Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Það gerðist í vikunni að einn banki hrundi á Íslandi og það gerðist fyrir nokkru að í ljós kom að gömlu bankarnir höfðu lánað eigendum sínum óhemju mikið fé, ekki bara lítið heldur óhemju mikið. Ég átti von á að efnahags- og skattanefnd mundi ræða þetta ítarlega en í þessari stöðu var fundur felldur niður í morgun, reglulegur fundur nefndarinnar felldur niður og þetta mál ekki rætt. Það var fundur á mánudaginn þar sem rædd voru önnur mál, þ.e. í gærmorgun, og ég vil spyrja hv. formann nefndarinnar -  Það er að sjálfsögðu verulega mikið mál þegar banki hrynur og það hefur mikil áhrif bæði á Íbúðalánasjóð, lífeyrissjóði o.s.frv. og starfsmennina, slík aðgerð hefur heilmikil efnahagsleg áhrif. Og þegar í ljós kemur að eigendur bankanna gömlu höfðu lánað sjálfum sér þvílíkar upphæðir og þeir höfðu aldrei lagt neitt fram eða það sem þeir höfðu lagt til bankanna tóku þeir að láni og margfalt það, þá finnst mér virkilega vera ástæða til að ræða það í hv. efnahags- og skattanefnd.

Virðulegi forseti. Þetta var svolítið kostuleg ræða. Í morgun boðuðum við fund í efnahags- og skattanefnd  Við munum því halda sérstakan fund í nefndinni um þetta mál og fara mjög ítarlega og vandlega yfir ástand, horfur og stöðu í þessum málum öllum. Þar gefst okkur færi á að spyrja okkar bestu sérfræðinga út í stöðuna eins og hún liggur fyrir akkúrat núna.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Pétri Blöndal að það er nauðsynlegt að við ræðum alvarlega stöðu efnahagsmála hér á vettvangi þingsins. Ég vil líka vekja athygli á því að í gær var hér umræða sem við framsóknarmenn hófum einmitt um stöðu efnahagsmála og þar ræddum við fall Straums – Burðaráss fjárfestingarbanka, en ég er sammála hv. þingmanni að við þurfum að ræða þau mál ítarlega á vettvangi efnahags- og skattanefndar eins og boðað hefur verið. Ég finn fyrir því í samfélaginu að fólk kallar eftir því að stjórnmálamenn hafi þor og dug í sér til að ráðast í róttækar aðgerðir í efnahagsmálum eins og við framsóknarmenn höfum lagt til. Það er ekki eðlilegt ástand í samfélaginu og þess vegna fagna ég því að við munum ræða þetta mál á vettvangi efnahags- og skattanefndar, því að það getur blasað við mjög erfið staða ef við ætlum að fljóta sofandi að feigðarósi. Ég vil því taka undir með hv. þingmönnum að það er mikilvægt að ræða þetta mál á Alþingi og það er líka mikilvægt að við högum málflutningi okkar í sölum Alþingis með markvissum hætti því að það er lítill tími eftir af starfstíma þingsins og við þurfum að koma mörgum málum í gegn, m.a. stjórnlagaþingi sem við framsóknarmenn höfum lagt áherslu á. Vonandi verður sú umræða í dag markviss og ítarleg því að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. Ég legg áherslu á það frumskilyrði okkar framsóknarmanna að við komum stjórnlagaþingi í gegn áður en Alþingi fer heim. Krafa er um það í samfélaginu og að því ætlum við að stefna. Ég geri þar af leiðandi ráð fyrir að við munum funda hér mörg kvöld og jafnvel nætur til þess að koma miklum hagsmunamálum í gegn, enda er það krafa almennings í samfélaginu að Alþingi sé að störfum og við komum eins miklu í verk og hægt er á þeim stutta tíma sem við höfum til stefnu.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi út af síðustu ummælum hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar þá vil ég vekja athygli hans á því að hann situr nú á stjórnlagaþingi Íslendinga.  
             Ég vil þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli eins og hann gerði og ég vil þakka formanni efnahags- og skattanefndar fyrir að hafa þó brugðist við tilmælum með þeim hætti sem hann gerði og hann lýsti áðan. Hér er um svo grafalvarlegt mál að ræða. Það sem hefur verið að koma í ljós varðandi starfsemi ákveðinna banka á Íslandi sem nú eru komnir í þrot og hvernig eigendur þeirra fóru fram og hvernig lánveitingum var háttað er með slíkum ósköpum að ég reikna ekki með að nokkurn í þessum sal hefði órað fyrir því að ástandið væri með þeim hætti þegar efnahagshrunið átti sér stað á sínum tíma. Ég reikna heldur ekki með að nokkurn hafi órað fyrir því þegar við vorum að ganga frá því að setja á fót embætti sérstaks saksóknara og verið var að útdeila fjármunum til að hann gæti starfað að ástandið væri miklu alvarlegra en það sem við þó töldum á þeim tíma að það væri. Það er ljóst núna að þeir fjármunir sem voru ætlaðir til starfsemi sérstaks saksóknara eru ekki nema brot af því sem hann þarf að fá til að hann geti sinnt því starfi að rannsaka til hlítar þau alvarlegu brot sem virðist blasa við að séu fyrir hendi. Þetta eru mál sem verður að grípa til og taka á nú þegar, þetta er svo alvarlegt að mann hryllir við að horfa á það og 

Virðulegi forseti, sem stýrir fundi svo röggsamlega. Hv. þm. Jón Magnússon sagði að sig hryllti við að þessir hlutir skyldu hafa gerst að eigendur bankanna hefðu getað skammtað sér fé á báða bóga. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þm. Pétur Blöndal vilji þá fara og kanna málin innan Sjálfstæðisflokksins. Því að hvernig kom þetta til? Jú, með einkavæðingu og sölu bankanna. Og hvernig voru þeir einkavæddir og seldir? Jú, í helmingaskiptum Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins og þannig var síðan opnuð sú leið græðgisvæðingar sem þessir flokkar leiddu yfir þjóðina með einkavæðingunni.  Hitt er svo alveg rétt og ég tek undir með hv. þm. Birki Jóni Jónssyni, við horfum líka til framtíðar og við endurreisum ekki bankana aftur á þeim sama grunni og Sjálfstæðisflokkurinn leiddi þá á sínum tíma í einkavæðingu og sölu þeirra. Við þurfum að leiða nýjar hugsjónir inn í bankakerfið, inn í fjármálakerfið 

Herra forseti. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni hversu lítinn áhuga ríkisstjórnarflokkarnir hafa á því að ræða hér um stöðu efnahagsmála, Icesave-málið, endurreisn bankanna 

… í öðru máli.

Í gær féll Straumur fjárfestingarbanki, hæstv. utanríkisráðherra, og ríkisstjórnin hefur ekki sýnt neinn vilja til þess að ræða um það fall og þýðingu þess fyrir þjóðarbúið. Þetta er auðvitað heilmikið mál, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi hér, fyrir eigendur bankans, starfsfólk og stjórnendur bankans, fyrir þjóðarbúið og fyrir ríkissjóð  Ég tek undir það að efnahagsmálin og endurreisn bankakerfisins eru þau mál sem við eigum að ræða hér, það eru lykilmálin. Við eigum að ræða um útlánastefnu bankanna og með hvaða hætti menn veittu lán til ýmissa vildarvina sinna, t.d. til snekkjukaupa eins og við höfum horft upp á í fréttum upp á síðkastið.  
            

Virðulegi forseti. Það þurfti eiginlega að segja mér það þrisvar að á sama degi og okkur var greint frá því að Straumur – Burðarás hefði fallið og það höfðu verið að birtast fréttir um mjög undarlegar lánveitingar í einum bankanna, þá hefði verið ákveðið að fella niður fund í efnahags- og skattanefnd og það var ekki fyrr en eftir að hv. þm. Pétur H. Blöndal hafði farið sérstaklega fram á það og greint frá því að hann mundi taka þetta mál upp á þinginu að brugðist var við því að boða til fundar í nefndinni. Auðvitað er eðlilegt að efnahags- og skattanefnd komi saman við þessar aðstæður og ræði þessi stóru mál. Það gengur ekki að nefndin sitji hjá eins og ekkert hafi í skorist og ekkert hafi verið að gerast á þessum dögum. Þetta er auðvitað furðulegt og sýnir það tómlæti sem virðist ríkja í ríkisstjórnarflokkunum þegar kemur að því að ræða um efnahagsmálin. Það var vitnað til þess að hér hefði farið fram efnahagsmálaumræða í gær og það er mikið rétt. Það var efnahagsmálaumræða sem átti að taka klukkutíma og tók klukkutíma en það verður að segjast eins og er að út úr þeirri umræðu kom sáralítið af hálfu ríkisstjórnarflokkanna. Það sem okkur var sagt frá eru sömu hlutir og búið er að tala um endalaust á blaðamannafundum forustumanna ríkisstjórnarinnar en ekkert nýtt kom fram. Þess vegna er mjög mikilvægt að efnahags- og skattanefnd reyni að kalla eftir því að fá þau svör sem þurfa að liggja fyrir um það hvernig ríkisstjórnin sér framtíðina fyrir sér. Það er náttúrlega gott og blessað að reyna að átta sig á fortíðinni en það skiptir öllu máli núna að reyna að gera sér grein fyrir því hvernig málin munu þróast á næstunni. Það var auðvitað hrollvekjandi að heyra það í gær frá hæstv. forsætisráðherra að ekki stæði til að ljúka málum varðandi nýju bankana fyrr en um mánaðamótin apríl/maí. Það var sagt í upphafi ríkisstjórnarsamstarfsins í byrjun febrúar að það yrði sérstök flýtimeðferð á þeim málum en nú sjáum við hvernig hún er. Svo fannst mér líka undarlegt að heyra það áðan að það væri fullkomin óvissa um það hvort nýi seðlabankastjórinn mundi láta svo lítið að mæta á fund efnahags- og skattanefndar. 

Herra forseti. Hrun eins banka er mjög alvarlegt mál og leiðir hugann að því hvernig aðrar fjármálastofnanir standa, svo sem sparisjóðir og fleiri. Mér finnst að Alþingi komi þetta við. Ég mundi vilja sjá skýrslu frá forsætisráðherra strax þegar svona lagað gerist. Þegar upplýsingar koma síðan um að bankarnir hafi lánað eigendum sínum mikið meira en eigið fé bankanna var, finnst mér það líka að vera nokkuð sem Alþingi ætti að fjalla um. Mér finnst að rannsóknarnefndin sem við erum búin að setja í gang þurfi að fá sérstaklega mikinn stuðning héðan. En ég vil minna á að á þeim tíma þegar bankarnir lánuðu þetta fé var hér fjármálaeftirlit sem ég treysti á og trúði að mundi koma í veg fyrir svona lagað.  Maður hlýtur að spyrja: Hvað gerðist? Ég vona að rannsóknarnefndin muni komast að því öllu. Hún má rannsaka langt aftur í tímann og ég vona að hún muni finna út úr því hvað gerðist. Hvað var það sem olli því að hér varð hrun í október 2008? 
            

Forseti. Það er ánægjulegt að heyra sjálfstæðismennina Pétur H. Blöndal og félaga hans ræða um alvarlega hluti eins og þeir vilji í raun og veru að hafin sé umræða um þá vegna þess að framferði þeirra í gær benti ekki til þess að þeir tækju þingið alvarlega eða þá þjóð sem þá kaus. Nú vill svo til að þótt þingreynsla mín sé ekki löng hef ég nokkurt vit á málefnunum í kringum málþóf. Málþóf er þannig, forseti, að fyrsta stig málþófs er eins og vægur sviði. Það fer þannig fram að menn ræða ítarlega en þó málefnalega  Sjálfstæðisflokkurinn hefur nú náð því skemmtilega aukastigi í þessu og komið fram með nýjung. Af því að hér var sagt í gær að þeir væru orðnir verri en Vinstri grænir verður að bera í bætifláka fyrir Vinstri græna en fylgdarsveinar Sjálfstæðisflokksins náðu þeirri nýjung sem Vinstri grænir náðu aldrei, að fara í andsvör við sjálfa sig. Sjálfstæðismenn fóru átta sinnum í ræðustól í andsvör við sjálfa sig í gær. Þeir fluttu ræður samtals í 330 mínútur, í fimm og hálfan tíma. Það má að vísu segja að hv. þm. Jón Magnússon einn manna hafi rætt einhverjar skoðanir sem hann hafði í raun og veru en annars töluðu hér fimmtán sjálfstæðisþingmenn í gær. Þrír þeirra töluðu oftar en einu sinni. Þeir voru í átta andsvörum við sjálfa sig. Átta sinnum fór sjálfstæðismaður í andsvar við sjálfstæðismann. Um hvað í ósköpunum? Jú, til þess að láta hinn endurtaka þessa gullnu setningu, þetta glæsilega 

Ég vil biðja hv. þingmenn að virða tímamörkin.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn hv. Mörður Árnason talar um málþóf og ég heyri á mæli hans að við eigum margt ólært í þeim efnum. Flokkur hans hefur mun meiri reynslu í málþófi en nokkurn tímann þingmenn Sjálfstæðisflokksins. En það sem fór fram í sölum Alþingis í gær var ekki málþóf.  Við bentum á að útfærsla ríkisstjórnarinnar nær ekki þeim tilgangi sem lagt var upp með, að rétta almenningi björgunarhring til að mæta erfiðleikum heimilanna en um leið að gæta hagsmuna lífeyrissjóðanna. Við bentum á að í umsögn Fjármálaeftirlitsins komu fram alvarlegar viðvaranir um útfærslu ríkisstjórnarinnar. Leið stjórnarliða felur í sér að almenningur getur innleyst 1 millj. kr. í jöfnum greiðslum á tíu mánuðum, 100 þús. á mánuði í tíu mánuði eða 63 þús. kr. á mánuði eftir skatta. Slík útfærsla dugar skammt til að mæta vanda heimila í landinu sem eiga í greiðsluerfiðleikum. Þessi útfærsla veldur vonbrigðum. Það var það sem við ræddum í gær. Leiðin sem sjálfstæðismenn mæltu fyrir í gær og lögðu fram breytingartillögu um felur í sér að almenningur getur gengið að því að leysa út séreignarlífeyrissparnaðar í einu lagi, 1 millj. kr. að frádregnum skatti í einni upphæð. Það var mat fulltrúa lífeyrissjóðanna að leið sjálfstæðismannanna væri betri en leið ríkisstjórnarinnar. Virðulegi forseti. Hafi þingmenn eitthvað lært af hamförum haustsins er það að við þurfum að vanda til verka. Við megum ekki sýna andvaraleysi heldur skoða mál til hlítar og finna bestu leiðina. Sjálfstæðisflokkurinn telur að á það hafi skort í vinnslu frumvarpsins við innlausn séreignarlífeyrissparnaðar. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins voru ekki í málþófi í gær. Þeir reyndu hvað þeir gátu til að fá stjórnarliða og fylgismenn þeirra til að snúa við blaðinu. 

Virðulegur forseti. Það fer best á því í ræðustóli Alþingis að tala um hlutina eins og þeir eru. Auðvitað var þetta málþóf í gærkvöldi og það vita allir. Og auðvitað hafa þingmenn ákveðinn rétt til málþófs. En ég held þó að við alþingismenn þurfum að hugsa um þá sérstöku tíma sem við lifum á, um þær sérstöku skyldur sem á okkar herðum eru. Hér liggur fyrir mikill fjöldi brýnna mála sem á okkur hvílir sú skylda að tryggja greiðan og góðan framgang. Það er sjálfsögð og rétt ábending hjá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins að mikilvægt er að ræða efnahagsmálin, enda var það gert í gær. Mörg góð efnahagsmál hafa komið fram hjá ríkisstjórninni og sem betur fer eru nú farnar að berast jákvæðar fréttir af íslenskum efnahagsmálum út í hinn stóra heim, m.a. vegna breytinga í Seðlabankanum, þótt við verðum enn fyrir áföllum eins og hruni Straums – Burðaráss. Það er hins vegar sérkennileg afneitun Sjálfstæðisflokksins að hér megi ekki ræða stjórnarskipunarmál eða stjórnlagaþing. Það er afneitun flokksins á því að hrunið í haust var ekki bara fjármálahrun. Það var hrun stjórnkerfisins. Það var hrun þess stjórnkerfis sem Sjálfstæðisflokkurinn hafði byggt hér upp síðastliðin 17 ár og er þess vegna ekki nema von að þeir afneiti þeirri staðreynd að það er jafnmikilvægt að gera breytingar í stjórnkerfismálum og í efnahagsmálum og ekki síst að tryggja í stjórnarskrá eign þjóðarinnar á auðlindum. Nú er staða okkar sú að við erum skuldsett gríðarlega erlendis og erlendir aðilar eru farnir að líta til þeirra auðlinda sem við eigum,  
            

Hæstv. forseti. Við hv. þingmenn höfum þann rétt í Alþingi að koma í upphafi þingfundar og ræða um störf þingsins.  
             Ég er að sjálfsögðu á móti málþófi en sem betur fer, m.a. í samstarfi við hæstv. utanríkisráðherra, tókst okkur að gjörbreyta umræðum á Alþingi frá því að  Ég fagna því - ef hv. þm. Mörður Árnason þagnar nú aðeins - og vek athygli á að í gærkvöldi fóru fram málefnalegar umræður um mikilvægt mál  Í útvarpinu í hádeginu var sagt frá því að hér hefðu verið miklar umræður. Þar var einn sjálfstæðismaður kynntur til sögunnar og fjölmargir hv. þingmenn úr öðrum flokkum, sem bendir kannski til þess að það voru þingmenn úr fleiri flokkum en Sjálfstæðisflokknum sem töluðu hér. Það er fullkomlega eðlilegt að við notum okkur rétt okkar til 

Hæstv. forseti. Þeim fer nú að fækka dögum mínum á þessum virðulega stað en ég hélt að ég mundi ekki upplifa það að sjálfstæðismenn færu í málþóf. En það gerðist. Þetta var málþóf samkvæmt nýja kerfinu þannig að nú hafa sjálfstæðismenn kennt hv. þingmönnum og þingheimi hvernig fara á í málþóf samkvæmt nýja kerfinu. Það er sem sagt þannig að hv. þingmenn í sama stjórnmálaflokki fara bara í andsvör hver við annan. Það er nýja fyrirkomulagið. Þetta eru mikil vonbrigði vegna þess að við framsóknarmenn stóðum að því með flestum öðrum flokkum, reyndar voru Vinstri grænir ekki með í þeirri ákvörðun, að setja hér tímamörk á allar ræður í öllum umræðum og héldum að það mundi þá þýða að hér færu fram málefnalegar umræður. En nú er búið að finna leið til þess að komast hjá því með því að raða bara samflokksmönnum á mælendaskrá og þeir fara svo í andsvör hver við annan. Ég hef kannski haft of mikið álit á Sjálfstæðisflokknum fram að þessu 

Herra forseti. 1. febrúar breyttist stjórnin í landinu. Þá varð allt í einu eins og stjórnarandstaðan mætti ekki segja neitt.  Ég varð fyrir vonbrigðum þegar hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði að við hefðum komið hingað í gær, við sjálfstæðismenn, með málþóf í farteskinu. Ég ber meiri virðingu fyrir málfrelsi þingmanna en svo að tala um að við höfum verið með málþóf í gær. Ég horfi hér á hv. þm. Mörð Árnason. Ekki datt mér í hug þegar við vorum hér fram eftir mörgum nóttum, fram til fjögur og fimm margar nætur og mörg þing í röð, og ræddum um málefni Ríkisútvarpsins, að hv. þingmaður væri að beita málþófi. En það er greinilegt að hann er búinn að viðurkenna það. 
             Meginmálið er það, herra forseti, að í gær átti sé stað málefnaleg umræða og innleggið frá hv. þm. Pétri H. Blöndal var breytingartillaga sem lögð var fram við 3. umr. Við ræddum hana málefnalega. Við höfðum ákveðnar skoðanir á málinu og við höfðum ákveðna fyrirvara þó að við munum styðja málið. Við höfum ákveðna fyrirvara af því við erum hrædd við að áhlaup verði gert á lífeyrissjóðina vegna séreignarsparnaðarins. Við vildum draga það fram. Ég man ekki til þess hafa séð nokkrum þingmanni Samfylkingarinnar bregða hér fyrir í gærkvöldi þegar við vorum að ræða þetta mál. Aftur á móti var hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hér og fylgdi málum eftir snöfurmannlega en 

Forseti. Það er beinlínis rangt hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að hér hafi vantað samfylkingarmenn því hér voru bæði hv. þm. Ellert Schram og Össur Skarphéðinsson og hún getur farið í þingtíðindi fyrst hún man ekki eftir þessu frekar en hún man eftir því sem fram fór hinar miklu nætur sem við áttum saman um Ríkisútvarpið. Hv. þm. Ásta Möller segir að þetta hafi verið algerlega eðlilegt, að 15 sjálfstæðismenn hafi talað, þrír oftar en einu sinni, 17 um fundarstjórn forseta og í 8 andsvörum við sjálfa sig en hvert andsvar tekur að lágmarki, fyrir utan skiptingar, 8 mínútur. Þar gátu sjálfstæðismenn þæft málið í 64 mínútur, 8x8 eru 64 lærðum við í grunnskóla, og það hafa þeir lært líka núna sjálfstæðismenn, gott hjá þeim. Ég tek undir með hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur að þetta er nýjung á þinginu. Sjálfstæðismenn hafa sem sé fundið upp þessa nýjung og það er kannski liður í endurreisnarstarfinu. Kannski það sé gr. 4 í endurreisnarnefndinni sem nú er að reyna að tosa Sjálfstæðisflokkinn upp úr því feni sem hann er eðlilega, skiljanlega og algerlega röklega lentur í. Auðvitað var hér málþóf í gær. Ástæðan sem var fundin var tillaga Péturs H. Blöndals sem hann flutti á 15 mínútum. Pétur H. Blöndal hefur sagt það, hann er ekki málþófsmaður hv. þingmaður. Hann segir: Það sem ég hef að segja segi ég á 15 mínútum. Ég hef alltaf dáðst að þeim hæfileika hjá Pétri H. Blöndal. Aðrir töluðu í 315 mínútur, aðrir en Pétur H. Blöndal. Sjálfstæðismenn töluðu í 315 mínútur …  Það sem vekur hins vegar athygli, forseti, er það að málþófið fer ekki fram í því máli sem þæfa á því það sem Sjálfstæðisflokkurinn ætlar sér að gera er að þæfa stjórnarskipunarlögin, að þæfa tillögurnar um betra lýðræði, um þjóðareign á auðlindunum og um stjórnlagaþingið. Það er það sem þeir eru á móti og þess vegna taka þeir öll önnur mál í gíslingu í þinginu og það er ekki bara vont og það er ekki bara fáránlegt í þeim aðstæðum sem við erum í heldur er það líka óþinglegt.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundir geti staðið lengur í dag eða þar til umræðu um dagskrármálin er lokið.

Herra forseti. Í þessu máli voru margar umsagnir á þá leið að þetta gæti orðið hættuleg leið sem ríkisstjórnin legði til, yrði of mikið útstreymi úr lífeyrissjóðunum sem þeir réðu ekki við. Þess vegna legg ég fram tillögu um að horfið verði frá þeirri leið en tekið upp um leið að bæta stöðu þeirra sem raunverulega eru í vanda, sem skulda mikið og nota til þess það fasta fé sem er í séreignarsjóðunum og það verður gert með skuldaskilum þannig að lífeyrissjóðurinn gefur út skuldabréf sem bankinn og skatturinn tekur sem greiðslu og það fer enginn peningur út úr lífeyrissjóðunum og þeir geti vel ráðið við þetta. Þetta held ég að sé mjög góð leið við þessum vanda heimilanna sem eru að missa húsin sín og ég segi já.

Herra forseti. Þetta frumvarp hefur valdið miklum vonbrigðum og ekki síður hefur meðferð þess í þinginu valdið vonbrigðum því það var engin tilraun gerð til að leita leiða til að finna betri lausnir til að hjálpa þeim sem eru í vanda og hugsanlega gætu notað séreignarsparnað sinn til að leysa úr þeim vanda. Það hefur verið fylgst mikið með þessum umræðum í þjóðfélaginu og þar eru vonbrigðin mjög sár. Í gærkvöldi meðan á umræðum stóð fékk ég sent sms-skeyti sem skýrir þetta vel, frá aðila sem var að fylgjast með, þar sem segir: Það verður að koma fram að skyldusparnaðurinn upp á eina milljón mínus skattur er ekki nægileg lausn á vanda fólks. Fólk ætti að fá að taka út allan sinn sparnað eða í það minnsta 2 milljónir og ekki á 6–9 mánuðum heldur í einu lagi. Þetta segir álit almennings á þessu frumvarpi. En þó er það þannig að það er hænuskref í áttina. Það gæti hjálpað einhverjum og þess vegna segi ég já.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með það frumvarp sem hér er komið fram. Það tekur mið af þörfum fólksins í landinu og það skal ekki gert lítið úr því að einstaklingar geta fengið um 630 þús. kr. á tilteknu mánaðabili og það skal ekki gert lítið úr því að það getur komið fjölskyldunum í landinu vel. Hér er verið að fara leið sem tryggir fólkinu í landinu rétt á þeim fjármunum sem það á. Það er líka verið að passa upp á að setja ekki þjóðina á hliðina. Þetta er ábyrg og yfirveguð leið og ég minni þá hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hér hafa talað á að í þessari umræðu hafa þeir í raun og veru talað fyrir ábyrgðarlausri leið sem hefði verið miklu meiri opnun og hefði sett þetta kerfi á hliðina.

Herra forseti. Við framsóknarmenn styðjum þær breytingar sem hér eru lagðar til til handa almenningi og fólki sem á í greiðsluerfiðleikum. Það skal alveg viðurkennt í þessari umræðu að þetta er ekki einfalt mál og ég vil benda á að í mjög ítarlegri umræðu á Alþingi í gærkvöldi af hálfu sjálfstæðismanna komu fram þau sjónarmið að aukin opnun gæti ógnað lífeyrissjóðunum en að sama skapi gengi þetta ekki nægilega til móts við þarfir almennings. Það er mjög vandrataður vegur að feta þessa slóð. Við erum að gera þetta eftir okkar bestu samvisku. Þetta er kjarabót fyrir skuldug heimili og fólk í erfiðleikum. Við framsóknarmenn styðjum þetta. Þetta er að sjálfsögðu ekki síðasta málið sem við munum afgreiða á þessu þingi og þess vegna legg ég enn og aftur áherslu á að við högum þingstörfunum með þeim hætti að sem flest mál verði afgreidd frá Alþingi á þessum stutta tíma til hagsbóta fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu.

Herra forseti. Sú leið sem ríkisstjórnin leggur til er afskaplega fátækleg og lítil. Þetta er spurning um 630 þús. kr. sem menn geta fengið greiddar á 10 mánuðum. Það hjálpar engum sem er í vanda, ekki einum einasta. Menn eru að tala um miklu stærri upphæðir þar. Þetta er í rauninni opnun á kerfið og ég varaði við því í umræðum í gær, aftur og aftur, að umsagnaraðilar, þar á meðal seðlabankinn, hinn nýi seðlabankastjóri hefði varað við því að það gætu orðið meiri útgreiðslur úr lífeyrissjóðnum en hann réði við. Þá er traust manna á þeim stofnunum endanlega farið. Ég vona að það gerist ekki. Ég vona svo innilega, herra forseti, að það gerist ekki og í trausti þess styð ég þetta hænufet sem við erum að stíga til að allir geti tekið milljón út úr séreignarsjóðum sínum burt séð frá þörf, herra forseti. Ég segi já.

Herra forseti. Ég er sannfærður um að þeir eru margir sem eru ekki sammála hv. þm. Pétri H. Blöndal um að það muni ekki skipta máli fyrir þá að fá á næstu mánuðum 600–700 þús. kr. til að bæta stöðu fjölskyldu sinnar á þessum erfiðu tímum. Ég fæ engan botn í málflutning Sjálfstæðisflokksins í þessu máli og þegar upp er staðið eftir allt rausið styðja allir þingmenn í salnum frumvarpið. Það segir allt sem segja þarf um ræðuhöldin í gær og að undanförnu. Ég þakka efnahags- og skattanefnd fyrir góða vinnu að þessu máli og ég ítreka þá yfirlýsingu sem ég gaf við 1. umr. málsins að það verður skoðað áfram í fjármálaráðuneytinu hvort hægt sé og mögulegt að ganga lengra í ljósi þess hvernig þessi aðgerð gengur og reynist og hvað sjóðirnir eða vörsluaðilarnir þola. Hér er farin ábyrg og raunsæ leið. Hér er reynt að koma til móts við þarfir fólksins og gengið eins langt í þeim efnum og talið er verjandi og talið er mögulegt en ekki lengra. Ég held að hafi menn einhverja betri tillögu fram að færa í málinu en að gera þetta um það bil svona þá hef ég a.m.k. ekki heyrt hana enn þá og hefur þó ekki skort ræðutímann til að koma henni á framfæri.

Virðulegi forseti. Ég segi já við þessari tillögu. Hér er farin ágæt leið í þessu máli, um leið og því var lýst í nefndaráliti að fullur vilji væri til að ganga lengra ef menn teldu það öruggt og vænlegt gagnvart þessum sjóðum. Hér er farin millilending sem menn telja ábyrgt og varlegt að fara. Það mun koma mörgum þeim sem í vanda eru staddir mjög vel að geta losað þetta fé sem marga munar mikið um. Og þótt þetta leysi ekki vanda allra eða margra að fullu þá skiptir það mjög miklu máli að fólk geti gengið að þessu fé sínu. Um þetta var ágæt samstaða. Lífeyrissjóðirnir og margir aðrir höfðu mikinn fyrirvara við það almennt að opna á aðgengi fólks að þessu fé. Þetta var niðurstaðan og það var talið óhætt að ganga þetta langt á þessu stigi. Svo munum við skoða það strax hvort hægt sé að fara lengra og fara aðrar leiðir eins og þær sem margir hv. þingmenn komu með inn í nefndina. Það er fagnaðarefni að þessi tillaga gengur frá þinginu núna í þessari mynd.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson sagði rétt áðan: Lífeyrissjóðirnir vöruðu við því að opna almennt á kerfið. Það er einmitt það sem er verið að gera. Hér er verið að opna almennt á kerfið, þ.e. að allir geti tekið upphæðir út úr lífeyrissjóðskerfinu. 

