Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Jónsson : Jeg tel það loforð þings, ef heitið er einhverju í nefndaráliti, og sama stendur í framsögu, og enginn hefir í móti mælt. Á þinginu í fyrra var því lofað, að þessi sími og aðrir skyldu lagðir á árinu 1916, og skal jeg leyfa mjer að lesa upp úr nefndarálitinu þessu til sönnunar : »Nefndin vill því mælast til þess við flutningamenn, að þeir taki aftur frumvörp sín, en hafi fyrirheit Alþingis og símastjórnar, að símarnir verði lagðir 1916«. Svona stendur í þingskjölunum frá í fyrra, og þar sem enginn hefir á móti þessu mælt, hlýt jeg að skoða það sem loforð þingsins um það, að eimar þessir verði lagðir á árinu 1916: ATKVGR.: um 13. og 14. gr. (Akv.skrá A. 480). 30. brtt. 338,23 samþ. með 21 shlj. atkv. 31. - 338,24 - - 15 - 32. - 338,25 - - 21 - 33. - 338,26 - - 13:8 atkv. 34. - 338,27 - - 16:5 - Viðaukatill. 491, við brtt. 422 samþ. með 15:1 atkv. 35. brtt. 422 svo breytt feld með 16:8 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu: já: nei : Bjarni Jónsson, Björn Hallsson, Einar Jónsson, Bened. Sveinsson, Hannes Hafstein, Björn Kristjánsson, Jóhann Eyjólfsson, Einar Arnórsson, Jón Magnússon, Guðm. Eggerz, Magnús Kristjánss., Hjörtur Snorrason, já: nei: Sigurður Eggerz, Jón Jónsson, Stefán Stefánsson, Sig. Sigurðsson, Sveinn Björnsson, Þór Benediktsson. Eggert Pálsson, Matth. Ólafsson, Pjetur Jónsson, Sigurður Gunnarsson, Skúli Thoroddsen og Þorleifur Jónsson greiddu ekki atkvæði og töldust til meiri hlutans. Einn þingmaður ekki viðstaddur. 36. brtt. 410 samþ. með 17:8 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu : já: nei : Eggert Pálsson, Björn Hallsson, Bened. Sveinsson, Einar Arnórsson, Bjarni Jónsson, Guðm. Hannesson, Einar Jónsson, Pjetur Jónsson, Guðm. Eggerz, Sig. Gunnarsson, Hannes Hafstein, Sig. Sigurðsson, Hjörtur Snorrason, Sveinn Björnsson, Jóhann Eyjólfsson, Þór Benediktsson. Jón Magnússon, Sigurður Eggerz, Skúli Thoroddsen, Stefán Stefánsson, Þorl. Jónsson. Björn Kristjánss., Jón Jónsson, Magnús Kristjánsson og Matth. Ólafsson greiddu ekki atkv. og töldust til meiri hlutans. 37. brtt. 338,28 samþ. án atkvæðagr. 38. - 338,29 - með 19 shlj. atkv. 39. - 338,30 - - 19:1 atkv. 40. - 406 feld með 14:11 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu : já: nei: Björn Hallsson, Eggert Pálsson, Benedikt Sveinsson, Björn Kristjánsson, Bjarni Jónsson, Einar Arnórsson, Guðm. Hannesson, Einar Jónsson, Jón Jónsson, Guðm. Eggerz, Sigurður Eggerz, Hannes Hafstein, Sigurður Gunnarss. Hjörtur Snorrason, Skúli Thoroddsen. Jóhann Eyjólfsson, Stefán Stefánsson, Jón Magnússon, Þorleifur Jónason, Magnús Kristjánss., já: nei: Þór Benediktsson Matthías Ólafsson, Pjetur Jónsson, Sigurður Sigurðss., Sveinn Björnsson, 41. brtt. 338,30 samþ. með 22:1 atkv. 42. - 423 a - - 15:7 - - 423 b feld með 17:8 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu : já: nei: Benedikt Sveinsson, Björn Hallsson, Bjarni Jónsson, Eggert Pálsson, Einar Jónsson, Björn Kristjánsson, Hannes Hafstein, Einar Arnórsson, Jóhann Eyjólfsson, Guðm. Eggerz, Sigurður Eggerz, Guðm. Hannesson, Skúli Thoroddsen, Hjörtur Snorrason, Stefán Stefánsson, Jón Jónsson, Jón Magnússon, Magnús Kristjánss., Matth. Ólafsson, Pjetur Jónsson, Sigurður Gunnarss., Sigurður Sigurðss. Sveinn Björnsson, Þorleifur Jónsson. Þórarinn Benediktss. 43. brtt. 338,31 samþ. með 16:3 atkv. 44. - 391 fyrri liður samþ. með 24 shlj. atkv. - 391 síðari liður feld með 21:4 að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu : já: nei: Benedikt Sveinsson, Björn Hallsson, Bjarni Jónsson, Eggert Pálsson, Hannes Hafstein, Björn Kristjánsson, Sigurður Eggerz. Einar Arnórsson, Guðm. Eggerz, Guðm. Hannesson, Hjörtur Snorrason, Jóhann Eyjólfsson, Jón Jónsson, Jón Magnússon, Magnús Kristjánss., Matth. Ólafsson, Pjetur Jónsson, nei: Sig. Gunnarsson, Sigurður Sigurðss., Skúli Thoroddsen, Stefán Stefánsson, Sveinn Björnsson, Þórarinn Benediktss. Þeir Einar Jónsson og Þorleifur Jónsson greiddu eigi atkv. og töldust til meiri hlutans. 45. brtt. 408 feld með 19:6 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu: já: nei: Bened. Sveinsson, Björn Hallsson, Bjarni Jónsson, Eggert Pálsson, Guðm. Hannesson, Einar Arnórsson, Jón Magnússon, Guðm. Eggerz, Skúli Thoroddsen, Hannes Hafstein, Stefán Stefánsson, Hjörtur Snorrason, Jóhann Eyjólfsson, Jón Jónsson, Magnús Kristjánss., Sigurður Eggerz, Sigurður Gunnarss, Sig. Sigurðsson, Þeir Björn Kristjánsson, Einar Jónsson, Matth. Ólafsson, Pjetur Jónsson, Sveinn Björnsson, Þorleifur Jónsson og Þórarinn Benediktsson greiddu eigi atkvæði og töldust til meiri hlutans. 46. til 52. liður á atkvæðaskrá var tekinn aftur. 53. brtt. 427. feld með 22:3 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu : já: nei: Guðm. Eggerz, Björn Hallsson, Hjörtur Snorrason, Eggert Pálsson, Sigurður Eggerz. Bened. Sveinsson, Bjarni Jónsson, Björn Kristjánss., Einar Arnórsson, Einar Jónsson, Guðm. Hannesson, Hannes Hafstein, Jón Jónsson, Jón Magnússon, nei: Magnús Kristjánss., Matth. Ólafsson, Pjetur Jónsson, Sig. Gunnarsson, Sig. Sigurðsson, Skúli Thoroddsen, Stefán Stefánsson, Sveinn Björnsson, Þorleifur Jónsson, Þór. Benediktsson. Jóhann Eyjólfsson greiddi eigi atkv. og taldist til meiri hlutana. 54. brtt. 338,32 samþ. með 22:2 atkv. 55. - 394 - - 16:9 - að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: nei: Eggert Pálsson, Björn Hallsson, Bened. Sveinsson, Guðm. Eggerz, Bjarni Jónsson, Guðm. Hannesson, Einar Arnórsson, Hjörtur Snorrason, Einar Jónsson, Magnús Kristjánss., Hannes Hafstein, Matth. Ólafsson Jóhann Eyjólfsson, Sigurður Eggerz, Jón Jónsson, Sig. Sigurðsson, Jón Magnússon, Þór Benediktsson, Sig. Gunnarsson, Skúli Thoroddsen, Þorleifur Jónsson, Þeir Björn Kristjánsson, Pjetur Jónsson, Stefán Stefánsson og Sveinn Björnsson greiddu eigi atkvæði og töldust til meiri hlutans. 56. brtt. 338,33 samþ. með 21 shlj. atkv. 57. - 338,34 - - 19:2 - 58. - 338,35 (fyrri liður) samþ. með 20 shlj. atkv. - 338,35 (síðari liður) samþ. með 18 shlj. atkv. 59. - 338,36 samþ. með 18:3 atkv. 60. - 338,37 - - 21:1 - 61. - 338,38 - - 14 shlj. - 62. - 338,39 - - 19 - 63. - 383 - - 13:7 - 64. brtt. 338,40 (liðurinn a. við E. IV. falli burt) samþ. með 16:9 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já : nei: Björn Hallsson, Bened. Sveinsson, Eggert Pálsson, Bjarni Jónsson, Björn Kristjánsson, Einar Jónsson, Einar Arnórsson, Hannes Hafstein, Guðm. Eggerz, Jóhann Eyjólfsson, Guðm. Hannesson, Magnús Kristjánss., Hjörtur Snorrason, Matth. Ólafsson, Jón Jónsson, Sigurður Eggerz, Jón Magnússon, Sig. Gunnarsson. Pjetur Jónsson, Sig. Sigurðsson, Skúli Thoroddsen, Stefán Stefánsson, Þorleifur Jónsson, Þór. Benediktsson. Sveinn Björnsson greiddi eigi atkvæði og taldist því til meiri hlutans. 64. brtt. 338,40 (liðurinn b. við E. IV. falli burtu) feld með 16:9 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: nei: Eggert Pálsson, Bened. Sveinsson, Björn Kristjánsson, Bjarni Jónsson, . Guðm. Hannesson, Einar Arnórsson, Hjörtur Snorrason, Einar Jónsson, Jóhann Eyjólfsson, Guðm. Eggerz, Jón Jónsson, Hannes Hafstein, Jón Magnússon, Magnús Kristjánss., Sig. Sigurðsson, Matth. Ólafsson, Þór Benediktsson. Sigurður Eggerz, Sig. Gunnarsson, Skúli Thoroddsen, Stefán Stefánsson, Þorleifur Jónsson. Björn Hallsson, Pjetur Jónsson og Sveinn Björnsson greiddu ekki atkvæði og töldust með meiri hlutanum. 64. brtt. 338,40 (liðurinn d. við E. IV. falli burtu) samþ. með 15:10 að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: nei: Björn Hallsson, Benedikt Sveinsson, Eggert Pálsson, Bjarni Jónsson, Björn Kristjánsson, Einar Arnórsson, Guðm. Hannesson, Einar Jónsson, Hjörtur Snorrason, Guðmundur Eggerz, Jóhann Eyjólfsson, Hannes Hafstein, Jón Jónsson, Magnús Kristjánss., Jón Magnússon; Sigurður Eggerz, Pjetur Jónsson, Sigurður Gunnarss., Sig. Sigurðason, Skúli Thoroddsen. Stefán Stefánsson, Sveinn Björnsson, Þorleifur Jónsson. Matthías Ólafsson og Þórarinn Benediktsson greiddu ekki atkvæði og töldu með meiri hlutanum. 64. brtt. 338,40 (liðurinn e. við E. IV. falli burtu) feld með 12:12 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: nei : Björn Hallsson, Bened. Sveinsson, Eggert Pálsson, Bjarni Jónsson, Björn Kristjánss., Einar Arnórsson, Guðm. Hannesson, Einar Jónsson, Hjörtur Snorrason, Guðm. Eggerz, Jón Jónsson, Hannes Hafstein, Jón Magnússon, Jóhann Eyjólfsson, Pjetur Jónsson, Magnús Kristjánss., Sig. Sigurðsson, Matth. Ólafsson, Stef. Stefánsson, Sigurður Eggerz, Þorleifur Jónsson, Sig. Gunnarsson, Þór Benediktsson. Skúli Thoroddsen. Sveinn Björnsson greiddi ekki atkvæði. 65. brtt. 338,41 samþ. með 13 shlj. atkv. 13. gr. svo breytt samþ. með 21 shlj. atkv. 66. brtt. 338,42 samþ. með 18 shlj. atkv. 67. - 338,43 - - 17 - - 68. - 338,44 - - 17:1 - 69. - 415,1 feld með 18:7 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu: já: nei: Bened. Sveinsson, Björn Hallsson, Bjarni Jónsson, Eggert Pálsson, já: nei: Einar Arnórsson, Björn Kristjánss., Guðm. Hannesson, Einar Jónsson, Magnús Kristjánss., Guðm. Eggerz, Sig. Gunnarsson, Hannes Hafstein, Skúli Thoroddsen. Hjörtur Snorrason, Jóhann Eyjólfsson, Jón Jónsson, Jón Magnússon, Matth. Ólafsson, Pjetur Jónsson, Sigurður Eggerz, Sig. Sigurðsson, Stef. Stefánsson, Sveinn Björnsson, Þór Benediktsson Þorleifur Jónsson greiddi ekki atkv. og taldist með meiri hl. . 70. brtt. 338,45 samþ. með 17 shlj. atkv. 71. - 338,46 feld með 18:7 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu : já: nei: Björn Hallsson, Bened. Sveinsson, Eggert Pálsson, Bjarni Jónsson, Hjörtur Snorrason, Einar Arnórsson, Pjetur Jónsson, Guðm. Eggerz, Sig. Sigurðsson, Guðm. Hannesson, Stef. Stefánsson, Hannes Hafstein, Þór Benediktsson. Jóhann Eyjólfsson, Jón Jónsson, Jón Magnússon, Magnús Kristjánss., Matth. Ólafsson, Sigurður Eggerz, Sig. Gunnarsson, Skúli Thoroddsen. Björn Kristjánsson, Einar Jónsson, Sveinn Björnsson og Þorleifur Jónsson greiddu ekki atkvæði og töldust til meiri hl. 72. brtt. 395 feld með 16:9 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu: já : nei: Bened. Sveinsson, Björn Hallsson, Bjarni Jónsson, Eggert Pálsson, Einar Arnórsson, Björn Kristjánss. já: nei: Guðm. Hannesson, Einar Jónsson, Hannes Hafstein, Guðm. Eggerz, Jón Magnússon, Hjörtur Snorrason, Sigurður Eggerz, Jóhann Eyjólfsson, Sig. Gunnarsson, Jón Jónsson, Skúli Thoroddsen. Magnús Kristjánss., Matth. Ólafsson, Pjetur Jónsson, Sig. Sigurðsson, Stef. Stefánsson, Sveinn Björnsson, Þorleifur Jónsson, Þór Benediktsson. 73. brtt. 338,47 feld með 11:11 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu : já: nei: Björn Hallsson, Bened. Sveinsson, Eggert Pálsson, Bjarni Jónsson, Einar Jónsson, Einar Arnórsson, Hjörtur Snorrason, Hannes Hafstein, Pjetur Jónsson, Jóhann Eyjólfsson, Sig. Gunnarsson, Jón Jónsson, Sig. Sigurðsson, Jón Magnússon, Stef. Stefánsson, Magnús Kristjánss., Sveinn Björnsson, Matth. Ólafsson, Þorleifur Jónsson, Sigurður Eggerz, Þór. Benediktsson. Skúli Thoroddsen. Björn Kristjánsson, Guðm. Eggerz og Guðmundur Hannesson greiddu ekki atkvæði. 74. brtt. 338,48 samþ. án atkvgr. 75. - 338,49 - - - 76. - 338,50 - með 19 shlj. atkv. 77. - 338,51 - - 16 - - 78. - 338,52 - - 16:1 - 79. - 338,53 - - 18 shlj. - 80. - 338,54 - - 15 - - 81. - 338,55 fyrri liður (2) samþ. með 13:2 atkv. - 338,55 síðari liður (3) samþ. með 14:3 atkv. 82. - 407 feld með l5:10 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: nei: Bjarni Jónsson, Björn Hallsson, já: nei: Hannes Hafstein, Bened. Sveinsson, Jón Magnússon, Björn Kristjánss., Magnús Kristjánss., Einar Arnórsson, Matth. Ólafsson, Guðm. Eggerz, Sigurður Eggerz, Hjörtur Snorrason, Sig. Gunnarsson, Jón Jónsson, Skúli Thoroddsen, Pjetur Jónsson, Stef. Stefánsson, Sig. Sigurðsson, Þorleifur Jónsson. Sveinn Björnsson, Þór. Benediktsson. Eggert Pálsson, Einar Jónsson, Guðmundur Hannesson og Jóhann Eyjólfsson greiddu ekki atkvæði og töldust til meiri hl. 83. brtt. 338,56 samþ. með 20:5 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já : nei : Eggert Pálsson, Bened. Sveinsson, Bjarni Jónsson, Einar Jónsson, Björn Kristjánss., Guðm. Eggerz, Einar Arnórsson, Hjörtur Snorrason, Guðm. Hannesson, Stef. Stefánsson. Hannes Hafstein, Jón Jónsson, Jón Magnússon, Magnús Kristjánss., Matth. Ólafsson, Pjetur Jónsson, Sigurður Eggerz, Sig. Gunnarsson, Skúli Thoroddsen, Sveinn Björnsson, Þorleifur Jónsson, Þór. Benediktsson. Björn Hallsson, Jóhann Eyjólfsson og Sig. Sigurðsson greiddu ekki atkvæði og töldust til meiri hl. 84. brtt. 415,2 samþ. með 20:5 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já : nei : Bjarni Jónsson, Bened. Sveinsson, Björn Kristjánss , Guðm. Eggerz, Einar Arnórsson, Hjörtur Snorrason, Guðm. Hannesson, Sigurður Eggerz, Hannes Hafstein Sig. Sigurðsson, já: nei: Jóhann Eyjólfsson, Jón Jónsson, Jón Magnússon, Magnús Kristjánes., Matth. Ólafsson, Sig. Gunnarsson, Skúli Thoroddsen, Sveinn Björnsson, Þorleifur Jónsson, Þór. Benediktsson. Björn Hallsson, Eggert Pálsson, Einar Jónsson, Pjetur Jónsson og Stef. Stefánsson greiddu ekki atkvæði og töldust til meiri hl. 85. brtt. 338,57 samþ. með 23:1 atkv. 86. - 338,58 - - 22 shlj. 87. - 338,59 - - 20:3 - 88. - 428 - - 16 shlj. - 89. - 338,60 - - 16 - - 90. - 338,61 - - 14 - - 14. gr. svo breytt samþ. með 22 shlj. atkv. Málið tekið út af dagskrá. Á 40. fundi í Nd., mánudaginn 23. ágúst, var frumvarpið tekið til frh. 2. umr. (15.–22. gr.). Framsögum. (Pjetur Jónsson) : Jeg ætla að gefa háttv. deildarmönnum yfirlit yfir, hvað breytingartillögurnar, sem þegar hafa verið samþyktar við frv., hafa mikla þýðingu. Ef miðað er við stjórnarfrv., þá er hækkunin og lækkunin sem hjer greinir : Á 9. gr. hækkun 1000 krónur - 10. - - « - - 11. - - 3825 - - 12. - - 39,900 - - 13. - B. - 115,000 - - 13. - D. - 33,000 - - 13 - E - 200 - - 14. - - 12,900 - Samtals hækkun 205,825 krónur. Á 9. gr. lækkun « krónur - 10. - - 3,800 - - 11. - - 5,000 - -12. - - « - - 13. - B. - 57,000 - - 13. - D. - « - - 13. - E. - 20,250 - - 14. - - 32,500 - Samtals lækkun 118,550 krónur. Mismunur 87,275 kr. Hækkunin verður þannig 87,275 kr. þegar miðað er við stjórnarfrv. Á einum liðnum verður hækkunin ekki beinlínis talin öðruvísi en sjálfsögð; það er 39 þús. kr. hækkunin á 12. gr. Það er vegna Heilsuhælisins. Ef miðað er við þá breytingu, sem orðið hefir frá till. nefndarinnar, þá nemur hækkunin netto 113 þús. kr. En raunar er sú hækkun meiri en hún í sjálfu sjer sýnist vera, því að nú er sá sparnaður hjer um bil upp etinn, sem nefndin hafði lagt til að gjöra. Á þeim greinum, sem eftir eru, er lítils sparnaðar að vænta, en hins vegar má búast þar við töluverðum hækkunum. Það er þess vegna auðsætt, að við þessa umræðu fer því mjög fjarri, að tilgangi nefndarinnar verði náð. Þá vil jeg minnast með nokkrum orðum á einstakar brtt. nefndarinnar. Fyrst vil jeg geta um eina brtt., sem ekki er gjörð grein fyrir í nefndarálitinu. Hún er um að veittar verði alt 10 þúsund krónur til að byggja hús yfir listaverk Einars Jónssonar. Á síðasta þingi voru samþykt lög um að veita alt að 4 þús. kr. til þess að flytja heim frá Kaupmannahöfn listaverk þessa manns, sem hann hafði boðist til að gefa landinu, með vissum skilyrðum. Sumir ætluðu, að þessar 4 þús. kr. nægðu til þess einnig að fá hús utan um listaverkin, sem dugað gæti í bráð. Enda var getið um það hjer í þinginu í fyrra, að hægt væri að fá mjög ódýrt húsnæði fyrir myndirnar, en þó að líkindum ekki stærra en svo, að þurft hefði að geyma þær þar í kössum. En bruninn hjer í Reykjavík í vetur hefir gjört það að verkum, að nú mun það húsrúm ekki fáanlegt. Þessarar fyrirhuguðu byggingar var getið í ræðu flutnm. þessa mála í fyrra, háttv. þm. Dal (B. J.). Hann gjörði ráð fyrir, að hægt væri að koma upp járnskúr utan um myndirnar fyrir mig minnir um 300 kr., þar sem þær gætu geymst óskemdar, þangað til þingið sæi sjer fært að láta byggja veglegt hús utan um þær og önnur listaverk landsins. Jeg var á móti 4 þús. kr. fjárveitingunni í fyrra, vegna, þess, að jeg þóttist sjá, að það kæmi að litlu gagni að flytja myndirnar heim, nema þeim væri strax sjeð fyrir sæmilegu húsrúmi. Eiginlega verð jeg að líta svo á, að það hafi verið til þess, að tæla menn til að greiða atkvæði með fjárveitingunni, að verið var að telja mönnum trú um, að hægt væri að una í bráð við ljelegan járnskúr utan um þær. Enda hefir það nú komið á daginn, því að það er að nokkru leyti skilyrði frá hálfu gefandans, að listaverkin verði geymd í húsi, þar sem hægt sje að sýna þau. Fjárlaganefndinni hefir borist uppdráttur af slíku húsi, sem haldið er að muni kosta 8–10 þús. kr. Uppdrátturinn er eftir Guðjón Samúelsson. - Það er ekki í fyrsta skifti, þegar verið er að koma til leiðar fjárveitingum, að farið er að eins og hjer hefir verið gjört. En hvað sem því líður, það er komið sem komið er. Nú getur það ekki talist sæmilegt fyrir landið að kippa að sjer hendinni, og nefndin álítur, að ekki sje undanfæri að veita fje til viðunandi húss utan um safnið. Það er ætlast til, að húsið verði bygt svo, að hægt verði að stækka það í framtíðinni, og einnig er ætlast til, að Einar Jónsson geti haft þar húsrúm fyrir myndasmíði sitt. Að öðru leyti tel jeg ekki þörf að gjöra grein fyrir brtt. nefndarinnar, fyrr en jeg kem að lánagreininni. Þar á nefndin till. um nokkrar viðætur. Eins og tekið er fram í nefndarálitinu, hefir nefndin ekki mikla trú á að hægt verði að veita þau lán, en þó ekki óhugsandi. Þar er einnig tekið fram, að það sje alls ekki tilætlunin, að þingið með þeim vilji þrengja að stjórninni með þær greiðslur, sem hún þarf að hafa fyrir landið. Þá er fyrst að telja lánsheimild til Davíðs Stefánssonar í Fornahvammi, 2000 kr., til húsabóta á jörðinni, vegna gestaganga. Nefndin telur vert að hjálpa honum til að koma upp húsrúmi til þess að hann geti tekið vel á móti gestum. Auðvitað er ætlast til, að lánið gangi til bygginga, sem eru nauðsynlegar um fram það, sem hann þyrfti, ef enginn gestagangur væri hjá honum. Þessi lánsheimild hefir meðmæli póstanna og annarra, sem tíðum fara þar um. Næst er að telja lánsheimild til Ólafs Jónssonar prentmyndasmiðs, til þess að koma upp prentmyndastofnun í Reykjavík. Ýmsir nefndarmenn líta svo á, að nauðsynlegt væri að hafa slíka myndagjörð í landinu sjálfu, því að myndir eru nú mjög farnar að tíðkast í íslenskum blöðum og bókum, og því erfitt að fá þær allar gjörðar í útlöndum. Sama gildir um vörumerki, sem menn þurfa að láta prenta. Ólafur Jónsson hefir lært þetta handverk til fullnustu, en mun tæplega vera svo efnum búinn, að hann geti komið fyrirtækinu á fót. En nú hefir hann fengið sjer til styrktar prentarana í prentsmiðjunni Gutenberg, sem lofað hafa að standa á bak við fyrirtækið. Hefir hann þar traust þeirra manna, sem helst skyldi. Þá hefir nefndin lagt það til, að lækninum á Siglufirði verði veitt 2500 kr. lán til hússbyggingar. Hann er búinn að byggja húsið fyrir nokkru, en það hafa verið vafningar með að fá lánið. Áður fyrr hefir það verið algengt, að læknar fengi sams konar lán, án þess að þurfa að leita til þingsins. En í þetta skifti hefir stjórnin neitað að veita það upp á sitt eindæmi, talið sig bresta heimild til þess, eina og nú stæði á. Þess vegna hefir nefndin tekið þessa lánaheimild upp. Sama er um lækninn í Austur Skaftafellssýslu að segja. Hann hafði farið fram á 6000 kr. lán, en nefndinni fanst það rjettara að binda lánsheimildina við þá upphæð, sem venjulega er veitt í sams konar tilgangi, 2–4000 kr. og leggur því til, að honum sje veitt 3000 kr. lán. Vitanlega á aldrei að lána fult verð út á húsin. Þá kem jeg að einni af stærri lánsheimildunum, sem nefndin mælir með. Það er 20 þús. kr. lán til raflýsingar Húsavíkurþorps. Það er nú svo komið, að kaupstaðir og hvert kauptúnið á fætur öðru er farið að hugsa til að koma upp hjá sjer raflýsingu. Þetta er merkismál og má ekki vera stuðningalaust af landinu, enda hefir verið veitt áður lán í þessum tilgangi, bæði til Seyðisfjarðar, Víkur og fleiri kauptúna, að jeg held. Jeg álít, að þetta sje alveg sjálfsagt. Má vera að einhver segi, að hjer sje í alt of mikið ráðist, því að vitanlega verði þá að veita öllum kauptúnum, þar sem líkt stendur á, lán í þessum tilgangi, en jeg hygg að málið sje svo mikils vert, að rjett sje af stjórninni að vera við búin þeim afleiðingum, jafnvel þótt það kosti sjerstaka lántöku fyrir landið. Bankalán fá hjeruðin ekki með þeim kjörum, að þau treysti sjer til þess að leggja út í svona fyrirtæki, eingöngu með slíkum lánum. Þá er loka lánaheimild til Árnesinga, 50 þús. kr., til áveitu úr Þjórsá á Skeiðin. Þetta verk er svo undir búið, og verður þó betur, að það má treysta því, að það verði að gagni, en sýsluna skortir megin til þess að kom því fram, nema landið hlaupi undir bagga með lán. Það var sótt um 70 þús. kr. lán í þessum tilgangi. Nefndin hefir viljað sýna lit á því, að verða við beiðninni að nokkru leyti, og hefir því lagt til, að 50 þús. kr. lán verði veitt. Þetta er merkilegt mál, en engin von til þess, að sýslan geti fengið nóg og viðunandi lán annarsstaðar en í landssjóði þessi fyrirhuguðu lán hefir nefndin viljað binda við 5% vexti, og vill því eðlilega sníða hinar lánaheimildirnar, sem í frv. standa, eftir því. Þá eru viðaukatillögur við 22. gr. frá nefndinni. Í fyrsta lagi vill hún heimila stjórninni að kaupa ræmuna af Melkotalóð meðfram Suðurgötu á kr. 1,50 pr. ¢ al. Að vísu er þessi ræma svo mjó, að ekki verður hús bygt þar, en hún eykur lóðina við ráðherrabústaðinn, og nokkurn hluta lóðarinnar má selja aftur. Enn fremur vill hún heimila stjórninni að kaupa Landsbankarústirnar ásamt lóð, eftir brunabótavirðingarverði, og borga það með 1200 ¢ al. lóð í Arnarhólatúni. Það er eftir ósk ráðherra, að nefndin leggur þetta til. Aftur á móti álítur hún, að ekki taki til hennar spurningin um það, hvort heppilegt sje að reisa bankann á öðrum stað, en verði það gjört, þá áleit hún heppilegra, að landið slepti ekki gömlu lóðinni. Tillögu hennar ber að eins að skilja á þenna eina hátt. Í heild sinni tekur hún enga afstöðu til þess, hvort rjett sje að flytja bankann eða eigi. Vilji þingið skifta sjer að einhverju leyti af því máli, þá getur það gjört það, og eru atkvæði nefndarmanna óbundin um það. Um 3, lið er svo glögt talað í nefndarálitinu, að jeg þarf ekki frekar að minnast á hann. Þá heimilar 4. liður stjórninni að taka 65 þús. kr. lán, til þess að endurbæta talsímastöðina í Reykjavík, útvega henni svokallaðan »kvartautomat«. Það er enginn vafi á því, að hagur verður að þessari endurbót. Stöðina verður að stækka innan skamma, og jafnframt verður ekki hjá því komist, að endurnýja áhöld hennar, annað skiftiborðið o. s. frv. Næsta ár mundi þurfa að fá 2 skiftiborð, er kosta 10 þús. kr. Það fje mundi sparast, ef þessi breyting yrði gjörð. Enn fremur er það, að í áætluðum kostnaði við þenna kvartautomat eru 1000 ný talsímafæri, sem þarf í sambandi við hina nýju tilhögun. Gömlu talfærin, sem eru nú ca. 600, mætti þá selja út um landið, og mundi fást ca. 40 kr. fyrir hvert. Nefndinni er það ljóst, að þessi umbreytni er til stórra bóta og sparnaðar, og mælir því eindregið með því, að þessi brtt. verði samþykt. Loks hefir nefndin fallist á það, að heimila Landsbankanum að greiða fyrv. bankastjóra Stefáni Stephensen á Akureyri 400 kr. eftirlaun í næstu tvö ár. Nefndin vill ekkert um það segja, hvort þessu skuli haldið áfram sem reglu. En líklega verður fyrirkomulag bankans athugað bráðlega, samkvæmt rökstuddri dagskrá þessarar deildar, og þá væntanlega tekið til íhugunar um leið, hvort sú kvöð eigi að leggjast á bankann framvegis, að gjalda starfsmönnum sínum eftirlaun. Þetta vildi jeg benda hæstv. stjórn á. Þá kem jeg að brtt. einstakra þm. Skal jeg fyrst leyfa mjer að minnast á brtt. frá háttv. þm. Dal. (B. J.) á þskj. 399, sem fer fram á 1000 kr. styrk fyrra árið til Alexanders Jóhannessonar, til þess að halda fyrirlestra um nýjustu uppgötvanir í þýskri hljóðfræði. Nefndin hefir ekki getað fallist á þessa brtt. Hún hafði haft til athugunar umsókn frá þessum manni, en sá sjer ekki fært að verða við henni. Þá er brtt. á þskj. 433, frá hv. þm. N.-Þing. (B. S.), um 3000 kr. styrk til Einars Hjaltested, til þess að fullkomna sig í sönglist. Þessi maður mun nú vera staddur í New-York. Hann er í talsverðu áliti, og menn voru tvískiftir í nefndinni um þessa brtt. Sem heild leggur nefndin henni ekki hindranir í götu, en lætur það laust og bundið, hvernig nefndarmenn greiða atkvæði - mælir hvorki með henni nje mót. Sama er að segja um brtt. frá háttv. 2. þm. Rvk (J. M.) um 800 kr. styrk hvort árið til magister Boga Th. Melsted. Nefndin hafði haft umsókn frá þessum manni, en ekki fundið ástæðu til þess að taka hana til greina. En atkvæði nefndarinnar um þessa brtt. eru alveg óbundin. Þá er loks á þgskj. 416 brtt., er fer fram á 3000 kr. styrk hvort árið til dr. Guðm. Finnbogasonar, til þess að endurbæta vinnubrögð í landinu. Þessi till. hefir áður verið þrautrædd, og þarf jeg ekki tala frekara um hana. Þá kem jeg að brtt. við 16. gr. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir komið fram með brtt. við brtt. nefndarinnar, er hafði lágt það til, að styrkurinn til búnaðarfjelaga fjelli niður bæði árin næstu. Brtt. hv. þm. fer fram á það, að styrkurinn sje að eins burtu feldur fyrra árið. Þessi tillaga var rædd í nefndinni, og ljet hún atkvæði nefndarmanna óbundin um þessa brtt. En meiri hluti hennar vildi samt spara þenna styrk bæði árin. Þá hefir háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) lagt það til, að fella burtu tillagið til rannsókna á járnbrautarstæði austur um sýslur. Um þetta voru skiftar skoðanir í nefndinni. Meiri hlutinn vildi láta styrkinn haldast, en atkvæði nefndarmanna eru óbundin um þessa tillögu. Þá hefir háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) farið fram á það, að laun þess manns, sem leiðbeinir bændum í húsagjörð, sjeu færð úr 1000 kr. upp í 1500 kr. Nefndin hefir þar farið meðalveg og leggur það til, að launin sjeu ákveðin 1200 kr. Annars lætur hún sjer þetta ekki á miklu standa. - Það er auðvitað, að þessi maður hefir lítið úr býtum að bera, jafnvel í samanburði við þá menn, er stunda almennar smíðar. Hún lætur sig því litlu skifta, hvor tillagan verður samþykt. Þá er brtt. frá hæstv. ráðherra viðvíkjandi ullarmatsmönnum, á þgskj. 425. Sú tillaga fer fram á styrk til þess að leiðbeining um meðferð og verkun ullar geti haldið áfram, og maður sje fenginn til þess að koma ullarmatslögunum í framkvæmd. Nefndin fjelst á skoðun þá, er liggur til grundvallar fyrir brtt. hæstv. ráðherra, að efni til, þar sem upphæðin í stjórnarfrv. virðist alt of lág. En hún vildi hafa fyrirkomulagið nokkuð öðru vísi. Þess vegna hefir hún komið fram með brtt. á þgskj.456, er fer fram á það, að veittar sjeu 1200 kr., auk ferðakostnaðar, fyrra árið, til leiðbeiningar í ullarverkun og til þess að koma ullarmatslögunum í framkvæmd. Þetta taldi nefndin nægilegt. Að öðru leyti standa liðir hennar óbreyttir. Eftir samtali, er jeg hefi átt við hæstv. ráðherra, vænti jeg þess, að hann taki brtt. sína aftur. Þá eru framkomnar 3 brtt. viðvíkjandi fjárframlaginu til brimbrjótsins í Bolungarvík. Ein er frá háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) um það, að fella fjárveitinguna burtu. Nefndin hefir ekki getað fallist á þessa brtt. Hún vill að upphæð sú; er í frumv. stendur, haldist óbreytt, en þeirri athugasemd sje við bætt, að hjeraðið leggi jafnmikið á móti. Við þessa skoðun sína heldur nefndin fast. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir komið fram með tvær brtt. hjer að lútandi. Hin fyrri fer fram á það, að veittar sjeu 15 þús. kr. hvort árið. Nefndin getur ekki fallist á þá brtt., enda ólíklegt, að hjeraðið geti lagt svo mikið á móti. Hin síðari fer fram á það, að fjárupphæð frumv. haldist, en skilyrðið fyrir veitingunni sje það eitt, að verkið sje framkvæmt eftir fyrirsögn verkfróðs manns. Nefndin getur heldur ekki fallist á þessa brtt. Hún verður að telja það mjög athugavert, ef þingið veitti þetta fje, án þess að setja ofannefnda athugasemd nefndarinnar við það. Það er nú búið að fá fullkomna áætlun um það, að verkið muni kosta alt 225 þús. kr. Ef þingið nú setur engin skilyrði fyrir fjárveitingunni um fjárframlag á móti, þá skapar það fordæmi fyrir sams konar veitingum næstu ár og tekur fyrirtæki þetta að öllu leyti á herðar landssjóðs. Á þgskj. 373 er brtt. um að fjárveiting til uppmælinga á innsiglingu til Borgarness og Skógarness verði sett á fyrra árið, en nefndin hafði lagt til að hafa fjárveitinguna síðara árið. Þetta stendur náttúrlega ekki á miklu. En nefndin leit svo á, að heppilegra væri að hafa fjárveitinguna síðara árið, sökum þess, að fremur ólíklegt er, að hægt verði að fá herskip til þess að rannsaka innsiglingarnar á meðan á stríðinu stendur, en allar líkur til þess, að það standi að minsta koati fram á næsta ár. Þá eru eftir brtt. á þgskj. 409 um styrk til bátabryggju á Blönduósi, og á þgskj. 436, um styrk til bryggjugjörðar í Búðardal og Salthólmavík. En þar skiftir mjög í tvö horn. Brtt. á þgskj. 409 gjörir ráð fyrir 2/3 kostnaðar annarsstaðar frá, en brtt. á þgskj. 436 að eins helmingi kostnaðar. Enn fremur er sá munur á, að nefndin hefir sjeð bæði teikningar og áætlanir um bryggjuna á Blönduósi og heyrt verkfræðing landsins fullyrða, að bryggjan geti bæði staðist brim og ís. Aftur á móti hefir nefndin ekki sjeð neitt þess. háttar um þessar fyrirhuguðu bryggjur í Dalasýslu, heldur að eins fengið um þær nokkurar línur frá háttv. þm. Dal. (B. J.), útdrátt úr þingmálafundargjörðum. Nefndin verður því að álíta, að þessar bryggjur í Dalasýslu komi alls ekki til mála með slíkum undirbúningi. Og af fjárhagslegum ástæðum heldur hún því fram, að allir þessir bryggjustyrkir verði að bíða. En þótt nefndin treysti sjer ekki til að leggja með þessum styrkveitingum, þá er það að eins af fjárhagslegum ástæðum, sjerstaklega að því er snertir bryggjuna á Blönduósi. Enn fremur er þess að geta um bryggju á Blönduósi, að áður hefir verið veitt til bryggju þar talsvert fje úr landasjóði, og er enn svo að sjá, að ekki sje búið að bíta úr nálinni með það. Þá hefi jeg minst á allar þær brtt., sem fram voru komnar, þegar atkvæðaskráin var samin. En síðan hefir ein tillaga bætst við, sem sje brtt. á þgskj. 496, frá háttv. þm. Dal. (B. J.), um að styrkurinn til skálda og listamanna verði ekki færður niður í 9000 kr., eins og nefndin leggur til, heldur niður í 12000 kr. Stjórnin hafði tiltekið þenna lið 14000 kr., en þar af kleip nefndin 5000 kr. hvort árið, til þess að reisa hús yfir listaverk Einars Jónssonar. Upphæðin er því í rauninni sú sama sem í stjórnarfrumv., og mun nefndin ekki víkja frá þessari tillögu sinni. Sömuleiðis hefir bætst við brtt. á þgskj. 497 frá hæstv. ráðherra um 2500 kr. styrk til rannsóknar á væntanlegri Flóaveitu. Þá tillögu hefir nefndin ekki haft til meðferðar, og get jeg því engu um hana lofað fyrir nefndarinnar hönd. En væntanlega koma fram skýringar frá hæstv. ráðherra um þessa tillögu. Það er vert að minnast þess, að þetta mál, Flóaáveitan, hefir þegar kostað landssjóð talsvert fje. Mjer hefir láðst að minnast á brtt. við 21. gr. frá háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) um hækkun á láni til læknisseturs í Hornafirði, og frá háttv. þm. Mýr. (J. E.) um breyting á skilyrðum fyrir láni til bóndana í Fornahvammi. Nefndin hefir tekið tillögur þessar til meðferðar og ræður deildinni til að samþykkja þær.



