Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Það má öllum ljóst vera, að vaxandi aukningu síldveiðiflotans hlýtur að fylgja sú nauðsyn, að síldarverksmiðjur séu í samræmi við það, svo að unnt sé fyrir veiðiflotann að losa veiðina sem fljótast og á heppilegustum stöðum. Verksmiðjurnar þurfa að vera þannig staðsettar, að not verði að öllu veiðisvæðinu. Það sjónarmið hefur nú verið ráðandi í aðalatriðum, yfirleitt hefur stefnan verið sú að hafa sem flestar verksmiðjur nálægt miðju veiðisvæðinu, en síðan dreifðar verksmiðjur til beggja handa, og loks myndarlegar verksmiðjur austast. og vestast við veiðisvæðið. Um miðhluta og vesturhluta þessa svæðis má telja þetta viðunandi eins og sakir standa, en ég tel óhætt að slá því föstu, að við austurhluta veiðisvæðisins sé alger vöntun. verksmiðju. Þessu frv., ef að l. verður, er ætlað að ráða nokkra bót á því. Það er vitað, að á hverju sumri er allmikil síld sunnan Langaness allt suður í Héraðsflóa, og stundum frá fjarðarbotnum út til hafs. Þetta veiðisvæði hefur ekki verið notað sem skyldi að undanförnu. Nærri því er aðeins ein lítil verksmiðja með örfá viðskiptaskip. Afleiðingin hefur orðið sú, að veiðiflotinn hefur hyllzt til að stunda veiðar á öðrum svæðum nær verksmiðjum, þótt síld væri austan eða sunnan Langaness, og er það eðlilegt. Fram að þessu hefur vöntun verksmiðju austan Langaness ef til vill ekki valdið miklu aflatjóni fyrr en í sumar. Flotinn hefur ekki verið meiri en það, að hann hefur haft nægilegt svigrúm norðan Langaness. Þó er vitanlegt, að síldin er sjaldnast dreifð jafnt um allt veiðisvæðið og fleiri eða færri skip hafa oft orðið að sækja hana austur fyrir Langanes. En þar er óhentugt um losun af fyrr greindum ástæðum, og enn fremur er oft erfitt í vissum áttum að sigla hlöðnum skipum norður fyrir Langanes til verksmiðjanna þar. Það er gamalt og nýtt áhugamál Austfirðinga, að reist verði síldarverksmiðja sunnan Langaness. En það er ekki aðeins áhugamál þeirra. Atvikin hafa nú hagað því þannig til, að hingað til hafa aðrir staðir orðið fyrir valinu, er byggðar hafa verið síldarverksmiðjur, og ekki þýðir að sakast um liðið. Austfirðingar hafa í þessu, eins og mörgu öðru, orðið að ástunda þolinmæði, og ekki má það víst teljast kvörtunarefni, því að þolinmæði er talin fögur dyggð. En ég ætla, að rás viðburðanna hafi nú gripið svo inn í málið, að um sameiginlega þörf allra, sem síldveiði stunda, sé að ræða varðandi byggingu síldarverksmiðju á þessum slóðum. Og það má fullyrða, að á annan hátt en þann, sem hér um ræðir, verði veiðisvæðið austan eða sunnan Langaness ekki nýtt á viðunandi hátt. Það verður ekki afsakað lengur, að skapa þar ekki viðunandi skilyrði í þessu efni. Við austfirzkir þm. hér í d. teljum á því höfuðnauðsyn, að verksmiðjan verði byggð nú þegar, og í því skyni höfum við lagt þetta frv. fram. Við gerum ráð fyrir því í frv., að það verði hlutverk ríkisstj. í samráði við stjórn síldarverksmiðja ríkisins og með aðstoð sérfróðra manna að ákveða verksmiðjunni stað, eftir að sömu aðilar hafa látið rannsaka, hvar hún verði heppilegast sett með tilliti til veiðisvæðisins og annarra aðstæðna. Við leggjum til, að ríkisstj. verði heimilað að taka allt að 10 millj. kr. lán til framkvæmdanna. Ég ætla mér hér ekki að rökræða þá áætlun hér, því að á þessu stigi málsins, meðan veltur á 5–10 þúsund mála verksmiðju, liggur ekki neitt fyrir, sem nánari rökræða um kostnað gæti byggzt á. Ég sé svo ekki í rauninni ástæðu til að orðlengja þetta frekar. Við flm. væntum, að hv. d. taki þessu máli vel og ég óska, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og sjútvn.