Virðulegi forseti. Hér er að hefjast umræða um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og umræðan hófst sl. mánudag með framsöguræðu hæstv. forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, og síðan var fundi frestað. Nú er að hefjast áframhald umræðunnar og forsætisráðherra er ekki í salnum og því óska ég eftir því að hún komi og sitji hér og hlusti á umræðuna og ræður þingmanna Sjálfstæðisflokksins, þar á meðal á talsmann okkar í umræðunni, Geir H. Haarde. Ég óska eftir því að forsætisráðherra verði viðstödd og ég sé að hún er nú komin í salinn.

Herra forseti. Komið er til umræðu frumvarp til stjórnarskipunarlaga, flutt af fulltrúum fjögurra þingflokka á Alþingi. Það má gera ráð fyrir því að um þær tillögur sem í frumvarpinu felast skapist miklar umræður og það verður að gera þá kröfu að hæstv. forsætisráðherra hlýði á umræðurnar og sé tilbúin að svara fyrirspurnum sem kunna að koma fram í umræðunum vegna þess að breytingar á stjórnarskrá eru ekki neitt smámál. Það er ekki um að ræða venjuleg þingmál enda gerir stjórnarskráin sjálf kröfu um sérstaklega ítarlega málsmeðferð á tveimur þingum þegar breytingar eru gerðar á stjórnarskránni. Það er einmitt vegna þess að það ber að vanda vel til slíkra breytinga og það er ekki leyfilegt í góðu lýðræðislegu samstarfi, góðu lýðræðisríki að hrapa að breytingum á sjálfri stjórnarskránni sem hefur að geyma grundvallarlögin um þjóðskipulag okkar. Þess vegna er það illa til fundið hjá ríkisstjórninni að ætla að hrapa að slíkum breytingum einmitt á síðustu dögum þingsins, án þess að um slíkt mál hafi verið haft eðlilegt samráð og samstarf eins og ævinlega hefur verið gert þegar slík mál hafa verið á ferðinni á undanförnum áratugum. Ég hygg að það sé ein undantekning á því að haft hafi verið samstarf allra þingflokka við breytingar á stjórnarskránni á öllum lýðveldistímanum. Það var árið 1959 þegar Framsóknarflokkurinn í heilu lagi lagðist gegn breytingum sem aðrir flokkar voru sammála um og snerust um kjördæmabreytingar sem flokkurinn lagðist gegn vegna þess að hann hafði pólitískan hag af gamla fyrirkomulaginu. Það hefur sem sagt verið sú venja að breytingar á stjórnarskránni hafa yfirleitt verið gerðar að undangengnu víðtæku samráði allra flokka þó svo það hafi ekki alltaf verið þannig að allir þingmenn hafi greitt atkvæði með breytingum. Það er ekki hægt að ætlast til þess þegar um þessa hluti er að ræða en það er hægt að ætlast til að þess sé freistað að ná samkomulagi allra flokka um jafnviðamikil og merkileg mál og þau sem felast í stjórnarskrá lýðveldisins. Það hefur ekki verið gert í þessu tilviki og það er rangt sem segir í þeirri grein sem hæstv. forsætisráðherra birtir í Morgunblaðinu nú um helgina að haft hafi verið samráð við alla stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á Alþingi um þetta mál. Það er rangt og það er hörmulegt að lesa það í dagblaði eftir forsætisráðherra að það sé farið með slíka staðlausa stafi á prenti. Það sem er rétt er að núverandi ríkisstjórn kallaði til þriggja manna hóp á sínum eigin vegum til að vinna að þessu máli. Sjálfstæðisflokknum var ekki gefinn kostur á að tilnefna mann í þann hóp. Þegar sá hópur hafði unnið saman skamma hríð var lagt fram blað á fundi formanna allra flokka með hugmyndum hópsins. Það var ekki óskað eftir viðbrögðum Sjálfstæðisflokksins við þeim tillögum. Nokkrum dögum síðar kom nýtt blað með breyttum hugmyndum. Þá hafði hópurinn í kringum ríkisstjórnina og fulltrúar hennar komið sér saman um að breyta þessu blaði án þess að gefa Sjálfstæðisflokknum færi á því að koma þar að máli. Þessu máli var breytt í þriðja sinn án nokkurs samráðs við Sjálfstæðisflokkinn. Ríkisstjórnarflokkarnir með sína litlu nefnd svokallaðra sérfræðinga um þessi mál hafa verið að pukrast með þetta mál, eins og ég hef leyft mér að kalla það, pukrast með þetta mál og ekki hleypt öllum að eins og eðlilegt verður að teljast þegar slíkt stórmál er á ferðinni. Ég skil ekki hvað fyrir hæstv. forsætisráðherra hefur vakað í þessu máli að gefa ekki öllum flokkum jafnt færi á að koma að málinu með sjónarmið því það gat vel verið svo að um þessi mál væri hægt að ná samstöðu ef hennar hefði verið leitað. En hennar var ekki leitað, sennilega vegna þess að forsætisráðherra taldi sig vera í fullum færum um að sýna Sjálfstæðisflokknum í tvo heimana með að það væri hægt að koma svona málum í gegnum Alþingi án hans stuðnings og atbeina. Það eru þá háleit sjónarmið og háleit markmið eða hitt þó heldur þegar kemur að sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins. Ég ætla að rekja hérna, virðulegi forseti, nokkur dæmi um hvernig staðið hefur verið að breytingum á stjórnarskrá á undanförnum fáeinum áratugum. Mörg okkar í þessum sal muna vel eftir þessum breytingum vegna þess að við vorum þátttakendur í þeim. Ég sjálfur hafði forustu um breytingar árið 1995 og árið 1999. Það er hægt að fara lengra aftur í tímann en árið 1983 var kjördæmaskipaninni breytt og þingmönnum var fjölgað í 63 með stjórnarskrárbreytingum. Um það náðist góð samstaða milli allra flokka þótt ekki hafi allir þingmenn greitt þeirri breytingu atkvæði sitt en þetta byggðist á sameiginlegri vinnu allra þingflokka. Reyndin er sú að annaðhvort hefur verið um að ræða formlegar stjórnarskrárnefndir með fulltrúum allra flokka eða óformlegra samráð, t.d. á vettvangi formanna þingflokkanna og allt hefur það skilað þeim árangri að breytingar hafa náð fram að ganga. Ég nefndi árið 1983. Árið 1991 tóku formenn þingflokka á Alþingi höndum saman um semja og flytja tillögur um að sameina Alþingi í eina málstofu og gera aðrar breytingar því tilheyrandi, þar á meðal þá breytingu sem væntanlega verður rædd síðar í vikunni um að þingmenn hafi umboð og haldi umboði sínu til kjördags. Það var til að tryggja að hægt væri að kalla þingið saman ef eitthvað óvænt kæmi upp á frá þingrofsdegi til kjördags. Það voru viðbrögð við því sem gerðist á Alþingi vorið 1974 þegar forsætisráðherra rauf þingið og sendi það heim umboðslaust þegar í ljós kom að hann hafði meiri hluta Alþingis á móti sér og við blasti samþykkt vantrauststillögu. Þetta voru breytingarnar árið 1991. Árið 1995 voru gerðar breytingar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, eins og við mörg hver munum. Aðdragandinn að því var sá að Alþingi samþykkti þingsályktun á Þingvöllum árið 1994 um þetta mál, jafnhliða því sem samþykkt var þingsályktun um að setja á laggirnar svokallaðan Lýðveldissjóð með sérstöku fjárframlagi en það mál kemur þessu að öðru leyti ekki við. Þegar við þingflokksformenn á þeim tíma vorum að vinna í því hvaða mál væri rétt að ræða á Þingvallafundinum árið 1994 kom upp sú hugmynd að taka sérstaklega fyrir VII. kafla stjórnarskrárinnar um mannréttindamál og gera hann nútímalegri eins og það hét. Ég man eftir því sérstaklega vegna þess að ég var sjálfur á bólakafi í þessari vinnu en það var þingflokksformaður Alþýðubandalagsins, Ragnar Arnalds, sem kom fyrstur fram með þá tillögu. Eftir nokkra umhugsun og athugun var fallist á að gera þá tilraun að hefja endurskoðun á þessum kafla sem var að mörgu leyti gamaldags, með mörgum ákvæðum frá 19. öld og færa hann til nútímalegra horfs, m.a. með tilliti til nýrra viðhorfa og tilliti til þess að búið var að lögfesta á Alþingi mannréttindasáttmála Evrópu. Sú vinna gekk að mörgu leyti vel. Tillagan var samþykkt á Þingvöllum en þá tók við það erfiða verkefni að færa ásetning þingsins í formlegan búning í formi frumvarps á Alþingi næsta vetur. Þó að þingflokksformenn hafi notið góðrar aðstoðar fyrrverandi og núverandi hæstaréttardómara meðal annars og kennara við Háskóla Íslands, þá reyndist þrautin þyngri að koma saman texta sem allir gátu sætt sig við. Ég minnist þess að oft og tíðum var mikil umræða í þjóðfélaginu um þessi mál á vettvangi hinna ýmsu félaga. Ég man eftir að hafa mætt á fundi suður í háskóla og tekið þátt í umræðum á ýmsum vettvangi, í sjónvarpi og annars staðar með áhugafólki utan úr bæ sem vildi ræða þessi mál. Það voru fulltrúar lögmanna og annarra áhugasamra aðila, mannréttindasamtaka og fleiri sem vildu fá aðkomu að undirbúningi málsins. Þannig gekk þetta á endanum fyrir sig allan veturinn og var stundum tvísýnt en loks áður en yfir lauk náðist samkomulag um orðalag sem er gildandi stjórnarskipunarlög í dag og var samþykkt á tveimur þingum fyrir og eftir kosningar 1995. En því rifja ég þetta svona ítarlega upp eftir minni mínu, virðulegi forseti, af því að þetta sýnir í hnotskurn nauðsyn þess að breytingar af þessu tagi fái umræðu í samfélaginu og þeir hópar sem láta sig þær varða fái tækifæri til að tjá sig um þær. Það gekk mikið á í ýmsum félagasamtökum í bænum þegar þessi kafli var til umræðu. Það tók heilan vetur að koma málinu í gegnum þingið. Nú á að keyra þessar breytingar fram á örfáum vikum, í mesta lagi, og á örfáum dögum, í versta falli, miðað við hve fáir dagar eru eftir af störfum þingsins. Þessi vinnubrögð eru sýnilega ekki boðleg, þau eru hvorki boðleg né bjóðandi þingmönnum sem eiga að fjalla um málin af einhverri alvöru. Þau eru náttúrlega ekki bjóðandi þessari stofnun sem slíkri og þau eru heldur ekki boðleg öllum þeim sem vilja láta þessi mál til sín taka í þjóðfélaginu. Hvar er öll hin mikla siðbót, hvar er öll hin mikla siðprýði, hvað er allt hið mikla tillit og gagnsæi sem átti að taka til þjóðfélagshópanna úti í samfélaginu? Þetta er allt saman horfið út í veður og vind fyrir utan þá miklu rökvillu sem er að finna í frumvarpinu um að það eigi að breyta þremur greinum frumvarpsins en síðan vísa því í heild sinni til stjórnlagaþings, þar með talið þessum greinum sem búið er að breyta. Heyr á endemi. Þetta er eitthvað það vitlausasta sem reitt hefur verið fram í seinni tíð í sambandi við löggjöf og löggjafarstarf og meðhöndlun löggjafar á hinu háa Alþingi. Gæti það ekki verið svo, virðulegi forseti, að það væru samtök úti í bæ, svokölluð, eins og t.d. félög lögmanna og lögfræðinga, t.d. mannréttindasamtök af ýmsu tagi, bein hagsmunasamtök, sem vilja láta þessi mál til sín taka? Á ekki að gefa slíkum aðilum neitt svigrúm? Á ekki að gera það?  Nei, þetta er að sjálfsögðu öndvert við allar venjur sem hafa skapast í þessum málum. Vík ég þá að kjördæmabreytingunni 1999 sem var byggð upp með sama hætti, þ.e. það var á grundvelli starfs og samstarfs formanna þingflokka sem tillögur voru unnar um breytingar á kjördæmaskipan, kosningafyrirkomulagi og öðru sem því tengdist sem um náðist góð sátt þó að, eins og fyrr, ekki hafi allir þingmenn greitt því atkvæði. Það er sem sagt rík hefð fyrir því að um stjórnarskrárbreytingar sé góð samstaða og að hennar sé leitað. Það er aðeins ein undantekning frá því á öllum lýðveldistímanum eins og ég rakti áðan. Þess vegna er mér fyrirmunað að skilja af hverju slíkrar samstöðu var ekki leitað. Var eitthvað vitað fyrir fram að það yrði engin niðurstaða? Var eitthvað vitað fyrir fram að Sjálfstæðisflokkurinn væri andvígur einhverjum svona breytingum þegar þær höfðu aldrei verið ræddar í síðustu ríkisstjórn, aldrei nokkurn tímann? Það var aldrei fitjað upp á þessum málum í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Það sem stendur í þeim stjórnarsáttmála er að endurskoðun stjórnarskrárinnar verði haldið áfram og að reynt verði að finna botn í gamlar deilur um niðurstöður um þjóðareign á náttúruauðlindum. Ég hef nú rakið fjögur dæmi um hvernig tekist hefur til með breytingar á stjórnarskránni á undanförnum 25 árum í samstarfi og samstöðu þingflokka á Alþingi. Það var í þessum anda sem Halldór Ásgrímsson, forveri minni og forveri núverandi hæstv. forsætisráðherra, setti á laggirnar stjórnarskrárnefnd árið 2005 af góðum vilja og einlægum ásetningi um að reyna að ná samkomulagi allra þingflokka um breytingar á stjórnarskránni, enda hefur það lengi verið svo að þó að okkur hafi auðnast að endurskoða ýmsa kafla og sum ákvæði í stjórnarskránni er margt eftir, sérstaklega í hinum fyrri köflum þessa mikilvæga skjals. Það er margt eftir og það var það sem lagt var fyrir stjórnarskrárnefndina 2005 að vinna í. Sú nefnd starfaði í tæp tvö ár, fram að kosningum 2007. Þá urðu ákveðin þáttaskil. Hún skilaði aðeins af sér einni tillögu sem ekki var flutt á Alþingi af öðrum ástæðum og þar af leiðandi urðu engar stjórnarskrárbreytingar árið 2007. Ég hafði hins vegar hugsað mér það í samræmi við ákvæði stjórnarsáttmálans frá 2007, í ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks, að nota síðari hluta kjörtímabilsins 2007–2011 til að halda þessu starfi áfram og vera búinn að tryggja eins breiða samstöðu um slíkt og hægt væri í góðan tíma fyrir þær þingkosningar sem ráðgerðar voru 2011, nota árin 2009–2011 í því skyni. Það fór auðvitað á annan veg eins og margt annað, en aldrei hefði mér dottið í hug að sú ríkisstjórn sem við tók og situr hér í minnihlutahlutverki, þó að Framsóknarflokkurinn sjái hér iðulega fyrir viðbótaratkvæðum, ætlaði að taka að sér verkefni af þessu tagi sem augljóslega og í samræmi við íslenska hefð kallar á samstöðu allra flokka og er ekki verkefni minnihlutastjórnar að kljást við. Hvergi í heiminum mundi nokkrum manni detta í hug að minnihlutastjórn hygðist taka upp í fangið verkefni af þessu tagi og reyna að þjösna því í gegn með þeim hætti sem hér á augljóslega að reyna að gera. Þetta eru því miður ekki boðleg vinnubrögð. Varðandi efni málsins munu margir ræðumenn aðrir á vegum Sjálfstæðisflokksins í dag fara nákvæmlega yfir einstakar greinar, en upp úr þeim stendur að sjálfsögðu það að lagðar eru til þrjár efnislegar breytingar, þar af ein sem er náskyld þeirri breytingu sem stjórnarskrárnefndin 2005–2007 náði samstöðu um en þó er búið að þynna það ákvæði út. Þetta er 79. gr. núverandi stjórnarskrár þar sem kveðið er á um með hvaða hætti henni skuli breytt. Hér er lagt til að unnt sé að breyta henni með þjóðaratkvæðagreiðslu einni saman í stað þess að rjúfa þing eins og nú er áskilnaður um. Ég tel að það sé eðlilegt að huga að einhverri slíkri breytingu þannig að það verði ekki ævinlega að rjúfa þing til að gera breytingar á stjórnarskrár. En það þarf að fara afar varlega með slíkt. Það má t.d. hugsa sér að almenna reglan verði sú að ef helmingur þingmanna vill gera breytingar verði þingrof en t.d. ef tveir þriðju eða fleiri - sem hefur verið almenna reglan hér eins og ég gat um og flestir þingmenn hafa stutt slíkar breytingar þegar þær hafa verið gerðar - styðja stjórnarskrárbreytingar, sé unnt að koma þeim í gegn að fengnu samþykki í þjóðaratkvæðagreiðslu og hugsanlega nýju samþykki þingsins en þá þurfi ekki alþingiskosningar í milli. Allt þetta má ræða og í tillögu stjórnarskrárnefndarinnar frá 2007 var gert ráð fyrir því að fjórar umræður væru um slíkt mál í stað þriggja og að ákveðinn tími liði á milli umræðna, þrjár vikur, til að tryggja að ekki yrði hlaupið með svona mál í neinum flýti í gegnum þingið, það yrðu þá að vera að lágmarki fjórum sinnum þrjár vikur, 12 vikur eða þrír mánuðir. Það má þá gera ráð fyrir því að í raun hefði tekið einn þingvetur eða lungann úr einum þingvetri að koma stjórnarskrárbreytingum í gegn. Það er bara eðlilegt. Það var þannig sem hefði átt að standa að þessu, að gefa mönnum einhverja mánuði í þinginu til að fara í gegnum svona mál, líka vegna þess hversu nauðsynlegt það er að gefa utanaðkomandi aðilum færi á því að tjá sig um málin. Þegar okkur var kynnt þetta hér í þinghúsinu fyrir nokkrum vikum, ég hygg að það hafi verið 19. febrúar, var sagt: Ja, sá hópur sem hefur unnið að málinu hefur ekki séð ástæðu til að kynna þetta fyrir öllum þeim sem hugsanlega hefðu áhuga á því. Í þeim hópi var líka stærsti stjórnmálaflokkurinn í landinu, það var greinilegt að það átti bara að líta á hann sem eitthvert aukaatriði í þessu máli, flokkinn sem er með 26 þingmenn af 63. Það átti bara að meðhöndla hann eins og honum kæmi þetta ekki við. Það var hugmyndin sem kemur fram í flutningi þessa máls eins og ég er núna búinn að rekja. Ég vil síðan að lokum segja nokkur orð, virðulegi forseti, um hið svokallaða stjórnlagaþing sem er orðið að miklu kappsmáli fyrir einn þingflokk, þ.e. Framsóknarflokkinn sem tók þetta mál upp á flokksþingi sínu og hefur flutt um það þingmál, en það þingmál er ekki frumvarp um breytingu á stjórnarskránni, heldur frumvarp um setningu nýrra laga. Það er dálítið athyglisverður greinarmunur sem þar er gerður. Hér er lagt til að það verði hvorki meira né minna en sett heilt ákvæði í stjórnarskrána þótt því sé ætlað að gilda um stundarsakir um stjórnlagaþing sem er algjört nýmæli hér á Íslandi. Menn hafa verið að grobba sig af því í fjölmiðlum að þetta væri jafnvel nýmæli hvar sem er á heimsbyggðinni, að kjósa til stjórnlagaþings beinni kosningu með þeim hætti sem hér er lagt til. Framsóknarflokkurinn hefur ævinlega lag á því að koma upp með eitthvert eitt mál fyrir hverjar kosningar sem sitt höfuðmál í kosningum. Fyrir tveimur árum, í aðdraganda kosninga þá, var haldið flokksþing Framsóknarflokksins. Þá var sá góði maður sem þá var formaður flokksins að undirbúa sitt flokksþing fyrir kosningar og sinn flokk fyrir kosningar. Þá skaut upp kollinum tillaga á flokksþingi hans og á þingi flokksins sem varð til þess að setja allt þingið í uppnám og gera honum mjög erfitt fyrir og í raun og veru stela senunni frá hinum nýkjörna formanni Framsóknarflokksins. Þetta var tillagan um þjóðareign á náttúruauðlindum sem ákveðinn þingmaður dró þá upp úr pússi sínu og blés lífi í á þessu flokksþingi og gerði kröfu um að Framsóknarflokkurinn gerði að stjórnarslitaatriði, skömmu fyrir kosningar. Þingmenn sem þá sátu á þingi muna hvernig því máli reiddi af, við fluttum þingmál hér, ég og þáverandi formaður flokksins, Jón Sigurðsson, mikill sómamaður og góður samstarfsmaður, en það þingmál náði ekki fram að ganga en þá var reynt, ólíkt því sem nú er, og þá var kannað hvort grundvöllur væri fyrir því að allir flokkar flyttu það mál og hefði mátt ætla, miðað við hvað hefur verið í nösunum á því fólki varðandi þjóðareign á náttúruauðlindum, að þeir flokkar tækju því máli fegins hendi og tækju það upp á sína arma. Það var öðru nær vegna þess að þetta mál var þá ættað úr ranni Framsóknarflokksins og þá mátti ekki koma nálægt því frekar en ef um væri að ræða holdsveikan mann sem væri að rétta þeim þetta plagg. Þess vegna var það mál flutt af okkur tveimur sem þingmannamál en það náði ekki fram að ganga og það varð til þess að frumvarpið sem var í deiglunni lá hjá forsætisráðherra frá stjórnarskrárnefndinni um að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar, um breytingar á stjórnarskránni. Það náði ekki fram að ganga, kom ekki fram. Það féll á klofbragði því sem bruggað var á flokksþingi Framsóknarflokksins en hefði þó getað náð fram að ganga ef aðrir flokkar hefðu verið til í að koma til móts við þessi sjónarmið. Í lokin vil ég svo greina frá því, virðulegi forseti, í framhaldi af því sem ég spurði um í andsvari við 1. umr. málsins varðandi kostnað sem muni hljótast af stjórnlagaþinginu að Sjálfstæðisflokkurinn hefur skrifað forseta Alþingis bréf og krafist þess að hann láti vinna kostnaðarmat um þetta mál. Það er alveg ljóst að hér er um að ræða mikinn kostnað, að lágmarki 1–1,5 milljarða króna og þá er spurningin hvar eigi að taka þá peninga þegar verið er að reyna að draga úr kostnaði alls staðar. Á að fækka 

Virðulegi forseti. Mér fannst ekki margt nýtt koma fram í ræðu hv. þingmanns umfram það sem við ræddum á föstudaginn þar sem nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins komu í andsvör við þá ræðu sem ég hélt þá, framsöguræðuna. Ég hélt satt að segja þar til undir lokin að hv. þingmaður mundi ekki nefna - sem þó er staðreynd, af því að hv. þingmaður sagði í upphafi máls síns að hér hefði aldrei verið flutt breyting á stjórnarskipunarlögum nema í samráði allra flokka - að það var árið 2007 og sem betur fer kom hv. þingmaður upp með það að hann og hæstv. fyrrverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra, Jón Sigurðsson, fluttu hér breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins tveir saman, án þess að allir stjórnarflokkar kæmu að því máli. Ég held að það sé nauðsynlegt að halda því fast til haga. Það getur út af fyrir sig verið rétt að það hefði verið æskilegra að hafa lengri tíma til að fjalla um þetta mikilvæga mál. Engu að síður er það staðreynd að um veigamikil atriði í þessu frumvarpi hefur ítrekað verið fjallað í stjórnarskrárnefndum, eins og hv. þingmaður sannarlega nefndi, t.d. varðandi náttúruauðlindirnar og aðferðir við að breyta stjórnarskránni. Varðandi samráð við Sjálfstæðisflokkinn voru haldnir nokkrir fundir og við fórum yfir það hvort sjálfstæðismenn væru tilbúnir í einhverjar breytingar á því frumvarpi sem lá fyrir og það virtist vera lítið meira en að þeir gætu hugsað sér stjórnlagaþingið sem þó hefur verið minnst rætt í þessu en þá ekki breytingar á stjórnarskránni heldur að það yrði ráðgefandi. Ég held að það sé ekki það sem menn eru að biðja um hér heldur eru menn að biðja um lýðræðisumbætur þar sem fólkið sjálft kemur að málinu. Þar sem hv. þingmaður benti á að mikill kostnaður yrði við þetta þá er alveg ljóst að lýðræði getur kostað peninga 

Virðulegur forseti. Ég heyrði ekki betur en að hæstv. forsætisráðherra hefði sagt: „Það getur út af fyrir sig verið rétt að það hefði verið gott að hafa meiri tíma.“ Ja, mikil er auðmýktin, virðulegi forseti, þegar verið er að fjalla um grundvallarlög Íslands. Og það er ekki saman að jafna því frumvarpi sem við hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra á þeim tíma fluttum, árið 2007, enda leituðum við samráðs allra flokka sem var ekki gert núna eins og ég er búinn að rekja. Það var ekki óskað eftir tillögum Sjálfstæðisflokksins og honum var ekki gefinn kostur á því að vera með í því að semja upphaflegu drögin. Það er ekki samráð, það er sýndarmennska, virðulegur forsætisráðherra, það er hrein og klár sýndarmennska til að geta komið í ræðustólinn eins og núna og sagt að haft hafi verið samráð, samráð sem var gervisamráð. Ekkert annað. Varðandi stjórnlagaþingið höfum við ekki hafnað þeirri hugmynd sem slíkri þó að ég hafi farið hér yfir nokkur atriði sem því tengjast. Ég tel það hins vegar algerlega af og frá að Alþingi gefi frá sér sitt mikilvægasta hlutverk sem er stjórnarskrárgerð. Ég tala nú ekki um að Alþingi taki að sér það auma hlutverk að vera umsagnaraðili fyrir eitthvert nýtt stjórnlagaþing. Við munum ekki taka þátt í því og við skulum ræða það hvort við finnum einhvern flöt á ráðgefandi stjórnlagaþingi sem yrðu þá sett sérstök lög um en ekki sett í stjórnarskrá. Það má ræða þetta allt saman ef hægt er að koma því fyrir innan vitlegs kostnaðarramma en eins og þetta er útfært kemur það ekki til mála. Ég get sagt það hér, ég hef sagt það áður við forsætisráðherra prívat, 

Virðulegi forseti. Þá liggur bara fyrir að það kemur ekki til mála, eins og hv. þingmaður sagði hér orðrétt, að þjóðin sjálf hafi beina aðkomu  Stjórnlagaþing á að fjalla um marga aðra þætti sem er mjög mikilvægt að það fjalli um sem þingið hefur ekki getað fjallað um þó að ítrekað hafi verið settar á stjórnarskrárnefndir til að fjalla um þau mál, eins og skipan löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og valdmörk þeirra sem þarf að taka á. Menn vita að það eru óskýr valdmörk milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og á því þarf að taka. 

Virðulegi forseti. Það má vel vera að valdmörk löggjafarvalds og framkvæmdarvalds séu óskýr, það má vel vera að það sé eitt og annað til í þeirri gagnrýni sem komið hefur fram á stjórnarskrána. Öll þekkjum við að margt í henni er undarlega orðað, gamaldags o.s.frv. En hefur það ekki verið þannig um áratugaskeið? Er eitthvað við núverandi aðstæður sem kallar á að það sé farið að eyða stórfé í eitthvert nýmæli hér sem kallast stjórnlagaþing þegar ástandið er eins og það er í efnahagsmálum þjóðarinnar? Er eitthvað sem rekur á eftir því að taka þetta mál fram fyrir öll hin mikilvægu hagsmunamál í atvinnumálum og málefnum venjulegra fjölskyldna á Íslandi? Er eitthvað sem kallar á það að taka þetta mál fram fyrir í því efni eins og sakir standa? Svarið við því er nei, það er ekkert sem kallar á það. Það er tóm vitleysa eins og sakir standa. Hæstv. forsætisráðherra hefur setið á þingi í 31 ár og er fyrsti flutningsmaður þessa máls. Annar flutningsmaður málsins, hæstv. fjármálaráðherra, hefur setið á þingi í 26 ár. Samtals hafa þau setið hér á Alþingi í 57 ár. Með þá reynslu á bakinu telja þau að nú sé rétt að taka þetta vald af þinginu. Ekki er nú hátt risið á þeirri afstöðu. Þetta er eitt helsta verkefni Alþingis og þjóðþinga um allan heim, að sjá til þess að þjóðin hafi skynsamleg grundvallarlög. Auðvitað, eins og forsætisráðherra nefndi, hefur kosningalögum og kjördæmaskipan oft verið breytt - og hefur það ekki alltaf tekist? Hefur ekki alltaf verið samstaða um það? Ég man ekki betur en það hafi ævinlega verið svo þótt fólk hafi verið misjafnlega ánægt með það og sumir þingmenn dottið út af þingi fyrir vikið, eins og forsætisráðherra vék að.

Virðulegur forseti. Allur málflutningur hv. þingmanns um samstöðu og samráð fellur á hans eigin klofbragði því að hann flutti jú sjálfur aðeins fyrir tveggja flokka hönd tillögu til breytingar á stjórnskipunarlögum. Hér standa þó fjórir flokkar að og ég geri satt að segja ekki mikið með það, virðulegur forseti, þó að á 50 ára fresti þurfi að afgreiða breytingar á stjórnarskrá í andstöðu við einn staðnaðan kerfisflokk, Framsóknarflokkinn 1959 og Sjálfstæðisflokkinn 2009. Geir H. Haarde segir: Hefur þetta ekki verið svona um áratugaskeið? Hvaða knýjandi nauðsyn er uppi nú? Það er eins og hv. þm. Geir H. Haarde hafi ekki enn þá áttað sig á því að hér hrundi kerfið 6. október sl. Og það var ekki bara fjármálakerfið, það var stjórnkerfið og Sjálfstæðisflokkurinn verður að fara að átta sig á því. Ég hlýt að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að efnislegar röksemdir séu fyrir því að ríkur þáttur í hruninu hafi verið skortur á aðhaldi Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Hvort pólitísk spilling í embættisveitingum Sjálfstæðisflokksins hafi ekki verið ríkur þáttur í hruninu, m.a. í sjálfu dómskerfinu, 

Virðulegi forseti. Þessi málflutningur hefur ekkert með efni þessa frumvarps að gera. Þetta er bara gamall hatursmálflutningur í garð Sjálfstæðisflokksins. Hv. þingmaður getur ekki unnt Sjálfstæðisflokknum þess hversu vel hefur gengið í landinu á undanförnum mörgum árum. Hann blandar því saman að hér varð fjármálalegt áfall í haust, ekki síst vegna utanaðkomandi áhrifa frá alþjóðlegum skakkaföllum í efnahagsmálum sem kerfi okkar réð ekki við, efnahagskerfið, fjármálakerfið réð ekki við. Stjórnkerfið var vissulega vanburðugt til að takast á við það. En það var ekki vegna þess að stjórnarskráin hefði ekki skaffað eðlilega aðstöðu til þess að byggja það upp með öðrum hætti. Það var vegna þess að menn óraði ekki fyrir að svo kynni að fara sem fór. En nú heyri ég að hæstv. fjármálaráðherra er í ræðum sínum hér farinn að tala mikið um hinn alþjóðlega efnahagsfellibyl og öll vandamálin sem steðja að þjóðarbúinu vegna þess að margt sé að gerast í alþjóðlegum efnahagsmálum. En það er nú ekki aðalmálið hér. Aðalmálið hér er að sjálfsögðu það hvort hér eigi að knýja fram í andstöðu við stærsta þingflokkinn, breytingar sem ekkert liggur á að gera. Árið 1959, svo við höldum okkur við það dæmi, var langur aðdragandi að þeim breytingum sem þá urðu og allt var gert sem hægt var til að reyna að ná samstöðu allra flokka. Framsóknarflokkurinn hafði bara ekki áhuga á því vegna þess að hann hafði pólitíska hagsmuni af því að viðhalda óbreyttu kosningakerfi. Það er ekkert slíkt í spilunum núna. Varðandi tillöguna sem flutt var 2007 af okkur Jóni Sigurðssyni, þáverandi ráðherra, var þar um það að ræða að reynt var að ná samkomulagi allra flokka sem þóttust vera áhugamenn um þjóðareign á náttúruauðlindum en sú samstaða náðist ekki. Ekkert slíkt hefur verið reynt að þessu sinni.