Jeg stend upp til þess að leysa vandkvæði hinna, sem ekki eru enn við því búnir að taka til máls. Jeg hefi þó því miður ekki haft tíma til að melta sumt, sem komið hefir eins og skúr úr heiðríkju frá fjárlaganefnd. Hún kveður enn við sama tón, gengur með slátrunarknífinn reiddan um öxl, og er sama hvar lendir, en miðar þó sjerstaklega á smáupphæðir, en lætur fremur hitt standa, sem nokkurum útlátum nemur. T. d. ræðst nefndin á 500 kr., sem nauðsynlegt er að bæta við afskriftir af íslenskum skjölum í Kaupmannahöfn. Heggur sá sem hlífa skyldi. Síst hefði mátt við því búast. af bændastjett landsins, sem einkanlega skipar fjárlaganefnd, að hún vilji ekki bæta úr bölvi liðinna alda, eða horfi ekki í að draga úr viðleitni manna til þess að ná inn í landið jafngildi gamalla skjala, sem úr því hafa verið dregin. Þetta tel jeg ekki vel hugsað, síst þegar upphæðin nemur að eina 500 kr. Sams konar er önnur tillaga nefndarinnar um að fella burt smáupphæð, sem ætluð er til þess að halda við Þingvelli eða laga þar svo til, að staðurinn líti ekki út eina og flag, þennan stað, sem við eru bundnar sárustu og bestu endurminningar þjóðarinnar. Það væri undarlegt, ef landssjóður hefði ekki efni á að kosta nokkurum hundruðum króna til svo bráðnauðsynlegs fyrirtækis. Og það er ekki vansalaust að hafa völlinn svo, sem hann er nú. Það er ekki í það horfandi, þótt landið sæi um, að þar væri reist veglegt gistihús fyrir innlenda og útlenda, og hefði eftirlit með vellinum, svo að þar færi ekki annað fram en á að vera, og mættu þá landsmenn gleðja sig þar og læra, en útlendingar sjá, að Íslendingar kunna að meta sóma sinn og sögu. Fjárlaganefndin hefir víst ekki treyst því, að breddan biti vel, fyrst hún vill skera niður þessa litlu upphæð. Hitt er skiljanlegra, að hún legst á móti einni tillögu frá mjer, því að þar eru þó þrjú núllin til að glíma við, einkanlega þar sem um mentamál er að ræða. Jeg á hjer við tillögu mína um 1,000 kr. styrk til Alexanders Jóhannessonar. Þessi maður hefir lagt í mikinn kostnað við nám sitt, hefir stundað nám í Halle og Leipzig, og hlustað þar meðal annara á Sivers, hinn heimsfræga hljóðfræðing, þann er fyrstur taldi það, að qvantitas væri til í íslensku, eins og allir vita. Þessi maður er fátækur maður; misti hann föður sinn í æsku, en móðir hans kom honum fram, en síðari árin hefir hann barist áfram af eigin ramleik. Nú vill hann sækja um styrk þannig lagaðan, að hann leggi fram sjerstaka vinnu gegn styrknum. Ber það til sjerstaklega, að hann veit, að óþektar eru hjer kenningar Sivera, og rannsóknir um áhrif ýmsra vöðva á röddina; gætu þessar kenningar verið mjög gagnlegar fyrir alla þá, sem starfa að listum og eins ræðusnillinga, svo að ekki er ólíklegt, að þingmenn, er þeir hefðu hlustað á þenna pilt, í einn vetur gætu talað af miklu meiri snild og hljómfegurð en áður, og orðið til að keppa við Cicero og aðra mælskumenn úr fornöld. Væri það ekki ómerkilegt atriði, að löggjafarnir yrðu raddfegri, þegar þeir halda líkræðurnar yfir nauðaynjamálum þessa lands. En svo að jeg snúi mjer að alvörunni, þá er það leiðinlegt, að ekki skuli vera til góður kennari við Háskólann, til þess að veita leiðbeiningar í merkilegum uppgötvunum síðari tíma. Hjer fer og engin kensla fram í þýsku, og ekki heldur gotnesku, og mundi þó Björn M. Ólsen geta frætt þingmenn um það, að þar vantar kenslu, og enginn getur tekið próf í íslenskum fræðum, af því, að enginn er hjer á landi, er kent gæti gotnesku, sem þó er bein skyldunámagrein fyrir þá, sem próf vilja taka í norrænum fræðum. Að því mundi þess vegna reka, að stofna þyrfti docentsembætti í þessari grein, því að ótækt mun öllum þykja, að hver sá, sem taka vill próf í norrænum fræðum hjer, verði að sigla til þess að læra þessa aukagrein. Þess vegna trúi jeg ekki öðru en að háttv. þingdeild og fjárlaganefnd styrki þenna efnilega unga mann til að halda uppi kenslu í þessari grein, enda fylgir styrknum engin skuldbinding um, að stofnað verði úr þessu nýtt embætti á næsta þingi, og þarf því fjárlaganefnd ekki annað en brýna kuta sinn, og nema styrkinn burt. Þá kem jeg að listamönnunum og skáldunum. Fjárlaganefndin hefir alveg misskilið stöðu sína, þegar hún hafði þenna lið til meðferðar. Enginn hefir til þess ætlast, að úthlutun styrksins færðist yfir í hendur fjárlaganefndarinnar. Það hefir verið talað um, að stjórnin hefði þetta úthlutunarvald á hendi. Mjer þykir háttv. nefnd tala alldigurbarkalega, er hún leyfir sjer að fara að tiltaka þá menn, er styrksins skuli njóta. Mætti þó víst vel finna 7 menn, sem alt eins vel væru færir um að leysa fjárlaganefnd af hólmi að þessu leyti, enda er hún ekki til þess kosin, að dæma um verk manna í listum eða vísindum. Jeg mótmæli því eindregið yfirlýsing þeirri, er felst í nefndaráliti fjárlaganefndar, ekki af því, að jeg sje á móti nöfnum þeim, sem þar eru nefnd, heldur af hinu, að stjórnin kann að telja sjer skylt að fara eftir henni. Eina upphæð þeirra, sem nefndin sjerstaklega nefnir, vil jeg minnast á í þessu sambandi. Nefndin ætlar sjer hvorki meira nje minna en að láta Einar Jónsson fá 1500 kr. árlegan styrk. Þessi maður hefir gefið landinu öll sín verk. Álitamál getur verið, hversu mikils virði þau sjeu. Verkin eru 30 talsins, og ef hvert er talið 4000 kr. virði, þá verða þau samtals 120 þús. kr. virði, en auðvitað geta þau verið miklu meira virði, ef maðurinn hefði verið erlendis, og orðið frægur, þá er ekki gottt að segja, hve hátt hefði mátt meta þau. En nú er maðurinn ekki að reikna, hve mikils virði verk sín sjeu, heldur er hann guðs feginn, að geta gefið landinu þau. Siðferðislega er sú gjöf jafnmikils virði, sem þá er móðir gefur barn sitt, sem hún hefir lagt ástríki við, og er allur annar mælikvarði á það leggjandi en venjulegur verðlagaskrár mælikvarði. Á við um þetta sú grein úr biblíunni, sem telur ekkjuna hafa lagt mest í guðskistuna. Það er ekki mikið í lagt, þótt verkin sjeu metin 100 þús. kr. virði, og víst er ekki með öllu ómögulegt, að þau sjeu alt að hálfrar miljónar króna virði. Þótt nú með þessari gjöf Einars sje ekki sjeð til gjalda, þá er það samt smán fyrir Alþingi, að taka við henni og bjóða honum svo 1500 kr. laun á ári, til þess að vinna framvegis í þarfir listarinnar, og það á stríðstímum, þegar engum útlendingum dettur í hug að kaupa listaverk hans. Vita menn sem ætla sjer að samþykkja þessa 1500 kr. fjárveitingu, hvað það kostar manninn, að lifa hjer við vinnu sína? Hann þarf að hafa sjerstaka vinnustofu, og kostar það mikið. Hann þarf mikið af efni til vinnunnar, og kostar það einnig nokkuð. Og þar að auki þarf hann að lifa eins og aðrir, en það virðast menn ekki renna grun i. Auk þessarar gjafmildi vill svo þingið ekki veita fje til að kaupa listaverk þau, sem hann hefir í smíðum. Nei, nú á einmitt að fella burtu fjárveitinguna til að kaupa ný listaverk. Það er eins og tilgangurinn sje sá einn, að murka úr manninum lífið. Jeg veit, að Einar hefir nú í smíðum listaverk, sem á að heita Þorfinnur Karlsefni. Ef nú Alþingi vildi veita fje til að kaupa það af honum, þá skyldi jeg ekkert kvarta undan meðferðinni á manninum. Í sömu andránni, sem verið er að klípa af styrknum til Einars, þá styrkir landið annan mann til að sigla í þeim tilgangi, að læra myndhöggvaralist. Jeg er satt að segja hissa á, að nokkur maður skuli vilja sigla út í sömu óvissuna og Einar, og hafa fyrir augum meðferð Alþingis á honum. Sjá í fjárlögunum þenna smánarlega styrk. Það, sem var einna aðdáunarverðast, af öllu þessu, sem háttv. framsögum. fjárlaganefndar (P. J.) sagði, var það, er hann sagði frá því, að nefndin vildi láta klípa af styrk listamannanna til þess að láta reisa hús yfir listaverk Einars Jónssonar. Veit maðurinn, að þetta er sama sem að segja: Þið kæru listamenn! Það er ekki nóg, að þið gefið okkur öll ykkar verk, heldur verðum við að nema af rjettlátum launum ykkar, til þess að geta reist skýli yfir þau!? Háttv. framsögum. (P. J.) sagði frá því, að jeg hefði gint þingið til að veita þessar 4 þús. kr. með því að segja, að hægt væri að byggja ódýran geymsluskúr, til að geyma listaverkin i. Hafi þessi orð mín orðið til þess að ginna þingið, til þess að taka við gjöf Einars, þá tel jeg það vel farið. En hinu vík jeg ekki frá, að jeg skal taka að mjer að koma upp geymsluskúr fyrir 600 kr., eins og jeg hefi sagt. Það verður hægt að geyma listaverkin þar, án þess að þau skemmist, þangað til búið er að spara nógan styrk frá listamönnunum til að koma öðru veglegra húsi! Þetta vildi jeg sagt hafa um þá, sem fjárlaganefndin nafngreinir. En það eru margir, sem þó hafa áður fengið styrk, sem hún ekki nefnir, og virðist því ekki ætlast til að fái neinn styrk. Jeg skal einungis nefna Kjarval málara. Hann er einstaklega efnilegur listamaður. En það er eins og annað með þessa sælu fjárlaganefnd. Hún vill nú nema af þessum styrk, sem listamönnunum var ætlaður í frumvarpi stjórnarinnar, svo stjórninni verði ómögulegt að veita neitt, nema þessa hungurlús, sem nefndin ætlar að veita örfáum mönnum. Jeg ætla enn einu sinni að mótmæla því, að fjárlaganefndin hafi neitt vald til þess, að nafngreina nokkurn mann í áliti sínu um þetta efni. Jeg trúi þó stjórninni það betur, hversu fjandsamleg sem hún annars kann að vera mjer, að hún taki þó orð mín meir til greina en þessir böðlar lista og vísinda, sem sæti eiga í þessari fjárlaganefnd. Jeg skal þá hverfa frá þessu efni að sinni; jeg býst við að fjárlaganefndin þakki fyrir sig, og mun jeg þá reyna að þakka henni aftur, fyrir meðferðina á listamönnunum. Jeg vil gjarna mæla með styrknum til Vilhelms Jakobssonar, til að fullkomna sig í hraðritun. Það, að jeg mæli með þessu, er ekki af því, að jeg þekki manninn neitt, heldur af hinu, að jeg vil helst að það komi rjett, sem jeg hefi sagt hjer á þingi. Jeg segi þetta ekki til að lasta skrifara þingsins, þá sem nú eru, en það vita allir, að það er ómögulegt að ná ræðum manna og skrifa þó snarhönd. Jeg mun því reyna að koma með brtt. við þingsköpin, um að alt verði framvegis hraðritað, sem sagt er hjer á þingi. Þessi maður, sem jeg nefndi, hefir nú þegar lært svo mikið, að hann vantar nú lítið á að verða útlærður. Hann gæti þá kent skrifurunum, sem nú eru hjer, hraðritun, svo að þeir gæti orðið við þingið framvegis, og er þá vel farið. Þá vil jeg enn nefna einn lið í fjárlögunum. Það er styrkurinn til Boga Melsted. Jeg var áður á móti því, að veita þeim manni styrk til ritstarfa, og var það af því, að mjer líkaði ekki sagan, sem út var að koma eftir hann. En þessum manni hefir síðan verið veittur styrkur í fjárlögum okkar, og því mun jeg ekki verða til þess að svíkja hann um það, sem skoða má að Alþingi hafi lofað. Þessi maður hefir auk þess vaxið síðan í áliti mínu, fyrir ritgjörð, sem hann hefir nýlega skrifað, um siglingar fornmanna, og mun jeg því nú glaður greiða atkvæði með styrk til hans. Jeg ætla í einu atriði að vera góður við nefndina, og hjálpa henni til að hækka styrkinn til Helga Pjeturss um 800 kr. Helgi er nú á rannsóknarferð, og vona jeg að heilsa hans sje nú orðin svo góð, að hann geti framvegis unnið óskiftur að starfi sínu. Háttv. fjárlaganefnd segir, að stórstúkan hafi sótt um að fá 2000 kr. styrk til að hafa eftirlit með því, að bannlögin verði ekki brotin. Og segjast templarar ætla að gjöra þetta með öllu leyfilegu móti. Þetta er auðvitað fagurt fyrirheit, en jeg veit ekki til, að templarar eigi að hafa neitt lögreglueftirlit í landinu, og myndu þeir því ekki verða í þessu efni annað en það, sem »Psykophantar« og »Delatorar« voru með Grikkjum og Rómverjum. Jeg verð því, sóma míns vegna, að vera á móti þessari fjárveitingu. Og er það ekki af því, að jeg ekki unni fjelaginu als hins besta. En þetta er ekki starfssvið fyrir það. Mjer þykir heldur færast skörin upp í bekkinn, þegar fram kemur frá háttv. fjárlaganefnd tillaga um að fella í 16. gr. styrkinn til búnaðarsambandanna. Og það á þessu bændavaldsþingi. Jeg lasta það auðvitað ekki, að bændurnir skuli vera svona óeigingjarnir, en samt finst mjer tillagan mjög svo óviturleg. Þótt bóndi fái 11 aura á dagsverkið, sem hann vinnur að jarðabótum, þá er það vitanlegt, að hann vinnur ekki jarðabætur í þeim tilgangi að ná í þenna styrk, en samt er þetta uppörfun, að eiga von á, þó ekki sje nema þessi litla viðurkenning. Þessi styrkur er auk þess ekki svo hár, að mikið muni um hann, og mun jeg því greiða atkvæði á móti tilögunni. Aftur á móti mun jeg greiða atkvæði á móti styrkveitingunni til Miklavatnsmýraráveitunnar. Jeg sje ekki ástæðu til, að landið fari að leggja í þessa áveitu 13,000 kr. Sýslan fær lán til þess að veita á Skeiðin og kostar þetta verk sjálf að öllu leyti. En þar fæst þá reynslan án kostnaðar. Jeg held að nefndinni hefði verið sæmra að skera þetta niður, en ekki sumt annað, sem hún hefir lagt niður við trogið. Jeg hefi ekki sjeð neina skýrslu frá nefndinni um það, hvort 15000 kr. sjeu taldar nægja við tilraunina, að veita Þverá í annan farveg. Jeg hugsa að upphæðin sje sett alveg út í loftið. Loks er það eitt af afrekum nefndarinnar, að saga 200 kr. af skógræktinni og 300 kr. af launum húsabyggingaráðunautsins. Hann á ekki að fá hjá nefndinni nema 1200 kr. í stað 1500 kr., sem hann hafði farið fram á að laun sín yrðu ákveðin. Þessi maður, sem jeg gat um, er mjög vel vinnandi maður, og jeg veit, að hann verður ekki lengi í þjónustu landsins fyrir slík sultarlaun, sem honum eru ætluð. Jeg vona að honum verði veittar 1500 kr. . Þá er enn eitt vísindaverkið nefndarinnar; það er styrkurinn til Samvinnufjelaganna, 1000 kr.! Þeir eiga svei mjer ekki að hlaupa til annara landa til að menta sig, þeir sem eiga að kenna þessa fræðigrein. Þá sagði háttv. framsögum., að þeir í nefndinni gætu ekki verið með þessum smástyrk til brúargjörðar í Dalasýslu. Ekki vildi hann heldur fallast á tillögu mína um að veita 2000 kr. styrk til bryggjugjörðar í Búðardal, gegn jafnmiklu framlagi annarstaðar að. Hann vildi álíta, að landssjóður ætti ekki að leggja til nema 1/3 hluta kostnaðarins. Hann sagði, að Blönduósbryggjan væri rjett undir búin, því að þar væri þetta brot áskilið. Jeg hef nú ekki heyrt það, að svo væri fyrir mælt í lögum á Íslandi, að Alþingi mætti ekki styrkja verklegar framkvæmdir nema að þriðjungi. Mjer heyrðist hann sjálfur mæla með styrk til hafskipabryggju á Búðareyri við Reyðarfjörð, gegn helmings framlagi annarstaðar að. Þar hefir hann sjálfur brotið þetta »princip« sitt, svo að syndin er sameiginleg. Commune naufragium dulce. Ef mönnum þykir það til of mikils mælst, að leggja til helming kostnaðarins á móti hlutaðeigendum, þá þykir mjer betra að þeir fái 1/3 heldur en ekki neitt, og ef þessi til- laga verður feld, mun jeg leggja það til við 3. umr., að veittur verði 1/3 kostnaðarins. Það var sjálfsagt rjett, sem háttv. framsögum. sagði, að jeg hefði ekki látið nægar skýrslur fylgja þessari beiðni, en jeg skal heita því, að fá skýrslu um Búðardalsbryggjuna hjá Jóni Þorlákssyni fyrir 3. umræðu, því að hann hefir gjört nákvæma teikningu af henni og kostnaðaráætlun. Jeg skal minnast þess, að fá skýrsluna fyrir 3. umr., því að jeg mundi ekki eftir því, að það þyrfti að búa svo í hendur fjárlaganefndarinnar, að maður þurfi að skrifa upp beiðnir, sem liggja hjer frammi í lestrarsalnum og senda henni þær með eigin nafni og innsigli. Eftir áætlun mun bryggjan tæplega kosta 4000 kr., svo að það verður aldrei meira en 2000 kr., sem landssjóður þarf að leggja fram, en ef til vill eitthvað minna. Jeg skal geta þess, af því að menn taka stundum tillit til þess, hvernig stendur á, að þetta er eina kauptúnið við fjörðinn, sem skipasigling er til. Nú háttar svo til, að þarna er mikið útfiri, svo að skip verða oft að bíða í 3 klukkustundir eftir sjávarfalli, því að þann tíma verður uppskipunarbátum hvergi lent. Þess vegna er ærin nauðsyn á, að hafa þarna langa bryggju; það gjörir skipunum aðgengilegra að koma þar við. Jeg vona að menn líti á nauðsyn Dalamanna í þessu efni, og eins með bryggjuna inni í Salthólmavík. Upphæðin, sem þar er farið fram á, er svo lítil, að jeg skil ekki að fjárhagur landsins geti hallast vegna hennar. Jeg er líka fús til að bæta inn í tillöguna orðunum »alt að«. Við það gæti ef til vill sparast 10–20 kr. sem svo mætti verja til einhvers stórfyrirtækis á næsta fjárlagaþingi. Jeg skal nú ekki vera margorður úr þessu. Jeg er þakklátur fjárlaganefndinni fyrir margt, sem hún hefir gjört, en jeg hefi farið að eins og gjört er tíðast í heiminum, að jeg hefi orðið margorður um það sem miður fer, en látið hitt liggja í láginni, sem betur má fara. Jeg vona, að háttv. framsögum. taki nú vel undir mínar málaleitanir, svo að jeg þurfi ekki að tefja tíma deildarinnar með því að taka aftur til máls. Sjerstaklega vil jeg skora á menn að samþykkja heldur mína tillögu, heldur en tillögu nefndarinnar, um listamannastyrkinn. En menn mega fyrir mjer gjarnan fella báðar tillögurnar, ef menn vilja láta styrkinn halda sjer eins og hann er í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar.

Ráðherra: Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir nú talað langt mál og haldið reiðilestur yfir fjárlaganefndinni. Þann reiðilestur ætla jeg ekki að endurtaka, því að jeg er að mestu leyti sammála fjárlaganefndinni og kann henni góðar þakkir fyrir störf hennar. Jeg vil að eins leyfa mjer að lýsa því nokkuð, hvernig fjárlögin kæmu til með að líta út, ef allar þær tillögur til hækkunar, sem fram hafa komið, yrðu samþyktar. Í 8.–12. gr. er hækkunin 31000 kr., og í 13.–14. gr. tæplega 51000 kr. Það verður samtals 82000 kr. Ef svo allar þær tillögur til hækkunar, sem komið hafa fram við þær greinar, sem eftir eru, yrðu samþyktar, þá er útkoman á þessa leið : Hækkun á 15. gr. myndi nema minst 16–17 þús. kr., þó allar lækkunartillögur, sem komið hafa fram við sömu gr., yrðu samþyktar. 16. gr. hækkar um 7–8 þús. kr. 18. gr. er í jafnvægi hjá nefndinni. En ef þetta færi nú svo, sem hugsanlegt er, að allar þessar hækkunartillögur yrðu samþyktar, þá myndi neðri deild skila fjárlögunum með hjer um bil 240000 kr. tekjuhalla. Við þetta er þó það að athuga, að sumar fjárveitingar, t. d. til símalagninga og til brúar á Jökulsá á Sólheimasandi, hefir stjórnin heimild til að draga og fresta framkvæmdum þessara verka, ef fjárhagur reynist örðugur, en þær nema samtals um 175 þús. kr. Sá ótvíræði tekjuhalli yrði þá 68–69 þús. kr., og er það satt að segja ekkert ægilegt, því að búast má við, að tekjurnar verði líka hærri en áætlað er. Þó er það enn þá að athuga við þetta, að ýmsar umframgreiðslur munu verða óhjákvæmilegar. Þar að auki má búast við, að á þingi verði, eins og vant er, samþykt lög, sem hafi í för með sjer fjárgreiðslur.  (Pjetur Jónsson: Það er þegar búið að samþykkja slík lög)  . Já, en þau geta orðið fleiri. Jeg veit ekki hvort nefndin hefir yfirlit yfir þessi lög, en jeg gjöri þó ráð fyrir að hún fylgist með í þessu atriði. Þá skal jeg leyfa mjer með nokkrum orðum að víkja að brtt. þeim, sem fram hafa komið við þann kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu, og vil jeg byrja á brtt. nefndarinnar. Það er þá fyrst 1. brtt. nefndarinnar við 15. gr. um að styrkur sá, sem Landsbókasafninu er ætlaður til spjaldskrársamningar, verði hækkaður um 400 kr. hvort árið, eða 800 kr. alla á fjárhagstímabilinu. Jeg er í sjálfu sjer ekki mótfallinn þessum styrk, en þegar á hann er litið í sambandi við annan styrk, styrkinn til að afskrifa og ljósmynda skjöl, er snerta Ísland, í útlendum skjalasöfnum, sem nefndin vill lækka niður í 1000 kr., þá verður ekki neitt samræmi milli þessara tveggja styrkveitinga. Jeg skal játa það fúslega, að það er full þörf á því, að skrá Landsbókasafnið, og jeg treysti þeim manni vel, sem undanfarið hefir haft það starf á hendi, enda mun hann vera sá hæfasti maður, sem völ er á til þess. En það er engu síður þörf á að afrita íslensk skjöl í erlendum söfnum, og ef nefndin hefði viljað hafa samræmi i gjörðum sínum, þá hefði hún átt að hafa meiri jöfnuð í þessum styrkveitingum.  (Pjetur Jónsson: Jeg sje ekki, að það sje svo náið samband þar á milli)  . Það er einmitt náið samband þar á milli. Það er stefnt að sama markmiði með báðum fjárveitingum, og jeg ímynda mjer, rjett á litið, að eins mikið gagn sje í því, að afrita merk skjöl íslensk, sem geymd eru í Ríkisskjalasafninu og öðrum söfnum í Kaupmannahöfn, og að skrá Landsbókasafnið. En þetta eru nú smámunir, sem ekki munu skapa fjandskap milli stjórnarinnar og nefndarinnar. Enn fremur leggur fjárlaganefndin til að fella burtu 500 kr. styrk á ári, til að gefa út dómasafn Landsyfirrjettarins. Mjer er þetta mál nokkuð skylt, því að jeg fór fram á það við fyrirrennara minn, að þessi styrkur væri settur inn í fjárlagafrumv. stjórnarinnar. Hann var sammála mjer um nauðsyn þessa verka, og jeg veit, að yfirrjetturinn er einnig á sama máli. Jeg skal benda á, að það hefir lengi verið veittur styrkur, til að gefa út Íslenskt Fornbrjefasafn, sem hefir að geyma dóma til 1540. Þar að auki hefir verið veittur styrkur síðan 1909, til að gefa út Alþingisbækur hinar fornu frá 1570–1800. Þá hefir og þótt nauðsynlegt að gefa út dóma Landsyfirrjettarins frá 1874 til þessa tíma, og því verður að sjálfsögðu haldið áfram eftirleiðis. Þá er að eins eyða í útgáfu þessara dóma á tímabilinu frá 1800 til 1873. Ef það má telja nauðsynlegt að gefa út þá dóma, sem þegar hafa verið gefnir út, þá er engu síður ásteeða til að gefa út dómana frá þessu tímabili. Það er sjerstaklega vegna dómstólanna í landinu, að jeg vildi fá þessa dóma útgefna, því að það er mikið varið í það fyrir dómara landsins, að geta sjeð, hvað hefir verið »praxis« áður. Þar að auki má benda á, að dómasafnið hefir mikla sögulega og »culturella« þýðingu. Í því geta menn fengið upplýsingar um mjög mörg atriði, sem menn geta ekki fengið upplýsingar um annarsstaðar. Jeg vildi ekki fara fram á háa fjárhæð, því að mjer var það fyrir mestu, að byrjað yrði á verkinu. Jeg skil ekki, að landið geti farið á höfuðið, þótt veittur sje í þessu skyni 500 kr. árlegur styrkur. Þá kem jeg að styrknum til skálda og listamanna. Það getur verið, að það sje rjett á litið hjá fjárlaganefndinni, að þessi styrkur sje óþarflega hátt Settur í fjárlagafrumv. stjórnarinnar. En jeg skal geta þess, að þótt þessi liður væri settur hærri en nauðsyn bæri til, þá væri stjórninni ekki skylt að eyða honum öllum. Jeg býst við, að það sje nær meðalhæfi að setja þenna lið 12000 kr. hvort árið, eins og háttv. þm. Dal. (B. J ) hefir stungið upp á. Þá skal jeg taka það fram út af aðferð nefndarinnar, þar sem hún hefir nafngreint nokkra menn, sem hún ætlast til að njóti styrks af þessum lið, og tiltekið við nöfn þeirra ákveðnar upphæðir, að jeg lít svo á, að þessar upphæðir eigi að vera lágmark, en stjórninni sje heimilt að veita meira innan hæfilegra takmarka. Komi engin andmæli fram gegn þessum skilningi mínum, lít jeg svo á, að þessi sje vilji nefndarinnar og deildarinnar. Jeg get tekið undir það, sem háttv. þm. Dal. sagði um styrkinn til Einars Jónssonar höggmyndasmiða. Í núgildandi fjárlögum mun hann hafa 1800 kr., en nefndin leggur til, að hann fái 1500 kr. hvort ár næsta fjárhagstímabils. Það er ekki viðfeldið að lækka þenna styrk, sjerstaklega þegar litið er til þess, að þessi maður hefir gefið landinu stórhöfðinglega gjöf, sem jeg sje, að fjárlaganefndin hefir kunnað að meta, þar sem hún leggur til, að alt að 10000 kr. verði veittar til að reisa hús yfir listaverk hans. Þá koma hjer ýmsar smærri styrkveitingar, sem ekki er ástæða til að fara mikið út í. Þrír næstu styrkirnir, til Steingríms Jónssonar, Laufeyjar Valdemarsdóttur og Vilheims Jakobssonar, nema samtals 2800 kr. á fjárhagstímabilinu. Þá hefir nefndin lagt það til, að veita Jóhanni Kristjánssyni ættfræðingi 600 kr. hvort árið til að rannsaka meðferð á guðsþakkafje fyrr og síðar. Jeg held, að það sje full þörf á þessu verki, og maðurinn, sem býðst til að vinna það, er mjög áhugasamur og duglegur maður, sem eflaust er fullkomlega trúandi til að vinna verkið. Sama er að segja um styrkinn til Ágústs H. Bjarnasonar. Hann er fullkomlega verðugur þess að fá þenna litla styrk. Hann hefir nú nýverið gefið út stóra bók, sem er framhald af fyrri ritum hans um sögu mannsandans. Er það mikið ritverk og mikið á því að græða fyrir fróðleiksfúsa anda. Þá hefir nefndin lagt til, að styrkurinn til Helga Pjeturssonar verði hækkaður úr 1000 kr. upp í 1800 kr. hvort árið. Jeg er í sjálfu sjer ekkert á móti því, en í sambandi við þetta vil jeg beina til nefndarinnar þeirri spurningu, hvers vegna hún hefir ekki gjört Helga Jónasyni grasafræðingi sömu skil. Hann er alkunnur vísindamaður, sívinnandi að sinni vísindagrein, og hefir nú nýlega gefið út stórt rit á ensku um grasafræði Íslands. Mjer finst, úr því að öðrum nafnanum eru gjörð þessi skil, þá sje ekki rjett að setja hinn hjá. Loks rekur svo Stórstúkan lestina með 1000 kr. á ári. Mun sá styrkur eiga að vera . til að efla bindindisstarfsemi, og er það væntanlega gott mál. Um brtt. einstakra þingmanna við 15. gr. er ekki mikið að segja, enda er þar engar stórar fjárhæðir um að tefla. Eina þeirra má skoða útkljáða hjer í deildinni í dag, nefnilega styrkinn til dr. (Guðmundar Finnbogasonar. Þá er styrkurinn til dr. Alexanders Jóhannessonar, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) kom fram með á þgskj. 399. Mjer er alveg ókunnugt um rjettmæti þeirrar tillögu, og vil hafa óbundið atkvæði mitt um hana. Þá er Einar Hjaltested með 3000 kr. styrk til söngnáms eitt skifti fyrir öll. Hann er sagður mjög efnilegur maður í einni grein, en mjer er ekki fullkomlega kunnugt um, hvort þessi upphæð getur komið að verulegu gagni, því að það er mjög dýrt að afla sjer kenslu þeirrar, sem hann þarf með til fullkomnunar sjer í sinni ment. Þá er næst styrkurinn til Boga Melsted, 800 kr. hvort árið. Jeg verð að taka undir með háttv. þm. Dal. (B. J.), því að það lítur svo út, sem sviknar sjeu þær vonir, sem þessi maður gat gjört sjer til þingsins. Hann hefir í mörg ár haft 1000 kr. árlegan styrk, misti hann í eitt ár, en var svo veittur sami styrkur aftur. Það er auðvitað um þenna mann, að hann vil vinna þetta. verk, að skrifa sögu Íslands, og sumir eru ánægðir með, hvernig hann leysir það af hendi, en aftur aðrir miður, eina og gjörist og gengur í veröldinni, að það er ekki gott að gjöra öllum til hæfis. Þá skal jeg næst minnast nokkrum orðum á brtt. við 16. gr. Fjárlaganefndin hefir lagt til að hækka styrkinn til Búnaðarfjelags Íslanda um 2000 kr. á ári, eða upp í 56,000 kr. hvort ár fjárhagstímabilsins. Þessi styrkur er nú orðinn ærið hár, en viðbótin nemur ekki miklu, og mun jeg engan ágreining gjöra út af henni. Þá leggur nefndin til, að styrkurinn til búnaðarsambandanna falli niður að þessu sinni, og er jeg nefndinni sammála um þá ráðstöfun. Þessi styrkur hefir verið bútaður niður milli mýmargra búnaðarfjelaga hjer á landi, svo að lítið hefir komið í hvern stað og styrkurinn því ekki að miklu haldi komið. Það verður þessum fjelögum því varla mjög tilfinnanlegt, þótt styrkurinn verði feldur burtu að þessu sinni. Háttv. þm. Dal. (B. J.) vjek eitthvað að áveitunni á Miklavatnsmýri. Jeg ætla ekki að fara neitt út í það mál, enda býst jeg við, að háttv. samþingismaður minn sje því máli kunnugri en jeg og muni halda þar uppi svörum. Þá vill nefndin veita 15,000 kr. síðara árið til að reyna að fyrirbyggja skemdir af vatnagangi úr Þverá og Markarfljóti. Við höfum nokkrir nýlega komið þangað austur og sjeð verksummerkin, hvernig vatnið hefir farið með gott og víðáttumikið land. Það er enginn efi á því, að mikið er í sölurnar leggjandi til að bjarga þessu fagra og góða landi, og sem betur fer má maður gjöra sjer góðar vonir um, að það takist. Þá vill nefndin lækka lítið eitt styrkinn til skógræktar. Hún ætlar með því að spara 4000 kr. á fjárhagstímabilinu. Það munar nú fremur litlu; en fjárlaganefndin byggir á því, að ekki sjeu fyrir hendi neinar mikilsvarðandi framkvæmdir á þessu sviði. Mjer er ókunnugt um, hvort skógræktarstjórinn hefir lagt nokkuð til þessa máls. Svo kemur næst styrkurinn til útgáfu dýralækningabókar. Sá styrkur stendur í núgildandi fjárlögum, en verður að líkindum ekki notaður á fjárhagatímabilinu, og er því sjálfsagt að taka hann upp í næstu fjárlög til endurveitingar. Svo koma blessaðir gerlarnir, sem stjórn Búnaðarfjelagsins vill hleypa inn í efnarannsóknarstofu landsins. Þeir, eiga að kosta 3640 kr., eða meira. Jeg sje ekki, að þetta sje svo bráðnauðsynlegt, að það geti ekki beðið næsta þings. Upphæðin er að vísu lítil, en nú tala allir um sparnað, og nefndin hefir lagt til sparnað á öðrum liðum, sem ekki eiga minni rjett á sjer en þessi. Mjer dettur í hug, ef deildin samþykkir þessa tillögu, að henni sje betur við þessa gerla, heldur en Háskólagerlana, sem hún steindrap hjer á dögunum. Annars hefi jeg engin góð orð um það, að jeg komi ekki með brtt. þar að lútandi við 3 umr. fjárlaganna. Þá er sveitahúsagjörðarmaðurinn. Það er satt, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að sá maður hefir ljeleg laun, og eru mikil líkindi til, að hann geti unnið fyrir meira kaupi í þjónustu einhvers annara húsbónda en landssjóðs. Stjórn Fiskifjelags Íslands hefir farið fram á, að styrkur sá, sem fjelagið hefir notið undanfarið og er í núgildandi fjárlögum, 12,500 kr. á ári, verði hækkaður upp í 20,000 kr. hvort árið. Nefndin hefir lagt til, að þessi styrkur verði ákveðinn 18,000 kr. hvort árið, og tel jeg það heillaráð. Jeg held, að ekki hafi legið fyrir stjórninni nein beiðni um styrk frá þessu fjelagi, og því setti hún í fjárlagafrv. sitt sömu upphæðina og er í núgildandi fjárlögum. Jeg tel það vel farið og maklegt, að þessi styrkur sje hækkaður, en hins vegar er jeg meira efins um erindrekastarf fjelagsins erlendis til að selja afurðir sjávarútvegarins. Kaupmönnum ætti að vera vel trúandi til þess. Jeg skal geta þess, að þessi styrkur var ekki notaður til fulls síðast, vegna þess, að Fiskifjelagsdeildirnar lögðu ekki eins mikið fram og til var ætlast; eða einungis tæpar 2000 kr. í stað 4000 kr. Þetta bendir á, að Fiskifjelagið álíti þetta ekki mjög þýðingarmikið atriði. Þá er næst 1000 kr. til samvinnufjelagaskapar. Það fje hefir verið veitt undanfarið til fræðslu í þessu skyni, og maðurinn, sem hefir haft þetta á hendi, og er prýðilega fær, hefir ferðast um hjer í landi, að jeg ætla um land alt, eða mestan hluta þess að minsta kosti. Væntanlega er því ekki nauðsynlegt nú að láta þennan styrk halda sjer, því að þótt gott væri að hafa námsskeið í bókfærslu, þá er þess að gæta, að menn vilja nú spara, og hins vegar veltiár fyrir bændur, þar sem afurðir þeirra eru í gífurlega háu verði. Mjer finst því, að spara mætti fje þetta að þessu sinni. Jeg hefi komið fram með brtt. um ullarmatið; hana tek jeg aftur, af því að nefndin hefir borið fram aðra, er jeg get felt mig við. Þá er brtt. frá nefndinni um að hækka styrk til heimilisiðnaðarfjelagains úr 500 upp í 1000 krónur. Þetta er í sjálfu sjer nytsamt fyrirtæki, en jeg held að það sje svipað sumum matreiðsluskólunum að sínu leyti. Stúlkur læra að búa þar til »fína« rjetti, en kunna svo ekki, er þær koma þaðan, að búa til almennan mat, eins og hann er mest notaður í sveitum. Eins er því farið með heimilisiðnaðinn. Þar er kendur finn vefnaður, er naumast einum af hundraði kemur að notum. Þá er þar líka kent »Slöjd«, er fyndnir menn kalla slóðaskap. Þetta er kent víða í skólum; jeg veit til þess, að inn í Mentaskólann er kominn þessi slóðaskapur, en ber víst lítinn árangur, eins og sum önnur nýbreytni þar. Þessu næst er styrkur til Ungmennafjelaganna. Hann vill meiri hluti nefndarinnar hækka upp í 1000 kr. hvort árið. Það er líkt um þetta að segja og annað, að fyrst menn ætla að spara, þá sje jeg ekki svo brýna nauðsyn á þessu, að eigi sje við lægri upphæðina hlítandi. Þá er styrkur til ábúandans á Hrauntanga, til að reisa ferðamannaskýli. Nefndin hefir fært hann niður í 100 kr. Jeg veit ekki, hvort þetta er rjett; upphæðin var svo lág, að litlu máli hefði skift, þó að hún hefði verið veitt öll. Svo er brtt. um að hækka laun umsjónarmanns áfengiskaupa úr 600 kr. upp í 900 kr. Af því að starf hans fer sívaxandi, virðist þessi launahækkun vera eðlileg og sjálfsögð. Þá er fjárveiting til að ryðja vör í Ingólfshöfða. Hún hygg jeg að sje þörf, ef að gagni mætti koma. Fjárveitingin til Sauðárkróksbryggju er endurveiting, og er víst alveg sjálfsögð. Viðvíkjandi hafskipabryggju á Búðareyri skal jeg ekkert segja, því jeg þekki þar ekki til. Þá er enn fremur 5000 kr. fjárveiting til uppmælinga á innsiglingu til Borgarness og Skógarness og á höfnum beggja staðanna. Fjárveiting þessi er mjög nauðsynleg, og verð jeg því henni hlyntur. Þá koma brtt. ýmsra þingmanna, er jeg skal sleppa að minnast á að mestu leyti. Jeg hefi minst áður á styrkinn til Búnaðarfjelags Íslands. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S ) hefir komið fram með tillögu um, að því verði veittur styrkur síðara árið. Það er miðlunarleið, sem hann hefir farið. Jeg býst við að jeg verði þar óskorað með nefndinni. Háttv. 2. þm. S. Múl. (G. E.) hefir komið fram með brtt. viðvíkjandi járnbrautinni. Honum get jeg ekki orðið þar samferða. Einnig hefir háttv. sami þm. komið fram með brtt. viðvíkjandi bryggjugjörðum á Blönduósi og í Salthólmavík. Um þessa brtt. get jeg ekkert sagt að sinni. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir mælt með fjárveitingu til Salthólmavíkurbryggjunnar, og jeg býst við, að 1. þm. Húnv. (G. H ) mæli með hinni. Tek jeg því ekki afstöðu til þessa máls, fyrr en jeg hefi heyrt rök þeirra. Læt jeg hjer svo staðar numið að þessu sinni.

Guðmundur Hannesson : Jeg býst ekki við, að það hafi mikla þýðingu að halda langa ræðu, enda skal jeg ekki gjöra það. En þó get jeg ekki látið hjá líða að minnast lítið eitt á Blönduóssbryggjuna. Eins og flestir vita, er Blönduósshöfnin ein af hættulegustu höfnum hjer við land, er skip koma á, en fyrir ofan liggja fjölbygð hjeruð, er hafa mikla verslun, en annarsstaðar er ekki höfn til afnota. Þarna verða menn að fara í land og flytja vörur úr skipi og í, hvernig sem veður er. Lengi sáu menn engin ráð til að bæta úr þeim kostnaðarauka og þeirri lífshættu, er þessu var samfara, en fyrir allmörgum árum var þó ráðist í gjöra bryggju alllangan veg frá kaupstaðnum, líklega 1 kílómeter þaðan. Bryggja þessi liggur fram undan háum bakka, er skafla leggur í á vetrum. Er sá erfiðleiki, sem af þessu stafar, svo mikill á vetrum, að oft er nálega ómögulegt að nota bryggjuna. Ofan bryggjunnar er nálega ekkert undirlendi, og gengur þar sjór á land í brimum, svo vörur, sem í land koma, verða tæpast eða alls ekki varðar stórskemdum. Þá eru og bátar í mikilli hættu. Nú var bryggjan gjörð á þeim tímum, er menn þektu ekki sem skyldi, hvernig slíku mannvirki skyldi haga. Það voru gjörðir stórir timburkassar, bundnir saman með trjeslám og járni og fyltir með grjóti. Slíkar bryggjur geta tæpast orðið til frambúðar, því járnið hlýtur að ryðga sundur með tímanum, og er þá við búið, að kassarnir losni sundur. Þó hafa þessir stóru kassar staðist til þessa. En nú er það spurningin, hversu lengi gjöra þeir það? En það er engum vafa bundið, að sífelt er við búið að þeir bili. Við nýja rannsókn, er verkfræðingur Geir Zoëga hefir gjört, kom það upp úr kafinu, að fært væri að gjöra bryggju þar sem kaupstaðurinn er. Þar er nóg landrými fyrir ofan, svo að hægt er að bjarga vörum undan sjó og skemdum, og skamt yrði þá einnig að flytja þær, því að þar eru allar verslanirnar, nema »Kaupfjelag Húnvetninga«, er stendur við gömlu bryggjuna. Þar sem ætlast er til að bryggjan verði gjörð, er klöpp í botninum og örugg undirstaða. Þegar gamla bryggjan var bygð, örvæntu allir um, að mögulegt væri að byggja bryggju hjá kaupstaðnum, svo mjer fanst, satt að segja, grunsamt, að þetta fyrirtæki væri svo vel hugað sem skyldi. Jeg náði því tali af verkfræðingnum, sem hefir gjört áætlunina. Jeg spurði hann fyrst, hvort bryggjan gæti orðið til frambúðar, gæti varist sandinum og staðið gegn hafís og brimi. Taldi hann engan vafa á því. Síðan hefi jeg skrifað honum brjef og lagt fyrir hann fyrirspurnir um það, hvort bryggjan gæti staðist brim, sandaðburð og hafís, til þess að geta sýnt fjárlaganefnd þetta svart á hvítu. Hann svaraði mjer í brjefi, að bryggjan muni algjörlega trygg fyrir öllu þessu, ef hún verði gjörð eins og hann hefir lagt til. Þá er annað atriði, er þingmenn verða að taka til greina, og það er, hversu mikið þeir menn vilja leggja á sig, er fyrirtækið kemur að gagni. Þeir bjóðast til að leggja fram 2/3 hluta kostnaðarins, ef. til framkvæmda kemur. Með þessu er fengin trygging fyrir því, að fyrirtækið sje þarft og trú á því, að bryggjan verði trygg og til frambúðar. Það er enginn vafi á því, að lítið kauptún gjörði þetta ekki, nema um ríka nauðsyn væri að ræða og menn gjörðu sjer vissa von um, að bryggjan kæmi að fullum notum. Þá er annað mál, er jeg vildi minnast á. Það er Langadalsvegurinn; gjöri jeg það mest af því, að nú hefir því verið hreyft, að stefna póstleiðarinnar væri ekki ákveðin til fulls, og mætti svo fara, að hún yrði ekki lögð um Langadal. Það hefir mikla þýðingu fyrir Skagafjörð, ef vegurinn yrði lagður ytri leiðina og yfir Kolugafjall, en leið þessi er fjærri því að vera álitleg fyrir póstveg, miklu óálitlegri en fram Langadal og yfir Vatnsskarð. Annars er vegur yfir Kolugafjall erfiður og ógreiður að vetrarlagi; jeg hefi farið hann um það leyti árs, og er það því kunnugt. Líka er það mikill krókur fyrir póst að fara þá leið, í samanburði við að fara fram Langadal, ef Öxnadalsheiði er farin, eins og nú á sjer stað. En þó svo ólíklega tækist til, að póstleið yrði lögð yfir Kolugafjall, er enginn vafi á því, að eigi að síður verður vegur lagður fram Langadal. Fjölbygðar sveitir hafa not af þessum vegi, eigi að eins Langidalur,heldur einnig Svartárdalur og Blöndudalur, sem eflaust nota þennan veg til aðdrátta. Það er því ekki vegna póstleiðarinnar einnar, að jeg er þessu fylgjandi, en jeg sje það í hendi minni, að þessi vegur verður lagður, hvort sem er. Jeg býst líka við, að meðan hann verður ekki endurbættur, hljóti viðhaldakostnaðurinn. að verða landssjóði þungur baggi. Um aðrar brtt. ætla jeg ekki að tala. En jeg vil minnast ögn á styrkinn til skálda og listamanna. Mjer fellur það illa, að ekki var tekin til greina ósk Guðmundar Kamban, um að fá lán, til þess að geta klofið að byrja á ritstörfum í Vesturheimi. Í þessu máli . verða ekki færð önnur rök en persónulegt álit, og hvað mig snertir, þá er jeg ekki í neinum efa um, að því fje hefði verið vel varið, sem til hans hefði gengið. Þó að hann hefði fengið 10,000 kr. í eitt skifti fyrir öll, þá sjá allir, að hjer er ekki um gífurlega upphæð að ræða, í samanburði við skáldastyrk æfilangt. Líka væri það gott fyrir landið, ef hann gæti sjer orðstír í Vesturheimi, en það hefir hann þegar gjört í Danmörku. Jeg get þess til, að saga hans verði einhverntíma skrifuð, og þá verði þess getið, oss til lítils sóma, að hann hafi eitt sinn leitað til þingsins og verið neitað. Það er eitt, sem jeg vil minnast enn á, og það er Heimilisiðnaðarfjelagið. Það var alveg rjett, sem hæstv. ráðherra sagði, að tilgangur fjelagsins væri sjálfsagt góður. En hann var í vafa um, hvort framkvæmdirnar væru allskostar heppilegar. Það getur verið, að þær sjeu minni en æskilegt væri. Jeg tel það líklegt, en vona að þær batni með tímanum. Eigi að síður er þetta gott mál, sem jeg býst við, þegar tímar líða, að verði talið stórmál, því að með þessu er í raun og veru verið að reyna að gjöra Íslendingum arðsama hina löngu vetur. Íslendingar hafa lengst af verið iðnaðarþjóð, og starfað að alla konar iðnaði mestan hluta árs, en er útlendur iðnaður tók við, þá kastaði almenningur þessu frá sjer, miklu fyrr en aðrar þjóðir. Þar þrífst enn víða mikill heimilisiðnaður, og víst er um það, að ólíku voru Þjóðverjar fastheldnari. Þeir hafa sumstaðar haldið heimilisiðnaði sínum, jafnvel þó kaupið væri afarlágt, tæpl. 1 kr. fyrir 16 stunda vinnu. Þó er eitt bygðarlag hjer á landi, þar sem heimilisiðnaður er enn þá lifandi. Það er í Eyjafirði. Þaðan er flutt út mjög mikið af prjónlesi. Að vísu er það ófullkomið; þyrfti mikilla endurbóta. Ef þær kæmust á, ætti það ekki að vera óhugsandi, að vjer gætum unnið prjónles úr allri okkar ull. Þegar verið er að ræða um að styrkja heimilisiðnað, finst mjer það liggja næst, að styrkja Eyjafjörð framar öllum öðrum. Þar hefir verið stofnað heimilisiðnaðarfjelag í þeim tilgangi, að endurbæta og auka gamla iðnaðinn. Jeg greiði atkvæði með hækkun til heimilisiðnaðar, en við 3. umræðu hugsa jeg mjer að koma fram með breytingartillögu um, að þetta fjelag í Eyjafirði njóti styrks af þessum 1000 krónum, því að jeg held, að þar sje miklu betri jarðvegur fyrir hann en nokkru sinni hjer í Reykjavík.

