Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jakob Möller Það voru aðeins örfá orð út af brtt. minni á þskj. 149. Málið var svo mikið rætt við 2. umr. á dögunum, að jeg geng að því vísu, að menn hafi gert sjer fulla grein fyrir, hvað hjer er um að ræða. Sú er meiningin með brtt. að undanskilja vörutollinn frá gengisviðaukanum. Þessi 25% gengisviðauki af vörutollinum er áætlaður, að óbreyttum innflutningnum, að nemi 200–300 þús. krónum, en eins og frá hefir verið skýrt, þá er það meining fjhn. að koma fram með sjerstakt frv. um nýjan toll á þremur flokkum vörutollsins, þar sem aðallega er um miður nauðsynlegar eða ónauðsynlegar vörur að ræða. Þar má því fá uppbót á tekjumissi þeirra tolla, og er því eiginlega um það eitt að ræða, að undanskilja 1., 2., 4. og 5. flokk vörutollsins frá gengisviðaukanum, en í þeim flokkum eru matvörur og þær vörur, sem nauðsynlegar eru til framleiðslunnar, og auk þess trjáviður. Brtt. er því í beinu samræmi við álit minni hluta fjhn. á því, að brýnustu nauðsynjavörurnar beri að undanskilja tollinum. Mestu munar í máli þessu um tollhækkunina á kolum og salti. Hefir áður verið feld brtt. um að undanskilja þessar vörur frá gengisviðaukanum, og er því máske ekki að vænta góðs fyrir þessa brtt. En jeg vil enn leggja áherslu á það, að það er hættulegt að ganga inn á þá braut að hækka aðflutningstollinn á nauðsynlegustu framleiðsluvörunum. Og er það skattafyrirkomulag óþekt um víða veröld, nema hjer, að gera slíkar vörur að skattstofni og gera landsmönnum með því erfitt fyrir að keppa í atvinnuvegum sínum við aðrar þjóðir. Og virtist nær að afnema tollana, sem fyrir eru á þessum vörum, heldur en að hækka þá. Ennfremur er farið fram á að undanskilja sykurtollinn. Er það rjett, sem getið var um við 2. umr. málsins, að sá tollur hefir ekki hækkað eins mikið og aðrir tollar, en hjer er um svo brýna nauðsynjavöru, og þó einkum þurrabúðarmanna, að ræða, að sanngjarnt virtist að tollurinn væri ekki hækkaður. Geri jeg einnig ráð fyrir, að á annan hátt megi afla nægra tekna til þess að komast hjá tekjuhalla.

Hákon Kristófersson Jeg á brtt. á þskj. 150. Lýsti jeg því yfir við 2. umr. fyrir skömmu, að jeg væri yfir höfuð andvígur máli þessu, en þar sem jeg býst við, að það hljóti fram að ganga að einhverju leyti, hefi jeg borið fram þessa brtt. En þar sem jeg hefi orðið þess áskynja, að hún myndi eiga erfitt uppdráttar eins og hún nú er orðuð, hefi jeg leyft mjer að afhenda hæstv. forseta (BSv) skriflega brtt., þar sem numin eru burt orðin „eða sykri“. Ekki skal jeg dylja það, að jeg hefði frekast kosið, að brtt. á þskj. 150 hefði verið samþykt óbreytt, en jeg kýs fremur, að þetta náist en ekkert. Er nú aðeins farið fram á að undanskilja kornvörur, og eftir því, sem háttv.frsm. meiri hl. nefndarinnar (JÞ) sagði við síðustu umr., er þar ekki um stóra upphæð að ræða, en jeg get búist við, að menn líti vingjarnlegri augum á málið, ef brýnustu nauðsynjarnar, þ. e. kornvörurnar, eru undanskildar. Vonast jeg því eftir, að hv. nefnd og hv.þdm. taki brtt. vel.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Nefndin hefir ekki haldið fund til þess að bera sig saman um brtt. þær, sem fram eru komnar, og get jeg því ekki talað hjer fyrir hönd meiri hlutans. En fyrir mitt leyti og fleiri manna, sem jeg hefi átt tal við, get jeg sagt það, að jeg er algerlega á móti brtt. á þskj. 149, sem fellir burt, að upphæðinni til, fullan helming þeirra tolla, sem stjfrv. nær til. En hvað snertir till.hv.þm. Barð. (HK), eins og hún nú er borin fram í breyttri mynd, þannig, að hún nær aðeins til kornvaranna, þá mun jeg greiða henni atkvæði mitt. Er hjer aðeins um smávægilegt atriði að ræða fyrir landssjóð, líklega einar 15–18 þús. kr. á ári, en með því að samþykkja þessa brtt. næst viðurkenning, sem jeg vil gjarnan láta í ljós, sú, að vilja ekki hækka tollana á brýnustu lífsnauðsynjunum. En auðvitað hafa aðrir háttv. nefndarmenn óbundnar hendur í þessu, þar sem enginn fundur hefir verið haldinn um málið. En þessi er mín afstaða til brtt.

Fjármálaráðherra (KlJ): Jeg gæti að vísu sparað mjer að tala og tekið undir orð hv.frsm. meiri hl. (JÞ). Brtt. þá, sem hv.þm. Barð. (HK) hefir nú afhent skriflega, get jeg vel fallist á, af sömu ástæðum, sem teknar hafa verið fram. Brtt. á þskj. 149 voru boðaðar fyrirfram, og hljóta hv.þm. að vera undir það búnir að greiða atkvæði um þær. Jeg fyrir mitt leyti get ekki sjeð ástæðu til að undanskilja vörutollinn þessari hækkun. Svo sem tekið hefir verið fram, er hann langdrýgsti hluti tollteknanna, eitthvað um 1 milj. kr., og þar sem brtt. fer einnig fram á að undanþiggja sykurtollinn, sem nemur um 400 þús. kr., verða um 1400000 kr., eða helmingur tollanna, sem þetta frv. nær til, teknar undan hækkuninni, ef brtt. verða samþyktar. Frv. þetta verður þá skert svo mjög, að varla virðist ástæða til að halda lengur í það. Að vísu gæti það verið til bóta, svo sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hjelt fram, ef nýtt frv. kæmi um hækkun á nokkrum flokkum vörutollsins. En jeg veit ekki, hvernig slíku frv. mundi verða tekið. Þar sem þetta frv. er nú til 3. umr., verð jeg að leggja til, að það verði samþykt óbreytt að öðru leyti en því, sem hin skriflega brtt.hv.þm. Barð. mælir fyrir. Það hefir enga fjárhagslega þýðingu að undanskilja kornvörur, en jeg gæti trúað, að þessi tollhækkun yrði betur þokkuð meðal almennings, ef þær væru teknar undan.

Jakob Möller Það liggur í hlutarins eðli, að brtt. mínar verða bornar upp í tvennu lagi, en mjer þótti háttv.frsm. meiri hl. (JÞ) taka þær of mjög saman, þar sem hann talaði um, að hjer væri farið fram á að undanskilja fullan helming af tollinum. Það má vel vera, að þetta nemi svo miklu, en það er í raun og veru ekki nema í svip, þar sem í ráði er að hækka toll á sumum vörutegundum með sjerstöku frv. Það, sem um er að ræða, er því í mesta lagi 250 þús. kr., sem þessi tollhækkun lækkar um við brtt. mínar. Jeg verð að furða mig á því, að hv.þm. Barð. (HK) skuli vera svo nægjusamur að sætta sig við, að kornvörur einar sjeu undanþegnar hækkuninni, því að það er augljóst, að þetta kemur í raun og veru að minstu gagni og munar minstu fyrir almenning. Hinsvegar eru margar aðrar vörur, sem eru engu síður nauðsynlegar fyrir menn til sjávar og sveita til þess að þeir geti stundað atvinnu sína og framfleytt sjer og sínum, sem eftir verða undir tollhækkuninni. Það er eins og hjer sje aðeins verið að reyna að bjarga við „útlitinu“.

Hákon Kristófersson Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) furðaði sig á því, hversu nægjusamur jeg væri. Þessi nægjusemi kemur ekki af því, að jeg þurfi að svæfa samviskuna, því að hún er nú sem fyr vel vakandi og laus við ásakanir til mín. En jeg hafði leitað fyrir mjer um undirtektir hv.þm. undir brtt. á þskj. 150, sem jeg kysi helst að yrði samþykt eins og hún liggur fyrir, og komst jeg að raun um, að hún mundi ekki hafa nægilegt fylgi. Tók jeg því þann kostinn, sem jeg hefi jafnan fyrir reglu, að taka það næstbesta, þegar hið besta er ófáanlegt, og svo koll af kolli. Hinsvegar geta hv.þm. ráðið við sig, hvort þeir kjósa heldur að fylgja skriflegu brtt. eða brtt. á þskj. 150. Eins og jeg hefi tekið fram áður, geng jeg ekki þess dulinn, hvílík nauðsynjavara sykurinn er, en þar sem jeg veit, að brtt. um að taka hann undan mun ekki verða samþykt, vil jeg þó reyna að undanþiggja kornvörur, sem ekki leikur á tveim tungum, að eru nauðsynlegar öllum mönnum.

