Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Þegar umr. um þetta frv. var frestað á síðasta fundi hv. d. hafði hv. þm. Þórarinn Þórarinsson nýlokið að flytja mjög athyglisverða ræðu. Ýmislegt af því, sem hann sagði í ræðu sinni, var mjög áþekkt því sem ég hugðist segja, þannig að ég get tekið strax undir ýmislegt af því, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson sagði, og stytt ræðu mína sem því nemur. Ég vil þá aðeins byrja ræðu mína á því að höggva nokkuð ítarlega í spurningu þá sem hv. þm. varpaði til hæstv. ráðh. um orkuspá þá sem liggur hér til grundvallar. Hv. þm. spurði hæstv. ráðh. hvort orkuspá sú, sem rætt var um í sambandi við virkjun Hrauneyjafoss, gerði ráð fyrir því, að orka sú, sem Hrauneyjafossvirkjun væri ætlað að framleiða, yrði seld til erlendrar stóriðju með einhverjum hætti. Ég vildi gjarnan fylgja þessari spurningu eilítið lengra eftir og fá að vita hvort sú orkuspá, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson spurði um í ræðu sinni, sé sama orkuspá og sú sem birt er sem fylgiskjal á bls. 9 með frv. þessu og gerð er af orkuspárnefnd, að mér skilst, eða hvort það er orkuspá Landsvirkjunar sem hér um ræðir. Staðreyndin er nefnilega sú, að því er manni virðist, að þessar orkuspár eru orðnar svipaðar og stjörnuspárnar í blöðunum. Orkuspá orkuspárnefndar frá febr. 1977 er í augum leikmanns eins og mín allt önnur orkuspá heldur en orkuspá sem Landsvirkjun birtir sem viðmiðun fyrir rökstuðningi sánum fyrir Hrauneyjafossvirkjun. Til dæmis að taka langar mig til þess að benda á að í orkuspá Landsvirkjunar er ekki gert ráð fyrir því, að Kröfluvirkjun taki til starfa. Nú langar mig því til þess að spyrja hvort orkuspá sú, sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson spurði um á síðasta fundi og hæstv. ráðh. svaraði, sé orkuspá orkuspárnefndar frá febrúar 1977, sem gerir ráð fyrir því að Krafla taki til starfa, eða orkuspá Landsvirkjunar frá svipuðum tíma, sem gerir ráð fyrir því að Krafla taki ekki til starfa. Þessar orkuspár eru, eins og ég sagði áðan, orðnar eins og stjörnuspárnar í dagblöðunum. Eins og þeir vita, sem trúa á slíkar spár, sem ég tek fram að ég geri ekki, þá getur verið talsverður munur á því, hvort um er að ræða stjörnuspána í Vísi, stjörnuspána í Morgunblaðinu, stjörnuspána í Dagblaðinu, - ég held að það sé nú engin stjörnuspá í Þjóðviljanum. En ég vil sem sé gjarnan fá að vita hvort hér er um að ræða stjörnuorkuspá orkuspárnefndar eða stjörnuorkuspá Landsvirkjunar. Annað var mjög athyglisvert í ræðu hv. þm. Þórarins Þórarinssonar, og þar sem hann er búinn að kveðja sér hljóðs nú þegar aftur, þá hef ég ákveðna spurningu að gera bæði til hans og hæstv. ráðh. Frv. það um virkjun Blöndu, sem hér er til umr., er flutt sem stjórnarfrv., þ.e.a.s. hæstv. ráðh. leggur frv. fram í nafni ríkisstj. Það hefur verið vani um öll mál, sem flutt eru sem stjórnarfrv., að þau séu kynnt í þingflokkunum og um þau fjallað þar og slík mál séu ekki flutt nema viðkomandi þingflokkar ríkisstj. fallist á, að þau verði flutt sem slík, og lýsi því yfir, að þeir muni styðja þessi mál. Nú leikur mér hugur á að vita eftir ræður tveggja þm. Framsfl. og þ. á m. ræðu hv. þm. Þórarins Þórarinssonar, sem er formaður þingflokks Framsfl., hvort slíkt hafi ekki verið gert við þetta mál. Hefur ekki verið staðið að flutningi frv. til l. um virkjun Blöndu með sama hætti og vani er um önnur slík stjórnarfrv., að frv. hafi verið sýnt og um það hafi verið fjallað á þingflokksfundum beggja stjórnarflokkanna og þar hafi væntanlega verið tekin sú ákvörðun, að stjórnarflokkarnir báðir skyldu standa að flutningi frv., og þar með heimilað hæstv. iðnrh. að flytja það. Ég vil gjarnan fá að vita hvort ekki hefur verið farið svona með þetta mál, það hafi verið flutt sem stjórnarfrv. á sama hátt og önnur stjórnarfrv. eru flutt. og ef svo er, hvort hér sé um að ræða afstöðubreytingu hjá formanni þingflokks Framsfl. og kannske þm. Framsfl. öllum, frá því að um málið var fjallað á fundi þingflokks Framsfl, og afstaða tekin í málinu og þar til nú. Ég vænti þess að fá þessum fyrirspurnum mínum svarað bæði af hálfu hæstv. ráðh. og hv. þm. Þórarins Þórarinssonar, sem þegar hefur kvatt sér hljóðs. Vissulega væri ástæða til þess nú að ræða stefnuna í virkjunarmálum okkar Íslendinga. Hér er tvímælalaust um að ræða einhver þýðingarmestu mál þjóðarinnar. Hér er um að ræða nýtingu á mestu náttúruauðlindum sem Ísland hefur yfir að ráða og enn eru ónýttar. Hvernig sú nýting ræðst skiptir að sjálfsögðu algjörum sköpum um afkomu þjóðarinnar. En það skiptir ekki aðeins sköpum um afkomu þjóðarinnar, heldur einnig um búsetu í landinu, vegna þess að búseta getur ekki verið með svipuðum hætti og hún er nú ef það ástand ríkir til frambúðar, að það eitt að búsetja sig á ákveðnu landshorni hefur það í för með sér að orkukaup manna þar þurfi að vera fjórfalt eða fimmfalt dýrari heldur en sambærileg orkukaup á öðru horni landsins. Á ég hér að sjálfsögðu við orkukaup til húshitunar, sem eru margfalt dýrari á olíukyndingarsvæðum heldur en á hitaveitusvæðum, sérstaklega hér í Reykjavík. Þess vegna skiptir það miklu máli, ekki aðeins fyrir landið í heild, heldur fyrir einstök landssvæði, hvernig búið er að orkumálunum og hvaða stefna er þar upp tekin. Ég þekki ekki dæmi til þess, að ráðist sé í nýtingu á jafnþýðingarmikilli þjóðarauðlind, jafnþýðingarmikilli náttúruauðlind og hin innlenda orka er okkur Íslendingum, án þess að reynt sé að skipuleggja talsvert fram í tímann á grundvelli áætlunarbúskapar og hagkvæmnisathugana hvernig það sé gert. Slíkt hefur ekki tíðkast hér á Íslandi fram til þessa. En ég held að öllum þm. sé Ljóst, að svo getur ekki öllu lengur gengið. Hins vegar ætla ég ekki við þetta tækifæri að fara öllu lengra út í þá sálma að ræða stefnumótunina í orkumálum almennt. Til þess gefst tækifæri síðar á þessu þingi, m.a. í sambandi við skýrslu sem hæstv. iðnrh. mun væntanlega flytja Alþ. á næstu dögum samkvæmt kröfu þm. um virkjunarframkvæmdirnar við Kröflu. Sú skýrsla var raunar beðið um að flutt yrði fyrir jól. Ég skil ósköp vel að það hafi ekki tekist, vegna þess að sjálfsagt þarf að vanda allan undirbúning að skýrslugerðinni. En væntanlega kemur skýrslan á dagskrá Alþingis á næstunni, þannig að þá gefist tækifæri til þess að ræða a. m. k, þann mikilsverða þátt í mótun orkustefnu á Íslandi sem Kröfluframkvæmdin hefur verið. Þá er einnig til meðferðar hér á hinu háa Alþ. tillaga um orkustefnu frá þm. Framsfl., sem er að mínu viti beinlínis krafa frá öðrum ríkisstjórnarflokknum um að mótuð verði framtíðarstefna í orkumálum á aðra lund en hæstv. ríkisstj. hefur gert til þessa. Það, að annar stjórnarflokkurinn af tveimur skuli flytja slíka till., sýnir aðeins og sannar hversu alvarlegt ástand er í orkumálum þjóðarinnar, þegar annar stjórnarflokkurinn telur sig í raun réttri knúinn til þess að gera uppreisn gegn stefnu hæstv. orkumálaráðh. og ríkisstj. í heild. Ég lít á þennan tillöguflutning Framsfl. um stefnumótun í orkumálum sem uppreisn af hans hálfu gegn stefnu hæstv. ráðh. Ég held að öllum alþm. og þ. á m. hæstv. ráðh. sjálfum sé þetta fullkomlega ljóst. En undir þeim hatti og í þeim umr. er sem sé hægt að fara öllu lengra út í þá sálma að ræða stefnuna í orkumálum almennt heldur en ástæða er e.t.v. til að gera við umr. um þetta frv. Það var út af fyrir sig alveg rétt hjá hæstv. iðnrh. þegar hann svaraði hv. þm. Þórarni Þórarinssyni á síðasta fundi þessarar hv. d. og sagði m.a., að hér væri ekki um að ræða frv. sem flutt væri með öðrum hætti um þessi mál en tíðkast hefði allt fram til þessa, hér væri ekki um það að ræða að hann sem málsvari ríkisstj. og ríkisstjórnarflokkanna í orkumálum, því það er hæstv. ráðh. tvímælalaust enn þá, hvað sem verður, væri að taka upp neina nýja starfshætti í sambandi við frv.-flutning þennan. Hér er um að ræða frv. um virkjunarmál sem er flutt í anda frv. sem áður hafa verið flutt og samþ. hér á hinu háa Alþ. En það sem veldur því, að ég er einn af þeim sem telja að þessi frv.