Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það væri freistandi í sambandi við þetta mál að fara út í sögu búnaðarskólanna og búnaðarskólamálsins hjer á Alþingi. Sú saga er allmerkileg og stendur í nánu sambandi við strauma þá, er voru með þjóðinni á síðustu öld. En bæði er, að slíkt mun ekki algengt á Alþ., og svo hitt, að vegna hinnar löngu umr. í gær eru hjer fáir þm. viðstaddir, svo að jeg mun aðeins rifja upp helstu atriðin úr sögu búnaðarskólanna hjer á landi. Eins og allir vita, eru nú nálega 50 ár síðan fyrsti búnaðarskólinn var stofnaður, í Ólafsdal. Hitt vita færri, að saga búnaðarskólanna á Alþ. er nærri 30 árum eldri. Árið 1853 er fyrst vakið máls á því, að stofnaður verði jarðræktar- og búnaðarskóli, og var þm. Suður-Þingeyinga fyrsti frsm. búnaðarmálanna. Á Alþ. 1855, '59, '63 og '71 var búnaðarskólamálið einnig flutt og oft af miklu kappi, en það strandaði altaf á því sama og aðrar framkvæmdir á þeim tíma; stjórnin neitaði að leggja fram það fje, er til þurfti. Var þá reynt að fá ýmsa sjóði til þess að leggja fram fje, svo sem Thorkilliisjóðinn og kollektusjóðinn, en búnaðarskólarnir voru ekki settir á stofn, fyr en Alþ. bauð að leggja sjerstakt gjald á allar jarðir á landinu til þess að hægt væri að hrinda máli þessu í framkvæmd. Á grundvelli tilskipunarinnar frá 2. febr. 1882 eru svo allir 4 búnaðarskólarnir stofnaðir, hver í sínu amti. Elstur er skólinn í Ólafsdal, þá Hólaskóli, Eiðaskóli og Hvanneyrarskólinn yngstur. Starfa þeir allir í samvinnu við amtið til 1902, eftir gamla fyrirkomulaginu. Árið 1902 keypti Torfi Bjarnason skólann í Ólafsdal og rak hann síðan til 1907. Hólaskóli starfar til 1902 eftir gamla fyrirkomulaginu, Eiðaskólinn til 1918 og Hvanneyrarskóli til 1907. Allir voru skólarnir stofnaðir á árunum 1880–'90 og um aldamótin hafa þeir allir lifað sitt fegursta. Eru þá sjóðir allir orðnir uppjetnir, aðsókn orðin lítil að skólunum og komin almenn óánægja um skipulag þeirra. Árið 1902 gengst Páll Briem fyrir breytingu á skipulagi skólanna, og varð sú breyting síðar fyrirmynd bændaskólalaganna frá 1905. Með þeirri breytingu, sem þá varð, var búnaðarskólunum breytt í bændaskóla og urðu nú tveir í stað fjögurra. Nú er aðaláherslan lögð á hið bóklega, en minna á hið verklega. Eftirtektarvert er það, að nálega engin rödd heyrðist á Alþ. móti aðalbreytingunum, sem voru: að auka bóklega kenslu í stað hinnar verklegu og að hætta við opinberan rekstur. Aðaldeilan stóð um það, er flytja átti skólann frá Hólum, og urðu menn ekki á eitt sáttir um staðinn. Hver hugur manna var á þingi, kemur best í ljós í ræðu frsm. Sigurðar Stefánssonar í Ed. Breyting þessi var svo framkvæmd fyrir 20 árum og á grundvelli láganna 1905 hafa tveir bændaskólar starfað síðan. En nú er skoðun manna aftur breytt. Vilja nú flestir hverfa að gamla fyrirkomulaginu, þykir of lítil verkleg kensla og heimta opinberan rekstur - einmitt hið sama og hætt var við fyrir 20 árum síðan. Jafnframt dæma menn bændaskólana hart og telja þá hafa borið lítinn árangur. Jeg vil leyfa mjer að taka það fram, þótt jeg beri fram þetta frv., að jeg er ekki algerlega sammála þessum röddum. sjerstaklega get jeg ekki tekið undir það, að bændaskólarnir hafi verið til lítils gagns. Jeg er kunnugur svo að segja um land alt, og víða eru það einmitt hinir ungu búfræðingar, sem útskrifast hafa af bændaskólunum, er verða helstu framtaksmennirnir heima í sínu hjeraði. Jeg get heldur ekki fallist á að gera jafnstóra breytingu og gerð var 1905 og hverfa algerlega að því gamla. Fyrir mitt leyti vil jeg koma með þá till. að gera breytingu á öðrum bændaskólanum, einkum þar sem aðsókn að þeim skóla hefir verið lítil undanfarið og nú mun losna skólastjóraembættið. Aftur á móti finst mjer ekki tími kominn til þess að breyta báðum skólunum, en tel nóg að gera breytingu á öðrum þeirra fyrst og sjá, hvernig hún gefst. Í þeim anda er frv. þetta fram borið. Annars er mjer form þess ekki fast í hendi, og er jeg reiðubúinn til samvinnu bæði við hv. landbn. og hverja þá, er vilja endurvekja hinn gamla Hólaskóla á þessum grundvelli. - Ef það mark næst, liggur mjer í ljettu rúmi, hvort farin verður þessi leið til þess eða önnur. Að svo mæltu legg jeg til, að málinu verði vísað til landbn.

Jón Sigurðsson Jeg var ekki inni, er hæstv.atvmrh. hóf ræðu sína, og misti því af nokkrum hluta hennar. En niðurlag ræðunnar gaf minna tilefni til að gera þær aths., er jeg hafði hugsað mjer að gera við frv., einkum vegna þess, að hæstv. ráðh. sagði, að form frv. væri sjer ekki fast í hendi og hann væri fús til samvinnu. samt sem áður tel jeg það skyldu mína að segja nokkur orð um þetta mál. Í frv. er gert ráð fyrir því að stofna unglingaskóla í sambandi við skólann á Hólum. Jeg verð að segja, að mjer finst þetta vera spor aftur á bak. Áður voru 4 búnaðarskólar á landinu, nú eru þeir aðeins tveir eftir, og ef þessi breyting kemst í framkvæmd, mætti segja, að þá væri aðeins eftir 1½ búnaðarskóli. Nú er það kunnugt, að meira en helmingur landsmanna stundar landbúnað, en þessir tveir skólar geta aðeins rúmað 40–50 nemendur. Sá fjöldi er aðeins lítið brot þeirra manna, sem gera má ráð fyrir, að árlega bætist í hóp landbúnaðarmanna. Það er því síst ástæða til að þrengja enn meir að þessu námi. Jeg veit, að Hólaskóli hefir verið lítið sóttur undanfarin ár, en ástæðan fyrir því er sú í fyrsta lagi, að skólinn hefir vegna brunans legið að nokkru í rústum nú í 2 vetur. Í öðru lagi af því, að hann er ekki lengur í samræmi við kröfur þær, er bændur gera til búnaðarskóla nú. Fyrir 20 árum var þörf á vakningu eftir dauðamók það, er landbúnaðurinn hafði legið í þá um margar aldir, og var full þörf á að vekja bændur til þess að hefjast handa. En þegar sú vakning var fengin, vantaði þekkingu til framkvæmda. Þess vegna hafa komið fram kröfur um verklega kenslu, og sú er orsökin til þess, að Hólaskóli hefir verið miður sóttur en skyldi. - Ef hæstv.forsrh. er sannfærður um, að breytingar hans við verklega námið geti orðið til verulegra bóta fyrir skólann, verða þær um leið til þess að efla aðsókn að skólanum. Afleiðingin hlyti að verða sú, að þá yrði ekkert rúm fyrir unglingaskóla, og er þetta því að mínu áliti hvað upp á móti öðru. Jeg hallast því að því, að þessi unglingadeild verði látin bíða fyrst um sinn, þar til sjeð er, hvernig hin fyrirhugaða breyting gefst og hver áhrif hún hefir á aðsókn að skólanum. Af því, sem eg hefi nú sagt, veit eg, að öllum er ljóst, að jeg er fylgjandi verklegu námi. Bændur gera yfirleitt þær kröfur til þeirra, sem frá búnaðarskólum koma, að þeir kunni til verklegra framkvæmda í búskap. En úr því að farið er að hrófla við bændaskólunum á annað borð, vil jeg skjóta því til hv. landbn., hvort ekki er fleira, sem þarf að athuga í þessu máli. Jeg held, að t. d. væri athugamál, hvort hin bóklega kensla gæti ekki tekið verulegum breytingum til bóta. Jeg hefi það í huga, hvort ekki mætti breyta Hólaskóla allverulega, t. d. í eins árs skóla. Jeg veit, að sumir menn segja, að í slíkum skóla verði kenslan aldrei annað en kák, samt er það svo, að í Noregi eru allmargir slíkir skólar. Og þeir hafa gefist svo, að þar er næstfjölmennasti hluti búfræðinga þjóðarinnar útskrifaður frá slíkum skólum. Fyrirkomulagið er þannig, að á veturna er stundað bóklegt nám, en verklegt yfir sumarið. Norðmenn hafa nú nýlega fjölgað þessari tegund búnaðarskó]a hjá sjer. Og úr því að nánustu frændþjóð okkar hefir gefist þetta fyrirkomulag svo vel, þá eru líkurnar fyrir því, að það gæti einnig reynst vel hjer, þar sem staðhættir eru að mörgu svipaðir. - Mín hugmynd er sú, að bóklega kenslan verði höfð með lýðskólasniði. Fyrst og fremst verði valið það hagnýtasta, en jafnframt verði kostað kapps um að vekja áhuga nemendanna, ekki aðeins fyrir námsgreinunum, heldur og fyrir landbúnaðarmálum yfirleitt. Og hvað sem segja má nú um Hólaskóla og ófullkomleika hans hvað snertir verklegt nám, þá var það svo, þegar jeg þekti hann best og var þar lærisveinn, að hann vakti áhuga hjá nemendum sínum. Jeg leyfi mjer að fullyrða, að hver nemandi hafi farið þaðan fullur af brennandi áhuga fyrir því að gera gagn og verða nýtur bóndi, þegar aðstaða hans leyfði. Þá er enn eitt atriði, sem frv. fjallar um, að reka skólabúið fyrir reikning hins opinbera. Jeg hefi ekki hugsað það mál til hlítar, en þó er í mjer talsverður uggur við að taka upp þá aðferð. Sú reynsla, sem fjekst meðan amtið kostaði rekstur Hólaskóla, hvetur engan veginn til þessa. Og hvort sem það er sambærilegt eða ekki, þá er það víst, að slíkt skólafyrirtæki, sem rekið er fyrir opinberan reikning, þarf strangt eftirlit og sjerlega vandaður maður verður að veita því forstöðu, ef það á ekki að verða ríkissjóði til stórkostlegrar útgjaldabyrði. Ef landbn. áliti hægt að koma því fyrir, þá hefði jeg frekar kosið, að þessu hefði verið komið svo fyrir, að bústjóri ræki búið á eiginn reikning, með svo hagstæðum kjörum, sem hann getur frekast átt kröfu á. Loks langar mig til að spyrja hæstv. ráðh., á hvern hátt hann hafi hugsað sjer þær breytingar, sem nauðsynlegar verða á kennaraliði skólans eftir frv. Mjer skilst, að einn eða tveir kennarar eigi að víkja á einhvern hátt, og þætti fróðlegt að heyra skýringu hæstv. ráðh. á því og hverja á að reka, ef einhverjir eiga að fara.