Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sigurður Stefánsson) Aðalskilyrðið fyrir því, að löggjöf og stjórn í þingfrjálsu landi geti farið vel úr hendi og orðið þjóðinni notadrjúg í öllum greinum, eru þau tvö, að stjórnin sje sterk og að stjórnin sje starfhæf. Því meir sem brestur á þessa aðalkosti stjórnarinnar, því meiri hætta er á því, að löggjöf og stjórn landsins fari í ólestri og ólagi. Og því meira sem það ólag er, því skaðvænlegri afleiðingar hefir það fyrir allan þjóðarhaginn og því ótryggara verður stjórnarfarið í landinu. En þegar talað er um styrkleika þingbundinnar stjórnar, er það fyrst meint, að stjórnin hafi traust fylgi meiri hluta þingsins, og milli hennar og þess meiri hluta sje góð og framkvæmdarsöm samvinna í öllum þeim málum, er miklu skifta fyrir hag þjóðarinnar, og í öðru lagi, að stjórnin, sje hún skipuð fleiri en einum manni, sje innbyrðis samhent og samvinnufús. Með starfhæfi stjórnarinnar er það meint, að þeir menn, sem hana skipa, sjeu hver um sig og allir í einu vaxnir þeim störfum, sem þeir eiga með að fara í þarfir þjóðfjelagsins. Þetta er nú svo viðurkendur sannleikur í öllum þingfrjálsum löndum, að jeg býst ekki við, að nokkur sá maður, sem hjer er inni, hvort sem hann situr á þingbekkjunum eða utan þeirra, dirfist að vefengja hann. Og þegar litið er til þess vandræðaástands, sem nú er í heiminum, hefir það aldrei verið meiri lífsnauðsyn fyrir hverja þjóð, og þá ekki síst fyrir oss, eina fátækustu og fámennustu þjóð heimsins, að eiga þá stjórn, sem er sterk og starfhæf og því líkleg til þess að geta stýrt þjóðarskútunni sem slysaminst gegnum brim og boða þeirrar öldu, sem nú gengur yfir allan heiminn. Jeg ætla nú ekki að fara út í það, að þessu sinni, með hverjum atburðum það varð, á þinginu 1916, að stjórninni úr einmennisstjórn var breytt í þessa þrímennings-, eða þríhöfðuðu stjórn, eins og sumir segja, sem nú er. Jeg var ekki á því þingi, og mjer dettur ekki í hug að væna þá menn, sem þar áttu hlut að máli, neinna ósæmilegra hvata, er ráðið hafi þessari ráðbreytni þingsins, að fjölga mönnum í stjórninni. Fyrir því gátu verið og voru sjálfsagt töluverðar ástæður, og þá aðallega sú, að þessi þrímenningsstjórn yrði betur vaxin störfum sínum en stjórn í höndum eins manns og það á þessum vandræðistímum, sem þá voru þegar gengnir í garð á landi voru. En það þori jeg að fullyrða frammi fyrir öllum þingheimi og frammi fyrir allri þjóðinni, að þinginu 1916-17 hefir alveg mistekist að setja á laggirnar sterka og starfhæfa stjórn, í heild sinni, og að sá ágalli þrímenningsstjórnarinnar hefir miklu fremur farið vaxandi en minkað við þær breytingar, sem síðan hafa orðið á stjórninni. Og þessa fullyrðingu mína ætla jeg nú að reyna að rökstyðja með nokkrum orðum. En jeg vil þegar í byrjun taka það skýrt fram, að þegar jeg deili á núverandi stjórn, sem veika, lítilsiglda og óstarfhæfa stjórn, sem jeg get ekki borið traust til, þá snertir það ekki á nokkurn hátt þá menn, er hana skipa, sem „privat“-menn; sem slíkir eru þeir undantekningarlaust í mínum augum góðir drengir og heiðursmenn. Sú viðurkenning er að vísu, hvorki af mjer nje öðrum, neinnar þakkar verð, en rjett þykir mjer þó að drepa á þetta. Veikleiki þessarar stjórnar er fólginn í því, að hún hefir frá upphafi ekki haft neinn ákveðinn þing-meiri-hluta eða flokk að baki sjer. Hún er getin og fædd af jafnmörgum flokkum í þinginu og mennirnir eru margir í henni, og það er svo langt frá því, að nokkur þeirra flokka, er stóðu að myndun hennar, hefði afl atkvæða í þinginu eða væri meiri hluta þingflokkur, að sá fjölmennasti þeirra taldi 15 manns, annar röskan ¼ og hinn þriðji að eins ¼ hluta þingsins. Um nokkra samvinnu milli þessara flokka eða flokksbrota um myndun stjórnarinnar var ekki að ræða. Hver vildi þar sínum tota fram ota, og það brot á allsherjarreglu í skipun hverrar þingbundinnar stjórnar var þegar í byrjun framið, að sá maður, sem tók að sjer formensku stjórnarinnar, fjekk engu um það ráðið, hverjir urðu samverkamenn hans í stjórninni. Þeir voru settir upp á hann nauðugan viljugan. En með þessu var numið burt af þingsins hálfu öll trygging fyrir góðri og heillaríkri samvinnu fyrir landið. Reynslan hefir líka sýnt það á þessum stutta tíma, að stjórnin er sjálfri sjer sundurþykk í afskiftum sínum af sumum og það ekki lítilvægustu málunum, sem síðan hafa komið á dagskrá þingsins. Skal því til sönnunar nefnt fossamálið og skólamálið á þinginu 1917. Í báðum þessum málum var hver höndin upp á móti annari í stjórninni, og getur maður sannfærst um það af þingtíðindunum 1917. Um skólafrestunarmálið er það kunnugt, að einn ráðherranna var með frestun, annar eindregið móti, og sá þriðji hallaðist til beggja hliða. Þá eru tvö stórmál, sem af milliþinganefnd hafa verið búin í hendur stjórnarinnar. Annað er Flóaáveitumálið, eitt stærsta landbúnaðarmálið, sem lagt hefir verið fyrir þingið, og hefði því mátt við því búast, þegar landbúnaðarráðherra var skipaður, að hann hefði veitt því máli nokkra athygli. En hvað gerir sá góði maður? Hann stingur því algerlega undir stól. Hvort hann hefir gert það með ráði samverkamanna sinna, skal jeg ekkert um segja, en það eitt er víst, að málið hefir sofið síðan. Í öðru lagi er launamálið, sem líka var rækilega undirbúið af milliþinganefnd. En í því hefir stjórnin ekkert gert, nema slíta út úr einstök atriði, sem orðið hafa orsök til hins óskaplega slundroða og óreiðu, sem á þinginu í sumar stappaði stjórnarskrárbroti næst. Heyrði jeg það, mjer til gleði, í fyrradag, að hæstv. forsætisráðherra var farinn að fá eftirþanka af þeirri óreiðu, er stafaði af fjárbrutlinu á síðasta þingi, sem alt var veitt með þingsályktunum, og varaði hann við slíkum fjárreiðum. En þetta er fátt eitt af mörgu um samvinnu, eða öllu heldur samvinnuleysi stjórnarinnar innbyrðis - hjer er enn meira blóð í kúnni. Sundrungin í stjórninni hefir jafnvel gengið út yfir takmörk alls stjórnarlegs velsæmis. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hefir látið það blað, sem talið er málgagn hans, ráðast á embættisbróður hans, forsætisráðherrann, fyrir veiting á lögreglustjóraembættinu í Reykjavík, sem frá almennu sjónarmiði var alveg óaðfinnanleg og eftir atvikum alveg rjett. Er sú árás talið bygð á því, að hæstv. fjármálaráðherranum tókst ekki að koma í þá stöðu einum af þáverandi tryggu fylgifiskum sínum. En þetta er eitt hið óskaplegasta fyrirbrigði í einni landsstjórn og hlýtur skemmilega að skerða virðingu og traust þess ráðherra, sem í hlut á, og auk þess allrar stjórnarinnar, í augum heilskygnra og óhlutdrægra manna. Hjer er ekki um stjórnarfarslegan veikleika að ræða, heldur sjúkdóm á stjórninni, sem hlýtur að hafa sýkjandi áhrif á alt stjórnarfarið í landinu. Hinn stjórnarfarslegi veikleiki stjórnarinnar gagnvart þinginu, samfara samvinnuleysi hennar, veldur því, að hún hefir hvorki þann hug nje dug, sem hver sæmileg stjórn, skipuð eftir þingræðisreglum, verður að hafa, eigi hún að standa sæmilega í stöðu sinni. Svona stjórn getur ekki lagt eitt einasta mál fyrir þingið, sem nokkru skiftir, nema með ótta fyrir því, að það verði drepið í höndunum á henni. Hún hefir líka kvartað undan slíku, þótt það hafi ekki getað leitt til þess, að hún segði af sjer; til þess hefir hana brostið siðferðilegan og pólitískan þroska. En með þessu móti hefir hún engan tryggan meiri hluta í þinginu, til samvinnu við sig í velferðarmálum þjóðarinnar. Þegar hún vill fara í norður, fer einn þingflokkurinn í suður, annar í austur og flokksleysingjarnir í vestur; þetta verður því sífeldur reipdráttur, landinu til skaða og góðum mönnum til skapraunar. En með þessum hætti er lömuð öll sameiginleg ábyrgðartilfinning stjórnarinnar fyrir gerðum sínum, og úrræði hennar út á við verða óyndisúrræði og fálm, þannig að ráðherrarnir afsaka sig hver í sínu lagi, með því að þetta eða hitt málið, sem gloprast hefir úr höndum þeirra, hafi ekki heyrt undir hin sjerstöku verksvið þeirra í stjórninni. En með því er sýnt, að þeir þykjast ekki bera neina sameiginlega ábyrgð gerða sinna. En þetta leiðir af öngþveiti því og úlfakreppu, sem þeir eru í á þinginu. Þá skal jeg víkja að síðara aðalskilyrðinu fyrir góðu stjórnarfari í landinu, því skilyrðinu, að stjórnin sje í heild sinni starfhæf. Með því meina jeg auðvitað, eins og öllum má ljóst vera, að stjórnin öll sje skipuð þeim mönnum, sem treysta má, bæði að því er til aldurs þeirra kemur, stjórnmálaflokka þingsins, reynslu og æfingar í löggjafar- og stjórnmálum og áberandi dugnaðs þeirra í fyrri stöðu sinni í þjóðfjelaginu, að ógleymdum heiðarleik þeirra í öllum greinum, til þess að fara með stjórn landsins því til gagns og sóma. Jeg verð nú að lýsa því yfir fyrir hönd okkar flm. vantrauststill. á þgskj. 8, að frá okkar sjónarmiði hefir þinginu 1916–1917 eða þeim flokki, sem studdi atvinnumálaráðherra núverandi til valda, mistekist hrapallega. - Að heiðarleikanum einum undanskildum hafði sá góði maður enga þá kosti til að bera, sem gátu gefið vonir, enda veikar vonir um, að hann væri vaxinn þeirri vandasömu stöðu og það á þessum tímum. Hann var maður kominn á fallanda fót, sökum aldurs, maður, sem aldrei hafði komið nærri löggjafar- eða stjórnmálum, maður, sem aldrei hafði á þingi setið, maður, sem vantaði þekkingu í flestum þeim málum, sem hlutu að koma til hans kasta í stjórnarsessinum. Þessum gamla og alveg óreynda manni á öllum þeim sviðum, er hann átti að starfa á, lyftu einir 12 menn af 40 upp í stjórnarsessinn, þann sessinn í stjórninni, sem á öllum tímum, en ekki síst nú, útheimtir mesta fyrirhyggju og hagsýni, mesta þekkingu á þeim margbreyttu og margþættu málum, er undir hann heyra. Á herðum þessa manns hvílir velferð þjóðarinnar í mínum augum jafnvel frekar en á hinum ráðherrunum. Jeg skal nú ekki áfellast þingið eða þá góðu menn, sem 1916–17 báru svo mikið traust til þessa heiðursmanns, heldur ekki hann sjálfan, því það er jafnan örðugur hlutur að þekkja sjálfan sig rjettilega. En fyrir það munu margir áfellast þennan flokk, að augu hans hafa enn ekki opnast fyrir því, að það traust, er þeir báru til hans 1916, hefir reynst oftraust og sár vonbirgði öllum þeim, sem þá gerðu sjer nokkrar vonir um hann í þessari stöðu. Það væri ekki rjett af okkur, flm. þessarar vantraustyfirlýsingar, að reyna ekki að færa nokkur rök fyrir þessu vantrausti okkar, og skal það því gert með nokkrum orðum, þótt margt geti auðveldlega fallið úr, sem þörf væri á að taka fram í því efni. En fyrir mína hönd, sem flytjanda viðaukatillögu á þgskj. 9, um vantraust á núverandi fjármálaráðherra, skal jeg geta þess, að jeg fyrir mitt leyti læt hann að miklu leyti eiga óskilið mál við atvinnumálaráðherrann, þar sem hann (fjármálaráðh.) samkvæmt stöðu sinni á sjerstaklega að vaka yfir fje landsins, tekjum þessum og gjöldum og vera atvinnumálaráðherrans önnur hönd við hagtjæringu þess í þarfir landsins. Það vill nú vel til, að ekki þarf að þessu sinni að ganga í grafgötur um mistökin, skakkaföllin og afglöpin, sem orðið hafa undir stjórn atvinnumálaráðherrans, og fjármálaherrann er ýmist beint eða óbeint samsekur um. Þau gögn liggja alþjóð til athugunar í Alþingistíðindunum frá þinginu í vor og sumar. Skal þá fyrst nefndur Tjörnesnámureksturinn, sem nefndur hefir verið Tjörneshítin. Skýrslu um ráðsmensku atvinnumálaráðh. yfir starfrækslu þessarar námu er að finna á þgskj. 111 frá síðasta þingi. Sú skýrsla, svo óhlutdræg sem hún er í öllum greinum, sýnir svo frámunalegt eftirlitsleysi, hirðuleysi og ráðleysi af hálfu atvinnumálaráðherra, að það eitt væri ærið nóg efni til þessarar vantraustsyfirlýsingar. Landinu blæddi fyrir þá frammistöðu hans á annað hundrað þúsund króna, og fyrir því tapi gat hann ekkert borið í bætifláka. Þá kemur dýrtíðarvinnan í Öskjuhlíð, eða öðru nafni Öskjuhlíðarfarganið. Um þá ráðsmensku stjórnarinnar, sem fjármálráðh. mun aðallega hafa haft á hendi, nægir að vísa til skýrslu fjárhagsnefndar á þgskj. 474. Skýrsla þessi stendur óhrakin í öllum greinum. Af henni sjest, að ráðlauslega hefir verið stofnað til þessarar vinnu, hún ráðlauslega rekin, og fje landsins mokað í hana í hinni mestu ógegnd. Kostnaðurinn við þessa vinnu varð í liðuga 4 mánuði liðugar 93 þúsundir, en afurðir allar um 38 þúsundir í nokkrum grjóthrúgum hjer í Öskjuhlíðinni, sem engin trygging er fyrir að ekki verði horfnar, er landssjóður þarf að notfæra sjer þær. Blóðtaka landssjóðs þarna, er frá eru reiknuð verkfæri o. fl., sem keypt var til vinnunnar, um 40 þús. kr. Þá skal jeg minnast lítið eitt á afskifti stjórnarinnar, og sjerstaklega atvinnumálaráðherrans, af landsversluninni. Um það mun ekki lengur deilt, hvort það hafi verið rjett og nauðsynlegt, að stjórnin tæki verslun landsins að meira eða minna leyti í sínar hendur. Öllum mun nú ljóst orðið, að á því var full nauðsyn. En á því var frá byrjun ekki minni nauðsyn, að hún fæli forstöðu þeirrar verslunar mönnum með viti, þekkingu og reynslu á því vandasama verki. Afskifti stjórnarinnar af þessu máli heyra nánast undir atvinnumálaráðherrann. Frá því hann tók við stjórninni og þar til um síðastliðin áramót voru framkvæmdir stjórnarinnar í verslunarmálinu og öll stjórn hans á versluninni í hinum afskaplegasta ólestri. Hvert axarskaftið rak annað, og alt var að fara í grænan sjó undir handarjaðri atvinnumálaráðherrans. Við öðru var ekki heldur að búast, þar sem atvinnumálaráðherrann braut frá öndverðu þá sjálfsögðu fyrirhyggju, að fela alla forstöðu verslunarinnar færum mönnum, en ljet í stað þess atvinnumálaskrifstofuna, sem hafði engum verslunarfróðum manni á að skipa og var auk þess önnum kafin í öðrum störfum, vera að vasast í verslunarstjórninni. Enn sem komið er er það ekki komið í ljós, hvílíkt stórtjón landið hefir beðið við þetta háttalag, en fyrir því eru miklar heimildir, að það hafi numið mörgum hundruðum þúsunda kr., að jeg ekki nefni miljónir, sökum þess sleifarlags, sem var á þessari verslun undir stjórn atvinnumálaráðherrans, og mun það koma í dagsbirtuna, verði verslunarreikningarnir lagðir undir opinbera endurskoðun, eins og nú er til ætlast af þinginu. Þessa frámunalegu verslunarstjórn klyktu þeir atvinnumála- og fjármálaráðherrarnir út með sykurhneykslinu alræmda, sem var tilraun til þess að leggja 300–400 þúsund kr. skatt á þjóðina í upphækkuðu sykurverði, skatt, sem hlaut að koma niður á fátækasta og bágstaddasta hluta hennar. Þann dag í dag hefir þeim ekki tekist að rjettlæta með nokkru viti þessa fáránlegu ráðbreytni sína, og mun aldrei takast það. Þá verð jeg að minnast lítilfjörlega á afskifti atvinnumálaráðh. af Landsbankanum. Sú vesalings stofnun hefir frá upphafi vega sinna verið leiksoppur í höndum hinna pólitísku flokka í landinu, og sá leikur hefir ekki orðið endasleppur í valdatíð atvinnumálaráðherrans, sem þessi stofnun heyrir undir. Fyrst byrjar hann með að víkja úr bankanum valinkunnum sæmdarmanni, sem þar hafði verið settur af fyrverandi stjórn, án þess að til þess væru nokkrar ástæður aðrar en þær, að öðrum manni af sauðahúsi ráðherrans þurfti að koma þar að. Síðan er það látið uppi sem eitt af aðalatriðum í stefnuskrá flokksblaðs ráðherrans, að Landsbankann þurfi að endurreisa og endurbæta, meðal annars með því að fá í stjórn hans sjerfróðan mann um bankamál, helst útlendan. Því næst er á þinginu 1917 gerð gangskör að því frá stjórnarinnar hálfu að koma með lögum nýju skipulagi á stjórn bankans, fjölga bankastjórunum, án þess að nokkur ósk eða áskorun lægi fyrir um það frá bankastjórninni. Það mál gekk fram, og hugðu nú margir, að hin ráðgerða endurbót á stjórn bankans kæmist í verk. En hvað skeður? Maður, sem aldrei hefir við bankastörf fengist og er án allrar sjerþekkingar í þeim efnum, er settur í hina nýju stjórn, og endurbótin enn ekki komin í verk. Svo skal jeg ekki rekja þá sögu lengra. Þá má nefna annað afrek atvinnumálaráðherrans á veitingum á öðrum störfum, er undir hann heyra. Er þar skemst á að minnast veitingarinnar á póstafgreiðslustarfinu á Seyðisfirði nú í sumar. Um þá sýslan sóttu víst einn eða tveir þaulvanir menn við póstafgreiðslu, og hafði að minsta kosti annar þeirra bestu meðmæli póstmeistara, sem væntanlega þekkir best til þeirra mála og hefir þyngstu ábyrgðina á því, að öll póststörf landsins sjeu vel og samviskusamlega rækt og í höndum æfðra og vandaðra manna. En um starfið sótti líka maður úr flokki ráðherrans, og að mörgu leyti ofurmikið inn undir hjá honum, en hafði aldrei við póstafgreiðslu fengist og var því starfi bráðókunnur. Þessum manni veitir ráðherrann póstafgreiðsluna á þessum stað, sem einna mest ríður á vel færum og æfðum manni, þar sem Seyðisfjörður er miðstöð símasambandsins milli Íslands og útlanda, og öll viðskifti landsins við útlönd ganga því gegnurn þennan stað. Og þetta gerir ráðherrann þvert ofan í tillögur póstmeistarans. Oft hefir þótt bresta á nægilegt rjettlæti í embættaveitingum og ýmiskonar sýslana hjer á landi, en öllu meira ranglæti hefir ekki verið framið nú nýlega í þeim sökum en þessi veiting er ranglæti gegn póstmeistara, einum hinum árvakrasta og kostgæfnasta embættismanni landsins, og ranglæti gegn umsækjandanum, sem staðið hafði prýðilega í stöðu sinni, en fjekk ekki að komast að fyrir allsendis óreyndum manni. Það er lítil hvöt fyrir starfsmenn landsins að reyna til að standa vel í stöðu sinni, þegar það er jafnlítils metin af þeim, sem völdin hafa, og hjer varð raun á, og þarf ekki að útlista, hver áhrif slík hlutdrægni stjórnarinnar getur haft á embættis- og sýslunarmannastjett landsins. Mestar og bestar framtíðarvonirnar verða á því bygðar, að nugga sjer sem rækilegast upp við þá, sem veitingavaldið hafa. Að lokum eitt atriði í þessu syndaregistri atvinnumálaráðherrans. Jeg hefi það frá áreiðanlegum heimildum, að fyrir nokkru sje þegar búið að ávísa úr landssjóði síðan á nýári hartnær 300 þús. kr. til vega- og brúargerða í landinu. Í vegabótakafla fjárlaganna er sú athugasemd frá Alþingi, að stjórninni sje heimilað að færa fjárveitingar fyrra árs fjárhagstímabilsins til brúargerða yfir á síðara árið, og sömuleiðis að fresta algerlega brúargerðum á fjárhagstímabilinu, ef örðugleikar verða á að fá efni og vinnu vegna dýrleika. Þetta fyrra ár fjárhagstímabilsins, 1918, er fjárveiting þingsins til vegagerða og brúargerða um 209 þús. kr. Allri þessari upphæð er stjórnin þegar búin að verja til brúa- og vegagerða, og þó er víst eftir að útborga mikið af vegabótafje á þessu ári, svo upphæðin getur nálgast alla vegabótafjárhæðina á fjárhagstímabilinu, sem er um 450 þús. kr. Mikill hluti þessa fjár er útborgaður bæði til brúargerðar og til vegagerðar, sem alls ekki er heimilað fje til í fjárlögunum. Nefni jeg þar til Hafnarfjarðarveginn svo nefnda, sem kostað var til í vetur í dýrtíðinni 65 þús. kr., auk verkfæra og vjela fyrir 25 þús. kr. Þegar litið er til þess fjárhagsvoða, sem nú vofir yfir landinu, þá var það sannarlega skylda stjórnarinnar að fara svo gætilega með vegafje landsins, sem nokkur kostur var á, og eyða því ekki til annara vegabóta en þeirra, sem ekki máttu dragast vegna brýnna nauðsynja landsmanna. Í þá átt fer og athugasemd fjárlaganna, er jeg nú nefndi. Stjórninni var því skylt að haga sjer eftir þeirri athugasemd, þar ekkert útlit var fyrir, að fjárhagsvandræðin mundu minka, heldur þvert á móti yxu með ári hverju. Heimild þingsins í þessu efni er því í raun og veru sama sem skipun til stjórnarinnar að gæta alls sparnaðar. En hvað gerir hún svo? Hún gengur alveg fram hjá þessari athugasemd þingsins, lætur byggja brýr á þessu ári, og það sem verra er, eyðir tugum og jafnvel hundruðum þúsunda í vegi, sem alls ekki er nokkur heimild til að verja því fje til samkvæmt fjárlögunum, og virðir þannig að vettugi þau lög, sem henni eru sett um fjárreiður landssjóðsins, og etur þannig á fyrsta ári fjárhagstímabilsins mestalt vegabótafje beggja áranna. En samtímis því, að fje landsins er þannig sukkað í engri lagaheimild, hefir stjórninnin lagst undir höfuð að vinda bráðan bug að því, að láta gera við eitt hið stærsta og þarflegasta mannvirki og vegabót á þessu landi, Ölfusárbrúna, sem eftir hennar eigin sögn, bygðri á skýrslu vegamálastjóra, liggur undir stórskemdum, ef ekki er við hana gert, og eins og sjálfsagt var stóð ekki á fjárveiting á síðasta þingi til viðgerðarinnar, og fylgdi henni bein áskorun til stjórnarinnar um að koma viðgerðinni þegar í verk. En jeg heyri sagt, að enn sje ekki neitt farið að hreyfa við aðgerðinni. Jeg skal ekkert um það segja, hvernig á því stendur. En ef ekki vantar efni til viðgerðarinnar, þá er hjer um ófyrirgefanlega vanrækslu að ræða af stjórnarinnar hálfu, láti hún ekki vinna verkið í sumar, og jafnvel komið í ótíma, þótt hún ranki nú við sjer og láti hjer eftir fara að byrja á því; og þetta skeður samtímis því, sem fje er bruðlað út í heimildarleysi. Það mátti þó segja um Tjörneshneykslið og Öskjuhlíðarfarganið, að þar var þó stjórnin að myndast við að framkvæma dýrtíðarráðstafanir samkvæmt gildandi lögum, þótt þessar framkvæmdir færu í hörmulegum handaskolum; en með þessu aðgerðaleysi sínu er hún að brjóta fjárlög landsins frammi fyrir sjálfu þinginu og öllum landslýð. En stjórnin gerir meira ilt með vegabótaráðstöfunum sínum um lög fram en að hún brjóti fjárlögin; hún ræður fjölda af verkalýð landsins til að framkvæma lögbrotin, um aðalannatíma landbúnaðarins, er honum ríður lífið á að fá sem mestan vinnukrafi, og hún sprengir upp verkalaunin fyrir landbúnaðinum með gífurlegu kaupi í þessari vegavinnu. Með þessu gerist stjórnin keppinautur landbúnaðarins og torveldir honum að fá vinnukraft um hábjargræðistímann. Það gerast nú fleiri keppinautar landbúnaðarins en síldveiðamennirnir, og síst var þess að vænta, að landsstjórnin yrði til þess, og það þvert ofan í tilætlun þingsins að þessu sinni. Þetta gerist undir forustu sjálfs landbúnaðarráðherrans, bændavinarins og bændaforkólfsins, sem þykist bera hag bændastjettarinnar sjerstaklega fyrir brjósti. Hvað segja bændur og búalið um þessa ráðbreytni, hvað segir þingið, hvað segir þjóðin? Samkvæmt fyrirliggjandi skýrslum frá síðasta þingi, bæði frá fjármálaráðherranum sjálfum og fjárhagsnefnd þingsins, veltur tekjuhalli landssjóðs eftir þetta fjárhagstímabil á miljónum króna, að ótöldum þeim hundruðum þúsunda, sem þingið í sumar veitti úr landssjóði, og þingkostnaði á báðum aukaþingunum; nema allar þær upphæðir sjálfsagt um hálfa miljón króna. En samfara þessu voðalega útfiri úr landssjóði tæmast tekjulindir hans óðum, sökum aðflutninga- og útflutningateppu á útlendum og innlendum vörum, og sökum stórkostlegs áfellis, sem annar aðalatvinnuvegur landsins, landbúnaðurinn, verður fyrir af yfirstandandi hallæri. Þess hefði mátt vænta, að stjórnin hefði athugað þetta í öllum afskiftum sínum af fjármálum landsins; og hún hefði átt að forðast eins og heitan eldinn að leggja fje fram til nokkurs þess, sem ekki var bráðnauðsynlegt að framkvæma þegar í stað, enda var sú tilætlun þingsins 1917. Sá tími getur fyr eða seinna gengið í garð, að landssjóður geti ekki int af hendi skyldugjöld sín, svo sem laun embættis- og starfsmanna landsins, nema með lántökum á lántökur ofan. Jeg vildi óska, að þetta kæmi ekki fyrir, en það getur komið fyrir, og ekkert líklegra en að það komi fyrir, ekki síst ef eins gálauslega og ráðlauslega er farið með fje landsins eins og gert hefir verið undir forustu þessarar stjórnar, og sama vandræðaástandið, sem er í heiminum, helst enn um nokkur ár. Jeg þykist nú hafa sýnt nokkuð fram á það, að hin núverandi stjórn sje í heild sinni hvorki nógu sterk nje nógu starfhæf til þess að geta staðið vel í stöðu sinni, og á jeg þar, hvað starfhæfnisleysið snertir, einkum við hinn núverandi atvinnumálaráðherra, einkum þegar litið er líka á samvinnuleysi stjórnarinnar innbyrðis og eftirlitsleysi fjármálaráðherrans, sem engu síður, nema fremur sje, en atvinnumálaráðherranum, og reyndar forsætisráðherranum líka, ber að hafa stöðugar og nánar gætur á fjárhag landsins á þessum erfiðu tímum. Það traust, sem þessi stjórn hafði hjá þinginu í upphafi, er óðum að þverra. Þessir ráðherrar, að minsta kosti fjármála- og atvinnumálaráðherrarnir, verða með ári hverju meiri og meiri flokksbrotaráðherrar; það kvarnast í sífellu utan af þeim brotum, er í öndverðu fylktu sjer um þá. Atvinnumálaráðherrann stendur nú með 7 menn að baki sjer, og fjármálaráðherrann með 9, eða öllu heldur ekki nema 7, því að varla er gerandi ráð fyrir, að þeir tveir þm. úr hans flokki, sem telja hann hafa selt hin helgustu rjettindi landsins í hendur annarar þjóðar, geti framvegis fylgt honum, sje þeim annars nokkur alvara. Þar má þó segja, að mál gæti flokkum skift, og flokksbrotin, sem eftir eru, eiga í raun og veru engan tilverurjett sem pólitískir þingflokkar; það eru ekki nein mál, sem skifta lengur flokkum hjer í þingi. Það eru menn, það eru þessir þrír ráðherrar, sem hvert brotið um sig hefir ekki getað slitið sig frá, og af því fer óánægjan með stjórnina sífelt vaxandi hjá fylgismönnum hennar, ef nokkuð má marka það, sem þm. tala hver við annan. Þessi óánægja er orðin svo mögnuð í flokksbroti atvinnumálaráðherrans, að hans eigin flokksmenn hafa gert tilraun til að losast við hann í kyrþey, þótt þá nú kunni að bresta þrek til að láta það opinberlega í ljós. Stjórnin er þinglaus, þingið er stjórnlaust, eða með öðrum orðum: stjórnina vantar það fylgi í þinginu, sem henni er bráðnauðsynlegt til að vera nokkurn veginn sterk stjórn; og þingið vantar stuðning stjórnarinnar, til þess að geta int löggjafarstarfið viðunanlega af hendi, sökum þess, hve stjórnin er veik og óstarfhæf í heild sinni. Það er enginn flokkur til í þinginu, sem getur tekið á sig ábyrgð á stjórnarfarinu í landinu, af því að enginn meiri hluti hefir til þessa fengist til þess að styðja hina núverandi stjórn; henni hefir verið lofað að lafa, sem maður segir, af persónulegum hvötum, en ekki pólitískum ástæðum. Hjer dugir ekki að vitna í samsteypuráðuneyti annara landa; þar hafa flokkarnir komið sjer saman um að styðja alla stjórnina leynt og ljóst. En hjá oss er þessu nokkuð öðruvísi háttað; hjer eru 15 þingmenn að pota sjer með forsætisráðherrann, 7 með atvinnumálaráðherrann og 9 með fjármálaráðherrann; hjer vantar samvinnuna; og dettur nokkrum í hug, að þingið geti með slíku fyrirkomulagi unnið svo sæmilegt sje og gegnt skyldu sinni sem „normalt“ þing? Í því skil jeg ekki. Jeg segi, að þingið sje sjúkt, og alt stjórnarfarið er að sýkjast. Það getur verið, að einhverjir geti haft hag af þessum sjúkleika stjórnarfarsins, en vonandi nær það ekki til þeirra, sem á þingbekkjunum sitja; væri svo, ættu þeir að hverfa þaðan hið skjótasta. Stjórnarfarið fer síversnandi, en jeg kenni það ekki svo mjög stjórninni sjálfri, sem hinu, hvernig hún er til orðin og hve stuðningslaus hún er. Já, stjórnarfarið fer síversnandi; utan um hæstv. atvinnumálaráðh. safnast óhlutvandir miðlungsmenn, sem nota sjer elli hans og ósjálfstæði sjer til eigin hagsmunabóta, en honum til stórkostlegs álitshnekkis. Hann gerir landinu mest gagn með því að segja af sjer þessu embætti, sem hann aldrei var maður til að gegna, og hann gerir sjálfum sjer mestan greiða með því, úr því sem komið er, það er raunalegt, að gamli maðurinn skilur þetta ekki. Við flutningsmenn þessarar till. bjuggumst nú reyndar ekki við, að hann tæki þetta þjóðráð bæði fyrir sjálfan sig og landið, og þess vegna neyddumst við til að flytja þessa vantraustsyfirlýsingu. Þingið getur bætt úr því vandræða ástandi, sem nú er með stjórn landsins, ef það vill, og þessi till. ásamt viðaukatillögunni á að leiða það í ljós, hvort þingið vill það; atkvæðagreiðslan um þessa till. á að sýna, hvort sú almenna óánægja, sem í orði kveðnu er ríkjandi í þinginu með stjórnina, eins og hún er skipuð, er nokkuð annað en orðin tóm. Vill þingið eiga það á hættu um óákveðinn tíma, að fje landsins sje sukkað í hundruðum þúsunda króna? Vill þingið horfa aðgerðalaust á það ranglæti, sem þessi stjórn hefir beitt gagnvart einstökum mönnum, eins og t. d. Seyðisfjarðarhneykslinu? Vill þingið eiga það á hættu, að landsverslunin komist aftur í sömu óreiðu, er þeirra manna missir við, sem nú veita henni forstöðu, og mjer er fullur grunur á, að geti orðið fyr en varir? Og jeg treysti sannarlega ekki hæstv. atvinnumálaráðh. og hæstv. fjármálaráðh. til að skipa aftur vel í þær stöður, ef einhver sníkjudýr knýja fast á náðardyr þeirra. Vill þingið horfa aðgerðalaust á, að fjárlög landsins sjeu að nauðsynjalausu fótum troðin af stjórninni og fjárhag landsins með því teflt í enn meiri voða? Það erum ekki við einir flutningsmenn þessarar vantraustsyfirlýsingar, sem leggjum þessar spurningar fyrir hið háttvirta Alþingi; þær hljóta að hljóma frá vörum hvers einasta kjósanda í landinu, sem nokkuð hugsar um ástandið sem nú er. Allir kjósendur, öll þjóðin ber hana upp og heimtar henni svarað. Því hefir verið varpað fram af sumum hv.þm. í mín eyru, að við ættum ekki völ á hæfari mönnum í stjórn landsins en nú eru í henni, og þess vegna yrðum við að sætta okkur við hana, meðan hún sjálf vildi sitja, hve óánægðir sem við værum með hana; og jeg hefi jafnvel verið heimskaður fyrir að hafa borið fram till. þessa. Slíkum örvæntingaraugum hjelt jeg að enginn þingmaður gæti litið á þetta mál. Jeg veit vel, að því lengur, sem þessi stjórn, eins og hún er skipuð, lafir við völdin, því torveldara verður að fá menn til að moka þann flór, sem hún skilur eftir. En guð hjálpi þessari þjóð, ef hún á að sitja árum saman með þessa stjórn, af því að ekki sje völ á færari mönnum, eða þeir ófáanlegir til að taka að sjer stjórn landsins; það er sú aumasta þrotalýsing á mannviti og stjórnmálaþroska þjóðarinnar frá þingsins hálfu. Vjer fögnum fengnum sigri í sjálfstæðismáli voru. En vissulega hlýtur sá fögnuður að vera æði kvíðablandinn, ef engir menn jafnfærir, auk heldur færari en stjórnin, eru til eða fáanlegir til að fara með stjórn hins fullvalda íslenska ríkis. Þá verður fullveldið oss sannarleg hefndargjöf - það verður sem beittur hnífur í höndum óvita. Það sjest nú í dag, hvort hið hv. þing vill láta reka á reiðanum út í ginnungagap nýrra skakkafalla, nýrra stjórnarafglapa og áframhaldandi ráðleysis, hirðuleysis og forsjáleysis þessarar óstarfhæfu stjórnar, sem hvert augnablik getur stofnað landinu í vandræði og jafnvel voða. Þeir hv.þm., sem greiða atkv. móti þessum till., lýsa með því trausti sínu á stjórninni. Jeg get vel trúað, að sumir hverjir geri það ekki með ljúfu geði, og leiti því allra þeirra ráða, sem þingsköpin heimila, til að losast við atkvæðagreiðslu um þessar till. En það mega þeir góðu menn vita, að með þessu ráðabruggi villa þeir engum skynbærum manni sýn, og síst auka þeir með því virðingu þingsins, sem þess aðilja í þessu máli, sem á að vaka yfir velferð landsins. Við sjáum nú hvað setur. Dixi et liberavi conscientiam meam.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil að eins gera örstutta athugasemd við ræðu hv.þm. Ísf. (S. St.), og verða þær frá almennu sjónarmiði. Hann sagði, að stjórnin væri svo veil vegna þess, hvernig til hennar hefði verið stofnað, og að hún hefði ekki samfeldan meiri hluta að baki sjer. Eins og sakir stóðu, er stjórnin var mynduð, var ókleift að mynda nokkra þá stjórn, sem hefði samfeldan meiri hl. að baki sjer, og jeg held, að það sje misskilningur hjá hv.þm. (S. St.) að halda, að stjórnin þurfi að vera nokkru óstyrkari, þótt svo sje ekki. Það er óneitanlegt, að önnur lönd hafa lengri stjórnmálasögu en við, og þó ef til vill ekki þyki hlýða að benda á reynslu þeirra um þetta, þá vil jeg þó minna á, að fyrir skömmu sat mjög sterk stjórn við völd á Frakklandi, og var hún þó mynduð af mörgum flokkum; hún hafði sterkan meiri hl., og þó hafði hún mismunandi skoðanir á ýmsum málum. Það má og öllum vera vitanlegt, að rjett hjá oss hefir stjórn setið um lengri tíma að völdum, er ekki hefir haft meiri hluta að baki sjer, og þó hefir sú stjórn ekki þótt óstyrk, heldur þvert á móti. Þetta sýnir, að stjórn þarf ekki að hafa samfeldan meiri hl. að baki sjer til að vera sterk, svo frá almennu sjónarmiði var það alls ekki neitt óráð að mynda stjórn svo, sem hjer var gert. Það ræður að líkindum, að þegar stjórnir eru myndaðar á þennan hátt, þá ráða flokkarnir mestu um það, hver tekur sæti í stjórninni fyrir þeirra hönd, og oft er það sjálfgefið, hver það er, nefnilega foringi eða formaður flokksins, þótt sá, er forsætið skipar, auðvitað ekki sje skyldugur til að samþykkja hvern, sem til er nefndur. Jeg hygg, að það sje ekki rjett, sem hv.flm. (S. St.) sagði um samvinnuleysi stjórnarinnar. Það er auðvitað, að þegar stjórn er mynduð á þennan hátt, þá hafa ekki allir sömu skoðunar um hvert mál, er fyrir kemur; þannig er oft meiningarmunur innan stjórnarinnar, en þar fyrir getur samvinnan verið góð. Jeg held, að hv.flm. (S. St.) hafi ekki, er hann talaði þetta, athugað, að störfunum er skift milli ráðherra um öll lönd, og að flest mál heyra að eins undir einn ráðherra, og hann einn úrskurðar þau. Það getur því vel átt sjer stað, að ráðherra afsaki sig með því, að eitthvert mál heyri ekki undir hann, og atvinnumálaráðherrann getur t. d. ekki sagt mjer, hvað jeg eigi að gera í skólamálum, eða jeg honum um þau mál, er undir úrskurð hans heyra. Þetta er föst og viðtekin regla um allan heim. Í þessum málum er það aðallega sá ráðherra, er málið heyrir undir, sem ábyrgðina ber. Um sameiginlega ábyrgð verður fremur að ræða í málum, er snúa út á við, og enn fremur um frv. þau, er stjórnin leggur fyrir þingið. Annars getur komið fram meiningarmunur milli ráðherra, þótt þeir sjeu allir í sama stjórnmálaflokki. Það er því ekki rjett af hv. hv. flm. (S. St.) að tala um samvinnuleysi stjórnarinnar, en það er rjett, að stjórnin hefir ekki samfeldan meiri hluta að baki sjer, en meiri hl. getur verið jafntryggur fyrir því. Í þessu sambandi tók hv.flm. (S. St.) það fram, að stjórnin hefði ekki verið á sama máli um tvö atriði á næstsíðasta þingi, fossana og skólana. En um þetta er það að segja, að hvorugt málið var borið fram af stjórninni, og svo átti þetta ekki heldur við um núverandi stjórn alla, svo dæmi þetta sannar ekkert um ósamlyndi innan stjórnarinnar, og þótt svo væri, þá væri það ekki nema eðlilegt, eins og til stjórnarinnar var stofnað, og beinist því ásökunin eins til þeirra, er stofnuðu hana. Og ágreiningurinn í skólafrestunarmálinu var svo lítilfjörlegur, að það tekur því naumast að nefna hann. Eftir því, sem hv.flm. (S. St.) fórust orð um þingflokkana, þar sem hann sagði, að í sumum þeirra væri að eins einn maður, þá er víst erfitt að mynda stjórn, er þeim líki öllum. Ef hægt er að mynda á þingi samfeldan meiri hl., þá er sá grundvöllur fallinn burt, sem stjórnin er mynduð á, en það hefir ekki tekist enn að mynda hann. Um önnur einstök atriði, er hv.flm. (S. St.) talaði um, mun jeg ekki tala, að minsta kosti ekki að svo stöddu, enda var þeim beint til hæstv. atvinnumálaráðherra, en hann mun svara fyrir sig.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það ræður að líkindum fyrir hv.þm. og áheyrendur, að jeg og samverkamenn mínir getum ekki setið þegjandi hjá ræðu hv.þm. (N.-Ísf. (S. St.). Kemur mjer hjer til hugar atvik eitt úr Njálu, þar sem Bergþóra segir: „Gjafir eru ykkur gefnar feðgum, og verðið þið litlir af, ef þið launið engu“. En hvort launin verða hjer - pólitískt skoðað - lík þeim, sem þeir fengu, Sigmundur og Skjöldur, um það skal jeg engu spá að sinni. Ræða mín mun að þessu sinni ekki verða eins löng og hjá hv.flm. (S. St.). Það tekur ekki sjerstaklega til mín að andmæla þeim kafla ræðu hans, þar sem hann er að fræða þingið um það, hvernig þingræðisstjórn ætti að myndast, og samvinnu slíkrar stjórnar við þingið. Ýmislegt af því, sem sami hv.þm. (S. St.) bar á borð fyrir mig einan, er ekki þörf á að fjölyrða um, þar sem sumt hefir áður verið umtalsefni í þinginu, og sumt þannig fram sett, að það er beinlínis út í hött. Jeg vil þá fyrst fara almennum orðum um málið. Hjer eru bornar fram tvær till., og jeg veit ekki, hvernig hæstv. forseti vill láta ræða þær.  Vitanlega er það gott, eins og hv.flm. (S. St.) og hæstv. forsætisráðh. tóku óbeinlínis fram, að stjórn hafi samfeldan meiri hluta að baki sjer, en á þann hátt var eigi unt að mynda stjórnina hjer, en áður en jeg fer lengra út í það, hvernig það var gert, vil jeg líta á aðalhlutverk hennar og hvernig hún hefir int þau af hendi. Þegar samsteypustjórnin settist að völdum, gaf hæstv. forseti stefnuskrá hennar hjer á þingi, og eru ummæli hans prentuð í þingtíðindunum, og vísa jeg þar til, en skal samt taka þetta fram: Fyrsta atriðið á stefnuskrá stjórnarinnar var að reyna að minka flokkadeilurnar hjer á Alþingi, en áður þótti um of á þeim brydda, og þar sem stærstu þingflokkarnir völdu sinn manninn hver til þessa, þá er líklegt, að þeir hafi stutt þá að málinu. Mjer er spurn: Hefir á þetta brostið í aðalmálunum? Hafa verið miklar flokkadeilur hjer á þinginu? Nei – síður en svo. Enda sagði hv.flm. (S. St.), að þingið mætti heita einn flokkur eða flokksleysi.  (S. St.: Það er nokkuð annað.)  Það getur verið, að jeg hafi ekki náð prestsanda hv.þm. (S. St.), en víst er um það, að stjórnin hefir fullnægt þessu, og þetta er ekki þýðingarlítið atriði, eins og ljósast sjest á fylgi allra flokka við samræmislegar sjálfstæðiskröfur vorar út á við. Annað atriði, er kom fram við myndun stjórnarinnar, var það, að það þótti ofvaxið einum manni að standa fyrir öllum stjórnarframkvæmdum á þessum erfiðu tímum og fleyta þjóðinni yfir boða ófriðarins, og þessu samsteypuráðuneyti var treyst til að fleyta þjóðinni fram yfir boðana. Hefir brostið á þetta? Jeg held ekki; við vitum, af áreiðanlegum sögum utan úr heimi, að okkur hefir liðið betur en líklega öllum öðrum þjóðum, þótt hlutlausar hafi verið. Þriðja málið, er stjórnin setti á stefnuskrá sína, hefir hún því leyst vel málinu áfram, og í dag höfum við komið því máli í höfn frá þingsins hálfu, til ánægju fyrir nær allan þingheim, og jeg vona þjóðina einnig, en undir öllum kringumstæðum til blessunar fyrir land og lýð. Þessi þrjú atriði, sem stjórnin setti á stefnuskrá sína, hefir hún því leyst vel og viðunandi af hendi, þrátt fyrir það, þótt stjórnin sje samsteypuráðuneyti, þrátt fyrir það, þótt kvarnast hafi úr flokkum þeim, sem styrktu stjórnina í öndverðu, og þrátt fyrir það, þótt hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) fylgi henni ekki að málum. Frá þessu sjónarmiði skoðað er því ekki rjett að skifta um meiri hluta stjórnarinnar eða alla stjórnina, en það er líka vitanlegt, að það er ekki alt undir þessu komið; það geta verið smærri atriði, sem stjórninni hafa ekki farið vel úr hendi; þau geta verið ávítunarverð og enda árásarverð; jeg man það, að hv.þm. (S. St.) taldi á síðasta þingi það ekki árás á stjórnina, þótt henni væri ámælt. Hvorttveggja getur verið rjettmætt, en hjer er um árás að ræða, sem nú kemur undir dóm hins háa Alþingis, hversu með skuli fara. Jeg fæ ekki sjeð, að hjer sje um reglulega stjórnarfarslega nauðsyn að ræða. Ekki eru það þessi þrjú mál, er jeg tók fram, og ekki hefir stjórnin verið ósamþykk í stórmálum. Hv. flm. (S. St.) reyndi að benda á tvö mál, en hæstv. forsætisráðherra hrakti það atriði svo rækilega, að óþarft er að minnast oftar á það, og afstaða mín var skýr; hún sjest í þingtíðindunum, og skoðanamunur var lítill. En það getur verið, að hv.þm. (S. St.) líti svo á, að þessi þrjú mál sjeu komin í svo gott horf, að eigi þurfi lengur að halda í sama horfinu. Þingið á ekki lengur í illdeilum út af stórmálum; stríðsráðstafanirnar eru komnar í fast horf, og fullveldismálin komin í höfn, - en þar þarf þó að vera vel á verði fyrst um sinn - en ef svo er, þá ekki ástæða til að bera fram vantraustsyfirlýsingu til ráðherranna, heldur, ef nokkuð er, þvert á móti, traustsyfirlýsingu, fyrir góða frammistöðu, að hafa leitt málin vel til lykta. Það er ekki dulið neinum, að andstæðingar stjórnarinnar líta svo á, sem hagsmunalega sjeð þurfi að skifta um stjórn. Það er auðvitað, að til mín má heimfæra hið sama og til annara dauðlegra manna og ófullkominna, að „blindur er hver í sjálfs síns sök“, og það hefir jafnan verið svo, að eitthvað má að öllum finna, og enginn er alger, og því er það líka athugunarvert, að þótt nú væri skift um stjórn af hagsmunalegum ástæðum, þá er ekki víst, að betur farnist. Eftir að hafa nú talað um, hvernig jeg lít á þessa þingsályktun frá almennu sjónarmiði, skal jeg þá snúa mjer að þeim sjerstöku atriðum, er fram komu í ræðu hv.flm. (S. St.), þó jeg, samkvæmt áður sögðu, taki þar ekki alt til greina. Hv. flm. (S. St.) sagði, að stjórnin ætti að vera sterk og starfhæf, og ber jeg engar brigður á, að það sje rjett. En hann átti eftir að sýna, að líkur væru til þess, að næsta stjórn yrði þessum góðu eiginlegleikum gædd, og það í fyllra mæli en sú, sem nú er. Skal jeg koma betur að því áður en jeg sest niður. Þing er ekki svo skipað enn, að hægt sje að mynda stjórn, er hafi samfeldan meira hluta að baki sjer. Verður því að velja úr þeim flokkum, sem þeir menn eru úr, sem nú fara frá. Því er ekki meiri trygging fyrir því, að stjórnin verði sterk af þeirri ástæðu. Hitt skal jeg ekki dæma um, hvort hún yrði starfhæfari. Hv. flm. (S. St.) tók nú fram ýms atriði, ekki að eins um forstöðu atvinnumálanna, heldur og um forstöðu fjármálanna. Vil jeg nefna þau eftir þeirri röð, er hann greindi þau í. Getur vel verið rjett, sem hann mælti, að meira sje til í pokahorninu. Það er gamalt mál, að „seint fyllist sálin prestanna“, og þá líklega einnig svo, að hún tæmist seint. Eitt af því, sem hann nefndi, var Tjörnesmálið, sem búið er áður að ræða hjer í 3 daga.  (S. St.: En líka fleira)  . Já, og nú er, eins og hann sagði, meira blóð í kúnni. Jeg veit ekki, hvað hann hefir meint með því, sem hann sagði um Flóaáveituna, því að stjórnin hefir ekki lagt henni neinn stein í veginn. En það var farið fram á það, að stjórnin tæki hana að sjer nú sem ákvæðisverk, en þá hefðu bæst 100 þús. kr. við þau hundruð þúsunda, sem hv.flm. (S. St.) gat um. Launamálinu ætla jeg að sleppa, af því að það heyrir nánast undir hæstv. forsætisráðherra. En jeg hygg, að jeg sje þar á sömu skoðun og hann (S. St.), að það mál sje komið í mesta öngþveiti. Hygg jeg, að stjórnin muni láta málið koma fyrir næsta þing og leggja þá fram eitthvað ákveðið, Svo að eigi sje einlægt verið að veita mismunandi háa dýrtíðaruppbót. Jeg held, að hv.flm. (S. St.) hafi nefnt Tjörnesmálið - sem hann nefnir Tjörneshítina - fyrst. Jeg hjelt, að það hefði verið útrætt, og að menn myndi ekki fýsa að endurtaka það, sem sagt hefir verið um það. Hann nefndi skýrslu fjárhagsnefndar. Jeg hygg, að bent hafi verið á, að ýmislegt var ónákvæmt og sumt alveg villandi í þeirri skýrslu, sem von er, þar sem upplýsingar vantar, og meina jeg alls ekki, að slíkt hafi verið vilji nefndarmanna. Skal jeg geta þess, að 30–40 þús. kr. var varið til þess í upphafi að moka frá og búa til námugöng. Og ef reikna á það með starfskostnaði, en ekki stofnkostnaði, þá er það ekki í samræmi við það, sem venjulega er gert við stór fyrirtæki. Skal jeg bæta því við, að á Norðurlandi var eldiviðarekla, sjerstaklega á Húsavík og Akureyri. En þessi hjeruð nutu einmitt kolanna við góðu verði. Hv. flm. (S. St.) er ekki í vandræðum með þær einkunnir eða heiðursnafnbætur, sem hann vill hnýta við fyrirtækin á Tjörnesi og í Öskjuhlíð. Er það sjálfsagt rjett frá sjónarmiði hans og annara fleiri. En þar sem hann beinir Öskjuhlíðarsökinni að fjármálaráðherranum fremur en mjer, skal jeg sleppa því atriði. Þá mintist hv.flm. (S. St.) á rekstur landsverslunarinnar og afskifti stjórnarinnar af henni. Taldi hann afskifti mín mjög óheppileg, og hefði landið fyrir þau tapað allmiklu fje. En mjer fanst á honum, sem hann vænti þess, að „ef til vill“ kæmi fullkomin skýrsla um starfsemi hennar. Vil jeg vona, að svo verði. Eins og kunnugt er, var á síðasta þingi skipuð nefnd til að rannsaka verslunarframkvæmdir landsins. En sú nefnd getur haft ýmislegt í fórum sínum, sem hún er enn ekki komin fram með. Svo fara endurskoðendur á sínum tíma gegnum öll þau skjöl, og gera sínar athugasemdir, vel og vandlega, og þá fjárhagsnefnd fyrir næsta fjárhagstímabil, er hún fær málið í hendur. Sje jeg því ekki, að það sje til nokkurs hlutar að deila meira um þetta nú í sameinuðu þingi, því að það yrði fullyrðingar meira og minna, sem ekki er hægt að staðfesta skjallega. Það var þó eftir að jeg hafði byrjað afskifti af landsversluninni, að gerð var breyting á bókfærslunni, sem er betri og eftir nútíðarvenjum og verslunaraðferðum, og sömuleiðis gagnger rannsókn og reikningsskil, miðuð við vissan dag. Og það var snemma, sem sú hugsun vaknaði hjá mjer að ljetta þessum störfum af atvinnumálaskrifstofunni, því að þau urðu auðsjáanlega ofvaxin þeim mönnum, sem þar er á að skipa, eftir því sem verslunin færðist í aukana. Var því verslunin smám saman skilin frá, og loks um síðastliðið nýár falin þeim mönnum, er nú veita henni forstöðu. Jeg held, að hv.flm. (S. St.) hafi getið þess, að grunur lægi á, að stjórnin myndi ekki fá haldið sömu mönnum. Hann tók víst ekki ákveðnara til orða. En enn þá hefir enginn þeirra sagt upp stöðu sinni nje látið á sjer skilja, að hann hefði það í hyggju. Hitt er það, að slíkt getur vel komið fyrir, bæði af persónulegum ástæðum mannanna sjálfra, og af fleiri sökum, svo sem þeim, að þessir menn komi sjer ekki saman við stjórnina, að því leyti, sem hún hefir afskifti af störfum þeirra. En það er ekki enn, og jeg leyfi mjer að fullyrða, að slíkt ósamkomulag eigi sjer engan stað. Hefði ekki þessi hv.þm. (S. St.) átt í hlut, mátti furða sig á því, að hann skyldi leyfa sjer að varpa fram slíkum „grun“. En hv.þm. (S. St.) varpar honum fram af því, að hann gat átt vel við hjer, því að mönnum mátti þykja það mjög áfellisvert, ef þessir menn gætu ekki unnið með stjórninni. Það er gert, að finna stjórninni ýmislegt til saka. En jeg held nú, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og aðrir þeir, er má ske líta svo á, að þessi stjórn, sem nú er, væri ekki bær að útvega aðra færa menn í stað þessara, verði að fara varlega í að álykta svo. Fyrst að þessi sama stjórn gat fengið þessa ágætu menn, sem allir höfðu frá miklu að hverfa, þá ætti hún að geta fengið, ef ekki eins góða, þá samt þá bestu, sem hægt væri að fá. Jeg held því ekki, að mikið sje leggjandi upp úr þessu. Er þá komið að sykurmálinu, sem nokkrir þm. á síðasta þingi kölluðu „dautt mál“. Nei, eins og góðverkin eru skráð í lífsins bók, svo eru og syndirnar einhversstaðar bókaðar. Þetta mál er enn vakandi hjá sumum blöðum, og þessi árvakri flm. (S. St.) hefir nú og blásið lífi í það. Síðast var um það rætt fyrir auðum bekkjum. Sjáum nú til. Í útreikningi þess manns, er þá stóð fyrir landsversluninni, var reikningsskekkja, sem varð þess valdandi, að sykurverðið var hærra en þurfti, og eigi varð hægt að taka tillit til gengismunar, eins og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) benti á í sumar. Þetta tvent vil jeg benda á nú, af því það hefir ekki áður verið tekið ljóst fram. Þá er Landsbankinn. Þá segi jeg: „Þar greipstu á kýlinu“. Þar mun vera ein sú undiralda, sem fleytt hefir þessari till. inn í sameinað þing. Þar er ein dauðasynd stjórnarinnar og mín. Það er þá fyrst nefnt, að manni er vísað frá, er settur hafði verið um stundarsakir, þar til öðruvísi yrði ákveðið. Þetta út af fyrir sig er formlega sjeð ekki neitt afglap eða endemi. En jeg hefi hjer vottorð eins háttsetts manns í bankanum og fleiri annara um það, að þessi maður gat ekki varið svo starfskröftum sínum í bankans þarfir, sem reglugerð hans mælir fyrir. Hins vegar verð jeg nú að segja frá því, að áður en þetta var gert hafði fyrverandi bankastjóri, hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), sem þá var orðinn ráðherra, látið í ljós, að ástæða væri til að skifta á þessum manni og öðrum nýjum. Hann getur neitað þessu, ef hann vill. En að jeg setti Magnús Sigurðsson í stað hans mun jeg aldrei bera kinnroða fyrir. En mjer vitanlega hafa ekki komið fram yfir honum aðfinslur meðan hann var settur nje síðan honum var veitt staðan um nýár. Jeg ætla ekki að fara út í það, hve lánveitingar bankans hafi verið heppilegar síðan fyrir atvinnuvegina, en að eins minna á ummæli manna í þinginu um ýmsar lánveitingar áður. En viðvíkjandi setta bankastjóranum (B. Sv.) skal jeg benda á það, að sam. Alþingi var áður búið að sýna honum fullkomið traust til þess einmitt, að hafa afskifti af bankamálam, þar sem það hafði ýmist kosið hann endurskoðanda reikninga bankans eða gæslustjóra. Jeg held því, að það verði nokkuð annar dómur, sem kveðinn verður upp um afskifti mín af bankanum af alþjóð manna og þeim, sem bankanum eru kunnugastir, en hjá hv.flm. (S. St.). Næsta mál í röðinni, þar sem hv.flm. (S. St.) kom að einu af þessum sterku orðum og áhrifaríku að hans dómi, er veiting póstafgreiðslustarfans á Seyðisfirði. Þetta mál hefir áður verið blaðamál. Það er kunnugt orðið, að þessi maður, sem hjer ræðir um, hafði flest meðmæli, en satt að vísu, að hann hafði ekki meðmæli póstmeistara eða var vanur póstmálum. En jeg held, að það atriði sje aðeins form, sem oft sje rjett að fara eftir, en ekki geti haft ævarandi og sjálfsagt gildi, sjerstaklega er um þær stöður er að ræða, er ekki útheimta beinlínis nám í sjerstökum skólum. Í þessu efni er reynslan ein skóli. Jeg ætla því ekki að beiðast syndalausnar fyrir „sýnodalrjetti“ þingsins út af þessu máli. Jeg hefi mikið traust á póstmeistara og tel víst, að hann sje ekki síður á verði gagnvart þessum manni en öðrum. Og hvort sem það verður í dag eða síðar, sem mínir dagar eru taldir í ráðherrastöðunni, þá mætti þegar breyta til, ef gildar ástæður eru fyrir hendi. Ekki get jeg orðið meinsmaður þess. Þá eru vegamálin. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) ægir sú fjárhæð, sem til þeirra hefir gengið, og taldi hann ósæmilegt og óheimilt, að svo miklu fje hefir verið varið til vegagerða. Vildi hann þar slá sig til riddara á því, að þar hefði bændavinurinn orðið til þess að draga vinnu frá sveitunum. En fyrst er nú að rannsaka, hvort þessar vegagerðir hafi verið bráðnauðsynlegar. Hitt er í annari röð, hvort nauðsynlegt hafi verið að verja til þeirra svo miklu fje. En til þessa skortir hv.flm. (S. St.) eðlilega nákvæma sundurliðun á því, hvernig fjenu hefir verið varið. Jeg skal geta þess um Ölfusárbrúna, að jeg átti tal við vegamálastjóra um það mál, og kom okkur saman um, að framkvæmdir mættu ekki dragast úr hömlu. Kemur mjer það ókunnuglega fyrir, að viðgerðin er enn óframkvæmd, og tel það illa farið. En jeg hefi ekki getað nýlega náð tali af vegamálastjóra, því að hann er nú búinn að vera lengi í ferðalagi, og það ferðalag hefir dregist lengur en við var búist. Býst jeg samt við, að enn verði hægt að framkvæma aðgerð brúarinnar á þ. á. En eins og hv.þm. er kunnugt, er það regla, sem hv.þm. telja rjetta í öllum aðalatriðum, að forstöðumenn hverrar starfsgreinar ráði mestu um framkvæmdir, hver í sinni grein, svo sem vegamálastjóri, vitamálastjóri og aðrir. Og þess skal getið, að frá stjórninni hefir ekki komið nema ein einasta sjerstök till. um vegamál, sem sje Hafnarfjarðarvegurinn. Það mál var allmikið rætt á sameiginlegum fundi alls ráðuneytisins, og eftir vandlega íhugun komst það að þeirri niðurstöðu, að rjett væri, að sú dýrtíðarhjálp, sem veitt eyrði þessum bæ og Hafnarfjarðarbæ, yrði látin ganga til þess að vinna það að vegi þessum, sem gert var. Þá hjelt hv.flm. (S. St.) því fram, að þó það hafi vakað fyrir stjórninni, að það væri heppilegra að vinna að þessu verki heldur en öðrum, þá hefði ekki átt að vinna að þessu í sumar. Þessu vil jeg svara því, að vegamálastjórinn talaði svo við mig, að rjettara væri að láta vinna nokkuð við veginn í sumar, til þess að vinnan í vetur sem leið kæmi sem fyrst að notum, og búa einnig undir ýmislegt fyrir framhaldsvinnu, og annað hefir ekki verið gert. Til þessa vegar hafa verið veittar 95 þús. kr., og sjerstaklega hefir verið unnið á þeim kafla, sem er sameiginlegur fyrir austurbrautirnar báðar. Til áhaldakaupa hefir verið varið 100,000 kr., og jeg held, að það hafi verið gert í fullu samræmi við þingið að kaupa þau verkfæri, sem vegamálastjóri taldi rjettast og best hæf til þess að nota við þá vegagerð, sem viðhafa ætti í framtíðinni. Þessi vegur á líka að verða eins fullkominn og hægt er, og er gerður með það fyrir augum, að hann geti orðið undirbúningur undir járnbraut síðar meir. Annars hjelt jeg, að ekki yrði ráðist á stjórnina fyrir það, að verja fje, jafnvel fram yfir fjárlög, til vega- og samgöngubóta, enda er mjer kunnugt um, að það hefir iðulega verið gert áður. Hv. flm. (S. St.) nefndi Hnausakvísl og Hjeraðsvötn, og vildi helst telja þær samgöngubætur óþarfar, en það geta þeir þm. borið, sem til þekkja, að þetta var hvorttveggja nauðsynjamál. Það væri þá helst að hætta við allar vegabætur og brúargerðir, meðan peningavandræði landssjóðs standa yfir, en það mál væri rjettara að tala um á aðalþinginu að sumri, en ekki nú. Jeg held, að jeg hafi nú minst á öll þau atriði, sem hv.flm. (S. St.) drap á og hafði út á atvinnumálastjórnina að setja. Jeg býst raunar ekki við, að röksemdir mínar nægi honum.  (S. St.: Nei, nei.)  En hans rök nægja ekki heldur mjer, enda býð jeg dóms þings og þjóðar, og verður það sjeð nú, hvernig dómur þingsins verður. Þá gat hv.flm. (S. St.) um það, að traust hv.þm. hefði minkað á stjórninni upp á síðkastið, en mjer er spurn, er það ekki undantekningarlaus regla í þingfrjálsu landi, að andstæðingaflokkur stjórnarinnar vex? Byggist það ekki á þeirri meginreglu, að hægara er að sækja en að verjast, hægara að vera ábyrgðarlaus heldur en að bera ábyrgðina. Og utan um þessa vantraustsyfirlýsingu flykkja sjer þá líka þeir menn, sem hafa kvarnast utan úr hinum flokkunum og steypt sjer svo saman, án þess að hægt sje að sjá, að þeir hafi myndað sjerstakan flokk með sjerstakri stefnuskrá, sem geti skipað starfshæfa og sterka stjórn. Eða getur nokkur hv.þm. sagt mjer, hvort hjer eru heldur á ferðinni þeir þrír menn, sem frá upphafi hafa verið á móti stjórninni, ásamt einhverjum lausagosum, eða þá að hjer sje um nýjan flokk að ræða? Það er engin nýung í þingsögunni, að stjórnarflokkurinn verði fáliðaður og að hinn flokkurinn eflist, þar til að stjórnarflokkurinn verði að víkja. Undir það verður þessi stjórn að beygja sig engu síður en aðrar stjórnir, og þó einkum, ef uppi væri heillavænleg stefna fyrir þjóðina og ákveðin, sem stjórnaði gerðum andstæðingaflokksins og starfandi stjórnin væri andstæð. En það eru má ske ellimörk á mjer, að þessi merki fæ jeg ekki sjeð á þeim, sem flykkja sjer utan um vantraustsyfirlýsinguna. En vonandi verður þess ekki langt að bíða, að þýðingarmikið þjóðmál skifti flokkum hjer á landi, og að þá verði sá flokkur ofan á, sem skipað getur sterka stjórn; hvort þeir muni allir verða starfshæfir, er þá skipa stjórn, get jeg ekki sagt um. Það er kunnugt, að á næsta þingi eiga að fara fram breytingar á stjórnarskránni, og nýjar þingkosningar næsta haust, og þar sem ekki bólar neitt á því, að menn skiftist í flokka út af breytingum á stjórnarskránni, þá finst mjer vera sanni næst, að við þær kosningar skipist menn í flokka um innanlandsmálin. Á þessari stefnu bólar víða um landið, bæði í blöðum og tímaritum. Það er ekki mitt að dæma, hver stefna í innanlandsmálum muni verða ofan á við þær kosningar, en jeg vona, að það verði góð og heillavænleg stjórn, sem þá fær forustuna. Eins og nú er komið, get jeg ekki fundið þá meinbugi á stjórninni, sem læknist við það, að stjórnarskifti verði, en alger stjórnarskifti finst mjer að hljóti að vera afleiðingin, ef farið er að vilja hv.flm. (S. St.) og þeirra, sem utan um hann hafa flykt sjer. Á þeim tíma, sem jeg yrði sannfærður um nýja stefnu með nægu fylgi, mundi jeg með gleði yfirgefa starf mitt, en gagnvart kjósendum mínum, sem í rauninni eru allir landsmenn, þá þykist jeg ekki hafa rjett til, að óreyndu, að beiðast lausnar frá starfi mínu, hversu illa sem þessum hv. herrum líst á það. Jeg veit líka, að það er almennur vilji landsmanna, að stjórnin sitji, sökum þessa stórmáls, sem vjer lukum við að samþykkja í dag. Og auk þess held jeg líka, að þjóðin álíti stjórnina hafa unnið starf sitt svo vel í flestum meginatriðum, og leyst svo vel úr sambandsmálinu, að vel megi við una. En auðvitað beygi jeg mig undir vilja og vald hv.þm. í þessu efni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg held, að jeg hafi tekið rjett eftir, að síðasta orð hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hafi verið „dixi“ - „jeg hefi talað“. Mjer varð um leið litið til hv.þm. (S. St.), og jeg verð að játa, að það var svo langt frá því, að jeg fyndi til gremju eða beiskju út af ummælum hans, en annað flaug í hug minn, og það var hið fornkveðna, „að tvisvar verður gamall maður barn“. Það er öllum ljóst, að þegar vantraustsyfirlýsing er borin fram af einum af þm. þjóðarinnar, þá verða sakarefnin að vera dregin upp með skýrum og glöggum dráttum. Á því á bæði þing og þjóð, og sömuleiðis þeir menn, sem fyrir sakarefnunum verða, heimtingu. En það verð jeg að játa, eftir að hafa hlýtt á hina stórorðu ræðu hv. fl. (S. St.), að hjer var óskiljanlegt, hverjar þær sakargiftir væru, sem rjettlættu vantraustsyfirlýsinguna. Það hljóta allir að sjá, að á þessum örðugu tímum, þegar stjórnin oft þarf að ráðast upp á eindæmi í stórfyrirtæki, þá má ekki byggja vantraustyfirlýsingu á eintómun stóryrðum, dylgjum og einkisverðum hljómi. Hjer í þessum sal verður að heimta meira, ef virðingu þingsins á að vera borgið. Engum detti í hug, að það fari skjálfti um mig, þó að þessi vantraustsyfirlýsing sje komin fram. Sannarlega gekk jeg eins rólegur að þessum þingfundi eins og hverjum öðrum, því eftir mínum skilningi hefi jeg ekkert að óttast. Jeg veit af engum sökum á mig og hefi jafnan gert það, sem jeg taldi rjettast. Það er jafnvel langt frá því, að jeg mundi blikna eða blána, þó vantraustsyfirlýsingin yrði samþykt hjer í hv. deild. Jeg veit, að fyrir utan þetta þing er til annar æðri dómstóll - dómstóll þjóðarinnar - og undir þann dómstól þori jeg óhræddur að skjóta máli mínu. Jeg hefi líka áður sótt mál mín undir þann dómstól og borið sigur úr býtum. En þó að jeg ætti að skifta nú um stöðu, þá er langt frá, að jeg tæki mjer það nærri. Jeg hefi aldrei sett mjer það að marki að vera ráðherra, og það ætti enginn að gera; en hitt er annað, að jeg hefi haft trú á ýmsum málum, sem jeg hefi haldið, að jeg gæti ýtt undir í þessu embætti. En ráðherra getur ekki ýtt undir málin nema hann hafi fylgi að baki sjer, og þá er það sjálfsagt að leggja niður embætti, ef fylgið brestur. Nú verð jeg að fylgja dálítið þeim þræði, sem hv.flm. (S. St.) hafði í ræðu sinni. Hann mintist á stjórnina 1916 og 1917, er hann með smekkvísi sinni kallaði þá þríhöfðuðu. Það er öllum vitanlegt, sem fylgst hafa með í þingsögunni, að á þinginu 1916–'17 var nokkur deila um það, hverjir skyldu skipa stjórnina. Deilan stóð á milli míns flokks og Framsóknarflokksins annars vegar og Heimastjórnarflokksins hins vegar, og var um það, hver ætti að skipa forsætið. - Niðurstaðan á deilunni varð sú, að ráðuneyti Jóns Magnússonar var myndað. En samtímis komu allir flokkar, sem að stjórninni stóðu, sjer saman um eina og sömu stefnuskrána út á við, þá stefnuskrá, að ná yfirráðum yfir öllum málum þjóðarinnar. Og það er mín skoðun - en ekki hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) - að þetta hafi verið eitthvert mesta giftusporið, sem Alþingi hefir stigið, því að það var orðið augljóst, að Danir mundu aldrei láta undan kröfum vorum á meðan vjer vorum sjálfir á ýmsum skoðunum um það, hverju skyldi halda fram, og háðum stríð innbyrðis út af þeim málum. Jeg held því, að samsteypuráðuneyti um sömu stefnuskrá út á við, hafi verið mjög heppilegt, og eftir þeirri niðurstöðu, sem nú er orðin, furðar mig á því, að út á það skuli vera sett. En í raun og veru var aðalástæðan til þess, að þriggja manna stjórn var yfir höfuð sett svona fljótt á laggirnar, hin miklu vandræði, sem yfir vofðu af heimsstyrjöldinni, sem augljóst var að engri stjórn mundi verða kleift að ráða fram úr, nema hún hefði öflugan meiri hluta þingsins að baki sjer, og þær hinar illyrmislegu árásir, sem gerðar hafa verið oft á stjórnina, sýna, að þessa var þörf. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) fann stjórninni, sem mynduð var 1916–'17, það sjerstaklega til foráttu, að hún hefði ekki verið skipuð starfshæfum mönnum. Jeg skipaði ekki upphaflega neinn sess í stjórninni, heldur fór 1. þm. G.-K. (B. K.) með fjármálin, sem jeg er nú ráðherra yfir. Hann verður því að svara þessari aðdróttun fyrir sig, því það var fyrst seint á árinu 1917, að jeg tók við ráðherraembætti. Þá hjelt hv.þm. (S. St.) því fram, að eiginlega hefði hinum ráðherrunum þegar í byrjun verið þrengt upp á forsætisráðherrann. Þessari sömu kenningu hefi jeg heyrt haldið fram í Lögrjettu. En þetta er bláber vitleysa, vegna þess að það liggur í hlutarins eðli, að enginn mun fást til þess að taka að sjer að mynda stjórn, nema með þeim mönnum, sem hann vill starfa með og treystir sjer að starfa með. Ef hann treystir ekki samverkamönnunum, þá tekur enginn með ábyrgðartilfinningu að sjer starfið. Þá bar hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) stjórninni það á brýn, að hún væri sjálfri sjer sundurþykk, og nefndi hann bæði fossamálin og skólafrestunarmálið. Þegar jeg kom í stjórnina, voru umræður um fossamálið að mestu leyti um garð gengnar, en auk þess veit jeg ekki betur en að niðurstaðan í því máli hafi verið sú, að rannsaka málið sem best og vandlegast, en það var sú stefna, sem jeg og minn flokkur hjelt fram, en vorum hins vegar þegar ráðnir í því að hindra framgang frumvarps þess, sem borið var fram í háttv. efri deild og allir sjá nú, að ekki mátti fram ganga. Jeg skal játa, að í skólamálinu var jeg á annari skoðun heldur en meðstjórnendur mínir, því jeg vildi fresta skólahaldi. En það liggur í augum uppi, að í stjórn, sem skipuð er af flokkum, sem áður hafa borist á banaspjótum, mætti það heita mjög merkilegt, ef ráðherrarnir væru altaf á sama máli. Og þótt slíkt ósamþykki komi fram, eins og t. d. í skólamálinu, þá var það ekki nægilega stórt mál til að setja það á oddinn, eins og jeg þegar tók fram á þinginu. Mjer finst því ástæðurnar, sem hv.flm. (S. St.) færir fyrir sundurlyndi stjórnarinnar, vera mjög svo smáar og veigalitlar. Þá mintist hv.þm. (S. St.) á Flóaáveitumálið. Jeg veit ekki til þess, að neinn ágreiningur hafi verið í stjórninni um það mál, því að jeg veit ekki annað en að samþykt hafi verið lög um hana, lög sem afgreidd hafa verið af þinginu. Þá kom hann að launamálinu. Mjer er kunnugt, að sú skoðun hefir verið ríkjandi hjá mörgum, að ekki væri rjett að taka það mál fyrir og leiða það til lykta fyr en um hægðist og dýrtíðinni ljetti, þó að jeg hins vegar gangi þess ekki dulinn, að nauðsyn reki til að ráða fram úr þessum málum sem fyrst. En mjer er meira en lítil ráðgáta, hvernig sjerstaklega ætti að beina þessari sök að mjer. Þá vítti hv.flm. (S. St.) það fastlega, að í blaði, er stæði nálægt fjármálaráðherra, væri gagnrýnd veitingin á lögreglustjóraembættinu í Reykjavík, og gaf í skyn, að jeg hefði viljað pota í embættið einum flokksbróður mínum. En jeg býst við, að honum veitist allerfitt að færa nokkurt dæmi því til sönnunar, að jeg hafi misbrúkað vald mitt til þess að hlynna að flokksbræðrum mínum. Þau fáu embætti, sem jeg hefi veitt, sýna það, að jeg hefi ekki seilst eftir flokksbræðrum mínum í þau. En það skal jeg játa, að þetta embætti hefði jeg veitt hv.þm. Ísaf. (M. T.), og það með góðri samvisku, þar sem hann um lengri tíma hefir gegnt samskonar embætti með mestu röggsemi, en hinn umsækjandinn, er embættið fjekk, aldrei fyr fengist við lögreglustörf. Mín skoðun um veitingu embættisins var því önnur en forsætiráðherrans, en erfitt mun að gera þann skoðanamun að efni í vantraustsyfirlýsingu. Í sambandi við þetta vil jeg taka það fram, að jeg veit ekki betur en jeg og Sjálfstæðisflokkurinn hafi unnið saman við hina flokkana um öll mikilsverðari mál, og hv.þm. (S. St.) getur ekki fundið dæmi þess, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi sýnt annað en vilja til þess að halda áfram samvinnunni, en gleyma deiluefnunum, sjerstaklega nú, er markið var sameiginlegt, það mark, sem nú er náð. En það er eins og hv.flm. (S. St.) beri kala til allra flokka. Samvinnan hjá honum við aðra hefir víst verið nokkuð hvikul. Jeg veit ekki betur en hann hafi verið í valtýska flokknum hjer áður. Litlu síðar var hann orðinn eldrauður sjálfstæðismaður. Þá var hann í bræðingnum sæla. Síðan gerðist hann heimastjórnarmaður, og sýndu ræður hans á síðasta þingi flokkstrygð hans til hæstv. forsætisráðh. Nú er hann með langsummönnum, en hvort hann á eftir að lenda í Framsóknarflokknum verður ekki um sagt. En eins og þetta sýnir, þá hefir hann smogið gegnum alla flokka, og allir fengið nóg af guðsmanninum. Þá sagði háttv.þm. (S. St.), og þá var mikið hlegið, að þingið væri stjórnlaust og stjórnin þinglaus. Ef háttv. þingm. í stórmensku sinni líkir eftir Loðvík XIV. og segir um þingið líkt og hann sagði um ríkið: „þingið, það er jeg“, já, þá er stjórnin því betri þinglaus, en annars mun háttv. þingmaður komast að því áður en lýkur, hve miklu hann ræður hjer á Alþingi. Þá kem jeg að aðalvantraustsatriðunum eða yfirskynsástæðunum. Hv. þingm. (S. St.) virtist telja þar fremst í röð Tjörnesnámuna. En háttv.þm. (S. St.) veit, að jeg er alveg ókunnugur þessu máli, hefi engin afskifti af því haft. Að eins var mjer kunnugt, áður en jeg kom í stjórnina, að þingið lagði mikla áherslu á, að unnið væri sem mest að innlendum kolanámum, og vildi láta halda áfram með Tjörnesnámuna. Þá er annað atriðið, vinna fyrir fátækt fólk í Öskjuhlíðinni síðastl. vetur. Í því máli kom nefndarálit á síðasta þingi, 100 daga þinginu, en svo seint, að ekki varð um það rætt, og mun það hafa verið gert vísvitandi. Er þar reynt að vekja óánægju út af vinnunni. Sýnir nefndarálitið, að tapið varð líkt og stjórnin í byrjun þingsins síðasta skýrði frá, ca. 40 þús. kr. Vinna þessi var, eins og öllum er kunnugt, heimiluð í lögum, og allir máttu vita og bjuggust vitanlega við, að tap yrði á slíkri vinnu. En við það bættist, að óvenju kuldar gengu yfir land alt og gerðu vinnuna svo örðuga í alla staði, en að sama skapi óx þörfin fyrir vinnuna. Hallinn varð því ekki meiri en getið er um hjer að framan, en hins vegar mun öllum gætnari mönnum bera saman um, að vinnan átti drjúgan þátt í að bjarga bænum út úr örðugleikunum. Og það er jeg sannfærður um, að ef ekki hefði verið unnið, þá hefði farið illa fyrir mörgum bæjarbúum. Þá hefir það verið gagnrýnt, að sett var á fót skrifstofa, sem nauðsynleg var til að stýra verkinu. Hið sama var gert af bænum. Þeir, sem þörfnuðust vinnunnar, voru svo margir, að vinsa varð úr þá, sem höfðu brýnustu þörfina, og svo var öðrum hjálpað til að komast í aðra vinnu. Það er því af ókunnugleika, að fundið er að þessu atriði. Um samningavinnu gat ekki verið að ræða, því ef samningar hefðu verið boðnir út með verði því, sem verkfræðingurinn áætlaði, myndu menn hafa borið lítið úr býtum, og ekki getað lifað af vinnunni, en hún var veitt, ekki í því skyni að græða á henni, heldur beinlínis sem hjálp í neyð. Þá var fundið að því, að kaupið hafi verið hækkað. En það er ekki rjett. Kaupið var hið sama og í hafnarvinnunni, eða hjá sumum flokkum í hafnarvinnunni, og sama kaup sem bærinn greiddi. Það er því heimska að kalla þetta hneyksli. En hitt er jeg viss um, að þetta var gott verk og bænum til gagns, og veit jeg, að stjórninni muni veita ljett að taka þessa ábyrgð á sig; en eins og hv. þingmönnum er kunnugt, var dýrtíðarvinnan sameiginlegt stjórnarmál. Þá var sykurhneykslið. Hv. flm. (S. St.) fór ekki mörgum orðum um það, en vísaði í fleiprið um, að hjer hefði verið gerð tilraun til að leggja stóran skatt á þjóðina. Hv. þm. (S. St.) veit nú vel, af umræðum þeim, sem fram fóru um málið á síðasta þingi, að þetta er alt staðleysa, og að þjóðin varð hvorki ríkari eða fátækari af því máli. Hann veit líka vel, þingm. (S. St.), að þetta er af öllum skoðað sem smámál, og broslegt er, að hann skuli færa mjer þetta til útgjalda, því engin sanngirni væri þó til þess, að fjármálráðh. ætti að reikna út sykurverð í landsversluninni. Nei, sykurstormurinn er hlægilegasti stormurinn, sem blásið hefur verið yfir landið, og um það veit jeg að þingmaðurinn er mjer sammála. Þá sakaði hv.flm. (S. St.) fjármálastjórnina um, að hún hefði ekki haft nógu strangt eftirlit með ráðsmensku atvinnumálaráðherra í vegamálum, og að farið hefði verið fram úr áætlun með suma útgjaldaliði vegamálanna. Jeg skal nú játa það, að jeg vissi ekki fyrirfram um það, hvað rætt yrði hjer um, og þar sem jeg hefi verið lengi fjarverandi, þá get jeg ekki gefið nákvæma skýrslu um þessi atriði, fyr en jeg athuga þau uppi í stjórnarráði, en jeg veit hins vegar, að atvinnumálaráðherrann, sem framkvæmdir hefir í þessum málum, muni svara hjer fyrir gerðir sínar. En annars mun háttv. þingm. ljóst, að hvað eftir annað hefir það komið fyrir, án þess að um hafi verið sakast, að meira hefir verið unnið annað árið, og farið yfir áætlanir, en minna á hinu, þegar sjerstakar ástæður hafi verið fyrir hendi. Og sá, sem framkvæmdina hefir, verður að dæma um, hvort ástæðurnar eru fyrir hendi eða eigi. Þá talaði hv.þm. (S. St.) um, að traust mitt mundi hafa minkað í landinu. Jeg veit ekki, af hverju hann dregur þá ályktun. Ekki virtist mjer, satt að segja, votta fyrir því á fundi þeim, sem jeg var á á Akureyri, og hefir það þó ekki verið talinn bjartasti blettur stjórnarinnar, en þar var mjer tekið eins vel og jeg gat óskað mjer, og voru þó stórmál rædd þar í marga tíma. Í sambandi við landsverslunina beindi hv.flm. (S. St.) sökum að mjer í sykurmálinu. En hins ljet hann ógetið, að ný stjórn var sett fyrir verslunina, og þar átti jeg hlut að máli, eigi síður en hinir ráðherrarnir. Það var að vísu eigi nema skylda mín, en á það mátti eins minnast, ef hirt hefði verið um að fylgja sannleikanum. Á síðasta þingi var fjárhagsnefnd Alþingis falið að rannsaka allan fjárhag landsins. En niðurstaðan varð í öllum aðalatriðunum hin sama og jeg lagði fyrir þingið þegar í byrjun, og man jeg þó, að hátt glumdi í háttv.þm. (S. St.) þá, er nefndin var sett, en mögur var niðurstaðan fyrir hann. Þá er um skattamálin það að segja, að stjórnin lagði fyrir síðasta þing þrjú skattafrv., og hv.flm. vantraustsyfirlýsingarinnar (S. St.) fylgdi þeim öllum og kom aldrei með svo mikið sem eina brtt. við þau. Jeg man líka, að jeg sagði þá við hann, að jeg væri honum þakklátur fyrir það, hve vel hann styddi mig. Það hlýtur að koma mönnum undarlega fyrir sjónir, að þessi hv.þm. (S. St.) skuli leyfa sjer að bera fram vantraustsyfirlýsingu á hendur mjer, þegar það svo kemur í ljós, að rökin eru engin, en þessi sami hv.þm. hefir stutt mig í þeim aðalmálum, sem heyrðu undir mig. Eða hvað er það þá í mínum verkahring, sem sjerstaklega verðskuldar vantraus? Er það það eitt, að hæstv. atvinnumálaráðherra hefir látið vinna of mikið að vegabótum? Jeg hefi þegar sýnt fram á, að Öskjuhlíðarvinnan var sjálfsögð, og auk þess bar öll stjórnin ábyrgð á henni. Jeg verð því að skora á þm. (S. St.) að koma nú með skýr rök til að byggja vantraustsyfirlýsinguna á. Og því meiri ástæða er til þeirrar áskorunar minnar, þar sem það kunnugt, að stjórnin hefir komið sambandsmálinu í gegnum þingið. Hv. flm. (S. St.) hlýtur að skilja það, að meira þarf en hljóminn einan til þess að fella þá stjórn, sem slíku máli hefir fram komið. Það munu því verða fleiri en jeg, sem líta svo á, að háttv.flm. (S. St.) gangi í barndóm, ef hann flytur ekki fleiri og sterkari rök fyrir sínu máli. Það er svo, held jeg, ekki fleira, sem jeg þarf að svara. En öll framkoma hv. vantraustsflytjanda bendir á það, að hann sje að verða að pólitísku skari, sem aldrei muni bera birtu framar hjer í þingsölunum.

