Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv): Samkvæmt dagskránni verður nú tekið til meðferðar frv. til fjárlaga fyrir árið 1943, og er það 1. umr. Umr. verður útvarpað. Þegar hæstv. fjmrh. hefur lokið framsöguræðu sinni, sem jafnframt má líta á sem greinargerð af hálfu Sjálfstfl., munu fulltrúar annarra þingflokka flytja ræður, hver fyrir sinn flokk, og hefur orðið samkomulag um, að röð flokkanna verði þessi: Fyrst Framsfl., þá Alþfl., síðan Bændafl. og loks Sósfl. Eftir það hefur hæstv. fjmrh. heimild til stundarfjórðungs svarræðu. Hæstv. fjmrh. tekur nú til máls.



Ég verð að byrja á að beiðast afsökunar á því, hve lengi það hefur dregizt, að fjárlagafrv. yrði tekið fyrir til fyrstu umr. En það stafar af því, að sú undirbúningsvinna ríkisbókhaldsins, sem venjulegar skýrslur um afkomu ríkissjóðs á umliðnu ári eru byggðar á, hefur að þessu sinni orðið miklu tafsamari en venjulega. Og að lokum varð mér það svo á að ákveða umr. tveimur dögum fyrr en ég við nánari athugun treysti mér til að standa við. Þessi dráttur þarf hins vegar ekki að tefja þingstörfin, svo sem ætla mætti, því að fjárlagafrv, er fyrir alllöngu komið fram, og hefur því hv.fjvn. átt þess kost að byrja störf sín miklu fyrr, og endanleg afgreiðsla fjárl. þyrfti ekki að tefjast svo mjög þess vegna eða þingið að sitja miklu lengur, jafnvel þótt nauðsyn þætti bera til að afgreiða fjárl. áður en þessu þingi lyki, sem vafasamt er, að þurfa þyki eða betur ráðið en að fresta því til síðara þinghalds á þessu ári, þegar betur verður séð, hverju fram muni vinda um afkomumöguleika þjóðarbúskaparins á næsta ári. Ég skal nú lesa upp skýrslur þær, sem venja er að gefa við þetta tækifæri um afkomu ríkissjóðs á umliðnu ári, en það eru: bráðabirgðayfirlit yfir tekjur og gjöld ríkissjóðs á árinu 1941, sem ríkisbókhaldið hefur gert, eftir því sem næst verður komizt að svo stöddu, bráðabirgðagreiðsluyfirlit. En síðar mun ég svo lesa upp bráðabirgðayfirlit yfir skuldir ríkissjóðs í árslok 1941. Umfr. Gjöld: Fjárlög Reikn. fjárl. Vextir ............................. ............... 1936 1800 - 136 Borðfé konungs .................................... 75 - 75 Alþingiskostnaður .................................. 246 527 281 Stjórnarráðið ....................................... 392 634 242 Hagstofan .......................................... 82 100 18 Utanríkismál ....................................... 206 504 293 Dómsmál......................................... 1569 2850 1281 Embættiskostnaður .................................. 410 707 297 Heilbrigðismál 866 847 - 19 Vegamál ............................................ 1897 4270 2373 Samgöngur á sjó ................................... 391 1199 803 Vitamál og hafnargerðir ............................ 705 650 - 55 Til flugmála ........................................ 30 30 Kirkjumál .......................................... 439 472 33 Kennslumál ................ ...................... 2087 2354 267 . vísindi, bókmenntir og listir 329 386 57 Atvinnumál ........................................ 3860 5012 1152 Styrktarstarfsemi .................................. 1713 2456 743 Eftirlaun .. ....................................... 333 340 7 Verðlagsuppbót ..................................... 350 3067 2717 (Viss útgjöld ...................................... 100 724 624. Heimildarlög ....................................... 99 99 Þingsályktanir .................. ............. 18 18 Væntanleg fjáraukalög .............................. 1555 1555 Sérstök lög ......................................... 1220 1220 18016 31821 13805 Tekjuafgangur 462 17715 Samtals 18478 49536 Tekjur : Umfr Fjárlög Reikn. fjárl. Skattar og tollar: Fasteignaskattur ........................... 445 518 73 Tekju- og eignarskattur . 1900 9248 7318 Stríðsgróðaskattur ................... 2705 til sýslu- og bæjarfél. ............ 1244 1461 1461 Lestagjald af skipum ...................... 55 63 8 Aukatekjur ................................ 750 670 120 Erfðafjárskattur ........................... 56 150 94 Vitagjald .................................. 390 326 - 64 Leyfisbréfagjald ........................... 28 99 71 Stimpilgjald ............................... 500 1244 744 Bifreiða- og benzínskattur ................. 655 1379 727 Stimpilgjald af ávísunum . . . . . . . . . . . . . .. .. 75 38 - 37 Útflutningsgjald ..................... 2152 650 - hl. Fiskveiðasjóðs ................ 270 1882 1232 Vörumagnstollur ........................... 4600 6977 2377 4260 16387 12127 Verðtollur ................................. Fjárlög Reikn. Umfr. fjárl. Gjald af innlendum tollvörum ............. 400 1115 715 Skemmtanaskattur .......... ............. 135 403 268 Veitingaskattur ............................ 100 260 160 14799 42220 27421 Hækkun eftirst., endurgr. og innh.laun . . . . 1080 - 1080 41140 - 26341 Ríkisstofnanir: Póstmál .................... ............ 30 90 60 Landssíminn ......................... .... 663 l060 397 Áfengisverzlunin ........................... 1550 1888 338 Tóbakseinkasala .......................... 670 2230 1560 Ríkisútvarp og viðtækjaverzlun 76 585 509 Ríkisprentsmiðja .......................... 60 96 36 Landssmiðja ............................... 17 301 284 Bifreisaeinkasala ........... ............. 31 893 862 Grænmetisverzlun .......................... 215 215 Áburðarsala ............................... 89 89 Vífilsstaðabú .............................. 23 23 Kleppsbú ................................... 21 21 - 7491 - 4394 Tekjur af fasteignum ........................ 8 8 Vaxtatekjur ................................. 524 470 = 54 Óvissar tekjur ............................... 50 140 Skiptimynt .................................. 287 -- 427 377 Samtals 18478 49536 31058 Samkvæmt rekstraryfirlitinu, sem ég las upp, hafa gjöld ríkissjóðs á árinu í heild farið fram úr áætlun um 14090 þús. að frádregnum 285 þús., sem sparazt hafa á fjórum einstökum liðum, eða 13805 þús. Meira en helmingur umframgreiðslnanna, eða 7523 þús., er viðkomandi fjórum gjaldaliðum, sem áætlun er gerð um í fjárl., þ.e. dómsmál, vegamál, atvinnumál (16. gr. fjárl.) og verðlagsuppbót. Samkvæmt sérstökum l., heimildum og þingsályktunum, sem ekkert er áætlað fyrir, er talið, að hafi verið greiddar 1337 þús., en án heimildar, sem leitað verður aukafjárveitingar fyrir á þinginu, 1555 þús. kr. Samtals nema þá þessar greindu umframgreiðslur 10415 þús. En umframgreiðslur, er nema 3675 þús., skiptast á marga liði, eða því nær alla liði gjaldabálksins. Samkvæmt sérstökum l. eru taldar greiddar 910 þús. kr. vegna Fiskveiðasjóðs. Í l. um Fiskveiðasjóð var sjóðnum heitið 1000 þús. kr. framlagi úr ríkissjóði, en af því höfðu aðeins verið greiddar 90 þús. þar til nú, er fé var fyrir hendi, a rétt þótti að fullnægja þessari skuldbindingu. Að svo komnu hefur þó ekki verið greitt af þessu í reiðu fé nema 386 þús. kr., en auk þess hefur ríkissjóður tekið að sér að greiða lán sjóðsins í Danmörku, er nemur 524 þús. kr. Stærstu upphæðirnar, sem auk þess hafa verið greiddar samkvæmt sérstökum l., eru 15 þús. vegna fiski- og síldarmats, 18 þús. vegna eftirlits með verksmiðjum og vélum, 67 þús. vegna skiptingar Reykjavíkurprestakalls, 24 þús. til Lífeyrissjóðs ljósmæðra, 50 þús. til Vátrfél. fyrir fiskiskip, 53 þús. vegna lestrarfélaga og kennslukvikmynda og 16 þúsundir kr. til opinberrar framfærslu. Til greiðslna samkv. sérstökum l. bæri eiginlega einnig að telja umframgreiðsluna á 19. gr. fjárl., vegna verðlagsuppbótarinnar, 2717 þús. kr., sem er hæsta umframgreiðslan. En til þeirra greiðslna voru aðeins ætlaðar 350 þús. á fjár l., og er af því ljóst, hve fjarri því fór, að menn óraði fyrir því, hversu gífurleg þau útgjöld mundu verða. Samkv. 22. gr. fjárl. hafa verið greiddar 54 þús. til hafnargerðar við sunnanverðan Faxaflóa og 40 þús. kr. til öldubrjóts í Hafnarfirði. Greiðslur þær, sem taldar eru án heimildar og leitað verður aukafjárveitingar fyrir á þinginu, samtals 1555 þús. kr., eru þessar helztar: Vegna ríkisstjóraembættisins 180 þús., vegna sumardvaldar barna 176 þús., til rannsóknarstöðvar á Keldum 170 þús., vegna loftvarna 18 þús., skógræktar 24 þús., til kaupa á Gullfossi 15 þús., jarðbors 15 þús., lendingarbóta í Grindavík. 23 þús., til tundurduflaveiða 100 þús., vegna Petsamofarar Esju 1940 20 þús., sparisjóðaeftirlit, rekstrarráð o.fl. 30 þús., eftirgefnar skuldir 36 þús., aðallega til sveitarfélaga eða vegna ábyrgða þeirra, og loks 717 þús. kr. til Landsbankans vegna clearingviðskipta við Þýzkaland, samkv. samkomulagi, er gert var við bankann í apríl 1939 í sambandi við gengisbreytingu ísl. krónunnar. En þessi upphæð kynni þó á sínum tíma að verða endurgreidd. Umframgreiðslurnar vegna hinna venjulegu fjárlagaútgjalda hafa orðið sem hér segir: Alþingiskostnaður fór 281 þús. fram úr áætlun, og er það af því, að reglulega þingið varð miklu lengra en gert var ráð fyrir, auk þess sem háð var 11/2 mánaðar þing um haustið, eða samanlagt 51/2 mánaðar þing á árinu, í stað venjulega 21/2–3 mánaða, auk þess sem allur þingkostnaðurinn varð að sjálfsögðu miklu meiri vegna aukinnar dýrtíðar en gert var ráð fyrir, enda mun mega gera ráð fyrir, að enn sé nokkuð ógreitt af þingkostnaði ársins. Gjöldin samkv. 10. gr. 1, stjórnarráðið o.fl., hafa farið 242 þús. fram úr áætlun, og af því koma um 200 þús. á stjórnarráðið sjálft, 10 þús. á ríkisfjárhirzluna og bókhald, 10 þús. á útgáfu Stjórnartíðinda og 20 þús. á viðhald og endurbætur stjórnarráðshúss og ráðherrabústaðar. Samkv. upplýsingum ríkisbókhaldsins mun þó mega draga 20–30 þús. kr. frá skrifstofukostnaði stjórnarráðsins og leggja að við viðhald og endurbætur húsanna, en samkv. því ætti sá kostnaður að hafa orðið samtals 50–60 þús. kr., en skrifstofukostnaðurinn þá farið 170–180 þús. kr. fram úr áætlun, en í þeirri upphæð er innifalin verðlagsuppbót allmargra starfsmanna stjórnarráðsina, auk þess sem áætlunin hefur verið of lág, með hlíðsjón af því, hvað þessi gjöld hafa orðið undanfarin ár. Gjöld 10. gr. II (hagstofan) hafa farið 18 þús. kr. fram úr áætlun, og stafar það m.a. af endurskoðun á launakjörum starfsfólksins, sem bar orðið mjög skarðan hlut frá borði í þeim efnum, samanborið við starfsfólk annarra ríkisstofnana, en auk þess hefur annar kostnaður að sjálfsögðu vaxið þar með vaxandi dýrtíð, eins og annars staðar. Gjöld 10. gr. III. (utanríkismál) hafa skv. rekstraryfirliti farið 298 þús. kr. fram úr áætlun, eða orðið 504 þús. í stað áætlaðra 206 þús. En auk þess hafa sendisveitum landsins erlendis verið greiddar 220 þús. krónur, sem taldar eru fyrirframgreiðslur til þeirra og tilfærðar í greiðsluyfirlitinu. Alls hafa því greiðslur erlendis orðið 724 þúsund krónur. Vitanlegt er, að mikið af þessu fé er greitt sem framfærslueyrir, styrkir og lán til Íslendinga erlendis, hins vegar eru skilagreinar enn ókomnar fyrir þessu fé að mestu leyti, enda öllum kunnugt, hverja örðugleika við er að etja í því sambandi. Gjöld samkv. 11. gr. A, til dómgæzlu og lögreglustjórnar, hafa farið 1281 þús. kr. fram úr áætlun. Þessi gjöld voru á fjárl. ársins 1939 áætluð 1523 þús., en urðu það ár skv. ríkisreikningi full 1900 þús. kr. Árið 1940 voru þau áætluð 1530 þús., en urðu 1976 þús. Ár ið 1941 voru þau áætluð 1569 þús., eða rúmlega 400 þús. kr. lægri en þau urðu árið áður, og er bersýnilegt, að sú áætlun hefur verið allt og lág, þegar tekið er tillit til sívaxandi dýrtíðar. Umframgreiðslurnar hafa annars orðið þessar: Laun sýslumanna og bæjarfógeta og lögreglustjóra hafa farið 50 þús. kr. fram úr áætlun og eru orðin 1t33 þús. Laun hreppstjóra- hafa farið 10 þús. kr. fram úr áætlun og nema samtals 55 þúsund kr., og stafa umframgreiðslur þessar af launahækkun starfsmanna. Skrifstofukostnaður lögmannsins í Reykjavík hefur farið 7 þús. kr. fram úr áætlun, tollstjóra 127 þús., lögreglustjóra 25 þús. kr., sakadómara 53 þús. kr., tollgæzlan 117 þús. kr., lögreglukostnaður ríkissjóðs í Reykjavík 291 þús. kr., skrifstofukostnaður sýslumanna og bæjarfógeta 40 þús. kr., landhelgisgæzlan 450 þús. kr., en á þeim lið varð engin umframgreiðsla árið 1940, Litla-Hraun 47 þús. kr., lögreglu- og sakamálakostnaður 20 þús. og ýmislegt 44 þús. Í sambandi við umframgreiðslur á skrifstofukostnaði tollstjóra og við tollgæzluna, sem nema samtals 244 þús. kr., er þess að geta, að í þeim kostnaði er innifalinn verðlagsuppbót á öll laun, er greidd eru við þau störf. Árið 1940 hafa þessi gjöld farið 167 þús. kr. fram úr áætlun, miðað við sömu áætlunarupphæðir, og er hækkunin því um 77 þús. kr., sem aðallega stafar þá af aukinni dýrtíð. Aukningin á lögreglukostnaðinum í Reykjavík stafar af því, að ekki hefur þótt verða hjá því komizt að auka ríkislögregluna í bænum umfram þá 10 lögregluþjóna úr bæjarlögreglunni, sem ríkissjóður kostar, og varð það að ráði þegar á árinu 1940 að auka lögregluna þannig algerlega á kostnað ríkisins. Hafa þannig verið starfandi allt s. l. ár 20 fastir aukalögregluþjónar, sem ríkissjóður hefur greitt laun. Árir 1940 varð aukakostnaður af þessum sökum um 100 þús. kr., og tók það þó ekki nema til nokkurs hluta ársins. Á árinu 1941 hefur þessi aukakostnaður að sjálfsögðu orðið miklu meiri vegna lengri starfstíma og hækkandi verðlagsuppbótar. Auk þess mun vera innifalinn í þessari umframgreiðslu hluti ríkissjóðs í kostnaði við bæjarlögregluna frá fyrri árum, sem ágreiningur hafði verið um, en greiddur var á þessu ári. En langsamlega hæsta umframgreiðslan er vegna landhelgisgæzlunnar, eða 450 þús. kr. Og af þeim 1281 þús. kr., sem allar umframgreiðslur skv. þessum lið 11. gr. nema, koma þó 985 þús. kr. á tollheimtuna, löggæzluna og landhelgisgæzluna. Gjöldin samkv. 11. gr. B, sameiginl. embættiskostnaður o.fl., hafa farið verulega fram úr áætlun, eða um 297 þús. kr. Árið 1940 voru þessi gjöld áætluð 461 þús., en urðu 580 þús. Nú hafa þau orðið 707 þús. eða 127 þús. kr. hærri, og stafar sú hækkun af hækkandi kaupgjaldi vegna aukinnar dýrtíðar. Gjöldin samkv. 13. gr. A, til vegamála, hafa orðið allt önnur og miklu mér í en gert var ráð fyrir í fjárl., eða 4270 þús. í stað áætlaðra 1897 þús. Stjórn og undirbúningur hefur þó ekki farið nema 39 þús. fram úr áætlun. Af því nemur hækkun á launum 850 kr., ferðakostnaður 3000 kr., aðstoðarmenn og mælingar 29 þús. og skrifstofukostnaður 5750 kr. Hins vegar urðu gjöldin til framkvæmdanna eins og hér fer á eftir samanborið við fjárl.: Til nýrra vega ..................................... kr. 850000 í stað 381500 Viðhald og endurbætur ............................ - 1700000 - - 875000 Til nýrra vega af benzínskatti ..................... - 1000000 - - 288000 Samtals til vegag. og viðhalds kr. 3550000 í stað 1544500 Til brúargerða .................................. 270 þús. í stað 30 þús. - fjallvega ........................................ 30 – - – 25 - - áhalda ............................................ 50 – - – 35 - _ - akfærra sýsluvega ................................. 55 – - – 40 - - sýsluvegasjóða .................................. 140 – - – 85. - Aðrar greiðslur urðu svipaðar, því sem áætlað hafði verið, nema að styrkir til vetrarflutninga urðu aðeins 1000 kr. í stað áætlaðra 11 þús. og iðgjöld til slysatrygginga urðu 20 þús. í stað áætlaðra 12 þús. Gjöld samkv. 13. gr. B, samgöngur á sjó, hafa stórum farið fram úr áætlun, eða um 808 þús. kr. Af þeirri upphæð nema aukastyrkir til flóa báta 13 þús. kr., og mun það aðallega vera vegna Djúpbátsins. En strandferðakostnaður ríkissjóðs hefur farið 795 þús. kr. fram úr áætlun og orðið 1000 þús. í stað áætlaðra 205 þús. Stafar þessi aukni kostnaður við strandferðirnar af því, að þetta ár hafa bæði strandferðaskipin verið í strandferðum, en flutningsgjöld ekki verið hækkuð svo sem þurft hefði, til að þau bæru sig, og af því að auk þess hefur ekki verið komizt hjá því að leigja aukaskip með miklum kostnaði til strandferða. Umframgreiðslur vegna kirkjumála, skv. 14. gr. A, hafa orðið 33 þús. kr., 15 þús. kr. á framlagi ríkissjóðs til prestlaunasjóðs og 18 þús. kr. til húsabóta á prestssetrum. Framlagið til prestlaunasjóðs hefur verið áætlað jafnhátt bæði árin 1940 og 1941, en umframgreiðsla varð þó 36 þús., kr. fyrra árið. Gjöld samkvæmt 14. gr. B, til kennslumála, hafa farið 267 þús. kr. fram úr áætlun. Af því hafa farið 76 þús. kr. til háskólans, 15 þús. kr. í námsstyrki erlendis, 30 þús. kr. til menntaskólanna og 50 þús. kr. til annarra skóla, 64 þús. kr. til barnafræðslu og 25 þús. kr. til húsmæðrafræðslu. Umframgreiðslan vegna barnafræðslunnar, stafar af launabótum barnakennara, utan kaupstaðanna, sérstaklega farkennara, sem bjuggu við svo léleg kjör, samanborið við það, sem nú er greitt, fyrir önnur störf, hver sem eru, að vonlaust er talið að halda þeim við kennsluna, nema þeir fengju þessar bætur. Um háskólann ber þess að gæta, að samkvæmt bráðabirgðayfirlitinu um tekjur og gjöld ársins 1940 virðast útgjöld vegna háskólans ekki hafa orðið nema um l79 þús. kr., en á árinu 1941 virðast gjöldin munu verða um 268 þús. kr. eða 89 þús. kr. hærri. Gjöld samkv. 