Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[10:32] Virðulegi forseti. Ég tala fyrir nál. um frv. til laga um viðaukasamning milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse-Lonza um álbræðslu við Straumsvík. Iðnn. hefur fjallað allítarlega um þetta mál og rætt við ýmsa aðila. M.a. komu til nefndarinnar, Halldór J. Kristjánsson, skrifstofustjóri í iðnrn., Ingimar Sigurðsson, skrifstofustjóri í umhvrn., Helga Jónsdóttir, stjórnarformaður Landsvirkjunar, Halldór Jónatansson, forstjóri Landsvirkjunar, Jóhann Már Maríusson, aðstoðarforstjóri Landsvirkjunar, Agnar Olsen, framkvæmdastjóri verkfræði- og framkvæmdasviðs Landsvirkjunar, Elías B. Elíasson, deildarstjóri þróunarmála hjá Landsvirkjun, Kristján Gunnarsson, yfirmaður fjárhags- og hagmála hjá Landsvirkjun, Stefán Pétursson deildarstjóri fjármála- og markaðsdeildar Landsvirkjunar, Þorsteinn Hilmarsson, upplýsingafulltrúi Landsvirkjunar, Baldur Guðlaugsson, lögmaður Landsvirkjunar, Yngvi Harðarson, hagfræðingur Landsvirkjunar, Gylfi Ingvarsson, aðaltrúnaðarmaður starfsmanna Ísals, og Einar Guðmundsson og Rannveig Rist frá Ísal. Þá hittum við frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar fulltrúa bæjarstjórnar, þá Ingvar Viktorsson, bæjarstjóra Hafnarfjarðar, Jóhann G. Bergþórsson, Valgerði Sigurðardóttur, Magnús Jón Árnason, Guðmund Benediktsson og Eyjólf Sæmundsson. Auk þess mætti Eyjólfur á annan fund iðnn. fyrir hönd Vinnueftirlits ríkisins. Þá kom Jón Erlingur Jónasson, varaformaður stjórnar Hollustuverndar ríkisins, og Ólafur Pétursson frá Hollustuvernd á fund nefndarinnar. Einnig bárust að ósk iðnn. umsagnir efh.- og viðskn. og umhvn. um skattalegar hliðar málsins og umhverfisþætti þess, auk gagna sem gestir lögðu fram. Iðnn. fór einnig og heimsótti álverið í Straumsvík og ræddi þar við forsvarsmenn þess og kynnti sér starfsemi fyrirtækisins eins og tími vannst til. Einnig heimsótti iðnn. Landsvirkjun og átti þar mjög fróðlegan fund um orkumálin og þann orkusamning sem Landsvirkjun hafði gert um þetta mál. Fékk nefndin þar mjög greinargóð svör við öllum þeim spurningum sem við þurftum að fá svör við. Auk þess sem að framan er talið fjallaði iðnaðarnefnd um málið á 119. þingi. Á fundi nefndarinnar 30. maí 1995 gerðu Halldór J. Kristjánsson og Geir A. Gunnlaugsson nefndinni grein fyrir stöðu álviðræðna og 19. júlí 1995 var haldinn sameiginlegur fundur iðnaðarráðherra og umhverfisráðherra með iðnaðarnefnd og umhverfisnefnd þar sem kynnt var mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðra framkvæmda í álverinu í Straumsvík. Með viðaukasamningi ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse-Lonza, sem undirritaður var 16. nóvember 1995 og nú er borinn undir Alþingi til staðfestingar, er áætlað að auka framleiðslugetu álbræðslu Íslenska álfélagsins hf. (Ísals) í Straumsvík úr 100.000 árstonnum í alls 162.000 árstonn í árslok 1997. Til þess að unnt sé að ná því markmiði þarf að reisa nýjan kerskála til álvinnslu með 160 rafgreiningarkerum, auk annarra mannvirkja, svo sem þurrhreinsibúnaðar og viðbótar við álsteypuskála. Þá þarf einnig að bæta hafnaraðstöðu með byggingu nýs 100 m viðlegukants í Straumsvík. Hafnarfjarðarbær mun annast bygginguna sem á að vera lokið áður en rekstur hefst í fyrirhuguðum kerskála. Ísal greiðir kostnað af gerð hafnaraðstöðunnar en verður undanþegið greiðslu vörugjalda fyrir útflutning af áli um það sem nemur framleiðsluaukningu vegna stækkunar fram til 1. október 2014. Stækkun álbræðslunnar leiðir til þess að öll umframorka í raforkukerfi Landsvirkjunar, um 730 gwst. í árslok 1997, fullnýtist auk þess sem ráðast þarf í frekari framkvæmdir til orkuöflunar. Með samningnum um stækkun Ísals er leitast við að gera skattaumhverfi álversins sem líkast því sem önnur fyrirtæki á Íslandi búa við. Vegna viðaukasamningsins hefur fyrirtækið nú fengið útgefið starfsleyfi á grundvelli íslenskra laga en fram til þessa hafa ákvæði um mengunarvarnir og umhverfismál verið hluti af aðalsamningi. Eftir nokkurra ára stöðnun í uppbyggingu stóriðju og litlar erlendar fjárfestingar er nauðsynlegt að kanna fyrst hvaða áhrif mætti ætla að viðaukasamningurinn hefði á þjóðarhag. Fjárfesting eykst væntanlega á næstu tveimur árum um 14 milljarða kr. vegna stækkunar álversins og hafnaraðstöðu en um 3 milljarða kr. vegna fjárfestingar í raforkumannvirkjum, eða um 10--11% frá því sem orðið hefði að óbreyttum horfum. Rúmlega þriðjungur þessarar eftirspurnar, um 4,5 milljarðar kr., fer væntanlega til innlendra aðila og væntir meiri hluti nefndarinnar þess að íslensk fyrirtæki geti boðið í sem flesta verkþætti. Hlutfall fjárfestingar af landsframleiðslu árið 1996 hækkar um 1,5% og árið 1997 væntanlega um 1,8% og verður þá í heild 18,5%, en talið er æskilegt að hlutfall fjárfestingar af landsframleiðslu sé nálægt 20% til að standa undir væntanlegum hagvexti á næstu árum. Hér er um að ræða stærstu fjárfestingu erlendra aðila á Íslandi síðan álverið var upphaflega byggt. Ársverk vegna framkvæmdanna verða á bilinu 800--900 og er áætlað að eftirspurn verði mest vorið 1997. Stækkun álversins mun auka byggingarstarfsemi um 3--4% árin 1996 og 1997 en þar hafa framleiðsluþættir verið vannýttir að undanförnu og er tímasetning framkvæmdanna því hagkvæm frá þjóðfélagslegu sjónarmiði að mati Þjóðhagsstofnunar. Um 90 varanleg störf munu skapast í Straumsvík vegna stækkunarinnar, 72 hjá Ísal og 18 við verktöku. Á undanförnum árum hefur Ísal leitast við að hagræða í rekstri sínum og hefur starfsmönnum fækkað verulega. Framleiðni í fyrirtækinu hefur aukist verulega og nemur álframleiðsla á þessu ári um 230 tonnum á hvern starfsmann. Byggðastofnun telur að fyrir hvert starf í álverinu skapist 2,6 störf utan þess, aðallega í þjónustu, verslun eða iðnaði, vegna margfeldisáhrifa og varanleg heildaraukning verði því um 324 ársverk, einungis vegna stækkunarinnar. Þegar stækkun álversins er lokið er gert ráð fyrir að heildarfjöldi starfsmanna í Straumsvík verði um 530 manns. Með hliðsjón af framangreindum margfeldisáhrifum má segja að eftir stækkun álversins hafi orðið til hér á landi um 1.900--2.000 störf vegna starfsemi Ísals, ef á heildina er litið. Lauslegar áætlanir Þjóðhagsstofnunar benda til þess að hagvöxtur árið 1996 verði 0,7% meiri en ella, að viðskiptajöfnuður verði 1% lakari en ella, að verðbólga og kaupmáttur launa verði óbreytt og að atvinnuleysi verði 0,3% minna en ella. Þá má búast við að með stækkun álversins aukist útflutningur um 6,6--8 milljarða kr. á ári, eða sem nemur 3,7--4,4% af útflutningi vöru og þjónustu. Ekki er unnt að gera tæmandi talningu á áhrifum stækkunarinnar á þjóðarhag, en í nýrri endurskoðuðun þjóðhagsspár vegna lokaafgreiðslu fjárlaga, sem er væntanleg innan skamms, verður tekið tillit til stækkunarinnar. Meiri hluti iðnn. telur að með vísan til þess sem að framan er greint og út frá þjóðhagslegum ávinningi hnígi öll rök til þess að viðaukasamningur ríkisstjórnarinnar og Alusuisse- Lonza um álbræðslu við Straumsvík verði staðfestur. Veigamikil forsenda fyrir viðaukasamningnum, sem nú er lagður fram til staðfestingar, er samningur Landsvirkjunar og Ísals um breytingar á orkusölusamningi til álversins. Var viðauki við samninginn undirritaður 16. nóvember 1995. Stjórn Landsvirkjunar telur þörf á að viðskiptaleynd hvíli yfir orkusölusamningum við einstaka stórnotendur og ályktaði að það gæti verið til þess fallið að veikja samningsstöðu Landsvirkjunar að því er varðar orkusölu til stóriðju að viðsemjendur fyrirtækisins hefðu aðgang að verðákvörðun áður gerðra orkusölusamninga. Því samþykkti stjórnin að viðskiptaleynd skyldi hvíla yfir orkuverðsákvæði viðaukasamningsins við Ísal. Iðnaðarráðherra féllst á framangreind sjónarmið Landsvirkjunar og því hefur ekki verið skýrt opinberlega frá orkuverðinu sjálfu. Á fundi með iðnaðarnefnd gerði Landsvirkjun grein fyrir öllum þáttum orkusölusamningsins, einnig orkuverðinu sem trúnaðarmáli. Hjá nokkrum nefndarmönnum í iðnaðarnefnd komu fram efasemdir um réttmæti þeirrar ákvörðunar að viðskiptaleynd hvíldi yfir orkuverði, en meiri hlutinn gerir ekki athugasemdir við þá málsmeðferð. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gerir sérstakan fyrirvara um þetta mál sem hún mun tala fyrir á eftir í ræðu sinni. Fram kom í máli stjórnarformanns Landsvirkjunar að erlendis hvíli almennt viðskiptaleynd yfir orkusölusamningum í áliðnaði og að slíkt færðist í vöxt hvað varðar orkusölusamninga yfirleitt. Landsvirkjun ætti nú í könnunarviðræðum við aðra aðila um orkuverð en Ísal, eða að slíkar viðræður væru fyrirhugaðar, og því væri talið mikilvægt að meðal annars þeir aðilar gætu ekki fengið staðfestar upplýsingar frá fyrirtækinu um orkuverð í nýgerðum samningi við Ísal. Rétt er einnig að benda á að ályktun stjórnar Landsvirkjunar um viðskiptaleynd nær aðeins til orkusölusamningsins við Ísal en hefur ekki almennt gildi. Iðnaðarnefnd hefur kynnt sér alla þætti samningsins um orkuverð milli Landsvirkjunar og Ísals sem Landsvirkjun telur mjög hagstæðan sér. Samkvæmt útreikningum Landsvirkjunar verður núvirtur hagnaður af viðaukanum við orkusölusamninginn um 8 milljarðar kr. miðað við grundvallarforsendur og um 80% líkur á því að arðsemi af nauðsynlegum fjárfestingum Landsvirkjunar vegna viðaukans verði 15% eða meira og nánast engar líkur á því að fjárfestingin skili minni arði en 5,5%. Meiri hluti iðnn. tekur undir það mat iðnaðarráðherra að samningurinn uppfylli skilyrði laga nr. 42/1983, um Landsvirkjun, þ.e. hann valdi ekki hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið. Þvert á móti gerir Landsvirkjun ráð fyrir að orkuverð til almenningsveitna muni lækka til lengri tíma litið fyrir áhrif samningsins. Mikilvægt er að hafa í huga að raforkukerfi Landsvirkjunar hefur ekki verið fullnýtt og getur framleitt verulega orku sem í dag er skilgreind sem umframorka. Samkvæmt gildandi raforkusamningi skal Landsvirkjun sjá álverinu fyrir 1.413 gwst. á ári, þar af 106 gwst. sem afgangsorku, auk samnings um 223 gwst. af ótryggu rafmagni á ári til ársins 1997. Samkvæmt nýgerðum orkusölusamningi ber Landsvirkjun að sjá álverinu fyrir 2.583 gwst. á ári eigi síðar en 1. janúar 1998. Aukningin, 1.170 gwst. á ári, samanstendur annars vegar af viðbótarorkuþörf Ísals vegna stækkunarinnar, 947 gwst. á ári, og hins vegar hefur framangreindur samningur um ótryggt rafmagn verið felldur inn í samninginn. Einnig er umsamið að Ísal geti óskað eftir því að árlegt samningsbundið rafmagn verði aukið um allt að 88 gwst. í tveimur áföngum, árin 1999 og 2000. Talið er að um 730 gwst. af forgangsorku verði til reiðu í raforkukerfinu árið 1997 en til þess að útvega það sem á vantar og anna orkuþörf almenningsveitna fram til aldamóta þarf að ráðast í eftirtaldar virkjunarframkvæmdir: Stækkun Blöndulóns, fimmta áfanga Kvíslaveitu og 35 mw. aflaukningu í núverandi Búrfellsstöð auk þess sem settir verða upp raðþéttar í háspennulínur. Samkvæmt núgildandi orkusölusamningi ber Ísal að greiða að lágmarki fyrir 1.110 gwst. á ári enda þótt orkuneysla ársins kunni að hafa verið minni, en með nýgerðum samningi mun lágmarksmagnið hækka í 2.006 gwst. á ári. Nýti Ísal rétt sinn til að fá allt að 88 gwst. aukningu á árlegu samningsbundnu rafmagni eykst lágmarksmagnið um 0,765 gwst. fyrir hverja gwst. til viðbótar. Samningnum er ætlað að gilda til ársins 2014, en eftir það er gagnkvæm heimild til framlengingar um 10 ár til viðbótar og verða verðákvæði samningsins þá háð endurskoðun. Umsamið orkuverð til stækkunar álversins ræðst á hverjum tíma af verði áls á alþjóðamarkaði. Gert er ráð fyrir að í nokkur ár frá upphafi samningstímabilsins verði í gildi afsláttur á orkuverði til stækkunarinnar. Árið 2004 mun núgildandi orkuverð til tveggja eldri kerskálanna falla úr gildi, en frá þeim tíma gildir fyrir allt álverið það orkuverð sem nú hefur verið samið um. Viðaukasamningurinn, sem hér er til umfjöllunar, gerir ráð fyrir töluverðum breytingum á þeim skattareglum sem gilt hafa um Ísal. Felast þær breytingar fyrst og fremst í því að gera skattaumhverfi álversins sem líkast því sem önnur fyrirtæki á Íslandi búa við. Þannig verður horfið frá stighækkandi skattþrepi, á bilinu 35 -- 55%, yfir í sama skattþrep og gildir um íslensk hlutafélög, þ.e. 33%. Álverið í Straumsvík hefur að meira eða minna leyti verið rekið með tapi á undanförnum árum. Reksturinn hefur því skilað litlum tekjuskattsgreiðslum í ríkissjóð umfram lágmarksframleiðslugjald. Þar sem álverð hefur hækkað mikið nú á allra síðustu árum og gert er ráð fyrir að sú þróun haldi áfram á næsta ári má búast við verulegum tekjuskattsgreiðslum vegna áranna 1995 og 1996. Ólíklegt er að fyrirtækið greiði tekjuskatt á afskriftartíma meginhluta fjárfestingarinnar, þ.e. frá 1997 og næstu sjö ár þar á eftir. Hins vegar er gert ráð fyrir verulegri hækkun tekna af tekjuskatti miðað við 160.000 tonna framleiðslu eftir þann tíma. Samkvæmt núgildandi samningi er það fastagjald sem Ísal greiðir af framleiðslu sinni að lágmarki 20 Bandaríkjadalir á hvert útskipað tonn af áli og viðbótarframleiðslugjald ef hagnaður gefur tilefni til. Samkvæmt hinum nýja samningi lækkar lágmarksgjaldið í 10 Bandaríkjadali á hvert tonn og verður jafnframt aðeins frádráttarbært frá tekjum sem rekstrarkostnaður í stað þess að vera frádráttarbært frá tekjuskattsgreiðslum. Helsta breytingin frá núverandi fyrirkomulagi er því að lágmarksgjaldið lækkar í 10 Bandaríkjadali fyrir hvert útflutt tonn frá og með 1. janúar 1998 og í stað stighækkandi skattþreps kemur eitt 33% skattþrep sem tekur gildi frá og með 1. janúar 1995. Miðað við gefnar forsendur um álverð er gert ráð fyrir að hagnaður verði af rekstri Ísals á árunum 1995 til og með 1997 eða fram til þess tíma að stækkunin verður tekin í notkun. Samningurinn gerir ekki ráð fyrir að Hafnarfjarðarbær fái hlutdeild í tekjuskatti fyrirtækisins eftir 1. janúar 1998. Gert er ráð fyrir að hlutdeild Hafnarfjarðarbæjar í framleiðslugjaldi á árunum 1995--1997 verði 28% í stað 18% nú og fastagjaldið hækki úr 250.000 Bandaríkjadölum í 500.000 Bandaríkjadali í samræmi við samkomulag milli Hafnarfjarðarbæjar og ríkissjóðs. Viðbótarhlutdeild Hafnarfjarðarbæjar í framleiðslugjaldi áranna 1995 og 1996 gæti því orðið á bilinu 40--80 millj. kr., en er þó alfarið háð afkomu Ísals. Frá 1. janúar 1998 er hins vegar gert ráð fyrir að Hafnarfjarðarbær fái 6 Bandaríkjadali fyrir hvert tonn af útfluttu áli. Miðað við 160.000 tonna framleiðslu nemur þetta um 62 millj. kr. á ári. Þetta jafngildir fasteignagjaldi á lögðu með 0,80--0,85% stuðli eða sem svarar um 30% afslætti frá því fasteignagjaldi sem gildir í Hafnarfirði í dag. Á fundi með bæjarstjórn Hafnarfjarðar komu fram upplýsingar um bréfaskipti Ísals og iðnaðarráðuneytisins annars vegar og bæjarins hins vegar um þróun byggðar í nágrenni álverksmiðjunnar frá nóvember og desember 1995. Meiri hlutinn lýsir ánægju með að frekari viðræður eigi sér nú stað á milli aðila um þessi mál. Í umsögn efnahags- og viðskiptanefndar til iðnaðarnefndar um skattaþátt viðaukasamningsins frá 4. desember 1995 segir: ,,Ljóst er að til lengri tíma litið mun hinn nýi viðaukasamningur þýða verulega auknar tekjuskattsgreiðslur Ísals í ríkissjóð vegna aukinnar framleiðslu og meiri hagkvæmni. Í raun mun fyrirtækið greiða sambærilega skatta í framtíðinni eins og ef það félli undir gildandi íslensk skattalög að frátalinni heimild til 10% arðsfrádráttar. Efnahags- og viðskiptanefnd gerir því ekki athugasemdir við afgreiðslu frumvarpsins.`` Á fund efnahags- og viðskiptanefndar komu Halldór J. Kristjánsson og Þorkell Helgason frá iðnaðarráðuneyti, Indriði H. Þorláksson frá fjármálaráðuneyti, Ólafur Kristinsson og Gunnar Sigurðsson frá Coopers \& Lybrand hf., Sveinn Hannesson og Jón Steindór Valdimarsson frá Samtökum iðnaðarins og Jóhann Bergþórsson og Tryggvi Harðarson frá Hafnarfjarðarbæ. Meiri hlutinn tekur undir álit efnahags- og viðskiptanefndar á skattaþætti málsins. Á liðnum árum hefur Ísal stöðugt bætt mengunarvarnabúnað sinn, nú síðast með rafstýrðum felliþekjum á rafgreiningarkerin sem takmarka opnunartíma keranna eins og unnt er og bæta þar með afköst þurrhreinsibúnaðar verksmiðjunnar. Hollustuvernd ríkisins telur árangurinn af þeim framkvæmdum umtalsverðan. Samkvæmt samningi við íslensk stjórnvöld frá árinu 1992 hafði Ísal heimild til 105.000 tonna ársframleiðslu áls en stækkun umfram það skyldi háð útgáfu starfsleyfis samkvæmt lögum og mati á umhverfisáhrifum. Ísal sótti um starfsleyfi til reksturs allt að 200.000 tonna álvers í Straumsvík og á grundvelli þeirrar umsóknar hefur nú verið gefið út starfsleyfi fyrir stækkun álversins í heild, að undangengnu lögbundnu mati á umhverfisáhrifum. Ef framleiðslugeta álversins verður aukin úr 170.000 tonnum í 200.000 tonn á ári ber að yfirfara og endurskoða það ákvæði leyfisins er fjallar um losun mengunarefna. Á fskj. I er að finna álit meiri hluta umhverfisnefndar til iðnaðarnefndar, en þar segir m.a.: ,,Það er því mikilvægur áfangi að nýútgefið starfsleyfi nær til allrar framleiðslu fyrirtækisins og fagnar nefndin því. Hér er um að ræða sérstakar aðstæður þar sem verið er að stækka álbræðslu sem þegar hefur starfað um árabil. Mikil vinna hefur verið lögð í gerð umhverfismats og starfsleyfis. Með starfsleyfinu, sem umhverfisráðherra hefur gefið út, er tryggt að allar þær kröfur, sem gerðar eru til umhverfisverndar í mengunarvarnareglugerð nr. 48/1994, sbr. 3. gr. laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, séu uppfylltar. Gerir meiri hluti nefndarinnar því ekki athugasemdir við afgreiðslu frumvarpsins.`` Álit minni hluta umhverfisnefndar er meðfylgjandi á fskj. II. Meiri hluti iðnaðarnefndar tekur undir álit meiri hluta umhverfisnefndar á umhverfisþáttum málsins. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gerir fyrirvara vegna umhverfisþáttar málsins og mun hún skýra það hér á eftir í máli sínu. Meiri hluti nefndarinnar telur einnig æskilegt að umhverfisyfirvöld kanni í samvinnu við Ísal hvernig minnka megi hljóðmengun frá súrálsuppskipun í Straumsvík. Nokkur umræða varð í iðnn. um alþjóðlegar skuldbindingar Ísals varðandi loftmengun. Stækkun álversins í Straumsvík brýtur ekki í bága við neinar slíkar skuldbindingar. Hins vegar kann það að vera sérstakt athugunarefni fyrir stjórnvöld hvernig beri almennt að takmarka útblástur koltvísýrings og brennisteinstvíoxíðs, með tilliti til alþjóðasamnings, án þess að það komi í veg fyrir að hinar hreinu orkulindir landsins verði nýttar til uppbyggingar atvinnu. Jafnframt telur meiri hluti nefndarinnar rétt að huga að frekari endurskoðun þeirra reglna sem gilda um mengunarvarnir með það fyrir augum að skilgreina eins og frekast er kostur mengunarmörk og önnur viðmið í umhverfismálum. Enn fremur er bent á að kanna má nánar samspil þeirra þátta sem teknir eru til athugunar við gerð mats á umhverfisáhrifum annars vegar og gerð starfsleyfis hins vegar, þannig að ekki sé verið að auglýsa og óska eftir athugasemdum hagsmunaaðila nema einu sinni um hvert efni. Að lokum vill meiri hluti iðnn. taka fram að hann telur þörf á því að iðnrn. athugi sérstaklega hvernig auka megi úrvinnsluiðnað í tengslum við álverið og þá þjónustu sem þar er í boði. Það er fagnaðarefni að í nýgerðum viðaukasamningi hefur Ísal nú heimildir til þess að reka hérlendis aðra starfsemi en beina álbræðslu, en stofnuð verði sérstök dótturfyrirtæki um slíka starfsemi sem lúta í hvívetna íslenskum skattalögum og verða háð ákvæðum laga um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri. Við Íslendingar verðum að kanna rækilega hvort ekki sé unnt að framleiða meira hérlendis af fullunnum vörum úr áli. Það er enginn efi í hugum okkar sem höfum kynnt okkur og fjallað um þessa starfsemi að þar leynast margvíslegir möguleikar. En svo er vissulega víðar í okkar ágæta landi að við mættum huga meira að úrvinnslu- og fullvinnsluþætti afurðanna. Virðulegi forseti. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það liggur fyrir. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gerir fyrirvara um einstaka þætti málsins og mun gera grein fyrir þeim á eftir eins og ég hef sagt. Einnig skilar hv. þm. Svavar Gestsson séráliti með þessu frv. Undir nefndarálitið rita Stefán Guðmundsson, Pétur H. Blöndal, Árni R. Árnason, Guðjón Guðmundsson, Sigríður A. Þórðardóttir, Hjálmar Árnason og Petrína Baldursdóttir. Jóhanna Sigurðardóttir skrifar undir með fyrirvara, eins og áður segir. Kristín Halldóttir sat einnig fundi iðnn., sem áheyrnarfulltrúi Kvennalistans. Ég vil nota tækifærið og þakka meðnefndarmönnum mínum í iðnn. fyrir ágæt störf og vinnu við að ljúka þessu máli svo það kæmist til afgreiðslu fyrir jólaleyfi. Ég vil í örfáum orðum, virðulegi forseti, víkja að því sem kemur fram í áliti minni hluta iðnn., hv. þm. Svavars Gestssonar, þar sem fjallað er um athugasemdir hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um umhverfisþátt þessa samnings, en í nefndaráliti minni hlutans segir m.a.: ,,Talsmenn Hollustuverndar ríkisins komu á fund iðnn. og svöruðu fyrirspurnum frá nefndarmönnum. Er skemmst frá því að segja að þeir staðfestu nær allar athugasemdir Hjörleifs.`` Það verður að koma fram, virðulegi forseti, að undir þetta sjónarmið er mér lífsins ómögulegt að taka. Ég held að hér hljóti að vera um mikið og alvarlegt misminni að ræða hjá hv. þm. og ég harma að jafnglöggur og góður þingmaður skuli hafa sett það á blað. Ólafur Pétursson, forstöðumaður Hollustuverndar ríkisins, kom á fund iðnn. og svaraði ágætlega þeim spurningum sem fyrir hann voru lagðar og snúa að langmestu leyti að athugasemdum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Um þetta geta allir nefndarmenn iðnn. vissulega borið vitni. Í nefndaráliti minni hlutans segir einnig: ,,Að öllu samanlögðu er nauðsynlegt að endurvinna starfsleyfið og er það því ein aðalbrtt. okkar við frv. þetta. Með þessu er ekki varpað rýrð á starf þess fólks sem unnið hefur að málinu; því hafa hins vegar verið settar óeðlilegar pólitískar skorður að ekki sé fastar að orði kveðið.`` Mér finnst hv. þm. Svavar Gestsson vega ómaklega að þeim mörgu embættismönnum sem að málinu hafa unnið, vissulega um langan tíma. Um þessa fullyrðingu þarf ekki fleiri orð. Fskj. frv. leiða allt annað í ljós en hér er fullyrt. Með umhverfisþátt samningsins hefur verið farið nákvæmlega samkvæmt íslenskum lögum og því má bæta við að hér eru gerðar strangari kröfur hvað þessi mál varðar en almennt gerist í Evrópu. Hv. þm. Svavar Gestsson víkur að því í minnihlutaáliti sínu og segir ljóst að álverinu hafi ekki tekist vel að koma sér fyrir í íslensku þjóðlífi. Það er áhyggjuefni ef álit hv. þm. er rétt. Ég dreg þó mjög í efa að svo sé nú. Að vísu er rétt að það er ekki ýkja langt síðan ótrúlega margir Íslendingar töldu að stóriðju skyldi varast. Þetta sjónarmið er á miklu undanhaldi og þó finnast vissulega enn efasemdarmenn á meðal okkar. Umhverfið er annað en fyrr. Nú höfum við þá þekkingu sem getur tryggt okkur að gengið sé örugglega frá samningum um stóriðjuver, bæði varðandi umhverfis- og viðskiptahlið slíkra samninga. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að umræðan sem hér fer fram geti orðið bæði ítarleg og umfram allt málefnaleg. Ég endurtek þakkir, virðulegi forseti, til meðnefndarmanna minna í iðnn. við afgreiðslu þessa máls.

[11:08] Herra forseti. Ég vil láta þess getið að ég styð álit meiri hlutans og fylgi þar með fulltrúa Alþfl. í iðnn. En ástæðan fyrir því að ég kem upp er sú bókun sem fylgir áliti umhvn., herra forseti. Þar er gerð grein fyrir að ég sit hjá við afgreiðslu umsagnarinnar frá umhvn. Ég tel rétt að geta um ástæðu þess. Hún er sú að það lá svo mikið á 4. des. að keyra álitið í gegn frá umhvn. að ekki var hægt að verða við þeirri beiðni hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að fá tvo til þrjá fulltrúa á fund umhvn. til þess að fara yfir málið 8. eða 9. des. Meiri hluti nefndarinnar ákvað að ekki væri nægur tími til stefnu. Mér þótti sú málsmeðferð óeðlileg að afgreiða þyrfti málið frá nefndinni á innan við klukkutíma og óeðlilegt að geta ekki fengið að ræða málið. Þess vegna sat ég hjá við afgreiðslu álitsins, herra forseti. Ég taldi og tel mjög óeðlilegt að ekki sé hægt að verða við beiðnum einstakra þingmanna um athugasemdir og viðræður við fulltrúa sem gætu varpað skýrara ljósi á mál sem eru til umfjöllunar.

[11:10] Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hér kemur fram að það varð að hafa hraðan á við afgreiðslu málsins. Tímaskorður eru þannig að vinna varð mjög hratt í málinu. Ég hef margtekið það fram í máli mínu. Ég held þó að það sem skiptir mestu máli sé að allar upplýsingar og skjöl liggja fyrir, ég veit ekki annað, og að menn hafa fengið svör við öllum spurningum sínum. Ég hygg að það sé aðalatriðið.

[11:11] Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að ég mun gera athugasemdir við nokkur orð sem fram komu hjá hv. frsm. meiri hlutans hér áðan þegar þar að kemur í greinargerðinni sem ég mun nú flytja. Ég vil einnig láta koma fram að snúningspunkturinn í máli mínu eru tillögur sem ég flyt á þskj. 382 og snerta umhverfismál, atvinnulíf og orku- og stóriðjumál. Ég mun gera nánari grein fyrir því máli síðar. Ég tel mikilvægt ef hægt er á þessu stigi að fá upplýsingar frá hæstv. ríkisstjórn um það hvaða skoðun hún eða þeir sem fyrir hana tala hafa á nálguninni sem birtist í tillögum sem hér eru fluttar um ákvæði til bráðabirgða. Ég hefði gjarnan kosið að hv. talsmaður meiri hlutans hefði farið nokkrum orðum um það en úr því að hann gerði það ekki þá bíð ég spenntur eftir því að heyra hvað hæstv. ráðherra segir um málið. Þá vil ég einnig víkja að einu mikilvægu atriði í sambandi við þetta mál sem mikið hefur verið talað um. Það er þessi svokallaða leynd um orkuverið. Eins og fram hefur komið samþykkti stjórn Landsvirkjunar á sínum tíma að óska eftir því að farið yrði með tiltekin atriði varðandi orkuverðið sem trúnaðarmál. Fyrir því eru viðskiptaleg rök sem eru í sjálfu sér öll gild að mínu mati. Ég vil hins vegar, vegna þeirra orða sem hér hafa fallið og þess m.a. hvernig hæstv. iðnrh. svaraði í fyrirspurnatíma í vikunni, láta það koma fram að ég átti þess ekki kost að vera á fundi stjórnar Landsvirkjunar sem tók ákvörðun um þessa leynd. Mér finnst það allt í lagi og hef ekki reynt að bera mig upp undan því en hæstv. iðnrh. átti bersýnilega við með orðum sínum að sem stjórnarmaður bæri ég ábyrgð á þessari leynd. Hann hefur a.m.k. aldrei látið svo lítið að segja frá því sem hann þó vissi að ég var ekki á þessum fundi stjórnarinnar. Mér hefði satt að segja fundist það heiðarlegt að segja frá því, án þess að ég sé að kvarta undan því að vera bendlaður við niðurstöður stjórnar Landsvirkjunar, sem ég get út af fyrir sig algjörlega tekið ábyrgð á. Á fundinum sat fyrir mig í stjórn Landsvirkjunar varamaður minn, sem er flokksmaður í Þjóðvaka. En eins og kunnugt er eiga stjórnarandstöðuflokkarnir ekki alltaf bæði aðalmann og varamann heldur kemur oft fyrir að varamaður er úr öðrum flokki en aðalmaðurinn. Ég endurtek að ég er ekkert að bera mig upp undan því að bera ábyrgð á niðurstöðum stjórnar Landsvirkjunar. Ég vil bara að það komi fram að málið liggur svona og þar með hafa fulltrúar allra flokka beint eða óbeint komið með einhverjum hætti að málinu. Ég verð hins vegar að segja að ég tel að það hefði verið heppilegra ef meiri hluti iðnn. Alþingis eða nefndin öll hefði sjálf tekið þessa ákvörðun frekar en stjórn Landsvirkjunar eins og hún gerði það á sínum tíma. Ég tel að málið liggi þannig og þetta hafi skapað óþarfa tortryggni og erfiðleika. Ég hef sem stjórnarmaður í Landsvirkjun sett mér að fara ekki með þessa hluti á opinberan vettvang og mun ekki gera það. Ég tel engu að síður að þarna hafi verið sköpuð aðstaða til þess að menn hafi orðið tortryggnari umfram það sem nokkur ástæða var til. Og ég endurtek það sem ég hef reyndar sagt áður um þetta að ég vildi frekar halda á þessu máli ef leyndin væri ekki, vegna þess að ég tel satt að segja raforkuverðið það gott og niðurstöðuna það góða miðað við allar aðstæður að það væri auðveldara fyrir mig að halda á þessu máli ef þessi leyndarhjúpur hefði ekki verið lagður á málið. En það er veruleikinn sem ég horfist í augu við og hann er svona. Virðulegi forseti. Í nefndaráliti á þskj. 381 segir m.a.: ,,Minni hlutinn telur að orkusamningurinn sé ásættanlegur miðað við aðstæður. Verðið stendur að öllum líkindum undir kostnaði fyrirtækisins og er ekki lægra en svo að unnt á að vera að knýja fram öruggt kostnaðarverð í næsta áfanga virkjana ef ákveðnar verða á næstunni. Verðið er vissulega lægra en æskilegt væri en taka verður tillit til þess að verulegt orkumagn er ónýtt í orkukerfi landsmanna.`` Varðandi þetta atriði vildi ég skýra það aðeins nánar og segja að það verð, sem að öllum líkindum fæst fyrir orkuna samkvæmt þessum samningi um orku til stækkunarinnar, er ríflega framleiðslukostnaðarverð eða flýtikostnaðarverð á orkunni. Það liggur alveg fyrir. Það er ríflega það. Það sem hins vegar bætist við og gerir þennan samning kannski afbrigðilegan er svo að það orkuverð sem tekur gildi þegar afsláttartímabilinu lýkur nær einnig til gamla samningsins, til álverðsins eins og það er nú. Þar af leiðandi er þarna um talsverðan fjárhagslegan ávinning að ræða að bestu manna yfirsýn eða um 8 milljarða kr. núvirta eins og fram hefur komið og kom rækilega fram við 1. umr. málsins. Það sem átt er við í síðari hluta setningarinnar þar sem segir: ,,... og er ekki lægra en svo að unnt á að vera að knýja fram öruggt kostnaðarverð í næsta áfanga ...`` er ósköp einfaldlega þetta: Þær orkuframkvæmdir sem lagt verður í í tilefni af stækkuninni eru við mjög ódýra orkuöflunarkosti, mjög hagstæða og ódýra orkuöflunrkosti og það er alveg hárrétt sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur mjög oft sagt að það er verið að fleyta rjómann ofan af orkukostum landsmanna fyrir þessa stækkun, það er alveg ljóst. Þess vegna er það líka ljóst að í næstu lotu, ef til þess kemur að menn þurfa að fara í framkvæmdir vegna stóriðju, verður um það að ræða að menn verða að fara í sérstakar framkvæmdir, jafnvel nýjar virkjarnir og það er augljóst mál að þar verður kostnaðurinn á kwst. mun hærri en hann er í þessum kostum sem hér eru á ferðinni. Hverjir þeir eru er misjafnt eftir aðstæðum. Hins vegar hefur það komið fram á opinberum vettvangi að í þeim nýju virkjunum sem hugsanlega þarf að ráðast í síðar, virkjunum eins og t.d. Vatnsfellsvirkjun, eru menn að tala um framleiðslukostnað sem er um eða yfir 20 mill á kwst. Þar er því um að ræða augljósan framleiðslukostnað sem er flóknara að glíma við í samningum um ný iðjuver en nú er. En ég tel og segi í þessu áliti að sú niðurstaða sem nú liggur fyrir útilokar ekki að að hægt sé að ná slíkum samningum um framleiðslukostnaðarverð fyrir orku til nýrra stóriðjufyrirtækja ef menn af öðrum ástæðum vilja fara í þau. Og ég tel að það sé mikilvægt atriði. Ég vil einnig láta það koma fram, hæstv. forseti, í þessu samhengi að það hefur að sjálfsögðu ekki verið tekin nein ákvörðun svo mér sé kunnugt um hvaða orkuöflun á að nota næst ef þörf krefur. Ákvörðun um það liggur ekki fyrir og ég vil byrja á því að leggja þá spurningu fyrsta fyrir hæstv. iðnrh.: Liggur slík ákvörðun fyrir hvernig orku verður aflað til næstu skrefa í stóriðju ef út í það færi? Ég geri ráð fyrir því að það séu ýmsar hugmyndir uppi og reyndar veit ég að það eru margar hugmyndir uppi. En ákvörðun í þessum efnum, í einstökum atriðum, kannast ég ekki við að sé til. Mér finnst mikilvægt að því sé slegið föstu á þessu stigi málsins. Hitt er hins vegar ljóst að miðað við undirbúning, verkfræðilega vinnu og annað sem unnið hefur verið á vegum Landsvirkjunar og fleiri aðila, eru hugmyndir uppi um það hvað er best að fara í. En það eru engar ákvarðanir til í þeim efnum. Í annan stað varðandi þessa samninga vil ég láta koma fram að ég tel að skattasamningurinn eins og hann liggur fyrir sé spor í rétta átt. Hann er spor í rétta átt fyrst og fremst vegna þess að hann er færður nær íslenskum skattalögum og líkist þannig þeim samningsdrögum sem lágu fyrir í næstsíðustu ríkisstjórn þegar fram fóru viðræður við Atlantsálshópinn um hugsanlegt álver á Keilisnesi. Ég tel reyndar að það væri langeðlilegast að það væru engin sérstök skattaákvæði í samningum um fyrirtæki af þessu tagi heldur lytu þau í einu og öllu íslenskum skattalögum og auðvitað íslenskum lögum yfirleitt. Ég tel að samningurinn sé ásættanlegur hvað varðar skattana og mér sýnist að fjárhagslega, eftir því sem ég hef vit á að mæla það, komi það alveg þokkalega út. Ég verð að segja að mér finnst það eina sem orkar tvímælis eða er breyting vera þeir skattar sem renna á næsta ári og þarnæsta ári samkvæmt samningsdrögunum, til Hafnarfjarðarbæjar. Það er greinilega verið að gera ansi vel við Hafnarfjörð en það er verið að gera það með þeim rökum að Hafnarfjarðarbær sé að missa tekjuvon á næstu áratugum samningsins með þeirri uppsetningu samningsdraganna eins og þau liggja fyrir. Ég geri í sjálfu sér ekki athugasemdir við það. En mér finnst samt að þar hefði mátt horfa á hlutina í aðeins stærra samhengi, bæði af hálfu Hafnarfjarðarbæjar og annarra. Mér fannst satt að segja dálítið sérkennilegt að upplifa þessar bréfaskriftir af hálfu álversins til bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði, örfáum sólarhringum eftir að blekið var þornað á undirskriftum samningsins og mun ég koma að því nánar síðar. Hæstv. forseti. Til viðbótar við þau atriði sem ég hef nefnt, þ.e. orkuna og skattana, eru önnur atriði sem ég vil gera athugasemdir við. Þau snerta í sjálfu sér bæði þennan samning en líka almennt stöðu álversins í landinu. Það er í fyrsta lagi í sambandi við meðferð umhverfismálanna. Ég segi alveg eins og er að ég tel að þar sé ekki um nægilega vandaða vinnu að ræða. Ég er þar ekki að tala um vinnu starfsmanna umhvrn. og Hollustuverndar ríkisins. Ég er sérstaklega að tala, eins og fram kemur í nefndarálitinu, um hinn pólitíska ramma sem þessum aðilum er settur. Ég ætla að nefna tvennt í því sambandi. Annað er ákvörðun meiri hluta stjórnar Hollustuverndar ríkisins, sem er pólitískt kjörin stofnun, um að vísa frá spurningum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar vegna aðildarskorts hans að málinu. Hitt er 10 mínútna fundur umhvn. til að fjalla um þessi mál. Þetta eru ómöguleg vinnubrögð. Menn geta auðvitað haft þá skoðun að það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er að segja í þessum efnum sé ekki rétt. Menn hafa auðvitað leyfi til þess. En að meðhöndla alvarlegar athugasemdir með þeim hætti sem hér var gert er ekki boðlegt. Ég tel ástæðu hins vegar til að geta þess og þakka fyrir það, m.a. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og hv. formanni iðnn., að það var allrækilega farið yfir athugasemdir hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar á fundi iðnn. að frumkvæði hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. En það breytir ekki því að niðurstaða meiri hluta stjórnar Hollustuverndar ríkisins og umhvn. er algerlega ólíðandi. Hún er ólíðandi ekki bara vegna þessa máls, hæstv. forseti, heldur líka vegna þess að hér getur verið um að ræða fordæmismál. Það á að vinna svona hluti vel. Það á að vanda sig við mál af þessu tagi. Það á að gefa þeim einhvern tíma en ekki umgangast þessi mál eins og þau skipti engu máli. Ég vil nota þetta tækifæri úr þessum virðulega ræðustól, hæstv. forseti, til að mótmæla áliti Eiríks Tómassonar prófessors en það er á grundvelli þess álits sem meiri hluti stjórnar Hollustuverndar ríkisins byggir sína niðurstöðu um að hafna aðild hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að þessu máli. En í áliti Eiríks Tómassonar prófessors, dags. 31. október 1995, segir svo, með leyfi forseta: ,,Það er því niðurstaða mín að þeir einir, sem eiga einstaklegra og verulegra hagsmuna að gæta, geti gert athugasemdir við tillögur að starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem haft getur í för með sér mengun, sbr. 8. kafla mengunarvarnareglugerðar.`` Það er alveg augljóst mál, hæstv. forseti, að andrúmsloftið á Íslandi eigum við saman, allir Íslendingar, hvar sem við búum á Íslandi. Það er útilokað að hafna því að einhverjir tilteknir aðilar eigi frekar aðild að máli af þessu tagi en aðrir. Ég skora á hæstv. umhvrh. að gera grein fyrir því hver sé hans skoðun á þessum vinnubrögðum. Og ég bendi á að formaður stjórnar Hollustuverndarinnar --- hver er hann? Er hann ekki aðstoðarmaður --- hvers? Landbrh. sem er sama persónan og er umhvrh. Er þetta ekki athyglisvert, hæstv. forseti? Er þetta ekki þannig að formaður stjórnar Hollustuverndar ríkisins er jafnframt aðstoðarmaður landbrh.? Þetta er ekki gott, eða hvað. Nú er ég ekki að vantreysta þessum unga manni, það má enginn skilja það svo. Og það má enginn skilja það þannig að ég telji að...

Er hann ekki varaformaður?

Varaformaður stjórnar Hollustuverndarinnar? 

Ingunn er formaður.

Ingunn Svavarsdóttir er formaður já, en hann undirritar þetta bréf sem hafnar aðild hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að málinu. Og ég segi alveg eins og er, hæstv. forseti, að ég tel að þarna séu menn alveg á mörkunum svo ég segi ekki meira. Og ég endurtek að ég er ekki að vantreysta þessum unga manni. Það má enginn skilja orð mín svo. En ég er bara að vekja athygli á því að þetta er...

En er hann grunaður um græsku?

