Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bergur Jónsson) : Sú breyt., sem fólgin er í frv. frá núgildandi l., er eingöngu sú, að í stað þess, að hingað til hefur verið ákveðin upphæð meðgjafar fyrir 3 ár í senn, skal hún nú ákveðin fyrir eitt ár. Ég vil taka fram, að við teljum ekki, að með þessu sé verið að stefna að neinni sérstakri hæð á meðlögunum: Þá hefur n. borið fram tvær brtt. Um þá síðari er öll n. sammála, að fella niður seinni mgr. 2. gr., þar sem heimilað var að fella úr gildi þessi lagaákvæði, sem ætlazt er til, að komi, með tilskipun. N. þótti óþarfi að ganga inn á slíkt, ekki sízt þegar æðsta vald mála er nú innanlands, því að þá má breyta ákvæðunum með bráðabirgðalögum, auk þess sem að viðhafa tilskipun um þetta brýtur í bága við almennar þingræðisreglur. Loks er fyrri brtt. Hún gengur í þá átt að ákveða, að verðlagsuppbót skuli greidd á barnsmeðlög frá ársbyrjun 1941, og skuli nema að fullu hækkaðri vísitölu þeirri, sem er á verðlagsuppbót á laun embættismanna og annarra starfsmanna ríkisins. Þetta er eina ákvæðið í þessari löggjöf, sem kveður skýrt á um, að taka skuli tillit til hækkunar á framfærslueyri og kaupgjaldi í landinu einnig á þessu sviði. Ég get ekki séð annað en að sú ósk sé sanngjörn, að allshn. flytji till. í þessa átt, enda mæla fjórir af nm. með því, að brtt. verði samþ.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Þegar þetta frv. var undirbúið á sínum tíma, þá var tekið til athugunar; hvort unnt mundi vera að koma því við, sem lagt er til frá meiri hl. n., að greiða verðlagsuppbót á meðlög. Það var, eins og grg. ber með sér, talið nokkrum vandkvæðum bundið að koma því við, þó að ekki væri hægt að mæla því í gegn, að það sé hin eðlilegasta uppbót á tímum hækkandi verðlags, sem eigi að framkvæma á þessar tekjur til framfærslu eins og aðrar. En þá er það í sjálfu sér líka athugandi, hvort grundvöllurinn sjálfur, sem byggt er á, sé samræmur innbyrðis, og hvort það kæmi þar af leiðandi réttlátlega niður að hækka eftir ákveðinni vísitölu um land allt. Nú var það svo, að þegar meðlög voru ákveðin s. l. sumar, þá var gerð nokkur breyt. á þeim víða um landið og hækkuð talsvert, miðað við þá dýrtíð, sem þá var orðin. En misjöfn var hækkunin eftir því, sem talið var, að framfærslukostnaður væri í einstökum sýslum og héruðum landsins. Ég álít þó, að meðalhækkunin á barnsmeðlögum s. l. sumar hafi verið um 17%. Var ákveðið, að þessi uppbót væri 17%, nema í Reykjavík og nokkrum öðrum stöðum; þar sem hún er dálítið hærri, eða 20%. Nú mætti segja, ef þessi brtt. væri samþ., að hún kæmi ofan á þann grunntaxta, sem ákveðinn hefur verið vegna aukinnar dýrtíðar, sem þá var orðin í landinu. Ef till. verður samþ., sem í sjálfu sér er vel hugsuð og réttmæt, vildi ég fyrir mitt leyti stuðla að því, ef ég hef þá með þessi mál að gera, að þegar grunntaxti meðlaganna verður næst ákveðinn, yrði tekið tillit til þess, hvaða grunntaxti væri sanngjarn í hlutfalli við dýrtíðina. Mætti þá vel svo fara, að grunntaxti meðlaganna yrði lækkaður frá því, sem nú er, til þess að fá eðlilega dýrtíðaruppbót á hann yfirleitt. Með þessu móti mætti koma hér á fullu samræmi, ef dýrtíðaruppbótin yrði sett á þann grunntaxta, sem var ákveðinn síðast með hliðsjón af dýrtíðinni í landinu. Á þennan hátt fengist réttlát framkvæmd þessara mála. Hvað snertir síðari brtt., um að fella niður heimild um ógildingu á þessu ákvæði með tilskipun, þá hef ég ekki neitt við hana að athuga með þeirri sömu röksemd og hv. frsm. tók fram, að auðvelt sé að fella l. úr gildi, þegar verðlagið kynni að vera komið í fast horf og ekki lengur þörf fyrir þessi lagafyrirmæli. Mun þá verða eðlilegra að ákveða meðlögin fyrir lengra tímabil en gert er ráð fyrir í frv.



