Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vil óska þess, að mál þetta fari til samgmn. að umr. lokinni. Jafnframt vil jeg biðja hv. nefnd að athuga, hvort ekki þyrfti að vera nákvæmara orðalag á 2. gr. frv. Mjer finst það geta verið nokkurt vafamál, hvernig á að skilja þá grein.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Mentmn. hefir ekki getað orðið á eitt sátt um þetta mál, eins og nál. bera með sjer. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að rifja upp álit meiri hl. Flestir háttv.þdm. munu hafa lesið það. Höfuðatriði þessa frv. er það, að bæta úr ríkri þörf Reykjavíkurbæjar fyrir ungmennaskóla. Við höfum þegar sint flestum þeim kröfum öðrum, sem heimtaðar eru í menningarlöndum. Við höfum sint latínuskólaþörfinni, sem fyrst gerir vart við sig á miðöldunum, og barnafræðsluþörfinni, sem sint hefir verið frá tímum siðbótarinnar. En ungmennafræðsluþörfin, sem er yngst, hefir ekki ennþá fengið þá úrlausn, sem þjóðfjelagið krefst og verður að fá. Stærstu eyðurnar í skólakerfi okkar eru vöntun á fullkominni smábarnafræðslu og unglingafræðslu. Það er að vísu vel farið, að heimilin haldi sem lengst smábarnafræðslunni, en þó ekki lengur en fært er. En unglingafræðslu er ekki hægt að leggja á herðar heimilanna. Það þekkist hvergi. Unglingafræðslan heimtar skóla, en til þess að hægt sje að framfylgja þeirri kröfu, verður þjóðfjelagið, bæjarfjelög og sýslufjelög, að koma til hjálpar. Það liggur í hlutarins eðli, að það kemur fyr til þingsins kasta að bæta úr ungmennafræðsluþörfinni en að gera smábarnafræðslunni skil. En um það er fult samkomulag meðal allra, að þörf sje á ungmennafræðslu, að barnafræðslu lokinni, og að hættulegt sje að fullnægja ekki þeirri þörf betur en nú er gert. Einmitt af því, að ungmennafræðsluþörfinni er ekki fullnægt, fara miklu fleiri yfir í mentaskólann og háskólann en annars mundu ganga þá braut. Það er m. a. þess vegna nauðsynlegt, að til sje þjóðvegur fyrir almenning, að loknu barnanámi. Unglingsárin eru vel fallin til náms. Þá fer að vakna áhugi á ýmsum viðfangsefnum, sem bíða hinna ungu manna. Námsgáfur eru í besta lagi. Unglingarnir eru viðkvæmir fyrir hverskonar áhrifum. Þá hafa þeir oftast nægar tómstundir, þar sem örðugt er að fá störf, sem taka allan þeirra tíma. Hjer í bæ er svo ástatt, að unglingar, sem ekki ganga mentaveginn, verða að leita sjer fræðslu hingað og þangað, auðvitað mjög óskipulega, en með ærnum tilkostnaði. Unglingafræðsluskylda er þegar komin á í Englandi, víðast hvar á Þýskalandi og í Svíþjóð. En það er ekki það, sem hjer er verið að fara fram á, heldur einungis hitt, að þeir, sem vilja stunda nám að lokinni barnaskóladvöl, fái tækifæri til þess að fullnægja námsáhuga sínum. Hjer er einungis farið fram á, að unglingafræðslunni sjeu gerð sömu skil hjer og gert var í Danmörku 1814, fyrir rúmri öld, þegar hin merkilegu fræðslulög Dana gengu í gildi, svo að það er ekki hægt að segja, að við sjeum á undan tímanum. Löng vandræði og rík þörf undanfarinna ára liggja á bak við þetta frv. Unglingafræðslumálum hefir oft verið hreyft hjer áður, og venjulega fengið þá úrlausn, að hvert hjerað, sem óskaði þess, hefir fengið stuðning Alþingis. Nú er komið að Reykjavík, og jeg sje ekki, að hægt sje að neita henni um þann sama stuðning, sem mörg önnur hjeruð hafa þegar fengið. Í Reykjavík verða árlega 14 ára á 4. hundrað börn, og unglingar frá 15–19 ára munu nú vera hjer um bil 2 þúsund. Það er mjög hæpið, að hægt sje að fá vetrarstarf handa öllum þessum fjölda. Margir eru atvinnulausir og aðgerðalausir. Aðrir reyna að bæta úr námsþörfinni á ófullnægjandi og óskipulegan hátt. Auk þess leita margir, sem frekari fræðslu vilja fá, til mentaskólans, sem aldrei átti að vera almennur unglingaskóli. Þannig togast menn til stúdentsprófs og háskólaprófs í ríkara mæli en þjóðfjelagið hefir þörf fyrir. T. d. munu útskrifast á þessu ári ekki færri en 60 stúdentar. Jeg hefi oft lýst yfir þeirri skoðun minni, að stúdentaframleiðslan er í sjálfu sjer ekkert vandræðamál. Það er alt undir því komið, hvað stúdentarnir taka sjer fyrir hendur eftir á. En hjá okkur er sú erfðavenja rík, að stúdentar verða kandidatar og kandidatarnir verða svo annaðhvort embættismenn eða götuslæpingar. Það má