Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Katrín Thoroddsen) : Herra forseti. Ég vildi hér gera nokkrar athugasemdir við ræðu hæstv. viðskmrh., sem hann flutti um þetta mál fyrir nokkrtun dögum. Hann virtist vera á móti till. minni um að fella núverandi skömmtunarreglur úr gildi, en harðánægður með fyrirkomulagið eins og það nú er. Sú ánægja virtist þó annað slagið nokkuð blandin. Ýmist taldi hann skömmtunarkerfinu allt til gildis og taldi það gott og vinsælt og einkum af konum. Það verður ekki annað sagt en hæstv. ráðh. sé næsta lítilþægur og ósýnt um að greina last frá lofi, því að svo margar ásakanir hafa verið bornar fram á skömmtunarkerfið og óánægjan hefur verið svo mikil, að stuðningsblöð stjórnarinnar hafa ekki séð sér annað fært en birta umkvartanir eins og öllum er kunnugt, sem fylgzt hafa með blaðaskrifum um þessi efni. Líklega hefur hæstv. viðskmrh. þó verið eitthvað óánægður, því að annað veifið taldi hann, að endurbóta væri þörf, enda stæði þetta allt til bóta og væru þegar hafnar aðgerðir til úrbóta. Sem sagt, jafnskjótt og kerfið var sett á, reyndist það ónothæft og ábótavant. Það er gleðileg framför hjá hæstv. ráðh. að viðurkenna, að umbóta sé þörf, en allt um það taldi hann, að gagnrýni sú, sem kerfið hefur orðið fyrir, væri ekki fram komin af umbótavilja, heldur af útásetningarsemi og meinfýsi og fremur af vilja en mætti. Ég held, að flestir þeir, sem gagnrýnt hafa skömmtunarkerfið, að minnsta kosti opinberlega, hafi viðurkennt, að skömmtun væri nauðsynleg, og fer ég ekki dult með þá skoðun mína, sem greinilega kemur fram í þessari till., sem hér um ræðir, og grg. hennar og kom einnig fram í ræðu þeirri, sem ég flutti um þetta mál fyrir viku. En hvað því viðvíkur, að skömmtunarkerfinu sé ábótavant, þá held ég, að hæstv. viðskmrh. geti ekki rökstutt, að allar umkvartanir séu sprottnar af meinfýsi, enda hefur sjálfur hæstv. ráðh. viðurkennt, að gallar væru á kerfinu og enn fremur sagt, að gallarnir, sem ég benti á, væru þeir sömu og hann sagði, að ætti að bæta úr. Það er gott að heyra einhvern skilning úr þessari átt, því að það, sem á undan hefur gengið, hefur ekki gefið góð fyrirheit. Vera má, að einhverjar úrbætur verði gerðar til málamynda, en kerfið sjálft er svo meingallað, að það verður aldrei að gagni, þótt á því séu gerðar smávægilegar breytingar. Till. mín, sem hér um ræðir, er flutt til þess að koma í veg fyrir tímaeyðslu og alls konar axarsköft og óþægindi, en að aðferðir skömmtunarmanna batni mikið, er næsta ólíklegt og ótrúlegt þeim, sem hlýddu á hæstv. viðskmrh., þegar hann lýsti þeim erfiðleikum, sem verið höfðu á undirbúningi skömmtunarkerfisins. Já, erfiðleikarnir voru miklir. Fyrst var lausmælgi nefndarmanna, sem ekki gátu þagað um skömmtunina og áttu því sök á hamstrinu. Og kommúnistar einir hömstruðu, sagði sá góði maður, hæstv. viðskmrh., þegar fyrirsjáanlegt var, að umr. yrði frestað þann daginn. Það kemur engum á óvart, þótt hæstv. ráðh. beiti ósannindum og blekkingum. Það eru og hafa verið þeirra vopn. Hitt undraðist ég, þegar hæstv. viðskmrh. sagði, að kommúnistar hefðu tekið við línunni, ekki frá Moskvu, eins og venjulega, heldur frá ríkisstjórninni. Moskva er annars venjulega rökþrotanauðlendingin hjá hæstv. ríkisstj., eins og þingmönnum er kunnugt. En þrátt fyrir það, að lausmælgi kæmi hamstri af stað, og séð var, að í óefni var komið, þá var, í stað þess að flýta skömmtuninni, eytt dýrmætum tíma til þess að búa til dullykil, helzt í þeim tilgangi að blekkja prentara, eftir því sem hæstv. viðskmrh. sagði. Þessi dullykill ásamt erfiðum samgöngum töfðu svo skömmtunina um 1½ mánuð, og nú er lyklinum peðrað út meðal almennings, sem hver og einn verður að geyma eins og dýrmætt skjalasafn. Samning dullykilsins var sem sagt helzti tekniski erfiðleikinn, sem skömmtunarmennirnir þurftu að yfirstíga. Auðvitað eru tekniskir erfiðleikar fyrir hendi, þegar svona stendur á, en hjá mörgum slíkum barnasjúkdómum, ef ég má svo að orði komast, hefði verið hægt að sneiða með því að notfæra sér reynslu annarra þjóða, sem haft hafa skömmtun í mörg ár. Með því móti mátti alveg hlaupa yfir tilraunastigið. Það er engin vansæmd í því að tileinka sér reynslu annarra, og sjálfsagt að fylgjast með því, sem erlendis gerist, og samhæfa það, sem nýtilegt er, íslenzkum staðháttum. Læknar, sem hérlendis hafa ekki tækifæri til þess að stunda sjálfstæðar rannsóknir, telja sér bæði ljúft og skylt og sjálfsagða nauðsyn að fylgjast með erlendum rannsóknum og nýjungum í sinni sérgrein. Og ég býst við, að sjúklingarnir kynnu því illa, ef læknarnir fylgdust ekki með og þekktu kannske ekki rétt nöfnin á sjúkdómum og lyfjum og færu svo að káka við sjúkdóma og læknisaðgerðir með tilraunum, sem engin reynsla er fengin fyrir. Auðvitað verður læknirinn að taka tillit til ástands sjúklingsins, og eins verða skömmtunaryfirvöldin að athuga gaumgæfilega alla staðhætti, áður en skömmtuninni er skellt á. Það er heimskulegur sjálfbirgingsháttur að leita ekki til reynslu annarra, og ég treysti því, að nefndin, sem fær þetta mál til athugunar, verði ekki sama sinnis og hæstv. viðskmrh. Ég geng út frá því, að fulltrúar erlendra ríkja hér mundu veita upplýsingar um, hvernig skömmtun er háttað í þeirra löndum, og mætti þar fá þýðingarmiklar upplýsingar til bóta, einkum ef einnig væri leitað ráða hjá reyndri húsmóður, en hæstv. viðskmrh. telur það víst jafnfráleitt. Annars virtist hæstv. viðskmrh. hafa áhuga fyrir skömmtun í einu ríki - og það var í Sovét-Rússlandi. Það hlakkaði í honum út af því, að þar hefði ekki alltaf verið ríflegur skammtur. Satt er það, að fyrstu árin eftir byltinguna, þegar þjóðin var að berjast fyrir tilveru sinni gegn erlendum innrásum, þá var stundum þröngur kostur og einnig í stríðinu, þegar þjóðin var að vinna sigur á fasistunum, og fyrst eftir sigurinn, en það er skoðun mín, að það hafi ekki verið tómar hungurvofur, sem sigruðu herveldi fasistanna. En það er of víða, sem naumur skammtur er, og margar Evrópuþjóðir hafa minna en nóg, en þó að svo sé og þó að íslenzka þjóðin sé enn að heyja frelsisbaráttu sína eftir að sjálfstæði landsins hefur verið lýst yfir og þó að landið hafi verið hersetið og sé hersetið á parti enn og þó að því sé ógnað af erlendum yfirgangsmönnum og þó að í landinu starfi 5. herdeild, þetta óhugnanlega fyrirbrigði, og þó að þjóðin eigi enn í baráttu við innlenda og erlenda fasista, þá tekur hún það ekki sem afsökun fyrir ónothæfum skömmtunarreglum, og langlundargeð þjóðarinnar er þrotið, og því er nú verið að reyna að friða hana með káki, sem er vitagagnslaust. Skömmtunin í höndum þeirra, sem nú stjórna henni, verður aldrei annað en kák, því að þeir skilja ekki eða vilja ekki skilja það, sem þeir eiga að gera. Hæstv. viðskmrh. taldi ekki, að benzínþörf lækna færi eftir sjúklingafjölda þeirra. Líklega heldur hæstv. ráðh., að það sé ekki á færi nema pýramídaspámanna að sjá, hvort læknir, sem hefur 1000 sjúklinga, þurfi meira benzín en læknir, sem hefur 100 sjúklinga. Það þarf heldur engan speking til að sjá, að benzínþörfin er meiri, ef oft þarf að fara út í úthverfin, eins og margir læknar þurfa að gera. Börn veikjast auðvitað eins og fullorðið fólk