Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 596 er frv. til l. um lántökuheimild fyrir ríkissjóð, og er það frv. það, sem ég boðaði hér í gær, að fram yrði lagt í dag, vegna kaupa á bréfum vegna endurnýjunar á húsum í Vestmannaeyjum. Sem lánamál ríkissjóðs er þetta ekki nema að forminu til, því að 1. gr. frv. heimilar ríkissjóði að gefa út skuldabréf fyrir 600 millj. kr., en skuldabréfin, sem eru gefin út samkv. l. þessum, má ríkissjóður einungis selja Viðlagasjóði og skulu þau vera óframseljanleg. Lánsfé það, sem aflað er með sölu ríkisskuldabréfa þessara, skal lagt inn á sérstakan reikning ríkissjóðs við Seðlabankann vegna skuldbindinga Viðlagasjóðs. Það, sem hér er um að ræða, er, eins og ég sagði frá í gær, í fyrsta lagi það, að tilgangur með þessu lagafrv. er að reyna að tryggja það, svo sem auðið er, að það fjármagn, sem út er greitt vegna húsa þeirra, sem urðu eldi og hrauni að bráð í Vestmannaeyjum, festist með verðtryggingu þessari og verði notað eingöngu til þess að byggja hús í Vestmannaeyjum. Það er ótti forráðamanna Vestmannaeyjakaupstaðar, að ef þetta fé fær að leika lausum hala, þá festist það í húsum hér eða annars staðar hjá þeim aðilum, sem geta breytt þessum peningum strax í húsnæði. En til þess að hamla gegn þessu á að verðtryggja þessa fjármuni, og mun þessi verðtrygging að sjálfsögðu kosta ríkissjóð einhverja fjárhæð, áður en lýkur, og er ekki hægt á þessu stigi að segja fyrir um það, um hve mikla fjárhæð þar gæti verið að ræða. En að dómi ríkisstj. var niðurstaðan, að réttmætt væri að leggja til, að þessi háttur yrði á hafður sem framlag til þess að endurreisa byggð í Vestmannaeyjum. Innlánstími og önnur kjör skulu ákveðin af fjmrh. að fenginni umsögn stjórnar Viðlagasjóðs og Seðlabanka Íslands. Er gert ráð fyrir því, að þeir Vestmanneyingar, sem hafa fengið bætur sínar greiddar að hluta til, geti átt kost á því að festa þau í þessum bréfum fram til 1. maí, en lengur ekki. Þetta frv. skýrir sig að öðru leyti sjálft. Það hefur tvíþættan tilgang: Í fyrsta lagi, sem er aðalatriði málsins, að reyna að tryggja það, að hús verði reist í Vestmannaeyjum fyrir þá fjármuni, sem útborguninni nemur og er talið, að eina tryggingin, sem hægt sé að veita í því, sé verðtrygging, svo að fjármunirnir rýrni ekki á biðtímanum. Þeir verða svo ekki greiddir út, fyrr en vottorð um fokhelt húsnæði byggt í Vestmannaeyjum liggur fyrir. Þá kemur fyrsta greiðsla á þessu fé. Í öðru lagi hefur þetta þau áhrif, að það spornar gegn því, að þetta fé hafi nú þegar áhrif á húsnæðismarkaðinum og auki spennu á þessu svæði. Þar sem þetta mál hefur dregist af þeim ástæðum, sem ég greindi frá í gær, og næstu bætur verða greiddar út 1. n.m., verð ég að leyfa mér að fara fram á það við hv. d., af því að ég vona, að alger samstaða sé um málið, ég hef áður rætt það við þá aðila, sem ekki standa að ríkisstj., - að þetta mál fái að sigla hraðbyri í gegnum d. og það svo, að hv. fjh.- og viðskn. geti skilað áliti fyrir fund á morgun og það tekið þá aftur fyrir, og þyrfti að afgreiða það sem lög á morgun vegna undirbúnings málsins, sem reyndar er þegar hafinn. Ég treysti því, að svo geti orðið, og leyfi mér, herra forseti, að leggja til. að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þetta frv. skuli fram komið, en harma, að það hefur tafist meira en gert var ráð fyrir í upphafi. En hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir, af hvaða ástæðum það er, og virðist þar því miður vera um misskilning að ræða. En ég vildi í sambandi við þetta leyfa mér að beina tveimur fsp. til hæstv. fjmrh., af því að ég sé ekki, að það komi fram í frv. Það er í fyrsta lagi: Hvaða vöxtum er reiknað með af því fé, sem inn kann að verða lagt á hinn bundna reikning hjá Viðlagasjóði? – Og í öðru lagi: Frá hvaða tíma tekur verðtrygging gildi? Það skiptir nokkru máli, hvort verðtrygging tekur gildi frá byggingarvísitölunni, sem kom á 1. nóv., eða þeirri vísitölu, sem kom á 1. mars. Það mun vera um 6 stiga hækkun að ræða frá því í nóv. og fram í mars, og ég mundi telja mjög eðlilegt, eins og málið hefur að borið, að verðtrygging yrði miðuð við þá vísitölu, sem í gildi var, þegar bætur hófust, hinn 20. okt.