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg þarf ekki að segja nema örfá orð til að svara hv. 2. þm. Skagf. Hann vjek fyrst að a-lið 1. gr., um að setja á stofn undirbúningsdeild við skólann á Hólum. Það er rjett til getið hjá honum, að þetta er gert til þess að hafa betri not af starfskröftum skólans, meðan hann er svo lítið sóttur sem nú er. Jeg álít, að ef aðrar þær breytingar, sem fyrirhugaðar eru, koma að fullu gagni og verða til þess, að aðsóknin eykst að skólanum, þá verði undirbúningsdeildin að víkja. Hinsvegar er það rangt, að þetta geri það að verkum, að ekki verði nema 1½ bændaskóli í landinu. Þessi undirbúningsdeild á á engan hátt að draga úr Hólaskóla sem bændaskóla, heldur á aðeins að bæta henni við skólann, ef rúm og aðstaða leyfir. Annars var það sjerstakt tilefni, sem olli því, að þessi heimild var sett í frv., sem sagt merkileg grein um skólann á Hólum, sem nýlega birtist á prenti. Jeg get að öllu verulegu leyti tekið undir það með hv.þm., að í mjer er uggur við það að fara að reka skólabúið fyrir opinbert fje. Er það vegna þeirrar reynslu, sem fengin er, og eins er jeg ekki sammála þeim mönnum, sem álíta, að það geti verið fyrirmyndarbú, sem þannig eru rekin, að þau bera sig ekki. Þar á móti verður mjög erfitt að koma við verklegu námi, ef búið á að vera í einstaks manns höndum og rekið fyrir hans reikning, en ef háttv. landbn. getur fundið einhverja leið til þess, að það megi takast, þá mun jeg verða henni þakklátur. Jeg vil upplýsa, að breytingar þær, sem talað er um á kennaraliðinu, standa í nánu sambandi við 1. lið 1. gr. Ef undirbúningsdeildin verður stofnuð, þá er nauðsynlegt að hafa einn kennara vegna hennar sjerstaklega. Annars get jeg sagt, að þessu er ekki stefnt að neinum sjerstökum kennara.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer er að því mikil ánægja að bera fram frv. þetta, því að það er um eitt allra merkasta mál, sem nú er uppi með þjóðinni. Ræktun lands og bygging nýrra býla og endurreisn hinna gömlu býla eru nú taldar með merkustu framkvæmdum nágrannaþjóðanna. Hafa þær þar þegar haft mikið gott í för með sjer, og er sú von manna, að þær muni bera glæsilegan árangur í framtíðinni. Er nú mál til þess komið, að vjer Íslendingar förum að dæmi nágranna vorra um aðstoð af hálfu hins opinbera í þessu efni. Um þetta frv. mætti margt tala. Mun jeg þó ekki gera svo í þetta sinn. Liðið er á fundartímann og áríðandi, að frv. komist sem fyrst til nefndar. Hefir og þetta mál oft verið rætt hjer í hv.Ed., og auk þess í fyrra í hv.Nd. Milliþinganefndin í landbúnaðarmálum hefir haft það til meðferðar. Síðan hefir stjórnin látið athuga frv., bæði af búfróðum manni og lögfræðingi. Vona jeg því, að það sje sæmilega undirbúið. Jeg mun ekki gefa tilefni til deilu um þetta frv. Það er einlæg ósk mín að fá nú á þinginu enda bundinn á þetta merkilega mál, til þess að þessi starfsemi geti byrjað. Þykist jeg og sjá merki til samkomulags í þeim skilningi, sem hv. þáv. 3. þm. Reykv. sýndi á málinu í fyrra. Vona jeg því, að nú takist um það samvinna allra hv.þm., öldum og óbornum til gæfu. Að endingu leyfi jeg mjer að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Í jarðræktarlögunum er svo mælt fyrir, að þau skuli endurskoða á þessu ári. Var á sínum tíma framkvæmd mikil undirbúningsvinna í þessu skyni af Búnaðarfjelagi Íslands. Var málið tekið til meðferðar á síðasta búnaðarþingi og voru þar samþyktar allmargar till. um breytingar á lögunum. Þessi skjöl hafa verið afhent milliþinganefndinni í landbúnaðarmálum, en hún hefir svo samið frv. það, sem hjer er lagt fram mjög lítið breytt. Milliþinganefndin skoðar þetta frv. aðeins sem bráðabirgðabreytingar á jarðræktarlögunum, en er að undirbúa miklu víðtækari endurskoðun þeirra. Jeg get þess í þessu sambandi, að mjög mikið gagn hefir orðið að jarðræktarlögunum. Og þar sem einmitt þessa dagana er verið í Búnaðarfjelaginu að leggja síðustu hönd á skýrslu um jarðabætur á síðasta ári, þykir mjer rjett að láta hjer með fylgja dálítið yfirlit um jarðabætur hjer á landi áður og eftir að jarðræktarlögin gengu í gildi. Þessi lög voru samþykt á Alþingi 1923, en í fyrsta skifti voru mældar jarðabætur samkv. þeim vorið 1925, og eru það þær jarðabætur, sem unnar voru árið 1924. Nú hafa jarðabæturnar verið mældar 3 ár síðan lögin gengu í gildi, og mun eftirfarandi skýrsla sýna, hvert gagn þau hafa gert. En til samanburðar les jeg fyrst, hve mörg dagsverk hafa verið unnin að jarðabótum nokkur ár áður en þessi lög komu til framkvæmda. Jarðabætur hafa alls verið unnar á öllu landinu : 1872 8400 dagsverk 1892 30000 1912 158000 1918 68000 1923 101000 1924 237873 1925 354480 1926 496000 Síðasta talan er þó eigi nákvæm, með því að enn vantar nokkrar skýrslur frá því ári. Síðustu 3 árin hafa verið unnin rúmlega 1 milj. dagsverk að jarðabótum, en á árunum 1893 til 1923 voru alls unnin 2,6 milj. dagsverk, eða á þessum 30 árum ekki meira en rúmlega helmingi meira en það, sem unnið var á fyrstu þrem árunum, eftir að jarðræktarlögin gengu í gildi. Allar jarðabætur, taldar í dagsverkum, sem unnar hafa verið árin 1924, 1925 og 1926: 1924 1925 1926 Samtals Gullbringu- og Kjósarsýsla og Rvík 50071 63748 66530 180349 Borgarfjarðar- og Mýrarsýsla 12901 41712 40436 95049 Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla 5926 11117 8352 25395 Dalasýsla 3634 14376 * 4504 22514 Barðastrandarsýsla 1813 5588 15233 22634 Ísafjarðarsýsla . . . . . . . . . 11323 14839 26164 52326 Strandasýsla . . . . . . . . . . 5210 8016 10239 23465 Húnavatnssýsla . . . . . . . . . 13773 18009 21534 53316 Skagafjarðarsýsla . . . . . . . . 17203 23046 34248 74497 Eyjafjarðarsýsla og Akureyri . . . . 26651 26789 29200 82640 Þingeyjarsýslur . . . . . . . . . 12275 24568 22545 59388 Norður-Múlasýsla . . . . . . . . 9422 417 18303 28142 Suður-Múlasýsla . . . . . . . . 8758 4920 16476 30154 Skaftafellssýslur . . . . . . . . . 10368 15851 14134 40353 Vestmannaeyjar . . . . . . . . . 3668 2204 1481 7353 Rangárvallasýsla . . . . . . . . 18229 36406 43773 98408 Árnessýsla . . . . . . . . . . . 26648 42882 52829 122359 Samtals . . 237873 354488 425981 1018342 * Úr Dalasýslu vantar 4 skýrslur 1926. Mestar hafa jarðabæturnar verið í þessum sýslum: Gullbringu- og Kjósarsýslu og Reykjavík 180 þús. dagsverk, Árnessýslu 122 þús. dagsverk, Rangárvallasýslu 98 þús. dagsverk. Þá vil jeg bæta við sundurliðaðri skýrslu, en hún nær ekki nema yfir þessi tvö ár, 1924–'25, sem sýnir, hvernig styrkurinn hefir skifst milli hinna einstöku jarðabóta þessi tvö ár: 1924 1925 Samtals Til áburðarhúsa hefir gengið kr. 30135.00 kr. 43008.00 kr. 73143.00 - túnræktar - - - 101249.00 - 157352.00 - 258601.00 - garðræktar - - - 1702.40 - 1483.20 - 3185.60 Samtals kr. 133086.40 kr.201843.20 kr.334929.60 Jeg skal svo ekki þreyta hv.þdm. með því að lesa upp skýrslu um, hvernig styrkurinn hefir skifst í krónutali á sýslurnar, en aðeins geta þess, að Gullbringu- og Kjósarsýsla ásamt Reykjavík hefir verið hæst, hlotið mestan styrk. Næst henni er Eyjafjarðarsýsla, þá Rangárvallasýsla og sú fjórða er Skagafjarðarsýsla. En alls er styrkurinn, sem kemur til úthlutunar nú, ca. 260 þús. kr. Af þessum tölum er það ljóst, að það er gleðileg framför í þessum efnum. Virðist því ekki annað fyrir hendi en halda áfram á þessari sömu braut og styðja jarðræktarframkvæmdirnar eftir megni. Að síðustu skal jeg geta þess, hvernig landsetar á kirkjujörðum og þjóðjörðum hafa notfært sjer þá heimild jarðræktarlaganna, að vinna af sjer landskuldina með jarðabótum. Er þá fyrst, að 1924 vinna 70 landsetar á kirkjujörðum 3891 dagsverk, sem gera 21511 kr., og 1925 vinna 92 landsetar 4768 dagsverk, sem gera 33378 kr. Árið 1924 vinna 15 landsetar á þjóðjörðum 1420 dagsverk, sem gera 8185 kr., og 1925 20 landsetar 805 dagsverk, sem gera 5947 kr. Skal jeg svo ekki hafa þessi orð fleiri, en vænti þess, að háttv. landbn. sýni þessu máli fullan sóma, og legg svo til, að því verði vísað til hennar að umr. lokinni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg ætla mjer ekki að fjölyrða um þetta frv. fremur en það, sem síðast var til umr. (frv. um byggingar- og landnámssjóð). Þetta er í 4. sinn, sem jeg ber það fram, og hefir verið mikið um það talað. Auk þess hefir það verið mjög rætt í blöðum. Liggja nú að því sömu ástæður og áður. Þó má geta þess, að nú er fyrir hendi skýrsla um málið, samin af einum stjórnarnefndarmanni Búnaðarfjelagsins, sem einnig er alþm., en hann hefir farið utan, til þess að kynna sjer framleiðslu og sölu tilbúins áburðar. Jeg vil ekki vekja deilur nú og óska þess, að hv.þm. fresti andmælum til 2. umr. Frá mínu sjónarmiði er hjer að ræða um merka tilraun til þess að auka ræktun landsins. Vænti jeg, að frv. verði samþ., svo að það komi í ljós, hvort þær vonir rætast, sem margir hafa við það bundið. Legg jeg til, að því verði vísað til landbn. og 2. umr.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer nægir að segja aðeins fá orð um þetta frv., því að í grg. er fram tekið það, sem þarf á þessu stigi málsins. Eins og þrjú önnur stjfrv. er það borið fram í samræmi við áskorun Alþingis í fyrra. Eru vatnalögin höfð til hliðsjóðar við samninguna, og eru ákvæði þessa frv. í nánu sambandi við þau. Jeg óska, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.