og ekki síður, þegar þau á viðkvæmasta aldursskeiði lifa í slæmum húsakynnum. En börn hafa ekki enn þá fengið sérstaka miða, heldur eru þau látin fylgja foreldrum sínum, en til þess að vita sjúklingafjölda læknis þarf auðvitað að telja börnin með. Þetta veit tryggingastofnunin og sjúkrasamlagið, og þetta gætu skömmtunarmennirnir vitað líka. En hæstv. viðskmrh. og hans menn segja: Vér einir vitum, - og vita svo ekki neitt. Það er einfalt dæmi, að 10 hestafla mótor þurfi meira benzín en 5 hestafla mótor og vinni þar af leiðandi meira. Eins er auðsætt, að sá, sem vinnur erfiðisvinnu, þarf meiri matarskammt en aðrir, og hefur þetta verið nákvæmlega rannsakað af manneldisfræðingum og gerðar yfir þetta töflur, sem skömmtunarmenn hefðu hæglega getað aflað sér, ef þeir hefðu viljað vinna verk sitt vel. En þeir sögðu, að það mætti ekki gera upp á milli manna. Það væri svo ljótt. Því var haldið fram, að kornvöruskammturinn hefði verið meir en nógur. Var grennslazt eftir því, hverjir leifðu af kornvöruskammtinum. Það er vitað, að verkamenn og bændur voru óánægðir með skammtinn, og hann var þeim ónógur, og veit ég dæmi til þess, að bændur voru hér á snöpum eftir kornvöruseðlum. Svo er fyrirkomulagið þannig, að skammturinn ódrýgist mjög í meðferðinni. Einkum er það bagalegt fyrir smáfjölskyldur, sem ekkert hafa að gera með að kaupa heilt brauð í einu, en vilja gjarnan eins og aðrir borða brauðið nýtt. En kannske verða prentaðir miðar fyrir verzlanir til að gefa til baka, eins og við stofnauka nr. 13, en þar varð ríkisstjórnin að láta í minni pokann vegna óánægju almennings, enda hart t. d. fyrir konu að þurfa að kaupa tvo forlegna heildsalakjóla í einu. En meðan hæstv. viðskmrh. heldur áfram að láta prenta skiptimiða og auka þar með heimilisskjalasafnið, mun hann verða var við vaxandi óánægju manna, sem hafa eytt stofnauka sínum öllum eða eru neyddir til að drekka kaffið úr keramik og kristall, því að ekki fást nú almennileg bollapör nema gegn skömmtunarseðlum, en „keramikið“ selt skömmtunarseðlalaust. Fyrst ég minnist á kaffið, þá er rétt að geta þess, að sú skömmtun er ekki síður fáránleg, þegar nýfædd börn fá sama skammt og fullorðið fólk, þó að börn drekki ekki kaffi, en næstum eina ánægja margra gamalmenna að fá sér kaffisopa. Ekki stafar þetta af því, að ekki væri auðvelt að framkvæma þetta öðruvísi, því að ekki fá menn skömmtunarseðla nema að gefa upp fæðingardaga og ár. Hæstv. ráðh. upplýsti, að húsmæður væru ánægðar með sápuskammtinn. Þessar vinkonur ráðh. hljóta að vera kommúnistar, því að þær hljóta að hafa hamstrað, en það gerðu bara kommúnistar, eftir því sem ráðh. sagði. Annars geri ég ráð fyrir, að það sé hvort tveggja álíka blekkingar og ósannindi, að húsmæður séu ánægðar með sápuskammtinn og hitt, að það hafi verið eingöngu eða aðallega kommúnistar, sem hömstruðu. Það er sama, hvað ráðh. segir um vini sína, það eru flestir óánægðir með skömmtunina og sérstaklega M- og B-reitina, enda eru þeir vægast sagt mjög óheppilegir til viðskipta. Ráðh. leiddi hjá sér að ræða um mjólkur- og ávaxtaskömmtun, enda var það eðlilegt eftir ástandinu í þeim málum. Eins og allir vita, þá eru það fyrst og fremst ungbörn, sjúklingar og gamalmenni, sem þessa vöru þurfa að nota og sumum sjúklingum alveg óhjákvæmilegar, t. d. þeim, sem eru með magasár, sykursýki o. fl., en til þessa er ekkert tillit tekið. Ég var sótt til barns, sem hafði kveisu, nú fyrir fáum dögum. Móðir þess sagði, að barnið mundi hafa fengið þetta af „sjoppu“ mjólkinni. Ég fór að spyrja hana nánar um þetta, því að ég skildi ekki vel, hvað hún átti við. Þá kom í ljós, að konan hafði ekki getað fengið mjólk eftir venjulegum leiðum, en náð henni loks fyrir hærra verð á einhverri veitingastofu. Þessu verður að breyta, börnin verða að ganga fyrir, á meðan nokkur mjólk er til. En ég treysti ekki höfundum skömmtunarkerfisins til þess að bæta úr þessu, og því vil ég benda nefndinni, sem kann að fá þetta til meðferðar, að hafa samráð við lækna um það, hvernig skömmtun á rjóma, mjólk og ávöxtum, að minnsta kosti, skuli fyrir komið. Hæstv. ráðh. taldi það firru að ætlast til þess, að ríkisstjórnin hlutaðist til um, að hinar skömmtuðu nauðsynjar væru til í landinu, en ég skil ekki, hvers vegna það ætti að vera, þegar þess er gætt, að þeir aðilar, sem fjalla um innflutningsmálin, bæði fjárhagsráð og viðskiptanefnd, heyra undir ríkisstjórnina. Það er sannarlega ekki fjarstætt að líkja þessum skömmtunaraðgerðum ríkisstjórnarinnar við gerðir ölóðs manns. Mér finnst það t. d. í góðu samræmi við gerðir mikið drukkins manns að flytja inn bíla í hundraða tali, sem ekkert benzín fæst á, meðan ekki fást nauðsynjar. Ég legg því til, að þessar skömmtunarreglur verði felldar úr gildi, hæstv. ráðh. má kalla það breytingar, þó að það verði að vera hrein bylting til þess að gagni megi verða. Hins vegar er ég ekki á móti nauðsynlegri skömmtun, ef henni er haganlega og skynsamlega fyrir komið. Það verður að sjálfsögðu miklu erfiðara að skipa þessum málum eftir það tjón, sem hamstrið hefur skapað, því að það er ekki einungis, að það hafi skapað misrétti og grundvöll fyrir svartan markað, heldur eitt enn, sem verra er, þó að það sé hvort tveggja slæmt, það hefur veikt siðferðisþrek þeirra, sem hamstrað hafa, þeir hafa beðið siðferðislegan hnekki. Ef til vill hefur ríkisstjórnin ekkert á móti því, þó að þjóðin verði siðferðislega lömuð, hún sættir sig þá kannske betur við „úrræði“ stjórnarinnar. jafnvel við dollaralán. En sé svo, þá skjátlast þeim háu herrum, því að íslenzka þjóðin gín aldrei við þeirri flugu, þó að hún hafi gyllta vængi.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. ræddi hér um skömmtunarmálin fyrir nokkru síðan og lýsti því þá yfir, að fólk væri ánægt með skömmtunarfyrirkomulagið. Þetta er algerlega rangt hjá ráðh., því að sannleikurinn er, að fólk er mjög óánægt með skömmtunarfyrirkomulagið og það svo, að blöð ríkisstj. hafa ekki séð sér annað fært en gagnrýna það og sum allharkalega. Þetta stafar ekki af því, að þjóðin sé ekki fús til þess að sætta sig við skömmtun, ef hún væri framkvæmd af viti og sanngirni. Þvert á móti, enda vildu margir láta stríðsskömmtunina haldast, og við sósíalistar skrifuðum um það í maí 1945, að heppilegt væri að halda áfram að skammta. Það er því fjarri lagi, að þjóðin sé á móti skömmtun, en hún gerir að sjálfsögðu kröfur til þess, að skömmtunin sé framkvæmd með einhverju viti. Það, sem reiði almennings beinist að nú, er því undirbúningur og framkvæmd skömmtunarinnar og skömmtunarkerfið sjálft. Það virðist sem þeir embættismenn, sem falið var að undirbúa skömmtunina, hafi lítið kynnt sér skömmtunarfyrirkomulag annarra þjóða, sem reynslu hafa í þessum efnum. Mér er kunnugt um, að t. d. í Noregi er skömmtun haganlega og þægilega fyrir komið, svo að fólkið veit, hvað það má, og getur fengið fyrir hvern seðil, en okkar skömmtunaryfirvöld hafa forðazt að kynna sér nokkurt handhægt fyrirkomulag. Sú afsökun ráðh., að þetta hafi orðið að vera svona flókið, til þess að ekki vitnaðist neitt á meðan seðlarnir voru í prentun, er harla lítilfjörleg. Ef ríkisstjórnin á enga nógu trúverðuga, sem hún treysti til þess að prenta seðlana, þá