-flutningur eigi ekki erindi lengur, er sú reynsla sem við alþm. höfum fengið af því að slík frv. séu flutt og afgreidd með þessum hætti, sem heimildarlög til ríkisstj. frá Alþ. til þess að ráðast í stórar framkvæmdir án þess að Alþ. hafi nema algera lágmarksvitneskju um hvaða framkvæmd sé að ræða og raunar afsali sér frá og með þeim tíma, þegar heimildarfrv. er samþ., öllum ítökum og áhrifum í málinu. Ég tel að það hafi komið í Ljós t.d. í sambandi við Kröfluvirkjun, að hér er um ráðstöfun að ræða sem ekki er aðeins heimskuleg, heldur stórhættuleg. Ég vil aðeins í því sambandi biðja hv. alþm. að kynna sér umr. sem urðu hér á hinu háa Alþ. þegar frv. um Kröfluvirkjun var upphaflega flutt. Hæstv. þáv. iðnrh. gerði í framsögu sinni grein fyrir því, hvernig hann hugsaði sér að standa að þeirri framkvæmd, og ég efast ekkert um að hæstv. þáv. iðnrh. ætlaði sér í raun réttri að standa þannig að því eins og hann skýrði Alþ. frá. Þar var m.a. gert ráð fyrir því, ef minni mitt brestur ekki, því það er nokkuð síðan ég kynnti mér allar þessar umr., að þessi framkvæmd færi mjög hægt og varlega af stað, og var m.a. gert ráð fyrir því, ef ég man rétt, að það væri ekki fyrr en á árinn 1978 eða 1979 sem fyrstu tilraunir á vélabúnaði virkjunarinnar gætu átt sér stað og þá aðeins á broti á því afli sem frv. gerði ráð fyrir að heimila ríkisstj. að koma á við Kröflu. Og hæstv. iðnrh. tók það sérstaklega fram, að kostir jarðgufuvirkjana væru einmitt þeir, að það væri hægt að byggja þær öðruvísi en vatnsaflsvirkjanir, með þeim hætti, að í vatnsaflsvirkjun þarf að stífla alla ána, það er ekki hægt að stífla hana í smáhlutum eða áföngum, en kosturinn við jarðgufuvirkjun er einmitt sá, að það er hægt að reka hana lengi vel sem tilraunavirkjun með litlu afli, með því að hafa tiltölulega fá „unit“ í gangi, eins og mig minnir að hæstv. ráðh. hafi sagt, og bæta síðan við vélaorku smátt og smátt. En það var einn hv. þm. sem lýsti því yfir í þeim umr., að hafa ætti þá aðferð í málinu sem síðar var upp tekin. Sá þm. var hv. þm. Jón Sólnes, formaður Kröflunefndar. Hann lýsti því yfir í þessum umr„ að það væri algjörlega ástæðulaust að vera neitt að bíða eftir frekari rannsóknum eða tillögum sérfræðinga, heldur sjálfsagt að fara strax út í að panta vélar og efni til virkjunarinnar, áður en frekari rannsóknir væru framkvæmdar eða tillögur lægju fyrir, þannig að þær athuganir þyrftu út af fyrir sig ekki að tefja framgang málsins. Þarna rákust á tvær framkvæmdaaðferðir: framkvæmdaaðferð hæstv. þáv. iðnrh. og framkvæmdaaðferð hv. þm. Jóns Sólness, sem síðar varð formaður Kröflunefndar. Ég þarf ekki að skýra það fyrir alþm., hvor hátturinn var uppi hafður, hvort sjónarmiðið það var sem réð. Ég vil aðeins benda hv. alþm. á að með þeim hætti, sem frv. um Kröfluvirkjun var afgreitt, hafði Alþ. afsalað sér öllum ítökum til áhrifa á það mál, en hélt ábyrgðinni eftir í sínum höndum. Jafnvel kynning hæstv. þáv. iðnrh. á málinu, upplýsingar hans til Alþ. um hvernig ætti að því máli að vinna, nægðu ekki, vegna þess að sá ráðh., sem síðar tók við, eða þeir aðilar, sem siðar tóku við framkvæmdinni, framkvæmdu hana með öðrum hætti en hæstv. þáv. iðnrh. hafði lýst fyrir Alþ. Jafnvel yfirlýsingar iðnrh. í þessu sambandi eru engin trygging fyrir Alþ. eða alþm. Þetta hlýtur að færa okkur heim sanninn um það, þessi dýrkeypta reynsla, að Alþ. getur ekki og má ekki með slíkum hætti algjörlega afsala sér öllum áhrifum á framkvæmd slíks stórmáls eins og virkjanir eru, jafnframt því sem Alþ. er frá upphafi látið taka á sig ábyrgðina. Því ég vil minna hv. alþm. á að þegar þeir, sem bera ábyrgð á virkjunarframkvæmdum í þessu landi, eins og þeir sem staðið hafa að virkjunarframkvæmdunum við Kröflu, eru teknir í gegn og gagnrýndir fyrir þátt sinn í því máli, þá velta þeir ábyrgðinni beina leið yfir á Alþ., yfir á okkur, sem hér sitjum, og segja að það hafi verið Alþ. sem tók ákvörðunina um þetta, það sé Alþingi sem beri ábyrgðina. Ég er hræddur um að það kæmi svipur á alþm. ef t.d. hæstv. menntmrh. flytti um það frv. hér á Alþ., að Alþ. samþ. að heimila honum að ráðstafa til framkvæmda í menntamálum samkvæmt A-hluta fjárlaga upphæð sem næmi 19 milljörðum röskum, samkvæmt nánari ákvörðunum menntmrh„ sem síðan ætti að sjá um framkvæmd málsins. Blönduvirkjun kostar á verðlagi í haust milli 19 og 20 milljarða kr. það er sama upphæð og fjárlög fyrir árið 1978 gera ráð fyrir að renni til menntamála undir lið 02 í A-hluta fjárlaganna til allra þeirra stofnana og einstakra framkvæmda sem þar eru taldar upp. Þessi afgreiðsla, að gefa einum ráðh. eða ríkisstj. heimild til að vinna að framkvæmd í landinu upp á 19 000 millj. kr. án þess að Alþ. hafi neitt þar um að segja annað en að fela handhöfum framkvæmdavalds að vinna slíkt verkefni væri það sama eins og ef við samþ. að till. menntmrh. að láta hann eða hans rn. hafa til ráðstöfunar 19–20 þús, millj. kr. til framkvæmda í menntamálum samkv. A-hluta fjárlaga eftir nánari á kvörðum ráðh. Ég er ansi hræddur um að það kæmi svipar á hv. alþm. ef slíkt frv. væri flutt. En þannig er staðið að hví frv., sem hér er flutt til laga um virkjun Blöndu. og þannig hefur verið staðið að öllum frv. um virkjunarmál, sem flutt hafa verið og samþ. á hinu háa Alþ. Þannig að það er út af fyrir sig alveg rétt hjá hæstv. iðnrh., að með þessum frv: flutningi hefur hann ekki breytt út af hefðinni. Hér er um að ræða nákvæmlega sams konar málatilbúnað og Alþ. þekkir. En eins og ég sagði áðan, þá hefur Alþ. reynslu af slíkum framkvæmdum sem er ógnvekjandi, reynslu sem er þannig, að virkjunarframkvæmdirnar við Kröflu hafa gert meira en að kosta þjóðina 10 þús. millj. kr, sem hún fær ekkert fyrir. Virkjunarframkvæmdirnar hafa kostað að Alþingi Íslendinga verður árlega að verja 1 500–1 900 millj. kr. eingöngu til þess að standa undir kostnaði við framkvæmd, sem unnin hefur verið fyrir 10 þús. millj. kr. og engum arði getur skilað. Hér er um að ræða byrði af heimskulegri framkvæmd, sem er áþekk um það bil 1/3 af byrðinni sem þjóðin varð að bera vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum. Mistökin við Kröflu kosta okkur árlega a.m.k. sem samsvarar 1/3 af því áfalli sem við urðum fyrir vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum, fyrir utan það, að þær 10 þús. millj. kr., sem þarna er um að ræða, hefðum við allt eins getað tekið og kastað í sjóinn. Svo eru menn að furða sig á því, að íslensk alþýða skuli ekki hafa álíka afkomumöguleika og álíka mikinn kaupmátt fyrir sín laun eins og fólk í nálægum löndum. Hvað haldið þið, hv. alþm., að hægt hefði verið að gera við það fé, sem nú liggur bundið engum til gagns norður við Kröflu, til þess að bæta hag íslensks launafólks með einum eða öðrum hætti? Ég tel að frv. eins og það, sem hér er flutt, sé þess eðlis að Alþ. geti ekki lengur afgreitt slík mál frá sér. Með þessu er ég ekki að taka afstöðu á móti því, að Blanda verði virkjuð. Það getur vel verið að það sé nauðsynlegt. Það getur vel verið að það sé eðlilegt og réttlátt. En ég hef bara ekki í höndum, hvorki í þessu frv. og fskj. né í neinu því, sem fram hefur komið, neinn rökstuðning sem ég get fallist á að sé þess eðlis, að ég geti gert mér grein fyrir hvort tímabært sé að ráðast í þessa framkvæmd. Á meðan ég verð ekki sannfærður um að það sé rétt og tímabært að eyða 20 milljörðum af fé þjóðarinnar til ákveðinnar framkvæmdar, þá mun ég greiða atkv. gegn því. Ég mun ekki sitja hjá, ég mun greiða atkv. gegn því. Við skulum átta okkur á því, hvað fylgir þessu frv. af rökstuðningi fyrir framkvæmdinni. Það fylgja nokkur landakort sem sjálfsagt eru gagnleg fyrir þá sem vilja kynna sér betur staðhætti í nágrenni virkjunarsvæðisins. Ekki kvarta ég yfir því, að landafræðiþekking þm. sé aukin, en fyrir það borga ég ekki 20 þús. millj. kr, af almannafé. Þá eru á bls. 6 nokkrar helstu einkennistölur á fskj. í og á bls. 7 nokkrar kostnaðartölur á fskj II. Þar kemur m.a. fram að heildarkostnaður vinnsluvirkja er áætlaður 14.8 milljarðar kr. Hv. þm. Páll Pétursson hefur bent á að hér sé um að ræða sömu kostnaðaráætlun endurprentaða eins og lögð var fyrir hv. Alþ. í fyrra, fyrir einu ári, þegar þetta sama mál var rætt. Við lifum í þjóðfélagi með milli 30 og 40% verðbólgu sem kemur auðvitað misjafnt niður á einstaka framkvæmdaþætti. Samt sem áður er Alþ. ekki einu sinni sýnd sú virðing þegar það á að samþ. framkvæmd upp á 20 þús. millj. kr., að það sé lálið vita um endurskoðaða kostnaðaráætlun frá því sem sýnt var í fyrra. Þegar afgreidd eru fjárlög fá ýmsir kostnaðarþættir fjárlaga, jafnvel kostnaðarþættir upp á fáar millj. kr., endurskoðun frá því að fjárlagafrv. er lagt fram í októbermánuði og þangað til þau eru afgreidd í lok desember. Þessi endurskoðun er gerð ekki einu sinni, heldur tvisvar eða þrisvar, við suma framkvæmdaþætti á þessum tíma. En þegar á að biðja Alþ. að samþ. heimild til ríkisstj. um virkjun upp á kannske 19 þús. millj. kr., 20–21 þús. millj. - guð má vita hvað, þá er þinginu ekki einu sinni sýnd sú virðing, að það sé látið sjá endurskoðaðar kostnaðaráætlanir sem eru orðnar meira en eins árs gamlar, sennilega eins og hálfs árs gamlar, í verðbólgu sem á ársgrundvelli er a.m.k. 35%. Ef við lítum aðeins betur á þessa kostnaðaráætlun, þá eru okkur gefnar upplýsingar um framleiðslukostnað á kwst., 2.43 kr., og okkur er sagt: Þetta er niðurstaðan um hagkvæmni virkjunarinnar. Kostnaðurinn á kwst. af rafmagni, sem hún framleiðir, verður 2.43 kr. Hér er um að ræða tölur, eins og margoft hefur verið bent á, sem verkfræðingar nota til þess að velja á milli ákveðinna virkjunarkosta. Þessar tölur segja ekki nokkurn skapaðan hlut um kostnaðarverð á kwst. frá virkjun miðað við markaðsaðstæður á hverjum tíma. Hér er aðeins um að ræða kostnaðartölur, mjög grófar áætlanir, fyrir verkfræðinga til að segja til um hvort að þeirra áliti sé hagkvæmara að virkja á stað A heldur en á stað B. Við skulum setja þetta upp með svolítið öðru dæmi, svo að menn átti sig betur á hvað hér er um að ræða. Við skulum segja sem svo, að hæstv. ríkisstj. leggi fyrir Alþ. að ríkissjóður taki þátt í því að reisa skóverksmiðju á Íslandi, sennilega um leið og