Ágúst Flygenring Tillaga háttv.þm. Barð. (HK) friðar ekki mína samvisku; síður en svo. Jeg skil ekki, að nokkur geti greitt atkvæði með því að taka undan vörur, sem allir nota. Sanngjarnast er, að allir eigi þess kost að kaupa það, sem þörf þeirra krefur, og greiði þá heldur þessa tollhækkun. Aftur er herfilega ranglátt að leggja á þær vörur, sem mikill hluti landsmanna kemst hjá að nota, en eru öðrum ómissandi, svo sem kol og salt. Jeg er samdóma hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um það, að rangt og óviðurkvæmilegt sje að leggja toll á vörur, sem notaðar eru til framleiðslu, og hefi jeg margbent á það í nefndinni. En þar sem ekki hefir verið bent á aðra leið en þessa til tekjuauka fyrir ríkissjóð, neyðir vandræðaástand ríkissjóðs oss til að samþykkja þetta frv. Ef nokkuð ætti að taka undan, væru það vörur, sem óhjákvæmilegt er að nota við framleiðsluna, en það hefir nú verið felt að fella þær undan. Það er svo herfilegt ósamræmi í því að vilja nú undanskilja þær vörur, sem allir nota jafnt, að jeg skil ekki, að nokkur skuli geta greitt því atkv.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Eins og sjest á þskj. 129, þá hefir mál þetta legið fyrir sjútvn. Hefir hún athugað frv. allrækilega og orðið sammála um að mæla með, að það nái fram að ganga; þó með nokkrum breytingum. Við 1. umr. hafa verið teknar fram helstu ástæðurnar fyrir því, að frv. er fram komið, og þarf jeg því ekki að rekja það nánar. En jeg vil með fám orðum minnast á einstaka liði þess og þær brtt., sem nefndin hefir við það gert. Með 1. gr. frv., sem er breyting á 3. gr. laganna frá 1923, hefir nokkur rýmkun verið gerð frá því, sem nú er. En sú rýmkun fer í þá átt að leyfa mönnum að öðlast skírteini til að fara með 12–50 ha. vjel, ef þeir hafa áður stundað vjelgæslu í 12 mánuði eða lengur. 2. brtt. við frv. fer fram á, að menn, sem um ræðir í 4. gr. laganna, sem próf hafa frá vjelskólanum, skuli hafa farið með vjelar í 12 mánuði, í stað 6. í frv. var þessi tími ákveðinn 24 mánuðir, en nefndin breytti því. Þá hefir sjútvn. ekki getað fallist á, að orðin „eða til stuttra ferða“ falli burt í 6. gr. laganna. En hingað til hefir það verið mjög á reiki, hvað telja beri stuttar ferðir. Sumir telja þar undir t. d. ferðir til Sandgerðis, aðrir til Akraness o. s. frv. En nýlega mun þó dómur í hæstarjetti hafa fallið um það efni, hvað telja beri siglingar innfjarða, og var á það minst í nefndinni að breyta frv. í þá átt, en úr því varð þó ekki; en orðin „til stuttra ferða“ í lögunum kemur þó varla til mála að leggja rýmri skilning í en átt er við með siglingum innfjarða í áðurnefndum dómi. Þá kemur breytingin á 7. gr. laga 3923, í 5. gr. frv. á þskj. 48. Þar er dálítið rýmkað ákvæði laganna um það, að þeir, sem áður hafa um lengri tíma gegnt stöðu sem vjelstjórar eða vjelgæslumenn á mótorskipum áður en lögin öðlast gildi, haldi áfram rjettindum sínum, og sje það ekki bundið við starf á „samskonar skipi“, enda hefir það orðalag verið skilið á ýmsan veg. Nú gerir nefndin ráð fyrir, að þessi tími sje 12 mánuðir, í stað 18 mánaða, sem frv. til tekur. Þá er enn sú breyting við lögin frá 1923, að samkv. 3. gr. frv. er það felt niður, að þeir, sem hafa próf frá vjelstjóraskóla Íslands, geti öðlast rjett til að verða vjelstjórar á mótorskipum með 150 ha. vjel, fyrri en þeir hafa öðlast skírteini sem 1. vjelstjóri á gufuskipi, samkv. 7. gr. laga nr. 43, 3. nóv. 1915. Undirbúningstímann þykir sjútvn. hæfilegt að ákveða 6 mánuði. Þessi brtt. er fram komin vegna þess, að menn, þó próf hafi frá vjelstjóraskóla Íslands, þykja að vonum lítt færir að fara með vjelar fyrri en þeir hafa fengið sæmilega leikni í því. Mælir nefndin með því, að þessi breyting nái fram að ganga. Þá vil jeg taka það fram í sambandi við brtt. mínar frá í fyrra, að hjer er ekki gengið eins langt í þessu frv. Eftir því geta próflausir menn ekki farið með vjelar með 50–100 hestöflum. Þó er ætlast til þess, að próflausir menn geti unnið sig áfram til þess að geta farið með vjelar alt að 50 hestafla. Hvað snertir brtt.hv.þm. Borgf. (PO), þá er hún svo nýlega fram komin, að jeg hefi ekki haft tök á að bera mig saman við meðnefndarmenn mína, hvort þeir geti fallist á hana. Vil jeg því að svo stöddu ekkert um hana segja. Hv. flm. mun bráðum gera grein fyrir henni, og getur þá verið, að nefndin geti eftir atvikum fallist á hana.

Pjetur Ottesen Breytingartillögur þær við lögin um vjelgæslu, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) flytur nú, eru að sumu leyti þær sömu og hann flutti hjer á síðasta þingi, en voru þá feldar. Þó er rjett að geta þess, að sú brtt., sem lengst gekk móti aðaltilgangi þessara laga, sem sje þeim, að tryggja góða meðferð vjela, hefir ekki komið nú. Jeg sýndi rækilega fram á skaðsemi hennar við umræður þá, og mjer þykir vænt um, að hv.þm. eru svo minnisstæð þau viðskifti okkar, að hann hefir ekki freistað að koma með þá brtt. nú. Afstaða mín gegn þessum breytingum er enn sú sama og í fyrra. Jeg get ekki fallist á þær fremur nú en þá. Hvað viðvíkur til dæmis að taka brtt. við 3. gr., þá virðist mjer það alls ekki næg trygging, að sá maður fari með 50 hestafla vjel, sem einungis hefir stundað vjelgæslu einhvern ákveðinn tíma, en hefir ekki gengið undir neitt próf og getur ekki lagt fram neitt skírteini um þekkingu sína í þessu efni. Það er svo ábyrgðarmikið verk, að mjer finst sjálfsagt, að þeim, sem falið er að stjórna svo stórri vjel, sje gert að skyldu að hafa gengið undir próf, þegar þá er ekki lengra gengið en að heimta próf frá vjelgæslunámsskeiði Fiskifjelagsins. Það er auðvelt að afla sjer þeirrar þekkingar. Eins og alkunnugt er, er það eitt helsta hlutverk Fiskifjelagsins, sem það leggur nú mikla áherslu á, að halda uppi þessum námsskeiðum. Hjer er hvergi nærri gætt nægs öryggis og ekki nærri nógu tryggilega um búið, ef gefin er þessi undanþága. Jeg er ekki hjer með að gera lítið úr praktisku námi. Það er gott. En hitt er tryggara, að maðurinn hafi jafnframt skírteini, er sýni, að hann hafi til brunns að bera þá þekkingu, sem nauðsynleg er í þessu efni. Þá er brtt. við 5. gr. Hjer er sem sje felt burtu, að ekki þurfi annað en að hafa fullnaðarpróf frá vjelstjóraskóla Íslands til þess að hafa fullan rjett til þess að vera 1. vjelstjóri á mótorskipi með 150 hestafla vjel og auk þess, samkvæmt lögunum, að hafa verið aðstoðarvjelstjóri á mótorskipi með 50 ha. vjel eða stærri a. m. k. 3 mánuði. Hjer er farið fram á lengri tíma, 12 mánuði. Jeg sje alls ekki ástæðu til að breyta lögunum í þessu atriði, úr því að jafnframt er krafist praktisks náms. Þessi breyting er því óþörf, því að þó einkum sje kend meðferð gufuvjela við vjelstjóraskólann, þá er hjer ekki um svo óskilt mál að ræða, að svo mikil þekking hljóti ekki að koma að góðu haldi við mótorvjelar, því fremur sem krafist er, að mennirnir vinni við þær nokkuð lengi. Þá er brtt. við 7. gr. Eins og nú er, eru 2 málsgreinar í 7. gr., og hljóðar 2. málsgrein þannig - með leyfi hæstv. forseta - : „Þeir yfirvjelstjórar og vjelstjórar á mótorskipum, sem gegnt hafa því starfi lengur en 1 ár áður en lög þessi öðlast gildi, eiga rjett til að halda stöðu sinni á samskonar skipi og þeir hafa áður á verið.“ Það er rjett, að það getur verið nokkuð mikið álitamál, hvernig þetta beri að skilja: „á samskonar skipi“, en nú hefir verið skorið úr því nýlega með úrskurði í stjórnarráðinu þannig, að þeir menn, sem hafa verið eitt ár við vjelgæslu á mótorskipi, haldi rjetti sínum til vjelgæslu á fiskiskipum, án tillits til skipsstærðar eða vjelar, en bundið við fiskiskip eingöngu. Hjer er fyllilega skorið úr því, við hvað hjer sje átt, og því engin þörf neinna breytinga á þessari grein. Þá virðast mjer breytingarnar á 3. gr. frv. sumpart til skemda og að öðru leyti óþarfar. Eina tækilega breytingin er sú, sem felst í brtt. minni á þskj. 153, sem nú var útbýtt í deildinni, um viðbót við 6. gr. vjelgæslulaganna. En þar segir svo - með leyfi hæstv. forseta -: „Á mótorskipum með vjel yfir 150 hestöfl skal vera vjelalið samkvæmt ákvæðunum í 1. málsgr. 12. gr. nefndra laga 3. nóv. 1915.“ Mjer skilst, þegar ræða er um skip, sem stunda eingöngu fiskiveiðar, þá sje þetta óþarflega hart ákvæði, að heimta 2 lærða vjelgæslumenn. Hjer hagar alt öðruvísi til en um skip, sem sigla milli landa. Hjer er það aðalverkefni 2. vjelamanns að gæta vjelarinnar meðan 1. vjelstjóri hvílist. Þar sem ekki er um langa útivist að ræða að jafnaði, virðist ekki háskalegt, þó að slakað væri á þessari kröfu hvað fiskiskipin snertir. Jeg get því gengið inn á það, til þess að ljetta á útgerðarmönnunum - því mennirnir eru því dýrari, sem meiri þekkingar er krafist, - að það sje látið nægja, að 2. vjela maður fullnægi þeim kröfum, sem gerðar eru til þeirra, sem fara með 12–50 hestafla vjelar. Með öðrum orðum, uppfylli skilyrði 2. gr. frv. Jeg legg til, að brtt. nefndarinnar verði feldar og mun greiða atkvæði á móti þeim. En jeg tel rjett, að tekin sje til greina þessi brtt. mín á þskj. 153.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Háttv. þm. Borgf. (PO) mintist á umræðurnar um þetta mál í fyrra hjer í þessari hv. deild, og þykist hann hafa sannfært mig, þar sem jeg hafi ekki flutt nú allar brtt. mínar frá í fyrra. Jeg er nú ekki sannfærður um, að hann hafi þá haft rjettara fyrir sjer, en jeg ber ekki þessa brtt. nú fram vegna þess, að hún mætti svo mikilli mótspyrnu í fyrra, að jeg áliti, að það þýddi ekki að koma með hana nú. Þó er þess að gæta, að í fyrra var búist við því, að mótorskólinn kæmist fljótlega á stofn, en nú er sú von farin að dofna, að af því verði fyrst um sinn. Og þar sem talað er um próf frá þeim skóla í lögunum frá í fyrra, en engar líkur til þess, að hann verði reistur á næstu árum, þá er óeðlilegt að binda atvinnurjettindi manna við annan aðalatvinnuveg landsins við próf frá slíkri stofnun. Þá hjelt hv.þm. Borgf. því fram, að ekki væri næg trygging fyrir því, að maður væri starfinu vaxinn nema hann hefði próf. Jeg hefi ávalt álitið próf góð og nauðsynleg, en þó held jeg, að menn með prófskírteini frá námsskeiði Fiskifjelagsins sjeu ekki neitt betur vaxnir starfinu en þeir menn, sem stundað hafa þetta starf árum saman, og það sje jafnvel fulteins tryggilegt að láta þá hafa vjelgæsluna. Jeg veit ekki til þess, að það þurfi nein sjerstök skilyrði til þess að komast á námsskeið Fiskifjelagsins, svo það væri óeðlilegt, að menn með próf þaðan stæðu miklu framar mönnum með langa praktiska reynslu, þótt ekki hafi þeir tekið próf. Þá mælti hv.þm. Borgf. á móti öllum brtt. mínum í einu lagi. Jeg nenni nú ekki að eltast við sjerstök atriði. Þó vil jeg drepa á 7. gr. vjelgæslulaganna og skilning stjórnarráðsins á henni. Það er eðlilegt, ef sá skilningur ætti að ríkja framvegis, að hjer sje átt við menn, sem stundað hafa vinnu á mótorskipum, að þá sje hjer breytt óljósu orðalagi í ljóst og ótvírætt. Eins og þetta atriði er nú í lögunum, orkar það tvímælis, eins og þessi hv.þm. játaði. Og úrskurður stjórnarinnar getur ekki staðið frekar en verkast vill; ekki víst nema hann fjelli, ef málinu væri skotið til dómstólanna. Þess vegna þótti nefndinni rjettara að breyta lögunum hjer, svo að orðalagið væri glögt og greinilegt. Hvað viðvíkur brtt. við 5. gr., þá styðst hún við það, sem jeg tók áðan fram, að ýmsir menn, sem kunna til vjelgæslu á mótorskipum, hafa látið þá skoðun í ljós, að menn frá vjelstjóraskólanum væru ekki færir um að taka að sjer stjórn á mótorvjelum án sjerstaks undirbúnings. Hjer er um alt aðrar vjelar að ræða og öðruvísi gerðar en þeir hafa lært að fara með, og jeg efast um, að menn, sem eru nýsloppnir frá prófborðinu, sjeu nokkru færari til þessa starfs en þeir menn, sem hafa stundað það lengi, þótt próflausir sjeu. En eftir lögunum er slíkum mönnum meinað að vinna þetta verk, en mönnum með próf frá vjelstjóraskóla Íslands veitt rjettindi. Um brtt.hv.þm. Borgf. er það að segja, að hún mundi vera óþörf, ef brtt. nefndarinnar við 3. gr. nær að ganga fram 