var þó auðvelt að láta prenta þá erlendis. Þetta er því engin afsökun. Ég gæti betur trúað, að ríkisstjórnin hefði ekki sjálf almennilega vitað, hvað hver seðill skyldi gilda, þegar hafizt var handa um prentun. Mér virðist augljóst, að skömmtunin hafi ekki verið ákveðin fyrr en í ágúst og þá verið framkvæmd í því flaustri, sem raun ber vitni. Annars væri fróðlegt að vita, hvenær þessi skömmtun var ákveðin, því að eftir yfirlýsingu stjórnarliða í vor kom skömmtun ekki til mála. Þessi skyndilega breyting á afstöðu stjórnarinnar virðist líka hafa verið henni ofvaxin, ef dæma á eftir fyrirkomulaginu t. d. á vefnaðarvörunni. Hvers vegna athuguðu þessir menn ekki enska fyrirkomulagið, þar sem hver seðill hefur ákveðinn punktafjölda, en síðan er ákveðin punktatala fyrir hverja tegund vefnaðarvöru? Slíkt fyrirkomulag hefði orðið allmiklu handhægara. Nú á þessi skömmtun að vera gerð til þess að spara, en hvernig stendur þá á því, að hægt er að fá nær ótakmarkað af sætu bakarísbrauði, þegar húsmæður fá mjög nauman skammt af sykri og hveiti? Og hvernig er með sykurskammtinn til sælgætisgerða og Coca-Cola-verksmiðjunnar og annarra álíka fyrirtækja? Ef þessi skammtur hefur verið stórlega minnkaður, eins og gera má ráð fyrir, hvers vegna eru þær vörur, sem þessar verksmiðjur framleiða og margar mjög eftirsóttar, ekki skammtaðar líka? Það virðist augljóst, að skammta ber allar þær vörur, sem búnar eru til úr skömmtunarvörum. Í öllum ríkjum, þar sem allir hafa atvinnu, er kaupgetan meiri en hægt er að fullnægja. Af þessu leiðir, að það þarf að skipta þeim vörum, sem til eru á markaðnum, réttlátlega milli manna, en ef það er ekki gert, skapast svartur markaður og alls konar óánægja og glundroði í viðskiptalífinu. Vegna þess að viðskmrh. fullyrti, að Sósfl. hefði fyrst og fremst skipulagt hamstrið í byrjun skömmtunarinnar, þá lýsi ég ráðh. algeran ósannindamann að því, enda veit ráðh. ósköp vel, að sú fullyrðing á sér enga stoð í veruleikanum, auk þess sem það liggur í augum uppi, að það er einmitt ríkisstjórnin og þjónar hennar, sem hafa valdið hamstrinu, og skal ég víkja nánar að því. Ríkisstjórnin sá svo um, að það voru eingöngu hennar nánustu fylgifiskar, sem valdir voru til þess að fara með skömmtunarmálin, svo að lekinn um fyrirhugaða skömmtun hefði hvergi getað komið nema úr innsta hring stjórnarliðsins. Hún hefur beinlínis látið það út til þess að þeir, sem henni fylgja, gætu hamstrað. En það er auðséð, að stjórninni hefur ekki þótt nægilegt, að það gæti síazt út frá hennar trúnaðarmönnum, að skömmtun væri í aðsigi, ef ég ætlaði henni það sama, sem hæstv. viðskmrh. ætlaði sósíalistum. En var ástæða til þess að láta það koma fram í aðalblaði hennar, Morgunbl., og í viðtali við trúnaðarmenn hennar 10. ágúst, að það mætti eiga von á skömmtun? Það var 4 dögum áður en fyrsta skömmtunartilkynningin var birt, þá var birt í Morgunbl. fyrirsögn um. að skömmtun stæði nú fyrir dyrum, sem ég skal leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, það sem Morgunblaðið segir 10. ágúst: „Það er ekki hægt að leyna því, að það ganga sögur fjöllunum hærra um það, að fyrir dyrum standi skömmtun á alls konar vörum, matvörum, vefnaðarvörum o. fl. Ekki hefur tekizt að fá þennan orðróm staðfestan eða borinn til baka.“ Og svo segir áfram um þetta mál, orðrétt: „Enda mun það ekki vera ætlunin að gefa mönnum tækifæri til að hamstra nauðsynjavöru, ef skömmtun er yfirvofandi.“ Það er varla hægt að gefa mönnum betur til kynna, að skömmtun væri yfirvofandi, og það var ekki óeðlilegt, þó að menn færu að hamstra. Svo segir áfram: „Segjum nú svo, að yfirvöldin hafi ákveðið nýja skömmtun á nauðsynjavörum, þá er það augljóst mál, að fregnir um það hafa lekið út frá einhverjum mönnum í trúnaðarstöðum, því aðrir eiga ekki að vita um slíkar fyrirætlanir en embættismenn og trúnaðarmenn ríkisins, áður en þær eru almenningi kunnar.“ Þannig er það Morgunblaðið sjálft, sem tekur til að birta fréttir um það, að skömmtun sé yfirvofandi, og getur þess til og telur það sjálfsagt eðlilegt, að þetta leki út frá trúnaðarmönnum ríkisstj. Snýr sér til ríkisstj. og spyr, hvort það sé satt, að skömmtun sé yfirvofandi, og stjórnin neitar því ekki. Þar með er gefið undir fótinn, að skömmtun er að hefjast. Það er ekki hægt að skilja þetta á annan veg en að hér með tilkynnist fyrir lesendur blaðsins, að skömmtun sé að hefjast, enda til þess ætlazt. Hverjir heldur nú hæstv. viðskmrh., að þjóti fyrst og fremst til og kaupi upp í búðunum, þegar aðalstuðningsmaður stjórnarinnar gefur svona vísbendingu? Ég er hræddur um, að það séu fyrst og fremst þeir, sem mesta peninga hafa og sízt geta hugsað sér að láta sig vanta nokkurn skapaðan hlut. Býst við, ef það væri athugað, að þá mundi koma í ljós, að ríkismennirnir í Rvík eru flestir vel búnir undir skömmtun. Það er ekki venja að fátæka fólkið hafi efni til þess að geta birgt sig upp til langs tíma. Mér finnst það koma úr hörðustu átt, að hæstv. ráðh., sem kennir sig við Alþfl., skuli koma fram með þá aðdróttun í þingsölunum, að þeir fátækustu þjóti fyrst og fremst til og hamstri, þegar stuðningsblöð stjórnarinnar skora á menn að hamstra. Það var verkamaður að vinna hér vestur í bæ fyrir nokkru frá einni fjölskyldu. Var hann spurður að því, hvort honum væri ekki sama, þótt hann fengi borgað í þvottadufti. Hann hélt nú, að hann vildi það heldur, þar sem það væri ófáanlegt. Það er nokkuð víða, sem til eru allmiklar birgðir af þessum skömmtunarvörum. Ég hef ekki orðið var við það, að mikið hafi verið gert til þess af ríkisstj. að reyna að koma í veg fyrir það óréttlæti, sem á sér stað á þessum birgðaskiptum. Það hefði orðið hægur vandi frá upphafi, ef stjórnin hefði hugsað sér skömmtun, eftir að hún tók við völdum, að hindra algerlega alla slíka misskiptingu og koma algerlega í veg fyrir hamstur, sem er hægara hér en í nokkru öðru þjóðfélagi. Áður en skömmtun er innleidd þarf nákvæmt eftirlit með verksmiðjum, sem framleiða skömmtunarvöru, og með innfluttum vörum. Ríkisstj. gat tekið þetta í sínar hendur á meðan á þessu stóð. Það þurfti ekki að fara til kaupmanna eða heildsala nokkuð að þessari skömmtunarvöru, ef ríkisstj. hefði 3–4–5 mán. áður hugsað um skömmtun, þá hefði verið nægur tími þessa 3–5 mán., þar sem slíkar birgðir eru varla til lengur en til 6 mán., ef einhver forsjá hefði verið um þetta, að ríkisstjórnin hefði tekið innflutninginn á korni, sykri o. fl. og ekki látið fara neitt út af þessu. Það er betra að fást við það hér en í fjölda af öðrum löndum. Í stað þess er farið öfugt að þessu. Þegar skömmtunin er innleidd og eftir að stjórnin er búin að skipuleggja þetta hamstur, þá er heildsölum og kaupmönnum tilkynnt, að þeir eigi jafnframt að framkvæma vörutalningu. Það væri gott að fá upplýsingar um, hvað stjórnin hefur gert til þess að hafa eftirlit með því, hversu vörutalningin var framkvæmd nákvæmlega. Almenningur hefur um það talað, þó enginn geti sannað það nema stjórnin, hvort nokkur brögð eru að því, að stungið hafi verið undan. Ég veit ekki, hvort stjórnin hefur gert slíkt eftirlit. Þegar skömmtunin er í langan tíma,. yfirvofandi, þá eru þær vörur, sem stungið er undan, dýrmætar vörur eftir á. Og mér