Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjh.- og viðskn. (Guðmundur Ágústsson): Virðulegi forseti. Hér fer nú fram sjöunda umræða um þetta frv. en þessi hv. deild afgreiddi þetta mál fyrir nokkru síðan. Síðan gerði Nd. brtt. við frv. og bætti inn í það einum lið er varðar Lánasjóð ísl. námsmanna. Mál þetta var tekið fyrir í fjh.- og viðskn. nú í morgun. Voru menn sammála um afgreiðslu frv. og leggja til að þessi breyting verði samþykkt og málið afgreitt.

Frsm. iðnn. (Karl Steinar Guðnason) Hæstv. forseti. Iðnn. hefur fjallað um málið og fékk á fund nefndarinnar Róbert B. Agnarsson, framkvæmdastjóra Kísiliðjunnar hf., og Árna Einarsson frá Náttúrurannsóknastöðinni við Mývatn. Í viðræðum við þessa menn kom fram ýmislegt áhugavert um framtíðarverkefni Kísiliðjunnar og hugmyndir þeirra um fjárfestingar í öðrum fyrirtækjum. Jafnframt kom fram að rannsóknir á Mývatni eru í fullum gangi en það er ekkert fullyrt um það hverjar niðurstöðurnar verða. Kjarni frv. er sá að verði það samþykkt tekst fyrirtækinu að koma í veg fyrir að sá arður sem af því skapast flytjist til útlanda en verði notaður til fjárfestingar hér innan lands. Nefndin er sem sagt samþykk því að frv. verði samþykkt og er það samdóma álit.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég stend að því nál. sem iðnn. sendi frá sér um þetta mál en hafði þó fyrirvara við stuðning minn og vil ég lýsa honum. Eins og fram kom í máli hv. frsm. iðnn. voru kallaðir á fund nefndarinnar framkvæmdastjóri Kísiliðjunnar hf., Róbert Agnarsson, og Árni Einarsson líffræðingur frá Náttúrurannsóknastöðinni við Mývatn. Róbert Agnarsson skýrði frá nokkrum hugmyndum að nýiðnaðarverkefnum, bæði þeim sem nýta kísilgúr sem hráefni og öðrum þeim sem byggjast á nýtingu annarra hráefna en nýta þekkingu starfsliðs verksmiðjunnar. Þessi verkefni eru enn á frumstigi og eru flest unnin í samvinnu við Iðntæknistofnun og aðra aðila hér á landi en engar ákvarðanir hafa enn verið teknar um framkvæmdir á Mývatnssvæðinu þeirra vegna. Í máli Árna Einarssonar kom fram að þær rannsóknir sem nú standa yfir á lífríki Mývatns eru á mjög viðkvæmu stigi og hafa ekki enn verið til lykta leiddar. Frekari rannsókna er þörf til að renna traustari stoðum undir þær niðurstöður sem þegar liggja fyrir áður en hægt er að draga af þeim ályktanir. Sá fyrirvari sem ég geri við samþykkt þessa frv. byggist fyrst og fremst á því að nýjar framkvæmdir Kísiliðjunnar hf. beinist ekki að neinum þeim verkefnum sem raskað gætu eða skaðað lífríki Mývatns frekar en orðið er, sérstaklega með tilliti til þess að rannsóknir á því eru á mjög viðkvæmu stigi og skýringar eru ekki enn fengnar á þeirri röskun eða á því hvaða orsakir hafa valdið þeirri röskun sem á því er orðin. Nú gilda að vísu lög um verndun Mývatns og Laxár og munu þau verða þessum lögum sterkari ef til einhverra framkvæmda kæmi. Ég tel mikilvægt að gæta mjög vel að þessum þætti málsins en jafnframt er nauðsynlegt fyrir Kísilgúrverksmiðjuna að hafa svigrúm og tíma til aðlögunar hvernig svo sem niðurstöður rannsóknarverkefnanna falla, að hún geti nýtt bæði hæfni og þekkingu og reynslu starfsfólks í sem flest arðbær verkefni sem ekki skaða náttúru landsins. Þess vegna styð ég þetta frv.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Guðmundur Ágústsson): Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 331 um frv. til breytinga á lögum nr. 86/1985, um viðskiptabanka. Nefndarálitið er stutt og undir það rita allir nefndarmenn, en þar segir: ,,Nefndin hefur fjallað um frv. og er sammála um að mæla með samþykkt þess án breytinga.`` Ég tel rétt að gera þingdeildinni grein fyrir efni þessa frv. og lesa upp athugasemdir sem fram koma í frumvarpsdrögunum, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Frv. þetta er samið í tilefni af samningi dags. 29. júní 1989 um sölu á hlutabréfum ríkissjóðs í Útvegsbanka Íslands hf., en samkvæmt honum sameina kaupendur, sem eru Alþýðubankinn hf., Iðnaðarbanki Íslands hf. og Verslunarbanki Íslands hf., í áföngum bankarekstur sinn rekstri Útvegsbanka Íslands hf. jafnframt því sem samþykkt hefur verið að breyta nafni hans í Íslandsbanka hf. Er forsenda samningsins að samruna bankastarfseminnar verði að fullu lokið fyrir 1. júlí 1990. Kaupendur lögðu á það mikla áherslu að hlutafélög þeirra geti fyrst um sinn starfað sem eignarhaldsfélög í hinum sameinaða banka og haldið atkvæðisrétti á hluthafafundum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Var á það fallist, enda leggja félögin allan bankarekstur sinn til hins nýja fyrirtækis og ljóst er að nokkurn tíma mun taka að koma þeirri breytingu á, að hluthafar í félögunum skipti á hlutabréfum sínum í þeim og hlutabréfum í Íslandsbanka hf. eins og stefnt er að. Breytingin er almennt orðuð, en þýðir í raun í því tilviki, sem hér um ræðir, að Íslandsbanki hf. (áður Útvegsbanki Íslands h.f.) tekur við allri bankastarfsemi, réttindum og skyldum þeirra banka sem hætta bankastarfsemi, þ.e. bankastarfsemi, réttindum og skyldum Alþýðubankans hf., Iðnaðarbanka Íslands hf. og Verslunarbanka Íslands hf.`` Þetta er það sem fram kemur í frv. og eins og ég sagði áðan eru allir nefndarmenn sammála afgreiðslu frv. og leggjum við það til að frv. verði samþykkt.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Guðmundur Ágústsson): Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. sem er á þskj. 321. Áður en ég fer yfir nál. langar mig í fáum orðum að skýra út, sem formaður nefndarinnar, þau álitaefni sem upp komu í nefndinni varðandi frv. og varðandi virðisaukaskattinn í heild sinni. Frv. var tekið fyrir á sex fundum. Sjöundi fundurinn var nú í morgun eftir að búið var að taka málið út úr nefndinni, en að beiðni stjórnarandstöðunnar var gerð krafa um að ákveðnir menn yrðu kallaðir fyrir nefndina, og var að sjálfsögðu fallist á þá beiðni. Í nál., þar sem tíundað er hverjir komu fyrir nefndina, eru nöfn þessara aðila ekki tilgreind og vil ég hér í upphafi skýra frá því hverjir þetta voru: Þórður Friðjónsson, forstjóri Þjóðhagsstofnunar, Sigurgeir Sigurðsson, formaður Sambands ísl. sveitarfélaga, Þorleifur Pálsson frá Landssambandi iðnaðarmanna, en þeir höfðu reyndar komið á fund nefndarinnar áður. Síðan komu tveir aðrir, Árni Ó. Lárusson frá Olíufélaginu Skeljungi og Jón Guðmann Pétursson, fjármálastjóri Hampiðjunnar. Alls telst mér til að um 50 manns hafi komið á fund nefndarinnar til umfjöllunar um frv. Sitt sýndist hverjum um einstök ákvæði frv. Atvinnurekendur kvörtuðu undan þeim undanþágum sem eru í frv. og gert er ráð fyrir að verði teknar upp ef frv. verður að lögum, en launþegasamtökin hins vegar að það skyldi aðeins vera eitt skattþrep í virðisaukaskattinum. Þá voru ýmsar deilur um áhrif virðisaukaskattsins á tekjur ríkissjóðs og áhrif virðisaukaskattsins á verðlag í landinu. Þá voru lögð fram gögn frá Verslunarráði um áhrif virðisaukaskatts á tekjur ríkissjóðs og kom þar fram að það telur að ríkissjóður komi til með að hagnast um 1,2 milljarða á upptöku virðisaukaskatts. Hagdeild fjmrn. telur hins vegar að ríkissjóður tapi 500 millj. kr. á upptöku virðisaukaskatts miðað við söluskatt. Ekki ætla ég að útkljá þessa deilu á milli þessara tveggja aðila hér, en hins vegar sýnist mér á ýmsu að annað sé byggt á bjartsýni en hitt kannski frekar á svartsýni og báðir aðilar hafa eitthvað til síns máls. Ég tel það samt ekki höfuðatriði í þessari umræðu hvernig hagfræðingar deila um áhrifin. Aðalatriðið er það að upptaka virðisaukaskattsins geti farið fram með sæmilegum friði. Þá var, eins og ég gat um, deilt um áhrif virðisaukaskatts á verðlag og þá sérstaklega um áhrif skattsins á vöruverð og matvælaverð. Það liggur fyrir og um það er ekki deilt að verð á mjólk og dilkakjöti lækkar um 8,8% í janúar nk. Hins vegar er meiri óvissa um aðrar matvælategundir sem virðisaukaskattur verður endurgreiddur af samkvæmt lögunum, þ.e. innlent grænmeti og fisk. Byggist sú óvissa á því að álagning á þessar vörur er frjáls og þess vegna er ekki hægt að dæma endanlega um það hvort lækkunin skili sér að öllu leyti til neytenda. En það byggist á stjórnvöldum að reyna að fylgja þessari breytingu eftir þannig að neytendur njóti góðs af. Áhrif á unnar kjötafurðir og mjólkurafurðir ættu að vera rúm 5% þar sem endurgreiðslan á mjólkurafurðir og kjötafurðir, sem eru stærsti þátturinn í þessari unnu vöru, hefur þessi áhrif. Mesta óvissan er um annað vöruverð og þá sérstaklega á innfluttum matvörum, en þar er deilt um hvaða áhrif staðgreiðsla virðisaukaskatts í tolli hefur á verðlagið. Samkvæmt upplýsingum sem Félag stórkaupmanna lagði fyrir nefndina leiðir það að enginn gjaldfrestur er gefinn í tolli til þess að þessar vörutegundir hækka um 2--4%, en hins vegar leiða útreikningar hagdeildar fjmrn. til annarrar og lægri tölu þar sem tekið er tillit til þess hagræðis sem felst í virðisaukaskattinum fyrir smásöluverslunina. Lækkun smásöluverðs vegna uppsöfnunaráhrifa söluskatts er metin 1--1 1 / 2 % og ætti því að jafna upp áhrif á hækkun innflutningsverðs. Og raunar telur hagdeild fjmrn., þegar til lengri tíma er litið, að 24,5% virðisaukaskattur lækki vöruverð almennt um 0,5%. Um það er í sjálfu sér ekki deilt að virðisaukaskattur hefur í för með sér fjárbindingu fyrir innflytjendur og er innlendum framleiðendum til hagræðis, sérstaklega nú þegar tekin hefur verið ákvörðun um að innlendir framleiðendur fá gjaldfrest í tolli á aðföngum, en í nefndinni var einmitt mikil umræða um gjaldfrest í tolli. Í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. er lagt fyrir fjmrn. að kanna skuli kosti þess að veita gjaldfrest almennt í innflutningi og teljum við að það eigi að kappkosta að leita gjaldfrests þó svo að aðstæður séu kannski ekki fyrir hendi í dag. Það urðu töluverðar umræður um endurgreiðslur vegna virðisaukaskatts á matvörur, en samkvæmt frv. á að endurgreiða virðisaukaskatt á dilkakjöti, neyslufiski, mjólk og fersku innlendu grænmeti þannig að skattgreiðslur verði sem næst 14% af þessum vörutegundum. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að um einum milljarði verði varið í þessu skyni. Umræða var um hvort endurgreiðslan skuli teljast til niðurgreiðslu eða sem sérstakt skattþrep eða eitthvað annað. Í gögnum sem hagdeild fjmrn. lagði fram segir um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Í tengslum við gildistöku virðisaukaskatts nú um áramótin er gert ráð fyrir að endurgreiða hann að hluta þannig að á tilteknar matvörur leggist ígildi 14% virðisaukaskatts í stað 24,5%. Sá munur er á endurgreiðslum og hefðbundnum niðurgreiðslum að endurgreiðslur eru ákveðnar í lögum um virðisaukaskatt og verður því ekki breytt nema með lagabreytingu. Niðurgreiðslur eru hins vegar ákveðnar með fjárlögum ár hvert og eru breytilegar bæði í heildarfjárhæðum milli ára og milli einstakra vörutegunda.`` Ég tel rétt, til þess að það liggi alveg ljóst fyrir hvað hér er um að ræða, að skýra einmitt þennan þátt svo að ekkert fari á milli mála. Þá vitna ég í orðsendingu Ríkisendurskoðunar frá 13. des. sl. til fjh.- og viðskn., en þar segir: ,,Hér er ekki um sérstakt skattþrep að ræða að mati Ríkisendurskoðunar og er slíku reyndar hvergi haldið fram í frv. sjálfu. Endurgreiðslan er í eðli sínu skyldari niðurgreiðslu en sérstöku skattþrepi eða hefðbundinni skattundanþágu. Því verður að mati Ríkisendurskoðunar ekki hjá því komist að kveða með einhverjum hætti á um endurgreiðsluna í fjárlögum nái frv. fram að ganga.`` Það er sem sagt mat Ríkisendurskoðunar að hér sé ekki um niðurgreiðslu í hefðbundnum skilningi að ræða heldur er hér um að ræða ákveðið atriði, og raunar telja þeir í sínu áliti að það eigi að ákveða það í fjárlögum ár hvert hvernig með þessar endurgreiðslur skuli fara. Í sjálfu sér er heitið sem slíkt ekki höfuðatriðið, heldur sú lækkun sem endurgreiðslan hefur í för með sér, en eins og ég rakti áðan leiða endurgreiðslur til 8,8% lækkunar helstu matvæla hinn 1. jan. nk. Áhrif endurgreiðslunnar til frambúðar eru meiri óvissa þar sem áhrif hennar markast einkum af þremur þáttum, þ.e. niðurgreiðslum, verðbólgu og hvernig niðurgreiðslum verði deilt niður á vöruflokka. Vil ég í því sambandi og til skýringar, með leyfi forseta, lesa upp smákafla úr bréfi frá hagdeild fjmrn. til skýringar á því hvernig þetta getur komið út. Þar segir: ,,Samkvæmt fjárlagafrv. fyrir árið 1990 var gert ráð fyrir að niðurgreiðslur á vöruverði héldust óbreyttar í krónum talið milli áranna 1989 og 1990. Þetta kemur m.a. fram í töflu á bls. 240 í fjárlagafrv. Ríkisstjórnin hefur nú ákveðið að verja 200 millj. kr. hærri fjárhæð til niðurgreiðslna á næsta ári en reiknað var með í fjárlagafrv. Miðað við forsendur fjárlagafrv. um 16% meðalhækkun verðlags á milli áranna 1989 og 1990 munu niðurgreiðslur lækka um 550 millj. að raungildi á næsta ári. Þessi lækkun niðurgreiðslna mundi að öðru óbreyttu hafa í för með sér hækkun á niðurgreiddum vörum umfram almennar verðlagshækkanir á næsta ári. Á móti þessu vega hinar sérstöku skattendurgreiðslur á tilteknum matvælum sem leiða til verðlækkunar í upphafi næsta árs. Miðað við verðlagsforsendur fjárlagafrv. er áætlað að heildarfjárhæð til þessara endurgreiðslna verði um 1 milljarður á næsta ári.`` Síðan segir: ,,Jafnvel þótt stefnt sé að breytingum á hefðbundnum niðurgreiðslum á næsta ári samkvæmt fjárlagafrv. er á þessari stundu ekki hægt að gefa ákveðin svör við því hvernig búvöruverð kemur til með að þróast í samanburði við verð á öðrum vörum. Það fer eftir því hvernig staðið er að þeim breytingum. Þarna kemur margt til greina. Jöfn lækkun yfir alla línuna eða meiri lækkun á einstökum tegundum, minni á öðrun. Um þetta hefur ekki verið tekin ákvörðun af hálfu stjórnvalda, enda hefur innbyrðis vægi niðurgreiðslna milli einstakra tegunda iðulega verið breytt á undanförnum árum.`` Það fer sem sagt eftir ákvörðun ríkisstjórnarinnar á næsta ári hvernig þróunin verður á einstökum tegundum. Fyrir nefndina komu fulltrúar samtaka sveitarfélaga. Þeir lýstu áhyggjum sínum vegna virðisaukaskattsins og töldu skattinn koma niður á sveitarfélögum. Undir þá skoðun má taka. Ýmislegt hefur verið gert til að milda áhrif skattsins á sveitarfélög og er í brtt. meiri hl. m.a. gert ráð fyrir að hitunarkostnaður þeirra verði undanþeginn virðisaukaskatti. Þá hefur fjmrh. í bréfi til samtaka sveitarfélaga lýst því yfir að skatturinn verði endurgreiddur að stórum hluta. Í niðurlagsákvæði bréfsins segir, með leyfi forseta: ,,Fjmrh. hefur þegar ákveðið að ef umrædd heimild [þ.e. heimild sem kveðið er á um í frv.] fæst verður henni beitt vegna sorphreinsunar, ræstingar og þjónustu sérfræðinga, þ.e. skatturinn verður endurgreiddur ef þessi þjónusta er aðkeypt og sveitarfélögin þurfa þar af leiðandi ekki heldur að reikna skatt af eigin þjónustu að því er þetta varðar.`` Þarna er komið mjög verulega til móts við sveitarfélögin í landinu, en ég vil minna á í þessu sambandi að þegar skatturinn var ákveðinn á sínum tíma og hv. 2. þm. Norðurl. e. mælti fyrir frv. átti virðisaukaskatturinn að koma á sveitarfélögin með fullum þunga þannig að það sem hér er verið að ræða um er ekki nýr skattur á sveitarfélögin heldur er það frv. sem hér er mælt fyrir aðeins brtt. við lög sem þegar hafa verið samþykkt. Landssamband iðnaðarmanna og aðrir sem starfa í byggingariðnaði hafa áhyggjur af framkvæmd laganna og hvernig endurgreiðsla til íbúðabyggjenda verði framkvæmd. Höfðu þeir af því áhyggjur, höfðu áhyggjur af eigin fólki við framkvæmd virðisaukaskattsins. Ríkisskattstjóri lýsti því yfir í nefndinni að hann mundi beita sér fyrir því að kynna frv. fyrir þessum aðilum og aðstoða aðila í byggingariðnaði, eins og öðrum greinum, við að koma lagi á sitt bókhald og aðstoða við framtalsgerð og ekki fara með því hugarfari til fyrirtækja næstu mánuði að finna að heldur reyna að leiðbeina þeim aðilum sem falla undir það að verða að greiða virðisaukaskatt. Ég hef hér á undan farið yfir hluta þeirra umræðna sem urðu í nefndinni en vil að það komi skýrt fram að lögin um virðisaukaskatt hafa verið samþykkt og það sem nefndin hefur aðallega fjallað um eru þær tæknilegu breytingar sem upp hafa komið hjá ríkisskattstjóra og hjá fjmrn. við útfærslu ásamt öðrum pólitískum ákvörðunum sem teknar hafa verið. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þennan formála lengri en vil fara yfir nál. frá meiri hl. fjh.- og viðskn. Þar koma fram ýmis atriði sem kannski skýra málið að nokkru leyti, en þó svo að ekki séu fluttar brtt. eru í nál. ýmis áhersluatriði sem nefndin leggur til. Ég vil, með leyfi forseta, lesa upp nál. á þskj. 321 sem er, eins og ég áður sagði, frá meiri hl. fjh.- og viðskn. Það er á þessa leið: ,,Með lögum nr. 50/1988 var ákveðið að virðisaukaskattur skyldi tekinn upp í stað söluskatts hinn 1. júlí 1989. Með lögum nr. 110/1988 var ákveðið að fresta gildistöku skattsins til 1. jan. 1990. Samkvæmt þeim gögnum, sem lágu fyrir við samþykkt laganna, átti virðisaukaskattur að leiða til einföldunar í skattlagningu, réttlátari skattheimtu og skilvirkari innheimtu. Átti skatturinn ekki að mismuna atvinnugreinum þar sem virðisaukaskattur er hreinn neysluskattur sem leggst með sama hætti á alla kaupendur vöru og þjónustu --- ríki, sveitarfélög og almenning. Þá var gert ráð fyrir að allt skatteftirlit yrði auðveldara vegna þess eðlis skattsins að í honum felist sjálfvirkt innbyggt eftirlit. Með frv. því, sem nefndin fékk til umfjöllunar, er kveðið á um ýmsar tæknilegar útfærslur og breytingar, svo og um ýmsar undanþágur, og er sú ákvörðun að undanþiggja bækur virðisaukaskatti viðamest. Til viðræðna um frv. og hvernig breytingarnar falla að lögunum fékk nefndin eftirtalda aðila á sinn fund: Árna Reynisson frá Félagi íslenskra stórkaupmanna, Vilhjálm Egilsson frá Verslunarráði Íslands, Hallgrím Snorrason hagstofustjóra, Ólaf Davíðsson frá Félagi íslenskra iðnrekenda, Þóri Guðjónsson frá Félagi bókagerðarmanna, Ernu Hauksdóttur og Wilhelm Wessman frá Sambandi veitinga- og gistihúsa, Svein Hjört Hjartarson frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Þórarin V. Þórarinsson og Ólaf Hjálmarsson frá Vinnuveitendasambandi Íslands, Þórleif Jónsson, Harald Sumarliðason og Guðlaug Stefánsson frá Landssambandi iðnaðarmanna, Gunnar Björnsson frá Meistara- og verktakasambandi byggingarmanna, Heiðar Ástvaldsson og Báru Magnúsdóttur frá Dansráði Íslands, Ásmund Stefánsson og Ara Skúlason frá Alþýðusambandi Íslands, Georg Ólafsson verðlagsstjóra, Sveinbjörn Egilsson og Andra Hrólfsson frá Flugleiðum, innanlandsdeild, Jón G. Tómasson frá Reykjavíkurborg, Sigurgeir Sigurðsson og Magnús E. Guðjónsson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Birgi Sigurjónsson og Pál Halldórsson frá BHMR, Ögmund Jónasson, Björn Arnórsson og Sigurð Jóhannesson frá BSRB, Pétur Stefánsson, Ólaf Erlingsson og Guðrúnu Zoega frá félagi ráðgjafarverkfræðinga, Kristin G. Jónsson og Val Þorvaldsson frá Svínaræktunarfélagi Íslands, Bjarna Á. Jónsson frá Félagi kjúklingabænda, Eirík Einarsson og Geir Gunnar Geirsson frá Félagi eggjaframleiðenda, Hörð Bergmann og Torfa Hjartarson frá Hagþenki, félagi höfunda fræðirita og kennslugagna, Pálma Kristinsson og Gunnar Birgisson frá Verktakasambandinu, Gest Jónsson frá Lögmannafélagi Íslands, Árna Tómasson og Tryggva Jónsson frá Félagi löggiltra endurskoðenda, Hauk Halldórsson, Hákon Sigurgrímsson og Gunnlaug Júlíusson frá Stéttarsambandi bænda, Eirík Þorbjörnsson frá Sambandi íslenskra rafveitna, Maríu Jónu Gunnarsdóttur frá Sambandi íslenskra hitaveitna og Ágúst Elíasson frá Samtökum fiskvinnslustöðva.`` Eins og ég sagði áðan var fundur í morgun í tengslum við virðisaukaskattinn. Þá fengum við á fund nefndarinnar nokkra aðila, eins og ég nefndi áðan, þá Þórð Friðjónsson, forstjóra Þjóðhagsstofnunar, Sigurgeir Sigurðsson, formann Sambands ísl. sveitarfélaga, Þorleif Pálsson, Landssambandi iðnaðarmanna, en þessir tveir síðarnefndu höfðu áður komið á fund nefndarinnar, Árna Ó. Lárusson frá Olíufélaginu Skeljungi og Jón Guðmann Pétursson fjármálastjóra Hampiðjunnar. ,,Nefndinni til ráðuneytis og aðstoðar voru Garðar Valdimarsson ríkisskattstjóri, Jón Guðmundsson og Ólafur Ólafsson frá embætti ríkisskattstjóra, Snorri Olsen, Bolli Þór Bollason og Maríanna Jónasdóttir frá fjmrn. [þau tvö síðarnefndu frá hagdeild fjmrn.] og Lárus Ögmundsson frá Ríkisendurskoðun. Lögð voru fram gögn frá fjmrn. um áhrif virðisaukaskatts á tekjur ríkissjóðs og áhrif á verðlag í landinu, útgefnar reglugerðir, ásamt öðrum gögnum, þar á meðal orðsendingu frá Ríkisendurskoðun. Nefndin klofnaði í afstöðu sinni til frv.. Meiri hl. nefndarinnar leggur til eftirtaldar breytingar: Íslenskar kvikmyndir verði undanþegnar virðisaukaskatti til að efla íslenska kvikmyndagerð og menningu. Þar sem gert er ráð fyrir því að útgáfa tímarita og blaða teljist ekki til skattskyldrar veltu álítur meiri hl. að öll blaða- og útgáfustarfsemi skuli einnig falla undir ákvæðið. [Um það er gerð brtt., að orð sem er í a-lið 6. gr., ,,sambærilegur``, falli brott.] Þá telur meiri hl. rétt til einföldunar, og vegna tæknilegra örðugleika, að öll sala á orku til húshitunar verði undanþegin virðisaukaskatti, svo og sala laugarvatns [þ.e. ekki staðarins Laugarvatns heldur vatns til sundlauga]. Meiri hl. telur rétt að endurgreiðsla til húsbyggjenda skuli verðbætt og því leggur meiri hl. til að það komi skýrt fram í ákvæðum laganna. Þá eru tekin af öll tvímæli um skyldu til endurgreiðslu virðisaukaskatts til húsbyggjenda. Meiri hl. nefndarinnar hefur farið vandlega yfir athugasemdir þeirra aðila sem fyrir nefndina hafa komið og leggur áherslu á að við þær yfirlýsingar, sem gefnar hafa verið af hálfu ríkisstjórnarinnar, verði staðið og afgreiðir meiri hl. frv. á þeirri forsendu. Skv. yfirlýsingu fjmrh. skal fara fram vinna við gerð frv. um réttarþjónustu fyrir þá einstaklinga sem ekki hafa bolmagn til að leita sér lögfræðiaðstoðar. Þá telur meiri hl. mikilvægt að virðisaukaskattur komi ekki með fullum þunga á starfsemi sveitarfélaga. Tekur meiri hl. því undir bréf fjmrh. frá 7. des. 1989 um að virðisaukaskattur sem sveitarfélög greiði af sorphreinsun, ræstingu og þjónustu sérfræðinga verði endurgreiddur þeim. Meiri hl. telur með hliðsjón af því að ríkissjóði er heimilt að beita mjög hörðum aðgerðum vegna vanskila á virðisaukaskatti að nauðsynlegt sé að settar verði um það skýrar reglur að ríkisfyrirtæki og stofnanir ríkisins borgi dráttarvexti af viðskiptaskuldum sínum eftir þeim reglum sem almennt gilda um slík viðskipti. Jafnframt er brýnt að settar verði afdráttarlausar reglur sem komi í veg fyrir að forsvarsmenn ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja stofni til viðskiptaskulda sem ekki fást greiddar vegna skorts á fjárlagaheimildum. Í tengslum við gjaldfrest á greiðslu aðflutningsgjalda í tolli vill meiri hl. taka fram að mikilvægt er að slíkur gjaldfrestur verði veittur að því er varðar aðföng innlendrar framleiðslu og olíuviðskipti. Þá telur meiri hl. brýnt að fjmrn. kanni kosti þess að veita gjaldfrest almennt í innflutningi og gæti sú breyting átt sér stað í nokkrum áföngum til að milda áhrifin á greiðslustöðu ríkissjóðs. Meiri hl. nefndarinnar vill til áréttingar taka fram að hann lítur svo á að nýsmíði skipa falli undir 6. tölul. 1. mgr. 12. gr. gildandi laga um virðisaukaskatt. Afar brýnt er í tengslum við þessar miklu kerfisbreytingar sem felast í upptöku virðisaukaskatts að skattyfirvöld leiðbeini fyrirtækjum og einstaklingum fyrst í stað við bókhald og gerð framtala og grípi ekki til harðra refsiaðgerða meðan kerfisbreytingin gengur yfir. Meiri hl. leggur áherslu á strangt verðlagseftirlit við upptöku virðisaukaskattsins. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þskj. Undir nál. skrifa Guðmundur Ágústsson, Jóhann Einvarðsson, Skúli Alexandersson og Eiður Guðnason. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð í framsögu um þetta nál. en áskil mér að sjálfsögðu rétt til þess að koma hér upp aftur ef tilefni verður til og til mín verður beint einhverjum spurningum.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Halldór Blöndal): Herra forseti. Þegar hugmyndir um virðisaukaskatt voru kynntar í Ríkissjónvarpinu fyrir hálfum mánuði var hæstv. fjmrh. kallaður til og þar lýsti hann því yfir að stefna Sjálfstfl. væri að þrep í virðisaukaskatti yrði eitt og það yrði 25%. Þetta hefur verið rekið ofan í fjmrh. bæði í ræðustól á Alþingi í Sþ. og einnig hér í Ed. Hæstv. fjmrh. endurtók þessi ósannindi í útvarpsumræðum. Hann lýsti því yfir í Sþ. að hann mundi taka ummæli sín aftur ef í ljós kæmi að hann færi mmeð rangt mál. Í Sþ. las ég upp þá samþykkt sem gerð var af Sjálfstfl. á sl. hausti og eins og hægt er að fletta upp í þingtíðindum kom fram að Sjálfstfl. samþykkti að stefna hans væri að virðisaukaskattur yrði í tveim þrepum. Aðrar samþykktir hefur þingflokkur Sjálfstfl. ekki gert um þessi mál á sl. hausti. Ég vil nú enn einu sinni beina því til hæstv. fjmrh. að hann standi við orð sín í þessum efnum, að hann biðjist afsökunar á því að hann fór með rangt mál í þessu tilviki. Það er auðvitað óþolandi þegar Ríkissjónvarpið gefur ráðherra tækifæri til að koma einum fram í sjónvarpsþætti og stjórnarandstaðan er ekki til andsvara eins og þó er áskilið í útvarpslögum að hún eigi að fá tækifæri til þannig að bæði sjónarmið geti notið sín, þá skuli hann misnota sína aðstöðu með þessum hætti. Það er auðvitað siðlaust. En því miður er það ekkert einsdæmi um þennan hæstv. fjmrh. 