Pjetur Ottesen Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) mintist á lögin um stofnun mótorskóla, en jeg sje ekki, að það snerti neitt brtt. hans. Þær fella ekki þau ákvæði úr lögunum, sem snerta skólann. Viðvíkjandi því áliti hv. nefndar, að menn, sem hafa stundað vjelgæslu svo og svo langan tíma, sjeu vel hæfir til starfsins, þannig, að þessi langi starfstími sje eða geti verið fullnægjandi trygging fyrir því, að maðurinn sje starfinu vaxinn, þá vil jeg benda á það, að það er viðurkent, að eftir það, að vjelgæslunámsskeið Fiskifjelagsins hófust, hefir vjelgæslu farið stórum fram. Svo það er full sönnun fyrir því, að í þekkingu þeirri, sem menn hafa fengið á þessum námsskeiðum, er mikil trygging fólgin fyrir varðveislu þess mikla verðmætis og mörgu mannslífa, sem um er að ræða. Hjer er yfirleitt svo mikið í húfi, að gæta verður fylstu varúðar, og ljettúð og kæruleysi í þessum efnum er þegar búið að baka þjóðinni svo mikið tjón, að ætla mætti, að það væri næg ábending til þess að fara varlega og ganga ríkt eftir, að ekki skorti á um nauðsynlega þekkingu þeirra manna, sem falið er þetta ábyrgðarmikla starf, að gæta vjelanna, og það því fremur, sem því er svo varið yfirleitt með vjelbátana, að verði eitthvað áfátt við vjelina, er alt í voða. Þá er úrskurður stjórnarinnar um það, hvernig skilja eigi orðin „samskonar skipi“ í niðurlagi 7. gr. laganna. Hann tekur af allan vafa og jafngildir lögum, enda er það tekið fram í 9. gr., að ágreining út af lögunum eigi að bera undir úrskurð stjórnarinnar. Brtt. nefndarinnar í þessu atriði er því alveg ástæðulaus. Aftur er það rjett hjá hv. 2. þm. Reykv., að ef brtt. nefndarinnar við 3. gr. verður samþykt, þá er mín brtt. óþörf.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er rjett hjá hv.þm. Borgf., að það er ekki farið fram á það í brtt. að fella niður úr lögunum neitt um mótorskólann í Reykjavík, en hinsvegar er það þýðingarlaust við samning slíkra laga sem þessara að binda atvinnurjett manna við prófskírteini frá þessum skóla. Að vísu bjuggust menn við því þá, að hann mundi taka til starfa innan skamms, og því var gengið svona langt. En nú horfir alt öðruvísi við um stofnun þessa skóla, en ákvæðin standa og hafa óbein áhrif í þá átt að bægja próflausum mönnum frá því að halda áfram starfi sínu. Öðru þarf jeg ekki að svara í ræðu hv.þm. Borgf. Hvað snertir úrskurð stjórnarinnar og það, sem háttv.þm. var að vitna í 9. gr. laganna, þá sje jeg ekki annað en það standi óhrakið, sem jeg sagði áðan um það atriði, enda hljóðar 9. gr. þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Nú vill einhver ekki hlíta úrskurði lögreglustjóra um útgáfu skírteinis, og skal hann þá leggja málið undir úrskurð stjórnarráðsins, en við það skerðist þó ekki rjettur hans til þess að leita dómsúrskurðar um málið.“ Af þessu er auðsjeð, að úrskurður stjórnarráðsins er ekki síðasti úrskurður í málinu, og því er rjett og eðlilegt að breyta 7. gr. laganna svo, sem nefndin leggur til.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Frv. þessu fylgir svo nákvæm greinargerð, að það þarf ekki langrar framsögu. Frv. er flutt eftir ósk stjórnar ljósmæðrafjelags Íslands og tilmælum landlæknis. Aðalbreytingin, sem hjer er gerð á fyrirkomulagi skólans, er sú, að námstíminn vari 9 mánuði. Telur ljósmæðrafjelagið það nauðsynlegt vegna námsins, og hefir landlæknir fallist á það. Til þess að takmarka aðsókn að skólanum, eru inntökuskilyrðin gerð strangari, þannig, að öll ljósmæðraefni skuli eiga víst ljósmóðurumdæmi að náminu loknu. Við þetta ætti að vinnast, að nemendur yrðu færri, og mætti gera ráð fyrir 10 í stað 15, sem nú hefir verið að jafnaði. Það liggur í augum uppi, að kostnaður er ekki meiri við 10 nemendur í 9 mánuði heldur en 15 í 6 mánuði, er kemur til námsstyrksins. Hjer er því að ræða um að spara fje, sem áður hefir farið til ónýtis við það, að námsmeyjarnar hafa ekki stundað það starf, er þær voru styrktar til að búa sig undir, og verja því eingöngu til að styrkja þær námsmeyjar, sem vissa er um, að muni gegna þessum störfum að loknu námi. Jeg leyfi mjer því að óska, að hv. deild taki þessu máli vel og láti það ganga til 2. umr., og geri jeg það að tillögu minni, að því verði vísað til mentmn. að lokinni þessari umr.