þætti gaman að fá að vita, hvaða eftirlit stjórnin hafði með því, að allar þær vörubirgðir í landinu kæmu virkilega fram. Ég ræddi um það í upphafi ræðu minnar, að ríkisstj. hefði með þessari aðferð, sem hún hefur haft með innflutning til landsins þessa mánuði og eftirlitsleysi með vörutalningu, beinlínis gefið undir fótinn þeim, sem vörur flytja inn eða framleiða, að eignast svo mikið af vörum, sem síðan væru settar á svartan markað. Ef við sósíalistar ættum að segja eins og hæstv. viðskmrh. ætlar okkur, þá má beinlínis segja, að ríkisstjórnin hafi skipulagt fyrir heildsalana möguleika til þess að koma hér á svörtum markaði í stórum stíl, með því að gera möguleika til þess að sleppa við að telja svo og svo mikið fram af skömmtunarvörum, sem síðan yrðu settar á svartan markað. Af því að ég vil ekki alveg feta í fótspor hæstv. viðskmrh. með illkvittnina, þá vil ég spyrja hann að því, hvað stjórnin hafi gert til þess að koma í veg fyrir þetta. Hæstv. viðskmrh. leyfir sér að saka Sósíalistafl. um, að hann hafi skipulagt hamstrið í byrjun skömmtunarinnar, sem hann veit sjálfur, að ríkisstj. hefur einmitt sjálf valdið hamstrinu. Í þessu sambandi er enn fremur æskilegt að fá upplýsingar um, hvað hæstv. viðskmrh. meinar með nótunum, sem hann lét gefa út. Ég man ekki, hvað langan tíma - eitthvað 1–2 vikur - menn þurftu að skrifa undir nótur sem kvittun fyrir að menn hefðu keypt hreinlætisvörur, af því að skömmtunarseðlar voru ekki komnir út á þessa vöru. Til hvers voru þessar undirskriftir? Skyldi eiga að draga þetta frá þeim skömmtunarseðlum, sem maður fengi á eftir? Er hugmyndin að gera þetta um nýárið, fyrst það var ekki gert nú? Ég held, að þeir menn, sem hafa viljað vera heilbrigðir borgarar, hafi tekið sem minnst á þessar nótur eða þeir hafa tekið þetta í fullri alvöru og haldið, að þetta yrði dregið frá. En aðrir, sem einhverja hugmynd höfðu um það, að það væri ekkert meint með þessum nótum, þeir gátu tekið eins mikið og þeir fengu án þess að það kæmi til frádráttar á skömmtunarseðlum. Mér er nær að halda, að sumir hafi hagað sér þannig og keypt eins og þeir hafa getað. Það væri gott að fá þetta upplýst. Svo framarlega sem þessar nótur eiga ekki að dragast frá, þá er þarna gert á hluta þessara manna, sem hafa viljað vera heilbrigðir borgarar og tekið tilkynninguna hátíðlega, en hinum hafa þá verið veittir sérstakir hagsmunir. Nú verð ég að vísu að viðurkenna, að sjálft nótufyrirkomulagið er lítið meira af viti gert en skömmtunarkerfið sjálft. Þessar undirskriftir skipta svo tugum nótna, að ef það væri sent skömmtunarskrifstofunni í Rvík, mundi það skapa mjög mikla skriffinnsku að vinna úr þessu á eftir. Það er ekki að furða, þótt hún auglýsi eftir húsnæði til þess að komast yfir þetta allt saman. Ef margar verzlanir hafa kastað þessum nótum í ruslakörfuna hjá sér og skömmtunarskrifstofan, þegar til hennar kom, þá skil ég ekki þetta fyrirkomulag. Þá væri gott að fá upplýst, hvort gengið hafi verið eftir því, að hver verzlun hafi skilað þessum nótum. Menn hafa ekki látið neitt út af þessum vörum öðruvísi en að kvittað hafi verið fyrir á nótu, sem síðan átti að senda til skömmtunarskrifstofurnar og þar dregnar frá. Það væri gaman að fá upplýsingar um þetta allt saman eða hvort þessar nótur væru bara skemmtilegt „bluff“, og ef til vill kann hamstrið að hafa verið skipulagt í sambandi við þær. Það væri enn fremur gott að fá upplýst, ef það er einhver hulinn vísdómur í sambandi við þessar nótur, eins og hæstv. viðskmrh. vill láta vera og hefur verið um skömmtunarkerfið, sem hann er sífellt að láta birta almenningi. Það væri æskilegt að fá upplýst, hvaðan þær skömmtunarvörur koma, sem verið er að bjóða upp hér í Rvík, og hverjir standa að opinberum uppboðum, þar sem skömmtunarvörur eru seldar án seðla. Er ekki að vita nema hamstrarar komi til með að skipuleggja slík uppboð hér í Rvík, - og ætla yfirvöldin að annast slík uppboð fyrir hamstrarana? Það eru margir leyndardómar í sambandi við skömmtunina hér á Íslandi, sem almenning langar til að fá að vita um, en virðist vera einhver hulinn vísdómur, sem ekki er aðeins á dulmáli, heldur þannig, að ekki megi skýra dulmálið fyrir almenningi fyrr en seint og síðar meir. Það væri æskilegt að fá upplýsingar um þessi uppboð. Ég held hvað snertir staðhæfingu hæstv. viðskmrh., að sósíalistar hafi átt þátt í því, að þessi hömstrun hafi átt sér stað, sé úr lausu lofti gripin, þar sem ríkisstjórnin hefur með eftirlitsleysi beinlínis stuðlað að því að skapa hamstursmöguleika og svartan markað. Ef til vill til þess að bæta það upp þeirri stétt, sem annars mundi tapa við það, að skömmtun er á vörum. Í sambandi við það, sem hæstv. viðskmrh. talaði um úthlutun á vinnufatnaði og öðru slíku við umræðu annars máls hér, þá vil ég segja það, að ef á að fara að taka upp einhverjar þess háttar undanþáguumsóknir líka í sambandi víð skömmtun á þessum nauðsynjavörum og hafa úrskurðarvaldið bundið við skrifstofuna, þá er það nokkuð mikið vald og einkaréttur, sem þeir menn, sem hafa með þessa skömmtun að gera, setja gagnvart þjóðfélaginu. Gaman væri að vita, hvort nóturnar verða teknar til greina eða ekki og hvort litið hafi verið eftir með vörutalningu hjá heildsölum og kaupmönnum. Þetta vald skapar hættulega forustu til hættulegrar misbeitingar í þjóðfélaginu og jafnvel hættulegri misnotkun á pólitísku valdi í Rvík. Þess vegna er þegar svona vald er sett á stað, eins og hér er um að ræða, og svona kerfi skapað með slíku valdi, þá er eðlilegt að gera kröfu til þess, að borgarar þjóðfélagsins hafi jafnan rétt til þess að fylgjast með í þessu og ráðstöfunum um þessa hluti. Ríkisstjórnin hefur frá upphafi reynt að útiloka Sósfl. og þá, sem honum fylgja, frá því að vita nokkuð um þessa framkvæmd, og síðan hagnýtt sér þessa afstöðu til þess að láta sína menn vita um þessa hluti á undan öðrum og látið sín blöð skora á sína fylgjendur eða gefið þeim vísbendingu um að hamstra, og látið sína eigin trúnaðarmenn eða lekann út frá þeim upplýsa, hvaða fyrirætlanir hún hefði í huga í þessu sambandi. Það er þess vegna sannarlega tími til kominn, að þetta kerfi allt saman sé tekið til rækilegrar endurskoðunar og framkvæmd þess, þannig að borgarar þjóðfélagsins séu ekki réttlausir gagnvart embættismönnum, sem slíkt vald er fengið í hendur, og fá jafnrétti beitt, þannig að skömmtunin sjálf og hennar framkvæmd sé ekki til að auka óréttlæti og gefa sérstökum mönnum sérréttindi, heldur til að jafna milli. Hæstv. viðskmrh. lauk sinni rægu með því að tala um það, að við sósíalistar vildum öngþveiti og við værum andvígir skömmtun, því að við vildum öngþveiti. Það er hart, að ríkisstjórnin, sem skapað hefur öngþveiti í þessum málum áður en skömmtun var tekin upp, skuli skella fram slíkum órökstuddum aðdróttunum á hendur okkur sósíalistum, sem höfum manna bezt beitt okkur fyrir því að byggja upp áætlunarbúskap og skömmtun í sambandi við hann. En við höfum verið kveðnir niður með þetta, vegna þess að þeir flokkar. sem mynda nú ríkisstjórn, hafa ekki viljað koma á slíku og flutt svo till. Við bentum á það í vor og bárum fram till. um það, að það yrði að semja nákvæma innkaupaáætlun fyrir okkar þjóðfélag, nákvæmari