Herra forseti. Út af fsp hv. 3. þm. Sunnl. vil ég svara því til, að ég geri ráð fyrir, að vextir af þessum lánum verði 4% eins og af vísitölulánunum um gildistímann. Hvort það verður 1. mars-vísitalan eða 1. okt., hefur ekki endanlega verið ákveðið, en það mun verða gert í samráði við Viðlagasjóð og Seðlabankann, sem hafa haft með þessi mál að gera. Ég geri frekar ráð fyrir því, að 1. mars verði fyrir valinu, vegna þess að þær umr., sem hafa farið fram undanfarandi, hafa sýnt, að ýmis vandkvæði væru á því, ef hin vísitalan yrði látin gilda, en endanleg ákvörðun hefur ekki verið tekin.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs undir umr. um þetta mál s.l. fimmtudag, er hæstv. landbrh. var að flytja ræðu sína, sem átti að vera svarræða, að mér skildist, til mín og hv. 4. þm. Vesturl., Friðjóns Þórðarsonar. Vegna þess, hver dráttur hefur orðið á framhaldi þessarar umr., skal ég ekki lengja hana mjög, en víkja örfáum orðum að þeim fáu efnisatriðum, sem fram komu í ræðu hæstv. ráðh. Hæstv. landbrh. hélt sér fast við það, að mál þetta væri vandlega undirbúið og hefði hlotið meðmæli og samþykki forustusveitar landbúnaðarins, hinna ýmsu félagssamtaka á vegum landbúnaðarins, Búnaðarþings, Stéttarsambands bænda og kjörmannafunda. Þetta er rétt, eins og ég gat um í minni fyrri ræðu. En fram hjá því verður ekki gengið, að sumir þeir menn, sem á fyrri stigum þessa máls mæltu með samþykkt þess, hafa nú við nánari athugun skipt um skoðun og mæla með því, að frv. verði vísað frá, og það tekið til gagngerðrar endurskoðunar og það á grundvelli verulega veigamikilla atriða. Fram hjá þessu atriði komst hæstv. ráðh. ekki og hafði einungis um það þau orð, að hann felldi sig illa við, að ýmsir þeir menn, sem um málið hefðu fjallað á Búnaðarþingi og hjá Stéttarsambandi bænda, skyldu nú leggja fram breyttar umsagnir. Hæstv. ráðh. vill sem sagt heldur halda þessu máli til streitu í upphaflegu formi en að taka til greina ábendingar frá sumum helstu forvígismönnum landbúnaðarins um að taka málið upp að nýju til ítarlegrar endurskoðunar. Ég hlýt að líta svo á, að í þessu felist mjög óeðlileg og vafasöm afstaða hjá hæstv. ráðh. Ég hefði haldið, að hann vildi heldur hafa það, sem sannara reynist, en svo virðist ekki vera miðað við þetta. Ég tel, að þegar þeir menn, sem um þetta mál hafa fjallað í sérstökum n. bændasamtakanna, breyti svo um afstöðu eins og hér hefur komið fram, þá beri að taka það til athugunar að nýju. Hæstv. ráðh. taldi, að Húnvetningar væru undarlega sinnaðir menn, og virtist það grundvallað á því, að ég vitnaði í umsögn Landeigendafélags A.