Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið í fréttum hefur Samkeppniseftirlitið fellt úrskurð um að hámarkstaxtar leigubifreiða skuli felldir niður innan fárra vikna. Samkeppnisstofnun virðist líta á hvern leigubílstjóra sem sjálfstætt starfandi fyrirtæki sem eigi að standa í samkeppni við aðra bílstjóra. Þetta er ekki alveg óþekkt erlendis frá. Í Svíþjóð voru hámarkstaxtar afnumdir í byrjun 10. áratugar síðustu aldar með þeim afleiðingum að neytendur voru leiddir nánast inn í frumskóginn, áttu enga vörn lengur í samræmdu taxtakerfi. Eflaust hafa einhverjir Íslendingar fengið að kenna á þessu kerfi. Sjálfur hef ég kynnst því í Stokkhólmi að þurfa að greiða þrefalt hefðbundið verð fyrir leigubílaakstur. Norðmenn komu í kjölfarið og er athyglisvert að við afnám hámarkstaxta rauk verðið upp um rúmlega 8% og var þá farið að setja ákveðnar reglur. Staðreyndin er nefnilega sú að samkeppnin í verði hefur oftar en ekki komið neytendum illa. Oft hefur verið bent á hið augljósa í þessu efni, að leigubílstjóri sem á völ á fjölda viðskiptavina á illviðrisdegi, ég tala nú ekki um að nóttu til í slæmu veðri, gæti freistast til að láta bjóða í farið, og nokkuð hátt við slíkar aðstæður. Væri slíkt fyrirkomulag heppilegt? Ég held ekki. Ástæðan fyrir því að ég tek þetta mál upp í þinginu er að tíminn til að fyrirbyggja að hér eigi sér stað mikið slys er mjög naumur. Leigubílstjórar eru í algerri óvissu um framhaldið. Þeir segja að ef breyta eigi fyrirkomulaginu verði að koma til einhverjar skynsamlegar reglur en þær eru ekki farnir að líta dagsins ljós. Ég hef spurt á móti hvort við búum ekki við ágætlega skynsamlegar reglur og ef ný samkeppnislög valda einhverjum vandræðum hvort verkefnið sé þá ekki að breyta þeim lögum. Hæstv. samgönguráðherra er í þingsalnum og væri fróðlegt að heyra frá honum hvernig þessi mál standa og hvað samgönguyfirvöld ætla að gera í þessu efni.

Virðulegur forseti. Eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson veit er það ákvörðun Samkeppniseftirlitsins sem hann gerði að umtalsefni. Sá þáttur málsins heyrir að sjálfsögðu ekki undir samgönguráðuneytið. Hins vegar heyra málefni leigubíla og verkefni leigubílstjóra undir ráðuneytið. Þjónusta leigubílastöðvanna og leigubílstjóranna er mjög mikilvæg í samfélagi okkar. Það á bæði við um almenna borgara og ferðamenn. Þjónusta leigubílanna á þessu svæði skiptir geysilega miklu máli, ekki síst vegna þess að almenningssamgöngur, eins og hv. þingmenn þekkja, eru takmarkaðar og leigubílarnir þess vegna mjög mikið notaðir og mjög mikilvægir. Sú regla hefur verið sett upp hjá okkur að það er takmarkaður fjöldi leyfa fyrir þá sem sinna leiguakstri. Hér á höfuðborgarsvæðinu hefur í langan tíma verið ákveðinn fjöldi og síðan tók ég ákvörðun um að stækka þetta svæði þannig að höfuðborgarsvæðið allt og Suðurnesin væru eitt atvinnu- og takmörkunarsvæði. Það hefur verið afstaða samgönguráðuneytisins að ekki væri skynsamlegt, við þessar aðstæður þar sem leyfin eru takmörkuð, að afnema þetta hámarksgjald. Samgönguráðuneytið hefur gert Samkeppniseftirlitinu það ljóst hver afstaða ráðuneytisins er þannig að ég hef talað alveg skýrt í þessu. Ég tel að þetta sé ekki skynsamleg ákvörðun um þessar mundir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að vekja athygli á þessu máli á þingi. Fyrir liggur álit Samkeppniseftirlits eins og kom fram í máli hæstv. samgönguráðherra. Hins vegar er ekki ljóst hver útfærslan eigi að vera á þeim breytingum sem mér skilst að þurfi að gera samkvæmt ákvörðun Samkeppniseftirlits og algjörlega óljóst á þessari stundu hvort þær breytingar verði neytendum til hagsbóta. Það hlýtur að vera markmið þess að gera breytingar á því kerfi sem við nú höfum í leigubílaakstri að það sé neytendum til hagsbóta og lækki jafnvel verðið til neytenda frekar en að hækka það. Það væri fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann eða ráðuneyti hans hefur t.d. leitað ráða hjá talsmanni neytenda eða Neytendasamtökunum um það hver reynslan sé af álíka breytingum í öðrum löndum og öðrum stórborgum og hvernig best sé þá að útfæra þær breytingar sem mér skilst að hér þurfi að gera.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni, ég held að mikið bráðræði væri og óðagot að fara út í þær breytingar sem til eru lagðar í áliti Samkeppniseftirlits. Það væri mikið óðagot bæði fyrir neytendur sjálfa og leigubílstjórana er til lengri tíma lætur. Ég held að engin ástæða sé til að fara út í þær breytingar sem leiða til þess að samræmd gjaldskrá leggist af. Ég held að það væri mikil vitleysa og ávísun á verðhækkun og verri aðstæður fyrir neytendur. Eins og hæstv. samgönguráðherra gat um áðan gegna leigubílarnir mjög mikilvægu hlutverki í öllu okkar samfélagsmynstri. Þeir gegna miklu hlutverki orðið í almannaþjónustunni líka. Í æ ríkari mæli í fleiri og fleiri sveitarfélögum er farið að reka akstursþjónustu, t.d. fyrir aldraða, með leigubílum og ég held sjálfur að feta eigi þá slóð á næstu missirum að auka verulega hlutdeild leigubíla og leigubílstjóranna í því að þjónusta almenning með viðurkenndum almenningssamgöngum eftir ýmsum slíkum leiðum. Eins og hæstv. samgönguráðherra sagði er um að ræða takmörkuð gæði og takmörkuð leyfi bundin við svæði og það væri að mínu mati mikil villa og mikið bráðræði að breyta því og afnema samræmda gjaldskrá. Ég er alveg viss um að það væri verra fyrir bæði þá sem reka leigubílana, leigubílstjórana sjálfa, og alveg klárlega fyrir neytendur. Það kæmi það mikið flot á þessa hluti og það er mikilvægt að fá afdráttarlaus pólitísk skilaboð frá hæstv. samgönguráðherra um útfærsluna í þessu máli. Það er mjög mikilvægt því að hér er um að ræða mikilvæga grundvallarþjónustu í allri okkar samfélagsgerð, hluti sem þurfa að vera í lagi og það á ekki að leiða til verðhækkana og einhvers konar uppnáms á þessum markaði sem koma bæði neytendum og leigubílstjórum illa.

Frú forseti. Leigubílar eru mikilvægur þáttur í almenningssamgöngum hér á landi. Ég tek alveg heils hugar undir orð hæstv. samgönguráðherra Sturlu Böðvarssonar um hversu mikilvægt er að þessi starfsemi njóti fulls trausts neytenda. Mér finnst þau orð hæstv. ráðherra að það sé að hans mati ekki skynsamlegt og ekki neitt sem reki á eftir því að þessi breyting verði gerð nú vera mjög mikilvæg inn í þessa umræðu. Við þekkjum af ferðum okkar erlendis hversu óörugg við verðum ef við tökum leigubíla og vitum ekki hvaða gjald maður situr uppi með að borga. Við leitum gjarnan að leigubílastöð eða hóteli sem tryggir okkur fyrir fram að við förum með leigubíl sem rukki innan einhverra samþykktra skilgreindra marka. Ég hef heyrt frá ferðaþjónustuaðilum hér á landi að þeir óttast að verði sú breyting að afnema hámarksgjaldskrá leigubíla að raunveruleika muni það skapa óvissu og óöryggi erlendra ferðamanna um gjaldskrána, ferðamanna sem þekkja ekkert inn á íslenskar aðstæður og taka leigubíl. Sú tilhögun sem hefur verið hingað til með fasta hámarksgjaldskrá hefur verið mikil trygging, bæði gagnvart ferðamönnum sem hingað koma og almennum neytendum. Engin skynsamleg rök hafa verið færð fyrir því að breyta þessu í þá veruna að afnema gjaldskrá 

Frú forseti. Ég þakka hv. málshefjanda Ögmundi Jónassyni fyrir að hreyfa þessu máli hér. Um nokkurn tíma hafa leigubílar og starfsemi þeirra og leigubílastöðva verið í umræðu á Alþingi og ekki langt síðan sett voru sérstök lög þar um. Mjög var horft þá til annarra landa eins og til Svíþjóðar þar sem Svíar höfðu tekið það upp að afnema svokallaðar leigubílastöðvar og hver og einn sem hafði áhuga á því að keyra leigubíl gat gert svo. Það varð hins vegar til þess að margir aðilar lentu í ógöngum, t.d. þegar þeir voru að senda barnfóstrur sínar heim í leigubílum sem enginn vissi hvaðan komu eða hvert fóru. Hlaust af þessu mikill skaði og, eins og hér hefur komið fram, vantraust líka á verðskrá og bifreiðastjóra þeirra bíla sem ekki voru á sérstökum merktum bifreiðastöðvum. Það er rétt sem hér hefur komið fram, auðvitað er misjafn sauður í mörgu fé þannig að það er hætta á að verði gjaldskrá gefin frjáls muni einhverjir misnota sér aðstöðu sína. Sérstaklega gæti þetta þá bitnað á ferðamönnum sem við leggjum mikið kapp á að muni finna það á Íslandi að hér geta þeir treyst því sem sagt er og treyst t.d. aðilum sem eru í leigubílaakstri. Ég fagna orðum hæstv. samgönguráðherra hvar hann kemur inn á það að það sé aldeilis ekki í anda samgönguráðuneytisins að Samkeppniseftirlitið skuli gera þetta. Við viljum auðvitað hafa frjálsræði á sem flestum viðskiptaháttum sem leiða til lægra vöruverðs og ódýrari þjónustu. Því miður held ég að við höfum ratað í ógöngur hér og sjáum fram á að þetta muni ekki verða til góðs fyrir almenning.

Hæstv. forseti. Það er mikill samhljómur í því sem fram kemur þegar þingmenn lýsa afstöðu til þessa máls, nú síðast í orðum hv. formanns samgöngunefndar Alþingis. Hæstv. samgönguráðherra Sturla Böðvarsson talaði einnig mjög skýrt og afdráttarlaust í þessu máli og ég fagna yfirlýsingum hans en hann segir að í sínum huga sé ekki heppilegt að afnema þá hámarkstaxta sem við búum við. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir leigubílstjóra sem hafa búið við ákveðna óvissu í þessum efnum að fá þá yfirlýsingu frá hæstv. ráðherra sem hann hefur nú gefið. En vegna þess að Samkeppniseftirlitið telur sig eflaust hafa verið að fylgja þeim lögum sem því var sett að fylgja, þá stöndum við nú frammi fyrir þeirri spurningu hvort við þurfum að breyta þeim lögum. Við megum náttúrlega ekki búa við slíkar aðstæður að Samkeppniseftirlitið fari að etja okkur út í eitthvert fen sem við viljum ekki fara út í, þröngva okkur til samkeppni á sviðum þar sem samvinna á hugsanlega betur við. Verkefnið sem við horfum fram á hlýtur þá að vera hvort við þurfum að breyta lögum að einhverju leyti til að ná þeim markmiðum sem við virðumst öll vera sammála um, a.m.k. þeir sem hafa tekið þátt í umræðunni hér og nú.

Hæstv. forseti. Til að samhljómurinn verði ekki allt of mikill vil ég koma inn í þessa umræðu. Ég hef alltaf verið á móti þessum fjöldatakmörkunum á leigubílum. Auðvitað má segja að hámark á gjaldinu sé tengt því að ríkisvaldið skuli skipta sér af þessari atvinnugrein með þessum hætti, skipta sér af því hversu margir vinna við atvinnugreinina. Í því ljósi geta menn svo sem haft þá skoðun að það þurfi að hafa hámarkið. En auðvitað er þetta aftan úr öldum að skipta sér af því að fólk megi ekki fara og gera út leigubíla eins og í annarri atvinnustarfsemi hér í landi og ég hvet hæstv. samgönguráðherra til að setjast enn einu sinni yfir það hvort ekki eigi að koma á frelsi í þessari atvinnugrein eins og í öðrum atvinnugreinum í landinu.

Virðulegur forseti. Þessi umræða er um margt athyglisverð. En það fer hins vegar ekkert á milli mála að þegar við breyttum lögum árið 2001 varð það niðurstaðan að halda áfram með takmörkunarsvæði á höfuðborgarsvæðinu, Akureyri og á Suðurnesjum hvað varðar úthlutun leyfa fyrir leiguakstur. Það varð niðurstaðan þá. Allt hefur sinn tíma. Það kann vel að vera að hv. þm. Jóhann Ársælsson verði sannspár um að auka eigi frjálsræði í þessu en það var nokkuð góð sátt um það í þinginu að gera ekki breytingar hvað þetta varðar. Það var í því ljósi og það er á þeim grundvelli sem afstaða mín hefur verið sú að gera ekki breytingar á því að halda úti hámarkstaxta. Það eru hin afdráttarlausu pólitísku skilaboð sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson bað um að kæmu frá mér og ég hef gert Samkeppniseftirlitinu grein fyrir frá samgönguráðuneytinu að við teljum að við þær aðstæður sem við búum við í dag sé ekki skynsamlegt að gera slíkar breytingar. Ég hlýt að gera ráð fyrir því að eitthvað heyrist frá Neytendasamtökum og öðrum en ég tel afar mikilvægt að við göngum ekki til þeirra breytinga sem Samkeppniseftirlitið er að taka ákvörðun um, beint í kjölfar þess að við gerðum þessa heilmiklu breytingu að sameina takmörkunarsvæðin á Suðurnesjum og í Reykjavík. Það voru töluverðar deilur um það og ég tel að þetta væri ekki gott innlegg í það mál að svo komnu. Þess vegna hef ég tekið þessa afstöðu alveg hreina og tæra að ég tel að þetta sé ekki til bóta.

Frú forseti. Við erum að ræða hér um að breyta Rafmagnsveitum ríkisins úr stofnun í hlutafélag. Ef allt væri með felldu væri auðsótt mál að breyta þessari stofnun í hlutafélag en því miður er það svo að ekki ríkir traust til þeirra sem á halda, til framsóknarmanna, hvað varðar þessi mál. Það er einfaldlega orðið svo að það er ekki hægt að koma einföldum skipulagsbreytingum í gegnum þingið vegna þess að Framsóknarflokkurinn hefur einfaldlega fyrirgert trausti sínu hvað varðar hlutafélög í eigu hins opinbera. Einhver vildi kalla Framsóknarflokkinn öfgaflokk í einkavæðingu. Ég vil kannski ekki kalla hann það enn sem komið er en mér finnst samt sem áður flokkurinn vera orðinn svo heftur í einhverri hugmyndafræði að hann sést ekki fyrir. Ég er á því að það sé mikið til í því að menn verði að horfa á þetta frumvarp í breiðara samhengi, horfa á það í því samhengi hvernig stjórnarstefna umliðinna ára hefur í rauninni meðhöndlað eigur almennings. Ég vil nefna hér að það er auðvitað ekki eðlilegt þegar menn hafa verið að einkavæða og koma eignum ríkisins út, að þá sé það gert þannig að allt lykti af spillingu. Við getum nefnt Búnaðarbankann þar sem flokkurinn kom bankanum í hendur manna sem eru nátengdir flokknum með því fororði að það væri í tengslum við kjölfestufjárfesti frá Þýskalandi sem síðan gufaði upp og reyndist einungis vera orðin tóm þegar betur var að gáð og nú veit ég ekki betur en þetta sé til gaumgæfilegrar skoðunar hjá ríkisendurskoðanda. En ég vona að hann geri nú betur en þegar hann fór yfir hæfi Halldórs Ásgrímssonar þegar hann fann það út að hann væri algerlega hæfur þegar hann stóð í því að selja nánast sjálfum sér eða tengdum aðilum bankann. Fleira má nefna ...

Forseti ætlar að biðja hv. þingmann um að gæta orða sinna og gæta þess líka að ávarpa forsætisráðherra með tilhlýðilegum hætti.

Ég skal gæta þess að ávarpa hann með tilhlýðilegum hætti, hæstv. forsætisráðherra, en ég átta mig kannski ekki á því hvar ég fór út af sporinu. Gæti forseti bent mér á það þannig að ég geri ekki sömu mistökin aftur? - Það virðist ekki vera svo þannig að ég átta mig ekki alveg á hvar ég missteig mig en ég ætla að vonast til þess að ég hafi gætt hófs, en þetta eru mál sem hafa verið uppi í þjóðfélaginu og tengjast þessu máli. Almennt erum við í Frjálslynda flokknum sammála því að hlutafélagavæða eins og kostur er en þegar það er gert á þann hátt sem verið hefur á umliðnum árum þá er það mjög vafasamt og menn verða að horfa á hlutina í því ljósi. Ég vonast til þess að okkur hv. þingmönnum leyfist að fara hér yfir þá sögu og forsögu þessara mála. Ég vil líka nefna söluna á Íslenskum aðalverktökum, ef það er óhætt. En það kom m.a. fram í ágætri skýrslu Ríkisendurskoðunar að það urðu deilumál og það varð kærumál sem var vísað til Fjármálaeftirlitsins og í samantekt Ríkisendurskoðunar á því máli kom fram að menn biðu eftir úrskurði um hver niðurstaða Fjármálaeftirlitsins yrði en hún var ekki komin þegar skýrslan var gefin út. En síðan kom á daginn að það hafði fallið úrskurður og sá sem hér stendur óskaði eftir að sjá hver úrskurðurinn var en honum var neitað um það af Fjármálaeftirlitinu. Það er líka athyglisvert að það var einmitt einn sem sat í einkavæðingarnefndinni sem eignaðist þennan hlut hins opinbera í Íslenskum aðalverktökum. Mér finnst það vera vel þess virði að fara í gegnum það mál og ég hef óskað eftir því að úrskurðarnefnd um upplýsingamál skeri úr um hvort ég fái umbeðnar upplýsingar, þ.e. um hverjar lyktir urðu í deilumáli sem urðu uppi þegar eigur almennings voru seldar einum af nefndarmönnum í einkavæðingarnefnd. Mér finnst það vera sjálfsögð spurning og menn eiga að ræða það í þessu samhengi. Ef við tölum um það sem er jákvætt við þetta frumvarp þá virðist samkvæmt 3. gr. frumvarpsins vera nokkuð tryggt að þetta félag verði ekki selt nema það komi til kasta þingsins. Ég get ekki skilið 3. gr. með öðrum hætti en þannig. Þetta frumvarp er að mörgu leyti skothelt hvað það varðar að það er ekki hægt að láta fara fram brunaútsölu á þessu til einhverra hópa, þetta þarf a.m.k. að koma til kasta þingsins. Það er eitt sem verður að fara yfir í þeirri hugmyndafræði sem rekin er af núverandi ríkisstjórn, og sérstaklega af Framsóknarflokkunum, en það er að menn gleyma algerlega praktískum málum í þessu ferli. Ég vil að hv. formaður iðnaðarnefndar svari mér því hvaða máli þetta skipti fyrir bónda í Húnavatnssýslu sem kaupir raforku af Rarik. Verður einhver lækkun á orkunni við að samþykkja þetta frumvarp? Allar breytingar sem hafa orðið á raforkulögunum á umliðnum árum hafa leitt til hækkunar á raforku til bænda og þess vegna finnst mér það sanngjarnt að hv. formaður iðnaðarnefndar geri okkur grein fyrir því hvað gerist, hvers vegna mun verðið lækka? Hann gaf sér að það yrði með samkeppni, að þá mundi verðið lækka. En við megum ekki gleyma því að Rarik starfar á þeim markaði þar sem fyrst og fremst er dreifiveita þannig að hér er um einokunarrekstur að ræða, ekki samkeppnisrekstur. Það kemur fram í gögnum málsins að samkeppni ríkir einungis við framleiðslu raforku en ekki við dreifingu rafmagns þannig að við erum í rauninni að setja reglur um einokunaraðstöðu. Það eru einungis 19 megavött sem Rarik framleiðir þannig að þetta fyrirtæki mun ekki taka þátt í samkeppni, hv. formaður iðnaðarnefndar, heldur er hér fyrst og fremst um einokunarrekstur að ræða. Það sem við í Frjálslynda flokknum höfum því gagnrýnt og getum tekið undir með Samfylkingunni, sem hefur lagt fram frumvarp um upplýsingaskyldu hlutafélaga, er að þegar þetta frumvarp verður samþykkt þá verður miklu erfiðara að fá upplýsingar um rekstur þessarar starfsemi sem er einokunarstarfsemi vegna þess að það er verið að nema upplýsingalög úr gildi. Það hefur einfaldlega sýnt sig í svörum frá hæstv. ráðherrum, m.a. hæstv. núverandi utanríkisráðherra, formanni Sjálfstæðisflokksins, að hann vill ekki veita upplýsingar þegar sá gállinn er á honum hvað varðar hlutafélög í eigu hins opinbera, meira að segja þegar verið er að spyrja að því hvort fyrirtæki fari að samkeppnislögum. Þetta hefur ítrekað komið fram. Þess vegna er ég á því að menn þurfi að svara því hvaða máli það skipti fyrir bóndann í Húnavatnssýslu að samþykkja að þetta verði hlutafélag. Hvers vegna á verðið að lækka? Eða hvaða máli skiptir það verkstæðiseigandann, á Borðeyri, sem hefur fengið 30% hækkun á orkureikningnum sínum við að hita verkstæðishúsið með raforku? Hæstv. iðnaðarráðherra hefur sagt að með breytingunum á raforkulögunum sé kerfið orðið gegnsærra. Að vísu er búið að nema alla afslætti úr gildi. En er það orðið gegnsærra fyrir raforku sem er notuð til stóriðju? Nei, alls ekki. Þar er enn þá sama leyndin. Það er vert velta því fyrir sér að það var gefin út skýrsla af sjálfum hæstv. iðnaðarráðherra og í henni kennir ýmiss fróðleiks en samt greinir hún ekki frá aðalatriðum. Það er það sem mér finnst á bjáta hjá ríkisstjórninni að hún fer ekki yfir aðalatriðin. Fólki er nokkuð sama hvort Rarik heitir háeff eða er stofnun en ekki hvers vegna rafmagnsreikningurinn er alltaf að hækka. Það er það sem þarf að gera grein fyrir: Hvers vegna er raforkureikningurinn að hækka og munu þessi lög leiða til þess að hann lækki? Ég hef ekki séð það og hef því orðið fyrir nokkrum vonbrigðum. Þegar forstjóri Landsvirkjunar var inntur eftir því hvers vegna ekki hefði orðið lækkun á raforkureikningum landsmanna, þá sagði hann að það væru öfug samlegðaráhrif. Ég velti því fyrir mér að spyrja hv. formann iðnaðarnefndar, hvað mun verða þegar búið er að hlutafélagavæða með þessu frumvarpi, sem maður getur svo sem fallist á ef það koma tilhlýðilegar skýringar frá formanninum, hvaða áhrif munu verða frá samkeppnisumhverfi fyrirtækis sem er fyrst og fremst í einokunarrekstri? Ég átta mig ekki fyllilega á því en ég er opinn fyrir því að hlusta á rök formannsins. En upp úr þessari umræðu stendur einkum að menn horfa ekki á þessi praktísku atriði, menn eru reknir áfram af einhverri hugmyndafræði. Ég var búinn að lofa forseta þingsins því í gær þegar hann frestaði umræðunni og hafa stutta ræðu og ég vil endilega standa við orð mín og geri það. Ég vil leggja áherslu á aðalatriðið. Það er að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa ekki gert grein fyrir því hvað hækkanirnar hafa orðið miklar á almenna markaðnum, þær hafa verið tíndar til í þessari skýrslu, hækkun hér og lækkun þar, þannig að við lestur hennar verður maður engu nær. Þetta er mjög alvarlegt. Einnig hefur komið fram í umræðu hér þegar verðlagning á annarri orku, heitri orku, var rædd, þá sagði hæstv. iðnaðarráðherra að gerð yrði samræmd gjaldskrá hjá Rarik frá og með síðustu áramótum en við það hefur ekki verið staðið. Ég fer fram á að menn einbeiti sér annað veifið ekki einungis að einhverri hugmyndafræði og að koma einhverju í hlutafélagaform, heldur fari að leysa hin praktísku atriði. Hvers vegna fær fólkið á landsbyggðinni hærri rafmagnsreikninga? Hvað hefur hækkunin orðið mikil í almannakerfinu sem samkeppni á að ríkja um? Ef allt hefði verið með felldu hefði átt að sjást lækkun. Við sem búum á landsbyggðinni og fáum rafmagnsreikninga inn um lúguna og greiðum samviskusamlega, við viljum fá svör við þessu, við viljum fá skýringar. Fáum við þær?

Virðulegi forseti. Þetta var athyglisverð ræða hjá hv. þingmanni. Ég vil spyrja aðeins út í grundvallaratriði frumvarpsins. Það mátti skilja hann þannig að stærsta ástæðan fyrir því að hann er á móti hlutafélagsforminu sem rekstrarformi Rafmagnsveitna ríkisins væri vantraust hans á Framsóknarflokknum. Ef við leggjum það til hliðar, tökum út fyrir sviga hverjir standa í þessu, telur þá ekki hv. þingmaður að hlutafélagaformið geti verið eðlilegt rekstrarform um fyrirtækið, sérstaklega ef tryggt væri að settar yrðu reglur um upplýsingar og lög um hlutafélög í opinberri eigu og fyrir liggur að ekki eigi að einkavæða fyrirtækið? Fyrir liggur að framtíðarfyrirkomulag á eignarhaldi orkufyrirtækjanna í landinu, sem fara með þessar grundvallarauðlindir okkar, vatnsorkuna, hitann í jörðinni o.s.frv., mun örugglega taka töluverðum breytingum á næsta ári hvort sem lífeyrissjóðirnir koma inn í sem eigendur o.s.frv. Væri t.d. heppilegt að líta til þess að sveitarfélögin í landinu gerðust eigendur Rafmagnsveitna ríkisins eða að þeim yrðu seldar Rafmagnsveiturnar á móti hlutdeild ríkisins til að skapa mótvægi í rekstri orkufyrirtækja og dreifa eignarhaldi í þeim án þess að setja fyrirtækin út á markað og einkavæða með þeim hætti? Tryggja mætti félagslegt eignarhald á þeim í gegnum sveitarfélög, jafnvel lífeyrissjóði og hið opinbera. Þá þyrfti náttúrlega að koma til hlutafélagavæðing fyrir slík eignaskipti, vænti ég. Sjálfsagt mun þó hægt að fara aðra leið. En ef þetta er skoðað í þessu ljósi, er þá hv. þingmaður jafnandvígur hlutafélagsforminu, þ.e. ef við tökum Framsóknarflokkinn út fyrir sviga?

Frú forseti. Ég tel vel koma til greina að færa þetta í hlutafélagaform. En þá er þarf að vera á hreinu að upplýsingalög séu virk og þarf að ríkja meira traust. Eins verð ég að segja að ef maður lítur til þess hve erfitt hefur reynst að toga upplýsingar úr fyrirtækjum í eigu okkar allra, svo sem Símanum meðan hann var í eigu allra, þá er það ekki góð reynsla. Áður en menn gera þetta fyrirtæki að hlutafélagi þá finnst mér eðlilegt að menn tryggi upplýsingaflæðið. Hvers vegna má það ekki? Hvers vegna vilja framsóknarmenn halda öllu leyndu með aðstoð sjálfstæðismanna? Ég átta mig ekki á því hvaða hagsmuni þeir vilja tryggja. Mér finnst kominn tími til að menn svari því. Að vísu lagði hæstv. iðnaðarráðherra fram frumvarp um opinber hlutafélög sem gerði ráð fyrir að blaðamenn ættu að mæta á einhverja fundi en það bauð ekki upp á meira. Það var allt innihaldið. Ráðherra hefur vægast sagt fengið litla gagnrýni og vikið sér hjá henni með blaðri um að þetta ætti að tryggja eitthvað, að blaðamenn mæti á fundi. Það sér hver maður að það tryggir hvorki eitt né neitt og alls ekki hagsmuni almennings.

Frú forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum á svipuðum slóðum þegar við skoðum kjarna málsins, þ.e. rekstrarformið á Rafmagnsveitum ríkisins til framtíðar, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, t.d. með upplýsingalögum um hlutafélög í opinberri eigu o.s.frv. Ég er algerlega sannfærður um að orkufyrirtæki í landinu eiga að vera í félagslegri eigu í einni eða annarri mynd. Um það er ég sannfærður. Ég held að það væri t.d. óheillaskref að einkavæða eða selja Landsvirkjun að hluta eða öllu leyti. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra þeirrar spurningar í umræðum á dögunum um skyld málefni, um eignarhald á landi í kringum Búrfellsvirkjun. Það var ekki hægt að skilja hæstv. forsætisráðherra öðruvísi en svo að hann væri afgerandi andvígur því að einkavæða og selja Landsvirkjun, að það stæði ekki til í hans stjórnartíð. Ég fagnaði því mjög af því að skilja mátti aðra forustumenn í ríkisstjórninni á annan veg, sérstaklega fulltrúa Sjálfstæðisflokksins. Það sjónarmið hefur kannski ekki heyrst í ríkisstjórninni en hjá mörgum þingmönnum og forustumönnum flokksins, þ.e. að Landsvirkjun væri eitt af fórnarlömbum einkavæðingarinnar á næstu missirum. Ég tek undir að við eigum að fara varlega í þeim málum. Orkufyrirtækin á ekki að einkavæða í þeim skilningi, alls ekki. En félagslegt eignarhald, í þeirri mynd sem völ er á, kemur ekki bara til greina heldur er það eftirsóknarvert. Þá á ég við eignarhalds ríkisvaldsins, sveitarfélaga og lífeyrissjóða. Ég held að þetta frumvarp geti verið ágætt skref ef horft er fram hjá vantrú og vantrausti stjórnarandstæðinga og Íslendinga á stjórnarflokkunum, m.a. hv. þingmanns sem ég er í andsvörum við, Sigurjóns Þórðarsonar. Óbeit hans á Framsóknarflokknum er mjög mikil en mig langar að vita hvort málið geti samt ekki verið skref í rétta átt að stofnun hlutafélags um Rafmagnsveiturnar til að ná þessum framtíðarmarkmiðum um félagslegt eignarhald með ýmsum hætti.

Frú forseti. Ég get alls ekki fallist á það að ég hafi einhverja óbeit á Framsóknarflokknum. Mér þykir vænt um flokkinn og vil leiða honum fyrir sjónir að hann er á rangri leið. Það er augljóst ef menn líta yfir byggðir landsins sem hann hefur leikið gríðarlega hart á umliðnum árum. En það sem mér finnst skipta máli og skiptir máli fyrir fólkið í landinu, mig og fleiri sem fá rafmagnsreikning frá Rarik, er að horft sé á hin praktísku úrlausnarefni, þ.e. hvort rafmagnsreikningurinn hafi hækkað eða lækkað. Nú hefur hann einungis hækkað á umliðnum árum og því tel ég að menn eigi að staldra við. Ég beindi spurningum til hv. formanns iðnaðarnefndar. Ég vonast til að hann svari þessum praktísku spurningum en ég er samt ekkert viss um það. Flokkurinn virðist keyrður áfram af þeirri hugmyndafræði að bara við það að háeffa leysist öll heimsins vandamál. Ég er ekki þannig gerður. Ég vil að menn horfi á praktísku úrlausnarefnin. Ég vonast til að vinir mínir í Framsóknarflokknum átti sig á því að það sé ekki eingöngu hægt að horfa til hugmyndafræði heldur verða menn að líta til praktískra vandamála, sérstaklega þegar verk þeirra hafa einungis orðið til hækkunar.

Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð um hugtakanotkun í upphafi. Menn tala annars vegar um að einkavæða og hins vegar um að markaðsvæða. Sumir tala um mikilvægi eignarhaldsins fyrst og fremst, óháð rekstrarforminu, þannig að saman ægir margvíslegum hugmyndum þar sem menn leggja misjafnan skilning í hugtökin og það sem fyrir mönnum vakir. Að auki fengum við ýmsar útgáfu af því í gær hvað vakir fyrir stjórnvöldum. Við höfum heyrt hæstv. iðnaðarráðherra tala um að í framtíðinni verði raforkugeirinn einkavæddur, tekinn úr höndum opinberra aðila og færður yfir á markað. Við höfum fengið frumvarpið sem hér liggur fyrir, sem segir að Rafmagnsveitur ríkisins eigi að vera alfarið í eigu ríkisins. Við höfum fengið útgáfu hv. formanns iðnaðarnefndar sem segir að hann sjái fyrir sér að eignarhaldið verði að meiri hluta í eigu ríkisins, þrátt fyrir 3. gr. í frumvarpinu þannig að við erum með alls kyns útgáfur í gangi. Í mínum huga felst markaðsvæðingin í því að gera stofnun að hlutafélagi. Það er markaðsvæðingin óháð eignarhaldi. Það sem vakir fyrir mönnum með því að gera stofnun að hlutafélagi er að færa hana út á markað þannig að hún geti hagað sér eins og fyrirtæki almennt gera. Þess vegna verður í bland að taka hana undan upplýsingalögum og leyfa henni að búa yfir ýmsum viðskiptaleyndarmálum, svo dæmi sé tekið. Þetta er eitt af markmiðum þess að gera stofnun að hlutafélagi. Síðan eru uppi sjónarmið um það hvort hægt sé að fara einhverja millileið, hvort þeir sem eiga fyrirtækið eða fulltrúar þeirra, ríkis eða sveitarfélags eftir atvikum, geti komist inn á fundi og spurt almennra spurninga. En hins vegar deila þeir sem setja fram slík frumvörp eða tillögur ekki um að eftir sem áður eigi að ríkja ákveðinn leyndarhjúpur um hlutafélagið. Markmiðið er að það geti hagað sér eins og fyrirtæki á markaði. Þar kemur að þeirri gagnrýni sem við höfum sett fram gagnvart þeim sem ekki vilja ganga alla leið og setja fyrirtækið yfir á hlutafélagamarkað. Það er nokkuð sem ég skil mætavel og nýta sér kosti hlutafélagsformsins með aðhaldi frá hluthöfum. Við eigum erfitt með að skilja hvers vegna menn ætla að fara þessa hálfu leið, búa til eitt hlutabréf, setja það undir einn ráðherra og síðan einhverja undarlega upplýsingagjöf sem menn eru reyndar að bögglast með í þingnefndum í hvaða formi eigi að vera. En þetta er í mínum huga skrefið sem menn stíga til markaðsvæðingar að þessu leyti og ég tel hlutafélagsformið ekki nýtast sem skyldi ef eigandinn er einn og aðhaldið skortir frá hluthöfum. Ef við hins vegar ætlum að tryggja félagslega eign sem aðrir tala fyrir, þá eigum við ekki að gera fyrirtækið að hlutafélagi, við eigum að fara aðrar leiðir. Þá eigum við að skoða sameignarfélagsformið eða hugsanlega önnur form, byggðasamlags svo dæmi sé tekið eða þróa einhver ný form sem við getum soðið upp úr þessu til að nýta alla þá kosti sem við sjáum í þeirri löggjöf sem er fyrir hendi og reyna að sneiða frá ókostina. Mér finnst ákveðnar mótsagnir koma fram í yfirlýsingum manna hvað þetta snertir. Hlutafélagavæðing er skref í átt að markaðsvæða þennan geira. Það er yfirlýst markmið stjórnvalda líka og þó ég sé ekki sammála hægri mönnunum, sjálfstæðismönnum og hægri mönnunum í Framsóknarflokknum - er ég þá náttúrlega að vísa fyrst og fremst til hæstv. iðnaðarráðherra og samherja hennar á þeim bænum, því það eru líka til félagshyggjumenn í Framsókn en þeim fer fækkandi - en þeir, hægri mennirnir, vilja ganga alla leið og nýta kosti markaðarins að fullu. Ég er sammála hinum sem vilja hina félagslegu eign og hið félagslega rekstrarform einnig. Þarna finnst mér átakalínurnar liggja. Síðan er rætt um kosti þess og galla að markaðsvæða raforkukerfið. Við sem höfum verið þessu andvíg byggjum málflutning okkar á tilvísan í reynslu af kerfisbreytingum af þessu tagi. Við byggjum á tilvísan í reynslu af kerfisbreytingunum sem þegar hafa átt sér stað hér á landi. Hæstv. iðnaðarráðherra sem er í forsvari fyrir ríkisstjórnina í þessu efni vísar öllu slíku á bug, segir m.a. í ekki svo ýkjagamalli frétt í Fréttablaðinu í undirfyrirsögn, með leyfi forseta: „Iðnaðarráðherra segir fyrsta ár frjáls markaðar í sölu á raforku verða tilraunaár. Breytingarnar séu til batnaðar, verð hafi ekki hækkað því litið sé á heildina. Forstjórar orkuveitna séu ósáttir við að lúta aðhaldi og eftirliti.“ Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að þeir forstjórar eru ósáttir, enda hafa þeir bent á t.d. að daggjald raforku hafi hækkað um 106%. Svo vitnað sé í frétt í Fréttablaðinu segir á forsíðu, ég hygg að það hafi verið miðvikudaginn 1. febrúar, með leyfi forseta: „Daggjald heimila vegna raforkunotkunar hefur tvöfaldast á tveimur árum. Forstjóri Orkuveitu Reykjavíkur segir raforkulögin orsaka hækkunina. Framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins segir flest fyrirtæki einnig greiða hærra verð og líkir ástandinu við samráð olíufélaganna.“ Í Blaðinu 2. febrúar, daginn eftir, er tilvitnun í Frans Árnason, forstjóra Norðurorku, þar sem segir um ummæli hans í Fréttablaðinu, með leyfi forseta: „Hann þekki engan sem sé ánægður með lögin.“ Þar er náttúrlega undantekning sem við þekkjum öll og þar er hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, og formaður iðnaðarnefndar, hv. þm. Birkir Jón Jónsson og félagar hans í Framsóknarflokknum sem eru alveg yfir sig hrifnir af þessum breytingum, jafnvel þótt allir aðrir sjái hækkanir þar sem þau sjá lækkanir. Ég vitna aftur í blaðafregn, það er Bændablaðið að þessu sinni frá 28. febrúar. Hér segir, með leyfi forseta: „Marteinn Njálsson, formaður Félags ferðaþjónustubænda, segir að þegar breytingarnar á raforkulögunum voru kynntar hafi menn talið að í dreifbýlinu myndi raforkuverð hækka um 2–3% en í þéttbýlinu yrði um 3–5% lækkun að ræða. Þannig hafi það verið kynnt. „Nú kemur það í ljós að hjá kúabændum og ferðaþjónustubændum sem nota mikla raforku og þeim sem kynda hús sín með raforku hefur verð hækkað um 35–40%. Við höfum fengið það staðfest hjá rafmagnsveitunum að þessi hækkun sé viðvarandi en ekki eitthvað sérstakt fyrir árið 2005. Það er því ljóst að eitthvað hefur brugðist í útreikningum og fyrir það verðum við að greiða,“ segir Marteinn.“ Þessi tilvísun í Bændablaðið er frá 28. febrúar 2006. En kerfið er að verða til. Það eru vissulega rök í sjálfu sér að benda á að enn eigi eftir að koma reynsla á kerfið. Ekki sé orðinn til samkeppnismarkaður sem menn vonist til að skapist í landinu. En þá horfum við til útlanda og horfum til reynslunnar erlendis frá. Við höfum tíundað það í ræðum okkar, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hvernig markaðsvæðing raforkukerfisins í Evrópu hafi leitt til verðhækkunar en ekki verðlækkunar og það vefengir enginn. Fulltrúar Evrópusambandsins sem voru hér nýlega á ferð staðhæfðu þetta og það var sá sem fer með raforkumálin hjá sambandinu, maður sem er sjálfur mjög trúaður á markaðsvæðingu kerfisins en sagðist verða að viðurkenna að þessu væri þannig farið að verðið hefði hækkað. Aðrir sérfræðingar sem hafa komið hingað til lands eða tjáð sig í rituðu máli hafa sagt hið sama. Verðlagið hefur hækkað, verðlagið á raforku hefur hækkað en samt ætla menn að halda áfram. Hægt er að benda á ýmislegt í þessu efni. Það er t.d. athyglisvert sem fram hefur komið í Noregi og var sagt frá í útvarpsfréttum ekki alls fyrir löngu, að neytendur þar í landi hafi brugðist, þeir fylgist ekki með verðlaginu eins og menn höfðu ætlað að mundi gerast. Það er reyndar í samræmi við það sem hv. þm. Jón Bjarnason vitnaði til í gær, í skýrslu frá Bandaríkjunum sem sýnir að neytendur í Bandaríkjunum almennt horfi fyrst og fremst til öryggisins, að yfirleitt kvikni ljós fremur en til verðlagsins, að verðlagið hefði minni áhrif en menn höfðu ætlað. Það kemur fram líka svo ég vitni í enn eina heimild. Það er grein eftir Jon R. Hammerfjeld sem birtist í norska Dagblaðinu fyrir nokkrum missirum. Þar segir, með leyfi forseta: „Eftir að rafmagnsmarkaðurinn var gefinn frjáls hafa notendur getað skipt um rafmagnsseljendur en þau fyrirtæki sem hafa flesta viðskiptavini eru langt í frá með lægsta rafmagnsverðið.“ Jafnvel þótt kenningin segi að samkeppni á þessu sviði eigi að hafa einhver veruleg áhrif er reyndin allt önnur. Síðan er hitt sem ég held að við hljótum að huga að og læra þar aftur af reynslunni. Þau fyrirtæki sem sýsla með rafmagnið, vatnið á erlendri grundu eða aðra þætti, fjölmiðlun, teygja anga sína inn í margvíslega og fjölbreytta atvinnustarfsemi. Við munum hvernig það var með bankana og við þekkjum það frá tryggingafélögunum að þeir aðilar setja neytandanum iðulega stólinn fyrir dyrnar og segja: Jú, jú, þú getur fengið þessi kjör hjá mér, þessi góðu kjör en að því tilskildu að þú sért í viðskiptum hér og hér og hér. Við þekkjum það t.d. með bankana, þegar þeir fóru niður með vextina þá voru hagstæðustu og lægstu vextirnir boðnir með því skilyrði að viðkomandi kæmi einnig inn í bankann með viðbótarlífeyrissparnað, svo dæmi sé tekið. Þetta eru bara staðreyndir. Kenningin um að hinn frjálsi markaður eigi að lækna öll mein gengur hreinlega ekki upp. Síðan er á hitt að líta, samráðið. Það er eitt af því sem forsvarsmenn orkufyrirtækjanna bentu á í hinum ágætu skrifum Fréttablaðsins í byrjun febrúar sl. Þar var bent á þá hættu sem stafaði af samráði á þessu sviði. Ég er með sænsk blöð frá því um miðjan febrúarmánuð sem segja frá hneykslismálum sem komið hafa upp í Svíþjóð þar sem orkufyrirtækin þar í landi höfðu víðtækt samráð sín í milli og héldu verðlaginu uppi. Nú eru áhöld um hvort þau þurfi að greiða orkukaupendum í Svíþjóð milljarða samkvæmt Dagens Nyheter, milljarða til baka í skaðabætur. Þetta er vegna samráðs. Staðreyndin er sú að á þessum markaði, á evrópska raforkumarkaðnum, og ég er hræddur um að það muni gerast hér líka, er stöðugt að verða meiri og meiri samþjöppun. Þetta hefur svo sannarlega gerst í Svíþjóð og í Skandinavíu. Þar er framleiðendum að fækka. Ég er með tilvísan í frétt í sænska blaðinu Aftonbladet frá áramótum 2003/2004, undir árslok 2003, þar sem rakin er þróunin sem átt hefur sér stað í Svíþjóð. Þar kemur í ljós að raforkuframleiðendur þar í landi eru ekki lengur sænskir nema að litlum hluta. Þrír stórir framleiðendur séu í landinu, það er Vattenfall, sem er í sænskri eigu, það er Sydkraft í þýskri eigu og Fortune sem er í finnskri eigu. Síðan segir í úttekt blaðsins að þessi fyrirtæki hafi haft mikinn hagnað af starfsemi sinni. Öðru máli gegni hins vegar um sænska neytendur. Öðru máli gegnir líka um starfsmenn þeirra fyrirtækja. Ég benti á í umræðunni í gær að í Evrópusambandinu hefðu 300 þúsund starfsmenn í raforkugeiranum misst atvinnu sína frá því að raforkugeirinn var markaðsvæddur eða fyrstu skrefin stigin í þá átt. Niðurstaða mín og okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði er sú að hlutafélagavæðing og markaðsvæðing þessarar grunnþjónustu sé ekki heppileg, sé ekki samfélaginu til góða. Hvað er í vegi þess að við í okkar litla landi skipuleggjum þá grunnþjónustu sem við öll þurfum á að halda þannig að hún þjóni samfélaginu öllu vel? Hvað stendur í vegi fyrir því að við gerum það í samvinnu og með samrekstri í stað þess að búa til kerfi sem byggir á samkeppni, ég vil segja ímyndaðri samkeppni? Það verða að öllum líkindum eftir fáein ár ef þessi áform ná fram að ganga tveir raforkuframleiðendur á Íslandi. Halda menn virkilega að virk samkeppni muni verða þeirra í milli? Nei. Ég held að það verði samráð þeirra í milli á nákvæmlega sama hátt og gerst hefur í Evrópu og á nákvæmlega sama hátt og gerst hefur í heiminum öllum þegar um slíka grunnþjónustu er að ræða. Við þekkjum það hvernig það er með vatnið ef litið er til þess lands í Evrópu þar sem markaðsvæðing hefur frá gamalli tíð náð lengst fram að ganga, Frakklands. Þar er landinu öllu skipt upp á milli tveggja stórra fyrirtækja. Meira að segja sumum borgunum er skipt upp, Marseille austur og Marseille vestur, eitt fyrirtæki hér, annað fyrirtæki þar, svipað verð. Þar er engin samkeppni. Það er ekki um neina samkeppni að ræða. Í slíkum tilvikum þar sem notandinn er í rauninni nauðugur kaupandi, hann er inni í kerfinu, þá á hann að búa við opið félagslegt kerfi. Það er fráleitt að færa slíka starfsemi inn undir einhvern huliðshjúp, það er fráleitur hlutur. Þetta snýst nefnilega ekki bara um eignarhald. Þetta snýst ekki bara um að gefa loforð um að hlutabréfið verði alltaf í eign ríkis eða sveitarfélags. Það snýst að mínum dómi alls ekki um það eitt. Þetta snýst um hvort eigi að fara með þessa starfsemi inn í markaðsumhverfi. Ég tel að reynslan og staðreyndirnar sem við höfum fyrir okkur tali sínu máli. Við þingmenn í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði tölum einum rómi í þessu máli. Við viljum samfélagslega rekna grunnþjónustu og við höfum vísað til margvíslegra gagna sem fram hafa komið því að mjög lífleg og mikil rannsóknastarfsemi hefur tengst þessum einkavædda geira, bæði raforkunni og vatninu. Svo hefur verið á undanförnum árum og ég vitnaði í gær til matsfyrirtækisins Fitch sem gerði samantekt á einkareknum raforkufyrirtækjum í Bandaríkjunum og fyrirtækjum í samfélagslegri eign. Þar kom í ljós að einkunnagjöf fyrir hin samfélagslegu reknu fyrirtæki, fyrirtæki sem eru í eign samfélagsins, var mun jákvæðari en hjá hinum fyrirtækjunum. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál í þessari umferð. Ég gerði allvel grein fyrir sjónarmiðum mínum við umræðuna í gær. En ég ætla að víkja að einu og það væri gaman að heyra sjónarmið dreifbýlisþingmannsins, formanns iðnaðarnefndar, hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar, varðandi yfirlýsingar og samþykktir sem eru að berast víðs vegar að úr dreifbýlinu þessa dagana. Ég vísa í tillögu sem fram kom í sveitarstjórn Skagafjarðar og var þar samþykkt. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn Skagafjarðar samþykkir að hafa forgöngu um að kanna leiðir til að tryggja aðgang að rafmagni á sem hagstæðustu verði til heimila og fyrirtækja í Skagafirði. Jafnframt samþykkir sveitarstjórn að óska eftir viðræðum við stjórnvöld um að kannaðir verði kostir þess að sveitarfélagið og Skagafjarðarveitur ehf. eignist þá starfsemi sem Rafveita Sauðárkróks áður gegndi og annan núverandi rekstur Rariks í héraðinu.“ Ég vona að hv. þm. Birkir Jón Jónsson sé að hlusta á þessa samþykkt úr Skagafirði um að Skagfirðingar geti fengið sinn hlut í Rarik við þær kerfisbreytingar sem nú eru fyrirhugaðar. En í greinargerð með þessari tillögu segir, með leyfi forseta: „Miklar breytingar eru fram undan í raforkumálum landsmanna, hlutafélagsvæðing Rariks og sameining orkufyrirtækja um einstaka þætti á raforkumarkaðnum. Benda má á að sú eignamyndun sem orðið hefur hjá Rafmagnsveitum ríkisins er til komin vegna sölu á þjónustu til sveitarfélaganna og íbúa þeirra. Reynslan sýnir að þau sveitarfélög sem eiga veitur standa sterkar að vígi og geta beitt þeim til að efla þjónustu og atvinnuuppbyggingu í sínu héraði. Skiptir því miklu máli að þau séu í eigu og umsjá íbúanna á viðkomandi svæðum. Sem dæmi má nefna hve dýrmætt það er fyrir Skagfirðinga að eiga áfram Skagafjarðarveitur. Með því að Sveitarfélagið Skagafjörður og Skagafjarðarveitur ehf. fái umráð yfir þeirri starfsemi, sem Rafveita Sauðárkróks gegndi áður og öðrum rekstri Rariks í Skagafirði gætu skapast frekari sóknarfæri fyrir byggð og atvinnulíf í héraðinu.“ Þetta er greinargerð tillögu sem samþykkt var af sveitarstjórn Skagafjarðar. Síðan hafa fylgt þessu heilmikil skrif. Ég vísa t.d. í skrif Sigrúnar Öldu Sighvats sem segir m.a., það er á Skagafjarðarvefnum skagafjordur.is, en þar segir, með leyfi forseta: „Fyrir rúmu ári komu stjórnir Skagafjarðarveitna og Norðurorku hf. sameiginlega á framfæri áskorunum til ráðamanna um að það væri röng stefna stjórnvalda í rafveitumálum að ætla að sameina stóru raforkufyrirtækin. Slíkt þjóni alls ekki hagsmunum landsbyggðarinnar. Gefa ætti veitufyrirtækjum, sem eru á dreifiveitusvæðum Rariks, tækifæri til að yfirtaka þennan rekstur og efla og styrkja á þann hátt starf þeirra. “ Hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru íhugulir, enda mun þar vera flokkssystir þeirra á ferðinni. Það eru nefnilega ýmis sjónarmið í málinu sem koma fram óháð þeim línum sem eru fyrir hendi á Alþingi á nákvæmlega sama hátt og Vinstri hreyfingin – grænt framboð talaði einn flokka í Kárahnjúkamálinu  Að lokum, hæstv. forseti, tel ég mikilvægt að fylgjast með því hvernig til tekst í samningum við starfsfólk Rariks hf. Ég fór mjög rækilega yfir það í umfjöllun minni í gær hve miklir vankantar eru á frumvarpinu hvað það efni snertir. Ég vék að biðlaunaréttindum, ég vék að ýmsum öðrum réttindum og ég staðnæmdist sérstaklega við lífeyrisréttindi.

Hvers virði eru þau?

Hvers virði eru þau? spyr hv. þm. Pétur H. Blöndal sem vildi við umræðuna í gær fá mig til að verðleggja hvers virði, með hans orðum, það er að búa við áminningarskyldu atvinnurekanda, hvers virði það væri fyrir launamanninn að búa við þann rétt að atvinnurekandinn þurfi að áminna hann í starfi áður en hann rekur hann. Ég segi: Til eru þau réttindi sem eru mikils virði áður en þau eru metin til kostnaðar í krónum og aurum. Þannig er það um margt í réttindakerfi launafólks sem er okkur mikils virði án þess að við getum verðlagt það á mælikvarða sem hv. þm. Pétri H. Blöndal er tamt að nota. En varðandi lífeyrisréttindin, svo ég nefni þau sérstaklega, þá verða þau vissulega talin í krónum og aurum. Það er rétt. Þau eru mikils virði. Ég lít á lífeyrisréttindi sem einhver mikilvægustu réttindi sem launafólk býr yfirleitt við. Ég vil standa vörð um réttindi starfsmanna Rafmagnsveitna ríkisins. Ég hef bent á það við þessa umræðu og áður þegar ég hef staðið í hliðstæðum sporum, að ræða um opinbera starfsemi sem á að breyta í hlutafélög, að það er tæknilega hægt að heimila, ekki aðeins þeim sem nú eru í starfi heldur einnig nýráðnum, aðild að sömu lífeyrissjóðum og þeir eiga nú aðgang að. Þá er ég að horfa til lífeyrissjóða opinberra starfsmanna, ég er að horfa til LSR. Ný deild þess lífeyrissjóðs sem hefur verið við lýði frá 1. janúar 1997 getur tekið á móti nýráðnu fólki í hlutafélagi, ekkert síður en starfsmönnum opinberra stofnana. Ég vil segja það að lokum, hæstv. forseti, að ég mun fyrir mitt leyti fylgjast grannt með því hvað gerist á komandi dögum í þessum efnum. Ég efast ekkert um að hagsmunasamtök starfsmanna munu leita eftir samningum við Rafmagnsveitur ríkisins og kanna hver hugur stjórnenda þeirra stofnana er. Munu þeir gera sitt til að greiða götu starfsmanna og reyna að standa vörð um þeirra réttindi eða munu þeir bregða fæti fyrir starfsmenn, eins og því miður gerðist þegar Póstur og sími var gerður að hlutafélagi? Því miður hefur slíkt allt of oft gerst þegar opinberum stofnunum hefur verið breytt í hlutafélög á liðnum árum.

Frú forseti. Við tökum til 2. umr. frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 64/2000, um bílaleigur með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að leyfisveitingar til að reka bílaleigur færist frá samgönguráðuneyti til Vegagerðarinnar. Þannig er gert ráð fyrir að þeir sem vilja reka bílaleigur hafi starfsleyfi frá Vegagerðinni en ekki samgönguráðuneytinu. Þetta er í samræmi við stjórnsýslulög sem kveða á um þann grundvallarrétt borgaranna að þeir geti skotið stjórnvaldsákvörðun til æðra stjórnvalds. Með því að veita undirstofnunum ráðuneyta heimild til að kveða á um rétt og skyldur manna, svo og um veitingu leyfa, eftirlit með því að skilyrðum fyrir þeim sé fullnægt o.s.frv. verður þessu við komið. Þá er lagt til að gjald fyrir útgáfu starfsleyfis hækki úr 10 þús. kr. í 25 þús. kr. Vegagerðin hefur reiknað út kostnað vegna útgáfu starfsleyfa og annarrar umsýslu og er því lagt til að gjaldið hækki þannig að það geti staðið undir þeim kostnaði. Starfsleyfið er gefið út til fimm ára þannig að um er að ræða 5 þúsund kr. á ári. Aðrar breytingar á lögunum sem lagðar eru til í frumvarpinu eru að kveðið er á um að bílaleiga skuli rekin á fastri starfsstöð sem opin skuli almenningi á tilgreindum tíma. Þá er einnig lögð sú skylda á bílaleigur að þær upplýsi opnunartímann á skýran og ótvíræðan hátt og standi við hann. Áréttað er að bílaleigu er bannað að leigja út ökutæki sem ekki eru sérstaklega skráð hjá Umferðarstofu sem ökutæki sem leigt er í atvinnuskyni án ökumanns. Kveðið er á um heimild fyrir bílaleigur til að leigja til lengri tíma ökutæki sem ekki hefur notið lægri vörugjalda og ökutæki þar sem 15 mánuðir eru liðnir frá nýskráningu ökutækis sem notið hefur lægri vörugjalda, samanber lög um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., nr. 29/1993. Þetta er í samræmi við framkvæmd núgildandi laga. Þau hafa verið túlkuð þannig að bílaleigum sé heimilt að leigja ökutæki sem ekki hafa notið lægri vörugjalda og ökutæki þar sem 15 mánuðir eru liðnir frá nýskráningu ökutækis, sem notið hefur lægri vörugjalda til lengri tíma en þriggja vikna. Talið er að þessi heimild raski ekki samkeppnisstöðu milli bílaleigna annars vegar og kaupleigu eða fjármögnunarfyrirtækja hins vegar. Refsiákvæði laganna er gert skýrara og tekið fram hvaða ákvæði þeirra geti falið í sér refsiverð brot. Bætt er inn ákvæði sem kveður á um að Vegagerðin hafi eftirlit með framkvæmd laganna og er bílaleigum skylt að veita henni upplýsingar er varða starfsleyfi þeirra. Frú forseti. Alþingi samþykkti í maí árið 2000 lög um bílaleigur, nr. 64/2000. Með lögunum var samgönguráðuneytinu falið að fara með málefni bílaleigna, útgáfu leyfa, eftirlit og annað sem tilheyrði því að halda utan um málaflokkinn. Í bílaleigulögunum voru bráðabirgðaákvæði sem kváðu á um að allar starfandi bílaleigur fyrir gildistöku þeirra skyldu hafa aflað sér leyfis fyrir 1. september 2000. Er fresturinn rann út höfðu verið gefin út 21 leyfi. Þann 19. ágúst 2005 höfðu 56 bílaleigur starfsleyfi frá ráðuneytinu. Fjöldi starfsleyfa hefur verið með þessum hætti frá því að lögin tóku gildi. Ef við skoðum aðeins þróunina árið 2000 var fjöldi bifreiða 2.321 og veltan 1,5 milljarðar og árið 2004 3.915 bifreiðar og 2,4 milljarðar í veltu. Þessar upplýsingar koma frá Samtökum um samgöngu- og ferðaþjónustu, varðandi fjölda bíla og veltutölur frá Hagstofunni. Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breyting á lögum um bílaleigur, nr. 64/2000, með síðari breytingum, frá samgöngunefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ragnhildi Hjaltadóttur, Sigurberg Björnsson og Jóhann Guðmundsson frá samgönguráðuneyti. Nefndinni bárust skriflegar umsagnir um málið frá Samtökum ferðaþjónustunnar, Umferðarstofu, Vegagerðinni og Bílgreinasambandinu. Með frumvarpinu er lagt til að færa málefni bílaleigna og veitingu leyfa til að reka bílaleigur frá samgönguráðuneyti til Vegagerðarinnar. Þannig er gert ráð fyrir að þeir sem vilji reka bílaleigur hafi starfsleyfi frá Vegagerðinni en ekki samgönguráðuneytinu. Það samræmist meginreglum góðrar stjórnsýslu um rétt borgaranna til að skjóta stjórnvaldsákvörðun til æðra stjórnvalds. Auk þess fer Vegagerðin nú þegar með leyfisveitingar í skyldum málaflokkum, svo sem varðandi fólks- og farmflutninga á landi og leigubifreiðar. Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru m.a. að kveðið er á um að bílaleiga skuli rekin á fastri starfsstöð sem opin skal almenningi á tilgreindum tíma. Þá er áréttað að bílaleigu er bannað að leigja út ökutæki sem ekki er sérstaklega skráð hjá Umferðarstofu sem ökutæki sem leigt er í atvinnuskyni án ökumanns. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er grein fyrir í sérstöku þingskjali. Jón Bjarnason sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu með fyrirvara. Kristján L. Möller var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Auk mín rita undir álitið hv. þm. Pétur H. Blöndal, Anna Kristín Gunnarsdóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Sigurrós Þorgrímsdóttir, Guðjón A. Kristjánsson, Kristinn H. Gunnarsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir Frú forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögum við frumvarp. til laga um breytingu á lögum um bílaleigur, nr. 64/2000, með síðari breytingum. „1. Við 2. gr. Í stað orðsins „Opnunartími“ í e-lið komi: Afgreiðslutími. 2. Við 8. gr. Greinin orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frú forseti. Ég legg til að að lokinni 2. umr. verði frumvarpinu vísað til 3. umr.

Frú forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að koma á framfæri þeim athugasemdum sem ég hef við frumvarpið. Ég geri hvorki athugasemdir við að þetta sé fært frá samgönguráðuneyti til Vegagerðarinnar né heldur ýmis önnur atriði sem lúta að starfsrammanum sem verið er að gera þar. Hins vegar eru það tvö atriði sem ég geri athugasemdir við. Það er í fyrsta lagi það sem stendur í 6. gr. að Vegagerðinni sé heimilt að fela faggiltum skoðunarstöðvum að sinna eftirlitshlutverki sínu samkvæmt þessum lögum. Þarna er verið að gefa Vegagerðinni, sem er að fá þetta verkefni nú samkvæmt lögum, heimild til að framselja það strax aftur til þriðja aðila. Þarna er eins konar einkavæðingarhugtak á ferðinni. Ég vil spyrja hv. formann samgöngunefndar hvort ætlunin sé að fara að beita þessu ákvæði. Er það þegar komið á dagskrá að beita þessu ákvæði, að framselja eftirlitið sem þó er verið að færa undir Vegagerðina? Ég tel að þessi setning hefði ekki átt að vera með. Ábyrgðin hefði átt að vera skilyrðislaust hjá Vegagerðinni og eftirlitið líka. Í öðru lagi geri ég athugasemdir við þá miklu kostnaðarhækkun sem er hér. Að útgáfa starfsleyfa hækki úr 10 þús. kr. í 25 þús. kr. í einu stökki án þess að hægt sé að segja að fullnægjandi röksemd fylgi. Hér er fyrst og fremst um að ræða skattheimtu sem verið er að færa út í atvinnustarfsemi af þessu tagi órökstutt eða illa rökstutt að mínu mati og ég get þess vegna ekki stutt þennan þátt. Frú forseti. Ég ítreka spurningu mína til hv. framsögumanns samgöngunefndar sem hér mælir fyrir nefndaráliti. Er ætlunin að fara að beita þessu ákvæði um einkavæðingu á eftirlitinu strax?

Frú forseti. Ég tel eðlilegt að faggiltar skoðunarstofur sjái um að skoða þetta fyrir Vegagerðina. Það er ekki eðlilegt að Vegagerðin sé með sjálfstæða skoðunarstofu þó hún hafi eftirlit með þessu máli. Þetta er mjög eðlilegt og gæti jafnvel raskað samkeppnisumhverfi ef menn fara að stunda þetta. Breyting úr 10 þús. kr. í 25 þús. kr. er rökstudd í greinargerðinni. Þetta er útlagður kostnaður og það er ekki eðlilegt að verið sé að borga með þessu. Við erum að tala um hækkun úr 2 þús. kr. á ári í 5 þús. kr. á ári þegar við hækkum úr 10 þús. kr. í 25 þús. kr. til fimm ára.