en nú er lögð fyrir fjárhagsráð. Leggja hana síðan fyrir Alþ. fyrir ákveðinn tíma, t. d. 1. nóv., svo að því gefist kostur á að taka sínar ákvarðanir viðvíkjandi slíkri áætlun. Öll skömmtun hlýtur að byggjast á slíkum áætlunarbúskap. Það fylgist nákvæmlega að eins og hjá Englendingum nú, sem minnka skammtinn á matvöru. Stafa því af þessu minnkandi innkaup frá þeim löndum, sem þeir kaupa frá. Grundvöllur fyrir skömmtun er því innflutningur á þeim vörum, sem skammta þarf. Það þarf að gera nákvæmlega áætlun, er um leið ákveður innflutning á öllum sviðum, t. d. matvöru, hráefni til atvinnurekstrar og yfirleitt á öllum vörum til uppbyggingar á þjóðarbúskap okkar. Þetta þýðir með öðrum orðum það, hvað þjóðin ætlar að leggja mikið að sér á hverjum tíma, stendur í sambandi við hennar heildarfyrirætlun um þjóðarbúskap sinn. Það er þess vegna alveg eðlilegt og sjálfsagt, að Alþ. á hverjum tíma fjalli um þess háttar áætlanir. Slík áætlun er það meðal annars, sem ákveður, hvað mikið er byggt, hvað mikið fer til fyrirtækja, sem Alþ. ákveður á fjárl. að reist séu, og annað þess háttar. Innkaupaáætlun þjóðarinnar í heild snertir því mjög grundvöllinn undir raunhæfri framkvæmd fjárl. Verklegar framkvæmdir eru venjulega eitt meginatriði fjárlaga. Innkaupaáætlunin er því sá raunhæfi grundvöllur undir því, hvort sjálf fjárl. eru á stórum sviðum framkvæmd eða ekki. Nú höfum við sósíalistar lagt fram till. um að ganga nákvæmlega frá þessum hlutum með áætlun, sem verði samþ. af Alþ., fjárlög þjóðarbúskaparins, eins og við kölluðum það í fyrra, og við teljum eins þýðingarmikil að sínu leyti eins og hin venjulegu fjárlög. Þessi till. var felld. Einmitt ríkisstj. og stuðningsmenn hennar hafa barizt á móti þessu. Sérstaklega var hæstv. utanríkisráðh. allra, ráðherra ákveðnastur að vilja ekki taka upp neinn áætlunarbúskap. Það kemur þess vegna úr hörðustu átt, að við sósíalistar séum sakaðir um það af hæstv. viðskmrh. - eftir að við í sambandi við stjórnarmyndun á síðasta ári börðumst fyrir því, að slíkur áætlunarbúskapur yrði tekinn upp, að við viljum skapa öngþveiti í þjóðfélaginu. Hins vegar verð ég að segja, að ríkisstj. hefur skapað öngþveiti í þjóðfélagi okkar með stjórnleysi sínu. Það hefur aldrei verið eins stjórnlaus ríkisstj. á Íslandi eins og þessi ríkisstj. er. Það hefur bókstaflega ekkert gengið með þau mál, sem átt hefur að fjalla um af hálfu ríkisstj., einmitt vegna sundrungar innan stj. og hugsunarleysis um að gera það, sem nauðsynlegt er fyrir þjóðfélagið. Það eina, sem hún hefur unnið upp á síðkastið, er að stöðva og stöðva alla mögulega og ómögulega hluti hér í landi. Öngþveitið hefur verið svo mikið, að ríkisstj. er ekki enn þá búin að koma sér niður á, hvað miklum gjaldeyri skuli úthluta, og það 8–9 mánuðum eftir að hún hefur tekið við stjórn. Samt hefur hún gert stjórnarsamþykkt, sem sérstaklega fjallar um það, hvernig gjaldeyri skuli úthlutað. Og því er slegið föstu af sumum flokkum sem aðalmáli, eftir hverjum reglum gjaldeyrisleyfum skuli úthlutað. [Frh.]

Flm. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Þessi till. er flutt til þess að fá fram upplýsingar um þær mælingar og rannsóknir, sem framkvæmdar hafa verið af hálfu erlends félags í Þjórsá nú undanfarið og nú er talið að sé lokið við. Ég flutti í vor, þegar frv. um fjárhagsráð var hér til umr., brtt. við l. um fjárhagsráð, þar sem meðal annars var farið fram á, að rannsökuð yrði og undirbúin, ef rannsókn leiddi í ljós, að það væri heppilegt, virkjun Þjórsár á næsta áratug. Ég birti sem fylgiskjal með mínu minnihlutaáliti við 2. umr. um 1. um fjárhagsráð ýtarlegt skjal frá rafmagnseftirliti ríkisins og raforkumálastjóra um þær mælingar, sem fram hafa farið í Þjórsá um það leyti sem fyrra stríð hófst, sem hafa leitt í ljós, að þarna er um að ræða ekki aðeins eitthvert stærsta vatnsfall, heldur eitthvert hið allra hentugasta, ef stórvirkjun ætti að eiga sér stað. Þessar till. mínar voru allar felldar, og ég álít það mjög miður farið, því að með þeim var gerð grein fyrir því, að hverju fjárhagsráð skyldi vinna og í hvaða átt það skyldi stefna, en nú virðist það hafa gefizt upp við allt, sem þyrfti að vinna á sviði stórframkvæmda hér á Íslandi, - en látum það vera. Hitt er aðalatriðið frá mínu sjónarmiði, að Íslendingar fari að gera það upp við sig, hver eigi að verða höfuðstefna þeirra í atvinnumálum framvegis. Ég færði þá þau rök fyrir mínu máli, að við hefðum á því tímabili, sem nú væri að líða, lagt höfuðáherzlu á eflingu sjávarútvegsins, en hitt væri gefið, að við gætum ekki til frambúðar unað við það eitt, ekki sízt ef ekki ætti að efla sjávarútveginn eins og nýbyggingarráð hafði gert ráð fyrir, og ég færði þess vegna fram þessa hugmynd, að reynt yrði að koma upp stóriðju hér og hagnýta til þess fyrst og fremst raforkuna og benti á Þjórsá til dæmis um þær rannsóknir, sem þyrfti að framkvæma. Ég held, að það sé alveg gefið, að ef við ættum að reyna að koma upp stóriðju hér hjá okkur á grundvelli mikilla og stórra raforkuvéla, þá yrði að taka ákvörðun um það strax, þó að stóriðjan ætti ekki að vera komin í framkvæmd fyrr en eftir 10 ár, og það er vegna þess hvað lítið fjármagn við höfum. Við yrðum að einbeita fjármagninu að þessum framkvæmdum um langan tíma, og við yrðum að hafa langan tíma til að afla tækja erlendis, - þess vegna verðum við að taka slíkar ákvarðanir löngu fyrir fram og haga atvinnupólitík, gjaldeyrispólitík og verzlunarpólitík okkar í samræmi við það. Allar þessar till. mínar voru felldar. Á sama tíma á það sér stað, að erlent hlutafélag er að láta rannsaka, hvað mikla orku sé hægt að fá í Þjórsá og hvernig virkjunarskilyrði séu þar. Enn fremur vitum við, að Þjórsá mun vera að einhverju leyti í eign félags, sem ekki er nema að litlu leyti íslenzkt, þó að Alþ. hafi það alltaf á sínu valdi að ráða virkjunum í okkar landi. Nú hefur það heyrzt, og það er tilefnið til þessarar þáltill. minnar nú, að erlendu hlutafélagi, sem áhuga hefur sýnt fyrir Þjórsá, þyki líklegt, að þar sé hægt að koma upp stórvirkjun. Við vitum, hvers konar gífurlegt kapphlaup er í heiminum um allar orkulindir. Við vitum t. d. um baráttuna um olíuna og t. d. kolin, sem er einhver harðasta barátta, sem fram fer um auðlindir heimsins, vegna þess að vísindamenn sjá fram á, að mjög mikið af þeirri orku, sem notuð hefur verið undanfarið, muni þrjóta áður en margar aldir líða, og þess vegna mun kapphlaupið um það að ná einhverjum tökum á orkulindunum, t. d. fossaaflinu og hveraorkunni hjá okkur, vaxa alveg gífurlega, og það hefur heyrzt, að verkfræðingafélagið, sem mælir Þjórsá nú, geri það að undirlagi brezks auðfélags. En hins vegar mun alveg sérstaklega hafa verið á það minnzt, að til mála kæmi, ef slíkt félag hugsaði til virkjunar, að það fengi hráefni frá Kanada til þess að vinna úr því aluminium. Norðmenn hafa verið að reisa hjá sér stórvirkjun á þessu sviði, og af hálfu erlends auðfélags hefur verið gengið afar hart að norsku stj. til þess að reyna að ná tökum á slíkri stóriðju. En Norðmönnum tókst að tryggja þjóðinni sjálfri þennan rekstur, sem þeir eru að koma upp á grundvelli sinnar vatnsorku, og þeir eru að undirbúa aluminíumframleiðslu. Í þeim