Sigurður Sigurðsson : Jeg skal reyna að haga orðum mínum svo, að enginn þurfi að hneykslast af, enda miður vel gjört að egna ilt skap og stuðla þannig að því, að umræðurnar lengist úr hófi. Háttv. fjárlaganefnd, eða meiri hluti hennar, hefir nú komist að þeirri niðurstöðu, að fella niður styrkinn til búnaðarfjelaganna bæði árin. Þó að jeg vilji nú spara landsfje og láta þann sparnað koma eina niður á landbúnaðinum og öðru, þá þykir mjer þetta helst til langt gengið. Þess vegna hefir það orðið að samkomulagi milli mín og meðnefndarmanna minna, að jeg mætti koma fram með brtt., sem er á þgskj. 347, og fer fram á það, að styrkurinn verði veittur síðara árið, og skal jeg nú stuttlega gjöra grein fyrir því, hvers vegna þessu er svo hagað. Að vísu eru skiftar skoðanir um nytsemi þessarar styrkveitingar. Sumir halda því fram, að hún megi vel missa sig, eða sje jafnvel með öllu óþörf. En menn verða samt að líta á það, að það er ekki lítið þessum styrk að þakka, hvað jarðabótum og ræktun landsins hefir miðað áfram á síðari árum. Þess vegna myndi það koma sjer illa, ef honum væri kipt burtu nú, og ef hann hyrfi bæði árin, þá væri vafasamt, hvort þingið 1917 færi að taka hann upp aftur. Búnaðarfjelögin eru nú flest komin í búnaðarsamböndin og hafa sínar skyldur gagnvart þeim, greiða þeim árlegt gjald, sem þau hafa meðfram tekið af þessum styrk. Ef þess vegna þessi breyting væri nú gjörð, þá myndi það ekki einungis verða til þess að há sveitabúnaðarfjelögunum, heldur og búnaðarsamböndunum. Þess vegna tel jeg það naumast geta komið til mála, að kippa styrknum burt bæði árin. Og jafnvel þótt skoðunin um það, að styrkurinn sje ekki í sjálfu sjer nauðsynlegur, væri á einhverju bygð, þá er ekki enn kominn tími til þess nú, að fella hann burtu. Til þess þarf að gjöra frekari ráðstafanir og undirbúning, t. d. því viðvíkjandi, hvernig sambandi búnaðarfjelaganna og sambandanna ætti þá framvegis að verða háttað o. a. frv. Jeg skil að það geti komið til tals, að breyta forminu á þessum styrk, en það er enn ekki búið að koma sjer niður á því, hvernig þá væri æskilegast að fyrirkomulagið yrði í framtíðinni. Jeg vona því, að háttv. deild sjái það, að full ástæða er til að samþykkja þessa tillögu mína á þgskj. 347, og læt þetta því nægja að sinni. Jeg kannast við, að styrkurinn ætti að standa bæði árin, en bæði af því, að nefndin hafði hvarvetna fyrir augum að spara sem mest, og þarfirnar hins vegar kalla alstaðar að, þá varð þetta ofan á í nefndinni. Yfir höfuð er starfsemi búnaðarfjelaganna og sambandanna komin á svo fastan rekspöl, að það myndi raska þeirri starfsemi mjög, ef styrkurinn alfarið fjelli burt. Um hækkunina á styrknum til Búnaðarfjelags Íslands skal jeg ekki segja mikið. Hún er meðal annars miðuð við það, að fjelagið geti styrkt mann til þess að kynna sjer vatnsveitur og fullkomna sig svo í þeirri fræðigrein, að hann geti tekið að sjer »kulturteknisk« störf í landsins þjónustu. Og þetta er er eitt af því, sem mælir mjög með hækkuninni. Viðvíkjandi lánaheimildinni til Skeiðaáveitunnar, vil jeg að eins upplýsa það, að þetta fje, sem nefndin leggur til að veitt verði, 50 þús. kr., er ekki nema rúmur helmingur þess, sem gjört er ráð fyrir að áveitan muni kosta. Þetta er sagt til þess, að menn gjöri sjer það ljóst, að hjer er ekki gjört ráð fyrir láni til fyrirtækisins, nema að nokkru leyti. Hver ráð verða til þess að afla þess fjár, sem á vantar, það kemur ekki svo mjög þessu máli við. Þeir menn, sem þar eiga hlut að máli, munu reyna að sjá þar einhverjar útgöngudyr. Um fjárveitinguna til Miklavatnsáveitunnar, skal jeg geta þess, eins og bent var á í dag, að hún er í frumv. stjórnarinnar, og er ætluð til þess, að fullkomna það verk, ef kostur er á. Úr því að jeg stóð upp, þá get jeg ekki leitt hjá mjer að minnaat á örfá atriði í einstökum liðum þessara greina, sem nú eru til umr. Hæstv. ráðherra gat í dag um styrk til að gefa út Landsyfirrjettardóma frá 1800–1873. Það mun nú vera nauðsynlegt, og ekki hefi jeg á móti því, enda kannast nefndin við það. En mjer skildist svo, sem það hefði verið hugsun fyrrv. stjórnar, að það starf hefði verið ætlað þáverandi háskólakennara Einari Arnórssyni. En með því að hann er nú orðinn ráðherra, muni hann ekki geta snúist við því, en vafasamt, hvort annar myndi fást jafn fær til þess starfa.  Þá skal jeg minnast á styrkveitingar til lista og vísinda. Þar hefir sjerstaklega háttv. þm. Dal (B. J.) vítt nefndina fyrir það, að þessi liður í fjárlagafrumvarpinu skuli vera sundurliðaður í nefndarálitinu, eins og þar er gjört. En mjer er óhætt að segja, að sú sundurliðun er ekki annað en bending um það, að nefndin telur sjálfsagt, að þeir, sem að undanförnu hafa notið þeirra styrkveitinga, fái að halda þeim áfram. Bæði hún og flestir aðrir hafa litið svo á, að þeir, sem um mörg undanfarin ár hafa notið styrksins, eigi rjett á því, að þeir sjeu ekki sviftir honum nú, þótt þessi breyting verði, og þessu minnir mig, að jeg hafi einmitt skotið að hv. þm. í dag, þegar hann var að fjargviðrast út af þessu.  (Bjarni Jónsson: En er þá meiningin að útiloka, að þeir fái hærri styrk en verið hefir?)  . Nei, ekki hygg jeg það. - Um upphæðina í heild sinni hafa verið skiftar skoðanir, og varð ofan á í nefndinni að hafa hana 9 þús. kr. á ári. - Hæstv. ráðh. ljet það í ljós í umræðunum í dag, að sjer hefði þótt fara betur á því að hafa þá upphæð hærri, og að stjórninni bæri ekki skylda til að úthluta henni allri. Það getur nú verið, en trúað gæti jeg því, að fleiri yrðu þeir ráðherrarnir, sem myndu útbýta öllum styrknum, jafnvel þótt hann væri nokkrum þúsundum hærri en til er tekið, og jafnvel telja það skyldu sína. - Að minsta kosti er jeg sannfærður um það, að ef háttv. þm. Dal. (B. J.) yrði einhverntíma ráðherra, þá myndi hann ekki telja það á sig.  (Bjarni Jónsson: Alveg rjett)  . Jeg segi það ekki til þess að ámæla þeim vísa manni. Það vita allir, að það væri samkvæmt skoðunum hans: Þess vegna álít jeg það rjett gjört af þinginu að takmarka þann gjaldalið sem mest. Jeg skal fúslega kannast við það, að mjer þætti það æskilegast, að geta sint öllum þeim fjárbeiðslum, sem jeg hjeldi að gætu á einn eða annan hátt orðið til gagns. Ef ástæður og fjárhagur leyfðu, þá vildi jeg vera þeim meðmæltur. En það er hjer eins og annarsstaðar, að getan verður að ráða, og þar sem ekki er hægt að sinna öllu, jafnvel ekki öllu því, sem gagnlegt er, þá verður að vinsa úr og láta það sitja fyrir, sem álitlegast er og arðvænlegast. Hins vegar þykist jeg nú vita, að skiftar skoðanir sjeu um það, hvað það sje, og skal jeg ekki fara langt út í það. En þó að listir og vísindi sjeu mikils virði hjá okkur eina og öðrum þjóðum, þá verður þó fyrst og fremst að styrkja þau fyrirtæki, sem styðja beinlínis að velmegun þjóðarinnar, svo sem atvinnuvegina o. fl. Og þegar það hefir verið gjört um skeið, þá kemur sá tími, og það vona jeg að verði áður en langt um líður, að þjóðin verður færari til að sinna vísindunum og veita ríflegri styrk til skálda og listamanna. Hæstv. ráðherra mintist eitthvað á styrk til að kaupa gerlarannsóknaráhöld Gísla Guðmundssonar og að veita honum þóknun framvegis fyrir rannsóknir hans. Þótti honum miður, að embætti það, sem um var rætt hjer í þinginu að stofna við Háskólann, skyldi falla, því að þar ættu að fara fram slíkar rannsóknir jafnhliða. En jeg vil nú fyrir mitt leyti ekki setja það tvent í samband, því að það er óskylt. Starf Gísla hefir verið í þarfir atvinnuveganna og landbúnaðarins, og sjerstaklega miðað að því, upp á síðkastið, að rannsaka gerla í mjólk og osti, í þeim tilgangi að bæta tilbúning og meðferð mjólkurafurða og greiða með því götu þeirra til hærra verðs en nú á sjer stað. Jeg verð að álíta þetta þýðingarmikið atriði fyrir landbúnaðinn, og jeg sje ekki að það þurfi að verða þessari fjárveitingu að falli, þótt þetta háskólaembætti fjelli hjer í háttv. deild. Jeg mun svo ekki fara frekar út í einstaka liði í brtt. nefndarinnar, eða brtt. einstakra manna; það myndi verða of langt mál. En það mun sjást á sínum tíma, er til atkvæðagreiðslu kemur, hver er afstaða mín til hinna ýmsu styrkbeiðna.

Ráðherra: Jeg vildi leyfa mjer að gjöra fáeinar athugasemdir við ræðu háttv. samþm. míns (S. S.). Hann kvað fjárlaganefnd hafa ætlast til þess, að jeg ynni að útgáfu dómasafnsins. Jeg man nú satt að segja ekki vel, hvort hann nefndi bitling í því sambandi, en þá skýringu get jeg gefið honum til vonar og. vara, að hjer er ekki um feitan bita að ræða. Jeg hefi hjer í höndum brjef frá sjálfum mjer til fyrrverandi stjórnar, sem fjárlaganefndin hefir góðfúslega ljeð mjer, þar sem jeg vek athygli stjórnarinnar á því, að þörf sje á, að dómasafnið sje gefið út. Það má vel vera, að háttv. samþm. minn hafi ekki sjeð þetta brjef, en það skiftir ekki svo miklu máli, því að hann getur fengið að sjá það hjá mjer nú þegar. En þótt nú svo hefði verið, sem ekki var, að ákveðinn maður hefði verið nefndur til þessa starfs, þá skiftir það engu, því að þetta verk er ekki svo vandasamt. Það er ekki innifalið í öðru en að afrita dómabækurnar, og hefði háttv. samþm. minn verið lögfræðingur, þá hefði jeg alveg óhræddur þorað að fela honum starfið, upp á það að gjöra, að hann myndi hafa getað leyst það sómasamlega af hendi. Mjer hefir og skilist á fjárlaganefndinni, að hún væri mjer samdóma um það, að útgáfa þessi væri í alla staði þarfleg. Mjer fanst háttv. samþm. minn komast að þeirri niðurstöðu, að styrkinn til lista og vísinda bæri að takmarka sem allra mest. Nú vildi jeg leyfa mjer að minna háttv. samþm. minn á það, að á þingmálafundi, sem haldinn var af kjósendum okkar í sumar að Húsatóttum á Skeiðum, og þar sem við báðir vorum viðstaddir, var samþykt ljómandi góð tillaga í garð listamanna með öllum atkvæðum. Var þar samþykt að skora á Alþingi að veita listamönnum hæfilegan styrk, og margir vildu meira að sega hafa það ríflegan styrk. Í byrjun fundarins kom einmitt fram tillaga um að spara þessa styrkveitingu, en þá risu upp þrír menn, hver á fætur öðrum, er allir sýndu fram á, að heimskulegt væri að hafa á móti þessari styrkveitingu. Allur þingheimur sá, að þeir höfðu rjett að mæla, og var svo tillaga sú, er jeg nefndi áðan, um að veita listamönnum hæfilegan styrk, samþykt. Það er því áreiðanlega ekki í samræmi við vilja kjósenda okkar að vilja takmarka þessar styrkveitingar. Það er alt af einstaklega gott að vera fyrst og fremst sannfærður um gott málefni og svo að hafa vilja kjósenda, til þess að ýta undir sig, er á þing er komið! Það er alveg rjett, að atvinnuvegina á að styrkja af öllum mætti, en andlegi gróðurinn má ekki kyrkjast heldur, en það hlýtur hann að gjöra ef listamenn vorir, hverju nafni sem nefnast, eru látnir hanga á horriminni ár eftir ár.  (Sigurður Sigurðsson: Það gjöra nú fleiri)  . Má vera að svo sje, en engan ráðunautinn hefi jeg sjeð, er ekki hefir þrifist vel.  Þá mintist háttv. samþm. minn (S. S.) á gerlana í sambandi við það, er jeg sagði. Jeg vil síst neita því, að mikla þýðingu hefir það, að mjólkursýrugerlar og ostagerlar o. s. frv. sjeu rannsakaðir sem best, en mjer hefir þó ætíð skilist, að ekki væri síður nauðsynlegt an rannsaka manngerlana. Sú fræðigrein mun þó engu síður hafa rjett á sjer en hin, og hefðum við verið nokkrum öldum á. undan í því efni, þá hefðu ekki pestir og drepsóttir höggvið eins tilfinnanlegt skarð í þjóðarmeið vorn Íslendinga, eins og t. d. Stórabóla gjörði árið 1707, svo jeg nefni að eins eitt dæmi. Þá hefðu manngerlarnir verið betur rannsakaðir.  (Bjarni Jónsson: Hver á að verða til þess að rannsaka sparsemdargerilinn?)  Sparsemdargerilinn hygg jeg að snjallast væri að láta hv. samþm. minn (S.S.) og hv, þm. Dal. (B. J.) rannsaka í sameiningu, og sjá svo að hvaða niður stöðu þeir kæmust í því efni. Það er síður en svo, að jeg hafi nokkuð á móti gerlafræðingi þeim, er hjer er um að ræða, eða sje mótfallinn því, að hlynt sje að honum, en jeg álít, að Alþingi eigi að vera sjálfu sjer samkvæmt, og ekki að ganga algjörlega fram hjá öðru, en taka hitt, þegar líkt stendur á og hjer í þessu tilfelli.

Sigurður Gunnarsson : Jeg á nú að vísu enga brtt. við þenna kafla fjárlaganna, en þar með er þó ekki sagt, að jeg greiði atkvæði með öllum brtt., er fram hafa komið. Mjer dettur ekki í hug að drepa á nema fáein atriði, því bæði myndi það vera gagnslaust, og svo að eins til þess að tefja tímann. Jeg skal þá fyrst taka það fram, út af brtt. fjárlaganefndarinnar í byrjun 16. gr. á þgskj. 338, að jeg felst á að hækka styrkinn til Búnaðarfjelags Íslands um 2000 kr. hvort árið, í fullu trausti til þess, að stjórn Búnaðarfjelagsins sjái svo um, ekki síður nú en áður, að sem fjörugast samband sje milli þess og hinna einstöku búnaðarfjelaga út um landið. Þá er næst breytingartillagan á þgskj. 347, þar sem nefndin leggur til að fella alveg niður styrkinn til búnaðarfjelaganna. Auðvitað ræðst nefndin á styrk þenna af sparsemisástæðum, en ekki af því, að meiningin sje sú, að styrkurinn eigi ekki aftur að koma í fjárlögin. Jeg er samþykkur háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) í því, að hjer sje of langt farið. Það er ekki einungis, að jeg sje fylgjandi uppástungu hans um að láta búnaðarfjelögin fá 20000 kr. Síðara árið, heldur langaði mig til þess, að sú upphæð, sem stjórnarfrumvarpið fer fram á, væri látin halda sjer óbreytt. Jeg held að enn þá sje ekki kominn tími til þess að kippa þessum styrk burtu. Það er auðvitað, að styrkurinn er skamtaður smátt einstökum fjelögum, en það er áreiðanlegt, að styrkurinn á mikinn þátt í því að örva bændur til jarðræktar. Einmitt af því, að fjelögin hafa sjeð, að Alþingi rjetti fram höndina til styrktar, þá hafa þau unnið með glaðara geði en ella, og þess vegna held jeg, að misráðið sje að kippa þessum styrk burtu. Í sambandi við þetta skal jeg leyfa mjer að drepa á breytingartill. á þgskj. 378, þar sem lágt er til, að 18000 kr. til undirbúnings og rannsókna á hentugu svæði fyrir járnbrautarlagningu falli burtu. Jeg skal strax lýsa því yfir, að jeg mun fylgja þessari breytingartillögu, og nái hún fram að ganga, þá fæst allmikið upp í það, sem búnaðarfjelögin þurfa með. Járnbrautarmálið er langstærsta málið, sem komið hefir til umræðu á þessu landi. Jeg skal ekki leggja neinn dóm á rjettmæti þeirrar hugsunar, hvort járnbrautir muni borga sig eða ekki, en jeg álít, að fullyrða megi, að þetta sje fremur framtíðarmál en nútíma. Eða búast virkilega nokkrir háttv. þingmenn við því, að nokkuð verði gjört í þá átt, að leggja járnbrautir á þessu landi, nú á næsta áratug? Það er því tilgangslaust, að eiga nokkuð við það mál á þessu fjárhagatímabili, en varhugavert frá fjárhagslegu sjónarmiði. Við 16. gr. er brtt. á þgskj. 338, þar sem lagt er til, að 13000 kr. sjeu veittar til Miklavatnsáveitunnar. Jeg ætla nú ekki að amast við þessari fjárveitingu, en eingöngu þó í því trausti, að stjórnin sjái um, að skýlaus yfirlýsing komi um það frá landsverkfræðingnum, að vatn fáist nægilega mikið til áveitunnar. Þetta er auðvitað mikils vert og gagnlegt mál, og þess vegna þarf að búa sem rækilegast um, að það komi að fullum notum. Þá skal jeg næst minnast á breytingartillögu 416 við 15, grein. Hún fer fram á að dr. Guðm. Finnbogasyni sjeu veittar 3000 krónur hvort árið, til þess að endurbæta vinnubrögð í landinu. Eins og menn muna, þá lá fyrir háttv. deild í dag frumvarp um það, að stofna embætti við Háskólann í hagnýtri sálarfræði. En nefnd, sem sett var í það mál, vísaði því á bug með rökstuddri dagskrá, sem óbeinlínis fór fram á að veita þessa fjárupphæð, er jeg hefi nefnt, og var sú dagskrá samþykt með 17 atkvæðum gegn 8, og var jeg einn af þeim síðarnefndu. Ekki var endilega með þessu sagt, að allir þessir 8 væru algjörlega á móti fjárveitingu til þessara rannsókna, í hverri mynd sem væri, því ýmsir af þeim vildu heldur frumvarpið og þar á meðal var háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), því að hann tók fram í ræðu sinni, að hann væri á móti dagskránni, en feldi sig vel við frumvarpið. Þannig er þessu ekki farið með mig. Þegar jeg greiddi atkvæði á móti dagskránni, þá var jeg ráðinn í því að greiða atkvæði á móti fjárveitingu þessari, í hverri mynd sem væri. Jeg vil ekki bera brigður á, að þeir muni hafa rjett fyrir sjer, er telja vinnuvísindi gagnleg. En þessi vísindi eru tiltölulega ný, og að minsta kosti alveg glæný hjer á Íslandi. Það heyrðist á ræðu háttv. þm, Dal. (B. J.), að honum þótti kenna mikils misskilnings hjer í deildinni um þetta mál. Það er víst líka rjett hjá honum. En halda menn þá, að þjóðin muni vera búin að átta sig á því, hvað hjer er á ferðum. Nei, jeg held vafalaust, að jeg gjörði málinu þarfara verk með því, að vera á móti þessum styrk nú, og láta þjóðina átta sig á þessu, með því að þeir, sem helst bera þetta mál fyrir brjósti, riti um það í blöðin og haldi fyrirlestra um það. Dr. Guðm. Finnbogason er, eins og allir vita, ágætur vísindamaður í sinni grein, eins og sjest best á bókum hans ýmsum. En jeg er viss um, að ef menn gæfu þjóðinni tíma til þess að átta sig á þessu, og samþýðast hugmynd þeirri, er hjer liggur bak við, þá myndi honum vinnast betra verk í þessa átt á næsta fjárhagstímabili en ella. En svona óundirbúið mundu margir taka málinu illa, og ekki skilja; að það gæti að haldi komið. Þá skal jeg minnast lítið eitt á þær tillögur, sem fara fram á styrk til bryggjugjörða, t. d. í Búðardal, Salthólmavík og á Blönduósi. Jeg álít, þó að nú sjeu ískyggilegir tímar, þá megi undir engum kringumstæðum vanrækja að hlynna sem best að öllu því, er styður að greiðum samgöngum og aukinni framleiðslu. Jeg hefi þess vegna sterka tilhneigingu til þess að styðja þessa tillögu. Mjer er kunnugt um að í Búðardal tefst uppskipun og útskipun þráfaldlega, vegna þess, hve útfiri er þar mikið og skip verða því að sæta sjávarföllum. Þessi töf, sem skip verða fyrir, eykur ætíð kostnaðinn við strandferðir og póstbátaferðir. Sama er að segja um Salthólmavík, þá er hinn væntanlegi flóabátur fer að ganga þangað. En má ske gæti vel á því farið, að háttv.-þm. Dal. (B. J.) vildi taka sömu stefnuna og ýmsir aðrir háttv. þingm., að heimta ekki alt of mikið fyrir sitt kjördæmi úr landssjóði. Vona jeg að hann sje ekki ófús til þess. Á Blönduósi er góð bryggja býsna nauðsynleg, sökum þess, hve höfnin er slæm, svo að ekki þurfi að bíða af sjer slæm veður svo dögum skiftir, eða þá að; skipa vörunum annarsstaðar upp. Jeg þarf ekki að blanda mjer mikið í deilu þeirra háttv. 1. og 2. þm. Árn. (S. S. og E. A.), út af fjárveitingu til útgáfu dómasafns frá 1800–1874. Jeg tel alveg rjett, að fylt sje í þetta skarð sem fyrst. Jeg sje, að háttv. þm. Mýr. (J. E.) á eina breytingartillögu, sem reyndar hefir ekki nein áhrif á útkomu fjárlaganna, eða upphæð þá, er fjárlaganefndin hefir ætlað til mælinga á skipaleiðinni til Borgarness. Tillagan fer einungis fram á, að upphæðin verði veitt fyrra árið í stað þess síðasta. Jeg hafði nú haldið, að betra væri, að fjárveitingin væri bundin við síðara árið, svo að betri tími væri til þess að fá dönsku mælingamennina til þess að mæla þetta, en vel má vera, að þetta komi í sama stað niður. Að því er snertir aðrar styrkbeiðnir, sem hjer liggja fyrir, þá verð jeg að segja, í stuttu máli, að jeg mun greiða atkvæði með sumum þeirra, en sumum ekki, án þess að jeg gefi mjer tíma til að gera nánari grein fyrir því, fyrr en við atkvæðagreiðsluna.

Þorleifur Jónsson : Jeg á hjer brtt. á þgskj. 405. Þessi brtt. fer fram á að veitt verði til læknisbústaðar í Hornafirði 6 þús. kr. lán. Málinu er þannig varið, að fyrir ári síðan lá við borð þar austur frá, að hjeraðslæknirinn yrði að hröklast burtu, vegna þess, að hvergi var hægt að fá handa honum viðunandi húsnæði. Hann gat hvergi fengið leigt, og sakir stóðu svo, að enginn fastur bústaður var til handa lækni, hvorki upp til sveita nje í verslunarstaðnum. Eins og kunnugt er, er ekki auðhlaupið að því að fá lækna í afskekt hjeruð, ef þeir mega búast við því, þá og þegar, að þurfa að hröklast burtu vegna húsnæðisleysis. Þess vegna tóku menn það ráð, að koma upp læknisbústað í Hornafjarðarverslunarstað. Það var keypt nýlegt hús, dubbað upp og gjört að besta bústað fyrir lækni. Það kostaði fullgjört sýsluna um 6 þús. kr., og er það í sjálfu sjer töluvert þung byrði fyrir ekki fjölmennara sýslufjelag. Húsið var fullgjört í haust sem leið og þá flutti læknirinn í það. Þegar ráðist var í þetta fyrirtæki, var það meðfram haft fyrir augum, að sýslan mundi geta fengið lán úr viðlagasjóði með þolanlegum borgunarskilmálum, og á fundi sýslunefndarinnar í vor var samþykt að skora á þingið, að veita 6 þús. kr. lán til læknisbústaðar sýslunnar. Jeg hefi skrifað fjárlaganefndinni um þetta, og hún hefir tekið málaleitunina að hálfu leyti til greina, með því að leggja til að sýslunni væri veitt 3 þús. kr. lán í þessu skyni. Þetta er í sjálfu sjer betra en ekki, en það er ekki nægileg hjálp. Sýslan verður þá að leita lánstrausts hjá öðrum, og ef hún getur einhversstaðar kríað út lán, þá verður það með lakari kjörum, styttra lánsfresti og hærri rentum en viðlagasjóðslán. Þó að fjárlaganefndin hafi ekki getað fallist á að veita alt, sem um var beðið, þá hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. um, að svo skuli gjört. Ef fje verður ekki fyrir hendi, þá nær það ekki lengra. Jeg sje ekki hvaða ástæða er til að gjöra mun á Austur-Skaftafellssýslu og og Rangárvallasýslu, sem á þinginu 1913 var veitt 14 þús. kr. lán til læknisbústaðar í 28 ár með 6% í vexti og afborganir. Rangæingar komust þar að mjög góðum kjörum, og þó að okkur væri veitt lán til 20 ára með 5% vöxtum, þá eru það lakari kjör, sem við yrðum að sæta. Með tilliti til þessa álít jeg þingið ekki sjálfu sjer samkvæmt, ef það neitar þessari sýslu um lán til embættisbústaðar, þar sem það fyrir tveimur árum veitti annarri sýslu í sama skyni alt það lán, sem hún bað um. Það er auðvitað, að Austur-Skaftafellssýsla er ekki rík, en jeg vona þó að ekki sje mikil hætta að lána henni þessa upphæð. Það fer illa, ef hún verður ekki borgunarmaður fyrir 6 þús. kr. Jeg er hræddur um að fjárlaganefndin hafi tekið þetta dálítið skakt. Að minsta kosti virtist mjer kenna misskilnings í ræðu háttv. framsm. (P. J.). Mjer heyrðist hann ganga út frá því, að umsóknin væri stíluð svo, að farið væri fram á, að lán væri veitt lækninum sjálfum, til að koma sjer upp húsi. Þenna misskilning vildi jeg leiðrjetta. Hjer er það sýslufjelagið sjálft, sem hefir komið upp framtíðarembættisbústað fyrir hjeraðslækni, alveg eins og á Stórólfshvoli og annarstaðar, þar sem komið hefir verið upp föstum læknisbústöðum. Þar sem hjer er að eins um lánsheimild að ræða, sem ekki verður um að tala, nema nægilegt fje sje til í viðlagasjóði, þá vænti jeg að deildin sýni þá sanngirni að veita hana, með tilliti til þess, að áður hefir verið veitt lán til sams konar fyrirtækja. Það er einungis lán, sem hjer er farið fram á, en hvorki gjöf nje styrkur. Jeg er svo heppinn að eiga ekki fleiri brtt. við þann kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu. En það er önnur tillaga nefndarinnar, sem jeg vildi minnast á með nokkrum orðum, því að hún kemur mjer við og mínu kjördæmi. Hún er um styrk til lendingarbóta við Ingólfshöfða í öræfum. Jeg kann nefndinni þakkir fyrir að hafa tekið þetta upp, samkvæmt ósk minni. Hún hefir sýnt með því mikla sanngirni, og jeg hefi sýnt henni þakklæti mitt með því að koma ekki fram með fleiri brtt., þrátt fyrir ýmsar fjárbeiðnir frá Austur Skaftfellingum, til endurbóta á þjóðvegum o. fl. Jeg hefi ekki viljað koma fram með till. til hækkunar, vegna þess, að jeg er sama sinnis sem fjárlaganefndin og margir fleiri sparsemdarmenn, að mjög æskilegt væri, að fjárlögin gætu litið sem best út frá þinginu. Viðvíkjandi Ingólfshöfðamálinu vil jeg leyfa mjer að gefa nokkrar upplýsingar, þar sem mörgum háttv. deildarmönnum mun vera ókunnugt um, hvernig því er varið. Eins og kunnugt er, er alveg hafnlaust á strandlengjunni frá Vík í Mýrdal og austur að Hornafirði. Og eini staðurinn á þeirri leið, sem líkindi eru til að umbæta megi svo, að þar mætti lenda, er einmitt Ingólfshöfði. Það er nokkuð síðan að kunnugir menn álitu, að þar mætti gjöra sæmilega bátalendingu. Þar er vík á einum stað í bergið, og í þeirri vík er sagt gott afdrep í flestum áttum. En sá galli er á víkinni, að í henni er stórgrýtt urð, svo að ekki er lendandi bátum þar þess vegna, og eins er ófær vegur um klettana niður að víkinni. Aðalverkið, sem gjöra þarf, er því að ryðja vörina og gjöra veg um klettana niður að henni. Fyrir nokkrum árum síðan var rannsókn gjörð á þessum stað af vegaverk stjóra Árna Zakaríassyni. Hann hafði verið fenginn til athuga þetta fyrirhugaða mannvirki. Jeg ímynda mjer, að töluvert megi leggja upp úr hans áliti, því að hann er hagsýnn maður og þaulvanur að fást við þess háttar störf. Hann taldi verkið framkvæmanlegt, og áætlaði að það mundi kosta 5 eða 6 þúsund kr., jeg man ekki hvort heldur. Nú í sumar hefir þessi staður verið skoðaður aftur af Birni Eymundssyni hafnsögumanni í Hornafirði, sem er ágætur sjómaður, mesti völundur og verkhygginn með afbrigðum, og hefir við margvísleg störf fengist, bæði hjer á landi og í Vesturheimi. Björn rannsakaði þetta fyrirhugaða mannvirki að tilhlutun Jóns Þorlákssonar landsverkfræðings. Hann fór þangað snemma í vor og athugaði vegarstæðið, en þá var svo ilt í sjó, að ekki var hægt að ýta frá söndum, og þess vegna var ekki hægt að mæla dýpið nje rannsaka víkina nákvæmlega. Hann fór þangað aftur síðla í næstliðnum mánuði, en jeg veit ekki til að skýrsla um þá för sje komin enn. Jeg veit því ekki, hvernig hann lítur á málið nú, eftir að hann hefir kynt sjer dýpi o. fl. En ef menn vilja ekki trúa leikmönnum í þessu efni, þá er hægurinn hjá að fá verkfræðing til að rannsaka þetta enn betur en gjört hefir verið. Jeg veit ekki betur en að í næsta mánuði fari Guðmundur Hlíðdal verkfræðingur og aðstoðarmaður vitaverkfræðings austur, til þess að setja upp Ingólfshöfðavitann. Er þá gott tækifæri að fá hann til að líta á þetta. Jeg held, að engin hætta sje að samþykkja þessa fjárhæð, því að ef stjórnin fær vitneskju um, eftir allar rannsóknir, að það sje ekki til annars en að fleygja peningum í sjóinn, að leggja út í fyrirtækið, þá verður það heldur ekki gjört og fjenu ekki eytt. Sjálfur er jeg því miður ekki kunnugur á þessum stað, því að jeg hefi ekki komið þangað. En öræfingar, sem þar eru þaulkunnugir, hafa geysitrú á að þar megi gjöra góða bátalendingu, og vilja leggja fram fje og vinnu, til þess að því gæti orðið framgengt. Ef landssjóður legði 5 þús. kr. til fyrirtækisins, þá mundu hjeraðsbúar leggja mikið á móti, í vinnu að minsta kosti. Fiskur mun vera mikill fram undan lendingarstaðnum flesta tíma árs. Að minsta kosti er það víst, að vetur, semar, vor og haust er urmull af innlendum og útlendum togurum á þeim slóðum, og bendir það til þess, að þar muni vera afar aflasælt. Hina vegar væru það mikil þægindi fyrir hina afskektu Öræfinga, ef hægt væri að gjöra svo við lendinguna, að hægt væri að skipa þar upp vörum. Því að í góðu veðri mundu strandferðaskipin geta lagst þar skamt frá landi. Jeg hygg að í þessari svo kallaðri Höfðavík sje ágætt afdrep í óveðrum. Bendir það til þess, að á síðastliðnu vori var róið í öræfum og ýtt frá söndum í ágætu sjóveðri. En meðan menn voru úti versnaði svo í sjóinn, að ekki var unt að lenda við sandana. Tóku menn þá það ráð, að leita til víkurinnar í Höfðanum, og björguðust þannig mennirnir, en báturinn brotnaði, vegna þess, hve urðin var stórgrýtt. Á þessu má sjá, að þó að ófært sje við sandana, getur verið vel fært að leita lands í víkinni, ef hún væri rudd. Þar sem fjárlaganefndin hefir verið svo væn, að taka þessa tillögu upp, þá vona jeg að deildin verði svo náðug að samþykkja hana. Hjer er ekki um þá upphæð að ræða, að horfandi sje í að veita hana, ef hún gæti orðið til þeirra bóta, sem kunnugir menn hyggja. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að tala mikið um þann kafla fjárlaganna., sem fyrir liggur. Menn eru orðnir leiðir á löngum ræðum, sem vonlegt er. - Jeg vil að eins drepa á það, að það sem mjer fjell verst af tillögum nefndarinnar, var það, að hún skyldi leggja til, að feldur væri niður styrkurinn til búnaðarfjelaganna. Jeg býst við, að ýmsum nýlega stofnuðum og fámennum búnaðarfjelögum bregði í brún, þeg ar búið er að fella niður þann styrk. Þó að hann sje raunar ekki mikill, þá er hann áreiðanlega til uppörfunar fyrir menn til að ganga í fjelögin og gjöra jarðarbætur. Og þó nokkuð getur munað um hann, ef svo er farið með hann, að hann er látinn allur ganga í sjóð fjelaganna, en ekki bútaður sundur milli manna. Með því móti verða þau betur en ella fær um að útvega sjer ný og betri jarðyrkjuverkfæri, plóga, herfi og ýms hestaverkfæri, og ljetta undir með fjelagsmönnum að borga aðfengna vinnu til jarðabóta. Jeg veit að nefndinni gengur sparnaður til, og það vil jeg ekki lasta. En þessi ráðstöfun kemur áreiðanlega eins og; skúr úr heiðríkju yfir búnaðarfjelögin, og því er jeg hræddur um að kurr verði í mönnum út af henni. Það er sagt, að nú ári svo vel í sveitum landsins, að óþarfi sje að veita mönnum uppörfunarstyrk. Það má vel til sanns vegar færast. En líkt mætti segja um fjárveitingar til annara atvinnugreina t. d. til sjávarútvegarins. Það árar engu siður fyrir hann, og því þyrfti hann heldur ekki hjálpar við. Sem sagt, jeg er á móti því, að styrkurinn til búnaðarfjelaganna sje afnuminn, vegna þess, að jeg álít að landið hafi haft og geti haft framvegis mikið gott af honum, og því sje varhugavert, að kippa honum burtu. Jeg tel sjálfsagt, að fylgja heldur tillögu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) um að fella styrkinn ekki niður nema annað árið. Það gæti þó fremur verið álitamál að styrkurinn væri látinn falla niður fyrra árið, með tilliti til þessa góðæris, fyrir landbændur, sem alt af er verið að tala um. En enginn veitt hvað það stendur lengi, og vel getur farið svo, að hallæri verði hitt árið. Góðærið, sem nú er, er að eins að þakka verðhækkun í svip, sem enginn veit hvað stendur lengi. Verðið getur lækkað bráðlega aftur, og þá ef til vill niður fyrir allar hellur. Jeg álít það algjört neyðarúrræði að svifta búnaðarfjelögin styrknum, og lengra get jeg alls ekki gengið, en að hann falli burtu að eins annað árið, og mun því fylgja brtt. 1. þm. Árn. (S. S.).



Jeg get sagt með sönnu að kjördæmi mitt, Suður-Múlasýsla, greiði ekki minstar tekjur til landssjóðsins, en þó er það svo, að jeg á engar útgjaldatillögur til að berjast fyrir. Breytingatillögur mínar eru þó tvær. Fyrri brtt. er við 16. gr. 4. Hún er um að fella burtu 18. þús. kr. fjárveitingu til undirbúnings og rannsóknar járnbrautarstæðis frá Reykjavík og austur að Þjórsá. Hvers vegna er jeg á móti þessum lið? Þegar á árinu 1913, þegar frumv. um járnbrautarlagningu kom fram hjer í deildinni, varð jeg hræddur - jeg varð myrkfælinn við frumvarpið. Jeg fullyrði, að það sje rjett staðhæfing hjá mjer, þegar jeg segi; að flestir fyrir utan Reykjavík og nærsveitirnar hafi verið myrkfælnir og hræddir við frumvarpið, og það af ýmsum ástæðum. Jeg er. andvígur þessum lið nú, fyrir þá sök, að jeg tel hann annaðhvort með öllu óþarfan, eða jeg tel hann hættulegan. Ef tilætlunin er sú, að útlendingar leiti til landsins, og biðji um leyfi til að leggja þessa járnbraut, fyrir svo og svo margar miljón króna, þá segi jeg, að þessi 18. þús. kr. fjárveiting sje óþörf, því að þeir mundu alls ekki taka þær rannsóknir á járnbrautarsvæðinu gildar, sem við hefðum látið gjöra hjer heima fyrir. Þegar um miljónafyrirtæki er að ræða, þá mundu þeir að sjálfsögðu vilja láta sína eigin verkfræðinga rannsaka járnbrautarsvæðið. Jeg tel fjárveitinguna hættulega, ef hún miðar til þess, að greiða götu frv., sem lá fyrir þinginu 1913. Jeg ætla ekki sem stendur, að ganga langt inn á það frumv. Jeg vil rjett að eins minna á, að samkvæmt því átti að veita einkaleyfi til járnbrautalagninga í 75 ár, og átti landssjóður að ábyrgjast 5½% af því fje, sem varið yrði til járnbrautalagningarinnar, fyrir utan viðhald og reksturskostnað, og var sagt, að vel gæti svo farið, að fyrirtækið kæmi til að kosta 5–6 miljónir króna. Þetta taldi þingið 1913 hættulegt fyrirtækið fyrir land og þjóð. Jeg veit það vel, að svo var tilskilið, að meiri hluti stjórnenda skyldi vera búsettir Íslendingar, en allir vita það, að Íslendingar voru ekki færir um að leggja út í slíkt fyrirtæki upp á eigin spýtur, enda voru það líka danskir auðmenn, sem ætluðu að veita þessum miljónum inn í landið. Og það verð jeg að taka fram, að síst af öllu vildi jeg fá miljóna áveitu á landið úr þeirri átt.  (Pjetur Jónsson: Þetta vita allir)  . Það er undarlegt af háttv. framsögum. (P. J.), að vera alt af að grípa fram í fyrir þingmönnum.. Heldur hann, að hann hafi einkaleyfi til að tala hjer, þótt honum virðist ef til vill ræður sínar skemtilegar? Hann verður að sætta sig við það, að allir eru ekki á sömu skoðun og hann. Það má vel vera, að hann kæmi akandi á járnbraut með pípuhatt, til þess að fagna þessum dönsku auðkýfingum . Annars vildi jeg beina þeirri fyrirspurn til þeirra manna, er láta sjer ant um þessa breytingartill., hvort meiningin sje sú, að rannsóknum loknum, að fitja upp á einhverju svipuðu og 1913. Jeg vænti þess, að fá ákveðið svar upp á þessa fyrirspurn mína. Sje meiningin sú, að fara þá að leita til Dana með fyrirtækið, þá álít jeg, að það geti orðið oss Íslendingum stórhættulegt. Annars vil jeg geta þess, að mjer kemur það harla kynlega fyrir sjónir, að vera nú að fara fram á þessa fjárveitingu. 1907 voru veittar kr. 16500 í þessu skyni, og á þinginu 1911 kr. 3000 í sama tilgangi. Rannsókn hefir verið gjörð, bæði af dönsku landmælingamönnunum og verkfræðingunum Krabbe og Jóni Þorlákasyni, og loks Þórarni Kristjánssyni. Mjer virðist það því undarlegt, ef nú þarf að veita kr. 18000 í viðbót, og það einkanlega með tilliti til þess, að á þinginu 1913 var því haldið fram, að málið væri fullkomlega rannsakað út í æsar, og óhætt væri að byggja á áætlun Jóns Þorlákssonar. Þá kem jeg að annari breytingartill. minni við 29. lið 16. gr., um að 20 þús. kr. fjárveitingin til brimbrjótsins í Bolungarvík falli niður. Ekki er svo að skilja, að jeg sje andstæður þessu fyrirtæki í sjálfu sjer. Fyrir nokkrum árum var svo áætlað, að þetta fyrirtæki mundi kosta 85 þús. kr., en nú er mjer sagt, að samkvæmt nýjustu áætlun kæmi það til að kosta 225 þús. kr. Þar sem upphæðin er svona há, og tímarnir nú eins og allir vita, þá tel jeg það hæpið, að það sje rjett leið, sem hæstv. stjórn og nefnd vill fara í þessu máli. Jeg held það miklu rjettara, ef landið á að kosta þetta verk, að það væri þá unnið alt í einu og tekið lán til þess. Að öðru leyti er jeg sjálfu málinu hlyntur og breytingartill. mín er að eins framkomin vegna þess, hvernig fjárhagsástandið er nú. Þetta eru þær einu breytingartill., sem jeg hefi leyft mjer að bera fram við fjárlögin; en jeg verð lítið eitt að minnast á aðrar framkomnar brtt. Á þgskj. 338, 97. lið á atkvæðaskránni, er tillaga um 10 þús. kr. fjárveitingu, til þess að reisa hús yfir listaverk Einars Jónssonar. Jeg get ekki ljeð þessari tillögu atkvæði mitt. Jeg man eftir því, að um þetta mál var rætt á seinasta þingi, og aðalformælandinn, háttv. þm. Dal. (B. J.), gat þess, að nægja mundi, til þess að geyma listaverkin í 5–600 króna járnskúr. Eins ætti að mega notast við það 1915. Að minsta kosti er það talsvert stórt stökk úr 600 kr. upp í 10 þús. kr. Háttv. þm. Dalamanna fór fögrum orðum um þessi listaverk; hann virti þau ekki hátt, eitthvað 120 þús. kr. Ætli 600 kr. áætlun hans í fyrra hafi ekki verið eitthvað svipuð þessari áætlun. Jeg veit það vel, að þessi maður á alt gott skilið, en hann getur átt það, þótt við förum ekki í þessu árferði að byggja 10 þús. kr. hús yfir verk hana. Einhverjir kunna að segja, að jeg sje á móti þessari brtt., vegna þess, að jeg gjöri lítið úr verkum þessa manns. Látum þá segja svo, en jeg get ekki fengið af mjer að greiða atkvæði með þessu, þegar jeg veit, að í mínu eigin kjördæmi eru svo mörg fyrirtæki, miklu þarflegri en þetta, sem verða samt að bíða. Það má ekki minna vera en jeg drepi á það, hvað það er helst, sem mitt kjördæmi þarfnast, og það afarfljótt. Það eru vitar, bæði á Norðfirði, Seley, Kambsnesi og Papey.  (Eggert Pálsson: Háttv. þingm, greiddi í gær atkvæði með vita í Suður-Múlasýslu)  . Jeg greiddi atkvæði með fjárveitingu til vitabyggingar, vegna sjómannastjettarinnar, en ekki af hreppapólitík. Það fer líkt fyrir háttv. þm. (E. P.), sem á heima í sveit, og lundunum, sem líka eru kallaðir prófastar, þeir missa, greyin, flugið og ruglast með öllu, þegar þeir hrekjast á land upp, svo langi, að þeir sjá ekki sjóinn. Jeg get frætt háttv. þm. (E. P.) um það, að sá viti, sem jeg greiddi atkvæði með, átti ekki að vera í Suður-Múlasýslu, heldur Snæfellsnessýslu. Þar sem jeg flyt ekki fram önnur eins nauðsynjamál fyrir mitt kjördæmi - og sumir vitarnir mundu ekki kosta 10 þús. kr. - þá get jeg ekki greitt atkvæði með þessari tillögu, því að jeg veit það, að enginn mun drukna af því, að þetta hús verði ekki reist, en jafnvel hinn minsti dráttur á vitabyggingum getur orðið fjölda manna að fjörlesti. Fyrst jeg mintist á vitana, þá verð jeg að víkja nokkrum orðum að ræðu háttv. 1. þm. Húnv. (G. H ). Hann vítti mig fyrir það, að jeg greiddi í gær atkvæði með Malarrifsvitanum, og þar með aukningu á tekjuhallanum. En honum láðist að geta þess jafnframt, að þann halla vildi jeg jafna upp með því, að fella burtu 14 þús. kr. fjárveitingu til Langadalsvegarins. Þær upphæðir eru því nær jafnháar. Þá vítti sami háttv. þm. (G. H.) mig fyrir að greiða atkvæði með Jökulsárbrúnni. En það var á engan hátt vítavert. Jeg man ekki betur, en samþykt hafi verið á þinginn 1911, lög um þessa brúargjörð, og jafnframt verður háttv. þm. (G. H.) að gæta þess, að það er ekki hægt að segja, að þessi fjárveiting auki hinn sanna halla í fjárlögunum, því að hann er bundinn því skilyrði, að nóg fje sje fyrir hendi. Að öðrum kosti verður hún ekki gjörð. Háttv. þingmaður getur því ekki vítt mig fyrir það, að jeg reyni að auka tekjuhallann. Þar eiga aðrir þingmenn skyldara mál. Það eru þeir, sem alt af eru að reyna að reita úr landssjóðnum í sín eigin kjördæmi, er skapa tekjuhallann, og kem jeg þá aftur að háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Í stjórnarfrv. eru hans kjördæmi ætlaðar 54 þús. kr., 40 þús. til Húnvetningabrautar og 14 þús. kr. til Langadalavegar. Maður skyldi því ætla, að þessi háttv. þm. (G. H.), sem alt af er að tala um sparnað, væri ánægður. En svo er ekki. Hann vill ekki hjálpa sjómannastjettinni; hann vill ekki vera með því að brúa eitt hið ægilegasta vatnsfall á landinu, sem hefir orðið mönnum tugum saman að aldurtila, en hann vill að veittar sjeu 1200 kr. til þess að brúa lækjarsprænu í hana eigin kjördæmi. Enn fremur fer hann fram á 7500 kr. fjárveitingu til bryggjugjörðar á Blönduósi. Nú er þar bryggja að norðanverðu, sem veittur hefir verið ríflegur styrkur til og þar hefir kaupfjelagið, sem er stærsta verslunin í hjeraðinu, stöðvar sínar. Bryggja að sunnanverðu kæmi því að engum notum, og jafnframt hefir því alt af verið haldið fram, að ómögulegt væri að gjöra bryggju þar. Jeg fæ ekki skilið hvers vegna á að fara að veita fje til þess, að hafa tvær bryggjur á þessum stað, sjerstaklega þar sem þær hafa reynst svo illa. Þá kem jeg að 108. lið á atkvæðaskránni, sem fer fram á 1000 kr. fjárveitingu hvort ár til Stórstúkunnar. Þessi fjárveiting stóð ekki í frv. stjórnar, og mjer er ekki vel ljóst hvers vegna nefndin hefir tekið hana upp. Í nefndarálitinu er raunar sagt, að tilgangurinn sje sá, að tryggja það með öllu »heiðarlegu móti«, að bannlögin verði ekki afnumin, eða eitthvað á þá lund. Jeg hygg nú ekki, að yfir vofandi hætta sje á því. En eitthvað hefir Stórstúkan sjálfsagt unnið sjer til ágætis; fyrst nefndin hefir hlaupið til að koma með þessa brtt. Og hvað er það þá, sem hún hefir gjört? Hún hefir komið hjer á bannlögunum, sem jeg efa að þjóðinni sjeu til mikils sóma. En jeg get sagt annað með vissu, og það er það, að með því hefir hún dregið úr bindindishreyfingunni, sem var svo vel á veg komin áður en lög þessi öðluðust gildi, og gjört landinu með því stórtjón. Ef til vill er það meiningin, að stúkan noti þetta fje til þess, að verðlauna forverði sína fyrir hógværð og kurteislega framkomu, sem við sáum gott dæmi upp á í háttv. Ed. fyrir skömmu. Eða kann ske eigi að verðlauna flutningsmenn frv. þessa, er nú er nýkomið hingað til deildarinnar. Þegar Reglan er orðin svo, að hún ætlar að meina læknum að nota þau lyf, er þeir vilja, þá álít jeg síst ástæðu til þess, að verðlauna hana. Þá hefir nefndin lagt til, að fella burtu lítilfjörlega fjárveitingu - 15 kr. fyrir örkina - til þess að gefa út landsyfirrjettardóma. Jeg skil ekki hvernig hv. nefnd getur dottið annað eins í hug. Það er áreiðanlegt, að þetta dómasafn er bráðnauðsynlegt, ekki eingöngu lögfræðingum, heldur öðrum mönnum, til að hafa við höndina. Slík söfn ættu að fylgja hverju embætti, og jafnframt ætti að vera til registur yfir gildandi lög í landinu. Slíkt registur er nauðsynlegt öllum mönnum. Nú verða menn að fara í danska lagasafnið, ef þeir vilja finna eitthvað. Þá á jeg að eina eftir einn lið. Það er 6000 kr. fjárveitingin til dr. Guðmundar Finnbogasonar. Jeg er búinn að tala nokkuð um þá fjárveitingu áður og þykist vita hver úrslitin muni verða, eftir því sem fór um rökstuddu dagskrána. Þessi samþykt er afareinkennileg. Jeg veit ekki til þess, að nokkur af þeim mönnum, er atkvæði greiddu með dagskránni, hafi bent á það, hvernig haga ætti þessu skýjaverki. Annars ætti það að vera venja, þegar um svona stóra veitingar er að ræða, að einhver væri látinn hafa hönd í bagga með því, hvort og hvernig verkið yrði unnið. Enn fremur verð jeg að telja það hinn versta ósið, hve margar fjárveitingar eru bundnar við nöfn einstakra manna. Þessi og mörg önnur störf ætti stjórnin að minni meiningu að veita. Þessu fje væri betur varið til vegarins milli Borgarness og Stykkishólms, sem feldur hefir verið hjer í deildinni. Og jeg er alveg viss um það, að Snæfellingar hefðu heldur kosið að sjá framan í þenna vegarspotta, en þenna nýja fimbul-búfræðing eða heimspeking, eða hvað hann nú heitir. Jeg vil ljúka ræðu minni með því að segja, að þessar 6000 kr. eru sá mesti óþarfi, óviturlegasti og versti bitlingur, sem þingið hefir nokkru sinni veitt.