Virðulegur forseti. Þetta hefur ekkert með óvild að gera. Hv. þingmaður staðfestir einfaldlega þann efnislega ágreining sem er á milli okkar og flokks hans, þess efnis að hér hafi stjórnkerfið brugðist. Það er okkar álit meðan hann heldur sig fast við að hér hafi fjármálakerfið hrunið og aðallega fyrir tilverknað frá útlöndum. Þetta er bara efnislegur ágreiningur og ég held að það sé ágætt í umræðum á Alþingi að hann sé dreginn fram. En ég ætla þá að nota tækifærið og spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að sú gríðarlega skuldsetning sem nú er á auðlindum þjóðarinnar, einkum fiskinum í sjónum, en líka þær fréttir sem nú berast að erlendir fjárfestar sýni orkufyrirtækjum hér á landi áhuga, hvort það bendi ekki til þess að það sé beinlínis knýjandi nauðsyn og mjög brýnt að afgreiða a.m.k. þann þátt þessa frumvarps sem snýr að þjóðareign á auðlindum og taka af öll tvímæli um að þjóðin eigi þær auðlindir sem hér eru og fiskinn í sjónum umhverfis landið, áður en við slysumst til þess að missa það í eignarhald erlendra aðila.

Virðulegi forseti. Ef maður reynir að túlka orð hv. þingmanns með vinsamlegum hætti þá er hann að segja að það hafi verið þannig stjórnskipunarkreppa hér á landi að hún hafi verið meðvirkandi þáttur í því hvernig fór í haust. Segjum ekki meira en það, ekki að hún hafi verið orsökin heldur meðvirkandi þáttur. Dettur einhverjum manni það í hug að þetta mál í haust hefði farið einhvern veginn öðruvísi ef greinin um náttúruauðlindir sem ekki skuli háðar einkaeignarrétti, þ.e. vera þjóðareign, hefði verið í gildi? Dettur einhverjum í hug að þetta hefði farið öðruvísi í haust ef 79. gr. laganna um þjóðaratkvæðagreiðslur frumvarpsins hér hefði verið orðin að stjórnarskrá? Dettur einhverjum í hug að ákvæðin um breytingarnar á stjórnarskránni hefðu haft einhverja þýðingu í því sem gerðist í haust? Auðvitað ekki. Dettur einhverjum manni í hug hér á Alþingi að ef ákvæðin um stjórnlagaþing hefðu verið búin að taka gildi og stjórnlagaþing sæti nú að störfum að það hefði það nokkur minnstu áhrif á það sem gerðist í haust? Ég vona að engum manni detti það í hug því það er svo vitlaust.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns lýsa yfir mikilli ánægju með það að frumvarp til stjórnarskipunarlaga skuli vera komið á dagskrá þingsins. Við framsóknarmenn höfum lagt mikla áherslu á að fara í ákveðnar breytingar í kjölfar þess efnahagslega hruns sem varð í íslensku samfélagi, með öllum þeim afleiðingum sem það hafði í för með sér. Þegar menn tala um, hæstv. forseti, að stjórnlagaþing sé furðulegt fyrirbrigði eða einstakt í sögunni vil ég nefna að slík þing hafa verið haldin víða um heim á ýmsum tímum sögunnar, oftar en ekki í kjölfar niðurbrots eða jafnvel byltinga í þjóðfélagsskipan og jafnvel í stjórnmálakreppum sem myndast hafa í kjölfarið. Ég held að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins verði að hlusta aðeins á hvað er að gerast í samfélaginu. Ýmislegt hefur gerst á undangengnum vikum og mánuðum. Niðurbrot hefur orðið í íslensku efnahagslífi sem skekur hvert einasta fyrirtæki og heimili í landinu. Fólk hefur krafist aðgerða og það sýndi sig á fjölmennasta flokksþingi sem haldið hefur verið í 92 ára sögu Framsóknarflokksins. Þar kom fram mjög rík krafa frá þeim 900 fulltrúum sem sátu það þing að gerðar yrðu breytingar á íslensku samfélagi í kjölfar þeirra hörmulegu atburða sem hafa gengið yfir okkur á undanförnum vikum og mánuðum. Í ljósi þess sem gerst hefur þurfum við að taka ákveðna hluti til endurskoðunar. Við þurfum jafnvel að taka til endurskoðunar gildismat okkar og leikreglur í því samfélagi sem við viljum lifa í. Almenningur knúði fram ákveðnar breytingar sem stjórnmálamenn hlustuðu á endanum á. Meðal annars vegna þeirrar kröfu buðum við framsóknarmenn Samfylkingu og Vinstri hreyfingunni – grænu framboði að taka sæti í ríkisstjórn gegn því að við verðum þá ríkisstjórn vantrausti, fengi hún það á sig hér á vettvangi þingsins. Það gerðum við á grundvelli málefna og þess að við vildum sjá breytingar. Sú krafa um breytingar sem við heyrðum utan úr samfélaginu var að skipt yrði um aðila innan ríkisstjórnarinnar. Menn vildu skipta um yfirstjórnir í þeim lykilstofnunum sem áttu að fylgjast með öllu regluverki í kringum fjármálakerfið og það hefur verið gert. Vegna þess einbeitta vilja sem endurspeglaðist á 900 manna flokksþingi okkar um að stjórnlagaþingi yrði komið á gerðum við framsóknarmenn kröfu um það, hæstv. forseti, að ríkisstjórnin og þessir stjórnmálaflokkar kæmu því máli í gegn fyrir kosningar vegna þess að við hefðum ekki neitt handfast um það eftir kosningar að menn fylgdu því máli eftir og jafnvel mundum við horfa upp á það að ekkert yrði af stjórnlagaþingi, sem á að setja nýjar reglur í íslenskt samfélag og skoða hlutina upp á nýtt. Hæstv. forseti. Frá árinu 1946 hafa á Alþingi komið fram rúmlega 80 tillögur að breytingum á stjórnarskránni. Hvernig hefur þessum tillögum reitt af? Sjö hafa verið samþykktar, fjórum hefur verið vísað til ríkisstjórnarinnar og aðrar hafa ekki verið útræddar. Því hlýtur að teljast fullreynt síðustu 65 árin eða svo að Alþingi Íslendinga og stjórnmálaflokkarnir, þá sérstaklega fjórflokkurinn sem hefur átt sæti hér á þingi á þessu árabili, geti náð samkomulagi um að fara í heildarendurskoðun á stjórnarskrá lýðveldisins þannig að árangur yrði af því. Ég tel það fullreynt og í ljósi þess að valdið kemur jú frá íslenskum almenningi á endanum tölum við framsóknarmenn fyrir því að færa eigi þetta vald til almennings. Að almenningur skipi fulltrúa sína á stjórnlagaþing og stjórnmálaflokkarnir komi þar ekki nærri. Hvað er svona hrikalegt við það? Verður Sjálfstæðisflokkurinn að vera leiðandi í gerð á íslenskri stjórnarskrá? Er það skilyrði að einn stjórnmálaflokkur leiki lykilhlutverk í því? Er það svo að hér á Alþingi Íslendinga sitji 63 af frábærustu fulltrúum íslensku þjóðarinnar? Að sjálfsögðu ekki. Það er fullt af hæfileikaríku fólki í íslensku samfélagi sem hefur áhuga, getu og vilja til að koma að þessu verki. Við skulum líka horfa í eigin barm. Það var á vakt okkar stjórnmálamannanna sem þeir hrikalegu atburðir, sem eru að ganga yfir íslenskt efnahagslíf, urðu. Að sjálfsögðu bera stjórnmálamenn einhvern hluta af ábyrgðinni. Við skulum ekki hlaupast undan því. Þannig að ég get vel sett mig í spor margra þeirra sem hafa krafist þess að stjórnlagaþingi yrði komið á laggirnar. Þess vegna er ég ánægður með að þetta mál skuli þó vera komið á dagskrá þingsins, þrátt fyrir að við höfum ætlað að ræða frekar um frumvarp til stjórnarskipunarlaga síðasta föstudag. Hv. þm. Geir H. Haarde nefndi það að frumvarpið sem við framsóknarmenn lögðum fram væri ekki breyting á stjórnarskrá. Það er rangt. Í báðum frumvörpunum sem lögð hafa verið fram eru ákvæði um stundarsakir eins og vera ber ef stjórnlagaþing á að hafa alvöru umboð sem stjórnarskrárgjafi. Með þeim breytingum sem við leggjum til erum við í raun og veru að færa þetta vald frá Alþingi til þjóðarinnar. Um það snýst kannski deilan í þessari umræðu, hvort þetta eigi að vera í höndum stjórnmálaflokkanna eða hvort - sérstaklega með tilliti til þeirra atburða sem hafa átt sér stað í íslensku samfélagi - við ætlum að treysta hæfileikaríku fólki í íslensku samfélagi til að koma að þessari vinnu. Ég hugsa að deilan á milli þessara fjögurra flokka og Sjálfstæðisflokksins hér á þingi muni snúast um hvort þetta stjórnlagaþing eigi að vera ráðgefandi eða hvort það eigi að hafa endanlegt vald um væntanlega nýja stjórnarskrá, verði þetta að lögum. Þó að sjálfstæðismenn hafi sagt á föstudaginn að þeir hafi viljað ræða mjög ítarlega um séreignarlífeyrissparnaðinn og það tengdist ekki þessu máli held ég einfaldlega að þar sé ekki alveg farið með rétt mál. Það tengdist að þetta mál var næst á dagskrá. Ég hef sterklega á tilfinningunni að Sjálfstæðisflokkurinn muni af alefli reyna að leggja stein í götu þess að af stjórnlagaþingi verði, þ.e. þeirri útfærslu sem flutningsmenn frumvarpsins hafa lagt til. Það hefur reyndar komið fram í umræðum að Sjálfstæðisflokkurinn er ekki mjög hrifinn af þeirri útfærslu sem við leggjum til hér. Frú forseti. Margt kemur til álita ef stjórnlagaþing kemur saman. Við getum velt fyrir okkur í þessari umræðu hvaða álitamál það væru sem almenningur á þessu stjórnlagaþingi mundi ræða. Til að mynda kæmi til álita og umræðu um hlutverk þingsins og þrískiptingu ríkisvaldsins. Við sem höfum setið hér á Alþingi á undangengnum árum höfum mörg hver verið á því að það þyrfti að styrkja Alþingi Íslendinga og við höfum fundið fyrir því þegar minnihlutastjórn Samfylkingar og Vinstri grænna hefur verið að störfum að sú stjórn hefur þurft að leita miklu meira á náðir Alþingis í ákvarðanatöku sinni en fyrri ríkisstjórnir. Miklu meira og tala ég þar af eigin reynslu. Ég finn það sem þingmaður að þingmenn hafa meiri áhrif á þau frumvörp sem við ræðum nú en oft áður. Þetta er mjög jákvæð breyting því  Nú er það svo, þrátt fyrir blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar, að ráðherrar geta ekki fullyrt að þau mál sem þeir kynna fari í gegn. Það þarf a.m.k. að ræða það við þann flokk sem ver þá vantrausti og ef það er ekki gert er fullkomin óvissa um hvort viðkomandi þingmál fer í gegn. 
             Frú forseti. Við þurfum að endurskoða starfsvettvang okkar og ég hef talað fyrir því og finnst ekki veita af því í ljósi forsögunnar að stórefla þurfi eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Þar þurfum við öll að leggjast á eitt. Eftirlitshlutverk þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu á að vera eitt mikilvægasta verkefni þingsins auk annarra löggjafarstarfa. Við þurfum að leggja miklu meiri áherslu á þetta brýna hlutverk þingsins en við höfum gert á síðustu árum. Ég vil segja hv. þm. Sturlu Böðvarssyni það til hróss að hann hefur og hafði í störfum sínum sem forseti þingsins lagt mikla áherslu á þetta sem ég nefndi hér. Hvað fleira kemur til álita í vinnu þessa stjórnlagaþings ef það kemur saman og við náum frumvarpinu í gegn þrátt fyrir andstöðu sjálfstæðismanna? M.a. hvort við eigum að afnema þingræði og taka upp beina kosningu æðsta handhafa framkvæmdarvaldsins. Það yrði mjög róttæk breyting. En ég tel að við séum að upplifa þannig tíma í dag að í raun og veru komi allt til greina. Við þurfum að hugsa hlutina upp á nýtt og erum í raun og veru að stórendurbæta stjórnarskrá lýðveldisins, að ég tel, verði frumvarp okkar að lögum. Nú á að auka valfrelsi kjósenda um fulltrúa á framboðslistum. Ákveðin krafa er í samfélaginu um að þeir sem kjósa stjórnmálaflokka eigi að hafa meira val um hvernig þeir listar eru skipaðir. Við mundum væntanlega með því taka upp aðra tegund af prófkjöri sem færi fram í kjörklefanum þar sem hinir raunverulegu kjósendur röðuðu upp á lista. Svo eigum við að takmarka hámarkssetu þingmanna og ráðherra. Forseti Bandaríkjanna má einungis sitja tvö kjörtímabil. Er það eitthvað sem við ættum að skoða hér? Ég man að Kvennalistinn var með hámark á seturétti þingmanna sinna. Þetta er allt eitthvað sem yrði uppi á borðinu hjá stjórnlagaþinginu. Eigum við að auka möguleika á þjóðaratkvæði og jafnvel á frumkvæði að löggjöf frá almenningi? Þjóðaratkvæðagreiðslur hafa ekki verið mikið brúkaðar hér á landi á undangengnum áratugum. Ákveðin krafa er í samfélaginu um að við aukum íbúalýðræðið og margir stjórnmálaflokkar sem eiga sæti á Alþingi hafa talað fyrir því. Þetta er eitthvað sem stjórnlagaþing gæti skoðað. Hvernig tryggjum við gagnsæi stjórnkerfisins? Er ekki eitthvað sem hefur brugðist í íslensku samfélagi á undangengnum árum sem við þurfum að skoða? Er ekki eðlilegt að þeir sem sitja á stjórnlagaþinginu skoði þau mál? Er það þannig að við þingmenn eigum að ákveða hvernig við högum kjördæmaskipan? Væri ekki að mörgu leyti eðlilegra að aðrir véluðu um þau mál en við sem sitjum hér á hv. Alþingi? Ég held að það sé alveg sjónarmið í umræðunni að æskilegt væri að einhverjir aðrir en sitjandi þingmenn tækju ákvarðanir um hvernig kjördæmaskipaninni væri háttað. Hæstv. forseti. Ég nefni hér mögulega kosti sem yrðu til umræðu á þessu stjórnlagaþingi og það er allt undir þegar kemur að því. Það er allt undir til að endurskoða leikreglur í íslensku samfélagi. Ef Sjálfstæðisflokkurinn er ekki á því að menn þurfi að fara út í slíka vinnu og ef Sjálfstæðisflokkurinn er ekki reiðubúinn til þess að treysta almenningi, þar með töldum sérfræðingum í háskólasamfélaginu, viðskiptalífi og hinum venjulega manni til þess að ráðast í slíka vinnu þá held ég að Sjálfstæðisflokkurinn sé á dálitlum villigötum. Og ef Sjálfstæðisflokkurinn ætlar að berjast fyrir því að hugmynd okkar framsóknarmanna um stjórnlagaþing verði ekki að veruleika þá er ég reiðubúinn að funda hér fram á morgun, eins lengi og þarf. Því það verður engin trygging fyrir því að afloknum kosningum, þrátt fyrir allan fagurgala um að menn ætli að skoða málin eftir kosningar að af slíku stjórnlagaþingi yrði. Við leggjum höfuðáherslu á þetta mál og okkur þingmönnum Framsóknarflokksins á Alþingi ber skylda til að framfylgja þeim einbeitta vilja sem kom fram á fjölmennu flokksþingi okkar sem nýlega er afstaðið og það verður gert. Með þessu er ég ekki að segja að það eigi að rífa þetta mál út úr þinginu. Ég tel að svona stórt mál þurfi mikla umræðu og ég veit að það verður mikil umræða um það. En ég bið menn þrátt fyrir að þeir tilheyri stærsta flokki á Alþingi að virða það að verulegur meiri hluti þingmanna á Alþingi Íslendinga vill ráðast í þessar breytingar og allir flokkar sem eiga setu hér á Alþingi hafa lýst yfir vilja til þess að afgreiða þetta mál. Og við skulum bera þá virðingu fyrir lýðræðinu að það er meiri hlutinn, við getum talað um í þessu tilviki hinn stóra meiri hluta, sem er mjög einbeittur í því að koma þessu máli áfram. Frú forseti. Að lokum ætla ég að víkja ræðu minni að öðru máli sem brennur á okkur framsóknarmönnum. Við höfum mælt fyrir ákvæði um að náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti séu þjóðareign. Það skal viðurkennt að það hefur verið mikill áherslumunur á milli framsóknarmanna og sjálfstæðismanna á undangengnum árum um þetta þar sem margir í þeirra röðum tala fyrir einkaeignarréttinum, til að mynda er varðar fiskveiðiauðlindina. Það væri rétt að fá það fram hjá hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins hvort þeir séu andvígir því að náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti séu þjóðareign. Ég býst við að í þeirri umræðu sem hér mun fara fram munum við ræða þetta. Og ég tel og við framsóknarmenn að það eigi að framfylgja því sem auðlindanefnd ákvað árið 2000, að fylgja því ákvæði eftir en við náðum ekki saman við Sjálfstæðisflokkinn, að mig minnir á árinu 2007, í þeim efnum. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég nefna að ég sé mikla hættu á því í samfélaginu ef það yrði niðurstaðan, sem ég vona að verði ekki, að þetta frumvarp yrði ekki afgreitt héðan frá Alþingi Íslendinga fyrir kosningar. Ég held að það sé mjög skýr og afdráttarlaus vilji fyrir því í samfélaginu að við förum í að endurskoða gildi okkar og leikreglur og allt umhverfi íslensks samfélags. Og þegar við horfum til þess gildismats sem var þegar menn dönsuðu hvað mest í kringum gullkálfinn - jafnvel sá sem hér stendur - þá er gildismatið þannig í íslensku atvinnulífi að þeir sem sýsluðu með fjármuni höfðu margfalda, jafnvel mörghundruðfalda fjármuni á við þá sem m.a. sinntu sjúklingum  Hv. þm. Birgir Ármannsson spyr hvernig það tengist stjórnarskránni. Það varð ákveðið rof í samfélaginu og það er krafa almennings að almenningur fái aðgang að því að móta skýrar leikreglur í íslensku samfélagi. Og ég trúi því ekki að hv. þm. Birgir Ármannsson ætli að koma hér upp og mæla því bót að menn í íslensku fjármálalífi greiddu sér mörg hundruð milljónir í laun á ári.

Hvaða rugl er þetta?

Hvaða rugl, segir hv. þingmaður.

Hvernig tengist það þessu máli?

Það er gríðarleg reiði í samfélaginu.

Þú ert að rugla saman tveimur …

Ég er ekkert að rugla. Ég er að endurspegla  Ég endurtek það enn og aftur að hér er um forgangsmál að ræða hjá okkur framsóknarmönnum. Við munum leggja nótt við dag til þess að koma þessu máli hér í gegn. Við erum mjög ánægðir með það samkomulag sem við höfum náð við aðra stjórnmálaflokka hér á þingi, Vinstri græna, Frjálslynda og Samfylkingu. Þetta mál er sett fram af fullum heilindum af hálfu þessara flokka og ef menn vilja bera saman það frumvarp sem við lögðum fram fyrr og það frumvarp sem nú liggur fyrir þá er það vissulega svo að hér er um ákveðna málamiðlun að ræða og það þarf ekkert að skammast sín fyrir það. Það er ákveðin útfærslubreyting á þessu. En markmiðið er það sama, að íslenskur almenningur fái að koma að því með beinum hætti og hafi vald til þess að móta leikreglur í íslensku samfélagi. Móta þær í nýtt gildismat sem á að einkenna hið nýja Ísland vegna þess að við skulum viðurkenna að þjóðfélagið fór aðeins út af brautinni hvað varðar ákveðnar grundvallarforsendur í samfélaginu. Það getur vel verið að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins muni halda því fram að við séum að blanda saman ólíkum hlutum og óskyldum hlutum. Við erum einfaldlega að tala um að í samfélaginu er rík krafa af margvíslegum tilefnum um að fara í þessa vinnu og við framsóknarmenn munum fylgja því mjög stíft eftir á vettvangi Alþingis.

Hæstv. forseti. Þetta var nú sérstök ræða hjá einum af flutningsmönnum þessa máls hv. þm. Birki J. Jónssyni. Hv. þm. Birkir J. Jónsson vakti sjálfur athygli á því að þetta er í annað skipti á fáum vikum sem hann mælir fyrir tillögu um stjórnarskrárbreytingar og er þessi tillaga sem hann leggur nú fram verulega frábrugðin þeirri sem hann var með fyrir fáum vikum. Það væri því eðlilegt að spyrja hv. þm. Birki J. Jónsson hvort við ættum von á fleiri tillögum um stjórnarskrárbreytingar og stjórnlagaþing frá honum áður en þessi mánuður er liðinn. Ég vil gera athugasemdir við nokkur atriði í þessu. Í fyrsta lagi vildi ég taka það fram að auðvitað eru kröfur um ýmislegt og ýmsar breytingar í samfélaginu. Við þurfum að hlusta á þær kröfur. Það verður efnt til kosninga í næsta mánuði til þess að gefa fólki tækifæri til að segja skoðun sína á þeim hlutum sem eru í deiglunni. Er ekki eðlilegt, hv. þm. Birkir J. Jónsson, að fólk í kosningum taki afstöðu til þeirra spurninga sem hér eru á borðum frekar en við séum að gera það í miklum spreng rétt fyrir þinglok? Í annan stað vil ég spyrja hv. þm. Birki J. Jónsson hvort honum finnist vinnubrögðin í sambandi við aðdraganda þessa máls og framlagningu þess vera til fyrirmyndar miðað við það að stjórnarskráin er grundvallarlög lýðveldisins. Grundvallarlög sem önnur lög byggja á og krefjast þess vegna vandaðri undirbúnings og lagasetningarháttar en önnur löggjöf. Finnst honum þetta til fyrirmyndar? Í þriðja lagi vil ég benda hv. þm. Birki J. Jónssyni á að sú tillaga sem gerir ráð fyrir stjórnlagaþingi gerir ráð fyrir því að almenningur í landinu kjósi sér fulltrúa til að sitja á stjórnlagaþingi. Í alþingiskosningum er það þannig að almenningur kýs sér fulltrúa til að sitja á Alþingi. Þess vegna er það bara áróður og blekking þegar því er haldið fram að með stjórnlagaþingi sé almenningi 

Frú forseti. Hv. þingmaður talar um að hér sé einhver blekkingarleikur á ferðinni. Blekking því að hér sé um fulltrúalýðræði að ræða. Við áttum okkur alveg á því. Hélt hv. þingmaður að öll þjóðin ætti að vera á þessu stjórnlagaþingi?  Hvað er svona hryllilegt við það? Af hverju hefur hv. þingmaður svona mikið á móti því að einstaklingar, þótt þeir séu ekki í tilteknum stjórnmálaflokki, geti boðið sig fram til stjórnlagaþings? Ég vil fá svör hv. þingmanns við því. Síðan vil ég segja af því hv. þingmaður reynir að gera lítið úr málflutningi okkar framsóknarmanna hér á vettvangi þingsins að við lögðum fram frumvarp um breytingar á þessu máli, um stjórnlagaþing. Þær breytingar voru byggðar á tillögum flokksþingsins. Síðan var sett þriggja manna nefnd til þess að fara yfir málið. Þetta var niðurstaða hennar. Þingflokkurinn er mjög sáttur við málið eins og það lítur út og mun fylgja því eftir. En af því að hv. þingmaður talar um margar skoðanir þá vil ég nefna að það var ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar á haustdögum sem lagði fram breytingar á frumvarpi um eftirlaun æðstu embættismanna ríkisins sem gekk ekki nægilega langt og við framsóknarmenn og vinstri grænir andmæltum því og lögðum fram sértillögu. Þegar við síðan lögðum fram okkar tillögu eftir að ný ríkisstjórn var mynduð, sem Framsókn styður þótt hún eigi ekki aðild að henni, 

Hæstv. forseti. Ég ítreka spurningu mína til hv. þm. Birkis J. Jónssonar, hvort honum finnist þessi vinnubrögð til fyrirmyndar og hvort honum finnist vinnubrögðin við aðdraganda þess máls vera þannig að við getum verið sæmd af því sem þingmenn, sem stjórnarskrárgjafi að ganga frá málum með þessum hætti. Hér hefur verið boðað til kosninga með skömmum fyrirvara. Það er ljóst að þetta þing verður afar stutt. Hér er komið með stórt mál inn í þingið og ætlast til að það sé afgreitt á mjög skömmum tíma. Hv. þm. Birkir J. Jónsson gat þess réttilega í ræðu sinni að hér væri mjög stórt mál og það mundi auðvitað kalla á miklar umræður. Ég vil spyrja hv. þingmann fyrir utan spurninguna um vinnubrögðin, hvort hann telji að tíma þingsins sé betur varið með því að taka þessi mál fyrir, þ.e. stjórnarskrármálið og persónukjörsmálið, frekar en að ræða þau brýnu mál sem snúa að hagsmunum fyrirtækja og 

Frú forseti. Tíma þingsins síðasta föstudag hefði örugglega verið betur varið í þau mál heldur en að horfa upp á þingmenn Sjálfstæðisflokksins fara hér í unnvörpum í andsvör hver við annan sem er eiginlega fáheyrður atburður. Ég get því ekki séð að þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafi í umræðum síðasta föstudag verið eitthvað sérstaklega að greiða fyrir þingstörfum. Alls ekki. Og þegar hv. þingmaður spyr um vinnubrögðin þá vil ég minna hann á að við erum hér í mjög sérstöku andrúmi og það voru ekki nein sérstök vinnubrögð þegar við settum neyðarlögin. Það voru ekki heldur nein sérstök vinnubrögð þegar við settum gjaldeyrishöftin á í skjóli nætur. Það er mjög sérstakt ástand í samfélaginu 

Hæstv. forseti. Það verður að segjast eins og er að hv. þingmenn Framsóknarflokksins, og þar með talinn hv. þm. Birkir J. Jónsson, eru í miklum vandræðum með að færa rök fyrir því að setja sérstakt löggjafarþing til hliðar við Alþingi, stjórnarskrárþing. Ég verð að viðurkenna að eftir að hafa hlustað á ræðu þingmannsins fann ég engin þau rök nægjanlega sterk að ég geti fallist á að við víkjum Alþingi Íslendinga til hliðar og setjum til verka annað þing sem eins er kosið til að öðru leyti en því að ekki er gert ráð fyrir að stjórnmálaflokkarnir bjóði sérstaklega fram. Engu að síður verða boðnir fram einstaklingar og því vil ég spyrja: Að hvaða leyti er það öðruvísi almenningur sem hefur áhrif á Alþingi Íslendinga, löggjafarsamkomu okkar, annars vegar og hins vegar almenningur sem á að hafa áhrif með fulltrúum sínum á stjórnarskrárþingi? Ég vil fá skýringar hjá hv. þingmanni: Hver er munurinn á þessum hópum í raun veru? Hv. þingmaður talar alltaf eins og almenningur sé að koma til skjalanna til að taka völdin af stjórnmálamönnunum, það er mjög óljóst allt saman. Hvers vegna gengur Framsóknarflokkurinn ekki fremur til þess verks að styrkja Alþingi Íslendinga af heilum hug og efla þingið og gera breytingar á stjórnarskránni sem fela í sér styrkingu þingsins fremur en að veikja þingið eins og viðurkennt er að verður með þessum tillögum?

Frú forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni, og ég vona að hv. þingmaður hafi hlustað á það, þá hafa frá 1946 ríflega 80 tillögur að breytingum á stjórnarskrá komið fram. Sjö þeirra hafa verið samþykktar, fjórum hefur verið vísað til ríkisstjórnar, aðrar hafa ekki verið útræddar og því lognast út af. Við erum að tala um heildarendurskoðun á íslensku stjórnarskránni og ég spyr: Er ekki orðið fullreynt á síðustu 65 árum að kjörnir fulltrúar, fulltrúar stjórnmálaflokkanna, ná ekki samstöðu um svo stór mál? Ég minni á það að þrátt fyrir niðurstöðu auðlindanefndar árið 2000 lagðist Sjálfstæðisflokkurinn þvert gegn því að við gerðum sjávarstofna hringinn í kringum Ísland að sameign þjóðarinnar. Hvaða hagsmunaöfl eru þar á bak við? Hvers vegna stendur Sjálfstæðisflokkurinn ekki að því að binda það ákvæði í stjórnarskrá? Við þurfum fulltrúa til þess að semja nýjar reglur og við skulum ekki loka augunum fyrir því að þeir aðilar, fulltrúar stjórnmálaflokkanna, sem hafa setið hér hafa ekki náð slíkri heildarendurskoðun fram. Það er líka, ef hv. þingmaður hefur ekkert heyrt um það, ákveðin krafa almennings að fólk utan stjórnmálaflokka geti komið að þessu starfi. Hv. þingmaður verður að viðurkenna að það eru ákveðin höft fyrir fólk sem ekki er flokksbundið að koma að þessum breytingum. Á þetta allt að gerast, frú forseti, á forsendum stjórnmálaflokkanna en ekki fólksins í landinu?

