Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. um þetta mál sagði ég nokkur orð almennt um það, sem ég tel eðlilegar breytingar á Framkvæmdastofnun ríkisins eftir 21/2 árs starf. En ég hygg, að mér hafi láðst að geta þess í lok þeirrar ræðu, að með tilliti til þess, sem ég sagði þar, mun ég ekki greiða atkvæði um þetta frv. og sit hjá.



Herra forseti. Ég verð að ítreka þau mótmæli mín, sem ég hafði uppi hér í nótt um þau vinnubrögð, sem eru viðhöfð í sambandi við þessar umr. Það kom skýrt fram, bæði í ræðu minni og ræðu hv. 6. þm. Reykv., að okkur hafði ekki unnist tími til þess að athuga og bera saman þær brtt., .sem voru bornar fram af menntmn, þessarar hv. d. í gær, fram að þeim þingfundi. Sá þingfundur stóð síðan til kl. 4 í nótt, og ég gat ekki heyrt betur en það væru eingöngu hv. stuðningsmenn þessarar ríkisstj., sem héldu uppi málfundi til kl. 2 í nótt, þannig að aðrir menn komust ekki að, og svo á núna að keyra málið áfram strax kl. 10 árdegis, án þess að tóm gefist til að athuga nánar þessi mál og undirbúa þær brtt., sem við höfðum boðað við 2. umr. málsins. Ég er ekki það gamall hér í þingsölunum, að mér sé kunnugt um það eða geti borið saman, hvernig vinnubrögðunum hefur verið háttað fram að þessu. En ég er ekki í neinum vafa um það, að þetta er algjört einsdæmi.  Ég sagði í gær, að það væri undarleg sú mikla áhersla, sem væri lögð á þessi mál hér, og sú afbrigðilega meðferð, sem höfð væri á þessu. Ég gat ekki fundið það, eftir að málið kom til Ed. eftir páska og ég var að fylgjast með því og spyrjast fyrir um það hjá hv. 6. þm. Reykv., hvernig gengi athugun málsins í menntmn., vegna þess að ég hafði verið spurður um það af skólamönnum hæði í Reykjavík og annars staðar, hvernig athugunin gengi og hvenær frv. yrði tekið til 2, og 3. umr., - þá gat ég ekki fundið, að það lægi mikið á. Síðan var hlaupið til, eftir að stjórnin hafði klofnað, - þegar minni hl. Alþingis hafði komið sér saman um að reka meiri hl. heim., - og málin afgr. frá menntmn. í svo miklu írafári, - eins og fram kom hjá hv. þm. Ragnari Arnalds, að ekki gafst einu sinni tóm til að kalla þá menn, sem sömdu frv., fyrir n., sem átti að fjalla um málið, Svo mikið var írafárið. Á sama tíma og öll þessi læti eru uppi höfð í sambandi við þetta mál, hefur, eins og ég sagði í gær, ekkert verið gert til að ýta á eftir einu af þeim stórmálum, sem þeim hæstv, ráðh., sem flytur þetta mál., ber embættisleg skylda til að beita sér sérstaklega fyrir að hljóti afgreiðslu á þessu Alþingi, vegalögunum. Það er kannske vegna þess, að þessi hv. þm. er ókunnugur úti á landi, að hann leggur ekki meira upp úr því að það mál nái fram að ganga, heldur en raun her vitni. Ég hafði haldið, að það væri eitt af þeim málum, sem væri óhjákvæmilegt að afgr. nú á þessu þingi. Ég minntist á það í gær, að það veitti ekki af því, og ég minntist á það í gær, hvernig komið væri þeim málum. Ég veit ekki betur en að bæði þær tölur, sem eru í frv. um einstaka framkvæmdaliði, og eins fjárhagsáætlunin séu með þeim hætti, að óvinnandi sé eftir vegáætluninni. Það er í fyrsta lagi, að það stendur nú ekki nema helmingurinn eftir af þeim tölum, sem eru í vegáætlun, að framkvæmdamagni. Það er ekki aðeins það, heldur jafnvel vafasamt, að þeir peningar náist inn, sem mundi þurfa til þeirra framkvæmda. Ég vil líka minna á, að það eru Ýmis önnur mál. sem liggja fyrir þessu háa Alþ., sem var búið að lofa að kæmust í gegn. Ég get t.d. minnst á mál eins og það frv., sem liggur fyrir og fjallar um það, með hvaða hætti eigi að úthluta. viðbótarritlaunum handa listamönnum. Okkur er öllum kunnugt um það, hvílíkt reginhneyksli var framið í þeim efnum nú á þessum vetri, þegar menn, sem gefið höfðu út bækur ár eftir ár, fengu ekki eyri af þessu fé, þó að þeir hefðu sótt um. Við getum minnst á ástsælustu ljóðskáld þjóðarinnar, menn eins og Kristján frá Djúpalæk. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það hér, hversu mjög sá maður átti skilið að fá þau viðbótarritlaun; sem þarna var um að tala, hafði sjálfur gefið út eina merkustu ljóðabók, sem út kom það ár, og hefur hæði með framkomu sinni í sambandi við ljóðagerð sína alla tíð, blaðaskrifum, þýðingum og ekki síst með léttum söngvum yljað mörgum manninum, og átti vissulega ekki skilið að fram hjá honum yrði gengið. Þetta frv. hefur verið lagt fram, en engin áhersla hefur verið lögð á að fá það afgr. frá hinu háa Alþingi, þrátt fyrir yfirlýsingar þar. Ég var fullvissaður um það fyrr í vetur, að á það yrði lögð áhersla, að þessi mál yrðu tekin til rækilegrar athugunar, og hafði ég sannarlega hlakkað til þess hér í hinni háu Ed. að fá að segja eitthvað um þau mál og fá að koma fram aths. um það, en því miður vannst ekki tími til þess. Ég get líka minnt á önnur mál, sem veitti ekki af að fengju afgreiðslu hér frá hinu háa Alþingi. Einu af þeim málum beitti forveri núv. hæstv. félmrh, sér sérstaklega fyrir, það var um Félagsmálaskóla alþýðu. Eins og öllum er kunnugt og eins og allir eru sammála um eftir þá kjarasamninga, sem gerðir voru nú í vetur, veitir sannarlega ekki af því, að uppi sé haldið almennri fræðslu og leiðbeiningum um það, hvernig standa beri að samningsgerð og um hina ýmsu þætti þjóðfélagsins. Þetta mál hefur sofið hér í þessari háu deild, svo að vikum skiptir. Ég flutti um það brtt., og liggur hún fyrir frá mér og hv. þm. Tómasi Karlssyni, varamanni hæstv. utanrrh. Þessi brtt. hefur ekki komið til atkv. Hún hefur legið hér í d. síðan fyrir páska. Það má svo enn minnast á það, þó að ég geri ekki ráð fyrir, að þeir menn, sem eru nú í stjórnaraðstöðu, telji mikla ástæðu til að ræða það mál, sem er kannske stærsta málið, sem ætti að ræða í dag, og það er það, að búið er að leggja fram vantraust á núv. hæstv, ríkisstj. Það á líka eftir að sýna sig og mun koma í ljós, að það verður ekki talin ástæða til þess af því Alþingi, sem nú situr, að ræða það mál, og er það þó langstærsta málið, sem liggur fyrir þinginu. Það verður að segjast eins og er, eftir þær upplýsingar, sem hæstv. forsrh. hefur gefið um það, hvað eftir annað hér í hinu háa Alþingi, að hann muni ekki fara frá, nema það verði flutt á sig vantrauststill. og hún samþ. Nú er komin upp sú staða, að hann er kominn í minni hl., og nú á eftir eða á morgun mun hann hlaupa til, og mun ekki þola umr, né atkvgr. um málið, og hefur hann þó lýst því yfir oft og vitnað í þekkingu sina sem lögfræðingur um það, að hann muni ekki skorast undan því að slíkt mál fengi þinglega afgreiðslu, heldur var það sérstök leiðbeining til okkar í stjórnarandstöðunni, að það væri rétta leiðin til að koma honum frá að flytja vantrauststill. Nú mun koma í ljós, að þetta mál verður ekki tekið til afgreiðslu, heldur er hlaupið, eins og ég sagði til umr. um grunnskólafrv., sem hefjast rétt fyrir miðnætti og án þess að mönnum gefist nokkurt tækifæri til þess að athuga þær brtt., sem fyrir liggja. Er þó þeim mun meiri ástæða til að ræða vantraustið núna en maður hefði kannske getað haldið, eftir þær yfirlýsingar, sem komu frá hæstv. forsrh. í gær um það, að þær till., sem hann hefur lagt fram til viðnáms efnahagsvandanum, eru ekki merkilegri en svo að hans eigin áliti, að þær duga ekki til 1. sept., nema gengisfelling komi til, auk þess sem enginn maður veit, hvað það er af þessu frv. og þessum till., sem sjálf ríkisstj., sú sem eftir er, kemur sér saman um að standa að. Nei, hér er verið að halda okkur uppi á allskonar fundarhöldum, en alveg sneitt hjá stærstu málunum, Það er farið fram hjá efnahagsvandanum, sem hæstv. forsrh, sagði þó, að nú kæmi til kasta þingsins. Nú ættu hv. alþm. að sýna ábyrgðina, nú ættu þeir að taka á málefnum þjóðarinnar, sem ekki þyldu neina bið, nú ætti það að sýna sig, hvort Alþ. væri vert trausts þjóðarinnar. Með þessum formmálsorðum voru þau mál lögð fyrir. - og hvert er svo framhaldið? Þorir hæstv. forsrh. að láta þessi mál koma til kasta þingsins? Þorir hæstv. ríkisstj. að taka þátt í umr. um vantraust? Þorir yfirleitt hæstv. ríkisstj. að láta vilja þingsins koma fram? Í sambandi við það frv., sem hér er til umr., frv. um breytta skólaskipan, er það eitt af þeim atriðum, sem þar kemur fram, að það á að lengja skólaskylduna um eitt ár, og hefur verið rökstutt með mörgum hjartnæmum orðum, að það sé nauðsynlegt. Nú hef ég spurt um það hér úr þessum ræðustóli hvað eftir annað, ég hef spurt t.d. að því, hvað það séu margir nemendur, sem hafa hrökklast, t.d. á þessum vetri eða í fyrra, úr öðrum bekk, úr skyldunámsbekknum, hætt að vera í skóla og ekkert hefur verið skipt sér af, sem hafa hreinlega gufað upp um veturinn, án þess að nokkur aðili hafi gripið inn í. Hvað skyldu þeir vera margir? Það væri fróðlegt að fá um það nokkrar upplýsingar til þess að geta fylgst með, hvernig ákvæði um skólaskyldu hafa yfirleitt reynst. Hvað ,er það, sem skólayfirvöldin gera, hvað ,er það, sem menntmrn. gerir ef unglingarnir fást ekki til að sækja skólana, ef það eru t.d. einstæð foreldri, sem standa að unglingunum? Við getum hugsað okkur, að þetta einstæða foreldri þurfi kannske að fara í vinnu á nokkuð öðrum tíma en barnið fer í skóla og hafi svo ekki tök á því að vera heima um daginn og fylgjast með því, að barnið lesi og læri undir skólann og taki þátt í skólastarfinu. Síðan hrökklaðist barnið úr skóla, og hvað er þá gert? hvað grípur inn í, eins og þetta er núna? Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það, hvað það er sem gerist í því máli samkv. því frv., sem verður fjallað um í næsta dagskrárlið. Þar eru sérstök ákvæði um það, hver heri ábyrgðina á því, ef barn sækir ekki skóla á skyldunámsstigi. Hver ber ábyrgðina því núna? Og hefur einhvern tíma verið látið reyna á þessa ábyrgð? Allt tal um að lengja skólaskylduna nú, er á bak við það einhver vilji til þess að lengja skólaskylduna í rann og veru? Á að koma til þarna aukið aðhald, eða hvað á að gera? Svo er líka annað atriði, sem er mjög mikilsvert og hefur ekki verið talað um í sambandi við þessar umr. nú, eftir að málið kom úr menntmn., og það er þetta: Það liggur fyrir, að meiri hl. skólastjóra gagnfræðaskólanna, - ég man ekki betur en Félag gagnfræðaskólastjóra hafi beinlínis ályktað um það, - er andvígur lengingu skólaskyldu í gagnfræðaskólum, og ég veit, að hið sama er upp á teningnum um mikinn hluta, ég skal ekki segja, hvort það er meiri hl. eða minni hl. framhaldsskólakennaranna, sem kenna í 2. og 3. bekk. Og hver er svo ástæðan til þess, að þessir kennarar og þessir skólastjórar eru á móti lengingu skólaskyldunnar? Það er ekki það, sem stundum er verið að gefa í skyn, að þeir menn, sem þannig líta á, séu á móti því að mennta unglingana, séu á móti því að halda börnunum að námi, vilji ekki, að hver og einn þroskist í þjóðfélaginu. Einn virðulegur skólamaður sagði, þegar ég spurði, hvernig ætti að bregðast við, að ég væri á móti strjálbýlinu. En það þýðir ekki að tala um málið svona. Það verður að gera sér grein fyrir því, hvernig stendur á því, að mikill hluti kennarastéttarinnar og skólastjóra gagnfræðaskólanna er á móti lengingu skólaskyldunnar, eins og nú er. Það er það, sem við verðum að kryfja til mergjar. Og ástæðan fyrir því, er sú, eins og ég hef margrakið hér á hinu háa Alþingi, að skólakerfið er þannig byggt upp, að það er ekki fyrir alla. Skólarnir koma ekki til móts við alla unglinga og öll börn. Þvert á móti er skólakerfið og námsskráin miðuð við þá, sem eru í betra meðallagi eða mjög góðir námsmenn. Ég sagði það einu sinni í ræðu, þar sem skólamál voru til umr., og þar sem einnig voru barnaskólakennarar, að ég teldi, að þeir nemendur, sem mest væru seinþroska og síst búnir undir bóklegt nám, tækju að dragast aftur úr á 10–11 ára aldri. Þá sagði mér þrautreyndur kennari, sem kennir í fyrstu bekkjum barnaskólanna, að það væri fyrr, börnin byrjuðu að dragast aftur úr strax 8 ára gömul. og síðan héldu þau áfram að dragast aftur úr og því meir sem lengra liði. Þegar komið er í 12 ára bekk og sérstaklega eftir að komið er í gagnfræðaskólann er ástandið þannig, að vitandi vits og með opnum augum er samkvæmt námsskrá og samkvæmt fyrirmælum námsstjóra og ugglaust með a.m.k. þegjandi samþykki allra þeirra skólasálfræðinga og uppeldisfræðinga og hvað þetta heitir, sem er hrúgað saman í vissar stofnanir og eru þar á háum launum, þá eru vítandi vits gerðar þær námskröfur, að vonlaust er fyrir fram, að það sé einu sinni hægt að komast yfir nema lítinn hluta af því, sem kenna á, vegna þess að börnin eru svo illa undirbúin, að þess er enginn kostur einu sinni að ræða um málið. Í sambandi við þetta hef ég oft vitnað til þess, að enn þá skuli kennd málfræði Björns Guðfinnssonar. Ég hafði á sínum tíma mikla ánægju og mikið gagn af þessari málfræði. Ég var svo heppinn að mér leiðbeindi þar einn af merkustu skólamönnum þessa lands, Gunnar Guðmundsson fyrrv. skólastjóri, og það var vissulega gaman að fást við þetta námsefni. Síðar, eftir að ég fór að kenna þessa bók, skil ég raunar ekki, hvernig stóð á því, að honum tókst að gera þetta svo einfalt sem raun ber vitni, því að sannleikurinn er auðvitað sá, að þessi bók er allt of þung, allt of erfið til þess að kenna börnum, sem ekki eru fermd, og börnum eftir fermingaraldur, þannig að þau tileinki sér allt það, sem í bókinni stendur, á tveim árum. Það er aftur viðurkennt af fræðsluyfirvöldunum, að námskröfurnar t.d. í þessu fagi séu of miklar á unglingaprófi. Fyrir unglingapróf eiga börnin að kunna alla málfræði Björns Guðfinnssonar eins og hún leggur sig. Menn eiga að kunna samsettar tíðir og allt heila gumsið. Síðar, þegar kemur upp í gagnfræðapróf, er haldið áfram að kenna sömu kennslubókina. Þá er viðurkennt, að prófkröfurnar hafi verið of miklar í 2. bekk, og þá er verið að kenna undir það próf graut úr því, sem átti að kenna allt tveim árum fyrr. Það væri kannske ögn skynsamlegra að hafa yfirferðina ofurlítið minni þarna fyrst, meðan fyrsta yfirferðin var, og herða svo heldur róðurinn, brimróðurinn, frekar en að sleppa árunum. Það hefur lítið verið talað um það, hvaða ástæður liggi til þess, að ýmsir merkir skólamenn, bæði skólastjórar og kennarar, eru hræddir við lengingu skólaskyldunnar nú. Það hefur ekki verið rætt mikið um það. Ástæðan er sú, að skólarnir eru ekki viðbúnir því að fullnægja núgildandi skólaskyldu, þannig að það megi verða til aukins þroska og gagns og þannig að það falli að persónuleika allra nemenda upp í 2. bekk. Þeir eru ekki búnir undir það, hvað þá ef þeir ætla að lengja þetta enn einu sinni. Það er meira að segja talið af mörgum merkum skólamönnum, að það sé nauðsynlegt aðhald fyrir unglingana, að þeir viti, að það er ekki skylda að hafa þá í skólanum. Það er t.d. svo í mörgum gagnfræðaskólum, að það eru settar ákveðnar reglur um það, hvernig með skuli farið, strax eftir að skólaskyldu lýkur, í sambandi við lélega ástundun nemenda. Það hafa verið búnar til sérstakar reglur um það, að nemandi, sem kemur svo og svo oft seint, vantar svo og svo marga daga í skóla, er svo og svo mikið fjarverandi, skuli sjálfkrafa rækur úr skólanum, ef hann nær þar ákveðnum stigafjölda. Það hefur verið rætt um að setja sams konar reglur eða reyna að koma sams konar aðhaldi við á skólaskyldualdrinum. En skólarnir hafa ekki gert tilraun til þess að halda uppi sams konar aga í 2. hekk gagnfræðaskólans og í 3. bekk, vegna þess að þegar börnin eru í 2. bekk þá er ekkert við brotum þeirra að segja. Skólinn er skyldugur til að hafa börnin innan veggja, hvort sem þau haga sér vel eða illa, hvernig sem á stendur, og á þetta lagið ganga margir unglingar. Þeir finna, að þeir eru óhultir. Þeir finna, að skólavaldið, skólinn hefur enga aðstöðu, ekkert það vopn í hendi, sem getur hjálpað honum til þess að aga örlítið nemandann. Það er þetta, sem skólamennirnir eru hræddir við. Hvernig gengur að halda uppi aganum í stóru gagnfræðaskólunum, eftir að búið er að lengja skólaskylduna og eftir að það litla aðhald, sem hefur verið í 3. bekk, er ekki lengur til staðari Hitt er alveg rétt, og ég tek undir það með hv. 3. þm. Austf. Páll Þorsteinssyni, að það væri auðvitað mjög jákvætt, ef það væri hægt að standa þannig að þessum málum, að það mætti verða til þess að hjálpa strjálbýlinu og ekki síst þeim héruðum, sem fámennust eru og hafa versta aðstöðuna. Ég mundi vera mjög fús til þess að reyna að finna leiðir í þá átt, og er það vissulega mái. sem nauðsynlegt er að íhuga. Það er nú svo, að núv. skólaskylda er ekki uppfyllt víða um land. Það er ekki búið að fullnægja núgildandi ákvæðum um skólaskyldu. Og hvar er ekki búið að því? Það er ekki búið að því í fámennustu héruðunum úti á landsbyggðinni. Það er n:í engin skuldbinding að koma til móts við þessi héruð fyrr en eftir 10 ár, svo að ég veit ekki, hvað þau segja í því efni. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að með því að hafa fræðsluskyldu og með því að hafa af opinberri hálfu fjárhagslegan stuðning til þess að auðvelda unglingum að komast í framhaldsskóla muni þetta ástand mjög breytast. Við vitum vel, að það hefur ósjaldan beinlínis komið í veg fyrir áframhaldandi skólagöngu unglinga úti á landi, að þeir hafa ekki fengið inni í neinum skóla. Það hefur oft verið hin raunverulega ástæða fyrir því, að um skólanám var ekki að ræða. Svo er einnig annað mál, sem kemur þarna inn í og veldur því, að unglingarnir til sveita og í sjávarplássunum eru ekki jafnólmir í að halda áfram í skólanum hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er vegna þess, að viða úti um land eru unglingarnir í miklu nánari snertingu við atvinnulífið, hið raunverulega líf þjóðarinnar, það líf, sem þjóðin lifir. Unglingarnir þar eiga þess kost og það er beinlínis oft eftir því sóst, að þeir hjálpi til við að bjarga verðmætum, t.d. í sjávarplássunum. Og við vitum, að til sveita byrja unglingarnir, strax og þeir geta gengið, að hjálpa til við búskap. Ef þeir geta ekki hjálpað til við búskap, hinn raunverulega búskap, koma þeir sér upp öðru búi í hlaðvarpanum. Þessir unglingar eru þannig aldir upp við það að standa að verki með fullorðnu fólki, taka þátt í verðmætasköpun þjóðfélagsins, og áhugi þeirra beinist að því að halda áfram þeirri uppbyggingu, sem er í þeirra heimabyggð. Áhugi þeirra beinist að því og það er þeirra draumsýn að beita kröftum sínum til þess, að sveitin þeirra megi halda áfram að vera í byggð, en verði ekki fólksflóttanum að bráð. Þessir unglingar, sem þannig hugsa og þrá það að leggja gjörva hönd á margt, þeir finna ekki í skólanum það líf, sem er utan skólans. Þeir finna það ekki að skólinn sé á neinn hátt reiðubúinn til að veita neina þekkingin, sem gæti komið að gagni í sambandi við þetta. Ég hef oft haldið því fram, og það eru margir skólamenn mér sammála um það, að fyrir þennan leka verði að setja. Sumir menn hafa stungið upp á því, að það væri eðlilegt, að það væri ævinlega starfandi skólanefnd, sem hefði til athugunar og endurskoðunar gildandi skólalög í landinu, í þessari n. ættu sæti fulltrúar atvinnurekenda, bæði fulltrúar sjómanna, iðnaðarmanna, útvegsmanna, bænda og fleiri stéttarfélaga, og þessir aðilar bæru saman bækur sínar og athuguðu það, skiptust á skoðunum um það, hvernig hægt væri að gera skólana lífrænni og meira í tengslum við hið lifandi líf í landinu. En þessi hugsun hefur því miður ekki komist inn í það grunnskólafrv., sem hér er til umr., og það skólakerfi, sem lagt er til að taka upp. Það hefur af hálfu skólayfirvalda og af hálfu menntmrn, og og fræðsluyfirvalda ekki verið litið svo á, að ástæða sé til þess að hafa nokkra hliðsjón af athafnalífinu í uppbyggingu skólanna, enda er svo komið, að æ stærri hluti unglinga er farinn að legg,ja fyrir sig í langskólanámi bæði í háskóla og öðrum stofnunum margvíslegar námsgreinar, sem ekki eru miðaðar við grundvallarþarfir þjóðfélagsins, heldur alls konar föndur eða skemmtun, alls konar námsgreinar, sem hafa ekki þann raunverulega tilgang, að fólk, sem hefur útskrifast í þeim, geti fært nýja þekkingu og víkkað út sjónhringinn hjá þeim mönnum, sem standa að verðmætasköpuninni í landinu. Og aðrir, sem leggja stund á viðfangsefni, sem mundu koma sér vel úti í atvinnulífinu, - ég get tekið viðskiptafræðinga sem dæmi, - það hefur líka sýnt sig um þá, að þeir leita fyrst og fremst að ríkis- og bankajötunni. Þar geta þeir starfað í miklu atvinnuöryggi og fá há laun, en leita síður út í atvinnulífið, þar sem átökin eru meiri. Við höfum svo orðið vör við það, að þessi þróum hefur smátt og smátt leitt til þess, að það er að verða til í þjóðfélaginu fólk, sem fer frá einu landi til annars og föndrar við einhvers konar framhaldsnám og fær til þess ótal styrki og lán af opinberri hálfu, og fær styrkina vegna þess, að það hefur ekki unnið fyrir sér. Hins vegar er mér sagt það af mikilli útgerðarstöð hér á landi, þar sem málum hefur verið svo háttað alveg frá því að sú stöð var sett upp, að skólafólk hefur leitað þangað yfir sumarið. Það hefur passað alveg, að þegar skólunum hefur lokið á vorin, hefur þessi útgerðarstöð verið opnuð, og síðan hefur henni verið lokað rétt í sama mund og skólar byrja að haustinu. Nú er mér sagt, að svo hafi brugðið við s.l. sumar, að nokkrir þessara skólapilta hafi sagt upp vinnunni á miðju sumri og ekki viljað vinna lengur, aðrir hafi haldið áfram. Svo kom það í ljós við námslánaúthlutunina, að þeir skólapiltar, sem stóðu við skuldbindingar sínar og voru á útgerðarstöðinni til haustsins, fengu ekki námslán, af því að þeir hefðu haft of miklar tekjur, Hinir unglingarnir aftur, sem fóru burt á miðju sumri, höfðu miðað tekjuöflun sína við það, að þeir héldu fullum réttindum sínum hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna, og fengu þess vegna námslánin. Þetta er sagt við mig, og ég hef ekki ástæðu til að rengja, að þetta sé satt. Þetta er ekki í fyrsta skipti, sem ég hef orðið var við, að það er ekki þakkað í sambandi við fyrirgreiðslu af þessu tagi, að menn reyni að vinna í sumarleyfum og leggi á sig einhverja vinnu til þess að létta undir bagga hjá heimilinu, kannske fjölskyldumenn, sem hafa eignast barn og stofnað fjölskyldu, áður en þeir hafa lokið námi. Ég sagði áðan, að meginástæðan til þess, að margir skólamenn eru á móti lengingu skólaskyldunnar, væri sú, að reynslan hefur sýnt, að það er allt annað og miklu auðveldara að hafa aga á nemendunum, ef þeir eru ekki skyldugir til að fara í skólann. Svo kemur líka annað til, eins og hv. 3. þm, Reykn. talaði um við 1. umr. málsins. Þá kom hann fram með þá athyglisverðu hugmynd, hvort ekki gæti verið rétt að byrja skólaskylduna fyrr en nú er gert og ljúka henni einnig ári fyrr, en haga þannig námi og starfi í 2. og 3. bekk gagnfræðaskóla, að nemendurnir væru helming ársins í skólanum, 6 mánuði, en helminginn utan skóla við heilbrigð störf. Þetta rökstuddi þessi hv. þm, með því, að á þessum aldri, sem er breytingaaldurinn, gelgjuskeiðið, væri hugur unglinganna í meira uppnámi en annars og unglingarnir þyrftu því að fá meiri útrás og þyrftu á meiri hreyfingu að halda. Það mundi hjálpa þeim að komast í gegnum þennan aldur. Ég get staðfest það miðað við þá reynslu, sem ég hef sem kennari, að það er einmitt á þessum árum, sem margur unglingurinn dregst mjög aftur úr í námi, þannig að hann á kannske síðar erfitt með að taka upp þráðinn að nýju, og í sumum tilfellum hefur það beinlínis valdið því, að hann hafi horfið frá námi. Þessi hugmynd hv. 3, þm. Reykn. og sá rökstuðningur, sem hann hafði uppi um það mál hér við 1. umr. málsins, er vissulega þess virði, að henni sé nánar gaumur gefinn. Það er áreiðanlegt, að sú hugsun er röng, að skólarnir mundu bera mestan árangur, ef þeir héldu áfram allt árið og ekkert sumarleyfi væri gefið. Ég hef ekki heyrt einn einasta mann halda því fram, að það gæti verið markmið út af fyrir síg að loka börnin inni í skólanum alla 12 mánuði ársins. Og ef menn fallast á það, að það geti verið nauðsynlegt að gefa eitthvert sumarleyfi, hljótum við að viðurkenna um leið, að því eru takmörk sett, hversu lengi rétt sé að halda skólastarfinu áfram á hverju ári. Það hefur sagt mér einn af merkustu skólamönnum þessa lands, að þegar skólarnir voru lengdir úr 7 mánuðum í 8 mánuði, hefðu hann og ýmsir aðrir skólastjórar tekið því mjög fagnandi og hlakkað til þess að geta komið þeim mun meira námsefni að og upplýst unglingana þeim mun meira, þar sem heill starfsmánuður hafði bæst við í skólunum. Þessi skólastjóri sagðist hafa á skólastjóraþingi mörgum árum síðar varpað þeirri spurningu fram við þá, sem þar voru, hvort það væri reynsla þeirra að meiri og betri árangur hefði náðst á þessum 8 mánuðum en áður á 7 mánuðum. Hann sagði mér, að skólastjórarnir hefðu allir verið sér sammála um það eða a.m.k. margir, að árangurinn væri ekki meiri, en hann taldi þó, að árangurinn hefði ekki orðið raunverulega neitt minni. Hann taldi ekki, að útkoman hefði orðið neikvæð. Nú er búið að lengja skólana upp í 81/2 mánuð, og samkv. þeirri breytingu, sem ætlunin er að koma á hér, er enn gert ráð fyrir því að lengja skólana. Nú heldur þessi hv. skólamaður, sem ég vitnaði til. fram, og margir aðrir eru sama sinnis, og mér skilst, að sú sé einnig orðin raunin á og þær raddir séu nú æ háværari sums staðar í öðrum Norðurlöndum, að lenging skólaársins nú úr 81/2 mánuði í 9 mánuði geti beinlínis verkað neikvætt, slík lenging geti beinlínis valdið því, að unglingarnir læri minna á hverju ári en þeir þó læra núna, það sé komið yfir suðupunktinn, það sé farið að ofgera þeim. Þetta er rökstutt með því, að eftir hið langa skammdegi, hinn langa vetur, þær miklu innisetur, sem nemendur hafa, sé nauðsynlegt að komast fljótt út í sólskinið, út í vorið og hreyfa sig. Ég álít, að þessum málum verði að gefa nokkurn gaum, og ég álít t.d., að það sé röng stefna hjá menntmálayfirvöldum að gera hvort tveggja í senn, lengja skólaárið og stytta og fækka leyfisdögum, það muni aðeins valda meiri þreytu og leiðindum. Enn er það eitt atriði í sambandi við lengingu skólaskyldunnar, sem við verðum að hugleiða. Þeir hv. þm., sem nú greiða atkv. með lengingu skólaskyldunnar, eru um leið að gefa skólunum eins og þeir eru reknir núna, það siðferðisvottorð, að þeir treysti þeim til þess að fara með það vald að geta beinlínis þvingað unglinga til þess að sitja innan þeirra veggja 9 mánuði samfleytt, marga tíma á dag. Með því að þvinga unglingana til að gera þetta hlýtur ríkisvaldið um leið að skuldbinda sig til þess að vera með eitthvað þar á dagskrá, sem unglingarnir mega hafa gagn af. Nú mundi ég vilja líta á það með miklum velvilja og nú mundi ég líta á það sem einhver rök í málinu, ef hæstv. menntmrh hefði raunverulega fullan vilja á að stuðla að því að raunverulegri lengingu skólaskyldunnar verði komið á. Ég sagði: raunverulegri lengingu skólaskyldunnar, því að ég lít ekki á það sem lengingu á skólaskyldu, eins og það er hugsað af okkur, að þvinga unglingana til að ganga í skólana án þess að hafa neitt til að kenna þeim, án þess að leggja fyrir þá nokkurt námsefni í neinni grein, sem unglingarnir hafa tök á að tileinka sér. Ég kalla það ekki að lengja hina raunverulegu skólaskyldu, því að markmiðið með skólaskyldunni er að uppfræða unglingana og gera þá að betri og nýtari þjóðfélagsþegnum og ein aðalleiðin til þess að gera það er að fá unglingana til samstarfs og samvinnu, örva þá til samstarfs og samvinnu bæði til bókarinnar og einnig í hinu verklega námi. Ef við getum skrifað undir það og ef við erum allir þeirrar skoðunar, sem hér erum inni, að skólarnir, eins og þeir eru reknir núna, gagnfræðaskólarnir, hafi raunverulega einhver tök á því við þá nemendur, sem eru slakastir og mest seinþroska, en þó heilbrigðir, - a.m.k. þegar þeir koma í skólana, - að búa þeim námsskrá og námsefni, sem þessir unglingar finna gleði og ánægju af að fást við, - ef hliðsjón væri höfð af því í skólastjórninni að haga námskröfunum eftir getunni, ef við gætum sagt, að skólinn kæmi niður til minnst megandi þegnanna og gerði við þá sem jákvæð stofnun, þá væri horfandi á þetta mál. En ég er einn af þeim, sem halda því fram, að skólarnir geri þetta ekki. Ég er einn af þeim, sem halda því fram, að í menntmrn. hafi ekki verið unnið að því á undanförnum misserum að koma til móts við þá unglinga, sem verst eru settir að þessu leyti. Það hefur ekki verið gert. Það er til ein allsherjarnámsskrá fyrir allt unglingaprófið, sem allir unglingarnir eiga að læra eftir, sem hafa náð þessum aldri, og allir unglingar eiga að ná prófi, alveg burtséð frá því, hvort þeir hafa allir nokkra möguleika á því að tileinka sér hana eða ekki. Upp að 3. bekk á að halda öllum í sömu klemmunni, og þó vita allir, líka grunnskólanefndin, að með þessu er í raun og veru verið að mismuna þegnunum, og þessi mismunun er verri en mörg önnur vegna þess að hún bitnar í flestum tilfellum á þeim börnunum og þeim unglingunum, sem eru mest minni máttar, á þeim börnunum og unglingunum, sem hafa kannske minnst á hak við sig. Hún bitnar ekki á hinum. Þessi mismunun hitnar ekki á þeim unglingum, sem eru vel hæfir til bóklegs náms. Þessi mismunun hitnar ekki heldur á þeim unglingum, sem eiga kannske menntaða foreldra, sem geta hjálpað þeim og ýtt undir, ef á þarf að halda, og hafa metnað til þess að koma börnum sínum áfram. Þessi mismunun bitnar ekki á þeim unglingum og þeim nemendum, enda þarf enga skólaskyldu til að halda þeim unglingum í skóla. En þessi mismunun hitnar á þeim unglingum, sem skólaskyldan á að tryggja að hljóti einhverja uppfræðslu og einhvern þroska í skólanum. Það er þetta, sem er það alvarlega, að við erum hér að tala um að koma upp og lengja skólaskylduna, en við ræðum svo aldrei um þann alvarlega hlut: Af hverju viljum við hafa skólaskyldu? Á bak við þann vilja er hugsunin þessi, að við viljum reyna að koma öllum unglingum til einhvers þroska, eins og Erlingur Skjálgsson forðum. Við getum svo sett okkur í spor lítils nemanda, - ég þori nú hvorki að nefna pilt né stúlku á þessum síðustu jafnréttistímum, þegar ekki má lengur nota orðið „matráðskona“ í skólum, heldur verður að nota orðið „bryti“ og þar fram eftir götunum. Þó er nú raunin sú, að einhverjir piltar lærðu að verða hjúkrunarkonur, á meðan enn voru lög um það, talað var um hjúkrunarkvennaskóla, en það er annað mál. Ég held, að fólkið í landinu sé nú ekki jafnviðkvæmt fyrir öllum þessum mismun kynjanna eins og hér er. Við skulum hugsa okkur ungan pilt, ungan hraustan pilt, sem hefur engan áhuga á því, eftir að komið er í 3. bekk gagnfræðaskóla, að halda áfram veru sinni í skólum. Síðan er þessu máli vísað til barnaverndarnefndar eða einhverra sálfræðinga, og þeir koma til piltsins og spyrja hann: Hvernig í veröldinni stendur á því, að þú hættir í skólanum og mætir ekki í skólanum? Og pilturinn segir við þá: Ég er svo illa undirbúinn í mínu námi, og ég er ekki betur gefinn en það, að ég hef ekkert gagn af því að vera í skólanum. Skólinn hefur ekkert fram að færa við mig, sem ég hef gagn af. - Á þá að banna þessum pilti að vinna? Þeir hafa varpað fram þessari spurningu, námsstjórar í Noregi, hvort þjóðfélagið hafi nokkurn rétt yfirleitt, og mér finnst það mikil spurning, hvort það yfirleitt stenst þær