggur svo að segja opið og jafnvel varnarlítið fyrir útlendu auðvaldi og búið að afnema flestar þær hindranir, sem verið hafa hingað til fyrir erlendri fjárfestingu hér á Íslandi, eins og skattakerfið og gjaldeyrisskráninguna, þá er þetta flutt til þess að reyna að tryggja það, að öll þau auðæfi, sem á Íslandi eru til, geti í framtiðinni haldizt í eigu Íslendinga einna, - Íslendinga sjálfra og íslendinga einna. Og ég held, að eins og nú er komið málum, sé það alveg óhjákvæmilegt, að svona strangar ráðstafanir séu gerðar til þess að tryggja slíkt. Við gátum ekki séð, að það væri hægt að bjarga þessu með vægari ákvæðum en þarna er lagt til. Í öðru lagi fjallaði svo þessi 68. gr. stjórnarskrárinnar um ríkisborgararétt útlendinga. Þar stóð, með leyfi hæstv. forseta: „Enginn útlendingur getur fengið ríkisborgararétt nema með lögum“. M.ö.o.: eins og nú er, er hægt að veita útlendingum ríkisborgararétt á Íslandi, ef Alþingi vill, ef meiri hl. Alþingis vill, bara einu ári eftir að þeir koma hér eða hvað fljótt sem vera skal og gefa þannig fjölda útlendinga rétt til þess að vera íslenzkir ríkisborgarar. Hins vegar er í stjórnarskránni það ákvæði, að kosningarrétt öðlast menn ekki fyrr en eftir fimm ára búsetu hér. Það er gamla ákvæðið, sem sett var inn til þess að reyna að hamla gagnvart Dönum, ef þeir vildu fara að setjast hér að í ríkum mæli, af því að þeir höfðu sömu réttindi sem við á Íslandi eftir 1918, og þetta fimm ára ákvæði var þá sett. En nú þarf eftir stjórnarskránni aðeins lagafyrirmæli um, hvernig útiendingar öðlist ríkisborgararétt. Við vildum, um leið og hert væri með ákvæðum á rétti útlendinga viðvíkjandi eignum hér á Íslandi, líka taka fyrir spurninguna um þeirra ríkisborgararétt. Og þar setjum við í fyrsta lagi, með leyfi hæstv. forseta: „Enginn útlendingur getur fengið ríkisborgararétt nema með lögum, enda hafi hann haft búsetu á landinu í 10 ár.“ Þetta er sú regla, sem hefur verið notuð af hálfu allshn. á Alþingi undanfarin ár. Og þessa reglu mundum við gera að stjórnarskráratriði með þessu móti. Þó er þar strax ein undantekning: „Þó geta Norðurlandabúar fengið ríkisborgararétt eftir 5 ára búsetu í landinu.“ Við höfum alltaf litið svo á, og það hefur líka verið framkvæmt þannig hér á Alþingi, að Norðurlandabúar gætu fengið hér ríkisborgararétt eftir 5 ára búsetu. Við höfum alltaf haft aðra afstöðu til Norðurlandabúa í þessum efnum, og sú hætta, sem okkur stafar af ýmsum öðrum útlendum þjóðum, stafar, býst ég við, að flestra okkar áliti ekki af Norðurlandabúum almennt. Vissulega kann stundum að stafa einhver hætta af auðvaldi Norðurlanda, en þó er hún ekki neitt svipuð og sú, sem mundi stafa af sumu öðru erlendu auðvaldi. Við vitum að vísu, að t.d. sænskir auðhringar eru ríkir og voldugir. En jafnvel þó að þeir eignuðust hér hluti og það allmikla á Íslandi og þó að Ísland seinna meir kynni að vilja þjóðnýta eitthvað af þeirra eignum hér, þá mundi sænsk ríkisstj. aldrei fara að senda herlið hingað til lands á móti Íslendingum út af slíku. Sambandið milli okkar frændþjóðanna á Norðurlöndum er það gott, að slíkt mundi ekki vilja til, en gæti hins vegar gerzt með ýmsar aðrar þjóðir. Enn fremur er sett þarna það ákvæði, að menn af íslenzku bergi brotnir