Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég fylgi hér úr hlaði frv. til laga um aðild Íslands að samningi um framtíðarsamvinnu ríkja varðandi fiskveiðar á Norðaustur-Atlantshafi. Um frv. þetta hefur verið fjallað í hv. Ed. og þar hefur það verið samþykkt samhljóða. Um ástæður fyrir frv. og um efni þess vísa ég til athugasemda og svo samningsins sjálfs sem fylgir með frv. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég vil láta þess getið að sjútvn. hefur þegar fjallað um þetta mál með sjútvn. Ed., en að sjálfsögðu þarf að vísa málinu til nefndarinnar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um sjóefnavinnslu á Reykjanesi, en það liggur fyrir á þskj. 899 eins og það var afgreitt frá Ed. með nokkrum breytingum frá upphaflegu frv. Hv. iðnn. Ed. fjallaði ítarlega um málið og gerði, eins og ég greindi frá, á því nokkrar breytingar og var samstaða um málið þar í deildinni. Ég ætla ekki að fara hér mörgum orðum um þetta mál. Það hefur þegar mikið verið til umræðu bæði í hv. Ed. og í fjölmiðlum, og sérstök skýrsla hefur borist hv. alþm. með kynningu á undirbúningi málsins. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn. þessarar deildar.



Herra forseti. Það er ástæðulaust á þessu stigi málsins að halda langa ræðu um þetta mál, sem hér er til umfjöllunar. Þetta mál hefur verið til athugunar líklega allt frá árinu 1954 og oft og tíðum hefur verið reynt að reikna arðsemi í þetta svokallaða iðnaðartækifæri. Nú hefur það tekist að áliti iðnrn. Ég fagna því út af fyrir sig, að ráðh. skuli hafa lagt þetta mál fyrir Alþingi. Það ber þó að harma hversu seint það kemur fram á þinginu ásamt öðrum svokölluðum S-málum, sem iðnrh. hefur gjarnan flutt ræður um á undanförnum árum, en komu til þingsins fyrst þegar langt var liðið á þingið og lítil tækifæri gáfust til að kynna sér þau. Hins ber þó að geta, að talsverð gagnrýni hefur komið á þessa framkvæmd og útreikningar þeir, sem liggja fyrir, arðsemisútreikningar, hafa verið gagnrýndir. Ýmsir telja að hér sé ekki um jafnmikla ábatavon að ræða og látið er í veðri vaka. Um það get ég ekki dæmt hér og nú. Það er siður að þingnefndir skoði málin. Ég kemst þó ekki hjá því að benda á að í nál. Ed. er fskj. 1 frá Þjóðhagsstofnun þar sem segir m. a. að engar marktækar niðurstöður liggi fyrir um viðbrögð neytenda erlendis við fiski - söltuðum með Reykjanessalti. Á einum stað kemur fram, og það er í niðurstöðu frá Þjóðhagsstofnun, að af því, sem þar hefur verið rakið, verði niðurstaðan helst sú, að brugðið geti til beggja vona með samkeppnishæfni innlends fisksalts, en vinnsla verðmeiri aukaefna kunni að reynast ábatasamari. Jafnframt hljóta viðhorf til þessa máls að nokkru að mótast af því, hvort unnt sé að benda á aðra og ábatasamari hagnýtingu jarðvarmans á Reykjanesi, og þá jafnframt hversu eftirsóknarverður sá efnaiðnaður sé sem helst er nefndur í tengslum við saltverksmiðjuna. Mér finnst ótækt að láta 1. umr. líða hér í hv. Nd. án þess að benda á að undirtektir Þjóðhagsstofnunar eru ekki gífurlega miklar. Þar er bent á að líkast til sé fyrst og fremst hægt að binda vonir við þau efni sem falla út - einhver efni sem eru ekki í sjálfu sér matarsalt, heldur annars konar afurð, kalí, kalsíum, vítissódi og bróm, og bendir það til þess að ekki hafi verið athugað nægilega vel í raun og veru hvort forsendur séu til þess að þetta sé ábatasamt fyrirtæki. Þess skal getið, að uppi hafa verið raddir um það, og ég get ekki heldur lagt á það dóm, en tel ástæðu til að nefna það í 1. umr., sérstaklega vegna þess að ég tel að iðnn. Nd, þurfi að skoða það má! vel, að saltverð í heiminum fari frekar lækkandi en hækkandi. Eins og allir vita þarf ekki aðra orku en sólarorkuna til að vinna salt úr sjó í suðlægari löndum. Það hefur verið bent á ýmislegt að undanförnu af aðilum sem þekkja til og eru hagsmunaaðilar og bæði eigendur í Undirbúningsfélaginu og jafnframt innflytjendur á salti. Hafa þeir reynt að reikna sig áfram á þeim forsendum sem gefnar eru af iðnrn. og nefndum á vegum þess. Án þess að ég geti lagt dóm á þær niðurstöður tel ég ástæðu til að kynna þær hér strax við 1. umr. málsins. Þar segir að ýmislegt sé óljóst og órannsakað og jafnvel hafi ekki fengist nægilega skýrar forsendur, ef þær eru þá til. Er talið í þeim reikningum, sem ég hef undir höndum, að árlegt rekstrartap gæti numið 2 700 millj. gkr. Er bent á að aukinn flutningskostnaður vegna saltfisks til Miðjarðarhafslanda sé um 400 millj. gkr. á ári vegna þess að ekki nýtist lestarrými á leiðinni heim. Á það er bent að Spánverjar eru nú með óhagstæðan viðskiptajöfnuð við Ísland upp á ca. 6600 gamlar millj. á ári, og talið er að með tilkomu saltverksmiðju muni þessi munur aukast jafnvel um 500 millj. gkr. Þá er bent á, eins og hjá Þjóðhagsstofnun, að óvíst sé að Spánverjar vilji kaupa saltfisk sem saltaður er með þessu verksmiðjusalti. Á það er bent að atvinnutækifærum fjölgi ekki að ráði, heldur sé hér um tilfærslu á atvinnutækifærum að ræða. Þá er það undirstrikað, sem kemur fram í skýrslu nefndar sem vann að þessu máli, að markaður fyrir kalsíumklóríð sé mjög ótryggur. Loks er bent á að kaupverð á kalíi til Áburðarverksmiðjunnar í jan. 1980 hafi orðið 75 dollarar á tonn, komið í hús 105 dollarar, og hafði þá staðið óbreytt í nokkur ár, en í áætlun sjóefnavinnslunefndar sé nefnd talan 123 dollarar komið í hús. Í forsendum þeirra, sem hér hafa reiknað, er borið saman það sem ætla má að verði saltverð á næstu árum. Ég tel fyllilega ástæðu til þess að nefndin kanni þessi mál rækilega og gleymi ekki að það verður auðvitað að skoða, arðsemiútreikninga slíks fyrirtækis með það í huga að fjármagn, sem sett er í slíkt fyrirtæki, skili eðlilegum vöxtum, eins og það þarf að gera hjá öðrum fyrirtækjum innlendum, og hafa þeir, sem hér hafa reiknað, talið að 19% vextir á stofnkostnað mældan í dollurum sé eðlileg viðmiðun. Ég hef rakið þessi atriði hér vegna þess að mér hefur fundist eftir lestur á fskj. með nál. Ed. að teflt sé á tæpt vað og það sé jafnvel hyggilegra að kanna slíkt mál enn betur af nefnd áður en látið er til skarar skríða. Ég skal þó segja það í lokin, að mér finnst full ástæða til að láta þá von í ljós, að þeir útreikningar, sem ég hef undir höndum, séu rangir og að arðsemi fyrirhugaðrar verksmiðju sé mun meiri en þar er sagt. En til þess að staðfesta það er auðvitað skylda þingnefndarinnar að fá þessa útreikninga betur athugaða. Ég legg til að þrátt fyrir að komið hafi gestir á fund nefndarinnar í Ed. verði því starfi haldið áfram í Nd. með þeim hætti að kannaðir verði þessir reikningar og fengnir til þess menn t. d. frá Þjóðhagsstofnun, en Gamalíel Sveinsson var sá sem sat í saltvinnslunefndinni á sínum tíma sem fulltrúi Þjóðhagsstofnunar, og kannað rækilega hvort arðsemihugmyndir iðnrn. séu á einhverjum rökum reistar. Það, sem hér er sagt, er ekki sagt til að drepa þá hugmynd sem hér er á döfinni, heldur til að Nd. Alþingis geti betur tekið ákvörðun um þetta viðamikla mál, sem hefur verið tæp 30 ár á leiðinni í kerfinu, og sjá til þess að ekki verði tekin ákvörðun nema góðar ábatahorfur séu í málinu. Ég vona að þessi orð mín verði aðeins skilin á þann veg. Þau eru flutt til að skora á hv. þingnefnd að kanna þetta mál rækilega vegna gagna sem tiltölulega nýlega eru komin í hendur þm.



Herra forseti. Augu áhugamanna um Alþingi, störf þess og starfshætti, bæði innan þingsala og utan þeirra, hafa í æ ríkari mæli beinst að því, hvernig þingstörf eru - ég leyfi mér að segja: með fáránlegum hætti hina síðustu daga á vori, rétt áður en Alþingi lýkur störfum sínum. Þetta kerfi, sem auðvitað er orðið býsna gamalt og miðað við allt aðra þjóðfélagshætti, er þannig upp byggt, að undir vor, þegar þingi er að ljúka, kemur hvert stórmálið á fætur öðru með litlum fyrirvara á borð þm. og það er nánast svo, að iðulega eru menn settir upp við vegg við það að taka mjög veigamiklar og oft dýrar ákvarðanir. Ég hygg að nákvæmlega þetta mál sé dæmi um hversu óskynsamlegir vinnuhættir hér á hinu háa Alþingi eru. Við borð lá að þetta stóra mál, sem vissulega hefur verið lengi í undirbúningi, árum og áratugum saman, færi í gegnum 1. umr. hv. Nd. að lokinni einnar mínútu framsöguræðu hæstv. iðnrh. Nú er það svo með mál af þessu tagi, að þar tekst auðvitað á - væntanlega í huga allra þm. - annars vegar að vera sakaður um skort á áræði, að stökkva ekki og taka ákvörðun af því tagi sem hér er um að ræða, og hins vegar að flana ekki um of, að verða ekki sekur um fljótfærni, flan og hreina heimsku. Það er auðvitað svo að því er varðar hugmynd eins og þá sem hér er til umr., að spor eins og Kröflusporin hræða. Þá ákvörðun tók Alþingi shlj., eins og gert hefur verið í hv. Ed. um þetta frv., og einhverjir hafa áreiðanlega nagað sig seinna í handarbökin og óskað þess, að þau mál hefðu fengið aðeins betri athugun og lengri frest. Hér er um að ræða fjárfestingu upp á milli 15 og 16 gamalla milljarða. Þetta mál hefur auðvitað verið lengi í undirbúningi og að því hafa unnið færustu sérfræðingar. Ber þar helst að nefna Baldur Líndal efnafræðing. Eins hefur málið fengið allítarlega umfjöllun í iðnn. Ed. Engu að síður er það svo, að upplýsingar, sem tiltölulega nýlega hafa verið að berast, t. d. reikningar sem mér hafa verið sýndir, sýna fram á allverulegt rekstrartap á hverju ári. Þó svo hér sé um að ræða það sem kalla mætti þróunarverkefni - í fyrsta áfanga er ekki stefnt í framleiðslu á nema 8000 tn. af salti og er þá verið að tala um saltið eitt, en heildarársnotkun hér mun láta nærri að vera allt að 100 þús. tn., þá er það engu að síður svo, að arðsemiútreikningar þessa fyrirtækis virðast vekja margar spurningar. Annað stórmál, sem skiptir auðvitað sköpum um framtíð þessa fyrirtækis, er hvort kaupendur þess fisks, sem salta á, þ. e. þjóðirnar í Suður-Evrópu, vilji neyta fisksins þegar hann hefur verið unninn með þeim hætti sem yrði. En í þeirri umsögn Þjóðhagsstofnunar, sem fylgir nál. Ed. og hv. þm. Friðrik Sophusson rakti raunar áðan, segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, um þessi efni: „Niðurstöður söltunartilrauna sýna, að ekki er marktækur munur á því, hvernig saltfiskur flokkast, hvort heldur notað er Reykjanessalt eða innflutt salt. Hér er átt við niðurstöður innlendra matsmanna, en endanlegur dómari í þessum efnum hlýtur að verða neytandi saltfisksins í markaðslöndunum.“ Síðan segir - og það ber að undirstrika: „Engar marktækar niðurstöður liggja fyrir um viðbrögð neytenda erlendis við fiski söltuðum með Reykjanessalti.“ Þetta hlýtur að verða að telja mjög veigamikið aðalatriði þessa máls. Þó svo að segja megi að ekkert sé hægt að sanna eða afsanna í þessum efnum nema fylgi löng og kannske tímafrek markaðskönnun, þá er það þó allverulegur dómur um að ónógar séu þær upplýsingar sem koma fram í þessu nál. iðnn. hv. Ed. En það eru fleiri. Í blaðagrein, sem Sigurður Pétursson, sem er virtur vísindamaður á þessu sviði, skrifaði nýlega í dagblað undir fyrirsögninni: Saltvinnsla á Suðurnesjum, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Af framanrituðu er það ljóst, að framleiðsla á fisksalti á Reykjanesi samkv. nefndu stjfrv. er ekki aðeins óraunhæf fjárhagslega, heldur líka stórhættuleg fyrir saltfiskframleiðslu Íslendinga, ef úr yrði.“ Þetta eru auðvitað sjónarmið sem hv. alþm. og hv. nefnd, sem fær málið til athugunar, geta ekki litið fram hjá. Nú ber að sönnu að geta þess, að um þetta greinir vísindamenn á. Gagnstæðra skoðana, sem fylgja raunar flókin raunvísindaleg rök, hefur gætt hjá þeim. Slíkt hefur komið fram hjá Baldri Líndal efnafræðingi, en hann svarar nefndri blaðagrein í dagblaði hér í borg fyrir nokkrum dögum. Þessar umræður hafa farið fram mjög ítarlega á allra síðustu dögum. Það má nefna miklu fleiri neikvæðar athugasemdir, sem raunar eru sumar hverjar prentaðar í nál. hv. Ed. og hv. þm. Friðrik Sophusson gat um að nokkru. Þar er að finna fskj. V frá skipafélaginu Víkur hf., undirritað af Finnboga Kjeld. Hann telur að hér sé um mjög óhagkvæma fjárfestingu að ræða, og í sinni grg., sem prentuð er með sem fskj. við nál., nefnir hann dæmi um flutningskostnað. Hann segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „Flutningur með skipi frá Spáni beint til hinna ýmsu kaupenda salts á landinu er ódýrari en flutningur með bílum frá verksmiðju til geymslu í Keflavík - og síðan útskipun þaðan til flutnings út á land. Sem dæmi má taka þegar til heildarsaltsmagn er lítið: A) Akstur frá Reykjanesi með salt til Þorlákshafnar er álíka dýr og sjóflutningskostnaður frá Spáni til sama staðar. B) Akstur frá Reykjanesi með salt til Hornafjarðar er þrisvar sinnum dýrari en sjóflutningskostnaður frá Spáni til sama staðar. C) Sjóflutningur hérlendis yrði einnig dýrari vegna aksturs, geymslu og útskipunar. Íslenskur saltfiskur hefur aðallega verið fluttur út með íslenskum skipum, en þau flytja síðan salt til baka og losa á sömu höfnum (eða nálægum) og saltfiskurinn er lestaður á. Nýting skipanna verður þannig meiri og flutningskostnaður lægri heldur en ef skipin kæmu heim tóm til að sækja fiskinn.“ Auk þess er í þessari grg. og raunar hjá fleiri, sem um þetta mál hafa fjallað, að finna miklar efasemdir. Þær byggjast ekki síst á því, að á næstu árum geti verð á salti, sem framleitt er erlendis, lækkað mikið og það af tveimur ástæðum: Í fyrsta lagi vegna þess að um meiri framleiðslu er að ræða en markaðurinn tekur við, sem þýða mun verðlækkun, en ekki síður vegna þess að mjög örar tækniframfarir eru að verða að því er þessa hluti varðar og ekki síst í sambandi við útskipun. Allt vekur þetta spurningar. Þessar spurningar fela með engum hætti í sér neina endanlega dóma um það fyrirtæki á Reykjanesi sem hér er verið að fjalla um. Enginn má skilja orð mín svo. En auðvitað verður að fara fram mjög rækileg athugun á þessu máli í þingnefnd. Og af hverju er það? Það er vegna þess að hér er um að ræða mjög veigamikla fjárfestingu. Jafnvel þó svo að iðnn. hv. Ed. hafi lagt fyrir sína þingdeild takmarkanir þar á, sem vissulega eru öryggisventill, erum við engu að síður að tala um milljarða af peningum skattgreiðenda. Verða menn að mjög íhuguðu máli að gera upp við sig hvort áhættan með fé skattborgaranna sé þess háttar, að það sé réttlætanlegt að taka hana. Því miður er það ekki svo, að hér sé um að ræða öruggt fyrirtæki sem örugglega muni gefa af sér mikinn arð. Það þarf að vera alveg ljóst. Hér er hæstv. iðnrh. að leggja fyrir Alþingi að taka mjög verulega áhættu. Ég er ekki að segja að það sé rangt að taka slíka áhættu, hvorki almennt né að þessu gefna tilefni. En hitt þurfum við að gera okkur alveg ljóst, að hér er ekki verið að leggja til, eins og í öðrum og oft sambærilegum tilfellum, fyrirtæki sem nokkuð örugglega muni gefa fjármuni í aðra hönd. Hér er verið að leggja út í mikið áhættufyrirtæki. Spurningin, sem hv. þm. verða að spyrja sig og þingnefndin verður sérstaklega að íhuga rækilega, er þessi: Er sú mikla áhætta, sem þetta vissulega er, þess virði að taka hana? Sem dæmi til samanburðar skulum við rifja upp, að þegar ákvörðun, hverrar spor hræða kannske mest í þessum efnum, um Kröfluvirkjun var tekin töldu þm. á þeim tíma sig ekki vera að taka áhættu. Þess var ekki getið hér við umræður. Þvert á móti töldu menn að þar væri verið að fara út í ábatasamt fyrirtæki. Svo reyndist ekki vera, og við skulum láta vera að fjalla frekar um þá sögu. En hér horfir þetta öðruvísi við. Hér stöndum við í dag vitandi vits um að við erum að taka verulega áhættu. Spurningin er: Er réttlætanlegt að þrýsta þessu á einum eða tveimur dögum í gegnum þingið? Erum við að fara þannig með fé skattborgaranna að það sé á því standandi - eða væri réttlætanlegra og skynsamlegra að bíða í eitt ár, taka þetta mál upp að nýju að hausti og nota þann tíma, sem ynnist í millitíðinni, til að yfirfara þessi mál betur, skoða þá hluti sem auðsjáanlega er um spurt af réttlæti og skynsemi, eins og markaðsmálin í þeim löndum sem saltfiskinn kaupa? Þetta er auðvitað kjarni málsins. Eitt er í þessu máli. Margir einstaklingar eiga mikilla hagsmuna að gæta. Það hefur verið lagt fé í undirbúning að þessu máli. Það er áhættufjármagn og hefur verið vitað alveg frá upphafi. En hv. alþm. mega ekki láta það rugla sig og hugsa sem svo, að það séu þegar svo miklir hagsmunir orðnir tengdir þessu máli að annað sé rangt og óréttlætanlegt en að keyra það fram á fullri ferð. Ef það og það eitt væri réttlæting fyrir jafnvel því að taka ákvörðun sem menn eru ekki nema svona og svona sáttir við, þá mundi Alþingi veita fjármagn oftar og að verr ígrunduðu máli en ætla má að hv. alþm. vilji. Það er aðeins verið að fara fram á að þetta mál verði mjög vel ígrundað af þingnefnd og af þeim hv. alþm. sem koma til með að greiða um það atkvæði. Sú breyting hefur verið gerð í Ed., að hægar er farið í sakirnar en upphaflega var ráð fyrir gert, en engu að síður eru þær upplýsingar, sem í auknum mæli hafa verið að koma fram á allra síðustu dögum, t. a. m. í blaðagreinum, þess eðlis, að mjög skynsamlegt virðist vera að hinkra við og hugsa sig afar vel um. Nú bið ég um að orð mín séu ekki skilin á þann veg, að verið sé að gera minna en efni standa til úr feikilegri vinnu fjölmargra einstaklinga. Ég hef þegar nefnt til - og geri það aftur - Baldur Líndal efnaverkfræðing í því sambandi. Þarna er áhugamaður um þessi mál sem áratugum saman hefur lagt bæði mikla vinnu og mikið vit í þá framtíðarsýn sína að þessi vinnsla geti farið fram hér á landi. Er það allt saman svo virðingarverð saga sem slíkar sögur verða í þessum efnum. En jafnvel það réttlætir ekki að rasað sé um ráð fram vegna þess, hversu gífurlega mikinn kostnað er hér um að ræða, og vegna þess, hversu áhættan, hvernig sem á aðra þætti þessa máls er lítið, er mikil í þessum efnum. Herra forseti. Þessu máli verður vísað til hv. iðnn. þessarar deildar og verður auðvitað að ætla að hún muni athuga þetta mál vel. Hér er um feikilega mikilvægt mál að ræða. Spurningin, sem n. leggur fyrir sig eftir að hafa kallað til kunnáttuaðila um þessi efni, er auðvitað ekki hvort setja eigi fótinn fyrir þetta verkefni með einum eða öðrum hætti. Spurningin er: Þarf ekki að afla meiri upplýsinga? Og spurningin er: Er áhættan, ekki með eigið fé, heldur með fé skattborgaranna, svo mikil að ekki sé réttlætanlegt að taka hana? Herra forseti. Við 1. umr. málsins læt ég þessi orð nægja.



