Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur haft til athugunar þessa þáltill. á þskj. 12 um samgöngumál Vestmanneyinga og hefur orðið sammála um að flytja hér brtt. Nefndinni þótti málið svo viðamikið, eins og það er í till., að ástæða væri til þess, að sérstök nefnd fjallaði um samgöngumál Vestmanneyinga, og leggur það til í sinni brtt., að nefnd verði skipuð. Nál. er svo hljóðandi: „ Fjvn. hefur haft til athugunar till. til þál. á þskj. 12 um samgöngumál Vestmanneyinga. Var till. send til umsagnar Skipaútgerðar ríkisins og flugmálastjórnar. Umsagnir hafa borizt frá báðum aðilum. Nefndin hefur orðið sammála um að leggja til, að þáltill. verði samþ. með eftirfarandi breytingu:“ Ég sé nú enga ástæðu til þess að lesa þessar umsagnir. Þær eru viðamiklar og mundi vera langt mál að lesa þær. Í umsögnunum kemur ekki beinlínis fram afstaða til till. En fjvn. leggur til, að tillgr. orðist þannig: „Alþingi ályktar að fela samgrh. að skipa fimm manna nefnd, er gera skal till. um það, með hverjum hætti samgöngur við Vestmannaeyjar verði bezt tryggðar. Skulu tveir nm. tilnefndir af bæjarstjórn Vestmannaeyja, einn af Skipaútgerð ríkisins, einn af flugmálastjórn og einn af samgrn„ og skal hann vera formaður nefndarinnar. Kostnaður af störfum nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Allir viðstaddir nm., átta að tölu, skrifa undir þetta nál., en einn var fjarstaddur við afgreiðslu málsins. Ég sé ekki ástæðu til þess að flytja hér lengra mál í sambandi við þessa till. Ég tók þátt í umr. um þetta í vetur, þegar till. var til umr., og hef ekki neitt nýtt að segja um málið, en vænti þess, að sú brtt., sem fjvn. leggur til að gera, nái samþykki hér á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Ég er hlynntur þessari afgreiðslu nefndarinnar um þessa nefndarskipan, fullkomlega samþykkur, en ég vildi aðeins í leiðinni koma inn á þá ósk Vestmanneyinga, að á meðan ekki hefur fengizt viðunandi frambúðarlausn á samgöngumálum Eyjabúa, þá verði Herjólfur látinn fara sem flestar ferðir milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, a.m.k. á þeim árstíma, sem það er talið fært vegna veðurs, sem sagt að vor- og sumarlagi. Vestmanneyingar hafa margsinnis ítrekað þetta erindi og hafa nýverið sent útskriftir af samþykktum varðandi þetta mál. Í því tilefni vildi ég beina því til hæstv. samgrh., að hann hlutaðist til um, að Þorlákshafnarferðir verði hafnar sem fyrst með vorinu og haldið til hausts.



Herra forseti. Þessi till., sem hér var til umr. fyrir alllöngu í vetur, hefur nú sætt gagngerðri meðferð í hv. fjvn. og er nú hér aftur í mjög breyttri mynd. Ég skal taka það strax fram, að ég get vel fellt mig við þessa afgreiðslu á till., að samgrn. fái það verkefni að skipa fimm manna nefnd, sem fjalli um, með hvaða hætti samgöngur við Vestmannaeyjar verði bezt tryggðar, og er þá ekki óeðlilegt, að nefnd, sem slíku verkefni á að sinna, sé skipuð með þeim hætti, sem hv. fjvn. leggur til, að þar séu fulltrúar frá bæjarstjórn Vestmannaeyja, frá Skipaútgerð ríkisins, sem annast gildan þátt þessara samgöngumála, og einnig fulltrúi frá flugmálastjórn og að formaður nefndarinnar sé frá samgrn., sem samvinnu hafi við þessa aðila. Ég get þannig vel fellt mig við afgreiðslu fjvn. á málinu. Hins vegar var till. upphaflega í allt öðru formi, og ég lét það strax í ljós í vetur, að fyrsti liður hennar ætti lítið erindi inn á Alþ., en hann var um það að fela Skipaútgerðinni að semja ferðaáætlun til einnar hafnar á landinu. Ef svo ætti að vera, að flutt væru þingmál um samningu ferðaáætlana á hinar ýmsu hafnir, þá væri þar um mál að ræða, sem hægt væri að leysa utan þings. Eins og málið blasir við, hef ég sem sé ekkert við till. um afgreiðslu málsins að athuga. En um till. urðu upphaflega miklar umr., og margir hv. þm. tóku til máls, þ.á.m. 2. flm. till., hv. 5. þm. Sunnl., sem hér lauk máli sínu rétt áðan. Í ræðu sinni, sem var jómfrúræða hans, fór hann mjög hörðum orðum og óviðurkvæmilegum um starfsfólk samgrn. í sambandi við þetta mál, og kemst ég ekki hjá því að mótmæla þeim ásökunum og aðdróttunum, sem þá voru bornar fram í garð þessa fólks, sem hér hefur enga aðstöðu til þess að bera af sér sakir. Ég hlýt því að gera það fyrir þess hönd og skýra frá málsatvikum. Í þessari ræðu nefndi þm. starfsmenn rn. skrifstofublækur, sem teldu sig þess umkomna að stinga áríðandi bréfum undir stól. Nokkur fleiri ærumeiðandi ummæli voru í ræðu þm. um þetta starfsfólk rn., þar sem talað var um menn í kerfinu, sem ekki hreyfðu sig nema undan þrýstingi að ofan, hversu mjög sem á þá væri gengið af þeim, sem þjónustunnar ættu að njóta. Hér var fólk sakað um það í rn. að hafa stungið áríðandi bréfi undir stól, og hvað er hæft í því? Bréfið, sem starfsmenn rn. áttu að hafa stungið undir stól, er myndrit af endurriti úr fundargerð bæjarráðs Vestmannaeyja, dags. 19. sept. 1971. Endurritið var dags. 21. sept. 1971, óundirritað, en frumrit þess, sem rn. barst ekki, - það var eingöngu ljósrit af þessari bókun hjá bæjarstjórn Vestmannaeyja, sem okkur barst,- var staðfest af bæjarritara. Engin grg. eða nokkur skýring fylgdi þessu ljósriti af samþykktinni og ekkert bréf til rn. Neðan á þessu plaggi stóð, að samrit af þessu hefði verið sent Skipaútgerð ríkisins. Nokkrum dögum eftir að við höfðum móttekið þetta myndrit skrifuðum við í rn. Skipaútgerð ríkisins og báðum um umsögn Skipaútgerðarinnar um málið. Svona liggur þetta fyrir.  