till., sem ég flutti í fyrra, var sérstaklega farið fram á, að rannsakaðir yrðu möguleikar á því að flytja inn erlent hráefni til að vinna úr aluminíum hér heima. Nú er vitað, að það er óhugsandi nema iðjuverið, sem reist er í sambandi við það, sé svo stórt, að það sé tiltölulega stórt á alþjóða mælikvarða. Það er óhugsandi að vera samkeppnisfær í heiminum með aluminíum á annan hátt en þann, að það fyrirtæki, sem vinnur slíkt aluminíum hér heima, sé svo stórt, að það geti skaffað ódýra orku. Við yrðum að ráðast í að taka stærstu fossana í Þjórsá, Urriðafoss eða fossana við Búrfell til þess að virkja. Vitanlega yrði kostnaður við slíkt gífurlegur, máske yfir 100 millj. kr. við Urriðafoss og mörg hundruð millj. við Búrfell, og ef ætti að byggja slíkt iðjuver, þá yrði það fyrirtæki risavaxið á okkar mælikvarða og jafnvel á erlendan mælikvarða. Slíkt mundi sem sé þýða, að við yrðum að einbeita fjármagni okkar í þessu skyni til margra ára, t. d. 5–10 ára, einbeita gjaldeyri okkar og öllu fjármagni þjóðarinnar, ef við ættum að eiga slíkt fyrirtæki einir og lánalaust. Ég drep hér á erlend lán af þeim sökum, að ég álít það höfuðskilyrði, ef við förum út í stóriðju, að við þurfum engin erlend lán að taka. Ef við þyrftum að taka erlend lán til þess, eins og hæstv. viðskmrh. minntist hér á fyrir nokkru, líkt og í sambandi við Sogsvirkjunina, og greiða 4–6%a vexti, þá þýðir það, að gróðinn af slíkum fyrirtækjum fer út úr landinu og við verðum að leggja því meiri skatta á okkur og framleiðsluafurðirnar, er mundi oft leiða til þess á hinn bóginn, að þær yrðu ekki samkeppnishæfar. Þess vegna þarf í þessu máli að leggja ákveðnar línur löngu fyrirfram, skipuleggja þjóðarbúskapinn með það fyrir augum og haga honum með sérstöku tilliti til þess, að við verðum færir um að leysa þetta sérstaka og mikla viðfangsefni af hendi. Ég flutti þessa till. í vor til þess að vekja athygli á því í tíma, hve framkvæmdir í þessu efni þurfa langan undirbúning, og vara við því, sem oft hefur átt sér stað, að ráðast í miklar framkvæmdir án fyrirhyggju. En frestun undirbúnings fram á síðustu stund gæti leitt til þess, að við þættumst ekki eiga annars úrkosta en taka erlend lán eða gefast upp ella. En hvort tveggja er óþarfi, aðeins ef við gætum þess að skipuleggja þjóðarbúskapinn í tíma og haga öllum fjármálum okkar með það fyrir augum að vinna stórvirki, og þá er það kleift. Þess vegna þykir mér nokkur ástæða til að óttast það, að útlendu félagi hefur verið leyft að rannsaka Þjórsá. Ég býst við, að sú rannsókn hafi byrjað í tíð fyrrv. ríkisstjórnar. En ég er hræddur um, ef tilboð bærist frá erlendu félagi um að reisa hér gífurlega stóra rafstöð eða orkuver, veita atvinnu í sambandi við það og selja síðan rafmagn með verði, sem vafalaust yrði vægt, þá er ég hræddur um, eins og ég sagði áðan, að hægt væri að agitera hér upp stemmningu fyrir því, ef ekki er með forsjálni sýnt fram á, að við erum færir um að gera þetta sjálfir með því að skipuleggja þjóðarbúskapinn með það fyrir augum. Ég hef því lagt fram þetta mál í því skyni að fá opinberlega fram, hvað ýtarlegar rannsóknir hafa verið gerðar og hvað þær hafa leitt í ljós. Ég geng sem sé út frá því, að ríkisstjórnin láti ekki fara fram mælingar á Þjórsá eða öðrum orkulindum landsins án þess að tryggja sér jafnframt að fá að vita árangurinn af þeim rannsóknum, og í öðru lagi að íslenzkir sérfræðingar og trúnaðarmenn fái að öllu leyti að fylgjast með, svo að sú þekking, sem þannig aflast, sé um leið orðin eign íslenzku þjóðarinnar. Og ég álít einmitt gott, ef Alþ. gæti fengið að vita um niðurstöður þessara rannsókna á þessu þingi, svo að það geti gert þær ráðstafanir, sem það telur rétt að gera, í krafti þeirrar þekkingar, sem komin er í ljós. Ég vona, að engir samningar séu hafnir við hið erlenda félag, og tilgangur minn er sá að fá yfirlýsingu um, að slíkir samningar hafi ekki verið gerðir, og ég vona að þeir verði aldrei teknir upp. En ástæðan til þess, að ég minnist á samninga í till. minni, er sú, að samkv. reynslu álít ég það óhjákvæmilegt, að Alþ. láti það álit sitt í ljós, að það vilji ekki slíka samninga og vilji fylgjast með því, hvort byrjað er á nokkrum samningum. Það er vitað, að af samningagerð ríkisstj. við volduga erlenda aðila um sérleyfi hér á landi kynni að stafa sú hætta, að stjórnin leiddist út í að ganga of langt í samningagerðinni og leggja síðan samninginn fyrir Alþ., og þingmenn, er styddu stjórnina, fyndu sig þá bundna við hana og gengju lengra en þeir hefðu nokkurn tíma ella gert. Fordæmanna þarf ekki langt að leita, og því hef ég sett þetta um samningana inn í ósk mína eða skýrslubeiðni til ríkisstjórnarinnar. Ég vona, að hæstv. atvmrh. gefi nú skýrslu um þetta mál, ef unnt er á þessu stigi þess, og væri þá hægt að ræða það nánar hér á Alþ., og vænti ég þess, að þær umræður gætu orðið að töluverðu gagni og til einhverrar uppbótar á þeirri óheppilegu afgreiðslu, sem frv. um stóriðju í sambandi við fjárhagsráð fékk hér, í fyrra.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Það er sjálfsagt, að ég gefi þær upplýsingar, sem hægt er að gefa á þessu stigi málsins, en þær verða þó mjög takmarkaðar, því að það er langt frá því, að mælingum sé enn lokið, þó að hv. 2. þm. Reykv. gæti þess til, þær eru víst ekki meira en hálfnaðar eða tæplega það. Það er rétt að rifja lítið eitt upp gang þessa máls, þó að ég gerði það lauslega í vor, en hann er sá, að vorið 1946 mun erlent félag hafa snúið sér til þáv. ríkisstjórnar og óskað eftir að fá að athuga Þjórsá og virkjunarmöguleika. þar. Þáv. ríkisstj. mun hafa gefið leyfi til þess og greitt fyrir þessum mönnum, en vitanlega án loforðs um framhaldsrannsókn eða nokkur réttindi í þessum efnum. Eftir að ég tók við embætti atvmrh., kom að nýju beiðni frá ensku verkfræðingafirma um að fá að halda áfram þessum mælingum. Um þessa beiðni var rætt í ríkisstj., og féllst hún á að heimila framhaldsrannsókn, og samkv. því veitti ég þetta leyfi. Hitt var tekið skýrt fram, að leyfið veitti engan ádrátt um nein réttindi að rannsókn lokinni, og íslenzkum sérfræðingum og trúnaðarmönnum skyldi vera gefinn kostur á að fylgjast með öllum rannsóknum og mælingum, svo að íslenzkum aðilum yrðu jafnóðum kunnar allar niðurstöður rannsóknanna. Jakob Gíslasyni raforkumálastjóra og Geir G. Zoëga vegamálastjóra var einkum falið að vera trúnaðarmenn ríkisstj. í þessu efni, eins og þeir höfðu verið áður, og enn þá var það undirstrikað að enginn ádráttur væri gefinn um neins konar réttindi til starfa að rannsókn lokinni. Í sumar hafa verið gerðar vatnsrennslisrannsóknir í Þjórsá, en eitt sumar kemur þar ekki að fullu gagni. þessar rannsóknir verður að gera á öllum tímum árs eða árið um kring. Og nú hafa verkfræðingarnir samið við bónda fyrir austan um, að hann fylgist með vatnshæðinni í Þjórsá og geri þar nauðsynlegar mælingar í vetur, svo að hægt sé að fylgjast með vatnsmagninu allt árið. Virkjunarmælingarnar eru aðallega gerðar hjá Urriðafossi og Búrfelli, og að miklu leyti er eftir að vinna úr þeim mælingum, sem þegar hafa verið gerðar. En íslenzkir trúnaðarmenn, sem fylgzt hafa með mælingunum, hafa látið uppi, að þær falli saman við fyrri mælingar, sem