skipaútgerð ríkisins og Landsmiðjan og önnur slík þjóðþrifafyrirtæki yrðu lögð niður. Við skulum segja sem svo, að látin hafi verið fara fram athugun á því, hver yrði framleiðslukostnaður á eitt par af skóm miðað við það, að þarna væri um að ræða verksmiðju sem framleiddi 10 þús. pör af skóm í öllum stærðum, frá númeri 36 upp í númer 45, ef það væri kostur A, og hver yrði framleiðslukostnaður á eitt par af skóm miðað við það, að verksmiðjan framleiddi 10 þús. pör af hægri fótar skóm í stærðinni 45. Að sjálfsögðu yrði kostnaður við það að framleiða 10 þús. pör af hægri fótar skóm í stærðinni 45, framleiðslukostnaður á skó, miklu, miklu minni heldur en framleiðslukostnaður á skó við að framleiða 10 þús. pör af skóm í öllum stærðum, frá stærðinni 36 í stærðina 45. Við skulum segja sem svo, að við alþm. samþ. síðan í kjölfar þessarar athugunar frv. þar sem ákveðið væri að reisa skóverksmiðju til þess að framleiða 10 þús. pör af hægri fótar skóm í stærðinni 45. Skyldi nú ekki koma svipur á okkur þegar fara ætti að selja þennan skófatnað? Hver skyldi vilja kaupa 10 þús, hægrifótarskó í stærðinni 45? Það er nákvæmlega það sama sem verðið er að gera hér. Þarna er verið að sýna okkur kostnaðartölur til þess að velja á milli einstakra kostnaðarþátta, t.d. stórrar virkjunar við Blöndu eða smárrar virkjunar í Villinganesi, og það er sagt hvað framleiðslukostnaðurinn yrði á einingu, miðað við að allt væri selt, en það er bara ekki allt selt. Við þurfum að fá að sjá hver á að kaupa alla þá orku sem Blanda á að framleiða, þannig að hægt sé að selja orkuna á 2.43 kr. Hvað haldið þið að kostnaðarverðið á framleidda kwst. yrði ef Blönduvirkjun væri risin og aðeins væri hægt að selja sem samsvaraði 10% af mögulegri framleiðslugetu virkjunarinnar? Láta menn sér þá detta í hug að kostnaðarverðið á kwst. yrði 2.43 kr.? Nei, auðvitað ekki. Það verð, sem Kröfluvirkjun þarf að fá fyrir þá orku sem sú virkjun getur selt í dag, miðað við þær þarfir sem eru fyrir þá orku, er yfir 40 kr. á kwst., þó að framleiðslukostnaður virkjunarinnar hafi verið reiknaður eitthvað undir 2 kr. á kwst., ef ég man rétt. Þetta er náttúrlega alveg fráleitt og fáheyrður barnaskapur af alþm., ef þeir taka við því að samþ. framkvæmd eins og hér um ræðir, samþ. fyrirtæki sem kostar í uppbyggingu 20 milljarða kr., án þess að einu sinni sé reynt að spá um hvernig þetta fyrirtæki eigi að losna við framleiðslu sína. Hvað mundu menn segja, ef þinginu hefði á sínum tíma verið sýnt frv. um málmbræðsluna á Grundartanga án þess að nokkuð hefði fylgt um það, hvernig ætti að selja framleiðsluvöru fyrirtækisins?  Ég sem sé dreg ekki í efa að svo stöddu hagkvæmni virkjunar Blöndu. Ég dreg heldur ekki í efa, að það geti vel verið að nauðsynlegt sé að ráðast í þessa framkvæmd. Ég einfaldlega treysti mér ekki til þess að meta neitt af því vegna þess, að ég finn ekkert í þessu frv. sem sýni mér það svart á hvítu, þannig að ég geti sannfærst um það sjálfur. Um þetta vantar allar upplýsingar, og mér finnst það hreint glapræði af mér sem alþm. að ætla að taka ábyrgð á framkvæmd eins og þessari án þess að hafa nokkrar upplýsingar þar að lútandi. Ég veit að þetta hefur verið gert. Ég veit að alþm. hafa tekið á sig slíka ábyrgð. En hún hefur heldur betur komið þeim í koll. Ég hélt að menn vissu það, að við Íslendingar höfum nóg við peningana að gera. Ég hélt að menn væru búnir að gera sér grein fyrir því, að það eru ekki algild sannindi og langt í frá, að það sé gott að byggja eina virkjun, betra að byggja tvær virkjanir, best að byggja þrjár virkjanir. Auðvitað er gott að eiga þrjár, fjórar, fimm virkjanir ónotaðar uppi í erminni til þess að hlaupa upp á kringum árið 2001 eða eitthvað slíkt. En slíkt getur ekki neinn leyft sér nema sá sem hefur það mikið af fjármunum úr að spila, að hann á við peningana að gera. Mér finnst að áður en veit ekki hvað hann á við peningana að gera. Mér finnst að áður en við vitum hvernig við eigum að leiða til lykta framkvæmd í orkumálum sem kostaði okkur 10 þús. millj. kr. og hefur engu skilað okkur enn og mun engu skila okkur á næstu árum nema tapi, þá sé ábyrgðarhluti af okkur að ráðstafa tvöfaldri þeirri upphæð í aðra virkjun sem ég fæ ekki séð að nauðsyn sé á. Ég vil aðeins að lokum benda mönnum á þá einföldu staðreynd, að í stjörnuorkuspánum, sem við höfum fengið, m.a. orkuspánni frá orkuspárnefnd frá febr. 1977, er framkvæmd spá - ekki um orkunotkun, heldur um orkuþörf, af þeirri einföldu ástæðu að þar eru settar fram í tölum upplýsingar um þarfir íslensku þjóðarinnar fyrir raforku. Þetta er ekki spá um orkunotkun, vegna þess einfaldlega að það er langt frá því að hægt sé að uppfylla þær þarfir, jafnvel þó okkur skorti ekki fé til virkjana, einfaldlega af sömu ástæðu og Alþ. hefur verið sett upp að vegg gagnvart virkjuninni við Sigöldu og framkvæmd málmblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Við vitum að það er skortur á raforku til húsahitunar, t.d. vestur á fjörðum og norður í landi. Við vitum að við höfum hér á suðvesturhorninu, á Landsvirkjunarsvæðinu, meira en nóg af ódýrri raforku, ódýrustu orku sem við eigum til í okkar landi, og þá er ekki furða að fólk spyrji: Hvernig stendur þá á því, að Alþ. er neytt til þess að selja þá raforku erlendu stóriðjufyrirtæki en ver ekki orkunni heldur til þess að kynda upp húsnæði fólks norður eða vestur á landi? Svarið er að sjálfsögðu ákaflega einfalt. Svarið er svo einfalt, að raforka verður ekki flutt með skipum eða flugvélum. Hún verður ekki send í bögglapósti, hversu duglegir sem menn eru að pakka bögglum inn. Raforka verður að flytjast eftir þeim leiðum sem raforka er flutt, og við hreinlega getum ekki komið hinni ódýru orku af suðvesturhorninu til fólksins sem býr við orkuskortinn á Norður- og Vesturlandi, vegna þess að bæði skortir línurnar, sem eiga að flytja þessa raforku, og dreifikerfið í bæjum og byggðarlögum á þessum stöðum. Þetta er hið stóra gat í orkuspá stjörnuspámannanna sem hæstv. ráðh. styðst við. Þetta er hið stóra gat. Það er alveg rétt metin þörfin á raforku sem kemur fram í orkuspánni. En það hefur bara algjörlega gleymst að geta þess hjá orkuspánefnd, að það er ekki hægt að fullnægja þessari þörf þó að raforka sé fyrir hendi, einfaldlega vegna þess að það eru ekki til flutningsleiðir fyrir hana. Þar vantar bæði stofnlínur, dreifilínur og endurbyggingu alls raflínukerfis í kaupstöðum. Ég hef spurt að því, hvað þetta mundi kosta og hvað það mundi taka mörg ár að koma þessari forsendu í lag svo að orkuspáin frá febrúar 1977 sé marktækari heldur en stjörnuspár Dagblaðsins, Vísis og Morgunblaðsins, og mér hefur verið skýrt frá því, að það sé enginn maður í landinu sem hafi yfir þeim upplýsingum að búa, að hann treysti sér til að áætla kostnaðinn. Að vísu getur rafmagnsveitustjóri ríkisins áætlað kostnaðinn við gerð dreifilína, en hann hefur engar upplýsingar til þess að áætla kostnað við endurbyggingu dreifikerfisins, t.d. í kaupstöðum og öðrum þéttbýlisstöðum, svo að hægt sé vegna dreifikerfisins að taka upp rafhitun húsa. En hann hefur sagt það í mín eyru og fleiri manna, að jafnvel þó að nægir peningar væru til til þess að vinna þetta, sem ekki eru og ekki hafa verið útvegaðir, þá væri ekki nægilega mikið til af sérhæfðu vinnuafli í landinu til þess að vinna þetta verk á skemmri tíma en 10 árum. M.ö.o.: gatið í orkuspá orkuspárnefndar frá árinu 1977, sem hæstv. ríkisstj. reisir öll sín framkvæmdaáform á, það er svo stórt að í það verður ekki stoppað á skemmri tíma en 10 árum og á meðan hripar allt niður. Þetta vildi ég biðja fólk að hafa í huga. Orkuspá orkuspárnefndar frá árinu 1977 er með þeim stóra galla, að jafnvel þó að þörfinni sé þar rétt lýst er þar ekki spáð um notkunarmöguleika, vegna þess að þar vantar það sem við á að éta. Það vantar í hana frásögn og áætlun, frásögn af því, hvernig dreifikerfið er, og áætlun um hvernig eigi að endurbæta það. Að lokum þetta: Mér finnst sjálfsagt og mun styðja að því fyrir mitt leyti, að Alþ. verji fé til þess að rannsaka hugsanlega virkjunarkosti. Í fskj. VI með frv. því sem hér er flutt, umsögn Jakobs Björnssonar orkumálastjóra um frv., segir m.a., með leyfi forseta: „Talið er, að nauðsynlegar rannsóknir við Blöndu, þar til unnt er að taka lokaákvörðun um framkvæmd hennar, taki 2–3 ár og kosti hátt í 200 millj. kr.“ Orkumálastjóri segir sem sé að það sé í fyrsta lagi ekki hægt að taka lokaákvörðun um framkvæmd Blönduvirkjunar fyrr en eftir 2–3 ár, og þá leyfi ég mér að spyrja: Hvað er þetta frv. þá að gera hér? Í annan stað upplýsir orkumálastjóri að það taki 2–3 ár að ljúka nauðsynlegum rannsóknum áður en hægt sé að taka þessa ákvörðun og þetta verkefni kosti 200 millj. kr. Ég er reiðubúinn til að samþ. með einum eða öðrum hætti frv. eða þáltill. um að varið verði 200 millj. kr. í því skyni að ljúka þessum rannsóknum við Blönduvirkjun. Ég er fús til að bæta við nokkrum millj. til þess að unnt sé að gera áætlun fyrir okkur alþm. og hæstv. ríkisstj. og hæstv. ráðh. um rekstrarafkomu slíks fyrirtækis. En ég samþ. hvorki þetta frv. né annað fyrr en slíkt liggur fyrir.