15. gr., til vísinda, bókmennta og lista, hafa farið 57 þús. kr. fram úr áætlun. af því koma 13 þús. kr. á Landsbókasafnið og 13 þús. kr. á Safnahúsið, 4 þús. kr. viðbótarstyrkar til Tónlistarskólans, 8 þús. kr. til skálda og listamanna. Samkv. ályktun Alþingis 10 þús. kr. til friðunar Þingvalla og ýmis gjöld 9 þús. kr. Gjöld skv. 16. gr., til verklegra framkvæmda, eru á bráðabirgðayfirlitinu talin hafa farið 1152 þús. kr. fram úr áætlun, en einstakir gjaldaliðir hafa hins vegar samanlagt farið 1475 þús. kr. fram úr áætlun, eða 323 þús. kr. meira. Stafar þessi mismunur af því, að frádregna upphæðin hefur sparazt á tveimur liðum, þ.e. á atvinnubótafé 2I0 þús. kr. og jarðræktarstyrk 53 þús. kr. Umframgreiðslurnar skiptast að öðru leyti þannig: Búnaðarfélagið 96 þús., sandgræðsla 10 þús., verkfærakaupasjóður 10 þús. (talið vangreitt frá fyrri árum), búfjárrækt 28 þús., skógrækt 38 þús. auk áður talinna 24 þús., sem greiddar voru mæðiveikinefndinni fyrir girðingaefni, og hefur þá verið varið samtals 124 þús. kr. til skógræktar á árinu. Til áveitufélags Ölvesinga hafa verið greiddar 15 þús. kr. umfram 10 þús. kr. fjárlagaveitingu, til rannsóknarstofu atvinnuveganna 45 þús. kr., auk 72 þús. kr. fjárlagaveitingar, til Veðurstofunnar 32 þús., umfram 77 þús. kr., til skrifstofu húsameistara 24 þús., umfram 26400 kr., til skuldaskilasjóðs útvegsmanna 20 þús., umfram 160 þús., kostnaður vegna mæðiveiki og garnaveiki 1081 þús. umfram 675 þús. fjárlagaveitingu, og er því mæði- og garnaveikikostnaður á árinu samtals 1756 þús. kr., vegna verðlagsnefndar 33 þús. kr. umfram 45 þús. kr. fjárveitingu, vegna skömmtunarskrifstofu ríkisins 23 þús. kr. umfram 85 þús. kr., vegna húsaleigunefndar 20 þús. kr. umfram 6 þús. kr. fjárveitingu. Gjöldin skv. 17. gr., til styrktarstarfsemi, hafa farið stórlega fram - úr áætlun, eða um 743 þús. kr. En þess er að gæta, að fjárlagaáætlunin er þetta ár sú sama fyrir þessum gjöldum eins og árið 1940. Umframgreiðslurnar eru þessar: Til berklavarna 300 þús., styrkur til sjúklinga samkv. lögum um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla 105 þús., og stafa umframgreiðslur þessar af hækkun daggjalda á sjúkrahúsum. Vegna alþýðutrygginganna hafa umframgreiðslurnar orðið 317 þús. kr., og valda þar um fyrirmæli undanfarinna þinga um tillag ríkissjóðs til uppbótargreiðslna á áður lögmæltar tryggingargreiðslur. Umframgreiðslur vegna óskilgetinna barna hafa orðið 10 þús. og vegna nauðstaddra Íslendinga erlendis 11 þús. Gjöld skv. 18. gr., eftirlaun, hafa farið 7 þús. kr. fram úr áætlun, og stafar það af greiðslum til manna, sem ákveðin hafa verið eftirlaun eða styrktarfé í fjárl. næsta árs. Óviss gjöld skv. 19. gr. voru áætluð, eins og áður, 100 þús. kr., en urðu 724 þús. Mest af þeim gjöldum er hins vegar þannig vaxið, að þau mættu eins teljast til „væntanlegra fjáraukalaga“, engu síður en þau gjöld, sem á þann lið eru færð, þannig að aukafjárveitingar yrði leitað fyrir þeim nú þegar, í stað þess að það bíði afgreiðslu landsreikningsins. En það skiptir hins vegar ekki miklu máli, hvort heldur er gert. Stærstu greiðslurnar, sem taldar eru umframgreiðslur á þessum lið, eru: Verðmunur á síldarmjöli, sem selt hefur verið innanlands, skv. fyrirlagi ríkisstj. 186 þús. kr., kostnaður vegna viðskiptanefndar til Ameríku 75 þús. kr., annar nefndakostnaður 59 þús. kr., málskostnaður og greiddar skaðabætur 41 þús. kr., kostnaður vegna erlendra lána 36 þús. kr., kostnaður við töku innanríkisláns 34 þús. kr., kostnaður við æðstu stjórn landsins 25 þús. kr., mótornámskeið og próf 20 þús. kr., keypt hús til niðurrifs vegna flugvallargerðar 20 þús. kr., kostnaður vegna fiskifulltrúa á Spáni 15 þús. kr., greitt skrifstofunni „Íslenzk ull“ 15 þús. kr., viðgerð á bæjarfógetahúsinu í Vestmannaeyjum 13 þús. kr., samning lagafrumvarpa 10 þús. kr., og ýmsar smærri greiðslur nema samtals 50 þús. kr. Undir fjárveitingu hafa orðið: Gjöld skv. 7. gr. um 136 þús. kr., og stafar það af því, að vextir af lausum skuldum hafa orðið þeim mun lægri en áætlað var. Gjöld skv. 8. gr., borðfé konungs, hafa fallið niður að svo komnu. Gjöld samkv. 12. gr., til heilbrigðismála, hafa orðið 19 þús. kr. undir áætlun vegna betri afkomu ríkisspítalanna en ráð var gert fyrir. Gjöld samkv. 13. gr. C, hafnargerðir og lendingarbætur, hafa orðið 55 þús. kr. undir áætlun, vegna þess að framkvæmdir, sem ráðgerðar voru, hafa fallið niður. Svo sem gjöldin hafa farið fram úr áætlun á árinu, þá hafa tekjurnar þó gert miklu meira en að mæta því. En mér telst svo til, að gjöldin hafi farið fram úr áætlun um 76%, en tekjurnar um 168%: Samkvæmt rekstraryfirliti ársins 1940 fóru gjöldin það ár 21% fram úr áætlun, en tekjurnar 44%. Tekjur hafa orðið umfram áætlun á öllum liðum nema þremur. Vitagjald]ð hefur orðið 64 þús. kr. undir áætlun, og varð það þó 82 þús. kr. meira en árið 1940. Af þessari aukningu vitagjaldsteknanna sést, hve mjög siglingar og þá um leið vöruflutningar til landsins hafa aukizt, en einmitt samfara því hafa tekjur ríkissjóðs af innflutningsgjöldum aukizt stórum. Þannig hefur bifreiða- og benzínskatturinn farið 724 þús. kr. fram úr áætlun, vörumagnstollurinn 2377 þús. og verðtollurinn 12127 þús., eða þessir þrír tekjuliðir samanlagt um 151/4 milljón, sem er nálega helmingur allra umframteknanna. Þá hafa einnig tekju- og eignarskattur og stríðsgróðaskattur farið mjög fram úr áætlun eða um rösklega 8100 þús., auk þeirra 1244 þús., sem runnu til bæjar- og sveitarfélaga af stríðsgróðaskattinum, og er það allmyndarleg minningargjöf frá árinu á undan. Auk þessara skatta og tolla hafa orðið verulegar umframtekjur af stimpilgjaldi, eða 744 þús. kr., og hefur það orðið nálega 1/2 milljón kr. hærra en s.l. ár, og af gjaldi af innlendum tollvörum 715 þús. kr., og hefur það hækkað um 378 þús. frá því, sem það var talið s.l. ár. Þá hefur skemmtanaskatturinn, sem nú á að hverfa aftur til Þjóðleikhússjóðsins, gefið ríkissjóði að skilnaði 268 þús. kr., umframtekjur, og þar sem hann hefur alls orðið full 400 þús. kr. á árinu, spáir það vel fyrir þjóðleikhúsinu, þegar þar við bætist 120% álagið á kvikmyndaskattinn, sem hv.Nd. hefur nú samþykkt að bæta við hann. Loks má ekki gleyma veitingaskattinum, þó að hann sé nokkru lægri í loftinu, en hann hefur farið 160 þús. kr. fram úr áætlun og orðið nálega 100 þús. kr., hærri en s.l. ár, þegar ver ið var að talfæra það að fella hann alveg niður, og er þá víst alveg vonlaust orðið um, að það verði gert. Þá er nú komið að ríkisstofnunum, og leggja þær sinn drjúga skerf til umframteknanna eða 4394 þús. kr., og er það rúmum 2 millj. kr. meira en s.l. ár, og eru nú jafnvel póstmálin farin að gera betur en bera sig. Hæst ber þar tóbakseinkasöluna, sem hefur meira en þrefaldað áætlunarupphæð sína og leggur til röskan þriðjung af umframtekjunum eða 1560 þús. kr., og hafa tekjurnar af henni orðið fullri milljón, eða 1110 þús. kr., meiri en á s.l. ári. Önnur stofnunin gerir þó hlutfallslega enn þá betur, og er það þó vafalaust eitthvert mesta olnbogabarn þjóðarinnar, bifreiðaeinkasalan, hún hefur hvorki meira né minna en nálega þrítugfaldað áætlunina, sem gerð var um tekjur af henni, og gefið af sér 893 þús. kr., og er það 760 þús. kr. meira en s.l. ár. Ríkisútvarp og viðtækjaverzlun leggja í sjóðinn 509 þús. umfram áætlun, og hafa tekjur þessara stofnana samanlagt orðið 417 þús. kr. meiri en í fyrra. Tekjur Landssímans hafa farið 397 þús. kr. fram úr áætlun og þó orðið 20 þús. kr. lægri en í fyrra, samkvæmt bráðabirgðayfirliti beggja ára, og virðist svo sem hv.fjvn. og aðrir hlutaðeigendur hafi þótzt sjá það fyrir, að heldur mundi fara að halla undan fyrir stofnuninni, því að rétt hefur þótt að áætla tekjur hennar á þessu ári 54 þús. kr. lægri en árið 1940. Reynslan hefur hins vegar sýnt, að það hefur verið óþörf varasemi, þar sem tekjurnar hafa þó farið ríflega 55% fram úr hærri áætluninni. Annars er það víst ekkert einstakt um símann, að tekjur hans hafi verið áætlaðar lægri árið 1941 en 1940. T.d. var bifreiða- og benzínskattur áætlaður 715 þús. kr. 1940, en ekki nema 655 þús. 1941. Vörumagnstollur var áætlaður 4800 þús. kr. 1940, en 4600 þús. 1941. Tekjur af áfengisverzluninni voru áætlaðar 1688 þús. kr. árið 1940, en ekki nema 1550 þús. fyrir árið 1941, og fleira er líkt þessu, og sýnir aðeins réttmæta svartsýni á tekjuöflun ríkissjóðs í byrjun ófriðarins. Tekjur áfengisverzlunarinnar hafa nú hins vegar þrátt fyrir það, að hún má víst muna fífil sinn fegri, farið nokkuð fram úr báðum þessum áætlunum, og orðið svipaðar því, sem þær hafa orðið í venjulegu árferði fyrir stríð. Hefur verzlunin verið lokuð að heita má allan síðari helming ársins, en tekjur hennar þó ekki orðið nema 753 þús. kr. lægri en s.l. nr. Með óhindraðri sölu hefðu tekjur af henni vafalaust orðið margföld sú upphæð, sem hér er talin. Enn má geta þess, að tekjur Landssmiðjunnar hafa fimmfaldazt frá því, sem þær voru s.l. ár, og að einnig hefur skipt mjög um hag búa ríkisins á Vífilsstöðum og Kleppi. Grænmetisverzlunin hefur einnig gefið aukinn arð, eða 155 þús. kr. meiri en s.l. ár, en það mun stafa að mestu af ágóða á aðkeyptum vörum, sem fluttar voru inn í verulegum mæli á árinu sökum uppskerubrestsins, sem hér var árið 1940, en slíku verður væntanlega og vonandi ekki til að dreifa mesta ár. Óvissar tekjur hafa farið 427 þús. kr. fram úr áætlun og þar af 287 þús. taldar tekjur af skiptimynt, og er það nálega þriðjungur þeirrar skiptimyntar, sem sett hefur verið í umferð, en 2/3 hlutar eru hins vegar taldir skuld ríkissjóðs í lausum skuldum, vegna þess að gert er ráð fyrir, að svo mikið komi aftur til ríkissjóðs til innlausnar á sínum tíma. Undir áætlun hafa orðið, auk vitagjaldsins: Stimpilgjald af ávísunum, um 37 þús. kr., en gjald þetta var fellt niður snemma á árinu, og vaxtatekjur um 54 þús. kr. Samkvæmt greiðsluyfirlitinu, sem ég las upp, hefur verið í sjóði í ársbyrjun 3197 þús. kr., og er það 197 þús. kr. minna en talið var í bráðabirgðayfirlitinu fyrir árið 1940, að ætti að vera í sjóði þá í árslok, og munar það ekki miklu, þegar þess er gætt, að í bráðabirgðayfirlitunum er reiknað með meira og minna ónákvæmum áætlunartölum. Á árinu var tekið 10 milljón kr. lán innanlands skv. heimild Alþingis, og hefur því lánsfé verið varið til að greiða enska lánið frá 1930, auk 1797 þús. kr. innborgunar frá Búnaðarbankanum, sem var hans hluti af því láni. Af enskum lánum er í yfirlitinu talið, að greitt hafi verið á árinu 13847 þús. kr., og hefur þá verið varið rúmum 2 millj. kr. af rekstrartekjum ríkissjóðs til þeirrar greiðslu, auk lánsfjárins og, hluta Búnaðarbankans. Til afborgana af öðrum lánum hefur verið varið 230 þús. til afborgunar af láni í Ameríku og 225 þús. til afborgunar af innlendum lánum. Afborganir af föstum lánum í Danmörku hafa ekki getað farið fram, og upphæð sú, sem talin er greidd í því skyni í greiðsluyfirlitinu, kemur aftur fram sem aukning lausra skulda, auk vaxtanna af þeim lánum, sem ekki heldur hafa verið greiddir. Af tekjum ríkisstofnananna, sem taldar eru í rekstraryfirlitinu, eru 2806 þús. í vörzlum stofnananna sjálfra, ýmist sem eignaaukning eða rekstrarfé. Loks hafa verið greiddar úr ríkissjóði nokkrar upphæðir, er ekki koma fram í rekstraryfirlitinu og nema samtals 2057 þús. kr. Þannig hefur sjóðsaukningin á árinu, þrátt fyrir 17715 þús. kr. tekjuafgang á rekstrarreikningi ekki orðið nema 11961 þús. kr. Af greiðslum þeim, sem inntar hafa verið af hendi utan rekstrarreiknings, er rétt að gera grein fyrir því, að af 200 þús. kr., sem taldar eru greiddar vegna ábyrgða, hafa 128 þús. kr. verið greiddar vegna síldarverksmiðjunnar á Seyðisfirði, 34 þús. kr. vegna Skagastrandarhafnar og 35 þús. kr. vegna námsbókaútgáfunnar. Jarðeignir þær, sem keyptar hafa verið, samkv. heimild reglulegs Alþingis 1941, eru nokkrar jarðir í Ölfusi, Hvammur, Kirkjuferja o.fl., auk þess jörðin Keldur í Mosfellssveit, en auk þeirra 130 þús. kr., sem greiddar hafa verið fyrir þessar jarðir, hefur ríkissjóður tekið að sér lán, sem á þeim hvíla. Lausaskuldir, sem greiddar hafa verið, eru aðallega gömul hlaupareikningsskuld Stjórnarráðsins í Landsbankanum, rúmar 261 þúsund krónur og skuld vegna kolakaupa ríkissjóðs sumarið 1940. Þá er rétt að lesa upp yfirlit yfir skuldir ríkissjóðs 31. des. 1941. I. Föst lán: 1. Innlend lán .. . ............ 14810000.00 2. Lán í Danmörku: a. vegna ríkissjóðs .....,....................... 818000.00 b. vegna veðdeildar Landsbankans ... ........... 6062000.00 6880000.00 3. Lán í Englandi ................................. ............ 9879000.00 4. Lán í Ameríku ................................. ............ 3291000.00 II. Lausaskuldir: 1. Lausaskuldir innanlands ........................... 1233000.00 2. Lausaskuldir í Danmörku .... .......... ......... 2150000.00 3383000.00 III. Lán vegna ríkisstofnana : 1. Í Englandi ................................. 1934000.00 2. Danmörku til kaupa á Esju ................... 1024000.00 2958000.00 Krónur 51201000.00 Skuldir 31. des. 1940 námu samkvæmt ríkisreikningi ...... kr. 55330000.00 en samkvæmt bráðabirgðayfirliti 31. des. 1941................... – 51201000.00 Lækkun kr. 4129000.00 Greiðsluyfirlitið fyrir 1941 sýnir skuldalækkun ............... . kr. 3614000.00 Mismunurinn 515 þús. kr. stufar af skuldabreytingum, sem ekki komu fram á sjóðsyfirliti. Til hækkunar á skuldum : Yfirtekin lán vegna fasteignakaupa .... ................. 30000.00 Yfirtekið danskt lán vegna m.b. Einis, Eskifirði .......11000.00 41000.00 En til lækkunar : Greiðsla bankanna af enskum lánum .............. 308000.00 Greiðsla Útvegsbankans af láni í Ameríku .............. 154000.00 Greiðsla Síldarverksm. af láni í Englandi ............. 94000.00 556000.00 Mismunurinn kr. 515000.110 er þá þessi skuldalækkun, sem ekki kemur fram á greiðsluyfirlitinu. Föst innlend lán voru í árslok 1940 talin 4900 þús., og hafa þau þannig hækkað sem næst um 10000 þús,. kr., eða sem svarar nýja láninu, sem tekið var á árinu. Föst lán í Englandi hafa hins vegar lækkað um meira en 133/4 milljón. Tilraunir hafa verið gerðar til þess að komast að samkomulagi um frekari greiðslur upp í þessar skuldir og breyta þeim í innlent. lán, en það hefur ekki tekizt til þessa. Lausaskuldir 31. desember 1941 (sundurliðun). 1.Innanlands : Ógreitt fé til hafnarbóta ............................. 31000.00 Arfar ................................................. 11000.00 Mismunur vaxtagreiðslu ........................... 104000.00 Skiptimynt, í umferð .................................. 720000.00 Hluti bæjarfél. af tekjum ríkisstofnana ............... 45000.00 Ferðaskrifstofugjald .................................. 83000.00 Sóttvarnasjóður ................................... 19000.00 Malbikunarsjóður .... 220000.00 ----- 1233000.00 2. Í Danmörku : Ógr. afb. og vextir af láni vegna ríkissjóðs .......... 772000.00 Ógr. afb. og vextir af láni vegna bankavaxtabréfakaupa 1006000.00 Handelsbanken ....................................... 372000.00 ----–2150000.00 Krónur 3383000.00 Að lokum skal ég svo víkja nokkrum orðum að fjárlagafrv. fyrir árið 1943. Samkv. frv. eru rekstrartekjurnar áætlaðar 33736100 krónur, eða sem næst 101/2 millj. kr. hærri en í fjárl. yfirstandandi árs. Gjöldin eru hins vegar ekki áætluð nema 28333238.00, og er það aðeins rúmum 4 milljónum meira en í fjárl. þessa árs, en með því verður rekstrarafgangar 5402862 kr. og hagstæður greiðslujöfnuður á sjóðsyfirliti 3084564.00. Til þess að ná útgjöldum s.l. árs, eins og þau urðu samkv. bráðabirgðayfirlitinu, yrði því að hækka gjaldaáætlun þessa frv. sem svaraði greiðslujöfnuðinum. Hins vegar eru tekjurnar áættaðar nál. 16 millj. lægri en þær urðu s.l. ár. Skattar og tollar eru áætlaðir 28750 þús., eða 9645 þús. kr. hærri en í þessa árs fjárl. Tekju og eignarskattur og stríðsgróðaskattur 7 millj. í stað 3150 þús. í ár, en fullum 31/2 millj. lægri í en þeir skattar urðu s.l. ár, og má gera ráð fyrir, að sú áætlun reynist mjög varleg, eftir því sem nú virðist horfa. Verðtollurinn er áætlaður 10 millj. í stað 51/2millj. í fjárl. þessa ár. og er það þó 61/3 milljón lægra en hann varð s.l. ár. Eru þessir tveir tekjuliðir þannig áætlaðir 8350 þús. kr. hærri en í ár. Hins vegar er vörumagnstollurinn áætlaður 1 millj. lægri en í ár, af ótta við minnkandi innflutning á þeim vörum, sem þungatollur er greiddur af. Um áætlun annarra tíða þessarar greinar vísast til athugasemdanna við frv. Tekjur af rekstri ríkisstofnana eru áætlaðar rúmlega 4600 þús., og er það um 900 þús. hærra en í fjárl. yfirstandandi árs, en 2800 þús. lægri en þær tekjur urðu s.l. ár, og mætti vafalaust telja það varlega áætlað a.m.k., ef ekki væri þarna m.a. um nokkuð verulegar tekjur af áfengisverzluninni að ræða, en tekjur af henni eru áætlaðar svipað því sem var fyrir stríð. En í rauninni er það sama um allar þessar áætlanir að segja, eins og undanfarin ár, síðan styrjöldin hófst, að þær eru allar að meira eða minna leyti í lausu lofti. Um gjöldin er hins vegar nokkuð öðru máli að gegna. Beinn starfrækslukostnaður ríkisins getur vart lækkað neitt að ráði á næsta ári, frá því sem hann er nú eða var s.l. ár, en meiri líkur til hækkunar. Og jafnvel þó að gert yrði ráð fyrir því, að verðlag færi ekkert hækkandi úr þessu, þá hljóta ársútgjöld næsta árs að verða mun hærri en s.l. árs, nema þá að starfrækslan sé dregin .saman, sem því svarar, sem verðlagið er nú orðið hærra en meðalverðlag síðasta rekstrarárs. T.d. um þetta er verðlagsuppbótin, sem ríkið greiðir. Hún nam s.l. ár fullum 3 millj. króna, en er næsta ár áætluð 31/2 milljón, og er bersýnilegt, að sú hækkun hrekkur ekki til, nema verðvísitalan lækki frá því, sem nú er. Meðalverðlagsuppbót s.l. árs mun hafa verið nálægt 60%, en nú er hún komin yfir 80%, og hefur þannig hækkað sem næst um þriðjung. Hins vegar má ef til vill, ef í nauðir rekur, færa eitthvað saman kvíarnar um ríkisreksturinn, en hætt er við, að það reynist erfitt í framkvæmdinni. Um gjaldaáætlunina í einstökum atriðum skal ég benda á, að þó að þau hafi verið hækkuð allverulega frá því, sem þau eru áætluð í gildandi fjárl., eins og t.d. gjöldin skv. 10. gr., sem hafa verið hækkuð úr 865 þús. í 1167 þús., eða um 300 þús. kr., þá er þess að gæta, að þau hafa orðið 100 þús. kr. hærri en s.l. ár. Gjöldin samkv. 11. gr. hafa verið hækkuð úr 2298 þús. kr. í 2728 þús. kr., en þau urðu 3557 þús. s.l. ár. Gjöld samkv. 14. gr. hafa verið hækkuð úr 2874 þús. í 3156 þús., en þau urðu þó að vísu ekki nema 2826 þús. kr. s.l. ár. Gjöld samkv. 15. gr. hafa verið hækkuð úr 375 þús. í 396 þús., en urðu s.l. ár 386 þús. Gjöld samkv. 17. gr. hafa verið hækkuð úr 3099 þús. í 3028 þús., og má að vísu gera ráð fyrir, að sú áætlun standist, því að þau gjöld urðu ekki nema tæp 2500 þús. kr. s.l. ár. Gjöldin samkv. 13. og 16. gr. eru þannig vaxin, að nokkuð er hægt að hafa það í hendi sér, hve miklu fé er eytt í þau. Gjöld samkv. 13. gr., til vegamála, samgangna á sjó, vitamála og hafnargerða, hafa verið hækkuð úr kr. 4391 þús. í 5987 þús. kr., og kemur sú hækkun nær öll á vegamálin. En þessi gjöld urðu hins vegar fullar 6 milljónir s.l ár. Gjöld samkv. 16, gr. eru áætluð bæði árin tæpar 5 millj. kr., en urðu aðeins yfir 5 millj. s.l. ár. En þó að gjöldin séu þannig í heild vafalítið of lágt áætluð í þessu frv., þá bætir það að sjálfsögðu mjög úr skák, að reiknað er með verulega hagstæðum greiðslujöfnuði, þó að hins vegar megi og beri vel að gæta þess, að allt er mjög í óvissu um það, hversu til tekst um tekjurnar, og að brýna nauðsyn beri til þess, að fremur sé safnað í sjóði en að eyða af því, sem þegar hefur tekizt að afla. Að lokum legg ég svo til, að umr. verði að loknum þessum útvarpsumr. frestað og málinu vísað til fjvn.

