Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ríkisstj. þótti rétt að gera Alþingi þegar í upphafi grein fyrir þeirri kjaradeilu sem nú setur mjög svip sinn á íslenskt þjóðlíf og það er einlæg von mín að umræða um hana geti orðið málefnaleg og verði til þess að lægja þær öldur sem nú eru fremur en að ýfa. Ég hefði gjarnan kosið að hægt hefði verið að útvarpa umræðunni, eins og reyndar allir þingflokkar óskuðu eftir, en því miður er það ekki fært. Ég hefði talið gott í þessu fjölmiðlaleysi að þjóðin hefði tækifæri til að heyra þann málflutning sem hér verður. Mér þykir rétt að byrja á því að gera lauslega grein fyrir þeim samningum sem gerðir voru 29. febr. s.l. Þá voru undirritaðir heildarsamningar þar sem gert var ráð fyrir 5% launahækkun við undirskrift, síðan 2% 1. júní, 3% 1. sept. og 3% 1. jan. 1985. Einnig var gert ráð fyrir því að 10% hækkun yrði á lágmarkstekjutryggingu og svo jafnframt starfsaldurshækkanir eins og þá var um samið. Kjararannsóknarnefnd mat þessa samninga og komst að þeirri niðurstöðu að í þeim fælist hækkun fyrir verkafólk við undirskrift samnings sem næmi 8%, fyrir aðra meðlimi Alþýðusambands Íslands 5.5% og fyrir meðlimi Bandalags starfsmanna ríkis og bæja 5.3%. Til viðbótar þessum samningum ákvað ríkisstj. að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins að verja hátt í 350 millj. kr. til félags- og skattamála. Því fé var varið á grundvelli ítarlegrar athugunar sem gerð var af Kjararannsóknarnefnd fyrir tilstuðlan ríkisstj. Ég hygg að svo ítarleg athugun á láglaunahópum hafi ekki áður verið gerð. Þetta fjárframlag fór fyrst og fremst til einstæðra foreldra, ellilífeyrisþega og öryrkja. Komið hefur fram mat forustumanna Alþýðusambands Íslands á þessum félagslegu umbótum þar sem talið er að hér sé um að ræða allt að 30% hækkun fyrir einstaka hópa í þessum flokki. Almennt mun hafa verið um það samkomulag við gerð þessara kjarasamninga að kaupmáttur kauptaxta í lok ársins 1983, þ.e. á síðasta ársfjórðungi, væri lagður til grundvallar. f þessum kjarasamningum var jafnframt gert ráð fyrir því að þeir væru uppsegjanlegir annaðhvort fyrir 1. sept. í ár eða fyrir 1. jan. n.k. Sá grundvöllur sem ég nefndi, þ.e. kaupmáttur kauptaxta síðasta ársfjórðungs 1983, kemur m.a. fram í fréttabréfi Alþýðusambands Íslands, 3. tölubl. 1984. Þjóðhagsstofnun hefur metið breytingar á kaupmætti kauptaxta á árinu 1984 og kemst að þeirri niðurstöðu miðað við 100 á fjórða ársfjórðungi 1983 að ársmeðaltal kaupmáttar kauptaxta meðlima í Alþýðusambandi Íslands árið 1984 hefði orðið 99% kaupmáttar kauptaxta í lok ársins 1983 ef samningarnir hefðu gilt út árið og hjá meðlimum í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja 97.6%. Samtals hefði kaupmáttur orðið 98.5% af kaupmætti kauptaxta á síðasta ársfjórðungi 1983. Í þessum tölum er þó ekki tekið tillit til þeirra félagslegu umbóta sem ég nefndi áðan. Séu þær metnar með telur Þjóðhagsstofnun að meðalkaupmáttur kauptaxta á þessu ári hefði orðið 99.7% kaupmáttar kauptaxta í lok ársins 1983 eða m.ö.o. að hann hafði aðeins skerst um 0.3%. Engu að síður var samningum sagt upp fyrir 1. sept. eins og heimilt var. Við uppsögnina kemur fram m.a. í fréttabréfi ASÍ, 11. tölubl. 1984 - mat á kaupmætti kauptaxta sem er mjög líkt mati Þjóðhagsstofnunar. Þar spáir hagdeild ASÍ að kaupmáttur kauptaxta meðlima ASÍ hefði orðið að ársmeðaltali 99.2% kaupmáttar kauptaxta á síðasta ársfjórðungi 1983, en eins og ég las áðan telur Þjóðhagsstofnun að þessi kaupmáttur hefði orðið 99% . Það munar sem sagt litlu sem engu. Einnig kemur fram að hagdeild ASÍ metur ekki með þær félagslegu umbætur sem ákveðnar voru í sambandi við kjarasamningana í febrúar. Því er borið við að hækkanir hafi orðið töluvert miklar á ýmsum nauðsynjum og því étið upp þær félagslegu umbætur. Rétt er það að verðhækkanir hafa orðið meiri, t.d. á landbúnaðarafurðum, en á ýmsum öðrum vörum vegna þess að flutt var fé frá niðurgreiðslum á landbúnaðarafurðum yfir í félagslegar umbætur og þær hækkanir hlutu því að verða nokkru meiri en almennt varð. Það er hins vegar athyglisvert í þessu sambandi að skv. upplýsingum, sem fengist hafa frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar, hefur verið minna um umsóknir um aðstoð til þeirrar stofnunar en áður var. Það gefur eindregið til kynna, sem betur fer, að þessar félagslegu umbætur hafi orðið þeim að liði sem þær voru ætlaðar. Kröfur sem settar voru fram eru hins vegar mjög breytilegar. Í þessu sama fréttabréfi ASÍ kemur fram orðrétt, með leyfi forseta: „Í dag er ljóst að til þess að ná þeim kaupmætti á árinu, sem stefnt var að með samningum á s.l. vetri, þarf kauphækkun 1. sept. n.k. að vera um 7%.“ Kröfur ýmissa annarra stéttarfélaga hafa hins vegar verið af allt annarri stærðargráðu. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja krefst 30% kauphækkunar 1. sept. og 5% 1. jan. Félag bókagerðarmanna er með svipaða kröfu. Verkamannasamband Íslands krefst þess að lægstu launin hækki í 14 þúsund, en krefst jafnframt víðtækrar flokkatilfærslu sem erfitt er að meta, en er tvímælalaust langtum meiri í kauphækkun talið að meðaltali en þau 7% sem nefnd eru í fréttabréfi ASÍ. Forsendurnar fyrir uppsögnunum koma þannig ekki glöggt fram, en ég fæ því miður ekki dregið aðra ályktun af því sem ég hef sagt um ýmsar kröfur en að almennt séð sé horfið frá því, sem lagt var til grundvallar við gerð kjarasamninga í febrúar, að viðhalda kaupmætti síðasta ársfjórðungs 1983. Þegar meta á möguleika til þess að verða við þessum kröfum er að sjálfsögðu nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þróun efnahagsmála. Ég veit að ég þarf ekki að brýna það fyrir hv. þm. að þessir hlutir verða að haldast í hendur. Við höfum allt of slæma reynslu af kauphækkunum á síðasta áratug sem fóru langt fram úr því sem efnahagslífið gat borið og leiddu til þeirrar verðbólgu sem við vorum síðan mörg ár að súpa seyðið af. Ég veit að hv. þm. er að sjálfsögðu ljóst að kauphækkanir einar sér verða ekki til þeirrar framleiðsluaukningar í þjóðfélaginu sem nauðsynleg er til þess að kaupmáttarstig megi haldast, til þess að kauphækkanir verði til þess að auka kaupmáttinn eins og að er stefnt að sjálfsögðu hverju sinni. Markmið þau sem ríkisstjórnin setti sér fyrir 1984 hafa í flestum tilfellum staðist. Að mati Þjóðhagsstofnunar er nú verðbólga á grundvelli þriggja mánaða framfærsluvísitölu 13%, en á þriggja mánaða grundvelli byggingarvísitölu 10% og svo virðist sem verðbólga muni fara lækkandi það sem eftir er af þessu ári. Sömuleiðis hafa gengisforsendur, sem lagðar voru til grundvallar, staðist. Gengi hefur verið breytt um nálægt því 5% eins og sagði í efnahagsstefnu ríkisstj. fyrir árið 1984. Eina frávikið frá þessu er leiðrétting á þeirri vog sem gengi íslenskrar krónu byggist á. Sú leiðrétting var óhjákvæmileg vegna þess að vægi gjaldmiðla í þeirri vog hafði breyst mjög mikið á undanförnum mánuðum. Veruleg breyting hefur orðið í innflutningi og útflutningi og til þess varð að sjálfsögðu að taka tillit við ákvörðun á gengisvog. Erlendar skuldir þjóðarinnar eru nálægt því sem þær voru. Þær voru um s.l. áramót rúmlega 60%. Að mati Seðlabankans eru þær nú 61%. Ég viðurkenni að mjög æskilegt hefði verið að geta dregið úr þessum erlendu skuldum og tvímælalaust er það eitt mesta viðfangsefni okkar Íslendinga að draga á næstu árum úr erlendum skuldum þjóðarinnar. Ríkisstj. taldi það hins vegar ekki fært á yfirstandandi ári, m.a. vegna ótta um atvinnuöryggi sem er fyrsta markmið eins og fram kemur í stefnuyfirlýsingu ríkisstj., enda hefur atvinna verið næg. Ekki hafa komið fram þeir spádómar sem heyrðust tíðum fyrir og um áramótin, að atvinnuleysi yrði mikið í kjölfar efnahagsráðstafana ríkisstj. Atvinna hefur verið næg þegar á heildina er litið. Henni hefur að vísu verið nokkuð misskipt og það harma ég. Þensla og eftirspurn eftir atvinnu hér á höfuðborgarsvæðinu hefur verið of mikil og hefur m.a. átt nokkurn þátt í því að eitt markmiðið hefur ekki gengið upp, markmið um viðskiptahalla. Gert var ráð fyrir því að viðskiptahalli á árinu yrði um 2–3% en hann verður að öllum líkindum um 4–5%. Þann þátt í okkar efnahagslífi verður að taka fastari tökum á næstunni. Staða ríkissjóðs mun verða stórum betri en gert var ráð fyrir við gerð fjárlaga og endurskoðun þeirra á s.l. vetri. Að vísu mun hann ekki verða alveg rekstrarhallalaus en það mun þó nálgast. Staða atvinnuveganna hefur verið mjög breytileg. Staða iðnaðar hefur verið allgóð eins og fram kemur í þeirra eigin mati. Staða þjónustugreinanna er góð. Staða verslunar er sömuleiðis góð og stafar það ekki síst af því að veltan í þjóðfélaginu hefur verið töluvert meiri en gert var ráð fyrir. Staða landbúnaðar hefur verið erfið sökum mikillar skuldasöfnunar á fyrri árum. En árferði hefur verið gott fyrir landbúnaðinn og er það von manna að staða hans lagist nokkuð. Í landbúnaði er nú unnið að einhverjum þeim víðtækustu breytingum sem ráðist hefur verið í um langt skeið. Gert er ráð fyrir því að ár frá ári dragi á næstu þremur til fimm árum úr þörf fyrir útflutningsbætur en í staðinn verði staðið að uppbyggingu nýrra atvinnutækifæra í sveitum. Ég geri mér fastlega vonir um að þær framkvæmdir og þau frv., sem nauðsynleg eru í þessu sambandi, verði lögð fyrir þingið von bráðar. Það sem veldur mestum áhyggjum og vitanlega gerir allt okkar svigrúm mjög lítið í þessari stöðu er fyrst og fremst staða sjávarútvegsins. Aflabrögð hafa að vísu verið svipuð og gert var ráð fyrir. Hins vegar hafa markaðsmál sjávarútvegsins verið stórum erfiðari en menn leyfðu sér að vona í upphafi ársins. Markaður fyrir skreið í Nígeríu hefur ekki opnast og þrátt fyrir samninga sem búið er að gera höfum við því miður enga vissu fyrir því að hann opnist á næstunni. Nokkur verðlækkun hefur orðið á saltfiski og veruleg verðlækkun á afurðum eins og mjöli og lýsi, einhver sú mesta sem við Íslendingar höfum kynnst. Þó hefur það líklega valdið einna mestum erfiðleikum að sölutregða hefur orðið á Bandaríkjamarkaði og reyndar lækkun á sumum afurðum sjávarútvegsins eins og t.d. á blokk og u.þ.b. 40% lækkun á ufsaflökum. Þetta er mikið áhyggjuefni og efni til mikillar umræðu hér á landi og hér á hinu háa Alþingi. Við Íslendingar eigum í vaxandi mæli í samkeppni við niðurgreiddar sjávarafurðir frá okkar mestu keppinautum eins og Kanadamönnum og Norðmönnum. Virðist ekkert lát vera á þeirri samkeppni. Það boðar því miður ekki gott fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Ákvarðanir þarf um hvernig því verður mætt. Þegar allt þetta er tekið til athugunar telur Þjóðhagsstofnun þó að þjóðarframleiðsla dragist ekki eins mikið saman og óttast var í upphafi ársins. Hún telur að samdráttur þjóðarframleiðslu verði um 1% á árinu 1984. Þessu veldur m.a. að framkvæmdir hafa verið miklar, eins og ég rakti áðan, m.a. vegna þess að menn hafa viljað tryggja fulla atvinnu. Í þeirri þjóðhagsáætlun, sem lögð verður fyrir Alþingi strax eftir helgina, koma fram langtum ítarlegri upplýsingar um allt þetta og einnig um horfur 1985 og því stikla ég á stóru. Á árinu 1985 er ekki talið að viðskiptakjör muni batna að nokkru ráði. Það er vissulega ekki góð spá þegar tekið er tillit til þess að alþjóðlegar stofnanir á þessu sviði, eins og t.d. Efnahags- og framfarastofnunin í París, spá því almennt að 3% hækkun verði á vöruverði í sínum meðlimaríkjum. En svo virðist sem þessar spár gildi ekki um sjávarafurðir. A.m.k. er því ekki spáð að verðhækkun verði á sjávarafurðum, t.d. á Bandaríkjamarkaði. Talið er að staða atvinnuveganna verði nokkuð svipuð og hún er nú. Að vísu er þess vænst að einhver hækkun geti orðið á lýsi og mjöli, fyrst og fremst í ljósi þess að það hefur aldrei lengi verið eins lágt og það er nú. Að vísu er mikil uppskera í heiminum á soyabaunum sem við er keppt og vel kann að vera að lengra sé í slíka verðhækkun en menn leyfa sér að vona. Ljós punktur í þessu á næsta ári er að mjög mikilvægir samningar hafa nú náðst við Sovétríkin um sölu á saltsíld og öðrum fiski. Um aukið magn er að ræða, að vísu verðlækkun í dollurum eins og komið hefur fram í fréttum, en miðað við sterka stöðu dollarans tel ég þetta stórum betri samninga en við gátum í raun og veru gert okkur vonir um. Sala á saltsíld til annarra landa virðist hins vegar vera töluverðum erfiðleikum háð vegna mikilla veiða nágranna okkar í Norðursjó og við Noregsstrendur. Að öllu þessu athuguðu og sömuleiðis þegar metnar eru framkvæmdir í orkumálum og á fleiri sviðum telur Þjóðhagsstofnun þó að við séum komnir niður í botn í þeirri lægð sem við höfum verið í undanfarin þrjú ár og von sé á bata á næsta ári. Sá bati er metinn á forsendum þjóðarframleiðslu upp að 1%. Það er ekki mikið, það er satt að segja mjög lítill vöxtur þjóðarframleiðslu þegar skoðaður er vöxtur þjóðarframleiðslu í okkar nágrannalöndum og er vitanlega mikið áhyggjuefni þegar til lengri tíma er litið. Miðað við þessar horfur hefur ríkisstj. og stjórnarflokkarnir sett sér markmið á næsta ári og leiðir að þeim markmiðum. Ríkisstj. telur mjög nauðsynlegt að hjöðnun verðbólgu haldi áfram. Að vísu getum við unað því að hjöðnun verði að sjálfsögðu ekki eins ör og hún hefur verið á undanförnum mánuðum. Það væri ekki heldur eðlilegt. Menn þurfa að gæta þess í því sambandi hvert atvinnuöryggi verður o.s.frv. Ríkisstj. hefur því sett sér það markmið að verðbólga í lok ársins 1985 verði komin í eða niður fyrir 10%. Ríkisstj. telur einnig að sporna verði gegn því með öllum ráðum að erlendar skuldir aukist og hefur sett sér sem markmið í því sambandi að erlendar skuldir í lok ársins 1985 fari ekki yfir 61%, þ.e. verði á svipuðu róli og þær hafa verið nú. Ríkisstj. telur ákaflega mikilvægt að þegar á næsta ári verði skapað svigrúm til nýsköpunar í atvinnulífinu. Reyndar tel ég að þegar til lengri tíma er litið sé þetta eitthvert það mikilvægasta markmið sem við þurfum að setja okkur. Enginn vafi er á því að renna verður fleiri stoðum undir íslenskt efnahagslíf, ekki vegna þess að sjávarútvegurinn muni ekki áfram verða mikilvægastur íslensku efnahagslífi og þaðan sé ekki að vænta töluverðs hagvaxtar þegar aflabrögð og markaðir batna sem þeir hljóta að gera. Hins vegar verða menn að gæta þess að það verður ekki ausið upp úr sjónum eins og gert hefur verið á undanförnum árum og ekki þess að vænta að minnsta kosti að vöxtur afla verði eins og verið hefur á undanförnum árum. Því er ákaflega nauðsynlegt að nýjar greinar fái skotið rótum í íslensku efnahagslífi og til þess verður að skapa svigrúm. Ríkisstj. hefur því ákveðið að erlend lántaka á næsta ári verði 7200 millj. kr. og mun leggja það fyrir Alþingi. Af því renna 4500 millj. til afborgana af eldri lánum. Þá eru aðeins 2700 millj. til ráðstöfunar fyrir atvinnuvegina fyrir þá nýsköpun í atvinnulífinu sem ég nefndi. Það er nokkru lægri tala en til ráðstöfunar var fyrir atvinnuvegina á þessu ári. Til þess að ná þessum markmiðum hefur ríkisstj. ákveðið að fylgja áfram gengisstefnunni sem svo hefur verið nefnd og gerir ráð fyrir því að hámarksbreyting á gengi á næsta ári verði 5% eins og verið hefur á þessu ári. Þessu fylgir að sjálfsögðu að efnahagslífinu er settur mjög þröngur rammi. Út frá þessum forsendum má reikna með að beinar launahækkanir gætu á næsta ári orðið að meðaltali 5% eða á milli áranna 1984 og 1985 10%. Ég mun nú koma að því hvaða leiðir eru til kjarabóta ef höfð er í huga sú mynd sem ég hef dregið upp af íslensku efnahagslífi. Að sjálfsögðu má reikna á ýmsa vegu. M.a. má leggja til grundvallar þá sáttatillögu sem sáttasemjari gerði í deilu ríkisins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Hins vegar er ljóst að sú tillaga gerði aðeins ráð fyrir því að samningar giltu til 15. apríl og er óljóst hvað þá tæki við. Ef við gæfum okkur að engin launahækkun yrði eftir 15. apríl, sem ég tek fram að er vafalaust óraunhæft, er ljóst að verðbólga mundi hjaðna ekki minna en skv. þeim forsendum sem ríkisstj. hefur gefið sér. Að vísu mundi árshraði framfærsluvísitölu fara upp nú í lok ársins, líklega upp í 16–17% að mati Þjóðhagsstofnunar, en hins vegar falla ört miðað við engar launahækkanir eftir 15. apríl á næsta ári og vera kominn niður í 4.5 í lok ársins 1985. Þá er einnig ljóst að kaupmáttur kauptaxta mundi skerðast á árinu 1985 og telur Þjóðhagsstofnun að ársmeðaltal þá yrði 97.2 miðað við 100 á síðasta ársfjórðungi 1983. Þjóðhagsstofnun telur hins vegar að jafnvel miðað við þetta mundi kaupmáttur ráðstöfunartekna heldur aukast og kemur þar fram launaskrið. Ég sagði áðan að þetta væri eflaust óraunhæft dæmi ef menn eru að tala um samninga út 1985. Ég hef því einnig látið skoða önnur dæmi, t.d. lagt sáttatillöguna til grundvallar og 2% hækkun 1. apríl og 2% 1. sept. 1985. Þá kemur í ljós að mati Þjóðhagsstofnunar að verðbólga í lok ársins 1985 yrði um 7.5 sem er ekki langt frá því sem forsendur ríkisstj. gefa. Þá yrði kaupmáttur kauptaxta um 98.7 að meðaltali á árinu 1985 en kaupmáttur ráðstöfunartekna ykist um 2%. En þegar meta á enn meiri peningalaunahækkanir vaknar að sjálfsögðu spurning um það hvað gengið þoli. Þegar peningalaunahækkanir verða meiri en atvinnuvegirnir geta borið er raunar ekki nema um tvennt að ræða. Annaðhvort stöðvast þessir sömu atvinnuvegir með þeim afleiðingum að atvinnuleysi verður á viðkomandi stöðum eða þá að gengið lætur undan, hvort sem það verður með gengisfellingu eða einhverjum öðrum ráðum. Og ef gengið lætur undan hygg ég að menn hafi þá óyggjandi reynslu að það leiði til nýrrar verðbólguöldu. Allt mat á meiri hreinum peningalaunahækkunum hlýtur þá að byggjast á mati á því hvort gengið mundi láta undan. Vissulega hafa slíkar talnaraðir verið metnar, t.d. talnaröð sem er nálægt þeim kröfum sem hafa verið settar fram og hljóðar svo: 6% nú, 8% 1. jan., 8% 1. apríl, 7% 1. júlí, 9% 1. okt. Við getum sagt að þetta séu öfgarnar á hinn veginn ef menn vilja kalla það svo. Þá er talið að ef menn vildu halda atvinnuvegunum gangandi hlyti gengi að láta undan og þá væri verðbólga eða framfærsluvísitala á árinu 1985 yfir 30%, líklega 33–34%. Þetta veit ég að mönnum hér er öllum ljóst. Mönnum er að sjálfsögðu ljóst, eins og ég sagði áðan, að peningalaunahækkanir einar út af fyrir sig skapa ekki þau verðmæti sem geta staðið undir þessum sömu hækkunum, þau þurfa að koma annars staðar frá. Þess vegna hafa stjórnarflokkarnir og ríkisstj. talið rétt að skoða hvort mæta megi þessum kröfum stéttarfélaganna að einhverju leyti með skattalækkunum. Ég held að öllum hljóti að vera ljóst að skattalækkanir, t.d. að sömu krónutölu fyrir þjóðarheildina, gefa miklu meiri kjarabót en peningalaunahækkanir að þessari sömu krónutölu. Í fyrsta lagi eru skattalækkanirnar ekki skattlagðar, ef ég má orða það svo, en peningalaunahækkanirnar að sjálfsögðu skattlagðar. Þetta er öllum vitanlega ljóst. Sömuleiðis fara peningalaunahækkanir miklu fremur út í verðlagið en skattalækkanir sem koma þess vegna ekki eins í bakið á mönnum. Þjóðhagsstofnun hefur gefið mér lauslegt mat á slíkri leið og telur að 500 millj. kr. skattalækkun mundi samsvara svona allt að 2.5% í launahækkun. En yfir þjóðfélagið í heild er þó 2% í launahækkun í kringum milljarður, þ.e. tvöfalt meiri en skattalækkunin. Það skal tekið fram að þetta eru aðeins samanburðartölur en ekki nákvæmur útreikningur, enda er slíkt ákaflega erfitt án þess að meta alla aðra þætti þessara mála. Í fjárlagafrv., eins og það hefur verið sýnt, er gert ráð fyrir 600 millj. kr. tekjuskattslækkun. Er það í samræmi við ákvörðun Alþingis frá s.l. vori um að fella niður tekjuskatt af almennum launatekjum. Ríkisstj. hafði þegar samþykkt að gera það í þremur áföngum. Í fjárlagafrv. er hins vegar gert ráð fyrir því að ríkissjóði verði aflað tekna með óbeinum sköttum. Kemur það fram m.a. í grg. með fjárlagafrv. Ef aftur á móti þessi skattalækkun er framkvæmd, ég nefni það aðeins sem dæmi, án þess að tekna væri aflað þannig að auki framfærslukostnað fjölskyldunnar, þá breytist dæmið að sjálfsögðu verulega. Ef gert er ráð fyrir 6% peningalaunahækkun 1. sept. og 4% 1. jan. og 600 millj. kr. skattalækkun yrði breyting kaupmáttar ráðstöfunartekna 1984–1985 + 1.5 og kaupmáttur kauptaxta yrði einhvers staðar á milli 98 0 99% af kaupmætti kauptaxta í lok ársins 1983. Ég held hins vegar að skynsamlegt sé að leita leiða til þess að peningalaunahækkanir geti orðið enn minni. Þá er jafnframt von til þess að gengisbreyting á árinu 1985 gæti orðið eitthvað minni en sett hefur verið sem hámark og þá er vissa fyrir því að verðbólgan mundi hjaðna enn örar. Hins vegar er alveg ljóst, og ekki síst öllum ljóst sem hér eru inni, að með mjög víðtækum skattalækkunum er að sjálfsögðu vandanum velt yfir á ríkissjóð. Í raun og veru má orða þetta svo í örfáum orðum. Spurningin er sú: Hvar á að mæta þessum vanda? Á að mæta þeim vanda sem skapast með peningalaunahækkunum í atvinnulífinu, með aðgerðum í gengi og þess háttar? Á að mæta honum þar eða á að færa þennan vanda inn í ríkissjóð og mæta vandanum í ríkissjóðsdæminu? Ég tel fyrir mitt leyti síðari kostinn betri. Það er orðinn mikill samdráttur í íslensku efnahagslífi af ástæðum sem allir þekkja. Við þær aðstæður kemur að mínu mati mjög til greina að færa eitthvað frá samneyslunni tímabundið yfir til einkaneyslunnar til að halda uppi kaupmætti einstaklinga, t.d. að hann yrði svipaður og á síðasta ársfjórðungi 1983. Þannig má að sjálfsögðu reikna fjölmörg dæmi og ég skal ekki halda því lengi áfram. Ég hef einnig látið setja upp dæmi um meiri skattalækkanir, t.d. 1100 millj. skattalækkun og 300 millj. í útsvarslækkun. Er þá gert ráð fyrir að launahækkun verði eingöngu 6% 1. sept. en engar 1. jan. Þessar tölur eru valdar þannig að þessar skattalækkanir eru í krónutölu nokkurn veginn þær sömu sem útgjöld þjóðarbúsins yrðu af 4% launahækkun 1. jan. Það eru u.þ.b. 1500–1600 millj. kr. Þegar þetta er borið saman kemur að sjálfsögðu strax í ljós þetta sem ég hef áður sagt, að skattalækkunin gefur miklu meiri kaupmáttaraukningu. Með slíkri skattalækkun og jafnvel með 5% gengissigi á næsta ári tækist að mati Þjóðhagsstofnunar að halda að fullu kaupmætti kauptaxta fjórða ársfjórðungs 1983 og veruleg aukning yrði eða um 1.5% á kaupmætti ráðstöfunartekna. Með þessu móti telur Þjóðhagsstofnun að verðbólga í árslok 1985 á þriggja mánaða grundvelli yrði 4.5 og frá upphafi til loka ársins 5.5. Þetta er að mörgu leyti glæst mynd, held ég að við getum sagt, en öllum má vera augljóst að sjálfsögðu að þetta skapar gífurlegan vanda fyrir ríkissjóð. Ég vil ekki fullyrða að sá vandi verði leystur svo að viðunandi sé. Ég tek það skýrt fram að ég tel að sveitarfélögin eigi að taka þátt í þessari lausn. Gæti það komið til viðbótar t.d. 600 millj. kr. skattalækkun ríkissjóðs. Ég skal ekki lengja umr. með því að ræða þetta lengur, en legg á það áherslu að það er ekki launþegum til bóta að fara með peningalaunahækkanir út yfir þau mörk sem tryggja áframhaldandi hjöðnun verðbólgu. Það held ég að öllum launþegum muni vera ljóst. Ný verðbólguskriða er hvorki þeim né þjóðfélaginu til hagsbóta og ég held reyndar að ég verði að taka miklu dýpra í árinni. Ný verðbólguholskefla er þjóðfélaginu mjög hættuleg. Ég held að fullyrða megi að tekist hafi á þessu ári að tryggja t.d. löng erlend lán með viðunandi kjörum og lagfæra þannig greiðslustöðu okkar gagnvart útlöndum fyrst og fremst vegna þess að sá árangur sem náðst hefur í efnahagsmálum, þ.e. hjöðnun verðbólgu eins og hún hefur verið, hefur skapað traust hjá lánveitendum erlendis. Ég leyfi mér að fullyrða að ef þetta snýst við og verðbólga fer vaxandi á ný muni þetta traust ekki vera fyrir hendi. Þjóð, sem skuldar erlendis um 60% af sinni þjóðarframleiðslu, hefur ekki efni á því að glata því trausti sem nauðsynlegt er hjá lánveitendum. Í þeirri umr. sem fer fram um kjarasamninga kemur ýmislegt fleira til greina, t.d. verðtrygging á ýmsum sviðum þjóðfélagsins. Ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa reyndar þegar sagt að þeir telji að afnema eigi verðtryggingu á skemmri fjárskuldbindingum og á þeim öðrum sviðum þar sem það er unnt. Þetta má gera sem fyrst. Ég get einnig tekið undir ýmislegt sem fram hefur komið. T.d. er sjálfsagt að framkvæma einhvers konar samanburð á því hvernig laun eru í þjóðfélaginu. Á það hefur BSRB lagt höfuðáherslu. Ég vek athygli á því að fyrir fimm árum sögðu verslunarmenn upp samningum á þeirri forsendu að þeir hefðu dregist aftur úr opinberum starfsmönnum í launum. Þá var málið leyst með samkomulagi um gerðardóm sem mat þetta. Mér sýnist eðlilegt að reyna svipaða leið nú. Ég vil því að lokum fara nokkrum orðum um þá lausn sem mér sýnist helst líkleg á þessari deilu. Í fyrsta lagi legg ég á það mikla áherslu að sú heildarlausn verði fundin sem nær út árið 1985. Okkur veitir ekkert af vinnufriði til þeirra stóru hluta sem þarf að framkvæma á næsta ári, m.a. til þeirrar nýsköpunar í atvinnulífi sem ég hef þegar nefnt. Ég vil einnig leggja áherslu á það að peningalaunahækkanir verði sem minnstar. Ég tel að peningalaunahækkanir að meðaltali samtals á samningstímabilinu á bilinu 6–10% séu nálægt því hámarki sem atvinnuvegirnir og gengisstefnan þolir. Ég vil lýsa þeirri persónulegu skoðun minni að í þessum peningalaunahækkunum ætti tvímælalaust að vera meiri hækkun fyrir þá sem lægstu launin hafa. Þetta var gert við síðustu samninga. Satt að segja hafa kröfur um það ekki verið mjög háværar í þeim viðræðum sem nú eru í gangi. En ég tel að tvímælalaust ætti að athuga slíkt. Mér sýnist jafnframt að í þessu sambandi og í tengslum við heildarsamning beri að skoða skattalækkun sem tryggi óbreyttan kaupmátt frá síðasta ársfjórðungi 1983. Það er nokkru meira en ríkisstj. hefur talið æskilegt í þeirri stöðu sem nú er. Ég tel þó að þetta langt megi teygja sig. Sumir kunna að segja hér: Þetta er ekki nálægt því nógu langt. En ég vek þá athygli á því sem ég hef áður sagt um það svigrúm sem er í þjóðarbúinu. Mér finnst einnig sjálfsagt að aðilar hafi með sér samráð um að meta hvernig kaupmáttur þróast á þessu tímabili og að menn ræði þá um leiðir til að halda þessum kaupmætti á samningstímabilinu öllu. Mér finnst sjálfsagt að afnema verðtryggingar á sem flestum sviðum. Ég held að menn eigi ekki að gera það á lengri lánum, t.d. væri það líklega nokkuð varasamt á húsnæðislánum til 25 ára, en á skemmri lánum og ýmsum öðrum skuldbindingum í þjóðfélaginu tel ég rétt að afnema verðtrygginguna. Vextir hafa komið mikið til umr. í þjóðfélaginu upp á síðkastið og nokkuð skiptar skoðanir hafa verið um þá vaxtahækkun sem nýlega varð. Við erum þar í nokkrum erfiðleikum Íslendingar. Á því er ekki nokkur vafi. Sparnaður hefur ekki aukist eins og þyrfti að vera og e.t.v. er það eitt okkar versta mein. Sú vaxtahækkun sem hefur orðið er að sjálfsögðu gerð til að reyna að auka sparnað, draga úr útlánum og þannig draga úr þeirri þenslu sem orðið hefur á peningamarkaðinum. Hitt má vera ljóst að svo háir raunvextir sem nú eru fá aldrei staðist til lengdar. Þeir munu draga úr fjárfestingu í þjóðfélaginu sem er ákaflega nauðsynleg ef hagvöxtur á að hefjast. Ég lýsi því þeirri skoðun minni að vextir hljóti að fara lækkandi, bæði eftir því sem verðbólga lækkar og ekki síður eftir því sem við náum betri tökum á okkar efnahagsmálum, meiri staðfesta verður í okkar efnahagsmálum og við komumst lengra frá áhrifum af þeirri miklu verðbólgu sem við Íslendingar höfum búið við á undanförnum árum og frá þeim hugsunarhætti sem áreiðanlega á stóran hlut í of lítilli sparifjáröflun. Til þessa hefur verðbólguhugsunarhátturinn verið ríkjandi og menn eytt frekar en að spara. Að mínu mati hljóta vextir að lækka ef samstaða næst um hjöðnun verðbólgu og að festa betur þann mikla árangur sem náðst hefur. Ég leyfi mér að vona að ef samstaða næst milli ríkisvaldsins og BSRB um þennan ramma sem ég hef nú lýst þá fallist BSRB á að aflýsa verkfallinu alveg eða fresta því einhvern tíma og yrðu þá laun að sjálfsögðu greidd út að fullu. Ég tel sjálfsagt að orðið verði við þeim kröfum BSRB að gera samanburð, eins og ég sagði áðan, á launum í þjóðfélaginu í heild sinni. Ég skal svo að lokum hafa nokkur orð um framkvæmd deilunnar við BSRB. Í hana hefur færst töluverð harka sem því miður spillir því að viðræður séu eins og þær þyrftu að verða. Í því sambandi vil ég leggja á það áherslu að það ber að fara að lögum, fyrst og fremst að lögum. Af því að ég heyrði að menn voru hér áðan að gefa frá sér hljóð á pöllum út af útborgun launa er rétt að upplýsa það að um það eru mjög skiptar skoðanir á milli lögfræðinga hvort greiða eigi út eða ekki. Álitsgerð fékkst frá þremur lögfræðingum. Frá Jóni Steinari Gunnlaugssyni hæstaréttarlögmanni sem kemst að þeirri niðurstöðu, svo að ég lesi ekki alla þessa grg. því að hún er nokkuð löng, að óskylt sé að greiða starfsmönnum ríkisins 1. okt. laun nema fyrir þrjá fyrstu daga mánaðarins. Reyndar kemst lögmaðurinn að enn þá harðari niðurstöðu þar sem hann segir: „Að fenginni þessari niðurstöðu má miklu frekar velta fyrir sér hvort fjmrh. sé heimilt að greiða úr ríkissjóði 1. okt. starfsmönnum ríkisins laun fyrir allan októbermánuð.“ Rökstuðningur lögmannsins, sem allir alþm. geta að sjálfsögðu fengið aðgang að, er sá að búið er að boða verkfall og allar líkur benda til þess að vinna verði ekki innt af hendi fyrir það framlag sem í laununum felst. Að sömu niðurstöðu kemst ríkislögmaður. Þar segir með leyfi forseta: „Staða mála er sú að BSRB lýsti yfir verkfalli frá og með 4. okt. n.k. Við þessar aðstæður verður að telja vafalaust að vinnuveitanda sé óskylt að greiða starfsmanni laun nema fyrir þá daga sem hann hefur lýst yfir að hann muni vinna. Vinnuveitandinn, ríkið, mun fyrirsjáanlega ekki fá gagngjaldið, þ.e. vinnuframlagið, og því grundvöllur brostinn fyrir skyldu hans til greiðslu launa af sinni hálfu. Það er ótækt með öllu að laun séu greidd í verkfalli. Samningur eða lög um fyrirframgreiðslur launa breytir engu um þennan kjarna málsins.“ Ég fékk jafnframt greinargerð frá Benedikt Sigurjónssyni lögfræðingi og fyrrv. hæstaréttardómara. Hann kemst að annarri niðurstöðu og vísar eins og fyrri lögmenn til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, 20. gr. Þar segir: „Föst laun greiðast fyrir fram mánaðarlega fyrsta starfsdag hvers mánaðar. Greidd laun eru óafturkræf þótt starfsmaður andist eða verði leystur frá starfa áður en mánuður er liðinn.“ Hann skiptir síðan í þessari greinargerð ríkisstarfsmönnum í þrjá hópa. Hann segir í niðurstöðu: „Enginn vafi er á því að skylt er að greiða þeim starfsmönnum laun sem ekki fara í verkfall. Deila má um hina flokkana, þ.e. þá sem eru skyldaðir til vinnu og þá sem ekki vinna. Þegar hins vegar er litið til hinna ákveðnu reglna í 1. mgr. 20. gr. laga nr. 38/1954 og virtar verkfallsreglur laga nr. 29/1976 og þess gætt að hinn 1. okt. er alls ekki víst að til verkfalls komi, þar sem samkomulag gæti náðst innan þess tíma, tel ég eðlilegt að líta svo á að greiða beri októberlaunin. Mér finnst að það megi jafna þessu til þess að maður sé rekinn eftir þrjá daga. Það er ljóst að 20. gr. laga nr. 38/1954 leggur á ríkissjóð áhættuna af því að vinnusambandið haldist út mánuðinn.“ Þetta mál var að sjálfsögðu ítarlega rætt í ríkisstj. og þar komu fram skiptar skoðanir eins og koma fram í álitum lögfræðinganna. Í fundargerð ríkisstj. er bókað að fjmrh. ákveður þessa framkvæmd eftir að hafa heyrt afstöðu ráðh. í ríkisstj. Menn verða að gæta þess að íslensk ríkisstj. er ekki, eins og lögfróðir menn hafa hvað eftir annað sagt, fjölskipað stjórnvald. Skv. stjórnarskránni er lokaákvörðunin í svona máli tvímælalaust hjá fjmrh. Ef deilt er um slíka lagaframkvæmd á tvímælalaust að vísa henni til dómstóla til að fá úr skorið og reyna að hraða þeirri meðferð. En það er fleira í þessari deilu sem orkar svo sannarlega tvímælis. Í lögum um verkfallsrétt opinberra starfsmanna segir, með leyfi forseta í 26. gr.: „Þótt löglegt verkfall sé hafið er starfsmönnum, sem í verkfalli eru, skylt að starfa svo að haldið verði uppi nauðsynlegri öryggisvörslu og heilsugæslu. Kjaradeilunefnd ákveður hvaða einstakir menn skuli vinna í verkfalli og hún skiptir vinnuskyldu á milli manna. Um launakjör þessara manna meðan á verkfallinu stendur skal fara eftir þeim kjarasamningi sem gerður verður að loknu verkfalli.“ Í áliti Benedikts Sigurjónssonar, sem reyndar var formaður þeirrar nefndar sem samdi þessi lög, kemst hann eindregið að þeirri niðurstöðu að kjaradeilunefnd sé æðsti dómstóll í þessum málum eða réttara sagt að úrskurði hennar verði ekki hnekkt nema fyrir öðrum dómstólum, bæði ríki og BSRB beri að fara að úrskurði kjaradeilunefndar þar til honum hefur verið hnekkt fyrir öðrum dómstólum. Ég hlýt að hanna það að BSRB hefur staðið gegn því að úrskurðir kjaradeilunefndar hafi fengið framgang. Um það eru því miður allmörg dæmi sem ég veit að hv. þm. þekkja. Það kann vel að vera að menn vilji breyta þessari grein og ég sé að þegar hefur verið lagt fram hér á hinu háa Alþingi frv. um að skjóta megi slíkum málum til Hæstaréttar sem beri að úrskurða án tafar. Það getur vel verið að einhver slík breyting komi til greina. En þegar frv. var samið og samþykkt á hinu háa Alþingi 1976 voru einmitt um þetta atriði mjög miklar og ítarlegar umræður og kom greinilega fram að menn treystu sér ekki til að takmarka verksvið eða valdsvið kjaradeilunefndar frekar en gert er í lögunum og að hún hlyti sjálf að ákveða hvert hennar valdsvið væri. Það er því að taka lögin í sínar hendur að hlýða ekki úrskurðum kjaradeilunefndar. Ég skal ekki fara fleiri orðum um það eða nefna þau dæmi sem skýrt hefur verið frá í fjölmiðlum nú upp á síðkastið. En ég legg á það mikla áherslu að menn leggi til hliðar slíkar deilur og sameinist um að leysa þessa deilu þannig að menn geti komist að kjarna málsins, að semja um ágreiningsatriði í kjaramálum. Ég hef haft samband ásamt formanni Sjálfstfl. við ASÍ, Vinnuveitendasamband Íslands, Vinnumálasamband samvinnufélaganna, BSRB og reyndar aðildarfélög að ASÍ. Það samband hefur verið gott og ég geri mér fastlega vonir um að unnt verði að ná skynsamlegri lausn. Mér ber samkvæmt lögum að halda samráðsfundi með aðilum vinnumarkaðarins og það var gert fyrir nokkru. Þá kom þegar fram mjög ákveðinn vilji, að því er mér fannst, hjá þessum aðilum til að skoða aðrar leiðir en peningalaunahækkanir einar. Við áttum svo núna s.l. þriðjudag fund með samninganefnd Vinnuveitendasambands Íslands og þeirra viðsemjenda, þ.e. ASÍ og Verkamannasambandsins og félags iðnaðarmanna. Á þeim fundi var ákveðið að setja þegar á fót nefnd sem skoði skattalækkunarleiðina og ekki síður staðfest eftir þann fund að aðilar vilja leita leiða, leita möguleika til að fara þá leið og þá í staðinn fyrir meiri peningalaunahækkanir. Þessi nefnd byrjar starf sitt í dag og hafa verið skipaðir í hana fulltrúar frá ríkinu, Vinnuveitendasambandi Íslands, frá hinum almenna launamarkaði og frá BSRB og einnig er fulltrúi frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Það verk, sem þessi nefnd á að vinna, er ekki auðvelt. Það er vitanlega vandséð hvernig verulegum skattalækkunum verður mætt. Ég hygg að þeim verði að mæta eftir þremur leiðum. Í fyrsta lagi með sparnaði og niðurskurði í ríkisrekstri til bráðabirgða á meðan svo ástatt er. Í öðru lagi með einhverri skattahækkun eins og ásættanlegast er og í þriðja lagi eflaust með einhverjum auknum lántökum. Þá vil ég leggja áherslu á að þau lán verði innanlands en ekki erlendis. Ég hygg að til þess séu möguleikar ef menn vilja. Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég vil aðeins að lokum endurtaka það sem ég sagði í upphafi. Það er einlæg von mín að þessi umræða geti orðið til þess að skýra málin og leysa þau fremur en að herða hnútinn. Ég veit að allir hv. þm. vilja að lausn fáist á þessum málum. Og ég veit að allir hv. þm. vilja að lausn fáist sem þjóðarbúið þolir og að lausn fáist sem launþegar geta sætt sig við. Að því er unnið og ég vona að allir hv. þm. vilji leggja því lið.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. minntist ekki einu orði á þá smán sem yfir íslenska þjóð hefur gengið á undanförnum dögum, þar sem ráðherrar í ríkisstj. hafa staðið að lögbrotum, hafa sagt að eitt lögbrot réttlætti annað, hafa staðið í vegi fyrir því að lögunum í landinu væri framfylgt, þeir sömu aðilar og hafa verið til þess kjörnir og eru til þess eiðsvarnir að halda uppi lögum í landinu. Formaður Sjálfstfl., hv. þm. Þorsteinn Pálsson, gerði þetta að nokkru umræðuefni hér áðan með harla furðulegum hætti. Hann talaði um frelsi fólksins til þess að tjá sig. M.ö.o., frelsi fólksins til þess að brjóta lögin. Það var það sem fólst í orðum hv. þm. Þorsteins Pálssonar sem talaði hér áðan. En það er athyglisvert að forustumenn tveggja stærstu stjórnmálaflokkanna skuli annaðhvort ekki minnast einu orði á þá smán, sem yfir okkur er gengin í þessum efnum, eða reyna að klóra yfir það með þeim hætti sem hv. seinasti ræðumaður gerði. Það var líka athyglisvert að hvorki hæstv. forsrh. né hv. þm. Þorsteinn Pálsson minntust einu orði á það misrétti sem viðgengst hér í þjóðfélaginu. Þeir minntust ekki einu orði á það hvernig stórir hópar fólks eiga tæplega til hnífs og skeiðar á meðan aðrir hópar vaða í peningum. Þeir minntust ekki einu orði á þau skattsvik sem grassera hér í þjóðfélaginu. Þeir minntust ekki einu orði á neðanjarðarhagkerfið sem við höfum öll fyrir augum. Það var þetta sem vantaði í þeirra ræður. En það er kannske engin tilviljun því að þeir vilja líklega hafa þetta svona. Þegar hæstv. forsrh. taldi hér upp talnarunur um verðbólgu, þá gekk hann vitaskuld út frá því að allt ætti að vera óbreytt, það átti ekkert að færa til. Skattsvikin áttu að vera óbreytt. Tekjuskiptingin í þjóðfélaginu átti að vera óbreytt. Þá gat hann fengið út þessar tölur. En sannleikurinn er sá, að forsendan fyrir því að við náum raunverulegum árangri hér í efnahagsmálum og náum hér sáttum milli launafólks, ríkisstjórnar og atvinnurekenda er einmitt sú að þetta bil sé jafnað, að þetta neðanjarðarhagkerfi verði afnumið, að komið verði í veg fyrir skattsvikin, að menn þurfi ekki að horfa upp á það dag eftir dag á sama tíma og menn eiga tæpast fyrir salti í grautinn að hér rúlli lúxuskerrur nýjar um götur borgarinnar sem kosta milljón eða jafnvel meira. Þetta er það verkefni sem menn standa fyrst og fremst frammi fyrir. Þess vegna var það athyglisvert að hvorugur þeirra talsmanna ríkisstj. sem hér töluðu áðan skyldi minnast á þetta einu orði. Þetta sem er höfuðverkefnið sem við stöndum frammi fyrir, þetta sem er ein aðalundirrót þess ástands sem hér ríkir. Að þeir skyldu hoppa yfir þetta, þetta misrétti og þessa smán, sem yfir okkur hefur gengið, þegar ráðherrar standa fyrir lögleysum og lögbrotum, það er kannske dæmigert. Hæstv. forsrh. sagði í upphafi máls síns að honum þætti rétt þegar á fyrsta starfsdegi þingsins að gera Alþingi grein fyrir stöðunni í kjaramálum. Það hefði kannske verið betra fyrir hæstv. forsrh. ef hann hefði farið að tillögum okkar Alþfl.-manna og kallað þingið saman svolítið fyrr til þess einmitt að gera grein fyrir stöðu kjaramála. En á því hafði hann ekki áhuga. Þá fannst honum þingið bara óþægilegt. Hæstv. forsrh. gat þess líka í ræðu sinni að hann óskaði þess að þessar umræður yrðu til þess að lægja öldurnar í þjóðfélaginu. Ég held að hæstv. forsrh. og ríkisstjórnin öll hefðu átt að huga að því með hvaða hætti á að fara að því að lægja öldurnar í þjóðfélaginu, þegar hún markaði afstöðu sína til kjaradeilu BSRB, þegar hún tók þau skref sem mögnuðu þá deilu og hafa fært í hana hörku. Það er eitt að standa hér upp og vera tungulipur en standa svo að því gang í gang að magna þá deilu sem hér er við lýði í þjóðfélaginu. Sama viðhorf kom fram í ræðu hv. þm. Þorsteins Pálssonar. Hann talaði um það að nauðsyn væri að láta hendur standa fram úr ennum og það þýddi ekki annað en að sýna mýkt. Þetta eru falleg orð. En menn hafa bara allt, allt annað fyrir augunum. Það sem menn hafa fyrir augunum er það, að ríkisstj. sat á höndum sér og gerði ekki neitt til þess að koma til móts við launafólk í þessari kjaradeilu. Það sem menn hafa fyrir augunum er það að ríkisstj. notaði hvert tækifæri til að slá á fingurna á þeim sem stóðu í þessari kjaradeilu. Orð og athafnir fara því ekki saman. Hæstv. forsrh. lýsti því hér áðan hvernig stjórnarstefnan hjá seinustu ríkisstjórn hefði leitt yfir okkur óðaverðbólgu og hann varaði við því að við færum á þá braut. Það var athyglisvert að heyra hæstv. forsrh. lýsa afrakstrinum af ríkisstjórn Framsfl., Alþb. og hluta úr Sjálfstfl. En það er rétt að við viljum aldrei aftur fá 60–120% verðbólgu sem hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Svavar Gestsson stóðu að því að láta hér dynja yfir okkur í valdatíð seinustu ríkisstjórnar. En leiðin er ekki sú að svelta fólk til hlýðni eins og hér virðist eiga að gera. Ég tók eftir því líka í ræðu hæstv. forsrh. að hann las upp tvö álit frá Benedikt Sigurjónssyni, fyrrum hæstaréttardómara. En það er merkilegt við þessi álit að annað má gilda í augum hæstv. ríkisstj. en hitt ekki. Benedikt Sigurjónsson er allra lögfræðinga bestur þegar hann túlkar það að kjaradeilunefnd hafi endanlegan úrskurð í öllu að því er varðar framkvæmd verkfallsins. En hann er að engu hafandi þegar hann úrskurðar að greiða skuli laun fyrsta dag hvers mánaðar. Er þetta ekki svolítið einkennilegt af hálfu hæstv. ríkisstj.? Og er það ekki svolítið einkennilegt, úr því að hæstv. forsrh. gerði þessi prinsípmál með kjaradeilunefnd hér að umræðuefni, að á sama tíma og ríkisstj. stendur í blóðugum slag til að berja stofnanir sínar til þess að fara eftir úrskurðum kjaradeilunefndar og leita ekkert annað, leita aldrei til BSRB, þá skuli hver ráðh. á fætur öðrum í ríkisstj. sjálfri snúa sér beint til BSRB. Hæstv. iðnrh. Sverrir Hermannsson fór með sérstöku leyfi BSRB til útlanda. Þá gilti ekki prinsípið. Hæstv. forsrh. hafði frumkvæði að því, fram hjá og eftir að kjaradeilunefnd hafði úrskurðað að ekki yrði útvarpað frá setningu Alþingis og í samráði við BSRB, að það yrði gert. Þá gilti heldur ekki prinsípið. Það gilti ekki þetta prinsíp fyrir ráðh. Það gildir bara fyrir hina. Þetta er merkilegt. Í ræðu sinni hér áðan sagði hv. þm. Þorsteinn Pálsson að launin hefðu hækkað meira en verðlagið. Við hljótum að hafa það alveg glimrandi hér á Íslandi núna. En það er eitt sem ég skil ekkert í, ef þetta skyldi nú vera satt hjá hv. þm., og það er það að kaupmátturinn skuli minnka þegar launin hækka meira en verðlagið. Ég held að hver einasti Íslendingur, þ.á m. þingmenn sjálfir, finni það á pyngju sinni að kaupmátturinn er að minnka. Þar að auki geta þeir fengið það í tölum frá opinberum stofnunum. Þetta er alveg dæmalaus málflutningur að standa hér upp og halda því fram að nú séu launin að hækka meira en verðlagið. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson gerði líka mikið úr því að gripið hefði verið til umfangsmikilla aðgerða til að bæta hag hinna verst settu. Mér fannst eins og hv. þm. Þorsteinn Pálsson ætlaðist til þess að hinir verst settu stæðu nú bara upp, klöppuðu og hrópuðu húrra. En sannleikurinn er sá, að hinir verst settu í þjóðfélaginu hafa ekki um langt árabil haft það verra en einmitt núna. Þess vegna finnst mér hlálegt, finnst mér í rauninni grátlegt þegar talsmenn ríkisstj. fara að hrósa sér af því hvað þeir hafi gert mikið fyrir hina verst settu. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson gerði líka að umtalsefni hér áðan að við höfum þurft að þola vaxandi erlenda skuldasöfnun. Við höfum þurft að þola vaxandi erlenda skuldasöfnun. Er ekki ríkisstjórn í landinu? Hverjir voru það sem tóku þessi lán? Hverjir voru það sem samþykktu lánsfjáráætlanir og lánsfjárlög á seinasta þingi, sem gerðu einmitt ráð fyrir því að skuldir mundu aukast, þrátt fyrir allar yfirlýsingar um að þær skyldu ekki gera það og mættu aldrei í lífinu fara yfir 60%? Það er ríkisstjórnin sjálf sem hefur sökkt okkur í þetta skuldafen. Það erum við sem höfum þurft að þola það, þegnar þessa lands, að ríkisstj. skyldi leiða yfir okkur þessa aukningu í erlendri skuldasöfnun. Það erum við, almennir borgarar þessa lands, sem höfum þurft að þola það af hendi þessarar ríkisstj. Sannleikurinn er sá, að þessi ríkisstj. hefur stefnt íslensku þjóðfélagi í hrein vandræði. Eftir 16 mánaða valdaferil er þjóðfélagið meira og minna komið á vonarvöl, því miður. Sjávarútvegurinn hefur siglt meira og minna í strand. Ég skal viðurkenna að hluti af því er ekki núv. ríkisstj. að kenna, heldur á hæstv. forsrh., fyrrum sjútvrh., ekki svo litla sök í þeim efnum, þegar hann hleypti hér inn 25 togurum til viðbótar í allt of stóran skipastól, sem menn eru nú að rembast við að reyna að borga og geta vitaskuld ekki. Ég skal viðurkenna það. En hæstv. ríkisstj. hefur ekkert gert til úrlausnar í þessum málum. Þau neyðaróp, sem hafa borist, hefur hún látið sem vind um eyru þjóta. Mörg fyrirtæki hafa þegar gefist upp, önnur eru við það að gefast upp og fólk gengur atvinnulaust í ýmsum sjávarplássum víðs vegar um landið. En ríkisstj. skellir skollaeyrum við því. Hún sefur og hefst ekki að. Sama gildir í raun og sannleika að því er varðar landbúnaðinn, aðra undirstöðuatvinnugrein. Ríkisstj. hefur keyrt landbúnaðinn út í slíkar ógöngur að margir bændur vita í raun ekki sitt rjúkandi ráð. Þetta er nú sannleikurinn varðandi tvær undirstöðuatvinnugreinar. Í þriðja lagi hefur ríkisstj. fært landið dýpra í fen erlendra skulda en nokkurn tíma fyrr, þessi ríkisstj. sem sagðist mynduð til að sjá til þess að erlend skuldasöfnun yrði stöðvuð. Viðskiptahallinn er feiknamikill. En hann er einfaldlega orðinn til vegna þess að ríkisstj. ákvað að taka svo mikið af erlendum lánum sem raun bar vitni. Þá gerist ekkert annað en að það verður viðskiptahalli og þess vegna var hann fyrirsjáanlegur. Fimmta afrekið er að hafa bankana lokaða. Svo stendur hv. þm. Þorsteinn Pálsson upp hér áðan og hrósar sér af því að þegar bankarnir séu hættir útlánum séu innlánin meiri en útlánin. Þakka skyldi þeim, þegar menn lána ekkert úr þeim. Í sjötta lagi hefur það gerst á þessu ári að landið hefur í rauninni sporðreisist. Það er hafinn fólksflutningur utan af landsbyggðinni hingað á höfuðborgarsvæðið með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir báða aðila, fyrir bæði landshornin. Og síðast en ekki síst hefur ríkisstj. gengið svo hart fram í því að skerða kjör launafólks, almennings í landinu, að mörgum heimilum liggur við gjaldþroti. En á þessu hefur ríkisstj. engan skilning. Það sást vel í sumar, en það sást líka vel í þeim ræðum, sem hæstv. forsrh. og hv. þm. Þorsteinn Pálsson fluttu hér áðan, að þeir höfðu engan skilning á því að heimilunum á Íslandi liggur við gjaldþroti. En það gerðist meira. Við þessar aðstæður í haust, þegar launþegar fóru að bera sig upp undan því að kjörin væru óbærileg, boðaði ríkisstj. enn þá meiri kjaraskerðingu. Með sérstöku samkomulagi stjórnarflokkanna, sem var birt sem tímamótaaðgerð, fylgdi það að nú skyldu kjörin skert enn frekar. Með þessu hefur ríkisstj. sýnt það og sannað á öllum starfsferli sínum að hún kann engin önnur ráð í efnahagsmálum en kjaraskerðingu og áframhaldandi kjaraskerðingu. Ég segi: Þessi stefna er röng. En hún er meira en röng. Hún er þjóðhættuleg, vegna þess að á sama tíma og fjöldi heimila berst í bökkum raka aðrir saman gróða og skattsvikin magnast. Það er ljóst að frjálshyggju- og peningamagnspostularnir hafa náð fram þeim vilja sínum að frelsi fáist fyrir ofsagróða. Því hafa þeir náð fram. Það höfum við fyrir augunum. Það sjáum við að það frelsi hafa menn fengið. En það frelsi sem felst í efnalegu sjálfstæði hvers einasta einstaklings, það skilja þeir ekki. Sannleikurinn er vitaskuld sá, að án efnahagslegs sjálfstæðis er enginn frjáls. Og það er fyrir því frelsi, frelsi til efnahagslegs sjálfstæðis, sem fólkið í landinu er nú að berjast. Ríkisstj. er búin að skipta landsmönnum upp í tvær þjóðir, hinn mikla fjölda sem berst í bökkum og verður sífellt fátækari og á sífellt erfiðara með að láta endana ná saman, og hina, sem græða á tá og fingri, oft í skjóli skattsvika. Þetta höfum við fyrir augunum. Við höfum lúxuskerrurnar fyrir augunum eins og ég minntist á hér áðan. En við höfum líka séð milljónahallirnar sem reistar eru fyrir milliliðagróðann. Og það er þetta misrétti sem er það vandamál sem við okkur blasir fyrst og fremst í íslensku þjóðfélagi. Þetta er það verkefni sem menn verða að taka á. Almenningur mun ekki una því, fólkið í landinu unir því ekki að lifa við þessa misskiptingu. En með því að stemma stigu við þessum peningamokstri, með því að stemma stigu við þessum ofsagróða og þeim innflutningi, sem honum fylgir, þá má færa fjármuni til, þá má færa fjármuni til launafólks. Og því getur enginn haldið fram að slík tilfærsla eigi að þýða verðbólgu. Enginn hagfræðingur, enginn maður getur haldið því fram. Með sama hætti er vitaskuld rétt að draga úr óþarfa fjárfestingu milliliðanna og ríkisins, þessari fjárfestingu sem við höfum fyrir augunum, og færa þannig til og skapa svigrúm til þess að bæta hag launafólksins. Það skapar heldur enga verðbólgu, ekki nokkra einustu verðbólgu. Það þarf enginn að segja og það er augljóst. Auðvitað ætti ríkisstj. að vera búin að snúa sér að þessum verkefnum fyrir löngu. Við Alþfl.-menn bentum ríkisstj. á það strax fyrir ári síðan að þetta væru þau verkefni sem hún yrði að snúa sér að. Og við vöruðum hana við því að feta þá braut sem hún var að feta og láta þetta ógert. Við sögðum: Það mun þýða ógöngur og þjáningar. Nú er það komið á daginn. Við sögðum: Launafólk getur ekki þolað svona stefnu til lengdar. Nú er það komið á daginn. Þessi ríkisstj. sem við búum við, þessi ríkisstj. Steingríms Hermannssonar er greinilega ekki þannig sinnuð. Hún er nefnilega ekki ríkisstj. launafólksins. Hún er greinilega ríkisstj. forréttindahópanna, forréttindahópanna sem mata krókinn. Það er það sem er kjarni málsins. Þess vegna kann hún engin önnur ráð en að skerða kjörin. Þess vegna hefði mönnum í rauninni ekki átt að koma á óvart hver viðbrögð ríkisstj. urðu við launa- og kjarakröfum af hálfu opinberra starfsmanna. Menn töluðu um að þetta væru klaufaleg viðbrögð hjá ýmsum ráðh. í ríkisstj. En sannleikurinn er sá að þetta var í rauninni bara stefna ríkisstj. sem mennirnir voru að túlka. Þessi klaufalegu viðbrögð, sem menn töluðu um að væru, voru í rauninni í samræmi við þá stefnu sem ríkisstj. hafði markað, í samræmi við þá stefnu sem peningamagnspostularnir höfðu kokkað ríkisstj. Það var nefnilega ekki bara Albert Guðmundsson sem gaf þessar yfirlýsingar. Það var líka t.d. hv. þm. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl. Hann tilkynnti þjóðinni með blessun og samþykki hæstv. forsrh., sem sat við hans hlið, að fólkið yrði enn að herða sultarólina. Kjörin ættu ekki að batna, heldur mundu þau frekar rýrna. Og það var þessi sami þm., hv. þm. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., sem tilkynnti þjóðinni að ef þessi að hans dómi óhóflega háa sáttatillaga, sem menn kannast við, yrði samþykkt færi þjóðfélagið nánast á hausinn á stundinni. Það mundi þýða hrun, það mundi þýða atvinnuleysi og óðaverðbólgu. Hvað var verið að gera? Það var verið að framfylgja stefnu ríkisstj. En það var verið að gera meira. Það var verið að reyna að hræða fólkið í landinu til hlýðni og undirgefni undir stefnu ríkisstj. um að halda niðri kjörunum. Það er það sem var verið að gera. En það tókst ekki, einfaldlega af þeirri ástæðu að menn sáu misréttið í kringum sig, sáu að þegar þeir ættu tæpast fyrir salti í grautinn þá gæti ekki verið eðlilegt og rétt að gróðinn hlæðist upp á öðrum sviðum. sá maður sem á í erfiðleikum með að sjá heimili sínu farborða verður ekki blekktur til þess að horfa upp á algjört gjaldþrot fjölskyldu sinnar. Ef við lítum áfram yfir þennan feril, þá var það merkilegt og athyglisvert að þegar sáttatillögunni hafði verið hafnað tók ríkisstj. þá ákvörðun að borga ekki út laun. Þá birtist stefnan aftur í rauninni berskjölduð. Það var meiningin að kúga fólk. En með þessu var ríkisstj. líka að segja: Það skal verða verkfall. Ríkisstj. sagði: Við borgum ekki út laun þann fyrsta. Í því fólst yfirlýsing ríkisstj. um að það skyldi verða verkfall. Hún vildi ekki nota dagana fram að því að verkfallið skylli á, frá fyrsta degi mánaðarins til hins þriðja, til þess að reyna að semja. Nei, hún var búin að gera upp hug sinn. Tímann átti ekki að nota til þess að reyna að semja, heldur skyldi verða verkfall. Það var í raun ákvörðun ríkisstj . Þegar svo verkfallið var skollið á mætti ríkisstj. berhent og skoðanalaus hjá ríkissáttasemjara. Hún hafði þá og hún hefur nánast hingað til ekkert haft til málanna að leggja. Og það sem meira er: hún hefur notað hvert einasta tækifæri, sem hún gat fundið, til þess að stökkva frá samningaborðinu. Þetta sýnir okkur bara eitt. Það sýnir okkur það eitt að ríkisstj. vill hafa verkfall og ríkisstj. vill tefja úrlausn málsins. Hún vill lengja verkfallið. Úr því að ekki tókst að hræða launafólk til hlýðni með yfirlýsingum Þorsteins Pálssonar og fleiri, þá á að reyna að svelta það til hlýðni. Það á að reyna að brjóta launafólk niður með því að hafa verkfallið eins langt og mögulegt er. En þetta er um leið árás á launþegahreyfinguna í landinu. Við vitum að frjálshyggjupostular eins og Hayek og Friedman og margir fleiri telja samtök launafólks af hinu illa og vilja koma þeim fyrir kattarnef. En það er nýtt fyrir okkur að þau viðhorf ráði ferðinni í ríkisstj. á Íslandi. Samt verður ekki annað séð af staðreyndum þessa máls. Og þetta gerist undir forsæti þess flokks, Framsfl., sem á tyllidögum a.m.k. vill kenna sig við félagshyggju og samvinnu. Það er greinilegt að postular peningamagnskenningarinnar hafa ekki einungis náð undirtökunum í Sjálfstfl., heldur lætur Framsfl. það annaðhvort gott heita, nema þá ef vera skyldi að hann sé búinn að tileinka sér þessar kenningar líka. Hafi einhver verið í vafa um það hvers konar ríkisstj. við byggjum við núna þá er það nú fyllilega ljóst. Þetta er hreinræktuð hægri stjórn, yst á hægra kanti íslenskra stjórnmála. Við skulum líta á feril ríkisstj. Hún byrjaði á því að skerða kjörin og afnema samningsrétt. Þeir sögðust gera þetta til þess að ná jafnvægi í efnahagsmálum. En það náðist aldrei neitt jafnvægi. Næstu aðgerðir ríkisstj. þar á eftir voru að ráðast gegn þeirri velferð sem Alþfl. hafði forustu um að byggð yrði hér upp, en allir flokkar hafa tekið þátt í á undanförnum árum og áratugum. Þegar kom að því að spara á vegum ríkisins fann ríkisstj. það eitt til ráða að ráðast gegn sjúkum, ellilífeyrisþegum, börnum. Þarna átti að spara. Það var búið að segja þjóðinni að hún hefði lifað um efni fram. En var það í því að mennta börnin okkar sem við höfðum lifað um efni fram? Var það í því að ellilífeyrisþegar lifðu í vellystingum praktuglega sem við höfðum lifað um efni fram? Var það í því að sjúklingar þyrftu ekki að greiða nægilega mikið fyrir lyfin sín sem við höfðum lifað um efni fram? Sú var skoðun ríkisstj. Hún réðst á þessa hópa. Hún réðst í að brjóta niður þá velferð sem menn hafa unnið að því að byggja hér upp á undanförnum áratugum. Gjald fyrir læknisvitjun var hækkað um 200–300%. Sama gilti varðandi lyfin. Á meðan matvæli hækkuðu allt upp í 80% hækkaði grunnlífeyrir ellilífeyrisþega einungis um 14%. Og kaupmáttur ellilífeyris hefur ekki verið svo lágur svo lengi sem skrár ná yfir. Þær ná til 1971. Námslán voru skert. Jöfn aðstaða til menntunar skipti ekki lengur máli. Og það var ráðist gegn hinu almenna skólakerfi. Það var skorið niður og gerð tilraun til að skera það enn þá frekar niður. Í húsnæðismálunum, húsnæðislánunum var nákvæmlega það sama uppi á teningnum. Hið almenna húsnæðislánakerfi hefur verið lamað. Umsóknir frá því í jan. til mars á þessu ári verða ekki afgreiddar fyrr en á næsta ári. Það er átta mánaða bið eftir nýbyggingarláni. Svona er ástandið í húsnæðismálunum. Svona getum við rakið hvern félagslega þáttinn á fætur öðrum og það blasir við hver stefna ríkisstj. er. En vextir voru hækkaðir upp úr öllu valdi. Það var auðvitað nauðsynlegt fyrir Íslendinga að vera með hæstu raunvexti í heimi. Og það var „tímamótaaðgerð“ eins og menn muna. Sú tímamótaaðgerð hafði þær afleiðingar fyrst og fremst að bönkunum var lokað. Skattar voru líka hækkaðir og þyngdir - á einstaklingum, af því að kaupmátturinn hjá þeim var auðvitað allt of mikill að dómi ríkisstj. En þeir voru lækkaðir á fyrirtækjum og atvinnurekstri, stórlækkaðir. Þannig kom miskunnarleysi ríkisstj. gagnvart fólkinu í landinu fram í hverju málinu á fætur öðru, og átti sér í rauninni ekki nein takmörk, á meðan milliliðirnir máttu græða. Það voru fluttir stórkostlegir fjármunir frá fólkinu, frá launafólkinu, yfir til braskaranna og atvinnurekstrarins, en ekki til grundvallaratvinnuveganna eins og sjávarútvegsins sem mátti halda áfram að vera á hausnum. Og núna þessa dagana, seinustu viku og rúmlega það, hefur svo komið í ljós í kjarabaráttu launþega að ríkisstj. leggur ofurkapp á að kjör launafólks batni ekki. En hún gerir meira. Ríkisstj. leitast við að draga verkfall BSRB á langinn og hefur augljóslega að markmiði að brjóta BSRB á bak aftur. Takmarkið virðist vera að lama launþegahreyfinguna. BSRB stendur í eldlínunni en röðin getur komið að öðrum launþegahreyfingum næst. Fyrst var unnið að því að brjóta niður þá félagsmálastefnu og samhyggju sem einkennir velferðarþjóðfélag okkar. Nú eru samtök launafólks í skotlínunni. Samtök launafólks finna þetta vitaskuld og þau finna að nú er ekki einungis tekist á um kaup og kjör, heldur einnig um starfsgrundvöll og jafnvel tilveru verkalýðsfélaganna. Menn finna að sú barátta sem þeir standa í á vegum BSRB varðar ekki einungis opinbera starfsmenn, heldur hvern einasta launamann í landinu. Þessi tilraun ríkisins til að brjóta hin frjálsu samtök launafólks á bak aftur má ekki og mun ekki takast. Íslendingar verða ekki sveltir til hlýðni. Það get ég sagt hæstv. ríkisstj. Sú kjaradeila sem nú er uppi er mjög alvarlegt mál og ég hef gert hana hér nokkuð að umtalsefni. En hitt er ekki síður alvarlegt að ráðh. í ríkisstj. hafa lagt blessun sína yfir lögbrot. Ég á þar vitaskuld við þær sjóræningjastöðvar, sem gjarnan kalla sig frjálsar útvarpsstöðvar eða útvarp þjóðarinnar eða eitthvað álíka fallegt, sem hafa verið starfræktar og eru greinilega hreint lögbrot. Í þessu sambandi skiptir engu máli þótt ég hafi þá skoðun og Alþfl. hafi þá skoðun að það eigi að rýmka um og auka fjölbreytni og möguleika í þessum efnum. Það eru lög í landinu og lögin á að halda. Því ef við byggjum ekki þetta land á lögum þá byggjum við það ekki á neinu. Það er skylda ráðh. og ríkisstj. að sjá til þess að lögunum í landinu sé framfylgt. Þeir gerðu þvert á móti. Hæstv. fjmrh. með aðstoð borgarstjórans í Reykjavík og framkvæmdastjóra Sjálfstfl. kom í veg fyrir það að verðir laganna gætu fengið að gegna skyldustörfum sínum þegar þeir komu til Valhallar Sjálfstfl., útmiðaðrar úrvarpsstöðvar. Annar ráðh., hæstv. menntmrh. Ragnhildur Helgadóttir, sagði aðspurð að það væru svo mörg lögbrotin framin þessa dagana að það yrði bara að gera upp dæmið á eftir. Hæstv. menntmrh. var að gera því skóna að eitt lögbrot réttlætti annað. Hvers vegna mega þá ekki allir aka fullir úr því svo margir gera það? Hvers vegna megum við ekki hafa ólöglegar áfengisútsölur? Hvers vegna er það eitthvert mál að Pétur steli af Guðmundi? Má þá ekki Guðmundur stela af Jóni og Jón af Þórði og svo jöfnum við allt á eftir? Ef svona á að stjórna landinu þá er augljóst að hér horfir til hreinna vandræða. Það er hlutverk og skylda ráðh. að framfylgja lögunum í landinu. Og dómskerfið í landinu hefur í raun og sannleika líka brugðist að mínum dómi. Ég fæ ekki skilið hvernig á því stendur að ef út kemur blað eins og Spegillinn sé hægt að stöðva það á einum eftirmiðdegi, en ef upp koma ólöglegar útvarpsstöðvar þá skuli það taka a.m.k. viku. En það langalvarlegasta í þessu öllu saman er vitaskuld það að ráðh. skuli vera samsekir í þessu máli. Ég er næsta viss um það að í engu landi öðru mundi það líðast að ráðh. höguðu sér með þessum hætti. Sannleikurinn er líka sá að bæði með framkomu þessara tveggja ráðh. og með því einnig að aðrir ráðh., þ. á m. hæstv. forsrh., hafa lagt þessum stöðvum, ólöglegu sjóræningjastöðvum, til efni í viðtöl hafa þeir gerst samsekir. Þá erum við Íslendingar orðnir að athlægi meðal frændþjóða okkar. Menn tala hér fjálglega um íslenska menningu, íslenska sögu, réttarríkið, að hér sé elsta þing í veröldinni, en svo fremja menn þvílíka smán. Þá finnst mér að þessi söngur þeirra sé orðinn hjóm, þeir hafa lítillækkað þjóðina. Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði hér áðan að hann vænti þess að menn tækju höndum saman til að ná sáttum í því ástandi sem nú varir á Íslandi. Ég skora á hæstv. forsrh. að hafa sáttatón í ríkisstj., því það er ríkisstj. sem hefur efnt til þessara árekstra og þess ástands sem hér ríkir.