Magnús Guðmundsson Jeg leyfi mjer að gera þá brtt., að málið fari til allshn.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. bar jeg einnig fram hjer á síðasta Alþingi; það fann þá eigi náð fyrir augum þingsins. En nú hafa síðan farið fram nýjar kosningar um alt land, og auk þess hjer komnir til margir nýir fulltrúar; áleit jeg rjett að láta nú þetta mál koma aftur fram í þinginu og til atkvæða hinna nýkjörnu fulltrúa, þar eð fjöldi manna um land alt telur þetta mál, að ríkið taki að sjer einkasölu á einni aðalútflutningsvöru landsins, vera mjög mikilsvert mál. Það er þetta, sem um er að ræða, að ríkið taki að sjer og fari með fisksöluna; fiskurinn er aðalútflutningsvara landsmanna og langmestur hluti af þeim erlenda gjaldeyri, sem vjer eignumst, fæst fyrir þessar vörur. Þessvegna er það alls ekki þýðingarlaust mál, hvernig þessari verslun er varið og fyrir komið. Fyrir þennan erlenda gjaldeyri, er fengist hefir fyrir þessar vörur, sem íslenskir verkamenn hafa aflað, kaupum vjer, eða eigum að kaupa, nauðsynjavörur þær, er vjer þurfum; er því skiljanlegt, að þeir muni eigi vera svo fáir, sem óska þess, að þessi verslun fari sem best úr hendi, en einmitt á því hefir talsverður misbrestur verið undanfarin ár. Hefir þetta því orsakað það, að eigi hefir fengist það verð fyrir fiskinn, sem telja mátti vera rjett eða sanngjarnt. Nú hafa það einmitt verið einstakir menn eða fjelög, sem við þessa fiskverslun hafa fengist hingað til, og mikill hluti hennar hefir verið í höndum erlendra manna og fjelaga. Og vitanlega hefir um mjög litla eða enga samvinnu milli fiskútflytjenda verið að ræða. Hver hefir þar skarað eld að sinni köku og oft gert hvor öðrum stórskaða, sem svo hefir bitnað á öllum landsmönnum á eftir. Hin eina samvinna, sem um hefir verið að ræða milli þeirra, er sú - og það hafa þeir stundum gert - að mynda stóra hringi, samtök, sem hafa miðað að því, að þrýsta niður fiskverðinu hjá hinum smærri framleiðendum og græða þannig á þeim og halda verðinu óeðlilega háu gagnvart kaupendum. Frægastur af öllum þessháttar samtökum, var „Fiskhringurinn“ svokallaði, sem hjer starfaði fyrir nokkrum árum, og tapaði svo miljónum skifti, sem síðar var eftir gefið. Þeir menn, sem að slíkum samtökum standa, hafa eigi hag landsmanna fyrir augum, heldur hafa þeir aðeins viljað græða sem mest fyrir sjálfa sig og hluthafa sína, og þessvegna hafa þeir stundum bent bogann svo hátt, að hann hefir brostið, en skaðinn, sem af því hefir hlotist, hefir þá auðvitað komið jafnt í koll öllum landsmönnum. Það getur því engum blandast hugur um, að þetta er óheilbrigt ástand. Margir útgerðarmanna hjer hafa fundið þennan misbrest og reynt að koma á milli sín betra samkomulagi að því er fiskverslunina snerti. Kom þetta einna greinilegast í ljós 1921, er síldarútvegsmenn vildu láta Alþingi lögbjóða samtök um útflutning á síld. Nú hafa saltfisksútflytjendur hjer verið að athuga þetta mál undanfarið, aðallega fyrir frumkvæði Landsbankans, um skilyrði fyrir samvinnu sín á milli, og hafa þeir leitað til stjórnarinnar í þessu efni, að hún styrkti væntanlegan fjelagsskap fiskútflytjenda með lögum. En úr þessu hefir þó ekki orðið, mest fyrir samtakaleysi og sundurlyndi útflytjendanna sjálfra. Enda eru það og margir, sem vantrúaðir eru á það, að samtök slíkra manna mundu geta komið lagi á fiskverslunina. Meðferð fisksölunnar hefir oftlega verið vítt opinberlega í blöðunum, og einn af bankastjórum Landsbankans gerði sjerstaklega að umtalsefni fyrir tæpu ári síðan ólag það, sem væri á fiskversluninni; og þó hann ekki benti á ríkiseinkasölu sem úrlausn þessa máls, en æskti heldur eftir frjálsum samtökum manna á meðal, sem nú er þegar sýnt, að eigi munu geta tekist, þá styður þetta alt þessa tillögu mína og viðleitni til þess að koma betra skipulagi á fiskverslunina. Það sjá allir, að þegar fiskurinn með ríkiseinkasölunni er kominn á eina hendi, kemur ekki til þess, sem nú tíðkast, að einstakir útflytjendur bjóði fiskinn út í mörgu lagi og á mörgum stöðum í senn, og felli verðið hver fyrir öðrum. Framboðið verður jafnara við einkasöluna og fer eftir neysluþörf kaupenda, en verðið verður stöðugra. Mun þetta verða til þess að gera allan útveg áhættuminni en verið hefir undanfarið og því til stórra bóta fyrir þennan atvinnuveg. En sjerstaklega hygg jeg, að hinir smærri útgerðarmenn og framleiðendur muni njóta góðs af þessu skipulagi á versluninni. Munu þeir betur njóta þess raunverulega verðs, sem fyrir fiskinn fæst á erlendum markaði, og geta því fremur aukið útveginn; enda er það eðlilegast, að arðurinn af árlegu striti almennings skiftist jafnara niður með þjóðinni, en lendi ekki allur hjá fáeinum hákörlum, sem síður hafa verðskuldað hann að rjettu lagi. Nú sem stendur er verslunarjöfnuður vor óhagstæður að menn ætla, en þar eð skýrslur vantar um þetta, verður þó eigi fullyrt neitt um það, en alllíklegt er þó, að inn- og útflutningur standist nokkurnveginn á, og er það álit margra, að verðfall hinnar íslensku krónu sje mjög óeðlilegt. Hafa margir þá trú, að þetta stafi af því, sem og á sjer stað víða annarsstaðar, að það fje, sem flutt er út úr landinu sem íslenskar afurðir, gangi alls eigi til þarfa landsmanna sjálfra. Það hefir því vaknað sú spurning hjá allmörgum, hvort vjer í raun og veru fáum aftur alt það fje, sem greitt er fyrir íslenskar afurðir á erlendum markaði, til okkar eigin afnota. Jeg minnist í þessu sambandi brjefs frá stjórn Landsbankans, sem hjer var nýlega lesið upp, og var þar vikið að ýmsum gjaldeyrisráðstöfunum, t. d., að fje, sem fæst fyrir innlendar afurðir, gangi til þarfa landsmanna sjálfra, að vörur verði eigi fluttar út þannig, að verð þeirra verði alt lagt inn í erlenda banka. Þetta hefir átt sjer stað undanfarið, og er lítt til bóta fallið á hag landsmanna, eða til þess að efla gengi peninga vorra. Með einkasölufyrirkomulaginu er komið í veg fyrir þetta, að fje sje flutt út úr landinu á þennan hátt, en ríkið fær sjálft gjaldeyri til umráða. Einnig kemur einkasalan í veg fyrir það, sem og hefir átt sjer stað hjer í gjaldeyrisvandræðunum, að erlendir fjesýslumenn hafa flutt inn erlendar vörur, en keypt innlendar afurðir hjer í staðinn og selt þær erlendis, og þannig tekið allan hagnaðinn af verði þeirra. Ennfremur er annað, sem eigi er minna vert, er leiðir af ríkiseinkasölunni, þ. e. ef hjer verða innleidd innflutningshöft aftur í einhverri mynd, að ekki verði þá brallað með erlendan gjaldeyri, eins og hjer var gert síðast, er innflutningshöftin voru lögð á, en bankarnir höfðu þá erlendan gjaldeyri mjög af skornum skamti. Hverfur þá og freisting útflytjenda - enda hafa þeir þá og siður tækifæri - til að „spekúlera“ í verði íslenskrar krónu, ef útflutningurinn er allur í höndum ríkisstjórnarinnar. Hvar, sem til er litið, sjest því eigi annað en hagnaður af þessu skipulagi fyrir ríkissjóð og alt landið. Þá er enn eitt atriði, og mjög þýðingarmikið í þessu máli, en það er markaðsleitin fyrir íslenskan saltfisk erlendis. Svo er til ætlast með þessu frv., að ríkið fái talsvert fje til umráða í þessu skyni, og verður það þá krafa af þingsins hálfu, að stjórnin geri alt, sem í hennar valdi stendur, í þessu efni. Hvað hefir verið gert í þessu efni undanfarið? Eiginlega ekkert nema það, sem gert hefir verið af ríkisins hendi. Og fiskútflytjendumir hafa alls ekki notfært sjer þær leiðbeiningar, sem að opinberri tilstuðlan hafa fram komið í þessu máli. Af Norðmanna hálfu hefir mikið verið unnið til að útvega nýja markaði, og þeir hafa, bæði ríkið og útflytjendur, miklu til þess kostað. En hjer hafa útflytjendur ekkert gert, enda brestur þá sennilega fje til þess. Með einkasölunni verður ríkinu trygt fje til þessara hluta, og ætti málinu þá að vera betur borgið. Jeg geri ráð fyrir, að þá muni og frv. verða fundið það til foráttu, að erfitt muni veitast að finna þá menn, sem væru hæfir eða á annan hátt færir um að veita forstöðu slíkri stórverslun sem þessari. Jeg er ekki svo vantrúaður á þetta eins og háttv. andstæðingar mínir. Jeg er ekki vantrúaður á það, að til sje nóg af góðum og heiðarlegum mönnum, og jeg efast ekki um, að ríkið mundi geta grafið upp fjölda af slíkum mönnum til þess að fara með þessi störf og að þeir mundu vinna eins vel í þágu ríkisins og þeir ynnu fyrir sjálfa sig. Jeg geri því ekki svo mikið úr þessari grýlu, að ríkiseinkasalan sje eigi framkvæmanleg vegna skorts á hæfum mönnum. Ríkið hefir einmitt á undanförnum árum haft stórfeldan atvinnurekstur með höndum, landsverslun o. fl., og hefir haft þar mjög margt starfsmanna, og jeg veit eigi til, að nokkur hafi borið þeim mönnum, sem þar starfa, á brýn, að þeir hafi farið illa að ráði sínu eða hafi brugðist því trausti, sem þeim hefir verið sýnt með því að fela þeim þessi störf á hendur. Þá getur það verið, að einhverjir láti blekkjast af því, hversu útlitið er nú gott með söluhorfur á íslenskum fiski erlendis, og álíti, að ástandið sje nú svo ágætt, að engin ástæða sje til þess að gera ráðstafanir til ríkiseinkasölu á fiskinum og segi, að það megi ekki miða við það, sem skeð hafi á undanförnum árum. En þó þetta sje nú svo, og jeg óska, að það geti haldist sem lengst, getur þó svo farið, að hið háa verð breytist áður en varir til hins verra. Slíkar verðsveiflur eru því miður tíðar. Verðið getur fallið snögglega; og ef eitthvert afturkast yrði á fiskmarkaðinum, munu fiskútflytjendur eigi verða ófúsir á að leita í einhverju aðstoðar löggjafarvaldsins eða ríkisstjórnarinnar. Þessvegna ættu þeir ekki að láta blekkjast af hinu góða útliti í svipinn, en ættu að vera fúsari til þess að fá ríkinu í hendur aðalútflutningsvörur landsins og tryggja sig þannig gegn skakkaföllum, sem sýnilegt er af reynslunni, að þráfaldlega koma fyrir vegna skipulagsleysis á fisksölunni í einstakra manna höndum. Með þessu fyrirkomulagi á fiskversluninni væri og annað unnið, að menn losnuðu fyr undan því, sem víða um heim er kallað einveldi bankanna yfir peningamálunum. Ef þessi ríkiseinkasala yrði stofnuð, fengi ríkið nægan erlendan gjaldeyri til umráða, og þá gæti stjórnin, fyrir hönd þjóðarinnar, haft hönd í bagga með bönkunum um gengi íslensku krónunnar, að þeir ráði því ekki alveg upp á eigin spýtur, eins og undanfarið hefir átt sjer stað hjer. Þetta er enn ein ástæðan, sem ætti að gera það að verkum, að þetta frv. mitt fengi góðar undirtektir hjá háttv. deild, og vænti jeg því, að hún sýni þessu máli þann sóma, að samþ. það til 2. umr., og að lokinni þessari umræðu geri jeg það að till. minni, að frv. verði vísað til sjútvn. Það gæti að vísu orðið álitamál, hvort heldur það skyldi fara til fjhn. eða sjútvn., en jeg held jeg kjósi það heldur í hendur þeirri siðarnefndu.