Út af ræðu háttv. þm. Dal. (B. J.) í dag, þar sem hann mintist á skáldastyrkina, og á þá tilhögun, sem nú er farið fram á, þ. e. að veita stjórninni ákveðna upphæð, til þess að úthluta meðal skálda og listamanna, í stað þess, að láta þingið, eins og nú á sjer stað, ákveða upphæðirnar til hvers einstaks, skal jeg geta þess, að jeg var á móti þessari tilhögun, þegar um hana var rætt í fjárlaganefndinni. Jeg hygg og, að gjöra yrði æ ráð fyrir því - þótt það sje leitt, að vera að metast á um verðleika einstakra manna hjer á þinginu - að þingið hafi þó yfirleitt meiri þekkingu, eða sje færara um það, að kveða á um þetta, en stjórnin er alment, og jeg býst við því, að yfirleitt mundu þessar fjárveitingar þó koma rjettlátlegar niður, ef þær væru ákveðnar af þinginu, heldur en ef stjórninni væri falið það. Einnig ber að líta á það, að pólitísku öldurnar hjer á landi rísa stundum hátt, og það er því ómögulegt annað, en láta sjer detta það í hug, að það gæti haft óheppilegar afleiðingar, að þetta vald væri fengið stjórninni í hendur. Skáld og listamenn, því orðið neyddir til þess, að skifta um skoðanir í pólitík, eða láta hana eigi til sín taka, vildu þeir ekki eiga það á hættu, að fá engan styrk. Annars er það mín skoðun, að heppilegast væri, að lögð væri í sjóð einhver ákveðin upphæð, er ætluð væri skáldum, og listamönnum, til styrktar, - varið síðan æ árlega einhverjum tilteknum hluta vaxtanna til þess, sem og t. d. ákveðinni upphæð, er landssjóður veitti sjóðnum á ári hverju, meðan hann væri þess þurfandi. En stjórn sjóðsins, og úthlutun styrksins, ætti að vera falin ákveðinni nefnd, er í sætu menn, valdir t. d.: einn af skáldunum sjálfum, annar af listamönnum öðrum, einn af Háskólanum, einn af stjórninni, einn af þinginu o. s. frv., ef fleiri væru. Efa jeg og eigi, að þetta verði niðurstaðan, sem þingið kemst að, fyrr eða síðar. Viðvíkjandi styrknum til búnaðarfjelaganna, skal jeg taka það fram, að jeg er þar ekki samþykkur meðnefndarmönnum mínum. Jeg álít, að styrkur þessi hafi gjört mikið gott, hafi örvað menn til framkvæmda, og að enn sje ekki kominn tími til þess, að kippa að sjer hendinni. Satt er það að vísu, að styrkur þessi nemur ekki miklu, þegar honum er skift niður á mörg búnaðarfjelög, og sje hann þá bútaður niður, eftir tölu dagsverka, sem sífelt fara vaxandi, en á hinn bóginn verður því þó ekki neitað, að hann hefir þó eigi óvíða orðið - og verður enn - að töluverðu liði, einkum að því, er snertir kaup á jarðyrkjuáhöldum, o. fl., sem fjelögin þarfnast, og mundi því mörgum falla það illa, ef styrknum væri nú alveg kipt burtu, enda hefir málið ekki verið rætt á þingmálafundum, nje í blöðunum og mundi þess vegna koma mönnum á óvænt, og mælast þá og miður vel fyrir. Þá sný jeg mjer að fjárveitingunni til dr. Guðmundar Finnbogasonar. Mín skoðun er sú, að ekkert sje á móti því, að veita styrk í því skyni, er hjer um ræðir, alls einu sinni, þ. e. í eitt skifti fyrir öll. - Hitt felli jeg mig á hinn bóginn síður við, að veita styrkinn ár eftir ár, því að það bendir í þá átt, að hjer eigi að mynda fast embætti. Ef styrkurinn væri veittur í eitt skifti fyrir öll, gæti jeg aftur á móti mjög vel felt mig við það, að upphæðin væri þá höfð nokkuru hærri, t. d. 4–5 þús. kr., og hefi jeg hugsað mjer, að í þá átt mætti þá koma að breytingartillögu við 3. umr. Jafnframt vil jeg benda á það, að eigi starf þetta að koma að tilætluðum notum, þá þarf styrkþegi, að geta lagt í töluverðan kostnað. Hann þarf að geta haft menn í vinnu, og verður og að geta fengið menn, til að vinna svo eða svo, til þess að geta prófað þau eða þau handtök, og myndað sjer þannig fasta niðurstöðu, eða komist að ákveðinni skoðun. En til þessa þarf auðvitað nokkurt fje. Þá sný jeg mjer að háttv. 2. þm. S.Múl. (G. E.). Jeg er honum ekki þakklátur fyrir brtt., sem hann hefir komið fram með, og fer í þá átt, að fella alveg niður styrkinn til »brimbrjótsins« á Bolungarvík, en verð þó að líta svo á, sem tillaga hans sje fram komin af því, að hann hafi ekki átt kost á því, að afla sjer nægrar þekkingar á málinu. Hann talaði um það, að áætlunin væri allmjög á reiki, þar sem ýmist væri gjört ráð fyrir því, að verkið mundi kosta 80 þús. kr., eða þá 225 þús. kr. En hv. þm. gætti þess þá eigi, að áætlunin hlýtur að sjálfsögðu að verða að mun mismunandi, eftir því, hversu mikið verk menn ætla að vinna. Það er hægt, að nema staðar, þegar lagðar hafa verið 80 þús. kr. í verkið, en til þess að það komi þó að verulega góðum notum, veitir ekki af talsvert miklu á 3. hndr. þús. kr. og ef þar ætti að koma reglulega góð höfn, þá mundi ef til vill ekki veita af einni milljón króna, eða jafn vel enn meira. En að fara svo langt hefir engum enn komið til hugar; en vitanlegt er það, að því lengra, sem »brimbrjóturinn« nær, því meira gagn gjörir hann. Á síðastliðnu sumri voru alls lagðir um 30 metrar, fyrir fje það, sem veitt var á Alþingi 1913, sem voru alls 20 þús. kr., gegn 20 þús. kr. fjárframlagi annars staðar frá. En óunnið var þá enn alls fyrir kr. 13443,93, sem unnið v erður fyrir í ár, og væntanlega hefir nú þegar verið gjört að nokkru, ef eigi öllu. Eins og gefur að skilja, og eins og jeg gjörði mjög ítarlega grein fyrir á grein fyrir á þinginu 1913, þá er mönnum vestra það hið mesta áhugamál, að »brimbrjótnum« miði sem mest áfram. Það, af sjóvarnargarðinum, sem þegar er upp komið, veitir og þegar skjól fyrir næstu, og næst-næstu, vör, en að því skapi, sem garðurinn lengist, að því skapi veitir hann og skjól fyrir æ fleiri og fleiri varir. Til þess að vinna það, sem unnið var í fyrra, og unnið verður í ár, hafa verið keypt áhöld, og vjelar, fyrir um 4 þús. kr., og dylst eigi að þessi gætu nú skemst, ef eigi orðið al-ónýt, ef hætt væri við verkið, og sama er um efnisleifar, einkum timbur, o. fl., svo að mjög áríðandi er því, er á málið er litið, frá þessu sjónarmiði, að verkinu geti orðið haldið áfram árlega, svo öfluglega, sem unt er. En hjer við bætist og, að þörfin er alt af að verða æ brýnni og brýnni, að því er »brimbrjótinn« snertir, og má í því skyni geta þess, að útvegurinn er nú og sem óðast að breytast vestra, vjelbátar að verða þar að mun stærri en verið hafa. Sjerstaklega eru það Skutulsfirðingar (þ. e. útvegsmennirnir í Ísafjarðarkaupstað), sem farnir eru að afla sjer mun stærri báta, um og yfir 20 smálesta, í því skyni, að eiga þá hægra með, að ná í fiskinn, hvar sem hann er, en þetta geta Bolvíkingar ekki, eins og lendingunni er þar enn háttað, og verða að láta sjer nægja smábáta. Í Bolungarvík er ákaflega brimasamt, á haustum, og vetrum, í norðan og norðaustanátt, og yfirleitt, sje hann eigi á sunnan. - En leiðin, inn Víkina, mjög hættuleg, þegar ilt er í sjó, og margir eru þeir, sem farist hafa á þeirri leið, eða þá þar í lendingu. Þá má og enn minna á það, hve feikilega örðugt er að setja þar báta á land. Ef vírstrengur bilar, - bátarnir eru dregnir á land með spili - geta æ slysin af hlotist, síns og dæmi eru til. Það, að flýta sem mest fyrir »brimbrjótnum«, það er því að gjöra sitt til þess, að afstýra druknunum og slysum í einni allra helstu og afla sælustu verstöð landsins. Það, að flýta fyrir »brimbrjótnum«, mundi og verða til þess, að auka mjög framleiðsluna, og gjöra landssjóðnum fje það, sem til hans hefir verið varið, sem allra fyrst arðvænt, því að þá geta menn mun oftar róið, þ. e. þurfa ekki eins oft að liggja í landi, eins og ella mundi. Krabbe, verkfræðingur, sam rannsakað hefir staðinn, er málinu og mjög fylgjandi; enda landinu beint gróða-fyrirtæki, ef rjett er skoðað, - borgaðist fljótt, med auknum útflutnings og að flutnings-gjöldum, en landinu, og hjeraðinu, á hinn bóginn stórtjón, ef fólk neyddist til, að flytja þaðan, og eignir manna fjellu í verði. Stjórnin hefir einnig tekið máli þessu mjög vel, og ætlað til verksins 10 þús. kr. á ári, eina og fjárlagafrumvarpið ber með sjer, - hefir þannig mætt óskum hjeraðsbúa, er sótt höfðu að vísu um 15 þús. króna á ári, vel á miðri leið, og kann jeg henni þakkir fyrir það. Að því er snertir undirtektir fjárlaganefndarinnar, skal það og játað, að hún hefir - frá sínu sjónarmiði - tekið málinu fremur vel, og myndi þó óefað betur, hefði meiri hluta nefndarinnar eigi brostið nægan kunnugleik í málinu. En það má nærri geta, að menn, sem greiða mjög hátt lendingarsjóðsgjald, 2 kr. af hverjum hlut yfir veturinn og sömu upphæð af hlutnum yfir vorið, og hafa auk þess tekið á sig 20 þús. kr. lán, til þess að geta orðið fjárveitingar Alþingis 1913 aðnjótandi, þeir eiga nú ekki að eins örðugt með, heldur er þeim það og beint alveg ókleift, að taka nú þegar að sjer nýja lántöku. Jeg vænti því svo góðs af háttv. deild, að hún aðhyllist stj.frv., og lang-kærast hefði mjer þó að sjálfsögðu verið, að veittar yrðu alls til verksins 30 þús. kr. yfir fjárhagstímabilið næsta, eina og Bolvíkingar hafa óskað, og í samræmi við það hefi jeg því farið fram á 15000 kr. fjárveitingu á ári, en skyldi sú tillaga mín þó - því miður - ekki fá byr hjer í deildinni, þá vona jeg þó, að menn láti þá upphæð standa óbreytta, sem til er tekin í frumv. stjórnarinnar, og taki ekki í sama strenginn, sem háttv. fjárlaganefnd, að heimta þar framlag á móti þvíað slíkt skilyrði yrði þá í reyndinni alveg sama, sem að synja um styrkinn. Hjer er og um það mál að ræða, sem ekki að eins snertir aðalatvinnuveg, heldur og líf og heilsu fjölda manna, og það eigi að eins Bolvíkinga og Ísfirðinga, heldur og manna úr ýmsum öðrum hjeruðum landsins, svo sem úr Barðastrandarsýslu, úr Strandasýslu, Húnavatnssýslu, Skagafjarðarsýslu, Dalasýslu, og víðar að, því að svo margir eru þeir, og víða að, sem sjó stunda í Bolungarvík. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, - vona og helst, að háttv. framsm. (P. J.) haldi ekki fast við þá skoðun, sem ofan á varð hjá meiri hluta fjárlaganefndarinnar, skoðun, sem stafað mun hafa ekki hvað síst af því, að málið þótti ekki svo nægilega upplýst af oddvita sýslunefndarinnar í Norður-Ísafjarðarsýslu, sem æskilegt hefði verið. Jeg vona og því fremur, að háttv. þingdeildarmenn leggi ekki mjög mikla áherslu á það, sem ofan á varð í fjárlaganefnd, sem þingið 1913 var þeirrar skoðunar, að ekki bæri að setja »brimbrjóts«-lagningunni sömu skilyrði, eða líta á hana sömu augum, sem um venjulegar bryggjugjörðir. Í mínu kjördæmi er ómögulegt, að gjöra mönnum það skiljanlegt, að þingið geti ætlast til, að þeir eigi í raun rjettri nokkurn eyri að greiða til þessa fyrirtækis. Þeir segja, sem er, að alt landið eigi hjer hlut að máli, og benda, sem rjett er, á það, að landssjóður fái þetta endurgreitt, vonum bráðar, með auknu útflutningsgjaldi, því að þegar verkinu sje lokið, þá muni fólk þyrpast til Bolungarvíkur hvaðanæva, og aðflutningar, og útflutningar, þá vaxa svo, að landssjóður fái þá fje sitt mjög bráðlega aftur, og þá með þeim vöxtum, og vaxta-vöxtum, er aldrei verði nein þrot á. Það er og ólíku hægra fyrir þingið, þegar verkið er komið nokkuð áleiðis, og farið að koma að töluverðum notum, að kippa þá að sjer hendinni og segja: »Nú er verkið komið þetta langt, nú verðið þið sjálfir að taka við«. Það eru því tilmæli mín til deildarinnar, að hlífa nú og íbúunum við nýrri lántöku, og þá ekki hvað síst vegna þess, að þeir hafa nýlega tekið á sig 20 þús. kr. lán, eins og fyrr var að vikið. Geta má þess og enn fremur, að »Fiskifjelag Íslands« hefir, sem kunnugt er, lagt styrkbeiðninni bestu meðmæli sín, og veit jeg ekki, hvað málið ætti betur að geta stutt, því að ekki minnist jeg annars, en að hvert einasta mál, sem landbúnaðarfjelagið hefir stutt, hafi æ hlotið góðan byr á þinginu, og sama ætti þá ekki síður að gilda um »Fiskifjelagið«, þ. e. meðmæli þess, að verða þá og eigi síður þung á metunum.



Það er eins og áður, að jeg á enga brtt. við þenna kafla fjárlaganna, en langar þó til að gjöra athugasemdir um ýmsa liði í þeim. Svo er enn sem áður, að jeg get ekki lagt til mikils sparnaðar, og mun því fremur vera hlyntur þeim liðum, sem til hækkunar miða, ekki af því, að ekki mætti sjá af sumum liðum, jafnvel þeim, sem nefndin hefir komið með. Jeg skal þá fyrst snúa mjer að 93. lið á atkvæðaskránni. Stjórnin hefir lagt til að veita 2000 kr. til aðgjörða á Þingvelli, en nefndin leggur nú til að fella þá fjárveitingu niður. Þeir, sem komið hafa á Þingvöll nú síðustu vikurnar, mundu ekki telja eftir þessa fjárupphæð, því að viðgjörð á vellinum má ekki lengur dragast. Hann er að blása upp, af því að efni í veginn hefir verið þaðan tekið. Þar ofan á bætist, að Öxará flóir út yfir völlinn í vöxtum. Jeg veit ekki til hvers menn vilja veita fje, ef ekki til þess að vernda þenna fornhelga stað, sem öllum Íslendingum á að vera heilagur. Enda veitir ekki af innan stundar að veita stórfje, til þess að koma þar upp veglegu gistihúsi og halda þar uppi eftirliti, sem ekki mun vanþörf á, því að menn blygðast sín ekki fyrir að rífa upp kjarrið á eystra barmi Almannagjár, svo að vagnar, sem verða á leið manna þangað, eru alþaktir hríslum. Þetta má ekki liðast. Og þó er ekki nóg með það; menn leyfa sjer jafnvel að kveikja í grasinu. Jeg sá það á dögunum, að kveikt hafði verið í grasi og rótin brunnið, svo að rjóður var komið eftir á stærð við þenna sal. Yfirleitt er svo óvistlegt þarna, eins og þar hefðu staðið þar herbúðir. Tómar dósir liggja þar á víð og dreif, svo að í myrkri eru menn ekki óhultir um að meiða sig, nema þeir gangi á þykkum stígvjelum. Jeg álít misráðið að fella niður þenna lið, því að vel má lagfæra þetta, og þótt upphæðin sje lítil, þá mundi hún þó gjöra gagn, en þótt upphæðin hefði verið miklu hærri, þá mundi jeg samt hafa greitt henni atkvæði, og er viss um, að kjósendur mínir mundu hafa orðið mjer þakklátir fyrir. Þá er 96. liður á atkvæðaskránni, sá margumþráttaði styrkur til skálda og listamanna. Ekki get jeg heldur þar verið samdóma nefndinni. Jeg álit misráðið að lækka þenna lið, og hefði helst kosið, að hann hjeldist óbreyttur eins og hann er í stjórnarfrumv. og að stjórnin útbýti styrknum, enda var sú hugsun þingsins 1913, að losa þingið alveg við öll afskifti af úthlutun þessara styrkja. Mín skoðun var og er sú, að stofna bæri sjerstakan sjóð með 200– 300 þús. kr. stofnfje, en sjerstök nefnd verði svo skipuð til að útbýta vöxtunum. Það er leiðinlegt, að þurfa að vera að togast á um þetta. Sumir segja það hættulegt, að eiga þessar styrkveitingar undir stjórninni. Er þá ekki hitt líka hættulegt, að þingið skuli hafa úthlutun skáldastyrksins til meðferðar? Jeg get ekki komist hjá því, að lýsa yfir því, að jeg vil veita talavert fje til skáldanna, því hvar stæðum við nú, ef við hefðum aldrei haft skáld? Jeg er viss um það, að það er beinlínis satt, að »Hallgrímur kvað heilaga glóð í freðnar þjóðir«. Jeg held að engin þjóð geti lifað neinu lífi, sem vert er að kalla líf, án skálda, listamanna og vísindamanna. Jeg er viss um, að það er engu minni sannleikur en skáldskapur í þessum orðum Jónasar: Vísindin efla alla dáð, orkuna styrkja, viljann hvessa, vonina glæða, hugann hressa, farsældum vefja lýð og láð. Þá vil jeg minnast örfáum orðum á bygginguna yfir listaverk Einars Jónssonar. Mjer er það óskiljanlegt, að nokkur skuli vilja mæla á móti því, að við látum byggja yfir listaverkin. Við höfðum nú þegið þessa gjöf að manninum, og við vitum það, að við getum ekki flutt listaverkin heim, fyrr en bygt hefir verið yfir þau. Það er auðvitað fjarstæða hjá háttv. þm. Dal. (B. J.), að hægt sje að byggja fyrir 600 kr. Það er ómögulegt. Við erum nú búnir að binda okkur, svo að við verðum að byggja, og þá er best að byggja veglegt hús. Það er ekki til neins að vera að byggja fyrir 10000 kr. Það hús yrði of lítið á næstunni, nema svo sje hagað til, að hægt sje að byggja við húsið síðar, svo að laglega fari á. Jeg er háttv. fjárlaganefnd þakklátur fyrir hönd Fiskifjelagsins, fyrir örlæti hennar við það, þó að hún hafi ekki veitt fulla upphæðina, þá býst jeg við brtt. um það við 3. umr. Jeg er sjerstaklega þakklátur fyrir það, að fjeð til erindrekans erlendis er veitt skilyrðislaust. Jeg skal geta í fáum orðum um, hvernig á skilyrðinu stóð í síðustu fjárl. Samband samvinnufjelaganna sótti um 4000 kr. styrk til erindreka erlendis, gegn því, að það legði til sömu upphæð. Fiskifjelagið fekk nú einnig styrk - sama augnamiði, með sama skilyrði. En það gat ekki lagt fram helming fjárins frá sjer, og það gekk illa að fá fjeð annarastaðar frá. Sjerstaklega tóku botnvörpungaútgjörðarmennirnir dauft í málið, og endirinn varð sá, að eigi fjekst annars staðar frá meira en 1800 kr., og fór því svo, að ekki fjekst meiri upphæð úr landssjóði. Nú fór Fiskifjelagið fram á, að fjeð til ráðunautsins yrði veitt skilyrðislaust. Hæstv. ráðherra tók þunglega í málið, og þótti kenna áhugaleysis hjá Fiskifjelaginu, en jeg get fullvissað háttv. deild um það, að Fiskifjelagið gjörði alt, sem hægt var að gjöra, og því ekki um að kenna. Það er heldur engin von, að svo ungt fjelag geti lagt fram jafnmikið fje og gömul samvinnufjelög. Nú hefir fjárlaganefndin orðið við bón Fiskifjelagsins og er jeg henni mjög þakklátur fyrir það. Jeg álít, að landið eigi að hafa erindreka erlendis, og það jafnvel fleiri en einn, og kosta hann að öllu leyti af landssjóði. Þetta ættu að vera föst embætti og þó að það kostaði 24,000 kr. hvert embætti, þá gæti svo farið, að það borgaði sig á einum degi. Aðrar þjóðir hafa menn út um allan heim, til þess að kynna sjer vörumarkaði, en kaupmannastjettin okkar hefir engan ráðunaut, og er þess þó síst vanþörf. Kaupmannastjettin heldur, ef til vill, að hún þurfi engan ráðunaut, en jeg get bent á mýmörg dæmi, er sýna hið gagnstæða. Fyrir ca. þrjátíu árum kom hingað Englendingur,Ward að nafni, og keypti hjer fisk - smáfisk - og verkaði hann á annan hátt en áður hafði verið gjört. Hann keypti fiskinn á 180 kr. tonnið, en þegar hann verslað um ca. 20 ára tíma með þenna, fisk, þá kemur það upp, að hann hafði fengið ca. 400 kr. fyrir tonnið. Áður en Ward kom hingað, hafði þessi fiskur eigi verið í neinu verði. Þetta var hinn svo nefndi Labradorfiskur, sem lengi hefir verið kallaður hjer á landi Ward- fiskur. Þetta sýnir það best, að til geta verið markaðir, sem íslenska kaupmannastjettin veit ekki neitt af. Þá vildi jeg minnast lítillega á brtt. 131 á atkvæðaskrá, frá háttv. þm,. N.- Ísf. (Sk. Th.), um brimbrjótinn í Bolungarvík. Jeg mun greiða atkvæði með henni, og falli hún, mun jeg greiða, atkvæði með tillögunni 133 á atkvæðaskrá, frá fjárlaganefndinni. En mjer mjög illa við skilyrði fjárlaganefndarinnar fyrir þeirri styrkveitingu. Nauðsynin til þess, að koma þessu stórvirki í framkvæmd, er afarmikil. Og það er ómögulegt að hugsa sjes, að einn hreppur geti lagt fram helming þess fjár, sem þarf. Það hefir verið talað um það, að áætlunin um hvað verkið mundi kosta hafi ekki verið ábyggileg. Það er rjett. En í upphafi vissu menn ekki að þetta gæti orðið slíkt stórmál, sem nú er sýnt að það verður. Jeg tel það mjög misráðið af þinginu, ef það vill ekki veita fje, nema því að eins, að Bolungarvík leggi fram helming á móti. Ef tekið er tillit til þess, hvað landssjóður fær í aðra hönd fyrir allan þann fisk sem aflast í Bolungarvík, þá hljóta, menn að finna, að ekki er hægt að telja þetta eftir. Þá kem jeg að sparnaðartillögum mínum. Skal jeg þá fyrst minnast á tillögu 134 á atkvæðaskrá, um að veita 5000 kr. til þess að ryðja vör við Ingólfshöfða. Það hefir áður verið samþykt hjer, að fela stjórninni að láta rannsaka hafnarstæði á þessum stað. Það hefir ekki verið gjört enn sem komið er, því þó að Árni Zakaríasson og, ef til vill, einhver annar hafi rannsakað þarna lendingu, þá er ekki fyllilega að marka slíkt, og því vildi jeg helst láta þessa fjárveitingu bíða. Jeg álít sem sje, að þingið hafi enga tryggingu fyrir því, að þessum 5000 kr. verði ekki beinlínis kastað í sjóinn. Þá vil jeg næst minnast á tillöguna um, að leggja fje til að byggja bryggju í Reyðarfirði og sömuleiðis í Búðardal. Jeg veit ekki til þess, að af þessum bryggjum sje nokkur teikning til, eða nokkur áætlun um kostnaðinn. Jeg hefi komið í Reyðarfjörð og sjeð að bryggjuleysi stendur þar ekki fyrir þrifum. Jeg þykist þá ekki þurfa að segja meira. Atkvæðagreiðalan mun sýna afstöðu mína til annara liða fjárlaganna og brtt. þeirra, sem komið hafa fram:



Við háttv. 1. Húnv. (G. H.) eigum saman brtt. á þgskj. 417. Það er styrkurinn til Boga Th. Melsted. Hæstv. ráðherra hefir mælt með tillögunni og sömuleiðis háttv. þm. Dal. (B. J.), og kann jeg þeim báðum þakkir fyrir. Jeg get ekki sjeð neina ástæðu til þess, að fella þenna styrk niður, og það því síður, sem Bogi hefir áður haft styrk í fjárlögunum. Sú eina ástæða, sem hugsanleg væri til þess, að rjett væri að fella styrkinn niður, er sú, að Bogi hefði gjört sig óverðan styrksins, síðan hann var settur aftur inn í fjárlögin. En það er langt frá því, að svo sje. Hann hefir einmitt síðan gefið út mikið rit og gott. Það er um siglingar fornmanna. Það gengur að vísu svo, að misjafnir eru dómar manna um þenna mann, eins og alt af á sjer stað. Sjálfur er jeg ekki fyllilega fær til að dæma um sögurit hans, en jeg get vitnað til manna, sem vit hafa á slíku, til þeirra prófessoranna Finns Jónssonar og Þorvalds Thoroddsen. Þeir hafa báðir lokið lofsorði á vísindalega starfsemi Boga Th. Melsted. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar um þessa tillögu. En jeg treysti því, að hún fái að ganga fram. Um styrkveitinguna til dr. Guðmundar Finnbogasonar þarf jeg ekki að ræða nú; það var gjört svo rækilega um daginn. Tveir háttv. þm. hafa minst á fjárveitinguna, en ekkert hefir nýtt komið fram í ræðum þeirra; alt saman sama tuggan og um daginn. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) gat um, að hann væri ekki á móti fjárveitingingunni, ef hún væri veitt í einu lagi. Jeg get frætt háttv. þm. á því, að það er tilgangslaust að veita þetta í einu lagi, því að dr. Guðmundur Finnbogason mundi aldrei taka þetta að sjer, ef hann hefði ekki tvö ár til rannsóknanna. Háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) talaði um, að þetta væri stærsti og versti bitlingurinn, sem þingið hefði veitt. Þetta er mjög illa sagt. Hjer er ekki um neinn bitling að ræða, heldur um laun fyrir starfa, sem öllum kröftum er varið til. Jeg skal líka benda háttv. þm. á, að dr. Guðmundur Finnbogason græðir ekkert á að taka þetta starf að sjer. Hann hefir nú 2700 kr. í fastar tekjur, og jeg veit um, að hann hefir hitt, sem á vantar, í aukatekjur, eða meira. Það er mjög rangt að segja, að þetta auki útgjöldin um 6000 kr.; það eykur þau ekki einu sinni um 5000 kr., því að minsta kosti 1200 kr. ganga frá. Jeg ætlaði ekki að minnast á fleira. En úr því jeg er á annað borð staðinn upp, vil jeg minnast lítillega á skáldastyrkinn. Það er nýmæli, að láta stjórnina útbýta fjenu. En mjer finst þessi ráðstöfun bæði viturleg og eðlileg. Það er ekkert við því að segja, þó að fjárlaganefndin komi fram með tillögur um það, hvernig fjeð sje veitt. En fjárlaganefndin stingur upp á, að stjórnin fái 9000 kr. til umráða, en svo skiftir hún sjálf upp 7100 kr., og bætir við tveimur mönnum, sem varla er hægt að veita minna en 2000 kr. báðum. Þetta verður að laga, ef vel á að fara. Þess vegna vona jeg, að tillaga háttv. þm. Dal. (B. J.) verði heldur tekin en tillaga fjárlaganefndarinnar. Að minsta kosti getur varla verið um annað að ræða en að hafa styrkinn eitthvað riflegri en fjárlaganefndin hefir sett hann. Skal jeg svo ekki lengja umræðurnar meir.



Það er svo ástatt um mig, að jeg á enga brtt. við fjárlögin. Er það ekki af því, að jeg hefði ekki þurft á því að halda, vegna míns kjördæmis, að fá einhverjum styrkveitingum framgengt, en jeg var svona ákaflega kurteis, vegna þess, að jeg vann í fjárlaganefndinni, að koma ekki með neina tillögu ofan í nefndina, þó hún væri ófáanleg til að leggja með nokkurri ákveðinni fjárveitingu til míns kjördæmis. Jeg vildi nú að eins leyfa mjer að minnast á sárfá atriði. Okkur kom vel saman í nefndinni, og það var minn fasti ásetningur, að víkja ekki hársbreidd frá því, sem hún hafði sett sjer. En nú hefi jeg sjeð, að sumir fjárlaganefndarmennirnir hafa vikið frá því við atkvæðagreiðsluna, þá sem liðin er. Þess vegna ætla jeg að leyfa mjer að minnast á tvær brtt. nefndarinnar, sem jeg er ekki ánægður með. Annað er styrkurinn til brimbrjóts í Bolungarvík. Nefndin hefir sett það skilyrði fyrir styrkveitingunni, að sýslan legði eins mikið til og landssjóður. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að sýslan geti lagt svo mikið af mörkum, og þess vegna hallast jeg að tillögu háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), að styrkurinn verði bundinn því skilyrði einu, að verkið verði unnið eftir fyrirsögn verkfróðs manns. Auðvitað vil jeg halda fast við upphæðina, að hún fari ekki fram úr 10000 kr. Þetta er þá mín athugasemd við þenna lið, og vænti jeg að fjárlaga- nefndin afsaki það. Svo var hitt atriðið, sem jeg felli mig ekki við hjá fjárlaganefndinni. Jeg er mjög hlyntur öllum nauðsynlegum bryggjugjörðum og bátahöfnum, og hálfkynoka mjer því við að greiða atkvæði móti bryggjunni á Blönduósi, fyrir þá sök, að mjer er kunnugt um, hve brýn nauðsyn er á henni. Jeg hefi komið þangað og sjeð, að þar er algjör landtökuleysa, svo að lífsómögulegt er að afgreiða þar skip, ef eitthvað er að veðri. Nú er það kunnugt, að stærri póstskipin og vöruflutningaskipin koma þar við, og sjá þá væntanlega allir, hvílíkt mein það er, ef þau geta ekki fengið sig afgreidd, og verða að fara burt aftur með vörurnar. Jeg tel hina brýnustu nauðsyn á, að þarna verði bygð viðunanleg hafskipabryggja sem allra fyrst, og verð jeg því í þessu tilfelli að brjóta þá reglu, sem jeg hefi sett mjer, og greiða atkvæði með því, að 1/3 hluti kostnaðarins við þessa bryggjugjörð verði greiddur úr landssjóði. Þá vil jeg enn minnast örlítið á einn styrk, sem fjárlaganefndin hefir ekki tekið afstöðu til. Það er styrkurinn til Einars Hjaltested, til þess að ljúka sönglistarnámi erlendis. Mjer er kunnugt að þessi maður er kominn mjög langt í sinni grein, sönglistinni og tel hann líklegan til að verða þjóðinni til sóma. Jeg vil þess vegna greiða atkvæði með því að þessi styrkur verði veittur í eitt skifti fyrir öll. Mjer er það ljóst að við lifum ekki á einu saman brauði. Það er ekki nóg, að sjómaðurinn fiski vel og landbóndinn búi góðu búi. Landið okkar verður ekki þekt út á við fyrir það eitt. En það eru listamennirnir sem gjöra garðinn frægan. Þess vegna gjöri jeg mjer von að þingmenn gjöri landinu þægt verk með því að greiða atkvæði með þessum styrk. Og öldungis eins er það með Einar Jónsson. Mjer líkaði það illa hjá háttv. 2. þm. S:-M. (G. E.), þegar hann var að andmæla því, að bygður yrði skúr yfir myndir Einars Jónssonar sem hann hefur fært landinu að gjöf. Það er rangt, að láta þessi listaverk liggja úti í Kaupmannahöfn og það ætti að vera landinu ný hvöt til að flytja þau heim, að nærri lá að þau færust í eldsvoða í sumar, Hjer þyrfti að koma upp yfir þau sæmilegu húsi þar sem myndasmiðurinn sjálfur gæti haft athvarf framvegis og unnið að listasmíðum sínum . Svo kem jeg þá loks að brtt. á þgskj 378. Jeg stóð einn uppi í fjárlaganefndinni á móti þessari fjárveitingu og hafði skilið mjer rjett til að bera fram brtt. um að fella hana burtu ef enginn annar gjörði það. En nú hefir háttv. 2. þmþ Sþ-M. (G. E.) tekið af mjer ómakið, með því að koma með þessa breytingartillögu á þgskj. 378. Hún fer fram á að fella niður fjárveitinguna til rannsóknar á járnbrautarstæði 1800 krónur fyrra árið. Þetta er stærsta málið, sem nokkru sinni hefir komið inn á þingið svo stórt, að þjóðin ætti fulla heimtingu á, að fá það skýrt sem best, áður en hún legði einn eyri til þess, umfram þessar 20 þús. kr., sem búið er að verja til þeirra rannsókna. Það er ekki fyrir hvöt frá þjóðinni, að þetta mál er komið á dagskrá, heldur fyrir áhrif einstakra manna hjer í Reykjavík, sem vita ekki betur, hvar skórinn kreppir en þjóðin öll. Það fyrsta, sem hefði átt að liggja fyrir, þegar um járnbrautarlagningu er að ræða, er það, hvað viðkomandi hjeruð vildu kosta til hennar, en þess hefir ekki verið leitað hjer. Jeg las fyrir nokkrum árum skýrslu um það, hvernig farið var að í Ungverjalandi, þegar strjálbygt hjerað bað um járnbraut. Þetta hjerað hafði vegi eins og við, en þar voru líka menn, sem ýttu undir og töldu fólkinu trú um, að það væri mesta hnoss fyrir það, að fá járnbraut lagða til sín. Hjeraðsbúar bitu á agnið og fengu járbrautina., en eftir nokkur ár báðu þeir þingið um að taka við henni aftur og láta sig hafa vegina gömlu. Þetta lá í því, að ríkið hafði sett það upp, að hjeraðið bæri reksturskostnaðinn. En tekjuhallinn varð svo mikill, að hjeraðið gat ekki risið undir honum. Það hefir verið ritað mikið um þetta mál, og meira en um ýms önnur mál, en margt er þó ósagt enn. Það væri því eðlilegast, að láta málið bíða og gefa þjóðinni tóm til að athuga það betur. Jeg hefi skrifað dálitla ritgjörð um járnbrautir á Íslandi, og hefi tekið þar fram ýms atriði, er snerta skilyrðin fyrir járnbrautarþörfinni. Jeg skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp dálítinn kafla úr þessari ritgjörð minni, því að jeg vil að það sjáist í þingtíðindunum, enda geymist það þar betur til seinni tímanna, heldur en á lausum blöðum. Um járnbrautarþörfina segi jeg svo: »Það, sem knýr hin stærri lönd til að leggja járnbrautir, er einkum þetta: 1. að löndin eru stór 2. að flest lönd liggja í samhengi við önnur lönd. 3. að þau hafa hernaðarskyldu, 4. að þau hafa námur, 5. að þau hafa skóga, 6. að þau hafa akuryrkju, 7. að þau vegna gífurlegra vegalengda, verða að hraða póstflutningi, 8. að þau hafa iðnað, 9. að vegalengdirnar frá hafnarstað eru oft svo miklar, að flutningur á nauðsynjavörum og fólki væru ókleifir án járnbrauta, eða með öðrum orðum sagt: Flutningsþörfin svo mikil að henni yrði alls ekki fullnægt á annan hátt. Þessar munu vera aðalástæðurnar. En auk þeirra vil jeg nefna: að fyrir getur komið að smálönd leggi brautir af fordild, til þess að þau verði ekki talin eftirbátar annara, og að þau leggi járnbrautir í blindni, fyrir áeggjan fjárgróðamanna, sem koma vilja ár sinni sem best fyrir borð til eigin hagsmuna.« Þetta vildi jeg gjarnan að stæði í þingtíðindunum, vegna þess, að það eru ástæður, sem verðar að taka til greina, þegar talað er um járnbrautarlagningu. Um kostnaðinn við byggingu járnbrautar hefi jeg líka skrifað nokkuð, en um hann get jeg ekki sagt neitt með vissu. En ef önnur lönd eru tekin til samanburðar, t. d. Noregur og nokkur fylki í Þýskalandi, þá munu menn sannfærast um, að ekki mun vera hægt að leggja járnbraut hjer fyrir minna en um 60 þús. kr. hvern km. Jeg skal enn nefna nokkur dæmi um járnbrautarlagningarkostnað annars staðar: Í Baden kostar hver km. 68,084.50 kr. Í Preuszen-Hessen 62,870.49 - Í Sachsen 89,194.88 - Í Würtemberg 61,906.63 Ef maður gjörði lagningarkostnaðinn hjer 60000 kr. á hvern km., og það mun vera hæfilega áætlað, þá kæmu þessir 112 km. til að kosta 6,720,000 kr. Vextir og afborgun af því láni, teknu til 30 ára, ætti að vera 560,000 á ári, fyrst í stað, fyrir utan reksturskostnað. Ef maður miðar járnbrautarrekstur hjer við fólkstölu annars staðar, verður útkoman þessi: Í Þýskalandi koma 10,3 km. járnbrautar á hverja 10000 íbúa. Eftir því ættum við að leggja um 22 km. járnbrautarspotta hjer austur á bóginn, ef talið er að þjóðarauðurinn sje sá sami og þar, og flutningamagn og verslunarmagn hið sama. Í Austurríki og Ungverjalandi koma 8,8 km. á 10000 íbúa. Eftir því ættum við að leggja um 20 km., og eina er um Bretland og Írland. Í Rússlandi eru það að eins 5,5 km., sem koma á hverja 10000 íbúa. Miðað við það ættum við að leggja um 12 km. Í Ítalíu eru það 5,1 km. og í Portugal 5 km., og eftir . því ættum við að leggja 11 km. Og ef miðað er við Serbíu, þar sem að eins 2,4 km. koma á hverja 10000 íbúa, ættum við að leggja 5 km. Jeg álít óþarft að nefna fleiri dæmi, því að jeg býst við, að allir geti sjeð af þessu, að þótt þjóðarhagurinn og þjóðarauðurinn hjer, og fjör í verslun og viðskiftum, væri eina og í öðrum löndum, þá ættum við ekki að leggja meira að tiltölu við þau lönd, sem jeg nefndi, miðað við fólkstölu. Ef litið er til flutningaþarfarinnar og flutningsmagnsins, má benda á það, að árið 1905 nam vöruflutningurinn á Þýskalandi 8994 lestum (tonn) á hvern km. í járnbrautarlengdinni. Þess má og geta, að með öllum þessum flutningi varð hagurinn það ár að eins 5,8%. Eftir þessu ætti að flytja með 112 km. járnbraut 1,007,338 lestir. Á sama tíma nam fólksflutningurinn þar 22,753 manns á hvern km. járnbrautarinnar. Eftir því ættum við að flytja á 112 km. járnbraut 2,548,336 menn, eða hjer um bil 29 sinnum alla þjóðina. Mjer finst það liggja jafn ljóst fyrir eins og 2+2 eru 4, að Íslendingar geti ekki að sinni lagt út í að leggja járnbraut. Á því máli þarf ekki frekari rannsókn en þá, sem hver maður getur komist yfir með athugunum sínum, ef hann nennir því. Þar af leiðandi er fullkominn óþarfi, og mjer liggur við að segja glapræði, að veita nokkurn styrk til slíkra rannsókna. Jeg skal nú ekki þreyta deildina með langri ræðu hjeðan af, því það er orðið nokkuð áliðið. Jeg gjöri mjer von um, að þessi styrkur verði ekki samþyktur, en þjóðinni gefist kostur á, að fá málið skýrt hlutdrægnislaust, og Íslendingar afli sjer gagna til næsta þings, sem skýri það enn betur, hve ótiltækilegt það er, að ráðast í að leggja járnbraut, meðan öll skilyrði vantar til þess, að hún geti borið sig. Vil jeg svo að lokum leyfa mjer að minnast stuttlega á örfá atriði, er snerta ýmsar fjárveitingatillögur, sem fram hafa komið. Mjer þótti það leitt, hvað háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) var önugur við fjárlaganefndina út af þessum litla styrk til Goodtemplarafjelagsins, 1000 kr. hvort árið. Jeg hefi verið stuðningsmaður þess mála, sem þetta fjelag berst fyrir, frá því fyrsta, og mjer finst ekki vera kominn tími til að sú Regla leggist niður. Jeg veit, að hún hefir kostað miklu fje til, og sjálfsagt meira en hún hefir ráð á. Jeg fyrir mitt leyti væri miklu ánægðari með að sjá, að þessi styrkur væri 2000 kr. hvort árið, eins og verið hefir undanfarið. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) vildi ekki leggja til varar við Ingólfshöfða. Jeg er honum ekki samdóma um það, því að mjer er kunnugt um, að nauðsynin er mjög brýn. Auk þess er búið að veita styrk til rannsóknar þessa fyrirtækis áður, en því hygg jeg að háttv. þm. hafi gleymt. Því fje væri sama sem fleygt í sjóinn, ef nú væri hætt við að veita styrkinn. Jeg er ekki samdóma meiri hluta nefndarinnar um það, að styrkurinn til skálda og listamanna eigi að vera á valdi stjórnarinnar að mestu leyti. Jeg lít svo á, að það sje ekki rjett, að fjárlaganefndin ein gjöri tillögur til stjórnarinnar um úthlutun þessa styrks, heldur eigi þingið alt að ráða fram úr því. Það liggur næst mjer að koma með brtt. til 3. umr. um, að þessi styrkur verði látinn standa í fjárlögunum eins og áður hefir verið. Hæstv. ráðherra tók það fram, að hann skoðaði tillögur fjárlaganefndarinnar svo, að þær upphæðir, sem þar eru til greindar, skuli vera það minsta, sem veita megi. Þessa skoðun kvaðst hann mundu hafa á málinu og hegða sjer samkvæmt henni, ef enginn mótmælti. Nú vil jeg leyfa mjer að mótmæla þessum skilningi, því að jeg skildi fjárlaganefndina svo, að þessir styrkir ættu að vera ákveðnir, eins og til er tekið í nefndarálitinu, en ættu alls ekki að skoðast sem lágmark. Annars kynni jeg betur við, að þessir styrkir stæðu sundurliðaði eins og áður hefir verið í fjárlögunum, því að það getur verið, að Ed. mæli með öðrum mönnum og öðrum upphæðum. Og eftir hverju á stjórnin þá að fara? Jeg er hræddur um, að með þessu móti geti orðið ógagn eitt úr þessari styrkveitingu. Jeg er nú orðinn nokkuð langorður, enda skal jeg ekki þreyta deildina með lengri ræðu.