Má ég afhenda þér grein úr Pressunni?

Hæstv. fjmrh. rétti nú að mér grein sem Páll Vilhjálmsson, blaðamaður í málgagni Alþfl., Pressunni, hefur skrifað hinn 14. des. Í þessari grein kemur fram að hann hafði ekki skrifað niður eina einustu setningu eftir mér orðrétt í því viðtali sem ég átti við hann. Það kemur enn fremur fram að þetta viðtal var ekki tekið upp á snældu eins og nauðsynlegt er til þess að trúnaður geti skapast á milli stjórnmálamanna og blaðamanna. Ef vitnað er til orða manna innan gæsalappa ber að hafa þau nákvæmlega rétt eftir.

Vill þingmaðurinn ekki lesa þetta?

Ég er á hinn bóginn ekki undrandi á því þó að hæstv. fjmrh. reyni að þráast við að viðurkenna ósannindi sín í þessum efnum. Hann er þannig skapi farinn að hann kýs fremur að dreifa í kringum sig hálfsögðum sögum eða hreinum uppspuna til þess að reyna að fegra sinn málstað. Ég mun ekki, herra forseti, þó ég sjái það á hæstv. fjmrh. að hann langi til að tefja þessa umræðu, víkja frekar að þessu atriði en ég harma að viðbrögð hans nú skuli vera þannig að ekki verður annað lesið út úr þeim en hann sé ekki maður fyrir þeim orðum sínum í Sþ. að hann ætli að leiðrétta það sem missagt var í sjónvarpinu. En á hinn bóginn get ég fullvissað hæstv. fjmrh. um að ég á eftir að minna hann á það að upp á hann stendur að leiðrétta það sem hann fór rangt með, upp á hann stendur að sýna að hann sé maður til þess að viðurkenna þegar hann fer með rangt mál. Öllum getur skotist. Sumum skýst sjaldan, öðrum oft. Ef menn gera slíkt óviljandi er auðvitað ekkert við því að segja. En ef maður, sem gengur hér fram í meiri og þyngri skattheimtu en áður eru dæmi til í sögunni, er að reyna að réttlæta sjálfan sig með lyginni, þá er satt að segja of langt gengið. Ég skal svo, herra forseti, ekki víkja nánar að þessu atriði í þessari ræðu en vel má vera að það fari eftir viðbrögðum hæstv. fjmrh. hvaða ástæðu ég telji mig hafa við þessa umræðu til að víkja nánar að hegðun fjmrh. í þessu dæmi. Við höfum séð það oft og tíðum að fjmrh. er svolítið uppstökkur, honum er svolítið órótt og þegar mestur ákafinn er á honum, þá gætir hann ekki að því hvað hann segir. Þetta höfum við oft orðið varir við og er auðvitað bágt fyrir mann í þessari stöðu. Það fór ekki hjá því við athugun á frv. til breytingu á lögum um virðisaukaskatt, þegar við í nefndinni höfðum talað við fulltrúa fjmrn. og ríkisskattstjóra og aðstoðarmann hans, að við sannfærðumst um það, a.m.k. í stjórnarandstöðunni, að undirbúningur þessa máls hafði ekki farið eftir áætlun. Þó svo hæstv. fjmrh. hafi lýst því yfir hvað eftir annað að allur undirbúningur málsins hafi verið eftir áætlun, nákvæmlega eins og hann vildi, er öldungis ljóst að þar skaust hæstv. ráðherra. Auðvitað veit hann það jafn vel og ég að undirbúningur þessa máls fór ekki eftir áætlun, hvorki tæknilegur undirbúningur né pólitískur undirbúningur. Augljósast er það á því að hann var mjög bjartur í framan á vordögum þegar hann bauð stjórnarandstöðunni upp á að hún skyldi fá að fylgjast með undirbúningi málsins. Fulltrúar hennar yrðu kallaðir til í sérstakri nefnd sem ætti að fjalla um álitamál og stjórnarandstaðan yrði ekki leynd neinu. Þetta rifjaði ég upp á fundi í fjh.- og viðskn. og fór m.a. fram á það við fulltrúa fjmrn. og formann nefndarinnar að stjórnarandstaðan fengi sem fyllstar upplýsingar um þær athugasemdir sem fjmrh. hefðu borist við einstök atriði þessa máls. Á fundi í morgun kom m.a. í ljós að bréfunum sem olíufélögin höfðu skrifað fjmrh. hinn 25. okt. sl. og ítrekað hinn 27. nóv. sl. hafði verið stungið undir stól og varða þessi bréf þó mjög verulegan þátt í framkvæmd virðisaukaskattsins. Þetta var ekki eina dæmið um að reynt var að leyna fulltrúa stjórnarandstöðunnar þeim gögnum sem er óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar þegar þingnefnd fjallar um jafn viðurhlutamikið mál og hér er til umræðu. Fjallar um hvort tryggilega sé frá því gengið að sú skattkerfisbreyting geti farið vel fram sem er fólgin í því að taka upp virðisaukaskatt í stað söluskatts. Ef maður reynir að réttlæta hæstv. fjmrh. --- því auðvitað veit ég að hann mun ekki koma hér upp í ræðustól og segja: Ég sagði ósatt þegar ég sagði að allur undirbúningur hefði gengið eftir áætlun --- er ástæðan fyrir þessu m.a. sú að þvílík ringlulreið hefur verið innan ríkisstjórnarinnar um þetta efni og um ríkisfjármálin í heild að hæstv. ráðherra hafði enga stjórn á atburðarásinni. Það væri kannski fróðlegt, ef hann kemur hér upp á eftir á nýjan leik, að fá upplýsingar um hvort hann telji enn að undirbúningur þessa máls hafi gengið skv. áætlun. Ég verð líka, herra forseti, að lýsa því yfir að því fer víðs fjarri að þingnefndinni hafi unnist tími til þess að gaumgæfa þá hluti nægilega sem fyrir nefndina voru lagðir. Ég tók eftir því að formaður fjh.- og viðskn. lýsti því yfir að meiri hl. nefndarinnar hefði athugað þessi mál öll mjög rækilega. Efast ég ekki um að hann hafi haldið sérstaka fundi með meiri hl. til að ræða álitamálin og vega og meta hvaða atriði það væru sem meiri hl. teldi sérstaka ástæðu til þess að breyta eða til að leggja áherslu á. Hitt liggur ljóst fyrir að ég vakti máls á því á fundi nefndarinnar í morgun hvort það hefði þýðingu að minni hl. sýndi meiri hl. þær brtt. sem hann vildi fram leggja. Ég fékk það svar að það væri þýðingarlaust, til þess væri ekki tími. Það er með öðrum orðum ekki tóm til þess, í svo viðurhlutamiklu máli sem þetta er sem við tölum um nú, að meiri hl. geti rætt við minni hl., ekki einu sinni lauslega, um þær sérstöku breytingar sem hann hefur áhuga á. Sumar af þeim brtt. sem við í 1. minni hl. höfum lagt fram eru tæknilegs eðlis og verður ekki öðru trúað en a.m.k. tveir eða þrír þingmenn stjórnarmeirihlutans hafi --- ég vil segja svo frjálsar hendur að þeir hafi einhver tök á því að rétta upp höndina með brtt. sem fela í sér hreinar leiðréttingar, að handjárnin haldi ekki svo vel að ekki megi einu sinni samþykkja það sem öllum má ljóst vera að horfi til bóta, er til skýringar til að taka af vafa og breytir ekki þeirri yfirlýstu niðurstöðu sem stjórnarmeirihlutinn segist hafa í þessu máli. Það kom glögglega fram í máli ríkisskattstjóra að hann telur að undirbúningur þessarar skattkerfisbreytingar sé svo í molum að fyrirsjáanlegt sé að ýmsir aðilar úti í atvinnulífinu lendi í erfiðleikum þegar kemur að því að ákvarða með hvaða hætti rétt sé að leggja skattinn á, hvar réttur sé til endurgreiðslu þegar þannig stendur á og jafnvel undir vissum kringumstæðum leikur vafi á því hvenær virðisaukaskatturinn gjaldfellur. Til þess að taka dæmi um hið síðasta vil ég beina þeirri fsp. til hæstv. fjmrh. hvenær hann telji að virðisaukaskattur af sláturfé að hausti gjaldfalli. Telur hann að sláturleyfishöfum beri að standa skil á öllum virðisaukaskattinum á næsta greiðsludegi, hinn 5. des. eða telur hann að eitthvað af virðisaukaskattinum megi kannski greiða eftir áramótin? Gæti hæstv. fjmrh. svarað því úr sæti sínu hvort það er svo að sláturleyfishafar eigi að skila öllum virðisaukaskattinum fyrir áramót, 5. des., án tillits til þess hvernig greiðslum til bænda er háttað? Hvað ætli hæstv. fjmrh. vilji segja um þetta atriði? Ekki eitt einasta orð. Stundum grípur hann fram í. Hann grípur kannski ekki fram í til að skýra mál. Þetta er augljóst dæmi sem gott væri að fá upplýsingar um nú en svarið lætur á sér standa. Samkvæmt gildandi lögum er virðisaukaskattur 22%. Ríkisstjórnin leggur til að prósentan hækki og verði 24,5%. Þessi hækkun hefur í för með sér að kerfisbreytingin skilar a.m.k. hátt á annan milljarð kr. í viðbótartekjur fyrir ríkissjóð á heilu ári. Það sem er kannski enn þá alvarlegra er að á þeim tíma sem hæstv. fjmrh. hugsaði sér að virðisaukaskatturinn væri 26% hélt hann því líka fram að virðisaukaskatturinn mundi skila jafnmiklum tekjum og söluskatturinn gerir. Í greinargerð með frv. til laga um virðisaukaskatt er sérstaklega tíundað í milljörðum kr. hver sé skattstofn söluskatts að óbreyttum lögum og hver virðisaukaskatts skv. frv. Og skv. þessu yfirliti kemur fram að virðisaukaskatturinn gefi 2 milljörðum minna til ríkissjóðs þegar allt sé talið en óbreyttur söluskattur. Nú hefur okkur í fjh.- og viðskn. borist leiðrétting frá fjmrn., þar sem fram kemur að skoðun ráðuneytisins er sú að þarna sé skekkja upp á hálfan annan milljarð, ég vil segja upp á 2 milljarða út frá tölum ráðuneytisins. Þetta er auðvitað mjög fróðlegt en ber á hinn bóginn ekki vott um að undirbúningurinn að því að ákvarða skatthlutfallið hafi verið réttur. En nú vill því miður svo til að þetta er heldur ekki rétt. Í útreikningum fjmrn., sem birtast í grg. með frv., var aðeins afmarkaður hluti breytingarinnar dreginn fram. En þegar kerfisbreytingin í heild er skoðuð er ljóst að ríkissjóður mun hagnast um allt að 1,6 milljarða kr. Útlistun fjmrn. var eftirfarandi: ,,Tekjuáhrif skv. fjmrn. í töflu. Tekjur af söluskatti 39,8 milljarðar, tekjur af virðisaukaskatti 37,8 milljarðar.`` Þegar tekjuáhrif kerfisbreytingarinnar í heild eru metin með hliðstæðum hætti og gert var þegar frv. til laga um virðisaukaskatt var lagt fram í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar kemur þveröfug niðurstaða í ljós, eða hagnaður sem nemur 1,6 milljörðum kr. eins og sést af eftirfarandi tölum: Tekjur af söluskatti nema 39,8 milljörðum kr., jöfnunargjald, sá hluti þess sem rennur í ríkissjóð, er um 200 millj. kr., endurgreiddur söluskattur 1,6 milljarðar, niðurgreiðslur skv. fjárlögum 4,1 milljarður og 16% álag á niðurgreiðslur vegna verðbólgu 700 millj., sem sýnir tekjuþörf upp á 33,6 milljarða. Skv. frv. nema tekjur af virðisaukaskatti 37,8 milljörðum, niðurgreiðslur skv. fjárlögum eru 4,1 milljarður, niðurgreiðslur á virðisaukaskatti eru áætlaðar 1 milljarður. Jöfnunargjald kemur til tekna upp á 500 millj. og áhrif bættrar innheimtu eru hér áætluð 1 milljarður kr. Tekjur af virðisaukaskattskerfi gefa þannig nettó 35,2 milljarða, tekjuaukning við skattkerfisbreytingu nemur þannig 1,6 milljörðum kr. Inn í þessa mynd eru teknir allir þeir þættir sem breytast eða eru hluti af söluskattskerfinu. Jöfnunargjald hefur verið lagt á innfluttar vörur sem tollar féllu niður af á sínum tíma með fríverslunarsamningum við EFTA og Evrópubandalagið. Hluti af gjaldinu hefur verið notaður til þess að endurgreiða útflutningsiðnaði uppsafnaðan söluskatt. Nú er áformað að halda áfram innheimtu jöfnunargjalds að upphæð hálfum milljarði kr. en hætta endurgreiðslum. Tekjur haldast því uppi skv. fjárlagafrv. en útgjöld sparast. Uppsafnaður söluskattur hefur verið endurgreiddur í sjávarútvegi og landbúnaði og söluskattur hefur verið niðurgreiddur að hluta á neyslufiski. Þessar endurgreiðslur nema samtals 1,6 milljörðum kr. og falla niður í virðisaukaskattskerfinu. Við upptöku virðisaukaskatts þarf að gera ráð fyrir endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts af birgðum fiskvinnslunnar. Skv. upplýsingum frá helstu útflytjendum sjávarafurða má reikna með að birgðir innan lands um næstu áramót verði á bilinu 5,5--6 milljarðar kr. Miðað við það endurgreiðsluhlutfall uppsafnaðs söluskatts sem gilt hefur að undanförnu má gera ráð fyrir að um 100 millj. kr. þurfi til að endurgreiða fiskvinnslufyrirtækjum þann söluskatt sem þau hafa greitt af aðföngum vegna framleiðslu þessara birgða. Mér er ekki kunnugt um að ráð sé fyrir því gert í fjárlögum að þessar 100 millj. verði greiddar. Ég vil bæta því við að því verði að treysta að séð verði fyrir fjármagni til endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts hjá sjávarútveginum á þessu ári en því var heitið við gerð kjarasamninga á sl. vori að samkeppnisstaða sjávarútvegsins yrði treyst og einn liðurinn í því var að endurgreiðsla á uppsöfnuðum söluskatti héldist vegna framleiðslu á þessu ári. Í söluskattskerfi hefðu niðurgreiðslur á næsta ári orðið svipaðar að upphæð og á yfirstandandi ári að viðbættu álagi vegna almennra verðlagsbreytinga sem ríkisstjórnin hefur talið verða 16% milli áranna 1989 og 1990. Í söluskattskerfi hefðu niðurgreiðslur á næsta ári því orðið um 4,8 milljarðar kr. skv. forsendum fjárlagafrv. Með breytingunni yfir í virðisaukaskatt er hugmynd ríkisstjórnarinnar að hluti niðurgreiðslnanna teljist endurgreiðsla á virðisaukaskatti og til þess hluta þeirra verði varið um 1 milljarði. Að öðru leyti er áformað að niðurgreiðslur verði óbreyttar í krónutölu milli ára. Samtals er því áformað að niðurgreiðslur á næsta ári verði 5,1 milljarður kr. Þá hefur verið flutt á milli endurgreidds söluskatts á neyslufiski og niðurgreiðslna á virðisaukaskatti. Áhrif bættrar innheimtu eru hér talin vera um 1 milljarður kr. Þetta er sama upphæð í krónutölu og kemur fram í frv. um virðisaukaskatt í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Miðað við verðlagshækkanir ætti þessi tala að vera 1,5 milljarðar kr., en hér er miðað við 1 milljarð vegna þess að innheimta söluskatts hefur batnað frá því sem áður var, m.a. vegna áhrifa af skattkerfisbreytingunni í ársbyrjun 1988. Að teknu tilliti til ofangreindra þátta og þeir skoðaðir með sama hætti og gert var í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar þegar Jón Baldvin Hannibalsson gegndi embætti fjmrh. er því ljóst að ríkissjóður hagnaðist um 1,6 milljarða kr. ef frv. nær fram að ganga eins og það liggur nú fyrir. Hæstv. forseti. Ég veit að ráðherrar hafa knappan tíma til að leysa deilumál sín í ríkisstjórninni, sem hefur tekið mjög langan tíma á þessu hausti, en ég vil biðjast undan því að þeir blandi þeim deilum inn í virðisaukaskatt hér í deildinni.

Ráðherrann er að lesa brtt.

Er fjmrh. orðinn órólegur núna? Á hann bágt með að þegja?

Nei, nei, ég var bara að skýra málið.

Heldur áfram, já, aumingja fjmrh. að fá ekki að tala. Það eru eiginlega vandræði að það skuli ekki vera settur sérstakur hljóðnemi fyrir munn fjmrh. svo hann geti haldið áfram að tala sem mest. Ég verð eiginlega að taka orð mín aftur, ég vil eiginlega óska þess að hann verði látinn í friði þegar honum er mál, þannig að hann megi tala alveg viðstöðulaust. Sérstaklega ef hæstv. forseti gæti nú komið því til leiðar að fjmrh. talaði þegar hann er beðinn um að segja já eða nei, sem hann gerir ekki. Ef hann er beðinn um að svara spurningum og upplýsa mál þá þegir hann. Það er svo undarlegt hvers eðlis athugasemdir hans eru. Þær eru yfirleitt ekki í þá átt að upplýsa mál. Við áttum orðræðu hér saman, ég og hæstv. fjmrh., um hvort matvæli mundu lækka um 8,8% um áramót. Og því var heitið, bæði héðan úr þessum ræðustóli og sérstaklega tekið fram í fréttatilkynningu sem blöðum var send, að fjh.- og viðskn. mundi fá allar upplýsingar til þess að hún gæti metið hvort þetta stæði nú að vöruverð lækkaði um 8,8% á næsta ári. Nú stóð það að vísu ekki að við fengjum allar upplýsingar, það stóð ekki, það var til of mikils mælst. Ég vil þessu til áréttingar lesa hér bréf sem fjh.- og viðskn. barst hinn 12. des. sl., vinnuskjal, þar sem gerður er greinarmunur á því sem hér stendur: ,,Munurinn á endurgreiðslum í virðisaukaskatti og niðurgreiðslum af búvörum.`` Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Jafnvel þó stefnt sé að breytingum á hefðbundnum niðurgreiðslum á næsta ári skv. fjárlagafrv. er á þessari stundu ekki hægt að gefa ákveðin svör við því hvernig búvöruverð kemur til með að þróast í samanburði við verð á öðrum vörum. Það fer eftir því hvernig staðið er að þessum breytingum. Þar kemur margt til greina. Jöfn lækkun yfir alla línuna eða meiri lækkun á einstökum tegundum, minni á öðrum. Um þetta hefur ekki verið tekin ákvörðun af hálfu stjórnvalda enda hefur innbyrðis vægi niðurgreiðslna milli einstakra tegunda iðulega verið breytt á undanförnum árum. Til þess að gefa einhverja hugmynd um þetta, hvernig þessi þróun gæti litið út, má taka tilbúið dæmi af verði mjólkurlítra.`` --- Tilbúið dæmi. Síðar í bréfinu segir: ,,Þróun mjólkurverðs á næsta ári ræðst að öðru leyti ekki síst af því hvernig niðurgreiðslum verður skipt niður á einstakar tegundir. Þannig geta stjórnvöld tekið þá ákvörðun að halda verði á mjólkurlítra óbreyttu allt næsta ár með því að færa niðurgreiðslur frá öðrum vörutegundum yfir á mjólk, t.d. frá smjöri. Þetta hefur raunar verið gert í nokkrum mæli á þessu ári. T.d. hafa niðurgreiðslur á rjóma verið felldar niður. Þessi stefna mundi þýða meiri hækkun á smjöri yfir árið en minni hækkun á mjólkurverði. En það má auðvitað hugsa sér ýmsar aðrar útfærslur á slíku dæmi. Þess vegna er einfaldast að líta á heildarstærðir í þessu samhengi. Þær eru sem fyrr segir, annars vegar 1 milljarður til sérstakra endurgreiðslna á virðisaukaskatti sem leiða til lækkunar á vöruverði, hins vegar lækkun niðurgreiðslna að raungildi um 550 millj. kr., sem leiðir til hækkunar á vöruverði.`` Heildargreiðslurnar segja að hin raunverulega niðurgreiðsla hækki um 450 millj. kr. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: Var það svar af þessu tagi sem hann hafði í huga þegar hann lofaði hér við 1. umr. málsins að stjórnarandstaðan fengi fyllstu upplýsingar um hvernig niðurgreiðslum yrði háttað á næsta ári? Var það þannig svar? Meinti ráðherrann að hann mundi gefa mér kost á að fara ofan í hvern einstakan þátt þannig að ég fengi upplýsingar um að ekki væri búið að ákveða hvernig yrði staðið að neinu í sambandi við niðurgreiðslur á næsta ári? Hvað meinti hæstv. fjmrh. með því að gefa nefndinni upplýsingar? Hvernig stendur á því að við fáum svona pappír í hendurnar þegar því er lofað hér úr ræðustólnum að við eigum að fá upplýsingar? Ber hæstv. ráðherra enga virðingu fyrir því sem hann segir, enga? Ég er ekki að biðja hann að bera virðingu fyrir þingdeildinni, því ég veit að hann gerir það ekki, en ber hann enga virðingu fyrir sínum orðum? Er honum nákvæmlega sama hvað hann lætur út úr sér hér í stólnum, nákvæmlega sama? Upplýst er á hinn bóginn í nefndinni að verð á þeim vörum sem tilgreindar eru í frv. í 13. gr., þ.e. endurgreiðsla hluta virðisaukaskatts af neyslumjólk, dilkakjöti, neyslufiski og fersku innlendu grænmeti muni nema nægilegu til að einn dag á árinu, hinn 1. jan., muni þessar vörutegundir lækka um 8,8%. Á hinn bóginn var tekið fram af hagdeild fjmrn. að þessar sömu vörur mundu hækka um 6%, ég man ekki hvort hann sagði 5,5--6%  Við athugun málsins í fjh.- og viðskn. kom í ljós að mikil óvissa ríkir um framkvæmd veigamikilla þátta. Þegar málið var afgreitt úr nefndinni lá ekki fyrir hvernig framkvæmd virðisaukaskatts yrði háttað í sambandi við ýmis útgjöld á vegum sveitarfélaga. Nefndin fékk upplýsingar um að athugun hefði verið gerð á því hvernig virðisaukaskattur kæmi út hjá sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu og benti hún til þess að útgjaldaaukning sveitarfélaganna yrði 900 millj. kr. vegna breytingarinnar frá söluskattskerfinu. Í þessu eru að vísu verulegir óvissuþættir þar sem nýjar reglugerðir hafa verið að berast frá degi til dags. Fulltrúi fjmrn. nefndi 400 millj. kr. útgjaldaauka á fundum í nefndinni og mér er sagt að fjmrh. hafi talað um 400--500 millj. kr. útgjaldaauka á fundi með sveitarstjórnarmönnum. Þetta sýnir að við undirbúning málsins hefur fjmrh. ekki gefið sveitarfélögunum kost á að fylgjast með. Ekki verður betur séð en að forsendan fyrir því samkomulagi sem á sl. vori var gert um nýja verkefna- og tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga sé brostin eins og framkvæmd virðisaukaskattsins er hugsuð, svo ekki sé minnst á nýjasta upphlaup fjmrh. Og þegar ég tala um nýjasta upphlaup fjmrh. vísa ég að sjálfsögðu til þess að hann er ekki reiðubúinn í öðrum greinum til að standa við þá samninga og það samkomulag vil ég segja sem gert var á sl. vori, í tengslum við þær breytingar sem þá voru gerðar á verkefna- og tekjuskiptingu ríkisins. Fjmrh. reynir í þeim efnum að verja sig með því að borgarstjórinn galdri enga grýlu úr stjórninni. Ég held að það þurfi ekki að galdra neina grýlu úr stjórninni. Ég held að þessi ríkisstjórn sé orðin grýla fyrir alla landsmenn. Ég held að það sé alveg ljóst. Það er alger misskilningur ef hæstv. fjmrh. heldur að það sé bara borgarstjórinn í Reykjavík og bara bæjarstjórnin á Seltjarnarnesi sem eru óánægð með þetta nýjasta upphlaup hans. Mér bárust í dag tvö telexskeyti. Annað er frá bæjarstjórn Dalvíkur, svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta, dagsett í dag: ,,Eftirfarandi ályktun var samþykkt á fundi bæjarstjórnar Dalvíkur þann 14. des. 1989. Bæjarstjórn Dalvíkur mótmælir fram komnum hugmyndum um frestun á gildistöku laga nr. 87/1989, um breytingar á verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, að hluta eða í heild. Bæjarstjórn Dalvíkur telur fráleitt að deilur ríkisins og Reykjavíkurborgar leiði til slíkrar niðurstöðu og meðferðar á máli sem samið hefur verið um af ríki og sveitarfélögum landsins. Virðingarfyllst, Kristján Þór Júlíusson bæjarstjóri, Dalvík.`` Hitt skeytið er dagstt á Akureyri 15. des. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á fundi sínum 14. des. sl. samþykkti bæjarráð Akureyrar að mótmæla harðlega öllum hugmyndum sem fram hafa komið um frestun á framkvæmd laga um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Virðingarfyllst, Sigfús Jónsson bæjarstjóri.`` Ég held þess vegna að það sé fullbillegt hjá hæstv. ráðherra ef hann heldur að hann sé hér í einhverju einkastríði við borgarstjórn Reykjavíkur. Með yfirlýsingum sínum um það að hann ætli ekki að standa við löggjöfina frá því í vor um nýja tekju- og verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur hann brugðist í sambandi við framkvæmd skattkerfisbreytingarinnar eins og hún lýsir sér í reglugerðum og eins og henni hefur verið lýst á fundum í fjh.- og viðskn. Það er öldungis ljóst að sá nýi tekjuauki sem fjmrh. hyggst ná einungis í gegnum virðisaukaskattinn gerir miklu meira en vega upp á móti því hagræði sem hin breytta verkefnaskipting átti að hafa í för með sér og kom fyrst og fremst til góða hinum minnstu sveitarfélögum. Ég skal ekki, herra forseti, rekja hér í einstökum atriðum þá glöggu greinargerð sem nefndarmenn hafa fengið frá Sambandi ísl. sveitarfélaga um þessi mál. Ég vil árétta það sem formaður Sambands ísl. sveitarfélaga sagði á fundi nefndarinnar að þetta mál hefði verið kynnt fyrir sveitarstjórnarmönnum á þann veg að eingöngu væri um skattkerfisbreytingu að ræða og sveitarfélögunum hefði aldrei dottið í hug að þau þyrftu að hafa uppi einhvern sérstakan þrýsting til þess að tryggja hagsmuni sína í málinu. Það veldur mér miklum vonbrigðum að meiri hl. fjh.- og viðskn. skuli ekki hafa kjark í sér til þess einu sinni að lýsa því yfir að þetta mál hljóti að koma til athugunar og endurskoðunar milli deilda þannig að við getum þá tekið málið aftur upp hér til Ed. og afgreitt það skjótlega ef lausn fæst á þessu máli. Það er auðvitað mjög sorglegt að meiri hl. nefndarinnar skuli ekki hafa tekið þann kostinn en hins vegar mjög glöggt um þann tímaskort sem þingið hefur verið í, glöggt um það að kastað hefur verið höndunum að undirbúningi þessa máls, að hæstv. fjmrh. skuli ekki við athugun málsins nú á sl. sumri og í haust hafa séð ástæðu til þess að efna til víðtæks samráðs og samvinnu við samtök sveitarfélaga um það hvernig staðið yrði að breytingunni. Nú er það auðvitað svo að sveitarfélögin hafa greitt ríkisvaldinu skatta af margvíslegri starfsemi. Þannig hefur t.d. verið greiddur skattur af vinnuvélum við framkvæmdir sveitarfélaganna. Nú stendur fyrir dyrum að leggja í mikla framkvæmd á vegum sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu, nýtt frárennsli, og er búist við að það muni kosta um 2 milljarða kr. Ef söluskattskerfið yrði við lýði meðan þetta verk yrði unnið næmu skattar sveitarfélaganna um 200--250 millj. kr. til ríkisins. Þetta er þekkt stærð og var tekin inn í þá tekjuskiptingu sem var milli ríkis og sveitarfélaga. En með breytingunni eins og hæstv. fjmrh. hugsar sér hana ætlar hann sér að bæta 250 millj. kr. við þessa tölu. Fyrir það að sveitarfélögin ætla að leggja í 2 milljarða kostnað til að eyða mengun á þessu svæði, auka hollustu á Stór-Reykjavíkursvæðinu, á að skattleggja þau alveg sérstaklega um 250 millj. kr. í ríkissjóð til viðbótar því sem er samkvæmt núgildandi kerfi þannig að heildarskattheimtan af þessum sökum verður um hálfur milljarður kr. Mér er sagt að þeim í fjmrn. finnist þau ekkert of góð til að borga þetta. Og ég varð ekki var við að það hreyfðist andlitsdráttur á einum einasta nefndarmanni í meiri hl. meðan verið var að skýra frá þessu í fjh.- og viðskn. í morgun. Þetta þykir bara allt í lagi. Hluti eins og umhverfismál, mengunarvarnir, landgræðslu, skylduverkefni sveitarstjórna á að nota að féþúfu. Þó tók steininn úr þegar ég spurði ríkisskattstjóra að því hvort fjmrn. gerði ráð fyrir því að unglingavinna yrði undanþegin virðisaukaskatti. Sveitarfélögin hafa í atvinnubótavinnu sumpart og sumpart auðvitað til þess að fegra bæina lagt verulegt fjármagn í svokallaða vinnuskóla. Eftir því sem börnin verða eldri gera þau auðvitað meira gagn og síðustu ár sín í þessum vinnuskólum eru þau í færum um það að ráðast í alls konar verk sem líka gætu verið boðin út á almennum vinnumarkaði. Og þá er það úrlausn ríkisskattstjóra að það eigi að greiða virðisaukaskatt af unglingavinnunni ef hugsanlegt er að bjóða hana út. Þetta er auðvitað alveg forkastanlegt, mjög undarlegt að nefndarmenn meiri hl. skuli ekki hafa tekið af skarið í þessum efnum. Ég er á hinn bóginn ekki í neinum vafa um það vegna þess að ég hef vakið máls á þessari sérstöku skattheimtu að fjmrh. mun gefa eftir í þessu máli. Ég er í engum vafa um það að hann mun haga framkvæmdinni með þeim hætti að vinnuskólinn sleppi, enda má segja að nóg sé lagt á sveitarfélögin samt. Annað atriði þessu tengt sem fram kom í nefndinni var að meiri hl. hafði ekki uppburði né kjark í sér til þess að flýta því að virðisaukaskattur yrði lagður niður af bókum frá 1. sept. áður en skólarnir byrjuðu eða um leið og skólarnir byrjuðu nú á næsta hausti. Ég hef rætt þetta mál við kennara. Þeir hafa sagt mér að þeir muni reyna að haga kennslunni með þeim hætti á næsta hausti að börnin þurfi ekki að kaupa kennslubækurnar fyrr en eftir 15. nóv. Það verður mikill þrýstingur innan skólanna frá foreldrunum á kennarana að draga í lengstu lög á langinn að skylda börnin til að efna til innkaupanna. Ég hef talað við nokkra stráka, son minn og félaga hans sem eru í Verslunarskólanum og eru markaðshyggjumenn, að vísu ekki sósíalískir markaðshyggjumenn eins og hæstv. fjmrh., en markaðshyggjumenn eigi að síður eins og hann, og þeir kunna á hann, þeir kunna á markaðshyggjuna. Þeir vita að hæstv. fjmrh. hefur gaman af því að lýsa því yfir að hann sé sósíalískur markaðshyggjumaður. Hinn sósíalíski markaðshyggjumaður veit auðvitað að það er góður bisness í september og það er góður bisness í október og markaðshyggjumaðurinn sósíalíski, hæstv. fjmrh., ætlar að nota markaðinn þegar hann gefst og þess vegna ætlar hann ekki að leggja niður söluskattinn af bókunum fyrr en 15. nóv. En þeir sjá við honum, strákarnir, því að þeir hafa líka lært markaðsvit. Og auðvitað munu þeir ekki kaupa bækurnar fyrr en hæstv. fjmrh. er búinn að lækka skattinn þannig að þeir sjá við honum. Og þannig er þetta nú yfirleitt að frjálshyggjumarkaðsmennirnir sjá við hinum sósíalísku markaðshyggjumönnum og hinir sósíalísku markaðshyggjumenn verða því miður alltaf að lúta í lægra haldi þegar þeir eigast við. En burt séð frá öllu gamni, þá hlýt ég að leggja áherslu á það að þetta mál verði að skoða nánar. Hv. 6. þm. Reykv. hefur ásamt okkur flutt brtt. einmitt um þetta sérstaka atriði. Við erum sammála um það að siðferðilega sé óverjandi að halda til streitu bókaskattinum á skólabörnin. Nú er ég alveg reiðubúinn til þess, hæstv. fjmrh., eða við þingmennirnir erum alveg sammála um það að draga tillöguna um að flýta þessum degi til 1. sept. til baka til 3. umr. ef það mætti verða til þess að stjórnarflokkarnir endurskoðuðu þessa litlu ákvörðun. Efnislega er líka rétt frá almennum sjónarmiðum að miða við 1. sept. fremur en 15. nóv. Bóksala yfir sumarmánuðina er tiltölulega lítil þannig að 1. sept. mundi ekki breyta miklu um rekstur bókaverslana, en á hinn bóginn hafa ýmsir verið að búa í haginn fyrir jólaannirnar, kannski tekið daginn snemma og reynt að kaupa gjafir og bækur í október eða nóvembermánuði. Öll munu þessi bókakaup dragast á langinn. Hins vegar munu bókabúðirnar fyllast sama daginn og virðisaukaskatturinn verður lækkaður. Sama daginn þegar allar bækur í landinu lækka um 20% eða svo. Ég bið nú hæstv. fjmrh. að athuga hvort hann hafi ekki við höndina lykilinn að handjárnunum þannig að hann geti gefið þingmönnum stjórnarmeirihlutans tækifæri til að greiða atkvæði með okkur í þessu máli. Þó svo hann loki handjárnunum strax á eftir þá væri það nú mikill munur. Ég hélt líka að hæstv. fjmrh. væri skólamaður. Og það væri fróðlegt t.d. að spyrja álits þá menn sem eru í Háskólanum, það unga fólk sem er í Háskólanum og að því marki sem það getur notað íslenskar kennslubækur hvort því þyki skynsamlegt að pína það til þess að draga slík kaup á langinn. Ég hef verið að spyrjast fyrir um það hversu hárri upphæð þetta nemur. Sumir foreldrar fullyrða að bókakaup geti skipt 15--20 þús. kr.