teljast ógæfa, að svo margir ganga þessa braut, þar eð þörf þjóðfjelagsins fyrir embættismenn er takmörkuð. Sumstaðar, eins og t. d. í Ameríku, þykir það mikið gleðiefni, að margir verði stúdentar. Síðan dreifast þeir yfir til allra stjetta og starfa þjóðfjelagsins. Stúdentafjöldinn mundi ekki fyr verða gleðiefni hjá okkur en þessi ameríska venja væri orðin föst. Jeg ljet þess getið á síðasta þingi, í umr. um lærðan skóla í Reykjavík, þá fyrir hönd minni hl. mentmn., að heppileg úrslit skólamálanna væru undir alt öðru komin en því, að breyta til um einstakar námsgreinir. Það, sem vantar, eru heimavistir, aukning íþrótta- og fjelagslífs meðal nemenda og auk þess önnur þjóðbraut fyrir almenning heldur en mentaskólinn. Mjer er það mikil ánægja að fá tækifæri til þess að styðja þessi höfuðatriði, heimavistirnar og unglingaskólann, nú þegar á þessu þingi. Þessu máli fylgir meiri hl. fram í því trausti, að ef frv. verður samþ., sje um leið kveðið á, hvaða kjörum unglingafræðslan alment eigi að sæta. Meiri hl. ber það traust til þingsins, að um leið og það setur ákveðin skilyrði um unglingafræðslu í stærsta kaupstað landsins, liggi þar á bak við, að landið í heild sinni sæti sömu kjörum, þegar sett verða allsherjarlög í þessu efni. Jeg hefi einu sinni borið fram frv. um unglingaskóla utan Reykjavíkur. Jeg hefi ekki viljað bera það fram aftur, heldur kosið að berjast nú á þessum eina punkti, þannig, að ef þetta vinst, mætti skoða hitt sem unnið líka. Þess vegna vil jeg í sambandi við þetta beina því til hæstv. kenslumálaráðh. (MG), hvort hann vildi ekki á næsta þingi bera fram frv. um unglingafræðslu í landinu, þar sem landið í heild sinni yrði látið sæta líkum skilyrðum og hjer eru sett um Reykjavík. Meiri hl. hefir ekki gert margar brtt. Eina þeirra ætla jeg að minnast ofurlítið á. Hún er að vissu leyti orðabreyting, en er þó um leið einhver mesta efnisbreytingin, sem meiri hl. hefir gert. Í stað „gagnfræðaskóla“ viljum við setja: „ungmennaskóla“. Okkur þótti orðið gagnfræðaskóli vera fulltengt stúdentamentuninni hjer, til þess að það væri heppilegt heiti á almennum unglingaskóla. Einnig vildum við fá sameiginlegt heiti fyrir alla slíka skóla, hvar sem þeir eru á landinu. Í Danmörku eru lýðháskólar í sveitum, en „Real“- eða „Mellem“-skólar í bæjunum, sem ekki eru sniðnir eingöngu eftir þörfum nemenda, heldur og nokkuð eftir kröfum lærdómsdeildanna og stúdenta. Þetta er jafnan ágalli á gagnfræðaskólum, enda veldur það vandræðum fyrir Dani nú, þegar þörf er á almennri unglingafræðslulöggjöf. Þetta hefir tafið fyrir föstum tökum á unglingafræðslunni, og aðrar þjóðir hafa orðið á undan þeim í því efni. Það eru ekki gagnfræðaskólar Norðurlanda, sem eiga að vera aðalfyrirmyndirnar hjer, heldur framhaldsskólarnir, sem hafa tekið miklum framförum á síðari árum og eru settir í sem nánast samband við þörf unglinganna. Það hefir ekki eingöngu háð unglingafræðslunni, að latínuskólar voru hinir fyrstu skólar, sem síðan lituðu út frá sjer önnur skólakerfi, alt til vorra daga. Þetta hefir jafnvel verið til meins fyrir barnafræðsluna, t. d. með tilliti til kenslubóka og námsgreina. Vísindi háskólanna hafa verið kend í vasaútgáfu í barnaskólunum. Jeg kæri mig ekki um að fara að lýsa nákvæmlega unglingaskólum nútímans eða þróun þeirra, en nefni rjett Svíþjóð. Í unglingaskólum í Svíþjóð eru námsgreinir ólíkar því, sem er í reglulegum gagnfræðaskólum, og jeg held einmitt, að við mættum taka okkur það atriði til fyrirmyndar. Námsgreinir eru þar sem sje mjög fáar og óbreyttar, venjulega ekki nema 3, móðurmálið, þjóðfjelagsfræði og vinnufræði. Um vinnufræðina er það að segja, að þar er dregið saman úr ýmsum fræðigreinum það, sem best á við umhverfi skólans, og vísindum, sem gagnlegust eru fyrir atvinnuvegina á hverjum stað. Hún mundi þannig geta átt sjerstakt erindi til okkar í sambandi við landbúnað og sjávarútveg. Um þessa hluti er ekkert sett í frv., eins og vera ber. Þau lög, sem sett eru á þingi um skóla, eiga ekki að ná yfir margt, sem verður sjermál uppeldisfræðinga og skólamanna. Einmitt að því verður frv. einfaldara fyrir þingið en ella. Skólar eins og ungmennaskólar og iðnskólar eiga að skapa sig sjálfir, eftir því sem bestu skólamenn landsins gera tillögur