Ágúst Flygenring Allir útgerðarmenn vita það vel, að tilgangur þessa frv. er eigi að bæta hag þeirra eða atvinnuvegsins yfir höfuð, enda hefir ekkert komið úr þessari átt, sem líklegt hafi verið til þessara hluta. Tilgangurinn er auðvitað sá, að þetta eigi að vera fyrsta sporið í áttina til algerðrar þjóðnýtingar á atvinnuvegunum. Enda veit jeg, að háttv.flm. (JBald) ætlast til þessa. Ef þetta frv. næði að verða að lögum, yrði næsta sporið að þjóðnýta fiskiveiðarnar, útgerðina, sem þá ætti að verða rekin eingöngu af ríkinu. Mundi og fleira á eftir fara, verslunin, peningamálin o. fl. o. fl. Jeg ætla ekki að fara að lýsa afleiðingum slíks atvinnurekstrar, enda þykist jeg vita, að allflestir geti gert þetta reikningsdæmi upp í huga sjer. Það voru aðeins hinar formlegu ástæður háttv.flm., sem jeg ætlaði mjer að athuga lítilsháttar. Það var þá fyrsta aðalástæðan, að þetta ætti að verða til þess að fyrirbyggja mistök á fiskversluninni og tryggja verðið. Önnur ástæðan var að auka erlendan markað fyrir íslenskan fisk með ríkiseinkasölunni, og í þriðja lagi, að ríkið átti að taka þann erlenda gjaldeyri, sem fyrir fiskinn fengist, í sínar hendur og nota hann til þess að rjetta við gengi íslensku krónunnar og draga um leið taumana úr höndum bankanna, sem mestu hafa ráðið áður um skrásetning gengisins. Viðvíkjandi þessu er það að segja, að mjer skilst sem stjórnin hafi nú, eða geti haft, bein afskifti af því, hvernig bankarnir ráðstafi erlendum gjaldeyri, og þurfi því ekki að koma fram óbeint ákvæði um það í þessu frv. Verðið á fiskinum er ekki hægt að festa eða tryggja á annan hátt, það veit hv.flm. (JBald) eins vel og jeg. Hinar snöggu breytingar á fiskverðinu eiga rót sína að rekja til þess, að fiskurinn þolir ekki ótakmarkaða geymslu. Í öðru lagi er fiskframleiðslan meiri breytingum undirorpin en á flestum öðrum neysluvörum. Auk þess eru ýmsar aðrar neysluvörur seldar á sama markaði, við hliðina á fiskinum, sem eru mjög mismunadi í framboði. T. d. hefir það mikil áhrif á fiskmarkaðinn á Spáni, fyrrihluta vetrar, hvernig uppskeran af „tómötum“ hefir hepnast. Þá er enn ein höfuðástæða gegn frv., sem hv.flm. hefir alls ekki minst á. Fiskframleiðslan í hinum ýmsu löndum, sem keppa við okkur á markaðinum, er mjög mismunandi mikil, en víðast hvar miklu meiri en hjá okkur. Ennfremur er fiskframleiðsla hjá okkur, sem öðrum, mjög svo háð ýmsum náttúruöflum, svo sem veðráttu, hafstraumum o. fl. o. fl., sem við alls eigi getum ráðið við, allra síst, þegar litið er til þess, hversu lítið við höfum að segja í hlutfalli við aðrar fiskframleiðsluþjóðir. T. d. er fiskframleiðslan í Noregi 10 sinnum meiri en hjá okkur, og á Bretlandi er hún 30 sinnum meiri en hjá okkur. Við erum því aðeins sem dropi í hafinu, í samanburði við aðrar þjóðir, sem flytja fisk á heimsmarkaðinn. Það kemur oft fram í blöðunum hjer, ef fiskverðið fellur eitthvað, að það sje þeim að kenna, sem fiskinn selja á Spáni. Þetta er mjög ósanngjarnt og gersamlega fjarri öllum sanni. Hjer þurfa engin mistök að hafa átt sjer stað, og er æði ranglátt að bregða mönnum um slíkt. Sölunni hefir einmitt stundum verið áfátt á undanförnum árum vegna fjeleysis bankanna hjer, sem hafa ekki getað greitt fyrir henni sem skyldi, vegna fátæktar, en það er oft talsverður kostnaður því samfara að koma fiskinum á markað. Ennfremur vita t. d. allir það, að það var ekki með vilja gert, þó fiskhringurinn svonefndi spilti um hríð fyrir sölu á íslenskum fiski, síður en svo, að það væri viljandi gert af fiskhringnum að valda sjer sjálfum og öðrum því tapi, sem varð. Það voru lítt viðráðanlegar ástæður, sem voru þess valdandi. Og þess ber vel að gæta, að það tap, sem hringurinn varð fyrir, hefði væntanlega borið að hvort sem var, en bara í dálítið annari mynd. Verðið undanfarinn tíma hefði þá yfirleitt verið lægra, og hefði almenningur orðið að sæta því. Tapið hefði með öðrum orðum færst til, þannig, að það hefði ekki verið einstakir menn og þessi banki, sem varð fyrir því, heldur allur þorri smærri fiskframleiðenda. Þetta verðfall var líka ekkert einsdæmi hjá okkur. Aðrar þjóðir fengu einnig að kenna á því. Slíkt getur altaf komið fyrir í stærri viðskiftunum við öll lönd, og er því oft þannig farið, að ómögulegt er að sporna við því. Jeg skal ekki hafa neitt á móti samvinnu í því að selja afurðir landsins. Í því efni get jeg verið samþykkur háttv.flm. En jeg er gersamlega mótfallinn því, að þeirri samvinnu sje hagað þannig, að alt sje sett í hendur stjórnarinnar. Það væri líka einsdæmi, og veit jeg ekki til þess, að það hafi verið gert í nokkru öðru landi með svipuðu stjórnarfyrirkomulagi og hjer er hjá okkur. Það væri þá líka langsanngjarnast að leggja veiðarnar í hendur stjórnarinnar líka, enda myndi það sjálfgert, því fáir myndu vilja reka fiskiveiðar, ef stjórnin ætti að taka við afurðunum og hafa söluna á hendi. Að því er snertir söluna nú, þá verð jeg að taka það fram, að Íslendingar hafa aðallega haft hana á hendi. Gerir háttv.flm. of mikið úr því, að útlendingar gíni þar yfir okkur, því í rauninni kemur það í sama stað niður, hvort vjer seljum Englendingum fiskinn og fáum pund fyrir, eða látum landann annast söluna til Spánar. Í báðum föllum fer salan fram gegn erlendri mynt. Mjer þykir það annars helst til þung ásökun, sem háttv.flm. bar hjer fram, að þeir menn, sem ekki vildu aðhyllast þetta frv., vildu gera þjóðinni skaða. Jeg er til í að snúa þessu við og fullyrða, að misverknaðurinn er þeirra megin, sem bera annað eins fram. Hv. flm. sagði, að ríkið hefði haft stóran rekstur með höndum, sem hefði gengið prýðisvel. Jeg veit að vísu um það, að hjer er bæði tóbaks-, vín- og olíueinkasala, en sú verslun er svo ný, að ekki er hægt að dæma um hana ennþá. Hv. flm. kvað þetta verða til þess að hindra það, að einstakir menn brölluðu með gjaldeyrinn. Jeg hefi nú, sannast að segja, litla trú á því, að slíkt brall hafi getað átt sjer stað í stórum stíl, því það hafa, mjer vitanlega, engar gullhrúgur verið erlendis, sem Íslendingar hafa getað „spekúlerað“ með. Það mun vera tóm ímyndun, að íslenskir kaupmenn nú á dögum „spekúleri“ með fje sitt í útlöndum. Jeg get vel fallist á það með háttv.flm., að gott sje að leita markaðs fyrir afurðir landsins, enda hefir það verið gert. En sáralítill árangur hefir ennþá orðið af þeirri leit. Lít jeg svo á, að fyrst um sinn muni okkur nægja sá markaður, sem við höfum á Spáni og Ítalíu. En þegar þar að kemur, að hann verði ónógur, þá verðum við auðvitað að reyna að færa út kvíarnar. En þess ber vel að gæta, að það er ómögulegt að búa til markað, þar sem engin skilyrði eru fyrir hann. Skal jeg t. d. benda á það, að enska stjórnin gerði sem hún gat á stríðstímunum til þess að síld yrði notuð til manneldis á Bretlandi, Hún ljet lærða prófessora fara um landið þvert og endilangt og prjedika það, hve holl fæða saltaða síldin væri. Óteljandi rit voru um þetta samin og fjöldi sýnishorna var sendur um land alt. En ekkert dugði. Þeir höfðu nú einu sinni ekki list á síldinni og hafa það ekki enn. Nei, við hljótum aðeins að halda okkur við þær þjóðir, sem vilja neyta þessara fæðutegunda. Býst jeg við, að þegar markaður Spánverja verður okkur ónógur, þá höfum við ekki annað að flýja en til Suður-Ameríku. En það kostar bæði fje og fyrirhöfn að tryggja sjer slíkan markað. Skal jeg í því tilliti benda á það, að Englendingar, sem senda mikinn fisk til Rio de Janeiro, Santos og Buenos Aires hafa í öllum þessum stöðum ekki einasta konsúla og verslunarerindreka, heldur hefir líka hvert verslunarfjelag sinn prívat-erindreka og alt, sem með þarf, til þess að greiða fyrir fiskversluninni. Þetta geta stórþjóðirnar, en við getum það ekki, af því að þessi rekstur er í svo smáum stíl hjá okkur. Jeg verð að lokum að taka það fram, að jeg hefi ótrú á því, og tel það harla óráðlegt, að þeir menn, sem mesta æfingu hafa í því að reka þennan atvinnuveg og selja afurðir hans, að þeir láti af að stjórna honum og aðrir menn taki við, lítt vanir eða óvanir þeim störfum. Veit jeg líka, að það kemur ekki til mála, að slíkri byltingu í viðskiftalífinu verði nú komið á. Tel jeg gersamlega óþarft að sýna þessu máli þá hæversku að láta það ganga til nefndar, og legg því til, að það verði felt tafarlaust.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg á ef til vill að skilja það svo, að hv.þm. (ÁF) vilji láta frv. sigla nefndarlaust gegnum þingið. Sje svo, þá er það fjarri mjer að vera á móti því, að það sigli svo góðan byr. Háttv. þm. (ÁF) byrjaði annars á því, að þetta frv. væri ekki borið fram í því skyni að bæta hag fiskveiðanda, og kvað það ljóslega hafa komið fram í flutningsræðu minni. Jeg skal játa, að það yrði til þess, að fáeinir fiskeigendur biðu tap eða óhag við þetta, en öllum þorra hinna yrði það til hags, en það er einmitt á hag fjöldans, sem jeg vil líta, en ekki á hag fárra einstakra manna. Háttv. þm. leit svo á, að engin leið væri til að ætla það, að þessi leið yrði frekar til þess að fyrirbyggja mistök við söluna. Reynslan sker hjer úr. Við höfum þegar næg dæmi þess, hvernig þetta hefir farið í höndum einstakra manna, og við höfum líka reynslu fyrir því, hvernig verslunin með sjávarafurðirnar úr hendi ríkisins hefir farið. Gefur sú reynsla hinar bestu vonir um framtíðina, ef sú aðferð yrði tekin upp, en hinsvegar lítur svo út, að ef sama fyrirkomulagi verður haldið áfram með þessa verslun, þá fari alt í hund og kött. Háttv. þm. kvað ríkisstjórnina geta haft nægileg áhrif á bankana eins og nú stæði. En jeg vil bara spyrja: Hvar er þau áhrif að finna? Við verðum að láta reynsluna tala hjer sem annarsstaðar. Jeg skal játa það með háttv.þm., að verð þessarar vöru hlýtur altaf að vera nokkrum breytingum háð. En það þarf ekki að vera háð svo miklum breytingum eins og nú á síðustu árum. Það er að minsta kosti hægt að girða fyrir þann breytileik, sem stafar af því, að einstakir menn eru að „spekúlera“ með vöruna - geyma hana og halda henni í afarverði, þangað til einn góðan veðurdag að alt brestur. Það fyrirkomulag, sem frv. þetta fer fram á, yrði undir öllum kringumstæðum tryggara. Háttv. þm. játaði það líka, að menn væru of sundurlyndir og ósamtaka í þessum efnum, svo það er auðsjeð, að hann veit sjálfur af göllunum, sem þessu gamla fyrirkomulagi fylgja. Munurinn á skoðunum okkar er því ekki svo ýkjamikill,  Háttv. þm. játaði, að stórfje hefði tapast við fiskikaupin um árið, en hann kvað það tap aðallega hafa komið niður á fáum mönnum. Jeg held því fram, að þetta hafi einnig komið hart niður á almenningi. Bankinn tapaði stórfje við þetta og gat því síður fullnægt viðskiftaþörfinni á eftir. En það er beint tap fyrir fjöldann. Að því er snertir þá röksemd háttv.þm., að „Fiskhringurinn“ hafi þó altaf orðið til þess að veita mönnum aukna vinnu, þá vil jeg svara því, að það er betra, að vinnan sje jöfn og stöðug en að ofvöxtur hlaupi í hana um stuttan tíma, til þess að alt fari svo á eftir í kalda kol. Þá er það misskilningur hjá háttv.þm., að enginn muni treystast til að reka veiðar, ef stjórnin taki að sjer söluna. Allir smærri útvegsmenn myndu telja þetta happ. Myndi það gera þá öruggari og ötulli og myndi því aðeins verða til þess, að þeir rækju veiðarnar af meira kappi en áður og mundu auka útveg sinn. Þá talaði háttv.þm. um það, að skakt væri, að fiskisalan hjer væri að talsverðu leyti í höndum útlendinga. Jeg verð að halda því fram, að þessu sje svo varið í raun og veru. Veit jeg líka, að háttv.þm. muni sem öðrum vera kunnugt um þá útlendinga, sem hafa komið hingað til landsins í þeim erindagerðum að kaupa fisk, og að þeir hafa ekki farið erindisleysu. Einnig er það kunnugt, að margir Íslendingar hafa verið milliliðir fyrir erlenda menn í þessum efnum. Háttv. þm. játaði, að rjett væri að gera eitthvað fyrir markaðinn, en það var jafnframt á honum að heyra, að menn mættu yfirleitt vera ánægðir með hann eins og hann væri nú. En jeg verð að halda því fram, að það sje fjarri því, að menn sjeu alment ánægðir með hann. Fyrir skömmu síðan kröfðust Spánverjar þess, að við breyttum innanlandslögum okkar, svo framarlega sem við vildum njóta bestu kjara við saltfisksöluna hjá þeim. Við urðum undan að láta og breyta þessum lögum, sem ef til vill hafa haft mest siðferðislegt gildi allra íslenskra laga. Veit jeg, að mörgum þykir hart við þetta að búa og eru óánægðir með að hafa ekki markað nema í þessum eina stað. Óttast þeir að vera framvegis svo háðir annari þjóð sem við erum nú Spánverjum. Er það og orsökin til þess, að svo mikið fje er ætlað til markaðsleitar í frv. þessu. Þá drap háttv.þm. á ríkisverslunina. Gerði hann sig þar fáfróðari en hann er í raun og veru, því hann kvaðst ekki þekkja aðra ríkisverslun en tóbaks-, vín- og olíuverslunina. Man háttv.þm. virkilega ekki eftir landsversluninni, sem rekin var á stríðsárunum?