Hæstv. forseti. Fólkið í landinu er í stjórnmálaflokkunum.  En aðeins út af þessum breytingum á stjórnarskránni. Það er alveg rétt að það hefur verið stöðug umræða um breytingar á stjórnarskránni. Það er eðlilegt og þannig á það að vera. Hins vegar hefur náðst samkomulag um tilteknar breytingar á stjórnarskránni í gegnum þingið og við eigum að halda áfram að vinna að frekari breytingum. Sjálfstæðismenn vilja gera breytingar á stjórnarskránni. Sjálfstæðismenn leggja áherslu á að það gerist á vettvangi Alþingis. Sjálfstæðismenn eru tilbúnir til að kjósa sérstakan hóp utan þingsins sem gæti þess vegna kallast stjórnlagaþing, ráðgefandi, en aðalatriðið er að sjálfstæðismenn vilja ganga til verka í góðu samstarfi við aðra flokka og gera breytingar með heiðarlegum hætti en ekki þeim hætti sem hér er verið að gera.

Frú forseti. Nú þykir mér menn farnir að leggjast lágt í þessari umræðu. Hv. þm. Sturla Böðvarsson gefur í skyn að þeir flokkar sem leggja þetta mál fram séu að gera það með óheiðarlegum hætti. Hvers lags málflutningur er þetta? Hvers lags málflutningur er það þegar fulltrúi Sjálfstæðisflokksins stendur í pontu Alþingis og segir: Stjórnmálaflokkarnir eru almenningur. Er hv. þingmaður ekki í jarðsambandi? Stendur hv. þm. Sturla Böðvarsson í þeirri trú að allir Íslendingar séu bundnir í stjórnmálaflokka? 

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að lýsa því yfir að ég hef mikinn áhuga á að stjórnarskránni verði breytt og það verulega. Ég hef líka áhuga á því að einhver ákveðinn hópur verði myndaður um það, sem má mín vegna heita stjórnlagaþing. En ég vil benda á að Alþingi er stjórnlagaþing. Samkvæmt núgildandi stjórnarskrá er Alþingi stjórnlagaþing og gerir breytingar á stjórnarskránni. Vandinn í dag er sá að þegar kosið er um breytingu á stjórnarskránni er jafnframt verið að kjósa ríkisstjórn eða þing sem fer með löggjafarvald. Það leiðir til þess að þjóðin greiðir í raun aldrei atkvæði um stjórnarskrárbreytinguna eina og sér. Það er atriði sem mér finnst að þyrfti að breyta nr. eitt, tvö og þrjú. Það er atriðið í 4. gr. frumvarpsins. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hefur hann eitthvað rætt við Sjálfstæðisflokkinn um að sú grein yrði samþykkt? Í rauninni er 1. gr. verkefni hins nýja stjórnlagaþings, 3. og 4. gr. líka - nema 4. gr. að því leyti að hún felur næsta Alþingi að semja lög sem það getur að sjálfsögðu gert. Þetta langar mig til að spyrja um. En varðandi umræðuna um stjórnmálaflokkana þá er það hárrétt, hér eru gamlir flokkar sem hafa lengi verið við völd. En þeir flokkar eru í upphafi myndaðir af fólki. Þær hreyfingar sem eru í gangi úti í bæ, Raddir fólksins o.s.frv., þurfa líka að mynda einhvers konar flokka eða félög til að bjóða fram. Við ætlum ekki að hafa mörg hundruð þúsund manns til að velja úr í kjörklefanum. Það mun gerast að stjórnmálaflokkarnir, sem eru best skipulagðir í landinu, félagasamtök, munu bjóða fram lista. Það er bara þannig og mér finnst mjög slæmt að menn skuli flýta kosningum vegna þess að nýju hreyfingarnar hafa ekki fengið andrými til að myndast.

Frú forseti. Þetta var nýr tónn hjá þingmanni Sjálfstæðisflokksins að gagnrýna það að kosningar séu of snemma. Ég hef ekki skilið forustumenn Sjálfstæðisflokksins á annan veg en þann að þeir vilji kjósa sem fyrst, svo að því sé til haga haldið. Ég vil spyrja hv. þingmann að því, áður en ég svara spurningum hans, hvort hann telji ekki orðið fullreynt á vettvangi þingsins, vettvangi stjórnmálaflokkanna - í ljósi þess sem ég sagði áðan, að frá 1946 hafa komið fram 80 tillögur að breytingum á stjórnarskrá, einungis sjö hafa verið samþykktar, fjórum hefur verið vísað til ríkisstjórnar, aðrar hafa dáið drottni sínum - að þessi vettvangur, Alþingi Íslendinga, hefur ekki getað breytt stjórnarskrá íslenska lýðveldisins í heild sinni. Ég spyr hv. þingmann að því, vegna þess að hann var með ábendingar um það að flokkarnir hafi verið skipaðir af fólki í upphafi, hvort hann hafi eitthvað á móti þeirri tillögu sem við höfum lagt fram, sem hann hefur reyndar lýst yfir stuðningi við, að einstaklingar geti boðið sig fram án þess að vera hluti af einhverjum stjórnmálaflokkum? Það er hárrétt, sem hv. þingmaður sagði, að það er fullt af hreyfingum úti í bæ sem ekkert endilega vilja bjóða fram til Alþingis. Þar er örugglega fullt af sómafólki sem hefði áhuga á því að bjóða fram krafta sína til að hafa áhrif á nýja stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Erum við hv. þingmaður ekki hjartanlega sammála um að sú leið sem við tölum fyrir hér sé góð leið til að móta nýjar leikreglur í íslensku samfélagi?

Frú forseti. Við ræðum þetta ítarlegar hér á eftir. En í 5. gr. stendur að Alþingi hið nýja, sem kemur saman eftir kosningar, eigi að setja reglur um nýtt þing og ekki orð um það meir. Ef Sjálfstæðisflokkurinn fengi hreinan meiri hluta, hvernig liti það út? Menn þurfa að hugsa þetta betur. Það munu geta komið fram hvaða tillögur sem er. Ég er hlynntur því að sem minnst flokkapólitík sé í þessu. Hv. þingmaður sagði að einungis örfá mál hefðu verið samþykkt, en það eru bara örlög þingmannafrumvarpa yfirleitt og ég hef gagnrýnt það. Ég vil virkja Alþingi miklu meira í því að semja frumvörp og gera þau að lögum. Ég held að þegar þetta fer í gang muni myndast einhver samtök eða félög, Raddir fólksins eða hvað það heitir. Hvort menn kalla það stjórnmálaflokka eða hvað menn kalla það, þeir munu mynda samtök til að koma sínu fólki að.

Frú forseti. Ég vona svo sannarlega að það verði ekki raunin að flokkarnir bjóði fram lista til þessa stjórnlagaþings, ég vona að það verði ekki þannig. En hv. þingmaður spurði mig áðan að því hvort ég hefði rætt við sjálfstæðismenn um mögulegar sáttaleiðir í þessu máli. Ég tel að það þurfi að gerast á vettvangi nefndarinnar sem þetta mál fer í. Þar mun örugglega fara fram mikil umræða og ég vonast til þess að hv. þingmaður, sem hefur hingað til talað með jákvæðum hætti um þetta mál - og ég tel að sé reiðubúinn til að skoða þetta mál með opnum huga - muni geta haft góð áhrif á félaga sína í Sjálfstæðisflokknum til þess að við náum að afgreiða þetta mál hvernig svo sem það verður gert. Við framsóknarmenn teljum brýnt að klára þetta mál fyrir kosningar þannig að tryggt verði að boðað verði til stjórnlagaþings að alþingiskosningum loknum. Við tryggjum það algerlega fyrir komandi kosningar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá góðu efnislegu umræðu sem fram fer um þetta mikilvæga mál. Hv. þm. Geir Hilmar Haarde lauk andsvörum við mig áðan með því að segja að allt væri þetta tóm vitleysa eftir að hafa talið að hér mætti heyra á endemi og væri nánast einsdæmi á byggðu bóli sumt af því sem í málinu er. Af því tilefni er rétt að deila með hv. þingmanni því sjónarmiði að það er oft manni sjálfum best umhugsunarefni þegar fíflunum fjölgar í kringum mann. Ég held að fyrir því máli sem hér liggur fyrir séu mjög sterk og veigamikil efnisleg rök sem beri það með sér að það sé knýjandi nauðsyn fyrir okkur að hefja endurskoðun á stjórnskipun okkar í grundvallaratriðum en gera strax ákveðnar nauðsynlegar breytingar í framhaldi af því hruni sem varð í haust. Í orðaskiptum okkar hv. þm. Geirs Haarde kom ágætlega fram sú ólíka sýn sem menn hafa á það sem gerðist í haust. Það er auðvitað grundvöllurinn að því máli sem nú er flutt að hér hafi ekki bara orðið fjármálahrun að mestu leyti fyrir tilverknað einhverra í útlöndum, eins og formaður Sjálfstæðisflokksins í viðvarandi afneitun sinni heldur sig við, heldur stjórnkerfishrun. Það hefur sýnt sig að við höfum tekið ýmsar rangar ákvarðanir á undanförnum árum og áratugum og látið alls kyns hluti viðgangast sem algerlega nauðsynlegt er að við tökum strax á vegna þess að sinnuleysi okkar í að taka á því hefur að öllu samanlögðu leitt til þess að ófarnaður okkar í þeirri kreppu sem gengur yfir heiminn er meiri en gerist hjá öðrum þjóðum og staða okkar verri en annarra þjóða, sem gefur okkur sérstaka ástæðu til að skoða hvað við höfum gert öðruvísi. Eitt af því sem hér er verið að flytja mál um er þjóðareign á auðlindum og tryggja það ákvæði í stjórnarskránni. Ég rakti áðan hversu brýnt það er við núverandi aðstæður vegna þess að nú erum við Íslendingar gríðarlega skuldsettir erlendis og fyrirtækin gríðarlega skuldsett bæði í sjávarútveginum og orkuiðnaðinum. Því er raunveruleg hætta á að ef við ekki gætum vel að lagaumhverfi okkar glötum við auðlindunum úr höndum okkar. Ég held að ekki sé nóg fyrir okkur að tryggja þjóðareign í stjórnarskrá heldur er nauðsynlegt fyrir okkur að endurhugsa kvótakerfið. Ég held að við þurfum að hlusta á orð manna eins og prófessors Þorvaldar Gylfasonar sem fært hefur fyrir því rök að með innleiðingu þess hafi upphafið að þeim hrunadansi sem við fórum í gegnum verið að finna. Þar hafi agaleysið, óhófið og siðferðisbrestirnir fyrst byrjað sem leiddu til ófarnaðar okkar. Með einkavæðingu á auðlindum hafsins hafi menn efnast mikið og óvænt og óréttlátlega hafi verið skipt og það hafi haft áhrif á menningu okkar, siðferði og á viðskiptalífið og í rauninni verið forspilið að því sem á eftir kom. Ég held að núna þegar þetta eignarhaldskerfi á fiskinum í sjónum er svo að segja hrunið, því að skuldirnar á útgerðinni eru náttúrlega gríðarlega miklar, þá þurfum við að fara yfir það hvort ekki sé einfaldlega kominn tími til að gera það sem við jafnaðarmenn höfum talað fyrir mjög lengi, þ.e. að tryggja að fiskurinn í sjónum sé eign þjóðarinnar eins og orkuauðlindirnar og síðan séu það einkafyrirtæki og einstaklingar sem geti nýtt fiskveiðiréttinn í sjónum en greiði þá í sameiginlegan sjóð, til að mynda auðlindasjóð, fyrir þau afnot. Ég tel því brýnt að ljúka því sem snýr að stjórnarskránni svo menn geti í beinu framhaldi farið að huga að endurskoðun á þessum mikilvæga þætti í samfélagi okkar. Í öðru lagi er verið að leggja til þjóðaratkvæðagreiðslu, ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held að mjög mikilvægt sé í framhaldi af hruninu að fólkið í landinu hafi leiðir til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við þingið á formlegan hátt. Ég held að mikilvægt sé að við búum til lýðræðislegar leiðir eins og þessa og raunar aðra leið sem ég hef flutt mál um í þinginu um breytingar á kosningalögum þar sem gert er ráð fyrir að fólkið í landinu geti líka knúið fram alþingiskosningar og sveitarstjórnarkosningar ef það er mjög ósátt við þann meiri hluta sem starfandi er. Ég held að atburðirnir hér fyrir utan húsið á Austurvelli í vetur eigi að vera okkur lexía um að við þurfum að búa til formlegar lýðræðislegar leiðir fyrir fólk til þess að halda fram sjónarmiðum sínum og afla þeim fylgis og berjast fyrir þeim. Þess vegna sé ekki nema sjálfsagt einmitt í beinu framhaldi af atburðum vetrarins að láta af þessu verða. Eins og margoft hefur komið fram líka er löngu tímabært að greiða fyrir breytingum á stjórnarskránni. Ég þekki það ágætlega eftir að hafa flutt mál um breytingar á stjórnarskránni sem í sjálfu sér var sjálfsagt mál, flutt á síðasta kjörtímabili sem ég held að allur þorri ef ekki allir þingmenn á Alþingi hafi getað staðið að þótt ég hafi flutt það með þingflokki Samfylkingarinnar. Það laut að þeim þáttum í stjórnarskrá okkar sem snúa eða öllu heldur snúa ekki að aðild Íslands að styrjaldarátökum við aðrar þjóðir. Eins og við upplifðum í landinu var það einfaldlega þannig að þegar menn settu fram stjórnarskrána í hinu unga lýðveldi Íslands, vopnlausu og hlutlausu landi, gerðu menn ekkert ráð fyrir þeim möguleika að við gætum átt aðild að styrjöld. Þegar þeir Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson illu heilli og Íslandi til ævarandi skammar gerðu þjóðina og Alþingi ábyrg fyrir styrjaldarátökum, sem allur þorri þjóðarinnar og ég fullyrði meiri hluti Alþingis hefði aldrei stutt ef það hefði verið fyrir það lagt, kenndi sú reynsla okkur það að hér var umgjörð okkar um jafngríðarlega mikilvægar ákvarðanir og aðild að stríði alls ekki nógu formföst í stjórnarskránni. Við fluttum mál um þetta og um það hefði ég talið að væri góð samstaða í þinginu, að standa yrði formlega og rétt að slíkum ákvörðunum ef þær verða einhvern tíma teknar aftur sem ég vona að verði sannarlega aldrei, það kann þó að reynast nauðsynlegt og þess vegna er mjög brýnt að við höfum sambærileg ákvæði við það eins og annars staðar þekkist um slík atriði. Það frumvarp og tugir annarra breytinga á stjórnarskrá hafa aldrei náð fram að ganga því það er einfaldlega býsna erfitt að breyta stjórnarskránni eins og nú er. Sumpart er það auðvitað gott. En í kjölfar hruns á kerfinu er auðvitað ekkert sjálfsagðara og eðlilegra en að við tökum kerfið til gagngerrar endurskoðunar. Þá komum við að stjórnlagaþinginu. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir sína ágætu ræðu þar um. Ég vil líka þakka hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins fyrir hreinskilnina í andsvörum og málflutningi sínum. Það sýnir sig nefnilega að þeir virðast ekki vera algerlega andvígir því að stjórnlagaþing fjalli um nýja stjórnarskrá. En þeir eru andvígir því að fólkið í landinu kjósi einstaklinga beint á það þing og það leggi niðurstöðu sína beint í dóm þjóðarinnar og vilja að valdið sé í höndum Alþingis. Ég held að það sé eins og um hinar ólíku skoðanir á hruninu í haust þar sem Sjálfstæðisflokkurinn vill halda fram að það hafi bara verið fjármálahrun og aðallega alþjóðlegt meðan við höldum því fram að það hafi ekki síður verið stjórnkerfishrun, þá sé það afstaða Sjálfstæðisflokksins að Alþingi eigi ekki að afsala sér því valdi. Það endurspeglar kannski líka ólík viðhorf til þess sem gerðist í haust. Það er a.m.k. sjónarmið mitt að við sem sitjum á Alþingi Íslendinga höfum sýnt það í haust að Alþingi var ekki traustsins vert. Kerfið hrundi á okkar vakt. Við þurfum hvert og eitt og líka í heild að axla þá ábyrgð með ýmsum hætti. Með því m.a. að skipta um ríkisstjórn. Með því að rjúfa þingið og efna til kosninga. Sumir með því að draga sig til baka úr þátttöku í stjórnmálum, aðrir með því að gangast undir prófkjör og síðan undir kosningar í apríl. En við þurfum líka að mínu mati að axla ábyrgð einmitt með því að framselja vald okkar til endurskoðunar á stjórnarskránni til stjórnlagaþings. Vegna þess að einmitt með því felst viðurkenning þingsins á því að það hafi brugðist og best fari á því að þær reglur sem við störfum eftir séu settar, ekki af okkur sjálfum vegna þess að Alþingi brást, heldur af þeim bestu einstaklingum sem þjóðin kýs til þess verks og að niðurstaða þess þings eigi að fara beint í dóm þjóðarinnar þannig að það sé þjóðin sem setji okkur og Alþingi nýjar leikreglur en ekki við sjálf. Af hverju ekki við sjálf, hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins? Vegna þess að Alþingi reyndist ekki vera traustsins vert. Þess vegna er ríkt efnislegt tilefni til að kjósa sérstakt þing með sjálfstætt umboð til að setja okkur nýjar leikreglur til að fara eftir og leggja það alveg milliliðalaust í dóm þjóðarinnar. Að sjálfsögðu með umsögn héðan en ég heyri að hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins þykir hlutverk umsagnaraðila ekki vera merkilegt og er það athyglisverð afstaða svo ekki sé meira sagt þegar tekið er tillit til þess hversu ríkan þátt í störfum þingsins ýmsir umsagnaraðilar eiga og hélt ég að þeir hefðu meiri virðingu hér í sölum en ráða mátti af orðum formanns Sjálfstæðisflokksins í ræðustólnum. Hvað er það í leikreglunum sem þarf að endurskoða? Það eru auðvitað grundvallaratriðin um aðskilnað valdþátta, eftirlit, aðhald, sjálfstæði og um óhæfi. Í ritgerð sinni Hvað er upplýsing? gerir einn mesti heimspekingur sögunnar, Kant, grein fyrir forsendunum fyrir upplýsingaöldinni, þeirri öld sem í sögu okkar á Vesturlöndum var framfaraöldin mikla þegar lífskjör um alla álfuna og menning naut mikillar velgengni og framfara. Einn grundvallarþáttur upplýsingarinnar er að áliti Kants sá að Friðrik mikli leyfði embættismönnum að hafa eigin skoðanir. Einvaldurinn leyfði embættismönnunum að hafa eigin skoðanir, þ.e. skoðanaskipti voru leyfileg. Vegna þess eins og John Stuart Mill, kollegi Kants, leiddi síðar ágætlega fram er það í skoðanaskiptum, í frjálsum skoðanaskiptum, sem framfarir í hugsjón og hugmyndum verða. Okkur sem höfum orðið fyrir skipbroti á þess vegna að vera verulegt umhugsunarefni að á undanförnum mörgum árum hefur í vaxandi mæli verið dregið úr sjálfstæði og óhæfi embættismanna ríkisins með því m.a. að hér á landi hefur fengið að vera óhófleg speglun í embættisveitingum, pólitísk speglun þannig að menn hafa augljóslega notið stjórnmálalegrar aðstöðu sinnar, tengsla eða vensla í embættisveitingum. Stofnanir hafa verið lagðar niður vegna þess að þær voru pólitískt ekki þóknanlegar valdhöfunum og með ýmsum öðrum hætti þeim skilaboðum verið komið skýrt á framfæri að menn skyldu hlusta á valdherrana. Ég held að þetta sé eitt af því sem við þurfum að taka til endurskoðunar, ekki að leita að neinum sérstökum sökudólgum heldur bara að viðurkenna að ein af ástæðunum fyrir því að Íslandi farnast verr en öðrum þjóðum í þeirri heimskreppu sem nú gengur yfir er sú að við vorum að sumu leyti gagnrýnislausari, hér skorti sjálfstæði í embættismannakerfinu og stjórnmálakerfinu og gagnrýni skorti. Það er brýnt og aðkallandi að við göngum strax í það verk rétt eins og við eigum að ganga strax í það verk að rétta við efnahaginn og skapa atvinnu, að við göngum strax í það verk að vinna að úrbótum á stjórnkerfi okkar til að snúa af þessari leið. Ég hygg að það sé best gert með stjórnlagaþingi. Ég held að það sé rangt hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að þar muni flokkarnir bjóða fram einhverja lista sína. Ég held alls ekki að það verði þannig. Það hefur auðvitað löngum verið svo að Sjálfstæðisflokkurinn hefur gjarnan, af því hann er stærstur flokka, haldið eða reynt að fá kosinn úr sínum röðum forseta lýðveldisins. Ég held hins vegar að sagan sýni okkur að um þá stofnun í íslensku samfélagi hefur einfaldlega verið rík andstaða við að hún sé í eigu einhvers flokks. Þangað hafa verið kosnir einstaklingar. Ég held að sama sagan verði uppi með stjórnlagaþingið, að fólk muni leggja áherslu á að þangað muni veljast einstaklingar á grundvelli hæfni sinnar, tillagna og hugmynda sem þeir fella fram í þeirri umræðu sem þarf að fara fram um þetta stóra verkefni. Ég held að þó menn geti haft ýmsar hugmyndir um hvernig eigi að útfæra stjórnlagaþingið og fram þurfi að fara góð efnisleg umræða um með hvaða hætti það er gert, þá sé það algert grundvallaratriði að við látum verða af því að taka heildarendurskoðun á stjórnarskránni sem allir þingmenn vita að ekki hefur tekist að ná fram að þessu. Það mál sem hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, flytur er henni ekki með öllu óþekkt. Ég vann drög að frumvarpi um stjórnlagaþing upp úr málum sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir flutti um miðjan síðasta áratug. Í þessu efni eins og mörgum öðrum hefur hæstv. forsætisráðherra verið býsna framsýn en hún eins og raunar líka þingmenn Bandalags jafnaðarmanna höfðu áður flutt tillögur um að farið yrði í sérstakt stjórnlagaþing og tekið á þessum brýnu þáttum í leikreglum okkar.