Jörundur Brynjólfsson Eins og getið er í ástæðum frv. þessa, er það fram borið eftir áskorun Alþingis í fyrra. Hefi jeg ekkert sjerstakt að athuga við meginatriði frv., en þó langar mig til að vekja athygli þeirrar nefndar, sem það fær til meðferðar, á nokkrum ákvæðum þess, og þá einkum 12. gr. Í frv. er gert ráð fyrir, að jarðeigandi geti tekið hveraorkuna til nauðsynja sinna, og einnig er það heimilt leiguliða, ef lánardrottinn vill ekki nýta orkuna. Þá er og ennfremur heimilað hjeraðsstjórn að taka eignarnámi hveraorku einhverrar jarðar til almennra afnota í hjeraðinu. Og loks er heimilað, að ríkið taki eignarnámi jarðhitaaflið, undir vissum kringumstæðum. Við öllum þessum ákvæðum er í sjálfu sjer ekkert að segja, og er þannig frá þeim gengið, að vel má fylgja þeim. En þetta verður alt athugaverðara, þegar hægt er eftir 12. gr. að færa rjettindin út til einstaklinga, svo að þeir geta fengið sjerleyfi til borunar í landeign manns, jafnvel þótt hann sje því andvígur og þurfi sjálfur á hitaorkunni að halda. Í 12. gr. er komist svo að orði: „Nú vill einhver annar en landeigandi eða umráðamaður bora eftir jarðhita, og sýnir, að hann er þess megnugur, og skal hann þá fá leyfi til þess hjá lögreglustjóra - Áður en leyfi er veitt, skal lögreglustjóri tilkynna landeiganda, að sótt hafi verið um borunarleyfi.“ Þetta ákvæði um tilkynningarnar er að vísu gott, en það nægir enganveginn, því að hvergi er tekið fram, að lögreglustjóri hafi ekki heimild til að veita leyfið, fyr en komið sje svar frá landeiganda. Þó virðist mjer, að ekki mætti minna vera, en að slíkt ákvæði væri sett. Samkv. greininni, eins og hún er nú, virðist mjer rjettur ábúanda og eiganda jarðar ekki nægilega trygður. Þess er og getið í greininni, að sá, sem borunarleyfi fær, skuli ganga fyrir um sjerleyfi til notkunar hitanum. Að vísu er jafnframt sagt, að ríkisstjórn eða hjeraðsstjórn geti tekið hitaorkuna til almennra þarfa, hvað langt sem verkinu er komið, en þess er hvergi getið, að eigandi jarðar eða ábúandi geti fengið rjettindin til sín aftur. Mjer sýnast þeir því æði hart leiknir með þessum ákvæðum. Vel getur staðið svo á, að eigandi sje ekki viðbúinn að taka hitann til eigin afnota, þegar einhver sækir um borunarleyfi, og er þá hart, að annar maður, sem aðeins hefir betri fjárráð þá stundina, geti svælt undir sig þessi mikilsverðu rjettindi. Þessum atriðum vildi jeg hreyfa, áður en málið færi til nefndar. Vona jeg, að hún komi með þær brtt., að rjettur eiganda og ábúanda verði ekki fyrir borð borinn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Saga þessa frv. er sú, að í árslok 1926 skipaði fyrv. stjórn nefnd til þess að endurskoða lög um síldarmat og koma fram með breytingar á þeim. Álit nefndarinnar var eigi tilbúið fyrir síðasta þing, sem eigi var von, og kom það fyrst í hendur stjórnarinnar nokkru fyrir síðustu áramót. Sá jeg, að nefndin var svo skipuð, að eigi mundi líklegt, að horfði til bóta, að jeg breytti mikið tillögum hennar, enda eigi tími til þess. Er frv. því borið fram með sömu ummerkjum og þegar það kom frá nefndinni. Að öðru leyti get jeg látið nægja að vísa til athugasemdanna, sem fylgja því. Leyfi jeg mjer svo að leggja til, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Jón Þorláksson Eins og hv.þdm. muna, lá fyrir þinginu í fyrra frv. um samskóla Reykjavíkur, og var þar farið fram á miklu víðtækari og fullkomnari umbót á mentamálum höfuðstaðarins en hjer er um að ræða. Þó að nú svo færi sem fór í fyrra, að frv. um samskólann dagaði uppi, mest fyrir andstöðu hæstv.dómsmrh., þá er þó allrar viðurkenningarverð þessi viðleitni hans til að bæta að nokkru úr því nú, að hann á síðasta þingi beitti sjer gegn þeirri aukning á alþýðumentun, sem þá var um að ræða. Þetta er auðvitað ekki nema gleðilegur vottur um það, að sú ábyrgðarmikla staða, sem hann nú er kominn í, hefir haft betrandi áhrif á hugarfar hans í þessu efni. Og þó að þessu frv. sje að ýmsu leyti ábótavant, þá skal jeg fyrir mitt leyti taka því vel og athuga það gaumgæfilega, hvort hægt sje að einhverju leyti að leggja það til grundvallar fyrir framkvæmdum í þessu máli. Með samskólafrv. var ráðgert að sameina 3 kenslustofnanir, sem nú eru til, og eina, sem ekki er til ennþá, en þetta frv. fer nú fram á að stofna hana. Frv. er mjög ábótavant, en jafnvel gallar þess benda ótvírætt á nauðsyn þeirrar sameiningar, sem samskólafrv. gerði ráð fyrir. Ein af þessum kenslustofnunum, sem nú er til, þó að hún sje orðin of ófullkomin fyrir kröfur tímans, og átti að renna inn í samskólann, er iðnskólinn. Þann skóla sækja ungir menn í bænum, sem læra einhverja handiðn. Nú er stungið upp á því í þessu frv., að kend verði þar steinsmíði, trjesmíði, járnsmíði o. fl., sem vitanlega á ekki frekar heima í neinum öðrum skóla en iðnskólanum, og þetta er, þótt það ef til vill hafi ekki verið ætlun þess, er flytur frv., góð bending um það, hve mikils virði er að sameina í eina stofnun þá bóklegu kenslu, sem þar er nefnd, og svo þá verklegu kenslu, að því leyti sem hún verður í skólum kend. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta frv. að sinni, en vil aðeins segja hæstv.dómsmrh. það, að jeg vildi gjarnan leggja mína litlu krafta til þess, að aðgengileg úrslit fengjust í þessu máli.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af fáeinum aths. í ræðu hv. 3. landsk. vildi jeg aðeins skýra þann mun, sem er á þeirri leið, sem hjer er bent á, og því, sem hann og fleiri hv.þm. börðust fyrir í fyrra. Jeg held, að það sje misminni hjá hv.þm., að jeg hafi lagst á móti aukinni alþýðufræðslu í Reykjavík, þó að jeg vildi ekki samþykkja samskólafrv. í fyrra. Aðalmunurinn er sá, að jeg vildi stofna skólann nú þegar og láta hann vaxa hægt og hægt, og tengja við hann kennara eftir því sem kenslukraftar væru auknir og reynsla fengist um þá menn, sem störfuðu við hann. Jeg hafði aftur á móti ekki trú á því, að það væri heppilegt að byrja með stóran skóla og ráða menn af handahófi við hann, og svo kæmi það fyrir, eins og á sjer stað við nær alla skóla, að töluvert af því kennaraliði, sem búið væri að festa við skólann, væri ekki heppilegt til frambúðar. Það er ekki alveg rjett skilið hjá háttv. 3. landsk., að það kenslufyrirkomulag, sem átt er við í frv., sje eins og það, sem gert var ráð fyrir í fyrra. Gallinn þótti mjer sá, að breytingin, sem þá var fyrirhuguð, var ekki mikið annað en að útvega betra húsnæði. Samskólafrumvarpið leggur alt of litla áherslu á verklega fræðslu. En jeg get kannske best skýrt, hvað fyrir mjer vakir, með því að benda á fyrirkomulagið í þeim eina sveitaskóla, sem er dálítið sambærilegur við það, sem hjer gæti komið til greina. Í Laugaskólanum læra nemendurnir t. d. að smíða glugga og hurðir og margt fl. í væntanlega viðbótarbyggingu við skólann. Þó að þessi vinna sje ekki eins góð og sú, sem útlærðir menn myndu leysa af hendi, ætti nemendunum að verða hagnaður að því að geta síðar unnið slíkt sjálfir á búum sínum. Fyrir kvenfólk er þegar byrjað á kenslu í matreiðslu. Sömuleiðis er byrjað að steypa steina. Slík kensla held jeg, að ætti vel við hjer í Reykjavík, með nokkurri meiri fræðslu. En þessi fræðsla er ekki iðnfræðsla í almennum skilningi, heldur aðeins almenn fræðsla, en það er mikil nauðsyn á því, að iðnskólinn og vjelstjóraskólinn geti haldið áfram sinni kenslu, þrátt fyrir það, að fleiri skólar í svipuðum stíl og þessi kæmust á fót. Jeg vona, að hv.þdm. megi af þessum fáu orðum verða ljóst, að hjer vakir fyrir mjer önnur kensla en sú, sem átti að sjá fyrir með frv. í fyrra.