Forseti (GSv): Þá hefur hæstv. fjmrh. lokið framsöguræðu sinni, og tekur nú til máls hv. þm. V.-Húnv., Skúli Guðmundsson. Hann talar af hálfu Framsfl. og hefur til umráða allt að hálfri klst.



Um nokkur undanfarin ár hefur verið útvarpað frá sameinuðu Alþingi 1. umr. um fjárlagafrv. Fróðlegt er að athuga í þingtíðindunum, hvernig tónninn hefur verið í þeim umr. á undanförnum árum, og vil ég fara um það nokkrum orðum. Eins og kunnugt er, fór Framsfl. með fjármálastjórnina á árunum 1935–1938, áður en þjóðstjórnin kom til valda. Á þeim árum fluttu sjálfstæðismenn harðar ádeilur á fjármálastjórnina. Lögðu þeir höfuðáherzluna á það, að skattarnir og tollarnir væru að sliga þjóðina, fjárlögin færu síhækkandi, umframgreiðslur væru miklar og fé ríkisins væri eytt í óþarfa í stórum stíl. Við 1. umr. fjárl. á Alþingi 1938, sagði ræðumaður Sjálfstæðisflokksins, að enn hefði „hæstvirtum fjármálaráðherra tekizt að bera fram hæsta fjárlagafrumvarp, sem komið hefur fram á Alþingi.“ Hann talaði um háa skatta og tolla og lauk ræðu sinni með þessum orðum: „Það er að verða ljósara og ljósara, að það er engum flokki hér á landi trúandi í opinberum málum nema Sjálfstæðisflokknum: Á því sama þingi, einnig í umr. um fjármálin, lét einn af fulltrúum Sjálfstfl. í fjárveitinganefnd svo um mælt: „En ég held því hins vegar fram, að það sé áreiðanlega unnt að spara mjög miklar fjárhæðir einmitt á þeim liðum að fækka starfsmönnum ríkisins og lækka laun þeirra.“ „Ég fullyrði, að unnt sé að fækka starfsmönnum ríkisins í stórum stíl“ Í útvarpsumr. um fjárlagafrv. á þinginu 1939 talaði ræðumaður Sjálfstfl. eins og áður um hækkandi útgjöld og fullyrti, að mikið af hækkun gjaldanna á undanförnum árum hefði verið óþarft. Hann talaði um mikla starfsmannafjölgun og miklu hærri laun en áður. Hjá þeim hv. þm. Bændafl., sem tók þátt í þeim umr., kvað mjög við sama tón. Það er öllum kunnugt, að á þessum árum héldu stjórnarandstæðingar einnig uppi í blöðunum mjög hörðum ádeilum á Framsfl. fyrir meðferð hans á fjármálunum. Ég ætla ekki að fara að rifja hér upp mikið af þessum blaðaummælum, en vil þó benda á örfá sýnishorn af þeim dómum, sem þar voru flesta daga ársins upp kveðnir um fjármálastjórn framsóknarmanna. Í Morgunblaðinu l6. febr. 1937 segir svo: „Ríkið ver nú árlega yfir 5 milljónum króna til starfsmannahalds. Ríkisstjórnin getur ekki hugsað sér, að unnt sé að koma við sparnaði á þessu rándýra starfsmannahaldi. Hún segir: Ef tollar eða skattar verða lækkaðir, verður það að ganga út yfir hinn litla og takmarkaða stuðning til atvinnuveganna, sem á fjárlagafrumvarpinu er, svo og verklegar framkvæmdir. Þessari fjármálastefnu mótmælir þjóðin kröftuglega. Hún krefst þess, að ríkið spari hin ónauðsynlegu útgjöld, sem aðeins eru byrði á atvinnuvegunum. Hún krefst sparnaðar á hinu rándýra starfsmannahaldi, sem nú er á góðum vegi með að sliga ríkið.“ 30. apríl 1938 segir Morgunblaðið: „Þjóðinni er lífsnauðsyn, að stefna sjálfstæðismanna í fjármálum ráði. Ríkið verður að spara. Fyrir því hafa sjálfstæðismenn alltaf barizt.“ Í öðru aðalblaði Sjálfstfl., Visi, segir svo 27. maí 1937: að stjórnin hafi „haft það markmið eitt að reyta sem mestar tekjur ríkissjóðinn og rýja almenning, til þess að geta alið sem bezt gæðinga sína og goldið þeim. margföld laun fyrir skemmdarstarf þeirra.“ Hér eru þungar ásakanir fram bornar, og lesendur blaðanna þekkja það, að slík gífuryrði og önnur enn meiri voru daglegt brauð í blöðum stjórnarandstæðinga á þessum árum. Þeir menn, sem bera fram slíkar ádeilur, hafa vissulega tekið á sig þann vanda að gera betur sjálfir, þegar þeir taka að sér stjórnarstörfin. Þegar þjóðstjórnin kom til valda, í aprílmánuði 1939, sagði annað aðalblað sjálfstæðismanna, Vísir, að þau árin, sem Framsfl. fór með völdin, hefði botninn í ríkissjóði verið suður í Borgarfirði, og það væri hlutverk hinnar nýju stjórnar að koma honum aftur í laggirnar. Nú hefur svo farið, fyrir rás viðburðanna, að miklu meira fé hefur komið í ríkissjóðinn en nokkru sinni fyrr, en hitt er vafamál, hvort svo vel hefur tekizt að koma botninum í laggirnar, að ílátið sé orðið alveg lekalaust. Kem ég að því síðar. En hvernig var þá afkoma ríkisins á þessum árum, 1935–1938, þegar Framsfl. fór með fjármálastjórnina og varð fyrir miklum árásum fyrir stjórn þeirra mála, eins og hér hefur verið vikið að? Um þetta liggja fyrir upplýsingar í ríkisreikningum þessara ára. Þessi ár, 1935–1938, voru erfið að því leyti, að vegna aflatregðu og söluerfiðleika á útflutningsvörunum varð að takmarka verulega innflutning á vörum frá öðrum löndum. Afleiðing þess varð sú, að tekjur ríkisins urðu miklu lægri en ella hefði orðið. Þrátt fyrir þetta varð útkoman af ríkisrekstrinum sú, að tekjuafgangur varð á ríkisreikningi öll árin, að vísu lítill 1936. Mestur varð tekjuafgangurinn 1938, 1 millj. 764 þús. kr. Að meðaltali varð tekjuafgangurinn á þessum 4 árum um 800 þús. kr. á ári. Til samanburðar má geta þess, að næstu 3 árin á undan, 1932–1934, var rekstrarhalli á ríkisreikningi öll árin, mestur 1934, 1 millj. 912 þús., en að meðaltali þessi 3 ár um það bil l millj. 170 þús. kr. á ári. því 4 ára tímabili, 1935–1938, sem Framsfl. fór með fjármálastjórnina, hækkuðu hreinar eignir ríkisins, samkv. ríkisreikningum þessara ára, um hér um bil 3 millj. 700 þús. kr. Það getur vel verið, að þegar litið er til þeirrar miklu peningaveltu, sem nú er í landinu, þyki sumum mönnum ekki mikið til þess koma, þó að ríkissjóður hefði um 800 þús. kr. tekjuafgang að meðaltali á ári, 1935–38, og að hreinar eignir ríkisins hækkuðu skv. ríkisreikningum um hátt á fjórðu milljón króna á þessu tímabili. Ég vil þó vekja athygli á því, að þetta voru allmiklar fjárhæðir á þeim tímum, og þurfti mikla aðgætni til að ná svo góðum árangri. Og einmitt á þeim árum var lagður grundvöllur að þeirri löggjöf, sem hefur gefið ríkissjóði þessar miklu tekjur síðustu tvö árin, 1940 og 1941. Það, að þannig tókst að gera betur en að halda í horfinu á árunum 1935–1938, þrátt fyrir erfiðleikana, sem ég áður hef minnzt á, var því að þakka, að þá voru teknar upp nýjar aðferðir við afgreiðslu fjárl. á Alþingi og reynt eftir megni að fylgja ákvæðum. fjárl. Þær starfsaðferðir, sem þá voru við hafðar, voru í höfuðatriðum þessar: 1) Við afgreiðslu fjárl. var komið á fullkomnum samtökum þess þingmeirihluta, sem studdi stefnu ríkisstjórnarinnar. 2) Þau ein lög voru samþykkt um útgjöld úr ríkissjóði, sem gert var ráð fyrir í fjárlögum og tekjur voru áætlaðar á móti, og takmarkað var, hverju mætti verja úr ríki,sjóði til lögbundinna gjalda. 3 ) Ábyrgðir ríkissjóðs voru takmarkaðar, og sú regla tekin upp að ábyrgjast ekki lán til mannvirkja eða fyrirtækja, nema áhættufé væri lagt fram af þeim, sem lán tóku til framkvæmdanna. 4) Tekin var upp sú regla. að láta skrá yfir starfsmenn ríkisins og laun þeirra fylgja fjárlögunum, til þess að Alþingi fengi yfirlit um launagreiðslurnar og betri aðstöðu til að vinna að samræmingu þeirra og koma við nauðsynlegu aðhaldi. 5 ) Útgjöld fjárl. voru áætluð sem næst því, er mátti búast við að þau yrðu, og jafnframt gerðar margs konar ráðstafanir til þess að draga úr því, að greiðslur úr ríkissjóði færu fram úr áætlun fjárl. og til þess að skapa aukið aðhald um framkvæmd þeirra. 6) Kappkostað var við afgreiðslu fjárl. og með löggjöf að styðja framleiðsluna og auka þar með greiðslugetu landsmanna. Nú kann einhver að spyrja að því, í hvaða tilgangi ég sé að tala hér um fjármálastjórnina og afkomu ríkissjóðs á árunum 1935-1938 og rifja upp ummæli frá þeim árum um stjórn framsóknarmanna á fjármálum ríkisins. Ég tel ekki aðeins eðlilegt, heldur beinlínis skylt, að tekið sé til athugunar, hvort reynslan, sem síðan hefur fengizt, bendi til þess, að sú harða gagnrýni, er stjórnarandstæðingar þá héldu uppi, hafi verið á sanngirni og rökum byggð. Það er mjög sennilegt, að ýmsir menn í landinu hafi trúað þeim margendurteknu fullyrðingum stjórnarandstæðinga á þessum árum, þótt órökstuddar væru, að framsóknarmenn eyddu stórum fjárhæðum af ríkisfé í óþarfa, og að á þessu mundi verða breyting til batnaðar, ef aðrir menn tækju að sér yfirstjórn fjármálanna. Vegna þeirra manna, sem kunna að hafa lagt trúnað á þetta, og einnig vegna annarra landsmanna, er skylt að benda á það, hvað reynslan hefur sýnt í þessu efni, til þess að menn geti dregið af því réttar ályktanir. Til þess að komast að réttri niðurstöðu í þessum málum, þarf að athuga, hvort breytingar hafa verið gerðar síðan framsóknarmenn létu af fjármálastjórninni, sem stefni til lagfæringar á þeim hlutum, sem áður var talið, að væru í ólagi. Hafi engar slíkar breytingar verið gerðar, er ekki hægt að draga af því aðrar ályktanir en þær, að annaðhvort hafi gagnrýnin ekki verið réttmæt eða að ekki hafi verið framkvæmt það, sem skylt var. Hvað er þá að segja um breytingar á þeim hlutum, sem áður var mest að fundið? Haft skattarnir og tollarnir verið lækkaðir? Um skattana er það að segja, að á Alþingi 1941 var gerð nokkur lækkun á skatti af lágum tekjum og miðlungstekjum. Var þetta einkum framkvæmt með svonefndum „umreikningi“ á tekjum einstaklinga. Þetta var mögulegt vegna þeirrar almennu hækkunar á tekjum landsmanna, sem rá var komin fram. Hins vegar var á því þingi, með l. um stríðsgróðaskatt, hækkaður skattur af háum tekjum, svo að skattur af þeim til ríkisins er nú hærri en nokkru sinni áður, og er gert ráð fyrir, að þar verði frekar aukið en úr dregið á þessu þingi. Tollarnir eru áreiðanlega hærri nú en þeir voru á árunum 1935–1938. Samkvæmt núgildandi l. eru tollar reiknaðir eigi aðeins af innkaupsverði vörunnar, heldur einnig af farmgjöldunum. Hæstv. fjmrh. fékk heimild strax á þinginu 1939 til þess að draga frá farmgjöldunum þá hækkun, sem stríðið hefur valdið, áður en tollar væru reiknaðir af þeim. En hæstv. fjmrh. hefur ekki notað þessa heimild, og hafa tollarnir m.a. þess vegna orðið miklu hærri en áður. Þá skal vikið að greiðslum úr ríkissjóði umfram það, sem ákveðið er í fjárl. Árið 1940 urðu útgjöldin samkvæmt rekstrar reikningi ríkisins 21 millj. 813 þús. kr., en voru áætluð á fjárl. 17 millj. 857 þús. kr. Um,framgreiðslur á því ári hafa því numið 3 millj. 956 þús. kr., eða um það bil 22%. Og samkvæmt því yfirliti, sem hæstv. fjmrh. gaf nú um útkomuna 1941, hafa gjöldin á því ári farið fram úr áætlun fjárl. um 13 millj. 805 þús. kr., sem er rúml. 76% Til samanburðar má geta þess, að árið 1935 voru umframgreiðslurnar 1 millj. 445 þús. kr.. eða aðeins milli 8% og 9%. Það skal viðurkennt, að á þessum stríðstímum er erfiðara að semja fjárl. þannig, að hægt sé að fara nákvæmlega eftir þeim, en hér er líka mikil hækkun á umframgreiðslunum. Árið 1938 voru þær innan við 9%, en komust árið 1940 upp í 22% og 1941 í 76%. En hvernig er því varið með háu fjárl. og óþörfu eyðsluna, sem áður var mest um talað? Fjárl. hafa farið ört hækkandi síðustu árin, örara en nokkru sinni fyrr. Það er að vísu ekkert undarlegt, þótt fjárl. hækki á slíkum tímum sem þessum, enda er hækkunin mjög mikil. Útgjöldin hlutu að hækka mikið vegna áhrifa styrjaldarinnar, við það varð ekki ráðið. Hitt er líka víst, að margir gjaldaliðir hafa hækkað mjög verulega, án þess að stríðinu og áhrifum þess verði um kennt, og skal ég ekki að svo stöddu dæma um það, hvort allar þær útgjaldahækkanir, sein orðið hafa á síðustu tímum, hafa verið óhjákvæmilegar. En þess hefur ekki orði;S vart, að lækkun á gjöldum hafi átt sér stað nema á vöxtum af skuldum ríkisins, þrátt fyrir allt, sem áður var sagt og skrifað um óþörfu eyðsluna. Ef til vill verður því haldið fram af einhverjum, að nú sé minni ástæða til sparnaðar og varfærni í fjármálum en áður, vegna þess, hvað tekjurnar hafa aukizt mikið. Tekjur ríkisins af tollum og sköttum hafa vaxið enn meira en gjöldin, svo að verulegur tekjuafgangur hefur orðið hjá ríkissjóði árið 1941. Það er að sjálfsögðu ánægjulegt, að ríkissjóður hefur tekjuafgang, en ég vil benda á, að hefði það verið rétt, að stórum fjárhæðum hafi áður verið eytt í óþarfa, þá var sjálfsagt að afnema þá óþörfu eyðslu eins fyrir því, þótt ríkissjóður fengi auknar tekjur. Með því móti hefði mátt verja hærri fjárhæðum til lækkunar á skuldum eða til aukningar á sjóðaeignum. En þetta hefur ekki verið gert, og sýnir það greinilega, að áður fluttar ásakanir á framsóknarmenn fyrir óhóflega eyðslu hafa ekki verið á rökum reistar. Nú gæti einhver látið sér til hugar koma, að gjöldin hafi ekki verið lækkuð vegna þess, að Sjálfstfl. hafi ekki meiri hluta á Alþingi og geti því ekki komið fram stefnumálum sínum. En þessi ástæða er ekki frambærileg, þegar það er athugað, að sjálfstæðismenn hafa engar tillögur gert um niðurfærslu á gjöldum ríkisins, síðan þeir tóku við fjármálastjórn, þegar frá eru dagar till hæstv. fjmrh. á þinginu 1940, um lækkun á nokkrum greiðslum til verklegra framkvæmda. Voru þær till. að nokkru leyti gerðar vegna þess, að hæstv. ráðh. bjóst við, að framkvæmdir mundu tefjast af styrjaldarástæðum. Aðrar till. um lækkun á ríkisútgjöldunum hafa ekki verið bornar fram, og því ekkert upplýst um það. hvernig slíkum till. hefði verið tekið. Í þessu sambandi vil ég minna á ummæli, sem fram komu í fjárlagaræðu hæstv. núv. fjmrh. á þinginu 1940. Ráðherranum fórust þá orð á þessa leið: „Og ég hef ekki getað séð möguleika til útgjaldalækkunar í svipinn, sem nokkuð munaði um, aðra en þá að lækka enn framlög til göngumála og verklegra framkvæmda. Og ég er sannfærður um, að greiðsluhallalaus fjárlög verða ekki afgreidd að þessu sinni, nema höggið verði enn í þann knérunn, nema þá aðeins á pappírnum, með því að hækka tekjuáætlunina eða lækka útgjöld, sem vitað er fyrirfram að ekki muni lækka í framkvæmd: Þetta allt, sem ég nú hef tekið fram, tel ég sýna það, að þær þungu sakir, sem stjórnarandstæðingar báru á Framsfl. á árunum 1935–1938 í sambandi við meðferð fjármálanna, hafi ekki verið á rökum byggðar. Ég ætla mér vitanlega ekki að halda því fram, að þá hafi verið svo vel stjórnað, að ekkert megi að finna. En ég vil fullyrða, að reynslan hafi greinilega leitt í ljós, að því fer fjarri, að þeir, sem þá héldu uppi ádeilum, hafi sjálfir getað um bætt, þegar þeir tóku við. Það hefur farið svo fyrir þeim, að gjöldin hafa farið hækkandi í höndum þeirra, ekki eingöngu vegna stríðsins, heldur einnig án þess, að þangað verði rakið. En svo undarlega hefur nú farið, að ýmsir þeir menn, þ. á m. sumir hv. þm., sem áður héldu uppi svæsnustu árásum á Framsfl. fyrir það, sem þeir nefndu eyðslu og sukk, þeir hafa lítt eða ekki talað um útgjaldahækkun síðustu tíma. Ég vil þessu næst víkja að því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Samkv. því eru tekjur á árinu 1943 áætlaðar alls 33 millj. 