Herra forseti. Mig langaði til að leggja örfá orð í belg við 1. umr. í Nd. um sjóefnaiðju á Reykjanesi. Í því sambandi vil ég aðeins leggja áherslu á tvennt: Í mínum huga er þessi verksmiðja, sem menn nú eru að ræða um, ekki hvað síst þróunarverkefni í fyrsta lagi og í öðru lagi mega menn ekki um of einblína á saltframleiðsluna eina sem þarna er um að ræða, vegna þess að saltframleiðslan og þessi byrjun er undirstaða undir miklu víðtækari efnaiðnað sem hér gæti hafist á Íslandi, - vinnslu úr íslenskum hráefnum með íslenskri orku. Það er auðvitað rétt, sem fram hefur komið hér, að í fjölmiðlum hafa komið fram ýmsar skoðanir um þetta mál - menn greinir á um þetta mál - og í þeim gögnum, sem fyrir þingnefndunum hafa legið, kemur líka í ljós að menn greinir á um þetta mál. Allt finnst mér það benda í þá átt - og ég vil taka undir með þeim ræðumönnum sem hér hafa talað - að að sjálfsögðu verði iðnn. Nd. að taka þetta mál til eins ítarlegrar skoðunar og henni er fært á þeim tíma sem um er að ræða. Um það blandast vafalaust engum hugur. Ég vil hins vegar segja það varðandi orð hv. 10. þm. Reykv., þar sem hann lagði áherslu á að ekki yrði tekin ákvörðun í þessu máli nema góðar ábatahorfur væru, að ég er honum ekki fyllilega sammála. Ég tel vel réttlætanlegt að ráðast í sjóefnaiðju á Reykjanesi ef sannanlegt er að hún geti með sæmilegu móti staðið undir sér, þó að ekki séu af því verulegar ábatahorfur, ekki hvað síst með tilliti til þeirra gífurlegu möguleika í efnaiðnaði, sem þessi verksmiðja leiðir af sér, og þeirra ábatasamari aukaefna, sem framleiðsla mundi verða á. Ég ætla ekki að halda sérstaka ræðu um þetta mál hér. Menn þekkja möguleikana á magnesíumframleiðslu, natríumklóratframleiðslu o. s. frv. í framhaldi af þeirri verksmiðju sem hér er um að ræða. Það er alveg rétt, að komið hafa fram nokkrar efasemdir ýmissa manna um gæði þessa salts við fisksöltun. Menn hafa sumir dregið í efa að bragð af þessu salti í fiski gæti ekki haft áhrif á söluna, liturinn gæti ekki haft áhrif á söluna o. s. frv. Ekki er ég í nokkurri aðstöðu til að leggja dóm á það mál hér og nú á þessari stundu. Ég vil hins vegar benda á að sérfræðingar okkar, sem þetta mál hafa athugað, halda því fram, þeir sem mest hafa og gerst fylgst með og fengist við söltun á fiski, og sérstaklega er vísað til eins sérfræðings í skýrslunni, að gæði saltsins séu mjög mikil. Þar benda menn ekki síst á að saltið er gerlafrítt, roðagerlar eru ekki í því. Á sameiginlegum fundi iðnn. Ed. og Nd. lagði einn nm. sérstaklega áherslu á að erlendir aðilar, sem salt selja, hafi af því nokkrar áhyggjur, að þarna komi algjörlega gerlafrítt salt á markað, og velta því fyrir sér, hversu mikill kostnaður geti falist í því hjá þeim að gera sitt salt gerlafrítt. Það kann að vera og er ekki ótrúlegt að sú verði þróun í þessum málum í framtíðinni, að þjóðir heims muni setja strangari og strangari mörk um að fiskur sé ekki saltaður nema með gerlafríu salti. Sá fiskur, sem saltaður hefur verið með þessu salti, er ljósari, en hann er líka fastari og flokkast betur að mati þeirra sem við þetta hafa fengist. Ég tek undir með þeim, sem hér hafa talað, um að við höfum ekki fengið nægilega svörun frá markaði um þennan fisk. En ég vek líka athygli á því, að þegar menn tala um það eru menn að taka upp efasemdir sem heldur er engin stoð fyrir enn. Það kynni að vera að menn hefðu eitthvað fyrir sér í því. En ég vek athygli á að þó að í litlum mæli sé hefur fiskur verið saltaður með þessu salti. Hann hefur verið sendur út og engin neikvæð viðbrögð hafa fengist við því. Það er ekki síður athyglisvert. Um þetta mál er mjög margt að segja og ég ætla ekki að lengja umr. hér með því að halda langa ræðu um það. Hitt er annað mál, að menn mega náttúrlega ekki verða svo hræddir við allt, þó að þeir séu ekki ánægðir með það sem gerðist í Kröflu, að þeir þori bókstaflega ekki að ráðast í nokkurn hlut eftir það. Ég vil svo að lokum taka undir þau orð ræðumanna, sem hér hafa talað á undan mér, að ástæða er til að n. fari ítarlega yfir þau gögn sem fyrir liggja. En mér fannst ég skilja það á þeim þm., sem hér töluðu, að þm. almennt nálgist þetta mál með jákvæðu viðhorfi.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að hv. nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, líti á forsendur þeirra till. sem hér liggja fyrir. Ég kveð mér hér hljóðs aðeins til að víkja að því, sem kom fram einkum í máli hv. 9. þm. Reykv., að hér væri verið að taka mikla áhættu og áhættu sem skattborgarar landsins yrðu þolendur af ef eftir færi og þetta reyndist ekki arðbært fyrirtæki. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, sem fram kom í frv. upphaflega, að gert er ráð fyrir að farið sé hægt í sakirnar í þessu máli og það sé unnið að þessu áfram sem þróunarverkefni og endanlegar ákvarðanir um byggingu 40 þús. tonna saltverksmiðju verði ekki teknar fyrr en að betur athuguðu máli og þá væntanlega á næsta ári. Í aths. við frv., eins og það var lagt fyrir hv. Ed., kemur fram á bls. 5 tillaga um málsmeðferð þar sem segir svo, með leyfi forseta: „Verði ákvörðun tekin um byggingu saltverksmiðju leggur nefndin til að framhaldið verði eftirfarandi“ - og Saltvinnslunefnd og iðnrn. gerðu hennar tillögu um málsmeðferð að sinni: „1. Byggð verði 8000 tonna saltverksmiðja til að vinna að markaðsþróun með fisksalt í stórum stíl. 2. Núverandi tilraunaverksmiðja verði nýtt til þess að gera vinnslutilraunir með kalíframleiðslu og framleiðslu á fínsalti. 3. Boruð verði ein vinnsluhola á svæðinu veturinn 1981–82 og aukið við rannsóknir á svæðinu. 4. Undirbúin verði verkhönnun á 40 000 tonna verksmiðju og tilboða aflað í sölu á afurðum.“ Annars staðar kemur það fram, að gert er ráð fyrir að það verði verkefni næsta árs að fjalla um og undirbúa þennan framhaldsáfanga, þennan 40 000 tonna áfanga, sem byggði á þeirri vinnsluaðferð sem þróuð hefur verið í tilraunaverksmiðjunni á Reykjanesi á vegum Undirbúningsfélags saltverksmiðju þar. Það verður að sjálfsögðu tekið tillit til þeirra viðbótarupplýsinga sem væntanlegar eru af frekari markaðstilraunum með því salti sem fæst úr þessari 8000 tonna verksmiðju. Þessi 8000 tonna verksmiðja er ekki reist á þeirri tækni sem á að byggja á í hinni endanlegu verksmiðju, heldur er þar fyrst og fremst um að ræða að nýta það gufuafl, sem streymir upp úr borholum á Reykjanesi nú, til eins konar eimingar svipað og gert er í sólarlöndum. Þetta salt úr 8000 tonna verksmiðjunni á því að fast með tiltölulega einföldum tilkostnaði, en vinnslu, sem ekki gefur hliðstæðar aukaafurðir og gert er ráð fyrir í endanlegri saltverksmiðju. Á þetta vil ég leggja áherslu til að minnka hrollinn í þeim hv. þm. sem hafa áhyggjur af þessu máli. Þó er ég út af fyrir sig ekki að finna að því, það er ofureðlilegt að menn vilji hugsa sig um í sambandi við afgreiðslu á slíkum málum. Það er kannske ekki þörf á að vekja athygli á að menn skyldu gæta að eðli þeirra umsagna sem berast, þó að ég ætli ekki að fara að gefa þeim neinar sérstakar einkunnir. Það er að sjálfsögðu ljóst að hagsmunaleg atriði geta komið inn í slíkar umsagnir og endurspeglast í þeim, og við það er ekkert óeðlilegt, - hagsmunir m. a. þeirra sem telja sig hafa hag af því að flytja salt til landsins og standa fyrir sölu þess hér. Á það ber auðvitað líka að líta. Ég er ekki að gera lítið úr þeim aths. sem slíkum, en það segir sig nokkuð sjálft að þar getur verið um mat að ræða sem er litað af hagsmunaaðstæðum. Vegna tilkostnaðar við þennan 8000 tonna áfanga, sem gert er ráð fyrir að ráðist verði í og nánast er verið að taka hér afstöðu til með því að samþykkja þessa heimild, er gert ráð fyrir að kostnaður við þann áfanga, ásamt öðrum kostnaði sem falli til á þessu ári, verði um 18 millj. kr. Hlutafé, sem lagt yrði í fyrirtækið Sjóefnavinnsluna hf. til að standa undir þessu, er aðeins hluti af þessari upphæð því að þarna er á fleira að líta en beinan stofnkostnað við þennan áfanga. Þetta vildi ég að fram kæmi, en n. mun að sjálfsögðu líta á þau álitamál, sem hér hafa verið nefnd, og fleiri sem upp kunna að koma.