Virðulegi forseti. Það er sérkennilegt að ræða hér á þessum tímum um breytingar á stjórnarskránni og hlusta á hv. þingmenn sem á undan hafa talað á þann veg að þessar breytingar sem eru til umræðu snúist að einhverju leyti um bankahrunið og þann efnahagsvanda sem þjóðin stendur í. Við ræddum fyrir nokkrum dögum um breytingar á kosningalögunum. Þá stóðu upp stjórnarþingmenn og stuðningsmenn stjórnarinnar og töluðu á þann veg að sú breyting væri lykill að því að takast á við vandann vegna bankahrunsins. Hvort tveggja er alrangt. Hvort tveggja er til marks um einhverja sýndarmennsku sem gripið hefur um sig meðal einhvers ákveðins hóps stjórnmálamanna sem telur að með tillöguflutningi af þessu tagi sé unnt að slá ryki í augu fólks, telja því trú um að þessar breytingar séu til þess fallnar að auka áhrif almennings, eins og það er orðað, og koma til móts við sjónarmið hans. Að sjálfsögðu er það rétt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði áðan að ef farin yrði sú ótrúlega leið að kjósa sérstakt stjórnlagaþing mundu stjórnmálaflokkar koma að því að undirbúa þær kosningar. Þeir eru þau skipulögðu samtök borgaranna sem láta sig slík mál varða. Á vettvangi stjórnmálaflokkanna er rætt um stjórnskipan og breytingar á henni. Það var einmitt þess vegna sem þetta mál kemur upp, að framsóknarmenn settu það sem skilyrði fyrir stuðningi sínum fyrir því að verja núverandi ríkisstjórn vantrausti að hún tæki upp á sína arma hugmyndir þeirra um stjórnlagaþing. Hv. þm. Geir H. Haarde minnti á það í ræðu sinni að í aðdraganda kosninga 2007 tóku framsóknarmenn það upp hjá sér að samþykkja á flokksþingi skilyrði gagnvart Sjálfstæðisflokknum að stjórnarsamstarfi yrði slitið nema þeir stæðu að því með framsóknarmönnum að breyta stjórnarskránni varðandi eignarhald á náttúruauðlindum. Þetta er sami leikurinn, ef þannig má að orði komast, í stjórnmálunum. Er mjög varhugavert að stjórnmálamenn skuli gera sér það að leik að taka sjálfa stjórnarskrána og setja hana í gíslingu þegar dregur að kosningum til að reyna að ná sér í sérstaka aðstöðu gagnvart ríkisstjórninni og innan ríkisstjórnar. Þegar maður hugsar um þetta frumvarp í ljósi allra umræðnanna sem verið hafa á undanförnum árum um veg og virðingu Alþingis og spurninguna um stöðu Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu, undrast maður að þeir menn sem mest hafa talað um að verið sé að styrkja stöðu Alþingis og efla á alla lund, skuli standa að tillögu sem miðar að því að veikja Alþingi meira en nokkru sinni, að svipta Alþingi valdinu til að breyta stjórnarskránni. Það er lokahnykkurinn í valdastöðu Alþingis í stjórnskipulagi okkar að Alþingi hafi vald til að breyta stjórnarskránni. Nú koma þeir menn, sem talað hafa um það hér að verið sé að setja Alþingi niður, og flytja tillögu um að svipta Alþingi þessum rétti og fela það einhverjum öðrum. Ég tel að það séu mörg sjónarmið sem þarf að ræða þegar þessi mál eru tekin til umræðu. Það er mjög einkennandi fyrir þær ræður sem flutningsmenn eða stuðningsmenn þessa máls hafa flutt að þeir hafa ekki rætt um efni málsins heldur gefið almennar yfirlýsingar um að hér sé verið að takast á við eitthvert vandamál sem hafi komið upp sérstaklega við hrun bankanna. Ég tel að í þessu máli hafi komið fram tvö ólík sjónarmið varðandi leiðir við breytingu á stjórnarskránni. Ég hef hingað til talið að stjórnlagafræðingar og þeir lögfræðingar sem komu að því að fjalla um stjórnarskrármál væru þeirrar skoðunar að það bæri að gefa sér tíma og það bæri að leita samstöðu og samráðs. Það bæri að standa þannig að öllum málum varðandi stjórnarskrána að ekki væri verið að skapa fleiri lögfræðileg vandamál eða með túlkun en þörf væri á af því að búið væri að greina málin vel fyrir fram og leggja niður fyrir sér, skýra í greinargerð og skýra á öðrum stöðum hvað við væri átt með einstaka breytingum. Nú virðist það sjónarmið hafa horfið. Nú er rokið í það á nokkrum vikum að skrifa textabreytingar í þremur greinum og síðan viðbótarákvæði við stjórnarskrána sem á að gilda um stundarsakir og það lagt fram og ætlast til þess að þingmenn afgreiði þetta, þó undir því fororði að það megi helst ekki ræða það í þinginu. Við höfum heyrt ræður stjórnarsinna sem ganga út á að þegar við sjálfstæðismenn tökum til máls um mál af þessum toga eða önnur stórmál sem eru til umræðu, séum við að tefja fyrir þingstörfum. Þeir menn sem þannig tala og telja að svona mál tefji fyrir þingstörfum eiga ekki að leggja þau fram. Þeir eiga að halda þeim hjá sér og reyna að ná samstöðu um þau í viðræðum milli flokka og meðal almennings eins og hv. þm. Geir H. Haarde lýsti varðandi breytingarnar 1995. Við sem þá sátum á þingi munum eftir því hve mikið var reynt að ná víðtækri samstöðu, bæði innan þingsins og einnig við hópa utan Alþingis. Nú er það allt annað. Þegar menn tala um slíkt er talið að þeir reyni að tefja fyrir að gripið sé til nægilega öflugra ráðstafana til að bægja frá voða vegna bankahrunsins. Það er ágreiningur um þessar aðferðir meðal stjórnmálamanna og það er einnig ágreiningur meðal lögfræðinga. Þegar einn hópur lögfræðinga virðist ætla að ganga fram með þeim þunga sem kemur fram í því að afgreiða skuli frumvarpið hvað sem tautar og raular, segir annar hópur lögfræðinga: Við skulum fara varlega. Í Fréttablaðinu hinn 4. mars sl. birtist grein eftir Skúla Magnússon lögfræðing sem nú er framkvæmdastjóri EFTA-dómstólsins í Lúxemborg - hann hefur verið héraðsdómari og kennari við lagadeild Háskóla Íslands - undir fyrirsögninni „Enginn veit hvað átt hefur.“ Með leyfi virðulegs forseta ætla ég að lesa upphaf greinarinnar. Skúli Magnússon spyr: „Hefur stjórnskipun Íslands brugðist samfélaginu í grundvallaratriðum? Hefði kvótakerfi í fiskveiðum, stóriðjuframkvæmdir, einkavæðing fjármálafyrirtækja, eftirlit með fjármálafyrirtækjum, breytingar á skattalögum, stjórn peningamála og ríkissjóðs - svo einhver dæmi séu tekin um ætlaða sökudólga - orðið með öðrum hætti ef stjórnskipun Íslands hefði verið „lýðræðislegri“, geymt ákvæði um „sameign þjóðarinnar á auðlindum“, umhverfisvernd, o.s.frv.? Ef miðað er við stjórnlög eins og þau tíðkast í hinum vestræna heimi, verður ekki séð að önnur og nútímalegri stjórnskipan hefði nokkru breytt um þessi atriði. Það stenst ekki heldur samanburð við önnur vestræn samfélög sem kenna sig við lýðræði og mannréttindi, að halda því fram að stórkostleg slagsíða hafi verið og sé enn á íslenskri stjórnskipun hvað þessi atriði varðar.“ Þetta segir Skúli Magnússon lögfræðingur. Hann segir einnig í þessari grein sinni, með leyfi forseta: „Texti stjórnarskrár er í besta falli einn þáttur í þeirri viðleitni að koma á ákveðinni samfélagsskipan. Ef stjórnarskrá er ekki framfylgt og hlýtt af heilindum af öllum þeim sem í hlut eiga, ekki síst (en þó ekki eingöngu) valdhöfum, duga hástemmdar valddreifingar-, lýðræðis- og mannréttindayfirlýsingar skammt. Án hollustu við grunngildi stjórnskipunarinnar - tilgang hennar, grunnrök, þá grundvallarhagsmuni sem hún á að þjóna - verður engin stjórnarskrá samfélaginu til bjargar, hversu ítarleg og vel orðuð hún er. Þetta mætti styðja með dæmum úr almennri sögu stjórnarskráa en auk þess er íslensk stjórnarskrársaga ekki síður lærdómsrík að þessu leyti. Það er hættulegur barnaskapur að halda að ný og fögur stjórnarskrá muni verða allra meina bót.“ Það eru þessi varnaðarorð sem hafa ber í huga þegar fjallað er um stjórnarskrána, líka þá ábendingu sem kemur fram í þessum orðum lögfræðingsins, að það er ekki textinn einn sem ræður. Það er framkvæmdin sem skiptir mestu máli þegar á reynir. Komið hefur í ljós á undanförnum árum, þegar við skoðum hvernig stjórnarskrá íslenska lýðveldisins hefur verið framkvæmd, að það er mun brýnna að breyta öðrum ákvæðum í henni en þeim sem vikið er að í breytingartillögunni frá fulltrúum fjögurra stjórnmálaflokka og er hér til umræðu. Það er mun brýnna að velta fyrir sér t.d. hvernig 26. gr. stjórnarskrárinnar hefur verið beitt þegar kemur að því að forseti synjar lögum framgangs. Það er mál sem við þingmenn ættum að ræða. Það er spurningin um þingræði en þeir menn sem standa í þessum ræðustól og flytja hástemmdar ræður um að það bjargi öllu að afsala Alþingi valdi til þess að breyta stjórnarskránni, hafa að sjálfsögðu ekki miklar áhyggjur af því þótt forseti Íslands hafi samþykktir Alþingis að engu og synji þeim framgangs. Það eru þau sjónarmið sem við þingmenn þurfum að velta fyrir okkur, að menn mega ekki umgangast stjórnarskrána á þann veg að þar sé undirrót alls þess vanda sem að steðjar núna. En hins vegar eru ákvæði í stjórnarskránni sem þarf að skoða og er eðlilegt að skoða, eins og t.d. spurningin um þingræðið sjálft og þingbundna stjórn, þá aðferð sem notuð er til að mynda þá stjórn sem nú situr og það þegar forseti Íslands fór þá leið að gefa strax umboð til myndunar minnihlutastjórnar í stað þess að láta á það reyna að mynda meirihlutastjórn eins og forverar hans hafa gert. Þá er að sjálfsögðu spurning fyrir Alþingi hvort það eigi að hafa ákvæði í stjórnarskrá eins og er í stjórnarskrám margra ríkja, að leitað sé umboðs frá Alþingi í formlegri kosningu hvort ríkisstjórn nýtur meirihlutastuðnings eða ekki. Það eru þessi atriði, virðulegi forseti, sem ég vil ekki að fari úr sal Alþingis án þess að þau séu rædd og reifuð og teknar ákvarðanir um þau sem bornar eru undir þjóðina á þann veg sem ákveðið er í stjórnarskrá. Hér eru tillögur um að það skuli gert í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er sjálfsagt að skoða hvort eðlilegt sé að eftir að Alþingi hefur komist að niðurstöðu sinni um breytingar á stjórnarskrá sé það borið undir þjóðaratkvæðagreiðslu frekar en að efnt sé til þingkosninga og kosið nýtt þing. Það er sjónarmið út af fyrir sig og með slíkri leið er komið til móts við þjóðina og miklu nær að gera það frekar en að afsala þinginu því valdi sem það hefur til að breyta stjórnarskránni. Ég skil það svo og þessi tillaga, um að þjóðaratkvæði komi til sögunnar ef stjórnarskrártillaga nær fram að ganga á þinginu, hefur verið túlkuð þannig af stuðningsmönnum um aðild Íslands að Evrópusambandinu að það auðveldi ákvörðun varðandi þá aðild. Þannig hefur þetta verið lagt upp, þannig hefur þetta verið túlkað af talsmönnum tillögunnar. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, þar sem fjallað er um eignarhald á náttúruauðlindum o.fl., í 1. gr. frumvarpsins, sem að mínu mati er allt of ítarleg og eiginlega brot á öllum þeim reglum sem ég tel að eigi að gilda um breytingar á stjórnarskrá, en á bls. 26 í greinargerð segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt framlag hins nýja stjórnarskrárákvæðis er að þegar auðlindir falla á annað borð undir hugtakið þjóðareign“ - ég tek það fram að mikill ágreiningur er um hugtakið þjóðareign - „verður tryggt að þeim verði ekki afsalað varanlega til einstaklinga eða lögaðila, sbr. regluna sem fram kemur í 2. mgr. ákvæðisins. Eins mundi það koma í veg fyrir að einkaeignarréttur stofnist á auðlindum í þjóðareign fyrir hefð. Loks getur þessi yfirlýsing haft gildi í tengslum við mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu að því leyti sem þar kynni að reyna á eignarhald náttúruauðlinda á borð við nytjastofna á Íslandsmiðum. Þótt íslenska ríkið mundi gangast undir framsal fullveldisréttar til stofnana Evrópusambandsins“ - sem virðist vera ósk þessara manna - „hvað varðar stjórnun fiskveiða og ráðstöfunarrétt nytjastofna í tengslum við úthlutun veiðiheimilda mundi stjórnarskrárákvæðið hindra að eignarréttur þjóðarinnar að fiskveiðiauðlindunum færðist yfir til Evrópusambandsins eða annarra ríkja.“ Virðulegi forseti. Ég tel að þetta sé röng túlkun. Ég tel að þetta standist ekki. Í fyrsta lagi er deilt um það hvað felst í hugtakinu „þjóðareign“ og í öðru lagi sýna allar dómsniðurstöður Evrópusambandsdómstólsins að hann hefur óskhyggju eins og þessa að engu. En þarna er gælt við það, og líklega til að milda vinstri græn, sem eru flutningsmenn tillögunnar, að þetta stjórnarskrárákvæði mundi veita einhverja vernd varðandi forræði okkar á auðlindunum ef við gengjum í Evrópusambandið. Það er með ólíkindum að lesa þetta. Ég held að rétta niðurstaðan varðandi þessar breytingar og Evrópusambandið komi fram í leiðara í Fréttablaðinu í dag sem Þorsteinn Pálsson ritstjóri ritar en eins og við vitum er hann eindregið talsmaður þess að Ísland fari inn í Evrópusambandið. Hann segir, með leyfi forseta: „Forsætisráðherra Samfylkingarinnar getur ekki málað auðmýkingu flokksins sterkari litum en með því að opna stjórnarskrármálið án þess að opna möguleika á aðild að Evrópusambandinu. Á sama tíma og heilbrigðisráðherra boðar niðurskurð ætlar forsætisráðherra að fjölga þingmönnum þjóðarinnar í 104 og efna til fimm kosninga á næstu tveimur árum án þjóðaratkvæðis um afstöðu til Evrópusambandsins.“ Þetta segir ritstjórinn Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi forsætisráðherra, sendiherra, dóms- og kirkjumálaráðherra og sjávarútvegsráðherra. Þetta er túlkun hans á þessu ákvæði, að þarna sé Samfylkingin niðurlægð með þessari stjórnarskrárbreytingu miðað við allt það sem hún hefur sagt til þessa um nauðsyn þess að skapa forsendur fyrir aðild að Evrópusambandinu. En síðan er í greinargerð frumvarpsins sjálfs verið að gæla við það að flókið og næsta illskiljanlegt ákvæði um vernd náttúruauðlinda þýði það að við höfum yfirráð yfir þeim þótt við göngum í Evrópusambandið. Þetta er einkennilegur málflutningur, virðulegi forseti, og rekst hvað á annars horn. Það er óskiljanlegt að þingmaður Vinstri grænna skuli leggjast í þann leiðangur, ef þannig má að orði komast, að reyna að fá þetta mál í gegn á þessum veiku forsendum. Það er líka mjög sérkennilegt þegar litið er til umræðnanna sem fóru fram 2007, um ákvæði í því stjórnarskrárfrumvarpi sem þá lá fyrir, um eignarrétt og þjóðareign á náttúruauðlindum, þegar lesnar eru ræður hv. þingmanna Samfylkingarinnar frá þeim tíma, Lúðvíks Bergvinssonar, eða Vinstri grænna, Kolbrúnar Halldórsdóttur, og gagnrýni þeirra á það ákvæði sem þá átti að fara inn í stjórnarskrána um eignarrétt á náttúruauðlindum, um að þær væru þjóðareign. Ég held að þetta mál sé lítt ígrundað að þessu leyti og þarna sé verið að leika sér með verðmæti og leggja upp með rökstuðning sem er mjög hættulegur þegar að því kemur að gæta þessara mikilvægu hagsmuna. Að gefa til kynna að með svona yfirlýsingum sé hægt að tryggja sig að einhverju leyti gagnvart Evrópusambandinu í þessu efni er í raun og veru óttalegt blekkingarstarf sem ber að vara við. Virðulegi forseti. Hvar sem ég kem niður varðandi þetta mál þá finnst mér það illa ígrundað. Mér finnst í verulegum atriðum beinlínis varasamt að mæla með framgangi þess eins og það er lagt fyrir okkur, bæði að því er varðar mikilvæga hagsmuni þjóðarinnar, yfirráð hennar og eignarrétt á náttúruauðlindum, og einnig að því er varðar stöðu Alþingis og spurninguna um stöðu þingsins í stjórnkerfinu og að þingmenn skuli ætla að afsala sér því valdi sem í því felst að Alþingi fari með stjórnarskrárvaldið. Virðulegi forseti. Í greinargerðinni kemur fram að hugmyndin um stjórnlagaþing sé ekki ný af nálinni hér og á það er minnt að við undirbúning lýðveldisstofnunar hafi komið til umræðu á Alþingi að kalla saman stjórnlagaþing og því hafi verið hreyft snemma árs 1941 af Jónasi Jónssyni, alþingismanni frá Hriflu. Það kann að vera að Framsóknarflokkurinn sé í sinni tilvistarkreppu að leita að rótum sínum og átta sig á því hvaða stöðu hann eigi að skipa í samfélaginu og hvar hann komist helst í tengsl við rætur sínar og staldri þá við Jónas frá Hriflu, staldri við þessa hugmynd um stjórnlagaþing sem Jónas lagði fram þegar unnið var að því að Ísland yrði lýðveldi og það var rætt um það. Þá hefði verið skynsamlegra en nú að koma á þjóðfundi og Jónas frá Hriflu vísaði til þess og skírskotaði til þjóðfundarins árið 1851, og hér segir, með leyfi forseta: „Þjóðfundarhugmyndin var mjög rækilega rædd, einkum sumarið 1942 þegar þingmenn og ríkisstjórn ræddu ýmsa kosti um hvernig stofnun lýðveldisins yrði best tryggð. Ekki varð þó af þessu, m.a. vegna ótta um að málið gæti valdið töfum. Þá voru aðstæður með þeim hætti að rétt þótt að bíða með heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, eins og áður var rakið. Þess í stað var ákveðið að leggja frumvarp til nýrrar stjórnarskrár í þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Þannig var gengið frá þessu máli þegar lýðveldið var stofnað. Síðan hafa orðið breytingar á stjórnarskránni og þær viðamestu á árunum frá 1991 fram til okkar daga. Ég man eftir því að þegar Gunnar Thoroddsen kom aftur til starfa í stjórnmálum 1971 gerði hann það undir þeim formerkjum að hann ætlaði að vinna að því að breyta stjórnarskránni. Það kemur réttilega fram að árið 1972 kemur hann fram með hugmynd um breytingar á stjórnarskránni og gerð er breyting árið 1983. Þegar hann er búinn að vera forsætisráðherra er gerð breyting á stjórnarskránni. Það er slíkur tími sem þarf. Hæstv. forsætisráðherra sagði fyrr í dag, þegar rætt var um kostnað vegna stjórnlagaþings - og hér nefnir ritstjóri Fréttablaðsins að miðað við þessar tillögur þurfi að fjölga þingmönnum þjóðarinnar í 104 og efna til fimm kosninga á tveimur árum. Ef ég man rétt er í fjárlögum gert ráð fyrir 170–200 millj. kr. kostnaði vegna kosninga þegar til þeirra er efnt þannig að fimm kosningar - kannski getur eitthvað af þessu fallið saman en þar er verið að tala um mikinn kostnað og slegið hefur verið á að kostnaður við framkvæmd á þessum hugmyndum sé á bilinu 1–1½ milljarður. Þá segir hæstv. forsætisráðherra: Menn verða að sætta sig við að lýðræðið kosti peninga. En það hefur líka verið sagt, og er ekki síður mikilvæg setning, að lýðræðið kostar tíma. Það á líka að gefa sér tíma til að ná lýðræðislegri niðurstöðu. Það á að gefa sér tíma til að ræða mál og fara yfir þau og það hafa menn gert á Íslandi þegar fjallað hefur verið um stjórnarskrána. Margir öflugir stjórnmálamenn hafa komið á vettvang með hugmyndir um breytingar á stjórnarskránni og þeir hafa orðið að sætta sig við að það fer í samráðsferli allra flokka í landinu og menn gefa sér tíma til að ræða málið. Í þessari tillögu er gert ráð fyrir því að menn gefi sér engan tíma og gert er ráð fyrir því að þeir sem um þetta mál fjalla kasti málinu frá sér og vísi því eitthvað annað. Þegar sagt er: Stjórnmálaflokkarnir munu örugglega koma að því að velja menn á stjórnlagaþingið er sagt: Það getur ekki verið. Þannig að það er alls kyns blekkingarleikur í kringum þetta mál sem er að mínu mati sýndarmál þegar litið er til þess vanda sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir. Það er alls ekki til þess fallið að greiða neitt úr þeim vanda og það er alls ekki til þess fallið að hér verði betri stjórnarhættir. Þó að efnt verði til stjórnlagaþings er það engin trygging fyrir því að þar verði menn betur í stakk búnir til að komast að sameiginlegri niðurstöðu á skömmum tíma en aðrir menn sem hafa komið að þessu, góðir menn í áranna rás og áratuganna rás, sem hafa sýslað með það að breyta íslensku stjórnarskránni.

Frú forseti. Ég hef hlustað með athygli á ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar. Ég geri mér grein fyrir hans löngu þingreynslu og þekkingu á þessum málum. Það voru aðeins spurningar sem mig langar að bera fram við hv. þingmann. Við 1. gr. í þessu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga er lögð áhersla á að náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkarétti séu þjóðareign og ríkið fari með forsjá þeirra vörslu og ráðstöfunarrétt og hafi eftirlit með nýtingu þeirra í umboði þjóðarinnar eftir því sem ákveðið er í lögum. Mér fannst ekki alveg koma skýrt fram í máli hv. þingmanns hvort hann væri á móti þessu eða hvort honum fannst þetta eðlilegt. Ég spyr þess vegna hv. þm. Björn Bjarnason: Er hann ekki sammála því meginmarkmiði sem þarna er sett fram og þarna er kveðið á um? Ég tel mjög mikilvægt að náttúruauðlindir þjóðarinnar, sem ekki eru háðar einkaeignarrétti, séu varðar í stjórnarskrá sem þjóðareign. Það á sama á við varðandi breytingar á stjórnarskránni og að það skuli vera Alþingi sem skuli hafa fyrsta og síðasta orðið í þeim efnum, ef ég skildi mál hv. þingmanns rétt. Vantreystir hv. þingmaður þá þjóðinni að taka þessa lokaákvörðun eins og gert er ráð fyrir að þarna sé um að ræða, að það sé í rauninni meiri hluti þjóðarinnar sem þarna taki ákvörðun? 

Virðulegi forseti. Ég er miklu hlynntari því að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um breytingar á stjórnarskránni og vísa málinu þannig til almennings en að kalla saman stjórnlagaþing og afsala Alþingi þessu valdi. Ef menn vilja leita málamiðlunar í þessu tel ég að hún eigi að felast í því að Alþingi hafi frumkvæðisrétt og fjalli um málið, komist að sinni niðurstöðu og síðan, samkvæmt einhverjum formúlum, verði unnt að bera það undir þjóðina og fá samþykki hennar. Það þurfi ekki endilega að vera hluti af því að rjúfa þing og efna til nýrra þingkosninga. Ég tek undir það sjónarmið sem fram hefur komið, og mér finnst að það sé skynsamlegt sjónarmið, að yfirleitt hverfa stjórnarskrárbreytingar í skuggann af hinni almennu kosningabaráttu og stjórnmálabaráttu þegar efnt er til kosninga. Til þess að árétta mikilvægi þess að verið sé að breyta stjórnarskránni finnst mér að það eigi að skoða það til þrautar að breyta þessu. En ég er ekki hlynntur því og skil ekki það metnaðarleysi þingmanna sem koma hér og tala um að það sé lífsnauðsynlegt að afsala Alþingi valdinu til þess að leggja tillögurnar fram og móta og gera þær. Varðandi náttúruauðlindirnar var ég í ríkisstjórn sem flutti frumvarp árið 2007 varðandi þjóðareign á náttúruauðlindum þannig að ég hef ekki lagst gegn því. Hins vegar tel ég að skilgreiningin á hugtakinu „þjóðareign“ sé mjög óljós en ég tel að þessi grein eins og hún er hér, þessi langa 1. grein, sé algjörlega óhæf til þess að fara í stjórnarskrá. Hún er allt of flókin til þess að eiga erindi í stjórnarskrá og kallar á meiri vanda en hún leysir með því að stjórnarskrárbinda svona flókinn texta.

Frú forseti. Mér heyrist á hv. þm. Birni Bjarnasyni að það séu grunnatriði í þessum tveimur greinum sem ég minntist á sem hann er í sjálfu sér hlynntur, bæði hvað varðar náttúruauðlindirnar og eins að þjóðin komi sjálfstætt að stjórnarskrárbreytingum. Ég minnist þess að þegar ég kom inn á þing 1999 var verið að ræða kjördæmabreytinguna. Þá var talið að verið væri að kjósa um kjördæmabreytinguna í þeim alþingiskosningum og þyrfti samþykki tveggja þinga. Ég upplifði þá kosningabaráttu þannig að alls ekki hafi verið tekist á um þessa miklu kjördæmabreytingu og voru skiptar skoðanir um hana inni á þingi. Hins vegar þegar liðið eitt var eða tvö ár heyrðist mér stór hluti þingmanna, sem áður hafði jafnvel greitt atkvæði með breytingunni á kjördæmaskipaninni, vera henni hálfpartinn andvígur, a.m.k. þegar þingmenn komu út í kjördæmin og töluðu við kjósendur sína. Ég dreg í efa að sú breyting - þó að ekki sé hægt að fullyrða um það - hafi notið meirihlutastuðnings þjóðarinnar, að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi sem eru rokkandi eftir því hvernig Reykjavík byggist, eða að slá þremur kjördæmum saman í eitt Norðvesturkjördæmi. Þar held ég að þjóðarviljinn hafi ekki ráðið heldur einhverjir sérhagsmunir og samningar á milli einstakra þingmanna og þingflokka sem báru málið fram. Aðeins um þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég heyrði ekki hv. þingmann greina nákvæmlega frá skoðun sinni á þjóðaratkvæðagreiðslum og stöðu þeirra í lýðræðislegu samfélagi. Hún er mjög veik núna. 

Virðulegi forseti. Í þessum greinum eru ákveðnar hugmyndir sem er endilega ekki deilt um á milli stjórnmálamanna eða stjórnmálaflokka en deilt er um aðferðina og deilt er um orðalagið. Það er gífurlega mikilvægt þegar verið er að fjalla um texta af þessu tagi að það sé alveg klárt hvernig orðalagið er og hvernig þetta á að gera úr garði. Það er mjög heimskulegt að gera svona mál að einhverju togstreitumáli á milli stjórnmálamanna eins og mér heyrist hv. þingmaður vera að gera. Ég hef alveg skoðanir á þessu, ég tel að það sé eðlilegt að líta til náttúruauðlinda þegar stjórnarskráin á í hlut. Ég tel líka - ég hef skrifað um það og sagt skoðun mína á því - að það sé ekkert athugavert við að setja almennar reglur um þjóðaratkvæðagreiðslu og menn verða þá að koma sér niður á það. Ég sé ekki heldur að það eigi að vera flokkspólitískt mál eða gera menn eitthvað tortryggilega í því, heldur eiga þeir að setjast niður og reyna að finna sem víðtækasta sátt innan veggja Alþingis um þessi mál en ekki að kasta þeim út og segja að einhverjir aðrir verði að leysa þetta. Því er ég á móti og ég tel að það sé gífurlegt veikleikamerki hjá þeim þingmönnum sem finnst sjálfsagt þegar kemur að þessum punkti, eftir að hafa árum saman kvartað undan því að framkvæmdarvaldið vaði yfir þingið, að kasta þessu frá sér og fela það einhverjum öðrum að ákveða hvernig stjórnarskráin eigi að vera. Þingið á að gera það og það getur gert það með því fororði að síðan verði það lagt undir þjóðaratkvæðagreiðslu. En auðvitað þarf fólk að koma sér saman um alla umgjörð þjóðaratkvæðagreiðslunnar og það þarf að gera í almennum lögum sem verða afgreidd á þingi ef einhverjar tillögur koma fram um það.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingar á stjórnarskipunarlögum sem er auðvitað mikið grundvallarverkefni að ganga til þegar hugað er að breytingum á stjórnarskránni. Það fer ekki á milli mála að breytingar á stjórnarskránni eru viðfangsefni sem má ekki verða eitthvert flýtimeðferðarverkefni sem notað er sem eins konar barefli í deilum stjórnmálamanna á Alþingi. Það liggur alveg fyrir að í kjölfar bankahrunsins eru miklar deilur í samfélaginu og mikill óróleiki. Ég tel að það sé mjög alvarlegt mál að þegar leiðtogar stjórnmálaflokka grípa til þess ráðs að auka deilur í samfélaginu með því að skipta þinginu upp í tvær stríðandi fylkingar eða þrjár sem fjalla um breytingar á stjórnarskránni. Það er ekki rétti tíminn núna, það eru ekki réttu aðstæðurnar til þess að ganga til slíks óvinafagnaðar. Við sjálfstæðismenn höfum lýst því að við erum viljugir til þess að ganga til breytinga á stjórnarskránni. Við höfum lýst því margir hverjir hér á hinu háa Alþingi í hverju það geti verið fólgið. Við viljum ganga til breytinga og við höfum tekið þátt í vinnu við að endurskoða stjórnarskrána. Fyrir þingið var lagt mikið rit af hálfu forsætisráðherra í febrúar 2007 um endurskoðun stjórnarskrárinnar, þar sem gerð var grein fyrir mjög umfangsmikilli vinnu við að endurskoða stjórnarskrána. Við sjálfstæðismenn höfðum gert ráð fyrir því í samstarfi við Samfylkinguna að á seinni hluta þessa kjörtímabils yrði hugað að breytingum á stjórnarskránni. Í þessari endurskoðunarskýrslu sem hægt er að nálgast hér í þinginu kemur greinilega fram hversu mikil vinna hefur verið lögð í það starf. Þar er fjallað um uppbyggingu og megineinkenni stjórnarskrárinnar og hægt er að lesa sér til um það. Þar er fjallað um grundvöll stjórnskipunarinnar, um þjóðaratkvæðagreiðslu - af því að síðasti ræðumaður ræddi um það. Fjallað er ítarlega um forseta, ríkisstjórn og Alþingi, dómstóla, ríki og kirkju og mannréttindaákvæðin sem var breytt sérstaklega 1995. Fjallað er um utanríkismál og stjórnarskrárbreytingar, umhverfisvernd, eignarhald á auðlindum og meðferð þeirra og nýtingu. Allt þetta var til meðferðar í þeirri stjórnarskrárnefnd sem skilaði þessari ítarlegu skýrslu. Starf þeirrar nefndar sem skilaði skýrslunni var býsna langt komið en því miður tókst ekki að ná landi með þær breytingar sem hefði þurft að gera. Það er kannski undirrót þess að nú er teflt fram hugmyndum og kröfu um verulegar breytingar sem eru á allt öðrum nótum en þær breytingar sem hér er aðallega verið að ræða um. Gert er að algjöru forgangsmáli af hálfu ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur að breyta stjórnarskránni. Það virðist vera að hún hafi flækt og fengið Framsóknarflokkinn til liðs við ríkisstjórnina með loforði um að ganga til breytinga á stjórnarskránni sem gerir ráð fyrir miklum grundvallarumsnúningi, má segja, og breytingum sem fylgja hinu svokallaða stjórnlagaþingi sem framsóknarmenn hafa mjög borið fyrir brjósti. Ég harma að staðið skuli vera að þessum breytingum og tillöguflutningi með þeim hætti sem hér er gert. Það er síðan umhugsunarefni, og ég tel að það sé mikill blekkingarleikur, þegar því er haldið fram að bankahrunið og afleiðingar þess megi með einhverjum hætti rekja til stjórnarskrárinnar. Þar voru allt aðrir kraftar að verki og, eins og ég sagði áðan, það er ekki rétti tíminn eða réttar aðstæður og umhverfi til þess að ganga til breytinga við þær aðstæður sem við búum við í samfélaginu í dag. Allra síst er ástæða til að hafa í frammi flýtimeðferð á stjórnarskrárbreytingum núna. Þær eru hreinlega ávísun á mikil vandræði og geta orðið ávísun á stjórnleysi og stjórnarkreppu þegar svo harkalega er gengið fram sem hér er gert. Hv. þm. Björn Bjarnason vitnaði í ræðu sinni áðan í mjög athyglisverða grein sem Skúli Magnússon lögfræðingur og ritari við EFTA-dómstólinn, dósent við Háskóla Íslands, skrifar í Fréttablaðið í síðustu viku. Mig langar til þess að vitna í niðurlag þeirrar greinar sem þingmaðurinn vitnaði til, en hér er takmarkaður tími til að vitna í mjög langan skrifaðan texta. Þar segir Skúli Magnússon, sá merki lögfræðingur, með leyfi forseta: „Íslenska stjórnarskráin er ekki úrelt plagg þótt á henni séu ýmsir annmarkar sem fræðimenn og flestir aðrir sem til þekkja eru raunar að mestu sammála um hverjir séu og hvernig beri að mæta. Sjálfsagt er því að umræða um stjórnarskrána haldi áfram og sé leidd til lykta í opnu, lýðræðislega og stjórnskipulega réttu ferli. Hins vegar er engin ástæða til að taka í skyndi stefnu út í óvissuna, gefa upp boltann fyrir allsherjarendurskoðun stjórnarskrárinnar með tilheyrandi fjárhagslegum kostnaði og ófyrirséðum afleiðingum. Efnahagskreppa og stjórnskipuleg ringulreið eru slæmur kokteill, svo ekki sé sterkar tekið til orða. Um stjórnarskrána gildir líkt og um margt annað að enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur.“ Svo mörg voru þau orð í grein Skúla Magnússonar. Ég vildi draga þetta fram vegna þess að verið er að blekkja og gefa rangar hugmyndir um nauðsyn þess að gera breytingar á stjórnarskránni í flýti, illa undirbúnar og illa gerðar. Ekki má gleyma því og ég hef margsagt að með þeim hugmyndum sem eru á ferðinni í þeim tillögum sem hér eru til umfjöllunar er verið að veikja Alþingi sem stofnun. Við Íslendingar erum stoltir af að kynna og tala um að Alþingi hafi verið stofnað árið 930 og það er stolt okkar og viðmiðun. Stjórnlagaþing, eins og það er sett upp í hugmyndum framsóknarmanna og ríkisstjórnarinnar, mun veikja Alþingi. Það fer ekki á milli mála. Hv. fyrrverandi þingmaður, Bryndís Hlöðversdóttir, sem nú starfar sem forstöðumaður lagadeildar Háskólans í Bifröst og er aðstoðarrektor þar, skrifar grein um frumkvæði Alþingis - reyndar í sama blaði og Skúli Magnússon lögfræðingur skrifar og ég vitnaði til áðan. Í greininni talar Bryndís Hlöðversdóttir, sem var áhrifamikill þingmaður á vettvangi Samfylkingarinnar, um Alþingi. Ég vil geta þess að hún er formaður endurskoðunarnefndar, sem ég beitti mér fyrir sem forseti þingsins á sínum tíma, sem var skipuð til að skoða eftirlitshlutverk þingsins. Bryndís segir með leyfi forseta: „Það er oft talað um að Alþingi skorti frumkvæði og hafi ekki nægilegt sjálfstæði gagnvart framkvæmdarvaldinu. Virðist sem flestir séu sammála um að eitt af því sem þurfi að taka breytingum sé að Alþingi sé styrkt í viðleitni sinni til að veita framkvæmdarvaldinu verðuga viðspyrnu. Ég tek heils hugar undir það og tel brýnt að í tengslum við heildarendurskoðun á stjórnarskránni sé hugað að stöðu Alþingis og mikilvægu hlutverki þess í stjórnskipaninni. Ef nefna á til sögunnar mikilvægustu hlutverk þingsins kemur löggjafarhlutverkið fyrst upp í hugann, auk fjárstjórnarvaldsins, ásamt eftirlitshlutverkinu. Um það síðastnefnda hefur ekki verið fjallað mikið í íslenskum stjórnskipunarrétti, en í nágrannalöndum okkar hefur verið lögð í það mikil vinna á síðari árum að efla eftirlitshlutverk þinganna. Skipaðir hafa verið vinnuhópar og fé kostað til rannsókna á samskiptum þinga og ríkisstjórna, sem síðan hefur gjarnan skilað sér í réttarbótum á þessu sviði.“ Ég tel ástæðu til að vekja athygli á þessu hér og sakna þess satt best að segja að forsætisráðherra, fyrsti flutningsmaður þessa máls, skuli ekki hlýða á umræðurnar, vegna þess að ég held að hæstv. forsætisráðherra hefði mjög gott af því að fylgjast með því sem sagt er eða skrifað um þessi mál, ekki síst af hálfu fræðimanna og þingmanna. Ég held að í meðförum nefndar þurfi að kalla til þá sem um þessi mál hafa fjallað, eins og þá sem hér hefur verið vitnað til. En eftirlitshlutverk þingsins er geysilega mikilvægt og þeim mun meira sem gengið er á rétt þingsins og þeim mun frekar sem gerðar eru tilraunir til að veikja þingið þeim mun erfiðara á það um vik að sinna þessu mikilvæga eftirlitshlutverki sínu. Ég held að með því að samþykkja frumvarpið sem hér er til meðferðar yrði höggvið mjög alvarlegt skarð í þann múr sem Alþingi þarf að byggja til að styrkja eftirlitshlutverk sitt. Ég vænti þess að hv. þingmenn, þar á meðal hv. flutningsmenn frumvarpsins úr hópi framsóknarmanna, þurfi að kynna sér þau sjónarmið sem hér hefur verið farið yfir. Allir sem fjalla um stjórnarskrána og breytingar á henni leggja mjög ríka áherslu á að mikilvægt sé að ekki sé hrapað að breytingum á henni. Í skýrslunni sem ég vitnaði fyrr til um endurskoðun stjórnarskrárinnar frá febrúar 2007 segir á blaðsíðu 20, með leyfi forseta, þar sem fjallað er um stjórnarskrárbreytingarnar. „Samkvæmt 79. gr. núgildandi stjórnarskrár verður henni breytt með samþykki einfalds meiri hluta á tveimur þingum enda fari fram kosningar á milli. Stjórnarskrárbreytingar eru þannig einungis bornar undir þjóðina með óbeinum hætti. Þótt formlega sé krafist einfalds meiri hluta á þingi hefur í raun yfirleitt verið víðtækari samstaða á þingi um stjórnarskrárbreytingar.“ Þarna komu fulltrúar allra flokka að og undirstrikað er að hér verði ekki gerðar breytingar á stjórnarskránni án þess að góð samstaða sé um þær, vegna þess hversu mikil grundvallarlöggjöf er á ferðinni. Ég vil undirstrika sérstaklega hversu mikilvægt það er. En svo vitnað sé áfram í það sem stendur í skýrslunni þá segir á blaðsíðu 148, með leyfi forseta, svo ég undirstriki hversu mikla þýðingu það hefur að sátt sé um breytingarnar: „Reglur sem þessar hafa það að markmiði að tryggja vissan stjórnskipulegan stöðugleika og jafnframt að sem breiðust sátt sé um grundvallarreglur samfélagsins. Hins vegar má segja að ekki sé heldur æskilegt að of erfitt sé að breyta stjórnarskrá. Hætt er við að stjórnarskráin verði þá ekki lengur í takt við raunveruleikann. Til hliðar við hana kunna að þróast óskráðar venjur sem erfitt er að henda reiður á.“ Ástæða er til að vekja athygli á því sem hér er fjallað um. Alls staðar þar sem menn fjalla um og skrifa um stjórnarskrárbreytingarnar er lögð mjög rík áhersla á hversu mikilvægt er að ekki sé hrapað að þeim breytingum og menn vandi sig og leiti að sem bestri sátt um þær. Þær hugmyndir sem eru til meðferðar í frumvarpinu og varða stjórnlagaþing eru nýjung sem vert er að skoða. Ég hef hins vegar talið og tel að ekki sé skynsamleg ráðstöfun að kjósa til stjórnlagaþings sem taki völdin af Alþingi. Alþingi Íslendinga á að vera stjórnarskrárgjafinn og mikil skammsýni væri og óviturlegt að gera þá breytingu að stjórnlagaþing setji stjórnlög og kalli eftir umsögn frá Alþingi, eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Ekki er mikil reisn yfir Alþingi ef það fyrirkomulag verður ofan á. Ég tel sem sagt að höfundar frumvarpsins fari því miður þá leið sem allt bendir til að veiki Alþingi, ef þetta verður niðurstaðan. Nokkuð hefur verið fjallað um þann mikla kostnað sem fylgir því að halda úti öðru þingi. Í umræðunni í þinginu hefur verið bent á að það gæti hlaupið á mjög háum fjárhæðum, jafnvel 1,5 milljörðum, að halda úti 41 þingmanni á stjórnlagaþingi vegna þess að svo verður að búa um hnútana að aðstæður séu mjög svipaðar og gerist á þingi, eins og hugmyndir eru uppi um samkvæmt frumvarpinu. Þannig yrði kostnaður umtalsverður fyrir utan það að gert er ráð fyrir mjög löngum starfstíma stjórnlagaþingsins. Því vara ég mjög eindregið við þeim hugmyndum, bæði vegna kostnaðar en fyrst og fremst vegna þess að ég óttast að stjórnlagaþing með löggjafarrétti veiki Alþingi. Mér finnst koma til greina að finna einhverja millileið, vegna þess að ég tel að við eigum að ganga mjög fast og hart fram í því að ná samkomulagi um breytingar á stjórnarskránni og það þarf að finna einhverja millileið sem gæti verið ráðgefandi þingstarf, en ekki með þeim umfangsmikla hætti og mikla kostnaði sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Mér finnst það vera alger fásinna miðað við þær aðstæður sem við búum við í dag. En að allra leiða verði leitað í meðförum nefndarinnar, sem fær málið til umfjöllunar, til að ná sátt um aðferð sem getur tryggt heilbrigða og góða umfjöllun um breytingar á stjórnarskránni. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja nokkur orð um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel að við þurfum að setja sérstaka löggjöf um þjóðaratkvæðagreiðslu. Við blasir að búast má við að þjóðin þurfi að ganga til atkvæða - t.d. ef kæmi til þess að farið yrði í viðræður við Evrópusambandið þyrfti að sjálfsögðu að koma til þjóðaratkvæðagreiðslu í jafnvel eitt, tvö eða þrjú skipti í tengslum við það þannig að traustur rammi þarf að vera utan um þá framkvæmd alla. Þess vegna hefði ég talið að það ætti ef til vill að vera forgangsverkefni hjá okkur að ganga frá löggjöf sem varðar allt er snertir þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég tel að þingið þyrfti að gefa sér góðan tíma til að undirbúa það. En að lokum, virðulegi forseti, vara ég eindregið við því að þetta frumvarp fari óbreytt í gegnum þingið, eða eins og það er lagt fram. Við verðum að leita eftir því að eins mikil sátt verði um breytingar á stjórnarskránni og nokkur kostur er og ég tel að sú leið sé algerlega óásættanleg sem ríkisstjórnin hefur valið að leggja fram hér í þinginu og fengið Framsóknarflokkinn til að fylgja eftir.