- Húnavatnssýslu. Ég hefði nú haldið af kynnum mínum við hæstv. landbrh., að hann þekkti Húnvetninga nokkuð, og með hliðsjón af því, að honum varð tíðrætt um hin pólitísku gleraugu, sem hann taldi að sett hefðu verið upp á nef þeirra manna, sem um þetta mál hafa fjallað nú á seinni stigum, þá vil ég algerlega vísa þeim heim til föðurhúsanna, að forustumenn bænda í Húnavatnssýslu eða annars staðar hafi byggt umsagnir sínar á pólitískum sjónarmiðum. Hæstv. ráðherra er auðvitað velkomið að bera fram getsakir í minn garð og annarra þeirra hér á hv. Alþ., sem svarað geta fyrir sig og vísað slíkum getsökum til baka. Hins vegar tel ég, að hann hefði ekki átt að láta sér sæma að bera fram getsakir í garð fjarstaddra manna, ýmissa forustumanna bænda í héruðum um land allt, sem látið hafa frá sér fara sterkar athugasemdir og mótmæli gegn þessu frv. og getsakir um, að þau væru sprottin af pólitískum toga. Ég teldi það viðkunnanlegt, ef hæstv. ráðh. drægi allar slíkar getsakir til baka og bæðist afsökunar á slíkum málflutningi. Hæstv. ráðherra er það kunnugt, að hér á hv. Alþ. hafa setið menn og sitja, sem eru fulltrúar Húnvetninga, og ég hygg, að hann hafi kynnst því í sínum flokki og öðrum flokkum, að þeir hafa ekki alltaf látið hnýta á sig pólitíska hnappheldu, sem þeir hafa ekki haft dug í sér til þess að smeygja sér úr. Auk þess veit ég til þess, að hæstv. ráðh. þekkir Húnvetninga einnig frá fleiri stofnunum, heldur en hv. Alþingi. Hæstv. ráðherra ítrekaði það, að sá vandi, sem við væri að etja í sambandi við eignarráð á landi og ábúð jarða, væri mikill, og úr því hefur ekki verið dregið hér af þeim, sem mælt hafa gegn þessu frv. Hæstv. ráðh. talaði um, að það þyrfti að verjast því, að fjármagnið yrði notað til þess að kaupa upp landbúnaðarlandið, og það mætti jafnvel búast við því, að landið lenti með þessum hætti í höndum erlendra manna. Ég undraðist nokkuð, þegar þetta kom fram í ræðu hæstv. ráðh., vegna þess að ég leit svo á, að hann hlyti að vita, að fyrir því er ekki heimild í íslenskum lögum að selja útlendingum land á Íslandi. Allt frá árinu 1919 hefur það verið skilyrði til þess, að einstaklingar eignuðust land, að þeir væru búsettir hér á landi. Og með l. frá 1966 var það enn fremur í lög fært, að þeir skyldu hafa íslenskan ríkisborgararétt, sem ættu kost á því að eignast landskika á Íslandi. Þetta hafði ég haldið, að hæstv. ráðh, vissi og kæmi ekki fram með slíkar athugasemdir. Hæstv. ráðh. talaði um það, að ég og aðrir, sem höfum gagnrýnt þetta frv., mundum snúa, eins og hann kallaði það, frá villu okkar vegar í því efni við nánari umhugsun. Þetta er algjör fjarstæða, vegna þess að það kemur hvarvetna fram, þar sem menn skoða þetta mál nánar, þá koma gallar þess æ meira í ljós. Þessa megingalla ræddi ég í minni fyrri ræðu í síðustu viku og skal ekki endurtaka það, nema sérstakt tilefni gefist til. En það er fásinna að bera okkur það á brýn, að við ræðum þetta mál út frá pólitísku sjónarmiði, þegar um slíkt mál er að ræða, sem varðar hag og heill þeirrar stéttar, sem ég a.m.k. telst til. Ég andmæli því mjög sterklega, að það hafi verið sett á nef okkar nokkur pólitísk gleraugu. Hins vegar vil ég beina því til hæstv. ráðh., að ég tel, að svo kunni að fara, að hann muni hafa ærið að starfa, ef hann ætlar sér að binda svo hin pólitísku gleraugu á nef allra þeirra stuðningsmanna