Herra forseti. Hér er efnt til umræðu um launamál og efnahagsmál. Hæstv. forsrh. kemur hér í stól og hefur í rauninni ekkert að segja, en það tekur hann samt næstum klukkustund að segja það. Ríkisstj. hæstv. ráðh. hefur valið sér það hlutverk að magna og flækja vinnudeilu sem hefur bein áhrif á fjórðung eða fimmtung heimila í landinu. Einstakir ráðh. hafa valið sér það hlutverk að kasta stríðshönskum í andlit löghlýðinna borgara. Samninganefnd ríkisins undir stjórn hæstv. ríkisstj. leyfir sér á sjöunda degi verkfalls að leggja fram umræðupunkta sem eru svo losaralegir og almennir að þeir hefðu varla dugað sem minnisplagg fyrir sex mánuðum. Hér skal ég nefna dæmi. Hér er plagg frá samninganefnd ríkisins: „Umræðuefni á fundi með samninganefnd BSRB þann 11. okt. 1984: 1. Gildistími aðalkjarasamnings verði til 31. 12. 1985. 2. Nýir sérkjarasamningar gildi frá 1. apríl 1985. Unnið verði að gerð sérkjarasamninga frá undirritun aðalkjarasamnings“ o.s.frv. „3. Unnið verði að endurskoðun á launakerfi ríkisins og henni lokið eigi síðar en 1. sept. 1985“, o.s.frv. - Og við erum að tala um verkfall sem er þegar hafið. Þetta hefur samninganefnd ríkisins fram að færa. Í 4. lið er rætt um lækkun skatta og útsvara „ef af verður, sbr. sérstakar umræður um það efni.“ Og í 5. lið stendur að „samið verði um breytingu á launalið með því markmiði að unnt verði að halda verðlagi í skefjum á samningstímanum.“ Í 6. lið er talað um „að viðræðunefndir aðila eða sérstakar undirnefndir fari yfir þau gögn sem samninganefnd ríkisins hafi áður afhent um þróun ýmissa þátta efnahagsmála“ o.s.frv. Þetta er það sem samninganefnd ríkisins í umboði ríkisstj. hefur fram að færa á sjöunda degi verkfalls. Eins og ég segi hefði þetta varla gagnað sem lauslegir minnispunktar í þessari deilu fyrir sex mánuðum. Þetta er svo yfirgengilegt eftir viku verkfall þúsunda starfsmanna ríkisins að það er út af fyrir sig efni í vantrauststillögu á fjmrh. Það virðist alls ekki reynt að ná neinum samningum. Forsvarsmenn hæstv. ríkisstj. virðast líta á þessa 17 þúsund starfsmenn ríkis og bæja eins og einhver óþægileg aðskotadýr í samfélaginu, blóðsugur eða þurfalinga sem séu að þvælast fyrir þeim og séu í raun ekki verðir þess að við þá sé talað. Það vill samt svo til að það er þetta fólk í BSRB sem rekur t.d. skólana, sem hefur þó menntað börn þessara sömu ráðh. og okkar þm. allra, og það er þetta sama fólk sem rekur barnaheimilin, spítalana og elliheimilin og aðrar þjónustustofnanir sem hefur ríkt 20 eða 30 ára samstaða í þessu landi um að byggja upp. Það mat sem þessi ríkisstj. leggur nú á störf þessa fólks birtist í viðbrögðum hennar þessa dagana. Þeir sem nú ráða Sjálfstfl. virðast hafa gleymt því hlutverki sem sá flokkur lék þó í áratuga uppbyggingu þessa kerfis. Og það er heimskuleg og það er skammsýn ríkisstj. sem ætlar með eins árs launastefnu að stefna málum í það strand að starfsemi þessara stofnana sé í raun og veru rústuð. Þetta eru lykilstofnanir fyrir afkomu okkar í framtíð. Þetta eru lykilstofnanir fyrir velferð okkar í nútíðinni. Það er hafinn fólksflótti í stórum stíl frá ríki og sveitarfélögum. Sum barnaheimili hér í borginni eru rekin án tilskilins menntaðs starfsfólks. Stjórnendur skóla og sjúkrahúsa eiga í sífellt meiri örðugleikum við að manna þessar stofnanir, svo tekin séu örfá dæmi. Afleiðingar þessa ástands eru margar. Í fyrsta lagi má það nefna að dýrmæt menntun og starfsreynsla þessa fólks glatast til annarra og jafnvel alls óskyldra starfa. Í öðru lagi versnar þjónustan, sem þessar stofnanir veita, vegna skorts á starfsfólki. Í þriðja lagi veldur reiði, örvænting og óánægja þeirra sem eftir eru versnandi vinnuanda og afköstum. Þetta brýtur stofnanirnar niður innan frá. Í fjórða lagi getur þessi minnkun á þjónustu við viðskiptavinina, t.d. börn og sjúklinga og aðra sem þangað þurfa að sækja, valdið því að þessar stofnanir eigi undir högg að sækja í samfélaginu. Þetta getur valdið fjandsamlegri umræðu og afstöðu umhverfisins. Það er kannske það sem Sjálfstfl. vill ná fram til þess að eiga auðveldara um vik þegar að því kemur að leggja þessar stofnanir niður, sem sumar hverjar virðast vera honum þyrnir í augum. Og það kemur úr undarlegri átt að ríkisstj., sem hefur talið sig eiga þau glæstust spilin á hendinni að vera að byggja hérna upp framtíðarþjóðfélag, nýbreytni í atvinnuháttum og fleira, skuli nú telja sig vinna það verk best með því að þrengja á áður óþekktan hátt að öllu menntakerfi landsins, öllu skólakerfi landsins, og setja það t.d. á vald bankastjóra hvaða námsmenn hefji nám á haustin. Þannig er það á valdi bankastjóra hvaða æskufólk fær að hefja hérna nám á næstu árum. Það er nákvæmlega það sem lög um Lánasjóð ísl. námsmanna voru sett til þess að komast hjá til þess að tryggja jöfnuð. Það er tómt mál að tala um nýsköpun í atvinnulífi til framtíðar ef sú nýsköpun byggist ekki á vel hæfu og menntuðu rannsókna- og starfsfólki. Það ætti að vera ríkisstj. ærið umhugsunarefni að kennarastéttin, sem á að vísa leiðina inn á þessar nýju framtíðarbrautir, sem á að þjálfa fólkið sem á að vinna í þessum nýju atvinnufyrirtækjum, hátækniatvinnufyrirtækjum eins og Pólnum á Ísafirði, svo notuð séu orð hæstv. forsrh. úr umræðum í vor, þessi stétt sem á að varða þennan veg skuli vera orðin einhver lægst launaða stétt landsins. Hagsmunum framtíðarinnar væri miklu betur borgið þannig, að kennarastörf væru eftirsótt og að stjórnendur skóla gætu valið úr starfsfólki í staðinn fyrir að horfa á eftir því flýja kennarastörfin hvert á fætur öðru. Eins og ég sagði áðan er hrun þessara stofnana, sem við höfum byggt upp á undanförnum áratugum, hugsanlega yfirvofandi. Kannske er það lokatakmark þessara nýju valdhafa Sjálfstfl. vegna þess að ef ég man rétt stendur í erlendum fræðibókum, sem eru skrifaðar af fyrirmyndum þeirra, að velferðarkerfi ali á aumingjaskap, menn leggist í leti og einstaklingurinn fái ekki notið sín. En mitt í þessu öllu, og það er kannske huggun hanni gegn, hafa augu fjöldamargra almennra borgara opnast fyrir því á undanförnum tveimur vikum að Sjálfstfl. stendur fyrir því að brjóta þessar stofnanir niður leynt og ljóst. Það hefur sem sé gerst að menn eru farnir að sjá þennan flokk í réttu ljósi, ekki síst þegar Morgunblaðsins nýtur ekki lengur við til að halda uppi leiktjöldunum. Sjálfstfl. er nefnilega þessa dagana ótíndur sjálfgræðisflokkur, eins og einn af núverandi foringjum hans, borgarstjórinn Davíð Oddsson, kallaði hann forðum - sjálfgræðisflokkurinn! Að auki hefur Sjálfstfl. með framkomu sinni við opinbera starfsmenn vegið að þeim hluta lífsgæðanna sem kannske er mikilvægastur, sem er sjálfsvirðing einstaklingsins. Það er vegið að sjálfsvirðingu einstaklingsins þegar samfélagið neitar að viðurkenna framlag hans til launa á þann eina hátt og með þeim einu mælistikum sem eru tiltækar, en það eru aðstaða og laun. Og það er ekki orðið gott hlutskipti Sjálfstfl., sem hefur talið sig bera velferð einstaklingsins fyrir brjósti, að ganga svo gegn hans helgustu véum, sjálfsvirðingunni, vissunni um að vera metinn að verðleikum af umhverfi sínu og samfélagi. En Sjálfstfl. hefur gert fleira sem stefnir gegn fornum venjum hans og fornum hefðum og þá ætla ég að snúa máli mínu aðeins að frjálsu útvarpi. Í málflutningi sínum til að verja nýju útvarpsstöðvarnar hafa ráðh. Sjálfstfl. sumir hverjir látið hafa eftir sér skoðanir sem valda því að nú fer skelfingarhrollur niður um bakið á löghlýðnum kjósendum flokksins og öðrum borgurum þessa lands - kjósendum flokksins sem höfðu ætíð talið að flokkurinn styddi það að framfylgt væri lögum og reglum. Þær fregnir sem okkur hafa borist síðastar ítreka að það er ekki einu sinni svo. Ef marka má fregnir af stofnfundi Félags um útvarpsrekstur í gærkvöldi hefur hæstv. fjmrh. lýst því yfir að hann fagnaði lögbrotum útvarpsmannanna sem hann sagði að storkuðu kerfinu. Hæstv. fjmrh. hefur sérstakt lag á því að nefna hlutina skrýtnum nöfnum. Nú heitir það að storka kerfinu að brjóta landslög. Það er kannske skýringin á slælegri framgöngu gegn augljósum skattsvikum undanfarinna ára að valdhafar líti þannig á að skattsvikarar séu þá að storka kerfinu. Kannske voru Stigahlíðarbraskararnir í sumar bara að storka kerfinu. Nú er mér kerfið ekki kært, en ég vil að breytingar á því náist fram með siðuðum hætti og sama sinnis eru þeir fjölmörgu sjálfstæðismenn sem hafa á undanförnum dögum sagt sig úr flokknum. Og ef við ætlum að fara að kalla lögbrotamenn storkara eða eitthvað þess háttar erum við komin inn á áður óþekktar brautir. Ég hef farið örfáum orðum um það sem ég kalla aðgerðaleysi ríkisvaldsins í samningamálum. Eins og ég talaði um í byrjun hefur þar ekkert verið lagt fram. Ég hef talað um það sem ég tel að sé lítilsvirðing ríkisstj. á starfsemi fólksins í BSRB. Ég hef talað um það sem ég tel að sé raunveruleg hætta á því að það verði óbætanlegt eða illbætanlegt tjón á velferðarstofnunum í þessu landi sem hefur verið margra áratuga samvinna um að byggja upp. Og ég hef harmað brotthvarf Sjálfstfl. frá virðingu fyrir einstaklingum og lögum. Nú ætla ég aðeins að víkja að samningunum. Aðdragandi þessara samninga var á ýmsan hátt nokkuð sígildur. Fyrir nokkrum vikum voru birtar áætlanatölur frá Þjóðhagsstofnun um t.d. afkomu sjávarútvegs. Þessar tölur voru svo mikilli óvissu háðar og þær voru byggðar á svo misvísandi tölum að jafnvel höfundar þeirra buðu vara á því að á þeim væri tekið mark. En samt eru þessar tölur notaðar til að draga kjarkinn úr öllum launþegum, hvort sem þeir eru í sjávarútvegi eða BSRB eða hvar á landinu sem þeir eru. Launþegar allir áttu að taka þetta til sín, að það væri ekkert til skiptanna. Næst komu svo hótanir um launasviptingu í október. Helsti sérfræðingur og líklega aðalsmiður viðkomandi laga, Benedikt Sigurjónsson, taldi aðgerðir stjórnarinnar ólöglegar. Ýmsir aðrir lögfræðingar voru í miklum vafa um lögmæti þess að greiða fólki ekki laun í október, en samt ákvað ríkisstj. að greiða ekki laun, jafnvel þótt þessi vafi léki á. Ýmsir hefðu nú haldið að í ljósi þess vafa hefði ríkisstj. talið réttast að láta starfsfólk sitt njóta þess að vel grundaður vafi léki á því að stjórnin væri að fara að lögum. Ýmsar aðrar stjórnir hefðu kannske látið starfsfólk sitt njóta þess vafa. Ekki þessi stjórn. Hún var í kúrekaleik. Hún var að ógna fólki og þetta var einn liðurinn. Það er nú einna helst á hæstv. forsrh. að skilja að hann hafi svolítið samviskubit af þessu. A.m.k. tók hann dýrmætan tíma hér áðan til þess að taka af allan vafa um að þetta væri náttúrlega á ábyrgð fjmrh. Eins og hv. þm. Svavar Gestsson lýsti: þegar gripið er til lögskýringa um fjölskipað stjórnvald vita menn hvað er á ferðinni. - Þetta var um launasviptinguna. Til viðbótar við þetta kemur núna bersýnilegt aðgerðaleysi ríkisvaldsins sem á sjöunda degi verkfalls leggur fram almenna algjörlega gagnslausa umræðupunkta sem eins og ég sagði í byrjun hefðu verið gagnslausir fyrir sex vikum. En það er ýmislegt annað á ferðinni. Á meðan þessi leiksýning fer fram er líka leiksýning í öðrum leiktækjasölum Sjálfstfl. Í einum þeirra situr Magnús Gunnarsson framkvæmdastjóri VSÍ - líklega í reykfylltu bakherbergi - og býður lagabreytingar. Hann er t.d. búinn að bjóða breytingar á skattalögum. Það hefur að vísu ekki komið fram hver hafi gefið honum umboð til þess að bjóða þessar lagabreytingar. Kannske hefur hann víðtækara umboð til lagabreytinga. Kannske hefur hann boðið hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni að hækka hámarkshraðann á Reykjanesbrautinni. Kannske nær þetta umboð til lagabreytinga til fleiri stjórnenda Vinnuveitendasambandsins. Ætli Davíð Scheving Thorsteinsson bjóði okkur ekki bráðum upp á lagabreytingar sem leyfa bjór á Íslandi? Það væri auðveldari leið en að reyna að koma bjórnum fram hjá hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni. Þannig er nú löggjafarvaldið orðið. Þó ég sé maður valddreifingar vildi ég ekki dreifa því svo mjög eins og mér sýnist það hafa dreifst á undanförnum vikum. Það þarf að breyta skattalögum. Um það eru allir sammála. Núverandi skattalög eru einhver helsta og stærsta undirrót ójafnaðar í íslensku þjóðfélagi. En það á ekki að gerast á þennan hátt. Verslunar- og þjónustufyrirtæki munu samkv. öllum ræðumönnum í dag og samkv. gögnum sem hafa verið gefin út áður græða meira en nokkru sinni fyrr. Þessi fyrirtæki eiga sjálf að greiða mannsæmandi laun. Vinnuveitendasambandið á ekki að losa þessi fyrirtæki undan launagreiðslum með því að bjóða skattalækkanir. Það þarf hins vegar að breyta skattalögum, eins og ég sagði áðan, sem eru ein aðaluppspretta óréttlætis á landinu, en um það á að koma frumkvæði frá þinginu. Það þarf líka að koma frumkvæði frá þinginu í húsnæðismálum vegna þess að húsnæði varðar ekki aðeins húsaskjól. Húsnæði varðar líkamlegt heilbrigði fólks, húsnæði varðar andlegt heilbrigði fólks, það varðar sjálfsvirðingu einstaklinga og hamingju heimila og þessi mál á Alþingi að fjalla um. Einhver stærsta vanræksla núverandi valdhafa, þings og stjórnar, er að hafa algerlega brugðist þeirri skyldu að tryggja lágmarksjöfnuð þegnanna með aðgerðum í húsnæðis-, trygginga- og skattamálum. Það er orðin djúp gjá á milli lífskjara þeirra kynslóða sem byggðu húsnæði fyrir 1975 og hinna sem byggðu húsnæði eftir 1975. Og það er djúp gjá á milli lífskjara þeirra sem gefa öll sín laun upp til skatts og hinna sem ekki gera það. Þetta eru staðreyndir sem þetta þing verður að horfast í augu við. Þennan ójöfnuð m.a. á ríkisvaldið að uppræta. Það er verksvið þess í sambandi við varðveislu lífskjara. Á slíkum grunni jafnaðar væri þess einhver von að launasamningar, bæði fyrir opinbera starfsmenn og aðra, gætu náð fram réttlæti og yrðu viðunandi hvað fjöldann varðar. Þetta á þingið að fást við, þetta á þingið að eiga frumkvæði um, en ekki taka við minnisblöðum frá Vinnuveitendasambandi Íslands. Þingið á að gera eigin ráðstafanir til að ná jöfnuði og eyða fátækt og gæta þess um leið að hamla ekki þannig framtaki einstaklinga og auka skrifræði og miðstýringu að til vansa horfi. Þetta ætti að vera verðugt verkefni þess á næstu vikum. Nú hef ég gert grein fyrir mínum skoðunum varðandi hlut Alþingis í jöfnun lífskjara og ætla þá að ræða nokkra vitnisburði sem ég hef aflað um frammistöðu og starfsemi ríkisstj. Það er æði fróðlegur lestur. Okkur er öllum minnisstætt þegar útgerðarmenn á Austurlandi sigldu í land í sumar. Það var mjög greinileg yfirlýsing um álit þeirra á stjórn efnahagsmála. Okkur eru í öðru lagi minnisstæðar niðurstöður samanburðarkannana sem voru birtar á launakjörum á Vesturlöndum í sumar þar sem laun á Íslandi voru með þeim allægstu á Vesturlöndum. Í þriðja lagi eru okkur líka minnisstæð orð sem Kristján Ragnarsson hjá Landssambandi ísl. útvegsmanna hafði um aðgerðir ríkisstj. í sumar þegar hún rembdist eins og rjúpan við staurinn við að gera efnahagsráðstafanir. Í fjórða lagi eru okkur minnisstæðir ýmsir punktar úr ræðum Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra frá ársfundi bankans í vor þar sem hann lýsti því yfir að ekkert hefði verið höggvið að rótum íslenskrar efnahagsóáranar. Í fimmta lagi gleymir enginn yfirlýsingum sem hv. þm. Friðrik Sophusson, varaformaður Sjálfstfl., gaf á frægum fundi á Seltjarnarnesi um að þessi ríkisstj. ætti allt eftir ógert. Í sjötta lagi gleymir enginn sem las grein sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson skrifaði í Morgunblaðið snemma sumars um ýmislegt í sambandi við Samband ísl. samvinnufélaga. Í sjöunda lagi eru mönnum í fersku minni viðbrögð þingbróður hans, Guðmundar H. Garðarssonar formanns fulltrúaráða sjálfstæðisfélaganna í Reykjavík. Í áttunda lagi er sá vitnisburður sem er kannske einna bestur. Það er braskið í sumar þegar hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Þorsteinn Pálsson börðu saman óskalista um hvað þeir raunverulega óskuðu að þeir hefðu verið að gera fyrsta eina og hálfa starfsár stjórnarinnar þó að listinn væri um það sem þeir ætluðu að gera næsta starfsárið. Ég held að af öllum þessum vitnisburðum sé þessi bestur um það hvað raunverulega var óunnið af því sem þessi ríkisstj. þóttist allan tímann ætla að gera. Í níunda lagi er nýjastur sá vitnisburður sem kom fram í yfirlýsingu beggja hæstv. forsrh. áðan um að verðbólguholskefla mundi skella yfir land og þjóð ef fólk fengi mannsæmandi laun. Hvað þýðir það m.ö.o.? Það þýðir það að ekkert hefur breyst. Engu hefur verið breytt í ríkiskerfinu. Engu hefur verið breytt í íslensku efnahagslífi svo að það megni að taka á sig bætt lífskjör. Þetta er líka yfirlýsing um að öllum launahækkunum, hversu litlar sem þær væru, yrði velt áfram út í verðlagið. Ekki er þetta nú beinlínis traust til valdastéttarinnar í Sjálfstfl., kaupmannanna og iðnrekendanna, sem vel geta boðið hærri laun. Verslun og þjónusta getur svo sannarlega boðið hærri laun en hún gerir núna. Þessar yfirlýsingar beggja forsrh. í þessari umr. eru órækur vitnisburður um að ekki treysta þeir því að neinu hafi verið breytt til raunverulegra bóta í íslensku efnahagslífi. Svo bitnar þetta á fólkinu í BSRB. Fólkið í BSRB lítur út eins og óhreinu börnin hennar Evu. Það er búið að skammta öllum og nú er bara gat, eitt gatið enn. Við sáum eitt gat í vor, þá gleymdu menn í fjmrn. að gera ráð fyrir ákveðnum greiðslum og nú er í raun og veru komið fram eitt gatið enn. Það er gatið sem fólkið í BSRB þarf að horfa inn í. Það hefur ekki verið gert ráð fyrir þeim. Þannig þarf fólkið í BSRB að gjalda athafnaleysis og aumingjaskapar þessarar ríkisstj. - ríkisstjórnar sem hefur ekki tekið á skattsvikum, ríkisstjórnar sem hefur ekki tekið á landbúnaðarmálum eða niðurgreiðslum, ríkisstjórnar sem ekki hefur tekist á við raunverulega endurskipulagningu ríkisbáknsins til þess að ná fram raunverulegum sparnaði. Það er ekki nóg að spara bara bréfaklemmur. Hér er ríkisstj. sem ekkert hefur tekið á sjóðakerfinu og hér er ríkisstj. sem við vitum að mun ekki einu sinni vera þess megnug að framfylgja þeim fyrirheitum, sem hún hefur uppi núna, um endurskoðun á þessu kerfi vegna þess að slík endurskoðun verður vafalaust lítið annað en það að breyta nafnspjöldum á hurðum og raða skrifborðunum á skrifstofunum svolítið öðruvísi. Fyrir þessa vanrækslu þarf nú fólk að gjalda. Og til að breiða svo yfir vesaldóminn hefur Sjálfstfl. tekið þann kost núna að tala eins og harðir karlar. Formaður flokksins, borgarstjóri flokksins og hæstv. fjmrh. flokksins hafa nú síðustu vikurnar gengið fram eins og kúrekar í villta vestrinu og ætlast greinilega til þess að fólk skjálfi á beinunum þegar þeir skjóta úr byssunum sínum. Í þessari umr. kemur svo hv. þm. Þorsteinn Pálsson eins og nýr Clint Eastwood í íslenskum stjórnmálum og hrósar sér af nokkurra hundraða króna hækkunum á tryggingabótum á sama tíma og hækkanir á læknishjálp, meðulum, tannlæknaaðstoð og t.d. lánum vegna húsnæðiskaupa, bæði húsnæðismálastjórnarlánum og lífeyrissjóðslánum, nema tugum þúsunda á ári fyrir venjulega fjölskyldu. Í sumar var tekin ákvörðun um það einhvers staðar í kerfinu að hækka vexti almennra lífeyrissjóða úr 2% upp í 7%. Það þurfti ekki lýðræði þá. 350% hækkun á þessum vöxtum, sem hún í raun og sannleika er, þýðir fyrir unga fjölskyldu með tvö lífeyrissjóðalán einhvers staðar milli 40 og 50 þús. kr. á ári aukalega. Hvaða gagn er þeim þá í nokkurra hundraða króna sporslum úr einhverjum vasa þessarar ríkisstj.? Ekki neitt.