Það var bara bráðabirgðaráðstöfun.

Háttv. þm. var þá einn af stjórnendum þeirrar verslunar, og á hann þakkir skilið fyrir þá starfsemi sína. Sú reynsla sýndi ljóst, að það er hentugra, að ríkið hafi hönd í bagga með versluninni, og því skyldi það ekki einnig vera svo framvegis? Get jeg hugsað mjer, að mikið af þeim örðugleikum, sem við eigum nú við að búa, stafi af því, að við höfum ekki slíka verslun, Mun og innan skamms reka að því, að þetta verður almenn krafa, að landsverslunin verði færð í það horf, sem hún var í á stríðsárunum. Jeg vil að endingu endurtaka það, að í rauninni er ekki svo mikill munur á skoðunum okkar í þessum efnum. Hv. þm. (ÁF) viðurkennir, að ólag sje á fiskisölunni og óskar jafnframt eftir betri samvinnu. En hann er bara á móti því, að ríkið knýi menn til þeirrar samvinnu. Hann nálgast mjög skoðun mína á göllunum, en vill bara bæta úr þeim á þann hátt, sem ekki er hægt.

Ágúst Flygenring Jeg ætla að byrja á þessu, sem hv.flm. (JBald) endaði á, að jeg hefði játað, að það væri ólag á fisksölunni. Jeg stend við það, að jeg teldi frjálsa samvinnu æskilega, en tek það jafnframt fram, að þetta er ekkert einsdæmi um okkar fiskverslun. Um þessar mundir er ólag á verslun og viðskiftum víða í heiminum. Veit jeg t. d. ekki, hvort við stöndum nokkuð að baki Norðmönnum í þessum efnum, hvað fiskverslunina snertir. Þeir versla með fisk sinn í sömu löndum og við, og jeg veit ekki betur en að þeir hafi líka orðið að kenna á verðfallinu hjer um árið, sem ljek okkur harðast. Annað eins og þetta er oft óviðráðanlegt og sama, hvort við eigum hlut að máli eða einhver önnur þjóð. Jeg skal hinsvegar endurtaka það, að það væri æskilegt, að við hefðum víðtækari sambönd og betri samtök um söluna. Jeg skal taka það fram, að með því á jeg ekki við samtök til okurs, eins og háttv.flm. talaði um, heldur samtök til þess að reyna að draga úr. áhættunni. En það er ekki hægt að mynda slík samtök, nema þau sjeu bygð á vilja meirihluta þeirra manna, sem stunda þennan rekstur. Má og geta þess, að tilraun meðal útgerðarmanna og fiskútflytjenda um að hafa samvinnu í verslun með sjerstakri nefnd, sem skipuð yrði úr þeirra hóp, strandaði á því, að meirihluti þeirra áleit slíkt fyrirkomulag vera ofmjög haft á umráðarjetti einstaklingsins. Fyrir mitt leyti var jeg þessu mjög fylgjandi og áleit, að slík nefndarskipun gæti orðið til hagsmuna, eða í öllu falli afstýrt óhöppum í ýmsum tilfellum. En það fekst nú ekki meirihluti fyrir þessu, og sýnir þetta best, að menn vilja umfram alt algert frjálsræði í þessum efnum. Hvað, sem síðar kann að verða, þá er tíminn áreiðanlega ekki enn þá þroskaður hjer fyrir hitt fyrirkomulagið, sem farið er fram á í frv. Er því augljóst af þessu, að þótt gott og hagkvæmt kunni að vera, að menn hafi samtök sín á milli um sölu afurðanna, þá er það ekki hægt að koma þeim fram, nema meirihluti hallist á þá sveifina. Væri það hreint og beint ósvífið af löggjafarvaldinu, ef það tæki sjer vald til þessa, gegn vilja meirihluta þeirra manna, sem mest eiga hjer í húfi. Hvað snertir rannsókn sölustaða, þá vil jeg segja háttv. flutningsmanni það, að við þekkjum möguleika og skilyrði fyrir saltfiskssölu í Suður-Ameríku, en það hefir hingað til ekki verið talið borga sig að senda fisk þangað. Um engin bein sambönd er að ræða, heldur verður að fara í stóra króka, annaðhvort til Bretlands eða Noregs, og umskipa fiskinum þar. Tefur það ekki að eins flutninginn, heldur skemmist oft varan og umbúðirnar svo mikið, að þau vandkvæði gera þá leiðina næstum ófæra. Þar að auki er markaðinum þar svo hagað, að ekki er hægt að vita neitt fyrirfram um söluna, því varan kemst ekki fyr á markaðinn en hlutaðeigandi heilbrigðisstjórn hefir lýst hana góða og gilda. Helst þarf maður að eiga þar sína eigin verslun til að koma vörunni út. Er því málinu svo háttað, að ekki myndi meir en svo borga sig að senda þangað fisk, þó gert væri ráð fyrir, að ekkert skemdist og um bein sambönd væri að ræða og jafnframt tekið tillit til þess, hve verðið er hátt. Skal jeg svo ekki fara meir inn á það mál, þó auðvitað væri æskilegt, að við ættum þar verslun, þegar okkur vex svo fiskur um hrygg, eftir mörg ár, að framleiðslan er orðin máske helmingi meiri en nú. Jeg sje ekki ástæðu til að draga Spánarvínið nje Spánarsamninginn inn í þessar umræður; hann byggist á því, sem venjulegt er í öllum milliríkjasamningum, að aðalframleiðsluvörumar sjeu gagnkvæmilega frjálsar. Þess má geta viðvíkjandi fiskverslun útlendinga á síðustu 10 árum, þá hefir það aðallega verið eitt danskt „Konsortium“, sem keypt hefir hjer fisk. Hefir þetta fjelag, sem kunnugt er, tapað stórfje, mörgum miljónum, sem þó ekki voru lánaðar í íslenskum bönkum; það var alt útlent fje, sem þeir unnu með. Og ekki var tap þess fjelags því að kenna, að það væri ókunnugt slíkri verslun, því það hafði rekið hana í Miðjarðarhafslöndunum um 40 ár. Er það sönnun þess, að þeim getur mistekist, sem öflugri eru en við Íslendingar og slungnari í verslunarmálum. Gæti það og hent, að tap yrði, þó stjórnin hefði verslunina. Mjer virðist, að dæmi hv.flm. (JBald) um okurhringinn mætti snúa upp á stjórnina. Menn myndu krefjast af henni, að hún fengi sem mest verð, og gæti það orðið til þess, að hún hjeldi of lengi í vöruna, eins og okrararnir, og færi svo á rassinn eins og þeir - eins og hann komst að orði.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það væri náttúrlega ekki rjett að segja, að óhugsandi væri, að mistök gætu komið fyrir hjá landsversluninni. En það má slá því föstu, að reynslan gefur ekki ástæðu til þess að ætla, að þau mistök yrðu jafnmikil og hjá einstaklingunum. Því fyrir hvert mistak hjá ríkisversluninni er óhætt að gera ráð fyrir 100 mistökum hjá einstaklingunum, enda hefir ríkisverslunin enga aðra hvöt en þá að fá sem best verð fyrir vöruna, og enga ástæðu til að bralla. Háttv. 1. þm. G.-K. (ÁF) sagði, að Norðmenn hefðu betri markað fyrir sína vöru en við, og stæðu því betur að vígi, og sannar það, að meira þarf að gera en gert hefir verið til að afla nýrra markaða. Hefir lítið verið gert til þess, en það þó verið styrkt af ríkinu, t. d. einn maður farið til Suður-Ameríku, og er mjer ekki kunnugt um, að útgerðarmenn hafi viljað eða getað notfært sjer árangurinn af þeirri för. Háttv. þm. (ÁF) játaði, að gott væri fyrir fisksöluna að koma á samvinnu meðal hinna ýmsu útflytjenda, og sannar það rjettmæti þess, sem frv. fer fram á, að besta fyrirkomulagið sje einkasala ríkisins. Því eins og hv.þm. (ÁF) tók fram, þá þýðir ekki að ætlast til, að menn bindist frjálsum samtökum í þessu efni. Jeg mótmæli því, að með frv. þessu sje skert persónufrelsi manna, frekar en með öðrum lögum. Og það er enginn skaði talinn, að leggja höft á einstaklingana til þess að þeir noti ekki frjálsræði sitt þjóðfjelaginu til óhagnaðar. Það skín í gegnum ræðu háttv.þm. -- eins og við var að búast af svo reyndum manni - að hann telur aukna samvinnu nauðsynlega. Hann kemur fyllilega auga á gallana, og ætti því að fara þá leið til bóta, sem frv. leggur til, fyrst hann játar, að samvinnan fáist ekki með frjálsri samkepni. Og því frekar ætti að grípa til þessa ráðs, þar sem hv.þm. (ÁF) viðurkendi, að ekki er hægt að afla sjer markaðs í Suður-Ameríku nema með samtökum. Myndi ríkissalan því eiga þar góða aðstöðu.