hæstv. ríkisstj., sem setu eiga hér á hv. Alþ., að þeir fáist til að styðja þetta frv. í því formi, sem það er. Ég skal ekki lengja þessar umr. Það liggur fyrir, að málið gengur til þeirrar þn., sem ég á sæti í. Til þess gefst væntanlega tækifæri að taka frv. til ítarlegrar skoðunar og láta koma fram nánari athugasemdir við það en ég hef gert, bæði hér og einkanlega þó í minni fyrri ræðu á fimmtudaginn var, og mun ég því ekki hafa um þetta öllu fleiri orð. - En ég ítreka það, að frv. þetta er svo stórgallað, að alls ekki er réttlætislegt, að það verði afgreitt í þeirri mynd, sem það er. Kemur hvort tveggja til, að það nær ekki þeim tilgangi, sem því er ætlað að ná, og sú lausn, sem það býður, er með engu móti viðunandi fyrir þá, sem við eiga að búa, vegna þess að hún felur það í sér, að takmörkuð eru stórkostlega réttindi einnar stéttar þjóðfélagsins, miðað við það, sem aðrar stéttir eiga við að búa, og slíka lausn vil ég með engu móti fallast á.



Herra forseti. Ég mun ekki eyða miklum tíma í þetta mál hér við 1. umr., aðeins lýsa skoðunum mínum á nokkrum meginþáttum, sem fram koma í þessu frv. Eins og fram hefur komið, er ýmis nýmæli að finna í frv. um meðferð á landi og eignarhald á jörðum, landi og landsspildum. Þar eru ákvæði um byggðaráð, sagt er fyrir um, hvernig skuli fara með hvers konar aðilaskipti að umráðum yfir fasteignum og fasteignaréttindum, um forkaupsrétt á jörðum o.fl. Þetta frv. snertir m.a. tvö meginatriði, þ.e. eignar- og umráðarétt yfir fasteignum eða öllu heldur yfir vissum tegundum fasteigna, og að hinu leytinu stjórn þessara mála yfirleitt. Það fjallar um efni, sem mjög varðar sveitarfélögin í landinu eða sveitarfélög í dreifbýli. Um þetta allt er fjallað á nokkuð sérstæðan hátt. Það er allt saman dreifbýli og þéttbýli. Aukin er aðgreining frá því, sem nú er í l., milli skipulagsskyldra staða og annarra. Reynt er með sérstökum reglum að skerða það verð, sem bændur geta fengið fyrir fasteignir sínar, með reglum, sem gilda aðeins fyrir þá, en ekki aðra þjóðfélagsborgara í landinu. Smákóngakerfið sem svo mætti kalla, fær kraftmikla vítamínsprautu með tilkomu byggðaráðanna. Í ósamræmi við málefnasamning stjórnarflokkanna er sjálfstæði sveitarfélaganna skert með því að taka frá þeim verkefni, sem þau hafa haft, og unnið er að dreifingu valdsins með því að binda ákvarðanir, sem áður voru hjá sveitarstjórn, leyfum ráðh., byggðaráðs og Búnaðarfélags Íslands. En þrátt fyrir þetta eru öðru hvoru gefnar yfirlýsingar hér á hv. Alþ. um, að ætlunin sé að standa við málefnasamninginn. Ég ætla að fara örfáum orðum um þau atriði, sem ég hef tæpt hér á. Í 1. gr. frv. eru ákvæði um tilgang l. Þau eiga að tryggja, að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Það er hins vegar ekkert sagt um, hver sé eðlileg og hagkvæm nýting lands. Eignarráð á landi og búseta á jörðum á að vera í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga, en það er látið ósagt, hverjir eiga að meta þetta. Hæstv. landbrh. hefur