mannréttindahugsjónir, sem við íslendingar hrósum okkur svo mjög af, að við viljum í heiðri hafa, að halda þannig unglingunum í skólum ár eftir ár, án þess að neitt sé gert af opinberri hálfu til þess að koma til móts við þá. Staðreyndin í málinu er sú, að skólakerfið er staðnað, það er ekki lifandi. Skólarnir eru því miður margir hverjir dauðar stofnanir, og þeir eru það vegna þess, að embættismannavaldið, miðstjórnarvaldið, sem heldur skólunum í kreppunni, er stirðnað og dautt. Lítum á gömlu gagnfræðaskólana, sem var stjórnað hverjum með sínum hætti. Við getum hugsað okkur gamla gagnfræðaskólann á Akureyri með þeim höfuðkempum Stefáni Stefánssyni skólameistara, Sigurði Guðmundssyni, Jóni Hjaltalín, Sá skóli var ekki aldeilis dauður. Og við getum nefnt ýmsa aðra skóla. Héraðsskólinn að Laugum var ekki aldeilis dauður. En svo byrjuðu skólarnir smátt og smátt að deyja, eftir því sem miðstjórnarvaldið varð meira, eftir því sem stjórnin var meir tekin úr höndum skólamannanna, sem áttu að vinna verkið. Skyldi nokkrum manni í nokkurri annarri grein detta í hug, að það fari vel á því um reynda og hæfa menn, eins og margir okkar skólamenn eru, að það geti staðist til lengdar og yfirleitt kunni góðri lukku að stýra að setja þeim fyrir fram reglur um alla hluti, að láta ekki skólana þróast og dafna nokkuð hvern með sínum hætti. Það getur ekki verið neitt tjón fyrir þjóðfélagið í heild, - ég get ekki séð það, - þó að nokkuð mismunandi blaðsíðufjöldi sé lesinn í hinum mismunandi bókum eftir gagnfræðaskólum. Sannleikurinn er sá, að ef við ætlum að gera grunnskólann eða hvað við eigum að kalla okkar skyldunám, - ef við ætlum að gera hann lifandi, þá eigum við auðvitað að auka frjálsræði skólanna. Við eigum að gera skólunum kleift og gera t.d. hugsjónarmönnum - ég nefni bara af handahófi Magnús Jónsson skólastjóra Gagnfræðaskóla verknáms, - það á að veita skólamönnum af þessu tagi möguleika til þess að standa að öðruvísi skólastarfsemi en hér hefur verið rekin, og það mundi verða af hinu góða. En það er ekki nóg með það, að öllum skólum skuli sett sama námsskráin og öllum unglingum, hvernig sem þeir eru af guði gerðir, hvernig sem þeir koma úr barnaskólanum. Ég man eftir einum unglingi, sem kolféll á barnaskólaprófi. Svo var hann settur upp í gagnfræðaskóla, og faðirinn kom nú til skólastjóra barnaskólans og spurði hann að því, hvernig stæði á því, að drengurinn sæti ekki eftir, hann hefði fallið á barnaskólaprófinu. Af hverju fer hann þá upp í gagnfræðaskóla? Svarið var þetta: Við viljum losna við hann. - Þeir vildu ekki hafa hann lengur. Þó var þetta afskaplega þægur og elskulegur piltur, en hann passaði ekki inn í kerfið. Eins og ég sagði, þá eigum við að láta skólamennina ráða meira en gert er ráð fyrir í þessu frv. Við eigum að leyfa skólamönnunum að móta nokkuð sína skóla, það, sem þar fer fram, og þær námskröfur, sem gerðar eru. Með þeim hætti eru miklu meiri líkum til þess en nú er, að hægt sé að byggja upp í framtíðinni þá lifandi stofnun, sem ég veit að allir hér í hinu háa Alþingi eru sammála um að rísa verði. Einn alvarlegasti hluturinn í sambandi við það nýja skólakerfi, sem nú er veríð að koma upp, og má raunar segja að snerti ekki beint það mál, sem hér er til umr., er það, að á sama tíma og ríkisstj. beitir sér fyrir 40 stunda vinnuviku hjá fullorðnu fólki, tekur hún ekki til greina ábendingar kennarasamtakanna um það, hvort ekki sé rétt, að þetta skuli einnig gilda um unglingana. Ég hef orðið var við það, að ýmsir menn halda, þegar ég er að ræða um, að það eigi að stilla í hóf vinnuviku unglinga, að það mundi stytta vinnu kennarana. Það er ekki það sem hér er á bak við. Kennararnir munu auðvitað vinna sinn fulla starfsdag, hversu lengi sem unglingarnir eru í skólanum. Það, sem er á bak við þetta, er, að unglingarnir voru, eins og ég gat um í gær, 6 daga í skólanum áður, og það var eðlilegt, að á 6 dögum væri hægt að hafa kennslustundirnar fleiri en eftir að dögunum fækkaði í 5. Það var eðlilegt. En eins og þetta mál nálgast núna, er ekki gert ráð fyrir því, að kennslustundum fækki, þótt aðeins verði kennt á 5 dögum í staðinn fyrir 6. Það sýnir eitt með öðru, hvernig vinnubrögðin eru hér í hinu háa Alþ., að ég lagði fram um það þáltill. einhvern tíma í októbermánuði, að Alþingi ályktaði að beita sér fyrir því m.a. að kanna, hvort námstími gagnfræðaskólanemenda með hliðsjón af 5 daga skólaviku væri ekki of langur. Þetta mál hefur ekki komið frá n. Þetta var nú samt eitt af fyrstu málunum, sem lögð voru fram um skólamálin á þessu þingi. Sem sagt, hér er ekki tekin hliðsjón af leiðbeiningu kennarasamtakanna um þetta efni. Nú þarf ég ekki að segja hv. þdm. það, að auðvitað er afskaplega misjafnt, hversu mikla vinnu börn og unglingar leggja í sitt nám. Eins og ég sagði áðan, eyða margir þeir unglingar, sem algerlega hafa orðið utanveltu við skólann og ráða alls ekki við það, sem þar fer fram, miklum tíma til að búa sig undir næsta dag. Þó þekki ég dæmi um unglinga, sem hafa einmitt verið í þessum flokki, þeir hafa setið við, þegar þeir hafa komið heim, þó að þeir hafi engin tök á að ráða við neitt af því, sem fram fór, setið við allan eftirmiðdaginn og fram á kvöld og um helgar og ekki náð neinum námsárangri, og sjá allir, hversu hollt það er fyrir unglinginn, þegar þannig er. Miklu algengara er hitt, og það er hið eðlilega í sambandi við skólastarfið, þegar hinn daglegi námstími er orðinn of langur, að til að byrja með og sérstaklega getum við sagt í tímunum frá 9 á morgnana og jafnvel fram undir hádegi og í fyrsta tímanum eftir hádegi eru unglingarnir vel vakandi og auðvelt að vekja áhuga þeirra. Eftir því sem tímunum eftir hádegi fjölgar, fer þetta að verða erfiðara. Við getum sett okkur í spor unglinganna. Það er afskaplega erfitt verk í rauninni, það er ekkert áhlaupaverk að reyna að setja sig inn í kannske tvö erlend tungumál, læra þar ný orð og orðatiltæki og fá skilning á nýjum setningafræðilegum atriðum, eiga jafnframt að fást við eðlisfræði, stærðfræði, ný atriði í stærðfræði, og aðrar greinar frá 8 að morgninum samfleytt til 3 og 4 á daginn og fá enga almennilega hressingu að morgninum, að vísu einn klukkutíma í hádeginu, en að öðru leyti eru þarna engin hlé. Þessi mikli kennslustundafjöldi hefur ekki í för með sér að mínu viti annað en meiri kostnað fyrir ríkissjóð, og einnig veldur hann því, að unglingarnir leggja sig ekki eins fram við n'amið og ella mundi. Unglingar, sem eru búnir að vera í skóla frá 8 að morgninum til 4 um daginn eru ekki í skapi til þess eftir það að sitja yfir kennslubókum og námsbókum og læra allar þær greinar, sem teknar verða fyrir daginn eftir. Það er auðvelt að sjá, ef maður er að fást við að læra erlent tungumál. Hvað ætli það taki meðalgreindan nemanda langan tíma að búa sig undir næstu kennslustund í ensku, næstu kennslustund í dönsku, stærðfræði og þar fram eftir götunum? Hann talaði um það, hv. 6. landsk. þm., í ræðu sinni við 1. umr. og þótti engin tíðindi, þótt gagnfræðaskólanemendur ynnu 80 stundir á viku. Þetta er að sjálfsögðu til. Ég þykist vita, þótt sá hæstv, menntmrh., sem nú fer með það embætti, og þótt sá þingmeirihl., sem nú virðist ráða lögum og lofum hér, hafi ekki skilning á því, að það er ekki til góðs að þjaka unglinga of mikið yfir skólabókum á degi hverjum, og ég geri ráð fyrir því, að venjulegt, heilbrigt, skynsamt fólk skilji, að hóf er best í öllum hlutum. Ég geri ráð fyrir því. Ég geri þess vegna einnig ráð fyrir því, að kennarasamtökunum muni auðnast, eftir að ráðherraskiptin hafa farið fram, að sannfæra þá menn, sem með þessi mál fara þá, um það, að unglingarnir séu líka fólk og að unglingarnir þurfi líka á hvíld að halda. Eins og ég sagði og eins og hv. 3. þm. Reykn. minntist réttilega á í gær, er kannske aldrei auðveldara að ofgera unglingum en einmitt á breytingaaldrinum, gelgjuskeiðinu, þegar unglingarnir eru að taka út kynþroska. Þá eru þeir óværastir, órólegastir. Ég tek undir með hv. 3. þm. Reykn., að það er einmitt á þeim árum, í 2. og 3. bekk, sem væri afskaplega fróðlegt að sjá, hvað kæmi út úr því, ef hinn árlegi skólatími yrði styttur og nemendurnir þess í stað látnir vinna að hollum störfum, bæði við sjávarsíðuna og ég tala nú ekki um upp til sveita. Því hefur verið haldið fram hér og er talið, að það sé eitt af þeim atriðum, sem séu hvað mest jákvæð í sambandi við grunnskólafrv. og það nýja skólakerfi, sem hér er verið að tala um að koma á, að með því eigi að vera hægt að stytta skólagönguna um eitt ár, en kenna sama námsefnið. Ég hef heyrt þessari hugsun haldið fram. Ég hef aldrei séð né heyrt drög að þeim námsskrám, sem þeir, sem þessu halda fram, hugsa sér að leggja fyrir skólana að kenna eftir. En hitt veit ég, að þetta er algjörlega út í bláinn sagt. Þeir skólamenn, sem halda því fram, að það sé hægt að kenna öllum þorranum það á 9 árum, sem nú er gert á 10 árum, fara þar með algjört fleipur, til allrar hamingju vil ég segja, því að þá væri skólakerfið fyrst illa komið, ef það væri hægt að hrista það fram úr erminni og það væru svo sem engin vandkvæði á, bara væri hægt með einu lagafrv. á Alþ. án þess að lengja árlegan skólatíma neitt verulega að stytta skólagönguna um eitt ár. Ef það væri enginn vandi að gera slíkt og kenna samt allt það sama, þá væri ekki vel að staðið nú. Auðvitað verður niðurstaðan sú um þetta frv., að ef grunnskólaprófið á að vera eitthvað sambærilegt próf við það, sem nú heitir landspróf, og ef það er hugsunin að gera einhverjar svipaðar kröfur undir grunnskólaprófið og nú er gert fyrir landspróf eða gagnfræðapróf, þá mun það sýna sig strax, alveg eins og það hefur sýnt sig núna, að börnin munu verða jafnlengi að þessu, þau munu taka þetta í 3. og 4. bekk, alveg eins og þau hafa gert, og það mun vera alveg sami hópurinn, sem verður lengur að því, og alveg sami hópurinn, sem verður fljótari. Það er nefnilega á þessum árum, að þroski unglingana skiptir svo miklu máli, - þroskinn og jafnvægið. Þroskinn er til að tileinka sér hluti og jafnvægið er til að standa að náminu eftir gelgjuskeiðið. Þess vegna hefur það líka komið í ljós um margan unglinginn, sem hefur kannske verið heldur laus við og hefur kannske ekki staðið sig allt of vel, þegar hann hefur farið í landsprófsdeild, og hefur af þeim sökum kannske, eins og nú er farið að gera, farið síðan í gagnfræðapróf og þaðan í framhaldsdeildir og þá leiðina inn í menntaskóla, að margir þessir nemendur hafa staðið sig býsna vel í menntaskóla og síst verr en hinir, sem landspróf stóðust. Ástæðan fyrir því að svo er, er náttúrlega þessi, að þeir hafa þroskast, þeir eru í meira jafnvægi. Það er mikið talað um það, og ég hef heyrt því haldið fram, ég heyrði það m.a. í afskaplega hjartnæmri ræðu hæstv. menntmrh. í gærkvöld eða í nótt, - hann var afskaplega hjartnæmur, hæstv. menntmrh., áður en hann vó að fræðslumálum Reykjavíkurborgar, það vantaði ekki bláu augun og sakleysislega yfirbragðið þá, hann var afskaplega hjartnæmur þá, þegar hann talaði um, að þetta frv. væri svo afskaplega vel unnið, það hefði verið lagt fyrir fleiri en eitt Alþ., lagt fyrir Alþingi af fyrrv. hæstv. ríkisstj. og af honum tvisvar sinnum, held ég. Samt eru nú allar þessar brtt. Samt komu nú fram 80 brtt. um málið í Nd. Og sá fundur fór þannig fram, að það vissi í rauninni enginn eftir 2. umr., hvað hafði verið samþ. og hvað hafði ekki verið samþ. Sú hv. d. leit einnig þannig á, að það væri ekki nema með eins atkvæðis mun, sem lenging skólaskyldunnar væri samþ. Eins og ég sagði áðan, en þessi hæstv. menntmrh. hefur ekki komið inn á, er kjarni málsins þessi: Ég og aðrir, sem erum á móti lengingu skólaskyldunnar, erum ekki á móti henni vegna þeirra góðu kosta, sem hún hefur í för með sér. Við erum ekki á móti lengingu skólaskyldunnar vegna þess, að við séum á móti því, að börnin læri. Við erum ekki á móti lengingu skólaskyldunnar, ef það gæti stuðlað að meira jafnvægi og jafnrétti milli nemendanna. Við erum á móti því að auka vald menntmrn. og fræðslustjórnarinnar, þegar hún kemur ekki meir til móts við þá nemendur og þá unglinga, sem nú eru í gagnfræðaskóla og verst eru settir, heldur en hún gerir. Við erum á móti því að láta þá menn, sem hafa staðið sig illa í sambandi við að koma á þeirri fræðsluskyldu og skólaskyldu, sem nú er, koma í gegn samþykkt plaggs upp á marga tugi blaðsíðna án þess að þeir sýni nokkra viðleitni í þá átt að bæta ráð sitt. Ef við mundum nú á þessari stundu samþ. lengingu skólaskyldunnar, værum við einnig með því að leggja blessun okkar yfir það, hvernig staðið hefur verið að skólaskyldunni fram að þessu, þær námskröfur, það námsefni, það framferði, sem þar er haldið uppi, og það er þetta, sem ég vil ekki gera. Ég tel mig hafa sýnt fram á það með rökum, - og undir það hafa margir skólamenn tekið og þakkað mér fyrir það, - að af opinberri hálfu, að af hálfu menntmrn. hefur ekkert raunverulegt átak farið fram í því að athuga, með hvaða hætti hægt sé að hafa skólana fyrir alla. Í grunnskólafrv. er talað um mismunandi gerðir unglinga, ég man nú ekki orðalagið á því. Þar er sem sagt viðurkennt, að unglingarnir eru misjafnir. En það á ekki að viðurkenna það í sjálfu grunnskólafrv. Og það er annað í þessu máli. Þeir menn, sem sömdu þetta grunnskólafrv., sendu það inn í þingið, mennirnir, sem hugsuðu grunnskólafrv., bjuggu það til, vildu ekki taka verknámið inn í sitt frv. sem sérstakan lið á námsskrá. Þeir vildu ekki taka verknámið inn í grunnskólafrv. sem sérstakan lið á námsskrá, vegna þess að grunnskólafrv. er ekki hugsað út frá þeirri forsendu, að það geti verið hollt og gott fyrir unglingana og börnin að hafa verklega þekkingu eða standa að atvinnulífinu. Þessu var hins vegar breytt í Nd. og aftur vakin upp sú gamla hugsun og hugsjón, sem sett var í gömlu fræðslulögin frá 1946. En það er ósköp eðlilegt, að þeir menn, sem nú fara með völdin í menntmrn., séu ekki afskaplega áfjáðir í að flagga mikið með verknámið, eftir að svo er komið, að þeir eru búnir að drepa eina verknámsskólann, sem var hér í Reykjavík, Gagnfræðaskóla verknáms, sem nú er orðinn almennur hverfisskóli, og eftir að búið er að leggja niður að verulegu leyti þann annan skóla, sem hafði með verknám að gera, Lindargötuskólann. Skal ég þó segja það til hróss, ekki núv. fræðsluyfirvöldum í menntmrn., heldur þeim mönnum, sem stóðu að þeirri skólastofnun, að sjóvinnudeildin, sem þar var stofnuð og starfrækt, hefur haft bann lífskraft, að þrátt fyrir að skólinn var lagður niður, var fallist á það með sérstökum ráðstöfunum að leyfa henni að halda áfram. Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að mótmæla því, að á dagskrá skyldi tekið fyrirvaralaust grunnskólafrv. í gærkvöld. Það var ekki tekið á dagskrá fyrr en á tólfta tímanum. Ég lýsti því yfir við þá umr., og hv. 6. þm. Reykv. hafði líka lýst því yfir við þá umr., að við þyrftum á einhverjum tíma eða tómi að halda til þess að undirbúa brtt. fyrir 3. umr. málsins. Ég lýsti því yfir þá og ég sagði frá því þá, að það væru ýmis atriði í þessu frv., sem ég vildi ræða áfram við skólamenn hér í höfuðhorginni. Sá kostur var valinn af hæstv. ráðh. og sú fyrirskipun gefin forsetum Alþingis að virða óskir okkar 6. þm. Reykv. að vettugi. Sú hefur verið afgreiðsla þessa máls, og er hún ekki í samræmi við það mál, sem hér er til umr., þýðingu þess. Ég reyndi að koma til móts við óskir stjórnarmeirihl. í gærkvöld og nótt með því að stytta mjög mál mitt og bjóst við því í staðinn, að sýnd yrði einhver tillitsemi, en það var auðvitað ekki við því að búast, að það gæti orðið.