Jón Þorláksson Það var svo um samskólafrv., að eftir því var opinn vegur fyrir hvern nemanda í hverri deild skólans, að hann tæki þátt í kenslu í hinum skólunum eftir því sem hann vildi. Að því leyti var fyrirkomulagið allfrjálslegt, þótt það gangi kannske ekki alveg eins langt eins og í þessu frv., þar sem nemendurnir ákveða það algerlega sjálfir, í hvaða námsgreinum þeir taka þátt, og auk þess var umgerðin um kensluna svo rúm, að hægt var að auka við eftir því sem vildi, svo að jeg held, að það frv. standist allan samanburð við þetta frumvarp. Jeg er öldungis sammála hæstv.dómsmrh. um þýðingu hinnar verklegu mentunar fyrir uppeldi ungra karla og kvenna, og jeg tel það sjerstaklega viðeigandi og sjerstaklega heppilegt, að slík kensla geti náð sem mestri fótfestu hjá þeim skólum, sem eiga að menta æskulýð bændastjettarinnar. Auðvitað er það gott líka fyrir þann æskulýð, sem ætlar að búa við sjóinn, en hinu, má ekki gleyma, að eins og sveitirnar gera kröfur til hvers manns um alhliða verklega mentun, eins gerir lífið í bæjunum harðar kröfur til allra manna um góða sjermentun. Þetta hefir nú, eins og hæstv.dómsmrh. talaði um, fengið fast form í löggjöfinni, þar sem vinna við handiðn í kaupstöðunum er nú nær eingöngu áskilin þeim mönnum, sem hafa tekið verklegt próf í handiðn, teikningu o. s. frv. Alveg sama er að segja um nær alt annað, t. d. vjelgæslu á skipum. Atvinnulíf bæjanna gerir alstaðar harðar kröfur til sjermentunar, og samskólafrv. var einmitt bygt á því að sameina það tvent, að veita mönnum almenna mentun og gera þeim ennfremur fært að afla sjer þeirrar sjermentunar, sem lífskröfurnar í þessum bæ gera. Að þessu leyti gengur þetta frv. svo miklu skemra en samskólafrv., en alt fyrir það stendur það, sem jeg sagði, að jeg vil gjarnan taka þetta frv. til athugunar undir væntanlegan grundvöll í þessari sjerlöggjöf.

Björn Kristjánsson Í frv. þessu er gert ráð fyrir, að hlutafjelög, samlagsfjelög eða önnur fjelög njóti sömu lagaverndar sem einstakir menn gegn órjettmætum, prentuðum ummælum, sem fallin eru til þess að hnekkja atvinnurekstri þeirra. Þetta felst í 1. gr. Jeg veit ekki til þess, að einstakir menn hafi neina slíka sjerstaka vernd, t. d. umfram hlutafjelög eða kaupfjelög, sem hægt sje að miða við, eins og 1. gr. heldur fram. Hana virðist því vanta raunverulegan grundvöll, vegna þess að einstakir menn hafa enga slíka lagavernd, sem hægt er að miða við. En mjer er annað kunnugt. Mjer er kunnugt um það, að það er hjer föst lagavenja að dæma þeim bætur, sem verða fyrir fjártjóni út af órjettmætum ummælum á prenti, að svo miklu leyti sem hægt er að sanna fjártjón. Vera má það líka, að skaðabætur verði tildæmdar eftir sterkum líkum. En slík rjettarvenja nær ekki einungis til einstakra manna, heldur til allra atvinnufyrirtækja, sem bíða órjettmætt fjártjón vegna slíkra ummæla. - Þetta bið jeg hv. deildarmenn að athuga vandlega. Nú kemur það stundum fyrir, að þjóðarheill krefur, að skrifaðar sjeu rökstuddar aths. við atvinnurekstur fyrirtækja, sem snerta almennan hag, t. d. þegar fyrirtæki útiloka almennan hagnað annara manna, því að einmitt þá getur verið alveg nauðsynleg opinber „kritik“ á slíkum fyrirtækjum. Jeg sje því ekki, að frv. bæti neitt úr því ástandi, sem nú er, því að eðlilega tekur frv. fram, að áburðurinn verði að vera órjettmætur, til þess að hann geti bakað skaðabótaskyldu. En einmitt af því, að hann á að vera órjettmætur, þá geta lögin ekki ráðið neitt yfir því, hvernig úrskurðurinn um það fellur. Um rjettmæti dæma dómstólarnir, og þeir eru einir til að dæma um það, hvenær rjettmætt er að dæma skaðabætur og hvenær ekki; og að banna alla opinbera „kritik“ á almennum fyrirtækjum, við skulum segja t. d. á landsverslun, í hvaða móti sem hún er rekin, og jeg vænti þess, að þingið sje ekki þannig skipað ennþá, að það fallist á slík ákvæði að útiloka alla „kritik“ á opinberum fyrirtækjum.  (Dómsmrh. JJ: Ekki rjettmæta „kritik“)  . En það eru dómstólarnir, sem dæma um það, hvort hún er rjettmæt eða ekki. Dálítið þykir mjer það einkennilegt við þetta frv., að þessi órjettmætu skrif skuli endilega þurfa að vera prentuð til þess að þau verðskuldi skaðabótaskyldu. Samkvæmt því mega menn tala um atvinnufyrirtæki alveg eins vel og illa og þeir vilja; það krefur engrar skaðabótaskyldu. Menn mega tala á mannamótum, halda fyrirlestra og tala í útvarp um fyrirtæki, því til skaðsemdar, og við því liggur engin skaðabótaskylda. Þetta finst mjer vera dálítil hola í frv., því að það ætti vitanlega að ná til alls, hvort sem ummælin eru skrifuð, töluð eða víðvörpuð. Þetta vildi jeg biðja hv. nefnd, sem fær málið til meðferðar, að athuga. Jeg leiði alveg minn hest frá því að tala um þær mjög einkennilegu ástæður, sem eru færðar fyrir þessu frv., því að það stendur nær lögfræðingunum, en mjer þætti það mjög undarlegt, ef þeir gætu unað við þær.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg álít það að mörgu leyti vel við eigandi, að hv. 1. þm. G.-K. sagði nokkur orð um þetta frv., með því að eitt af þeim málum, sem mjög hefir verið talað um í þessu sambandi, er mál, sem sá hv.þm. var nokkuð við riðinn. En það er ekki nema eitt af þeim málum, sem hafa gert það óhjákvæmilegt að festa rjettarvenju.  Jeg tek þessi tvö dæmi til þess að hv. 1. þm. G.-K. sje það ljóst, að slík rjettaróvissa sem þessi getur ekki dugað til lengdar. Það er ekki hægt að dæma eitt árið í sekt fyrir „kritik“, sem hefði getað orðið hlutaðeiganda til miska, og hitt árið fríkenna fyrir samskonar atferli, sem hafði skipulagsbundinn tilgang, en gat ekki á unnið, ekki vegna viljaleysis þeirra, er það höfðu í frammi, heldur af öðrum ástæðum. Það getur vel verið, að þessa vernd verði að skerpa betur en gert er hjer í þessu frv. En hvað snertir víðvarp, þá hygg jeg, að á því sviði liggi engin hætta. Jeg býst ekki við víðvarpi nema undir ströngu eftirliti, og því myndi engin útvarpsstjórn leyfa sjer að nota það í „propaganda“-skyni eða til að ófrægja vissa aðilja í atvinnurekstri. Rjettaróvissan á þessu sviði er þess eðlis, að ekki verður hætt fyr en bót verður á ráðin. Það verður ekki þolað þegjandi, að sumir menn og sum fyrirtæki í landinu standi í skjóli laganna, en önnur svo á bersvæði, óvarin armi laganna, að hinar ferlegustu árásir á þau teljist leyfilegar og beri að þolast bótalaust. Þetta vonast jeg til, að hv.þm. verði ljóst við nánari athugun. Ef hann þykist hafa borið sigur úr býtum á þeirri torsóttu braut; sem hann hefir lagt út á, að reyna að eyðileggja með níðskrifum íslensk samvinnufjelög, að honum hefir haldist uppi að bera þau óhróðri án þess að sæta sektum, svo heitið gæti, þá býst jeg við, að hann geti skoðað það sem aflokið mál, eins og þátt, sem ekki verður leikinn aftur.