sagt efnislega á þá leið, að spurningin sé um það, hverjir eigi að eiga landið: einstaklingar, sveitarfélög eða ríkið eða þá nokkrir fjársterkir aðilar, sem enginn trygging er fyrir að hafi boðið það verð, sem sveitarfélögin verði að ganga frá. - Ég leyfi mér að draga í efa, að þetta frv. svari þessari spurningu. Hitt er aftur á móti rétt; að eftirspurn eftir landi til annarra nota en landbúnaðar hefur vaxið mjög á undanförnum árum, og verðið á þessu landi hefur því hækkað, eins og á öðrum eftirsóttum gæðum. En fráleitt verður að teljast, að það sé í samræmi við grundvallarreglur íslensks réttar, að eitthvert ráð geti komið í veg fyrir aðilaskipti að eign, aðeins ef viðkomandi ráði sýnist svo. Ég bendi í því sambandi á 8. gr. frv., sem segir, að byggðaráð skuli ekki veita leyfi sitt til ráðstöfunar fasteigna, sbr. 1. mgr. 7. gr., ef um óeðlilega ráðstöfun er að ræða miðað við almennar viðskiptavenjur, ef ætla má, að ráðstöfunin sé gerð til að hafa af henni sérstakan fjárhagslegan ávinning eða til að ráðstafa eigninni eða hluta af henni fljótlega aftur í hagnaðarskyni. Þetta er sem sagt mat byggðaráðs, sem þarna á að gilda. Og í 10. gr. eru ákvæði þessa efnis: „Nú neitar byggðaráð að samþykkja áformaða sölu fasteignar, og rn. staðfestir þá ákvörðun, getur þá eigandi eða umráðamaður eignarinnar gert kröfu til þess að ríkissj. kaupi eign þá, sem hann vildi láta af hendi.“ - Náist ekki samkomulag, skal fara eftir ákveðnum kafla í ábúðarlögum. Um I. kafla frv. þarf ég ekki að hafa mörg orð. Það hafa komið fram athugasemdir við hann frá skipulagsstjórn ríkisins og reyndar fleiri aðilum. Ég ætla ekki að tefja tímann á því að fara að lesa hér upp úr þessum athugasemdum, enda hafa þær nokkuð verið tíundaðar hér. Í 3. gr. er þó ákvæði, sem ég vildi aðeins gera að umræðuefni. Þar er gert ráð fyrir, að landbrn. sjái um, að haldin verði skrá af einum aðila yfir allar jarðir og að gerðir verði uppdrættir með landamerkjum af sveitum landsins. Ég vil í þessu sambandi benda á, að til meðferðar í hv. Ed. er frv. til l. um skráningu og mat fasteigna og þar er gert ráð fyrir, að sérstök stofnun taki til starfa, þ.e. fasteignaskrá, og hún hafi þessi störf m.a. með höndum, og það er líka gert ráð fyrir, að sú stofnun, fasteignaskráin, heyri undir annað ráðuneyti, þ.e. fjmrn. Í II. kafla frv. er svo að finna helstu nýmæli, þ.e. um byggðaráðin og verkefni þeirra. Með stofnun þeirra sýnist mér, að hægt verði að koma allt að 144 mönnum til nokkurra metorða. Jafnframt er gengið á rétt hinna einstöku sveitarfélaga, sem til þessa hafa farið með þau verkefni, sem byggðaráðunum eru m.a. ætluð. Meginverkefni þessara ráða eru í eðli sínu sveitarstjórnarmálefni. Það er því sjálfsagt, að sveitarstjórnir eða samtök sveitarfélaga, lýðræðislega kjörnir fulltrúar allra íbúa viðkomandi byggðarlaga, standi að baki ákvörðunum um þau mál, sem byggðaráðunum eru ætluð, en byggðaráðin eru hins vegar skipuð fulltrúum eins og greint er frá í 5. gr. frv., fulltrúum frá sýslunefndum, Búnaðarsambandi og ráðherra. 