Herra forseti. Ég mun ekki hér fara út í efnislegar umræður um þetta frv., enda á ég sæti í þeirri n. sem kemur til með að fjalla um það. Það er auðvitað rétt og sjálfsagt að skoða alla gagnrýni, bæði jákvæða og neikvæða, sem fram hefur komið um málið, og umsagnir um það. En við megum ekki heldur gleyma því, að þó að það séu margir aðilar sem eiga hagsmuna að gæta af því að þessi verksmiðja rísi, eins og kom fram hjá einum ágætum hv. þm., eru það líka margir aðilar sem hafa hagsmuni af því að flytja inn og kaupa og selja salt og eðlilegt að það heyrist frá þeim andmæli. En andmæli hafa vissulega komið frá miklu fleiri en þeim. Í öllum verðsamanburði verður líka að hafa í huga að það er hálfgildings efnahagslegt kreppuástand í viðskiptalöndum okkar og öll framleiðsla okkar, í hvaða formi sem er, býst ég við að komi til með að fá lélega einkunn í samanburði við verð annars staðar. Það á við um skip og ýmislegt annað sem er niðurgreitt í stórum stíl utanlands vegna þess að þar er kreppuástand. Mér finnst að við megum ekki horfa fram hjá því, að þetta er óeðlilegt ástand. Ég vona að allir séu sammála um að í þessu máli stytti upp, þannig að efnahagsástandið í viðskiptalöndum okkar verði aftur eðlilegt. Mér finnst aftur á móti mjög gagnrýnivert hvað þetta frv. er seint fram komið og reyndar ýmis önnur frv. sem hafa verið að koma nú allra síðustu daga fyrir áætlaðar þinglausnir. Það finnst mér mjög gagnrýnivert. En ég mun, eftir því sem tími vinnst til, skoða alla þá gagnrýni sem fram hefur komið, allar þær umsagnir sem komið hafa fram, og eins og hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson sagði: Ég mun gera það með jákvæðu hugarfari.



Herra forseti. Það eru örfá orð. Hæstv. iðnrh. og raunar einnig hv. síðasti ræðumaður höfðu á því orð, að menn verði að taka með nokkrum fyrirvara umsagnir þeirra sem hagsmuna hefðu að gæta. Raunar var það sagt með nokkrum takmörkunum, en hæstv. iðnrh. nefndi sérstaklega innflutningsaðila. Nú finnst mér að hæstv. ráðh. verði að gæta nokkurs hófs í þessum efnum. Þegar þingnefnd kallar aðila fyrir sig til að fá upplýsingar frá þeim er það sennilega ekki aðeins vegna þess, að viðkomandi eigi hagsmuna að gæta, eins og það er kallað, heldur líka vegna þess að viðkomandi hafi nokkra þekkingu á því sem um er verið að fjalla. Þykir mér raunar óleyfilegt með öllu að gera umsagnir tortryggilegar með einum eða öðrum hætti. Af hverju er þetta sagt? Þetta er sagt vegna þess að það eru ekki aðeins þessir aðilar, heldur er það svo í stjórnmálum almennt og yfirleitt og þá ekki síst í sambandi við þau mál sem hér eru til umræðu, að það eru miklu fleiri sem eiga hagsmuna að gæta. Það eru aðilar sem þegar hafa lagt allmikið fé í þessi efni. Auðvitað kann það að kitla dómgreind einhverra að þetta fé ónýtist ekki. Það má líta víðar til og segja að vitaskuld sé það hagsmunamál tiltekinna byggða að þetta geti komist á legg. Með öðrum orðum er hér um hagsmuni að ræða hvernig sem á málið er lítið og engin ástæða til að gera eitt tortryggilegt öðru fremur. Því er þetta sagt að sú hætta er til, - ég segi ekki að það verði svo,- að vegna þess að allverulegir hagsmunir nokkurra einstaklinga eru orðnir þegar mjög tengdir þessu máli verði rasað um ráð fram. Ég vek athygli á að það var hæstv. iðnrh. sem hóf hér umræðu um hagsmuni - að vísu í neikvæðum skilningi þess orðs - í þessum efnum. Undir það má auðvitað taka, að hvorum megin hryggjar sem lítið er eru hagsmunir í þessum efnum. Þeir eru hinum megin líka. Vegur Alþingis er auðvitað mestur þegar því auðnast að horfa yfir hagsmuni, á hvorum enda spýtunnar sem þeir kunna að finnast, og taka ákvarðanir algjörlega óháð því. Það er ekki rétt, þegar aðilar hafa verið kallaðir fyrir þingnefndir, að gera umsagnir þeirra sérstaklega tortryggilegar. Það eru hagsmunir í þessu máli hvernig sem á það er litið. Sumir aðilar hafa og meiri þekkingu en aðrir aðilar hafa, eins og er um öll mál þjóðlífsins. Þessar umsagnir verður hv. iðnn. að skoða eins og aðrar umsagnir, og niðurstaða hennar verður réttust þegar hún lítur fram hjá þröngum hagsmunum, hvort sem um er að ræða byggðarlög, einstaklinga eða tiltekna þætti atvinnu- og viðskiptamála, og tekur ákvarðanir með þarfir og í þágu samfélagsins alls.



Herra forseti. Ég harma í upphafi míns máls hversu seint þetta mál er á ferðinni. En það er um það eins og ýmis önnur mál þessarar hæstv. ríkisstj., að hún dregur fram í síðustu lög að leggja mál fyrir þingið og ætlast svo til þess, að þau séu afgreidd á færibandi án þess að þingnefndir fái að fjalla um málin með eðlilegum hætti. Ég hygg að það hafi vakið eftirtekt manna hversu stuttorður hæstv. iðnrh. var þegar hann mælti fyrir málinu. Það kom af þeirri brýnu nauðsyn, að hann var að reyna að flýta fyrir svo að það stæði þó ekki á honum þessa síðustu þrjá daga sem deildin á eftir að sitja að afgreiða þetta mál. Það er ekki ný saga, heldur hygg ég að sú skylda hvíli á stjórnarandstöðunni áfram, jafnvel hvaða ríkisstj. sem situr, að áminna ráðherrana um að skila frumvörpum sæmilega snemma inn í þingið ef ríkisstj. ætlast til að málin séu afgreidd, ekki síst ef mikið er í húfi og miklir fjármunir eru þar á ferðinni. Ég tek undir með hv. 12. þm. Reykv., Guðmundi G. Þórarinssyni, að ég vona að flestir þm. eða þm. almennt nálgist þetta mál með jákvæðu hugarfari. Ég hygg að okkur sé öllum ljóst að á miklu ríður að okkur lærist að nýta náttúruauðlindir þannig að þær hjálpi okkur til að bæta mannlífið hér og lífskjörin. En því miður hefur reynslan ekki orðið sú af afskiptum ríkisstj., og sérstaklega ekki af afskiptum þessa hæstv. ráðh., af iðnaðar- og orkumálum að ástæða sé til þess að búast við að hann sé óskeikull í þessum efnum, sbr. síðasta embættisverk hans haustið 1979, þegar hann fyrirskipaði Bessastaðaárvirkjun, en hefur nú verið iðnrh. í rúmt ár án þess að sú virkjun komist aftur á blað, sbr. og ýmislegt fleira sem ég skal ekki rifja upp nú. Ég hlýt að beina því til þeirrar þingnefndar, sem fær þetta mál til meðferðar, að gera á málinu rækilega könnun, líta á það frá öllum hliðum og gleyma ekki að það eru ekki aðeins hagsmunir saltinnflytjenda sem hér eru í húfi, heldur hagsmunir þjóðarheildarinnar. Ég vil m. a. benda á eitt smávægilegt atriði. Ýmsum mönnum verður tíðrætt um að saltið, sem frá þessari verksmiðju komi, sé betra en það salt sem við fáum frá Spáni. Engin neytendakönnun hefur samt farið fram. Við vitum ekki hvernig markaðurinn bregst við saltinu af þeirri einföldu ástæðu að neytendakönnun hefur ekki farið fram. Það er ýmislegt annað sem vekur spurningar og ekki er svarað til fulls. Ég vil t. d. vekja athygli á því, að hér er þessu fyrirtæki ætlað að starfa við önnur skilyrði en öðrum fyrirtækjum í landinu. að á að njóta meiri réttinda varðandi aðflutnings- og sölugjöld en önnur fyrirtæki. Hlutafélagalögin eiga ekki að gilda um þetta fyrirtæki eins og um önnur hlutafélög. Og sérstaklega er tekið fram að heimilt sé að undanþiggja hlutabréf í félaginu stimpilgjaldi. Ég álit að n. verði að taka rækilega til athugunar, hvort ekki sé rétt að sömu reglur gildi um þetta hlutafélag og önnur sambærileg, og einnig, hvort viðhlítandi upplýsingar liggi fyrir til þess að þingdeildin geti markað sína afstöðu með sæmilega öruggum hætti. Ég minnist þess út af Kröfluvirkjun, sem hv. 9 þm. Reykv. minntist á áðan, að forveri núv. hæstv. iðnrh., Magnús Kjartansson, sem var iðnrh. sumarið 1974, eftir að frv. um Kröfluvirkjun var ákveðið, veitti ekkert fé til boranarannsókna á Kröflusvæðinu á því ári. Sumarið 1975 lágu einnig boranir að mestu niðri á þessu svæði. Reynslan sýnir m. ö. o. að Alþingi getur ekki treyst því í sambandi við stórfyrirtæki og stórframkvæmdir að ríkisstj. eða stjórnarmeirihluti fylgi heimildarlöggjöf eftir með nægilegum þunga. Líka þetta atriði er óupplýst í málinu og hvernig ríkisstj. að öðru leyti hyggst standa að því. Ég sakna þess, að hæstv. iðnrh. gaf sér ekki tíma til að fylgja þessu frv. úr hlaði og vonast til þess, að við afgreiðslu málsins í n. verði alls þess gætt sem snertir þetta mál og að frekari upplýsingar en nú er liggi fyrir við 2. umr. málsins.



Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er sérstök ástæða til að vera að óska eftir því úr ræðustól, að hæstv. iðnaðar- og orkuráðh. haldi lengri ræður hér en raun hefur vitni borið að undanförnu. Ekki er það a. m. k. mín ósk. Frv., sem hér er nú til umr., er eitt af mörgum frv. núv. hæstv. ríkisstj. sem hefur verið hrúgað inn á borð alþm. síðustu tíu dagana sem þingi er ætlað að starfa. Hér er um að ræða stórmál. Á ég bæði við þetta frv. svo og önnur sem sérstaklega hæstv. iðnrh. er svo seinn með að það er nánast að kalla hneyksli að bjóða Alþingi og alþm. vinnubrögð eins og hér eru viðhöfð. Það á ekki eingöngu við um þetta frv. eitt og sér. Það á við í miklu fleiri tilvikum. Ég held að það sé svo um þetta mál eins og mörg önnur hliðstæð, sem eru stórmál og þurfa gaumgæfilegrar skoðunar við, að sérfræðingar eru búnir að vinna að þessum málum líklega í mörg ár í sumum tilvikum, en síðan er ætlast til þess að alþm. afgreiði þau á örfáum dögum og þá að nokkru, ef ekki að verulegu leyti án þess að fá nægjanleg gögn til að átta sig á þeim. Þetta er ekki sagt til að tala gegn frv. sem hér er nú til umr. Þetta er fyrst og fremst sagt til þess að mótmæla þeim vinnubrögðum sem hér eru viðhöfð og eiga ekki bara við um núv. hæstv. ríkisstj., heldur hafa verið hér oft áður viðhöfð, kannske oftast. Þó er ekki fjarri mér að halda að nú kasti þó tólfum í þessum efnum, og þar á hæstv. iðnrh. fyrst og fremst sök á. Ég sé ekki að það breytti miklu um niðurstöður eða árangur varðandi þetta mál þó að til þess gæfist tími að skoða það betur til hausts og gefa þm. og þingnefndum tækifæri til að fara betur ofan í sauma á málinu en tækifæri gefst til nú. Það er gjörsamlega vonlaust, hversu gáfaðir og snjallir menn sem kunna að sitja í þeirri n. sem málið fær til meðferðar, að þeir geti af nokkru viti áttað sig á öllum þeim þráðum, sem þar er um að ræða, né geti sagt með eðlilegum hætti hvað hér er í raun og veru í boði og hvað er í húfi. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að þm. geti unnið slík störf, ég tala nú ekki um þegar þeir eru undir þeirri pressu sem er á þingi síðustu daga. Eftir nýjustu fréttum er einvörðungu um að ræða þriggja daga starfstíma þingsins. Á þeim tíma á þessi n. ásamt allflestum nefndum þingsins að afgreiða þetta mál og mörg önnur stórmál sem hér hafa verið lögð fram síðustu daga og þinginu er ætlað að afgreiða. Það hlýtur að koma að því fyrr en síðar að þm. rísi upp og neiti því að vera algjörlega afgreiðslustofnun fyrir ráðh. og ríkisstj. Það verður að ætlast til þess af hvaða ráðh. og ríkisstj. sem er, að þannig sé hagað vinnubrögðum gagnvart þinginu að þm. gefist tími og tækifæri til að skoða málin með eðlilegum hætti. Þessi orð mín eru fyrst og fremst mótmæli við vinnubrögðum af þessu tagi, mótmæli við hæstv. ríkisstj. og ráðh. og fyrst og fremst mótmæli við vinnubrögð hæstv. iðnrh., eins og hann hefur látið þau fram koma hér á þingi síðustu viku. Mér dettur ekki í hug að ætla, ef iðnn., sem málið fær til meðferðar, ætlar sér að skoða það eins og það þarf að skoðast, að hún geti lokið störfum á þessum stutta tíma. Það væri því skynsamlegt að mínu viti allra hluta vegna að það gæfist tóm til frekari athugunar á málinu. Vissulega er mikið í húfi hvernig til tekst með þetta fyrirtæki eins og önnur fyrirtæki sem verið er að ræða um að koma á fót, sem ætti að verða til að skjóta styrkari stoðum undir atvinnulíf í landinu og þannig að varða leiðina til bættra lífskjara, en því aðeins gerist það, að vel sé til vandað til þeirra hluta sem eiga að verða að því gagni sem til er ætlast. Mér finnst því ekki óeðlilegt allra hluta vegna að málið sé athugað betur og farið ofan í saumana á því. Á því er vissulega þörf. Það er svo mörgum spurningum ósvarað varðandi þetta mál að það hlýtur að verða að gefast tóm til að kanna málið betur.