Allt að 30 þús.

fyrir barn og sé ekki óalgengt. Það hafa verið nefndar mun hærri tölur þegar mörg börn eru í heimili, margir unglingar eru hjá sömu fjölskyldunni, þannig að það er enginn vafi á því að við getum hér verið að tala um fjárhæðir sem leika á tugum þúsunda fyrir fjölskyldur. Ég hygg því að það sé óhjákvæmilegt að biðja hæstv. fjmrh. um það í allri einlægni að hann athugi nú þetta mál og ég yrði mjög þakklátur ef formaður fjh.- og viðskn. vildi kalla nefndina saman milli 2. og 3. umr. til þess að ræða þetta sérstaka atriði. Ef á hinn bóginn kemur í ljós að það er gagnslaust, ef meiri hl. er ákveðinn í því að halda þessu til streitu, þá verður hann að sitja uppi með þann sinn smekk og við því get ég þá ekki gert. Í því frv. til laga um virðisaukaskatt sem samþykkt var í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar var sett inn heimildarákvæði um greiðslufrest á virðisaukaskatti við innflutning í 34. gr. laganna. Var gengið út frá því að þessi heimild yrði notuð þegar lögin kæmu til framkvæmda. Mér er ekki kunnugt um að fjmrh. hafi gefið afdráttarlaust svar um það hvort hann hyggist veita almennan greiðslufrest við innflutning eða ekki. Þó hefur legið í loftinu að greiðslufrestur verði veittur á hráefni og rekstrarvörur iðnaðar. Það kallar á verulega fjárbindingu og óhagræði í öllum greinum atvinnulífsins ef leggja þarf út fyrir virðisaukaskatti við innflutning. Samtök verslunarinnar hafa talið að áhrif fjárbindingarinnar á verðlag yrðu á bilinu 1--2% og jafnvel hærri þegar tekið er tillit til þess að fyrirtæki búa almennt við takmörkuð fjárráð og innkaup á erlendum vörum yrðu stórum óhagkvæmari án greiðslufrests. Í hverju er nú þetta óhagræði fólgið, hæstv. ráðherra? Það er í fyrsta lagi fólkið í því að fyrirtækin munu freista þess að efna til minni innkaupa í hvert skipti en áður, hafa vörukaup tíðari en áður sem hefur þrennt í för með sér: Það gæti valdið því að innkaupsverð hækkaði nokkuð. Það gæti valdið óhagræði í flutningum til landsins. Og síðast en ekki síst veldur það auðvitað meiri fyrirhöfn og óþægindum og allt þetta hlýtur að valda erfiðleikum. Það kom fram á fundi nefndarinnar að í Noregi er það almenn regla að greiðslufrestur í tolli er 33 dagar. Það kom enn fremur fram að fulltrúar fjmrn. höfðu gert sér grein fyrir því að þetta atriði skipti máli í sambandi við verðlagninguna. Þeir vildu halda því fram að þetta mundi þýða 0,5--1% hækkun á verði vörunnar en viðurkenndu á fundi með fulltrúum Verslunarráðs Íslands að þeir óttuðust að í sumum tilvikum gæti þessi hækkun orðið enn meiri. Það kom með öðrum orðum fram veruleg óvissa um það hvaða áhrif þetta mundi hafa í einstökum dæmum. Ég held að það sé líka alveg ljóst að þessi breyting muni hafa íþyngjandi áhrif fyrir dreifbýlisverslun þar sem veltuhraðinn er minni. Ég veit ekki hvort mér leyfist að biðja hæstv. fjmrh. um afdráttarlausa yfirlýsingu um að almennur greiðslufrestur á virðisaukaskatti verði veittur við innflutning. En ef slík yfirlýsing kemur ekki fram er nauðsynlegt að breyta lögunum þannig að skylt verði að veita greiðslufrest á virðisaukaskatti við innflutning. Eins og mig minnir að formaður nefndarinnar hafi tekið fram hér áðan er það grundvallaratriði við álagningu virðisaukaskatts að hann mismuni ekki fyrirtækjum eða hindri eðlilega verkaskiptingu þeirra á milli. En því miður er ekki frítt við hið gagnstæða eins og hæstv. fjmrh. hugsar sér framkvæmd virðisaukaskattsins og í sumum tilvikum stefnir hann að mismunun með opin augun. Ég vil nú nefna dæmi um þetta. Í reglugerð um frádrátt virðisaukaskatts er kveðið á um að selji skattaðili fæði teljist virðisaukaskattur á hráefni, orku og aðkeyptri þjónustu í því sambandi til innskatts, sbr. VII. kafla laganna. Upplýst hefur verið að samkvæmt samningum við opinbera starfsmenn greiðir ríkissjóður allan kostnað við mötuneyti annan en efniskaup. Eðlilegt er af þeim sökum að fyrirtæki megi telja til innskatts þann virðisaukaskatt sem fellur á þá kostnaðarliði sem niðurgreiddir eru samkvæmt kjarasamningum ríkisins. Annað skekkir samkeppnisstöðu og kemur illa við veitingahúsarekstur og verktakastarfsemi svo að augljós dæmi séu tekin. Þetta álitamál var rætt í nefndinni. Þá upplýsti ríkisskattstjóri að sú breyting yrði gerð nú við framkvæmd fjárlaga á næsta ári að inn í verðið í mötuneytum hins opinbera yrðu ekki aðeins tekin efniskaup eins og verið hefði heldur líka vinnan við að elda matinn og orkukostnaður og annað þvílíkt og þetta mundi að sjálfsögðu hafa í för með sér hærra matarverð en áður. Og hann upplýsti okkur í nefndinni um það að 24,5% virðisaukaskattur yrði lagður ofan á þetta verð svo að okkur skildist á ríkisskattstjóra að verð í mötuneytum ríkisins til starfsmanna ríkisins mundi hækka verulega eftir áramótin. Þessu var m.a. beitt þegar verið var að réttlæta það fyrir veitingahúsaeigendum að þeir yrðu að taka inn í vinnulaun, orkukostnað og annað þegar þeir mætu til virðisaukaskatts þann kostnað sem þeir hefðu af því að gefa því fólki að borða sem vinnur í eldhúsum veitingahúsa eða við framleiðslustörf í veitingahúsum og hótelum. Þetta er auðvitað alveg nýtt. Og auðvitað gat þetta fólk lítið sagt þegar það áttaði sig á því að starfsmenn ríkisins yrðu að hlíta hinu sama. Síðan komu á fund nefndarinnar fulltrúar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og fulltrúar Bandalags háskólamanna og þá var þetta mál tekið upp. Þeir bentu ríkisskattstjóra á að það væri samningsbundið milli ríkis og þessara launþegafélaga að ríkið greiddi niður allan kostnað við matseldina annan en efniskaup. Og þegar ég spurði: Hvernig getur það þá farið saman að fjmrh. hefur ákveðið að reikna inn í matarverð í mötuneytunum orkukostnaðinn og vinnulaunin, aðkeypta þjónustu, og ætlar að reikna ofan á það virðisaukaskatt ef búið er að semja um hið gagnstæða við þessa launþega? Þá sagði fulltrúi fjmrn. að þetta væri mjög einfalt mál. Ríkissjóður mundi þá bara greiða niður virðisaukaskattinn, greiða niður vinnulaunin, greiða niður orkukostnaðinn og greiða niður aðkeyptu þjónustuna hjá hinum opinberu starfsmönnum þannig að þeir fengju matinn á óbreyttu verði eftir sem áður. En einstaklingarnir úti í þjóðfélaginu, það á að nota þetta sem átyllu til þess að auka skattheimtuna á þá. Samt sem áður liggur ljóst fyrir að veitinga- og gistihúsarekstur er í stórum dráttum útflutningsstarfsemi í þeim skilningi að ferðamannaþjónusta aflar hér mikils gjaldeyris og er orðin verulegur þáttur í gjaldeyrisöflun okkar og væri þess vegna eðlilegt að nýta þá starfsemi sem slíka. Sveitarfélögin verða auðvitað líka að greiða hærri virðisaukaskatt af þessu eða hvað? Á ekki að ná þarna í nokkrar krónur af þeim líka? En svo greiðir ríkissjóður þetta niður fyrir sjálft sig og með hvaða peningum? Með þeim peningum sem koma frá fólkinu í landinu, með peningunum frá fólkinu sem vinnur á hótelunum, með peningunum frá fólkinu sem vinnur í veitingahúsinu, með peningunum frá fólkinu sem vinnur hjá sveitarfélögunum, með peningunum frá fólkinu sem vinnur hjá verktökunum. Allt þetta fólk verður að greiða virðisaukaskatt af þessum þáttum þó svo starfsmenn ríkisins þurfi ekki að gera það. Ég spurði líka: Hvernig fer þá t.d. um matsveina? Hvað ætlar hæstv. fjmrh. að gera í sambandi við matsveina til sjós á fiskiskipum? Gæti ráðherrann upplýst mig um það með jái eða neii hvort hann ætlar að leggja virðisaukaskatt á hlut matsveinsins? Veit hann það? Er horft öðruvísi á það? Á að leggja virðisaukaskatt á þann hluta olíunnar í fiskiskipunum sem fer í að hita matinn? Hvernig á að halda á því máli? Nei, auðvitað dettur engum manni í hug að virðisaukaskattur verði lagður á hlut matsveinsins einfaldlega vegna þess að atvinnurekandinn, í þessu tilviki útgerðin, kaupir ekki efni til matseldarinnar. Það er verkaskipting um borð í bátunum og auðvitað ekki hægt að fallast á það að ríkissjóður seilist í þann vasa. Það sem ég er á hinn bóginn að gera er að benda á ósamræmið. Ég spurði ríkisskattstjóra hvort þetta þýddi uppsöfnun virðisaukaskatts. Hann játaði því. Hinn 4. des. var gefin út reglugerð um greiðslu virðisaukaskatts af skattskyldri starfsemi sveitarfélaganna og annarra opinberra aðila. Í nefndinni kom fram að reglugerðin felur í sér tvísköttun ef hönnunarvinna við byggingu íbúðarhúsnæðis er keypt af sjálfstætt starfandi arkitekt eða verkfræðingi en ekki unnin af byggingaraðila. Slík framkvæmd laganna er andstæð þeirri hugsun sem liggur að baki þeirra og óhjákvæmilegt að taka af skarið í lögunum og er brtt. flutt í samræmi við það. Nú er það að vísu svo í þeirri reglugerð þegar talað er um greiðslu sveitarfélaga á virðisaukaskatti. --- Í bréfi sem fjmrh. skrifaði Sambandi ísl. sveitarfélaga 7. des. sl. er tekið fram í lið 10 að endurgreiddur verði virðisaukaskattur vegna þjónustu verkfræðinga, tæknifræðinga, arkitekta, lögfræðinga, löggiltra endurskoðenda og annarra stétta er almennt þjóna atvinnulífinu. Samt sem áður kom það fram í máli ríkisskattstjóra í sambandi við sjálfstætt starfandi verkfræðinga og arkitekta að þar er um tvísköttun að ræða samkvæmt reglugerð hæstv. fjmrh. Spurningin er, og það kemur í ljós í atkvæðagreiðslu á eftir, verður fjmrh. reiðubúinn til þess að greiða atkvæði --- hann hefur að vísu ekki atkvæðisrétt hér í þinginu --- en leyfir hann þeim sem hafa atkvæðisrétt að greiða atkvæði með því að sá tilgangur hans nái fram að ganga að virðisaukaskattur af vinnu þessara manna, seldri vinnu þessara manna fáist endurgreiddur? Um það verður greitt atkvæði. Þá kemur fram hvort ráðherrann vill segja satt um það að þessi vinna sé endurgreidd. Í þessari sömu reglugerð er gert ráð fyrir því að virðisaukaskattur af ræstingu falli niður. Á hinn bóginn kom fram á fundi nefndarinnar þegar við ræddum við fulltrúa Flugleiða að sá háttur er hafður á t.d. á Hótel Esju að ræstingin er ekki unnin af beinum starfsmönnum hótelsins heldur hefur hún verið boðin út og falin sérstökum verktökum. Það fyrirkomulag hefur leitt til mikillar hagræðingar í rekstri hótelsins og er auðvitað mjög eðlileg verkaskipting milli þessara aðila, hótelsins og þess verktaka sem tekur að sér ræstinguna. Þessu fyrirkomulagi fylgir mikil hagræðing og mikil hagkvæmni. Ég hef rætt þetta mál við þann hótelstjóra á Hótel Esju sem tók þetta upp á sínum tíma og ég man að hann var mjög ánægður með þetta fyrirkomulag. Nú verður framkvæmd virðisaukaskattsins með þeim hætti að Hótel Esja verður að ráða til sín fólk til þess að ræsta hótelið vegna þess að það verður að öðrum kosti að greiða af ræstingunni virðisaukaskatt til ríkisins. Þetta er auðvitað ágalli sem ekki er hægt að líða. Ef hæstv. fjmrh. hefði gefið sér tíma til að undirbúa málið, fara ofan í einstaka þætti þess, mundi meinloka af þessu tagi ekki vera inni í framkvæmdinni núna. Þetta er eitt af ótal, ótal dæmum um það, að vísu smátt, hvernig við megum búast við agnúum í framkvæmdinni, agnúum sem hæstv. fjmrh. veit um, agnúum sem valda því að hann er búinn að bjóða Samtökum sveitarfélaga að núna eftir að lögin komast í framkvæmd megi þeir hafa sérstaka samstarfsnefnd með fjmrh. til að ræða um það hvernig eigi að haga virðisaukaskatti af opinberum framkvæmdum og öðrum slíkum, þá langar fjmrh. til þess að fá þá með betlistaf upp í ráðuneytið með einhverju húsbóndavaldi í staðinn fyrir að þeir geti talað við hann á jafnréttisgrundvelli meðan lögin voru í undirbúningi og framkvæmd málsins var í undirbúningi. Ef eitthvert siðferði væri í þessu mundi fjh.- og viðskn. deildarinnar fá að fylgjast með framkvæmd málsins, fá reglulega skýrslur um það þannig að engum bréfum yrði stungið undir stól og auðvitað eiga fjh.- og viðskn. deildanna að fá bréfasafnið í fjmrn. eins og það leggur sig. Ég fór raunar fram á það en var synjað um það. Það hefur líka komið fram á fundi sem hæstv. fjmrh. hefur átt með samþingsmönnum sínum á Reykjanesi að ríkisstjórnin virðist ekki hafa hugmynd um hvernig álagningu virðisaukaskatts er háttað í nálægum löndum, virðist ekki hafa haft hugmynd um að undanfarin 15 ár hafa sveitarstjórnarmenn í Danmörku átt í viðræðum við ríkisstjórnina þar um það hvernig hægt sé að draga úr mörgum ágöllum sem hafa verið á framkvæmd þessa skattkerfis þar. Þangað hefði verið hægt að leita fyrirmyndar, þangað hefði verið hægt að fara í smiðju ef hugur hæstv. fjmrh. hefði staðið til þess að sveitarfélögin hefðu staðið jafnrétt eftir skattkerfisbreytinguna. Það kom fram á fundi fjh.- og viðskn. í morgun að veruleg vandkvæði eru samfara því að virðisaukaskattur sé innheimtur af veiðarfærum og brennsluolíu til fiskiskipa vegna þeirra fjárbindinga sem slíkum viðskiptum fylgja. Ég tel að eðlilegt sé að með þessa rekstrarvöru verði farið eins og með sambærilegan kostnað í millilandaförum af sömu ástæðum. Við erum hér að tala um gjaldeyrisöflun, við erum hér að tala um farartæki og við erum hér að tala um mjög verulegar fjárhæðir. Bréf olíufélaganna til fjmrn. hinn 27. nóv. 1989 fjallar um framkvæmd innheimtuskila virðisaukaskatts frá og með 1. jan. nk. o.fl. Þetta er bréf, herra forseti, sem hæstv. fjmrh. sá ekki ástæðu til að sýna fjh.- og viðskn. og það var eingöngu vegna þess að við sjálfstæðismenn óskuðum eftir því í morgun að fulltrúi frá þessum aðilum kæmi á okkar fund til þess að ræða þau sérstöku vandamál sem við vissum að væru tengd einmitt olíukaupum fiskiskipaflotans, sem við fengum vitneskju um bréfið. Á fundinum, ekki fyrr. Þó erum við hér að tala um helsta útflutningsatvinnuveg okkar. Og þó hafði ég beðið um að fá upplýsingar um helstu álitamál sem upp hefðu komið í sambandi við undirbúning þessarar skattkerfisbreytingar. Hversu má það vera að hæstv. fjmrh. gerði ekki þegar ráðstafanir til að við fengjum bréfið í hendur? Þegar hann er spurður svona, þá geispar hann, finnst þetta óþarfi. Menn eiga ekki að fá að fylgjast með. Bréfið hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Gasolía og svartolía eru undanþegnar söluskatti. Við upptöku virðisaukaskatts hækkar útsöluverð þessarar vöru um fjárhæð virðisaukaskattsins að fullu. Stærstu notendur þessara vara eru viðskiptamenn sem eru í reikningsviðskiptum við olíufélögin með að jafnaði mánaðarleg uppgjör úttekta. Þeir eru flestir ef ekki allir í þeim hópi lögaðila sem rétt eiga á endurgreiðslu á virðisaukaskatti af aðföngum, þ.e. fiskvinnslu- og útgerðarfyrirtækjum. Olía er mjög stór og skýrt afmarkaður hluti kostnaðar flestra fyrirtækjanna. Það er kunnara en frá þurfi að segja að greiðslufjárstaða þessara fyrirtækja hefur verið erfið. Viðbót virðisaukaskattsins mun enn íþyngja og ljóst er að erfitt verður að sækja þetta viðbótarfé til viðskiptamannsins fyrr en virðisaukaskatturinn fæst endurgreiddur. Við teljum einsýnt að áhrif þessa verði að skuldir vegna olíuúttekta muni hækka nema tryggt verði að endurgreiðsluféð skili sér til greiðslu þeirrar vöru sem það stofnast af og þá um leið í ríkissjóð aftur. Með vísan til framanritaðs fara olíufélögin hér með fram á það við hið háa ráðuneyti að mótaðar verði vinnureglur um endurgreiðslu virðisaukaskatts af olíu þannig að endurgreiðsla fari beint til seljenda olíunnar samtímis uppgjöri þeirra á skattinum til ríkissjóðs. Væri æskilegt að viðræður færu fram milli ráðuneytisins og olíufélaganna um framkvæmd þessa. Það hlýtur að vera kappsmál beggja að framkvæmd skila á virðisaukaskattinum verði einföld og hnitmiðuð og leiði ekki af sér fleiri vandamál en hjá verður komist. Í þessu sambandi viljum við vísa til framkvæmdar sem viðhöfð var meðan olía til fiskiskipa var greidd niður. Við lítum svo á, þar sem annað hefur ekki komið fram, að gildistaka virðisaukaskattslaganna muni ekki breyta gildandi tilhögun uppgjörs á innflutningstolli af bílabensíni, þ.e. að 35% tollsins nýtur tveggja mánaða gjaldfrests. Að lokum viljum við árétta erindi okkar um greiðslufrest á virðisaukaskatti af innflutningi á öllum olíuvörum og bensíni, sbr. bréf okkar dags. 25. okt. 1989.`` Aðspurður sagði Árni Lárusson, sem kom á fund nefndarinnar frá Olíufélaginu Skeljungi --- ég vil taka fram að það var einungis vegna tímaskorts sem ekki kom til þess að fulltrúar frá öllum olíufélögunum kæmu á fund nefndarinnar þar sem lögð var á það áhersla að fundur byrjaði hér um þessi efni kl. hálfeitt í dag sem ekki gat orðið vegna þeirra mörgu álitamála sem upp komu á morgunfundinum. --- Í máli Árna kom fram að olíufélögin þurfa að liggja með birgðir í þrjá til fjóra mánuði. Það er svolítið mismunandi eftir því hvernig farmar berast til landsins, svolítið mismunandi. Samt sem áður, þó svo að birgðir séu að meðaltali um 3--4 mánuðir kom líka fram hjá formanni þingflokks Alþfl. á nefndarfundinum að staðið yrði við tveggja mánaða greiðslufrest. Mér þótti það út af fyrir sig mjög merkilegt að hann skyldi kunnugur málinu vegna þess að honum var kunnugt um það að stjórnarandstaðan hafði óskað eftir að fá álitamál af þessu tagi upp á borðið hjá sér og við vissum ekki betur en á það hefði verið fallist af stjórnarmeirihlutanum. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh. --- Herra forseti. Það má vera að hæstv. fjmrh. muni þær spurningar sem ég hef áður beint til hans við umræðuna. Þó hefur það nú oft komið fram hér í deildinni að hann hefur ekki svarað því sem hann hefur verið spurður um, gerði meira að segja í gær tilraun til að svara ekki fsp. sem beint var til hans með þinglegum hætti og svör lágu fyrir um uppi í ráðuneyti, sem væntanlega verður svarað eftir helgina. Ég veit ekki hvort rétt sé að gera ráðstafanir til þess að þingið útvegi honum skrifara til þess að hann geti skrifað niður og komið á blað um hvað hann er spurður. Það gengur auðvitað ekki að haga þingstörfum með þessum hætti. Stjórnarmeirihlutinn hefur verið að biðja um það að við reynum að stytta mál okkar og að við greiðum fyrir þingstörfum en á sama tíma finnum við að það er algjört tómlæti hjá ráðherrunum. Undirbúningur málsins er enginn, upplýsingar berast ekki nefndinni sem þangað eiga að berast og ef spurt er í þingsal þá hirðir ráðherrann ekki um að setja niður hjá sér um hvað er spurt. Þetta er náttúrlega þannig framkoma að engu tali tekur. En það er best að spyrja samt ráðherrann, það má þá ítreka seinna, það má ítreka líka í umræðum um önnur mál, það eru mörg frv. eftir að koma og það má safna saman spurningunum og láta þær dynja á honum þó rætt sé um önnur mál: Að hverju stefnir hæstv. ráðherra þegar hann hyggst ná inn í ríkissjóð virðisaukaskatti af olíubirgðum sem liggja hér í landinu í öryggisskyni? Gerir ráðherrann sér það ljóst að ef þessi háttur verður á hafður þá muni það leiða til margvíslegs óhagræðis í olíuinnkaupum? Að þessi aukni fjármagnskostnaður sem þannig leggst á olíufélögin mun valda því að þau muni endurskoða olíuinnkaup sín og þau muni kannski telja sér hagkvæmt að fá olíuna hingað í minni skömmtum en nú er? Og gerir hæstv. ráðherra sér það ljóst að verð á olíu hleypur upp og niður og stundum reyna menn að taka meiri birgðir en ella ef þeir búast við að verð sé hækkandi? En á skattheimtan til ríkisins að vera svo yfirþyrmandi að það skipti kannski ekki máli hvort þessi mikli neysluþáttur í útgerð landsmanna, olían, sé rekinn með hagkvæmu eða óhagkvæmu móti? Hver eru rökin á bak við það að veita olíufélögunum ekki eðlilegan greiðslufrest? Af hverju má ekki greiðslufresturinn á virðisaukaskattinum miðast við þann tíma þegar olían er seld, fer til neytendanna, afgreiðslu olíunnar hér innan lands? Af hverju þarf að seilast í þennan vasa? Var þetta einn liðurinn í því sem þið hétuð útgerðinni á sl. vori, að bæta samkeppnisstöðu hennar gagnvart erlendum fyrirtækjum nú með því að auka á óhagræði í olíuinnflutningi og hækka með þeim hætti rekstrarkostnaðinn sem því nemur? Og er það í anda virðisaukaskatts í einhverju landi í veröldinni að sérstakir baggar séu með þessum hætti lagðir á helstu útflutningsgrein landsmanna, það væri fróðlegt að fá um það upplýsingar. Af hverju er það? Er staða ríkissjóðs svona bág að það verður að fara í þennan vasann líka? Af hverju er þetta, hæstv. fjmrh.? Ef við tökum svo veiðarfærin. Er það eðlilegt að íþyngja Hampiðjunni sem á í erfiðri samkeppni við veiðarfæragerð erlendis, og ég tala um önnur slík fyrirtæki, er eðlilegt að íþyngja líka þessum fyrirtækjum með virðisaukaskatti? Á þeim tíma sem Jóhann Hafstein var iðnaðarráðherra man ég eftir að hann flutti eldheitar ræður einmitt um það hvernig við gætum gert sem mest sjálfir í sambandi við okkar veiðarfæraiðnað og þá var með margvíslegum hætti reynt að styðja einmitt að þessari framleiðslu. Nú er þessu snúið við. Við í Sjálfstfl. teljum eðlilegt að veiðarfæri og olía falli undir 12. gr. laganna til þess að eyða þessari óvissu um uppgjörið. Það er líka annað sem hæstv. ráðherra á að vera kunnugt og það er að viðskipti með veiðarfæri og viðskipti með olíu hafa fallið í fastan farveg. Það er komin ákveðin festa í þessi viðskipti og ákveðin reynsla. Ef ætlast er til þess að virðisaukaskatturinn leggist á þessa þungu, kostnaðarsömu útgjaldaliði útgerðarinnar hlýtur það að skapa óvissu í samskiptum útgerðarmannanna við þá þjónustuaðila sem framleiða eða annast heildverslun með veiðarfæri og sömuleiðis olíuna. Ég geri mér svo sem grein fyrir því að hæstv. fjmrh. muni ekki fús til þess að liðka þarna til. Eftir því sem gefið hefur verið í skyn í fjh.- og viðskn. virðist hafa verið ákveðið mál að ekki verði veittur greiðslufrestur á virðisaukaskatti í tolli varðandi veiðarfæri. Er það rétt? Hefur það verið rætt að greiðslufrestur í tolli, á virðisaukaskatti verði veittur við innflutning á veiðarfærum? Ekki orð. Ekki eitt orð. Ekki orð. Ég spurði að því í nefndinni í sambandi við landbúnaðinn. --- Nú er það svo að í lögum eru mjög ströng ákvæði um það hvaða skilyrði sláturleyfishafar þurfi að uppfylla. --- Og ég spurði að því hver bæri ábyrgðina ef sláturleyfishafi hefði ekki fjármuni til þess að greiða bóndanum fyrir lömbin? Ég fékk það svar að sauðfjárbóndinn ætti að bera ábyrgð á virðisaukaskattinum af þeim dilkum sem hann legði inn að haustinu þó svo hann hefði ekki fengið þá greidda. Hið sama á auðvitað við um veiðarfærasalann og olíufélögin. Ef lögin verða framkvæmd eins og þau eru núna þá verða þessir aðilar að bera ábyrgð á virðisaukaskattinum gagnvart ríkinu af þessum dýru rekstrarvörum. Nú gerir fjmrh. sér það auðvitað ljóst að fiskvinnslan í landinu --- og í 80--85% tilvika á fiskvinnslan þau skip sem gerð eru út --- fiskvinnslan í landinu þarf stundum að sitja með miklar birgðir. Það er mjög misjafnlega búið að fiskvinnslunni frá ári til árs af opinberum aðilum og fiskvinnslan á oft í mjög miklum fjárhagslegum erfiðleikum. Og af því að hæstv. fjmrh. veit þetta hefur hann lagt hér fram frv. um það að ríkissjóður megi skuldajafna öðrum opinberum gjöldum í uppgjöri sínu við fiskvinnsluna. Fyrirtæki getur með öðrum orðum skuldajafnað við ríkið vegna annarra opinberra gjalda. Kröfum um vangoldin opinber gjöld og skatta til ríkissjóðs ásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum má skuldajafna á móti endurgreiðslu og þetta á að vera forgangskrafa áður en kannski olíufélag eða veiðarfærasali fær endurgreiddan þann virðisaukaskatt sem þessir aðilar hafa innt af hendi vegna þessarar atvinnugreinar. Ég legg áherslu á það, herra forseti, að það eru auðvitað viss rök fyrir því út frá hagsmunum ríkissjóðs að 12. gr. gildandi laga verði felld niður og ekkert verði undanþegið virðisaukaskatti. Formaður Alþfl. hefur stundum talað um það --- ég held að hann hafi talað um söluskatt --- að rétt væri að leggja söluskatt á t.d. heilbrigðisþjónustu, á alla skapaða hluti. Fyrir því eru ákveðin rök. Ef við á hinn bóginn viðurkennum að rétt sé að til skattskyldrar veltu teljist ekki margvísleg vara og þjónusta sem varðar útflutningsgreinar okkar og hægt er að sækja auðveldlega jafnt til innlendra aðila sem erlendra er augljóst að hvort tveggja í senn, eldsneyti vegna fiskiskipa og veiðarfæri, eiga að falla inn í 12. gr. Ljóst er að nokkur vandkvæði verða við framkvæmd virðisaukaskatts í byggingariðnaði. Gagnstætt þeim fyrirheitum sem gefin voru mun byggingarvísitala hækka um 1% samkvæmt upplýsingum fjmrn. Verst er þó að í frv. er endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu bundin við það að endurbætur nemi a.m.k. 7% af fasteignamati húseignar og falli á sama almanaksárið. Samkvæmt skilgreiningu ríkisskattstjóra fellur meiri háttar viðhald ekki undir endurbætur, svo sem lagning parkets, ný eldhúsinnrétting, nema að hluta. Ef skipt er um glugga, tvöfalt gler í staðinn fyrir tvöfalt gler, fellur það ekki undir endurbætur. Meiri háttar viðgerð á þaki. Augljóst er þess vegna að mikill þrýstingur verður frá húseigendum að öll viðhaldsvinna verði unnin án þess að hún verði gefin upp til skatts sem þýðir 20% lægri fjárhæð. Ríkissjóður mun því ekki aðeins missa af virðisaukaskattinum heldur tekjuskattinum til viðbótar þegar unnið er að meiri háttar viðhaldi íbúðarhúsnæðis. Nú hafa aðilar byggingariðnaðarins komið á fund nefndarinnar og bent rækilega á þetta. En það var t.d. eitt sem ekki skýrðist til fulls þó þar væru margir fulltrúar fjmrn. mættir. Af hverju þarf að miða endurbótatímann við almanaksárið? Skiptir það einhverju máli í skattalegu tilliti hvort endurbætur eru unnar frá janúar til desember eða frá september til maí? Af hverju við almanaksárið ef sú er hugsunin? Ef á hinn bóginn meiningin er sú að þetta séu 12 mánuðir þá er hér rangt farið með íslenskt mál. Og ég sé raunar ekki heldur að það skipti máli hvort slíkar endurbætur --- 7% af 10 millj. eru 700 þús. kr. Mér þætti ekkert óeðlilegt, eins þröngt og endurbætur eru skilgreindar í þessum lögum, þótt það mundi taka venjulegan mann tvö til þrjú ár að efna til endurbóta og viðhalds á sínu húsnæði sem væri upp á 1,5--2 millj. kr. Það væri ekkert undarlegt. Þannig að þetta er með öllu óhugsandi. Nú hefur hæstv. fjmrh. oft talað um það að hann vilji ekki svarta vinnu. Hann hefur líka talað um það að þessi skattkerfisbreyting eigi ekki að vera íþyngjandi. Samt sem áður ætlar hann nú að þyngja álögurnar á þá sem reyna að halda við húsunum sínum. Þá er spurningin: Er hann að þyngja þannig skattana á því fólki sem sjálft reynir að sjá um sín híbýli af því að hann er að gefa eftir skatta á öðrum stöðum? Verður t.d. rýmra um fólk í tekjuskattinum? Eru einhver ákvæði í huga ráðherrans um það að t.d. vextir yrðu frádráttarbærir ef menn legðu í meiri háttar endurbætur við hús sitt? Nei, ekkert slíkt.  