Ja, ég segi það heldur ekki, hv. þm., heldur vek ég athygli á því að þarna kann þessi ágæti ungi maður að vera settur í óþolandi stöðu miðað við allar aðstæður. Þetta tvennt, hæstv. forseti og hv. formaður iðnn., er það sem ég á við þegar ég tala um að málið sé sett í pólitískan ramma sem er óþolandi fyrir embættismenn og sérfræðinga. Það er það. Þess vegna held ég að mótmæli hv. formanns iðnn. við orðum mínum í nefndarálitinu um þetta dugi því miður ekki. Ég held að staðan sé því miður þannig að þarna hafi menn ekki gætt sín sem skyldi. Nú ætla ég ekki, hæstv. forseti, að fara út í umhverfismálin í einstökum atriðum að öðru leyti. Margt er í því gagni sem ég hef látið dreifa á borð þingmanna og er nokkur texti sem er ágætt fyrir menn að lesa, annaðhvort núna eða um hátíðirnar því að hér er margt fróðlegt án þess að það flokkist undir bókmenntir beint, en hér er margt gagnlegt. Og ég vek athygli á því að þarna koma fram upplýsingar um brennisteinsdíoxíðmagn sem fer út samkvæmt þessum samningi, í svörum sem við fengum frá ráðuneyti umhverfismála. Ég ætla að víkja lauslega, hæstv. forseti, að alþjóðlegum skuldbindingum sem uppi eru í þessum efnum. Það er fyrst samningurinn með langa nafninu eins og við kusum að kalla hann í iðnn. Styttri útgáfa af nafninu er: Samningur um loftmengun sem berst langar leiðir. Þetta er styttri útgáfan en það verður ekki farið með þá lengri hér vegna þess að þingmanninn brestur minni til að fara yfir það í smáatriðum. Þarna er um að ræða samning eða bókun sem mjög margar þjóðir hafa gerst aðilar að en það hafa Íslendingar ekki gert. Í gögnum sem eru í heftinu, sem ég hef látið dreifa, kemur í ljós að ef Íslendingar væru aðilar að bókun um SO2 hefði það haft bein áhrif á samninginn um stækkun álversins í Straumsvík og í raun og veru hindrað aðild okkar að honum, eins og hann lítur út. Þ.e. ef Ísland hefði verið búið að setja mörk um árlega losun brennisteins frá landinu samkvæmt þessum samningi. Það er rétt að taka fram að öll nágrannalönd okkar hafa skrifað undir bókunina. Þetta kemur fram í skjali frá umhvrn. sem dreift er með nál. mínu. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að fara yfir einstök atriði í sambandi við bréf hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar til hv. formanns iðnn. um þessi mál. En þar eru tínd til 17 atriði sem eru öll mjög gild í þessu samhengi. Á fundi í iðnn. með Hollustuvernd ríkisins kom fram að þeir sem þar töluðu fyrir nefndina sem sérfræðingar sýndu öllum athugasemdunum sem hér koma fram fullan skilning. Mér fannst þeir taka þannig á málinu. Ég varð ekki var við að þeir vísuðu neinu á bug af því sem stendur hér. Þeir töldu að því er varðar 1. tölul., ófullnægjandi ákvæði í lögum og reglugerðum, að þar væri kannski ekki um að ræða hluti sem þeir gætu skrifað upp á. En þegar kemur að öðrum þáttum tel ég að þeir hafi á fundum nefndarinnar sýnt þeim beinan skilning. Ég bendi t.d. á ummæli hv. þm. um koltvísýringsmengun og alþjóðlegar skuldbindingar. Ég varð ekki var við að þar kæmu fram nein alvarleg mótmæli við ábendingum hv. þm. Því tel ég að það sé ekki að neinu leyti orðum aukið sem ég segi í nál. í þessu samhengi. Ég vil einnig vekja athygli á því að í heftinu sem ég hef látið dreifa er birt bréf, dags. 9. sept. 1995, frá þingflokki Kvennalistans til Hollustuverndar ríkisins þar sem fjallað er um starfsleyfið alveg sérstaklega. Í heftinu er einnig að finna svör umhvrn. við öllum athugasemdum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Ég held að mjög sé að gagnlegt að hafa það til hliðsjónar, m.a. þær forsendur sem umhvrn. byggir sínar ákvarðanir á. Loks birtist framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna rammasamnings um loftslagsbreytingar, sem er einn af Ríó-samningunum. Þar kemur margt mjög fróðlegt fram, hæstv. forseti, m.a. um koltvíoxíðssamninginn sem ég ætla að fara aðeins nánar yfir. Í maí 1994 lauk Orkustofnun við gerð bráðabirgðaeldsneytisspár sem unnin var út frá eldsneytisspá frá árinu 1988, að teknu tilliti til breytinga sem orðið hafa á aðstæðum síðan. Eldsneytisspáin er síðan forsendan fyrir framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna Ríó-samningsins og í henni stendur, með leyfi forseta: ,,Stefnumið og aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar miðast við að vinna að fullu`` --- ég endurtek --- ,,að fullu á móti þeirri aukningu útstreymis koltvíoxíðs sem búist er við frá 1990 til 2000, eða um 110 þús. tonn. Stefnt er að því að ná um 35 þús. tonna minnkun með breytingum á eldsneytisverði, um 50 þús. tonnum með rafvæðingu katla og öðrum aðgerðum í iðnaði og um 15 þús. tonnum með aðgerðum í samgöngumálum. Til viðbótar er ráðgert að rúmlega 10 þús. tonna takmörkun náist hjá fiskiskipunum. Með þessu móti er talið að heildarútstreymi koltvíoxíðs á landinu verði ekki meira árið 2000 en það var árið 1990.`` Nú vil ég beina spurningu til hæstv. umhvrh. sem við ræddum aðeins við 1. umr. en ég bið hann um að fara nánar yfir: Vill hann vera svo vinsamlegur að gera grein fyrir því hvernig hann hugsar sér framkvæmdina á þessari framkvæmdaáætlun? Er t.d. farið að leggja drög að því að hækka sérstaklega verð á bensíni út af þessum málum? Hér er verið að segja það. Eru menn að vinna í því að hækka aukalega verðið á bensíni eða dísilolíum eða hvað eru menn að gera? Er það þannig að umhvrn. ætlar að láta sér nægja að skrifa bara undir einhverja pappíra í útlöndum, koma svo heim og brjóta allar reglurnar sem skrifað er undir? Ég er viss um að svarið við þeirri spurningu er nei. Umhvrn. ætlar sér ekki að gera það. Ég veit að bæði hæstv. umhvrh. og ráðuneytisstjórinn í umhvrn. hafa miklu meiri metnað fyrir hönd ráðuneytisins en svo. Ég held að æskilegt sé að fá þessar upplýsingar. Ég vil einnig vekja athygli, hæstv. forseti, á bréfi því sem Náttúruverndarráð sendi Skipulagi ríkisins um þessi mál, dags. 21. ág. 1995. Þar er um að ræða ábendingar sem benda til þess að ágreiningur sé á milli Náttúruverndarráðs og Hollustuverndar ríkisins um þessi mál. Ég vil biðja hæstv. umhvrh. um að fara nokkrum orðum um það mál á eftir hvernig hann ætlar sér að sætta þessar stofnanir sínar, annars vegar Náttúruverndarráð og hins vegar Hollustuvernd ríkisins, sem segja sitt hvað. Náttúruverndarráð segir, með leyfi forseta, í umsögn sinni: ,,Gert er ráð fyrir að þurrhreinsibúnaður verði notaður. Náttúruverndarráð telur að nota eigi þann búnað sem gefur bestu hreinsun á kerreyk og bendir á að með vothreinsibúnaði (sjóskolun) megi ná mun meiri hreinsun á t.d. brennisteinstvíoxíði en sem svarar 21 kg/t Al eða allt niður í 2--5 kg/t Al. Þessu má einnig ná með brennisteinssnauðum kolaskautum.`` Þetta er mjög athyglisvert. Það er líka athyglisvert að Náttúruverndarráð tekur undir það sem fram hefur komið varðandi veðurmælingar í kringum Straumsvík, að þær séu of litlar. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Náttúruverndarráð tekur undir þær athugasemdir sem koma fram í þessum lið um vöntun á veðurmælingum í Straumsvík og þeim byggðu svæðum (Hafnarfjörður, Bessastaðahreppur o.fl.), sem sérstaklega má ætla að verði fyrir loftmengun frá álverinu.`` Því verð ég að segja alveg eins og er, hæstv. forseti: Ég hef engan áhuga á því að varpa rýrð á það sem þetta fólk er að gera í málinu. Ég hef engan áhuga á því. Það sem fyrir mér vakir er að settar séu skynsamlegar, gagnsæjar, faglegar reglur um það hvernig á málum af þessu tagi er tekið. Ég held að ef núna er ekki tekið rétt á málum eins og umhverfismálunum, faglega og gagnsætt, geti það verið hættulegt fyrir framhaldið. Þess vegna tel ég að sú umræða sem nú fer fram sé mikilvæg forvarnaumræða, fyrirbyggjandi umræða, um stóriðjuver sem menn hugsanlega byggja hér í framtíðinni. Ég bið menn um að skilja orð mín sem innlegg í þá framtíðarumræðu, kannski ekki síður en sem umræðu um einmitt þessa stækkun. Hún er út af fyrir sig minna mál sem slík en margt annað sem gert hefur verið í þessu máli. Ég ætla ekki að fara frekari orðum, hæstv. forseti, um þessi umhverfismál, þótt ég gæti það sannarlega. Ég hef lagt fram nokkrar grundvallarspurningar um málið. Ég ætla því næst að víkja að öðrum atriðum í nál. mínu. Það eru samskiptin við Hafnarfjarðarbæ, sem ég kalla svo í álitinu. Mér finnst það nokkuð skrýtið mál. Ég segi það alveg eins og er. Mér finnst sérkennilegt að íslenskt fyrirtæki skrifar Hafnarfjarðarbæ á ensku, nokkrum dögum eftir að búið er að ganga frá samningnum, þar sem varað er við því að byggja á skipulögðum svæðum í Hafnarfirði og sagt, á þessum eina stað í skjölunum, að stækkunin geti orðið miklu meiri en nú er áformað. Mér finnst að sumu leyti heiðarlegt af álverinu að segja þessa hluti fullum fetum og láta koma fram að þetta geti verið svona. En það hefði átt að koma fram áður en samningarnir voru undirritaðir. Enn þá sérkennilegra er að bréf fyrirtækisins, sem heitir á sérkennilegri íslenskri mállýsku Icelandic Aluminium Corporation, er bréf frá íslensku fyrirtæki til Hafnarfjarðarbæjar. Það er ekki verið að senda þetta annars staðar að. Iðnrn. svarar alveg á stundinni þessu bréfi og segist taka undir þessi mál og bendir á að álframleiðsla í Straumsvík geti aukist í 300 þús. tonn á næstu árum eða þegar fram líða stundir og að hún muni líklega á næstu 5--10 árum aukast í 200 þús. tonn. Ég vil staldra við þetta, hæstv. forseti, og segja: Ég hef hvergi séð annars staðar að þetta muni gerast á næstu 5--10 árum. Af hverju segir iðnrn. 5--10 ár? Hvaða rök eru fyrir því að iðnrn. segir 5--10 ár? Og hvaðan er þessi tala, 300 þús. tonn, komin? Ég held að það sé nauðsynlegt að iðnrn. geri grein fyrir því. Síðan ber að geta þess að iðnrn. dró að nokkru leyti til baka síðdegis sama dag sitt eigið bréf með símbréfi til Ingvars Viktorssonar, bæjarstjóra í Hafnarfirði. Það bréf er dags. 7. des. 1995. Þar segist ráðuneytið ekki taka neina afstöðu til einstakra þátta í framtíðarþróun byggðar í Hafnarfirði. En auðvitað er alveg ljóst að ráðuneytið er að segja við Hafnfirðinga: Þið verðið að taka tillit til álversins við skipulagningu byggðar á svæðinu. Ætli það heiti ekki sunnan til í Hvaleyrarholti eða niður að veginum sem liggur að gamla sædýrasafninu og þar í grennd, þar sem ráðgert var að byggja nokkra tugi húsa eða hátt í 100 íbúðarhús, ef ég man rétt. Ég held sem sagt að fara þurfi aðeins betur yfir þetta og ég segi, hæstv. forseti, í þessu skjali: Álverið hefur ekki komið sér nægilega vel fyrir í þjóðlífinu. Ég endurtek það. Það er ekki nógu vel að þessum hlutum staðið. Mér finnst að það eigi að vanda sig við svona mál, bæði að því er varðar umhverfismálin, að ekki sé nú talað um orkumálin, skattamálin og hækkun í hafi og allt það. Ég ætla ekki að fara að tala um það. En þegar maður lítur t.d. á vinnuslysin sem ég kem að á eftir, samskiptin við Vinnueftirlit ríkisins, þessa þætti umhverfismálanna og samskiptin við næstu nágranna, Hafnarfjarðarbæ, þá er þetta ekki nógu gott. Ég held að við verðum líka að horfast í augu við það. Að því er varðar t.d. Járnblendifélagið, það er betra. Þar hefur t.d. tekist betra samstarf við starfsmenn, sýnist mér á öllu, en þarna suður frá. Mjög alvarlegar ábendingar varðandi samskiptin við starfsmenn komu fram í ferð okkar iðnaðarnefndarmanna til Straumsvíkur. Ég tek engu að síður mark á því sem fram kom hjá steypuskálastjóranum, Rannveigu Rist verkfræðingi, að þau hafa að mörgu leyti lagast og það hefur verið unnið skipulega í þeim. En það er ekki hægt að segja að álverinu hafi tekist vel að koma sér fyrir í þjóðlífinu og þar með að eyða tortryggni sem er eðlileg í kringum fyrirtæki af þessu tagi sem er allt öðruvísi en allur annar atvinnurekstur í landinu. Ég fer sem sagt fram á það af iðnrn. að samskiptamálin verði skoðuð og að staða fyrirtækisins verði skoðuð skipulega, með viðræðum við Hafnfirðinga og alla hlutaðeigandi aðila. Síðan kem ég í nál. aðeins að skýrslu Vinnueftirlitsins sem fylgir hér líka. Þar eru satt að segja hárreisandi tíðindi um vinnuslys í fyrirtækinu. Daginn sem við iðnaðarnefndarmenn komum þangað, um klukkan hálfellefu til ellefu, hafði sama morguninn orðið vinnuslys þar sem þrír menn slösuðust. En okkur var ekki sagt frá slysinu þegar við komum í fyrirtækið. Það var mjög sérkennilegt. Við heyrðum það í útvarpinu á leiðinni til Reykjavíkur að þarna hefði orðið óvenjumikið slys þar sem þrír menn slasast. Nú kunna að hafa verið einhver rök fyrir því, ég skal ekkert um það segja. Ég hef ekki haft aðstöðu til að ræða þetta við forráðamenn fyrirtækisins en alla vega verkaði þetta ekki vel á iðnaðarnefndarmenn. Það var eins og þarna væri verið að leyna einhverju og ég held að maður verði að taka mark á forstjóra Vinnueftirlitsins í þessu máli. Þetta er bara ekki alveg nógu gott hjá okkur. Þetta er líka forvarnamál. Þetta er líka fyrirbyggjand umræða af minni hálfu til þess að á þessum málum verði betur tekið í framtíðinni. Að öðru leyti, virðulegi forseti, um einstök atriði nefndarálitsins vísa ég til þess og fylgiskjala en kem svo að lokum að þeim breytingartillögum sem ég flyt á þskj. 382. Það er tillaga um þrjú ákvæði til bráðabirgða sem hljóða svo, með leyfi forseta: ,,Þegar lög þessi hafa öðlast gildi skal ríkisstjórnin láta fara fram úttekt óháðra sérfræðinga á umhverfiskröfum þeim sem gera verður til álversins í Straumsvík með hliðsjón af íslenskum reglum og alþjóðlegum samningum. Úttektinni skal lokið fyrir 1. mars 1996 og verði starfsleyfi álversins þá endurmetið og það endurútgefið í samræmi við niðurstöður úttektarinnar.`` Ég ætla að fara yfir þetta. Ég er að biðja um það, hæstv. forseti, að það fari af stað ný úttekt á umhverfismálunum og henni verði samt sem áður lokið svo snemma að það hafi ekki veruleg áhrif á framkvæmdaferlið í Straumsvík ef niðurstaðan verður sú að þetta sé allt í lagi. Ég held að það sé sanngirnisósk að fara fram á þetta eins og málin eru og hafa þróast og þess vegna flyt ég þessa tillögu. Ég vona að hæstv. umhvrh. og meiri hlutinn í þessari virðulegu stofnun taki þessum ábendingum vel. Í öðru lagi flyt ég tillögu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi kýs strax og lög þessi hafa tekið gildi sjö manna nefnd, atvinnumálanefnd, til þess að gera tillögur um eflingu alhliða atvinnulífs, m.a. með hliðsjón af þeim þjóðfélagslegu breytingum sem það kann að hafa í för með sér ef stórframkvæmdir næstu ára verða nær allar á sama svæði á landinu. Nefndin skili fyrstu tillögum sínum fyrir þinglok vorið 1996.`` Hvað er nú þetta? Þetta er það að nú er verið að leggja af stað með þessa stækkun og ég segi alveg eins og er að ég er ósammála þessum óskaplegu útmálunum Þjóðhagsstofnunar á því að þessi stækkun, mér liggur við að segja litla stækkun, muni setja allt á annan endann í þessu landi. Það er ekki þannig. Þetta eru ekki þau undur í atvinnumálum að þessi stækkun setji allt á annan endann á Íslandi. Það er ekki svoleiðis. Ég vil láta það koma fram að ég er ósammála mati Þjóðhagshagsstofnunar að því er það varðar. Hins vegar er það auðvitað þannig að hin beinu efnahagslegu áhrif sem eru reiknanleg í tölvum Þjóðhagsstofnunar eru eitt, en hin, mér liggur við að segja andlegu áhrif sem svona framkvæmdir hafa, t.d. á fólk á Siglufirði, á Seyðisfirði, á Vestfjörðum, eru talsverð. Það þarf að grípa til sérstakra ráðstafana út af því, líka vegna þeirra hörmunga sem hafa dunið yfir í ákveðnum hlutum dreifbýlisins, einkum á Vestfjörðum að undanförnu og líka vegna þess að nú er verið að tala um að fara í Hvalfjarðargöng. Ég sé að það eru allir með stjörnur í augunum yfir þessum Hvalfjarðargöngum. Ég er eini pólitíkusinn held ég í þessari stofnun sem hef stundum leyft mér að draga það í efa að nauðsynlegt sé að eyða öllum þessum peningum í þessi Hvalfjarðargöng. Það væri nær að eyða þeim í skóla eða einhverjar þarfar menningarstofnanir en ég er nú einn um það eins og fleira. Og svo eru menn að tala um fleiri stóriðjufyrirtæki. Ég ætla að nota þetta tækifæri og spyrja hæstv. iðnrh. hvort hann getur frætt okkur nokkuð um frekari áform um stóriðjufyrirtæki. Það er alveg rétt sem bent var á í mínum þingflokki fyrir nokkrum dögum að það er dálítið þriðja heims andrúmsloft á Íslandi í sambandi við þessi stóriðjufyrirtæki. Þegar einhver útlendingur kemur með mikið af dollurum og ætlar að byggja eitthvað þá leysast menn upp í fögnuði, amen og halelúja og spyrja ekkert um hvað menn eru með í pakkanum ef þeir sjá dollarana fyrst. Ég held að málið sé þannig að menn þurfi að vera miklu gagnrýnni á þessa hluti en við höfum verið. Ég vil láta það koma fram að þó að ég verði að teljast tiltölulega jákvæður gagnvart þeim orkusölusamningi sem hér er verið að ræða, lít ég ekki á hann sem fordæmi að einu eða neinu leyti og mér finnst reyndar að það eigi að reyna að móta heildarstefnu í þessum málum eins og ég kem að á eftir. En spurningin er sú, svona í tilefni af þessu öllu, hvort það sé ekki nauðsynlegt, og það er mín skoðun að það sé nauðsynlegt, að Alþingi kjósi sérstaka nefnd til að fara í atvinnuþróunarmál í heild af framsýni og með hliðsjón af því ef allar stóriðjuframkvæmdir næstu ára verða hér á sama svæðinu. Ég segi á sama svæðinu vegna þess að ef við horfum frá Suðurnesjum og upp í Hvalfjörð, upp á Grundartanga þá er þetta er eitt atvinnusvæði þannig að ég tel að þessi tillaga eigi hér við. Og ég bendi á að þegar viðreisnarstjórnin samþykkti álverið 1966 eða 1965, ég man ekki hvenær lögin voru samþykkt reyndar, þá var gerð um leið sérstök samþykkt og tekin ákvörðun um tilteknar aðgerðir í atvinnumálum dreifbýlisins. Ég er sannfærður um að framsóknarmenn vilja síst láta það á sig sannast að þeir séu lakari en viðreisnarstjórnin í þessum málum og spyr að því hvort þeir hafi ekki áhyggjur af atvinnuþróuninni og ástandinu í dreifbýli að því er þessa hluti varðar. Ég beini því bæði til hæstv. iðnrh. og hv. formanns iðnn. því að ég tel að hér sé um að ræða mjög alvarlegt mál. Í þriðja lagi flyt ég tillögu sem er svohljóðandi: ,,Alþingi kýs strax og lög þessi hafa öðlast gildi sjö manna nefnd til þess að gera tillögur til Alþingis um stefnumótun í orku- og stóriðjumálum til næstu áratuga á grundvelli sjálfbærrar þróunar í umhverfismálum. Nefndin skili tillögum sínum til Alþingis við upphaf þings haustið 1996.`` Þetta mál hef ég þegar rökstutt og tel að við eigum að horfa á þessa hluti líka í samhengi. Við eigum mikið vatnsafl. Við viljum breyta því í verðmæti. Hverju viljum við kosta til? Við viljum að þeir sem kaupa af okkur rafmagnið borgi fyrir það fullt verð svo ekki sé verið að borga með því. Við viljum ekki að almenningur á Íslandi borgi með þessu í sínum töxtum hjá almenningsrafveitunum. Við viljum tryggja það að þær orkuframkvæmdir sem ráðist er í séu umhverfisvænar og spilli ekki umhverfinu. Við viljum standa þannig að málum að stóriðjufyrirtækin sem byggð eru spilli ekki umhverfinu, á jörðu, í sjó eða í andrúmsloftinu. Þetta viljum við allt saman gera og af hverju ekki að setja þessa hluti niður á blað og reyna að horfa á málið í stærra samhengi. Það er það sem verið er að gera hér. Nú hefur hæstv. iðnrh. óskað eftir því að stjórnmálaflokkar og fleiri aðilar tilnefni menn í allstóra nefnd til að fjalla um miklu víðara svið, þ.e. þróun orku- og iðnaðarmála til lengri tíma, skipulag orkuiðnaðarins alveg sérstaklega. Mér er kunnugt um að bréf um þetta efni liggur fyrir hjá flokkunum og ég hef orðið var við það reyndar víða. En það sem hér er á ferðinni er hluti af því stóra máli sem hann er þarna að rekja. Hér er bara verið að fara yfir orkunýtingarkostinn og stóriðjumálið en ekki allt sviðið, þ.e. skipulag orkumála o.s.frv. Þess vegna vil ég inna eftir því hvaða afstöðu hæstv. ráðherrar hafa til þessa máls. Ég segi í lokin á nefndaráliti mínu: ,,Afstaða minni hlutans til frumvarpsins ræðst af því hvaða afgreiðslu og undirtektir þær tillögur um orkumál, atvinnumál og umhverfismál fá, sem fluttar eru í formi breytingartillagna við frumvarpið.`` Og ég þarf svo sem ekki að gera neitt annað en undirstrika þetta. Ég mun og við, taka ákvörðun um það hvernig við stöndum að afgreiðslu málsins við 2. og 3. umr., taka ákvörðun um það með hliðsjón af því hvernig undirtektir verða við almennar ábendingar okkar sem hér hefur verið gerð grein fyrir.

[11:55] Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir málefnalega ræðu. Ég vil aðeins þar sem hann vék að ákveðnum þætti þessa máls, samskiptamálunum, taka það fram að það kom greinilega fram í máli Gylfa Ingasonar sem hér var vitnað til, að kveikjan að ágreiningi ef ágreining mætti kalla, eru kannski fyrst og fremst þeir verktakasamningar sem gerðir hafa verið í álverinu og hafa orðið til þess að þar hefur orðið um verulega fækkun manna að ræða. Ég held að það sé meginmálið. Það hefur líka ýmislegt jákvætt gerst í þessum málum. Það hefur orðið mikil þróun og framleiðniaukning. Til fróðleiks má segja að árið 1991 var framleiðslan á mann í álverinu eitthvað um 163 tonn ef ég man rétt en á þessu ári er áætlað að hún verði um 233 tonn á mann. Hvað varðar Hafnarfjörð, þá er það engin spurning að Hafnarfjörður hefur mikinn ávinning af þessu máli eins og réttilega kom fram hjá hv. þm. Hvorki meira né minna en 50% starfsmanna munu vera búsettir í Hafnarfirði og um 30% þeirra munu trúlega vera búsettir í Reykjavík. En það er líka svo að þetta er eftirsóttur vinnustaður hvað svo sem um það má segja að einhver ágreiningur kunni að ríkja innan fyrirtækisins og meðalaldur starfsmanna í fyrirtækinu segir okkur mjög mikið um það mál. Meðalaldur starfsmanna álversins er um 51 ár en meðalstarfsaldur starfsmanna fyrirtækisins er hvorki meira né minna en 17 ár þannig að þetta segir okkur heilmikla sögu um að það virðist vera eftirsóknarvert að vinna þarna. Það er einnig rétt að það komi hér fram vegna slyssins sem hv. þm. minntist á, að það hefur komið fram í viðræðum við Eyjólf Sæmundsson að nú er unnið að mjög víðtæku eftirliti á vegum Vinnueftirlitsins í mjög góðu samstarfi við álverið um rannsóknir á þessum slysum og hvernig megi auka öryggið í álverinu.

[11:57] Virðulegi forseti. Ég hef ekkert við það að athuga sem hv. þm. sagði. Það er rétt að það hefur orðið mikil breyting í fyrirtækinu á undanförnum árum. Aðalvandinn hefur þó ekki verið sá sem hér hefur til þessa verið rakinn heldur hafa verið gífurlegir erfiðleikar fyrirtækisins í samskiptum við verkafólk og verkalýðshreyfinguna almennt í landinu. Og ég held að við verðum að viðurkenna það að tilraunir eigenda fyrirtækisins til að knýja fram breytingar á vinnulöggjöfinni á Íslandi í tengslum við samningaviðræður sl. vor voru ekki smekklegar. En það er rétt hjá hv. þm. Stefáni Guðmundssyni að aðaltrúnaðarmaðurinn í Straumsvík telur að menn hafi rekið þennan fjanda af höndum sér a.m.k. í bili og það er út af fyrir sig fagnaðarefni.

[11:58] Herra forseti. Ég hef skrifað undir nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara sem snertir nokkra þætti þessa máls og ég mun gera nánar grein fyrir. Við 1. umr. kom fram í mínu máli að þingmenn Þjóðvaka mundu greiða fyrir umræðu þessa máls á þingi eins og kostur væri, en nauðsynlegt væri að skoða ítarlega í meðferð málsins, ekki síst orkusamninginn, skattalega hlið samningsins og þá þætti sem lúta að mengunarvörnum. Ýmislegt hefur skýrst varðandi þetta í umfjöllun iðnn. svo og umfjöllun efh.- og viðskn. um skattaþáttinn og umfjöllun umhvn. um umhverfismálin sem ég mun ræða nánar. Í nefndaráliti meiri hlutans er nokkuð vikið að þeirri gagnrýni sem fram hefur komið á leyndina sem hvílir yfir orkusamningnum. Við í Þjóðvaka höfum tekið undir þessa gagnrýni og teljum að leyndin sé óeðlileg og til þess fallin að vekja tortryggni um þennan mikilvæga þátt samningsins. Deili ég því ekki með meiri hlutanum þeim þætti málsins sem segir að meiri hluti iðnn. geri ekki athugasemd við þá málsmeðferð. Upplýsingar komu fram í hv. iðnn. um orkusamninginn, einnig þann hluta er lýtur að trúnaðarþætti málsins en ég mun að sjálfsögðu virða ósk sem fram hefur komið frá stjórn Landsvirkjunar um þann þátt sem þeir vilja að falli undir viðskiptaleynd þó það geri þingmönnum að sjálfsögðu erfitt um vik að fjalla með eðlilegum hætti um þennan stóra þátt málsins. Ég vil þó undirstrika að við lítum svo á að hér sé ekki verið að marka stefnu til frambúðar og að samþykki stjórnar Landsvirkjunar varðandi þessa viðskiptaleynd nái eingöngu til samningsins sem við ræðum hér. Það má ætla, ef spár ganga eftir, að samningurinn verði Landsvirkjun hagstæður þegar til lengri tíma er litið þó orkuverðið sé snautlega lágt að mínu mati fyrstu árin. Upplýst hefur þó verið að orkuverðið standi undir framleiðslukostnaði á afsláttartímanum sem er mjög mikilvægt. Samkvæmt útreikningi og áætlun Landsvirkjunar reikna þeir líka með hagnaði af samningnum á um 8 milljarða kr. ef spá um þróun álverðs gengur eftir. Þó er ljóst, að mínu mati, að við erum að setja eggin í eina körfu. Tekjur Landsvirkjunar frá Ísal nú eru um 22% af heildartekjunum en verða 30% eftir samninginn og orkumat til Ísals er 37% en verður rúmlega 50%. Þannig verður efnahagslífið verulega háð álverðssveiflum líkt og það hefur verið háð fiskverðssveiflum. Ég vil líka ítreka mikilvægi þess að það gangi eftir, sem fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans að Landsvirkjun geri ráð fyrir að orkuverð til almenningsveitna muni lækka til lengri tíma litið vegna áhrifa samningsins. Við 1. umr. þessa máls vakti ég athygli á ýmsum spurningum sem vöknuðu um skattaþátt samningsins. Í fyrsta lagi varðandi það að fastagjald Ísals verði eftir stækkun lækkað úr 20 dollurum á framleitt tonn í 10 dollara á tonn og komi sú breyting til framkvæmda í upphafi fyrsta heila rekstrarárs stækkaðs álvers eða frá 1. jan. 1998. Með stækkuninni og aukinni framleiðslu, í allt að 200 þús. árstonn, mun þetta gjald aðeins gefa 130 millj. sem er sama upphæð og gjaldið gefur nú þannig að aukin framleiðsla mun engu skila umfram það sem verið hefur. Þótt það verði ekki frádráttarbært frá tekjuskattsgreiðslum eftir 2005 og arðgreiðslur geti Ísal ekki nýtt með sama hætti og íslensk fyrirtæki taldi ég að niðurstaðan væri mjög hagstæð fyrir samningsaðila okkar. Ekki síst í ljósi þess að þeir munu búa við núgildandi skattalegt umhverfi út allan samningstímann, þ.e. að þó að skattar á íslensk fyrirtæki breytist á samningstímanum, til að mynda til hækkunar, mun Ísal halda hagstæðri skattalegri stöðu sinni allan samningstímann. Íslensk fyrirtæki gætu því þurft að búa við óhagstæðara skattaumhverfi en fyrirtæki í eigu erlendra aðila. Eins og fram kemur í umsögn efh.- og viðskn. mun hinn nýi viðaukasamningur engu að síður þýða verulega auknar tekjuskattsgreiðslur Ísals í ríkissjóð til lengri tíma litið vegna aukinnar framleiðslu. Ljóst er að við munum þó þurfa að kosta nokkru til við skattaþátt málsins, í eftirgjöf. Engu að síður hlýtur að vega þungt þegar kostir og gallar skattalegs þáttar samningsins eru metnir að til lengri tíma litið getur hann þýtt verulega auknar skatttekjur ríkissjóðs. Þó að þessir samningar hafi marga kosti, ekki síst þá að koma hreyfingu á efnahags- og atvinnulífið og að við nýtum alla umframorku okkar strax við gangsetningu verksmiðjunnar, auk þess sem stækkunin leiðir til þess að við þurfum að ráðast í verulegar fjárfestingar í nýjum virkjunum, sem eykur líka umsvif í atvinnulífinu, þá eru líka á þeim gallar. Það er dapurleg staðreynd sem ekki verður fram hjá litið að lág laun í landinu og sá mikli afsláttur af orkuverði sem við þurftum að gefa í nokkur ár, auk þess sem við vorum óþarflega umburðarlynd varðandi mengunarþáttinn, eru meginástæður þess að samningarnir tókust. Á heildina litið vega kostirnir þó þyngra en gallarnir. Það er ástæða þess að ég styð meiri hluta iðnn. í þessu máli, með þeim fyrirvörum sem ég er að lýsa nú við 2. umr. Ég sé ástæðu til þess að nefna sérstaklega, áður en ég vík að mengunarþætti samningsins, að líka verður að hafa í huga þegar metin eru hve mörg störf samningurinn mun gefa á framkvæmdatímanum að þau eru alls ekki í hendi enn fyrir Íslendinga. Áætlað er að um þriðjungur af 14 milljarða framkvæmdum eða 4,5 milljarður kr. fari væntanlega til innlendra aðila og að ársverk vegna framkvæmdanna verði um 800 en útboð á eftir að fara fram á stærstu hlutum verkefnisins og það er alls óvíst hverjir þeirra koma í hlut íslenskra aðila og þá hve mikið af störfum Íslendingar hljóta. Herra forseti. Það er ástæða til að nefna þetta til þess að menn geri sér ekki of miklar væntingar um áhrif samningsins á atvinnustigið í landinu þótt þess sé auðvitað að vænta, eins og segir í nefndaráliti meiri hlutans, að íslensk fyrirtæki geti boðið í flesta verkþætti. Þess verður líka að geta að þrátt fyrir að reiknað sé með um 90 varanlegum störfum vegna stækkunarinnar hefur störfum við álverið fækkað verulega á umliðnum árum. Með þessum 90 viðbótarstörfum verða þau í allt 497 eftir stækkunina, aðeins þremur fleiri en þau voru árið 1993. Í áliti Þjóðhagsstofnunar sem fram kemur í greinargerð með frv. segir að til greina komi vegna þessara framkvæmda að fresta opinberum framkvæmdum, þá væntanlega umfram það sem fjárlagafrv. næsta árs gerir ráð fyrir. Um þetta spurði ég hæstv. iðnrh. við 1. umr. málsins, en hæstv. ráðherra svaraði því þá til að engin áform væru uppi af hálfu ríkisstjórnarinnar um að draga úr opinberum framkvæmdum frá því sem áætlað er í frv. Nú finnst mér af svörum sem ég hef fengið í hv. iðnn. um þetta efni að það sé alls ekki á hreinu og gæti allt eins verið að dregið yrði enn frekar úr opinberum framkvæmdum en fram kemur í fjárlagafrv. Því vil ég aftur spyrja hæstv. iðnrh. þessarar spurningar: Hefur orðið einhver breyting á þessu frá því að hæstv. ráðherra upplýsti þingið við 1. umr. málsins um að engin áform væru uppi af hálfu hæstv. ríkisstjórnar um að draga frekar úr opinberum framkvæmdum en þegar var áformað? Ég vil í lokin víkja að umhverfisþætti samningsins sem ýmsir hafa lýst verulegum áhyggjum af og haldið fram að sé ekki nægjanlega metnaðarfullur varðandi mengunarvarnir. Við í Þjóðvaka óskuðum eftir því við 1. umr. málsins að umhverfismálin fengju ítarlega skoðun, ekki bara í iðnn. heldur einnig í hv. umvhn. þingsins. Frá hv. umhvn. komu tvö álit, frá meiri hluta og minni hluta. Komið hefur fram, einnig við þessa umræðu, að málið hafi að mati sumra nefndarmanna í umhvn. alls ekki fengið nægjanlega umfjöllun þar, en ég hef gert ákveðna fyrirvara við umhverfisþátt málsins. Ég tel að álit minni hluta umhvn., frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, sé mjög gagnlegt og varpi á margan hátt skýru ljósi á hvað betur hefði mátt fara við mengunar- og umhverfisþátt samningsins. Það er full ástæða til þess að þakka hv. þm. fyrir þá vinnu sem hann hefur lagt í málið og mikilvægar ábendingar sem fram koma í áliti hans. Ég tek undir það sem fram kom í máli síðasta ræðumanns, hv. 8. þm. Reykv., að það sé mjög óeðlilegt og sérkennilegt að stjórn Hollustuverndar ríkisins hafi hafnað aðild hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að málinu vegna þess að hann gerði alvarlegar athugasemdir við starfsleyfið. Auðvitað er alvarlegt að stjórn Hollustuverndar skuli ekki hafa tekið málið til efnislegrar afgreiðslu, ekki síst í ljósi athugasemda hv. þm. við umhverfisþátt málsins. Hv. iðnn. fór ítarlega yfir álit minni hluta umhvn. og fékk á sinn fund, vegna þess álits, fulltrúa frá umhvrn., iðnrn. og Hollustuvernd ríkisins. Í áliti meiri hlutans segir að hann taki undir álit meiri hluta umhvn. Eins og fram kom í máli hv. formanns iðnn. hef ég skrifað undir nál. meiri hlutans með fyrirvara sem snertir nokkra þætti málsins, ekki síst mengunarmálin. Ég tel það hins vegar mjög jákvætt sem kemur fram í áliti meiri hluta iðnn. varðandi einstaka þætti umhverfismálanna, m.a. að það kunni að vera sérstakt athugunarefni fyrir stjórnvöld hvernig beri almennt að takmarka útblástur koltvíoxíðs og brennisteinstvíoxíðs, með tilliti til alþjóðasamninga þar um, án þess að það komi í veg fyrir að hreinar orkulindir landsins verði nýttar til uppbyggingar atvinnu. Ég tel einnig afar mikilvægt, sem fram kemur í áliti meiri hluta iðnn., að rétt sé að huga að frekari endurskoðun þeirra reglna sem gilda um mengunarvarnir með það fyrir augum að skilgreina eins og frekast er kostur mengunarmörk og önnur viðmið í umhverfismálum. Vil ég í því sambandi taka undir það sem fram kemur í nefndaráliti minni hluta umhvn. um að ófullnægjandi ákvæði sé í lögum og reglugerð er varðar mengunarvarnir, ekki síst varnir gegn loftmengun. Afar áríðandi er að framfylgt verði niðurstöðu meiri hluta iðnn. um að æskilegt sé að umhverfisyfirvöld kanni í samvinnu við Ísal hvernig minnka megi hljóðmengun frá súrálsuppskipun í Straumsvík. Á þetta atriði vil ég leggja ríka áherslu. Ég fagna því sérstaklega sem kemur fram í lok nefndarálits meiri hlutans, og við í Þjóðvaka lögðum mikla áherslu á, en meiri hlutinn telur þörf á því að iðnrn. athugi sérstaklega hvernig auka megi úrvinnsluiðnað í tengslum við álverið og þá þjónustu sem þar er í boði. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. um álit hans á því. Hjá Ísal komu fram upplýsingar um úrvinnsluna, m.a. að Ísal gæti afhent ál af þeim styrkleika sem þyrfti til ýmiss konar úrvinnslu, svo sem alls konar málm- og álvinnslu. Efnagreining væri ódýr hjá þeim en mundi kosta mikið væri hún gerð annars staðar. Væri vel athugandi að setja á stofn einhvers konar sjóð, tímabundið, sem fengi ákveðið hlutfall af skattgreiðslum frá Ísal, jafnvel með mótframlagi þaðan, til að styrkja úrvinnsluiðnað sem notfærði sér það sem Ísal býður upp á, t.d. efnagreiningu og aðhendingu á fljótandi áli. Hugmyndin er vel þess virði að vera skoðuð rækilega í iðnrn. og gæti leitt til ýmiss konar nýsköpunar í úrvinnsluiðnaði. Ég vil inna hæstv. ráðherra sérstaklega eftir þessum þætti, sem fram kemur í áliti meiri hluta iðnn. Herra forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði málsins og reynt að draga fram kosti samningsins og galla, eins og nauðsynlegt er að gera í svo stóru máli. Niðurstaða mín er sú að þrátt fyrir ýmsa galla sem ég hef dregið fram séu kostirnir tvímælalaust þyngri á metunum og því munu þingmenn Þjóðvaka styðja frv. Í lokin, herra forseti, vil ég ásamt varaþm. mínum, Merði Árnasyni, sem fyrir hönd Þjóðvaka fjallaði að mestu um málið í iðnn. í fjarveru minni, þakka formanni hv. iðnn., Stefáni Guðmundssyni, fyrir trausta forustu í þessu máli og góða samvinnu um það í nefndinni.

[12:15] Herra forseti. Vegna anna í fjárln. hef ég ekki getað fylgst jafn vel með umfjöllun þessa máls í hv. iðnn. og ég hefði kosið. Kvennalistinn á ekki fullgilda aðild að iðnn. en ég sit þar sem áheyrnaraðili fyrir Kvennalistann og hefði sannarlega viljað nýta þann möguleika til fulls, þar sem hér er um stórt og mikilvægt mál að ræða sem vissulega þarf að fara vel yfir. Nokkra fundi gat ég þó setið, m.a. fund með forsvarsmönnum Landsvirkjunar. Einnig fór ég með nefndinni í heimsókn í álverið þar sem haldinn var fundur með stjórnendum þess. Svipaða ferð og þó öllu ítarlegri gerði ég reyndar fyrir nokkrum vikum í hópi kvennalistakvenna þar sem við vildum kynna okkur aðstæður. Allt var þetta gagnlegt og fróðlegt. Ég ræddi þetta mál við 1. umr. og benti þá á nokkur atriði sem yrði að athuga nánar áður en hægt væri að taka endanlega ákvörðun um stuðning eða andstöðu við málið í heild. Og sannarlega hefur málið skýrst. Sumir þættir þess líta betur út en ég bjóst við, þ.e. að því er varðar orkuverðið og skattamálin, en umhverfisþátturinn hefur heldur versnað við nánari athugun og veldur mér verulegum áhyggjum. Helstu kostirnir við þennan samning eru að sjálfsögðu hin auknu umsvif sem hann hefur í för með sér og þau áhrif sem hann hefur á þjóðarbúið í heild. Þessi áhrif eru metin svo að atvinnuleysi gæti minnkað um 0,6% á næsta ári, þ.e. farið úr 5% í um 4,4%, og að ríkissjóðsdæmið muni réttast af um einar 700 millj. kr. Að vísu hafa þessi umsvif einnig neikvæð áhrif. Þau kalla á verulega aukinn innflutning sem mun samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar leiða til nokkurra milljarða kr. halla á viðskiptum við útlönd en þau hafa skilað afgangi á allra síðustu árum, þjóðhagsspekúlöntum til mikillar ánægju. Þannig er aldrei neitt algott og það er óneitanlega kaldhæðnislegt eftir áralangar áhyggjur af of litlum hagvexti að um leið og vonir standa til aukins hagvaxtar er farið að vara við aukinni þenslu og neikvæðum viðskiptajöfnuði. Það sem mér finnst reyndar alvarlegast við þessa þenslu er að hún verður að mestu staðbundin og það er atriði sem Kvennalistinn hefur alltaf bent á sem neikvæðan þátt við stóriðju- og virkjanaframkvæmdir. Þetta eru mannaflafrek stórvirki sem krefjast margra verkamanna á afmörkuðu svæði í tiltölulega skamman tíma, nógu langan þó til þess að valda röskun og búferlaflutningum. En síðan er ekki tryggt að eitthvað taki við því eins og við vitum eru þetta tiltölulega fá störf til frambúðar. Ég vil vekja athygli á því hvernig málið er sett fram í nefndaráliti meiri hlutans þar sem mér finnst koma fram á nokkuð villandi hátt hver áhrif þetta hefur á aukningu starfa. Þær tölur sem þar koma fram eru miðaðar við hvað álverið, eins og það er fyrir, ásamt stækkun til viðbótar leiðir af sér mörg störf í þjóðfélaginu. Þetta er ein af forsendum þess að við höfum verið andsnúnar stóriðjustefnunni þótt vissulega hafi umhverfisþátturinn skipt þar langmestu máli. En hvað sem því líður er ekki hægt annað en fagna auknum atvinnutækifærum þegar ástandið er eins og það er í íslensku atvinnulífi. En ég segi það enn og aftur, ég hefði viljað sjá aðrar áherslur af hálfu stjórnvalda, annars konar atvinnustefnu sem byggði á því sem við eigum best og sem æ færri þjóðir geta státað af, þ.e. tiltölulega hreinu og lítt menguðu umhverfi. Þar liggja okkar stóru möguleikar fyrst og fremst. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að leyndarmálinu mikla, þ.e. raforkuverðinu til Ísals. Það er ekki lengur eins mikið leyndarmál fyrir iðnn. og áður, en þjóðin verður að bíða, a.m.k. enn um sinn. Reyndar var þetta mjög sérstakur fundur sem við áttum með stjórnendum Landsvirkjunar um þetta mál og ég vissi ekki alveg hvað ég átti að halda þegar ég fletti samningnum því þar var fæst skiljanlegt venjulegu fólki, textinn gegnsýrður af skammstöfunum og torkennilegum orðum. En eftir nokkrar skýringar er niðurstaða mín sú að áhrif þessa samnings á afkomu Landsvirkjunar réttlæti það verð sem hún fær fyrir orkuna þótt það hefði sannarlega mátt verra hærra. Það er morgunljóst að Landsvirkjun getur ekki boðið slíkt verð öðrum orkukaupendum sínum, hvorki núverandi né framtíðarkaupendum nema það verði undir kostnaðarverði sem er tæplega það sem menn vilja. Eins og allir vita, verður orkuverðið til Ísals tengt álverði og miðað við forsendur samningsins verður að telja afar lítil líkindi á að álverðið fari svo langt niður að orkuverðið verði Landsvirkjun óhagstætt miðað við núverandi aðstæður. Hins vegar minni ég enn á þá staðreynd að Ísal verður langstærsti orkukaupandinn hér eftir stækkun. Ísal kaupir nú þegar um 37% allrar raforku frá Landsvirkjun, en eftir stækkun álversins verður það hlutfall komið yfir 60%. Eiginlega undrast ég að það virðist ekki vera þeim hjá Landsvirkjun mikið áhyggjuefni að meira en 60% orkunnar fari til eins einasta fyrirtækis í landinu. Það hlyti að verða meira en lítið áfall ef því yrði lokað skyndilega. Allt er í heiminum hverfult og því skyldi það ekki geta gerst einhvern tíma? Ég veit ekki betur en rekstri álvera hafi verið hætt hér og þar í veröldinni á síðustu árum. Ekki ætla ég að gerast spákona í þessu efni þótt mér finnist fyllsta ástæða til að benda á þetta atriði. Þetta breytir þó ekki því mati mínu að samningurinn við Ísal skili Landsvirkjun verulegum hagnaði miðað við núverandi aðstæður og er heldur betri kostur en ég átti von á. Sama má í rauninni segja um skattaþáttinn. Það er mikill kostur að með þessum samningi hafa skattgreiðslur Ísals nálgast mjög þær aðstæður sem íslensk fyrirtæki búa við. Að vísu fyndist mér eðlilegast að álverið félli að öllu leyti undir íslensk skattalög og þyrfti enga sérsamninga um það. En eftir þennan samning er þó orðinn lítill munur þar á. Þá held ég einnig að Hafnfirðingar geti unað glaðir við þann fjárhagslega hagnað sem þessi nýi samningur færði þeim. Hins vegar hlýt ég að lýsa furðu minni yfir þeirri framkomu Ísals gagnvart Hafnarfjarðarbæ sem kemur fram í bréfi frá 21. nóvember sl. og er langt í frá að hægt sé að meta afleiðingar þess bréfs til framtíðar. Ég lýsti því yfir við 1. umr. um þetta frv. að stækkun álversins í Straumsvík væri skásti kosturinn af þeim sem til athugunar hafa verið á undanförnum árum. Sá kostur hefði minnst spjöll í för með sér. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki lengur jafnviss um þetta atriði, samskipti Ísals og Hafnarfjarðarbæjar hafa valdið því að á mig hafa runnið tvær grímur. Álit mitt þá byggðist á því að álverið í Straumsvík væri þegar á sínum stað og það munaði ekki svo miklu þótt það yrði stækkað og þá fyrst og fremst með tilliti til sjónmengunar. Auk þess yrðu umhverfisáhrif minni en af nýju stóru álveri eins og mest hefur verið í umræðunni. En ég er ekki lengur jafnviss um að þetta sé skásti kosturinn og þá er ég ekki síst með framtíðarhagsmuni Hafnfirðinga í huga. Og ég verð að segja að þótt meiri hluti iðnn. beri greinilega lotningarfullt traust til Ísals, hefði hann alveg getað kveðið fastar að orði í áliti sínu en að segja ósköp pent að hann telji æskilegt að umhverfisyfirvöld kanni í samvinnu við Ísal hvernig minnka megi hljóðmengun frá súrálsuppskipun í Straumsvík. Mesta furðu vekur í sambandi við þessar bréfaskriftir Ísals til Hafnarfjarðarbæjar að þær eiga sér stað skömmu eftir að samningar höfðu verið undirritaðir við dúkuð borð og fjölmiðlaljós. Það kom ekki fram í samningaviðræðunum heldur eftir að þær voru í höfn. Fulltrúar Hafnarfjarðar fylgdust allan tímann grannt með öllu ferlinu við umhverfismatið og inntu margsinnis eftir atriðum eins og hávaðamengun og fleiri atriðum sem skipta máli í sambandi við skipulag og nýtingu lands í næsta nágrenni við verksmiðjuna. Þeir fengu aldrei ástæðu til að ætla að til þess þyrfti að koma að það þyrfti að fara að breyta skipulagi vegna þessa. Það er í meira lagi undarlegt að blekið er vart þornað á undirskriftarpappírunum þegar forráðamenn Ísals senda Hafnarfjarðarbæ bréf og vara við skipulagi byggðar á svæði sem bærinn hafði ætlað undir íbúðarbyggð. Og iðnrn. bætir um betur og varar enn frekar við og minnir í bréfi á að miklar líkur séu á aukningu framleiðslugetu Ísals í 200 þús. tonn á næstu 5--10 árum. Ef hæstv. iðnrh. mætti heyra mál mitt ...

Hæstv. iðnrh. Það er beðið um að hann verði við umræðuna.

Mig langaði til að biðja hæstv. iðnrh., sem hefur setið og hlustað mjög grannt á alla umræðuna, að hlusta einmitt á það sem ég er að fjalla um núna sem eru samskipti Ísals og Hafnarfjarðarbæjar eftir að samningar höfðu verið undirskrifaðir. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að iðnrn. studdi að vissu leyti erindi Ísals til Hafnarfjarðarbæjar og varaði enn frekar í sínu bréfi við og minnir á að miklar líkur séu á aukningu framleiðslugetu Ísals í um 200 þús. tonn á næstu 5--10 árum og að eðlilegt sé að gera ráð fyrir að álframleiðsla í Straumsvík geti aukist í a.m.k. 300 þús. tonn þegar fram líða stundir. Og Ísal er væntanlega að segja hið sama með sínu bréfi. Ég spyr: Hvað þýða yfirlýsingar af þessu tagi? Þýða þær að þegar sé farið að undirbúa slíka framleiðsluaukningu og hvar er slíkur undirbúningur staddur? Ég bið menn að íhuga hvað slíkt mundi þýða, þ.e. stækkun og aukning framleiðslugetu í 300 þús. tonn. Ég hef ekki trú á því að það verði hægt í þeim byggingum sem komnar verða eftir þá stækkun sem fyrirhuguð er núna. Það þyrfti þá væntanlega að byggja frekar og þar með mundi þrengja að möguleikum byggðar í nágrenninu. Og hvaða áhrif mundi það hafa á umferðina um Reykjanesbraut? Sjá menn það sem æskilegan kost að umferðin þurfi að liggja á milli verksmiðjuhúsa álversins í Straumsvík eða e.t.v. undir brú á milli þeirra? Eða yrði að færa Reykjanesbrautina til að auka rými Ísals til framkvæmda? Þá væri farið að versna í málinu, held ég. Það er augljóslega brýnt að fara þegar að velta fyrir sér hvernig á að bregaðst við hugmyndum og yfirlýsingum í þessa veru. Verði af slíku ætla ég rétt að vona að mönnum hafi aukist metnaður á sviði umhverfisverndar og kunni að setja strangari skilyrði fyrir starfsleyfi en nú er raunin. Þetta er það atriði sem við kvennalistakonur höfum alltaf haft mestar áhyggjur af og því miður er mér engu rórra í því sambandi en á fyrri stigum þessa máls. Ég reyndi að fylgjast með undirbúningi eftir föngum og koma athugasemdum okkar á framfæri. Við sendum athugasemdir til Skipulags ríkisins þegar það var með málið til umfjöllunar. Ég skrifaði í blöð til að vekja athygli á því og þingflokkurinn sendi athugasemdir sínar til Hollustuverndar ríkisins þegar hún var að undirbúa starfsleyfið. Allt bar þetta heldur lítinn árangur. Þó tók Skipulag ríkisins undir eina athugasemd okkar, þ.e. þá athugasemd að súrálsturnarnir stingi illa í augu þegar farið væri um Reykjanesbrautina og lagði Skipulag ríkisins til að þeir yrðu málaðir litum sem féllu betur inn í umhverfið og verður gaman að sjá hvort Ísal tekur nokkurt mark á því eða hvort nokkur ýtir á eftir þessu. Þetta er hins vegar ekki stærsta atriðið í mínum huga. Allar aðrar athugasemdir okkar féllu í grýttan jarðveg enda dýrara að taka mark á þeim, svo og annarra, t.d. sérfræðinga Náttúruverndarráðs sem einnig gagnrýndu m.a. að ekki væru sett skilyrði um vothreinsibúnað en það var okkar megingagnrýnisatriði. Fyrir fimm árum lagði Hollustuvernd ríkisins mikla áherslu á nauðsyn vothreinsibúnaðar í nýju álveri sem þá var til athugunar og var það rökstutt með því að brennisteinsdíoxíðmengun gæti haft skaðleg áhrif á umhverfið ef ekki kæmi til vothreinsun auk þess sem slíkur búnaður yki einnig hreinsun flúoríðsambanda úr afsogslofti frá kerum. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir hafa fulltrúar Hollustuverndar ekki getað rökstutt hvers vegna nú hefur verið snúið við blaði hvað þetta varðar og ég tek undir það sem fram kom í máli hv. 8. þm. Reykv. að það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir hæstv. umhvrh. að þessar stofnanir, Náttúruverndarráð og Hollustuvernd ríkisins, skuli greina á í þessu efni. Og eins og ég sagði, eftir alla þá umfjöllun sem verið hefur um þetta mál og sem ég hef kynnt mér eftir bestu getu er mér engu rórra en fyrr. Sömu gagnrýnistriði standa eftir sem áður að því er umhverfismálin varðar og um það vísast til þess sem ég hef áður sagt um þetta mál á Alþingi. Ég vísa til þeirra álita sem þingflokkur Kvennalistans sendi Skipulagi ríkisins og Hollustuvernd vegna umhverfismats og starfsleyfis, svo og þess sem fram hefur komið um þetta mál í nefndaráliti minni hluta umhvn. til iðnn. en því áliti var ég efnislega sammála. En ég gat því miður ekki setið þennan títt nefnda fund umhvn. þar sem fjallað var á mjög stuttum tíma um þennan þátt málsins. Ég vísa einnig til þess sem fram kemur um þetta í nefndaráliti minni hluta iðnn. og lýsi hér með yfir stuðningi okkar kvennalistakvenna við allar breytingartillögur minni hlutans á þskj. 382 um ákvæði til bráðabirgða. Ég vona að hv. þm. styðji þær tillögur sem í fyrsta lagi lúta að því að ná meiri sátt um það hvernig staðið er að umhverfisþættinum. Í öðru lagi að skipuð verði nefnd til að gera tillögu um eflingu alhliða atvinnulífs með hliðsjón af þeim þjóðfélagslegu breytingum sem svo staðbundnar stórframkvæmdir hafa í för með sér og í þriðja lagi að stofnuð verði nefnd til að gera tillögur um stefnumótun í orku- og stóriðjumálum til næstu áratuga á grundvelli sjálfbærrar þróunar. Í því sambandi vil ég minna á till. til þál. sem þingkonur Kvennalistans fluttu á 111. löggjafarþingi um mörkun orkustefnu sem tekur tillit til umhverfis. Tillagan var svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að mörkuð verði stefna í eldsneytis- og orkunotkun þar sem tekið verði tillit til umhverfis, leitast við að spara takmarkaðar auðlindir og draga úr mengun.`` Í þessari tillögu og meðfylgjandi greinargerð birtist sú framtíðarsýn í þessum málum sem mér finnst skorta í viðhorfum og afstöðu stjórnvalda sem markast af allt of miklu kæruleysi og stundarhagsmunum. Herra forseti. Af öllu því sem ég hef sagt má ljóst vera að við kvennalistakonur erum ósáttar við þann þátt málsins sem snýr að umhverfismálunum og hörmum það metnaðarleysi sem stjórnvöld sýna hvað það varðar. Sú afstaða stjórnvalda markast af því að þau virðast fús til að fórna nokkru á því sviði til að tryggja að af þessum framkvæmdum verði. Þetta er auðvitað spurning um áherslur og forgangsröðun. Stjórnvöld meta það svo að mestu skipti sú vítamínsprauta sem þessar framkvæmdir eru fyrir efnahags- og atvinnulíf þjóðarinnar, áhrif þeirra á atvinnustigið, aukning hagvaxtar og meiri tekjur í ríkissjóð og þau telja sig hafa náð góðum samningi um skattagreiðslur Ísals og um viðunandi orkuverð. Kvennalistinn er að flestu leyti sammála þeim þáttum málsins en gerir eins og fram hefur komið mikla fyrirvara við umhverfisþáttinn. Það hefði vissulega komið til greina að greiða atkvæði gegn frv. einmitt vegna þessa þáttar en með tilliti til annarra þátta þess sem ég hef nú lýst reikna ég með að við munum sitja hjá við afgreiðslu þess.