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg veit ekki, hvort rjett er að leggja þetta frv. líka undir hnífinn, eins og hið fyrra. Háttv. þdm. virðast hafa í huga að láta ekki þessi frv., sem eru til hagsbóta þjóðinni, ná fram að ganga. Jeg vil þó fara nokkrum orðum um málið, þó grundvallarástæðurnar sjeu þær sömu og málsins næst á undan, um saltfiskseinkasöluna. Að því leyti ætti þetta frv. að fá betri viðtökur en hitt, að mönnum er það vitanlegt, að síldarútvegsmenn hafa undanfarið haft áhuga á því, að ríkið hefði hönd í bagga með sölu og útflutningi síldarinnar. Og 1921 kom fram og var samþykt hjer í hv.Nd. víðtækt frv. um að lögfesta samtök þeirra og annað, sem þeir töldu nauðsynlegt viðvíkjandi sölunni og útflutningnum. Er það nokkur trygging þessa máls, því þó frv. þetta gangi ekki nákvæmlega í sömu átt, þá er það þó til þess að koma betra fyrirkomulagi á söluna og útflutninginn en verið hefir. Jeg ætla mjer ekki að fara út í mistök þau, sem urðu, þegar einstaklingarnir tóku síldarsöluna í sínar hendur; þau eru öllum kunn. En þegar ríkið hafði hann 1918, gekk hún ágætlega, og voru smærri framleiðendur sjerstaklega ánægðir með framkvæmdir ríkisins í því efni og einnig nokkrir hinna stærri. Síðar, er einstaklingarnir tóku við henni, töpuðust miljónir, ef til vill tugir miljóna kr., á örstuttum tíma. Þótt nú síldarútvegurinn sje ekki eins stór atvinnuvegur og fiskiveiðarnar, þá er hann samt svo mikilsvarðandi, að fullkomin ástæða er til að ríkið láti hann sig miklu skifta. Ekki síst af því, að það er álit þeirra, sem kunnugastir eru, að háskalegast sje fyrir söluna, að of mikil veiði sje, að menn megi ekki veiða nema sáralítið af þeim ógrynnum af síld, sem streymi meðfram landinu, ef hægt eigi að vera að selja aflann. Í frv. eru engin ákvæði um takmörkum veiðinnar, en með því er stungið upp á fyrirkomulagi, sem gerir mögulegt að selja alt, sem við getum veitt. Menn vita hvernig einstaklingunum gengur að afla sjer nýrra markaða, að þeir hvorki hafa dug nje efni til þess. En í frv. er farið fram á, að ríkið fái dálitlar prósentur af andvirði seldrar síldar, í því skyni að afla nýrra markaða. Ætti það að vera auðvelt fyrir ríkið, þegar það hefir fje til þess handa á milli að senda menn og afla upplýsinga, þar sem helst væri söluvon fyrir síld, og á jeg þar sjerstaklega við Eystrasaltslöndin og Rússland. Gæti það og gert tilraunir með vörusendingar, sem einstaklingunum er um megn. Myndi það ekki muna litlu fyrir þjóðina, ef þetta gæti komist á og hægt væri að selja takmarkalaust síld, eða jafnmikið og útvegsmenn gætu aflað með nokkru móti. Og er því þessi einkasala ef til vill brýnni en á öðrum vörutegundum. Jeg ætla mjer ekki að fara fleiri orðum um frv.; býst við, að örlög þess sjeu ráðin fyrirfram. Geta má þó þess, að á síðasta þingi náði slíkt frv. að ganga til nefndar, þó það yrði ekki útrætt. Vil jeg því vænta þess, að frv. verði nú vísað til hv. sjútvn. að þessari umræðu lokinni. Jeg vil ekki þurfa að búast við, að sama skammsýnin ráði í þessu máli og því undanfarna. Því þó sumir kunni að halda, að skipulagsleysið sje best, hefir reynslan sýnt annað. Það er sýnt, að einstaklingarnir eru ekki færir um að fara með söluna nje útvega nýja markaði, og er því eðlilegt, að ríkið taki málið í sínar hendur og tryggi þennan atvinnuveg landsmanna. Því hann er ekki eingöngu fyrir útvegsmenn og örfáa gróðabrallsmenn, heldur fyrst og fremst til lífsviðurværis verkalýðnum og landsmönnum í heild, og rjettlætir það fullkomlega, að ríkið taki söluna í sínar hendur. Trúi jeg því ekki, að þetta mál fari í sömu gröfina og hið fyrra, að svo blind ofstæki ríki hjer í velferðarmálum þjóðarinnar, að menn láti einstaklingana fara lengur með þetta, eftir að þeir eru búnir að sýna sig ófæra til þess.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg verð að fylgja þessari tillögu úr hlaði með nokkrum orðum af hálfu fjvn. Jeg geri ráð fyrir, að engum deildarmanni hafi komið þessi till. á óvart. Jeg þykist vita, að þeir muni allir hafa lesið athugasemdir endurskoðunarmanna landsreikninganna 1922 um þessa skólastofnun. Í 21. aths. þeirra segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til kenslu heyrnar- og málleysingja hafa á árinu eyðst um 18000 kr., auk húsnæðis, sem ríkissjóður leggur til. Reikningar forstöðukonunnar sýna, að flest hafa verið þar átta börn og stundum aðeins eitt. Að meðaltali virðast börnin hafa verið 5–6. Af þessu sjest, að hvert barn hefir kostað ríkissjóð um 3000 kr., og virðist það óhæfilega hátt, enda bera reikningarnir það með sjer, að t. d. fæði barnanna er dýrara en fæði handa fullorðnum á matsölustöðum hjer í bænum. Ýmislegt fleira virðist þessu líkt“. Þannig farast endurskoðendum landsreikninganna orð, og hratt þetta fjvn., af stað til að íhuga málið. Nefndin athugaði, hvað þetta skólahald hefir kostað undanfarin ár, og skal jeg nú lesa upp þær tölur. Árið 1916 voru veittar 7000 kr. til skólahaldsins, en kostnaðurinn varð kr. 9615,73. 1917 aftur áætlaðar 7000 kr., en varð kr. 12123,62. 1918 áætlaðar. 7000 kr., en varð kr. 12070,00. 1919 enn áætlaðar 7000 kr., en reikningurinn varð kr. 12685,00. 1920 áætlun enn 7000 kr., varð kr. 21933,33. 1921 enn áætlaðar 7000 kr., varð kr. 23231,89. 1922 voru áætlaðar 15000 kr., en reikningurinn varð kr. 17966,67, og 1923 áætlaðar 12000 kr., en kostnaðurinn reyndist um 14000 kr. Auk þessa kostnaðar við skólahaldið skal jeg geta þess, að á fjáraukalögum 1918-1919 sjest, að keypt hefir verið hús undir skólann austan við bæinn, og kostaði það kr. 20925,31, auk veðskulda, sem hvíldu á eigninni. Þá var gert við húsið fyrir kr. 330,19, og árið 1920 var enn gert við það fyrir kr. 1481,73. Auk þessa kostnaðar, sem jeg las upp, hefir skólinn því haft ókeypis húsnæði að minsta kosti 5-6 síðustu árin. Nefndinni óx þessi kostnaður svo mjög í augum, að hún taldi sjálfsagt að spyrjast fyrir um, hvort ekki mundi mega reka skólann á hagkvæmari hátt. Sneri hún sjer því til manns, sem kunnugur er skólanum frá fornu fari, sjera Gísla Skúlasonar á Stóra-Hrauni, er áður stýrði þessum skóla. Fjekk nefndin umsögn frá honum, sem að vísu er samin í flýti, og skal jeg nú skýra stuttlega frá henni. Sjera Gísli segir í fyrsta lagi, að mjög hafi verið misráðið að flytja skólann úr sveit, en það mun hafa verið gert 1907. Um það atriði er nefndin honum samdóma, og kem jeg síðar að því. Hann gerir tillögur í stórum dráttum um það, hvernig reka megi skólann í sveit. Hugsar hann sjer, að skólinn væri settur niður á jörð, er ríkið ætti eða keypti í þessu skyni. Þar væri bústjóri, sem ræki bú á eigin reikning, en seldi skólanum allar nauðsynjar. Nemendur fengju vinnu hjá honum og lærðu þannig landbúnaðarstörf. Þá skuli vera eftirlitsmaður, er bæri ábyrgð á skólahaldi og viðurgerningi og kendi eitthvað að auki. Nefndinni kom til hugar, að skólann mætti ef til vill setja þarna austanfjalls og fá til hans litla og laglega jörð nálægt Stóra-Hrauni, svo að sjera Gísli gæti verið eftirlitsmaður hans. Þá er gert ráð fyrir einni kenslukonu, og gerir sjera Gísli ráð fyrir, að ekki þurfi fleiri kennara en hana og eftirlitsmanninn. Eftir bráðabirgðaáætlun, sem sjera Gísli hefir gert, ætti skólahaldið að kosta þarna um 9000 kr. með núverandi verðlagi, og er þá gert ráð fyrir 8 nemendum. Þessar eru tillögur sjera Gísla í stórum dráttum, og er aukaatriðum þá slept. Þegar fjvn. hafði kynt sjer þessar tillögur, rjeð hún strax við sig að flytja þessa þál.till. um að skora á stjórnina að athuga, hvort þessi flutningur muni tiltækilegur, og framkvæma hann, ef hún teldi heppilegt. Jeg skal í þessu sambandi benda á, að 1922 voru samin ný lög um skólann, oger þar ekki kveðið á um, hvar hann skuli standa. Frá lagalegu sjónarmiði er því ekkert til fyrirstöðu því, að skólinn verði fluttur í sveit, og þarf enga lagabreytingu til þess. Húseign skólans er áreiðanlega mikils virði. Hann á gott hús og góða og stóra lóð. Ef sú eign væri seld, mundi andvirðið langdrægt nægja til að reisa viðunandi skólahús þar austur frá og kaupa jörð, ef hentug landssjóðsjörð er þar ekki fyrir skólann. Jeg skal að lokum geta þess, að það var að vísu fjárhagsatriðið, sem hratt nefndinni af stað í þessu máli. En þó að þetta væri tilefnið, þá var öllum nefndarmönnum hugleikið, að á engan hátt yrði þrengt kosti þeirra aumingja, er skólann sækja. Nefndin var þvert á móti samhuga um það, að betur mundi að þeim búið og hollara fyrir þá að alast upp í sveit. Þar gætu þeir lært sveitastörf og búið sig undir það að ala aldur sinn í sveitinni, sem nefndin telur þeim farsælla. Frá þessum tvennum sjónarmiðum vill nefndin mæla með því, að hv. deild taki þessu máli vel og taki undir þessa bendingu til hæstv. stjórnar, að hún rannsaki, hvort eigi megi reka skólann á hagkvæmari hátt í sveit, og hvort þar yrði ekki búið betur að þessum aumingjum. þar sem menn verða að láta sjer lynda að hafa heilan kennara annarsstaðar. Af öllum þessum ástæðum er jeg því mótfallinn, að farið verði nú að taka til þeirra ráða að flytja skólann burt úr Reykjavík. Og að fara nú að spara á þessum hluta þjóðarinnar, finst mjer engu líkara en að taka lambið fátæka mannsins og skera það. Hitt er alt annað mál, að reynt sje að koma skólahaldinu hjer svo fyrir, að það geti orðið ódýrara, án óþæginda fyrir nemendurna. Að það sje æskilegt, býst jeg við, að allir geti verið sammála um.