Ég fæ ekki séð, að starfsfólk samgrn. sé í neinni sök í þessu máli, og mótmæli þess vegna þeim ærumeiðingum, sem þetta fjarstadda fólk varð fyrir. Ég tel það alveg óviðurkvæmilegt að draga hér inn í umr. á hv. Alþ. fjarstatt fólk, þar sem það hefur enga möguleika á að bera af sér sakir, og allra helzt mega sakirnar þá ekki vera ósannar og tilefnislausar með öllu. Staðreyndir þessa máls eru þessar, og þær eru næsta einfaldar: 1. Það hefur ekkert bréf komið, sem kallazt getur því nafni, til samgrn. um þetta mál. 2. Myndritinu frá 21. sept. 1971 var alls ekki stungið undir stól. 3. Enda þótt sjálfsagt hafi þótt að hafa tíðar ferðir s.l. sumar milli Eyja og Þorlákshafnar vegna bifreiðaflutninga, gildir ekki það sama á vetrum, og ferðirnar milli lands og Eyja eru sannarlega í athugun hjá rn. En þessum sumarferðum var haldið áfram fram í des., og ég heyrði það nú á ræðu hv. þm., að hann telur ekki auðvelt að koma við vetrarferðum milli Eyja og Þorlákshafnar, enda er það næstum ógerningur. Málið var auk þess rætt af mér persónulega við hafnarstjórann í Þorlákshöfn, sem upplýsti ásamt öðrum, sem þá voru þar viðstaddir, m.a. ýmsir þm. Sunnl., að það væru slík ofurþrengsli í höfninni í Þorlákshöfn á vertíðinni, að það væri mjög mikið vandamál að koma þeim fiskibátum fyrir, sem eiga að njóta skjóls og starfsaðstöðu í höfninni. Taldi hann því mjög erfitt um vik að ætla Vestmannaeyjaskipinu pláss í höfninni, a.m.k. yfir vetrarmánuðina, og kemur þó fleira þar til, veðrátta og annað. Ég tel, að málið sé sjálft fyllilega þess virði, að það sé athugað af fulltrúum Vestmanneyinga, Skipaútgerðar, flugmálastjórnar og samgrn., og í þeim farvegi er málið nú. En ég komst ekki hjá að bera blak af starfsfólki rn. að því er þetta mál snertir, sem ég tel algerlega ómaklega hafa orðið fyrir ærumeiðingum og árásum.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðslu á þeirri þáltill., sem við þm. Sunnl. fluttum hér í upphafi þings í haust og er á þskj. 12. Að sjálfsögðu hefði ég, og ég geri ráð fyrir við allir, kosið það, að till. hefði verið samþ. eins og hún var borin fram, en ég tel þó, að samþykkt fjvn., ef hún verður hér staðfest, sé það næst bezta, sem ég a.m.k. hefði getað kosið í málinu, því að þetta verður til þess, að, að þessu máli verður unnið af hálfu Alþ., og ég vona og þykist vita, að í þeirri nefnd, sem lagt er til, að kosin verði, verði kannaðar allar þær leiðir, sem til úrbóta mega verða í sambandi við samgöngumál Vestmanneyinga. Ég ætla ekki að fara að rekja málið neitt efnislega. Þetta mál hefur verið rætt allítarlega, bæði þegar það var hér til 1. umr. og einnig áður. En í sambandi við það, sem hæstv. samgrh. sagði um fyrsta lið till., þó að það skipti ekki máli lengur, hvernig hann var orðaður, þá var að mínum dómi og okkar dómi mjög eðlilegt, að hann væri í till., eins og hann var. Það hafði skeð í ársbyrjun 1970, að þáv. samgrh. hafði gefið Skipaútgerð ríkisins fyrirmæli um það eftir beiðni Vestmanneyinga, hvernig sumarferðum Herjólfs skyldi hagað. Hann hafði skipað nefnd manna í héraði til þess að gera till. um þetta mál og staðfesti síðan við Skipaútgerðina með bréfi, að hann legði til, að þannig yrði áætlun skipsins hagað yfir sumarmánuðina 1971. Þessi nefnd var leyst upp síðari hluta árs 1971, og var því eðlilegt, að hér kæmi fram á hinu háa Alþingi ítrekuð ósk okkar um það, að ferðum skipsins yrði yfir sumarmánuðina hagað eins og áður hafði verið, sem að okkar dómi hafði gefizt mjög vel, hafði leyst þetta mál að dómi Vestmanneyinga sjálfra eins og hægt var að gera bezt með því skipi, sem fyrir hendi var, þ.e. að láta það sigla fimm daga vikunnar milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar með farþega og bifreiðar og annan þann flutning, sem til fellur, og eina ferð milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja með vöruflutninga fyrst og fremst. Það sýndi sig, að skipið annaði þessum vöruflutningum með því að Skipaútgerðin hafði tvö önnur skip, Esju og Heklu, til þess að lesta að nokkru leyti einnig til Eyja í hringferð þeirra í kringum landið, þannig að við töldum, að eins og skipakosti Skipaútgerðar ríkisins var háttað, þá hefði málið verið leyst á þann bezta veg, sem hægt var, miðað við aðstæður. Um vetrarferðir Herjólfs vil ég segja það, að auðvitað gera Vestmanneyingar sér það ekki síður ljóst en aðrir og kannske enn frekar ljóst en flestir aðrir, að á þeim eru margir annmarkar. Það er hafnaraðstaðan í Þorlákshöfn, aðallega vegna veðra. Ég fellst ekki á það, sem hér kom fram, að bryggju plássið í Þorlákshöfn þurfi að standa í vegi fyrir því, að skipið komi þar einnig við á vetrarvertíð, ef veður annars leyfir. Það má mjög gjarnan haga ferðum skipsins þannig, að það þurfi ekki að stöðvast þar nema í 1-2 klukkutíma. Það getur verið þar, ef áætlun þess yrði hagað þannig, að það yrði þar um miðjan daginn, þegar flestir bátar eru á sjó, kannske allir bátar eru á sjó, ef annars er hægt að afgreiða Herjólf í höfninni vegna veðurs, þannig að þrengsli í höfninni þurfa ekki að hindra ferðir skipsins yfir vetrarmánuðina. En það er óþarfi að vera að ræða þetta hér. Ef sú nefnd, sem fjvn. hefur gert till. um, verður skipuð, þá er þetta auðvitað eitt af þeim atriðum, sem hún hlýtur að taka til athugunar og þá að meta, hvort hægt er að koma ferðum Herjólfs þannig fyrir, einnig yfir vetrarmánuðina, að nokkru leyti til þess að mæta þeim óskum, sem heima eru um það, að skipið verði nýtt til fullnustu í sambandi við siglingar milli Vestmannaeyja og meginlandsins. Ég skal að lokum geta þess, að það liggur að mínum dómi alveg ljóst fyrir, að fjárhagslega var sú breyting, sem gerð var á áætlun skipsins vorið 1971, mjög hagstæð fyrir Skipaútgerðina. Það sýnir sig, að það hafa verið fluttir mun fleiri farþegar en áður hafði verið. Það hafa verið fluttar mun fleiri bifreiðar með skipinu þessa mánuði, sem skipið gekk milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, og það hefur einnig verið flutt aðeins meira vörumagn með skipinu þennan tíma. Þannig að það liggur alveg ljóst fyrir, að fjárhagsafkoma skipsins hlaut að verða betri en áður hafði verið, auk þess sem það liggur einnig ljóst fyrir, að sigling skipsins er aðeins styttri. það siglir styttri vegalengd með því að fara fimm ferðir milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar og eina ferð milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur en ef það siglir þrjár ferðir, eins og áður var, milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja. Ég tel því, að það sé ekki nokkur vafi á því, að það hafi einnig orðið fjárhagslega hagstætt fyrir Skipaútgerðina að haga ferðum skipsins þannig. Auk þess sem er aðalatriðið fyrir okkur a.m.k. að samgöngumál Vestmanneyinga urðu í mun betra lagi en þau hafa nokkurn tíma verið áður þann tíma, sem skipið annaðist þessar ferðir á þann hátt og eftir þeirri áætlun, sem tekin var upp vorið 1971.



