Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég lagði fram við 2. umr. þessa máls allvíðtækar brtt., og voru þær felldar. Ég vildi nú leyfa mér að bera fram nokkrar brtt. á þskj. 652, þar sem farið er allmiklu vægar í sakirnar, og vildi nú mega vænta þess, að hv. þm. gætu orðið sammála um nokkrar af þeim till., sem þar eru fluttar. Ég hef í þeim till. haldið við sama prinsipi og sjálf ríkisstj. hefur innleitt í sambandi við afgreiðslu málsins, þ.e. að áskilja sér heimild til þess, ef henni þykir hentugra, að lána viðkomandi fjárhæðir úr mótvirðissjóði, og sé þá varið jafnstórum fjárhæðum af tekjum ríkissjóðs til þess að greiða lausaskuldir. Þess vegna er a-liður 1. brtt. um það að fella niður í 1. mgr. orðin „38 millj. króna“, þannig að upphaf 1. gr. hljóði svo: Ríkisstjórninni er heimilt að verja af tekjum ríkissjóðs árið 1951 sem hér segir: - Það er vitað, að tekjur ríkissjóðs 1951 munu líklega verða meiri en 38 millj. kr., og þegar enn fremur ríkisstj. áskilur sér heimild til að lána úr mótvirðissjóði samkv. 2. gr., eins og ég hef tekið fram, ætti það að vera í lagi. Sjálfar brtt. eru svo miðaðar við till. ríkisstj., þannig að ég vildi mælast til þess, að hver einstakur liður yrði borinn upp út af fyrir sig. - Það er þá fyrst að hækka lánveitingu til ræktunarsjóðs og byggingarsjóðs um 5 millj. kr., þ.e. úr 15 millj. í 20 millj., og í öðru lagi að hækka lán til byggingarsjóðs verkamanna úr 4 millj. kr. í 9 millj. kr. Þá hef ég einnig lagt til, að lánsupphæð til sveitarfélaga til útrýmingar heilsuspillandi íbúðum og lánsupphæð til byggingar smáíbúða verði hvor um sig hækkuð úr 4 millj. í 9 millj. kr. Hafa þannig þessir þrír síðustu liðir allir verið hækkaðir jafnmikið í brtt. mínum frá því, sem ríkisstj. gerir ráð fyrir, og býst ég við, að flestir hv. þm. geti verið sammála um, að ekki muni af veita, að þessu fé verði ráðstafað til bygginga eins og nú er ástatt. - Þá legg ég til, að á eftir 8. lið komi nýr liður, þ.e. til byggingar sjúkrahúsa, heilsuhæla og heilsuverndarstöðva 7 millj. kr. Verði þessar brtt. samþ., mundi það þýða, að þarna bættust við 27 millj. kr. Ef tekjuafgangur ríkissjóðs verður 50 millj. kr., mundi það þýða, að þetta yrði ekki nema um 15 millj. fram yfir greiðsluafgang ríkissjóðs, þannig að þarna væri þá raunverulega lagt til að taka 15 millj. úr mótvirðissjóði til þessara ráðstafana. Nú hefur verið upplýst í sambandi við þær umr., sem farið hafa fram um mótvirðissjóð, að í honum muni vera um 340 millj. kr. alls. Hins vegar nema samtals þær upphæðir, sem samþ. hefur verið að verja úr honum til hinna þriggja stóru fyrirtækja og til þess að greiða lausaskuldir í Landsbankanum, um það bil 265 millj. kr. alls, þannig að eftir munu verða í honum nálægt 75 millj. kr. Ég verð að segja, að 15 millj. kr. úr mótvirðissjóði af 340 millj. er ekki sérstaklega mikið, þegar á að ráðstafa því á þennan hátt. Þar er því um að ræða fé, sem er til, - fé, sem mun gefa sinn arð og hjálpa nokkuð til að bæta úr því neyðarástandi, sem nú ríkir í þessum efnum. Brtt. við 2. gr. er til þess að gefa ríkisstj. heimild til að lána úr mótvirðissjóði með tilliti til þeirra 15 millj., sem hér hefur verið talað um. - Þá er einnig lagt til, að fyrirsögn frv. verði breytt vegna væntanlegra framlaga úr mótvirðissjóði. - Þá er og lagt til, að vaxtafætinum verði breytt. Voru felldar allar till., sem ég flutti við 2. umr. um að fá hann lækkaðan niður í 4%, og geri ég hér tilraun til að fá honum komið niður í 41/2 %. Vænti ég svo, að þm. geti orðið sammála um að minnsta kosti nokkrar af þessum till.



Herra forseti. Ég hef hér á þskj. 654 flutt brtt. við þetta frv., sem ég vil mæla fyrir með örfáum orðum. Það er kunnugt frá því að þetta kom í þingið fyrir nokkrum árum, að austur á Hornafirði er mjög mikil þörf að byggja fiskiðjuver, ekki sízt vegna þess, að þar er útgerðarstarfsemi einhver hin mesta á Austurlandi á vetrarvertíðinni, sem Austurlandsflotinn hefur stundum orðið að treysta að öllu leyti á. - Fyrir nokkrum árum síðan, eða 1945, var fyrst flutt á Alþ. frv. um landshöfn og fiskiðjuver á Hornafirði, sem náði ekki fram að ganga. Það var flutt aftur 1946, en náði þá ekki heldur samþykki. Síðan hefur þetta mál legið þannig, að ekki hefur orðið af framkvæmdum fyrr en á siðasta ári, en þá var þörfin orðin svo aðkallandi, að kauptúnið tók það ráð að stofna sérstakt hlutafélag til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd. Ástæðan til þess, að upphaflega var fram á það farið á Alþ., að hið opinbera leysti þetta mál að verulegu leyti, var sú, að alls ekki var eingöngu um að ræða hagsmuni þessa eina staðar, þ.e. Hornafjarðar, heldur hagsmunamál heils landsfjórðungs, sem ekki var hægt að ætlast til, að þetta litla byggðarlag leysti. En sem sagt, þegar þessi þáltill. fann ekki náð fyrir augum Alþ., var þegar hafizt handa um að hrinda þessu máli í framkvæmd af hreppsbúum sjálfum og stofnað hlutafélag í því skyni, sem hét Fiskiðjan h/f. Var búið, áður en félagið var stofnað, að safna loforðum um hlutafé, yfir 600 þús. kr., og munu menn þar í sjálfu héraðinu hafa gefið loforð um 300–400 þús. kr., og má telja, að það sé gott framlag frá ekki stærri hóp manna, ekki sízt þegar þess er gætt, að ekki var eingöngu um hagsmuni þessa fólks að ræða. Það gekk fljótlega að koma stofnun hlutafélagsins á laggirnar, eftir að byrjað var á því, og jafnframt var hafizt handa um að reisa fiskimjölsverksmiðju, sem á að geta bætt úr atvinnu á þessum stað og tryggt mun meiri gjaldeyrisöflun frá þessum stað en áður hefur verið. Fiskimjölsverksmiðjan, sem byrjað var að byggja á s.l. sumri, er nú fullgerð og getur tekið til starfa með vetrarvertíðinni. Má segja, að vel hafi verið að því unnið að koma því áfram, en næsti áfangi er bráðnauðsynlegur, ef á að tryggja, að það, sem þegar hefur verið gert, komi að fullu gagni, og það er bygging nægilega stórs hraðfrystihúss með ísgeymslu, sem aðilar eru ákveðnir í að hrinda í framkvæmd, og loks að koma á fullkominni saltfisksverkun. Þetta hefur gengið mjög fljótt, vegna þess að fólkið á staðnum hefur lagt sig mjög fram um það að leysa það mál fljótt og vel. En hitt er aftur á móti staðreynd, að næsti áfangi verður erfiður vegna þess, hve erfitt er að fá lánsfé í landinu til allra hluta, því að meiri hluti af umr. hefur fjallað um það að útvega lán til hinna og annarra hluta, sem nauðsynlegir þykja í framkvæmdum þjóðfélagsins. Mér var það ljóst strax, þegar þingið kom saman, að mjög yrði undir aðgerðum þess komið, þ.e. hve vel yrði leyst úr þessu vandamáli almennt, hve miklar líkur væru til þess, að Hornafirði tækist að koma þessum næsta nauðsynlega áfanga áfram á þessu árí, sem þarf að gera, og í því sambandi vil ég minna á frv., sem ég flutti hér á öndverðu þessu þingi ásamt hv. 2. landsk. (LJós), þar sem gert er ráð fyrir, að verja megi úr mótvirðissjóði allt að 50 millj. kr. til bæjar- og sveitarfélaga til að bæta atvinnuskilyrði þar. Hefði það náð fram að ganga, hefði þar verið skapaður möguleiki fyrir Hornafjörð til þess að fá mál sitt leyst ásamt öðrum, sem líkt stendur á um. Ég get ekki betur séð af þeim umr., sem fóru hér fram í gær út af öðru máli, sem flutt er af hæstv. ráðh., en að full ástæða hefði verið til þess að fá samþ. þetta frv. til þess að leysa þessi mál almennt. Hver þm. hefur staðið upp á fætur öðrum og sagt sorgarsögu úr sínu kjördæmi, mjög svipaða og hér er um að ræða. En þetta frv. fékk aldrei afgreiðslu frá þeirri n., sem fékk það til meðferðar. Minni hl., fulltrúi Sósfl., skilaði áliti, en meiri hl, skilaði aldrei áliti. Það átti sýnilega að svæfa málið. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að sú stofnun, sem átt hefur samkv. lögum að veita lán til þessara framkvæmda, þ.e. stofnlánadeild sjávarútvegsins, hefur verið skert svo verulega og fé hennar minnkað svo að tugum milljóna skiptír við það, að ekki er framkvæmt það ákvæði l. um hana að láta vexti og afborganir af því fé, sem hún fékk aftur til útlána, renna inn í hana aftur. Og þetta er viðurkennt með ákvæði, sem stendur í 20. gr. fjárl. á hverju ári, þar sem svo er ákveðið, að ríkissjóði skuli heimilt að ábyrgjast ákveðna upphæð sem lán til hraðfrystihúsa, sem hafa ekki getað fengið lán úr stofnlánadeild sjávarútvegsins, einmitt vegna þess að hún hefur verið skert með öðrum 4. en hún starfar eftir. - Mér var ljóst, þegar fjárl. voru afgr., að litil von var orðin um það, að þetta frv. á þskj. 101 fengi samþykki og þar með leyst úr þessu máli, sem hér um ræðir. Gerði ég þá aðra tilraun í sambandi við þennan umrædda lið á 22. gr. fjárl., þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður megi ábyrgjast ákveðna upphæð vegna hraðfrystihúsa, sem ekki geta fengið lán úr stofnlánadeildinni, og gerði tilraun til að fá þann lið hækkaðan og setta inn þá klausu, að ríkisstj. væri samkv. liðnum heimilað að ábyrgjast lán vegna þessa hraðfrystihúss. Þetta var einnig fellt hér í þinginu, og sýnist þó, eftir þessar umr., að ekki hefði verið vanþörf að samþ. það, því að hefði það verið gert, hefði ríkisstj. þarna heimild, sem hæstv. ráðh. hafa leitað eftir nú til þess að lána til fiskiðjuvers í Siglufjarðarkaupstað. Síðan gerðum við hv. 2. þm. Reykv. enn tilraun til að koma þessu í gegn við 2. umr. þessa frv., um ráðstöfun á greiðsluafgangi ríkissjóðs, og tókum við það ráð að taka upp aðaltill. úr frv. á þskj. 101 og flytja það sem brtt. við frv. um greiðsluafgang ríkissjóðs, og var það ekki samþ. heldur. Ég hef í lengstu lög ætlað að komast hjá því að flytja till. um, að þessi eini staður, Hornafjörður, yrði tekinn út úr og honum liðsinnt með alveg sérstakri ályktun frá Alþ. En þegar þær tilraunir, sem ég hef nefnt hér áður í sambandi við þetta mál, hafa algerlega brugðizt, hef ég séð mig neyddan til að flytja hér þessa till., sem er hér á þskj. 654, - till., sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „1. Við 1. gr. Á eftir 8. tölulið komi nýr liður, svo hljóðandi: Að lána 1.5 millj. kr. til byggingar fiskiðjuvers þess, er Fiskiðjan h/f á Hornafirði hefur nú í smiðum. 2. Við 2. gr. Í stað orðanna „8. tölulið“ komi: 8. og 9. tölulið.“ Ég mun ekki hafa öllu fleiri orð um þetta. Hv. 2. þm. Reykv. er búinn einmitt við þessa umr. að færa rök að því, að það er til fé til þess að leysa þessi mál. Þess vegna fæ ég ekki annað séð en sanngjarnt sé að verða við þeirri ósk, sem felst í þessari till., og ég vil í síðustu lög trúa því, að hæstv. ríkisstj. og Alþ. neiti um þessa aðstoð, sem er bráðnauðsynleg fyrir þennan stað og reyndar fyrir öll þorpin og kauptúnin á Austurlandi.