Herra forseti. Þótt ég taki hér nú til máls, er það að sjálfsögðu ekki tilgangur minn að leitast við að hindra, að mál þetta gangi til n. og hljóti alla þinglega meðferð. Ég skal heldur ekkert um það segja á þessu stigi málsins, hvort rétt muni að reisa þessa verksmiðju. Það kann vel að vera full þörf á því. En það er annað í þessum síldarverksmiðjumálum, sem ég verð að drepa á hér við 1. umr. þessa máls, og það er sú aðferð Alþ. að ákveða með lögum, að verksmiðjur skuli settar á hina og þessa tilgreinda staði, eins og t. d. Húsavík, Sauðárkrók, og ég hygg Hólmavík og ef til vill fleiri staði. L. um síldarverksmiðjur á þessum stöðum eru þegar orðin nokkurra ára. Það eru hreint ekki lítil vonbrigði fyrir staði, sem eru búnir að fá vilyrði Alþ. fyrir því, að ríkið reisi þar fyrir eigin kostnað stórar verksmiðjur, að ekki skuli síðan vera staðið við þessi loforð. Og þetta er því verra sem margt er þá látið ógert á þessum stöðum, sem annars mundi vera gert, eða framkvæmdum hagað með tilliti til þess, að verksmiðjurnar verði reistar, og kostaðar rafveitur, hafnarumbætur og þess háttar, eins og t. d. á Sauðárkróki. Ég tel Alþ. vera komið inn á mjög hættulega braut með þessum lagasetningum um verksmiðjubyggingar, ef það hefur aldrei verið meiningin að reisa verksmiðjurnar, ef þetta á aðeins að vera tálbeita eða snuðtútta fyrir þessa staði. Það er vitað mál, að undanfarin ár hefur verið unnið að því af alefli á Sauðárkróki, að þar yrði reist síldarverksmiðja. Þar eru nú um 1000 íbúar og höfuðskilyrði fyrir atvinnulífið að fá þar stórvirk atvinnutæki. Á Sauðárkróki hafa menn að vonum fyrst og fremst dregið sig eftir þessari síldarverksmiðju og lagt í stórfelldar framkvæmdir með tilliti til þess. Og það er ekkert einkennilegt, að hreppsfélög sækist eftir að fá verksmiðjur, þar sem ríkið leggur fram allt kapítalið. Og út af fyrir sig álít ég, að það sé stórmál fyrir Alþ. að athuga áhrifin af því að reisa slík atvinnutæki á einum stað á kostnað ríkissjóðs, þar sem þau hljóta að verða nokkurs konar gjöf til viðkomandi staða, á meðan ekkert er gert fyrir atvinnulíf annarra staða. Þessi inngrip ríkisins og misræmi milli staða er stórt mál út af fyrir sig. Þegar verið er að tala hér um síldarverksmiðjubyggingar, vil ég nota tækifærið og beina því eindregið til hv. sjútvn., sem mun fá þetta mál til meðferðar, að hún athugi rækilega öll þessi mál, hvað gert verði í því, sem áður hefur verið lofað. Betra hefði verið að gefa engin vilyrði fyrir verksmiðjum en draga allar framkvæmdir þannig og láta allt vera í óvissu. Viðkomandi staðir draga sig að sjálfsögðu eftir þeim verksmiðjum, sem þeim hefur verið heitið, og miða allt við það. Og það verður áreiðanlega ýtt fast á eftir loforði Alþ. til handa Sauðárkróki, það veit ég. En ef Alþ. ætlar ekki að standa við þessi loforð, þá vil ég einmitt, að það lýsi yfir því í stað þess að halda þessum stöðum á endalausum biðlista, á meðan nýjum verksmiðjum er skotið fram fyrir með nýjum l. Ég geri ráð fyrir, að við þm. Skagf. berum fram brtt. í þessu máli á síðara stigi þess til að fá úr því skorið, hvort Alþ. ætlar að standa við fyrri vilyrði sín um, að síldarverksmiðjur skuli reistar á tilgreindum stöðum, eða neita að standa við þau.