736 þús. kr., gjöld á rekstrarreikningi 28 millj. 333 þús. kr., en heildargreiðslur á sjóðsyfirliti 31 millj. 251 þús. kr. Frv. gerir ráð fyrir rekstrarafgangi, sem nemur 5 millj. 402 þús. kr. og hagstæðum greiðslujöfnuði rúml. 3 millj. kr. Þetta er vitanlega langhæsta fjárlagafrv., sem nokkru sinni hefur sézt á Alþingi. Tekjur ríkisins eru nú áætlaðar hærri en nokkru sinni áður, og útgjöldin sömuleiðis. Það er fróðlegt að bera það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, saman við ríkisreikninginn 1938, síðasta árið fyrir styrjöldina. Að vísu má segja, að þessir stríðstímar séu ekki sambærilegir við fyrri ár, en eigi að síður er fróðlegt að gera sér grein fyrir því, hverjar breytingar hafa í aðalatriðum orðið á tekjum og gjöldum ríkisins síðan fyrir stríðið. Í fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, eru tekjur ríkisins áætlaðar um það bil 14 millj. 200 þús. kr. hærri en þær voru árið 1938. Gjöldin á rekstraryfirliti í frv. eru áætluð 28 millj. 333 þús. kr. Samkv. ríkisreikn. 1938 voru rekstrarútgjöld það ár 17 millj. 767 þús. Hækkun gjaldanna er því 10 millj. 566 þús. kr., eða nálægt 60%. Sé það athugað, á hvaða útgjaldaliðum hækkunin er mest, sést, að stærsti nýi útgjaldaliðurinn er verðlagsuppbót á laun starfsmanna ríkisins, skv. gildandi lögum. Er ,á gjaldaliður áætlaður 3 millj. 600 þús. kr. Þá má telja hækkun á 17. gr. fjárl. (útgjöld skv. alþýðutryggingarlögunum, berklavarnalögum, aðrir sjúkrastyrkir o.fl.). Þar er hækkunin alls 1 millj. 908 þús. kr. Hækkun á 11. gr. fjárl. (dómgæzla, lögreglustjórn og sameiginl. kostnaður við embættisrekstur) alls 488 þús. Hækkun á 10. gr. (stjórnarráðið, hagstofan og meðferð utanríkismála ) 584 þús. kr. Hækkun á kostnaði við kennslumál 557 þús. kr. Hækkun á framlagi til samgöngumála (aðallega hækkun á greiðslum til vegagerða og vegaviðhalds) 2 millj. 790 þús. Hækkun á 16. gr. (verkleg fyrirtæki) 931 þús. kr. Eru þá taldir helztu hækkunarliðirnir. Lækkun hefur aðeins orðið á einni grein fjárl., 7. grein, en þar eru færð vaxtagjöld ríkisins. Hafa vextirnir lækkað síðan 19'38 um 4215 þús. krónur. Við þennan samanburð kemur í ljós, að í frv. er gert ráð fyrir hækkun á framlögum til samgöngumála (aðallega vegagerða) frá því sem greitt var 1938, sem nemur 2 millj. 790 þús., og hækkun á framlagi til annarra verklegra framkvæmda, sem taldar eru á 16. gr., um 930 þús. krónur. Þetta samanlagt er aðeins rúml. þriðjungur þeirrar útgjaldahækkunar, sem um er að ræða síðan 1938. Aðrar útgjaldahækkanir, nálægt 7 millj. króna, eru á kostnaði við ríkisreksturinn og kostnaði við almenna styrktarstarfsemi. Ég hef hér, í stórum dráttum, gert samanburð á áætluðum útgjöldum í því fjárlagafrv. fyrir árið 1943, sem hér liggur fyrir, við útgjöld ríkisins eins og þau urðu samkv. ríkisreikningi árið 1938. Nú er vitanlega óupplýst mál, hverjar breytingar kunna að verða gerðar á fjárlagafrv. hér á hæstv. Alþingi, en venjan hefur verið sú, að gjöldin hafa fremur hækkað en lækkað í meðferð þingsins, og þá er hitt einnig kunnugt, að gjöldin hafa ætíð orðið nokkru hærri í reyndinni en ráðgert hefur verið í fjárl. Ég hef veitt því athygli, að í þessu fjárlagafrv. er, með örfáum undantekningum, gert ráð fyrir hærri launagreiðslum við stofnanir ríkisins heldur en voru árið 1938, þótt ekki sé meðtalin verðlagsuppbótin, sem eins og áður segir, er færð sér staklega í frv. Þannig hefur mjakazt drjúgum í þessa áttina, þrátt fyrir mörg og stór orð um of marga starfsmenn og óhóflegar launagreiðslur fyrir fáum árum. Hvort þessar hækkanir stafa af því, að starfsmönnum hafi verið fjölgað eða grunnlaun þeirra hækkuð, er óupplýst. Sennilega er það hvort tveggja, en þetta er ekki hægt að sjá á frv., vegna þess að hæstv. fjmrh. hefur ekki fylgt þeirri stefnu, sem upp var tekin af fyrirrennara hans í fjármálaráðherraæmbættinu, að láta starfsmannaskrá fylgja fjárlagafrv. Verð ég að telja það óheppilegt, að hætt hefur verið að láta slíka skrá fylgja fjárl., því að þótt ekki væri búið að ná því marki, að gera þá skrá svo úr garði, að henni væri nákvæmlega fylgt í öllum tilfellum, þá hefði verið auðvelt, með því að halda þessu áfram og endurbæta skrána, að koma henni í það horf, að þar væri hægt að fá nokkurn veginn fullnægjandi upplýsingar um starfsmannafjölda og launagreiðslur hjá ríkinu og stofnunum þess. Með því að hætta að birta skrána er þingmönnum og öðrum gert stórum óhægara að fylgjast með þessum málum. Eins og fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. áðan, hefur útkoman orðið sú, að þrátt fyrir gífurlega hækkun á útgjöldum, hafa tekjurnar hækkað enn meira. Tekjurnar hafa orðið fast að 50 millj., eða um það bil þrisvar sinnum meiri en síðustu árin fyrir stríðið. Hefur því orðið mikill tekjuafgangur hjá ríkissjóði árið 1941, og er það út af fyrir sig gott, enda nauðsynlegt, að ríkið geti bætt sinn hag og safnað fé til framtíðarinnar, eins og margir einstaklingar gera nú. Þessi tekjuafgangur, sem orðið hefur á liðnu ári, stafar síður en svo af því, að Alþingi eða ríkisstjórn hafi sýnt meiri gætni en áður í meðferð fjármunanna. Það eru aukin viðskipti, og þar af leiðandi stórkostleg hækkun á tolltekjunum, sem hefur fært ríkissjóði þennan mikla tekjuafgang árið 1941. Eins og ég áður gat um, var ný tollalöggjöf - tollskráin svonefnda - undirbúin síðustu árin fyrir stríðið, áður en þjóðstjórnin kom til sögunnar. Tollafrv. var lagt fyrir Alþingi í febrúar 1939, en afgreiðslu þess lokið á framhaldsþinginu síðar á árinu. Þessi nýja löggjöf var við það miðuð, að færa ríkinu a.m.k. jafnmiklar tolltekjur og áður, að óbreyttu innflutningsmagni og verðlagi. Af þessu leiddi vitanlega það, að stórum aukinn vöruinnflutningur og hækkandi verðlag veitti ríkissjóði stórkostlega hækkun á tollunum. Kemur hér einnig til greina, að hæstv. fjmrh. notaði ekki þá heimild, sem þingið veitti honum, til þess að sleppa að reikna toll af stríðsfarmgjöldum af innfluttum vörum. Ég hef áður getið þess, hverjar starfsaðferðir voru uppteknar við afgr. fjárl. á árunum 1935–1938. Árangurinn af því varð sá, að tekjuafgangur varð á fjárl. og ríkisreikningi öll þau ár. En á síðustu þingum hefur meðferð þessara mála verið með öðrum hætti. Um það vitna þau fjárl. greinilega, sem afgr. voru á síðasta fjárlagaþingi, árið 1941. Þrátt fyrir það, að tekjurnar voru þá áætlaðar nokkrum millj. kr. hærri en nokkru sinni fyrr, voru fjárl. afgreidd á því þingi með verulegum tekjuhalla og með greiðsluhalla, sem var yfir 2 millj. króna. En þar með er ekki sagan öll. Á þinginu í fyrra voru auk þess samþykkt nokkur lög, sem hafa í för með sér veruleg fjárútlát fyrir ríkissjóð, án þess að þau gjöld væru sett á fjárlögin, eða tekjur ætlaðar á móti þeim. Í umr. um fjárl. á þinginu í fyrra var á það bent, bæði af mér og öðrum, að þetta væri mjög ógætileg fjárlagaafgreiðsla. Í sambandi við þetta má minna á, að erfiðlega gengur með sölu á ýmsum landbúnaðarvörum, og vel getur orðið nauðsynlegt að leggja fram fé til stuðnings framleiðslustarfseminni og til ráðstafana, er miði að því að vinna gegn vaxandi dýrtíð, þótt eigi sé á fjárl. Nú getur að vísu svo farið, að tekjurnar reynist það miklar á þessu ári, að ekki verði halli á ríkisreikningnum, þrátt fyrir tekjuhallafjárl. En það breytir því ekki, að fjárlagaafgr. á síðasta þingi var ógætileg, og öðruvísi en átti að vera. Nokkur hætta virðist á því, að Alþingi láti þá stundarvelgengni, sem nú er, villa sér sýn. Afleiðingar þess geta orðið háskalegar. Þótt stóraukin viðskipti hafi orðið til þess að auka tolla- og skattatekjur ríkisins mikið í bili, er ekki hægt að búast við því, að svo verði um alla framtíð. Sá tími kemur, e.t.v. fyrr en nokkurn grunar, er tekjur ríkisins lækka aftur. Þá getur vel orðið erfitt að lækka gjöldin eins og þörf krefur, til þess að jafna reikninginn, og þeim mun erfiðara sem þau verða þá orðin hærri. Sérstaklega er það aðfinnsluvert, ef þingmenn láta þá sögu frá síðasta þingi endurtaka sig, að fjárlög verði afgreidd með halla, þegar tekjurnar eru hærri en nokkru sinni fyrr. Það væri áreiðanlega skynsamlegt að taka nú aftur upp þær starfsaðferðir við afgeiðslu fjárl. sem fylgt var á árunum 1935–38. Ég get fullyrt, að þótt Framsfl. hafi ekki fjmrh.-embættið nú, þá er hann og hefur alltaf verið fús til þess að taka þátt í samtökum um þau vinnubrögð í þessum málum, sem nauðsynleg eru til þess, að afgr. fjárl. verði viðunandi. Einmitt nú, þegar tekjur ríkisins og möguleikar til tekjuöflunar eru meiri en nokkru sinni áður, ætti að vera auðvelt að afgreiða fjárl. frá þinginu með hagstæðum greiðslujöfnuði. Það er a.m.k. stórum auðveldara en áður var, þegar tekjurnar voru mörgum millj. kr. lægri, og framlög til nauðsynlegra framkvæmda þurfti að skera við nögl. Ef sá þingmeirihluti, sem styður hæstv. ríkisstj., heldur áfram á þeirri slóð, sem mörkuð var við afgreiðslu fjárl. á síðasta þingi, þá er það mjög ámælisvert. Varfærni og gætni í fjármálum er alltaf nauðsynleg, ekki síður nú en áður. Verði engum samtökum á komið um skynsamlega afgreiðslu fjárl., en tilviljun ein látin ráða, hvernig þeim málum lýkur, er hætt við, að það leiði til hallareksturs og skuldasöfnunar fyrr en varir. Í sambandi við ráðstöfun þess tekjuafgangs, sem varð árið 1941, vil ég minna á það, að á aukaþinginu s.l. baust, báru framsóknarmenn fram frv. um stofnun framkvæmdasjóðs, í þeim tilgangi að hafa handbært fé til nauðsynlegra framkvæmda eftir styrjöldina. Sams konar frv. liggur nú fyrir þessu þingi, og því hefur verið yfir lýst, að samkomulag hafi orðið innan ríkisstjórnarinnar um slíka sjóðsstofnun. Má því fastlega gera ráð fyrir, að á þessu þingi verði sett l. um þannig sjóð og verulegur hluti af tekjuafgangi síðasta árs verði lagður til hliðar á þennan hátt. Um afkomu á þessu ári er vitanlega ekki hægt að segja nú. Fjárlagagreiðslan á síðasta reglulegu Alþingi var ógætileg. Fjárl. fyrir árið, sem nú er að líða, voru afgreidd með miklum greiðsluhalla, eins og ég áður hef nefnt. En þess er að vænta, að tekjurnar verði meiri á þessu ári en fjárl. gera ráð fyrir, einkum með tilliti til þess, aðnú munu verða gerðar breytingar á skattalögunum, sem veita ríkissjóði auknar tekjur. Er því ekki ósennilegt, að tekjuafgangur verði einnig á þessu ári, svo að einnig þá verði unnt að leggja fram fé í framkvæmdasjóð. Einmitt nú er sérstakt tækifæri til að safna fá á þennan hátt til nauðsynlegra framkvæmda, tækifæri, sem óvíst er að komi aftur á næstu árum. Viðfangsefnin sem bíða úrlausnar eru mörg og aðkallandi. Það má telja alveg víst, að eftir stríðið verði fullerfitt að finna verkefni í stærstu kaupstöðunum fyrir allan þann fólksfjölda sem þangað hefur safnazt, og á þetta einkum við um Reykjavík. Það verður því óumflýjanlegt að fjölga heimilum í sveitum landsins og á þeim stöðum við sjó, þar sem bezt skilyrði eru til útgerðar. En þetta verður ekki gert nema með því að leggja fram stórfé til aukinnar ræktunar, bygginga, hafnarmannvirkja, símalagninga og annara framkvæmda á þessum stöðum, sem nauðsynlegar eru til þess, að þar getir skapazt skilyrði fyrir fleiri fjölskyldur til að vinna fyrir sér við framleiðslustörf. Rafmagnið þarf að ná til dreifbýlisins, en það kostar mikil fjárframlög. Okkur vantar einnig ný iðnaðarfyrirtæki, svo sem sementsgerð, áburðarverksmiðju o. fl. Er hér fátt eitt talið af því, sem nauðsynlegt er að hrinda í framkvæmd svo fljótt sem verða má, en það verður ekki gert nema með því móti, að nú verði lagt til hliðar fé í þessu skyni. Í frv. um framkvæmdasjóð ríkisins er lagt til, að 3/5 hlutar þess tekjuafgangs, sem varð á næstliðnu ári, verði lagðir í sjóðinn. Þótt svo verði gert, er samt sem áður hægt að verja stórri fjárhæð af tekjum síðasta árs til lækkunar á skuldum ríkisins. En það er einmitt þetta tvennt, sem nú á að stefna að, að minnka skuldirnar og safna fjármunum til menningarlegra og verklegra framfara í landinu.

Forseti (GSv): Næstur tekur til máls hv. 6. landsk. þm., Emil Jónsson, og talar af hálfu Alþfl. í allt að 30 mín.