geti fengið ríkisborgararétt fyrr samkv. sérstökum lögum. Þar kemur tvennt til. Annars vegar er það oft svo, að Íslendingar, sem fæddir eru erlendis og af því að foreldrar þeirra hafa þar verið, hafa verið erlendir ríkisborgarar og jafnvel ekki aðgætt það sjálfir eftir að hafa flutt hingað heim, að öðlast í tíma íslenzkan ríkisborgararétt, og þá er náttúrlega sjálfsagt, að það sé mögulegt bara með einföldum lögum að tryggja þeim slíka aðstöðu. Og enn fremur mundi ég fyrir mitt leyti lita svo á, - ég veit ekki, hvernig lögfræðingar endanlega mundu úrskurða það, en þeir lögfræðingar, sem við höfum ráðfært okkur við, flm., litu svo á, að t.d. Vestur-Íslendingar, sem kæmu hingað heim, mundu þá líka koma undir þetta. Og ég held, að að öllu leyti væri rétt að hafa þessa möguleika opna. Ég tel eðlilegt, að ef sett eru svona hörð ákvæði til að tryggja eignarrétt og umráðarétt Íslendinga yfir auðæfum Íslands, þá sé líka rétt um leið að setja svona ákveðin fyrirmæli í stjórnarskrána um ríkisborgararéttinn, því að kæmist t.d. ríkisstj. undir sérstaklega mikinn þrýsting erlendra ríkisstj., sem hún máske væri að semja við í sambandi við efnahagsmál eða annað slíkt, þá væri jafnvel sá möguleiki opinn, að gerðar væru hér ráðstafanir til þess að opna landið mjög mikið fyrir erlendum ríkisborgurum og veita þeim hér þá máske miklu fyrr ríkisborgararétt en tíðkazt hefur undanfarin ár. Við höfum horft upp á það, að þetta hefur verið að slappast hjá okkur, og það veitir ekki af, að við stöndum þarna betur á verði. Öll þessi grein stjórnarskrárinnar, eins og við leggjum til að henni sé breytt, miðar þess vegna að því að tryggja Íslendingum í fyrsta lagi eignarréttinn á sínu eigin landi og öllum þess auðlindum og í öðru lagi tryggja hann þeim einum, sem hafa ríkisborgararétt, og þeim einum slíkum, ef þeir væru búnir að dveljast hér það lengi, að þeir mundu vera orðnir meira eða minna og sérstaklega þó þeirra börn hugsandi sem Íslendingar. Ég held, að þessi breyting sé, eins og viðhorfið er nú í þjóðfélaginu, alveg lífsnauðsyn til þess að tryggja og varðveita rétt Íslendinga einna og Íslendinga sjálfra yfir Íslandi í framtiðinni. Við skulum hugsa til þess, í hvaða erfiðleikum sumar þjóðir, sem áttu einu sinni fræga sögu í sínu eigin landi, standa í dag, bara nefna Ísraelsmenn, hvað það kostar, ef útlendingar geta komizt inn í eitt land um tíma og náð þar tökum, og hve mikils getur þurft við til þess að ná í hendur þjóðarinnar slíku valdi aftur, ef hún einu sinni missir það. Í þessu máli býst ég við, að mjög margir þm., ef ekki flestir, hlytu að vera á einu máli um, að svona ströng fyrirmæli væru það eina, sem gæti tryggt rétt og vald Íslendinga og Íslendinga einna til að ráða sínu landi. Sumir mundu kannske vera reiðubúnir að setja slík ákvæði með lögum. En það er ekki einhlítt, það er ekki nóg, eins og ég hef getið um áður. Þeim lögum er aftur hægt að breyta. Ef allir þm. og allir þingflokkar eru á því að vilja tryggja þennan rétt Íslendinga í eins ríkum mæli og við flm. leggjum til með þessu frv., þá ættu þeir að fallast nú á þessa stjórnarskrárbreytingu. Nú standa kosningar fyrir dyrum. Nú þarf hvort sem er að rjúfa þing. Ef svona stjórnarskrárfrv. er samþykkt, þá eru það