Ég hef skrifað undir nál. með fyrirvara, af því að ég er á móti brtt. á þskj. 401, við 1. gr. tölul. 1. Ég get ekki fallizt á, að greidd sé frá ársbyrjun 1941 verðlagsuppbót á barnsmeðlög, en ekki af þeirri ástæðu, að ég geti ekki fallizt á, að barnsmeðlög verði hækkuð í hlutfalli við vaxandi dýrtíð. Nú eru l. í gildi um þetta efni frá 1935, og þar segir á þá leið, að upphæð meðalmeðlaga ákveði atvinnumálaráðuneytið, að fengnum till. bæjar- og sveitarstjórna, fyrir 3 ár í senn. Eins og hæstv. félmrh. upplýsti, þá var nokkur dýrtíð komin á, þegar síðasti meðalmeðlagsúrskurður var kveðinn upp. Þá mun hafa verið ákveðið að hækka meðlögin um 17–20% með tilliti til dýrtíðarinnar. Eins og segir í grg., þá var það álit hæstv. félmrh., að til þess að mæta dýrtíðinni væri réttast að hækka meðlögin, og í stað þess að binda meðlagsuppbótina við vísitölu, að breyta ákvæðum löggjafarinnar á þann hátt að kveða upp úrskurð fyrir aðeins eitt ár í senn. Með því móti mundi nást sami árangur og af brtt. allshn., að binda hækkunina við vísitölu. Ég hygg, að hlutur þeirra, sem meðlaganna eiga að njóta, verði ekki verri fyrir það, þó að dýrtíðinni sé fylgt með því að kveða upp úrskurð einu sinni á ári og þau hækki eftir því, sem dýrtíðin vex; og mundi þetta reynast mjög auðvelt í framkvæmdinni. Nú eru greidd meðlög með börnum eftir því, hvaða meðalmeðlag gildir á þeim stað, þar sem barnið dvelur. Eigi nú barnsfaðirinn heima í öðru sveitarfélagi, verður það sveitarfélag, sem greiðir meðlagið vegna þess að barnsfaðirinn er fjarverandi, að endurkrefja það sveitarfélag, þar sem hann býr. Verður innheimtan og endurinnheimtan miklu léttari fyrir sveitarfélögin, ef sama upphæðin gildir fyrir allt árið, í stað þess að hún breytist mánaðarlega, ef till. n. næði samþykki, og mun kunnugt, hversu erfitt er að innheimta barnsmeðlög milli héraða, ekki sízt ef þau breytast mánaðarlega. Ég sé nú ekki í þessu tilfelli, hvernig greiða megi hreina dýrtíðaruppbót af upphæðinni, sem þegar er búið að hækka um 20% vegna aukinnar dýrtíðar, því að það væri að greiða uppbót af uppbót. En ef á að fylgja þeirri reglu, sem ég legg til, og meðlögin ákveðin með úrskurði einu sinni á ári, ætti að greiða uppbót á þau eins og þau voru, áður en þau voru hækkuð vegna dýrtíðar. Ef t. d. meðlag fyrir stríð hefði verið 100 kr., en samkvæmt síðasta úrskurði komið upp í 120 kr., á ekki að borga dýrtíðaruppbót af 120 kr., heldur af 100 kr. Í raun og veru skiptir þetta ekki svo miklu máli, en ég álít heppilegra að úrskurða einu sinni á ári. En sama hugsunin vakir þó fyrir okkur öllum, að hækka þurfi meðalmeðlögin eftir því, sem dýrtíðin vex. En ég vil ekki, að það sé gert á þann hátt, sem allshn. leggur til, heldur skuli greiða uppbótina á meðlögin eins og þau voru fyrir hækkunina. Skal ég svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en vænti þess, að 1. brtt. allshn. verði felld.