Það verður fróðlegt að sjá hvernig þingmenn stjórnarflokkanna bregðast við þeirri tillögu sem við höfum flutt hér á sérstöku þskj., ég og hv. 8. þm. Reykv., um það að meiri háttar viðhald falli innan þessarar skilgreiningar og um það að endurbæturnar og meiri háttar viðhald megi nema allt að 3,5% af fasteignamati húseignarinnar. Ég treysti mér ekki, herra forseti, til annars en að miða við ár, ég hef það að vísu ekki almanaksár heldur 12 mánuði í minni brtt., vegna þess að ég veit hversu fastur ráðherrann er á smámununum og hann var nú einu sinni búinn að binda sig í þessa 12 mánuði, en vil vænta þess að nægilega margir stjórnarsinnar séu hér í deildinni til þess að brtt. nái fram að ganga. Reglugerð um virðisaukaskatt af byggingarstarfsemi var gefin út 10. des. og drög að reglugerð um endurgreiðslu virðisaukaskatts til byggjenda íbúðarhúsnæðis lágu fyrir 12. des. Framkvæmd laganna í samræmi við þessar reglugerðir verður mjög flókin og sýnt að mörg álitamál muni koma upp, en tími knappur fyrir húsbyggjendur og verktaka til að setja sig inn í einstök atriði. Af þeim sökum og þar sem þessar athugasemdir eiga víðar við er sanngjarnt og eðlilegt að gildistöku sektarákvæða skv. 2. mgr. 27. gr. sé frestað til annars gjalddaga virðisaukaskatts eða til 1. júlí 1990. Jafnframt er nauðsynlegt að kveðið sé skýrt á um rétt greiðenda til að fá skýringar eða úrskurð ríkisskattstjóra á álitamálum. Ekki er heldur við það unandi að 7. mgr. 12. gr. frv. sé afdráttarlaus hver sem málsatvik eru. Við Íslendingar viljum kalla þjóðfélag okkar réttarþjóðfélag og þess vegna á ekki að vera heimilt að stöðva atvinnurekstur ef deila um skattskyldu eða skattstofn er til meðferðar hjá ríkisskattstjóra, ríkisskattanefnd eða dómstólum og skattaðila verður ekki gefin sök á töfum á efnisúrlausnum deilunnar. Þessi síðasti kafli sem ég hef nú lesið er lýsing á því ástandi sem atvinnureksturinn mun búa við nú eftir áramótin og það var hreint með ólíkindum og torveldaði mjög störf nefndarinnar hversu fáum álitamálum fulltrúar fjmrn. gátu svarað. Á sama tíma og ríkisskattstjóri réttlætti þetta með því að hann mundi fyrstu mánuði ársins einkum beita sér að því að reyna að leiðrétta framkvæmd virðisaukaskattsins hjá einstökum fyrirtækjum fer ekki hjá því að hann verður að halda sig við strangan bókstaf laganna um þau refsiákvæði sem eru afdráttarlaus. Þó svo að öll rök hnígi að því að orðalag sé óljóst og þó svo að verktaki, einhver atvinnurekandi, sé í góðri trú liggur samt fyrir að hann verður að gjalda þess sjálfur í sinni pyngju ef hann fer ekki eftir bókstaf laganna í strangasta skilningi og ég get satt að segja ekki skilið hvernig meiri hl. hér í deildinni getur hugsað sér að láta hin ströngu refsiviðurlög öll koma til framkvæmda á fyrsta gjalddaga þar sem hann getur ekki enn þann dag í dag útskýrt það í þingdeild hvernig framkvæmd laganna verður háttað. Það er auðvitað algjörlega óskiljanlegt, í rauninni siðlaust, að ég tali ekki um það þegar hæstv. ráðherra skrifar það á sinn pappír að hann ætli að hækka refsiviðurlög úr 1% í 2% á degi hverjum, úr 10% í 20% að hámarki, ofan á þá dráttarvexti sem eru í landinu. Þetta þýðir með öðrum orðum að ef einhver aðili hefur ekki tök á að greiða virðisaukaskattinn á réttum degi tapar hann um 20% af fjárhæðinni þegar í stað. Við skulum athuga nokkra þá aðila sem nú eiga að standa skil á virðisaukaskatti. Við skulum nefna t.d. sauðfjárbændur. Þeir fá tekjur einu sinni á ári. Við vitum að margir sláturleyfishafar hafa átt erfitt uppdráttar á síðustu missirum og vitum að sumir sláturleyfishafar hafa því miður orðið gjaldþrota. Eftir sem áður á það að koma í hlut sauðfjárbóndans að standa full skil á virðisaukaskatti á sínu sláturinnleggi til ríkissjóðs á tilteknum degi. Og ef honum tekst þetta ekki í fyrsta skipti sem framkvæmdin er reynd hyggst hæstv. ráðherra vera miskunnarlaus. Hann er ákveðinn í því að innheimta nú með 20% viðurlögum ofan á refsilög þá fjárhæð sem stendur upp á sauðfjárbóndann. Og ekki nóg með það, hann er líka ákveðinn í því að það skuli vera bindandi að búinu verði lokað eftir 30 daga frá greiðsludegi. Nú má segja að ekki varði aðra svo sem mikið um það þótt ákveðið sé í reglugerð að undir öllum kringumstæðum verði að loka rekstri 30 dögum eftir að virðisaukaskattur gjaldfellur. En tökum annað dæmi. Tökum t.d. fóðureldhús loðdýrabænda. Þessi fóðureldhús hafa átt mjög örðugt uppdráttar og má raunar segja að sumum þeirra hefði verið lokað á þessu ári ef ekki hefði komið til opinber fyrirgreiðsla samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Ef slíku fóðureldhúsi yrði lokað, t.d. á Austurlandi, hvað yrði þá um loðdýrin hjá þeim bændum sem staðið hafa í skilum með sína hluti? Þeirra búum yrði lokað um leið. Þeir fengju ekki fæði handa sínum dýrum, en hæstv. ráðherra segir: Undir öllum kringumstæðum, alltaf og ævinlega skal það vera undantekningarlaust að bæjarfógetinn kemur með innsiglið. Og af hverju er hann svona strangur á þessu? Jú, vegna þess að hann fékk áminningu frá Ríkisendurskoðun í upphafi síns ráðherraferils að innheimta söluskatts og staðgreiðsluskatts væri ekki í lagi, annars eða beggja. Ég man nú ekki hvort heldur var. En hann á ekki að vera svona viðkvæmur fyrir þessu heldur á hann að reyna að sýna sanngirni í þessum málum. Ég geri mér grein fyrir því að við í stjórnarandstöðunni ráðum ekki við refsihörku ráðherrans en ég vona að hann geti fallist á það að viðurlögum verði ekki beitt til fullnustu fyrr en á öðrum reglulegum uppgjörsdegi virðisaukaskatts. Samkvæmt lögum um virðisaukaskatt ber að greiða virðisaukaskatt af eldsneyti í innanlandsflugi. Með bættum vegasamgöngum á þessi atvinnugrein mjög undir högg að sækja þótt hún sé ómissandi. Flugvallarskattur er nú 150 kr. Það er mat fjmrn. að virðisaukaskattur á eldsneyti nemi 96 kr. eða 100 kr. milli Akureyrar og Reykjavíkur. Ef við tökum minni flugfélögin, eins og t.d. Flugfélag Norðurlands eða flugfélögin á Ísafirði eða Egilsstöðum, er eldsneytiskostnaðurinn enn þá stærra hlutfall af rekstrarkostnaði þannig að búast má við því að hækkun vegna virðisaukaskatts geti farið upp í 200 kr. í ferð. Virðisaukaskattur plús flugvallargjald er þá 350 kr. Á sama tíma vitum við að flugfélög hér innan lands eiga undir högg að sækja vegna bættra vegasamgangna en eru nauðsynleg því fólki sem býr fjærst Reykjavík og ég fullyrði að það sé ærinn tollur og nægur tollur fyrir þá sem búa á afskekktustu stöðunum að þurfa að skipta um flugvél á stöðum eins og Egilsstöðum og Akureyri, ef þeir þurfa að fljúga til Reykjavíkur, þó ríkið sé ekki að hafa þá að féþúfu með þessum hætti. Einnig er flugfélögunum gert að greiða virðisaukaskatt af pinklum sem fara með flugfélögunum. Kannski er ekkert við því að segja en það er ærinn útgjaldaauki þótt þessu sé ekki bætt við. Það var hálfbroslegt þegar formaður nefndarinnar lýsti því yfir hér áðan að hann skildi eina grein laganna svo, 12. gr., að skipasmíðar væru undanþegnar virðisaukaskatti. Það stendur ekki í lögunum og skiptir engu máli hvað meiri hl. fjh.- og viðskn. finnst um þau efni. Hér stendur í 6. tölul.: ,,Sala og útleiga loftfara og skipa`` og í 7. tölul. stendur ,,Viðgerðar- og viðhaldsvinna við skip og loftför og fastan útbúnað þeirra svo og efni og vörur sem það fyrirtæki sem annast viðgerðina notar og lætur af hendi við þá vinnu.`` Það er þess vegna óhjákvæmilegt að taka inn í 12. gr. skipasmíðar, hér innan lands. Þetta er auðvitað meinloka. Þetta er auðvitað aðgæsluleysi að orðið skipasmíðar komi ekki inn í greinina strax þegar frv. var samið og mér dettur raunar ekki annað í hug en að meiri hluti þingdeildarinnar muni fallast á þessa leiðréttingu. Leiðrétting af sama tagi er flutt í sambandi við 2. gr. Þar er talað um að undanþegin ytri skatti sé samkvæmt frv. starfsemi safna, svo sem bókasafna, listasafna og náttúrugripasafna og hliðstæð menningarstarfsemi. Sama gildir um aðgangseyri að tónleikum, leiksýningum og leikhúsum. Nú er þetta álitamál hvort listdanssýning er leiksýning, og auðvitað er listdanssýning ekki leiksýning og ekki tónleikar. Ég hef spurst fyrir um það hvort ríkisskattstjóri eða embætti hans telji listdanssýningu falla undir þennan tölulið og hef ég fengið þau svör að sennilega muni svo vera um ballett en hins vegar ekki um djassballett sem er nú líka skemmtilegur og listrænn  Hér er talað um heilsuræktarstofur. Það er erfitt að skilgreina hvað er heilsuræktarstofa og hvað er dans í sumum tilvikum. Stundum er dansað á heilsuræktarstofum og stundum eru gerðar leikfimiæfingar þar sem kenndur er ballett. Ballettkennari sem kom á fund nefndarinnar sagði okkur að það væri engin heilsurækt jafnmikil og sú að læra ballett. Það þyrfti að hreyfa allan líkamann, alla vöðva líkamans, til þess að vera góður í ballett þannig að erfitt verður að greina þarna á milli og mér dettur ekki annað í hug en að skilgreining ráðherrans í reglugerð verði sú að dans falli undir 2. gr. eins og m.a. er í Danmörku, en það var yfirlýst við meðferð málsins að hér yrði höfð hliðsjón af dönskum lögum í þessum efnum. Við leggjum til að virðisaukaskattur verði ekki lagður á lögfræðiþjónustu. Það er ekki gert í Noregi samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið og rökstutt með því að lögfræðiþjónusta sem unnin er fyrir atvinnurekstur, fyrir fyrirtæki, falli innan almenna rammans um endurgreiðslu á innskatti og skiptir þá ekki máli, en á hinn bóginn leggst sá virðisaukaskattur sem hér er hugsaður fyrst og fremst á einstaklinga sem leita réttar síns og þá einstaklinga sem búa við mjög bágan fjárhag og verða þess vegna fyrir þeirri ógæfu að lenda í lögfræðilegri innheimtu sem er mjög dýr. Ég vona í lengstu lög að skilningur verði á því í meiri hlutanum að lögfræðikostnaður verði undanþeginn. Ein brtt. okkar lýtur að hótelrekstri. Það kom okkur á óvart, við höfðum ekki áttað okkur á því, að eðlileg afleiðing af því að hótelrekstur er undir 2. grein laganna er sú, að virðisaukaskattur leggst með fullum þunga á hótelbyggingar en ekki annað atvinnuhúsnæði nema þá banka og tryggingarfélög sem eru annars eðlis. Nú er hótelrekstur og gistiþjónusta útflutningsgrein og löggjafinn leggur svo mikið upp úr því að þessi útflutningsgrein geti gengið sem best að ríkið ver sérstöku fé einmitt til kynningar erlendis og til þess að reyna að standa á bak við þessa starfsemi. Þetta þýðir að byggingarkostnaður hótela hækkar um 24,5%. Samt vitum við að þessi hótel eiga í harðri samkeppni við Edduhótel og stúdentagarða sem byggðir eru fyrir almannafé og þurfa ekki að standa undir fjárfestingum. Jafnframt á hæstv. fjmrh. að vera kunnugt, og ég tala ekki um fjh.- og viðskn., að á undanförnum árum hefur verulegu fé verið varið úr ríkissjóði til þess að hlaupa undir bagga með hótelrekstri víðs vegar um landið þar sem fjármagnskostnaðurinn hefur orðið þeim aðilum ofviða sem standa fyrir rekstrinum. Í flestum tilvikum eru þetta sveitarfélögin og stundum raunar aðrir aðilar. Það verður líka að koma fram að það er nauðsynlegt að hótel séu opin allan ársins hring úti á landsbyggðinni til þess að menn geti farið um, menn geti hreyft sig og hægt sé að taka á móti þeim gestum sem koma vegna atvinnu sinnar eða af ýmsum ástæðum til viðkomandi staða. Ég álít að með hliðsjón af þeirri miklu þýðingu sem hótelrekstur hefur fyrir gjaldeyrisöflun okkar sé þetta nánast leiðrétting, að bygging hótela falli undir 12. gr., og fullyrði að sú var ekki hugsun þeirra sem sömdu frv. að leggja sérstakan 24,5% skatt á byggingu hótela hér á landi. Ég fullyrði a.m.k. að það kom aldrei til umræðu meðan ég var formaður fjh.- og viðskn. og var á þeim tíma einmitt mikill skilningur í fjh.- og viðskn. á því að sérstaklega yrði að líta til með þessari atvinnustarfsemi. Ferðamannaþjónusta er notað sem punt, m.a. í stefnuskrá Alþb. til margra ára, að það verði að standa á bak við ferðamannaþjónustuna, þannig að ég þykist vita að ráðherrann muni opna handjárnin hjá sínu fólki þegar kemur að því að greiða atkvæði um þetta mál. Í 1. mgr. a-liðar 13. gr. er fjallað um endurgreiðslu virðisaukaskatts af nokkrum tegundum matvæla. Það er óhjákvæmilegt að lesa þá grein upp: ,,Endurgreiða skal hluta virðisaukaskatts af neyslumjólk, dilkakjöti, neyslufiski og fersku innlendu grænmeti þannig að skattgreiðslur samtals af þessari matvöru, að teknu tilliti til endurgreiðslunnar, verði sem næst 14% í stað 24,5%.`` Þessi fyrirmæli laganna eru mjög skýr og það er ekki hægt að lesa þessi fyrirmæli öðruvísi en svo að fjmrh. sé skylt að sjá til þess í sambandi við innheimtu virðisaukaskattsins að þetta standist og það er auðvitað hlægilegt þegar talað er um neyslufisk að hæstv. fjmrh. skuli hafa gefið út reglugerð sem takmarkar þetta við tilteknar fisktegundir en sleppir t.d. silungi og laxi. Það er auðvitað broslegt og hlægilegt. Þessi lagaheimild gefur honum heldur ekki rétt til þess að miða við eitthvert ákveðið vinnslustig þessarar vöru, gefur honum ekki rétt til að segja að t.d. fiskur sem notaður er í fiskrétti falli ekki undir þetta, halda því fram að saltfiskur sé ekki neyslufiskur hér á landi. Auðvitað er hér átt við matvöruna í útsöluverðinu og auðvitað hefur fjmrh. enga heimild til þess að takmarka þessi skýru fyrirmæli laganna. Á hinn bóginn stendur í þessari lagagrein: ,,Fjmrh. ákveður með reglugerðum nánar hvaða matvara fellur undir þessa málsgrein svo og um framkvæmd endurgreiðslunnar.`` Hér er auðvitað verið að tala um það að vafi getið leikið á um hvort skilgreina beri vissa matvöru sem neyslufisk, sem ferskt innlent grænmeti og þar fram eftir götunum, og um það getur verið nauðsynlegt að setja vissar reglur til að fækka álitamálum og það er framkvæmdarvaldsins. En framkvæmdarvaldið getur hvergi komið inn í þá mynd að ákveða að ein fisktegund fremur en önnur eigi að falla undir þetta ákvæði og fráleitt að í reglugerð sé hægt að setja einhver frekari skilyrði um þessa hluti. Ég þykist vita að Neytendasamtökin muni fylgjast grannt með því hvernig framkvæmdinni verður háttað og augljóst er af því sem ég hef lesið hér úr þessu lagaparagrafi að það er mikill misskilningur hjá ráðherranum að halda að hann geti staðið við orð eins og þessi: ,,Þar kemur margt til greina, jöfn lækkun yfir alla línuna eða meiri lækkun á einstökum tegundum, minni á öðrum. Um þetta hefur ekki verið tekin ákvörðun af hálfu stjórnvalda enda hefur innbyrðis vægi niðurgreiðslna milli einstakra tegunda iðulega verið breytt á undanförnum árum.`` En þetta bara stenst ekki. Afdráttarlaus lagatextinn er fyrirmæli til fjmrh. um að hann sjái um að öll þau matvæli sem þarna eru séu niðurgreidd um 10,5%, á útsöluverði vörunnar. Ég held að hjá því geti ekki farið. Hins vegar ber fjmrh. að sjá um framkvæmd endurgreiðslunnar og þegar við áttum okkur á því að í þessari lagagrein felast svo afdráttarlaus fyrirmæli til ráðherrans fer maður undir eins að velta þessu fyrir sér: Er þá ekki miklu hreinlegra að taka upp tvö þrep í virðisaukaskatti? Það var athyglisvert þegar þetta var rætt í morgun að það upplýstist að það er ekki rétt að fullur virðisaukaskattur í þessum skilningi sé innheimtur af matvörum í Danmörku. Það er ekki rétt, eins og haldið hefur verið fram, heldur er þar um niðurgreiðslur með þessum hætti að ræða. Ef ég fer hér með rangar upplýsingar, sem vel getur verið, væri a.m.k. hollt og gott fyrir okkur að fá þetta nákvæmlega hvernig verðið er fundið út á matvælunum þar í Danmörku en ljóst er að önnur ríki Evrópubandalagsins hafa ekki farið inn á þá leið sem Danir gera í þessu efni, að því er okkur skilst. Það er nú að vísu svo að þær upplýsingar sem við fengum voru samkvæmt minni og má vera að formúlan fyrir niðurgreiðslunum þar sé öðruvísi orðuð, ekki skal ég um það fullyrða, en ljóst er að virðisaukaskatturinn kemur ekki með fullum þunga á öll matvæli þar í landi. Þar koma greiðslur úr ríkissjóði á móti. En vegna þess að miklu einfaldara er að hafa þrepin tvö en standa svona að málunum höfum við sjálfstæðismenn flutt um það brtt. á sérstöku þingskjali að hinn 1. júlí nk. verði tekin upp tvö þrep í virðisaukaskatti og þá höldum við okkur við 14% neðra þrep, eins og hér er í tillögunum, en getum á hinn bóginn auðvitað alls ekki fallist á það að efra þrepið verði 24,5% og hæstv. fjmrh. geti gegnum þessa skattkerfisbreytingu þannig tekið stórfellda fjármuni inn í ríkissjóð. Ég vænti þess að þeir menn sem hafa lýst því yfir að þeir vilji tvö þrep í virðisaukaskattinn veiti þessari till. brautargengi. Ég tek skýrt fram að við hefðum viljað láta öll matvæli falla undir neðra þrepið ef við hefðum haft meiri hl. hér í deildinni en því er ekki að heilsa. Við viljum hins vegar freista þess að koma þessari nauðsynlegu leiðréttingu fram af því að hún er einfaldari í framkvæmd, stuðlar að betri og öruggari skattheimtu og á að tryggja það að tilgangur laganna náist fram. Við fengum upplýsingar frá fjmrn. um það hvernig verð á einstökum vörutegundum muni þróast á næsta ári. Það voru að sumu leyti broslegar upplýsingar og í engu samræmi við anda laganna. Þar kemur fram að dilkakjöt í heilum og hálfum skrokkum eigi að lækka um 8,8%, unnið dilkakjöt um 5,2%. Fyrir því er engin heimild í lögunum, engin. Ýsa og lúða eigi að lækka um 8% stendur hér, ýsa, lúða o.fl., væntanlega margvíslegur annar fiskur, ekki þó silungur eða lax, og má þá guð almáttugur vita hvers vegna það er ekki neyslufiskur. Það sem maður les út úr þessum upplýsingum --- maður sér margvíslegar tölur --- er það að þessi lækkun verður ekki til frambúðar. Eftir því sem líður á árið munu þessar vörur hækka í verði á nýjan leik og þar með er það komið fram sem ég fullyrti hér við 1. umr. málsins að framkvæmd virðisaukaskattsins yrði ekki með þeim hætti að þessar vörur lækkuðu um 8,8% í verði. Sú lækkun verður tekin til baka. Við sjálfstæðismenn höfum mjög fundið fyrir því, innan fjh.- og viðskn., í viðtölum við menn sem standa fyrir atvinnurekstri, við höfum fengið mörg bréf og erindi frá ótal félögum og hagsmunasamtökum, og öllum ber saman um það að aðdragandinn að kerfisbreytingunni sé fyrir neðan allar hellur. Allir eru sammála um það að fjmrn. hafi unnið illa að þessari kerfisbreytingu. Allir eru sammála um það að það nái auðvitað engri átt að um miðjan desembermánuð skuli ekki öll kurl komin til grafar og enn ekki vera ljóst hvernig framkvæmd virðisaukaskattsins verður í þýðingarmiklum atriðum. Af þeim sökum, þó svo að við teljum nauðsynlegt að virðisaukaskattur verði lögfestur hér á landi, teljum við óhjákvæmilegt að leggja til að gildistöku hans verði frestað til 1. júlí þannig að framkvæmd hans megi fara vel fram þegar kerfisbreytingin verður af því að við óttumst að mjög alvarleg mistök verði í framkvæmdinni nú á fyrstu mánuðum næsta árs.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Guðrún Agnarsdóttir): Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. á þskj. 332 og einnig fyrir brtt. sem fluttar eru af okkur tveimur þingkonum Kvennalistans í Ed. á þskj. 333. Þær breytingar, sem þetta frv. boðar, varða fyrst og fremst undanþágur frá virðisaukaskatti, hækkun skattprósentu og refsiálags svo og ýmsar tæknilegar útfærslur á framkvæmd skattheimtu og skilum virðisaukaskatts. Annar minni hl. telur margt gagnrýni vert við frv. og fyrirhugaða gildistöku laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þann 1. jan. 1990. Vegur þar þungt hve vanbúið málið er og ekki síður að enn skuli ætlað að leggja skatt á nauðþurftir eins og matvæli. Því getur 2. minni hl. ekki unað og leggjum við þingkonur Kvennalistans fram brtt. um að fallið verði frá skattlagningu matvæla. Brtt. er á þskj. 333 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, og er við 1. málsl.: ,,Við 1. gr. A-liður orðist svo: 1. málsl. 1. mgr. orðist svo: Skattskyldan nær til allra vara og verðmæta, nýrra og notaðra, sbr. þó 12. gr., nema matvöru sem er undanþegin virðisaukaskatti.`` Ef sú brtt. nær ekki fram að ganga munum við þingkonur Kvennalistans leggja til að frv. verði fellt. Eins og áður hefur komið fram kom fjöldi manns til viðræðna meðan frv. var til umfjöllunar í fjh.- og viðskn. Voru þar á ferð um 50 fulltrúar ýmissa hagsmunaaðila sem kynntu erindi sín. Jafnframt bárust nefndarmönnum erindi vegna væntanlegrar gildistöku virðisaukaskatts frá fjölda annarra hagsmunaaðila. Ríkisskattstjóri, fulltrúar frá fjmrn. og frá Ríkisendurskoðun sátu síðan fundi nefndarinnar og veittu nefndarmönnum og gestum nefndarinnar þær upplýsingar sem þeir gátu veitt og óskað var eftir. Það kom fram hjá nær öllum gestum nefndarinnar að þeim þótti undirbúningur málsins ónógur fyrir þá viðamiklu skattkerfisbreytingu sem í vændum er. Gilti þá einu hvort menn aðhyllast virðisaukaskattinn eða ekki. Það er ljóst að þekkingu á framkvæmd virðisaukaskatts er mjög ábótavant meðal þeirra u.þ.b. 25 þúsund aðila sem verða skattskyldir um áramótin og á það ekki síst við um smærri fyrirtæki og einyrkja. Stærri fyrirtækin hafa eins og aðrir beðið eftir síðbúnum ákvörðunum stjórnvalda og eru almennt ekki farin að breyta t.d. tölvukerfum og forritum sínum í samræmi við gildistökuna en óvissan hefur tafið framkvæmdirnar mjög. Það er reyndar ámælisvert að tefja flóknar og viðamiklar kerfisbreytingar með pólitískri togstreitu um veigamikla þætti en steypa þeim síðan yfir þjóðina í tímaþröng. Og segja má að vantrauststillagan, sem flutt var hér í þinginu nú á dögunum, hafi e.t.v. verið sá hvati sem þessi ríkisstjórn þurfti til þess að koma sér að því að taka ákvörðun í málinu, þó ekki væri nema til að ákveða skattprósentuna. Það kom fram á fundum nefndarinnar að þekkingu margra þeirra sem kallaðir munu til ráðgjafar og leiðbeiningar, má þar t.d. nefna ýmsar stéttir eins og lögfræðinga og endurskoðendur þó að flestir séu reyndar farnir að undirbúa sig, er almennt einnig ábótavant. Það hefur í raun ekki tekist, að mati flestra sem við töluðum við, að miðla upplýsingum nema að mjög takmörkuðu leyti þrátt fyrir þá rúmlega 70 fundi, eða hvað þeir voru margir sem hæstv. ráðherra gat um að haldnir hefðu verið á vegum ráðuneytisins. Og þrátt fyrir mikið annríki starfsmanna hans, sem ég efa ekki að hafa allir lagt sig fram eftir bestu getu um að fræða menn, er þetta svo viðamikið verk að það verður ekki unnið á nokkrum vikum. Nú eru reyndar aðeins rétt rúmar tvær vikur til gildistöku laganna og enn eru reglugerðir ekki fullfrágengnar eins og komið hefur fram hér í umræðunum. T.d. vantar enn tölur í reglugerð um endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna matvöru sem er endurgreidd að hluta. Margt er einnig óljóst um áhrif þessarar kerfisbreytingar, t.d. á verðlag og þróun niðurgreiðslna búvara á næsta ári, og urmull er enn af óskilgreindum markatilvikum sem varða rétt og stöðu fólks og jafnvel heilla greina gagnvart skattheimtunni. Það má sem dæmi taka dansinn sem nefndur var hér áðan. Til nefndarinnar komu fulltrúar frá Dansráði Íslands en dansinn er einmitt dæmi um það hversu oft er erfitt að finna mörkin og skilgreina. Ég skil vel vanda þeirra sem þurfa að gera það, en hins vegar er slíkt eitthvað sem þarf að eiga sér stað mun fyrr en það hefur gerst. List er undanþegin virðisaukaskatti að vissu marki, og er það vel, í frv. sem hér er til umræðu. Og það má segja að dansinn sé list, en hann er samt ekki undanþeginn. Íþróttir eru undanþegnar í þessu frv., t.d. almenningsíþróttir, og vissulega ber að lofa það, en segja má að dansinn sé einnig íþrótt en samt er hann ekki undanþeginn. Heilsuræktarstöðvar, líkamsrækt er undanþegin og vissulega er dansinn líka heilsurækt en samt er hann ekki undanþeginn. Þessi iðkun fellur því og verður utanveltu við það undanþágukerfi sem sett hefur verið upp, einungis á þeim forsendum að Dansráð Íslands er ekki meðlimur í Íþróttasambandi Íslands, hefur ekki kosið að vera það. Þetta er dæmi um skilgreiningarvandann sem embættismenn og aðrir standa frammi fyrir og hafa haft mjög nauman tíma til að afgreiða. Annað dæmi sem taka má er t.d. um endurgreiðslu virðisaukaskatts í sambandi við mötuneyti sem var minnst á áðan, mötuneyti sem rekin eru á vegum vinnuveitenda. Ég tek líka dæmi af lögfræðiþjónustunni. Henni hefur ekki enn verið sinnt þó að ég hafi ástæðu til að ætla að það sé í athugun. Það hefur komið fram í máli manna hér áður að aðrar þjóðir, Norðurlandaþjóðirnar, hafa t.d. við upptöku virðisaukaskatts tryggt það að almenningur eigi aðgang að ódýrari lögfræðiþjónustu fyrir algengustu mál sem fólk þarf að reka fyrir rétti eða leita til lögfræðinga út af. Má sem dæmi nefna að Norðmenn hafa valið þá leið að undanþiggja lögfræðinga algjörlega virðisaukaskatti af þessum sökum. Danir leggja ákveðið fé til hliðar fyrir algeng mál, þ.e. til að kosta rekstur algengra mála í gegnum réttarhjálp sem kölluð er, svo að tryggja megi þessi grundvallarmannréttindi fyrir þá sem eru efnalitlir. Svíar hafa stofnað félagslegar lögfræðistofur þar sem ríkisstarfsmenn hafa unnið að þessum málefnum. Ég tel brýna nauðsyn bera til þess að skilgreina einmitt hvernig á að gefa fólki kost á ódýrari lögfræðiþjónustu fyrir öll algeng mál, sérstaklega þegar um efnalítið fólk er að ræða. Það er óhætt að segja að í þessu máli séu margir lausir endar og ótal spurningum enn ósvarað þó að ég hafi aðeins tekið hér fáein dæmi. En það er líka mikilvægt að tekið verði tillit til þess hve vanbúinn þorri manna er til að mæta virðisaukaskattskerfinu en refsiákvæði þess eru nokkuð ströng og lögð til herðing á þeim í frv., þau gefa lítið svigrúm. Það er því nauðsynlegt að leiðbeina mönnum fremur en að refsa þeim meðan byrjunarerfiðleikar eru mestir eða fresta beinlínis refsiákvæðum um nokkra mánuði. Reyndar væri ekki heldur vanþörf á að fresta málinu öllu. Ég vík nú næst að skattlagningu matvæla. Í frv. eru einungis lagðar til mjög takmarkaðar breytingar á skattlagningu matvæla sem er alvarlegur galli laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Matarskatturinn kemur daglega niður á öllum Íslendingum og verst auðvitað á þeim lægst launuðu. Það er margvitað og margumrætt. En ég vil beina athyglinni að ferðamálunum, sem hér var minnst á áðan, því að ríkisstjórninni hefur einmitt tekist að fæla erlenda ferðamenn frá landinu eða gera þeim erfiðara um vik vegna hins háa matvælaverðs. Ég hef sjálf heyrt um það kvartað og mér hefur borist það til eyrna sérstaklega frá þeim sem sinna ferðamönnum að þeim þyki matur óheyrilega dýr á Íslandi. Þetta hefur einmitt komið sér mjög illa fyrir þá sem stunda veitingarekstur. Það heyrðum við líka á fundum nefndarinnar. Það er lagt til að endurgreiða skuli hluta virðisaukaskatts af nokkrum tegundum matvæla, þ.e. neyslumjólk, dilkakjöti, neyslufiski og fersku innlendu grænmeti þannig að skattgreiðslur verði sem næst 14% í stað 24,5%. Endurgreiðslur á svo að fjármagna með um 900 millj. kr. á næsta ári. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: Í athugasemdum með frv. er talað um að reikna megi með að til þessa þurfi um 1000 millj. kr. á heilu ári. Hins vegar er jafnframt sagt í frv. að á næsta ári verði varið 900 millj. kr. Hvernig má það vera að hæstv. ráðherra reikni með lægri tölu fyrsta árið en síðar kunni að verða? Ég fæ það ekki alveg til að ganga upp og vil beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra. Ég vona að hann stingi þessu bak við eyrað því að hann virðist ekki skrifa það hjá sér. Jafnvel ígildi 14% virðisaukaskatts er hærri skattlagning á matvæli en gerist hjá allflestum ríkjum Evrópubandalagsins. Og ég vil einmitt vegna þess sem hér hefur verið rætt áður telja upp skattprósentu á matvæli í þessum helstu löndum Evrópubandalagsins. Það er þá fyrst að nefna að í Belgíu eru nokkur skattþrep og hæsta skattþrepið er 25%, en matvörur eru með 6% virðisaukaskatt. Í Danmörku þar er skattprósentan 22% og matvæli eru skráð með 22% virðisaukaskatti, en vera kann að þar gangi niðurgreiðslur til þess að lækka matvæli eins og minnst var á hér áðan. Í Vestur-Þýskalandi er hæsta skattprósentan 14% en 7% á matvælum. Á Spáni er hún hæst 12% en 6% á matvælum. Í Frakklandi er hún hæst 28% en 5,5% á matvæli. Í Grikklandi er hún hæst 36% og 6% á matvæli. Á Írlandi er hún 25% hæst og ýmist engin eða 25% á matvæli og fer það eftir tegundum. Á Ítalíu eru nokkuð mörg skattþrep, hæst 38% en 4--9% á matvælum. Í Lúxemborg er hæst skattprósenta 12 en 3 eða 6% á matvælum. Í Hollandi er hæst skattprósenta 18,5 og 6% á matvælum. Í Portúgal er hæst skattprósenta 30% en ýmist engin eða 8% á matvælum. Og í Bretlandi er hæst skattprósenta 15 en engin á matvælum. Það eru því Danmörk og Írland sem hafa hæsta skattprósentu en hafa jafnframt niðurgreiðslur eða enga skattprósentu á sumum matvælum. Öll hin löndin hafa ýmist enga eða mun lægri skattprósentu á matvæli. Ég bið menn að íhuga þetta vandlega þegar verið er að taka jafnafdrifaríkar og hættulegar ákvarðanir, að mínu mati, um að skattleggja matvæli hér á landi. Hér leggst þessi skattprósenta nefnilega á matvælaverð sem er hærra en í flestum nágrannalöndum okkar. Kaupmáttarskerðingin hefur orðið talsverð á sl. ári eða allt að 13--14% og endurgreiðslurnar eru aðeins, og ég legg áherslu á það, af nokkrum tegundum matvæla. Aðrar bera fullan skatt eða 24,5% án tillits til hollustu. Má þar t.d. nefna ávexti og kornmat en vænta má að brauð sé stærri hluti en dilkakjöt af neyslu þeirra sem hafa lægri tekjur og því má gagnrýna þá neyslusamsetningu sem valin hefur verið til undanþágu. Sýna þessi dæmi hve fáránlegt er að velja úr vissar matartegundir til undanþágu en sleppa öðrum. Einnig má gagnrýna þá pólitísku neyslustýringu sem mismunar tegundum kjöts með skattlagningu eins og hér er lagt til. Slíkt getur orðið hvati að kröfum um innflutning á vissum landbúnaðarafurðum, t.d. kjúklingum og svínakjöti, til að lækka vöruverð, sérlega þegar kaupmáttarskerðing blasir við öllum almenningi. Það býður hættunni heim fyrir íslenskan landbúnað að opna þessa gátt og gæti leitt til innflutnings á fleiri landbúnaðarvörum. Spáð hefur verið verðlækkun á matvörum í janúar, jafnvel fram í febrúar, í kjölfar endurgreiðslu virðisaukaskatts. Hins vegar má búast við a.m.k. 5--6% hækkun á búvörum, umfram verðlag, vegna lækkunar niðurgreiðslna um 550 millj. á næsta ári. Þróun verðbólgu og margir aðrir óvissuþættir geta svo orðið þess valdandi að þær 900 millj. kr. sem ætlaðar eru í endurgreiðslur nægi ekki á næsta ári, jafnvel heldur ekki þó að þær yrðu 1000 millj. Allt er einnig óljóst um feril niðurgreiðslna á næsta ári og fengust engar áreiðanlegar upplýsingar um það í nefndinni, ekki síst vegna þess að ekki liggja fyrir ákvarðanir stjórnvalda í þessum efnum og öll þróun verðlags mjög óviss. Því er ógerningur að segja nokkuð til um þróun matvælaverðs. Er þess skemmst að minnast að sú niðurgreiðsla sem ákveðin var á söluskatti af fiski hefur alls ekki haldist að raunvirði. Þegar núv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, var fjmrh. flutti hann frv. til laga um virðisaukaskatt og þá undir slagorðinu ,,einfalt, réttlátt og skilvirkt``. Sú aðferð sem hér er lögð til við skattlagningu og endurgreiðslu hluta skatts af matvælum er ekkert af þessu þrennu. Hún er hvorki einföld, réttlát né skilvirk og má búast við að endurgreiðslur skili sér alls ekki sem skyldi. Mun einfaldara, miklu réttlátara og sýnu skilvirkara væri að sleppa alveg skattlagningu matvæla. Afnám matarskattsins mundi skila sér til ríkissjóðs vegna annarrar neyslu. Það mundi líka létta verulega á heimilum landsins og skila sér þannig á jákvæðan hátt út í þjóðfélagið. Ég hlýt að leggja enn og aftur áherslu á að neysla matvæla er einn stærsti kostnaðarliður efnalítilla og barnmargra fjölskyldna og því í eðli sínu óréttlátur skattur eins og svokallaðir flatir skattar jafnan eru. Hæstv. fjmrh. má ekki gleyma því að það er ekki hægt að skattleggja hundraðshöfðingjann til jafns við ekkjuna. Það verður ævinlega að taka tillit til aðstæðna. Þetta er grundvallaratriði og einmitt þess vegna gengur skattur á matvæli ekki upp. Óhætt er að segja að mikil óvissa ríki í raun um heildaráhrif virðisaukaskatts á verðlag þó að ýmsir útreikningar bendi til hreinna lækkunaráhrifa á ákveðnum þáttum. Ekki er víst að þeir verði hemill á verðhækkanir að því marki sem menn áætla. Heildaráhrifin geta því allt eins orðið almennar verðhækkanir, en það hefur einmitt verið reynsla annarra þjóða sem taka upp virðisaukaskatt. Því er t.d. spáð að aukin fjárbinding fyrirtækja í verslun og iðnaði vegna skorts á gjaldfresti við innflutning (t.d. í tolli) muni leiða til hærra vöruverðs, a.m.k. um 2%, og er það viðurkennt bæði af fulltrúum verslunar og iðnaðar og einnig af fulltrúum fjmrn. En sumir spá jafnvel meiri hækkun, allt að 4%, og er ekki laust við að nokkurs kvíða gæti jafnvel og ekki síður hjá þeim sem mest hafa unnið að undirbúningi frv. Ríkisendurskoðun lét í ljós eftirfarandi álit á endurgreiðslu virðisaukaskatts af nokkrum tegundum matvæla sem ég vil vitna til, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hér er ekki um sérstakt skattþrep að ræða að mati Ríkisendurskoðunar og er slíku reyndar hvergi haldið fram í frv. sjálfu. Endurgreiðslan er í eðli sínu skyldari niðurgreiðslu en sérstöku skattþrepi eða hefðbundinni skattundanþágu. Því verður að mati Ríkisendurskoðunar ekki hjá því komist að kveða með einhverjum hætti á um endurgreiðsluna í fjárlögum nái frv. fram að ganga. Í þessu sambandi sýnist tvennt koma til greina. Annars vegar að greina frá endurgreiðslunni í tekjuhlið fjárlaganna, þ.e. með því að sýna hana sem tiltekna fjárhæð, er dregst frá heildartekjum af skattinum, eða hins vegar að mæla fyrir um endurgreiðsluna á útgjaldahlið fjárlaga með líkum hætti og niðurgreiðslur en sérstaklega tilgreinda þó.