Þar sem mér virðist, að af samþykkt þessarar till. mundi leiða lækkuð framlög til hina liðanna, segi ég nei. Brtt. 652,1.c felld með 22:9 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GÞG, JÁ, MK, SG, StJSt, ÁkJ, ÁS, EOl, EmJ. nei: EystJ, GG, GTh, HÁ, HelgJ, IngJ, JóhH, JPálm, JS, JR, JörB, KS, PÞ, PO, SÁ, SkG, MJ, StgrSt, AE, ÁB, BÓ, JG. 3 þm. (ÓTh, SB, ÁÁ) fjarstaddir. 1 þm. gerði grein fyrir atkv.:



Ég er með því að auka framlög til bústaða verkamanna, jafnvel þótt það kynni að draga úr framlögum til annarra greina, og segi því já. Brtt. 652,l.d felld með 19:7 atkv. - 652,1.e felld með 18:7 atkv. - 652,1.f felld með 17:6 atkv. . - 654,1 felld með 17:7 atkv. - 652,1.g felld með 19:8 atkv. - 654,2 kom ekki til atkv. - 652,2 3 teknar aftur. Frv. samþ. með 31 shlj. atkv. og afgr. til Ed.



Herra forseti. Viðvíkjandi þessu máli held ég að venjulega sé sá háttur, að þm. hafi ekki mikið við það að athuga, þó að þeir samþykki þessi lög um breytingu á ákvæðum stjórnarskrárinnar um að flytja samkomudag Alþingis, en eins og sakir horfa nú, finnst mér að verði að hafa öðruvísi viðbrögð. Það er vitanlegt, að það er komið hörmungarástand hjá alþýðu manna slíkt sem ekki hefur veríð undanfarin ár, þegar þing hefur lokið störfum, og ekki í Reykjavík eða úti um land siðan á kreppuárunum 1931 og þar á eftir. Það hafa verið bornar fram margar tillögur hér til þess á einn eða annan hátt að reyna að hæta úr þessu ástandi, bæði í sambandi við fjárlög og sem frv. og þáltill. Þegar Alþingi kom saman, var hæstv. ríkisstj. óljóst, svo að ekki sé sterkara að orði kveðið, hvers konar ástand var í þjóðfélaginu, enda muna menn, að hæstv. viðskmrh. viðhafði þau orð í byrjun þings, að það væri ekkert atvinnuleysi á Íslandi, enda þótt það hafi verið tilfinnanlegt úti um land síðustu 2–3 árin, en sé fyrst að byrja í Reykjavík á þessu ári. Þótt það atvinnuleysi og neyðarástand, sem var hér fyrir jól, sé ekki nema hluti af því, sem nú er orðið, býst ég við, að enginn hv. þm. eða ráðh. - e.t.v. að hæstv. viðskmrh. undanskildum - komist hjá að viðurkenna, að ástandið í Reykjavík er nú svo alvarlegt, að Alþ. og ríkisstj. geta ekki skilizt við þessi mál án þess að gera eitthvað til úrlausnar þeim. Ég álit því ekki rétt að samþ. þetta frv. fyrr en annaðhvort liggur fyrir yfirlýsing frá hæstv. ríkisstj. um, að hún ætli að gera einhverjar ákveðnar aðgerðir, sem þm. telja sig ánægða með, eða Alþ. sjálft hefur gert einhverjar ráðstafanir. - Ég skal viðurkenna, að það er að öllu leyti óeðlilegt, að Alþ. komi aftur saman 15. febr., þar sem fjárlög geta ekki verið til þá. En svo framarlega sem ekkert verður gert til úrlausnar á ríkjandi ástandi, finnst mér viðkunnanlegra, jafnvel þótt yrði að biða að leggja fjárlög fyrir þingið, að Alþingi kæmi affur saman 15. febr. til að taka ákvarðanir um þessi vandamál. Auk þess má minna á, eins og hv. forsrh. gat um, að það er ekki nóg með, að það sé atvinnuleysi, heldur er þar að auki hugsanleg alvarleg vinnudeila við togaraútgerðirnar í flestum kaupstöðunum, þar á meðal í Reykjavík. Og komi til stöðvunar togaraflotans um hávertíð, þykist ég vita, að flestir hv. þm. séu þeirrar skoðunar, að Alþ. verði að gera það, sem í þess valdi stendur, til þess að hægra væri að ná samkomulagi í slíku máli. Ég vil minna á, að hér liggja fyrir tvö frv. til vökulaga, sem búin eru að vera í sjútvn. deildarinnar, án þess að tekizt hafi að fá á þeim fullnaðarafgreiðslu, þótt þau hafi verið lögð fram í byrjun þings og þótt ekki sé þar farið fram á meiri raunhæfar úrbætur en 12 tíma hvíld á ísfisksveiðum. Og mér finnst, að Alþ. gæti lagt svo lítið fram til að koma í veg fyrir stöðvun togaranna að samþykkja vökulögin. Það ætti að vera skilningur á því hjá Alþ., með þetta viðhorf fram undan, að þingið má alls ekki hverfa þannig frá málunum. Hins vegar hef ég orðið var við þann áhuga hjá hæstv. ríkisstj. að ljúka þessu þingi í byrjun næstu viku, þegar þau frv. ríkisstj. sem ákveðið er að fram skuli ganga, eru afgreidd. Ég vildi því mælast til þess við hæstv. forsrh., að hann gæfi hv. deild fyrirheit um, að ríkisstj. muni ekki slíta þessu þingi, - því að til þess hefur hún vald strax og þetta frv. hefur verið afgreitt, - fyrr en viðunandi lausn fengist að áliti þingsins á þeim vandamálum sem liggja fyrir. Ég verð að segja, að ef ekki næst samkomulag um, að þetta þing ljúki störfum sínum á viðunandi hátt, verð ég að vera á móti þessu frv., sem annars er eðlilegt.



Herra forseti. Ég var í síma, þegar frv. var tekið fyrir, en hafði annars hugsað mér að mæla fyrir því nokkur orð. Frv. er búið að fara í gegnum Ed., og var fallizt á það óbreytt þar. - Stj. lítur svo á, að þegar þessu þingi verður slitið innan fárra daga, sé ekki ástæða til að kalla það saman aftur 15. febr. n.k., eins og gert er ráð fyrir í stjskr. Þær röksemdir, sem færðar eru fram af fulltrúum sósíalista, bæði í hv. Ed. og í því, sem ég heyrði af ræðu hv. 2. þm. Reykv., hniga í þá átt, að atvinnumálin og vandræði í sambandi við þau og auk þess deila útgerðarmanna og sjómanna á togurum valdi því, að ekkert vit sé í, að þingi verði nú slitið. Þessi rök tel ég ekki mikils virði. Þing hefur nú staðið á fjórða mánuð, og eftir því sem fulltrúi sósíalista talaði í Ed. í gær, á stefna ríkisstj. í fjármálum að vera meginröksemdin fyrir því, að þingi megi ekki slíta nú. Ég lít svo á, að frá 1. okt. hafi verið nægur tími fyrir stjórnarandstöðuna til að koma sínum till. á framfæri við ríkisstj. og Alþ. og fyrir bæði ríkisstj. og Alþ. til að átta sig á þeim till. Ég tel því ástæðulaust, að þing sitji lengur til að bíða eftir till. frá þeim aðilum. Hitt vita svo allir, að það er hægt hvenær sem er eftir 15. febr. að kalla þing saman aftur. Og ég vil taka það fram sem mína persónulegu skoðun, að mér virðast margar þær blikur á lofti, m.a. sú, sem hv. 2. þm. Reykv. minntist á, uppsögn togarasamninganna, sem geta valdið því, að það þurfi að kveðja þing saman fyrr en gert er ráð fyrir í þessu frv. að gert verði í síðasta lagi. Getur ríkisstj. þá lagt til við forseta, að kvatt verði saman aukaþing. Get ég endurtekið það, að mér virðist ýmislegt benda til, að þörf verði á að kalla saman þing, áður en þessir 7 mánuðir eru liðnir, sem gert er ráð fyrir í frv. - Hitt er svo annað mál, sem ég get vel skilið, að stjórnarandstaðan treystir ekki ríkisstj. til að kalla þingið saman á þeim tíma, er nauðsyn ber til, en aðalatriðið er, hvort stuðningsmenn stj. treysta henni til þess. Slíkur meiningamunur stj. og stjórnarandstöðu er eðlilegur. - Hinu trúi ég ekki, að það komi fram margar nýjar till. frá sósíalistum um nýja stefnu í fjármálum þjóðarinnar, er leiði til þess, að horfið verði að nýjum úrræðum, eins og flutt var sem aðalröksemd í Ed. í gær af hálfu þess þm., sem talaði fyrir hönd sósialista. Og þó að nú beri mikið á atvinnuleysi, eins og viðurkennt er, kemur það af ýmsum orsökum, sums staðar vegna aflabrests og nú vegna tíðarfarsins. Ég sá, að málgagn sósíalista gerði í dag lítið úr þeirri hagspeki minni, að atvinnuleysið stafaði af tíðarfarinu. En ég hygg að það séu ekki margir, sem ekki viðurkenna, að atvinnuvegir okkar séu háðir máttarvöldunum.

Iðnaðurinn líka?