Herra forseti. Alþingi kemur nú saman við óvenjulegar og válegar aðstæður. Ólga og upplausn ríkir í íslensku þjóðfélagi. Stórir hópar fólks una ekki lengur hlutskipti sínu og þeim sultarkjörum sem ríkisstj. skammtar þeim og mótmæla svo undir tekur í þjóðfélaginu. Verkfall opinberra starfsmanna hefur nú staðið í rúma viku, verkfall bókagerðarmanna í fjórar vikur og hvergi er lausn í sjónmáli. Hæstv. fjmrh., viðsemjandi opinberra starfsmanna fyrir hönd ríkisins, lætur hafa eftir sér hverja yfirlýsinguna á fætur annarri, sem ekki er hægt að skilja nema á einn veg, þann veg að opinberir starfsmenn séu helstu óvinir lands og þjóðar, virði ekki lög og reglur og hyggist rústa íslenskt lýðræði. Sá hinn sami fjmrh. greiðir hins vegar ekki opinberum starfsmönnum laun sín, eins og lög gera ráð fyrir, og hindrar að lögreglan geti sinnt skyldustörfum sínum og rannsakað meint lögbrot, svo sem henni er skylt að gera samkvæmt lögum. Þegar hæstv. fjmrh. sleppir hleypur hæstv. menntmrh. í skarðið og tekur fram að ekkert tiltökumál sé þótt lög séu brotin hér í þessu landi, þar sem alltaf sé verið að brjóta lög hvort sem er. Sú spurning - 

Ég hef ekki sagt fyrri hluta setningarinnar.