[12:38] Virðulegi forseti. Vegna þeirra orða sem fallið hafa í umræðunni er rétt að taka fram að umhvn. hefur fjallað mjög ítarlega um málið á löngum tíma, bæði á sumarþingi og nú á haustþinginu og fengið á sinn fund alla þá sem koma að umhverfisþætti málsins. Eins og fram kemur í áliti nefndarinnar er það aðalatriði hvað varðar umhverfisþátt að starfsleyfið, sem að mínu mati er mjög vel unnið, bæði hvað varðar mat á umhverfisáhrifum og undirbúning að útgáfu þess, er veitt á grundvelli íslenskra laga og uppfyllir allar þær kröfur sem gerðar eru í mengunarvarnareglugerð. Annað er að það kunna að vera skiptar skoðanir um hversu ítarlegar þessar reglur eru og hvort það þurfi að endurskoða þær en það getur ekki verið notað til að tefja afgreiðslu þessa máls. Þess vegna vísa ég því á bug að meiri hluti umhvn. hafi afgreitt málið á fljótfærnislegan hátt. Þvert á móti hefur verið farið mjög ítarlega yfir það. Hvað varðar losun mengunarefna frá álverinu, þá lækkar í raun útblástur flúoríðs. Ársmeðaltal verður 1 kg á framleitt tonn af áli. Í því sambandi má benda á að frá 1968 hafa farið fram reglulegar mælingar á flúor á ákveðnum svæðum vegna starfsemi Ísals. Árin 1992--1994 hefur flúor í andrúmslofti mælst að meðaltali 0,1--0,2 míkrógrömm í rúmmetra. Þessu til viðbótar má nefna að mælt hefur verið flúor í gróðri og mælist það nú sambærilegt því sem það var áður en verksmiðjan tók til starfa. Ég vil þá víkja nokkuð að ryklosuninni í örfáum orðum. Ryklosun er að ársmeðaltali 1,5 kg á tonn og brennisteinstvíoxíðlosun 21 kg á tonn af áli að hámarki. Aukning brennisteinslosunar er um 4 prósentustig þegar ekki er tekið tillit til háhitasvæða. Er það að mati sérfræðinga fyllilega ásættanlegt. Hvað varðar vothreinsunarbúnað þá eru mjög skiptar skoðanir um gagnsemi hans og sumir sérfræðingar telja það beinlínis óæskilegt að beina brennisteininum öllum á takmarkað svæði á grunnsævi í stað þess að losa hann út í andrúmsloftið þar sem vindmælingar sýna að hann dreifist vel og yfirleitt að þremur fjórðu hlutum til hafs, þó á miklu stærra hafsvæði og með hverfandi áhrifum ef miðað er við vothreinsibúnað. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur tekið sérstaklega norsk álver sem dæmi þar sem gerð er krafa um vothreinsibúnað en reynsla hefur kennt okkur að taka ekki öllu sem gert er erlendis gagnrýnislaust heldur vega og meta hvern hlut út frá okkar eigin aðstæðum og mati. Niðurstaðan varðandi hávaðamengun er viðunandi og mælingar sýna að hávaðamengun er undir öllum viðmiðunarmörkum sem sett eru í mengunarvarnareglugerð. Íslenska álfélagið hefur sett sér stefnu í umhverfismálum og hefur lýst yfir eindregnum vilja fyrirtækisins til að ná sem bestum árangri í þeim málum. Fyrirtækið hefur að mati Hollustuverndar ríkisins náð umtalsverðum árangri á sviði mengunarvarna á undanförnum árum og því er ekki ástæða til þess að ætla að það muni gera annað en að halda áfram á sömu braut og leitast við að huga að umhverfinu eftir því sem það er á valdi þess. En ég tek þó undir þau orð sem hér hafa fallið að það er að sjálfsögðu okkar hlutverk, bæði þeirra sem hér eru og allra annarra að vera stöðugt á varðbergi gagnvart jafnstórtækum atvinnurekstri og hér er um að ræða. Ég vil ítrekað vísa á bug gagnrýni minni hluta umhvn., það hefur ávallt verið vel tekið í óskir okkar um að fjalla um málið. Íslendingar eru að mínu mati umhverfissinnar og gera sér betur en margar aðrar þjóðir grein fyrir hversu lífsafkoma þjóðarinnar byggist á góðri umgengi við náttúru landsins og sjávar. Að sjálfsögðu er rétt að vera alltaf á varðbergi og endurskoða stöðugt afstöðu okkar og viðmið í mengunarvörnum. Það má fyllilega taka undir með þeim hv. þm. sem rætt hafa umhverfisþáttinn að umræðan er mjög mikilvæg og ég treysti því að hún verði höfð til hliðsjónar við umræðu þessa máls því að skoðanaskiptum um umhverfismál á Íslandi lýkur ekki með þessari umræðu á hv. Alþingi. Hér er hins vegar beinlínis til umfjöllunar starfsleyfi fyrir álverið í Straumsvík unnið af okkar hæfustu sérfræðingum. Að þeirra mati eru mengunarvarnir í Straumsvík fulnægjandi. Ég er sannfærður um að mat þessara manna er rétt og þrátt fyrir að um það kunni að vera skiptar skoðanir er algerlega óviðunandi að látið sé að því liggja að mál þetta hafi ekki verið unnið á hlutlægan og eðlilegan hátt af embættismönnum. Í vinnu við þetta mál hefur umhyggja fyrir náttúru landsins verið höfð að leiðarljósi, hvort sem litið er til starfa embættismannanna eða þeirra sem hafa fjallað um það á Alþingi. Umhvn. hefur frá því að hún hóf fyrst störf með breytingu á þingsköpum 1991 látið sig mál þetta varða og lýsi ég mig reiðubúinn til þess að ræða almennt um mengunarvarnir og viðmiðunarmörk ef ósk um það berst til formanns umhvn. En ég áskil mér jafnframt þann rétt að mega styðja þá skoðun sem yfirgnæfandi hluti hæfustu manna á þessu sviði hefur. Ég dreg þá saman þau atriði sem ég hef látið koma hér fram. Umhvn. var mjög vel undir það búin að fjalla um þá beiðni sem kom frá iðnn., þ.e. að veita umsögn um málið. Umhvn. var vel undir þetta búin vegna þess að hún hafði fjallað um þetta fyrst á fundi sem boðað var til af tveimur ráðuneytum og vegna þeirrar umræðu sem tekin var upp í nefndinni á síðsumri og hausti þar sem ítarlega var farið í gegnum alla þætti málsins. Þannig að þegar til umsagnarinnar kom, þó að okkur væri gefinn þar knappur tími, vorum við vel undirbúnir og bjuggum að því. Ég vil líka láta koma fram að umræða í umhvn. um þetta mál hefur verið mjög málefnaleg bæði af hálfu stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka öllum þessum aðilum þá vinnu, alúð og málefnalegu framsetningu sem hefur verið höfð á fundum umhvn. Við gerum okkur öll grein fyrir að hérna er um mikilsvert mál að ræða, mál sem nær langt út fyrir dægurþras stjórnmála hvers dags. Hér um framtíðarmál og stefnumörkun að ræða sem við hljótum að vanda okkur við. Þetta held ég að hafi verið haft í huga við öll okkar störf. Við fengum til okkar marga gesti. Við fengum til okkar margvíslegar umsagnir. Við skoðuðum þetta allt frá upphafi til enda og það liggur til grundvallar því endanlega mati sem meiri hlutinn lét frá sér fara. Það er óhjákvæmilegt fyrir mig að fara nokkrum orðum um ummæli sem koma fram í áliti minni hluta umhvn. þar sem getið er um fund sem haldinn var 4. desember 1995, en þar var fjallað um umsögn nefndarinnar að beiðni iðnn. Þykir mér að þau ummæli sem þar koma fram, séu ekki í samræmi við þann anda og þau vinnubrögð sem við höfum tamið okkur í nefndinni. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Voru þau beðin um skrifleg svör og greinargerðir um nokkur atriði og var á það fallist. Þrátt fyrir að efnislegri athugun málsins væri ekki lokið í nefndinni bar formaður upp tillögu að umsögn sem hlaut stuðning stjórnarliða í nefndinni og afgreiddi meiri hlutinn málið þá samstundis frá nefndinni. Beiðni um að dokað yrði við og beðið greinargerða frá viðmælendum sem formaðurinn hafði boðað á fundinn hafnaði hann staðfastlega.`` Og síðan, með leyfi forseta, held ég áfram og klára þessa tilvitnun með þessum orðum: ,,Þessum óvenjulegu og óþinglegu vinnubrögðum mótmælti undirritaður og kvaðst mundu skila sérstakri umsögn um málið.`` Hv. þm. Svavar Gestsson gerði þetta að nokkru leyti að atriði í sínu máli áðan. Ég ætla þá að láta það koma fram að umhvn. hafði mjög knappan tíma til þess að fjalla um þetta mál. Það var haldinn sérstakur aukafundur um málið að beiðni hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar á mánudegi vegna þess að sá sami hv. þm. var að fara til útlanda daginn eftir kl. 6 eða 7 að morgni og þetta var eini dagurinn til þess að halda þann fund. Við áttum hins vegar að skila nefndaráliti eða umsögn á miðvikudegi en þá var hv. þm. Hjörleifur Guttormsson í útlöndum og þrátt fyrir að milli okkar ríki gott samband, treysti ég því ekki að við gætum leyst það með fjarskiptum eða öðrum hætti meðan hann var í útlöndum. Þannig var sérstaklega unnið að því að þessi umræða að hans beiðni gæti komið fram þarna. Það var engin leið að svara þessu skriflega samdægurs, áður en hv. þm. færi til útlanda þannig að það var vitavonlaust að fjalla um þetta á þessum tíma. Því mótmæli ég þeim orðum sem komu þarna fram en vísa að öðru leyti til þess sem ég hef áður sagt um málið og málefnalegan undirbúning þess og þeirrar niðurstöðu sem umhvn. setti fram í sinni umsögn að vandlega yfirveguðu ráði.

[12:50] Virðulegi forseti. Ég vil ekki vera að skattyrðast við hv. þm. Ólaf Örn Haraldsson um þetta mál að öðru leyti en því að endurtaka það að ég tel að þessi vinnubrögð séu ófullnægjandi. Ég tel að það hefði þurft lengri tíma í málið og það var að frumkvæði stjórnarandstöðunnar í iðnn. að málið var sent til umhvn. Það var á það fallist af formanni iðnn. að senda þetta til umhvn. En það hefði þurft að gefast lengri tími í málið. Og ég segi það alveg eins og er, hæstv. forseti, hvað svo sem hv. formaður umhvn. segir, að þetta var of stuttur tími og vinnubrögð af þessu tagi mega aldrei verða fordæmi í störfum umhvn.

[12:51] Herra forseti. Ég vil að það komi aftur fram ef það var ekki ljóst að við höfðum þann skamma tíma sem iðnn. setti okkur. En við gátum svarað þessu með málefnalegum hætti vegna þeirrar ítarlegu umfjöllunar sem áður hafði farið fram eins og hérna hefur verið rakið. Þess vegna var þessi tími fullnægjandi fyrir okkur. Ég hefði gjarnan viljað bíða eftir umsögnunum sem um var beðið en það var ekki við formann eða meiri hluta nefndarinnar að sakast heldur hinn knappa tíma sem fyrirspyrjandi og beiðandi þessara umsagna hafði sjálfur til umráða.

[12:52] Virðulegi forseti. Umhvn. tekur sér þann tíma sem þarf í svona máli. Hún lætur iðnn. ekki skammta sér tíma. Það er slæmt fordæmi fyrir umhverfismálin ef iðnn. ákveður hraðann í vinnu af þessu tagi. Hafi tíminn verið of stuttur, þá átti umhvn. að taka sér lengri tíma. Umhvn. þarf að temja sér það og þeir sem veita þeim málaflokki forstöðu að átta sig á því að þetta eru forgangsmál og eru engu síður mikilvæg en t.d. mál sem snerta fjmrn. Í rauninni eru umhverfismálin þvert á öll mál, snerta öll undirstöðumál þessarar stofnunar og það má aldrei víkja þeim til hliðar vegna tímaskorts og sérstaklega ekki, liggur mér við að segja, tímaskorts sem ákveðinn er að kröfu iðnn., með fullri virðingu fyrir henni.

[12:53] Virðulegi forseti. Þessu máli var ekki vísað til umhvn. heldur fékk umhvn. það til umsagnar og skilaði þeirri vinnu sem ég hef lýst. Umhvn. er svo sannarlega tilbúin til þess á hverju stigi að ræða þessi mál eins og öll önnur umhverfismál ef um það er beðið. En ég ætla enn og aftur, vegna þess að það virðist ekki hafa skilist eða heyrst, að segja það að þó að umhvn. hefði ekki haft rýmri tíma en þennan þá var hún búin að fjalla um þetta mjög ítarlega og því þurfti ekki lengri tíma til að kanna þessi mál, þó svo ég taki fyllilega undir að það hefði verið mjög æskilegt að geta orðið við óskum um að þau skriflegu svör sem um var beðið lægju fyrir. Því miður var það ekki hægt af þeim ástæðum sem hér hafa verið raktar en ég ítreka það að við höfðum mjög málefnalega og skýra afstöðu í þessu máli vegna vandaðs undirbúnings nefndarinnar.

[12:55] Herra forseti. Ég vil gera athugasemd við það sem fram kom í máli hv. formanns umhvn. Hann lagði mikla áherslu á að umhvn. hefði verið vel undir það búin að gefa álit á umhverfisþætti málsins til iðnn. á þeim stutta fundi sem haldinn var, þ.e. að tíminn hafi fyllilega nægt til þess vegna mikils undirbúnings og umfjöllunar áður. Ég gat því miður ekki verið á þessum umrædda, stutta fundi eins og fram hefur komið en ég vil minna hv. þm. á að um málið var aðeins fjallað á tveimur fundum umhvn. Hinn fyrri var haldinn seint í ágúst eða fyrst í september. Ég man ekki nákvæmlega dagsetningar. Þetta var á haustdögum. Fyrri fundurinn var haldinn að frumkvæði hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Það verður að segjast alveg eins og er að á þeim fundi kom fram talsverð óþolinmæði margra nefndarmanna í garð þeirra sem vildu um málið fjalla, að vísu ekki hv. formanns umhvn., ég vil taka það fram, og það kom fram gagnrýni á það að nefndin væri að fjalla um málið. Mörgum nefndarmanna fannst hreinlega óþarfi að umhvn. væri að skipta sér af vinnu við umhverfismat og undirbúning starfsleyfis og þyrfti hvorki að gefa sitt álit á því né koma að því með einum eða neinum hætti. Samt sem áður var haldinn einn fundur í viðbót með öllum þeim sem taldir eru upp í áliti eða umsögn meiri hluta umhvn. Það gæti virst að vel væri að málum staðið en þessi fundur var haldinn með öllum þessum aðilum í einu, öllum þessum fjölda í einu og þó að fundurinn væri á margan hátt gagnlegur og góður, vöknuðu eftir sem áður við þessa umfjöllun spurningar og því var fyllsta ástæða til að athuga þetta enn frekar. Ég reiknaði satt að segja með því að nefndin mundi gera það, það væri ekki bara undir áhuga einstaklinganna komið. Ég tel, hv. þm., að þetta sé stærra mál en svo að þessi undirbúningur hafi nægt og er ekki sammála því að hér hafi verið um mikla og vandaða umfjöllun að ræða.

[12:57] Virðulegi forseti. Allir gestir hafa komið sem við höfum boðað eða beðið um að til okkar kæmu. Engum óskum um viðmælendur hefur verið neitað. Engum óskum um umsagnir hefur verið neitað. Við höfðum nægan tíma þegar við slitum starfi okkar í haust til þess að vinna það mál betur ef mönnum þótti of fjölmennt á einhverjum fundi þannig að sjónarmið kæmust ekki að. Þess vegna fellst ég ekki á þann málflutning sem hér var uppi. Í öðru lagi vil ég endurtaka það sem ég sagði og mótmæla enn og aftur því að hér hafi verið um óvenjuleg og óþingleg vinnubrögð að ræða. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson biður um að það sé haldinn aukafundur vegna þess að hann sé að fara til útlanda á þriðjudegi. Fundurinn er haldinn á mánudegi. Hann leggur þar fram margvíslegar óskir um skrifleg svör sem hefðu þá þurft að vinnast á næstu 7--8 klukkutímum. Það var alveg ljóst að það næðist ekki og það var alveg ljóst að þegar hann væri farinn til útlanda var ekki hægt að ræða þetta mál við hann. Á miðvikudegi áttum við að svara iðnn. og hefðum getað gert það ef hv. þm. hefði verið á landinu. Mér þykir það skjóta skökku við að ljúka upphafskafla álits minni hluta umhvn. með þessari gagnrýni og mótmæli henni vegna þess að sá sem um þetta bað hafði ekki tíma til að bíða eftir þeim umsögnum sem hann bað um.

[12:59] Herra forseti. Ég kem í ræðustól á hinu háa Alþingi til að lýsa ánægju minni með að þetta stóra mál, er varðar stækkun álversins, virðist nú í höfn. Eins og kom fram í nefndaráliti meiri hluta iðnn. skrifar fulltrúi Alþfl. undir meirihlutaálit nefndarinnar. Það var í ágúst 1994 undir forustu þáv. iðnrh., Sighvats Björgvinssonar, sem vinna hófst við undirbúning að stækkun kerskála við álverið. Það var vegna þessarar vinnu m.a. sem ég tel að þetta stóra mál sé sem næst í höfn. Núverandi hæstv. iðnrh. Finnur Ingólfsson hefur fylgt þessari vinnu vel eftir. Alþfl. hefur lagt mikla áherslu á iðnað og framkvæmdir við stóriðju þegar flokkurinn hefur haft áhrif á stefnumótun og fylgir því nú eftir þótt flokkurinn sé í stjórnarandstöðu. Við fylgjum málinu eftir af heilum hug og teljum að ávinningur framkvæmdanna skipti miklu máli fyrir íslenskt þjóðfélag. Það verður þjóðhagslegur ávinningur af viðaukasamningi ríkisstjórnarinnar og Alusuisse-Lonza þegar hann verður staðfestur. Ég vil hins vegar taka undir tvennt sem kom fram í máli hv. þm. Svavars Gestssonar og hann gagnrýndi. Það er annars vegar það að ég tel það aldeilis óviðunandi sem kom fram hjá fulltrúum Hafnarfjarðarbæjar á fundi með iðnn. þann 7. desember sl. Þar lýstu þeir óánægju sinni með vinnubrögð af hálfu álversins en þeim hafði borist bréf frá álverinu þar sem varað var við byggð á áður skipulögðu byggingarsvæði í Hafnarfirði. Síðan tekur iðnrn. undir bréf álversins. Ég tel ámælisvert hvernig forusta álversins kemur fram að þessu leyti við Hafnarfjarðrbæ. Menn voru varla búnir að skrifa undir samninga þegar þeim berst þessi viðvörun frá álverinu um byggð í nágrenni við það. Hafnarfjarðarbær hefur látið skipuleggja svæðið sunnan Hvaleyrarholts undir íbúðarbyggð. Það er vægast sagt mjög óþægilegt fyrir Hafnarfjarðarbæ varðandi fyrirhugaða markaðssetningu á skipulögðu svæði að fá svona rýtingsstungu í bakið. Hins vegar er nú verið af hálfu ráðuneytisins að vinna að lausn þessa leiðinlega máls hvað varðar samskipti Hafnarfjarðarbæjar og yfirmanna álversins. Það skiptir mjög miklu máli að samvinna og áreiðanleiki gildi á milli manna í samskiptum sem þessum. Ég vil einnig taka undir áhyggjur þær er komu fram í máli hv. þm. Svavars Gestssonar varðandi öryggismál í álverinu. Hann vitnar reyndar í minnihlutaáliti sínu til þess er kom fram í máli Eyjólfs Sæmundssonar, forstjóra Vinnueftirlitsins, en Eyjólfur hafði á fundi iðnn. kvartað yfir því að þætti öryggismála væri ábótavant í álverinu. Þegar iðnn. var í heimsókn í álverinu þann 7. desember sl. var fulltrúi álversins, Rannveig Rist, spurð m.a. hvort tíðni vinnuslysa væri mikil. Jú, hún viðurkenndi að vinnuslys væru of mörg innan álversins þótt þeim hefði eitthvað farið fækkandi á sl. árum. Hún sá samt ekki ástæðu til að minnast á vinnuslys sem hafði orðið þarna tveimur klukkutímum áður en hún var spurð. En í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins þennan sama dag og hv. alþm. voru að stíga inn í Alþingishúsið eftir að hafa verið í álverinu kom fram að þrír menn höfðu slasast alvarlega í vinnuslysi þarna um morguninn. Ég verð að segja alveg eins og er að mér þótti þetta sérkennilegt. Fulltrúi álversins var þarna spurð um tíðni vinnuslysa en sá samt ekki ástæðu til að segja hv. alþm. frá því að um morguninn hefði einmitt orðið alvarlegt vinnuslys. Rannveig Rist tók að vísu fram að unnið væri hörðum höndum innan fyrirtækisins við að uppræta vinnuslys og sagði að eitt slys væri einu of mikið og undir það skal tekið. En það má því taka undir með þeim er lýsa yfir áhyggjum sínum með öryggismál innan álversins og það er alveg ljóst að þar verður að bæta úr. Herra forseti. Ég vil að síðustu lýsa ánægju minni með þennan samning sem hér um ræðir og ítreka það að við alþýðuflokksmenn erum mjög ánægðir með að málið skuli vera svo sem næst í höfn og teljum samninginn vera stórkostlegan ávinning fyrir þjóðarbúið. Það er það sem skiptir máli í öllu þessu.

[13:04] Virðulegur forseti. Við erum að ræða stórt mál sem er frv. til laga um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse-Lonza Holding Ltd. um álbræðslu við Straumsvík og er þetta 2. umr. málsins. Ég tel, virðulegur forseti, óhjákvæmilegt við þessa umræðu að fara yfir ýmsa þætti sem málið varðar til viðbótar því sem ég kom að við 1. umr. málsins, en ýmislegt hefur komið fram síðan á þeim tíma sem liðinn er, bæði við umfjöllun í nefndum þingsins sem og á opinberum vettvangi, sem óhjákvæmilegt er að fara yfir við 2. umr. Ég vil segja almennt um málið í upphafi að mér finnst að við umræðu um það og umfjöllun í þinginu og í nefndum á vegum þingsins hafi nokkuð á það skort að farið sé yfir málið í þeirri breidd og í því samhengi sem það verðskuldar. Mér finnst menn hafa haft tilhneigingu til þess að fara yfir málið út frá þessum samningi tiltölulega einangrað án þess að líta á aðra þætti sem eru til umfjöllunar á vegum stjórnvalda um þessar mundir og kynntir hafa verið. Ef marka má yfirlýsingar geta verið líkur á, og þær e.t.v. ekki litlar, að um nýjar skuldbindingar af hálfu stjórnvalda verði að ræða í sambandi við stóriðju alveg á næstunni. Það gengur því ekki að mínu mati að skoða þennan samning einangraðan burt séð frá stefnu stjórnvalda að þessu leyti. Ég mun koma nánar að því í ræðu minni á eftir. Ég tel líka að það vanti talsvert á að það hafi verið varpað ljósi á þá þætti í aðalsamningi íslenska ríkisins, Íslands og Alusuisse, sem varðar álbræðsluna í Straumsvík, samningi sem gerður var 1966 og sem hefur verið endurskoðaður nokkrum sinnum síðan og er þetta 5. viðauki við samninginn. Ég segi þetta vegna þess að mér finnst að það hefði verið sjálfsagt af hálfu stjórnvalda við upptöku málsins og gerð þessa viðauka að gera kröfur um endurskoðun ýmissa fráleitra ákvæða sem aðalsamningurinn hefur að geyma til þess að ná þar fram lagfæringum. Þetta á m.a. við um ákveðna þætti sem tengjast skattamálum fyrirtækisins sem hafa satt að segja verið til muna of lítið til meðferðar í þessari umræðu og umfjöllunar af hálfu nefnda þingsins. Það er verið að ganga fram hjá því með afskaplega léttvægum hætti hver niðurstaða gæti orðið miðað við þessar reglur sem hér er verið að innleiða og hvað eðlilegt gæti tekist í því efni. Að því mun ég koma nokkuð síðar í máli mínu, en taldi rétt að nefna þetta í upphafi. Síðan er sá þáttur sem hefur verið fyrirferðarmikill í 2. umr. til þessa sem snýr að umhverfismálum og er kannski sá þáttur sem þrátt fyrir allt mest umræða hefur orðið um, bæði í þinginu og eins meðal almennings í landinu og fjölmiðla. Það hefur þrátt fyrir allt tekist í sambandi við málið að fá umræðu um það og skoðun á þáttum þess, mörgum hverjum, og sú skoðun leiðir í ljós að mínu mati að hér er um að ræða algerlega óviðunandi frágang að því er varðar umhverfismálin og starfsleyfi fyrirtækisins. Mál sem þetta er samansett úr nokkrum meginþáttum. Eitt er það sem varðar hinn þjóðhagslega þátt, þær væntanlegu tekjur sem íslenska ríkið, fyrirtæki í landinu og þjóðarbúið er talið hafa af þessum samningi. Það er mjög gildur og stór þáttur sem eðlilegt er að sé athugaður, en þá verða menn líka að vega þetta jafnhliða, bæði orkuverðið og skattgreiðslurnar. Það er það tvennt í sameiningu sem skapar hinn þjóðhagslega þátt málsins, þann hagnað sem menn eru að vænta að geta haft af samningnum. Þetta hefur ekki verið gert upp með þeim hætti sem ég hefði talið eðlilegt vegna þess að spurningin gagnvart samningsaðilanum er sú hvaða greiðslur það eru í heild sinni sem þessum atvinnurekanda er ætlað að standa skil á til íslenska þjóðarbúsins, annars vegar Landsvirkjunar sem raforkuframleiðanda og sérstaks fyrirtækis og hins vegar íslenska ríkisins í sambandi við skattgreiðslur. Við höfum langa reynslu fyrir því í samskiptum við Alusuisse á liðnum áratugum að þeir hafa gætt þess af mikilli prýði út frá sínum hagsmunum að halda þannig á málum að um leið og þeir hafa slakað til í sambandi við raforkuverð, um leið og þeir hafa neyðst til að endursemja um raforkuverðið, hafa þeir gætt þess að ná fram breytingum á skattgreiðslum til þess að vega þar upp á móti. Frægasta dæmið í þessum efnum er endurskoðun samningsins 1975 þegar um var að ræða smávægis aukningu á framleiðslugetu fyrirtækisins og það þurfti að ná samningum þar að lútandi og raforkuverðið var endurskoðað. En það sem gerðist í leiðinni var að slegið var af á skattahliðinni þannig að þegar þetta dæmi var skoðað af óvilhöllum aðilum í kringum 1980 kom í ljós að ef nokkuð var, þá hallaði á ríkið út úr þessum samningum, þá hallaði á ríkið og hallaði á þjóðarbúið, þ.e. sameiginleg niðurstaða úr raforkuverðssamningnum og skattasamningnum varð neikvæð. Að vísu ekki svo miklu munaði, en hún varð samt neikvæð þegar litið var yfir þetta 5--6 ára tímabil sem þarna var til athugunar. Þetta hefur ekki verið farið yfir nú í sambandi við meðferð málsins og það hefur ekki verið litið á ýmsa þætti í aðalsamningnum sem að mínu mati hefði verið sjálfsagt að taka á í sambandi við skoðun málsins. Það hefur auðvitað komið fram, og það kom fram mjög skýrt fyrri hluta nóvembermánaðar um það leyti sem samningurinn var undirritaður af aðaltalsmönnum Alusuisse, að þeir voru prýðilega ánægðir með niðurstöðuna og töldu sig hafa náð afar hagstæðum samningi fyrir fyrirtæki sitt. Þetta skulum við hafa í huga þegar við erum að meta þetta mál í heild sinni. Síðan verður það auðvitað að vera pólitískt mat hvort menn telja að samningurinn í heild og allt sem honum tengist sé ásættanlegt, sé hagkvæmt. Ég veit að það er mat hæstv. iðnrh. og fleiri sem að þessu máli hafa komið að svo sé. Ég er aftur á móti ekki sammála hæstv. ráðherra að þessu leyti. Ég tel að í þessu máli séu afar margir brestir og veikleikar. Þegar ég met mál af þessum toga tel ég þætti eins og umhverfismál og þá hagsmuni sem umhverfismálunum tengjast ekki síður gilda en spurninguna um einhverja reiknaða þjóðhagslega hagkvæmni. Störf sem eiga að skapast vegna samningsins eru ekki nema 90 talsins með beinum hætti, að vísu fleiri út frá almennum margfeldisstuðli. Á þetta verður að líta og vega nokkuð jafnhliða og líta heildstætt á þetta þegar verið er að skoða hlutina. Þeir sem telja að umhverfisþátturinn sé slæmur eða jafnvel óviðunandi geta að mínu mati ekki verið með þessum samningi. Þeir geta ekki stuðlað að því að samningurinn fái staðfestingu á Alþingi Íslendinga. Það væri mjög undarlegt að mínu mati miðað við það að umhverfishagsmunirnir eru stærsti þátturinn í þessu máli til framtíðar litið. Ég á þá ekki við þetta mál einstakt, heldur almennt. Þegar verið er að ganga frá samningum um fyrirtæki af þessum toga sem geta haft veruleg áhrif á umhverfið, neikvæð áhrif, eru það þeir hagsmunir að mínu mati sem verður að leggja ríkasta áherslu á. Við eigum ekki að hafa þá stefnu á Alþingi Íslendinga að gera samninga um stóriðju eða veita starfsleyfi almennt til atvinnurekstrar sem stenst ekki lágmarkskröfur um umhverfisvernd með viðunandi hætti. Ég ætla þá, virðulegur forseti, að þessum inngangi loknum að koma í máli mínu að einstökum þáttum þessa samnings. Ég veit að virðulegur forseti mun ekki hafa neina athugasemd við það þótt ég kæmi að málsskjölum sem ég hef notað hér aðeins til hliðar.

Það er rétt.

Ég þakka. Ég ætla að koma að rafmagnsþættinum sem eðlilega hefur mikið verið ræddur. Þessi þáttur málsins, samningur Landsvirkjunar við Ísal um raforkusölu, hefur fengið þann dóm hjá flestum sem hafa tjáð sig um málið að þetta sé heldur góður samningur. Sumir telja hann mjög góðan og hafa jafnvel sterkari lýsingarorð í þeim efnum. Virðulegur forseti. Þar sem ég hef haft aðstöðu til að skoða þetta verð ég að segja að það er ekki mjög einfalt vegna þess að þessi þáttur málsins, sem skiptir mjög miklu í þjóðhagslegu samhengi og kannski frekar varðandi tekjur en skattaþátturinn þótt ég hafi ekki skoðað það nákvæmlega, hefur verið lokaður og honum haldið leyndum fyrir alþingismönnum. Þótt hæstv. iðnrh. segi að iðnn. þingsins hafi verið veittar allar upplýsingar um málið liggur það fyrir að hv. þingmenn í þeirri nefnd eru bundnir af trúnaðarskyldu. Það var ítrekað af hv. talsmanni meiri hluta iðnn. sem talaði hér áðan að svo væri. Ég skil vel að hv. nefndarmenn í iðnn. telji sig bundna af slíkum trúnaði vegna þess að menn vilja ekki ganga gegn því sem þeim hefur verið uppálagt í þessu máli. En ég gagnrýndi það við 1. umr. málsins mjög harðlega hvernig á þessum þætti hefur verið haldið og ég tel í rauninni að þetta sé ekki frambærilegt og þetta sé í rauninni, óttast ég, skálkaskjól frá hendi þeirra sem að þessu máli standa og leggja það fram til þess að opna málið ekki til almennrar umræðu og skoðunar í samfélaginu. Það er mjög alvarlegt mál. Hér er um að ræða opinbert fyrirtæki, Landsvirkjun, sem er að sækja heimildir varðandi lántökur og annað til Alþingis Íslendinga og það er að ganga til samninga við erlend fyrirtæki með stórfelldar skuldbindingar, en lokar um leið forsendum málsins gagnvart þinginu. Ég leyfi mér að orða það þannig, virðulegur forseti, vegna þess að það er þannig. Það er lokað gagnvart þinginu vegna þess að iðnaðarnefndarmenn þingsins eru bundnir af trúnaði varðandi málið. Alþingi Íslendinga á að geta skoðað svona mál óbundið og það væri lágmark að alþingismenn allir, virðulegi forseti, hefðu fengið í hendur gögn málsins og möguleika til að óska eftir upplýsingum um einstaka þætti þess. Ég hefði talið til bóta þó svo að þingið hefði verið bundið af því að fara með málið sem trúnaðarmál út á við. Það hefði verið til bóta. En ég tel samt að eðlilegt hefði verið að málið hefði verið opið til skoðunar. Um þetta mál á ekki að vera leynd. Það varðar engu í spurningunni um hvernig haldið er á málum gagnvart öðrum samningsaðilum, fullyrði ég. Í stöðunni, gagnvart þeim sem á að semja við í framtíðinni um orkusölu, skiptir ekki máli þó að samningarnir liggi opnir fyrir skoðun og umræðu. Ýmsir þeir sem yfir málið hafa farið, haft aðstöðu til þess, fara sumir hverjir mjög gagnrýnum orðum um það og tala um útsölu á orku, sérstaklega í fyrsta þætti málsins, fram til ársins 2004. Því væri hægt að finna stað í mörgum tilvitnunum, bæði í þingræðum, sem og í viðtölum úti í samfélaginu. Þannig að ekki er nú allt einhlítt í þessum efnum. Ég vil benda á, virðulegi forseti, að hvað varðar raforkuþáttinn er óhjákvæmilegt að skoða hvað stjórnvöld ætlast fyrir alveg á næstu missirum. Ég leyfði mér að leggja fram á Alþingi fjórar fyrirspurnir til hæstv. iðnrh. sem snerta málið sem hér er til umræðu. Ég mun koma að þeim á eftir. Áður vil ég þó segja, virðulegi forseti, að það sem er kvíðvænlegast í sambandi við raforkusöluna til Ísals er sú tenging við þróun álverðs sem í samningnum felst. Hún snertir í þessu tilviki, eins og komið hefur fram í umræðunum, yfir 60% af raforkusölu Landsvirkjunar þegar búið er að stækka fyrirtækið eins og óskað er heimilda til. Þá er aðalraforkuframleiðandi landsins bundinn þessum samningi og raforkusala hans, að 60%, sveiflast til eftir þróun álverðs á heimsmarkaði. Ekki einu sinni um það að ræða í samningnum að gengið sé frá botni í þeim efnum, ef ég hef skilið rétt það sem menn hafa látið að liggja um hann. Það var þó botn í gamla samningnum. Þar var reyndar líka þak, sem var auðvitað fráleitt, en þar var botninn 12,5 mill á kwst. á samningstímanum, samningsins sem gerður var við endurskoðun 1984. Það er tenging við heimsmarkaðsverð á áli við einn kaupanda sem auk þess beitir úreltri tækni. Veruleg hætta er á því að þessi álbræðsla verði í framtíðinni ekki samkeppnishæf vegna þess að hún notar úrelta tækni. Á þetta hefur verði bent af mönnum sem til eiga að þekkja. Ég vitnaði við 1. umr. málsins til Pálma Stefánssonar sem var lengi háttsettur starfsmaður og síðar ráðgjafi Ísals og starfar nú hjá virtu fyrirtæki erlendis í áliðnaði. Hann hefur varað við því að binda trúss sitt við Ísal áfram með vaxandi uppbyggingu þar vegna þeirrar úreltu tækni sem fyrirtækið notar. Þetta snertir samkeppnisstöðu þess fyrir utan að fyrirtækið ræður ekki við, að því er virðist, að sinna eða ná fram eðlilegum lágmarkskröfum um mengunarvarnir. Þá ætla ég að víkja aðeins að svörum hæstv. iðnrh., sem bárust mér í hendur í fyrrakvöld, við fyrirspurnum mínum. Fyrsta fyrirspurnin sem ég ætla að gera hér að umtalsefni og svörin við henni voru um afgangsorku í kerfi Landsvirkjunar, svonefnda afgangsorku og ótryggða orku. Í þessum svörum kemur fram, að mati hæstv. iðnrh., að um 1.500 gwst. hafi verið árið 1994 af afgangsorku og ótryggðu rafmagni hjá fyrirtækinu. Spurt er um hversu miklu af afgangsorku fyrirtækin hafi ráðstafað til viðskiptavina sinna, þ.e. Landsvirkjun og/eða Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða, samkvæmt sérsamningum á síðustu fimm árum flokkað eftir árum og notendahópum. Svarið við þeirri fyrirspurn er að samtals hafi Landsvirkjun selt u.þ.b. 850 gwst. á árinu 1994. Þá er spurt um á hvaða verði þessi afgangsorka hafi verið seld og ég leyfi mér, virðulegi forseti, að taka niðurstöðutölurnar en svörin liggja á borðum hv. þm. Því er til svarað að tekjurnar af sölu þessa ótryggða rafmagns eða afgangsorku, eins og hún er skilgreind, hafi numið 619 millj. kr. á árinu 1994, að meðalverð Landsvirkjunar fyrir þessa seldu orku hafi verið 0,73 kr., þ.e. 73 aurar kwst. Það er meðaltalið, sem þýðir umreiknað í bandaríkjamill yfir 10 mill, í kringum 11 mill, meðalverð fyrir hverja orkueiningu sem þarna er seld. Án þess að ég viti nákvæmlega hver botninn getur orðið í raforkusamningnum sem nú er verið að gera við Ísal þá kann að vera að verið sé að semja um raforkusölu næstu árin til Ísals á svipuðum kjörum og þessi afgangsorka er seld til fjölmargra þýðingarmikilla notenda í landinu sem hafa gert samninga þar að lútandi. Innifalin í þessum tölum er vissulega sú afgangsorka sem stóriðjufyrirtækin kaupa en einnig er um að ræða hitaveitur, mjólkurvinnslu, steinullarframleiðslu, fiskimjölsframleiðslu, þ.e. loðnubræðslurnar sem við köllum svo, svo og hitaveitur, t.d. á Vestfjörðum til Orkubús Vestfjarða, sem fá raforkuna á sérstökum kjörum sem réttlætt eru með því að um afgangsorku sé að ræða. Síðan er spurt, virðulegi forseti: Hvað gerir Landsvirkjun ráð fyrir mikilli afgangsorku til ráðstöfunar í kerfi sínu á tímabilinu 1998--2004 miðað við fyrirliggjandi áætlanir um virkjanir og sölu forgangsorku? Ég leyfi mér að lesa úr svarinu þannig að ekkert fari þar milli mála, með leyfi forseta. --- Ég vænti þess, virðulegi forseti, að hv. frsm. meiri hluta iðnn. sé hér innan seilingar. Ég sé ekki hv. þm.  Í svarinu segir: ,,Á tímabilinu 1998--2004 má gera ráð fyrir að bæta þurfi við nýjum virkjunum vegna orkuaukningar almenns markaðar, auk þeirra framkvæmda sem þörf er á vegna stækkunar Ísals. Enn hefur ekki verið tekin ákvörðun um það hverjar þær virkjanir verða. Ef gert er ráð fyrir t.d. að 1. áfangi Nesjavallavirkjunar bætist við raforkukerfið árið 2001 og Hágöngumiðlun árið 2004 má gera ráð fyrir að Landsvirkjun hafi í meðalvatnsári`` --- menn taki eftir því --- ,,til ráðstöfunar eftirfarandi magn af afgangsorku og ótryggðu rafmagni: Árið 1998 620 gwst., árið 1999 670 gwst., árið 2000 630 gwst., árið 2001 820 gwst., árið 2002 780 gwst., árið 2003 730 gwst. og árið 2004 740 gwst.`` Þetta er aðallega á bilinu frá 600 gwst. upp í 750 gwst. en hámarkið er 820 gwst. árið 2001. Ef við berum þessar tölur saman við þá samninga sem gerðir hafa verið um sölu á afgangsraforku eða ótryggðu rafmagni þá er samtalan úr því 844 gwst. Ég spyr hv. talsmann meiri hluta iðnn.: Fór hæstv. iðnn. yfir þessi efni út frá þessari stöðu að því er varðar sölu á afgangsorku til einstakra notendahópa? Ég vænti þess að gerð verði grein fyrir því ásamt ýmsu fleiru sem ég mun spyrja talsmann meiri hluta iðnn. í tengslum við þetta mál. Það er ekki einhlítt út af fyrir sig að líta á þessar samtölur einar og sér en menn verða jafnframt að líta á hvers eðlis þeir samningar eru sem þarna er verið að gera. Ég tel í rauninni að óhjákvæmilegt sé fyrir hv. iðnn. að fara yfir þessi efni, m.a. í ljósi þeirra upplýsinga sem fram hafa komið í svörum hæstv. iðnrh. og meta stöðuna að þeim upplýsingum fengnum ef nefndin hefur ekki haft svörin undir höndum á meðan hún fjallaði um málið, sem ég efast um að hafi verið, a.m.k. ekki með beinum hætti því að þau bárust mér í hendur fyrst í fyrrakvöld og var dreift á borð þingmanna í gær. Það kann að vera að spurt hafi verið um sérstaka þætti í iðnn. í sambandi við þetta efni. Í sambandi við þetta mál er í lokin spurt hvort gert sé ráð fyrir að á árunum eftir 1997 verði til afgangsorka sem svari til þess að unnt verði að fullnægja þeim samningum, sem nú eru í gildi, á sérkjörum til sölu ótryggðrar orku. Svarið er stutt og laggott: ,,Áætlað er að unnt sé að standa við þá samninga sem þegar hafa verið gerðir um afhendingu á ótryggðu rafmagni í samræmi við gildandi skilmála.`` Nú vil ég biðja hv. form. iðnn. um að upplýsa þingið hverjir þessir skilmálar séu og fá þær upplýsingar fram í sambandi við sölu á ótryggðu rafmagni. Ég hafði ekki fyrir því, sem ég hefði átt að gera, að biðja um þessa samninga fyrir þingið í einstökum atriðum þannig að menn gætu metið stöðuna á grundvelli samninganna. Nú tel ég óhjákvæmilegt að hv. iðnn. afli þessara upplýsinga fyrir 3. umr. málsins þannig að unnt sé að skoða þennan þátt sem varðar ekki litlu í sambandi við mat á viðskiptum við fjölmarga innlenda aðila sem gert hafa þessa samninga á undanförnum árum. Það er vissulega mjög vel að undanfarið hefur tekist að auka markaðinn fyrir raforku sem hefur verið yfirfljótandi, a.m.k. er óhætt að segja að hún hafi verið rúm. Ég dreg til baka yfirfljótandi því að ég held að það sé ekki allt sem sýnist í þeim málum í sambandi við framleiðslugetu kerfisins. Margt af því hefur nýst í raun þó ekki væri nema með óbeinum hætti þannig að hægt hefur verið að viðhalda raforkuverum sem hefði ekki verið hægt að ráðast í viðhald á ef ekki hefði verið þokkalega rúmt um í sambandi við framleiðslugetu í kerfinu. Þá er ég m.a. að tala um viðhald í Búrfellsvirkjun. Virðulegur forseti. Ég hef ekki haft ráðrúm til að skoða það efni eða haft þau gögn fyrir mér til athugunar að það hafi ekki verið um að ræða að skerða hafi þurft eða beita hafi þurft takmörkunum í þessum samningum á undanförnum árum frá þeim tíma sem þeir voru gerðir. Samningar um sérkjör gera ráð fyrir möguleika á verulegum takmörkunum. Vegna þess að það hefur verið næg raforka til afhendingar á þessari orku þá hefur það af eðlilegum ástæðum ekki verið takmarkað. Slíkt hefði auk þess verið viðskiptalega óhagkvæmt fyrir Landsvirkjun. En þetta þýðir um leið að möguleikar Landsvirkjunar á aukinni skerðingu á næstu árum eru mun meiri en ef um takmarkanir hefði verið að ræða á liðinni tíð. Þetta getur í rauninni verið svo að hægt sé að loka fyrir söluna, jafnvel klippa alveg á söluna um talsverðan tíma, jafnvel eitt ár ef þannig ber undir að beita þurfi ýtrustu takmörkunum samkvæmt sérsamningum. Þetta segi ég án þess að hafa skoðað málið til hlítar. Ég nefni það þannig að menn átti sig á að hér getur verið um mjög alvarlega stöðu að ræða fyrir þá aðila sem byggja á þessum samningum um afgangsorku eða ótryggt rafmagn. Ég bendi t.d. á aðila eins og þá sem stunda ylrækt, blómaræktendur og aðra þá sem stunda ylrækt. Þar er í rauninni óhjákvæmilegt fyrir viðkomandi að hafa aðgang að raforkunni vegna framleiðslu sinnar. Það hefur komið fram að undanförnu að ylræktendur leggja mjög mikið upp úr því að geta náð samningum til lengri tíma og öruggum samningum í sambandi við þetta og auðvitað hagstæðum frá sínum bæjardyrum séð. Þarna er því um að ræða ótvíræða þörf til nákvæmrar skoðunar málsins miðað við forsendur Landsvirkjunar þannig að þeir mörgu aðilar, sem þarna eiga undir, allt frá þeim sem nýta umframorkuna til húshitunar, t.d. Orkubú Vestfjarða, og þeir sem reka loðnumjöls- og fiskimjölsverksmiðjur, þeir sem stunda steinullarframleiðslu í landinu --- það kannast hv. formaður iðnn. vel við úr heimabyggð sinni --- og eru með raforku á sérkjörum sem tíundað er í svari hæstv. iðnrh., viti hvað framtíðin kunni að bera í skauti sér ef þetta gengur eftir og þá að teknu tilliti til þess að miðlunargetan í kerfi Landsvirkjunar fari eitthvað niður úr meðaltalinu sem þessar tölur eru byggðar á, sem ég er ekki að gagnrýna út af fyrir sig, en það er miðað við meðalvatnsár. Það verður auðvitað að skoða við slíkar aðstæður og svo lakasta vatnsár sem menn hafa reynt. Enginn veit hvenær það kemur og auðvitað verður að gera ráð fyrir því að það geti orðið innan ekki langs tíma þegar menn eru að líta á þessi efni. Ég þykist þess fullviss að hv. iðnn. og formaður hennar séu reiðubúin að fara ofan í þessi efni og kynna niðurstöður sínar fyrir 3. umr. málsins þannig að enginn velkist í vafa um þessa stöðu mála. Ég hef því ekki þungar áhyggjur af því að það verði ekki lýst nánar inn í það. En eins og tölurnar bera með sér, eins og ég er að vekja athygli á, þá sýnist vera að þarna geti orðið þröngt um í sambandi við þessi efni. Ég tala ekki um ef ekki er miðað við meðalvatnsár. Önnur fyrirspurn snertir þá orkuöflun sem miðað er við í svarinu við fyrirspurninni sem ég kom áðan að, þ.e. varðandi Nesjavallavirkjun. Þar var spurt um hvaða áætlanir væru uppi um gufuaflsvirkjun til raforkuframleiðslu á Nesjavöllum. Svarið er ekki mjög langt og ég tel rétt að tengja það máli mínu, með leyfi virðulegs forseta. Ég vitna í svarið frá hæstv. iðnrh. ,,Ýmsar frumáætlanir um raforkuver á Nesjavöllum hafa verið unnar á mismunandi stigi sl. 7--8 ár. Viðræður eru í gangi við Landsvirkjun um framleiðslu Hitaveitu Reykjavíkur á raforku á Nesjavöllum.`` Ég vek athygli á orðalaginu ,,viðræður eru í gangi við Landsvirkjun`` -- væntanlega af hálfu iðnrn. við Landsvirkjun -- ,,um framleiðslu Hitaveitu Reykjavíkur á raforku á Nesjavöllum.`` Ef ekki -- því ég sé að hæstv. iðnrh., gefur táknmerki um að svo sé ekki en mun vafalaust koma að málinu í töluðu máli og upplýsa hver á í viðræðum við hvern um þetta efni.

Hann hlýtur að geta talað táknmál svona í leiðinni.

Það er allt í besta lagi, hæstv. umhvrh., mjög gott að nota táknmál og svipbrigði og ég kann að lesa í ýmislegt í þeim efnum en tel það nú samt ekki jafngilt vegna þess að þingheimur er ekki varðveittur með opinberum hætti í myndrænu formi, því miður. Það kemur að því vafalaust þannig að hægt sé að telja hversu oft hv. alþm. geispa á löngum næturfundum við að ræða mikilsverðustu mál og kann þá að vera að hylli þeirra meðal þjóðarinnar og skilningur á aðstæðum þeirra og kjörum verði annar en virðist vera um þessar mundir. ,,Hvert er ráðgert afl og raforkuframleiðsla slíkrar virkjunar og hvenær hefur verið miðað við að hún gæti komist í gagnið?`` Svarið er, með leyfi forseta: ,,Til umræðu hefur verið stærð orkuvers.`` Ég vek athygli á af því að hér er verið að tala um allra næstu ár og framleiðslu ofan í samning sem hæstv. iðnrh. hefur lýst vonum að sjái í og liggi jafnvel ljóst fyrir hvort hægt sé að ná í sambandi við enn annað álver fyrir áramótin. Hvað skyldi vera langt í það? Það eru bara nokkrir dagar, hv. form. iðnn. En staðan varðandi Nesjavallavirkjun, sem á að vera úrræði til raforkuframleiðslu er sú að til umræðu hefur verið. Það eru umræður í gagni. ,,Til umræðu hefur verið stærð orkuvers allt að 2 x 30 MW með 300--400 GWh ársframleiðslu. Gert er ráð fyrir að undirbúningur og framkvæmdatími frá því að ákvörðun er tekin um virkjun þar til rekstur getur hafist sé 2,5--3 ár.`` Þetta segir hæstv. iðnrh. í skriflegu svari sínu til þingsins í gær. Það er ekki búið að semja þannig að það er langt frá því að framkvæmdir geti hafist eða það mætti ætla. Síðan er spurt: ,,Hefur verið samið við Reykjavíkurborg um virkjunarréttindi og ef svo er hverjir eru helstu skilmálar þeirra samninga?`` Svar hæstv. ráðherra er svohljóðandi: ,,Í 4. mgr. 1. gr. laga um raforkuver, nr. 60/1981, með síðari breytingum, segir: ,,Iðnaðarráðherra er heimilt að veita Hitaveitu Reykjavíkur leyfi til að reisa og reka jarðvarmavirkjun til raforkuframleiðslu á Nesjavöllum með allt að 76 MW afli, í tveimur áföngum (38 MW hvor áfangi), enda liggi fyrir samningur um rekstur hvors áfanga virkjunarinnar um sig sem hluta af raforkukerfi landsins.`` Engir samningar hafa verið gerðir.`` Það er kominn 16. desember og hæstv. ráðherra þarf að taka á móti virðulegum útlendingum, hugsanlega fyrir áramót, sem banka upp á kontór ráðherrans. Hann þarf að svara því hvort hann sé ekki til í tuskið og reiðubúinn að tryggja þeim að sett verði niður álbræðsla í Hvalfirði, svona til að byrja með upp á 60 tonna ársframleiðslu. En raforkuframleiðsluhugmyndir iðnrn. og hæstv. ráðherra byggja á einhverju sem engir samningar eru um og aðeins eitthvað til umræðu. Spurning 4. ,, Er búið að kanna umhverfisáhrif virkjunarinnar? Hvaða vandamál eru einkum í athugun í því sambandi?`` Svarið er stutt: ,,Umhverfisáhrif raforkuvirkjunar umfram áhrif núverandi varmavirkjunar eru talin nánast engin, þar sem ekki er gert ráð fyrir öðrum breytingum vegna raforkuvinnslunnar, svo sem frekari borunum eða breytingum á afrennsli eða útblæstri orkuversins.`` Þetta svar róar auðvitað þá sem hefðu áhyggjur af umhverfisáhrifum Nesjavallavirkjunar. Virðulegur forseti. Það er óhjákvæmilegt að spyrja um svolítið fleira í sambandi við þetta efni því að það tengist einnig því svari við fyrri fyrirspurn varðandi afgangsorku. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. að því hvaða líkur hæstv. ráðherra telji á að hann geti snarað saman samningum við Reykjavíkurborg um þessi efni nú á næstu vikum. Hvað er það mál langt komið? Gerir ráðherrann ráð fyrir því? Á því hangir nú hugmyndin um Columbia Aluminiumsamninginn. Hæstv. ráðherra væntir þess heitt og innilega að fulltrúar þeirra komi á kontórinn til að staðfesta áhuga sinn á að koma hingað og ekki aðeins það heldur og ásetning og vilja.