fyrirmælin, að um leið og það er samþykkt í siðari deild, skuli þing rofið og efnt til nýrra kosninga. Og þó að sé vitanlegt, að slíkar kosningar mundu ekki fyrst og fremst snúast um sjálft stjórnarskrárfrv., - það er margt annað, sem nú er um að ræða, - þá mundi það þýða, ef allir flokkar þings hefðu lýst því yfir, að þeir væru fylgjandi þeim ákvæðum, sem hér eru, þá leiðir náttúrlega þar af, að þeir skuldbinda sig siðferðilega til þess að samþykkja það að loknum kosningum, þannig að þá væri þetta orðið þáttur í stjórnarskrá Íslands. Það var oft um það talað og settar til þess ýmsar nefndir, eftir að lýðveldið var stofnsett, að breyta okkar stjórnarskrá. Það var margt í henni, sem menn vildu breyta, bæði viðvíkjandi félagslegum réttindum og annað slíkt, því að hún er enn þá hvað ákaflega margt slíkt snertir næstum því að stofni til eins og 1874. Það hefur ekki orðið samkomulag um neinar breytingar slíkar, enn sem komið er, þó að brátt séu nú liðnir tveir áratugir frá stofnun lýðveldisins, og þær einu breytingar, sem framkvæmdar hafa verið, hafa verið breytingar á kjördæmaskipuninni og kosningunum. Og vafalaust er það eitt af því, sem meðfram hindraði lengi vel, að aðrar breytingar yrðu gerðar á stjórnarskránni, að í hvert skipti, sem um þær var rætt, sérstaklega á tímabilinu 1945–1955, þá kom kjördæmamálið alltaf upp, og frá sjónarmiði okkar, sem nú erum í Alþb., var það svo á þeim tíma, - við vorum ýmsir þá fulltrúar Sósfl., - þá vofði allan þann tíma sú hætta yfir, að hér yrði komið á einmenningskjördæmum með samkomulagi stærstu flokkanna á þingi, þannig að það var ekki hættulaust í raun og veru á þeim tímum að breyta stjórnarskránni mikið frá sjónarmiði þeirra, sem vildu reyna að efla lýðræðið í landinu og skapa mönnum jafnan kosningarrétt og jöfn áhrif á Alþingi og ríkisstj. Slík stjórnarskrárbreyting hins vegar, sem hér er lögð til, er raunverulega í fyllsta samræmi við það, sem gert var 1944, þegar Ísland var gert að lýðveldi, þegar seinustu erlendu fjötrarnir voru höggnir af Íslandi og konungsvaldið afnumið. Þessi stjórnarskrárbreyting, sem við hér leggjum til, á að tryggja Íslendingum það, sem greinilegt er að þeim er ekki tryggt að fullu nú, tryggja þeim einum eignarréttinn og umráðaréttinn yfir sínu landi og öllum þess auðæfum, þannig að útlendingar geti aldrei aftur öðlazt aðstöðu til þess að ráða hér í okkar landi og drottna í því í krafti eignarhalds, sem þeir eitt sinn höfðu. Ég álít, að það sé þess vegna prófsteinn áafstöðu þingflokkanna og heilindi þeirra í þessum málum, hverja afstöðu þeir taka til þessa stjórnarskrárfrv. Vilji þeir samþykkja þetta stjórnarskrárfrv., Þýðir það um leið, að þingflokkarnir vilja standa saman um að gera það alveg hreint og ótvírætt, að það séu Íslendingar sjálfir og Íslendingar einir, sem eigi náttúruauðæfin og fasteignirnar hér á Íslandi, og skapa þannig sameiginlega varðstöðu um rétt, fyrst og fremst okkar eftirkomenda, til að ráða þessu. Ég vil taka það fram um leið, að við flm. erum auðvitað reiðubúnir til þess að endurskoða orðalag þessa frv. Ég hef getið þess í minni framsöguræðu, að það er allerfitt mál að setja löggjöf, þegar hún á að vera í stjórnarskrá, um þetta efni. Og við erum vissulega til samninga um þá