Ég vil hér í örstuttu máli hreyfa nokkrum atriðum varðandi bæði yfirlit það, sem hæstv. fjmrh. gaf um afkomu ríkissjóðsins árið sem leið, fjárlag;frv., sem fyrir liggur fyrir næsta ár, og nokkur atriði önnur, er þetta mál snerta. Það liggur reyndar í hlutarins eðli, að það er ekki hægt, svo að í neinu lagi sé, að kryfja hér til mergjar ræðu hæstv. ráðh. um afkomu s.l. árs, þar sem eiginlega enginn veit neitt fyrr en öllu þessu töluflóði er dembt yfir. og er þar úr svo miklu að moða, að ekki veitti af, að nokkurt tóm gæfist til þess að átta sig á aðalatriðunum, áður en umr. hefjast. Sömuleiðis er sá tími, sem flokknum er hér ætlaður, svo stuttur, að ekki er hægt að pinnast á nema fátt eitt af því, sem annars væri vel þess vert, að það væri gert að sérstöku umræðuefni. Að vísu hefur skrifstofustjóri fjármálaráðuneytisins gert fjvn. grein fyrir örfáum atriðum úr reikningi s.l. árs, sérstaklega umframgreiðsluaum, en ekkert heildaryfirlit var þar um að ræða, og má því segja, að nefndin viti eiginlega lítið meira um þessi mál en aðrir hv. þm., enda þótt 5 vikur séu nú senn liðnar af þingtímanum. Það er annars einkennilegt tímanna tákn, hve áliðið er orðið þings, þegar fjárlagafrv. kemur fyrst fram, og enn líða þó þrjár vikur frá þeim tíma og þar til 1. umr. er látin fara fram. Ég minnist í þessu sambandi, að fyrsta árið, sem ég átti sæti á þingi, árið 1934, var gerð hörð hríð að þáv. hæstv. fjmrh. (EystJ) fyrir þið, að fjárlagafrv. var þá ekki lagt fram fyrr en 6 dagar voru liðnir af þingi og ekki tekið til umræðu fyrr en 2 dögum síðar. Það var Sjálfstfl. eða fulltrúi hans,. sem stóð fyrir þessari gagnrýni þá. En nú, þegar Sjálfstfl. hefur tekið við embætti fjmrh., fer þessi umr. fram ekki einu sinni viku eftir þingsetningu eins og þá, heldur sex vikum seinna. Ekki er þetta þó vegna þess, að þingið hafi haft svo ógn annríkt síðan það kom saman, þvert á móti. Það hefur bókstaflega ekkert gert, annað en að bíða, bíða fyrst eftir bæjarstjórnarkosningunum í Reykjavik í heilan mánuð - og bíða enn eftir að finna sjálft sig, að þessum kosningum afstöðnum - og það á enn eftir a átta sig á þeirri lexíu, sem stjórnarflokkarnir þar hafa fengið. Hér liggur þó fyrir fjöldi mála, sem þarfnast bráðrar úrlausnar, ég nefni gengismálið og dýrtíðarmálið, sem þola helzt ekki neina bið, og fjölda annarra aðkallandi vandamála. Engin þessara mála eru enn komin frá nefnd í fyrri deildinni, hvað þá meira. Þessi afgreiðsla, og þó sérstaklega fjárlagaafgreiðslan er næstum óafsakanleg og getur tæpast endað nema á einn veg, að engin fjárl. verði afgreidd á þessu þingi. Þá vil ég enn nefna eitt dæmi af sama tagi: Enn hefur enginn þm. séð ríkisreikninginn fyrir 1940. Hann hefur enn ekki verið prentaður né lagður fram. Það eina, sem þingmenn því hafa að halda sig að um fjárhagsafkomu ríkissjóðsins og við samningu fjárl. fyrir árið 1943, er ríkisreikningurinn 1939 - frá því fyrir stríð, þegar frá eru skilin bráðabirgðauppgjör þau, er hæstv. fjmrh. gaf nú og í fyrra. Þessi undirbúningur allur að starfi þingmanna er svo fráleitur, að ég hef ekki komizt hjá að fara um hann nokkrum orðum. Einmitt á þessum tímum óvæntra atburða og snöggra breytinga er nauðsynlegt að hafa sem fyllstar og nýjastar upplýsingar um hag ríkissjóðsins og hina ýmsu tekna- og gjaldaliði ríkisreikningsins, nóg er óvissan um þessa hluti samt. Sú tala, sem mesta eftirtekt hlýtur að vekja af öllum þeim mörgu tölum, sem hæstv. fjmrh. nefndi, er auðvitað tekjuafgangur ríkissjóðs s.l. ár, sem hann taldi vera nálægt 17 millj. kr. Sömuleiðis og í beinu framhaldi af þessari tölu hljóta líka að vekja athygli heildarupphæð tekjuhliðar reikningsins, sem sögð er 49,5 millj. kr., og gjaldahliðin í heild, sem hann taldi vera um 38 millj. kr., en var áætluð 18 millj. kr. Báðar þessar tölur og þó einkum sú fyrri hafa farið svo gífurlega fram úr áætlun, að slíks eru engin dæmi, hvorki fyrr né síðar. Út af fyrir sig er náttúrlega ekki nema gott eitt um það að segja, að hagur ríkissjóðs standi með svo miklum blóma og tekjuafgangurinn hefur orðið svo mikill, sem raun ber vitni um. En þó skyggir þar eitt á, og það er, að þessi tekjuafgangur er ekki að öllu leyti vel fenginn. Fjárl. fyrir þetta ár, 1941, voru samin á öndverðu ári 1940, eða með öðrum orðum í upphafi stríðsins, þegar mönnum var enn ekki ljóst, hverjar afleiðingar þetta stríð mundi hafa á fjárhag ríkis og þjóðar en yfirleitt á afkomu okkar allra. Fjárl. voru því afgreidd mjög varlega, t.d. var ekki gert ráð fyrir tekju- og eignarskatti nema tæpum 2 millj. kr. og ekki fyrir vörumagnstolli samtals nema fyrir 8.8 millj. kr. Reynslan hefur nú sýnt, að þessir tveir liðir hafa farið fram úr áætlun, sá fyrri um ca. 9 millj. kr. og sá síðari um ca. 14.5 millj. kr. Þegar á Alþingi í fyrra var mönnum ljóst, hvert stefndi með þetta. Menn sáu þá, að tekjur ársins 1940 höfðu orðið svo miklar, að tekju- og eignarskatturinn - og stríðsgróðaskatturinn hlaut að fara langt fram úr þeirri upphæð; sem fjárl. frá árinu áður höfðu gert ráð fyrir, og það var einnig þá sýnilegt, að með þeim kaupmætti, sem þannig hafði skapazt, og þeim innflutningsmöguleikum, sem fyrir hendi voru, hlutu einnig tollarnir að fara langt fram úr fjárlagaupphæðinni. Því var það, að á þessu þingi var ráðstafað verulegum hluta þess fjár, sem sýnilegt var, að mundi verða. afgangs venjulegum þörfum ríkissjóðsins. Á ég þar við „lög um heimild fyrir ríkisstjórnina til ráðstöfunar og tekjuöflunar vegna dýrtíðar og erfiðleika atvinnuveganna, sem samþykkt voru á því þingi, en sem kunnugt er hafa þessi lög aldrei komið til framkvæmda nema að örlitlu leyti, og það í öfuga átt við það, sem til var ætlazt. Í þessum l. er gert ráð fyrir því, að ríkisstjórnin leggi fram úr ríkissjóði af tekjum ársins 1941 5 millj. kr. í þessu skyni. Þetta hefur aldrei verið gert. Auk þess var þar gert ráð fyrir að fella niður með öllu tolla af „baunum, ertum, linsum, hveiti, rúgi, rís, byggi, höfrum, maís og annarri ómalaðri kornvöru, mjöli úr hveiti, rúgi, rísi, byggi, höfrum, maís o. fl: ` Enn fremur að lækka um helming tolla af alls konar sykri. Er enginn vafi á, að ef þessi lið hefði verið farin, sem Alþingi og ætlaðist til, hefði verðlag á þessum og öðrum nauðsynjavörum getað lækkað til stórra muna og þetta því orðið mikið atriði í þeirri baráttu, sem allir voru og segjast vera enn - sammála um að heyja til að halda dýrtíðinni niðri, en sem bara aldrei er háð. Allt þetta var látið undir höfuð leggjast, og féð, sem átti að notast í þessu skyni, tekið og lagt í ríkissjóðinn, og kemur nú fram hér í dag sem tekjuafgangur, með því fína nafni, - en ætti raunar að heita fé, sem ranglega. er dregið undan í baráttunni við dýrtíðina. Ég hygg, að það sé ekki of í lagt, að í þetta mundi hafa farið um helmingur „tekjuafgangsins“, ef fyrirmælum laganna hefði verið fylgt, eða, svo að ég orði það rétt, ef heimildir þessara l. hefðu verið notaðar eins og til var ætlazt. Loks voru svo settar í þessi sömu lög heimildir handa ríkisstj. til tekjuöflunar - í þessu sérstaka augnamiði - til að halda niðri dýrtíðinni, svo sem heimild til að hækka tolla á áfengi og tóbaki, heimild til að leggja á útflutningsgjald og heimild til að innheimta tekju- og eignarskattinn með 10% viðauka. Auðvitað átti ekki að nota þessar heimildir, nema því aðeins, að tekjunum af þeim yrði varið til að halda niðri vöruverðinu, enda var það ekki gert, nema hvað tekju- og eignarskattinum viðkom; hann var innheimtur með 10% viðaukanum, enda þótt lögin kæmu ekki til framkvæmda að neinu öðru leyti. Þessi tekjulind virðist hafa numið ca. milljón kr. fyrir ríkissjóðinn. Þetta, var það, sem ég leyfði mér að kalla, að tekjuafgangurinn væri ekki að öllu leyti vel fenginn. Loks er þess að geta, að ríkisstj. hefur, samkvæmt l. um tollskrá, heimild til að innheimta ekki toll af „stríðs“farmgjöldum, þ.e.a.s. miða tollinn við farmgjaldaupphæðina fyrir stríð. Þetta hefði auðvitað átt að vera ein sú fyrsta og sjálfsagðasta ráðstöfun á móti dýrtíðinni. Hefur hæstv. ríkisstj. þá gert þetta? Nei, hún hefur innheimt margfaldan toll af farmgjöldunum á helztu nauðsynjavörum, í staðinn fyrir að nota heimildina til að miða tollinn við farmgjöldin eins og þau voru fyrir stríð, og eins og útkoman sýnir, - án þess að þurfa þess til að standa undir venjulegum rekstri ríkissjóðsins, eins og þessi „tekjuafgangur“ sýnir, sem hér er nú lagður fram. - Ríkisstjórnin hefur því raunverulega unnið að því að magna dýrtíðina og auka hana. Eftir höfðinu dansa svo limirnir. Er það óeðlilegt, þegar kaupmenn og atvinnurekendur sjá aðfarir ríkisstjórnarinnar, að þeir reyni líka að taka þátt í þessu kapphlaupi, - reyni að klófesta í sinn hlut eitthvað af stríðsgróðanum með hækkaðri álagningu og hærra söluverði? Vissulega er þeim það ekki láandi, þegar ríkisstjórnin vísar sjálf leiðina og segir: Sjá, hér er ég búin að aura saman 15 milljónum með því að fara í kring um allar dýrtíðarráðstafanir, sem Alþingi fól mér að gera. Aðeins einni stétt þjóðfélagsins er bannað að verða þessara gæða aðnjótandi og það þeirri, sem helzt þyrfti þess með, launastéttinni. Við hana er beitt gerðardómi og þvingunarráðstöfunum til þess að hindra þann voða, að hún fái í sinn hlut sanngjarnan hluta. En við skulum sleppa þessu. Það er komið sen komið er. Hæstv. ríkisstj. hefur glatað því tækifæri, sem hún átti til að halda niðri dýrtiðinni, og hafði möguleika til með dýrtíðarl. og því fé, sem hér er borið fram sem tekjuafgangur, svo að um það þýðir ekki að fást héðan af. En næsta atriðið er þá að ráðstafa þessari gífurlegu fjárfúlgu á þann veg, að það komi virkilega þjóðinni að notum í þeirri baráttu, sem allir eru sammála um, að hún muni þurfa að heyja að stríðinu loknu, kannske harðari en hún hefur þurft að gera nokkru sinni fyrr. fyrir afkomu sinni og lífi. Virðist því einsýnt, að heppilegust ráðstöfun á fénu hljóti að beinast í þá átt að létta undir með atvinnuvegunum að stríðinu loknu og skapa atvinnuskilyrði fyrir þann mannfjölda, sem nú vinnur að þeim störfum, sem ekki er að vænta að endast muni þeim til framfærslu nema skamma stund. Ég skal ekki fara langt út í þetta nú, en skal hér nefna nokkur atriði, sem mér finnst, að vel megi tala um, þó að margt fleira komi að sjálfsögðu til álita. Það, sem sjávarútvegurinn þarfnast mest nú þegar, og kemur þó alltaf til að þarfnast meir og meir, eftir því sem tíminn líður, er aukinn skipakostur. Það verður því að vera eitt höfuðatriði fyrir ríkisstj. og Alþingi að styðja alla þá viðleitni, sem miðar að því að bæta úr þessu. Nýafstaðið fiskiþing samþykkti einum rómi að fara fram á, að Fiskveiðasjóður væri efldur í þessu skyni og að ríkissjóður legði honum til 6 milljónir króna á tveimur árum, svo að sjóðurinn gæti orðið sú lyftistöng í þessum efnum, sem hann enn hefur ekki megnað að verða. Hingað til hefur alltaf verið borið við fjárskorti. Nú er sú ástæða ekki lengur fyrir hendi, og áreiðanlega væri því fé vel varið, sem þannig væri ákveðið til stofnlána fyrir aukin atvinnutæki sjávarútveginn til handa. Landbúnaðinn mætti sjálfsagt búa undir erfiðleikana á ýmsan veg, en ein sú veigamesta ráðstöfun í því skyni er vafalaust sú að reisa, ef unnt er, áburðarverksmiðju, sem sæi að mestu eða öllu fyrir hinni innlendu áburðarþörf fyrir svo vægt verð, að not þessarar vöru gætu orðið enn almennari og meiri en nú er. Mér er kunnugt um, að þetta er til athugunar, og reynist það tekniskt fært, gæti að mínu viti vel komið til greina, að ríkið reisti verksmiðjuna og afskrifaði um leið stofnkostnaðinn, svo að hann þyrfti ekki að leggjast á framleiðsluna. Væri þar áreiðanlega um að ræða eina hina þörfustu ráðstöfun fyrir þennan atvinnuveg. Fleira mætti auðvitað nefna, svo sem rafmagnsmál sveitanna o.fl. o.fl. Fyrir iðnaðinn skal ég vera hæverskur mjög, aðeins fara þess á leit, að leiðrétt verði gamalt misrétti og felldir burt með öllu tollar þeir, sem nú eru greiddir á efnivörum til þessa atvinnuvegar, og honum ekki sköpuð verri aðstaða en hinum erlendu keppinautum. Þetta virðist ekki ósanngjarnt, en ég er viss um, að ef skilyrðin væru að þessu leyti bætt fyrir þennan atvinnuveg, þá muni hann aukast og dafna vel í framtiðinni og geta tekið fyllilega sinn hluta að tiltölu af atvinnufærum mönnum. Auk þessa þarf svo að ætla ríflegt fé til verklegra framkvæmda ríkisins að stríðinu loknu, hvort sem það nú verður kallað jöfnunarsjóður, eins og við gerðum Alþýðuflokksmenn, eða það verður kallað framkvæmdasjóður, eins og nú er gert í frv., sem útbýtt hefur verið á þessu þingi, eða eitthvað annað. Loks þarf svo að gera ráð fyrir skuldagreiðslum og varasjóði til að mæta tekjuhalla, ef hann skyldi sýna sig á næstunni, því að nú eru mörg veður í lofti, og getur á skömmum tíma skipazt margt öðru vísi en menn gera sér í hugarlund og nú er. Einhverjum hv. þm. kann nú kannske að finnast, að þessar bollaleggingar eigi ekki heima hér við þessa umr., en það eiga þær vissulega, því að það hlýtur að koma til kasta þingsins, hvernig tekjuafgangi þessum verði ráðstafað, og úrslitaþýðingu getur það haft fyrir okkar þjóðfélag, hvernig það .verður gert. Útgjöld ríkisins til að halda niðri dýrtíðinni hef ég hér ekki minnzt á, ekki vegna þess, að ég telji þau þýðingarminni en annað, sem ég hef nefnt, heldur vegna þess, að um það höfum við Alþýðuflokksmenn borið fram till. í sérstöku frv., og þurfa því ekki þau útgjöld að takast með hér. Um sjálft fjárl.- frv. þarf ég ekki að vera langorður. Það virðist mjög sniðið eftir fjárl. yfirstandandi árs, en þó eru þar nokkur atriði, sem ástæða er til að vekja athygli á strax, t.d. tekju- og eignarskatturinn. Hann er í frv. áætlaður 7 millj. kr., en hefur orðið árið sem leið hér um bil 11 millj. kr. með stríðsgróðaskattinum. Má af þessu álykta eitt af tvennu, annað hvort hefur hæstv. fjmrh. talið óvarlegt að gera ráð fyrir jafnmiklum tekjum hjá skattþegnunum á þessu yfirstandandi ári og voru 1940, og skatturinn 1941 er miðaður við, eða þá hitt, að tekju- og eignarskatturinn á að innheimtast eftir öðrum og vægari reglum en þá. Nú er vitanlega ekki hægt að segja neitt um það með vissu, hvað þetta ár muni bera í skauti sínu, en eins og útlitið er og reynslan bendir til enn sem komið ef, þá má ætla, að það verði síður en svo lakara en áður, því að aldrei, síðan stríðið hófst, hafa tekjurnar (hátekjurnar) verið meiri en það, sem af er þessu ári. Þó var í vitanlega miklu hægara að dæma um þetta atriði síðar á árinu, eða undir árslokin, og ég skal segja það sem mína skoðun, að ég álít það miklu hyggilegra að fresta afgreiðslu fjárl. nú, úr því að búið er að draga svo lengi, sem raun ber vitni, að leggja þau fram. Fjvn. hefur setið aðgerðalaus að heita má og beðið hátt á sjöttu viku, og úr þessu er sýnilegt, að ekkert verður unnið að afgreiðslu þeirra fyrr en eftir páska, en þá er tíminn til þingloka væntanlega orðinn svo stuttur, að það atriði, ásamt þeirri óvissu, sem ríkir með alla afkomu þjóðarinnar, gerir það alveg óforsvaranlegt að afgreiða einhver bráðabirgða- eða flaustursfjárlög, eins og væru afgreidd nú. En svo mikil óvissa sem ríkir um afkomu ár sins, virðist þó ríkja enn meiri óvissa um hitt atriðið, eftir hvaða reglum tekjuskatturinn verður innheimtur. Þegar kosningunum í Reykjavík var frestað í janúar í vetur, var látið í það það skína - og enda beinlínis sagt -, að samkomulag hefði náðst um afgreiðslu nýrra tekju- og eignarskattslaga milli Framsfl og Sjálfstfl., og var látið í veðri vaka, að þetta væri allt klappað og klárt áður en þing kom saman. fleira að segja lýsti einn hæstv. ráðh. yfir því í útvarpi fyrir alllöngu, að nú væri ákveðið að taka 90% af öllum hátekjum, sem færu fram úr vissri upphæð, sem hann einnig tilgreindi. En hvar eru þessi lög? Hvar er frumvarpið til þessara laga? Ekki hef ég séð það, og áreiðanlega hefur því ekki verið útbýtt enn þá hér á hv. Alþingi. Hvar er það, og hvað dvelur það“ Og það er ekki nóg með, að Alþingi bíði eftir því. Skattanefndirnar úti um land bíða líka eftir því, og mér er sagt, að niðurjöfnunarnefnd Reykjavíkur hafi frestað störfum og bíði líka eftir því. Yfirleitt er þetta eina frv., sem beðið er eftir frá hæstv. ríkisstj. Og þó var lýst yfir því, að samkomulag hefði náðst um það, áður en þing kom saman, og samt sést ekkert, þó að þingtíminn sé sennilega hálfnaður eða meira, 40 dagar og 40 nætur hér um bil síðan. Eina vísbendingin, sem maður fær um það, sem koma á í þessu efni, er, að hæstv. fjmrh. leggur til í frv. sínu, að tekju- og eignarskatturinn verði lækkaður um hér um bil helming frá því, sem hann var í fyrra. Og þetta eru líka upplýsingar út af fyrir sig, þó að þar bendi í aðra átt en 90%-in, sem ég nefndi áðan. Annað atriði í fjármálastefnu hæstv. ríkisstj. kemur einnig glöggt fram í þessu fjárlagafrv. fyrir 1943, og það er, að því er gert er ráð fyrir, að verðtollurinn hækki. úr 5.5 millj., sem gert er ráð fyrir í fjárl. yfirstandandi árs, í 10 milljónir eða nálega helmingi hærri upphæð, eða til samræmis við reynsluna frá síðasta ári. En eitt augnablik virðist það hvarfla að hæstv. ríkisstj. að lækka eitthvað af þessum tollum, t.d. tollinn af stríðsfarmgjöldunum, svo að eitthvað sé nefnt. Auðvitað væri hér hið upplagðasta tækifæri að lækka til verulegra muna dýrtíðina í landinu með tollalækkunum, vegna þess fyrst og fremst, að ríkissjóður þarf ekki á öllum þessum tekjum að halda. Tekjustofnar ríkissjóðsins eru yfirleitt allir, - eða a.m.k. flestir -, ákveðnir í erfiðu árferði, þegar allt hefur orðið að kría inn, sem hægt hefur verið, til að mæta hinum nauðsynlegustu útgjöldum. Er þá nokkur goðgá, að mönnum detti það í hug, í öðru eins veltiárferði og peningastraum eins og nú gengur yfir landið, hvort ekki sé unnt að lækka eitthvað tolla á nauðsynlegustu vörutegundum og aðra þá tekjustofna ríkisins, sem harðast koma niður á þjóðfélagsþegnunum? Mér finnst það ekki, og áreiðanlega verður að athuga það vel og vandlega áður en til fulls er frá fjárl. gengið. Og svo má líka spyrja: Ef hæstv. ríkisstj. ætlar nú að nota alla þá tekjustofna, sem til voru tíndir á erfiðleikaárunum, til hvers ætlar hún þá að grípa, þegar aftur harðnar í ári? Ef hæstv. ríkisstj. er hrædd við að hafa of mikla peninga í umferð hjá almenningi vegna verðbólgur, sem af því kynni að skapast, eru ýmis ráð til, til að bæta úr því, önnur en að taka féð af almenningi í ríkissjóðinn, - t.d. skyldusparnaður og ef til vill fleira. Og svo kemur Sjálfstfl. og vill telja almenningi trú um, eins og núna við bæjarstjórnarkosningarnar síðustu, að hann sé sá flokkur, og sá eini flokkur, sem telji hagsmunum þjóðarinnar bezt borgið með því að geyma féð í vösum borgaranna sjálfra, - en vill svo um leið pressa aura úr vösum þeirra með hallæristollum af nauðsynjavörum. Ýmislegt fleira mætti um fjárlagafrv. þetta segja, en til þess. er enginn tími, og verð ég því að láta þetta nægja. Að síðustu vil ég aðeins segja þetta: Sjálfstfl. hefur oft haldið því fram, að hann hafi verið kallaður til samstjórnar með alþfl. og Framsfl., þegar allt var að komast í fjárhagslegt þrot hjá ríkissjóði. Og nú mætir fjmrh. þess flokks með tekjuafgang upp á 7 millj. kr., svo að fljótt á litið virðist vera nokkuð til í þessu og Sjálfsfl. hafi virkilega bjargað fjárhag landsins, eins og hann heldur fram. En ég hygg, að ljóminn fari af þessu björgunarafreki, þegar þess er gætt: 1. Að tekjuöflunin, - og þá. tekjuafgangurinn -, er á engan hátt orðinn til fyrir þeirra atbeina sérstaklega. 2. Að gjöld ríkissjóðs hafa undir þeirra stjórn farið allt að 77% fram úr áætlun. 3. að þessi hæstv. ríkisstjórn, og þá sérstaklega Sjálfstfl. hefur vanrækt allt það, sem alþingi fól henni að gera í dýrtíðarmálunum, nema það eitt að innheimta 10% viðaukann á tekju- og eignarskattinn og þannig búið til tekjuafgang, sem raunverulega var ráðstafað til annars. 4. Að stefnan virðist vera sú, að halda við öllum tollum og sköttum af nauðsynjavörum, en hika við að bera fram tekjuskattsfrv., þangað til komið er fram á síðari hluta þingtímans, sem sýnir a.m.k., að forustan er ekki örugg á þessu sviði, að ekki sé meira sagt.

Forseti (GSv): Þá tekur til máls hv. þm. Dal., Þorsteinn Briem, og talar af hálfu Bændafl.