Björn Kristjánsson Jeg benti á það í ræðu minni og sagði skýlaust, að ein og sama rjettarregla gilti í þessu efni fyrir alla, hvort heldur það eru einstaklingar, hlutafjelög eða kaupfjelög. Það er eins og hver önnur vitleysa hjá hæstv.dómsmrh., að þessi meginregla nái ekki einnig til kaupfjelaga eða annara samvinnufjelaga. Þau fá dæmda skaðabótadóma yfir árásum, sem á þau kunna að vera gerðar að ósekju, samkvæmt lögum og þeirri rjettarvenju, að sá fái dæmdar skaðabætur sjer til handa, sem verður fyrir órjettmætu tjóni. Hæstv. dómsmrh. fór að benda á, að jeg hefði ekki orðið fyrir neinni skaðabótagreiðslu fyrir ummæli í skrifum um samvinnufjelagsskapinn á Íslandi. Nei, við því var heldur ekki að búast. Og það kemur til af því, að jeg var að skrifa í almenningsþarfir; jeg var að skrifa gegn hinu hættulega fyrirkomulagi, samábyrgðinni. Gegn samvinnufjelögunum sem slíkum hefir mjer aldrei komið til hugar að skrifa. Þau hafa ekki einasta sinn fulla tilverurjett, heldur eru og innan skynsamlegra takmarka nauðsynleg og heppileg. En það er samábyrgðarflækjan, sem jeg berst á móti, þessu heimskulega og haldlausa fyrirkomulagi, sem hvergi tíðkast meðal þjóða, það jeg veit til, nema ef vera skyldi í ráðstjórnar-Rússlandi, og þó í annari mynd. Reynslan hefir sýnt, hve haldlítil samábyrgðin er, þegar á reynir. Menn hafa fallið frá að nota hana, er til átti að taka. Vottur þess er það, að bankarnir hafa orðið að gefa kaupfjelögunum eftir skuldir í stað þess að ganga að öðrum fjelögum í skjóli samábyrgðarinnar. Þannig er þetta ábyrgðarfyrirkomulag alveg gagnslaust eins og það er „praktiserað“. Hefði því verið beitt út í æsar, hefði það getað reynst hættulegt, jafnvel gert heil sýslufjelög öreiga. Jeg hefi þess vegna haldið því fram, að þessi „kritik“ mín hafi verið og sje rjettmæt og á rökum reist. Svo hafa og dómstólarnir litið á það mál. Þeir litu ekki svo á, að mjer bæri að greiða skaðabætur fyrir ummæli mín. Jeg átti ekki einu sinni skilið að fá sekt, þótt smávægileg væri, 100 kr. Tilgangurinn með skrifum mínum var og er öllum sannsýnum mönnum auðsær. Jeg hefði ekki farið að eyða fje til þess að gefa þau út, ef jeg hefði ekki álitið hag almennings krefjast þess. Sjálfur gat jeg bersýnilega engan hagnað af því haft. En sumum mönnum er svo farið, að þeim hættir við að vilja leggja alla skapaða hluti út á þann versta veg, er þeir geta. Og hæstv.dómsmrh. sjer ætíð og alstaðar skrattann á veggnum. Altaf sjer hann eitthvað í fari annara, er beri vott um óhreinar hvatir að hans dómi. Það er óþarfi fyrir hæstv. ráðh. að vera að dylgja um mistök hjá hæstarjetti. Hann er ekki lögfræðingur og því ekki bær um að dæma. Hæstv. ráðh. segir, að útvarp muni verða undir svo ströngu eftirliti, að ekki geti verið um að ræða misnotkun í þá átt, er þetta frv. vill fyrirbyggja. Þetta má vel vera satt. En það eru til margar aðrar leiðir til þess að koma á framfæri gagnrýni á hendur þeim fyrirtækjum, er hjer um ræðir. Það má skrifa brjef, halda fyrirlestra o. s. frv., án þess að það falli undir þessi lög, þótt óvarleg ummæli kunni þar að felast. Jeg skal ósagt láta, hvernig farið skal með, ef fjölritað er, hvort það getur heimfærst undir þann lagabókstaf, er hjer á að setja. En ef frv. á að verða að lögum, þá á það að vera heilt, en ekki hálft sem þetta. Þá mintist hæstv.dómsmrh. á, að ekki yrði þolað, að sumir nytu rjettarverndar, en sumir ekki. Um þetta er alls ekki að ræða. Að þessu leyti standa allir jafnt að vígi gagnvart landslögum, og er leitt, að sjálfur dómsmrh. skuli koma fram með aðrar eins firrur og þetta.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Háttv. 1. þm. G.-K. segir, að ein og sama rjettarregla, eða öllu heldur rjettarvenja, gildi um skaðabótaskyldu allra aðilja, sem hjer um ræðir. En er hann fór að rökstyðja mál sitt, kom í ljós, að hann álítur, að svo eigi ekki að vera. Menn munu yfirleitt hvorki telja heppilegt nje fallegt að reka hross að vetri til norðan yfir heiði til útflutnings. Þetta er samt gert. Einstakur maður á hrossin; þau eru verslunarvara hans. Það er ritað í blöðin um meðferð hrossanna. Þó var þetta mannúðarmál, algerlega alment mál frá drenglyndisins sjónarmiði. En að því er virðist líta bæði undirrjettur og hæstirjettur þannig á, að rjettur hrossakaupmannsins sje svo ríkur, að þess vegna megi alls ekki ræða um það mannúðarleysi, er kom fram í þessum framkvæmdum. Eftir þeim skoðunum hans, þ. e. hv. 1. þm. G.-K., þá er þetta ekki leyfilegt, af því að hrossin eru einstaklingseign. Ef hann, eigandinn, skaðast, bera honum skaðabætur, því að einstaklingsverndunin er svo sterk. Hugsum oss á hinn bóginn, að kaupfjelag hjer suður í Reykjavík kaupi hross norður í landi og reki þau suður yfir heiði að vetrarlagi í frosti og fannkomu, svo að þau væru illa haldin. Hv. 1. þm. G.-K. ákærir þetta í nafni mannúðarinnar. Hjer er þá á sama hátt að ræða um hindrun frjáls viðskiftalífs, en þótt undarlegt megi virðast, þá er hann að sinni eigin skoðun ekki skaðabótaskyldur, af því að fjelag á í hlut. Það virðist og mega draga af málsskjölum, að málafærslumaður hans, Jón Ásbjörnsson hæstarjettarmálaflutningsmaður, hafi í rjettinum haldið fram sömu skoðunum: að vegna þess, að samvinnufjelögin sjeu mjög almennur fjelagsskapur, þá verði þau að þola gagnrýni umtölu- og bótalaust. Það, sem hjer í þessu frv. er farið fram á, er aðeins þetta: Ef hv. 1. þm. G.-K. rekur t. d. tóbaksverslun undir sínu eigin nafni, eða myndar til þess hlutafjelag, eða kaupfjelag annast eða landið rekur á sinn kostnað, þá sje öll „kritik“ á þetta fyrirtæki, tóbaksverslunina, í hvers höndum sem hún er, jöfn fyrir dómstólum landsins. Í þessu er endurbótin fólgin. Allir aðiljar skulu vera jafnrjettháir, hvort þeir heita V. B. K., kaupfjelag, hlutafjelag eða landsverslun. En það vill hann ekki. Hann má ekki heyra það nefnt, svo að hann umhverfist ekki allur. Svo rótgróin er honum orðin heiftin í garð Samvinnufjelaganna. Hitt aðgætir hann ekki, að kaupfjelögin koma honum ekki nokkra lifandi minstu ögn við, frekar en Samvinnubónda norður í Húnavatnssýslu kemur við verslun hjer í bæ, sem háttv. 1. þm. G.-K. á og ber hans nafn. En háttv.þm. vill hafa leyfi til þess að vaða inn í Samvinnufjelögin og finna þar að því, er honum sýnist, og grafa undan þeim eftir getu. Á sama hátt ætti þá að vera leyfilegt að skrifa t. d. um Kveldúlf og gera að umtalsefni, að honum væri stjórnað af miður góðum hvötum, að hann fjefletti almúgann og rakaði gróðanum í sinn vasa, og á allan mögulegan hátt að vekja tortrygni og grun gagnvart fjelaginu, og það alt ár þess að þurfa að óttast skaðabótakröfu frá þess hendi, því að hún yrði dæmd ógild.  Jeg ætla ekki að fara frekar inn á þá braut að ræða um einstakar verslanir hjer í Reykjavík, sem bera nöfn ýmsra dánumanna, er þær hafa stofnað. Má vel vera, að hv. 1. þm. G.-K. þyki strembið að þurfa að geifla á saltinu á sínum gömlu dögum. En það þarf hann ekki að halda, að kaupfjelagsskapnum stjórni nú þeir menn, er leyfi honum, þótt á grafarbakkanum sje, að skiljast svo við þennan heim, að ekki sje gerð gangskör að því að lagfæra þær ófullkomnu rjettarvenjur, sem hafa verið skjólgarður utan um moldvörpuframferði hans gagnvart samvinnufjelögum landsins. Getur hann kent sjer og sínum aðgerðum um, ef hans ráð eru nú ekki tekin til greina. Jeg nenni ekki að elta ólar við að leiðrjetta vanþekkingarvillur hv.þm. í kaupfjelagsmálum, enda skiftir það minstu máli. Hann heldur því fram, að samábyrgð finnist vart annarsstaðar en hjer á Íslandi. Þetta er alrangt, og það er hart, að háttv.þm., sem fengist hefir við verslun alllangt skeið æfi sinnar og sjálfur verið utan og ferðast um í Danmörku, það er hart, segi jeg, að hann skuli leyfa sjer að halda fram svona blekkingum, þótt hann sje hinsvegar ber að því að hafa sagt ósatt um þessi mál oft áður. Þetta er ekkert annað en vísvitandi blekking. Samábyrgð er og hefir verið fast einkenni danskra kaupfjelaga. Þar í landi eru hátt á annað þúsund kaupfjelög, sem hafa samábyrgð. Hjer er um að kenna hans eigin vanþekking eða illvilja. Hinsvegar skal jeg játa algerða vanþekking mína á því, hvernig þessu er háttað í Rússlandi. Jeg vildi því, úr því að háttv.þm. vitnar í það land - og jeg vil ekki að óreyndu ætla honum að gera það heimildalaust út í loftið -, mælast til þess, að hann leggi fram einhver gögn viðvíkjandi rússneskri samvinnu. Jeg býst við, að jeg muni skilja þau tungumál, sem hann skilur. Jeg vonast til, að háttv.þm. spari sjer þá niðurlæging, sem af því leiðir að auglýsa frekar fáfræði sína. Það ber vott um talsvert sjálfsálit, að hann leyfir sjer að halda því fram, að skrif hans hafi haft áhrif. Sannleikurinn er sá, að ekkert mark hefir verið á honum tekið. Eina ástæðan til þess, að hann var ekki dæmdur í þungar skaðabætur fyrir fjandskap sinn við kaupfjelögin, er að áliti dómstólanna sú staðreynd, að níð hans hafi engan ávöxt borið. Kaupfjelögin sjeu jafnsterk og áður. Háttv. þm. reynir að halda því fram, að árangurinn af skrifum sínum sje sá, að samábyrgð sje nú ekki lengur tekin gild sem veð. Ef sanna á, að samábyrgð sje gagnslaus af því að kaupfjelögum hafi í vissum tilfellum verið gefnar eftir skuldir í bönkum, þá ætti með sömu ályktunaraðferð sjálfskuldarábyrgð að vera einskisvirði, úr því að slík lán hafa stundum tapast. Jeg vonast til þess, að háttv.þm., þótt farinn sje að eldast, hafi enn skarpleika til þess að fylgjast með í þessari rökleiðslu, að öll veð, sem bankinn hefir einu sinni tekið gild, en samt orðið að gefa eftir af einhverjum ástæðum, verða að teljast hliðstæð að þessu leyti og jafntrygg eða ótrygg, eftir því sem á er litið. Háttv. þm. hjelt því fram í hinum nafntogaða pjesa sínum, að samábyrgðin væri einskis metin sem trygging. En nú má sýna með rökum, og þeim óhrekjandi, að enn sem komið er hefir sama sem ekkert fje tapast á samábyrgðarfyrirtækjum, og það á sama tíma, sem einkafyrirtækin hafa tapað miljónum og eru að skaða bankana um tugi miljóna. Það er því svo mikil ósvífni og bíræfni að halda því fram, að samábyrgðin sje að engu metandi sem trygging, þegar sýnt er, að á sama tíma og einkafyrirtækin tapa tugum miljóna, eru það aðeins fáir tugir þúsunda, sem tapast hafa við samábyrgðina.  Jeg skal nefna dæmi. Ef verslunin Björn Kristjánsson lánar t. d. kaupfjelaginu á Akureyri fje, sem ekki stendur í skilum með greiðslu þess, heldur þá háttv. 1. þm. G.-K., að önnur kaupfjelög eigi að borga það?  Annars vil jeg taka það fram að lokum, að þó að hv.þm. sje nú dauður hjer í þessari hv. deild, þá vona jeg samt, okkar beggja vegna, að hann lifi það lengi, að við fáum tækifæri til þess að eigast frekara við um þetta mál, þegar það kemur til 2. umr. Enn er í huga hans sú fárlega meinvilla, að það sje gott og blessað, að óviðkomandi menn vaði inn á kaupfjelögin með rógi og illkvitni, en leggja síðan hendina á brjóst sjer og segja: Við gerðum þetta almennings vegna og í góðu skyni!