um. Staðfesting fræðslumálastjórnar nægir svo, til þess að tryggja, að ekki sje farið út fyrir þann ramma, sem þing og stjórn vilja. Þetta frjálsræði er þar að auki nauðsynlegt, af því að ekki er ákjósanlegt, að allir unglingaskólar landsins sjeu steyptir í sama mótið, heldur sje þeim hagað eftir mismunandi aðstöðu hjeraðanna og ólíku eðli kennara og nemenda. Jeg fæ ekki skilið, að það geti verið neitt verulegt, sem hjer ber á milli meiri og minni hl. um unglingafræðsluna. Það á að greiða atkv. um það einfalda mál, hvort Reykjavík eigi að njóta þeirra kjara, sem þeir, sem atkvæði greiða með frv., ætlast til, að alt landið verði aðnjótandi síðar. Nú hafa engar brtt. komið fram í deildinni um þau skilyrði, sem unglingafræðslan á að njóta samkv. frv., svo að jeg skal ekki ræða þau nánar. En ef eitthvað er við þau skilyrði að athuga, þá á að bera fram við þau brtt., og fyr en það er gert, virðist ekki ástæða til að ræða einstök atriði, sem altaf geta skift máli. Það kann að valda nokkurri misklíð, að í þessu frv. er þremur öðrum skólum blandað saman við, iðnskólanum, verslunarskólanum og vjelstjóraskólanum. Vjelstjóraskólinn er ríkisskóli og er húsnæðislaus, og það getur enginn amast við því, að það skuli einhverntíma í framtíðinni verða bygt yfir hann; það verður eins, þó að ekki sjeu gerð sjerstök lög um það. Það verður heldur ekki amast við því, að rekstur hans verði með þessu móti heldur ódýrari. Það er alveg útilokað, að þó að vjelstjóraskólinn gangi í þetta samband, að það geti haft nokkur áhrif til hins verra á afstöðu manna til frv. Hitt kynni að valda andstöðu, að iðnskólinn er settur í þetta samband, og þó held jeg, að þegar til lengdar lætur, geti enginn amast við því, að iðnskólinn sje tekinn á ríkið, með þeim skilyrðum, sem hjer eru sett. Iðnskólinn fær ekki aðrar tekjur frá ríkissjóði en 75% af kennaralaunum, en víðast hvar, þar sem jeg þekki til, greiða ríkissjóðir einmitt líka hundraðstölu til skóla, sem reknir eru fyrir einstakra manna tilstyrk, svo að hjer er um þá breytingu að ræða, sem hvort eð er mundi koma, ef ekki strax, þá innan skamms. Iðnskólinn er einn af þeim skólum, sem hlýtur að laga sig mest eftir þeim breytingum, sem verða í þjóðfjelaginu, og þegar íbúatala Reykjavíkur er komin yfir 20 þús., svo sem nú er raun á orðin, er við því að búast, að iðnskólinn þurfi að taka á sig þá mynd, að honum sje nauðsynlegt að fá einhvern vissan styrk úr ríkissjóði, til þess að hafa tryggar tekjur, svo að hann geti haldið uppi þeirri starfsemi, sem honum er ætlað. Jeg vil athuga það hjer, að mjer varð áður mismæli, þar sem jeg sagði, að vjelstjóraskólinn ætti að fá 75% af kennaralaunum. Það var ekki rjett, heldur á iðnskólinn og vjelstjóraskólinn að fá öll kennaralaun, en annarsstaðar frá á að koma allur annar kostnaður, og þá vildi jeg segja, að það mundi aldrei lenda meira á ríkissjóði en 75% af öllum skólakostnaði. En þar sem slíkir skólar njóta styrks í öðrum löndum, þá er ríkissjóðsstyrkur ekki miðaður við kennarakaupið eitt, heldur við allan skólakostnað. Þá er eftir að nefna þann skólann, sem valda mun mestum ágreiningi af þeim skólum, sem inn í þetta frv. eru teknir. Það er verslunarskólinn. Nú stendur svo á, að annar hliðstæður skóli, samvinnuskólinn, er ekki tekinn inn í frv., og við undirbúning þessa frv. var ekki leitað samvinnu við Samband íslenskra samvinnufjelaga. Mjer var persónulega kunnugt um það, að þetta var enganveginn gert af því, að það ætti hjer að fara aftan að sambandsskólanum og nota tækifærið til þess að svifta hann þeim ríkisstyrk, sem hann hingað til hefir haft. En þó að þetta væri enganveginn tilgangur þeirra manna, sem bjuggu til frv., má altaf segja, þegar svona fyrirkomulag er komið á um Verslunarskóla Íslands, að þá liggi beint við að óttast, að þeir, sem fjandsamlegir eru samvinnuskólanum og kennurum hans, kunni að nota tækifærið til þess að svifta hann þeim styrk, sem hann nýtur. Jeg hefi þess vegna borið fram tillögu um það, að samvinnuskólinn skuli hafa rjett til þess að ganga inn í þetta skólasamband, og að hann skuli, þar til slíkir samningar takast, hafa úr ríkisjóði styrk, eigi minni en hann nú nýtur, og bind jeg fylgi mitt við þetta frv. því skilyrði, að um leið og þetta frv. er