Það er kunnugt, að í miklum grasárum fær bóndinn mikil og, - að því er hann hyggur -, góð hey í garð. Hann væntir sér því góðs arðs af miklum heyjum. Þó kemur fyrir, að þær vonir bregðast, fóðrun mistekst, vanhöld verða með mesta móti og afurðirnar eftir því. Hver var þá orsökin? Taðan var úr sér sprottin, - og útheyin trénuð. Það reyndust vera „svik í heyjunum“, sem kallað er. Nú er líkt ástatt fyrir þjóðinni. Ekki þarf að kvarta yfir heyskapnum, - mikið hefur heyjazt að vöxtum. Almenningur hefur nú meiri peninga handa milli en hann hefur nokkru sinni áður haft. Sparisjóðsinnieignir og hlaupareikningsinnistæður í bönkum hafa aukizt um nær 100 milljónir. Tekjur ríkissjóðs hafa aukizt um 168% fram yfir áætlun. Tekjuafgangur, - sjóðsaukning -, ríkissjóðsins hefur þrátt fyrir hinar miklu umframgreiðslur, skuldalækkun og eignaauka orðið á 13. milljón, ef ég hef tekið rétt eftir þeim tölum, sem hæstv. fjmrh. las áðan. Áætlaður tekjuafgangur á sjóðsyfirliti þess fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, er rúmar 3 millj. kr. Og þó að allar áætlanir séu óvissar, - og jafnvel þó að þar sé einni upphæð ofaukið, 1,8 millj. kr. tekjum af áfengissölu, - þá hefur tekjuafgangur aldrei áður verið þvílíkur sem nú er ráð fyrir gert. Það má því segja, að hér séu allar hlöður fullar og fúlgur við hvert hús. Menn eru því margir bjartsýnir og stórhuga, þegar þeir líta yfir allan þennan mikla heyafla. En þessi frábæri heyskapur verður því aðeins vanhaldalaus, að sú taðan sé ekki úr sér sprottin, að ekki séu „svik í heyjunum“, eins og oft í miklum grasárum. Vér skulum þá fyrst líta á, hvernig allur þessi mikli heyfengur er til kominn. Og til skilningauka almennum hlustendum tek ég fyrst dæmi frá annarri þjóð. Þegar annar styrjaldaraðilinn hafði tekið Danmörku hernámi, var útflutnings- og innflutningsverzlun að sjálfsöðu rígbundin við Þýzkaland. Þetta vakti þó í fyrstu vonum minni ugg hjá aðalútflytjendum landsins, fiskimönnum og bændum. Þvert á móti hækkaði brún sumra þeirra fyrst í stað, því að hernemandinn greiddi vörur þeirra allgóðu verði og borgaði þær í dönskum krónum. En sá fögnuður stóð ekki lengi, er þeir fengu vitneskju um, hver ráð hernemandinn hafði til þess. Þegar hernemandi Danmerkur hóf kaup sín á allri framleiðslu Dana, aflaði hann sér hins danska gjaldeyris á þann hátt, að hann fór með þýzkar ávísanir, eða skuldaviðurkenningar, upp á nokkur hundruð milljónir inn í þjóðbanka Dana og bauð bankanum að greiða sér út danskar seðlakrónur gegn þessum ávísunum. Hernemendur sögðu: Þið skuluð fá út á þetta þær vörur, sem við höfum og þið komizt ekki af án, en afganginn verðið þið að eiga hjá okkur þangað til að stríðinu loknu. Ef Þjóðverjar hefðu farið þannig að við hvern einstakan danskan bónda eða fiskimann, hefir hver einasti maður þegar skilið, hvað hér var á ferðinni, sem sé það, að hver einasti framleiðandi og verkamaður varð að leggja fram hvern þann eyri, sem hann aflaði umfram fæði og klæði, í erlent stríðslán, sem enginn vissi um greiðslu á. En hernemandinn sá, að erfiðleikar mundu á að fá stríðslánið á þann hátt. Þess vegna fór hann þá leið að láta þjóðfélagið sjálft lána sér með því að láta það leggja til seðlana, til þess að hægt veri að nafninu að borga hverjum einstökum sitt. Þannig var hægt að binda allt andvirði framleiðslunnar - fyrir utan brýnustu nauðsynjar - í stríðslánum. Þegar dönskum framleiðendum skildist þetta, sáu þeir, hver voði þjóðfélaginu var búinn. Enda tóku þá hagfræðingar hins stríðsaðilans að skrifa um þetta og sýna fram á, hvernig verið væri að grafa grunninu undan heilbrigðu fjármálalífi þessa hernumda lands. Menn skildu, að hér var verið þegjandi og hljóðalaust að breyta tryggum gjaldeyri hernumins lands í happdrættisseðla, þar sem vinningarnir ultu allir á því, hvort hernemandinn sigraði að lokum. Ég dreg ekki fram þetta dæmi til þess að gera upp á milli hernaðaraðila. Ég tek þetta dæmi einungis af því, að það er ljóst. Þetta er glöggt dæmi þess, hvernig hernaðarþjóðirnar fara að því að láta hlutlausu þjóðirnar, sem þær eiga yfir að ráða, leggja allt sitt í stríðslán og taka þannig sinn þátt í herkostnaðinum. Allt, sem hernumdu þjóðirnar afla umfram lífsþurftir; er jafnóðum bundið í stríðslánum með þessum sama eða svipuðum hætti. Þann veg er hverjum þeirra peningi breytt í happdrættisseðil, þar sem vinningarnir velta á því, hvor hernaðaraðilinn sigrar. Vér Íslendingar erum þar engin undantekning. Allur afgangseyrir landsmanna fer hér sem annars staðar, þar sem líkt á stendur, í stríðslán. Hernemendur landsins hafa látið oss fá þann skammt af erlendum vörum, sem þeir hafa talið oss þurfa og sjálfir getað í té látið. Enn hafa þeir ekkert annað borgað, - hvorki fyrir þær vörur, sem vér höftun af hendi látið, né fyrir þá vinnu, sem Íslendingar hafa unnið í þágu setuliðsins hér á landi, né heldur fyrir það, sem setuliðið hefur leigt eða keypt sér til fæðis eða annarrar notkunar eða nautnar, síðan það kom hingað til lands. Fyrir allt þetta hefur enginn eyrir enn komið í vorar hendur, heldur aðeins skuldaviðurkenningar. Þetta mundi hvert mannsbarn vita, ef þjóðfélagið eða Landsbankinn væri ekki til knúður fyrir þess hönd að lána hernemandanum fé, til þess að greiða einstaklingunum. Hvaðan hefur þjóðbankinn þá fé til að annast þvílíkar greiðslur Hann hefur til þess prentvélina. En pappírinn fær hann hjá hernemandanum. Þjóðbankinn er til knúður af þeim, sem ráð vor hafa í hendi, að gefa út seðla, ekki aðeins eins og atvinnuvegirnir þurfa, heldur og eins og hernemandinn eða verndarinn þarf. Þannig hlaðast stríðslánin upp, - ef ekki af því, að útflutningsframleiðsla vor nemi meira en innflutningurinn, þá af hinu, að setuliðsvinnan sogar til sín vinnuaflið, og stríðslánin vaxa sem því nemur, sem fyrir þann vinnukraft er greitt í íslenzkum seðlum. Vér höfum á s.l. tveim árum selt öðrum stríðsaðilanum framleiðsluvörur fyrir 32 milljónir kr., og upp í það höfum vér fengið aftur aðfluttar vörur fyrir 204 milljónir. Afganginn, eða 118 milljónir, höfum vér ekki fengið greiddan með öðru en ávísunum, sem eru sama sem viðurkenning fyrir skuldinni. Þessar erlendu skuldaviðurkenningar höfum vér aðeins að litlu leyti getað notað til þess að greiða með gamlar skuldir. En hitt allt höfum vér orðið að leggja fram sem stríðslán. Þar að auki höfum vér lagt fram sem stríðslán allt það fé, sem setuliðið hefur notað til kaupgreiðslu eða til eigin þarfa í íslenzkum peningum. Og virðist það vera a.m.k. um 40 millj. kr. Þessi stríðslán öll eru talin „innieign“ erlendis. Þessi svonefnda „innieign“ vor erlendis er nú 157 milljónir kr. Hún er ekki frjáls gjaldeyrir, nema að nafninu til. Hún er bundið fé hjá hernaðaraðila, af því að hann þarf á henni að halda, sem herkostnaðarframlagi af hálfu Íslendinga, þangað til stríðinu er lokið. Nú er það viðskiptavenjan, að ef Pétur lánar Páli peninga, getur Pétur ekki lengur leikið sér með þá peninga, sem Páll er búinn að fá lánaða hjá honum. 1.ánveitandinn getur ekki sjálfur sett þá peninga aftur í umferð, fyrr en jafnóðum og lánið endurborgast. En hér höfum vér brugðið út af viðskiptavenjunni. Vér höldum áfram að leika oss með peninga og það hvorki meira né minna en 157 milljónir, sem vér erum raunverulega búnir að setja fastar í stríðsláni til annarrar þjóðar. Mönnum mundi skiljast þetta betur, ef hver einstaklingur, en ekki þjóðin í heild; greiddi lán þetta af höndum. Ef haldið væri eftir af andvirði hverrar útfluttrar vöru og af kaupi hvers launþega tilsvarandi hluta við það, sem þjóðin hefur orðið að binda í stríðsláni af vinnuarði sínum, þá mundi hverju mannsbarni ljóst, að vér getum ekki leikið oss með peninga, sem búið er að lána annarri þjóð. Vér getum farið með þá sem handbært fé þá fyrst og jafnóðum, er afborganirnar koma, en fyrr ekki. En alveg það sama er um þjóðfélagið í heild. Það getur ekki sér að skaðlausu haft þá peninga í veltu sem eyðslufé meðal almennings hér heima, sem það hefur orðið að binda í stríðsláni hjá öðrum þjóðum. Það er hægt jafnóðum og afborganirnar koma, en fyrr ekki. Þetta hefur þó verið gert. Nálega allt það fé, sem vér höfum orðið að binda erlendis í stríðslánum, hefur þjóðfélagið eða bankarnir fyrir þess hönd greitt út hér heima inn í viðskiptareikninga, eða í seðlum. Af þessu stafar hin óeðlilega peningavelta í landinu. Hún stafar ekki af því, að þjóðin í heild hafi grætt eða auðgazt, þó að verðmæti hafi færzt til milli eigenda og menn geti nú talið eignir sínar í fleirum, en verðminni krónum. Hún stafar ekki af því, að skipakostur þjóðarinnar hafi verið aukinn, ekki af því, að jarðir hafi verið bættar eða húsakostur þjóðarinnar endurbættur. Hún stafar ekki af því, að þessi eða nein önnur raunveruleg verðmæti hennar hafi aukizt. Þvert á móti verður vart um það sagt, hvort „gróðinn“ gerir að lokum meira en að bæta upp kyrrstöðuna og viðhaldsskortinn. Peningavelta vor stafar eingöngu af því, að vér erum að leika oss með peninga, sem vér höfum orðið að lána út úr landinu og vér vitum ekkert um, hvenær muni koma aftur. Þetta er það, sem kalla má „svik í heyjunum“, að því er peningaveltunni viðvíkur. Peningaveltan hér heima er af fyrrgreindum ástæðum úr sér sprottin, eins og taðan í grasárunum: Þegar peningaveltan er úr sér sprottin, skapast svo nefnd „fölsk kaupgeta“. „Fölsk kaupgeta“ skapast jafnan, þegar peningarnir eru að meira eða minna leyti aðeins ávísanir á verðmæti, sem eru ekki fyrir hendi eða eru óviss eða bundin. Í kjölfar „falskrar kaupgetu“ fylgir ávallt verðrýrnun peninganna eða vaxandi dýrtíð. Og hér á landi hefur þessi „falska kaupgeta“ átt sinn höfuðþátt í verðbólgunni, sem nú er svo mjög um rætt. Samhliða öðrum dýrtíðarráðstöfunum, sem til greina geta komið, er því nauðsyn á ráðstöfunum til þess að draga smám saman, og að svo miklu leyti sem fært er, úr umferð hér heima það fé, sem þegar er raunverulega bundið í stríðslánum og enginn veit um greiðsludag á. Því hefur verið yfir lýst af hálfu ríkisstjórnarinnar, að hún hygðist að hækka skatta til þess að safna í sjóð, þangað til að stríðinu loknu. Og ef þeir skattar verða ekki að neinu leyti að eyðslufé ríkisstjórnarinnar sjálfrar eða lenda í útlánum hjá þeim, sem þá varðveita, þá er þetta ein leiðin til þess að taka úr veltunni hér heima nokkuð af því fé, sem þegar er bundið erlendis, og draga þannig úr vexti verðbólgunnar. En þá má skattheimtan verða harkaleg og koma hart niður, ef taka á þannig af þjóðinni með eignasviptingu allt það fé, sem bundizt hefur og bundizt getur erlendis. Þess er líka að gæta, að þótt landsmenn hafi fengið mikið fé á milli handa þessi síðustu tvö ár, þá hafa þeir líka mikið á sig lagt. Mikill hluti landsfólksins hefur erfiðað sýknt og heilagt og nálega nótt með degi til sveita og við sjó. Og þá eru takmörk fyrir því, hvað sanngjarnt getur talizt að taka með algerri eignasviptingu eða í beinum sköttum af því sama landsfólki, jafnvel þó að mikið hafi verið aflað. Það getur og varla talizt sanngjarnt, jafnvel þó að þjóðfélagið hafi greitt einstaklingunum út það fé, sem fast er í stríðsláni hjá annarri þjóð, að taka þetta fé alveg eða nær alveg af þeim. Þá hefði a.m.k. verið eins gott að greiða féð aldrei út, því að sá saknar ekki eyrisins, sem engan átti. Hins vegar hefur nefnd hagfræðinga athugað aðra leið í þessu máli samkv. till., sem kom fram á þingi í fyrra vor frá hv. þm. Hafnf. Ég á þar við hina svo nefndu skyldusparnaðarleið, sem Bretar eru byrjaðir á. Í Bretlandi eru, sem vænta má, háir skattar sem stendur. En skatturinn er þar ekki að öllu leyti bláköld eignasvipting, heldur er nokkur hluti skattsins varðveittur á nafni skattgreiðanda sem innieign, er hann fær útborgaða síðar eftir reglum, sem settar verða í sérstökum l. í stríðslok. Af lægstu tekjum er allur skatturinn geymd innieign eða skyldusparnaður, en skyldusparnaður nemur æ lægri hundraðshluta eftir því, sem heildarskatturinn hækkar. Í Englandi hafa ákvæðin um skyldusparnað verið sett inn í skattal. sjálf. Og er því gleggst að taka bein dæmi þaðan. Þar eiga t.d. barnlaus hjón, sem hafa sem svarar 2700 kr. skattskyldar tekjur, að greiða sem svarar 35 kr. í sparnaðarskatt. Sá skattur er ekki eignasvipting eins og skattar eru venjulega, heldur er atvinnurekandinn, sem á að halda þessum 35 kr. eftir af kaupi skattgreiðenda, skyldur að afhenda þeim eins konar sparisjóðsbók með þessari upphæð, og fá þeir þessa innieign ásamt seinni innlögum greidda eftir stríð. Hjón með 5400 kr. skattskyldar tekjur greiða ekki heldur skatt í venjulegri merkingu, heldur verða þau að leggja 350 kr. í skyldusparnaðarbók. Barnlaus hjón með 8100 kr. tekjur verða hins vegar að greiða 1540 kr. Alls, en þar af er 1/3 eða rúmar 500 kr. skyldusparnaður með 16200 kr. tekjur greiðir 4600 kr., en þar af eru um 900 kr., eða 1/5 skyldusparnaður. 54 þús. kr. tekjumaður greiðir 16 þús. kr. alls, en þar af eru 1750 kr., eða hér um bil 1/9 skyldusparnaður. En hjá 2 millj. kr. tekjumanni er 1/100 af heildarskattinum geymd eign eða skyldusparnaður o.s.frv. En hvort tveggja, hinn eiginlegi skattur og skyldusparnaðarféð, er innheimt mánaðarlega eins og útsvörin í Reykjavík. Þessu má með ýmsu móti koma fyrir, bæði í sambandi við almenn skattal. og með sérstökum l. En aðalatriðið er að draga úr umferð sem mest af þeim peningum, sem eru raunverulega bundnir hjá annarri þjóð. Hér á ekki við alger eignasvipting eins og verða mundi, ef allar afgangstekjur þjóðareinstaklinganna væru teknar með venjulegum skatti. Hér er aðeins um það að ræða að koma á þeirri venjulegu viðskiptareglu, að enginn getur leikið sér með það fé, sem hann er búinn að lána öðrum. Þess vegna þarf að binda féð hér heima, meðan það er bundið erlendis. Það liggur í augum uppi, að bankarnir geta ekki greitt. hærri vexti af því fé, sem þannig væri bundið með sérstökum skyldusparnaðarráðstöfunum, en þeir fá sjálfir af hinu bundna fé erlendis. Hér yrði því annað hvort að greiða einstaklingunum sömu vexti og þar eru greiddir en láta sleppa skyldusparnaðarfé manna við eignarskatt, og mundi það ef til vill koma í sama stað niður. Nú er það algilt lögmál, að eftirspurn eftir vörum vex með peningaveltunni. Hitt er og algilt viðskiptalögmál, að þegar eftirspurnin vex fram úr vöruframboði, þá hækka vörurnar í verði og verðbólgan byrjar. Glöggt dæmi þeirrar verðbólgu, sem stafar í þessari áður um getnu „fölsku peningaveltu“, er sagan um skrautskálina, sem kostaði 600 kr. á haustnóttum, en var komin upp í 2600 kr. í des. og seldist þá óðara. Þannig er um fjöldann af alls konar skrani, er hverfur í þá miklu eftirspurnarhít, er hin „falska peningavelta“ skapar. Enginn hlutur er svo fánýtur, að hann seljist ekki. Allt er keypt, jafnvel hvað sem það kostar. Þetta er ekki aðeins þjóðhættulegt vegna þess, hve þarna fer mikið fé í sjóinn, sem gott hefði verið að geta gripið til, þegar kreppan dynur á. Þetta er ekki siður þjóðhættulegt vegna hins, hve það dregur marga menn frá þjóðnýtum framleiðslustörfum. Allir vilja verzla, þegar svo stendur á, og þá einkum með óþarfavörurnar, sem ekkert verðlagseftirlit er á. T.d. munu hafa sprottið upp á annað hundrað verzlanir í Reykjavík einni s.l. ár, og munu fæstar þeirra verzla með nauðsynjavörur. Þannig sogar hin „falska kaupgeta“ æ fleiri og fleiri menn frá framleiðslunni og öðrum þjóðnýtum störfum. En því erfiðara, sem er um fólkshald við framleiðsluna, því dýrari hljóta aftur framleiðsluvörurnar að verða, en því fylgir aukin dýrtíð fyrir alla neytendur, en hún veldur aftur enn dýrari framleiðslu. Þannig verður það á engan veg í tölum talið, hve mikinn þátt hin „falska peningavelta“ á í þeirri verðbólgu, sem nú er. Þennan þátt verðbólgunnar mætti stöðva, ef allir þjóðfélagsþegnarnir fengjust til að spara. Ef enginn keypti neinn hlut fram yfir brýnustu nauðsynjar, þá væri einn veigamikill þáttur verðbólgunnar úr sögunni. Ein hin mesta þjóðhollusta er að fara vel með efni sín. En sú léttúð, sem jafnan fylgir skjótfengnum peningum, kemur í veg fyrir það., Og þegar sóunarsýkin er orðin jafnalmennur sjúkdómur sem nú er í þjóðlífinu, þá verður hið opinbera að taka í taumana. Þeir hafa mikið til sín máls, sem nú vilja leggja á háa skatta, til þess að ríkið eignist sjóð til hörðu áranna. Það er margra hluta vegna nauðsynlegt. En það er þar fyrir ekki víst, að háir skattar hvetji menn til sparnaðar. Þvert á móti gætir ískyggilega mikið þess hugsunarháttar meðal almennings, að það sé ekki til neins að spara, því að allt sé tekið af mönnum hvort sem er með sköttum. Allt annað viðhorf mundi aftur skapast af hálfu almennings, ef um skyldusparnað væri að ræða. Þá mundi sparnaðarmaðurinn hugsa sem svo: „Þetta fé ætlaði ég raunar að spara hvort sem var. Það kemur því í sama stað niður, hvað mig snertir. En þessi lögboðni almenni sparnaður kemur bæjar- eða sveitarfélagi mínu til góða, því að eyðsluseggirnir standa þá betur að vígi um að bjarga sér síðar, ef þeir eru skyldir til að safna sér því fé, sem þeir mundu annars eyða í ekki neitt eða verra en það.