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Ég er sammála hv. 1. þm. Skagf. um það, að það er vanhugsað að taka upp þá aðferð að samþykkja hér mesta sæg af ríkisverksmiðjum, sem eru ekki byggðar strax, en trufla allar aðrar framkvæmdir heima fyrir. Það er enginn vafi á því, að þegar þetta frv. lá fyrir þinginu 1942, en þá var ákveðið að reisa 6 verksmiðjur, en í meðferð þingsins var þessari bætt við, þá var öllum ljóst, að ekki mundu verða tök á því að reisa strax þessar verksmiðjur. Það leið nokkur tími, frá því áð þetta var samþ. og þangað til byrjað var að reisa verksmiðjurnar, sem var ekki fyrr en árið 1945 og stafaði af því, að ekki var hægt að fá vélar í Ameríku, og það var ekki fyrr en byrjað var að smíða litlar vélar innanlands, sem verkið var hafið. Var það fyrir forgöngu Siglufjarðarkaupstaðar að tiltækilegt þótti að byrja á þessu. Þegar í byrjun var ráðizt í tvær verksmiðjur, á Siglufirði og Skagaströnd. Ég býst ekki við, að hægt sé að finna stað, sem útgerðarmenn eru meira sammála um en Skagaströnd, því að eins og kunnugt er, er vestursíldin feit, og í venjulegum síldarárum mundi verksmiðja við Húnaflóa hafa í för með sér stórkostlega breytta útkomu vegna þess, hvað síldin er feit, þannig að sjálfsagt þótti að byrja á Skagaströnd, eins og sakir stóðu. Nú erum við búnir að fá tvö aflaleysisár, og nú telja meira að segja sumir, að síldin sé að hverfa frá landinu vegna einhverra heitra strauma. Við verðum að vona að svo sé ekki. Það hafa áður komið tvö aflaleysisár, án þess að svo illa hafi tekizt til, en ég býst við, að áður en reistar verða stórar verksmiðjur á Norðurlandi verði rétt að sjá, hvernig síldin hagar sér. Ég er því á þeirri skoðun, að ekki sé rétt að leggja út í stórverksmiðjur eins og er. Hitt ættu menn að gera sér ljóst, að á venjulegum tímum er bræðsla á síld ákaflega ill meðferð, vegna þess að á slíkum tímum getum við haft meira upp úr síldinni öðruvísi. Vegna feitmetisskorts eru tímarnir núna óvenjulegir, en við getum haft miklu meira upp úr síldinni með því að salta hana, auk þess sem það veitir fólki mikla atvinnu, og með tilliti til þess verðum við að leggja áherzlu á að geta saltað síldina. Alls staðar þar sem Íslands síld er notuð að marki, þykir hún annarri síld betri, og nú síðast eru fregnir um þetta frá Sovétríkjunum, sem nú hafa í fyrsta skipti keypt Íslandssíld, en þeir álíta hana alveg sérstaklega góða, og sérfræðingar þar fullyrða, að þetta sá bezta síldartegund í heimi. Þeir taka það fram sérstaklega, að þeir álíti það illa meðferð á slíkri síld að nota hana til bræðslu. Með tilliti til þessa álít ég rétt að stefna að því, að síldarbræðsla verði fyrst og fremst miðuð við það að gera söltun mögulega, og álít, að miða beri við það á þeim stöðum, sem þegar er búið að samþykkja, sem sé Sauðárkróki, Skagaströnd og Húsavík. En þótt saltað sé á þessum stöðum, þarf líka að vera um bræðslu að ræða, því að skipin fást ekki til að koma inn, nema þau geti látið í bræðslu. Ég hef því látið gera athugun á því, hvort ekki væri hægt að byggja verksmiðjur, sem hægt væri að reka með árangri við hliðina. á stóru verksmiðjunum. Það er enn ekki kominn árangur af þessum athugunum, en það eru margir, sem álíta, að hægt sé að byggja verksmiðju tiltölulega ódýrt, sem gæti fullnægt þessari þörf og gæti tekið síldina til söltunar. Það er enginn vafi á því, að þótt saltaðar væru af síld einar milljón tunnur, er nægur markaður fyrir það, og þó að eftirspurn sé eftir síldarlýsinu, er ég sannfærður um það, að saltsíldin