afgreitt, þá sje fyrir það girt, að hægt sje að segja að þessi lög sjeu sett til höfuðs samvinnuskólanum, og það álít jeg trygt með þeirri tillögu, sem jeg hefi fram borið. Þetta samband á milli unglingaskólans, vjelstjóraskólans, iðnskólans og verslunarskólans, hygg jeg að orðið geti til gagns fyrir þá. Það yrði til þess, að fá þeim betra húsnæði og ódýrara heldur en áður, það yrði til þess, að sameiginleg afnot yrðu af ýmsum sjerstökum stofum, teiknisal, eðlisfræðisstofu, vinnustofu o. fl., sem yrði miklu dýrara í rekstri fyrir hvern skóla fyrir sig; það yrði líka til þess, að hægt væri að nota kenslukraftana betur, nota sjerfræðinga til að kenna í öllum skólunum, og hvern til að kenna sína grein, svo að þeir þyrftu ekki, eins og nú er, að kenna kannske að þriðja eða fjórða hlut sína sjergrein, en að þrem fjórðu hlutum eitthvað annað, sem þeir kynnu ekki betur en hver annar. Þetta er kostur, og þó er það ekki hvað síst, að með þessari sameiningu væri hægt að koma á fjölskrúðugri kenslu, bæði hvað snertir tungumál, náttúrufræði, eðlisfræði og margt fleira. Það er hægt að koma á betri námsskilyrðum, heldur en ef hver skóli ætti að hokra út af fyrir sig, því að það má segja, að það sjeu víðtækir möguleikar fyrir svo stóran skóla sem þennan að fullnægja öllum þörfum þess hjeraðs, sem hann á að vinna fyrir. Og með því fyrirkomulagi, sem jeg hefi nú bent á, mun sjálfstæði skólans vel fyrir komið, bæði hvað kenslu snertir og efnalegt sjálfstæði hans. Þá mun hann bæði hafa það vald og þá kenslukrafta, sem til þess þarf, að hann geti lagað sig eftir kröfum lífsins í því hjeraði, sem hann á að starfa fyrir. Mun jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni. Það, sem jeg hefi nú talað um þetta mál, er almenns efnis. Jeg hefi ekki kært mig um að ræða einstök atriði, eins og jeg hefi áður sagt, af því að engin sjálfstæð brtt. hefir komið fram frá öðrum en nefndinni, og það er ekki hægt að byggja andstöðu sína við þetta mál á athugasemdum við einstök atriði. Athugasemdir um einstök atriði eiga að leiða til þess, að brtt. komi fram, t. d. um það, hve mikið ríkissjóður skuli leggja fram, eða hver hlutföll skuli vera í milli kostnaðar ríkissjóðs og hjeraðs. Eins og allir vita, er enginn algildur sannleikur til um slíka hluti, og getur margt komið til greina, þegar um slíkt er að ræða. En, sem sagt: andstöðu við þetta frv. verður að byggja á því, að Reykjavík eigi ekki að fá sama rjett fyrir sína unglingafræðslu, eins og viðkomandi þingmenn mundu vilja veita öðrum hjeruðum landsins. Því að það þarf enginn að óttast, að önnur hjeruð fái ekki sama rjett, og það kemur allri nefndinni saman um, að öll hjeruð eigi að fá sama rjett. Þetta atriði verður heldur ekki falið svo, að ekki geri hver þm. sjer það ljóst, að hann er hjer að greiða atkv. um þau skilyrði, sem öll unglingafræðsla á landinu á að búa við, og hvort Reykjavík á að fá þann unglingaskóla, sem hún hefir fulla þörf á, og hvort á að setja hann í samband við þá sjerskóla, sem geta aukið unglingafræðsluna.

Frsm. minni hl. (Jón Guðnason) Jeg hefi, ásamt hv. 2. þm. Eyf. (BSt) orðið í minni hluta í þeirri nefnd, sem fjallaði um þetta mál. En þó að svo hafi nú orðið, að við höfum lent hjer í minni hl. og nefndin hafi klofnað, er ekki þar með sagt, og síður en svo, að skoðanir nefndarmanna í meiri og minni hl. á alþýðumentamálum í heild sinni sjeu svo mjög ólíkar, að það hafi verið þær, sem hafi valdið því, að nefndin klofnaði. Jeg veit, að mjer er óhætt að segja það fyrir hönd mína og hv. 2. þm. Eyf., að við lítum svo á, að eitt stærsta verkefni nútíðarkynslóðarinnar sje einmitt að byggja framtíðargrundvöll undir ungmennafræðsluna hjer á landi. Og jeg ætla þá líka, að það muni geta komið í ljós á sínum tíma, ef atvikin haga svo til, að við litum þannig á þessi mál og viljum starfa á þeim grundvelli. Hitt er annað mál, að með það frv., sem hjer liggur fyrir, höfum við ekki getað orðið samferða hv. meiri hl. nefndarinnar. Og jeg get þá sagt það strax, að aðalástæðan til þess, að við höfum ekki getað orðið það, er sú, að við viljum ekki að svo vöxnu máli taka svo stórt mál sem þetta frv. felur í sjer út úr og ráða því til lykta, áður en sett eru lög um skipulag ungmennafræðslunnar í heild