Hæstv. ráðh. sagði, ef ég man rétt, að -  Svo sannarlega hriktir í stoðum lýðveldisins. En það er ekki fólkið í landinu, opinberir starfsmenn eða aðrir sem vega að lýðræðinu, heldur eru það stjórnvöld sjálf sem það gera með þessari framkomu sinni. Þetta eru válegir tímar og á þessum válegu tímum heyrist oft hrópað: Frelsi, frelsi. Slíkt er ekki nýtt í mannkynssögunni. Slík hróp hafa iðulega heyrst á ögurstundum og örlög þjóða verið ráðin með þeim skilningi sem lagður er í grundvallarhugmyndir af þessu tagi. Og við spyrjum: Hvaða frelsi, frelsi hvers til að gera hvað, frelsi hvers gagnvart hverjum? Frelsi er ekki til án ábyrgðar, frelsi án ábyrgðar er ekkert frelsi heldur ofbeldi. Ofbeldi er frelsi frumskógarins þar sem hinn sterkasti hefur frelsi til að koma fram við aðra á hvern þann máta sem hann kýs á grundvelli krafta sinna. Það hefur tekið mannkynið milljónir ára að þróast frá frelsisskilningi frumskógarins til þess skilnings sem allt lýðræði byggir á, þess skilnings að frelsi er ekki til án ábyrgðar, að öllum réttindum fylgja skyldur. Þannig skiljum við konur það frelsi sem við erum að berjast fyrir konum til handa. En hvað gerist á Íslandi árið 1984, í fornu lýðræðisríki sem um aldir hefur státað af því að skilja á milli frelsis og ofbeldis í stjórnskipan sinni? Hópur manna tekur sér frelsi frumskógarins og í skjóli krafta sinna, fjármagns og valdaítaka í íslensku samfélagi hlítir ekki landslögum. Og það sem alvarlegast er er að gæslumenn lýðræðisins, íslenskir ráðherrar, sinna ekki skyldum sínum, þeim skyldum sem fylgja réttindum þeirra, valdinu. Þeir láta þetta ofbeldi átölulaust og gott betur en það, afsaka það jafnvel líka. Hvar er þá komið frelsinu, því frelsi sem stjórnarskrá lýðveldisins byggir á? Það er ekki lengur virt, það skal víkja fyrir frelsi frumskógarins, fyrir ofbeldinu sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., kallaði æðra lögmál hér áðan. Samkvæmt landslögum hefur Ríkisútvarpið ótvíræðan einkarétt á útvarpsútsendingum hér á landi. Þeir sem brjóta á þessum rétti brjóta því landslög. Einkaréttur Ríkisútvarpsins, sem er eign allrar þjóðarinnar, er ekki til kominn til þess að tryggja rétt fárra á kostnað fjöldans, eins og margir virðast halda, þ. á m. hv. þm. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., kallaði æðra réttur Ríkisútvarpsins til kominn til að tryggja frelsi allra, hvers einasta mannsbarns á Íslandi, til að koma skoðunum sínum, vitneskju og viðhorfum á framfæri, eins og 3. gr. útvarpslaganna kveður á um. Svokallað frjálst útvarp er því öfugmæli. Það er ofbeldisútvarp, það er útvarp sem tryggir rétt þess sterkari, þess sem hefur aðstöðu og á peninga til að koma skoðunum sínum á framfæri án tillits til hvað aðrir hafa að segja. Slíkt útvarp hefur engar skyldur, aðeins réttindi, réttindi til að útvarpa. Þetta hefur áþreifanlega sannast á þeim fréttaflutningi og því efni sem að undanförnu hefur verið útvarpað í bága við landslög, m.a. úr herbergjum valdaaðila hér í þessu þjóðfélagi. Og ekki er nóg með að núverandi valdhafar leggi blessun sína yfir þetta fyrirkomulag á upplýsingamiðlun til landsmanna og hyggist koma því á með lögum, heldur leggja þeir einnig blessun sína yfir þau lögbrot sem framin hafa verið í útvarpsmálum undanfarið. Það hafa þeir gert ýmist með því að láta þessi lögbrot átölulaus og ekki hafst að til að þau verði stöðvuð, eða með því að koma fram og tala í þessar lögbrotsstöðvar, eins og t.d. hæstv. forsrh. hefur gert. Hugmyndir ráðh. um lýðræði og frelsi, lög og lögbrot virðast því vera heldur betur á reiki og ekki að undra þótt landslýður hrökkvi við og sé uggandi um hag sinn og afkomu lands og þjóðar þessa dagana. Almenningur hélt og það réttilega að ekki mætti brjóta lög. Og almenningur er nú samkvæmt lögum þessarar ríkisstjórnar búinn að taka á sig meiri kjaraskerðingar en lengi hafa þekkst hér á landi. Hugmyndir ríkisstj. um frelsi í kjaramálum eru dálítið aðrar en í útvarpsmálum. Í kjaramálum eru mönnum skömmtuð laun með lögum og ekki spurt um frelsi, t.d. frelsi til að hafa fyrir nauðsynjum með því að vinna fulla vinnu, sem enginn þarf þó að draga í efa að hverjum og einum ber samkvæmt grundvallarhugmyndum lýðræðisins um frelsi. Í þessum efnum, ef það skyldi vefjast fyrir einhverjum, felst ábyrgðin í vinnunni, í vinnuframlagi hvers og eins og frelsið í því að geta lifað af ávöxtum vinnunnar. Allir eiga heimtingu á því að geta lifað af vinnu sinni. En slíkt frelsi hafa ekki allir á Íslandi í dag, enda er nú svo komið að stórir hópar fólks hafa lagt niður vinnu löglega, ég endurtek löglega, og reyna að semja um laun sem hægt er að lifa af. Og hvað gerist þá? Hæstv. fjmrh., sem lætur allra handanna lögbrot óátalin, ætlar af göflum að ganga yfir löglegu verkfalli opinberra starfsmanna og reynir að knýja þá til að fresta löglegum aðgerðum með þeim bolabrögðum að fella sáttatillögu ríkissáttasemjara í vinnudeilu BSRB og ríkisins. Hér eru á ferðinni vinnubrögð sem eiga lítið skylt við lýðræði eða lýðfrelsi. Hér er á ferðinni tilraun til hrokafullrar valdbeitingar. Þessum vinnubrögðum svo og afskiptum fjmrh. af lögbrotsmálum undanfarna daga mótmæli ég hér með fyrir hönd Samtaka um kvennalista. Núverandi ríkisstj. hefur setið að völdum í 16 mánuði. Á þessum 16 mánuðum hefur henni tekist að ná verðbólgunni niður í tveggja stafa tölu með því að skerða svo almenn laun í landinu að stórir hópar fólks búa nú við krappari kjör en lengi hafa þekkst hér á landi. Á mörgum heimilum, og þá ekki síst þeim þar sem konur eru fyrirvinnur, ríkir nú neyðarástand. Hvað á að gera? Það er ekki nóg að ná verðbólgunni niður. Engin úrræði eru mér sýnileg hjá ríkisstj. En margt er hægt að gera. Það er hægt að semja um krónutöluhækkun á laun í stað prósentuhækkunar, eins og við Kvennalistakonur höfum þráfaldlega bent á, og tryggja þannig töluverða hækkun lægstu launa, sem nú er lífsspursmál fyrir þá sem ekki sjá sér og sínum lengur farborða. Það er hægt að dreifa byrðunum réttlátar með því að skattleggja þá sem í dag maka krókinn og engan speking þarf til að sjá að gera það býsna gott og vel það í skjóli þessarar ríkisstjórnar. Þannig er hægt að afla fjár til félagslegra úrbóta og nýrrar atvinnuuppbyggingar sem tryggir bættar aðstæður landsmanna allra. Það er einnig hægt að spara ríkisfé og fjárfesta þar á margvíslegan annan máta en nú er gert og afla þannig landsmönnum öllum aukinna tekna. Svo eitthvað sé nefnt má t.d. verja því fé sem nú fer í að byggja Blönduvirkjun fyrir svissneska auðhringinn Alusuisse, eftir nýjustu fréttum í Ríkisútvarpinu að dæma, og þar er ekki um smáar upphæðir að ræða, þessu fé má verja til að byggja upp nýjar atvinnugreinar, byggðar á innlendu hráefni og innlendri þekkingu, á þeim stöðum þar sem atvinna er nú að leggjast niður sökum margvíslegra erfiðleika í sjávarútvegi. Það má gera ótal margt til að tryggja hag lands og þjóðar. En það er einfaldlega ekki gert. Stefna þessarar ríkisstj. leyfir það ekki. Stefna þessarar ríkisstj. leyfir ekki að jafnt sé látið yfir alla landsmenn ganga í baráttunni við verðbólgudrauginn. Hún leyfir ekki að tryggð sé afkoma og félagslegt öryggi allra landsmanna. Hún leyfir ekki skattlagningu milliliða og annarra sem hagnast á núverandi efnahagsástandi. Hún leyfir ekki að allir landsmenn sitji við sama borð án tillits til kynferðis, aldurs eða hvar þeir búa á landinu. Hún leyfir ekki að nýrra leiða sé leitað í atvinnuuppbyggingu og látið af gamla stóriðjudraumnum sem fyrir löngu síðan er orðinn að martröð. Og núna síðustu dagana virðist hún ekki leyfa, svo óyggjandi sé, að lög séu tvímælalaust haldin í landinu. Slík ríkisstjórnarstefna á ekki rétt á sér. Í upphafi máls míns ræddi ég um frelsið. Ég ræddi um hvernig skilningur á frelsishugtakinu getur á ögurstund ráðið úrslitum um örlög þjóðar. Slík stund er nú upp runnin fyrir íslenska þjóð. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að svara nokkru af því sem hefur komið hér fram í dag. Efnislega hafa bæði hæstv. forsrh. og hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl., svarað því vel sem er kjarni þess máls sem er hér á dagskrá, þ.e. kjarasamningarnir, en margar af þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar í dag hafa farið langt út fyrir það efni og sumar verið endurtekning á fjárlagaræðunni á s.l. hausti og því sem sagt var í sumar. Ég vil koma seinna að því sem fyrst kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur, að fólk mótmæli svo undir tekur. Það skal ég svo sannarlega tala um seinna í minni ræðu. En ég vona þá að frú Sigríður Dúna, hv. 11. þm. Reykv. verði komin hér fljótlega eftir kvöldmatinn því mér skilst á forseta að ég eigi að skipta minni ræðu í tvennt. Ég vil þá fyrst svara þeim fullyrðingum hv. ræðumanns að fjmrh. hafi borið skylda til að greiða laun. Fjmrh. hefur ekki heimild til að greiða neitt úr ríkissjóði nema gegn framlagi á því sem greiðsla er fyrir. Hér er um framlag vinnuskyldu að ræða og í þessu tilfelli var það vitað fyrirfram að því miður yrði verkfall, vegna þess að BSRB hafði ekki áhuga á því að ræða hugsanlega lausn á verkfallinu milli þess sem talning fór fram úr atkvæðagreiðslu og þar til verkfall var þegar boðað. Formaður BSRB og stjórn höfðu gengið um landið og hvatt menn, bæði persónulega og á fundum og í útvarpi og öðrum fjölmiðlum, meðan fjölmiðlar voru starfandi, til þess að fella sáttatillögu ríkissáttasemjara og fjmrh. vissi manna best hvernig hann mundi greiða atkvæði, áður en hann gerði það lýðum ljóst, vegna þess að sáttatillagan var um 100% hærri en um hafði samist í febrúar milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisins. Það var því nokkuð ljóst að verkfall mundi skella á og þar af leiðandi ljóst að ríkisstarfsmenn mundu ekki vinna frá boðuðum verkfallsdegi. Þá var fullyrt af fleiri en einum að ég hafi hindrað lögregluna í starfi. Það er alveg rétt. Það má segja að ég hafi hindrað lögregluna í starfi. Og ég tel mig hafa verið að gera rétt. En ég hindraði hana ekki með fyrirskipun, það er mesti misskilningur. Þegar lögreglulið réðst inn í Valhöll, höfuðstöðvar Sjálfstfl., sem hýsir marga aðra starfsemi, þá spurði ég viðkomandi lögregluforingja hvort hann hefði skriflega heimild til þess að fara inn í húsið og gera húsleit. Hann sagðist ekki hafa heimild til þess. Og ég ætla að vona að enginn hér sé þess sinnis að lögreglulið geti hagað sér hér á landi eins og sums staðar erlendis, geti farið fyrirvaralaust inn í hvaða húsakynni sem eru, hvort það eru heimili eða fyrirtæki eða stofnanir, og gert þar leit, hvort sem það er að útvarpsstöðvum eða öðru. Slíkt hefur aldrei skeð á Íslandi. Lögregluforinginn skildi þetta og hann fór í burtu með sitt lið. Hann hefði aldrei átt að fara á staðinn. Lögreglan veit hvaða gögnum hún þarf að vera búin til þess að fara óboðin inn í eignir annarra. Hvort er þetta frelsi eða ofbeldi? Er það frelsi húseigandans til að vera án lögreglu innan sinna veggja? Eða er það frelsi lögreglunnar til að fara hvert sem er án heimilda? Hvort vill hv. 11. þm. Reykv. túlka þetta sem ofbeldi lögreglunnar eða ofbeldi einstaklingsins sem ráðist var á þarna? Það er gott að tala fögrum orðum og túlka atburðarásina sér í hag. Ég veit ekki hvað hv. 11. þm. Reykv. hefur fyrir sér þegar hún segir að það sé hægt að semja um krónutöluhækkun. Og það er fullyrt að fjmrh. og samninganefnd ríkisins hafi verið styrfin og með stærilæti, hrokafull. Að þessu gefna tilefni, áður en ég svara þeim öðrum sem hér hafa tekið til máls, ætla ég að leyfa mér að lesa upp hér grg. um framvindu í kjaradeilu BSRB haustið 1984, þeirri deilu sem nú stendur yfir, með leyfi forseta. Hún hljóðar svo: „Hinn 23. júlí 1984 samþykkti stjórn og samninganefnd BSRB að segja upp frá 1. sept. launaliðum aðalkjarasamnings BSRB og fjármálaráðherra frá 29. febr. 1984, sbr. heimild í grein 12.2 í samningi aðila. Kröfugerð BSRB var send fjmrh. með bréfi 24. júlí 1984 og er þannig:“ - Þetta er ekki rétt vegna þess að formaður og varaformaður bandalagsins báru mér þetta bréf sjálfir. Áður en ég held áfram vil ég upplýsa að um leið og ég tók við þessu bréfi spurði ég hvort ekki væri rétt að við ræddum lausn á þessari augsjáanlegu deilu en það var ekki talið rétt. Með þessu bréfi fékk ég líka afrit af bréfi sem þeir höfðu þegar sent sáttasemjara. Sem sagt, málið var þegar á leiðinni til sáttasemjara. Svo held ég áfram bréfinu: „1. Föst mánaðarlaun hækki frá 1. sept. 1984 um 30%. 2. Laun hækki um 5% 1. jan. 1985. 3. Vaktaálag verði miðað við efsta þrep 15. launaflokks í stað 13. launaflokks, sem er þriggja launaflokka eða u.þ.b. 10% hækkun umfram aðrar hækkanir taxta. 4. Lögum um kjarasamninga BSRB verði breytt á þann veg að bandalagsfélögin fái samnings- og verkfallsrétt um öll atriði kjarasamninga. BSRB vísaði samningsviðræðunum um kröfur bandalagsins þegar í upphafi til ríkissáttasemjara. Fyrsti fundur um málið var haldinn hjá sáttasemjara 2. ágúst 1984. Á þeim fundi hafnaði samninganefnd ríkisins kröfu BSRB og skýrði samninganefnd bandalagsins frá því, að ekki væru þá taldar forsendur fyrir breytingum á aðalkjarasamningi. Ákveðið var að boða til næsta fundar í síðasta lagi 16. ágúst. Á sáttafundi 16. ágúst ítrekuðu báðir aðilar fyrri afstöðu sína og í kjölfar þess ákvað samninganefnd BSRB að koma saman til fundar ásamt stjórn bandalagsins 3. sept. til að taka ákvörðun um verkfall. Næsti sáttafundur aðila var haldinn 24. ágúst. Þá lagði fjmrh. fram yfirlýsingu um að hann væri reiðubúinn að leita samkomulags við BSRB á eftirfarandi grundvelli: 1. Samningsaðilar kanni sameiginlega þróun verðlags og kaupmáttar á þessu ári. 2. Komi í ljós umtalsverð frávik frá forsendum þess samnings, sem aðilar gerðu á s.l. vetri er fjmrh. reiðubúinn að ræða hvort þær kauphækkanir, sem þar var gert ráð fyrir, þ.e. 3% 1. sept. og 3% 1. jan., geti komið til framkvæmda með öðrum hætti. 3. Aðilar geri fyrir 1. apríl n.k. sameiginlegar tillögur um leiðir til að auka hagkvæmni í opinberum rekstri til hagsbóta fyrir báða aðila og hugsanlega endurskoðun launakerfis ríkisstarfsmanna. Jafnframt leiti aðilar leiða til að gera kjarasamninga til lengri tíma en tíðkast hefur. Svar BSRB var á þá leið að þeir teldu þetta ekki gagntilboð og ekkert nýtt væri í þessu efni. Sáttasemjari óskaði eftir að tíminn fram að næsta mánudegi yrði notaður til að fleyta málum áfram.“ Þarna er fyrsta boð ríkisins um viðræður. „Á fundi aðila 3. sept. ítrekuðu báðir aðilar enn afstöðu sína og engin ný atriði komu fram. Stjórn og samninganefnd BSRB ákveða að boða verkfall frá og með 19. sept. Sáttasemjara bar lögum samkvæmt að leggja fram sáttatillögu og kynnti hann hana 13. sept. og ákvað um leið frestun á framkvæmd verkfalls BSRB til 4. okt. sáttatillagan gerði ráð fyrir eftirfarandi: 1. Laun hækki um 6% frá 1. sept. 1984 í stað 3%. 2. Laun hækki um 4% frá 1. jan. 1985 í stað 3%. Stjórn og samninganefnd BSRB samþykktu þegar í stað að hafna sáttatillögunni og lögðu til við sína félagsmenn að þeir felldu hana í atkvgr. sem fram fór 24. og 25. sept. Talning fór fram 28. sept. og höfnuðu sáttatillögunni rúmlega 70% af þeim rúmlega 80% félagsmanna BSRB sem þátt tóku í atkvgr. um hana.“ Þann 1. okt. bauð fjmrh. eða samninganefnd ríkisins frestun vekfalls gegn greiðslu á mánaðarlaunum til jafnlangs tíma eða til mánaðamóta. Þessu hafnaði BSRB. „Fundur var haldinn hjá sáttasemjara 2. okt. Á þeim fundi lýsti samninganefnd ríkisins yfir því, að hún væri reiðubúin til viðræðna um samningsatriðin, þ.e. launalið aðalkjarasamnings, og þá án þess að aðilar bindi sig í fyrri afstöðu, þ.e. kröfugerð, svör við henni og sáttatillögu. Í þessum umræðum yrði einnig fjallað um samning !il lengri tíma en fyrri samningur var. Ákveðin svör voru ekki gefin af hálfu BSRB en annar fundur ákveðinn.“ Þriðja tillaga frá ríkisnefndinni. „Á fundinum 3. okt. lagði samninganefnd ríkisins fram eftirfarandi umræðupunkta: 1. Samið verði um aðalkjarasamninga a.m.k. til ársloka 1985.“ Ég vil að það komi nú greinilega fram, af því að það hefur ekki komið fram öðruvísi en í skopi, að þetta er boð um að opna aðalkjarasamning og sérkjarasamninga gegn samningum til ársloka 1985 og er ekki í gríni sett fram. Og báðir aðilar taka það alvarlega. „2. Samningsaðilar endurskoði sameiginlega launakerfi starfsmanna ríkisins og verði þeirri endurskoðun lokið fyrir gerð sérkjarasamninga sem taka gildi 1. apríl 1985. 3. Samhliða endurskoðun á launakerfinu fari fram endurskoðun á meginreglum til viðmiðunar við röðun í launaflokka, þar sem m.a. verði tekið sérstakt tillit til krafna um menntun og ábyrgð í starfi. 4. Ríkisstj. hefur lýst því yfir, að hún er tilbúin til að kanna skattalækkanir sem lið í lausn launa- og kjaramála á næstunni. Óskað er svars samninganefndar BSRB við því, hvort hún sé til viðræðna um minni hækkun beinna launa en í sáttatillögunni fólst, en hins vegar komi til aukning ráðstöfunartekna og kjarabætur með skattalækkunum eða hliðstæðum hætti. Á fundi 4. okt.“ - þetta er fjórða tillaga ríkisins ef ekki fimmta - „lagði viðræðunefnd BSRB fram eftirfarandi svar við hugmyndum og spurningum samninganefndar ríkisins frá deginum áður: 1. Ef um önnur atriði kjarasamninga semst er BSRB til viðræðu um breytingu á gildistíma aðalkjarasamnings. 2. Viðræðunefndin telur launaflokkatilfærslur koma til greina samhliða gerð aðalkjarasamnings. Sérkjarasamningar verði gerðir í framhaldi af aðalkjarasamningi lögum samkvæmt, sbr. 1. lið. 3. Launakerfi ríkisins verði endurskoðað og verði þeirri endurskoðun lokið fyrir 1. jan. 1985. 4. Jafnframt því sem kröfur BSRB eru ítrekaðar, þ. á m. krafan um samningsrétt, telur viðræðunefndin aðrar leiðir til lausnar deilunni koma til greina jafnhliða. Viðræðunefndin væntir tillagna frá fjmrh. í því efni. Í þessu sambandi leggjum við áherslu á: 1. Lækkun vaxta og afnám vísitölubindingar á húsnæðislánum. 2. Aukna lánafyrirgreiðslu til húsnæðismála. 3. Lækkun útsvars og annarra skatta. Á fundi aðila 5. okt. gerði samninganefnd ríkisins frekari grein fyrir þeim efnisatriðum sem hún hafði áður lagt fram og kom þá m.a. fram: 1. Gildistími aðalkjarasamnings, sem gerður væri í tengslum við ráðstafanir í skattamálum eða hliðstæðar aðgerðir, gæti ekki verið skemmri en til ársloka 1985. Slík lengd eða meiri væri einnig æskileg þó ekki verði um slíkar aðgerðir að ræða. 2. Núgildandi aðalkjarasamningur gildir til loka mars 1985 og eru sérkjarasamningar því einnig bundnir til þess tíma. Nýir sérkjarasamningar ættu því að gilda frá 1. apríl 1985. Hugsanlegt er að kanna hvort unnt sé að breyta þessu atriði með tilliti til lagaákvæða og til þess hvort slíkt er metið einhvers. 3. Endurskoðun á launakerfi ríkisins er væntanlega meira viðfangsefni en svo að því verði lokið fyrir áramót. Vafasamt er að unnt verði að gera á því meiri háttar breytingar fyrir eða í tengslum við sérkjarasamninga, einkum ef gildistöku þeirra verður flýtt. Rétt er að ræða þann möguleika að endurskoðuninni verði lokið fyrir árslok 1985 og liggi því fyrir þegar næstu samningar eftir þessum fara fram. 4. a) Í drögum að frv. til fjárlaga fyrir árið 1985 er gert ráð fyrir að tekjuskattur einstaklinga verði lækkaður um 600 millj. kr., fyrst og fremst með breytingu á skattleysismörkum. Á móti þessari lækkun er gert ráð fyrir hækkun á söluskatti og/eða útvíkkun á söluskattsstofni. Æskilegt væri að fá mat BSRB á þessu atriði, þ.e. hvort það yrði metið til einhvers í kjörum og hvort önnur útfærsla skattalækkunar eða tekjuöflunar kæmi fremur til álita. b) Athugun fer nú fram á því hvaða áhrif lækkun útsvarsprósentu muni hafa á tekjur sveitarfélaganna og hvort þau geti tekið á sig slíka lækkun á næsta ári. Niðurstaða í þessu efni er þó algjörlega háð því að verðbólga verði innan þeirra marka sem stefnt er að og eins er ljóst að sum sveitarfélaganna eru mjög illa fær um að mæta tekjulækkun. Æskilegt er að fá kjaralegt mat BSRB á aðgerðum af þessum toga ef unnt yrði að koma þeim við. Í þessu sambandi má reikna með að lækkun útsvarsprósentu um 1% muni lækka tekjur sveitarfélaganna um ca. 300 millj. kr. 5. Óskað var nánari upplýsinga frá BSRB um hugmyndir þeirra varðandi lækkun vaxta og afnám vísitölubindingar á húsnæðislán, m.a. með tilliti til lífeyrissjóðanna, fjárvörslu þeirra og útlánamöguleika þeirra. Einnig hvernig sömu atriði snerta möguleika á aukinni lánafyrirgreiðslu til húsnæðismála. Á fundi 6. okt. lagði samninganefnd ríkisins til að aðilar gerðu nánari grein fyrir því hvað felast ætti í endurskoðun á launakerfinu áður en tímasetningar þar að lútandi yrðu ákveðnar. Varðandi skattamálin tók samninganefnd ríkisins fram að ákveðnar tillögur í þeim efnum lægju ekki fyrir. Vegna þess hve mál þetta snerti marga aðila væri ekki hægt að nota það sem samningsatriði við aðeins einn þeirra og áður en unnt yrði að móta ákveðnar tillögur yrði að fást fram kjaralegt mat á þeim kostum eða hugmyndum sem í umræðu hefðu verið. Til þess að undirbúa slíkt mat var lagt til að fulltrúar aðila færu sameiginlega yfir það talnaefni og önnur gögn sem unnt væri að fá nú frá sérfræðingum sem að þessum málum vinna. Svar BSRB á þessum fundi var í fyrsta lagi að þeir hefðu í stað sameiginlegrar athugunar á skattamálunum ákveðið að fela hagfræðingi sínum að afla sér tiltækra upplýsinga um þær hugmyndir um breytingar í skattamálum sem á döfinni væru og í öðru lagi væri óskað eftir tillögum ríkisins varðandi launalið samninganna. Á sáttafundi 7. okt.“ - og það er nú sá stóri sem hér var getið um áðan - „fóru ekki fram viðræður milli aðila“ - vegna þess að formaðurinn treysti sér ekki til að mæta, hann var í sjóferð. „Á sáttafundi 8. okt. gerði samninganefnd ríkisins grein fyrir eftirfarandi atriðum og gerði tillögur um vinnubrögð í því efni sem hér greinir: 1. Samninganefndin gengur út frá því að gildistími aðalkjarasamnings verði lengdur. Að öðrum kosti er óraunhæft að ræða um skattamál eða aðrar breytingar, svo sem endurskoðun launakerfisins og sérkjarasamninga. 2. Að því er launalið samninganna varðar tók samninganefnd ríkisins fram að við umfjöllun á þeim lið yrðu menn að hafa í huga þær efnahagslegu forsendur sem fyrir væru í þjóðfélaginu og þær áætlanir um þróun efnahagsmála sem fyrir lægju og stefnu stjórnvalda í þessum efnum. Þannig væri að því stefnt að halda verðhækkunum frá ársbyrjun til ársloka 1985 innan 10% markanna og jafnframt gert ráð fyrir að gengisbreyting milli áranna 1984 og 1985 yrði ekki meiri en 5%. Það væri m.a. með hliðsjón af þessu sem í umræðu væri að leysa samningamálin með tvíþættum aðgerðum, annars vegar launabreytingum og hins vegar skattamálum. Sú sameiginlega lausn yrði að vera innan þess ramma sem framangreindar efnahagsforsendur setja. Til þess að aðilar geti lagt mat á breytingar í þessu efni, m.a. hugsanlegar launabreytingar, er nauðsynlegt að þeir kanni sameiginlega þróun síðustu mánaða á ýmsum sviðum, sem þetta snerta, svo sem kauplag, verðlag, þjóðarframleiðslu, viðskiptakjör o. fl. Lagðar voru fram töflur frá Þjóðhagsstofnun um þróun ýmissa þjóðhagsstærða síðustu mánuði og óskað eftir sameiginlegri skoðun á þeim og þeim gögnum sem aflað yrði til viðbótar af hálfu samninganefndar eða lagðar fram af BSRB. 3. Varðandi skattamálin voru lögð fram gögn frá Þjóðhagsstofnun sem sýndu útreikning á áhrifum mismunandi leiða varðandi lækkun tekjuskatts og útsvars. Einnig var greint frá því, að tilbúnir væru útreikningar frá fjmrn. um áhrif tiltekinna breytinga á skattamálum og gæti sérfræðingur þess yfirfarið þá útreikninga með hagfræðingi BSRB. Voru honum afhent gögn um það efni. Ítrekaðar voru óskir samninganefndar ríkisins um það að aðilar könnuðu þessar hugmyndir sameiginlega og legðu á þær kjaralegt mat og á það bent, að því aðeins að slíkt mat færi fram og yrði jákvætt og þessar tillögur taldar verulegt innlegg varðandi kjaramál, yrði af tillögugerð ríkisins í þessu efni. Sérstaklega var tekið fram af hálfu samninganefndar ríkisins að hér á þessu stigi væri ekki um að ræða tilboð heldur vinnudæmi, sem ekki væru til birtingar, enda enn ófyrirséð um ýmis efni í því sambandi, svo sem fjárhagsvanda ríkissjóðs sem af mundi stafa. Af hálfu BSRB var því mótmælt að ráðherrar væru að gefa yfirlýsingar um gang samningaviðræðna þar sem fram kæmi að þeir teldu þær vel á veg komnar. Eftir nokkurt hlé bar sáttasemjari samninganefnd ríkisins skilaboð frá viðræðunefnd BSRB sem voru efnislega á þessa leið: 1. Ítrekuð eru mótmæli við yfirlýsingum ráðh. um góðan gang viðræðna og því lýst yfir af hálfu viðræðunefndar BSRB að hún telji að viðræðunum miði ekki neitt áfram. 2. Viðræðunefnd BSRB krefst þess að þegar í stað verði lagt fram tilboð af hálfu fjmrh. um launalið samninganna. 3., 4. og 5. Því er lýst yfir að BSRB muni meta lækkun skatta, lækkun vaxta og afnám verðbindingar og úrbætur í húsnæðismálum. Eftir að samninganefnd ríkisins hafði fengið þessi skilaboð var óskað eftir að haldinn yrði fundur með tveimur mönnum úr hvorri nefnd til að ræða áframhald viðræðna. Á þeim fundi lýsti samninganefnd ríkisins yfir þeirri skoðun sinni að synjun BSRB á því að ræða sameiginlega og meta hugmyndir og dæmi um breytingar í skattamálum svo og um forsendur varðandi þróun efnahagsmála kæmi í veg fyrir að raunverulegar viðræður gætu hafist um launaliðina. Viðræðunefndinni hlyti að vera ljóst að ekki væri hægt að búast við ákveðnum tillögum í skattamálum fyrr en ljóst væri hvort og hvernig launþegasamtökin mundu meta slíkt sem innlegg í kjarasamningana og enn fremur að tillögur um launaliðinn væru svo nátengdar slíku mati að það yrði að ganga fyrir gerð tillagna um launin sjálf. Af hálfu formanns og varaformanns BSRB var ítrekað neitað að ræða þessi atriði með samninganefndinni og það stöðugt fullyrt að ekki væru fyrir hendi neinar tillögur eða neinn umræðugrundvöllur. Því var einnig neitað að fram færi sameiginleg athugun sérfræðinga BSRB og fjmrn. á skattamálunum, aðeins yrði um að ræða upplýsingaöflun af hálfu BSRB. Fulltrúar samninganefndar ríkisins tóku það fram að þeir hefðu margítrekað óskað eftir viðræðum og sameiginlegri athugun á skattamálunum og forsendum varðandi launaliðinn en aldrei fengið jákvæða undirtekt af hálfu viðræðunefndar BSRB. Hið eina sem hún hefði gert væri að lýsa almennt yfir því að hún mundi, þegar og ef henni sýndist svo, meta þær úrbætur í skattamálum sem ríkisstjórnin mundi beita sér fyrir. Í reynd hefði viðræðunefnd BSRB, allt frá upphafi, ekki lagt neitt til málanna í viðræðunum annað en upphaflegu kröfugerðina um yfir 30% hækkun launa. Allar götur síðan hefði hún setið í sama farinu og neitað þátttöku í öllum raunhæfum samningaviðræðum. Í lok fundar kom sáttasemjari með þau skilaboð frá BSRB-viðræðunefndinni að hún óskaði ekki eftir að haldinn yrði fundur þriðjudaginn 9. okt. en legði hins vegar til að fundur yrði hjá sáttasemjara miðvikudaginn 10. okt., kl. 9 fyrir hádegi. Af hálfu samninganefndar ríkisins var á það fallist en því lýst yfir að hún væri reiðubúin til að koma til viðræðna daginn eftir, ef viðræðunefnd BSRB eða sáttasemjari óskaði þess, og eins mundi hún fara þess á leit að fundur yrði haldinn ef hún sæi til þess sérstakar ástæður. Hinn 10. okt. hófst fundur kl. 9 og var 60 manna samninganefnd BSRB á fundarstað. Á fundi með viðræðunefnd BSRB greindi samninganefnd ríkisins frá þeim viðræðum sem fram höfðu farið daginn áður milli fulltrúa VSÍ, fulltrúa nokkurra stórra launþegasamtaka og formanna stjórnarflokkanna að ósk þeirra fyrrnefndu. Á fundinum hefði verið ákveðið að efna til samstarfs stjórnvalda og nokkurra þeirra aðila sem í samningum standa um hugsanlegan þátt skattamála í lausn kjaramála. BSRB var fyrir hönd ríkisstj. boðin þátttaka í þessu samstarfi. Svar BSRB var á þessa leið: „ Ríkisstj. hefur flutt hér inn á fundinn tillögu um að BSRB taki þátt í sameiginlegum viðræðum um skattamál. Þeir aðilar sem um ræðir eru m.a. ASÍ, Verkamannasamband Íslands, Landssamband iðnverkafólks og Vinnuveitendasamband Íslands. Samninganefnd BSRB samþykkir að tilnefna fulltrúa til slíkra viðræðna. Jafnframt er þess krafist að samningaviðræðum við BSRB um launamál verði hraðað svo lausn fáist á yfirstandandi kjaradeilu og verkfalli geti lokið sem fyrst.“ Munnlega krafðist talsmaður BSRB þess að þegar í stað kæmi fram tilboð um launalið samnings. Eftir stutt fundarhlé bar sáttasemjari viðræðunefnd BSRB þau boð að samninganefnd ríkisins væri reiðubúin til að halda viðræðum áfram jafnhliða athugun skattamálanna, en að sjálfsögðu væri ekki hægt að leggja fram tilboð eða ræða launaliðinn nema í tengslum við væntanlegar aðgerðir í skattamálum. Frá viðræðunefnd BSRB kom sáttasemjari með þá fyrirspurn hvort samninganefnd ríkisins mundi leggja fram tilboð um launaliðinn á samningafundi næsta dag. Samninganefnd ríkisins sendi til baka það svar að slíks væri ekki að vænta, en hún væri tilbúin til viðræðna um samningana í heild sinni. Á stuttum fundi með viðræðunefnd BSRB ítrekaði samninganefndin þessa afstöðu sína. Fundi var slitið og næsti fundur ákveðinn 11. okt.“ Því hef ég lesið þetta að ég vil að það komi hér á skrá í Alþingi að allt það tal um að sáttanefnd ríkisins hafi ekki verið reiðubúin til þess hvenær sem var, dag og nótt, að setjast niður með samninganefnd BSRB og ræða málin, það er ekki rétt.

Hvað hefur hún boðið?

Já, ég vil byrja að svara því. Samninganefnd ríkisins hefur verið tilbúin dag og nótt til þess að setjast niður og ræða við samninganefnd BSRB, dag og nótt. Og samninganefnd ríkisins hefur þau fyrirmæli frá mér að sýna þolinmæði og sanngirni. Og það get ég sagt ykkur að það hefur hún gert. Síðan kemur fundurinn í dag. Þá skeður það sem ég ætla nú að lesa upp sem svar til virðulegs þm. Eiðs Guðnasonar. Umræðuefnið á þeim fundi sem haldinn var í dag með samninganefnd BSRB var svohljóðandi, lagt fram af samninganefnd ríkisins: „1. Gildistími aðalkjarasamnings verði til 31. des. 1985. 2. Nýir sérkjarasamningar gildi frá 1. apríl 1985. Unnið verði að gerð sérkjarasamninga frá undirritun aðalkjarasamnings og henni lokið innan 45 daga frá undirritun hans. 3. Unnið verði að endurskoðun á launakerfi ríkisins og henni lokið eigi síðar en 1. sept. 1985. Endurskoðun taki m.a. til eftirfarandi: a. Einföldun og samræming starfsaldursreglna og gerð hreinni skil á því efni milli aðalkjarasamnings og sérkjarasamnings. b. Endurmat á vægi ýmissa álaga, svo sem álaga fyrir yfirvinnu, vaktir, útkallsvinnu o. fl. c. Samdar verði meginreglur til viðmiðunar um röðun í launaflokka þar sem m.a. verði tekið sérstakt tillit til krafna um menntun og til ábyrgðar í starfi. Þær reglur sem aðilar verða sammála um verði staðfestar í næsta aðalkjarasamningi eftir að endurskoðun lýkur og verði lagðar til grundvallar við gerð sérkjarasamninga þá. 4. Lækkun skatta og útsvara, ef af verður, sbr. sérstakar umræður um það efni, verði að undangengnu hlutlægu mati á áhrifum þeirra á ráðstöfunartekjur teknar til greina sem hluti þeirra kjarabóta sem um er að ræða í þeim tilgangi að halda beinum kauphækkunum innan viðráðanlegra marka. 5. Samið verði um breytingu á launalið, sbr. og fjórða lið, með því markmiði að unnt verði að halda verðlagi í skefjum á samningstímanum og að rekstrargrundvelli atvinnuveganna verði ekki stefnt í meira óefni en nú er. 6. Viðræðunefndir aðila eða sérstakar undirnefndir fari yfir þau gögn sem samninganefnd ríkisins hefur áður afhent um þróun ýmissa þátta efnahagsmála, sem snerta samningana, svo sem verðlag, kauplag o.fl. Einnig verði aflað þeirra viðbótargagna um þessi efni sem aðilar óska og tök eru á.“ Ég hef skýrt frá því nákvæmlega hvað hefur skeð á öllum samningafundunum fram til þessa dags. Í dag var þetta síðasta plagg lagt fram og ekkert - ekkert hefur komið fram frá samninganefnd BSRB annað en krafan um að rætt verði um launaliðina og samninganefnd BSRB hefur verið ósveigjanleg frá upphaflegu kröfu sinni um 30% plús 5% 1. jan. Við skulum því ekki gera lítið úr þeim mönnum sem eru að vinna fyrir hönd ríkisins á erfiðum stundum í erfiðum málum. Virðulegi forseti. Ég hef nú lesið og skýrt, vonandi þannig að allir skilji, hvað gerst hefur í samningamálinu á samninganefndafundunum atilli samninganefndar ríkisins og BSRB. En ég er rétt að byrja á ræðu minni. Ég er rétt búinn að fá það skjalfest hér á Alþingi til þess að það sé öllum ljóst að samninganefnd ríkisins hefur verið mjög þolinmóð og þægileg í öllu viðmóti. Og hún hefur þau fyrirmæli líka að hvað sem á gengur, hvað sem á gengur má hún ekki undir neinum kringumstæðum slíta viðræðufundunum. Þeir geta staðið eins lengi og óskað er eftir af sáttasemjara eða mótaðilanum, en hún mun aldrei standa upp frá samningaborðinu. Hún mun sitja svo lengi sem óskað er eftir. Það vantar því ekki viljann hjá samninganefnd ríkisins til þess að ná samkomulagi. Það er allt annað og miklu meira sem ég á eftir að koma að seinna í minni ræðu. En, virðulegi forseti, mér skilst að fólk vilji hafa matarhlé kl. 7 og er ég reiðubúinn til að gera hlé á ræðu minni.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hæstv. fjmrh. hefur gert hlé á ræðu sinni. Umræðunni verður frestað. Fundinum verður frestað til kl. hálfníu. - Fundarhlé.