Herra forseti. Félmn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á lögum um jafnrétti kvenna og karla, þskj. 516, ásamt brtt. á þskj. 552. Nefndin sendi frv. ásamt brtt. ýmsum aðilum, svo sem Vinnuveitendasambandi Íslands, BSRB, Jafnréttisráði, Kvenfélagasambandi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, ASÍ, Sambandi ísl. sveitarfélaga og Vinnumálasambandi samvinnufélaganna. Umsagnir komu frá flestöllum þessum aðilum um málið. Nefndin kynnti sér þær umsagnir rækilega og fjallaði um þær. Það hefði verið freistandi að birta þessar umsagnir. Þær eru um tvennt merkilegar: Annars vegar virðist vera mikill áhugi á málinu, og er það vel því að þessar tillögur hafa greinilega vakið umræður í þjóðfélaginu, en hins vegar eru talsvert umhugsunarefni þær umsagnir sem um málið hafa komið. Mér finnst ástæða til að grípa hér ofan í kafla úr nokkrum umsögnum til að skýra viðhorfin, hvað þau eru breytileg í sambandi við þetta mál, þar sem hér er um mál að ræða sem er mikið til umræðu í þjóðfélaginu. T. d. segir í umsögn Vinnuveitendasambands Íslands með leyfi hæstv. forseta: „Meginefnisbreyting frv. kemur fram í 2. gr. Vinnuveitendasamband Íslands er algjörlega andvígt kynbundnum torréttindum til starfa. Jafnrétti samkv. lögunum og grundvallarhugmyndum okkar stjórnskipunar er einstaklingsbundið. Hópjafnrétti er í eðli sínu fjarstæða í lýðræðisþjóðfélagi. Í annan stað er niðurlæging í því að hljóta starf samkvæmt forréttindaákvæði af þessu tagi. Með hliðsjón af framansögðu telur VSÍ að ákvæði þessarar greinar frv. stuðli ekki að auknum jöfnuði karla og kvenna á vinnumarkaðinum. Vinnuveitendasambandið mælir því eindregið gegn frv.“ Í umsögn BSRB kemur fram jákvætt viðhorf að vissu marki um frv. og það hvetur til áframhaldandi baráttu fyrir fullu jafnrétti kynjanna til starfa og í kjaramálum. Þar kemur fram athyglisverður kafli: „Hér á landi vantar algjörlega að fylgst sé með yfirborgunum, launaskriði. Mælir stjórn BSRB með því, að Hagstofu Íslands eða öðrum aðila verði með lögum falið að skrá reglubundið yfirborganir á vinnumarkaðinum og gefa út skýrslur þar um. Væri slík skráning áreiðanlega líkleg til þess að koma að notum við samanburð á raunverulegum launagreiðslum í landinu. Mundi það auðvelda starf til að útrýma launamisrétti. Stjórn BSRB telur efni frv. annað en í 4. gr. þess ekki líklegt til að verða að gagni í jafnréttisbaráttunni, en augljóst er samt að til nýrra ráða þarf að grípa til aukinnar áherslu í jafnréttismálum.“ Í umsögn Jafnréttisráðs um málið segir m. a.: „Jafnréttisráð fagnar þeirri umræðu sem orðið hefur í kjölfar frv., en þar sem þegar hefur verið skipuð nefnd til að endurskoða lög um jafnrétti kvenna og karla með tilliti til þeirrar reynslu, sem fengist hefur, telur ráðið ekki rétt að svo stöddu að breyta einstökum greinum laganna. Jafnréttisráð varar við breytingum á lögunum, sem gætu haft þær afleiðingar að erfiðara yrði fyrir konur að fá störf á vinnumarkaðnum.“ Í umsögn Kvenréttindafélags Íslands kemur fram að stjórn þess telur nauðsynlegt að lög nr. 78 1976, um jafnrétti kvenna og karla, verði endurskoðuð í heild í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur á s. l. fimm árum. Kvenréttindafélagið bendir mjög á umsögn er Guðrún Erlendsdóttir hæstaréttarlögmaður og dósent við lagadeild Háskóla Íslands viðhafði á norræna lögfræðingaþinginu í Kaupmannahöfn 1978, en þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Ef sú staða kemur upp, að karl og kona sæki um starf í starfsgrein þar sem annað kynið er allsráðandi og bæði tvö hafa sömu hæfileika og menntun til að bera, þá skal veita þeim aðila starfið, sem er af því kynferði sem er í minni hluta í viðkomandi starfsgrein. Ég tel sem sagt að konur verði að vera sömu hæfileikum búnar og karlar til þess að fá starf og að ekki eigi að veita þeim forréttindi eingöngu vegna kynferðis þeirra.“ Í umsögn Kvenfélagasambands Íslands kemur m. a. fram að tvær af þremur stjórnarkonum lýstu andstöðu við frv. Jóhönnu Sigurðardóttur alþm. Álitu þær að misrétti yrði ekki leiðrétt með öðru misrétti. Hins vegar er þriðji stjórnaraðilinn meðmæltur - telur frv. vera stórt skref í rétta átt og bráðnauðsynlegt til að vekja fólk til umhugsunar og afskipta af þessu máli. Í umsögn ASÍ kemur m. a. fram, með leyfi hæstv. forseta: „Ef hins vegar tækist að veita kynbundinn forgang gætu orðið snögg umskipti á ýmsum sviðum. Til dæmis hefðu karlar ótvíræðan forgang til starfa við pökkun og snyrtingu í frystihúsum, til ræstingarstarfa og flugfreyjustarfa. Hliðstætt mundi gilda um störf þar sem karlmenn eru í meiri hluta, svo sem að konur færu í hafnarvinnu og bifreiðarstjórn. Slík þróun gæti verið æskileg, en ýmsir annmarkar eru því samfara að loka fyrir aðgang annars kynsins að ákveðnum störfum um nokkurt árabil. Ákveðin hlutföll við nýráðningu kynni að vera heppilegri leið, en miðstjórn telur að aðferðir sem þessar hafi ekki verið nægilega ræddar innan samtakanna eða í þjóðfélaginu almennt til þess að unnt sé að mæla með slíkum aðgerðum nú.“ Ég taldi rétt að gefa þingheimi aðeins sýnishorn af því sem fram hefur komið í umsögnum um málið. Nefndin ræddi málið ítarlega, eins og ég sagði áður, og náði algjörri samstöðu um afgreiðslu málsins á þessu stigi. Þessi afgreiðsla kemur fram á þskj. 905, nál. frá félmn., og vil ég lesa það upp: „ Félmn. hefur haft til meðferðar frv. um breyt. á lögum um jafnrétti kvenna og karla, nr. 78/1976. Með tilliti til aths., sem fram komu í umsögnum um málið, telur n. ekki tímabært á þessu stigi að taka afstöðu til annarra ákvæða frv. en 4. gr. sem felur í sér að framlög skuli veitt til að standa fyrir könnunum á launakjörum kvenna og karla. Nefndin telur brýnt að þessar kannanir verði gerðar til þess að Jafnréttisráði sé unnt að fylgjast með að virt sé 2. gr. jafnréttislaganna sem m. a. kveður á um að greidd séu jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Samkvæmt 10. gr. jafnréttislaganna frá 1976 kemur fram að eitt af verkefnum Jafnréttisráðs sé að taka til rannsóknar af sjálfsdáðum hver brögð kunni að vera að misrétti í jafnréttismálum. Í þessu ákvæði felst að Jafnréttisráð, sem skipað er samkv. 9. gr. laga nr. 78/1976, rannsaki þessi mál. Framkvæmdaaðili þessarar könnunar gæti þó verið Kjararannsóknarnefnd sé það talið hagkvæmara. Leggja verður þó áherslu á að samráð verði haft við Jafnréttisráð um alla framkvæmd og undirbúning á þessum könnunum. Nefndin hefur því orðið sammála um að leggja til að frv. verði afgreitt með eftirfarandi rökstuddri dagskrá: Í trausti þess, að ríkisstj. beiti sér fyrir því nú þegar, að kannanir verði gerðar á raunverulegum launakjörum kvenna og karla, svo og að kannanir þessar verði gerðar reglulega og Kjararannsóknarnefnd, Jafnréttisráði eða öðrum aðila verði gert kleift með fjárframlögum eða á annan hátt að standa fyrir þeim, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Eins og ég sagði áðan voru allir nm. sammála um afgreiðslu málsins á þennan hátt, og legg ég til að þessi rökstudda dagskrá verði samþykkt.



Herra forseti. Frá því að þetta frv. var lagt fram, sem félmn. hefur nú skilað áliti um, hefur margt komið fram í umræðum um þetta mál og í umsögnum sem hægt væri að ræða hér í löngu máli og raunar freistandi að gera hér nokkur skil. Ég skal þó ekki tefja tíma þingsins að þessu sinni með langri ræðu um þetta mál, enda mun ég beita mér fyrir því, að þetta mál komi til kasta þingsins aftur á næsta vetri. Eðlilegt verður að telja að þetta mál, sem er nokkuð umdeilt, sé skoðað á milli þinga, en ég tel nokkurs virði ef deildin tekur undir þá afgreiðslu, sem er lögð til í nál. varðandi 4. gr. frv. um kannanir á launakjörum kvenna og karla, og get því fallist á þessa afgreiðslu á þessu stigi málsins. Örfá atriði vil ég þó minnast á. Nokkurs misskilnings og raunar mistúlkunar hefur gætt í umræðum þeim sem orðið hafa um þetta mál, sem ég raunar furða mig á. Í fyrsta lagi gætir töluverðs misskilnings varðandi það ákvæði sem kveður á um að velja beri konur til starfa í þeim starfsgreinum sem frekar hafa valist til karlar. Margir túlka ákvæðið á þann veg, að konur þurfi ekki að hafa sömu hæfileika og menntun til að bera og karlar sem krafist er til starfans. Hér er auðvitað um reginmisskilning að ræða og gefur tilefni til að ætla að ekki sé nægjanlegt að tala um að „öðru jöfnu“ í þessu sambandi, eins og gert er í ákvæðinu í frv., heldur þurfi beinlínis að taka skýrar fram hvað við er átt. Í aths. við þessa grein kom skýrt fram hvað við er átt, að eigi að velja konur til starfans verði þær að hafa sömu menntun og hæfileika til að bera og karlar sem sækja um starfið. Auðvitað verður það ekki til að skapa jákvætt viðhorf til þessa ákvæðis frv. meðan svo villandi túlkun er lögð í þetta ákvæði. Í annan stað hefur oft mátt skilja á umræðum um málið, að verði þetta ákvæði lögfest séu konur að biðja um meira en jafnrétti, meira en það sem karlmenn hafa, þær séu að krefjast þeirra forréttinda að vera settar skör ofar en þeir í atvinnulífinu, og mikið er hamrað á orðunum „forréttindi og misrétti“ í þessu sambandi. Auðvitað er það fjarstæða og felst í því mikil þversögn. Það vita þeir sem leggja raunsætt mat á þessi efni. Hér er einungis verið að reyna að leita nýrra leiða til að ná fram jafnrétti sem fyrir löngu átti að vera komið á, en ekki tekist. Það er verið að reyna að ná fram þeim réttindum, því jafnrétti, sem allir viðurkenna, a. m. k. í orði, að eigi að gilda og konur áttu að hafa öðlast fyrir löngu. Það er raunar verið að rétta af þá slagsíðu, sem er í atvinnulífinu á kjörum kvenna og karla, og leiðrétta það misrétti sem ríkir í þeim málum. Því felst, eins og ég segi, nokkuð mikil þversögn í þeim umræðum sem orðið hafa. Mig hefur furðað hvað fortakslaust margir tala um forréttindi kvenna í þessu sambandi. Sem betur fer er það þó svo, að margir leggja annan skilning í þessi mál, og vitnaði ég t. a. m. í minni framsögu fyrir þessu frv. til túlkunar Guðrúnar Erlendsdóttur á ,gildandi lögum í þessu sambandi, en Guðrún er einn af höfundum núgildandi jafnréttislaga. Í umsögn Jafnréttisráðs, sem félmn. fékk um þetta frv., kemur fram svipuð túlkun og túlkun Guðrúnar, og er fróðlegt að bera saman þá túlkun á gildandi lögum og svo ákvæði frv. Í umsögn Jafnréttisráðs er bent á eftirfarandi atriði varðandi efni frv. og brtt.: Jafnréttisráð leggur þann skilning í 2. og 3. gr. laganna, þ. e. núgildandi laga um jafnrétti kvenna og karla, að ef sú staða kemur upp að karl og kona sæki um starf í starfsgrein þar sem annað kynið er alls ráðandi og bæði hafa sömu menntun og hæfileika til að bera, þá skuli veita þeim aðila starfið sem er af því kynferði sem er í minni hluta í viðkomandi starfsgrein. Telur ráðið að sá skilningur sé í samræmi við tilgang laganna eins og hann kemur fram í 1. gr. laga nr. 78/1976. Vegna þeirra umræðna, sem orðið hafa í kjölfar frv., kemur fram í umsögn Jafnréttisráðs, að sú spurning vakni, hvort nauðsyn sé að lögfesta þessa túlkun Jafnréttisráðs á núgildandi lögum. Þessar aths. taldi ég rétt að kæmu fram við afgreiðslu málsins hér í deildinni. Þá afgreiðslu, sem málið fékk í félmn. og fram kemur í þessu nál., get ég sætt mig við á þessu stigi málsins. Ég tel eðlilegt að bæði Alþingi og þeir, sem láta sig jafnréttismál skipta, fái nokkurn tíma til að fjalla um þessi mál áður en ákvörðun er tekin um hvaða leið sé heppilegust og samkomulag getur tekist um til að ná fram raunverulegu jafnrétti kynjanna í atvinnulífinu. Ég get fullyrt það hér, að þótt frv. þetta hafi mætt nokkuð sterkri andstöðu margra fyrst þegar það var lagt fram hef ég þó fundið að viðhorf margra hafa breyst og velflestir viðurkenna að átak þurfi að gera til að uppræta misrétti sem ríkir í launa- og atvinnumálum milli kvenna og karla, þó nokkuð skiptar skoðanir séu um hvernig það verði best tryggt. Ég sagði í framsögu fyrir þessu frv., að sú leið, sem ég legg til í þessu frv., þyrfti ekki að vera sú eina rétta og ég væri tilbúin að skoða aðrar leiðir væri ég sannfærð um að þær skiluðu raunverulegum árangri. Í félmn. lagði ég t. d. fram aðra till. sem er hliðstæð ákvæði norsku jafnréttislaganna og felur í sér að sé talið nauðsynlegt til að afnema raunverulegt misrétti kynjanna sé það ekki andstætt lögunum þó að kynjunum sé mismunað - ef það er í samræmi við tilgang laganna, þ. e. stuðli að jafnrétti kynjanna. Ekki ósvipuð ákvæði eru einnig í dönskum og sænskum jafnréttislögum. Í Svíþjóð er það þannig, að fyrirtæki, sem njóta opinbers fjárstuðnings, verða að hafa a. m. k. 40% af hvoru kyni í störfum. Í þessum löndum hafa slík ákvæði þótt nauðsynleg til að ná fram jafnrétti. Því er varla óeðlilegt þó að upp komi hugmyndir á landi hér um ekki ósvipaðar leiðir. Ekki erum við fremri þessum þjóðum í jafnréttisbaráttunni. Standa konur hér á landi langt að baki konum á hinum Norðurlöndunum hvað varðar forustu á Alþingi, í sveitarstjórnum, í embættismannakerfinu og ýmsum áhrifastöðum í atvinnulífinu. Mér er tjáð að nú liggi fyrir norska þinginu frv. sem er eins að efni til og það frv. sem ég lagði fram, þ. e. að þegar um er að ræða störf þar sem frekar hafa valist til karlar en konur skal konunni að öðru jöfnu veitt starfið. Eins má benda á að í Noregi hafa verið síðan 1975 í gildi reglur sem kveða á um að a. m. k. skuli vera ein kona í öllum nefndum, ráðum og stjórnum sem ríkisstj. og hið opinbera skipar í. Ég sagði í upphafi að ég skyldi ekki vera langorð um þetta mál nú og við það skal ég standa. Ég ítreka að ég tel eðlilegt að frekari umræður eigi sér stað í þjóðfélaginu um þessi mál áður en Alþingi tekur ákvörðun þannig að milli þinga gefist tóm til að athuga málið betur. Í nál. hefur félmn. gert einu ákvæði frv. sérstök skil og því ber að fagna. Þar er lagt til að ríkisstj. beiti sér fyrir því nú þegar, að kannanir verði gerðar á raunverulegum launakjörum kvenna og karla og Kjararannsóknarnefnd, Jafnréttisráði eða öðrum aðila verði gert kleift með fjárframlögum eða á annan hátt að standa fyrir þeim. Ég hef sagt í umræðum um þetta mál að ég tel þetta ákvæði mikilvægasta ákvæði frv., því að verði það framkvæmt er ég sannfærð um að það hefur áhrif á kjör fjölda kvenna á vinnumarkaðinum. Þær örfáu kannanir, sem þegar hafa verið gerðar í þessu efni, benda mjög skýrt til að mikið misrétti ríki í launamálum kvenna og karla. Því geri ég mér vonir um að deildin geti fallist á afgreiðslu þessa máls, sem lögð er til á þessu stigi málsins og fram kemur í nál., og hún verði til þess að þegar verði hafist handa í þessu máli. Í trausti þess að svo verði leggja nm. félmn. til þá afgreiðslu frá deildinni sem fram kemur í þessu nál. og að ákvarðanir um önnur ákvæði frv. bíði næsta þings.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tala langt mál. Hins vegar ætla ég að segja það, að afgreiðsla hv. félmn. á þessu máli er afskaplega vesældarleg. Kannske hefur karlaveldinu þótt nokkuð nærri sér höggvið með þessu máli. Menn hafa talað um að hér væri verið að fara fram á forréttindi. Það er verið að fara fram á forréttindi til að koma á jafnrétti. Um það snýst þetta mál. Hér er til tekið að þessi forréttindi skuli aðeins gilda í 5 ár og að því loknu verði væntanlega metið hver reynslan verður. Mér finnst auk þess heldur hlægilegur sá rökstuðningur sem notaður er til þess að næsta mál á dagskrá verði tekið fyrir, eins og stendur í áliti félmn., að ríkisstj. sé falið að beita sér fyrir að kannanir verði gerðar á þessum launakjörum. Vita ekki allir mismuninn á þessum launakjörum? Hvaða fólk er það sem vinnur og er aðilar að Iðju, félagi verksmiðjufólks, en það er lægst launaða fólkið í landinu? Eru það karlar? Að langmestum meiri hluta eru það konur. Og konurnar í Sókn, sem skúra gangana í sjúkrahúsunum, eru launalægsta fólkið í landinu, hjá Verslunarmannafélaginu yfirgnæfandi meiri hl. og það fólk, sem vinnur í lægst launuðu störfunum í BSRB, hjá hinu opinbera, eru konur. Þess vegna var full ástæða til að samþykkja þetta frv. eins og það kom fram hér á þinginu, ef það hefði getað orðið til þess að auka jafnrétti í þessu landi sem er auðvitað ekki neitt þegar kemur að þessum málaflokki. Þau forréttindi, sem hér er farið fram á, - ég endurtek það, - þau eru eingöngu til að auka jafnrétti og draga úr því misrétti sem er í þjóðfélaginu á þessu sviði. Ástæðulaust er að fara fram á það við ríkisstj. að hún geri könnun á máli sem liggur ljóst fyrir hvernig er. Það er nóg fyrir hv. félmn. að snúa sér til verkalýðsfélaganna og spyrja hverjir þar hafa lægstu launin. Það þarf ekki að biðja ríkisstj. að kanna þetta mál. Þetta vita allir, hver og einn einasti maður. Þessi afgreiðsla nefndarinnar er - æ, ég veit það ekki, ég ætla ekki að nota þau orð sem mig langar til að nota um það, en hún er afskaplega aumkunarverð. 