Frú forseti. Ég vil ítreka að ég styð grunnþætti frumvarpsins um að eftirlit með bílaleigum sé flutt frá samgönguráðuneyti til Vegagerðarinnar. Hins vegar get ég ekki fallist á það að Vegagerðinni sé heimilt að framselja eftirlitið til skoðunarstofa um leið og þessi lög eru samþykkt því að Vegagerðin á áfram að bera ábyrgð á öllum gögnum og ber raunar ábyrgð á eftirlitinu. Með því að framselja það til einhverra skoðunarstofa er verið að búa til tvöfalt kerfi og þá með auknum kostnaði. Það kemur líka fram í því að það þarf að hækka leyfisgjöldin úr 10 þús. kr. í 25 þús. kr. einmitt til að standa undir þessu tvöfalda kerfi sem er innbyggt í frumvarpinu, annars vegar eftirlitsstofum, skoðunarstofum, og hins vegar eftirliti Vegagerðarinnar sjálfrar. Þessir fyrirvarar mínir við þetta frumvarp skulu rækilega tíundaðir, frú forseti.

Frú forseti. Hér fer fram 2. umr. um frumvarp til laga um breytingu á lögum um bílaleigur, nr. 64/2000, með síðari breytingum. Í þessu frumvarpi felst m.a. að leyfisveitingar til að reka bílaleigur færist frá samgönguráðuneytinu til Vegagerðarinnar og starfsleyfi sé útgefið af Vegagerðinni en ekki ráðuneytinu eins og áður. Í máli hæstv. samgönguráðherra, Sturlu Böðvarssonar, í 1. umr. kom fram að ástæða gjaldhækkunarinnar væri kostnaður við útgáfu starfsleyfanna og aðra umsjón með bílaleigum og ætti gjaldið að standa undir þeim kostnaði. Ekki væri gert ráð fyrir auknum fjárveitingum til Vegagerðarinnar vegna þessa verkefnaflutnings. Samkvæmt þessu frumvarpi kemur fram að Vegagerðin hefur reiknað út kostnað sem er á bls. 3 í frumvarpinu. Mig langaði að spyrja hæstv. samgönguráðherra vegna þessarar fyrirhuguðu hækkunar á leyfisgjöldum hver kostnaðurinn hefur verið fram til þessa við útgáfu starfsleyfa og aðra þá umsjón sem tilheyrir þeim þætti sem flytja á til Vegagerðarinnar. Kannski hv. formaður nefndarinnar viti það. Síðasta setningin í 6. gr. lagafrumvarpsins, lið c, hljóðar svo, með leyfi forseta: „Vegagerðinni er heimilt að fela faggiltum skoðunarstofum að sinna eftirlitshlutverki sínu samkvæmt lögunum.“ Ég tek undir með hv. þm. Jóni Bjarnasyni að ég tel ekki ástæðu til að framselja eftirlitshlutverk og spyr í rauninni: Af hverju þarf það að vera? Er ekki í lagi að Vegagerðin beri ábyrgð á því að lögunum sé fylgt og haldi utan um þetta ein og sér? Í frumvarpinu er einnig kveðið á um fasta starfsstöð sem sé opin almenningi á tilteknum tíma og rökin fyrir því hjá hæstv. ráðherra voru þau að mikilvægt væri að viðskiptavinir gætu náð persónulegu sambandi við þann sem skipt er við, og ég tek vissulega undir það. En, eins og einnig kom fram í fyrri umræðu, eru aðstæður á landsbyggðinni oft aðrar og eru bílaleigur þar engin undantekning. Einstaklingar taka sér umboð fyrir ákveðna bílaleigu og afgreiðslan er oft og tíðum frá heimili viðkomandi. Ég tek undir það að kveða þarf skýrt á um slíkar starfsstöðvar eða umboð en vil árétta að slík þjónusta þarf að vera til staðar. Ég lít ekki svo á að fyrirtækin séu að dreifa stöðvunum til að koma sér undan eftirliti eins og kom fram hjá hæstv. samgönguráðherra við 1. umr. Sveitarfélögunum ber að sjá til þess að slíkar starfsstöðvar valdi ekki ónæði og fylgja því eftir að tilskilin leyfi séu til staðar en það þarf að vera skýrt á um þetta kveðið í þessum lögum. Öryggi allra sem nýta sér slíka þjónustu þarf að vera í fyrirrúmi og er því aukið eftirlit með starfseminni af hinu góða. Það verður þó vissulega að gæta þess að það verði aldrei íþyngjandi fyrir starfsemina með mikilli hækkun gjalda eins og hér er lagt til, úr 10 þús. kr. í 25 þús. kr. á leyfi. Ég endurtek því spurningu mína til hæstv. samgönguráðherra hvort það liggi á hreinu hver kostnaðurinn vegna þessarar útgáfu starfsleyfa og annarrar þeirrar umsjónar sem Vegagerðin fær núna er í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil mæla fyrir áliti umhverfisnefndar um frumvarp til laga um upplýsingarétt um umhverfismál og gera grein fyrir því áliti sem er samhljóða álit allrar nefndarinnar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pál Hreinsson, prófessor í lögum við Háskóla Íslands, og Sigríði Auði Arnardóttur frá umhverfisráðuneyti. Með frumvarpinu er innleidd tilskipun 2003/4/EB frá 28. janúar 2003 um almennan aðgang að upplýsingum um umhverfismál og niðurfellingu á tilskipun ráðsins, 90/313/EB, sem var tekin inn í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 123/2003, hinn 26. september 2003. Þessi umrædda tilskipun hefur það að markmiði að innleiða fyrstu stoð Árósasamningsins í löggjöf Evrópubandalagsins en sá hluti samningsins lýtur að almennum aðgangi að upplýsingum um umhverfismál. Tilskipunin var tekin inn í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu nefndarinnar eins og fyrr sagði í september 2003. Markmið frumvarpsins er að tryggja almenningi aðgang að upplýsingum um umhverfismál sem stjórnvöld hafa yfir að ráða eða geymdar eru fyrir þeirra hönd, til að stuðla að sterkari vitund um málefni á umhverfissviði, frjálsum skoðanaskiptum og aukinni þátttöku almennings í töku ákvarðana um umhverfismál. Í 2. og 3. gr. frumvarpsins er tekið fram um hverja frumvarpið gildir og til hvaða upplýsinga það nær. Í fylgiskjali með frumvarpinu eru talin upp dæmi um ýmis sérákvæði um þagnarskyldu í lögum en í þessu frumvarpi er lagt til að upplýsingarétturinn nái yfir þau þrátt fyrir þau ákvæði. Nefndin telur tímabært að þessi þagnarskylduákvæði, sem er að finna víða í lögum, verði samræmd og inntak þeirra skýrt og vill hvetja til þess að hugað verði að því. Nefndin leggur til eftirfarandi breytingar á frumvarpinu: 1. Gerð er tillaga um að í stað orðanna „mengun matvæla“ í 4. tölul. 3. gr. komi „mengun í fæðukeðjunni“ í samræmi við orðalag tilskipunarinnar en þar segir í f-lið 2. gr. „contamination of the food chain“ þannig að réttara þykir að orðalagið verði eins og nefndin leggur til. 2. Lagt er til að frestur skv. 2. málsl. 2. mgr. 6. gr. fyrir stjórnvöld til að svara erindi verði sjö virkir dagar en í frumvarpinu segir sjö dagar og í 12. gr. er lagt til að breyta ákvæði um frest stjórnvalda úr 15 dögum í 15 virka daga sem er þá frestur stjórnvalda til að taka ákvörðun um hvort orðið verði við beiðni um aðgang að upplýsingum. 3. Lagt er til að bæta við í 18. gr. frumvarpsins þar sem talin eru upp atriði eða upplýsingar sem af sérstökum ástæðum yrðu undanþegnar þeirri skyldu að þær beri að veita almenningi, svo sem upplýsingar um varpstaði arna o.s.frv. sem mönnum kann að þykja nauðsynlegt að halda frá almenningi. Í 18. gr. eru talin upp nokkur atriði sem lagt er til að verði undanþegin þeirri upplýsingaskyldu en nefndin leggur til að bæta við þá upptalningu orðunum steindir, steingervingar og bergmyndanir. 4. Nefndin leggur til breytingu í 4. tölul. 18. gr., sem er aðeins orðalagsbreyting en ekki breyting á innihaldi eða efni ákvæðisins, þannig að orðalagið falli betur að ákvæðum höfundalaganna sem verið er að leggja til að verði breytt með því. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þessum fjórum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali sem er nr. 937. Ásta R. Jóhannsdóttir, Jón Kr. Óskarsson, Kolbrún Halldórsdóttir og Mörður Árnason skrifa undir álitið með fyrirvara þess efnis að innleiða ætti allar stoðir Árósasamningsins í íslenskan rétt og áskilja þau sér rétt til að leggja fram breytingartillögur við frumvarpið. Sigurjón Þórðarson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Þetta álit er gefið út á Alþingi 13. mars 2006. Undir það rita allir nefndarmenn í umhverfisnefnd og fjórir þeirra með fyrirvara eins og fyrr grei nir.

Forseti. Framsögumaður nefndarinnar, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, hefur gert ágætlega grein fyrir nefndarálitinu og störfum nefndarinnar, sem hafa gengið vel um þetta mál. Hún hefur verið samferða og ber að þakka það samstarf sem tekist hefur. Breytingartillögur eru þó fáeinar. Þar má kannski sérstaklega benda á breytingartillöguna um að haldið verði vernd yfir steindum, steingervingum og bergmyndunum sem sérstakar mega teljast, auk lífríkisins sem talað er um í frumvarpinu sjálfu. Þetta er að tillögu og ábendingu Náttúrufræðistofnunar og er að sínu leyti merkileg tillaga, sérstaklega af því að hún gengur gegn meginefni frumvarpsins sem er það að almenningur hafi sem gleggstar upplýsingar um alla hluti sem þetta mál varða, en hér erum við að vernda bæði sérkenni í lífríki og jarðfræðileg sérkenni eða jarðleg sérkenni á þann hátt að ekki sé sjálfsagt að hver sem er geti gengið að þeim náttúrufyrirbærum sem viðkvæmust eru í þessum efnum. Hér verður auðvitað að gæta hófs og stofnunum okkar á þessu sviði er falin mikil ábyrgð með því að veita þeim þetta hlutverk og þetta vald. Í störfum nefndarinnar varð nokkur umræða um þagnarskylduákvæði þau sem undanþiggja stundum stjórnvöld frá því að sinna þeirri almennu skyldu að upplýsa almenning um umhverfismál. Í fylgiskjali eru talin upp dæmi um ýmis sérákvæði, mig minnir að þau hafi reyndar fundist fleiri í lögum en þar er nefnt. Eins og framsögumaður gerði grein fyrir telur nefndin tímabært að þessi þagnarskylduákvæði, sem eru af ýmsum aldri og með ýmsum hætti í margs konar lögum, verði innbyrðis samræmd og inntak þeirra skýrt, því að ekki er alltaf ljóst við hvað þagnarskyldan á í raun og veru, og þegar komnar eru sérstakar reglur um upplýsingar með upplýsingalögum og svo þessu frumvarpi sem er í tengslum við upplýsingalögin þá verður það að skýrast. Þetta er vinna sem þarf að fara í. Nefndin varð ekki sammála um að leggja til breytingar á frumvarpinu í þessu sambandi en við sem það vildum sættum okkur við þetta orðalag og ætlum ekki að flytja breytingartillögur við frumvarpið, frekar en þær sem hér er getið og öll nefndin stendur að. Við treystum því auðvitað líka að sú úrskurðarnefnd um upplýsingamál eða upplýsingalög, sem einnig er hinn endanlegi dómari í málum sem hefjast með þessu frumvarpi, gæti meðalhófs og túlki þagnarskylduákvæðin, sem eru á víð og dreif, þannig að þau verði ekki notuð til þess að yfirvöld skjóti sér undan upplýsingagjöf, enda var ekkert þeirra í sínum sérlögum sett með það að markmiði að leyna ætti almenning upplýsingum um umhverfismál. Forseti. Þetta er lítið frumvarp. Nefndarálitið er rúm blaðsíða og það eru aðallega nöfn sem teygja sig yfir á síðu 2, en það er samt merkilegt vegna þess að þetta er fyrsta frumvarpið sem lítur út fyrir að verða samþykkt á þinginu í framhaldi af Árósasamningnum sem gerður var árið 1998 og Íslendingar skrifuðu þá undir ásamt miklum meiri hluta Evrópuþjóða. Saga Árósasamningsins er þess virði að hún sé örlítið reifuð hér, það sem að okkur snýr. Við gerðumst aðilar að honum 1998 og síðan líður og bíður en eftir fjögur ár flytur þáverandi utanríkisráðherra, hæstv. forsætisráðherra nú, Halldór Ásgrímsson, frumvarp til þess að fullgilda þennan samning. Það var á þinginu 2001–2002, 23. apríl, sem hann mælti fyrir þessu frumvarpi. Þess má geta að hæstv. umhverfisráðherra sem þá var, og er nú heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, Siv Friðleifsdóttir, hét staðfestingu á þessum samningi í samningi sínum við félagasamtök á umhverfissviði í mars 2002. Fyrir fjórum árum átti því að samþykkja Árósasamninginn eða staðfesta hann á þinginu. Málið sofnaði á því þingi og síðan hefur verið margspurt um Árósasamningana, hvað þeim líði og hvernig standi á því að utanríkisráðherra sem þá var og þeir tveir sem síðan hafa verið skuli ekki hafa leitað staðfestingar Alþingis á þessum samningi. Svör hafa ekki fengist nema þau að málið sé svo flókið og taki til svo margra lagabálka að þetta sé tæknilega ákaflega erfitt. Það hefur hins vegar ekki reynst svo í öðrum löndum sem oft búa við flóknari löggjöf en okkar. Ég hygg að nú hafi öll Evrópulönd staðfest þennan samning, ég man ekki hvort það eru sex eða sjö lönd sem ekki hafa gert það. Það erum við nú að gera í pörtum og það er ekki að eigin vilja, það er ekki af sérstökum áhuga ríkisstjórnarinnar - ég undanskil umhverfisráðherra vegna þess að hún hefur a.m.k. ekki neitað því að Árósasamningurinn sé merkilegt plagg - að þetta er flutt heldur vegna þess að Evrópusambandið rekur á eftir. Það er enn einu sinni að hið góða Evrópusamband, sem ég veit að allir í salnum bera hlýjar tilfinningar til, kemur til aðstoðar umhverfishagsmunum á Íslandi, sem og svo mörgum öðrum framförum, og okkur er gert, vegna aðildar okkar að Evrópska efnahagssvæðinu, að samþykkja þennan þriðjung af Árósasamningnum. Þannig er sem sé um þetta, rétt almennings til upplýsinga. Hinir tveir hlutarnir, sem ekki eru samþykkir enn, varða aðgengi almennings að dómskerfinu til að fá skorið úr málum sem snerta það þegar menn taka ákvarðanir um umhverfismál. Sá málarekstur sem staðið hefur á Íslandi að undanförnu - eitt málið er í gangi vegna Þjórsárvera og má sérstaklega minnast á það umfram önnur mál vegna þess að mér hefur a.m.k., og fleiri sem hafa haft áhuga á því, borist nú nýlega beiðni um fjárstuðning til að sá málarekstur geti haldið áfram vegna þess að ríkisstjórnin ákvað að þrengja gjafsóknarskilyrðin með þeim hætti að menn þurfa að reiða fram margar milljónir til að fá skorið úr rétti sínum um það - sýnir ljóslega að taka þarf til hendinni á þessu sviði. En ríkisstjórnin vill það ekki. Hún hefur ekki áhuga á því. Frumvarp um það mál hefur ekki komið fram. Spá mín er sú að það verði ekki gert fyrr en menn eru tilneyddir, ef þessi ríkisstjórn heldur áfram, að gera það vegna þess að Evrópusambandið kallar á að menn standi við sitt í þessu. Þriðji parturinn fjallar svo um aðgengi almennings að ákvarðanatöku um umhverfismál og bak við þetta heldur loðna orðalag stendur það skipulag sem menn ætlast til í Evrópu að smíðað sé í kringum samskipti stjórnvalda og frjálsra félagasamtaka. Það hefur einmitt gengið heldur brösuglega á Íslandi þó ekki sé við umhverfisráðherra einan að sakast heldur miklu frekar þá kreddu, einkum Sjálfstæðisflokksins en nú upp á síðkastið einnig Framsóknarflokksins, sem þrengir lýðræðisskilning þessara flokka, sem því miður stjórna nú landinu, að því leyti að frjáls félagasamtök eigi ekkert hlutverk að hafa nema að vera til fræðslu og skemmtunar og hefur leitt til þess að þar sem þessir flokkar hafa náð að setja mark sitt á skipan mála er hlutverk frjálsra félagasamtaka, samtaka almennings, yfirleitt skorið niður við trog og það er þumbast á móti því að gefa frjálsum félagasamtökum eðlilegan rétt til í fyrsta lagi að fylgjast með og í öðru lagi að taka þátt í ákvörðunum sem þetta varða. Þetta vil ég segja og sérstaklega vegna þess að hæstv. umhverfisráðherra gerir okkur þann greiða að vera í salnum sem ég þakka fyrir og er ekki endilegt og ekki sjálfsagt - og vil hvetja hana til að huga nú að því þvert gegn því sem ég hef hér sagt að afsanna mín orð með því að undirbúa frumvörp um hinar tvær stoðirnar í Árósasamningnum og er ég þá reiðubúinn til að éta ofan í mig alla þessa 11 mínútna ræðu í þessum stól. Að lokum þetta. Ég ítreka þakkir til forustunnar í umhverfisnefnd og annarra hv. þingmanna þar fyrir samstöðu um þetta mál og vænti þess að þegar þjóðarsómi býður höfum við eina sál eins og Bretar forðum.

Virðulegi forseti. Hér er komið til 2. umr. frumvarp til laga um upplýsingarétt um umhverfismál. Hv. framsögumaður umhverfisnefndar, Kristinn H. Gunnarsson, hefur farið ágætlega yfir tilurð og markmið frumvarpsins enda kemur það einnig fram í nefndarálitinu. Frumvarpið er afar vel unnið frá hendi umhverfisráðuneytisins enda var einn helsti sérfræðingur landsins á sviði stjórnsýslu og upplýsingaréttar, Páll Hreinsson, einn höfunda frumvarpsins. En frumvarpið tekur m.a. mið af ákvæðum upplýsingalaga. Ég tel að fullyrða megi að réttur almennings til upplýsinga um umhverfismál sé býsna vel tryggður með þessu frumvarpi. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns sem talaði á undan mér var almenn samstaða innan nefndarinnar um afgreiðslu málsins og efnislegar breytingartillögur ekki veigamiklar. Það má jafnframt taka fram að almennt voru umsagnaraðilar jákvæðir gagnvart frumvarpinu. Ástæða þess að ég kem hér upp er að mig langar að fjalla í nokkrum orðum um stöðu þeirra sem taka að sér verkefni fyrir opinbera aðila á sviði umhverfismála og hvernig frumvarpið snertir starfsemi þeirra, verði það að lögum. Frumvarpið tekur ekki aðeins til stofnana hins opinbera heldur einnig til fyrirtækja sem hafa tekið að sér verkefni á vegum stjórnvalda að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þannig setja lögin skyldur á aðra en opinbera aðila til að veita almenningi aðgang að upplýsingum er varða umhverfismál. Það komu athugasemdir frá þessum aðilum, m.a. frá Samtökum iðnaðarins, Landsvirkjun og Samorku. Talið var að upp gætu komið aðstæður þar sem réttur þeirra til verndar starfsemi sinni væri ekki nægjanlegur samkvæmt frumvarpinu. Slík fyrirtæki eru í samkeppnisrekstri og í einhverjum tilvikum er aðeins hluti af starfsemi þeirra verkefni sem þeir hafa með höndum fyrir opinbera aðila. Þannig gætu þau þurft að veita upplýsingar til almennings sem varða framleiðsluþætti eða mál viðskiptalegs eðlis, sem gætu skaðað samkeppnisstöðu þeirra og aðra hagsmuni. Það er að mínu mati hlutverk þingsins að gæta þess að löggjöfin setji ekki á þau slíkar kvaðir og skilyrði að þau skaði hagsmuni þeirra né dragi úr vilja einkaaðila að taka að sér opinber verkefni, sem gæti verið til hagsbóta fyrir alla aðila. Hérna er ég að vísa í 6. gr. frumvarpsins. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Áður en stjórnvald tekur ákvörðun um aðgang að upplýsingum um umhverfismál getur það skorað á þann sem upplýsingarnar varða að upplýsa hvort efni þeirra varði viðkvæma framleiðslu- eða viðskiptahagsmuni sem leyndar eiga að njóta lögum samkvæmt. Stjórnvald skal veita sjö daga frest til þess að svara erindinu.“ Mig langaði í þessu samhengi að vísa í umsögn Samtaka iðnaðarins um þetta efni en þar segja þeir m.a., með leyfi forseta: „Um langa hríð hafa fyrirtæki látið umhverfisyfirvöldum í té allar upplýsingar um reksturinn sem óskað hefur verið eftir og jafnvel enn frekari í þeirri trú að milli viðkomandi yfirvalds og fyrirtækis gildi almennt trúnaðarsamband eins og kveðið hefur verið á um í lögum. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að það kerfi starfsleyfa sem byggt hefur verið upp hér á landi er mun víðtækara en í nálægum löndum. Umhverfisyfirvöld búa því almennt yfir mun ríkari upplýsingum um starfsemi fyrirtækja, framleiðslumál þeirra og ýmis viðskiptamál en í nálægum löndum. Samkvæmt frumvarpinu er þessu almenna trúnaðarsambandi rutt burtu án þess að tryggt sé að fyrirtækin hafi nokkuð um það að segja hvort tiltækar upplýsingar sem fyrirhugað er að gera opinberar varði framleiðslu- eða viðskiptaleynd. Þess vegna er mjög mikilvægt að stjórnvöldum verði gert að leita álits þess sem upplýsingarnar varða áður en upplýsingar eru veittar og orðalagi 2. málsgreinar 6. gr. verði breytt með þetta í huga og það verði skylda stjórnvalda að leita slíks samþykkis ef ástæða er til að ætla að upplýsingarnar geti varðað viðkvæmt framleiðslu- eða viðskiptaleyndarmál og fresturinn sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu verði lengri en 7 dagar. Það er óviðunandi að fyrirtæki verði að sæta því að samkeppnisaðilar geti átt aðgang að viðkvæmum framleiðslu- og viðskiptahagsmunum undir því yfirskini að um upplýsingar um umhverfismál sé að ræða.“ Ég tel það vera skilning nefndarmanna að hin almenna regla sé að stjórnvald leiti eftir sjónarmiðum viðkomandi fyrirtækja áður en upplýsingar eru veittar til almennings um starfsemi sem þau standa fyrir til að þau geti komið við andmælum ef svo ber undir. Hins vegar var nefndin ekki tilbúin til að ganga svo langt að breyta orðalagi í þá veru sem lagt er til, m.a. af Samtökum iðnaðarins. Kannski hefði átt að athuga það. Okkur fannst að við gætum komið til móts við það með ákveðnum hætti en eftir töluverða umræðu í nefndinni varð niðurstaða okkar sú að tímafrestur sem viðkomandi er gefinn til að gera athugasemdir til stjórnvalda vegna upplýsinga sem vörðuðu starfsemi þeirra yrði skilgreindur frekar og lengdur sem nemur því að frídagar yrðu ekki taldir með. Það sem vísað er í þarna, 7 daga og 15 daga, hefur hliðstæðu í upplýsingalögum. En þar sem þetta snýr sérstaklega að einkaaðilum fannst okkur ákveðin sanngirni í að líta svo á að þetta væru virkir dagar en frídagar ekki taldir með. Þá er ég að vísa í 7 daga frest í 6. gr. og 15 daga frest í 12. gr., að það séu virkir dagar og helgidagar ekki taldir með, eins og skilja mátti af frumvarpstextanum. Að mínu mati og annarra nefndarmanna þótti sjálfsagt að koma til móts við þessar athugasemdir hagsmunaaðila og styrkja stöðu þeirra til að koma á framfæri athugasemdum um að upplýsingar sem óskað er eftir geti með einhverjum hætti skaðað framleiðslu- eða viðskiptahagsmuni þeirra. Ég endurtek að um málið varð samstaða innan umhverfisnefndar. Þær breytingartillögur sem hérna liggja fyrir voru í sjálfu sér ekki efnismiklar en skipta máli fyrir þá aðila sem um ræðir. Aðalatriðið er þó að traust ríki milli aðila og lagaákvæðið torveldi ekki samstarf ríkis og einkaaðila um framkvæmd verkefna um leið og gætt er að rétti almennings til að fá upplýsingar um umhverfismál.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um upplýsingarétt um umhverfismál. Við höfum, eins og komið hefur fram í ræðum þingmanna sem hér hafa talað á undan mér, tekið góða snerru á þessu máli í umhverfisnefndinni. En ég held að við höfum náð eins góðri lendingu og mögulegt var miðað við þær aðstæður sem uppi eru í þessu máli, sem eru ekki alveg ásættanlegar eins og hv. þm. Mörður Árnason gerði grein fyrir í ræðu sinni. Það á sér áralanga sögu að koma á þessari fyrstu stoð Árósasamningsins. Við undirrituðum samninginn á sínum tíma í Árósum 23.–25. júní 1998. Þá var þessi samningur gerður. Þáverandi utanríkisráðherra Íslands undirritaði þennan samning og skuldbatt þjóðina þar með og löggjafarsamkunduna til að taka hann upp í íslensk lög. Hæstv. þáverandi utanríkisráðherra Halldór Ásgrímsson lagði fram á 126. löggjafarþingi þingsályktunartillögu um fullgildingu Árósasamningsins sem fjallar um aðgang að upplýsingum um þátttöku almennings í ákvarðatöku og um aðgang almennings að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. Það er ansi hreint dapurleg lesning. Ég hef farið í gegnum svörin sem fyrrverandi. hæstv. utanríkisráðherra, núverandi forsætisráðherra, gaf við fyrirspurnum þegar hann var þráspurður út í þetta, um hvers vegna Árósasamningurinn hefði ekki verið innleiddur. Þær eru fremur veikburða, tilraunir hæstv. ráðherra er hann reynir að gera grein fyrir því á hvern hátt Árósasamningurinn komi til með að breyta réttarfarslöggjöfinni. Hæstv. ráðherra setti málið í starfshóp, reyndar fleiri en einn, suma formlega en aðra óformlega. En síðan árið 2000 hefur hvorki gengið né rekið fyrr en Evrópusambandið kemur til skjalanna og kveður upp sína raust, samþykkir tilskipun sem við samþykkjum á Evrópuvettvangi að taka þessa tilskipun upp í EES-samninginn. Það er auðvitað ekki alveg í lagi með þau stjórnvöld sem haga sér svona og bíða ævinlega eftir vendinum frá Evrópusambandinu áður en þau innleiða sjálfsagðar réttarbætur. Saga þessa máls er þess eðlis að ég vil meina að í henni endurspeglist hinn eiginlegi vilji ríkisstjórnarinnar til að taka á í umhverfismálum. Viljinn hefur ekki verið meiri en svo að ekkert hefur verið gert. Út úr nefndum og starfshópum sem hafa átt að fjalla um málið hefur ekkert komið. Meira að segja þegar umhverfisráðherra undirritaði samstarfsyfirlýsingu við frjáls félagasamtök var þess sérstaklega getið að farið skyldi að Árósasamningnum í samvinnu stjórnvalda og frjálsu félagasamtakanna. Þessi samstarfsyfirlýsing er frá 20. mars 2001. Það er með ólíkindum að umhverfisráðherra, sem þá var Siv Friðleifsdóttir, skyldi geta undirritað samstarfsyfirlýsingu á grundvelli þessa samnings og ætlað sér að fara eftir þessum samningi þegar það hefur verið ljóst frá þeim degi og til þessa dags að aldrei stóð til að innleiða nema brot þessa samnings í íslenska löggjöf. Það sem eftir er að innleiða, stoðirnar tvær sem út af standa þegar upplýsingastoðin er komin, varðar aðgengi almennings að ákvarðanatöku um umhverfismál. Þær varða aðgengi almennings að dómskerfinu og að almenningur eigi að hafa möguleika á að fara í mál vegna umhverfismála. Við höfum tekist á um það í þessum ræðustóli, ég og hæstv. dómsmálaráðherra, á hvern hátt hann hefur gengið fram fyrir skjöldu til þess að veikja aðgang almennings að dómskerfinu með því að fella úr gildi heimildir til almennings sem ekki eiga svokallaða lögvarða hagsmuni í málum er varða t.d. umhverfismál. Gjafsóknarákvæði 126. gr. laga um meðferð opinberra mála, held ég að það sé, gera ráð fyrir að fólk geti sótt um gjafsókn ef sýnt þykir að vegna fjárhagsástæðna hafi það ekki bolmagn til að greiða sjálft fyrir þá lögsókn. En ef einstaklingar telja sig gæta hagsmuna umhverfisins og þar af leiðandi verja almannahagsmuni með því að fara í mál út af órétti sem umhverfi eða náttúra eru beitt er ekki lengur, samkvæmt íslenskum lögum, heimilt að veita gjafsókn í íslenskum málum, ekki nema fólk eigi þessa lögvörðu beinu hagsmuni sem erfitt er við að eiga í umhverfismálum. Það hefur sýnt sig að íslensk stjórnvöld hafa ekki vilja til að innleiða þær sjálfsögðu réttarbætur sem Árósasamningurinn hefur í för með sér. Þetta er sýnu dapurlegra þegar skoðuð eru þau plögg sem þessi ríkisstjórn hefur þó gefið út og undirritað, t.d. áætlun um sjálfbæra þróun þar sem getur verið um hluti eins og aðgengi fólks að stjórnvöldum og upplýsingum í þessum efnum. Maður hefði talið að eitthvað væri á bak við þær yfirlýsingar sem ríkisstjórnin hefur gefið út um þau mál en því miður hafa efndirnar ekki verið nema í skötulíki. Ég held að stjórnvöld verði að fara að átta sig á því að orðin sem standa í greinargerðinni með frumvarpinu, þ.e. fullyrðingar um að í alþjóðlegum umhverfisrétti hafi aukin áhersla verið lögð á það á seinustu árum að almenningur hljóti fræðslu um umhverfismál og hafi opinn aðgang að upplýsingum um umhverfismál, eru nokkuð sem þau þurfa að taka upp í sitt hegðunarmunstur. Það þarf að vera einhver meining á bak við orðin þannig að mikilvægi þessa réttar verði viðurkennt í stjórnsýslunni, viðurkennt hjá stjórnvöldum, en verði ekki bara innantóm orð á blaði sem lítið eða ekkert á að gera með. Fyrrverandi umhverfisráðherra Guðmundur Bjarnason gaf út fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, þegar hann gegndi starfi umhverfisráðherra, fyrstu stefnumótunina um sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi árið 1997. Það var framkvæmdaáætlun sem gilti til aldamóta. Þar fjallaði Guðmundur sérstaklega um upplýsingamiðlun og ábyrgð stjórnvalda í þeim efnum. Í þeim bæklingi, sem gefinn var út af umhverfisráðuneytinu í júlí 1997, segir, með leyfi forseta: „Forsenda allra aðgerða eru góðar upplýsingar um ástand umhverfisins, þær hættur sem að því stafa og hvaða áhrif líklegt er að einstaka framkvæmdir munu hafa á umhverfið. Fræðsla til almennings og í skólakerfinu þarf að vera virk til þess að bæði lagasetning og hagræn stjórntæki nái markmiðum sínum.“ Fleiri orð hefur Guðmundur um upplýsingaréttinn og upplýsingamálin í þessu riti sem að mínu mati var ekki nægilega gætt að skiluðu sér inn í áframhaldandi útgáfu stefnumótunar ríkisstjórnarinnar. Nú finnst mér allt með öðrum brag og loðnara orðalagi. Það undirstrikar í mínum huga þann hátt stjórnvöld vilja hafa á hlutunum. Þau kinoka sér við að innleiða skyldur sínar, kvarta undan því að það sé lagalega flókið og tæknilega erfitt og breyti íslenskum rétti í grundvallaratriðum. Ég fagna því, frú forseti, að þó skuli þetta mál komið svo langt máli að við skulum hafa á borðum okkar þetta frumvarp til laga sem leiðir í íslensk lög fyrstu stoð Árósasamningsins. Ég treysti því þó að ef ekki þessi stjórnvöld þá a.m.k. þau næstu, sem ég geri ráð fyrir að taki við eftir næstu kosningar og verði kannski meira vakandi í þessum málaflokki en þau sem hafa setið að völdum upp á síðkastið, reki af sér slyðruorðið og taki til við að innleiða í íslenskan rétt og íslensk lög þær tvær stoðir sem upp á vantar, þ.e. stoðina um aðgengi almennings að dómstólum og þátttöku almennings í ákvörðunum á sviði umhverfismála.