Jón Þorláksson Af því að jeg í ræðu minni um næsta mál á undan ljet þess getið, að jeg hefði gert mjer vonir um, að sú ábyrgðarmikla staða, sem hæstv.dómsmrh. er í, mundi hafa bætandi áhrif á hann, svo ætla mætti, að hann hefði tekið umbótum frá því, sem við höfum átt að venjast, þá sje jeg ástæðu til að minnast á í því áframhaldi, að ræður þær, sem hann hefir haldið nú, gefa mjer litlar vonir um, að hann ætli að láta það hús, sem hann er kominn í, verða sjer sannkallað betrunarhús. Jeg vil nú - og mun oftar gera það þegar þörf er á - beina því til háttv. flokksmanna hæstv.dómsmrh., hvort þeir geri sig ánægða með að heyra úr ráðherrastóli slíkar árásir eins og nú á hv. 1. þm. G.-K. Jeg hefi fæst af köpuryrðum hæstv. dómamrh. skrifað upp. Það ógeðslega verk verða þingskrifarnir að gera. Hann talaði um, að háttv. 1. þm. G.-K. væri illa mentaður, fáfróður og hálfhlakkaði yfir því, að hann mundi bráðum deyja, eða væri kominn á grafarbakkann, eins og hann orðaði það. Þetta er skraf og orðbragð ósvífinna götustráka. en hefir aldrei heyrst frá ráðherrastóli hjer, fyr en á þessu þingi.  (Dómsmrh. JJ: Ætli það eigi ekki að liggja fyrir okkur báðum og öllum að deyja?)  . Jeg skýt því til háttv. flokksbræðra hans, sem margir eru góðir og vandaðir menn, hvort þeir geti hlustað á þetta orðbragð ráðherrans dag eftir dag. Jeg veit, að innan Framsóknarflokksins hljóta að vera margir hv.þm., sem fordæma þessa bardagaaðferð hæstv.dómsmrh. Jeg ætla þá að víkja nokkrum orðum að því, sem mjer skilst, að sje aðalágreiningsatriðið milli þeirra háttv. 1. þm. G.-K. og hæstv.dómsmrh., og það er það, hvort samvinnufjelögin eigi að njóta meiri rjettarverndar í því efni, sem frv. ræðir um, heldur en annar atvinnurekstur. Mjer skilst, að með frv. sje það meiningin að útiloka umr. um, hvort þessi tilhögun - samvinnufjelagsskapurinn - sje gagnleg og heppileg eða ekki. Og verð jeg þá að segja það, að mjer þykir of langt gengið í þessu efni með stjfrv. Ef við berum saman við kaupfjelagsskapinn þann rekstur, sem honum er skyldur, en það er verslun einstakra manna, þá hefir jafnan þótt rjett að finna að sjerhverri tegund verslunar eða verslunaraðferð, sem talin er óhagstæð almenningi. Og þær aðfinningar, sem á rökum voru bygðar, hittu jafnan fyrir þá kaupmenn, er þessa óhagstæðu tilhögun höfðu á verslun sinni, en hina ekki. Slíkar aðfinningar um verslunina hafa altaf látið til sín heyra, og ekki þótt nema sjálfsagt. Jeg skal t. d. benda á, að nú síðustu dagana hefir borið á háværum aðfinslum til þeirra kaupmanna, sem flytja vörur sínar með öðrum skipum en skipum Eimskipafjelagsins. Slík aðfinsla er nauðsynleg, og kemur eflaust engum til hugar að setja lög, sem hindri slíkt. Ef eitthvað er óheppilegt í skipulagi samvinnufjelaganna, eða eitthvað kemur upp þar, sem er hagsmunum almennings til tjóns, þá verða þau að þola opinberar aðfinslur. Enda skilst mjer, að samvinnufjelögin hafi tekið til sín aðfinslur um tilhögun á fjelagsskapnum, sem álitin er óheppileg. Því hefir líka verið lýst yfir á Alþingi af mjög mikilsmetnum Framsóknarmanni, að sú almenna samábyrgð, sem lögskipuð er innan kaupfjelaganna, væri aðeins til bráðabirgða, eða á meðan fjelagsskapurinn væri að koma sjer upp veltufje. En í því virðist liggja sú viðurkenning, að þetta fyrirkomulag sje í sjálfu sjer ekki heppilegt. Jeg held því, að það sje ekki rjett eða á neinn hátt heppilegt fyrir þennan verslunarrekstur, sem hæstv.dómsmrh. ber svo fyrir brjósti, að banna, að um hann sje rætt opinberlega, jafnmikið og sá rekstur hlýtur að snerta allan almenning og þjóðfjelagið. Annars vildi jeg að lokum bæta því við, að þar sem um fyrirtæki er að ræða, sem rekin eru af hálfu þess opinbera, þar verða allir landsmenn að skoðast sem meðeigendur, og hljóta þá um leið sem eigendur að hafa meira frjálsræði til að tala og rita um þann rekstur en um atvinnufyrirtæki einstaklinga. Getur því ekki komið til mála að banna með lögum umr. eða gagnrýni á hverskonar ríkisrekstri sem er, og er ástæðulaust, að hann njóti meiri rjettarverndar í þessu efni en verslunarrekstur einstakra manna.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg get ekki algerlega leitt hjá mjer umr. þessa máls. Jeg skil svo frv., að það sje fram komið vegna þess öfugstreymis, sem mun hafa átt sjer stað, að lögin virðast ekki ætíð jöfn fyrir alla. Hæstv. dómsmrh. hefir skýrt frá, að í þeirri viðureign, sem orðið hefir milli kaupfjelaga og annara verslana, hafi dómstólarnir álitið rjett að gera þar mjög upp á milli. Það liggur því í augum uppi, að full þörf er á að ráða bót á þessu. Jeg veit ekki, hvort frv. þetta bætir að fullu úr þessu misrjetti, en hitt þykist jeg sjá, að það sje að minsta kosti tilraun, sem gengur í rjetta átt. Jeg vil benda á, að menn virðast gera talsverðan mun á samábyrgð og sjálfsskuldarábyrgð, en þann eðlismun hefi jeg ekki sjeð nje getað skilið til fulls, að samábyrgð væri annars eðlis en sjálfskuldarábyrgð fleiri manna. Þess vegna hefi jeg heldur aldrei skilið, hvers vegna önnur tegund þessarar ábyrgðar er fordæmd, en hin talin góð og gild. Mjer finst ekki auðvelt að færa rök fyrir því, ef venjuleg sjálfsskuldarábyrgð fleiri manna sje óskaðleg, eins og hún er rekin í framkvæmdinni, að þá geti samábyrgð margra stærri og smærri fjelaga verið stórskaðleg og til niðurdreps fyrir þjóðfjelagið. Jeg vil ekki viðhafa svo stór orð sem þeir eiga skilið, er þannig gera upp á milli, en þó liggur næst við að segja, að þeir geri það á móti betri vitund að fella slíka dóma, sem vitanlega eru ekki annað en sleggjudómar. Út af því, sem hv. 3. landsk. sagði um ríkisrekstur, að slík fyrirtæki yrðu að sjálfsögðu að þola alla gagnrýni, að mjer skildist, og hvers eðlis, sem hún er  Jeg vil þá í þessu sambandi minnast þess, að mjer finst hv. 3. landsk. ekki hafa verið mjög vandur að því að nota tölur, þegar verið var að tala um landsverslun. 