Síðan fleiri.

Síðan fleiri, hv. formaður iðnn., sem við komum að síðar í þessum umræðum. Ýmsir fleiri sem eru ekki jafnvolgir eða heitir og Columbia Aluminium. Atlantal er búið að vera lengi á biðstofunni að ógleymdum Kínverjunum sem komu hér m.a. að tilstuðlan hæstv. utanrrh. í samvinnu við hæstv. iðnrh. Þeir eru sagðir býsna volgir í því efni þótt þeir búi ekki yfir neinni tækni svo vitað sé til að framleiða ál. Það er önnur saga. Kínverjar eiga einhvern smáhlut í álbræðslu í Ástralíu. Þeir eru ekki með mjög traustar undirstöður að ég best veit í áliðnaði utan síns heimalands.  Vegna viðbragða hv. formanns iðnn. við máli mínu var nauðsynlegt að koma aðeins að þessum mýrasýsla borgar framtíðarhugmyndum um frekari áliðnað í landinu. Um þessi efni hefur verið fjallað á opinberum vettvangi og ég leyfi mér hér, virðulegur forseti, að vitna til greinar sem er aðeins fárra vikna gömul. Hún birtist í Morgunblaðinu, 1. des. 1995 og er rituð af Ólafi G. Flóvenz jarðeðlisfræðingi. Ég leyfi mér að vitna til orða hans í þessari grein, sem varða með beinum hætti þetta mál. En þar sem ég reyni að þjappa hér máli saman, tek ég aðeins þann þátt úr greininni, með leyfi forseta. Fyrst fjallar höfundur svona um almennar forsendur og þýðingu Nesjavallavirkjunar vegna hitaveitunnar og það tíunda ég ekki hér. Síðan segir: ,,Hefði Reykjavíkurborg hafið framleiðslu á ódýrri raforku á Nesjavöllum meðan ofgnótt af orku var til í orkuverum Landsvirkjunar hefði það aukið á rekstrarvanda Landsvirkjunar. En nú hafa veður skipast í lofti. Samningar um stækkun álversins í Straumsvík hafa gjörbreytt stöðunni í raforkumálum landsmanna, í stað ofgnóttar af raforku þarf nú að hyggja að framkvæmdum til að auka raforkuframleiðslu í landinu. Þetta gefur Reykvíkingum tilefni til að meta stöðu sína upp á nýtt.`` Millifyrirsögn: ,,Raforkunotkun Reykjavíkur.`` ,,Árlega kaupir Rafmagnsveita Reykjavíkur um 660 gwst. af raforku frá Landsvirkjun og greiðir fyrir rúmlega 1.940 millj. kr., eða u.þ.b. 3,0 kr. á kwst.`` Einhver hv. þm. með reiknistokk er fljótur að finna það út í Bandaríkjamill, sem oft eru höfð í þessari umræðu. 3 kr. á kwst. deilt með 0,65, þ.e. 65 aurum í 300. ,,Talið hefur verið að framleiðsluverð raforku á Nesjavöllum gæti orðið allt niður í 60 aura á kwst. [Þ.e. tæplega 10 mill.] Við þá tölu má bæta flutningskostnaði til Reykjavíkur, sem tæplega vegur mjög þungt. Með varkárni má telja að yfirgnæfandi líkur séu til að raforkuverðið frá Nesjavöllum yrði ekki hærra en 1,00--1,50 kr. á kwst. Talið er að auðveldlega megi framleiða um 500 gwst. af raforku á ári í Nesjavallavirkjun. Verði það gert, geta sparast árlega um 700--1.000 millj. kr. hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þennan sparnað mætti nota til að lækka raforkuverð til notenda á veitusvæði Rafmagnsveitunnar og bæta þannig hag heimila og atvinnurekstrar í borginni eða nota ávinninginn til að hamla gegn aukinni skuldasöfnun borgarsjóðs. Hvort tveggja bætir hag íbúa Reykjavíkur. Landsvirkjun stendur væntanlega frammi fyrir því að fara í fjárfrekar framkvæmdir til að tryggja landsmönnum næga orku eftir að álverið hefur verið stækkað. Því er nauðsynlegt að Reykjavíkurborg móti sér þegar þá stefnu að hefja raforkuframleiðslu á Nesjavöllum á alnæstu árum. Það mun draga verulega úr þörf Landsvirkjunar fyrir nýfjárfestingar og raforkuverð til Reykvíkinga gæti lækkað.`` Þetta er grein Ólafs G. Flóvenz í Morgunblaðinu, 1. des. 1995, sem ég er að vitna til. Og að lokum segir hann: ,,Ég hvet borgaryfirvöld í Reykjavík eindregið til að huga vel að þessu máli og stefna að raforkuframleiðslu á Nesjavöllum með það fyrir augum að lækka raforkukostnað borgarbúa um allt að 1 milljarð á ári. Það munar um minna.`` Það munar um minna eru niðurlagsorð greinarhöfundar. Ég get tekið undir það. Það munar um minna. Nú liggur það fyrir að hæstv. ráðherra hefur í huga að bæta stöðu raforkukerfisins og framleiðslu vegna hugmyndanna um stóriðjuframkvæmdir fyrir aldamót og reyndar þegar á árinu 1997 með virkjuninni á Nesjavöllum. Vafalaust hefur Landsvirkjun verið að skoða alla hagkvæmni í sambandi við þessi efni út frá því að eiga þarna aðgang með einhverjum hætti. En um málið virðist ekki hafa verið samið, um þennan grunnþátt. Ég spyr hæstv. ráðherra að því og bið hann að upplýsa hér hvernig þetta mál er hugsað? Hver er staða málsins? Og hv. formann iðnn. um það, hafi það ekki verið gert, að líta á það með tilliti til afgangssölusamninganna, samninganna sem Landsvirkjun hefur gert við viðskiptavini sína um ráðstöfun á afgangsorku á árunum fram til aldamóta og lengur, ég hef ekki yfirlit yfir hversu lengi þeir samningar eru nákvæmlega í gildi. Það er alveg ljóst að þeir sem hafa gert þá gera ráð fyrir að eiga von á framlengingu þeirra fram yfir þann tíma sem kann að hafa verið festur nákvæmlega samningsbundið. Og því þarf að líta yfir málið út frá því. Það getur tæpast gerst í sömu andránni, virðulegur forseti, að gert sé ráð fyrir að semja um raforkuframleiðslu á Nesjavöllum á kostakjörum, í kringum 10 mill kwst. eða eitthvað nálægt því, eins og mér sýnist vera leiddar líkur að hér og reikna það inn í söludæmið eða hagnað af stóriðjusamningum eða stöðuna varðandi stóriðjusamninga að einu leytinu og hafa að hinu leytinu ekki samið við þann sem hefur forræðið yfir virkjuninni væntanlegu. Nú vil ég ekki leggja mat hér á ummæli þessa ágæta greinarhöfundar vegna þess að ég hef ekki farið yfir þau gagnrýnum augum. En það er ljóst að þarna er um stórt dæmi að ræða. Hagsmunamál, að því er virðist, fyrir þá sem yfir virkjunarréttinum ráða. Mér finnst óhjákvæmilegt að iðnn. þingsins fari yfir það mál á milli umræðna, m.a. í tengslum við afgangsorkusamningana. Er það ekki hátt í 50 mill, verðið sem Rafmagnsveita Reykjavíkur kaupir orkuna á af Landsvirkjun? 300 aurar. Ef þeir væru sextíu þá er þetta nálægt því. Þannig að hér ber mikið á milli. En kannski verður einhver til að hjálpa hæstv. ráðherra út úr þessari flækju. Kannski er þess að vænta að stjórnarformaður Landsvirkjunar leysi málið, að borgarritarinn í Reykjavík, sem gegnir stjórnarformennsku í Landsvirkjun, taki upp viðræður við Reykjavíkurborg um málið og ræði við borgarstjórann, næsta yfirmann sinn, um það hvernig eigi að leysa þennan vanda Landsvirkjunar. En hæstv. iðnrh. gekk frá skipun borgarritara Reykjavíkur í stjórnarformennsku í Landsvirkjun.

Hann hafði fulla sæmd af að skipa hana sinn formann.

Hann hafði fulla sæmd af því að skipa hana sinn formann, segir hv. formaður iðnn. Ekki er ég að finna að því. Orð hafa ekki fallið þannig af minni hálfu. Ég tel viðkomandi einstakling vera hinn ágætasta fulltrúa út af fyrir sig hvar sem væri og með góða reynslu. En það er ekki málið í þessu samhengi. Er hugsanlegt, virðulegur form. iðnn., að þarna gæti verið um hagsmunaárekstur að ræða í sambandi við meðferð málsins? Það eru þær áhyggjur sem ég hef haft í sambandi við þessa ráðstöfun af hálfu hæstv. iðnrh. Mér sýnist að það dæmi sem við erum að ræða sérstaklega sé hluti af því og slíkum þáttum þarf að halda sem best í réttu horfi og réttum farvegi. Þess vegna leyfði ég mér aðeins að vísa til þess að ekki er alveg ljóst hvernig farið verður með málið. Virðulegur forseti. Ég ætla að koma að þriðju fyrirspurninni sem hæstv. ráðherra svaraði og kom fram hjá hv. þm. í gær um stækkun járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Það var spurt af minni hálfu frá hvaða virkjun væri ráðgert að afla raforku til hugsanlegrar stækkunar járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Í svarinu kemur fram að hennar megi afla með byggingu Vatnsfellsvirkjunar upp á 115 MW. Landsvirkjun hafi á áætlunum sínum miðað við að geta afhent orku til stækkunar verksmiðjunnar seint á árinu 1999 og afl og orkuþörf stækkunar um þriðja ofn sé um 450 gwst. á ári þegar tekið hefur verið tillit til taps í orkuflutningskerfinu. Tekið er fram að áætlanirnar séu í sífelldri endurskoðun. Þetta er einn þátturinn og þarna gæti verið um að ræða efni sem iðnrn. þyrfti að svara til um fyrri hluta næsta árs og snertir auðvitað raforkuöflun. Ég ætla að geyma mér að fara út í aðra sálma sem varða fjórðu fyrirspurnina að sinni en snúa mér aðeins að myndinni sem er dregin upp og fylgir með í svari frá hæstv. iðnrh. varðandi raforkuöflunina og fylgdi raunar fyrirspurninni, líklega þeirri fyrstu. Ég er með útgáfu sem mér barst í hendur um orkujöfnuð. Þar er dreginn upp sá möguleiki að ný álbræðsla, Columbia Aluminium, komist í gagnið um áramótin 1996--1997 því að hugmyndir hafa verið um að það gæti verið að slíkur hraði væri á málinu að verksmiðjan hæfi framleiðslu eftir svo sem ár eða svo. Þannig er þetta sett upp hér myndrænt. Það kemur fram að fyrsti áfangi til að afla orku á árinu 1997 fyrir þetta hugsanlega fyrirtæki sé Nesjavellir 1, það er efst á blaði. Hágöngur, þ.e. Hágöngulón, miðlunarlón við Hágöngur syðst á Sprengisandi eða sunnan Sprengisands. Það fer eftir því hvernig við drögum mörkin þar landfræðilega. Búrfell og Kvíslaveita, fimmti áfanginn sem er í sambandi við það þrep, þá aukningu á orkujöfnuði sem fram er reitt. En í skriflega svarinu frá hæstv. ráðherra kemur fram að framkvæmdatími við Nesjavallavirkjun sé 2,5--3 ár ef ég les það út úr málinu. Það kemur skýrt fram í svari á þskj. 258: ,,Gert er ráð fyrir að undirbúningur og framkvæmdatími frá því að ákvörðun er tekin um virkjun þar til rekstur getur hafist sé 2,5--3 ár.`` En samkvæmt yfirlitinu, sem hlýtur að vera það sem sker úr í þessum efnum, þá ætla menn að hafa raforku úr fyrsta áfanga Nesjavallavirkjunar í lok ársins 1996. Um áramótin 1997 ef á að vera hægt að ýta á hnappinn í nýrri álbræðslu uppi í Hvalfirði og síðan fleiri þættir sem þarna er um að ræða. Mér sýnist að hér rekist hvað á annars horn í þessum áformum. Þetta er náttúrlega eitt af því sem liggur að baki þeirri beiðni minni að hv. iðnn. einblíni ekki bara á þennan samning við Ísal einn og sér heldur fari hún yfir þessi dæmi samtvinnað því að spurningin um það hvort menn telja réttlætanlegt að gera þann samning, sem hér er lagt til um stækkun Ísals, hlýtur m.a. að fara nokkuð eftir því hvaða bagga menn binda sér og hvað menn útiloka hugsanlega varðandi aðra möguleika. Þar á meðal söluna til fjölmargra innlendra fyrirtækja sem nota þá umframorku sem hefur verið til ráðstöfunar sem ótryggð orka í raforkukerfi landsmanna. Ekki einu sinni er búið að semja um virkjunarréttindin í málinu. Ég treysti því, virðulegur forseti, að hæstv. iðnrh. varpi ljósi á þetta mál við umræðuna og iðnn. taki á málinu í framhaldi af umræðunni, milli umræðna til þess að við áttum okkur betur á því hvað hér er um að ræða. Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að dvelja ekki lengi við fjórðu fyrirspurnina sem er á þskj. 260 um orkufreka iðnaðarkosti. Þskj. vísar til fyrirspurnarinnar en svarið er á öðru þskj. Það er vísað til spurninganna á þskj. sem var upphaflega lagt fram. ,,Hvaða nýir orkufrekir kostir í iðnaði eða viðbætur við starfandi fyrirtæki eru nú eða hafa að undanförnu verið til athugunar hjá iðnrn. eða öðrum aðilum í samvinnu við ráðuneytið?`` Svarið er, með leyfi forseta: ,,Auk samninga um stækkun Ísals í 160.000 árstonn standa nú yfir athuganir á vegum Járnblendifélagsins á 60% stækkun járnblendiverksmiðjunnar og nýtt 60.000 árstonna álver er til umræðu við Columbia Aluminium. Nokkrir aðrir iðjukostir svo sem kísilmálmvinnsla, magnesíumvinnsla og sinkframleiðsla eru til athugunar. Þá er verið að kanna afstöðu Atlantsálsaðilanna til álvers á Keilisnesi. Þessar athuganir eru ekki á því stigi að fyrir liggi nákvæmar áætlanir um framleiðslugetu og orkunotkun. Svar þetta miðast því við þrjá iðjukosti, þ.e. stækkun Ísals, stækkun járnblendiverksmiðju og nýtt álver á Grundartanga.`` Það höfum við rætt og ég ætla ekki að fara frekar ofan í það efni en varðandi þá iðnaðarkosti sem hæstv. ráðherra er að vísa til en hefur ekki nákvæmar áætlanir um er í fyrsta lagi kísilmálmvinnsla. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað líður þeim áætlunum, að minnsta kosti hvað varðar staðsetningu þeirrar kísilmálmvinnslu sem þarna er vísað til? Hvað hefur verið rætt að undanförnu um það efni? Það voru í gildi lög um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði sem voru sett vorið 1981 af Alþingi Íslendinga. Ég held að fróðlegt væri að fá upplýsingar um þetta mál og einnig varðandi magnesíumvinnslu og sinkframleiðslu að því er varðar staðsetningu slíkra fyrirtækja ef lengra yrði haldið. Ég er svolítið undrandi á því að ekki er hægt að reiða fram nákvæmar upplýsingar um álver á Keilisnesi en við vörðum allnokkrum tíma á Alþingi hér á árum áður, árin 1990--1992, í að ræða um álbræðslu á Keilisnesi. Það ætti að minnsta kosti að liggja fyrir um framleiðslugetu og orkunotkun þess fyrirtækis og ég spyr hæstv. ráðherra: Hverju mun hæstv. iðnrh. svara forsvarsmönnum Atlantal-fyrirtækisins, sem hér var kallað Atlantsál, ef þeir koma í janúarmánuði --- ég býst við að þeir reyni að halda jólin eins og aðrir --- og spyrja hæstv. iðnrh. að því: Nú höfum við áhuga á því að spretta úr spori og láta verða af því að koma þessu fyrirtæki, álveri á Keilisnesi, í gagnið hið fyrsta? Við ætlum okkur eins og áætlanir stóðu til um að þetta gæti hafið framleiðslu ekki seinna en tveimur árum eftir ákvörðun. Ég segi þetta eftir minni og óbundið. Hverju svarar hæstv. ráðherra talsmönnum Atlantal að því er varðar aðalatriði málsins: Við viljum taka við ykkur núna. Við viljum hefja allan undirbúning. Hvenær og hvernig gerum við ráð fyrir því að geta afhent ykkur raforkuna? Það er ekki spurt af engu tilefni. Það er spurt af tilefni svars sem hæstv. iðnrh. lagði á borð þingsins í gær. Eitt af því sem er til athugunar, álver á Keilisnesi. Eins og vakin hefur verið athygli á beinist mikið af þessum iðnaði að svæðinu við Faxaflóa. Það hafa lítið sést hugmyndir um annað nema hvað fulltrúar ríkisins skruppu norður í Eyjafjörð í nóvembermánuði. Þá var grátt í hlíðum og heldur lítið bjart yfir þegar þeir horfðu yfir svæðið hjá Dysnesi við Eyjafjörð og svo sem ekki nákvæmar frásagnir af því hvernig þeim hafi litist á. En fyrir utan þennan túr norður yfir heiðar hefur ekki frést af því að verið sé að skoða mikið að koma upp orkufrekum iðnaði utan Faxaflóasvæðisins. Sama gildir í rauninni um þær virkjanir sem eru til umræðu í sambandi við þá þrjá stóriðjukosti sem hæstv. iðnrh. telur að séu nærtækastir í þessum efnum. Hver skyldi vera eina virkjunin norðan vatnaskila? Það er Bjarnarflag 1, fyrsti og annar áfangi. Ég spyr hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. því það fer að nálgast að ég þurfi að beina máli mínu til hæstv. umhvrh., ég leyfi mér að koma að því í tengslum við þessar virkjanir. Hvað segja hæstv. ráðherrar um þá hugmynd, sem vafalaust er komin frá Landsvirkjun, um að fara að reisa gufuaflsvirkjun í Bjarnarflagi 1 og 2? Líklega vestan Námaskarðs, ég les það út úr heitinu Bjarnarflag, því að ella mundi væntanlega vera sagt við hverarönd. Er það ætlan manna og eru það áform manna að fara að bæta við mannvirkjum innan Mývatnshringsins, innan fjallahringsins við Mývatn þar sem hefði þurft að hreinsa til fremur en að bæta við í umhverfi Mývatns, hinnar dýrmætustu perlu Íslands, þar sem engu má til hætta í sambandi við umhverfisspillingu og umhverfisspjöll? Er það hugmyndin að auka við vinnslu úr jarðhitasvæðinu í Bjarnarflagi? Hvar er komið athugunum vegna umhverfisáhrifa slíkrar virkjunar? Ég vek einnig athygli á annarri virkjun, sem er að vísu sunnan heiða, í umsögn minni til hv. iðnn. en það er 5. áfangi Kvíslaveitu. Að mínu mati þarf hann vandlegrar athugunar við vegna áhrifanna á Þjórsárver, hugsanlegra neikvæðra áhrifa á friðlýsta svæðið í Þjórsárverum. Athygli hefur verið á þeim með opinberum hætti af þeim sem einna gerst þekkir til þar af íslenskum náttúrufræðingum sem er prófessor Þóra Ellen Þórhallsdóttir. Hún hefur réttilega bent á að þarna sé að mörgu að hyggja í sambandi við Kvíslaveitu 5 sem er einn þátturinn sem á að koma í gagnið í sambandi við það frv., þau lög, sem verið er að biðja um staðfestingu á hér á Alþingi. Ég bendi á þetta vegna þess að upplýsingar um þessa virkjunarkosti tengdust svarinu frá hæstv. iðnrh. þótt ég sé nú aðallega að fjalla um raforkusamninginn. Ég bendi á, virðulegur forseti, ítreka, að menn eru með misvísandi upplýsingar. Hér er hæstv. ráðherra með misvísandi upplýsingar að því er varðar Nesjavallavirkjun. Auk spurningarinnar sem blasir við, um samningana um þá virkjun, sem tengist þeim aðila sem hefur virkjunarréttinn eða Reykjavíkurborg. Þessir þættir tengjast auðvitað því sem iðnn. þarf að athuga frekar og ég er með óskir um að nefndin geri það. Varðandi raforkukostnaðinn, sem ekki má ræða um á grundvelli upplýsinga vegna leyndar, vil ég segja það almennt að mér finnst ekki frambærilegt að líta á raforkusöluna sem tengist þessari fyrirhuguðu stækkun einangrað. Þ.e. miðað við þá raforkuöflun sem um er að ræða, stækkun Blöndulóns, 5. áfanga Kvíslaveitu, breytingar í Búrfellsstöð o.s.frv. og einnig lagfæringar eða orkuaukningu í framleiðslu Sogsvirkjana. Mér finnst ekki hægt að ræða um verðið sem fæst fyrir samninginn út frá því að bara sé horft á blómann úr þessari orkuöflun, alhagstæðustu möguleika Íslendinga til raforkuöflunar, og miða mat sitt á þessum raforkusamningi við slíkt. Þetta er eins og að segja við menn sem vilja kaupa mjólk: ,,Ég hef hérna rjóma sem ég vil afhenda ykkur. Hann vonandi bragðast vel. Þið fáið hann, svo mega aðrir sem koma á eftir súpa undanrennuna.`` Þannig liggur það gagnvart þessum samningi. Það er ekki annað hægt, virðulegur forseti, en að óska eftir að Alþingi fái í hendur vel unnar áætlanir --- ég er ekki að biðja um það í tengslum við afgreiðslu þessa máls --- um líklegan framleiðslukostnað til langs tíma hjá þeim virkjunum sem menn hugsa sér að geti komið við sögu á næstu áratugum í atvinnulífi og við almenna notkun. Menn viti þannig um hvað er verið að tala í þessum efnum og þau atriði séu endurskoðuð jafnt og þétt. Í slíkum athugunum verða menn jafnframt að taka ríkulegt tillit til þess sem kalla má umhverfissjónarmið, umhverfishagsmuni. Þeir miði ekki við að geta hagað þessu út frá tæknilegum forsendum eingöngu því að það nær engri átt. Í því sambandi minni ég á beiðni af mína, sem varðar samþykkt Alþingis frá árinu 1989, um að forgangsraða virkjunarkostum í landinu með tilliti til umhverfissjónarmiða, þannig að ekki þurfi hverju sinni, kannski með stuttum fyrirvara, að ræða málin og gera þau upp í fljótræði, án þess að þokkaleg sátt sé um niðurstöður varðandi eðlilega hlífð við umhverfi landsmanna. Þetta, virðulegur forseti, ætla ég að sinni að láta nægja um raforkusamninginn og koma þá að öðrum þætti málsins sem varðar þjóðhagsleg áhrif þess, þ.e. skattgreiðslurnar. Ég tek eftir því, virðulegur forseti, að í umsögn efh.- og viðskn. til iðnn. er fjallað um þetta efni. Ég held að ég viti það rétt að fulltrúi Alþb. í nefndinni, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, hafi ekki verið viðstaddur afgreiðslu málsins af óhjákvæmilegum ástæðum, tepptur norður í landi, fyrir líklega tveimur vikum, tólf dögum eða svo. Umsögn efh.- og viðskn. er dags. 4. des. Eins og ég hef áður minnst á finnst mér vanta mun nánari skoðun málsins að því er varðar skattana og frágang þess máls nú. Ég hefði talið fulla ástæðu til þess að bera þetta saman við endurskoðun á skattaákvæðum 1985, þegar verulegar breytingar urðu á ákvæðunum. Þá reyndu menn að reikna sig fram til þess að sjá hvað líklegt væri að hefðist upp úr breytingunni og hvernig hún reyndist. Mér finnst skorta á að það komi yfirlit um það. Hitt þykist ég vita að á þeim tíu árum sem síðan eru liðin hafi ekki verið um að ræða, nema þá í mjög fá skipti, beinar tekjuskattsgreiðslur eða hagnaðargreiðslur umfram svonefnt framleiðslugjald frá Ísal, vegna þess hvernig búið var um hnútana í samningnum sem þá var gerður. Ég skilaði áliti um hann til þingsins á sínum tíma, í nóvember eða desemberbyrjun 1985, og benti á mörg atriði. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, vegna þess að ég hef ekki haft ráðrúm til þess að skoða það sérstaklega, að spyrja hæstv. iðnrh. og eftir atvikum formann iðnn. Ef til vill er réttara að beina máli til hans, en það má gjarnan vera til beggja: Hvað hefur verið gert varðandi tækni- og söluþóknun til Alusuisse, samanber ákvæði aðalsamningsins sem var endurnýjað 1985? Standa þau ákvæði óbreytt samkvæmt núgildandi samningi? Það eru þau atriði sem mér finnst fráleitast að framlengja ef svo hefur verið gert nú og ef ekki hefur verið tryggt við endurskoðunina að þau yrðu endurskoðuð. Ég ætla að leyfa mér að vitna til nál. sem ég skilaði þinginu um 4. endurskoðun aðalsamnings 1985 um þetta efni, með leyfi forseta: ,,Tækni- og söluþóknun til Alusuisse óbreytt. Þótt aflétt sé samningsbundinni kvöð af Alusuisse að tryggja Ísal bestu kjör á aðföngum og við sölu afurða og teknar upp allt aðrar viðmiðanir um verðlagningu þeirra er í engu hróflað við skattfríum þóknunum Ísals til Alusuisse sem upphaflega voru rökstuddar með samningsákvæðunum um bestu kjör til handa dótturfyrirtækinu í Straumsvík. Alls nema þessar greiðslur 3,7% af árlegri veltu Ísal sem svarar til 3--7 millj. Bandaríkjadala eða meira en tvöfalds lágmarksskattgjalds Ísals. ,,Iðnrh. Íslands réttlætti þessi nýlenduviðskipti við 1. umr. um frv. þannig:`` ,,Miklu skiptir fyrir hagsmuni ríkisstjórnarinnar að Alusuisse sé tæknilega sterkt fyrirtæki.```` Það voru orð þáv. hæstv. iðnrh., Sverris Hermannssonar, þegar hann réttlætti þessi atriði. Ég vænti þess að upplýsingar komi um þetta því að það varðar ekki litlu um stöðuna hvað hefur verið gert í þessu efni. Ég hef ekki tekið eftir í gögnum málsins nú að að því hafi verið vikið. Hitt er ljóst að verið er að lækka framleiðslugjaldið um helming. Það var að lágmarki 20 dalir á hvert útskipað tonn af áli en lækkar niður í 10 Bandaríkjadali á hvert tonn og verður jafnframt frádráttarbært, segir í áliti efh.- og viðskn., sem rekstrarkostnaður í stað uppígreiðslu. Þetta hafa á undanförnum árum verið einu skatttekjurnar flest árin, þetta lágmarksframleiðslugjald, vegna þess að viðbót hefur aðeins fengist í örfáum tilvikum. Ég leyfi mér að vitna í umsögn efh.- og viðskn., virðulegur forseti, þannig að ekkert fari milli mála, með leyfi: ,,Álverið í Straumsvík hefur að meira og minna leyti verið rekið með tapi á undanförnum árum. Reksturinn hefur því skilað litlum sem engum tekjuskattsgreiðslum í ríkissjóð umfram lágmarksframleiðslugjald. Þar sem álverð hefur hækkað mikið nú á allra síðustu árum og gert er ráð fyrir að sú þróun haldi áfram á næsta ári má búast við verulegum tekjuskattsgreiðslum vegna áranna 1995 og 1996.`` --- Eitthvað heyrðist mér að skattgreiðslurnar hefði dregið niður frá síðasta ári og er þá vitnað til nýlegra ummæla blaðafulltrúa Ísals í fréttum. --- ,, Þannig má gera ráð fyrir að miðað við áætlaðan hagnað á árunum 1995 og 1996 gætu skattgreiðslur fyrirtækisins numið um 400 millj. kr. hvort ár um sig. Þetta er um 80 millj. kr. lækkun miðað við eldri samning. Þess ber að gæta að tekjuskatturinn er á þessum tveimur árum reiknaður á þeim grundvelli að fyrirtækið hefur fram til ársloka 1996 heimild til að leggja 20% af hagnaði í varasjóð. Reiknað er með að rekstur nýja kerskálans hefjist á síðasta ársfjórðungi ársins 1997. Ólíklegt er að fyrirtækið greiði tekjuskatt á afskriftartíma meginhluta fjárfestingarinnar, þ.e. frá 1997 og næstu sjö ár þar á eftir. Hins vegar er gert ráð fyrir verulegri hækkun tekna af tekjuskatti miðað við 160.000 tonna framleiðslu eftir þann tíma.`` Það er gott að vísa langt inn í óvissa framtíð til þess að sjá blómin í haga í þessum samningi, eins og hér er verið að gera. Og framhaldið, með leyfi forseta: ,,Lágmarksframleiðslugjald Ísals er nú 20 Bandaríkjadalir á hvert útskipað tonn á áli og á síðasta ári nam þessi hluti framleiðslugjaldsins 1 millj. 995 þús. Bandaríkjadala. Verði hagnaður af rekstri álversins greiðir Ísal viðbótarframleiðslugjald sem á síðasta ári nam 1 millj. 539 þús. Bandaríkjadala. Helsta breytingin frá núverandi fyrirkomulagi er að lágmarksgjaldið lækkar í 10 Bandaríkjadali fyrir hvert útflutt tonn frá og með 1. jan. 1998 og í stað stighækkandi skattþreps kemur eitt 33% skattþrep sem tekur gildi frá og með 1. jan. 1995.`` Síðar í þessari umsögn segir: ,,Gert er ráð fyrir að afkastageta álversins verði aukin með viðbótarstækkun og endurbótum á eldri kerskálum á næstu árum þannig að ársframleiðslan verði innan fárra ára 200 þús. árstonn. Þá næmi greiðsla fastagjalds miðað við 10 Bandaríkjadali per tonn um 130--140 millj. kr. eða álíka miklu og lágmarksgjaldið nú.`` Eftir að framleiðslan væri komin í 200 þús. árstonn er líklegt að greiðsla fastagjaldsins sem verið er að semja um næmi álíka miklu og lágmarksgjaldið nú. Kannast menn nokkuð við samningatækni Alusuisse sem hefur stundum verið nefnt á íslensku að gefa og þiggja, á ensku give and take? Fór iðnn. yfir þessi efni út frá þeirri samningatækni fyrirtækisins hvernig þessar breytingar á skattaákvæðum koma inn miðað við þann ávinning sem menn telja sig hugsanlega hafa af raforkusamningnum? Ég heyri að enginn talar um ávinning fyrr en eftir 2004 í raun. Hafa menn farið yfir þetta, lagt saman plús og mínus í þessu? Það sem snýr að Hafnarfjarðarbæ er sér á parti og er mál út af fyrir sig og er eitt af þeim almennu atriðum sem af minni hálfu beinist ekki gagnvart Hafnarfjarðarbæ öðrum fremur. Ég tel hina mestu óhæfu í almennri stefnu stjórnvalda að því er varðar stórfyrirtæki og samning um þau að vera að afhenda þeim byggðarlögum þar sem slík fyrirtæki eru niðursett einhver aðlaðandi sérkjör umfram aðra landsmenn af því að fá slík fyrirtæki inn í lögsagnarumdæmi sín. Í tilviki álbræðslunnar varðar það Hafnarfjörð, járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga Skilmannahrepp. Er Skilmannahreppur ekki langsamlega best stæða sveitarfélagið á landinu? Ætla menn að ganga þessa götu áfram? Það eru ekki vandræði að fá menn til að taka við iðnfyrirtækjum og jafnvel að kyngja ófullnægjandi ákvæðum um umhverfisspjöll ef dollarafúlgur eru í boði eins og er í raun í sambandi við þetta mál og fleiri fyrirtæki af svipuðum toga. Hér verða menn að stöðva sig af og það ætti auðvitað að vera hluti af máli sem þessu ef menn vilja af almennum ástæðum gera samninga af þessum toga að tryggja að slíkar greiðslur renni í landssjóðinn þannig að sveitarfélögin fái ekki einhverjar stórfúlgur umfram það sem þau þurfa með beinum hætti að kosta til og sannanlega. Ég tala svo út frá almennu sjónarmiði og skiptir engu máli hvaða sveitarfélag ætti í hlut, hvort það væri í mínu kjördæmi eða annars staðar. Ég hef nákvæmlega sama viðhorf til þessa máls vegna þess að ég tel að þetta sé spurning um almenna og í þessu tilviki skynsamlega stefnumörkun sem því miður er ekki hér á ferðinni. Í umsögn efh.- og viðskn. frekar varðandi Hafnarfjarðarbæ: ,,Gert er ráð fyrir að hlutdeild Hafnarfjarðarbæjar í framleiðslugjaldi á árunum 1995--1997 verði 28% í stað 18% nú og fastagjaldið hækki úr 250 þús. dölum í 500 þús. dali, samanber samkomulag milli Hafnarfjarðarbæjar og ríkissjóðs sem birt er á fskj. IV með frv. Samtals leiðir þetta til um 144 millj. kr. í tekjur fyrir bæinn á þessu tímabili eða um 56 millj. kr. meira en hann hefði fengið í sinn hlut ef farið hefði verið eftir gildandi samkomulagi. Þessar tölur miðast við að hagnaður Ísals verði samtals um 46 millj. Bandaríkjadalir á árunum 1995 og 1996. Ljóst er því að af þeim 400 millj. kr. sem falla til ríkissjóðs í formi framleiðslugjalds (tekjuskatts) vegna þessa árs og ársins 1996 mun hann þurfa að greiða Hafnarfjarðarbæ 144 millj. kr. til baka af þeirri fjárhæð. Ljóst er að til lengri tíma litið mun hinn nýi viðaukasamningur þýða verulega auknar tekjuskattsgreiðslur Ísals í ríkissjóð vegna aukinnar framleiðslu og meiri hagkvæmni.`` Mér finnst þessi staðhæfing ekki jafnljós og nefndin lætur að liggja. Og framhaldið: ,,Í raun mun fyrirtækið greiða sambærilega skatta í framtíðinni eins og ef það félli undir núverandi íslensk skattalög að frátalinni heimild til 10% arðsfrádráttar.`` Ég hef notað þessa umsögn efh.- og viðskn. sem uppistöðu í umfjöllun minni um skattaþáttinn og gæti margt fleira um þetta sagt, m.a. ef litið væri til forsendunnar 1985 um þetta mál og þær væntingar sem þeir sem stóðu að samningnum 1985 báru fram við þingið í sambandi við þá endurskoðun sem þar fór fram. Mér sýnist að talsvert vanti á að farið hafi verið yfir þennan þátt málsins svo sem vert væri og hef ég því óskað eftir vissum upplýsingum þar að lútandi, ekki síst að því er varðar nýlendugjaldið sem ég vék að frá 1966 sem var framlengt 1985 og heitir Tækni- og söluþóknun og er ekki minni en 3,7% af árlegri veltu fyrirtækisins, sem heimilt er að draga frá áður en farið er að reikna gjöldin á fyrirtækið. Það eru ekki margir sem búa við slíkar aðstæður, virðulegur forseti. Þetta var skattaþátturinn. Virðulegur forseti. Þá ætla ég að víkja að þriðja þætti málsins sérstaklega sem er umhverfismálin. Það verður því miður ekki hjá því komist af minni hálfu að gera það að nokkru umtalsefni vegna þess að sá þáttur, einn þýðingarmesti þáttur málsins, er sá sem er ljóslega ótækur eins og hann liggur fyrir og mikið áhyggjuefni. Hann tengist ekki bara þessum einstaka samningi heldur tengist hann aðstöðu okkar Íslendinga til að vinna þessi mál með þeim hætti sem þörf er á áður en ákvarðanir eru teknar sem snertir aðbúnað þeirrar stofnunar sem er ætlað það vandasama hlutverk að fjalla um þessi mál og gera um þau tillögur til stjórnvalda. Þar á ég við Hollustuvernd ríkisins sem er mengunarvarnastofnun okkar sem við leggjum traust á að geti fjallað um þetta. Almenningur hlýtur að gera það og þá kröfu að svo sé og jafnframt um þá pólitísku meðferð sem málið hefur haft á undirbúningsferli þess og hefur aðeins borið á góma fyrr í umræðunni, virðulegi forseti, sem og þá málafylgju sem hefur verið höfð uppi af fulltrúum stjórnarmeirihlutans í þessu efni, m.a. í umhvn. þingsins og hv. form. umhvn. fjallaði nokkuð um, því miður ekki alveg með þeim hætti sem ég hefði vonað en ég hlýt að víkja að nokkuð á eftir. Fyrst af öllu minni ég á þá umræðu sem fór fram undir umræðu um fjárlög, 2. umr. um frv. til fjárlaga, þar sem ég mælti fyrir brtt. við fjárlagafrv. um litlar 5 millj. kr. til ráðstöfunar fyrir Hollustuvernd ríkisins til að bæta þó í litlu væri þá skelfilegu stöðu sem sú stofnun er í vegna lélegs aðbúnaðar fjárveitingavaldsins að stofnuninni. Ég vitnaði þá m.a. í máli mínu til umsóknar stofnunarinnar og röksemdafærslu fyrir fjárveitingabeiðnum sl. vor vegna fjárlaga 1996 þar sem fram koma upplýsingar sem ættu að vera nægar fyrir Alþingi Íslendinga til þess að taka aðrar ákvarðanir en liggja fyrir samkvæmt tillögum um fjárlagagerðina. Við blasir að í öllum þremur megindeildum stofnunarinnar, eiturefnadeild, matvælasviði og mengunarvarnasviði stofnunarinnar, er aðbúnaðurinn slíkur að ekki er nokkur leið að vænta þess að menn geti unnið verkin eins og þeir vilja og eins og eðlilegt er að búa um stofnunina þannig að hún geti gert það, staðið þokkalega að slíkri úrvinnslu. Ég er ekki sérstaklega að vísa í þetta mál eða undirbúning þess heldur er ég að tala um þetta almennt séð en auðvitað snertir það þetta mál líka. Tilvitnun mín í ræðu minni í fyrrakvöld um þetta efni var bein tilvitnun í rökstuðning eða greinargerð forstöðumanns mengunarvarnadeildar vegna fjárlagabeiðni. Um leið og ég minni á þá umsögn --- ég ætla ekki að taka tíma til að ítreka það með upplestri svo sem vert væri þó í samhengi þessa máls --- bið ég hæstv. umhvrh. þess lengstra orða að fara yfir þessi efni, aðstæður þessarar þýðingarmiklu stofnunar við 3. umr. fjárlaga, því að 3. umr. er komin á dagskrá þingsins, og sjá til þess að eitthvað verði úr bætt. Það nægir ekki að vísa bara í einhverja stjórnsýsluendurskoðun stofnunarinnar sem enginn veit í rauninni hvenær lýkur þó að það standi til að hraða henni og það leysir ekki þær þrengingar sem stofnunin býr nú við og eru algerlega óbærilegar miðað við þær kröfur sem á hana eru lagðar. Ég skilaði sérstakri umsögn um umhverfisþáttinn til iðnn. og liggur hún fyrir sem fskj. með áliti meiri hluta iðnn. --- Nú er mér horfinn sjónum formaður iðnn. sem ég reikna með að vilji vera við umræðuna og bið ég virðulegan forseta að kanna hvort hv. formaður iðnn., hv. 3. þm. Norðurl. v., er ekki fær um að koma í þingsal og vera við umræðuna. --- Þessa umsögn mína er að finna í áliti meiri hluta iðnn. og auk þess var á borð þingmanna í morgun skilað fylgiskjölum sem vitnað er til og fylgdu áliti mínu þannig að þau eru aðgengileg hv. þm. Fyrst ætla ég aðeins að fara nokkrum orðum að gefnu tilefni um málsmeðferðina að því er varðar þingið, þ.e. umhvn. Mér þótti leiðinlegt að hv. formaður umhvn. skyldi fara að afflytja mál við umræðuna í stuttu innleggi við þetta mál. Ég hefði satt að segja talið að hv. þm., formaður umhvn., hefði varið tíma sínum betur til að fjalla efnislega um málið og ég verð að segja, virðulegur forseti, að mér finnst það til lítillar eftirbreytni að meiri hluti þingnefndar, sem verður um leið hinn ráðandi aðili í málinu og kveður upp dóma sem eðlilegt er að menn líti á sem nokkuð gilda og þunga dóma þegar meiri hluti fellir þá, að það skuli nánast enginn rökstuðningur fylgja í afgreiðslu og gögnum í þessu tilviki til iðnn. af hálfu meiri hlutans. Það eru teknar upp örfáar línur sem eru í rauninni svo léttvægar og byggja á svo veikum grunni að ég hefði ekki viljað ganga út á þann ís sem þar er, hann er ekki mjög heldur. Og koma síðan hér sem talsmaður umhvn. þingsins og hafa það helst fram að færa að munnhöggvast vegna réttmætra gagnrýniorða af minni hálfu varðandi málafylgju í nefndinni. Ég hef reynt að stuðla að því í vinnu í þingnefndum yfirleitt að menn geti komið að málum þannig að þau fái sem vandaðasta skoðun en það sé ekki verið að svipta málum hálfköruðum út úr nefndum og á ég þá við að nefndin sé ekki sæmilega sátt í heild sinni við málsmeðferðina og skoðun málsins. Ég var fyrir fáum kjörtímabilum á árabilinu 1988--1991 formaður í einum þremur eða fjórum þingnefndum, virðulegi forseti, og reyndi á þeim tíma, m.a. í sambandi við mál sem tengdust álbræðslum og nýjum frv. til raforkulaga 1990 þar sem ég var í minni hluta eins og oft hefur komið fyrir í þessum efnum þegar þau hafa verið rædd, að sjá til þess að málið fengi bæði þinglega meðferð en jafnframt þannig að þingið gæti unað við þann tíma sem tekinn var. Og þetta á að takast ef vilji er fyrir hendi. Ég vil virða virðulegum formanni og hv. þm., Ólafi Haraldssyni, það til vorkunnar í þessu máli að hafa ekki verið lengi í þingsölum sem alþingismaður. Ég ætla honum alls ekki að vilja ekki standa þokkalega að málum og afgreiðslu þeirra. Margt hefur verið ágætt í samskiptum okkar sem skylt er að geta, en mér þótti þetta ekki réttmætt hvernig að þessu var staðið í umhvn. á þeim eina fundi sem haldinn var til að fjalla um umsögn til iðnn. í þessu mikilvæga máli. Það var því miður rangt hjá formanni nefndarinnar þegar hann sagði ítrekað í máli síðan áðan að ég hefði beðið um fundinn sem haldinn var í iðnn. mánudaginn 4. des. Það er algert misminni hjá hv. þm. Ég hafði ekki borið fram neinar sérstakar óskir um fund í nefndinni. Mér kom algerlega á óvart þegar ég fékk boð um fund mánudaginn 4. des. sem er ekki reglulegur fundartími nefndarinnar. Að sjálfsögðu hagaði ég svo til að ég gæti komið á þann fund og efnið var samkvæmt dagskrá að fjalla um beiðni iðnn. um umsögn. Á þennan fund hafði hv. formaður nefndarinnar boðað þrjá menn til viðræðu, ekki ég. Ég hafði ekki haft neitt ráðrúm til þess. Ég fékk bara fundarboð. Ég hafði ekki haft neitt ráðrúm til þess og hafði ekki borið fram neinar óskir um viðmælendur, enda hélt ég að á þessum fundi yrði ráðgast um málsmeðferð af hálfu nefndarinnar og kynnt þetta erindi sem borist hafði. Ég hefði enga hugmynd um hvaða svigrúm væri eða hvaða hraði væri á afgreiðslu málsins í iðnn. Upplýst var á fundinum af formanni að bréf hefði borist og dagsetning væri 6. des. sem nefndinni væri ætlaður til þess að skila umsögn. Það er hárrétt. Á þessum fundi notuðu viðstaddir nefndarmenn tækifærið til að fara enn frekar en gert hafði verið á fyrri stigum yfir einstaka þætti málsins og það var ljúflega tekið undir að reiða fram frekari gögn af hálfu viðmælanda sem voru tveir fulltrúar úr umhvrn. og forstöðumaður mengunarvarnasviðs Hollustuverndar. Allir þessir aðilar tóku ljúflega undir það að veita umbeðnar greinargerðir í skriflegu formi til nefndarinnar. Þegar það lá fyrir og spurningin var um framhald málsins, var það mín ósk í nefndinni að það yrði athugað að við hefðum svigrúm til þess að yfirfara málið að fengnum þessum upplýsingum frá fulltrúum stjórnvalda í málinu til þess að geta metið það á þeim forsendum. Jafnframt upplýsti ég, og ég held að ég hafi verið búinn að því fyrir fundinn í samtali við hv. formann, að ég hefði skyldum að gegna erlendis á næstu dögum. Það hafði í rauninni ekki verið gert ráð fyrir fundi í nefndinni daginn eftir vegna þess að nokkrir fulltrúar úr nefndinni voru fjarstaddir þann 5. des. Þeim fundi hafði verið aflýst vikuna áður. Engu að síður var þess óskað að það yrði skoðað að nefndin fengi meira ráðrúm til þess að fara yfir málið að fengnum greinargerðum sem formaðurinn féllst á að yrði beðið um og lofað var að veittar yrðu af hálfu stjórnvalda. Þegar meirihlutaálit er síðan afgreitt úr nefndinni, eða tillaga sem varð að meirihlutaáliti af hálfu formannsins án nokkurra frekari umsvifa úr nefndinni á þessum sama fundi, gat ég ekki annað en mótmælt þessum vinnubrögðum. Það var ekki einu sinn haft fyrir því að taka upp símann til að spyrja formann iðnn. um það hvað vinnu í iðnn. að þessu máli liði. Getum við fengið eitthvað lengri frest en til 6. des. til að skoða málið í nefndinni áður en við veitum okkar umsögn? Þetta var ekki gert, við þetta var ekki komandi. Ætla menn þá að lá mér þótt ég gagnrýni það með þeim hætti sem gert er í umsögninni að svona er staðið að málum? Lái mér hver sem vill. Það gengur ekki að menn séu að bera fram með röngum hætti staðhæfingar til að réttlæta þessi vinnubrögð. Það er satt að segja afar leitt og dapurlegt að til þess skuli koma. Síðan varð auðvitað reyndin sú í sambandi við málið að það var fullt svigrúm til þess að fjalla um málið í heila viku í viðbót. Málið var afgreitt út úr iðnn. í þessari viku. Þegar eftir að ég hafði gegnt skyldum mínum erlendis settist ég niður við að athuga málið að fengnum skriflegum greinargerðum sem biðu mín frá þeim sem höfðu lofað þeim á fundinum 4. des. Ég tók saman þá umsögn sem liggur fyrir þinginu um þætti málsins og skilaði henni til iðnn. eða til nefndadeildarinnar sl. mánudag. Ég hef ekki orðið var við annað en að það hafi verið allt saman þolanlegt. Meira að segja, og það finnst mér þakkarvert, óskuðu fulltrúar í iðnn. eftir því að fara yfir þessi efni og varð nefndin í heild við því að fara yfir þessi áhyggjuefni mín og ábendingar í umsögn minni með embættismönnum til þess að leiða sem skýrast fram þeirra viðhorf til málsins. Þetta er vel að verki staðið, þetta er þingleg málsmeðferð og eins og á að vinna að málum í þingnefndum, enda sé svigrúm til af almennum ástæðum að mati meiri hluta. Og ég bið virðulegan formann í okkar ágætu umhvn. að taka þessi orð eins og þau eru sögð. Það eru engir spádómar uppi um það að þetta þurfi að ganga svona áfram, aðeins fróm ósk um að við lærum af þessu innan þeirrar nefndar og menn reyni almennt að nýta sem best þann tíma sem er til ráðrúms til þess að vinna mál fyrir ákvarðanatöku. Læt ég síðan lokið þessum þætti sem snýr að vinnubrögðum í umhvn. En margt mætti segja um málið á fyrri stigum þess og ég mun koma þar að nokkrum atriðum í framhaldinu. Eins og sjá má af umsögn minni, er efnislega mjög margt við umhverfisþátt þessa máls að athuga, starfsleyfi málsins og meðferð á því á ákveðnum stigum. Á ég þar sérstaklega við þá ábyrgðaraðila sem eru í stjórn Hollustuverndar ríkisins sem gerðu þau miklu mistök 2. nóv. sl. að kveða upp úrskurði á grundvelli pantaðs lögfræðiálits. Ég segi pantaðs en ég er ekki að kasta rýrð á álitið með því. Eftir því hafði verið óskað af stjórninni að höfðu samráði við umhvrn., að því er tekið er fram. Menn neituðu að líta á þann sem hér talar sem gildan aðila, bæran um að bera fram athugasemdir og þá ósk sem ég hafði borið fram um að stjórn Hollustuverndar ríkisins tæki efnislega á athugasemdum þeim sem ég hafði borið fram skriflega. Þetta tel ég hörmuleg mistök, líka þegar því tengist að brotinn er að mínu mati réttur sem á að vera tryggður samkvæmt stjórnsýslulögum til andmæla. Mér hafði ekki gefist neinn kostur á því að fjalla um málið eða koma að athugasemdum áður en ég var dæmdur úr leik af meiri hluta stjórnar Hollustuverndar ríkisins. Sem betur fer er þannig um hnútana búið að þessu leyti í lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit að það er áfrýjunarréttur í málum til sérstakrar úrskurðarnefndar. Ég notaði mér að sjálfsögðu þann áfrýjunarrétt þá þegar samdægurs um leið og ég kom því sjónarmiði á framfæri við stjórn Hollustuverndar að úrskurður þeirra væri markleysa þar sem ekki hafði verið leitað eftir andmælum af minni hálfu eins og stjórnsýslulög þó bjóða. Þetta mál var þingfest 7. nóv., minnir mig, í úrskurðarnefnd. Ég hef ekki dagsetninguna fyrir framan mig, þetta er sagt eftir minni. Þar hefur það verið til skoðunar síðan. Báðum aðilum hefur verið gefinn kostur á því að reiða fram málsgögn og mér er tjáð af formanni nefndarinnar að von sé á úrskurði í málinu fyrir jól, en nánar hef ég ekki af því frétt. Ég hef að ásettu ráði ekki verið að leggja þau gögn sem snerta málafylgju fyrir úrskurðarnefnd inn í þau gögn sem ég reiði fram fyrir þingið. Mér finnst ekki passa alveg að fara með mál sem þar er til meðferðar frekar til umræðu hingað inn í þingsali. Þetta er til umfjöllunar á dómsstiginu. Auðvitað skiptir talsvert miklu máli hver niðurstaðan verður, bæði efnislega hvað þetta mál varðar en líka af almennum ástæðum. Því að ef ekki verður tekið undir kröfur sem ég lagði fyrir nefndina sýnist mér alveg óhjákvæmilegt að ræða um breytingu á lögum til að almenningur eigi örugglega aðgang að máli sem þessu án þess að höft séu á lögð. Að því voru leiddar líkur í umræddu lögfræðiáliti Eiríks Tómassonar prófessors. Ég varð afar undrandi að sjá þá álitsgerð. Mér sýnist hún ganga þvert á það sem er almenn þróun í umhverfisrétti og ætti að vera almennt viðhorf þegar fjallað er um svo mikilvæg almenn gæði og umhverfi okkar. Ég er satt að segja enn þá undrandi á hvernig á þessu var tekið og hryggur yfir því að þetta skyldi til bragðs tekið af meiri hluta stjórnar Hollustuverndar ríkisins. Meiri hluti iðnn. staðhæfir að í engu sé brotið gegn alþjóðlegum skuldbindingum, lögum eða reglum í sambandi við umhverfisþætti málsins. Við heyrðum það frá hv. talsmanni iðnn. áðan við umræðuna. Í meirihlutaáliti iðnn. er sagt að svo sé þrátt fyrir að leiddar hafi verið líkur að því í umsögn minni að í ýmsum atriðum sé gengið á svig og jafnvel gegn skuldbindingum Íslands að þessu leyti. Að ég tali nú ekki um hitt að teflt sé á tæpasta vað að því er varðar umbúnað málsins varðandi umhverfisþáttinn. Hitt er síðan ábending af minni hálfu og tekið fram nr. 1 í umsögn minni að ákvæði í lögum og reglugerðum um umhverfismál, að því er varðar fyrirtæki eins og hér á í hlut og starfsleyfi fyrirtækja almennt, eru alls ekki með þeim hætti sem ætti að vera. Brýnt er að þessi ákvæði verði endurskoðuð. Ég hef lagt áherslu á það fyrr og það var aðgengilegt þinginu þegar árið 1992. Þá var lagt fyrir Alþingi sérstakt álit eða skýrsla vegna fyrirhugaðrar álbræðslu á Keilisnesi. Þetta er mál út af fyrir sig. Hér verður ekki breytt lögum eða reglugerð vegna afgreiðslu þessa máls til þess að fá aðra stöðu í það en fyrir liggur. En nauðsynin er jafnbrýn að því varðar framhaldið. Ég vil ítreka ábendingar um hvaða atriði það eru sem alveg sérstaklega koma til skoðunar þegar litið er á þjóðréttarlegar skuldbindingar okkar Íslendinga í þessum efnum og raunar einnig ákvæði gildandi laga og reglna. Í fyrsta lagi skal nefnt ákvæði mengunarvarnareglugerðar frá 1994, 25. gr. Þar er kveðið á um að halda beri loftmengun í lágmarki og beita til þess fullkomnustu tækni sem völ er á, segir í reglugerðinni. Ég spyr: Eru menn að beita fullkomnustu tækni sem völ er á? Svarið hlýtur að vera nei. Það er viðurkennt í starfsleyfi sem hæstv. umhvrh. hefur gefið út. Ekki er beitt fullkomnustu tækni sem er alveg ákveðið og afmarkað hugtak í alþjóðlegu samhengi, meira að segja skammstafað. Hugtakið er það þróað að farið er að skammstafa það á á ensku, BAT, Best Available Technology. Þó er það ekki notað í starfsleyfinu, besta fáanleg tækni, heldur Ísal-tækni. Það er engin tilviljun heldur vegna þess að Ísal-tækni er ekki besta fáanleg tækni. Þannig stangast þessi gjörningur á við ákvæði 25. gr. mengunarvarnareglugerðar, um að beita beri fullkomnustu tækni sem völ er á. Um losun flúoríðs gildir alþjóðlegur samningur sem Íslendingar eru aðilar að og er skammstafaður PARCOM, tengdur Parísarkommissjóninni, oft kallaður Parísarsáttmálinn. Í honum er fest lágmark fyrir losun flúoríðs frá álbræðslum. Samkvæmt samþykktinni er það 0,6 kg á tonn, framleitt tonn. Um það er ekki deilt, vænti ég, enda liggur sá samningur fyrir. Hver eru mörkin í Ísal? Þau eru 1,1 kg/tonn fyrir bræðsluna í heild. Starfsleyfið er gefið út fyrir bræðsluna í heild. Aðeins er að finna óskuldbindandi viðmiðun í starfsleyfinu varðandi nýja kerskálann. Ekki upp á 0,6 kg á tonn sem lágmark heldur 0,65, auk 25% heimildar til svokallaðrar hreinálsframleiðslu sem hækka þessi viðmiðunarmörk í yfir 0,8 kg á tonn. Þá sér hver maður hversu miklu munar í þessum efnum. Hér er um lágmarkskröfu að ræða samkvæmt alþjóðasamþykkt. Í næsta grannlandi okkar, Noregi, var sett fram viðmiðun við undirbúning samþykktarinnar. Hún er gerð í ársbyrjun 1994, PARCOM 1/94. Við þá umræðu var krafa Norðmanna, sú krafa sem þeir almennt gera til álbræðslna nú, einnig varðandi endurbætur og stækkun í eldri verksmiðjum, að færa mörkin niður í 0,4% og beita náttúrlega vothreinsun. Þar í landi beita þeir hvarvetna vothreinsun. Þeir höfðu skjalfest erindi fyrirtækjanna sem í hlut áttu að þau gætu við þetta unað. Svo eru menn hér sí og æ með yfirbreiðslur um þetta. Í dómi hæstv. umhvrh., sem hann fær í hendur og hann staðfestir 7. nóv. sl., stendur meira að segja að um þetta sé deilt. Verið er að deila um hverjar séu kröfurnar og hver sé stefnan í nágrannlandi okkar Noregi. Ég gekk í gegnum þær hremmingar veturinn 1991--1992 að þurfa með persónulegum heimsóknum í systurstofnun Hollustuverndar ríkisins í Ósló að fá staðfestar upplýsingar um stöðu mála á sama tíma og verið var að draga falsanir fram fyrir þingnefnd á Alþingi Íslendinga, umhverfisnefnd þingsins sem var að skoða þessi mál. Falskar upplýsingar sem lágu á borðum opinberrar systurstofnunar í höfuðborginni Ósló. Er að undra, virðulegur forseti, að maður setji spurningar við eitt og annað sem verið er að bera fram í þessum efnum og hljóti að draga þær ályktanir að eitthvað búi að baki þess þegar menn eru að fóðra Alþingi Íslendinga og þingnefndir á ófullnægjandi og sumpart röngum upplýsingum. Af hverju vilja menn ekki vita stöðuna í stórveldinu Noregi í áliðnaði? Af hverju vilja menn ekki vita það? Er það eitthvað óþægilegt, hæstv. umhvrh.? Er það eitthvað óþægilegt að hafa þá stöðu sem ljósasta og skýrasta, þannig að við getum vísað til þess í samningaviðræðum við atvinnufyrirtæki sem á að fara að reisa? Við ætlum ekki að gerast neitt minni menn en Norðmenn í verndun umhverfis okkar. Við ætlum ekki að fylgja rýmri eða lakari stefnu í umhverfismálum heldur en þar er gert. Það er alveg augljóst að tæknilega er ekkert því til fyrirstöðu að það sé gert. Ég tók inn í umsögnina til iðnn. upplýsingar um endurbætta stöðu og starfsleyfi í gömlum álbræðslum í Noregi. Þessar upplýsingar eru komnar frá Hollustuvernd ríkisins frá því þegar verið var að skoða mál álbræðslunnar á Keilisnesi. Menn geta séð hvaða kröfur það eru. Í eldri álbræðslum eru gerðar meiri kröfur en gerðar eru til þessa fyrirtækis hér, að minnsta kosti ef tekið er tillit til hinnar rúmu heimildar vegna svonefndrar hreinálsframleiðslu. Svo er auðvitað hægt að vísa til þess. Menn eru með úrelda tækni og svo er fyrirtæki heimilað að byggja upp, auka verulega umsvif sín, með úreltri tækni, Ísal-tækni, sem getur stefnt samkeppnisstöðunni í hættu í framtíðinni. Síðan eru það alþjóðlegar skuldbindingar sem varða loftmengun, loftslagssáttmálinn frá Ríó. Ég segi ekki að hann sé brotinn hér og nú. Ég hef ekki sagt það. En ég vænti þess að menn sjái, þegar þeir fara yfir framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar og stöðu málsins eins og hún liggur fyrir, að það er ekki sýnt fram á með neinum viðhlítandi rökum af þeim sem bera þetta mál fram að þeir geti náð því að uppfylla skuldbindingarnar samkvæmt loftslagssamningnum frá Ríó. Það eru uppi alveg furðulegir tilburðir af hálfu stjórnvalda til þess að smokra sér undan skuldbindingum þessa sáttmála. Sáttmálans sem blessaður var í bak og fyrir af yfir 100 þjóðarleiðtogum sem komu á umhverfisráðstefnuna í Ríó. Hæstv. þáv. umhvrh., Eiður Guðnason, undirritaði hann við hátíðlega athöfn, ég fékk að vera nærstaddur, þann 5. júní 1992 ef ég man rétt. Síðan eru menn að bauka við það á stjórnarkontórunum og í fundarherbergi ríkisstjórnarinnar að búa til einhverjar útgönguleiðir til að geta haldið rakleitt áfram með atvinnuuppbyggingu í landinu án þess að taka á kröfum sáttmálans. Því það eru menn að gera og ekki einungis varðandi samninginn um Ísal. Hér eru samningar á færibandi. Hugmyndirnar frá stjórnvöldum um ný stóriðjuver sem munu bæta aldeilis rækilega í þessa mengun. Því fer víðs fjarri að þess sé nokkur von að menn geti staðið við skuldbindingar þessa samnings ef þeir ætla að ganga þessa götu. Aðeins hann einn og út af fyrir sig nægir, þó að ég fullyrði ekki að ef menn ætluðu að grípa til róttækra ráðstafana á öðrum sviðum, varðandi notkun eldsneytis í fiskiskipaflota og samgöngum, að ekki mætti takast að vega á móti aukningunni á koldíoxíði sem verður með útblæstrinum frá væntanlegri stækkun í Straumsvík. Það er unnt en þess sjást ekki merki í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar að þar sé alvara að baki. Og hver er útgönguleiðin? Það var upplýst af fulltrúa hæstv. umhvrh. í umhvn. þingsins 4. des., ef ég man dagsetninguna rétt. Upplýst að útleiðin fælist í því að einungis ætti að miða við neyslu innan lands. Það ætti bara að miða við aukningu koltvísýrings eða koldíoxíðs, þetta er sama efnið, CO2, sem kemur til vegna neyslu innan lands. Útflutninginn eigi bara að taka út fyrir sviga. Virðulegur forseti. Mörg eru þjóðráðin, mér finnst þetta slá flestum við. Hvert halda menn að röksemdafærsla í þessa áttina leiði sem þeir voru að ræða uppi í gamla tugthúsinu í nóvembermánuði, hæstv. ríkisstjórn? Hvert halda menn að þessi röksemdafærsla leiði varðandi mengun á veraldarvísu, ISO 2, ef allar þjóðir brygðu á það þjóðráð sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur sett inn í sínar hugmyndir og túlkað var fyrir umhvn. 4. des. sl.: Við ætlum bara að taka allt sem kemur til af útflutningi út fyrir sviga. Síðan svona sem viðbót ef eitthvað er farið að draga fjöður yfir þetta, kemur það næsta sem meira að segja fyrrv. hæstv. iðnrh., Jón Sigurðsson, var kominn með inn í sinn málflutning. Það var svo margt snjallt í hans málflutningi ef farið er út í þá sálma. Ég læt mér nægja að nefna þetta eina hér: Eitt tonn af áli þýðir það sama fyrir íslenskt þjóðarbú eins og eitt tonn af þorski upp úr sjó. Þessa plötu spilaði þáv. hæstv. iðnrh. í ótal skipti í meira en ár á Alþingi í öllum fjölmiðlum. Þjóðhagfræðingur, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, gegndi því embætti meira að segja þá ef ég man rétt, spilaði þessa plötu og menn fóru að spyrja austur á fjörðum: Er það virkilega svo að álbræðsla á Keilisnesi sé jafngildi þess sem menn sjá að þorskarnir geta farið niður í, svona niður undir 200 þús. tonn? Það er ekki nein spurning að við þurfum að gera marga svona fína samninga til að sjá okkur farborða. En þegar var farið að gá undir yfirborðið á þessari plötu kom í ljós að sannleikanum hafði verið snúið heldur betur á haus, ekki bara 100% eða 200% eða 300%. Nei, 500% a.m.k. var það talið. Svona getur snjöllustu mönnum skjátlast. Eigum við ekki að túlka það svo? Þannig getur þetta verið og þetta fer að minna mig á þetta snjallræði, þjóðráð ríkisstjórnarinnar í sambandi við koltvíildi. Þetta þýðir að þjóðir heimsins sem skrifuðu skuldbindandi undir það 1992, og það voru iðnríkin sem stóðu að því að Íslandi meðtöldu, að við ætlum ekki að losa meira koldíoxíð út í andrúmsloftið árið 2000 heldur en við gerðum 1990. Þetta eru mörkin, skuldbindandi mörk. En nú finna menn upp á því að við ætlum bara að taka allan útflutning, þetta er bara það sem stafar af heimanotum, sem við fáum torgað og brennt heima fyrir. Ætli þetta skipti engu máli? Var þetta bara svona í gamni, eins og sagt er, sem menn voru að fjalla um þessi efni og gera um það sáttmála í Rio de Janeiro? Ég held ekki. Ég held að á þessum vikum og mánuðum þegar við Íslendingar erum að verða fyrir og fjalla um ýmiss konar vá sem á okkur mæðir af náttúrunnar völdum, ófyrirséð margt hvert eins og gengur í þeim samskiptum, ættum við að fara af alvöru yfir mál sem þessi. Það er verið að tala um það núna, hæstv. umhvrh., að það verði stórstreymt núna um jólaleytið, sérstaklega suðvestanlands. Menn eru farnir að búa sig undir að mæta þessu stórstreymi og hugsanlegum áföllum sem af því kunna að leiða ef loftþrýstingur reynist lágur og ef vindur stendur á land. Það er vel, það er forsjá, menn eru framsýnir í þeim efnum og farnir að búa sig undir þetta. En hvernig ætli staðan yrði innan ekki langs tíma ef menn fylgdu því þjóðráði sem ríkisstjórnin og talsmenn hennar og embættismenn í þeirra nafni eru að reiða fram varðandi loftslagssamninginn, varðandi þá mengun sem mun hækka hitastig á jörðinni og leiða til hækkunar sjávarborðs sem vægt áætlað nemur um hálfum metra að meðaltali innan 50 ára, að meðaltali bætt á alla? Og nú mun vera að koma út skýrsla alþjóðlegra sérfræðinga sem um þessi efni fjalla sem endurmetur þetta til hækkunar og telur að rökin á bak við ályktanir um gróðurhúsaáhrifin séu gildari en menn höfðu áður haft handa á milli. Til hvers mun þetta leiða um heim allan, þar á meðal hér á Íslandi, ef menn stöðva sig ekki af? Hvað ætlar ríkisstjórnin að leggja inn í þetta púkk? Hún ætlar að leggja inn stækkun Ísals, hún ætlar að leggja inn allar þær stóriðjuhugmyndir sem hér eru uppi og helsta ráðið sem hún vísar á er að græða upp Ísland þannig að það aukna gróðurmagn sem hægt væri að koma upp hátt og lágt í landinu geti vegið á móti þessari mengun sem orkufreka stóriðjan leiðir til. Við skulum athuga hvað er þar uppi og hvað líður fjárveitingum í því efni til skógræktar, landgræðslu o.s.frv. Ég sé ekki mikið fara fyrir því. En þetta er aðalúrlausnarefnið fyrir utan að fara yfir samgöngurnar sem auðvitað er skylt og rétt því þar er mikill valdur í þessum efnum. En svo er hitt sem fer sem þrautavara hjá ríkisstjórninni í þessum efnum, þ.e. að segja sem svo: Við erum að framleiða þessa raforku ofan í álbræðslurnar með hreinni orku, orku sem ekki mengar. Já, orkan er hrein, hún veldur ekki mengun andrúmsloftsins. Það er erfitt viðfangs vegna landnotkunar, margt af því sem við erum að tala um þar og vegna fegurðargildis vatnsfallanna okkar og fossanna og jarðhitasvæðanna, gleymum því ekki. Orkan veldur ekki mengun andrúmslofts, ekki vatnsorkan. Það er annað mál með jarðvarmaorkuna. En þá er þetta tilvísunin. Rétt eins og menn ættu að álykta sem svo að menn séu að stunda framleiðslu á áli í útlöndum með kolaorku eða öðru slíku eldsneyti sem veldur sannarlega koldíoxíðmengun. Erum við að keppa við slíkt? Er Columbia Aluminium, hæstv. iðnrh., --- eitthvað hefur hæstv. ráðherra skroppið úr augsýn. Hv. formaður iðnn., er það svo í sambandi við Columbia Aluminium, sem er næsti kosturinn og kannski í dyragættinni hjá okkur núna fyrir áramótin, að þar sé um að ræða að velja milli þess fyrir eigendur þess fyrirtækis hvort þeir noti hina hreinu, íslensku orku til að knýja efnagreininguna í kerunum eða að velja á mill kolakyntra orkuvera úti í löndum? Eins og ég hef lesið í málið, þá eru menn að keppa við Venesúela og kannski Kanada og skyldi það vera slík orka? Ég efast um það. Ég held því að það sé ekki mjög mikið í þessu varahjóli ríkisstjórnarinnar í sambandi við loftslagssamninginn heldur. Hef ég þá vikið að nokkrum dæmum um það að ég tel menn bæði vera að ganga gegn alþjóðlegu samkomulagi og stefnumótun umfram allt í sambandi við alþjóðasamninga í tengslum við þetta mál sem hér er leitað staðfestingar á. Það er ekki gott og ég veit að það er ekkert einfalt fyrir menn að koma hér og standa fyrir máli sínu og réttlæta þessa gjörninga hér og þær áætlanir sem að baki liggja að því er varðar umhverfið. Því miður, verð ég að segja, því enginn óskar eftir að vera í þessum aðstæðum. Þetta eru strangar takmarkanir sem við stöndum frammi fyrir að því er varðar samninginn um loftslagsbreytingar. Það eru strangir skilmálar en þeir varða veröld alla. Við skulum gæta þess, Íslendingar, að fara ekki alveg í spor okkar ágætu þjóðsagnapersóna, Bakkabræðra, þegar við erum að fjalla um þessi mál. Það er margt í þessum gjörningum og röksemdafærslum meiri hlutans sem minnir á þá bræður, sem ætluðu að lýsa upp híbýli sín með því að bera dagsbirtuna þangað inn. Það er því miður ansi margt sem er nákvæmlega af þeim toga. Það er kannski hægt að nota það eitthvað til skrauts í ferðaþjónustunni, þær samlíkingar eins og margt fleira þjóðlegt. En það er ekki vænlegt upp á heill og hamingju okkar hér eða annarra jarðarbúa til framtíðar að ganga þannig um gleðinnar dyr. Ég ætla ekki að endurtaka það sem varðar brennisteininn og þar er ekki um neina hreinsun að ræða á brennisteini. Þau mörk sem eru byggð inn í starfsleyfið eru sýndarmörk sem ekki halda nokkrum sköpuðum hlut og gætu þess vegna verið óskrifuð. Það er engin hreinsun og kröfur um mörk um efnainnihald brennisteins í rafskautum eru tengd alþjóðasamkeppnisverði á rafskautum þannig að ef almennt verður um að ræða að það sé dýrara að afla rafskauta með lágu brennisteinsinnihaldi og það fer að bitna á samkeppnisaðstæðum, er engin staða til að verja það eftir þessu starfsleyfi. Því miður er staðan sú. Ég vil aðeins í þessu samhengi, virðulegi forseti, koma að því sem er eitt helsta haldreipi meiri hlutans í þessu máli. Það gildir bæði um hv. iðnn. og meiri hluta umhverfisnefndar. Það er að nú sé verið að koma Ísal, allri verksmiðjunni, undir mengunarvarnareglugerð. Þetta má lesa í þeim fáu línum sem umhverfisnefndarmeirihlutinn eyddi á okkur í umsögn sinni. Hverju skiptir þetta í raun? Ég skal orða það í stuttu máli. Ég held að þetta skipti litlu sem engu máli. A.m.k. er þetta verri kostur en að láta samkomulagið við Ísal frá 1992 varðandi mengunarvarnir fyrirtækisins gilda varðandi gamla hlutann og setja eðlilegar og ströngustu kröfur sem menn treystu sér til að gefinni hinni ófullnægjandi Ísal-tækni í starfsleyfi gagnvart stækkuninni. Þá skulu menn hafa í huga að hér er ekki bara verið að stækka framleiðslu eða opna fyrir stækkun í 60 þús. tonn, það eru að vísu mörkin í þessum samningi, en starfsleyfið er með ótvírætt innbyggt 200 þús. tonna framleiðsluheimild án þess að til komi útgáfa að nýju starfsleyfi. Og hæstv. iðnrh. er nú opinberlega farinn að veifa stækkun upp í 300 þús. tonn þannig að menn skulu aðeins gæta að sér hvað hér er á ferðinni. Ég tel sem sagt að þetta séu ekki nein haldbær rök fyrir því hvernig hér er á málum haldið. Þvert á móti eru menn að misstíga sig gróflega ef þeir hafa á milli þess að velja að halda ákvæðunum frá 1992 varðandi núverandi framleiðslu og setja ákveðin skuldbindnadi mörk gagnvart viðbótinni, bæði þessari og ekki síður upp á framtíðina varðandi kröfur til þeirrar stækkunar sem verið er að láta liggja að að gæti komið til. Ég bendi á það í umsögninni og átti að tengja það við spurninguna um alþjóðlegar viðmiðanir að varðandi ryk og rykmengun eru menn enn í þessu starfsleyfi yfir viðmiðunarmörkum Parísarsáttmálans. Hér er verið að heimila rykmengun upp á 1,5 kg/tonn í staðinn fyrir að samkvæmt Parísarsáttmálanum er sett lágmarkið 1 kg/tonn. Þetta var ekki ofar í hugum manna en svo að að þessu hafði sáralítið verið hugað í sambandi við þessi mörk í starfsleyfinu og stangast það á við það sem búið er að festa í kröfur samkvæmt Parísarsáttmálanum. Fleira er þarna afar ófullkomið. Ég bendi á mengun vegna lífrænna kolefnasambanda sem þurfa að vísu ekki að vera stórt áhyggjuefni t.d. varðandi framleiðsluna í Straumsvík vegna þess að þar eru menn með svonefnd forbökuð skaut en ekki Söderberg-rafskaut. Engu að síður á að taka á málum sem þessum í starfsleyfi þessara fyrirtækja til þess að hafa vaktina í gangi að því er varðar framleiðsluna þar sem þessi lífrænu kolefnasambönd eru afar viðsjárverð efni. Sum hver þeirra flokkast undir krabbameinsvaldandi efni og Norðmenn hafa háð mikla baráttu í sambandi við mengun af völdum lífrænna kolefnasambanda í áliðnaði sínum og þá sérstaklega af því að þeir voru áður fyrr með svonefnd Söderberg-rafskaut en í einhverjum mæli fellur þessi mengun til, þó í mun minna mæli sé, við þá tækni sem hér er til umræðu. Virðulegur forseti. Ég kem þá að því sem varðar hávaðamengun frá álbræðslunni í Straumsvík og tengi það þeim erindum sem gengu frá Ísal til Hafnarfjarðarbæjar og frá hæstv. umhvrh. til Hafnarfjarðarbæjar vegna skipulagsmála kaupstaðarins. Ég hef haft áhyggjur af þessari hávaðamengun frá álbræðslunni alveg frá því að fyrstu drögin að starfsleyfi voru kynnt sl. sumar og kom ég þeim áhyggjum á framfæri þá. Ég benti á að a.m.k. að formi til virtust vera strangari mörk í Noregi að þessu leyti en það var vefengt að mig minnir vegna þess að ekki væri um hliðstæðar mælingar að ræða varðandi mörk, lóðamörk eða húsvegg. En ég ætla ekki að gera mál úr því. Auðvelt á að vera að sjá hvað rétt er að sjá í þeim efnum en hitt liggur aftur á móti fyrir nú þegar að frá núverandi starfsemi í Straumsvík stafar hávaði sem veldur truflun og ónæði í íbúðarbyggð í Hafnarfirði. Þetta á heilbrigðisyfirvöldum auðvitað að vera fullljóst og því mikil nauðsyn á því að gera þarna ýtrustu kröfur sem hægt er að gera í sambandi við rekstur fyrirtækisins, ég tala ekki um aukin umsvif. Þetta er því miður ekki með þeim hætti sem æskilegt væri og það er staðfest í því erindi sem Ísal sendi frá sér 21. nóv. til Hafnarfjarðar og er upphafið að því sem mætti gefa nafnið Hafnarfjarðarbrandari sem stundum er tengt þeim kaupstað þar sem menn eru fundvísir á gamansamar hliðar tilverunnar. En þetta er því miður ekki af þeim toga að það sé hægt að hafa af því sérlega mikla skemmtan. Virðulegur forseti. Það er með fádæmum að Ísal skuli svo seint sem 21. nóv. sjá ástæðu til þess að senda Hafnarfjarðarbæ sérstakt erindi vegna samskipta við bæjarfélagið sem fyrirtækið er staðsett í. Í þessu erindi, sem var á enskri tungu, kemur fram að þeir vara við því að verið sé að skipuleggja íbúðarbyggð í Hvaleyrarhrauni vegna þeirra áhrifa sem vænta megi frá 60% aukningu í mengun frá álbræðslunni varðandi brennisteinsdíoxíð, koldíoxið, loftkennd flúoríð, hávaða og umferð. Allt þetta draga þeir fram í þessu erindi til bæjarins. Það var eðlilegt að uppi yrði fótur og fit í Hafnarfirði því að það á að vera búið að fara yfir þessi mál nokkuð rækilega, virðulegur forseti, á þeim mánuðum sem liðnir eru frá því sl. vor að fyrst var farið að fara yfir þau, fyrst með athugun á grundvelli laga um mat á umhverfisáhrifum og í öðru lagi í sambandi við starfsleyfi. Þar hafði fyrirtækið alla möguleika á því að koma þessum atriðum á framfæri og bar auðvitað siðferðileg skylda til þess að gera það þannig að þessi þáttur kæmi ekki upp seint og um síðir og menn kæmu því á framfæri þeim tilmælum að bæta ekki byggð í Hafnarfirði nær álverinu heldur en orðið er því að það væri í rauninni efnisinnihaldið. Þegar lýðum varð ljóst að þessar kröfur og óskir voru uppi hjá álbræðslunni og að kannski væri meira á bak við áhyggjur okkar sem höfum verið að reyna að halda í umhverfishagsmunina að því er varðar þessa fyrirhuguðu stækkun en þeir sem eru að berjast fyrir málinu bera það fram í þeim búningi sem það er frá meiri hlutanum á Alþingi, það væri sitthvað á bak við sem ástæða væri til þess að gaumgæfa. Hafnarfjarðarbær brást eðlilega við enda hafði heilbrrn. kaupstaðarins og umhvn. kaupstaðarins fjallað um málið í góðri trú á fyrri stigum þar sem atriði sem þessi höfðu ekki verið á borðum manna. Ég hef umsögn frá þessum aðilum sem bárust á sínum tíma og þar stendur, svo ég aðeins grípi niður í erindi frá Hafnarfjarðarbæ, undirritað af bæjarstjóra, sem vitnar í samþykkt heilbrigðisráðs Hafnarfjarðar frá 2. ágúst sl., með leyfi forseta: ,,Æskilegt er að aflað verði erlendra upplýsinga varðandi viðmiðunarmörk um hversu nærri álverinu byggð, matvælavinnsla eða önnur starfsemi megi rísa og álit framkvæmdaaðila í því sambandi. Nefndin telur að skoða eigi mótvægisaðgerðir vegna hávaða. Í frumvarpsskýrslunni er hávaðaþættinum gerð lítil skil þannig að upplýsingar vantar um hve víðtækar þær aðgerðir þurfa að vera.`` Þetta er úr samþykkt heilbrigðisráðs í byrjun ágúst sl. Í samþykkt skipulagsnefndar Hafnarfjarðar á fundi nefndarinnar nr. 952 1. ágúst segir, með leyfi forseta: ,,Stækkun álversins samkvæmt framanlögðum uppdráttum og frummati á umhverfisáhrifum er öll innan lóðar álvers og fellur að skipulagsáætlunum, bæði gildandi aðalskipulagi 1980--2000 og samþykktri tillögu að endurskoðun aðalskipulags Hafnarfjarðar 1992--2012. Nefndin vekur athygli á að fyrirhugaður viðlegukantur er ekki í samræmi við gildandi deili- og aðalskipulag og ekki hefur verið formlega gengið frá friðun Straumsvíkur til samræmis við skipulag. Bæjarskipulagi er falið að ýta báðum síðast töldu atriðunum úr vör við endanlega vinnu að tillögu eða endurskoðun aðalskipulags. Nefndin telur að tíunda þurfi nánar áhrif aukins mengunarálags, hljóð- og loftmengunar á landnotkun í nágrenni iðjuversins, svo og mótvægisaðgerðir við því.`` Þetta er samþykkt skipulagsnefndar Hafnarfjarðar 1. ágúst sl. Hvað var gert með málið í því ferli sem síðan er liðið þangað til Ísal tekur sig til eftir að hafa þagað þunnu hljóði fram til 21. nóv. og segir þegar allt er undirritað og á að vera klappað og klárt: Að okkar mati, góðir hálsar, færið þið ykkur ekki nær vegna mengunar, vegna hávaða o.s.frv. Þetta eru slík fádæma vinnubrögð, virðulegur forseti, að það er ekki hægt annað en að nefna þau hér. Svo kemur rúsínan í pylsuendanum sem er erindi hæstv. iðnrh. 7. eða 8. des. --- dagsetningin er ekki sjáanleg á því afriti sem ég hef --- sem ég leyfi mér hér með, virðulegi forseti, að vitna til. ,,Með vísan til bréfs bæjarstjóra Hafnarfjarðarbæjar dags. 23. nóv. 1995 og bréfs Ísals, dags. 21. nóv. 1995, óskar ráðuneytið að taka fram: 1. Eins og fram kom í máli fulltrúa ráðuneytisins í viðræðum um hlutdeild bæjarins í framleiðslugjaldi Ísals verður að telja eðlilegt að gera ráð fyrir að álframleiðsla í Straumsvík geti aukist í a.m.k. 300 þús. árstonn þegar fram líða stundir.`` --- Virðulegi forseti. Hvað dvelur virðulegan formann iðnn. Alþingis? Ég þarf æ ofan í æ að biðja þann sem leggur málið fyrir þingið, meiri hlutann, að fylgjast með umræðu.