Guðmundur Björnson Herra forseti! Jeg bið mjer ekki hljóðs til að blanda mjer í það deilumál, sem hjer er nú á döfinni, um stjórnarathafnir atvinnumálaráðherra og fjármálaráðherra. - Mjer er annað í huga. Allur hugur minn snýst um það eina mikla vandamál, sem þetta þing hefir haft til meðferðar, um sambandsmálið. Mörg eru málin og margs er að gæta hjer á þjóðarþingi, ekki síst nú um stundir. Og því síst að furða, því að menn greini á um marga hluti, og það að miklum mun. En eitt er þó víst, - eitt er það málið, sem alla tíð verður að sitja í fyrirrúmi fyrir öllum öðrum nauðsynjamálum þjóðarinnar, og það er þetta mál, sem nú er efst á baugi. Það er sambandsmálið, sjálfstæði þjóðarinnar út á við, líf hennar, heiður og velferð í nútíð og framtíð. Hv. flutningsmaður tillögunnar, sem hjer liggur fyrir (S. St.), gat þess í ræðu sinni, að á síðasta þingi hefði hann ekki viljað fara fram á stjórnarskifti vegna þessa mikla velferðarmáls, vegna sambandsmálsins. Það er nú álit mitt og allflestra minna flokksbræðra hjer á þingi, að hv.flm. þessarar vantraustsyfirlýsingar hafi öldungis rjett fyrir sjer í því, að á síðasta þingi myndi vantraustsyfirlýsing, borin upp á hendur einhverjum ráðherranna, hafa komið sjer mjög illa fyrir þetta lífsspursmál þjóðarinnar, sjálfstæðismál hennar. En hver er mismunurinn á þá og nú? Vjer heimastjórnarmenn, flestir okkar, fáum ekki sjeð neinn mun, engan verulegan mun. Okkar nýi sáttmáli hlaut þá jákvæði 38 þm. af 40, og þá sagði enginn nei. Og engum gat dulist, að málið mundi nú fá fullnaðarsamþykki þeirra sömu 38 þjóðarfulltrúa - eins og raun er á orðin. Vjer stöndum því enn, að heita má, í sömu sporum. En er það eftir að leita atkv. þjóðarinnar um þetta mál, og enn sem fyr er eftir að útvega fullnaðarsamþykki sambandsþjóðar vorrar. Og enn sem fyr - engu síður en á síðasta þingi - er mjög rætt við því, að stjórnarskiftadeilur gætu spilt þeirri eindrægni utan þings og innan, sem nauðsynleg var og er fyrir framgang þessa mesta máls þjóðarinnar, og það þeim mun fremur, sem tveir merkir þm., þeir, sem ljetu málið hlutlaust í sumar, hafa nú neitað því fylgi sínu. Af þessum ástæðum leyfi jeg mjer, herra forseti, að leggja það til af minni hálfu og flestra minna flokksbræðra, að þessu máli verði ráðið til lykta með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: Þar sem vantraustsyfirlýsing sú, sem fram er komin, til atvinnumálaráðherra og fjármálaráðherra, getur spilt eindrægni þeirri, sem nauðsynleg var og er fyrir framgang aðalmáls þings og þjóðar, sambandsmálið, sem enn er ekki útkljáð að fullu, þá þykir þinginu ekki hlýða að bera hana undir atkvæði, og tekur fyrir næsta þingmál.