Fjmrh. (Albert Guðmundsson) (frh.): Virðulegi forseti. Ég er nú alveg hissa að allir þm. skuli ekki vera mættir. Allavega vantar þá sem ég ætlaði að byrja að tala til svo að það er best að breyta upphafinu. Ég vil þá fara nokkrum orðum um ræðu hv. 3. þm. Reykv. Svavars Gestssonar og byrja á því að staðfesta það, sem hann sagði réttilega og er eitt af því fáa sem maður hefur ekki heyrt í ræðum frá honum áður við öll tækifærin, að ríkisstjórnin er ekki fjölskipað vald. Það er alveg rétt. Og launamálin heyra undir fjmrh., það er líka rétt. Og að sjálfsögðu tek ég fulla ábyrgð á þeim ákvörðunum sem ég tek í því embætti. Virðulegur þm. hefur sjálfur verið ráðh. og veit þetta allt svo að ég er ekki að segja honum neitt nýtt. En að sjálfsögðu gerir enginn ráðh. það að taka afdrifaríkar eða hugsanlega afdrifaríkar ákvarðanir án þess að kynna þær samstarfsmönnum í ríkisstj. og heyra undirtektir þeirra. En ég tek á mig að öllu leyti þá ákvörðun að hafa ekki greitt út laun fyrir þann tíma sem opinberir starfsmenn eru í verkfalli og bið hv. 3. þm. Reykv. og aðra þm. hér að beina spjótum sínum að mér en ekki hæstv. forsrh. eða Framsfl. Hv. þm. sagði að ríkisstj. hefði verið pínd, eða yrði pínd, ég skildi nú ekki hvort hann meinti, til að senda frá sér tölur til lausnar kjaradeilu BSRB. Það getur vel komið að því að við verðum að gera það. En málin standa einfaldlega þannig í dag að við höfum verið að reyna að fá endanlega niðurstöðu í umræðupunkta við BSRB. Ég hef nú kynnt þær umr. sem hafa farið fram, kynnt þær mörgu tilraunir sem samninganefnd ríkisins hefur gert til þess að koma af stað alvarlegum umr. um lausn kjaradeilunnar án þess að hafa fengið nokkuð til baka frá BSRB. En fyrst er að vita um hvað við eigum að tala. Viljum við halda okkur að deilunni eins og hún er, þ.e. launaþætti þeirra kjarasamninga sem eru í gildi og er það eina af samningunum sem hefur verið sagt upp, eða eru samninganefndarmenn BSRB reiðubúnir til þess að opna aðalkjarasamninga og gera við okkur nýja kjarasamninga, bæði sérkjarasamninga og aðalkjarasamninga, sem gilda til lengri tíma? Það er spurning sem við verðum að fá fram til þess að við vitum í hvaða átt við eigum að halda og um hvað við eigum að ræða. En við höfum enn ekki fengið annað en svona jákvæðar undirtektir undir lengri samninga en ekki náð því að setjast niður og tala saman í fullri alvöru. Og ég held að flestum hafi verið það ljóst að erfitt kynni að verða að ná nokkrum samningum eða samtölum um samninga í alvöru fyrr en Alþingi væri komið saman. Alþb. getur haldið sinni iðju áfram, þeirri iðju sem það hefur stundað frá því að þessi ríkisstj. tók við. Iðja sú sem ég á hér við er að grafa undan ríkjandi þjóðskipulagi og þeim flokkum sem eru í ríkisstj. Síðan þegar þeim Alþb.-mönnum hafði tekist að magna upp óánægju meðal launþega almennt hurfu þeir úr myndinni og maður hefur bókstaflega ekki fundið þá í þessum deilum lengur. Þeir komu ekki út úr sínum músarholum fyrr en nú, að þeir skríða út þegar Alþingi kemur saman og byrja þá aftur á sinni fyrri iðju. Og nú skal ég segja ykkur hvað ég sýndi í sjónvarpinu á sínum tíma, þegar umr. voru þar, og þá vita menn hvað ég á við. Hér er frétt úr Þjóðviljanum, sem birtist 31. ágúst á 8. blaðsíðu, og ef fyrrv. ritstjóri, núv. hv. 3. þm. Reykv. vill fá afrit af þessu, þá get ég látið ljósrita það. Þar stendur nákvæmlega hver árangurinn af þessari iðju þeirra Alþb.-manna á að verða. Og ég harma það svo sannarlega, og það hljóta allir góðir Íslendingar að gera, að aðrir lýðræðissinnar, sem ekki eru stjórnarsinnar, skuli hrífast með bara viljanum til þess að fella ríkjandi stjórn. Þessi grein, sem er frétt frá kjördæmisráðstefnu Alþb. sem haldin var á Vestfjörðum, ber stóra fyrirsögn: „Verðmætin til þeirra sem skapa þau.“ Undirfyrirsagnir eru þessar með leyfi forseta: „Kjördæmisráðstefna AB: 25–30% kjaraskerðing. Rekstrargrundvöllur frumatvinnuveganna í rústum. Stórfelld byggðaröskun. Ránsfengur í verslun og þjónustu. - Snúa verður frá nýlendustefnu.“ Og svo kemur rúsínan í pylsuendanum, og við skulum ekki taka það í neinu gríni, vegna þess að ástandið í þjóðfélaginu er orðið þannig að þeir koma fram grímulaust við og við í von um að það verði ekki tekið eftir því. Síðan stendur hér: „Ný ráð: brjóta upp grundvallarskipulag þjóðfélagsins. Skipta landinu í öflugar valdaeiningar. Seðlabankinn verði lagður niður í núverandi mynd.“  En við skulum ekki líta fram hjá því sem þarna er að gerast. Tökum þessar nýju leiðir hérna: „brjóta upp grundvallarskipulag þjóðfélagsins“ og svo skulum við sjá hver ávöxtur af þeirra iðju hefur verið í þjóðfélaginu undanfarið og hvers vegna var ekki þörf fyrir þá þegar verkalýðsfélögin fóru í verkfall 4. okt., sem hófst þó fyrr, ég sleppi þeim tíma, en á öðrum degi verkfalls, og ég bið þá sem á annað borð hafa haft fyrir því að koma hingað svona fljótt eftir matinn að hlusta vel: Dagblöðin koma ekki út. Þau hafa verið stopp í þann tíma. Útvarp er lokað, byggingin hersetin. Sjónvarp er lokað. Skólar lokaðir. Bækur teknar af börnum. Póstur og sími lamaður eða lokaður. Lögreglan í uppnámi, í verkfalli að miklum hluta. Síminn truflaður. Rafmagn truflað. Samgöngur truflaðar, svo ég tali nú ekki um hvernig strætisvagnar höguðu sér um tíma. Opinberar stofnanir eru ýmist lokaðar eða lamaðar. Út- og innflutningur stöðvaður, framleiðsla í fiskiðnaði stöðvuð vegna verkfalls opinberra starfsmanna. Rannsóknarskipin stöðvuð, tollþjónustan stórlömuð. Háskóli Íslands lokaður. - Háskóli Íslands lokaður. Það er heimsfrétt. Ef lögregla eða her stígur fæti inn á háskólalóð einhvers staðar í heiminum, þá er það heimsfrétt. Þjóðleikhúsið lokað. Verkfallsnefnd, eins konar ríkisstjórn, sett á laggirnar, sem neitar að viðurkenna ákvarðanir kjaradeilunefndar, sem kjörin er sem æðsta vald í verkföllum af Alþingi. 600 manna ríkisvarðsveit þegar á öðrum degi orðin til. Telex er truflað. Og nú síðast er komið í veg fyrir þá mannúð að þjóðin fái að vita um látinn ættingja eða vin. Því er hafnað að Ríkisútvarpið taki slíkar tilkynningar. Við skulum vera alveg klár á því að í hvaða landi sem væri þá væri þetta talin alvarleg bylting. Og þá sjáum við hvað íslenskt þjóðskipulag og lýðveldið er orðið veikt. Við skulum átta okkur á því, við sem erum ekki kommúnistar, að í dag situr ríkisstj. án valda. Völdin eru hjá kjaradeilunefnd að hluta, en völdin eru einkum hjá verkfallsnefnd. En þótt ríkisstj. sitji án valda, þá skulum við líka átta okkur á því, að ríkisstj. situr með fulla ábyrgð á öllu því sem þessar verkfallsstjórnir eða uppreisnarmenn gera. Á sama tíma erum við svo blind að við tökum á þessu sem kjaradeilu eingöngu og högum okkur eftir því. Er þetta endanleg valdataka? Eða er þetta bara „premiere“? Ég var að horfa á myndband heima núna í matartímanum.  Við skulum leysa deiluna. Hér töluðu áðan tveir kennarar ef ég man rétt. Hv. 11. þm. Reykv., er hún ekki kennari? Ég held það. Og hv. 4. landsk. þm., ég held að hann sé kennari líka. Er það ekki rétt? Ég get sagt ykkur það í hreinskilni að kennaralaun eru of lág og ég hef ekkert á móti því að standa að því að kennaralaun hækki. Það eru ekki há laun að vinna við skulum segja hálfs dags vinnu fyrir 7–8 þús. kr. á mánuði. Það er vinnuskylda á hverjum degi eða svo til. En ef kennarar gera kröfur til þjóðfélagsins, þá verða þeir líka að þola að þjóðfélagið geri kröfur til þeirra. Hverju skila kennarar? Það er 30 stunda vinnuvika. Hver klukkutími er 45 mínútur. 

Heldur ráðh. að þm. geri ekkert nema að gaspra í ræðustól?

Þm. eru nú komnir hingað m.a. til þess. En við skulum segja að það sé lágmark þrír mánuðir í sumarfrí. Er það rangt líka?  Eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði var deilan við Háskólann með endemum. Deilan við Háskólann var ekki við dyraverði eða húsverði. Deilan við Háskólann var um það hvort opinberir aðilar, ríkisstj. eða ráðherrar, eiga að sækja um leyfi til verkfallsnefndar fyrir því sem þarf að láta vinna. Og þar með á lögkjörið og réttkjörið stjórnvald að viðurkenna verkfallsnefndir sem æðsta stjórnvald.

Þetta gerði Sverrir.

Ekki hef ég fréttir af því að Sverrir - svona bara upp á mannasiðina, hvaða Sverrir? Það eru þó mannasiðir í þinginu.  Þá vil ég benda á bréf Benedikts Sigurjónssonar sem margvitnað er í. Hann segir í niðurlagi sinnar álitsgerðar sem þegar hefur verið lesin upp en ég ætla að lesa aftur: „5. Spurningin er hvort ríkissjóður eigi að greiða ríkisstarfsmönnum innan BSRB full mánaðarlaun 1. okt. Enginn vafi er á því að skylt er að greiða þeim starfsmönnum laun sem ekki fara í verkfall.“ Það er gert. „Deila má um hina flokkana.“ Hann er ekki öruggari en það að deila má um hina flokkana. „Þegar hins vegar er litið til hinna ákveðnu reglna 1. mgr. 20. gr. laga nr. 38/1954 og virtar verkfallsreglur laga nr. 29/1976 og þess gætt, að hinn 1. okt. er alls ekki víst að til verkfalls komi,“ - Það er alls ekki víst, segir hér. Ef það væri víst, þá gildir annað að hans áliti. Nú er bara alls ekki víst að það komi til verkfalls, segir hér. En það var vitað bæði af mér og formanni BSRB. - „þar sem samkomulag gæti náðst innan þess tíma, tel ég eðlilegt að líta svo á að greiða beri októberlaunin.“ Nú var bara alls ekki vilji BSRB til þess að setjast niður og ræða saman áður en verkfallið skall á, það veit ég, svo að það fer ekkert á milli mála einmitt skv. áliti lögfræðings, sem vitnað hefur verið í til hins gagnstæða, að þarna á ekki að greiða laun. Ríkislögmaður er sama sinnis og einn virtasti lögfræðingur okkar, Jón Steinar Gunnlaugsson, líka. Við þetta má bæta að borgarlögmenn voru líka sama sinnis. Það er ýmislegt í ræðu hv. 3. þm. Reykv. sem ég get tekið undir. Ég tek undir það og hef ekkert verið myrkur í máli um það, að vaxtahækkun hlýtur að koma mjög illa og þungt niður á öllum þeim sem skulda eins og hún kemur sér vel fyrir alla þá sem eiga peninga inni og fá greidda vexti. Þarf ekki hagfræðing til að segja sér það. Þess vegna er ég ekkert hrifinn af þessum ráðstöfunum. Við erum sammála um það. En síðan vék hv. þm. að fundi, sem haldinn var í gærkvöld og þá svara ég þeim sem um þann fund hafa talað. Hæstv. menntmrh. mundi líklega vera mér sammála þegar ég segi að það hafi verið a.m.k. 300 manns á þeim fundi. Það var fundur til að stofna frjálst útvarp og sjónvarp líka. Á þessum fundi var að mínu viti enginn sem hafði tekið þátt í ólöglegri útvarpsstarfsemi. Og þessi hópur hafði ekki rekið neitt útvarp, a.m.k. ekki þeir sem fyrir fundinum stóðu. Það getur svo sem vel verið að einhver þarna inni hafi verið viðriðinn þessi útvörp, sem hafa verið rekin undanfarið, en enginn af þeim sem þarna voru forustumenn hefur staðið fyrir ólöglegu útvarpi svo að ég viti til. En þeir eru að stofna frjálst félag og hvað er rangt við það? Átti lögreglan að ráðast þar inn líka og segja: Þið eruð með ólöglegt athæfi að mati verkfallsnefndar, þið hafið ekki heimild til að stofna félög. Síðan ætlaði þetta félag að sækja um leyfi til að reka frjálsa útvarpsstöð og jafnvel sjónvarpsstöð ef félagið verður stofnað. Það er framhaldsfundur sem tekur ákvörðun um það ef Alþingi samþykkir lög sem heimila slíkan rekstur. Þessi mál eru allt of stór mál og áríðandi fyrir íslenskt þjóðfélag til þess að tala um þau í einhverjum niðrandi háðstón sem efnahagsundur í Jórdan og sýnir hve langt neðan talað er. Ég vona að ég móðgi engan.

Erum við eitthvað að kvarta undan efnahagsástandinu í Jórdaníu?

Hv. 3. þm. Reykv. var eitthvað að tala um það, já. Fólkið vildi líka að aðrir tækju eitthvað að sér í niðurskurði, tækju á sig einhverjar byrðar. Það er alveg rétt, það var gengið hart að fólki. Það voru líka gerðar ráðstafanir til að milda þær aðgerðir. Ríkisstj. gerði slíkar ráðstafanir á sínum tíma eins og bæði hæstv. forsrh. og hv. 1. þm. Suðurl. hafa skýrt frá. En er Alþingi virkilega á svona stuttum tíma búið að gleyma því, að við gerð fjárlaganna voru fjárlögin skorin niður um 1000 millj.? Og hið fræga gat á fjárlögunum, sem ég sem fjmrh. kynnti þegar ég tók upp fjárlögin aftur, af því að ég kynnti það við gerð fjárlaga að það þyrfti að fylla upp í það og ég gerði það, þar voru aðrar 1000 millj. skornar niður. Ég er búinn að kynna stjórnarandstöðunni - ég man ekki hvort það var í júní niðurstöðu ríkissjóðs eins og hún var þá og það bendir allt til þess að með mjög hörðu aðhaldi og mjög góðu samstarfi ríkisstj. verði ríkissjóður með 1000–1200 millj. kr. minni rekstrarhalla en við gerðum ráð fyrir þegar við sömdum fjárlögin. Haldið þið að það sé ekkert átak fyrir ríkissjóð og fyrir kerfið, sem kallað er og talað er um með lítilsvirðingu, að skera niður á einu fjárhagsári þetta stóra upphæð? Þetta vilja viðkomandi ekki vita eða viðurkenna. Það þýðir ekkert að segja að þetta sé allt því að þakka, að ríkissjóður kemur rekstrarlega vel út, að verslunarjöfnuður sé tveimur prósentum verri en búist var við og á því græði ríkissjóður. Það er búið að reikna hvað þessi 2% viðbótarviðskiptahalli þýði fyrir ríkissjóð. Það þýðir að af þeim 1500 milljónum sem hallinn nam 20. sept. renna tæpar 500 millj. til ríkissjóðs þannig að það eru um 1000 millj. sem virðist ætla að verða nettó betri rekstrarafkoma í ríkissjóði. Þetta er átak sem ríkisstj. hefur gert vegna þess að hún getur starfað og starfar vel saman. Þetta er samtaka fólk. En stjórnarandstöðunni, sem hefur haft miklu betri aðgang að því að koma sínum málum á framfæri, hefur tekist að telja fólkinu í landinu trú um það að allt sé upp í loft í ríkisstj. Ég er viss um að það er ástæðan fyrir því að hv. 5. þm. Austurl. andvarpar svona, vegna þess að hann hefur líklega trúað áróðri Alþb.

Hver veit, hver veit?

Ja, ég giska á það. Því trúi ég, að áróður Alþb. hafi náð til þessa virðulega þm. Ég get verið sammála hv. 3. þm. Reykv. um margt af því sem hann sagði um bankamálin. Ég held að það sé alveg rétt. Við skulum ekkert vera að tala um kartöflur í ánauð, vegna þess að það eru ekki kartöflur í ánauð, það er margt annað í ánauð. Peningarnir fara ekki út úr viðskiptabönkunum, ég er alveg sammála hv. þm. um það, einfaldlega vegna þess að það kerfi sem hefur verið á Seðlabankanum í langan tíma, löngu fyrir tíð þessarar stjórnar og er kannske enn þá, þó að það sé nú í breytingu vegna þess að það kerfi sem þar var komið á var of dýrt, það er bara vegna þess að þeir peningar sem viðskiptabankar fá úr Seðlabankanum - og allir viðskiptabankarnir stórskulda Seðlabankanum eins og allir vita - þeir eru dýrari en það sem viðskiptabankarnir borga fólkinu af sparifé. Og ef bankarnir lána út það sparifé sem þeir fá þá verða þeir að borga hærri vexti í Seðlabankanum en þeir fá fyrir að lána út peninga. Þetta er ljóst dæmi og verður að laga og bankamálaráðherra er að því. Það er komið einu sinni enn að því að fjmrh. vondi átti að segja af sér vegna þess að erlendar skuldir voru yfir 60% af þjóðarframleiðslu. En með þann bata sem ég var að tala um áðan, rekstrarbata á ríkissjóði, þó að hann standi miklu betur en búist var við þá stendur hann bölvanlega, það vita allir. Það þarf miklu meira til að ná þeim jöfnuði þar og tekur kannske þrjú, fjögur, fimm ár ef vel tekst til. Hann „representerar“ þó, ef ég má segja það, upp undir 1.5 til 2% af þjóðarframleiðslu eins og hún var reiknuð þegar þessi orð voru sögð. Þannig að það sem er satt og rétt við fjárlagagerðina fyrir 10 árum, það gildir ekki í dag. Það sem var rétt og satt við fjárlagagerðina í fyrra, það er mikil breyting á því í dag. Og ég er alveg viss um að það sem við gerum í fjárlagagerðinni í ár og það sem við segjum við fjárlagagerðina í ár, það á ekki við næsta ár. Virðulegi 3. þm. Reykv., skiptum nú svolítið um plötu. Tölum um það sem er í dag. Hér fullyrðir hann, eins og hann gerir svo oft, þessi ágæti þm., með slagorðum tekur hann heila stétt manna og dæmir hana bara sem vonda menn í einum hóp og segir orðrétt: „Verslunin lifir á að nýta sér neyð almennings.“  Hv. 3. þm. Reykv. talaði um að ráðh. beiti sér fyrir að hylma yfir sjóræningjastöðvar. Ég veit ekki hvað maðurinn á við. Voru einhverjar sjóræningjastöðvar hérna? Á maðurinn við það að Andrés Björnsson hafi setið með svart fyrir öðru auganu meðan hann lokaði Ríkisútvarpinu? Má ég biðja þingheim um að hlæja ekki að hv. 3. þm. Reykv., það er ekki til þess ætlast, en þetta voru hans orð.

Er þetta orðrétt eftir mér?

Nei, ég frábið mér það alveg sem fjmrh. að þeir sem í samninganefnd ríkisins eru gagnvart BSRB hafi komið fram, eins og ég hef skrifað hér niður orðrétt, „með hroka gagnvart BSRB“. Það hefur ekki verið. Þeir hafa komið fram af mikilli lipurð, af mikilli þolinmæði og munu halda áfram að gera það. Og ég ítreka: Þeir munu sitja eins lengi og sætt er til þess að reyna að fá samninga við BSRB. Ég hef átt persónulegt samband við Kristján Thorlacius og forustumenn BSRB og þeir hafa reynst mér vel. Og ég sé ekki nokkra ástæðu til þess að óttast að það náist ekki samkomulag þegar áróður Alþb. hættir að virka og fólk fer að skilja að það er tilgangur í öllu sem þeir gera. „Ný ráð: brjóta upp grundvallarskipulag þjóðfélagsins. skipta landinu í öflugar valdaeiningar“. Þegar fólk fer að átta sig á því hvað er að ske þá verður hægt að semja, því þarna eru ágætir menn til þess að tala við. Annars blönduðust mikið saman lög um stéttarfélög og vinnudeilur og lög um kjaradeilur opinberra starfsmanna hjá hv. þm. svo að ég vissi aldrei hvar hann var að flækjast í kerfinu. Ég sé nú ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um það sem fram kom hjá virðulegum 3. þm. Reykv. Ég held að það sé miklu betra að hann haldi áfram eins og kom fram á kvikmyndinni, þegar við hinir vorum við guðsþjónustu, að hann haldi áfram að dreifa sínum fregnmiðum um bæinn. Ég held að fólk eigi það skilið að fá að kynnast honum miklu betur, bara til þess að vita hvað býr bak við. Mér sýnist hv. 3. þm. Reykn. ekki vera í salnum svo að ég læt þá vera að svara honum. Ég vil þó segja að gefnu tilefni orða hans þar sem hann hóf sína ræðu með því að tala um að það væri smán, og það væri gengið yfir íslensku þjóðina með þátttöku í útvarpssendingum, og talaði um að brjóta lög: Hver hefur brotið lög? Hv. 1. þm. Suðurl. vitnaði hér til stjórnarskrárinnar. Stjórnarskráin á að tryggja okkur öllum málfrelsi. Það á ekki bara að tryggja opinberum aðilum að þeir komi til þjóðarinnar í gegnum útvarpssendingar skilaboðum sem þeir vilja koma á framfæri. Þetta málfrelsi, sem talað er um, er ekki bara fyrir opinbera aðila og þá sem fá aðgang að hinum opinberu fjölmiðlum. Hér er um skert málfrelsi að ræða. Það mega bara sumir en ekki allir tala í gegnum hátalara. Það er verið að takmarka hvað margir mega hlusta á það sem maður segir. Það eru bara sumir sem mega nýta tæknina en ekki aðrir. Hver er þessi forréttindahópur? Er það gáfumannafélagið í þjóðfélaginu? Það er orð sem hv. 7. þm. Reykv. fann upp, að það sé bara gáfumannafélagið í þjóðfélaginu sem megi tala svona almennt til Íslendinga í gegnum útvarp. Ég veit það ekki, en ég tel að hér sé um slík mannréttindi að ræða að það gengur ekki lengur að takmarka málfrelsið á þennan hátt. Það bara hreinlega gengur ekki lengur. Og ég segi það sama og ég sagði á þessum umrædda fundi í gær að ég harma það að vera kominn yfir þann baráttualdur sem þetta unga fólk er á í dag, sem ætlar ekki að láta þetta þjóðfélag eða nokkurn annan kúga sig eða skammta sér eitt eða annað. Þetta er fólk sem er allt annað fólk, allt öðruvísi æska en ég þekkti þegar ég var ungur, allt öðruvísi æska. Þið sem hlæið þarna uppi á svölunum, þið þekkið ekki þá æsku sem þurfti að vinna fyrir brauðinu frá einum degi til annars og hafði engin námslán. Það er ekki nema eðlilegt að kennararnir séu óánægðir. Mér er sagt að þeir lækki í launum við að fara af námslánum. Þó eru námslánin allt of lág. Það virðist vera skoðun þeirra sem fá þau. Það er ekki mín skoðun. Þeir sem ég hefði þurft að svara eru víst ekki hér í salnum svo að ég ætla að ljúka máli mínu á þeim varnaðarorðum, ekki bara til þeirra sem eru lýðræðissinnar hér innan þessara veggja, heldur til fólksins í landinu almennt, að átta sig á og lesa helst Þjóðviljann frá 31. ágúst s. 1., bls. 8.



Herra forseti. S.l. ár hef ég valið mér það hlutverk að fylgjast með stjórnmálabaráttunni sem áhorfandi. Ég er ekki að segja að ég sé betur hæfur en þið, sem hér sátuð á síðasta þingi, til að kveða upp dóm um atburðarásina, frammistöðu ríkisstj. eða málflutning stjórnarandstöðu, en ég hef hins vegar séð og fylgst með gangi mála frá öðrum sjónarhóli og það hefur verið forvitnilegur sjónarhóll. Enginn vafi er á því að ríkisstj. hafði hljómgrunn þegar hún greip til fyrstu efnahagsráðstafana á s.l. ári. Hún fékk ekki aðeins frið, hún hafði stuðning, jafnvel þótt aðgerðirnar skertu lífskjör, jafnvel þótt aðgerðirnar hafi nær eingöngu beinst að kaupgjaldinu og kaupmættinum. Fólk skildi að hér var verið að ráðast til atlögu gegn verðbólgunni og það fylgdist með árangrinum, fann hann og mat hann. Í raun og veru kom hinn skjóti og góði árangur velflestum á óvart. Sú staðreynd að verðbólgan mældist u.þ.b. 20% um síðustu áramót var meira og betra en nokkurn hafði órað fyrir. Ég minnist þess að þegar stjórnarmyndunarviðræður fóru fram vorið 1983 var það almennt álit sérfræðinga og stjórnmálamanna að afrakstur ráðstafana mundi ekki skila sér fyrr en á miðju ári 1984. Ég er hins vegar ekki frá því að þessi óvænti bati verðbólguveikinnar hafi slævt dómgreind ráðh. og stjórnarflokka og raunar alls almennings. Menn héldu að sigurinn væri í höfn. Í stað þess að fylgja lækkun verðbólgunnar eftir og grípa til fleiri ráðstafana en þeirra einna að kippa launaverðbótunum úr sambandi héldu menn að sér höndum. Það var ekki tekið á ríkisfjármálum sem skyldi með þeim afleiðingum að erlendar skuldir héldu áfram að aukast og fullri atvinnu og þenslu á vinnumarkaðinum var haldið uppi á fölskum forsendum. Þegar verðbætur voru afnumdar án þess að verðlag væri stöðvað, þegar greiðslubyrði skatta jókst og þenslan hélt áfram í verslunar- og iðnaðargreinunum hófst almennt launaskrið, laun voru hækkuð umfram samninga. Eftir sátu starfsmenn hjá stórum fyrirtækjum, ríkisstarfsmenn, bæjarstarfsmenn, fiskvinnslufólk og fjölmargir láglaunahópar í þjóðfélaginu. Afleiðingin var sú að kaupmáttur var enn mikill hjá fjölmörgum stéttum, gengi var haldið stöðugu með rangri skrásetningu og viðskiptahallinn var mikill. Peningastreymi úr bönkum var verulegt, sem enn jók á þensluna. Í stuttu máli sagt: verðbólgan tók á sig nýja mynd. Í stað víxlhækkana verðlags- og kaupgjalds, sem skapaði sjálfvirkni í verðbólgunni, hefur verðbólgan fengið útrás í launaskriði, viðskiptahalla, skuldasöfnun og dulbúnu atvinnuleysi í skjóli lánveitinga banka og sjóða til óarðbærra atvinnugreina. Á sama tíma og þetta á sér stað gerist annað: Launþegarnir, sem ekki höfðu aðstöðu eða tök á því að bæta kjör sín fram hjá samningum, sátu uppi með byrðar aukinna útgjalda, skert lífskjör og rýrnandi kaupmátt - rýrnandi kaupmátt þeirra kauptaxta sem í orði kveðnu giltu. Misræmið í launakjörum varð að þjóðfélagslegu misrétti. Álagning tekjuskattsins á þessu ári var punkturinn yfir i-ið. Launþegarnir með lágu tekjurnar og skattþegarnir með byrðarnar horfðu upp á það ranglæti að vel efnað fólk, stöndugt og efnalega vel stætt, greiddi vinnukonuútsvör. Það fyllti mælinn. Fólk er tilbúið að taka á sig fórnir í þágu sameiginlegra hagsmuna, en það er ekki reiðubúið að axla byrðar þegar það gengur misjafnt yfir, þegar sumir komast undan og lifa í vellystingum praktuglega meðan aðrir búa við sult og seyru. Ég leyfi mér að fullyrða að kröfur BSRB, verkfall opinberra starfsmanna og öll þeirra kjarabarátta og ýmissa annarra, örvæntingin og biturleikinn þessa dagana sé sprottið af réttlátri reiði yfir því ranglæti í kjörum sem nú hefur orðið æ meira áberandi. Fram hjá þessu verður ekki litið. Vissulega hafa pólitísk öfl kynt undir og stjórnarandstaðan hlakkar yfir þróun mála, en að mínu mati er það móðgun við heilbrigða skynsemi og allt það fólk sem líður skort vegna bágra launa að halda því fram að verkfallið og kröfurnar séu sprottin af hreinum pólitískum undirmálum eða öðrum hvötum. Fólkið skilur og veit að þjóðarbúið er ekki aflögufært, en það sættir sig ekki við að gjalda þess eitt. Stærsta og alvarlegasta þjóðfélagsmeinið í dag er misrétti í kjörum, ójöfnuðurinn gagnvart skattheimtunni og beiskjan sem hlýst af því að ekki er skilningur, ekki fæst viðurkenning á að kaupkröfur eru ekki heimtufrekja, þær eru nauðvörn. Fólk er beinlínis að fara fram á að eiga til hnífs og skeiðar, hvorki meira né minna. Um leið og þetta er sagt er því ekki haldið fram að ríkisstj. og atvinnuvegirnir geti og eigi að samþykkja allar kröfur og í rauninni er ekki heldur verið að segja þeim hvernig eigi að leysa deiluna. Það er ekki heldur verið að segja að hún sé auðleyst. Ríkisstj. er ekki að takast á við kaupkröfur, hún er að takast á við siðferðislegar kröfur, lífshætti og grundvöll þess samfélags sem við lifum í. Þetta eru tímamót og það í orðsins fyllsta skilningi. Að því er varðar kjarasamningana, hráa og mælda á samningaborðinu, þá stendur það upp úr að lægstu kjörin verður að bæta. Ríkisstj. hefur hvorki efnahagslegan, pólitískan né siðferðislegan rétt til þess að leysa verðbólguvandann, efnahagsvandann, á kostnað þeirra verst settu. Vinnudeilan verður ekki leyst þannig, beiskjan verður ekki upprætt þannig og ranglætið og misréttið í lífskjörunum verður ekki bætt með þeim hætti. Ég efast ekki um að ráðh. og þm. stjórnarflokkanna gera sér grein fyrir þessu, það hafa þeir reyndar margtekið fram. En gerðir þeirra fara ekki alltaf eftir. Fyrst, og lengi framan af öllu þessu ári, voru þeir aðgerðalausir á flandri út og suður, sáust með kúrekahatta í Los Angeles eða í public relations niðri í Arabíu og Ísrael og hótanir um atvinnuleysi, gengisfellingar og dúndrandi verðbólgu hafa ekki fallið í góðan jarðveg. Stöðvun á launagreiðslum, hvað sem lögum og nauðsyn líður, virkaði eins og olía á eldinn. Seinheppni stjórnvalda hefur ekki riðið við einteyming þessa síðustu daga. Það verkfall, sem nú stendur yfir hjá opinberum starfsmönnum, hefur verið harkalegt. Annars vegar stendur fólk sem neitar að sætta sig við launakjör sem ekki duga til hnífs og skeiðar, hins vegar ríkisvald í ósveigjanlegri spennitreyju og með tóman ríkiskassa. Þannig blasir staðan a.m.k. við. Opinberir starfsmenn geta kannske kennt ráðh. um óbilgirni, en þeir hafa sjálfir átt þátt í þeirri óbilgirni. Harka í verkfallsvörslu, fyrirvaralaus stöðvun Ríkisútvarpsins, ástæðulausar aðgerðir gagnvart almennum borgurum í óskyldum málum hefur dregið úr samúð almennings með kjarabaráttu BSRB. Síðast en ekki síst er kröfugerð BSRB um 30–40% kauphækkun yfir alla línuna fjarri öllu lagi og algerlega óaðgengileg. Frá mínum bæjardyrum séð átti ríkisstj. að grípa til bráðabirgðalaga áður en til verkfalls kom. Hún átti að leggja fram sáttatillögu um hækkun lægstu launa, kaupmáttartryggingu og tekjuskattslækkanir, stórfelldan niðurskurð á ríkisútgjöldum og uppstokkun á öllu kerfinu og það strax. Ef sú tillaga næði ekki fram að ganga var réttast í stöðunni, eins og fyrr segir, að setja brbl. og fresta verkföllum með lagaboði og boða til kosninga, láta síðan á það reyna hvort sú stefna, sem ríkisstj. hefur fylgt og kæmi þá fram í þeirri stefnumótun sem slík tillaga fæli í sér, hefði fylgi meðal þjóðarinnar. Ef ekki, þá yrðu aðrir að taka við sem teldu sig geta gert betur. Þessi leið var ekki farin. Ríkisstj. hikaði og glopraði niður tækifærinu. Í stað þess að fara í sókn og standa fast á sinni stefnu er ríkisstj. komin í vörn og ræður ekki lengur neinu um víglínur. Afleiðingin er sú að stjórnarstefnan í efnahagsmálum, sem naut fylgis og stuðnings fyrir aðeins nokkrum vikum, er orðin að ásetningarsteini, blóraböggli í augum fólksins. Þetta er sorgleg niðurstaða og óvænt veðrabrigði á mjög stuttum tíma. Nú hefur forsrh. skýrt frá hugmyndum sínum að grundvelli að samkomulagi hér í umr. í dag og við sjáum strax af þessu tilboði, sem út af fyrir sig er ekki ósanngjarnt og að mínu mati vel þess virði að það sé skoðað gaumgæfilega -við sjáum samt af þessu tilboði að ríkisstj. hefur hörfað úr einni víglínunni í aðra. Það er eðlilegt að stjórnarandstaðan gagnrýni frammistöðu ríkisstj., til þess hefur hún ríkt tilefni. Í rauninni er auðvelt að gagnrýna og hossa sér á þeirri óánægju og óvissu sem nú ríkir í þjóðfélaginu. Það geta allir gert. Það er rétt að stjórnarandstaðan hefur ekki ráðið ferðinni eða efnt til upplausnarinnar, ekki ein og sér a.m.k. Staðreyndin er hins vegar sú að stjórnarandstaðan hefur ekki breytt neinu til eða frá og hún er ekki heldur líkleg til að gera það á næstunni. Sú óhugnanlega staða blasir nefnilega við að ástandið getur síður en svo batnað þótt stjórnarskipti verði, þótt stjórnarandstaðan komist til valda. Ég hef hvergi heyrt né séð marktækar, skynsamar eða raunsæjar tillögur úr þeirri áttinni við þeim efnahagsvanda sem við blasir. Í stað þess að viðurkenna árangur í verðbólguslagnum, í stað þess að hafna ábyrgðarlausum kaupkröfum og í stað þess að vekja þjóðina til umhugsunar um þann risavanda sem þjóðarbúið á við að glíma hefur stjórnarandstaðan tekið þann kostinn að fiska í gruggugu vatni. Ræða hv. 3. þm. Reykv., Svavars Gestssonar, bar glöggt dæmi þar um. Þetta er gamla sagan héðan úr Alþingi og það hefur ekkert breyst, að mála allt í svarthvítum litum, gagnrýna einhliða, vera á móti, æsa til vandræða. Herra forseti. Vandinn í þjóðfélaginu er ekki aðeins efnahagslegur. Hann snertir einnig hugarfar, siðferði og undiröldu sem snertir alla pólitík og flokkabaráttu í landinu. Þessi vandi verður ekki leystur með hefðbundnu karpi hér í þingsölum. Hann verður ekki leystur með úreltum viðhorfum og viðbrögðum staðnaðra stjórnmálaflokka. Hann verður ekki leystur með klisjum sem endurteknar hafa verið æ ofan í æ hér á Alþingi, í kosningum og í stefnuskrám flokka sem fyrir löngu hafa týnt tengslum við fólkið í landinu. Sá vandi, sem nú blasir við, verður ekki leystur með samningum við BSRB einum saman, því fer víðs fjarri. Allt kringum okkur sjáum við gamla þjóðfélagskerfið ýmist riða til falls eða ryðga í sínum föstu skorðum. Í landbúnaðarmálum sitjum við uppi með staðnaða löggjöf sem er brynvarin gegn nútímasjónarmiðum. Í bankakerfinu, sjóðakerfinu, ríkisbúskapnum, margvíslegri löggjöf, neytendamálum, kosningalöggjöf, starfsháttum Alþingis, skattalöggjöf, útflutningsmálum, jafnvel í fiskvinnslu og fiskveiðum gætir stöðnunar í aðlögun og endurnýjun. Í skóla- og fræðslumálum erum við komin út í horn. Ég vil víkja hér sérstaklega að einu máli sem borið hefur á góma í þessari umr. og sem ég tel vera grundvallardæmi og gott sýnishorn af því hvernig ástandið er. Það er afsprengi kjaradeilunnar. Það eru hinar svokölluðu frjálsu útvarpsstöðvar sem mér sýnist, eftir að hafa hlýtt á framsögu stjórnarandstæðinga hér, vera alvarlegasta vandamálið þrátt fyrir öll verkföll og vinnudeilur, a.m.k. er það að heyra að þeim sé mikið niðri fyrir að reka horn sín í þessar útvarpsstöðvar. Á allra síðustu árum hafa orðið umskipti í upplýsingaheiminum, nánast bylting. Erlendis er nú almennt talað um upplýsingaöldina í samanburði við iðnbyltinguna og lífskjarabyltinguna síðustu tvo áratugina. Hvað höfum við Íslendingar gert til að bjóða nýrri tækni og nýjum viðhorfum heim á þessum vettvangi? Við sitjum uppi með úrelta löggjöf um útvarp og sjónvarp og allar tilraunir til að brjóta þá löggjöf upp eru samstundis kæfðar í þessum fílabeinsturni hér á Alþingi. Þessa dagana höfum við orðið áþreifanlega varir við afleiðingarnar. Í skjóli einkaréttar ríkisins taka starfsmenn Ríkisútvarpsins sig til og loka einhliða, samkvæmt eigin geðþóttaákvörðun, þeirri einu útvarpsstöð, sem lögleg er í landinu, í krafti einokunar. Það er ekki ríkið, ríkisvaldið, ríkisstjórnin eða þjóðin, sem þetta samfélag myndar, sem ræður þar nokkru um. Nei, það er starfsfólkið sem tekur völdin augljóslega í þeim skilningi að það sé handhafi einkaréttarins. Það er starfsfólkið sem gefur ríkisvaldinu og löglega kjörnum stjórnvöldum og lögunum langt nef og telur sig hafa leyfi til að mótmæla launagreiðslum til sín um síðustu mánaðamót með því að labba sig út og skilja þjóðina eftir í miðaldamyrkri. Það hefur enginn minnst á þetta meinta lögbrot hér í þessari umr. Afleiðingin er sú að Íslendingar sitja fyrirvaralaust og skyndilega uppi með það að vera sambandslausir, einangraðir og óupplýstir um atburði hér heima sem erlendis. Hvergi á byggðu bóli mundi slíkt gerast, en það gerist hér vegna þess að Alþingi og stjórnmálaflokkar hafa ekki haft vit, áhuga eða þekkingu á þeirri staðreynd að það væri þjóðinni og hagsmunum hennar fyrir bestu að svokallaður einkaréttur ríkisins á útvarpsrekstri verði afnuminn. Það er eins og meiri hluti þingmanna sé gjörsamlega gersneyddur vitneskju um þá strauma sem leika um þjóðlífið í kjölfar nýrrar kynslóðar og nýrra tíma. Þeir ríghalda í ímyndaða hagsmuni sína, flokka sinna og ríkisvaldsins og þykjast vera svo heilagir og löghlýðnir að þegar útvarpsstöðvar skjóta upp kollinum vegna lokunar Ríkisútvarpsins, þá neita þeir að viðurkenna að slíkar stöðvar séu uppspretta lýðræðislegrar þróunar, svar alls þorra kjósenda við því neyðarástandi sem úrelt löggjöf leiðir af sér. Jafnvel einstakir stjórnmálamenn í forustustörfum eru eins og úti á þekju, jafnvel heilir stjórnmálaflokkar eru svo víðs fjarri raunveruleikanum að þeir rísa upp til varnar fyrir einokunina og misnotkun hennar og neita að viðurkenna tilvist þessara útvarpsstöðva. Sér er nú hver heilagleikinn! Það er dæmalaust að hlusta á þá talsmenn stjórnarandstöðunnar sem hneykslast á því að þjóðin sé upplýst. Lögbrot, segja þeir, lögbrot og jafnvel ofbeldi. Hver hefur orðið var við ofbeldi við stofnun þessara útvarpsstöðva? Ég hef ekki heyrt um neitt ofbeldi í þessari deilu nema þá það ofbeldi sem verkfallsverðir hafa beitt og enginn hefur hneykslast á því athæfi. Já, lögbrot segja þeir. En hvaðan kemur þessum háu herrum vald til að fullyrða hér á Alþingi að lögbrot hafi verið framið. Hefur einhver dómur gengið um það? Þeir menn sem saka aðra um að brjóta lög ættu ekki að taka dómsvaldið í sínar hendur. Er það betra að dæma sök en að brjóta lög? Ef mennirnir bera svo mikla virðingu fyrir þrískiptingu valdsins, lögum, réttargæslu og dómstólum, þá eiga þessir sjálfskipuðu dómarar að láta dómstólunum það eftir að dæma í þessu máli og segja til um það hvort búið sé að brjóta lög með stofnun frjálsra útvarpsstöðva. Og enn hefur enginn dómur verið kveðinn upp um lögbrot þeirra. Þvert á móti leyfi ég mér að halda því fram að hér hafi engin lög verið brotin. Ríkisvaldið afsalaði sér einkaréttinum þegar það lét starfsfólk Ríkisútvarpsins komast upp með það að vanefna þá skyldu sem á Ríkisútvarpið er lögð. Með þeim vanefndum var fólkinu í landinu frjálst að neyta þess réttar að verja sig. Fólkið vill ekki láta loka sig af, byrgja sig inni og bæla sig niður og það eru menn lítilla sanda og sæva sem æpa lögbrot, lögbrot undir þessum kringumstæðum. Þeir sögðu í Póllandi að það væri lögbrot þegar Valesa og félagar hans stofnuðu Frjálsa verkalýðshreyfingu og við studdum það samt. Þeir segja það lögbrot í Sovétríkjunum þegar einstaklingar þar í landi andæfa gegn stjórnvöldum, en við styðjum það samt. Og þeir segja það lögbrot í Suður- og Mið-Ameríku, þegar stjórnarandstæðingar rétta úr sér og segja sannleikann, en við styðjum það samt. Við tökum undir slíka frelsisbaráttu, jafnvel þótt hún stangist á við löggjöf og lagabókstafi, vegna þess að hún er barátta fyrir mannréttindum, svo einfalt er það. Það er athyglisvert að heyra 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson halda því fram að ég sé kominn hingað inn á þing á flótta undan refsivaldinu með því að reyna að njóta þinghelgi. Hann heldur sem sagt, sá góði maður, að með því að setjast á þing séu menn að skjóta sér undan lögum og rétti. Hann heldur sem sagt að ég sé að flýja vegna baráttu minnar fyrir tjáningarfrelsinu. Það er athyglisvert að Svavar Gestsson, hv. 3. þm. Reykv., telur Alþingi skálkaskjól þeirra sem eru að flýja undan frelsinu. Kannske er það þess vegna sem hann er hér, ég veit það ekki, það er hans mál. Hann er kannske að forðast frelsið. Ég hef hins vegar staðið í þeirri meiningu að Alþingi væri vettvangur þeirra sem vilja standa vörð um mannréttindi, en kannske er það líka breytt. Í gær var tveimur útvarpsstöðvum í Reykjavík lokað. Lögreglunni var sigað. Afturhaldið í landinu náði sínu fram og nú í dag er þögnin skerandi. Þagnarmúrinn hefur verið reistur og Ríkisútvarpið er eitt um hituna. Tvisvar á dag fáum við allra náðarsamlegast að vita hvort bylting hafi verið framin í landinu eða ekki, hvort ríkisstj. sitji enn að völdum eða ekki, hvort verkföllin séu að leysast eða ekki, hvort fréttamönnum Ríkisútvarpsins þóknist að leyfa stjórnmálamönnum eða málsvörum í kjaradeilum að tjá sig. Enginn segir að fréttamenn þessa eina og lögverndaða fjölmiðils séu hlutdrægir, en hver segir að þeir séu það ekki? Hvar er aðhaldið og hvar er lýðræðið? Og er það þetta sem við viljum? Viljum við að ráðherrar einir t.d. séu teknir til viðtals í þessum eina fjölmiðli eða viljum við að fréttastofunni sé það í sjálfsvald sett hvort stjórnarandstæðingum sé einum raðað í viðtöl til útskýringa og áróðurs fyrir sig og sína eða fer það kannske eftir því hvaða efni er flutt í þessari stöð hvort menn hafi velþóknun á henni eða ekki? Viljum við að fréttastofan sé ein til frásagnar í glaðhlakkalegum tón þegar frjálsum útvarpsstöðvum, öðrum fjölmiðlum er lokað með bolabrögðum? Og hvernig var sagt frá þeim atburði þegar Fréttaútvarpinu var lokað með lögregluárás í gær? Jú, þjóðin fékk að vita í kvöldfréttatíma Ríkisútvarpsins í gærkvöldi að „ólöglegum“ útvarpsstöðvum hefði verið lokað, en áður hefði Ellert B. Schram alþingismaður flutt ávarp. Punktur og basta. Það var ekki greint frá því að hundruð manna söfnuðust saman utan við ritstjórnarskrifstofu DV til að láta í ljós mótmæli gegn þessari aðgerð og það var ekki sagt frá því að allar símalínur á blaðinu urðu rauðglóandi þar sem aftur hundruð manna lýstu stuðningi sínum við Fréttaútvarpið og vanþóknun sinni á athæfi stjórnvalda. Það var ekki sagt orð um það að hér í austurbænum í höfuðborginni hafi komið til svívirðilegrar aðfarar gegn frjálsræðinu og lýðræðinu. Aldrei í mínu minni hef ég orðið var við jafnheilaga reiði, jafnsterkan þjóðarvilja til að brjóta á bak aftur einokun Ríkisútvarpsins. Fólk lét ekki hug sinn í ljós til að standa vörð um Fréttaútvarpið eingöngu. Það var einfaldlega að standa vörð um mannréttindi sín, öryggi sitt, líf sitt í siðuðu mannfélagi. Það var lýðræðið sem braust fram þegar þessi atburður átti sér stað. Og hvað gerðu alþingismenn? Þeir sátu hér í sínum fílabeinsturni, drukku sitt kaffi og gömnuðu sér við að kasta fjöregginu á milli sín. Það gerðu þeir á meðan opinberir starfsmenn funduðu hér fyrir utan í þágu lífskjara sinna og þjóðin mótmælti í nauðvörn þegar frelsi fjölmiðla var fótum troðið. Ég kalla löggjafarvaldið til ábyrgðar á þessum atburðum og þessu ástandi og ég kalla ríkisstj. og stjórnarflokkana til ábyrgðar á þessu athæfi. Það voruð þið, hv. þm., sem létuð loka frelsinu í innsigluðum plastpokum rannsóknarlögreglunnar og það eruð þið, hv. þm., sem hafið einangrað ykkur frá fólkinu og kjósendum og þjóðinni með því að láta þetta viðgangast. Þið getið setið hér áfram enn um stund og einblínt á tærnar á ykkur og þrefað um úrelta lagabókstafi. Þið getið dagað hér uppi mín vegna eins og hver önnur nátttröll, en það kemur að því að kjósendur munu veita sína ráðningu og svara fyrir sig og sá tími mun koma. Ég sest hér inn á þing aftur þó ekki væri nema til að kynnast aftur þeirri undarlegu og sorglegu staðreynd hversu Alþingi er laust við alla snertingu og skilning á ríkjandi viðhorfum. Ég hef upplifað þá lífsreynslu að hafa verið hér þingmaður um margra ára skeið og hafa síðan átt þess kost að sjá stjórnmálin og þjóðlífið frá öðrum sjónarhóli og eiga hingað afturkomu til að fylgjast með því hvort núverandi skipulag, flokkaskipan og stjórnmálaviðhorf eiga sér einhverja lífsvon. Ég hef hlustað hér á nokkrar ræður í dag og mér hrýs hugur. Gamla stefið er enn spilað. Ég hef kosið að koma hér inn aftur án þess að vera bundinn af samþykktum þingflokks eða stuðningi við ríkisstj. Ég hef ekki sagt mig úr flokki eða þingflokki. Ekki enn. Ég tel mig sjálfstæðismann í besta skilningi þess orðs og þegar ég segist vera sjálfstæðismaður, þá er það vegna þess að ég hef trúað á sjálfstæðisstefnuna í sínum einfaldasta skilningi, þá stefnu að hver maður eigi að njóta frelsis, frelsis til sjálfsbjargar, frelsis til félagslegrar samhjálpar og frelsis til mannréttinda. Sú stefna er enn til þótt framkvæmd hennar sé öll á skjön. Lífsskoðun og stefna er mér meira virði en flokkur. Ég hef ekki farið dult með það og þá skoðun mína að flokkaskipan á Íslandi sé tímaskekkja, gengin sér til húðar. Núverandi flokkar eru meira og minna orðnir dragbítar á sjálfa sig, stofnanir sem hugsa inn á við en ekki út á við, hugsa um hagsmuni sína fyrst, hugsa um hagsmuni annarra á eftir. Úrelt löggjöf, staðnað þjóðfélag, hrossakaup, sjálfhelda í stjórnarmyndunum, afturhald og hægagangur í stjórnarfari, skilningsleysi á nútímaviðhorfum, allt eru þetta staðfestingar á skoðunum mínum, og öfgar til vinstri og öfgar til hægri, fílabeinsturnar, glerhús, baktjaldamakk, samtrygging, forpokuð tregðulögmál og skjaldborg einokunar. Þetta eru allt saman einkenni stjórnmálanna, því miður. Og við sjáum hvernig fólkið fjarlægist gömlu flokkana. Í skoðanakönnunum er allt upp í helmingur kjósenda ófáanlegur til þess að lýsa yfir stuðningi við núverandi flokka. Bandalag jafnaðarmanna, Kvennalistinn, Flokkur mannsins og hvað þetta heitir allt saman í smáflokkamynstrinu eru afsprengi þessarar þróunar. Verkalýðshreyfingin brýtur af sér flokksmenn Alþb. og formaður þess notar fyrsta tækifærið á þessu þingi til að uppnefna borgara þessa lands sem sjóræningja, svo langt er hann leiddur, blessaður maðurinn, og svo fjarlægur er hann straumunum allt í kringum sig í þjóðlífinu. Alþfl. fær ekki gramm af atkvæði þótt fylgi ríkisstj. hrynji, Framsfl. er að þurrkast út af þéttbýlissvæðunum og jafnvel Sjálfstfl. hefur hlotið þau örlög að vera múr- og naglfastur kerfisflokkur sem tekur seint og illa við sér þegar frelsisumbrot fólksins eiga sér stað og það þrátt fyrir allar frelsishugsjónir í stefnuskrá þess flokks. Það er aðeins tímaspursmál hvenær núverandi flokkaskipan riðar til falls og ekki hafa atburðir síðustu daga bætt stöðuna fyrir hrörnandi flokkaveldinu. Þeir flokkar sem ekki svara kalli tímans eru einfaldlega dauðvona. Það þarf enginn að vera undrandi á því þótt ég velji þann kostinn að vera óháður gagnvart ríkisstj. og stjórnarfari sem er höfuðið á þessum þurs. Með því er ég ekki að segja að ég geti ekki samþykkt eitt og annað sem frá ríkisstj. kemur. Á meðan hún lafir. Með því er ég ekki að segja að ég muni taka hér óábyrga afstöðu, enda er það ábyrgðarhluti að kynda undir upplausn með því að taka þátt í vælukór stjórnarandstöðunnar. Ég hef ekki hugsað mér að koma hingað inn á þing til þess eins að grafa undan löglega kjörinni ríkisstj. og ég hef ekki áhuga á að gerast aftaníossi hjá vonlausri stjórnarandstöðu. Ég held satt að segja að miklu meira þurfi að gerast í íslenskum stjórnmálum en það eitt að þessi ríkisstj. fari frá völdum. Það kemur að því hvort eð er. Þær deilur sem nú geisa hér fyrir utan þinghúsið eru aðeins einn þátturinn í þeim umskiptum sem brátt verða óhjákvæmileg. Láglaunafólkið í BSRB, almenningur sem styður frjálsa fjölmiðla, þjóðin öll er ekki aðeins að biðja um betri kjör og fleiri útvarpsstöðvar. Það er að heimta brauð til að eta, frelsi til að lifa og samfélag sem hægt er að umbera. Þetta er kall nýrra tíma, herra forseti, og það kall verður ekki þaggað niður þótt nú í augnablikinu æpi að okkur skerandi þögn einokunarinnar.