Ég vek athygli á því, að náðst hefur fullt samkomulag í hv. félmn. um afgreiðslu þessa máls og í n. er hv. flm. frv. Ég veit ekki hversu lengi menn ætla að skemmta hver öðrum með ræðuhöldum í þessu máli héðan í frá, en ég hlýt mjög að stytta þessar umr. eða taka málið formálalaust út af dagskrá ef menn kjósa þá aðferð heldur.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að reyna að hryggja neinn né gleðja sérstaklega með framlagi mínu við þessar umr., og ég skal reyna að hafa það mjög stutt. Ég vil í stuttu máli, eins og ég segi, tjá þá skoðun mína, að ég hef ætíð verið mótfallin þeirri aðferð, sem lögð er til, til að ná jafnrétti konum til handa. Þá á ég við frv. það frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem hér liggur fyrir og skilað hefur verið nál. út af. Ég er Jóhönnu engu að síður þakklát fyrir að koma með þetta mál inn á þing, og ég held að umræðurnar, sem um það hafa orðið, hafi jákvæð áhrif frekar en hitt. Mér finnst gremja hv. þm. yfir því, að 2. gr. frv. hafi verið mistúlkuð, ekki eiga við rök að styðjast því að greinin, eins og hún er orðuð, gefur beint tilefni til að ætla að þarna sé alls ekki krafist sömu hæfileika og menntunar konu til starfs sem karls, enda þótt það komi fram í athugasemdum, og í fyrstu, þegar ég heyrði þetta frv., olli þetta mikilli undrun minni. Ég ætlaði að vera stuttorð. Ég vil segja það, að mér koma ekki á óvart þær umsagnir sem hv. félmn. bárust um þetta mál. Þessi aðferð, sem hér er lögð til, ber keim af ofbeldi sem ég get ekki fellt mig við, hversu mjög sem við viljum aukið jafnrétti. Hv. þm. Árni Gunnarsson talaði um að ekki væri neitt jafnrétti. Auðvitað er jafnrétti eða ekki. Það er varla hægt að tala um lítið eða mikið eða dálítið jafnrétti. Það er jafnrétti eða ekki. Það er enginn vafi á að jafnrétti er ekki náð. Ég er heils hugar samþykk þeim sem gagnrýna það og vilja bæta úr. En ég er hrædd um að þessi aðferð, ef að lögum yrði, gæti boðið heim auknu ranglæti og jafnvel ógeðfelldri spillingu til viðbótar við það sem nú er og er þó ekki á bætandi. Þess vegna er ég mótfallin því að fara þessa leið. Ég treysti á að aukin menntun kvenna, sem leiði til aukinnar þátttöku þeirra í atvinnulífi og menningarlífi okkar, þjóðlífi öllu, verði besti lykillinn að raunverulegu jafnrétti. En það kvótakerfi, sem þarna er verið að ræða um, og forréttindi og mismunun til að ná jafnrétti felli ég mig ekki við. Mér finnst það jafnvel lítilsvirðandi fyrir konur að ætla að leita jafnréttis og ná settu marki í þeim málum með þessum hætti. Þess vegna get ég fallist á þá niðurstöðu sem n. komst að. En ég tek undir það, að afgreiðsluformið var óþarflega hvatskeytilegt og ber kannske vott um það hugarfar meðal karla sem of lengi hefur ráðið í þessum málum hér á landi.



Herra forseti. Hæstv. forseti sagði að það væri óþarfi fyrir menn að láta í sér heyra vegna þessa máls vegna þess að allir hefðu verið sammála um hvernig ætti að afgreiða það, þ. e. með því að vísa því frá með þessum gamla og klassíska hætti að vísa því til ríkisstj. Ég er samþykkur þeirri afgreiðslu. En það er ekki þess vegna sem ég kvaddi mér hljóðs. Ég ætlaði raunar alls ekki að segja orð um þetta, ósköp einfaldlega vegna þess að ég var samþykkur þessari afgreiðslu þó að ég hafi auðvitað alls ekki verið samþykkur frv. Það er langur vegur frá því. Ástæðan til þess, að ég bað um orðið, er ósköp einfaldlega sú, að eftir sakleysislegt frammíkall, eins og hefur lengi tíðkast hér, í hundrað ár a. m. k., gerir hv. þm., sem var í ræðustól, Árni Gunnarsson, sér það ómak að gera mér upp skoðanir í jafnréttismálum með þessum líka hávaðanum og fyrirganginum. Ég hálfsé eftir því að hafa truflað hann við ræðuhöldin því að þetta var ekta framboðsræða af kratategundinni og af verstu gerð.  Ég er auðvitað málsvari jafnréttis, en ég tel þessa leið afar óskynsamlega. Það er ákaflega slæmt og ekki jafnrétti kvenna til framdráttar að einmitt konur skuli bera fram óskynsamleg mál. Ég tel að þessi leið sé ekki skynsamleg og frv. klaufalega sett fram, svo ég tali nú ekki um þá brtt. sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir kom með inn í málið og er ákaflega heimskuleg og sú alvitlausasta sem hér hefur sést síðan ég kom fyrir 10 árum inn á hið háa Alþingi. Ég ætla að gera það fyrir hæstv. forseta að fara ekki að leggja út af þeim texta, en svo sannarlega mætti velta sér upp úr þeirri hugmynd í langan tíma. Herra forseti. Ég gæti auðvitað margt fleira sagt, bæði um þetta mál og ekki síst málflutning hv. þm. Árna Gunnarssonar, sem var því miður, en sem betur fer ekki oft, á ákaflega lágu plani.



Herra forseti. Ég er alveg undrandi á því, að hæstv. forseta skuli þykja það eitthvað óeðlilegt að þm. vilji ræða niðurstöðu úr n., jafnvel þó að flm. málsins hafi - ég verð að segja að honum hafi líklega verið þröngvað til að fallast á þessa niðurstöðu málsins til þess að málið fengi afgreiðslu vegna þess að líklega hafa einhver afturhaldsöfl hér í þinginu og í nefndinni ætlað sér að drepa málið algerlega. Það bindur að sjálfsögðu ekkert hendur þm. almennt og því er þeim heimilt að ræða það sem hér er lagt til, sem er frávísun á málinu með rökstuddri dagskrá. Og það eru kannske til meiri jafnréttismenn hér í deildinni en hv. flm. málsins. Þó að ég sé á engan hátt að draga í efa vilja hans til jafnréttis, síður en svo, er jafnvel hugsanlegt að menn vilji ganga enn þá lengra í jafnréttinu. Út af því, sem hv. þm. Garðar Sigurðsson sagði, er ekkert undarlegt þó menn fari í mörgum tilfellum að gera hv. þm. upp skoðanir vegna þess að það er í vaxandi mæli sem þessi hv. þm. er hættur að hafa skoðanir í málum. Öðruvísi er ekki hægt að gera þetta en með því að gera honum upp skoðanir. Engar skoðanir hafa komið fram frá hans hálfu í þessu máli frekar en öðrum. Þetta er tíðarandi sem nú er ríkjandi innan dyra hjá hv. þm. Garðari Sigurðssyni. Nú ég verð að segja það, að mér finnst afskaplega leitt til þess að vita, að þetta mál skyldi verða afgreitt með þessum hætti. Það ber vott um afturhaldssemi, að mér finnst, hjá hv. þingnefnd að afgreiða málið með þeim hætti að vísa því frá. Ég lít svo á að þetta nál. og till. um rökstudda dagskrá sé beinlínis um að að vísa málinu frá. 



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð út af ummælum hv. 6. þm. Norðurl. e. sérstaklega. Ég held að varla sé hægt að uppræta óréttlæti með verra. Hér er í 2. gr. beinlínis lagt til að karlar og konur standi ekki jafnfætis varðandi möguleika á að fá starf, og það er réttlætt með því, að ranglæti hafi fyrr meir tíðkast. Ég held að ranglæti gagnvart ungum mönnum nú sé ekkert léttbærara en ranglæti gagnvart ungum konum áður og menn verði í þessum efnum að reyna að feta einhverja skynsamlega leið. Mér sýnist raunar, ef farið er um fyrirtæki eða stofnanir, að konur hafi haslað sér völl þar sem þeim sýnist og hafi ekki neina minnimáttarkennd. Ég verð því að segja að ástæðan fyrir því, að þessu frv. er vísað til ríkisstj., er einfaldlega sú, að ekki er hægt að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir af því að það stangast á við stjórnarskrá og heilbrigða skynsemi og stuðlar beinlínis að óréttlæti og rangindum, og á móti því eru menn að sjálfsögðu.



Herra forseti. Ég ætla að gera nærfellt akademískar athugasemdir við málflutning einkum og sér í lagi hv. 4. þm. Suðurl., Garðars Sigurðssonar. Hann notaði þau orð um málflutning hv. þm. Árna Gunnarssonar að hann hefði verið „ógeðslegur“ og „á lágu plani“. Menn segja ýmislegt til að vinna skoðunum sínum fylgi og það er út af fyrir sig ekkert við það að athuga. En því næst sagði hv. þm. Garðar Sigurðsson nokkuð sem gera má mjög alvarlegar athugasemdir við. Hann sagði að það væri ekki jafnréttisbaráttu til framdráttar þegar konur flyttu vitlaus frumvörp. Sannleikurinn er sá, að ef menn hugleiða aðeins hugsunina, sem í þessum orðum felst, er málið það, að hv. þm. Garðar Sigurðsson - og nú tek ég fram að ég er einasta að gera fræðilega athugasemd - getur verið Vestmannaeyjum til skammar. Hann er það auðvitað ekki, en fræðilega gæti hann verið það. Hann getur líka verið Alþb. til skammar. Hann er það ekki, en fræðilega gæti hann verið það. En hann er ekki karlmönnum til skammar þó að hann geri eitthvað af sér. Sannleikurinn er sá, að með þessum hætti er verið að draga konur í annan og lakari undirmálsflokk, og þó að þetta séu orð sem falla í hita umræðunnar felst á bak við þau 19. aldar hugsunarháttur sem er eiginlega ágætur til undirstrikunar því, hvers vegna þetta frv. er flutt. Nú geri ég ekki ráð fyrir að hv. þm. Garðar Sigurðsson hafi verið að boða heimspekikenningar með þessum orðum sínum, en ef baksvið þessara orða er skoðað felst engu að síður heilt heimspekikerfi, heilt kerfi lífsskoðana, í baksviði þeirra orða sem þm. segir um þessi efni.  Ég endurtek það, að því er vakin athygli á þessu að ég hygg að þessi orð, þessi sennilega ómeðvitaða kynjaskipting hv. þm., skýri til hvers frv. af þessu tagi er flutt.