Virðulegi forseti. Ég ákvað að kveðja mér hljóðs vegna fyrirvara sem ég hef sett við þetta mál í nefndarálitinu. Við erum að lögfesta tilskipun frá Evrópusambandinu, nr. 4/2003, þar sem markmiðið er að innleiða fyrstu stoð Árósasamningsins í löggjöf Evrópubandalagsins en eins og komið hefur fram hér lýtur sá hluti að almennum aðgangi að upplýsingum um umhverfismál. Markmið frumvarpsins er að tryggja almenningi aðgang að upplýsingum um umhverfismál sem stjórnvöld hafa yfir að ráða eða geymdar eru fyrir þeirra hönd til að stuðla að sterkari vitund um málefni á umhverfissviði, frjálsum skoðanaskiptum og aukinni þátttöku almennings í töku ákvarðana um umhverfismál. Eins og komið hefur fram í umræðunni skrifum við fjórir þingmenn í umhverfisnefnd undir þetta nefndarálit með fyrirvara vegna þess að við teljum ástæðu til að innleiða hinar tvær stoðir Árósasamningsins í íslenskan rétt og hefur hv. þm. Mörður Árnason gert góða grein fyrir þessum fyrirvara okkar í umræðunni hér á undan. Ég tek líka undir með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, sem einnig er með þennan fyrirvara við málið, en hún hefur hvatt til þess að við lögfestum þær tvær stoðir Árósasamningsins sem á eftir að lögfesta. Það er ekki með þessu frumvarpi, það er sem sagt aðeins ein stoðin sem við erum að lögfesta. Ég, virðulegi forseti, vildi aðeins gera grein fyrir þessum fyrirvara sem ég set við þetta mál en að öðru leyti styðjum við þær breytingartillögur sem koma fram í sérstöku þingskjali við málið og ég vonast til að við eigum eftir að innleiða hinar tvær stoðir Árósasamningsins sem fyrst.

Frú forseti. Ég sé ástæðu til að þakka hv. umhverfisnefnd fyrir þá vinnu sem hún hefur lagt í það frumvarp sem hér er til umræðu og mér finnst mjög ánægjulegt að þar hafi tekist jafngóð samvinna og raun ber vitni. Frumvarpið fjallar auðvitað um mjög mikilvæg mál, þ.e. upplýsingarétt um umhverfismál. Við ræddum þetta mál mjög grannt og nákvæmlega við 1. umr. og þá bar Árósasamninginn að sjálfsögðu oft á góma. Við þá umræðu greindi ég frá því að á síðasta ári skipaði ég nefnd til að fara yfir efni samningsins og greina hvaða leyfisveitingar falla undir hann. Nefndin skal líka fara yfir hvaða breytingar þurfi að gera á lögum til að fella efni hans inn í íslenska löggjöf. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar frá utanríkisráðuneyti, iðnaðarráðuneyti, landbúnaðarráðuneyti, sjávarútvegsráðuneyti, dóms- og kirkjumálaráðuneyti og umhverfisráðuneyti. Það er ánægjulegt að geta greint frá því hér að þetta nefndarstarf hefur gengið með ágætum og ég á von á því að nefndinni takist að ljúka vinnu í sumar. Þegar niðurstöður liggja fyrir verður síðan hægt að taka ákvarðanir um framhaldið. Ég vil lýsa því sérstaklega yfir að ég tel það einstaklega mikilvægan þátt í starfi umhverfisráðuneytisins og umhverfisráðherra hverju sinni að eiga náið samstarf við frjáls félagasamtök. Ég hef lagt mig fram um að styrkja það eftir bestu getu og ég tel reyndar líka að umhverfisþingið sé gríðarlega mikilvægur vettvangur í þessum efnum. Mér fannst einmitt mjög ánægjulegt að upplifa það á síðasta umhverfisþingi hversu mikill áhugi var fyrir þátttöku í því. Það er engin spurning í mínum huga að þar fer fram geysilega mikilvæg umræða sem skilar sér út í samfélagið. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég tel að hér hafi verið unnið afar faglega og vel og færi nefndinni þakkir fyrir það.

Forseti. Það ber að fagna þessum fréttum af starfi starfshópsins sem utanríkisráðherra sagði í nóvember árið 2003 að búið væri að ákveða að skipa en var þó ekki skipaður fyrr en í janúar 2005. Það leið sem sé rúmt ár og nú í mars 2006 var okkur sagt að starfshópurinn hafi verið að störfum og hann kunni að skila af sér í sumar. Það er gott að heyra og við hlökkum til að sjá niðurstöðu starfshópsins. Það er líka gott að heyra að hæstv. umhverfisráðherra virðist vera ánægð með það starf sem þarna fer fram því að í 1. umr. um þetta frumvarp spurði ég umhverfisráðherra hvort hún væri pólitískt sammála Árósasamningnum í heild sinni - ég var að leita skýringa á því hvernig á því stæði að þessi samningur væri ekki kominn fram. Þá treysti umhverfisráðherra sér ekki til að svara því játandi þannig að ég vil endurtaka spurningu mína hér. Hefur umhverfisráðherra, í ljósi þess starfs sem nú hefur farið fram í embættismannanefndinni í rúmt ár, komist að þeirri niðurstöðu að hún sé pólitískt sammála þeim samningi sem ritað var undir af Íslands hálfu vorið 1998?

Frú forseti. Ég greindi frá því við 1. umr. þessa máls að á sínum tíma hefði verið skipaður starfshópur þriggja ráðuneyta til að fara yfir efni samningsins. Þá kom í ljós að það var miklu flóknara mál að innleiða Árósasamninginn en menn höfðu áður talið. Ég skipaði síðan nefnd fyrir rúmlega ári, en í henni áttu sæti fulltrúar fleiri ráðuneyta, til að greina nákvæmlega hvaða breytingar væru nauðsynlegar á lögum og það er auðvitað gert í þeim tilgangi að skoða umfang þessa máls. Ákvarðanir verða síðan teknar í framhaldi af því. Þessu svaraði ég, að ég tel mjög skýrt, við 1. umr. um málið.

Forseti. Það er stigvaxandi spenna í þessu máli. Umhverfisráðherra fæst ekki heldur núna til að svara því hvort hún er pólitískt sammála Árósasamningnum sem gerður var árið 1998 og um það bil 40 Evrópuríki hafa skrifað undir. Það eru eingöngu, held ég, 6 eða 7 ríki sem ekki hafa gert það og Ísland er eitt þeirra ásamt sennilega Kasakstan og Túrkmenistan og öðrum ríkjum af því tagi, þar er varla vitað hvað umhverfismál eru yfir höfuð. Ég spyr m.a. vegna þess að ein stoð þessa Árósasamnings snertir ákvarðanatöku um umhverfismál, snertir samskipti stjórnvalda við hin frjálsu félagasamtök. Ég fagna því sem hæstv. umhverfisráðherra sagði áðan að það skipti hana sem stjórnmálamann og hana sem yfirmann í umhverfisráðuneytinu miklu máli að gott samstarf væri við hin frjálsu félagasamtök. Ég efa það ekki og það liggur sem betur fer í hefð umhverfisráðuneytisins að svo sé. Hins vegar er það þannig að stjórnvöld í því ráðuneyti hafa hagað sér nokkuð eins og húsbóndinn á höfuðbólinu gagnvart þessum frjálsu félagasamtökum, skammtað þeim fé eftir vild og síðan halda þau t.d. þetta umhverfisþing sem vissulega er sómi að. En hvernig er dagskrá þess ákveðin? Er hún ákveðin í samráði við umrædd félagasamtök? Er hún ákveðin með tilliti til þess hvað er í umræðu hjá þeim félagasamtökum hverju sinni? Nei, það er ekki svo. Það er tilviljun ef svo er því umhverfisráðherra ákveður dagskrána sjálf. Síðan býður hún til umhverfisþingsins algerlega án samráðs við þessi samtök nema innan þess ramma sem hún sjálf ákveður. Þetta eru einmitt samskipti eins og þau eiga ekki að vera, forseti. Svona eiga hlutirnir ekki að vera og ég hygg að þegar við höfum komið Árósasamningnum í gegn, þó að það verði kannski ekki fyrr en í næstu ríkisstjórn, þá verði þetta einmitt ekki svo, þá hafi stjórnvöld sinn rétt í þessum efnum og hin frjálsu félagasamtök hafi þau áhrif sem þeim ber og er skylt að hafa.

Frú forseti. Hvað snertir dagskrá umhverfisþings þá er hún bundin af ákvæðum í lögum, bæði hvað skuli taka þar fyrir, þ.e. t.d. sjálfbæra þróun, og hverjir eigi þar seturétt. Það er því mjög vel séð fyrir því í ákvæðum náttúruverndarlaga hvernig staðið skuli að umhverfisþinginu. Hvað Árósasamninginn snertir þá er það einu sinni þannig að íslensk stjórnvöld undirrituðu hann og í því felst að sjálfsögðu samþykki þó að samningurinn hafi ekki verið fullgiltur. Í þeirri vinnu sem fer fram núna er verið að greina efni samningsins og skoða hversu umfangsmiklar breytingar þyrfti að gera á íslenskum lögum til að unnt væri að fullgilda hann. Við verðum einfaldlega að bíða og sjá hver niðurstaðan verður af nefndarstarfinu til þess síðan að skoða framhaldið.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, ákvæðum sem varða heimilisofbeldi. Í nefndaráliti er gerð grein fyrir vinnslu málsins í nefndinni, gestum á fundi og umsögnum um málið sem voru fjölmargar og fengu allmikla umræðu í nefndinni. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði refsiþyngingarástæða þegar náin tengsl geranda og brotaþola þykja hafa aukið á grófleika verknaðar. Þá er lagt til að efnisþáttur þess ákvæðis sem fjallar um stórfelldar ærumeiðingar í samskiptum innan fjölskyldu verði útfærður í nýju ákvæði sem lögfest verði í XXV. kafla laganna um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Nefndin ræddi á fundum sínum þá leið að lögfesta sérrefsiákvæði um heimilisofbeldi eins og stundum hafa komið fram tillögur um. Í því sambandi komu fram þau rök að varhugavert væri að leggja til fastmótaða skilgreiningu á heimilisofbeldi í hegningarlögum þegar litið er til ákvæða stjórnarskrár um skýrleika refsiheimilda skv. 1. mgr. 69. gr., þar sem ákveðin hætta væri á að ákvæðið yrði verulega matskennt. Þá kom fram að það er grundvallarhugtaksatriði háttseminnar að hún á sér stað milli einstaklinga sem teljast nákomnir á verknaðarstundu enda eru þeir eða hafa verið tengdir nánum samfélagslegum böndum. Þessi nánu tengsl brotaþola og geranda og trúnaðarbrotið milli þeirra er þannig talið geta aukið á grófleika verknaðar og gera brotin sérstaklega ámælisverð. Þá kom fram hjá nefndinni áhugi á að kanna hvort það væri eitthvað í lögum eða framkvæmd sem þyrfti breytinga við til þess að horft væri til þess við ákvörðun refsinga á brotum milli nákominna hvort andlegu ofbeldi hefði verið beitt. Nefndin er þeirrar skoðunar að í réttarframkvæmd sjáist þess ekki merki að það skorti á að refsilöggjöfin lýsi með fullnægjandi hætti óæskilegum athöfnum sem eiga sér stað milli nákominna um lengri eða skemmri tíma, en í túlkun Hæstaréttar hefur t.d. verið fallist á að tjón á andlegu heilbrigði eigi undir 217. og 218. gr. Um mögulegar ástæður þess að þess sjáist ekki oftar merki í dómaframkvæmd kom fram það sjónarmið að fremur hefði skort á skýrleika í verknaðarlýsingu ákæru varðandi það þegar t.d. andlegt ofbeldi hefur átt sér stað en dómarar eru bundnir af verknaðarlýsingu ákæru og mega ekki fara út fyrir sakarefnið við ákvörðun refsingar samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála. Hins vegar hafi nefndin fengið þær upplýsingar að í auknum mæli sé horft til þessara afleiðinga við verknaðarlýsingu við gerð ákæru. Með þeirri leið sem farin er í frumvarpinu, þ.e. að leggja til að ný málsgrein verði tekin upp í VIII. kafla, sem fjallar um atriði er áhrif hafa á refsihæðina, þarf dómari, að mati nefndarinnar, ætíð að leggja mat á það og rökstyðja í forsendum sínum hvort náin tengsl geranda og brotaþola hafi haft áhrif við ákvörðun refsingar. Þá var því sjónarmiði hreyft hvort sú aukna réttarvernd sem frumvarpinu er ætlað að tryggja komi nægilega afdráttarlaust fram með því að leggja það í mat dómara hvort tengsl geranda og þolanda eigi að hafa áhrif við ákvörðun refsingar. Nefndin leggur áherslu á að það er ekki sjálfkrafa refsihækkunarástæða að brot hafi átt sér stað milli nákominna heldur verði dómari að leggja á það mat í hverju einstöku tilviki hvort tengsl geranda og þolanda þykja hafa aukið á grófleika verknaðar eða gert hann ámælisverðari og hvort inntak brotsins, eðli þess, ástæður, hvatir að baki og aðstæður að öðru leyti eru þannig að réttlætanlegt sé að beita þessu ákvæði. Telur nefndin að ákvæðið muni styrkja lagalegan grundvöll sakamálarannsóknar þar sem grunur leikur á að heimilisofbeldi hafi átt sér stað og fagnar því sérstaklega að teknar hafi verið upp verklagsreglur lögreglustjóra um skráningu og meðferð heimilisofbeldismála hjá lögreglu sem tóku nýlega gildi. Þá ræddi nefndin þau sjónarmið sem koma fram í nokkrum umsögnum um málið að heimilisofbeldi væri algengast gegn konum og því í eðli sínu kynbundið ofbeldi sem væri ekki afmarkað sérstaklega í frumvarpinu. Með frumvarpinu er lagt til að gerandi og verknaðarþoli verði ekki skilgreindir sérstaklega heldur verði ákvæðið opið þar sem það á jafnt við um karla, konur og börn. Telur nefndin að þegar litið er til framanritaðs sé útfærsla ákvæðisins til þess fallin að tryggja réttaröryggi allra þeirra er geta orðið fyrir heimilisofbeldi en það getur beinst að hverjum sem er innan heimilisins: börnum og fullorðnum, konum og körlum. Þá leggur nefndin enn fremur áherslu á að það er í samræmi við almennt löggjafarviðhorf við mótun og setningu refsiákvæða hér á landi að lýsing gerenda- og þolendahóps skuli ekki kynbundin nema það leiði af eðli máls. Þá ræddi nefndin þá breytingu sem lögð er til í 2. gr. frumvarpsins um að fella brott 191. gr., um sifskaparbrot úr XXI. kafla almennra hegningarlaga og að sá efnisþáttur greinarinnar sem varðar stórfelldar ærumeiðingar innan fjölskyldu verði lögfestur í XXV. kafla um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Kom fram á fundum að rökin með því væru m.a. að í framkvæmd hefði í reynd verið horft fram hjá 191. gr. laganna og enn fremur að brotin í ákvæðinu væru ekki í eðli sínu sifskaparbrot heldur ærumeiðingarbrot. Ákærur í ærumeiðingarbrotum hafa yfirleitt ekki verið opinberar heldur fallið undir einkamálalöggjöfina. Hins vegar hafa brot gegn 191. gr. sætt opinberri ákæru og er ekki ætlunin að breyta því fyrirkomulagi með því að færa þau undir ærumeiðingarkaflann og því lagt til í 4. gr. frumvarpsins að verknaðurinn sæti opinberri ákæru. Þá kom einnig fram að með þessari tilfærslu væri unnt að nýta verknaðarlýsingu 234. gr. laganna. Telur nefndin að með því sé sérstaða brotanna viðurkennd og nauðsyn þess að leggja áherslu á rannsókn þessara brota. Þá komu fram í umsögnum ýmsar ábendingar varðandi réttarfarsleg og félagsleg úrræði en í frumvarpinu er einungis tekið á refsiréttarlegum álitaefnum og telur nefndin því ekki unnt að taka afstöðu til þeirra álitaefna í máli þessu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er með fyrirvara við álitið. Hv. þm. Jónína Bjartmarz og Sigurjón Þórðarson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nefndarálitið rita aðrir meðlimir allsherjarnefndar, þ.e. auk mín hv. þm. Bjarni Benediktsson, Kjartan Ólafsson og Sigurður Kári Kristjánsson en hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, Björgvin Sigurðsson og Guðrún Ögmundsdóttir skrifa undir álitið með fyrirvara. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég taka fram að af hálfu allsherjarnefndar er vissulega á því byggt við afgreiðslu þessa máls að heimilisofbeldi er mikið vandamál sem verður að taka á og Alþingi og stjórnvöld verði að taka fast á þeim málum. Það er mitt álit að með samþykkt þessa frumvarps sé með mikilvægum hætti áréttað að löggjafinn líti brot af þessu tagi alvarlegum augum. Á því sjónarmiði byggist sú niðurstaða að leiða eigi sérstaklega í lög að náin tengsl brotaþola og hins brotlega geti verið skýr refsiþyngingarástæða. Ég held hins vegar að öllum sem um þetta mál hafa fjallað sé ljóst að lagabreyting af þessu tagi er ekki tæmandi eða nægileg til að takast á við það vandamál sem heimilisofbeldi er. Á hinn bóginn er það mitt mat að samþykkt þessa frumvarps sé mikilvæg í því skyni að undirstrika skýran vilja löggjafans og gefa dómurum skýrar heimildir til að beita refsihækkunarsjónarmiðum þegar svo háttar um sem gerist í málum af þessu tagi.