Halldór Steinsson Af því að jeg er annar af flutningsmönnum að öðrum lið vantraustsyfirlýsingarinnar, þykir mjer hlýða að taka til máls, enda þótt jeg geti búist við, að sumt af því, sem jeg segi, verði endurtekning á því, sem hv. meðflm. minn (S.St.) sagði. Hann hefir fært svo góðar og glöggar ástæður fyrir till., að jeg býst ekki við að geta gert það betur. En aldrei er góð vísa of oft kveðin, og þótt syndir stjórnarinnar væru hafðar upp fyrir henni, ekki sjö sinnum, heldur sjötíu sinnum sjö sinnum, þá væri það ekki ofgert. Það mun nú engan furða á því, þótt jeg sje óánægður með þessa stjórn, eða rjettara sagt með nokkurn hluta hennar. Jeg þykist hafa sýnt það svo oft áður, bæði innan þings og utan. Árið 1916, þegar ráðherrunum var fjölgað, stóð jeg næstum því einn uppi í þinginu til andmæla gegn þriggja manna stjórn. Þóttist þá færa góð og glögg rök fyrir því, að þriggja manna ráðuneyti mundi ekki gefast betur heldur en eins manns stjórn. Nú hefir þessi spá mín ræst, því sjaldan hefir stjórnarfarið í landinu verið verra en þessi tvö síðustu ár, sjaldan síðan ráðherra varð búsettur hjer á landi. Því var haldið fram af meðhaldsmönnum ráðherrafjölgunarinnar 1916, að til hennar lægju tvær aðalástæður, sem sje 1) að störf stjórnarinnar væru orðin svo umfangsmikil, að þau væru ofvaxin einum manni, og 2) að fjölgun ráðherra mundi auka og efla frið innan pólitísku flokkanna á þingi. Við þessa tveggja ára reynslu er það nú komið fram, að hvorug þessara ástæðna hefir haft við neitt að styðjast. Eins og kunnugt er, hefir stjórnin á þessum árum tekið fjölda manna í sína þjónustu, ýmist í fastar nefndir eða einstaka menn til vissra starfa. Við þetta er í sjálfu sjer ekkert verulegt athugavert, þar sem þessir erfiðu tímar hafa að ýmsu leyti heimtað það, en hinu vil jeg halda fram, að það er mjög líklegt, ef ekki áreiðanlegt, að ekki hefði verið þörf á fleirum mönnum, þótt ráðherrann hefði að eins verið einn, í stað þriggja. Þá skal jeg minnast á friðinn. Ef það er friður í þeim skilningi, að ýms afglöp stjórnarinnar hafa verið látin óátalin og afskiftalaus af einskærri vægð við stjórnina, ef það er friður að þegja yfir ráðlauslegum fjáraustri stjórnarinnar til ýmsra óvissra fyrirtækja, þegja yfir bersýnilega ranglátum embættaveitingum o. s. frv., ef það er friður, að flestir þm. eru sáróánægðir með stjórnina, án þess að láta óánægju sína öðruvísi í ljós en hver við annan innbyrðis eða í viðtali við menn út í frá - ef það er þessi friður, sem menn hafa búist við, þá játa jeg, að honum hefir verið náð. En jeg vil jafnframt taka það fram, að jeg fyrir mitt leyti kýs heldur heilbrigðan ófrið en slíkan frið, sem í sjálfu sjer er enginn friður, heldur nokkurskonar lognmollumók eða andvaraleysi, sem hverju þjóðþingi er hættulegt og ósamboðið. Þingið 1916 drýgði þá höfuðsynd að mynda þessa samsteypustjórn, úr þremur gagnólíkum flokkum. Þá hefði verið ólíkt viturlegra og heppilegra að láta alla stjórnina standa og falla með þeim litla meiri hluta, sem þá var hægt að mynda í þinginu, heldur en að hún styddist við þrjú flokksbrot, sem í raun og veru eru hvorki nægileg til að styðja hana eða fella. Þess vegna er nú komið sem komið er, að allir ráðherrarnir eiga fleiri eða færri andstæðinga í öllum flokkum þingsins, auk allra flokksleysingjanna, sem hafa neyðst til að segja skilið við flokka sína, vegna hins óheilbrigða stjórnarfyrirkomulags. Það er og eins nokkurskonar samábyrgð milli ráðherranna innbyrðis. Ef einn þeirra gerir sig sekan í einhverju vítaverðu atferli, telja hinir sjer skylt að verja hann og reyna að draga úr flokksmönnum sínum að afstýra því. Slíkt ástand verður óþolandi til lengdar, enda gengu flestir þm. út frá því á þingi 1916, að þessi samsteypustjórn væri hreint og beint neyðarúrræði, sem ekki væri hugsanlegt að stæði nema til bráðabirgða. Nú er svo komið, sjerstaklega síðan heita má að sambandsmálið sje til lykta leitt, að það er eiginlega ekkert sjerstakt mál, sem getur skift flokkum á þinginu, og flokkaskiftingin hlýtur því fyrst um sinn að eins að snúast um menn, en ekki málefni. Jeg vil nú strax taka það fram, að þótt jeg sje meðflm. að eins að öðrum lið vantraustsyfirlýsingarinnar, þá er svo langt frá því, að jeg sje ánægður með allar gerðir hæstv. forsætisráðh. og fjármálaráðh. Hitt er annað mál, að jeg tel þá ekki hafa brotið það af sjer, að gerlegt sje, eins og stendur, að koma fram með vantraustsyfirlýsingu gegn þeim. Hæstv. atvinnumálaráðherra sagði í ræðu sinni, að honum þætti kynlegt, að hjer væri að eins ráðist á nokkurn hluta stjórnarinnar, að hjer væri verið að gera tilraun til að kippa einstöku stoð undan þessari veglegu stjórnarbyggingu. En jeg hygg, að jeg þurfi ekki að minna hann á það, að þegar byggingar eru rifnar, endurbættar og endurreistar, þá er venja að kippa fyrst burt fúnustu stoðunum, og svo er það hjer, svo að samræmi er í þessari vantraustsyfirlýsingu, þar sem fyrst og fremst er lögð áhersla á, að honum sje vikið úr stjórninni. Það kann einhverjum að virðast, að jeg ráðist hjer á garðinn þar sem hann sje lægstur, þar sem er að ræða um atvinnumálaráðherrann, mann, sem er kominn á fallanda fót, en auk þess er yngsti stjórnmálamaðurinn í stjórninni. Jeg skal játa, að jeg hefði helst kosið, að til þessara umræðna hefði ekki þurft að koma, að ráðherrann hefði óneyddur fundið til vanmáttar síns og sagt af sjer embætti. En hins vegar hefir það altaf verið venja mín í opinberum málum að meta málefnið meira en manninn, og þeirri reglu fylgi jeg hjer. Jeg ætla mjer ekki að fara að telja upp allar stjórnarsyndir atvinnumálaráðherra, því bæði hefir það verið gert nokkuð rækilega á síðasta þingi, og svo hefir meðflm. minn (S. St.) talað um flestar þeirra. Jeg vildi að eins með nokkrum orðum lýsa stjórnarhæfileikum og stjórnarferli hans alment, og þá um leið ef til vill taka nokkur dæmi til skýringar máli mínu. Þau störf, sem atvinnumálaráðherrann hefir með höndum, eru langþýðingarmest af störfum stjórnarinnar, sjerstaklega nú á þessum erfiðu tímum. Undir þann ráðherra heyra öll verslunarmál landsins, öll atvinnumál o. s. frv. Í þann sess verður því að skipa mann með sæmilega þekkingu á þessum málum. En það er ekki nóg, að hann hafi þekkingu á þeim; hann þarf einnig aðhafa til að bera starfsþrek, dugnað og einurð til að láta þá þekkingu koma að notum í framkvæmdinni. Ef nú er litið til atvinnumálaráðherrans, hvort hann hafi þessa hæfileika til að bera, þá er því til að svara, að jeg hygg, að hann hafi sæmilega þekkingu á vissum sviðum innan síns verkahrings, og það er sannfæring mín, að þekkingarskortur hefði ekki þurft að verða honum að fótakefli, ef hann hefði haft hina hæfileikana, sem jeg nefndi, til að bera. En það er nú síður en svo sje. Það er varla hægt að gera þá kröfu til manns, sem er kominn nær sjötugu, að hann hafi það starfsþrek, sem atvinnumálaráðherrastaðan útheimtir, en hins mætti vænta, að hann, þrátt fyrir aldur sinn, hefði haft kjark, einbeitni og einurð til að stýra þeim málum, sem undir hann heyra, með því viti, sem honum er gefið, án þess að láta áhrif annara hlaupa með sig í gönur. En það er einmitt hikið, ístöðuleysið og kjarkleysið, sem mest hafa stutt að því, að gera stjórn hans gersamlega óhæfa. Allir þessir brestir hafa greinilega komið fram í afskiftum hans af landsversluninni, Landsbankanum, samgöngu- og vegamálum, að ógleymdum þeim fáu embættaveitingum, sem hann hefir fengist við. Jeg hefi áður bent á hjer á þingi, í hve öfugt horf landsverslunin var komin á fyrra stjórnarári atvinnumálaráðherrans, og nenni jeg ekki að hafa það upp aftur hjer, en skal að eins geta þess, að sennilega hafa þá miljónir farið í súginn fyrir ráðlauslega stjórn verslunarinnar, og jeg hefi fylstu ástæðu til að halda, og jafnvel vissu fyrir því, að atvinnumálaráðherra átti ekki frumkvæði að því, að nýir og betri forstöðumenn voru skipaðir við verslunina, sem komu henni í betra horf. Hann mun að vísu hafa látið það afskiftalaust, og var það í sjálfu sjer þakkarvert, því það mun vera eitt af þeim fáu skiftum, sem hann hefur farið eftir ráðum sjer vitrari og betri manna. Ef hæstvirtum atvinnumálaráðherra skyldi detta í hug að segja, að þetta sje að eins staðhæfing út í loftið, þá vil jeg geta þess, að það er sannanlegt, og þegar sannað, að reikningar landsverslunarinnar voru í hinni mestu óreiðu; hver endurskoðandinn á fætur öðrum var fenginn til að yfirfara þá, án þess að fá nokkurn verulegan botn í þeim, þótt hæfir menn væru. Það er einnig sannanlegt, að það var á ýmsan hátt á þeim tíma tafið fyrir kaupmönnum og þeim gert erfitt að birgja landið að vörtum, að óhæfir starfsmenn voru skipaðir við landsverslunina, sem ekki voru starfi sínu vaxnir, og að verslunarviðskifti Íslands við Ameríku voru þá í mesta ólagi. Allir þekkja ástandið í Landsbankanum. Öllum sárnar það og gremst það, og jeg hygg, að allir góðir Íslendingar mættu bera kinnroða fyrir það, að stofnun, sem landið á að hlynna og hlú að, skuli njóta miklu minna trausts landsmanna, skuli vera eins og skuggi hjá annari samskonar stofnun, sem útlendir auðkýfingar eiga hjer í bæ. En hverjum er um að kenna? Og hver ætti að geta lagfært þetta ástand? Er það ekki atvinnumálaráðherra, sem hefir þar mest um að segja. Eins og kunnugt er, er fjárhagur landsins nú mjög bágborinn, og aldrei hefir riðið meira á en nú, að fje landsins sje vel varið. Það vita allir, að það er mikið komið undir atvinnumálaráðherranum, því hann ávísar í raun og veru stærstu fjárhæðunum, þótt fjármálaráðherra geri ráðstöfun til útborgunar á þeim. Það hefir verið sýnt fram á, að stjórnin hefir varið stórum fjárhæðum til ýmsra fyrirtækja, sem ýmist hefði alls ekki átt að framkvæma, eða þá bíða betri tíma, þar til fjárhagurinn batnaði. Það eru ekki ýkjamargar embættaveitingar, sem heyra undir atvinnumálaráðherrann, en þó er það svo, að flestar þeirra hafa vakið almenna óánægju og gremju, enda hafa sumar þeirra verið hreint og beint hneyksli, eins og t. d. veiting póstafgreiðslustarfsins á Seyðisfirði. Þar var farið þvert ofan í og skelt skolleyrunum við eindregnum tillögum póstmeistara, sem er allra manna kunnugastur og fróðastur um póstmál hjer á landi og er viðurkendur, bæði utan og innan sinnar stjettar, sem hlutdrægnislaus heiðursmaður. Hæstv. atvinnumálaráðherra vildi halda því fram í ræðu sinni, að tillögurjettur póstmeistara væri að eins form, sem engin ástæða væri til að láta sig skifta, og því mætti vel ganga fram hjá því, en jeg vil benda þeim góða manni á, að það er „form“, sem viðgengst um allan mentaðan heim og öll veitingavöld telja sjer skylt að taka mikið tillit til. Atvinnumálaráðherra komst líka í óþægilega mótsögn við sjálfan sig rjett á eftir, þegar hann var að verja fjáraustur sinn úr landssjóði til ýmsra vegagerða. Þá sagði hann sjer til afsökunar, að hann hefði oftast farið eftir tillögum vegamálastjóra. Þá hefir honum þótt það meira en formið tómt að taka tillit til þeirra manna, sem höfðu glögga þekking á þeim málum, sem hann sjálfur botnar ekkert í. Þótt engar tillögur hefðu legið fyrir frá póstmeistara, þá hefði nokkurn veginn heilbrigð dómgreind átt að geta skorið úr því, að sjálfsagt var að veita embættið fremur vönum póstmanni en manni, sem aldrei hafði fengist við póstmál áður. Allur stjórnmáláferill Sigurðar Jónssonar hefir verið eins og ganga blinds manns um grýttan veg. En blindir menn þurfa venjulega stuðnings, og eins er það um þennan ráðherra. Hann er studdur hjer á þingi af svo kölluðum „Framsóknarflokki“. Ef atvinnumálaráðherra hefði einskorðað sig við að halda sjer við ráð flokksbræðra sinna á þingi, þá tel jeg ekki ólíklegt, að margt hefði farið öðruvísi, og ef til vill betur en farið hefir. En því er nú ekki að heilsa. Það er vitanlegt og alkunnugt, að atvinnumálaráðh. hefir alla sína ráðherratíð verið undir áhrifum alræmdrar, að jeg ekki segi illræmdrar, klíku hjer í bæ, eða líklega sjerstaklega tveggja manna, sem hafa notað sjer ellihrumleik og ístöðuleysi hans til að koma sínum vilja fram. Ef Sigurður Jónsson hefði í sínum stjórnarstörfum látið samvisku sína og það vit, sem honum er gefið, ráða, þá hefðu þau farið honum betur úr hendi en raun er á orðin, þar sem hann hefir oftast farið eftir ráðum sjer margfalt verri manna. En um slíkt þýðir ekki að ræða; stjórn hans hefir reynst með öllu óhæf, og því er þessi vantraustsyfirlýsing fram komin. Hvort sem hún fær fleiri eða færri atkv., þá er það víst, að það var brýn nauðsyn á, að hún kæmi fram, til þess að það sæist svart á hvítu, hverjir á þinginu eru ánægðir með eða sætta sig við stjórnarfarið, eins og það er nú í þessu landi, og hverjir ekki. Það hefir verið borin fram dagskrá þess efnis, að ekki hlýði að samþykkja þessa vantraustsyfirlýsingu vegna þess, að það geti orðið til þess að spilla eindrægni um sambandsmálið, og hv. 6. landsk.þm. (G. B.) hefir með mörgum hjartnæmum orðum mælt með þessari dagskrá. Það hljóta nú allir að sjá, að dagskráin hefir ekki við neitt að styðjast. Sambandsmálið er hjer um bil komið í örugga höfn, svo að stjórnarskifti gætu engin áhrif haft á úrslit þess. Það getur verið þægilegt fyrir þá menn, sem vilja halda dauðahaldi í þessa stjórn, að nota sambandsmálið, okkar helgasta mál, eins og nokkurskonar skálkaskjól til að hylja ósómann í stjórnarfari landsins, en jeg trúi ekki öðru en það verði fleiri en við flm., sem sjái, til hvers refarnir eru skornir, og greiði atkv. móti dagskránni.