Herra forseti. Það er örstutt aths. út af ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e., sem var að gera tilraun til að gera heldur lítið úr þessu nál. Ég ætla ekki að fara að deila við hv. þm. Ég vil aðeins, þar sem hann gerði lítið úr þessum rannsóknarþætti, benda honum á umsögn Jafnréttisráðs og benda honum einnig á 4. gr. frv. á þskj. 516 þar sem aðalkrafa flm. og Jafnréttisráðs er að fá meira fjármagn til að kanna launakjör kvenna og karla sem Jafnréttisráð telur sér skylt að gera lögum samkvæmt og telur eiginlega grundvöll þess að Jafnréttisráð geti starfað. Einnig vil ég benda honum á það, að þetta nál., sem er rökstudd dagskrá, er raunverulega orðið til að tillögu hv. flm. frv., 10. landsk. þm., sem þm. lagði fyrir nefndina og nefndin féllst á að yrði samhljóða nál. nefndarinnar eins og það er á þskj. 905. Þess vegna er það, að ef hv. þm. vill reyna að gera lítið úr þessu er hann um leið að fjargviðrast yfir því, að félmn. tekur fullt tillit til hv. flm. frv., 10. landsk. þm.



Herra forseti. Ég skal ekki koma með akademískar athugasemdir við málflutning hv. þm. Vilmundar Gylfasonar, því að ef það eru akademískar athugasemdir, sem hann kemur með, kæri ég mig ekki um að beita þeim. Akademískar athugasemdir hv. þm. byrjuðu á beinum ósannindum. Ég nefndi það aldrei að málflutningur hv. þm. Árna Gunnarssonar væri ógeðslegur og á lágu plani, heldur aðeins á lágu plani, alls ekki ógeðslegur. Hins vegar notaði ég heldur óþokkalegt lýsingarorð í öðru sambandi - að vísu fyrr, en ekki þarna. Það er ákaflega einkennilegt hvernig hv. þm. getur leyft sér að halda því fram, að ég hafi með þeim orðum, sem ég mælti hér í dag um þetta efni, verið að draga konur í einhvern annan og verri dilk, í undirmálsflokk. Það er misskilningur. Ég veit ekki hvernig í ósköpunum hann getur dregið þær ályktanir. Hann hefur öðruvísi og annan skilning en ég á mjög mörgum efnum, enda lítt reyndur ungur piltur. Þessi skilningur er svo sannarlega yfirskilvitlegur. Baksvið þessara orða minna var í raun og veru hvorki breitt né merkilegt, það er rétt. En ég held að hann sé að skoða eitthvað allt annað, tilbúið, upphugsað og ímyndað baksvið í sínu eigin höfði, en ekki það baksvið sem ég hafði fyrir aftan mig þegar ég var að flytja þessa stuttu ræðu í dag. Það er áreiðanlega rétt, sem ég sagði, að það er ekki jafnréttisbaráttu kvenna, ekki heldur konum yfirleitt, til nokkurs framdráttar á einn eða annan hátt þegar þær fáu konur, sem sitja á Alþingi, láta draga sig út í það að flytja vond mál að lítt athuguðu máli, ég tala nú ekki um svo vitlausa brtt. sem ég nefndi hér í dag, sem er rökræn vitleysa. Það er slæmt ef karlrembusvín þessa þjóðfélags, eins og það heitir á máli Þjóðviljans a. m. k., geta bent á að þær fáu konur, sem veljast á þing, leyfi sér að flytja aðra eins vitleysu og þarna er um að ræða a, m. k. hjá annarri af þeim konum sem ég minntist á í dag. Ég er meira að segja alveg viss um að því miður hafi flutningur þessa frv. orðið til þess að skaða jafnréttisbaráttuna. Því miður, því að það er sannarlega ástæða til að reyna að finna einhverjar gagnlegar leiðir til að auka jafnrétti í þjóðfélaginu. Það er skelfilegt misrétti í launamálum kvenna. Ég tel að flutningur þessa frv. hafi orðið til þess að jafnréttisbaráttan fær bakslag, en ekki að þetta verði henni til framdráttar. Þetta er ekki mælt í því skyni eða með þeirri hugsun að ég sé á einn eða annan hátt að vera á móti jafnrétti í þessum efnum. Mér hefði aldrei dottið það í hug. Herra forseti. Það er liðið mikið á fundartímann og ég ætla ekki að tala hér allan matartímann, jafnvel þó að mínar ræður geti oft komið í staðinn fyrir mat og það góðan mat. Það er auðvitað fjarri því, að ég sé haldinn einhverjum fordómum í þessum efnum, og öll orð eins og „ómeðvituð kynskipting“ og annað af því tagi læt ég sigla fram hjá mér að þessu sinni, en er reiðubúinn að ræða við hv. þm. hvar og hvenær sem er um þessi efni, aðeins ef hann hefur lag á því og vonandi vit á því að snúa ekki út úr því eða rangfæra það sem ég hef sagt.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. sem liggur hér frammi á þskj. 931. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um þetta mál og samþykkt að mæla með afgreiðslu þess eins og það var afgreitt frá Ed. Hv. Ed. gerði á þessu frv. nokkrar breytingar, sem liggja hér frammi á þskj. 755. Þar sem hér er um að ræða eitt af loforðum í yfirlýsingu ríkisstj., sem hún gaf við kjarasamninga 27. okt. s. l., taldi heilbr.- og trn. sér ekki fært annað en að veita þessu frv. brautargengi með þeim breytingum sem áorðnar eru, eða eins og frv. liggur fyrir á þskj. 841, og leggur því til að það verði samþykkt þannig.



Herra forseti. Við meðferð þessa frv. í Ed. kom fram gagnrýni á hvernig greiðslum samkv. 1. gr. þess er háttað, þ. e. að þær skuli uppi bornar af Atvinnuleysistryggingasjóði. Kom fram brtt. í Ed. frá hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni og Salome Þorkelsdóttur um að þessar greiðslur kæmu úr ríkissjóði, en sú till. var felld. Alþb.-menn hafa verið hér á þingi harðir andstæðingar þess, að verið sé að leggja byrðar á Atvinnuleysistryggingasjóð. Er þess skemmst að minnast, að vorið 1979, þegar frv. um eftirlaun til aldraðra var samþykkt hér á Alþingi, mótmæltu þeir því mjög að með því frv. væri verið að leggja auknar byrðar á Atvinnuleysistryggingasjóð. Því var t. a. m. harðlega andmælt af einum verkalýðsforingja þeirra sem þá var á þingi, Eðvarð Sigurðssyni, sem talaði um þá að það væri hreint ömurlegt, að ríkisstj. skyldi standa fyrir slíkri aðför að Atvinnuleysistryggingasjóði, og það væri ekki sæmandi, að þeir, sem réttindi ættu að fá með því frv., væru látnir greiða reikninginn. Nú er það sama uppi á teningnum, að þeir, sem réttindanna eiga að njóta, eiga að greiða reikninginn. Talað er um í grg. frv. að þessu skuli létt af sjóðnum í áföngum án þess að það sé nokkuð nánar skilgreint. Ég tel nauðsynlegt að inn komi ákvæði um, á hvern hátt ríkissjóður standi að því að létta þessum byrðum, 820 millj. gkr., af Atvinnuleysistryggingasjóði, og það sé vitað þegar við samþykkjum þessa grein, hvernig réttindi skuli uppi borin af Atvinnuleysistryggingasjóði, hvenær áformað sé að létta þeim af sjóðnum. Ég er sannfærð um að a. m. k. formaður Verkamannasambandsins, hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, getur verið sammála mér í því efni, að nauðsynlegt sé að fastsetja það þannig að ekki sé hægt að sniðganga að svo verði gert. Ég mun því flytja brtt. ásamt hv. þm. Karvel Pálmasyni og Magnúsi H. Magnússyni við frv. þess efnis, að til komi á eftir 4. gr, ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Greiðslum samkvæmt 4. gr. skal létta af Atvinnuleysistryggingasjóði eigi síðar en 1. jan. 1982“. Þessari brtt. hefur ekki enn, að ég held, verið dreift og leita þarf afbrigða fyrir því að hún megi fyrir koma. Því var mótmælt við kjarasamningana í vetur, að þessar greiðslur kæmu úr Atvinnuleysistryggingasjóði, og við meðferð málsins í heilbr.- og trn. Ed. kom fram eindregin ósk frá forustu ASÍ um að skýrt kæmi fram hvenær þessu yrði létt af sjóðnum. Var talað um næstu áramót í því sambandi. Ég vona að hv. Alþb.-menn reyni nú að vera samkvæmir sjálfum sér svona einu sinni til tilbreytingar á Alþingi í vetur og greiði götu þessarar brtt. í gegnum þessa hv. deild. Bind ég a. m. k. miklar vonir við formann Verkamannasambandsins í þessu efni, að hann styðji félaga sína í forustu ASÍ við að knýja á um að þessi brtt. nái í gegn á hv. Alþingi.



Herra forseti. Allshn. þessarar deildar hefur fjallað um frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar, en það mál hefur verið afgreitt í Ed. Nefndin er sammála um að flytja við frv. eina breytingu og hún varðar það, að bætt er inn í þann lista, sem kom frá Ed., tveimur nýjum nöfnum. Er n. sammála um þá tillögu. Að því er varðar 2. gr. frv. voru gerðar á henni verulegar breytingar í Ed. Allshn. fékk til viðtals við sig hagstofustjórann, Klemens Tryggvason, þegar hún fjallaði um breytinguna á 2. gr. Hann skýrði afstöðu sína og Hagstofunnar til þessarar breytingar á 2. gr. Í stuttu máli var afstaða hans sú, að hann telur að sú breyting, sem gerð var í Ed. á 2. gr. frv., sé þess eðlis að rétt sé og skylt að athuga hana vandlega frá öllum hliðum áður en hún verður lögfest. Hér er um að ræða gerbreytingu á kerfi sem haldist hefur að mestu óbreytt í nærri 30 ár og fengið snurðulausa framkvæmd þannig að allir hlutaðeigendur hafa setið við sama borð. Ljóst er að breyting á slíku kerfi ætti ekki að vera skyndiákvörðun, heldur rækilega undirbúin, og m. a. virðist sjálfsagt að leitað sé umsagnar um málið frá þeim aðilum sem sjá um framkvæmd mannanafnaákvæða svo og frá heimspekideild Háskólans og fleiri aðilum. Almennt skoðað, telur hagstofustjóri, verður að telja að æskilegt sé að tillögur um breytingar á umræddu kerfi séu teknar til meðferðar um leið og sett yrðu ný lög um mannanöfn. Þá telur hagstofustjóri að 2. gr. frv., eins og Ed. gekk frá henni, sé mjög óljóst orðuð. En eins og hún er sögð eiga að skiljast er með samþykkt hennar það lítið eftir af því kerfi, sem gilt hefur, að tilgangslítið er að áliti hagstofustjóra að halda í þær slitrur. Foreldri, sem fær íslenskt ríkisfang samkvæmt lögum, heldur nafni sínu, og sama er að segja um öll börn yngri en IS ára sem fá réttinn með foreldrum. Aðeins börn, sem fædd eru eftir að hlutaðeigandi fær ríkisfang, eiga að fá íslensk nöfn. Hér er um að ræða það lítinn hluta þeirra einstaklinga, sem hingað til hafa sætt nafnbreytingu, að ekki tekur að láta svo fáa sæta kvöð í þessu sambandi. Þá er einnig á það bent, að augljóslega er illa stætt á því frá siðferðilegu og félagslegu sjónarmiði að mismuna, eins og frv. gerir ráð fyrir, milli barna fæddra fyrir og eftir viðtöku foreldris á íslensku ríkisfangi. Auk þess skapast við þetta afkáralegt ósamræmi í nöfnum einstaklinga af sömu fjölskyldu. Að dómi hagstofustjóra væri mun réttara og eðlilegra að ganga hreint til verks og fella alveg niður gildandi nafnbreytingarkerfi. Hagstofustjóri vakti einnig athygli á því, að eins og Ed. hefur gengið frá 2. gr. mundu viðtakendur íslensks ríkisfangs samkv. lögum yfirleitt aldrei nota íslenska eiginnafnið sem þeir eiga að fá. Þeir munu að sjálfsögðu nota sitt erlenda eiginnafn áfram, enda engin skylda að nota íslenska eiginnafnið. Það mundi því eingöngu koma fram í kenninöfnum þeirra barna sem fæddust eftir að foreldri fékk íslenskt ríkisfang, og augljóslega yrði þetta mjög óeðlilegt og óviðkunnanleg tilhögun í framkvæmd. Hagstofustjóri telur einnig, að ef núgildandi nafnbreytingarkerfi yrði gerbreytt, eins og er gert ráð fyrir í 2. gr. eins og hún liggur fyrir eftir afgreiðslu Ed., mundu koma upp mjög háværar kröfur um endurheimt nafna frá mörgum þeirra sem á undanförnum 30 árum hafa beint eða óbeint orðið að sæta nafnbreytingum. Það er fráleitt að dómi meiri hl. allshn. að fella niður það kerfi, sem við höfum búið við í nokkra áratugi, án þess að taka afstöðu til þess, hvernig eigi að fará með þá íslenska ríkisborgara sem urðu að breyta nafni sínu á undanförnum árum og áratugum við það að öðlast íslenskt ríkisfang. Í samræmi við þetta álit hagstofustjóra leggur meiri hl. allshn. til að 2. gr. frv. verði færð í upphaflegt horf og frá gengið með þeim hætti sem verið hefur föst venja hér á Alþingi um alllangt árabil. En n. getur þess í nál., að brýna nauðsyn beri til þess að lóg um mannanöfn verði tekin til endurskoðunar og það verði gert samhliða því sem hugsanlega verði gerðar breytingar á þeim reglum sem hafa gilt um mannanafnabreytingar við að menn öðlast íslenskt ríkisfang.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hl. allshn., en í þeim minni hl. er auk mín hv. þm. Friðrik Sophusson. Við leggjum til að þetta frv. verði samþykkt ásamt með brtt. við 1. gr. á þskj. 935, eins og það kemur frá Ed. Nú vil ég taka fram að það er í raun og veru villa í þessu þskj. vegna þess að á milli umræðna bættust við tvær nýjar umsóknir um ríkisborgararétt og þessi skoðanaágreiningur í nefndinni tekur auðvitað ekki til þess. Við erum auðvitað ásamt öðrum nm. samþykkir þessum tveimur nýju Íslendingum. Um þetta má segja að mannanafnalögin hafa verið mjög umdeild um langa hríð. En ég vil vekja athygli á því, að hér er einasta um mjög litla ákvörðun að ræða, þ. e. ákvörðun sem raunverulega tekur aðeins til einnar kynslóðar. M. ö. o.: í þeirri breytingu, sem samþykkt var samhljóða, að ég hygg, í Ed., er aðeins gert ráð fyrir að einstaklingur, sem heitir nafni með einkennum þeirrar þjóðar sem hann kemur frá, haldi sínu nafni, en næsta kynslóð á eftir taki upp íslenskt nafn. Ég vil leggja á það þunga áherslu, að hér er í raun og veru aðeins verið að flytja nafnbreytinguna frá einni kynslóð til þeirrar næstu. Breytingin er ekki meiri en það. Að því hefur verið fundið, að hér sé skilið á milli systkina, að eins og það er orðað í breyttu greininni taki þessi íslenskun einungis til þeirra barna sem fæðast eftir að ríkisfangið er fengið. Ég hygg raunar að það sé stórlega ýkt hvaða mismunun þetta mundi hafa í för með sér. Ég hygg að það verði svo í reynd um þau börn, sem áður eru fædd, að samræmis verði gætt með þeim hætti að þau taki upp íslenskun nafna sinna. En ég tel með öllu eðlilegra að þetta gerist með þessum hætti. Ég held að menn vanmeti það stundum hvert tilfinningamál hér kann að vera á ferðinni, og satt að segja held ég að menning okkar og mál séu svo sterk að það sé enginn skaði skeður þó að þessari breytingu á svo veigamiklum högum einstaklinga sé frestað með þessum hætti um eina kynslóð. Eins og hér hefur komið fram hjá hv. frsm. meiri hl. allshn. kom Klemens Tryggvason hagstofustjóri, sá ágæti embættismaður, til n., og hann flutti vissulega veigamikil rök og lagði mjög verulega áherslu á þá mismunun sem yrði milli barna sömu foreldra. En eins og ég hef lýst held ég að þetta út af fyrir sig sé ástæðulaus ótti. Hitt er svo rétt, að það kann vel að vera nauðsynlegt og er raunar orðið brýnt að reglur um mannanöfn séu endurskoðaðar frá grunni. Það er ekki verið að leggja það til hér og til þess þarf auðvitað lengri tíma. En ég vek athygli hv. deildar á því, að hér er um ekki mikla breytingu að ræða. Hér er aðeins um það að ræða að þessari tilteknu athöfn er, ef svo má að orði komast, frestað um eina kynslóð. Ég vek enn fremur athygli á því, að við erum að leggja til, þó að minni hl. séum, að deildin staðfesti álit Ed. í þessum efnum. Fari deildin að áliti meiri hl. n, þarf aftur að senda málið til Ed. og einhvern flóknari feril kynni það að hafa í för með sér. En sem sagt: Við leggjum til að frv. verði samþykkt eins og það kom frá Ed.