Frú forseti. Eins og fram hefur komið ræðum við hér um frumvarp til laga um breyting á almennum hegningarlögum sem lýtur að heimilisofbeldi. Þingmenn Samfylkingarinnar eru með fyrirvara á því nefndaráliti sem hér hefur verið kynnt, fyrst og fremst vegna þess að við teljum að ganga eigi lengra. Við höfum talið nauðsyn á að setja sérákvæði sem taki heildstætt á heimilisofbeldi. Við teljum að við náum ekki að vinna bug á þeim vanda, eingöngu með því að setja refsiþyngingarástæðu við heimilisofbeldi. Ég held að við þurfum að ganga lengra hvað það varðar og beita öllum tiltækum leiðum sem við, sem löggjafi, höfum. Þingmenn Samfylkingarinnar hafa áður lagt fram þingmál sem laut að því að hér yrði sett sérákvæði um heimilisofbeldi. Það þingmál var lagt fram í fyrra og er ástæða til að rifja upp röksemdirnar sem lágu þar að baki og eins þeirri skoðun að þörf sé á sérákvæði um heimilisofbeldi. En eins og kom fram hjá hv. framsögumanni vildi meiri hlutinn að þessu sinni ekki setja sérákvæði um heimilisofbeldi heldur lét efni þessa frumvarps nægja, sem laut að því að setja inn refsiþyngingarástæðu sé ofbeldi beint gegn nákomnum. Eins og áður hefur verið bent á er réttarstaðan hvað varðar heimilisofbeldi sérstök þar sem það er t.d. ekki nefnt í íslenskum hegningarlögum og hvergi skilgreint. Að mínu mati er heimilisofbeldi því týndur brotaflokkur í kerfinu. Núgildandi ákvæði almennra hegningarlaga eru ekki fullnægjandi að mínu mati að því er varðar heimilisofbeldi. Ef við skoðum svar hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni á Alþingi frá 2. nóvember í fyrra þá kom fram staðfesting ráðherra um að í íslenskri löggjöf væri ekki að finna ákvæði sem skilgreini heimilisofbeldi. Sömuleiðis var ekki að finna upplýsingar um hvernig bæri að flokka háttsemi með þeim hætti. Samkvæmt svari hæstv. ráðherra er hugtakið heimilisofbeldi því ekki notað í gögnum lögreglu, ákæruvalds eða dómstóla sem formleg skilgreining á broti. Í svari hæstv. ráðherra kom einnig fram að þetta leiddi til þess að hvorki eru til fullnægjandi gögn um fjölda tilkynninga til lögreglu um heimilisofbeldi né upplýsingar um lyktir þeirra mála hjá hinu opinbera. En þetta svar rennir að mínu mati stoðum undir þá skoðun að viðurkenna verði heimilisofbeldi í lögum, m.a. til að unnt sé að átta sig á umfangi vandamálsins og hvernig málum lyktar hjá lögreglu, ríkissaksóknara fyrir dómstólum. Sá sem verður fyrir heimilisofbeldi þarf oftast að þola ofbeldi af öllu tagi. Þá erum við að tala um andlegt, líkamlegt og kynferðislegt ofbeldi. Það markar að nokkru leyti sérstöðu þessara brota. Það er því þörf á lagaákvæði sem nær heildstætt yfir þessi brot þar sem núgildandi ákvæði ná ekki að öllu leyti yfir eðli, umfang og raunverulegar afleiðingar heimilisofbeldis. Ég mundi vilja að löggjafinn beitti sér fyrir því að sett yrði lagaákvæði sem tæki á heimilisofbeldi með heildstæðum og fullnægjandi hætti. Ég tel að með slíkum lagaákvæðum verði komið til móts við þá þekkingu sem nú liggur fyrir um heimilisofbeldi. Sömuleiðis væri með því komið til móts við athugasemdir frá 23. maí 2004 frá nefnd Sameinuðu þjóðanna, sem starfar samkvæmt alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, þess efnis að Ísland ætti að taka upp löggjöf um heimilisofbeldi. Heimilisofbeldi er samkvæmt skilgreiningu Samtaka um kvennaathvarf þegar einn fjölskyldumeðlimur kúgar annan í skjóli friðhelgi heimilisins og í skjóli tilfinningalegrar, félagslegrar og fjárhagslegrar bindingar. Sá sem ofbeldinu beitir getur verið maki, fyrrverandi maki, foreldri, barn eða aðrir tengdir þolandanum fjölskylduböndum samkvæmt þessari skilgreiningu. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að heimilisofbeldi gegn maka er í eðli sínu kynbundið og þarf að liggja fyrir skilningur á því hvað heimilisofbeldi er til að unnt sé að taka á því með skilvirkum hætti. En þó er ljóst að heimilisofbeldi getur birst í mörgum myndum og gerendur geta verið ólíkir, jafnvel uppkomin börn aldraðra foreldra. Í heimilisofbeldismálum sem koma fyrir dómstóla er einna helst dæmt eftir ákvæðum 217. og 218. gr. almennra hegningarlaga, þar sem mælt er fyrir um refsingar fyrir líkamsmeiðingar. Til heimilisofbeldis getur þó talist verknaður af ólíkum toga. Getur verið um að ræða hótanir, nauðung, frelsissvipting, einangrun, kúgun, líkamsmeiðingar, innbrot, ærumeiðingar, kynferðisbrot, nauðgun og fleira. Ólík ákvæði almennra hegningarlaga geta því tekið til þessara brota án þess að þau nái að öllu leyti yfir verknaðinn. Eins og fyrr segir eru fyrst og fremst 217. gr. almennra hegningarlaga og 218. gr. sömu laga beitt í málum sem varða heimilisofbeldi. Áhöld eru hins vegar um það hvort þessi ákvæði ein og sér nægi til að taka á heimilisofbeldi. Þessar greinar virðast helst settar til að taka á ofbeldisbrotum karlmanna gagnvart öðrum körlum, sem á sér helst stað utan dyra milli tveggja ókunnra aðila. Þetta á síður við ofbeldi sem konur og börn verða fyrir en slíkt ofbeldi á sér stað innan veggja heimilisins. Það getur falist í langvarandi niðurlægingu og það jafnvel án sjáanlegra áverka. En í dómaframkvæmd hér á landi er refsing vegna brota á líkamsárásarákvæðunum 217. og 218. gr. miðuð við þá aðferð sem beitt er og áverka sem þolandinn hlýtur, t.d. beinbrot. Ákvæði 217. gr. sem lýtur að minni háttar líkamsmeiðingum og ákvæði 218. gr. sem lýtur að meiri háttar líkamsmeiðingu gera almenna kröfu um heilsutjón af valdbeitingunni. Jónatan Þórmundsson, lagaprófessor og sérfræðingur í refsirétti, segir í bók sinni Afbrot og refsiábyrgð I frá 1999 að þrátt fyrir að 217. gr. almennra hegningarlaga sé á mörkunum að vera tjónsbrot - tjónsbrot er brot sem áskilur tilteknar afleiðingar fyrir refsinæminu - og samhverft brot en við samhverft brot er verknaður refsinæmur án tillits til afleiðinganna. Þrátt fyrir þetta ákvæði, sem iðulega er notað í heimilisofbeldi, sé á mörkum þess að vera tjónsbrot og samhverft brot eru líkamsmeiðingar samkvæmt 217. gr. hugsaðar sem tjónsbrot, þ.e. að tilteknar afleiðingar séu áskildar fyrir refsinæmið. Áherslan á beina og líkamlega áverka og aðferð við verknaðinn á hins vegar ekki eins vel við þegar kemur að heimilisofbeldi. Refsing samkvæmt 217. gr. almennra hegningarlaga annars vegar og samkvæmt 218. gr. hins vegar er líka mjög mismunandi. Samkvæmt 217. gr. getur fangelsisdómur verið allt að einu ári en samkvæmt 218. gr. getur dómur orðið allt að 16 ára fangelsi. Eftir því sem líkamlegar áverkar eru meiri eða aðferð hættulegri eru meiri líkur á að háttsemin eigi við 218. gr. almennra hegningarlaga. En hins vegar getur verið um að ræða mjög alvarlegt heimilisofbeldi án mikilla líkamlegra afleiðinga og án hættulegra aðferða og þá getur legið talsvert lægri refsing við slíku heimilisofbeldi samkvæmt núgildandi lagaákvæðum. En það er skemmst að minnast þess að flest heimilisofbeldismál lenda undir 217. gr. sem eru minni háttar líkamsmeiðingar þar sem áherslan, bæði í dómaframkvæmd og í lögunum, er á hinar líkamlegu afleiðingar. Þegar dæmt er fyrir heimilisofbeldi á að mínu mati ekki að skipta öllu máli hvort þolandinn hlýtur marblett eða beinbrot. Líkamlegar áverkar þolenda eru því ekki endilega rétt mælistika á alvarleika þessara brota né heldur á aðferð gerandans við heimilisofbeldi að skipta höfuðmáli við mat á alvarleika brotsins. Líta má á heimilisofbeldi sem brot gegn friðhelgi þolandans. Þolandinn er ekki óhultur á eigin heimili og þarf að lifa í stöðugum ótta við að verða fyrir ofbeldi af hálfu maka eða foreldris. Þolandi býr þá í fjötrum ofbeldis og andlegrar kúgunar. Þá er vandamálið yfirleitt falið utanaðkomandi einstaklingum því gerandi og þolandi eru tengdir tilfinningaböndum og skömmin af athæfinu leiðir til þess að erfitt er að brjótast undan okinu. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að Svíar hafa tekið þessi mál mjög til skoðunar. Svíar hafa skilgreint kvinnofridskränkning, sem þýða mætti sem brot gegn friðhelgi kvenna. Í sænsku hegningarlögunum er að finna ákvæði um ofbeldi manns gagnvart maka eða öðrum nákomnum en þar er m.a. fjallað um brot gegn heilsu og lífi, brot gegn friðhelgi og kynferðisbrot en allt eru þetta brot sem þolendur heimilisofbeldis geta orðið fyrir. Sömuleiðis er litið til þess hvort verknaður sé liður í endurtekinni vanvirðingu á friðhelgi manneskjunnar og skaði alvarlega sjálfsmynd hennar. Svíar hafa farið þá leið að nálgast heimilisofbeldi sem hluta af því vandamáli sem ofbeldi gegn konum almennt er og virðist sem yfirlýsing Sameinuðu þjóðanna um ofbeldi gegn konum hafi verið höfð til hliðsjónar við þessa lagagerð. Leitast er við að vinna gegn og taka á líkamlegu, andlegu og kynferðislegu ofbeldi sem konur verða fyrir sakir kynferðis síns. Undirliggjandi forsenda þess að þetta varð hluti af sænsku hegningarlögunum er áhersla á alvarleika þeirra brota sem beinast gegn maka. Eins og hér hefur komið fram eru ýmis rök fyrir því að setja einmitt sérákvæði um heimilisofbeldi en þó vil ég aftur taka fram að í sjálfu sér fagna ég því skrefi sem hér er stigið, þ.e. að það sé sett inn refsiþyngingarástæða, en að mínu mati er ekki nóg að gert. Þetta snýst ekki bara um refsiþyngingu heldur snýst þetta um hvort lagaákvæðið nái utan um heimilisofbeldi. Það kom fram í meðförum málsins hjá allsherjarnefndinni mismunandi skilningur, ef svo mætti segja, frá formanni refsiréttarnefndar og síðan fulltrúa frá ríkissaksóknara hvað varðar áhersluna á hið andlega ofbeldi. Við höfum séð það að í gegnum tíðina hafa dómar ekki litið mjög grannt á hinn andlega skaða sem hlýst af ofbeldisbrotum. Þó má skynja örlitla breytingu í dómaframkvæmdinni en það þarf að leita að nánast óskyldu máli í greinargerð frumvarpsins til að benda á það að tjón af andlegu ofbeldi heyri undir líkamsmeiðingarákvæði almennra hegningarlaga en það er bent á dóm frá 5. júlí 2005 sem lýtur að skipun réttargæslumanns til handa brotaþola. Það væri miklu skynsamlegra ef löggjafinn mundi senda þau skilaboð hér og nú að heimilisofbeldi ætti að taka fastari tökum en nú er gert og m.a. yrði litið á hið andlega ofbeldi. Við komumst ekki hjá því að dómstólar virðast hafa verið tregir til að líta á þann þátt en formaður refsiréttarnefndar benti á að ekki væri við dómstóla að sakast hvað það varðar heldur þyrfti frekar að beina sjónum að því hvernig ríkissaksóknari legði út frá sinni ákæru og verknaðarlýsingum í henni. Það kom fram að andlegu tjóni væri ekki nægilega vel lýst í ákærunni og fulltrúar ákæruvaldsins legðu nánast eingöngu áherslu á andlega ofbeldið í lok aðalmeðferðarinnar við refsiákvörðunina. En eins og fulltrúar refsiréttarnefndar bentu á þá eru dómstólar bundnir við verknaðarlýsingu ákæru. Fulltrúi frá ríkissaksóknaraembættinu sagði að verknaðarlýsing í ákærum væri yfirleitt bundin við líkamlegt ofbeldi en ekki andlegt ofbeldi en þó væri gagna um andlega ofbeldið aflað í rannsókninni þannig að hér virðist vera mismunandi skilningur á því hvernig við getum beint sjónum okkar enn frekar að hinu andlega tjóni sem verður í ofbeldismálum. Hvort sem það á heima undir verknaðarlýsingu ákæru eða ekki þá þurfa þessi mál að koma til frekari skoðunar. Ég vil nota þetta tækifæri, ef þetta er raunin, til að hvetja fulltrúa ákæruvaldsins til að setja hið andlega tjón í meiri forgrunn ákærunnar þar sem dómstólar eru að sjálfsögðu bundnir verknaðarlýsingu sem þar kemur fram. En eins og ég segi höfum við sárafáa dóma um að andlega tjónið heyri undir 217. og 218. gr. og þó að það megi segja að það eigi heima þar þá hafa dómstólar einfaldlega ekki litið svo á í neinum mæli a.m.k. Svíar hafa sérákvæði um heimilisofbeldi. Norðmenn hafa verið að skoða það. Við sjáum að fjölmargir hagsmunaaðilar, sem gáfu þessu frumvarpi umsögn sína, telja að hér sé þörf á sérákvæði um heimilisofbeldi. Má þar nefna Mannréttindaskrifstofu Íslands, Stígamót, Kvennaathvarfið, Alþýðusamband Íslands, Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræði við Háskóla Íslands, velferðarsvið Reykjavíkurborgar o.s.frv. Þetta eru aðilar sem telja þetta frumvarp ganga of skammt og að rök séu fyrir því að setja sérstakt ákvæði um heimilisofbeldi. Mig langar að vitna aðeins í umsögn Stígamóta um þetta mál. Þar stendur, með leyfi forseta: „Í frumvarpi um heimilisofbeldi er það rökstutt að ekki sé þörf á sérákvæði um heimilisofbeldi í ætt við sænska ákvæðið um gróft brot á kvenfrelsi. Þeim rökstuðningi eru Stígamót ósammála. Bent er á að refsingar skuli ekki miðast við kyn nema slíkt leiði af eðli málsins. Stígamót benda á að fá málefni eru tengdari kyni en ofbeldi karla gegn konum. Rök refsiréttarnefndar fyrir að fara ekki að dæmi Svía eru fjórþætt. Í fyrsta lagi leggur refsiréttarnefnd áherslu á að það sé ekki verknaðurinn sem slíkur heldur tengslin sem geri brotin ámælisverðari en endranær. Það sé nándin og þar með trúnaðarbrotið sem sé grundvallarhugtaksatriði. Þessi rökstuðningur er í ósamræmi við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Íslendingar hafa undirgengist þar sem við höfum skuldbundið okkur til þess að afnema sérstaklega mismunun gagnvart konum í öllum málum varðandi hjúskap og samskipti innan fjölskyldunnar. Það sem gerir ofbeldi í parsamböndum einstakt og flókið er fleira en bara nánd einstaklinganna. Bara hugtakið heimilisofbeldi er villandi um það ofbeldi sem þrífst í skjóli friðhelgi heimilanna. Orðið gefur í skyn að um jafnan leik allra á heimilinu sé að ræða. Staðreyndin er sú að kyn ræður mestu og það eru fyrst og fremst karlar sem beita konur ofbeldi. Það ofbeldi gengur oftast út yfir börnin beint og óbeint eins og fram kemur í ársskýrslum Kvennaathvarfsins, en 10–18% kvenna sem leituðu þangað á síðustu þremur árum sögðu frá ofbeldi gagnvart börnum. Þó þetta sé óþægileg staðreynd hefur hún hlotið æ meiri viðurkenningu. Það er nauðsynlegt að ganga út frá henni til þess að lausnirnar verði viðeigandi. Auðvitað finnast dæmi um ofbeldi annarra en karla á heimilum landsins þó ekki sé um alvarleg samfélagsmein að ræða. Almenn lagagrein eins og refsiréttarnefnd hannaði mundi ná yfir slíkt ofbeldi. Ofbeldi í parsamböndum er flókið atferlismunstur sem nær yfir tíma, en felst oftast ekki í einstökum ofbeldisbrotum. Í munstrinu fléttast saman á ólíka vegu, líkamlegt og andlegt ofbeldi, hótanir, kynferðisofbeldi, einangrun, niðurlæging, einhliða stjórnun og fleira. Það eru oft ekki einstök ofbeldisverk sem gera sambúðina óbærilega heldur samanlögð áhrif hótana, stjórnunar og ofbeldis sem ná yfir lengri tíma. Um 85% þeirra kvenna sem leituðu til Kvennaathvarfsins árið 2004 lýstu andlegu ofbeldi, en innan við 50% töluðu um líkamlegt ofbeldi. Um 35% lýstu ofsóknum, en það er þekkt að hættan á ofbeldi eykst um þriðjung kjósi konur að skilja við ofbeldismenn. Sambærilegar tölur frá Noregi sýna að 75% kvenna tala um andlegt ofbeldi og 60% líkamlegt ofbeldi auk þess sem 51% leitaðu hjálpar vegna hótana. Til þess að fanga þetta atferlismunstur á heildstæðan hátt þarf að koma til sérstök lagagrein. Í öðru lagi vísa semjendur frumvarpsins í réttarframkvæmd og rannsóknarathafnir lögreglu því til stuðnings að ekki þurfi að koma til sérákvæði. Þeir benda á hæstaréttardóm til þess að rökstyðja að hægt sé að fá réttargæslumann þegar um er að ræða ofbeldi í parsambandi. Á móti skal bent á að í einungis litlum hluta umræddra brota er kært til lögreglu og því þarf í rökstuðningi að líta víðar en til þeirra brota sem eru kærð. Það ofbeldi sem Kvennaathvarfið og Stígamót fást við kemur lítið við sögu í opinberum tölum. Aðeins um 12% kvenna úr Kvennaathvarfinu kærðu ofbeldið í fyrra og 6,2% kærðu ofbeldið frá Stígamótum. Þetta er umhugsunaratriði. Það er vel hugsanlegt að skýrari lagaákvæði mundu ýta undir að fleiri konur leituðu réttar síns vegna ofbeldis í parsamböndum. Í þriðja og fjórða lagi benda semjendur frumvarpsins á sönnunarvandann sem skapast við sérrefsiákvæði um ofbeldi karla gegn konum í parsamböndum og það mat sem fara þarf fram. Sönnunarvandinn er vissulega mikill og ekki verður komist hjá mati hvernig sem lögin eru orðuð. Þetta má þó ekki verða til þess að látið verði hjá líða að bregðast við ofbeldi í parsamböndum. Flestar birtingarmyndir kynbundins ofbeldis eru eins og ofbeldi í parsamböndum þess eðlis að erfitt er að sanna þær. Má nefna sifjaspell og nauðganir. Við höfum þrátt fyrir það skýr lagaákvæði um að refsivert sé að nauðga börnum og fullorðnum. Stígamót líta á það sem hlutverk sitt að mæla aðeins með bestu lagalegu lausnum og því er lagt til að Íslendingar fari að dæmi Svía sem hafa sett framsæknustu lög á sviði ofbeldis. Mælt er með að sett verði lög um gróft brot á kvenfrelsi.“ Þetta kemur fram í umsögn Stígamóta. Eins er vilji á því að hér verði sett sérákvæði um heimilisofbeldi, það verði ekki látið nægja sem þetta frumvarp mælist til að við gerum. Það má einnig vitna í umsögn Alþýðusambands Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Það æskilega við að skilgreina heimilisofbeldi sem sjálfstætt og sérstakt brot felst m.a. í að skilgreina ofbeldi sem unnið er innan þeirrar friðhelgi af einstaklingi sem þar dvelst sem sérstaklega alvarlegt, ekki einungis vegna tengsla brotamanns og brotaþola heldur einnig vegna vettvangs brotsins. Þá er m.a. haft í huga að ofbeldi framið á þeim vettvangi getur haft djúpstæð og alvarleg áhrif á fleiri en hinn beina brotaþola. Þau sjónarmið styðja örlítið aðra nálgun en fyrirliggjandi frumvarp gerir ráð fyrir.“ Síðan segir Mannréttindaskrifstofa Íslands, með leyfi forseta: „Mannréttindaskrifstofan harmar að kynjasjónarhorn hafi ekki verið lagt til grundvallar við samningu frumvarpsins. Með því er litið fram hjá grundvallarforsendu brotsins. Skrifstofan telur nauðsynlegt vegna eðlis heimilisofbeldis að setja sérstakt ákvæði í almenn hegningalög sem tekur á kynbundnu ofbeldi karla gegn konum. Mannréttindaskrifstofan hvetur stjórnvöld til að fara að dæmi Svía sem annars vegar hafa lögfest sérstakt ákvæði um gróf kvenfrelsisbrot og hins vegar ákvæði sem tekur til grófra frelsisbrota gegn börnum eða öðrum nákomnum. Ákvæðið um kvenfrelsisbrot tekur til grófra brota gegn kvenfrelsi sem framin eru endurtekið af körlum gegn konum sem þeir eiga í nánu sambandi við. Ákvæðið hefur það í för með sér að fremji maður ákveðinn refsiverðan verknað (svo sem líkamsárás, ólögmætar hótanir eða þvinganir, kynferðislegt ofbeldi eða misnotkun) gegn konu sem hann er eða hefur verið giftur eða búið með, með þeim afleiðingum að sjálfsmynd konunnar skaddast alvarlega, geta dómstólar dæmt hann fyrir gróft kvenfrelsisbrot auk refsingar fyrir hvert einstakt brot, svo sem líkamsárás. Löggjöfin veitir þannig dómstólum svigrúm til að taka mið af aðstöðu fórnarlamba kynbundins ofbeldis og þyngja refsingu ofbeldismannsins með tilliti til alvarleika brotanna og hversu oft þau áttu sér stað. Sérstakt ákvæði um kvenfrelsisbrot beinir sjónum að ofbeldi karla gegn konum og hefur ákveðin réttarpólitísk áhrif. Þau boð eru send út í íslenskt samfélag að kynbundið ofbeldi sé ekki liðið; boð eru send til þeirra sem njóta verndar ákvæðisins um að heimilisofbeldi sé glæpur auk þess sem von er til að ákvæðið hafi fyrirbyggjandi áhrif. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram sú skoðun að orðalag sérrefsiákvæðis um heimilisofbeldi fengi vart staðist kröfur íslensks réttar um skýrleika refsiheimilda samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Mannréttindaskrifstofan telur slíkt sérrefsiákvæði í anda sænsku laganna fyllilega geta uppfyllt ákvæði 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár. Í almennum hegningarlögum er að finna fjölda matskenndra ákvæða sem dómstólar í tímans rás hafa mótað nánar. Hér eins og við lagasetningu almennt þarf vitaskuld að vanda til verks og gæta þess að hafa ákvæðin sem skýrust. Þá telur skrifstofan mögulegan sönnunarvanda ekki viðhlítandi rök gegn sérstöku refsiákvæði í anda þess sænska. Það gildir um mörg brot sem framin eru í skjóli friðhelgi einkalífs að sönnunin getur verið vandasöm. Slíkt á t.d. við um kynferðisbrot gegn börnum. Það hefur þó ekki leitt til þess að sérákvæði um kynferðisofbeldi gegn börnum hafi verið felld niður, þvert á móti. Eðlilegra væri að bregðast við sönnunarvandanum með því að þróa rannsóknaraðferðir og afla frekari upplýsinga um eðli brotanna.“ Frú forseti. Eins og komið hefur fram eru fjölmargir aðilar sem telja sérákvæði um heimilisofbeldi nauðsynlegt. Sumir umsagnaraðilar bentu jafnvel á að þessi málaflokkur þyrfti heildarendurskoðunar við. Það benti Jafnréttisstofa m.a. á. Það má alveg taka undir það. Við þurfum að skoða ýmislegt á þessu sviði og eins og mjög margir fagaðilar benda á er refsiþyngingin ein og sér ekki aðalmálið heldur liggur vandinn í því hversu fáir kæra. Eins og hér hefur komið fram kærir aðeins lítill hluti þeirra sem leita til Kvennaathvarfsins og enn minni hluti þeirra sem leita til Stígamóta. Það er eitthvað að kerfinu og við eigum að reyna að lækka þá þröskulda sem kerfið virðist augljóslega hafa og reyna að gera það þannig að fólk sjái það sem raunhæfan möguleika að kæra og fara með þessi mál alla leið til dómstólanna. Það er auðvitað ýmislegt sem mætti minnast á á þessu málasviði sem mætti taka til skoðunar. Hér hefur verið bent á að það sé nauðsynlegt að taka upp hina svokölluðu austurrísku leið. Það hefur hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir ítrekað lagt til að verði gert. Ég get tekið undir að það sé skynsamleg leið en austurríska leiðin lýtur að því að fjarlægja ofbeldismann af heimilinu en eins og nú er þurfa iðulega þolendur ofbeldisins að yfirgefa sitt eigið heimili. Þessi leið hefur gefið góða raun í Austurríki og ég held að þetta sé nánast komið á öllum Norðurlöndunum, a.m.k. í Svíþjóð og Noregi. Þetta er leið sem við eigum að skoða og er bara lógísk ef við hugsum um það. Að sjálfsögðu eiga þolendur heimilisofbeldis ekki að þurfa að yfirgefa heimili sitt, að sjálfsögðu á gerandinn að gera það. Og það er rétt að það komi fram að samkvæmt þessari austurrísku leið má gerandinn ekki koma heim innan tiltekins tíma þrátt fyrir að þolendurnir vilji leyfa honum að koma heim. Við höfum einnig rætt að það þurfi að skoða reglur um nálgunarbann. Lögfræðingar hafa bent á að það mætti bæta með ýmsum leiðum. Við höfum talað fyrir því, sum okkar, að það þurfi sérmóttöku fyrir þolendur heimilisofbeldis. Við þurfum að efla meðferðarúrræði fyrir gerendur í heimilisofbeldismálum. Það er átak sem var í gangi fyrir nokkrum árum og ég held jafnvel að þetta átak sé byrjað aftur. Því ber sérstaklega að fagna að við ráðumst að rót vandans og bjóðum upp á meðferðarúrræði fyrir þá einstaklinga sem beita nákomna ofbeldi. Við þurfum sömuleiðis að fjölga opinberum ákærum í þessum málaflokki. Það er fróðlegt að skoða umsögn frá lögmönnum og starfsmönnum neyðarmóttöku vegna nauðgana á Landspítalanum, en lögmennirnir benda á að við eigum að setja skýrara ákvæði í lög um meðferð opinberra mála um tilnefningu réttargæslumanna við rannsókn lögreglu á heimilisofbeldismálum. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Við leggjum því til að sama regla gildi um tilnefningu og síðar skipun réttargæslumanna í heimilisofbeldismálum og að þolendum heimilisofbeldis sé undantekningarlaust tilnefndur og síðar skipaður réttargæslumaður.“ Jafnframt stendur síðar í þessari umsögn að það sé brýnt að börn hafi stöðu brotaþola og öðlist sjálfstæðan rétt til tilnefningar og síðar skipunar réttargæslumanns einkum þegar um er að ræða börn sem hafa misst foreldra vegna ofbeldisverka sem tengjast heimilisofbeldi. Aftur segir hér, með leyfi forseta: „Þá teljum við í ljósi reynslu okkar að nánari reglur þurfi að setja vegna nálgunarbanns. Í fyrsta lagi verði brotaþola eða réttargæslumanni veitt heimild til að koma að kröfu um nálgunarbann og fylgja henni eftir fyrir dómstólum. Í öðru lagi verði að tryggja að nálgunarbanni verði framfylgt eftir atvikum með brottvísun geranda af heimili og heimsóknarbanni (austurríska aðferðin) ef um ítrekuð brot er að ræða.“ Síðan segja lögmennirnir á neyðarmóttökunni að í þeim tilfellum sem rannsókn opinberra mála sé hætt eða mál felld niður verði brotaþola veitt aðstoð, eftir atvikum með gjafsókn, til að fylgja eftir slíkum málum fyrir dómstólum til heimtu miska- eða skaðabóta. Að lokum er bent á að í verklagsreglum lögreglu þurfi að skilgreina betur og tilnefna aðila hjá ákæruvaldinu eða lögreglu, sem hefði það hlutverk að annast um samskipti við vitni, boða þau til að bera vitni og til að upplýsa þau um hvað felist í að bera vitni í refsimálum. Það er ýmislegt sem hægt er að gera á þessu málasviði. Kvennaathvarfið leggur fram langan lista sem við þyrftum að skoða. Þær leggja til að stofnuð verði neyðarmóttaka fyrir fórnarlömb kynbundins ofbeldis, kynningarátak verði fyrir fagstéttir og almenning, vinnureglur verði settar fyrir fagfólk, skráning tilvika verði stöðluð í heilbrigðiskerfinu og hjá lögreglu og fræðsla verði fyrir allt starfsfólk dómstóla, saksóknara og löggæslu um kynbundið ofbeldi. Þá er komið að heildarendurskoðun löggjafar. Kvennaathvarfið mælist til að kynferðisbrot fyrnist ekki, ábyrgð á vændi verði hjá kaupendum og milligöngumönnum, ofbeldismál sæti opinberri ákæru í ríkari mæli, kynferðislegt sjálfsforræði verði tryggt með lögum, brot gegn friðhelgi kvenna verði refsivert, nálgunarbann verði styrkt og konur geti sjálfar farið fram á það, austurríska leiðin verði lögbundin og réttargæsla verði sjálfsögð ef konur hafa verið beittar ofbeldi af hendi nákominna. Síðan eru talin upp ýmis önnur atriði, svo sem að lög gegn klámi verði virt, að aðgerðaáætlun verði gerð á sveitarstjórnarstigi og hjá opinberum stofnunum, að fórnarlömbum kynbundins ofbeldis verði veittur fjárhagslegur stuðningur, að unnið verði gegn mansali og fórnarlömbum mansals veittur stuðningur, að markvisst verði unnið að fjölgun kvenna í starfsstéttum sem vinna að meðferð ofbeldismála og að rannsóknir verði unnar á þessu sviði til að afla þekkingar. Í umsögninni stendur, með leyfi forseta: „Auk þess má bæta við að með fækkun lögregluumdæma“ - sem við erum einmitt að skoða þessa dagana í allsherjarnefnd - „gefst kostur á að skipa sérfræðing í hverju lögregluumdæmi fyrir sig sem kallaður er til þegar kynbundið ofbeldi er annars vegar.“ Eins og þingheimur heyrir er ýmislegt sem við getum gert betur. Við eigum að einhenda okkur í það því að sjálfsögðu ætti það að vera forgangsmál okkar allra að ná tökum á kynferðislegu ofbeldi. Mig langar að lokum að vitna aðeins í umsögn UNIFEM. Þar er sagt, með leyfi forseta: „Samráð við fagaðila er forsenda þess að löggjöf endurspegli og bregðist við raunveruleikanum. Þetta á ekki síst við þegar fjallað er um jafnmargþættan og vandmeðfarinn málaflokk sem heimilisofbeldi er. Slíkt samráð hefur verið viðhaft við gerð slíkra laga í nágrannalöndum okkar á undanförnum árum og er framkvæmdin í Svíþjóð einna markverðust. Landsnefnd UNIFEM á Íslandi þykir því hryggilegt að sjá að ekkert sambærilegt samráð liggur að baki frumvarpinu sem nú er til umsagnar. Í stað þess að byggja á upplýsingum frá Kvennaathvarfinu, Stígamótum, neyðarmóttöku Landspítala – háskólasjúkrahúss og öðrum aðilum sem starfa með þolendum heimilisofbeldis styðst gerð frumvarpsins nær eingöngu við upplýsingar um dómaframkvæmd í málaflokknum hér. Rík ástæða er til að setja spurningarmerki við slíkt vinnulag þegar meginvandi málaflokksins hefur verið hversu erfitt er að sækja málin og að fá mál hafa endað fyrir dómstólum. Er það ekki eitt af markmiðum frumvarpsins að bregðast við þeim vanda? UNIFEM á Íslandi er þeirrar skoðunar að takmarkanir frumvarpsins séu alvarlegar og hvetur eindregið til að meiri vinna sé lögð í frumvarpið og undirbúning þess. Landsnefndin ítrekar að kynblind löggjöf um heimilisofbeldi geti ekki verið fullnægjandi löggjöf og mælir eindregið með því að farin verði sama leið og í Svíþjóð. Í því felst að löggjöf um heimilisofbeldi innihaldi bæði almennt ákvæði um ofbeldi af hálfu nákomins geranda, líkt og gert er í frumvarpinu, og einnig annað sértækara ákvæði um ofbeldisbrot karls gegn konu sem hann er nákominn eða það sem Svíar kalla kvenfrelsisbrot. Landsnefnd UNIFEM á Íslandi fær ekki séð að slíkt ákvæði gangi gegn 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar en telur þvert á móti að ákvæðið yrði til þess að bæta réttarstöðu kvenna í málaflokki þar sem mjög hefur verið hallað á hlut þeirra.“ Að lokum vil ég minna á að hegningarlögin eru að meginuppistöðu frá 1940, frá þeim tíma er engar konur voru á þingi og ekki verður fram hjá því horft að mörg ákvæði þeirra bera einkenni þess. Því tel ég nauðsynlegt að endurskoða ákveðna kafla hegningarlaga með það að markmiði að lögin nái betur yfir brot sem konur og börn verða aðallega fyrir. Mig langar að rifja upp nokkrar sláandi tölur sem koma fram í umsögnum. Til neyðarmóttöku á Landspítala vegna nauðgunar leituðu 119 einstaklingar árið 2004. Það er þriðja hvern dag ef svo mætti segja. Þriðja hvern dag leitar kona til neyðarmóttöku vegna nauðgunar. Þetta er afskaplega há tala og ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir því hversu algengt þetta er. Síðan er auðvitað sá fjöldi sem leitar sér ekki aðstoðar. Það er mjög erfitt að gera sér grein fyrir því hversu stór sá hópur er. En sem sagt, 119 einstaklingar leituðu til neyðarmóttöku vegna nauðgunar árið 2004. 140 konur komu vegna ofbeldis og hugsanlegs heimilisofbeldis á slysa- og bráðadeild Landspítalans. Til Stígamóta leituðu á þessu ári tæplega 500 einstaklingar en Stígamót eru ráðgjafar- og upplýsingamiðstöð fyrir konur og börn sem beitt hafa verið kynferðislegu ofbeldi. Það er enginn smávægilegur fjöldi sem leitar sér þar aðstoðar. Það kemur fram að af þessum hópi eru 250 að leita sér aðstoðar í fyrsta skipti. Helmingurinn er því að leita sér aðstoðar í annað skipti að minnsta kosti. Frá stofnun Stígamóta árið 1989 til ársloka 2004 hafa 3.804 einstaklingar leitað þar aðstoðar. Síðan kemur fram að í Kvennaathvarfið komu á síðasta ári 92 konur og 74 börn til dvalar. Alls voru komur kvenna í athvarfið, þ.e. viðtöl og dvalir, 557 á árinu og hafa aldrei verið fleiri frá upphafi. Frá stofnun Kvennaathvarfsins árið 1982 eru skráðar rúmlega 7 þúsund komur að börnum ótöldum. Þess má geta að í könnun, sem var gerð 1997, kom fram að aðeins 14% kvenna sem beittar höfðu verið ofbeldi leituðu til Kvennaathvarfsins. Það er því ljóst að ofangreindar tölur gefa ekki raunsæja mynd af tíðni og útbreiðslu ofbeldis í þjóðfélaginu þar sem erfitt er að meta þann fjölda sem aldrei leitar sér aðstoðar. En þetta eru sláandi tölur þegar 120 einstaklingar leita til neyðarmóttöku vegna nauðgunar á ári, 140 konur vegna ofbeldis, hugsanlega heimilisofbeldis, og 500 einstaklingar leita til Stígamóta. Frú forseti. Það er alveg ljóst að heimilisofbeldi má ekki líðast í skjóli friðhelgi heimilis eða einkalífs og er því mikilvægt að lögreglan átti sig á því. Löggjafinn þarf að nota öll möguleg úrræði til að ná utan um þessi brot. Hann þarf sömuleiðis að fylgjast með þeirri stórauknu þekkingu sem nú liggur fyrir á þeim raunveruleika sem þolendur heimilisofbeldis búa við. Ekki fyrir alls löngu, eða árið 1991, leit rannsóknarlögregla ríkisins svo á að vandamál samfara heimilisofbeldi væru ekki refsiréttarlegs eðlis heldur öllu fremur félagslegs eðlis. Hugtök eins og stormasöm sambúð heyrast líka enn þegar átt er við heimilisofbeldi, samanber nýlegan dóm Héraðsdóm Reykjaness, nr. S 923/2004. Enn vottar fyrir afar forneskjulegum viðhorfum hjá dómstólum landsins þegar þolandi heimilisofbeldis er jafnvel sagður eiga sök á ofbeldinu sjálfur. Það er því afar brýnt að skoða vandlega með hvaða hætti unnt er að skilgreina þetta brot þannig að lögregla, dómstólar og fagaðilar geti með ákveðnum hætti tekið á heimilisofbeldi. Það skiptir miklu máli, ég legg áherslu á það, að skilgreining þessara brota sé með nákvæmum og skýrum hætti enda er skýrleiki refsiheimilda forsenda þess að þeim verði beitt. Ég er sannfærður um að við getum komið okkur saman um eitthvert orðalag sem tekur á þessum verknaði og við þurfum ekki að efast um að það standist stjórnarskrá. Öðrum þjóðum hefur tekist að setja sérákvæði um heimilisofeldi. Af hverju ætti okkur Íslendingum ekki að takast það líka? Ég held að með þeim hætti mundum við ná einna best utan um heimilisofbeldi og þannig taka á gríðarlega miklum vanda sem við öll hér inni viljum bregðast við með einhverjum hætti.

Hæstv. forseti. Ég vil til að byrja með taka undir lokaorð hv. 10. þm. Reykv. s. Það leikur enginn vafi á því að við sem erum að fást við þessi mál hér á þessum vettvangi tökum vandamál af þessu tagi alvarlega og viljum leita leiða til að bregðast við þeim. Það er á þeim forsendum sem samstaða hefur verið um þær breytingar sem felast í frumvarpinu sem hér liggur fyrir þó að vissulega séu sjónarmið uppi um að þær tillögur sem þar er að finna séu ekki fullnægjandi. Það er mikilvægt í þessari umræðu að átta sig á því að þó að við teljum okkur hafa nokkuð ljósa mynd af því í almennri orðræðu hvað felist í heimilisofbeldi getur verið erfitt að útfæra það í lagatexta með þeim hætti að það uppfylli skilyrði um skýrleika refsiheimilda. Í heimilisofbeldi geta nefnilega falist svo margvísleg og mismunandi brot eins og bent hefur verið á í þessari umræðu. Það getur verið um að ræða líkamlegt ofbeldi af ýmsu tagi, það getur verið um að ræða andlegt ofbeldi, það getur verið kynferðislegt ofbeldi, hótanir og margt fleira. Þau atriði sem ég hef nefnt eru refsiverð samkvæmt almennum hegningarlögum en með því að nálgast málið með þeim hætti sem gert er í þessu frumvarpi er verið að tryggja að dómarar hafi heimild til að dæma gerendur til þyngri refsingar en ella þegar brot af þessu tagi eru með þeim hætti að þau varða samskipti nákominna, þ.e. þegar þau eru framin í þeirri nánd sem stafar af nánum tengslum.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að þetta frumvarp lýtur að því að bæta inn í lögin refsiþyngingarástæðu þegar um heimilisofbeldi er að ræða. Einungis er um refsiþyngingarástæðu að ræða og vissulega fagna ég henni. Ég vil hins vegar ganga lengra eins og fjölmargir aðrir umsagnaraðilar vilja. Hér er beinlínis þörf á sérstöku ákvæði um heimilisofbeldi vegna þess að heimilisofbeldi er ekki eins og hver önnur líkamsárás. Þetta er flókið ofbeldi, ég tek alveg undir það. Þetta getur átt undir svo mörg ákvæði almennra hegningarlaga en þegar þau ákvæði voru sett hafði enginn heimilisofbeldi í huga. Ég skil ekki af hverju við förum ekki alla leið og setjum sérstakt lagaákvæði sem tekur á heimilisofbeldi, tekur á þeim verknaði eins og hann er. Hann er langvarandi, kynferðislegur, líkamlegur, andlegur o.s.frv. og hann gerist innan veggja heimilisins. Af hverju getum við ekki komið okkur saman um ákvæði sem tekur utan um þetta? Þannig mundum við færa dómstólunum og lögreglu betri vopn til að bregðast við heimilisofbeldi. Við sjáum einnig að refsiramminn getur skipt máli. Refsiramminn undir 217. gr. er langtum lægri en í 218. gr. Við vitum að iðulega lendir heimilisofbeldi undir 217. gr. sem eru minni háttar líkamsmeiðingar. Við vitum líka að dómaframkvæmdin hefur verið þannig að áherslan er ekki á andlegt tjón, sem oft er í forgrunni í heimilisofbeldi, eins og bent var á í umsögnunum, heldur á líkamlegt tjón. Dómstólar líta fyrst og fremst á líkamlegu afleiðingarnar og aðferðina. Ég veit vel að það er hægt að benda á einn og einn dóm þar sem litið er til andlegs tjóns en það dugir ekki. Þessi þróun verður allt of hæg með þessu áframhaldi. Við getum náð miklu betur utan um verknaðinn með því að setja sérstakt ákvæði. Það væri fagnaðarefni ef hv. þm. Birgir Ármannsson færi með okkur í þann leiðangur. Ég held að við deilum öll sameiginlega markmiðinu í þessu máli.

Hæstv. forseti. Þegar tekist er á við það viðfangsefni sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson leggur áherslu á, þ.e. að sett verði sérákvæði um heimilisofbeldi inn í hegningarlögin, veldur það vanda að heimilisofbeldi er mismunandi. Það felst í mismunandi þáttum, það felst í mismunandi brotum. Eins og við höfum rakið getur það falist í kynferðislegu ofbeldi, það getur falist í líkamsmeiðingum, það getur falist í hótunum og kúgunum af ýmsu tagi og svo má lengi telja. Þess vegna er, hygg ég, harla erfitt eða ógerlegt að skrifa inn í hegningarlögin ákvæði sem felur í sér verknaðarlýsingu í þessu sambandi. Verknaðarlýsingin varðandi einstök brot er hins vegar fyrir hendi og ég tel að núgildandi löggjöf sé að því leyti fullnægjandi að hún lýsir þeim brotum sem geta verið hluti af heimilisofbeldi. Ég held því að við þurfum ekki sérákvæði af þessu tagi heldur það ákvæði sem við leggjum til í þessu frumvarpi þar sem undirstrikað er að brot sem eru framin, hvort sem um er að ræða kynferðisbrot, ofbeldisbrot, hótanir eða annað, séu litin sérstaklega alvarlegum augum og geti varðað þyngri refsingu ef um náin tengsl geranda og brotaþola er að ræða eins og er í þessu tilviki. Ég sé ekki að með góðu móti sé hægt að setja inn í lögin ákvæði af því tagi sem hv. þingmaður talar um. Það er niðurstaða refsiréttarnefndar, sem lagði grunninn að þessu frumvarpi og tók þessi atriði til rækilegrar skoðunar, að ekki sé hægt að setja slíkt ákvæði, almennt heimilisofbeldisákvæði, inn í hegningarlögin vegna kröfunnar um skýrleika refsiheimilda.