`` Og fulltrúi Ríkisendurskoðunar segir áfram, og ég vitna: ,,Hvernig svo sem framsetningu þessa liðar í fjárlögum yrði háttað er að mati Ríkisendurskoðunar engu að síður ljóst að stjórnvöld gætu ekki án lagabreytinga (verði frv. að lögum) vikist undan því að gera grein fyrir þessum fjárútlátum í fjárlögum með einhverjum hætti og endurgreiða skattinn í samræmi við raunverulega sölu á umræddri matvöru á því stigi þar sem endurgreiðslan fer fram.`` Þykir 2. minni hl. mikilvægt að þessi athugasemd verði tekin til greina af hálfu ríkisstjórnarinnar ef frv. verður samþykkt. Í frv. er lagt til að sala bóka á íslenskri tungu, jafnt frumsaminna sem þýddra, verði undanþegin virðisaukaskatti. Er það vel og geta þingkonur Kvennalistans stutt þá tillögu enda í samræmi við brtt. sem við fluttum við frv. til laga um virðisaukaskatt vorið 1988. Þá er sá galli á gjöf Njarðar að þessu ágæta ákvæði er ekki ætlað að taka gildi fyrr en 16. nóv. 1990. Það kemur illa niður á námsfólki sem þarf að kaupa námsbækur sínar í september eins og margoft hefur komið fram. Að vísu má endurnýta sumar bækur og lána og kaupa á skiptimarkaði. Hins vegar er þó ávallt tekið upp nýtt námsefni og nokkuð ört þannig að hætt er við því að margir nemendur og einkum þá þeir efnaminni bíði með bókakaup þar til eftir miðjan nóvember. 2. minni hl. telur að slíkt muni spilla námi skólafólks og leggur því fram brtt. um að flýta þessu ákvæði fram til 1. sept. 1990. Samkvæmt grófum áætlunum frá fulltrúum fjmrn. má ætla að tap ríkissjóðs vegna þessarar skattheimtu, þ.e. að flýta ákvæðinu fram til 1. sept., verði í mesta lagi 40--50 millj. kr. þó að það sé allsendis óvíst því að ekki liggja fyrir neinar ákveðnar tölur um það hverju þetta nemi í raun á þessum ákveðnu mánuðum. Hins vegar eykst bóksala mjög þegar nær dregur jólum. En við munum draga þessa brtt., eins og aðrar, aftur til 3. umr. í þeirri von að hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin íhugi vandlega hvort hún getur ekki komið til móts við þessar hógværu kröfur og sýnt þann skilning að flýta ákvæðinu þannig að skatturinn falli úr gildi 1. sept. 1990. Í lögum nr. 50/1988 er skatthlutfall virðisaukaskatts 22%. Því er óspart haldið fram að hlutfallið hafi lækkað með þessu frv. þar sem það er 24,5% eins og komið hefur fram. Sannleikurinn er hins vegar sá að hlutfallið hefur í raun hækkað miðað við þann virðisaukaskatt sem samþykktur var og því skulum við ekki gleyma. Þetta skatthlutfall er enn með því hæsta sem gerist meðal Evrópubandalagsþjóða eins og glögglega mátti sjá af þeim tölum sem ég las upp hér áðan. Það er hætta á því að hár virðisaukaskattur leiði til skattsvika og neðanjarðarstarfsemi eða svartrar vinnu eins og hún hefur verið kölluð á slangurmáli. Bentu mjög margir gestir nefndarinnar einmitt á mörg tilvik þar sem bein líkindi væru fyrir því að ákveðin starfsemi mundi færast yfir á svartan markað og yrði þannig svikin undan skatti og er hæstv. fjmrh. örugglega enginn akkur eða ávinningur í því. Þess vegna væri auðvitað mun skynsamlegra að setja viðunandi reglur sem tryggðu það að skattur skilaði sér og mönnum væri gert viðunandi að vinna sín verk á heiðarlegan hátt. Það hefur einnig komið fram að sú aðferð að nota kostnaðarverð en ekki söluverð bygginga sem skattstofn gerir framkvæmd virðisaukaskatts í byggingariðnaði mjög flókna og stundum nær óframkvæmanlega. Er það ekki síst þegar miðað er við þann stutta tíma sem gefist hefur til undirbúnings þessa máls. Er talið mun skynsamlegra að miða skattstofninn við söluverð húsbygginga en kostnaðarverð. Óljós mörk og skilgreiningar á því hvað er viðhald eða viðgerð og hvað eru endurbætur á húsi munu síðan leiða til vanda sem erfitt er að sjá fyrir endann á. Endurbætur má endurgreiða en viðhald hins vegar ekki samkvæmt þeim reglum sem settar hafa verið. Þó fást endurbætur ekki greiddar nema kostnaður vegna vinnu við þær nemi 7% af fasteignamati, og ég legg áherslu á að hér er einungis um vinnukostnað að ræða. Algengt fasteignamat einbýlishúsa á Reykjavíkursvæðinu var okkur gefið upp í nefndinni af fulltrúa fjmrn. að væri 9--10 millj. og er fátítt að fólk geri við hús sín fyrir fjárhæðir sem samsvara um það bil 500--700 þús. kr. Það eru því í raun fáir sem geta nýtt sér þessar endurgreiðslur en því er spáð að viðgerðarstarfsemi verði einmitt ein þeirra atvinnugreina sem verða reknar út í svokallaða svarta vinnu eða svartan markað. Það er einnig hætt við því að svo lítið verði endurgreitt samkvæmt þessari aðferð að það mundi leiða til hækkunar framfærsluvísitölunnar þar sem ekki væri hægt að taka tillit til þessarar endurgreiðslu við úteikning hennar, en þessi atriði koma einmitt inn í útreikning framfærsluvísitölunnar, og þá stuðlar þetta að sjálfsögðu að hækkuðu verði. Því er nauðsynlegt að lækka þessa viðmiðun verulega, t.d. í allt að 3% af fasteignamati. Það er einnig nauðsynlegt að endurgreiða vinnu manna við viðgerðir eða viðhald húseigna til að koma í veg fyrir skattsvikin og flytur einmitt 1. minni hl. brtt. þess efnis. Margir eru mjög ósáttir við ákvæðið um skuldajöfnun sem felur það í sér að sá sem skuldar ríkissjóði opinber gjöld eða skatta fær ekki endurgreiðslu virðisaukaskatts. Óánægjan er einkum sprottin af því að það eru mörg dæmi þess að ríkissjóður eða ríkisstofnun skuldi fyrirtæki mun hærri upphæð eða dragi greiðslu til fyrirtækis á mun hærri upphæð en viðkomandi fyrirtæki sjálft skuldar ríkinu. Fyrirtækið á þó ekki kost á að skuldajafna skatta sína og fær yfirleitt heldur ekki greidda dráttarvexti þó að því beri að greiða ríkinu dráttarvexti. Þetta þykir mönnum að sjálfsögðu óréttlátt og telur 2. minni hl. að á þessum vanda þurfi að finna sanngjarna lausn. Því flytjum við þingkonur Kvennalistans brtt. þess efnis að í stað þess að skuldajafna skuli, eins og segir í frv., sé heimilt að skuldajafna, enda eigi viðkomandi fyrirtæki ekki á sama tíma kröfur á ríkissjóð fyrir seldar vörur eða þjónustu. Það mætti einnig í þessu sambandi víkja að vanda lánsviðskipta af ýmsu tagi sem eru mjög algeng hérlendis og geta valdið alvarlegri keðjuverkun fyrir atvinnu manna víðs vegar. Nægir að nefna dæmið um loðdýraeldhúsið sem hv. 2. þm. Norðurl. e. tók. Þetta er lykilatriði fyrir loðdýraræktina, að búin geti fengið reglubundið og tryggilega fóður frá svokölluðum loðdýraeldhúsum. Ef þessi eldhús geta ekki staðið í skilum með sínar greiðslur jafnvel þó svo að viðkomandi loðdýrabú geri það geta hrunið mjög mörg loðdýrabú einmitt vegna skulda óviðkomandi aðila eins og þessa loðdýraeldhúss. Það er mjög mikilvægt að líta á málin einmitt í þessu samhengi þegar ákveðnar eru reglur um refsiákvæði og hvernig eigi að taka á vanda eins og þessum þar sem keðjuverkun getur orðið. Einnig má vísa til þess sem kom fram í máli frsm. 1. minni hl., hv. 2. þm. Norðurl. e., um olíukaup útgerðarmanna og um skil sláturleyfishafa til bænda. Þetta eru sambærileg dæmi. Síðan vík ég að atriði sem varðar aukna skattheimtu á sveitarfélög og einnig hefur verið minnst á. Það sem kynnt var fyrir sveitarfélögum á sínum tíma sem skattkerfisbreyting, og þá á ég við virðisaukaskattinn, hefur nú snúist upp í beinan tekjuskatt á sveitarfélögin í þeim mæli sem forsvarsmenn þeirra áttu ekki von á. Þegar fjallað var um tekjustofna sveitarfélaga í nefnd í tengslum við breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga var ljóst að breytt verkaskipting mundi koma fjárhagslega verst niður á minni sveitarfélögum og var því leitað að leiðum til úrbóta fyrir þau. Ekki virðist þó hafa verið gætt samræmingar við þá skattkerfisbreytingu sem einnig var í undirbúningi, virðisaukaskattinn. Málin virðast beinlínis hafa verið hugsuð og framkvæmd í ólíkum hólfum innan Stjórnarráðsins þannig að forsvarsmenn fjmrn., sem sátu fundi nefndarinnar, treystu sér ekki til að svara um áhrif verkaskiptingarfrv. og sérstaklega áhrif á tekjustofna sveitarfélaga. Það er vissulega mjög ámælisvert að svona veigamiklar kerfisbreytingar skuli vera unnar af aðskildum aðilum án samræmingar, án vitneskju um gerðir hvers annars. Síðan bitnar þetta á almenningi, á sveitarfélögum sem ósamræmdar aðgerðir og leiðir til mun þyngri byrða en þyrfti að vera, einmitt vegna þess að samræmis hefur ekki verið gætt. Vil ég þá víkja að því sem stjórnvöld hafa á undanförnum árum gert sig sek um æ ofan í æ. Það er að beita stjórnvaldsaðgerðum og oft víðtækum kerfisbreytingum sem í sífellu raska áformum almennings og fyrirtækja eða stofnana. Allar áætlanir breytast, þær sem þegar hafa verið gerðar innan þekktra ramma efnahagslegrar getu sem menn hafa sannanlega miðað við, reglur og lög hins opinbera sem þá gilda. Síðan er reglum og lögum sífellt breytt en óstöðugleikinn og óvissan kippa grundvellinum undan framkvæmdum manna. Þetta er mjög alvarlegt og hefur leitt til þess að einstaklingar sem áður töldu sig ábyrga fyrir sínum málum standa uppi sem óskilamenn og heilu fjölskyldurnar bíða bæði fjárhagslegt og félagslegt tjón. Jafnvel heilu byggðarlögin. Það má segja að reiknimeistarar og stjórnmálamenn séu sífellt að gera stórfelldar tilraunir á síðustu árum þar sem manneskjur eru í raun viðfangsefni eða tilraunadýr. Það versta er að mennirnir virðast ekki læra af reynslunni heldur ana þeir út í næstu kerfisbreytingu þótt undirbúningur sé takmarkaður og áhrif ófyrirséð. Þetta er einmitt dæmigert mál sem við ræðum hér nú og gæti hentað þeirri mynd sem ég hef dregið upp. Varðandi sveitarfélögin kemur einmitt í ljós að sá ávinningur sem talinn var mikilvægur fyrir sveitarfélögin þegar verkaskiptafrv. var samþykkt og þau áttu að njóta af því nýja fyrirkomulagi og nýjum lögum um tekjustofna verður í raun mun minni en gert var ráð fyrir og minnstur fyrir smærri sveitarfélögin. Samband ísl. sveitarfélaga áætlar nú allt að 900 millj. kr. í hækkun á rekstri sveitarfélaganna á næsta ári vegna áhrifa virðisaukaskattsins. Um 15 ára reynsla Dana af því að skattleggja sveitarfélögin hefur leitt til þess að lögum þeirra um virðisaukaskatt hefur nú verið breytt þannig að lögbundin skylduverkefni sveitarfélaga eru undanþegin skatti. Þetta kom fram á fundi nefndarinnar í morgun. Að þessu þarf að huga og ég vil brýna það fyrir hæstv. fjmrh. að alveg ástæðulaust er fyrir okkur að endurtaka, að endurtaka í sífellu mistök og bitra reynslu annarra. Hér voru til umræðu í fyrra lög um málefni aldraðra. Þar kom í ljós að Íslendingar voru 10, 15, 20 árum á eftir nágrannaþjóðum sínum í stefnumörkun um málefni aldraðra. Við höfum leikið okkur að því að gera sömu skyssurnar og sömu mistökin og aðrir hafa gert á undan okkur, en hefðum þó haft nægan tíma til að læra af þeim. Ekki til að apa eftir þeim vitleysurnar óbrenglaðar heldur einmitt til að stytta okkur leið og varast að falla í sömu gryfjur en aðlaga reynslu annarra að okkar aðstæðum. Ég vil nú víkja aðeins að þeim brtt. sem meiri hl. bar fram og vil í stuttu máli segja að þær eru allar til bóta og er ánægjulegt að sjá að þær skuli hér bornar fram. 1. brtt., um að bæta íslenskum kvikmyndum við þá liði sem teljast til undanþágu og varða listir og menningu, er auðvelt fyrir kvennalistakonur að styðja. Það er einmitt eitt af því sem við settum á okkar undanþágulista þegar virðisaukaskattur var hér til umræðu. Gild rök liggja til þeirra brtt. sem hér eru gerðar og komu þau fram í nefndinni og hafa þegar verið skýrð. Það fór ekki mikið fyrir sannfæringu um gildi virðisaukaskatts hjá hv. formanni fjh.- og viðskn. þegar hann mælti fyrir nál. meiri hl. fyrr í dag. Hann notaði drýgstan hluta tíma síns í ræðustólnum til að lýsa hinum fjölmörgu óvissuþáttum sem uppi eru um áhrif virðisaukaskatts, bæði á efnahagslífið og á almennt verðlag, ekki síst matvæli. En það hlýtur að vera stærsta áhyggjuefni allra í raun, hvernig svo sem þeir gylla, fegra og láta. Í máli hans kom m.a. fram að þær endurgreiðslur sem ætlaðar eru til að lækka verð á nokkrum tegundum matvæla munu e.t.v. alls ekki skila sér sem lækkun til neytandans, eins og ég hef einmitt bent á hér í mínu máli. Jafnframt gat hann þess að mesta óvissan ríkti þó um annað vöruverð, þ.e. á innfluttum matvælum. Hann minntist á að Verslunarráð Íslands hefði reiknað út að ríkissjóður hagnaðist um 1,2 milljarða á meðan hagdeild fjmrn. metur sína útreikninga svo að ríkissjóður tapi 500 millj. við gildistöku virðisaukaskatts. Taldi hv. formaður útreikninga Verslunarráðs byggjast á bjartsýni en hagdeildarinnar á svartsýni. Segir þetta e.t.v. eitthvað um grundvöll útreikninga hæstv. ríkisstjórnar? Eru þeir byggðir á --- við getum sagt huglægum gildum og hugtökum eins og svartsýni? Ég verð að segja að mér blöskrar oft, ekki bara í þessu máli heldur í mjög mörgum öðrum málum og vík ég þá ekki máli mínu til neinna einstakra þingmanna heldur til löggjafarsamkundunnar allrar, mér blöskrar oft hve metnaður löggjafans er stundum óskaplega lítill. Stjórnarþingmenn láta hafa sig í að vera handbendi fyrir framkvæmdarvaldið. Þetta gerist ár eftir ár. Stjórnarliðar hverrar stjórnarinnar á fætur annarrar hlaupa eins og snatar á eftir fjárhópi við að reka mál ríkisstjórnarinnar og jafnvel embættismanna gagnrýnilaust gegnum þingið og virðast oft engin takmörk fyrir því hvað mál mega vera gölluð og vanbúin. Allt skal það í gegn. Að þessu hefur margoft verið fundið og þetta hefur margoft verið gagnrýnt, ekki síst vegna biturrar reynslu, vegna þeirrar reynslu að málin eru svo vanbúin að meiri hluti sumars fer í að reyna að hnýta lausa enda. Jafnvel þó að þeirra bíði það hlutskipti að lenda í einhvers konar milliþinganefnd er ekki almennilega unnið að þeim yfir sumartímann fram að næsta þingi eins og reyndin hefur orðið á um þetta mál. Það er svo vanbúið að jafnvel þeir sem eru að reyna að hrinda því í framkvæmd bera einna stærstan kvíða fyrir áhrifum þess á þjóðlífið og gera sér grein fyrir því að áhrifin eru í raun byggð á spám sem enginn veit hvort munu standast. Kvennalistakonur voru aldrei þeirrar skoðunar að kostir virðisaukaskatts væru fleiri eða stærri en gallar hans fyrir svo fámenna þjóð sem Íslendinga og greiddu þess vegna atkvæði gegn honum. Engar nýjar forsendur hafa komið fram til að breyta þeirri afstöðu. Honum fylgir meiri skriffinnska. Hann býður upp á dýrara og mun flóknara skattheimtukerfi þannig að ársverkum embættismanna og almennings fjölgar verulega vegna skattheimtunnar. Langt er frá að þetta kerfi bjóði upp á verulega bætt skattskil, heldur eru mörg dæmi nú þegar augljós og eflaust mun fleiri hulin þar sem beinar líkur eru á svokallaðri svartri atvinnustarfsemi. Ekki verður séð að kostirnir, sem m.a. felast vissulega í styrkingu útflutningsatvinnuveganna og ber síst að vanmeta, vegi þyngra, einkum þegar litið er til alvarlegasta og stærsta galla laganna um virðisaukaskatt sem er matarskatturinn illræmdi. En hann er í raun enn til staðar þótt smávægilegar breytingar hafi verið gerðar til að milda hann. Við þingkonur Kvennalistans teljum það hættulegt fyrir afkomu hinna tekjuminni í þjóðfélaginu hve margir virðast hafa misst þrek sitt til andstöðu við þennan skatt og látið yfir sig ganga fremur en sætt sig við þessa óréttlátu skattheimtu af nauðþurftum. Samtök launþega lýsa sig þó enn andvíg matarskattinum og kvennalistakonur hafa aldrei hvikað frá andstöðu sinni við þessa skattheimtuleið. Henni ber að mótmæla og vísa á bug. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Eyjólfur Konráð Jónsson Herra forseti. Ég fer ekki dult með það að mig hefði langað til að halda svolitla ræðu og skiptast á skoðunum við hæstv. fjmrh. Við höfðum raunar gert um það ,,gentlemen's agreement``, svo maður noti nú það breska orðatiltæki, að við ræddum almennt nokkuð um skattamál og efnahagsmál við þessa umræðu en ég léti það vera við hina fyrstu. Nú er hins vegar þannig umhorfs í þingstörfunum að menn hafa komið sér saman um að reyna að lengja ekki umræður úr hófi. Í þessum tilraunum til að hindra að þing þurfi að vera hér milli jóla og nýárs og kannski strax aftur í byrjun janúar, sem ég held nú að engum sé hollt, hvorki þingmönnum né öðrum, þá yrði þessari umræðu og hinni 3. kannski lokið nú í kvöld. Og ekki ætla ég að verða til að spilla fyrir því samkomulagi ef ekkert óvænt kemur upp á. Mergurinn málsins er sá að nú er verið að leggja á þjóðina langhæstu skatta í hennar sögu. Það líður ekki sá dagur að ekki komi fram eitthvert nýtt skattheimtufrv. og skal ég ekki fara að rekja þau öllsömul. Það er verið, eins og ég sagði, að leggja á langhæstu skatta í sögunni. Á sama tíma er ljóst að fjárlagahalli er meiri og verður meiri á næsta ári, enn þá meiri en á þessu og sá langmesti í sögunni. Það er sem sagt óstjórn á óstjórn ofan og má færa að því sterk rök að einmitt skattheimtan valdi því að ríkissjóðshalli fari vaxandi. Ég skil eiginlega ekki þá menn sem ekki geta komið auga á það að ef ríkissjóður á að geta haft varanlegar tekjur og tekjur í raunpeningum, alvörukrónum, eða kannski væri bara komin einhver allt önnur mynt sem gjarnan mætti þá heita merkur og aurar, til þess að ríkið geti til langframa haft slíkar tekjur sem því nægir, þá verður auðvitað að vera einhver sem getur borgað þær, borgað skattana. Og það er ekki til annarra að leita í skattheimtunni en til einstaklinganna og fyrirtækjanna. Þegar einstaklingarnir verða ýmist atvinnulausir eða kjör þeirra eru skert svo gífurlega að þeir geta hvorki borgað tekjuskatta né verulega neysluskatta, af því að þeir hafa ekki kaupgetu til þess að kaupa þær vörur sem eru hærra skattlagðar en í flestum löndum öðrum, endar þetta auðvitað með skelfingu. Hæstv. fjmrh. hefur vakið athygli á því hér í þessari hv. deild að hann hafi haft töluverð afskipti af fjármálum á Alþingi á árunum 1980--1983. Það er sú stjórn sem fram að þeim tíma var versta stjórn þessa lands. Nú er önnur komin hálfu verri og hún fetar nákvæmlega í slóð hinnar fyrri. Hæstv. fjmrh. hefur ekkert lært og engu gleymt. Hann vill nákvæmlega sömu stefnu og stjórnin frá 1980--1983 fylgdi, þ.e. sífellda skattheimtu samfara gengisfellingum og óðaverðbólgu. Ég held að enginn sem eitthvað hefur fylgst með stjórnmálum sé svo glámskyggn að hann sjái ekki að nákvæmlega sama stefna er nú rekin og þá var gert. Mér er alveg sama þó að hæstv. fjmrh. tali á meðan ég segi þetta því hann veit þetta allt saman. Ég hef sagt honum þetta svo oft og hann er ekki svo treggáfaður að hann sé ekki byrjaður að skilja. Engu að síður lætur hann leiðast til að fara nákvæmlega þá göngu sem hann markaði hér fyrir nærri því áratug. Afleiðingin er auðvitað ein og hin sama, þ.e. áframhaldandi, vaxandi atvinnuleysi, vaxandi verðbólga, skattáþján þannig að ríkissjóðshallinn fer vaxandi ár frá ári og öll met verða slegin núna á þessu ári og einkum á því næsta. Það er yfirlýst og liggur fyrir og viðurkennt af stjórnarsinnum sjálfum að hallinn á komandi fjárlögum, á pappírunum er nú þegar orðinn alla vega 7--8 milljarðar og á eftir að tvöfaldast eftir venjunni þegar upp verður staðið. Þannig að við höfum alla vega 15 milljarða halla á næsta ári og verðbólgan verður ekki einhver 11%, hún gæti alveg eins orðið 111%. Við skulum vona að það verði ekki. Hún var 130% á tímum þeirrar stjórnar sem ég var að vitna til og þá hrökklaðist stjórnin auðvitað frá. Þessi á auðvitað eftir að hrökklast frá líka en við skulum vona að ekki þurfi 130% verðbólgu til þess. Allt blasir þetta við þeim sem vilja sjá. Þetta ætlaði ég eiginlega að ræða í nokkru máli við hæstv. fjmrh. af því að ég hef gaman af því að rökræða við hann og ég held að hann hafi stundum gaman af að tala við mig líka, en við verðum þá bara að gera það í einrúmi einhvern tíma milli jóla og nýárs af því að ég vil ekki spilla fyrir því samkomulagi sem hér hefur náðst um að hraða gangi mála. En ég verð þó að víkja aðeins að nál. okkar í 1. minni hl. og eru einkum tvö atriði þar sem nauðsynlegt er að vekja rækilega athygli á. Í fyrsta lagi kemur það ekki til greina af okkar hálfu að hækka prósentu virðisaukaskatts. Hún skal ekki að okkar mati undir nokkrum kringumstæðum, almenna prósentan, verða hærri en 22% eins og er í þeim lögum sem nú á að breyta. Skömmu áður en fyrrv. stjórn fór frá fluttum við tillögu um að matarskattur skyldi lækkaður niður í 10%. Raunar fluttum við ekki nákvæmlega þá tillögu núna vegna þess að við viljum heldur freista þess að fá samstöðu um það að flytja tillögu um 15% á matvæli og þá bara þau matvæli sem ríkisstjórnin sjálf hefur valið til þess að greiða niður eins og hún kallar það. En eins og fram kom í ræðum beggja þeirra sem hafa talað hér, bæði frá Sjálfstfl. og Samtökum um kvennalista, liggur það fyrir í útreikningum Þjóðhagsstofnunar sjálfrar að miðað við þær niðurgreiðslur sem á að verja til að lækka verð á þessum vörutegundum um 8%, eins og sagt er núna, um leið og lög þessi öðlast væntanlega gildi, muni það allt saman verða upp urið miðað við svona 12% verðbólgu á árinu. Og þá munu matvörur hækka meira en annar varningur vegna þess að þessi svokallaða ívilnun eða niðurgreiðsla, til þess að geta sannfært menn um að í rauninni séu tvö skattþrep, verður horfin, gufuð upp með öllu. Við viljum þess vegna heldur reyna að hafa áhrif á að þarna verði tekin inn ákveðin prósenta virðisaukaskatts á þessi ákveðnu matvæli þannig að það sé þó tryggt að hér sé ekki einn ganginn enn verið að blekkja menn fyrir allra augum áður en margar vikur eru liðnar því að maturinn á eftir að hækka mun meir en almennu verðlagi nemur skv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar sjálfrar. Og verði nú verðbólgan 20% eða eitthvað svoleiðis, aðeins lægri en verðbólguhraðinn hefur verið undanfarna mánuði sem er auðvitað bjartsýnisspá, þá verður maturinn hlutfallslega dýrari þegar líður á árið en hann er í dag fyrir þessa 8% lækkun. Við viljum freista þess að benda rækilega á þessa viðurkenndu staðreynd hjá öllum þeim sem reikna nú í fínu tölvunum sínum. Þeir eru sammála um þetta hvort heldur eru fulltrúar verkalýðs eða ríkisvaldsins sjálfs. Þessi tillaga er þess vegna mjög mikilvæg, einkum fyrir lágtekjufólkið sem auðvitað þarf að borða eins og við hin og oft eru nú munnarnir einmitt fleiri hjá fátækum fjölskyldum. Því miður er til fátækt á Íslandi og hefur farið vaxandi að undanförnu og er það nú ekki sæmandi út af fyrir sig, hvorki fyrir mig né aðra alþm. að yfirleitt skuli vera til fátækt á Íslandi. En hún er til og fer vaxandi og þess vegna hefði verið lágmark að tryggt hefði verið að þessi 8% lækkun yrði viðvarandi en ekki tómar blekkingar. Á þessu vek ég sérstaka athygli og í annan stað því sem segir í niðurlagi nál. okkar hv. þm. Halldórs Blöndals, með leyfi forseta, það er örstutt: ,,Því miður skortir mikið á að undirbúningur skattkerfisbreytingarinnar sé forsvaranlegur. Það hefur komið rækilega fram í viðtölum fjölmargra þeirra sem nefndin hefur rætt við, svo og í bréfum og álitsgerðum. Fyrir þá sök er lagt til að gildistöku laganna verði frestað til 1. júlí 1990. Ef sú brtt. verður felld gegn von okkar er ljóst að óhjákvæmilegt verður að sníða vankanta af löggjöfinni á vorþinginu.`` Ef stjórnin knýr fram þessa lagasetningu og tekur ekkert tillit til sjónarmiða stjórnarandstöðu eða þeirra fjölmörgu sem komið hafa á fundi hv. fjh.- og viðskn. og verið nokkuð sammála um verulega ágalla á þessari lagasetningu, og ég minnist þess nú varla að heyrst hafi að menn væru í einu og öllu samþykkir þessu og kannski er ekki von að menn séu í einu og öllu samþykkir neinum sköttum. Þeir eru allir í eðli sínu eignaupptaka, eignatilfærsla. En ég hef ekki á löngum ferli í fjh.- og viðskn. fundið aðra eins andstöðu gegn löggjöf og verið hefur á fundum nú að undanförnu, ströngum fundum. Þetta eru sem sagt þær megintillögur sem við flytjum. Ég ætla ekki að rekja einstaka liði í því sem fram kom á fundum fjh.- og viðskn. eða einstaka liði í okkar brtt. Ég hygg að það skýri sig meira og minna sjálft sem þar er sagt. En meginefnið er að við viljum freista þess að ná samkomulagi um að skattprósentan, hin almenna skattprósenta, verði ekki nema 22% og að raunverulegir skattar á matvörurnar verði ekki hærri en 15%. Eins og áður sagði verður sú lækkun að vísu nokkurn veginn sú í bili, en hverfur um leið því að matvörurnar munu hækka miklu meira, miðað við þær forsendur sem stjórnin gefur sér og það fé sem fer til niðurgreiðslna, en látið er í veðri vaka þannig að þetta mun allt gufa upp á örskömmum tíma. Ég ætla að víkja örfáum orðum að brtt. Samtaka um kvennalista og get raunar aðeins sagt að mér líst vel á þær tillögur og mun greiða þeim mitt atkvæði. Þær eru að vísu ekki margar en enn þá færri eru held ég brtt. stjórnarsinna eftir alla þá vinnu sem við höfum lagt í að kynna okkur málin. Þó er óravegur frá því að ég botni í þessu öllu saman. Það skal ég fúslega játa. Þetta er hið mesta torf og ég held að það eigi eftir að verða margir þrándar í götu þess að framkvæma þessi ósköp öll saman. En eftir að við erum búnir að skoða þetta og reyna að hafa áhrif á stjórnarsinna eru hér þrjár örlitlar brtt. frá stjórnarliðum. Þeir eru handjárnaðir algerlega í bak og fyrir. Ég veit ekki hvort þeir ættu að vera fótjárnaðir líka, alla vega eru þeir í kuðung, bæði andlegum og líkamlegum stundum. Það er ekki furða því að ekki geðjast nú öllum þingmönnum að þessu, t.d. ekki þeim sem hér er á móti mér og brosir, hv. þm. Skúla Alexanderssyni. Ég held að honum sé ekki annt um svona kerfi og alla þessa skatta.