Herra forseti. Félmn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um umbætur í þágu fatlaðra, eins og hér stendur, á þskj. 850. Eins og hv. alþm. er kunnugt var á þinginu 1980 samþykkt þáltill. sem ég flutti um málefni hreyfihamlaðra. Hún hljóðaði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta gera úttekt á nauðsynlegum endurbótum á opinberu húsnæði til að auðvelda hreyfihömluðum aðgang og verði gerð kostnaðaráætlun um þau verkefni sem brýnust þykja. Skal í þessum efnum haft samráð við Ferlinefnd fatlaðra. Úttektin skal lögð fyrir Alþingi. Jafnframt felur Alþingi ríkisstj. að leggja fyrir næsta þing frv. til l. um fastan tekjustofn í því skyni að tryggja nægilegt fjármagn til framkvæmda, þannig að á næsta ári verði hægt að hefjast handa um breytingar á húsnæði svo sem þál. þessi gerir ráð fyrir.“ Eins og kemur fram í grg. eða aths. við þetta stjfrv. fól hæstv. félmrh. ALFA-nefndinni eða framkvæmdanefnd Alþjóðaárs fatlaðra, að annast framkvæmdir í tilefni af ári fatlaðra 1981, þess efnis að hún var látin athuga að hvaða leyti hún gæti tekið að sér að framkvæma hluta þessarar þáltill. Komið var á fót sérstakri nefnd, sem greint er frá í grg. frv., sem hafði þetta með höndum. Það varð ljóst að úttekt á nauðsynlegum endurbótum er miklu meira verk en svo að hægt væri að leggja það fyrir það þing sem nú situr eða jafnvel það næsta. Hins vegar þótti eðlilegt að reyna að koma hluta af þessu í framkvæmd, þ. e. breytingum á opinberum byggingum, og var þá horfið að því ráði, eins og hér hefur verið greint frá, að lagabreytingar yrðu gerðar sem gerðu mögulegt að ákveða ýmsar framkvæmdir við opinberar byggingar án þess að fyrir lægi sérstakt fjármagn: það kæmi í sambandi við fjárhagsáætlanir sveitarfélaga eða fjárlagagerð ríkisins á þessu ári. Meginefni þeirra breytinga, sem þetta frv. gerir ráð fyrir á gildandi lögum, er þó það, að kostnaðurinn við framkvæmdir endurbóta og breytinga á hinu opinbera húsnæði greiðist í sömu hlutföllum og um stofnkostnað væri að ræða, en í öllum tilvikum er hér fjallað um opinberar byggingar sem beint eða óbeint eru kostaðar sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Um þetta snýst þetta frv. Það fjallar um breytingar að þessu leyti til að því er varðar heilbrigðisþjónustu, sbr. 1. gr., að því er varðar grunnskóla, sbr. 2. gr., að því er varðar dagvistarheimili, sbr. 3, gr., að því er varðar félagsheimili, sbr. 4. gr., og íþróttasjóð, sbr. 5. gr. Nefndin fór yfir þetta frv. og þar sem fulltrúar frá hinum ýmsu stofnunum og félagasamtökum höfðu staðið að þessari frv.-gerð, þar með talið Samband ísl. sveitarfélaga sem hafði fjallað um þetta frv. á sínum stjórnarfundum, taldi n. ekki ástæðu til að senda þetta frv. út til umsagnar, en telur mjög brýnt að það nái fram að ganga á þessu þingi til þess að sveitarfélög og aðrir aðilar geti hafið nauðsynlegar framkvæmdir eftir því sem viðráðanlegt er strax á þessu ári. Þess vegna var n. sammála um að leggja til að það verði samþykkt, en þó þarf að gera þar eina breytingu, þ. e. á fyrirsögn frv., eins og raunar kom hér fram þegar mælt var fyrir frv., að fyrirsögnin orðist svo: „Frv. til l. um breytingar á lögum vegna umbóta á opinberum byggingum í þágu fatlaðra.“ Ég legg þess vegna til, herra forseti, í nafni nefndarinnar að þetta frv. fái skjóta afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Félmn. fékk til meðferðar frv. til laga á þskj. 477, um atvinnuréttindi útlendinga. Nefndin sendi þetta frv. til umsagnar og umsagnir bárust frá dómsmrn., lögreglustjóranum í Reykjavík, þ. e. útlendingaeftirliti, Alþýðusambandi Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og Vinnumálasambandi samvinnufélaganna. Nokkrar athugasemdir komu frá þessum aðilum við frv. og virtist vera fyrst og fremst um ágreining eða athugasemdir að ræða frá dómsmrn. og útlendingaeftirlitinu við nokkrar greinar frv. Þær aths. ræddi nefndin sérstaklega og varð sammála um að gera sameiginlegar brtt. sem eru á þskj. 911. Ég mun aðeins stikla á því stærsta sem þar kemur fram. Við 1. gr. kom athugasemd frá dómsmrn. og útlendingaeftirlitinu raunar einnig, þannig að greinin er umorðuð eins og segir í brtt.: „Ákvæði laga þessara gildi um atvinnuréttindi útlendinga á Íslandi og í landhelgi Íslands. Í lögum þessum telst hver sá maður útlendur sem ekki hefur íslenskan ríkisborgararétt.“ 2. gr. er athugasemdalaus. Við 3. gr. kom fram ábending um það, að í lagamáli væri eðlilegra að í staðinn fyrir „atvinnurekendum“ stæði: vinnuveitendum - og í staðinn fyrir að hér er talað um „verkalýðsfélags“ stæði: stéttarfélags. Þetta eru orðalagsbreytingar sem komu fram ábendingar um að væri eðlilegt að yrðu svona. Einnig er breyting í 2. tölul. 3. gr. Þar falli niður orðin: „Sé viðkomandi ráðinn erlendis“. Rökin fyrir þessu finnast bæði í umsögn dómsmrn. og í umsögn útlendingaeftirlitsins. Það er byggt á því, að þessi setning óbreytt gefi í skyn að útlendingar, sem hyggjast vinna hér á landi, geti ráðið sig í vinnu og fengið atvinnuleyfi eftir komu sína til landsins. Í 3. tölul. 10. gr. laga um eftirlit með útlendingum, nr. 45/1965, er hins vegar gert ráð fyrir að þeir útlendingar, sem hafa í hyggju að stunda atvinnu hér á landi, afli sér atvinnuleyfis áður en þeir koma til landsins. Geri þeir það ekki ber að meina þeim landgöngu eða vísa þeim úr landi, sbr. 1. tölul. 11. gr. sömu laga, sem í gildi eru. Er hér um ósamræmi að ræða, en tekið skal fram að nefnd ákvæði laga nr. 45/1965 hafa reynst mjög haldgóð í framkvæmd. Þetta er álit bæði dómsmrn. og lögreglustjóra eða útlendingaeftirlits. Nefndin taldi þess vegna eðlilegt að nema þessi orð brott þannig að greinin verði þannig: „Enn fremur skulu vera í ráðningarsamningi ákvæði um flutning viðkomandi frá Íslandi að starfstíma loknum svo og um greiðslur ferðakostnaðar“ o. s. frv. Einnig bætti nefndin nýrri málsgr. við 3. gr.: „Óheimilt er að veita atvinnuleyfi útlendingi sem hefur ekki dvalarleyfi hér á landi samkv. lögum nr. 45/1965, um eftirlit með útlendingum, eða hefur verið gert að fara af landi brott samkv. þeim lögum.“ - Er þetta staðfesting á gildandi lögum, sem verða áfram í gildi, til að taka allan vafa af í sambandi við þetta atriði. Þá er einnig breyting í 5. tölul. 3. gr. sem var athugasemd frá Alþýðusambandi Íslands. Það er í sambandi við atvinnuleyfið að því er varðar heilbrigðisvottorð. Alþýðusambandið bendir á að nauðsynlegt sé að þeir útlendingar, sem koma hingað til starfa, gangi undir innlenda læknisskoðun. Þetta kom einnig fram í áliti dómsmrn. og þar af leiðandi bætti nefndin við síðustu mgr. 3. gr. Til viðbótar síðustu mgr. komi: þar með talið innlent heilbrigðisvottorð. Við 4. gr., þar sem talið er upp til hvaða aðila leita skuli um atvinnuástand o. s. frv., eins og þar stendur, verði bætt: Stéttarsambands bænda, BSRB og BHM, eftir því sem við á. Það komi þannig greinilega fram að óþarfi sé að leita til allra þessara samtaka ef umsókn varðar einhverja ákveðna stétt. Við 5. gr. gerir nefndin að tillögu sinni ábendingar sem komu fram frá þessum aðilum um vinnumálaskrifstofu félmrn. sem útbýr og dreifir skriflegum upplýsingum til sendiráða Íslands. Það væri óþarfi að bæta við: „til opinberra vinnumiðlana erlendis“. Leggur n. til að þar sé látið nægja: „til sendiráða Íslands og annarra sem þess óska“ - og felld niður setningin: „til opinberra vinnumiðlana erlendis.“ Við 8. gr, komu fram ábendingar um að þar sem stendur í 2. tölul: „hvort hann er hér heimilisfastur“ - virðist vera tekið upp úr eldri lögum sem verið er að fella úr gildi með þessu frv. - lögum frá 1951, en þá voru ekki komin lög um lögheimili sem tóku gildi 1961. N. telur eðlilegra að breyta þessu og hér verði um að ræða hvort hann eigi lögheimili hér á landi. Einnig er í síðustu málsgr. 8. gr. gert ráð fyrir í frv. að eftir fjögurra ára samfellda búsetu megi þó veita slíkt atvinnuleyfi til ótiltekins tíma. Þessi tímamörk eru hvergi í lögum annars staðar og eftir ábendingu dómsmrn. og útlendingaeftirlitsins færð upp í fimm ár: Eftir fimm ára samfellda búsetu má þá veita slíkt atvinnuleyfi til ótiltekins tíma. Við 9. gr. er sama breytingin og í 4. gr. Þar er til samræmis bætt inn í: Stéttarsambands bænda, BSRB og BHM eftir því sem við á. Einnig skal í staðinn fyrir „Umsækjandi sé heimilisfastur“ koma: Umsækjandi eigi lögheimili. Þá er lagt til í 9. gr. að 3. tölul.: „umsækjandi hafi óflekkað mannorð“, falli brott þar sem dómsmrn. t. d. vekur athygli á því, að með breyt. á hegningarlögum og ýmsum öðrum lögum árið 1961 var dregið mjög úr áskilnaði um óflekkað mannorð og er þess ekki lengur krafist við ýmis atvinnuréttindi. Þetta er einnig tekið fram í umsögn lögreglustjórans í Reykjavík. Var nefndin sammála um að fella þetta niður. Það stendur í 1. málslið 11. gr.: „Útlendinga, sem stunda nám í skólum, sem íslenska ríkið á eða styrkir.“ Um þetta komu talsverðar ábendingar, bæði frá útlendingaeftirlitinu og eins frá dómsmrn., þar sem m. a. kemur fram: „Hefur heimild þessi verið misnotuð svo sem þegar útlendingur skráir sig í skóla, en stundar ekki nám, en fer að vinna, eða útlendingur hefur nám, t. d. í námsflokkum, en vinnur fulla vinnu. Það þyrfti að þrengja þessa undanþágu eða jafnvel fella hana niður.“ Nefndin varð sammála um að breyta þessu lítillega: Útlendinga, sem stunda eingöngu nám í skólum, sem íslenska ríkið á eða styrkir. Aftan við greinina bætist svo nýir töluliðir. Í fyrsta lagi b-liður: 5. danska ríkisborgara, sem lög nr. 18 24. mars 1944, sbr. lög nr. 85 9. okt. 1946, taka til. - Þetta er nauðsynlegt að hafa inni. Einnig: útlendinga, sem undanþegnir eru atvinnuleyfi skv. alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að. Og 7. liður: danska, finnska, norska og sænska ríkisborgara er dvalið hafa þrjú ár samfleytt eða lengur í landinu. - Þetta er samkv. samningum milli Norðurlanda, sem ekki verður vikist undan, og er nauðsynlegt að taka fram í lögum sem eiga að vera upplýsandi um þessi atriði. Við 12. gr. flytur n. brtt. um að upphaf greinarinnar umorðist. Í staðinn fyrir „Brot gegn ákvæðum laga þessara varða atvinnurekendur og erlenda starfsmenn þeirra sektum frá 500–5000 kr, til ríkissjóðs“ komi: Brot gegn ákvæðum laga þessara varða þann, er hefur útlending í vinnu án leyfis, svo og útlending, er starfar án leyfis, sektum. - Niður er felld sektarupphæðin þar sem ætti að nægja almennt refsihámark hegningarlaga í þessu sambandi. Við 15. gr. leggur n. til að verði gerð breyting. Eins og hún er í frv. stendur svo: „önnur ákvæði, er fara í bága við lög þessi.“ Þetta falli niður því það er að mati dómsmrn. og útlendingaeftirlitsins óþarfi að hafa í frv. Þetta er óljóst ákvæði og hér er um að ræða væntanleg lög, sem eru beinskeytt, taka ekki yfir önnur lög. Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að hafa lengra mál um þetta nál. Eins og hv. alþm. er kunnugt var þetta frv. fyrst og fremst samið vegna ágreinings um aðbúnað innlendra farandverkamanna. Var skipuð um það nefnd með það fyrir augum að semja nýjar reglur þar að lútandi og gera hins vegar könnun á stöðu og rétti útlendra verkamanna hér á landi og gildandi ákvæðum samninga og laga á hinum Norðurlöndunum hvað þetta varðar í þeim tilgangi að endursemja lög um rétt erlendra manna til að stunda atvinnu á Íslandi. Með lögum þessum falla niður lög nr. 39 frá 15. mars 1951, um rétt erlendra manna til að stunda atvinnu á Íslandi. Þetta er vissulega nauðsynleg löggjöf. N. varð sammála um að leggja til að frv. verði samþykkt með þeim brtt. sem ég hef nú skýrt hér frá. Einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. við frv., og hefur ein slík brtt. komið hér fram. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir áliti n. og við leggjum til að frv. verði samþykkt með breytingunum á þskj. 911.