Frsm. (Bergur Jónsson) : Aths. hv. 7. landsk. beindust eingöngu að því, að ekki mætti greiða verðlagsuppbót á barnsmeðlög á tímabilinu frá 1. jan. til 1. ág. í ár, og virðist vera mjög smásmuguleg ástæða til þessarar aðfinnslu. Eftir því, sem hann tók fram í ræðu sinni, átti í fyrra að ákveða meðalmeðlög samkv. l., og með tilliti til aukinnar dýrtíðar voru þau hækkuð um 17–20%. Hefur þessi hv. þm. viðurkennt, að dýrtíðin hafi verið allmiklu meiri heldur en þessari hækkun nam, miðað við vísitölu frá 1. jan. Ég sé þess vegna ekki nema smávægilegar aths., sem felast í ræðu hv. þm. og í mótmælum hans gegn 1. brtt. n. Það virðist svo, sem hann gangi út frá því sem gefnu, ef frv. verður samþ. án 1. brtt. n., að meðlögin verði hækkuð árlega með tilliti til aukins framfærslukostnaðar í landinu. hetta er alls ekki víst og allt undir framkvæmdinni komið, því að ef farið er að lögbinda þessa breyt. á l. eins og hún er í 1. gr. frv., hefur ráðherra vald til að ákveða meðlögin, að fengnum till. sýslunefnda, og þarf hann ekki að binda sig við þær nema að litlu leyti. Mér finnst ekki ástæða til að gera storm út af því, þó að hækkunin á meðlögunum nemi nokkrum % meira frá nýári. Hæstv. félmrh. viðurkenndi, að í þessum brtt. væri um rétta hugsun að ræða, og hann lofaði því fyrir sitt leyti að taka tillit til þess við ákvörðun grunntaxtans, meðan hann hefði þessi mál með höndum. Við meiri hl. n. sjáum ekki ástæðu til, að meðalmeðgjöfinni sé breytt á annan hátt en þann, að hún sé í fullu samræmi við þá almennu vísitölu, sem gildir í landinu fyrir kaupgjald og framfærslueyri. Ég vona, að hv. d. gangi inn á þessa brtt., þó að það kynni að verða fáeinum krónum hærra, sem hver einstakur barnsfaðir greiðir þetta 7 mánaða tímabil, heldur en verið hefði, ef þessi breyt. hefði komið fram áður en gengið var frá meðalmeðlögum í fyrra. Ég vænti þess, að d. láti það ekki hafa nein áhrif á sig og geti unnað þessum aðilum, sem flest eru fátækar konur, að fá fáeinum krónum meira í þetta sinn.



Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál, en það, sem gaf mér tilefni til að kveðja mér hljóðs, er hin einkennilega afgreiðsla þess frá meiri hl. allshn. Ég tel, að frv. það, sem hér liggur fyrir, sé í alla staði fullnægjandi til að ná því takmarki, sem ráðuneytið vildi ná, að ákveða meðalmeðlög með tilliti til vaxandi dýrtíðar og ástandsins yfirleitt í landinu, - sem það að vísu tók heimild til síðastl. ár. Eins og kunnugt er, er það ákvæði í gildandi l., að ákvarða skuli meðalmeðlög með óskilgetnum börnum fyrir 3 ár í senn, þ. e. a. s. þau meðlög, sem sveitarfélögin eiga að greiða, ef þau verða eigi greidd af barnsföðurnum. Á þriggja ára fresti gera sýslunefndir og bæjarstjórnir till. um þessi meðalmeðlög, en í framkvæmdinni áskilur ráðuneytið sér rétt til að ákvarða, hvaða upphæðir skuli gilda, og oftast hafa það orðið þær upphæðir, sem sýslufélögin