Eggert Pálsson Háttv. þm. Dal. (B. J.) mintist lítillega á fjárveitinguna, sem ætluð er til fyrirhleðslu í Þverá. En jeg hygg, að andmæli hans gegn henni muni hafa stafað af því, að hann er ekki búinn að kynna sjer fylgiskjölin, sem prentuð eru með nefndarálitinu, en ekki af því, að hann sje málinu í sjálfu sjer mótfallinn. Jeg hygg, að hann sje fæddur Rangæingur, og þykir mjer því ólíklegt, að hann vilji spilla þessu máli, jafnnauðsynlegt sem það er. Jeg skal nú gjöra örstutta grein fyrir því, hvernig ætlast er til að þessi fjárveiting verði notuð. Vitanlega nægir hún ekki til að fullgjöra verkið, heldur til þess að gjöra ýmsar undirbúningsráðstafanir og framkvæmdir, áður en sjálf íhleðslan er gjörð. Það er þá fyrst tilætlunin, að ganga svo frá garðinum við Seljalandsmúla, að engin hætta geti stafað af vatnagangi úr Markarflóti austur með Eyjafjöllum, þótt Þverárfarvegurinn yrði teptur. Enn fremur þarf að ganga frá upptökum svonefndra Ála nálægt Stóra-Dímon, til að hindra það, að vatn leggist í þá og brjóti upp Austur-Landeyjarnar að austanverðu, eða rífi sjer farveg gegn um þær. Þetta er því fremur nauðsynlegt, þar sem það getur haft áhrif á afstöðu Rangæinga gagnvart málinu í heild sinni. Því ef þessi hluti sýslunnar, Eyjafjöll og AusturLandeyjar, verður ekki trygður fyrir vatnagangi, þá er hætta á því að hann vilji ekki leggja neitt til, og meira að segja spyrni á móti, að framrennsli Markarfljóts í Þverá verði heft. En hins vegar verð jeg að taka í sama strenginn og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), um að fella niður styrk til Búnaðarfjelagsins. Það var ekki gjört með mínu samþykki, því að jeg taldi það varhugavert. Því þó að þessi styrkur sje ekki mikill fyrir hvern einstakan, þá er mjer kunnugt um, að hann hefir verið nokkur lyftistöng og hvatt menn til framkvæmda í margs konar búnaðarfyrirtækjum, sem menn annars hefðu látið ógjörð. Hættulegt er þetta einnig með tilliti til búnaðarsambanda þeirra, er stofnuð hafa verið, eins og háttv. þm. (S. S.) benti á, því að þau lifa á búnaðarfjelögunum í hreppunum að meira eða minna leyti. Ef þetta, að fella niður styrkinn, verður til þess að draga úr þeim, eða jafnvel stinga þeim svefnþorn, getur það haft skaðlegar afleiðingar, einnig með tilliti til búnaðarsambandanna. Því hallast jeg fyrir mitt leyti að meðalvegi þeim sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir gjört að tillögu sinni, að styrkurinn, sem fjelögin hafa notið, haldist seinna árið, og er það hlutaðeiganda bending um, að hugsunin sje ekki sú, að nema styrkinn algjörlega burtu í framtíðinni, því ef hann er strikaður út bæði árin, þá sjest það hvergi, að meiningin sje að veita hann síðar.  (Pjetur Jónsson : Það sjest í nefndarálitinu)  . Að vísu. En bæði er það, að nefndarálitið túlkar ekki beinlínis vilja þingsins, og svo verða það margir, sem alls ekki sjá nefndarálitið. En ef styrkurinn er látinn standa seinna árið, þá þyrftu menn að eins að líta í fjárlögin, en ekki að leita í öllum þingskjölunum eftir nefndarálitinu, til þess að fá að vita vilja þingsins í þessu efni. En aðalástæðan fyrir því, að jeg tók til máls, var nú samt sem áður ekki þetta, heldur andmæli þau, er komið hafa fram gegn tillögu stjórnarinnar um að verja 18,000 kr. til rannsókna á járnbrautarlagningu austur í sýslur. Það hafa þrír háttv. þm. tekið til mála á móti þessu. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) hefir komið fram með brtt. um að fella niður þessa fjárveitingu, og fanst náttúrlega sem hann þyrfti að rökstyðja hana. Það þarf nú enginn að furða sig á þessu, þar sem hann hefir lýst því yfir hvað eftir annað, að honum hafi verið falin sú »Mission«, að sjá um að fjárlögin yrðu hallalaus í þetta sinn. Það er því ekki að undra, þó að hann ráðist á þetta, og ekki takandi tillit til þess, þó að hann sje á móti þessu framfarafyrirtæki, þar sem hann er á móti svo mörgum öðrum þarflegum fjárveitingum. Get jeg því látið mig litlu skifta, hvað hann hefir lagt til þessa máls, því að jeg hygg, að það hafi hvort sem er ekki áhrif á örlög þess, nema hvað hans eina atkvæði snertir. Hann mintist á frumv. frá 1913 og hjelt að þessi 18,000 króna fjárveiting stæði í sambandi við það frumvarp. öllum gefur að skilja, að það er ekki líklegt, að hún grípi svo aftur fyrir sig. Ef svo ætti að vera, þá ætti það frumvarp að liggja hjer í loftinu. En það er ekki líklegt, að frumvarp á sama grundvelli sje fyrirliggjandi nú. Það vita og skilja allir. Öllum þeim, sem alvarlega kyntu sjer málið þá, var það ljóst, að það fje, sem þá bauðst til framkvæmda á fyrirtækinu, var ekki danskt, heldur þýskt fje.  (Björn Kristjánsson: Í gegn um danskar hendur)  . Það er rjett, að mikils megandi danskir menn vildu rjetta fram höndina, til að útvega okkur fjeð. Og hygg jeg, að þó að við hefðum haft vit til þess að þiggja það fje þá, þá hefði oss ekki þurft að iðra þess nú, því eins og sakir standa nú, mun þýskt fje ekki vera á boðstólum til þarflegra framkvæmda hjer á landi. En ef það hefði verið þegið 1913, hefði það ekki verið aftur tekið. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) furðar enn fremur á því, að svona mikils fjár skuli þurfa til þessara rannsókna. En þar sem hann furðar sig á slíku, þá sýnir það að eins, hversu hugmyndir hans um slíkt stórvirki, sem hjer um ræðir, eru lágar og óljósar. Að vísu er það rjett, að 1913 álitum við margir málið svo rannsakað, að óhætt væri að leggja út í það, vitanlega með rannsóknum samhliða framkvæmdum. En þá var tilætlunin sú, að nota kola- eða gufukraft til stafrækslunnar, en síðan hefir verið bent á, að betra kynni að vera að nota rafmagnskraft til að reka fyrirtækið. Þetta er ekki enn rannsakað til hlítar, og er eitt meðal annars sem rannsaka þyrfti. Við eigum svo marga fossa á þessari leið, að það dylst engum óhlutdrægum manni, að þörf er á, að þetta verði rannsakað til fullnustu. Við vitum hversu mikinn hug útlendingar hafa á því, að eignast fossa hjer á landi og þá ekki síst á þessari leið. Og nú sem stendur hefir heyrst, að verið sje að gjöra tilraunir af útlendinga hálfu, til þess að ná eiguarhaldi á fossum í austursýslunum. Væri málið látið eiga sig, gæti farið svo, að þeim tækist að ná eignarhaldi á þeim vatnakrafti, er í fossunum býr á þessum stöð- um. En ef sá kraftur væri rannsakaður á vísindalegan hátt, og það kæmi berlega í ljós, hve mikils virði hann væri, þá mætti telja líklegt, að löggjafarvaldið sæi um, að hann gengi ekki úr höndum okkar. En ef á hinn bóginn sannaðist við nánari rannsóknir, að ekki væru tiltök að ráðast í þetta fyrirtæki, og vjer í framtíðinni hefðum ekkert við fossaflið að gjöra, þá væri ekki rjett að hindra útlenda auðmenn frá því að hafa foss- anna not eða eignast þá. Væri föst niðurstaða fengin um það, að fyrirtæki eina og þetta gæti alls ekki þrifist hjer á landi, þá höfum við ekkert að gjöra með að eiga fossana, þá koma þeir ekki að notum í vorum höndum, og þá er ekkert í vegi, að menn fái að selja þá hverjum þeim, sem eitthvert verð vill fyrir þá gefa. En til þess að fá vissu sína um þetta alt, þarf að rannsaka málið, og það af sjerfróðum manni eða mönnum. Að svo mæltu get jeg hlaupið yfir háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), því að hann talaði af lítilli þekkinga og enn minni sanngirni um málið. Hefir það ef til vill stafað meðfram af því, að þetta snerti hvorki Suðurmúlasýslu nje Snæfellnessýslu, hina einu landshluta, sem virðast hafa nokkra þýðingu fyrir hann, hvort sem það er af því, að hann hefir verið lögsagnari í báðum þessum sýslum eða af öðrum ástæðum. En háttv. þm. Snæf. (S. G.), sem jeg tek meira tillit til, af því að hann er vitur maður og sanngjarn, talaði heldur ekki hlýlega í garð þessa fyrirtækis. En hann gat þess þó, og sömuleiðis háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að þetta væri stærsta málið, er lægi fyrir þinginu. En þar sem svo djúpt er tekið í árinni, liggur einnig í þeim ummælum viðurkenning fyrir því, að það sje lang-þýðingarmesta málið. En sje það bæði stærsta og þýðingarmesta málið, þá á þingið ekki að fleygja því frá sjer, án þess að sinna því nokkuð. Slíkt yrði að telja algjörlega óforsvaranlegt. Háttv. þm. Snæf. hjelt enn fremur, að enginn skaði væri skeður, þó að málið væri látið bíða nú, því að ekkert yrði fengist við það næsta áratug. Vitanlega verður það ekki gjört, ef þetta þing fleygir málinu, þessu lang stærsta og þýðingarmesta máli, frá sjer í kæruleysi og svo næsta þing og svo koll af kolli. Með því móti gæti liðið margir tugir ára áður málinu miði nokkuð áfram. En ef við verðum svo skynsamir, að horfa ekki í að veita þessar 18000 kr. nú, þá má búast við því, að á næsta áratug kæmist fyrirtækið á góðan rekspöl. Það er ekki þar með sagt, að landssjóður þyrfti að leggja fje fram til fyrirtækisins. Það mætti t. d. hugsa sjer að mönnum sýndist, að rannsöknunum loknum, að gefa einhverju fjelagi einkarjett til að hrinda fyrirtækinu áfram og reka það.  (Björn Kristjánsson: Þýðingarlaust)  . Það er alls ekki þýðingarlaust. En hitt er vitanlegt, að ekkert fjelag kærði sig um þann einkarjett, ef fyrirtækið kæmi að engu gagni, eins og háttv. þm. K.-G. (B. K.) heldur fram. En það er einmitt það, sem rannsóknirnar eiga að færa okkur heim sanninn um, hvort gagns megi vænta af fyrirtækinu eða ekki, því staðhæfingu háttv. þm. K.-G. tjáir ekki að taka gilda, að órannsökuðu máli. Háttv. þm. K. G. sagði, að þjóðin ætti heimtingu á að þetta mál yrði vel skýrt fyrir henni, áður en í það væri ráðist. Þar er jeg á sama máli. En það liggur í augum uppi, að í því er mótsögn, að vilja ekki að fram fari vísindalegar rannsóknir í þessu efni, en krefjast þess þó, að málið verði skýrt sem best. Því að málið verður ekki neitt skýrara, þó að hann riti um það af vanþekkingu sinni og óbilgirni. Því þó að hann sje annars mætur maður, þá hefir hann ekki meira vit á þessu máli en hver okkar hinna. Jeg býst ekki við því, að það skýri málið yfirleitt, t. d. að taka, þótt í nefndaráliti hans sje arðurinn af hverri kú reiknaður 12 kr.  (Björn Kristjánsson: Leigan er 12 kr)  . Í nefndarálitinu stóð og stendur, að arðurinn sje þetta, að eins 12 kr. af hverri kú. En þó að jeg geti ekki verið að eltast við hinar ýmsu staðleysur háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) í þessu máli eða hrekja bækling hans, sem hann las upp úr áðan - það mun án efa einhver mjer færari verða til þess, - þá skal jeg samt benda á eina augljósa staðleysu hans þar, þá sem sje, að engin þjóð legði járnbrautir, nema að land hennar lægi að öðrum löndum. Til þess að sýna, hversu fráleit þessi staðhæfing sje, þarf ekki annað en benda á England. Þar eru járnbrautir um landið þvert og endilangt, og liggur það þó ekki áfast við nein önnur lönd. Þá var það, að háttv. 1. þm. G. K. (B. K.) þótti það ávanta, að ekki lægi fyrir hversu mikið fje viðkomandi hjeruð vilji leggja til. Þar til er því að svara, að það er ekki hægt að ætlast til að þau bjóði fram nokkurt fje að órannsökuðu máli, og enginn getur sagt, hvað kosta mundi járnbraut austur. Til þess að slíkt fjárframboð geti legið fyrir, þarf vitanlega rannsókn fullkomin að fara fram. Eina og besta ráðið verður því að rannsaka alt sem best, til þess að fá sem glegstar skýrslur yfir alt viðhorf málsins, hve mikið fyrirtækið muni kosta, hversu skuli reka það og hverjar líkur eru til að það beri sig. Þá fyrst er kominn tími til að spyrja hvað hjeruðin vilji leggja fram í þessu skyni. Annars skal jeg ekki fara fleiri orðum um þetta atriði að þessu sinni. Býst hvort sem er við að það sje árangurslítið. En að lokum vildi jeg taka það fram, að jeg gjöri ráð fyrir og er sannfærður um, að sú kemur tíðin, að að mótspyrna háttv. 1. þm. G.-K (B. K.), bæði fyrr og síðar, á móti málinu, verði honum ekki til meiri vegsauka en mótspyrna hans í ritsímamálinu forðum.

Stefán Stefánsson : Jeg sje ekki ástæðu til að fara að ræða mikið um brtt. þær, er fyrir liggja, því að nóg virðist vera um þær rætt orðið, og margt endurtekið. En jeg á brtt. á þgskj. 430, er jeg vildi minnast á örfáum orðum. Hún fer í þá átt, að maður sá, er hefir á hendi að leiðbeina mönnum í húsabyggingu í sveitum, fái svo sæmileg laun, að hann geti við þau lifað. Hann hefir haft 1000 króna laun að viðbættum alt að 400 krónum til ferðakostnaðar. Fjárlaganefndin hefir fengið brjef frá honum, þar sem hann sýnir fram á, að hann geti ekki lifað af þessum launum og óskar að þau verði hækkuð, mig minnir upp í 1800 kr. Nú hefir nefndin lagt til, að laun hans verði hækkuð úr 1000 kr. upp í 1200 krónur. En þar sem hann hefir lýst yfir því, að hann geti ekki haldið áfram þessu starfi, nema hann fái hækkuð laun sín að mun, sem er ofur eðlilegt, því að hann hefir bæði fyrir konu og börnum að sjá, þá fanst mjer þetta vera vel þess vert að gefa því gaum. Jeg hefi því komið fram með tillögu um að laun hans yrðu hækkuð upp í 1500 kr., og er það sú lægsta upphæð, sem hann hefir látið í ljós við mig, að sjer væri unt að ganga að. Maðurinn er orðinn kunnur víða um land, og væri mikil eftirsjón að honum, ef hans misti við. Því að hann er áhugamaður, hefir lagt sig fram allan og óskiftan, til þess að starf hana kæmi bændum að sem mestu og bestu liði, enda hefir árangur af starfinu orðið mikill og góður. Það er heldur ekki annars að vænta, því að hann er mikið vel að sjer í sinni grein, enda hefir hann varið til náms síns 10–12 árum, til þess að geta orðið sem nýtastur maður til þessa starfa. Fyrst stundaði hann timbursmíði í mörg ár, fór síðan til Noregs og lærir þar steinsteypugjörð. Kemur síðan hingað heim og tekur við starfinu í þeirri von, að hann fái sæmileg laun, eða þau laun, sem hann þó geti lifað af. Síðastliðið ár, er hann hafði að eins 1000 kr., hefir hann varið frá sjálfum sjer alt að 400 krónum, en auðvitað getur slíkt ekki gengið til lengdar. Maðurinn er efnalítill, eina og geta má nærri eftir langt nám, og aðstandendur hans fremur fjelitlir, svo að nærri má geta, hvort hann er fær um stöðug útlát frá sjálfum sjer, enda í mesta máta ósanngjarnt. Þess vegna finst mjer alveg sjálfsagt, að svo framarlega sem þingið ætlast til, að hann haldi starfi sínu áfram, að það veiti honum þá þessa sjálfsögðu launahækkun. Hæstv. ráðherra, háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. N.-Þ. (B. S.) hafa allir tekið vel í þessa málaleitan, og eftir orðum þeirra að dæma, verður að búast við því, að þessari litlu fjárveitingu verði vel tekið. Bændur hafa nú orðið fengið mikinn áhuga fyrir því, að vanda sem best bæjarbyggingar sínar, og vilja nú helst ekki framar byggja úr öðru efni en steini. Þess vegna sjá allir hversu afarnauðsynlegt það er, að hafa þann mann til að leiðbeina í þessu efni, er hefir lagt þetta fyrir sig og gjört að lífsstarfi sínu. Þess má geta, að hann hefir skrifað fjárlaganefndinni hjer í Nd., og sent henni ásamt því brjefi, þar sem hann óskaði hærri launa, mjög góð meðmæli frá þeim bændum, sem hann hefir mest unnið hjá að sínu byggingarstarfi; þau ættu því að vera nokkur sönnun fyrir því, að rjett sje að fylgja fram þessari tillögu minni. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en vænti þess, að þessi litla fjárveiting fái atkvæði sem allra flestra háttv. deildarmanna, því það er öldungis víst, eina og jeg hefi skýrt frá, að fái hann ekki þessa hækkun, verður hann að láta af starfinu, en það teldi jeg mjög illa farið, og mjög væri það gremjulegt fyrir hann, sem tekist hefir þetta á hendur með það fyrir augum, að vinna sem mest og best gagn. En svo er það viðvíkjandi 21. gr. fjárlaganna, að jeg sakna þess mikillega, að ekki hefir fengist lánsheimild til póstafgreiðslumanna og símastjóra á Siglufirði, Jósefs Blöndal, sem hann hefir óskað eftir og fengið meðmæli með, bæði frá landssímastjóra og póstmeistara. Lánið, sem hann fer fram á að sjer verði veitt, er þó ekki hærra en 5–6000 krónur. Hann hefir bygt allvandað steinsteypuhús og er í því bæði póstafgreiðslan og símastöðin, sem áður var í fornfálegum timburhjalli, sem var alsendis óhæfilegur til slíkra almennra afnota, og ekkert var hægt að geyma í, nema það lægi undir stórskemdum. Þegar á það er litið, að maðurinn er fátækur, en hefir þó ráðist í að byggja þarna allvandað steinsteypuhús, sem hefir kostað hann 15000 kr., þá er svo sem auðvitað, að hann hefir orðið að fá þetta fje mest að láni, og er þar af leiðandi í mestu vandræðum með að geta staðið í fullum skilum, og leitar þess vegna lánveitingar um nokkurra ára bil á þessum 1/3 af húsverðinu. Frá þingsins hálfu sýnist mjer það ekki vera nema lítil greiðvikni, þar sem um ekki hærri upphæð er að tala, en getur að hinu leytinu bjargað fjelitlum manni út úr fjárkröggum, sem hann hefir komist í, um leið og hann gjörði því opinbera mjög mikinn greiða. Jeg verð því að leyfa mjer, við 3. umræðu, að koma fram með breytingartillögu viðvíkjandi þessari lánbeiðni, ef fjárlaganefndin sjer sjer ekki fært að taka þessa málaleitan til greina. Jeg tel það svo mikla framför fyrir hjeraðið, og svo mikinn feng fyrir það opinbera, að hafa fengið þarna sæmilegt hús í stað hjallsins, er var bæði sveitinni og landinu til minkunar, að jeg tel það ekki vansalaust að láta mann þennan fara algjörlega synjandi. Um fleiri atriði ætla jeg ekki að tala, en mun sýna með atkvæði mínu, hvern veg jeg lít á breytingartillögur þær, er fyrir liggja. Þá bar forseti upp tillögu, er komið hafði frá Bjarna Jónssyni, Bened. Sveinssyni, Skúla Thoroddsen, Magnúsi Kristjánssyni, Birni Kristjánssyni, Jóhanni Eyjólfssyni, Hannesi Hafstein, Hirti Snorrasyni og Sigurði Eggerz, um að fresta fundi, og var hún feld með 13:12 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu : já: nei: Bened. Sveinsson, Björn Hallsson, Bjarni Jónsson, Eggert Pálason, Björn Kristjánss., Einar Arnórsson, Guðm. Eggerz, Einar Jónsson, Hannes Hafstein, Guðm. Hannesson, Hjörtur Snorrason, Jón Jónsson, Jóhann Eyjólfsson, Matth. Ólafsson, Jón Magnússon, Pjetur Jónsson, Magnús Kristjánss., Sig. Gunnarsson, Sigurður Eggerz. Stefán Stefánsson, Þór. Benediktsson: Sveinn Björnsson, Þorleifur Jónsson,

Magnús Kristjánsson : Jeg býst ekki við að tala langt mál. En það er eitt mál, sem mikið hefir verið talað um, en virðist þó talsvert óljóst fyrir háttv. þingmönnum, en það eru tillögurnar viðvíkjandi brimbrjótnum í Bolungarvík. Þær eru fjórar og talsvert mismunandi. Fyrst er tillaga stjórnarinnar um 10 þús. kr. hvort árið. Í öðru lagi er tillaga nefndarinnar um sömu upphæð, en að styrkveitingin sje bundin tveimur skilyrðum, í fyrsta lagi því, að verkið sje framkvæmt eftir fyrirsögn verkfróða manns, og í öðru lagi, að lögð sje fram eigi minni upphæð annarsstaðar frá. - Þriðja tillagan er frá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um 15000 kr. hvort árið, og loks kemur 4. till. frá sama háttv. þm., sem er viðaukatillaga sama efnis og fyrra skilyrðið, sem fjárln. setti fyrir styrkveitingunni. Þetta eru nú nokkuð margar tillögur og breytilegar, og jeg verð að álíta, að það muni vera nokkuð óljóst fyrir ýmsum mönnum, hvað verið er að gjöra stundum, hvort heldur er verið að gjöra hafnir tryggar eða bryggjur í stórum og smáum stíl, víðs vegar kringum landið. Og jeg álít, að svo búið megi ekki standa lengur, að menn gjöri sjer það ekki ljóst, hverjar afleiðingar það hefir, að samþykkja fjárveitingar til slíkra fyrirtækja, ef þeim er hagað svona alveg út í loftið. Það er ekkert á móti því, þegar um einhverja smá- bryggjuna er að ræða, að landið leggi til hennar svo sem 1/4 kostnaðarins, því að þá peninga getur það borið upp á annan hátt, þar sem með því sparast bæði tími og fje við greiðari afgreiðslu strandferðaskipanna o. fl. En það horfir nokkuð öðruvísi við, þegar um það er að ræða, að ráðast í stórfyrirtæki, þar sem kostnaðurinn veltur á hundruðum þúsunda. Það er nú upplýst, að í þennan brimbrjót er þegar búið að leggja 40 þús. krónur úr landssjóði, og hjer er enn farið fram á 30 þús. kr., auk þess sem hjeraðið hefir þegar lagt talsvert fje í fyrirtækið, og þó vantar enn yfir 200 þús. krónur. Þegar þessa er gætt, þá finst mjer vera kominn tími til að athuga, hvernig á að ráða fram úr þessu. Það er víst, að það er óhjákvæmilegt, að vinna þetta verk áfram, og það sem fyrst. Og eins víst er hitt, að ekki tjáir að ætlast til þess af hjeraðsbúum, að þeir geti lagt fje í það til muna hjeðan af. Þá verður landið að taka verkið að sjer, og þá finst mjer jafnframt, að komi annað til greina, og það er, að tryggja sjer að landið fái þar þær lóðir, sem þarf til þess, að menn geti stundað þar þann atvinnurekstur, sem nauðsynlegt kann að verða. Hvort það gæti orðið með samkomulagi eða þá þannig, að taka þyrfti landið eignarnámi, það er annað mál. En víst er um það, að þetta mannvirki er þá orðið landsins eign, og þá á landið að geta lagt þar gjöld á atvinnureksturinn, að minsta kosti sem svarar vöxtunum af fje því, sem til þess hefir verið varið. Jeg býst ekki við, að þingmenn geti nú annað gjört en að greiða atkvæði með stjórnarfrumv., auðvitað með þeirri athugasemd, að verkið fari fram undir umsjón verkfróðs manna. Allar aðrar tillögur eru alveg þýðingarlausar, og miða að eins til að hefta framgang verkeins, en það er alveg ófært, þar sem um jafnmikið fjárspursmál og jafnstóran atvinnurekstur er að ræða. Það er ekki að tala um, að halda föstu því skilyrði, að hjeraðsbúar, skuli leggja svo og svo mikið fram. Jeg hefi sagt þetta til þess, ef verða mætti, að málið yrði tekið til nákvæmari íhugunar, því að það hlýtur að reka að því innan skamms, að í það verði lagt mikla meira fje, og þá vil jeg að menn hafi fyrir augum, að algjörð stefnubreyting verður að eiga sjer stað um fjárframlagið, eins og jeg hefi bent á hjer að framan.



Þetta er í fyrsta sinn, sem jeg tek til máls við þessa umr. fjárlaganna, og nú er orðið áliðið, svo að jeg mun reyna að tala stutt, enda stendur svo á, að jeg hefi ekki neitt að flytja fyrir mitt kjördæmi, en ræður flestra háttv. þm. hafa hnigið í þá átt, að útvega kjördæmum sínum eitthvað. Jeg skal fyrst geta þess, að jeg hefði óskað, að deildin hefði tekið meira tillit til þess, sem fjárlaganefnd hefir lagt til en raun er á orðin. Jeg hefi heyrt það á flestum, að eins og ástandið er nú, þá færi best á því, að fjárlögin yrðu afgreidd tekjuhallalítið, eða tekjuhallalaust. Og jeg er á því,. að ef sú verður reyndin á, að hallinn verði töluvert mikill, þá sje ekki annað fyrir stafni en að allmargar athugasemdir verði að gjöra við ýmsa liði, líkar þeirri, sem nefndin hefir nú gjört við 13. gr. 3. lið, eða með öðrum orðum, að ýmsar fjárveitingarnar verði sama sem engar fjárveitingar, þar sem það verði stjórninni í sjálfs vald sett, eftir kringumstæðum, hvort þær koma til framkvæmda eða ekki. Þessa athugasemd vildi jeg gjöra nú þegar, en að svo mæltu, skal jeg snúa mjer að örfám einstökum liðum. Mig furðar á áhuga tveggja hv. fjárlaganefndarmanna (S. S. og E. P.) á því, að víkja frá till. nefndarinnar um styrkinn til búnaðarfjelaganna. Jeg leit svo á, að það hefði orðið samkomulag í nefndinni, að fella nú þenna styrk burt í þetta skifti með sjerstöku tilliti til ástandsins, sem nú er, enda var grein um þetta í nefndarálitinu. Þess vegna voru mjer það vonbrigði, þegar tveir menn úr nefndinni rísa nú hjer upp og leggja afar mikið kapp á það, að þessi sparnaðartillaga verði ekki samþykt, og segi jeg þetta því fremur, sem það heyrðist bæði í nefndinni og utan nefndar, að gagnið að þessum styrk myndi ekki vera jafn mikið og margir hjeldu. Og jeg hefi einnig átt tal um þetta við bændur, og ber mikið á því, að þeir töldu gagnið, sem að honum væri, ekki svara til fjárhæðarinnar. Þá hafa heyrst raddir um það, að rjett væri að spara það fje, sem nefndin hefir lagt til að veitt verði til þess, að reisa hús yfir listaverk Einars Jónssonar. En sú fjárveiting er bein afleiðing af því, að þingið hefir lýst yfir því, að það vilji taka við þessari gjöf. Það væri lítill sómi fyrir þingið, að sjá ekki þessu safni fyrir sæmilegu húsnæði, svo að það liggi ekki undir skemdum, heldur eiga það lengur á hættu, að það misfarist ef til vill í öðru landi, fyrir handvömm, úr því að upphæðin er þá ekki heldur meiri. Þá skal jeg minnast lítið eitt á till, um það, að fella þær 18 þús. kr., sem ætlaðar voru til undirbúnings járnbrautarmálinu, og skal jeg þó ekki fara langt úti það, svo seint. Eins og menn vita, hefir staðið deila um það mál, aðallega milli tveggja manna, og munu fleiri en jeg hafa lesið skrif þeirra með athygli og þó án þess að sannfærast - má ske á hvoruga hlið. En þetta mál er svo stórt, að ekki hæfir að ganga þegjandi fram hjá því, og jeg fyrir mitt leyti hefi nú þá trú, að landið sje svo gott, og svo margt sje hægt að gjöra því til bóta, að það geti borið annað betra en vegaspottana, sem um það liggja nú. Að minsta kosti hefir nauðsynin og reynslan kent mönnum það í öðrum löndum, þar sem víðátta er mikil, að þeir verði að fá sjer eitthvað betra, til þess að koma löndunum í vöxt og blóma. Og ef menn hafa ekki trú á því, að slíkt blessist hjer eins og þar, þá er það af því, að þeir hafa ekki trú á landinu sjálfu. - Nú kunna einhverjir að segja, að þá vanti að vísu ekki trúna á landið, en að ástæðurnar mæli með því, að fresta þessu máli nú. En á síðasta fjárlagaþingi kom fram þessi sama uppástunga um fjárveitingu, og var einmitt ætlast til þess, að fjeð gengi til þess, að rannsaka hvort eigi myndi borga sig betur að hafa rafmagn fyrir hreyfiafl, og átti þá einkum að rannsaka Sogsfossana. Og jeg fyrir mitt leyti álít, að það atriði sje svo mikilvægt, að þetta, að fá þessa fossa rannsakaða, megi ekki bíða nema sem allra minst, svo grundvöllur fáist fyrir viðleitni til að halda þessum fossum í eigu landsins. Annars hygg jeg að muni fara svo, að vjer vöknum upp við vondan draum, þegar vjer erum búnir að missa till »hvítu kolin«. Þess vegna vil jeg ekki láta fresta þessu máli, ekki einu sinni nú í þetta sinn. Þá er brtt. við 16. gr. 20, um að Heimilsiðnaðarfjelagi Íslands verði veittar 1000 kr. hvort árið, í stað 500 kr. Raddir hafa heyrst á móti þessu, en jeg hygg að það sje rjett hjá háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.), að það er enginn efi á því, að hjer er að byrja það, sem vel getur orðið stórmál áður en nokkurn varir. Menn vita það, að hjer hefir lengi áður verið heimilisiðnaður, sem bæði hefir gefið þeim atvinnu, sem lítið hafa haft að stunda og svo ætíð nokkurn ágóða í aðra hönd, og þetta er ekki þýðingarlaust fyrir okkar land, þar sem þarf að nota kraftana til einhvers, þegar ekki er hægt að vinna það, sem þarfast þykir. Og það er nærri sama hvað þá er lítið í aðra hönd, því að þá er þó ætíð í því annars konar gróði, sá, að hafa eitthvað fyrir stafni. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) var að tala um fitl. Jú, það er fitl að prjóna sokk eða vetling, en það er nú gott samt. Jeg veit nú ekki hve mikil áhersla er lögð á það í heimilisiðnaðarfjelaginu að prjóna, en það er ýmislegt, því skylt, sem þar er unnið, og þótt ekki kunni að vera mikill gróði að því að sinni, sem þar er kent, af smíðum o. fl., þá getur það átt framtíð fyrir sjer, engu síður en í Noregi, Sviss og víðar. Jeg skal nú ekki orðlengja mikið úr þessu. Eins og jeg gat um í upphafi, þá þykir mjer það mjög miður fara, þegar 7 menn hafa varið mjög miklum hluta af þingtímanum og vinnu sinni í það, að setja sig inn í fjárlögin, að þá skuli þeir ekki standa saman um heildartillögur nefndarinnar, en það er nú einu sinni svo, að ýmsir háttv. nefndarmenn álíta sig ekki bundna við það, en hafa áskilið sjer ágreiningsatkvæði um ýmislegt. Jeg mun nú fyrir mitt leyti ekki greiða atkvæði á móti nefndinni, en eins og er, þá álít jeg mjer hitt heimilt, ef jeg vil sýna einhverri fjárveitingu valvild mína, að gjöra það þá með því, að greiða ekki atkv., þó að nefndin sje því mótfallin.



Jeg gjöri ráð fyrir, að flestum sje nú orðið lítið um það, að lengja umræðurnar, en jeg stend í dálítilli skuld við háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Mig undrar stórum sú fyrirmunun, sem yfir honum er. Hann lýsti yfir því fyrir skömmu, og get jeg, hvað þetta snertir, skírskotað til allra hjer í deildinni, að jeg fer með rjett mál, að fjárbænir flytti hann engar fyrir kjósendur sína ; að eins ætlaði hann að sjá svo um eftir megni, að tekjuhalli yrði ekki í fjárlögunum. Rjett á eftir greiðir hann atkvæði með 39,300 kr. til vitabygginga, sem fjárlaganefnd hafði viljað spara, og 78,000 kr. til brúargjörðar á Jökulsá, sem fjárlaganefndin hafði einnig verið mótfallin. Á þennan hátt gjörir hann sitt til að auka tekjuhallann um nokkuð á annað hundrað þús. kr. Þetta afsakar hann svo á eftir með því, að segja, að ef illa ári, verði brúin ekki gjörð, og auk þess leggi hann til að fella Langadalsveginn. Þessar 14,000 kr., sem áætlaðar voru til hans, áttu að vega á móti vitunum. Þetta athæfi alt þarf ekki frekari skýringar. Það er blátt áfram að segja eitt og gjöra annað. Satt var það, að þetta var ekki fyrir hans kjördæmi, en hafi það út af fyrir sig sýnt nokkuð, þá sýndi það það, að hann væri ónýtur fulltrúi fyrir kjördæmið og annað ekki. Og þegar hann er svona þar, þá er ekki von á góðu, þegar hann kemst í ókunn hjeruð, t. d. vestur í Húnavatnssýslu, enda lagði hann þar til málanna ekki annað en rangt eitt. Hann hjelt því fram, að Hamarsá væri svo lítil spræna, að varla mætti væta í henni kött. Jeg ætla nú ekki neitt að fara að pexa um það við hann, en allir háttv. þm. mega nærri því geta, hvort hreppur og hjerað myndi láta sjer svo ant um að brúa ána og kosta til þess 4000 kr., ef svo væri. Þá var hann að tala um póstleiðina í Húnavatnssýslu, en þekti ekki hvað sú leið var kölluð, sem hann taldi álitlegri en Langadalsveginn, Hann mun hafa átt við Kolugafjall, sem er einhver mesta fannakista á vetrum, fjallvegur, sem í mínum augum er miklu óhentugri. Seinast í ræðu sinni var hann að skamma gömlu bryggjuna á Blönduósi. Það eru vandkvæði á með þá bryggju, því miður; af því að hún var bygð þarna, en þrátt fyrir það má þó segja, að hún hafi enst vonum framar, þótt skemdir vofi alt af yfir henni. Þá var hann að bregða mjer um, að jeg legði kapp á að krækja í fjárveitingar handa Húnavatnssýslu, 45,000 kr. til flutningabrautar og svo Langadalsveginn, en þar skýst nú þm. illa yfir, því að þar á jeg engan hlut að, heldur hefir stjórnin tekið það alt í frumv. sitt eftir tillögum verkfræðingsins, en hins vegar hefir Húnavatnssýsla setið lengi á hakanum með sína flutningabraut, og ósanngjarnt er það, að láta hana nú gjalda þess, að hún fær flutningabrautina miklu seinna en hin hjeruðin. Annars hefði honum verið miklu nær að hrósa mjer fyrir það, að kröfur mínar voru ekki 1/10 hluti af kröfum sumra annara háttv. þm., en það var alt á eina bókina lært Það voru annaðhvort rangfærslur eða hreinar og beinar fjarstæður, er hann fór með. Þetta er undarlegt frá hana hálfu. Hvað húsið á Gili snertir, sem hann var að blanda inn í umræðurnar, þá hefi jeg aldrei búist við að hann skilji, að það kunni að vera engu þýðingarminna fyrir þjóðina, að fá góð húsakynni, eins og hvort stjórnarskráin var samþykt í þetta sinn eða ekki, og að eins vel megi dæma um hvort byggingarlag sje gott eða ekki eftir litlu húsi eins og stóru. Ekkert af þessu skilur hann, og jeg bjóst heldur ekki við því. En svo jeg víki nú frá þessu óhugðnæma umtalsefni, þá skal jeg geta þess, að jeg hefi því miður ekki getað aflað mjer þeirra upplýsinga um brimbrjótinn í Bolungarvík sem skyldi, og get því lítið um það mál sagt; en vel get jeg skilið það, að fátækum fiskimönnum veitist erfitt að leggja fram til helmings móti landssjóðsstyrknum. Hvað snertir vörina við Ingólfshöfða, þá er enginn efi á því, að það væri til mikils gagns fyrir sveitina, ef hún gæti komist á, svo að hún yrði nothæf. Jeg heyri að það orkar tvímælis, hvort svo muni geta orðið. Jeg álit að minsta kosti nauðsynlegt, að fjárveitingin sje bundin því skilyrði, að verkfræðingur áliti að verkið geti komið að tilætluðum notum. Jeg sje að nú er orðið svo áliðið nætur, og vil jeg ekki syndga meira upp á náðina, þó jeg ef til vill hefði gjört það að öðrum kosti.