Herra forseti. Hæstv. samgrh. flutti hér býsna hvassyrta árásarræðu á mig persónulega í sambandi við mína jómfrúarræðu. Ég vona, að ef hann fær af henni afrit og les hana yfir, þá skilji hann, hvað ég var að fara. Ég talaði um þessa herra í kerfinu, sem ég nefndi þessu óviðurkvæmilega nafni að hans dómi, og skal vel viðurkenna, að ég hef kannske tekið heldur hvasst til orða, og vildi þá reyna að draga úr því núna, fyrst hæstv. ráðh. Hannibal Valdimarsson er orðinn málsvari þeirra, sem vilja vera mjúkmálir, en manni hefur ekki alltaf heyrzt, að hann hafi reynt að forðast það að vera hvassyrtur sjálfur á sínum stjórnmálaferli. Ég talaði um, að þeir svöruðu ekki bréfum. Þó að hæstv. ráðh. virðist afar hörundsár varðandi orðalag minnar jómfrúræðu, finnst mér eðli málsins samkv. óhætt, að jómfrúræður séu eitthvað, sem eftir er tekið. Hvort sem þetta hefur verið ærumeiðandi eða eitthvað í þá átt, þá er staðreyndin hins vegar sú, að einhvers staðar stoppaði þetta erindi á leiðinni. Við Vestmanneyingar fengum a.m.k. ekkert svar við þessu erindi okkar. Hann gerði býsna mikinn greinarmun á því, hvort um formlegt bréf var að ræða eða jafnvel endurrit af endurriti. Það finnst mér ekki skipta nokkru máli. Aðalatriðið er auðvitað það, hvort efni endurritsins, bréfsins eða hvað á að kalla það kemst til skila og hvort þessir herramenn hafa getað lesið það, skilið það. Aðalatriðið er ekki, hvernig formið var. Það, að þessar ásakanir hafi verið ósannar eða tilefnislausar með öllu, eins og hann segir, er að mínum dómi ekki rétt, því að við fengum ekki svar, eins og ég var búinn að segja áðan. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að ég hefði með orðum mínum áðan viðurkennt, að vetrarferðir væru ekki heppilegar milli Vestmannaeyja og lands. Við Vestmanneyingar og ekki sízt þeir, sem hafa stundað sjó á þessu hafsvæði, eins og ég hef gert í fjöldamörg ár, vitum ósköp vel, að það er ekki hægt að fara þarna á hverjum degi. Því hamlar veður. En hins vegar er alls ekki loku fyrir það skotið, að það sé hægt að fara þarna fjölmarga daga yfir vetrarmánuðina. Hæstv. ráðh. bar fyrir sig þrengsli í höfninni í Þorlákshöfn. Það er mikið rétt. Þar eru mikil þrengsli, allt of margir bátar og áríðandi, að höfnin í Þorlákshöfn verði bætt og það sem fyrst. Hv. 3. þm. Sunnl. var búinn að svara þessu atriði hjá ráðh., en ég held, að það sé alveg óhætt að fullyrða það, að það sé hægt að stilla inn tíma, hvenær Herjólfur þarf að koma til Þorlákshafnar á þessum árstíma. Menn vita það ósköp vel, að í verstöð eins og Þorlákshöfn er um netabáta að ræða í flestum tilfellum, og þeir koma ekki að fyrr en seinnipart dags og jafnvel ekki fyrr en á kvöldin. En ég er ekki eins viss um það, að Skipaútgerð ríkisins eða yfirstjórn hennar takist að stilla yfirleitt nokkurn tíma á heppilegar aðstæður. Ég tók ekki eftir beinu svari hæstv. ráðh. við þeim tilmælum, sem ég beindi til hans áðan, enda geri ég ráð fyrir af velviljuðum tóni í ræðu hans, að hann taki málið til vinsamlegrar athugunar. Ég nenni hins vegar ekki að fara að munnhöggvast við ráðh. Ég er á móti því yfirleitt að hleypa mönnum upp í málum, sem þeir virðast vera eitthvað viðkvæmir fyrir. Aðalatriðið er hins vegar, að góð lausn fáist á samgöngumálum Vestmanneyinga, en ekki form bréfa eða rifrildi um málið.



Herra forseti. Mér þótti það einsýnt, að hv. 5. þm. Sunnl. ætti erindi í ræðustól eftir það, sem ég hafði sagt, en mér fannst erindið alveg sjálfgefið, að það hlyti að verða eitt og aðeins eitt, nefnilega það að biðjast afsökunar á því, sem hann hafði ofmælt í garð fjarstadds fólks. En það gerði hann ekki. Það erindi hefði hann átt. Bæði hv. 5. þm. Sunnl. og hv. 3. þm. Sunnl. hafa borið á móti því, að þrengsli í Þorlákshöfn stæðu nokkuð í vegi fyrir því að vetrinum, að Herjólfur gæti fengið þar góða afgreiðslu. Þeim ber ekki saman um þetta við hafnarstjórann í Þorlákshöfn, og hygg ég, að hann þekki þó allt eins vel til þessara mála og þessir hv. þm. Það má vera, að það sé hægt fyrir áætlunarskip að koma þar í höfnina, þegar bátar eru á sjó, eins og þessir hv. þm. segja. En ég efa það, að hægt sé að stemma þetta svo saman, að Herjólfur komi þá aðeins að landi í Þorlákshöfn, þegar bátar eru á sjó. En þetta er þeirra kenning, og þeir um hana.  Að því hefur verið vikið af hv. 3. þm. Sunnl., Guðlaugi Gíslasyni, að það hafi orðið hagstæð útkoma af Þorlákshafnarferðum Herjólfs. Þessi staðhæfing kemur ekki heim og saman við niðurstöður bókhaldsins hjá Skipaútgerð ríkisins. Skipaútgerð ríkisins segir, að það hafi verið tap á rekstri Herjólfs og það hafi einnig verið tap á þessum sumarferðum hans. Vildi ég þó helzt, að þeir hefðu haft rétt fyrir sér í þessu og að það hefði verið gróði á þessum ferðum. En samt sem áður, ef það er ekki meiri halli á þeim en þegar skipið siglir til Reykjavíkur og meira hagræði fyrir fólkið í Vestmannaeyjum með því að haga ferðunum þannig að sumrinu, þá ber auðvitað að halda þeim ferðum áfram. Varðandi það, sem ég sagði um árás hv. 5. þm. Sunnl. á starfsmenn samgrn„ sem ég taldi mér skylt að víta, þá var þetta nú svona. Nú sagði hv. þm.: Einhvers staðar hefur endurritið af fundargerðinni tafizt. En hann hafði ákveðið fólk fyrir sökum, sem ekki hafði valdið neinum töfum, auk þess sem það er augljóst mál, að samgrn. getur ekki talið það bréf til sín, þótt þangað sé kastað inn fyrir dyr endurrit,. ljósriti af endurriti úr fundargerð Vestmannaeyjakaupstaðar. Og ekkert rn. mundi telja það vera bréf til sín. Samt sem áður var þessu sinnt og Skipaútgerð ríkisins beðin um umsögn um málið. Að svo mæltu læt ég máli mínu lokið um þetta, en bíð þess, hvort hv. þm. hefur manndóm til þess að biðja afsökunar á því, sem hann hefur kastað að fjarstöddu fólki.