sinni. Við minnihlutamenn lítum svo á, að það þurfi sem allra fyrst að koma skipulagi á ungmennafræðsluna í landinu, og vitanlega ríður þá mjög mikið á því, að áður en það spor er stigið, sje ekki stigin nein önnur stór spor, sem geti komið í bága við það skipulag, sem þykir hentugast eftir nákvæma athugun. Það er nú reyndar svo, eins og við vitum, að þótt við höfum enn ekki fast skipulag á ungmennafræðslunni í landinu, þá er þó fjarri því, að þar sje algerlega eyða í mentamálum okkar, því að á nokkrum stöðum á landinu eru þegar risnir upp ungmennaskólar, og hafa þeir ýmsir farið allmyndarlega af stað. Það, sem hefir hrundið fram stofnun þessara ungmennaskóla, sem þegar eru komnir, það er, held jeg sje óhætt að segja, að svo sem engu leyti frumkvæði eða afskifti hins opinbera, þings eða stjórnar, til þessa máls, heldur er tildraganna að þeim stofnunum að leita heima í þeim hjeruðum sjálfum, þar sem þessir skólar eru komnir upp. Og svo má auðvitað á ýmsan hátt rekja þau til ýmsra áhugamanna um mentamál utan hjeraðanna, sem hafa verið forgöngumenn og hvatningamenn þjóðarinnar á þessu sviði. Og að minsta kosti allstórum hluta þjóðarinnar hefir orðið það ljóst á seinni tímum, að mikil þörf var á því, að hlynna að ungmennafræðslunni meira heldur en gert hefir verið, og að þörf var á því að byggja ofan á þá fræðslu, sem veitt er fyrir fermingaraldur. Og það er þessi þörf, eða rjettara sagt fyrir það, að augu manna í hinum einstöku hjeruðum hafa opnast fyrir þessari þörf, að ungmennaskólar hafa risið upp í nokkurum hjeruðum landsins. Það er því óhætt að segja, að þessir skólar sjeu algerlega vaxnir upp úr jarðvegi þjóðarinnar sjálfrar; þeir eru ávöxtur af hennar eigin áhuga fyrir aukinni mentun. Hinu er ekki hægt að leyna, að þessir skólar hafa átt allerfitt uppdráttar, og sumir þeirra verið af vanefnum gerðir á einn eða annan hátt og átt við mikla erfiðleika að stríða, sem hafa felt nokkra þeirra um koll, en ekki getað grandað öðrum þeirra. Þessi vísir til unglingaskóla, sem við höfum hjer á landi, er nú þegar orðinn svo mikill og búinn að ná þeim þroska, að það sýnist vera svo, að von bráðar megi nota hann sem grundvöll til að byggja á ungmennaskólakerfi fyrir landið. En þegar hjer er komið sögunni og kemur að þessu frv., er það, sem leiðir minni hl. nefndarinnar og hv. meiri hl. skiljast. Vjer vitum það, að það sem hefir verið einkennið á nær öllum ungmennaskólum, nema aðeins einum, sem fyrir sjerstök atvik var gerður að ríkiskóla, hefir verið það, að eins og þeir hafa verið vaxnir upp úr jarðvegi þjóðarinnar sjálfrar og bornir á höndum hennar, eins hefir líka rekstur þeirra að öllu leyti verið á herðum hlutaðeigandi hjeraða eða einstakra forgöngumanna skólanna, en hið opinbera hefir aðeins látið þeim í tje styrk, misjafnlega mikinn, eftir ástæðum, og svo um leið sett sín skilyrði, til að tryggja það, að kenslan í skólunum gæti komið að tilætluðum notum. Þessu skipulagi er ennþá haldið um þrjá stærstu skólana hjer á landi, skólana að Núpi, Laugum og Hvítárbakka. En með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, er gengið inn á nýja braut í þessu efni, þar sem gert er ráð fyrir, að stofnaður sje ungmennaskóli fyrir stærsta hjerað þessa lands, Reykjavík, sem sje þá um leið gerður að ríkiskóla, því að svo má kalla hann, þó að stofnkostnaður og reksturskostnaður komi að nokkru leyti frá Reykjavík, af því að rekstur hans er að öllu leyti í höndum hins opinbera. Hjer er því, eins og jeg sagði, gengið inn á nýja braut, og hjer er þá líka atriði, sem jeg verð að telja mjög athugavert, og vonandi, að verði vandlega íhugað, áður en vjer gjöldum jákvæði við því. Og meira að segja: jeg lít svo á, að þessi braut, sem hjer er gengið inn á, ætti að athugast í sambandi við fyrirkomulag ungmennaskólastarfseminnar fyrir landið alt. Jeg lít svo á, að það þurfi, áður en stigið er hið endanlega spor um hið fasta ungmennaskólafyrirkomulag fyrir landið alt, nákvæmlega að athuga það, hvort rjett sje að gera þessa skóla að ríkisskólum, eða að láta þá vera einkafyrirtæki, styrkt af ríkinu, og þá vitanlega háða þeim reglum, sem ríkið setur. Jeg vil leggja áherslu á, að hver leiðin sem farin verður, þá ætti ekki að ákveða hana fyr en búið er að athuga, hvernig