Jeg á hjer að eins eina brtt., en vildi þó leyfa mjer að minnast á ýmislegt fleira. Jeg skal þá fyrst leyfa mjer að minnast á það nýmæli, að stjórnin skuli úthluta skáldastyrknum. Jeg álít rangt að fá stjórninni einni valdið í hendur í þessum efnum. Það stefnir að því, að ala upp hirðskáld í landinu, eða rjettara sagt stjórnarskáld. Fornskáld vor voru fult eins sjálfstæð og einurðargóð eins og menn gjörast nú á dögum, og þó er hálf leiðinlegt að heyra, hversu miklar loftungur þau gjörðust, þeirra manna, sem auðnum rjeðu og líklegir voru til þess að verða rífir að bragarlaunum. Væri eigi ólíklegt, að sumum færi sem (Gunnlaugi ormstungu,- en hann hafði þó til að bíta frá sjer, - sem kvað þetta við konung: . Muna gramr við mik, venr hann gjöfli sík, (þess man grepp vara) gullhring spara. Mig uggir, að í þessa átt mundi beygjast krókurinn, og skáldin halda enn síður einurð sinni eftir en áður, þegar þau ætti »bragarlaunin« eða »skáldstyrkinn« að sækja í klær ráðherrans. Jeg hygg, að skáldin myndu óháðari, ef þingið ætti þessu að ráða. Sennilega skaraði hver stjórn eldi að sinni köku, skáldgæðinga sinna og fylgifiska, og gæti þá hæglega orðið áraskifti að því, hversu skáldunum vegnaði, nema þau væru því hjólliðugri að aka seglunum. Jeg held því að gamla fyrirkomulagið sje heppilegast. Fjárlaganefndin hefir nú viljað fara meðalveginn með því að telja þá upp í nefndaráliti sínu, er hún telur að eigi að verða styrksins aðnjótandi, en líklegt er að stjórnin telji eig ekkert bundna við það. Auk þeirra skálda, sem áður hafa fengið styrk, hefir fjárlaganefnd nú bent á Jóhann Sigurjónsson, sem hún vildi að yrði styrks að njótandi. Jeg hygg, að það sje óþarfi. Jeg var eitt sinn flutningsmaður að því, að honum yrði veittur styrkur, en þá var hann byrjandi og skorti fje og átti erfitt uppdráttar. Nú, þegar hann er frægur orðinn víða um lönd og hefir allmiklar tekjur, þá sje jeg enga nauðsyn til þess bera, enda er þetta fje, sem farið er fram á honum til handa, svo hlægilega lítið móts við tekjur hans aðrar, að jeg tel það að eins hjegóma. Þá eru þessar 10000 krónur, sem veita á til húss yfir listaverk Einars Jónssonar. Auðvitað er nauðsyn á einhverju húsi, til þess að geyma í myndirnar, en vandhæfi er á því, hvernig fyrirkomulagið skuli vera. Það er ódýrt. að byggja eitt lítið hús fyrir þetta safn út af fyrir sig, enda þurfa Íslendingar á miklu stærra húsi að halda bráðlega, svo að þetta hús þyrfti þá að vera þannig gjört, að hægt væri að stækka það, ef þyrfti, eins og átti að vera um safnahúsið, en jeg veit ekki hvort það er hægt, þegar til kemur. Nú tekur mjög að þrjóta hús handa Náttúrugripasafninu og Þjóðmenjasafninu, enda þrengir Þjóðbókasafnið að, og verður að hafa alt þetta í huga, þegar farið er að kosta fje til nýrrar húsagjörðar, svo að ekki sje sífeldlega verið að reisa til einnar nætur. Þá skal jeg víkja að brtt. þeirri, er jeg á sjálfur, um það, að veita Einari Hjaltested 3000 kr. til söngnáms í eitt skifti fyrir öll. Jeg er þakklátur háttv. framsm. (P. J.) fyrir það, að hann tók heldur vel í þessa fjárbeiðni og sömuleiðis þeim háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. 1. þm. G.-E. (B. K.), sem talaði rækilega fyrir þessu. Gæti jeg að mestu skírskotað til ræðu hans, en vil þó gjöra örlitla grein fyrir þessari fjárbeiðni. Einar Hjaltested fór fyrir nokkrum árum kornungur til Ameríku, og var þá óráðinn í því, hvað hann myndi taka sjer fyrir hendur. En svo vildi til á leiðinni vestur um haf, eitt sinn, er hann var að syngja fyrir fjelaga sína á 3. farrými, að menn, sem voru á 1. farrými, hlustuðu á hann, og urðu svo hrifnir af söng hans, að þeir buðu honum far á 1. farrými endurgjaldslaust, það sem eftir var ferðarinnar. Þetta mun hafa glætt trú hana á sönghæfileikum sínum, svo að þegar er hann kom til Winnipeg, þá fór hann að læra söng hjá prof. Hollner. Við það var hann á 2. ár, styrktur af efnuðum Íslendingi þar í borginni, er dáðist að rödd hans. Próf. Hollner hafði miklar mætur á Einari, en hann hugði sjálfur, að betra myndi fyrir sig að fara víðar, svo að hann tók sig upp og fluttist til Kaupmannahafnar. Þar lærði hann hjá frú Behrend í heilan vetur, en hún undirbýr leikendur og söngmenn við konunglega leikhúsið þar í borginni. Svo kom hann hingað heim, en þá kom ófriðurinn, er dvaldi utanför hans þar til í vor, að hann fór aftur og til New-York. Þar komst hann í kynni við ýmsa þekta listamenn og söng þar í samkvæmum. Þótti mönnum svo mikið til hans koma, að sumir jöfnuðu honum helst við Caruso hinn heimsfræga söngvara, þótt auðvitað sje þar ólíku saman að jafna hvað kunnáttu og leikni í meðferð raddarinnar snertir. Jeg hefi hjer í höndum útdrátt úr brjefum frá ýmsum merkum mönnum þar vestra, og liggja þau til sýnis í lestrarsalnum. En þó að jeg færi að þylja upp hin og þessi nöfn, sem góðkunn eru í heimi listanna í Ameríku, þá erum vjer engir sjerfræðingar í þeirri grein hjer í háttv. deild, og myndi það þá þýða lítið. En Einar Benediktsson, sem gott skyn ber á slíka hluti, sem marga aðra, hefir ritað grein um nafna sinn Hjaltested, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp kafla úr henni, fyrir háttv. deild. Hann hjóðar svo : »Jeg hefi heyrt Einar Hjaltested syngja alloft, og mjer finst ekki neinn efi vera á því, að hann sje rjett borinn til þess að verða mikill söngvari. - - Það, sem ræður mestu, það sem er dýrmætt af því, að það er ekki eign algengra söngmanna, það á hann til í ríkum mæli. Afl og hæð raddarinnar er á því stigi hjá honum, að ekkert þarf þar til viðbóta annað en það, sem allir geta fengið fyrir peninga. Með venjulegu námi og æfingu mundi E. H. geta komist að söngleikum stórborganna hvar sem væri; það mundi bera á honum alstaðar og hann mundi verða harla mikils verður, ef alt færi vel um skólanám hans. Til þess ber enn eitt, sem mælir með honum fram yfir mikinn fjölda þeirra, sem gjöra sönglistina að lífsstarfi sínu. Hann er óvenjulega vel gefinn andlega, til þess að skilja sjálfur, og þess vegna líka til þess, að láta aðra skilja það, sem hann syngur. - - Og það er ef til vill markverðast af öllu um E. H., að dómgreind hans og gáfur geta staðið yfir því verki, sem hann á að vinna. Það er auðheyrt, þótt ekki sje nema á einu einföldu lagi, sem hann leikur sjálfur undir, að smekkur hans er ósvikull.« - - Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að slíkt nám, sem þetta, er afar kostnaðarsamt, ef til fullnustu er numið og svo að af beri. 3000 krónur er því eiginlega mjög lítið fje, en er þó betra en enginn stuðningur, þar sem Einar mun jafnframt gjöra sjer von um stuðning frá málsmetandi mönnum í NewYork. Hann vonar, að þessi styrkur muni gjöri sjer mögulegt að ljúka námi sínu þar, og þeir, sem vit hafa á, ætla, að hann muni komast í fremstu röð listamanna að loknu námi. Þessi styrkur er því ekki eingöngu í hans þágu, heldur getur hann orðið landi og þjóð til stórsóma. Noregur hefir t. d. orðið mest þektur fyrir skáld sín, listamenn aðra og norðurfara, og þeim mönnum á hann mest að þakka að hann öðlaðist frelsi sitt svo giftusamlega fyrir 10 árum. Jeg man eftir frá þeim tímum, að jeg sá í tímariti ensku myndir af fjórum helstu mönnum þjóðarinnar, en það voru þeir Björnson, Ibsen, Grieg og Nansen, og var það beint tekið þar fram, að þessir fjórir menn hefðu gjört Noreg kunnan út um heiminn. Jeg gjöri mjer þess vegna vonir um það, samkvæmt vitnisburðum þessa efnilega manna, að Ísland muni ekki sjá eftir þessu hlutfallslega litla fje, er hann biður um. Þá er enn fremur nýr liður um að veita Jóhanni Kristjánssyni 600 króna styrk til rannsóknar á guðsþakkafjám. Jeg tel þetta nauðsynjamál, því eins og nú stendur, er mjög óvíst um ýmsa opinbera sjóði, hvar þeir eru niður komnir. Þeir voru stofnaðir svo hundruðum skifti á öldinni sem leið, og eru nú týndir og tröllum gefnir, tugum saman. Það er að vísu skylda stjórnarinnar að garfa í þessu, og það áður en lengra liður, því sjóðirnir geta hæglega týnst með öllu, ef engin skilagrein fæst á því, hvar þeir eru niður komnir. En jeg er hræddur um, að stjórnin gjöri ekki nægilega gangskör að þessu, nema veitt sje eitthvert fje til þess, og maður sá, sem hjer ræðir um, er bæði fróður og eftirrýningasamur, og því hið besta til starfans fallinn. Jeg get ekki greitt atkvæði með styrknum til Goodtemplarafjelagsins í því skyni, sem fram á er farið af nefndinni. Það er lögreglunnar, að sjá um að bannlögin sjeu haldin, en ekki einstakra fjelaga. Dálítið öðru máli væri að gegna um styrk til bindindisfræðslu. Það er annars undarlegt með svona gamalt fjelag og vel grundvallað, að það skuli vera í sífeldu fjárþroti. Það ætti þó að geta borið sig. hjálparlaust, eina og önnur fjelög, sem þó hafa lakara fyrirkomulag. Þá er komin fram brtt. á þgskj. 378, um að fella burtu styrk til járnbrautarrannsóknar. Jeg mun greiða atkvæði með þessari tillögu, því að jeg álít að þeim peningum væri á glæ kastað, er til þess gengju. Þetta mál hefir verið rannsakað nokkuð áður, líklega nægilega til þess, að geta fengið nokkra hugmynd um kostnað lagningarinnar, en það er auðvitað mál, að þá er það fjelag kemur hingað, er ætlar að takast járnbrautarlagninguna á hendur, þá mun það sjálft láta gjöra mjög grandgæfilegar mælingar, hvort sem væri, og þessar 18000 kr. kæmu því að engu haldi. Þá er farið fram á, að 1000 kr. sjeu veittar til heimilisiðnaðar. Þetta er 500 kr. hækkun frá stjórnarfrumv., en mjer finst þetta of lítið. Það var sótt um 2500 kr. og það er sannarlega ekki of mikið, móta við það gagn, sem almenningi getur orðið að góðum leiðbeiningum og kenslu í heimilisiðnaði. Mál þetta er að vísu nýmæli, en engu síður mjög mikils vert. Um það er nýlega komin út ágæt ritgjörð í Skírni eftir Jón Sigurðsson í Ystafelli, er sýnir mæta vel fram á, hversu nauðsynlegt er að gefa þessu gaum, og það sem fyrst. Þá vil jeg minnast á eina sparnaðartillögu frá fjárlaganefndinni. Stjórnin hefir ætlað ábúandanum í Hrauntanga 300 kr., til þess að halda uppi bygð á Öxarfjarðarheiði. Fjárlaganefndin vill færa þessa upphæð niður í 100 kr. Þarna er líkt ástatt og með bóndann í Tvískerjum, og eru honum ætlaðar 300 kr. hvort árið. Hrauntangi er nýbýli á miðri heiðinni og var hin mesta þörf á því, þar sem heiðin er svo löng, að tæplega er hægt að komast yfir hana á einum degi að vetrinum, og oft alls eigi. Það getur því oft riðið á lífi manna, að þarna sje bygð eins og háttv. framsm. (P. J.), játaði líka 1913 á Alþingi. Jeg skil ekki hvers vegna fjárlaganefndin hefir viljað gjöra upp á milli þessara tveggja manna, því að býli beggja eru þannig sett, að á hvorugu er búandi nema með svipuðum styrk frá öðrum; en nauðsyn er á því, að bygðin leggist ekki niður. Fjárlaganefndin hefir nú að eins ráðist á bóndann í Hrauntanga, sem þó mun verr staddur. Þá hefir þó stjórnin verið sanngjarnari, því að hún ætlaði báðum jafnt. Þessi maður, ábúandinn í Hrauntanga, er áreiðanlega fátækasti maðurinn, sem fær fjárstyrk í fjárlögum þingsins, og þess vegna væri hart og órjettlátt, að láta sparnaðarhugmynd fjárlaganefndarinnar bitna á honum. Það var svo á síðasta fjárlagaþingi, að það komst fyrst inn í fjárlagafrumv. að veita 200 kr. hvort árið til þessa búanda. En við eina umræðu hjer í deildinni var þetta fært til þannig, að honum voru ætlaðar 300 kr. fyrra árið en 100 kr. síðara árið. Var það gjört með það fyrir augum, að það væri hentara fyrir hann að fá meira fje útborgað í einu fyrra árið, til þess að hann gæti fremur bætt hús á bæ sínum. En það var ekki gjört í því skyni, að hann ætti ekki að fá nema 100 kr. á ári framvegis. Jeg man eftir því 1913, að framsm. fjárlaganefndarinnar (P. J.) var á því, að 300 kr. mundu jafnvel ekki nægja til þess, að bóndinn gæti haldið uppi bygð á þessum stað. Hefði því fremur verið nauðsyn á, að hækka styrkinn en að lækka hann, og það hefir stjórnin líka álitið. Jeg hygg að nefndinni sje þetta ekkert kappsmál. Og jeg vona að deildin felli þessa tillögu. Þá kem jeg að næsta liðnum á atkvæðaskránni. Hann er um það, að hækka kaup umsjónarmanns áfengiskaupa. Hann hefir haft 600 kr. á ári, en nefndin vill nú láta hann hafa 900 kr. Auk þess á að veita samkvæmt stjórnarfrumv. 800 kr. hvort árið til annara útgjalda við eftirlitið. Þetta er hægt og vandalítið og því mjög eftirsótt starf, og því engin ástæða til að fara nú að hækka laun við það. Mjer var sagt, að þegar það var veitt, hafi umsækjendur verið milli 20 og 30, og þar á meðal var hr. Kristján Þorgrímsson.  (Pjetur Jónsson: Er hann sjerstaklega hæfur?)  Svo sagði fyrv. ráðherra Kristján Jónsson að minsta kosti. Hann bar honum það vætti, að hann væri manna hæfastur til að gegna þessu starfi. Nú er hr. Kristján Þorgrímsson fús til að taka það að sjer fyrir 600 kr. árskaup, og auk þess býðst hann til að lána hús undir áfengisbyrgðirnar ókeypis.  Fjárveitingin til áveitunnar á Miklavatnsmýri - 13 þús. kr. - sýnist mjer nokkuð hæpin, þar sem áður hefir verið veitt fje til þessa sama fyrirtækis, en það ekki borið neinn árangur. Það er sagt, að fje þetta skuli ekki koma til útborgunar, nema landsverkfræðingur gefi yfirlýsingu um, að nægilegt vatn fáist á áveitusvæðið. Það er svo að heyra, að það sje æði mikill vandi að sjá það fyrir fram. Raunar vita allir, að nægilegt vatn er í Þjórsá. En annað mál er það, hvort hægt er að koma því á áveitusvæðið.  (Pjetur Jónsson: Vatnið rennur ofan í móti)  . Það er ekki ný uppgötvun. Þúsundir króna hafa áður verið lagðar til þessa verks, án þess að það kæmi að nokkru haldi, og vissu menn þó þá þenna eiginleika vatnsins. Það virðist svo, sem einhverjir hálsar sjeu á leiðinni, sem erfitt sje að koma vatninu yfir.  (Pjetur Jónsson : Nefndin hefir athugað þetta)  . Fjárlaganefnd hafði líka athugað þetta mál áður en fyrri fjárveitingin var veitt, og sömuleiðis verkfræðingar, og þó hefir samanlögð speki þeirra að engu haldi komið. En jeg hefi enga ástæðu til að halda, að þessi fjárlaganefnd sje athugulli en fjárlaganefndin þá, eða að verkfræðingarnir sjeu nú orðnir miklu vitrari en fyrr.



Klukkan er nú orðin æði margt. Jeg sá að einn háttv. þingmaður var sofnaður hjer í deildinni áðan. En úr því að umræðunum er haldið áfram, þá vildi jeg biðja menn að vaka eins vel og þeir geta vakað. Jeg stend aðallega upp til þess að minnast á brtt. á þgskj. 438, um að 14. liður 16. gr. falli burtu. En sá liður er um 500 kr. fjárveitingu hvort árið til að gefa út landsyfirrjettardóma 1800–1873. Jeg vil gjöra mitt ítrasta til að koma sem bestu samkomulagi á milli beggja þingmanna Árnesinga (S. S. og E. A.). Þeir hafa deilt um þetta atriði. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir borið það á hæstv. ráðherra, að hann hafi farið þess á leit við mig, þegar jeg var ráðherra en hann prófessor við lagadeild Háskólans, að jeg ljeti hann hafa þenna styrk, til þess að gefa sjálfur út dómana. Mjer er ljúft að styrkja hæstv. ráðherra, þegar jeg get það. Mjer er ljúft að vitna það, að Einar prófessor Arnórsson fór aldrei fram á, að hann fengi sjálfur að gefa út þessa dóma.  (Sigurður Sigurðsson: Það hefi jeg heldur aldrei sagt)  . Hann skrifaði stjórnarráðinu í vetur, og ljet í ljós, að nauðsynlegt væri að fá dómana út gefna. Jeg leitaði álits justitiariusar við yfirrjettinn málinu, og hann lýsti því yfir, að hann teldi það í alla staði heppilegt, að u væri komið í framkvæmd. Tók jeg þá þetta upp í fjárlögin. Hæstv. ráðherra lýsti því yfir áðan; að hann mundi vilja fela háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) að sjá um útgáfuna.  Þá vildi jeg minnast lítillega á brtt. nefndarinnar um að frk. Laufey Valdimarsdóttir fái námsstyrk, til þess að halda áfram námi sínu við Kaupmannahafnar háskóla. Þar sem þessi vel gefna stúlka getur ekki fengið Garðstyrk, tel jeg sjálfsagt að samþykkja þessa till. Vil jeg mæla eins vel með því og jeg get. Viðvíkjandi listamannastyrknum vil jeg geta þess, að þegar jeg tók það ráð, að hafa hann í einu lagi í fjárlögunum, eftir bendingu fjárlaganefndarinnar og þingsins í fyrra, þá vakti það fyrir mjer að útvega nefnd, til þess að gjöra tillögur til stjórnarinnar um styrkveitingarnar. Jeg hafði hugsað mjer að gjöra tillögu um slíka nefnd. En þegar jeg ljet af ráðherraembættinu og afhenti núverandi hæstv. ráðherra fjárlagsfrumv., hafði jeg ekki áttað mig á, hvernig nefndin skyldi skipuð og henni fyrir komið. Mjer er ljóst, að að er talsverðum vandkvæðum bundið. Ef til vill leyfi jeg mjer að bera fram brtt. snertandi þetta atriði til 3. umræðu. Stjórninni væri það miklu betra, að hafa þess háttar nefnd sjer við hlið, einkum ef í henni ættu sæti þeir menn, sem sjerstaklega hefðu vit á fögrum listum. Því að vel má búast við því, hversu rjettlát sem stjórnin vill vera í þessu efni, að hún fái ákúrur í líka átt, sem háttv. þm. N: Þing. (B. S.) gjörði ráð fyrir, að hún gerði menn að stjórnarskáldum o. s. frv.  (Sigurður Sigurðsson: Þá verður þessu valdi kipt af henni)  . Það getur verið of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í hann. Að því er snertir þá till. nefndarinnar, þar sem hún mælir með ýmsum skáldum og listamönnum, þá vil jeg sjerstaklega taka í sama strenginn og háttv. þingm. Dal. (B. J.), viðvíkjandi Einari Jónssyni myndhöggvara. Nefndin ætlast til, að hann fái 1500 kr. styrk á ári. Jeg verð að líta svo á, að þessi styrkur sje í rauninni alt of lítill. Bæði er það, að þessi listamaður hefir nú gefið landinu mjög stórhöfðinglega gjöf, sem að öllum líkindum verður því til mikillar sæmdar í framtíðinni, og auk þess hefir hann þegar gjört landinu svo mikinn sóma, að það verður ekki til peninga metið. Þó að hann hafi verið svo óheppinn, að geta ekki selt neitt af listaverkum sínum, þá hefir hann samt sem áður hlotið mikinn orðstír, þar sem talað hefir verið um hann og honum hrósað í frægum tímaritum, bæði í Frakklandi, Englandi og víðar. Oss er því skylt að styrkja hann betur en nefndin ætlast til. Og því fremur vil jeg mæla með því, þar sem Einar Jónsson er sjerstaklega óframfærinn að útvega sjer styrk. Hann er svo skapi farinn, að hann vill heldur svelta en biðja um hjálp. Jeg þykist ekki hafa gjört mikið að því, að segja frá einkamálum manna, sem jeg fjekk vitneskju um í stjórnartíð minni, en jeg get þó ekki látið vera að skýra frá nokkru,, sem fór á milli mín og Einars Jónssonar. - Eins og menn muna, voru 2000 kr. veittar í núgildandi fjárlögum, til þess að kaupa fyrir listaverk af íslenskum listamönnum. Jeg áleit rjett, að kaupa fyrir alla upphæðina af Einari Jónasyni. kallaði jeg hann á minn fund og skýrði honum frá því. Þakkaði hann mjer fyrir. En næsta dag kemur hann til mín og segir: Er þetta rjett? Eru ekki einhverjir aðrir, sem eins mikla þörf hafa á að selja verk sín og jeg? Á ekki heldur að skifta styrknum? - Jeg segi þetta til dæmis um það, hvað maðurinn er ákaflega óeigingjarn.  (Sigurður Sigurðsson: Það er satt)  . Svo óeigingjarn, að jeg hefi aldrei þekt annað eins. Jeg vænti að háttv. deild, þegar hún hefir skoðað málið frá öllum hliðum, mæli með því, að þessum listamanni verði veitt svo mikil árleg laun, að hann geti lifað af þeim. Væri vel, ef hann þyrfti nú ekki lengur að búa við jafnerfið kjör og hann hefir átt við að búa í Kaupmannahöfn í langan aldur. Háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) mintist á, að ekki væri ástæða til að veita Jóhanni skáldi Sigurjónssyni styrk, þar sem hann væri nú orðinn frægur maður og hefði nóg fje til umráða. Það er satt, að Jóhann Sigurjónsson er mjög frægur orðinn, svo frægur, að ekkert skáld er til í Danmörku nú, sem honum er jafnfrægt. En hitt er jafnvíst, að tekjur hans eru ekki miklar; þær eru þvert á móti alveg ótrúlega litlar. Auk þess hafa þær minkað mikið nú upp á síðkastið, vegna ófriðarins. Þegar jeg var í Kaupmannahöfn síðast, átti jeg tal við hann um þetta atriði. Vegna ófriðarins hefi ekkert orðið úr því, að ýms leikhús stórborga álfunnar keyptu leikrit hans, sem þau annars hefðu gjört. Ísland hefir þegar hlotið stórsóma af þessum manni. Og jeg, sem þekki hann; er sannfærður um, að þó að hann hafi nú skrifað þau verk, sem hafa gjört hann stórfrægan, þá eigi hann þó eftir að skrifa verk, sem gjöra hann enn frægari. Þá er hjer brtt. á þgskj. 416 um 3000 kr. hvort árið til dr. Guðm. Finnbogasonar, til þess að endurbæta vinnubrögð í landinu. Það voru hjer langar umræður um þetta mái í dag - eða í gær, sem nú má segja. Er því síst ástæða til að fjölyrða mikið um það nú. Jeg vildi þó geta þess, að jeg ber nokkurn kvíðboga fyrir því, að þó að þessi styrkur væri veittur þessum vísindamanni, og góða manni, þá gæti hann varla orðið honum til mikils gagns. Þó að gengið væri út frá því, að þessi vinnuvísindi væru þannig, að þau gætu orðið að stórmiklu gagni hjer á landi, þá er tíminn svo stuttur, sem doktornum er ætlaður til tilraunanna, að hann getur ekki, þess vegna, sýnt og sannað að svo sje. Til þess að rannsaka annað eins mál, þarf miklu lengri tíma. Auk þess geng jeg út frá því, að ef nokkur veruleg alvara á að vera í þessum rannsóknum, þá þurfi doktorinn að hafa fjölda manns, til þess að gjöra tilraunir með. Það er óhugsandi, að rannsóknirnar verði að nokkru gagni, nema hann hafi tækifæri til að gjöra hvað eftir annað rannsóknir á sömu mönnunum. Nú skulum við gjöra ráð fyrir, að hann fái flokk manna hjá landsverkfræðingnum, til þess að gjöra tilraunir með. Segjum svo, að hann veldi úr þeim flokki verklagnasta manninn. Þá analyserar hann öll hans handtök, en þegar það hefir verið gjört, þá þarf, til þess að fá enn betri árangur, að fella burtu öll óþörf handtök. Mjer skilst nú, að til þess að gjöra þessar tilraunir, nægi ekki að hafa heimspeking einan, sem analyserar, heldur þurfi einnig að hafa verkfróðan mann og praktiskan, til þess að sjá óþörfu handtökin. Enda mun það vera svo, að í Ameríku, þar sem þessar tilraunir hafa verið gjörðar, hafa ekki eingöngu fengist við þær heimspekingar, heldur einnig praktískir menn og verkfróðir. Jeg held sem sagt, að þessi styrkur, eins og honum er fyrir komið, verði aldrei að því gagni, sem er tilætlun og vilji þessa góða manns. Jeg mun því greiða atkvæði á móti þessari tillögu. En jafnframt vil jeg taka það fram hjer í deildinni, að enginn má skilja mitt nei svo, að jeg vantreysti svo mjög þessum góða og mikilsvirta heimspekingi. Allra manna best gæti jeg unnað honum þess, að hann hefði tækifæri til að leggja stund á námsgrein sína, heimapekina. En þegar á að fara að draga heimspekina inn í þessa grein, sem hjer er um að ræða, þá er jeg hræddur um, að það verði, því miður, ekki að þeim notum, sem ýmsir ef til vill ímynda, sjer nú. Brtt. á þgskj. 338 við 29. lið 15. gr., um að hækka styrkinn til dr. Helga Pjeturss., get jeg eftir atvikum mælt með. Brtt. á þgskj. 338 um 1000 kr. styrk til Goodtemplarareglunnar hefir sætt andmælum. Þau andmæli hafa ekki verið á rökum bygð. Jeg lít svo á, að Templarareglan hafi unnið mikið og gott verk fyrir þetta land. Og jeg skoða þenna styrk sem lítilsháttar umbunun fyrir þau verk. Þó að í nefndarálitinu standi, að hún eigi að fá styrkinn til þess að vernda bannlögin, þá ber það vitanlega ekki að skilja svo bókstaflega, að hún eigi að fara að blanda sjer í starf lögreglunnar, heldur er hitt auðsjáanlega meiningin, að hún á að skapa betri opinion fyrir bannlögunum en nú er. Eins og kunnugt er, liggur aðalhættan fyrir bannlögin ekki í því, hvernig þau eru sniðin í sjálfu sjer, heldur einkanlega í því, að margir þeirra manna, er standa í efstu tröppum mannfjelagsins, hafa snúist á móti þessum lögum. Þeir skapa »móðinn«, en þeir, sem eru enn þá lítilsigldari, fara í kjölfarið. Hjer liggur fyrir tillaga um það, að styrkurinn til búnaðarfjelaga verði látinn halda sjer óbreyttur. Jeg hlýt að mæla með þessari tillögu. Jeg verð að líta svo á, að þessi fjelög hafi gjört það gagn, að fje til þeirra sje vel varið. Út um land er mjer kunnugt um, að menn hafa sett allmikið traust til þessa styrks. Háttv. fjárlaganefnd hefir lagt það til, að hann væri feldur burtu. Jeg get ekki fallist á það. Það mundi vekja óánægju um alt land, ef þessi styrkur, sem hefir verið lyftistöng undir margar og mikilsverðar framfarir í landinu, yrði nú alt í einu afnuminn, öllum að óvörum. Vitanlega er gott að spara - og jeg er sjálfur sparnaðarmaður - en það er hrein og bein eyðslusemi að spara styrk til jafn þarflegra stofnana og búnaðarfjelaganna. Jeg gjöri ráð fyrir, að jeg þurfi ekki að mæla betur fyrir þessari tillögu, en jeg nú hefi gjört. Jeg vænti þess fastlega, að hún verði samþykt. Um styrkinn til Miklavatnsáveitunnar hefir verið talsvert rætt. Jeg er því meðmæltur, að brtt. sú, er að honum lýtur, verði samþykt. Enda þótt eitthvað hafi mishepnast við fyrirtækið í fyrstu, þá getur slíkt komið fyrir á bestu heimilum, og það tjáir ekki að kippa að sjer hendinni þegar byrjað er á fyrirtækinu. Það verður að veita nægilegt fje til þess, að það geti orðið að tilætluðum notum. Þá er hjer tillaga um fjárveitingu til áframhalds brimbrjótsins í Bolungarvík. Strax og þetta mál var borið fram hjer á þinginu, þá skildist mjer það, að hjer væri um fyrirtæki að ræða, sem þinginu væri skylt að styðja. Háttv. nefnd hefir sett það sem skilyrði fyrir fjárveitingunni, að hjeraðið leggi fram jafn mikið fje og landssjóður. En þetta skilyrði gæti orðið til þess, að fyrirtækinu yrði siglt í strand. Það er ekki hægt að búast við því, að fátækir sjómenn geti lagt svo mikið fje af mörkum. Jeg mun því greiða atkvæði með tillögu þeirri, er fer fram á það, að fjeð verði veitt skilyrðislaust, enda sje jeg það líka í frv. stjórnarinnar, að hún hefir lagt það til. Þá er brtt. á þgskj. 338, er fer fram á 5000 kr. fjárveitingu til þess að ryðja vör við Ingólfshöfða. Jeg vil eindregið mæla með þessari brtt. Jeg er kunnugur staðháttum þar eystra. Öræfin liggja milli Breiðamerkur- og Skeiðarársands, og að þeim liggja ill vötn yfirferðar og oft ófær. Kæmi þessi vör við Ingólfshöfða, þá mundi það geta ljett ákaflega mikið alla aðflutninga. Jafnframt ber þess að gæta, að fiskisælustu mið landsins liggja þarna fyrir landi, og væri það ekki lítill fengur fyrir sveitirnar, að geta stundað fiskveiðar þar. Jeg tel þessa brtt. eina af hinum allra sjálfsögðustu. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) hefir oft minst á Jökulsárbrúna. Jeg ætla mjer ekki að fara að blanda mjer í öll ónotin, sem farið hafa á milli hans og háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Þau eru mjer óviðkomandi. En mig tekur það sárt, að háttv. þm. (G. H.) skuli alt af vera að smásenda hnútur í þetta mikla mannvirki, sem jeg er sannfærður um að verður þinginu til mikils sóma, ef það nær fram að ganga nú. Það gæfi fjárlögunum miklu meiri svip en ella. Og jeg lít svo á, að það ætti að vera hugsjón hvers þinga, að skapa á hverju fjárhagstímabili eitthvert mannvirki, er stæði lengi sem vottur um vaxandi menningu. Þegar menn ríða austur um sveitir, hvað er það þá, sem þeir helst reka augun í? Það eru brýrnar á Ölfusá og Þjórsá. Og jeg er viss um það, að líti háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) á fortíðina og beri hana saman við nútímann, þá kannast hann við, að þessi mannvirki, Ölfusár- og Þjórsárbrú, sjeu einn af ríkusta vottum um vaxandi menningu í landinu. Jeg tel óþarfa að fara frekari orðum um þetta mál nú. Það er svo margsýnt fram á nauðsynina til verksins, og þau rök standa enn óhrakin. Að því er snertir fjárveitinguna til rannsóknar á járnbrautarsvæðinu austur um sýslur, þá skal jeg játa það, að jeg býst við, að sú komi tíðin, að þessi járnbraut verði lögð. En þegar jeg lít á allar horfur nú, þá gjöri jeg ekki ráð fyrir, að hægt verði að leggja hana fyrstu árin. Þess vegna virðist mjer óþarft að veita þetta fje að þessu sinni. Aftur á móti finst mjer það eðlilegt og sjálfsagt, að haldið sje áfram snjómælingum á þessum stöðvum á hverjum vetri, svo að fáist sem glegst vitneskja um það, hvar snjóþyngslin sjeu mest, og þetta kostar heldur ekki mikið fje. En að öðru leyti gjöri jeg ráð fyrir því, að ófriðurinn valdi því, að við getum ekki hugsað til þess, að koma þessu fyrirtæki í verk á næstu árum. Jeg hefi þá athugað helstu brtt., sem fyrir liggja, og hefi reynt að vera eins stuttorður og mjer var unt, en væntanlega gefst mjer kostur á að bæta það upp næst er jeg tek til máls.



Jeg býst við því, að þeir háttv.þm., sem talað hafa, sjeu búnir að vinna upp alla þolinmæði háttv. deildar. Þeir hafa nú, hver eftir annan, haldið sannnefndar framsöguræður. Jeg get því víst ekki bygt á mikilli þolinmæði manna, til þess að hlusta á röksemdir nefndarinn¬ar. Það hefir reynst svo, að menn hafa verið allókyrrir í sætum sínum, þegar aðrir en þeir sjálfir hafa verið að halda ræðu. Ætlun nefndarinnar var sú, að vinna starf sitt á eins stuttum tíma og unt væri, með því þó að ganga sæmilega frá fjárlögunum. Hún vildi ekki að þing¬ið þyrfti fyrir hennar seinleika að tefjast lengi, eða verða kostnaðarsamara en brýn þörf krefði. Þetta var bein¬línis sparnaðaratriði hjá nefndinni. Aftur á móti virðist ekkert slíkt hafa vak¬að fyrir sumum þingmönnum, því að þeir hafa beinlínis tafið málið með meðferð sinni og löngum ræðum. Öll sú vinna, er jeg hefi lagt á mig sem skrif¬ari nefndarinnar, til þess að flýta fjár¬lögunum, er því unnin fyrir gíg. Jeg kemst ekki hjá því, að minnast á ræðu hæstv. ráðherra og þakka honum fyrir, hvernig hann hefir metið við¬leitni nefndarinnar og tekið í tillögur hennar. Hann hafði ekki mikið út á þær að setja. Það voru að eins nokkur smáatriði, sem á milli bar. Jeg fer fljótt yfir sögu, og vona, að menn vor¬kenni það, þar sem áliðið er orðið. Hæstv. ráðherra fann að því, að nefnd¬in hafði fært niður styrkinn til afskrifta og ljósmyndunar fornskjala. En svo stóð á því, að nefndin vissi ekki, hvernig þessu starfi væri varið, hvort i raun veru væri unnið fyrir styrknum, hvað valið væri til afskriftar, hvort það væri tekið holt og bolt«, eða að eins þau skjöl, er mest væri um vert. Um þetta lá eng¬in skýrsla fyrir, og því færði nefndin fjárveitinguna niður. Þá mintist hann á styrkinn til útgáfu dómasafnsins, er nefndin leggur til, að feldur verði burtu. Jeg skal fúslega kannast við það, að fyrir nefndinni er þetta bara hreint sparnaðaratriði. Það er fjarri því, að hún sje á móti þessum styrk, i sjálfu sjer, hún álítur verkið nauðsynjaverk, en eitt af þeim, er spara mætti að þessu sinni. Þá mintist hann á sundurgreining nefndarinnar á listamannastyrknum. Nefndin talaði aldrei um það, sín á milli, hvort skoða ætti tillögu hennar um sundurliðun alveg bindandi, svo stjórnin. mætti hvorki hafa upphæðirnar hærri nje lægri, en jeg heyri það nú á háttv. nefndarmönnum, er talað hafa, að skoðanir þeirra eru skiftar um þetta atriði. Jeg get því ekki svarað fyrirspurn hv. ráðherra. En á upphæðunum virðist mjer það sjást, að ekki hafi verið til¬ætlunin, að færa styrki til einstakra listamanna mikið upp, en nefndin hafi viljað tryggja það, að þessir menn, er hún nefnir, gætu treyst því að hljóta ekki minni styrk, en í álitinu getur. Jeg vona, að hæstv. ráðherra líti hlý¬legri augum á styrkinn til samvinnufjelaganna, þegar hann hefir athugað málið. Samvinnufjelaga hreyfingin, og þá einkum kaupfjelaganna, er merki¬legasta hreyfingin á þessu landi í um¬bótum á verslun, og hefir komið meiru til leiðar, beint og óbeint, til umbóta versluninni, en nokkuð annað, síðan verslunarfrelsið komst á. Jeg get því ekki annað sjeð, en það sje sjálfsagt að veita þennan litla styrk, þó ekki væri nema í viðurkenningarskyni. Og hæstv. ráðherra ætti að þekkja skaplyndi mitt svo vel, að hann vissi það, að jeg myndi ekki halda þessu máli svo mjög fram, ef hjer væri um eitthvert »hum¬bug« að ræða, sem vel mætti bíða. Þá vjek hann að styrknum til Heimilisiðnaðarfjelagsins, en því hefir þegar verið svarað, svo að jeg get gengið fram hjá því. Þá hafa nokkrir háttv.þm. minst á styrkinn til búnaðarfjelaganna. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, þá má ekki skoða brtt. nefndarinnar öðru vísi en bráðabirgðaráðstöfun. Margir háttv.þm. hafa mælt á móti þessari brtt. En hugsun okkar var sú, að það væri ekki ósanngjarnt að nema styrkinn burtu þetta fjárhagstímabil, þar sem ágætt ár hefir verið fyrir bændur, en enginn skattur hefir verið lagður á gróða þann, er þeir hafa fengið vegna verðhækkunar þeirrar á afurðunum, sem orsakast hefir af Norðurálfuófriðnum. Og það var von mín, að bændur mundu ganga að þessu þegjandi og sjá sóma sinn i því að gefa þetta eftir nú, er þeir líta á þörfina á því að treysta fjárhaginn. Jeg áleit þetta heppilega tilraun í þá átt, hvernig sem niðurstaðan nú verður, er til atkvæða kemur. Jeg tel það of lítið að nema styrkinn að eins burtu annað árið, og mun því greiða atkvæði á móti brtt.háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) hefir minst á við mig utan fundar og mælst til þess, að nefndin legði ekki á móti styrknum til Blönduósbryggjunnar. Ef Húnvetningar vildu vinna það til, að burt væri numinn styrkurinn til Langa¬dalsvegarins annað árið og því fje, er sparaðist við það, yrði varið til bryggjunnar, þá gæti þetta komið til mála. Jeg hefi ekki átt kost á að ræða slíkt við nefndina, en býst við, að hún gjöri þetta ekki að neinu kappsmáli. Fyrir sjálfan mig get jeg lofað því, að greiða ekki atkvæði á móti bryggjunni i þetta sinn. Þá verð jeg að minnast nokkuð á brimbrjótinn í Bolungarvík. Margir hv.þm. hafa látið þá skoðun i ljós, að veita ætti fjeð til. verksins skilyrðislaust. Jeg verð að álíta þetta hið mesta glapræði. Það hefir verið fært til, að hreppur¬inn geti ekki lagt þetta fje á móti. En hvað gjörir sýslan? Þetta er uppgripa¬sýsla. Eða hvaða sönnun er það fyrir nyt¬semi fyrirtækisins, að sýslan vill að eina leggja fram 2000 kr. til verksins? Sýslumaðurinn sendi nefndinni brjef, sem er, segi og skrifa, þrjár línur! Hvaða áhuga lýsir þetta á fyrirtækinu? Jeg verð að álíta, að þetta fyrirtæki sje heimskulega stofnað, svo framarlega sem sýslan og hreppurinn treystir sjer ekki til að leggja fram fje til jafns, að minsta kosti, við landsjóð. Jeg vil taka til samanburðar veginn hjerna suður Hraunin til Keflavíkur. Til þess vegar hafa verið lagðar, eftir því sem mig minnir, 70–80 þús. kr. úr landsjóði og sömu upphæð hefir sýslan lagt fram, og sje jeg ekki, að í meira sje ráðist, þótt til þessa brimbrjóts komi frá sýslunni og hreppnum helmingur kostnaðarins, heldur þvert á móti Af vegi þessum eru engar beinar tekjur, en lendingar geta gefið beinar tekjur. Háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) talaði um bryggjuna í Reyðarfirði. Hjer er ekki neitt að að finna. Það hefir verið tekið fram, að þar sem nefndin hefir lagt til, að veita meiri styrk að tiltölu en venja er til, þá er það eingöngu bygt á því, að landssjóður á landið i kring, svo að líklegt er, að það muni hækka í verði við þetta. Jeg ætla að enda á smámáli, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. S.) hefir hreyft, sem sje styrk til bóndana i Hrauntanga. Hann er ekki máli þessu kunnugri en jeg, og getur því ekki frekar um það borið. Í núgildandi fjárlögum er þessi styrkur 300 kr., f. á., en 100 kr. s. á. Styrkurinn var hafður hærri f. á. til þess, að ábúandinn gæti bætt húsa¬kynni sín og hýst ferðamenn. Þetta hefir verið gjört undir umsjón sýslu¬manns. En hinn árlegi styrkur var ætlaður 100 kr., og verð jeg að álíta það sæmilegan styrk, með því að vegurinn er alla ekki fjölfarinn. Nefndin gjörir þetta þó ekki að kappsmáli, en lítur svo á, að það muni hafa verið af vangæslu, er stjórnin setti þenna lið 300 kr. hvort árið. Jeg ætla ekki að tala meira í þetta sinn, þótt skrifað hafi jeg niður athuga¬semdir um margt, sem fram hefir komið í umræðunum, og tel heppilegast, að svara með þögninni.

Þá sný jeg mjer að skáldunum. Háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) sagði, að það gæti verið hættulegt, að stjórnin úthlutaði styrknum, því að með því mundu skáldin verða loftungur stjórnarinnar; þar á móti mundi þeirrar hættu ekki gæta, ef þingið úthlutaði fjenu. En má jeg spyrja : Veltur ekki líka á ýmsu í þinginu 2 Mun ekki vera hægt að nefna dæmi þess, að skáldastyrkirnir hafi hjer verið komnir undir pólitískum veðrabrigðum? Það er víst, að þingið eða meiri hluti þess hefir í flokkaæsingu beint reynt til þess að útiloka frá styrk þau skáld, sem ekki hafa sungið meiri hluta þingsins lof í það og það sinn. Annars er það undarlegt, að þessi orð skuli koma frá háttv. þm. N.-Þing. (B. S.), manni, sem eitt sinn hefir borið fram þá tillögu hjer á þingi, að allir skáldastyrkir skyldu afnumnir, þótt einn stæði hann uppi þá. Háttv. þm. (B. S.) mintist á eitt af vorum góðu skáldum, Jóhann Sigurjónsson, og mundi jeg síst hafa búist við þeim orðum frá honum, sem hann ljet þar um mælt. Ekki svo að skilja, að háttv. þm. vildi í nokkuru draga af sóma Jóhanns sem skálds, en hann taldi gjörsamlega óþarft að veita Jóhanni styrk hjeðan, með því að hann mundi hafa ærnar tekjur af leikritum sínum. Þessi orð hljóta að vera sprottin af ókunnugleika. Fyrst farið er að draga nöfn manna inn í umræðurnar, er mjer óhætt að geta þess, að mjer er kunnugt um, að fjárhagur Jóhanns er ekki góður nú sem stendur, svo að honum mundi þökk á því, að Alþingi sýndi honum nokkurn sóma, sem kæmi þá fram í peningalegu formi. Styrjöldin veldur því, að hann fær nú miklu minna fyrir leikrit sín en ella mundi. Leikhúsið Volks freie Bühne í Berlín greiðir honum nálega sömu upphæð sem Leikfjelag Reykjavíkur, og vita allir, að enginn verður feitur af því gjaldi. Mjer skildist svo á Jóhanni, þegar eg hitti hann í vor, að honum væri þægð í því, að Alþingi sýndi honum sóma á þennan hátt, enda er hann nú af kappi að vinna að leikriti úr einni af vorum bestu sögum, og býst jeg við, að honum þætti nokkuð undir því komið, að fá að njóta styrks þann tíma, sem hann hefir það leikrit í smíðum. Það er ekki síður sómi oss að styrkja þennan mann en honum að þiggja. Vjer verðum að gæta þess, að hann er nú að verða einn af vorum kunnustu mönnum erlendis, og rit hans hafa hlotið lof mikið af hinum helstu listdómurum og eru nú lesin um Þýskaland, England, Ameríku og Ítalíu, auk Norðurlanda. Þetta hefi jeg sjeð í úrklippum ýmsra blaða, þar sem getið er rita Jóhanns, Fjalla-Eyvindar, Bóndans á Hrauni o. fl. Um Einar Jónsson höggmyndasmið er ekki mikill ágreiningur. Allir virðast vera á einu máli um það, að hann sje góðs verður, og betur en vjer getum látið í tje. Um húsið yfir listaverk hans skal jeg geta þess, að jeg hefi hugsað mjer að það væri haft svo, að það gæti orðið stofn í stærra hús. Jeg er því miður ekki húsasmíðafróður, en tel sjálfsagt, að fenginn yrði uppdráttur og áætlun um húsið með það fyrir augum, að aukið yrði við. Það er rjett hjá háttv. þm. N.-Þing. (B. S.), að söfnin eru að sprengja af sjer Safnahúsið. Ef nú stjórninni er veitt heimild til þess að kaupa Landsbankarústirnar, væri athugandi, hvort ekki mætti endurbæta þær svo, að flytja mætti þangað eitthvað af söfnunum. Annars hefi jeg heyrt, að Safnahúsið væri svo úr garði gjört, að auka mætti við það. Jeg er sammála háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) um styrkinn til Stórstúkunnar. En jeg mundi vilja orða liðinn öðru vísi en fjárlaganefndin, þannig; að svo væri látið heita, að styrkurinn væri ætlaður til eflingar bindindi, eða eitthvað á þá leið. En við það kann jeg ekki, að styrkurinn sje ætlaður til þess að halda uppi bannlögunum, því að það heyrir undir löggæsluna, sýslumenn og bæjarfógeta. Þar á móti er styrkurinn vel fallinn til þess, að halda uppi bindindisfræðslu og bindindisáhuga. Það er svo um bannlögin, að þau hafa að vissu leyti hvatt til mótspyrnu gegn sjálfum sjer, og sumum þykir jafnvel fremd í að brjóta þessi lög. En þótt menn sjeu á móti lögunum, liggur við drengskapur þeirra og sjálfsögð borgaraskylda að brjóta þau ekki, á meðan þau haldast. Hitt er annað mál, að þeir, sem eru á móti lögunum, hafa fullan rjett til þess að sannfæra menn um það, að lögin sjeu ekki haldkvæm. Um Miklavatnsmýri þarf jeg ekki að tala langt, því að sá fjárveitingarliður hefir ekki sætt miklum andmælum. Jeg er þakklátur háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) fyrir undirtektir hans undir lánsheimildina til Skeiðaáveitunnar. Fjárlaganefnd hefir tekið þá heimild upp, og vona jeg, að háttv. deild taki vel í það mál, því að hjer er ekki um gjöf að ræða, heldur lán á ábyrgð sýslufjelagsins, og á að endurgreiðast með venjulegum hætti. Málið er að öllu undirbúið, og hlutaðeigandi hreppsfjelag og sýslufjelag útvega það fje, sem á vantar. Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) mintist á styrk til skálda og listamanna, og talaði um að láta nefnd manna úthluta þessum styrk. Jeg er hræddur um, að erfitt verði að koma þessu vel fyrir. Skáldin, sem manna best hafa vit á málinu, eru sjálf ofmikið við málin riðin, til þess að hægt verði að fela þeim að úthluta styrknum. Jeg játa hins vegar, að þessi nefnd væri vel fallin til að taka skellinn af stjórninni, og mjer er sannarlega ekki áhugamál, að stjórninni sje falið að úthluta þessum styrk. Það er auðvitað vandalítið að úthluta. styrknum, ef þingið er fyrir fram búið að ákveða, hverjir eigi að fá hann. En hitt er vandameira, ef mismunandi skoðanir koma fram í fjárlaganefndum efri og neðri deildar. Þá get jeg ekki sjeð annað en stjórnin hljóti að vera óbundin. Þá skal jeg nefna styrkveitinguna til þess að afrita skjöl í útlendum söfnum. Mjer þykir það mjög eðlilegt, að fjárlaganefndin hefir ekki gjört sjer glögga grein fyrir þessum styrk. Það hefir áður verið veittur styrkur í sama augnamiði. Það er sami maðurinn, sem unnið hefir alt verkið fyrir bæði söfnin, Skjalasafnið og Landsbókasafnið. Þessi maður hefir unnið fyrir víst kaup um tímann. Það, sem hann hefir unnið fyrir Landsbókasafnið, hefir verið greitt hjá Dr. Finni Jónssyni, en útborgun á hinn hefir Jón Krabbe skrifstofustjóri annast, og ekkert hefir verið útborgað, nema samkvæmt vottorðum. Það hefir verið haft ríkt eftirlit með því, að ekki væri borgað fyrir meira en unnið væri, og hið sama verður gjört framvegis, ef fjárveitingin fæst. Landsskjalavörður ræður, hvað afritað er fyrir Landsskjalasafnið, en landsbókavörður, hvað afritað er fyrir Landsbókasafnið. Tryggar verður því ekki fyrir komið.



Það var að eins örstutt athugasemd út af ræðu hæstv. ráðherra og orðum hans viðvíkjandi Stórstúkunni. Það, sem sagt er í nefndarálitinu um þenna styrk, er þetta: »Stórstúka Goodtempara-sótti um 2000 kr. styrk hvort árið, til þess að styðja að því, að bannlögin sjeu haldin, og að fyrirbyggja með öllu heiðarlegu móti, að þau verði afnumin. Meiri hluti nefndarinnar vill sinna beiðni þessari að nokkru, og leggur nefndin. því til að 1000 kr. sjeu veittar hvort árið«. Á þessum orðum sjest, að í nefndarálitinu eru eigi færðar ástæður frá nefndinni fyrir styrk þessum, heldur að eins úr umsókninni. Jeg skal játa það, að ágreiningur varð um það í nefndinni, hvort þetta skyldi veita ellegar ekki, en aðalmeðmælandi var háttv. 1. þm. G. K (B. K.) en ekki jeg, og veit jeg því ekki nákvæmlega um tilgang meiri hluta nefndarinnar. Þá er Miklavatnsáveitan, sem jeg vildi minnast lítillega á. Jeg mundi ekki áðan, að tillagan var komin frá stjórninni en ekki nefndinni. Í nefndarálitinu segir svo um þetta mál: «Þótt nefndin hafi ekki viljað leggja það til, að fjárveitingin falli burt, þá er hún engan veginn laus við allan geig við þetta fyrirtæki, vegna þeirrar reynslu, sem þegar er fengin. En nefndin verður að treysta landstjórninni og verkfræðingunum til þess, að hjer verði ekki lagt í nýjan kostnað, nema full trygging sje fyrir því, að nægilegt vatn fáist, og tilraunin um not jökulvatnsáveitu nái tilgangi sínum«. Þetta sýnir ljóst afstöðu nefndarinnar. Þá skal jeg geta þess, út af skáldstyrknum, að nefndin taldi upp í nefndarálitinu þessi skáld, einungis af því, að þessir menn hafa staðið í fjárlögunum nú í mörg ár, og nefndin taldi ekki rjett að svifta þá þessum styrk, sem þeir hafa haft. Þegar hjer var komið umræðum, var nóttu nokkuð betur komið en á óttu, og bar forseti þá upp ósk um að slíta umræðum þá þegar, er honum hafði borist frá Sveini Björnssyni, Einari Jónssyni, Jóni Jónssyni, Sigurði Sigurðssyni, Pjetri Jónssyni og Þórarni Benediktssyni. Var hún feld með 10:9 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: nei: Björn Hallsson, Bened. Sveinsson, Eggert Pálsson, Bjarni Jónsson, Einar Jónsson, Einar Arnórsson, Jón Jónsson, Guðm. Hannesson, Magnús Kristjánss., Jóhann Eyjólfsson, Pjetur Jónsson, Matth. Ólafsson, Sig. Sigurðsson, Sigurður Eggerz, Sveinn Björnsson, Sig. Gunnarsson, Þór. Benediktsson. Stef. Stefánsson, Þorleifur Jónsson. Sex þingmenn voru fjarstaddir.