Frú forseti. Mér kemur svolítið á óvart hvað þingmenn Sjálfstæðisflokksins, sem hér hafa talað, treysta þjóðinni illa. Að Alþingi skuli alltaf hafa bæði fyrsta og síðasta orðið en ekki þjóðin. Af reynslu minni í þinginu undanfarin ár tel ég einmitt að mesti lýðræðisvandinn sé annars vegar að þjóðin skuli ekki eiga beina aðkomu að málum - vissulega kýs hún þingmennina en getur ekki komið með beinum hætti og sjálf átt frumkvæði og óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um mál - og hins vegar að þingið sendi ekki oftar mál til þjóðaratkvæðagreiðslu og breikka þarf heimild þingsins til að þjóðin fái að segja sitt. Ég vildi spyrja t.d. hv. þm. Sturlu Böðvarsson um kjördæmabreytinguna sem varð 1999. Er líklegt að hún hefði verið samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu? Það má vel vera.  Ég vil spyrja hv. þm. Sturlu Böðvarsson um þessa afstöðu til þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Til dæmis hvers vegna hefðum við ekki átt að bera einkavæðingu og sölu Símans undir þjóðaratkvæðagreiðslu? Í skoðanakönnunum sýndu 70–80% sig vera mjög andvíg því. Vel má vera að meiri hlutinn hefði síðan samþykkt. Gott og vel. En hvað um Kárahnjúkavirkjun og það að taka þátt í innrásinni í Írak sem var ekki einu sinni borið undir þingið. Ég held að við verðum 

Hæstv. forseti. Það er mikill misskilningur hjá hv. þingmanni að ég sé á móti þjóðaratkvæðagreiðslu, ég hef aldrei sagt það. Ég fór sérstaklega yfir það að við þyrftum að setja hér löggjöf um þjóðaratkvæðagreiðslu og þegar hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, og sérstaklega vinstri grænir, tala um að við treystum illa þjóðinni þá eru það bara útúrsnúningur og fullyrðingar sem fá ekki staðist. Að sjálfsögðu treystum við þjóðinni, við fulltrúar þjóðarinnar hér á Alþingi. Ef svo óheppilega færi að stjórnlagaþing yrði kjörið yrðu þar fulltrúar þjóðarinnar, kjörnir með nákvæmlega sama hætti og fulltrúar þjóðarinnar sem hér sitja. Hér er haldið úti miklum blekkingarleik. Ég ítreka að ég hef ekki neitt á móti þjóðaratkvæðagreiðslu, ég veit ekkert hvort þjóðin hefði samþykkt kjördæmabreytinguna, það hefði sjálfsagt verið mjög mismunandi eftir kjördæmum. Það er fullseint að fara að velta því fyrir sér núna en ég tel að við eigum að gera ráð fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðsla verði oftar tekin upp um hin ýmsu mál, en það þarf að vanda. Við megum heldur ekki efna til upplausnar í stjórnarskipun landsins eða á vettvangi framkvæmdarvaldsins með því að ekki sé hægt að taka ákvarðanir og menn verði svo ákvarðanafælnir að þeir verði að vísa öllu til þjóðarinnar og koma öllu í kosningar áður en hægt er að taka ákvarðanir. Þarna þarf að fara skynsamlega bil beggja og tryggja sem mestan stöðugleika og öryggi í 

Frú forseti. Mér þótti ágætt að heyra hv. þingmann draga svolítið í land varðandi þjóðaratkvæðagreiðsluna. Ég tel það hið brýnasta mál að opna á heimildir, víðtækar og skilgreindar heimildir, um þjóðaratkvæðagreiðslu og beina aðkomu þjóðarinnar. Ég legg þunga áherslu á það og hefur ekkert að gera með það þótt við séum hér kjörnir þingmenn af þjóðinni og séum þannig fulltrúar hennar. Þingið á að leita mun oftar til þjóðarinnar og þjóðin á að hafa frumkvæðisrétt og möguleika til að koma beint að málum, þess vegna óska eftir því að skipt verði um ríkisstjórn o.s.frv. Aðeins varðandi stjórnlagaþingið. Ég álykta að það sé mjög mikilvægt að stjórnarskráin verði endurskoðuð og þessar hugmyndir um stjórnlagaþing. Ég tek undir þær vangaveltur að það sé langur tími sem því sé ætlað og eins varðandi kostnað og annað, en lýðræðið kostar sitt. Ég tel að það ætti að skoða það að stjórnlagaþingið starfi í hléum Alþingis. Þá væri hægt að hafa Alþingi og húsakynni þess til nota fyrir stjórnlagaþingið. Þannig væri hægt að gera þetta bæði hagkvæmara og markvissara og í tveim eða þrem þinghléum gæti stjórnlagaþingið starfað í ágætum húsakynnum hér. Þetta er bara hugmynd 

Hæstv. forseti. Það er kannski eins og á síðutogaranum í gamla daga, best að hafa vaktaskipti í þinghúsinu, stjórnlagaþing fyrir hádegi og Alþingi eftir hádegi. Þetta er umræða sem er alveg ótrúleg og gengur ekki. Ég spyr miðað við andsvar hv. þingmanns: Hvers vegna eru hugmyndir í þessu frumvarpi um þjóðaratkvæðagreiðslu ekki betur útfærðar? Ef á að fara að greiða atkvæði um stórframkvæmdir, sölu eigna o.s.frv., af hverju er það þá ekki inni í þessu frumvarpi, ef Vinstri hreyfingin – grænt framboð telur að þjóðin eigi að kjósa um slíkar ákvarðanir? Þetta virðist ekki vera hugsað til enda fremur en margt annað í frumvarpinu. Þessu er fleygt fram illa undirbúnu og lítt hugsuðu. Þess vegna koma svona vangaveltur fram hér eins og hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni. Ég efast ekki um að það er allt saman í góðri meiningu en það sýnir engu að síður að málið er ekki fullbúið af hálfu flutningsmanna og þarf miklu betri skoðun hér í þinginu. Ég vona að hv. þingmenn átti sig á því að svona er í pottinn búið og við þurfum að … 

Þetta snýst um …

Hæstv. forseti. Í upphafi máls míns vil ég taka undir þau orð sem komu fram í ræðu hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar fyrr í dag. Stjórnarskrárbreytingar eru auðvitað stórmál og krefjast vandaðrar umræðu. Ég tek eindregið undir það. Það á því ekki að koma mönnum á óvart að umræður um stjórnarskrárfrumvarp verði ítarlegar hér í þinginu. Annað væri fullkomlega óeðlilegt. Ég vil líka taka fram, hæstv. forseti, að af hálfu okkar sjálfstæðismanna hefur verið bent á að nær væri að taka á dagskrá þingsins, áður en að þessari umræðu kæmi, mál sem varða brýna hagsmuni heimila og fyrirtækja og eru í raun síðar á dagskrá þessa fundar, um atvinnuleysistryggingar, embætti sérstaks saksóknara, auknar heimildir vegna rannsóknar á bankahruninu og heimild til samninga um álver í Helguvík svo að dæmi séu tekin. Það er hins vegar ákvörðun hæstv. forseta þingsins, hv. þm. Guðbjarts Hannessonar, og ríkisstjórnarflokkanna sem á bak við hann standa, að geyma umræðu um þau mál og keyra áfram á þessari umræðu um stjórnarskrármálin sem allir vita að verður löng og ítarleg. Það er þeirra ákvörðun og ég hafna því gersamlega sem sést hefur í fjölmiðlum, einkum síðasta sólarhringinn, að sjálfstæðismenn séu með einhverjum hætti að tefja fyrir t.d. álversframkvæmdum í Helguvík með ítarlegum umræðum um stjórnarskrármál. Það er ákvörðun hæstv. forseta þingsins og ríkisstjórnarinnar að taka málin fyrir í þessari röð, það er ekki á ábyrgð Sjálfstæðisflokksins. Við buðum það að þessi mál færu fram fyrir og yrðu afgreidd hratt, því var hafnað. Fyrri ræðumenn Sjálfstæðisflokksins hafa farið yfir marga þætti þess máls sem hér liggur fyrir. Ég held hins vegar að við þurfum að staldra við þann þátt sem lýtur að því hvernig breyta eigi stjórnarskrá. Hvernig líta stjórnlagafræðingar og þeir sem um þessi mál hafa fjallað á það hvernig breyta eigi stjórnarskrá? Í skýrslu stjórnarskrárnefndar, sem hv. þm. Sturla Böðvarsson vísaði hér til áðan, er að finna ágæta yfirferð yfir það. Þar er að finna ágætar upplýsingar um hvernig stjórnarskrárbreytingar eru framkvæmdar í mismunandi löndum og allar eiga þær það sameiginlegt að þær gera ráð fyrir annarri og vandaðri málsmeðferð en gildir almennt um lagafrumvörp. Af hverju er það? Það er vegna þess að stjórnarskrár eru grundvallarlög ríkja, lög sem önnur lög byggja á. Samkvæmt því er almennt samkomulag um að stjórnarskrár eiga að vera stöðugar og breytingar á þeim eiga að vera vel ígrundaðar og skoðaðar af kostgæfni. Það er rauði þráðurinn í öllu sem snýr að breytingum á stjórnarskrá hvarvetna í lýðræðisríkjum. Við getum líka velt fyrir okkur hvað þeir sem um þessi mál hafa ritað hér á landi hafa sagt. Það þarf ekki að fletta lengi í Deildum Alþingis eftir dr. Bjarna Benediktsson til að sjá tilvitnanir um það þar sem hann varar við hvatvíslegum breytingum á stjórnarskrá og varar við því að ráðlauslega sé staðið að verki, eins og hann orðar það. Bjarni telur að vísu að deildaskipting Alþingis, sem þá var við lýði, og tryggði að frumvörp fengju sex umræður í þinginu, þrjár í hvorri deild, væri ákveðinn hemill á þetta. Því fyrirkomulagi var breytt fyrir 18 árum. Rauði þráðurinn er þessi, það er varað við hvatvíslegum breytingum og því að ráðlauslega sé staðið að verki. Sömu sjónarmið má sjá í umfjöllun Ólafs Jóhannessonar í Stjórnskipun Íslands, og Gunnar Schram segir sérstaklega í Stjórnskipunarrétti: „Hyggja þarf vel að fyrirhuguðum breytingum á stjórnarskrá og ráðrúm þarf að gefast, bæði innan þings og utan, til þess að gaumgæfa þær breytingar sem á henni eru gerðar.“ Hvers vegna segja menn þetta? Hvers vegna vara menn við hvatvíslegum breytingum? Það er auðvitað til þess að tryggja það að stjórnarskráin sé vel úr garði gerð til þess að um hana sé sátt þannig að stjórnarskrá sé ekki undir því komin hvernig pólitískir vindar blása hverju sinni og nýr þingmeirihluti gangi þegar í stað í að breyta grundvallarlögum lýðveldisins. Þetta er spurning um stöðugleika í samfélaginu, spurning um það að farið sé fram af varfærni. Þetta vil ég benda á í ljósi þess að aðdragandi þessa stjórnarskrárfrumvarps er með mjög sérstökum hætti. Hann er með þeim hætti að ríkisstjórnin hefur ákveðið, sú minnihlutastjórn sem nú situr, að beita sér fyrir tilteknum breytingum á stjórnarskránni. Í stað þess að leita pólitísks samráðs allra flokka um að koma slíkum breytingum í gegn setur hún lítinn ráðgjafarhóp í það að útfæra þær tillögur sem hún hefur þegar ákveðið að leggja fram. Ráðgjafarhópurinn var ekki að fjalla, eftir því sem fram hefur komið, um hvaða atriði af þeim ótal greinum stjórnarskrárinnar sem geta krafist endurskoðunar - það var ekki verið að fjalla um það hverjar ætti að velja úr og breyta núna. Það var verið að fjalla um það hvernig ætti að útfæra þær breytingartillögur sem ríkisstjórnin hafði þegar ákveðið að leggja fram. Þetta verður strax svolítið sérkennilegt í ljósi þess að alltaf þegar stjórnarskrárbreytingar hafa náð fram að ganga í 50 ár hefur það byggst á pólitísku samkomulagi, víðtæku pólitísku samkomulagi. Frá því er vikið núna. Annað atriði sem er sérkennilegt er auðvitað sá tími sem ætlaður er til þessara stjórnarskrárbreytinga. Þegar stjórnarskránni hefur verið breytt á undanförnum áratugum hefur jafnan verið gefinn góður tími hér í þinginu til að undirbúa það. Yfirleitt hefur átt sér stað langur aðdragandi í nefndarstarfi áður en frumvarpið er lagt fram en síðan hefur góður tími verið gefinn hér í þinginu og ekki hlaupið að neinu. Frá þessu er vikið núna með þeim hætti að frumvarp til stjórnarskipunarlaga er lagt fram og mælt fyrir því í mesta lagi fjórum vikum áður, gangi áform ríkisstjórnarinnar fram um það að þingið verði hér að störfum fram í byrjun apríl. Það er sem sagt gefinn afar skammur tími og það þótt pólitískt samráð hafi ekki átt sér stað á undan þannig að ríkisstjórninni mátti vera ljóst að málið yrði umdeilt hér í þinginu og að þingið þyrfti meiri tíma til að fjalla um það í ljósi þess að ekki var haft pólitískt samráð eins og venja er. Allt er þetta mjög sérstakt. Það sem hefur komið fram í þessum umræðum er skýrt af hálfu okkar sjálfstæðismanna. Við höfum verið reiðubúnir til að beita okkur fyrir ýmsum breytingum á stjórnarskrá. Við tókum þátt í starfi stjórnarskrárnefndar 2005–2007 af heilindum og töldum þá að ýmis atriði væru þess virði að taka þau til endurskoðunar. Síðan höfum við marglýst því yfir að við vildum beita okkur fyrir ýmsum breytingum á stjórnarskrá þannig að ekki hefur staðið á okkur. Andstaða okkar við vinnubrögð ríkisstjórnarinnar í þessu máli snýst ekki um það að við séum yfir höfuð á móti því að endurskoða mörg ákvæði í stjórnarskrá. Eins og fyrri ræðumenn flokksins hafa tekið hér fram eru þar fjölmörg ákvæði sem þarf að laga að raunveruleikanum, atriði sem í ljósi nýs og breytts þjóðfélags þarf að taka inn og öðrum þarf að breyta. Allt eru þetta atriði sem við höfum verið tilbúnir til að ræða, hins vegar höfnum við því að hér sé skellt inn í þingið, án pólitísks samráðs, örstuttu fyrir þinglok, frumvarpi með þeim orðum að það eigi að keyra í gegn hvað sem tautar og raular. Það sem við sjálfstæðismenn höfum beðið um er í rauninni þetta: Við höfum beðið um að eðlilegur tími væri gefinn til þessarar umræðu, eðlilegur tími gefinn til vandaðrar umfjöllunar hér í þinginu. Ég spyr: Er það ósanngjarnt? Finnst hv. þingmönnum það ósanngjarnt að þegar verið er að fjalla um grundvallarlög lýðveldisins gerum við kröfu um að gefinn sé eðlilegur tími til að fjalla um það mál? Í annan stað vil ég spyrja: Finnst mönnum það ósanngjarnt að við teljum að um stjórnarskrárbreytingar eigi að reyna að ná fram pólitísku samkomulagi? Finnst mönnum það ósanngjarnt eða óeðlilegt? Mér finnst það ekki. Ég á bágt með að trúa því að hv. þingmenn ríkisstjórnarflokkanna eða Framsóknarflokksins séu tilbúnir að koma hér upp og segja að pólitískt samráð eigi ekki rétt á sér þegar um stjórnarskrárbreytingar er að ræða eða að eðlilegt sé að keyra stjórnarskrárbreytingar í gegn á örskömmum tíma. Ég á eftir að sjá þann þingmann ríkisstjórnarflokkanna eða Framsóknarflokksins sem er tilbúinn að koma hér upp og raunverulega rökstyðja það að rétt sé að standa þannig að stjórnarskrárbreytingum. Ég spurði hv. þm. Birki Jón Jónsson þeirrar spurningar áðan hvort honum fyndist að staðið væri að þessum stjórnarskrárbreytingum með vönduðum og góðum hætti. Hann kaus að svara ekki þeirri spurningu. Ég hugsa að mörgum þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna og Framsóknarflokksins sé eins innan brjósts og hv. þm. Birki Jóni Jónssyni, þeir kjósa að svara ekki þessari spurningu. Nú er það svo að í þessari umræðu, og raunar bæði í framsöguræðu hæstv. forsætisráðherra og í greinargerð með frumvarpinu sem hér liggur fyrir, er nokkuð vísað til þess að vönduð vinna hafi átt sér stað við undirbúning stjórnarskrárbreytinga í stjórnarskrárnefndinni 2005–2007. Það er rétt. Mikil gagnaöflun átti sér stað og miklar umræður um fjölmörg ákvæði stjórnarskrárinnar. Það er hins vegar ákvörðun ríkisstjórnarinnar að draga fram þau atriði sem eru hér á borðinu sem eru í þessu frumvarpi en ekki fjölmörg önnur atriði sem voru ítarlega rædd og allt útlit var fyrir að býsna gott samkomulag gæti orðið um í þeirri vinnu sem átti sér stað í stjórnarskrárnefnd. Til þess að taka það enn einu sinni fram vil ég árétta að ekki var um það að ræða að samkomulag væri um þau atriði sem er að finna í stjórnarskrárfrumvarpi því sem liggur hér fyrir. Það var ekki samkomulag í stjórnarskrárnefndinni á sínum tíma og það er því rangt, sem sérstaklega hæstv. utanríkisráðherra hefur haldið fram í ræðu og riti, að þessi mál hafi hreinlega öll verið afgreidd og Sjálfstæðisflokkurinn væri með einhverjum hætti að hlaupa frá fyrri afstöðu með því að vara við þeirri útgáfu sem kemur fram í tillögum ríkisstjórnarinnar. Þau efnisatriði sem eru í þessu frumvarpi eru fjögur. Í fyrsta lagi er það auðlindaákvæðið, mikil vinna og mikil umræða hafði átt sér stað um það í stjórnarskrárnefnd en eins og sjá má af skýrslunni um endurskoðun stjórnarskrárinnar leiddi það ekki til niðurstöðu, enn var ágreiningur bæði um málsmeðferð og um niðurstöðu í sambandi við það mál. Það endurspeglaðist líka þegar sérstakt stjórnarskrárfrumvarp var lagt hér fram vorið 2007, að mikill ágreiningur var um þetta, skilningur fræðimanna á því hvernig túlka bæri orðalag það sem var í mismunandi tillögum var mjög mismunandi og af þeim sökum var fallið frá því að ljúka afgreiðslu þess máls í þinginu vorið 2007 vegna þess að bæði voru margir óvissuþættir uppi sem átti eftir að útkljá og vegna þess að pólitískur ágreiningur var um orðalag þó að það sé rétt að allir flokkar hafi talið rétt að setja einhvers konar auðlindaákvæði þarna inn. Það var ekki komin niðurstaða. Um þá niðurstöðu sem er að finna í frumvarpi hæstv. ríkisstjórnar er ekkert samkomulag. Annað atriði í frumvarpinu snýr að þjóðaratkvæðagreiðslum. Það er rétt að þjóðaratkvæðagreiðslur voru mikið ræddar í starfi stjórnarskrárnefndar en engin niðurstaða fékkst varðandi þær, það fékkst engin niðurstaða varðandi útfærslu. Við sjálfstæðismenn höfum lýst því yfir að við teldum rétt að hafa möguleika á þjóðaratkvæðagreiðslum skýrari í stjórnarskrá, það væri rétt að kveða með skýrari hætti á um þjóðaratkvæðagreiðslur. Það var áherslumunur í stjórnarskrárnefnd um hversu miklar kröfur ætti að gera í sambandi við þjóðaratkvæðagreiðslur, en ekki var ágreiningur um það í sjálfu sér að eðlilegt væri að bæta í stjórnarskrá slíku ákvæði. En sú niðurstaða sem er hér í frumvarpi ríkisstjórnarinnar er ekki byggð á neinu samkomulagi úr gömlu stjórnarskrárnefndinni. Þriðja atriðið sem vert er að nefna er ákvæðið um breytingar á stjórnarskránni, ákvæði sem snýr að því hvernig breyta eigi stjórnarskrá. Það var mikið rætt í stjórnarskrárnefnd og þar varð, ólíkt hinum tilvikunum, ákveðin niðurstaða. Mótuð var í stjórnarskrárnefnd ákveðin tillaga sem allir fulltrúar í stjórnarskrárnefnd skrifuðu undir og send var forsætisráðherra. Það kemur því mjög á óvart þegar núverandi ríkisstjórn beitir sér fyrir því að lagt sé fram hér ákvæði sem er eins og bútur klipptur innan úr gömlu tillögunni sem allir fulltrúarnir skrifuðu undir eftir málamiðlun vorið 2007. Þar er veigamiklum atriðum, sem skipta verulegu máli í sambandi við það hvernig breyta á stjórnarskrá, sleppt. Hv. þm. Geir H. Haarde vísaði til þess áðan - þar ber að nefna m.a. ákvæðið sem var í gamla frumvarpinu sem stjórnarskrárnefndin samþykkti á sínum tíma, sem laut að því að nauðsynlegt væri að fram færu fjórar umræður um stjórnarskrárbreytingar í þinginu og að þrjár vikur liðu milli umræðna, til þess að tryggja það, svo að ég vitni nú aftur til dr. Bjarna Benediktssonar, að ekki sé staðið með hvatvíslegum hætti að stjórnarskrárbreytingum og til þess, svo að ég vitni til Gunnars G. Schrams, að ráðrúm gefist bæði innan þings og utan til að gaumgæfa þær breytingar sem á henni eru gerðar. Þetta eru mikilvæg sjónarmið og þetta töldum við sjálfstæðismenn mjög mikilvægt, að fá inn ný ákvæði, á sínum tíma. Nú kemur ríkisstjórnin með einhverja allt aðra útgáfu sem er, eins og ég segi, bútur innan úr gömlu tillögunni og ætlast til þess að það sé samþykkt umræðulítið. Það er ekki raunsætt mat. Þetta vildi ég taka fram. Í núverandi stjórnarskrárfrumvarpi, því sem hér liggur fyrir, er talað um stjórnlagaþing. Það var reyndar ekkert rætt í stjórnarskrárnefnd, tillögur komu frá aðilum úti í þjóðfélaginu til stjórnarskrárnefndar þar sem stungið var upp á einhvers konar stjórnlagaþingi en slíkar tillögur voru ekkert á borði stjórnarskrárnefndar. Það er nýmæli. Þessi hugmynd er, eins og komið hefur fram hjá ýmsum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins í þessari umræðu, alveg þess virði að hugsa hana. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. þm. Sturlu Böðvarssyni áðan að mér finnst að Alþingi eigi ekki að gefa frá sér valdið til að setja stjórnarskrá. Ég get hins vegar mjög vel hugsað mér að kjörið verði til stjórnlagaþings sem hafi að gegna ráðgefandi hlutverki gagnvart Alþingi um stjórnarskrárbreytingar og Alþingi væri skuldbundið til að taka tillögur þess stjórnlagaþings til meðferðar. Ég get vel hugsað mér einhverja slíka útfærslu. Ég verð hins vegar að segja að sú hugmynd sem hér liggur fyrir er sérstök að ýmsu leyti. Ég mun kannski geta komið nánar að því síðar við umræðuna en verð þó að benda á að það er skýrt í frumvarpinu að hlutverk þessa stjórnlagaþings að mati frumvarpshöfunda, framsögumanna með frumvarpinu, þeirra sem leggja það fram - hugsunin er sú að stjórnlagaþing hafi frjálsar hendur við heildarendurskoðun stjórnarskrár. Ekki er gert ráð fyrir að starfi stjórnlagaþings séu sett nein takmörk. Í greinargerð með þessu ákvæði segir, með leyfi forseta: „Einu mörkin sem þinginu“ - þ.e. stjórnlagaþinginu - „eru sett er að því ber að byggja tillögur sínar á lýðræðisskipan, réttarríki og vernd mannréttinda en aldrei verður fallist á að vikið verði frá þessum grunngildum.“ Annars eru stjórnlagaþinginu gefnar frjálsar hendur við heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Gott og vel, það getur verið tillaga og ekkert óskynsamlegt að ræða það að sett verði á fót stjórnlagaþing sem hafi það hlutverk að standa að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég tel reyndar að slíkar tillögur þyrftu lengri aðdraganda og meiri umræður áður en þær eru keyrðar í gegn eins og hér er ætlunin en þetta eru hlutir sem við getum rætt. Það sem er hins vegar mjög einkennilegt, stingur mjög í stúf og er í raun og veru rökleysa er að á sama tíma og ríkisstjórnarflokkarnir og fylgiflokkar þeirra hér í þinginu leggja fram tillögur um stjórnlagaþing til að standa að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar koma þessir sömu flokkar með þrjár efnislegar breytingar á stjórnarskránni sem á að klára fyrir vorið, eftir fáa mánuði á síðan að setja á fót stjórnlagaþing til að standa að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Þetta er auðvitað mjög sérstakt. Það er auðvitað athyglisvert að við spurningum um þetta efni, þessa mótsögn, hafa ekki komið fram nein gild svör. Ekki hafa komið fram nein gild svör um hvers vegna eða hvernig forráðamenn ríkisstjórnarinnar eða forustumenn þeirra flokka sem standa að þessum tillögum hugsa það að annars vegar ætla þeir að leggja til að gerðar séu efnisbreytingar á stjórnarskránni í miklum flýti nú fyrir þinglausnir en fáum mánuðum síðar á að setja á fót stjórnlagaþing sem á að standa að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Í mínum huga er einhver óskiljanleg mótsögn í þessu og ég væri þakklátur ef einhver af flutningsmönnum frumvarpsins eða stuðningsmönnum þess í röðum stjórnarflokkanna væri tilbúinn til þess að útskýra fyrir mér hvernig þetta er hugsað, annars vegar að leggja fram efnislegar breytingar fyrir vorið og hins vegar að byrja heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í haust. Þetta er einhver rökleysa sem getur átt sér ýmsar skýringar, ein skýringin er að það sé einhver áróðursbragur á þessu öllu, það sé verið að reyna að ganga í augun á kjósendum skömmu fyrir kosningar án þess að nokkur meining sé raunverulega að baki. Það er hugsanlegt. Í öllu falli stendur upp á forustumenn ríkisstjórnarinnar að svara því hvernig þeir hugsa þetta. Annað atriði, sem ég ætla að nefna að lokum, þar sem tími minn er að renna út, er að þeirri spurningu hefur ekki verið svarað hér enn hver kostnaðurinn við þetta stjórnlagaþing verði. Á föstudaginn áætlaði ég með miklum hraði - það skal viðurkennt, það var ekki mjög vísindalegt - að kostnaðurinn gæti verið einhvers staðar á bilinu 1.200–1.500 millj. kr., allt upp í 1,5 milljarða mundi það kosta að setja á fót stjórnlagaþing, auðvitað með skekkjumörkum, auðvitað með talsverðri óvissu en þetta var stærðargráðan. Ég og hv. þm. Geir H. Haarde spurðum hæstv. forsætisráðherra þegar umræðan hófst hér á föstudag hvort ríkisstjórnin hefði gert eitthvert kostnaðarmat, hvort ríkisstjórnin hefði gert sér einhverja hugmynd um það hvað þetta kostaði. Einu svörin frá hæstv. forsætisráðherra voru þau að annars vegar væri ekki skylda að leggja fram kostnaðarmat frá fjárlagaskrifstofu með þessu frumvarpi þar sem þetta væri þingmannafrumvarp en ekki stjórnarfrumvarp - sem er rétt - og hins vegar að auðvitað mundi þetta kosta mikið en lýðræðið kostaði peninga. Ég verð samt í lok ræðu minnar hér að ítreka að við þessa umræðu hljótum við að kalla eftir því, alþingismenn, að forustumenn ríkisstjórnarinnar, forsætisráðherra og fjármálaráðherra, sem eru 1. og 2. flutningsmaður frumvarpsins geri okkur grein fyrir því hvort þau hafa í ráðuneytum sínum látið áætla þennan kostnað og hver hann sé þá eða hvort þau hafi raunverulega, sem mér finnst ótrúlegt, lagt frumvarpið fram án þess að hafa hugmynd um hvað það mundi kosta, án þess að gera sér nokkra hugmynd um það 