Herra forseti. Um þessi mál, sem hér eru tekin til umr., sýnist allt hníga í þá átt, að það eigi að afgreiða þau núna, áður en þingi lýkur. Ég er ekki búinn að vera lengi í þessari hv. d. Þessi mál eru búin að vera undanfarin ár á dagskrá Nd., og það hafa verið fluttar mjög margar brtt. við þessi frv. og er enn, þegar málin koma í þessa d., að þá koma á skömmum tíma fram margar brtt., svo að það hendir allt til þess, að það sé ýmislegt óunnið enn þá og þurfi enn að taka málin til rækilegrar athugunar. En ég sé ekki, hvaða ástæða er til þess að reyna að keyra þessi mál svona hratt áfram, vegna þess að stórmál bíða enn afgreiðslu í þinginu, sem þingið hlýtur að fá til meðferðar, eins og efnahagsmálin. Eins og hæstv. forsrh. hefur lýst varðandi þau mál, hlýtur að taka nokkra daga að afgr. þau hér á hv. Alþ. Við vitum einnig, að það er komin fram vantrauststill. á núv. ríkisstj., og við vitum einnig, að hæstv. forsrh. hefur marglýst því yfir, að hann víki ekki eða stjórn hans nema fyrir vantrausti. Komið þið bara með vantrauststill., og þá skulum við bera hana undir þingið, hefur hæstv. forsrh. sagt. Þess vegna má fullvíst telja, að þar sem vantrauststill. hefur nú verið lögð fram, þá liði enn nokkrir dagar, áður en þingi verði lokið að þessu sinni. Ég vil a.m.k. mega vænta þess, að efnahagsmálin, - allir eru sammála um, að stefnt sé í óefni í þeim málum, - hljóti nauðsynlega skoðun og afgreiðslu hér á hv. þingi, áður en þm. verða sendir heim. Það er út af fyrir sig gott að hafa glæsilega skólalöggjöf og ramma um skólastofnanir. En sú þjóð, sem vill skipa þeim málum vel, verður líka að undirbyggja aðra þætti þjóðfélagsins að sama skapi. Það heldur enginn uppi kostnaðarsömum skólarekstri án þess að byggja efnahagsmál sín á traustum grundvelli, svo að ríkissjóður geti staðið undir rekstri slíkra skólastofnana. Eins og atvinnulífið blasir við í dag, þá segir það sig sjálft, að horfur í þeim málum eru á allt annan veg en þann, að við getum gert okkur vonir um, að ríkissjóður hafi að óbreyttri stefnu nokkra möguleika á því að standa undir auknum kostnaði í sambandi við skólarekstur. Það, sem merkilegast er í sambandi við þessi frv., sem hér eru til umr. og hér liggja fyrir, er, að það skuli ekki liggja fyrir nein áætlun um, hver kostnaðaraukinn verður eða hver afleiðingin verður að því leyti, hvað mikið kostnaðurinn eykst við skólahaldið, eftir að þessi löggjöf hefur komið til framkvæmda. Það er út af fyrir sig skiljanlegt, að þeir, sem standa að þessum frv., hafi áhuga á að koma þeim áfram. Þau eru búin að sitja ár eftir ár í Nd.