Mjer væri nú hægt um vik, að tala hjer í 4 klukkutíma, eins og jeg lofaði áðan, en af því að jeg vil ekki hefna mín á hæstv. forseta og vesalings þingskrifurunum, þá ætla jeg að láta ræðuna farast fyrir að sinni.



Jeg fer að dæmum viturra manna, að lengja ekki umræðurnar, sem þegar eru orðnar alllangar. Sje líka, að menn eru orðnir heimfúsir og syfjaðir, og tek því ekki til mála frekar.



Þeir urðu nú loks þeir einstöku fyrirmyndarmenn, þeir háttv. þingmenn sem síðast töluðu, að jeg ætla að fara að dæmum þeirra, og falla líka frá orðinu, samt með því skilyrði, að umræðum sje hætt. Að eins vil jeg minnast á eina brtt. Það er farið fram á að hækka laun umsjónarmanns áfengiskaupa. Jeg vil benda mönnum á að tilboð liggur fyrir, hjer frammi í lestrarsalnum, frá manni einum hjer í bænum, um að hann vilji taka að sjer starfann, fyrir sömu laun og áður hafa verið, svo þessi launahækkun er alsendis óþörf.

Ráðherra: Það er rjett, að það liggur fyrir tilboð frá öðrum,, en jeg vil vekja athygli manna á því, að það er ekki rjett, að taka öllum undirboðum um opinber störf. Nú sem hjer var komið, var liðin stund af óttu, og var þá umræðum slitið og fundi frestað til hádegis. Á hádegi þiðjudaginn þann 24. ágúst, var fundinum fram haldið, og hófst þá

Framsögum. meiri hl. (Sveinn Björnsson) : Í nál. á þgskj. 438 eru í stuttu máli teknar fram ástæðurnar fyrir því, að meiri hlutinn vill láta þetta litla mál ná fram að ganga. Hið eina, sem ágreiningur varð um í nefndinni, er í rauninni formsatriði, sem sje það, hvort fara eigi með Fríkirkjuna sem hverja aðra einstakra manna stofnun, þannig, að ríkisvaldið skifti sjer sem minst af henni og finni því eigi ástæðu til að veita henni slíkan rjett sem lögtaksrjett, eða ekki. Jeg er fyrir mitt leyti á því, að þótt hún sje fjelag einstakra manna, þá skifti ríkið sjer nú þegar svo mikið af henni, að hún sje að hálfu leyti opinber stofnun. T. d. ákveður hið opinbera, hverjir vera skuli forstöðumenn hennar, og sömuleiðis lágmark gjaldanna til hennar. Þetta álít jeg að ætti að nægja til að heimila það, sem hjer er farið fram á, því að rjettur og skylda eiga að fylgjast að, og eins og hið opinbera leggur skyldur á Fríkirkjuna, eins og jeg nefndi áðan, eins á það líka að veita henni sjálfsögð rjettindi, sem svara til skyldnanna, svo sem það, er hjer ræðir um. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta frekar.

Framsm. minni hl. (Benedikt Sveinsson) : Eina og sjest á nefndarálitinu, erum við tveir af nefndarmönnum ekki á sama máli og hinir. Samt þótti okkur ekki taka því, að fara að rita sjerstakt nefndarálit, heldur ætlum að láta okkur nægja, að gjöra grein fyrir skoðun okkar hjer í deildinni, því málið er einfalt. Við viljum ráða háttv. deild til að fella frumvarpið, því að við álítum það ekki nauðsynlegt, að veita Fríkirkjunni þessa heimild. Yfir höfuð ætti hið opinbera sem minst að skifta sjer af söfnuðunum, hver gjöld þeir greiði o. s. frv. Um þetta var nefndin öll sammála, og af þeirri ástæðu bárum vjer fram frv. til laga um breyting á sóknargjaldalögum, þar sem farið er fram á það; að ekki sje hlutast til um lágmark gjaldanna, og er þá því frekar ástæða til að hlutast ekki til um það, hvernig farið er að ná þeim inn. Nú eru til hjer á landi margar fríkirkjur, þótt síður sje að kalla þá eina því nafni, sem er jafn »rjetttrúuð« og ríkiskirkjan lútherska, því að auk hennar eru hjer bæði kaþólskir menn og aðventistar, sem kirkju hafa og söfnuð, og með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, öðlast þeir einnig þenna rjett. Fer því fjarri, að þeir hafi farið fram á slíkt, svo að hjer er farið að hlutast til um þeirra málefni að þeim fornspurðum, en við teljum ekki rjett að vera að blanda sjer í slíkt. Einnig væri það eins dæmi, að veita »prívat« fjelögum slíkan rjett, sem þann, sem hjer er um að ræða, einkum ef þau standa að einhverju leyti undir umsjón hins opinbera. Það eru ýms fleiri fjelög, sem gjaldkvaðir eiga og háð eru eftirliti stjórnarinnar, og dettur þó engum í hug, að veita þeim lögtaksrjett. Enn fremur teljum við það vera heldur í þvíngunaráttina, ef þetta yrði samþykt, því að við teljum alt slíkt eiga að vera á valdi safnaðanna sjálfra. Jeg vona því, að frumvarpið falli.

Framsögum. meiri. hl. (Sveinn Björnsson) : Háttv. framsm. minni hlutana (B. S.) lagði, eins og jeg vissi, aðaláhersluna á það, að Fríkirkjan væri einstakra manna fjelag. En jeg benti á, að þessi fjelög væru að því leyti frábrugðin öðrum, að hið opinbera legði á þau gjaldskyldu, en ekki eins og oftast tíðkast í öðrum fjelögum, að fjelögin leggi þau sjálf á meðlimi sína. Nei, hið opinbera heimtar þetta og sömuleiðis það, að ekki sjeu aðrir, sem stjórni þessum fjelögum, en þeir, sem það löggildir til þess. Jeg veit nú ekki, hvort háttv. þingmaður getur bent mjer á önnur fjelög, hliðstæð þessu. Þá vildi háttv. þm. (B. S.) láta það skiljast, að þetta væri ekki með þeirra vilja gjört, sem hlut ættu að máli. Út af því skal jeg benda á það, að frv. er fram komið beint eftir ósk fríkirkjusafnaðarins í Reykjavík, og jeg hygg, að aðrir söfnuðir, sem hlut eiga að máli, vilji það líka gjarna, enda er það ekki of mikið, eins og jeg. benti á áðan, þótt sá rjettur komi á móti skyldunni, sem hið opinbera leggur þeim á herðar. Háttv. framsm. minni hl. (B. S.) gat þess, að samkomulag hefði verið í nefndinni um frv. um breytingu á sóknargjaldalögunum, og játa jeg að það er rjett, en það snertir ekki þetta mál beinlínis. En þótt svo væri, þá ættu þeir tvímenningarnir einmitt að greiða þessu frv. atkv. til 3, umr. nú, til þess sjá, hvernig hinu reiðir af, ef þeir vilja halda sambandinu á milli þeirra, því að það væri of hart að skera þetta niður, ef hitt yrði ekki samþykt.

Framsm. minni hl. (Benedikt Sveinsson) : Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) leggur mikla áherslu á það, að það sje ekki nema rjett að veita kirkjufjelögum lögtaksrjett, þar sem hið opinbera legði á þau gjaldskyldu, og væri það frábrugðið því, sem gjörist um önnur fjelög. Látum svo vera, að þau vilji það, en nú hefir þó eigi komið fram ósk í þessa átt, nema frá einu einasta slíku fjelagi í landinu. En þar sem nú er bent á aðra leið í hinu frv., sem um er að ræða, til þess að losa söfnuðinn við kvaðir af hálfu hins opinbera, þá fellur sú ástæða burt, ef það frv. er samþykt. Rjettindakrafan fellur niður, ef skyldunni er ljett af. Og þótt ekki kunni að vera alveg eins varið með önnur fjelög, þá hefir þó hið opinbera á ýmsan hátt hönd í bagga með starfsemi margra þeirra og leggur á þau kvaðir, og fylgir því þó ekki lögtaksrjettur. T. d. er Bókmentafjelagið styrkt af hinu opinbera og kröfur gjörðar til þess, að það standi í skilum um ákveðna útgáfu bóka, og verður það þó að eiga alla innheimtu undir sjálfu sjer og er ekki styrkt með lögtaksrjetti. Jeg játa það, að hjer er ekki alveg eins ástatt, en líkt er það. Enn fremur má minna á það, að nú er að eins ákveðið lágmark gjaldanna til þessara safnaða af hinu opinbera, en oft er það, að meðlimir þeirra gangast undir það, að gjalda meira, og mætti þá spyrja, ef 5 kr. hefði verið lofað, hvort lögtakarjetturinn ætti að ná til þeirra allra, eða að eina kr. 2,25. Þetta ætti að koma skýrt fram, því að ella getur þetta valdið þrætum. Á hinn bóginn eru það eins dæmi, að semja lög um lögtaksrjett á gjöfum. Jeg veit þess að minsta kosti engin dæmi í nokkurri löggjöf í heiminum. En það, sem menn borga í söfnuðum umfram lögboðið skyldugjald, það eru gjafir. Frumv. er og fram komið eftir óskum einnar fríkirkju hjer í bænum, en þær munu vera þrjár hjer alla, fyrir utan smærri söfnuði, er óháðir eru þjóðkirkjunni, svo að jeg sje enn síður ástæðu til þess að taka þetta til greina. Jeg held algjörlega óvíst, að þessir fríkirkjusöfnuðir kæri sig minstu vitund um það, að hið opinbera sje nokkuð að vasast í þeirra málefnum. Samkvæmt þessu, er jeg nú hefi sagt, get jeg ekki breytt skoðun minni í þessu máli, þrátt fyrir skýringar háttv. 1. þm. Reykv. (S. B.).



Jeg vildi að eina leyfa mjer að gjöra örstutta athugasemd, ef hún mætti verða til þess að breyta skoðunum háttv. þm. N.-Þing. (B. S.), Hann álítur ekki nægilega tekið fram hvort lögtaksrjetturinn skuli ná til gjafa. En í frumv.stendur: »enda sje niðurjöfnunin staðfest af stjórnarráðinu«, svo grundvöllurinn er svo skýr og ákveðinn, sem mest getur verið. Svo ef hv. þm. N.-Þing. (B. S.) hefir ekki aðra ástæðu fram að færa fyrir skoðun sinni, þá getur hann vel greitt frumv. atkv. sitt. Hann talaði og um, að þessi áskorun væri komin frá að eins einni fríkirkju af þremur hjer í bænum. En jeg hygg, að oft sje því þannig varið, að ef löggjafarþing samþ. einhver lög, sem veita einhverri stjett manna, sjerstök hlunnindi eða rjettindi, þá sje það ekki alt af af því, að meiri hluti þeirrar stjettar manna hafi farið fram á það við þingið, að þeir fengju þessi rjettindi. Ef nú þessi rjettindi væri þannig löguð, að þau skylduðu söfnuðina að ná inn gjöldum einum með lögtaki, þá væri skiljanlegt, að mönnum þætti það óviðkunnanlegt ákvæði, en það er svo langt frá að þetta sje tilfellið, að frumvarpið heimilar að eins lögtak, en býður það ekki. Jeg hefi því fylstu ástæðu til þess að halda, að háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) greiði frumv. atkvæði sitt við 3. umr, þegar jeg hefi leiðrjett þenna misskilning.



Þrátt fyrir það, að við flutningsmenn erum ekki allskostar ánægðir með frumvarpið í þeirri mynd, er það fjekk við 2. umr., hefir okkur komið saman um, að mæla með því, að það verði samþykt og háttv. Ed. gefist kostur á að lagfæra það, sem athugavert er við það. Jeg lýsti göllum þeim, er að mínu áliti eru á frumv., við 2. umræðu, og skal ekki fara að endurtaka það. Jeg skal - vegna þess, að okkur hefir komið saman um að mæla með að frv. verði samþykt - leyfa mjer, fyrir hönd meðflutningsmanns míns, að lýsa því yfir, að hin rökstudda dagskrá, er hann talaði um við 2. umr., kemur ekki fram.

Framsm. meiri hl. (Guðmundur Hannesson) Jeg vona, að allir, sem lesið hafa nefndarálit meiri hlutans, hafi ljóslega sjeð afstöðu hans til málsins.  (Margar raddir: Það er nú allerfitt)  . Meiri hlutinn leit svo á, að ekki væri fengin full vissa fyrir því, að þessar tilraunir kæmu að fullum notum. Líkindi töldu menn til þess, en auðvitanlega gat enginn sagt það með fullri vissu. En allir geta verið ásáttir um það, að þótt slíkar rannsóknir kæmu að eins að notum í fám greinum, þá geta þær margfaldlega borgað sig. Öllum er það kunnugt, að maður sá, er menn höfðu ætlað þennan starfa, dr. Guðm. Finnbogason, er dugnaðar- og áhugamaður og hefir kynt sjer þetta mál allítarlega. Nefndin hefir viljað gefa honum tækifæri til þess að sýna, hvort þessar tilraunir hans geta orðið landinu að gagni, og vill þess vegna, að honum verði veitt í fjárlögunum ákveðin upphæð til þess, að hann geti fengist við þenna starfa og reynslan skorið úr því, hvert gagn að honum verður. En meiri hluti nefndarinnar vill ekki, að fjárveiting þessi sje skoðuð sem loforð um áframhaldandi fjárveitingu eða stofnun nýs embættis. Næsta þing verður auðvitanlega að meta árangurinn af starfi þessa manns og ráða því, hvort starfinu er hætt eða því haldið áfram í einhverri mynd, eða þá stofnað fast embætti. Reyndin á að skera úr því, hversu framvegis eigi með málið að fara, og ekkert annað. Þetta er nú nefndarálitið. En annars voru skoðanir nefndarmanna í þessu máli mjög skiftar. Sumir töldu, að sjálfsagt væri að stofna nýtt embætti, sökum þess, að tilraunirnar hlytu að koma að miklu gagni, aðrir töldu mikla tvísýnu á því, að rannsóknir þessar kæmu að verulegum notum, og voru ófáanlegir til að fara lengra en að veita í þetta sinn fje til þessa í fjárlögunum, til reynslu. Úr því skoðanir voru svo skiftar, hlaut það að koma fram í nefndarálitinu. Samt kom meiri hlutinn sjer að lokum saman um, að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: Í því trausti, að Alþingi sjái sjer fært, að veita dr. phil. Guðm. Finnbogasyni 3000 kr. á ári í næstu fjárlögum 1916 og 1917, til vísindalegra rannsókna og tilrauna, til þess að bæta vinnubrögð í landinu, og að stjórnin jafnframt veiti honum lausn til bráðabirgða frá aðstoðarstarfi því, er hann hefir nú á hendi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Skal jeg leyfa mjer að afhenda hana hæstv. forseta með tilmælum um, að hún sje borin undir atkvæði að umræðunum loknum. Jeg vil vekja athygli háttv. þingmanna á því, að svo er til ætlast, að embætti því, er þessi maður gegnir nú sem stendur, verði haldið opnu, svo að hann eigi kost á, að fá það aftur, ef þetta mál fjelli niður eftir komandi fjárhagstímabil.

Guðmundur Eggerz Jeg hafði ekki ætlað mjer að halda ræðu yfir moldum þessa frumv., en hafði áformað, að geyma mjer allar umræður þangað til afturganga þess kæmi fyrir, í fjárlögunum. En hin rökstudda dagskrá, sem fram er kornin, gefur mjer tilefni til þess, að segja nokkur orð. Hún er nefnilega svo orðuð, að verði hún samþykt, þá bindur hún atkvæði manna fyrir fram um ákveðinn lið í fjárlögunum. Háttv. framsm. (G. H.) komst svo óheppilega að orði, er hann mintist á nefndarálitið, að það væri mjög ljóst. Þá varð hlátur mikill í deildinni, sem síst var furða. Jeg get ekki annað sjeð en það sje einn sá undarlegasti krabbagangur, þegar litið er á það í sambandi við brtt. þá, er nefndin ber fram á þgskj. 416 við fjárlögin. Jeg skal leyfa mjer að sanna þetta með orðum nefndarálitsins sjálfs. Þetta frumv. fór fram á það, að stofnað yrði sjerstakt prófessorsembætti í hagnýtri sálarfræði við Háskólann. Jeg heyri það sagt, að til orða hafi komið í nefndinni, að breyta þessu í dócentsembætti. En dócentinn hefir, að því er sjeð verður, kafnað í fæðingunni. Eftir miklar bollaleggingar hefir niðurstaðan orðið sú, að nefndin leggur til, að veittar verði í fjárlögum 6000 kr., til þess að bæta vinnubrögð í landinu. Jeg tók það fram við 1. umr. málsins, að betur hefði átt við, að skipa búfræðing í þetta embætti en sálarfræðing. Nefndin hefir að sumu leyti tekið þetta til greina, því hið sálfræðislega »moment« er nú fallið burtu. Nú skal jeg, eins og jeg tók fram, drepa á fáein atriði úr nefndarálitinu, til þess að sýna mönnum, hve vel nefndin rökstyður uppástungu sína um fjárveitinguna. Í fyrsta lagi drepur nefndin á meðmæli háskólaráðsins, og dregur út úr þeim þá ályktun, að tæplega sje ástæða til að hafa tvö kennaraembætti í heimspeki við svo lítinn skóla. Enn fremur segir nefndin, að vinnubrögð hafi komist á afarhátt þroskastig í ýmsum atvinnugreinum hjer á landi, áður en vinnuvísindi hafi verið nefnd á nafn. Má jeg biðja háttv. framsm. (G. H.) um að skýra fyrir mjer samræmið milli þessara orða og tillögu hans um 6000 kr. fjárveitinguna. Enn fremur stendur í álitinu: »Vinnuleikni er gömul, vinnuvísindi ung og lítt reynd«. Já, vegna þess, að vinnuleiknin er gömul en vinnuvísindin óreynd, þá á auðvitað að veita þessar 6000 kr. Vill háttv. framsm. (G. H.) gjöra þetta skiljanlegt fyrir mjer? Enn fremur stendur í álitinu: »Þar sem svo stendur á, virðist oss mjög tvísýnt, að vinnutilraunir geti orðið að miklu liði«. Þess vegna á auðvitað að veita 6000 kr. til þeirra. Það þarf víst prófessor í sálarfræði til þess að botna í þessari röksemdaleiðslu. Nefndin »telur það vafasamt, að vísindamenn geti kent sjómönnum vorum og sláttumönnum verk sín svo, að almenningi komi að nokkrum verulegum notum«. Af því að nefndin er sannfærð um þetta, vill hún veita 6000 kr. í þessu skyni. Enn fremur segir í álitinu: »Formenn vorir sjá fljótt, hverjir eru fisknir, og kysu helst, að allir hásetar væru það, en eftir sem áður verða þeir að nota menn, sem er miður sýnt um verkið, og hæpið, að vísindalegri kenslu verði komið við, til þess að gjöra þá að betri veiðimönnum«. Vegna þessa ætlast meiri hlutinn til, að veittar sjeu 6000 kr., til þess að kenna mönnum það, sem þeir geta ekki lært. Enn fremur segir nefndin: »Engar þjóðir hafa tekið það ráð, að láta háskólakennara kenna almenningi vinnubrögð«. Þess vegna vill nefndin láta kenna mönnum hjer á landi vinnuvísindi. Þá segir í nefndarálitinu: »Þó vjer gjörum oss litla von um, að vísindalegar vinnutilraunir komi hjer alment að notum o. s. frv., teljum vjer æskilegt, að slíkar tilraunir væru framkvæmdar í nokkur ár, svo að reynsla fengist fyrir því, hvort þær kæmu að notum«. Já, þótt nefndarmenn álíti það alveg þýðingarlaust, og engin líkindi til þess, að gagn geti að orðið, þá vilja þeir samt henda út 3000 kr. á ári í guð veit hvað mörg ár, til þess að fá óræka sönnun fyrir því, sem þeir eru sannfærðir um, að peningum þessum sje fleygt í sjóinn. Jeg vona, að háttv. framsm. (G. H.) hafi skrifað þessi atriði, sem jeg hefi tilfært, hjá sjer, svo að hann geti leitt mig í allan sannleika og skýrt samræmið milli álitsins og brtt. á þgskj. 416 fyrir mönnum. Loks stendur í álitinu, að umsækjandinn sje »svo mætur maður« o. s. frv. Ætli þetta sje ekki »punctum saliens«, það sje vegna þessa eins, að honum eigi að veitast þessar 6000 kr.? Mjer er það alveg óskiljanlegt, hvernig háttv. framsm. (G. H.) hefir ætlað að brúa þá hyldýpisgjá, sem er á milli nefndarálitsins og brtt. á þgskj. 416. Fyrir hverjum skynbærum manni, er nefndarálitið les, hlýtur það að líta svo út, sem »conclusionin« sje hreinasta vitleysa og það væri hið mesta »humbug« að veita einn eyri til þessa. Nefndin margendurtekur það í raun og veru, að ekkert vit sje í þessu, en samt sem áður klykkir hún svona út. Alt nefndarálitið er samansafn af röksemdum á móti »conclusioninni«. Mig furðar nú ekki svo mjög á þessu, þar sem jeg veit, hver hefir ritað það og ber ábyrgð á því. Í fyrra var hann eldheitur á móti fjölgun embætta. Um það er ekkert að segja. En jeg þóttist vita það, að fyrst hann var svo ólmur með embættafækkun þá, mundi hann auðvitanlega vilja fjölga embættum nú. Og sú hefir orðið raunin á. Jeg tel það ætíð leiðinlegt, þegar fjarstaddar persónur eru dregnar inn í umræðurnar. En úr því að nefndin hefir orðið til að draga þenna mann inn í umræðurnar, þá verður hún að bera ábyrgð á afleiðingunum. Jeg fyrir mitt leyti hefi ekki nema gott eitt af þessum manni að segja, og það er því ekki til þess að hnýta í hann, þótt jeg segi, að hvorki hann nje nokkur maður annar geti að mínu áliti áorkað því, sem nefndin ætlar honum að vinna. Og ekki get jeg álasað honum, þótt hann taki við þessari fjárveitingu, því fæstir mundu vera svo stórir upp á sig, að drepa hendi við jafnálitlegri fjárupphæð. Jeg endurtek það, að jeg sje engin líkindi til þess, að heimspekingur geti kent verkleg fræði. Jeg veit, að háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) reynir að slá mig af laginu með svipuðum rökum, sem í nefndarálitinu finnast, sem sje, að með því að þessi maður hefir aldrei komið að líkamlegri vinnu. frá því að hann var í skóla, þá muni hann miklu færari um að kenna verklag, heldur en þeir, sem stundað hafa líkamlega vinnu alla sína æfi. Jeg hefi átt tal við þingmenn um þetta, og hefir mjer skilist á þeim sumum, að doctorinn eigi að fá 6000 kr. til þess að kenna mönnum vinnubrögð um alt land, kenna mönnum að róa, salta fisk, slá o. s. frv.  (Bjarni Jónsson: Hann á líka að kenna mönnum að hugsa)  . Jeg veit ekki til, að hugsunarfræði sje kölluð vinnubrögð, en vel mætti hann hafa nokkra tíma í þeirri grein með háttv.þm. Dal. (B. J.). Jeg veit það, að doctorinn er prýðilega að sjer í heimspeki og sálarfræði, en þótt hann hefði tíma í hugsunarfræði með háttv.þm. Dal. (B. J.) í 150 ár, þá dygði það ekki; hugsunarvillurnar mundu verða eins margar eftir og flugurnar hjer í bænum. Yfirleitt verð jeg að álíta, að enginn maður á jarðríki sje fær um að leysa af hendi það, sem doctornum er ætlað að vinna. Ef menn vilja halda málinu áfram í alvöru, þá veitir ekki af því, að senda með doctornum 100 legáta út um landið, hvern með 6000 kr. launum, og þó segir nefndin, að vafasamt sje, að nokkur árangur verði af því. Doctorinn segir í umsókn sinni, að hann mundi yfirgefa fósturjörð sína, ef Alþingi taki hann ekki upp í sína arma. Ekki er nú álitið mikið! Ætli landið sporðreistist ekki, ef hann færi? Jeg verð að segja það, fyrst farið er að tala um einstaka menn, að jeg sje mann standa hjer andspænis mjer í hliðarherbergi, sem miklu væri nær að gjöra að prófessor, mann, sem í sinni grein mun skara fram úr flestum í danska ríkinu; jeg á við doctor Ólaf Daníelsson. En svo að jeg snúi mjer að dr. Guðmundi Finnbogasyni og hótun hans um að yfirgefa landið, þá hefi jeg ekkert annað um það að segja, en að óska þess, að guð megi gefa honum góða ferð sem fyrst. Vjer verðum að gá að því, að hjer ganga menn embættislausir hópum saman, málfræðingar, guðfræðingar, lögfræðingar. Þarf ekki líka að stofna 6000 kr. embætti handa þeim? Eða sjómönnum og verkamönnum? Jeg er viss um það, að ef mesti og verklagnasti vinnumaður þessa bæjar, sem alla sína æfi hefði unnið að líkamlegri vinnu, kæmi til þingsins, og bæði það um að veita sjer þó ekki væri nema 600 kr., til þess að kenna öðrum verklagni, þá mundi hann ekki einu sinni fá nokkurn mann til þess að flytja þá beiðni. Slíkum manni þýddi ekki mikið að bóta því, að fara af landi burt. En þegar beiðni kemur frá manni, sem aldrei hefir unnið neitt, þá er sjálfsagt að verða við henni. Jeg hefi þá þvegið mínar hendur, og býst ekki við, að nokkur haldi eftir þetta, að jeg muni greiða atkvæði með þessum styrk. Og jeg skil það ekki, að nokkur maður geti gjört það af glöðu geði, eftir að hafa lesið nefndarálitið, því að það sýnir ljósast, hversu algjörlega óþörf þessi styrkveiting er. Það er getið um það í nefndarálitinu, að þessi nýja stefna sje komin frá Ameríku. Jeg hefi ekki heyrt, að nokkur sálarfræðingur kenni vinnubrögð hjá Krupp, og vel getur því verið, að þar sje eitthvað í ólagi. Væri nú ekki ráð að senda sálarfræðinginn þangað til leiðbeiningar í verksmiðjunum? Jeg skil ekki, að það mundi verða skoðað sem brot á hlutleysisskyldu vorri. Mjer skilst svo, sem þeir, er atkvæði greiða með dagskránni, skuldbindi sig til að greiða atkvæði með 6000 króna fjárveitingu til doctorsins. Þess vegna er jeg á móti dagskránni, og vil biðja hæstv. forseta að hafa nafnakall um hana, svo að almenningur fái skýrt að vita afstöðu manna.

Bjarni Jónsson Það eru að eins örfá orð. Jeg ætlaði, að það væri óþarfi að mæla nokkuð með því, í hvaða formi þessi fjárveiting væri veitt. En þótt jeg væri miklu mælskari og betur að mjer en jeg er, þá hefði jeg aldrei getað flutt betri meðmæli með frumvarpinu, heldur en háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Þess vegna ætla jeg að eins að gjöra grein fyrir atkvæði mínu. Jeg þykist hafa sannað það fullljóslega, að þörf er á nýju kennaraembætti í heimspeki, af því að um fyrirsjáanlegan tíma verður ekki unnt að koma á kenslu við Háskólann í sumum fræðum, sem mest er þörf á við skólana, eins og í náttúrufræði o. fl., og í þeim fræðum mundi Háskóli vor, fjárins vegna, ekki geta kept við útlenda háskóla. En þessi háskóli getur orðið besti háskóli heimsins í þeim greinum, sem hægt er að iðka hvar sem er, eins og íslenskum fræðum, lögfræði og heimspeki. Í öllum þessum fræðum, getur þessi háskóli orðið jafngóður þeim, sem bestir eru. Nú er heimspeki svo víðtæk fræði, að enginn einn maður getur kent allar greinar hennar. Þetta hefi jeg sýnt fram á áður.  (Guðmundur Eggerz: Það skildi enginn)  . Þá ræðu mína ljet jeg prenta, til þess að jafn sljóir menn sem háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) fengi numið rjettan skilning af. Sálarfræðin er nú komin í rjett horf, komin út úr metaphysikinni; því er full þörf á að hafa sjerstakan kennara þar. Nú vita það allir, sem þekkja þenna mann, dr. Guðmund Finnbogason, að hann er prýðilega hæfur til þessa starfs. Hann hefir sýnt það bæði í öðrum ritum sínum, og þó sjerstaklega í doktorsritgjörð sinni, að hann hefir sjálfstæða hæfileika til rannsókna. Þess vegna er hann sem sjálfkjörinn í embættið. En meiri hluti nefndarinnar er nú ekki á sama máli um það, að þörf sje að stofna embætti í þessari grein. Nú þótt nefndarálit þetta sje ekki langt frá því, að minna mig dálítið á nefndarálitið í hjeramálinu sæla, þá fer mjer þó ekki eins og háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.), að jeg gangi í gegnum það og láti sannfærast, heldur lít jeg á málefnið. Háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) hefir farið í gegnum þessa ritsmíð nefndarinnar og mátti varla í milli sjá hvort ágætara væri í rökfimi, nefndin eða hann. En jeg vil ekki blanda mjer í þenna göfuga kappleik þessara andlegu skeiðhesta. En háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) segir, að nefndin hafi komist að annari niðurstöðu en hún hafi ætlað sjer. En þótt nefndin semji vitlaust nefndarálit og komist að vitlausri niðurstöðu, þá á það engin áhrif að hafa á sannfæringu manna í málinu. Hitt undrar mig ekki, að sami háttv. þingm. ætlar, að jeg þurfi tilsögn í 150 ár, því að jeg veit, að mjer veitti ekki af þeim tíma, og þó lengri væri, til þess að hugsa eins og hann. Og minnir þetta mig á kerlinguna, sem hrafninn keypti. Dálítið þykir mjer það óviðkunnanlegt að heyra þingmann segja, að ekki sje eftirsjá að Íslendingum, sem burt fara af landinu. Ísland þarf allra sinna manna, ekki síst þeirra, sem góðir eru og líklegir til nytsemda, og því heldur, sem líklegt væri, að ella yrðu heimskingjarnir í meira hluta. Nefndinni svara jeg því, að jeg ætla mjer að greiða atkvæði með dagskránni, þótt jeg telji það vitlausa leið. Þetta er þó betra en ekki, af því að jeg veit, að maðurinn muni verja tíma sínum vel. Heldur en að ekkert gangi fram, mun jeg því styðja dagskrána, og sannast þar, að sá vægir, sem vitið hefir meira, og vænti jeg, að nefndin láti sjer þær undirtektir lynda.

Framsögumaður (Guðmundur Hannesson) Ekkert skal jeg fullyrða um það, hvort háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) gjörir sig svo heimskan eða grannvitran, sem ræða hans ber vott um, eða hann er svo gjörður af náttúrunni. Hvorttveggja er sorglegt fyrir þingmanninn, en tertium non datur. Nefndarálitið segir kost og löst á málinu. Jeg veit vel, að það er ekki málflutningsmanna siður; þeir flytja mál sín venjulega einhliða. Jeg tel það best sæma þingnefndum, að segja kost og löst á hverju máli, skýra sem sannast frá því, og heldur vil jeg hafa ámæli fyrir það, að fleiri skoðana sje getið í álitinu en einnar, heldur en að skýra rangt frá málinu eða villandi, með því að fegra um of aðra hliðina. Fátt er það, sem enginn galli fylgir, og þá er að velja á milli og vega, hvort meiri sjeu kostir en lestir. Jeg held, að háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) hafi lesið nefndarálitið á sama hátt, sem skrattinn biblíuna, og ef það er ekki ljóst, þá var ræða hans það þaðan af síður og fjærri því að skýra málið. Háttv. þingm. segir, að nefndin álíti ekki þörf á því, að hafa tvö embætti í heimspeki við Háskólann, og leggi því til þessarar fjárveitingar í fjárlögum. Já, nefndin segir þetta, og leggur því til, að fella frumvarpið, en af öðrum ástæðum vill hún veita styrk í fjárlögunum. Hjer er um enga mótsögn að ræða. Þá á það að vera hneyksli, að nefndin segir, að vinnuleikni hafi verið komin á hátt stig, áður en vinnuvísindin komu til sögunnar. Þetta er einfaldur sannleikur, en þar með er ekki útilokað, að þau vísindi geti komið að gagni, aukið vinnuleikni fram úr því, sem orðið er, og útbreitt hana enn meir. Og það er svo gott að vita, að einmitt Krupp er ágætt dæmi þess, er vísindin eru tekin í þjónustu vinnubragðanna. Þar er alt, smátt og stórt, undir hendi vísindamannanna, enda er Essen fyrirmyndarbær í hvívetna. Það dæmi ætti því að mæla með vinnuvísindum. Mjer dettur ekki í hug að neita því, að vel geti orðið árangur af þessum rannsóknum í ýmsum greinum. Mjer var sagt það fyrir nokkru, að í sumar hefðu vegagjörðarmenn tekið að sjer að leggja vegarspotta upp á »akkorð«. Afleiðingin varð sú, að bæði gekk verkið fljótar og verkamenn fengu hærra kaup en þeir höfðu áður fengið. Ekki væri það ólíklegt, að rannsóknir á vinnubrögðum flýttu t. d. fyrir því, að kaup yrði síðar miðað við verkið, sem af hendi er leyst, en ekki vinnutímann, þar sem því verður á annað borð komið við. Þetta eitt gæti leitt til talsverðra endurbóta og fjársparnaðar. Það hneykslaði háttv.þm. S.-Múl. (G. E.), að engar aðrar þjóðir hefðu stofnað embætti, til þess að rannsaka vinnubrögð manna, en við ætluðum að taka upp á því fyrstir manna. Þetta er hinn mesti misskilningur. Hefir ekki þingm. lesið nefndarálitið? Og veit hann ekki, að nefndinni er einmitt umhugað um, að stofna ekki sjerstakt embætti í þessu skyni, og vill því láta fella frumvarpið. Jeg skil ekki, að neitt ósamræmi geti verið í því, að nefndin sjer lítil líkindi til þess, í sumum greinum, að þessar rannsóknir komi að notum. Aftur telur hún líkindi til þess, að gagn geti hlotist af þessum rannsóknum í ýmsum öðrum greinum, og því vill hún til reynslu veita manninum styrk í fjárlögunum, en ekki stofna sjerstakt embætti við Háskólann. Þar sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) talaði um, að þessi maður ætti að kenna öll verk út um alt land, þá er slíkt auðvitað ekki annað en fjarstæða, sem ekki er svara verð. Engum hefir komið til hugar að haga starfinu þannig. Háttv. þingmaðurinn kvaðst mundu greiða atkvæði á móti dagskránni. Mig grunar nú samt mikillega, að hann muni greiða atkvæði með henni. Því hann tekur ekki nærri sjer að greiða atkvæði með því, sem hann talar á móti.  (Guðmundur Eggerz: Hve nær hefir það komið fyrir?)  . Til dæmis við fjárlagaumræðuna á laugardaginn. Þá talaði hann á móti Jökulsárbrúnni, en greiddi atkvæði með henni.

Sigurður Sigurðsson Það var einungis stutt athugasemd, sem jeg vildi gjöra. Jeg skal ekki fara neitt út í að tala um nefndarálitið, þótt mjer auðvitað finnist það kyndugt í mesta máta. Það minnir mjög á hjeranefndarálitið fræga frá í fyrra, því þar er alt tekið aftur í öðru orðinu, sem sagt er í hinu. Jeg verð að álíta, að það sje ekki mikill munur á niðurstöðu nefndarinnar í þessu máli og frumvarpinu, sem ætlaðist til þess, að stofnað yrði nýtt, sjerstakt embætti við Háskólann í hagnýtri sálarfræði. Sje nokkur meining í þessari fjárveitingu, þá er auðvitað tilgangurinn sá, að halda áfram og stofna þetta embætti á næsta þingi. Hitt er annað mál, að háttv. framsm. nefndarinnar (G. H.) hefir lýst yfir því, að hann hafi enga trú á, að fjárveiting þessi komi að nokkru gagni, og er jeg þar alveg á sama máli. Þá var annað, sem jeg vildi minnast á - og það var ástæðan til þess, að jeg bað mjer hljóðs, - og það er þessi rökstudda dagskrá, sem komið hefir fram. Mjer skildist svo, sem þeir, er greiða atkvæði með dagskránni, hafi með því skuldbundið sig til að greiða atkv., er til til þess kemur, með fjárveitingunni í fjárlögunum. Mjer virðist það óviðeigandi, að ofan á allar hinar ósvífnu »agitationir«, er beitt hefir verið í þessu máli, bætist það, að heil þingnefnd fari sjálf að »agitera« fyrir fjárveitingunni. Það er í mesta máta óviðeigandi og óþinglegt. Það hefði legið beinast við, að nefndin hefði tekið frumv. aftur, en aldrei borið fram þessa dagskrá, og þar með leitast við að binda atkvæði þingmanna í þessu máli.

Sveinn Björnsson Jeg skal ekki fara út í langar þrætur um þetta mál. Jeg get ekki sjeð, að þetta, sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) var síðast að tala um, í sambandi við dagskrána, sje rjett. Jeg get ekki litið á það sem neina gildru, þótt menn beri fram slíka dagskrá. Hitt er auðvitað, að þeir, sem samþykkja dagskrána, þeir hafa ráðið við sig, að greiða atkvæði með styrkveitingunni í fjárlögunum. Annars ætlaði jeg að lýsa því, hvernig á því stendur, að jeg er þess fýsandi, að þessi fjárveiting nái fram að ganga. Þegar bókin »Vit og strit« kom út, þá las jeg hana með athygli, og sá þá þegar í stað að hjer var um mjög merkilegt mál að ræða. Og mjer þótti það svo merkilegt, að jeg fjekk mjer þegar í stað, ýmsar af þeim bókum, sem mögulegt var að ná í hjer á landi um málið, og kynti mjer það eins rækilega og kostur var á. Og jeg get sagt það með sanni, að mjer hefir alt af fundist málið merkilegra og merkilegra, eftir því sem jeg hefi kynst því meira. Jeg er ekki í neinum vafa um, að með rjettum aðferðum er hægt að margfalda svo vinnukraft manna, að stórkostlegur ávinningur verði. Auðvitað er það svo, að í öðrum löndum, þar sem vinnuskiftingin er komin á mjög hátt stig, þar er meiri von um árangur, en það er ekki loku skotið fyrir það, að hjer geti þessar rannsóknir líka komið að gagni. Jeg gæti t. d. nefnt flatningsmenn á togurunum. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að mikið gagn gæti orðið af slíkum rannsóknum, sem þessum, til þess að bæta alment vinnubrögðin við það starf. Eitt verð jeg að taka fram, áður en jeg setst niður, og það er það, að mjer varð það þegar ljóst, er jeg hafði kynt mjer þetta mál, að einn maður getur ekki framkvæmt allar þær rannsóknir, sem með þarf í þessu efni. Til þess, að slíkar rannsóknir komi að fullu gagni, þurfa margir menn að vinna saman. Mjer varð það þegar ljóst, að ekki er hægt að búast við því, að þessi maður, sem hjer er um að ræða, framkvæmi allar þær rannsóknir, sem með þarf, en hitt varð mjer einnig ljóst, að ef við ættum nokkuð að komast áleiðis í þessu efni, þá verðum við að byrja á sálarfræðingi, sem auk þess hefir áhugann til að hvetja hjer til framkvæmda. Jeg þarf ekki að geta þess, að mjer er það fyllilega ljóst, að starfssvið sje hjer á landi fyrir sálfræðing til að rannsaka vinnubrögð manna. Jeg mintist áðan á flatningsmenn á togurunum. Þeir eru, eins og menn vita, mjög misjafnir. Ef jeg færi nú til einhvers flatningsmanns, sem væri afburða verkmaður, og bæði hann að kenna mjer, þá er mjög undir hælinn lagt, að hann gæti gjört það, svo nokkur mynd væri á. Aftur gæti sálfræðingur, sem sæi hann vinna, með þeirri vísindalegu aðferð, sem hann kann, leyst upp handtökin og gjört grein fyrir því, svo allir gætu skilið, í hverju það lægi, að þessi maður væri meiri verkmaður en aðrir, og hann gæti þá fundið handtök, sem væru óþörf, lagt til að sleppa þeim o. s. frv. og aukið með því verk mannsins enn meir. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en einungis verð jeg að vona, að háttv. þing horfi ekki í skildinginn, þegar von er um að margfalda framleiðsluna í landinu.

Guðmundur Eggerz Það er nú skárri skothríðin, sem dunið hefir yfir mig, síðan jeg talaði síðast. Það er gleðilegt fyrir mig, að ekkert skuli hafa verið hrakið, af því, sem jeg hefi sagt um þetta mál. Háttv. þm. Dal. (B. J.), grískudocentinn og Dauðastundarskáldið, brigslaði mjer um heimsku. Sá má nú frómt úr flokki tala! Hann bunar um öll mál, sem koma fyrir hjer í deildinni og talar um hrafna, kerlingar o. s. frv., en hann gleymir ósjaldan málinu sjálfu. Jeg hefi sjeð reiknað út, að ef allir töluðu jafn lengi og hann, þá yrðu þingtíðindin 58000 bls. Það yrði falleg súpa! Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) hlakkaði til að sjá dr. Guðmund Finnbogason í skurðgrefti.  (Guðmundur Hannesson: Hve nær hefi jeg talað um það?)  . Hann um það, til hvers hann hlakkar, en það er nokkuð dýrt að skemta háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Sami háttv.þm. brá mjer einnig um heimsku. Er það ekki sami maðurinn, sem fór í vetur til Danmerkur og sagði Danskinum frá íslenskum smalamanni, sem hefði ætlað að drepa kónginn. Finst honum það ekki vera viturlegt? Þegar háttv. framsögum. (G. H.) flutti þetta frumv., þá hjet það svo, að það væri hagnýt sálarfræði, sem ætti að kenna. Síðan hefir hann fallið frá því, og nú eru það bara verkleg efni, sem um er að ræða. Það eina, sem hann fann að mínum rökum, var það, að jeg hafði gleymt að geta þess, að eitt orð í nál. var með skáletri. Það var orðið »alment«, en það breytir ekki neitt meiningunni. Þessir herrar, sem auðsjáanlega ætla sjer að greiða atkvæði með þessum styrk í fjárlögunum, geta nú ómögulega greitt atkvæði með stofnun kennaraembættis við Háskólann, eins og upphaflega var til stofnað hjá þeim. Það hefði þó verið miklu hreinlegra af þeim, en nú sjá þeir sjer það ekki fært og ætla því að fara þá leiðina, að smeygja þessum styrk inn í fjárlögin, til að standa þar alt af síðan, hvað lengi sem maðurinn lifir. Jeg vona, að hann lifi góðu lífi í 150 ár, og verð jeg að ætla það víst, að ef hann kemst inn í fjárlögin nú, þá muni hann standa þar alla þá tíð. Það mun fara líkt og um skáldastyrkina, að menn munu segja, að það sje synd að taka þá af, úr því að þeir einu sinni sjeu komnir í fjárlögin. Þetta er ekki annað en veiðibrella, til að narra okkur heimsku mennina til að greiða atkvæði í kvöld með þessum styrk í fjárlögunum. Það er undarlegt, að um daginn, þegar þetta frumvarp kom fyrst til umræðu, þá voru menn að tala um, að þetta embætti ætti að stofna aðallega til þess, að maðurinn færi út um land, til að kenna bændum, fiskimönnum og verkamönnum að búa, róa og vinna. En hvað sagði svo háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) áðan? Hann ætlast til, að þessi 6000 kr. maður fáist ekkert við að leiðbeina bændum og fiskimönnum, heldur eigi aðalhlutverk hans að vera það, að kenna mönnum að vinna að vegalagningu. Þetta er þá orðið úr þessari fjárveitingu. En jeg hygg, að við eigum mörgum mönnum á að skipa, sem betur sjeu fallnir til að kenna mönnum að leggja vegi, heldur en þessi góði heimspekingur. Landið á marga góða verkstjóra, sem eru þessari vinnu þaulvanir, og jeg hygg, að það muni vera flestum ljóst, ef annars er talin þörf á því, að fela sjerstökum manni umsjón með allri vegagjörð á landinu, að t. d. Jón landsverkfræðingur Þorláksson væri miklu hæfari til að hafa það starf á hendi, heldur en hvaða heimspekingur sem er. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) er kominn í þær ógöngur í þessu máli, sem hann kemst ekki út úr aftur. Jeg ætla nú að ljúka máli mínu, en af því að háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) bar mjer á brýn, að jeg greiddi atkv. öðruvísi en jeg talaði, þá vil jeg út af því segja nokkur orð. Mjer finst það sitja illa á honum, að koma með slíkar ákúrur, og skal jeg leyfa mjer að benda á framkomu hans sjálfs í þessu efni. Þar sem hann mintist á Jökulsárbrúna, þá var jeg henni að vísu fylgjandi, en jeg tók það skýrt fram, að jeg vænti þess, að stjórnin rjeðist ekki í að byggja þessa brú, nema fjárhagurinn reyndist góður. Jeg verð að segja, að jeg hefi svo mikla tiltrú til stjórnarinnar, að jeg er viss um, að hún ræðst ekki í að byggja þessa brú, ef landssjóður stendur sig ekki við það.  (Guðmundur Hannesson: En vitarnir?)  Hann sagði, að jeg hefði greitt atkvæði með vitunum, en hann gat ekki um það, að jeg sagðist ætla að koma með brtt. til að vega þar í móti, um að Langadalsvegur í Húnavatnssýslu yrði feldur niður, með því að jeg tel hann með öllu óþarfan. Það er mikill munur á því, hvort tekjuhallinn myndast fyrir vita eða fyrir »humbug«. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H,) ætti ekki að vera að bregða öðrum um, að þeir greiði atkvæði í mótsetningu við það, sem þeir tala. Hjá mjer hefir ekki komið fram nein slík mótsetning. En hann hefir sjálfur skrifað mikið og skrafað, og er ekki æfinlega sem best samræmi þar í milli. Hann þykist vera stjórnmálamaður, og víða má sjá skrifin hans. Jeg datt hjer niður á ritgjörð eftir hann í Búnaðarritinu, því alstaðar ræpir hann. Hann segir þar: »Það tala nú allir um stjórnarskrána, ráðherrann og konunginn. Alla fýsir að vita, hvað um stjórnarskrána verður, hvort hún fæst í þetta sinn eða ekki«. En svo segir hann: Það er sjálfsagt til skammar fyrir þingmann að segja það, en það er þó svo, að mjer leikur miklu meiri forvitni á að vita: Hvernig reynist húsið á Fremsta- Gili? Þetta þykja mjer hjákátleg orð úr munni manns, sem þykist vera stórstjórnmálamaður.