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af ræðu hv. 3. landsk. verður ekki annað sjeð en að fyrir honum vaki undarlegur tvískinnungur á verslunarrekstri, eins og hann álíti, að hjer í Reykjavík eigi að gilda aðrar reglur en annarsstaðar á landinu, og verður svo hissa yfir því, að hv. 1. þm. G.-K. skuli ekki mega vaða hjer uppi með óhroða orð um menn og málefni. Hann heldur kannske að það sje samkvæmt þingsköpum að kalla menn „Skratta“, eins og hv. 1. þm. G.-K. gerði.  Annars kann jeg því illa, að hv. 3. landsk. sje með vandlætingarræður á þingi, þar sem vitanlegt er, að í kjölfar hans inn á þing hefir siglt strákur, sem nú er grófyrtasti maður á þingi og sem fyrir fáum dögum ljet sjer sæma niðri í hv.Nd. að hafa yfir þennan vísupart yfir manni úr þessari hv. deild, sem átti þar þó málfrelsi: „Enginn bað þig orð til hneigja, illur þræll, þú máttir þegja“. Jeg ætla mjer því ekki að sitja undir siðferðisprjedikunum slíkra manna án þess að svara þeim fullum rómi. Maður skyldi nú ætla, að hv. 3. landsk., sem einn fávís samherji hefir nefnt „heila heilanna“, væri læs, en sje hann það, þá hlýtur skilningi hans að vera eitthvað ábótavant, ef dæma á eftir því, hvernig hann skilur frv. þetta. Jeg ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp 1. gr. frv.; hún hljóðar svo: „Hlutafjelög, samlagsfjelög, samvinnufjelög og önnur atvinnufyrirtæki, þar með talin þau, er rekin eru af hálfu hins opinbera, skulu njóta sömu lagaverndar sem einstakir menn gegn órjettmætum prentuðum ummælum, sem fallin eru til þess að hnekkja atvinnurekstri þeirra“. Það, sem hjer er farið fram á, er því ekkert annað en jafnrjetti. Og það, sem kemur þessum tveimur hv.þm. til þess að grípa sverð og skjöld, er ekki annað en það, að þeir vilja berjast fyrir því, að fyrirtæki samvinnumanna og landsfyrirtæki sjeu rjettlægri í þessu efni en einstaklingarnir. Með öðrum orðum, það er verið að lögleiða, að það megi ekki fremur hafa órjettmæt ummæli um Kaupfjelag Eyfirðinga heldur en um sementsverslun hv. 3. landsk. Er það þá ekki spaugilegt, að þessir menn skuli berjast með hnúum og hnefum á móti því, að menn megi flytja á prenti órjettmæt ummæli um fjelagsrekstur eða önnur sameiginleg fyrirtæki? Það er hvergi bannað að flytja rjettmæt ummæli, ekkert annað gert en að banna þau órjettmæt ummæli, sem ætla má, að sjeu til spillingar fjelagsskapnum. Á þessum grundvelli verður málið háð, og það er ekki til neins fyrir hv. 3. landsk. að reyna að halda því fram, að grundvöllurinn sje ekki nægilega skýr. Öll mótstaða þeirra manna, sem ekki vilja þessa gr. frv. staðfesta, gengur í þá átt að búa til smugu fyrir órjettmæta gagnrýni gagnvart samvinnufjelögum og landsverslun. Auðvitað á að mega tala um atvinnufyrirtæki, kaupmenn sem kaupfjelög, að svo miklu leyti sem það eru almenn ummæli, sem ekki baka fyrirtækinu tjón. Ef t. d. væru viðhöfð þau skaðabótaskyldu ummæli, segjum t. d. um sementsverslun Jóns Þorlákssonar & Co., að það firma seldi dýrara sement en aðrir, þá gæti það firma fengið sjer dæmdar skaðabætur. En aftur á móti, ef sömu ummæli væru viðhöfð t. d. um Kaupfjelag Borgfirðinga eða Kaupfjelag Stykkishólms, þá geta þau ekki rekið rjettar síns, og verða slíkar rjettarreglur að teljast harla undarlegar. Þetta á að laga. Það á að brjóta á bak aftur þennan rangláta hugsunarhátt hv. 3. landsk. og annara þeirra, er þannig álykta, að þeim eigi að vera heimilt að fara með ranglát ummæli um atvinnufyrirtæki, einungis af því að þau sjeu stofnanir samvinnufjelaga eða landsins. Eftir þessari skoðun háttv. 3. landsk. ætti t. d. að mega viðhafa röng ummæli um Landsbankann, en ekki Íslandsbanka, af því að Landsbankinn er sameiginleg eign allra landsmanna, en Íslandsbanki, eins og kunnugt er, að einhverju leyti eign útlendra manna. Gagnrýni á hendur bönkunum yrði því aðeins hættuleg í öðru tilfellinu, þótt órjettmæt væri í báðum tilfellum. Það er því alveg fjarstæða hjá hv. 3. landsk. að vilja halda því fram, að þetta frv., ef það yrði að lögum, útilokaði almennar umræður um atvinnufyrirtæki, heldur leggur það þann grundvöll, að segja beri satt og rjett frá, jafnt um allskonar atvinnufyrirtæki. Hv. 3. landsk. vildi halda því fram, að samábyrgð kaupfjelaganna sje aðeins bráðabirgðafyrirkomulag. Það kann að vera, að einhver merkur samvinnumaður hjer á landi hafi einhverntíma látið þau orð falla. En jeg vil geta þess hjer, að sá maður, Severin Jörgensen, sem einna best og viturlegast og af mestri reynslu hefir ritað um samvinnumál í Danmörku, og verið hefir fyrir dönsku kaupfjelögin slíkur maður sem Jón Sigurðsson fyrir íslenskt sjálfstæði, segir eftir 40 ára reynslu, að samábyrgðin sje æskileg og eigi að haldast, ekki einungis vegna efnahagsins, heldur einnig vegna hinna siðbætandi áhrifa, er hún hefir.  Að lokum vil jeg geta þess, ef hv. 3. landsk. þykist móðgaður fyrir hönd hv. 1. þm. G.-K., að það má gera ráð fyrir því, að það eigi fyrir hv. 1. þm. G.-K. að liggja að hverfa á burtu úr þessum heimi, eins og aðrir dauðlegir menn. Og til þess að hv. 1. þm. G.-K. geti haldið áfram lífsstarfi sínu, því, að fjandskapast við kaupfjelög, þá er honum nauðsynlegt, að þar sjeu einnig kaupfjelög, og finst mjer það vöntun á trúarlegum áhuga hjá hv. 3. landsk., að vilja ekki leyfa, að gert sje ráð fyrir ódauðleika kaupfjelaganna í sambandi við þennan fjandmann samvinnustefnunnar.

Jón Þorláksson Hæstv. fjmrh. talaði um sjálfsskuldarábyrgð og samábyrgð og komst að þeirri niðurstöðu, að það væri hið sama. Sá, sem tekst á hendur sjálfsskuldarábyrgð, veit altaf um takmörk fyrir skuldbindingu sinni, en sá, sem tekur á sig samábyrgð, eins og kaupfjelaganna hjer, getur ekki vitað, hve mikla ábyrgð og áhættu hann tekur á sig um leið. Þetta er verulegur munur, en jeg er ekki með þessu á neinn hátt að láta í ljós skoðun mína á því, hvort samábyrgð sje alment heppileg eða ekki. Mjer finst það ekki nema eðlilegt, að fátækir menn, sem hug hafa á því að bæta efnahag sinn, grípi til þeirra ráða, sem fyrir hendi eru, meðan þeir geta gert það á heiðarlegan hátt. Jeg verð að leiðrjetta það eina dæmi, sem hæstv. fjmrh. tók til þess að sýna það, að leg hefði farið skakt með tölur. Jeg hefi altaf í þessu tilfelli, sem hann talaði um, tilgreint rjettar tölur og hefi altaf látið fylgja þau orð, sem skýrðu, við hvað var átt. Það var rjett með farið hjá hæstv. fjmrh., að jeg hefi sagt, að tilkostnaðurinn við það að láta tóbaksverslun ríkisins afla ríkissjóði tekna nemi 40 til 50% af tekjunum. Þetta er villandi, segir hæstv. fjmrh., vegna þess að það sje aldrei vani að reikna tilkostnað af nettótekjum. Jeg var hjer að gera samanburð á tilkostnaðinum við þessa tekjuöflun ríkissjóðs og tilkostnaðinum við aðrar leiðir til þess að afla ríkissjóði tekna, meðal annars tollaleiðina. Því hefir mikið verið haldið á lofti, hve mikinn tilkostnað landsmenn verði að borga við tollaleiðina. En jeg hygg, að það sje ómótmælanlegt, að landsmenn borgi þó hærri tilkostnað við tekjuöflun tóbaksverslunarinnar heldur en við tekjuöflun ríkissjóðs á öðrum sviðum. Jeg segi þetta ekki til þess að finna að því, hvernig verslunin var rekin. Jeg kannast ekki við það, og mjer þykir það leiðinlegt, að hæstv. fjmrh. skuli hafa sagt það, að jeg noti rangar tölur. Jeg þykist ekki hafa gert það og jeg hygg, að bæði honum og öðrum verði torfundnar rangar tölur í því, sem jeg hefi sagt og ritað um fjármál, nema þá óviljandi villur, sem auðvitað geta komið fyrir hjá mjer sem öðrum. Hæstv. dómsmrh. fór að afsaka sig fyrir orðbragð sitt, og verð jeg að segja það, að mjer finst, að full ástæða sje til þess fyrir hann. Í þessu sambandi kvartaði hann undan því, að hv. 1. þm. G.-K. hefði kallað sig skratta. Það gerði hann nú ekki. Hann nefndi aðeins gamlan talshátt, sem sagt er, að eigi rót sína að rekja til munnmælasögu um Lúter, þegar hann dvaldi um stundarsakir í kastalanum Warthburg. Er sagt, að hann hafi þá þótst sjá skrattann á veggnum og hafi þá gripið til blekbyttu sinnar og fleygt henni í kölska til þess að fæla hann frá sjer. Enginn álítur Lúter minni mann, þótt svona hafi farið fyrir honum, og mjer finst enginn þurfa að firtast af því, þótt sagt sje um hann, að hann „máli skrattann á vegginn“. Hæstv. dómsmrh. tók eftir því, sem jeg sagði um frv. Hann lýsti því með mörgum og sterkum orðum, eins og honum er lagið, hvílík bíræfni það væri af mjer, að jeg skuli ekki geta verið ánægður með ákvæði frv. Jeg get ekki sjeð, að tilgangur frv. sje annar en sá, að hefta almennar, nauðsynlegar umræður um atriði, sem varða alþjóð. Það kom berlega í ljós af ræðu hæstv.dómsmrh., að hann skilur frv. svo, að óheimilt eigi að vera að ræða það opinberlega, hvort holt sje að hafa samábyrgð, eða hvort það geti verið hættulegt, hve víðtæk hún sje. Þetta sjest ekki á frv., en heyrðist á ræðu hæstv. ráðh. Og jeg verð að telja það of langt farið og í alla staði óheilbrigt, ef banna á að ræða mál, er svo mjög varða alla landsmenn. Það væri alveg hliðstætt að banna að tala um það, ef t. d. 2–3 kaupmenn í hverri sýslu viðhefðu verslunarrekstur, sem væri óheppilegur og óhollur almenningi. Hafi jeg lagt annan skilning í lesmál 1. gr. en hinn rjetta, þá er það hæstv.dómsmrh. að kenna, og þar með þessi „bíræfni“ mín, sem hann kallar svo. Jeg hefi sjerstaka ástæðu til þess að taka til greina ummæli hæstv.dómsmrh. um þessa gr. frv., bæði vegna þess, að hann er flutningsmaður og sennilega höfundur þess, og vegna þess að hann hefir það, vegna stöðu sinnar, sjerstaklega á valdi sínu, hvernig lögunum er beitt. Þá var hæstv: dómsmrh. ekki ánægður með afstöðu mína til almennra umræðna um opinberar stofnanir. Hæstv. fjmrh. lagði þar rjettari skilning í orð mín, en þó meiri en jeg ætlaðist til. En hæstv.dómsmrh. sór sig þar í ætt við sjálfan sig. Jeg get ekki skilið, hvað hann meinti með því, að menn hefðu frekara frelsi til þess að segja ósatt um opinbera stofnun en einstaklinga eignir, vegna eignarrjettar síns í hinni alþjóðlegu stofnun. Menn hefðu t. d. leyfi til þess að segja ósatt um Landsbankann, en ekki Íslandsbanka, - og þetta kallar hann í næstu andránni „gagnrýni“. Með þessu, að segja að ósannindi sjeu það sama sem gagnrýni, er hæstv.dómsmrh. að lýsa sinni alþektu framkomu í opinberum málum. En jeg segi, að það sje aldrei heimilt að segja ósatt um neinn í opinberum málum. Ef það er rjett, sem Severin Jörgensen kvað hafa sagt um samábyrgð, að hún sje svo siðbætandi, þá vona jeg, að hæstv.dómsmrh. verði svo lengi í samábyrgðarfjelögum, að hann batni svo siðferðislega, að hann hætti að telja ósannindi gagnrýni.