skólakerfi fyrir alt landið ætti að vera og búið er að taka fasta ákvörðun um það. Þetta tvenskonar fyrirkomulag, einkaskóla og ríkisskóla fyrirkomulagið, hefir hvort um sig sína kosti og sína galla. En einkaskólarnir eru vaxnir upp úr jarðvegi þjóðlífsins og hafa átt tilveru sína undir áhuga hennar, og því hygg jeg, að það gæti verið gott fyrirkomulag að hafa sem nánast samband milli skólanna og hjeraða þeirra, sem styrkja þá og eiga að njóta þeirra. Jeg vil nú beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar eða fræðslumálaráðh., hvort hún hafi nú þegar tekið þá ákvörðun, að leggja til, að ríkið taki að sjer rekstur allra unglingaskólanna í framtíðinni. Það, sem er ólíkt um skólastofnun þá, sem þetta frv. fjallar um, og um stofnun unglingaskóla út um land, er ekki aðeins það, að hjer á að byrja með því að setja á stofn ríkisskóla, heldur og það, að segja má, að þessi fyrirhugaði samskóli í Reykjavík sje upp úr öðrum jarðvegi runninn en unglingaskólar í sveitum. Til undirbúnings þessu skólamáli hefir ekkert verið aðhafst, nema af hálfu eins manns, sem að vísu má játa, að hefir lagt í þetta mál mikla vinnu. Hjer í Reykjavík hefir lengi verið þörf fyrir ungmennaskóla, vegna þess að henni hefir ekki verið fullnægt með þeim skólum, sem fyrir eru. En það hefir lítið verið gert til þess að bæta úr þeirri þörf af hálfu þeirra manna, sem þessi skólahugmynd helst hefði átt að liggja á hjarta. Svo að því leyti er hægt að segja, að þessi skóli, sem hjer á að reisa, er ekki vaxinn upp úr jarðvegi áhugans í því hjeraði, sem skólans á að njóta. Mjer virðist nauðsynlegt, að þetta mál sje sem best athugað af hlutaðeigendum, er helst eiga að njóta skólans. En það hefir ekki verið gert að öðru leyti en því, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir, hefir verið lagt fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur og nokkra menn aðra. Mjer finst því, að segja mætti, að af hálfu Reykvíkinga sje þessi hugmynd nokkuð snöggsoðin. Svo er þess að gæta, að frv. felur í sjer ekki neina smáræðisstofnun, ekki einn lítinn skóla, eins og sumir alþýðuskólarnir eru, sem stofnaðir eru af hjeruðunum og einstökum mönnum, heldur er hjer hvað stofnkostnað snertir um stórt fyrirtæki á okkar mælikvarða að ræða. Auðvitað hlýtur alt unglingaskólakerfið að hafa mikinn kostnað í för með sjer, og því fellur mikill kostnaður að sjálfsögðu á ungmennaskóla Reykjavíkur, vegna þess mikla fólksfjölda, sem hjer er. Jeg vil þá í því sambandi nota tækifærið til að mótmæla því, sem háttv.frsm. meiri hl. sagði, að andstaða okkar í minni hl. bygðist á því, að við vildum ekki láta Reykjavík verða sama rjettar aðnjótandi til ungmennaskóla eins og önnur hjeruð. En í þessu frv. er Reykjavík trygður meiri rjettur en öðrum hjeruðum. Reykjavík fær með frv. meiri rjett en önnur hjeruð til skólahalds, að því leyti, að með þessu frv. er í eitt skifti fyrir öll slegið föstu, hve mikill hluti af rekstrarkostnaði þessa skóla skuli hvíla á ríkissjóði, og hve mikill hluti á Reykjavík. Það hefir að vísu verið sagt, að þau hlutföll, sem verða þarna milli framlags ríkis og bæjar, sjeu þau sömu og gilda eigi gagnvart öðrum ungmennaskólum. En jeg vil benda á, að mikill munur er á því, þegar um tvær skólastofnanir er að ræða, sem fá flutfallslega jafnmikið fje úr hvorum stað, af annar skólinn hefir þennan rjett trygðan með lögum, en hinn á undir högg að sækja með styrk til fjárveitingarvaldsins á hverju ári. Þótt þeirri reglu hafi verið fylgt í 2 ár, er þessi grundvöllur ekki fastari en það, að slæmur fjárhagur ríkissjóðs getur gengið út yfir þau hjeruð, sem hafa skóla, sem ekki hefir trygðan rjett sinn lagalega. Að þessu leyti er Rvík trygður meiri rjettur heldur en einstökum hjeruðum, þar sem unglingaskólar eru reknir sem einkaskólar. Auðvitað mætti breyta þessu með því að setja sömu lagaákvæði viðvíkjandi unglingaskólum í sveit. En við eigum ekki víst, að það yrði gert, og þar sem það Alþingi, sem um það mál ætti að fjalla og gera endanlega út um skipulag ungmennafræðslunnar, verður öðruvísi skipað en núverandi þing, þá er engin trygging fyrir því, að það gæti fallist á það, að ríkið gengi inn á þá braut með alla unglingaskóla landsins, sem farið er fram á í þessu frv. Jeg