Þetta var samþykkt í Sjálfstfl. og maður verður að búa við þetta.

Jú, jú, við skulum segja það að þetta kerfi í heild sinni hljóti að vera af hinu vonda. Ég er efins um að þetta sé nokkuð betra en söluskattur. Við vitum að Evrópuþjóðir hafa tekið upp virðisaukaskatt. Aftur á móti hafa engilsaxneskar þjóðir lengst af verið með söluskatt rétt eins og við og þannig er það í Vesturheimi og þannig var það í Bretlandi. Þegar Bretar hurfu til virðisaukaskattsins vegna Evrópusamstarfsins reyndu þeir að hafa sinn virðisaukaskatt, ef ég hef skilið það rétt, miklu nær söluskattinum gamla sem var. Það eru ekki bara þessi tvö þrep, heldur eru beinlínis matvörur og barnafatnaður og ýmislegt annað algerlega laust við alla neysluskatta þar sem við höfum hins vegar fetað í þveröfuga átt og aukið skattana á það fólk sem minnst má sín. Það er verið að auka á það núna með alveg gífurlegum hraða. Það þýðir ekkert að segja neinu fólki að lægst launaða fólkið í landinu hafi grætt á þessum skattlagningum eða sé að græða á þeim. Hver einasti maður veit að fólkið er að tapa á þessari stjórn hvern einasta, einasta dag, bæði þeir sem eru fátækir og fyrst og fremst þeir, en líka þeir sem kunna að vera ríkir þannig að sú þróun sést nú hvarvetna. En ég var búinn að lofa að stuðla að því að samkomulag gæti haldist um þessar afgreiðslur hér og ætla þess vegna ekki að fara út í almenna umræðu um efnahagsmálin frekar en ég þegar hef gert eða skattheimtuna, þá gífurlegu skattheimtu sem er nú verið að kóróna með þessu frv. Ég vil aðeins geta þess hér að fram hefur komið brtt. við 1. mgr. 20. gr. laganna sem er tæknilegs eðlis og hefur verið rædd skv. ósk hv. þm. Halldórs Blöndals við starfsmenn ríkisskattstjóra og raunar haft samband við endurskoðendur líka. En það eru auðvitað mörg tæknileg atriði sem verða erfið í framkvæmd og það hefði orðið jafnt hvaða stjórn sem hefði verið. Ég geri mér það alveg ljóst að svona mikil breyting hlýtur að verða mjög erfið í framkvæmd fyrstu vikur og mánuði alla vega. Ríkisskattstjóri hefur ekkert farið dult með það í yfirnefndinni og það er þakkarvert að þar munu hans starfsmenn verða fyrst og fremst leiðbeinendur næstu vikur og mánuði en ekki með refsivönd á lofti. Þeir munu líka reyna að skera úr vafaatriðum mjög fljótt með úrskurðum og leiðbeiningum og þakka ég þeim fyrir það og raunar líka auðvitað hæstv. fjmrh. því að varla mundu þeir lofa þessu í nefndinni án þess að þeir hefðu leyfi hans til þess eða a.m.k. vissu um að það væri ekki gegn vilja hans. Ég hef sýnt hæstv. fjmrh. þessa tillögu og við höfum orðið sammála um það að minni hugmynd að við ræddum hana í því hléi sem hlýtur að verða gert fyrir 3. umræðu þannig að nefndin gæti hist. Væntanlega þarf hún ekki langan tíma til þess að fara í gegnum málin. Það verður sjálfsagt knúið fram það sem meiri hl. ríkisstjórnarinnar vill, í öllum meginatriðum a.m.k. En við verðum alla vega að fara í gegnum nokkrar tillögur sem við leggjum megináherslu á að eitthvert tillit verði tekið til. Meðal þeirra tillagna er sú sem ég var að geta um núna sem víkur að tæknilegu efni og ég hef sýnt hæstv. ráðherra. Niðurstaða okkar varð sú að ef ekki lægi fyrir að til starfsmanna skattstjóra mundi nást og endurskoðenda nú um þetta leyti þannig að það lægi fyrir að það væri góð samstaða um þetta, þá mundi ég ekki leggja tillöguna fram, heldur væri hún þá send neðrideildarnefndinni til athugunar og við getum þá sjálfsagt á einu augnabliki, ef málið kemur aftur til okkar, afgreitt það. En við munum sem sagt ekki láta á því stranda að tillaga þessi hafi ekki verið rædd í botn. Hún er tæknilegs eðlis og ég get ekki séð fyrir endann á áhrifum hennar og sjálfsagt enginn fyrr en búið er að fá útlistingar á því. En ég vona að það sem ég hef sagt um þann ófögnuð sem þessi skattlagning er, ekki bara þetta sem við erum að ræða nú, heldur öll þessi gífurlega skattaáþján sem dengt er yfir þjóðina, ég vona að það sem ég hef um það sagt og spádómar mínir líka reynist rangir, en ég er sannfærður um að þeir verða nú réttir.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að flytja langa ræðu. Ég vísa til þess þegar frv. til laga um virðisaukaskatt var hér til umræðu á hinu háa Alþingi fyrir tæpum tveimur árum. Þá lýsti ég yfir mikilli andstöðu minni við þetta skattform. Ég hef ekki breytt um skoðun í þeim efnum og vísa til þess sem ég sagði á þeim tíma varðandi virðisaukaskattskerfið. Ég er enn þeirrar skoðunar og enn frekar eftir að hafa farið í gegnum það frv. til laga um breytingu á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sem núv. hæstv. ríkisstjórn mælir með og leggur til að fari hér í gegnum þingið, ég er enn frekar þeirrar skoðunar að með þessari útgáfu sé stefnt í öfuga átt og inn á mjög hættulegar brautir, sérstaklega hvað varðar íslenskt atvinnulíf. Ég er sannfærður um að þetta kerfi, og ekki síður þegar maður skoðar það í höndum þeirra sem nú eru við völd á Íslandi, muni hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir íslenska atvinnuvegi í heild. Hið sama gildir um stöðu einstaklinga sem standa í sjálfstæðum atvinnurekstri og eru að berjast fyrir tilveru sinni. Þessi útgáfa á virðisaukaskatti mun í fyrsta lagi stórlega skaða stöðu íslensks atvinnulífs. Um það blandast engum hugur sem þekkir eitthvað til íslenskra atvinnuvega og hefur starfað úti í íslensku atvinnulífi. Hvað sem líður skoðunum einstakra aðila þar er ekki nokkur vafi á því að þetta kerfi mun hafa það í för með sér meira eða minna að hver einasti einstaklingur sem reynir eitthvað að bjarga sér og standa á eigin fótum, hvert einasta fyrirtæki sem reynir að standa sig og vera á undan sínum tíma er komið undir strangt eftirlit hins opinbera. Það þýðir á mæltu máli að fyrirtækin verða berskjölduð, öllum opin, hvað sem líður því sem segir í lögum að opinberir embættismenn skuli sýna trúnað í starfi og þegja um stöðu einstakra fyrirtækja hvað varðar stöðu þeirra og getu. Það mun því miður koma í ljós að það mun ekki standa, ég segi því miður. Þannig að með þeim hætti mun samkeppnisstaða margra fyrirtækja og einstaklinga verða stórsköðuð með þessu kerfi. Í öðru lagi, sem er ekki síður alvarlegt, er ég sannfærður um að virðisaukaskattskerfið mun skerða mjög afkomu launafólks. Á sínum tíma voru Alþýðusambandið og verkalýðshreyfingin nokkuð hlynnt því að virðisaukaskattskerfið væri tekið upp, en eftir því sem menn hafa kynnt sér þetta betur, þ.e. frá því að lögin voru sett á sínum tíma þó þau væru ekki komin til framkvæmda, virðist mér að þeir sem hafa verið og eru í forustu verkalýðshreyfingarinnar séu að gera sér betur grein fyrir því að þarna sé að verða til tæki sem hið opinbera og valdamenn í íslenskum stjórnmálum muni nota miskunnarlaust til að skerða kjör launafólks og halda því niðri eftir því sem valdhöfum sýnist á hverjum tíma og eftir því hvernig þeir koma sér saman um að deila valdi gegnum hið háa Alþingi með stjórnaraðild að ríkisstjórnum. Í þriðja lagi, og það fer þá ekki á milli mála, mun virðisaukaskattskerfið hafa í för með sér stóraukna skattbyrði, og ætla ég ekki að fara nánar út í það. Í fjórða lagi mun virðisaukaskattskerfið, eins og ég gat um í upphafi míns máls, virðulegi forseti, auka miðstýringu sem felst í því að nú mun hæstv. fjmrh. og þeir sem bera ábyrgð á þessu kerfi fá tækifæri til að ráða tugi ef ekki hundruð manna til þess að fara ofan í einkahagi fólks með öðrum hætti heldur en áður hefur tíðkast. Ég frábið mér það að það svar komi á móti að vegna þess að menn á Íslandi séu svo miklir skattsvikarar þurfi að innleiða slíkt kerfi. Meginþorri Íslendinga er ekki skattsvikarar og það þýðir ekkert að segja við mann að á þeirri forsendu sé nauðsynlegt að koma upp slíku kerfi sem hér um ræðir. Ég tala fyrir hönd allra þeirra sem telja fram satt og rétt á hverjum tíma og hafa gert í áratugi og það er meginþorri þessarar þjóðar. Virðisaukaskattur mun þegar til lengdar lætur leggja að velli hundruð smáfyrirtækja og draga úr viðleitni einstaklinga til að standa á eigin fótum framkvæmdalega séð. Tel ég það mjög alvarlegt mál sem mun hafa það í för með sér að lífskjör þjóðarinnar munu versna og framkvæmdir ekki verða með þeim hætti að lyfta undir efnahag bæði þjóðarinnar og einstaklinga. Virðisaukaskattur á matvælum er að mínu mati mesta kjaraskerðing sem launafólk hefur orðið fyrir og mun minnka kaupmátt launa enn meir en orðið er hvað sem líður þeim tillögum eða hugmyndum sem þetta frv. gerir ráð fyrir í sambandi við niðurgreiðslur ákveðinna matvælategunda. Það er rétt sem hefur komið hér fram í ræðum þingmanna að í sumum ríkjum Vestur-Evrópu er enginn skattur á matvælum. Þannig hefði það átt að vera einnig hér á Íslandi. Staðreyndin er nefnilega sú eins og hæstv. fjmrh. veit að meginþorri launþega stendur í sífelldri varnarbaráttu um kaupmátt launa. Það að leggja svona skatt á matvæli almennt eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., og var einnig í því frv. sem var samþykkt á sínum tíma þó ekki væri búið að útfæra prósentuna, felur í sér gífurlega kjaraskerðingu gagnvart launafólkinu sem er stöðugt í varnarbaráttu við að ná upp lágmarkstekjum til að geta lifað. Við þekkjum það sem höfum verið í verkalýðshreyfingunni hvað erfitt er að ná upp lægstu laununum. Lægstu launin eru raunverulega alltaf fyrir neðan það lágmark sem þetta fólk þarf til þess að geta lifað. Og að ætla að koma síðan með virðisaukaskatt með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir mun hafa í för með sér ómælda kjaraskerðingu fyrir láglaunafólk. Allar niðurgreiðslur og millifærslur sem gert er ráð fyrir í sambandi við þetta frv. munu ekki duga til þess að mæta þeirri kjaraskerðingu. Virðisaukaskatturinn er að mínu mati nútímatæki valdamanna til að halda fólki niðri kjaralega séð og allt tal þessara manna, þ.e. valdamannanna, um að niðurgreiðslur, endurgreiðslur eða einhvers konar millifærslur skuli koma til þeirra sem eru verst settir er ekkert annað en blekking í sambandi við þetta frv. sem hér er til umræðu og skattakerfið almennt því að reynslan sýnir og hefur sannað það að slíkar endurgreiðslur og slíkar niðurgreiðslur koma seint eftir á. Og í þjóðfélagi þar sem menn eru með um 20--30% verðbólgu árlega er það auðreiknanlegt hversu mikil þessi rýrnun er og einnig hvaða smugur valdhafar hafa til að skríða í gegnum til þess að þurfa ekki að standa við þau fyrirheit sem m.a. eru tengd þessu frv. Ég sagði, virðulegi forseti, hér í upphafi að á sínum tíma greiddi ég ekki atkvæði með virðisaukaskattsfrv. sem var hér afgreitt á þingi 1988. Og ég mun heldur ekki greiða þessu frv. atkvæði mitt. Enn síður. Ég vil einnig vekja athygli á því, virðulegi forseti, að það kom hér fram í ræðu áðan að þær þjóðir sem hafa tekið upp virðisaukaskatt virðast ekki vera allar jafnánægðar með það því að enn þá er þó einhver mannúð til hjá valdhöfum hinna ýmsu ríkja og ég vonast til þess að það sé einnig hér og verði á Íslandi. En staðreyndin er sú að þessar þjóðir, sem hafa farið í gegnum virðisaukaskattskerfið, hafa upplifað það að það hefur ekki jákvæð áhrif, sérstaklega ekki úti í atvinnulífinu, og það hefur ekki komið réttlátlega niður gagnvart hinum ýmsu hópum launþega eða hinum ýmsu tekjuhópum í viðkomandi þjóðfélögum. Norðmenn hafa t.d. orðið fyrir áföllum vegna virðisaukaskattskerfisins og núna munu vera uppi umræður í Noregi um það hvort ekki sé rétt að fara aftur yfir í söluskattsfyrirkomulagið eins og þeir höfðu það. Ég vil vekja athygli bæði virðulegs forseta á þessu atriði og einnig hæstv. fjmrh. Vegna þeirra brtt. sem hér eru fram komnar, þá gefur það auðvitað auga leið að ég styð brtt. þær sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson og Halldór Blöndal leggja hér fram. En ég vil einnig taka það fram að ég mun styðja brtt. á þskj. 333 frá 2. minni hl. fjh.- og viðskn. Ég mun greiða þeim lið atkvæði mitt þar sem segir: ,,1. Við 1. gr. A-liður orðist svo: 1. málsl. 1. mgr. orðist svo: Skattskyldan nær til allra vara og verðmæta, nýrra og notaðra, sbr. þó 12. gr., nema matvöru sem er undanþegin virðisaukaskatti.`` Þessu mun ég geta greitt atkvæði mitt hér á eftir. Ég vildi láta þetta koma fram. 