Ég vil biðja hv. þm. að gera hlé á máli sínu, vegna þess að eindregið hefur verið óskað af form. Sjálfstfl., að þessum þingfundi yrði frestað til kl. 12. og ég vil gjarnan verða við þeirri ósk, en fundurinn heldur áfram aftur kl. 12. Fundinum er frestað.

- Fundarhlé. Herra forseti. Ég var að tala um það, þegar ég lauk máli mínu áðan, að ég skildi vel, að þeir, sem stæðu að þessum skólafrv., vildu koma þeim áfram. En það virðist samt vera svo, að þrátt fyrir langan meðgöngutíma, sem þessi frv. hafa haft hér, séu þau ekki enn þá fullbúin. T.d. þegar grunnskólafrv. var til umr. í Nd., eftir að það var búið að vera til umr. á mörgum þingum áður, komu fram milli 90 og 100 brtt. við málið. Og á þeim tiltölulega skamma tíma, sem málið hefur verið í þessari hv. d., eru komnar til viðbótar milli 40 og 50 brtt. ásamt undirliðum, a. b og c, þannig að það er sýnilegt, að þessi frv. þarf að taka til enn þá ítarlegri athugunar, og þar sem þm. eru jafnsammála um, að frv. hafi verið meingölluð, sérstaklega grunnskólafrv., og þurft hafi að gera á því svo miklar breytingar sem raun ber vitni, þá á Alþingi tvímælalaust að gefa sér tíma til að skoða þessi mál öllu betur niður í kjölinn. Eins og ég sagði einnig áðan, get ég varla skilið annað en að nægur tími sé til þess í þessari hv. d. Það ætti að vera nægur tími til að athuga málið lengur, vegna þess að sýnilegt er, að Alþingi lýkur ekki á næstu dögum. Það hlýtur að taka nokkurn tíma að mynda nýja ríkisstj., því að vantrauststill. er borin fram á núv. ríkisstj., lögð fram hér á Alþingi í gær, og eftir þeim yfirlýsingum, sem hæstv. forsrh. hefur gefið áður á þinginu, má öllum ljóst vera, að sú till. verður rædd og afgr. Hann hefur margítrekað við hv. alþm., sem hafa hvatt hann til þess að leggja niður stjórnarstörf, að það mundi hann því aðeins gera, að fram kæmi vantraust á ríkisstj., og ef vantraust yrði samþ., mundi hann að sjálfsögðu fara frá og biðjast lausnar. Þetta hlýtur að gerast í dag eða á morgun. Síðan er ekkert óeðlilegt, að það taki nokkurn tíma að hræða flokka saman um nýja stjórnarmyndun, og á meðan ætti að vera tími til að skoða þessi mál öll betur niður í kjölinn, í stað þess að ætla sér að flaustra þeim af á svo örskömmum tíma eins og raun ber vitni í þessari hv. deild. Satt að segja, þegar um slíkt stórmál er að ræða, má segja, að það gegni furðu, að ekki er byrjað að ræða málið hér fyrr en á tólfta tímanum í gærkvöld. Það er komið fram undir miðnætti, þegar byrjað er að ræða málið, og það merkilega á sér stað, þegar umr. stendur yfir, að þá eru margar af þeim till., sem menntmn. hafði komið sér saman um, dregnar til baka, a.m.k. til 3. umr., og bendir allt til þess, eftir því sem orð hafa fallið, að það sé meiningin að kippa þessum till. til baka. En vegna hvers á að kippa till. til baka og bæta þeim ekki inn í frv., ef það hefur verið meining n. og sannfæring, að frv. mundi batna með því, að þær breytingar yrðu gerðar á lagafrv., sem í þessum brtt. felst. Ég vil enn á ný koma að því, sem ég vék að fyrr í ræðu minni, varðandi efnahagsmálin, sem mér finnst að eigi að ræða, að það sé ekkert óeðlilegt, að efnahagsmálin séu rædd jafnhliða því sem verið er að ræða jafnkostnaðarsama löggjöf og þessa. Það hlýtur að eiga sér stað stóraukinn kostnaður fyrir ríkissjóð, þegar þessi lög koma til framkvæmda. Og það er eftirtektarvert, að það skuli ekki liggja fyrir neinar upplýsingar um það, hvað sá heildarkostnaður muni verða umfram það, sem núv. skólalöggjöf kostar á ársgrundvelli. Mig minnir, að það standi einhvers staðar í grg. með frv., að heildarlaunakostnaðurinn á árinu 1973 hafi verið 1000 millj. kr. Það er ekki einu sinni haft svo mikið við, þótt Alþ. sé búið að afgr. fjárl. fyrir árið 1974 og fyrir liggi tölur í þessu sambandi fyrir yfirstandandi ár. Vitanlega er þar um verulega hærri upphæð að ræða en þá var, og enn hefur verðbólgan sett svip sinn á þennan lið í fjárlögunum og hann hlýtur að stórhækka, enda þótt skólalögunum verði ekki breytt, þannig að kostnaðurinn aukist verulega frá því, sem nú á sér stað. því var, að mig minnir, slegið fram, miðað við þetta dæmi, 1973, sem sett var fram, þá mundi hækkunin verða um 132 millj. kr., þegar búið væri að gera plús og mínus við einstaka liði í sambandi við útreikninginn. En það er vitanlegt, að það er alveg út í loftið sagt, þær tölur, og það nær ekki nokkurri átt að miða við kostnaðinn 1973. Það mun koma í ljós, strax og farið verður að vinna að uppbyggingu fjárlagafrv. fyrir næsta ár, árið 1975, ef til þess kemur, að þessi lagafrumvörp verði samþykkt, að þá muni vera þar um verulega aukinn kostnað að ræða fram yfir það, sem um getur í þessari athugun. Nei, það er vissulega rétt, sem hæstv. forsrh. hefur haldið fram hér í sambandi við efnahagsmálin í þeirri ræðu, sem hann flutti, þegar hann lagði fram frv. ríkisstj. um viðnám gegn verðbólgu og aðrar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum, að það er vissulega um mikið hættuástand að ræða. Það er engin smáhrollvekja, sem þar er á leiðinni. Það er vissulega hægt að líkja því miklu frekar við alvarlegt hættuástand hjá íslensku þjóðinni í efnahagsmálum í dag. Og enda þótt segja megi, að ástandið sé nægjanlega dökkt, þó að stuðst sé við þá grg., sem fylgir efnahagsfrv., sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþingi, þá liggur það ljóst fyrir í dag, að í mörgum efnum er ástandið enn alvarlegra en þar kemur fram. Ég tel alveg nauðsynlegt, að þegar verið er að ræða um einn þátt í þjóðarbúinu, mjög kostnaðarsaman þátt, eins og skólamálin að sjálfsögðu eru, þá sé um leið, sérstaklega eins og nú stendur á, reynt að gera sér nokkra grein fyrir afkomumöguleikum þjóðarbúsins til þess að taka á sig stóraukin útgjöld, sem hljóta að eiga sér stað samfara því, að þessi löggjöf kæmi til framkvæmda. Í aths. við frv., sem ég var að vitna til, frv. til l. um viðnám gegn verðbólgu og aðrar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum, segir, með leyfi forseta, í sambandi við afkomu atvinnuveganna, en vitanlega skiptir miklu máli, hvernig útlitið er um, að atvinnulíf geti haldið áfram, - að atvinnulífið hafi rekstrargrundvöll og geti veitt þá atvinnu, sem lífsafkoma þjóðarinnar hyggist á, - þar segir svo, með leyfi forseta: „Að afstöðnum fiskverðs- og verðjöfnunarákvörðunum um s.l. áramót var áætlað, að hreinn hagnaður fiskfrystingar fyrir beina skatta næmi 250–300 millj. kr. á ársgrundvelli, eða rúmlega 2% af tekjunum. Í þessari áætlun var miðað við, að meðalhækkun launakostnaðar fiskiðnaðarins á fyrstu fimm mánuðum ársins yrði um 20% frá áramótum. Aðrar kostnaðarbreytingar voru áætlaðar í átt við þetta. Meðalverð mikilvægustu afurða í tekjuhliðinni, freðfiskafurða og heilfrysts fisks, var áætlað um 691/2 Bandaríkjacent hvert pund. Launakostnaðurinn í dag er a.m.k. 19% hærri,“ segir hérna, „en reiknað var með um áramót og eftir 1. júní 35% hærri. Hins vegar hefur meðalverð afurðanna, sem nefndar voru hér að framan, lækkað í 65 cent hvert pund eða um 6–7%, miðað við hugmyndir um verð í marslok. Enn ríkir þó veruleg óvissa um markaðshorfur. Hins vegar bendir fátt til annars en að þessi lækkun sé óumflýjanleg. Þessi lækkun ásamt líklegri hækkun farmgjalda veldur um 620 millj. kr. tekjumissi fyrir frystiiðnaðinn á heilu ári.“ Nú vita allir hv. þm., að nýlega er búið að ganga frá samningum í sambandi við kaupskipaflotann, og það segir sig sjálft, að þær hækkanir, sem þar var samið um, hljóta að hafa afleiðingar í þá átt, að farmgjöldin hljóta að stórhækka. Það bætist þá á kostnaðarliði framleiðslunnar, og rekstrarútgjöldin hljóta því að aukast að sama skapi. Allt eykur þetta að sjálfsögðu á þann halla, sem fyrirsjáanlegur er í sambandi við þennan atvinnuveg. En samkvæmt gildandi reglum má þó segja, að það komi sér vel fyrir núv. ríkisstj. á meðan hún situr að völdum, þangað til hún hrökklast frá, þá komi að góðum notum fyrir núv. ríkisstj. löggjöfin, sem sett var af viðreisnarstjórninni í sambandi við verðjöfnunarsjóðinn, sem komið var á varðandi sjávarútveginn. Þessi verðjöfnunarsjóður, sem nú mun nema nokkuð á annan milljarð kr., verður notaður til þess að draga nokkuð úr þeim halla, sem þarna á sér stað. Gert er ráð fyrir, að þessi sjóður muni greiða um helming þeirrar lækkunar, sem á sér stað frá því verði, sem miðað var við, þegar samningar tókust um s.l. áramót varðandi fiskverð. „En það, sem eftir stendur þá, er meira en nóg til að eyða öllum hagnaði frá fyrri áætlun,“ segir í þessu áliti, „þótt ekki kæmi fleira til. Á móti þessu má segja, að séu nokkur jákvæð atriði, t.d. heldur hærra verð á frystri loðnu en reiknað var með, en miklu meira máli skiptir, að ef fiskmjölsverð hefur lækkað frá áramótum úr 10 Bandaríkjadölum hver eggjahvítueining í nálægt 8 Bandaríkjadali (og þarf raunar mikla bjartsýni til slíks mats) þarf að reikna með lækkun tekna frystingar af seldum úrgangi til mjölvinnslu um nálægt 300 millj. kr. á heilu ári. Launahækkun - eingöngu til dagsins í dag - nemur beinlínis um 550 millj. kr. á ári fyrir frystinguna, og aðrar kostnaðarhækkanir eru varla undir 300 millj. kr. Þannig blasir við stórfelldur hallarekstur frystiiðnaðarins. Við rekstrarskilyrðin í apríl–maí 1974 gæti tapið numið 1100–1200 millj. kr. á ársgrundvelli eða 10–11% af heildartekjum. Sé reiknað með kaupgreiðsluvísitöluhækkun fram til 1. sept. (sbr. töflu hér að framan) og kostnaðaráhrifum hennar til viðbótar, stefnir tapið að óbreyttu gengi í tvöfalt hærri tölur, eða 20–22% af heildartekjum. Sé verðjöfnunarbótunum bætt við, fara þessar taphlutfallstölur að nálgast 25%, en í því sambandi má nefna, að afskriftir nema 3% af tekjum á þessari áætlun.“ Þó að það séu aðeins örfáir dagar síðan þetta frv. var lagt fyrir Alþ., er augljóst mál í dag, að þar er um algjörlega úreltar tölur að ræða, hvað varðar þetta verðlag, sem hér er vitnað til. Í því sambandi vil ég sérstaklega vekja athygli á því, að hæstv. ríkisstj. miðar hér við 10 Bandaríkjadali fyrir hverja próteineiningu í sambandi við mjölframleiðsluna. En síðan þetta átti sér stað, er ríkisstj. sjálf búin að beita sér fyrir samningum við eina viðskiptaþjóð, sem hefur keypt nær helminginn af allri mjölframleiðslunni á yfirstandandi ári, - ekki fyrir 10 Bandaríkjadollara hverja próteineiningu, heldur 61/2 dollar. Það er um þriðjungur, sem þær tölur hafa lækkað, sem byggt er á í sambandi við þetta frv. um efnahagsmál, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram. En þar með er ekki öll sagan sögð, því að til viðbótar því skeður það einni viku síðar á mjölmarkaðinum í London, að það er gerður stór samningur um sölu á þessum afurðum fyrir 5.30 Bandaríkjadali, og þá erum við farin að nálgast það, að söluverðið á próteineiningu á mjölinu, sem er stór þáttur í útflutningsverslun okkar, hafi lækkað um 50%, og sjá allir, hvert stefnir um fjárhagslega afkomu verksmiðjanna, þegar svo er komið, að verðfallið nemur um 50% frá þeim tölum, sem byggt var á, þegar verð var ákveðið um s.l. áramót. Það má segja, til þess að allt komi fram í þessu máli, bæði björtu og svörtu hliðarnar, ekki veitir af, að björtu hliðarnar séu dregnar fram í dagsljósið líka til þess heldur að draga úr því dökka ástandi, þeim dökku hliðum, sem eru á þessum efnahagsmálum, - að staða saltfisks- og skreiðarframleiðslu virðist mun betri um þessar mundir, sagði hæstv. forsrh. í gær. En hverjum dettur í hug að fara að hengja upp skreið, þegar komin er júnímánuður? Ég veit það ekki. Flugan ,sest á fiskinn og eyðileggur hann. Ég veit ekki, hvar þessi hæstv. ráðh. hefur stundað útgerð eða fiskverkun, ef honum finnst, að það sé tímabært að tala um, að það sé góð afkoma nú í dag að fara að hengja upp skreið, þegar kominn er sumartími og hitinn hvað mestur. Það væri bara til að eyðileggja þessa framleiðslu. Nei, svona virðist vera byggt á mikilli vanþekkingu hjá mörgum af þeim mætu mönnum, sem eru að ræða þessi mál. að það er jafnvel svo, að þeim dytti kannske í hug, þegar komið er fram í júlí og ágúst, og segði þá með sömu rökum, að nú væru hrogn í góðu verði, en þá eru bara engin hrogn til í fiskinum. Það væri í beinu sambandi við það, sem kom fram í sjónvarpinu í gær, þegar hæstv. forsrh. fór að tala um, að nú væri hægt að hengja upp skreið, það væri góð afkoma hjá framleiðendum, sem væru með saltfisk og skreið, og þess vegna væri hægt að snúa sér að því og hætta þá sjálfsagt að frysta, það mundi bjarga atvinnuveginum. Það er rétt út af fyrir sig, að staða saltfisks- og skreiðarframleiðslu virðist vera betri um þessar mundir en afkoma frystingarinnar. Saltfisksverð hefur haldið áfram að hækka, en er nú staðnað, eftir því sem ég hef fengið upplýst. Þetta veldur því samt sem áður, að rekstrarskilyrðin í apríl og maí eru betri fyrir saltfisks- og skreiðarfyrirtækin en frystiiðnaðinn. En ég held, að það hafi verið ákaflega lítið hengt upp af skreið á s.l. vertíð, og það er í beinu sambandi við það, að þorskaflinn hefur stórum minnkað, og yfirleitt eru það lökustu tegundirnar, sem hafa verið verkaðar í skreið. En hækkanir, sem fram undan eru þar til í sept. eða í haust, ég tel mjög hæpið að gera ráð fyrir þeim. Sama máli má segja að gegni um bátaflotann. Afkoma þorskveiðibátaflotans var talin standa í járnum, eins og vetrarvertíðarskilyrðin voru áætluð um áramót. En þá var reiknað með, að olíuverðið til útgerðarinnar hefði haldist óbreytt frá haustinu 1973. En nú væri ekki úr vegi að spyrja hæstv. sjútvrh., hvað hann hygðist fyrir. Nú nálgast óðum þau tímamörk, að hlutverk sjóðsins, sem myndaður var í sambandi við 5% útflutningsgjaldið á loðnuafurðum, ljúki, og reyndar standa málin svo í dag, að sjóðurinn hefur ekki fjármagn til að greiða þær kvaðir, sem hljóta að koma á hann bara á þessu tímabili fram til maíloka. Hér stendur útgerðin að sjálfsögðu frammi fyrir miklum vanda. Reyndar hafði hæstv. ríkisstj. gefið yfirlýsingar um það, að hún mundi vilja vinna að því, að olíuverðinu fyrir bátaflotann yrði haldið niðri fram til áramóta. En hvar hæstv. ríkisstj. ætlar að fá peninga til þess að greiða það, það liggur ekki fyrir í dag, og það liggur líka ljóst fyrir, að hæstv. ríkisstj. er að fara frá völdum, því að það hlýtur að vera samþ. á hana vantraust í dag eða á morgun, og þá hlýtur hún að leggja niður störf. Þá kemur það að sjálfsögðu í hlut þeirra, sem við taka, að finna leiðir til að fjármagna sjóðinn, til þess að hann verði fær um að draga úr þessum kostnaðarauka fyrir útgerðina. En það tel ég fullvíst, að ef ekki verður fundin leið til þess að halda olíuverðinu niðri, eins og gert hefur verið á yfirstandandi vertíð, þá muni fyrr en varir koma til rekstrarstöðvunar hjá bátaflotanum. Á síðari hluta þessa árs blasa við, eins og allir vita, kostnaðarhækkanir. T.d. nú bara að fáum vikum liðnum eða 1. júní skellur á sú mikla hækkun, 1. júní–hækkun, sem var talið fyrir örfáum dögum að mundi nema um 13–15% í kaupgreiðsluvísitölunni. Nú er það hins vegar fullyrt, að þessi reikningur standist ekki og að hækkunin muni verða enn meiri, 15–17 % a.m.k. 1. sept. kemur enn hækkun samkvæmt gildandi lögum og kerfi, og sjá allir, að hallatölum þessarar útgerðar er þá stefnt í, eftir því sem athuganir hagrannsóknadeildarinnar hafa gefið upplýsingar um, a.m.k. um 700 millj. kr. á ársgrundvelli. En til viðbótar þessu gæti komið gífurleg olíuverðhækkun eftir áramótin, ef ekki verða gerðar nýjar ráðstafanir til þess að halda olíuverðinu niðri. Hins vegar verður ekkert sagt um það, hvort þetta olíuverð, sem nú er, standi stöðugt eða hvort það hækki eða lækki. En flest bendir til þess, að það sé ekki hægt að gera sér vonir um, að olíuverðið fari lækkandi a.m.k. á næstu mánuðum. Allt er þetta mjög ískyggilegt. Til viðbótar kemur svo rekstur togarana. Hann stóð mjög höllum fæti þegar við síðustu áramót og sýnilegt, að rekstrarstaða þeirra muni versna mjög eftir því sem á árið líður. Gæti rekstrarhalli togaraflotans numið allt að 1 milljarði kr. á ársgrundvelli miðað við rekstrarskilyrði í sept. n.k. Eins og kunnugt er, skipaði hæstv. sjútvrh. sérstaka n. til að kanna stöðu skuttogaranna, og hún hefur fyrir stuttu skilað áliti, og ég fékk eitt eintak af þessu áliti togaranefndarinnar. Og það verð ég að segja, að það horfir mjög ískyggilega fyrir þeim atvinnurekstri. Mætti segja mér það, að sá milljarður, sem hér er talað um í því sambandi, muni reynast allt of lág tala, tapið muni verða meira, þó að ekki komi til sú gífurlega hækkun í sambandi við rekstrarkostnað togaranna, sem fyrirsjáanleg er, ef ekki verða gerðar einhverjar ráðstafanir til að hamla þar á móti. Sjávarútvegurinn allur stendur þannig frammi fyrir stórkostlegum rekstrarerfiðleikum, sem hljóta að leiða til stöðvunar, ef ekki verða gerð stórfelld átök í efnahagsmálum til þess að tryggja áframhaldandi rekstrargrundvöll. Svo mætti minnast á iðnaðinn, verslunar- og þjónustustarfsemi. Allt bendir til þess, að launahækkunum þeirra yrði að mestu velt út í verðlag á heimamarkaði. Samkeppnisaðstaða þeirra greina, sem eiga í samkeppni utan að, setur þó mörk fyrir möguleika til verðhækkunar, og þar með kemur að því, að þær greinar, sem ekki njóta fjarlægðarverndar eða annarrar verndar, lenda í rekstrarerfiðleikum. Verulegar verðhækkanir erlendis að undanförnu hafa dregið úr þessu aðhaldi. En það er alls ekki rétt að vitna til þess í sambandi við iðnaðinn. Og ef til koma þær launahækkanir, sem gert er ráð fyrir, hlýtur það að hafa þau áhrif á næstu vikum, að innlendi iðnaðurinn stöðvast. En hann hefur nú því hlutverki að gegna, að metta innlenda neyslumarkaðinn og jafnframt að framleiða til útflutnings. Það segir sig sjálft, að sá atvinnuvegur, sem verður að byggja afkomu sína á heimsmarkaðsverði á sölu afurða sinna, getur ekki tekið við stórauknum álögum, útgjöldum í sambandi við reksturinn, án þess að til komi tekjur á móti, og þegar ekki er hægt að ná hækkuðu verðlagi erlendis, verður að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru, heima fyrir, því að ef slíkar ráðstafanir verða ekki gerðar, hlýtur að fara eins um þessa atvinnugrein og sjávarútveginn, að hann mun stöðvast. Þessari ungu atvinnugrein, iðnaðinum, hafa verið mjög þungar í skauti á s.l. ári og hafa leikið þennan atvinnuveg mjög hart, þær ráðstafanir, sem gerðar voru af núv. ríkisstj., þegar hækkun á gengi krónunnar átti sér stað. Það segir sig sjálft, þar sem þessi atvinnuvegur barðist í bökkum áður, að hann hlaut að enda í enn meiri erfiðleikum, eftir að þær ráðstafanir voru gerðar. Og það má segja í sambandi við gengismálin, sem vitanlega hafa mjög mikil áhrif, - gengisskráning krónunnar hefur mjög mikil áhrif á efnahagslíf þjóðarinnar, - að það verður að styðjast við margt í sambandi við framleiðslu þjóðarinnar, þegar verið er að taka ákvarðanir um að breyta gengi krónunnar á hverjum tíma. Það er ábyggilega mjög varhugavert að leggja til grundvallar jafnlítinn hluta af útflutningsframleiðslunni og þegar mænt var á eina tegund framleiðslunnar, t.d. fiskblokkina. Að vísu var hún orðin stór liður í útflutningnum, en að byggja gjaldeyrisskráninguna á því, hvað blokkin seldist í dag eða á morgun, það er alveg út í hött, og ekkert þjóðfélag á að geta leyft sér að afgr. þessi mál á jafnábyrgðarlausan hátt og ég tel að hafi verið gert í sambandi við hækkun krónunnar á sínum tíma, þegar það var gert og rökstutt með því, að hækkun á þessari afurð hafði þá átt sér stað. Nei, það eru hvorki skólamál né annað, sem við þurfum á að halda í uppbyggingu okkar þjóðarbúskapar, sem verður skipað á neinn veg án þess að líta til þess, hvernig þjóðin er fær um í sínu efnahagslífi að veita fjármagn til þess eða byggja upp fjárhagsgrundvöll til þess að standa undir þeirri þróun, sem á sér stað í þessum efnum. Skólamálin eru eins og öll önnur mál háð efnahagsafkomu þjóðarinnar, hvað við getum leyft okkur að verja miklum fjármunum til þess að standa undir því, sem við viljum byggja upp varðandi menntun og skólahald í okkar landi. Í aths. við þetta frv., sem ég hef vitnað til, segir ýmislegt um þjóðhagshorfur og greiðslujöfnuðinn. Ég vil segja það í sambandi við greiðslujöfnuðinn, að það er út af fyrir sig einn af alvarlegustu þáttunum í sambandi við okkar efnahagslíf, hvernig þar horfir, því að í þessu áliti, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að svo geti farið, verði engar sérstakar ráðstafanir gerðar, að það verði um 8 þús. milljónir kr. viðskiptahalli á þjóðarbúinu. En þegar gengið er út frá því og það er sett fram, gerir ríkisstj. ráð fyrir því, að við getum selt alla mjölframleiðsluna frá s.l. vertíð, sem var metvertíð hvað loðnuafla snertir, - þá gerir hún ráð fyrir því, að við getum selt loðnumjölið á 10 dollara hverja próteineiningu. Síðan liggur það fyrir í dag, að ríkisstj. hefur beitt sér fyrir sölusamningum á loðnumjöli, á verulegu magni, allt að því helmingi heildarframleiðslunnar, til Póllands fyrir um 61/2 dollar. Og eins og ég sagði áðan, hafa átt sér stað sölur eftir það fyrir 5,30 dollara próteineiningin. Þá sjáum við, ef við leggjum þetta til grundvallar og aðrar lækkanir, sem eiga sér stað í þessum efnum, að þá verða það engar 8 þús. millj. kr., sem viðskiptahalli þjóðarinnar verður. Nei, það mun að vísu ekki óhætt að tvöfalda þá tölu, en hún hlýtur að fara nokkuð yfir 10 milljarða kr., viðskiptahallinn á þjóðarbúinu, ef engar ráðstafanir verða gerðar, eftir að búið er að eiga sér stað það verðhrun á okkar framleiðsluvörum eins og orðið hefur varðandi t.d. fiskimjölið, loðnumjölið. Þess vegna má segja, að þegar slíkur greiðsluhalli á sér stað á þjóðarbúinu, þá leiði annað þar af. Gjaldeyrisvarasjóður okkar hlýtur að lækka að sama skapi og í sömu hlutföllum, nema því aðeins að áfram verði haldið á þeirri braut að taka ný og ný erlend lán til þess að hyggja upp gjaldeyrisvaraforða þjóðarinnar. En allir sjá, að á þeirri braut verður ekki lengi haldið áfram. Gjaldeyrisvarasjóðurinn var um síðustu áramót talinn 6 þús. millj. kr. Í þessu plaggi, sem ég hef vitnað til, er gert ráð fyrir því, að hann muni hafa lækkað um næstu áramót a.m.k. um helming. En þar er ábyggilega allt of varlega til orða tekið, t.d. með tilliti til þess, sem ég vitnaði í áðan, að svo geigvænlegt verðfali hefur átt sér stað á mjölframleiðslunni. Nú vita allir að hraðfrysti fiskurinn hefur fallið og hann er fallandi, og þess vegna má gera ráð fyrir því, að um leið og viðskiptahallinn eykst enn verulega, þá muni gjaldeyrisvarasjóðurinn ekki aðeins ganga til þurrðar, heldur muni blasa við þjóðinni ekkert annað en gjaldeyrishrun, það er ekkert annað fram undan, eins og átti sér stað, þegar fyrri vinstri stjórnin hrökklaðist frá völdum á árinu 1958. Þá var búið að bjarga þjóðarbúinu áfram með lánum, erlendum lánum, og var komið svo, að það var búið að tæma þá möguleika, þannig að það fengust hvergi lán. Þess vegna blasti ekkert við annað en það hengiflug, eins og þáv. forsrh., Hermann Jónasson, sagði, að það væri ekkert fram undan í okkar efnahagsmálum annað en hengiflug, sem við mundum steypast fram af, ef áfram héldi sem þá horfði. Þá var engin samstaða innan ríkisstj. til að gera neinar úrbætur eða gera neinar ráðstafanir, sem að gagni mættu koma. Nákvæmlega það sama á sér stað í dag. Núv. hæstv. forsrh. skilar þessu frv. inn í þingið, en hann segir um leið: Um einstakar gr. þessa frv. er engin samstaða innan ríkisstj. - Og það hefur komið á daginn, og við sáum það seinast í sjónvarpinu í gær, þegar form. stjórnmálaflokkanna voru þar að leiða saman hesta sína og gera grein fyrir afstöðu sinni til þessara mála, að það var eitt og annað í þessu frv., sem meira að segja stjórnarflokkarnir voru ekki sammála um og vildu afneita á einn og annan hátt. Þess vegna má segja, að við stöndum nú frammi fyrir því sama og þegar fyrri vinstri stjórnin hrökklaðist frá völdum. Það er engin samstaða innan ríkisstj. um neina till. eða úrbætur, sem að gagni mega koma. því held ég, að það hefði verið miklu mannlegra fyrir núv. hæstv. forsrh. hreinlega að segja af sér, eins og Hermann Jónasson gerði á sínum tíma. Það var mannlegt út af fyrir sig að viðurkenna, að hann réð ekki við erfiðleikana. Hann gaf öðrum möguleika til þess að komast að og taka við og gera átak í þessum málum, sem gert var strax á árunum 1959 og 1960. Því hefur oft verið haldið fram af núv. stjórnarflokkum, að það hafi verið fyrsta ár viðreisnarstjórnarinnar, eftir að hún tók við völdum, að það varð að lækka gengið um 50% eða tvöfalda krónuna.

Ég vil minna hv. þm. á, að það, sem er til umr, í d., er frv. um skólakerfi, og vil ég biðja hv. þm. að halda sig við þau málefni, sem til umr. eru, en önnur ekki.