Herra forseti. Það eru orðnar nokkrar umr, um þetta mál og í þeim hefur ýmislegt komið fram sem freistandi væri að taka til nánari athugunar. En þar sem ég flutti langa ræðu seinast þegar þetta mál var til umr., þá mun ég takmarka mig núna eins mikið og ég mögulega get, en kemst þó ekki hjá því að skoða nokkur atriði nánar. Í ræðu sinni á miðvikudag í fyrri viku bar hv. þm. Pálmi Jónsson enn á borð röksemdir sem hann hefur áður haldið á lofti og margsinnis hafa verið bornar til baka. Þó verð ég að játa það, að ég kunni ekki alla ræðu hans utan að og þar komu fram athyglisverðar staðreyndir sem ég verð að víkja að nokkrum orðum. Hv. þm. sagði margt spekingslega um nauðsyn á vönduðum undirbúningi verka - og þar er ég sammála honum - og þess vegna eigum við ekki að flana í fjárfestingu að óyfirveguðu máli né setja lög um framkvæmdir sem enn eru á frumstigi undirbúnings og engan veginn er ljóst hvernig þróist. Hv. þm. Þórarinn Þórarinsson og einnig hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, gerðu ágætan samanburð á þessu frv. til laga og á frv. um Kröflu. Og víst er um það, að þar er flest á sama veg. Raunar eru þó þættir í frv. um Blöndu sem eru miklu alvarlegri heldur en við Kröflu og líkari því sem var við Laxá, þ.e.a.s. náttúruverndarþáttur og samskiptin við fólkið heima fyrir. Afstaða bændafólks í þeim sveitarfélögum, sem þarna er áformað að eyðileggja, hefur komið mjög glöggt í ljós, bæði þeirra, sem eru framkvæmdinni meðmæltir, og eins hinna, sem eru raunar miklu fleiri, sem ekki vilja að af þessari landeyðingu verði og telja aðra kosti heppilegri. Þessi afstaða hefur verið látin í Ljós á ýmsa vegu, bæði með fundarsamþykktum, sem sumar eru prentaðar sem fskj. með till. til þál. um virkjun Héraðsvatna og ég bið hv. d. og þá sérstaklega iðnaðarnefndarmenn að kynna sér vandlega, í ágætum blaðagreinum, svo sem hjá Jóni á Torfalæk og Rósmundi á Hóli, og eins hefur skoðun manna komið fram með ýmsu öðru móti. Þetta get ég fullyrt þar sem ég hef haft ágætt tækifæri til þess að kynna mér málið, þekki bæði nákvæmlega hvað þarna er í húfi af landsgæðum og auk þess fólkið, lífsskoðun þess og siðferðisvitund. Það eru fleiri en ég úr þessum byggðum sem telja að suma hluti sé ekki hægt að selja. Það er ríkjandi viðhorf þar sem betur fer. Ég verð að lesa - með leyfi forseta - úr einni af þessum ályktunum, en það er umsögn sveitarstjórna austan Blöndu, þ.e.a.s. umráðamanna Eyvindarstaðaheiðar, um þáltill. um Villinganesvirkjun og um frv. til laga um virkjun Blöndu, en þetta er prentað sem fskj. með þáltill. um Villinganesvirkjun. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Því telur fundurinn augljóst, að fullnægjandi samstaða náist aldrei meðal landeigenda um Blönduvirkjun eftir þeim hugmyndum sem nú eru uppi, og telur því ástæðulaust að frekari viðræður fari fram í þeim efnum: Mér þóttu óviðeigandi hótanir sem komu fram í ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar í garð bænda varðandi eignarrétt sem tekinn yrði af þeim ef þeir yrðu ekki þægir. Svona málflutningur tel ég að sé bónda í Húnaþingi til vansæmdar. Ég er hins vegar sammála hv. þm. Pálma Jónssyni um það, að augljóst er að orkukreppa vofir yfir veröldinni. Það er grundvallaratriði í afstöðu minni til stóriðju og virkjunarmála, og á því byggist sú skoðun mín, að við verðum að hagnýta orkulindir okkar sjálfir og fyrir okkur sjálfa, en ekki reisa virkjanir til þess að selja útlendum auðfélögum ódýra orku. Þess vegna eigum við að sjá okkur skynsamlega farborða sjálfir og miða virkjunarframkvæmdir við eigin markað, eftir því sem þörfin knýr á, en ekki reisa virkjanir sem ekki er hægt að nýta af okkur sjálfum nema á óskynsamlega löngum tíma. Á þetta hef ég margoft bent og á eftir að benda margoft. Og það er, eins og ég benti á í fyrri viku, grundvöllurinn undir hagkvæmu framleiðslukostnaðarverði raforku Blönduvirkjunar, að orkukaupandi fáist að mestallri orkunni strax, og það er undirstrikað sérstaklega í umsögn orkumálastjóra, eins og ég las upp orðrétt um daginn. þá kem ég að því atriði í ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar sem ég var allra mest undrandi á, en hv. þm. sagði orðrétt: „Ég tel beinlínis að við eigum a.m.k. að hika við, ef ekki slá striki yfir öll ný stóriðjufyrirtæki af þeim toga, sem við höfum verið að byggja undanfarið, þ.e. álbræðslur, og járnblendiverksmiðjur, vegna þess hve fyrirsjáanlega er mikil nauðsyn þjóðarinnar sjálfrar og hins almenna orkumarkaðar á komandi árum.“ Þarna kom setning sem ég hafði ekki heyrt hann segja áður og ég fagna ákaflega og legg á minnið. Batnandi manni er best að lifa. Þetta er fjórði veturinn sem við erum saman hér í hv. d., og ég hef horft upp á hv. þm. samþ. lög um járnblendisamning við Union Carbide 1975, lög um stækkunarleyfi álversins 1976, lög um járnblendisamning við Elkem 1977 án þess að blikna eða blána, og þá ætti hann nú að láta staðar numið, úr því að hann er búinn að sjá að sér, og vera ekki að nudda á þessari virkjunartillögu um Blöndu, því það er bara að stinga hausnum í sandinn og einber óskhyggja, að skynsamlegt geti verið að byggja svo stóra virkjun nú stóriðjulausa. Ekki byggðum við Sigöldu stóriðjulausa, ekki byggjum við Hrauneyjafoss stóriðjulausan, hvað svo sem líður svari hæstv. iðnrh. til hv. þm. Þórarins Þórarinssonar í umr. í fyrri viku. Hvers vegna er þá verið að mæla fyrir línu frá Hrauneyjafossi beint út á Hvalfjarðarströnd, ef ekki er hugmyndin að reisa verksmiðju þar? Hvers vegna biður hæstv. iðnrh, fylgismann sinn í fjvn. um sérstaka upphæð til stóriðjunefndar og hv. þm. Pálmi Jónsson lætur 10 millj. til þess verkefnis, ef hv. þm. er orðinn á sömu skoðun og ég um vandræði stóriðjunnar? Hvers vegna er stóriðjunefnd höfð í því að tala um þriðja kerskálann í Straumsvík ef Hrauneyjafoss á að virkja til heimilisnota? Í skýrslu Landsvirkjunar frá 25. jan. 1978 um undirbúning Hrauneyjafossvirkjunar segir m.a., þar sem rakin eru þau rök sem lágu til þess að Hrauneyjafossvirkjun er í byggingu, þetta er á bls. 3, í lið 2: „Með Hrauneyjafossvirkjun er hægt að mæta stóraukinni eftirspurn til stóriðju“. Síðar, í niðurlagi kaflans á bls. 4, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Að lokum skal þess getið, að verði tekin ákvörðun um annan virkjunarkost en Hrauneyjafoss verður að telja að teflt sé í tvísýnu orkuöflunarmálum Landsvirkjunar. Í fyrsta lagi virðist sem þá yrði valin dýrari eða a.m.k. ekki ódýrari leið en virkjun Hrauneyjafoss býður upp á. Í öðru lagi væri lagt út í meiri óvissu um orkuafhendingaröryggi til orkukaupenda Landsvirkjunar.“ Ég skýt því hér inn í, að þarna virðist mér að þeir séu hræddir um að þeir geti kannske ekki staðið við skuldbindingar sínar til álversins í Straumsvík og járnblendiverksmiðjunnar. Síðan heldur áfram í greininni: „Í þriðja lagi mundi það koma í veg fyrir að hægt yrði að koma á fót aukinni stóriðju eitthvað fram eftir næsta áratug, og þannig væri hindruð E.t.v. mjög æskileg þróun í þeim efnum.“ Lýkur hér tilvitnun í skýrslu Landsvirkjunar. Flestir stjórnarliðar létu þvæla sér út í að samþ. járnblendiverksmiðjufrv. til þess að reyna að koma Sigöldurafmagninu í lóg, tryggja yrði sölu á 70 mw., sem annars yrðu afgangs í kerfinu. Hvers vegna var hv. þm. Pálmi Jónsson að sitja á fundum með fulltrúaráði sjálfstæðismanna norður í Skagafirði fyrir 54 vikum til þess að reyna að fá þá til að taka við álverksmiðju frá Norsk Hydro, úr því að hann vill slá striki yfir stóriðjuframkvæmdir. Ég sagði áðan að ég mundi leggja afstöðu hv. þm. á minnið, og ég lofa honum því að minna hann á þessi orð svo lengi sem mér þykir þurfa, þegar til umr. kemur þriðji kerskálinn, þegar nýjar stóriðjuframkvæmdir á Hvalfjarðarströndinni verða til umr. hér, þegar næsta Hydrohrinan verður gerð, þegar hugmyndin um súrálsverksmiðju á Reykjanesi skýtur upp kollinum næst o.s.frv., eða aðrir þættir Integral-áætlunarinnar, sem hæstv. iðnrh. skrifaði þó upp á minnispunkta í fyrra um að halda áfram að vinna að. Hv. þm. Pálmi Jónsson var fullur vandlætingar yfir mér, að ég leyfði mér að rengja sérfræðinga, það væri hreint hneyksli, eða eins og hann orðaði það: að þykjast sá maður að bera brigður á það sem okkar færustu menn segja eða á niðurstöður okkar færustu vísindamanna. Ég vil taka það fram strax, að ég mun óhikað vefengja það sem mér sjálfum þykir að ekki fái staðist, án tillits til þess að einhverjir færustu menn haldi öðru fram, og mynda mér skoðanir sjálfur eftir bestu samvisku, þó að einhverjir Salómonar hafi aðrar skoðanir, af því, eins og segir í vísunni: „Öllum getur yfirsést, og einnig þeim á Fjalli.“ Þrátt fyrir það, að ég taki með ofurlítilli varúð jafnvel okkar færustu menn, þá verð ég hér og nú að benda hv. þm. Pálma Jónssyni á umsagnir nokkurra af okkar færustu mönnum sem eru sömu skoðunar og ég um til hvers Blönduvirkjun verði notuð, og ég leyfi mér að halda fram, að þeir hafi allir enn þá meiri þekkingu á orkumálum en hv. þm. Pálmi Jónsson. Ég vitna þá fyrst í þann sem hv. þm. ætti að taka allra frekast mark á, bæði vegna langrar og ötullar baráttu hans fyrir ákveðinni þjóðfélagsuppbyggingu skýrrar bugsjónar, en fyrst og fremst hreinskiptni sem er til fyrirmyndar, og þá á ég auðvitað við félaga okkar, hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson. Hann sagði, með leyfi forseta, í fyrravetur, 8. mars, í umr. um till. þeirra Sverris Hermannssonar um staðarval stóriðju á Norður- og Austurlandi: „Við vitum bara að tækniframfarir í heiminum eru gífurlega miklar, og þess vegna finnst mér alveg jafnfráleitt eins og það væri að byggja 20 álbræðslur að afskrifa þann möguleika um alla framtíð að við förum út í frekari orkufrekan iðnað, og auðvitað greiðir það fyrir virkjunum eins og Blönduvirkjun ef orkusölusamningur er fyrir hendi: Þetta ætti í raun og veru að nægja til þess að hv. þm. áttaði sig, þar sem hv. þm. hlýtur að taka meira mark á þessum sérfræðingi en öðrum mönnum dauðlegum og hafa fyrir leiðtoga lífs síns. En ég get þó til viðbótar og af öryggisástæðum vitnað í minni spámenn líka, og þeir tóku reyndar sumir afdráttarlausar til orða en hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, sem raunar síðar hefur dregið úr þessum ummælum sínum þegar ég hef áður vitnað til þeirra. En af þessum minni spámönnum vil ég fyrst vitna til dr. Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra. Hann flutti ræðu á miðsvetrarfundi Sambands ísl. rafveitna 1975, ræðu sem birt var í Morgunblaðinu 8. mars það ár og auk þess í Fjármálatíðindum, 1. hefti 22. árgangs, en þar segir Jóhannes: „Blönduvirkjun er ákjósanleg til þess að ná því markmiði að hægt sé að skapa skilyrði fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar á Norðurlandi, t.d. við Eyjafjörð, sem þá mundi fá orku bæði frá Blöndu og Kröflu. Sé þetta rétt metið er mikilvægt að halda áfram virkjunarundirbúningi við Kröflu af fullum krafti á næstunni.