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður. Ég vildi aðeins leiðrétta það hjá hæstv. samgrh., að ég hafi haldið því fram. að það hafi verið hagstæð afkoma hjá Herjólfi þennan tíma. Ég held, að ég hafi ekki tekið þannig til orða.

Dálítið hagstæð, sagðir þú.

Það var þá hagstæðari, það var það, sem ég held, að ég hafi sagt, og það er það, sem ég meina. Þegar skipið á sama tíma flytur fleiri farþega, fleiri bifreiðar og heldur meira vörumagn og siglir styttri leið á einni viku, þá hlýtur afkoman að verða hagstæðari en hún var áður. Það var það, sem ég meinti. Og ég held, að ég hafi einnig sagt hagstæðari, en ekki hagstæð, því að reikninga Herjólfs hef ég skoðað, og eins og þeir liggja fyrir, þá er því miður einnig rekstrartap á því skipi, þó að það væri sjálfsagt mjög æskilegt, að það væri ekki. Ég ætla ekki að fara að taka upp neinar kappræður um vetrarferðir Herjólfs í Þorlákshöfn. En sannleikurinn er sá, að það sem hefur skort á í sambandi við þetta, er að það hefur ekki fengizt nægjanleg samvinna milli Ríkisskips og ráðamanna í Vestmannaeyjum um að haga ferðum skipsins yfir vetrarmánuðina eftir aðstæðum, sem væru fyrir hendi hvert sinn. Það skapast oft þær aðstæður, að það er ekki flugveður svo og svo lengi. Það safnast fyrir hópur af fólki, sem þarf að komast til Reykjavikur, og við höfum þá mjög oft óskað eftir því, að í staðinn fyrir að láta skipið sigla með allan hópinn kannske í misjöfnu veðri fyrir Reykjanes og til Reykjavikur í 10 tíma, þá yrði það látið koma við í Þorlákshöfn og skila farþegunum þar og héldi síðan áfram til Reykjavíkur. Ég skal viðurkenna, að í sumum tilfellum, sérstaklega þegar um hóp skólabarna hefur verið að ræða, þá hefur þetta verið gert. En því miður hefur ekki verið nægjanleg samstaða um það að haga ferðunum eins og við teljum heppilegast fyrir það fólk, sem þarf að ferðast á milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja, ef annars er aðstaða til þess varðandi veður og fyrirgreiðslu í Þorlákshöfn. Og auðvitað eru það góð rök, að hafnarstjórinn í Þorlákshöfn hljóti að vera kunnugri aðstæðum þar en við úti í Eyjum, en við erum orðnir þeim sæmilega kunnugir. Við erum búnir að fara það marga tugi af ferðum og þekkjum ákaflega vel aðstæður þar, og ef það er bara samvinna á milli allra þessara aðila, þá er hægt að leysa málið mun betur að okkar dómi en hefur verið gert hingað til. Það sem ég vona, að leiði af starfi þeirrar nefndar, sem nú stendur til að skipa í málið, er að meiri samstaða og samvinna skapist á milli þeirra aðila, sem þarna eiga hlut að máli, því að það er öllum fyrir beztu, að svo verði.



Herra forseti. Aðeins örfá orð, því að það er víst betra að hafa þau ekki of mörg og sízt of hvöss. Ég tók það skýrt fram áðan, að ég ætlaði ekki og nennti ekki að fara að munnhöggvast við hæstv. ráðh. Ég ætla ekki heldur að gera það. Hvað varðar manndóminn er sem betur fer ekki svo komið enn, að ráðh. geti sagt þm. fyrir um það, hvað þeir eigi að segja hér í stólnum, og ég læt hæstv. samgrh. ekkert segja mér fyrir verkum í því efni.



Herra forseti. Í fjarveru 1. flm., Ingu Birnu Jónsdóttur, hef ég tekið að mér að fylgja þessari þáltill. úr hlaði. Hún beinist að því að gera úttekt á ráðuneytum, ríkisstofnunum og embættismannakerfi. Hún hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa þriggja manna nefnd til að kanna og gera úttekt á ráðuneytum, ríkisstofnunum og embættismannakerfi og gera tillögur til úrbóta. Verkefni nefndarinnar skulu vera m.a. eftirfarandi: 1. Að kanna hlutverk og verkaskiptingu ráðuneyta og ríkisstofnana. 2. Að rannsaka nýtingu vinnuafls og vinnubrögð í ráðuneytum og opinberum stofnunum í því skyni að auka vinnu hagræðingu. 3. Að taka til athugunar húsnæðismál ráðuneyta og ríkisstofnana. Sérstaklega skal kannað, hvort æskilegt sé, að hið opinbera gerist í æ ríkari mæli leigutaki hjá einkaaðilum í stað þess að reisa eigið húsnæði. 4. Að gaumgæfa, hvort ekki sé unnt að koma á auknu stjórnunarlýðræði við ráðuneyti og ríkisstofnanir og í því sambandi, hvort ekki sé æskilegt, að forstöðumenn ráðuneyta og ríkisstofnana verði ráðnir til skamms tíma í senn. 5. Að finna leiðir til að veita almenningi greiðari aðgang að ráðuneytum og ríkisstofnunum.“ Eins og hv. þm. mun nú vera ljóst af þessum lestri, er tekið hér á nokkuð stóru og víða miklu máli. Því hagar svo til, að ég hygg, að flestir ef ekki allir stjórnmálaflokkar íslenzkir hafi drepið á ríkisbáknið í stefnuskrám sínum og talið, að það ætti að draga úr því eða hafa stjórn á því. Hins vegar hefur þetta farið á þann veg, að flokkarnir hafa ekki sinnt þessu máli eða a.m.k. ekki treyst sér til þess að gera neitt, sem skipti verulegu máli. Segja má, að þeir, sem vilja sem minnst ríkisafskipti, keppi sjálfkrafa að því að halda ríkisbákninu í skefjum, en svo eru líka til aðrir, sem telja eðlilegt, að ríkið hafi veruleg afskipti af ýmsum þáttum þjóðfélagsins, en fyrir þeim mönnum vakir það, að ríkisbáknið eða ríkiskerfið sé vel skipulagt og þar sé vinnuhagræðing og sparnaður engu að síður. Stjórnmálaflokkarnir vilja nokkuð það sama á ólíkum forsendum. Niðurstaðan er sú, að þetta atriði, í einu orði ríkisbáknið, er verðugt viðfangsefni, a.m.k. að það sé kannað, hvað unnt sé að gera til þess að auka vinnuhagræðingu og sparnað og þó að hér sé kannske stefnt hátt, þá þykist flm. vita, að eitthvað ætti að vera unnt að fá út úr þessari könnun. Um þau atriði, sem hér eru nefnd, skal ég fara nokkrum orðum. Það er fyrst og