Atvinnuleysið stafar af fleiru en iðnaðinum, þegar svo er farið, eins og að undanförnu, að ekki er hægt að vinna verk utan dyra og útgerðin liggur niðri að miklu leyti, jafnvel togararnir geta ekki veitt vegna veðurofsans og lagt afla sinn upp. - Það hefur verið skýrt svo frá, að það séu gerðir út 28 bátar frá Reykjavík á þessari vertíð, og hygg ég, að það sé meira en verið hefur undanfarin ár. Ef þessir bátar kæmust á veiðar, færu þeir langt í að birgja upp vinnustöðvarnar í landi. En þegar vinna stöðvast í landi og ekki er hægt að koma bátunum út, þarf engan að undra þótt atvinnuleysi sé. Það voru einkum þessi atriði, sem ég vildi í sambandi við það, sem fulltrúi Sósfl. hefur haldið fram um þetta mál, taka fram nú, og sé ég ekki ástæðu til að segja fleira um þetta atriði. - Ég vil svo leggja til, að þessu frv. sé vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. lét svo um mælt, að á þeim langa þingtíma, sem liðinn væri, hefði stjórnarandstöðunni gefizt kostur á því að leggja fram sín úrræði til úrbóta í sambandi við atvinnu yfirleift, og þetta er rétt, svo langt sem það nær. Alþfl. hefur fyrir sitt leyti, bæði í sambandi við afgreiðslu fjárl. og eins með sérstökum frv. og þáltill. og nú seinast í gær og fyrradag með brtt. við fram komna þáltill. frá tveimur hæstv. ráðh., lagt fram sínar till. til úrbóta vegna atvinnuástandsins, sem skapazt hefur og versnar með hverjum deginum, sem liður. Ég álít því, ef góður vilji er fyrir hendi og skilningur hjá hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar, að það mætti afgr. eitthvað á þessu þingi til úrbóta á þessu vandræðamáli, og skiptir þar engu, þó að samþ. væri það lagafrv., sem hér liggur fyrir um frestun á samkomudegi reglulegs Alþ. til 1. okt. n.k., ef forseti Íslands hefur ekki kallað þing saman fyrr, svo að af þeim ástæðum sé ég ekki ástæðu til þess að snúast gegn frv. hæstv. ríkisstj. En hitt vildi ég taka fram, að tímarnir eru að verða svo örðugir, að ástæða væri til þess fyrir hæstv. ríkisstj. og Alþ. að hlaupa ekki frá verkefnum hér á Alþ. fyrr en búið væri að gera þeim nokkru betri skil, og það væri vel hægt á tiltölulega skömmum tíma, t.d. á þessum mánuði, sem nú er að líða, ef vilji og skilningur væri fyrir hendi. Sem sagt, Alþfl. hefur lagt fram till. til úrlausnar af sinni hálfu, en því miður virðist ekki vera skilningur hjá meiri hl. Alþ. fyrir því að taka til greina og samþ. þær till., en enn þá er það hægt á Alþ., ef upp kynni að renna nýtt ljós fyrir valdhöfum þessa lands vegna ástandsins í atvinnumálum. Ég sé ekki ástæðu til að leggjast gegn frv. hæstv. ríkisstj. um ákvörðun á samkomudegi Alþ., en ég vil um leið taka það fram, að Alþfl. ber ekki það traust til hæstv. ríkisstj., að hann sé viss um, að hún muni kalla saman Alþ., þó að skilið verði við málin í næsta slæmu ástandi og ástandið versni enn meir. Vera kann þó, að þær öldur kynnu að rísa upp meðal þjóðarinnar sjálfrar, sem gerðu það að verkum, að hæstv. ríkisstj. sæi sér ekki annað fært en að kalla saman Alþ. fyrir 1. okt. Skal ég um leið undirstrika þau ummæli hæstv. forsrh. og viðurkenna, að þar var mælt af nokkrum skilningi, að vel gæti komið til mála frá hans sjónarhóli, að Alþ. þyrfti að kveðja saman til fundar fyrir 1. okt. n.k. vegna ástandsins í landinu. Ég vil, um leið og ég skal endurtaka þá yfirlýsingu, að Alþfl. sér ekki ástæðu til að hindra framgang frv., sem fyrir liggur, ítreka það, að enn er hægt að gera ráðstafanir til úrbóta, áður en þessu þingi lýkur, og ég vil einnig vænta þess, að hæstv. ríkisstj. athugi, að vel kynni svo að fara, að allt að því lífsnauðsyn væri, að Alþ. kæmi saman fyrir 1. okt., vegna ástandsins í landinu. Allt hnígur í þá átt, að ástandið versni og það verði að reyna að gera eitthvað, sem bæti úr sárustu neyðinni, sem nú ber að dyrum fjölda alþýðufólks um allt land.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði, að það hefði gefizt nægur tími fyrir stjórnarandstöðuna til þess að bera fram till. til úrbóta á því vandræðaástandi, sem nú ríkir í landinu, og það er alveg rétt hjá honum, og það hefur stjórnarandstaðan líka gert. Frá upphafi þings hefur hún borið fram fjöldamargar till., eins og ég gat um í ræðu minni áðan, til þess að leysa úr atvinnuleysisvandamálinu og til þess að reyna að tryggja, að samningar gætu tekizt í togaradeilunni. Það er ekki það, sem hefur vantað, að stjórnarandstaðan hafi borið fram hagnýtar till. í þessum efnum, en það, sem hefur vantað, er, að hæstv. ríkisstj. átti sig á því ástandi, sem er í þjóðfélaginu. Af því að hæstv. forsrh. var ekki inni, þegar ég hóf mál mitt, þá vil ég segja honum, að ég minntist m.a. á, að það hefði komið fram yfirlýsing frá hæstv. viðskmrh. hér snemma á þinginu um það, að ekkert atvinnuleysi væri á Íslandi, og það hefði ekki verið ríkjandi í stjórnarherbúðunum skilningur á því, hvers konar ástand nú væri orðið í atvinnumálum. Erfiðleikarnir eru þeir, að það er ríkisstj., sem hefur verið svo sein að átta sig á því, hvað ástandið væri alvarlegt, þannig að hún hefur ekki verið reiðubúin til þess að taka eins alvarlega till. stjórnarandstöðunnar og þær till. áttu skilið, og ég veit, að hæstv. forsrh. hefur einmitt persónulega sýnt það, að hann hefur verið að átta sig á því, hve alvarlegt ástandið væri, með því að koma sjálfur fram ásamt öðrum ráðh. með till. um að veita fé úr ríkissjóði nú í þessari viku, rétt eftir að búið er að afgr. fjárl., þannig að það er auðséð, að hjá þeim hluta ríkisstj., sem hugsar ofur lítið meira um þessi mál, er vaknandi skilningur á því, hvers konar ástand sé að verða í landinu, og þökk sé honum fyrir það að hafa gengið á undan um að sýna þennan skilning í verki, að það yrði að taka eitthvað alvarlegri tökum á þessu neyðarástandi, sem nú væri að myndast. Hins vegar hefur hæstv. forsrh. orðið var við það, að strax og þessir tveir ráðh. hafa komið með góðar till. um að bæta úr þessu neyðarástandi á ákveðnum stöðum, þá hefur verið kvakað til hans af fjölda þm., sem hafa lýst því átakanlega hér í ræðum, hvernig ástandið sé á þeim stöðum, sem þeir eru fulltrúar fyrir. Og einmitt það, að í ljós kemur, að hæstv. ríkisstj. er smám saman að átta sig á því, hve alvarlegt ástandið er, gefur von um, að ef Alþ. stæði þótt ekki væri nema eina viku til viðbótar, þá mundi vera hægt að fá samkomulag við þingmeirihluta hæstv. ríkisstj. um afgreiðslu ýmissa mála, sem jafnvel kannske í dag finna ekki náð fyrir augum hæstv. ríkisstj., en mundu máske finna það í næstu viku. Ég minntist líka á það áðan, að stjórnarandstaðan hefði lagt fram sínar till. viðvíkjandi því að reyna að ná samningum í þeirri togaradeilu, sem nú er fram undan, með togaravökul., sem hæstv. ríkisstj. hefur ekki fengizt til að taka afstöðu til. Hún hefði þó átt að gera það með hliðsjón af þeirri hörmulegu reynslu, sem fékkst fyrir tveim árum, þegar Alþ. afgr. ekki samsvarandi tili., með þeim afleiðingum, að það varð 4 mánaða verkfall, sem hefði verið afstýrt, ef togaravökul. hefðu verið samþ. á Alþ., en í því langa verkfalli fengu togarasjómenn aukna hvíld á saltfisksveiðum. Það virðist þess vegna hafa verið óhætt, þótt reynt hefði verið og farið rólega í það að ná einhverju samkomulagi um þessi mál með því að láta þingið standa næstu viku. Hæstv. forsrh. minntist á það, að tíðarfarið mundi valda einhverju um þetta atvinnuleysi. Hins vegar er það svo, að meginið af því atvinnuleysi, sem nú er, t.d. hér í Reykjavík, stafar af öðrum ástæðum. Tilfinnanlegasta atvinnuleysið stafar af því, að innlendur iðnaður hefur nálægt því að hálfu leyti lagzt niður, helmingurinn af því iðnverkafólki, sem starfaði fyrir ári, hefur hætt störfum. Þannig eru 500–600 manns, sem áður höfðu þar vinnu, atvinnulausir. Við þetta bætist svo tilfinnanlegt atvinnuleysi hjá byggingarverkamönnum, sem hefðu getað unnið inni í vetur. Ég vil í því sambandi minna á, að ríkisstj. og fjárhagsráð á sinn hluta af þeirri sök. Það er af fjárhagsráði gengið svo hart fram núna fyrir nýárið í því að hindra byggingar, að menn, sem áttu sement og timbur, hafa ekki getað fengið að byggja eina hæð úr því sementi, heldur hafa þeir orðið að láta það eyðileggjast. Það er ákaflega hart, að það skuli ekki fást rýmkað um slík höft, þegar svona neyðarástand er eins og núna er í þjóðfélaginu, - að það skuli vera haldið svona harðvítuglega á höftunum viðvíkjandi byggingu íbúðarhúsa, meðan atvinnuleysið er eins og það er hjá byggingarverkamönnum. Það er engum efa bundið, að ef þetta hefði ekki verið gert, þá mundi nú starfa mikið af mönnum við innréttingu á húsum, eins og vant er að vetrinum til. Það var ekki fyrr en fjárhagsráð tók til starfa, að hús voru fyrst og fremst steypt að vetrinum, vegna þess að leyfin komu ekki fyrr en í ágúst, í staðinn fyrir það normala að steypa skrokkana á vorin, svo að menn gætu unnið að innréttingu á veturna. Þess vegna er það, að þrátt fyrir þá sök, sem má gefa tíðarfarinu, þá liggur meginsökin annars staðar, og ég vil, af því að ég veit, að hæstv. forsrh. hefur svo miklu að sinna, að hann fylgist ekki með því, hvernig ástandið er raunverulega orðið hér í Reykjavík, benda honum á, að Reykjavík er orðin það stór borg, að það er allt annað þegar atvinnuleysi skellur hér yfir heldur en úti á landi. Ég veit vel, að það hefur sorfið víða að úti á landi, en víða er það svo í minni þorpum og kauptúnum, að menn bjargast á allt annan hátt en hér, menn eru ekki bornir út almennt í sjávarþorpum á Íslandi. Það er lítið um það, - það gerir kunningsskapurinn, - að menn svelti þar a.m.k. heilu hungri. Ofur lítið fá menn í soðið í slíkum sjávarþorpum, svo fremi að hægt sé að komast á sjó, og þá háttar þannig til, að menn hjálpa hver öðrum. En hér í Reykjavík búum við aftur á móti við stórborgarlíf að öllu leyti, og hér er ástandið þannig, að þegar menn hafa ekki peninga til að kaupa mat eða kol, þá skortir menn það, og það er sá hugsunarháttur ríkjandi enn, að menn leita ekki til sveitar fyrr en í síðustu forvöð og jafnvel ekki einn sinni það. Hér í Reykjavík er ástandið þannig núna, að það er beinlínis hungur hjá fjöldamörgum fjölskyldum, en menn komast ekki að þessu fyrr en menn, sem á einhvern hátt þekkja til, reka sig persónulega á þetta. Það er búið að vera það sæmilegt ástand í langan tíma, ekki sízt hér í Reykjavík, að menn gera sér ekki ljóst, hve fljótt kemur til þess, að slíkt neyðarástand skapist, og þess vegna er það vitanlegt, að það er ekki aðeins um það að ræða, að verkalýðsfélögin séu að gera kröfur um vinnu út af atvinnuleysinu, - það er um það að ræða beinlínis, að það er slíkt neyðarástand, að konur og börn svelta. Meira að segja lögreglan í Reykjavík hefur fengið að vita af þessu fyrir jólin og eftir jólin, vegna þess að heilar fjölskyldur hafa leitað á hennar náðir til þess að biðja um að koma sér á spítala, þegar fólkið hefur verið illa farið af sulti, eða sjá um mat handa fólki. - Ég vil minna á, að svo framarlega sem það hefur vofað yfir, að skepnur svelti hér á Íslandi, þá hefur verið brugðið fljótt og vel við, eins og rétt er, og þá er ekki sparað fé úr ríkissjóði til þess að bjarga skepnum frá hungurdauða, og hæstv. ríkisstj. sjálf hefur haft lofsvert og gott framtak í þeim efnum. Nú eru það hins vegar konur og börn, sem svelta - og það um hávetur, meðan frostið er tilfinnanlegast fyrir þá, sem búa í verstu íbúðunum hér í Reykjavík. Ég þykist viss um, að hæstv. ríkisstj. sé ekki kunnugt um þetta neyðarástand, en ég vil láta hana vita í fullri vinsemd, að það sé til, og ég vil mælast til þess, að hæstv. ríkisstj. gefi þm., jafnt stjórnarandstöðunni sem meiri hl. sínum, tækifæri til þess að reyna að ná samkomulagi hér á Alþ. um úrlausn í þessum málum, atvinnuleysismálunum og neyðarástandinu almennt. Ég get vel trúað því fyrir mitt leyti, ef hægt er að fá hæstv. ríkisstj. til að trúa því, sem ég hef sagt í þessum efnum, eða hún rannsakar það sjálf til þess að ganga úr skugga um, að það sé rétt, að þá mundi vera hægt og það í næstu viku að fá samkomulag um aðgerðir í þessum efnum. Það er ekki nein stórkostleg aðgerð, sem farið væri fram á, að ríkisstj. væri hún ofviða með þau fjárráð, sem hún hefur. Ég sé á þeim till., sem fyrir liggja, að hæstv. forsrh. hefur, þegar til hans hefur verið komið frá bæjarfélagi, sem í neyð er statt úti á landi, sannfærzt um, að eitthvað þyrfti að gera, og flutt sjálfur till., eftir að fjárl. voru afgr., til þess að bæta úr neyðarástandinu. Þykist ég vita, ef hægt væri að fá samstarf um þetta hér á Alþ., að þá mundi vera hægt að fá svipaðar ráðstafanir gerðar bara í næstu viku. Þess vegna vil ég mælast til þess, að hæstv. ríkisstj. taki þessum tilmælum vel. Ég mun auðvitað fylgja þessu frv. til 2. umr. og n. og mun því aðeins leggja á móti því úr n., að ég sjái, að það sé ekki hægt að fá neitt samstarf um að lina eitthvað á því neyðarástandi, sem nú hefur skapazt.