“ Síðar í ræðunni segir dr. Jóhannes: „Með tveimur nýjum virkjunum á Norðurlandi, Kröfluvirkjun og Blönduvirkjun, ásamt samtengingu við raforkukerfi Suðvesturlands munu í fyrsta skipti skapast skilyrði til þess að koma upp orkufrekum iðnaði í stórum stíl á Norðurlandi.“ - Lýkur hér tilvitnun í dr. Jóhannes. Þá vitna ég til Bjarna Einarssonar framkvæmdastjóra byggðadeildar Framkvæmdastofnunar, en hann sagði í ræðu á ráðstefnu um iðnþróun á Norðurlandi á Húsavík 24. og 25. júní 1977 samkv. fundarskýrslu, á bls. 20: „Geðfelldasta leiðin til að laga orkubúskap Norðlendinga er ný og hagkvæm stórvirkjun á Norðurlandi, en þetta er einungis hægt ef byggt er upp a.m.k. eitt stóriðjufyrirtæki á Norðurlandi.“ Þarna er kveðið fastar að orði en hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni. Og svo lætur hv. þm. Pálmi Jónsson sér eins og vind um eyru þjóta þetta, sem okkar færustu menn segja. Ég þarf ekki frekar vitna við. Ég er ekki sá maður að ég leyfi mér að draga í efa skoðanir þessara manna um tengsl stóriðju og Blönduvirkjunar. Það var fróðlegur útreikningur sá er hv. þm. Pálmi Jónsson flutti um það, hvað kwst., sem ekki væri til, kostaði. Ég get sannað það fyrir honum með svipuðum röksemdum, að tunglið sé úr grænum osti eða jafnvel bláum. En að öllu gamni slepptu, þá er það vel þess virði að staldra þarna við og íhuga skaðsemi móðursýkisviðbragða af þessu tagi. Orkuskortur á Norðurlandi var 15– 20 mw. fyrirsjáanlega þegar Laxáráformin breyttust. Þar af var heildarnotkun á Norðurlandi vestra 6–8 mw. plús orkuveitusvæði Skeiðsfossvirkjunar, sem var sjálfbjarga. Það var einfalt að bæta úr þessum orkukorti. Öruggasta, ódýrasta og fljótvirkasta leiðin var að leggja byggðalínuna. En þá komu fram menn, sumir sem ætluðu að efla sín byggðarlög og aðrir sem ætluðu að græða sjálfir á framkvæmdum, og fóru að æpa um að þetta væri ekki nein úrlausn. Við viljum fá nýjar virkjanir strax. - Kröflumenn tóku til starfa á kostnað framkvæmdahraða byggðalínu og höfðu virkjunina upp á 70 mw. Síðan fóru menn að biðja um Blönduvirkjun, 135 mw. þar eða kannske 150, samtals úrbót upp á a.m.k. 205 mw. plús flutningsgetu byggðalínunnar, sem er 80 mw., til þess að bæta úr orkuskorti sem var 17 mw. Í vetur hefur rafmaga frá Sigöldu farið til Norðurlands og við höfum þurft svona 15 mw. nú um háveturinn og búin að vera leiðindatíð fyrir norðan. Auðvitað þurfum við Norðlendingar að vera sjálfbjarga með orku. Við þurfum virkjun eins og fyrsta áfanga Héraðsvatnavirkjunar, m.a. með tilliti til öryggis, og það helst sem fyrst. Hv. þm. Pálmi Jónsson hafði eftir einhverjum manni úti í bæ, að það væri hægt að flytja allt rafmagn frá Blöndu í tvær áttir og með lítils háttar aukabúnaði, eins og hann sagði, í eina átt. Þetta vil ég eindregið vara hann við að gera. Það væri miklu alvarlegra afbrot heldur en að skjóta á einangrun byggðalínunnar úr riffli. Ef hv. þm. sendir meira en 50 mw. eftir línunni, þá bráðnar vírinn. Fræðilega séð gæti hann sent 50 mw. norður og þá önnur 50 suður, en þá þyrfti bara byggðalínan sem sagt að liggja í þrjár áttir. Það var spaugilegt þegar hv. þm. Pálmi Jónsson var að láta í það skina, að 20 milljarða Blönduvirkjun þyrfti að vera sem varastöð ef eldgos yrði í öðrum virkjunum. Þetta minnir mig á söguna af slæpingjanum, sem taldi það atvinnu sína að selja reyklitað gler þegar sólmyrkvi væri. Auðvitað er áhættusamt að hafa stjórnarstofnanir og höfuðborg hér á eldvirku svæði, og kannske við ættum að drífa í því að flytja höfuðborgina til Blönduóss? Það er ekki byggilegt að fjárfesta í virkjun sem ekki yrði fullnýtt fyrr en 5 árum eftir að hún er fullgerð. A.m.k. er ekkert að marka verðútreikning þar sem ekki er tekið tillit til þessa. Ekkert skil ég í Pálma Jónssyni, hv. þm., að láta samanburð á verði Blönduvirkjunar og Villinganesvirkjunar út úr sér eins og hann gerði hér um daginn. Þar á ofan er enn þá fráleitara að fara að leggja saman kostnaðartölur Bessastaðaárvirkjunar og Blönduvirkjunar á þann hátt sem hann gerði. Að vísu ber að taka kostnaðartölur, ekki síst lítið rannsakaðra virkjana, með mikilli varúð. Ég hef heyrt, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, hæstv. iðnrh. hvað eftir annað fullyrða héðan úr þessum ræðustól, að orka frá Kröflu yrði með því hagkvæmasta sem völ væri á. Ég get flett þessu upp í Alþingistíðindunum við tækifæri, ef menn óska þess. Hv. þm. Pálmi Jónsson las hér upp bollaleggingar Jóhanns Más Maríussonar um orkuforða Íslendinga, og staðfesti hann þá raunar kenningu mína. Við skulum vera sammála um, að hægt sé að vinna á Íslandi 25 þús. gwst, á ári úr vatnsorku, og hugsa okkur að stjörnuspá orkuspárnefndar rættist, að framleiðslugetan þyrfti að vera 6370 gwst, orkuvinnsla árið 2000 - og þetta er uppáhaldsorkuspá ráðh. - Síðan 4% orkuaukningarþörf á ári fram eftir öldinni, þ.e.a.s. tvöföldun á rétt liðlega 18 árum. Árið 2018 yrði þá framleiðslan 12740 gwst., árið 2036 25480 gwst., og þá væri vatnsorkan fullnýtt, Þetta eru raunar aðeins harðari tölur en ég var með hér í fyrri viku. Ég nefndi ekki orkuforða okkar í jarðvarma á háhitasvæðunum. Ég hef heyrt ágiskanir um að hann sé allt að 60 þús. gwst., en ekki 25 þús. gwst, eins og Jóhann Már Maríusson segir. En nýting jarðgufu til rafmagnsframleiðslu er enn sem komið er örðugleikum bundin. Jafnvel þótt við gætum átt von á því, að það yrði ekki í tíð barna okkar, heldur barnabarna okkar, sem orkuforði Íslendinga yrði fullnýttur úr náttúrlegum auðlindum, þá held ég að hér sé alveg nauðsynlegt að gá að sér. Hitt var alveg laukrétt hjá hv. þm. Pálma Jónssyni, að það er raunar ástæða til þess að fara með réttar tölur og ekki síður að greina rétt frá skriflegum heimildum. Hv. þm. Pálmi Jónsson sagði orðrétt, með leyfi forseta: „ Hv. þm. Páll Pétursson vék að náttúruverndarkönnun í áliti Náttúruverndarráðs. Um þessi efni er ekkert af þess hálfu sem hindrar að þessi virkjun verði gerð.“ Þarna er nú ekki alveg nákvæmt með farið, því að samkv. aths. við frv. segir svo í svari Náttúruverndarráðs, að það áskilji sér rétt til frekari umfjöllunar þegar niðurstöður náttúruverndarkönnunar liggi fyrir. Niðurstaða náttúruverndarkönnunar liggur nú fyrir í skýrslu Orkustofnunar frá apríl 1977. Ég les - með leyfi forseta - á bls. 106, úr kaflanum Lokaniðurstöður - náttúruverndargildi, þar sem ég tel að þetta þurfi að ná eyrum alþm. og eigi skilið að varðveitast í alþingistíðindunum, Ég byrja á kaflanum um mat á helstu vistkerfum: „Hér hafa nú verið taldir þeir staðir og þau svæði sem athyglisverðust eru og við teljum því mesta ástæðu til að vernda. Hefur þá verið reynt að taka tillit til sem flestra þátta sem taldir eru ákvarða náttúruverndargildi. Að þeim frátöldum er hins vegar ljóst, að frá sjónarmiði náttúruverndar ber að leggja áherslu á þær lífvistir sem þarna fara undir jökulvatnslón og skurði. Sumar þessara lífvista eru mjög auðugar af lífi og frjósamar miðað við öræfi Íslands almennt. Á það einkum við votlendið í víðustu merkingu, þ.e. stöðuvötn, tjarnir, ár og flóa, sem þekja verulegan hluta fyrirhugaðs lónstæðis og veituvegar. Flóarnir virðast yfirleitt vera mjög frjósamar lífvistir með gróskumiklum gróðri sem þekur þá víðast hvar, einkum þó á blautustu svæðunum kringum tjarnirnar. Í flóatjörnunum er einnig auðugt líf af skordýrum, krabbadýrum og fleiru, og flóarnir virðast framfleyta fjölbreyttu og tiltölulega auðugu fuglalífi, sem er nokkuð jafndreift um þá alla. Gildi þeirra fyrir fuglalíf hefur vaxið vegna mikillar þurrkunar mýra og flóa á láglendinu. Bergvatnsárnar, sem renna í Blöndu, hafa einnig nokkuð fjölbreytt líf, einkum neðri hluti þeirra. Rétt er að benda á það, að stöðuvatnasvæðið á útheiðinni er í heild sinni fágæt vatnasyrpa vegna þess, hve breytileg vötnin eru að eðli og frjósemi. Hvetur það til þess að ítarlegur samanburður verði gerður á þeim, m.a. með tilliti til þess, á hvern hátt umhverfisþættir ráða frjósemi vatnanna.“ Síðan segir enn í lok kaflans: „Þegar litið er á hálendið í heild eru auðnir og blásin öræfi mest áberandi og stór gróðurlendi í mikilli hættu fyrir uppblæstri. Miklu mun eflaust verða kostað til þess í framtíðinni að bjarga því landi sem bjargað verður og græða örfoka land, þó eflaust með misjöfnum árangri. Út frá því sjónarmiði verður að teljast hæpið að fórna nokkru að ráði af þeim hluta öræfanna sem gróinn er.“ Ég vil þá lesa örstuttan kafla, með leyfi forseta, úr sömu skýrslu um uppblástur og áfok: „Erfitt er að sjá nokkuð fyrir um áhrif þau sem kunna að stafa af uppblæstri og áfoki úr dalbotninum á þeim árstíma, sem vatnsborð er lægst, og landbroti af völdum vatnsins. Þó er ljóst að uppblásturshætta getur verið veruleg, bæði vegna skerðingar jarðvegs í lónbotninum og vegna vatnsróts við bakkann. Ef uppblástur nær að búa um sig við lónbotninn eða við bakkann er hætta á að hann stöðvist ekki við mörk lónsins, en haldi áfram yfir í gróðurlendi nágrennisins. Aðaluppblástursáttin stefnir í norður eða norð-norðvestur, enda eru sunnanstormar tíðastir miðað við mælingar á Hveravöllum. Stefnu aðaluppblástursgeiranna, sem fyrir eru á svæðinu, má sjá á korti á bls. 119. Frá lónstæðinu mun því vera mest hætta á, að uppblástursgeirar nái að myndast í norður frá Galtarárflóa og við Reftjarnarás austan Blöndu og norður frá Korkuflóa yfir Þrístiklubungu vestan Blöndu. Þessi hætta er mikið háð því, hvenær á árinu landeyðingin er virkust á þessu svæði. Upplýsingar um það vantar og hversu hátt er í lóninu á þeim tíma. Áfok frá lónbotninum, jarðvegur eða Jökulleir, getur flýtt fyrir þykkni jarðvegs í nágrenni lónsins og þá helst norðan við það. Ef verulegrar jarðvegsþykknunar gætir á löngum tíma gerir það landið smám saman veikara fyrir uppblæstri.“ Ég læt lokið upplestri - tilvitnun úr úttekt þeirri, sem úr náttúruverndargildi, sem gerð var á vegum iðnrn. Þá vil ég lesa aftur umsögn frá Samtökum um náttúruvernd á Norðurlandi. Það er dags. 25. apríl 1977 á Akureyri og er stílað til Ingólfs Jónssonar í iðnn. Nd. Alþ.: „Félaginu hefur borist bréf þitt, dags. 14. apríl s.l., þar sem beðið er um umsögn varðandi lagafrv. um virkjun Blöndu, Frá því að Blönduvirkjun komst fyrst á dagskrá hefur það verið ríkjandi skoðun félagsmanna í SUNN, að ekki skuli ráðist í þessa virkjun fyrr en aðrir sambærilegir virkjunarkostir hafa verið nýttir. Ástæðurnar eru fyrst og fremst það mikla gróðurlendi sem við núgildandi hönnun virkjunarinnar er fyrirhugað að setja undir miðlunarlón. Þessi skoðun félagsins hefur verið staðfest með ályktun sem gerð var á fulltrúafundi félagsins árið 1975 og sendist hér með í afriti.