Jón Jónsson Hv. síðasti ræðumaður (H. St.) mintist á hina rökstuddu dagskrá, og vil jeg byrja á því að athuga lítið eitt ræðu hans. Mig furðar alveg á því, að heill flokkur í þinginu skuli geta komist að þeirri niðurstöðu, sem kemur fram í rökstuddu dagskránni, því mjer skildist svo, að hún væri yfirlýsing frá flokki þeim, sem hv.þm. (G. B.), er dagskrána bar fram, er formaður fyrir. Hann heldur því fram, að óheppilegt sje að skifta um stjórn vegna sambandsmálsins. Það fæ jeg ekki sjeð; nú horfir alt öðruvísi við með það en í vor; nú er það komið í fast horf; sameiginleg nefnd Íslendinga og Dana hefir komið sjer saman um það, og því nær full vissa fyrir, að Danir muni samþykkja gerðir sinna manna, og hjer á þingi hafa 38 af 40 þm. samþykt það. Þar á meðal allir ráðherrarnir. Þegar málið er komið í svona fast horf, þá er varla hugsanlegt, að stjórnarskifti geti ruglað því eða tafið fyrir framgangi þess. Jeg er sannfærður um, að þjóðin muni taka málinu eins vel og þingið hefir gert, þegar til hennar kasta kemur að greiða atkv. um það. Frá hverri hlið, sem litið er á málið, sýnist framgangur þess orðinn svo tryggur, sem framgangur nokkurs máls. Mig furðar því á Heimastjórnarflokknum, sem veit eins vel og jeg um alla þessa afstöðu, að hann skuli láta bera fram aðra eins dagskrá og þessa, sem varla verður öðruvísi skilin en svo, að hann vilji halda afstöðu sinni til ráðherranna leyndri, því að það má hann vita, að hann getur aldrei talið þjóðinni trú um, að það sje vegna sambandsmálsins, að hann vill halda stórninni kyrri; en þá er leynihjúpnum í raun og veru svift af, og hann stendur ber að því, að hann vill taka á sig ábyrgð á því, að ráðherrarnir sitji. En við eitt losast hann með þessari aðferð; hann losast við að lýsa trausti eða vantrausti á ráðherrunum, og við það getur mikið verið unnið, frá hans sjónarmiði, en hann má best vita sjálfur, hvort sú frammistaða sje uppbyggileg fyrir kjósendurna eða ekki. Jeg lít nú svo á, að þeir, sem ekki eru ánægðir með stjórnina, hafi sýnt næga sjálfsafneitun, að láta stjórnina í friði meðan sambandsmálinu gat verið hætta búin af stjórnarskiftum, og að nú sje þeim óhætt að koma til dyranna eins og þeir eru klæddir, og því get jeg ekki verið sammála þeim, sem ekki vilja samþykkja vantraustsyfirlýsingu á stjórnina nú, eða nokkurn hluta hennar. Þegar stjórn sú, sem nú situr að völdum, var sett á laggirnar, þá var ekki hægt að mynda neina meiri hluta stjórn, og fylgi hvers ráðherrans um sig því ekkert meiri hluta fylgi. Þó var fylgi atvinnumálaráðherrans eflaust minst; að minsta kosti var það svo fyrst innan hans flokks, því að þegar til kosninga var gengið um ráðherraefni innan flokksins, fjekk hæstv. atvinnumálaráðherra ekki nema eitt atkv., að mig minnir. Þm. N.-Þ. (B. Sv.) fjekk 6 atkv. og prófessor Guðm. Hannesson 4 atkv. En hæstv. forsætisráðherra baðst undan því að hafa þm.N.-Þ. (B. Sv.) fyrir samverkamann, og þá varð það loksins ofan á, að hinn núverandi atvinnumálaráðherra var settur í ráðherrasess. Hæstv. atvinnumálaráðherra hafði því upphaflega ekki fylgi nema eins manns, og það þó takmarkað, og það var ekki fyrir sakir trausts flokks hans á honum, að hann komst í ráðherrasess, heldur var hann settur þar út úr vandræðum og af því, að hann var sjálfur allfús á að taka að sjer starfið, en aðrir úr flokknum voru þess ófúsir. Af þessu, sem hjer er sagt, má sjá, að hæstv. forsætisráðherra á sinn þátt í því, hver nú er atvinnumálaráðherra, enda ber ekki á öðru en að hann sje óánægður með þennan samverkamann sinn, og hinn samverkamanninn líka. Þessi skoðun styrkist meðal annars við það, að flokkur hæstv. forsætisráðherra, Heimastjórnarflokkurinn, ætlar, eftir því sem formaður flokksins lýsti yfir fyrir skemstu, að taka þessa tvo ráðherra til fósturs um sinn. Það er síst að furða, þótt hæstv. atvinnumálaráðherra hafi ekki reynst starfa sínum vaxinn, þar sem honum er varpað inn í þessa ábyrgðarmiklu og erfiðu stöðu háöldruðum, alls óvönum stjórnmálastörfum og lítt kunnugum mönnum og málum, þar sem hann átti að vinna. Þegar alls þessa er gætt, má jafnvel segja, að hann hafi leyst starf sitt af hendi fult svo vel og við mátti búast; því að satt að segja gerðu flokksmenn hans sjer aldrei glæsilegar vonir um frammistöðu hans, hvað þá aðrir. Þar skjátlaðist hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Það hefir verið talað ýmislegt um stjórnarstörf hæstv. atvinnumálaráðh., og jeg verð að segja, að jeg er óánægður með ýms þeirra. Jeg skal sjerstaklega taka það fram, því það hefir vakið svo mikla eftirtekt víða um land, að það er ómótmælanlegt, að utan um ráðherra þennan hefir safnast flokkur ábyrgðarlausra manna, sem slær skjaldborg um hann og hefir ánetjað hann. Það er alkunna og margföld reynsla fyrir því, hvílíkt tjón og siðspilling fylgir því, þegar ábyrgðarlausir menn ná föstum tökum á stjórn landa og nota hana einhliða í sína þágu eða síns flokks. Það er alveg sjerstök mildi, ef stjórn og land sleppur óskemt frá slíkum áhrifum. Jeg hefi þá skoðun, að hæstv. atvinnumálaráðh. sje ekki frjáls maður gerða sinna, heldur stjórnist mjög af öðrum; og jeg hefi litla trú á, að hann muni hafa þrek til að slíta sig úr netinu, sem hann hefir lent í - jeg þarf ekki að nefna nöfn; margir skilja án þess, við hvað jeg á. Þetta er eitt óánægjuefni mitt. En óánægjuefnin eru fleiri, þótt þau kunni að eiga að miklu leyti rót að rekja til hins. Það hefir verið minst á, að hæstv. atvinnumálaráðh. hafi sýnt ófyrirgefanlega hlutdrægni í embættaveitingum og sýslana. Slíkt er viðkvæmt mál og hættulegt fyrir hverja stjórn og hvert land, þar sem brögð gerast að slíku. Með því er embættismannastjettin móðguð, og einhver hinn vissasti vegur til að spilla henni, er hún sjer, að dugnaður, samviskusemi og aðrir góðir kostir er að vettugi virt, og engin stund lögð á það af stjórninni að skipa hæfustu og verðugustu mennina í embættin, sem hún á að veita; það er þó varla trúlegt, að hæstv. atvinnumálaráðh. hafi átt við það í ræðu sinni, að þetta væri orðin úrelt kredda, þar sem hann var að tala um í þessu sambandi, að nýir tímar heimtuðu nýjar stefnur; hitt er líklegra, að hann hafi verið að kasta fram einni af þessum almennu setningum, sem honum er svo gjarnt að koma með, en hafa þann galla, að þær koma ekki umræðuefninu við, þótt góðar og gildar sjeu þar, sem þær eiga heima. Það hefir verið talað um veitingu póstafgreiðslunnar á Seyðisfirði, og hæstv. atvinnumálaráðh. lítið lof hlotið fyrir hana. En það er annað embætti, sem grunur leikur á að sje sama sem búið að veita, þótt eigi sje það opinbert orðið; það er umsjónarembættið með vog og mæli, og ef það er satt, sem á orði er haft, þá væri sú veiting óverjandi, því hún bygðist ekki á hæfileikum umsækjenda, heldur á pólitískri vináttu. Hæstv. atvinnumálaráðh. verður að gæta þess, að heiðursmannsnafni hans hjá þjóð og sögu landsins getur orðið hætta búin af slíkum veitingum. Í sambandi við þetta skal jeg minnast á eitt atriði, er snertir hæstv. forsætisráðh. Því er fleygt, að ráðgert sje að veita vissum manni læknisembættið á Ísafirði, og að þessi maður sje ungur kandidat, að vísu efnilegur, en að ganga eigi fram hjá margra ára lækni, sem ekki verður að neinu leyti út á sett. Sje þetta satt, þá er enn verið að rjetta eldri embættismönnunum einn löðrunginn. Hvað segir hæstv. forsætisráðherra um þetta? Jeg vona, að honum sje ljúft að svara mjer. Mjer finst, eins og nú er komið embættaveitingum, að þjóðin eigi heimting á að fá að vita fyrirætlanir stjórnarinnar um þær, þegar fulltrúar hennar krefjast þess. Jeg átti tal um embættisveitinguna á Ísafirði við lækninn á Vopnafirði, sem er einn af umsækjendum læknishjeraðsins; kvað hann sjer vera mikil forvitni á að vita, eftir hvaða reglum veitingavaldið færi, ef það veitti embættið ungum kandidat, en hafnaði eldri og reyndari mönnum. Það er von, að slík aðferð slái óhug á embættismennina; þeir sjá, að það er lítil framavon, þótt þeir reyni að vanda sig, og það væri varla meira en mannlegt, þótt þeir drægju fremur af sjer. Þetta held jeg að hæstv. forsætisráðh., sem sjálfur er embættismaður, mundi skilja enn betur en embættisbróðir hans, atvinnumálaráðh. Getur hæstv. forsætisráðh. ekki gert sjer í hugarlund, að ef embættaveitingar taka að gerast mjög af handahófi, þá muni ýmsir hinna dugmeiri af embættismönnum hverfa frá embættum sínum og taka annað fyrir; þeir eru, hvort sem er, ekki svo ánægðir með kjör sín að öðru leyti undir stjórn hans. En hann treystir því líklega, að altaf muni fást maður í manns stað, og stjórnina varði það ekki miklu, hvort hún hafi nokkru duglegri eða óduglegri embættismönnum á að skipa, nje heldur landið. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) mintist á margt í sambandi við embættaveitingarnar og flutti mál sitt skörulega. Þó fanst mjer hann fara helst til langt í einstaka atriðum, svo sem um sum afskifti hæstv. atvinnumálaráðh. af Landsbankanum; þannig get jeg ekki átalið hann fyrir veitinguna á landsbankastjóraembættinu; jeg fæ ekki betur sjeð en að hún hafi tekist vel og að bankastjórinn sje vel til starfans fallinn; hinn manninn, sem settur var, þekki jeg ekki sem bankastjóra, og dæmi því ekki um hann. Jeg er að nokkru leyti sammála því, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) talaði um vegamálin; þó mun hann hafa gengið þar heldur langt í sparnaðaráttina. Það má í allra seinustu lög skirrast við að framkvæma bráðnauðsynlegar vegabætur. Mín skoðun er sú, að samgöngubætur sjeu einar af allra fremstu þjóðþrifaframkvæmdum, og þótt nú sjeu erfiðir tímar, megum við ekki kippa að okkur hendinni með að bæta vegi og brýr, þar sem brýn þörf kallar að. Þó verður fje að vera fyrir hendi til slíkra framkvæmda. Hv. þm. (S. St.) talaði um, að stjórnin væri þinglaus og þingið stjórnlaust, ef þessu hjeldi áfram. Það er mikið til í þessu, og það fer að verða þreytandi fyrir þjóð og þing, og lítt verjandi, að búa lengi undir slíku. Það er allra mesti misskilningur hjá hv. fylgjendum hinnar rökstuddu dagskrár, ef þeir hugsa, að þeir geti kastað ryki í augu þjóðarinnar með henni. Allir heilskygnir menn sjá það, sem dylja á með henni. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) drap á það, að stjórninni mundi verða lofað að lafa af persónulegum ástæðum. Má vera, að eitthvað sje til í þessu, að minsta kosti um atvinnumálaráðh. En jeg tók þó eftir því í vetur, að blað hans, „Tíminn“, var á því að fresta fánamálinu, og svo leit út um stund, sem þessi skoðun mundi verða ofan á hjá flokki hans, eða að minsta kosti varð vart við hana hjá einstökum flokksmönnum. Mun þetta ekki hafa komið af því, að þeir, sem þessu hjeldu fram, hafi ekki viljað stofna ráðherratign atvinnumálaráðh. í hættu, því að undarlegt var, að þeir, sem greiddu atkv. með fánamálinu, skyldu alt í einu komast á þá skoðun, að best væri að leggja það á hilluna, því lægi ekki á. Hæstv. forsætisráðh. talaði um, að stjórnina greindi ekki á í þeim málum, sem hún ætti að vinna að í sameiningu. Það getur verið; jeg er því ókunnugur. Á hann hefir ekki verið gerð árás, og sjálfur ætti hann manna síst að ráðast á þá menn, er vilja gera breytingar til góðs á stjórnarfyrirkomulaginu. Jeg skil ekki í, að hann sje svo skyni skroppinn, að hann vilji halda ljelegum manni, en hafna öðrum betri, ef völ er á, og hann veit, að góður maður er til í sætið; en ef dæma má eftir dagskrá flokks hans, lítur út fyrir, að hann vilji halda dauðahaldi í hinn núverandi atvinnumálaráðh., eigi síður en fjármálaráðherrann. Það er alment játað, að hæstv. forsætisráðherra hafi sýnt mikla lægni í samningunum við Dani, og er sjálfsagt að virða það við hann. Það er líka viðurkent, að hann sje maður vel gefinn og að hann mundi miklu góðu til vegar koma, ef hann hefði duglega samverkamenn, en má ske skortir hann þann mikla stjórnandakost, að kunna að velja sjer samverkamenn; hefði hann þann hæfileika, þá er óskiljanleg framkoma hans gagnvart samverkamönnunum og fastheldni hans við þá; hann ætti þó að verða manna fegnastur að fá duglegri og samhendari samverkamenn. Það skyldi þó aldrei vera, að hæstv. forsætisráðh. fyndist það hyggilegt fyrir sig að fara að hallast að hinum nýju flokkum, sem nú eru að koma upp, sjerstaklega flokki hæstv. atvinnumálaráðherra, og að hann geri ráð fyrir, að þeir muni bráðum fá yfirtökin í landinu? En varla skil jeg þó í, að hann vilji leggja nútíðarheill landsins í sölurnar fyrir slíka framtíðardrauma; þá væri hann ekki sá drengur, sem hann er talinn vera. Hæstv. atvinnumálaráðh. finst það ábyrgðarhluti fyrir sig að segja af sjer og gera með því glundroða í sambandsmálinu; kveðst hann ekki vilja gera slíkt kjósenda sinna vegna, meðan þeir fari ekki fram á það. En jeg held, að jeg megi fullvissa hæstv. atv.málaráðh. um það, að þjóðin mundi fyrirgefa honum það, þótt hann segði af sjer þegar í stað; um hitt er jeg ekki jafnviss, hvort hún muni eins ljúflega fyrirgefa honum það, ef hann situr kyr, eftir alt sem fram er komið. Svo skal jeg víkja að eins fáum orðum að hæstv. fjármálaráðherra. Jeg lít líkt á og hv.þm. Snæf. (H. St.), að nokkru öðru máli sje að gegna með hann en atvinnumálaráðherrann, og að starf hans sje ekki jafnvíðtækt og þýðingarmikið sem atvinnumálaráðherra. Þó skal jeg geta þess, að jeg hefi ekki mikla trú á honum sem fjármálaráðherra. Og eitt hefir nýlega komið fyrir hjá honum, sem mjer þykir miður fara. Á síðasta þingi voru, sem kunnugt er, samþykt lög um stimpilgjald. Það hefir dregist lengur en góðu hófi gegnir að fá lög þessi staðfest, og landssjóður við það mist af töluverðum tekjum. Þetta er vítavert og bendir á, að hæstv. ráðherra stendur ekki alls kostarvel áverði. Hæstv. fjármálaráðherra tók það fram, að það hefði orðið ofan á 1917 að skipa stjórn til að ná samkomulagi um deilumálin út á við, og því hefðu ráðherrarnir verið teknir úr þrem flokkum. Þetta er ekki alls kostar rjett. Stjórnin var skipuð úr þrem þingflokkum af því, að ástandið var þannig, að enginn þingflokkurinn var nógu sterkur til að mynda meiri hluta stjórn. Ekki hefir ástandið batnað síðan. Ýmsir þingmenn, sem voru í flokki 1917, hafa gerst óánægðir með gerðir flokks síns og ráðherra, og sumir sagt skilið við flokkinn; er nú alt að komast á ringulreið, og fer þetta ástand að verða skringilegt í augum þjóðarinnar og alt annað en glæsilegt. Ef engir þingflokkar væru nú til, þá mundi eflaust verða breyting á stjórninni. En hún mun lafa á því, að ýmsir í hverjum flokkinum fyrir sig vilja eigi segja skilið við sinn ráðherra og sinn flokk, þótt flokkarnir hafi nú engin þau stefnumál, sem flokksmenn allir geti skrifað undir, og fyrir sambræðing allra flokkanna, eða rjettara sagt flokksbrotanna, sitja allir ráðherrarnir kyrrir. En með þessu verður eigi gagnvart þjóðinni breitt yfir sundrungina í þinginu, og síst mun ástandið í þinginu, ef ekki hreinsast neitt loftið, verða til meðmæla fyrir alla þingmenn, þegar til kosninga verður gengið. Skal jeg svo ekki fara lengra út í þetta mál því jeg get ekki verið að tína upp allar ávirðingar hæstv. atvinnumálaráðherra.