Frú forseti. Ég er sannfærður um að refsiréttarnefnd, við hér á þingi eða einhverjir aðrir aðilar geta komið sér saman um orðalag sem uppfyllir stjórnarskrána. Aðrar þjóðir hafa gert það, Svíar hafa gert það, Norðmenn hafa verið að skoða þessi mál. Við eigum að sjálfsögðu að geta gert það eins og aðrir. Við getum ekki fyrir fram dæmt um að óskrifað lagaákvæði muni ekki standast kröfur stjórnarskrárinnar um skýrleika refsiheimilda. Við höfum ákveðnar hugmyndir um hvernig við ættum að skilgreina slíkt brot. Lítum á hvernig sænsku lögin skilgreina heimilisofbeldi. Kvennaathvarfið hefur enn aðra skilgreiningu. Ég er alveg sannfærður um að ef vilji er fyrir hendi er hægt að setja sérákvæði um heimilisofbeldi. Það fólst sannleikur í því sem hv. þm. Birgir Ármannsson sagði. Hann sagði að ýmislegt gæti falist í verknaðinum heimilisofbeldi. Ég tek undir það. Þess vegna er svo óheppilegt hvernig komið er fyrir heimilisofbeldi í íslenskri löggjöf í dag. Það heyrir undir svo mörg lagaákvæði. Það er óheppilegt. Heimilisofbeldi er ekki eins og hver önnur líkamsárás, heimilisofbeldi er ekki eins og hver önnur frelsissvipting eða einangrun eða móðgun eða ærumeiðing. Það er þetta allt í senn. Dómstólar þurfa að fá skilaboð um að taka harðar á heimilisofbeldi og þeir þurfa líka að fá ákvæði sem tekur heildstætt á þessum verknaði og með fullnægjandi hætti. Það eru mörg ákvæði í lögum sem eru matskennd. Við treystum dómstólunum til að finna út úr því. Upp úr því spretta ákveðin fordæmi, sem eru leiðbeinandi, þannig að það er ekki vandamál. Ég tel þá þögn sem er um heimilisofbeldi í íslenskri löggjöf miklu meira vandamál. Ég held að við ættum að einhenda okkur í það í næsta skrefi að reyna að koma okkur saman um eitthvert orðalag sem bæði uppfyllir stjórnarskrána og tekur á þessum verknaði með fullnægjandi hætti. Þannig náum við betri tökum á þessum verknaði og getum jafnvel aukið kærutíðni í þessum málaflokki og þá væri mikið unnið.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum um heimilisofbeldi. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur farið afar vel yfir málið en ég ætla samt að reyna að bæta um betur þó ég reyni að forðast að endurtaka mikið af því sem þegar hefur komið fram. Það er auðvitað athyglisvert að hér er eingöngu verið að leggja til að lögfest verði refsiþyngingarástæða þegar náin tengsl geranda og brotaþola þykja hafa aukið á grófleika verknaðar. Það má segja að ákvæðið sé í sjálfu sér almenns eðlis, það er ekki kynbundið og eingöngu, sem er aðalatriðið í málinu, er fjallað um refsiþyngingarástæðuna. Ég hefði haldið að taka þyrfti betur á málum en gert er, fara víðar yfir sviðið og gera róttækari breytingar á lagasetningu okkar en hér er lagt til. Um þetta fjallaði ég í ræðu minni við 1. umr. þessa máls og mun í nokkrum orðum rifja þá umræðu upp. Ég hef oftar en einu sinni flutt á þinginu mál sem nú liggur fyrir í allsherjarnefnd. Þar er ég t.d. að fjalla um austurrísku aðferðina, leið þar sem farið er í saumana á hinu kynbundna ofbeldi sem heimilisofbeldi er. Óskað er eftir heildstæðri nálgun þar sem markmiðið er að koma í veg fyrir eða draga úr ofbeldinu, ekki einungis með því að þyngja þá refsingu sem liggur við kynferðisofbeldi eða ofbeldi á heimilum heldur einnig með því að reyna að finna önnur úrræði sem geta mögulega dregið úr því að ofbeldinu sé beitt. Austurríska leiðin gengur út á það að lögregla fái sjálfstæða heimild í sínar hendur til að fjarlægja ofbeldismann af heimili í stað þess, eins og nú er, að þeir fjölskyldumeðlimir, sem oftast eru konan og börnin, sem verða fyrir ofbeldinu séu fjarlægðir af heimilinu og verði þar með flóttamenn í eigin landi. Mér finnst skipta mestu máli að löggjafinn viðurkenni að fórnarlömbin eigi rétt og hafi ekki brotið af sér heldur ofbeldismaðurinn. Austurríska ríkisstjórnin gekk fram fyrir skjöldu og leiddi í lög á sínum tíma þetta úrræði sem hefur síðan farið víða inn í löggjöf í Evrópu. Nú hafa öll Norðurlöndin nema Ísland lögfest þessa heimild til lögreglu. Af umræðum sem hér hafa verið á síðustu missirum um aðgerðir gegn ofbeldisbrotum sýnist mér veruleg þörf á því að þessi leið verði tekin til alvarlegrar skoðunar. Það þarf að taka það til meðferðar og umfjöllunar á löggjafarsamkundunni hvort ekki sé áríðandi að við förum að skoða það af alvöru að taka þetta úrræði upp í lög. Aðeins nokkur orð, frú forseti, um það hvernig þessi leið hefur reynst í Austurríki. Þá er frá því að segja að þessi leið felst ekki bara í því að setja heimsóknarbann á ofbeldismanninn eða fjarlægja hann af heimilinu í ákveðinn tíma. Hún felst líka í meðferðarúrræði sem báðir aðilar njóta, ekki bara ofbeldismaðurinn heldur ekki síður fórnarlambið. Austurríska ríkisstjórnin hefur komið á aðgerðastofnunum sem eru í öllum níu sýslum eða fylkjum Austurríkis. Þær hafa það hlutverk að hafa samband við fórnarlömb þeirra ofbeldismanna sem lögreglan fjarlægir af austurrískum heimilum og fórnarlömbunum er undantekningarlaust boðið upp á viðtalsmeðferð sem á að reyna að tryggja það að ofbeldið haldi ekki áfram. Ofbeldismönnunum er einnig boðið upp á úrræði sem á að koma í veg fyrir að þeir haldi áfram að beita ofbeldi. Samkvæmt þeim heimildum sem ég hef, frú forseti, hefur árangurinn af þessari meðferð verið nokkur en þó kannski ekki eins mikill og Austurríkismenn höfðu vonað. Það er þá fyrst og fremst tregða ofbeldismannanna sjálfra til að taka þátt í meðferðinni sem virðist vera kvartað undan en samkvæmt tölum sem ég hef frá því um áramót 2004/2005 höfðu einungis 11 þúsund af 21 þúsund ofbeldismönnum sem höfðu komist í kast við lögin vegna heimilisofbeldis tekið þátt í meðferðinni. Þetta er því ákveðið áhyggjuefni í Austurríki og menn vinna að því núna að bæta úr í þessum efnum. Það er athyglisvert þegar við nú ræðum aðgerðir gegn heimilisofbeldi á Íslandi og úrræði gegn ofbeldi almennt að þessi lagasetning í Austurríki er ávöxtur af mjög öflugu samstarfi frjálsra félagasamtaka, femínistahreyfinga ýmissa, lögreglu og ráðherra. Lögreglan tók virkan þátt í mótun löggjafarinnar. Hún hefur því lagt sig fram um að fylgja henni eftir og fara þannig eftir lögunum að það geti skilað góðum árangri. Aðgerðastofnanirnar, sem mér finnst líka athyglisvert að skuli hafa verið komið á fót í Austurríki, eru reknar af frjálsu félagasamtökunum þannig að samstarfið við frjálsu félagasamtökin heldur þar áfram og er mjög kröftugt, opið og skilvirkt og hefur skilað miklum árangri. Þessar aðgerðastofnanir fá upplýsingar frá lögreglunni um öll þau mál sem leiða til brottvikningar ofbeldismanna af austurrískum heimilum. Mér er kunnugt um að til þess að svo mætti verða, til þess að félagasamtök og aðgerðastofnanir fengju þessar upplýsingar, þurfti að gera ákveðna undanþágu frá austurrísku persónuverndarlögunum. Ríkisstjórnin og persónuverndaryfirvöld sáu ástæðu til að gera slíka undantekningu í þessum tilvikum enda málin þannig vaxin að menn töldu nauðsynlegt að allir legðust á eitt til að reyna að sporna við ofbeldinu, sporna við óöryggi og kúgun sem fólk þarf að búa við, helst konur og börn, inni á heimilum sínum. Þessar aðgerðastofnanir vinna á þeim nótum að innan 24 tíma frá aðgerðum lögreglunnar fá þær upplýsingar um viðkomandi mál. Þær hafa strax samband við það fólk sem fyrir ofbeldinu verður og það er boðað í viðtal. Skilvirkni þessa er gríðarlega mikil því samkvæmt tölum sem ég hef aflað mér munu um 95% þeirra kvenna sem verða fyrir ofbeldinu þiggja þessi viðtöl. Stofnanirnar meta síðan hættuna sem konunum stafar af ofbeldismanninum og meta líkurnar á því að hann komi til með að halda uppteknum hætti og gerð er ákveðin öryggisáætlun sem konunum er gert að fara eftir. Það er athyglisvert í þessu sambandi að lögreglan tekur húslykilinn af húsráðanda þegar brottvikningin er gengin í garð og konunni er með lögum bannað að hleypa ofbeldismanninum aftur inn á heimilið meðan brottvikningin stendur. Hún á yfir höfði sér refsingu ef hún ætlar að láta undan bón ofbeldismannsins. Og samtalið sem þessar aðgerðastofnanir eiga við þessar konur er til þess að stappa í þær stálinu þannig að þær nái einhverjum varanlegum tökum á sjálfum sér og geti þar með spornað við frekara ofbeldi sem mögulega væri í vændum. Þessum konum er öllum veitt lögfræðileg ráðgjöf og svo geta þær haldið áfram í fræðslu og námskeiðum sem eiga að styðja við bakið á þeim áframhaldandi. Sömu meðferðarúrræði eða svipuð standa til boða ofbeldismönnunum sem eru þá unnin í samvinnu við frjáls félagasamtök, ákveðna karlastofu sem hefur gefið sig að þessu verkefni. Austurríska leiðin hefur skilað það góðum árangri að fjöldamörg lönd í Evrópu hafa tekið þessa aðferð upp og beita henni í sínum lögum og þar á meðal öll Norðurlöndin nema Ísland. Ég sagði áðan að mér fyndist sjónarhornið í þessu frumvarpi vera of þröngt. Mér finnst skipta máli að horft sé vítt yfir sviðið þegar gerðar eru úrbætur af þessu tagi á löggjöf okkar og mér þykir það afar athyglisvert að stjórnvöld skuli hafa kosið að gera þessa breytingu, sem unnin er af refsiréttarnefnd, sem nota bene er þannig skipuð - það er allt í lagi að gera athugasemd við það að mál af þessu tagi skuli ekki fá neina þverfaglega meðferð í sjálfu sér heldur er refsiréttarnefnd einni falið að gera þessa breytingu. Ef ég man rétt situr einungis ein kona í refsiréttarnefndinni og aðrir einstaklingar þar eru karlar sem hafa kannski ekki þá yfirsýn sem ég hefði haldið að ætti að vera eðlilegt að leita eftir þegar löggjöf af þessu tagi er sett. Í nóvember árið 2004 stóðu 16 félagasamtök og stofnanir fyrir 16 daga átaki gegn kynbundnu ofbeldi. Því átaki lauk með áskorun til yfirvalda um að setja fram heildstæða aðgerðaáætlun gegn kynbundnu ofbeldi á Íslandi er hefði réttlæti, forvarnir, stuðning og vernd til handa fórnarlömbunum að leiðarljósi. Í kjölfar þessa átaks var settur af stað aðgerðahópur af þessum félagasamtökum og stofnunum gegn kynbundnu ofbeldi á Íslandi og markmið þeirrar vinnu var að stuðla að upplýstri umræðu um málefnið og ekki síst vera stjórnvöldum til stuðnings og leiðbeiningar við gerð aðgerðaáætlunar er tæki til löggjafar, dómstóla, saksóknara og löggæslu, til félagslegra úrræða, fræðslu til almennings og fagaðila ásamt sértækum aðgerðum innan mennta- og heilbrigðiskerfisins og félagslega kerfisins. Þessi hópur tók meira að segja saman drög að aðgerðaáætlun og kynnti hana fyrir yfirvöldum og við þingmenn fengum þau drög í hendurnar. Ég verð að segja að það var afar fróðleg lesning. Ég hefði talið að refsiréttarnefnd hefði átt að kíkja á þau drög í vinnunni við þetta frumvarp. Ef þau hefðu verið lesin á þeim vettvangi hefði það getað orðið til þess að breytingarnar hefðu orðið víðtækari en raun ber vitni. Síðan gerðist það á síðasta ári, ef ég man rétt í októbermánuði, að ríkisstjórnin gaf út yfirlýsingu um að hún ætlaði sér að fara út í það að vinna svona aðgerðaáætlun. Því var auðvitað fagnað hér í þingsal og úti í samfélaginu meðal félagasamtaka sem höfðu veitt hinu opinbera leiðsögn í þessum efnum. Það var gefið út af ríkisstjórnarinnar hálfu að það ætti að vinna þessa aðgerðaáætlun í samvinnu við hagsmunaaðila og frjáls félagasamtök og ég fagna því, og hef gert það áður, að sú skyldi hafa orðið raunin. Á sama tíma tel ég ástæðu til að gagnrýna stjórnvöld fyrir að hafa farið út í þá lagasetningu sem við nú ræðum án þess að leita sér nokkurrar ráðleggingar hjá þessum sömu samtökum sem hafa verið boðin og búin til þess að leggja hönd á plóginn - hæstv. ráðherra veit auðvitað af því. Ég hef á tilfinningunni að slegið hafi verið á útrétta hönd algerlega að tilefnislausu og frumvarpið og málið hefðu fengið mun dýpri umfjöllun og orðið dýpra og yfirgripsmeira ef strax hefði verið farið út í þverfaglegt samstarf. Það vantar víða í samfélaginu þekkingu á ofbeldi og verulega mikið verk er óunnið í þeim efnum. Þó eru til aðilar úti í samfélaginu sem hafa yfirgripsmikla þekkingu, afburðaþekkingu, á þessum málum. Þar á ég t.d. við Stígamót, Samtök um kvennaathvarf, UNIFEM, neyðarmóttöku vegna nauðgana og þessi þekking kemur auðvitað gríðarlega vel fram í þeim umsögnum sem nefndinni bárust frá þessum aðilum við málsmeðferðina. Í umsögn Stígamóta er það gagnrýnt, þó að fólk fagni því þar að ákveðið hafi verið að fara í heildarstefnumörkun í þessum málaflokki, á hvern hátt hæstv. dómsmálaráðherra hefur ákveðið að setja það t.d. í hendur einum lögfræðingi, Ragnheiði Bragadóttur lagaprófessor, að endurskrifa hluta af kynferðisbrotakafla hegningarlaganna. Ragnheiður Bragadóttir hefur nýverið skilað frumvarpstexta, tillögu að frumvarpi, til hæstv. dómsmálaráðherra og það er margt afar gott í því frumvarpi og þeim frumvarpstexta sem ég treysti að verði að lögum sem allra fyrst. Ég vil þó segja að betra hefði verið ef vinnan hefði verið unnin af þverfaglegum hópi eða teymi eins og staðið hefur til boða og ég hef rætt hér. Það er kunnara en frá þurfi að segja að alþjóðlegar skuldbindingar Íslendinga á þessum sviðum eru umfangsmiklar og áhöld um það hvort við stöndum okkur vel í þeim efnum. Sjálf hef ég komið með fyrirspurnir til hæstv. dómsmálaráðherra í þessu sambandi þar sem nefndir á vegum Sameinuðu þjóðanna hafa skoðað hvernig haldið er á málum og komist að þeirri niðurstöðu að hér sé víða pottur brotinn í meðferð heimilisofbeldismála og ofbeldismála af kynbundnum toga. Þar höfum við fengið ákúrur varðandi dómaframkvæmd, væga dóma og stjórnvöld hafa verið áminnt um það að tryggja að lögin veiti fórnarlömbum ofbeldis næga vernd. Það virðist ekki hafa verið nægilega vel að því gætt í löggjöfinni eins og hún hefur verið hingað til. Í 2. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum, sáttmála sem undirritaður var í desember 1979, fullgiltur hér á landi 1985, segir að ríkið skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að afnema mismunun gagnvart konum af hálfu einstaklinga, stofnana eða fyrirtækja og í 16. gr. þessa sama samnings kemur fram að aðildarríkin skuli með viðeigandi ráðstöfun afnema mismunun gagnvart konum í öllum málum varðandi hjúskap, og það er merkilegt að það skuli tekið fram, og samskipti innan fjölskyldunnar. Það er beinlínis ljóst að í þessum samningi sem við erum fullgildir aðilar að er gert ráð fyrir því að aðildarríkin tryggi vernd fólks inni á heimilunum. Í ljósi þess hversu mörg brotamál koma upp á yfirborðið í þessum efnum hér hjá okkur og í ljósi þess hversu margar konur leita sér leiðsagnar hjá Stígamótum eða þurfa að leita í Kvennaathvarfið er alveg ljóst að okkur hefur ekki tekist að standa við ákvæði þessa samnings. Það er sannarlega ekki nægilega mikið að gert. Það er synd að svo skuli vera því að þessi samningur hefur verið endurnýjaður með nýjum ályktunum og nýjum samningum og vil ég þar sérstaklega nefna Peking-áætlun Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1995, en þar skuldbundu Íslendingar sig til að setja lög og styrkja núverandi löggjöf varðandi ofbeldi gegn konum. Það er deginum ljósara að þessar skuldbindingar þurfa að vera miklu skýrari í íslenskum lögum og það frumvarp sem við ræðum hér er óttalega lítið klór í þeim efnum en gott samt, enda er því fagnað af öllum þeim sem gáfu umsagnir til nefndarinnar um þetta mál nema kannski af einhverjum örfáum aðilum sem koma úr annarri átt en Stígamót, Kvennaathvarf og neyðarmóttakan. Það vekur athygli þegar maður les umsagnirnar að bæði ríkissaksóknari og Lögmannafélag Íslands hafa af þessu máli ákveðnar áhyggjur. Þannig segir ríkissaksóknari í sinni umsögn að það megi fallast á það með refsiréttarnefnd að ekki sé nauðsynlegt að lögfesta sérstakt refsiákvæði um heimilisofbeldi sem ég er reyndar ósammála ríkissaksóknara um. Hins vegar efast ríkissaksóknari um að í ákvæðum frumvarpsins komi afdráttarlaust fram ákvörðun löggjafans um aukna réttarvernd þeim til handa sem fyrir heimilisofbeldi verða með þyngri viðurlögum en áður eða með nýjum viðurlagsákvæðum. Ríkissaksóknari segir enn fremur að ákvæði frumvarpsins virðist leggja í vald dómara að meta hvort tengsl aðila hafi aukið á grófleika verknaðar, samanber 1 gr. frumvarpsins, og meta hvort verknaður verði talinn fela í sér stórfelldar ærumeiðingar, eins og getið er um í 3. gr. frumvarpsins. Ríkissaksóknari segir í umsögn til nefndarinnar, þegar öllu er á botninn hvolft, að leiðsögn löggjafans til dómarans virðist ekki skýr. Ég verð að segja að ég hef af því ákveðnar áhyggjur og sömuleiðis af því að laganefnd Lögmannafélags Íslands tekur að hluta undir þetta með ríkissaksóknara. Hún segir í sinni umsögn, með leyfi forseta: „Hins vegar er bent á að hugtakið ,,stórfelldar ærumeiðingar“ í fyrirhugaðri 233. gr. b. er tæpast nægilega afmarkað í greinargerð með frumvarpinu, en sérstök þörf er á því að afmarka það nánar eigi það að ná tilgangi sínum. Hið sama gildir einnig um það skilyrði 1. gr. frumvarpsins, þegar tengsl geranda og brotaþola ,,þykja hafa aukið á grófleika verknaðarins“.“ Ég verð að segja, frú forseti, að undirbúningur þessa frumvarps af hendi hæstv. dómsmálaráðherra er ekki nægilega pottþéttur. Það er ekki ásættanlegt að við skulum sitja uppi með efasemdir frá Lögmannafélagi Íslands og ríkissaksóknara varðandi þetta frumvarp, sem gengur þó þetta skammt í átt að því að vinna gegn kynbundnu ofbeldi í samfélaginu, eins og fram kemur í þessum tveimur umsögnum sem ég hef nefnt. Mig langar í framhjáhlaupi að nefna umsögn frá Sálfræðingafélagi Íslands sem vekur athygli á því að aldraðir og fatlaðir búi við ofbeldi bæði inni á heimilum og ekki síður inni á stofnunum. Sálfræðingafélagið óskar eftir því við löggjafann að tekið sé til skoðunar á hvern hátt 1. og 3. gr. taki til aldraðra sem búi á stofnunum og verði fyrir ofbeldi af hálfu þeirra sem hafa umönnun þeirra með höndum. Sálfræðingafélagið segir að ekki verði séð að 1. og 3. gr. taki til annars umönnunartengds ofbeldis, svo sem ofbeldis gegn fötluðum og á sambýlum. Ég efast satt að segja um að greinin, þótt ég telji hana ná til heimilisofbeldis sem aldraðir eða fatlaðir verða fyrir af hendi nákominna þá tel ég hana ekki ná yfir ofbeldi sem aldraðir eða fatlaðir geta mögulega orðið fyrir á sambýlum eða inni á stofnunum. Ég tel að þar sé annað dæmi um úrbætur sem gera þarf á löggjöfinni og vinda þarf bráðan bug að. Það dugir ekki að við drögum lappirnar í málaflokkum þar sem leiðsögnin er til staðar og við höfum útrétta hönd frá fjölda félagasamtaka sem þekkja til málanna af eigin raun og vilja leggja löggjafanum lið. Mér finnst með ólíkindum að þá skulum við þverskallast við og ekki taka í þá útréttu hönd, ekki taka við allri þeirri fræðslu og öllum þeim upplýsingum sem þar eru til staðar sem geta gert löggjöfina þannig úr garði að hún sé pottþétt, öruggari og betri úr garði gerð en hér er lagt til. Við verðum að hafa í huga, frú forseti, að heimilisofbeldi er atferlismunstur. Það er einstakt atferlismunstur. Við erum ekki að fjalla um jaðartilvik. Við erum að fjalla um atferlismunstur og tilvik sem verður að taka á í ljósi þeirrar þekkingar sem til staðar er í samfélaginu og nýta þá þekkingu sem t.d. kynjafræðin hefur aflað um þessi mál. Ég held að við þyrftum þar af leiðandi að skoða málið í mjög víðu samhengi. Okkur var t.d. bent á það af ákveðnum umsagnaraðilum að tilefni hefði verið til að taka frumvarpið til skoðunar í tengslum við það forsjárfrumvarp sem fer núna í gegnum allsherjarnefndina. Þar höfum við einmitt fjallað um ofbeldi í samböndum og ofbeldi við skilnað. Við höfum fræðst um það í sambandi við meðferð þessa máls að í fræðunum sé til hugtakið „skilnaðarofbeldi“, sem er ekki augljóst eða að allir viti um slíkt. Ég tel að hér séu mýmörg dæmi um að þetta mál hefði mátt skoða á víðtækari hátt og auka dýpt frumvarpsins og dýpt hinna væntanlegu laga. Það er t.d. athyglisvert sem hefur komið fram frá Kvennaathvarfinu, að kynjabreytan þyrfti að vera til staðar vegna þess eðlis sem heimilisofbeldi lýtur. Þess er saknað að við skilgreinum ekki í lögum heimilisofbeldi eins og nágrannaþjóðir okkar hafa þó gert í sínum lögum, t.d. Norðmenn. Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að verkefnið sem við stöndum frammi fyrir í þessum efnum sé gríðarstórt. Verkefnið er í mínum huga að útrýma kynbundnu ofbeldi. Það sem við erum að gera hér er einungis það að auka réttarvernd þeirra sem fyrir slíkum brotum verða. Það er í sjálfu sér af hinu góða og þess vegna styð ég auðvitað frumvarpið og tel að það verði að lögum vonum seinna. Það hefði auðvitað átt að vera komið í lög. En ég ítreka þau sjónarmið mín að betur má ef duga skal. Löggjafinn verður að taka á heimilisofbeldi, kynbundnu ofbeldi, og horfa á heildarmyndina. Tryggja þarf að þegnar þessa samfélags þurfi ekki að búa við yfirvofandi hættu, jafnvel inni á heimilum sínum eins og raun ber vitni. Það segja tölur sem við höfum skoðað í allsherjarnefnd og ætla má að séu réttar. Ég segi: Betur má ef duga skal, en þetta frumvarp er þó af hinu góða.

Hæstv. forseti. Ég er sammála lokaorðum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um mikilvægi þess að þessi verkefni séu ofarlega á dagskrá hjá okkur og við höldum áfram að vinna að þeim aðgerðum sem við sjáum að geti leitt til að draga úr heimilisofbeldi og skyldum brotum. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á að samstaða ríkir um þær tillögur sem felast í þessu frumvarpi sem slíku. Það hefur komið fram við umræðuna og kom fram í umsögnum fjölmargra aðila sem um þetta mál hafa fjallað. Ég er a.m.k. þeirrar skoðunar að um sé að ræða mikilvægt skref til að undirstrika vilja löggjafans að þessu leyti, undirstrika að Alþingi lítur svo á að brot sem eru framin milli náinna ættingja geti verið þess eðlis, vegna þess trúnaðar sem á að ríkja milli þessara aðila, séu mun alvarlegri en brot sem eru framin milli óskyldra aðila eða annarra. Ég held að það verði ekki hjá því komist að fela dómurum ákveðið mat í þessu sambandi. Tilvikin eru ólík og ég tel varasamt að negla þessa þætti of mikið í lagatextann sjálfan. Þess vegna er ég kannski ekki sammála athugasemdum frá ríkissaksóknara og Lögmannafélaginu sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir vísað til áðan. Ég tel að það verði meta svolítið hverjar aðstæður fyrir sig og dómarar verði að hafa svigrúm að því leyti. En í mínum huga er hins vegar enginn vafi á um að þessi löggjöf, þessar tillögur sem hér eru, undirstriki vilja löggjafans til að taka fast á þessu máli.

Frú forseti. Ég er ekki alveg sammála því að vilji löggjafans sé sá að taka fast á þessu máli. Þetta er afmarkað atriði sem tekist er á við í þessu frumvarpi. Þess vegna finnst mér þetta sem hálfstigið skref, og allt of stutt. Mér finnst við hafa tilefni til að taka miklu veigameira og stærra skref í þessum efnum. Ég átel hæstv. ráðherra fyrir að hafa ekki viljað taka stærra skref í þessari lotu. Hann veit um yfirgripsmikinn stuðning úti í samfélaginu við það. Hann hefði ekki þurft að berjast fyrir því að koma í gegn máli með betri eða sterkari skírskotun til heildarmyndarinnar, sem hefði tekið betur á þessum málum heldur en þetta frumvarp er að gera, þ.e. farið víðar yfir sviðið. Varðandi það sem ég gerði að umtalsefni, umsögn ríkissaksóknara og Lögmannafélags Íslands, þá hef ég áhyggjur af því að mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna eigi jafnvel eftir að koma enn einu sinni til okkar með kvörtun um að dómstólar taki skakkt á málum er varða ofbeldi, heimilisofbeldið ekki síst. Síðast fengum við áminningu um nauðgunarmálin frá mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna og hæstv. dómsmálaráðherra var beðinn að kanna með hvaða hætti löggjöfin gæti gefið dómurunum skýrari vísbendingar um hvernig ætti að taka á málum. Þar var athugasemdinni beinlínis beint til ráðherrans um að skoða löggjöfina þar sem dómar væru svo vægir. Mér sýnist a.m.k. vafi leika á því að það úrræði, sem lagt er til í þessu frumvarpi, gefi dómurunum nægilega skýra forskrift um hvernig eigi meta þau ákvæði sem hér eru til staðar.

Hæstv. forseti. Vegna athugasemda hv. þingmanns í sambandi við athugasemdir út af nauðgunarmálum má minna á að á leiðinni er frumvarp um endurskoðun á kynferðisbrotakafla, sem m.a. tekur á þeim atriðum sem nefnd hafa verið í sambandi við kynferðisbrot sérstaklega. Varðandi frumvarpið sem hér er til skoðunar þá verður ekki horft fram hjá því, þegar við ræðum þessi mál, að öll erum við sammála um að vilja taka á ákveðnum vandamálum. Okkur kann hins vegar að greina á um leiðir í ákveðnu sambandi. Ég met umræðuna þannig að við getum sameinast um þá leið sem felst í þessu frumvarpi, svo langt sem hún nær. Okkur kann hins vegar að greina á um ýmsa aðra þætti. Við höfum í sjálfu sér átt athyglisverðar umræður í allsherjarnefnd um þá þætti. Um þá hafa verið skiptar skoðanir. Þar eru margar hugmyndir á lofti og skiptar skoðanir. En ég lít svo á að afgreiðsla þessa frumvarps sé ekki endapunktur í því sambandi. Ef við veltum því hins vegar fyrir okkur í örstuttu máli, þótt það sé í sjálfu sér sérmál sem þyrfti að ræða við betra tækifæri, þá eru álitamálin sem við stöndum frammi fyrir í stærstum dráttum tvö, að mínu mati. Annars vegar er það hvort setja eigi sérákvæði um heimilisofbeldi inn í almenn hegningarlög, sem ég tel erfitt að gera með skýrum hætti í ljósi þess að það þarf að vera skýr verknaðarlýsing í ákvæði, það þarf að vera skýrt hvað er bannað. En brot sem í almennri umræðu eru umrædd sem heimilisofbeldisbrot geta verið margvísleg og falið í sér margt. Þess vegna held ég að það sé mjög erfitt að ná utan um það í lagatexta. Hitt atriðið erum við vissulega ósammála um, þ.e. hvort lögin eigi að vera kynblind eða hvort sérstök ákvæði eigi að fela í sér bann við broti gegn konum. En í mínum huga er alveg ljóst að brot eru jafnalvarleg, hvers kyns sem fórnarlömb og gerendurnir eru.