“ Ég sleppi því að lesa afritið, því að ég er búinn að gera það oft hér úr þessum ræðustól. „Í fyrrasumar var gerð sérstök náttúruverndarkönnun á Blönduvirkjunarsvæðinu að tilhlutan Orkustofnunar og Náttúruverndarráðs. Við könnun þessa kom ekkert fram sem mælir gegn ofangreindu áliti félagsins, þ.e.a.s. að ekki skuli ráðist í þessa virkjun fyrr en aðrir sambærilegir virkjunarkostir hafa verið nýttir. Þá er félagið eindregið mótfallið því að stofna til stóriðjuvera á Norðurlandi í tengslum við Blönduvirkjun eða aðrar stórvirkjanir og hefur þegar sent frá sér ýmsar ályktanir og grg, þar að lútandi sem birtar hafa verið í fjölmiðlum.“ Ég vitna til álitsgerðar náttúruverndarnefndar Skagafjarðarsýslu, og eftir þessar álitsgerðir getur afstaða Náttúruverndarráðs tæplega orðið nema á eina leið. Þá vil ég víkja nokkrum orðum enn og aftur að uppræktuninni. Hv. þm. Pálmi Jónsson segir mig tala um þetta mál í „áróðursstíl og ekki í samræmi við staðreyndir þess máls, ef það er metið af réttsýni, og er það enda flutt til þess að reyna að hafa áhrif gegn þessu máli, en ekki til að leiða hið rétta í ljós.“ Ósköp er að heyra þetta. Það er nú eitthvað annað en málflutningur þeirra sannleiksvina, sem mæla með þessari framkvæmd og „leiða hið rétta í ljós.“ Þó sagði hv. þm. í ræðu sinni orðrétt: „Það hefur verið talað um að rækta upp örfoka land vegna þess að það hefur verið talið falla best í geð náttúruverndarmanna, því að þá væri ekki verið að breyta neinu strái af því sem fyrir er, þar væri ekkert strá fyrir.“ Tilvitnun lýkur hér, en ég endurtek: „Það hefur verið talið falla best í geð náttúruverndarmönnum.“ Síðan ætlar hv. þm. Pálmi eitthvað allt annað með ræktunarafrek sín. En þetta er ekki í áróðursstíl. Hér er verið að „leiða hið rétta í ljós“, allan sannleikann, ekkert nema sannleikann. Ég gerði nokkra grein fyrir beitartapi í ræðu minni í fyrri viku og því, hversu fjarstætt það væri að hugsa sér að bætt yrði beitartap til þriðjungs eða helmings af beitarþoli afréttar, þar sem ganga nú á hverju sumri 12–16 þús, ærgildi og sennilega í kringum 1000 hross, með ræktun örfoka lands, 600–700 hektara, sem kæmi í hlut Auðkúluheiðar, og ætti sá hluti að fleyta 1700 ærgildum, þegar búið er að eyðileggja land sem ganga nú á 6–8 þúsund fjár og E.t.v. 500 hross. Ég vil alls ekki vera vændur um að fara ekki rétt með staðreyndir, og þess vegna verð ég að fá leyfi forseta til þess að lesa hér orðrétt stuttan kafla úr skýrslu Orkustofnunar um Blöndu frá 1975, enda á sá kafli sannarlega heima í Alþingistíðindum höfundum sínum til frægðar og brjóstviti þeirra sem ekki eru þeir menn að rengja sérfræðinga. Í kaflanum um umhverfismál segir: „Eins og fram hefur komið hafa verið gerðar ýmsar tilraunir, tilhaganir á miðlun, í því skyni að takmarka beitiland sem fer undir vatn. Beitargildi landsins hefur verið ákvarðað af Rannsóknastofnun landbúnaðarins í ærgildum, en eitt ærgildi er sú fóðureining, sem framfleytt getur einni á með 1.4 lömbum í 90 daga.“ Síðan segir: „Þótt stíflað verði ofar Sandárhöfða fer engu að síður verulegt beitiland undir vatn. Með hliðsjón af því og framansögðu er eindregið lagt til að miðlað verði við Reftjarnarbungu og umrædd umhverfisáhrif virkjunarinnar bætt með ræktun örfoka lands í næsta nágrenni miðlunarlóns, bæði vestan Blöndu og austan. Að slíkt sé unnt má heita sannað, m.a. með tilraunum sem starfsmenn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins hafa staðið fyrir, sjá fylgiblað 4.1. Með núverandi áburðarverði óniðurgreiddu má áætla að kostnaður við dreifingu áburðar úr flugvél nemi 20 þús. kr. á hektara, en 25 þús. kr. á hektara ef jafnframt er dreift fræi. Hugsa má sér að slík uppgræðsla sé framkvæmd þannig, að fyrsta árið sé dreift bæði fræi og áburði en áburði næsta ár og síðan annað hvert ár uns liðin eru 10 ár frá því að verkið hófst, en fjórða hvert ár úr því um alla framtíð, Árskostnaður virkjunarinnar af slíkum aðgerðum verður sem hér segir í krónum á hektara, ef gengið er út frá ofangreindum tölum um dreifingarkostnað áhurðar og gert ráð fyrir að uppgræðslan hefjist 4 árum áður en lónið er fyllt í fyrsta sinn.“ Ég sleppi því að lesa þessa útreikninga, en niðurstaðan af þessu öllu saman er þessi: „Langsamlega álitlegasta leiðin til þess að bæta það eigna- og beitartjón, sem Blönduvirkjun hefur í för með sér, virðist því vera sú, að rækta upp gróðurlaust land í nágrenni miðlunarlónsins. Þessa leið þarf að íhuga vandlega í samráði við bændur sem nýta beitiland.“ Það er vísað til fylgiblaðs, 4.1 og það hljóðar svo: „Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Rætt um bithaga. IÞ og AT. Á Auðkúluheiði og Eyvindarstaðaheiði þarf að jafnaði 2.3–2.5 hektara gróins lands til þess að framfleyta einu ærgildi í 90 daga. Á graslendi, sem ræktað er t.d. á örfoka landi, má yfirleitt áætla að hver hektari framfleyti 2–4 ærgildum á sama tímabili. Sé reiknað með lægra gildinu þarf þannig að rækta um 1250 hektara til að framfleyta 2430 ærgildum. Tilhögun slíkrar ræktunar yrði með eftirfarandi hætti: Á fyrsta ári yrði sáð 40 kg af grasfræi og 50 kg af blönduðum áburði á hektara. Á öðru ári yrði borið á sama áburðarmagn, en síðan annað hvert ár á átta ára tímabili. Að því loknu mundi sennilega hæfilegt að bera á fjórða hvert ár eða jafnvel enn sjaldnar, ef gróðurinn væri hæfilega nýttur. Miðað við núgildandi verðlag yrði kostnaður við slíka ræktun 25 þús. kr, á fyrsta ári, en síðan um 20 þús. kr. á hektara hvert áburðarár. Full ástæða er til að ætla að slík ræktun mundi heppnast vel á Auðkúluheiði, og byggist það á niðurstöðum tilrauna með uppgræðslu örfoka lands sem þar hafa verið gerðar í 500–600 m. hæð. Svipað land er fyrir hendi á Eyvindarstaðaheiði. Á þessum afréttum er ríkjandi gróður kvistlendi, mosaþemba og votlendi sem svarar illa áburði.“ Ég rakti það í ræðu minni í fyrri viku, hvert viðhorf Landgræðslu ríkisins væri til þessara útreikninga. Ég mun ekki endurtaka það hér, enda er skammt um liðið. En ef hv. þm. hafa áhuga á og vilja fá staðfestingu orða minna, þá veit ég fyrir víst, að sú staðfesting liggur á lausu hjá landgræðslustjóra, Sveini Runólfssyni, og er þar tiltæk, ef málið verður borið undir hann en hann telur sem sagt að þetta fái ekki staðist. Raunar sá ég það af brjóstviti mínu líka. Það er von að hv. þm. Pálmi Jónsson sé hneykslaður á mér að viðhafa áróðursstíl, Það freistar mín verulega að velta stuttlega vöngum yfir loftslagsbreytingu sem vafalítið er tekin áhætta með að þarna verði. Sjálfsagt eru til þeir menn sem fullyrða að Þingvallavatn hafi ekki veðurfarsáhrif í nágrenni sínu. Þingvallasveitin er auðvitað bara svona köld vegna hnattstöðu sinnar. Þegar meðalhiti lækkar um eina gráðu sér þess strax stað á fyrsta sumri á Auðkúluheiði. En ég sleppi því í þetta skipti að fjölyrða um veðurfarsþáttinn. Það væri gaman að spjalla litla stund um landvinningana í Langadal, sem hv. þm. Pálmi Jónsson talaði sem fjálglegast um, en ég sleppi því. Einungis verð ég að geta þess, að „kanalisering“ á Blöndu frá ræsinu til sjávar mundi hækka byggingarkostnað virkjunarinnar kannske allt að 30%, og þá fer nú að hallast hagkvæmnisamanburðurinn við Villinganesvirkjun, Þó verð ég enn að víkja að veiðimálum í Blöndu. Uppeldissvæði laxa minnkar að sjálfsögðu þar sem áin náttúrlega styttist. Samgangur við Seyðisá og Haugakvísl er alveg rofinn. Hluti árinnar verður þurr eða því sem næst þurr, en meiri straumur í hinum hlutanum að vetrinum, meiri straumur og þar af leiðandi minna afdrep fyrir hrognin. Mér þótti skemmtilegt að heyra hugleiðingu hv. þm. Pálma Jónssonar um eðli jökulvatnsins í Blöndu. Það er auðséð að hv. þm. hefur ekki alist upp í nágrenni árinnar. Jökulliturinn kemur að sjálfsögðu frá jökulvatninu, en ekki af lindáavatni eða dragáa. Ef lítil leysing er í jökli er hún tiltölulega tær. En þegar þar leysir litast vatnið. Það er ekki venjulegur sandur sem litar vatnið, heldur eru það mjög fíngerð korn, svokölluð ármóða, og hún botnfellur ekki eins og sandurinn. Þetta gæti hv. þm. sannað sjálfum sér, svo að honum geti verið alveg sama um hvað hv. þm. Páll Pétursson segir,“ eins og hann orðaði það. Þetta gæti hann rannsakað með því að sækja vatnssopa í Blöndu í sumarvexti, t.d. í koppinn sinn, og bíða svo eftir því að vatnið settist til og yrði tært í koppnum.  Mig langar til að nefna Hvítá í Árnessýslu. Hún hefur haft tíma til að setjast til í Hvítárvatni áður en hún fellur til sjávar, og ekki er hún orðin tær, Ég vil nefna Lagarfljót, sem hefur haft tíma til að setjast til í stóru vatni, í Leginum. Ekki er það tært heldur. Ég hef séð ástæðu til að gera fáeina þætti úr ræðu Pálma Jónssonar, hv. þm., að umtalsefni, þar sem hann kom hér í fyrri viku með nokkrar nýjar staðhæfingar sem ég hef ekki haft tækifæri til að bera áður til baka. Að sjálfsögðu er af mörgu fleira af taka, en ég sé þó ekki ástæðu til þess að rekja nákvæmlega og endurtaka röksemdir sem ég hef áður látið frá mér fara um þetta efni héðan úr þessum ræðustól. Ég læt aðeins nægja að vísa til umr. í fyrravetur og ræðu minnar í fyrri viku. Þær röksemdir eru allar eða flestallar í fullu gildi og prentaðar í Alþingistíðindunum. Niðurstaða mín er í sem stystu máli þessi, að ekki beri að samþykkja þetta frv, og ekki eigi að virkja Blöndu eftir þessari tilhögun, þar sem augljóslega sé ekkert vit í því að reisa þessa stóru virkjun nema í tengslum við erlenda stóriðju, sem ég tel mjög óheppilega þjóðfélagi okkar og þjóðarbúskap, heldur beri okkur að reisa mátulega stórar virkjanir og það eru möguleikar að gera í Blöndu. Það er tiltölulega einfaldur möguleiki að reisa 50–70 mw. virkjun án verulegra náttúruspjalla. Við eigum að reisa mátulega stórar virkjanir fyrir þarfir raforkumarkaðar Íslendinga sjálfra, þannig að notendum verði tryggð sem ódýrust raforka í bráð og lengd, ekki einasta ódýr í krónum talið, heldur einnig á þann siðræna mælikvarða sem allar okkar gerðir verða að metast eftir, ef við eigum að ganga sæmilega uppréttir í landi okkar og ekki þurfa að fyrirverða okkur fyrir afkomendum okkar eða því landi sem við eigum og tókum í arf og verðum síðar að skila afkomendum okkar. Ég leyfi mér að fullyrða það, að kwst, frá Blöndu verði siðferðilega dýrari - og raunar hef ég fært rök að því að hún verði það fjárhagslega líka - heldur en raforka frá flestum öðrum virkjunarstöðum sem við höfum um að velja, og ég mun ekki standa að því að eyðileggja 60 km2 af héraði mínu. Og ég mæli ekki einasta fyrir sjálfan mig, ég mæli einnig fyrir munn þess fólks á Norðurlandi vestra sem lítur á það svipuðum augum og ég, hvað sé sæmandi að gera og hvað ekki.