Eggert Pálsson Jeg vil byrja á því, að biðja hv. forseta að sjá um, að þingmenn gangi til sætis, því jeg á sæti í hv.Ed. og kann því illa, að ys og þys sje á fundum. Það er oftast svo, að þegar um alvarleg og þýðingarmikil mál er að ræða, þá hafa einstakir þm. ráðið það við sig fyrirfram, hvernig þeir greiða atkvæði, og svo er það nú. Afdrif þessa máls eru ákveðin fyrirfram, svo það hefir enga þýðingu, hvort málið er lítið eða mikið rætt. Eins og allir vita, þá eru þeir núverandi fjármálaráðherra og núverandi atvinnumálaráðherra ekki komnir í þessi sæti fyrir atfylgi mitt nje annara heimastjórnarmanna, en hvað atvinnumálaráðherrann snertir, þá gengum við heimastjórnarmenn að því, að Framsóknarflokknum væri leyft að skipa eitt ráðherrasætið, en það bar ekki að skoða sem traust frá mjer eða flokknum, heldur að eins að flokkurinn vildi líða það í lengri eða skemri tíma og sjá, hvernig fulltrúa Framsóknarflokksins tækist að rækja þetta trúnaðarstarf. Með svipuðum hætti tók núverandi fjármálaráðh. (S. E.) við er hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) fór frá. Þó þessir menn hefðu ekki í upphafi beint traust heimastjórnarm., þá gat svo farið, að þeir öfluðu sjer þess með starfi sínu, en raunin hefir orðið alt önnur frá mínu sjónarmiði. Jeg vil þá fyrst minnast á hv. atvinnumálaráðh. Flutnm., hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), benti á ýmsa galla í embættisfærslu hans, - sem hann kallaði afglöp - svo sem Tjörneshneykslið, Öskjuhlíðarfarganið og Hafnarfjarðarveginn. Til þess alls hefir verið eytt afarmiklu fje, en lítil eða engin not komið í móti. Það er altaf eftirsjónarvert, þegar fje er eytt til einkis gagns og í beinni fásinnu, en þó ekki síst nú, er við þurfum alls okkar með í baráttunni fyrir tilverunni, og altaf verður erfiðara og erfiðara undir fót. Verksvið þessa ráðh. er einkum að efla atvinnuvegi landsmanna með ráðum og dáð, en þar hefir hann ekki, svo að jeg viti, bætt úr nokkru. Atvinnuvegirnir, sjávarútvegur og landbúnaður, hafa eigi orðið varir við bætandi áhrif frá hans hendi. Hvað sjávarútv. snertir, hefir hann ekkert gert, enda hefir enga þekkingu til þess að geta látið þar gott af sjer leiða; hann hefir áður fengist við landbúnað, og skyldi maður því heldur ætla, að hann hefði þekkingu og vilja til að rjetta honum hjálparhönd, en jeg hefi ekki orðið þess var, að hann hafi gert honum neitt til stuðnings; það skyldi þá helst eiga að felast í fráfærnafrv., sem hann bar fram og lagði svo fast með, en móti því varð jeg að vera, því að jeg leit og lít svo á, að í því hafi ekki falist stuðningur fyrir landbúnaðinn, heldur hafi það miklu fremur miðað til þess að leggja fótakefli fyrir hann; því hvernig hefði farið ef allir hefðu fært frá? Þá hefði ekki verið til frálags annað en fjallalömb og kvíaær, í stað dilka og dilkáa nú. Og ætti öllum að skiljast sá munur, því að ær eru, að allra skynbærra manna dómi, miklu betri til frálags þegar þær ganga sjálfráðar á fjalli heldur en þegar þeim er haldið í heimahögum, og allir vita hinn mikla mismun á dilkum og fjallalömbum. Afrek þessa ráðherra að því er landbúnaðinn snertir munu nú upp talin og eru ekki á þá sveif, er fremur skyldi, eða kann nokkur önnur dæmi þess? Jeg skal ekki rekja ítarlega stjórnmálastarfsemi hæstv. fjármálaráðherra. Verksvið hans er aðallega tvennskonar, í fyrsta lagi að afla landssjóði tekna, og í öðru lagi að sjá um, að fje landssjóðs sje ekki varið til óþarfa. Hann hefir gert talsvert til að afla landssjóði tekna, því skal jeg ekki neita, enda hefir það verið óhjákvæmilegt, þar sem öll útgjöld margfaldast nú á tímum, en hann hefir aftur á móti ekki haldið eins vel á fje landssjóðs og æskilegt og nauðsynlegt hefði verið; þarf í því efni ekki að benda á annað en Öskjuhlíðarfarganið, sem hann hefir átt drjúgan og jafnvel drýgstan þátt í. Þó jeg sje samþykkur þeirri skoðun, sem kemur fram í þingsál., þá hefði jeg samt talið rjettast að hleypa henni ekki af stað að þessu sinni, því jeg efa ekki, að þingsál. verður feld. Eins og nú stendur, er hið pólitíska loft engan veginn fullhreinsað; til þess þarf nýjar kosningar, eða ný stórmál að koma fram, svo menn skipi sjer í hreina flokka með ákveðnum línum, stjórnarflokk og andstöðuflokk, en á þetta brestur talsvert enn; það sýnir best hin rökstudda dagskrá, sem hefir verið borin fram og jeg þykist vita að nái samþykki þingsins. Þó þessi rökstudda dagskrá sje borin fram af formanni Heimastjórnarflokksins, þá mun jeg ekki ljá henni atkvæði mitt, vegna þess að hún segir ekkert. En ef hún segir nokkuð, þá er það það, að menn hafi ekki fullan hug og þor til að greiða þingsál. atkv. Hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan, að svo framarlega sem hann hefði ekki traust þingsins, þá segði hann af sjer. En það eitt er víst, að ef dagskráin verður samþ., þá sýnir það ótvíræðlega, að hann hefir ekki traust þingsins. Ætlar hæstv. fjármálaráðherra þá að breyta samkvæmt orðum sínum? Jeg veit, að ýmsir aðrir hv.þm. myndu gera það, en ætli hann láti ekki að vanda lenda við orðin tóm? Það er haft sem ástæða til þess að gylla dagskrána, að enn sje óvíst um afdrif sambandsmálsins, og það verði að binda fullan enda á það áður en stjórnarskiftin sjeu gerð að nokkru eða öllu leyti. En jeg fæ með engu móti sjeð, að sambandsmálið komi á nokkurn hátt við þessu máli. Jeg kannast við það, að slík vantraustsyfirlýsing hefði getað haft slæm og víðtæk áhrif á það mál á síðasta þingi, en þar sem þingið hefir nú samþykt frv. með 38:2 atkv., þá fæ jeg ekki sjeð, hver áhrif það ætti að hafa, þótt nú væri skift um nokkurn hluta stjórnarinnar. Ekki getur það haft hin minstu áhrif á gang málsins í Danmörku, hverjum nöfnum ráðherrar vorir heita, og hjer á landi getur það ekki haft hin minstu áhrif heldur, því svo mikið traust ber jeg til þessara tveggja manna, sem hjer eiga hlut að máli, að þeir fari ekki að ganga á móti atkv. sínu í sambandsmálinu, þótt þeir færu úr ráðherrasæti. Mjer finst það vera meira en lítið vantraust á þeim herrum að ætla þeim slíkt, meira vantraust en nokkurn tíma kemur fram í þingsál. Því hefir verið skotið fram, að dagskráin taki sig nógu vel út á pappírnum. Það má vera, að svo sje, en þegar hún er krufin til mergjar, þá sjá allir, að hún er ekki annað en vafningar og vífilengjur. Hika jeg ekki við að taka þetta fram, því jeg er vanur að koma hreint til dyra, þótt maður, er fyllir sama flokk og jeg, beri hana fram fyrir hönd meiri hl. flokksbræðra okkar. Jeg get því ekki skriðið undir sauðargæru þá, sem felst í dagskránni, en býst við því að greiða atkv. með þingsál., enda þótt jeg viti vel, að hún muni falla.

Gísli Sveinsson * [*Þessa ræðu gat þingmaðurinn (G. Sv.) hvorki lesið nje leiðrjett, sakir óviðráðanlegra atvika. Er hún því prentuð hjer eins og hún kom frá hendi innanþingsskrifaranna, og vill þingmaðurinn láta þess getið.] Jeg get farið fljótt yfir sögu, því að tveir hv.þm. hafa farið svipuðum orðum um málið og jeg sjálfur vildi vera láta. Jeg vil þó lýsa afstöðu minni til málsins, þótt mörgum muni hún kunn vera. Jeg og margir fleiri hv.þm. eru sama sinnis og hv.flm. (S. St.), þótt við höfum af ýmsum mismunandi ástæðum ekki verið flm. að þingsál. till. Í fyrsta lagi lít jeg svo á, sem stjórnin sje alls ekki bær að sitja áfram. Þar er jeg þess mest hvetjandi, að öll stjórnin fari frá, og jeg tel ekki tilgangi þingsins náð, þótt einhver einn ráðh. leggi niður völd. Þar með segi jeg alls ekki, að þeir gætu ekki tekið aftur sæti í stjórninni, og mjer þætti fyrir mitt leyti takandi í mál, að hæstv. forætisráðherra yrði áfram í stjórnarsessi - í nýrri stjórn -, og hin nýja stjórn yrði skipuð í samráði við hann. Hann hefir einn allra ráðherranna átt þátt í framgangi þessa máls, er við berum allir fyrir brjósti og nú hefir náð samþykki þingsins. Jeg sýndi það ljóst á aukaþinginu í vor, að þetta samsull milli lítilla flokksbrota er óeðlilegt og að stjórn, sem á því hvílir, á engan tilverurjett og getur aldrei blessast. Og það hefir sýnt sig, að það er ómögulegt að mynda heilbrigða stjórn úr flokksbrotum, sem eru óskyld og geta ekki samrýmst, flokksbrotum, er vitanlega hafa mismunandi og ólíkra hagsmuna að gæta. Hæstv. forsætisráðherra sagði, að það væri misskilningur, að stjórnin þyrfti að hafa samfeldan meiri hluta að baki sjer. Það er ekki rjett, en jeg tel víst, að hæstv. forsætisráðherra segi þetta til þess að bera blak af stjórninni, því að hann sagði, að hjer vantaði meiri hluta, sem bæri ábyrgð á gerðum stjórnarinnar. Það er fullvíst, ef það er krufið til mergjar, og á vitorði alþjóðar, að stjórnin hefir engan meiri hluta að baki sjer, ef það kæmi í ljós, sem hverjum einum býr í brjósti, það hafa margir þm. sagt, er þeir tala ærlega við mann, og það hv.þm. úr meiri hl., að stjórnin væri óhæf og mætti ekki halda áfram, en það raskar því ekki, að þessir heiðursmenn greiði atkvæði með því, að stjórnin sje kyr, eða láti óhæfuna ríkja áfram. Þeir heykjast á því, að vera ærlegir í verki, þótt þeir geti verið ærlegir í orði. Hæstv. forsætisráðherra var að tala um, að stjórnin í Frakklandi væri sterk, þótt hún væri mynduð af ýmsum flokkum. En það er misskilningur. Sú stjórn varð að hverfa úr sögunni, en gamlir ráðherrar - eða gamall ráðherra - tók að sjer stjórnina, af því að hann hafði traust meiri hlutans. Eins var um tilvitnun hans til nágrannalands vors, Danmerkur. Stjórnin hefði, sagði hann, í raun og veru meiri hl. í báðum þingum. Nú hefir stjórnin ákveðinn meiri hl. í þjóðþinginu, og það skiftir miklu máli. En hæstv. forsætisráðh. gleymdi því, að samsteypustjórnir geta ekki þrifist, jafnvel ekki á þessum tímum, nema þær sjeu skipaðar einvörðungu duglegum mönnum, en hjer hafa sumir ráðherranna reynst með öllu óhæfir, svo sem lýðum er ljóst. Hæstv. forsætiráðherra var að bera brigður á ummæli frummælanda (S. St.) um, að stjórnin væri innbyrðis ósamþykk. Þó sýndi frummælandi þetta ljóst með dæmum, er hann tók. Frá mínu sjónarmiði eru þessi dæmi hv. frummælanda (S. St.) með öllu rjett, enda er það á vitorði allra þingmanna, að strax í öndverðu voru ráðherrarnir ekki sammála um nokkurt höfuðmál. Það vita allir, að þeir voru ósamþykkir, í fossamálinu. Eins var það um skólalokunina. Þetta er leiðinlegt, og gerir stjórnina óhæfa. Það er óheppilegt fyrir alla vinnu þingsins, og þegar þm. þurfa að fá leiðbeningar hjá stjórninni, þá er hún nú vanalegast á báðum áttum - þar er ýmist tvíveðrungur eða þríveðrungur. Yfirleitt hefir það reynst svo, jafnvel þeim flokkum, er stutt hafa stjórnina, að það að leita ráða til hennar sje að „fara í geitarhús að leita ullar“. Stjórnin hefir verið áhrifalaus og ráðalaus. Hún hefir ætíð sagt, að hún „sæi sjer ekki fært“ að taka upp neitt fast ráð. Það yrði alt að vera á valdi þingsins. Nú er það að forminu til á valdi þingsins að taka fullnaðarákvarðanir, en hið mesta mein, ef stjórnin hefir enga stefnu í aðalmálunum, svo að hún geti átt frumkvæði, en það hefir hún eigi - Síður en svo. Hún á að gera tillögur, og hún á að vera ábyggileg. Menn ætluðust til þess, að þessi þriggja manna stjórn, sem búin var til á aukaþinginu 1916–'17 - sællar minningar - væri svo sterk og starfhæf, að hún gæti gefið þau ráð, er ábyggilega mætti fara eftir. En svo hefir hún reynst ráðalausari en nokkur einstakur þingmaður. Vegna hvers? Vegna þess, að hver þm. hefir þó sína sannfæringu, en stjórnin enga. Þá skal jeg víkja að einstökum atriðum í ræðum þeirra hæstv. ráðherra, er móti hafa mælt flm. (S. St.). Ræða hæstv. atvinnumálaráðherra kom mjer mjög kynlega fyrir. Jeg hjelt, að hann ætlaði nú, ef til vill ekki í síðasta, en í fyrsta skifti, að verja málstað sinn rökfastri vörn. Því að ef hann hefir haft nokkurn tíma til starfa síðan síðasta þing var háð, hefði honum verið skyldast að verja honum til að taka saman - eða láta taka saman - vörn fyrir stjórnarstörf sín á umliðnum tíma. En svo var ræða hans öll á víð og dreif, skraf um hitt og þetta, eins og honum er títt, en ekki rök fyrir því, hvers vegna hann hefði tekið við stjórn,hvernig hann hefði stjórnað, og hví hann hefði stjórnað svo. En hann tók það fram í ræðu sinni, hvers vegna hann verði ekki gerðir sínar, því að hann sagði, að öll stjórn hefði farið sjer vel úr hendi. Það er nú gleðilegt. En hitt efast jeg um, hvort slík fullyrðing, svona órökstudd, hefir mikil áhrif á okkur, sem vitum, að stjórnin getur ekki stjórnað. Hann vildi halda því fram, í almennum orðum, að stjórninni hefði tekist vel að ráða fram úr þeim málum, sem fyrir lágu, ófriðarmálunum og sambandsmálinu. En einmitt í ófriðarmálunum hefir stjórnin ekki getað leyst starf sitt vel af hendi, öðru nær. Ófriðarmálin eru sameinuð í landsversluninni; og það er kunnara en svo, að endurtaka þurfi, hvernig stjórn landsverslunarinnar fór landsstjórninni úr hendi, þar til er hún tók það ráð, tilneydd þó, að fela hana þeim mönnum, sem færir voru til þess starfa. Og það skal jeg taka fram, að það er mikið raup hjá hæstv. atvinnumálaráðherra og kátbroslegt, að hjá honum hafi vaknað sú hugsun, að ljetta landsversluninni af stjórnarráðsskrifstofunni og fela hana öðrum. Það má mikið vera, ef hann heldur það sjálfur, að hann eigi upptökin að þeirri hugsun, því að allar umr. um málið, bæði á þingi og utan þings, hnigu að því, að landsverslunin gæti ekki haldið áfram í höndum landsstjórnarinnar. Og menn hafa það fyrir satt, að stjórnin hafi að lokum tekið það fangráð tilneydd, að fela öðrum stjórn fyrirtækisins en sjálfri sjer. En það er ekki landsstjórninni að þakka, ef nokkuð væri að þakka, - því að það er ekki þakkarvert - því að hún gerði það ekki fyr en í fulla hnefana að fela hæfum mönnum þetta starf. Þá er hæstv. atvinnumálaráðh. hafði slegið því föstu, hve vel hann hefði leyst störf sín af hendi, lýsti hann yfir því, að engin nauðsyn væri á að skifta um stjórn. Eftir því, sem menn vita best um hæstv. núverandi atvinnumálaráðherra, að honum annars ólöstuðum, þá geta menn ekki vænst þess, að hann vildi skifta um stjórn. Því að þótt merkilegt sje, vill hann sitja. Og það er ekki nema eðlilegt frá hans sjónarmiði, ef hann álítur það nauðsyn og velferð landsins undir því komna, að hann sitji í stjórn. En hann hefði átt að sjá, að hann er ekki fær um það. Þess hefði mátt vænta, því að menn hafa litið svo á, að hann væri ekki óskynsamur maður, þó að mönnum blandaðist ekki hugur um, að hann átti aldrei í landsstjórnina að fara. Og jeg tel það einn höfuðókost hans, sem manns í opinberri stöðu, að hann tók það í mál að fara í stjórnina. En nú taldi hann og, að þótt eitthvað hefði á bjátað í stjórninni, þá væri nú það mál uppi, er gerði það að verkum, að eigi mætti skifta um stjórn. Skal jeg koma að því síðar. Hæstv. atvinnumálaráðherra sagðist ekki hafa ástæðu til að leggja niður völd, því að hann hefði ekki fengið neina áskorun frá kjósendum sínum í þá átt. Hann er landskjörinn, eins og kunnugt er, og ef gera mætti sjer nokkra hugmynd um vilja þeirra, er kusu hann, þá munu þeir aldrei hafa ætlast til þess, að hann yrði ráðherra. Og jeg hugsa, að þeir myndu hreint ekki taka honum það illa upp, þótt hann segði af sjer.  Þá kom hann, eins og „kollega“ hans, inn á hneykslismálin. Fyrst er þá Tjörneshneykslið. Það var þaulrætt á síðasta þingi. Og það eitt hefði verið nægilegt til að steypa stjórninni þá, ef þm. hefðu farið eftir sinni innri rödd og sambandsmálið ekki verið á döfinni. Enda bar stjórnin engar þær varnir fram, er skynbærir menn telja fullnægjandi. Það var upplýst þá, bæði af mjer og öðrum hv.þm., að atvinnumálastjórnin hafði þar farið alveg óforsvaranlega að ráði sínu. Þar af hlaust, að landssjóður tapaði yfir 100 þús. kr. alveg að óþörfu. Þetta var síðari hluta vetrar. Og af því hefir líka leitt, að þessum rekstri hefir verið haldið áfram í sumar, og vafalaust orðið á honum mikill halli, ef reiknað er frá 9. mars og þangað til í haust. En áframhaldið kom til af því, að stjórnin hafði þau tök á ýmsum þm., að leyfi fekst til að halda áfram. Þá var hitt hneykslismálið, sem sje Öskjuhlíðarfarganið. Um fyrra málið er það svo, að stjórnin mun öll verða að bera nokkra ábyrgð á því. En þótt nú sje svo yfirleitt um stórmál, að öll stjórnin verði að skifta sjer af þeim, og bera því sameiginlega ábyrgð, var þó ekki nema eðlilegt, að hinir ráðherrarnir hafi hugsað sem svo, að hæstv. atvinnumálaráðh. væri einfær um að hafa yfirumsjón með litlum námurekstri. En nú reyndist hæstv. atvinnumálaráðh. ekki fær til þess, og verður því ábyrgðin að koma á bak allri stjórninni. Og þar sem hæstv. forsætisráðh. fór í sumar sem leið að verja þetta, sem er óverjandi, hefir hann bakað sjer ábyrgð. En við Öskjuhlíðarfarganið verður hæstv. forsætisráðherra ekki bendlaður, þar sem hann var fjarverandi. Það hefir verið sagt, að upptök þess máls sjeu ekki hjá hæstv. atvinnumálaráðh., heldur hjá hæstv. fjármálaráðh.  Það er nú upplýst orðið, að í nóvembermánuði, þeim tíma, er frost eru orðin ráðandi, lagði hæstv. fjármálaráðh. það til mála, sem svo var gert, að ráðast skyldi í að veita á annað hundrað manna atvinnu við að pikka upp grjót úr gaddinum. Jeg get nú hugsað mjer, að þm. hafi ætlast til þess, er þeir heimiluðu fje til dýrtíðarvinnu, að fyrst og fremst væri ekki í hana ráðist nema það væri óumflýanlegt, og í öðru lagi, að tekið væri fyrir verk, sem hægt væri að vinna að og von væri um að gefið gæti einhvern arð. Því að þó að vjer sjeum „flott“, en það erum vjer er vjer höldum slíkri stjórn, þá verðum vjer þó að taka nokkurt tillit til þess, hvort nokkur arðsvon sje, og að heppilega sje í ráðist og með fullri hagsýni. En í þetta var ráðist algerlega fyrirhyggjulaust. Engin verkfæri voru til. Og það var lengi framan af, sem verkstjórinn var að auglýsa eftir áhöldum handa þessu liði sínu. Hæstv. fjármálaráðh. stofnaði skrifstofu til að ráða menn til vinnunnar, að allra vitund vegna þess, að nokkrir þáverandi vinir hans ráðlögðu honum að láta byrja á þessari vinnu.  Hæstv. fjármálaráðh. hefir borið það fram, að þetta hafi orðið til þess að bjarga miklum fjölda bæjarbúa frá hreinu hungri. Jeg er dálítið kunnugur hjer í borginni, og leyfi jeg mjer að fullyrða, að þessi ummæli eru röng.  Jeg þarf ekki að orðlengja mikið um það, hvers vegna vantraustsyfirlýsing á þessa tvo ráðherra er fram komin. Það er öllum lýðum ljóst, hvað þeir menn hafa til síns máls, er henni greiða atkv., þótt þeir hafi ekki borið hana fram. Það hefir komið fram í opinberum umr., utan þings og innan. Og í sumar var síður en svo, að nokkur flokkur þingsins mælti stjórninni bót. Og fylgisleysi stjórnarinnar sýndi sig áþreifanlega í því, hvernig málum þeim, sem hún bar fram, var tekið. Og svo er enn, að það er víst, að meiri hlutinn er á móti stjórninni, eins og hún er skipuð. Um hæstv. forsætisráðherra er svo háttað, eins og drepið hefir verið á, að hann mundu vilja styðja svo og svo margir menn, ýmsra atvika vegna, en engan veginn í sambandi við þá, sem nú eru í stjórn. Jeg held, að öllum þm. sje kunnugt, að stjórnin er þannig skipuð, að hún á ekki rjett á að sitja. Jeg hefði helst kosið, að hún hefði beiðst lausnar í heild sinni, en þó framar öllum öðrum hæstv. atvinnumálaráðherra, þar sem honum hlýtur að vera kunnugt um, að hann hefir ekki traust. En til þessa er stjórnin ófáanleg, og hefir það því reynst meir og meir áberandi með hverjum deginum, að hún vill sitja hverju sem tautar. Og hún virðist jafnvel ekki ætla að lina á dauðahaldinu í sessinn, þó að nú eigi að fara að samþykkja hjer rökstudda dagskrá, sem í eðli sínu er hrein og bein vantraustsyfirlýsing. Nú kem jeg að rökstuddu dagskránni, sem hv. 6. landsk.þm. (G. B.) hefir borið fram, sem formaður Heimastjórnarflokksins. Jeg þarf að vísu ekki að fara mörgum orðum um hana, því að hv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir sýnt fram á, að hún getur á engan hátt bætt fyrir stjórninni. En tvent er ljóst af henni. Fyrst og fremst það, að til eru þeir menn hjer á þingi, sem halda, að það geti spilt fyrir framgangi sambandsmálsins, ef hróflað verði við stjórninni. Með þessu gefa þeir hinir sömu það ótvírætt í skyn, að það stafi hætta af þeim mönnum, sem yrðu að hröklast úr stjórnarsessinum. En í þessu efni er ekki til nema sú eina hætta, að þessir menn mundu beita sjer gegn framgangi þessa mikilvæga máls. Þeir mundu finna svo sárt til hrakfara sinna, að þeir færu í bræði sinni og út af „ergelsi“ að berjast á móti málinu og koma þar af stað glundroða, og það þvert ofan í áður yfirlýst fylgi þeirra við málið - skjallega yfirlýsingu þeirra  Í öðru lagi hér þessi dagskrá það með sjer, að þeir, sem hana bera fram, líta svo á, að stjórnin eigi vantraustið skilið, og að hún mundi fá það ef greidd væru atkv. um vantraustsyfirlýsinguna. Það eina, sem forðar stjórninni frá vantraustsyfirlýsingunni, er hræðsla þeirra, sem að dagskránni standa, við það, að stjórnarskifti skaði sambandsmálið. Jeg fyrir mitt leyti tel þennan ótta á engum rökum bygðan, enda eru m. a. þeir menn hlyntir dagskránni, sem hatast við sambandsmálið og hafa kallað fylgismenn þess stórsala á rjettindi landsins. Þetta mundu þeir ekki gera, ef þeir hefðu von um, að stjórnarskiftin mundu skaða það mál. Jeg fyrir mitt leyti gæti felt mig við þessa dagskrá, eins og hún er í eðli sínu, en þó finst mjer með henni vera verið að fara í kringum málið, og tel jeg það illa farið, að menn dylji svo hug sinn, að þeir reyni að halda í þá stjórn, sem þeir bera ekkert traust til. Ef dagskráin yrði samþ., ætti stjórnin að sjá svo sóma sinn, að beiðast þegar lausnar, jeg segi sjá svo sóma sinn, því að engri stjórn er sæmandi að sitja eftir þá vantraustsyfirlýsingu - þótt undir rós sje - er í dagskránni felst. En svo mikið traust hefi jeg nú raunar ekki á henni. Hins vegar mundi að minsta kosti hver önnur stjórn, hvar sem væri á bygðu bóli, heimta traustsyfirlýsingu, ef hún væri ekki gersneydd allri sómatilfinningu. Eftir að menn hafa heyrt ræðu hv.flm. (S. St.), og ef menn vilja vera ærlegir í verkum sínum, þá er rjett, að dagskráin komi ekki til greina, heldur greiði menn atkv. um vantraustsyfirlýsinguna. Og jeg mun greiða atkv. á móti dagskránni til þess, ef svo tækist til, að geta síðar sýnt afstöðu mína hreina og ótvíræða.