Það er mikið rétt, hæstv. forseti, að það eru skólamálin, sem eru til umr. hér á hv. Alþingi í dag. En oftar en einu sinni hef ég vikið að því í ræðu minni, að það gegnir sama máli um skólamálin og aðra þætti í okkar þjóðarbúskap, að við verðum að byggja á efnahagsmálum þjóðarinnar, og ef hæstv. forseti skilur það ekki, að ég hlýt að tala nokkuð um efnahagsmál, þegar ég tala um skólamálin, vegna þess að sú n., sem fékk þessi mál til meðferðar eða til þess að semja þetta frv., hefur ekki látið svo lítið að gera grein fyrir því, svo að hægt sé að byggja á, hvaða afleiðingar það hefur fyrir fjárhagsstöðu þjóðarinnar eða útgjöld í t.d. næstu fjárlögum, ef þetta frv. verður að lögum. Ef það lægi nú fyrir, að hæstv. ríkisstj. hefði undirbúið þannig málið fyrir Alþingi, að við gætum gert okkur grein fyrir, hversu mikinn kostnað leiddi af þessu, þá horfði málið allt öðruvísi við. En á meðan það er uppi í skýjunum og við getum ekki gert okkur grein fyrir, hvaða fjárhagslegar skuldbindingar þjóðin er að binda sér með því að samþ. þessi frv., sem hér liggja fyrir til afgreiðslu, þá er ekki óeðlilegt, að það sé talað um efnahagsmál þjóðarinnar, sérstaklega þegar við blasir það hættuástand, sem nú er fram undan að álíti hæstv. forsrh., eins og hann hefur haldið fram og kemur skýrt fram í frv., sem ég hef hér nokkuð vitnað til. Ég hef ekki farið það langt frá málinu, að mér finnist ástæða til að áminna mig um það. Ég man nú ekki, hvaða frv. við vorum að ræða, en hv. vinur minn, Páll Þorsteinsson, var að flytja hér einu sinni ræðu á Alþ. á sínum tíma um nokkuð, það voru ekki tollamál, sem við vorum þá að ræða um, - en ég minnist þess, að hann tók með sér tollskrána hér upp í púltið og hann las grein fyrir grein. Hann talaði um, að það þyrfti að lækka tollinn á exporti og kaffi og öðru þess háttar, sem kom á engan hátt málinu við. En ég vil aftur halda því fram, að efnislega haldi ég mig við málið. Það er svo margt, sem er tengt skólamálunum, og fjármálin eru náttúrlega stór liður í sambandi við skólamálin og reyndar heildaruppbyggingu okkar þjóðfélags. Þess vegna verður ekki fram hjá því komist, sérstaklega með tilliti til þess, hvernig þessi mál standa núna fyrir hugskotssjónum alþm., þar sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt á borðið hjá okkur frv., sem skýrir frá því, að það sé alvarlegt hættuástand fram undan hjá þjóðarbúinu í efnahagsmálum. Hví skyldum við ekki tala um efnahagsmálin, eins og ég hef gert hér, þegar við erum að samþ. stóran lagabálk í sambandi við menntamálin og skólamálin, sem eru stór útgjaldaliður á fjárlögum. Ég held, að það sé vissulega ástæða til þess, að taka það með í reikninginn, um leið og við ræðum skólamálin, að til þess að við getum haldið uppi miklum og myndarlegum menntastofnunum og skólum, þá þurfum við fjármagn, og við verðum að undirbyggja það á skynsamlegan hátt. Það er ýmislegt fleira, sem kemur fram í þessu plaggi, sem ég hef svo oft vitnað hér til. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Atburðarás síðustu vikna og mánaða á sviði efnahagsmála hefur verið svo ör og breytingar verðlags og launa svo tíðar og miklar, að torvelt er að setja fram nákvæmt mat á þjóðarhagshorfum ársins. Sama gildir að miklu leyti um það mat á afkomuhorfum atvinnuvega, sem fram kom hér að framan“ - og ég hef vikið allítarlega að hér áður. „Þetta er nauðsynlegt,“ segir hæstv. forsrh., „að hafa í huga, þegar tölurnar eru skoðaðar. Hitt er svo jafnvíst, hvað sem nákvæmni talnanna liður, að efnahagsveðramótin fram undan eru svo skörp og vandamálin, sem þeim fylgja, svo alvarleg, að varla er of fast að orði kveðið, þótt ástandið fram undan sé nefnt hættuástand.“ Ég held, að það sé gott fyrir okkur hv. alþm. að gera okkur grein fyrir því og taka nokkuð mark af því, sem hæstv. forsrh. segir, og tekur fram í þessari grg. Þess vegna er okkur nauðsynlegt að fá það upplýst betur en nú er ljóst, hvað leiðir af þessari löggjöf, hvað leiðir af samþykkt þessara frv. beggja um skólamálin, sem eru til afgreiðslu í hv. d. og hafa verið hér aðeins í fáa daga, miðað við allan þann meðgöngutíma, sem þetta frv. hefur haft á hinu háa Alþ. Frv. er búið að vera á Alþ. í fjöldamörg ár, og ég skil það út af fyrir sig, að þeir, sem standa að þessum króga, vilji koma honum eitthvað áfram. Þeir vilja ekki horfa upp á það, að þetta verði einhver eilífðarstúdent í þessari stofnun. En það virðist nú margt benda til þess, að það gangi mjög illa að fá fullnaðarprófið í þessu sambandi. Það var sagt, svo að ég haldi áfram með efnahagsmálin, því að ég tel þau nátengd því, sem hér er um að ræða. „Við upphaf ársins var reiknað með því, að aukning þjóðarframleiðslu á árinu gæti orðið 4–5%.“ Menn skulu taka eftir því. „Vegna versnandi viðskiptakjara,“ - sem vissulega verða miklu verri en hér er reiknað með, eftir því sem fram hefur komið síðan þetta frv. var samið, - „var reiknað með minni aukningu þjóðartekna og þjóðarframleiðslu, eða 3–4% aukningu. Þessi hugmynd um aukningu þjóðarframleiðslu virðist geta staðist,“ segir hæstv. forsrh., „takist að tryggja ótruflaðan rekstur atvinnuveganna.“ En hver segir í dag, að það sé hægt að tryggja ótruflaðan rekstur atvinnuveganna? „Hins vegar er fremur við því að búast, að rýrnun viðskiptakjaranna verði meiri“ - og það er rétt hjá hæstv. forsrh. - „en fyrr var spáð.“ Rýrnun viðskiptakjaranna verður vissulega miklu meiri en komið hefur fram. „Þannig er nú búist við, að aukning þjóðartekna verði ekki nema tæplega 2% milli áranna, 1973 og 1974. Þjóðarútgjöldunum er hins vegar að öllu óbreyttu stefnt langt yfir þetta mark, Aukning einkaneyslu stefnir í 10% á árinu,“ - og hún stefnir vissulega í miklu meira en 10%. Fjárfestingaráform bæði hins opinbera og einkaaðila eru mjög hátt stillt: En náttúrlega verða fjárfestingaráform hins opinbera skorin niður. Það er búið að gera því skóna, að það eigi að skera niður um 11/2 milljarð kr., og það verður látið lenda að verulegu leyti á fjárfestingarliðunum. Það verður sjálfsagt fyrst og fremst gengið á þá, vegna þess að í sambandi við reksturinn er þetta meira og minna bundið. Miðað við það að breyta ekki lögum, sem hafa veruleg áhrif í sambandi við útgjöld ríkissjóðs, verða enn verulega stórir þættir heildarútgjaldanna óbreyttir. Við vitum, að þriðja hver króna af fjárl. fer til tryggingamálanna, og því verður ekki breytt með niðurskurði. Það verður að breyta lögum, ef einhverju á að breyta þar. Svo má segja, að sé um fjölmarga liði í sambandi við útgjöldin, að þeim verður ekki breytt nema með sérstakri löggjöf. Og eins og nú horfir, þegar komin er fram vantrauststill. á ríkisstj., þá segir sig sjálft, að hún kemur ekki til með að bera fram mörg lagafrv. á þessu þingi. Hún mun annaðhvort hrökklast frá völdum nú næstu daga ellegar þá að hún mun segja af sér og ný stjórn taka við völdum í þessu landi. Og það hefða verið eðlileg viðbrögð núv, hæstv. forsrh. að segja af sér, eftir að honum er orðið ljóst, að hann er komin í minni hl. á þingi. Hann hefur marglýst því yfir, hæstv. forsrh., að ef það komi fram vantraust á sig, þá muni hann víkja, en án þess að vantraust komi, muni hann ekki víkja. Nú er vantraustið komið fram, og nú á hæstv. forsrh. að standa við stóru orðin og láta fara fram atkvgr. um þá till., sem var lögð á borð okkar alþm. í gær um vantraust á hæstv. ríkisstj., og síðan á hann að taka afleiðingum af þeirri atkvgr., þegar hún hefur farið fram. Enginn vafi er á, að vantraustið verður samþ. Hitt er svo verið að ræða um núna, og heyrist mjög um það rætt, að hæstv. forsrh, ætli ekki að sýna þennan manndóm, heldur ætli hann nú að rjúfa þing, hlaupa frá öllu ógerðu í sambandi við efnahagsmálin og annað, sem talið er að sé í bráðri hættu, og stjórna síðan með bráðabirgðalögum fram yfir næstu kosningar. Þetta er vitanlega, - þó að stjórnskipulega geti það staðist, - ekki í neinu samræmi við þingræði og lýðræði, sem Íslendingar ættu að hafa í hávegum. Það mætti að sjálfsögðu segja margt fleira í sambandi við efnahagsmálin, margt fleira en það, sem ég hef þegar sagt. Ég hef talið sjálfsagt í sambandi við það mál, sem hér er til umr., og bæði þessi frv., sem um er að ræða varðandi skólamálin, að gera nokkra grein fyrir stöðu þjóðarinnar í efnahagsmálunum, og því hef ég farið allítarlega út í þau í sambandi við þessa umr. Ég tel, að það væri lágmarksskylda þeirrar n. og þeirra manna, sem standa að frv., sem hér eru til umr., að þeir gerðu Alþ. grein fyrir, hvað mikinn kostnað leiddi af því, ef frv. verða samþ.



Herra forseti. við 1. umr. grunnskólafrv. í þessari hv. d. vakti ég athygli á því, að mér fyndist ekki gæta nægrar framsýni í þessu frv., enda þótt ég viðurkenni, að það hafi verið undirbúið af mörgum mestu mennta- og skólamönnum þessa lands. Ég leit svo á, að fleiri nýmæla mætti vænta í skólafrv., sem svo lengi hefur verið á döfinni. En skólamál, skólakerfi, námsskrá, eru að sjálfsögðu grundvöllurinn undir framtíðarmenntun landsmanna og þess vegna áríðandi, að framsýni og nútímaleg viðhorf séu viðhöfð, þegar verið er að undirbúa framtíðarlöggjöf, sem á að standa áratugum saman. Að verulegu leyti er þetta frv. til orðið til að jafna aðstöðu nemenda í landinu. En ég held þó, að mismununin sé ekki mest þar, sem getið er um í þessu frv., að hún sé. Ég viðurkenni það og veit, að á vissum stöðum í dreifbýlinu er aðstaðan slæm. En tiltölulega auðvelt mun vera að bæta úr því og ekki vafi á því, að enda þótt gömlu fræðslulögin væru í gildi áfram, yrði að sjálfsögðu bætt úr þeirri mismunun, sem þar á sér stað. Aftur á móti hef ég þá trú, að mikil mismunun einstaklinga fari fram í heimahúsum á aldursskeiðinu 5–7 ára og þessi mismunun sé stórvaxandi á síðustu árum og eigi jafnvel fyrir sér að vaxa í náinni framtíð. Þetta hyggist á því, að þjóðfélagsbygging okkar er að breytast. Það byggist á því, að mæðurnar, sem lengst af hafa verið ötulastar við að þroska og efla þekkingu barna sinna á þessu aldursskeiði, hafa einfaldlega ekki lengur tíma til þess að sinna þeim verkefnum, vegna þess að þær eru farnar út að vinna, Því hafði ég haldið, að leiðin til þess að jafna aðstöðu þjóðfélagsþegnanna í dag væri ekki endilega sú leið, sem hér er farin, heldur að tryggja það, að börn á aldrinum 5–7 ára geti notið sem jafnastrar aðstöðu til menntunar og þroska. Það er ekki vafi á því, að aldursskeiðið 5–7 ára er mjög aðgengilegt þroskastig, og á því skeiði er mikils um vert, að barnið njóti umönnunar og áhuga fyrir þroska þess. Mjög er hætt við, að þetta verði vanrækt á þeim heimilum, þar sem hvorugt foreldranna er heima allan liðlangan daginn, þar sem börnum er komið fyrir á dagheimilum, sem í mörgum tilfellum eru aðeins geymslustaðir, og í öðrum tilfellum hleypt út á guðsgræna jörðina án afskipta fullorðinna. Ég lít svo á, að þetta sé mikið vandamál í okkar þjóðfélagi nú í dag og sé vandi, sem fari vaxandi, og þarna þurfi skólakerfið að grípa inn i. Þess vegna er ég vonsvikinn yfir því, að hv. n. skyldi ekki taka þessi mál til yfirvegunar og athuga, hvort hér væri ekki ástæða til þess að bæta um.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs við þessa umr, og það er þó vissulega ekki gert í þeim tilgangi að lengja umr. að nokkru marki. Ég vil aðeins víkja að þeirri brtt., sem við flytjum 6 nm, í menntmn. við 3. gr. þessa frv. Í þeirri grein stendur: „Grunnskóli er fyrir börn og unglinga frá aldrinum 7–16 ára og er þeim skylt að sækja hann.“ Nú leggjum við sexmenningarnir til, að orðin „og er þeim skylt að sækja hann“ falli niður, sem sé að skólaskyldan verði ekki bundin í þessu frv. eða þessum lögum. Ég tel, að með samþykkt þessarar brtt. standi það alveg opið að ákveða skólaskylduna í þeim lögum, sem fjalla um skyldunámsstigið, sem sé í grunnskólalögunum. Mér hafði jafnvel dottið í hug sú brtt., ef þetta þætti orka tvímælis, - þessi breyting, sem við sexmenningarnir leggjum til, - að það væri eðlilegt að flytja brtt., sem orðaðist eitthvað á þá leið, að grunnskólinn væri fyrir börn og unglinga á aldrinum 7–16 ára, en skólaskyldan skyldi ákveðin í lögum um grunnskóla, og bera það þá fram sem varabrtt. Ég hef samt ekki horfið að því ráði. Ég vil aðeins taka það fram, að þessi brtt., sem við lögðum til, mundi ekki hafa nein áhrif og hún mundi ekki segja neitt til um skólaskylduna, og er þannig meinlaust að samþykkja hana. Ég þarf auðvitað ekki að taka það fram sem flm. þessarar till., að ég mun greiða henni atkv. Mun þá á það reyna í atkvgr., hvort brtt. verði samþ. Aðrar brtt. eru ekki bornar fram við frv. Menntmn. hefur mælt með samþykkt frv., en 6 nm. þó flutt þessa brtt. við frv. Annað, sem ég hefði getað sagt við þessa umr., geymi ég mér, þar til grunnskólafrv. verður tekið til umr. á fundinum.



Herra forseti. Við 2. umr. um frv. til l. um grunnskóla lagði ég á það ríka áherslu, að ég vil ekki standa í vegi fyrir því, að það mikilvæga mál og það mál, sem hér er nú til umr., fái framgang á þessu þingi. Því féllst ég á að draga til baka til 3. umr. brtt. um skólaskyldu og sagði við það tækifæri, að ég vildi fá tíma til þess að athuga það mál nánar, þ.e.a.s. hvort slík till. gæti komið í veg fyrir samþykkt frv. Þetta hef ég gert og komist að þeirri niðurstöðu, að svo geti orðið. Ég stend því að brtt. á þskj. 880 með tveimur öðrum hv. þm. og lít svo á, að hún komi í stað stuðnings míns við þær till., sem fluttar hafa verið um skólaskyldu, þá, sem er hér nú til umr. og þá, sem ég hef getið um í sambandi við frv. til l. um grunnskóla. Með tilliti til þess dreg ég til baka stuðning minn við þær till. og segi nei.



Herra forseti. Við 2. umr. um frv. til l. um grunnskóla lagði ég á það ríka áherslu, að ég vil ekki standa í vegi fyrir því, að það mikilvæga mál og það mál, sem hér er nú til umr., fái framgang á þessu þingi. Því féllst ég á að draga til baka til 3. umr. brtt. um skólaskyldu og sagði við það tækifæri, að ég vildi fá tíma til þess að athuga það mál nánar, þ.e.a.s. hvort slík till. gæti komið í veg fyrir samþykkt frv. Þetta hef ég gert og komist að þeirri niðurstöðu, að svo geti orðið. Ég stend því að brtt. á þskj. 880 með tveimur öðrum hv. þm. og lít svo á, að hún komi í stað stuðnings míns við þær till., sem fluttar hafa verið um skólaskyldu, þá, sem er hér nú til umr. og þá, sem ég hef getið um í sambandi við frv. til l. um grunnskóla. Með tilliti til þess dreg ég til baka stuðning minn við þær till. og segi nei.



Herra forseti. Ég er því vanastur að greiða atkv. eftir skoðunum mínum og samvisku og segi því já. Frv. samþ. með 13:3 atkv. og afgr. sem lög frá Alþingi (þskj. 893).