fremst, að rn. virðast vera nokkuð mismunandi uppbyggð. Sum rn. eru að verulegu leyti afgreiðslustofnanir, kansellistofnanir. Önnur rn. eru að verða í vaxandi mæli stefnumótandi stofnanir, sem ég tel mjög eðlilega þróun og ég hygg, að einhver samræming ætti að vera milli rn. um þetta atriði. Einnig virðist mér starfslið sumra rn. vera með þeim hætti, að það sé nokkuð einhliða og eins og þingheimi er kunnugt, þá má segja, að lögfræði sé algengasta menntun þeirra manna, fulltrúa, sem starfa í rn. og einmitt það mannval bendir sérstaklega í þá átt, að rn. hafi verið öðru fremur kanselli- eða afgreiðslustofnanir. Ég hygg, að vert væri fyrir þessa nefnd, sem hér er höfð í huga, einmitt að taka til athugunar þá spurningu, hvernig undirbúningsmenntun starfsmanna í rn. ætti að vera háttað, þannig að undirbúningsmenntun og nýting starfsmanna komi að sem beztum notum. Þá vil ég minnast á vinnuhagræðingu. Það vita allir, sem koma í rn., eða a.m.k. virðist þannig, að sumir menn eru mjög önnum kafnir og á þeim hvíla mörg brýn úrlausnarefni, sem erfitt er að leysa, en minna er að gera hjá öðrum. Þetta segir sig sjálft. Og flytjendur þessa máls hafa hugboð um það, að gera mætti meira af því að færa þá vinnukraft milli stofnana eða dreifa vinnunni kannske með betra móti en nú tíðkast. Þá kem ég að öðru, sem er mjög viðkvæmt mál og hefur lengi verið höfuðverkur margra ríkisstj. Það er það fyrirkomulag, að ríkisstofnanir flykkjast mjög í leiguhúsnæði og virðist ekki unnt eða hefur ekki tekizt fram að þessu að stöðva þá þróun. Hv. þm. Jón Árm. Héðinsson, 5. þm. Reykn., ber fram fsp. um þetta í Sþ., sem ég tel mjög eðlilega og sjálfsagða, því að það hlýtur að leiða til mikils vanda fyrir ríkið, hvernig ríkisstofnanir þurfa sífellt að leigja hjá einkaaðilum greiða kannske margra ára háa leigu fyrir fram og í vissum skilningi greiða húsnæði fyrir eigandann, en standa síðan á götunni eftir nokkur ár. Ég skal ekki fara nánar út í þessa sálma, en ég hygg, að það hljóti að vera verkefni fyrir ríkisstj. að reyna að taka þessi mál alveg frá grunni, brjóta þau til mergjar og gera einhverja áætlun um byggingu húsnæðis fyrir opinberar stofnanir. Þá vil ég benda á stjórnunarlýðræði, sem breiðist æ meira út um þjóðfélagið í líkingu við skólalýðræði og atvinnulýðræði, sem vaxandi skilningur er á og ég hygg, að ríkisvaldið ætti að ganga mjög á undan í þessu efni og reyna, hvernig sem það er unnt, að fá aðild starfsmanna um ákvarðanir í ýmsum stofnunum. Að vísu eru þessar stofnanir með ýmsum hætti og þetta er misauðvelt, en mér segir svo hugur um, að það mætti víða fá meiri aðild starfsmannanna að stjórnun stofnananna. Um þetta eru að sjálfsögðu skiptar skoðanir, en ég tel það einsýnt, við skulum segja t.d. í sambandi við Handritastofnun Íslands, þar sem nú eru að koma ný lög um hana, að menn, sem vinna þar, hafi aðild að stjórn hennar. Ég hef alltaf verið hlynntur því í sambandi við Ríkisútvarpið, að reynt væri að fá neytendur eða fulltrúa þeirra og ég tala ekki um fulltrúa starfsmannanna í útvarpsráð. Mörg hundruð manns vinna hjá sjónvarpi og hljóðvarpi og mér finnst sjálfsagt, að þessir stóru hópar hafi fulltrúa. í útvarpsráði. A.m.k. hef ég miklu meiri skilning á því en þegar pólitísku flokkarnir fá eitthvert ákveðið eyrnamark inn í stjórn Ríkisútvarpsins. Og við ýmsar stofnanir mætti reyna að koma á starfsmannaráðum, sem yrðu þá aðilar að rekstri fyrirtækjanna eða stofnananna. Þá kem ég að einu atriði, sem gerð er hér grein fyrir á bls. 2 í grg. Það er sá háttur, að ríkisstofnanir dragi sig ekki inn í skel sína, heldur séu opnar og aðgengilegar fyrir almenning. Við höfum nú heyrt ýmsar sögur um það, hvað almenningi gengur erfiðlega að fá tengsl eða samband við rn. og hefur hv. 5. þm. Austf., Vilhjálmur Hjálmarsson, sagt ýmsar fróðlegar sögur af því efni. Það er enginn vafi á því, að það má margt gera til þess að auðvelda almenningi aðgang að ríkisstofnunum og starfsmönnum þeirra og ég hygg, að þetta sé ákaflega veigamikill þáttur til að brúa bil milli almennings og ríkisstofnana, þannig að ríkisstofnanir verði ekki einhvers konar skrímsli í augum almennings, sem almenningur fær þá óbeit á. Hér eru með öðrum orðum ýmis vandamál, sem má velta fyrir sér og eru stór og erfið viðureignar. Því skal alls ekki leynt. En flm. eru sannfærðir um það, að fáist dugandi menn og röskir til þess að taka á þessu máli, þá sé enginn vafi á því, að sá kostnaður, sem yrði af þessu, mundi margborga sig og þá kæmi vafalaust fram sá vandi, sem við er að etja og Alþ. og ríkisstj. gætu síðan tekið föstum tökum á.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að gera fsp. til hæstv. landbrh. um sandgræðslu á Vestfjörðum. Spurt er um: 1. Hvað hefur framlag til sandgræðslu á Vestfjörðum numið hárri fjárhæð síðan lög nr. 17 1965 um landgræðslu voru sett? 2. Hvernig hefur fjárhæð þessi skipzt milli sandgræðslusvæða? 3. Verða sérstakar ráðstafanir gerðar til sandgræðslu á Sauðlauksdalssöndum í Rauðasandshreppi til að koma í veg fyrir eyðileggingu flugvallar, þjóðvegar og tveggja bújarða, sem eru nú í yfirvofandi hættu vegna sandfoks? Tilefni þessara fsp. er það, að það er svo á Vestfjörðum sem víða annars staðar, að það þarf að vinna viss verk í sambandi við landgræðslu eða sandgræðslu. En það hefur orðið svo, að síðan lög um sandgræðslu voru sett árið 1965 hefur lítið verið um framkvæmdir eða ekkert á Vestfjörðum. Hins vegar eru þar brýn verkefni, og á ég þá sérstaklega við sandgræðslu á Sauðlauksdalssöndum.