og bæjarstjórnirnar lögðu til. Að vísu hefur þess gætt nokkuð upp á síðkastið, að ráðuneytið hefur vikið dálítið frá þessari reglu, en röskun á þeim grundvallartill. hefur ekki átt sér stað áratug eftir áratug. Ég tel, að full ástæða hafi verið fyrir því, að á síðasta þingi var sá háttur upp tekinn að víkja nokkuð frá þessari lagareglu og ákveða meðlögin fyrir eitt ár í senn, með tilliti til hækkandi verðlags og aukins kostnaðar. Þess ber að geta, að í till. sýslunefnda var þá gert ráð fyrir hækkuðum meðalmeðlögum, svo að ekki var um það að tala, að ráðuneytið gripi fram fyrir hendur þeirra. En ráðuneytinu þótti ekki nógu langt farið í hækkunina og vildi sérstaklega halda opinni leið til þess að geta ákvarðað meðlögin á hverju ári, og þess vegna er þetta frv. fram komið. Ég tel, að eins og frv. var úr garði gert, sé það eðlilegt og eigi fullan rétt á sér. 1. gr. frv. er um það, að ráðuneytið megi ákvarða og úrskurða um þessi meðalmeðlög eftir till. bæjarstjórna og sýslunefnda. 2. gr. er á þá leið, að þegar ekki þyki lengur þörf fyrir hendi, þá megi aftur eftir réttum grundvallarl. ákveða meðlögin til þriggja ára í senn, og báðar gr. hafa mikið til síns máls. Nú virðist svo, sem hv. allshn. hafi ekki skilið gang þessara mála og ekki vitað, hvað um var að ræða, hvorki í lögunum eða framkvæmd þeirra. Furðar mig mjög á því, þar sem formaður n. og frsm. þessa máls, hv. þm. Barð., ætti að vera þessum málum kunnugur, bæði grundvallarlögunum og ekki sízt framkvæmdinni. Ef brtt. allshn. verða samþ., getur það dregið þungan dilk á eftir sér, enda hefur n. ekki tekið tillit til þess, að með till. sínum hefur hún ekki gert tilraun til bóta, heldur hefur hún farið inn á þá braut að .gera framkvæmdina náestum því ókleifa. Eins og hv. 7. landsk. tók fram og hæstv. félmrh., að mér skildist, er í framkvæmdinni svo að segja ógerlegt að innheimta barnsmeðlög milli héraða, og getur tekið geysilangan tíma, jafnvel nokkur ár. Ég býst við, að hv. þm. Barð. sé kunnugt um þessa hlið málsins sem bæjarfógeta í Hafnarfirði. Ef nú ætti að innheimta meðlög með verðlagsuppbót, sem mundi vera undirorpin sífelldum breyt., mundu erfiðleikarnir við innheimtuna enn vaxa að miklum mun. Var hreinasti óþarfi, eins og sýnt hefur verið fram á hér með ljósum rökum, að koma með brtt. við frv. Með því að ákveða meðlögin fyrir eitt ár í senn var hægt að láta þau fylgja dýrtíðinni eigi að síður, svo að þessar brtt. virðast ekki vera til annars en að gera framkvæmdina torveldari, enda er u þær á ger samlega röngum grundvelli byggðar. Þess vegna hefði ég kosið, að allshn. tæki aftur sínar brtt., að fengnum upplýsingum frá fróðum þm. Ef hins vegar ekki næst samkomulag um að kippa burt þessari óþörfu og vafasömu breyt., þá verð ég að greiða atkv. móti brtt., þó að ég sé fylgjandi efni málsins að öðru leyti um hækkun meðlaganna, eins og hún kom fram í frv. ríkisstj.