Herra forseti. Raunar gæti ég látið nægja að vísa til þess, sem ég sagði áðan, þegar ég gerði grein fyrir atkv. mínu um það mál, sem þá var á dagskrá. Þá skýrði ég frá því, að við nánari athugun á þeirri brtt., sem ég stend að ásamt fleiri hv. þm. á þskj. 863 og fjallar um skólaskyldu, kom í ljós, að sú breyting, sem þar er gert ráð fyrir, gæti komið í veg fyrir, að þetta frv. fengist samþ. á þessu þingi, en það tel ég höfuðnauðsyn. Ég stend því að annarri brtt. á þskj. 880. Þá till. flytja ásamt mér hv. þm. Ragnar Arnalds og Ásgeir Bjarnason. Sú brtt. gerir ráð fyrir ákvæði til bráðabirgða þess efnis, að menntmrh. skuli gera Alþ. grein fyrir framkvæmd l. og þá einkum undirbúningi að 9 ára skólaskyldu, þannig að Alþ. gefist kostur á að álykta á ný um það ákvæði, og skuli gera þetta að 4 árum liðnum. En eins og hv. þm. mun vera kunnugt, er ekki gert ráð fyrir því, að ákvæði um 9 ára skólaskyldu komi til framkvæmda fyrr en að 6 árum liðnum frá gildistöku laganna. Um þetta hefur orðið samkomulag við ýmsa þá aðila, sem töldu sig ekki geta staðið að þeirri brtt., sem fram kom á þskj. 863. Hins vegar lítum við flm. brtt. á þskj. 880 svo á, að hún fullnægi allsæmilega þeim sjónarmiðum, sem við höfum hreyft með fyrri brtt. Með tilvísun til þessa féll ég frá stuðningi við brtt, á þskj. 863. Ég vil jafnframt geta þess, að í viðræðum við hv. sjálfstæðismenn um þetta mál hefur komið í ljós, að þeir eru mjög andsnúnir þeirri brtt., sem samþ. var í nótt og er á þskj. 864, þar sem veitt er heimild til þess að skipta kaupstöðum með 10 þús. íbúa eða fleiri í hverfi. Ég verð að segja, að þetta kom mér mjög á óvart. Þarna er aðeins um heimild að ræða, og ég taldi, þegar ég beitti mér fyrir því, að upphaflegri till. um þetta efni, sem flutt var í Nd., væri breytt þannig, að þetta yrði aðeins heimild, en ekki skylda, að um það gæti orðið samkomulag. Ég veit ekki satt að segja, hvers vegna hv. sjálfstæðismenn eru þessu svo andsnúnir, nema þeir óttist að missa meiri hl. hér í Reykjavíkurborg og þeir, sem taki við, breyti þessu þá. En það ætti þá vitanlega að vera þeim frjálst. Einnig hefur verið sagt, að kröfur kunni að koma fram um þetta úr ýmsum hverfum. Ef það yrði svo, væri vitanlega sjálfsagt að verða við þeim og hafa þessa heimild. Ég vil hins vegar enn ganga til samkomulags, til þess að frv. nái fram að ganga. Ég harma það málþóf, sem hefur orðið í morgun, og ég vil taka það fram, að ég skildi satt að segja svo niðurstöður í nótt, þegar fallist var á að fresta 3, umr., að um það yrði samkomulag að ljúka þessari umr, fyrir hádegi. En það hefur ekki orðið. Ég geri það því treglega að fallast á, að þessi brtt. verði brott numin, en mér skilst, að fram muni koma brtt. um það efni.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs hér í þessari d. í tilefni af ummælum síðasta ræðumanns, hv. 1. þm. Vestf., Steingríms Hermannssonar, þar sem hann lýsti undrun sinni yfir því, að þm. Sjálfstfl. hefðu leyft sér að ræða þetta mál, sem hér er nú á dagskrá, grunnskólafrv., vegna þess að í nótt hefðu átt sér stað samningar um það, að um þetta frv. yrði ekki málþóf. Ég vil í fyrsta lagi mótmæla því, að umr. hér í d. hafi einkennst af málþófi. En í öðru lagi hlýt ég að taka undir þá gagnrýni, sem flokkssystkini mín hafa borið hér fram vegna málsmeðferðar þessa máls, og beini ég þar ekki síst orðum mínum til hæstv. menntmrh., þar sem frv. er afgr. úr nefnd deildarinnar að morgni dags, tekið til umr. síðla dags, um kvöld raunar, og 2. umr. því ekki lokið fyrr en kl. 3.30 í nótt. Ég skal segja frá því hér, að ég tilkynnti forseta þessarar d., að ef ætlunin væri að afgr. þetta frv. við 2. og 3. umr. í skjóli myrkursins, þá munum við fulltrúar Sjálfstfl. mótmæla slíkri málsmeðferð og óvirðingu við þdm. og ganga úr fundarsal. Í kjölfar þessa var rætt um það og hafði raunar áður verið gert og skildi ég það þá þannig, að það væri tilboð af hálfu hæstv. menntmrh., að frv. yrði til 3. umr. nú í dag. Ég sagði þá í umboði minna flokkssystkina, að við mundum ekki beita málþófi og við mundum ræða málið efnislega. Ef ekki væri um nein sérstök ný málefnaleg ágreiningsmál að ræða, væri vissulega líklegt, að málinu lyki við 3. umr. um hádegisbil. Síðan á það sér stað við afgreiðslu till. við 2. umr., að gerðar eru veigamiklar breytingar á frv. frá sjónarmiði okkar sjálfstæðismanna, þær breytingar vorn gerðar með tilstilli hæstv. menntmrh. sjálfs, sem þannig stofnaði málinu í hættu með því að breyta því frá því, sem Nd. hafði gengið frá frv. Það er ósköp eðlilegt, að við áskiljum okkur rétt til þess að ræða þær breytingar, sem á frv. hafa verið gerðar við 2. umr. Ég vil því enn á ný mótmæla því, að nokkru málþófi hafi verið heitt, og enn fremur benda á, að ef einhver hefur brotið samninga eða samkomulag eða stofnað slíku í hættu, þá er það hæstv. menntmrh. sjálfur. Þetta vildi ég láta koma skýrt fram í tilefni þeirra ómaklegu ummæla, sem hv. 1. þm. Vestf. viðhafði hér áðan, um leið og ég gagnrýni mjög þá meðferð, sem þetta frv. hefur hlotið hér í d., og þá óvirðingu, sem okkur þdm. er sýnd með slíkri meðferð frv.



Herra forseti. Ég vil eins og hv. síðasti ræðumaður mótmæla þeim ummælum, sem 1. þm. Vestf. viðhafði hér áðan. Maður hélt, að þær brtt., sem 6 nm. af 7 leggja til, ættu vísan framgang hér í d. Það kom þó á daginn, að svo ætlaði ekki að verða. Ég vil líka minna á, að samþ. var brtt, frá þessum hv. þm. og Ragnari Arnalds, sem við sjálfstæðismenn erum algjörlega mótfallnir. Um þessa brtt. urðu harðar deilur í Nd. Alþ. Að vísu var hún að því leyti öðruvísi, að fortakslaust var borgarstjórn Reykjavíkur sagt fyrir verkum að skipa skólanefndir við alla skóla í bænum. Ég skal taka það fram, að í viðtali við hæstv. menntmrh, tjáði hann mér, að hann hefði ekki gert sér grein fyrir hinum djúpstæða ágreiningi, sem hefði orðið um þessa till., og ekki fylgst það með umr., að hann hafi um það vitað. Ég vil láta það koma fram, að þetta hefur hann sagt í viðtali við mig, og ég efa ekki, að þar er rétt frá greint. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson lét þau orð falla í sambandi við þessa brtt., sem hann flutti og fékk samþ., að það væri líklega vegna þess, að sjálfstæðismenn væru hræddir við að missa borgarstjórnarmeirihlutann hér í Reykjavík og þeir, sem á eftir kæmu, mundu nota þessa heimild. Ég ætla að segja honum það, að ef þeir, sem við tækju eftir sjálfstæðismenn í borgarstj., sem engum dettur í hug að verði við þessar kosningar, kynnu skil á skólamálum síns borgarfélags, mundu þeir aldrei nota heimildina. Ég ætla þá að koma að ummælum hæstv. menntmrh. í nótt við 2. umr. um grunnskólafrv. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki samboðið virðingu þingsins að láta þetta þing líða til viðbótar hinum, sem undanfarið hafa verið, svo að þetta frv. fengi ekki afgreiðslu. En ég verð að segja það, að mér þykir það ekki samboðið virðingu þingsins, hvernig hefur verið farið með okkur þm. í þessari hv. þd. Ég hafði þegar í gær uppi gagnrýni á málsmeðferð, þegar málið var tekið fyrir á kvöldfundi, seint að kvöldi, og ekki hafði gefist nokkurt tóm til að búa sig undir að ræða málið, síðan það var afgr. úr þn. í gærmorgun. Þetta var allt að einu gert, að taka málið fyrir, og það var komið langt fram yfir miðnætti, þegar mér var gefið orðið í umr., og umr. héldu síðan áfram til kl. 3.30. Þm, voru komnir heim til sín undir kl. 4. Ég hafði boðað, að ég mundi flytja brtt. við frv. við 3. umr. Þegar ég kom heim til mín kl. að verða 4 í nótt, mátti ég setjast við að semja brtt. með hliðsjón af því, sem n. hafði flutt, og því, sem samþ. var við atkvgr. hér í gærkvöld - eða í morgun er víst réttara að segja. Síðan eiga menn að vera mættir hér á þingdeildarfundi kl. 10 í morgun. Sjá allir, að það hefur ekki verið um mikinn svefn að ræða hjá þdm., a.m.k. ekki hjá mér. Ég mun hér á eftir gera grein fyrir brtt. mínum, en ég vil taka það fram, að ég ætla ekki að halda uppi neinu málþófi hér í sambandi við þetta mál. En mér fannst það satt að segja grátbroslegt, þegar hæstv. ráðh. var að þakka menntmn. fyrir rækilega meðferð á þessu máli. Ég vil þá rifja það upp, sem ég tæpti á í gær og hef kannað síðan, hvort ekki væri rétt, að málinu hafi verið vísað til n. 19. apríl. 19. apríl er málinu vísað til n. Er það fyrst tekið fyrir viku síðar í n. Það liðu sem sé þessir dagar frá 19, apríl til 1. maí, áður en málið var tekið fyrir. Þá vorum við, - ég held, að ég muni það örugglega rétt, - kölluð til fundar síðdegis og sátum þar yfir frv. Síðan höfum við komið á kvöldfundi í menntmn., og frv. hefur verið rætt þessa viku á fáeinum fundum. Sér hver maður, þegar n. í Nd. þurfti 20 fundi og ég veit ekki hvað marga mánuði, til þess að hún teldi nógu rækilega yfir frv. farið, hvernig þessi vinnubrögð hafa verið hjá okkur. En ég vil taka það fram, að ég hef sýnt og við fulltrúar Sjálfstfl., - og ég má sjálfsagt segja það um nm. alla, - við höfum sýnt fyllsta vilja til að koma þessu frv. í gegnum þingið. Við höfum mætt á fundum, sætt okkur við svo ófullkomna yfirferð frv. í þingn. og að lokum mælt með samþykkt þess. Þau meðmæli byggðust auðvitað, a.m.k. hvað mig snertir, að verulegu leyti á því, að samstaða náðist í n., bæði allri n. um brtt. og svo samstaða 6 nm. um ákveðna brtt., sem ég a.m.k. lagði ákaflega mikið upp úr. Ég held þess vegna, að það sé ekki nokkur leið að segja, að við höfum viljað vera dragbítar á þetta mál og að við höfum ekki viljað greiða fyrir því, að það fengi afgreiðslu út úr þessari hv. þd. Ég skal þá snúa mér að þeim brtt., sem ég hafði áður boðað, að ég mundi flytja við 3. umr. málsins. Þær eru skriflegar. Ég satt að segja setti þær ekki í fjölritun, vegna þess að í morgun var ekki sýnt, hvernig fara mundi um fundarstörfin, og ég vildi hafa þær við höndina. Enn fremur hafði ég þær ekki fullkomlega í því formi, sem ég flyt þær, öðruvísi en handskrifaðar. Það er að vísu bagalegt fyrir hv. þdm., að þær skuli vera skriflegar, þegar þeir eiga að taka afstöðu til allmargra brtt. Það má sjálfsagt bæta úr því með því, að þegar til atkvgr. kemur, geri forseti stuttlega grein fyrir þeim, úr því að menn hafa þær ekki fyrir framan sig. En ég skal þá víkja að brtt. Það er þá í fyrsta lagi brtt. við 1. gr. frv. Það er varatill. Ég vil taka það fram, að hún kemur ekki til atkv., ef samþ. verða 1. og 2. brtt. okkar sexmenninganna, sem áður vorum, - við erum víst eftir þrjú sem flm. brtt. á þskj. 863. Þessi brtt., sem við vorum upphaflega 6 flm. að, er um það, að skólaskyldan verði til 15 ára aldurs, en að sjálfsögðu að fræðsluskylda standi óbreytt. Nú lítur út fyrir, að þessi brtt., sem við stóðum 6 að í upphafi, verði felld, og þess vegna flyt ég varatill., ef svo skyldi fara, að 1. og 2. brtt. yrðu felldar, - varatill., sem er svo hljóðandi: „Varatill. við 1. gr. Við greinina bætist ný málsgr., svo hljóðandi: Heimilt er sveitarstjórn, að fenginni umsögn fræðsluráðs, að ákveða, að skyldunám skuli ná til 7–15 ára barna og unglinga, enda samþykki menntmrn. þá ákvörðun.“ Þetta var fyrsta brtt. mín. Þá er 2. brtt. við 3. gr. frv. - Mér þætti vænt um, ef hv. form. n. gæfi sér tíma til að hlusta á brtt., sem fluttar eru við frv. - 2. brtt. er við 3. gr. Eins og gr. er nú orðuð, er hægt að skipta skóla í einingar, eftir því sem menntmrn. ákveður, að fengnum till. hlutaðeigandi fræðsluráðs. Ég geri þá brtt., að 2. málsgr. orðist svo: „Hann getur verið ein stofnun eða verið skipt í einingar, tvær eða fleiri, eftir því sem hlutaðeigandi fræðsluráð ákveður.“ Ég tel rétt, að það sé á valdi fræðsluráðs að ákveða skiptingu í einingar, því að því eru kunnugastar allar forsendur, sem þurfa að vera fyrir slíkri skiptingu. Þá er 3. brtt. mín, sem er við 4. gr. frv. Þar er talað um útibú frá aðalskólum. Þar segir, að heimilt sé rn. að fenginni till. hlutaðeigandi fræðsluráðs að koma á fót útibúum. Þetta vil ég orða þannig: Í stað orðanna „rn. að fenginni till. hlutaðeigandi fræðsluráðs“ komi: fræðsluráði með samþykki menntmrn.“ Ég álít að þetta sé mál, sem eigi að vera á valdi fræðsluráðsins, sem þekkir allar aðstæður best og hefur besta aðstöðu til að gera sér grein fyrir nauðsyn slíkrar ráðstöfunar. Þá er það 4. brtt. mín, sem er við 11. gr. frv. 11. gr. frv. fjallar um, hvernig fræðsluráð skuli skipað og hvernig það skuli kosið. Í frv. segir upphaflega, að fræðsluráð skuli skipað 5 eða 7 mönnum, eins og hv. þdm. geta reyndar lesið í frv., sem þeir hafa fyrir framan sig. En þessu var breytt í hv. Nd. á þann veg, að landshlutasamtökin skyldu kjósa aðeins 5, en kennarasamtök og skólastjórar skyldu tilnefna sinn manninn hvor aðili. Þetta þýðir í fyrsta lagi það, að sá fjöldi, sem sveitarstjórnunum er heimilt að kjósa, er þarna minnkaður niður í 5. Það ráðrúm, sem var gefið í frv., var einmitt með hliðsjón af því, að það kynnu að vera fleiri skólar en 5 og fleiri sveitarfélög en 5, sem stæðu að skólum innan umdæmisins, og þess vegna væri eðlilegt, að það væri hægt að koma því við, að landshlutasamtökin gætu komið fulltrúum sem flestra skólahverfa þarna inn. Með breyt. í Nd. er þetta þrengt, og þarna eiga kennarasamtök og skólastjórar að kjósa sinn manninn hvor aðili. Lítum nú nánar á kennarasamtök. Það er ekkert skilgreint, hvað sé átt við. Það eru margs konar kennarasamtök til, t.d. hérna í Reykjavík, fyrir svo utan landssamtök og kennarasamtök, sem bundin eru við landshluta. Ég veit ekki, hvort þan eru til utan Reykjavíkur miðað við þá landshlutaskiptingu, sem við almennt hugsum okkur að hljóti að verði. Þess vegna er brtt. mín við 11. gr., að 1. málsgr. orðist eins og upphaflega stóð í frv.: Fræðsluráð skal skipað 5 eða 7 mönnum, sem kjörnir eru af hlutaðeigandi landshlutasamtökum, sem ákveða fjölda þeirra samkv. framansögðu“ o.s.frv. Ég skal ekki lengja mál mitt með því að fara að lesa það upp, enda hafa menn það fyrir framan sig bæði prentað og fjölritað. Þá er það næst brtt. við 12. gr. frv., 4. tölul. Þar stendur, þegar talað er um verkefni fræðsluráðs: „Það gerir till. til menntmrn. um ráðningu fræðslustjóra umdæmisins.“ Er það í samhengi við næstu brtt. mína, að ég legg til, að þetta orðist þannig, að í stað þess að gera till. til menntmrn. komi: hlutaðeigandi landshlutasamtaka sveitarfélaga. Þá kem ég að brtt. við 13. gr., sem er um fræðslustjórana. í frv., eins og það liggur fyrir og reyndar frá upphafi stendur í 13. gr.: „ Menntmrn. setur eða skipar fræðslustjóra að fengnum till. hlutaðeigandi fræðsluráðs.“ Í næstu málsgr. stendur svo eðlilega í framhaldi af þessu, að menntmrn. auglýsi stöðu fræðslustjóra og setji hann til eins árs o.s.frv. Á þessu vil ég gera þá breytingu, að ég vil láta orða 1. mgr. þannig: „Landshlutasamtök sveitarfélaga setja eða skipa fræðslustjóra.“ Eins og fyrri brtt. miðar þessi brtt. að því að færa aukið vald út í byggðirnar, leggja fræðsluráðunum aukið vald í hendur, en ekki miðstýrt frá menntmrn., eins og nú er. Í samræmi við þetta er brtt. við 2. mgr., að í stað þess að menntmrn. auglýsi, þá komi, að landshlutasamtök sveitarfélaga auglýsi þessar fræðslustjórastöður. Nú kann svo að vera, að einhver segi: Fræðslustjórarnir eru ríkisstarfsmenn, þeir eru launaðir af ríkinu, og þess vegna er óeðlilegt, að þeir séu ekki skipaðir af menntmrh. Til þess að mæta slíkri gagnrýni þeirra, sem ekki kynnu að vilja samþ. það orðalag, sem ég hef nú lýst, flyt ég varatill. um það, að 1. mgr. orðist þá svo: „ Menntmrn. setur eða skipar fræðslustjóra samkv. till. hlutaðeigandi landshlutasamtaka sveitarfélaga.“ Það er þá í höndum landshlutasamtakanna, hver umsækjandi fái meðmæli í stöðuna, og menntmrn, skuli fara eftir þeirri till., sem landshlutasamtökin gera þar um. 7. brtt. mín er við 14. gr. frv. Það má kannske segja, að hún sé nokkuð tengd síðustu brtt. við 13. gr., sem ég flutti. Hún er við 1. mgr. 14. gr., sem er þannig orðuð í frv.: „Fræðslustjóri er fulltrúi menntmrn. og hlutaðeigandi sveitarfélaga um fræðslumál,“ o.s.frv. Ég legg til. að þessi 1. mgr. verði þannig orðuð: „Fræðslustjóri er framkvæmdastjóri fræðsluráðs og fulltrúi menntmrn. Hann veitir forstöðu fræðsluskrifstofu umdæmisins.“ Næsta brtt. mín er við 15. gr. frv. Hún er á þá leið, að í stað 1. og 2. mgr. komi ný mgr., sem sé svo hljóðandi: „Landshlutasamtök sveitarfélaga ákveða fræðsluskrifstofu stað, en fræðsluráð ræður starfsfólk hennar að fengnum till. fræðslustjóra.“ Sú breyt., sem í þessu felst, er, að landshlutasamtökin skuli ákveða fræðsluskrifstofunni stað og það þurfi ekki að vera háð samþykki menntmrn., hvar hún skuli vera. Í þessari sömu gr. segir svo í niðurlagi gr.: „Á hliðstæðan hátt er fræðsluráði heimilt að semja svo við landshlutasamtök, að skrifstofa þeirra eða einstakra starfsdeilda innan þeirra annist störf fyrir fræðsluskrifstofu, enda komi samþykki menntmrn. til.“ Till. mín er sú, að þessi orð: „enda komi samþykki menntmrn. til“ - falli niður. Ég sé ekki, að það sé nokkur þörf fyrir þau í þessu tilfelli. Þá kem ég að 9. brtt., sem er að vísu alllöng. Hún er við 16. gr. frv. 4. mgr., eins og hún er nú í frv., hafa hv. þdm. hana fyrir framan sig. Till. mín er sú, að 4. mgr. orðist svo: „Landshlutasamtök sveitarfélaga gera í samráði við menntmrn. áætlun um skiptingu hvers umdæmis í skólahverfi og leggja till. sínar þar um fyrir fræðsluráð sem umræðugrundvöll, en fræðsluráð kynnir þær sveitarstjórnum, skólanefndum og skólastjórum, sem hlut eiga að máli. Lögð skal áhersla á, að samkomulag verði með aðilum, en takist það ekki innan hóflegs tíma, kveður rn, til eins fundar eða fleiri með þessum aðilum um til. Náist ekki samkomulag, sker menntmrn. úr.“ Breyt. er sem sé sú, að í stað menntmrn. séu það landshlutasamtökin, sem geri áætlun um skiptingu umdæmanna í skólahverfi, hvert í sínum landshluta, og síðan, ef einhver ágreiningur verður um það, sem vel er hugsanlegt að geti orðið innan landshlutaumdæmanna, þá komi menntmrn. til og höggvi á hnútinn ef með þarf. 10. brtt. mín er við 24. gr. frv., síðustu mgr., á bls. 12. Í þessari grein segir, að óski sveitarfélög, að gert sé ráð fyrir aðstöðu til félagsstarfsemi eða slíks í sjúkrahúsi eða í tengslum við það, þá sé það heimilt. Nú stendur í frv.: „enda samþ. menntmrn. og skólanefnd uppdrætti.“ Ég legg til, að í stað þessara orða: „enda samþykki menntmrn. og skólanefnd uppdrætti“ komi orðin: „enda hamli notkun slíks húsnæðis ekki skólastarfi að dómi skólanefndar og menntmrn.“ Ef menntmrn. og skólanefnd telja ekki, að þetta standi skólastarfinu fyrir þrifum á neinn hátt, getur sveitarfélagið ákveðið, að húsið skuli byggt á þennan veg, enda segir í niðurlagi mgr., að sveitarfélagið greiði þá stofnkostnað af þeim hluta húsnæðisins, sem ekki sé beinlínis tilheyrandi sjálfu skólastarfinu. Þá get ég nú farið nokkuð fljótt yfir sögu, því að næsta brtt. mín er við 65. gr. frv. Það hefur reyndar þegar verið gerð á þeirri grein bragarbót með till. menntmn., en brtt. mín er um það, að orðið „opinberum“ þ.e.a.s. opinberum kennslustofnunum, sem er í næstefstu línu, falli burt. Í gr. segir, að menntmrn. geti veitt einstökum fræðsluumdæmum, skólahverfum og opinberum kennslustofnunum heimild til að starfrækja tilraunaskóla eða til að gera tilraun um ákveðna þætti skólastarfs. En mér finnst, að það eigi ekki að útiloka neina stofnun, þó að hún sé ekki opinber kennslustofnun, því að það er hvort sem er alltaf háð mati rn., hvort eigi að veita leyfið. En að girða alveg fyrir, að það geti verið veitt stofnun, sem ekki er talin opinber stofnun, það held ég, að sé ekki rétt. Þá er loks síðasta brtt., sú 12. Hún er við 71. gr. frv., 2. mgr., sem er örstutt og er svo hljóðandi í frv.: „Rn. setur starfsmönnum erindisbréf að fengnum till. fræðsluráðs.“ Ég legg til, að þetta orðist svo: „Rn. setur starfsmönnum erindisbréf í samráði við fræðsluráð.“ Það kveður nokkuð fastar á um, að tekið skuli tillit til skoðana fræðsluráðs í þeim efnum. Ég hef þá rakið þær brtt., sem ég flyt. Ég endurtek, að það er sjálfsagt ekkert þægilegt fyrir hv. þdm, að átta sig á þeim við að heyra þær lesnar, en ég endurtek líka, að ég vænti þess, að forseti láti þess getið við atkvgr. í örfáum orðum, um hvað hver fjallar, því að það segir sjálfsagt ekki hv. þdm. mikið, þó að sagt sé: Þá er borin upp 1., 2., 3, eða 4. brtt. Þessar brtt., sem eru skriflegar, leyfi ég mér að nefna hæstv. forseta með ósk um, að hann leiti afbrigða, svo að þær megi koma hér til umr. og afgreiðslu. Brtt. á þskj. 863 voru fluttar, eins og fram kemur, af okkur 6 nm, í menntmn. Nú hafa 3 hv. meðnm. mínir lýst því yfir, að þeir séu ekki lengur flm. að þessari till., og allt útlit er fyrir, að þeir muni greiða atkvæði gegn brtt. Ég vil lýsa því yfir, að ég held fast við þessa brtt. og meðnm. minn, Hildur Einarsdóttir, og ég ætla, að sama gildi um Jón Árm. Héðinsson. Ég skal þá ekki orðlengja þetta frekar. Ég gat varla gert í skemmra máli grein fyrir brtt. og drepið á einstök atriði, sem ég taldi, að ég gæti tæpast látið fram hjá mér fara án þess að minnast þeirra.