Herra forseti. Fsp. hv. 5. þm. Vestf. vil ég leyfa mér að svara með álitsgerð frá landgræðslustjóra, sem barst landbrn. þann 12. apríl s.l. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. Fjárhæð sú, sem varið hefur verið til landgræðslu á Vestfjörðum síðan lög nr. 17 1965 voru sett, hefur numið 200–400 þús. kr. árlega eða sem næst 300 þús. kr. að meðaltali á ári. 2. Allt að 90% af ofangreindum fjárhæðum hefur verið varið til landgræðslu í Barðastrandarsýslu, einkum á Sauðlauksdalssöndum svo og í Breiðuvík og Kollsvík. Sáralitlu, eða 10% af þessum sömu fjárhæðum, hefur verið varið til landgræðslu í Bolungarvík og við Þórustaði í Önundarfirði, en þessi tvö síðastnefndu landgræðslusvæði eru að mestu gróið land. 3. Í þessu sambandi leyfi ég mér að vísa til bréfs míns dags. 31. jan. s.l. til hins háa rn., en í því bréfi er frá því greint, að Landgræðslan hefur engin tök á að taka fyrir sandfok á Sauðlauksdalssöndum. nema til komi sérstök fjárveiting. Samtímis má minna á, að landgræðslustöðvarnar eru orðnar 70 talsins og eru sumar þeirra mjög fjárfrekar. Má þar nefna t.d. svæðið á Landmannaafrétti, allt að 40 þús. ha. lands að stærð.“ Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að landbrn. barst í kringum áramótin bréf frá sýslumanninum í Barðastrandarsýslu með ályktun, sem gerð hafði verið á fundi sýslunefndar Vestur-Barðastrandarsýslu, og var hún svo hljóðandi: „Sýslunefnd Vestur-Barðastrandarsýslu harmar aðgerðaleysi hins opinbera um heftingu sandfoks á Sauðlauksdalssöndum, þar sem eyðing jarða í nágrenninu blasir nú við af völdum sandfoksins. Skorar sýslunefndin á landbrh. og Landgræðslu ríkisins að hefjast þegar handa um að slétta sandana og græða þá upp, en með því væri einnig komið í veg fyrir spjöll á vegum og flugvelli. Treystir sýslunefndin því, að á þessum framkvæmdum verði ekki frekari dráttur en orðinn er.“ Þetta bréf var sent Landgræðslu ríkisins, og barst landbrn. svar Landgræðslunnar, sem var dags. 31. jan. s.l., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sandfok á nefndu svæði var á sínum tíma að mestu stöðvað. Það eru einkum þrjár meginástæður fyrir því, að sandfok hefur aukizt aftur seinustu árin: 1. Fok úr fjörunni hefur alltaf verið til staðar, einkum 3–5 seinustu árin, sökum ríkjandi austanáttar. 2. Þetta hefur haft í för með sér, að melgrashólarnir hafa hækkað upp fyrir eðlileg takmörk, svo að úr þeim hefur blásið, sem ævinlega á sér stað, þegar hæð hólanna fer upp fyrir 4–5 m. 3. Flugvallargerðin á Sauðlauksdalssöndum hefur einnig átt drjúgan þátt í hinu nýja sandfoki, og má þá einnig geta um fjórðu ástæðuna, þ.e. að umsjónarmenn flugvallarins hafa oftsinnis rutt um koll melhólunum, sem myndazt hafa meðfram flugbrautinni, sem svo hefur orsakað sandfok.“ Þetta er svar við þessari fsp. og skýringar þær, sem á bak við svarið liggja. Ég vil svo bæta því við, að á þessum fjárlögum var hækkuð verulega fjárveiting til landgræðslunnar frá því, sem áður hefur verið. Hins vegar treystir landgræðslustjóri sér ekki til þess að taka þetta mál til framkvæmda á þessu ári, en um aukafjárveitingu vegna þess getur ekki orðið að ræða. Hins vegar vildi ég treysta því, að fyrirspyrjandi og aðrir, sem hafa að sjálfsögðu áhuga fyrir því, að þetta mál verði tekið til framkvæmda, beiti áhrifum sínum um það, að þegar næsta fjárhagsáætlun verður gerð, þá verði einnig hugsað að taka þetta land til þeirrar meðferðar, sem hér er lagt til.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir svar hans. En ég vil leyfa mér að lýsa nokkrum vonbrigðum yfir því að fá ekki svar á þá lund, að það verði gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að vinna að sandgræðslu á Sauðlauksdalssöndum. Það er augljóst mál, að þar er brýnt verkefni, sem ekki má dragast. Þetta er öllum ljóst, eins og fram kemur m.a. í bréfi sýslunefndar Barðastrandarsýslu, sem hæstv. ráðh. las upp. Það kom ekki fram í svari ráðh., að það væru uppi fyrirætlanir um að gera nú þegar sérstakt átak. En ég tel, að það sé full þörf á því að gera nú þegar sérstakt átak, vegna þess að hér stendur sérstaklega á. Það stendur þannig á, að það eru mikil verðmæti í hættu. Þar á ég við flugvöllinn á Sauðlauksdalssöndum, sem er mikið mannvirki og var þriðji stærsti flugvöllur landsins, þegar honum var lokið 1965, og ein af aðalframkvæmdum Vestfjarðaáætlunarinnar. Þetta mannvirki liggur undir skemmdum. Þjóðvegurinn, aðalþjóðvegurinn í Rauðasandshreppi, liggur undir skemmdum yfir Sauðlauksdalssanda, og það, sem meira er, að þó að gert sé við hann, þá eru það ekki nema stundargrið, því að sandurinn eyðir veginum jafnóðum. Og í þriðja lagi eru tvær bújarðir í yfirvofandi hættu, Kvígindisdalur og Sauðlauksdalur, og Sauðlauksdalur er ríkisjörð. Það eru því miklir hagsmunir í húfi, að hér sé eitthvað gert nú þegar. Auk þessa má minna á það, að í Sauðlauksdal bjó á sínum tíma einn aðallandbúnaðarfrömuður þessa lands fyrr og síðar, séra Björn Halldórsson. Þá átti hann einnig við sandfok að stríða. En hann hafði framtak og manndóm til þess að snúast til varnar og lét hlaða garð til varnar sandfokinu. Sagan segir, að hann hafi Látið sóknarbörn sín gera það og það lá svo mikið á, að það var gert yfir hásláttinn, en það þótti ranglátt, eftir því sem sagan segir. Þess vegna heitir garður þessi, sem enn sér merki fyrir, Ranglátur. Á þessum stað fóru einnig fram merkilegar ræktunartilraunir Eggerts Ólafssonar og séra Björns, þannig að það eru sérstakar sögulegar minningar bundnar við staðinn. Og það vill svo til, að það eru núna nær 200 ár síðan séra Björn Halldórsson yfirgaf Sauðlauksdal. Þá var hann búinn að búa svo um, að jörðin fór ekki í eyði og hefur verið í byggð fram til þessa dags. Mér þykir, að það sé full ástæða, auk hinna hagrænu ástæðna, í minningu um þá hluti, sem þarna gerðust fyrrum, að við sjáum metnað okkar í því að skiljast nú ekki verr við Sauðlauksdal en séra Björn Halldórsson gerði á sínum tíma. Ég legg því áherzlu á, að hæstv. ríkisstj. geri ráðstafanir til þess, að hendur verði látnar standa fram úr ermum þegar á næsta sumri. Ég læt ósagt, að ýmislegt annað, sem hæstv. ríkisstj. aðhefst á næsta sumri, geti ekki orðið talið ranglátt. En ég vil fullvissa hæstv. ríkisstj. um það, að þetta verk verður ekki talið ranglátt. 48. Kjarnfóðurinnflutningur.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 514 svofellda fsp. til hæstv. landbrh.: Hve mikill er kjarnfóðurinnflutningur orðinn frá 1. sept. s.l. að telja að magni og verðgildi, og hve mikinn gjaldeyri hefur þjóðin orðið að greiða fyrir hann? Fsp. skýrir sig sjálf, en ástæðan fyrir því, að hún er fram borin, er m.a. sú, að ég hef grun um, að þessi innflutningur sé drjúgum meiri en heilbrigt geti talizt fyrir þjóðarbúið og þessum vörum sé haldið miklu fastar að bændum af hálfu innflytjenda en forustumönnum bænda mörgum hverjum þykir nokkurt hóf að. Útflutningur landbúnaðarafurða fyrir verð, sem er undir framleiðsluverði og sumt langt undir, getur tæpast talizt skynsamlegur nema í takmörkuðum stíl. En þegar farið er að nota stórar fúlgur gjaldeyris til útflutnings á slíkum undirverðsvörum, verður landbrn. að taka skörulega í tauma, vilji það þjóðarhag vel og bændum vel, og slíkt fer að mínum dómi saman, þegar ofan í alla sauma er skoðað. Tímamörk fsp. hef ég miðað við það, að ekki fer milli mála, að s.l. sumar var mjög hagstætt til fóðuröflunar innanlands.