Frsm. (Bergur Jónsson) : Ég hef fulla ástæðu til að þakka kollega mínum, hv. þm. V.-Sk., fyrir þá kennslu, sem hann veitti okkur í lögum. Hlustaði ég á hann með eftirtekt, þó að hann hins vegar segði ýmislegt, sem má telja vafasamt í þessu sambandi, en hér er ekki ástæða til að fara að deila almennt um þekkingu embættismanna á þeim störfum, sem þeir hafa með höndum, og ætla ég því að leiða það hjá mér. En ég vil benda honum á það, að ég er hræddur um, að hann hafi ekki séð vel brtt. n. við 1. gr., á þskj. 401, þar sem talað er um, að greiða skuli verðlagsuppbót á meðalmeðlög, sem hafa verið samkv. l. þessum. M. ö. o., þessi brtt., ef að l. verður, haggar að engu leyti þeirri reglu, sem nú er í l., að úrskurða skuli samkv. þeirri skipan, sem viðkomandi ráðherra hefur gert, hvort sem það er á þriggja ára eða eins árs fresti. Mér þætti gaman að vita, hvaðan hv. þm. V.Sk. hefur þá vizku, að úrskurður sá, sem ráðh. fellir á þriggja ára fresti, sé í samræmi við það, sem lagt er til af einstökum sýslunefndum og bæjarstjórnum. Ég efast mjög um, að svo sé, og veit það raunar með vissu, að það hefur einmitt í ráðuneytinu verið reynt að samrýma þetta og ekki fara eftir till. einstakra sýslufél. og bæjarstjórna, sem ráðh. er ekki heldur bundinn við, heldur er það ráðh., sem ákveður þetta, að fengnum till. sýslunefnda og bæjarstjórna. Ég get ekki séð, að ræða hv. þm. V.-Sk., sem hann mun hafa. ætlazt til, að yrði tekin sem fræðilegar upplýsingar í málinu, hafi að neinu leyti haggað staðreyndum. Hv. þm. segir, að félmrh. hafi flúið frá sínum eigin till. En n. leggur til, að hans till. verði samþ., og hæstv. félmrh. hefur lýst yfir ánægju sinni yfir því. En það er nýtt atriði hjá n., hvort eigi að láta barnsmæður njóta sama réttar og flestir þegnar þjóðfélagsins njóta nú, eða hvort eigi að láta þetta fara eftir því, sem þessi eða hinn ráðh. vill í það og það skiptið.



Við 2. umr. þessa máls hafði ég fullnotað ræðutíma minn, er hv. þm. V.-Húnv. hóf sitt mál. Með því að orðum hans var að mestu leyti beint til mín, get ég ekki látið hjá líða, nú við þessa umr., að gera lítils háttar athugasemdir við ræðu hans. Í frumræðu minni hafði ég haldið því fram, að auðlindir lands vors væru það miklar og gjöfular, ef þær einungis væru hagnýttar með tímabærum atvinnuháttum, að óþarft mundi að spara laun við vinnuaflið í landinu. Voru hv. þm. það mikil. vonbrigði að heyra slíka kenningu af mínum vörum, sýndi hann síðan fram á það af miklum innileik, að öll hin beztu verk, jafnt líkamleg sem andleg, hefðu verið unnin af ást á sjálfu verkefninu og landi og þjóð, án þess að leggja áherzlu á það, að „innheimta daglaun að kvöldum“. Taldi hann víst, að ef þessi skoðanamáti minn væri almennur með þjóðinni, þá væri hún tvímælalaust á leiðinni til grafar. Hélt hann því loks fram, og með fullum rétti, að persónulega mundi ég ekki hafa lifað sjálfur eftir þessum kenningum, hvorki við erfiðisvinnu né andlega iðju, enda væri skoðun sem þessi harla óskáldleg að öllu leyti. Það fór eins fyrir mér og hv. þm. V.-Húnv., að ræða hans olli mér nokkrum vonbrigðum, - ekki vegna þess að hún væri óskáldleg, heldur þvert á móti einmitt vegna þess, hversu skáldleg hún var. Hv. þm. mega þó ekki skilja þetta svo, að ég hafi ekki gaman af skáldlegum ræðum. Hins vegar getur verið nokkuð hæpið að bregða of ljóðrænni blæju yfir jafnraunhæft fyrirbrigði og hér er um að ræða. Nú er það svo, að ég er hv. þm. algerlega sammála um það, að flest hin beztu verk hafi verið unnin án þess að spurt væri um taxtakaup, og það er einmitt þetta, sem ég helzt mundi kjósa. Að taxtakaupið, það er að segja daglaunin til tryggingar lífsþörfunum, væru svo örugg og sjálfsögð, að enginn þyrfti að hafa hugann hálfan við spursmálið um næsta málsverð. Enginn skyldi halda, að