Þú getur greitt atkvæði ...

Það er að vísu rétt, hæstv. fjmrh. En ég vildi undirstrika þessa afstöðu mína alveg sérstaklega. Að lokum, virðulegi forseti. Það er oft talað um það að þetta kerfi, virðisaukaskattskerfið, sé nauðsynlegt með tilliti til þess að það þurfi að samræma íslenskt skattakerfi því sem tíðkast í Vestur-Evrópu og þá er sérstaklega vikið að Evrópubandalaginu. En þá vil ég vekja athygli á því að þetta snýst ekki raunverulega um form heldur innihald. Og ef við lítum á það með tilliti til samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja annars vegar gagnvart fyrirtækjum innan Evrópubandalagsins þar sem menn hafa tekið upp virðisaukaskattskerfið, þá er það auðvitað skattbyrðin sem er grundvallaratriði og það sem skiptir meginmáli. Og skattbyrðin hér á Íslandi er orðin svo mikil og óbærileg að þessi form út af fyrir sig munu ekki leysa þann vanda að gera íslenska atvinnuvegi samkeppnishæfari í samkeppninni á mörkuðum Vestur-Evrópu nema síður sé. Þannig að sú röksemd, að það þurfi að breyta íslenska skattkerfinu með tilliti til þess, stenst ekki á meðan skattabyrðin er með þeim hætti, af þeirri ástæðu einni hvað hún er mikil hér á Íslandi borið saman við það sem er erlendis. Það dugar ekki að leggja það þannig fyrir. Það hefði verið nær að hér lægju fyrir hugmyndir um það hvernig ætti að létta á sköttum í íslensku atvinnulífi. Þetta snýst sem sagt ekki um form heldur um innihald og þessi skattabyrði, skattheimta á Íslandi er gjörsamlega óþolandi og dregur niður athafnahvöt og eyðileggur samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja gagnvart erlendum. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja það að þetta frv. eins og önnur frv. sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fyrir þetta þing varðandi skattamál hnígur í sömu átt. Það er verið að efla ríkisvald, ríkiskerfi á kostnað einstaklinga og atvinnulífs.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. fjh.- og viðskn. fyrir mjög mikla vinnu við meðferð þessa frv. á mjög skömmum tíma. Fjh.- og viðskn. hefur kallað mikinn fjölda fulltrúa fyrirtækja og samtaka vinnumarkaðarins á sinn fund. Ásamt sérfræðingum hafa þessir fulltrúar reifað fjölmörg atriði og hér í ítarlegum ræðum, sérstaklega hv. þm. Halldórs Blöndals og hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur hefur verið vikið að mjög mörgum álitamálum varðandi virðisaukaskatt. Það hefur alltaf verið ljóst að þegar Íslendingar tækju upp virðisaukaskatt, þá yrðu mjög mörg efnisatriði sem skiptar skoðanir yrðu um. Það stafar sumpart af því að virðisaukaskatturinn er í eðli sínu svo ólíkur öðrum sköttum sem við höfum haft að hann gengur að ýmsu leyti þvert á hefðbundnar hugmyndir manna um eðlilegt samræmi í skattlagningu hér á landi. Ástæðan er einnig sú að hér er á ferðinni kerfisbreyting sem snertir svo marga þætti í þjóðlífinu að það er ósköp eðlilegt að gildisviðhorf einstaklinga, samtaka og flokka gagnvart hinum ólíku þáttum samfélagsins hafi áhrif á afstöðu manna til þess hvort tiltekin atvinnustarfsemi eða tiltekin starfsemi einstaklinga eigi að falla undir skattinn eða ekki. Ég hef vakið athygli á því áður að reynsla annarra þjóða sýnir að óhjákvæmilegt er að taka mörg atriði í virðisaukaskatti til endurskoðunar á fyrsta ári eða fyrstu árum skattsins í viðkomandi landi. Reynsla t.d. norrænna þjóða af þeirri kerfisbreytingu sem við stefnum að hér um næstu áramót sýnir okkur að umræðan áður en skatturinn tók gildi varð í raun og veru ekki að fullu gagni fyrr en menn höfðu skýra mynd af því hvernig skatturinn í reynd mundi birtast á hinum ýmsu sviðum. Það er þess vegna óhjákvæmilegt að á næsta ári og reyndar árinu þar á eftir verði mjög náið fylgst með framkvæmd skattsins á ýmsum sviðum og hvernig skattlagningin kemur út. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að beita sér fyrir ítarlegri athugun á næsta ári á kostum þess að vera með virðisaukaskatt í einu þrepi sem leggst á mörg svið í þjóðfélaginu og hins vegar kostum þess að vera með virðisaukaskatt í tveimur þrepum þar sem lægra þrepið er sérstaklega á matvælum. Um þetta efni verður gerð mjög ítarleg skýrsla sem sjálfsagt er að allir flokkar fái til skoðunar þegar hún hefur verið samin því að örugglega á virðisaukaskatturinn eftir að verða viðfangsefni allra stjórnmálaflokka í landinu um mörg ókomin ár.

Þeirra sem lifa það af.

Já, þeirra sem lifa það af, segir hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir. Ég er nú sannfærður um að það muni margir lifa það af. Ég tel að tilkoma virðisaukaskattsins nú muni styrkja mjög ýmsar atvinnugreinar í okkar landi. Ég er að því leyti ekki sammála því sjónarmiði sem hér kom fram áðan hjá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni. Þess vegna eru mörg af þeim atriðum sem hér hafa verið nefnd þess eðlis að ýmist hefur þegar verið tekin afstaða til þeirra af hálfu stjórnvalda og sú afstaða birtist í því frv. sem lagt hefur verið fram hér á Alþingi og hér er til umfjöllunar eða þá að menn telja rétt að bíða með að taka nánari afstöðu til þeirra annarra atriða þar til menn fá nánari reynslu af framkvæmd skattlagningarinnar. Ég ætla þá að víkja að örfáum atriðum sem hér hafa verið nefnd. Margir ræðumenn hafa vikið að því ákvæði að skattlagning á bókum á íslenskri tungu verði afnumin 15. nóv. á næsta ári. Ýmsir hafa lagt áherslu á það að þetta ætti að gerast fyrr. Skýringin á því hvers vegna ég hef ekki viljað fallast á slíkar tillögur er einfaldlega sú að ég taldi mér ekki kleift að hreyfa við tekjuforsendum fjárlagafrv. á næsta ári. Dagsetningin 15. nóv. er valin vegna þess að þá hefst síðasta uppgjörstímabil virðisaukaskatts á þessu ári sem kemur hins vegar ekki til reikningsfærslu fyrr en gagnvart fjárlögum 1991. Það vill hins vegar svo vel til að það fer saman helsta bókavertíð Íslendinga og þessi dagsetning. Hún er ekki valin gagngert með tilliti til bókavertíðarinnar, heldur er hún valin einfaldlega á grundvelli þeirrar forsendu að ég taldi mér ekki kleift að gera tillögu um skattbreytingu sem svipti ríkissjóð tekjum sem nema um 400 millj. kr. a.m.k. á ársgrundvelli og leggja um leið til að það kæmi til frádráttar í því fjárlagafrv. sem ég hef lagt fyrir hv. Alþingi. Ég vona að menn skilji þessa afstöðu. Í henni felst enginn dómur um skólabækur eða annað ritað mál, heldur einfaldlega viðleitni til þess að hafa ákveðið samræmi í þeirri tillögugerð sem ég legg hér fyrir hv. Alþingi. Hv. þm. Halldór Blöndal vék einnig að því að það gæti nokkur vafi leikið á því hvort listdans ætti að teljast til þeirra greina sem undanþegnar eru virðisaukaskatti í 2. gr. frv. ef ég man rétt. Ég tel vel koma til álita að breyta texta frv. á þann veg sem hv. þm. leggur til og taka orðið listdans inn í þá upptalningu til að taka af öll tvímæli í þessum efnum. Það hefur einnig verið vikið nokkuð að því hvernig yrði með framkvæmd gjaldfrests í tolli. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. hefur nú þegar verið mótuð sú stefna að undanþiggja hráefni til iðnaðar og olíuvörur einnig hvað þetta snertir og veita gjaldfrest strax í tolli. Hins vegar er nauðsynlegt að taka sér aðeins lengri tíma til þess að skoða framkvæmd varðandi aðra þætti í gjaldfresti og gera það þá stig af stigi ef niðurstaðan verður sú að veita gjaldfrestinn á þeim sviðum. Gjaldfresturinn getur auðvitað líka haft áhrif á samkeppnisstöðu einstakra greina. Ég hef orðið var við það að menn vilja að þar sitji í forgangsröð íslenskur iðnaður og hráefni til hans. Það hafa verið settar fram hér í umræðunum mismunandi skoðanir á því hvort þetta atriði kunni að leiða til verðhækkana eða ekki. Ég hef rætt m.a. við forsvarsmenn stóru matvöruverslananna á höfuðborgarsvæðinu sem ekki telja að þetta muni hafa áhrif á vöruverðið sjálft og þær athuganir sem fram hafa farið á því máli, bæði af hálfu endurskoðanda kaupmannasamtakanna og eins stjórnvalda sýna að ef um það er að ræða, þá eru þau ekki mikil. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson kynnti hér einnig brtt. sem er tæknilegs eðlis og kemur vel til álita að skoða. Ég treysti mér ekki hér og nú að taka afstöðu til hennar án þess að hafa lengri tíma til að meta hvað hún kann að fela í sér. Hins vegar deili ég nú löngun með hv. þm. Eyjólfi Konráði Jónssyni að fá hér tíma í hv. deild til þess að ræða við hann um þau efnahagslegu atriði sem hann vék að í sinni ræðu og við höfum nokkrum sinnum rætt hér með hléum í þingsölum undir ýmsum dagskrárliðum. Kannski voru það mistök hjá okkur hér fyrr í dag þegar boðað var til fundar kl. hálfeitt og honum síðan frestað til kl. 3  Ég vil svo endurtaka þakkir mínar til hv. nefndar fyrir mjög vel unnið starf við erfiðar aðstæður. Virðisaukaskatturinn er auðvitað ekki fullkominn frekar en önnur mannanna verk og það er alveg ljóst að svo víðtæk breyting kallar á fjölmörg álitamál. Hins vegar tel ég mikilvægt að nokkuð breið samstaða hefur náðst um það þrátt fyrir að menn hafi haft ólíkar skoðanir á þessari skattlagningu á undanförnum árum að koma henni í framkvæmd hér á landi. Ég hef sannfærst um það að hún sé nauðsynlegur þáttur í aðlögun okkar að efnahagskerfi okkar helstu samkeppnislanda og þess vegna þurfum við að stíga þetta skref. Það hefur einnig verið vikið nokkuð að því hvernig þessi skattur kynni að koma út gagnvart sveitarfélögum. Ég hef kynnt það sjónarmið forsvarsmönnum Sambands ísl. sveitarfélaga að við munum fylgjast mjög náið með því hvernig skatturinn kemur út á því sviði. Það eru mismunandi skoðanir um það atriði og ég vænti þess að slík sameiginleg athugun geti hafist fljótlega á næsta ári. Það er alls ekki ætlun stjórnvalda að hafa virðisaukaskattinn sem einhverja meiri háttar tekjulind hvað sveitarfélögin snertir. Það hefur einnig verið vikið að því að virðisaukaskattur kynni að koma nokkuð illa við dreifbýisverslun og verðlag í dreifbýli. Ríkisstjórnin hefur fengið skýrslu frá sérstakri nefnd sem hefur lagt fram ýmsar tillögur til að styrkja dreifbýlisverslunina. Mér finnst að mörgu leyti skynsamlegra að skoða þær tillögur ýmsar og við erum reiðubúnir að framkvæma margar af þeim frekar en að fara að gera almenna breytingu fyrir allt viðskiptalífið í landinu til þess að ná fram sérstakri styrkingu fyrir dreifbýlisverslunina. Virðulegi forseti. Ég veit að það væri vissulega efni til þess að hafa um þetta lengra mál, en ég vildi þó víkja að nokkrum þeirra atriða, þeim stærstu tel ég vera, sem fram hafa komið hér í ræðum einstakra þingmanna.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Halldór Blöndal): Herra forseti. Ræða hæstv. fjmrh. veldur mér vonbrigðum. Í fyrsta lagi var yfirlýsing hans varðandi sveitarfélögin ekki nógu afdráttarlaus. Ég hafði vænst þess að hann mundi lýsa því hér yfir að hann mundi ekki geta sætt sig við það að skattkerfisbreytingin kæmi þannig út að hún upphæfi með öllu þann árangur sem við þóttumst hafa náð hér í þinginu á sl. vori með því að samþykkja ný lög um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og hafði búist við því að hann mundi lýsa því hér yfir að hann mundi beita sér fyrir þeim breytingum á framkvæmd virðisaukaskattsins á næsta ári að sveitarfélögin mundu halda sínum hlut. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að í minni ræðu minntist ég á mikla framkvæmd sem verið er að ráðast hér í á Reykjavíkursvæðinu upp á 2 milljarða vegna skolplagnar. Auðvitað er það fáránlegt að ríkið skuli taka til sín hálfan milljarð af framkvæmd eins og þessari og vék ég sérstaklega í því sambandi að ýmsum þeim skylduframkvæmdum á vegum sveitarfélaga sem lúta að heilbrigðis- og mengunarmálum og hafði vænst þess að hæstv. ráðherra mundi taka undir sjónarmið mín í þeim efnum. Í öðru lagi fundust mér mjög ófullnægjandi þau orð sem hann lét falla í sambandi við greiðslufrest á virðisaukaskatti í tolli varðandi svo fjárfreka þætti eins og veiðarfæri og olíu, brennsluolíu fyrir fiskiskipaflotann sem hvort tveggja eru rekstrarvörur undirstöðuútflutningsatvinnuvegar okkar, sjávarútvegsins, og get satt að segja ekki skilið hvernig á því megi standa að hæstv. ráðherra getur ekki fallist á að hið sama eigi að gilda um veiðarfæri eins og brennsluolíu, að nokkur greiðslufrestur sé liðinn. Ég gagnrýndi áður að greiðslufrestur á brennsluolíu er svo skammur, aðeins tveir mánuðir, þegar fyrir liggur að olíufélögin liggja með birgðir í þrjá og hálfan mánuð að jafnaði vegna öryggissjónarmiða m.a. Ég get tekið sem dæmi að nú kom ís mjög nærri landinu. Hann var kominn mjög austarlega nú fyrir skömmu sem auðvitað undirstrikar nauðsyn þess yfir veturinn að á þessum þekktu hafíssvæðum séu meiri olíubirgðir heldur en yfir hásumartímann og þá er ekki eðlilegt að birgðahald af því tagi verði að tekjupósti fyrir ríkissjóð sem auðvitað hlýtur að leggjast á aðra olíusölu í landinu. Ég sé, herra forseti, ekki ástæðu til að undirstrika fleiri atriði í máli mínu nú. Ég vil aðeins vekja athygli á því að það er kominn jólahugur í menn. Menn hafa nógu að sinna heima hjá sér og af þeim sökum verður umræðan hér í deildinni styttri en ella mundi. Samt sem áður lít ég svo á að hæstv. fjmrh. eigi að svara betur þeirri aðfinningu sem fram hefur komið hér í umræðunni í dag og þá vil ég sérstaklega víkja að einu atriði til viðbótar. Ég hélt því fram í minni ræðu að ákvæði frv. um niðurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna matvæla væri alveg afdráttarlaus og að skilningur ráðherrans á þeirri grein væri rangur. Ég vil ítreka þessa skoðun. Mér þótti satt að segja illt að ráðherrann skyldi ekki gera grein fyrir sínum sjónarmiðum varðandi það atriði, en vænti þess að hann muni búa sig betur undir þá umræðu þegar málið kemur til Nd.