6. gr. frv. fjallar um verkefni byggðaráðanna. Í 1. tölul. 6. gr. er talað um, að þau skuli fylgjast með og taka ákvarðanir varðandi eigendaskipti og aðrar ráðstafanir fasteigna samkv. nánari fyrirmælum þessara laga. Ég nefndi áðan frv. um skráningu og mat fasteigna, sem er til meðferðar hér í hv. Ed. Í því frv. er Fasteignaskrá ríkisins ætlað þetta hlutverk, en byggðaráðunum er hins vegar ætlað til viðbótar að leyfa og banna eigendaskipti. Í 2. tölul. þessarar gr. er gert ráð fyrir, að byggðaráðin gangi inn í verkefni Landnáms ríkisins, einstakra sveitarfélaga, skipulagsstjórnar ríkisins, náttúruverndarnefnda og Náttúruverndarráðs. Er nú ekki hér fulllangt gengið? Í 7.–11. gr. frv. er gert ráð fyrir, að bændur og aðrir jarðeigendur þurfi leyfi byggðaráðs til að ráðstafa eða breyta notkun á jörðum sínum. Þar er einnig tíundað, hvernig ráðin og aðrar opinberar stofnanir geti farið að því að þrengja eignar- og umráðarétt bænda yfir eignum sínum svo og takmarka verðlagsþróun þessara eigna umfram annarra þjóðfélagsborgara. Hér er farið inn á þá braut í lagasetningu, sem ég leyfi mér að efast um að standist fyrir ákvæðum stjórnarskrárinnar. Í 13.–16. gr. er fjallað um ýmis atriði varðandi landnýtingu. Allt eru það ráðstafanir, sem varða viðkomandi sveitarfélög miklu. Í upphaflega frv. var gjörsamlega gengið fram hjá sveitarstjórnum sem umsagnaraðila eða ráðandi aðila varðandi þessi efni. Í hv. Ed. var þó hætt nokkuð úr þessu, þar var bætt inn orðinu sveitarstjórn á 5 stöðum í þessum fjórum greinum. Það hefur líklega átt að leysa allan vandann, en gerir það bara ekki. Þarna er gert ráð fyrir, að byggðaráðin verði enn einn aðilinn, sem fari með skipulagsmál. Ég fullyrði, að slíkt er ekki til bóta. Reyndar virðist svo, að landbrn. eigi að verða einhvers konar yfirskipulagsstofnun fyrir strjálbýlið. Það má m.a. sjá á því, að gert er ráð fyrir, að Landnám ríkisins verði lagt niður. 13. gr. geymir ákvæði um það, að land, sem við gildistöku l. er nýtt til landbúnaðar, megi ekki taka til annarra nota, nema heimild sé til slíks í l., að öðrum kosti þurfi samþykki ráðh., enda hafi það áður verið samþ. af sveitarstjórn, byggðaráði og Búnaðarfélagi Íslands. Þessi ákvæði eru í hæsta máta óeðlileg, þegar um er að ræða nauðsynlega útfærslu byggðar eða framkvæmd skipulags, og er vafasamt, að þetta ákvæði samrýmist ákvæðum skipulagslaganna. Ég mun ekki, herra forseti, gera þetta frv. að nánara umræðuefni við þessa umr., þótt vissulega sé af mörgu að taka. Ég hef aðeins drepið hér á nokkra þætti, - þætti, sem lúta að eignarréttinum, og aðra, sem snerta stjórnkerfið í landinu. Ákvæðin um þessa þætti eru svo meingölluð og reyndar vafasamt, að þau fái staðist, að frv. hlýtur að verða að fara til sérstakrar athugunar að nýju. Ég hef ekki trú á, að sú athugun verði framkvæmd í þn. á þeim tíma, sem eftir er til þinglausna, og því væri skynsamlegast að fresta þessu máli öllu.