verk sé betur unnið fyrir það, að engra launa sé fyrir það að vænta, heldur þrátt fyrir það - verkið mundi einmitt verða enn þá betur unnið í frelsi áhyggjuleysis um daglega afkomu. Tilvera vor er nú einu sinni háð ýmsum óskáldlegum þörfum, svo sem fæði og klæðum, húsi og heimili og fleiru því, sem í ritningunum er talið, og það er óhagganleg staðreynd, að hversu há sem hugsjón vor er eða ljóð vort lystilega kveðið, - sé þessum þörfum ekki fullnægt, verðum vér enn fljótari á leið vorri til grafar heldur en þó að vér séum andvígir skylduvinnu ungra manna. Og sagt get ég hv. þm. það í trúnaði, fyrst við á annað borð erum búnir að draga mína lítilfjörlegu persónu sér staklega inn í þessar umræður, að því miður hef ég stundum orðið að taka meira tillit en skyldi til auranna, sem von gat verið um í sambandi við skáldskap minn. Margt hefði þar orðið betur unnið og fágað, margt ýmist enn miskunnarlausara eða enn mildara, ef það hefði skapazt óháð „innheimtu daglaunanna“ og óttanum við að verða jafnvel sviptur þeim um miðjan dag. Og svo óskáldlegur er veruleiki lífs míns, að vegna þess að ég á konu og börn og langar til að byggja yfir þau ofurlítinn húskumbalda, til þess að þau þurfi ekki að vera á sífelldum hrakhólum, þá hef ég nú hugsað mér að stunda svokallaða Bretavinnu í sumar, enda þótt ég telji slíkt standa landráðum næst af öllu því, sem ég „landráðamaðurinn og föðurlandsleysinginn“ hef tekið mér fyrir hendur. En þetta er eingöngu vegna þess, að þarna er um hærra taxtakaup að ræða en við þá mjög svo ljóðrænu smalamennsku, sem ég hef stundað á fjöllum uppi undanfarin sumur. Annars er það mér gleðiefni að heyra nú hv. þingmenn tala svo fjálglega um ólaunaða skylduvinnu, með því að nokkuð þrálátur orðrómur hefur gengið um það, að einmitt þingmenn hefðu til þessa ekki fyrirlitið „taxtakaup“ fyrir sín störf í þágu alþjóðar, jafnvel hoppað ofurlítið upp fyrir „taxtann“ í einstöku tilfelli. Mun fleirum en mér vel líka, að þeir gerast nú svo skáldlegir að hirða ekki um daglaun sín að kvöldi. Fegurst af öllu væri þó, ef þeir vildu hlífa vorri fátæku þjóð og enn þá fátækari æskulýð hennar við þessari fyrirhuguðu skylduvinnu, en leggja í þess stað byrðina á þá, sem efnin hafa og tekjurnar, án tillits til aldurs, og kynni þá svo að fara, að sumir hv. þm. sjálfir reyndust það efnum búnir og tekjuháir, að þeir fengju kærkomið tækifæri til að þjóna hugsjón sinni og ættjörðinni með því að „moka skít fyrir ekki neitt“ svo sem eins og tvær vikur á ári hverju. Skal ég strax á morgun manna glaðastur taka þátt í svo skáldlegum framkvæmdum. Að öðru leyti þarf ég ekki að fjölyrða um sjálfan kjarna þessa máls, með því að rök mín frá fyrri umræðu standa óhögguð, að því er ég bezt fæ séð. Það hefur ekki verið hrakið, að þeir, sem kvöð þessi kemur niður á, fá sjálfir litlu eða engu um það ráðið, hvort hún verður upp tekin eður ei. Það hefur ekki verið hrakið, að hinum uppeldislega árangri má enn betur ná annaðhvort með fulllaunaðri vinnuskyldu eða ólaunaðri sjálfboðavinnu. Það hefur ekki verið hrakið, að hinn raunverulegi tilgangur frv. þessa er sá að gefa bæjarstjórnum landsins tækifæri til að ráðstafa ókeypis vinnuafli ungra manna eftir geðþótta. Og það hefur loks ekki verið hrakið, sem er sjálf þungamiðjan, að þegnskylduvinnan er úrelt hugsjón, sem á sér ekki stoð í núverandi þróunarstigi þjóðfélagsins. Það þjóðfélag, sem viðheldur úreltum atvinnuháttum með þeim árangri, að mikill hluti æskulýðsins fær ekki verk til að vinna á friðartímum, heldur er hafður á útigangi um göturnar, þar til hann verður að siðlausum skríl, - slíkt þjóðfélag hefur engan siðferðislegan rétt til þess að gera þegnlegar kröfur á hendur þeim æskulýð, sem þannig er að búið, - það er einmitt slíkt þjóðfélag, sem er á leiðinni til grafar.