gerðar hafa verið og eru í íslenzkra manna höndum. Ég hef rætt þetta mál sérstaklega við raforkumálastjóra síðan þessi þáltill. kom fram, og hann telur, að hinir útlendu verkfræðingar hafi haldið það að láta íslenzka trúnaðarmenn fylgjast með því, sem gert er og leitt í ljós, en málið er enn þá á rannsóknarstigi og engar fastar niðurstöður fyrir hendi. Ég hef því miður ekki getað rætt við vegamálastjóra, því að hann hefur verið mikið veikur að undanförnu, en ég veit, að hann hefur fylgzt með þeim mælingum, sem gerðar hafa verið, og þeim niðurstöðum, sem þær hafa leitt til á þessu stigi málsins. Ég hef einnig óskað eftir, að raforkuráð fylgdist vel með í þessu efni, en í því eiga sæti 5 fulltrúar, og er Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri formaður þess. Ég hef rætt málið við ráðið, og það hefur málið einnig með höndum til athugunar, hvernig taka beri á því að lokum, því að það er hverju orði sannara, sem hv. flm. sagði, að það er stórkostlegt vandamál fyrir íslenzku þjóðina smáa og félitla, hvernig taka á á slíku máli. Það getur orðið lyftistöng, ef rétt er á haldið, en það gæti líka orðið sú hætta, að slíkar framkvæmdir gleyptu þjóðfélagið. Það er því sjálfsagt að kveðja til alla trúnaðaraðila í þessu máli, og þó að ég telji mig ekki geta rætt þetta ýtarlega hér, þá vil ég skýra frá því, að tillögur hafa þegar komið fram í raforkuráði um það, hvernig réttast sé að taka á þessum hlutum, en ég tel mig þó tæplega hafa rétt til að skýra frá þeim tillögum hér að efninu til á þessu stigi málsins. En vegna þess hve þetta mál er þýðingarmikið og vegna þess að ég hef aðeins skýrt frá broti af þeirri þekkingu, sem er í höndum viðkomandi aðila, legg ég til, að umr. verði frestað og málinu vísað til nefndar, er fengi öll plögg og gögn til athugunar, sem eitthvað er hægt að græða á, og gæti hún þá rætt við viðkomandi trúnaðarmenn, t. d. raforkuráð, til þess að Alþ. geti nú og ætíð fylgzt með því, sem gerist í málinu. Því að ég er því fyllilega sammála, að hér sé um slíkt hagsmuna- og vandamál að ræða, að nauðsynlegt sé, að allir beztu menn séu til kvaddir að ráða hinum haldbeztu ráðum. Ég hygg, að það hafi nú komið skýrt fram í ræðu minni, sem ég vil nú að lokum segja, að það er svo langt frá því, að samningar hafi hér verið gerðir við nokkurt erlent félag, að sá fyrirvari hefur einmitt verið gerður, að rannsóknaleyfið veiti engan rétt til framkvæmda að rannsókn lokinni. Það liggur því opið fyrir Alþ. að taka sínar ákvarðanir í þessu máli.

Flm. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. atvmrh. fyrir skýrslu þá, er hann hefur nú gefið, og það er mér sérstakt ánægjuefni, að engir samningar hafa verið gerðir. Enn fremur er ég samþykkur því, að málið gangi til nefndar og þá helzt allshn. Ég hafði heyrt, að þessu verkfræðingafélagi litist alveg sérstaklega vel á fossana við Búrfell og einn sérfræðingur hafi látið í ljós, að þessir fossar væru æskilegastir allra fossa í Evrópu til virkjunar, eða þeirra fossa, sem hann hefði séð. Þegar við vorum að ræða þetta mál hér í fyrra (ég var náttúrlega upp í skýjunum, eins og venjulega), þá snerist það um Urriðafoss, það virtist of stórkostlegt að hugsa um Búrfell, sem er nálega helmingi lengra frá Reykjavík og samkv. skýrslu Sætersmoen er reiknað þar með 470 hestafla virkjun miðað við afspennt afl í Reykjavík. Margt hefur breytzt með tilliti til tækniþróunarinnar, síðan Sætersmoen mældi og athugaði Þjórsá, en í skýrslu, sem raforkumálastjóri lét mér í té s. l. vor í sambandi við fjárhagsráðsfrv., er gizkað á, að orkuver við Urriðafoss mundi kosta 110 millj. með núverandi verðlagi, en orkuver við Búrfell 300 millj. Allur virkjunarkostnaður víð Urriðafoss (að meðtöldum háspennulínum og aðalspennistöðvum) mundi þá verða 145 millj., en við Búrfell 465 millj. En raforkumálastjóri tók skýrt fram, að þetta væri ekki kostnaðaráætlun, heldur verðágizkun með hliðsjón af greinargerð og áætlunum Sætersmoen. Og nú kemur hér til greina spursmálið um ódýrt afl, þegar valið er á milli virkjunarstaða. Virkjun Búrfellsfossanna er að vísu miklu kostnaðarsamari í heild en virkjun Urriðafoss, en kostnaður á hverja afleiningu verður að líkindum miklu minni, ef virkjað væri við Búrfell, og komi það í ljós, er það gífurlegt fjárhagsspursmál fyrir Íslendinga, ef þeir ætla að virkja sjálfstætt, að virkja stórt, svo að orkan verði ódýr, en horfa ekki í stofnkostnaðinn í upphafi. En til þess að hægt sé að ráðast í slíka stórvirkjun, þurfa allar aðrar framkvæmdir þjóðarinnar að markast af og miðast við þetta gífurlega átak um langt árabil. Það þarf að rísa upp stóriðja í landinu, það þarf að fjölga fólkinu í landinu, skapa því aukna atvinnumöguleika og velmegun. Við landbúnaðinn fer fólkinu fækkandi, en sjálfur landbúnaðurinn fer þó hraðvaxandi, afköst hans hafa 5–10-faldazt á stuttum tíma. Við sjóinn hefur í allra djörfustu áætlunum nýbyggingarráðs ekki verið reiknað með meiru en 9 þús. mönnum á skipunum eða við þau. Spurningin er því: Að hverju á okkar þjóð að vinna í framtíðinni, eigum við að reka verzlun hver við annan og reka allt í smáum stíl? Þá er hætt við, að lífsstandardinn verði ekki hár. Við vitum vel, að stóriðja okkar í útgerðinni gefur af sér nálega allan gjaldeyri þjóðarinnar, og þó starfa ekki nema 1000 manns að þeirri framleiðslu. Ef við ætlum að hagnýta orkulindir okkar á landi eins vel og í jafnstórum stíl og við hagnýtum okkur gæði sjávarins og eins og hægt er að gera, þá þýðir það, að raforkuverin þyrftu að vera hin stærstu, sem lagt hefur verið í. Við höfum á undanförnum árum verið að fikra okkur áfram í þessum efnum, og alltaf hefur vantað rafmagn. Hins vegar vitum við, að ef við ætlum að leggja í slík stórfyrirtæki, þá þarf langan og öruggan undirbúning og rannsóknir, og það þarf að haga öllum öðrum framkvæmdum þjóðarinnar með hliðsjón af því um langt árabil. Það tvennt þarf að fylgjast að. Ef við vildum gera fyrirætlanir um stórkostlegan útflutning í sambandi við raforkuna, mundi sá útflutningur eftir nokkur ár hafa sömu þýðingu og útflutningur stórútgerðarinnar nú. Það yrði að vísu nokkur áhætta, alveg eins og með fiskverðið núna. Í slíkan stóratvinnurekstur yrði að setja yfirgnæfandi meiri hluta af öllum þeim gjaldeyri, sem fer til fjárfestingar, og ef við gerum ráð fyrir þessum stóriðnaði árið 1955, þá held ég, að það verði að taka ákvarðanir um hann nú þegar. Það er óhugsandi að láta verzlunina gleypa fjármagnið eins og undanfarið hefur verið. Það þýðir ekki að láta fjármagnið streyma þangað óhindrað, sem það gefur af sér mestan arð. Stórkostleg fyrirtæki verða ekki reist nema með sparnaði á þjóðartekjunum og skipulagi á dreifingu þeirra. Svona mál grípa inn í hvert einasta dægurmál, sem nú er afgr., og stórvirki verða ekki gerð, ef núverandi glundroði í þjóðarbúskapnum á að haldast. Það verða sömu vandræðin og árið 1934, þegar rannsókn á högum atvinnuveganna leiddi í ljós, að í verzluninni voru bundnar 100 millj. króna, en aðeins 22 millj. í sjávarútveginum. Með þessum hlutföllum óbreyttum er stóriðja hér óhugsandi. Setjum nú svo, að erlent félag kæmi, sem vildi framleiða ódýrt rafmagn í stórum stíl, rafmagn, sem fólkið alls staðar á landinu beinlínis hungrar eftir. Við getum þá hugsað okkur tvístringinn, sem yrði, ef þá þyrfti skyndilega að fara að breyta um allan þjóðarbúskapinn. - Þessum hugleiðingum vildi ég aðeins bæta við, áður en málið færi til nefndar og til athugunar hjá öðrum viðkomandi aðilum.