Frú forseti. Það segir kannski ýmislegt um virðingu stjórnarmeirihlutans og flutningsmanna málsins fyrir því máli sem hér er til umfjöllunar að þeir eru ekki einu sinni viðstaddir þessa umræðu. Hér stend ég einn í þingsalnum og fjalla um frumvarp til stjórnarskipunarlaga, frumvarp til breytinga á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Birkir J. Jónsson og Guðjón A. Kristjánsson flytja. En þau láta ekki svo lítið sem vera viðstödd umræðuna. Það er verulega sérstakt í ljósi þess að í stjórnarskránni gefur að líta grundvallarreglur samfélagsins, grundvallarreglur um stjórnskipan landsins og þau meginréttindi sem einstaklingunum eru tryggð, sem undir venjulegum kringumstæðum og á mannamáli eru kölluðu mannréttindi. Flutningsmenn sjá ekki ástæðu til þess að vera viðstaddir umræðuna þótt málefnið sé mikilvægt og það finnst mér miður en það sýnir hversu mikla virðingu þessir hv. þingmenn bera fyrir viðfangsefninu. Á föstudaginn spurði ég hæstv. forsætisráðherra, sem er 1. flutningsmaður á málinu, hvort henni væri virkilega alvara með að ætla að keyra þetta mál í gegnum þingið áður en við gengjum til kosninga. Það er stuttur tími til stefnu og eins og hv. þingmaður nefndi hafa bæði dr. Bjarni Benediktsson heitinn, fyrrverandi forsætisráðherra, og dr. Gunnar Thoroddsen farið yfir hvernig standa eigi að breytingum á stjórnarskrá og smíðum stjórnarskrárákvæða. Það þarf að vanda vel til verka því að eins og áður segir eru þetta grundvallarlög, stjórnarskráin, meginreglur um stjórnskipulag okkar og það skal vanda sem lengi á að standa. Hæstv. forsætisráðherra svaraði fyrirspurn minni með þeim hætti að það væri fullur vilji hjá henni og öðrum flutningsmönnum, og að því er mér heyrðist fylgismönnum ríkisstjórnarinnar á Alþingi, að keyra málið í gegn. Árið 2007 var til umfjöllunar á Alþingi frumvarp til breytinga á stjórnarskránni sem hv. þm. Geir H. Haarde og hv. fyrrverandi þingmaður Jón Sigurðsson fluttu til breytinga á stjórnarskránni og vörðuðu tillögu um að inn í stjórnarskrána yrði fellt ákvæði um þjóðareign á náttúruauðlindunum. Í 1. umr. um það mál sagði hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra, þá þingmaður í stjórnarandstöðu, Ögmundur Jónasson - sem ég veit ekki hvort er í húsinu en væri ágætt að fá að vita hvort hann er væntanlegur til að vera við umræðuna. 
            

Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur fjarvistarleyfi í dag.

Takk fyrir það, hæstv. forseti. Þann 9. mars árið 2007 sagði hæstv. heilbrigðisráðherra, með leyfi forseta: „Stjórnarskránni á ekki að breyta í þeim tilgangi að afla kjörfylgis í aðdraganda kosninga en framganga Framsóknarflokksins, sérstaklega í þessu máli, ber öll þess merki.“ Ég tek undir með hæstv. heilbrigðisráðherra, Ögmundi Jónassyni, að það á ekki að breyta stjórnarskránni í þeim tilgangi að afla kjörfylgis. Því miður hefur Framsóknarflokkurinn dottið í þann fúla pytt að vilja breyta stjórnarskránni í aðdraganda kosninga til að afla sér fylgis. Framsóknarflokkurinn er sá flokkur sem mesta áherslu hefur lagt á að koma ákvæði um svokallað stjórnlagaþing inn í stjórnarskrána. Össur Skarphéðinsson, annar hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni, utanríkis- og iðnaðarráðherra, sagði í þessari sömu umræðu þann 9. mars árið 2007, með leyfi forseta: „Stjórnarskráin er grunnlög lýðveldisins og það er mikilvægt að um þau sé fjallað af mikilli ábyrgð og það sé reynt að ná sem breiðastri og víðtækastri samstöðu um þau mál.“ Ég er sammála þessum orðum hæstv. utanríkisráðherra. Það er mikilvægt að fjallað sé um stjórnarskrá lýðveldisins, grunnlög þess, af mikilli ábyrgð og að reynt sé að ná sem breiðastri og víðtækastri samstöðu um þau mál. Þessi orð lét hæstv. utanríkisráðherra, Össur Skarphéðinsson, falla í umræðu 9. mars 2007, fyrir u.þ.b. tveimur árum. Hann veit, eins og ég, að það var ekki reynt að ná samstöðu um það frumvarp sem við fjöllum um hér líkt og alltaf hefur verið reynt að gera þegar við höfum reynt að breyta stjórnarskránni á hinu háa Alþingi. Ég tók eftir því í umræðunum áðan að fjallað var um vinnubrögð við breytingar á stjórnarskránni 2007, hvernig vinnu við það mál hefði verið háttað á sínum tíma. Ég leyfi mér að fullyrða að vinnubrögðin á þeim tíma voru öll önnur en við horfum upp á núna. Nú á að keyra í gegn breytingar á stjórnarskránni til að stjórnarflokkarnir og Framsóknarflokkurinn geti markað sér einhverja stöðu í komandi alþingiskosningum. Það er miður að viðfangsefnin í samfélaginu eru önnur nú en þau voru þá, nú brennur hagkerfið, atvinnulífið er í kröggum og fjölskyldurnar berjast í bökkum. Og það er sorglegt að menn skuli ekki einbeita sér að því að leysa þessi verkefni en leggja þess í stað ofuráherslu á að kosningalögum og stjórnarskrá verði breytt. Stjórnarskráin mun ekki bæta hag heimilanna og hún mun heldur ekki koma hjólum atvinnulífsins í gang á nýjan leik. En árið 2007 viðaði nefndin að sér miklum gögnum og rannsakaði þessi mál mjög vel og ítarlega í umfjöllun sinni um það frumvarp sem þá var til umfjöllunar, það þekki ég sem þáverandi og núverandi nefndarmaður í sérnefnd Alþingis um stjórnarskrármál. Þess vegna tók ég þessa möppu með mér hingað í ræðustól Alþingis. Þetta eru þau gögn sem við höfðum til umfjöllunar árið 2007 þegar við fjölluðum um það frumvarp sem þá var rætt um. Við sum hver sem sitjum hér á Alþingi og margir úti í samfélaginu berum mikla virðingu fyrir stjórnarskránni. Okkur er ekki sama um það sem þar stendur og ofbýður að stjórnarskrá lýðveldisins sé notuð sem einhver kosningatékki í aðdraganda alþingiskosninga. Í þessari möppu eru einar 17 tímaritsgreinar lærðra lögspekinga sem fjallað hafa um þau mál sem hér eru til umfjöllunar, eins og hugmyndir um að auðlindir þjóðarinnar skuli vera í svokallaðri þjóðareign. Ég veit ekki til þess, og það kemur ekki fram í því frumvarpi sem við ræðum hér, að til þessara sérfræðinga hafi verið leitað við vinnslu þessa máls. Vonandi verður það þannig þegar við fjöllum um þetta mál í sérnefnd Alþingis um stjórnarskrá að þessir aðilar verði kallaðir fyrir þingið til að fara yfir þau álitamál sem vakna við lestur þessa frumvarps. En mér segir svo hugur að stjórnarmeirihlutinn á Alþingi muni eftir fremsta megni reyna að komast hjá allri faglegri og lýðræðislegri umræðu um málið. En gögnin eru hér og ég er reiðubúinn til að leggja þau fyrir nefndarmenn í sérnefnd um stjórnarskrármál til að fara nákvæmlega yfir málið. Fjöldi manna, bæði háskólamenn, fyrrverandi stjórnmálamenn og aðrir hafa fjallað um stjórnarskrána á síðustu árum og áratugum og hafa mikið til þessara mála að leggja. Þær breytingar sem hér eru lagðar til varða grundvallaratvinnuvegi okkar og það er mikilvægt að fulltrúar þeirra atvinnuvega fái að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í umræðum um þetta mál. Við sjálfstæðismenn höfum aldrei barist gegn því að stjórnarskrá Íslands verði breytt. Síðan ég tók sæti á Alþingi árið 2003 hefur verið umræða um að breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það eru mörg ákvæði í stjórnarskrá Íslands sem eru gengin sér til húðar og eru börn síns tíma. Þar má nefna fjölmörg ákvæði í 2. kafla stjórnarskrárinnar sem varðar forseta Íslands. Þar eru ákvæði sem uppi er ágreiningur um hvernig eigi að skýra, t.d. ákvæði 11. gr. stjórnarskrárinnar um að forseti lýðveldisins sé ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum. Við höfum upplifað það á síðustu árum að sá forseti sem nú gegnir embætti túlkar það ákvæði og heimildir sínar með öðrum hætti en fyrirrennarar hans gerðu. Við höfum líka bent á að breyta þurfi 21. gr. núverandi stjórnarskrár sem segir að forseti lýðveldisins geri samninga við önnur ríki. Við sem höfum fylgst með stjórnmálum og verkefnum framkvæmdarvaldsins á síðustu árum og áratugum vitum að forsetinn gerir enga samninga við erlend ríki, það eru aðrir til þess. Að sama skapi má segja að ákvæði 15. gr. stjórnarskrárinnar um að forsetinn skipi ráðherra og veiti þeim lausn sé einungis formleg yfirlýsing en hafi ekki í sér falda efnislega þýðingu, svo að ekki sé minnst á 26. gr. stjórnarskrárinnar, ákvæði sem olli hér gríðarlegum deilum í tengslum við fjölmiðlamál sem forsetinn neitaði staðfestingar á og vildi skjóta til þjóðaratkvæðis. Þetta eru viðfangsefnin sem við þurfum að fjalla um en í þessu frumvarpi er ekkert vikið að þessum atriðum. Þetta eru þau mál sem við sjálfstæðismenn höfum viljað fjalla um ásamt fleirum og við höfum verið að vinna að breytingum á stjórnarskránni. En síðan koma hér fjórir hv. þingmenn og leggja fram frumvarp til breytinga á stjórnarskrá í fullkomnu ósætti við stærsta stjórnmálaflokk landsins, Sjálfstæðisflokkinn, og það er látið eins og hann hafi ekkert um stjórnarskrána að segja eða hafi ekkert með hana að gera. Þetta er nú öll lýðræðisástin sem þetta ágæta fólk sýnir. Ef við víkjum að efnisatriðum þessa máls þá er lagt til í 1. gr. frumvarpsins að náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti verði gerðar að svokallaðri þjóðareign. Þeir sem hafa lesið stjórnarskrár margra landa, hvort sem þær eru í gildi í dag eða voru í gildi áður, vita að uppruni ákvæðis um þjóðareign á auðlindum eða eignum er uppruninn frá ráðstjórnarríkjum í austri. Þetta er arfur gamla sósíalismans sem finna mátti í eldri stjórnarskrám, t.d. í stjórnarskrá Sovétríkjanna en hefur í dag verið fundið nýtt hlutverk vinstri manna á Íslandi. Það er auðvitað eðlilegt að við ræðum það mál en við verðum að setja þetta ákvæði í samhengi við þá hagsmuni sem í húfi eru. Það er eitt að taka pólitískan slag hér á Alþingi um þjóðareign á náttúruauðlindum en það er annað að velta fyrir sér hvaða afleiðingar slíkt ákvæði kann að hafa í för með sér fyrir atvinnuvegina í landinu. Það er nefnilega þannig að helstu atvinnugreinar þjóðarinnar byggja á nýtingu náttúruauðlinda og það þarf að passa upp á það að með samþykki ákvæðis eins og þessa sé ekki verið að kippa stoðunum undan meginatvinnugreinum þjóðarinnar. Atvinnugreinum sem þjóðin ætlar að reiða sig á við endurreisn samfélagsins eftir bankahrunið. Á föstudaginn lýsti hæstv. forsætisráðherra því yfir að 1. mgr. 1. gr. þessa frumvarps sem kveður á um að náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti skuli vera í þjóðareign eigi ekki að raska við því fiskveiðistjórnarkerfi sem við höfum hér á landi. Það er í sjálfu sér ágætisyfirlýsing en hún nær ekki lengra en svo að í henni felst einhvers konar gildismat forsætisráðherrans. Það er ekki þar með sagt að aðrir sem síðar þurfa að túlka texta þessa frumvarps, verði það að lögum, séu sömu skoðunar. Það sem mestu máli skiptir er lagatextinn sjálfur og það sem í stjórnarskránni segir. Textinn í stjórnarskránni hefur mun meira vægi en orð hæstv. forsætisráðherra í litlu andsvari hér á Alþingi. Frægur hæstaréttardómari í Bandaríkjunum, Antonin Scalia, kom til Íslands á síðasta ári og hélt merkan fyrirlestur í Háskóla Íslands um túlkun stjórnarskrárákvæðanna. Hann lagði mikla áherslu á að þegar menn túlkuðu stjórnarskrá og ákvæði stjórnarskrár þá legðu menn áherslu á það sem í stjórnarskránni segir. Það þýddi lítið að vera að velta sér upp úr því hvað stjórnmálamenn, lögfræðingar eða aðrir vildu að stæði í stjórnarskránni, það sem gilti væri það sem þar segði. Þetta verðum við að hafa í huga þegar við erum að fjalla um jafnmikilvægt ákvæði og það sem fram kemur í 1. gr. frumvarpsins. Þetta segi ég vegna þess að þó svo að hæstv. forsætisráðherra og 1. flutningsmaður þessa frumvarps hafi lýst því yfir að stjórnarskrárákvæði þetta, verði það að lögum, muni ekki breyta neinu um stöðu atvinnugreina sem byggja á nýtingu náttúruauðlinda þá hafa orð hæstv. forsætisráðherra ekki jafnmikið vægi og textinn í ákvæðinu. Hugtakið þjóðareign er ekki að koma til umfjöllunar hér á Alþingi í fyrsta skipti. Eins og ég gat um í ræðu minni fjölluðum við um sambærilegt ákvæði árið 2007 í frumvarpi sem hv. þm. Geir Haarde og hv. þáverandi þingmaður, Jón Sigurðsson, formaður Framsóknarflokksins, lögðu fram og mæltu fyrir á þingi. Þar var talað um þjóðareign á náttúruauðlindum.

Jón Sigurðsson var ekki þingmaður.

Það er rétt ábending frá hæstv. forseta að Jón Sigurðsson var ekki hv. þingmaður. Hann er fyrrverandi hæstv. iðnaðarráðherra. Í meðferð þess máls í sérnefnd um stjórnarskrármál var fjallað um hugtakið þjóðareign og þýðingu þess. Eiríkur Tómasson, prófessor í stjórnskipunarrétti við Háskóla Íslands, kom fyrir nefndina og lýsti skoðun sinni á því hugtaki. Hann benti réttilega á að með því að tala um þjóðareign í stjórnarskrártexta væri verið að víkja að eignarréttarákvæðum. Það væri verið að vísa til eignarréttar. Þegar hann var spurður að því af mér hvað þjóðareignarhugtakið þýddi benti hann réttilega á að í því fælist í raun ríkiseign, eign ríkisins á auðlindum landsins. Ég er sammála þessari túlkun Eiríks Tómassonar, prófessors í stjórnskipunarrétti, að þegar talað er um þjóðareign sem er svona dálítið fínt orð í lagatexta er átt við ríkiseign á auðlindum eða ríkiseign á hverju því sem textinn nær til. Enda hafa aðrir lögfræðingar komist að þeirri niðurstöðu að þjóðin geti ekki verið eigandi að auðlindum í skilningi eignarréttarins. Sigurður Líndal skrifaði merka fræðigrein um þetta mál sem hann kallar „Nytjastofnar á Íslandsmiðum, sameign þjóðarinnar“ og birti 1998. Þar fer Sigurður yfir að í rauninni geti þjóð ekki átt neitt. Ég sem hluti af þjóðinni get ekki gert tilkall til eignarréttar yfir þeim auðlindum sem hugsanlega í framtíðinni verða kallaðar þjóðareign í stjórnarskrá eða lögum. Ástæðan fyrir því er sú að ég get ekki losað mig við þessa eign. Ég get ekki veðsett hana, ég get ekki selt hana og ég get ekki innleyst eða skipt út þeirri eign sem ég á og keypt mér eitthvað annað. Ég get t.d. ekki veðsett húsið mitt fyrir mínum hluta í þeirri þjóðareign sem um ræðir. Á endanum erum við því að tala um ríkiseign, eign ríkisins á auðlindunum. Guðrún Gauksdóttir, eini doktorinn á Íslandi í eignarrétti, hefur einnig fjallað um þetta mál og á svipuðum nótum. Það var gegn því að náttúruauðlindir séu gerðar að þjóðareign. Hún hefur talið að aflaheimildir í sjávarútvegi séu undirorpnar einkaeignarrétti og sem slíkar verði þær ekki teknar af handhöfum aflaheimildanna ef ekki koma fullar bætur fyrir samkvæmt ákvæðum eignarréttarákvæðis í stjórnarskrá. Síðan eru aðrir lögfræðingar sem hafa talað í aðra átt, t.d. Magnús Thoroddsen, fyrrverandi hæstaréttardómari og hæstaréttarlögmaður. Og af hverju er ég að rifja þetta upp? Jú, vegna þess að þegar menn tala fyrir því að fella inn í stjórnarskrá ákvæði um þjóðareign á náttúruauðlindunum þá er mikilvægt að menn átti sig á því hverjar afleiðingar slíkrar lagasetningar eru. Í dag er það þannig að allar þær greinar sem ég benti hér á, sautján fræðigreinar um auðlindamál, sýna að um inntak slíkra ákvæða ríkir mikil réttaróvissa meðal íslenskra lögfræðinga, sérfræðinga sem hafa fjallað um þessi mál á opinberum vettvangi. Það er auðvitað ótækt, herra forseti, að ætla að keyra í gegnum þingið breytingu á stjórnarskrá Íslands þegar slík réttaróvissa er uppi. Það eru auðvitað önnur ákvæði í þessu frumvarpi sem vert er að veita athygli. Í 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er alls ekkert á móti því að kveðið sé á um þjóðaratkvæðagreiðslu í stjórnarskrá og að þjóðinni verði gefin heimild til að segja skoðun sína á einstökum málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. En mér finnst óeðlilegt og ég trúi því ekki að flutningsmönnum frumvarpsins sé alvara með þeim tillöguflutningi sem hér kemur fram. Vegna þess að á mannamáli þýðir hann að 25% þjóðarinnar geti breytt stjórnarskránni. Framsóknarflokkurinn gengur reyndar lengra í sínu frumvarpi um stjórnlagaþing sem gengur út á að einungis 13% þjóðarinnar geti breytt stjórnarskránni. Ég tel að eðlilegra væri að krefjast þess að meiri hluta þjóðarinnar þyrfti til þess að gera breytingar á stjórnarskrá. Um stjórnlagaþingið ætla ég svo sem ekki að segja mikið annað en að mér finnst það óráð við núverandi aðstæður að ætla sér að eyða 1.500 millj. kr. í að koma upp slíku þingi. Alþingi Íslendinga er stjórnlagaþing. Ég sé ekki hvers vegna við eigum að vera að stofna til stjórnlagaþings þegar annað sambærilegt er fyrir og ég fæ ekki séð annað en að með slíkum 

Hæstv. forseti. Hér hefur staðið yfir umræða í dag um stjórnarskipunarlög, afar mikilvæg umræða um mikilsvert grundvallarmál. Við höfum fylgst með því og okkur hefur verið boðið upp á það, hæstv. forseti, að 1. flutningsmaður þessarar tillögu, hæstv. forsætisráðherra, hefur ekki verið í húsinu. Hér er verið að fjalla um stjórnarskrá landsins og 1. flutningsmaður frumvarpsins er fjarri. Þess vegna geri ég kröfu til þess að hæstv. forsætisráðherra verði kölluð til þings. Allt annað er óeðlilegt en að hún sé hér til staðar, hlusti á umræðurnar og bregðist við eftir atvikum. Það er krafa mín við þessar aðstæður að hlé verði gert á fundinum þangað til hæstv. forsætisráðherra kemur í hús.

Forseti vill geta þess að tveir af fjórum flutningsmönnum málsins eru staddir í húsinu,  En forseti telur sjálfsagt og eðlilegt að gera ráðstafanir til þess að hinir tveir verði kvaddir til þingfundar hið fyrsta og þess óskað að þeir verði viðstaddir umræðuna.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að ætla að koma skilaboðum á framfæri við hæstv. forsætisráðherra, 1. flutningsmann þessa frumvarps. Það er auðvitað ótækt þegar verið er að ræða breytingar á grundvallarlögum lýðveldisins, stjórnarskránni sjálfri, að 1. flutningsmaður málsins og forsætisráðherra sé ekki viðstödd. Ég veit að hæstv. fjármálaráðherra er hér staddur og ég þakka honum fyrir það og það væri ágætt ef hann tæki þátt í umræðunni. Ekki síst í ljósi þeirra ummæla sem hæstv. heilbrigðisráðherra lét falla í umræðu um stjórnarskrármál árið 2007 þar sem hann sagði að stjórnarskránni ætti ekki að breyta í þeim tilgangi að afla kjörfylgis í aðdraganda kosninga. En framganga Framsóknarflokksins í þessu máli sérstaklega ber þess öll merki. Það mál sem nú er til umræðu og það hvernig flutningsmenn málsins halda á því máli er algerlega sambærilegt við þá lýsingu sem hæstv. heilbrigðisráðherra lét falla í umræðum hér 9. mars 2007. Ég vil því þakka hæstv. forseta fyrir að kalla hæstv. forsætisráðherra til og ég tel að það sé algert skilyrði að hún verði hér við umræðuna.

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að kveðja til fundarins hið snarasta hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson sem er einn flutningsmanna. Hæstv. forsætisráðherra er bundin við skyldustörf til klukkan sjö. Forseti óskar þess að þingmenn sýni því skilning og geri ekki athugasemdir við það þó að þingfundi verði haldið áfram fram að kvöldmat, til klukkan sjö þegar gert verður matarhlé. En forseti á von á því að forsætisráðherra verði hér frá þeim tíma.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir það að forseti skuli hafa gert ráðstafanir. En ég ítreka að mér finnst það fullkomin óvirðing af hálfu forsætisráðherra við þingið að forsætisráðherra skuli skipuleggja dagskrá sína þannig að hún sé fjarverandi þegar þessi umræða fer fram í þinginu. Ég geri mjög alvarlegar athugasemdir við þá framgöngu hæstv. forsætisráðherra og geri kröfu til þess að hún verði við umræðuna.

Herra forseti. Ég er 2. flutningsmaður þessa máls og við höfðum samkomulag með okkur um það, ég og hæstv. forsætisráðherra sem varð að sinna öðrum skyldustörfum núna seinni part dagsins, að ég mundi leysa hana af og vera viðstaddur umræðuna. Það hef ég verið og hlustað á allt það sem hér hefur komið fram. Síðan mun hæstv. forsætisráðherra, um leið og hún getur losað sig úr þeim verkefnum sem hún er bundin af núna, sem eru mjög mikilvæg, ég get upplýst það, koma hingað aftur. Ég lagði öll önnur verkefni til hliðar til þess að geta verið hér við umræðuna á meðan hæstv. forsætisráðherra væri fjarverandi og vona að það sé fullnægjandi. Ég held að það sé vel fyrir því séð að helmingur flutningsmanna sé á staðnum.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan þakka ég hæstv. fjármálaráðherra fyrir það að gera svo lítið að vera hér við þessa umræðu. En ég tek undir það með hv. þm. Sturlu Böðvarssyni að það er auðvitað alger vanvirðing við þingið og ekki síður við stjórnarskrána að hæstv. forsætisráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á stjórnarskránni, hendi því frumvarpi inn í þingið og láti svo ekki sjá sig við umræðuna. Hæstv. utanríkisráðherra sagði árið 2007, með leyfi forseta: „Stjórnarskráin er grunnlög lýðveldisins og það er mikilvægt að um þau sé fjallað af mikilli ábyrgð og það sé reynt að ná sem breiðastri og víðtækastri samstöðu um þau mál.“ Um þetta mál er engin samstaða og ég kalla það ekki mikla ábyrgð af hálfu hæstv. forsætisráðherra að leggja hér fram frumvarp til breytinga á stjórnarskránni og vera ekki viðstödd umræðuna. Mér finnst það fyrir neðan allar hellur. Ég verð að segja það, hæstv. forseti, að ég teldi eðlilegt að umræðunni yrði frestað þar til að hæstv. forsætisráðherra kemur í hús.

Forseti vill segja að ráðherrar eru stundum bundnir við skyldustörf þegar umræður standa yfir og taka verður tillit til þess. En forseti er einnig sammála þeim sjónarmiðum að eðlilegt er að gera kröfu til þess að flutningsmenn séu viðstaddir umræðu, sérstaklega um þýðingarmikil mál. Ég vænti þess að þær skýringar sem gefnar hafa verið og viðvera þeirra flutningsmanna sem tök eiga á fram til klukkan sjö sé nægjanleg og fullnægi óskum hv. þingmanna.

Herra forseti. Ég verð að taka undir með þeim hv. þingmönnum Sigurði Kára Kristjánssyni og Sturlu Böðvarssyni að það er alls ekki viðunandi að 1. flutningsmaður og forsætisráðherra sé ekki viðstaddur umræðuna og hafi nánast ekkert verið hér í dag frá því að umræðan hófst. Það er ekki bara þannig að hún sé 1. flutningsmaður heldur er stjórnarskráin og stjórnskipunin auðvitað á forræði forsætisráðherra og forsætisráðuneytisins. Flutningsmenn eru auðvitað fleiri og þeir eru hér og við virðum það. En þótt ég meti hæstv. fjármálaráðherra mikils og embætti hans þá kemur það í þessu tilfelli einfaldlega ekki í staðinn fyrir það að hæstv. forsætisráðherra sé viðstödd umræðuna til að hlusta á það sem hér fer fram.