Forseti vill upplýsa að formaður iðnn. var hér rétt áðan, þurfti að skjótast frá en mun koma innan stundar og skal forseti gera honum viðvart.

,,Reynsla frá öðrum ríkjum bendir til að endanleg hagkvæmni stærðar náist í álveri með a.m.k. 300 þús. tonna ársframleiðslu.`` Svo ætla ég að leyfa mér, virðulegi forseti, að skjóta inn í lestur úr þessu bréfi: Hvað um Columbia Aluminium? Ætli mörkin séu ekki hliðstæð varðandi Columbia Aluminium varðandi endanlega hagkvæmni að lágmarkið sé þar 300 þús. tonn uppi í Hvalfirði? Er ekki rétt að miða við það, hæstv. iðnrh., samkvæmt þessu þegar sótt er um starfsleyfi fyrir það fyrirtæki ef til kemur? Áfram með bréf ráðherrans: ,,2. Ráðuneytið telur reyndar líkur á því að framleiðslugeta Ísals verði á næstu 5--10 árum aukin í um 200 þús. árstonn. Eðlileg endurnýjun búnaðar ætti sjálfkrafa að leiða til a.m.k. nokkurs hluta slíkrar framleiðsluaukningar innan þeirra tímamarka. 3. Aðstaðan sem nú er í Straumsvík gæti einnig nýst sem aðstaða fyrir annan iðnað, t.d. á svæðinu vestan við Straumsvíkina. Með vísan til þessa telur ráðuneytið ábendingu Ísals mjög eðlilega og telur að bærinn ætli að taka þetta mál til nánari athugunar.`` Ekkert skortir á undirskriftirnar á þetta skjal en það undirrita Finnur Ingólfsson og Halldór J. Kristjánsson. Símbréf sent 7. des. þannig að það mun vera sama dagsetning á bréfinu.

Bréfið er dags. 27. nóv.

Ég þakka upplýsingarnar. Hæstv. ráðherra upplýsir að bréfið sem ég var að vitna til er dags. 27. nóv. Ég hafði dagsetningu bréfsins ekki fyrir framan mig en þá er það komið fram, enda kemur það fram í símbréfi sem er svohljóðandi svo að öllu sé til skila haldið, með leyfi forseta: ,,Ráðuneytið hefur með bréfi dags. 27. nóv. 1995 sett fram sjónarmið um framtíðarþróun álvinnslu og hugsanlegs annars stóriðjureksturs í tilefni af bréfi Ísal, dags. 21. nóv. 1995, um þróun byggðar í grennd við álverið sem bæjarstjóri sendi ráðuneytinu 23. nóv. sl. Að gefnu tilefni vill ráðuneytið taka fram að ráðuneytið tekur af þessu tilefni enga afstöðu til einstakra þátta í framtíðarþróun byggðar í Hafnarfirði. Ráðuneytið telur hins vegar brýnt að Ísal kynni bænum framtíðaráætlanir álverins og fulltrúar Hafnarfjarðar kynni Ísal sérstaklega skipulagsþarfir bæjarins og aðilar ræði hvernig hagsmunir þeirra verði tryggðir. Taka þarf tillit til þeirra áforma við lokaafgreiðslu á uppbyggingu bæði íbúðarbyggðar og iðnaðarsvæðis. Báðir aðilar hafa einnig sameiginlega hagsmuni af því að nýta aðstöðuna í Straumsvík til atvinnusköpunar og því væri einnig mikilvægt að aðilar ræði aðgerðir sem greitt geti fyrir því að aðstaðan við Straumsvík nýtist sem best.`` Þetta er símbréfið sem í hámæli komst ásamt öðrum gögnum málsins. Einhverjir orðuðu það svo að í því væri verið að draga í land eða jafnvel kalla aftur eitthvað úr fyrra bréfinu sem er auðvitað hin mesta mistúlkun eins og sjá má af þeirri tilvitnun sem hér hefur verið uppi höfð. Þetta er aðeins nánari útlistun á málinu til þess ætluð, að mér hefur skilist, að lægja öldur í kaupstaðnum Hafnarfirði sem risu eftir að þetta komst í hámæli. Síðan hef ég handa á milli bréf frá bæjarstjóranum í Hafnarfirði, dags. 8. des. 1995, sem ég ætla, virðulegur forseti, að spara mér að lesa upp tímans vegna. En þar er verið að mótmæla þessum íhlutunum og óskum af Ísals hálfu. Hafnarfjarðarbær áskilur sér skaðabótarétt vegna yfirlýsingar Ísals sem ráðuneytið hefur tekið undir og kann að grafa undan markaðssetningu umrædds landsvæðis undir íbúðarbyggð, eins og segir m.a. í þessu bréfi. Ég gæti vissulega margt um þetta tilvik sagt, virðulegur forseti, sem á vondri íslensku hefur verið kallað uppákoma. Ég vil þó helst ekki nota það orð. Þetta slæma tilvik, sem kom upp snemma í þessum mánuði, kallar fram margar spurningar um skoðun málsins á fyrri stigum og þær ákvarðanir sem teknar eru af stjórnvöldum varðandi umhverfisþætti álbræðslunnar. Ég skal nú reyna að skýra hvað ég hef í huga að þessu leyti. Þegar hér er komið sögu og þessi bréfaskipti fara fram hefur í fyrsta lagi verið unnið eftir lögum um mat á umhverfisáhrifum og kveðnir upp úrskurðir þar að lútandi, einnig varðandi kærumál. Sama eða hliðstætt ferli hefur farið fram samkvæmt lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit og á grundvelli þeirra gefið út starfsleyfi fyrir fyrirtækið 7. nóv. sl. Eftir að þetta hefur gerst er upplýst af framkvæmdaraðila að hann telji meinbugi á því að færð verði út byggð í Hafnarfirði samkvæmt skipulaginu. Framkvæmdaraðili hefur haldið þessari skoðun sinni leyndri fram að því að búið er að gefa út starfsleyfi fyrir fyrirtækið. Er málafylgja af þessu tagi í samræmi við eðlilega málsmeðferð? Hlýtur hún ekki að valda því að spurt sé: Er mark takandi á því ferli sem fram fór á grundvelli laga um mat á umhverfisáhrifum álbræðslunnar ef framkvæmdaraðilinn heldur leyndum eða kemur ekki fram með, hvort sem væri, þau sjónarmið sem fram eru sett í erindi fyrirtækisins til Hafnarfjarðarkaupstaðar 21. nóv. sl.? Mín skoðun er sú að þetta samrýmist ekki og að það varði einnig starfsleyfi fyrirtækisins með augljósum hætti þegar svona er að verki staðið. Þetta á við Ísal. Þá kemur að þætti hins opinbera íslenska stjórnvalds, umhvrn. og vissulega iðnrn. einnig, sem ábyrgðaraðila. Hvernig má það vera að þessir aðilar skuli ekki á eðlilegum tíma þegar verið er að meta aðstæður varðandi umhverfisáhrif koma fram með þá skoðun sína sem tjáð er í bréfi iðnrh. 27. nóv. sl. að vænta megi stækkunar upp í 200 þús. tonn? Látum það vera. Starfsleyfið miðar við þau mörk. En samkeppnisfær álver þurfa að miða við 300 þús. tonna ársframleiðslu til að búast megi við að til þess komi í framtíðinni að stækka þurfi álbræðsluna upp að þeim mörkum a.m.k. Að mínu mati er hér um slíka málafylgju að ræða að ekki aðeins er hún gagnrýni verð heldur sýnist mér að hún kollvarpi því ferli sem menn höfðu unnið að í góðri trú fram að þessum tíma. Mér sýnist að málið sé í þeirri stöðu að hún geri það því að þetta bindur, ef ekki með beinum hætti þá óbeint, hendur manna í framtíðinni, setur þá a.m.k. í mjög örðuga stöðu. Ef óskir koma um það, bornar fram af fyrirtækinu Ísal eða eigandanum Alusuisse, verðum við af samkeppnislegum ástæðum að færa út framleiðsluna í Straumsvík upp í 300 þús. tonn a.m.k. og með tilvísun í opinbert bréf frá hæstv. iðnrh. Íslands. Hver er staðan hjá mönnum til þess að meta málin með óháðum hætti að því er varðar umhverfishagsmuni þegar mál eru þannig í pott búin? Það er ekki góð staða. Hún er satt að segja alveg hörmuleg og það er ámælisvert í meira lagi að þessir þættir skuli ekki hafa verið reiddir fram á eðlilegum tíma í því að mörgu leyti flókna ferli sem markað er lögum samkvæmt í skoðun þessa máls. Tíminn var vissulega afar knappur og skaraðist að því er varðaði málafylgju, eftir lögum um mat á umhverfisáhrifum annars vegar og hins vegar málafylgju samkvæmt lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, sem að mínu mati var mjög óheppilegt að gerðist á tímabilinu júlí til nóvember sl. Þetta er alvörumál sem snertir það fólk sem næst er vettvangi og hlýtur að hafa miklar áhyggjur af þessu og stöðu bæjaryfirvalda í Hafnarfirði, en það snertir auðvitað miklu víðari hagsmuni og málsferð af stjórnvalda hálfu og því óhjákvæmilegt að koma að því hér. Virðulegur forseti. Er langt í að vænta megi formanns iðnn. í salinn til að fylgjast með umræðu í máli sem nefndin hefur lagt fyrir þingið?

Það hafa verið gerðar ráðstafanir til að hafa upp á hv. þm. Síðast þegar til fréttist höfðu þær ekki borið árangur.

Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að mér kemur það mjög á óvart að sá annars, að ég hef talið, samviskusami hv. þm. sem í hlut á skuli ekki vera við umræðu máls sem nefnd sem hann er formaður fyrir skilar til þingsins. Ég á svolítið erfitt með að halda áfram en ég skal reyna að koma að þáttum sem eru kannski meira almenns eðlis en koma þá síðar að málum sem ég vil ræða við formann nefndarinnar sérstaklega í von um að hann birtist fljótlega. Ég ætlaði satt að segja að reyna að fara að stytta mál mitt þó að ég hafi margt í huga enn þá sem ég hefði viljað koma á framfæri við þingið. Ég hef mikinn áhuga á að við getum skipst á skoðunum um málið á þessum degi sem er ætlaður í umræðu um það. Skal þá koma að atriði sem snertir starfsleyfið. Hæstv. umhvrh. virðist hafa brugðið sér eitthvað úr þingsal.

Hann er mættur.

Hæstv. umhvrh. er hér. Það varðar það efni sem við höfum að vísu nefnt áður en samhengisins vegna vil ég koma því enn og aftur á framfæri. Það er varðandi mismunandi kröfur um mengunarvarnir fyrirtækja eftir staðsetningu. Ég tel hina mestu óhæfu að sú hugsun skuli vera uppi að heimila eigi og hafa viðmiðun um mismunandi kröfur um lágmark eða hámark, getum við allt eins sagt, útblástur eða losun fyrirtækja á mengandi efnum út í umhverfið, eftir því hvar þau eru sett niður. Þá tek ég fram að þau svæði eru auðvitað mörg þar sem ekki kemur til greina af almennum ástæðum að setja niður fyrirtæki, við skulum segja í áliðnaði, eins og gerðist snemma á öldinni í Noregi þar sem þau voru sett niður innst í fjörðum og hafa orðið til stórvandræða vegna mengunar. Slíkt dettur væntanlega engum í hug lengur, hér á landi eða annars staðar, að stofna þannig til. Ég á við að eðlilegar almennar kröfur um staðsetningu séu uppfylltar en þá sé verið að heimila meiri losun á þessum stað en öðrum. Það leiðir til þess að þar sem umhverfisaðstæður eru taldar geta hugsanlega tryggt að mengun sem berst frá atvinnurekstri dreifist meira en ella megi heimila slíkt en síðan eru gerðar aðrar kröfur þar sem eitthvað öðruvísi hagar og menn hafa meiri áhyggjur af áhrifunum. Til hvers leiðir þetta, hæstv. umhvrh.? Til hvers leiðir þetta gagnvart mati fjárfestingaraðila á hvar setja á niður fyrirtæki ef farið er að hans óskum? Ég held að það blasi við hverjum manni. Það leiðir til þess að valin er sú staðsetning þar sem kröfurnar eru rýmstar, þar sem leggja þarf í minnstan kostnaðinn við mengunarvarnir. Þetta verður ljóslega til þess að svæði, eins og við Faxaflóa, þar sem menn eru búnir að opna fyrir þessi rúmu mörk, draga að sér fjárfestingu en aðrir staðir, t.d. utanverður Eyjafjörður, fælir frá. Heilbrigðisyfirvöld og Hollustuvernd hafa reitt fram það mat að t.d. þurfi að öllum líkindum að krefjast vothreinsibúnaðar við aðstæður eins og í Eyjafirði og austur á Reyðarfirði, svo dæmi séu tekin af stöðum sem hafa verið til umræðu. Er þetta skynsamlegt? Er forsvaranlegt að hafa uppi svona mismunandi kröfur? Ég hef ítrekað spurst fyrir um þetta í grannlandinu Noregi og fengið þessi svör: ,,Við gerum ekki mismunandi lágmarkskröfur til fyrirtækja um mengunarvarnir heldur höfum sama mælikvarðann. Við útilokum af almennum ástæðum staði þar sem ekki á að setja niður slíkan iðnað, eins og innarlega í fjörðum o.s.frv.`` Þetta er almenn viðmiðun sem ég hefði viljað sjá að væri einnig uppi hjá okkur. Ég hef ekki fjallað mikið um umhverfisáhrif vegna viðbótarorkuöflunar en ég vil ekki láta hjá líða að minna á það. Ég hef aðeins vikið að því í sambandi við fimmta áfanga Kvíslaveitu. Ég spyr hæstv. ráðherra,, sérstaklega hæstv. umhvrh., hvernig þeir hyggjast standa að athugun mála sem varða umhverfisáhrif virkjana sem þessi stækkun kallar á að mati orkuyfirvalda sem og þeirrar framhaldsorkuöflunar sem rætt hefur verið um. Mér finnst annað ekki ná nokkurri átt en að taka vandað á þeim atriðum og ræða í tengslum við afgreiðslu og umræðu um þetta mál. Ég minni ítrekað á það sem snýr að fimmta áfanga Kvíslaveitu og prófessor Þóra Ellen Þórhallsdóttir hefur komið á framfæri að því er varðar Þjórsárver, þá miklu náttúruperlu. Fleiri þætti er ástæða til að nefna. Ég hef þegar vikið að Bjarnarflagi, sem varðar þó ekki beint þessa virkjun, en allt annað sem þarna er um að ræða þarf nákvæmrar skoðunar við og þörf á að tryggja það sem best að þar sé eðlilega að staðið. Þetta minnir auðvitað enn frekar á það, virðulegur forseti, hver nauðsyn er á því að forgangsraða virkjunarkostum í landinu og reyna að útkljá álitaefni varðandi hugsanleg umhverfisáhrif slíkra virkjana með góðum fyrirvara og vinna það fram í tímann eins og Alþingi samþykkti að gert yrði vorið 1989.

Eins og verið er að gera í Hvalfirðinum.

Hugsanlega, hæstv. ráðherra. Það kann að vera, en það eru margir Hvalfirðirnir og Ísland er stórt. Virkjunarkostirnir liggja víða og þarf að skoða þetta í almennu samhengi. Virðulegur forseti. Mér þykir leitt að enn bólar ekki á hv. formanni iðnn. en ég ætla að koma að einum þætti þessa máls sem hefur lítið verið ræddur, eða hvernig staðið er að framkvæmd laganna um mat á umhverfisáhrifum. Það varðar þá báða, hæstv. ráðherra iðnaðar- og umhverfismála. Það varðar einnig iðnn. þingsins hvernig staðið er að framkvæmd á lögunum um mat á umhverfisáhrifum að því er varðar þennan þátt, stækkun Ísals, en einnig varðandi aðra kosti í stóriðju sem uppi eru til skoðunar hjá stjórnvöldum. Þá er ég m.a. að vísa til Columbia Aluminium álbræðslunnar sem skrifuð er fyrir 60 þús. tonnum. Þau verða þá væntanlega 300 þúsund ef hæstv. iðnrh. hefur rétt fyrir sér um mat á samkeppnisaðstæðum. Það var upplýst á fundi umhvn. Alþingis þann 15. sept. 1995 af talsmönnum fyrirtækis eða skrifstofu sem heitir markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar, skammstafað MIL, að sú skrifstofa hefði verið mikill örlagavaldur í sambandi við upptöku samninga um stækkun álbræðslunnar í Straumsvík, teldi það raunar sitt hlutverk að leita markaða fyrir orku. Ég get fallist á að samkvæmt stofnsamningi þessarar skrifstofu sé það innan hennar verksviðs að gera það. En það var jafnframt upplýst af skrifstofunni að hún hefði hlaupið undir bagga til að kosta frummat skýrslu um líkleg áhrif á umhverfið. --- Nú fagna ég því að hv. formaður iðnn. er kominn á vettvang.

Ég hef hlýtt á þingmanninn.

Formaðurinn segist hafa hlýtt á þingmanninn. Það er svolítið erfitt fyrir þá sem mæla úr þessum stóli að sjá inn á skrifstofurnar, þótt ég viti af því hagræði sem mönnum er búið þar að geta fylgst með umræðu. En ég treysti mér ekki til að bera fram formlegar fyrirspurnir til fjarstaddra. Ég bið menn að hafa skilning á því. En það kom sem sagt fram hjá talsmanni markaðsskrifstofunnar á nefndum fundi að þeir hefðu orðið að skjóta saman í púkk á vegum markaðsskrifstofunnar til að greiða fyrir frummat skýrslunnar sem unnin var á vegum hennar af tveimur ástæðum. Af tímalegum ástæðum hafði Ísal ekki treyst sér til að vinna verkið jafnhratt og hugmyndir voru um af hálfu markaðsskrifstofunnar eða iðnrn. og vildi þess vegna ekki standa fyrir skýrslugerðinni með formlegum hætti sem beiðandi. Svo mun hafa orðið að lokum að þeir settu nafnið sitt undir en treystu sér ekki af fjárhagslegum ástæðum til að leggja í kostnaðinn við gerð þessarar skýrslu. Þá var einfaldlega á það ráð brugðið að markaðsskrifstofan lagði út fyrir þeim kostnaði í von um, ég veit ekki hvort um vissu var að ræða, að fá endurgreiðslu á þessum kostnaði síðar. Síðan mun formsatriðunum hafa verið fullnægt vænti ég samkvæmt lögunum eftir á með því að markaðsskrifstofan hafi fengið umboð Ísals og Ísal hugsanlega sjálft reitt fram skýrslurnar, eða a.m.k. svarað fyrirspurnum Skipulags ríkisins sem fer með ferli málsins eftir að hafa skilað frummatsskýrslu. Mér finnst umhugsunarefni að svona skuli staðið að verki. Ég efast um að það sé í samræmi við stofnsamning markaðsskrifstofunnar að þannig sé haldið á málum. Ég les ákvæði þessa samnings. Hann er einhvers staðar í málsgögnum. Ég les ákvæði þessa stofnsamnings þannig, virðulegur forseti, að hlutverk markaðsskrifstofunnar sé ekki það að ganga í þjónustu af þessum toga eða gerast ábyrgðaraðili fjárhagslega fyrir vinnu af þessum toga.