Herra forseti. Þó að við eigum í erfiðleikum í okkar þjóðfélagi held ég samt að ekki sé svo illa fyrir okkur komið eins og hv. þm. Ellert Schram var að lýsa áðan. Ég efast ekki um að hann vill hjálpa þjóð sinni út úr erfiðleikum sem hún er í, en að afgreiða það svo einfaldlega, eins og hann gerði hér, að allt sem hér væri inni og allt sem þeir menn sem hér starfa, hvort sem þeir eru stuðningsmenn ríkisstj. eða í stjórnarandstöðu, sé afsprengi gamalla tíma, allt saman úrelt, má kalla undarlegt með tilliti til þess að allir þessir menn voru kosnir á Alþingi Íslendinga fyrir aðeins rúmu einu og hálfu ári. Og jafnvel þótt hv. þm. sé í betra sambandi við samfélagið og þjóðfélagið en við öll hin verð ég að biðja hann að hugleiða þessi orð sín aðeins betur því að hans orð voru vissulega alvarleg og hann reiddi hátt til höggs, sló kraftmikil högg gagnvart því fólki sem hér starfar. Hv. 3. þm. Reykv., Svavar Gestsson, kom hér upp og ég átti nú von á því - hann er væntanlega hér í salnum - að frá honum kæmu einhverjar upplýsingar um það hvernig hann teldi að ætti að bregðast við þeim vanda sem samfélagið stendur frammi fyrir. En það kom ekkert nema skammir, aðallega ómerkilegar, persónulegar skammir á forsrh. landsins sem hann er vanur að slá um sig með á Alþingi Íslendinga. Honum þykir henta að tala þannig um fyrrum samstarfsmenn sína, og er nánast ótrúlegt að stjórnmálaflokkar og foringjar stjórnmálaflokks skuli hafa þennan sið. Hér áður voru menn með persónulegar svívirðingar á Alþingi og hann er einn af þeim fáu og nánast sá eini sem heldur þeim sið uppi. Það er, að mínu mati, honum til skammar og Alþingi einnig að slíkur málflutningur skuli vera hér viðhafður, og væri nær að hann eyddi meiru í málefnalega umræðu. Hann fór hér með, held ég, eina prósentu og hún var að sjálfsögðu röng. Hann sagði að kjaraskerðingin væri 27%. Ef við lítum á þær tölur sem við höfum hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna rýrnað á árinu 1983 um 12% og einkaneysla minnkaði á öllu því ári um 7%. Það er ekki gert ráð fyrir því að einkaneysla minnki á árinu 1984 og þótt það kunni að verða lítillega og kaupmáttur hafi rýrnað lítillega á árinu 1984 er það ekki verulegt. Nánast var þetta eina prósentan sem hann nefndi í þessari umræðu og hún var að sjálfsögðu röng. Þegar menn ræða um kjaradeilu eins og þessa verða menn að hafa í huga hvað það er sem þjóðfélagið getur látið í té. Við getum ekki aðeins hugleitt hvað sé ranglátt og hvað sé réttlátt. Við getum talað um réttláta skiptingu þeirra tekna sem við höfum og við getum talað um rangláta skiptingu þeirra tekna sem við höfum. En við getum ekki skipt neinu umfram það, hvort sem hv. þm. Svavar Gestsson reynir það með röngum prósentuútreikningi eða ekki. Á næsta ári er áætlað að einkaneysla verði tæpir 53 milljarðar, samneysla tæpir 10 milljarðar og fjárfesting eða fjármunamyndun í þjóðfélaginu 18 milljarðar eða samtals tæpur 81 milljarður. Á sama tíma er gert ráð fyrir að verg þjóðarframleiðsla verði 771/2 milljarður, en viðskiptajöfnuður óhagstæður um 3.4 milljarða. Það er út af fyrir sig hægt á erfiðum tímum, þegar fólk hefur mjög litlar ráðstöfunartekjur eins og við vitum að er í dag, að flytja á milli þessara liða. Við getum dregið úr fjárfestingunni og flutt yfir í einkaneysluna, við getum dregið úr samneyslunni og flutt yfir í einkaneysluna eða þá reynt að finna réttlátari skiptingu á þeirri einkaneyslu sem fyrir er í landinu. Það ætti að ræða málin á þessum grundvelli. Ég geri ráð fyrir að fjárfesting verði minni á næsta ári en eðlilegt væri við venjuleg skilyrði. Ég geri einnig ráð fyrir að menn séu tilbúnir að draga úr samneyslu um stund til að bæta úr fyrir þeim sem verst kjörin hafa. Slíkt er eðlilegt á erfiðum tímum. En hins vegar er það ekki nein framtíðarstefna eins þjóðfélags að gera slíkt vegna þess að við þurfum að halda áfram að byggja upp til að bæta tekjur okkar og geta aukið einkaneyslu okkar síðar. Ef við förum út fyrir þennan ramma bætum við ekki kjörin, við missum efnahagslegt jafnvægi og gerum það enn þá líklegra en áður að við missum tök á efnahagsmálum okkar. Við höfum náð verulegum árangri og ég er alveg sammála hv. þm. Ellert Schram að því leytinu til að við megum ekki hrósa sigri og höfum aldrei mátt það. Að mínu mati er auðveldara að ná verðbólgunni niður í þær tölur sem við höfum náð henni en að halda það út um nokkurra ára tímabil. Það mun taka mörg ár að komast út úr þeim efnahagserfiðleikum sem við vorum komin í. Hv. þm. Svavar Gestsson komst að þeirri niðurstöðu að atvinnuvegirnir væru í miklum vandræðum og nánast meira og minna í rúst, nema þá nokkrir kaupsýslumenn hér í Reykjavík. Ég efast ekki um að nokkrir þeirra eru ágætlega stæðir. En ekki á ég von á því samt að það sé svo mikið til þeirra að sækja að það fái bjargað undirstöðuatvinnuvegunum. Það er alveg rétt að undirstöðuatvinnuvegirnir eru í miklum vandræðum og þangað er ekki neitt að sækja. Þeir hafa verið í miklum vandræðum um langan tíma. Það voru gerðar á síðasta Alþingi margvíslegar ráðstafanir til að reyna að laga þá stöðu. Það var tekin upp ný stjórnun fiskveiða, það var ráðstafað fjármagni Aflatryggingasjóðs til sjávarútvegsins, það voru lækkaðir vextir hjá Fiskveiðasjóði og svo má lengi telja. Ég man aldrei eftir því að hv. þm. Svavar Gestsson eða hans flokkur teldu nokkuð af þessu vera nauðsynlegt til að bæta stöðu þessarar greinar. Ég held að ég muni það rétt að hann og hans flokkur hafi verið á móti öllum þessum ráðstöfunum. Og ég man ekki betur, þegar ráðstafanirnar voru gerðar í upphafi valdaferils þessarar ríkisstj. til að hjálpa þessum undirstöðuatvinnugreinum, en að hann og hans flokkur hafi talið það algjöran óþarfa og verið á móti þeim ráðstöfunum. En hvernig skyldi nú þessi atvinnugrein vera stödd í dag ef ekkert af þessu hefði verið gert? Skyldi eitthvert fyrirtæki vera þar starfandi og skyldi eitthvað af því fólki sem annars hefur þar vinnu hafa einhverja vinnu þar í dag? Það leyfi ég mér að efast um. En hitt er svo annað mál að þessi atvinnugrein er enn í miklum vanda og það mun taka mörg ár fyrir hana að komast út úr því erfiðleikatímabili. Sannleikurinn er sá að þegar ríkisstj. tók við var sjávarútvegurinn í miklum vanda, en við gerðum alls ekki ráð fyrir því að yfir okkur mundu dynja öll þau áföll sem við höfum orðið fyrir síðan. Þrátt fyrir það hefur verið haldið við þá gengisstefnu sem er mörkuð og e.t.v. var það óraunhæft, en að breyta frá henni hefði haft í för með sér enn meiri kjaraskerðingu fyrir fólkið í landinu en nú þegar er orðin. Það var að sjálfsögðu alvörumál að stofna til slíks. Menn töldu betra og í reynd nauðsynlegt að reyna að komast yfir þessi áföll án þess að breyta genginu frekar, m.a. með því að gera ýmsar skipulagsbreytingar og það þarf að eiga sér stað margvísleg fjárhagsleg endurskipulagning í atvinnuvegunum. Hv. þm. Svavar Gestsson kom inn á þær skoðanir sem ég hef haft í frammi varðandi skip Hafrannsóknastofnunarinnar og vildi ég aðeins koma inn á það mál. Það er öllum ljóst og vita allir að á haustin eru skip Hafrannsóknastofnunarinnar send í svokallaða loðnuleiðangra. Þessir leiðangrar eru mikilvægir vegna þess að út frá þeim eru teknar ákvarðanir um veiðar og þeir eru einnig mikilvægir vegna samninga okkar við erlendar þjóðir. Þegar lögin um verkfallsrétt opinberra starfsmanna voru afgreidd hér á Alþingi 1976, og ég man vel eftir því vegna þess að ég var formaður annarrar þeirrar nefndar sem fjallaði um þá löggjöf, var lögð á það mikil áhersla að hér væri um takmarkaðan verkfallsrétt að ræða. Ég man það vel að hv. þm. Eðvarð Sigurðsson, margreyndur verkalýðsforingi og orð hans voru ekki dregin í efa á Alþingi, sagði í umræðum og við meðferð þessa máls að hann vonaðist til þess að þessi löggjöf yrði aldrei fyrirmynd að verkfallsrétti hinna almennu verkalýðsfélaga, enda er þessi verkfallsréttur annar. Það gildir þar ekkert verkbann, svo ég nefni eitt dæmi. Forsenda fyrir þessum verkfallsrétti var m.a. að sett yrði upp svokölluð kjaradeilunefnd. Það lá fyrir að ekki væri hægt að úrskurða um það nákvæmlega hver skyldu vera hennar úrlausnarefni, en þau skyldu fyrst og fremst vera á sviði öryggis og heilsugæslu þannig að það væri tryggt að slíkum málum væri sinnt í þjóðfélaginu. Það var að sjálfsögðu ekki hægt að koma með tæmandi upptalningu á því hvað fyrir þessa nefnd gæti komið því að hér var verið að fara inn á nýjar brautir. En þessi nefnd hefur nú fjallað um yfir 300 mál og úrskurðum hennar er í flestum tilfellum hlítt. Það var að sjálfsögðu eðlilegt að við leituðum með þessi mál til kjaradeilunefndar. Það getur vel verið að það sé ekki á hennar valdsviði, það er ekki mitt að segja til um það. Það er hennar að gera það og dómstóla landsins. Það er ekki eingöngu Bandalag starfsmanna ríkis og bæja sem á að kveða upp úrskurð um slíkt, heldur nefndin sjálf og dómstólar landsins. Við vissum að þessi nefnd hafði talið alla eignavörslu og öryggi eigna falla undir sitt verksvið. Það má vel vera að það séu einhverjir hér sem telji ekki neina eign í fiskistofnum þjóðarinnar og það beri ekki að gera ráðstafanir sem tryggja að réttilega sé úr þeim stofnum tekið, hvorki of mikið né of lítið. Við erum kannske svo langt leidd í þessu þjóðfélagi að þessi eign okkar sé talin skipta svo litlu máli að það megi ekki um það tala á slíkum vettvangi, það megi bara tala um hvernig eigi nú að passa bankana, hvernig eigi að passa handritin og hvernig eigi að passa hinar og aðrar byggingar. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel þessa eign vera miklu mikilvægari og merkilegri en allar aðrar eignir. En hvað um það. Kjaradeilunefnd taldi þetta mál vera komið inn á sitt verksvið. Málið var þar afgreitt. Það eru lög í landinu sem segja að það beri að hlíta úrskurðum kjaradeilunefndar, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Er hv. þm. Svavar Gestsson að mæla með því að lögum landsins sé ekki hlítt í þessu efni á sama tíma sem hann gagnrýnir réttilega að öðrum lögum skuli ekki hlítt eða er hann að beina því til mín að ég eigi ekki að telja það lögbrot, að ég eigi að halda því fram að það sé ekki lögbrot að koma í veg fyrir að úrskurði laganna o réttrar nefndar sé hlítt? Hvað er maðurinn að fara? Ég vildi gjarnan fá útskýringar á því. Hann sagði að vísu að þau áföll sem við hefðum orðið fyrir ætti þjóðin sjálf að borga og hann sagði það í undrunartóni. Telur hann að einhverjir aðrir geti borgað þessi áföll en þjóðin sjálf?  Herra forseti. Það mun áreiðanlega reyna á það næstu daga og það verður að reyna á það næstu daga hvort menn geta fundið lausn á þeim vandamálum sem við sjáum nú fram á til þess að við getum af alvöru farið að taka á þeim miklu viðfangsefnum sem bíða okkar. Ef þjóðin ætlar að eyða öllum sínum kröftum í innbyrðis deilur og verkföll munum við tæpast ná landi í þeim annars miklu viðfangsefnum - ekki aðeins vandamálum heldur viðfangsefnum - sem við sjáum fram undan. Þessi deila verður að mínu mati ekki leyst öðruvísi en með einhverjum breytingum á skattkerfi okkar. Þá er að sjálfsögðu mikilvægt að þær breytingar séu notaðar til að jafna á milli þeirra sem meira mega sín og þeirra sem minna mega sín. Það er hægt að gera slíkar breytingar og það er það eina sem getur í reynd bætt um fyrir því fólki sem á um sárast að binda. Ég vænti þess að ríkisvald og verkalýðshreyfing geti náð saman um slíkar breytingar á skattkerfinu. Ég ætlaði ekki að fara að tala hér um útvarpsrekstur í landinu og það er í sjálfu sér undarlegt að fara að gera það að einhverju stórmáli við þessar umræður eins og hér hefur komið fram. Ég tel mjög gagnrýnisvert að Ríkisútvarpið og starfsmenn þess skuli leyfa sér að leggja niður vinnu fyrirvaralaust. Í reynd sýnir það fram á að ástæða er til að endurskoða þann verkfallsrétt sem við gáfum opinberum starfsmönnum á sínum tíma. Ég er ekki með því að mæla með að hann sé afnuminn, langt í frá, en ég tel hins vegar að það eigi að takmarka hann, t.d. varðandi þessa starfsemi, þannig að ekki sé hægt að rjúfa upplýsingamiðlun í landinu eins og þessir starfsmenn leyfðu sér að gera. Því er að mínu mati rétt að afnema verkfallsrétt þessara aðila þannig að slíkt komi ekki fyrir aftur. Hins vegar vara ég við því að þetta mál verði best leyst með því að gefa útvarpsrekstur algjörlega frjálsan í landinu. Ég er ekki á móti því að sú löggjöf sé endurskoðuð, en ég er hins vegar alfarið á móti því að hér verði settar upp margar útvarpsstöðvar sem lifa á auglýsingatekjum. Það mun þýða að útvarp úti um land mun gjalda þess. Við höfum ekki nema takmarkaða fjármuni í þessu landi og rekstur á fleiri stöðvum mun að sjálfsögðu kosta fjármuni sem einhver þarf að láta í té og væntanlega þeir aðilar helst sem kaupa auglýsingar í þjóðfélaginu og munu þá kaupa minna af þeim annars staðar. Þetta er nefnilega ekki bara frelsi til að gera eitthvað fyrir einhverja, heldur líka frelsi til að skilja aðra út undan sem minna mega sín og búa dreifðar í landinu. Það búa margir á höfuðborgarsvæðinu og auðvelt að ná á milli fólks hér, m.a. með útvarpi. Það hefur kostað mikla fjármuni að byggja upp dreifikerfi útvarps og sjónvarps um allt land og opna nýjan heim fyrir fólkinu í landinu og að sjálfsögðu eiga nokkrir starfsmenn útvarps og sjónvarps engan rétt á því að loka þessum tækjum landsmanna. Ef á að fara út í algjört frelsi á þessu sviði og gera þessa fjölmiðlun að nokkurs konar „business“ mun það hins vegar verða til þess að veikja upplýsingamiðlun í landinu, að mínu mati, og ég er því andvígur. Hitt er svo annað mál að við þurfum að endurskoða þessi lög og það mun verða gert. Menntmrh. hefur þegar lagt fram frv. um það. Við hljótum að verða að breyta lögunum í takt við nýja tíma. En ég vara við að atburðir undanfarinna daga verði forsenda og leiðsögn í þeirri annars nauðsynlegu endurskoðun.