Herra forseti. Fjhn. deildarinnar hefur skilað áliti um þetta frv. á þskj. 635 og mælir með því, að frv. verði samþ. N. hefur borið saman tölur frv. á þskj. 595 við tölur ríkisreikningsins, og virðast þær vera samhljóða. Fjárlög 1949 gerðu ráð fyrir því, að tekjuafgangur ársins yrði rúmlega 28 millj. kr., en í framkvæmdinni varð þetta öðruvísi eða rekstrarhalli um 800 þús. kr. og þá að sjálfsögðu mikill greiðsluhalli. Athugasemdir yfirskoðunarmanna eru prentaðar með ríkisreikningnum eins og venjulega, og eru þær alls 29. Svör ráðherra eru þar einnig birt og till. yfirskoðunarmanna viðkomandi athugasemdunum. Yfirskoðunarmenn vísa alls 11 till. til aðgerða Alþingis. Ég vil nú fara um þessar athugasemdir nokkrum orðum. Hin svo nefnda umboðslega endurskoðun á reikningum ríkisfyrirtækja er mjög langt á eftir. Samkvæmt skýrslu um þetta eru óendurskoðaðir reikningar mjög margra stofnana fyrir árin 1948 og 1949 og þá vitanlega líka fyrir þau ár, sem siðan eru liðin. Það er skýrt frá því í svörum ráðherra, að verið sé að reyna að koma þessari endurskoðun í betra lag, sem vonandi tekst. Önnur athugasemdin er viðkomandi óinnheimtum eftirstöðvum af ríkistekjum, sem eru um 191/2 millj. kr. í árslokin, og er það nærri 7 millj. kr. hærri upphæð en um næstu áramót á undan. Í þriðja lagi er rætt um miklar útistandandi skuldir tóbakseinkasölunnar um áramótin, eða alls um 5.4 millj. kr. Í fjórða lagi er athugasemd um lánveitingar tóbakseinkasölunnar, sem upplýst er að farið hafa fram samkvæmt fyrirlagi þáverandi fjmrh., samtals yfir Í millj. og 100 þús. kr. Úr sjóði einkasölunnar hefur verið lánað sem hér segir: Til Ísafjarðarkaupstaðar vegna vatnsveitu . .... 200 þús. kr. Vestmannaeyjakaupstaðar vegna rafveitu .. ......... 350 – – tunnuverksmiðju .......................... ............... 300 - - póst- og símamálastjórnarinnar ................................ 250 - - byggingarsamvinnufélags Reykjavíkur ..................... 10 Í fimmta lagi er vísað til aðgerða Alþ. athugasemd um vörukaup tóbakseinkasölunnar hjá einhverjum á Keflavíkurflugvelli. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem hér liggja fyrir í athugasemd og svari, hafa þessi viðskipti verið rekin með nokkuð óvenjulegum og einkennilegum hætti, þar sem vörur þessar voru ekki færðar inn á vörureikning verzlunarinnar, heldur voru greiðslur fyrir þær skuldaðar á viðskiptamannareikningi, og þá einnig innborganir fyrir þær, er þær voru seldar. Ekki sést nein skýring á því, hvers vegna bókhaldi um þessi viðskipti var svo einkennilega hagað. Þá er ein athugasemdin um umframgreiðslur hjá Ríkisútvarpinu. Þær eru að vísu miklar, nema um 37%. Víst er ástæða til að finna að slíku, ef verða mætti til þess, að betur væri fylgt áætlunum fjárlaganna eftirleiðís. En fleiri dæmi hefði mátt nefna um miklar og jafnvel meiri umframgreiðslur. Þannig hefur kostnaður við ríkisstjórnina samkv. 10. gr. fjárlaganna farið 40% fram úr áætlun, og kostnaður við utanríkismál samkv. 10. gr. fjárl. hefur farið 45% fram úr áætlun fjárlaganna. Hér þyrfti hæstv. ríkisstj. vissulega að gæta sín betur en verið hefur. 7.–9. athugasemd eru um óinnheimtar sektir til ríkissjóðs. Í sumum lögsagnarumdæmum hafa sektir innheimzt, en mjög mikið vantar á, að sektir séu innheimtar í nokkrum umdæmum. Tíunda athugasemd er um kostnað við fjárhagsráð og deildir þess, sem yfirskoðunarmenn benda á að sé nokkuð mikill og meiri en áætlað var í fjárlögum. Þá er athugasemd um framlag til lýsisherzluverksmiðju, 519 þús. kr., og spurt, hvað liði stofnun verksmiðjunnar, en ekkert svar hefur borizt um það frá ráðuneytinu. Eru þá taldar þær athugasemdir, sem yfirskoðunarmenn vísa til aðgerða Alþingis. Úr því sem komið er, verður tæpast séð, að Alþ. geti annað gert málum þessum viðkomandi en að leggja áherzlu á, að aðfinnsluverðar framkvæmdir, sem hér eru nefndar, verði ekki endurteknar, en betur verði á haldið framvegis. Ég vil þó enn fremur nefna hér nokkur atriði, sem reikningurinn hefur að geyma. Greiðslur vegna ríkisábyrgða nema rúmlega 4.6 millj. kr., og eru útistandandi alls í árslok 1949 15113034.17 kr., sem ríkið hefur orðið að leggja út vegna ábyrgða, sem það hefur veitt. Ég vil nefna nokkra stærstu liðina þarna: Síldarverksmiðjur ríkisins 9618391.41 kr. Siglufjarðarkaupstaður vegna Skeiðsfossvirkjunar 2084150.49 kr. og vegna síldarverksm. Rauðku 413820.00 kr. Andakilsárvirkjunin í Borgarfirði 881054.50 kr. Skagastrandarhöfn 701198.37 kr. Búðanes h/f, Stykkishólini, 471250.00 kr. Húsavíkurhreppur (höfnin) 331094.11 kr. Samvinnufélag Ólafsvíkur 98869.90 kr. Dalvíkurhreppur, Eyjafirði, 90123.09 kr. Stykkishólmshreppur 77420.28 kr. - Samkvæmt ríkisreikningnum 1950, sem við fengum einnig óendurskoðaðan, þá munu á því ári bætast við þetta um 4 millj. kr. vegna ábyrgða, og kemur þar í ljós, að margir sömu aðilar koma þar við sögu. Nú hefur hæstv. fjmrh. upplýst, að enn muni bætast þarna við um 5 millj. kr. fyrir árið 1951. Er þetta alvarlegt mál, og er nokkuð að því vikið í athugasemdum endurskoðenda. Ég vil enn nefna eitt, en það er, að á árinu 1949 hefur ríkissjóður tekið við verðbréfum til greiðslu á sköttum og öðrum ríkistekjum, alls um 365 þús. kr. Yfirskoðunarmenn hafa ekki gert sérstakar athugasemdir um þetta. En víst gæti verið ástæða til að spyrja, hvernig á þessu standi. Var ekki hægt að innheimta þessa skatta á venjulegan hátt, fá þá greidda í peningum? Ófært er að ganga inn á þá braut að leyfa einstökum skattgreiðendum að borga gjaldfallna skatta með skuldabréfum, ef unnt er að innheimta þá með venjulegum hætti. Það er venjulegt að taka lögtak hjá skattgreiðendum, og víst er hægt að taka slík bréf og selja þau í stað þess að veita skattgreiðendum lán. Ekki veit ég heldur um neina heimild til þess að veita einstökum mönnum lán á þennan hátt. Reikningarnir eru nú eins og áður allt of seint á ferðinni. Reikningurinn fyrir 1950 ætti að vera kominn endurskoðaður til úrskurðar á Alþ., til þess að telja mætti, að sæmilegt lag væri á þessum málum. Það stendur á endurskoðuninni, sem fram fer í stjórnarráðinu. Það er þörf á því, að þessu verði komið í betra lag. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en fjhn. gerir engar till. út af þessum athugasemdum, en leggur til, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Það hefur farið svo eins og áður, þegar ríkisreikningurinn hefur legið fyrir Alþ. og verið vísað til fjhn., að hún hefur lagt til, að hann verði samþ., án þess að hún gerði nokkrar ráðstafanir í sambandi við athugasemdir, sem við yfirskoðunarmenn höfum gert við hann. Þetta kemur mér að vissu leyti á óvart eins og mörgum öðrum. Mér þykir ástæða að minna á nokkur atriði í þessu sambandi, vegna þess að við, sem lengi höfum verið yfirskoðunarmenn, gerum árlega athugasemdir við reikninginn, oft út af sömu misfellunum, og fáum það svo frá Alþ., að það er ekki tekið til greina, og fer alltaf versnandi það ástand, sem við finnum að, og finnst okkur þreytandi í þessu starfi að sjá engan árangur. Það er eitt atriði sérstaklega, sem ég hef ástæðu til að tala nú um, þegar hv. frsm. fjhn. vék að því, hve reikningurinn væri seint á ferðinni. Það hefur hvað eftir annað komið athugasemd út af þessu og jafnvel verið vikið að því, að það væri okkur yfirskoðunarmönnunum að kenna. Nú upplýstist þetta á s.l. sumri með bréfaskriftum milli hæstv. fjmrh. og mín. Ég fékk bréf frá honum, dags. 30. júlí, þar sem hæstv. ráðh. skorar á mig að flýta yfirskoðun þessara reikninga og reikninganna fyrir árið 1950. Ég svaraði þessu bréfi strax fyrir mína hönd. Bréfi mínu svaraði hæstv. ráðh. með bréfi dags. 7. sept. Nú kemur í ljós, eins og tekið er fram í athugasemdum yfirskoðunarmanna við reikninginn nú og oft áður, að mikill fjöldi starfsgreina og stofnana ríkisins er óendurskoðaður tölulega. Raunverulega ættum við ekki að skila athugasemdum fyrr en við fáum skýrsluna í hendur. Þó höfum við gert þetta, og samkomulag varð um að gera þetta einu sinni enn þrátt fyrir þessa óreiðu. Þarna er um stórkostlegt mál að ræða. Þó að við skilum athugasemdum við reikninginn, er ekki þar með sagt, að við mundum ekki skila fleiri, ef við hefðum skýrslu um endurskoðun stofnananna í höndum. Okkar verkefni er aðallega þrenns konar: að bera saman spjaldskrána við reikninginn; að athuga endurskoðun reikninganna; að rannsaka, að hve miklu leyti ríkisstj. fer eftir fjárlögum og öðrum samþykktum. Þegar þannig stendur á, að tölulega endurskoðunin er mörgum árum á eftir tímanum, eins og hún hefur verið undanfarið, er hæpið frá mínu sjónarmiði, að Alþ. afgreiði slíka reikninga. Þetta þekkist ekki hjá neinu félagi á Íslandi, en ríkið samþ. reikninga tölulega óendurskoðaða. Nú má segja, að ýmissa hluta vegna sé eðlilegt, að þetta fari úr böndunum hjá fjmrh. Ríkiskerfið er svo flókið, eins og hæstv. fjmrh. bendir á, og þetta er svo mikið starf, að það þarf fjölda manns til að fylgjast alveg með, ekki sízt þegar þetta er orðið langt á eftir tímanum. Ég held, að það séu ekki nóg ráð, sem hæstv. ráðh. bendir á í þessu sambandi. Fjhn. þessarar d. bendir ekki á nein ráð og sér ekkert athugavert við þetta. Viðvíkjandi þessu frv. bendir ráðh. á tvö ráð. Annað er að fjölga endurskoðendum við fjmrn. og hitt að afhenda reikningana til löggiltra endurskoðenda. Það hefur verið gert, en ekki nægilega mikið. Ég held, að einna bezta ráðið væri að taka sumar stærstu og umfangsmestu stofnanir ríkisins og kjósa sérstaka endurskoðendur til að starfa þar. Ég held, að það komist varla í lag öðruvísi. Verkefni endurskoðunardeildarinnar væri svo að úrskurða athugasemdir. Í þessu sambandi má benda á póst og síma, áfengisverzlunina, tóbakseinkasöluna, Tryggingastofnun ríkisins og vita- og hafnarmál. Allar þessar stofnanir velta tugum milljóna. Það er kunnugt, að ríkið hefur 150–160 stofnanir á sinni könnu. Hér þarf að endurskoða vel, þegar komið er upp um atburði eins og nú, þegar óráðvendni hefur komið upp í stórum stíl. Þá er því beint til Alþ., að hér verói breytt til. Ég hefði viljað, að hæstv. ríkisstj. og aðrir, sem um þetta fjalla, athuguðu, á hvern hátt þessu væri komið í lag. Það er út í bláinn, sem hefur heyrzt hér á Alþ., að ásaka okkur yfirskoðunarmenn, þó að þessir reikningar séu á eftir tímanum. Ég held, að við höfum skilað athugasemdum um þetta eins fljótt og okkur var unnt. Það eru svo tvö atriði, sem við höfum nú vísað til aðgerða Alþ. og höfum gert áður. Innheimta hjá ríkinu fer alltaf versnandi. Samkvæmt þessum reikningum á það útistandandi 20 millj. kr., og ég býst ekki við, að það hafi farið batnandi síðan. Það er út af fyrir sig erfitt við þetta að eiga. Svo eru tvær stofnanir, sem við höfum alltaf gert athugasemd við. Öll þessi ár síðan útvarpið var stofnað höfum við gert athugasemd við, hvað sú stofnun er frek á umframgreiðslur og virðist ekki taka tillit til fjárlaga. Á þessu ári er hér um að ræða umframgreiðslur, sem nema 900 þús. kr. Það er önnur stofnun, sem einnig er frek á umframgreiðslur, og það er fjárhagsráð. Ég man ekki, hvað upphæðin er mikil, en það er stór upphæð. Nú hefur það komið fram í svari hæstv. fjmrh., að þessar stofnanir þurfi ekki að taka tillit til fjárlaga, því að þær hafi tekjur til að greiða þau gjöld, sem þær stofna til utan fjárlaga. Þetta er atriði, sem við yfirskoðunarmenn teljum alvarlegt. Þó að þessar stofnanir hafi tekjur til að greiða þau gjöld, sem þær stofna til utan fjárlaga, teljum við fjarri lagi, að þær hafi heimild til þess nema með leyfi ráðh. Þær hafa ekki leyfi til að stofna til útgjalda, þó að þær hafi tekjur til þess, nema heimild sé veitt til þeirra á fjárl6gum. Ráðherra hefur ekki heldur leyfi til að stofna til útgjalda, sem eru ekki leyfð á fjárlögum. Það má segja, að þær stofnanir, sem hér um ræðir, lítilsvirði fjárlögin, og þeir forstjórar, sem fara með þessi mál, fara sínu fram án þess að taka tillit til fjárlaga. Þetta þýðir, að starf Alþ. og fjvn. að fjárlögum sé þýðingarlitið. Þessum reikningum fylgja fjáraukalög, sem hljóða upp á 133 millj. kr., og sýnir það, hvað hér er á ferð. Ég álít, að afgreiðsla fjáraukalaga sé aukaatriði, sem ekki eigi að þræta um. Ríkisreikningarnir eru hér aðalatriðið. Ég ætla ekki að fara um þetta miklu fleiri orðum, en hv. þm. sjá, að hér er hætta á ferð. Hér er ekki persónuleg hætta fyrir neinn, en þetta varðar margar ríkisstj. og þó fyrst og fremst sambandið milli ríkisstj. og Alþ. og hvort ekki sé hægt að koma betra lagi á þetta og hvað eigi að gera. Þá vil ég aðeins minnast á eitt atriði í ræðu hv. frsm. út af ábyrgð ríkisins. Það er ekki rétt, að það sé ekki víkið að því. Það er ekki þægilegt fyrir fjmrh. né ríkisstj. að standa á móti því að greiða skuldir, sem ríkið er ábyrgt fyrir, að sumu leyti fyrir ríkisstofnanir eins og síldarbræðsluna og hafnargerðir. Vegna þess að síldveiði og önnur veiði hefur brugðizt, geta fyrirtækin ekki staðið í skilum. Þetta mál er til athugunar, en það er erfitt við það að eiga. Þetta ætti að hafa það í för með sér, að ríkið gengi varlegar í ábyrgð fyrir vafasöm fyrirtæki. Þá ætti aðstaðan að vera þægilegri að geta staðið í skilum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég gat ekki látið hjá líða að vekja athygli hv. þm. á því, sem ég hef vikið að.