lít því svo á, að þetta mikla fyrirtæki, stofnun þessa skóla fyrir Rvík, ætti að verða samferða því, þegar gert er út um skipun unglingaskólanna í landinu. Jeg vona þá líka að hv.frsm. meiri hl. geti sjeð, að andstaða okkar minni hl. til þessa frv. sje ekki sprottin af neinni óvild til Reykjavíkur, eða af því að við viljum hafa af henni þann rjett, sem gefinn er öðrum hlutum landsins. Jeg vil í sambandi við það, sem hv.frsm. meiri hl. sagði um hlutfallið milli þess, sem ríkið leggur til hjeraðsskólanna, og þess, sem kemur annarsstaðar frá, benda á það, að í fjárl. hefir stjórnin áætlað 38 þús. kr. til unglingaskóla utan Reykjavíkur. Fræðslumálastjóri hefir lagt til, að upphæðin yrði hækkuð upp í 50 þús. kr., með tilliti til þess, að skólarnir fái svipaða upphæð til rekstrar og hjer er gert ráð fyrir í þessu frv. að þessi samskóli fái. En nú hefir fjvn., enda þótt hún sje hlynt þessum skólum lækkað þennan styrk um 1/10, hluta, niður í 45 þús. Þetta finst mjer vera smámynd af því, hvernig komið getur fyrir, að fjvn. dragi úr styrk til skóla, sem eru ólögtrygðir einkaskólar. Jeg vona nú, að hv.þdm. þyki ekki undarlegt, þótt við í minni hl. nefndarinnar - án þess að vilja draga skóinn ofan af Reykjavík í þessu efni - verðum að skoða það skyldu okkar, að gæta þess, að sveitahjeruðin verði ekki útundan með opinberan styrk til ungmennafræðslunnar, og þótt við sjeum því mótfallnir, að þetta frv. nái fram að ganga í þetta sinn. Jeg hefi nú talað um rekstrarfyrirkomulag þessa skóla í samanburði við rekstrarfyrirkomulag annara skyldra skóla. En jeg vil geta þess viðvíkjandi stofnun þessa skóla, að þótt gott sje að setja lög um stofnun hans fyrir framtíðina, þá finst mjer það hjáleitt, að gera það nú, þegar útlitið með fjárhag landsins er svo, að engu má á ríkissjóðinn bæta og draga verður saman seglin á öllum sviðum. Það eru lítil líkindi til þess, að við verðum í náinni framtíð færir um að reisa þetta hús handa samskólanum. Og fyrir utan það, hvernig útlitið er, þá höfum við með höndum, auk verklegra framkvæmda, mikla byggingu, sem er landsspítalinn, sem virðist nægilegt verkefni fyrir ríkissjóð að koma upp á næstu árum. Og þar sem svona er ástatt, á jeg bágt með að sjá, að við í náinni framtíð verðum færir um að bæta á okkur þeim útgjöldum, sem bygging þessa húss hefir í för með sjer. En sje svo, að ekki verði unt að byrja á þeirri byggingu á næstunni, hvers vegna á þá að fara að taka Reykjavík út úr skólakerfi landsins og fara að búa til lög um langsamlega stærsta þáttinn í því skólakerfi, áður en hinir smærri þættirnir eru teknir með, lög, sem engin líkindi eru til, að kæmu til framkvæda fyr en búið væri að leggja grundvöllinn að ungmennafræðslunni í landinu? Jeg tel, að öllu athuguðu, heppilegast að láta þetta mál bíða til næsta Alþingis, og það verði þá borið fram í sambandi við frv. um skipun ungmennafræðslunnar í landinu. Og fyrir utan þá ástæðu, sem jeg þegar hefi nefnt, að láta þessu frv. fylgja frv. um skipun unglingafræðslunnar, þá vil jeg bæta því við, að sjerstök ástæða er til að gera sjer ljóst, ekki aðeins fyrirkomulag, stærð og kostnað þessa skóla í byrjun, heldur líka að gera sjer ljóst, hver yrði þróun hans og stækkun með tímanum. Og um leið og settar væru reglur um þetta fyrir þennan skóla, væru þá líka settar samskonar reglur fyrir aðra skóla sömu tegundar. Hjer í Rvík liggur vöxtur skólans í því, að bekkir verða margsettari; en út um land getur þessi vöxtur skólanna komið fram annaðhvort í því, að stækkaðir yrðu þeir skólar, sem fyrir væru eða í því, að skólar kæmu með tímanum í fleiri og fleiri hjeruð. Hv. frsm. meiri hl. ljet þess getið, að ekki hefði komið fram nein brtt. við þetta frv., nema frá meiri hl. nefndarinnar og honum sjálfum. En það er ekki eðlilegt, að við minni hl. kæmum fram með brtt., af því að við leggjum til, að frv. verði felt. En sú brtt., sem okkur hefði fundist eðlilegt að koma fram með, hefði þá verið um það, að gera í einu lagi lög um alla unglingafræðslu í landinu. En til þess eru engin tök nú á þessu þingi, enda eðlilegast, að slík löggjöf kæmi fyrir þingið undirbúin af stjórninni. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, felur í sjer það, að sameinaðir verði við unglingaskóla Reykjavíkur 3 skólar, einn núverandi ríkisskóli og tveir einkaskólar, en það eru vjelstjóraskólinn, iðnskólinn og verslunarskólinn. Það getur nú í sjálfu sjer verið álitamál, hvort heppilegt sje að sameina þessa skóla unglingafræðslunni. En út af fyrir sig gæti jeg þó ekki verið á móti málinu á grundvelli þess, að slíkt samband væri óheppilegt, og svo beygi jeg mig að því leyti fyrir þekkingu þess manns, sem undirbúið hefir málið fyrir þingið. Jeg veit, að með vjelstjóraskólann er því svo varið, að hann getur ekki notið sin vegna vöntunar á húsplássi. En sú þörf ein getur ekki nægt til þess að knýja fram þetta mál. Um hina tvo skólana, iðnskólann og verslunarskólann, verð jeg að segja það sama og jeg sagði um unglingaskólana, að jeg tel það álitamál, hvort heppilegra væri að þeir væru gerðir að ríkisskólum eða væru framvegis einkaskólar. Eins og nú er, leggur ríkið skólum þessum allverulegan styrk, hefir eftirlit með rekstri þeirra og sjer um að kenslan komi að sem bestum notum og nái tilgangi sínum. Minni hl. lítur því svo á, að vegna þessara skóla sje þess ekki bráð þörf, að frv. nái fram að ganga. Að minsta kosti er þörfin á því, að skólarnir komist á ríkissjóðinn, ekki svo aðkallandi, að það rjettlæti, að frv. verði samþ. á þessu þingi. Eins og tekið er fram í nál. minni hl., höfum við furðað okkur á því, að í undirbúningi þessa máls skyldi ekki vera leitað álits þeirra manna, er að samvinnuskólanum standa. En þann skóla verður að minsta kosti að telja hliðstæðan verslunarskóla kaupmanna. Jeg get að engu sjeð ástæðu til þess, að verslunarskólinn, þótt hann sje eldri, hafi nokkur forrjettindi fram yfir samvinnuskólann til þess að verða tekinn inn í samskólasambandið. Jeg skal ekkert um það fullyrða, hvernig þeir, sem að samvinnuskólanum standa, hefðu tekið í málið, ef leitað hefði verið til þeirra eins og til forstöðumanna verslunarskólans. En jeg sje ekkert, sem afsakað getur þá vanrækslu stjórnarinnar, að hún ljet hjá líða að taka tillit til samvinnuskólans og leita álits stjórnenda hans, áður en hún lagði frv. þetta fyrir þingið. Ef til vill hefir stjórnin litið svo á, að skóli sá, er hjer er gert ráð fyrir að verði einn liður í samskólunum, komi bæði í stað verslunarskólans og samvinnuskólans. En frá sjónarmiði okkar, sem unnum starfsemi samvinnuskólans, getur þetta ekki komið til mála, sjerstaklega þar sem gengið hefir verið framhjá öðrum skólanum við undirbúning málsins. Því að ætla má, að sá skóli hafi ekki haft minna að leggja til, hvað gert yrði í þessum málum eftirleiðis, enda þótt tillögur hans hefðu kanske gengið í aðra átt en tillögur hinna skólanna. Háttv. frsm. meiri hl. hefir komið fram með brtt., sem snertir samvinnuskólann og miðar að því, að tryggja rjett hans, eftir að samskólahugmyndin er komin í framkvæmd. Mjer finst till. þessi benda á, að háttv.þm. (ÁÁ) sje ekki ugglaus um, að skóla þessum muni ekki ætlað tjón af stofnun samskólanna og óttist, að hann verði sviftur styrk þeim, sem hann nú hefir frá ríkinu, þegar samskólarnir eru komnir upp. Það er auðvitað, að ef brtt. þessi nær fram að ganga, þá er samvinnuskólanum trygður nokkur rjettur í framtíðinni. En þó er honum órjettur ger með stofnun samskólanna og inntöku verslunarskólans í þá. Ef svo er, sem gera má ráð fyrir, að hagur verslunarskólans eigi að batna við það, að verða liður í þessari samskólastofnun, en hagur samvinnuskólans aftur á móti samkvæmt brtt.háttv.frsm. meiri hl. að verða hinn sami og hingað til, þá er það misrjetti. Væri fróðlegt að heyra, hvað vakað hefir fyrir hæstv. stjórn í þessu efni. Jeg vil að lokum taka það fram, að við tveir, sem erum í minni hl., erum samdóma mjög mörgu af því, sem háttv.frsm. meiri hl. sagði alment um ungmennafræðsluna og fyrirkomulagið á henni. Jeg vænti þá líka, að það, sem jeg hefi sagt til andsvara frv., sje nógu ljóst til þess að sýna háttv.þdm. það, að við erum alls ekki á móti frv. af fjandskap við Reykjavík, heldur af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú tekið fram. Að svo mæltu sje jeg ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið að sinni.

Pjetur Þórðarson Það er aðeins athugasemd viðvíkjandi þingsköpum. Jeg vil mælast til þess, að frestað verði lundi um stundarsakir, sökum óreglu.