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg vil fyrst leyfa mjer að svara því, sem hv. 3. landsk. sagði. Hann virtist álíta, að það væri eðlismunur á þessum tveimur ábyrgðum, sjálfsskuldarábyrgð og samábyrgð. Aðalmunurinn væri sá, að þegar um samábyrgð væri að ræða, þá væri upphæðin, sem ábyrgst væri, svo ótiltekin, að menn vissu eiginlega ekki, hvað þeir væru að takast á hendur. Um sjálfsskuldarábyrgð væri öðru máli að gegna, því að þá vissu menn ávalt, hver upphæðin væri. Þetta er að sumu leyti rjett, en ekki að öllu leyti. Því að því er nú svo farið með sjálfsskuldarábyrgð, að það eru oft, ef til vill, fleiri en einn, sem takast hana á hendur, og getur þá oft svo farið, að einn eða fleiri heltist úr lestinni, svo að ábyrgðin hvíli ef til vill að lokum aðeins á einum manni. Og það virðist því augljóst, að mönnum getur verið það ómögulegt, jafnvel þótt um sjálfskuldarábyrgð sje að ræða, að gera sjer grein fyrir því í upphafi, hve stór ábyrgðin sje í raun og veru og hve mikla áhættu þeir taki á sig með skuldbindingunni. En hv. 3. landsk. og hv. 1. þm. G.-K. virðist vera það nokkuð óljóst, hvernig samábyrgð er varið. En hverjum einasta manni, sem er í samvinnufjelagi, er það fyllilega ljóst, hve mikla ábyrgð hann tekur á sig með samábyrgðarskuldbindingunni. Þegar um samábyrgðir er að ræða, þá er það vanalega innan sjerstakrar deildar, svo að það er hægt að vita það fyrirfram, hvar ábyrgðarþunginn muni lenda, ef illa fer.  Hvað það atriði snertir, sem jeg og hv. 3. landsk. ræddum um, þá verð jeg að segja það, að mjer virðist sú aðferð, er hann viðhafði til þess að kynna landsmönnum útkomuna af rekstri tóbaksverslunarinnar, nefnilega að miða tilkostnaðinn við hagnað, geti tæpast hafa verið notuð í öðrum tilgangi en þeim, að láta tóbaksverslunina líta miður tryggilega út í augum landsmanna. Hitt er algild regla, að miða kostnaðarhlutföllin við verslunarveltuna. Þetta verð jeg að telja ónákvæmni í meðferð með tölur hjá hv. 3. landsk. Sama ónákvæmni kom í ljós í ummælum um steinolíuverslunina í greinum, sem birtust í blaðinu „Verði“ í sumar. Jeg fullyrði ekki, að þær greinar sjeu skrifaðar af hv. 3. landsk., en jeg geri ráð fyrir, að þær hafi ekki birtst þar án hans vitundar og vilja. Jeg er ekki svo elskur að „Verði“, að jeg beri hann á mjer að jafnaði, en jeg býst við, að það verði möguleikar á því að athuga það mál nánar síðar. Þar er, sem sagt, sama aðferðin notuð, en þó freklegar fært úr lagi. Þá hefir verið gert mikið að því að koma þeim skilningi inn hjá landsmönnum, að verslunarfyrirtæki ríkisins fari svo ógætilega með lánveitingar, að landinu geti stafað hætta af. Þetta kom berlega í ljós í þáltill., sem fram kom á síðasta þingi, og er því óþarfi að fjölyrða meir um það. En jeg mun ekki bera kinnroða fyrir niðurstöðu þess máls, þegar öll kurl koma til grafar. Jeg vil halda því fram, að eftir þau 10 ár, sem jeg hefi verið riðinn við landsverslunina, þá sje ekki hægt að benda á eina einustu stofnun í landinu, sem geti sýnt eins góða afkomu í þeim efnum, þegar tekið er tillit til þess, hve veltan er stór. Og ef það fje, sem kann að hafa tapast, er borið saman við samskonar tap banka og þessháttar stórfyrirtækja, þá er jeg alls óhræddur við þá niðurstöðu. Jeg vil taka það fram, að allar dylgjur um þetta, sem fram hafa komið í þáltill. og annarsstaðar og reynt hefir verið að gera landsverslunina tortryggilega með, hafa við alls engin rök að styðjast. Menn hafa verið með ádeilur á landsverslunina. Þeir hafa gert ósköpin öll úr því, hve illa innheimtust skuldir verslunarinnar. Þetta hefir miður góð áhrif á skuldunauta. Þeir vitna í þingskjölin og segja, að þar sjáist, að ekki sjeu lakari skil hjá þeim en öðrum. 

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það gleður mig, að ræða mín síðast hefir sýnt hv. 3. landsk., að mótstaða hans og hv. 1. þm. G.-K. gegn frv. er fjarstæða. Þegar jeg las frvgr. upp fyrir honum áðan, virðist það hafa runnið upp fyrir honum, að hún væri alveg eðlileg. Jeg vona, að hv.þm. skiljist það til fullnustu, að það er í rauninni ekki ákaflega mikilsvert að halda í rjettinn til að skrökva upp á Samvinnufjelög og landsverslun, og endirinn verði sá, að hann greiði frv. atkvæði. Hv. þm. hjelt því fram, að jeg hefði sagt nú í umræðunum, hver ummæli ættu að vera leyfileg og hver ekki, og vegna þeirrar útskýringar minnar væri hann hræddur við að samþykkja frv. En jeg vil fræða hann um það, að þegar lög eru skýrð, er farið eftir orðalagi þeirra sjálfra, en ekki því, sem um þau kann að hafa verið sagt. T. d. mundi enginn lögskýrandi taka mark á fjarstæðum þeim, sem hann hefir látið sjer um munn fara um frv. þetta. Þegar jeg mintist á rit hv. 1. þm. G.-K. um kaupfjelögin, datt mjer vitanlega ekki í hug, að banna ætti þeim hv.þm. að skrifa. Mjer þótti bara ekki ótilhlýðilegt að rifja upp liðnar stundir við þetta tækifæri. Ekki get jeg sagt, að mjer fyndist lítið til um valdauka þann, sem hv. 3. landsk. vildi gefa mjer, þar sem hann gaf í skyn, að jeg rjeði lagaskýringum dómstólanna. Jeg veit ekki til þess, að það komi til mála, og óska mjer þess ekki. Hjer er um draumsjónir að ræða hjá hv.þm., og vona jeg, að hann losni við þær, ef svo kynni að fara, að hann yrði sjálfur dómsmálaráðherra, þegar jeg læt af því starfi.  Það fer ekki fallega á því, að hv. 3. landsk. tali um ósannindi og ljóta blaðamensku. Hvernig hefir hv.þm. farið að því að vera formaður Íhaldsflokksins, ef hann hefir óbeit á slíku? Eða hefir hann engin áhrif á þær bardagaaðferðir, sem flokkurinn beitir? Veit hann ekki, hvernig það orðbragð er, sem blaðamenn flokksins hafa notað fyr og síðar - í vörninni fyrir hann í kosningahríðinni í sumar og nú í gremju sinni yfir ósigrinum? Heldur hann, að það tíðkist í Englandi, eins og í aðalstuðningsblaði hans hjer í Reykjavík, að innan um þingfrjettir sje dreift skömmum um andstæðingana?  Það er mjer fagnaðarefni, að háttv. 3. landsk. óskar mjer þess, að jeg megi læra af ritum Severin Jörgensens. Jeg held, að mjer sje óhætt að skilja þetta svo, að hann viðurkenni, að misbrestir á siðgæði hjá honum og flokki hans stafi af því, að þá vanti þekkingu á samvinnufjelagsskap. Jeg er heldur ekki vonlaus um, að þau litlu kynni, sem hann hefir haft af samvinnu, muni hafa einhver bætandi áhrif á hann. A. m. k. vill hann nú stofna einskonar samvinnufjelag til þess að reka síldarverksmiðju á Siglufirði. Það er raunar ekki fráleitt, að sumum fylgismönnum hans hafi þótt þessi tillaga beisk á bragðið og hún kunni því að hafa orðið honum sjálfum til einhvers ógagns. En hún sýnir, að hjartað er að batna. 

Jón Þorláksson Þó að sumir sjeu að reyna að dylja svipbrigði sín og vera alvarlegir, sje jeg, að nú brosa allir - þegar hæstv.dómsmrh. er að vanda um blaðamensku hjá öðrum. Það var að skilja á honum, að jeg hefði haft einhverja umsjón með því, sem prentað hefir verið hjer á landi. Hana hefi jeg áreiðanlega ekki haft. Hefði svo verið, mundi jeg hafa komið í veg fyrir þann aurstraum, sem fyrir nokkrum árum var byrjað að veita inn í íslenska blaðamensku. Var ilt, að svo skyldi fara, því að þá var hún farin að skána mikið frá því, sem áður var. En jeg vil biðja menn að muna, að það var ekki Íhaldsflokkurinn, sem átti sök á, að svo raunalega fór. Um skiftingu dóms- og framkvæmdavalds er jeg eins vel að mjer og hæstv.dómsmrh. En það vita allir, að hann er mikill ráðamaður í öllum ráðuneytum um þessar mundir. Ætla jeg því, að hann mundi ráða nokkru um, hvar reiða skyldi upp lagavöndinn vegna opinberra fyrirtækja. Að því lutu ummælin í síðustu ræðu minni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þegar hv. 3. landsk. talar um blaðamenskusiðgæði, held jeg, að honum væri holt að minnast þeirra daga, þegar hann var ráðamaður í Heimastjórnarflokknum. Í aðalblaði þess flokks var þá sagt um einn merkan fylgismann Björns Jónssonar, að rjettast væri að þekja bakið á honum með fölskum og stolnum bankaseðlum. Er þetta gott dæmi um blaðamenskuháttprýði samherja hv. 3. landsk. á þeim dögum.