Herra forseti. Eins og réttilega kom fram hjá hv. frsm. félmn. Nd. höfum við tveir nm., ég og hv. þm. Steinþór Gestsson, flutt sérstakar brtt. á þskj. 898, auk þess sem við stöndum að brtt. n. eins og hv. frsm. lýsti þeim, en þær er að finna á þskj. 911. Það hefur komið fram í þessu máli, bæði í umr. hér í deildinni og enn fremur í nefndarstörfum, að þegar þetta mál kom til Alþingis var ekki full samstaða í ríkisstj. um orðalag á lagatexta, en það leiddi til þess, að n. ákvað að gera verulegar breytingar á ýmsum ákvæðum frv. Um það er n. sammála, eins og ég hef talað um áður, en að auki höfum við leyft okkur að flytja sérstakar brtt. Það er í fyrsta lagi brtt. við 3. gr. og í öðru lagi brtt. við 4. gr. Varðandi brtt. við 4. gr. vil ég taka það fram, að 1. mgr. er óbreytt frá núgildandi lögum og í samræmi við frv. drögin eins og n. leggur til að þau séu. Meginbreytingin frá till. n. er sú, að ekki er gert ráð fyrir að senda þurfi hvern ráðningarsamning til félmn. Fellt er niður ákvæði um tiltekið efnisinnihald ráðningarsamninga. Á hinn bóginn er kveðið á um að útlendingar skuli njóta launa og starfskjara sem heimamenn og hafa réttindi og bera skyldur í samræmi við viðkomandi kjarasamning, og er þá óþarfi að mæla fyrir um slíkt efnisinnihald í ráðningarsamningnum. Jafnframt er kveðið á um rétt verkalýðsfélaga til umsagnar um atvinnuleyfi. Þá er ráðh. heimilt að binda atvinnuleyfi ákveðnum skilyrðum: Í fyrsta lagi skal atvinnurekandi greiða ferð útlendings frá Íslandi að ráðningartíma loknum, og er þá gert ráð fyrir að útlendingur, sem ráðið hefur sig í vinnu, verði allan ráðningartímann í vinnu hjá atvinnuveitandanum, en hins vegar eigi atvinnurekandinn endurkröfurétt ef útlendingurinn riftir samningnum með einhverjum hætti. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að atvinnurekandinn hafi hæfilegt húsnæði fyrir útlendan starfsmann meðan ráðningarsamningur er í gildi, ef hinn útlendi starfsmaður hefur ekki slíkt húsnæði sjálfur. Sérstök vottorð vegna húsnæðis eru óþörf að okkar mati. Í því efni á venjulegt eftirlit að duga ásamt með ofangreindu skilyrði. Um þessi atriði ætti því að vera óþarft að hafa frekari skriffinnskureglur. Ráð er fyrir því gert, að ráðh. geti eftir sem áður gefið út bráðabirgðaleyfi. Skilyrði fyrir fullnaðarleyfi eru hins vegar þau, að fyrir liggi heilbrigðisvottorð og yfirlýsing um að útlendingur hafi kynnt sér upplýsingar þær sem kveðið er á um í 5. gr. frv. Ráðh. er þó heimilt að víkja frá þessum skilyrðum þegar í hlut eiga ríkisborgarar annarra Norðurlanda, eins og fram kom í ræðu hv. síðasta ræðumanns: Með þessu móti viljum við flm. þessarar till. jafnframt koma í veg fyrir tvöfalda skriffinnsku, en okkar till. ganga fyrst og fremst út á að draga úr skriffinnskunni vegna ráðningar erlendra starfsmanna við íslensk fyrirtæki, en eins og allir vita starfar fjöldi erlendra starfsmanna í frystiiðnaðinum hér á landi og hefur gert um árabil. Varðandi 4. gr. er rétt að taka það fram, að felld er út krafa sú sem gerð er í 4. gr. um lýsingu á vinnustað í atvinnuleyfisumsókn. Almennt eftirlit með atvinnurekstri á að vera nægjanlegt í því efni og óþarfi að tvöfalda eftirlitið vegna útlendinga. Þá er dregið úr þeim kröfum sem kveðið er á um í 2. mgr. 4. gr. frv., enda ætti umsögn verkalýðsfélags að vera nægjanleg til að tryggja atvinnuhagsmuni Íslendinga. Sérstök athugun ráðuneytis um það efni yrði óþarfur tvíverknaður nema tilefni gæfist. Í þeim tilgangi að koma í veg fyrir tvöfalt eftirlitskerfi af þessu tagi er 3. mgr. 4. gr. frv. felld niður í okkar till. Hérna er verið að leggja áherslu á að vinnumálaskrifstofa félmrn. þurfi ekki, áður en útlendingur sækir um vinnu hér á landi, að taka upp með sjálfstæðum hætti og meta atvinnuástand á viðkomandi stað og í nágrenni hans, heldur sé nægilegt að leitað sé umsagnar verkalýðsfélaganna, enda eiga að liggja fyrir hjá vinnumálaskrifstofu félmrn. á hverjum tíma nægilega glöggar upplýsingar um þetta efni sem eiga að vera til reiðu fyrir verkalýðsfélögin. Það ætti að vera nóg að verkalýðsfélögin á hverjum stað eða landssamböndin, ef ekki er um verkalýðsfélög að ræða, segi til um þetta. Okkur þykir vera hætta á því - og þar tala ég af nokkurri reynslu sjálfur sem nokkuð kunnugur því að ráða erlent starfsfólk í vinnu í frystiiðnaði - að það muni brenna við að rn. og útlendingaeftirlit tefji að svara bréfum þrátt fyrir að búið sé að gæta þeirra skilyrða að leita til verkalýðsfélaga um hvort ráða megi erlenda verkamenn, sem oft er bráðnauðsynlegt til að bjarga þeirri framleiðslu sem efnahagslíf okkar hvílir á. Við teljum, að með því að hafa tvöfalt kerfi, sanka í rn. mönnum sem hafa með það að gera að hafa eftirlit sem í raun og veru er óþarft vegna þess að aðrir aðilar hafa þegar látið slíkt eftirlit fara fram, sé um tvíverknað að ræða, og viljum þess vegna gera kerfið einfaldara, en þó nægilega tryggt til að vernda hagsmuni íslensks verkafólks og starfsmanna sem við viljum auðvitað hafa í fyrirrúmi. Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að skýra till. okkar hv. þm. Steinþórs Gestssonar betur, og ég vonast til að hv. þm. í þessari deild hafi skilning á þeim málstað sem ég hef hér lýst, þeir vilji gera kerfið einfaldara og standi þess vegna með þessum brtt., auk þess að greiða atkvæði með till. sem n. flytur sameiginlega.



Herra forseti. Það getur nú orðið tafsamt að halda áfram þessum atkvgr. úr því að orðið er svo áliðið að jafnvel formaður þingflokks Framsfl. greiðir atkv. sitt á hvað eftir því sem ráðherrar hnippa í hann. Ég vil mælast til þess að hlé verði gert á atkvgr. þangað til stjórnarsinnar hafa hresst sig upp þannig að ekki þurfi að endurtaka atkvgr. hér fram eftir nóttu.



Herra forseti. Þessi atkvgr. var endurtekin að hluta. Í fyrra skiptið greiddu hæstv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson og hæstv. menntmrh. Ingvar Gíslason atkvæði á móti þegar till. var endurtekin og búið var að hnippa í hæstv. ráðh. og segja þeim hvaða mál væri á dagskrá sögðu þeir já og greiddu atkv. með. Ég vil freista þess að biðja hæstv. forseta að láta endurtaka atkvgr. og sjá hvernig atkv. þeirra falla í þriðja sinnið.

Forseti (Sverrir Hermannsson) Hæstv. ráðh. svöruðu báðir mjög skýrt í síðara skiptið og ég tek mark á því.



Herra forseti. Félmn. fjallaði um frv. til l. um Landkaupasjóð, eins og frv. var orðið eftir meðferð í hv. Ed. Eins og fram kom þegar frv. var tekið hér til 1. umr. gerði hæstv. forseti þessarar deildar þá aths. við fyrirsögn frv. eins og það kom frá hv. Ed., að hér væri ekki um rétt nafn að ræða í fyrirsögn frv. Nefndin fjallaði um frv. í heild og leggur til að það verði samþykkt. En meiri hl. n. flytur brtt. á sérstöku þskj., þskj. 916, þess efnis við fyrirsögn frv., að í stað „Landkaupasjóð“, eins og frv. hafði verið breytt í Ed., komi: Landakaupasjóð. Herra forseti. Ég þarf ekki að eyða tíma í framsögu fyrir málinu að öðru leyti. Nefndin er, eins og ég tók fram, sammála efni frv., en meiri hl. hennar leggur til nafnbreytinguna.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 915 hef ég skrifað undir með fyrirvara og skýrist það af því, að ég stend ekki að þeirri brtt., sem er á þskj. 916, að breyta nafni frv. aftur úr landkaupasjóði í landakaupasjóð. Ég hef gengið úr skugga um að landkaupasjóður og landakaupasjóður eru álíka góð orð í íslensku máli. En þótt ekki væri nema vegna þess, að það gæti valdið misskilningi vegna nýlegra bruggfrétta ef landakaup ættu sér stað t. d. í Garðahreppi, finnst mér ástæða til að halda nafninu eins og það kemur úr Ed.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því, að á undanförnum áratugum, einkanlega hinum síðustu, hefur tilfinning manna fyrir máli mjög dofnað og menn hafa ekki sömu tilfinningu og áður fyrir því, hversu miklu fallegra er þegar samsett orð eru stofnsamsett, hversu miklu fallegra sé landkaupasjóður en landakaupasjóður, landspítali en landsspítali ellegar landaspítali. Fyrir þær sakir harma ég þessa niðurstöðu n., en vonast til þess að deildin átti sig og fyrirsögn frv. verði óbreytt.



Landakaupasjóður mun vera mjög gamall að árum. Ég hygg að það hafi ekki hent að fyrir fé hans hafi verið verslað með landa, hvort heldur er í Garðabæ eða annars staðar. Síðan taka menn upp á því, sem í útgerð standa, að fara í bátkaup og skipkaup o. s. frv. 



Herra forseti. Félmn. hefur fjallað um frv. til l. um orlofssjóð aldraðra á þskj. 45, sem hv. 3. þm. Vestf. og hv. 5. þm. Suðurl. fluttu á sínum tíma um að stofna orlofssjóð aldraðra, eins og segir þar í 1. gr. Nefndin sendi frv. til umsagnar nokkurra aðila og umsagnir bárust frá Tryggingastofnun ríkisins og félmrn. Kom fram í báðum þessum umsögnum að hér er - að þeirra áliti - um gott mál að ræða sem allrar athygli er vert, en í báðum umsögnum var bent á þann höfuðgalla þessa frv. að ekki er nægjanlega tryggð sú fjármögnun sem nauðsynleg er til að koma þessu máli fram. Nefndin varð sammála um nál., sem er svohljóðandi á þskj. 891: „Nefndin tekur undir það meginmarkmið frv., að átak þurfi að gera í skipulagningu og fjárhagslegri fyrirgreiðslu vegna orlofsstarfsemi fyrir aldraða. Meiri hl. n. taldi að kanna þyrfti betur, áður en afstaða væri tekin til þess, hvort sjóðsstofnun í þessu skyni sé besta leiðin. Nefndin telur því rétt að beina þeim tilmælum til ríkisstj., að kannað verði í samráði við samtök launþega, Samband ísl. sveitarfélaga og aðra, sem unnið hafa að þessum málum, með hvaða hætti skipulagningu og fjárhagslegri fyrirgreiðslu af hálfu hins opinbera verði best fyrir komið. Í trausti þess, að svo verði gert, mælir n. með að málinu verði vísað til ríkisstj.“ Undir þetta álit skrifuðu allir nm. félmn. Nd. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en vænti þess, að þessi afstaða n., sem er einhuga, verði samþykkt.



Herra forseti. Mér er ljúft og skylt að verða við þeirri beiðni að draga brtt. mínar á þskj. 639 til baka þar sem n. hefur tekið tillit til þeirra. Brtt. þessar voru til komnar vegna þess, að ég á sjálf ekki sæti í fjh.- og viðskn., og í samráði við kollega minn í Tryggingastofnun, Kristján Guðjónsson deildarstjóra þar, þótti okkur tryggara að leggja þessar tillögur fram. Síðan var hann að sjálfsögðu kallaður til samráðs við nefndina. Hans till. og mínar voru eflaust á nákvæmlega sama veg og ég dreg þess vegna mínar brtt. góðfúslega til baka.



Herra forseti. 15. dagskrármálið, um dýralækna, hefur verið alllengi í nefnd og ég hef óskað eftir því við formann n. æ ofan í æ, að málið væri tekið fyrir í n. og afgreitt þaðan. Ég óska eftir því, að þetta mál verði tekið á dagskrá nú og látið á það reyna hvort það hafi þingfylgi. Ef meiningin er að salta þetta frv., eins og flest frv. sem frá einstökum þm. koma í stjórnarandstöðunni, óska ég eftir að á það reyni strax og það hafi sama möguleika og önnur mál, sem á dagskrá eru, til þess að verða hér tekið fyrir á eftir. Ég geri ráð fyrir að forseti muni ekki synja um þá beiðni, sem sjálfsögð er, að um mál stjórnarandstöðunnar, sem afgreidd hafa verið úr nefndum, gildi sama regla og um mál ríkisstj. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherrar óski eftir því, að mál þeirra gangi sæmilega fram. Fyrir þingið hefur verið lagt á síðustu dögum hvert stórmálið á eftir öðru. Hér fyrir stundu var verið að endurtaka atkvgr. fyrir ýmist formenn stjórnarflokkanna eða einstaka ráðh. af því að þeir fylgdust ekki með því sem gerðist í þingsalnum til þess að þeir gætu greitt atkv. rétt, og var hnippt í þá af þeim mönnum sem dottuðu ekki í sætum sínum og styðja þó ríkisstj. Ég vænti þess, að þetta mál verði tekið fyrir nú á þessum fundi, en verði ekki frestað áfram von úr viti því að á liggur að úrslit fáist í þessu máli. Ég get ekki búist við því, eins og ég sagði, að smæstu mál stjórnarandstöðunnar fáist ekki tekin á dagskrá þá loksins tekist hefur að tosa þeim úr nefnd.



Ég hef kannað þetta mál. Það stendur þannig á og formaður landbn. tjáir mér að það standi enn á áliti meiri hl., en það er væntanlegt innan tíðar. Við skulum ekki örvænta enn um framgang þessa máls því að það er mál Ed. og er komið fyrir síðari deild og ætti þess vegna að vera ærinn tími. Hv. 7. landsk. þm. gerir ítrekað aths. um þingsköp.



Það liggur ekkert fyrir um það, að við það verði staðið af formanni landbn. Nd. að hann komi þessari umsögn frá sér eða þessu nál., og vil ég þá spyrja forseta að því, hvort ganga megi út frá því sem vísu að málið verði tekið til afgreiðslu á síðari fundi.

Á síðari fundi í kvöld?

Já.



Ég get ekki ábyrgst það, en ég leyfi mér að treysta því, að úr því að minni hl. hefur skilað áliti sínu verði ekki langt að bíða að meirihlutaálit verði lagt fram.