Það er ekkert sem bannar það.

Það er ekkert sem bannar það, segir hæstv. iðnrh. Það má vera, en væri nú ekki eðlilegt að ráð væri fyrir slíku gert í stofnsamningi? Ég segi þetta ekki sakir nísku eða vegna þess að ég sjái svo eftir þessum aurum í lán til fátækra fyrirtækja eins og í þessu tilviki Ísals sem hafa ekki ráð á að standa undir slíkum kostnaði. Ég er einfaldlega að benda á þá hagsmunaárekstra sem greinilega eru uppi þegar svona er staðið að máli, þegar sá aðili sem á að vera vöktunaraðili, að vísu var þetta ekki umhvrn. í þessu tilviki, er farinn að hlaupa undir bagga með þeim hætti sem hér er og ganga í rauninni í hlutverk framkvæmdaraðilans. Ég gæti hér, virðulegi forseti, lesið upp stofnskjalið. Það er hvergi að finna í stofnskjali markaðsskrifstofunnar að það sé á verksviði hennar að vera einhvers konar ábekingur fyrir framkvæmdaraðila gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Ef menn eru að þræða þessa götu frekar eins og mér skilst að uppi sé varðandi Columbia Alumunium fyrirtækið...

Ekki endilega það, heldur almennt í Hvalfirðinum.

Ekki endilega það, heldur almennt í Hvalfirði. Hvalfjörður er bara orðinn stóriðju-,,stasjón`` samkvæmt orðum hæstv. ráðherra. Hann er bara að verða framkvæmdaraðili ef marka má upplýsingar hæstv. ráðherra. Vafalaust hefur ráðherrann einnig í huga hugsanlega Íslenska járnblendifélagið í þessu samhengi --- hann kinkar kolli --- en ekki er málið betur vaxið fyrir það að mínu mati. Ég tel að menn séu á afar óeðlilegu spori að því er varðar mat á umhverfisáhrifum eins og sá farvegur er markaður í lögum og því er lýst vel af Skipulagi ríkisins í þessari útgáfu: Leiðbeiningar um mat á umhverfisáhrifum. Í tilvikinu Columbia Aluminium mun málið vera þannig vaxið að markaðsskrifstofa iðnrn. í rauninni gengur í verkin fyrir þetta fyrirtæki. Ég veit ekki hvernig umboðin eru þar á milli og er ástæða til að fá það fram hvernig frá þeim málum er gengið. En er það virkilega hugmynd hæstv. iðnrh. að þannig eigi að halda á máli? Og hvað segir hæstv. umhvrh. sem er ábyrgðaraðili laganna um mat á umhverfisáhrifum? Er eðlilegt að markaðsskrifstofa iðnrn., þótt hvergi sé nefnt í stofnsamningi hennar að hún eigi að sinna verkum af þessum toga, sé farin að eigin frumkvæði að framkvæma fyrir þau stóriðjufyrirtæki sem eru að banka hér upp á slíka hluti? Og ekki bara það, heldur leggja út fyrir þeim líka. Og ég spyr hæstv. iðnrh.: Er þetta mörkuð hugsun hjá hæstv. iðnrh. sem aðila að þessari skrifstofu og hvaða peningum hefur verið ráðstafað í þessu skyni og á þessu ári? Hvaða peningar hafa verið veittir til athugana á umhverfisáhrifum fyrir hönd Ísals vegna stækkunar Ísals á vegum markaðsskrifstofunnar og hvað hefur verið gert í sambandi við Columbia Aluminium í þessu sambandi? Væntanlega fæst það upplýst hér. Mér hefur skilist að það séu beiðnir um það frá einu fyrirtækinu uppi í Hvalfirði, ekki bara að sinna þessu mati á umhverfisáhrifum, heldur líka sækja um starfsleyfi. Það er beiðni um það góðfúslega að þessi markaðsskrifstofa fari að sækja um starfsleyfi. Menn eru komnir í slíkt tvöfalt kerfi í þessum efnum að þetta er auðvitað gersamlega á svig við anda laganna um mat á umhverfisáhrifum. Það gengur því ekki að mínu mati að menn þræði þessa götu lengur. Ég vara menn sterklega við því að svona sé staðið að málum og vonandi verður ekki meira um það, hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh., að menn séu að reka samtímis athuganir á umhverfisþáttum mála, þessa almennu athugun samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum, og hins vegar starfsleyfisþáttinn. Þetta eiga að vera aðgreind ferli í tíma. Það er ekki nokkurt vit í að vera að samkeyra þetta eins og gert hefur verið í sambandi við þetta mál og ég bið hæstv. ráðherra að tjá sig um það efni hér á eftir. Ég fer senn að ljúka máli mínu, virðulegur forseti. Ég hef komið að mörgu af því sem ég tel þörf á að fá inn í þessa umræðu. Ég hef gefið yfirlit um málsmeðferðina, sérstaklega í umsögn minni. Menn sjá hvernig þar hefur verið staðið að verki. Menn hafa aðgang að fylgigögnum málsins, talsverðum upplýsingum sem varða málið. Þeim gögnum hefur verið komið á framfæri við þingið í dag þannig að menn eiga að geta rætt þessi efni á grundvelli þeirra. Ég hef, eins og menn heyra, mjög margt við þetta mál að athuga og í rauninni alla þætti málsins. Ég tel því miður að það skorti mikið á að það hafi verið farið yfir málið eins og þörf er á. Þótt þetta mál sé ekki af stærstu gerð miðað við stóriðjusamninga, er það stórt og það tengist stefnumörkun stjórnvalda að öðru leyti í stóriðjumálum. Ég er mjög á annarri skoðun en hv. formaður iðnn. sem talaði um það fyrr í dag að það væri allt annað viðhorf komið upp í landinu að því er varðaði stóriðjumál. Það sagði hv. formaður iðnn. í framsögu sinni og eitthvað á þá leið að það sé hægt að ganga frá slíkum þáttum örugglega bæði í viðskiptalegu og umhverfislegu tilliti.

Við höfum meiri þekkingu nú.

Betur að satt væri, virðulegur formaður iðnn., hv. þm. Í því sambandi bendi ég á þá horrim sem mengunarvarnastofnun Íslands, Hollustuvernd ríkisins, er haldið á í sambandi við hennar aðstöðu til þess að vinna verkin. Getum við miðað við það að Alþingi Íslendinga skammti svo naumt til þessarar stofnunar að hún sér ekki fram úr verkunum? Er það líklegt til þess að menn geti vandað til sem vert væri undirbúnings stórra mála sem varða umhverfishagsmuni? Ég vara einnig sterklega við þeirri öldu sem núv. ríkisstjórn og hæstv. iðnrh. stendur fyrir sérstaklega, að gera því skóna og þá væntanlega reyna að láta það ganga eftir að hér eigi menn að þræða upp alla mögulega samningsaðila sem hugsanlega vilja bíta á krókinn og komast að íslenskum orkulindum til sinnar framleiðslu og líta á það sem einhverja gullöld og gleðitíð sem almennt eigi að klappa fyrir. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé skynsamleg atvinnustefna hér á landi að miða við þetta og er ég þá einfaldlega að vísa til þeirra hugmynda sem liggja á borðum okkar frá hæstv. iðnrh. Og ef við lítum á þann tímaramma sem menn eru að tala um, eru menn að tala um einn áratug eða svo og þá tek ég Keilisnes með og hvað þetta heitir allt saman sem ekki er alveg fyrst í röðinni á óskalista stjórnvalda eða líkur sem taldar eru á að hér komi formlegar óskir um. Ég vil einfaldlega minna á til hvers það mun leiða í íslensku samfélagi ef menn ganga svona fram. Miðað við þá staðsetningu á þeim fyrirtækjum sem mörkuð er af stjórnvöldum og við þekkjum að verulegu leyti, mun það auðvitað leiða til þess að það verður átak af stjórnvalda hálfu, formlegt og skipulegt stórátak í þá veru að safna þeirri dreif af þjóðinni sem er enn utan suðvesturlands hingað suður, til suðvesturhornsins. Það verður með skipulegum hætti staðið að því. Það verður í öðru lagi um að ræða slíka árekstra við umhverfishagsmuni í landinu að það mun leiða til stórátaka. Þá á ég bæði við þá mengun sem menn virðast telja eðlilega varðandi þessa stækkun og það að menn taki fram að þeir telja það ekki fordæmisgefandi fyrir framhaldið. Gott og vel. En ég á eftir að segja að þeir verði ekki minntir á það hvað þeir eru að reyna að fá fram og hafa þegar markað í starfsleyfum og þar að auki virkjunarmálin og allsendis óklár og óuppgerð mál í sambandi við orkuöflunina sem er svo fjarri lagi að sé líklegt að gangi upp með eðlilegum hætti eins og staðið hefur verið að undirbúningi þeirra. Ég tala nú ekki um þá drauma sem eru ekki á þessum blöðum en eru samt á fullu í umræðunni, útflutning raforku með sæstreng frá Íslandi sem búið er að kosta stórfé til. Það eru athuganir í gangi af margvíslegum toga þar að lútandi þar sem lítið er hugsað um orkuþáttinn og gersamlega óuppgert hvar á að taka orkuna og hvernig á að afla hennar. En menn eru eins og Bakkabræður í þeim efnum sem öðrum, að draga upp einhverjar framtíðardraumsýnir um slíkar framkvæmdir og verja stórfé í athugun mála. Ég held að það sé sérstakt fyrirtæki með skoðun á mögulegri framleiðslu á þessum sæstreng með þátttöku Reykjavíkurborgar ef ég man rétt. Það er bara til þess að kóróna hvernig menn standa að verki í þessum efnum á meðan sjálf orkuöflunin og virkjunarkostirnir eru í uppnámi að því er snertir umhverfislega hagsmuni. Það vill svo til að ég kannast svolítið við þetta efni, virðulegi forseti. Þeir snerta norðausturland og vatnsföllin þar öðru fremur og það sem þar er á döfinni. En ég vara menn sterklega við að vera að byggja á þeim draumsýnum sem liggja fyrir á teikniborðum Landsvirkjunar og með aðstoð góðra tæknimanna í þeim efnum án þess að taka málið til umræðu og skoðunar út frá almennum víðtækum forsendum, að umhverfisþættinum meðtöldum. Það er raunalegt, virðulegi forseti, að menn skuli ekki hafa notað það hlé sem hefur verið á stóriðjuframkvæmdum í landinu frá 1979, að járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði tók til starfa, til að marka með skýrari hætti málsmeðferð í þessum efnum og til stefnumörkunar af stjórnvalda hálfu. Það er undarlegt að menn skuli standa í þeim sporum þegar þessi framkvæmd kemur sem farið var að tala um 1983 og var reyndar mörkuð í bráðabirgðasamningi við Ísal um athugun á stækkun álbræðslunnar í september 1983, að hafa ekki notað þennan tíma til að reyna að koma málsmeðferðinni í skaplegra horf og skilgreina betur almenna hagsmuni í þessu sambandi, bæði fjárhagslega, þjóðhagslega og umhverfislega hagsmuni. Hv. þm. Svavar Gestsson, sem skilar inn séráliti um þetta mál, hefur lagt til breytingartillögur í formi viðaukaákvæða við frv. sem hér er til umræðu. Ég tel að þar sé um að ræða eðlilega og nauðsynlega viðleitni til mótvægisaðgerða og nánari skoðunar á málum. En það dugar skammt ef ekki er vilji til þess að taka á slíkum þáttum af alvöru í tengslum við þetta mál og er ég þó ekki þar með að segja að það breyti eðli málsins eitt út af fyrir sig. En eftir sem áður eru slíkir þættir brýnir og nauðsynlegir og þá ekki síður vegna hugmynda um aðrar og stærri framkvæmdir sem stjórnvöld eru nú að vinna að. Ég vil inna formann iðnn. eftir því hvort hann sé ekki reiðubúinn að taka á þeim þáttum sem ég hef minnst á að þurfi einhverrar skoðunar við áður en til 3. umræðu málsins kemur og ég endurtek ekki vegna þess að ég hafði komið þeim á framfæri. En um leið og ég andmæli því sjónarmiði sem fram kom af hálfu meiri hluta iðnn., að hér sé ekki gengið gegn neinum alþjóðlegum skuldbindingum okkar, vil ég inna hv. þm. formann iðnn. eftir því hvort hann sé ekki reiðubúinn til að stuðla að því að sett verði í gang vandaðri skoðun á forsendum þessara mála. Ég tel að við þurfum að læra af þeirri stöðu sem stjórnvöld hafa sett okkur í í þessu máli og ég held að þingið þurfi líka að læra sitt af því. Það er vissulega afar óheppilegt að mál af þessum toga, almennt séð sé til athugunar innan jafnþröngra marka og raun ber vitni. Ég er ekki að tala um þingið þessa dagana sérstaklega. Ég er að tala um málsmeðferðina frá júlímánuði sl. til dagsins í dag. Við erum að vinna að skoðun málsins innan afar þröngra marka og það er mikil þörf á því að hægt sé að standa betur að málum af skyldum toga í framtíðinni. Virðulegur forseti. Ég ætla að láta þessari umfjöllun af minni hálfu lokið að þessu sinni í 2. umr. málsins. Ég hef borið fram ýmsar fyrirspurnir til hæstv. ráðherra auk hv. formanns iðnn. og vantar þó mikið á að ég hafi komið að ýmsum þáttum sem væri þörf á að ræða í málinu að þessu sinni. Ég biðst velvirðingar á því að ég hef tekið nokkurn tíma til að koma á framfæri þessum atriðum en ég tel að það réttlætist af því hve málið er viðamikið og margbrotið og hvað það varðar margs konar hagsmuni einnig í tengslum við þá stefnumótun sem núv. ríkisstjórn hefur verið að draga upp í sambandi við orkufrekan iðnað nú upp á síðkastið og læt þar með máli mínu lokið.

[16:25] Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur farið örfáum eða ja, nokkrum orðum skyldi ég segja, um umhverfisþátt þessa álsamnings. Ég hef heyrt að hann hefur fundið að því við okkur þegar við höfum þurft að víkja úr þingsal á þessum þremur og hálfa tíma sem umfjöllun hans hefur tekið. Ég bið hann velvirðingar á því, en nauðsyn hefur kallað. Þess vegna þætti mér vænt um ef hægt væri að fá samantekt á ræðunni sem hann flutti. Ég tiltek ekki hversu löng hún þyrfti að vera en þarft væri að fá þetta sett í skýran og stuttan búning. Ég vil þó aðeins, af því að ég hef ekki jafnlangan tíma til þess að tala, segja þetta í örfáum orðum, meginatriði málsins. Það kemur fram í áliti meiri hluta umhvn. Þar segir: ,,Mikil vinna hefur verið lögð í gerð umhverfismats og starfsleyfis. Með starfsleyfinu, sem umhverfisráðherra hefur gefið út, er tryggt að allar þær kröfur, sem gerðar eru til umhverfisverndar í mengunarvarnareglugerð nr. 48/1994, sbr. 3. gr. laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, séu uppfylltar.`` Þetta er meginatriði málsins. Þetta var sá grunnur sem umhvn. hafði til þess að vinna eftir og innan þess ramma héldum við okkur. Ég ítreka það að við í umhvn. unnum okkar mál vel. Þar fór málefnaleg umræða fram og meiri hluti umhvn. gerði þess vegna ekki athugasemdir umfram það sem komið hefur fram.

[16:28] Virðulegur forseti. Það er bara fyrir kurteisis sakir að ég kem hér því að ekki fólst neitt nýtt í máli hv. þm. nema það sem hann nefndi ekki og varðaði þær athugasemdir sem ég bar fram um hans málflutning hér fyrr. En hv. þm. hefur svarað með þögninni.

[16:28] Virðulegi forseti. Ef hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er að vísa til þeirra orðaskipta sem fóru fram um afgreiðslu umhvn. á fundi sem haldinn var að mig minnir 4. des., þá hafa sjónarmið mín og rök komið fram í því máli. Umhvn. vann þetta mál mjög vel á sumri og hausti og var þess vegna mjög vel undirbúin til að takast á við þá umsögn sem við vorum beðin um. Þurftum við þess vegna skemmri tíma. Það hefur komið fram að beðið var um skriflega umsögn. Það var alveg ljóst áður en sá fundur hófst og ég hafði kannað það að ekki var hægt að fá lengri frest til að skila þessu áliti. Vegna þess að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson þurfti að fara til útlanda til skyldustarfa eins og kom fram, og ég hafði þegar kannað það að aðrir þingmenn yrðu ekki viðstaddir þegar hann kæmi til baka, var ljóst að ekki var hægt annað en afgreiða þetta á fundinum sem þarna var haldinn, ella hefðum við lent í því að þurfa að afgreiða þetta á rúmri viku og slíkt gat ekki orðið. Læt ég lokið umræðunni af minni hálfu um þennan fund. En mér þykir vænt um föðurlegar ábendingar hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar sem ég veit að voru mæltar af heilindum. En ekki getur hann ætlast til þess að ég taki allt upp af hans góðu ráðum og breytni í þinginu þó að ég vilji vanda mig við þingstörfin eins og aðrir.

[16:30] Virðulegur forseti. Það er rétt að fram komi að fyrir utan þann fund 4. des. sem haldinn var um málið í umhvn. að fenginni beiðni hv. iðnn. um umsögn um málið var að frumkvæði forustu nefndarinnar málið ekki tekið sérstaklega fyrir. Þann 19. júlí fengu nefndarmenn tækifæri til þess að fenginni kvaðningu frá hæstv. ráðherrum umhverfismála og iðnaðarmála að hlýða á boðskap þeirra og sérfræðinga þeirra og embættismanna sem þar voru viðstaddir. Síðan var haldinn fundur að minni ósk í nefndinni 31. ágúst sem leiddi til þess að allmargir voru kallaðir til viðræðu við nefndina 15. sept. Þetta var umfjöllun nefndarinnar um málið og af því geta menn markað þann áhuga sem ríkti í þessum efnum af máli sem lá svo mikið á að koma frá nefndinni lítt athugað 4. des. sl.

[16:31] Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli mínu í morgun í upphafi umræðunnar hefur iðnn. farið mjög ítarlega yfir þetta mál og lagt mjög mikla vinnu í það og reynt að fá svör við öllu því sem um hefur verið spurt. Ég get sagt vegna þeirra fyrirspurna sem komu fram frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að ég vonast til þess að geta aflað þeirra upplýsinga sem hér var beðið um fyrir 3. umr. málsins.

[16:32] Hæstv. forseti. Það hafa eðlilega orðið miklar umræður um þetta mál sem er nú á dagskrá þingsins og það sem ég ætla að leggja inn í þá umræðu snýr fyrst og fremst að umhverfisþætti málsins. Þetta mál er á starfssviði hæstv. iðnrh. og hann mun svara fyrir aðrar spurningar varðandi það, en ég ætla fyrst og fremst að snúa mér að því að fara nokkrum orðum um umhverfisþáttinn og þá spurningar og athugasemdir einkum þriggja hv. þm. sem hér hafa talað í umræðunni. Hv. 12. þm. Reykn., Kristín Halldórsdóttir, lét þau orð falla almennt um málið og þá þann þátt þess, þ.e. vinnubrögð við útgáfu starfsleyfisins varðandi umhverfis- og mengunarþáttinn væru ekki nægjanlega vönduð. Það má segja að það hafi einnig komið fram hjá hinum hv. þm. báðum, sem ég ætla að tala við, hv. 8. þm. Reykv., Svavari Gestssyni, og hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifi Guttormssyni. Ræður þeirra og athugasemdir hafa hvað þetta mál varðar snúist um það að vinnubrögð hafa ekki verið nægilega vönduð og starfsleyfið sé ekki þess eðlis að þeir geti talið það fyllilega ásættanlegt. Ég vil almennt segja í upphafi máls míns að ég er ósammála þessum fullyrðingum. Það hefur reyndar komið fram áður, það kom fram eðlilega við 1. umr. málsins þar sem farið var yfir þennan þátt og athugasemdir sem þá höfðu verið gerðar og voru gerðar í þeirri umræðu. Það kom fram við útgáfu sjálfs starfsleyfisins. Það er auðvitað ákvörðun ráðherrans þegar hann gefur það út að hann telur málið þá í ásættanlegum búningi. Það hefur líka komið fram í úrskurði sem ráðuneytið hefur gefið og umhvrh. skrifað undir svo að það eru svo sem ekki ný tíðindi. Það er viðhorf mitt að hér sé um að ræða starfsleyfi sem fullnægi þeim ákvæðum sem við höfum sett okkur varðandi mengunarvarnir í mengunarvarnareglugerð og í þeim samningum sem við höfum skuldbundið okkur til að uppfylla eða sinna. Í nefndaráliti frá minni hluta iðnn., sem hv. 8. þm. Reykv. skrifaði undir, er auðvitað kveðið mjög fast að orði hvað þetta varðar og athugasemdir gerðar við það hvernig staðið hafi verið að umhverfisþættinum. Þó er sérstaklega ein setning í þessu nefndaráliti sem ég geri alvarlega athugasemd við og það er þar sem hv. þm. fjallar um nauðsyn þess að endurvinna starfsleyfið og sé með því ekki að varpa rýrð á starf þess fólks sem hefur unnið að málinu eða komið að því en svo segir, með leyfi forseta: ,,Því hafa hins vegar verið settar óeðlilegar pólitískar skorður að ekki sé fastar að orðið kveðið.`` Ég geri athugasemd við þessa setningu. Ég tel að hér sé um að ræða fullyrðingu sem getur a.m.k. falið í sér aðdróttanir að stjórnvöldum og þá trúlega að ráðherra að hann hafi beitt starfsmenn þá sem vinna faglega að gerð starfsleyfisins einhverjum pólitískum þrýstingi og sett þeim óeðlilegar pólitískar skorður. Því mótmæli ég. Það sem e.t.v. hefur verið gert af hálfu stjórnvalda og beint til opinberra embættismanna sem hafa unnið að þessu máli er að hraða málsmeðferð. Það kom ekki síst fram í máli hv. síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Austurl., að hann teldi að málsmeðferðinni hefði þurft að gefa betri tíma. Ég vil láta það koma fram sem gæti þá verið ábendingar og vilji stjórnvalda að hraða málinu. Það er skoðun mín að það hafi ekki haft nein þau áhrif á málsmeðferðina eða niðurstöðu Hollustuverndarinnar og síðan útgáfu starfsleyfisins að það hafi haft nein þau áhrif sem gerir málið að einhverju leyti óásættanlegt eða það sé ekki nógu vel unnið af þeim ástæðum. Ég vil koma þá næst að því varðandi brtt. hv. 8. þm. Reykv. á þskj. 382 og þá einkum a-liðnum sem er sá sem skiptir mengunarvarnirnar einhverju máli. Ég get ekki heldur fallist á þá tillögu sem þar er lögð fram. Til þess að árétta þau atriði sem ég er að velta fyrir mér í því sambandi þá segir þar, með leyfi forseta: ,,Þegar lög þessi hafa öðlast gildi skal ríkisstjórnin láta fara fram úttekt óháðra sérfræðinga á umhverfiskröfum þeim sem gera verður til álversins í Straumsvík með hliðsjón af íslenskum reglum og alþjóðlegum samningum. Úttektinni skal lokið fyrir 1. mars 1966 og verður starfsleyfi álversins þá endurmetið og það endurútgefið í samræmi við niðurstöður úttektarinnar.`` Það eru þrjú atriði í þessari tillögu sem ég vil sérstaklega velta upp. Það er í fyrsta lagi ,,úttekt óháðra sérfræðinga``. Það er í öðru lagi ,,með hliðsjón af íslenskum reglum og alþjóðlegum samningum`` og það er í þriðja lagi að endurmeta og endurútgefa starfsleyfið. Í fyrsta lagi tel ég að þeir sérfræðingar sem hafa unnið þetta af hálfu stjórnvalda séu þeir sem eru best fallnir til þess og færir og þeir sérfræðingar sem við hljótum eðlilega að fela slíkt verk, þ.e. Hollustuvernd ríkisins, mengunarvarnadeildin og starfsmenn hennar. Í öðru lagi það sem ég nefndi með íslenskar reglur og alþjóðlega samninga þá hef ég áður sagt það og segi það enn að við teljum að hér sé fullnægt öllum þeim kröfum sem þar eru settar fram og er að finna í mengunarvarnareglugerð okkar og í þeim samningum sem við höfum undirgengist. Í þriðja lagi að endurmeta eða endurútgefa starfsleyfið. Þá er auðvitað verið að lýsa algerri vantrú á þá aðila sem hafa komið að málinu fram að þessu og gefa það út í samræmi við niðurstöður þessarar úttektar, þ.e. þá er sagt að Hollustuverndin og þeir sem að málinu hafa unnið, umhvrn. og síðan umhvrh. hafi ekki verið færir um að gera það sem þeir hafa fram að þessu gert. Þessu verð ég að mótmæla. Í starfsleyfinu sem hér hefur verið til umræðu koma fram þær kröfur sem yrðu gerðar með tilliti til umhverfisins hvað mengunarvarnir varðar. Þær kröfur sem þar eru settar fram eru í samræmi við íslensk lög og reglur, einkum mengunarvarnareglugerðina ásamt síðari breytingum, nr. 48/1944. Jafnframt var við gerð starfsleyfisins tekið mið af þeim reglum sem gilda um þessa starfsemi í nágrannalöndum okkar og í alþjóðasamningum um umhverfismál og mengunarvarnir. Til að mynda má reyndar einnig nefna það að í mengunarvarnareglugerð eru ákvæði sem koma fram í EES-samningnum og varða mengunarvarnir. Sérfræðingar Hollustuverndar ríkisins unnu að þessari gerð starfsleyfisins í ljósi þessara aðstæðna og þessara staðreynda og með þau skilyrði sem hér eru sett og sem eru hér talin upp að leiðarljósi. Síðan má líka nefna að í starfsleyfinu eru í raun nokkuð mörg ákvæði sem varða endurskoðun og mig langar að nefna hér nokkur. Það segir m.a.: ,,Sérstakar reglur gilda um endurskoðun eða endurútgáfu starfsleyfa. Til að mynda er kveðið á um það í 2. mgr. 56. gr. mengunarvarnareglugerðarinnar að eigi megi breyta eða auka við atvinnurekstur ef það geti leitt til aukinnar og/eða annarrar mengunar nema að fengnu nýju starfsleyfi.`` Í starfsleyfinu er þetta nánar skilgreint, þ.e. þessi ákvæði mengunarvarnareglugerðarinnar. Komi fram skaðleg áhrif á umhverfi verksmiðjunnar eða hætta sem ekki var áður ljós, skal samkvæmt grein 1.3 í starfsleyfinu endurskoða kröfur starfsleyfisins ef nauðsyn er til. Ef ákvæði krafna í starfsleyfinu eru ekki lengur talin vera í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum eins og þau eru tilgreind í aðalsamningi við svipaðar aðstæður skal endurskoða starfsleyfi. Við stækkun álversins úr 170 þús. tonn í 200 þús. tonn skal yfirfara og endurskoða þá grein starfsleyfisins sem fjallar um útblástursmörk ef Ísal eða Hollustuvernd fara fram á það þannig að það er hægt að taka málið þar upp líka. Í starfsleyfinu eru mörk þynningarsvæðis vegna loftmengunar sett fram til bráðabirgða í samræmi við niðurstöður dreifingarspár fyrir heildarflúoríð. Þessi mörk skal endurskoða að loknum mengunarmælingum og dreifiútreikningum sem skulu fara fram á öðru ári eftir að framleiðsla er hafin í þeim áfanga sem hefur 170 þús. tonna framleiðslugetu. Í starfsleyfinu er sett fram áætlun um mælingar sem Ísal skal fylgja til eftirlits með mengun. Þessa áætlun og mæliaðferðir skal endurskoða í fyrsta skipti þegar eitt ár er liðið frá því að starfsleyfið tekur gildi og síðan á tveggja ára fresti eftir það ef Ísal eða Hollustuvernd ríkisins óska þess. Af því að ég er að vitna til samningsins var það eitt af því sem hv. 4. þm. Austurl. nefndi. Það var varðandi hávaðamengun og þá þætti. Í síðustu málsgrein í lið 3.1 í stafsleyfinu segir, með leyfi forseta: ,,Ísal skal í samvinnu við Hollustuvernd ríkisins gera yfirlit yfir þær hávaðauppsprettur sem geta haft áhrif út fyrir lóðamörk. Reikna skal dreifingu hávaða frá þessum uppsprettum. Ef breytingar verða á rekstri skal endurmeta dreifingu hávaða frá álverinu.`` Það kann að vera að einhverjum hv. þm. finnist ekki sterkt að kveðið en það er þó alla vega um þetta mál fjallað og gerð grein fyrir því að með þessu verði fylgst og ákvæði um að ef breytingar verða á rekstrinum skuli endurmeta þennan þátt. Hv. 8. þm. Reykv. spurði líka um ágreining milli Náttúruverndarráðs og Hollustuverndar ríkisins og vitnaði til bréfs Náttúruverndarráðs um málið frá 21. ágúst sl. Ég tel reyndar að þar sé ekki um djúpstæðan ágreining að ræða sem þurfi sérstaklega að taka á af hálfu umhvrh. eins og hv. þm. var þó að velta fyrir sér og spurði reyndar hvernig ráðherrann ætlaði að sætta sjónarmið þarna á milli. Það er einkum eitt atriði sem eru að vísu skiptar skoðanir um og það er að Náttúruverndarráð segir í bréfi sínu eða telur að nota eigi þann búnað sem gefur besta hreinsun á kerreyk og bendir á að með vothreinsibúnaði megi ná meiri hreinsun, t.d. af brennisteinsdíoxíði en sem svarar 21 kg/tonn áls eða allt niður í 2--5 kg/tonn áls eins og segir í bréfinu ef ég vitna til þess. Þetta er auðvitað mál sem við erum margsinnis búin að fjalla um, m.a. í þinginu við 1. umr. og síðan hafa auðvitað nefndir, bæði hv. umhvn. og iðnn. fjallað um málið. Það er niðurstaða í starfsleyfinu að gera ekki kröfu til vothreinsibúnaðarins og ég þarf ekkert að orðlengja um það. Hv. þm. þekkja afstöðu mína og rökin fyrir því að gera það. En það er vitað að hægt er að ná betri hreinsun með vothreinsibúnaði. Því hefur að sjálfsögðu aldrei verið mótmælt. Ég sé ekki annað í þessu bréfi Náttúruverndarráðs sem getur beinlínis fjallað um ágreining. Það er bent á nokkur þau atriði. Stundum er því miður ekki verið að bera saman alveg sambærilega hluti. Ég nefni t.d. tölu varðandi hávaða þar sem talað er um annars vegar íslenskar kröfur og hins vegar norskar kröfur. Mér hefur verið bent á það hvað varðar íslensku kröfurnar að verið er að tala um mælingu á iðnaðarsvæði og talað um 70 dB, sem þýðir liklega desibel, og í norsku kröfunum er talað um 40--50 dB, en þar er hins vegar að fjalla um íbúðarsvæðið. Hér er því miður ekki alveg um sambærilega hluti að ræða. Ég nefni þetta bara sem dæmi úr þessu bréfi án þess að ég ætli að fara að öðru leyti ítarlegar yfir það. En ég hef sem sagt ekki miklar áhyggjur af því að þarna sé um að ræða einhvern óleysanlegan ágreining milli tveggja stofnana sem heyra undir umhvrn. Síðan spurði hv. 8. þm. Reykv. og reyndar einnig 4. þm. Austurl. töluvert um rammasamninginn um loftslagsbreytingarnar og framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar sem honum tengist og ég mun fara nokkrum orðum um það mál, hæstv. forseti. Vissulega er rétt að ríkisstjórnin hefur sett sér ákveðna framkvæmdaáætlun í þessu sambandi og á hún nokkurn aðdraganda, reyndar frá því fyrir svokallaða Ríó-ráðstefnu. Það má segja að það hafi verið allt frá ársbyrjun 1991 að hæstv. þáv. umhvrh. skipar nefnd sem kölluð hefur verið koltvíoxíðsnefndin en síðan er auðvitað fyrst og fremst fjallað um þessi mál í kringum Ríó-ráðstefnuna og eftir hana. Nefnd þessi skilaði áfangaskýrslu í maí 1992 en í kjölfar Ríó-ráðstefnunnar skipaði þáv. hæstv. umhvrh. sjö starfshópa á árinu 1993 til þess að fjalla um hin ýmsu umhverfismál tengd þessari ráðstefnu og umræðuna eftir ráðstefnuna og var markmið þeirra að vinna að stefnumótun í umhverfisvernd og sjálfbærri þróun í eftirtöldum greinum. Það voru sjö hópar og þeir fjölluðu í fyrsta lagi um iðnað og orkumál, í öðru lagi um sjávarútveg, þriðja lagi um samgöngur, í fjórða lagi um skipulagsmál, í fimmta lagi um sorphirðu og meðferð spilliefna, í sjötta lagi um landbúnað og í sjöunda lagi um menntun og fræðslu. Allir þessir starfshópar hafa nú skilað umhvrn. skýrslum sínum. Þetta hefur verið mikil vinna og margir komið að þessu og það nú er unnið á vegum umhvrn. að heildstæðri umhverfisáætlun til ársins 2000 undir forustu ráðuneytistjórans í umhvrn. og með þátttöku formanna allra þessara starfshópa þannig að nú er í gangi ítarleg vinna og stefnumörkun á þessu sviði. Ég hef reyndar ekki setið lengi í umhvrn., eins og hv. þm. vita, en þar er í gangi mikil vinna og við gerum ráð fyrir því að síðar á þessum vetri verði hún komin í þann búning að hægt sé að tala um a.m.k. drög að þessari áætlun. Við stefndum reyndar að því að halda síðar í vetur svokallað umhverfisþing þar sem farið yrði yfir þessi mál og gerð grein fyrir stefnumótuninni. Ég hef ekki treyst mér til að dagsetja það enn þá en vona enn að fyrri hluta næsta árs sé hægt að halda slíka samkomu og kynna stefnumótunina. Það segir kannski ekki allt um það hvernig ríkisstjórnin hyggst taka á eða hvaða aðferðum hún hyggst reyna að beita til þess að standa við rammasamninginn um loftslagsbreytingar. Auðvitað má minna á að hann sem slíkur hefur vissulega ekki lagaígildi en hann er stefnumótun og stefnumörkun sem stjórnvöld hafa undirgengist að reyna að standa við. Það segir m.a. í framkvæmdaáætluninni að markmiðið í stefnu ríkisstjórnarinnar til þess að sporna gegn gróðurhúsaáhrifum er að útstreymi koldíoxíðs og annarra gróðurhúsalofttegunda verði ekki meira um aldamótin en það var árið 1990, í samræmi við rammasamning Sameinuðu þjóðanna, eins og margsinnis hefur komið fram. Það segir líka í áætluninni og reyndar held ég að hv. 4. þm. Austurl. hafi minnt á það eða hvort það kemur fram í bréfi hans eða nefndaráliti minni hlutans, með leyfi forseta: ,,Það er álit ríkisstjórnarinnar að skuldbindingar um takmörkun útstreymis gróðurhúsalofttegunda eigi ekki að koma í veg fyrir að reist verði ný stóriðjufyrirtæki í landinu, ef þau vilja nýta sér hinar hreinu orkulindir landsins, jafnvel þótt fyrirtækin noti kol eða koks sem hráefni og auki útstreymi gróðurhúsalofttegunda vegna þess.`` Það er því skýr fyrirvari í framkvæmdaáætluninni hvað þennan þátt mála varðar. Ég tel rétt að halda honum til haga í þessari umræðu, enda veit ég að það hefur verið gert víðar, eins og ég nefndi áðan, þótt ég muni ekki í augnablikinu hvar vitnað er til þessa ákvæðis hennar. Í framkvæmdaáætluninni er lögð megináhersla á fjórar leiðir eða fjóra þætti sem verði að nýta til þess að ná þessum markmiðum. Það eru hvetjandi aðgerðir, fræðsla, hagstjórnartækin og að lokum má hugsa sér þvingandi aðgerðir. Með hvetjandi aðgerðum er auðvitað fyrst og fremst átt við það að ríkisstjórnin og stofnanir hennar, í samvinnu við aðra aðila geri grein fyrir þessum markmiðum og hvetji alla sem málið varðar, eins og sveitarfélög, fyrirtæki, einkaaðila og áhugafélög, til samstarfs við að reyna að ná þeim. Þá er talið að fræðsla sé mikilvægur hluti framkvæmdaáætlunarinnar, eins og gefur að skilja, að virkja almenning sem er mjög mikilvægt. Auðvitað kemur þar fræðsla og áróður fyrst og fremst að gagni, síðan eru það hagstjórnartækin og þá e.t.v. þvingandi aðgerðir. Varðandi hagstjórnartækin verður að minna á að mestur hluti útstreymis koldíoxíðs á Íslandi er rakinn til samgangna og fiskveiða. Þar eigum við við nokkurn vanda að glíma. Fiskveiðarnar eru okkur eðlilega, ekki þarf að rekja það fyrir hv. þingheimi, mikilvægar sem undirstaða efnahagslífsins og með stækkandi fiskiskipaflota og öflugri tækjum er hætt við því að meiri orka sé notuð. Þó er hugsanlegt líka og nauðsynlegt að gæta þess að nýr vélbúnaður, ný skip og tækni sé þess eðlis að dregið sé úr útblæstri og mengun eins og lífsins mögulegt er. Án þess að ég ætli að fara að gera fiskveiðistefnu að aðalmáli eða draga hana inn í umræðu um það mikilvæga mál sem er á dagskrá má samt segja að fiskveiðistjórnunarkerfið sem við notum sé þess eðlis að reynt er að draga sem mest úr óþarfa siglingum. Útgerðin og sjávarútvegurinn reyna, miðað við stjórnunarkerfið í fiskveiðunum, að ná aflanum sem leyfilegt er að veiða með sem minnstum tilkostnaði og þar með orkusparnaði. Hans er gætt sérstaklega. Þetta er kannski erfiðasta viðfangsefnið í sambandi við markmiðin hvernig við getum haft áhrif á þennan stóra þátt efnahagslífsins og reynt að fá hann til þess að vinna með okkur í því að draga úr útstreymi koldíoxíðs. Í framkvæmdaáætluninni er fjallað um ýmsa aðra þætti, t.d. samgöngur, bæði innanlandssamgöngur og almennar samgöngur. Ég nefndi sérstaklega fiskveiðarnar en í áætluninni er auk þess getið um iðnað, sorphirðu og úrgangsmál, svo að eitthvað sé nefnt en ég eyði ekki tíma í að lesa upp eða fara mörgum orðum um þessi mál. Umfjöllun um þau finna menn í gögnum málsins, sem lögð hafa verið fram. Þó langar mig að nefna sérstaklega framkvæmdaáætlun í landgræðslu og skógrækt af því að hv. 4. þm. Austurl. sagði að ekki færi mikið fyrir því hjá núverandi stjórnvöldum hvernig ætti að ná markmiðum með þessu úrræði, þ.e. að græða upp Ísland, eins og hann orðaði það, sem ég vona að við séum sammála um að sé mikilvægt markmið. Auðvitað er ekki um að ræða að fjármunir til þessara verkefna séu stórauknir, t.d. í fjárlögum eða fjárlagafrv. nú, en ég vil þó minna á að þessi áhersla kemur t.d. fram í nýgerðum búvörusamningi. Þar er þessi þáttur tilgreindur sérstaklega og viðleitni í þá átt að hvetja bændur landsins til þess að breyta til og snúa sér meira að verkefnum á þessu sviði. Varðandi landgræðsluáætlun, sem nefnd er í framkvæmdaáætluninni, er unnið að henni á vegum Landgræðslu ríkisins. Ég hef nýlega skoðað þá vinnu og rætt við forstjóra Landgræðslunnar um hana. Það er sem sagt vel á vegi að útbúa slíka áætlun, sem er afar mikilvæg undirstaða að frekari vinnu á þessu sviði. Í sambandi við skógræktina má líka minna á að mikil vakning er um allt land hjá almenningi, bændastéttinni og áhuga- og hagsmunafélögum. Trjáplöntun hefur stóraukist á undanförnum árum. Þetta tók ég út sérstaklega og nefni bæði vegna þess að mér fannst hv. 4. þm. Austurl. gera heldur lítið úr því og hins að þetta heyrir undir annað svið sem ég fjalla um, þ.e. landbúnaðarmálin, og kem því að þessum þætti sérstaklega. Um aðra þætti sem ég nefndi áður þarf auðvitað að vera gott samstarf milli ráðuneyta umhverfismála annars vegar og t.d. sjútvrn., samgrn. og annarra ráðuneyta sem koma að þessum málum hins vegar. Síðan og ekki síst vil ég geta eins varðandi hina hagrænu stjórnun. Umhvrn. hefur nú þegar tekið upp viðræður við fjmrn. um það með hvaða hætti sé hægt að beita skattamálum í þágu umhverfismála til þess að styðja og styrkja þau sjónarmið sem þar koma fram. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði m.a. um það hvort t.d. hefði verið rætt um að breyta eða hækka verð á orkugjöfum, bensíni og olíu. Reyndar er umræðan ekki komin á það stig, en hún er hafin og felst í því að umhverfissjónarmiða sé gætt í skattlagningu. Ég held að afar mikilvægt sé að koma þeirri hugsun inn í skattakerfið. Það er það sem ég á við og umhvrn. og fjmrn. hafa þegar hafið umræður um. Þá má nefna, svona í framhjáhlaupi, að lagt hefur verið fyrir þingið, ég held að því hafi verið dreift í gær eða fyrradag, frv. til laga um svokallað spilliefnagjald, á þskj. 392. Þó að það varði ekki sérstaklega framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar um loftslagsbreytingar kemur þar fram sú stefna að bæði stjórnvöld og atvinnulífið séu tilbúin að taka á sig gjaldtöku eða innheimtu til þess að standa undir kostnaði á sviði umhverfismála. Það var þess vegna sem ég vildi nefna þetta í þessu samhengi. Það frv. var unnið í góðu og nánu samráði við aðila úr atvinnulífinu. T.d. má nefna þar Landssamband ísl. útvegsmanna sem kom að því máli og Vinnuveitendasambandið. Ég hygg því að þau sjónarmið og þau viðhorf séu ríkjandi og vaxandi að bæði atvinnulífið og almenningur skuli taka tillit til þessara þátta. Ég held að ég hafi, virðulegur forseti, farið nokkuð yfir þá þætti sem hv. 8. þm. Reykv. nefndi sérstaklega eða beindi til mín. Ég ætla þá að fara nokkrum orðum um þætti sem komu fram í ræðu hv. 4. þm. Austurl. Hann hóf umræðu sína um umhverfismálin með því að hann teldi þann þáttinn algerlega óviðunandi og ótækan, ef ég skrifaði rétt eftir honum tvö eða þrjú orð um lýsingu hans á þessu máli almennt. Ég ítreka fyrri skoðanir mínar á því og er ljóst að þótt við deilum kannski stundum skoðunum hvor með öðrum, þá gerum við það ekki að þessu sinni varðandi þau efnisatriði sem hér er fjallað um. Ég tel að hér hafi verið framfylgt þeim skilyrðum og kröfum öllum sem ástæða er til að gera. Það kom fram í 2. umr. um fjárlagafrv. fyrir nokkrum dögum að við erum nokkuð sammála um að betur þarf að búa að Hollustuvernd ríkisins hvað varðar fjárveitingar og þar með líka möguleikum hennar til þess sinna öllum sínum mikilvægu störfum. Sú málsmeðferð er í ákveðnum farvegi og verður ekki nánar um það fjallað hér. Hins vegar er það pólitíska málsmeðferðin og svo efnislega umræðan um umhverfismálin sem okkur greinir kannski meira á um heldur en þennan fyrsta þátt ef ég má skipta ræðu hans í þá þrjá þætti, þ.e. tala í fyrsta lagi um atvinnu- og hollustuvernd, í öðru lagi um pólitísku meðferðina og í þriðja lagi um efnisatriði hvað varðar umhverfismál. Mig langar að segja um pólitísku málsmeðferðina það sama og ég sagði reyndar áðan varðandi nefndarálit minni hluta iðnn., hv. þm. Svavars Gestssonar, að mér finnst að í máli hv. þm. og þeirra beggja hv. þm. gæti aðeins þess sjónarmiðs að einhver óeðlilegur þrýstingur hafi verið af hálfu umhvrh. um að knýja þessi mál áfram. Ég ítreka að ég hef lagt til að málsmeðferðinni verði hraðað en að öðru leyti geri ég þá kröfu til embættismannanna að þeir vinni verk sín af fullri samviskusemi og einurð og að sjálfsögðu samkvæmt bestu vitund. Hv. þm. fjallaði aðeins um úrskurð stjórnar Hollustuverndar frá 2. nóvember 1995 og talaði þar m.a. um pantað lögfræðiálit. Hann útskýrði að vísu orðið ,,pantað``, nánar. Ég læt útskýringar hans duga hvað það varðar, ég fer ekki nánar út í það. Það kom fram í sambandi við lögfræðiálitið að um það væri beðið í samráði við umhvrn. Það samráð er aðeins á þann hátt að Hollustuvernd ríkisins eða stjórn Hollustuverndar eða forsvarsmenn, formaður, varaformaður og framkvæmdastjóri Hollustuverndar svo að nákvæmlega sé skýrt frá, leita eftir því við umhvrn. að fá afstöðu til þess hverjir eigi aðild að máli. Og umhvrn. leggur til að eftir því sé leitað utan ráðuneytis. Það er það samráð sem haft er við umhvrn. um málið. Það er okkar tillaga að það sé leitað eftir slíku áliti utan ráðuneytis en ekki innan þar sem ráðuneytið þurfi að koma að málinu með öðrum hætti og þess vegna sé ekki eðlilegt að umhvrn. gefi álit eða hafi afstöðu til þess á þessu stigi, heldur sé þess álits leitað annars staðar. Það vil ég aðeins um þetta mál segja. Hins vegar finnst mér kannski örlítið hafa bryddað á því í umræðunni, bæði nú og áður, hjá sumum hv. þingmönnum, ekki endilega hjá hv. 4. þm. Austurl., en það hefur komið fram í umræðu áður að það sé verið að vekja á því athygli sérstaklega og jafnvel talið tortryggilegt að sá maður sem er varaformaður stjórnarinnar og skrifar undir þetta umrædda bréf skuli vera aðstoðarmaður landbrh. Um það mál vil ég aðeins segja að umhvrh. skal skipa tvo menn í stjórn Hollustuverndar, formann og varaformann. Ég er ekki með lögin fyrir framan mig þannig að ég hef þetta kannski ekki orðrétt eftir, en efnislega er það svona. Umhvrh. hefur valið tvo hæfa menn að hans áliti til að gegna þessu verkefni. Þar er annars vegar sem formaður sveitarstjóri norður í landi, norður á Kópaskeri, sem ég held að hafi góða burði til þess að gegna þessu mikilvæga starfi og það sé mikilvægt að það sé einmitt sveitarstjórnarmaður vegna þess að Hollustuvernd ríkisins þarf að hafa mikil afskipti af sveitarstjórnarmálum á vissan hátt í gegnum heilbrigðiseftirlitið. Það er því mjög góð tenging að sveitarstjórnarmaður skipi sæti í stjórninni. Hinn fulltrúi ráðherrans er líffræðingur, en það hlýtur líka að teljast mjög góð menntun fyrir mann í stjórn Hollustuverndar ríkisins. Ég tel því að það ágæta fólk sem situr í þessum embættum af hálfu umhvrh. sé vel í stakk búið til að skipa þær stöður og fjalla um þau mál sem þar kunna að koma upp á borðið. Ég vona að það sé engin tortryggni eða efasemd í því að öðru leyti að annar þessara einstaklinga skuli að aðalstarfi sínu nú um stundir vera aðstoðarmaður landbrh. Það er ekki óeðlilegt að til þessara starfa séu valdir menn sem umhvrh. þekkir af samskiptum og treystir til starfans. Læt ég lokið umfjöllun minni um þann þáttinn. Þá vil ég aðeins víkja að þeim þáttum í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar sem varða efnisatriði. Hann talar í fyrsta lagi um reglugerðarákvæði um það að beita skuli fullkomnustu tækni sem völ er á en álítur að þessu sé ekki fullnægt. Nú hefur það margsinnis komið fram í umræðum og gerir það þá einu sinni enn að niðurstaða þeirra sem fjallað hafa um málið er sú að sætta sig við þá kertækni sem ríkir í þeim hluta fyrirtækisins sem þegar er risinn og hefur starfað lengi og það sé ekki gerð krafa um aðra kertækni. Þetta getur auðvitað verið álitamál hvort hér sé verið að brjóta þessi reglugerðarákvæði. En að áliti Hollustuverndar ríkisins og embættismanna þar telja þeir að hér sé um ásættanlegan hlut að ræða að metnum þessum aðstæðum og teknu tilliti til þessara sjónarmiða sem margsinnis hafa komið fram. Mig langar einnig að vitna í minnisblað frá umhvrn., Ingimar Sigurðssyni, sem sent var hv. iðnn. Alþingis þegar hún var að fjalla um þetta mál á dögunum. Minnisblaðið er dags. 28. nóvember. Þar segir m.a. um þennan þátt málsins, með leyfi forseta: ,,Ísal-tækni í kerskálum hefur verið endurbætt verulega þannig að hún innfelur í dag flesta þætti BAT.`` --- Ég þarf ekki að rekja það. Það hefur verið skýrt áður hvað í því felst, Best Available Technique eða besta fáanlega tækni. Síðan held ég áfram tilvitnuninni: ,,Það er helst ,,minimal opening of enclosures during operation`` sem þeir ná ekki alveg eins vel og tækni sem notar stærri ker og endurbætta útfærslu``, svo ég ljúki tilvitnun í þetta minnisblað. Þetta er sem sagt staðreyndin um kertæknina og það hefur verið viðurkennt og er vitað að það er til betri kertækni. En sú kertækni sem þarna er fallist á er ásættanleg og alls ekki úrelt. Hún hefur alls ekki verið talin úrelt og hefur verið endurbætt verulega að undanförnu þannig að talið er ásættanlegt. Hv. þm. ræddi enn um losun flúors og PARCOM-ákvæðin. Ég hef svo sem ekki miklu við það að bæta en get þó auðvitað einu sinni enn vitnað í úrskurð sem ég hef sent frá mér varðandi þetta mál. Í PARCOM-sáttmálanum er talað um 0,6 kg/tonn og sagt er að því ákvæði sé ekki fullnægt hér þar sem fallist er á 0,65 með hreinálsálagi. Í úrskurðinum segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í PARCOM-recommendation 94/1`` --- og það mætti minna á að PARCOM eru tilmæli en ekki samningur --- ,,kemur fram að með bestu tækni í dag eigi við álframleiðslu að vera unnt að halda losun flúoríðs innan við 0,6 kg/tonn AL. Norðmenn telja að mörkin geti verið lægri en um það eru menn enn ósammála. Hollustuvernd ríkisins telur að unnt sé að ná lægri tölu þegar engin vandamál eru til staðar.`` Ég vil undirstrika að Hollustuvernd ríkisins telur að hægt sé að ná lægri tölum en 0,6 og Norðmenn hafa verið að tala um lægri mörk. Þau hafa þó ekki verið sett. Norska tilvitnunin í 0,4 kg/t, ef ég man rétt, er ekki reyndin hjá Norðmönnum. Það hefur enn ekki reynt á það. Þeir hafa ekki reist neitt slíkt álver þar sem þeir hafa sett fram þessa kröfu. Ég held þá áfram með tilvitnunina: ,,Í raunveruleikanum, þegar litið er til lengri tíma, koma hins vegar alltaf fyrir vandamál og því er ekki eðlilegt að gera kröfu um svo lág mörk að ekki sé möguleiki á nokkrum sveiflum.`` Það er það sem hér er sæst á og starfsleyfið byggir á 0,65. Ég hef farið nokkuð yfir þann þátt úr ræðu hv. þm. sem fjallaði um loftslagssáttmálann frá Ríó og það að íslensk stjórnvöld reyni að smokra sér undan ákvæðum. Ég vil aðeins árétta það sem ég hef áður getið um og kemur auðvitað ítrekað fram í málsskjölum. Væri þessi verksmiðja reist annars staðar, þ.e. við aðra orkutækni en hér, væri mengunin eða útsleppingin og hættan fyrir andrúmsloftið auðvitað enn meiri. Auðvitað hefur þetta áhrif á markmið okkar í þessu sambandi og það er enginn að draga undan með það, enda sérstaklega um það talað í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar. En svo að ég vitni aftur til úrskurðarins sem ég var að lesa upp úr áðan, má ég kannski, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð í viðbót. Þar segir m.a.: ,,Menn hafa ekki áhyggjur af koltvísýringi vegna svæðis- eða staðbundinnar mengunar heldur vegna alheimsmengunar. Sú raforka sem notuð verður í stækkuðu álveri í Straumsvík verður framleidd með vatnsorku. Það er því mun minni koltvísýringsmengun af völdum framleiðslu í Ísal en ef samsvarandi magn væri framleitt einhvers staðar annars staðar í veröldinni með rafmagni sem ætti uppruna sinn í kola- eða olíukyntum orkuverum.`` Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara mikið fleiri orðum um það. Um þetta höfum við rætt áður og þarf ekki að fara öllu fleiri orðum um það en ég er þegar búinn að gera. Hv. þm. ræddi síðan um rykmengun og PARCOM-tilmælin í því sambandi og minnti á að við setjum okkur markmið 1,5 í stað PARCOM-tilmælanna sem eru upp á 1,0 en ég minni á það aftur að þá er verið að tala um ný álver. Tilmælin eða markið er samkvæmt PARCOM 3,0 fyrir gömul álver þannig að þegar við erum að tala um allt álverið, gamla og nýja hlutann og erum með 1,5, þá erum við í raun nær markmiðinu fyrir ný álver heldur en þau gömlu sem að sjálfsögðu er eðlilegt. Ég var aðeins búinn að ræða um hávaðamengunina sem hv. þm. nefndi líka og síðan ræddi hann ofurlítið og beindi til mín meðal annars því sem hann taldi hina mestu óhæfu, að gera mismunandi kröfur eftir staðsetningu. Varðandi það vil ég fyrst og fremst segja og ítreka það sem ég hef sagt áður að ég tel þetta starfsleyfi, miðað við þær aðstæður sem það er gefið út fyrir, þ.e. stækkun á eldra álveri, ekki vera fordæmi. Þetta hef ég sagt áður og ítreka enn og lýsi yfir og það hygg ég að hafi líka komið fram m.a. við viðræður við t.d. mengunarvarnadeild Hollustuverndarinnar sem hefur auðvitað lagt mesta vinnu í undirbúning starfsleyfisins. Þess vegna kom fyllilega til álita og er í raun eðlilegt að gera aðrar kröfur til mengunarvarna ef verið er að reisa nýja verksmiðju á öðrum stað. Ég er ekki heldur alveg sammála hv. þm. um að ekki sé mögulegt að gera aðra kröfu, þó við værum að tala um tvær nýjar verksmiðjur eftir því hvar verksmiðjan er staðsett í hvoru tilviki án þess að ég ætli að vera með einhverja sérstaka yfirlýsingu um það að einn staður þýði þetta en annar hitt. Ég tel að það verði að meta í hverju einstöku tilviki og meina þá aðeins það að ég tel að það þurfi og sé ekki óeðlilegt að tekið sé tillit til staðsetningar. Það má auðvitað líka hugsa sér að ef vilji er hjá útlendum væntanlegum samstarfsaðila sem hefði áhuga á að reisa hér verksmiðju, að íslensk stjórnvöld hefðu fyrst og fremst hug á því að sú starfsemi væri reist á einhverjum ákveðnum stað. Þá segðu menn við það fyrirtæki: Þetta er það sem þú verður að sætta þig við og það gæti auðvitað ráðið úrslitum um það hvort slíkt fyrirtæki færi af stað yfir höfuð. Það gæti verið t.d. byggðasjónarmið, atvinnuleg sjónarmið og slíkir þættir sem hefðu áhrif á ákvarðanatöku af því tagi. Hv. þm. spurði síðan um umhverfisáhrif og mat á umhverfisáhrifum vegna þeirra mannvirkja sem ráðast þarf í vegna fyrirhugaðrar stækkunar. Eftir því sem ég hef fengið upplýst munu heimildir fyrir svokallaðri Kvíslaveitu verið veittar fyrir lagasetninguna um mat á umhverfisáhrifum enda sú ákvörðun gömul. Þetta hef ég ekki skoðað sértaklega þannig að ég mun auðvitað líta á það mál nánar. Og með nýjar virkjanir sem ég tel t.d. að hugmyndir um virkjun í Bjarnarflagi séu, þá hlýtur að vera eðlilegt og nauðsynlegt að slík framkvæmd fari að öllu leyti eftir gildandi lögum um mat á umhverfisáhrifum. Þetta segi ég þó með þeim fyrirvara við hv. þingheim, að þessi mál hef ég ekki skoðað sérstaklega og þau hafa ekki verið í umræðu af minni hálfu nú seinustu daga. En þetta er svona það sem mér sýnist að hljóti að liggja í augum uppi. Ég veit ekki hversu mörgum orðum ég á að eyða í vangaveltur og þann þátt ræðu hv. þm. um markaðsskrifstofuna svokölluðu og hvernig hún standi að málum og hvort hún hafi frumkvæði að því að leita upplýsinga og búa í haginn fyrir ný fyrirtæki  Hæstv. forseti. Þetta er orðin miklu lengri ræða en ég ætlaði og hélt ég þyrfti að flytja hér og hef ég þó sjálfsagt ekki svarað öllum atriðum sem til mín hefur verið beint. En ég hef reynt að gera það eftir bestu samvisku að fara yfir þau efnisatriði sem ég taldi að hefði sérstaklega verið til mín beint varðandi umhverfisþáttinn. Ég veit auðvitað að við erum ekki sammála, ég og hv. þingmenn sumir sem hér hafa talað um þessi efnisatriði þannig að ég á ekki von á því að með ræðu minni hafi ég breytt mikið skoðun þessara ágætu þingmanna.