Bjarni Jónsson Jeg skal leyfa mjer að segja örfá orð sökum þess, að jeg er formaður í einum þeirra flokka, sem styðja þessa stjórn. Jeg skal reyna að halda mjer við efnið, enda eru það að eins almennar athugasemdir, sem jeg ætla að gera. Þýðir ekki fyrir mig að taka þátt í þeim kappræðum, sem hjer hafa fram farið, nema að því leyti, sem það stendur í nánu sambandi við það, sem jeg hefi að segja. Þess þarf ekki heldur, því að vörnin hefir ekki skjöplast hæstv. ráðherrum, því að svo líst mjer, sem frekar sje sókn en vörn af þeirra hálfu. Að vísu forðast þeir öll stóryrði og hermdaryrði, sem og er rjett, í stað þess að tala sem á skrílfundi. En slíkt er ekki viðeigandi á þjóðþingi Íslendinga. Skal jeg nú víkja að ræðuefni mínu. Fyrst vil jeg þá minna á, hverjar orsakir lágu að samsteypustjórninni. Menn muna, að þegar fjölgað var ráðherrum og komið á nýju stjórnarfyrirkomulagi, var enginn flokkur þingsins í svo miklum meiri hluta, eða svo sterkur, að nokkur einn maður treystist til að taka stjórnartaumana í sínar hendur. Hvað átti nú til bragðs að taka? Eina ráðið hefði verið að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga. En þetta bar að um miðjan vetur, og þótti mönnum því illkleift að ráðast í slíkt, eftir nýafstafnar kosningar. Það var því ekki annars kostar en að koma á samsteypustjórn. Menn muna, að það stóð í töluverðu stappi um það, hvernig stjórnina skyldi skipa, eftir að flokkarnir höfðu komið sjer saman um að vinna hver með öðrum. Tveir flokkarnir heimtuðu forsætið, Sjálfstæðisflokkurinn og Heimastjórnarflokkurinn. Þó varð það fyrir milligöngu góðra manna, að saman gekk, og aðalástæðan var sú, að núverandi forsætisráðh. gekk að stefnuskrá vor sjálfstæðismanna. Lýsir hann því í stefnuræðu þeirri, er hann hjelt þá er stjórnin tók við. Niðurlag þeirrar ræðu hljóðar svo, með leyfi forseta: „Um eitt erum vjer einhuga, að vinna að því af fremsta megni, að þjóðin nái fullum yfirráðum yfir öllum málum sínum, og afráða ekki neitt í sjálfstæðismálum þjóðarinnar án vilja og vitundar þeirra þingflokka, er veita ráðuneytinu fylgi sitt“. Var nú stjórnin skipuð, og skipaði hana af hálfu vor sjálfstæðismanna hv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Það er auðsjeð af ræðu hæstv. forsætisráðherra, að það, sem gerði samtökin, var samlyndið um þetta aðalstórmál þjóðarinnar, sem afgreitt var í morgun sem lög frá Alþingi. Síðan hefir verið stefnt að þessu takmarki, og hefir það altaf verið efst í huga allra góðra manna að gera það eitt, sem eflt gæti þetta samlyndi, og að vinna á móti öllu því, sem óhlutvandir menn gera til þess að brjála eða rugla þetta samlyndi, og þetta hefir tekist til þessa: Sambandslögin hafa hlotið samþykki Alþingis Íslendinga, en eftir er hvorttveggja, samþykki Íslendinga og samþykki sambandsþjóðar vorrar. En nú er það venjan á öllum þjóðþingum hins siðaða heims, að stjórn, sem hrindir af stokkunum einhverju stórmáli, er látin standa við stjórnvölinn þar til yfir lýkur í því máli. En það er óheyrt, að einum eða fleirum ráðherrum, sem unnið hafa að framgangi þess stórmáls, sje vikið frá. Því fremur er líka ástæða til að amast ekki við þeirri stjórn, sem forystuna hefir nú, að það er alkunna, að samvinna hefir verið góð, og ekki borið á öðru en að stjórnin hafi haft samfeldan meiri hluta að baki sjer, og í þessu höfuðmáli vor Íslendinga, sambandsmálinu, hefir samfeldur meiri hluti staðið að baki stjórnarinnar. Jeg get skilið, að kappgjarnir menn segja áður en gengið er til atkv., í hita, að meiri hluti þm. sje andsnúinn stjórninni, en þó finst mjer það alldjarft að segja slíkt, því að, að lokinni umræðu, eru það atkvæðin, sem segja til um fylgið. Háttv. flm. (S. St.) kvartaði undan því, að vantaði samfeldan meiri hluta þingsins, að baki stjórnarinnar. Jeg var og er líka þeirrar skoðunar, að slíkt væri betra. En hvernig fæst sá meiri hluti? Það er engin trygging, þótt menn riðlist hjer á milli flokka í þinginu; það er að eins við kosningar sem sá meiri hluti skapast. Hans yrði því að bíða til næstu kosninga, enda verður það ekki löng bið, þar sem kosningarnar eiga að fara fram strax eftir næsta þing. Þá mun það sýnt með atkvæðagreiðslunni hjer í kvöld, hvort þessir þrír flokkar halda áfram að vera með stjórninni eða ekki. Fari einn flokkurinn frá, er samkomulaginu lokið, og verður þá að leita samkomulags aftur. En ekki get jeg sjeð, að það samkomulag verði að neinu leyti sterkara, því ef einn eða tveir flokkar sleppa stjórninni, hvað verður þá? Reynist enginn flokkurinn nógu sterkur til að mynda nýja stjórn, þá verður að leita aðstoðar hinna flokkanna, sem sumir eru skipaðir einum manni. En hvort það verður tryggara, að fleiri sjeu flokkar stjórnarinnar með færri mönnum hver, það dreg jeg mjög í efa. Þá hafa sumir viljað halda því fram, að í hinni rökstuddu dagskrá, sem fram er komin, fælist vantraust. En það eru þeir menn einir, sem að baki standa vantraustsyfirlýsingunni, og mun þeirra skilningur ekki verða ráðandi. Í raun og veru er dagskrá ekki annað en aðferð til að fella mál. Það mun því koma fram, ef dagskrá þessi verður samþykt, að þessir flokkar ætla að vera áfram um stjórnina með sama fylgi og fyrst, er þeir lögðu til sinn manninn hver. Í dagskránni getur því ekkert vantraust falist. Nú tel jeg víst, að hún verði samþykt, en um form hennar er það að segja, að hún er komin frá formanni Heimastjórnarflokksins, og Sjálfstæðisflokknum er með öllu sama, hvaða aðferð er höfð til þess að fella vantraustsyfirlýsinguna. En því var lýst yfir í gær á fundi í Sjálfstæðisflokknum, að ráðherra sá, er hann styður, hafi enn þá óskorað fylgi flokksins. Árásirnar á hæstv. fjármálaráðherra hafa því reynst gerðar meir af vilja en mætti, þar sem líka flestar gerðir hans hafa verið samþyktar af vantraustsfylgjanda, að undanskildu farganinu svo nefnda, sem nú er ekki orðið annað en einkisvert árásargargan, í höndum hv.flm. (S. St.). Þetta var það, sem jeg vildi sagt hafa, og um leið skal jeg lýsa yfir því aftur, að hæstv. fjármálaráðh. hefir óskift fylgi Sjálfstæðisflokksins, og er sá flokkur fús til samvinnu áfram, ef vantraustsyfirlýsingin verður feld.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er eitt, sem óneitanlega þreytir mig og gerir mjer örðugt um að taka þátt í þessum umr., og það eru hinar stöðugu endurtekningar andstæðinga minna, endurtekningar á því, sem er marghrakið. Þeir vaða áfram endalaust í sandinum á eyðimörku röksemdaleysisins. Fyrst nokkur orð til hv. 1. þm.N.-M. (J. J.). Viðvíkjandi ummælum hans um stimpilgjaldið skal jeg láta þess getið, að lögin voru send til staðfestingar í júlí, en staðfest 12. ágúst. Ástæðan fyrir því, að þau voru ekki send fyr, var sú, að gera þurfti ýmsar ráðstafanir til undirbúnings því, að lögin gengju í gildi. En staðfestingin drógst einnig nokkuð vegna þess, að konungurinn var ekki staddur í Kaupmannahöfn þegar lögin voru send út. Hjer er því um engan þann drátt að ræða, er stjórninni verði gefinn að sök, og auk þess munu fáir farmar hafa farið út á þessu tímabili, svo dráttur þessi mun ekki hafa valdið nema örlitlum tekjumissi. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) vjek orðum sínum til mín, og skildist það á honum, að hann mundi greiða atkv. með viðaukatill. hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) . Skildist mjer hann vilja gera lítið úr viðleitni stjórnarinnar til að afla landinu tekna. Jeg vil benda honum á skattafrumvörpin, er jeg bar fram á síðasta þingi. Sömuleiðis vil jeg benda honum á það, að stjórnin hefir útvegað landinu lán í útlöndum. Var það að vísu forsætisráðherra, sem lánin útvegaði, en það var í fullu samráði við fjármálastjórnina og að undirlagi hennar, að lánin voru tekin. Við þetta mun hv. 1. þm. Rang. (E. P.) kannast, en segir kann ske, að stjórnin hefði átt að gera enn fleiri ráðstafanir til tekjuauka fyrir landssjóð. En jeg hygg, að það hefði verið mjög örðugt að koma fleirum skattafrv. gegnum þingið. Jeg hafði hugsað mjer tekjuskattinn hærri en þingið fjelst á. Nd. dró úr ákvæðum tekjuskattsfrumvarpsins Er því naumast sanngjarnt af þm. að gera meiri kröfur til stjórnarinnar um fjáröflun. Mjer er næst að halda, að tekjuaukinn hefði ekki orðið meiri, hver svo sem hefði setið í minni stöðu. Munu flestir þm. játa þetta, er þeir líta á það ofstækislaust. Gjaldþolið - og þá einkum gjaldþol almennings - er altaf að minka. Er því ekki nema eðlilegt, að stjórnin kynoki sjer við að leggja takmarkalausa skattabyrði á allan almenning. Aftur hefir þingið, eins og jeg tók fram, amast við háum sköttum á þeim, sem mestar hafa tekjurnar. Var það auðheyrt, hve tekjuskattsfrumvarpið kom nálægt hjartanu í hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), enda er ekki nema mannlegt, að auðkýfingarnir vilji halda tekjum sínum óskertum, þó miklar sjeu. Það, sem hv. 1. þm. Rang. (E. P.) að öðru leyti vildi skrifa á mitt syndaregistur, var aðallega Öskjuhlíðarvinnan, en þar sem fleiri hv.þm. líka mintust á það atriði, mun jeg síðar koma að því. En áður en jeg kveð hv. 1. þm. Rang. (E. P.) skal jeg láta í ljós ánægju mína yfir því, að hann hafði ekki meira í pokahorninu en hann hafði. Jeg hefi sýnt fram á, að stjórnin hefir gert sjer alt far um að auka tekjur landssjóðs, og hið svo kallaða Öskjuhlíðarfargan er svo vaxið, að jeg mun aldrei iðrast afskifta minna af því, þótt jeg verði gamall maður. Þá skal jeg leyfa mjer að víkja að ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Því er nú ver og miður, að jeg hefi ekki „punktað“ hjá mjer alt, sem jeg vildi, úr ræðu hans, því hin líðandi suða dáleiðir mig stundum í dottið. Hv. þm. (G. Sv.) mintist mikið á landsverslunina og gerði mikið úr því afskaplega tapi, sem af henni hafi leitt.  (G. Sv.: Nei, það er ekki rjett.)  það gleður mig að heyra, að hv.þm. (G. Sv.) játar villu síns vegar, og þarf jeg þá ekki að svara því. - Rekstur Tjörnesnámunnar get jeg ekki talað um. Jeg var ekki í ráðherrastöðu þegar það mál var á döfinni. En það man jeg, að þingið ætlaðist til, að alt væri gert, sem unt var til að afla eldsneytis. Hitt er aftur „factum“, að tapast hefir á námurekstrinum. En mig brestur kunnugleika til að tala nánar um þetta mál, enda hefi jeg ekki haft nein afskifti af því. - Skal jeg þá snúa mjer beint að „Öskjuhlíðarfarganinu“ svo kallaða. Hv. þm. V. Sk. (G. Sv.) vildi halda því fram, að Öskjuhlíðarvinnan hafi átt rót sína að rekja til þess, að stjórnin hafi viljað stinga dúsu upp í alþýðuna hjer á Reykjavík eftir sykuræsingarnar. Þetta er alveg tilhæfulaust, og á jeg ógn hægt með að reka það aftur. Áður en nokkur hækkun á sykurverði kom til var það bókfært á fundi ráðuneytisins, að forsætisráðherra æskti þess, að byrjað væri sem allra fyrst á einhverju fyrirtæki, sem almenningur gæti haft vinnu af. Jeg skal fúslega játa, að fyrir forsætisráðherra vakti Hafnarfjarðarvegurinn. En það kemur ekki þessu máli við. Það, sem máli skiftir, er, að ákveðið var að stofna til dýrtíðarvinnu löngu áður en nokkur sykurhækkun kom til. Hefi jeg með þessu rekið aftur ummæli hv.þm. V.-Sk. ( G. Sv.), sem hrein og bein ósannindi. Annað mál er hitt, að jeg mun hafa ráðið mestu um það, í hverskonar vinnu var ráðist. Það, sem vakti fyrir mjer með Öskjuhlíðarvinnunni, er annað og meira en það eitt, að stofna til atvinnu fyrir fólkið. Jeg get ekki neitað því, að það er eitt mál, sem borið er fram af kvenþjóð þessa lands, sem frá upphafi hefir haft fullan samhug minn. Jeg á við Landsspítalamálið. Nú var það ætlun mín, að úr því að landssjóður þyrfti að veita vinnu, væri svo best farið, að hún kæmi niður þar, sem gagn væri að. Landsspítalamálinu er fylgt með áhuga um alt land, enda er það velferðarmál allrar þjóðarinnar. þótti mjer vel við eigandi, að þessi vinna, sem veitt var til að styðja fátæklinga í lífsbaráttunni, yrði til að bera þetta mál áfram. Hyrningarsteinar Landsspítalans máttu gjarnan hafa verið bjargvættir fátæks almúga, þegar harðast svarf að honum. Og það svarf að fólkinu síðasta vetur. Jeg hefi hvað eftir annað sjeð menn fara grátandi út af skrifstofu minni, af því að jeg gat ekki útvegað þeim hjálp þá, er þá vantaði, og hið sama segja þeir, sem stóðu fyrir atvinnuskrifstofunni. Oft mun hafa reynt á þolrifin í þeim. En því ljestu ekki bæjarsjóð þerra tárin? Veit jeg að þeir kaldlyndu menn spyrja. Enginn þarf að deyja úr hungri, sem þangað á athvarf. En það ættu menn að þekkja, að til eru svo ríkar tilfinningar hjá sumum mönnum, að þeir vilja heldur líða hungur en að þurfa að biðja um sveitarstyrk; svo er stolt þessara manna sterkt og sjálfstæðistilfinning. Hingað til hafa sveitamenn ekki getað gert sjer ljósa grein fyrir því, hversu skórinn hefir krept að mörgu kaupstaðarfólki, því að fram að þessu hefir styrjöldin ekki leikið þá eins hart og bæjarbúana. En jeg er alveg viss um, að ef þeir hefðu getað gert sjer í hugarlund, hve þörfin var brýn, þá mundu þeir hafa sagt við mig: „Hjálpaðu í öllum bænum fólkinu“. Svo vel þekki jeg brjóstgæði íslensks sveitafólks, að jeg er viss um þetta. En var þá hjálpin veitt þannig, að eigi hefði verið hægt að framkvæma hana á annan hagkvæmari hátt? Mjer skildist á hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að atvinnuskrifstofan hefði verið sett á stofn vegna vina minna. Hjer er borið á borð dálítið nýnæmi í minn garð, nýnæmi, sem jeg hefi ekki hingað til átt að venjast hjer á þingi, þótt hnútur hafi flogið um borð. Við þeim er að búast, og þær tek jeg mjer ljett. Mjer hefir aldrei verið brugðið um, að jeg væri vilhallur vinum mínum um of, hvorki sem sýslumaður, bæjarfógeti nje ráðherra; þvert á móti hefir mjer verið borið á brýn, að jeg gerði of lítið fyrir þá. En hverjir eru þessir vinir, sem jeg á að hafa hlaðið undir? Jeg vona, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) skýri frá því. Mjer var það ljóst, að í jafnstórum bæ, sem Reykjavík er, þar sem þeir skiftu jafnvel þúsundum, sem vinnu þörfnuðust, og þar sem ekki var hægt að veita öllum þessum hóp vinnu, þá var nauðsynlegt að vinsa vandlega úr þá, sem mesta höfðu þörfina. Þetta var mikið verk og vandasamt, og vart hægt að gera það á annan veg, svo vel færi, en með því að setja upp atvinnuskrifstofu. Auk þessa hafði þessi skrifstofa annað markmið; hún átti líka að leitast við að útvega atvinnulausu fólki hjer úr bæ atvinnu annarsstaðar. Mjer kom það á óvart, að jeg skyldi vera víttur fyrir það að hafa sett þessa skrifstofu á fót, ekki síst eftir það, að síðasta þing hafði sterkan hug á að setja á stofn samskonar skrifstofu fyrir alt landið, þótt eigi gæti af því orðið að þessu sinni. En það má ekki kippa sjer upp við, þótt þeir, sem altaf eru að leita að árásarefni á stjórnina, gleypi við öllum hviksögum, sem þeir heyra henni til vansa, og máli alt með sem svörtustum litum, sem stjórnin gerir. En af þessu leiðir, að stóryrði andstæðuflokksins eru úti um land skoðuð sem tóm markleysa, er menn láta sem vind um eyrun þjóta. Og þótt þessi andstöðuflokkur vilji engu góðu um stjórnina trúa, þá hefir hann samt trú á henni í hjarta sínu, og þeir vita, að hún hefir gert margt gott, þrátt fyrir alla erfiðleikana, sem hún hefir átt við að stríða. Þegar litið er á ástandið hjer í bæ síðasta vetur, og þess gætt, hversu mikla hjálp landssjóðsvinnan veitti, þá má það ekki mikið kallast, þótt á spítalavinnunni kunni að hafa tapast fyrir landssjóð rúm 40.000 kr. þær hafa meira en unnist upp óbeinlínis fyrir landið og bæinn; og síst er um þetta að fárast, þegar þess er gætt, að eftir fyrirmælum síðasta þings má veita bænum á næsta vetri yfir 70.000 kr. styrk, ef þörf gerist. Með því hefir þingið enn að nýju, og eftir að það vissi um Öskjuhlíðarvinnuna, sýnt fúsleik sinn til að veita hjálp á þessum erfiðu tímum, þegar þörf krefur. - Jeg átti tal um þetta við mikilsvirtan danskan stjórnmálamann, og gat þess, að sumir teldu það leitt, ef landssjóður tapaði á dýrtíðarvinnu sinni. En hann sagði mjer, að Danir væru nú að undirbúa að byrja á hinu sama; þeir álitu það betra fyrir siðferðistilfinningar fólksins, að það væri látið vinna eitthvað fyrir styrkinn, er því væri veittur. Ef Öskjuhlíðarvinnan á að vera máttarviðirnir í vantraustsyfirlýsingu andstæðinganna, þá er mjer sama, þótt yfir dynji þrjár eða fleiri slíkar yfirlýsingar. Þá talaði hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hjartnæmlega um sykurmálið eða sykurhneykslið, eins og hann mun hafa nefnt það. Því hefir verið haldið fram af sumum mótstöðumönnum stjórnarinnar, að þetta væri eitt hið stærsta mál landsins, að sykurverð var hækkað um vikutíma og lækkað aftur, eftir fyrirheiti, er danski sykurinn fjekst. Jeg hefi nú lýst afstöðu minni hjer á þinginu til þessa dauða máls og sýnt fram á, um hvaða hjegóma var hjer að ræða. Allir sjá líka, að það getur ekki heyrt undir mig að reikna út vöruverð í landsversluninni. Jeg læt mjer því nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt um þetta mál, en það vil jeg hjer enn endurtaka, að það hefði verið stórvítavert, ef stjórnin hefði sagt ósatt um málið, en það hefir hún auðvitað ekki gert, þó óskammfeilnin hafi gengið svo langt, að bera stjórninni þetta á brýn. Jeg held, að atvinnumálaráðherrann hafi ekki tekið til máls á borgarafundinum um sykurmálið, og það, sem jeg sagði á þeim fundi, var prentað í blaði einu hjer í bæ, og get jeg staðið við alt, sem þar stendur, enda hefi jeg í þessu háa þingi í heyranda hljóði hrakið öll ósannindabrigsl óhlutvandra blaða um þetta efni. Hv. þm. (G. Sv.) fór annars að draga nokkuð úr áburði sínum á stjórnina með því að segja, að hún hefði látið aðra bera fram ósannindin. En það er jafntilhæfulaust eins og ósannindaáburðurinn á stjórnina sjálfa. Það hefir annars brugðið svo undarlega við, að síðan jeg og hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) háðum baráttuna um þingmensku í kjördæmi hans hjer um árið, og hann laut í lægra haldi, þá hefir honum verið mjög gjarnt að ráðast á mig. Það getur verið næsta mannlegt, en vart munu þessar árásir hans bæta málstað hans í kjördæmi hans. Margt getur komið fyrir á langri leið, og vera má, að við eigum enn eftir að mætast í kjördæmi hv.þm. (G. Sv.), en hvað sem öðru líður, þá þykist jeg þess fullviss, að gamlir sýslubúar mínir og kjósendur hv.þm. (G. Sv.) muni ekki væna mig ósanninda eða nokkurs ódrengskapar. Þá kem jeg að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Því er nú svo varið, sem fyrri daginn, að þótt orð hans sjeu hljómmikil, þá verka þau ekki á mig eins og ætla mætti að hv.þm. (S. St.) vildi að þau verkuðu, og jeg skal segja hv.þm. (S. St.), hvernig á því stendur. Þegar hv.þm. (S. St.) hefir látið dembuna dynja yfir mig, og kemur svo til mín brosandi út undir eyru með tóbaksdósirnar á lofti og býður mjer ofurkompánlega í nefið, þá finst mjer alvöruleysið skína svo gegnum orð hans og gerðir, að jeg get ekki varist þeirri hugsun, að öll frammistaða hv.þm. (S. St.) sje leikur tómur, leikinn fyrir kjósendum hans og áheyrendum. Jeg sagði, að jeg hefði skotið máli mínu til þjóðarinnar, og eins og hv.þm. (S. St.) veit, þá er jeg landskjörinn þingmaður og það annar í röðinni. Þetta sýnir, að þjóðir ber traust til mín, þrátt fyrir árásir hv.þm. (S. St.) og annara á mig. Hv. þm. (S. St.) talaði um framkomu mína í ríkisráðinu í fánamálinu og að jeg hefði ekki komið því þar fram. Jeg ætla ekki að fara að deila við hv.þm. (S. St.) um þetta. Dómur sögunnar á eftir að ganga um þetta mál, og getur hann orðið á annan veg en hv.þm. (S. St.) býst við. Það liggja margir þræðir að niðurstöðu þeirri, sem vjer höfum nú náð í sjálfstæðismáli voru, og má vera, að einn þeirra, og það ekki sá veigaminsti, sje spunninn úr mótstöðu minni í ríkisráðinu. Jeg veit, að þeir, sem altaf eru að reyna að klína á mig vantraustsyfirlýsingum, muni aldrei fallast á þetta; þeir um það; jeg læt mjer dóm þeirra í ljettu rúmi liggja. Hv. þm. (S. St.) var að halda vörnum uppi fyrir hæstv. forsætisráðherra fyrir framkomu mína gegn honum. Jeg efast um, að hæstv. forsætisráðherra kunni honum þökk fyrir; jeg geri ráð fyrir, að hann hafi litið svo á, sem og er rjett, að flokki vorum, sem altaf hefir skipað sjálfstæðismálinu fremst allra mála, væri skylt að fylgja sjer í baráttunni fyrir því. Mjer finst, að hv.þm. (S. St.) ætti sjálfs sín vegna að minnast sem allra fæst á sjálfstæðismálið, eins og hann hefir komið fram í því, og þarf þar ekki að líta svo langt aftur í tímann, eins og þegar hann snerist í fánamálinu. En út í það mál fer jeg ekki lengra nú, því að jeg hefi enga tilhneigingu til að rifja óneyddur upp syndir annara. Þó get jeg ekki látið vera að víkja að því, að frammistaða hv.þm. (S. St.) í sjálfstæðismálinu á síðasta þingi var hvorki virðuleg nje vænleg til að þoka því áfram. Jeg vissi ekki betur en höfuðáhugamál hans væri þá að hlaupa sem fyrst frá öllu og komast heim. Jeg man það glögt, að þegar hv.þm. (S. St.) rjeðst fyrst á mig í sumar, þá fanst honum ekki þörf á friði og samheldni vegna sambandsmálsins; hann rjeð þá líka allfast á hæstv. forsætisráðherra; það er því ekki til neins fyrir hv.þm. (S. St.) að halda því nú fram, að hann hafi í sumar viljað hlífa stjórninni, til þess að koma engum glundroða á sjálfstæðismálið. Hann reri þá, sem nú, allra manna kappsamlegast að æsingum í þinginu. Þegar jeg hafði skýrt frá fjárhag landsins, rjeðst hann á þá skýrslu og alla fjármálastjórn landsstjórnarinnar og vildi óvægur, að nefnd væri skipuð til að rannsaka fjármál landsins. Hann fjekk þar vilja sinn, en sú rannsókn fór svo, að mjög þvarr vindurinn í belgnum við hana, því að sakir fundust ekki. Hann vildi og láta rannsaka rekstur landsverslunarinnar; og nefnd var fengið þar starf í hendur; og hefði átt að vera nægur tími á 100 daga þinginu til að leysa það verk vandlega af hendi; en ekki man jeg til, að þar kæmi í ljós nokkur skapaður hlutur aðfinsluverður í garð stjórnarinnar; sátu þó í nefndinni menn, sem telja sig allstórvirka til starfa, og mundu sumir þeirra vart hafa grátið, þótt eitthvað hefði fundist, eða stjórnin fengið ofurlítinn skell. Það er hægt að kasta því fram, að landið hafi tapað miljónum fyrir vanhygni og ráðleysi stjórnarinnar, en að vera að stagast sí og æ á slíku á sjálfu Alþingi, og færa engin rök fyrir, það mundi enginn gera annar en sá, sem farinn væri að ganga í barndómi, því að ekki vil jeg gera hv.þm. (S. St.) þær getsakir, að hann geri þetta af illvilja, í þeirri von, að geta með því vakið kala til stjórnarinnar hjá auðtrúa og fáfróðum mönnum. Það er ekki til neins að vera að kasta því fram, að tapast hafi miljónir á landsversluninni, þar sem það var sýnt og sannað, er reikningar hennar voru gerðir upp, að hún hafði grætt hátt upp í miljón króna. Þetta er að tala eins og ábyrgðarlaus maður talar, en hv.þm. (S. St.) ætti þó að vita það, að hann ber ábyrgð orða sinna og gerða, þótt eigi sje hann ráðherra; hv.þm. (S. St.) má ekki láta æsa sig upp í slíka óhæfu, þótt hlegið kunni að vera að honum á áheyrendapöllunum og hnyttiyrðum hans. Það verður að krefjast þess af þinginu, að það láti ekki slíku athæfi óhegnt, og af þjóðinni, að hún sendi ekki slíka menn á þing, sem ekki virðast hafa hina allra minstu ábyrgðartilfinningu. Því neitar enginn, að hv.þm. (S. St.) getur talað áheyrilega og er fyndinn og getur vakið hlátur. En hann minnir mig alt of oft á „reyfara“. Jeg hefi gaman af að lesa þá, en gagnið er lítið, og slíkar bækur bindur maður ekki inn og geymir í skáp sínum, heldur kastar þeim frá sjer eftir að hafa lesið þær einu sinni. Líkt er farið um hv.þm. (S. St.). Það getur verið nógu gaman að heyra hann einu sinni, en það er óþolandi þreytandi að þurfa að hlusta oft á hann og heyra hann berja barlómsbumbuna og syngja öfgasöngvana. Jeg get vel skilið að áheyrendur, sem sjaldan hafa heyrt til hv.þm. (S. St.), segi, þegar þeir koma heim til sín: Það var þó svei mjer skemtilegur „reyfari“, sem jeg heyrði í kveld. En jeg er handviss um, að þegar þeir fara að hugsa um efnið í „reyfaranum“, þá kemur þeim ekki í hug að kosta upp á að binda hann inn. Hv. þm. (S. St.) vill berja það inn í menn, að hjer sjeu engir flokkar í þinginu, sem haldi saman. Þetta er ein af „reyfara“-sögum hv.þm. (S. St.). Þegar jeg tók við ráðherraembætti, hafði jeg stuðnings Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins líka; og jeg veit ekki til, að nein breyting hafi orðið á því síðan, og býst jeg þó við, að hv.þm. (S. St.) viti ekki betur um afstöðu þessara flokka til mín en jeg sjálfur. Jeg veit að vísu ekki jafnglögt um afstöðu Heimastjórnarflokksins, en mun þó mega fullyrða, að hann kæri sig ekki um að slíta samvinnunni nú. Hver er það, sem elur á kalanum hjer á þingi? Hver er það, sem reynir að vekja óróa? Hver stráir illindum og úlfúð meðal þingmanna? Hver er það, sem lætur ekkert tækifæri ónotað til að trufla samvinnu milli þings og stjórnar? Hver annar en hv.þm.N.-Ísf. (S. St)! Getur það verið, að hann ímyndi sjer, að slíkt geti verið til heilla fyrir þjóðina? Jeg gæti skilið það, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) talar hátt, ef hann hefði þær sakir á hendur stjórninni, er sýndu, að hún vildi sjálf hafa hag af starfsemi sinni. Þá ætti hann líka að tala hátt. En ákærur hans eru sumpart fálm út í loftið, sem ekki hefir við neitt að styðjast, og sumpart smáatriði, sem hvergi gæti verið lögð áhersla á. Í hvaða landi í heimi myndi það viðgangast, er stjórn væri að koma sambandslögum á, eftir 100 ára deilu, að slík stjórn fengi vantraust út af máli eins og Öskjuhlíðarvinnunni? Ef slíkri stjórn væri sparkað af slíkum ástæðum, myndi hvarvetna sagt, að það væru Eskimóar, sem sætu á Alþingi Íslendinga. Það yrði talin sú flónska og heimska, sem enginn stjórnmálamaður gæti skilið. Það er föst regla, að ef einni stjórn tekst að koma í gegn stórum „princip“-málum, þá dettur þingflokkunum ekki annað í hug en að styðja stjórnina. Það er broslegt, að hv.þm. (S. St.) skuli bera fram vantraustsyfirlýsingu á mig sem fjármálaráðherra, og hafa þó áður samþykt traustsyfirlýsingu á mig sem fjármálaráðherra, með því að fylgja öllum skattamálum mínum fram. Það er enn þá broslegra, að vantraustsyfirlýsingin skuli nú vera rökstudd að nokkru með því, að atvinnumálaráðh. hafi látið vinna of mikið að vegavinnu. Fyrir það á jeg að fá vantraustsyfirlýsingu. Hver skilur nú? Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) var að vitna í „privat“-ummæli hv. 6. landsk.þm. (G. B.), og skal jeg ekkert blanda mjer í það. En jeg gæti mint hann (S. St.) á, hvað hann sagði við mig í þinglok í sumar. Hann sagði þá, að jeg hefði staðið best í ístaðinu af ráðherrunum, og gaf mjer í nefið um leið. Þá var jeg bestur, en nú kemur vantraustsyfirlýsingin. Við öllu má búast úr Djúpinu. Seinni ára stjórnmálasaga hv.þm. (S. St.) er orðin hálfgerð raunasaga. Hann veit ekki hvað hann vill. Það ber enga birtu af honum í þingsalnum; hann er orðinn hreinasta stjórnmálaskar. Og þess mun ekki langt að bíða, að blásið verði á skarið, svo að það sloknar út af til fulls. Og það á að slokna.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Eftir þessa atkvgr. mun það koma í ljós, að menn sje orðnir nokkuð þreyttir, og skal jeg ekki mikið á þá þreytu auka. Það er langt síðan jeg bað um orðið, svo að jeg mun hafa gleymt ýmsu af því, sem síðan hefir verið til mín beint. Jeg skal taka það fram, að þeir, sem mjer hafa andmælt, hafa komið með sáralítið nýtt, og það litla, sem til er af slíku, vil jeg nú drepa á. Varnir mínar og almennar athugasemdir hafa ekki verið hraktar. Fyrst er þá hv.þm. Snæf. (H. St.), sem fór hörðum orðum um afskifti mín af atvinnumálunum. Þar var ekkert nýtt, nema það, að jeg hefði látið það afskiftalaust, er breytt var um forstöðu landsverslunarinnar. Þessu vil jeg mótmæla. Jeg veit ekki betur en að hugmyndin kæmi fram á síðasta fjárlagaþingi, og var jeg henni samþykkur og talaði um við ýmsa menn. Hv. þm. (H. St.) talaði um galla landsversl. Þó að svo væri, sem hann segir, þá er ekki búið að sýna, á hve miklum rökum þær ákærur eru bygðar, enda þekkja hv.þm. hið blinda fylgi þess hv.þm. (H. St.) við kaupmannastefnuna. Hin hörðu og staðlausu orð sama hv.þm. (H. St.) um mína persónulegu hæfileiga ætla jeg ekki að gera að umtalsefni. Hygg, að hann hafi þar, sem oftar, skotið ofan við markið. Þá er hv. 1. þm.N.-M. (J. J.), sem áleit það viðeigandi að lýsa því, hvernig jeg á endanum gekst undir vanda þessarar óvinsælu stöðu. En mjer er óljúft að rekja það, sem gerst hefir á flokksfundum, en jeg skal lýsa yfir því, að hann fór þar ekki rjett með, heldur algerlega rangt. Vona jeg, að einhver af samflokksmönnum mínum skýri það betur. Þó fanst mjer, sem hv.þm. (J. J.) þætti sjer renna blóðið til skyldunnar í enda ræðu sinnar, því að þá fór hann að afsaka mig, og kann jeg honum þó engar þakkir fyrir. Jeg tel ekki rjett að nefna nöfn utanþingsmanna, enda þótt þeir eigi að hafa haft einhver áhrif á mig. En þó er það nýtt, ef þessi hv.þm. (J. J.) er viðkvæmur fyrir slíku, því að ekki verður slík viðkvæmni eða tilfinning fyrir því sæmilega ráðin af skrifum hans í Ísafold. Þá er næst hv. 1. þm. Rang. (E. P.), sem með vanalegri varfærni lýsti afstöðu sinni. Fann hann mjer þó ekkert nýtt til foráttu nema Hafnarfjarðarveginn, en það er búið að skýra, og þarf því ekki að svara. Hann (E. P.) sagði, að jeg, bændavinurinn, hefði ekki hugsað mikið fyrir landbúnaðinum og lítið gert í þá átt. Má það vel vera, en hvorki frá hv. 1. þm. Rang. (E. P.) nje öðrum bændum, hefir neitt mikilvægt komið fram í þá átt, og því ekki á það reynt, hvernig jeg hefði stutt hv. þingmenn. Enda er nú ekki ljett að ráðast í stórvirki til styrktar landbúnaði eða öðrum atvinnuvegum. Var jeg þó fýsandi samvinnu þingmanna og stuðnings um kaup á síld, og vakti þar fyrir mjer, að hún yrði notuð til fóðurbætis, og jeg var einnig með því, að síldarmjöl var keypt síðastliðið ár, sem varð að bestu notum. Þá mintist hann (E.P.) á fráfærnafrv. Það var aldrei meining stjórnarinnar að halda því fram, ef aðflutningar teptust ekki, en ef svo færi, taldi hún það gott ráð til að auka matarforða í landinu, og hefir enginn getað mótmælt því. Þá er hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Við höfum stundum áður átt í orðasennu, og vanalega farið vel á. Hann hafði ekkert nýtt að færa fram, nema honum var óljóst, hví jeg gaf kost á því að taka ráðherrasæti fyrir hönd Framsóknarflokksins. Jeg skal ekki rekja það langt, en lýsa yfir því, og hefi jeg þess næg vitni, að jeg færðist langalengi undan því, eins og líka hv. 2. þm. Skagf. (Ó. B.), og gerði tilraun til að fá annan mann. Fór jeg heim til hæstv. forsætisráðh. og ræddi það við hann. Skal jeg ekki tala meira um þetta mál, en það er satt, að fyrst seint og síðar meir gekst jeg undir þennan vanda. Hv. þm. (G. Sv.) talaði líka um Tjörnesnámuna, og kvað hann munu vera halla af rekstri hennar í sumar. En eftir skýrslu sænska verkfræðingsins hefir ekki orðið halli, heldur ágóði, síðustu þrjá mánuðina, sem hann hefir sent skýrslu yfir. Jeg er hv.flm. (S. St.) þakklátur fyrir alla prestlega vorkunnsemi, ef hún kemur rjett niður. Báðir erum við teknir að eldast, en óvíst er, hvor eldri verður í orðasennu, ef hún stendur lengi. Jeg man ekki til, að jeg hafi þakkað mjer úrslit sambandsmálsins. Jeg hefi þar ekki annað gert en í samráði við minn flokk að leggja til það, er jeg taldi hollast. Fleiru mun jeg ekki þurfa að svara.