verður enn meira eftirspurð. En til þess að hægt sé að salta svo mikið magn, þurfa að vera möguleikar til þess að reka slíkar verksmiðjur í stórum stíl og minnst á 10 stöðum á Norðurlandi. Ég meina ekki að salta, eins og gert hefur verið, 10 þúsund tunnur alls. Það er of lítið. Það þarf að vera hægt að salta í tunnur í tugþúsundatali. Það hafa verið mest saltaðar á Íslandi 38 þús. tunnur. Það segir sig sjálft, að þetta getur ekki gengið svona, og er útilokað, að hægt sé að drífa upp svona söltun, nema verksmiðjur séu víða um Norðurland, eða alls staðar, þar sem síld veiðist. Síldarsöltun veitir miklu meiri atvinnu en síldarhræðsla og ofan á það kemur svo, að það eru ýmsir möguleikar í sambandi við síldarsöltun. Það er t. d. hægt að koma upp tunnuverksmiðju, sem getur veitt atvinnu yfir vetrarmánuðina, þannig að ég tel rangt að leggja kapp á það að byggja þessar stóru verksmiðjur, en tel, að heldur beri að leggja kapp á að salta Norðurlandssíldina. Hvað varðar verksmiðju þá, sem um er rætt í frv. því, sem fyrir liggur, þá hagar svo til, að nú er nauðsynlegt að byggja verksmiðju á Norðausturlandi. Á síðustu árum hefur komið í ljós, að ef verksmiðja hefði verið þar, hefði útkoman orðið miklu betri en raun bar vitni um vegna þess, hvað bátunum var erfitt að komast með afla sinn til Eyjafjarðar og Siglufjarðar. Það er skoðun manna, að þessi verksmiðja eigi ekki að vera norðan Langaness, vegna þess að þegar bátarnir eru búnir að fylla sig, er þeim um megn að komast fyrir röstina. Ég held því, að nauðsynlegt sé að mæla með því, að þetta mál sé ekki látið dragast á langinn, vegna þess að það snertir ekki fyrst og fremst Austfirði, heldur síldveiðiflotann í heild. Og síldarútvegur okkar er þannig, að viðbúið er, að ef þarna hefði verið stór verksmiðja, hefði útkoman orðið önnur og betri, eftir því sem síldin hefur hagað sér undanfarin ár, þó að aldrei hafi komið til þess, að þurft hafi að veiða hana á þessum slóðum, því meðan nóg síld er fyrir Norðurlandi, fara skipin ekki austur. Ég tel því, að hér sé um nauðsynjamál að ræða, sem ég vil mælast til, að flýtt verði hér í þinginu eins og unnt er.



Ég vildi aðeins segja örfá orð. Ég er þakklátur hæstv. atvmrh. fyrir það, að hann viðurkennir, að Alþ. hafi með aðgerðum sínum áður í raun og veru gefið viðkomandi stöðum eindregið loforð. Tel ég þetta mikið vilyrði og vona, að þessir staðir megi búast við að fá innan mjög langs tíma atvinnutæki eins og síldarverksmiðjur. Ég tel líka með þessu viðurkennt af ráðh., að það verði að uppfylla þau loforð, sem Alþ. hefur gefið. Ég er sammála hæstv. ráðh. um, að söltun sé haganlegri en bræðsla, en eins og hann tók fram, getur ekki verið um söltun að ræða, nema bræðsla á úrgangssíld geti farið fram. Það gleður mig að heyra, að ráðh. hefur verið að athuga möguleika á því að notfæra nýja tækni við bræðslu síldarinnar, svo að líkur eru til, að hægt verði að bræða úrgangssíldina, þó að ekki verði um stórfellda bræðslu að ræða. Það hagar vel til fyrir síldarsöltun við Skagafjörð, bæði á Sauðárkróki og einnig á Hofsós, sem liggur mjög vel við, svo að það eru líkur til, að koma mætti á fót söltun á báðum stöðunum, þannig að skilyrði til síldarsöltunar við Skagafjörð virðast vera mjög góð. Ég vildi aðeins taka þetta fram, um leið og ég legg áherzlu á nauðsynina á því, að þessi héruð fái atvinnutæki, eins og ráðgert hefur verið.