[17:22] Virðulegur forseti. Margt væri þess virði að ræða nánar við hæstv. umhvrh. en í örstuttu andsvari vil ég aðeins nefna tvo eða þrjá þætti. Það þá fyrst að í sambandi við mengunarmörk þar sem ráðherrann er enn að leggjast á sömu sveif og honum er rétt í hendurnar varðandi Noreg og viðmiðunarmörk þar og staðfesti nú enn það sem ég var að láta liggja að í ræðu minni, hvað menn væru iðnir við þann kola að draga í efa að það séu einhver raunsæ mörk hjá Norðmönnum að gera kröfu um 0,4 kg/tonn í útblæstri í losun flúors. Ég hvet hæstv. ráðherra til að banka upp á hjá þeim í Statens forurenings tilsyn næst þegar hann á leið til Óslóar og láta leiða sig í allan sannleika um stefnu norskra stjórnvalda í þessum efnum. Þetta er ekki bara spurningin um eldri álver, það er ekki verið að setja þau undir, þennan rekstur sem verið hefur. En það er þó markmið að ná líka eldri álverum undir þessi mörk og allar viðbætur líka í eldri álverum því að menn skulu varast að teygja þann lopa svo að segja: Við erum hér með einn eða tvo kerskála, svo koma tveir eða þrír í viðbót og þá sé það bara eldra álver. Þetta er röksemdafærsla sem gengur ekki upp. Við hana geri ég mjög alvarlegar athugasemdir og þessa eilífu tortryggni á það hvaða mörk séu sett í Noregi. Varðandi svo CO 2 og kolakynt orkuver. Til hvers er verið að vísa í þeim efnum? Það er þetta varahjól í sambandi við CO 2 sem ég kallaði svo. Halda menn að menn séu hér í samkeppni við kolakynt orkuver í sambandi við álbræðslur hér eða annað þess háttar? Þetta eru bara undaskot að mínu mati sem eiga sér enga stoð í þeim veruleika sem við erum að fjalla um. Ég geri athugasemdir við þetta og fleira sem ég þyrfti að víkja að en sleppi núna tímans vegna.

[17:25] Hæstv. forseti. Það er svo sem ekki miklu við að bæta um Noreg og þessi viðmiðunarmörk. Við bætum okkur ekkert meira með lengri deilu eða umræðu um það. Hins vegar er það sjálfsagt þörf ábending hjá hv. þm. að ég ætti að koma við hjá kollegum mínum eða einhverjum þeim sem fjalla um þessi mál í Noregi og ræða við þá. Það er góð ábending. Almennt held ég að við höfum reynt að taka mjög virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi með því að kynna okkur hvað er að gerast í kringum okkur. Þetta nýja og enn ekki stóra eða fjölmenna ráðuneyti sem fjallar um umhverfismálin og við ræddum ofurlítið um við fjárlagaumræðuna á dögunum, held ég að standi sig bara býsna vel á þessu sviði miðað við að það er ungt að árum og hefur sjálfsagt ekki náð enn tökum á öllum þeim málum sem undir það ættu þó að heyra. En ég fullyrði að menn hafa þó raðað þar í forgang eftir því sem menn hafa talið mikilvægast og reynt að sinna því vel sem þeir hafa tekið að sér. Varðandi svo orkuverin og hvaða aðferðir eru notaðar til þess að framleiða raforku til þess að framleiða ál, þá er það auðvitað rétt hjá hv. þm. að það eru fleiri heldur en við sem framleiða raforku með vatnsafli eða svokallaðri hreinni orku eða hvað við viljum kalla hana. En þó vitum við að enn þá eru til orkuver sem valda mikilli mengun og eru óásættanleg eða væri a.m.k. nauðsynlegt að komast sem mest hjá að nýta. Og þó er auðvitað ein orkan enn sem við mundum kannski telja hreina í þessu tilliti en hefur með sér annan alvarlegan ókost. Það er auðvitað kjarnorkan og ég býst við því að hv. þm. sé ekki endilega mjög fýsandi þess að við tökum upp orkuframleiðslu með þeirri aðferðinni.

[17:27] Ég vil segja það almennt, virðulegur forseti, að ég met viðleitni hæstv. umhvrh. til að setja sig inn í samhengi mála og mér finnst það bera vott um að það er ákveðinn vilji til þess að reyna að taka á þessum málum. En sumpart er það svo að hæstv. ráðherra hefur ekki þær upplýsingar sem hann þyrfti í þessum efnum og síðan eru ákveðin prinsipp sem menn þurfa að geta virt. Þetta á við um loftslagssamninginn almennt séð. Þessi áform ríkisstjórnarinnar og málafylgja gengur ekki upp sem hæstv. ráðherra var að vitna til, að ætla að undanskilja stóran þátt í atvinnuáformum stjórnvalda og bara taka það út fyrir sviga eða setja það innan sviga. Mér finnst það ekki ganga upp. Það er líka þetta sem ég vil eindregið vara við sem á almennt við um þessi mál. Við skulum hætta að réttlæta mengunariðnað með því að segja: Gamli þáttur fyrirtækisins er slæmur. Hann er ósköp slæmur. Við skulum því taka málin í heildarsamhengi eins og gert er í þessu starfsleyfi. Ég hvet til þess að við látum þetta gamla vera sér á parti. Gerum skilgreindar strangar kröfur til þess nýja. Menn eru ekki komnir á endastöð í Straumsvík ef marka má hæstv. iðnrh. Menn eiga eftir að bæta þar við ekki bara einum kerskála. Ætla menn þá virkilega að semja á þeim forsendum sem hér er verið að gera, að hafa allt undir sama hatti í sambandi við bindandi mengunarmörk. Það gengur ekki. Og ég hvet þingmenn sem eru þarna fulltrúar þessa kjördæmis aðeins að ýta á að menn standi í fæturna í sambandi við kröfur í umhverfismálum. Það varðar heildarhagsmuni.

[17:30] Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Ég þakka hv. þm. fyrir. Ég met það svo að þetta hafi verið fremur hlý orð í minn garð fyrir að sýna viðleitni og reyna að setja mig inn í málaflokkinn. Ég hef sannarlega reynt að gera það. Ég viðurkenni fúslega að þegar ég kom að þessum málaflokki fyrr á árinu hafði ég ekki sinnt honum sérstaklega. Ég hafði sem þingmaður frekar verið með aðra efnisþætti á minni könnu. T.d. sat ég á síðasta kjörtímabili aðeins í einni þingnefnd, þ.e. fjárln. Alþingis, það voru því slík efnisatriði sem ég einbeitti mér frekar að. Hins vegar veit ég bæði og finn að hér er mikilvægur málaflokkur á ferðinni sem ber að sinna vel. Ég reyni því að gera mitt besta til að setja mig inn í þau mál. Tíminn einn leiðir í ljós hvernig til tekst í því efni og aðrir kannski dómbærari um verk mín. En þetta vil ég reyna að gera. Örfá orð að lokum varðandi fyrirtækið eins og það mun líta út eftir stækkunina og hinn gamla og hinn nýja hluta þess. Staðreyndin er sú að til hins nýja hluta eru gerðar ákveðnar kröfur. Það er ætlast til að þar séu hlutirnir með þeim hætti sem ásættanlegt er og undir það er nú í fyrsta skipti allt fyrirtækið sett, þ.e. það er gefið út starfsleyfi fyrir allt fyrirtækið. Ég tel það mikilvægt þótt hv. þm. geri kannski minna úr þeim þættinum. Þau mörk sem við sjáum í heildarstarfseminni taka auðvitað mið af fyrirtækinu öllu, þ.e. bæði hinum gamla og hinum nýja hluta.

[17:32] Virðulegi forseti. Hér er til umræðu eitt af viðkvæmari og stærri málum sem þetta þing fjallar um. Það er eðlilega viðkvæmt því það snertir stóriðju. Þótt Íslendingar hafi haft stóriðju nú um hríð, er hún lítill hluti af atvinnu- og efnahagslífi okkar. Stóriðjan hins vegar snertir menningarhefð okkar, atvinnuhefð og annað því um líkt. Stóriðja mun því ávallt verða mjög viðkvæmt mál hér á Íslandi. Þetta er líka viðkvæmt mál og stórt mál vegna þess að þetta snertir orkuforða landsmanna. Þetta er viðkvæmt vegna þess að þetta snertir umhverfisþætti og mengunarmál, eins og hér hefur verið mjög ítarlega um fjallað. Þetta snertir hugsanlega röskun á jafnvægi í byggðum landsins og þannig má áfram telja. Ég tel þó meginatriðið það að niðurstaða er komin í málinu, ásættanleg eins og hæstv. umhvrh. orðaði það áðan, þótt vitaskuld mætti ávallt og vonandi verður það svo áfram að megi gera betur. Hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, beindi einmitt þeirri spurningu til hv. formanns iðnn. Þótt ég sé ekki sá aðilinn, þá hygg ég að allir geti svarað þeirri spurningu játandi að ávallt er hægt að gera betur og það eiga menn ávallt að gera. Ástæða þess að ég kvaddi mér hljóðs er að ég vildi beina spurningum til hæstv. iðnrh. varðandi mál sem upp kom eftir að skrifað var undir starfsleyfi. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar mun hafa borist bréf frá álverinu, frá Ísal, þar sem mælst er mjög sterklega til þess að bæjarstjórn Hafnarfjarðar endurskoði áform sín um stækkun byggðar í Hafnarfirði vestur að Hvaleyrarholtinu, milli Hvaleyrarholts og álversins. Þetta bréf mun hafa verið sent í ljósriti til iðnrn. og iðnrn. fyrir sitt leyti tekið undir þau sjónarmið sem þar voru kynnt. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar telur að þar hafi um sumt verið komið í bakið á sér og óeðlilega hafi verið að þessu staðið. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar var fyrir löngu búin að skipuleggja byggð á þessu svæði og samþykkja það skipulag, enda er mjög takmarkað rými til stækkunar byggðar í Hafnarfirði. Þetta bréf sem ég gat um áðan frá álverinu barst aðeins nokkrum dögum eftir að starfsleyfið var gefið út og setti dálítinn skugga á öll þau mál. Það hefur að vísu gengið á ýmsu í samskiptum Íslenska álfélagsins og bæjarstjórnar Hafnarfjarðar en í það heila hafa þau samskipti verið ágæt. Ég vil því spyrja hæstv. iðnrh. hver staða þessara mála er í samskiptum álfélagsins annars vegar við bæjarstjórn Hafnarfjarðar og hins vegar við iðnrn.

[17:36] Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. iðnn. fyrir störf sín að þessu máli milli 1. og 2. umr. Hér er eins og fram hefur komið mjög stórt mál á ferðinni, mikilvægt og skiptir þjóðarhag gríðarlega miklu. Mér sýnist að iðnn. hafi unnið hratt að framgangi þessa máls í þinginu, enda er mikilægt að það fái afgreiðslu þingsins sem fyrst. Jafnframt hefur þess verið gætt í meðförum iðnn. að vinna málefnalega. Það vil ég þakka hv. þingmönnum í iðnn. fyrir og ekki vil ég síður þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu í dag fyrir málefnalegar umræður. Það er auðvitað svo að mönnum getur sýnst sitt hvað í þessum efnum og greinir auðvitað á. Það er eðlilegt í svo stóru máli sem þessu. En ég held að það megi kannski skipta því upp í þrjá meginþætti. Það er í fyrsta lagi orkusala. Í öðru lagi eru það umhverfismálin og í þriðja lagi eru það skattamálin og starfsheimildir fyrirtækisins. Tveir fyrstu þættir þessa máls eru í raun og veru ekki til formlegrar afgreiðslu á Alþingi, þ.e. orkumálin og umhverfismálin. Þau hafa verið afgreidd í samningum milli þar til bærra yfirvalda, þ.e. umhvrn. með útgáfu starfsleyfis fyrir fyrirtækið og svo í samningum milli Ísals og Landsvirkjunar þar sem gengið hefur verið frá orkusamningi. Það er eðlilegt að þessir hlutir séu ræddir í þessu samhengi og það hefur verið gert. Margir hverjir hv. þingmenn gera lítið úr því að þetta stóra mál sé jafnstórt og menn vilja vera láta. Það hafi sáralitla efnahagslega þýðingu. Ég er því reyndar alveg ósammála. Ég tel að það hafi gríðarlega mikla efnahagslega þýðingu. Auk þess sem það hefur bein áhrif á efnahagslífið er alveg ljóst að það hefur líka, eins og hv. 8. þm. Reykv. orðaði það fyrr við umræðuna, mikil sálfræðileg áhrif. Smátt og smátt kemur í ljós að þetta virkar sem vítamínsprauta á íslenskt efnahags- og atvinnulíf. Þær spár sem núna koma um afkomu þjóðarbúsins á næsta ári, hagvöxtur fer sennilega yfir 3% sem ekki hefur verið í mjög langan tíma og það mun draga úr atvinnuleysi, eru auðvitað hlutir sem menn eiga að gleðjast yfir við þessar kringumstæður. Kannski hefur þetta mál haft meiri áhrif í þessa veru en nokkur annar hlutur. Ég fagna því og mér finnst að það hafi skapast hér gríðarlega víðtæk, pólitísk samstaða um þetta mál. Hún lýsir sér best í því að það er eitt minnihlutaálit frá iðnn. sem kemur inn á þingið. Það ber þess ekki merki eftir því sem ég best fæ séð að hv. 8. þm. Reykv. sem að því stendur leggist gegn málinu heldur vill hann koma á framfæri athugasemdum sínum og brtt. við málið og mun ég koma að því á eftir. Hinu er ekki að leyna að hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, leggst gegn málinu. Af því má marka að Alþb. sé klofið í afstöðu sinni til þessa máls. Nú er það svo að menn hafa örlítið verið að velta því fyrir sér hvaða hæstv. iðnrh. hafi komið þessu máli í höfn og hverjum beri að þakka. Það finnst mér ekki skipta öllu máli. Reyndar skiptir það engu máli, aðalatriðið er að nú hefur verið frá þessum samningum gengið. Í tíð fyrri ríkisstjórnar var búið að vinna vel að undirbúningnum. Af klofinni afstöðu Alþb. má hins vegar ráða að hefði Alþb. komist í ríkisstjórn að afloknum síðustu alþingiskosningum, hefði þetta mál sennilega ekki komist í höfn. Það er hin alvarlega og blákalda staðreynd sem blasir við. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði leyndina yfir orkusamningnum að umtalsefni fyrr við umræðuna. Það kom fram hjá hv. þm. að hann hefði verið fjarstaddur afgreiðslu málsins í stjórn Landsvirkjunar. Það er rétt. Hins vegar tjáði hv. þm. sig samdægurs, þar sem hann var staddur á þingi Sameinuðu þjóðanna vestur í Bandaríkjunum, símleiðis við fjölmiðla hér á landi. Hann sagðist standa að orkusamningnum eins og hann lægi fyrir, enda hefði hann, hv. þm., kynnt sér efnisinnihald samningsins. Hins vegar hefur það ekki komið fram við umræðu hvort hv. þm. hafi staðið að þeirri ósk sem kom frá fyrirtækinu um að yfir þeim kafla samningsins sem snýr að orkuformúlunni og orkuverðinu ríkti sérstök viðskiptaleynd. Þær óskir komu frá fyrirtækinu, að því var staðið af hálfu stjórnar fyrirtækisins með þeim hætti að stjórnin samþykkti ályktun í þessa veru. Það varð til þess að nú hefur orkusamningur verið kynntur fyrir iðnn. en hann er ekki hluti af því staðfestingarfrv. sem nú liggur fyrir þinginu. Mér finnst eðlilegt að þessar óskir fyrirtækisins séu virtar og það hefur áður komið fram af minni hálfu. Ég tel að þetta þurfi ekki að skapa fordæmi fyrir þau mál sem samið verður um í framtíðinni en mér finnst ekki óeðlilegt að það gerist. Það hlýtur að teljast eðlilegt að fyrirtæki sem þarf að eiga viðskipti, hvort sem það er við innlenda eða erlenda aðila, geti hagað samningum sínum þannig að það sé hægt að gera mismunandi samninga eftir því við hvern er verið að semja. Það setur hins vegar fyrirtækið í mjög erfiða stöðu að ná samningum við aðila ef alltaf er vitað nákvæmlega hversu langt viðkomandi fyrirtæki getur gengið, eða kannski öllu heldur hversu skammt það getur gengið. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði að öðru leyti ágæta grein fyrir orkusamningnum, enda þekkir hv. þm. þann samning ágætlega þar sem hann á setu í stjórn Landsvirkjunar. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði nákvæma grein fyrir þeim svörum sem liggja fyrir í þinginu við fyrirspurnum frá hv. þm. og var beint til iðnrh. Ég vil í örfáum orðum gera nokkrar athugasemdir við það sem fram kom hjá hv. þm. og þá um leið styðjast við þau svör sem hv. þm. fékk frá iðnrn. Fyrst er frá því að greina að á þskj. 377 er spurst fyrir um hversu mikið af afgangsorku Landsvirkjun og/eða Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða hafi selt til viðskiptavina sinna samkvæmt sérsamningum á síðustu fimm árum, flokkað eftir árum og notendahópum (garðyrkjubændur, fiskeldi, loðnuverksmiðjur, járnblendi o.s.frv.). Út úr þessu koma 844,308 gwst. Ótryggða orkan sem Landsvirkjun hefur selt Ísal er 161. Eftir samning um stækkun er gert ráð fyrir að hún fari upp í 223 gwst. Aukningin er á milli 50 og 60 gwst. Þess vegna er þessi tala talsvert lægri en um getur þarna. Ef það er síðan borið saman, sem svar við spurningu 4, á tímabilinu frá 1998--2004 má gera ráð fyrir að bæta þurfi við nýjum virkjunum vegna orkuaukningar almenna markaðarins auk þeirra framkvæmda sem þörf er á við stækkunar Ísals. Enn hefur ekki verið tekin ákvörðun um hverjar þær virkjanir verða en gert er ráð fyrir t.d. að fyrsti áfangi Nesjavallavirkjunar bætist við raforkukerfið árið 2001 og Hágöngumiðlun árið 2004. Má gera ráð fyrir að Landsvirkjun hafi í meðalvatnsári til ráðstöfunar eftirfarandi magn af afgangsorku og ótryggu rafmagni: Hæst 844 gígavattstundir og allt niður í 620. Ef ég hef skilið hv. þm. rétt er hann þarna að bera saman þessar tölur. Nú trúi ég því ekki að hv. þm. sé að leggja til að farið verði sérstaklega að virkja fyrir ótryggða orkusölu. Af því höfum við frekar slæma reynslu. Ég trúi því ekki að hv. þm. sé að tala um að fara að byggja virkjanir til þess að mæta þessari hugsanlegu orkusölu sem væri ótrygg eða, eins og mætti skilja hv. þm., að menn þurfi almennt ekkert að virkja, eigi ekkert að vera að leita að nýjum orkusölukostum vegna þess að við höfum nóg einmitt þessa stundina og nýtum þar af leiðandi auðlindina ekki sem skyldi. Hins vegar spurði hv. þm. um hvaða virkjanir væru fyrirhugaðar í þeirri virkjanaröð og hvort ákvarðanir hefðu verið teknar um uppbyggingu eða byggingu ákveðinna virkjana. Á þskj. 380, sem er einnig svar til hv. þm. um orkufreka iðnaðarkosti, kemur fram að vegna stækkunar Ísals sé gert ráð fyrir stækkun Blöndulóns, fimmta áfanga Kvíslaveitu og nýjum vatnshjólum í Búrfellsstöð. Fram kemur að vegna hugsanlegra samninga við Columbia-fyrirtækið, ef af þeim verði, þurfi að ráðast í fyrsta áfanga Nesjavallavirkjunar, Bjarnarflag, fyrsta og annan áfanga, Hágöngulón og Nesjavallavirkjun, annan áfanga. Í þriðja lagi, vegna þriðja ofns í járnblendiverksmiðjunni sem hefur komið til tals að bæta við í reksturinn þar, þá verði um aldamótin tilbúin orka úr Vatnsfellsvirkjun. Hv. þm. gerði athugasemdir við það sem fram kemur í þskj. 378, sem var svar við því hvert væri ráðgert afl og orkuframleiðsla Nesjavallavirkjunar og hugsanlegur byggingartími hennar. Það alveg hárrétt hjá hv. þm. að þegar þessu er stillt saman virðist gæta örlítils misræmis þar sem menn eru að tala um að í árslok 1997 eða á árinu 1996 sé hugsanlega hægt að fara af stað, eins og áform hafa verið uppi um hjá Columbia-fyrirtækinu, með framleiðslu um áramótin 1996 og 1997, ef samningar næðust, og hins vegar þann tíma sem þarf til að byggja virkjun til að geta afhent orku á þeim tíma. Viðræður hafa verið í gangi milli Reykjavíkurborgar eða Hitaveitu Reykjavíkur og Landsvirkjunar um samninga um byggingu á Nesjavöllum. Þeir hafa ekki verið fyrir milligöngu iðnrn. heldur beint á milli Reykjavíkurborgar og Landsvirkjunar. Þar hefur ekki náðst samkomulag. Menn hafa fyrst og fremst verið að tala saman um með hvaða hætti væri hægt að koma þessu fyrir. Talið er að tvö og hálft til þrjú ár taki að byggja Nesjavallavirkjun. Í svarinu er gengið út frá því að þessum framkvæmdum verði ekkert hraðað, ekki settur meiri kraftur í þær en áformað hefur miðað við að þetta væri eðlilegur hluti af raforkukerfi landsmanna. Hins vegar er ljóst að hægt er að stytta byggingartímann. Ef samningar um þessa orkusölu tækjust milli Reykjavíkurborgar og Landsvirkjunar og samband þar á milli hafa menn gengið út frá því að byggingartíma Nesjavallavirkjunar þyrfti að stytta til að hægt yrði að verða við þeim óskum. Þegar ég segi óskum á ég fyrst og fremst við þær hugmyndir sem voru uppi þegar fulltrúar þessa bandaríska fyrirtækis komu í heimsókn hingað og voru að kanna aðstæður fyrir byggingu álverksmiðju á Grundartanga. Ég vona að þetta skýri þann mun sem kann að vera í svörunum sem koma úr iðnrn. til hv. þm. Samskiptin við Hafnarfjarðarbæ. Um þau hafa spurt þrír hv. þm., hv. þm. Svavar Gestsson, hv. þm. Kristín Halldórsdóttir og nú síðast hv. þm. Hjálmar Árnason. Það er rétt að í bréfi til Hafnarfjarðarbæjar frá Ísal, dags. 21. nóv., koma fram, að ég vil meina, almenn sjónarmið um að gæta þurfi að byggðinni í nábýli við álverið. Það kemur líka skýrt fram í bréfinu að ekki er verið að gera athugasemdir við starfsleyfið sem gefið hafði verið út. Starfsleyfið er fyrir stækkun fyrirtækisins upp í 200 þús. tonn og fyrst og fremst eru þetta varnaðarorð af hálfu fyrirtækisins varðandi þróun byggðar á þessu svæði. Ég vonast til að hv. þm. taki undir það að eðlilegt og skynsamlegt sé að fara varlega í þessum efnum. Afrit af bréfinu barst síðan til iðnrn. frá bæjarstjóranum í Hafnarfirði, dags. 23. nóv., og fáum dögum síðar, 27. nóv., svaraði iðnrn. því bréfi. Það var út frá þessum almennu sjónarmiðum, byggð á reynslu erlendis frá, að þegar skipulögð væri íbúðarbyggð væri ekki gott að hún þróaðist mjög að slíkum iðnaðarsvæðum. Staðreyndin er svæðið í kringum álverið er kannski eitt það besta til atvinnuuppbyggingar um þær slóðir, ekki síst í iðnaðarstarfsemi. Varðandi það atriði í bréfinu að hugsanlega geti álverið stækkað í 300 þús. tonn er sagt að ekki þætti óeðlilegt að slíkar óskir kæmu fram þar sem hagkvæmast virðist vera að reka þá stærð af álverum. Ljóst er að ef slíkar óskir kæmu fram þyrfti auðvitað að fara fram umhverfismat á því og gefa þyrfti út nýtt starfsleyfi fyrir slíku. Leiddi slík rannsókn í ljós að af slíkri stækkun stafaði umhverfinu hætta af væri ekki hægt að fara út í þær framkvæmdir. Annar liður bréfsins snýr að því að ráðuneytið telur að á næstu fimm til tíu árum geti Ísal stækkað upp í 200 þús. tonn. Það er byggt á að eðlileg endurnýjun búnaðar ætti sjálfkrafa að leiða til þess að nokkur hluti slíkrar framleiðsluaukningar yrði innan þessara tímamarka. Það er komið að því að endurnýja búnað álversins því var mat okkar, eftir samtöl við eigendur og stjórnendur álversins og alla sem hafa komið að samningunum, að þessi þróun gæti átt sér stað á næstu fimm til tíu árum. Enda hefur fyrirtækið gert ráð fyrir að slíkt gæti gerst og sótt um starfsheimildir fyrir fyrirtækið til að stækka í 200 þús. tonn. Ráðuneytið tók með þessum almennu athugasemdum undir bréf Ísals. Okkur virtist örlítill misskilningur á ferðinni milli bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði og iðnrn. á því sem fram kom í bréfi ráðuneytisins og því sendum við þann 7. nóv. bréf til bæjarstjórnarinnar þar sem við skýrðum nánar innihald bréfsins, eins og hv. þm. lýsti áðan. Í framhaldi af þessu hafa síðan átt sér stað ágætar viðræður milli bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði, fulltrúa iðnrn. og stjórnenda Ísals. Ég veit að þær eru í góðum farvegi og nú eru þessir þrír aðilar með til skoðunar sérstaka sameiginlega yfirlýsingu um með hvaða hætti eðlilegast sé að málið þróist. Ég held sem betur fer að öllum misskilningi sem virtist vera milli manna hafi verið eytt og málið því komið í eðlilegan farveg. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði einnig hvað væri fram undan í stóriðjumálum og hvaða fyrirætlanir væru uppi, hvort samningar stæðu yfir. Eftir því gekk líka hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Engar formlega samningaviðræður eru í gangi milli fulltrúa íslenskra stjórnvalda og þeirra aðila sem nefndir hafa verið, eins og eigenda bandaríska fyrirtækisins Columbia, Járnblendifélagsins og Atlantsálshópsins. Því er hins vegar ekki að leyna að í september komu fulltrúar bandaríska fyrirtækisins hingað til lands til þess að kynna sér aðstæður. Í framhaldi af heimsókninni hafa þeir óskað eftir frekari upplýsingum um hvaða kostir væru í boði, hvernig ýmsum hlutum væri háttað. Þær upplýsingar hafa verið sendar og nú, eftir því sem ég veit best, er fyrirtækið að bera saman kostina hér og kosti sem í boði eru í Venesúela. Valið stendur á milli þessara tveggja landa, Íslands og Venesúela og fulltrúar fyrirtækisins eru núna að meta og bera saman þessi tvö lönd, ef svo má að orði komast. Eigandi fyrirtækisins hefur sagt að að því sé stefnt að fyrir áramót verði hægt að taka ákvörðun um á hvorn staðinn ákjósanlegra er að fara. Það þýðir ekki að gengið hafi verið frá samningum á milli aðila. Það þýðir að ef Ísland yrði fyrir valinu væri það fyrst og fremst ákvörðun um að taka upp samningaviðræður. Reynslan er sú að oft vill langur tími líða frá því að menn hefja samninga um stóriðjumál og þar til þeir komast að endanlegri niðurstöðu. Um síðustu mánaðamót kynnti stjórn Íslenska járnblendifélagsins hagkvæmnisathugun sem gerð hefur verið af hálfu fyrirtækisins þar sem þeim erlendu eignaraðilum sem eiga með okkur í fyrirtækinu var gerð grein fyrir þessari athugun. Hún er nú til enn frekari skoðunar milli eigenda og er gert ráð fyrir því að um mánaðamótin janúar/febrúar verði hægt að taka afstöðu til þeirrar athugunar. Þau skilaboð hafa komið frá þeim aðilum sem við vorum í samvinnu við fyrir fáum árum og hafa gengið undir vinnuheitinu Atlantsálshópurinn að þeir væru tilbúnir til þess að dusta rykið af samningnum sem pakkað var ofan í skúffu á sínum tíma þegar menn treystu sér ekki til þess að halda samningaviðræðunum lengur áfram og hann metinn upp á nýtt. Í mínum huga er ekki nokkur einasti vafi á því að allar þær forsendur sem þá voru til staðar hafa breyst hér á Íslandi við þennan samning um stækkun álversins. En það er auðvitað alveg sjálfsagt að ganga til samninga við þá aðila sem óska eftir því að taka upp samninga í þessum efnum vegna þess að við eigum að mínu viti að nýta öll þau tækifæri sem við höfum til þess að ná í erlenda fjárfesta. Við verðum að gæta að í umhverfismálunum og við eigum að gera það á okkar forsendum. Það er ekki þar með sagt að þó að við séum tilbúnir til að ganga til samninga við erlenda aðila að allir þeir samningar náist. Af því að hv. þm. spurði hverju ég mundi svara þegar þeir spyrðu hvort ekki væri rétt að spretta úr spori hið fyrsta og ganga til samninga þá mun ég svara því til að ég tel rétt að menn spretti úr spori í þessu og reyni að leita leiða til þess að ná þessum samningum vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt að við nýtum alla þá kosti sem við getum krækt í í þessum efnum. Þau áform voru uppi á sínum tíma að byggja þar 200 þús. tonna álver. Það er ekki þar með sagt að ekki sé hægt að breyta slíkum áformum, taka 200 þús. tonna álver í smærri einingum, taka eitt skref í einu, og reyndar eru þessir samningar ekki farnir af stað. En það er gert ráð fyrir því að eftir áramótin setjist menn niður og meti þá stöðu upp á nýtt. Hv. þm. Svavar Gestsson flytur hér brtt. við frumvarpið eins og það liggur fyrir. Hæstv. umhvrh. hefur gert grein fyrir afstöðu sinni til 1. liðar þeirrar tillögu og ég tek undir þau sjónarmið sem þar komu fram. Annar liður tillögunnar hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi kýs strax og lög þessi hafa tekið gildi sjö manna nefnd, atvinnumálanefnd, til þess að gera tillögur um eflingu alhliða atvinnulífs, m.a. með hliðsjón af þeim þjóðfélagslegu breytingum sem það kann að hafa í för með sér ef stórframkvæmdir næstu ára verða nær allar á sama svæði á landinu. Nefndin skili fyrstu tillögum sínum fyrir þinglok vorið 1996.`` Í þessum lið er gengið út frá því að allar stóriðjuframkvæmdir næstu ára verði á sama svæði á landinu. Svo þarf ekki að vera og er raunar markvisst unnið að því að kynna staðsetningarkosti utan þess. Í því sambandi vil ég nefna samvinnu iðnrn. og markaðsskrifstofu iðnrn. og svo Landsvirkjunar annars vegar við héraðsnefnd Eyjafjarðar og hins vegar við orku- og stóriðjunefnd Samtaka sveitarfélaga á Austurlandi um staðarvalsathuganir vegna orkufreks iðnaðar á þessum svæðum. Þessi verkefni fela m.a. í sér mælingar á veðurfari og í framhaldi af því gerð spár um dreifingu mengunarefna í lofti, könnun á ýmsum tæknilegum þáttum, svo sem hvað varðar iðnaðarlóðir, aðstæður til hafnargerðar, athuganir á vinumarkaði, samgöngur, þjónustu og margt fleira. Markmiðið með þessari vinnu er að aðstoða sveitarstjórnir við að móta sér skýra stefnu í sambandi við stóriðju, stefnu sem þarf að njóta almenns stuðnings meðal íbúa svæðanna og þessari vinnu verður haldið áfram. Í gangi er talsvert mikil vinna í þessum efnum á vegum iðnrn. Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar er beitt í þessum efnum til atvinnuuppbyggingar. Fjárfestingarskrifstofa viðskrn. og Útflutningsráðs er einnig að vinna að þessum hlutum í leit að fjárfestum til að koma hingað til lands. Nefnd um lítil og meðalstór fyrirtæki sem iðnrh. og viðskrh. skipaði í vor hefur skilað af sér sínum fyrstu tillögum sem er lýsing á þeim sóknarfærum sem lítil og meðalstór fyrirtæki á Íslandi hafa í gegnum samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Það er gert ráð fyrir því að fara strax eftir áramót í kynningarferð um allt land þar sem þessir kostir lítilla og meðalstórra fyrirtækja eru kynntir og nýta þannig þann möguleika sem þannig skapast til þess að fyrirtæki sem fyrir eru fari inn í þennan farveg og það er verkefni næstu vikna. Í samvinnu við fjárfestingarlánasjóðina, þ.e. Iðnlánasjóð, Iðnþróunarsjóð, Iðntæknistofnun, iðnrn. og Samtök iðnaðarins, er að fara af stað upp úr áramótum sérstakt verkefni sem við köllum átak til atvinnusköpunar sem m.a. beinist að því að efla atvinnulífið á landsbyggðinni og þar reynum við að draga að til samstarfs sveitarstjórnirnar. Fleiri verkefni mætti nefna í þessum efnum. Fyrirhugaðar eru breytingar á fjárfestingarlánasjóðakerfi atvinnulífsins í þeim tilgangi að standa við bakið á nýsköpun í atvinnulífinu. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson efaðist um þau verk sem markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar er að vinna að og velti fyrir sér hvort hún hefði heimildir m.a. til þess að standa að þessum umhverfisathugunum, leggja út fjármuni fyrir álrisann Ísal sem væri svo fátækur að hann gæti ekki kostað þessar umhverfisathuganir og þær aðar sem núna væru í gangi í Hvalfirðinum. Fyrst um Ísal. Það er rétt að markaðsskrifstofan lagði út fyrir þeim kostnaði. Áætlaður kostnaður var í kringum 4 millj. kr. við gerð þessara umhverfisathugana sem Ísal mun endurgreiða á næstu vikum eða um leið og allur kostnaður sem þeirri úttekt var samfara liggur fyrir. Þetta var gert fyrst og fremst til þess að hraða undirbúningi af hálfu íslenskra stjórnvalda til þess að vera í stakk búin til þess, ef það tækifæri kæmi, að gera þennan samning sem núna hefur verið gerður. Sú ákvörun sem þarna var tekin er að mínu viti rétt og varð til þess að það var hægt að flýta samningsgerðinni. Það sama liggur að baki þegar nú hefur verið framkvæmt umhverfismat í Hvalfirði. Það er gengið út frá því að þar verði byggt 180 þús. tonna álver og umhverfismatið byggist á því. Áætlaður kostnaður er upp á 4,7 millj. kr. Það er gert á ábyrgð markaðsskrifstofunnar. Það eru engar skuldbindingar sem liggja þar að baki gagnvart Columbia-fyrirtækinu, þ.e. að þeir taki þátt í þeim kostnaði. Verði það hins vegar þeirra ákvörðun að byggja álver í Hvalfirðinum, á Grundartanga, þá er það ljóst að þessi kostnaður mun verða endurgreiddur af fyrirtækinu. Fari svo að fyrirtækið ákveði að koma ekki hingað þá er það ljóst að þetta er fjárfesting fyrir markaðsskrifstofuna í þessum umhverfisathugunum og er innlegg í umræðu um atvinnuuppbyggingu sem þarf að eiga sér stað. Þær upplýsingar sem þarna hefur verið aflað og liggja fyrir eru því fjárfesting fyrir framtíðina. Á vegum markaðsskrifstofunnar og fjárfestingarskrifstofunnar í samvinnu við mörg sveitarfélög er verið að skilgreina einstaka kosti víða um land þannig að menn geti metið þau landgæði sem til staðar eru og hvaða kostir það eru sem ákveðin landsvæði hafa upp á að bjóða til þess að draga að fjárfesta til atvinnuuppbyggingar. Gleggsta dæmið um þetta er bæklingur sem núna hefur verið gerður og er samvinnuverkefni Hitaveitu Suðurnesja, sveitarfélaganna á Suðurnesjum, markaðsskrifstofu iðnrn. og fjárfestingarskrifstofu viðskrn. þar sem kostir Suðurnesjanna, Reykjanessins, hafa verið skilgreindir og nú er með skipulögðum hætti í gegnum erlenda ráðgjafa, bandarískan ráðgjafa, enskan og þýskan ráðgjafa, sérstaklega verið að leita að erlendum fjárfestum sem eru að leita þeirra kosta sem þetta landsvæði hefur upp á að bjóða. Með þessum hætti ætlum við núna að beita þessum tveimur skrifstofum, markaðsskrifstofunni og fjárfestingarskrifstofu iðnrn. og Útflutningsráðs, í leit að erlendum fjárfestum. Við þurfum auðvitað að vera búnin að vinna okkar heimavinnu þegar erlendir fjárfestar eða hvaða fjárfestar sem það eru koma hingað og fara að kanna með hvaða hætti þeir geta sett sig hér niður. Það verkefni sem núna er verið að vinna á vegum markaðsskrifstofunnar í Hvalfirði, í umhverfismatinu, er því fjárfesting í þessari framtíð sem ég var að lýsa. C-lið brtt. hv. þm. Svavars Gestssonar hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi kýs strax og lög þessi hafa öðlast gildi sjö manna nefnd til þess að gera tillögur til Alþingis um stefnumótun í orku- og stóriðjumálum til næstu áratuga á grundvelli sjálfbærrar þróunar í umhverfismálum. Nefndin skili tillögum sínum til Alþingis við upphaf þings haustið 1996.`` Ég vil ítreka að stöðugt er unnið að stefnumótun sem þessari á vegum ríkisstjórnarinnar. Í því sambandi vil ég nefna að á sl. vori skilaði starfshópur um umhverfismál, iðnþróun og orkumál sem umhvrh. skipaði skýrslu sem bar heitið: Framkvæmdaáætlun um orkumál. Orka, iðnaður, nytjavatn og jarðefni. Í hópnum sátu 20 fulltrúar er tilnefndir voru af ýmsum ólíkum aðilum, svo sem iðnn. og umhvn. Alþingis, Sambandi ísl. sveitarfélaga, Náttúruverndarráði, orkuveitum, aðilum vinnumarkaðarins, Landvernd, Kvenfélagasamband Íslands auk fulltrúa umhvrn. og iðnrn. Í skýrslu hópsins eru tillögur að stefnumótun og framkvæmdaáætlun um sjálfbæra þróun í orku- og iðnaðarmálum. Í skýrslunni er gengið út frá meginreglum sjálfbærrar þróunar. Þá vil ég jafnframt minna á skýrslu sem iðnrn. hefur gefið út um nýtingu innlendra orkulinda. Það sem hér hefur verið sagt segir auðvitað að upplýsingar um það sem hv. þm. er að leggja til liggja fyrir og hafa nú þegar verið unnar fyrir utan það að núna í haust skipaði ég nefnd til þess að semja skýrslu um helstu iðjukosti sem til athugunar hafa verið að undanförnu, hvenær rekstur iðjuveranna gæti hugsanlega hafist miðað við ákveðinn orkuafhendingartíma og hvernig hagkvæmast yrði að afla orku vegna þeirra. Í þessu sambandi þarf nefndin að leita upplýsinga um virkjunarkosti sem Hitaveita Suðurnesja, Orkubú Vestfjarða og Rafmagnsveitur ríkisins hafa verið að kanna. Það var óskað eftir því að nefndin skilaði skýrslu ekki síður en 15. nóvember 1995. Það hefur því miður ekki tekist einfaldlega vegna þess að ýmsar breytingar hafa verið að eiga sér stað bæði á hugsanlegri virkjanaröð og hugsanlegri fjárfestingu í vænlegum iðjukostum. Nefndin er að störfum enn og hluti af starfi nefndarinnar birtist m.a. í svörum iðnrn. við fyrirspurnum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Þar að auki, eins og kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni, hefur iðnrn. óskað eftir tilnefningu fulltrúa í sérstaka nefnd til þess að fara ofan í skipulag orkumálanna í landinu. Þar verða fulltrúar allra stjórnmálaflokka, Sambands ísl. sveitarfélaga, þeirra stóru sveitarfélaga sem mestra hagsmuna eiga að gæta varðandi Landsvirkjun, Reykjavíkurborgar og Akureyrar. Þannig verður reynt að draga saman alla þá sem þessum málum tengjast og leita leiða til að ná vonandi góðri sátt um breytt fyrirkomulag á skipulagi þessara mála. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kom örlítið inn á skattamálin. Mér fannst hann gera heldur lítið úr samningnum, hann taldi hann fremur ómerkilegan og skila okkur litlu. Hv. þm. spurði líka um tækniaðstoðargjaldið og um hvað hefði verið samið í þeim efnum. Tækniaðstoðargjaldið var 2,2% og er óbreytt, þ.e. það er 2,2% af veltu til viðbótar 1,5% í söluþóknun, eins og hv. þm. gerði grein fyrir. Gjaldið er því samtals 3,7%. Í þessum samningum var ekki samið um breytingu á þessu gjaldi. Þau gjöld sem þarna um ræðir eru algeng viðskiptum sem þessum. Og þess má geta að í þeim samningsdrögum sem lágu fyrir um Atlantsálsverkefnið, var gert ráð fyrir að þetta heildargjald yrði 4%. Svarið við fyrirspurninni er því að gjaldið er óbreytt. Varðandi skattamálin er það mat þeirra sem hafa fjallað um þau mál að heildartekjur næstu 20 ára, aðrar en launaskattur, verði á föstu verðlagi sem hér segir: 1. Að lágmarksskattar verði á bilinu 2--2,4 milljarðar, en tekjutengdu skattgreiðslurnar gætu orðið á bilinu 15--25 milljarðar. Þetta þýðir að tekjurnar af stækkunni einni og sér eru 7,5--12,5 milljarðar kr. vegna þessa samnings. Auðvitað mun þetta ráðast mjög af því hver afkoma fyrirtækisins verður þegar til lengri tíma er litið. En í samningunum var gengið út frá meðalverði á áli, kringum 1.700--1.750 dali á tonnið. Spár eru hins vegar uppi um að verðið geti orðið enn hærra á næstu árum. Með þessu hygg ég að ég hafi svarað allflestum og vonandi öllum þeim spurningum sem til mín var beint í þessari umræðu. Ég vonast til að svörin skýri að mestu leyti það sem hefur ekki verið á hreinu áður.

[18:20] Herra forseti. Þetta var á köflum nokkuð sérkennileg ræða hjá hæstv. ráðherra. Einkum fannst mér upphafið sérkennilegt þegar hæstv. ráðherra fór að gera mikið úr því að svo liti út sem einhverjir þingmenn Alþb. eða fulltrúar þingflokks Alþb. og óháðra yrðu ekki endilega samferða í atkvæðagreiðslu um þetta mál. Hæstv. ráðherra taldi þetta stórmál. Að þessari forsendu gefinni fór svo hæstv. ráðherra að fimbulfamba um það að þar með lægi ljóst fyrir að ef Alþb. hefði átt aðild að ríkisstjórn nú um stundir, hefði ekki orðið af þessari stækkun. Hvað er hæstv. ráðherra að fara? Hvað vakir fyrir hæstv. ráðherra? Er það e.t.v það að hæstv. ráðherra gefur sér þá forsendu að Alþb. hefði ekki verið tilbúið til að slaka jafnmikið á í umhverfismálum og Framsfl. og þar með hefði álverið ekki komið? Er hæstv. ráðherra með öðrum orðum að segja okkur að það hefði verið keypt hingað með því að slaka á kröfum um umhverfismálin? Er það það sem hæstv. ráðherra er að segja? Eða hvað er hæstv. ráðherra að fara með slíkum dylgjum? Auðvitað er þetta út í loftið því um slíkt er ekkert hægt að fullyrða. Og það er líka til sú leið, hæstv. ráðherra, sem hæstv. ráðherra hefur greinilega ekki dottið í hug og það er að ná einfaldlega betri samningum. Samningum sem eru það góðir að allir eru ánægðir með þá. Það er líka hægt. En það gerist auðvitað ekki nema menn reyni það, hvort sem heldur er verið að gefa eftir í sambandi við síldarsamninga eða álversviðræður. Í öðru lagi hlýt ég að lýsa miklum vonbrigðum með svör hæstv. ráðherra varðandi afstöðu til brtt. sem fluttar eru af hv. þm. Svavari Gestssyni og alveg sérstaklega b-liðinn. Það eru mikil vonbrigði og í raun og veru alveg óskiljanlegt að hæstv. ríkisstjórn skuli ekki reyna að sýna a.m.k. einhvern lit í sambandi við það mál. Síðan segir hæstv. ráðherra að menn eigi ekki að gefa sér þá forsendu að allar stórframkvæmdir verði á næstunni á einum stað á landinu. Það erum við ekki að gera. En því miður lítur út fyrir að svo verði. Allt það sem er í burðarliðnum, eins og nú er í tísku að segja, er bundið við þetta svæði. Hæstv. ráðherra fór einmitt sjálfur yfir þær rannsóknir sem verið er að gera á Grundartanga, stækkun í Straumsvík og Keilisnesi bíður. Þar er búið að kaupa lóð undir batteríið o.s.frv. Ég skora því á hæstv. ráðherra að gefa skýrari og jákvæðari svör í þessu efni.