hluti, ef þeim tilgangi, sem fyrir okkur vakir, er náð. Ég skal líka taka það fram, að það er vel hugsanlegt, að um einhver einstök atriði kunnum við kannske að hafa gengið of langt og þurfi að skapa einhverjar smugur. Ég skal bara nefna sem dæmi, að t.d. kaþólska kirkjan á Íslandi á eignir hér. Ég skal ekki segja, hvernig um þær eignir er lögfræðilega séð. Ef sá íslenzki kaþólski söfnuður á þær eignir, sem hér eru, þá samrýmist það atveg okkar stjórnarskrá, að hann geti átt þær. Í þeim kaþólska söfnuði eru Íslendingar, og það er eins og hver önnur stofnun, sem kemur þar undir. Væri það hins vegar sú alþjóðlega kaþólska kirkja, sem ætti þær eignir, sem kaþólski söfnuðurinn e.t.v. telst eiga hér núna, þá þyrfti að athuga þetta mál. Það eru nokkur atriði, sem geta komið upp í sambandi við þetta og við höfum þó nokkuð rætt, en þarf nokkurrar athugunar við. En ég efast ekki um, að væri vilji fyrir að ná höfuðtilganginum með þessari stjórnarskrárbreytingu, þá sé hægt að finna orðalag, sem mundi tryggja - við skulum segja aðstöðu kaþólskra manna hérna þannig, eða þá hitt, að svo framarlega sem sú alþjóðlega kaþólska kirkja ætti slíkar eignir, þá yrði hún að gefa þeim kaþólska söfnuði á Íslandi einum slíkar eignir. Það eru nokkur slík atriði, sem þó varða ekki í raun og veru höfuðtilgang þessa frv., því að það er ekki lengur hætta á því, að sú kaþólska kirkja eignist þorrann af auðæfum á Íslandi, sem hún átti einu sinni, en þá er ég auðvitað reiðubúinn til samninga og samkomulags um slíka hluti. Það hefur verið venja, þegar breytingar á stjórnarskránni hafa verið gerðar hér á Alþingi, að til þess að athuga slíkar breytingar væri sett sérstök nefnd, það væri kosin sérstök nefnd, sem kölluð hefur ætíð verið stjórnarskrárnefnd, til þess að athuga slíkt, og ég mundi leggja til, að við hefðum þann hátt á að vísu. Það er náttúrlega mögulegt að vísu að vísa hvaða frv. sem er til einhverrar n., sem manni finnst rétt, en ég held, að það sé rétt hjá okkur að halda þeirri hefð. Að vísu kann oft að verða komið fram með brtt. við stjórnarskrána, sem varða kannske ekki mjög miklu, við skulum segja bara sem dæmi kosningarréttinn og 5 ára búsetuna, sem máske mönnum fyndist líka vera rétt að endurskoða í sambandi við þetta, og mönnum mundi þá ekki finnast e.t.v. nauðsyn að vísa því til stjórnarskrárnefndar. En ég held þó, að sé réttara af okkur að gera stjórnarskránni alltaf það hátt undir höfði, að í hvert skipti, sem einhver breyting er við hana gerð, skuli skipuð sérstök nefnd í þessu, enda er það líka frá öðru sjónarmiði rétt. Um leið og við nú flytjum þetta frv. um breytingu á stjórnarskránni, þá geta auðvitað komið fram ýmsar aðrar tili., t.d. í þeirri nefnd, sem málið fer til, um breytingar á stjórnarskránni, sem snerta ýmsa aðra hluti. Það kynnu að verða veigamiklar breytingar og það kynni að vera óhjákvæmilegt, að það væri sérstök stjórnarskrárnefnd, sem um það fjallaði. Ég vil þess vegna, herra forseti, gera það að till. minni, að kosin sé, eins og áður hefur tíðkazt, sérstök stjórnarskrárnefnd fimm manna í hv. d. til þess að fjalla um þetta mál, og legg svo til, að því sé að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og slíkrar nefndar, er hún hefur verið kosin.