Herra forseti. Það hefur verið talað alvarlega um það, hvort ekki væri hægt að laga ástandið í endurskoðuninni, svo að reikningarnir kæmu fyrr fyrir Alþ. Fyrir nokkrum árum hefur þetta sýnilega farið úr böndum og endurskoðunardeild stjórnarráðsins er orðin á eftir tímanum. Ég þarf ekki að lýsa því, að athugasemdir við reikningana 1949 sýna það. Þessu hefur enn ekki verið hægt að kippa í lag nema að litlu leyti. Það hefur verið lagt til að semja við endurskoðendur utan stjórnarráðsins að taka það að sér, sem hefur dregizt aftur úr, svo að endurskoðendur stjórnarráðsins geti svo haldið hinu í horfinu. Þetta er eina leiðin til að koma þessu í lag, að koma því fyrir, sem hefur dregizt aftur úr, en efla deildina svo, að hún geti haldið þessu í horfinu. Það þarf þá að bæta við 1–2 mönnum, og mega menn þá ekki umhverfast, ef þetta verður nauðsynlegt. Það er annað atriði, sem hv. þm. drap á, og það er um óreiðuna hjá tóbakseinkasölunni. Hún er ein þeirra stofnana, sem firmu fengu til endurskoðunar, en það er ekki fyrir það, heldur hefur bókhaldið verið svo lélegt, að það var hægt að skjóta undan, án þess að það kæmist upp, en þegar bókhaldinu var breytt, kom það í ljós. Það var ekki fyrir það, að dráttur væri á endurskoðuninni, því að hún fór fram jafnóðum. Það er ekki nóg að hafa málið með höndum og líta á, hvort það sé halli, heldur verður að líta eftir, hvort kerfið sé nógu öruggt. Ég held, að það sé leið út úr þessu að fá viðbótarvinnu og efla endurskoðunardeildina til að ná jafnvægi og láta hana taka við nýjum reikningum, en kaupa endurskoðun á gömlu reikningunum. Þó að það þurfi að bæta fólki í endurskoðunardeildina, dugir það ekki, því að reikningarnir eru orðnir svo langt á eftir. Ég held, að ef deildinni tekst að fá vinnu við þessa gömlu reikninga, þá megi efla deildina svo, að hún geti haldið þessu jafnvægi. Það er eitt atriði, sem er rétt að taka fram, að ef við hugsum okkur, að hægt sé að loka reikningnum strax eftir áramót, getum við ekki búizt við því, að deildin sé búin að endurskoða hann fyrr en undir vor, en hann ætti að geta verið allur tilbúinn í júlíbyrjun. Ef hægt yrði að ná þessu, þá verða endurskoðendurnir reiðubúnir að vinna sitt starf yfir sumarið, svo að reikningurinn gæti komið fyrir næsta þing, en til þess að það sé hægt, þarf endurskoðunin að fara fram yfir sumarið eða snemma um haustið. Þeir, sem að þessu ynnu, gætu tekið vissa þætti fyrr á árinu, áður en búið er að ganga frá öllu, án þess að öryggið minnki. Það þarf að vera vel vakandi og gripa öl] tækifæri og vinna eins fljótt og hægt er. Ég held, að þetta ætti að vera hægt með því að kjósa t.d. sérstaka endurskoðendur úr þinginu við hinar ýmsu starfsgreinar. Ég held, að það sé ekki hægt að gera sér vonir, að það yrði betra með því að kaupa endurskoðendur og efla deildina. - Ég skal svo ekki eyða meiri tíma í þetta. Viðvíkjandi athugasemd um að koma í veg fyrir þessi ábyrgðarlán vil ég segja það, að það er heimtað af okkur, að við tökum ábyrgð á þessum lánum. Hv. þm. segja, að ef við ábyrgjumst ekki þessi lán, þá stöðvum við framkvæmdir, því að það sé ekki hægt að fá lán, nema við ábyrgjumst þau. Áður voru þessi lán til 2–3 ára, en nú eru þau ekki styttri en til 10 ára og flest 15–20 ára. Það er erfitt við þetta að eiga, og hv. þm. gera til okkar stórar kröfur um að láta þetta ekki standa í vegi fyrir framkvæmdum. Ég skal ekki leggja meira til þessara mála nú, en mér þætti líklegt, ef ég yrði áfram við þetta, að mér þætti ástæða til að minnast á það síðar.



Herra forseti. Hv. þm. A-Húnv., sem er einn af endurskoðendum ríkisreikninganna, hélt ræðu um málið áðan og sagði það m.a., að fjhn. þessarar d. gerði engar till. til þingsins í sambandi við þær aths., sem yfirskoðunarmenn hefðu vísað til aðgerða Alþ., og skildist mér hv. þm. furða sig nokkuð á þessu. Það, sem fjhn. hefur fengið til meðferðar, þegar ríkisreikningurinn er á ferðinni, það er frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum, og ég fæ ekki séð, þó að þingið vildi afgr. einhverjar till. í sambandi við ríkisreikninginn, að þær ættu heima í þessu frv. Mér finnst ekki eðlilegt að hafa þann hátt á. þó að eitthvað væri aðfinnsluvert við ríkisreikningana, að fara að setja slíkar till. inn eða samþ. um þau efni brtt. við þetta frv. um samþykkt á reikningnum, heldur yrðu þær að koma fram í öðru formi, sennilega þál.-formi. Þetta finnst mér að væri eðlilegt. En ekki skal því neitað, að vitanlega gætu fjhn.- menn borið fram slíkar till., en ég vil benda á, að tveir yfirskoðunarmanna ríkisreikninganna, sem sæti eiga á þingi og hafa verið endurskoðendur í fjölda ára og eru þar af leiðandi kunnugir þessum málum, hafa engu síður en aðrir þm. aðstöðu til þess að koma með slíkar till. Ég geri ráð fyrir, að þeir hafi öðrum fremur um þessi mál hugsað, og ef þeir kæmu auga á, að líklegt væri til árangurs að gera till. um það, þá stæði engum nær að benda þinginu á, hvað hér ætti að gera, heldur en þeim, og þegar sessunautur minn, hv. þm. AHúnv., talar um það, að fjhn. bendi ekki á nein ráð, þá mætti spyrja hann, sem svo mjög hefur við þessi mál fengizt, hver séu hans ráð. Ég sagði áðan, að úr því sem komið væri, þá teldi n. ekki annað en sjálfsagt að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir, en í tilefni af aths. yfirskoðunarmanna vildi n., eins og fram kemur í nál., benda á nauðsyn þess, að þau dæmi, sem þar eru nefnd um aðfinnsluverða hluti, verði höfð til viðvörunar framvegis. Það getur verið leið til árangurs, ef þingið gerði ályktun út af þessum vissu hlutum, sem þarna er um að ræða, en þá ætti það að koma sem sérstakt þingmál. Hv. þm. A-Húnv. sagði, að það væri ekki ásökunarefni á yfirskoðunarmenn, þó að reikningurinn væri seint lagður fyrir þingið. Það kann að vera, en út af því, sem hann sagði um það, að ástæðan sé sú, að endurskoðunin í stjórnarráðinu, hin umboðslega endurskoðun, sé svo langt á eftir, og mér skildist hann líta svo á, að yfirskoðunarmennirnir, sem Alþ. velur, geti ekki gengið frá endurskoðun fyrr en hinni umboðslegu endurskoðun er að fullu lokið, þá er ég ekki frá því, að þarna gæti nokkurs misskilnings. Að vísu fer það eftir því, hvernig þeir lita á sitt verkefni, yfirskoðunarmenn þingsins, en ég held, að eins og nú er komið, þá eigi þeirra starf að vera fyrst og fremst krítisk endurskoðun, þeir eigi að bera ríkisreikningana saman við fjárl. og athuga, hvort tekjur, sem ríkið á að fá, innheimtast með eðlilegum hætti, athuga greiðslur úr ríkissjóði og bera það saman við upphæðir á fjárl., eins og þeir hafa gert, og athuga, hvort eitthvað er greitt úr ríkissjóði, sem engin heimild er til að greiða, eins og t.d. er bent á nú, þar sem fyrrverandi fjmrh. hefur látið ríkisverzlun lána í heimildarleysi allstóra fjárhæð úr sínum sjóði, sem engin skýring er á hvers vegna hefur verið gert. Mér skilst, að þetta eigi þeir fyrst og fremst að gera, en það er ekki hægt að ætlast til þess, eins og ríkisreksturinn er nú, að þeir framkvæmi tölulega endurskoðun, en mér skilst, að þeir geri það að einhverju leyti. Mér hefur skilizt, að þeir séu að fást við tölulega endurskoðun, en ég held, að ef þeir ætluðu að framkvæma tölulega endurskoðun eins og yfirskoðunarmenn, sem Alþ. hefur kosið, höfðu gert fyrr á tímum, meðan þetta var allt miklu umfangsminna en nú, þá mundi þessum þrem mönnum ekki endast árið til að framkvæma vandlega slíka tölulega endurskoðun hjá ríkinu. Þess vegna held ég, að þeir ættu ekki að fást við slíkt, ég held, að það sé hin krítíska endurskoðun, sem þeir ættu að framkvæma. Ég vil benda á, að jafnvel þótt ekki sé búið að framkvæma þessa tölulegu endurskoðun í stjórnarráðinu, þá geta þeir yfirskoðunarmenn, sem þingið kýs, athugað fylgiskjöl við ríkisreikninginn og athugað, hvort greiðslur eru í samræmi við fjárl., o.s.frv. Þetta geta þeir gert, þó að einhver töluskekkja kynni að finnast við endurskoðun stjórnarráðsins, svo að ég er ekki á sama máli og hv. þm. A-Húnv. um það, að þeir geti ekki lokið sínu verki, þó að hin tölulega endurskoðun sé eitthvað á eftir. Fylgiskjöl öll liggja fyrir strax um það leyti, sem reikningurinn er gerður, þó að hin umboðslega endurskoðun sé eftir. Það eru þessi fylgiskjöl, sem ég hygg að hinir þingkjörnu menn eigi að athuga, og allar greiðslur, sem hafa átt sér stað inn í ríkissjóð og úr honum. - Þetta er sú aths., sem ég vildi gera út af því, sem fram hefur komið.