[18:22] Herra forseti. Ég hef hlustað grannt í dag á þessa umræðu og ég met það svo að þeir þingmenn Alþb. sem talað hafa séu ekki alveg samstiga. Það finnst mér hafa komið glöggt fram í ræðum hv. þm. Svavars Gestssonar og Hjörleifs Guttormssonar. Mönnum þótti mikill munur á ræðuflutningnum hjá þessum tveimur hv. þm. Hvað eftirgjöf við samninga varðar er það bara svo, hv. þm., að það hefur ekkert verið gefið eftir. Þar vitna ég í orð hv. þm., fyrrv. formanns Alþb., Ólafs Ragnars Grímssonar, við 1. umr. þessa máls. Ég held að hann hafi kannski ekki kallað það kraftaverk, en hann sagði að það væri ótrúlegt hversu góðan samning menn hefðu gert við svo erfiðar aðstæður í orkumálunum. Svona er þetta mál allt, frá upphafi til enda. Menn hafa gert gríðarlega góðan samning, bæði í orkumálum og skattamálum. Varðandi umhverfismálin er það alveg klárt að þar gilda ákveðin lög og eftir þeim lögum er algerlega farið og hvergi gefið eftir í þeim efnum. Það er alveg ljóst. Varðandi tillögur hv. þm. Svavars Gestssonar og það að sá sem hér stendur treystir sér ekki til að styðja þær, þá er það vegna þess að ég tel þær óþarfar. Eins og ég kom að í ræðu minni áðan er verið að vinna að öllum þeim þáttum sem þessar tillögur eiga að taka til, að atvinnuuppbyggingunni og skipulagi orkumálanna. Það er því óþarfi flytja tillögur um verk sem nú þegar eru í gangi.

[18:24] Herra forseti. Það er alveg rétt að þetta er ótrúlegur samningur, en ótrúlegur fyrir hvað og í hvaða áttir? Ég tel ekki óeðlilegt og í raun og veru fullkomlega eðlilegt að svo geti farið að leiðir skiljist eitthvað með þingmönnum þegar þeir fara að taka afstöðu til þessa máls, eins og það er fram borið. Málið er ekki einboðið eða rakið og það sem verra er, menn hafa ekki allar upplýsingar málsins hér á borðinu. Þingmönnum er ætlað að taka afstöðu til þessa máls að hluta til á grundvelli leyndar um innihald samningsins sem þarna skiptir alveg sköpum. Og það er auðvitað ekki sú aðstaða við ákvarðanatöku sem á að líðast á þjóðþingi þar sem menn eiga skýlausan rétt á öllum upplýsingum til að mynda sér afstöðu til mála. Um byggðamálin segi ég, herra forseti, að það er auðvitað enginn málflutningur hjá hæstv. iðnrh. að segja að þetta sé allt í lagi og engin ástæða til að taka á því máli af því að menn eru eitthvað að dunda við það í ráðumeytinu. Ég fer fram á, herra forseti, að forsrh. gefi út yfirlýsingu um þessi mál áður en málinu verður lokið héðan frá þinginu. Ég geri ekki kröfur til þess að það verði nú við þessa umræðu, ef því verður illa við komið. En byggðamál heyra undir hæstv. forsrh. og ég tel ekki boðlegt að fara svona frá þessum málum. Það þýðir ekkert að vísa í einhverjar nefndir og einhverja staðarvalshringekju sem á að fara af stað að því er mér heyrðist á hæstv. ráðherra í anda Jóns Sigurðssonar, að rugla um landið og fá menn til að setja sig á einhvern biðlista eða pöntunarlista eftir álverum sem koma svo aldrei. Þetta er bara rugl, hæstv. ráðherra. Það sem við okkur blasir er að það er verið að stækka í Straumsvík. Það er verið að undirbúa stækkun á Grundartanga, það á að fara í Hvalfjarðargöng og næsta stóra álverið yrði svo á Keilisnesi. Á sama tíma er t.d. verið að skera niður í samgöngumálum um 1.300 millj. kr. Þetta eru ekki kringumstæður í þessum efnum sem ég get sætt mig við. Það væri því lágmark að ríkisstjórnin féllist á að setja nefnd í að skoða þessa hluti þar sem stjórnarandstaðan gæti átt aðild að. Ég vek athygli á því að sú vinna sem hæstv. ráðherra er að verja sig með er auðvitað á þann veginn að þar komast engir að nema gæðingar ráðherrans og flokksbræður. Svona viljum við ekki hafa þetta.

[18:27] Herra forseti. Það er svo að það liggja allar upplýsingar fyrir um þennan samning um stækkun álversins sem þingið þarf að taka ákvörðun um. Það er því mikill misskilningur hjá hv. þm. þegar hann fullyrðir að það liggi ekki fyrir allar upplýsingar. Allar upplýsingar liggja fyrir um þetta mál sem þingið þarf að taka afstöðu til. Þær eru í því frv. sem menn munu koma til með að greiða atkvæði um. Varðandi orkuþáttinn er það svo að það er samningur milli Landsvirkjunar og fyrirtækisins. Það er ekki Alþingis að fjalla um þann þátt. Hafi hv. þm. haldið að svo væri er það misskilningur. Samningur er frágenginn og iðnn. þingsins hefur fengið allar þær upplýsingar, eins og um var talað við 1. umr., sem hún taldi sig þurfa að fá til þess að geta sannfærst um að sá samningur er skynsamlegur og hagstæður. Og hann er það hagstæður að hann bætir stöðu Landsvirkjunar um 8 milljarða kr. á samningstímanum fyrir utan það að upp úr aldamótum er gert ráð fyrir því að raforkuverð til almennings fari lækkandi um 3% að raunvirði á ári. Segi menn svo að þetta sé ekki góður samningur er erfitt að sjá hvaða frekari upplýsingar þarf þingið að fá. Hér er engu leynt, hv. þm. Varðandi staðarval og aðra slíka hluti og hvernig skuli staðið að atvinnuuppbyggingunni er það svo að markaðsskrifstofan og fjárfestingarskrifstofan vilja vinna að mati á aðstæðum eftir kjördæmum í samvinnu við sveitarstjórnirnar á viðkomandi stöðum en ekki bara frá iðnrn. Og það er auðvitað miklu mikilvægara að hafa sveitarstjórnirnar með í þessum efnum, heimamennina, heldur en þurfa að hafa stjórnarandstöðuna þar með.

[18:29] Herra forseti. Það er því miður afar erfitt fyrir mig að skilja svona við málið. Ég sé mig knúinn til að hafa aðeins um þetta fleiri orð. Ég gerði að vísu grein fyrir meginviðhorfum mínum til málsins við 1. umr. og ætlaði ekkert að endurtaka það hér, enda ekki vanur að vera að endurtaka mjög mikið eins og kunnugt er. Ég ætla þó, vegna þess hvernig orðaskipti féllu hér milli mín og hæstv. iðnrh., að gera aðeins frekari gangskör að þessu með byggðaþátt málsins og endurtaka þá líka í leiðinni að ég met þennan samning nokkuð öðruvisi en til að mynda hæstv. ráðherra og sá ónefndi þingmaður Reykn. sem hann vitnaði í, hæstv. ráðherra. Ég tel ekki mikið kraftaverk að halda þessa útsölu á rafmagningu, satt best að segja. Ég viðurkenndi hins vegar fúslega að sennilega er staða Landsvirkjunar slík að það er mun betra fyrir hana að fá þó þetta verð heldur en ekki neitt. Ég dreg ekki í efa að dæmið snúi þannig að því fyrirtæki sem slíku að það sé betra fyrir Landsvirkjun að koma þessu rafmagni sem er ónotað í eitthvert verð og út af fyrir sig ljóst að það sem þarf að gera til viðbótar vegna þessa máls er ekki mikið. Þetta er því allt saman afstætt eins og fleira og eftir því frá hvaða sjónarmiði menn nálgast málið. En samningur, sem á einhverjum gefnum forsendum er líklegur til að gefa á ákveðnu árabili allmiklu lægra raforkuverð en við þyrftum að fá vegna nýrra virkjana, er ekki góður samningur að mínu mati. M.a. fordæmisins vegna. Hann er það ekki. Þannig lít ég á málið. Og þetta langa afsláttartímabil er auðvitað heilmikill herkostnaður sem menn þar með eru að taka á sig og viðurkenna í reynd að við sitjum uppi með þær aðstæður að við erum knúin til þess. Og það mætti margt um það segja hvernig þau mál hafa þróast hjá okkur, virkjun Blöndu á sínum tíma allt of snemma, anað út í þá vitleysu og síðan hefur ekki verið markaður fyrir orkuna. Það sem einu sinni var talið að ætti að styrkja stöðu okkar að hafa orkuna á lager, þá gætu menn bara labbað inn í búðina og keypt hana, hefur því miður reynst okkur myllusteinn um háls og veikt samningsstöðu okkar. Því miður reyndist það hin argasta vitleysa. Hvað byggðaþáttinn varðar eru aðstæður þær sem ég var lítillega að gera grein fyrir í andsvari áðan. Við stöndum frammi fyrir því að það er mikil byggðaröskun í gangi. Talsvert á annað þúsund manns flytja af landsbyggðinni á þessu ári og reyndar flýja úr landinu 1.554 á fyrstu 11 mánuðum ársins , ef marka má Morgunblaðið í dag. Þannig er staðan í málinu. Og það er alveg ljóst að ef, og ég legg áherslu á ef, hér fer í gang mikið uppbyggingar- og þensluskeið á þessu eina stóra atvinnusvæði við sunnanverðan Faxaflóa, mun það verka sem segull og auka enn á þá öfugþróun sem þarna er í gangi. Þetta er stóralvarlegt mál, ekki bara fyrir landsbyggðina og þau svæði sem eru líkleg til að verða undir, þetta er líka alvarlegt fyrir svæðið hér, fyrir okkur öll. Þetta er óhagstæð, þjóðhagsleg þróun frá heildarhagsmunum séð. Þetta er alveg jafnvont fyrir menn hér, óhagstætt og dýrt í raun og veru, eins og það er fyrir þolendur þessa í útjöðrum byggðum landsins. Ég tek fram að ég tel að stækkun álversins í Straumsvík ein út af fyrir sig mundi ekki skipta sköpum í þessum efnum ef ekki annað kæmi til. Einfaldlega vegna þess að það er ekki það stór framkvæmd að hún mundi breyta mjög miklu. Hún gæti samt haft allnokkur áhrif á andrúmsloftið og hinn sálræna þátt málsins sem skiptir miklu. Líklegt er að auk þess verði skrifað undir framkvæmdir um jarðgöng undir Hvalfjörð öðru hvoru megin við hátíðarnar. Í þriðja lagi eru líkur á að hafist verði handa um að undirbúa viðbótarofn í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga og í fjórða lagi gætu einhverjir Kólumbíumenn eða hvað það nú er komið og sett upp eitt stykki álver á Grundartanga. Eitthvað var víst líka talað um sinkbræðslu, hún er líka hér á suðvesturhorninu.  Nú er það þannig að Þjóðhagsstofnun er strax farin að vara við hættunni á ákveðinni þenslu. Einkaneysla hefur aukist mikið og ef þessar framkvæmdir fara í gang, þá þekkjum við okkar heimafólk, Íslendingar, það er allmikil hætta á því að andrúmsloftið verði slíkt að það fari viss þensla í gang. Jafnvægið er einhvern veginn afar fínstillt í þessum efnum hjá okkur Íslendingum. Það er ýmist í ökkla eða eyra. Hér hefur auðvitað verið atvinnuleysi og er á þessu svæði eins og annars staðar. Það er vont og það viljum við ekki. Þess vegna er gott að fá framkvæmdir og störf. En við viljum heldur ekki að það verði svo mikið á skömmum tíma að allt fari á hvolf og í vitleysu. Og um það vil ég einmitt ræða í þessu sambandi. Tækifærið til þess er hér og nú. Menn geta sagt eins og hæstv. ráðherra að af því að það sé ekki verið að fjalla um þetta eða hitt nákvæmlega í þessu frv., þá sé það annað mál. Þetta er ekki þannig. Þetta er tækifærið sem við hér á þinginu höfum. Og þingið sem pólitískur vettvangur skoðanaskipta býður upp á að ræða alla þætti þessa máls sem því tengjast. Eins og hæstv. forseti veit og getur sýnt mönnum fram á eru þingsköpin nákvæmlega þannig að það er ætlast til þess að menn ræði þá hluti sem efnislega hanga saman við dagskrármál. Ég skýt því að í leiðinni að auðvitað var sú formúlering hæstv. ráðherra að þinginu kæmi orkusölusamningurinn ekki við af því að hann væri ekki hér til atkvæðagreiðslu sem slíkur bara rugl og bull. Þetta er að sjálfsögðu ekki þannig. Svo er sagt að engu sé leynt. Nema samningnum. Afstaða manna til málsins mótast m.a. af af þáttum sem liggja annars staðar. En þingið hefur vald til að segja já eða nei við málinu sem slíku og þá fer það ekkert lengra. Það er nú þannig. Þótt það sé út af fyrir sig verkefni Landsvirkjunar að gera samning við fyrirtæki sem ætlar að kaupa af þeim orkuna, þá veit ég ekki betur en að þjóðin eigi þetta fyrirtæki að hálfu og öllu leyti auðvitað, því íbúar ákveðinna sveitarfélaga eiga það svo á móti ríkinu. Þarna er verið að virkja orku sem við erum væntanlega sammála um að sé sameign þjóðarinnar. Þó ekki væri nema af þeim sökum er engin goðgá að ræða málin hér. Herra forseti. Ég tel sem sagt þennan frágang málsins í sambandi við byggðamálin algerlega óásættanlegan ef niðurstaðan verður sú að á næstu mánuðum eða missirum raðist upp stórframkvæmdir allar á einu og sama landshorninu. Ég hef ekki trú á og reyndar veit ég að hæstv. ráðherra er ekki í neinni alvöru að segja að það sé líklegt að stóriðjuframkvæmdir hefjist einhvers staðar annars staðar á landinu á næstu árum. Það er líka að því að hyggja að það er þá væntanlega bundið við einhvern einn stað en kæmi landsbyggðinni og öðrum kjördæmum eða öðrum svæðum ekki til góða sem slíkum. Ég hef ekki heyrt t.d. um að það standi til að reisa álver á Vestfjörðum. Ætli það verði ekki frekar seint sem vandi manna á Vestfjörðum verður leystur með álverum? Og hvað þá? Þá ber að skoða aðra þætti þess máls, ef menn vilja ekki missa Vestfirðina í eyði. Þar nefni ég til að mynda samgönguframkvæmdirnar sem koma öllum til góða út um allt land. En að það skuli akkúrat standa þannig á að hæstv. ríkisstjórn er að skera niður framkvæmdir í samgöngumálum um 1.300 millj. sömu dagana og hér er verið að ræða um þetta mál, er ansi nöturlegt. Jafnvel halda sumir að það sé að sérstakri kröfu Framsfl. að samgrh. er píndur til að skera svona niður í vegamálum. Ljótt er ef satt er. Ætla menn heim í sín kjördæmi með þetta nesti? Ætlar t.d. vinur minn, hæstv. landbrh. og umhvrh., norður með þetta um jólin í farteski sínu? Að annars vegar hilli undir hverja stórframkvæmdina á fætur annarri hér en á hinn bóginn sé verið að beinskera niður alla helstu framkvæmdaþætti sem gætu komið atvinnuástandi á öðrum svæðum í landinu til góða. Að lokum endurtek ég, herra forseti, að ég sætti mig ekki við þennan frágang á málinu ef það fer svo ógæfulega að sú tillaga sem hefur verið flutt fyrir hönd Alþb. af hv. þm. Svavari Gestssyni verður felld. Ef það er ekki einu sinni skilningur fyrir því hjá hæstv. ríkisstjórn og liði hennar hér á þinginu að sýna þó lit í því að gera samkomulag um að afgreiða einhverja slíka tillögu í tengslum við málið, vandast efnið. Ég mun þá óska eftir því að hæstv. forsrh. komi til umræðu um þessi mál við 3. umr. Og reyndar hvet ég hæstv. iðnrh. til þess að velta þessu máli fyrir sér og skoða það áður en kemur til atkvæðagreiðslu að lokinni þessari umræðu. Það mun ekki standa á okkur, ef vilji er fyrir hendi að skoða þessi mál, að kalla tillöguna til baka þannig að ekki þurfi að koma til þess að hún verði felld, ef menn vilja gefa sér eitthvert tóm til að velta þessum málum fyrir sér á milli umræðna.

[18:40] Virðulegur forseti. Ég hafði, tel ég, lokið umræðu við hæstv. umhvrh. með andsvörum áðan í því formi að við má una af minn hálfu. Ég ætlaði að koma að nokkrum atriðum sem hæstv. iðnrh. ræddi í máli sínu vegna þess að mér fannst ekki fullnægjandi að nota andsvar í því samhengi þar sem um nokkur efnisleg atriði er að ræða. Ég hef því kvatt mér hljóðs öðru sinni við umræðuna. Ég ætla ekki að taka upp þann þráð sem hæstv. ráðherra reyndi að kveikja í eða spinna í sambandi við pólitíska stöðu málsins í upphafi ræðu sinnar. Ég veit ekki hvernig menn ráða atkvæði sínu í þessu máli á Alþingi og ætla ekkert um það að fullyrða. Menn hljóta þar að fara eftir sannfæringu sinni í afstöðu til málsins. Ég vil aðeins taka fram að gefnu tilefni, hafði reyndar komið því að held ég í fyrri ræðu minni, að allir þættir þessa máls hljóta að ráða niðurstöðu. Sá málflutningur sem hæstv. iðnrh. hafði uppi um að stórir þættir málsins lægju utan þings og væru ekki til afgreiðslu er mjög sérkennilegur, svo ekki sé meira sagt. Á bak við lá að þá þyrftu menn ekki að hafa miklar áhyggjur af þeim þáttum. Með slíku orðalagi er auðvitað verið að segja að þá þyrftu menn ekki að hafa sérstakar áhyggjur af þeim þáttum eða það þyrfti ekki að ráða afstöðu manna hér á þingi. Þetta er mikill misskilningur og mjög röng uppsetning máls því auðvitað hljóta menn að skapa sér heildstæða mynd af málinu. Hvað mig varðar, móta ég mína afstöðu til málsins heildstætt, þar á meðal með tilliti til þeirra þátta og ekki síður, sem er ekki á færi Alþingis að ákvarða, í tengslum við afgreiðslu þessa frv. Hæstv. ráðherra fjallaði um orkuiðnað til lengri tíma litið, kannski ekki mjög langs tíma en næstu ára, og frekari skýringar og svör við fyrirspurnum sem hann hefur veitt til þingsins í tilefni fyrirspurna minna. Hæstv. ráðherra kom að nokkrum atriðum sem ég skildi svo að væru sett fram til frekari skýringar af hans hálfu. Ég vil ekki fullyrða að ég hafi alveg fengið botn í þau efni sem hæstv. ráðherra var að ræða en svo mikið var ljóst að hann beindi þeirri spurningu til mín hvort ég væri að gera kröfu um virkjanir til þess að geta uppfyllt samninga um sölu á afgangsorku. Að því spurði ráðherrann, beint eða óbeint. Af minni hálfu er ósköp einfalt að svara því. Menn eru almennt ekki að selja eða virkja til þess að framleiða slíka orku og selja hana með afsláttarkjörum. Það er ekki það sem liggur á bak við slíka orkusölu. Það sem hér er um að ræða, eins og ég kom að í fyrri ræðu minni, er það hver afdrif þeirra samninga verða sem þegar hafa verið gerðir um sölu ótryggðrar orku til ýmissa í samfélaginu, atvinnurekstrar og húshitunar, þar á meðal á Vestfjörðum. Hver verður staða þeirra samninga í ljósi þeirra skuldbindinga um forgangsorkusölu sem hér er verið að gera, aukinna skuldbindinga í tengslum við þetta mál og hugsanlega aðra samninga um stóriðju á næsta áratug? Þessu vil ég að menn velti fyrir sér og fari yfir efnislega í tengslum við málið. Hv. þm. Stefán Guðmundsson, formaður iðnn., lofaði því við umræðuna að á vegum nefndarinnar yrði farið yfir þessi efni. Ég tel mjög gott að yfirlýsing skuli liggja fyrir um það því að það er það sem ég er að biðja um. Ég túlkaði svör hæstv. ráðherra svo að þarna gæti orðið þröngt í búi, með tilliti til þessara sérsamninga, og svo gæti farið að að þurfi að láta reyna á, hugsanlega til hins ýtrasta, skerðingarkjör samkvæmt samningunum. Það er auðvitað ekki rof á samningi en breytir aðstöðu þeirra sem samninginn hafa gert, miðað við t.d. það ástand sem verið hefur á undanförnum árum. Ekki hefur þurft að skerða neitt vegna nægrar raforku í kerfinu. Þetta tel ég nauðsynlegt að menn líti á. Þá er jafnframt á það að líta að verðið sem Landsvirkjun fær fyrir ótryggða orku í þessum sérsamningum reynist vera, samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðherra sjálfs, líklega um 11 mill, 73 aurar að meðaltali, sem er ekki langt kannski frá kjörum sem Ísal fær stóran pakka af raforku á. Það fær mikið magn orku á næstu árum með sérstökum afsláttarkjörum. Þannig að þessi viðskipti eru sannarlega umhugsunar virði. Síðan fjallaði hæstv. ráðherra um athugasemdir mínar og ábendingar varðandi Nesjavallavirkjun, framkvæmdatíma og stöðu samninga. Það kom skýrt fram í því efni að ekki væri fyrirliggjandi samningur milli Hitaveitu Reykjavíkur og Landsvirkjunar. Ég leit svo á að lögin sem vitnað er til í svari hæstv. ráðherra, á þskj. 378, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Iðnrh. er heimilt að veita Hitaveitu Reykjavíkur leyfi til að reisa og reka jarðvarmavirkjun til raforkuframleiðslu á Nesjavöllum með allt að 76 MW afli``. Ég byggði fyrirspurnir mínar til ráðherrans á því að það er í höndum hans að veita leyfið. Hæstv. ráðherra hlýtur að vera samstillingaraðili í þessu efni en það mátti skilja að hann vísaði þessu, virðulegur forseti, til Hitaveitu Reykjavíkur og Landsvirkjunar. E.t.v. er málið þá þannig vaxið að hann hafi falið þessum aðilum að reyna að komast að samkomulagi. Þetta var ekki upplýst af ráðherranum og væri gott að hann kæmi aðeins frekar að þessu. Eitt atriði sem virðist vera í þessu máli sagði ráðherrann ekki orð um. Þarna liggur á milli allt að einn milljarður. Það gætu verið hagsmunir Reykjavíkur að virkja þarna á eigin vegum og minnka raforkukaup Landsvirkjunar sem því svarar. Landsvirkjun yrði þá af möguleikanum að afla þessarar orku með framleiðslukostnaði nálægt 10 mill, ef marka má það sem sagt hefur verið um þetta. Það eru auðvitað ekki nákvæmar upplýsingar. Þá missa menn af því í tengslum við samningana sem þeir eru að tala um. Hér er því mjög stórt mál á ferðinni hvað þetta varðar. Af upplýsingum, sem fram komu í svari ráðherrans, er líka ljóst að það er skörun, hæstv. ráðherra viðurkenndi það, misræmi á milli þess sem sett var upp. Mér er fullkomlega ljóst að menn setja ekki Nesjavallavirkjun inn með sama hætti ef ekki kemur til nýr stóriðjukaupandi. Þá getur ártalið 2001 verið það sem um er að ræða en menn hafa tengt virkjun á Nesjavöllum með beinum hætti við hugsanlega álbræðslu á vegum Columbia Aluminium, sem kann að vilja kaupa raforkuna eftir eitt ár eða svo. Það er tekið inn í svör hæstv. ráðherra. Það stangast auðvitað á við að í svörum ráðherrans er sagt að tvö og hálft til þrjú ár taki að reisa þessa virkjun, koma henni í gagnið, þá væntanlega eftir að samningar liggja fyrir. Þarna er a.m.k. bil á milli en í svari ráðherrans um orkujöfnuð er meiningin hins vegar að þetta geti gerst á einu ári eða svo. Að þessu leyti er ekki samræmi í hlutunum. Ég tel þetta ekki þurfa að vera meginmál en það snertir þó spurninguna um stöðu sérsamninga á þessu tímabili ef nýr stóriðjukaupandi kemur. Viðskiptavinir Landsvirkjunar, Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða um sérsamninga hafa auðvitað mikla hagsmuni af því að skerðing afgangsorku verði sem minnst. Ég er ekki með neina predikun um að það sé óeðlilegt að samningsaðili, í þessu tilviki raforkufyrirtækin, láti reyna á kjörin. Það er auðvitað hlutur sem menn ganga til samninga um. Engu að síður getur það breytt stöðu og verið mjög óhagstætt fyrir viðkomandi samningsaðila, ef á þetta reynir í verulegum mæli og langt umfram það sem hann hefur haft vonir um í áætlunum sínum. Síðan kom hæstv. ráðherra að Hafnarfjarðarmálinu og ég ætla aðeins að víkja frekar að því. Hann var að reyna, sem ekki er óeðlilegt, að lægja öldurnar sem risið hafa út af þessu máli, m.a. í Hafnarfirði. Ég tek málið upp sérstaklega með tilliti til þess hve óeðlilegt það er að aðvaranir Ísal og sjónarmið skuli koma fram á þessum tíma, eftir að búið er að undirrita samninga og ganga frá starfsleyfi. Ég tel það í hæsta máta óeðlilegt svo og viðbrögð hæstv. iðnrh. sem tekur undir þetta. Það er ámælisvert að framkvæmdaraðilinn skuli koma með þessi sjónarmið. Síðan kemur nýtt mál inn, sem auðvitað væri eðlilegt að halda til haga í mati á umhverfisástæðum: Hæstv. ráðherra metur það svo að komið geti til þess að þarna verði reist a.m.k. 300 þús. tonna álbræðsla. Það er þetta. Auðvitað er hugsanlegt að stöðva sig af á þessum ferli en það er ekkert einfalt mál, eins og ég hef þegar vikið að. Það er ekkert einfalt mál ef fyrirtæki ber við samkeppniástæðum í framtíðinni, kannski til að halda lífi, að það þurfi að ráðast í enn eina stækkun. Að því leyti er þetta býsna stórt mál. Líka öll málsmeðferðin. Ég tel, virðulegur forseti, í ljósi þessara umræðna að óhjákvæmilegt sé að fara ofan í saumana á málsmeðferð stjórnvalda, þar á meðal af hálfu hæstv. iðnrh. Þá á ég við þá skrifstofu sem iðnrn. er aðili að og kölluð er markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar. Ég tel þessa málafylgju sem nú er uppi ekki við hæfi. Það er viðurkennt af hæstv. ráðherra, ekki aðeins að markaðsskrifstofan láni stórfyrirtækjum sem eru að sækja um starfsleyfi og fjármagn til að standa kostnað af lögbundnum skýrslum heldur einnig að engar skuldbindingar um endurgreiðslur hafa verið gerðar vegna umhverfisathuga uppi í Hvalfirði. Þær eru til komnar vegna óska Columbia Aluminium um að fá hugsanlega að reisa þar álbræðslu. Það voru nefndar 4,7 millj. kr. eða svo sem menn höfðu tekið á sig, bara einn, tveir, þrír, af þessu tilefni. Ég er ekki á móti rannsóknum, sem geta haft almenna þýðingu, en tel ekki að markaðsskrifstofan sé aðili til að standa fyrir slíku. Ég tel alveg fráleitt að hún gerist einhver milligönguaðili í því sem eðlilegt er að haldið sé utan um af umhverfisyfirvöldum og aðilum sem geta talist óháðir skipulagsyfirvöldum. Auðvitað varðar staðsetning orkufrekra stórfyrirtækja skipulagsmál í víðu samhengi og þau eiga að vera aðilar að slíku en ekki einhver söluskrifstofa, eins og markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar. Hún er ekki traustvekjandi aðili til að halda utan um þá hagsmuni, verð ég að segja. Ég mun beita mér fyrir því, virðulegur forseti, að rækilega verði farið ofan í saumana á þessum starfsháttum vegna þess að mér sýnist að þeir gangi á svig, svo ekki sé meira sagt að sinni, við það sem gert er ráð fyrir í lögum um þessi mál. Þá er ég m.a. með í huga lögin um mat á umhverfisaðstæðum frá 1993 og ferlið sem þeim tengist. Hæstv. ráðherra kom að skattamálunum á ný og það er eðlilegt. Ég þakka fyrir að hann leitast við að svara og kom með fallegar tölur. Þær sem máli skiptu til lengri tíma litið, næstu 20 ára, voru að vísu tekjutengdar. Von væri á 2--2,4 milljarða lágmarksskatti af fyrirtækjunum, á 20 ára tímabili, en síðan von um 15--20 milljarða, tekjutengt eftir afkomu, í framtíðinni. Þannig að óvissan er gífurlega mikil. Þessi þóknun í tveimur þáttum, tækni- og söluþóknun, er einfaldlega nýlenduskattur þessara fjölþjóðafyrirtækja og ekki betra fyrir það að stjórnvöld ætluðu að láta Keilisnessamsteypuna hafa sig í það að veita þeim álíka fríðindi og þarna var verið að gera. Upphaflega var þetta nýlenduákvæði, sem hefði auðvitað stórfelld áhrif á greiðslur fyrirtækisins, tengt því að það væri samningsbundin kvöð Alusuisse að tryggja Ísal bestu kjör á aðföngum og við sölu afurða. Það var rökstuðningurinn í aðalsamningnum á sínum tíma fyrir þessu. Ákvæðið var tekið út 1985, við endursamningu, en samt hélt fyrirtækið þessum fríðindum inni og nú er þetta bara orðið sjálfsagt mál að mati hæstv. iðnrh., þóknunin sem hér er um að ræða. Mér þykir þetta alveg hörmulegt. Eitt er að una, af því að menn komist ekki lengra, en annað að skrifa upp á. Ég hélt að hæstv. iðnrh. færi ekki að taka á sig ábyrgð af Keilisnessamningunum. Ég dreg ekki í efa að þessi prósenta hafi verið álíka eða 4%, eins og hæstv. ráðherra nefndi, en það er ekki betra fyrir það. Margt í þeim samningum var ekki til fyrirmyndar frekar en það sem hér er á ferðinni, sumt af því mun verra satt að segja, t.d. í sambandi við umhverfismál. Kem ég þá að öðru atriði sem varðar skattgreiðslurnar. Það er spurningin um verðtryggingu. Hver ætli hafi orðið þróunin á raunvirði þess framleiðslugjalds sem samið var um á sínum tíma? Hver ætli hafi orðið þróunin á því? Ég hef upplýsingarnar frá 1985. Hverjar voru þær? Jú, þá kom fram og var ekki vefengt að framleiðslugjaldið, sem hafði verið óbreytt í dollurum talið frá 1975 eða 20 dollarar á þeim tíma á framleitt tonn eða 1,7 millj. dollarar á ári, raunvirði þessa lágmarksgjalds hafði rýrnað á 10 ára tímabili sem svarar að það hafi fallið úr 20 Bandaríkjadölum niður í 11,45 á tonn, miðað við þróun heildsöluvísitölu í Bandaríkjunum. Þetta voru upplýsingar sem komu frá hæstv. iðnrh. á þeim tíma. Ég veit ekki til þess að þetta lágmarksgjald hafi verið verðtryggt síðan og ég er hræddur um að það hafi aðeins orðið breyting á því vegna alþjóðlegrar verðbólgu. Ég veit ekki til þess að þar inni séu neinar tryggingar. Menn eru með þessa tengingu á skattgreiðslum við tekjustöðu fyrirtækisins. Sá þáttur er tengdur verðþróun á áli og menn geta auðvitað haldið því fram að þar inni séu einhverjar slíkar viðmiðanir sem eigi að halda í við alþjóðlega verðþróun en ekki er það tryggt með nokkrum hætti þannig að þessar skatttekjur og þessi lágmarksskattur sem er það eina sem menn hafa þarna öruggt af fyrirtækinu er ekki verðtryggður að ég best fæ séð. Og menn ættu að hafa það bak við eyrað þegar verið er að reiða fram framreikninga 20 ár fram í tímann. Ég vildi síðan aðeins koma að spurningunni um önnur stóriðjufyrirtæki, sem hæstv. iðnrh. vék að í máli sínu og ég þakka honum fyrir það, þar á meðal Atlantsálsfyrirtækinu á Keilisnesi. Af því tilefni spyr ég hæstv. ráðherra um stöðu þess máls. Er það svo, hæstv. iðnrh., að íslensk stjórnvöld telji sig nú algerlega óskuldbundin gagnvart Atlantsálsaðilanum að því er varðar samninga og þau mál sem búið var að binda talsvert fast á milli aðila fyrir fáum árum? Er það svo að menn séu þar með hreint borð? Ég held að það væri gott að fá það upplýst í þessari umræðu því að það mátti jafnvel lesa á milli línanna í því sem hæstv. ráðherra sagði að það væri staðan að allar forsendur hefðu breyst og það þyrfti alveg að skoða þetta mál frá grunni. Það væri gott að frétta af því. Hæstv. ráðherra svaraði ekki því sem ég spurði varðandi kísilmálmvinnslu og vikið er að í svari hans til mín sem kom inn í þingið í gær. Ég spurði sérstaklega eftir því hvernig þessar athuganir á kísilmálmvinnslu sem hafa staðið yfir undanfarið tengjast staðsetningu. Ég vænti þess að fá fyrir lok umræðunnar svör við því atriði. Þá held ég að meiri hlutinn af því sem ég ætlaði að víkja að vegna ræðu hæstv. ráðherra sé kominn og ég ætla ekki að fara frekar að ræða við ráðherrann um þá staðhæfingu hans að hér sé allt í hinu besta lagi varðandi umhverfisþætti málsins, allt samkvæmt lögum og reglum. Við höfum farið yfir þau efni. Hæstv. ráðherra neitar að horfast í augu við þær staðreyndir sem fyrir liggja í þeim málum. Hæstv. ráðherra lætur hæstv. umhvrh. um að verja stöðuna gagnvart samningnum um loftslagsbreytingar og hæstv. umhvrh. leitaðist við að svara því en lenti auðvitað ofan í það díki sem framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar er í þeim efnum, svo teygjanleg sem hún er og með þessum furðulegu forsendum að menn ætla að taka útflutning út fyrir sviga og skella skollaeyrum við mengun á koltvísýringi að því er varðar áhrif frá stóriðju sem samkvæmt því sem komið hefur fram í dag og reyndar áður á að vera helsti vaxtarbroddur í atvinnustarfsemi í landinu á komandi árum ef vilji ríkisstjórnarinnar gengur fram og þeir fjárfestar koma sem verið er að leita eftir svo fast. Ég tel að þessi umræða hafi verið gagnleg. Ég þakka hæstv. ráðherrum fyrir að taka þátt í henni með þeim hætti sem þeir hafa gert. Ég vissi að formaður iðnn. hafði þörf fyrir það að komast til síns heima um þessa helgi og ég tók tillit til þess og geri ekki athugasemdir við það þó að hann sé ekki hér við lok umræðunnar, enda höfðum við rætt um efni okkar á milli og hv. þm. brugðist vel við að taka ákveðna þætti til skoðunar milli umræðna. Þetta tel ég allt saman vera vel og í sambandi við viðbrögð hæstv. iðnrh. varðandi tillögur hv. þm. Svavars Gestssonar, um það hefur þegar verið rætt. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. 4. þm. Norðurl. e. um það efni og allt sem hann sagði varðandi byggðaþátt málsins var síst ofsagt þannig að ég get gert hans orð að mínum að því leyti og læt þessu lokið af minni hálfu.

[19:05] Herra forseti. Það voru nokkrar spurningar sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson beindi til mín við síðari umræðuna. Fyrst um afgangsorkuna. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að við þennan samning þrengist um umframorkuna, það er ekki nokkur vafi og þýðir ekkert að berja hausnum við steininn í þeim efnum. Það eyðist auðvitað sem af er tekið. Hins vegar verður staðið við þá samninga sem í gildi eru.  Í öðru lagi samningarnir við Reykjavíkurborg. Eins og ég gat um þá hefur ekki verið samið við Reykjavíkurborg um Nesjavelli. Þeir samningar eru hins vegar í gangi og hafa verið nú um nokkra hríð milli Hitaveitu Reykjavíkur og Landsvirkjunar um hugsanleg orkukaup og það kemur ekki til kasta iðnrh. í þessum efnum fyrr en ljóst er að samningur liggur fyrir um starfsheimildir. Í þriðja lagi um markaðsskrifstofuna. Eins og kom fram þá mun Ísal endurgreiða kostnaðinn við umhverfismatið í Straumsvík. Hvað varðar Hvalfjörðinn og Grundartangann, þá eins og ég sagði fyrr, er áætlaður kostnaður í kringum 4,7 millj. kr. Það eru engar skuldbindingar af hálfu markaðsskrifstofunnar að fá það endurgreitt hjá þessu bandaríska fyrirtæki. Komi til þess að það fari af stað með byggingu án þess að það náist samningar við það, þá hefði ég litið svo á og það er litið svo á af stjórn markaðsskrifstofunnar að það sé fjárfesting til framtíðar litið. Komi aðrir fjárfestar þá munu þeir að sjálfsögðu þurfa að greiða kostnað af því umhverfismati sem þá liggur fyrir. Hvort sem það verður nú eða síðar þá mun markaðsskrifstofan fá þetta gjald endurgreitt frá öðrum aðilum. Komi hins vegar til þess að þarna verði aldrei byggð nein stóriðja eða sú atvinnustarfsemi sem þarf á umhverfismati að halda þá má búast við að þetta verði útgjöld fyrir markaðsskrifstofuna. En auðvitað vonast ég til þess að þarna muni í framtíðinni rísa orkufrekur iðnaður vegna þess að ég tel að þetta svæði sé gríðarlega vel í stakk búið til þeirra hluta. Það er nú ekki svo að markaðsskrifstofan sé að stíga þau skref núna í fyrsta skipti að vera með slíkar rannsóknir og kosta slíkar rannsóknir. Það er nefnilega þannig að í gangi hafa verið í mjög langan tíma rannsóknir á Reyðarfirði, það veit ég að hv. þm. þekkir, á vegum markaðsskrifstofunnar og kostaðar af markaðsskrifstofunni, veðurathuganir í tengslum við byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Þetta eru rannsóknir sem hafa algerlega verið kostaðar af markaðsskrifstofunni í þeim tilgangi að afla upplýsinga komi til þess að í slíkar stóriðjuframkvæmdir verði ráðist á þessum stað og þetta er í raun og veru eins og ég sagði með Hvalfjörðinn að nokkru leyti fjárfesting í framtíðinni, vera betur í stakk búnir þegar svona verkefni koma upp að geta svarað þeim aðilum sem þarna sýna áhuga. Varðandi skattamálin sem var fjórða atriðið sem hv. þm. gekk eftir frekari svörum við.

Kísilmálmvinnsla.

Já, það kemur síðar, hv. þm. Varðandi framleiðslugjaldið, eins og samningurinn liggur fyrir í þinginu og allir geta séð, þá er það rétt að framleiðslugjaldið lækkar úr 20 niður í 10 dollara fyrir tonnið. Hins vegar breytist samningurinn þannig árið 2004 að það dregst ekki beint frá tekjuskatti heldur fer inn í rekstrarkostnað fyrirtækisins svo að það kemur út á eitt. Í fimmta lagi gekk hv. þm. eftir frekari og skýrari svörum um Atlantsálshópinn. Ákveðið var að hætta þeim viðræðum þrátt fyrir að fyrir lægi samningur sem var svo til fullmótaður en óundirritaður vegna þess að þeir aðilar sem stóðu að honum voru ekki tilbúnir til að taka áhættuna, sem þá var til staðar, af því að ganga til samninga, hvorki Íslendingar né fulltrúar þeirra erlendu aðila sem áhuga höfðu fyrir að fjárfesta. Ég lít svo á að við séum að öllu leyti óbundnir af þeim samningi þrátt fyrir að talað hafi verið um að menn mundu dusta rykið af honum og meta stöðuna upp á nýtt sl. haust. Það var ekki gert, en eins og ég sagði áðan voru hugmyndir uppi um að menn dustuðu rykið af samningnum í upphafi nýs árs og mætu stöðuna upp á nýtt. Það er alveg ljóst að með þessum samningi við Ísal og þeirri orkusölu sem þangað fer hafa allar forsendur gerbreyst. Kísilmálmvinnsla er það eitt af mörgum verkefnum sem hefur verið til umfjöllunar sem möguleiki í orkufrekum iðnaði. Engar ákvarðanir hafa verið teknar í þeim efnum, hvorki að ráðast í slíka fjárfestingu eða einhverjir ákveðnir fjárfestar séu þar til staðar og því síður hefur nokkur ákvörðun verið tekin um hvar slík staðsetning skuli vera.

[19:12] Virðulegi forseti. Ég kýs að nota þetta form til þess að koma því á framfæri að því miður átti ég ekki kost á því af persónulegum ástæðum að hlýða á ræðu hæstv. iðnrh. Mér er sagt að hann hafi aðallega notað hana til árása á Alþb. og enn fremur vísað á bug öllum þeim tillögum sem ég hef gert grein fyrir. Ég mun meta stöðuna með hliðsjón af þessum viðbrögðum hæstv. ráðherra í framhaldi af atkvæðagreiðslu um málið á mánudaginn.

[19:12] Herra forseti. Ég held að það sé mikill misskilningur og talsvert rangar upplýsingar sem hv. 8. þm. Reykv. ber hér um þau viðbrögð sem hann hafi fengið við tillögum sínum. Það kom fram í ræðu minni áðan, hv. þm., að ég taldi að flest þau verk og öll, sem hv. þm. óskaði eftir að skipa nefndir um þegar þessi samningur væri fullfrágenginn af hálfu Alþingis, væru í vinnslu á vegum iðnrn. og viðskrn. í gegnum ýmsar nefndir, stjórnir og ráð sem starfandi eru á vegum iðnrn. og viðskrn. og tók þar til markaðsskrifstofuna, fjárfestingarskrifstofuna, nefnd um erlenda fjárfestingu, ráðgjafarnefnd sem er í samvinnu aðila vinnumarkaðarins og viðsknrn., um lítil og meðalstór fyrirtæki til að nýta sér þá kosti sem þau hafa gegnum Evrópska efnahagssvæðið og þannig mætti lengi telja. Öll þessi verk sem fram koma og nefndir þær sem hv. þm. leggur til að verði settar á fót eru þegar í vinnslu á vegum ráðuneytisins þannig að ég taldi það vera óþarfa að fara að skipa nefndir um verk sem nú eru í ákveðnum farvegi. Varðandi árásir á Alþb. þá gætir þar oftúlkunar af hálfu þeirra sem bera þessar upplýsingar í hv. þm. vegna þess að ég var aðeins að reyna að meta hvernig staðan væri, hvernig stuðningur við þetta mál væri og ég taldi að hv. 8. þm. Reykv. styddi málið að mér fannst af hans ágætu ræðu fyrr í dag á sama tíma og ég efaðist um að hv. 4. þm. Austurl. styddi málið eftir að hafa hlustað á hans ræðu í dag.

[19:14] Virðulegur forseti. Ég tel ástæðu til þess að ræða þessi mál við 3. umr. sem hér hafa verið nefnd varðandi viðbrögð hæstv. ríkisstjórnar við tillögum mínum. Ég tel að menn þurfi auðvitað að gera sér grein fyrir því að þessar tillögur sem hér er um að ræða eru spurning um ákveðna tilraun til þess að skapa hér víðtæka, pólitíska samstöðu eins og mögulegt er í þessari virðulegu stofnun. Ég tel að viðbrögðin við tillögunum hafi þess vegna pólitíska þýðingu og læt mig þá einu gilda hvort einhverjir aðrir eru að vinna að einhverjum svipuðum verkum eða ekki. Það skiptir máli hvernig máli af þessum toga er lent, hvernig stjórnvöld taka í hlutina. Varðandi það hvort þessi samningur hefði verið gerður með Alþb. í ríkisstjórn eða ekki, verð ég að segja alveg eins og er að ég tel að það liggi í raun og veru ekkert fyrir um það að svo hefði ekki verið. Í fyrsta lagi tel ég fyrir mitt leyti að það liggi fyrir að Alþb. hefði sem flokkur getað sætt sig við meginatriði þessa orkusamnings, ég tel að málið liggi þannig. Ég tel aftur á móti að jafnljóst að við hefðum farið öðruvísi með umhverfismálin. Við erum mjög ósátt með hvernig á þeim er haldið. Ef hins vegar hefði tekist allt í senn að ná sæmilegri lendingu í orkumálum, skattamálum og að fara vel með umhverfismálin, útiloka ég ekki að okkur hefði tekist að ná þessum samningi, rétt eins og hverjum öðrum.

[19:17] Virðulegi forseti. Það hafa þegar farið fram allítarlegar umræður um þetta mál við 2. umr. málsins og 3. umr. er vitaskuld eftir þannig að þá er hægt að taka á málum. En hér er auðvitað um að ræða eitt allra stærsta mál þingsins, þ.e. hvernig verður háttað tekju- og eignarskatti núna sem grundvallarforsendu fjárlaga íslenska ríkisins árið 1996. Það sem skiptir þarna langmestu máli er að það er í raun og veru verið að aftengja það að þeir þættir sem lúta að persónuafslættinum verði fengnir með þeim hætti sem verið hefur. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur gert ágæta grein fyrir því máli af hálfu okkar í þingflokki Alþb. og óháðra. Ég tel því ekki ástæðu til að bæta þar miklu við. Ef ekki er unnt að halda þessari umræðu áfram að viðstöddum ráðherrum, vil ég áskilja mínum þingflokki allan rétt til þess að taka nokkurn tíma í þetta mál við 3. umr. þótt óvenjulegt sé með hliðsjón af því að það er gert ráð fyrir þingfrestun um eða upp úr miðri næstu viku.

[19:19] Forseti vill geta þess vegna orða hv. þm. að það er ljóst að málið fer til nefndar á milli umræðna og boðaðar hafa verið breytingartillögur þannig að það gefst tóm til þess að ræða málið frekar.

[19:19] Hæstv. forseti. Það er ljóst að þetta frv. verður aftur til umræðu í þingsalnum þannig að þingmönnum gefst tækifæri til að ræða þær mikilvægu breytingar sem frv. boðar við 3. umr. En það er einn efnisþáttur sem mig langar sérstaklega til að víkja að núna og hann lýtur að þeim breytingum sem nú er gert ráð fyrir varðandi 15% skattafslátt til lífeyrisþega sem náð hafa 70 ára aldri. Áður hafði verið gert ráð fyrir því að fella þennan skattafslátt niður í tveimur áföngum, 7,5% og síðar 7,5%, en nú kemur í ljós að það á að fella skattafsláttinn niður í einu vetfangi. Ég hef vakið máls á því áður í ræðustól að þegar fjárlagafrv. birtist á sínum tíma, segir í greinargerð sem birtist með því varðandi þennan skattafslátt að gert sé ráð fyrir að fella þessa undanþágu niður í tveimur áföngum og kemur sá fyrri til framkvæmda um næstu áramót. Og hér vitna ég í þetta þskj., með leyfi forseta: ,,Hins vegar verður þeim fjármunum sem sparast við þessa breytingu varið til að hækka grunnfjárhæðir lífeyristrygginga.`` Mín spurning til þeirra sem um þessi mál hafa vélað er sú, hvort til standi að gera þetta. Hvort til standi að hækka grunnfjárhæðir lífeyristrygginga í samræmi við þá breytingu sem nú er boðuð. Það er svolítið nöturleg staðreynd að þegar baráttan gegn tvísköttun lífeyris hófst fyrir fáeinum árum stóðu þar í fararbroddi eldri borgarar, samtök þeirra. Þau vildu leita leiða til að bæta kjör lífeyrisþega og lögðu ríka áherslu á að tvísköttun lífeyris yrði afnumin. Fleiri tóku undir þessa kröfu, þar á meðal stór hluti verkalýðshreyfingarinnar. Alþýðusambandið lagði ríka áherslu á að tvísköttun yrði afnumin en nálgaðist málið frá annarri átt. Í stað þess að létta skattlagningu af lífeyrisþegum, yrði veittur skattafsláttur vinnandi fólki og skatti aflétt af iðgjaldi til lífeyris. Sú lausn varð síðan ofan á og nú hefur hún orðið endanlega alveg ofan á. Það skýrir þær breytingar sem nú eiga sér stað að ríkisstjórnin ákvað að verða við kröfu Alþýðusambandsins og fleiri aðila um að flýta þessum skattbreytingum og láta skattafsláttinn af lífeyrisiðgjöldum koma fyrr til framkvæmda. En eftir standa þá lífeyrisþegarnir sem hófu þessa baráttu án þess að þeir hafi fengið nokkuð fyrir sinn snúð. Þess vegna legg ég ríka áherslu á að fá að vita, áður en endanlega verður frá þessu máli gengið, hvort tillit verði tekið til þeirra loforða sem gefin voru þegar fjárlagafrv. var birt þinginu í haust að grunnfjárhæðir lífeyristrygginga yrðu hækkaðar. Hér er um mjög stórt og mikilvægt mál að ræða, allar þessar aftengingar sem boðaðar eru með frv., og ljóst að um þær mun fara rækileg umræða við 3. umr. málsins. Að svo stöddu ætla ég því ekki að lengja þessa umræðu, en vildi leggja ríka áherslu á að þeir sem um þessi mál hafa vélað veiti þinginu svör við 3. umr. málsins.

Forseti ítrekar að það sýnist gefast tími til þess að ræða þetta mál frekar, bæði í nefnd og við 3. umr.