Magnús Jónsson Það er auðvitað gott fyrir heyrnar- og málleysingja, ef þeir eru óánægðir með þessa breytingu, að vita sig njóta góðs hugar hjá hv.fjvn. En jeg veit, að það muni þó ekki duga þeim mikið, ef þessi breyting stefnir til þess, sem skaðar þá í raun og veru. Jeg get ekki neitað því, að jeg varð fyrir dálitlum vonbrigðum, þegar jeg sá þetta fyrsta sparnaðarfrv. frá hv.fjvn. það hafa komið ýmis sparnaðarfrv. frá einstökum þm., en mjög hefir þeim verið fundið til foráttu, að þau væru á víð og dreif. En þess mátti vænta af hv.fjvn., að hún hefði meira yfirlit, og að þær tillögur, er hún flytti til sparnaðar, yrðu allvíðtækar, en ekki gripið á því einu, sem ekkert munar um. En svo, þegar þessi hv. nefnd grípur fyrst í taumana, þá eru það daufdumbarnir, sem fyrir því verða. Þetta fyrsta hljóð frá hv. nefnd minnir á málsháttinn gamla: „Parturiunt montes, nascitur ridiculus mus“. Fjöllin tóku jóðsótt, og fæddist hlægileg mús. Jeg er sammála hv.frsm. (TrÞ) um það, að þetta fólk er ákaflega mikil olnbogabörn. Það er ekki gott fyrir oss að gera oss hugmynd um, hvílíkur kross það er að vera sviftur því, sem kemur oss í samband við aðra menn. Má segja, að þetta fólk sje einskonar smámannkyn út af fyrir sig. Það, sem þetta óhamingjusama fólk hefir helst ánægju af, er það að vera saman, hitta hvað annað, og þykir því mikið fyrir því að þurfa að tvístrast. Það er alveg óhjákvæmilegt að taka mikið tillit til þessa atriðis, og í mínum augum er þetta sterk ástæða fyrir því, að skólinn sje best settur í Reykjavík. Hjer eru möguleikar á því, að þeir geti haft ofan af fyrir sjer með handverki eða einhverri iðn, sem þeim er meinað að vinna í sveit. Hjer ber líka fleira fyrir þá að sjá sjer til skemtunar en þar, og er það mikils virði, því augun eru þeim meira en okkur hinum. Hvað kostnaðarhlið málsins viðvíkur, þá má vel vera, að skólinn sje óþarflega dýr, eftir því sem hann gæti verið hjer í Reykjavík. En munur ætti að vera á því samt, hvað kenslan gæti orðið ódýrari hjer en uppi í sveit, því hjer er oft hægt að fá kenslukrafta til aðstoðar, þar sem menn verða að láta sjer lynda að hafa heilan kennara annarsstaðar. Af öllum þessum ástæðum er jeg því mótfallinn, að farið verði nú að taka til þeirra ráða að flytja skólann burt úr Reykjavík. Og að fara nú að spara á þessum hluta þjóðarinnar, finst mjer engu líkara en að taka lambið fátæka mannsins og skera það. Hitt er alt annað mál, að reynt sje að koma skólahaldinu hjer svo fyrir, að það geti orðið ódýrara, án óþæginda fyrir nemendurna. Að það sje æskilegt, býst jeg við, að allir geti verið sammála um.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Það er oft talað um þann reipdrátt, sem eigi sjer stað milli kaupstaða og sveita, en hlægilegt finst mjer það, ef einnig á að heimfæra þetta mál undir þá togstreitu. Það atriði, sem vjer flm. leggjum áhersluna á, er einmitt hagur þeirra, sem eru svo óhamingjusamir að þurfa að leita til þessa skóla, og vjer erum þess fullvissir, að þeim verði vistin í sveit miklu hollari, og að allra hluta vegna sje heilnæmast fyrir börnin að alast þar upp. Og jeg býst við, að þessir veslingar sjeu svo illa farnir, að aðrir verði að ráða fyrir þá. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) kastaði hnútum til fjvn. fyrir að hafa komið með þessa þál. Jeg vil nú gleðja hann með því, að fleiri sparnaðartillögur muni á eftir fara frá sömu nefnd. Það er auðvitað hreinasta tilviljun, að þetta frv. skyldi verða það fyrsta frá hendi fjvn., alveg á sama hátt og hundafrv. var hið fyrsta, sem kom frá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), eftir að hinn voldugi íhaldsflokkur var settur á laggirnar. Það má spauga með slíkt, en varla draga neinar ályktanir af því. Aðalatriði þessa máls er auðvitað það, hvar sje best fyrir þessi börn að alast upp. Um það má altaf deila. En hjer í Reykjavík eru þessir aumingjar svo miklu varnarlausari en heilbrigðir menn gagnvart þeirri hættu, sem þeim er búin af umferðinni. Og er þess skemst að minnast, að ekki alls fyrir löngu ók bifreið yfir einn af þessum aumingjum. Hann gat auðvitað ekki heyrt, þegar bifreiðin pípti. Vel getur hv. 4. þm. Reykv. (MJ) fullyrt, að hjer geti skólinn orðið ódýrari en uppi í sveit. Og við vitum, að það er jafnan viðkvæðið, að alt geti orðið hjer ódýrara. En hvers vegna verður reyndin altaf sú, að alt er hjer allra dýrast? Með öðrum orðum, það er „theoretiskur“ möguleiki fyrir því, að hjer sje ódýrara, en þegar til framkvæmdanna kemur, þá verður alt annað uppi á teningnum.

Jón Baldvinsson Það er aðeins örstutt fyrirspurn til hv.þm. Str. (TrÞ). Eins og mönnum er kunnugt, var skóli þessi fyrir nokkrum árum fluttur til Reykjavíkur. Nú myndi mjer þykja fróðlegt að heyra, hvort hv.fjvn. hefir rannsakað ástæðurnar fyrir því, að svo var gert. En það væri broslegt, ef landið færi nú að selja góða eign, sem það á hjer fyrir skólann, og flytja hann aftur upp í sveit, ef það svo reyndist ógerningur að hafa hann þar, svo að flytja þyrfti hann að nýju.

Magnús Jónsson Það er auðvitað aukaatriði, hvort þetta er fyrsta till.fjvn. eða ekki. Og þyki mönnum það (vantar neðstu setn. á bls. 12) skilja, að eitthvað voðalegt ætti yfir mig að dynja úr þeirri átt. Og verð jeg auðvitað að taka því með undirgefni. Lengi má auðvitað deila um það, hvar skólinn sje heppilegast settur. Upplýsinga um það efni liggur næst að leita hjá forstöðumanni og kennurum skólans. Þeir hljóta hvort sem er að vera bærastir að dæma um það. Hvað því viðvíkur, að heppilegt sje, að nemendur læri sveitavinnu, þá er það að sumu leyti rangt, því að það hefir óhjákvæmilega í för með sjer, að þeir dreifist og geti þar af leiðandi ekki notið þeirrar ánægju, sem þeir hafa af því að umgangast hverjir aðra. En ef sýnt yrði þó fram á, að þessi breyting yrði þeim til góðs, myndi ekki á mjer standa að aðhyllast það. En sje frv. borið fram af sparnaðarástæðum einum, þá má fjárhagur okkar enn mikið versna og meira við þetta sparast, til þess að jeg geti greitt því atkvæði mitt.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Það tekur auðvitað ekki tali, að fjvn. hafi viljað vinna börnunum mein við þessa breytingu. Það þarf sjerstaka sálarlega eiginleika til að láta sjer detta slíkt í hug. Fyrir okkur vakti það auðvitað fyrst og fremst að bæta fyrirkomulag skólans og spara fje um leið. Hvað fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. (JBald) viðvíkur, þá get jeg svarað því, að hjer liggur ekki fyrir frv. um það að flytja skólann í sveit, heldur aðeins áskorun til stjórnarinnar um að taka málið til athugunar. Tel jeg þá sjálfsagt, að leitað verði umsagnar þeirra, sem við skólann hafa starfað. Hefir og nefndin ráðgast um við þann mann, sem forstöðu skólans hafði áður með höndum, og álítur hann, að breytingin verði til bóta.

Jón Baldvinsson Fjvn. er auðvitað svo voldug hjer í þinginu, að það má búast við, að þessi tillaga hennar verði samþykt. En fyrirspurn minni hefir hv.þm. (TrÞ) enn þá ekki svarað. Og það kalla jeg að kasta höndum til þessa máls, að rannsaka ekki, hvað til þess bar, að skólinn var fluttur úr sveit til Reykjavíkur. Jeg efa ekki, að áhrif af sveitalífinu yrðu börnunum holl, en mjer er ekki heldur betur kunnugt en að þau sjeu send í sveit að sumrinu, og læra þá auðvitað um leið algenga sveitavinnu. Hinsvegar tek jeg undir það með hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að skemtilegra sje fyrir þessa menn að eiga heima í kaupstað. Þar geta þeir hitt hver annan og fjöldi þeirra hefir líka unnið einhverja iðn, sem þeir geta lifað af sjálfstæðu lífi, en erfiðara mundi reynast, ef heima ættu í sveit.

Magnús Guðmundsson Þar sem hv.frsm. (TrÞ) hefir talað sig dauðan í þessu máli, þá finn jeg mig knúðan að tala nokkur orð. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) klifar á því, að nefndin hefði átt að rannsaka þetta mál frá rótum. En það segir sig sjálft, að verði stjórninni falið málið, þá er það hennar að gera það. Nefndin hefir samt leitað upplýsinga hjá þeim manni, sem áður hafði skólann á hendi og er þessum málum kunnugur, og tjáði hann sig breytingunni samþykkan og taldi hana mundu vera til bóta. Hv. frsm. (TrÞ) svaraði því, sem fram kom, að þetta ætti að vera gert börnunum til meins. Þarf jeg ekki að eyða orðum að því, hvað slík aðdróttun er ástæðulaus. Og hvað einangruninni viðvíkur, ef skólinn verður fluttur í sveit, þá skal jeg aðeins taka það fram, að fingramál er mjög auðvelt að læra. Og að börnin hafa verið send í sveit að sumrinu, sýnir, að það hefir verið álitið holt fyrir þau að vera þar. Annars er aðalefni þessarar till. það, eins og jeg tók fram, að fela stjórninni að rannsaka það og gera þær ráðstafanir því viðvíkjandi, sem hún telur heppilegar. Það getur alls ekki verið starf þingnefnda að rannsaka mál eins og þetta, til þess brestur þær tíma og þess vegna gerir till. ráð fyrir, að stjórnin rannsaki málið.