Herra forseti. Út af þeim aths., sem fram hafa komið, sé ég ástæðu til að bæta nokkrum orðum við það, sem ég sagði hér áðan. Viðvíkjandi því, sem hæstv. fjmrh. tók fram varðandi það ástand, sem orðið er um endurskoðun ríkisins, vil ég segja það, að það er náttúrlega allrar virðingar vert að reyna eftir föngum að koma á þeirri lögun, sem hann var að gera ráð fyrir. En ég er hræddur um, að það verði dýr aðferð að fjölga alltaf í endurskoðunardeild fjmrn., þannig að það gæti komið lögun á þá óreiðu, sem hér er um að ræða. Varðandi það, sem hv. frsm. fjhn., hv. þm. V-Húnv., tók hér fram, þá lítur hann mjög einkennilega á það, hvernig okkar starf, yfirskoðunarmanna, á að vera. Eins og tekið er fram í stjskr. og eins og allir vita, þá er ekki ætlazt til þess, eins og hv. þm. tók fram, að endurskoðendurnir, hverjir sem það eru, fari að endurskoða tölulega í stofnunum ríkisins. Það hefur okkur heldur aldrei dottið í hug, nema þegar um er að ræða einhverja sérstaka reikninga, sem okkur hefur þótt sérstaklega athugaverð útkoman á. Eigi að síður er það talsverð töluleg endurskoðun, sem við framkvæmum, sem er samanburður á spjaldskrárreikningum og fylgiskjölum öllum við spjaldskrá, sem fylgir reikningunum hverju sinni. En svo er það ætlunin, að jafnvel okkar aðalstarf sé að fara í gegnum allar endurskoðunarskýrslur frá þeim aðilum, sem endurskoða hjá stofnunum og starfsmönnum ríkisins, og það er þetta, sem deilan stendur um, hvort það sé hæfilegt eða eðlilegt, að við afgr. frá okkur reikninga, áður en þessar endurskoðunarskýrslur liggja fyrir, og okkar fyrsta aths., sem er það aðaldeilumál, sem hér liggur fyrir, hún sýnir glöggt, hve ástandið er hörmulegt á þessu sviði. Ég tel, að það sé hrein fjarstæða að kenna okkur um það, að ríkisreikningurinn er svo seint á ferð sem nú er og verið hefur, því að það má miklu frekar ásaka okkur fyrir það, að við höfum þó þrátt fyrir allt látið undan í því að skila aths. fyrr en við værum búnir að fá skýringar, og það er þetta atriði, sem ég teldi eðlilegast að Alþ, skæri úr, en það hefur ekki fengizt til þess undanfarin ár, og það er auðséð eftir starfsemi fjhn., að hún gerir ekki ráð fyrir að gera neinar till. í því efni. Hv. þm. V-Húnv. sagði: Það, sem við fáum í hendur, það er frv. um samþykkt á ríkisreikningnum. - Þetta er rétt, það er lagt fram frv., sem er útdráttur úr einstökum greinum reikningsins, en aðalatriðið er það, sem vísað er til, þ.e. reikningurinn sjálfur og þær aths., sem honum fylgja, og þær úrskurðartill., sem þarna er um að ræða, og það er sérstaklega til þess ætlazt, ef yfirskoðunarmenn vísa einhverju deiluatriði til úrskurðar og aðgerða Alþ., þá sé það verksvið þeirrar n., sem fær þetta mál til athugunar, að gera till. út af því. Það hefur gengið svo undanfarin ár, eins og ég vék að áðan, að fjhn. virðist ekki telja, að það sé um neina athugaverða hluti að ræða eða sé þörf á því að gera neinar till. frá hálfu Alþ. í því sambandi. Snertandi það, að það sé eðlilegt að afgr. svona reikning ár eftir ár frá Alþ., þá tel ég það mjög vafasamt, eins og ég sagði áðan, og eins og sakir standa, þá mun ég hafa það þannig sem yfirskoðunarmaður, að ég get ekki greitt atkv. með því að afgr. þennan reikning; ég býst ekki við, að ég greiði atkv. á móti því, en það mundi hvergi vera talið eðlilegt, ekki í sveitarfélagi, ekki í sýslufélagi, ekki í bæjarfélagi, ekki hjá bönkum eða neinni stofnun að afgr. reikninga, sem væri sannað að væru tölulega óendurskoðaðir, eins og hér um ræðir. Og það er ákaflega hæpið, hvort það á ekki að vera sú leið, sem farin er og hefði átt að vera farin fyrir löngu, að Alþ. afgr. ekki reikning, sem svona er til kominn, fyrr en væri sannað, að allar endurskoðunarskýrslur fyrir það ár, sem um er að ræða, væru komnar í hendur yfirskoðunarmanna. Þetta er deiluatriði, og það er líka deiluatriði, að því er virðist, við hv. þm. V-Húnv., að það, hvað reikningurinn er langt á eftir, sé sök okkar yfirskoðunarmanna. Þar erum við á annarri skoðun, og væri æskilegt, að úr þessu fengist skorið á Alþ.



Herra forseti. Út af því, sem hv. þm. A-Húnv. sagði síðast, vil ég taka það fram, að mér skildist ekki betur en hann væri að lýsa yfir, að hann ætlaði ekki að greiða atkv. með því að samþ. reikninginn. En þá kemur sú spurning: Hvernig stendur á því, að þessi hv. þm., sem er endurskoðandi landsreikninganna, hefur samþ. a.m.k. tvo landsreikninga, sem alveg stendur eins á um, að ekki var búið að endurskoða alla undirreikninga? Ég held, að þessi hv. þm., ef hann ætlar að setja þetta mál í einhverja klemmu, hefði þá átt að gera það fyrr. Ég held, að hann hefði átt að hafa manndóm í sér til þess í fyrsta skipti, sem það kom fyrir, að hann, sem endurskoðandi, sá, að ekki var búið að endurskoða alla undirreikninga, með því þá strax að stoppa þetta, því að þá var auðveldara að segja stopp heldur en nú fyrst, þegar búið er að endurskoða tvo reikninga, en svo þegar þriðji reikningurinn kemur, sem er alveg eins, þá segir hv. þm.: Nú get ég ekki veríð með í því að samþ. þetta. - Og það er mikil spurning, hvort það er yfirleitt hægt fyrir hv. þm. að staðfesta reikninginn, eins og endurskoðendurnir hafa gert, en greiða síðan ekki atkv. með honum á Alþ. - Fyrst hv. þm. er að láta liggja að þessu, þá get ég ekki stillt mig um að minnast á það, að það hefði kannske verið hægt í upphafi að stemma á að ósi í þessu máli, ef hv. þm. hefði þá verið nógu stífur og tekið afstöðu um það að afgr. ekki landsreikninginn nema búið væri að endurskoða alla undirreikninga. Það hefði hann átt að gera strax, en ekki nú fyrst.