Herra forseti. Sem svar við þessari fsp. á þskj. 514 hef ég fengið upplýsingar frá Hagstofu Íslands þann 14. þ, m. Svarið er á þessa leið: Á tímabilinu sept.-des. 1971 voru flutt inn 19 132.4 tonn. Fob-verðmæti er 116 413 kr., en cif-verðmæti 140 920 kr. Jan.–febr. 1972 voru flutt inn 7496 tonn, fobverðmæti 48 404 kr., cif-verðmæti 58 813 kr. Samtals er þetta á þessu tímabili 26 628.4 tonn, fob-verðmæti 164 817 kr. og cif 199 733 kr. Það skal tekið fram, að tölur um innflutning í marz liggja ekki fyrir enn þá og geta ekki legið fyrir fyrr en seint í yfirstandandi mánuði. Segja má, að ofangreint fob-verðmæti sé það, sem þjóðin hefur orðið að greiða fyrir innflutt skepnufóður á þessu tímabili, en það er, eins og áður sagði, 164 817 kr.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin.



Herra forseti. Það er nú langt síðan þessi fsp. var til umr., og hv. fyrirspyrjandi hefur vikið af þingi, hv. 6. landsk. þm., hv. varaþm. Stefán Jónsson. Það var vegna ummæla hans, að ég kvaddi mér hljóðs, vegna þeirra orða, sem hann viðhafði. Það mátti skilja það á ummælum hans, að fyrrv. ríkisstj. ætti sök á þeirri deilu, sem hefur orðið vegna virkjunar við Laxá. Það liggur alveg skýrt fyrir, að fyrr. ríkisstj. gaf leyfi til virkjunar innan þeirra marka, sem löglegt var, og á þess vegna enga sök á því, að þarna hófst deila. Deilan hefur verið og er á milli landeigenda og Laxárvirkjunarstjórnar. Leyfisbréfið var gefið út 23. sept. 1969 og heimilaði að virkja 7 mw., en samkv. Laxárvirkjunarlögum er heimilt að veita leyfi til að reisa allt að 12 þús. kw. eða 12 mw. virkjun. Sumarið 1969 óskuðu menn úr Laxárvirkjunarstjórn eftir heimild til þess að mega virkja meira en hér er um að ræða. Ég tók skýrt fram, að ég væri ófáanlegur til þess að flytja frv. til l. um heimild til stærri virkjunar en gildandi heimild miðaðist við. Í áðurnefndu bréfi var fram tekið, að ef Laxárvirkjunarstjórn legði í aukakostnað við 1. áfanga umfram það, sem þyrfti til þeirrar virkjunar, sem leyfð var, þá gerði hún það að öllu leyti á sina ábyrgð. Rn. tók fram í nefndu bréfi, að engin fyrirheit væru gefin um stærri virkjanir en framangreind lög gera ráð fyrir, þ.e. 12 mw. virkjun. Það er þess vegna vitað mál, að ef Laxárvirkjunarstjórn hefði ekki farið út fyrir þennan ramma og ekki lagt grundvöll að stærri virkjun en leyfð var, þá hefði engin Laxárdeila risið, þá hefði engin Miðkvíslardeila orðið og engin deila yfirleitt út af þessum málum. Hermóður Guðmundsson tekur það skýrt fram í grein, sem hann skrifaði í Morgunblaðið í fyrra mánuði, að ef Laxárvirkjunarstjórn hefði haldið sig víð rn: leyfið, og vitnar hann þá í áðurnefnt bréf, hefði engin Laxárdeila átt sér stað. Bjartmar Guðmundsson fyrrv. alþm. skrifaði hógværa og rökfasta grein í Morgunblaðið hinn 27. febr. 1971. Í þessari grein segir Bjartmar m.a.: „Hin svokallaða Laxárdeila upphófst með furðulegum tiltektum ráðamanna Laxárvirkjunar og móðgunum í garð héraðsbúa í Þingeyjarsýslu fyrir utan ráðagerðir um mikla eyðileggingu sérstæðra náttúrufyrirbæra og fjárhagslegan óskunda í héraðinu.“ Bjartmar Guðmundsson er hógvær og rökfastur og gat ekki orða bundizt, en hann veitir Suður-Þingeyingum eigi að síður hirtingu á öðrum stað í greininni vegna óbilgirni í þessari deilu. Um áramótin 1969–1970 tóku gildi ný lög um Stjórnarráð Íslands, og varð þá ný verkaskipting í rn., sem miðaði að því, að skyldir málaflokkar væru sameinaðir í eitt og sama rn. Orkumálin voru því flutt í iðnrn. Jóhann Hafstein varð iðnrh. og tók við orkumálunum 1. jan. 1970. Flestir munu vera sammála um, að Jóhann Hafstein iðnrh. hafi gert allt, sem í hans valdi stóð, til þess að fá sættir í Laxárdeilunni. Efaðist enginn um vilja hans til þess að koma málinu í farsæla höfn. En því miður hefur það ekki tekizt enn. Núv. ríkisstj. hefur áreiðanlega fullan vilja á að finna heppilega lausn í þessu máli. Það efast enginn um það. Fullyrðingar Stefáns Jónssonar, hv. 6. landsk. þm., mun ég ekki blanda mér inn í eða leggja dóm á þær. En það eru allir hv. alþm. sammála um, að sætta þurfi þessi ólíku sjónarmið, sem eru ráðandi í Laxárdeilunni, annars vegar Laxárvirkjunarstjórnar og hins vegar landeigenda í Þingeyjarsýslu á Laxársvæðinu. Ég efast ekkert um, að núv. hæstv. iðnrh. gerir það, sem í hans valdi stendur, til þess að heppileg lausn fáist.