Herra forseti. Þar sem þetta mál kemur til þeirrar hv. n. sem ég á sæti í, iðnn„ get ég verið fáorður um meginefni þess, en þar á ég kost á því að sjálfsögðu að kynna mér það út í hörgul og taka afstöðu til þess. Ég vil þó aðeins um meginefni þessa máls segja það, að ég tel að það sé mjög brýnt fyrir okkur Íslendinga að móta sem fyrst þá stefnu í virkjunarmálum, að við förum að virkja meiri háttar virkjanir á svæðum þar sem minni von er á eldvirkni heldur en er á þeim svæðum sem allar stórvirkjanir landsins eru á nú. Þess vegna tel ég þetta mál allrar athygli vert. En það, sem réð því að ég kvaddi mér hljóðs við 1. umr. þessa máls, var það, að mér þótti koma fram nokkur þekkingarskortur á því í máli sumra hv. þm., einkum hv. þm. Þórarins Þórarinssonar, hvaða hugmyndir menn hafa gert sér um Norðurlandsvirkjun, hvernig það mál hefur þróast og á hvaða stigi það er. Hann taldi, af vanþekkingu álít ég, að það væri út í hött að segja í 1. gr. frv. „að fela væntanlegt Norðurlandsvirkjun eða öðrum aðila að reisa og reka vatnsaflsstöð við Blöndu“ o. s. frv. Ég vil reyna að skýra hv. d. frá því, hvernig þetta mál er statt, hugmyndin um Norðurlandsvirkjun, eftir því sem ég best veit, og rekja í örfáum orðum aðdraganda að því máli. Það var á fjórðungsþingi í Ólafsfirði árið 1971 sem fyrst var gerð samþykkt af hálfu sveitarstjórnarmanna á Norðurlandi um Norðurlandsvirkjun. Þá var sú meginstefna mótuð sem æ síðan, á hverju einasta fjórðungsþingi, hefur verið ítrekuð, og ég hef ekki orðið var við það nema á einu þingi nú upp á síðkastið, að örfáir menn voru með örlítinn ágreining út af þessu máli, að ég hygg af pólitískum ástæðum. En ég vil fullyrða það, að það eru ekki nema örfáar raddir meðal sveitarstjórnarmanna á Norðurlandi, sem hafa komið fram, sem hafa gagnrýnt þá meginstefnu, sem kom fram í samþykkt fjórðungsþingsins í Ólafsfirði 1971. Meginatriði þessarar stefnu voru einfaldlega þau, að heimamenn töldu að það ætti að auka áhrif sveitarstjórna á orkumál Norðlendinga, bæði að því er varðaði orkuöflun og dreifingu orkunnar. Á vegum fyrrv. iðnrh. hafa starfað margar nefndir og starfshópar að því að móta betur þessar hugmyndir heimamanna um Norðurlandsvirkjun. Meginágreiningur fyrst í stað var um það, hvernig koma skyldi fyrir eignaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og milli sveitarfélaganna innbyrðis og hvernig stjórnunaraðild skyldi vera að þessu fyrirtæki. Það var síðan í mars 1975, nánar tiltekið 18. mars, sem núv. hæstv. iðnrh, skipaði 8 manna n. til þess að vinna áfram að mótun þessara hugmynda, og tveir af þessum nm. voru tilnefndir af Fjórðungssambandi Norðlendinga. Þessi n. skilaði mjög ítarlegu samhljóða áliti í apríl 1976, þannig að nál. er orðið nærri tveggja ára, ásamt drögum að frv. um Norðurlandsvirkjun. Þessi n., sem ég hygg að í hafi verið hæfir menn úr flestum stjórnmálaflokkum, að meiri hl. til heimamenn á Norðurlandi, komst að samhljóða áliti um það, hvernig skipa skyldi þessu aðalágreiningsefni sem áður hafði verið, þ.e.a.s. eignaraðild og stjórnunaraðild, og enn fremur að meginstefnu um það, hvað Norðurlandsvirkjun væri, um hvað það fyrirtæki ætti að fjalla og hvernig það ætti að skilgreina. Í stórum dráttum var niðurstaða n. sú, að sveitarfélögin skyldu eiga meiri hluta í þessu fyrirtæki, 60%, en ríkið 40%, og aðild sveitarfélaganna yrði sem nánast í hlutfalli við fólksfjölda. Stjórnunaraðild er í raun komið þannig fyrir, að áhrif fólksins heima fyrir eru í hlutfalli við fólksfjölda samkv. þessum hugmyndum. Þetta skyldi vera heildsölufyrirtæki á hliðstæðan hátt og Landsvirkjun er. Það mundi eiga og reka hluta byggðalínunnar, megindreifilínunnar í gegnum fjórðunginn, öll meiri háttar raforkuver á Norðurlandi, þar með talda Laxárvirkjun og Kröflu. Ástæðan fyrir því, að endanlegum ákvörðunum í þessu máli, bæði frá hálfu ríkisvaldsins og heimamanna. hefur seinkað, er fyrst og fremst tvenns konar. Það er í fyrsta lagi óvissa um rekstur á Kröfluvirkjun og yfirtöku hennar, en eins og hv. þm. er kunnugt hefur ríkt óvissa um það mál einkum eftir að eldvirkni tók að gæta á Mývatnssvæðinu. Í annan stað var ekki ljóst, þegar þetta nál. kom fram, hvernig ríkissjóður mundi standa að uppgjöri á eignum Rafmagnsveitna ríkisins sem hugsað væri að gengju til landshlutafyrirtækja og enn fremur að byggðalínu o.s.frv. Eins og hv. þm. er einnig kunnugt, rafa Alþ. og ríkisstj. tekið afstöðu til þessa máls í sambandi við Orkubú Vestfjarða, og ég geri ráð fyrir að menn hafi með því að gera upp eignir Rafmagnsveitna ríkisins og skipta verðjöfnunargjaldi af raforku milli Rafmagnsveitna ríkisins annars vegar og Orkubús Vestfjarða hins vegar gert sér það ljóst, að það mundi verða ákvörðun, sem væri fordæmi um það, hvernig að slíku uppgjöri mundi staðið gagnvart öðrum landshlutafyrirtækjum. Það hefur verið nefnd starfandi á vegum Fjórðungssambands Norðlendinga til viðræðna við orkuráðh. um framgang þessa Norðurlandsvirkjunarmáls, Þessi n. ákvað að biða átekta þangað til Alþ. hefði tekið afstöðu til Orkubús Vestfjarða, og ég geri ráð fyrir að viðræður verði teknar upp nú að nýju um að koma Norðurlandsvirkjun á fót í samræmi við þær hugmyndir, sem settar hafa verið fram af áðurnefndri n., og í samræmi við þær venjur, sem skapast hafa varðandi Orkubú Vestfjarða. Ég vil ekki fara að ræða hér um þetta mál frá þeim sjónarhóli sem hv. þm. Þórarinn Þórarinsson ræddi það hér, að komin væri fram till. allra þm. Framsfl. nema ráðh., þar sem gert væri ráð fyrir ríkisforsjá eingöngu í orkuöflun og orkudreifingu í heildsölu. Ég lít svo á að hv. þm. Framsfl. þurfi að skoða hug sinn rækilega í því máli, ef þeir hugsa sér að ganga gegn vilja - ég leyfi mér að fullyrða: flestra fulltrúa þeirra í sveitarstjórnum á Norðurlandi, sem hafa, eins og ég segi, æ ofan í æ ályktað um það, að þeir litu svo á að heimamenn ættu þarna að eiga hlut að máli. Ég skal ekki fara nánar út í þá sálma, en ég vænti þess, að hv. þm. Framsfl. hlýði á skoðanabræður sína í þessum efnum á Norðurlandi engu síður en á Vestfjörðum. Ég skal ekki orðlengja um þetta mál. Eins og ég sagði áðan á ég sæti í iðnn. og kem til að fjalla nánar um það þar. En ég vildi einungis upplýsa menn um það, að hugmyndir um Norðurlandsvirkjun eru mjög mótaðar. Alþ. hefur tekið afstöðu til Orkubús Vestfjarða, og því finnst mér eðlilegt í framhaldi af því að hafist verði handa um að fullmóta hugmyndirnar um Norðurlandsvirkjun. Því bendi ég á að það sé fullkomlega eðlilegt, að í 1. gr. þessa frv. standi: „að fela væntanlegri Norðurlandsvirkjun eða öðrum aðila að reisa og reka vatnsaflsstöð við Blöndu“, því að ef svo illa kynni að fara, að Norðurlandsvirkjun yrði ekki komið á fót, þá er þó opin heimild fyrir ráðh. til að veita öðrum aðila þetta leyfi, t.d. Rafmagnsveitum ríkisins, eins og hæstv. ráðh. benti sjálfur á.

Þórarinn. Þórarinsson: Herra forseti. Ég vil þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir þær upplýsingar sem hann gaf hér um hugmyndirnar varðandi Norðurlandsvirkjun. Þær staðfesta alveg það sem ég sagði á síðasta fundi. Norðurlandsvirkjun er enn þá eingöngu á hugmyndastiginu, ekki komin á neitt framkvæmdastig enn sem komið er, og það er náttúrlega fráleitt að ætla að fela fyrirtæki, sem enn er ekki nema hugmyndir, jafnstórfellt verkefni og Blönduvirkjun er. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, 8. landsk. þm„ beindi þeirri fsp. til mín, hvort það hefði ekki verið heimilað í þingflokki Framsfl, að stjórnin legði fram það frv. sem nú er hér til umr, Ég hef ekki haft tækifæri til að athuga þetta mál á þann hátt að fletta upp í fundargerðum þingflokksins, en ég tel sjálfsagt að það hafi verið gert á sínum tíma, eins og venja er. En þó að þingflokkur samþykki eða veiti heimild til þess að ríkisstj. leggi fram ákveðið frv., þá bindur hann sig alls ekki á þann veg, að hann standi með frv. óbreyttu ellegar skuldbindi sig til að samþykkja það á sama þingi. Venjan er sú, þegar slík heimild er veitt, að stjórninni er heimilað að leggja frv, fram án þess að þingflokkurinn eða einstakir þm. skuldbindi sig um einstök atriði frv. Það er ekki heldur óalgengt, að stjfrv. séu lögð fram til skoðunar, þannig að þau séu alls ekki afgreidd á því þingi sem þau eru lögð fram í fyrsta skipti, heldur lögð þannig fram að bæði þm. og landsmönnum gefist kostur á að íhuga efni þeirra og afgreiðslan fari ekki fram fyrr en kannske tveimur eða þremur þingum siðar. Það má nefna fjöldamörg frv, sem hafa fengið þessa meðferð. Þau eru lögð fram til athugunar og skoðunar og E.t.v. ekki afgreidd fyrr en á öðru eða þriðja þingi þar frá. Í þessu sambandi má t.d. nefna flest frv. um meiri háttar skólamál sem hér hafa verið lögð fram, eins og grunnskólafrv. á sínum tíma og frv. um framhaldsskólastigið sem hefur verið til meðferðar á tveimur eða þremur þingum. Þannig er það, að þó að þingflokkurinn hafi á sínum tíma veitt ríkisstj. heimild til að flytja þetta frv., þá hefur hann ekki bundið sig neitt við einstök atriði í því, heldur talið þetta mál það stórt - og það er það vissulega - að rétt sé að Alþ. taki það til skoðunar og hvernig eigi að framkvæma það. Ég er líka þeirrar skoðunar, að þó að það verði kannske einhver frestun á virkjun Blöndu, þá komi að því að hún verði virkjuð, vegna þess að þar er sennilega um að ræða einn álitlegasta virkjunarstað á landinu, en hins vegar verði í þeim efnum að fara að með fullri gát. Það verður að vera tryggt að sá aðili, sem sér um virkjunina, sé fullkomlega fær um það og einnig að öllum nauðsynlegum rannsóknum sé lokið áður en Alþ. tekur sína endanlegu ákvörðun. Það er fyrst og fremst sú vinnuaðferð sem ég hef mælt með hér í þinginu. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson komst svo að orði, að með því að leggja fram þá þáltill, sem framsóknarmenn hafa lagt hér um raforkumálin eða skipun raforkumála, hafi þeir verið að gera uppreisn gegn hæstv. iðnrh. Þetta er alger misskilningur hjá honum. Sá óskapnaður, sem ríkir í orkumálum í dag, er ekki ættaður frá núv. iðnrh. nema að litlu leyti. Hann hefur smátt og smátt verið að skapast á undanförnum árum, vegna þess að Alþ. hefur ekki treyst sér til þess að taka myndarlega á þessum málum, koma á fullkomnu heildarskipulagi, og þess vegna er komið sem komið er. Hæstv. iðnrh. er einn af þeim mönnum sem gera sér ljóst, að þannig má ekki lengur standa. Þess vegna hefur hann skipað sérstaka n. til þess að gera till. um nýtt heildarskipulag þessara mála. Það er til þess að auðvelda honum og þessari n. að finna rétta stefnu í málinu sem við þm. Framsfl. höfum lagt fram umrædda till.