Herra forseti. Hv. þm. A-Húnv. svaraði þeirri spurningu, sem ég beindi til yfirskoðunarmanna, hvernig þeir litu á sitt verkefni. Mér skildist á honum, að þeir væru eitthvað að fást við tölulega endurskoðun, hann talaði um spjaldskrárreikninga, sem þeir yfirfæru. Ég vék að því áðan, að ég liti svo á, eins og nú væri komið ríkisrekstrinum eins og hann er umfangsmikill, að það væri ekki hægt að ætlast til þess, að þeir hefðu með höndum tölulega endurskoðun, heldur krítiska endurskoðun, það væri þeirra verkefni. Út af því, sem hann sagði um fjhn., sem ekki gerði neinar till., þá vil ég benda á það, að þessi aðferð yfirskoðunarmanna að vísa vissum aths. til aðgerða Alþ., hún gat verið skiljanleg, ef þeir væru allir utanþingsmenn, en nú eiga tveir af þremur yfirskoðunarmönnum sæti á Alþ., og þá hafa þeir ekki síður en aðrir þm. möguleika til að koma á framfæri till. og aths., sem þeir teldu ástæðu til að kæmu til úrslita á Alþ. Þessar aths. þeirra eru birtar með ríkisreikningnum, og geta allir alþm. lesið þær. Ég gerði líka sem frsm. fjhn. grein fyrir - í minni framsöguræðu - þeim 11 atriðum, sem þeir vilja vísa til aðgerða Alþ. Mér skildist á hv. þm. A-Húnv., að hann teldi, að við í fjhn. mundum gera einhverjar till. út af þessu. Ég benti á það áðan, að till. um það ættu ekki heima í því frv., sem hér liggur fyrir, þó að Alþ. vildi gera aths. um það. En ég vil spyrja hv. þm., sem mest hetur að þessum málum unnið í fjölda ára: Hvað telur hann að Alþ. gæti gert? Hverjar ályktanir telur hann að Alþ. gæti gert út af þessum aths., sem árangurs mætti af vænta? Það væri fróðlegt að heyra hans skoðun um þetta, t.d., að þessi umboðslega endurskoðun sé svona langt á eftir. Hvað getur Alþ. gert í því, sem leiði til meiri árangurs en það, sem hæstv. fjmrh. hefur sagt að nú sé veríð að vinna að? Í öðru lagi varðandi óinnheimtar eftirstöðvar, útistandandi skuldir tóbakseinkasölunnar 1949 og heimildarlausa lánveitingu 1949 o.s.frv., hvaða till. og ályktanir telur hv. þm. A-Húnv. að Alþ. gæti gert um þetta til þess að lagfæra það, úr því sem komið er? Er eitthvað meira hægt að gera heldur en það, sem n. gerir í sínu áliti, að leggja áherzlu á, að þetta eigi að vera til viðvörunar framvegis? Það væri fróðlegt að heyra, hvaða till hv. þm. hefur að gera til Alþ. um þetta sem einn af þm. þessarar d. og manna kunnugastur þessum málum vegna margra ára endurskoðunarstarfs. Ég fæ ekki skilið, að fjárhagsnefndarmönnum beri öðrum mönnum fremur að gera till. um þetta. Það má segja, að það hvíli á öllum þm. sú skylda að gera till. út af þessum hlutum, ef koma elgi að einhverjum ályktunum, sem gera mætti ráð fyrir að bæru einhvern árangur, en sú skylda hvílir ekkert frekar á fjhn.-mönnum en öðrum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Mér finnst í umr. milli nágrannanna nú síðast gæta nokkurs misskilnings milli þeirra og það sé ekki svo mjög um höfuðatriði málsins, sem þá greinir á, a.m.k. sé ekki mikið úr því gerandi. Hv. frsm. fjhn. vék að því í sinni ræðu í upphafi, að greidd hefðu verið með bréfum nokkur gjöld frá fyrirtækjum og mönnum, líklega til ríkissjóðs, og taldi, að það kynni að vera varhugavert og mundi hafa verið rétt að ganga eftir því, að þessi gjöld eins og önnur væru greidd í peningum. Ég tek undir það með hv. frsm., að það mundi ekki vera heppilegt að leyfa slíkt, ef nokkur von væri um að geta fengið þessar greiðslur með öðru móti, og fyrir þá sök leitaði ég mér upplýsinga ráðuneytisins, þegar þetta gerðist, um það, hvort það hefðu ekki verið möguleikar að innheimta þetta á sama hátt og önnur gjöld. Og eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um þetta efni, þá mun hafa verið erfitt hjá ríkissjóði að fá inn þessar greiðslur. Að minnsta kosti var ráðuneytið, sem hafði úrskurð þessa máls, þeirrar skoðunar, að hæpið væri, að það þýddi að reyna innheimtu á annan hátt en þarna var gert. Fyrir þá sök gerðum við ekki sérstakar athugasemdir um það, því að mér er ekki kunnugt um, að greiðsla venjulegra gjalda hafi haldið áfram í þessum stíl. En ég tek undir það með hv. frsm., að slík innheimtuaðferð ætti ekki að eiga sér stað nema sem nauðsynlegt úrræði. Hv. frsm. vék að því, að endurskoðun sú, sem fer fram hjá stofnunum og fyrirtækjum, ætti að mestu leyti að vera töluleg, og hún á einnig að vera krítísk frá þeim mönnum, sem hana framkvæma, bæði töluleg og krítísk. Ég skal víkja að því í þessu sambandi, út af því, sem hv. frsm. sagði um störf yfirskoðunarmanna, að þau ættu að vera sem mest krítísk yfirskoðun, en ekki töluleg, að það er rétt. Fyrst og fremst á starf yfirskoðunarmannanna að vera krítískt, en jafnframt verður það líka að vera tölulegt, af því að um er að ræða bæði niðurstöðu gjalda og tekna, sem vissara er að rétt sé með farið, þannig að reikningarnir séu réttir. En slíkt er ekki hægt án þess að ganga um leið úr skugga um, að reikningarnir séu rétt færðir, hæði hvað snertir tekjur og gjöld. Það er háttur yfirskoðunarmanna, en að vísu mismunandi eftir því, hvernig menn kunna að líta á einstök atriði, að vísa slíkum atriðum til Alþingis, ef það vildi láta til sín taka meira en þeir geta gert í till. sínum. Einmitt þau atriði, sem yfirskoðunarmennirnir víkja þar að og vísa til þingsins, tekur nefndin undir með þeim og bendir á, að framkvæmd þessara mála, sem hér liggja fyrir, skuli lagfærð eftir till. Það er ekki viðunandi að fara svo með þessi mál í framtíðinni eins og farið hefur verið með þan. Og ég get fyrir mitt leyti látið mér nægja afgreiðslu n. um þetta mál. En ég tek undir það, að forðast beri að láta þetta vera áfram eins og þarna hefur átt sér stað, því að í framkvæmdinni mundi það annars verða skoðað sem algert samþykki þingsins fyrir þessari afgreiðslu, ef ekki kæmu af hálfu þm. sérstök andmæli og fallizt væri á þessar athugasemdir og till., sem gerðar hafa verið og fjhn. undirstrikar. Það hefur komið fyrir hér á Alþingi, en er mjög sjaldgæft, að af hálfu fjhn. hefur komið fram álit í sambandi við afgreiðslu reikninganna. Og þá sjaldan það hefur komið fyrir, þá hefur það ekki valdið neinum straumhvörfum um framkvæmdina hjá ríkinu um þessi atriði. Hitt er höfuðatriðið, að ríkisstj. viti, hvernig Alþingi hefur litið á þessi mál. Finnst mér þess vegna, að þetta út af fyrir sig þurfi ekki að valda neinum ágreiningi um afgreiðslu þessa máls. Og ég sé því ekki ástæðu til að deila mikið um þetta, þar sem ég vona, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið af hæstv. fjmrh., geti orðið til að kippa þessu í rétt horf og hin umboðslega endurskoðun komi til með að vera það fljótlega búin, að yfirskoðunarmennirnir geti haft hana við höndina, þegar þeir ganga frá reikningunum. Það er mikil nauðsyn, að öll endurskoðunin sé unnin jafnóðum og hún komist sem fyrst í það horf, að daglegt eftirlit verði með því, sem gert er. Og því vil ég beina því til hv. frsm., að það er alveg rétt í þessum efnum, sem hv. þm. A-Húnv. tók fram í ræðu sinni hér í dag. Bein lagafyrirmæli lúta að þessu, að yfirskoðunarmennirnir skuli kynna sér þessar skýrslur, áður en þeir skila reikningunum frá sér, svo að hér hefur hann lög að mæla. Ég vænti, þó að hv. frsm. viti, að ef okkur yfirskoðunarmönnum, sem eigum sæti hér á þingi, sýnist sérstök ástæða til að gefa sérstakt álit um þetta efni, þá getum við flutt um það sérstakar tili., þá skilji hann, hvernig háttar um þetta máli Það er rétt, að við gætum það sem þm., en sá er munurinn á okkur og öðrum þm., að við erum riðnir við þetta mál sem yfirskoðunarmenn. En við getum gert okkar till. við þau atriði, sem okkur sýnist rétt að gera till. við, en þingið er okkar húsbóndi um þetta verk, og fjhn. er sá aðili í þinginu, sem fær þetta mál til meðferðar, en hún hefur litinn tíma, og getum við því ekki gert miklar kröfur til hennar. En við yfirskoðunarmenn, þó að við eigum sæti hér á þingi, álítum eðlilegast, að við drögum okkur sem mest í hlé, því að okkur er það ekkert sérstakt keppikefli að taka þetta mál hér sérstaklega upp til flutnings. En þetta er ekki mikilvægt atriði, og við eigum ekki að deila um það, því að þetta skiptir ekki neinu máli. Ég fyrir mitt leyti ætla ekki að fjölyrða um þetta máli En ég vona, að hv. frsm. telji það ekki óeðlilegt, að við yfirskoðunarmenn teljum okkur bundna af lagafyrirmælum, hvernig við eigum að vinna að þessu verki. Hæstv. fjmrh. vék að því í ræðu sinni í dag. að til þess að þetta gæti komizt í gott horf, þá yrði endurskoðunin að fara fram upp úr áramótum og henni lokið að vori. En þá þyrfti yfirskoðunin að fara fram að sumrinu, til þess að reikningarnir gætu legið fyrir Alþingi að haustinu. Þetta er alveg rétt. Það þarf að hafa verkið tilbúið að haustinu, til þess að þetta starf gangi fyrir sig, eins og það þarf að vera. Og sjálfsagt verður reynt að uppfylla þær skyldur, þegar þannig stendur á, að hægt verði að koma verkinu þannig fyrir.



Herra forseti. Hv. samstarfsmaður minn, 1. þm. Árn., hefur svarað því, sem ég þurfti að minna á, sérstaklega um skyldur fjhn. í þessum efnum, því að hún hefur þær skyldur sem aðrar nefndir að gera till. varðandi þau mál, sem til hennar er vísað, og þannig einnig í þeim atriðum, sem við leggjum til að verði vísað til Alþingis, því að ef fjhn. vildi eitthvað gera, þá ætti hún að flytja till. um það atriði, sem er hér um að ræða. Það er að skilja á hv. frsm., að það sé óþarfi hjá okkur yfirskoðunarmönnum að vera með nokkurn samanburð á reikningunum. Þetta getur verið álitamál, því að það er gott lag á ríkisbókhaldinu. En þetta hefur verið regla, að menn bæru saman reikningana sjálfa, en það er mikið verk. Hann telur, að það sé annað, sem við eigum að gera, það sé að athuga, hvað hefur verið samþ., og bera saman við fjárlögin. En slíkt er alveg út í bláinn. Sú endurskoðun á skýrslunum, sem við eigum að athuga fyrst og fremst, er sú, sem á sér stað, þegar afgreidd eru atriði, sem þarfnast úrskurðar. Það er slæmt, að hæstv. fjmrh. er farinn út, en ég vænti, að því verði skilað til hans, en hann taldi mikið ósamræmi af minni hálfu að hafa látið það viðgangast um tvo reikninga, árið 1948 og 1947, að hafa skilað athugasemdum og samþ. þá reikninga, en vilja nú taka harðar á málinu en áður hefur verið. Það er svo frá okkar hálfu, minni og hv. 1. þm. Árn., að við höfum bent á. hverju væri áfátt, að hér væri búið að ganga umfram það, sem rétt væri að gera, þrátt fyrir það að við hefðum látið undan að skila athugasemdum við þessa reikninga. Það er vissulega eðlilegt, að ráðh. segi, að þetta verði ekki látið viðgangast áfram. En þó að maður geri vel einhvern tíma, þá á ekki að halda því áfram, því að þetta hefur alltaf farið versnandi á undanförnum árum ag aldrei komið eins margt fram og nú á þessu ári í sambandi við ríkisreikningana. Og þó að ég hafi tekið þátt í því að afgreiða athugasemdir sem yfirskoðunarmaður, þá get ég setið hjá við atkvgr. hér í þessari hv. d. Að öðru leyti skal ég ekki um þetta fjölyrða. Ég vona, að það fari batnandi í þessu efni. En það hefur ekki bólað mikið á því enn þá. Frá því að ég varð yfirskoðunarmaður, þá hefur farið versnandi. Og þrátt fyrir það að við yfirskoðunarmenn höfum gert athugasemdir við misfellur þær, sem á þessum liðum eru og rætt hefur verið um, þá hefur það aldrei skeð á þessu tímabili, að við höfum haft með að gera jafnstórkostlegar umframgreiðslur og á árinu 1948 og 1949, en eitthvað minni árin 1950 og 1951. Og við endurskoðun þessara reikninga kemur það skýrar í ljós, að það fer alltaf meira og meira að þokast í þá átt að láta undan kröfum þeirra, sem vilja í öllu fara eftir eigin höfði.



Herra forseti. Á þskj. 593 hefur hæstv. ríkisstj. að beiðni bæjarstjórnar Akureyrar flutt frv. um heimild fyrir bæjar- og sveitarsjóði að innheimta fasteignagjöld með álagi. Það hlýtur að vera öllum hv. þm. ljóst, hvílíkir erfiðleikar eru víðs vegar um land fyrir bæjar- og sveitarsjóði að afla sér tekna til að standa straum af sívaxandi útgjöldum. Frv. þetta heimilar 400% álag á alla skatta, sem miðaðir eru við fasteignamat, að vatnsskatti undanskildum. Fjhn. hefur haft þetta frv. til meðferðar og gat ekki orðið á eitt sátt um afgreiðslu þess. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu á 1. gr., að í stað orðanna „skatta, sem miðaðir eru við fasteignamat“ komi: skatta og önnur gjöld, sem miðuð eru við fasteignamat. - Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. með þessari breytingu, en minni hl., hv. 2. þm. Reykv., hefur gefið út sérstakt nál. á þskj. 637, sem hann mun mæla með.