Karvel Pálmason Virðulegi forseti. Það er aðeins örstutt. Mig langar til þess að inna hæstv. fjmrh. frekar eftir því sem lýtur að gjaldfresti í tolli. Ég óttast að verði það ekki framkvæmt, þá hafi það í för með sér verðhækkanir sem bitna á þeim sem síst skyldi. Í öðru lagi óttast ég líka, verði þetta ekki gert, að það kunni að bitna á verslun í dreifbýli. Ég held að það væri mjög gott og ég vildi óska eftir því við hæstv. fjmrh. að hann geri betur grein fyrir sínum viðhorfum og hvað hann hyggst gera í þessum efnum heldur en kom fram hér áðan, hann vék að þessu, því að ég tel þetta nokkuð stórt mál. Ef það fer fram með þessum hætti þá sýnist mér að það geti orðið mikill skaðvaldur hér á næsta ári. Ég vildi því mjög gjarnan óska eftir því við hæstv. ráðherra að hann gæfi hér yfirlýsingu um það að ef til þess kæmi að þetta leiddi til verðhækkana og ylli því að verslanir í dreifbýli gyldu þessa, þá yrði því breytt ef hann hyggst framkvæma þetta með þeim hætti sem nú er gert ráð fyrir. Ég vildi hins vegar miklu frekar að hann lýsti því hér yfir að þetta yrði ekki gert á þann hátt sem verið er um að tala, þannig að þetta yrði veitt. Kannski fer ég fram á allt of mikið, hæstv. ráðherra. Ég er yfirleitt mjög lítilþægur maður en vil samt draga hér fram þetta þó að mér sé líka ljóst að það eru ótal atriði, ótal spurningar sem ekki er svarað í hugsanlegri framkvæmd á þessu frv. vegna þessara breytinga og ég hef trúlega ekki svör við einu eða neinu í þeim efnum. En mér sýnist að þetta geti stefnt í óefni ef ekki verður tekið af skarið með það að þessi breyting valdi ekki verðhækkunum og hún leiði ekki til þess að verslanir í dreifbýli beri skarðan hlut frá borði. Nógu illa eru þær settar fyrir. Ég vil mjög gjarnan að hæstv. ráðherra gefi yfirlýsingu hér við þessa umræðu hvernig hann hyggst breyta í þessum efnum.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Það væri vissulega gagnlegt að fara yfir þetta mál ítarlega hér því að við höfum unnið mikið að athugun þessa máls á undanförnum mánuðum. Ég vil þó aðeins stikla hér á örfáum atriðum. Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á því að staða verslunarinnar styrkist á ýmsan hátt við tilkomu virðisaukaskattsins og sérstaklega mun smásöluverslunin standa betur eftir upptöku virðisaukaskattsins en hún gerir í dag. Skýringin felst í því að það verður minni fjárbinding hjá smásöluversluninni í virðisaukaskattinum heldur en í söluskattinum. Ástæðan er sú að fyrirtæki í smásöluverslun, eins og reyndar önnur fyrirtæki, fá nú frádreginn þann virðisaukaskatt, sem þau greiða af margvíslegum aðföngum og rekstrarkostnaði, sem áður bar söluskatt og verslunarfyrirtækin báru þess vegna algjörlega hjá sér. Við vitum það vel, og ég veit að hv. þm. Karvel Pálmason er því vel kunnugur, að dreifbýlisverslunin hefur borið hærri kostnaðarhlut af slíkum þáttum heldur en smásöluverslun hér á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna mun þessi eðlisþáttur virðisaukaskattsins koma dreifbýlisversluninni enn meir til góða heldur en öðrum verslunarfyrirtækjum. Frádráttur hennar verður hærri og meiri því að margvíslegir aðrir kostnaðarþættir lögðust ofan á það sem söluskatturinn síðan bættist við í því kerfi sem við búum nú við hjá smásöluverslunum. Þetta tel ég nauðsynlegt að menn hafi í huga þegar menn eru að reyna að meta áhrif virðisaukaskattsins í heild á stöðu þessara verslunarfyrirtækja þó að það sé í sjálfu sér óskylt mál greiðslufrestinum. En afleiðingar þessa verða þær að rekstrarstaða og afkoman hjá smásöluversluninni, sérstaklega í dreifbýli, verður vegna þessa munar á virðisaukaskattinum og söluskattinum hagstæðari en áður. Mjög ítarleg athugun hefur farið fram á þessum þætti, m.a. af sérstökum sérfræðingi sem kaupmannasamtökin réðu til sín er kannaði þennan þátt mjög rækilega. Greiðslufresturinn, sem hér hefur nokkuð verið rætt um, hefur fyrst og fremst áhrif á afkomu heildverslunarinnar, ekki smásöluverslunarinnar og að vísu hugsanlega þeirra fyrirtækja sem eru í blandaðri smásölu og heildsölu. Um þetta atriði hefur líka verið fjallað allítarlega og sjálfstæð athugun sem sérfræðingar kaupmannasamtakanna og Verslunarráðsins framkvæmdu og athugun sem sérfræðingar fjmrn. framkvæmdu leiddu það báðar í ljós að áhrif greiðslufrestsins voru algjörlega háð því hvað viðkomandi verslunarfyrirtæki veittu viðskiptavinum sínum langan gjaldfrest. Við vitum að í íslenskri verslun hefur það verið nokkuð mikið vandamál að heildsölufyrirtæki hafa veitt smásölufyrirtækjum nokkuð langan gjaldfrest. Það hefur leitt til þess, sérstaklega þegar óstöðugleiki ríkir í verslunarrekstri og mikið er um það að verslunarfyrirtæki, sérstaklega smærri verslunarfyrirtæki verði gjaldþrota, að heildverslanirnar hafa tapað miklum fjármunum. Þess vegna hefur verið nokkuð rík tilhneiging til þess að stytta þessa greiðslufresti. Ég vek athygli t.d. á því að í Danmörku, sem menn víkja nú oft að í þessari umræðu, eru það fjórar til fimm stórar heildverslanir sem þjóna allri smásöluverslun í matvælum í Danmörku og þær veita ekki greiðslufrest. Athugunin leiddi það hins vegar í ljós að ef greiðslufresturinn er styttri en 45 dagar, þá beinlínis verður fjárhagsstaða bæði heildsöluverslananna og smásöluverslananna það hagstæð að heildaráhrifin á verðlagið eru engin, jafnvel beinlínis til lækkunar á verðlagi. Ef aftur á móti sá greiðslufrestur sem heildsalar veita smásölunni er lengri en 45 dagar, þá verða áhrifin til einhverrar hækkunar, þó þannig að hún var metin í kringum 0,5--1% miðað við kringum tveggja mánaða greiðslufrest heildsöluverslunar til smásöluverslunar. Þessar athuganir finnst mér sýna það að ekki séu sterk efnisrök fyrir því að þessi breyting muni leiða til verðhækkana og hún mun þar að auki styrkja rekstrarstöðu dreifbýlisverslunar umfram rekstrarstöðu verslunarfyrirtækja hér á höfuðborgarsvæðinu. Þau fyrirtæki, sem þetta atriði kann að vera neikvæðast fyrir, eru sérstaklega smærri heildsölufyrirtæki sem byggja mikið á því að flytja inn litla vöruskammta og eru ekki mjög umsvifamikil. En stærri heildsölufyrirtæki eða fyrirtæki eins og stóru matvælaverslanafyrirtækin hér á höfuðborgarsvæðinu sem eru í senn innflutningsaðilar og smásöluaðilar munu ekki þurfa að bregðast með neikvæðum hætti við þessu atriði. Ástæðan fyrir því að þetta kemur hins vegar öðruvísi út fyrir iðnaðinn og að það er enn mikilvægara fyrir iðnaðinn að fá þessa greiðslufresti í tolli, er eins og við vitum að það tekur mun lengri tíma fyrir iðnaðinn að vinna úr sínu hráefni. Framleiðsluferillinn og söluferillinn tekur yfir lengri tíma og þess vegna er það mun brýnna fyrir iðnaðinn að fá greiðslufrest í tolli. Hins vegar munum við fylgjast mjög náið með þessu atriði og skoða það og, eins og hér kom fram í nál. meiri hl., huga að frekari breytingum varðandi þessa greiðslufresti en þegar hafa verið ákveðnir. En að lokinni þessari athugun finnst mér ekki ástæða til að óttast það að þetta leiði til verðhækkana og ég hef sérstaklega fært að því rök hér hvernig virðisaukaskatturinn í heild sinni muni vera til bóta verslunarfyrirtækjum í dreifbýli sem hafa haft hlutfallslega hærri kostnaðarliði sem nú koma til frádráttar en smásöluverslunin á þéttbýlissvæðunum. Ég vona að þetta veiti nokkra innsýn í þetta mál þótt vissulega hefði verið efni til þess að fjalla um það á lengri tíma.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Í svari sínu gaf hæstv. fjmrh. tilefni til þess að ég stæði upp vegna þess að mér virðist hann tala út frá þeirri forsendu fyrst og fremst að hér muni rísa upp í framtíðinni stór verslunarfyrirtæki eins og í Danmörku þannig að það verði fjórar til fimm stórar heildverslanir. Hann mun eiga þar við heildverslanir á sviði matvæladreifingar. En það vill nú svo til að það er verslað með fleira en bara matvæli á Íslandi. Ég hef því miður ekki við höndina hver er veltuhraðinn í sölu matvæla hér á Íslandi, þ.e. annars vegar hjá heildsölu og hins vegar hjá smásölu, en ég tók eftir því að þegar hæstv. ráðherra talaði um greiðslufrest þá talaði hann um greiðslufrest miðað við 45 daga annars vegar, þ.e. stuttan greiðslufrest að hans mati, og svo lengri, þ.e. 45 daga og meira, hins vegar. Og hann vildi meta það þannig að þar sem um væri að ræða greiðslufrest sem væri 45 dagar og meir, þá gæti þetta haft óhagkvæm áhrif, frá 0,5--1%. En inn í þetta kemur auðvitað það atriði, hæstv. ráðherra, sem lýtur að veltuhraða. Þótt maður sé bæði heildsali og smásali í senn, þá er það meginatriði í þessu öllu saman hver veltuhraðinn er í sambandi við þá vörusölu sem við erum að tala um. Og ég er hræddur um að hún sé með þeim hætti í íslenskri verslun í dag að veltuhraðinn sé ekki eins og skyldi miðað við þær forsendur sem hið opinbera gefur sér í þeirri skattheimtu sem á að eiga sér stað í gegnum virðisaukaskattskerfið. Það er því skoðun mín og spá að ekki aðeins þau fyrirtæki sem hér eru þolendur muni eiga í erfiðleikum og muni þurfa að leita út á fjármálamarkaðinn eftir viðbótarlánum til þess að geta mætt virðisaukaskattheimtunni án greiðslufrests, sem auðvitað hefur í för með sér aukinn kostnað sem nemur þeim kostnaði sem er á fjármagninu, heldur muni það einnig koma í ljós að þegar ríkisvaldið ætlar nú að fara að innheimta þetta, þá muni það reynast örðugt. Þess vegna óttast ég það fyrir hönd þeirra sem bera ábyrgð á þessu kerfi sem virðisaukaskattskerfið er að í þeirri kreppu, þeirri lægð sem íslenskt atvinnulíf og efnahagslíf er í dag muni reynast erfitt að innheimta þennan skatt á fyrstu mánuðum næsta árs ef ekki allt árið. Ég er stórefins í því að þetta kerfi muni skila þeim tekjum sem ríkisvaldið gerir sér væntingar um. Mér hafa sagt þeir menn --- ég veit ekki hvort á að kalla þá sérfræðinga  að útvega sér 4--5 milljarða kr. til þess að geta haldið áfram í eðlilegum rekstri, þá er þarna um gífurlegan fjármagnskostnað að ræða sem hlýtur að hafa verðhækkanir í för með sér. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það mun gerast í flestum greinum verslunar vegna þess að veltuhraðinn er ekki eins mikill í íslenskri verslun og þessir svokölluðu sérfræðingar hins opinbera gefa sér í þessum útreikningum. Ég vil svo segja það, virðulegi forseti, að ég vona það að ég upplifi ekki þann dag að það verði aðeins fjórir eða fimm stórir heildsalar á Íslandi. Ég segi: Guð hjálpi þá íslenskum neytendum. Þá erum við komnir í það kerfi þar sem þessir fjórir til fimm stóru geta notfært sér fámennisvald til þess að haga verðlagningu eftir því sem hentar þeim. Þetta kannast nú hæstv. fjmrh. vel við. Það var hér umræða um það og hann taldi fámennisvald á hvaða sviði sem væri mjög óæskilegt.

Já.

Hann segir já, hann tekur undir það að ef á að þróa íslenska verslun þannig að hér verði fjórir til fimm stórir heildsalar í sölu og dreifingu á matvælum sé það hið versta mál.

Karvel Pálmason Herra forseti. Ekki var það mín ætlan að fara að setja hér á neinar lengri umræður. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem hann fór hér yfir í seinni ræðunni. Ég hef aldrei verið sérstaklega trúaður á sérfræðinga eða þeirra speki. Brjóstvitið er nú best, hæstv. fjmrh., og þekkingin í lífinu er sú besta sem menn geta, held ég, tileinkað sér. Og hverju sem menn spá, þá óttast ég þetta og ég held, hæstv. ráðherra, að ef þetta er rétt sem sérfræðingarnir segja, að þetta muni ekki gerast, menn þurfi ekki að hafa ótta af þessu, er þá ekki hægt að segja hér úr ræðustól, hæstv. ráðherra, að komi þetta til, komi til þess að vöruverð hækki vegna þess að það er ekki veittur gjaldfrestur í tolli og að verslun í dreifbýli skaðist við það, er þá ekki hægt að lýsa því yfir hér við umræðu að þá verði gripið í taumana? Það ætti að vera hægt ef menn eru sannfærðir um að þetta gerist ekki, það er kannski verra að gera það ef menn óttast að hlutirnir komi til. Og ég er einn af þeim sem óttast að þetta kunni að gerast. Ég vil ekki vera með neinar fullyrðingar, ég þekki þetta ekki nógu vel, ég vil ekki vera með neinar hrakspár. Þetta óttast ég og þó að hæstv. ráðherra hafi að mínu viti í seinni ræðunni svona ýjað að þessu, að þetta yrði skoðað, athugað.

Ég meira en ýjaði að því. Ég sagði að þetta yrði skoðað.

Nú, þá tek ég ræðu hæstv. ráðherra á þann veg að ekki komi til greina að þetta verði gert. Það verði ekki látið yfir ganga að verðhækkanir eigi sér stað vegna þessa og að dreifbýlisverslun skaðist vegna þessa. 

Halldór Blöndal (um atkvæðagreiðslu): Herra forseti. Þar sem nú liggur fyrir að meiri hl. þingdeildarinnar hefur hafnað því að virðisaukaskatturinn verði í tveim þrepum eru þær brtt. aðrar sem lúta að því sjálffallnar, þ.e. 6.--9. tölul. og 17.b.

Halldór Blöndal Herra forseti. Þessi atkvæðagreiðsla er um rétt skattaðila hér í þjóðfélaginu sem eiga í deilum við ríkisvaldið um það hversu háan skatt þeim ber að greiða. Í þessari grein er kveðið á um það að óheimilt sé að stöðva atvinnurekstur ef deila um skattskyldu eða skattstofn sé til meðferðar hjá ríkisskattstjóra, ríkisskattanefnd eða dómstólum og skattaðila verði ekki gefin sök á töfum á efnisúrlausn deilunnar. Þetta eru sjálfsögð mannréttindi og raunar ein af forsendum þess að við getum kallað Ísland réttarríki. Það mun vissulega vekja athygli hvaða menn greiða atkvæði gegn þessari brtt. Ég segi já.

Karvel Pálmason Virðulegi forseti. Ég vísa til yfirlýsingar hæstv. fjmrh. hér áðan í umræðunum, treysti á að það standist sem þar var sagt og segi því nei.

Halldór Blöndal Herra forseti. Athugun málsins í fjh.- og viðskn. hefur staðfest að sú fullyrðing formanns Alþfl. í Sþ. er rétt að hæstv. fjmrh. hefur vanrækt undirbúning þess að skattkerfisbreyting geti orðið með sómasamlegum hætti í byrjun næsta árs. Það hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að einstök efnisatriði séu ígrunduð þar sem á annað borð reynir á álitaefni. Og á fundum fjh.- og viðskn. hafa samtök atvinnuvega ekki fengið fullnægjandi svör við þeim spurningum sem fram hafa verið lagðar í mörgum tilvikum. Ég legg áherslu á að það er nauðsynlegt með þessum hætti að ítreka hversu hættulegt það er að leggja í svo flókna skattkerfisbreytingu sem hér um ræðir án þess að nægilegur undirbúningur sé fyrir hendi. Þessi skoðun hefur verið staðfest í fjh.- og viðskn. af ríkisskattstjóra þegar hann hefur lagt áherslu á að hann muni verja næstu mánuðum --- ekki til eftirlits heldur til leiðbeiningar og hefur falist í orðum hans vegna þess að undirbúningur hefur verið ónógur. Ég segi já við þessari tillögu.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Halldór Blöndal): Herra forseti. Þar sem brtt. á þskj. 322 voru samþykktar við 2. umr. reyndi ekki á hvort þingdeild gæti fallist á að viðmiðun í sambandi við endurgreiðslu á virðisaukaskatti af vinnu manna við endurbætur á íbúðarhúsnæði yrði lækkuð. Í brtt. sem lá fyrir frá 1. minni hl. fjh.- og viðskn. var viðmiðun 3,5% og jafnframt tekinn inn viðhaldskostnaður. Í ræðu minni í dag innti ég hæstv. fjmrh. eftir því hvaða skoðun hann hefði á því hvort eðlilegt væri að endurgreiða virðisaukaskatt af vinnu manna sem ynnu að meiri háttar viðhaldi á húseignum sem gæti skipt hundruðum þúsunda og fékk að sjálfsögðu ekki svar við því, enda kom hann ekki hér upp í stólinn við 2. umr. til þess að svara þeim fyrirspurnum sem einstakir þingmenn beindu til hans nema þegar honum sýndist. En það liggur fyrir að viðmiðunin er svo há og þröng að stjórnarmeirihlutinn gengur fram vitandi vits með opin augun og vill með sínum tillöguflutningi stuðla að því að svört vinna verði almennari hér á landi en verið hefur, vill stuðla að undandrætti frá skatti með tillögu sinni sem er þvert ofan í þann opinbera tilgang sem hæstv. fjmrh. þykist hafa með sinni stjórn á fjármálum ríkisins.  Þetta er auðvitað mjög dapurlegt vegna þess að samtök byggingarmanna hafa lagt á það þunga og ríka áherslu á undanförnum árum að reyna að lagfæra löggjöfina þannig að dragi úr slíkri vinnu. Þeir hafa rökstutt mál sitt mjög glöggum rökum og skýrum og enginn vafi er á því að hæstv. fjmrh. fellst á það sjónarmið mitt að viðmiðunin sé það há að hún stuðli að svartri vinnu. Enginn vafi á því. Það er enginn vafi á því að hann veit að sú breyting að leggja virðisaukaskatt á viðhaldsvinnu í heimahúsum dregur úr því að slík vinna komi fram. Við í 1. minni hl. gerum litla tilraun til að lækka viðmiðunina, leggjum til að miðað verði við 3,5% og það séu ekki aðeins endurbætur heldur einnig viðhald sem megi felast í þessari fjárhæð, viðhald eins og að skipta um glugga, viðhald eins og að setja parket á gólf, viðhald eins og að skipta um eldhúsinnréttingu, viðhald eins og að skipta um þak ef nauðsyn krefur, viðhald eins og t.d. að gera ráðstafanir til þess að hús séu betur einangruð og fari betur með fólk o.s.frv., að öll slík vinna verði tekin inn í viðmiðunina. Ég vildi gjarnan fá að heyra hvað hæstv. fjmrh. hefur um þetta að segja.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Sú viðmiðun sem lögð er til í frv. er sú sama sem notuð hefur verið í annarri skattalöggjöf og er einnig sú sama og lánveitingar Húsnæðisstofnunar hafa miðast við. Það var talið eðlilegt að þegar þessu væri ýtt úr vör væri notuð sú sama viðmiðunartala og fest hefur í sessi á öðrum sviðum. Ég á nú ekki von á því að þetta leiði til svartrar vinnu. Þvert á móti held ég að sú þróun sé í okkar þjóðfélagi að menn safni viðgerðum og viðhaldi saman á sínu húsnæði í stærri áfanga til þess að fá verkin betur unnin og geta þá tekið meira í gegn. Áður fyrr var það hins vegar þannig að menn voru meira í smærri viðgerðum en húsakostur þjóðarinnar er nú orðinn eldri af eðlilegri ástæðu og þess vegna verða viðgerðirnar stærri og umfangsmeiri nú á næstu árum en þær voru áður fyrr.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Halldór Blöndal): Herra forseti. Það vakti athygli mína að hæstv. fjmrh. talaði um viðhald í sinni ræðu hér áðan þegar hann var að réttlæta sína grein. En greinin er afdráttarlaus um það að viðhald fellur ekki undir þessa skilgreiningu. Ég man ekki hvort í tekjuskattslögum nú sé miðað við 7% endurbætur í sambandi við vaxtafrádrátt. Mér er nær að halda að svo sé ekki. Ég held að engin slík heimild sé fyrir hendi og vildi gjarnan fá upplýsingar um það hvaða skattalög hæstv. fjmrh. á við með 7% viðmiðun. Hvaða skattalög eru það? Ég vildi fá það upplýst hér við umræðuna. Hitt er auðvitað algjörlega út í bláinn að halda því fram að þetta eigi eitthvað skylt við lánveitingar úr Byggingarsjóði ríkisins. Það er auðvitað óeðlilegt að veita lán úr Byggingarsjóði ríkisins til minni háttar viðhaldsverkefna. Það er auðvitað ekki samkvæmt tilgangi sjóðsins og því eðlilegt að hafa viðmiðun tiltölulega háa þegar um það er að ræða. En hér er allt annað á ferðinni. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. fjmrh. muni beita sér gegn því að nokkur leiðrétting fáist á þessari grein þó svo að hann hafi mismælt sig hér í ræðunni áðan og fundist í augnablikinu sjálfsagt að þessi endurgreiðsla næði einnig til viðhalds á gömulum húsum. En það er alls ekki meiningin. Eðlilegt viðhald á gömlum húsum fellur ekki undir þessa grein samkvæmt skilningi ríkisskattstjóra og laganna bókstaf. Ég vil vekja athygli hæstv. fjmrh. á þessu loksins þegar hann bar sig til við að reyna að svara hér úr stólnum. Ég legg hér fram skriflega brtt. sem ég óska eftir að komi til atkvæða.

Forseti (Jón Helgason) Það hefur verið lögð fram skrifleg brtt. sem þarf að leita afbrigða fyrir. Hún hljóðar svo: ,,Við 13. gr., a-lið (ný 42. gr.). 3. málsl. 2. mgr. orðist svo: Jafnframt skal endurgreiða eigendum íbúðarhúsnæðis virðisaukaskatt sem þeir hafa greitt af vinnu manna við viðhald eða endurbætur þess, enda sé heildarkostnaður a.m.k. 3,5% af fasteignamati húseignarinnar í ársbyrjun.``

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Guðmundur Ágústsson): Virðulegi forseti. Aðeins örstutt út af þeirri brtt. sem hér hefur verið lögð fram. Það er rétt sem fram kemur í máli hv. 2. þm. Norðurl. e. að auðvitað á að reyna eftir mætti að stemma stigu við svartri atvinnustarfsemi. Spurningin er einungis sú þegar um slíkt er að ræða og það mál sem hér hefur verið til umræðu, hvar mörkin eigi að liggja. Eiga þau að liggja í 5%, 7% eða 10%? Hvenær á að endurgreiða? Ég er nú kominn á þá skoðun að það verði að vera um verulegar viðgerðir að ræða svo að þeirri reglu sem í virðisaukaskattslögunum er verði framfylgt. En það má eflaust deila um þetta eins og margt annað.

Það eru ekki viðgerðir, það eru endurbætur.

En aðalástæðan fyrir því að ég kom hér upp er sú að þegar hv. 2. þm. Norðurl. e. gerði grein fyrir atkvæði sínu hér áðan við 2. umr., þá fannst mér hann ráðast að ríkisskattstjóra og halda því fram að undirbúningur allur væri illa á veg kominn. Ég held þvert á móti að embætti ríkisskattstjóra hafi unnið þrekvirki á þeim tíma sem liðinn er frá því að lögin voru samþykkt og fundið leiðir til þess að framfylgja þessum skatti sem við megum vera --- kannski ekki stolt af en sem falla vel að íslensku þjóðfélagi. Og það er ekki honum eða embættismönnum í fjmrn. að kenna að ýmislegt hefur farið aflaga heldur frekar okkur þingmönnunum að komast ekki að niðurstöðu á réttum tíma um hvaða ákvarðanir skyldi taka. Það sem hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði og rangtúlkaði orð ríkisskattstjóra, um það að skatteftirlitið ætti að vera í upphafi næsta árs til þess að leiðbeina en ekki til þess að gagnrýna, verður ekki túlkað þannig að ríkisskattstjóri líti þannig á að hann hafi undirbúið málið illa, heldur er þetta nauðsynlegt til þess að hjálpa aðilum sem eru ekki komnir almennilega inn í kerfið, aðstoða þá í bókhaldi og framtölum. Þetta vildi ég að kæmi skýrt fram. Ég vil einnig lýsa því yfir hér að ríkisskattstjóri og tveir starfsmenn hans sátu með nefndinni í langan tíma og greiddu vel úr þeim spurningum sem fyrir þá voru lagðar. Vil ég lýsa mikilli ánægju með störf þeirra í nefndinni og hve greiðlega gekk að finna og fá gögn frá þeirri stofnun.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Guðrún Agnarsdóttir): Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð vegna þess að ég vék ítarlega að þessu máli í minni ræðu áðan. Þetta mál er e.t.v. tvíþætt. Í fyrsta lagi er einungis um endurgreiðslu að ræða af endurbótum, ekki af viðgerðum og það er einungis um að ræða endurgreiðslu af kostnaði við vinnu, ekki af efniskostnaði. Það kom fram í umræðum í nefndinni að algengt fasteignamat á Reykjavíkursvæðinu eru 9--10 millj. á einbýlishúsum. Það kom líka fram í nefndinni að um væri að ræða viðgerðarkostnað fyrir vinnu sem næmi frá 500 og upp í 800 þús. kr. Það kom fram hjá iðnaðarmönnum og fulltrúum byggingariðnaðarins sem sóttu fund nefndarinnar að slíkar stórviðgerðir væru fremur fátíðar þannig að mjög fáir ættu í raun kröfu á endurgreiðslu vegna slíkra endurbóta. Síðan kemur hinn þáttur málsins. Hann er sá að fulltrúum byggingariðnaðarins fannst að þetta fyrirkomulag mundi bjóða upp á svarta vinnu. Sá frumskógur sem fylgir því að reyna að skilgreina og skilja á milli endurbóta annars vegar og viðgerða hins vegar er illur viðureignar. Það væri næstum því ógerlegt að gera slíkt. Nokkur dæmi voru tekin í nefndinni sem gáfu glöggt til kynna hversu erfitt þetta hlýtur að vera. Þeir töldu það víst að þetta mundi reka þessa starfsemi hiklaust yfir í svokallaðan svartan vinnumarkað sem þýðir auðvitað að hæstv. fjmrh. fær ekki skatta af þessari vinnu af því að hún verður falin. Í þessu liggur vandinn aðallega og ég tók einmitt mjög vel fram tölur og dæmi í mínu máli hér áðan. Þetta er raunverulegur vandi. Hins vegar er allt annað mál hvort stjórnvöld kjósa að horfast í augu við hann eða ekki. Ég hélt að hæstv. fjmrh. væri ekki síst að leggja fram þetta frv. til þess að geta tryggt sér örugga skattheimtu, skilvirka hét hún einu sinni. Hvort hún er einföld eða réttlát, það er allt annað mál.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Halldór Blöndal): Herra forseti. Ég man ekki þingsköp alveg. Hef ég ekki sem frsm. fyrir nefnd heimild til að tala þrisvar? Ég man það ekki. En það er ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er sá að sé það rétt skilið hjá hv. 5. þm. Reykv. að ég hafi sagt að ríkisskattstjóri hafi unnið illa, þá hef ég sagt annað en ég hugsaði. Það var ekki mín meining. Mín meining var að leggja áherslu á að ríkisskattstjóri hefði fundið til þess að geta ekki svarað spurningum frá fulltrúum atvinnuveganna vegna þess að svörin lágu ekki fyrir. Svo einfalt er málið. Og augljósast var þetta að sjálfsögðu þegar við áttum fund með fulltrúum sveitarstjórnarmanna eins og raunar kom glöggt fram í orðum fjmrh. sjálfs hér fyrr í dag því að hann svaraði nánast engu um þau álitaefni sem uppi eru milli ríkisstjórnarinnar og sveitarfélganna. Og slík álitamál voru miklu, miklu fleiri. Hins vegar hafa starfsmenn ríkisskattstjóra og starfsmenn fjmrn. auðvitað lagt sig fram og ég efast ekki um að vilji þeirra standi til þess að framkvæmd laganna verði eins og best verður á kosið.

Guðrún Agnarsdóttir Herra forseti. Við kvennalistakonur vöruðum sérstaklega við hugmyndum um skatt á matvæli fyrir fjórum til fimm árum þegar virðisaukaskattur var til umræðu hér í þinginu. Við mótmæltum harðlega þegar 10% matarskattur var lagður á sumarið 1987 og við börðumst ákaft gegn því þegar hann var svo hækkaður upp í 22% um áramótin 1987--1988 og reyndum til hins ýtrasta ásamt öðrum að koma í veg fyrir þennan óréttláta skatt. Að okkar mati er um aðgerð að ræða sem sannanlega vegur illilega að afkomu heimilanna, einkum þeirra fjölskyldna sem hafa lægstar tekjur og eiga flest börn. Það er óverjandi að skattleggja nauðþurftir eins og matvæli og því segi ég já.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Eins og fram hefur komið voru margir sem komu til fundar við fjh.- og viðskn. og ýmsir fóru þaðan svona frekar svekktir út, fundu fyrir því að frv. yrði lítið breytt. Þeir sem komu til að spjalla við okkur um þetta málefni bentu reyndar á það að þarna væri æskilegra að hlutirnir væru öðruvísi heldur en lagt er til í frv. En ég tel að þeir hafi ekki farið mjög óánægðir af fundum nefndarinnar fyrir það. Þeir lýstu því yfir að þeir teldu það mikilsvert að skattur af bókum væri felldur niður. Þessi eins mánaðar bið sem er hjá nemendunum er ekki stórkostleg. Ég segi því nei við þessari tillögu.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Það má vera að það séu enn þá til bjartsýnir menn sem koma á fund hjá hv. fjh.- og viðskn. en það er auðvitað ljóst að kostnaður nemenda vegna bókakaupa er nú þegar óheyrilegur. Hann er mikill baggi á flestum fjölskyldum, ekki síst hjá þeim fjölskyldum sem þurfa að senda börn sín til náms fjarri heimabyggðinni og leggja í allan annan kostnað sem því fylgir. Í þessari grein frv. er fyrst og fremst gengið út frá hagsmunum kerfisins og ríkiskassans, en hagsmunir fólksins virtir að vettugi. Ég segi því já.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Ég vil mótmæla því sem kom fram hjá hv. 6. þm. Vesturl. að það hafi ráðið úrslitum þegar þessi dagsetning var valin að verið væri að refsa námsmönnum. Það er rangt sem fram kemur að ríkisstjórnin eða við sem myndum meiri hl. í fjh.- og viðskn. séum á einn eða annan hátt að ganga á hlut námsmanna. Ég held þvert á móti að þegar til framtíðar er litið, þá komi einmitt þetta ákvæði til með að styrkja námsmenn og annað hitt að þegar litið er til þess að hingað til og í mörg ár hafa bækur verið með söluskatti, þá er þarna stigið mjög stórt og mikilvægt skref í þágu íslenskrar menningar og einmitt verið að auðvelda þeim sem nám stunda að kaupa námsbækur. Þingmaðurinn segir nei.