Herra forseti. Það var ætlan mín að andmæla hér í upphafi 1. þm. Suðurl., Þorsteini Pálssyni, en rás atburðanna er á þann veg að það verða mín fyrstu verkefni að taka undir upphafsorð ræðu hans áðan. Þau voru eitthvað á þá leið að þegar svona deilur skyllu yfir væri mikilvægast að greina aðalatriðin frá aukaatriðum, halda ró sinni og halda sig við það hvort hægt væri að ná samningum eða ekki samningum, en ekki að láta teygja sig í hita dagsins frá því sem harðast væri um deilt. Eitthvað á þessa leið voru ummæli hans. Ég held að það verði aldrei ofbrýnt og ekki síst fyrir ríkisstj. að þegar svona deilur geisa, upp koma hvers kyns ágreiningsmál, skiptar skoðanir um framkvæmd verkfalla, sé um að gera að halda ró sinni, halda óskertri skynsemi og reyna að halda sér við aðalatriðin. Það hefur leitað á mann stundum að ríkisstj. og einstaka valdsmenn, fleiri en einn og fleiri en tveir, væru í hálfgerðum bófahasar, eins og kallað var í minni bernsku, við verkfallsmenn. Það væri stundum meiri áhersla lögð á það að deila um einstök framkvæmdaatriði en ganga í að reyna að ná samningum. Mér virðist deilan hafa leiðst ákaflega mikið út á þessar brautir. Það er ekki nóg að halda ró sinni. Þegar harðast er deilt og mest á gengur er um að gera að vera nógu yfirvegaður. Án þess að fara að segja af mér eða félögum mínum einhverjar frægðarsögur minnist ég þess að fyrir - ja, líklega meira en 20 árum geisaði hér geysilega harðvítugt verkfall, þetta er nú meinlaust á móti því, og við stóðum frammi fyrir því að Loftleiðir, sem þá voru hálfgert óskabarn þjóðarinnar, voru í samkeppni við SAS. Við gátum löglega stöðvað Loftleiðir, höfðum til þess öll óumdeilanleg lög. Jú, við hugleiddum málið mikið. Flugvélar frá SAS biðu í Kaupmannahöfn, biðu í New York, voru búnar að raða sér þar upp á flugvelli. Mitt í hörkudeilu tókum við þá ákvörðun að við skyldum hleypa Loftleiðum í gegn. Að vísu kostaði þetta hörkudeilur og ég og Eðvarð heitinn Sigurðsson lentum í mikilli rimmu við okkar góðu félagsmenn. Rök okkar voru þau að ef Loftleiðir, þetta óskabarn þjóðarinnar sem þá var, mundu fara á hausinn mundi Verkamannafélagið Dagsbrún sennilega ekki rísa undir því að vera banamaður. Svona þarf oft að taka á hlutum geðshræringalaust, æsingalaust og ekki alltaf með hótunum og sætleika valdsins. Á milli deiluaðila þarf að vera ákveðið samband. Nú ætla ég ekki að fara að taka að mér að kenna BSRB eða ríkisstj., en ég verð að segja að mér virðist þessi vika eða tíu dagar hafa allt of mikið snúist um þetta, minna um það að ganga í það að leysa hina raunverulegu deilu. Ég minnist þess að í sumar þegar Verkamannasambandið samþykkti sínar kröfur var einn inngangspunktur sem ályktunin byrjaði á og endaði á: Verkamannasambandið mun meta verðlækkanir til jafns við kauphækkanir. - Þetta hefur ríkisstj. haft fyrir framan sig síðan í júní. Hún hefur vitað að einn helsti aðilinn á vinnumarkaðinum var reiðubúinn að meta verðlækkanir til jafns við kauphækkanir og henni hefði verið í lófa lagið að hefja viðræður þar um. Hvað gerði ríkisstj.? Verðlag héli áfram að stíga. Svo talar hæstv. sjútvrh. um að kaupmáttarskerðing á árinu 1983 hafi verið 12%. Hverjum ætlar hæstv. sjútvrh. að trúa þessu? Það er óumdeilt að skerðing á kaupmætti kauptaxta var milli 25 og 30%. Þetta er kannske dæmi um hvernig komið er nú fyrir ríkisstj. Í upphafi, eins og margoft er búið að taka fram í þessum umr., hafði hún blásandi byr. Ég efast um að nokkur ríkisstj. hafi nokkru sinni getað leikið það að fara í jafngrófar og miklar skerðingar og hún komst upp með. Ég skal alveg fúslega viðurkenna að það var við töluvert mikinn vanda að eiga. En þessi vandi var leystur ákaflega einhliða. Hann var leystur fyrst og fremst á kostnað launafólks og að nokkru leyti var hann leystur líka á kostnað sjávarútvegs. En ríkisstj. virðist ekkert hafa áttað sig. Hún virðist hafa lifað í sínum hugarheimi. Ráðh. hafa talið hver öðrum trú um að allt væri í stakasta lagi, verðbólgan væri á niðurleið á sama tíma og kaupmáttur fólks minnkaði, á sama tíma og vextir hækkuðu, á sama tíma og fólk, almenningur, og ekkert síður úr Sjálfstfl., gat ekki staðið undir þeim fjárskuldbindingum sem dundu yfir það. Og þegar þeir standa núna frammi fyrir verkfallsfólki, og það er kannske dæmi um hvað þetta er allt vanmetið, þá eru það kommúnistar sem stjórna þessu öllu. Ég verð að segja að ég vildi að satt væri. Ég er ákaflega hræddur um að meðal þessa ágæta og indæla fólks sem nú er í verkfalli sé hlutfallslegt fylgi Sjálfstfl. kannske ekki ósvipað fylgi Sjálfstfl. í landinu öllu. Og ef þið ætlið að berjast við þessa fylgismenn ykkar undir þeim vígorðum að þetta séu kommúnistar -  Svona er ekki hægt að líta á þessi mál. Ríkisstj. má ekki afneita einföldustu staðreyndum og hún má ekki einangra sig frá þjóðfélaginu eins og hún gerir á þennan hátt. Sannleikurinn er sá að ég held að það skipti engu máli hvar viðkomandi maður er í flokki. Ég held að menn eigi alls staðar við sömu erfiðleikana að etja. Og slíkt verkfall er ekki hægt að drífa upp af einhverjum samsærishóp. Það er særð réttlætiskennd og jafnframt er þrengt á þann hátt að fólki, sem sér auð allt í kringum sig, að það rís upp til þessara aðgerða. Þess vegna er tími til kominn að takast á við þessi vandamál. Ég held að það sé rétt, sem Þorsteinn Pálsson var að segja efnislega, að það sé eðli slíkra deilna að þær stigmagnast. Ef ekki er reynt að leysa þær í tíma harðna þær, verða illvígari og illleysanlegri. Þess vegna held ég að ríkisstj. ætti nú að fara að gefa sig að því. Aðeins örfá orð áður en lengra er haldið og ætla ég þá að bregða mér út fyrir landsteinana. Ég var spurður að því af greindum manni fyrir tæplega ári hvernig í ósköpunum á því stæði að þjóðartekjur Íslendinga á mann væru ekki ósvipaðar og á Norðurlöndum, Danmörku, Noregi, Svíþjóð. Noregur hefur nokkra sérstöðu vegna olíuauðs á seinni árum. Verkamannakaup t.d. í Danmörku er litlu lægra í krónutölu en á Íslandi, en þó er danska krónan reiknuð á um 3 krónur. Í Noregi meira og í Svíþjóð heldur meira en í Danmörku-Noregur er að vísu þarna með nokkra sérstöðu - og Finnar eru nokkru neðar. Ég ætla ekki að fara að skilgreina það hér í stuttri ræðu. Hvernig stendur á því að verðlag skuli vera svipað og síst lægra hér en á öðrum Norðurlöndum, kaup a.m.k. helmingi lægra, skattar að vísu hærri á Norðurlöndum? Hvað er það í íslensku þjóðfélagi sem hirðir þennan gífurlega mun ef þjóðartekjur á mann eru þarna nokkuð svipaðar? - Það er að vísu meira hlaup í íslenskum þjóðartekjum. Ég held að menn verði að átta sig á hvað Íslendingar ná þessu að nokkru leyti með óheyrilegri yfirvinnu. Þeir vinna þetta 10, 12 og 14 tíma, ótrúlega margir. Síðan kemur annað: Það var álitið lengi vel að í Danmörku væru flestar giftar konur sem ynnu utan heimilis eða um 60%. Á Íslandi eru þetta 75%. 75% giftra kvenna vinna utan heimilis. Og hvað vinna þessar konur? 75–80% er vinnuaflið í frystihúsunum. Ef þessar konur gengju af vinnumarkaðnum - sama er að segja um iðnaðinn eru allar höfuðatvinnugreinar þjóðfélagsins stöðvaðar. Þessar konur, margar hverjar, vinna í kaupaukakerfi, bónus, í kannske 8–10 tíma. Spurningin er sú hvort þarna sé ekki allt of langt gengið, vinnuþrældómurinn sé þarna ekki allt of mikill. Við í Verkamannasambandinu erum að deila um þessar konur m.a. og ég held að það sé nú algjör óþarfi að telja eftir kaupið þeirra. Þetta þýðir að við höfum miklu fleira af fólki úti á vinnumarkaðinum, í vinnu. Síðan kemur skólafólkið sem vinnur, að vísu ekki jafnalmennt og áður var en þó yfirgnæfandi meiri hluti. Kringum allt land eru frystihúsin rekin á vinnuafli skólafólks yfir sumarið. Hverfandi atvinnuleysi er á móti því sem er á Norðurlöndum. Þegar svona gífurleg þátttaka er í atvinnulífinu og þjóðartekjur á mann eru jafnmiklar og í nágrannalöndum okkar, hvað verður þá um mismuninn? Fjárfestingar, segir einhver. - Ja, fjárfestingar treysti ég mér hreinlega ekki út í því að það er að hleypa sér út í ófærur og dý. Ég held þó að það sé einn þátturinn. En ég held að það þurfi að gera þarna verulega úttekt á íslensku þjóðfélagi. Ég held að almenn laun séu það lág miðað við framleiðslu, miðað við vinnu, að það sé hreinlega ekki eðlilegt. Ef við förum örstutta hringferð um landið og drepum niður fæti á einstaka stað, hvað er það þá sem einkennir þjóðfélagið að undanförnu? Það sem einkennir þetta þjóðfélag að undanförnu er það að víða úti á landsbyggðinni og víða í hinum gróskumestu sjávarplássum á landsbyggðinni er farið að kalla þessa staði - ég var dálítið undrandi þegar ég heyrði þetta fyrst - gámapláss. Mér varð að orði: Hvað er gámapláss? Jú, það eru gámar við áttunda hvert hús vegna þess að fjölskyldan er að flytja suður. Ég er hræddur um að þau séu að flytja „suður“ af Akranesi þar sem að staðaldri eru um eða yfir 100 manns á atvinnuleysisskrá. Það hefur fækkað um upp undir 100 manns í Borgarnesi, en þar var mjög erfitt að fá íbúðir. Ég held að það séu þar um 40 íbúðir til sölu. Förum austur á land.  Áttar ríkisstjórnin sig á hvað raunverulega er að ske? Það má deila um landsbyggðarstefnu. Við getum deilt um hvort það eigi að byggja höfn í Bakkafirði fyrir 80 millj. sem verði kannske farin árið eftir o.s.frv., hvort togari eigi að vera á þessum stað eða hinum, en ég held að við getum ekki deilt um að það verður engin gæfa fyrir þetta þjóðfélag að þar sem framleiðslan er ótrúlega mikil og fólk hefur unnið myrkranna á milli séu byggðarlög yfirgefin og að fólk flýi frá framleiðslunni og flytjist á stór-Reykjavíkursvæðið. Þetta er að vísu mjög misjafnt. Sums staðar er atvinnan sæmilega góð. Annars staðar er hún mjög óörugg og yfirleitt er það einkenni að trú fólks á byggðarlagið og framtíðina fer þverrandi og það heldur að gæfan sé hér fyrir sunnan. En þó ekki sé nú aldeilis allt í lagi í Reykjavík, þar sé mikið af fólki með lág laun, óhóflega lág laun, er þó hitt staðreynd að einhverjir dularfullir hlutir hafa gerst. Ekki einungis að það eru 10–15 stórhallir sem rísa upp, opinberar byggingar, hálfopinberar og í einkafyrirtækjum. Verslun og þjónusta hafa aldrei grætt meira. Út af fyrir sig er alrangt að verið sé að brigsla hverjum kaupmanni um að hann sé einhver glæpamaður. En mikið óhemju er arðvænlegra að stunda verslun og þjónustu á einhverju sviði á Reykjavíkursvæðinu en í kjördæmi Þorsteins Pálssonar með atvinnuleysi á Selfossi yfir 100 manns árið um kring. Maður talar nú ekki um þegar farið er nær sjónum þar í sveit. Við skulum ekki halda okkur við einhvern einn stað eða eitt kjördæmi. Í Reykjavík hafa aldrei risið upp fleiri byggingar. Þetta er ákaflega gott í sjálfu sér. En það er eitt sem er einkennandi. Það er að það hafa aldrei verið byggð stærri eða fleiri einbýlishús. Nú er ekkert við það að athuga að byggð séu einbýlishús og fjöldinn allur af því fólki sem það er að gera er sómakært heiðursfólk. En það undarlega er að ótrúlega mikið af þessu fólki, sem er að byggja 200, 300–400 fermetra, er skattlausir öreigar. Og hvað segir hinn almenni maður sem fær skattana sína? Ef dráttarvextir eru ekki borgaðir á réttum tíma eru uppi hótanir um lögtök eins og landslög kveða á um, eins og tíska er að segja í dag, en margir hverjir sem eru að byggja þessar stóru milljónahallir hér, stóru einbýlishúsin, hluta af þeim, eru skattfrjálsir. Þetta var klaufaskapur með stigahlíðina. Það var dregið augnablik frá tjaldið og þá sást í nokkra bláfátæka aumingja, en ef því væri nú svipt frá, tjaldinu, mundi margur verða hissa. Opinberir starfsmenn horfa á þetta. Þeir horfa á mörg af þessum fyrirtækjum í verslun og þjónustu. Þorsteinn Pálsson kom inn á það - við erum farnir að verða ískyggilega sammála - að það væri misgengi á milli atvinnugreina. Þetta er rétt. Í fjölmörgum atvinnugreinum og fjölmörgum fyrirtækjum eru yfirborganir þetta 10, 20, 30, 40–50%. Í sumum tilfellum undir borðið. Vitanlega særir þetta réttlætistilfinningu þeirra sem verða og eiga að gefa upp alla sína peninga til skatts og haldið er niðri, eins og sagt er í daglegu máli, á strípuðum töxtunum. Þarna er komið þvílíkt ósamræmi á milli sem vekur þvílíka gremju. Ég ætla að segja eitt örlítið dæmi. Mér var kunnugt um að auglýst var eftir deildarstjóra hjá einkafyrirtæki. Það var reyndar ekki einkafyrirtæki, en það var ekki opinbert fyrirtæki heldur. 23 sóttu um þetta deildarstjórastarf. Þar af voru 22 kennarar. Er þetta algjör tilviljun? Þarf nú ekki eitthvað að kíkja á þessa hluti? Er nóg að kalla: kommúnistar, kommúnistar? Ég held ekki. Ég ætta að segja örfá orð um skatta sem eru hálfgert dýnamít þessa dagana. Ég ætla ekki að byrja á því að sýkna núverandi ríkisstj., heldur segja að meinið hefur grafið um sig miklu lengur og hún fann það ekki upp illu heilli. Það voru aðrir búnir að finna það upp á undan henni. Um áratuga skeið hafa beinir skattar á Íslandi verið í hreinu ófremdarástandi. Þeir hafa yfirleitt verið að hækka og skattstigarnir hafa alltaf verið að verða almennu launafólki óhagstæðari. Þetta hefur yfirleitt gilt um allar ríkisstjórnir í um það bil 30 ár. Hæsti skattstiginn var upphaflega hugsaður fyrir einhverja Rockefellera, 200 manns eða svo. Þetta lendir meira og minna á launafólki sem leggur og neyðist til þess að leggja á sig of mikla vinnu. Það er komið í 45–50% tekjuskatta. Slíkt var aldrei hugsunin með löggjöfinni á sínum tíma, en þetta hefur verið látið dragast aftur úr. Fólk sem leggur á sig mikla yfirvinnu lendir í þessum hátekjusköttum. Jafnvel þó að það sé ekki eru skattar háir. Ef það leggur á sig mikla vinnu er það komið í algeran vítahring. Á sama tíma hafa ríkisstjórnir ár eftir ár horft upp á ákveðnar starfsgreinar. - Ég tek það nú fram, til að ráðherrar verði kyrrir og stilltir í sætum sínum, að þetta á líka við fyrri ríkisstjórnir. -Þeir hafa horft upp á ákveðnar starfsgreinar dansa meira og minna fram hjá öllum sköttum án þess að gera nokkurn skapaðan hlut í því. Hversu oft sem hefur verið bent á það, þá virðist visna hver sú hendi sem eitthvað ætlar að reyna að gera í þessum málum, hvað sem veldur. Ég held að fólk sé orðið ákaflega þreytt og fullt af gremju því að allir þekkja slíka menn sem hljóta að hafa tekjur sem skipta hundruðum þúsunda, en eru meira og minna skattlausir meðan það sjálft er að stritast við að borga. Þetta held ég að sé ein ástæðan fyrir mótmælum almennings. Síðan kemur söluskatturinn. Það gildir nú ekkert um þessa ríkisstj. Ég er orðinn helsti málsvari hennar hér. - Þetta er aðaltekjulind ríkisins. Menn eru að deila um hvort fjórðungurinn af söluskatti renni fram hjá ríkissjóði, hvort fimmtungurinn renni fram hjá honum eða sjötti partur. Eitt stig söluskatts gefur 350 millj. og söluskatturinn er 23.5 stig. E.t.v. rennur fimmtungur fram hjá. Það skal að vísu viðurkennt að nú er verið að ráða fólk til að ganga í þetta. Ég held að fyrirtæki mörg hver gangi bókstaflega á því að stinga söluskattinum í sinn vasa. Í sumum tilfellum verður þetta til þess að halda niðri eðlilegum atvinnurekstri í landinu. Fyrirtæki sem eru búin að kaupa sér tæki og útbúnað og borga söluskatt, hversu mega þau gegn hinum söluskattslausu fyrirtækjum? Þetta er eitt af vandamálunum sem þyrfti að ganga í og ákaflega væri fróðlegt að vita hvað ríkisstj. hafi raunverulega gert til þess að auka framleiðsluna í landinu. Ég fylgist með því að vinur minn, Eyjólfur K. Jónsson, berst um á hæl og hnakka í laxarækt og gengur nokkuð vel, enda maðurinn ötull. Ég held að hann fái ansi lítinn stuðning. Sjálfsagt er hann ekki að biðja um neina styrki. Mikið óttalega er þetta eitthvað seint hjá ríkinu. Menn halda að þetta verði eins og í Kína, laxarækt verði í einhverjum polli fyrir utan bóndabæ, en þetta er stóriðja. Svona mætti tína þetta endalaust upp. Það er kvartað, það er suðað, heimtufrekja í hinum almenna manni, misrétti í sköttum, misrétti í kaupi, atvinnuleysi á einum staðnum, yfirframboð á öðrum og allt í hringlandi vitleysu. Ég held að menn hljóti að sjá að svona geta mál ekki gengið. Ég skal nú draga mál mitt saman. Ég vildi aðeins segja að ég held að ekki sé hægt að fresta því að bæta kjör þessa fólks. Víst geta verið ýmsir erfiðleikar þar á, en þetta fólk er sannarlega í erfiðleikum. Það er margt hvert í hreinni angist yfir því hvernig það kemst af, hvort það missir íbúðina sína eða hvort það hafi nokkra möguleika á að koma upp yfir sig íbúð, yngra fólk. Það er ekki mikil bjartsýni í þessu fólki. Það slæma í því er að þetta unga fólk er ekki kommúnistar frekar en gengur og gerist. Það er bara ríkisstj. sem segir að það sé kommúnistar af því að það er óþægilegt að eiga við það. Ég held að ríkisstj. verði að fara að átta sig á þessum málum og taka öðruvísi á þeim. Um þetta strögl fram og aftur um framkvæmd verkfalls, hvað sé lögbrot og hvað sé ekki lögbrot, skal ég ekki dæma, enda geng ég ekki með lögbækur undir hendinni daglega. En ég veit að í mörgum tilfellum gildir fyrst og fremst að halda ró sinni og eins og Þorsteinn Pálsson hv. 1. þm. Suðurl., sagði í upphafi sinnar ræðu, að halda r6 sinni á þann veg að greina aðalatriði frá aukaatriðum. Ég vil segja, og held að ég tali þar fyrir t.d. þorrann af félagsmönnum Verkamannasambandsins, að við viljum með opnum huga ræða um skattalækkun á launafólki sem hluta af launahækkun. En við samþykkjum að sjálfsögðu ekki að það verði gert með hækkun á einhverjum öðrum sköttum eingöngu eða fundnir upp aðrir skattar með nýjum nöfnum. Við erum ekki tilbúnir að samþykkja að skorin verði niður ein brýnasta þjónusta við almenning, eins og heilbrigðisþjónusta, menntakerfi o.s.frv. og umfram alla muni, til að hægt sé að ná samkomulagi er óhjákvæmilegt að gefa launafólki einhverja tryggingu fyrir því að það verði ekki allt af því tekið þegar í stað þegar búið er að undirrita samning. Svo að ég vitni nú enn og aftur í Þorstein Pálsson: Fyrst ekki er hægt að greiða vísitölur á laun, af hverju vísitölur á flestar aðrar greiðslur? Þarf ekki að athuga hvort hægt er að fella þetta niður? Ég held að þarna sé hægt að ná samkomulagi og ég held að okkur beri að athuga þetta. Við þurfum að vísu að vera á verði gegn því að þetta leiði til atvinnuleysis, framkvæmdir verði skornar niður. En ég held að ríkisstj. verði að gera sér það ljóst að nútímafólk sættir sig ekki við fátækt og eignamissi meðan það horfir á öll þessi auðæfi allt í kringum sig. Það vill ábyggilega leggja ýmislegt á sig ef það sér að það gengur jafnt yfir alla. En það þolir ekki misréttið. Ég held að ríkisstj. verði nú að fara að reyna að skilja það. Það er misrétti í launamálum, það er misrétti í skattamálum, það er misrétti í húsnæðismálum sem verður að linna. Ég vil nú biðja ríkisstj. að athuga alvarlega sinn gang. Í svona samningaumleitunum þýðir ekki, ef menn ætla að ná samningum, að vera með hótanir. Ríkisstj. gæti kannske sagt gagnkvæmt, en sleppum því. Ég held að það þurfi að hætta hótunum. Nú verða þeir að setjast niður. Við verðum að setjast niður róleg og yfirveguð og semja við þetta fólk. Ég vil að endingu ítreka að ég hef trú á því að ef tekið er yfirvegað á þessum málum sé hægt að ná samningum og það jafnvel fyrr en margan grunar. En ef ríkisstj. heldur þessum leik áfram getur hún tuldrað fyrir munni sér, þó að henni sé orðið stirt um stef, eina ljóðlínu frá Bólu-Hjálmari og snúið upp á sjálfa sig: „Gröfin móti gapir köld.“



Herra forseti. Þessi umr. fer fram á mjög viðkvæmum tíma, þegar alvarlegt og víðtækt verkfall hefur staðið lengi, lengur en svo að lífið geti gengið eðlilega hjá okkur. Hér var nokkuð rætt um það í dag hvernig unnt væri að koma á eðlilegri starfsemi í ýmsum stofnunum þjóðfélagsins og hvernig það veldur erfiðleikum ef fella þarf úrskurði eða ná þarf samkomulagi um störf einstakra hópa sem ekki er sérstaklega vikið að í lögum um kjarasamninga og sem ekki fá umfjöllun hjá kjaradeilunefnd eða að kjaradeilunefnd telur ekki vera á sínu verksviði að úrskurða um. Það stendur svo á um marga skóla að þar getur kennsla ekki farið fram vegna verkfalls húsvarða. Vissulega er það svo að það liggur nú ekki beint við að það þurfi að leggja niður kennslu þó húsverðir séu í verkfalli. Þá er vissulega erfiðara að reka sjálf húsin með venjulegum hætti, en ef menn komast inn í skólana ætti að mega fara fram kennsla þar rétt eins og önnur starfsemi. Þetta sér auðvitað hver maður og þeim mun betur sem lengra líður á verkfallið. Það er líka ljóst að það þjónar litlum tilgangi að láta dag eftir dag líða þannig að deilt sé um það æ harðar hvort menn eigi að leita til verkfallsnefndar BSRB til þess að fá lausn mála sinna ellegar kjaradeilunefndar. Það er ljóst, a.m.k. öllum þm. að ég held, að forsenda fyrir lagaheimildinni um verkfall opinberra starfsmanna var úrskurðarvald kjaradeilunefndar. Þess vegna er það mjög alvarlegt að ganga gegn þessu ákvæði. Þegar sérstök lög gilda um fyrirkomulag og framkvæmd verkfalls opinberra starfsmanna er ljóst að því meira sem farið er út fyrir þær heimildir, þeim mun meira veikir það þessi lög. Þeim mun fleiri segja við okkur: Var það skynsamlegt að ganga frá þessum lögum með þeim hætti sem gert var eða komast menn e.t.v. að þeirri niðurstöðu að það sé nú þrátt fyrir allt hægt að finna einhvern sem getur séð um það af hálfu beggja deiluaðila að komast að samkomulagi fyrir tiltekna hópa, að gera e.t.v. til bráðabirgða vinnusamninga fyrir tiltekna hópa? Þá á ég við að það séu ekki einstakar stofnanir í ríkiskerfinu sem að slíku standi heldur séu það þeir sem fara með samningana sjálfa af hálfu ríkisins annars vegar og BSRB hins vegar. Vegna þessa vildi ég fyrir mitt leyti og þess ráðuneytis sem sér um rekstur skólastofnana freista þess að fá samninganefndina til þess að taka slík mál fyrir, ef það mætti verða til þess að ná samkomulagi beggja aðila um að veita tilteknum hópum vinnuréttarsamning, til bráðabirgða skulum við segja, og hætta þá deilunum um hvort menn leita til verkfallsnefndar BSRB einnar eða ekki. Ég hygg að þetta mál sé vel hægt að leysa með góðum vilja beggja aðila, með því hreinlega að afgreiða það í gegnum samninganefnd. Þá standa báðir aðilar að lausninni og þar með hefst engin deila um skylduna til kaupgreiðslna, þ.e. hvenær hún verði. Þetta vildi ég nú nefna í þessu sambandi vegna þess að nú einmitt í dag gerði Skólastjórafélagið ályktun um að skora á menntmrn. að leita til verkfallsnefndar, en ég vil reyna fyrir alla muni að leita þeirrar lausnar að samkomulag verði um þetta atriði. Til kjaradeilunefndar höfum við leitað og við þá skýringu vil ég halda fast að skynsamleg framkvæmd þessara laga velti á því að rétt sé farið að að þessu leyti. Þegar talað er um lagatúlkun hlýt ég að víkja að því hvernig margir hv. þm. úr stjórnarandstöðuflokkunum hafa rætt um lagareglur í sambandi við útvarpsrekstur svo og um ýmis önnur lög. Mjög hefur komið til umræðu hvort menn hafi brotið eða brotið ekki lög um þessar mundir. Þannig er mál með vexti að ummæli mín við fréttastofu Ríkisútvarpsins s.l. laugardagskvöld fengu rangtúlkun hjá þremur stjórnarandstöðuþingmönnum í röð í fréttum Ríkisútvarpsins í hádeginu á sunnudaginn. Sú túlkun var flutt af fréttamönnum. Til mín var ekki leitað um þetta. Ég hlýt að taka þetta fram vegna þess hve mönnum hefur orðið tíðrætt um það og jafnan notað túlkun annarra en mína eigin. Hér er byggt á miklum misskilningi og að ýmsu leyti rangfærslum. Það sem ég sagði í Ríkisútvarpinu var þetta, að mörg lagabrot hefðu verið framin þessa dagana, að skoða yrði þau öll í heild. Þetta kusu hv. stjórnarandstæðingar að leggja út á þann veg að allt væri í lagi með lagabrot eða eitthvað á þann veg nefndu þeir það í dag. Mönnum hugsaðist það ekki að hér væri átt við að allir væru jafnir fyrir lögunum. Það er það sem skiptir máli í þessu, alveg eins í verkfalli eins og á öðrum tímum í þjóðfélaginu. Í okkar ríki eiga allir að vera jafnir fyrir lögunum og það er ekki sérstakur hópur manna, hvort sem manni líkar betur við hann eða verr, sem er undanþeginn lögum og ekki heldur sérstakur hópur manna, hvort sem manni líkar hann betur eða verr, sem á að sæta lögsókn. Það sem máli skiptir eru lögin sjálf og hvort þau eru haldin, en ekki hver það er sem framkvæmir lögin eða brýtur þau. Ég vil skýra frá því að í gær bárust mér umsóknir um leyfi til rekstrar tveggja útvarpsstöðva sem tóku til starfa eftir að starfsmenn Ríkisútvarpsins lögðu fyrirvaralaust niður starfsemi sína mánudaginn 1. október með ólögmætur: hætti. Um ólögmæti þess blandast víst engum hugur. Hér skal ósagt um það látið hvort starfsmönnum sjálfum hefur verið þetta ljóst, en nokkuð var það að sá meiri hluti sem þarna kúgaði starfsmenn Ríkisútvarpsins til þessarar gerðar fór ekki að lögum. Þetta olli því að landið var algerlega fjölmiðlalaust. Það var sambandslaust við umheiminn að því er fjölmiðlun varðaði. Það voru engar póstsamgöngur, það var þegar ljóst að svo yrði, og síminn var víða illa virkur, engin blöð og útvarp ríkisins var þagnað. Á næstu dögum eftir þetta hófu nokkrir einstaklingar rekstur útvarpsstöðva og báru fyrir sig neyðarrétt. Nú er það svo að álit á því hvort um neyðarrétt var að ræða kann að vera umdeilt, en um það fella dómstólar úrskurð. En neyðarréttur getur gert athöfn lögmæta sem ella hefði verið talin ólögmæt. Efnisdómur hefur ekki verið lagður á þetta enn. Þegar Ríkisútvarpið hafði verið lokað í nokkra daga og þessar útvarpsstöðvar voru teknar til starfa, miðluðu landsmönnum fréttum og störfuðu að öðru leyti eftir því sem menn bera ábyrgð á birtu efni, þá gerðist það 5. október að útvarpsstjóri kærði til ríkissaksóknara tvær þessara stöðva, tvær tilteknar stöðvar. Nokkrar fleiri höfðu þó verið opnaðar og það liggur fyrir að margar kapalsjónvarpsstöðvar eru reknar í byggðarlögum víða um landið þrátt fyrir einkaréttarákvæði útvarpslaga. Ég taldi nauðsynlegt, þegar ég fékk umsókn um undanþágu, að leita upplýsinga um það hvernig viðbrögð Ríkisútvarpsins hafa verið við þessum stöðvum yfirleitt sem reknar hafa verið, annaðhvort sjónvarpsstöðvum eða hljóðvarpsstöðvum. Mér virðast gildandi lög ekki heimila ráðh. að veita undanþágu frá þessu ákvæði. Þess vegna hef ég ekki veitt slíka undanþágu. Þó að ég sé þeirrar skoðunar og hafi lengi verið að það beri að breyta löggjöfinni svo að hún heimili frjálst útvarp geri ég mér ljóst að lögin takmarka þær heimildir sem við höfum, bæði heimildir ráðh. og annarra stjórnenda. Við verðum að fara að lögum. Það eina sem við getum gert er að beita okkur fyrir því af alefli að full mannréttindi að þessu leyti verði lögleidd í landi okkar. Ég tel að eins og löggjöfinni er nú háttað og eins og tækninni í veröldinni er nú háttað gildi ekki fullt tjáningarfrelsi á landi okkar að þessu leyti. Þetta verðum við því miður að horfast í augu við og átta okkur á hvernig við ætlum að leysa. Því var það ekki lítið undrunarefni að heyra þá annars skynsömu konu, hv. 11. þm. Reykv., segja í dag í ræðu sinni að frjálst útvarp væri eiginlega öfugmæli, að það væri útvarp ofbeldis. Ég hef aldrei heyrt skringilegri skilgreiningu á frelsi að ætla það að frjáls tjáning í útvarpi sé ofbeldi.

Það sagði ég ekki.

Ég vona að mér hafi misheyrst, en ég ritaði þetta niður um leið eftir hv. þm. Það hlaut að vera að um mismæli hafi verið að ræða því þetta var afar skringileg niðurstaða og það er gott að heyra að hér hafi verið annaðhvort um misskilning minn að ræða eða mismæli hv. þm. Þá mun ég ekki eyða fleiri orðum í það atriði, svo fráleitt sem það var. Það er auðvitað ljóst að heimild til frjáls útvarps verður að vera háð þeirri ábyrgð og þeim takmörkunum sem almennt frelsi manna hefur, þ.e. að þessu leyti er frelsi til að tjá sig með þeim hætti að það skerði ekki mannréttindi annars fólks. Það eru þær takmarkanir, sem við viljum sætta okkur við og sem eru eðlilegar, að það skerði ekki mannréttindi annars fólks. Að því marki eru það sjálfsögð mannréttindi að hafa tjáningarfrelsi. Þegar það er farið að skerða mannréttindi annarra er það ofbeldi. Skerðing á sjálfsögðum mannréttindum á ekki að vera lögheimil á okkar landi. Ég vona að allir séu sammála um það. Ég skýrði frá því að ég hefði ekki getað samþykkt beiðni um undanþágu frá útvarpslögunum til rekstrar frjáls útvarps þó að ég sé hlynnt því að frjálst útvarp sé lögleitt. Sama gildir um umsóknir sem mér hafa borist frá fimm kapalsjónvarpsstöðvum sem hafa starfað í landinu án lagaheimildar. Ég hef ekki getað samþykkt umsóknir neinna þessara stöðva vegna skorts á lagaheimild. Mér er hins vegar ljóst, og það hafa sagt mér m.a. þm. þeirra kjördæma sem þessar stöðvar hafa starfað í um árabil, að þær séu fólkinu þar mikils virði og ég held að þeir séu upp til hópa samþykkir því að það beri að lögheimila slíka starfsemi. Allar þessar umsóknir, sem borist hafa, hef ég beðið starfsmenn rn. að senda Ríkisútvarpinu sjálfu til umfjöllunar, en Ríkisútvarpið er sú stofnun sem samkvæmt lögum hefur einkarétt til útvarps. Það hefur komið berlega í ljós að einkaréttur útvarpsins veldur þjóðinni miklu öryggisleysi og grundvallarréttindi manna til þess að hafa frelsi til að tjá sig án þess að það skerði mannréttindi annarra eru í raun og veru skert með þessum gildandi lögum. Kærur Ríkisútvarpsins á hendur stöðvunum sem það sagði vera ólöglegar, - ég fullyrði ekki um það fyrr en úrskurður dómstóla liggur fyrir, þá sættir maður sig auðvitað við þá niðurstöðu, - fengu þá meðferð að í gær var tveimur stöðvum lokað samkvæmt dómsúrskurði en efnisdómur hefur ekki verið lagður á lögmæti starfseminnar. Þess er að geta að Ríkisútvarpið sjálft hefur stundum í samráði við Póst- og símamálastofnunina heimilað tímabundinn rekstur svæðisbundinna útvarpsstöðva, t.d. sá Ríkisútvarpið Póst- og símamálastofnunin ekkert því til fyrirstöðu að svonefnt „kántrý-útvarp“ væri starfræki tímabundið í sumar og fleiri takmörkuð leyfi hafa verið veitt. Innanhússútvarp og kapalkerfi innan stofnana hafa af Ríkisútvarpinu verið talin lögleg. En hins vegar er ljóst að það verður að gera upp þetta dæmi í heild og ég tel að það verði ekki gert með viðunandi hætti án lagabreytingar. Í gær, þegar tvær af öllum þessum stöðvum höfðu verið stöðvaðar, ákvað ég að fara á fund Samtaka um frjálsan útvarpsrekstur. Þar voru hundruð manna sem ætla að undirbúa það að standa að rekstri útvarps þegar það verður lögleitt. Þetta fólk vill berjast fyrir þeim mannréttindum að lög heimili rekstur þessa forms tjáningar í landinu. Ég sagði þessum hópi að ég vildi berjast fyrir því eins og ég hef áður gert að frelsi til útvarpsrekstrar verði lögleitt í landinu. Ég sagðist vonast til þess að slíkt frelsi verði lögleitt sem fyrst og helst mjög snemma á þessu þingi. Ég vonast til þess að í þessum mánuði beri Alþingi gæfu til þess að standa saman um slíka lagabreytingu. Mál hafa verið þrautrædd að þessu leyti og ég hygg að í hjarta sínu séu þm. sammála um að breyta þurfi þessum lögum. Vel má vera að við náum ekki öllu því fram sem við gjarnan vildum í slíkri löggjöf, en við verðum að létta af einkarétti Ríkisútvarpsins. Ríkisútvarpið þarf að hafa svigrúm til að starfa, að reka nauðsynlega starfsemi sína, en það á ekki að hafa einkarétt. Þriðjudaginn 1. október reifaði ég í ríkisstj. þá hugmynd að heimila með brbl. frjálst útvarp vegna hinnar nýju stöðu sem upp kom þegar ekkert útvarp var í fjölmiðlalausu landi. Sú hugmynd fékk ekki fylgi innan ríkisstj. þegar af þeirri ástæðu að svo skammt var til þingbyrjunar, en hins vegar vildi ríkisstj. standa að því að afgreiða sem fyrst lög um breytingu á því fyrirkomulagi sem nú gildir og létta af einkarétti Ríkisútvarpsins. Ég vona að af þessu verði hið fyrsta og vona líka að ég hafi skýrt það fyrir hv. þm. sem fyrir bæði mér og ég vona allri ríkisstj. og meiri hluta þingheims vakir að þessu leyti. Ég þykist þess fullviss að menn vilji raunverulega breyta þarna um. Ég vil, herra forseti, víkja dálítið að einu mjög mikilvægu máli, sem mjög er uppi núna í sambandi við yfirstandandi kjaradeilu, og ég sé mér til gleði að ég hef fengið bandamenn í því efni. Kjör kennara hafa mjög verið til umræðu á undanförnum árum. Við vitum það öll að það er við mikinn vanda að etja. Það er alveg ljóst að í uppbyggingu skólakerfis á næstu árum eru kjör kennara eitt af mjög mikilvægum atriðum, bæði það atriði hvernig staða þeirra, hvernig kjör þeirra eru nú í dag og hitt atriðið hvernig stöðu þeirra er háttað innan launakerfisins í heild. Þessi atriði eru mjög til umfjöllunar hjá ríkisstj. og það hefur þegar verið borið fram af ríkisstj. og túlkaður sá vilji að stöðu kennara innan launakerfisins verði að endurskoða. Inn í þetta dæmi þarf líka, þegar við lítum til framtíðarinnar, að taka hvernig við getum best staðið að því að meta menntun kennara, en menntun kennara og kjör þeirra eiga að haldast í hendur. Þetta tvennt þarf að vera í hinu ágætasta horfi til þess að tryggt sé að hið ágætasta fólk fáist til þessara starfa og að litið sé á starfið í samræmi við þá ábyrgð sem því fylgir. Þessi atriði lét ég koma fram í ræðu minni á þingi Kennarasambandsins s.l. vor. Það liggur fyrir, og jafnt nú eins og þá, að með þessu er ég ekki að hvetja til almennra launahækkana eða lofa almennum launahækkunum. Ég vil einungis láta liggja ljóst fyrir að það er mikill vilji fyrir því að bæta úr því sem þarna óneitanlega skýtur skökku við. Ég held, herra forseti, þótt mörg mál séu vissulega þess eðlis að vert væri að fara sérstaklega út í þau, að ég geri það ekki. Þetta eru orðnar langar umræður. Ég vil einungis ljúka máli mínu á því að segja þetta: Ég vona af heilum hug að það takist að leiða þessa kjaradeilu til lykta með þeim hætti að báðir aðilar, bæði starfsmenn ríkisins og raunar allir aðilar, líka þeir launþegar sem ekki ern innan ríkiskerfisins, svo og ríkið sjálft, geti staðið við þau markmið sín að halda góðum lífskjörum, að bæta lífskjör þeirra sem verst eru settir og að halda því meginmarkmiði ríkisstjórnarinnar, sem er mikið kjaramál alls almennings í landinu, en það er, að missa ekki á nýjan leik verðbólguna lausa. Það skiptir gífurlegu máli að það takist og mér er það fulljóst að þeir sem nú standa í kjarabaráttu leggja mikið upp úr því að verðþróunin taki ekki aftur það skrið sem var hér áður en ríkisstj. tók við. Það skiptir ekki einungis máli fyrir þá aðila, heldur fyrir alla framtíð okkar ríkisbúskapar að okkur takist að koma efnahagsmálunum til frambúðar í viðunanlegt horf. Það reynir á þolinmæðina, en með samstilltu átaki okkar allra held ég að það takist.