Frú forseti. Nú erum við kannski komin út á hálan ís í andsvörum, þ.e. farin að ræða um kjarnafemínisma. Ég vil svo sannarlega ræða kjarnafemínisma við hv. þm. Birgi Ármannsson en kannski ekki í tveggja mínútna ræðu, sem ég hef núna möguleika á að flytja. En ég vil sannarlega taka þá snerru. Auðvitað er það rétt sem hv. þingmaður segir, að við ræðum þessi mál í allsherjarnefnd og ég treysti því að umræðan sem þar fer fram beri okkur lengra á veg. Mér er það gersamlega óskiljanlegt hvers vegna fólk þverskallast við í þessum efnum. Mér finnst augljóst að heimilisofbeldi er kynbundið ofbeldi, þ.e. langstærsti hluti þeirra sem verða fyrir ofbeldinu eru börnin og konurnar. Konurnar verða fyrir ofbeldi karlanna þegar heimilisofbeldi er annars vegar. Það hlýtur að vera hluti af kynbundnu ofbeldi og kynbundnu ofbeldismunstri sem viðgengst í samfélagi okkar. Við höfum það mikið af fræðigreinum, úttektum og rannsóknum í þessum efnum að við ættum að geta sópað þokunni frá augum okkar hvað þetta varðar. Þess vegna er ég á því að við þurfum að meðhöndla þessi lagaákvæði sem varða kynbundið ofbeldi á sérstakan hátt. Við þurfum að taka ákveðinn kúrs í femíniskum fræðum, í kynjafræðum, til að ná áttum. Ég þykist hafa tekið ágætan kúrs í þeim efnum með því að hafa verið stjórnmálamaður í femíniskum flokki í sjö ár. Ég er tilbúin til að miðla af þeirri þekkingu og reynslu sem ég hef aflað mér í þessum efnum til þingheims hvenær sem er. Ég reyni að láta þess sjást stað í ræðum mínum og málflutningi á þinginu. Ég held að kominn sé tími til að allir þingmenn og allir stjórnmálaflokkar átti sig á því að það er bara þunn himna sem við eigum eftir að fara í gegnum til að við áttum okkur á því að kynbundnu ofbeldi verður að útrýma úr samfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna meira en orðið er vegna þess að það má segja að ágreiningur okkar hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur er í sjálfu sér óháður efni þess frumvarps sem verið er að ræða, þ.e. við þurfum ekki að útkljá deilu okkar til að vera sammála um að það eigi að samþykkja þetta frumvarp, þess vegna ætla ég ekki að fara lengra í það. Ég hins vegar verð að árétta þá skoðun mína að refsilög í landinu, lög sem fela í sér bann við tiltekinni háttsemi og fela í sér refsingu við þeirri háttsemi eiga að mínu mati að vera þau hin sömu hver sem í hlut á, hver sem brotamaðurinn er og hver sem brotaþolinn er. Undantekningu gerum við á varðandi börn vegna þess að þau eru sérstaklega viðkvæm og við höfum sérákvæði að sumu leyti varðandi börn. Ég hins vegar held að við lendum mjög fljótt í ógöngum ef við ætlum að afmarka, ef við ætlum varðandi önnur brot að gera greinarmun á kynjunum vegna þess að röksemdirnar, jafnvel þó að það sé rétt sem oft hefur verið bent á að einstaklingar af tilteknu kyni séu fleiri í hópi brotamanna eða brotaþola, þá er brotið hið sama ef við horfum á einstaklinginn sem fremur brotið og einstaklinginn sem verður fyrir brotinu. Það er jafnalvarlegt brot þegar karl brýtur á karli og þegar kona brýtur á konu eða þegar karl brýtur á konu eða kona á karli. Í mínum huga eru þessi brot öll jafnalvarleg og afleiðingarnar fyrir fórnarlömbin geta verið jafnalvarleg. Þess vegna vil ég ekki gera þennan greinarmun á grundvelli kynferðis. Hitt er annað og um það erum við hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir alveg áreiðanlega sammála að það frumvarp sem við höfum verið að ræða og erum í grundvallaratriðum sammála um er jákvætt skref. Við leggjum mismikið upp úr því en við erum sammála um að það sé jákvætt skref og að þetta frumvarp beri að samþykkja. En eftir standa ákveðin ágreiningsefni sem við munum halda áfram umræðu um á vettvangi allsherjarnefndar og í þingsal. Frumvarpið sem slíkt er jákvætt og mikilvægt er að það nái fram að ganga. Svo getum við við betra tækifæri deilt um femínisma og kynbundin sjónarmið við ákvörðun refsiákvæða.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um heimild til að afsala til Landsvirkjunar vatnsréttindum og landi vegna Búrfellsvirkjunar. Í nefndaráliti segir: Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pál Þórhallsson frá forsætisráðuneyti. Umsagnir bárust frá óbyggðanefnd, Orkustofnun, Akureyrarbæ, lögfræðiskrifstofu stjórnsýslu- og starfsmannasviðs Reykjavíkurborgar, Landsvirkjun, Náttúrufræðistofnun Íslands og Háskóla Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að forsætisráðherra sé heimilt að afsala tilteknum réttindum til Landsvirkjunar sem ætlun ríkisins var að leggja til fyrirtækisins við stofnun þess árið 1965, en samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar um eignarréttindi á Gnúpverjaafrétti og Landmannaafrétti var framsal þessara réttinda þá byggt á vanheimild. Var niðurstaða óbyggðanefndar sú að umrætt landsvæði væri þjóðlenda í skilningi laga og fer ríkið þar með eignarrétt. Réttindin sem um ræðir eru annars vegar vatnsréttindi í Þjórsá að því marki sem þarf til að reka 210 megavatta virkjun og hins vegar með sama áskilnaði viðeigandi landskiki í Búrfells- og Skeljafellslandi sem teygir sig að óverulegu leyti inn á Landmannaafrétt. Með frumvarpinu er verið að skjóta lagastoð undir samning ríkisins sem gerður var við stofnun Landsvirkjunar og leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt. Björgvin G. Sigurðsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita aðrir nefndarmenn í hv. allsherjarnefnd en Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigurjón Þórðarson, Guðrún Ögmundsdóttir og Kjartan Ólafsson gera fyrirvara við álitið.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni ansi merkilegt mál, sem ég held að verðskuldi a.m.k. einhverja umræðu og eitthvað annað en tóman þingsal, þ.e. frumvarp um að afsala til Landsvirkjunar vatnsréttindum og landi vegna Búrfellsvirkjunar. Í nefndarálitinu kemur fram að fjórir hv. þingmenn undirrita nefndarálitið með fyrirvara en ekki verður séð á nefndarálitinu í hverju fyrirvarinn er fólginn og vantar skýringar á því. Ég mundi, virðulegi forseti, vilja óska eftir því að þeir þingmenn geri grein fyrir fyrirvara sínum sem setja fyrirvara við stuðning sinn við málið, en þeir eru hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigurjón Þórðarson, Guðrún Ögmundsdóttir og Kjartan Ólafsson. Það sem ég vildi aðeins ræða í þessu máli eru vatnsréttindin. Frumvarpið felur það í sér að verið er að færa Landsvirkjun eignarrétt yfir réttindunum í stað þess ástands sem er í dag að fyrirtækið hefur nýtingarrétt að þeim réttindum. Því er borið við að við stofnun Landsvirkjunar hafi verið ætlunin af hálfu ríkisins að þessi réttindi væru færð inn í fyrirtækið sem eign og hefðu verið reiknuð sem framlag ríkisins, væntanlega þá hærra metin vegna þess að þau væru eign en ekki nýtingarréttur. Óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu að þetta væru ekki eignarréttindi í hendi Landsvirkjunar heldur aðeins nýtingarréttur. Það er rakið mjög skilmerkilega í greinargerð með frumvarpinu og kannski ástæðulaust að vitna til þess rökstuðnings, en það er skýr niðurstaða óbyggðanefndar að þetta sé þjóðlenda. Virðulegi forseti. Í þeim gögnum sem ég hef farið í gegnum sé ég ekki skýran rökstuðning fyrir þeirri fullyrðingu að það hafi í upphafi verið ætlun ríkisins að veita þessi réttindi inn í Landsvirkjun sem eign. Ég hef einmitt verið að lesa tilvitnanir um þetta og þar stendur ekki, svo ég komi auga á, að þau réttindi sem ríkið leggur fram til Landsvirkjunar séu eignarréttindi. Það stendur bara að þetta séu vatnsréttindi og það er engin mótsögn fólgin í því þótt vatnsréttindi séu nýtingarréttur en ekki eignarréttur. Ég fæ því ekki séð rökstuðninginn fyrir því að um eignarréttindi eigi að vera að ræða í þessum vatnsréttindum. Mér þætti vænt um ef framsögumaður nefndar gæti þá bent mér á það í þessum gögnum hvar það kemur fram með ótvíræðum hætti að það hafi verið í þeim skjölum sem ríkið gekk frá á sínum tíma við stofnun Landsvirkjunar ætlunin að þessi réttindi væru eignarréttindi en ekki nýtingarréttindi. Þetta skiptir auðvitað máli vegna þess að ef um er að ræða nýtingarréttindi sem fyrirtækið hefur en þjóðin hins vegar á réttindin, þá er það önnur staða en ef fyrirtækið ætti réttindin. Þá er auðvitað eðlilegt að fyrirtækið greiði eigandanum að réttindunum, þ.e. þjóðinni, gjald fyrir afnot af þeim réttindum eða gjald fyrir nýtinguna. Mér finnst að gera þurfi svolitla grein fyrir þeim þætti málsins hvers vegna ríkisstjórnin velur að leggja fram frumvarp um að gefa Landsvirkjun þessi eignarréttindi í stað þess að halda eignarréttindunum þar sem þau eru og hafa alltaf verið, nota bene, gáum að því að þau réttindi sem um er rætt hafa ævinlega verið almenningseign, það er nefnilega niðurstaða málsins. Jafnvel þó að unnið væri út frá því að ríkið hafi ætlað fyrirtækinu að eiga þessi réttindi þá er ekkert endilega eini valkosturinn í stöðunni að færa fyrirtækinu réttindin að gjöf. Það má líka meta réttindin og gera dæmið upp að nýju ef aðrir eigendur fyrirtækisins telja sig hlunnfarna við að þessi tilteknu réttindi séu nýtingarréttindi en ekki eignarréttindi. Það kemur hvergi fram í gögnum sem liggja fyrir þinginu, frumvarpinu eða gögnum sem hafa verið lögð fram fyrir hv. allsherjarnefnd, hvert verðmæti þessara réttinda er. Ég spyr því, virðulegi forseti: Hvert er verðmæti þessara eignarréttinda sem verið er með þessu frumvarpi að færa Landsvirkjun sem eign? Einn milljarður, tveir milljarðar, fimm eða tíu, hvert er þetta verðmæti? Af hverju athugaði hv. allsherjarnefnd við athugun málsins ekki hvert verðmæti réttindanna er? Það virðist ekki vera - ég er búinn að láta kanna þetta fyrir mig og ekki er að finna neinar upplýsingar um mat á þeim verðmætum. Ef hv. framsögumaður allsherjarnefndar hefur ekki mat á þessum eignum óska ég eftir því að þess mats verði aflað og það kynnt fyrir þinginu og annaðhvort gerum við það fyrir 3. umr. málsins eða frestum umræðu um málið þar til fyrir liggur mat á verðmæti þessara réttinda. Ég held að það sé algert grundvallaratriði að þingheimi sé gerð grein fyrir hvert verðmæti þessara eignarréttinda er sem verið er að færa úr almannaeigu yfir í eigu Landsvirkjunar með frumvarpi þessu. Ég tel að ekki sé forsvaranlegt að gera þetta frumvarp að lögum án þess að fyrir liggi sæmilega vandað mat á þeim verðmætum. Það hlýtur að vera hægt að nálgast það með tiltölulega þægilegum hætti því að þeir sem hafa komið að þessu máli og knýja á um að frumvarpið sé flutt hljóta að hafa gert sér einhverja hugmynd um verðmæti umræddra réttinda. Ég gæti breytt spurningunni og spurt: Hvað þarf ríkið að greiða Reykjavíkurborg og Akureyrarkaupstað ef þessi eignarréttindi verða ekki færð til Landsvirkjunar til að viðhalda óbreyttum hlutföllum í eigendahópnum? Það liggur ekkert svar fyrir við þessari spurningu. Ég held, og tel mig reyndar lesa það út úr þeim gögnum sem hér fylgja með og sérstaklega greinargerð með frumvarpinu, að það sé reyndar ekki hægt að færa fyrir því rök að í upphafi málsins hafi verið gert ráð fyrir að þessi réttindi færu inn í Landsvirkjun sem eignarréttindi. Ég tel það, virðulegi forseti, og sýnist á þeim gögnum sem hér liggja fyrir að erfitt sé að færa rök fyrir þeim fullyrðingum að þessi réttindi eigi að vera eignarréttindi en ekki nýtingarréttindi. Þess vegna óskaði ég eftir að hv. framsögumaður nefndarinnar benti á hvar rökstuðningurinn væri fyrir þeirri fullyrðingu að þessi réttindi hefðu átt að fara sem eignarréttindi inn í fyrirtækið. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að þetta skiptir gríðarlega miklu máli til framtíðar litið af þeirri einföldu ástæðu að það liggur fyrir að mikill áhugi er á því að selja Landsvirkjun. Ég get nefnt yfirlýsingar hæstv. iðnaðarráðherra frá því á síðasta ári sem lýsti því yfir að innan fárra ára væri stefnt að því að selja a.m.k. hluta af Landsvirkjun til annarra aðila en opinberra og jafnvel erlendra aðila. Síðan hefur bæst í hópinn hæstv. utanríkisráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, sem hefur lýst þeim vilja sínum að selja Landsvirkjun. Þó svo að engin ákvörðun hafi verið tekin um það núna að einkavæða Landsvirkjun þá eru þær hugmyndir uppi. Þau áform eru uppi og reyndar ekki ný af nálinni því að í frumvarpi sem lagt var fram á Alþingi fyrir tíu árum, um breytingar á lögum um Landsvirkjun, er að finna greinargerð nefndar sem eigendur Landsvirkjunar höfðu sett á laggirnar þar sem m.a. var gerð úttekt á möguleikanum á því að selja erlendum aðilum Landsvirkjun. Við verðum því að gera ráð fyrir að á næstu árum verði a.m.k. áform um að selja Landsvirkjun úr höndum opinberra aðila, annaðhvort að hluta eða að öllu leyti. Ef við horfum til þess tíma, ég skal ekki segja hve langt fram í tímanum, hvort það eru fáein ár eða áratugur, ég mundi halda fáein ár, sem það gæti hafa gerst að búið væri að einkavæða Landsvirkjun að fullu, þá selja menn allt sem fyrirtækið á. Þá mundu menn m.a. selja þau eignarréttindi sem verið er að færa Landsvirkjun með þessu frumvarpi. Í ljósi þess spyr ég, virðulegi forseti: Eigum við þá að stíga það skref að færa vatnsréttindin í Þjórsá við Búrfell til Landsvirkjunar sem eignarréttindi eða eigum við að viðhalda því sem verið hefur alla tíð að þessi réttindi séu almannaeign og fyrirtækið greiði eiganda þeirra, almenningi eða þjóðinni, afnotagjald fyrir þau réttindi? Þannig að ef til þess kæmi að fyrirtækið yrði selt tækju nýir eigendur við nýtingarréttinum en þeir mundu líka greiða eigandanum afnotagjald fyrir nýtingu á þessari auðlind. Að mínu viti snýst málið um þetta, virðulegi forseti. Þetta er hinn pólitíski vinkill á málinu, sem lagt er upp fyrir Alþingi á þann veg að verið sé að efna það sem menn ákváðu fyrir hálfri öld, eða rúmum 40 árum, þegar Landsvirkjun var stofnsett. Sú framsetning málsins segir ekki nema mjög lítinn hluta af sögunni. Ég dreg reyndar í efa að áform hafi verið um að þessi réttindi yrðu færð Landsvirkjun sem eignarréttindi, a.m.k. spyr ég um sönnur fyrir þeim fullyrðingum. En hvort heldur er þá er aðalatriðið í mínum huga, til framtíðar litið, að þessi eignarréttindi verði eign þjóðarinnar og að þeir sem nýti þau réttindi greiði henni afnotagjald fyrir þau not. Það finnst mér vera aðalatriðið og kjarninn í þessu máli ef við lítum til framtíðar, af því að ég geri alveg ráð fyrir að áform um sölu Landsvirkjunar verði uppi á næstu árum og e.t.v. verður því hrint í framkvæmd. Mér finnst að við eigum í stórum dráttum að fara með þessi réttindi eins og við höfum ákveðið að fara með aðrar auðlindir þjóðarinnar, hvort heldur þær eru í hafinu eða í landinu eða í vatnsaflinu, að halda þeim í eign þjóðarinnar og ganga út frá því að þeir sem nýta þá eign, einkaaðilar eða aðrir, greiði fyrir þau not til ríkisins sem handhafa eða fulltrúa eigendanna. Mér líst ekki vel á þá leið að færa þessi réttindi út sem eignarréttindi. Ef við föllumst á það í þessu tilviki að eðlilegt sé að þessi vatnsréttindi verði eignarréttindi í einkaeigu erum við auðvitað búin að fallast á sömu útfærslu með önnur réttindi varðandi vatnsaflið. Og ég sé ekki eðlismun á þeirri pólitísku afstöðu og því t.d. að einkavæða fiskimiðin, þannig að þar verði ekki bara um afnotarétt að ræða eins og kveðið er á um í lögum í dag heldur eignarrétt. Við vitum að útvegsmenn hafa verið að sækja í sig veðrið á síðustu árum og gera kröfu til þess að fá eignarrétt á fiskstofnunum við landið. Ég minni á háværar kröfur um það á síðasta þingi LÍÚ og áform sem þar var lýst um að höfða mál á hendur íslenska ríkinu til þess að fá viðurkennd fyrir dómi eignarréttindi útvegsmanna á fiskstofnunum í stað afnotaréttar. Þessi pólitíska spurning fer því víða í gegnum þjóðfélagið. Ég vek athygli á að í þessu frumvarpi er í raun og veru verið að gera breytingu á þeirri stefnu sem ég tel að menn hafi fylgt í þessum efnum í þá átt að færa þessi réttindi til einkaeignar. Ég vildi vekja athygli á þessu innihaldi frumvarpsins og setja fram mjög sterkan fyrirvara af minni hálfu og miklar efasemdir um að rétt sé að færa Landsvirkjun þessi vatnsréttindi sem eign. Á hinn bóginn er það sjálfsagt og að mínu viti í samræmi við þá samninga sem menn vitna hér til að að fyrirtækið hafi nýtingarrétt. Virðulegi forseti. Ég vildi vekja athygli á þessu sjónarhorni í málinu og kalla eftir þeim grundvallarupplýsingum sem mér finnst að liggja þurfi fyrir áður en við afgreiðum þetta mál. Hvert er verðmatið á þessum réttindum? Hvað er þessi eign metin í verði hjá þeim sem knýja á um þessar breytingar? Það hlýtur að sjást t.d. í bókum Landsvirkjunar hver þessi eign er. Hafi þessi réttindi verið færð í bækur Landsvirkjunar sem eign hlýtur að vera hægt að finna útreikninga á því. En þá hafa menn líka verið að greiða af þessari eign, þá hefur Landsvirkjun t.d. greitt eigendum sínum arð út frá þessari eign á ári hverju. Fyrirtækið hefur þá verið að greiða eigendum sínum of háar arðgreiðslur ef þessi réttindi hafa verið metin til eignar í bókum fyrirtækisins sem síðar kemur í ljós að eru ekki eignarréttindi. Fyrirtækið hlýtur þá að vera búið að færa það út úr efnahagsreikningi sínum að um eignarréttindi sé að ræða því að álit óbyggðanefndar kom fram árið 2002 eða fyrir u.þ.b. fjórum árum. Þetta eru fjárhæðir sem skipta verulegu máli. Ég er með svar við fyrirspurn sem ég bar fram fyrir tveimur árum um Landsvirkjun og þar kemur fram að á verðlagi 2003 námu arðgreiðslur fyrirtækisins til eigenda sinna frá árinu 1985 til 2003, eða á 18 ára tímabili, nærri 3 milljörðum kr. Þetta eru háar tölur. Fyrirtækið greiddi síðan ábyrgðargjald af ábyrgðum sínum sem eigendurnir gengust í og það tekur auðvitað mið af eignunum og það nam svipaðri fjárhæð eða 2,7 milljörðum kr. Fyrirtækið hefur því verið að greiða eigendum sínum gríðarlega háar fjárhæðir sem væntanlega eru þá hærri en efni standa til ef þær hafa verið reiknaðar af eign sem síðar reyndist ekki vera fyrir hendi og þá ættu eigendurnir væntanlega að skila fyrirtækinu þeim peningum til baka. Það er svo önnur saga sem gaman væri að rifja hér upp hvernig eigið fé Landsvirkjunar verður til að öðru leyti en ég fer ekkert út í þá sögu því að hún tengist ekki þessu frumvarpi um þessi tilteknu vatnsréttindi í Þjórsá við Búrfell. En þar finnst mér vanta upplýsingar um hvert verðmætið er á þeim vatnsréttindum og þar vil ég vara alvarlega við þessu frumvarpi, að stíga það skref að færa Landsvirkjun vatnsréttindin sem eign. Ég vil halda þeim hjá ríkinu fyrir hönd þjóðarinnar, sérstaklega með þeim rökstuðningi að þegar horft er til framtíðar er líklegt að fyrirtækið verði selt til einkaaðila og þá er skynsamlegt að réttindin séu í eigu þjóðarinnar og að þeir sem munu nýta þau greiði henni gjald fyrir þau not.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja að mér finnst hv. 7. þm. Norðvest. lesa fullmikið út úr þessu tiltölulega einfalda frumvarpi og nálgast það með flóknari hætti en efni standa til. Frumvarpið er mjög einfalt að gerð og felur það í sér að forsætisráðherra sé heimilt að afsala til Landsvirkjunar þeim réttindum sem vísað er til í 3. tölul. a-liðar 2. gr. sameignarsamnings ríkisins og Reykjavíkurborgar um Landsvirkjun frá 1965. Þegar litið er til þess ákvæðis segir þar: „Vatnsréttindi vegna 210 MW virkjunar í Þjórsá við Búrfell, ásamt landi, sem til þarf vegna virkjunarinnar og réttindi til nauðsynlegra aðgerða ofar í ánni, vegna þessarar virkjunar.“ Það á því ekki að leika neinn vafi á því hvað er þarna undir. Þarna er um að ræða vatnsréttindi og land sem samið var um 1965 að gengi til Landsvirkjunar. Nú hefur komið í ljós í niðurstöðum óbyggðanefndar að formgallar hafi verið á forsendum þeirrar ákvörðunar sem tekin var 1965 og verið er að leiðrétta það með þessu frumvarpi. Mér finnst því í sjálfu sér ástæðulaust að blanda inn í þetta álitamálum sem varða þjóðareign eða nýtingarrétt á einstökum auðlindum í þessu sambandi. Það er fyrst og fremst verið að gera þarna ákveðna lagaleiðréttingu til að tryggja að sá vafi sem vissulega kom upp í kjölfar niðurstöðu óbyggðanefndar verði ekki til frambúðar.

Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála því sem fram kom hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni. Í álitsgerð borgarritara til borgarstjóra, sem er dagsett 28. nóvember 2002 og lögð var fram í allsherjarnefnd við meðferð þessa máls segir borgarritari, með leyfi forseta: „Ríkislögmaður kemst að þeirri niðurstöðu að úrskurður óbyggðanefndar hafi hvorki breytt eignahlutföllum né réttarstöðu eigenda Landsvirkjunar þar sem í framsali þeirra réttinda sem ríki lagði til fyrirtækisins við stofnun þess hafi ekki falist bein eignayfirfærsla heldur eingöngu hagnýtingarréttur á vatni og landi sem þurfi til að reka virkjun eða virkjanir.“ Enn fremur segir borgarritari og vitnar í álit ríkislögmanns, með leyfi forseta: „Á grundvelli framangreindra gagna telur ríkislögmaður ósannað að skilja megi framsal íslenska ríkisins samkvæmt 3. tölulið a-liðar 2. gr. sameignarsamningsins frá 1. júlí 1965 sem hefðbundið einkaréttarlegt framsal fasteignar.“ Þetta álit ríkislögmanns frá 12. september 2002 hef ég því miður ekki undir höndum heldur einungis tilvitnun borgarritara í það. Það mun ekki hafa verið lagt fram í allsherjarnefnd. En ég hef gert ráðstafanir til að afla þessarar álitsgerðar ríkislögmanns og vonandi fæ ég hana á morgun. Mér finnst það vera mikið gagn vegna þess að ríkislögmaður talar fyrir hönd ríkisins.

Hæstv. forseti. Mér finnst síðasta innlegg hv. 7. þm. Norðvest. í sjálfu sér ekki breyta þeirri niðurstöðu að með því að gera frumvarpið að lögum væru tekin af öll tvímæli um hvernig réttarstöðunni er háttað að þessu leyti, þ.e. þá er með skýrum hætti gengið frá því að þau vatnsréttindi og land sem nauðsynleg eru til reksturs 210 megavatta virkjunar við Þjórsá við Búrfell séu skýrt í höndum Landsvirkjunar. Það á ekki að valda frekari óvissu þótt vissulega hafi komið upp óvissa varðandi niðurstöðu óbyggðanefndar. Ég átta mig hreinlega ekki á því hvers vegna þetta þarf að vera svo flókið. Í 40 ár hefur verið gert ráð fyrir því að Landsvirkjun hafi þessi réttindi og með því að samþykkja þetta frumvarp væri það staðfest og tryggt að það sé ekki neinum vafa undirorpið. Ætlunin með frumvarpinu er því ekki að breyta neinu réttarástandi miðað við það sem menn hafa talið síðustu 40 ár að þessu leyti. Ég held að ágreiningur út af öðrum málum, varðandi þjóðareign eða nýtingarrétt á einstökum auðlindum, þurfi í sjálfu sér ekki að blandast inn í þetta mál heldur getum við tekist á um það við aðrar aðstæður. Hv. þingmaður hefur hins vegar óskað eftir að aflað verði ákveðinna upplýsinga. Ég mun hafa forgöngu um að svo verði gert fyrir 3. umr. í þessu máli. En ég veit ekki hvort það kemur til með að varpa nokkuð frekara ljósi á það sem nákvæmlega felst í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég get verið sammála hv. þm. Birgi Ármannssyni um að frumvarpið er skýrt. Það færir Landsvirkjun þessi vatnsréttindi sem eign. Frumvarpið er flutt með þeim rökstuðningi að ríkið sé að efna það sem það sagðist ætla að gera þegar Landsvirkjun var stofnuð. Það sem ríkislögmaður segir hér og ég var að vitna til er að það sé bara ekkert þannig, að það hafi ekki verið meiningin að þessi réttindi rynnu inn í Landsvirkjun sem eign heldur bara hagnýtingarréttur. Ríkislögmaður, í þessari álitsgerð frá 2002, er því í andstöðu við þann rökstuðning sem ríkisstjórnin hefur fyrir flutningi málsins. Þess vegna skiptir máli að afla sér álitsgerðar ríkislögmanns og fá skýringar á því hvers vegna er ósamræmi þarna á milli. Í öðru lagi skiptir máli að fá upplýsingar um verðmæti þessara réttinda. Ég fagna því að hv. framsögumaður nefndarinnar tekur vel í að afla þeirra upplýsing og þakka honum fyrir það. Ég vil enda á að vitna í skrifstofustjóra orkusviðs í iðnaðarráðuneytinu sem sagði, eftir að úrskurður óbyggðanefndar féll, með leyfi forseta: „Það að Landsvirkjun hafi nýtingarrétt en ekki eignarrétt þýðir að Landsvirkjun er heimilt að nýta þessa auðlind en jafnframt er ríkinu heimilt að taka gjald fyrir nýtingu hennar samkvæmt þjóðlendulögunum. Þetta þýðir að Landsvirkjun ætti að greiða nokkurs konar auðlindagjald fyrir að nýta þessi vatnsréttindi sem þau töldu áður réttilega vera í sinni eigu.“ Þetta er kjarni málsins, virðulegi forseti, þegar við horfum á pólitíska hlið málsins.

Hæstv. forseti. Það var nokkur skaði að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson skyldi ekki setja fram hugmyndir sínar fyrr við þessa umræðu. Auðvitað er 3. umr. málsins eftir þannig að menn geta farið yfir muninn á því sem hv. þingmaður færir hér inn í umræðuna og því sem menn ætla sér að gera eða hugmyndir hafa verið um að gera. Ég hef litið þannig á að hér væri framvísað sams konar réttindum til Landsvirkjunar sem Landsvirkjun hafði óumdeilanlega þangað til niðurstöður komu um þjóðlendur. Auðvitað var eðlilegt að við því yrði brugðist í framhaldinu. Einhvers konar öðruvísi samningur, leigusamningur eða eitthvað slíkt við Landsvirkjun af því að eignarréttarstaðan var öðruvísi en gert var ráð fyrir, er eitthvað sem menn hefðu svo sem getað velt fyrir sér en ég geri ráð fyrir því að ef samið hefði verið fyrir hönd Landsvirkjunar eins og venjulegs fyrirtækis þá hefðu komið fram kröfur sem mætti telja nokkuð eðlilegar, um að Landsvirkjun fengi afnotaréttinn eins og til var stofnað, líkt og fyrirtækið hefur haft í gegnum tíðina. Mér finnst ástæða til að menn velti þessum hlutum fyrir sér. Ég tel að fara þurfi yfir allar eignir Landsvirkjunar með það fyrir augum að skoða hvers konar auðlindir það eru. Fyrirtækið nýtir gríðarlega verðmætar auðlindir í eigu þjóðarinnar. Þær þarf að mínu viti allar að skilgreina og ganga frá með þeim hætti að fyrirtækið greiði fyrir þessar auðlindir eðlilegt endurgjald. Menn hafa tekið þá ákvörðun að það eigi að vera samkeppnisumhverfi á raforkumarkaði á Íslandi og þá hlýtur það endurgjald að þurfa að endurspegla markaðsvirði nýtingarréttarins. Þetta þarf auðvitað allt saman að skoða. Það er ekki bara þessi nýtingarréttur sem fjalla þarf um heldur þarf að taka allan nýtingarrétt Landsvirkjunar til skoðunar. Ég tel að setja eigi þessar auðlindir, en vonandi verður tekin ákvörðun um að flestar þeirra verði þjóðarauðlindir, að sett verði ákvæði inn í stjórnarskrá um þjóðarauðlindir og þær síðan afhentar fyrirtækinu Landsvirkjun eða öðru fyrirtæki sem nýtir þær með samningi sem afmarkaður væri í tíma. Þetta er allt hægt að gera og þarf að gera. Að þessi hluti af réttindum Landsvirkjunar yrði öðruvísi en önnur réttindi sem Landsvirkjun nýtir kæmi mér á óvart. Þó kann að vera að eitthvað sé til í því sem hv. þingmaður er að segja. Ég ætla ekki að þræta neitt fyrir það. Mér finnst ástæða til að menn fari betur yfir það. Ég lít samt þannig á að það hljóti að þurfa að vera hægt að ganga þannig frá málum að þessi réttindi verði samkynja öðrum réttindum sem Landsvirkjun hefur þegar gengið verður frá réttindum til nýtingar á þeim til framtíðar. Mér finnst mikilvægt að hægt sé að svara þeirri spurningu játandi, að svo sé. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson setur spurningarmerki við það. Mér finnst ástæða til að taka eftir því sem hann hefur sagt um málið að þessu leyti. Ég legg til að hv. formaður nefndarinnar taki málið inn í nefndina á milli umræðna, að þar verði farið yfir það og fengið skýrt svar við því hvort þessi réttindi öðlist aðra stöðu, þessi vatnsréttindi og það land sem hér er um að ræða, öðlist aðra stöðu en önnur réttindi og land sem Landsvirkjun hefur til nýtingar og er hluti af eignum ríkisins. Að mínu viti er ástæða til þess að segja einu sinni enn, sem ég hef svo oft sagt, að ganga þarf í að ná samningum við aðra eignaraðila fyrirtækisins um að ríkið innleysi eignarhlut þeirra í Landsvirkjun þannig að Landsvirkjun verði öll í eigu ríkisins. Meðan hún er í því ástandi væri a.m.k. hægt að ganga endanlega frá eignarhaldi á þeim auðlindum sem hún nýtir og eiga að vera þjóðarauðlindir til framtíðar. Ég held að það sé ekki hægt að ýta þessu máli langt á undan sér. Það líður að þessu og er verið að endurskoða stjórnarskrána núna. Ég trúi því að menn verði sammála um að setja inn í hana ákvæði um þjóðareign á auðlindum og ganga síðan í að setja lög um þær auðlindir í framhaldinu þar sem verði kveðið á um með hvaða hætti menn fái nýtingarréttinn í hendurnar og hvernig eigi að ákvarða endurgjald fyrir nýtingu þjóðarauðlinda í framtíðinni. Ég vildi nefna þetta vegna þess að ég tel mikilvægt að menn líti ekki öðrum augum á þau réttindi sem hér er um að ræða. Ég taldi reyndar að svo væri ekki. Ég tel að framsetning málsins sé öll með þeim hætti að eðlilegt sé að þingmenn hafi lesið það út úr málinu að hér verði ekki um öðruvísi fyrirkomulag að ræða en á öðrum eignum sem Landsvirkjun hefur til ráðstöfunar. Fá þarf svar við því og ég hvet til að hv. formaður gangi í það milli umræðna, að fá skýrt svar við því hvort þessi réttindi hefðu aðra stöðu eftir samþykkt þessa frumvarps en önnur sem Landsvirkjun hefur til nýtingar.