“ Eyðslumaðurinn mundi ef til vill ekki eins ánægður um sinn. En mundi hann verða óánægður til lengdar? Mundi hann ekki sjá það fljótlega, að gott er að eiga peningana varðveitta til hörðu áranna í stað þess að sóa þeim strax? Og vissulega mundi það geta komið sér vel fyrir hann að eiga peningana síðar. Ríkisstj. hefur skilið nauðsyn þess fyrir ríkið sjálft að safna í sjóð til að mæta erfiðleikunum að stríðinu loknu. En er ekki nauðsynin sama fyrir hvern einstakan? Ríkisstj. hefur enn fremur viðurkennt nauðsyn þess fyrir hlutafélögin að safna í svo nefnda „nýbyggingarsjóði“ til framtíðarinnar. En verður ekki að viðurkenna, að hverjum einstaklingi er það hin sama nauðsyn að safna í „nýbyggingarsjóð“ eða réttara. sagt varasjóð til hörðu áranna, og það því fremur sem hörðu árin eru óhjákvæmilega fram undan og það því meiri og ægilegri sem menn fara nú gálauslegar með feng sinn? Þetta verður ekki gert, svo að verulegu nemi og svo að áhrif hafi á vörueftirspurnina og þar með á verðbólguna, nema með lagasetningu um skyldusparnað, annað hv ort í sambandi við almenn skattal. eða með sérstökum l. Ef þeirri lagasetningu yrði svo hagað, að þær kvaðir, sem á lægst launaða fólkið væru lagðar, væru mestmegnis eða eingöngu skyldusparnaður eða skylduinnlög á nafni þess sjálfs, til kreppuáranna, en skatturinn færi stígandi á móti skyldusparnaðinum, eftir því sem tekjur væru meiri, þá mundi þetta verða til þess að auka nokkuð efnajöfnuðinn að stríðinu loknu. Þá mundi draga úr sveitarþyngslum hörðu áranna. Það mundi jafna aðstöðuna og fleirum verða unnt að koma upp húsi yfir sig eða koma sér fyrir um sjálfstæðan atvinnurekstur til sveita og við sjó. Og þó að margur fari nú illa með peninga, meðan þjóðfélagið er allt sjúkt af ölvun peningaveltunnar, þá er alls engin ástæða til þess að vantreysta einstaklingunum fremur en sjálfu ríkisvaldinu til þess að fara rétt með peninga, þegar peningaveltuvíman er rokin af mörgum kæmi vel að eiga varðveitta fjárhæð til elliáranna. En að mestu gagni kæmi þó skyldusparnaðurinn fyrir ungt og einhleypt fólk, er þann veg mundi safna því fé, er ella færi í súginn, í sjóð til að stofna sér heimili síðar. Auðvitað yrði einstaklingum að vera heimilt að taka til þessa sparifjár, ef sjúkdóma eða örorku bæri að höndum. Þá mundi og verða að heimila greiðslu eldri skulda af því fé, sem innheimt yrði sem skyldusparnaður. Og enn fremur ætti að mega draga frá skyldusparnaði það fé, sem beint er varið til framleiðsluauka, svo sem til skipa- eða bátakaupa og til að setja saman bú eða auka bústofn, og yrðu þar um að vera sérstakar reglur hliðstæðar því, sem er um nýbyggingarsjóði hlutafélaga. Eigi um skerða framkvæmdafé landsmanna, þó að hitt sé ein hin mesta þjóðarnauðsyn að binda þá peninga, sem annars mundu verða eyðslufé einstaklinganna og þannig auka verðbólguna. T.d. ætti sá vinnumaður, sem ver kaupi sínu til þess að koma sér upp fé, er hann hefði á fóðrum hjá húsbónda sínum, að sleppa við skyldusparnaðarkvöð af því fé, sem hann bindur þannig sjálfur í þjóðnýtri framleiðslu. Sama væri nm fiskimann, er bindur eitthvað af aflafé sínu í fiskibáti o.s.frv. Löggjafinn verður að draga úr peningaveltunni með því að binda eyðsluféð til hörðu áranna. Með því er tvennt unnið: Í fyrsta lagi að draga úr vörueftirspurninni, einkum á óþarfanum, og þar með draga úr verðbólgunni. Í öðru lagi að búa hvern einstakling betur undir þá erfiðleika, sem hann á eins vísa yfir höfði sér eins og nótt eftir dag og vetur eftir sumar. Margs konar hættur vofa nú yfir þjóð vorri, og er sú hættan eigi minnst, að skortur verði á lífsnauðsynjum. Skip geta farizt og siglingar torveldazt enn meir eða stöðvazt. En jafnvel þótt svo yrði ekki, þá er sýnilegur skortur fram undan á sumu því, sem framleitt er innan lands. Mjólkurskortur hefur verið sums staðar, og smjörskortur hefur verið svo tilfinnanlegur, að flytja hefur orðið inn smjör frá Ameríku. Vill sá innflutningur verða vanhaldasamur sakir skemmda á smjörinu. Ég sé ekki annað en að ríkisstj. verði að finna ráð til þess að auka smjörframleiðsluna innan lands. Það verður ekki gert með því að láta vinnukraftinn sogast allan úr sveitunum í setuliðsvinnu. Það verður ekki gert með því að halda við hámarksverði á framleiðslunni, nema þá að varan sé verðbætt úr dýrtíðarsjóði jafnframt. Til þess að koma þeim verðbótum við, mun verða að koma á skömmtun á smjöri og ostum. Mætti þá verðbæta til neytenda þann skammt, sem hverjum manni væri ákveðinn, en leyfa að selja við hærra verði það, sem þar fram yfir væri keypt. En ef skammturinn er hæfilega ákveðinn, þarf skömmtunarsmjörverðið eitt að koma fram í verðvísitölunni. Mundi þetta þjóðinni hollara og þjóðinni gagnlegra heldur en að verðbæta úr dýrtíðarsjóði eða með tollaeftirgjöf kaffi og sykur og hveiti og aðrar erlendar vörur, eins og stundum hefur verið orðað og lagaheimild gefin til. Miklu fremur ætti að nota það fé, sem ríkissjóður fær í tolla af þessum vörum, til þess að tryggja neytendum nægilegar innlendar afurðir og verðbæta þær, en slíkri verðbót til neytenda verður vart fyrir komið nema á þann skammt, sem hverjum einstaklingi væri tryggður, því að um það vörumagn, sem fært kynni að vera að selja þar fram yfir, koma fleiri til greina en innlendir menn. Hvort því verður við komið, að skammta þannig vissan hluta neyzlumjólkur og verðbæta á sama hátt einhvern tiltekinn mjólkurskammt handa hverjum innlendum neytanda, er rannsóknarefni, sem vert er að athuga. En hitt verður alþjóð að skiljast, að nú, þegar allir vegir eru opnir til vel launaðrar atvinnu, þá verður ekki einni stétt haldið við það að framleiða mat handa fólkinu, nema hún beri úr býtum hliðstætt verð við það, sem aðrir, er jafnmikið leggja á sig, hafa frá borði. Það er bersýnilegt, að ef eigi á enn meir að dragast saman landbúnaðarframleiðslan, og ef eigi á að verða stórfelldur skortur á sumum sveitaafurðum, þá verður verðið til framleiðendanna að hækka. Framboðið er þegar minnkað miðað við tölu neytenda, og það hlýtur að minnka enn meir, ef sama verðlag á að haldast. Til þess að draga úr þurrð vörunnar eru engin önnur ráð en verðhækkun eða tilsvarandi lækkun framleiðslukostnaðar, sem mun, svo að verulegu nemi, erfið í framkvæmd. Eitt af því, sem hefur áhrif á kjötverðið, eru þau brigð, sem orðið hafa á loforði hernemandans um skaðabætur fyrir markaðstöp. Kemur þetta sérstaklega hart niður á ull og gærum. Þess var vænzt, þegar Bandaríkin tóku að sér vernd landsins, að þá mundi úr þessu bætt. Svo mun þó enn ekki orðið. Og er þess því vænzt, að hæstv. ríkisstj. sæki það mál sem fastast. Þetta er ekki mál bændanna einna. Þetta er jafnframt mál hvers einasta neytanda í landinu, því að það gefur að skilja, að markaðstap eða neyðarsala á gærum og ull hlýtur að koma fram í hækkuðu kjötverði og sláturverði, ef sauðfjárræktin á að haldast og eigi verða sami skortur fram undan á kjöti sem nú er þegar á mjólkurafurðum. Bregðist því skaðabæturnar af hálfu hernemandans eða verndarans fyrir markaðstöpin á þeirri vöru, sem markaðurinn var hvað beztur fyrir í fyrra stríðinu, þá verður ríkið sjálft, einmitt vegna neytendanna, að greiða þær bætur. En ég vil hins vegar ekki gera ráð fyrir slíku, heldur að bætur komi úr þeim stað, er þeim var í fyrstu lofað. Það mun að betur koma í ljós, hve óvarlegt er að byggja matarvon vora að miklu leyti á innflutningi og siglingum. Það getur hefnt sín með hungri, ef landbúnaðarframleiðslan er látin dragast saman í stað þess að aukast, a.m.k. tiltölulega við neytendafjölgunina í landinu. Það er nú þegar svo komið, að eigi aðeins sveitabúskapur dregst saman, heldur hefur og sjávarútvegur á smæstu bátum stöðvazt í sumum verstöðvum, vegna þess að ekki er hægt að standast samkeppni við helgidaga- og eftirvinnukaup setuliðsins. Hverjar verða þá bjargræðisvonir landsfólksins að stríðinu loknu, ef jarðir eiga að fara í auðn og skip fúna í naustum, vegna þess að vinnuaflið hefur sogazt í óarðbær verk? Munu þá ekki koma í ljós svik í þeim heyjum, sem menn hafa nú mest eftir sótt'? Þess ber að minnast, að ríkisstj. hefur fengið loforð um, að fækkað verði mönnum í setuliðsvinnunni. Hins vegar er mér ekki kunnugt, hvað áunnizt hefur á borði í því efni. Ég ætla, að þar sé sums staðar ekki um fækkun, heldur jafnvel aukningu að ræða enn sem komið er. Þess verður því að vænta, að hæstv. ríkisstj. stígi hér fastar í ístaðið en enn er. Og það á hún að geta, og því fremur sem þjóðbankinn, eða m.ö.o. þjóðfélagið sjálft, verður að lána hinum erlenda aðila hvern eyri, sem fyrir setuliðsvinnuna er goldinn, og að auki þær prósentur, sem vinnuagentarnir fá. Vér þurfum eigi fyrir það að væna neinn um vangreiðslu á því láni á sínum tíma. Vér skulum aðeins spyrja sjálfa oss, hvort tryggara sé matur í hendi eða peningar, þegar maturinn ekki fæst. Hin innlenda framleiðsla ein er matur í hendi fyrir þjóðina. Hún er og hin eina örugga vörn gegn atvinnuleysinu og hruninu í styrjaldarlok.

Forseti (GSv): Næstur tekur til máls hv. 1. landsk. þm., Brynjólfur Bjarnason, og talar af hálfu Sameiningarfl. alþýðu, sósíalistaflokksins.



Ég geri ráð fyrir, að marga hafi fýst að heyra nánar skýrt frá langstærstu fjárl. í sögu þjóðarinnar, sem nema hvorki meira né minna en 34 milljónum króna. Það var hérna á atvinnuleysisárunum, að Kommúnistaflokkurinn sýndi fram á, að með því að auka tekjur ríkissjóðs um 6–7 milljónir króna mætti gerbreyta högum þjóðarinnar til batnaðar. Þetta þóttu heldur en ekki skýjaborgir þá. Nú hafa ríkissjóðstekjurnar ekki verið auknar um 7 milljónir heldur um 20 milljónir, samkvæmt áætlun síðan þetta var. Og vitanlega fara tekjurnar langt fram úr áætlun. Við þetta bætist svo hvorki meira né minna en tæpar 18 millj. króna tekjuafgangur frá síðasta ári. Samt gefa þessi fjárl. sáralitla hugmynd um þá gerbreytingu, sem orðið hefur í fjármálun landsins, af þeirri einföldu ástæðu, að stríðsgróðinn hefur ekki verið skattlagður svo að teljandi sé, heldur voru í skyndi samþykkt ný skattal. til þess að hlífa stríðsgróðamönnunum við skatta. Svo haganlega er þessu fyrir komið, að hátekjumenn, sem að vísu urðu að greiða allverulegan skatt árið 1941, sleppa við mestan hluta skattsins árið 1942. Síðan fyrir stríð hafa þjóðartekjurnar a.m.k. þrefaldazt að krónutali. Ef þjóðartekjunum væri skipt jafnt niður á íbúa landsins, mundu koma a.m.k. 15000 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. M.ö.o., hver einasta fjölskylda á landinu gæti lifað í velsæld og lagt þar að auki fyrir a.m.k. 5–7 þús. kr. á ári. Þið vitið allir, sem mál mitt heyrið, að það er mjög fjarri því, að fólkið, sem byggir þetta land, eigi við slík kjör að búa. Þúsundir erfiðismanna misbjóða heilsu sinni með hóflausu striti og hafa þó ekki nema rétt til hnífs og skeiðar handa sér og fjölskyldum sínum. Gamalmennum og öryrkjum eru skammtaðar innan við hundrað krónur á mánuði til þess að lifa af í allri þeirri stjórnlausu dýrtíð, sem nú, er í landinu. Og hvert er svo öryggið fyrir framtíðina? Hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, hefur gefið fyrirheit um atvinnuleysi, hrun, bölvun eftir stríðið. Og það er alveg víst, að það fyrirheit verður efnt, ef hann og félagar hans halda áfram að stjórna þessu landi. Hvað verður þá af öllum þjóðartekjunum? Hvað verður um allan hinn mikla auð, sem þjóðin aflar? Um það geta menn gert sér nokkra hugmynd, en þó hvergi nærri fullnægjandi, með því að athuga þær skýrslur, sem fyrir liggja samkvæmt skattaframtölum. Fyrir árið 1940 töldu 117 menn 17 millj. kr. fram til skatts. Allir þessir menn höfðu yfir 25 þús. kr. í tekjur, en langmestur hluti þessarar upphæðar fellur þó aðeins á sárfáa menn. Þetta er samkvæmt þeirra eigin framtali. Vitaskuld eru hinar raunverulegu tekjur þeirra miklu meiri. Og á árinu 1941 hafa tekjur þessara manna enn hækkað stórum. Eins og séð verður af þessu, renna tugir milljóna af tekjum þjóðarinnar í vasa örfárra fjölskyldna. Hverjar þessar fjölskyldur eru, geta menn áttað sig á með því að athuga nokkrar staðreyndir, svo sem sölur togaranna í Englandi, fyrirtæki, sem er í eign Thorsbræðra, seldi nýlega hlutabréf sín og græddi á því tæplega hálfa þriðju milljón króna. Það er til nóg af slíkum dæmum. Eigendur milljónanna eru nátengdir ríkisstjórn Íslands. Þetta er skýringin á ótal fyrirbærum í þjóðmálalífi landsins, skýringin á stjórnmálastefnu ríkisstjórnarinnar. Hvaða gagn er svo þjóðinni af þessum tekjum, sem renna í vasa stríðsgróðamannanna? Starfssvið þessa fjármagns er yfirleitt í braski og spákaupmennsku, sem stendur nú í meiri blóma en dæmi eru til áður hér á landi. Þetta er ein aðalorsök dýrtíðarinnar í landinu. Fasteignir margfaldast í verði, og þessi verðhækkun á einna drýgstan þátt í því að skrúfa allt vöruverð upp úr öllu valdi. Þó er hitt aðalatriðið, að þessi taumlausa verðhækkun á fasteignum verðu. þyngsti myllusteinninn um háls þjóðarinnar, þegar útflutningsvörur hennar lækka aftur í verði. Og skyldi fjármagn þjóðarinnar vera í öruggri vörzlu í höndum stríðsgróðamanna? Ætli það sé bezt geymt í höndum þeirra, sem þjóðin sparar? Hvað segir reynslan? Thorsfjölskyldunni tókst að sólunda meginhlutanum af öllu veltufé þjóðarinnar á árunum fyrir stríðið. Svo er líka annað ráð til að láta spariféð gufa upp. Það er að lækka krónuna í verði. Auðvitað lýtur krónan okkar sömu örlögum og dollarinn. En hrun dollarsins þarf ekki heldur að koma til. Það er stefna útgerðarauðvaldsins að láta þjóðina borga brúsann, ef útgerðin gengur illa, með því að lækka gjaldeyrinn í verði. Fyrir stríðið tókst Kveldúlfi að fá alla þjóðstjórnarflokkana, ekki aðeins Íhaldsflokkinn, heldur líka Framsóknar- og Alþýðuflokkinn, til að fallast á þessa stefnu sína. Enn þá verður þjóðinni að blæða vegna þessarar ráðstöfunar. Dýrtíðin, sem við eigum nú við að búa, á að miklu leyti rót sína að rekja til lækkunar krónunnar. Þessari stefnu verður vitaskuld haldið áfram eftir stríðið, ef Kveldúlfur og taglhnýtingar hans fá að ráða. Jafnskjótt og útflutningsafurðirnar falla í verði, verður krónan aftur lækkuð. Fjármagnið, sem safnazt hafði saman á stríðsárunum, verður látið gufa upp, til þess að dögg gróðans geti haldið áfram að drjúpa á ekrur hinnar auðugu. Nú skulum við eitt augnablik staldra við og athuga, hvar við erum staddir. Við búum við hið marglofaða skipulag „einkaframtaksins“, sem stjórnað er af „framtaksmönnunum“, „máttarstólpum þjóðfélagsins“. - Þegar nánar er að gáð, er þetta skipulag ekkert annað en bláber vitfirring. Þjóðinni safnast óhemju auður, svo mikill, að hvert einasta landsins barn gæti búið við allsnægtir. Þar að auki getum við safnað í kornhlöður til margra ókominna ára. Í einu orði sagt: Allir gætum við búið við velmegun og öryggi, hver einasti okkar. Í stað þess höfum við flestir rétt í okkur og á, þó að við stritum myrkranna á milli. Við látum afa okkar og ömmur, sem, meðan starfsorkan entist þeim, hafa lagt allt sitt fram til þess að skapa þjóðinni verðmæti, búa við þröngan kost. Og við höfum ekki tryggt sjálfum okkur réttinn til fæðis og klæða, þegar starfsorku þrýtur. Og eftir skamma stund megum við búast við að standa aftur í sömu sporum. Enn á ný munu þúsundir okkar ganga atvinnulausir, neitað um réttinn til að afla sér lífsviðurværis í landi allsnægtanna, og það, sem við höfum áður aflað, er horfið í gin gróðahýenanna, sem við höfum kosið til að vera forsjá okkar, sem við höfum kosið til að fara með stjórn landsins. Er ekki mál til komið að binda enda á þetta brjálæði? Lítum nú á fjárlagafrv., sem hér er til umr. Nú skortir ekki milljónirnar. Tugir milljóna eru í ríkissjóði umfram venjulegar þarfir. Og enn gæti ríkissjóður aflað tuga milljóna, ef hann vildi. Nú skortir sannarlega ekki „afl þeirra hluta, sem gera skal“. Það er vissulega ekki einleikið, ef þessi fjárlög eru með venjulegum hætti. Mun nokkur trúa því, að hvergi votti fyrir því í fjárl., að reynt sé að leysa vandamálin, sem þjóðin er nú að glíma við; og búa í haginn fyrir framtíðina. Fjárlagafrv. er eins konar stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Hvað verður gert til að vinna gegn dýrtíðinni? Hvað verður gert til þess að tryggja afkomuna að stríðinu loknu? Hvaða ráðstafanir eru gerðar til að koma á fót fullkomnum alþýðutryggingum? En fjárl. eru einmitt með venjulegum hætti. Í þeim er ekki stafur, sem bendir til þess, að nokkurn skapaðan hlut eigi að gera til að vinna á móti dýrtíðinni. Ekkert til þess að bæta kjör fólksins í landinu. Ríkisstjórnin talar seint og snemma um dýrtíðina. En á fjárl. er ekki varið einum einasta eyri til að vinna gegn dýrtíðinni. Hins vegar ætlar ríkisstjórnin að innheimta vörumagnstoll og verðtoll að upphæð 15 milljónir króna árið 1943, Það er allt að því helmingur af öllum áætluðum tekjum ríkissjóðs það ár. Síðast liðið ár námu þessir tollar 23 milljónum. Að öllu óbreyttu verða þeir vitaskuld miklu hærri 1943. Niðurstaðan verður því þessi: Á síðast liðnu ári varði ríkisstjórnin ekki einum einasta eyri til að vinna á móti dýrtíðinni. Aftur á móti varði hún 23 milljónum til að auka dýrtíðina. Því að. það hlýtur hver maður að skilja, að þegar 23 milljón króna tollur er lagður á innfluttar vörur, þá verða þar 23 milljón krónum dýrari. Þetta verkar þó enn meir til hækkunar á smásöluverð, þar sem álagning á tollinn bættist við. Samkvæmt fjárlagafrv. ætlar ríkisstjórnin að halda áfram sömu stefnu á næsta ári. Það er ekki sýnilegt, að það verði varið eyri til að vinna á móti dýrtíðinni, en aftur á móti verður varið sennilega 20–30 milljónum til þess að auka dýrtíðina. (Það er að vísu erfitt að áætla í tölum á þessum tímum, þegar allt er á hverfanda hveli. En það skiptir ekki máli. Stefnan er sú sama.) Það er nú liðið rúmt missiri síðan ríkisstj. lét Alþingi samþykkja lagabálk mikinn á móti dýrtíðinni. Samkv. honum voru stjórninni gefnar heimildir til að afla yfir 20 millj. króna tekna, að mestu leyti með sköttum á almenningi, til þess að vinna á móti dýrtíðinni. Það var nú frá upphafi heldur óljóst, hvernig átti að fara að þessu, en manni skildist helzt, að fyrirkomulagið ætti í stórum dráttum að vera eitthvað á þessa leið: Fyrst á að innheimta tolla af innfluttum vörum að upphæð 20 milljónir og hækka þannig vöruverðið um sömu upphæð. Síðan á að innheimta skatta af landsmönnum að upphæð 20 milljónir til þess að lækka vöruna um sömu upphæð, eða í raun og veru til að endurgreiða tollana: Útkoman 0. En til þess að innheimta tollana þurfti ærið starfsmannalið með ærnum