Benedikt Sveinsson Út af orðum hv. hv. 6. landsk.þm. (G. B.) vil jeg segja fáein orð. Hann gat þess, með hve miklum atkvæðafjölda frv. var samþykt í lok síðasta þings, 100 daga þingsins, að 38 þjóðfulltrúar hefðu greitt atkv. með frv., en 2 hefðu ekki greitt atkv., „án þess þó að segja nei“. Mátti draga það út úr orðum hans, að þessir tveir hefðu verið hikandi í málinu, eða jafnvel mætti telja þá með því. Til þess að fyrirbyggja misskilning, vil jeg skýra, hvernig á þessu stóð. Frv. var borið undir atkv. ¼ klukkustundar eftir að þm. fengu skýringar þær, er því fylgdu, athugasemdir nefndarinnar, og hæstv. forsætisráðh. var mikið í mun að heimta atkvgr. þá þegar. Við mótmæltum því, tveir þm., að nokkur atkvgr. færi fram á þeim fundi, og rökstuddum mál okkar um það, hve slíkt væri gersamlega ótilhlýðilegt. Vildum við, að þm. hefðu alls óbundnar hendur, er þeir kæmu aftur til þings, og atkvgr. biði þangað til málið fengi lögformlega meðferð á Alþingi, samkvæmt þingsköpum. Hugðum við, að fæstir þm. hefðu þá á takteinum rökstudda skoðun um þetta stórmál og afleiðingar þess, og mundi þeim ekki veita af tímanum og íhuga það til seinna aukaþingsins. Væri það og harla fráleitt, að þm. gengju þá þegar svo frá þessu afarflókna og afdrifaríka máli, að hjer sæti „steingert fólk með bundnar tungur“, þegar þingið settist aftur á rökstóla og ætti fyrst að fara að ræða málið í heyranda hljóði fyrir þjóðinni. Af þessum ástæðum neituðum við að eiga nokkurn þátt í atkvgr. á þeim fundi, og jeg tók það skýrt og skorinort fram, að eigi mætti „telja mig með meiri hlutanum“, því að í sjálfu sjer væri jeg þegar reiðubúinn að greiða atkv. gegn frumvarpinu. Bað jeg og hæstv. forseta sameinaðs þings, að láta þess getið við nefndarmennina dönsku, hvers vegna jeg tæki ekki þátt í atkvgr., til þess að þeir væru að engu blektir um fylgi mitt við frumvarpið, og vildi jeg hafa alls óbundnar hendur. Þó bauð jeg forseta að greiða þegar atkv. á móti, ef honum þætti þessi greinargerð mín ekki nógu glögg, en hann neitaði því, og mun hann kannast við, að þetta er alt rjett hermt, er jeg hefi hjer sagt. - Það var einnig kunnugt, að jeg hafði greitt atkvæði gegn frv. í þingflokknum, ásamt öðrum þingmanni, og yfir höfuð var stjórninni svo kunnugt um skoðanir flestra þingmanna, að einsætt var, að hún mátti vel þar við hlíta þangað til málið var tekið til meðferðar á löglegan hátt. En henni hefir þótt tryggara að binda hendur manna fyrirfram. Jeg hefi sjeð það í blöðum hjer, að þau virtu svo, að því hefðum við ekki greitt atkv. á pukurfundinum, að við hefðum þá ekki þóst vera búnir að átta okkur á málinu. Jeg hefi ekki hirt um að leiðrjetta þetta, en úr því að svipaður misskilningur kom nú fram í ræðu hv. 6. landsk.þm. (G. B.), þá vildi jeg gera þessa leiðrjetting og læt það atriði útrætt. Mikil var samúðin og heitur kærleikurinn innan meiri hlutans fyrstu daga þingsins, meðan hann var að deila við minni hlutann um rjettindi Íslands. Þá var þar alt „ein hjörð og einn hirðir“. En nú þykir mjer skjótlega hafa skipast veður í lofti, og sannast áþreifanlega orð hins forna spekings, að: „Eldi heitari brennr með illum vinum friðr fimm daga. En þá slokknar, er enn sjetti kemr, ok versnar allr vinskapr.“ Það er sjaldan, að spakmæli hefir ræst jafnbókstaflega. Rjetta 5 daga lágu þeir í faðmlögum, allir meiri hlutamenn, meðan afgreidd voru sambandslögin hjer í deildinni, en á 6. deginum rigndi vantraustsyfirlýsingunum niður sem skæðadrífu yfir þingið. Það er mjög einkennilegt, hve þetta forna spakmæli hefir ræst bókstaflega á sambandslagavinunum. En annað er töluvert athugavert, sem sje það, að þessi deila sýnir hugarfarið, sem gengið er með að þessu máli, því að ef unnið er saman að stærstu og helgustu málunum, þá eru allar smærri deilur látnar niður falla, og allur urgur er horfinn. Má nokkuð ráða í, hve djúpt þetta mál stendur í hugum þingmanna, er þeir hafa ekki fyr slept síðasta orðinu um þetta stórmál en þeir eru komnir í slíka snerru og sundrung sem nú. „Oft hefir Ingunn illa látið, en aldrei sem í kvöld“, er 4 þingflokkar og einir 8–9 smáflokkar sitja á svikráðum hver við annan. Þetta hefði þó getað leynt sjer þar til lokið var samþykt þessa „helga“ máls, sem átti að sameina alla krafta Íslendinga - og Dana líka. Menn munu nú geta skilið, að mjer er nokkuð sama, hvort rökstudda dagskráin nær fram að ganga eða eitthvað annað. Hjer munu þeir einir við eigast, að jeg mun láta mjer í ljettu rúmi liggja, hverjir sigri eiga að hrósa. Skal jeg því eigi trufla þá mjög í þeim fagra leik.

Sveinn Ólafsson Jeg gæti vel fallið frá orðinu þess vegna, að engum tel jeg hættu stafa af vantraustsyfirlýsingu þeirri, sem hjer er fram komin, nema ef vera kynni flutningsmönnum. Flestu því, sem flutningsmenn hennar og fylgifiskar hafa sagt og máli skiftir, er þegar svarað. En rjett þykir mjer þó að drepa á nokkur atriði. Margt af aðfinslum þeim við stjórnina, sem nú hafa komið fram, eru margumþráttaðar endurtekningar frá síðasta þingi, afturgöngur, sem oft hafa verið kveðnar niður, en vantraustssmiðirnir með óþreytandi elju reyna að nota sjer til undirhleðslu í valdaglímunni. það væri nfl. til of mikils ætlast, ef nokkur hjeldi, að þessi hamagangur þeirra væri sprottinn af einni saman föðurlandsumhyggju. Margt af því, sem þeir telja stórsyndir í athöfnum stjórnarinnar, má nánast skoða eins og „barnasjúkdóma“ eða byrjunarmistök, sem eigi verður sneitt hjá, þegar brjóta skal - nýjar og óþektar brautir. Og það má með sanni segja, að núverandi stjórn framar öllum öðrum stjórnum hjerlendis hafi kannað ókunna stigu. Þetta á sjerstaklega við um allar dýrtíðarráðstafanir, t. d. landsverslunina, kolanámið á Tjörnesi og grjótvinnuna í Öskjuhlíð. Alt eru þetta nýjar brautir í störfum stjórnarinnar, brautir, sem engin fyrverandi stjórna hefir gengið. Enginn neitar því, að byrjunarmistök hafa orðið á þessum fyrirtækjum, en enginn gat víst heldur með nokkurri sanngirni til þess ætlast, að jafntvísýn fyrirtæki á þessum stríðs- og byltingatímum tækjust án óhappa, enda eigi til þeirra stofnað í gróðavon, svo sem allir vita, því að þá hefðu bjargráð þeirra verið neikvæð. Stóryrði vantraustsmanna um þessa þætti í stjórnarathöfninni eru því fráleitari, sem þingið hefir, þrátt fyrir óhöppin, aftur og aftur gefið uppörfun til starfanna. Annars hefir þessum aðfinslum verið maklega svarað af öðrum hv.þm., og skal jeg ekki fjölyrða um þær frekar. Sú kynlega fullyrðing hefir verið endurtekin hjer fleirum sinnum af vantraustsmönnum, að stjórnin væri ekki starfhæf og hefði ekki getað stjórnað landinu. Mjer verður - og vissulega fleirum - að spyrja: Hver hefir þá stjórnað því? Hvers konar „automat“ er það, sem skipað hefir málum þess svo í styrjaldarfárinu, að stýrt hefir verið undan stóráföllum og skorti, engu síður en hjá grannþjóðum vorum? Vel veit jeg, að hv.flm. (S. St.) og fleiri vantraustsmenn látast hjer eingöngu snúast að þeim tveim ráðh., sem vantraustsyfirlýsingin nefnir. En eins og hæstv. atvinnumálaráðherra benti á, er sýnilega hjer stofnað til algerðra stjórnarskifta, og ekki sje jeg, hvernig hæstv. forsætisráðh. getur ósnortinn verið, þegar lýst er óstarfhæfi stjórnarinnar, sem hann er oddviti fyrir, og sannarlega finst mjer öllum ráðherrunum hjer drukkið til á sama hátt. En nú skal þess bíða, sem best sker úr um þetta, atkvæðagreiðslunnar. Það tekur eigi tali fyrir mig að svara hverju einstöku árásaratriði vantraustsmanna, enda eru þau flest af öðrum vegin og ljettvæg fundin. En gera verð jeg þeim hv.þm. Snæf. (H. St.) og hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) dálitla heimsókn. Þeir hafa hvor í sínu lagi einna óvingjarnlegast veist að Framsóknarflokknum, sem jeg tel mig til. Mætti líklega um þann síðari segja, að betur sæmdi honum að sitja hjá, því að til skamms tíma hefir hann í flokknum verið, tekið þátt í öllum hans störfum og er nú að hallmæla sumu af sínum eigin gerðum, en að því skal síðar komið. - Hv. þm. Snæf. (H. St.) hefir hjer aðra aðstöðu og auðskilda. Hann mun allra þm. lausastur við að hafa átt samvinnu við Framsóknarflokkinn, enda ljet hann sjer þau valdsmannslegu orð um munn fara, að flokkurinn ætti ekki tilverurjett, og liggur nærri að draga þá ályktun af því, að kjósendur hans í Snæfellsnessýslu eigi þann rjett eigi allskostar vísan, því Framsóknarflokkurinn er þó fyrst og fremst studdur af „óháðum bændum“, til sjávar og sveita. Ef til vill strikar hv.þm. (H. St.) yfir þessi stóru orð, og hygg jeg honum það heillaráð. En hann reyndi líka eftir mætti að styðja þennan dóm sinn með niðrandi ummælum um flokkinn og ráðherra hans, ummælum, sem áttu meðal annars að sanna það, að flokkurinn bæri ekkert traust til hæstv. atvinnumálaráðh., en brysti einurð og þrek til að kannast við það. Þetta fjell í svo góða jörð hjá hv.þm.N.-M. (J. J.), að hann tók það nær orðrjett upp og hafði yfir nokkrum sinnum ásamt aflöguðum uppljóstri trúnaðarmála úr flokknum, sem hann hafði staðið í svo lengi og kvatt svo vingjarnlega (!). Þessar fullyrðingar þeirra fjelaganna, um vantraust flokksins á ráðherra, komu mjer mjög á óvart, eins og yfirleitt þær kenningar vantraustsmanna, að ráðherrarnir njóti eigi trausts hjá flokkum sínum, kenning, sem er bygð á því einu, að einstakir menn hafa hlaupist úr flokkum og eiga þar eigi lengur heima. Jeg verð því að lýsa því yfir, að traust mitt á hæstv. atvinnumálaráðherra er að öllu leyti óveiklað og engu minna en áður, og jeg þykist vita, að atkvæðagreiðslan í kvöld leiði það sama í ljós um samflokksmenn mína. Hitt er annað mál, og skyggir ekkert á það traust, að flokkurinn, eftir ósk ráðherra sjálfs, hefir leitast fyrir um ráðherraefni, sem tekið gæti við af honum, þegar hann óskaði sjer hvíldar frá starfinu,  Mjer þótti skýrsla háttv. þingm. N.-M. (J. J.) um Framsóknarflokkinn hins vegar nokkuð þokukend og hjáleit, enda sumt fullkomnar staðleysur. Hann sagði forsætisráðherra hafa mótmælt tilnefningu ráðherra flokksins í upphafi, en rjett á eftir, og án nokkurra frekari skýringa, kennir hann forsætisráðherra um, að tilnefningin tókst, rjett eins og sami maður gæti í einu verið kærandi og ákærður. Ekki skildi jeg heldur hv.þm. (J. J.), þegar hann var að tala um, að atvinnumálaráðh. hefði verið kosinn með einu atkv.; slíkt er staðleysa, og mætti þá skilja svo, að kosning hefði orðið með eins atkv. mun.  (J. J.: Var fyrra sinn er kosið var.)  Jeg vil ekki á neinn hátt blanda mjer í þá óviðurkvæmilegu skýrslugjöf frá lokuðum flokksfundum, sem hv.þm. (J. J.) hefir leyft sjer að fara hjer með, en því ætla jeg að lýsa yfir, og vona, að allir samflokksmenn mínir kannist við, að með samþykki allra flokksmanna, að hv.þm.N.-M. (J. J.) meðtöldum, var ráðherra tilnefndur.  (J. J.: Var ekki við.)  Var ekki við, segir hv.þm. (J. J.). Hann var við, og í flokknum að minsta kosti 1½ ár eftir að ráðherravali lauk, og jeg man eigi eftir, að hann hafi þar gert sjer títt um ráðherraskifti. Auðvitað hefir þessi hv.þm. (J. J.) hröklast úr flokknum af fremur lítilmótlegum ástæðum, sem hjer skulu þó eigi taldar. En ekki er ástæða til að telja það svo stórvægilegan atburð, að ráðherra flokksins eigi þess vegna að leggja niður völd. Úr hinum flokkunum hefir líka molnað, og eins og allir vita, er vantraustsyfirlýsingin komin frá þessum lausamönnum, eða - eins og hv.þm. (J. J.) komst svo hnyttilega að orði, þótt í öðru sambandi væri - af því, sem kvarnast hafði utan úr flokkunum og lent í hrærigraut! Það er einmitt þessi kvarnar-molahrærigrautur, sem nú hygst að „reformera“ ástandið og skapa sjer meiri hluta. Reynslan mun sýna, hvernig það tekst. Fremur virtist mjer það lúalegt og óvingjarnlegt af þessum og öðrum hv. vantraustsmanni að vera að dylgja um ístöðuleysi stjórnarinnar og hagsmunahvatir stuðningsmanna hennar, sem notuðu sjer það, og nefna svo ekkert dæmi. Það er að kasta úr skuggunum á saklausa. Jeg tel það ekkert dæmi til sönnunar þessari getsök, þótt bent sje á þessa margjöskuðu aðfinslu við hæstv. atvinnumálaráðh. út af veitingu póstafgreiðslunnar á Seyðisfirði. Það lýsir óneitanlega röksemdafátækt á þessu sviði, að hamra þing eftir þing á þessari veitingu, og vitandi þó, eins og bert er orðið fyrir löngu, að maðurinn, sem starfann hlaut, er ekki að eins mjög vel hæfur og efnilegur reglumaður, en að hann auk þess hafði fleiri og betri meðmæli en nokkur annar af umsækjendum. Jeg skal nú ekki tefja tímann öllu lengur, en vil þó víkja snöggvast að dagskrártill. þeirri, sem fram er komin. Þeim hlálega skilningi á henni er haldið fram af sumum vantraustsvinum, að í henni felist enn átakanlegra vantraust til stjórnarinnar en í vantraustsyfirlýsingunni sjálfri. Ef það væri af heilum hug mælt, þá væri þess að vænta, að þeir greiddu dagskránni atkvæði, en svo mun ekki vera, heldur verður að líta á þetta eins og hreystiyrði, eins og hæstv. fjármálaráðh. og fleiri hafa bent til. Hvernig ætti annars heilbrigð skynsemi að fá út úr dagskrártill. frekara vantraust en úr vantraustsyfirlýsingunni? Í dagskrártill. standa þessi orð: „... og þykir þinginu ekki hlýða að bera hana (vantraustsyfirlýsinguna) undir atkvæði“. Hvers vegna mundi þinginu ekki þykja hlýða að bera hana fram? Því er auðsvarað. Af því, að hún er því til vansæmdar, af því, að hún er ósvinna, sem þingið í heild vill ekki gera sig sekt í. Annars kemur skilningur þingsins á þessu best fram við atkvæðagreiðsluna, og það er skilningur meiri hlutans á dagskránni, sem merkið setur á vantraustsyfirlýsinguna. Hinn ungi og endurfæddi flokkur, sem vantraustið ber fram - kvarnarmolarnir - sem háttv. þingm. N.-M. (J. J.) nefnir svo, hefir stofnað hvert eldhúsdagstilhaldið af öðru á síðasta þingi og þessu. Hann byrjaði á Tjörnesnámunni á síðasta þingi, þrídægraði hana, og hafði litla sæmd af. En síðan hefir honum komið liðsauki, og þykir honum nú einsætt að reyna þrótt sinn og freista að ná stjórnarmarkinu. Mjer dettur í hug, út af þessu bramli flokksins, gamla vísan: Gangr varð ei góðr ins unga gullslystis inn fyrsti. Hverr man hjéðan af verri. Hnepstr man sá inn efsti. „Sá efsti“ er nú í kvöld við atkvæðagreiðsluna, en af henni má ráða gengi „molanna“ að þessu sinni.

Guðmundur Björnson Jeg skal ekki tefja tímann lengi. En jeg verð að minnast á eitt atriði í ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), ekki af því, að þar væri ómaklega mælt í minn garð, sem þó var, heldur af því, að það var ómaklega mælt í garð eins flokks, Heimastjórnarflokksins og um leið allra annara flokka þingsins. Þetta atriði var það, er hv.flm. vantrauststill. (S. St.) sagði, að honum væri það kunnugt, að hver einstakur flokkur í þinginu væri óánægður með sinn ráðherra. Jeg lýsi þetta rakalaus ósannindi um Heimastjórnarflokkinn. Hann er mjög vel ánægður með ráðherra sinn, og það hefir komið berlega í ljós á fundum flokksins. Og jeg vil segja meira. Jeg veit ekki betur en allir flokkar þingsins beri fult traust til hæstv. forsætisráðherra. Mjer hefir jafnvel skilist á hv.flm. (S. St.), sem hann vildi alls ekki bera hann neinum sökum nje telja hann maklegan vantraustsyfirlýsingar. Jeg verð að telja það miður sæmilegt, að þingmaður beri þingbræðrum sínum það á brýn, að þeir þori ekki að standa við skoðanir sínar. Það var margt, sem hv. sami þm. (S. St.) sagði til mín, en því ætla jeg ekki að svara. Jeg var spurður um það hjer frammi í forsalnum, hvað jeg ætlaði að gera og hverju jeg ætlaði að svara honum. En þá sagði jeg, og segi nú: Jeg veit ekki, hvort jeg er þeim mun ver máli farinn en aðrir, sem mjer er minna um það gefið en hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) að gera mig að athlægi í þingsölunum.

Magnús Torfason Jeg hafði nú ekki ætlað mjer að skifta mjer af þeim hildarleik, sem hjer er háður, og það af þeim sömu ástæðum, sem hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) hefir lýst. En það hefir knúð mig að taka til máls, að tveir hv.þm. hafa nú ákallað mig í neyð sinni. Fyrst var það hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hann fór að minnast á veitingu lögreglustjóraembættisins í Reykjavík í vetur. Skal jeg ekki álasa honum fyrir það, en hann gerði annað, er ekki kom þessu máli við, er hann fór að verðleggja mig í ræðu sinni. Jeg hjelt, að það hefði verið sæmilegast að láta það mál liggja á milli hluta, og ekki var að minni tilhlutun minst á það mál í blaði því, sem helst hefir stutt mig, og er það blátt áfram af því, að jeg álít ekki rjett að blanda „privat“-sökum inn í stjórnmál. En hv.þm. (S. St.) fór, sem sagt, að verðleggja mig, er hann bætti því við, að þessi veiting væri alls ekki aðfinsluverð. Hann vill með öðrum orðum segja það, að þótt jeg hafi nú í 24 ár fitlað við lögreglumál, þá hafi þau farið mjer úr hendi þannig, að jeg geti ekki komið til greina við slíka embættisveitingu gagnvart miklu yngra manni, sem aldrei hefir nálægt slíkum störfum komið. Það er ekki mitt að dæma um slíkt, enda liggur þessi dómur hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) um mig og embættisferil minn mjer í ærið ljettu rúmi, og það því fremur, sem sami hv.þm. hefir einnig látið uppi alt aðra skoðun og mælt alt öðrum orðum um framkomu mína sem lögreglustjóra upp í mín eyru. En mig furðar ekkert á þessu, því að það er regla hans, þótt ekki sje undantekningarlaus, fremur en aðrar reglur, að fara í gegnum sjálfan sig, fara alveg hringinn. Þess vegna er jeg viss um, að hann á enn eftir að breyta þessari skoðun sinni, sem jeg hjer lýsti, því að annars væri hann ekki sjálfum sjer samkvæmur. Þá ákallaði mig hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og önnur rödd hjer úr salnum, og voru þeir að brýna mig með því, að jeg hlyti að vera með þessari vantraustsyfirlýsingu í atkvæðagreiðslu. Það hlyti minni hlutinn í sambandsmálinu að gera. Jeg skal nú fyrst og fremst taka það fram, að það var ætlun okkar að taka engan þátt í þessum barnaleik, sem hjer er verið að leika, fólki til skemtunar. Það er fyrst og fremst fullkominn barnaleikur að því leyti, að ekkert nýtt hefir komið fram á móti þessum 2 ráðherrum, annað en það, sem fram kom á þingi síðast, og þá var hvert árásarefni vegið og ljettvægt fundið. Þá er það barnaleikur af því, að það er flutt fram nú á þessum tíma. En sjerstaklega er það þó barnaleikur, þar sem forsætisráðherranum er slept. Honum ber þó fyrsta og þyngsta ábyrgðin. Það er blátt áfram samkvæmt þeirri þingræðisreglu, að ef forsætisráðherra vill ekki nýta samverkamenn sína, þá er hans að segja: „Jeg fer, ef þingið skiftir ekki um samverkamenn mína.“ En sjerstaklega er okkur minnihlutamönnum ekki skylt að taka neinn þátt í þessari vantraustsyfirlýsingu vegna þess, að við lítum svo á, að hæstv. forsætisráðherra sje „syndugastur í Galíleu“ allra ráðherranna. Það eina, sem hefði nú getað orkað því, að við tækjum þátt í þessari vantraustsyfirlýsingu á stjórnina, hefði þá verið það, ef þessir menn, er standa bak við vantrauststill., hefðu staðið okkur eitthvað nær í sambandsmálinu en stjórnin og þeir, er hana styðja. En öðru nær er en að svo hafi verið. Jeg skal nú taka það fram, að jeg hefi ekki kallað neinn föðurlandssvikara eða landráðamann. En sú rödd, er viðhafði þessi orð, hefir slett þeim fram vegna þess, að hún kennir sín. Hún hefir ekki hreina samvisku! Jeg get vel skilið þetta. Enda þótt jeg beri ekki neinum manni föðurlandssvik á brýn, þá hefir hann, sem átti hina ákallandi rödd, á sínu máli gert sig sekan í svikum. Jeg myndi nú hafa sagt, að hann hefði brugðist sínum fyrra manni. Eins og kunnugt er, er hann hinn eini skilnaðarmaður þingsins. Datt mjer því ekki annað í hug en að hann myndi að minsta kosti láta sambandsfrv. hlutlaust. Ónei! Það gerir hann ekki, heldur samþykkir þennan samning með glöðu geði. Og hann hefir lýst því yfir sjálfur, að þetta sje miklu meira en hann hafi nokkurn tíma dreymt um að fá. En hvað liggur þá í þessu orði? Það, að hann hefir verið boðinn og búinn til að ganga að mun verri kjörum en vjer fengum. Þetta sýnir, að hans flokkur er einna linastur í sambandsmálinu, eins og jeg hefi skjallega sannað. Út frá þessu sjónarmiði vona jeg, að hv. þingheimi skiljist, að það er ekki ástæða fyrir okkur til þess að koma þessum mönnum í valdasæti, og það því síður, sem þetta mál er alls ekki útkljáð enn. Nú stendur fyrir dyrum mikill undirbúningur þessa máls á næstu mánuðum, og er alls ekki sama, hvernig hann fer úr hendi. Öðru hefi jeg ekki að svara, og ætla ekki frekar að lýsa afstöðu minni til atkvgr., því að jeg tel mjer með öllu óskylt að svala forvitni þessarar raddarlangsummanna.