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Það hefur verið hreyft nokkuð áfengismálunum bæði á þessu þingi og ekki síður í fyrra, þótt ekki sé hægt að segja, að sú málaleitun hafi gengið vel, með því að meginið af þeim málum og þeim till., sem hafa komið fram, hafa verið svæfðar af einhverjum dularfullum öflum. Nú aftur á móti koma til greina hin nýju þingsköp, og mun þetta vera fyrsta spurningin, sem hér er lögð fram í þessum efnum, og vænti ég, að það verði til þess að skýra þetta mál nokkru nánar. Ég hef leyft mér að spyrjast fyrir um það, hvaða trúnaðarstöður í þjóðfélaginu séu nú þannig settar, að þeir, sem þar hafa forustu, geti fengið áfengi með niðursettu verði. Mér er kunnugt um það, að í sumum tilfellum er áfengið sett niður um 90%. En mestu máli skiptir að vita, hvað lengi þessi siður hefur haldizt við og hvernig hann hefur komið, vegna þess að ég álít, að þetta þurfi að breytast, þessar undanþágur eigi að falla niður, og það er þá ekki alveg þýðingarlaust að vita, hvað lengi þessi siðvenja hefur haldizt. Það hefur verið nokkuð á lausu, hverjir í þessu landi hafa haft þessar undanþágur. Stundum hafa t. d. aðalforsetar þingsins haft þennan rétt, stundum allir forsetarnir og stundum enginn forseti. Ef þessi hlunnindi eiga að haldast, þá á að byggja það á skynsamlegum rökum, hvað mikið og hverjir þeirra hlunninda eiga að njóta, og mun ég víkja að því síðar, þegar hæstv. ráðh. hefur svarað. En hitt sýnist mér vera eðlilegt, að verði athugað, ef á að halda þeim reglum, að nokkrir menn fái undanþágu, að þá munu koma fleiri, sem telja sig eiga jafnan rétt í þessum efnum, og mun ég benda á það við síðari meðferð, hverjir það geta yfirleitt. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, fyrr en hæstv. ráðh. hefur svarað.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Fjmrn. sendi þskj. 33 til forstjóra Áfengisverzlunar ríkisins með þeirri beiðni, að hann svaraði þeim spurningum, sem þar eru fram settar. Hann hefur nú svarað ráðuneytinu með bréfi, dags. 21, okt., er hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með bréfi dags. 17. okt. s. l. hefur ráðun. sent oss fsp. Jónasar Jónssonar alþm. til ríkisstj. á þskj. nr. 33 (67. löggjafarþing) og mælzt til þess, að vér gefum ráðuneytinu upplýsingar, er mál þetta varðar. Fyrsti liður fsp. er svolátandi: Hvaða trúnaðarstöðum í landinu fylgir réttur til að fá frá ríkinu áfengi til kaups með niðursettu verði? Svar: Þennan rétt hafa nú: 1. Forseti Íslands. 2. Stjórnarráð Íslands, samkvæmt fyrirlagi einhvers af ráðherrunum. 3. Alþingi samkvæmt fyrirlagi forseta sameinaðs þings. 4. Ráðherrar. 5. Forsetar Alþingis. 6. Forstjóri Áfengisverzlunar ríkisins. 7. Erlendar sendisveitir og heimansendir konsúlar. Annar liður fsp. hljóðar þannig: Hvenær hafa trúnaðarmenn þjóðfélagsins öðlazt þessi réttindi, hvaða stjórnarvöld veittu réttindin, og hvaða ár fékk hver einstök trúnaðarstaða sinn frumrétt? Svar: Þegar núverandi forstjóri verzlunarinnar tók við starfi á miðju ári 1928, hafði forsætisráðherra haft þennan rétt og stjórnarráðið samkvæmt hans fyrirlagi. - Enn fremur Alþingi samkvæmt fyrirlagi forseta sameinaðs þings. Í tíð þjóðstjórnarinnar, sem sat að völdum frá 1939–1942, var öllum ráðherrunum veittur réttur til þess að kaupa áfengi með niðursettu verði, en kaupin féllu í framkvæmdinni niður, meðan áfengissölu var hætt, frá því í júlímánuði 1941 til ársloka, er teknar voru upp undanþáguveitingar til kaupa á áfengi. Á þessu tímabili öðluðust einnig deildaforsetar og síðar varaforsetar Alþ, rétt til kaupa á áfengi með niðursettu verði samkvæmt fyrirlagi þáverandi forseta sameinaðs þings. Með bréfi fjmrh., dags. 26. júní 1944, er mælt fyrir um, að forseti sameinaðs þings skuli einn af þingforsetum hafa þennan rétt. En með bréfi frá fjmrn., 29. jan. 1946, er mælt fyrir um, að selja megi forsetum Alþ. áfenga drykki án álagningar fyrir allt að 1000 krónum hverjum árlega. En þetta hefur í framkvæmdinni aðeins verið látið ná til forseta efri og neðri deildar Alþ. Forstjóri Áfengisverzlunar ríkisins hlaut aðstöðu til þessara áfengiskaupa í júnímánuði 1944. Þriðji liður fyrirspurnarinnar er þessi: Hvaða skilyrði eða takmarkanir eru settar hinum einstöku notendum þessara hlunninda? Svar: Engin önnur en þau, er að framan greinir og vita að forsetum efri og neðri deildar Alþ. um magn það, er þeim er leyft að kaupa. Síðasta lið fsp. teljum vér ekki í vorum verkahring að svara.“ Þetta er sem sé svar það, sem forstjóri áfengisverzlunarinnar hefur látið ráðuneytinu í té, og býst ég við, að engum sé þetta betur kunnugt en honum, og hef ég við þessar upplýsingar engu nýju að bæta.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Ég er þakklátur hæstv. fjmrh. fyrir þá skýrslu, sem hann hefur gefið og er sjálfsagt eins ýtarleg og fært er, þó að það hefði skipt máli að fá að vita um fyrsta liðinn, hvað snemma þessi aðalundanþága hefur verið veitt, en ég læt það niður falla. Það virðist vera mjög gamalt, að forsrh. hafi haft þessa risnu, og hefur verið gerð grein fyrir því annars staðar, hvernig það er til komið. Ég vil á þessu stigi málsins benda á það, að þegar svo er komið, að a. m. k. 10 æðstu menn landsins: forseti Íslands, forsrh. og hans 5 meðráðh., 3 forsetar Alþ. og þar við bætist a. m. k. forstjóri Áfengisverzlunar ríkisins - hafa undanþáguheimild, þá er hér um mjög athugaverða ráðabreytni að ræða, sem ég hef ekki tíma eða löngun til að fjölyrða um, þar sem hér er aðeins um fsp. að ræða. En ég vil þó aðeins benda á það nú þegar, að ef t. d. allir ráðh. eiga að hafa þennan rétt, þó að vitanlega hafi aðeins einn þeirra risnu, og ef alþingisforsetar eiga að hafa þennan rétt, þó að það sé vitað, að þeir hafa enga risnu, og ef forstjóri áfengisverzlunarinnar á að hafa þennan rétt, þá verð ég að segja, að mér sýnist vera stutt skref yfir í það, að t. d. skrifstofustjóri Alþ., skrifstofustjórar stjórnarráðsins, sýslumenn landsins, forseti hæstaréttar og nú síðast sú mikla stofnun, fjárhagsráð, sem ræður eiginlega yfir ráðherrum, eigi að hafa þessar undanþágur. Ef þessu skipulagi verður haldið áfram, þá þykir mér ósennilegt annað en að miklu fleiri komi þarna til greina, og mundi mér þá ekki þykja ólíklegt, að allir alþm. segðu, að þeir hefðu sömu risnuskyldu og risnuþörf eins og forsetarnir. Ég vil að síðustu benda á það, að það eru frekar leiðinlegar fréttir, sem bárust í gær í útvarpinu, að tæplega 40 unglingar á Akureyri, sem komu ölvaðir af gleðisamkomu, hefðu ráðizt á lögregluna. og hegðað sér þannig, að þeir eiga skilið að fara í fangelsi. Ég ætla aðeins að enda þessa fsp. með því að segja: Þetta er það, sem gerist úti um allt land í sambandi við vínið, og það er athugavert fyrir þá, sem fengu þessa undanþágu og sitja í mestu valdastöðum þjóðfélagsins, hvort þessir unglingar á Akureyri geta sagt: Við leikum höfðingjana í Reykjavík - við borgum bara sjálfir fyrir okkar vín.