kostnaði. Ekki þurfti minna starfsmannalið og minni kostnað við að innheimta skattana til að endurgreiða tollana. Þetta fyrirkomulag mundi náttúrlega hafa hjálpað mörgum góðum framsóknarmanni, íhaldsmanni og alþýðuflokksmanni um atvinnu, fina atvinnu, þar sem hægt var að ganga með flibba um hálsinn. Og sjálfsagt hefði það þótt virðulegri atvinna en að láta þá bera sand í poka með sama fyrirkomulagi og sagt er að tíðkist á Kleppi. En fyrir þjóðarbúið hefði það komið út á eitt, hvort verkið þeir hefðu verið látnir vinna. Það er auðráðin gáta, hvaða mannsheili hefur fóstrað hugmyndina um þessi Bakkabræðravinnubrögð. Það er heili Eysteins Jónssonar, hæstv. viðskmrh. En þetta fannst Ólafi Thors, hæstv. atvmrh., alveg ágætt. Hann sagði, að þetta væri einna merkasta löggjöf aldarinnar. Nokkru síðar voru hagfræðingar látnir reikna út, hvað það kostaði að lækka vísitöluna um eitt stig. Það kostar 3/4 úr milljón. Þá gáfust þjóðstjórnarhetjurnar alveg upp. Dýrtíðarl. komu aldrei til framkvæmda, nema fjmrh. notaði tækifærið til að innheimta tekjuskattinn með 10% álagi. Engum eyri var varið til að lækka verðlagið. Síðan hefur vísitalan hækkað um 30 stig. Og Morgunblaðið viðurkenndi, að þetta væru einhver aulalegustu l., sem Alþingi hefði samþykkt. Það hlýtur að liggja hverjum manni í augum uppi, að allt skraf um að halda verðlaginu niðri með því að gefa með vörunum er marklaust þvaður. Ef gert er ráð fyrir, að hneigðin til verðhækkunar verði sú sama og verið hefur, þá mundi allt það fé, sem ríkisstjórnin hefur yfir að ráða, tæmast á einu misseri til þess að koma í veg fyrir, að vísitalan hækkaði. Að þeim tíma liðnum héldi verðhækkunarflóðið áfram óhindrað, og ríkissjóður stæði tómur eftir. Hitt er jafn augljóst, að það er alveg fráleitt að ætla sér að lækka verð með gerðardómsákvæðum án þess að leggja fram fé til að jafna verðlækkunina. Enginn mun láta sig dreyma, að ríkisstjórnin ætli að láta kaupmenn eina bera allan kostnaðinn af vaxandi dýrtíð. Enda er það ekki á hennar valdi. Ef verðið er lækkað á einni vöru, hækkar það bara á annarri. Ríkisstjórnin veit það bezt sjálf, að allt gasprið um baráttuna á móti dýrtíðinni er bláber þvættingur. Hún ætlast til, að menn séu svo grunnhyggnir, að þeir skilji þetta ekki fyrr en um seinan, eftir að menn hafa látið blekkjast til fylgis við hana um kosningar. Ríkisstjórnin hefur aðeins eitt áhugamál: að lækka kaupið. Og til þess eins eru refirnir skornir. Til þess að vinna á móti dýrtíðinni með árangri þarf að gera eftirfarandi: Hækka gengi íslenzku krónunnar, afnema alla tolla á almennum neyzluvörum, taka stríðsgróðann úr umferð með því að skattleggja hann nógu hiklaust og hlífðarlaust, lækka framleiðslukostnað landbúnaðarins með ríflegri og röggsamlegri aðstoð við þá bændur, sem hafa hæstan framleiðslukostnað, hafa röggsamlegt og skynsamlegt verðlagseftirlit. Ríkisstjórnin mun ekki framkvæma neina af þessum ráðstöfunum, eins og fjárlagafrv. ber með sér. Hún hefur skapað dýrtíðina, til þess að hinir ríku geti haldið áfram að græða á kostnað hinna fátæku. Af sömu ástæðum mun hún halda dýrtíðinni við, því að það er ekki hægt að vinna gegn dýrtíðinni nema á kostnað hinna ríku. Sósfl. hefur aftur á móti lagt fram og mun leggja fram till. um allar þær ráðstafanir gegn dýrtíðinni, sem hér eru taldar. Hann mun leggja fram till. um afnám tolla á almennum neyzluvörum og að stríðsgróðinn verði skattlagður. Sósfl. hefur lagt fram tillögur um, að jarðræktarstyrkurinn til smærri bænda og miðlungsbænda verði hækkaður svo mjög, að þeir geti haft samkeppnisfært kaup við jarðræktarframkvæmdir og önnur störf á heimilum sínum. Ef þessar till. næðu fram að ganga, gætu smábændur og miðlungsbændur komið jörðum sínum í það horf á fáum árum, að búskapur þeirra yrði samkeppnisfær við aðra framleiðslu í landinu. Þetta er hin rétta aðferð til þess að auka landbúnaðarframleiðsluna, til þess að bæta kjör bændafólksins, svo að það uni við störf sín í sveitinni, og til þess að lækka framleiðslukostnað landbúnaðarafurða. Því að eins og kunnugt er, verður verðið á landbúnaðarafurðum að miðast við hæsta framleiðslukostnað, þ.e. framleiðslukostnað þeirra býla, sem eru lakast sett frá náttúrunnar hendi, eru í lélegastri rækt og hafa minnst af þeim mannvirkjum, sem nauðsynleg eru til þess að búskapurinn beri sig. Þess vegna er það hagsmunamál alls almennings í landinu að koma þessum býlum í það horf, að þau verði samkeppnisfær. Jafnframt höfum við lagt til, að lagt verði fram fé úr ríkissjóði til að gera bændum kleift að greiða samkeppnisfært kaup um annatímann. En það er eftirtektarvert, að þrátt fyrir allt bændaskjallið og allar tugmilljónirnar, sem ríkisstj. hefur yfir að ráða, bólar ekki á neinum slíkum tillögum frá henni, heldur hefur hún látið lið sitt á Alþingi drepa allar tillögur Sósfl. í þessa átt. Það eru aðeins hagsmunir stórbændanna, sem hún ber fyrir brjósti. Þess vegna lætur hún sér nægja að leggja fram fé til þess að gefa með áburðinum. Það kemur stærstu bændunum að langmestum notum. Með því fá stórbú á borð við Korpúlfsstaðabúið háan styrk úr ríkissjóði, sem fátækt fólk í sveitum og kaupstöðum verður að greiða með sköttum sínum. Styrkurinn til smábóndans verður aftur á móti alveg hverfandi. Og eins og liggur í augum uppi hefur þetta engin varanleg áhrif til þess að lækka framleiðslukostnað landbúnaðarins. Það er því léleg ráðstöfun gegn dýrtíðinni og verður ekki til þess að gera sveitabúskapinn lífvænlegri til frambúðar. Þrátt fyrir hinar gífurlegu tekjur ríkissjóðs er ekki ætlazt til þess, að verklegar framkvæmdir verði meiri en verið hefur, nema óhjákvæmileg aukning á viðhaldi vega. Framlög til vita og hafnargerða eru lækkuð. Ekki er til þess ætlazt, að nein tilraun verði gerð til þess að bæta úr byggingarþörf landsmanna. Framlag til atvinnuaukningar og framleiðslubóta er lækkað um 300 þús. kr. Þess er ekki heldur að vænta, að ríkisstj. leggi fé til atvinnuaukningar, þegar það er aðaláhyggjuefni hennar, hvernig hún eigi að fara að því að minnka atvinnuna í landinu. Það er ómögulegt að segja um það fyrirfram, hvort það verður mikið eða lítið unnið að hernaðaraðgerðum hér á landi árið 1943. Ef þjóðin hefði verið svo lánsöm að búa við stjórn, sem borið hefði hag þjóðarheildarinnar fyrir brjósti, þá hefði nú þegar verið gerð áætlun um þau mörgu verk, sem bíða framkvæmda. tryggt nauðsynlegt fé til þeirra og allt undirbúið til að hefjast handa strax og unnt er. Nú er hið ákjósanlegasta tækifæri til þess að búa sig undir að mæta atvinnuleysinu, sem hlýtur að koma eftir stríðið, ef auðvaldsskipulaginu verður lengra lífs auðið, þ.e.a.s. að svo miklu leyti sem hægt er að tryggja sig gegn böli þessara brjáluðu mannfélagshátta. Það þarf ekki að taka það fram, að ríkisstjórninni hefur aldrei flogið neitt þvílíkt í hug. Sósfl. mun leggja fram till. á þinginu um atvinnuleysistryggingar. Fjárins til atvinnuleysissjóðanna verði aflað með framlögum frá ríki og bæ og með iðgjöldum atvinnurekenda, er greiði til sjóðanna í ákveðnu hlutfalli við vinnulaun þau, sem þeir greiða. Við munum leggja til, að atvinnuleysissjóðnum verði tryggðar tekjur, sem nemi að minnsta kosti 10–12 milljónum á ári fyrstu árin. Hvað sem líður gildi sjóðsafnana nú á tímum, þá yrðu verkamönnum tryggð mikils verð réttindi, sem erfitt yrði að taka frá þeim aftur, ef þessar till. næðu fram að ganga. Hér er um að ræða kjarabætur á kostnað a tvinnurekenda til þess að tryggja verkamenn gen atvinnuleysi eftir stríðið. Það væri gaman að heyra, hvað Ólafur Thors atvmrh. segir við þeim. Eins og kunnugt er, lét hann banna allar grunnkaupshækkanir af einskærri umhyggju fyrir hag verkamanna til þess að tryggja þá gegn atvinnuleysi. Hann var svo sem ekki að hugsa um stríðsgróðamennina. Hann vildi svo sem gjarna láta þeim blæða, - eftir því, sem hann sagði sjálfur. Nú skuluð þið bara taka eftir, hvernig hann snýst við þessari till. Ekki er hætt við, að hann sé að hugsa um hag stríðsgróðamannanna ! Og ekki er hætt við, að hann vilji ekki tryggja verkamenn gegn atvinnuleysi! Hvað er þetta? Mér sýnist háttvirtir þingmenn brosa eitthvað svo kankvíslega? Og það meira að segja flokksmenn Ólafs Thors, hæstv. atvmrh. Getur það verið, að þeir efist um einlægni flokksforingjans? Ekki er lagður eyrir til aukinna trygginga á fjárl., þrátt fyrir milljónatekjurnar. Það er rétt á takmörkunum, að framlög til alþýðutrygginganna haldist í hendur við aukna dýrtíð. Rekstursgjöld ríkisspítalanna eru meira að segja lækkuð, af því að daggjöld þeirra hafa hækkað svo mjög. Gamalmenni og öryrkjar eru ekki aðeins látin búa við sömu eymdarkjörin og fyrir stríð, heldur hafa kjör margra þeirra stórum versnað á sama tíma sem árstekjur einnar stríðsgróðafjölskyldu mundu nægja til að sjá þeim öllum mjög sæmilega farboða. Þetta er svo smánarlegt framferði, að þegar maður hugsar út í það, þá finnst manni næstum því furðu gegna, að þeir þingmenn, sem hafa verið með í að samþykkja slíkt, skuli geta litið upp á nokkurn mann án þess að blygðast sín. Sósfl. mun leggja fram tillögur um, að Lífeyrissjóður Íslands komi tafarlaust til fullra framkvæmda og til þess verði honum tryggt nægilegt fé úr ríkissjóði. Jafnframt verði öllum gamalmennum og öryrkjum tryggður ákveðinn, boðlegur lífeyrir með l. Og við álítum það með öllu ósæmilegt að ætlast til þess, að nokkur einstaklingur hafi minna en 200 krónur og nokkur hjón minna en 300 kr. í lífeyri á mánuði, eins og verðlagið er nú í kaupstöðum landsins. En þið, hlustendur góðir úti um byggðir landsins, skuluð ekki gera ykkur neinar vonir um, að tillögur okkar nái fram að ganga. Fyrst þurfum við á fulltingi ykkar að halda til þess að koma þessari ríkisstjórn frá völdum. Það er fyrsta skilyrði þess, að hægt sé að gera sér vonir um framgang nokkurs meiri háttar framfara-, umbóta- og menningarmáls hér á alþingi.

Forseti (GSv): Þá hafa talað fulltrúar allra þingflokkanna, og tekur nú að lokum til máls hæstv. fjmrh. og hefur til umráða einn stundarfjórðung.



Herra forseti ! Hv. þm. V.-Húnv. varði miklum hluta ræðutíma síns til þess að bera saman útgjöld ríkissjóðs 1938 og á árunum eftir að stríðið hófst: Hann taldi þennan samanburð sýna ákaflega glöggt, hvað fjármálastjórn Framsóknar hefði verið með miklum ágætum, á meðan framsóknarmenn voru við völd, og í því sambandi benti hann á það, að útgjöld ríkisins hefðu verið lægri 1938 en 1941. Mikil er nú hv. þm. á greindarleysi fólksins, ef hann trúir því, að slíkur lofsöngur, byggður á svona rökum um hans ágæta flokk, verði tekinn fyrir góða og gilda vöru. Hann benti á það, að samkv. yfirliti yfir tekjur og gjöld ríkisins 1941 hefðu tekjurnar farið 76% fram úr áætlun, og þótti honum það gífurlegt. En þegar þess er gætt, að dýrtíðarvísitalan er nú komin upp í 83% frá því, sem hún var 1938, og tillit er tekið til þess, að ófriðarástandið hefur skapað ríkinu stórkostleg útgjöld, alveg án tillits til dýrtíðaraukningar, þá veit ég ekki, hvort þessi hækkun er svo mjög óeðlileg. Hv. þm. spurði svo allhróðugur, hvað væri nú orðið úr öllum kenningum Sjálfstæðisfl. um það að lækka útgjöld ríkisins og fækka starfsmönnum o.s.frv. Ég hef áður talað um þetta, hér í sambandi við flutning fjárlagaræðunnar í þinginu, og vék að því, að Sjálfstæðisfl. hefði talið og teldi möguleika til þess að breyta þessu þannig, að rekstrarútgjöld ríkisins gætu lækkað. Ég dró enga dul á það, að slíkt mundi verða allerfitt og mundi sæta misjöfnum dómum, en hins vegar væri alveg óhugsandi að koma því í framkvæmd, nema Alþ. væri einhuga um það að stiga slíkt spor. Hins vegar vitum við það, að hér í þinginu situr nú í rauninni alveg sami meiri hluti í þingmannasætum eins og var 1838 og áður, á meðan Framsfl. fór með völdin. Þess vegna er það auðsætt, að Sjálfstfl. hefur ekkert afl til þess í þinginu að gera slíkar róttækar breytingar á stjórnarkerfi, sem þar væri um að ræða, og það er barnaskapur af hv. þm. að láta sér detta í hug, að hann geti komið því inn, jafnvel hjá einföldum kjósendum, að í þessu efni sé hægt að saka minnihlutaflokk um það að hafa ekki komið fram sinni stefnu, hvað sem allir hinir flokkarnir segja. Hvernig var svo fjármálastjórn Framsfl., segir hv. þm., þegar hann er búinn að lýsa því, hvað útgjöld ríkissjóðs hefðu vaxið, síðan stríðið byrjaði. Hann virtist líta svo á, að allir lykju upp einum munni um það, að það væri mikill munur á fjármálastjórn Framsfl. og Sjálfstfl., Framsfl. hefði tekizt að halda útgjöldum ríkissjóðs fyrir neðan 20 millj. árin fyrir stríðið - þar sem í höndum Sjálfstfl. hefðu þessi útgjöld farið yfir 30 millj., eftir að stríðið hafði staðið í 2 ár. Dýrtíðin hefur aukizt í landinu, þannig að allur relatur ríkisins hefur orðið margfalt dýrari en hann þurfti að vera 1938. Úr því að hv. þm. spurði, hvernig fjármálastj. Framsfl. hefði verið, þá skal ég gjarnan svara honum því, úr því að hann vill fara að deila við samstarfsflokk sinn um ríkisstjórn. Ég vil minna hann á það, að fjármálastjórn Framsfl. var þannig, að hann hélt áfram að auka skuldir ríkissjóðs um tugi millj., jafnvel á mestu veltiárunum, og 1938 varð flokkurinn að hætta þessari fjármálastjórn. En af hverju varð hann að hætta? Af því, að þó að hann sendi legáta sína land úr landi til þess að reyna að fá meiri lán, þá tókst það ekki, af því að fjármálastjórnin hafði verið þannig, að það var komin svo mögnuð ótrú á fjármálastjórn landsins, að það var hvergi hægt að fá lán. Svona var fjármálastjórn Framsfl., úr því að hv. þm. vill knýja fram svar við því. Hv. þm. lýsti ánægju sinni yfir því, að nú væri aftur byrjað að höggva í skuldirnar. Öðruvísi mér áður brá. Einhvern tíma heyrði ég haft eftir einum, hans mesta fjármálamanni, að í miklum tekjuárum ætti að taka lán og borga þau svo, þegar tekjurnar minnkuðu. En hinu hefur Sjálfstfl. haldið fram, að það ætti að nota mikil tekjuár til þess að lækka skuldirnar, og það er satt, það þarf að gera það, og ég veit ekki betur en að það sé gert og það í góðri samvinnu við Framsfl. Ég veit, að hann (Framsfl.) er kominn á aðra skoðun im þessi mál en hann áður hafði. Þá talaði hann um það, þessi hv. þm. (SkG), að fjármálaafgreiðslan á síðasta þingi hefði verið ógætileg. Ég get verið honum sammála um það að nokkru leyti, en hins vegar hefur samt reyndin orðið sú, að tekjurnar hafa farið langt fram úr gjöldunum. Ég hafði líka hugboð um, að svo mundi fara, á þingi því, er fjármálaafgreiðslan fór fram. Annars liggur það náttúrlega í augum uppi, að Sjálfstfl. sem minnihlutaflokkur á þingi gat ekki ráðið afgreiðslu fjárl. Þessi hv. þm. talaði um og lagði áherzlu á, að nú væri gert ráð fyrir hækkandi launagjöldum, án þess að um dýrtíðaruppbætur væri að ræða. Þetta er rétt. Laun opinberra starfsmanna hafa hækkað nokkuð á undanförnum árum, til samræmis við aðrar stéttir, sem hafa fengið kjör sín bætt. Mér er hins vegar ljóst, að áframhaldandi grunnkaupshækkanir valda aukinni dýrtíð, en aukin og vaxandi dýrtið gerir að engu þær kjarabætur, sem fólkið fær. Mér þótti hv. 6. landsk. miklu skemmtilegri ræðumaður en hv. þm. V.-Húnv. Röksemdir hans voru svo furðanlega hv er á móti annarri, að mig undraði stórum. T.d. talar hann um, að ég sé að lækka tekjuskattinn. Hann veit þó fullvel, að það skiptir engu máli, hvaða tala er sett í fjárlagafrv., tekjuskatturinn verður hvorki meiri né minni fyrir það. Svo snýr hann alveg blaðinu við, þegar hann talar um verðtollinn. Hann er mjög reiður yfr því, að ég sé að hækka hann og setji hann nú 10 millj., en hann gleymdi alveg s.l. ári, því að þá var hann 16 millj., svo að ég ætti þá heldur skv. því að vera að lækka hann. Ég veit ekki, hvort hv. þm. heldur, að hann græði á slíkum málflutningi sem þessum, en óhugsandi finnst mér, að sá gróði endist honum fram yfir næstu kosningar. Hann sagði, að ríkisstj. hefði ekki framkvæmt dýrtíðarl, frá síðasta þingi, og taldi henni það mjög til ámælis, en svo slær hann því föstu, að ekki hefði átt að nota þessar heimildir nema svo og svo. En sannleikurinn er sá, að ríkisstj. hafði enga trú á því, að þær ráðstafanir, sem heimilt var að gera skv. l., kæmu að neinu gagni. Ég hef alltaf sagt það, að það er hreinn barnaskapur að ausa fé úr ríkissjóði, ef dýrtíðin heldur áfram að vaxa óhindruð. Það verður að búa svo um hnútana, að dýrtíðin stöðvist. Það er höfuðatriðið. En tollalækkanir eru alveg gagnslausar, ef dýrtíðarskrúfan heldur áfram að verka. Mér þótti sérstaklega gaman að honum, þegar hann var að tala um hina miklu sjóði hjá ríkissjóði. Hann gerði fyrirspurn þar að lútandi og lýsti hátíðlega yfir því, að hann mundi ekki sætta sig við, að Alþingi léti það mál hlutlaust. Eins og það sé ekki hverjum manni ljóst, að, ráðstöfunarrétturinn á þessum sjóðum sé hjá Alþingi? Mér er sagt, að tími minn sé á enda, ég verð því að sleppa því að svara hv. 1. landsk. meira en ég hef gert í sambandi við hv. 6. landsk. En ég get ekki stillt mig um að minnast á það, þegar þessir hv. þm. eru sammála um að álasa mér fyrir að hafa notað heimildina um að innheimta tekjuskattinn með 10% álagi, en í sömu andránni eru þeir að álasa mér fyrir, að ég sé að lækka tekjuskattinn. Hv. 1. landsk. var ákaflega montinn yfir till., sem hann kvaðst einu sinni hafa flutt um að hækka tekjur ríkissjóðs um 6 millj. kr., og að því fengnu átti allt að vera í lagi. En þessi till. mun hafa verið flutt, þegar allt var hér í kaldakoli, og enginn hægðarleikur að auka tekjurnar um 6 milljónir. En það er alveg í samræmi við kenningar hans og viðhorf til málanna að slá fram slíkum kenningum. Vandinn er enginn annar en taka meira af þeim ríku, þó að þeir ríku eigi ekki neitt - og minna en ekki neitt. En ég hef meiri trú á því að taka af þeim ríku, þegar vel gengur fyrir þeim, en þegar þeir ramba á barmi gjaldþrotsins.