Þá hefur hv. þm. sagt sama og ráðh. um þetta.

Þetta er alveg rétt. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. þm. og kom líka fram í máli hæstv. iðnrh. á síðasta fundi, að það hefur verið venja að flytja heimildarfrv. um raforkuvirkjanir þegar virkjanir hafa verið taldar komnar á það stig, að þær væru arðvænlegar og væri orðið aðkallandi að framkvæma þær, og það má kannske færa Blönduvirkjun að einhverju leyti undir þetta. En nú hafa menn öðlast þá reynslu í seinni tíð, sérstaklega eftir að Kröfluvirkjun kom til sögunnar, að þetta er ekki heppileg vinnuaðferð. Reynslan hefur leitt það ótvírætt í ljós nú, að Alþ. þarf að gæta betur að sér í þessum efnum en það hefur áður gert. Það verður að liggja ljóst fyrir, áður en þingið veitir slíka heimild, hvaða aðili á að annast verkið, sjá um uppbyggingu þess og sjá um rekstur þess. Það verður einnig að liggja fyrir, að búið sé að gera allar meiri háttar rannsóknir. Nú liggur það fyrir í sambandi við Blönduvirkjun, samkv. því sem hæstv. iðnrh. upplýsti á síðasta fundi, að það á eftir að gera mjög mikilvægar rannsóknir, t.d. varðandi það, hvar er hagkvæmast að láta aðalbygginguna í sambandi við virkjunina, stöðvarhúsið, vera, og það hefur náttúrlega ekki lítið að segja að það sé upplýst hvernig það atriði verði heppilegast leyst. Ég nefni annað dæmi um það, að Alþ. hafi veitt heimild án nægilegs undirbúnings. Þetta dæmi er Hrauneyjafossvirkjun. Sú heimild hefur verið veitt fyrir einum 6 eða 7 árum án þess að þm. væri ljóst hvernig staðan yrði þegar ráðist yrði í þá framkvæmd. Verður t.d. í sambandi við þá framkvæmd ákveðið að selja svo og svo mikinn hluta af þeirri orku, sem þarna fæst, til erlendrar stóriðju? Ég tel samkv. þeim upplýsingum, sem komu fram frá hæstv. iðnrh. á síðasta þingfundi, að þetta sé útilokað. Samkv. þeim upplýsingum endist orkan frá Hrauneyjafossvirkjun ekki nema í 4 ár, miðað við það að hún sé eingöngu notuð til innanlandsþarfa, þ.e.a.s. annarra en stóriðju. Með því sýnist mér að þær ráðagerðir, sem hafa verið uppi í þessu sambandi, að selja svo og svo mikinn hluta af orkunni til álbræðslunnar, séu úr sögunni. Ég vil leyfa mér í sambandi við þetta að beina þeirri fsp. til hæstv. iðnrh., hvort lengur séu uppi nokkrar ráðagerðir um að selja hluta af orkunni, sem fæst úr Hrauneyjafossvirkjun, til álbræðslunnar, hvort eftir þessar upplýsingar séu þær ráðagerðir ekki alveg úr sögunni. Ég hafði hugsað mér að beina E.t.v. slíkri fsp. til hans í sérstöku fsp.-formi, en fyrst við erum að ræða þetta mál hér á annað borð, þá finnst mér að það sé hægðarauki fyrir okkur báða að ég beri þessa fsp. fram nú og honum gefinn kostur á að svara henni hér án þess að þurfa að hafa af henni frekari fyrirhöfn. Þá er komið að því atriði þessa máls sem er langsamlega stærst að mínum dómi, og það er hverjum á að fela virkjun Blöndu þegar þar að kemur. Mér skildist á hæstv. iðnrh. á síðasta fundi, að hann viðurkenndi að það væri hæpið að fela þetta verkefni aðilum sem enn eru ekki til, eins og svokallaðri Norðurlandsvirkjun eða kannske öðrum enn þá óþekktari aðila, og kæmi til mála að breyta þessu ákvæði frv. og fela verkið ákveðnum aðila sem þegar er fyrir hendi. Ég nefndi í því sambandi Landsvirkjun og færði þau rök fyrir því, að Landsvirkjun er sá aðili sem af mörgum ástæðum hefur langbest skilyrði til að vinna að verkefni eins og þessu. Hæstv. ráðh. bar fram þá mótbáru að Landsvirkjun væri fyrst og fremst ætlað að vera virkjun fyrir Suðvesturland, og byggði það m.a. á því, að hún er sameiginleg eign Reykjavíkurborgar og ríkisins. En það kemur alveg ljóst fram í lögum um Landsvirkjun og í þeirri framsöguræðu, sem hæstv. þáv. iðnrh., núv. hv. 1, þm. Suðurl., flutti þegar hann mælti fyrir frv. um Landsvirkjun, að Landsvirkjun er ætlað stærra verkefni en það að sjá um virkjanir fyrir Suðvesturland. Það er aðeins talað um að í upphafi eigi hún að sinna orkunotkun á því svæði, en í framtíðinni geti vel komið til greina að hún kaupi orkuver utan þessa svæðis og sjái um orkusölu þangað. En það, sem sker alveg úr um það, að Landsvirkjun var ætlað að hafa stærra verkefni með höndum en að leysa orkuþörf Suðvesturlands, er það ákvæði laganna, að Laxárvirkjun er heimilað að gerast aðili að Landsvirkjun, og eftir að Laxárvirkjun er komin inn í Landsvirkjun, þá er hún að sjálfsögðu orðin miklu meira landsfyrirtæki heldur en það að sjá um orkusölu til Sunnlendinga eða Suðvesturlandsins eins. Mér finnst líka rétt að benda á það í sambandi við þær umr., sem urðu um Landsvirkjunarfrv. á sínum tíma, það mun hafa verið á Alþ. 1964–1965, þá var þeirri stefnu haldið alveg ákveðið fram af hálfu okkar framsóknarmanna, að Landsvirkjun ætti, eins og nafnið bendir til, að vera fyrir landið allt. Þess vegna er sú stefna, sem felst í áðurnefndri þáltill. okkar, ekki ný. Hún er mótuð af okkur fyrir meira en 14 árum. Hæstv. ráðh. taldi að ýmsu leyti eðlilegra að það væru Rafmagnsveitur ríkisins, sem sæju um þetta verkefni, heldur en Landsvirkjun. Ég er honum ekki sammála um þetta. Ég álít að þegar komið verði á réttri framtíðarskipun á þessum málum, þá falli Rafmagnsveitur ríkisins undir þau fyrirtæki sem ungir sjálfstæðismenn kalla „báknið burt“, því að þá verði ekki lengur þörf fyrir Rafmagnsveitur ríkisins í því formi sem þær eru nú. Og satt að segja er hæstv. ráðh. eiginlega byrjaður á þessari stefnu á vissan hátt með því að stofna Orkubú Vestfjarða og láta Rafmagnsveitur ríkisins ekki lengur ná til þess svæðis. Til þess að skýra það betur, sem fyrir mér og flokksbræðrum mínum vakir í þessum efnum varðandi framtíðarskipun orkumálanna, þá leyfi ég mér að lesa hér upp úr þáltill, okkar tvö atriði, með leyfi hæstv. forseta. Fyrsti þáttur þeirra er á þessa leið: „Unnið verði að því að koma á fót einu fyrirtæki, sem annist alla meginraforkuvinnslu og flutning raforku á milli landshluta. Ríkisstj. taki í þessu skyni upp samninga við Landsvirkjun, Laxárvirkjun, Andakílsárvirkjun, Rafveitu Vestmannaeyja, Rafveitu Siglufjarðar og aðrar rafveitur, sem eiga og reka orkuver, um sameiningu slíks rekstrar í einni landsveitu. Aðilar að þessu fyrirtæki og stjórn þess verði ríkissjóður og landshlutaveitur. Eignarhluti ríkissjóðs skal aldrei vera minni en 50%. Fyrirtækið undirbýr virkjanir og lætur virkja.“ Annað atriði hljóðar svo: „Unnið verði að því að koma á fót landshlutaveitum, sem annist alla dreifingu og sölu á raforku í viðkomandi landshluta. Landshlutaveitur þessar geti einnig annast rekstur hitaveitna. Þær sjá um framkvæmdir, sem nauðsynlegar eru vegna viðkomandi rekstrar, Aðilar að slíkum landshlutaveitum og stjórnun þeirra verði sveitarfélögin og landsveitan.“` Í þriðja lagi er svo ætlast til þess, að Orkustofnun verði starfrækt með svipuðum hætti og hingað til. Þegar slíkt skipulag er komið á, eins og hér er rakið, þá verða ekki starfandi í landinu nema ein landsveita og svo héraðsveiturnar. Þá er eiginlega lokið því verkefni sem Rafmagnsveitur ríkisins sjá um nú. Þá verður búið að skipta því milli Landsvirkjunar og héraðsveitnanna og þess vegna verður ekki þörf fyrir það fyrirtæki lengur. Með þessum hætti verður komið á miklu heilsteyptara og einfaldara skipulagi en því sem nú er. Það skipulag, sem nú ríkir í orkumálunum, með Landsvirkjun, með Rafmagnsveitum ríkisins og ýmsum héraðsveitum og smáorkuveitum, er vissulega hreinn óskapnaður, eins og oft hefur verið rakið hér í þinginu. Og þetta fellur alveg undir það sem ungir sjálfstæðismenn hafa haft um þessi mál að segja, að það er nauðsynlegt að vinna að því að fækka fyrirtækjum og gera skipulagið einfaldara heldur en það er nú, og þess vegna trúi ég ekki öðru en þessi till. muni hljóta góðan stuðning þeirra. En af þessum ástæðum tel ég óráðlegt á þessu stigi að færa út starfssvið Rafmagnsveitna ríkisins, vegna þess að að því á að stefna í framtíðinni að sú stofnun hverfi smátt og smátt og héraðsveitur og ein orkuveita, landsveita, taki við störfum hennar, en eðlilegast sé, ef menn vilja hverfa að því að afgreiða þetta mál á þessu þingi eða næstu, þá sé það Landsvirkjun, sem taki að sér umrætt verkefni. Ég tel svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál að sinni. Ég er ánægður með þær undirtektir hæstv. ráðh., að það verði að breyta 1. gr., þannig að Blönduvirkjunin verði ekki falin fyrirtæki, sem er ekki til. Ég vænti þess, að hann komist einnig að raun um það, að eðlilegra sé að fela Landsvirkjun þetta verkefni heldur en Rafmagnsveitum ríkisins. En fyrst og fremst vil ég svo leggja áherslu á það, að þetta mál verði ekki afgreitt öðruvísi en að ákveðnum aðila, sem þegar er fyrir hendi, verði falið verkið og að lokið verði áður öllum nauðsynlegum rannsóknum.