Herra forseti. Við höfum ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Ég hef gefið út nál. á þskj. 637. Ástæðan til, að ég er andvígur þessu frv., er ekki sú, að ég álíti ekki almennt réttlætanlegt að afla tekna í ríkissjóð og bæjarsjóði með hækkuðum fasteignagjöldum, hvort heldur það er gert með því að hækka matið eða þau gjöld, sem leyfilegt er að leggja á. Almennt séð eru fasteignirnar eðlilegur gjaldastofn, en hér er um að ræða að tvennu leyti sérstakar kringumstæður í okkar þjóðfélagi. Í fyrsta lagi held ég að sé óhætt að segja, að nú sem stendur sé enginn möguleiki fyrir eigendur fasteigna að fá lán út á sínar fasteignir. Í öllum borgaralegum þjóðfélögum, þar sem ég þekki til, er auðvelt fyrir mann, sem á sæmilega fasteign, að fá lán út á slíka eign. Þegar því fasteignagjöldin nú eru innheimt, er ekki hægt að greiða þau með húsum eða lóðum, heldur verður að greiða þau með peningum. Þetta, hve erfitt er að fá lán, veldur því, að allt, sem við kemur fasteignum, er allt öðruvísi en í okkar nágrannalöndum. Það þekkist ekki í okkar nágrannalöndum, að menn, sem eiga hús og aðrar fasteignir, geti ekki fengið lán út á þær. Með slíkum aðstæðum, sem hér eru, er eignin gerð einskis virði, svo framarlega sem eigi að greiða einhverja fjárhæð, nema með því að selja hana, og þá er það svo, að engir geta keypt nema örfáir menn. Margir hafa lagt út í það að reyna að eignast fasteign, oft af litlum efnum, í trausti þess að geta unnið fyrir afborgununum. Hér í Reykjavík er fjöldi manna, sem þannig er ástatt um, að þeir hafa ekki getað fengið lán nema til 10 eða 15 ára og verða því að borga lánið upp á óeðlilega stuttum tíma. Og nú þegar atvinnuskorturinn vex og dýrtíðin vex, stendur þannig á, að jafnvel smáupphæðir geta munað því, hvort fasteignin verður áfram eign þessara manna. Ég álít því, að hækkun á fasteignagjöldunum, sem þó er eðlileg, geti haft þær afleiðingar, að ýmsir slíkra manna, sem raunverulega eru bjargálna menn, missi sínar eignir. Ég þekki persónulega til manna, sem eiga smáhús, sem á normal-tímum væru seljanleg fyrir 300 þús., skulda í þeim 150–170 þús., en eru nú vegna skatta, dýrtíðar og atvinnuleysis í vandræðum með að halda þeim, og hvað eftir annað er auglýst á þeim uppboð vegna smáskulda, vegna þess að enginn banki vill lána út á hús nú sem stendur. Það eru því fjöldamargir, sem missa þessar eignir út úr höndunum á sér, þó að þeir eigi í þeim kannske 200 þúsund. Það er ekki í þágu þjóðfélagsins að rýja þannig menn, sem eru að reyna að verða efnahagslega sjálfstæðir. Hins vegar vil ég taka fram, að svo framarlega sem er þarna kippt í lag og mönnum gert kleift, ef um smáeign er að ræða, að fá lán sem svarar helmingi af eðlilegu mati slíkrar eignar, er ég síður en svo að sjá eftir þeim mönnum að greiða hækkuð gjöld, jafnvel þó að þeir þurfi að taka lán til þess, og það er ekki nema eðlilegt, og það er sérstaklega eitt, sem mælir með því, og það er, að það er fjöldi af stóreignamönnum, sem eiga miklar fasteignir og sleppa nú sem stendur vel við skatta. Ég get vel skilið þann tilgang ríkisstj. með þessari till. að ná betur til slíkra manna. En ég vil ekki vinna það til, ef það kostar að hrinda mörgum, sem unnið hafa baki brotnu til að eignast eitthvað, niður í örbirgð. Það er nokkurn veginn gefið hvað fasteignamatið snertir, að það breytist á næstunni, og það er eðlilegur hlutur, en með þessu frv. er verið að heimila þeim bæjarstjórnum, sem það vilja nota, að fjórfalda öll gjöld, sem þær mega leggja á eftir fasteignamatí, og það finnst mér ekki réttlátt eins og aðstæður eru nú. Hins vegar strandar þessi breyting, sem er eðlileg, sérstaklega á lánsfjárbanninu, sem er óeðlilegt ástand og hefur þær afleiðingar, ef það heldur áfram, að rýja smám saman þá alþýðumenn, sem hafa verið að eignast eitthvað, og safna öllum eignum í hendur fárra stórgróðamanna. Þetta vildi ég segja út af því prinsip-atriði, er í þessu felst og gerir það að verkum, að ég er frv. andvígur. Hins vegar er hugsanlegt, að þetta frv. yrði í framkvæmdinni ekki eins varasamt, ef fáar bæjarstjórnir notuðu það, en ég óttast, að það yrði notað þar, sem sízt skyldi, en sleppt annars staðar, þar sem hægt væri að gera það með meiri rétti. Þær bæjarstjórnir, sem yrði gefinn þessi réttur, hafa í útsvarsálögum meiri rétt til að taka tillit til efnahags manna en ríkisvaldið í álagningu eignarskattsins. - Ég vil því, miðað við þær aðstæður, sem nú eru, leggjast gegn því, að frv. verði samþ.



Herra forseti. Þegar ég sá þetta frv. á þskj. 593, varð ég undrandi, eftir þær deilur, sem hér hafa orðið að undanförnu um hækkun fasteignamatsins. Því var af sumum haldið fram í sambandi við það mál, að það mundi hækka fasteignaskatt og eignarskatt. Nú er lítið annað gert í þessu frv. hæstv. ríkisstj. en hækka öll fasteignagjöld, sem renna til bæjar- og sveitarsjóða, um 400%, en það nær hvorki til fasteignaskatts né eignarskatts. Það yrðu aðallega smágjöld, sem hækkuðu, rafmagnsgjald, símagjald og vegagjald til sýsluvega og hreppsvega. - Eins og kunnugt er, ber að leggja á útsvör eftir efnum og ástæðum, og er bæjar- og sveitarstjórnum í sjálfsvald sett, hvernig þær reikna út eignir manna, og geta því hækkað útreikninga og útsvarsálögur eins og eðlilegt er og sjálfsagt. Fyrir þessu frv. eru ekki færð önnur rök en að þetta sé gert eftir beiðni frá bæjarstjórn Akureyrar. Mér þykir þessari bæjarstjórn gert hátt undir höfði, ef eftir beiðni hennar einnar á að gefa svo víðtæka heimild. Á síðastliðnu hausti héldu hér fund fulltrúar frá bæjarstjórnum á landinu, 13 að tölu. Þar voru gerðar ýmsar till. um endurbætur á hag bæjarfélaganna, sem allir fulltrúarnir voru sammála um. Ekkert hefur verið gert út af þeim ályktunum enn þá, en svo kemur ein af þessum 13 bæjarstjórnum og biður um að fá hækkuð öll fasteignagjöld um 400%. Mér finnst nokkurt ósamræmi í því hve þessari bæjarstjórn er gert hátt undir höfði. Ég álít, að þetta frv. sé óþarft vegna þess, að bæjar- og sveitarstjórnir hafa rétt til að taka svo mikil fasteignagjöld gegnum útsvörin sem þeim þykir sanngjarnt. Þess vegna vil ég bera fram svo hljóðandi till. til rökstuddrar dagskrár: „Þar sem aðaltekjur bæjar- og sveitarfélaga eru útsvör, þar sem þau ber að leggja á eftir efnum og ástæðum og þar sem bæjar- og sveitarstjórnir geta samkvæmt þeirri reglu reiknað fasteignir með öðru og hærra verði en matsverði, ef þær telja það sanngjarnt, við álagningu útsvaranna, þá telur deildin þetta frv. óþarft og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég tel, að hver sú sveitar- og bæjarstjórn, sem álítur, að þeir, sem eiga fasteignir, fari betur út úr útgjöldum en sanngjarnt er, geti hækkað hjá þeim, en ef á að samþ. svona helmild varðandi hækkun smærri útgjalda, er hætt við, að það yrði rótfast og kæmi oft illa við að mínu áliti.



Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka hv. meiri hl. fjhn. fyrir afgreiðslu þessa máls. - Út af því, sem hér hefur fallið frá hv. 2. þm. Reykv., sem mér virtist nú erfitt að henda reiður á, því að í öðru orðinu var hann með frv., en var samt á móti því, og sérstaklega út af dagskrártill. hv. þm. A-Húnv., vil ég segja það, að þetta frv. er borið fram samkvæmt ósk bæjarstjórnar Akureyrar, og ég vil yfirleitt hafa þá reglu, þegar bæjarstjórnir koma með einhverjar till., sem mér virðast skynsamlegar og þær eiga að vita bezt hvort henta þeim, að láta þær þá ráða. Bæjarstjórn Akureyrar hefur óskað eftir þessari heimild, af því að hún telur það heppilegra við álagningu gjalda, og undrast ég, ef menn eru á móti því að leyfa slíkt. Ég er ekki svo spenntur fyrir sentraliseringu, að ég vilji ekki leyfa einstökum landshlutum að fara sínar leiðir. Ég vil ekki blanda umræðum um endurskoðun fasteignamatsins inn í þessar umr., það yrði aðeins til að lengja umr. og snertir þetta mál ekkert. Það, sem við hér erum að ræða, er heimild, sem bæjarfélögin mega nota, ef þau telja það rétt, og held ég, að það sé bezta lausnin. Vil ég svo ekki blanda hér inn í umr. um mál, sem búið er að afgreiða á þessu þingi.



Herra forseti. Þessu máli var frestað eftir beiðni hæstv. forsrh., sem borið hefur fram bréf frá landlækni um þetta efni, og sé ég ekki ástæðu til að ræða það á þessu stigi. En nefndin leggur til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Ég ætla ekki að svo stöddu að fara að ræða meira um það, sem við ræddum við 1. umr. í gær viðvíkjandi því aðalmáli, sem hér er um að ræða, heldur vil ég aðeins leyfa mér, eins og ég hét við 1. umr., að flytja brtt. við 1. gr., 2. málsgr., a:ð í staðinn fyrir 51/2% komi 4%. Ég vil í þessu sambandi minna á, að þeir samningar, sem þegar hafa verið gerðir við Sogsvirkjunina og Laxárvirkjunina, hafa af hálfu þeirra aðila, sem undirskrifuðu þá samninga fyrir hönd Reykjavíkurbæjar og Akureyrarbæjar, verið undirskrifaðir með því fororði, að þetta mál kæmi til kasta Alþ. og yrði útkljáð þar. Ég vil leyfa mér að vænta þess, að hv. þm., sem vafalaust skilja, hve þýðingarmikið það er að reyna að halda lágum vöxtum hjá þeim stóru framkvæmdum, sem við erum hér að leggja út í, geti fylgt þessari till. minni. Þessi till. er skrifleg og of seint fram komin, og vil ég þess vegna biðja hæstv. forseta að gera svo vel að leita afbrigða fyrir henni.



Ég vil aðeins taka það fram, með tilvísun til þess, sem ég hef rætt og áður fært fram, að ég vil mæla á móti því. að þessi brtt. sé samþ., og vona, að hv. d. fallist á það.



Út af lánskjörum á þessu láni er nokkur ágreiningur. Stjórnir virkjananna hafa farið fram á, að lánskjör væru betri en ákveðið var í vor eða sumar. Undanfarið hafa farið fram samningaumleitanir um þetta og fengizt, eins og hæstv. fjmrh. lýsti yfir, í stað þess að greiða jafnar afborganir og vexti, að þarna er reiknað með jöfnum ársgreiðslum, og mun það til mikilla hagsbóta fyrir virkjanirnar fyrstu árin. Með tilliti til þess, að þarna er gengið til móts við virkjanirnar, tel ég ekki rétt að halda til streitu till. um lækkaða vexti, og segi ég því nei við þessari till.



Með tilvísun til grg. hv. 7. þm. Reykv. segi ég nei.



Með tilvísun til grg. hv. 7. þm. Reykv. segi ég nei.