Eggert Pálsson Þegar þetta mál var borið fyrst fram hjer í deildinni, þá virtist það liggja einkar ljóst og einfalt fyrir. Spurningin var, hvort deildin vildi hallast að því, að stofna kennaraembætti í hagnýtri sálarfræði hjer við Háskólann. Allir vissu, hver maðurinn var, sem þetta embætti var ætlað, og mjer virtist það vera eini ágreiningurinn, hvort stofna skyldi prófessorsembætti eða dócentsembætti. Mjer leitst svo á í byrjun, að það gæti komið til tals að stofna þetta embætti, sjerstaklega þegar tillit var tekið til þess, hver maðurinn var, sem það var ætlað. Það var og er öllum ljóst, að þessi maður mun standa mjög framarlega í vísindagrein sinni, sálarfræðinni, svo að Háskólanum hefði mátt vera sómi að því, að bæta honum við kennaralið sitt. Jeg leit svo á, að ef hann fengi þessa stöðu, eins og til var ætlast af flutningsmönnunum, þá gæti hann, jafnframt því að halda fyrirlestra við Háskólann, leiðbeint mönnum í svo nefndum vinnuvísindum, skrifað ritgjörðir og bækur, sem alþýða manna mætti hafa mikið gagn af að lesa. Jeg hjelt því, þegar málið lá þannig fyrir, að flytjendurnir myndu halda því fram með fullum krafti og einmitt á þessum grundvelli, og fann sjálfan mig ekki með öllu ótilleiðanlegan að fylgja málinu þannig, af því jeg tel manninn standa mjög framarlega í sinni vísindagrein, sálarfræðinni, og heimspekinni yfir höfuð. En nú sje jeg, að flytjendur frumv. víkja frá þeirri stefnu og beina málinu út í ógöngur og þoku. Í hvaða skyni þeir gjöra þetta, veit jeg ekki. En sje það gjört í því skyni, að veiða þeim mun frekar atkvæði, þá verð jeg að segja, að jeg tel þá aðferð algjörlega ranga. Menn verða að gjöra sjer ljóst, hvað hjer er um að ræða, sem sje nýtt heimspekisembætti, og vera annaðhvort með eða móti. Menn vita, að þessi maður er vísindamaður og vísindin eru hans starf, en hann dugar ekki til að fara út á land, eins og sumir virðast ætla, til að vinna almenna vinnu. Jeg álít, að það hefði getað komið að góðu gagni, að stofna þessa stöðu við Háskólann og styðja þar með að vísindalegri mentun, en hitt, að styrkja þenna vísindamann til að fást við vegavinnu, heyannir, róðra, fiskþurkun og þess háttar, sem hann getur ekki borið meira skynbragð á heldur en hver annar óbreyttur verkamaður, verð jeg að telja með öllu tilgangslaust. Þótt jeg kynni að hafa verið þessu máli fylgjandi í þeirri mynd, sem það kom fyrst fram í, þá get jeg ómögulega fylgt því á þeirri óhreinu leið, sem það nú er komið inn á. Mjer finst líka, að sú rökstudda dagskrá, sem fram er komin í málinu, sje ærið óviðfeldin að öðru leyti. Það er óviðfeldið, að ætla sjer að binda þannig fyrir fram atkvæði manna við fjárveitingu, sem seinna á að koma til atkvæða, eins og hjer er ætlast til. Eins og málinu er nú komið, er það hvorki heilt hje hálft. Ef styrkveitingin nær fram að ganga, í því formi, sem farið er fram á með dagskránni, þá er málið algjörlega búið að tapa sínum vísindalega blæ. Þetta getur ekki talist vísindalegt starf, sem manninum er ætlað að vinna, þegar hann er ekki talinn fær um að kenna við Háskólann, en er í þess stað ætlað að fara út um sveitir og prjedika sín vinnuvísindi þar fyrir allri alþýðu manna. Jeg tel málinu víkja illa við, þegar það er komið á þann rekspöl, að farið er að veita styrk til þess í fjárlögunum, sem áreiðanlega verður ekki skoðaður öðruvísi af þjóðinni en sem hver annar bitlingur, sem þessum manni sje veittur til að lifa á. Af þessu leiðir, að málefnið verður áreiðanlega óvinsælt hjá þjóðinni. Jeg tel ekki ósennilegt, að menn hefðu gjarna viljað kynna sjer bækur og rit, sem þessi vísindamaður hefði skrifað, ef kennaraembætti hefði verið stofnað handa honum við Háskólann, en bitlingarnir eru svo illa liðnir hjá þjóðinni, að búast má við, ef málið nær fram að ganga í því formi, sem það nú er i, að þjóðin vilji ekki færa sjer í nyt leiðbeiningar þessa manns, jafnvel hversu góðar sem þær kynnu að vera. Og þá er verr farið en heima setið, ef þessi 3000 kr. fjárveiting yrði til þess, að þjóðin hefði horn í síðu þessa manns og þess málefnis, sem hún að öðrum kosti mundi hafa getað haft gott af. Út af þessu vil jeg lýsa yfir því, að jeg mun greiða atkvæði á móti hinni hinni rökstuddu dagskrá. En ef flutningsmennirnir vildu taka frumv. aftur upp á arma sína, með þeirri breytingu, að dócentsembætti skyldi stofna við háskólann, til þess að maður sá, sem hjer ræðir um, kendi þar sálarfræði, þá væri alt öðru máli að gegna. Þá mundi bæði jeg og aðrir geta forsvarað afstöðu okkar til þessa máls, þótt við greiddum því atkvæði. En eins og því er nú komið, sje jeg mjer engan veginn fært að vera því fylgjandi.

Jón Magnússon Það hefir verið ráðist á nefndarálitið, og jeg skil vel hvers vegna það hefir verið gjört. Menn eru orðnir því svo vanir, að nefndarálit sjeu ekkert annað en prókúratorainnlegg, þar sem að eins er tekið fram það, sem mælir með málunum, en gengið fram hjá hinu, sem á móti mælir. Skrifari nefndarinnar hefi ekki farið þenna veg, og þess vegna er ráðist á nefndarálitið, Annars var því alveg umsnúið, sem í nefndarálitinu stendur. Það ætti að teljast kostur á nefndarálitum, að þau reyndu að skýra málið frá öllum hliðum. Ef menn lesa álitið með athygli, munu menn sjá, að sumir í meiri hlutanum vildu stofna nú þegar kennaraembætti við Háskólann, en aðrir vildu reyna fyrst, hvort von væri um veruleg not af því, sem er aðalatriðið í þessu máli. Um þenna skoðanamun náðist þó samkomulag hjá meiri hluta nefndarinnar, og er ekki óeðlilegt, að það komi fram í nefndarálitinu. Skrifari nefndarinnar hefir svarað háttv. 2. þingm. S.-Múl. (G. E.), og fer jeg ekki frekar út í það. Það hafa fleiri en einn háttv. þingm. ráðist á dagskrána fyrir það, að hún bindi menn, ef samþykt yrði. En mjer er öldungis óskiljanlegt, hvernig háttv. þingm. geta ætlast til þess, að við getum ráðið til að horfið sje frá frumv., nema á þennan hátt. Við leggjum ekki til, að frumv. verði felt með rökstuddri dagskrá, nema í þeirri von, að veitingin verði tekin upp annarstaðar. Það er ekki nein gildra, því að jeg get ekki hugsað mjer, að neinn háttv. þingm. sje svo skyni skroppinn, að hann átti sig ekki á því, að með því að greiða atkvæði með þessari dagskrártillögu, verður erfitt að greiða atkvæði á móti upphæðinni í fjárlögunum. Það getur víst enginn látið sjer detta í hug, að halda annað, eins og háttv. samþingsmaður minn hefir svo ljóslega tekið fram. Það er einhver að tala um, að »agitationir« væru nú farnar að gagna svo langt, að jafnvel þingnefndir væru farnar að »agitera«. Hvers vegna skyldi þingnefnd ekki geta mælt með því máli, sem hún álítur gott? Hvað getur verið á móti því? Það er frá mínu sjónarmiði ekkert annað en skylda hennar. Jeg held, að það hafi verið háttv. 2. þingm. S.-Múl. (G. E.), sem var að tala um, að það væri verið að draga persónu ákveðins manns inn í þetta mál. Hvernig í ósköpunum er hægt að komast hjá því, þegar verið er að tala um, að veita styrk til ákveðins starfa, og meiri hlutinn trúir sjerstaklega þessum manni til að framkvæma verkið? Þar við bætist, að þetta er einmitt sá maðurinn, sem fyrstur hefir tekið málið upp. Það er ekki hugsanlegt, að þessi styrkveiting hefði fengið eitt atkvæði, ef hún hefði ekki einmitt verið bundin við persónu þessa manns. Það er sjálfsagt rjett, sem segir í nefndarálitinu, að þessi vinnuvísindi sjeu fremur ung. Það er reyndar nokkuð langt síðan farið var að nota vísindi til að lagfæra vinnubrögð, en svona lagað býst jeg við að málið sje fremur ungt. En það getur verið jafn gott fyrir því. Við þurfum ekki endilega að bíða eftir því, að alt gott og nytsamt sje orðið gamalt, til þess að taka það upp hjá okkur. Háttv. 2. þingm. Rang. (E. P.) talaði um, að með því, að hverfa frá að stofna embættið við Háskólann, væri málið búið að missa sinn vísindalega blæ. Þetta segir hann af því, að hann skilur ekki, hvað hjer er um að ræða, og á því sama hefir breytt hjá öllum, sem í móti hafa mælt.  (Eggert Pálsson: Það er þá ekki til neins að vera að leggja málið fyrir okkur)  . Það er að vísu ilt, að þurfa að leggja málið fyrir þá menn, sem ekki hafa vit á því, en það verður ekki við það ráðið. Nefndin hefir einmitt haft það fyrir augum, að þessi maður ætti að gjöra vísindalegar rannsóknir.  (Guðmundur Hannesson: Það er líka ekki hægt að líta öðru vísi á)  . Það hefir víst engum nokkurn tíma dottið í hug, að dr. Guðmundur Finnbogason eigi að fá þenna styrk til þess, að vera verkstjóri við vegavinnu, eða til þess, að kenna mönnum að slá og róa, eða til þess, að sýna botnvörpungunum hvernig þeir eigi að vinna o. s. frv. Hann á að athuga vinnubrögðin, leysa upp frumatriði vinnunnar, athuga lagni manna og láta síðan þá, sem lagnastir eru, kenna út frá sjer. En jeg skal nú ekki fara lengra út í að skýra verkefnið enda hefir háttv. samþingsmaður minn lýst því svo nákvæmlega. Vísindalegt getur starfið verið, alveg eins fyrir því, þótt ekki sje það bundið við Háskólann. Jeg skil ekki í því, að þeir menn, sem eru hikandi í þessu máli, skuli ekki fremur vilja fara þessa leið og sjá, hvernig það reynist, áður en farið er að stofna nýtt embætti fyrir fult og alt við Háskólann. Reynist starf Guðmundar Finnbogasonar nýtilegt og gott, þá er sjálfsagt að halda áfram að styrkja það, en fari svo, að mönnum sýnist það ekki bera árangur, þá er vitanlega jafn sjálfsagt að fella það niður. En ef það ber árangur, verður það aldrei fullborgað með 3000 kr. á ári. Svo er verið að tala um, að þetta sje bitlingur. Það er undarlegt, að menn skuli geta komist að þeirri niðurstöðu, því að jeg býst við, að dr. Guðmundur Finnbogason hafi ekki minni árstekjur nú, heldur en hjer er farið fram á að veita honum. Hann sækir ekki um þetta sem bitling, heldur af því, að hann býst við, að þessar tilraunir sínar geti orðið landinu að gagni. Hann er ákaflega duglegur maður og kunnur að því, að vilja gjöra gagn og láta gott af sjer leiða. Þess vegna álít jeg það mjög illa ráðið, ef þingið skyldi ekki vilja gjöra þessar tilraunir. Hefðum við haldið háskólaembættinu fram, þá gæti jeg trúað því, að þeir menn, sem nú mæla í móti styrknum, hefðu sagt, að ef um styrk í fjárlögum væri að ræða, þá skyldu þeir vera með. Jeg skal nú ekki tefja tímann lengur. Jeg hafði ekki búist við, að það yrðu svona miklar umræður um málið nú, en fyrst svo er orðið, vona jeg, að ekki þurfi fjarskalega langar umræður um það við fjárlagaumræðuna í kvöld.

Einar Jónsson Það hefir komið fram mikið álag um nefndarálitið, sjerstaklega frá háttv. 2. þingm. S.-Múl. (G. E.). Beindi hann því aðallega til skrifara nefndarinnar, en jeg verð að álíta, að allir þeir, sem undir nefndarálitið skrifa, eigi að bera sameiginlega ábyrgð á því. Jeg hefi skrifað undir þetta nefndarálit, og jeg vil gjarnan bera minn hluta af ábyrgðinni og taka við mínum hluta af álasinu og svara fyrir. Því miður er þingmönnum of oft gjarnt til að vera einhliða í málunum. Annað hvort telja þeir sjerhvert mál að öllu leyti ágætt, eða einskis nýtt, en hitta þar engan milliveg. Nefndarálit þetta tekur bæði það, sem mælir með og líka það, sem mælir á móti þessu máli, og er síst að þeirri reglu að finna. Eins og vitanlegt er, þá er nú málið, sem hjer er um að ræða, í þetta horf komið, enda þótt það kæmi inn á þingið í annari mynd. Fyrst var farið fram á að stofna prófessorsembætti við Háskólann í hagnýtri sálarfræði, fyrir þenna mann. Fjekk það engan byr í nefndinni, og var þá talað um dócentsembætti í stað prófessors, en einnig það fjekk lítið fylgi í nefndinni. Komst það að síðustu í þetta horf, sem sje, að styrkur sje veittur í fjárlögum til tilrauna í vinnuvísindum, og hölluðust 4 nefndarmenn af 5 að þeirri stefnu, í von um, að þannig geti það komið að nokkrum notum. En ef svo færi, að það kæmi ekki að sama gagni, þá er þó mikil bót í máli með þessu, að hafa þetta styrk, en ekki fast embætti, því að styrkinn má altaf strika út, ef fram á það sjest, að gagn sje ekki að. En ef dr. Guðmundur Finnbogason fær aðstöðu til að reyna sig, er sennilegt, að gagnið af starfi hans verði meira en sem þessum krónum nemur. Það voru einkennileg ummæli hjá hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Þau voru eitthvað í þá átt, að hann þekti ekki neinn mann, er kynni að vinna nema eitt verk, og eftir því þyrfti jafnmarga kennara í vinnuvísindum og vinnubrögð alls landsins væru margvísleg. En þetta er fjarstæða, sem ekki þarf að svara, þar sem nú hjer er um mann að ræða, sem treystir sjer, og aðrir hafa mikið álit á, að geta komið vinnubrögðum í landinu í betra horf en áður er, sem engin vanþörf er á. Er ef til vill varlega í það farandi, að standa á móti öllu í þá átt, því að þótt leitt sje til þess að vita, þá eru margir verkamenn við vinnu, sem hafa ekki verksvit. Skyldi þá ekki vera full þörf á þessum tilraunum. Háttv. 2. þingmaður S.-Múl. (G. E.) vildi hvorki að veittur yrði styrkur nje stofnað embætti, af því að gagnið væri óvíst. En er ekki oft ráðist í að veita fje til ýmislegs, þó að ekki sje hægt að segja um gagnið fyrir fram. Var hægt að segja um það með vissu fyrir fram, hvort gagn yrði að honum sem embættismanni, þegar honum var veitt embætti? Og þó var það gjört. Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) spurði, hvers vegna jeg hefði þetta álit nú. Jeg get fyrst svarað því, að jeg var ekki samþykkur að stofna embætti í þessari grein við Háskólann, vegna þess, að mjer fanst það hvorki eiga heima í Háskólanum, nje heldur vert að óreyndu máli að mynda fast embætti í þessu skyni. En síðan farið var fram á styrk, virtist mjer málið vera komið í rjettari átt. Í öðru lagi var það meiri binding að stofna embætti, því ef þetta kemur ekki að gagni, má hætta að veita styrkinn, sem ekki var hægt með embættið, en ef þetta yrði að liði og verulegum notum, þá mætti þetta embætti verða stofnað síðar. Jeg hefi því ekki breytt skoðun, og hefi þegar fært ástæður fyrir því. Annars fanst mjer hv. 2. þm. Rang. (E. P.) fara undan í flæmingi í þessu máli, þó að hann sje ekki því vanur. Jeg skil ekki þá afstöðu, að vilja endilega embætti við Háskólann, en ekki styrk, sem horfir þó miklu betur við. Þetta er því einkennilegra, sem háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) er alt af vanur að fylgja því, er skynsamlegra er. En jeg held að það hafi verið alveg rjett hjá háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.), að úr því að nú sje um styrk að ræða, þá vilji menn heldur embætti, en hefði það verið embætti, sem farið var fram á, þá hefðu menn talið styrkinn sjálfsagðan. En þess háttar heyrir til beinna undanbragða, en ekki hreinskilni. Ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) skyldi jeg vel, af því að uppi á áheyrendapöllunum sat greindur og gegn Árnesingur.  (Sigurður Sigurðsson: Slúður!)  . Það er eftirtektavert, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) og háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) eru hvassyrtastir, þegar flestir áheyrendur eru, og þeir halda að bezt sje að mótmæla vegna kjósenda. Hyggilegast held jeg verði, að greiða atkvæði með rökstuddu dagskránni, því að jeg hefi þá trú, að þess verði ekki langt að bíða, að fje þetta borgi sig með því gagni, sem af því leiðir.

Bjarni Jónsson Það er ekki annað en athugasemd út af ræðu háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), að það er ekki rjett, sem hann sagði, að það væri fullkomlega horfið frá vísindastefnunni. En háttv. 2. þingm. Rvk. (J. M.) hefir nú svarað þessu. En það er samt örstutt athugasemd, er jeg vildi gefa mönnum, af því að þeir virðast misskilja hvað vinnuvísindi eru. Það dettur engum í hug, að maðurinn eigi að setjast á þóftu og fara að róa. Heldur á hann að rannsaka, hvernig helst á að róa. Tekur hann þá hóp manna, flokkar þá niður í góða róðrarmenn, miðlungsmenn o. s. frv. Lætur síðan þessa menn róa með fljótu, miðlungsfljótu og hægu áralagi, til þess að finna tímann, hversu fljótt róa skuli. Þetta er eitt dæmi, en svo færi hann með hvert atriði róðrarins, þar til er fullrannsakað væri. Þegar svo mörg hundruð tilraunir hafa verið gjörðar, þá má fara að gjöra reglu um hvernig best megi nota kraftinn, hvort róa skuli seint eða títt.  (Eggert Pálsson: Þá þarf eftirlagið að vera gott)  . Það kemur líka við þessar tilraunir, því ræð því, að reisa sig snögt upp kemur bakfallið árinni til góða, og fær síðan kraft fram á við. Það þarf að rannsaka hversu lengi þessa verður not, áður en »inertia« hefir eytt honum. Jeg tek þetta fram, til þess að sýna mönnum fram á, hvernig fara á að þessu á vísindalegan hátt. En auk þess kemur svo líka til greina, um hlutfallið milli árarinnar utan borðs og innan. Jeg gat um það um daginn í ræðu, að rannsakað hefði verið, hversu tíð væri hreyfing höfuðs handar og fótar, til þess að hreyfingin yrði sem ljettust og nákvæmust. T. d. ef við höggvum við, það er ekki sama hversu oft við höggvum til þess að höggva samastaðinn. Tíðleiki högganna er ákveðinn til þess að hitta höggfarið. Þetta reynir hver á sjálfum sjer, en vísindamaðurinn tekur mörg hundruð manna og lætur þá reyna sitt með hverju móti, til þess að fá setninguna um glöggar, ákveðnar hreyfingar. Setningin fæst ef til vill ekki fyrr en eftir 1/8 miljónar hreyfinga; og stundum fæst hún ekki fyrr en eftir 1/8 miljón af hreyfingum. Þetta byggist alt á athugun og þarf því menn til þess, að gjöra athuganir á, til þess að fá setninguna. Þessar tilraunir verður vísindamaður að hafa á hendi, en á ekki sjálfur að fara að moka mold. Jeg gjöri þetta til þess að sýna mönnum fram á þetta, er vilja skilja þessi atriði, en hafa ekki gjört það enn; en þegar þetta hefir verið heimfært, þá munu þeir skilja það, og þá munu þeir einnig skilja það, að þetta verður ekki gjört á örstuttum tíma. Því vil jeg heldur að hann fái embættið við Háskólann, og gefist því kostur á að rannsaka þetta um fleiri ár, þar til niðurstaðan væri fengin. En fyrst ekki fæst annað betra en að veita fje til þess í fjárlögunum, þá vona jeg, að þegar þessi tvö ár eru liðin, sjáist svo góður árangur, að menn vilji halda áfram að veita fje til þessa. Færi þá ef til vill svo að lokum, að sett væri á stofn fast embætti í þessari grein. Þá ætla jeg að nefna aðra hlið á þessu máli. Fiskiútvegsmaður hefir yfir mörgu fólki að ráða, og mörg verk að láta vinna. Nú mætti með sálarfræðilegum rannsóknum finna til hvaða verks hver maður væri hæfastur, því að ekki legðu þeir allir jafnt gjörva hönd á alt. Með þessu móti fengist sem mestur verkasparnaður og um leið útgjaldasparnaður fyrir eigendur fyrirtækisins, og ef verkamennirnir vinna ákveðið verk fyrir ákveðið kaup (»Akkorð«), þá verja þeir á þenna hátt minni tíma til verksins, og græddu því líka á þessu. Á þenna veg hafa báðir hagnað. Þetta eru tvær hliðar á þessum hlut, sem mjer dettur í hug núna, án þess að hafa sett mig inn í þetta. En jeg sje þetta af því, að jeg er ekki alveg ókunnugur sálarfræðilegum ritum. Jeg veit, að það hagar eins til með kenslu í vinnubrögðum eins og með kenslu í bóklegum fræðum. Að jeg hefi fengið orð lærisveina minna fyrir því, að mjer hafi farið kensla vel úr hendi, þakka jeg minni litlu þekkingu í sálarfræði. Jeg ætla ekki að halda langa ræðu, en jeg vildi hafa sagt þetta kapplaust og hníflalaust, til þess að gjöra mönnum það ljóst, að hjer þarf vísindamann og hann glöggan. Og jeg held að hv. 2. þm. Rang. (E. P.) og jeg getum mætst í þessari tillögu, er hjer liggur fyrir, þó að við viljum báðir heldur embætti, og jeg skora á hann að verða mjer samferða, þar sem starfið er vísindalegt. Maðurinn getur og á þenna hátt flutt fyrirlestra við Háskólann, þó að hann sje ekki fastur kennari, og með því er sálarfræðin ekki útilokuð. Jeg fæ ekki skilið annað en þessi blær, sem nú virðist hvíla yfir fyrirtækinu, hverfi. Jeg á við þann misskilning, að maðurinn eigi að fara út á mið og gutla þar sjálfur með árinni, eða þá að moka mold. Þetta eru vísindi, sem hann á að kenna, og það er ekkert hlægilegt, þó að þingið komi fram með þetta; en það er hlægilegt, eða öllu heldur sorglegt, að heyra það í þingsal Íslendinga, að við megum og eigum ekki að gefa þessu nú gaum, af því að það sje svo skamt á veg komið með öðrum þjóðum. Þetta er einkennilegt. Það er alveg eins og Íslendingar megi aldrei vera á undan í neinum vísindum. Þetta er því einkennilegra, sem forfeður vorir voru langt á undan öðrum í vísindum. Það er ein málfræðisritgjörð í Snorra-Eddu, sem er svo langt á undan sínum tíma, að það var ekki fyrr en á 17. öld, að sú vísindagrein komst á það stig, eða rjettara sagt á nokkuð svipað, en þó ófullkomnara stig með öðrum þjóðum. Jeg skal bæta því við, að eftir þýðingu vísindanna nú á tímum, þá ættum við ekki, sem ekki erum vísindamenn, að tala háðslega um slíka hluti. Við vitum ekki til hvers þetta gæti leitt hjá okkur, því að öllum ætti að vera auðið að sjá það, hversu stórvirk vísindin eru í þeim Hjaðningavígum, sem háð eru nú í heiminum. Það væri gaman að hafa skýrslu yfir »Gamla Carlsberg«, því að það eru vísindamenn, sem hafa gjört bjórinn svo góðan, að fyrir þá uppgötvun hefir mönnum safnast miljónir króna, er síðan hefir verið varið til ýmsra góðra og þarfra fyrirtækja í því landi, er fyrirtækið sjálft var rekið. Jeg nefni þetta dæmi, af því að margir þekkja »Gamla Carlsberg«, þó að þeir hafi ekki drukkið hann. Jeg hefi sagt þetta til þess, að þeim mönnum skildist, sem vilja heldur, að stofnað verði embætti en veittur styrkur til þessa fyrirtækis, að hinn vísindalegi blær þarf ekki að hverfa af þessu, og hins vegar, að styrkveitingin leiði til þess, er árangurinn hefir komið í ljós, að stofnað verði þá embætti í þessu skyni.

Ráðherra: Jeg hefi ekki hugsað mjer að blanda mjer inn í deilur manna um þetta málefni, en jeg ætla að eins að víkja máli mínu að þeirri rökstuddu dagskrá, er hjer liggur fyrir frá meiri hlutanum. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje neitt óþinglegt eða athugavert við dagskrána. Jeg skoða það þannig, að meiri hlutinn hafi komið með hana vegna varfærni; honum hafi þótt varhugavert að stofna embætti í þessari grein, þar sem vinnuvísindi svo nefnd eru hjer svo að segja óþekt, nema af ritgjörðum dr. Guðm. Finnbogasonar. En hins vegar hefir meiri hlutanum þótt varhugavert að skella algjörlega skolleyrunum við þessu máli og viljað því sýna einhvern lit á því, að gjöra eitthvað fyrir það. Hann hefir búist við, að almenningur vildi ekki, að stofnað væri fast embætti, en á hinn bóginn fundist rangt eða varhugavert, að taka ekki erindið að einhverju til greina. Þess ber og að gæta, að fjárveiting sú í fjárlögunum, er meiri hlutinn ætlast til að veitt verði, er ekki í rauninni nema 4800 krónur, því að meiri hluti nefndarinnar ætlaðist til þess, að sá 600 króna styrkur, er dr. Guðmundur Finnbogason hefir haft árlega til ritstarfa, falli burtu, ef fjárveitingin verður samþykt. Dagskráin beinir því bæði til Alþingis og stjórnarinnar, að hann fái lausn frá því starfi, er hann hefir nú með höndum, og sjeð verði um, að annar maður sinni því næsta fjárhagstímabil, þó þannig, að dr. Guðmundi Finnbogasyni standi opinn aðgangur að því að þeim tíma liðnum, ef fjárveitingarvaldið sjái sjer ekki fært, að láta hann hafa þennan styrk áfram, sem hjer ræðir um. Jeg býst við því, að hægt sje að fá færan mann, til þess að gegna þessu starfi í næstu tvö ár, með því skilyrði, að hann láti af því, ef svo vill verkast. Það er títt annarstaðar að slíkt fáist, og því ætti ekki að vera meiri vandkvæði á því hjer. Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) þótti dagskráin athugaverð, og taldi að rjettara hefði verið, að halda fram frumvarpinu, með því að þá hefði Háskólinn fengið starfskrafta mannsins óskifta. Háttv. þingm. verður þá vonandi með frumv., ef dagskráin fellur, því að þá kemur það til atkv. Háttv. samþingism. minn (S. S.) fann mjög að því, að þingnefnd beitti »agitation« í þessu máli. Satt að segja skil jeg þetta ekki. Það er mjög algengt, að heilar þingnefndir komi fram með frumvörp og tillögur fyrir aðra; þær hafa oft gjört það fyrir mig, t. d. hefi jeg átt slíka samvinnu við háttv. landbúnaðarnefnd, sem háttv. samþingism. minn er í. Og ef nefnd kemur fram með eitthvað það, sem hún telur þarft og gott, hví skyldi hún þá eigi mega reyna að sannfæra samþingismenn sína um það. Það væri vanræksla af henni, ef hún gjörði það ekki. Og þar sem talað er um, að dagskráin sje nokkurs konar gildra eða veiðibrella, þá skil jeg það ekki heldur, því að hún þyrfti að vera alt öðru vísi en hún er til þess. Hún er einmitt svo ótvíræð, að á henni verður ekki vilst, en gildra gæti hún því að eins verið, að hún væri loðin. Þeir, sem greiða atkvæði með henni, hafa með því lýst skýlaust yfir því, að þeir ætli sjer að verða með fjárveitingunni, sem hún gjörir ráð fyrir, þegar þar að kemur. Um það er ekki að villast fyrir þá, sem vita hvað þeir eru að gjöra, og það býst jeg við að allir háttv. deildarmenn gjöri í þessu máli. Um hitt, hvort þessi tilraun muni koma að tilætluðum notum, getur aftur á móti verið vafi. Úr því verður tíminn að skera, og af því að hann hefir ekki skorið úr því enn, þá hefir háttv. meiri hluti ekki sjeð sjer fært að leggja til að stofna þessa nýju stöðu. Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) fann að því, að Háskólinn sje sviftur starfi þessa manns, en það er ekki rjett. Eða hvar stendur það skrifað, að hann megi ekki halda fyrirlestra við Háskólann, eins fyrir það, þótt hún verði samþykt? Maðurinn hefir »veniam docendi«, með því að hann er doktor, og jeg tel líklegt og líka æskilegt, að hann haldi þar fyrirlestra á vetrum um einstök atriði í fræðigrein sinni, og þá ef til vill um leið um væntanlegar rannsóknir sínar, svo að það er misskilningur, að það sje tilætlunin með þessu, að strika bann út úr heimi vísindanna. Líka mætti setja það skilyrði fyrir fjárveitingunni, að hann hjeldi fyrirlestra, og efast jeg ekki um, að honum myndi vera það mjög ljúft.

Framsögum. (Guðm. Hannesson) Jeg vil ekki fara í fúkyrðakapphlaup við háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Hann er mjer ef til vill fremri í þeirri grein. Fyrst vil jeg minnast á eitt atriði, sem máli skiftir, í ræðu hans. Hann dróttaði því að nefndinni, að hún hefði smeygt þessari fjárveitingu inn í fjárlögin í þeim tilgangi, að hún hjeldist áfram, hversu sem færi. Jeg get fullyrt, að slík aðdróttun er ástæðulaus. Nefndin var að vísu tvískift og skoðanirnar sundurleitar, en meiri hlutanum kom saman um, að rjett væri að gjöra tilraun með þetta í 2 ár, láta reynsluna skera úr, hvort hún kæmi að verulegum notum eða ekki, og haga sjer svo eftir því. Meðan hún er ekki gjörð, er ekki um annað að ræða en trú manna eða vantrú á þessu, en eftir það ætti að vera ómótmælanlega víst, hvort áfram skuli halda eða ekki, og þingið er ekki svo vitlaust, að það geti ekki dæmt um það, þegar skýrsla er lögð fyrir það um árangurinn. Og jeg get að minsta kosti hugsað mjer, að þessi tilraun takist miklu betur en jeg tel að svo stöddu líklegt, og hvort jeg yrði með eða móti framhaldsfjárveitingu í þessu skyni á næsta þingi, kæmi algjörlega undir því, hvernig þetta reyndist. Hvað ummæli háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) um Langadalsveginn snertir, þá má vel vera, að háttv.þm. Dal. (B. J.) verði sannspár um það, að mótmæli hv. 2. þm. S.-Múl. reynist bestu meðmælin með honum. Reynslan mun bráðlega sýna hvort háttv. deild dansar eftir hans pípu í þessu máli.

Benedikt Sveinsson Það munu nú flestir vera á einu máli um það, að samþykkja ekki frumvarp það, sem hjer liggur fyrir, en hins vegar munu vera skiftar skoðanir um dagskrána, og setja sumir það fyrir sig, hvernig hún er orðuð. Sumir halda því fram, að hún sje nokkurs konar brella, og sje ekki rjett að greiða nú þegar atkvæði um það, sem eigi heima í fjárlögunum. Skilst mjer sem þeir, sem eru á móti frumv., sjeu ekki vissir um hvernig þeir mundu þá greiða atkvæði, af því að þeim líkar ekki dagskráin heldur. En það er auðvelt að leysa úr þeim vanda með annarri rökstuddri dagskrá, þar sem svo sje til stilt, að allir hafi óbundnar hendur þegar þar að kemur. Skal jeg því með leyfi hæstv. forseta leyfa mjer að bera fram svo felda dagskrártillögu, sem borin verði upp að umr. lokinni: Með því að mál þetta liggur fyrir í fjárlagafrumv. í dag, og þá veitist nýtt tækifæri til þess, að ræða það, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Framsögum. meiri hl. (Guðm. Hannesson) Jeg hefi engu að bæta við það, sem stendur í nefndaráliti meiri hlutans. Þar er skýrt tekið fram, af hverjum ástæðum meiri hluti nefndarinnar ráði til þess, að fella frumvarp þetta.

Framsm. minni hl. (Jóhann Eyjólfsson) Nefndarálit minni hlutans tekur fram ástæður þær, er liggja til breytingartillögunnar á þingskj. 460. Okkur sýnist meiri hlutinn ekki hafa fært fram nægilegar ástæður til þess, að frumvarpið verði felt þess vegna. Minni hlutinn leggur áherslu á það, að ekki sje kipt í burtu því ákvæði, að rjúpan sje friðuð í jöfnu hlutfalli öll árin. Það er ilt fyrir þá fyrst og fremst, sem atvinnu hafa af rjúpnaveiðum, að mega ekki skjóta rjúpuna í eitt ár af sjö, og lítill vafi á því, að verslunin spillist, ef útflutningur hættir heilt ár í einu. Útlendingar vilja alveg eins fá að eta rjúpuna það árið eins og hin, og taki fyrir útflutning hjeðan, þá leita þeir bara til annara landa. Sú ástæða, að rjúpan sje minna friðuð með því fyrirkomulagi, sem við viljum hafa, er ekki rjett. En minni hlutinn hefir og komið fram með breytingartillögu, þar sem friðunin er færð frá 10. til 1. október, því við höfðum heyrt, að mörgum, sjerstaklega Norðlendingum, þætti ilt að mega ekki byrja að skjóta fyrr en þann 10. Meiri hluti nefndarinnar álítur, að rjúpan verði skotin með miklu meira kappi, ef friðunartíminn væri lengdur, og það svo, að hætta gæti af því stafað. Jeg skil nú satt að segja ekki þessa röksemdafærslu, því eftir henni væri sennilega heppilegast að ófriða rjúpuna alt árið, vegna þess, að þá myndi enginn leggja kapp á að drepa hana. En jeg hygg, að rjúpan myndi verða skotin af jafnmikilli ákefð allan árs hringinn, og munu allir, sem til þekkja, sanna mitt mál í þessu efni. Jeg get ómögulega sjeð, að betra væri að smella þessu eina ári til friðunar inn í á hverjum sjö árum, enda hefi jeg og enga góða ástæðu heyrt fram borna, er sanni það. Jeg hygg líka, að slíkt ákvæði sje ekki til í neinum friðunarlögum, þau munu hafa friðunina í jöfnu hlutfalli öll árin. Það var aðallega þetta, sem jeg vildi leggja áherslu á; annars skal jeg ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Magnús Kristjánsson Jeg skil ekki í öðru en að háttv. deild taki vel í þetta frumvarp. Jeg man ekki betur en að einmitt sama atriðið væri til umræðu í dýrtíðarmálinu sæla, og gekk þá hjer í gegnum deildina, enda var það ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, eins og nú er ástatt. Þótt nú háttv.Ed. feldi hitt frumvarpið, þá sje jeg ekki, að þessi háttv. deild þurfi endilega að beygja sig þannig, að hún geti ekki samþykt þetta frumvarp, sem gengur í sömu átt. Þegar þess er gætt, að talsvert af mönnum á nú þröngt í búi, með fram vegna ófriðarins, þá skil jeg ekki að menn sjeu á móti því, að gjöra þessar ráðstafanir, og það því fremur, sem þetta er í fullu samræmi við það, sem þessi hv. deild hefir alveg nýlega samþykt. Mjer sýnist þess vegna, að háttv. deild taki vel í þetta mál; því þó að menn kunni að segja, að ekki sje mikil björg í þessu, þá veit jeg þó, að ef þetta mál nær fram að ganga, þá getur það orðið að talsverðu gagni fyrir ýms hjeruð, þar sem jeg þekki til. En jafnframt hefði þurft að banna útflutning, ef vel ætti að vera. Hvað frumvarpið að öðru leyti snertir, þá tel jeg það ekki til bóta, að láta friðunartímann ná svo langt fram á haustið, sem þar er til tekið, en úr því er bætt með breytingartillögu minni hlutans á þgskj. 460. Jeg sje ekki ástæðu til þess, að fjölyrða frekar um þetta; hygg að mönnum sje það svo ljóst, og undarlegt þætti mjer, ef háttv. deild tæki nú upp á því, að vera þessu mótfallin.

Pjetur Jónsson Jeg get ekki vel skilið rök háttv.þm. Ak. (M. K.) fyrir því, að háttv. deild væri í betra samræmi við sjálfa sig, ef hún samþykti þetta frumvarp en ef hún fellir það. Ef það er meiningin, að fitja upp á sama málinu aftur og hjer var á ferðinni fyrir skemstu, og sem jeg þá reyndar greiddi atkvæði með, þá kemur það algjörlega í bág við þingsköpin, að fara að ræða mál, sem einu sinni er búið að fella af þinginu, þó aldrei nema það komi fram í örlítið breyttu formi. En ef það er ekki, þá er um hitt að ræða, að breyta til frambúðar friðunarlögunum, sem samþ. voru í hitt eð fyrra hjer á þinginu, og nema nú friðunarár rjúpunnar úr lögum. Samþykti hv. deild þetta, þá verð jeg að segja, að jeg skil ekki í samræmi hennar við sjálfa sig. Jeg heyrði, að hv. framsögum minni hlutans (J. E.) ber því við, meðal annars, að þessi eins árs friðun myndi hafa í för með sjer eyðileggingu á markaðinum. Jeg hefi nú í 20–30 ár fengist við útflutning og sölu á rjúpum, og hefi flutt út 10,000–20,000 á ári, og mjer er alsendis ókunnugt um það, að þetta friðunarár myndi spilla fyrir markaði íslenskrar rjúpu. Á heimsmarkaðinum er selt svo mikið af fugli, að þess gætir ekki ýkjamikið, sem kemur frá Íslandi. Jeg held þess vegna, að þetta sje bara viðbára hjá hv.frsm. minni hl. (J. E.). Áður en þessi ársfriðun kom til, komu einmitt fram raddir um það, að rjettast mundi að alfriða rjúpuna í 5 ár samfleytt, svo hún gæti náð sjer fyllilega aftur. Þetta var þá miðlunarvegur, sem farinn var, að lengja friðunartímann eftir megni á hverju ári og svo að friða rjúpuna alveg eitt árið af hverjum sjö. Að fara nú að rífa þetta niður, er því að kasta burtu með annari hendinni, því sem gjört er með hinni, og jeg álít slíkt gutl fram og aftur hreinustu vanvirðu fyrir Alþingi. Færi nú svo, að frumv. yrði samþykt, þá er þó brtt. á þgskj. 360 til bóta, en rjettast held jeg væri að láta friðunartímann halda sjer óhögguðum frá því, sem samþykt var í hitt eðfyrra og gjört að lögum þá.

Magnús Kristjánsson Hafi það verið torskilið, sem jeg sagði áðan, þá er jeg hræddur um, að segja megi hið sama um ræðu hv.þm. S.-Þing. (P. J.), því ekki skildi jeg rökfærslu hans um það, að ógjörningur væri að breyta þessum lögum. Raunar eru ekki æfinlega hans vegir mínir vegir, svo það er ekkert undarlegt, þótt við sjeum ekki alveg á einu máli um þetta. Mjer finst hann stundum vera nokkuð kreddufastur og hafa tilhneigingu til að byggja jafnan á einhverjum gömlum reglum og grundvallarsetningum, sem hann sjálfur kann að hafa sett, endur fyrir löngu. En tímarnir breytast, og jeg gjöri ekki mikið úr því, að þau lög hljóti endilega að vera órjúfanleg, sem hann kann að hafa átt einhvern þátt í að setja. Jeg skil ekki, hvaða hættu getur af því leitt, að gjöra þessa ráðstöfun, sem hjer er farið fram á. Hjer er í rauninni farið fram á hið sama, sem í hinu frumv., sem samþykt var hjer nýlega, en sem felt var í Ed. Og jeg sje ekki betur en að þetta megi skoða sem bráðabirgða ráðstöfun, alveg eins og það. Jeg skil ekki röksemdafærslu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), nema gengið sje út frá því, að þessu ákvæði megi aldrei breyta. En jeg hefi aldrei heyrt, að að fuglafriðunarlögin sjeu þannig úr garði gjörð, að þau sjeu óbreytanleg. Og ef þeim má breyta, þá má einnig breyta þessu ákvæði. Þetta hygg jeg að öllum sje ljóst. Jeg verð að efast um, að það sje mikils virði að alfriða rjúpuna sjöunda hvert ár. Að minsta kosti hygg jeg, að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) og aðrir eigi erfitt með að sanna, að það hafi mikinn árangur. Eftir þessu frumv. er friðunartími rjúpunnar lengdur frá því, sem nú er, jafnframt því sem hún er ekkert árið alfriðuð, og það tel jeg í alla staði eðlilegra og rjettara. Eins og tekið er fram í nefndaráliti minni hlutans, getur það haft óþægileg áhrif á viðskiftasambönd þeirra manna, sem versla með þessa vöru, að rjúpan er alfriðuð heilt ár í einu. Yfirleitt virðist mjer ýmislegt mæla með því, að breyta friðunarlögunum á þann hátt, sem hjer er farið fram á, en hins vegar sje jeg ekkert mæla á móti því. Rjúpunni stafar minni hætta af veiðiskapnum en þeirri hættu, sem henni stafar af harðindum. En jeg gjöri ekki ráð fyrir, að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) nje aðrir sjái sjer fært að friða hana fyrir hungri og harðrjetti. Jeg skal svo ekki eyða fleiri orðum að þessu. Jeg held því fast fram, að eftir atvikum sje frumvarp þetta í alla staði vel viðeigandi. Frumv. var tekið út af dagskrá.

Framsm. (Benedikt Sveinsson) Jeg skýrði frá skoðun minni á þessu málefni við 1. umr. og hefi engu þar við að bæta. Sje jeg þess vegna ekki ástæðu til þess, að tefja neitt fyrir málinu, en vona að eins, að menn hafi ekki breytt skoðunum sínum á því að það var samþ. hjer við 1. umr.

Ráðherra: Mig minnir, að frumv. um sama efni sje í nefnd í Ed. Finst mjer þess vegna, að þetta frumv. hjer mætti bíða, uns hitt kemur úr nefndinni, og vil því skjóta því til hæstv. forseta, að taka málið út af dagskrá.

Framsm. (Benedikt Sveinsson) Það er alveg rjett hjá hæstv. ráðherra, að þægilegast væri, að ræða bæði frumv. í einu. En þar sem óvíst er, hve nær frumv. kemur úr nefnd í Ed., þá getur vel sparast tími á því, að afgreiða málið hjeðan nú þegar og til Ed., svo að það komist þá þar í sömu nefndina sem hitt frumv.

Framsm. (Benedikt Sveinsson) Jeg hefi rjett í þessu fengið að vita, að hitt frumv. er vel geymt í nefnd í Ed., og engin hætta á, að það komi þaðan fyrst um sinn. Verð jeg því að halda því fram, að hagkvæmast sje, að senda þetta frumv. til efri deildar, ef sama nefndin á að fjalla um bæði frumv.