Virðulegi forseti. Ég vildi, áður en ég lýk þátttöku minni í þessari umræðu, geta frekari rökstuðnings við þá niðurstöðu sem ríkislögmaður komst að og ég vitnaði til. Hann komst að þeirri niðurstöðu að niðurstaða óbyggðanefndar raskaði ekki eignarhlutföllum vegna þess að það hefði aldrei verið meiningin í upphafi að þessi réttindi rynnu inn í Landsvirkjun sem eign. Ríkislögmaður vísar í áliti sínu, eftir því sem séð verður, í áliti borgarritara. Ég hef ekki álitsgerð ríkislögmanns sjálfs undir höndum og hún virðist ekki hafa verið lögð fram í allsherjarnefnd en hann vitnar til óbyggðanefndar og gerð er grein fyrir því í athugasemdum með lagafrumvarpinu. Þar kemur nokkuð skýrt fram á hverju ríkislögmaður byggir niðurstöðu sína. Mig langar að vitna í smákafla á bls. 9, úr greinargerð með frumvarpinu. Þar segir með leyfi forseta, undir kaflaheitinu Réttindi Landsvirkjunar samkvæmt lögum: „Þá kemur fram að óbyggðanefnd hafi gert ítarlega rannsókn á viðkomandi lagaheimildum og í því sambandi kannað tiltæk lögskýringargögn, lagafrumvörp, greinargerðir og athugasemdir með þeim, ásamt því að fara yfir allar umræður um viðkomandi lagafrumvörp. Síðan segir:“ - Þá er vitnað í álit óbyggðanefndar, með leyfi forseta: „Í tilvitnuðum lögum og lögskýringargögnum er hvergi að finna áform í þá veru að stofna til hefðbundinna eignarréttarheimilda Landsvirkjun til handa að lands- og/eða vatnsréttindum. Með vísan til þeirrar rannsóknar, er það mat óbyggðanefndar að með tilvitnuðum lagaheimildum hafi ekki verið stofnað til beinna eignarréttarheimilda í einkaeignarréttarlegum og stjórnskipulegum skilningi … Um er að ræða nokkurs konar og að öðru leyti óskilgreindan nýtingarrétt, sem stofnað er til í skjóli valdheimilda íslenska ríkisins …“ Enn fremur segir í úrskurði óbyggðanefndar, með leyfi forseta: „Samanburður á 4. gr., 6. gr. og 18. gr. laga nr. 59/1965, styður eindregið þá niðurstöðu að lögbundnar heimildir til handa Landsvirkjun til þess að reisa og reka raforkuver ásamt nauðsynlegum búnaði og tilfæringum, svo sem aðalorkuveitum, verði ekki skýrðar svo að með þeim heimildum hafi verið tilætlan löggjafans að stofna til hefðbundinna einkaeignarréttarlegra heimilda í skilningi 72. gr. stjórnarskrár.“ Síðar í álitsgerð óbyggðanefndar segir, með leyfi forseta: „Af þessu má ráða að í lagaheimild … felst ekki tilætlun um stofnun eignarréttarlegra heimilda að vatni, landi eða öðrum fasteignaréttindum.“ Enn fremur segir í áliti óbyggðanefndar, með leyfi forseta: „Eins og að framan er rakið hefur löggjafinn í skjóli valdheimilda sinna veitt Landsvirkjun með lögum, ákveðinn en þó óskilgreindan nýtingarrétt …“ Þannig er alveg skýrt að óbyggðanefnd, sem fór í gegnum öll skjölin, finnur ekki neinar sönnur fyrir þeirri fullyrðingu sem frumvarpið er byggt á, að það hafi verið ætlun ríkisins að Landsvirkjun hefði þessi réttindi sem eign. Það finnst mér í raun þurfa að athuga í málinu. Það er þá ný pólitísk ákvörðun ef gera á þessi réttindi eignaréttindi Landsvirkjunar en ekki nýtingarréttindi. Það kom mér á óvart þegar ég fór að kynna mér málið. Ég hélt að málið væri þannig vaxið sem því hafði verið lýst, að ætlunin væri að uppfylla það sem menn ætluðu sér að gera fyrir löngu síðan og hafa staðið í þeirri meiningu að væri fyrir hendi í rúm 40 ár, þar til úrskurður óbyggðanefndar féll. En óbyggðanefnd fer í gegnum öll skjölin og kemst að þeirri niðurstöðu að það séu engin sönnunargögn til fyrir því að þetta hafi verið ætlunin. Ríkislögmaður tekur það líka upp í álitsgerð sinni. Ég set því stórt spurningarmerki við þá fullyrðingu sem málið er reist á. Erum við að gera það sem menn höfðu lofað að gera fyrir löngu síðan eða að taka nýja pólitíska ákvörðun? Það finnst mér þurfa að vera alveg ljóst og mér virðist á þeim gögnum sem hér liggja fyrir að um sé að ræða nýja ákvörðun, að þessi vatnsréttindi verði eignarréttindi í Landsvirkjun. Ég vildi draga þetta rækilega fram, virðulegi forseti, svo það verði ekki misskilið. Það er síðan álitamál hvernig menn vilja hafa þessa hluti til framtíðar litið. Ég hef lýst því og þarf ekki að endurtaka það nema í mjög stuttu máli að ég tel að þessi réttindi eigi að vera nýtingarréttindi í höndum þess sem nýtir þau en eignin eigi að vera hjá þjóðinni. Ég tek að því leyti undir sjónarmið sem höfð eru eftir skrifstofustjóra í iðnaðarráðuneytinu á sínum tíma, eftir að óbyggðanefnd hafði kveðið upp úrskurð sinn.

Hæstv. forseti. Ég vil gjarnan fá staðfestingu á þeim skilningi sem ég tel að eigi að leggja í orðin sem hv. þingmaður var að segja. Ég mat það svo að hann teldi að þörfin á að flytja þetta mál væri engin. Í raun hafi ríkið haft fullan rétt vegna þess að ríkið átti þetta land, þótt ekki hafi verið búið að úrskurða það eign þess á þeim tíma sem þessi gjörningur fór fram. Þjóðin hafi hins vegar átt þetta land í þeirri merkingu sem menn leggja í eignarhald og að framsal þess eignarhalds, eða nýtingarréttarins sem á þessu eignarhaldi hangir, hafi í raun verið fullnægjandi af því að í raun hafi ekki farið fram afsal eignarinnar sjálfrar heldur nýtingarréttarins. Sá gjörningur sem hér er hugmyndin að fari fram væri þar með óþarfur vegna þess að það stendur sem í upphafi var gert, þótt eignarhald eigandans hafi komið til með öðrum hætti en menn reiknuðu með þegar sá gjörningur fór fram. Þetta er kannski niðurstaðan sem mér finnst hv. þingmaður hafa komist að í máli sínu.

Virðulegi forseti. Já, það er það. Af þeim gögnum sem liggja fyrir frá óbyggðanefnd og ríkislögmanni, þ.e. tilvitnun í ríkislögmann, verður best séð að niðurstaða þeirra sé að það sem ríkið ætlar að leggja inn í púkkið í upphafi hafi aldrei verið meira en nýtingarrétturinn. Það hafi aldrei staðið til að eignarréttindin færu inn í Landsvirkjun. Þess vegna segir í áliti ríkislögmanns að eignarhlutföllum sé ekki raskað þó óbyggðanefnd úrskurði eignarréttinn hjá ríkinu vegna þess að réttindin áttu aldrei að fara til Landsvirkjunar. Það er auðvitað álit sem verður að taka alvarlega. Ríkislögmaður kemur fram fyrir hönd ríkisins í málum af þessum toga svo við getum ekki litið fram hjá því eða hunsað það álit, og ég tek fullt mark á því. En mér finnst að vísu slæmt að hafa ekki álit hans undir höndum þannig að maður geti lesið það beint og þurfi ekki að lesa það í gegnum greinargerð borgarlögmanns til borgarstjóra, sem vitnar í þetta álit. En þetta er réttur skilningur hjá hv. þingmanni. Ég held að málið sé svona vaxið miðað við þau gögn sem fyrir liggja.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki miklu við málið að bæta öðru en að mér finnst ástæða til að skoða það milli 2. og 3. umr. Menn þurfa að fá það skýrt inn í sali Alþingis hvort þörf er á þessu. Hefur Landsvirkjun ekki óumdeilanlegan nýtingarrétt á þessum réttindum að óbreyttu, ef ekkert er gert hér á vegum Alþingis hvað málið varðar? Ef það er niðurstaðan tel ég fráleitt að vera með slíka lagasetningu í þessu samhengi. Ég sé það fyrir mér að innan skamms fari vonandi fram lagasetning sem verði til þess hugsuð að þær auðlindir sem þetta fyrirtæki hefur til nýtingar verði settar í það form að fyrirtækið greiði það sem eðlilegt er fyrir aðgang að þeim auðlindum sem eiga að vera til framtíðar í þjóðareign. Mér finnst mikilvægt að þessi hluti þeirra auðlinda verði undir sömu sök seldur og aðrir hlutar. Ef hætta er á að svo verði ekki er besta niðurstaðan í þessu máli að því verði fleygt.

Virðulegi forseti. Ég er að mörgu leyti sammála því sem fram kom hjá hv. þingmanni. Fyrstu lögin um Landsvirkjun og sameignarsamningurinn standa fyrir sínu og tryggja Landsvirkjun nýtingarréttinn. Það er niðurstaða óbyggðanefndar og ríkislögmanns, að þau ákvæði tryggi nýtingarréttinn og óumdeilt eigi að vera að sá réttur sé fyrir hendi. En þessir aðilar segja að ákvæði þessara samninga og laga segi ekkert um að Landsvirkjun eigi að fá eignarréttindin. Þess vegna á Landsvirkjun ekkert að hafa þau eignarréttindi. Það breytir ekki hlutföllum eigenda þótt eignarréttindin séu ekki inni í fyrirtækinu sem framlag ríkisins vegna þess að það var ekki gert ráð fyrir því að þau væru þar. Þess vegna hefur ríkið áfram 50% hlut í fyrirtækinu þótt þessi réttindi séu fyrir utan, af þeirri einföldu ástæðu að það stóð aldrei til að þau færu inn. Þetta er það sem ég les úr gögnum málsins og mér finnst það mjög skýrt. Þess vegna set ég spurningarmerki við tilgang þessa frumvarps. Hvers vegna er verið að flytja þetta frumvarp? Það er auðvitað ákveðin hætta á að þessi réttindi verði síðan seld með eignum fyrirtækisins þegar fram líða stundir. Ég spyr: Hafa þeir eigendur greitt fyrir þau réttindi? Það eru ekki til neinar upplýsingar um hvað þetta eru verðmæt réttindi og ég held að það sé nauðsynlegt að fá upplýsingar um það fyrir 3. umr. en framsögumaður nefndarinnar hefur tekið að sér að afla þeirra. Ég fagna því og vona að við fáum þær upplýsingar áður en 3. umr. hefst svo við getum rætt málið í ljósi þeirra.

Frú forseti. Þetta frumvarp til laga um heimild til að afsala til Landsvirkjunar vatnsréttindum og landi vegna Búrfellsvirkjunar, er nú til 2. umr. Hér hafa farið fram orðaskipti um hvað verið sé að gera. Ég vil vitna til þess sem ég sagði við 1. umr. málsins, að ég teldi málið vera gjörsamlega óþarft á þessu stigi. Þarna er verið að tala um land og vatnsréttindi vegna Búrfellsvirkjunar sem er í eigu Landsvirkjunar. Á sínum tíma þegar þetta var látið undir virkjun voru allt aðrir tímar en nú eru og annað mat á þeim verðmætum og samfélagslegri stöðu þeirra. Auk þess var Landsvirkjun, og er reyndar enn, í opinberri eigu og að meiri hluta í eigu ríkisins. Þá datt engum í hug, ég fullyrði það, að minnsta kosti hefur mjög fáum dottið það í hug, að Landsvirkjun yrði seld, að það gæti komið upp á borðið að Landsvirkjun yrði seld. Ég held að fæstum hafi dottið það í hug þegar verið var að stofna til Landsvirkjunar og þeirra réttinda sem hún þurfti að hafa til þessarar vatnssöfnunar. Nú eru gjörbreyttir tímar. Við höfum rætt og tekist á um vatnalög sem fela í sér að vatnið sem auðlind á að lúta ákvæðum eignarréttar og geta orðið að fasteign, hluti af fasteign og verði sérmetin fasteign sem megi þess vegna versla með sem sjálfstæða verslunarvöru. Einnig eru uppi hugmyndir um sölu á Landsvirkjun. Þetta er því gjörsamlega breytt mynd frá því að gengið var frá þessum réttindum Landsvirkjunar á sínum tíma. Þess vegna finnst mér frumvarp sem felur í sér að ríkið afsali bara sisona landi og vatnsréttindum á ákveðnu svæði þarna sem lúta að Búrfellsvirkjun án þess að fram fari þá önnur og sértæk umræða um hvað sé í raun verið að gera algjörlega óásættanlegt. Ég sagði við 1. umr. að ég teldi eðlilegast að eigendur Landsvirkjunar, sem allir eru opinberir aðilar, ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyrarbær, settust niður og ræddu þessi mál og athuguðu með hvaða hætti væri hægt að tryggja nauðsynleg vatnsréttindi Landsvirkjunar til að reka og starfrækja Búrfellsvirkjun, eins og markmiðið er, án þess að verið sé að afhenda einhver varanleg eignarréttindi sem slík á landi og vatnsauðlind. Við vitum ekkert nú. Það eru óvissutímar varðandi stöðu Landsvirkjunar, eignarréttarákvæði og auðlind af þessum toga. Þess vegna eigum við að staldra við. Eigendur, sem eru ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyrarbær, geta vel sest niður og leyst málið til að þetta trufli ekki eðlilega starfsemi og rekstur Landsvirkjunar. Ég tek því undir þau orð sem hér hafa fallið hjá hv. þingmönnum Kristni H. Gunnarssyni og Jóhanni Ársælssyni, að þetta mál ætti að kalla aftur inn til nefndar og að lokinni 2. umr. fái það afgreiðslu í gegnum hana. Þá verði farið nákvæmlega ofan í þessi mál en ekki farið aftan að kerfinu eins og hér er verið að gera með heimildir hvað varðar eign og ráðstöfun auðlinda. Við þurfum að tryggja það í stjórnarskrá fyrst að vatnið sem auðlind sé sameign þjóðarinnar og einungis sé ráðstafað skilgreindum nýtingarrétti til þeirra verkefna sem eru ákveðin á hverjum tíma samkvæmt sérstökum ákvæðum. Það er það sem við eigum að gera, nákvæmlega eins og við þurfum að gera með fiskinn í sjónum. Reyndar stendur í lögunum um stjórn fiskveiða að fiskurinn í sjónum sé sameiginleg auðlind þjóðarinnar og sama ætti náttúrlega að gilda um vatnið áður en farið er í að úthluta einhverjum sérstökum gæðum, eins og hér er verið að leggja til, til Landsvirkjunar sem þess vegna á morgun eða hvenær sem er gæti verið komin á almennan markað til sölu með þeim réttindum sem verið er að leggja undir hana. Ég tek því afdráttarlaust undir þá skoðun að málið eigi ekki að fara í gegnum þingið eins og það liggur fyrir heldur eigi að kalla það aftur inn í nefnd og skoða það mun nánar svo við séum ekki að gera nánast óafturkræf axarsköft eins og þetta frumvarp getur borið í sér.

Virðulegi forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til forseta áður en umræðunni lýkur vegna þess að fjórir nefndarmenn undirrita álitið með fyrirvara en enginn þeirra hefur gert grein fyrir fyrirvaranum. Þetta eru fjórir nefndarmenn úr þremur stjórnmálaflokkum og þeir eru kosnir af þingheimi til að athuga málið og skila því af sér til þingsins aftur með áliti sínu. Það er í raun óeðlilegt að umræðan um málið fari fram og ljúki án þess að þeir þingmenn hafi gert grein fyrir fyrirvara sínum til okkar sem þingheimi og tökum þátt í umræðunni um afgreiðslu málsins. Ég spyr því hæstv. forseta hvernig hann hyggist meðhöndla þennan skort á upplýsingum frá nefndarmönnum til þingsins?

Hæstv. forseti. Í ljósi athugasemda hv. 7. þm. Norðvesturkjördæmis skal það undirstrikað að þeir hv. þingmenn sem nefndir hafa verið gerðu fyrirvara þegar gengið var frá nefndaráliti innan allsherjarnefndar. En það kom ekki skýrt fram á fundi nefndarinnar hvaða atriði þetta voru sem þeir gerðu fyrirvara við. En hitt er annað mál að ég hygg að þingmenn sem gera fyrirvara við nefndarálit verði sjálfir að bera ábyrgð á því hvort þeir skýra þá fyrirvara í umræðum eða ekki. Eins og þekkt er í þinginu er það með mismunandi hætti hvort það er gert með skýrum hætti eða ekki. Ég get upplýst að á fundi nefndarinnar var það ekki orðað skýrt og þess vegna ekki fært inn í nefndarálit hvaða tilteknu atriði það voru sem fyrirvarar voru gerðir við.

Frú forseti. Varðandi það þegar einstakir nefndarmenn gera fyrirvara við nefndarálit tel ég það góða verklagsreglu að sá fyrirvari sé tilgreindur í nefndarálitinu. Því þá eru menn að segja að þeir séu sammála ákveðnum þáttum í nefndarálitinu en ekki öðrum og einnig að eitthvað er óljóst sem þeir eru ekki sáttir við. Að mínu viti á það að vera sjálfsögð regla að í nefndaráliti sé gerð stuttlega grein fyrir í hverju fyrirvarinn er fólginn svo þingið viti um hvað verið er að ræða því viðkomandi eru fulltrúar þingsins í hv. allsherjarnefnd, eins og hér er um að ræða. Það segir þinginu ekki neitt um stöðu málsins þó einstakir þingmenn skrifi undir með fyrirvara ef sá fyrirvari er ekki tilgreindur. Ég er því þeirrar skoðunar að það eigi að vera hin eðlilega vinnuregla að fyrirvarar séu tilgreindir og tek undir þær athugasemdir hv. þingmanns Kristins H. Gunnarssonar um að mjög óheppilegt sé í máli sem virðist vera mjög vanreifað og geti greinilega verið umdeilt og snertir grundvallaratriði, að þá skuli ekki vera gerð grein fyrir þeim fyrirvörum sem þarna geta verið. Reyndar er það skoðun mín og vil ég ítreka það sem ég sagði áðan og beini þeim eindregnu tilmælum til forseta að málið verði sent aftur til allsherjarnefndar milli 2. og 3. umr. þar sem farið verði yfir þá grunnþætti sem við höfum verið að gera að umtalsefni, stöðu þeirra réttinda sem verið er að færa þarna á milli og hvort sá réttur sé ónauðsynlegur gjörningur eða hvort þetta sé bara í besta falli óþarft plagg eða í annan stað að hættulegt gæti verið að gera þetta eins og hér er lagt til.

Forseti hefur hlustað á athugasemdir hv. þingmanna og þær verða skoðaðar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. allsherjarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Þórhall Vilhjálmsson frá forsætisráðuneyti. Með frumvarpinu eru lagðar til tvær breytingar. Annars vegar að afnema þau ákvæði laganna formaður óbyggðanefndar skuli vera í fullu starfi sem framkvæmdastjóri nefndarinnar og hafa sömu lögkjör og dómstjórinn í Reykjavík. Hins vegar er lagt til að óbyggðanefnd ljúki störfum á árinu 2011 en ekki fyrir árið 2007, eins og ákvæðið er núna. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Kolbrún Halldórsdóttir sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Björgvin G. Sigurðsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nefndarálitið rita allir aðrir nefndarmenn í hv. allsherjarnefnd, Bjarni Benediktsson, Birgir Ármannsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Kjartan Ólafsson, Jónína Bjartmarz, Ágúst Ólafur Ágústsson, Sigurjón Þórðarson og Guðrún Ögmundsdóttir.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um faggildingu og fleira frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sem er að finna á þingskjali 988. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Atla Frey Guðmundsson frá viðskiptaráðuneyti og Sigurlinna Sigurlinnason frá Neytendastofu. Þá bárust nefndinni umsagnir frá Samtökum verslunar og þjónustu, Viðskiptaráði Íslands, Neytendastofu, Samtökum atvinnulífsins og fleirum, Landssambandi smábátaeigenda og Siglingastofnun Íslands. Í frumvarpi þessu er lagt til að sett verði sérstök lög um faggildingu, en með faggildingu er átt við formlega viðurkenningu á því að aðili sé hæfur til að framkvæma ákveðin verkefni. Nú eru ákvæði um faggildingu í lögum um vog, mál og faggildingu, nr. 100/1992, en við gildistöku þeirra laga 1. janúar 1993 komu ákvæði um faggildingu fyrst inn í íslenska löggjöf. Við umfjöllun málsins í nefndinni voru gerðar athugasemdir um að texti frumvarpsins væri ekki nægilega skýr. Taldi nefndin því þörf á úrbótum og var unnið að því í samráði við fulltrúa ráðuneytis, Neytendastofu, Staðalráðs Íslands og Einkaleyfastofu að bæta orðalag frumvarpsins. Nefndin telur ástæðu til að taka sérstaklega fram að í frumvarpinu er notast bæði við hugtökin „faggildingarsvið“ og „faggildingarstofa“. Í raun er faggildingarsvið Einkaleyfastofu hin íslenska faggildingarstofa en bent var á að þetta gæti valdið ruglingi. Því leggur nefndin til að í stað hugtaksins „faggildingarstofa“ í frumvarpinu verði notað „stjórnvald sem annast faggildingu“ eða því um líkt, þó svo að í daglegu tali verði án vafa algengast að nota hugtakið „faggildingarstofa“ um erlend stjórnvöld á sviði faggildingar. Fram komu athugasemdir um að ófullnægjandi væri að vísa til staðals, þ.e. ÍST ISO/IEC 17011, sbr. 5. gr. frumvarpsins, um grundvallaratriði, svo sem málsmeðferð umsókna og niðurfellingu faggildingar. Bent skal á að í fyrrnefndum staðli er auk nánari ákvæða um starfsreglur faggildingarstofa að finna ákvæði sem kveða m.a. á um málsmeðferð við afgreiðslu umsókna um faggildingu, samanber einkum ákvæði í 7. gr. staðalsins um málsmeðferð við veitingu faggildingar, eftirlit með þeim og niðurfellingu faggildingar ef umsækjendur fullnægja ekki lengur þeim skilyrðum sem eru grundvöllur fyrir faggildingu þeirra. Í ljósi þess að aðili í faggildingu nýtur mikilvægra atvinnuréttinda, sem eru þó háð ýmsum skilyrðum sem hlutaðeigandi er skylt að endurnýja og viðhalda í samræmi við þær alþjóðlegu reglur sem gilda um faggildingar, er nauðsynlegt að í íslenskri löggjöf sé að finna þær grunnreglur sem faggildingarsviði ber að hafa til hliðsjónar við veitingu slíkra réttinda, svo og við sviptingu þeirra, þegar það á við. Af þessari ástæðu leggur nefndin til að við frumvarp þetta verði bætt greinum sem kveða á um framangreind atriði. Í stað beinnar tilvísunar til staðals er lagt til að um málsmeðferð fari að öðru leyti samkvæmt ákvæðum í reglugerð sem ráðherra setji með tilvísun til staðla sem gilda um starfsemi faggildingarsviðs. Það er í samræmi við ákvæði í 3. gr. laga nr. 36/2003, um staðla og Staðlaráð Íslands, að þegar íslensk stjórnvöld ákveða að gera notkun tiltekins staðals skyldubundna þá skuli það gert með setningu reglugerðar og tilvísun þar til hlutaðeigandi staðals. Frú forseti. Ég hyggst ekki lesa allar þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu, þær er að finna á þingskjali 988, en mun renna í gegnum veigamestu breytingarnar. Lagt er til að hin tilteknu orð og orðasambönd í 2. gr. verði afmörkuð við lögin. Þar er um að ræða skilgreiningar sem gilda bara um þessi lög. Samkvæmt núgildandi lögum um vog, mál og faggildingu má skjóta synjun Neytendastofu á umsókn um faggildingu til sérstakrar úrskurðarnefndar. Í frumvarpinu er ekki kveðið sérstaklega á um málskot en í breytingartillögum nefndarinnar er lagt til að málskot verði til ráðherra. Eins og fram kemur í 1. gr. frumvarpsins ná lögin til faggildingar auk mats á tilnefndum aðilum og mats á góðum starfsvenjum við rannsóknir. Nefndinni þykir frumvarpið skorta ákvæði um hina tvo síðarnefndu þætti og leggur því til að sett verði almennt ákvæði um málsmeðferð þar að lútandi. Í 7. gr. er fjallað um merkingar og nafnmerki. Til einföldunar er lagt til að orðið „faggildingarmerki“ verði notað í stað umræddra orða enda nokkuð óljóst hvað átt er við með hugtakinu „nafnmerki“ og hvort það fellur þá undir hugtakið „merkingar“. Í 2. mgr. kemur fram að faggildingarsvið skuli viðurkenna reglur hins faggilta aðila um hvernig hann og þeir sem hann metur starfsemina hjá megi nota nafnmerki faggildingarstofu. Við umfjöllun málsins kom fram að ekki ætti að vera um viðurkenningu á reglum að ræða þar sem frumkvæðið kæmi frá faggildingarsviði. Þá kemur fram í 3. mgr. að ráðherra samþykkir merki faggildingarsviðs og nánari reglur sem um það skulu gilda og birtir í B-deild Stjórnartíðinda. Nefndinni þótti leika nokkur vafi á því hvort bæði faggildingarsvið og ráðherra ættu að setja reglur, eða eingöngu faggildingarsvið með því skilyrði að ráðherra samþykkti þær og birti. Með hliðsjón af þessu telur nefndin einfaldast að ráðherra setji reglugerð um þetta atriði. Kveðið yrði m.a. á um útlit merkisins, stöðu þess og notkun. Þykir nefndinni þá ekki þörf á að hafa sérstaka heimild til handa faggildingarsviði til að setja nánari reglur um faggildingarmerki. Varðandi umsóknar- og skráningargjald kom fram við umfjöllun málsins að ekki væri tekið gjald fyrir upplýsingar vegna umsóknar og að ekki hefði verið ætlunin að breyta því fyrirkomulagi með frumvarpi þessu. Því leggur nefndin til að sá hluti verði felldur undan því gjaldi. Í 2. tölul. 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins kemur fram að faggildingargjald sé gjald fyrir mat á tilnefndum aðilum o.s.frv. Við umfjöllun málsins var bent á, samanber einnig umsögn Neytendastofu, að einnig væri um að ræða gjald fyrir mat á faggiltum aðila. Nefndin leggur því til umrædda viðbót. Að því er varðar gjald fyrir mat á góðum starfsvenjum við rannsóknir þá leggur nefndin til að orðalag verði samræmt við skilgreininguna í 2. gr. Aðrar breytingar á greininni telur nefndin að þarfnist ekki skýringa. Í athugasemdum við 9. gr. frumvarpsins kemur m.a. fram að ef tilkynntur aðili brýtur af sér eða fullnægir ekki lengur þeim skilyrðum sem starfsleyfi hans byggist á geti ráðherra ákveðið að afturkalla tilnefningu sína á tilkynntum aðila til Eftirlitsstofnunar EFTA, framkvæmdastjórnar ESB og aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins. Nefndin leggur til að þetta verði sett inn í lagatextann. Að síðustu leggur nefndin til að bætt verði við frumvarpið bráðabirgðaákvæði þess efnis að starfsmanni Neytendastofu skuli boðið annað starf hjá faggildingarsviði Einkaleyfastofu. Ég hef hér drepið á stærstu atriðin í þeim breytingum sem nefndin lagði til, en þær eru ansi viðamiklar með hliðsjón af því að farið var út í að setja frumvarpið á skiljanlegra mál. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerðar eru tillögur um á sérstöku þingskjali, nr. 989. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson áheyrnarfulltrúi er samþykkur áliti þessu. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Pétur H. Blöndal, Jónína Bjartmarz, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Dagný Jónsdóttir, Birgir Ármannsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Ásta Möller og Ögmundur Jónasson. Herra forseti. Þetta frumvarp fjallar um afskaplega fræðilegan þátt en mjög mikilvægan og er eflaust fyrir marga sem á hlýða allt að því latína. Til að gera frekari grein fyrir hvað um er að ræða, og hversu mikilvægt þetta frumvarp er fyrir allt atvinnulíf, vil ég nefna tvö dæmi. Í fyrra dæminu segir svo: Í viðskiptum með fiskimjöl greiða kaupendur fyrir mjölið miðað við próteinmagn þess. Til að tryggja áreiðanlega og rétta niðurstöðu af próteinmælingu gera kaupendur kröfu til að próteinmælingin sé gerð á faggiltri prófunarstofu. Faggildingin er fyrir prófunarstofuna mat á hæfni hennar, miðað við staðalinn ISO/IEC 17025, sem eru almennar kröfur um hæfni prófunar- og kvörðunarstofa. Þarna leggur sem sagt faggildingarsviðið mat á ákveðna prófunarstofu sem þá getur gefið út vottorð um hversu mikið próteininnihald er í ákveðnu fiskimjöli. Annað dæmi: Stjórnvöld geta falið einkaaðilum á markaði að framkvæma tæknilegt eftirlit í sínu umboði. Þetta er t.d. eftirlit með raforkuvirkjum, ökutækjum, og mælitækjum sem notuð eru í viðskiptum, svo sem vogum og bensíndælum. Til að tryggja að einkaaðili á markaði sé hæfur til að stunda þetta eftirlit gera stjórnvöld kröfu um að hann öðlist faggildingu á sínu starfssviði. Þegar ég fer út í verslun og kaupi eitt kíló af sykri get ég því verið viss um að ég fái eitt kíló af sykri. Yfirleitt efast fólk ekki um það. Traustið er orðið þvílíkt á þessu kerfi faggildingar að menn efast ekkert um að þegar þeir kaupa eitt kíló af sykri fái þeir - kannski með einhverjum örlitlum frávikum, sem þá eru leyfð samkvæmt reglum og allri meðferð vigtunarinnar - eitt kíló plús mínus kannski 1–2%. Sama á við þegar við kaupum bensín. Reyndar getur hver og einn mælt það heima hjá sér hvort hann hafi fengið eitt kíló eða ekki en ég held að fæstir geri það nú. Menn treysta þessu algjörlega. Vogirnar sem notaðar eru til að vigta ávexti í búðum eru skoðaðar og þeim er gefið ákveðið merki, faggildingarmerki, sem er hægt að sjá á vigtinni. Sama á við um bensíndælur. Þegar við kaupum bensín treystum við því að við höfum fengið einn lítra af bensíni þegar dælan sýnir einn lítra af bensíni. Þetta er líka gert með faggildingu til ákveðins aðila sem hefur tæknilegt eftirlit með bensíndælum og sér til þess að mælirinn sýni rétt magn af bensíni sem við kaupum. Þetta er til að undirstrika hversu mikilvægt þetta er, fyrir utan að það þarf líka að faggilda aðferðir við rannsóknir, t.d. geislamælingar og alls konar miklu flóknari aðferðir sem almenningur kynnist ekki daglega. Þetta frumvarp er þess vegna mjög mikilvægt og sérhæft en því miður dálítið torskilið. Ég vona að með þessum dæmum hafi ég varpað örlitlu ljósi á um hvað er að ræða.