Herra forseti. Ég held að við höfum lifað merkilega tíma að undanförnu. Hér hafa verið að gerast miklir atburðir. Í þjóðfélaginu er alvarlegt ástand, alvarlegra kannske en oftast áður, og ber þar margt til. En þessa örlagaríku daga hafa held ég orðið vatnaskil með vissum hætti í íslenskum stjórnmálum. Við höfum lifað einhvers konar ögurstund. Við höfum séð kristallast baráttu verkalýðshreyfingar og fjandsamlegs ríkisvalds. Við höfum séð hvernig öfgaöflin yst til hægri hafa orðið æ meira áberandi í þeirri stefnu sem núverandi ríkisstj. fylgir. Við höfum séð hvernig launþegar úr öllum flokkum hafa þjappast saman, þegar þessi stefna hæstv. núverandi ríkisstj. Framsfl. og Sjálfstfl. hefur skýrst, og hvernig þessi stefna hefur nú komið í ljós, hvernig hið gamalkunna íhald hefur nú komið grímulaust til dyranna. Þetta höfum við séð á tímum þegar almenningur hefur fært fórnir og við það hefur eitt verið látið sitja að láta almenning færa fórnir, fórna 20–30% af kaupmætti launa sinna, án þess að nokkuð gerðist annað en það að verðbólgan var reiknuð niður í prósentum en dýrtíðin æddi áfram. Það finnur fólk á sínum kjörum. Það er margt hér sem ástæða væri til að ræða. Það efnahagslega misgengi sem orðið hefur í þjóðfélaginu í valdatíð þessarar ríkisstj., hvernig verslun og þjónusta hafa dafnað og blómstrað meir en nokkru sinni fyrr meðan undirstöðuatvinnugreinar þjóðlífsins eru á vonarvöl, eins og sjávarútvegurinn. Það væri gott ef við gætum lifað á því að selja hvert öðru pylsur og kannske með öllu, en það er ekki svo einfalt. Við lifum á því að veiða fisk úr sjó og ef sjávarútvegur ekki gengur, ef þar er ekki blómleg starfsemi, þá gengur ekki íslenska þjóðfélagið. Þannig er nú komið, því miður. Það hefur líka annað gerst. Þessa undanfarna daga höfum við orðið vitni að því hvernig stærsti stjórnmálaflokkur landsins, sem einu sinni hét flokkur allra stétta, sem einu sinni kallaði sig flokk laga og réttar, hvernig þessi flokkur hefur skýlt lögbrotum, ég segi lögbrotum, ég leyfi mér að segja það, í sínu eigin félagsheimili eða húsi og mun ég nánar koma að því síðar í ræðu minni. Þetta eru alvarleg mál svo og öll afskipti hæstv. ráðh. og embættismanna ýmissa af þessum málum. Það hefur verið rætt töluvert hér um starfsemi hinna ólöglegu útvarpsstöðva. Ég ætla að gera starfsemi þeirra að umtalsefni, en víkja fyrst með nokkrum orðum að ræðu hæstv. menntmrh. áðan. Hún bar sig upp undan því við þingheim og þá sem okkar mál heyra hér að ummæli hennar í Ríkisútvarpinu s.l. föstudagskvöld, ef ég man rétt, hefðu verið rangtúlkuð. Hennar ummæli voru, og nú leiðréttir hæstv. ráðh. mig fari ég rangt með, „að framin hefðu verið svo mörg lögbrot undanfarna daga að skoða yrði málið í heild eftir verkfall.“ Þetta voru hennar ummæli. Þessi ummæli get ég ekki skilið öðruvísi en að afsaka megi eitt lögbrot með öðru lögbroti. En nú hefur hæstv. ráðh. sagt að hún hafi ekki átt við það. En hafi hún ekki átt við það orðaði hún hugsanir sínar ákaflega óheppilega við Ríkisútvarpið eins og þær voru hafðar eftir. Það hefur verið mikið rætt hér um þá ákvörðun starfsmanna Ríkisútvarpsins að ganga út af sínum vinnustað á mánudag í síðustu viku, áður en verkfallið hófst. Ekki mæli ég þeirri ákvörðun bót. Hún var röng. Það var rangt. Og ég hygg að flestir starfsmenn þessarar stofnunar geri sér grein fyrir því núna. Hún var hins vegar tekin þegar menn höfðu nýlega tekið við launaávísunum frá hæstv. fjmrh. sem voru kannske upp á 80–90 kr. eða eitthvað svoleiðis. Það er ósköp eðlilegt að menn bregðist við slíku með einhverjum hætti og vilji kannske eftir á hafa gert öðruvísi. Það er mannlegt. Það var ólöglegt, segir hæstv. menntmrh., að starfsmennirnir gengu út. Vel má það vera. Vel má það líka hafa verið ólöglegt hvernig hæstv. fjmrh. stóð að því að greiða þeim þeirra laun. Lögfræðinga greinir á um það. En eitt lögbrot afsakar ekki annað, hæstv. ráðh. Mér þótti athyglisvert, þegar hæstv. menntmrh. talaði um frelsið áðan, að hún sagði að frelsið verði að vera þannig að það skerði ekki mannréttindi annars fólks. Ég er henni sammála. Frelsi mitt endar þar sem nef náungans byrjar, stendur einhvers staðar. En hæstv. menntmrh. sagði líka að þegar frelsið sé farið að skerða mannréttindi annarra sé það ofbeldi. Ég er henni alveg hjartanlega sammála. Og nú ætla ég að segja hæstv. menntmrh. stutta sögu. S.l. föstudag hringdi til mín á skrifstofu mína úti í Þórshamri maður sem kynnti sig sem Hannes Hólmstein Gissurarson. Það er mynd af honum við dómkirkjuhornið í blaði sem þm. fengu í dag, ef þið skylduð ekki þekkja þennan heiðursmann. Hann kynnti sig sem fréttamann Frjáls útvarps. Ég sagði honum að ég teldi þeirra starfsemi lögbrot og hefði ekkert við þá að tala. Hann hélt áfram sínum spurningum, spurði mig hvað ég segði þá um þá skoðun prófessors Sigurðar Líndals að þetta kynni hugsanlega að vera löglegt. Ég sagðist ekkert hafa um það að segja, ég talaði ekki við lögbrjóta og vildi ekki halda uppi neinum „díalóg“, eins og ég held að hafi nú dottið út úr mér í þessu símtali við hann um þetta. Hann spurði mig um fleira og ég endurtók þetta sama, að ég hefði ekkert við hann að tala, ég vildi ekkert láta hafa eftir mér um þetta mál. Síðan sagði ég við hann: „Ég á þann rétt sem einstaklingur að krefjast þess og óska að þú hafir ekkert eftir mér um þetta mál.“ Sem einstaklingur hlýt ég að eiga þann rétt og það frelsi. En viti menn. Klukkan 8 eða rúmlega 8 um kvöldið var ég á leið í bílnum mínum utan af flugvelli, að koma vestan úr Ólafsvík, og hlustaði þá á þessa útvarpsstöð. Þar var lesin eftirfarandi frétt, með leyfi forseta: „Fréttastofa Frjáls útvarps sneri sér til Eiðs Guðnasonar þingmanns Alþfl., sem situr í útvarpsráði, og spurði hann um þessi mál. Eiður sagðist ekkert eiga vantalað við lögbrjóta. Hann var þá spurður hvað hann segði um það álit Sigurðar Líndals prófessors í almennri lögfræði að vel væri hugsanlegt að neyðarréttarsjónarmið réttlætti rekstur frjálsra útvarpsstöðva þar sem Ríkisútvarpið hefði hætt sendingum sínum. Hann vildi ekkert um það segja þar sem hann vildi ekki halda uppi neinum díalóg um þetta mál, eins og hann orðaði það. Eiður var þá spurður hvaða skoðun hann hefði á meintum lögbrotum BSRB. Hann endurtók að hann vildi ekkert láta hafa eftir sér um þetta mál. Að lokum var Eiður spurður álits á því að fjöldi manns hefur veitt Frjálsu útvarpi viðtöl á síðustu dögum, svo sem Steingrímur Hermannsson forsrh., flokksbróðir Eiðs Jón Baldvin Hannibalsson, Stefán Benediktsson þm. BJ, Tómas Árnason fyrrv. ráðh. og Þorsteinn Pálsson formaður Sjálfstfl. Eiður endurtók ummæli sín að hann hefði ekkert við Frjálst útvarp að tala.“ Var þess getið að ég hefði óskað þess sem einstaklingur að ekkert yrði haft eftir mér um þetta mál og ég vildi ekki tala við lögbrjóta? Nei. Er það svona frjálst útvarp sem hæstv. menntmrh. vill? Þetta kalla ég litla mannasiði og þetta vildi ég raunar kalla að mín mannréttindi hefðu verið skert. Ég veit alveg að hæstv. menntmrh. er mér sammála, en svona var þetta í þessu útvarpi. - Ég tel mér hins vegar skylt að geta þess að fréttamaður hinnar útvarpsstöðvarinnar, sem rekin var á vegum hv. þm., óháðs og frjáls, Ellerts B. Schram, hringdi til mín laugardaginn eftir, upp í Borgarnes, og við ræddum saman í bróðerni. Ég sagði honum hver væri mín skoðun, að þetta væri lögbrot og ég vildi ekkert við þá tala. Hann virti það og það var ekkert meira á málið minnst. Þessa ber að geta. Þarna voru viðhöfð ólík vinnubrögð. Satt best að segja held ég að rekstur þessara útvarpsstöðva undanfarna daga, og mun ég koma að því síðar kannske með dæmum úr þeirra „fréttalestri“, hafi staðfest að ástæða er til að fara varlega í þessum efnum. Nú skal ég taka það fram að ég er fylgjandi því að einkaréttur Ríkisútvarpsins verði afnuminn og að aðrir aðilar fái leyfi til að reka hér útvarpsstöðvar. Það verður að gerast að lögum. Hér er ég með bók sem heitir Land og lýðveldi, 1. hefti. Í henni eru greinar og ræður eftir dr. Bjarna Benediktsson fyrrv. formann Sjálfstfl., hið merkasta rit. Hörður Einarsson sá um útgáfuna, en svo sem alþjóð veit var hann einn af aðstandendum hins ólöglega útvarps. Í ræðu, sem dr. Bjarni Benediktsson formaður Sjálfstfl. flutti á árinu 1955 og er prentuð á bls. 271 í þessari bók, segir hann, með leyfi forseta: „Þeir, sem unna frelsinu, verða að muna, að formlegt frelsi er ekki nóg. Þeim ber að hjálpast að til að gera hverjum og einum mögulegt að njóta lífsins og frelsisins og leita hamingjunnar eftir eigin vild innan ramma laganna.“ „Innan ramma laganna“, sagði dr. Bjarni Benediktsson. Hvar er nú sá Sjálfstæðisflokkur sem dr. Bjarni Benediktsson veitti forustu? Hér með er auglýst eftir honum.  Hér hafa verið að gerast hlutir sem sjálfsagt eru sjálfstæðismönnum mikil íhugunarefni. Þeir eru líka umhugsunarefni fyrir aðra í þjóðfélaginu þegar þessi breyting á stærsta stjórnmálaflokki þjóðarinnar er nú að kristallast og koma í ljós. Ég mun kannske víkja aftur, - ég þarf, herra forseti, að tala nokkuð langt mál um þetta, - að þessum þáttum síðar. Það er rétt, sem hæstv. menntmrh. sagði áðan, að það er vissulega alvarlegt ástand þegar sú staða kemur upp í þjóðfélaginu að það eru engir fjölmiðlar. Ég tek undir það. Slíkt má aldrei gerast. Og ég held að mönnum hafi orðið eitt ljóst sem upplifa í fyrsta skipti að það starfa engir fjölmiðlar. Þetta er í fyrsta skipti sem það gerist að það eru hvorki blöð, útvarp eða sjónvarp. Þá kemur nefnilega eitt í ljós, að fjölmiðlarnir eru bindivefur, tengivefur þjóðfélagsins. Þeir eru tengivefur lýðræðisþjóðfélagsins og þess vegna má það ekki gerast aftur að svona staða komi upp. Ég ætla að geyma mér, herra forseti, að víkja sérstaklega að ræðu hv. þm. Ellerts B. Schram vegna þess að hann veik af þingfundi er hann hafði haldið sína ræðu, hafði sjálfsagt ekki gert ráð fyrir kvöldfundi og ekki skal ég ýja að því að honum hafi gengið neitt annað til. Hann mun hafa verið bundinn annars staðar. En ég vildi gjarnan að hann væri viðstaddur vegna þess þáttar sem hann hefur átt í þessu máli. Þó má vera að ég þurfi að mæla hér nokkur orð til hans síðar og að hann verði þá að lesa það í þingtíðindum. En hæstv. fjmrh. kom hér í þennan ræðustól. Ég ætla að sleppa því sem hann sagði um samninganefnd ríkisins, a.m.k. í bili. Ekki efast ég um að hún sé þolinmóð og þægileg við hann, en ég veit ekki hvort hún er svo ýkjaþægileg við sína viðsemjendur. Sá kapítuli í ræðu hans sem fjallaði um kennarastéttina verður áreiðanlega mörgum eftirminnilegur og sjálfsagt verður oft vitnað til hans. Hins vegar verð ég að játa að ég skildi það ekki alveg þegar hæstv. ráðh. var að tala um sjóræningjastöðvar og spyrja hvað menn ættu eiginlega við. Nú veit hann auðvitað vel að að minnsta kosti á enskri tungu eru ólöglegar útvarpsstöðvar kenndar við sjóræningja. Hann þarf ekkert að láta sem hann viti ekki og skilji ekki. En þegar hann fór að tala um Andrés Björnsson útvarpsstjóra með svartan lepp skildi ég ekki hæstv. fjmrh. og það fundust mér afar undarleg og ósmekkleg ummæli, verð ég að segja. Hæstv. ráðh. vék að því sem gerst hefði við Valhöllu þeirra sjálfstæðismanna og um er fjallað í skýrslu Radíóeftirlits Landssímans þar sem segir frá för radíóeftirlitsmanna og lögreglumanna að því húsi. Ég held að það sé rétt, með leyfi forseta, að lesa svolítið úr því plaggi: „Síðdegis í gær bárust Radíóeftirlitinu fréttir um að ólögleg útvarpsstöð væri með sendingar í Reykjavík. Við undirritaðir, ásamt Hjálmari Árnasyni skoðunarmanni, fórum þá þegar af stað til leitar. Við miðun frá Suðurveri við Stigahlíð reyndist stefnan vera norður Kringlumýrarbraut á tíðnunum ca. 100, 102, 104 og 106 MHz. Sterkust var sendingin á 102 MHz. Kölluð var til lögregla og kom bíll númer 25 skömmu síðar. Tveir lögreglumenn voru í bílnum, þeir Haukur Ásmundsson lögregluflokksstjóri númer 38 og Þórður Þórðarson lögreglumaður númer 151. Með stöðuga miðun var keyrt frá Suðurveri norður Kringlumýrarbraut og reyndist þá sendingin koma frá húsi Sjálfstæðisflokksins við Háaleitisbraut 1. Þar sem auglýsingasími útvarpsstöðvarinnar var gefinn upp í útsendingu frá Auglýsingastofu Ólafs Stephensen, síma 685716, var ákveðið að fara þangað. Í anddyri hússins var staddur Kjartan Gunnarsson, framkvæmdastjóri Sjálfstfl., og reyndi hann strax að meina okkur aðgang. Að lokum fékkst leyfi til að fara upp á 3. hæð, þar sem stofan er, í fylgd Kjartans. Þess skal getið að á þessari stundu hafði sending verið stöðvuð. Á auglýsingastofunni voru fyrir nokkrir starfsmenn stofunnar, en Ólafur var ekki við. Radíóeftirlitið gerði kröfu um að fá að kanna húsakynni stofunnar. Lögreglumenn vildu þá kalla til Magnús Einarsson aðstoðaryfirlögregluþjón og kom hann skömmu síðar ásamt Ólafi Stephensen sem einnig var kallaður til. Að sögn Magnúsar viðurkenndi Ólafur fyrir honum að hann hefði leyft afnot af símanúmeri sínu til að taka á móti auglýsingum fyrir „Frjálst útvarp“, en að öðru leyti væri hann ótengdur málinu. Ólafur leyfði að Radíóeftirlitið skoðaði húsakynni sín og gerðu menn það. Ekkert þar inni benti til þess að sending ætti sér stað þaðan. Radíóeftirlitið gerði þá kröfu til lögreglunnar um að fá að fara upp á þak hússins til að kanna loftnet og leiðslur frá þeim. Magnús Einarsson fór formlega fram á þetta við Kjartan eftir að Magnús hafði áður ráðfært sig við William Möller lögfræðing lögreglunnar. Kjartan Gunnarsson taldi sig einnig þurfa að ræða við sína lögfræðinga áður en hann tæki slíka ákvörðun. Skömmu seinna kom hann aftur og neitaði að gefa slíka heimild fyrr en hann hefði ráðfært sig við flokkinn,“ eins og stendur hér, „á fundi sem ætti að vera á föstudaginn komandi. Jafnframt þessu bauð hann viðstöddum að koma niður á flokksskrifstofu flokksins á 2. hæð.“ - Allt er þetta umhugsunarefni. „Davíð Oddsson borgarstjóri, sem áður hafði fylgst með málum, kom í þessu og tilkynnti að hann hafi verið að ræða við ráðherra póst- og símamála og ráðherra hefði sagt að þetta væri ekki gert með heimild og vitund sinni. Á flokksskrifstofunni hringdi borgarstjórinn aftur í ráðherra póst- og símamála og ræddi við hann um aðförina, rétti síðan Magnúsi Einarssyni símann og sagði að ráðherra vildi tala við hann. Eftir stutt símtal lagði Magnús á og tilkynnti að þar sem yfirmaður póst- og símamála hefði ekki veitt heimild fyrir þessu, þá stöðvaði lögreglan frekari aðgerðir í málinu og færi. Borgarstjóri bað viðstadda um að fylgja okkur út úr húsinu og læsa framdyrum hússins. Virðingarfyllst. Þórir Garðarsson, Radíóeftirlit Landssímans, Sölvhólsgötu 11, Reykjavík.“ Sem sagt: Sími auglýsingastofu var gefinn upp. Þar var mönnum leyft að ganga um allt og skoða. Þar var ekkert að fela. En menn fengu ekki, löggæslumenn og radíóeftirlitsmenn, að fara inn í önnur heilög vé í Sjálfstæðishúsinu eða upp á þakið til að skoða loftnet, það var ekki leyft. Nú sagði hæstv. fjmrh. áðan að svo væri fyrir að þakka að við byggjum í þjóðfélagi þar sem lögreglan gæti ekki ruðst inn. Það er vissulega rétt. Í þessu tilviki var ekki verið að ráðast inn á heimili manns. Það var verið að biðja um að fá að framkvæma athugun á því hvort lögbrot ættu sér stað í húsi Sjálfstæðisflokksins. Það var verið að biðja um að fá að fara upp á þak og skoða loftnet. Í fjarskiptalögum, sem Alþingi samþykkti á síðasta þingi, segir í 10. gr., með leyfi forseta: „Menn sem í þágu Póst- og símamálastofnunarinnar þurfa að fara um lendur eða híbýli vegna starfa sinna skulu forðast að valda eigendum eða íbúum meiri óþægindum en brýnasta nauðsyn krefur.“ Í fjarskiptalögunum sem áður giltu var þessi heimild enn þá rýmri, en starfsmenn Pósts og síma hafa lagaheimild til að kanna þau mál sem þeirra stofnun snerta í tilvikum eins og þessu. Ég dreg þá ályktun sem venjulegur borgari: Ef ekkert var að fela í Sjálfstæðishúsinu, hvers vegna leyfði þá framkvæmdastjóri flokksins ekki radíóeftirlitsmönnum að skoða þessi loftnet á þaki hússins? Hvað var verið að fela? Jú, það var verið að fela þá staðreynd að í Valhöll starfaði ólögleg útvarpsstöð þessa daga og afskipti hæstv. ráðh. Alberts Guðmundssonar, sem þá gegndi embætti póst- og símamálaráðherra, af þessu máli, eins og lýst er í þessari skýrslu - væntanlega eru einnig til lögregluskýrslur um þetta mál og það er sjálfsagt að þær verði gerðar opinberar líka. Það átti nú aldeilis ekki að gera þessa skýrslu opinbera. Það átti að fara með þetta eins og hvert annað myrkraverk.

Hver?

Það var fyrir tilviljun að þessi skýrsla kom fram á útvarpsráðsfundi og var þar lesin upp, en þetta átti ekki að verða opinbert plagg. Ég hef vitneskju um það.  Það var líka athyglisverður punktur þegar hæstv. ráðh. Albert Guðmundsson sagði okkur frá veru sinni á fundinum í gærkveldi þar sem menn voru að ræða um að stofna samtök um útvarpsrekstur þegar það verður lögleitt, og ekkert er nema gott um það að segja. Hann hannaði að hafa ekki verið í hópi þessara ungu manna og dugmiklu, sem var á honum að skilja að væru, sem hefðu verið að brjóta lögin að undanförnu. Þetta þótti mér merkileg yfirlýsing.

Þeir voru ekki að brjóta lög.

Nú kveður hæstv. ráðh. upp þann dóm að þeir hafi ekki verið að brjóta lög. Nú hygg ég að að mati flestra sé einkaréttur Ríkisútvarpsins til þess að reka útvarp alveg ótvíræður, og auðvitað skrifa lögfræðingar nú grg. á víxl sem stangast á, en ég hygg að um þetta sé ekki deilt, að réttur Ríkisútvarpsins í þessu efni er einkaréttur, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Grundvallaratriði þessa máls er auðvitað að ef menn vilja breyta lögum á það að gerast með eðlilegum hætti á Alþingi. Menn eiga ekki að segja: Þetta eru ósanngjörn lög. Ég uni þeim ekki og ég mun fara mínu fram. - Ég geri ráð fyrir að margir telji núgildandi skattalög ósanngjörn að ýmsu leyti. Menn eiga þó engra annarra kosta völ, flestir launþegar a.m.k., en að una þeim.

Ertu að tala um að það sé ólöglegt að stofna félag?

Hæstv. ráðh. er held ég, ég vona ekki viljandi, að misskilja mig. Það er ekkert ólöglegt við að stofna félag. Það ríkir félagafrelsi á Íslandi, sem betur fer, en samkv. lögum hefur útvarpið einkaleyfi til útvarpsreksturs og ef menn vilja breyta því eiga þeir að breyta lögunum. Þeir eiga ekki að opna útvarpsstöðvar fyrr en lögunum hefur verið breytt. Ég lýsti því áðan að ég væri þeirrar skoðunar að það ætti að breyta þessum lögum. 

Það hefur ekki frést fyrr en núna.

Hefur þm. nokkuð leitað frétta af því? Ég held ekki. Í 3. gr. frv. til útvarpslaga, sem lagt hefur verið fram hér, er talað um þau skilyrði sem uppfylla beri til þess að menn fái leyfi til að reka útvarpsstöðvar. Þar segir m.a.: „Útvarpsstöðvar skulu stuðla að almennri menningarþróun og efla íslenska tungu.“ Það var nú aldeilis að þetta Valhallarútvarp gerði það því að satt best að segja, verð ég því miður að segja, var eins og þeir sem skrifuðu „fréttirnar“ væru ekki skrifandi og þeir sem læsu þær væru ekki læsir.

Lástu alltaf fyrir framan útvarpið?

Ég hlustaði nokkrum sinnum á þetta, hv. þm. Árni Johnsen. Í öðru lagi segir í 3. gr. þessa frv., með leyfi forseta: „Útvarpsstöðvar, er leyfi fá til útvarps, skulu í öllu starfi sínu halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur. Þeim ber að virða tjáningarfrelsi og stuðla að því að fram komi í dagskrá rök fyrir mismunandi skoðunum.“ Ég hlustaði á mjög hjartnæma ræðu sem hv. þm. Ellert B. Schram flutti þegar hann opnaði útvarpsstöðina sína og Dagblaðsins þar sem hann sagði að þetta væri útvarpsstöð fólksins, þjóðarinnar, stjórnarinnar og stjórnarandstöðunnar. Svo kom fréttatíminn. Jú, þar voru tíundaðar hugrenningar forsrh. beggja og það var ekki minnst á það einu sinni þar að það væri til stjórnarandstaða í landinu. Þó lá hjá þessari útvarpsstöð frétt um að þingflokkur Alþfl. hefði deginum áður eða svo óskað eftir því við hæstv. forsrh. að þing yrði kvatt saman. 

Skil ég hv. þm. rétt þegar hann segir að hann hafi beðið um að fréttatilkynning yrði send út?

Nei, ég sagði að sú fréttatilkynning hefði legið hjá Dagblaðinu. Blaðamaður Dagblaðsins talaði við mig og fékk efni þessa bréfs til forsrh. Það var deginum áður en þetta útvarp byrjaði að starfa. Hins vegar var það með býsna sérstökum hætti sem útvarpsráð kynntist þessari starfsemi því það var svo að þennan dag var fundur í útvarpsráði þar sem var verið að ræða um með hverjum hætti mætti koma á fréttaþjónustu hjá Ríkisútvarpinu. Þar voru þrír fulltrúar, fulltrúi eins flokksins var fjarstaddur, sem lögðu til, fulltrúar Alþfl., framsóknar og fulltrúi Alþb. studdi það, að það yrði reynt að koma á fréttaþjónustu í Ríkisútvarpinu tvisvar á dag. En hver var afstaða fulltrúa Sjálfstfl. til þess máls í útvarpsráði? Þeir sátu hjá við afgreiðslu málsins. Þeir létu bóka eftir sér. Og hvað létu þeir bóka, blessaðir mennirnir? Þeir létu bóka, með leyfi forseta, og ég ætla bara að lesa lokaorðin...

Vill ekki hv. þm. lesa hana alla?

Jú, alveg sjálfsagt, alveg sjálfsagt ef þess er óskað. Þetta er bókun þeirra Markúsar Arnar Antonssonar, Ingu Jónu Þórðardóttur og Jóns Þórarinssonar: „Við teljum að miðað við allar aðstæður hafi útvarpsstjóri staðið rétt að málum með því að fara aðeins fram á undanþágu vegna sömu starfa og unnin voru hjá Ríkisútvarpinu í verkfallinu 1977 þannig að hægt er að veita nauðsynlegustu öryggisþjónustu. Öllum hefur mátt vera ljóst frá upphafi að verkfall hjá Ríkisútvarpinu sem og öðrum opinberum stofnunum bitnaði harkalega á öllum landslýð. Alþjóð tekur nú afleiðingunum af því að verkfallsvopnum er beitt af fullri hörku. Eins og að var stefnt af hálfu verkfallsboðenda hefur starfsemi Ríkisútvarpsins lamast öllum landsmönnum til mikilla óþæginda og sárrar reiði. Við þetta bætist að starfsmenn stofnunarinnar ákváðu upp á sitt eindæmi að stöðva útsendingar skyndilega og fyrirvaralaust tæpum þremur sólarhringum fyrir boðað verkfall. Þessa aðgerð hljótum við að fordæma. Hún sýnir berlega ásamt yfirstandandi verkfalli að Ríkisútvarpið er gersamlega ófært um að veita landsmönnum þá þjónustu sem því ber samkv. einkaréttarákvæðum útvarpslaganna. Augu manna eru nú að opnast fyrir því að koma þarf í veg fyrir að endurtekning geti orðið á slíku ófremdarástandi. Einstakar undanþágubeiðnir nú eru ekki til þess fallnar að stuðla að frambúðarlausn sem tryggi óhefta starfsemi Ríkisútvarpsins við aðstæður eins og þær sem nú ríkja í þjóðlífinu.“ Einstakar undanþágur nú eru ekki til þess fallnar. Sjálfstæðismenn voru því sem sagt andvígir að Ríkisútvarpið hæfi fréttastarfsemi, fréttaþjónustu, og sátu hjá. Að vísu kom það ekki í ljós fyrr en eftir á þegar atkvæði voru greidd um þetta endanlega. En skýringuna á afstöðu fulltrúa þeirra sjálfstæðismanna fengu útvarpsráðsmenn og útvarpsstjóri hálfri klukkustund eftir að fundi útvarpsráðs lauk þegar hv. þm. Ellert B. Schram ávarpaði Reykvíkinga úr sinni eigin útvarpsstöð. Auðvitað var það skýringin. Herra forseti. Nú er miðnætti. Ég á enn eftir að tala alllengi og býður í grun að allmargir séu á mælendaskrá. Og því spyr ég: Hve lengi er ætlunin að halda þessum fundi fram?

Þessar umræður hafa nú staðið alllengi. Þær hófust kl. 14.30. Á þessum tíma hafa ellefu ræðumenn lokið máli sínu, sá tólfti hefur orðið, en tíu eru á mælendaskrá. Þannig er einsýnt að þessari umræðu verður ekki lokið innan hæfilegra tímamarka í nótt. En ég hafði ættað að það gæfist tími til þess að ljúka ræðu hv. ræðumanns og við munum freista þess.


             Hún getur, hæstv. iðnrh., enn orðið nokkuð löng.  Það eru margar spurningar sem vakna í sambandi við rekstur þessara ólöglegu útvarpsstöðva. Voru það skráð fyrirtæki að lögum sem stunduðu þennan rekstur, t.d. meðan stöðin var rekin í Valhöll, hæstv. fjmrh.?

Ég hef ekki hugmynd um það.

Gerir hæstv. fjmrh. sér vonir um að þetta fyrirtæki, ef fyrirtæki skyldi kalla, muni greiða honum söluskatt af öllum þeim auglýsingum sem í þessari útvarpsstöð voru fluttar? Í þessum stöðvum munu hafa verið fluttar auglýsingar fyrir sjálfsagt eitthvað á bilinu 100 þús. kr. til 150 þús. kr. á dag. Af því á ríkið að fá 24% í söluskatt. Hvernig skyldi þessu hafa verið háttað? Skyldi þetta allt hafa verið að lögum? Hvernig skyldi hafa verið með tónlistina sem var flutt í þessum stöðvum? Skyldi hún hafa verið flutt með leyfi Stefs, samtaka tónskálda og eigenda flutningsréttar? Ég held ekki. Ég held að þeirri tónlist og þeim hugverkum, sem þarna voru flutt, hafi verið stolið. Þarna var ekki heldur farið að lögum. Þarna voru margföld lögbrot á ferðinni og um það blandast engum manni hugur. Það er verið að deila á það hér að menn kveði upp úr um það að túlka hvenær lögbrot hafi verið framið. Auðvitað hafa menn fullt leyfi til þess, þegar bersýnilegt er að lög hafa verið brotin, að segja þá skoðun sína. Ég vona að hæstv. fjmrh., ef hann ljær orðum mínum eyrn, muni beita sér fyrir því að það verði gengið jafnhart fram í skattheimtu gagnvart þessum ólöglegu stöðvum og gengið var að launafólki um mánaðamótin.  Ég hefði gjarnan viljað víkja nokkrum orðum til formanns Sjálfstfl. ef hann væri hér í húsinu. Mér þætti vænt um ef forseti gæti látið athuga það. Ég hefði viljað mæla til hans fáein orð í tilefni af því sem hann sagði í dag. En meðan ég bíð hans má kannske þess geta að upp hefur komið mikil deila um verksvið kjaradeilunefndar og verkfallsnefndar BSRB.

Það skal tekið fram að hv. 1. þm. Suðurl. er ekki í húsinu, hann er nýfarinn.

Þá mælist ég til þess, herra forseti, að ég fái innan skamms tíma að gera hlé á ræðu minni og halda henni áfram á morgun.

Það verður orðið við þeirri ósk og hv. ræðumaður gerir þá hlé þar sem honum þykir hæfilegt.

Já, ég mun þá mæla örfá orð í viðbót til hæstv. menntmrh., beina til hennar einni fyrirspurn. Það hefur verið talað töluvert mikið um verksvið verkfallsnefndar og kjaradeilunefndar og mér sýnist að það sé svo að ríkisstjórnin að undanskildum hæstv. iðnrh., sem stendur upp í þessu og fær sér nú sæti aftur, viðurkenni ekki verkfallsnefnd BSRB sem aðila að þessu máli. Nú veit ég að á vegum hæstv. iðnrh. var sótt um undanþágu til verkfallsnefndar BSRB fyrir álviðræðunefndina til að fara til útlanda. - Hann kinkar kolli. Auðvitað viðurkennir hann, maður sem lengi stóð framarlega í verkalýðsbaráttu fyrir verslunarmenn, réttmæti verkfallsnefndar sem starfar samkvæmt áratuga hefð á Íslandi og hefur starfað í öllum verkföllum hjá öllum verkalýðsfélögum og auðvitað hjá opinberum starfsmönnum líka.

Má ég standa upp?

Já, gerðu svo vel, hæstv. ráðherra. En síðan upphefst hið furðulegasta karp annarra ráðherra sem neita að viðurkenna þessa nefnd. Það hefur verið vikið hér að þætti hæstv. sjútvrh. í því máli. Nú beini ég máli mínu til hæstv. menntmrh. Í frv. því sem hún hefur lagt á borð okkar alþm. í dag stendur: „Ríkisútvarpið er sjálfstæð stofnun í eigu íslenska ríkisins“, segir í 8. gr. En getur verið rétt að hæstv. menntmrh. hafi gefið útvarpsstjóra bein fyrirmæli  Ég mun nú, herra forseti, þar sem komið er fram yfir miðnætti, gera hér hlé á máli mínu og vænti þess að fá að halda áfram ræðu minni í upphafi fundar á morgun og vona þá að þeir tveir hv. þm., sem ég hef þegar sagt að ég vildi beina til nokkrum orðum, verði viðstaddir.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að mér var leyft að koma hér aðeins í ræðustól. Ég vil gjarnan svara strax þeirri fyrirspurn sem hv. síðasti ræðumaður bar fram til mín. Þau fyrirmæli sem hann er að spyrja um hljóða svona: „Dags. 5. okt. 1984. Að gefnu tilefni og í framhaldi af símtali okkar nú rétt áðan skal tekið fram og á það lögð áhersla að samkvæmt 26. gr. laga nr. 29 frá 1976, um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, hefur kjaradeilunefnd úrskurðarvald um það hvaða einstakir menn skuli vinna í verkfalli og hún skiptir vinnuskyldu milli manna. Ríkisútvarpið sem og aðrar stofnanir ríkisins verða því að hlíta úrskurði hennar lögum samkvæmt.“ Ragnhildur Helgadóttir menntmrh. stendur þarna undir. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar og þetta er lagaskilningur okkar. Ætlunin er að fara að lögum, og hv. þm. hefur orðið tíðrætt um það. 
            

Umr. er nú frestað.

Hann hefur skipt um skoðun.