Herra forseti. Það er ekki hugmynd mín að vekja hér upp nýjar deilur um Laxárvirkjunarstjórn og Laxárvirkjun og stjórn Landeigendafélags, sem allir þekkja meira og minna til. en vegna þess að mig hefur oft undrað, hvað menn þekkja lítið til þessa máls hér sunnan fjalla, þá langaði mig að koma að einu atriði um daginn, þegar þessar umr. hófust, þótt það sé orðið langt umliðið núna, og því kvaddi ég mér hljóðs. En til þess að hv. þm. átti sig betur á því, að ég tala ekki sem ókunnugur maður um þetta mál, þá vil ég upplýsa það, að ég er fæddur og uppalinn í Reykdælahreppi og í þeim hreppi er Laxárdalur, hinn umdeildi staður, en nágrannahreppur Reykdælahrepps er Aðaldælahreppur, og þessi virkjun, umdeilda virkjun, Laxárvirkjun, er svo til á mörkum þessara tveggja hreppa, Reykdælahrepps og Aðaldælahrepps, nánar tiltekið á mörkum Aðaldals og Laxárdals. En það, sem mig langaði að koma hér að og mér finnst ákaflega fáir vita, það er, að allt það landssvæði vestan frá svokölluðum Eyvindarlæk, sem rennur úr Vestmannsvatni á mörkum Aðaldals og Reykjadals, og norður í Laxá og allar götur langt inn í Laxárdal, er landssvæði, sem ríkið á, sem sagt, ríkið á alla Múlatorfuna, sem kölluð er, og alla Grenjaðarstaðatorfuna inn að Halldórsstöðum í Laxárdal. Og á þessu svæði fer virkjunin fram hvað annars vegar snertir í ánni, en á móti er hið svokallaða Prestshvammsland, sem einu sinni var ríkisjörð, en seld af ríkinu 1915 með þeim skilyrðum, að undan var tekinn virkjunarrétturinn, þannig að það fer ekki á milli mála, að það land, þar sem virkjunin fer fram, á ríkið annars vegar og réttinn til þess að virkja hins vegar, og sú röskun, sem verður á rennsli árinnar, er eingöngu á því landssvæði, sem þarna um ræðir. Hins vegar ef stíflan verður gerð, sem um er rætt, þá fer örlítil vatnsborðshækkun inn á land Halldórsstaða, sem nú er að meginhluta eign Háskóla Íslands, má ég segja, en að öðru leyti í einkaeign, og þar býr núna maður aleinn á þessari annars ágætu jörð. Hann er kominn fast að áttræðu. Annað, sem ýmsir vita ekki um, er það, að Laxárdalur fór fyrst að fara í eyði sem búnaðarsveit, vegna þess að efsta jörðin komst í hendur erfingja, sem eru búsettir í Reykjavík. Það eru Reykvíkingar, sem eiga þá jörð og hafa ekki gert kost á því, að hún væri setin sem bújörð. Og næstefsta jörðin er í eigu Árnesinga og af þeirra hálfu hefur ekki verið kostur á því, að jörðin væri tekin til búsetu. Þetta vildi ég, að kæmi hér fram hv. alþm. til athugunar og upplýsingar.



Herra forseti. Þegar ég bað um orðið út af þessu máli, þá var það eiginlega út af því, sem hv. fyrirspyrjandi, Stefán Jónsson varaþm., sagði, þegar hann ætlaði að segja okkur söguna af baráttu fólksins fyrir lífi sínu þarna fyrir norðan. En barátta fólksins út af þessu deilumáli hófst með því, að það var áformað að virkja Laxá, eins og allir vita, með 57 metra stíflu og vatnaflutningum úr Suðurá. Þessu mótmæltu heimamenn, svo sem búnaðarsamband, sveitarstjórnir og sýslunefnd. Hins vegar þróuðust málin þannig, að fram kom tillaga, er nefnd hefur verið Laxá III, með 20–23 metra stíflu, og var hún mjög í samræmi við það, sem heimamenn höfðu áður látið í ljós, að þeir gætu fallizt á, 18–20 metra stíflu. Ég var einn af þeim, sem mótmælti Gljúfurversvirkjun með vatnaflutningum og fleiru. Hins vegar fagnaði ég þessari tillögu, því að ég taldi hana renna mjög í þá átt, sem við höfðum gert okkur í hugarlund um virkjunina. En svo skeður það, að þá er stofnað landeigendafélag, - deilan hófst ekki upphaflega milli landeigenda sem slíkra, - þá er stofnað landeigendafélag og þeir telja sig ekki geta fallizt á neina stíflugerð. Spurningin er þá sú í dag, eigum við að taka mið af hagsmunum fjöldans eða ímynduðum hagsmunum nokkurra sérhyggjumanna? Ég vildi láta það koma fram sem mína skoðun, að mér þætti það furðulegt ráðslag á okkar hálfsósíalíseraða þjóðfélagi, ef hagsmunir einstaklinga ættu að sitja í fyrirrúmi fyrir hagsmunum fjöldans.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Mér þykir vænt um, að menn hafa hér rætt um þetta viðkvæma og erfiða deilumál í mjög rólegum og hófsamlegum tón. Þetta mál er, eins og hæstv. forsrh. gat um í svari við fsp. fyrir nokkrum vikum, á sáttaumleitanastigi, og ég geri mér vonir um, að þær tilraunir beri árangur, en þá skiptir ákaflega miklu, að menn séu ekki um of að ýfa forn sár í þessu sambandi og að sem allra flestir og helzt allir góðviljaðir menn reyni að sameinast um að finna einhverja sáttalausn á þessu máli. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Ingólfur Jónsson sagði áðan, að þegar hann var raforkuráðh., þá var það leyfi, sem hann gaf um virkjun, bundið því skilyrði eða hann lýsti því yfir, að í því fælist ekkert fyrirheit um neina frekari virkjun. Hins vegar var engu að síður ráðizt í það, að þarna var hönnuð mun stærri virkjun en lagaheimild er fyrir. Lagaheimildin er aðeins um 12 mw. En sú hönnun, sem þarna er gert ráð fyrir í þessum áfanga, miðast við 19.5 mw. virkjun, og þarna er lagt í kostnað og gerð áætlun, sem er umfram lagaheimildir frá Alþ. Og þetta er að sjálfsögðu mjög alvarlegt mál. Sú heimild, sem síðar var gefin út fyrir framkvæmdunum nú, var gefin út af fyrrv. raforkuráðh., Jóhanni Hafstein, tveimur dögum eftir alþingiskosningarnar í fyrra, þegar fyrir lá, að þáv. ríkisstj. hafði misst meiri hluta sinn hér á Alþ. Ég veit, að það eru stjórnlagaleg fordæmi fyrir því, að bráðabirgðaríkisstjórn hegði sér á þennan hátt, en ég tel, að siðferðilega eigi ráðh. ekki að taka slíkar ákvarðanir. En um þessi deilumál, um þessi fornu deilumál ætla ég ekki að tala frekar hér. En ég vil minna menn á hitt, að það liggur fyrir lögbann fyrir því, að vatni sé hleypt á þau miklu mannvirki, sem verið er að koma upp við Laxá, og það verður lítið gagn að þessum mannvirkjum, ef vatnið streymir ekki gegnum þau og knýr aflvélarnar. Einmitt þess vegna er það ákaflega brýn nauðsyn, að unnið verði ötullega að því núna á næstunni að reyna að ná sáttum í þessu máli. Ég tel, að það sé nauðsynjamál fyrir þjóðina alla, og ég tel, að það sé alveg sérstök nauðsyn fyrir Norðlendinga, því að þær harðvítugu innbyrðis deilur, sem þar hafa geisað út af þessu máli, hljóta að hafa haft ákaflega skaðleg áhrif á eðlilega og nauðsynlega samheldni manna, sem þarf að vera í hverju byggðarlagi á Íslandi. Og einmitt þess vegna ítreka ég það, að ég vona, að allir góðviljaðir menn leggist nú á eitt um það að reyna að stuðla að því, að sættir takist í þessu viðkvæma deilumáli.