Herra forseti. Ég vil fyrst mótmæla því, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði hér áðan, að við hefðum skuldbundið okkur til þess í Sjálfstfl. að ljúka umr. um þessi mál fyrir hádegi í dag, Ég tók einmitt skýrt fram í ræðu minni í nótt og hélt, að það hefði legið alveg ljóst fyrir við 2. umr. málsins, að ég mundi óska eftir því, að okkur gæfist kostur á því að athuga um brtt. á milli 2. og 3. umr. og okkur gæfist kostur og tök á því að hafa samband við menn um það, vegna þess að ég áleit, að það væri nauðsynlegt í þessu máli. Annars skal ég ekki ræða þetta mál frekar, nema hv. 1. þm. Vestf. gefi mér tilefni til þess á eftir, og þá skal ég ræða þessi mál nánar við hann. Það er þá undir honum komið, hvað þær umr. teygjast. Ég ætla ekki að ítreka það, sem ég hef áður sagt um grunnskólafrv. Eins og hv. þdm. er kunnugt, hef ég fallist á að greiða fyrir því, að þetta frv. fái afgreiðslu hér úr d. í dag, og mun haga mér í samræmi við það. Ég er hér með 3 skrifl. brtt., sem ég taldi rétt að flytja, en vil þó segja í því sambandi, að ég hefði kosið að flytja brtt. um miklu fleiri efnisatriði málsins. En eins og vinnubrögðum er háttað í sambandi við afgreiðslu þess, þá veit ég, að slíkt mun þýðingarlaust. Ég legg til. að við 2. mgr. 22. gr. bætist þessi orð: „nema þegar rædd eru málefni einstakra nemenda.“ Þá hljóðar sú mgr. þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Formaður nemendaráðs á rétt til setu á fundum skólastjóra og kennararáðs, svo og á kennarafundum, með málfrelsi og tillögurétti, nema þegar rætt er um málefni einstakra nemenda.“ Álít ég, að þetta sé alveg óhjákvæmilegt, og hef áður gert grein fyrir því, hvers vegna það er. Það er einfaldlega til þess, að kennarar geti komið saman og rætt ásinum formlegu kennarafundum málefni einstakra nemenda, en það munu þeir að sjálfsögðu ekki geta, ef einn nemandi úr skólanum hefur málfrelsi og tillögurétt og, seturétt á slíkum fundum. Í sambandi við 36. gr. geri ég þá brtt., að til þess að öðlast starfsafslátt skuli miðað við 15 ár, en ekki 20. Ég hef kynnt mér milli umr., að það er ekki samkomulag um þetta atriði milli kennarasamtakanna og ríkisstj. í þeim kjarasamningum, sem nú eru, og liggur ekkert fyrir um það þar, að miðað skuli við 20 ára kennsluferil eða 28. Það kom hins vegar fram við atkvgr. málsins við 2. umr., þar sem greidd voru sérstaklega atkv. um þessa mgr. 36. gr., að ekki var fylgi við að fella þessa mgr. niður og láta þetta vera eingöngu samningsatriði milli opinherra starfsmanna og ríkisstj., eins og gert er ráð fyrir í 35. gr. um vinnutíma og kjör starfsmanna grunnskóla, að þan atriði skuli fara eftir ákvæðum laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Ég hefði lagt til. að þetta atriði kæmi undir slíka samningsgerð, og bendi á það, að með beinni lagasetningu á Alþ. um slíka einstaka þætti í starfskjörum einstakra starfshópa er í rauninni verið að taka af opinberum starfsmönnum málskotsréttindi til kjaradóms, sem hlýtur að fara eftir landslögum hverju sinni. Þessi till. er að mínu viti mjög hógvær, og ég vona, að hv. þdm. geti á hana fallist. Loks flyt ég við 45. gr. þá brtt., að við bætist ný mgr. Eins og málið var afgr. á fundi þessarar hv. d. í nótt, var því slegið föstu, að öll börn á grunnskólaaldri skyldu fá jólaleyfi frá 21. des. til 3. jan. Ég geri að till. minni, að við bætist þessi mgr.: „Þó er heimilt að ákveða, að jólaleyfi barna á aldrinum 7–10 ára skuli vera til og með 7. jan.“ Það, sem þessi till. mín byggist á, er, að ég álít, að yngstu börnin þurfi nokkra daga til þess að jafna sig eftir jólahaldið og áramótagleðina og þann mikla hamagang, sem fylgir þessari hátíð. Ég bendi enn fremur á, að það er svartasta skammdegið, sem þarna er um að ræða, og ég fæ ekki séð, að það námsefni, sem kæmist til skila til litlu barnanna á þessum fjórum dögum, sem þarna skakkar, sé neitt úrslitaatriði í þessu máli. Mér finnst það skemmtilegur siður að halda hátíð fyrir yngstu börnin á þrettándanum. Þau hlakka til þess, það er svolítil uppbót á jólin, og þessi till. er eingöngu flutt af mannlegum ástæðum, þar sem ég álít, að þetta trufli ekki skólahald, en hins vegar finnst mér rétt að hugleiða, hvort ekki muni rétt að haga þessu með þessum hætti. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þessi mál frekar, nema tilefni gefist til.



Herra forseti. Þrátt fyrir hótanir síðasta hv. ræðumanns um frekara málþóf, ef ég stend upp aftur, sé ég mig tilneyddan til að gera það. Reyndar er ekki ætlun mín að eyða orðum á hann í þessu sambandi. Ég ætla að svara því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði hér áðan, en hann er ekki staddur hér, og ég vil óska eftir því, að hann verði sóttur. Já, ég sé, að hv. þm. er kominn í salinn. Ég sagðist vilja leiðrétta í örfáum orðum það, sem mér fannst hv. 2. þm. Reykv. fara rangt með í sambandi við ummæli mín hér áðan. Ég sagði ekki, að það hafi verið samkomulag um það, að þessum umr. yrði lokið fyrir hádegi. Ég sagði, að mér hefði skilist, að það væri samkomulag um það, og ef það hefur ekki verið, þá hefur það verið minn misskilningur. En ég óttast, að fleiri hafi verið haldnir þeim misskilningi. Þetta vil ég leiðrétta, og ég er að sjálfsögðu best fær um það sjálfur að meta, hvernig ég skildi þetta. Ég tók þátt í þessum umr. í gærkvöld að nokkru, og ég fyrir mitt leyti taldi að um þetta væri samkomulag, en það hefur þá verið misskilningur. En ég vil jafnframt greina frá því út af þessu, að ég hef fallist á, að brtt. á þskj. 864, sem þegar er búið að samþ. um hverfin, gangi til baka, á þeirri forsendu, að um það sé samkomulag, að þetta mál nái fram að ganga í dag. Ég vona, að það sé ekki misskilningur. Ef það er misskilningur, vildi ég gjarnan fá það leiðrétt.



Herra forseti. Vegna þeirra orða, sem hv. 2. þm. Reykv. beindi til mín í ræðu sinni áðan, vil ég aðeins taka það fram, að við mig er að sjálfsögðu að sakast og enga aðra, ef hv. þm. eða þingmönnum þykir óhönduglega hafa til tekist um meðferð þessa máls í hv. deild. Ég fyrir mitt leyti tek þá ábyrgð fúslega á mig, vegna þess hversu ég tel málið, sem um er fjallað, þýðingarmikið og brýnt, að það hljóti afgreiðslu eftir langa meðferð hér á Alþ. Ég vil enn fremur skýra frá því vegna ummæla sama hv. þm., að því fór fjarri, að ég gerði mér það ljóst á fundinum í nótt, að hv. þm. og flokkssystkini hans teldu það beinlínis ögrun við sig og sína afstöðu í þessu máli, að ég skyldi greiða atkv. með brtt. á þskj. 864. Hefði mér verið þetta ljóst, hefði ég reynt að hafa áhrif á það, að sú till. ýrði tekin aftur. En þar sem það gerðist ekki, hef ég fyrir mitt leyti fallist á að flytja brtt. um að þetta atriði verði fært í fyrra horf. Ég flyt því brtt. við 18. gr. frv. um grunnskóla, að 6. málsgr. orðist svo: „Í Reykjavík fer fræðsluráð með hlutverk skólanefndar. Þar skulu kennarafulltrúar vera þrír. A.m.k. þrisvar á skólaári heldur fræðsluráð fundi með skólastjórum á grunnskólastigi í Reykjavík.“ Ég vil leyfa mér að óska eftir, að hæstv. forseti leiti afbrigða, til að þessi till. megi koma til atkv. Hv. 6. þm. Reykv. flutti hér margar brtt. við ýmis ákvæði frv., og ætla ég lítillega að gera nokkrar þeirra að umtalsefni. Sérstaklega vil ég lýsa afstöðu minni til brtt. við ákvæði 11. gr. um kjör fulltrúa í fræðsluráðið. Þar breytti Nd. vali fulltrúa frá því, sem lagt hafði verið til í frv. í öndverðu, og í umr. í Nd. lagðist ég gegn þessari brtt. Afstaða mín í þessu efni er óbreytt. Ég tel það tvímælalaust affarasælla, að allir fræðsluráðsmenn séu kjörnir á sama hátt og að það sé aðili, sem hefur bakhjarl í almenna kjósendahópnum, sem velur þá, en ekki starfshópar eða stéttarfélög. Og ég er þess fullviss af reynslu af fræðsluráðum, þar sem þau hafa starfað, að þetta tryggir engu síður og jafnvel að sínu leyti betur, að mínum dómi, að skólamenn hljóti sæti í fræðsluráðunum. Ég vil því eindregið lýsa stuðningi mínum við þessa brtt. hv. 6. þm. Reykv., hina fjórðu í röðinni. Önnur veigamikil brtt. og reyndar margar brtt. hv. þm. fjalla um það, að ráðning fræðslustjóra skuli alfarið flutt í hendur landshlutasamtakanna. Þar er ég ekki samþykkur hv. þm. Ég ræddi þetta mál á sínum tíma í hv. Nd. Ég er enn sama sinnis og ég sannfærist um það, eftir því sem ég ræði þetta mál betur og hugsa það hefur, að vegna þess, hvernig starfi fræðslustjóra er háttað og hversu þýðingarmikill hlekkur hann er í því kerfi, sem grunnskólafrv. gerir ráð fyrir, þá sé afar nauðsynlegt, að hann njóti fulls trausts og trúnaðar menntmrn. Hann er sá maður, sem á að fara með það vald, sem með frv. er gert ráð fyrir, að dreifist út í landshlutana frá menntmrn. Því tel ég afar nauðsynlegt, að hann sé skipaður eða settur af rn. En lifandi tengsl hans við fræðsluráðið og landshlutasamtökin spretta að sjálfsögðu af því, að starfslið hans er ráðið af þeim, og fræðsluráðin leggja honum í hendur að miklu leyti verkfærin til að vinna sitt verk. Ég held, að sú leið, sem valin er í frv., eins og það er nú, sé óhjákvæmileg, eins og málum er háttað. Ég mun ekki ræða frekar brtt. hv. 6. þm. Reykv., aðrar en þá, sem hv. þm. flutti í öndverðu með 5 þm. öðrum, en flytur nú við þriðja mann, um breytingar á skólaskyldunni. Þar vil ég aðeins í fáum orðum ítreka það, sem ég hef áður sagt við síðustu umr., að ég tel, að ekki sé stefnandi í þá tvísýnu, sem málinu er teflt í með því að breyta nú þessu ákvæði, heldur geri mér vonir um, að það ákvæði til bráðabirgða, sem 3 hv. þm. flytja till. um á þskj. 880, megi fullnægja báðum sjónarmiðum í þessu máli, að það sé fastmælum bundið í lögunum, að þetta atriði skuli skoðað á ný, þegar líður á undirbúningstímann, sem ráðgerður er í frv., að því að skólaskyldan lengist.



Herra forseti. Eins og hv. þdm. er kunnugt, var ég ásamt hv. þm. Steingrími Hermannssyni, 1. þm. Vestf., flm. að till. þess efnis, að kaupstöðum með 10 þús. íbúa eða fleiri væri heimilt að skipta kaupstað í hverfi í samráði við fræðsluráð og koma upp sérstökum hverfisnefndum. Till. þessi var samþ., eins og kunnugt er, við 2. umr. málsins. En till. er um deild, og með hliðsjón af því, að mál þetta þarf að ná fram að ganga í dag, og til að auðvelda, að það megi verða, hef ég til samkomulags fallist á, að tillgr. verði breytt í hið fyrra horf. En að sjálfsögðu áskil ég mér fullan rétt til að sækja þetta mál af fullu kappi síðar, ef tækifæri gefst til. Ég segi því já.



Herra forseti. Eins og ég hef áður sagt við þessa umr., hef ég ákveðið að fylgja þessari brtt. í þeirri von eingöngu, að með því náist samkomulag um, að þetta frv. verði samþ. á þessu þingi. Því segi ég já.