Gísli Sveinsson * [*Vegna óviðráðanlegra atvika gat þingmaðurinn (G. Sv.) hvorki lesið þessa ræðu nje leiðrjett, áður en hún var prentuð. Er hún því prentuð hjer eins og hún er frá hendi innanþingsskrifaranna, og vill þingmaðurinn láta þess getið.] Jeg skal fyrst og fremst leyfa mjer að víkja með örfáum orðum að hv.þm. Ísaf. (M. T.). Hann þóttist þurfa að taka til máls, til þess að verja afstöðu sína til þessarar vantraustsyfirlýsingar, sem nú er til umræðu. En menn hefðu búist við, að hann hefði gert það betur, eftir allan þann gauragang, sem hann hefir gert í hinu mikilfenglegasta máli, sem legið hefir fyrir Alþingi Íslendinga. Hann taldi þessa vantraustsyfirlýsingu vera barnaleik, vegna þess, að hún væri ekki látin ná til allrar stjórnarinnar, og sagði hann, að hæstv. forsætisráðherra væri sá af ráðherrunum, sem mest hefði syndgað, og stæði sjer því næst að gefa honum vantraustsyfirlýsingu. Mjer finst nú, satt að segja, vera hægurinn hjá fyrir hann að nota nú tækifærið og skella á hann vantraustsyfirlýsingu. En hitt kemur mjer á óvart, að hann skuli ekki vilja vera með vantraustsyfirlýsingu til hinna ráðherranna, því að þeir standa þó við hlið hæstv. forsætisráðh. um að leiða sambandsmálið til lykta á þennan hátt, og þeir vilja eiga sinn þátt í því. En mjer skilst, að þessi vægðarsemi hv.þm. Ísaf. (M. T.) sje sprottin af ótta við það flokksbrot, sem hann lenti í, er hann kom fyrst á þingið 1916. Þegar hann kom hingað suður 1916, ljet hann orð falla um það, að hann væri viðbúinn að ganga í hvern þann flokk sem var. Hann gerði tilraun til þess að komast inn hjá okkur, sem kallaðir höfum verið langsummenn, og eitthvað var hann að dufla við Heimastjórnarflokkinn, en í þversum lenti hann. En þar sem hvorki sá flokkur nje við eða Heimastjórnarmenn vildum styðja slíkan mann til ráðherratignar, en það var skilyrðið fyrir öruggu flokksfylgi hans, þá fór hann að draga sig eftir Framsóknarflokknum, en hann var eini flokkurinn, sem eftir var. Tók hann (M. T.) nú upp margar stefnur, til þess að þóknast þeim mönnum, bæði utan þings og innan, sem þar ráða mestu. En þó að furðulegt megi heita, þá vildi jafnvel ekki þessi flokkur hafa neitt saman við hann að sælda, og því er honum nauðugur einn kostur, að hanga í flokki þversummanna, þar sem hann og lenti fyrst er hann kom, svo sem jeg hefi frá skýrt. En þó að þessu væri nú ekki svona farið, þá mun margan úti í frá furða stórkostlega, að hann skuli nú geta haft mök við þá menn, sem hann hefir sagt um, að brugðist hafi í sjálfstæðismáli þjóðarinnar, - menn, sem hann hefir sagt um það, sem að efni til er hið sama og landráðamenn og föðurlandssvikarar. Slíkt hið sama hefir skoðanabróðir hans, hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), sagt berum orðum, og kveðið enn fastar að heldur en hv.þm. Ísaf. (M. T.). Þá vildi hann (M. T.) bera því við, að hann vildi ekki ganga að verki með mönnum, sem stæðu mjer nærri, þar sem jeg væri enn þá meiri föðurlandssvikari en hans flokksmenn, þar sem jeg hefði áður verið sá eini þm., sem hefði lýst sig fylgja skilnaðarstefnu. Jeg hefi áður í heyranda hljóði, bæði í ræðu og riti, lýst skoðun minni og afstöðu til þessa máls, og það er ómótmælanlegt, að ef frv. verður samþ., þá stöndum við miklu nær skilnaði heldur en áður. Ef þjóðin kýs síðar meir að fara þá braut, þá stendur hún nú opin og öllum fær, segi jeg, en svo var ekki áður. Þá sagði hv. sami þm. (M. T), og átti það að vera mjer til hnjóðs, að jeg hefði sagt í einni af ræðum mínum, að Danir hefðu sýnt okkur meiri tillátssemi með sambandslagafrv., og okkur orðið betur ágengt í frelsiskröfum okkar, heldur en jeg hefði getað búist við. Þessi hin sömu orð eða lík hafa bæði hv.þm. Dala (B. J.) og hæstv. fjármálaráðherra notað, og hafa hvorki þeir nje jeg meint nokkuð ilt með þeim, eða nokkur bilbugur af okkar hálfu í þeim falist, ekkert annað en það, að eftir framkomu Dana áður í okkar garð gátum við ekki búist við, að þeir sýndu slíkan skilning á kröfum okkar og frv. ber vott um. En það kemur auðvitað engum á óvart, þó að þessi hv.þm. (M. T.) vaði reyk í þessu sem öðru, er að þjóðmálum lýtur. Þykist jeg svo ekki þurfa að athuga ræðu hans meira. Það hefir ekki komið neitt það fram í ræðum hv.þm., er í móti hafa mælt vantraustinu, sem jeg þarf að svara, nema ef vera skyldi hjá hv. fjármálaráðherra. Að vísu reis hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) upp úr sæti sínu og reyndi að bera blak af stjórninni, en ekki munu þeir margir hjer inni, sem muna orð hans, því ljeleg var vörnin, sem við var að búast, þar sem ætið er erfitt að verja illan og rangan málstað. Það var auðvitað, að upp mundu rísa tveir menn til þess að halda skildi fyrir stjórninni. Þeir eru nú báðir fram komnir, sem sje hv.þm. Dala. (B. J.) og hv.þm. S.-M. (Sv. Ó.), en vanmátkir hafa þeir verið, svo sem vita mátti. - Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) virtist telja það barnasjúkdóm, sem við hefðum borið stjórninni á brýn, þar sem við tölum um afglöp hennar og hneyksli. Þennan sjúkdóm taldi hann stafa af því, að verið væri að brjóta nýjar brautir, og virtist hann ólmur vilja að stjórnin hjeldi þar áfram uppteknum hætti. Hann ljet svo í veðri vaka, sem dagskráin væri sjálfsögð, og fæli hún í sjer traust á stjórninni. Mjer er með öllu óskiljanlegt, hvernig hægt er að „fá það út“, að með dagskránni sje bent á hæfileika umræddra tveggja ráðherra til þess að stjórna, því að með henni er ekki annað sagt en að menn treysti þeim ekki í sambandsmálinu, ef stjórnin yrði rekin frá. Það liggur því beinast við að ætla, að þeir, sem bera fram dagskrána, sjeu hræddir um, að stjórnin verði svo gröm út af brottrekstrinum, að hún í bráðræði eða af illmensku reyni að vinna sambandsmálinu mein. Með öðrum orðum, með dagskránni er ekkert annað sagt um stjórnina en ilt eitt, að hún sje ekki að eins óhæf stjórn, heldur og að mennirnir valdalausir gætu ef til vill orðið háskagripir og til alls búnir. Hann (Sv. Ó.) taldi og vantraustsyfirlýsinguna ósvinnu, sem ekki mætti bera fram, og sagði, að úr því að dagskráin væri borin upp fyrst, kæmi vantraustsyfirlýsingin ekki fram. En þetta er misskilningur hjá hv.þm. (Sv. Ó.), því að vantraustsyfirlýsingin er þegar komin fram, þótt hún svo aldrei verði borin undir atkvæði. Þá kom hv.þm. (Sv. Ó.) örlítið inn á embættaveitingar stjórnarinnar og fanst þær allar í besta lagi. Mig undrar það ekki, þótt honum finnist svo. En flestir líta nú á það mál nokkuð öðrum augum, eins og oft hefir verið vikið að, af mjer og öðrum, bæði fyr og síðar. En það er ekki að eins ýmislegt það, sem fram er komið af embættaveitingum stjórnarinnar, sem er vítavert, heldur hafa menn og illan bifur á því, sem menn vita að eftir er. Það er kunnugt um tvö embætti, sem eftir er að veita, þó að því hefði átt að vera lokið, að til mála hefir komið hjá stjórninni að veita þau mönnum, sem síst eiga þar heima. Á jeg við með þessu bæði Eiðaskólaembættin og forstöðu löggildingarstofu mælitækja og vogaráhalda. Um þetta síðara embætti hafa sótt meðal annara tveir mjög vel færir menn, en það mun sanni nær, að stjórnin ætli sjer að veita það þriðja manninum, sem er með öllu óhæfur til þess starfa. Eiðaskólinn hefir verið látinn bíða um sinn, og er það almælt, að það sje vegna þess, að stjórnin þori ekki að veita hann gæðingum sínum, sökum þess úlfaþyts, sem varð í blöðunum, er það frjettist, hverjir ættu að höndla hnossið. Það er því ekki að eins vegna hins liðna í embættaveitingum, að við viljum stjórnina frá, heldur og vegna þess, sem til stendur. Hæstv. atvinnumálaráðherra var að tala um Tjörnesnámuna og ljet það um mælt, að hún hefði borið sig síðustu mánuðina. Hver mun þá vera niðurstaðan síðan í mars, ef hún hefir að eins borið sig síðustu mánuðina? En ef hún nú hefði getað borið sig altaf, væru það þá meðmæli með stjórninni, að hún hefir rekið hana eins og hún hefir gert? Þá kem jeg að hæstv. fjármálaráðh. Jeg er efins í, hvort jeg á að taka hann alvarlega eða ekki, því nú var sá gállinn á honum, að jeg veit ekki, hvort hann hefir talað með fullum hug eða ekki. Hann var sem sje mjög æstur, og meira að segja svo æstur, að líklega mundi hann eiga betur heima í einhverri annari stofnun en Alþingi, og síst af öllu talaði hann með þeirri ró, sem samboðin er stöðu hans. Hann talaði um, að í Öskjuhlíðarfarganið hefði verið ráðist meðfram til þess að styrkja landsspítalann og afla grjóts til hans. Þetta er mjer með öllu óskiljanlegt, því að jeg trúi ekki öðru en að stjórnin hafi getað fundið einhverja aðra leið heppilegri en þessa. En ef skilja á hæstv. fjármálaráðherra svo, að nota eigi grjótið, sem unnið var, í landsspítalann, þá kemur það illa heim við það, sem sagt er, að verið sje að selja það nú Pjetri og Páli. Þá sagði hann, að það væri sama, hvað frá stjórninni kæmi; menn vildu ekki kannast við neitt gott í fari hennar. Jeg held nú, satt að segja, að ekki sje úr miklu góðu að moða í fari hennar, því að flest verk hennar eru þannig vaxin, að líkast er því, eins og hæstv. fjármálaráðherra komst að orði, að maður sje að lesa „reyfara“, en standi ekki augliti til auglitis við bláberan veruleikann. Maður skyldi ætla, að öll lýsingin á atferli og gerðum stjórnarinnar væri skröksaga frá landi óstjórnarinnar, ef maður gæti ekki þreifað á því. Það er því áreiðanlega ofmælt - ef ekki á að líta á það sem mismæli eða öfugmæli - hjá hæstv. fjármálaráðh., að menn úti um land sjeu harðánægðir með stjórnina og að alþýða áliti þessar ákærur endileysu og illgirni. Jeg vil að eins biðja hv.þm. um að stinga hendinni í sinn eigin barm og vita, hvort þeir hafi ekki heyrt megna óánægju með stjórnina heima í sveit sinni. Jeg þykist vita, að fjármálaráðh. hafi í yfirreið sinni ekki orðið var við mikla óánægju, því menn eru nú yfirleitt talsvert gestrisnir hjer á landi, og kunnugt er það um hæstv. ráðherra, að hann er manna kurteisastur, svo að ekki er það eðlilegt, að þeir bændur, sem hann gisti hjá, hafi farið að ráðast á gerðir stjórnarinnar í það sinnið, er hann bar að garði. Þá væri aftur farið íslenskri gestrisni, ef menn legðu það í vana sinn að troða illsakar að fyrra bragði við gesti sína - og það prúðmannlega gesti, eins og hæstv. fjármálaráðh., enda þá ekki hættulaust, að illindi hefðu af hlotist. Hæstv. fjármálaráðh. tók það kröftuglega fram, að hann hefði aldrei sagt ósatt í opinberum blöðum eða á opinberum mannfundum. Þetta finst mjer nokkuð ofsagt. Hann hefði getað sagt, að hann hafi aldrei sagt vísvitandi ósatt, því að hitt má sanna með vitnum, að á fundinum út af sykurmálinu sagði hann ósatt, og leiðrjetti stjórnin það síðar. Enn sagði hæstv. fjármálaráðh., að mjer væri gjarnt að ráðast á sig persónulega, vegna þess, að hann hafi eitt sinn boðið sig fram á móti mjer við kosningar til Alþingis og farið með sigur af hólmi. Jeg hefi aldrei hreyft þessu á þann veg, hvorki í ræðu nje riti og tel hann ósannindamann að þessum áburði, og verð jeg að telja það mjög svo lúalegt og lítilmannlegt að bera mönnum slíkt á brýn. Mættu þá margir vera óvinir hjer og um landið, ef slíkt ætti að skapa fjandskap. Auk þess hefði jeg ekki ástæðu til þess nú að vera reiður ráðherranum af þessum sökum, því að jeg veit ekki betur en að jeg sje nú nokkurn veginn kominn inn í það kjördæmi, og mundi að sjálfsögðu ekki hræddur að mæta honum þar, hve nær sem honum þóknaðist. Mig uggir, að sú ferð yrði ekki til fjár fyrir fjármálaráðherrann. En til þess getur hæstv. fjármálaráðh. ekki ætlast, að jeg eða aðrir hlífum honum, fremur en öðrum, er illa fara með embætti sitt. Hitt er fjarri öllum sanni, að jeg hafi nokkurn tíma ráðist á hann persónulega. Eitt var það, sem hæstv. fjármálaráðherra var mjög klökkur yfir, og það var, að honum skyldi vera borið það á brýn, að hann vildi hlúa að vinum sínum, og sór hann og sárt við lagði, að hann hefði aldrei hlúð að vinum sínum í embættaveitingum. En þetta er einnig ofmælt. Sumir eru nú þannig skapi farnir, að þeir telja það ekki ámælisvert, því að landsstjórn hlúi að vandamönnum sínum að öðru jöfnu. Og það þykjast menn hafa sjeð, að hæstv. fjármálaráðh. væri hætt við að taka talsvert tillit til þess, hvort vinur og flokksbróðir ætti í hlut, eða þá ekki. Þarf ekki annað í þessu sambandi en að minna á fossanefndina - manninn, sem hann tróð þar inn - og svo er það líka kunnugt, að hæstv. fjármálaráðh. ljet sjer mjög svo umhugað um, að sá maður, sem hann bar sjerstaklega fyrir brjósti, fengi lögreglustjóraembættið hjer í Reykjavík. Það er líka kunnugt, að um eitt skeið ætlaði hann að halda embættinu opnu handa sjálfum sjer, og í raun og veru er ekkert ilt í þessu; ef hann hefir þá trú á sjer, að hann sje embættinu einna best vaxinn allra manna. Og að sjer sleptum mun hann hafa haft bróður sinn í huga áður en þriðji maðurinn kom til sögunnar.  Á síðasta þingi var fjárhagsnefnd Nd. falið það sjerstaklega að athuga fjárhagsástand landsins, og sjerstök nefnd var þá jafnframt skipuð til þess að rannsaka verslunarmálin. Um fjárhaginn komst fjárhagsnefnd að svipaðri niðurstöðu og hæstv. fjármálaráðh., en þó ekki hinni sömu í öllum greinum. Frá þeirri nefnd komu - eins og þingheimi er kunnugt og öllum landslýð - skýrslur um Tjörnes- og Öskjuhlíðarmálin, en rannsóknir þeirra mála höfðu verið framkv. af krafti. Niðurstaða nefndarinnar um ráðsmensku stjórnarinnar í þeim sökum ætti ekki að vera liðin stjórninni úr minni, en þó leyfir hæstv. fjármálaráðh. sjer að segja, að ekki hafi fundist sakir! Annars þarf jeg ekki að rifja upp þá rollu, en læt mjer nægja að vísa til þess, er ritað hefir verið og rætt í þessum málum, bæði af mjer og ýmsum öðrum hv.þm. En nefnd sú, er rannsaka átti verslunarmálin, fjekk ekki plögg þau frá landsstjórn og landsverslun, er henni voru nauðsynleg, fyr en áliðið var þingsins, og voru þá tveir úr þeirri nefnd teknir að vinna að sambandsmálinu, svo að það er ekkert undarlegt, þótt ekki kæmi mikið frá þeirri nefnd. En jeg býst við, að störfum hennar verði haldið áfram á næsta þingi. En eitt atriði var þó, sem frá henni kom; það var um sykurmálið, og voru þar færð góð og gild rök fyrir því hneyksli stjórnarinnar, svo að hæstv. fjármálaráðh. þarf ekki að kvarta undan algerðu aðgerðaleysi hennar. Þá klykti hæstv. fjármálaráðherra út með því, að því er mjer skildist, að hvergi á bygðu bóli mundi vera ráðist á slíka stjórn sem þessa, þar sem hún hefði ráðið til lykta sambandsmálinu. En hvernig á að þakka henni allri fyrir það, þar sem forsætisráðh. sannanlega og vitanlega er sá eini úr stjórninni, sem nokkuð hefir lagt til þeirra mála. Ef þeir hafa ekki annað en það sjer til varnar og ætla sjer að lafa með af þeim sökum, þá verður sú vörn að teljast æði veigalítil, og næsta fáránleg viðbára. Og jeg mótmæli því algerlega, að þeir tveir hæstv. ráðherrar, sem hjer er rætt um, hafi á nokkurn hátt unnið sjer til sýknunar með því máli, ef þeir á annað borð voru sekir.

Magnús Torfason Jeg bjóst ekki við, að farið yrði að deila á mig persónulega, þar sem búið var að skera niður umr. En þann þingmann, er síðast talaði, - mjer er illa við að þingnefna hann - lýsi jeg ósannindamann að því, er hann sagði um mig, annaðhvort beint eða í annara orða stað. Jeg hefi aldrei talað við hann um það eitt aukatekið orð. Þegar jeg bauð mig fram til þings 1916, gerði jeg það sem sjálfstæðismaður, og stendur það prentað í málgagni því, er studdi mig, og var það eftir ósk minni gert. En það ljet jeg laust og óbundið, í hvorn flokk sjálfstæðismanna jeg færi hjer, enda vissi jeg ekki hvernig þingið mundi skipað. Það var því með samþykki stuðningsmanna minna, að jeg var frjáls að því, í hvorn flokkinn jeg færi. Þegar jeg kom hjer, gerði jeg tilraun til að sameina sjálfstæðisflokksbrotin og ákvað mig ekki við neinn. Og þegar jeg var frjáls í því, í hvorn flokkinn háttv. þingm. (G. Sv.) taldi jeg mig lausamann í þinginu. Jeg var alls ekki hræddur að standa einn. Þegar útsjeð var um, að unt væri að sameina sjálfstæðismenn, þótti mjer rjettast að ganga í þann flokk, sem jeg nú er í, enda var aðalstuðningsmönnum mínum það kærast. En að jeg hafi boðið mig Framsóknarflokknum, eða verið að „dufla“ við hann, það eru blátt áfram ósannindi. En það er einn maður úr Langsumflokknum, sem mjög hefir „duflað“ við hann og gengið í því miklu lengra en sæmilegt er. Hitt gegnir öðru máli, að jeg hefi jafnan reynt að halda uppi samvinnu með sjálfstæðismönnum. Jeg hjelt nú, að aðstaða mín í sambandsmálinu hefði sýnt það, að jeg þori fyllilega að standa einn og er ekki háður neinum flokksböndum. Jeg skal svo ekki gjalda hv.þm. (G. Sv.) líku líkt í persónulegum deilum. Hann hefir fyr deilt á mig persónulega, en sumt er svo óhreint, að maður verður sjálfur óhreinn af að snerta við því. En kynlegt þykir mjer það, að aðalmenn langsummanna þykjast hjer hvergi nærri koma, fela sig í skugganum, en eru þó aðalkjarninn í mótstöðu gegn stjórninni. En að því er snertir þm. (G. Sv.), þá vita menn, til hvers skal hafa drenginn með í förinni og hverjum skal á foraðið etja.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg þarf ekki að taka það fram, að það var rjett hjá hæstv. fjármálaráðherra, sem hann sagði um gerðabók stjórnarráðsins um dýrtíðarvinnuna í fyrra. Jeg stóð upp til þess að svara háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.). Hann spurði um óveitt læknisembætti. En jeg vildi segja honum það, að óneyddur fer jeg ekki að skýra frá embættaveitingum þeim, er undir mig heyra, hjer í þingsalnum, við þetta tækifæri. Og álít jeg það ekki rjett að beina fyrirspurn til ráðherra við þessar umræður, um það, hverjum reglum hún fylgi um embættaveitingar. En vilji hv.þm. (J. J.) spyrja mig um þetta utan fundar, mun jeg ef til vill seðja forvitni hans. En háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) vil jeg þó segja það, að dylgjur hans um Eiðaskólann eiga sjer engan stað. - Að skólinn er ekki kominn á fót enn, er um að kenna dýrtíðinni og ýmsum örðugleikum vegna ófriðarins. Jeg vildi heldur fresta því lítinn tíma að koma skólanum á fót, en reyna svo að gera hann svo úr garði, að hann gæti orðið verulega myndarlegur lýðskóli. Það er eina ástæðan. En dylgjur þær, sem komið hafa í blöðum um þetta mál, eiga sjer enga staði. Jeg sje svo ekki, að jeg þurfi að fara frekar út í umr. hjer. Jeg hefi þegar skýrt afstöðu mína, og háttv.þm. Dala. (B. J.) hefir tekið það ljóst fram, hvernig stjórnin var mynduð. En mig furðar á því, að þeir háttv.þm., sem að vantraustsyfirlýsingunni standa, skuli geta haldið því fram, að í dagskránni felist vantraust, þar sem hún er þó fram komin einmitt til þess að fella sjálfa vantraustsyfirlýsinguna.

Flm. (Sigurður Stefánsson) * [*Ræðu þessa hefir þingmaðurinn (S. St.) hvorki lesið nje leiðrjett. Vill hann, að þess sje getið.] Jeg verð fyrst að bera af mjer þann áburð hæstv. fjármálaráðherra, að jeg hafi brugðist í fánamálinu á þingi 1913. - Jeg hafði aldrei lofað frv. Nd. neinu fylgi, þar sem jeg lá veikur meðan það var þar til meðferðar. Og það, sem jeg gerði í Ed., er ekki hægt að telja neina brigðmælgi. En einmitt sú afstaða mín til málsins í Ed. þá varð til þess, að málið komst í það horf, sem það nú er i, og við fáum miklu þýðingarmeiri fána en þann, sem þá var um að ræða. Það er því að nokkru leyti mjer að þakka, hvað á hefir unnist. Þá sagði hæstv. fjármálaráðherra, að það hefði verið mitt mesta áhugamál á síðasta þingi að komast heim. Það eru að vísu hreinustu ósannindi, en hitt er það, að jeg kunni því illa að sitja í tvo mánuði yfir engu, fyrir mistök stjórnarinnar. En að jeg hafi viljað komast heim, sambandsmálinu til skaða, það eru alger ósannindi. Annars fyrirgef jeg hæstv. fjármálaráðherra stóryrðin í síðustu ræðu hans. Jeg þóttist sjá, að hann væri tæplega „normal“ þá. Og oft hefi jeg sjeð útþaninn vindbelg, en aldrei slíkan. Skil jeg það nú, að hann er „jaloux“ við mig, því þótt hann telji mig vindbelg, þá vantar mikið á, að jeg sje eins út þaninn og hann sjálfur. En nú vona jeg, að mesti vindurinn hafi farið í ræðuna. En yfirleitt var öll ræða hans einn samfeldur reyfari, enda kvað hann lesa mikið reyfara, og trúi jeg því vel, og hefi enda heyrt, að hann lesi ekki aðrar bækur. En betri mynd af reyfara en ræðu hans er ekki hægt að fá, þar sem blandað er saman öfgum, ósannindum og stóryrðum. Hann taldi það andarlegt og síður en svo til blessunar að vekja þennan kala til stjórnarinnar, einmitt þegar hún væri að gegnumfæra sambandsmálið. En, eins og jeg hefi áður sagt, get jeg ekki þakkað hæstv. fjármálaráðherra neinn hlut í afdrifum þess máls, því úr hans flokki einum komu andmælin, og var hann meira að segja sjálfur á báðum áttum um tíma, hvorum flokknum hann ætti að fylgja. Jeg vil því halda því fram, að það geti orðið þjóðinni til blessunar að vekja kala til þeirrar stjórnar, sem er jafnóhæf til að standa í stöðu sinni og hæstv. fjármálaráðherra er. Þá benti hann á það, að jeg hefði sagt við sig á síðasta þingi, að hann hafi þó staðið best í ístaðinu. Það má vel vera, að jeg hafi sagt það. En það sannar ekki neitt, ef hinir gerðu það illa. Og það skal jeg játa, að hæstv. fjármálaráðh. gerði margar tilraunir til þess að standa sæmilega í sínu ístaði, en tókst það mjög báglega. Hæstv. forseta Ed. (G. B.) skal jeg ekki svara öðru en því, að hafi jeg gert mig að athlægi, þá gerði hann sig að enn þá meira athlægi með sinni ræðu. Þá verð jeg að víkja nokkrum orðum að hv. Ísaf. (M. T.). Það kom mjer á óvart, að hann skyldi taka sem illmæli um sig þau orð mín, að veiting lögreglustjóraembættisins í Reykjavík hefði tekist vel, frá almennu sjónarmiði. Jeg var þar ekki neitt að verðleggja hann. En það eru aðrir, sem verðlögðu hann í sambandi við embættisdugnað og álit hans í lögsagnarumdæmi hans, og einnig kom álit hans í ljós í umdæmi því, er hann sótti um. Þegar það heyrðist á Ísafirði, að hann sækti um embætti þetta í Reykjavík, voru gerð almenn áheit á líknarstofnanir allar í guðsþakkarskyni, ef hann fengi embættið. Þótti mönnum því allsúrt í brotið að verða að sitja með hann eftir sem áður. En síðar frjettist það vestur, að Reykvíkingar hefðu gert samskonar áheit, ef hann fengi ekki embættið, og þótti það þá fara að vonum, að þeim ynnist betur, sem mannfleiri voru. En hvert meðalverð allra meðalverða verður á kostum og áliti þessa hv.þm. (M. T.) í þessum tveim umdæmum, það læt jeg hann sjálfan um að reikna út. Jeg hefi svo ekki fleira að segja; þykist líka vita, hvernig atkv. muni falla. Jeg ann þeim sæmdarinnar, sem verða til þess að fella vantraustsyfirlýsinguna. Jeg hefi hvort sem er sjálfur aldrei ætlað mjer að hafa nein fríðindi af stjórninni, hver sem hún er. Ann jeg þeim þess því vel, sem ætla sjer að hafa gagnsemi af þessari stjórn í framtíðinni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Að eins örstutt athugasemd. Verður hún því fremur stutt, þar sem báðir hv.þm., sem jeg þarf að svara, eru þegar dauðir. Jeg get farið fljótt yfir sögu um hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Hann taldi mig hafa verið mjög æstan, er jeg hjelt síðustu ræðu mína. En það er venjulega síðasta ráðið, sem andstæðingar mínir grípa til, að segja, að jeg hafi verið æstur, ef jeg tala með áherslu. En sá, sem hefir hreinustu fyrirlitnigu á ýmsu því, sem fer fram í kringum hann, hann hlýtur að leggja áherslu á orð sín. Annars bjóst jeg ekki við því, að hjer yrði talað um framburð manna, og allra síst að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) yrði til þess að vekja máls á því efni. Því skilvinduhljóðið í ræðum hans er hreinasti kross á þessari deild. Og enginn hv.þm. ber eins þunga ábyrgð á dottinu í deildinni eins og hann. Þessi hv.þm. (G. Sv.) virtist ekki skilja það, að grjótið hafi verið ætlað til landsspítalans, þar sem nú væri þegar farið að selja það. En svo stendur á því, að landsstjórnin hefir enn ekki fengið lóð þá hjá bænum, sem ákveðin var undir spítalann, og það þrátt fyrir það, þótt á samningum væri byrjað um þetta í fyrra haust. Þetta var ófyrirsjáanlegt, og er því nú farið að selja grjótið. Þá kvaðst hann ekki marka það mikið, þótt jeg á yfirreið minni hefði hitt velviljaða menn. En jeg skal þá geta þess, að á Akureyri, þar sem óánægjan er talin mest með stjórnina, þar hjelt jeg fund, ásamt hv.þm. bæjarins (M. K.), og höfðum við fundinn algerlega á okkar bandi, og var mjer hvað eftir annað tekið með lófaklappi. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði um, að mjer væri gjarnt að hlynna að mönnum af persónulegum ástæðum. Benti hann á fossanefndarskipunina. Jeg get sagt honum það, að til mín komu ýmsir menn úr Árnessýslu og ljetu þá ósk í ljós við mig, að maður þaðan úr sýslunni yrði skipaður í nefndina. Þótti mjer þetta ofureðlileg krafa; og hvað var ónáttúrlegt við það að skipa þá sýslumanninn í nefndina?  (S. S.: Árnesingar munu nú samt ekki hafa ætlast til þess.)  Það er og ósatt með öllu, að jeg hafi nokkurn tíma ætlað mjer að koma bróður mínum í lögreglustjóraembættið hjer í Reykjavík, enda þótt jeg telji hann vel hæfan í það. Sje jeg svo ekki ástæðu til að svara fleiru í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Þá er hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hann neitaði því, að hann hafi nokkurn tíma brugðist í fánamálinu. 1913 vorum við þó 7 þm. í efri deild, sem höfðum ákveðið að samþykkja fánafrv. Einn af þeim var hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Þá var það einn þingmannanna, sem óskaði þess, að frv. yrði ekki rætt, heldur samþykt hljóðalaust. Við það varð hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) æfur og kvaðst ekki treysta sjer til að þegja. Svo líður og bíður. En 20 mín. áður en atkvæðagreiðslan átti að fara fram komu skilaboð frá hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) um, að hann geti ekki greitt atkv. með frv. Af þessu sló óhug á okkur hina, fyrst af því, að við treystumst þá ekki að koma málinu fram, og svo af því, að þessi hv.þm. (S. St.) gat verið þektur fyrir að koma svona fram. Og það verð jeg að segja, að jeg hefi aldrei sjeð jafnlítinn vind í þessum hv.þm. og daginn eftir að þetta skeði. Í sumar var þessi sami hv.þm. (S. St.) óður eftir að komast heim. Hann skildi ekki, hvað væri verið að gera hjer. Ef hann hefði ráðið, hefðu samningarnir aldrei komist í það lag, sem raun varð á. Það situr því síst á honum að vera að gera sig að dómara yfir öðrum. Það er lítið af framkvæmdum í hans löngu þingsögu. Hann hefir altaf verið „kritiserandi“. Í efri deild hefir hann árlega haldið eina skammaræðu um neðri deild og margar um meðbræður sína. Mjer hefir verið ánægja að því að eiga orðastað við hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og hv. 1. þm. Rang. (E. P.), sem hjelt mjög hóglega ræðu. En jeg skal játa, að vantraustsyfirlýsing frá hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og tilheyrandi skammaræður hafa haft þau áhrif á mig, að mjer hefir aukist traust á sjálfum mjer.

Bjarni Jónsson Jeg stend ekki upp til að bera af mjer ámæli. Jeg þakka hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) fyrir góð ummæli. Hann taldi röksemdir mínar svo ljettar, að hann hirti ekki að svara þeim, - en á þessum öfugmælatímum þýðir það, að þær hafi verið svo þungar, að hann gat ekki svarað þeim. Það er harðara að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá en með því að fella tillögurnar, því í því liggur að málið hafi verið svo illa úr garði búið, að ekki hafi þótt sæmra, að það kæmi til atkv. Verði dagskráin feld og aðaltillagan, skilst mjer, að viðaukatill. komi ekki til atkv., nema með sjerstöku leyfi þingsins. En jeg mun greiða atkv. með dagskránni, því það er harðari dómur um tillöguna en þótt hún sjálf væri feld.

Magnús Torfason Jeg þarf ekki að endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt. Fyrir vestan þekkja allir Vigurgrínið og vita, að Vigurklerkur er manna lagnastur á að búa til smásögur. Það heyrðist á orðum hans, að á Ísafirði hafa sumir dálítinn beyg af lögreglustjóra sínum, og tel jeg mjer það til hróss. Jeg hefi aldrei reynt að vera allra vin. Annars hjelt jeg, að kosningarnar sýndu hug alþýðunnar til mín, hvað svo sem er um auðvaldið. Meira þarf jeg ekki að segja. Jeg hefði getað svalað mjer vel á hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), en þar sem hann er maður gamlaður, hefi jeg ekki brjóst til að bæta fleiru ofan á hrakfarir hans.

Flm. (Sigurður Stefánsson) * *Þingmaðurinn (S. St.) hefir hvorki lesið nje leiðrjett þessa ræðu og vill að, það sje tekið fram. Mig furðar á, að hæstv. fjármálaráðh. skuli voga sjer að bera fram þau ósannindi, að mitt mesta áhugamál hafi í sumar verið að komast heim, til að koma glundroða í sambandsmálið. Jeg var því fylgjandi þó, að þinginu væri frestað, og var það í raun og veru vilji mikils meiri hl. þingsins. Hefði stjórnin þá verið svo forsjál að fresta þinginu, hefði verið hægt að taka til óspiltra málanna strax er það kom saman aftur, og hefði það í engu spilt fyrir sambandsmálinu. Það, sem hæstv. fjármálaráðherra var að segja um fánamálið, var ein af þessum skáldsögum, sem hann hefir verið að reiða fram í kvöld. Þó jeg hafi fallið frá einhverju frv., þarf það alls ekki að vera sama og að jeg hafi brugðist fánamálinu. Það er þvert á móti dagskránni, sem jeg bar fram, að þakka, á hvern rekspöl fánamálið, og þá sambandsmálið einnig, nú er komið. Orðum hv.þm. Ísaf. (M. T.) þarf jeg ekki að svara. Að eins hjó hann nokkuð nærri sjálfum sjer þar, sem hann var að tala um að fara í gegnum sjálfan sig, því hafi nokkur farið í gegnum sjálfan sig, þá hefir hann gert það og það margsinnis.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vísa til þess, sem jeg fyr hefi sagt, og stend við það alt. Ef þingmenn hefðu farið heim í sumar, að óskum hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þá er hætt við því, að lítið hefði orðið úr sambandsmálinu. Það, sem jeg sagði um afskifti hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) af fánamálinu, get jeg sannað hve nær sem vill.