Herra forseti. Frumvarp til stjórnskipunarlaga er hér á dagskrá. Því var komið inn í þingið með tiltölulega stuttum fyrirvara og án þess að um það hafi verið fjallað og það unnið á hefðbundinn hátt eins og tíðkast hefur í sögu lýðveldisins og jafnvel fyrir tíma lýðveldisins. Frumvarpið samanstendur í meginatriðum af fjórum greinum fyrir utan gildistökuákvæðið. Í 1. gr. er fjallað um umhverfismál og eignarrétt á náttúruauðlindum. Í 3. gr. er fjallað um þjóðaratkvæðagreiðslur og frumkvæði almennings til þess að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslur. Í 4. gr. er fjallað um stjórnlagaþing, frekar sérstakt stjórnlagaþing mundi ég telja. Í 2. gr. er svo fjallað um það hvernig breyta megi stjórnarskrá. Ég vil í ljósi þess hvernig staðið hefur verið að því máli sem hér er til umræðu fjalla örlítið um það hvernig staðið hefur verið að því að breyta stjórnarskrá á umliðnum árum, bæði hér á landi og annars staðar, og sjá hvernig það passar við þá aðferðafræði sem hér er breytt. Í meginatriðum getum við sagt að um þessa breytingu hafi verið haft lítið samráð, undirbúningur lítill, stuttur tími sem gefst til að fjalla um málið og ekki sátt á milli allra þeirra flokka sem á Alþingi sitja eins og nánast hefur verið undantekningarlaust á tíma lýðveldisins. Þó að dæmi séu um að einstaka þingmenn hafi greitt atkvæði á móti hefur það ekki verið byggt á því að heilu flokkarnir hafi verið á móti því að gera breytingar á stjórnarskránni. Það er svolítið annað að taka pólitíska slagi á hv. Alþingi um pólitísk mál heldur en að taka pólitískan slag um sjálfa stjórnarskrána. Í grunninn er íslenska stjórnarskráin byggð á danskri stjórnarskrá sem upphaflega var samþykkt á stjórnlagaþingi 5. júní 1849 en var síðan var afhent okkur Íslendingum sem stjórnarskrá úr hendi Danakonungs 5. janúar 1874 án þess að hún hefði verið samþykkt af Alþingi. Þetta er löng saga sem hægt er að rifja upp og fara yfir bæði hvað varðar íslensku stjórnarskrána og út af fyrir sig þá dönsku sem hún byggist á en þeirri dönsku hafði þá verið breytt og sú sem við fengum í hendur var í meginatriðum samkvæmt breytingum sem gerðar voru 1866. Síðan hafa verið gerðar þó nokkrar breytingar á stjórnarskránni gagnstætt því sem haldið hefur verið fram í umræðunni en samkvæmt henni gæti maður haldið að það hefðu ekki verið gerðar neinar breytingar á íslensku stjórnarskránni á umliðnum árum. Henni var breytt árið 1903, 1915, 1919, 1920, 1927, 1934, 1942 og svo 17. júní 1944 þegar Ísland varð lýðveldi. Fram að stofnun lýðveldisins var stjórnarskránni breytt alls átta sinnum og þá í meginatriðum eins og núverandi 79. gr. kveður á um, þó með þeirri undantekningu sem gerð var við lýðveldisstofnunina en þá var sett inn sérstakt tímabundið ákvæði sem gerði ráð fyrir að stjórnarskrána yrði að samþykkja í þjóðaratkvæðagreiðslu. Síðan þá hefur ekki farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla hér á landi. Frá því að lýðveldið var stofnað hefur stjórnarskránni verið breytt nokkrum sinnum þó að heildarendurskoðun hafi ekki farið fram eins og ætlast var til þegar lýðveldið var stofnað. Það var 1959, 1968, 1984, 1991, 1995 og síðast 1999. Stjórnarskránni hefur því verið breytt alls sex sinnum frá stofnun lýðveldisins. Má segja að í öll þau skipti sem stjórnarskránni hefur verið breytt hafi það verið gert í góðu samráði og samstarfi á milli flokka. Það kemur meira að segja fram í greinargerð með frumvarpinu að þegar á heildina sé litið megi segja að víðtæk samstaða hafi jafnan ríkt um þær breytingar sem gerðar hafi verið á stjórnarskránni. Hvernig skyldi breytingum á stjórnarskrám vera háttað annars staðar, ef við veltum því fyrir okkur í samanburði við það sem hér er verið að gera? Það er þannig að sumum hlutum stjórnarskráa annarra ríkja er alls ekki hægt að breyta? Það er ekki algilt að hægt sé að breyta öllum ákvæðum stjórnarskrár. Þetta á t.d. við um norsku stjórnarskrána þar sem ekki er hægt að breyta anda hennar og meginreglum. Í þýsku stjórnarskránni er gengið enn þá lengra, þar má t.d. hvorki breyta skiptingu sambandsríkisins í sambandslönd og þátttöku þeirra í löggjafarferlinu né ákvæðum stjórnarskrárinnar um grundvallarréttindi. Í ítölsku stjórnarskránni og þeirri frönsku eru ákvæði um að ekki megi afnema þar lýðveldi. Þá er bæði í frönsku og spænsku stjórnarskránni ákvæði um að ekki megi breyta stjórnarskránni á ófriðartímum. Þetta finnst mér vera umhugsunaratriði fyrir okkur þegar við erum að vinna að þessari breytingu á stjórnarskránni og fyrir því eru færð þau rök að nauðsynlegt sé að breyta stjórnarskránni af því að það séu svo miklir umrótstímar og við höfum orðið fyrir svo miklum áföllum, ekki bara efnahagslega heldur stjórnarfarslega og hvaðeina, að það sé nauðsynlegt að breyta henni. Ég segi ekki að það séu ófriðartímar hjá okkur en ég held að það sem hér hefur gerst á síðustu mánuðum sé næst því sem við höfum komist að upplifa ófriðartíma, a.m.k. síðustu hundrað árin hér á landi, og því mætti kannski færa rök að því í þessu samhengi að einmitt núna, einmitt á tímum eins og þessum eigi ekki að breyta stjórnarskránni. Það eigi að bíða þess að um hægist og lygni í þjóðfélaginu og menn hafi betri tíma til að gaumgæfa málin og við verðum komin út úr þeim efnahagslega stormi sem við erum í núna. Í flestum tilfellum er frumkvæðisrétturinn til að hrinda af stað stjórnarskrárbreytingum sá sami og varðandi lagafrumvörp en þó eru sums staðar skilyrði um að það þurfi lágmarksfjölda þingmanna til að standa að slíku frumvarpi, t.d. í Eistlandi, Lettlandi og Litháen. Sums staðar þekkist það einnig að þjóðin geti knúið fram stjórnarskrárbreytingar með því að hluti kjósenda skrifi undir slíka tillögu og það á einnig við um Lettland og Litháen eins og ég nefndi áðan og einnig reyndar um Ítalíu. Samkvæmt dönsku stjórnarskránni verður henni ekki breytt nema samþykktar séu breytingar á tveimur þingum með kosningum á milli, eins og við þekkjum hér, en að auki sé þjóðaratkvæðagreiðsla látin fara fram. Þar er áskilið að aldrei greiði færri en 40% kosningabærra manna atkvæði með breytingunni. Sú aðferðafræði sem viðhöfð er í Danmörku er reyndar eins og gert var ráð fyrir í stjórnarskrárfrumvarpi því sem Gunnar Thoroddsen, þáverandi forsætisráðherra, lagði fram. Það er líka ágætt að hafa það í huga að stjórnarskrá Danmerkur var síðast breytt árið 1953 en við höfum gert einar sex breytingar á stjórnarskrá okkar frá því að Danir breyttu sinni stjórnarskrá síðast. Þess vegna er tæplega hægt að halda því fram að við séum eftirbátar annarra í því að breyta okkar stjórnarskrá. Finnsku stjórnarskránni hefur nýlega verið breytt, það var samþykkt 1999 og gekk í gildi árið 2000. Í Finnlandi eru nokkuð flóknar reglur um það hvernig hægt er að breyta stjórnarskránni. Það þarf að gerast þannig að það sé samþykkt í tveimur umræðum á þingi og síðan þarf að bíða með þriðju umræðuna uns nýtt þing kemur saman í kjölfar kosninga og þá þurfa tveir þriðju þingmanna að samþykkja frumvarpið óbreytt. Þó eru undantekningar ef fimm sjöttu þingmanna, sem taka þátt í atkvæðagreiðslu, samþykkja brýnar breytingar þá er hægt að láta lokaumræðu fara fram án þess að þingkosningar fari fram, og síðan eru sérstök ákvæði um minni háttar breytingar. En ég held að engar af þeim tillögum sem hér eru til umræðu mundu nokkurn tímann eða nokkurs staðar flokkast undir það að vera minni háttar breytingar. Samkvæmt sænskum stjórnlögum taka breytingar ekki gildi nema frumvarpið hafi verið samþykkt óbreytt af tveimur þingum með þingkosningum á milli og þjóðaratkvæðagreiðsla hafi farið fram um frumvarpið samhliða þingkosningunum. Norska stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að tillögur að stjórnarskrárbreytingum þurfi að leggja fyrir þingið í síðasta lagi á þriðja ári eftir kosningar - en eins og við vitum er ekki hægt að rjúfa þing í Noregi, þar eru föst fjögurra ára kjörtímabil - og ekki má samþykkja þær tillögur fyrr en að loknum næstu kosningum þar á eftir. Við afgreiðslu tillagnanna verða a.m.k. tveir þriðju þingmanna að sitja þingfund og taka breytingar á stjórnarskránni ekki gildi nema frumvarpið hafi verið samþykkt með tveimur þriðju meiri hluta þingmanna. Ekki má gera breytingar, eins og ég sagði áðan, hvað varðar meginreglur og á anda stjórnarskrárinnar. Þetta eru býsna stífar kröfur sem gerðar eru til breytinga á stjórnarskrám í nágrannalöndum okkar og því vart hægt að tala um að við værum að leita eftir fyrirmyndum hjá nánustu samstarfsmönnum okkar erlendis með því að gera breytingar á því hvernig við breytum stjórnarskránni. Í Austurríki, þar sem nýlega hefur farið fram breyting á stjórnarskránni, þarf samþykki tveggja þriðju hluta þingmanna og auk þess þarf við heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla en slíkt er ekki áskilið varðandi aðrar breytingar sem ganga skemmra nema þriðjungur þingmanna í annarri hvorri þingdeildinni krefjist þess. Belgía, Holland og Lúxemborg eru með svipaða aðferðafræði og er við lýði hjá okkur í dag. Frakkland hefur tvenns konar leiðir. Þar er hægt að samþykkja þetta í báðum þingdeildum og bera síðan undir þjóðaratkvæði og þá gildir einfaldur meiri hluti. Ekki þarf hins vegar að bera frumvarpið undir þjóðaratkvæði ef forsetinn hefur kallað saman báðar þingdeildir og þrír fimmtu hlutar greiddra atkvæða eru með frumvarpinu. Á Írlandi er áskilið að til að stjórnarskrárbreytingar öðlist gildi þurfi samþykki beggja þingdeilda auk þjóðaratkvæðagreiðslu og einfaldur meiri hluti nægir til að breytingarnar öðlist gildi í þjóðaratkvæðagreiðslunni. En þar eru líka sérstök ákvæði um að óháð nefnd skuli koma á framfæri upplýsingum við kjósendur um þau málefni sem til úrlausnar eru. Á Ítalíu er gert ráð fyrir því að hægt sé að breyta stjórnarskránni með samþykki beggja þingdeilda. Þar þurfa að fara fram tvær umræður í hvorri deild og að minnst þrír mánuðir líði á milli umræðna. Ég vek sérstaklega athygli á þessu ákvæði, herra forseti, að þrír mánuðir þurfa að líða á milli umræðna og þar með er verið að girða fyrir það að hægt sé að keyra í gegn breytingar með mjög skömmum fyrirvara við einhverjar einstakar eða sérkennilegar aðstæður. Það má kannski segja að þetta sé viðlíka öryggisákvæði og það sem varðar ófriðartíma í spænsku og frönsku stjórnarskránni. Í Sviss þarf samþykki sambandsþingsins, meiri hluta í þjóðaratkvæðagreiðslu og einnig meiri hluta kantónanna í sambandsríkinu til að samþykkja stjórnarskrárbreytingar, en frumkvæðið getur komið frá kjósendum og eins frá sambandsríkinu. Hver kantóna er síðan líka með sína stjórnarskrá og þar eru ýmsar aðferðir notaðar við það að gera breytingar. Svissneska stjórnarskráin fyrir sambandsríkið sætti nýverið heildarendurskoðun, hún tók gildi 1. janúar árið 2000. Þá höfðu breytingarnar sem samþykktar voru verið í undirbúningi í rúma tvo áratugi sem sýnir okkur að menn eru ekkert að flýta sér við þetta verk sums staðar í þeim löndum sem við höfum náið samstarf við eins og Sviss. Þar var stjórnarskráin samþykkt með tæplega 60% greiddra atkvæða en þátttakan var 36%. Þýska stjórnarskráin gerir einfaldlega ráð fyrir því að þar þurfi meiri hluta beggja þingdeilda og eins og við vitum er ákveðin samsetning á efri deildinni þar sem sambandsríkin hafa sína fulltrúa. En eins og áður sagði eru ákveðnir þættir óbreytanlegir. Þannig er þetta, herra forseti, á ýmsa vegu og alls ekki þannig að ætlast sé til að það sé einfalt eða auðvelt að breyta stjórnarskránni og alls ekki ætlast til að það sé gert með einhverju hraði á skömmum tíma við einhverjar sérstakar aðstæður, erfiðleikatíma eða slíkt, sem þjóðir gætu hugsanlega verið að upplifa. Athyglisvert er að bera saman þá tillögu sem er í frumvarpinu sem er hér til umræðu við tillöguna sem stjórnarskrárnefndin á síðasta kjörtímabili lagði til. Tillagan sem stjórnarskrárnefndin lagði til á sínum tíma er að vissu leyti lík þeirri tillögu sem í þessu frumvarpi en þó er sá reginmunur á þeim að í tillögu stjórnarskrárnefndarinnar frá síðasta kjörtímabili var gert ráð fyrir að um tillögur til stjórnarskrárbreytinga færu fram fjórar umræður á Alþingi og skyldu þrjár vikur hið minnsta líða á milli umræðna. Þótt talað sé um að hægt sé að breyta stjórnarskránni með samþykki tveggja þriðju hluta atkvæða á Alþingi og síðan í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem minnst 25 af hundraði allra kosningabærra manna skuli staðfesta frumvarpið þá er sá reginmunur á þessum tillögum að fram skuli fara fjórar umræður og þrjár vikur líða á milli umræðna. Í þessari tillögu er farið nákvæmlega eftir þeim anda sem er alls staðar að finna hvað varðar stjórnarskrárbreytingar í nágrannalöndum okkar og í þeim löndum sem við störfum og líkjum okkur við. Það er verið að koma í veg fyrir að breytingar á stjórnarskránni séu keyrðar í gegn með hraði undir erfiðum eða óvenjulegum kringumstæðum Það er þess vegna stór munur á því sem hér er verið að leggja til og því sem áður hefur verið lagt til í þessum efnum og því sem áður hefur tíðkast og verið hefðbundið hjá okkur a.m.k. allt lýðveldistímabilið og sennilega lengur. Það er langt liðið á tíma minn, herra forseti, en ég er tiltölulega skammt kominn í því að fjalla um málið. Ég hef einungis náð að fjalla um eina grein frumvarpsins en ætla þó að reyna að fjalla örlítið um 3. gr. sem er um þjóðaratkvæðagreiðslur og frumkvæði kjósenda til þess að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslur. Þetta er vissulega mjög athyglisvert mál sem vert er að gaumgæfa vel - ef ég fyndi nú pappírana mína. Það er auðvitað gert í þeim tilgangi, herra forseti, að reyna að efla beint lýðræði og skapa borgurunum möguleika til þess að taka á milliliðalausan hátt þátt í ákvarðanatökunni og frumvarpið stefnir vissulega að því að það sé gert. Í nágrannaríkjum okkar eru undir ákveðnum tilteknum aðstæðum viðhafðar þjóðaratkvæðagreiðslur og stjórnarskrá okkar gerir einnig ráð fyrir því að það geti farið fram þjóðaratkvæðagreiðsla undir vissum tilteknum aðstæðum eins og við frávikningu forseta, breytta kirkjuskipan og þegar forseti synjar lagafrumvörpum staðfestingar, en um þetta atriði höfum við engin lög eins og stendur og höfum ekki haft og engin þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram, eins og ég sagði áðan, frá því að lýðveldið var stofnað 1944. Í stjórnarskránni er ekki heimild til þess að frumkvæðið geti komið frá kjósendum, það er hins vegar eitthvað sem ég tel mjög athyglisvert og vert að við skoðum gaumgæfilega. Þjóðarfrumkvæðið var til staðar í Grikklandi hinu forna og það hefur verið heimilað í mörgum ríkjum Bandaríkjanna og þar hefur það skilað mörgum athyglisverðum breytingum. Hins vegar er það ekki við lýði mjög víða en eins og ég nefndi áður er það í Sviss og á Ítalíu og eins í Litháen, Lettlandi og Makedóníu.

Og Frakklandi.

Ekki samkvæmt mínum heimildum en við skulum ræða það á eftir, hv. þingmaður. Það sem er athyglisvert við þetta er að af sex ríkjum eru þrjú þeirra fyrrverandi austantjaldsríki og reyndar tvö þeirra fyrrverandi sovétlýðveldi, tvö þeirra eru sambandsríki og sjötta ríkið er Ítalía sem ekki er frægt fyrir stöðugleika í stjórnmálum. Þrátt fyrir að þetta sé athyglisvert ákvæði, sem ég held að við ættum að skoða gaumgæfilega, þá  Tími minn leyfir ekki að ég komist lengra í umfjöllun að þessu sinni þó að ég eigi vissulega eftir fimm mínútna ræðu í annarri umferð, sem vonandi telst ekki til málþófs 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Frumvarp sem var lagt fram af fjórum flokkum án aðkomu þingflokks Sjálfstæðisflokksins. Flutningsmenn eru hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir frá Samfylkingu, Steingrímur J. Sigfússon frá Vinstri grænum, Birkir Jón Jónsson frá Framsóknarflokki og Guðjón Arnar Kristjánsson frá Frjálslynda flokknum. Frumvarp það sem hér er til 1. umr. er breyting á grundvallarlögum lýðveldisins, sjálfri stjórnarskrá Íslands. Í dag er 10. mars og tilkynnt hefur verið að boðað verði til kosninga til Alþingis og þær haldnar 25. apríl næstkomandi. Til þess tíma eru tæpar sjö vikur og einungis örfáir dagar eftir af starfstíma þingsins. Ég segi örfáir dagar vegna þess að það liggur í augum uppi að gefa verður eðlilegan og nauðsynlegan tíma fyrir kosningabaráttuna. Inn í þessar rúmlega sex vikur koma páskar þannig að ljóst er að tími fyrir kosningabaráttu er skammur. Ég hlýt að ætla að hæstv. ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur sýni fólkinu í landinu þá lágmarksvirðingu að það fái tækifæri til að kynnast og heyra málflutning frambjóðenda til alþingiskosninga. Í þeirra hópi verða augljóslega margir nýir einstaklingar sem eiga rétt á því í lýðræðisþjóðfélagi að kynna stefnumál sín og áherslur fyrir kjósendum. Réttur almennings er ekki minni til að fá tækifæri til að hitta og skiptast á skoðunum við frambjóðendur og spyrja þá sem verið er að veita umboð til að fara með málefni þjóðarinnar á löggjafarþinginu á næstu árum. Því er furðulegt, svo ekki sé sterkar að orði komist, að nú skuli lagt fyrir þingið frumvarp til breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, þegar ljóst er að mjög knappur tími er til að ræða efni þess og vinna nauðsynlega vinnu í þingnefndinni sem fær það mál til meðferðar. Greinilega er ekki ætlast til að aðilar utan þingsins hafi tækifæri til að koma að málinu með athugasemdir og ábendingar. Til þess er tíminn allt of skammur og greinilegt að keyra á breytinguna hér í gegn á skömmum tíma. Stjórnarskránni hefur oft verið breytt á liðnum árum og rækilega er fjallað um það í greinargerð frumvarpsins, eins og hv. þm. Geir H. Haarde gerði grein fyrir fyrr í dag. Heilir kaflar hennar hafa verið teknir til rækilegrar endurskoðunar, eins og t.d. þær greinar sem fjalla um mannréttindi, ákvæði um kjördæmaskipan og tilhögun kosninga til Alþingis. Greinilegt er af lestri greinargerðar frumvarpsins að alla tíð hefur verið lögð áhersla á það að ná víðtækri sátt um málin og fulltrúar allra stjórnmálaflokka hafa komið að undirbúningi og breytingum. Það vekur því sérstaka athygli við framlagningu frumvarpsins að hæstv. ríkisstjórn hefur kosið að undirbúa málið án eðlilegs samráðs við þingmenn allra stjórnmálaflokka. Ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna hefur kosið að sniðganga þingmenn Sjálfstæðisflokksins, þess flokks sem hefur flesta þingmenn á Alþingi Íslendinga eða 26. Þvílík vinnubrögð. Því er greinilegt hvaða hug stjórnarflokkarnir bera til lýðræðislegra vinnubragða. Frumvarpið er unnið af þröngum, þriggja manna ráðgjafahópi ríkisstjórnarinnar, en ekki í samstarfi allra stjórnmálaflokka eins og ávallt hefur verið gert þegar breytingar á stjórnarskránni hafa verið undirbúnar. Í 1. gr. frumvarpsins er fjallað um náttúruauðlindir. Þar vakna strax spurningar um áhrif þeirrar greinar á fiskveiðistjórnarkerfið sem nú er í gildi. Ég tel mikilvægt að þingnefndin fari rækilega í saumana á því atriði og kalli til utanaðkomandi aðila til viðræðna og álitsgjafar og það verði skoðað og komið fram með þau sjónarmið sem utanaðkomandi aðilar telja að komi sér vel. Ég vil sömuleiðis lýsa skoðun minni, virðulegi forseti, á 3. gr. frumvarpsins sem varðar breytingu á 80. gr. stjórnarskrárinnar og fjallar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel mjög nauðsynlegt að ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu séu skýr. En það sem ég geri athugasemd við í þessari frumvarpsgrein er að einungis þarf 25% allra kjósenda á kjörskrá til að geta gert breytingar og m.a. fella úr gildi lög sem Alþingi hefur sett. Um þjóðaratkvæðagreiðslu þarf að setja löggjöf og um hana þarf að vera góður rammi, eins og hv. þm. Sturla Böðvarsson gat um hér áðan, ef við þyrftum að fara í veigamiklar breytingar, eins og t.d. í þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild að Evrópusambandinu. Ég tel að Alþingi verði að gefa sér góðan tíma til að skapa löggjöf um þjóðaratkvæðagreiðslu en ekki ana að einu eða neinu í því sambandi. Hæstv. forseti. Í 4. gr. frumvarpsins er gerð tillaga um nýtt ákvæði um stundarsakir. Ákvæði um að boðað verði til stjórnlagaþings sem hefur það verkefni að setja landinu nýja stjórnarskrá. Stjórnlagaþingið á að kjósa beinni kosningu samtals 41 fulltrúa eða þingfulltrúa og að auki 20 áheyrnarfulltrúa, sem eiga að starfa næstu tvö árin að nýrri stjórnarskrá. Hlutverk Alþingis á að vera að veita umsögn um frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Er hér ekki verið að hafa endaskipti á hlutunum? Að mínu viti er mikilvægasta hlutverk löggjafarþingsins, Alþingis Íslendinga, að setja landinu grundvallarlög, þau lög sem öll önnur lög verða að byggja á og mega ekki stangast á við. Nú er allt í einu með þessu frumvarpi verið að setja Alþingi í aukahlutverk, umsagnarhlutverk. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í grein sem birtist í Fréttablaðinu 4. mars síðastliðinn og er eftir Skúla Magnússon lögfræðing. Þar segir hann: „Þótt hugmyndin um stjórnlagaþing kunni að hljóma aðlaðandi, sefa reiði almennings með því að svara kalli um róttækar og umsvifalausar breytingar, eru hér miklir hagsmunir lagðir að veði. Við Íslendingar eigum nefnilega stjórnskipun sem í öllum meginatriðum er skýr, jafnvel þótt texti stjórnarskrárinnar sjálfrar kunni í sumum tilvikum að vera gamall og lítt aðgengilegur.“ Af framsögu hæstv. forsætisráðherra hér á föstudaginn mátti ráða að mikill ávinningur væri að því að þingfulltrúar á stjórnlagaþingi væru kosnir beinni kosningu. En með því er verið að sniðganga Alþingi, sem kosið er beinni og lýðræðislegri kosningu af þjóðinni. Í stað þess að 63 þingmenn kosnir af þjóðinni vinni nýja stjórnarskrá eiga nú 104 einstaklingar að vera á launum hjá ríkinu næstu tvö árin við löggjafarstörf, auk 20 áheyrnarfulltrúa sem reiknað er með að fái líka laun. Ég tel nauðsynlegt að ræða ítarlega þær tillögur sem settar eru fram í frumvarpinu um stjórnlagaþingið og þann kostnað sem því er samfara. En í umræðunum í dag hefur komið fram að áætlað er að kostnaður við þetta verði einn og hálfur milljarður og tel ég að þetta muni veikja Alþingi Íslendinga. Einn og hálfur milljarður. Ég man ekki betur en að við höfum rætt hér fyrr í vetur um það að fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson hafi náð niður lyfjakostnaði um einn og hálfan milljarð. Svo þarna er komin sama tala. Í frumvarpi til stjórnlagaþings sem er fylgiskjal við frumvarp til stjórnarskipunarlaga, sem hér er til umræðu, kemur fram að verulegur kostnaður er samfara stjórnlagaþinginu en engir útreikningar fylgja frá fjármálaráðuneytinu eins og eðlilegt hefði verið. Til dæmis segir í 20. gr. frumvarpsdraga um stjórnlagaþing: „Forsætisnefnd stjórnlagaþings hefur heimild til þess, í samráði við forsætisráðuneytið, að stofna til útgjalda ríkissjóðs vegna þingsins sjálfs, svo sem vegna aðstöðu, starfsfólks eða sérfræðiráðgjafar.“ Þarna sýnist mér vera komin ansi víðtæk heimild til fjárútláta og verður fróðlegt að sjá áætlanir um það og útilokað annað en að þingnefndin kanni það rækilega. Ég get alveg séð fyrir mér að boðað sé til stjórnlagaþings sem hafi það verkefni að verða Alþingi til ráðgjafar um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Það má líka alveg hugsa sér að starfstími Alþingis á næstu árum sé þannig skipulagður að sérstakur og rúmur tími gefist til umræðna um stjórnarskrárbreytingar og að sérstök þingnefnd verði sett á laggirnar í þessu sambandi. Það hefur oft verið rætt um að Alþingi gæti setið fleiri vikur á ári hverju en gert hefur verið á undanförnum árum. Það er því ekkert því til fyrirstöðu að ætla Alþingi og þingmönnum, sem eru fulltrúar þjóðarinnar, meiri tíma til að sinna þessu mikilvæga starfi Alþingis, að setja landinu nýja stjórnarskrá. Virðulegi forseti. Ég hef farið nokkrum orðum um nokkur efnisatriði frumvarpsins til stjórnarskipunarlaga sem hér er til 1. umr. Eins og komið hefur fram í máli mínu tel ég afar mikilvægt að gefa breytingum á stjórnarskránni nauðsynlegan tíma til umræðna og umfjöllunar hér í þinginu og í þingnefnd. Það mun augljóslega ekki gefast tími til þess á yfirstandandi þingi og því vaknar sú spurning hvað vaki fyrir hæstv. minnihlutaríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, að ætlast til flýtiafgreiðslu á svona mikilvægum breytingum. Það vekur líka athygli að um leið og gerð er tillaga um að boðað sé til sérstaks stjórnlagaþings sem á að endurskoða alla stjórnarskrána er um leið verið að leggja til breytingar á henni sem á að afgreiða með hraði. Í því er fólgin mikil mótsögn og spurning hvort hæstv. ríkisstjórn treysti þá ekki væntanlegu stjórnlagaþingi fyrir breytingunum, þá nefni ég t.d. ákvæðin um náttúruauðlindir. Virðulegi forseti. Það er í raun alveg ótrúlegt við þær aðstæður sem nú eru uppi í þjóðfélaginu þegar heimilin í landinu og atvinnulífið bíða eftir raunhæfum aðgerðum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar, minnihlutastjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna, að slíkt frumvarp sem hér er til umræðu skuli eiga að njóta forgangs, það er með ólíkindum. Vera má að ríkisstjórnin treysti sér ekki til að takast á við þau vandamál sem brýnust eru og vilji þar af leiðandi taka tíma fyrir þetta. Ég er algjörlega ósammála forgangsröðuninni. Öll þau verkefni sem bíða okkar hér á landi í dag snúa að heimilunum í landinu og almenningur á heimtingu á að vita hver úrræðin eru sem minnihlutastjórn Jóhönnu Sigurðardóttur er með á prjónunum. Það er undirstaða að atvinnulífið sé virkt og bankarnir starfi eðlilega til þess að heimilin gangi. Til þess þarf fólk að hafa vinnu og því er orðið mjög aðkallandi að vextir lækki í landinu svo að við horfum ekki upp á fleiri gjaldþrot fyrirtækja sem ganga dag frá degi enn á sitt eigið fé og berjast í bökkum til að halda störfum gangandi. Eins og hv. þm. Geir H. Haarde gat um áðan í ræðu sinni var sú hugmynd uppi hjá fyrrverandi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar að fara í þessa breytingu og vinnu um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins. Breytingin var áætluð á seinni hluta kjörtímabilsins 2009–2011 og átti þá að fara í slíka vinnu. Þá sjáið þið hvað sú ríkisstjórn hafði hugsað sér langan tíma í þá vinnu, tvö ár. Hæstv. ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur ætlar að keyra þetta mál í gegn á nokkrum vikum. Ég er sammála öðrum sem hér hafa talað að þetta frumvarp á ekki að fara óbreytt í gegnum þingið. Ég tel að það séu ekki réttar aðstæður í þjóðfélaginu núna til þess að breyta stjórnarskránni. Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að vitna aftur í grein Skúla Magnússonar lögfræðings sem ég las í Fréttablaðinu 4. mars sl. og fannst hún mjög góð. Þar segir Skúli, með leyfi forseta: „Það er engin góð ástæða til að rífa stjórnskipun Íslands upp með rótum við núverandi aðstæður þar sem stjórnvöld þurfa að setja sér skýr markmið til lengri og skemmri tíma - sum eflaust sársaukafull og misvinsæl - og hafa styrk og þol til þess að vinna að þeim. Við munum ekki leysa aðsteðjandi vandamál með breytingum á stjórnskipun Íslands.“ Enn fremur segir í greininni: „Efnahagskreppa og stjórnskipuleg ringulreið eru slæmur kokteill, svo ekki sé sterkar tekið til orða.“ Hæstv. forseti. Við verðum að athuga það hér á hinu háa Alþingi að þessar breytingar mega ekki vera flýtiverkefni nýrrar ríkisstjórnar og það bráðabirgðaríkisstjórnar. Þó svo að miklar deilur hafi sprottið upp í þjóðfélaginu vegna bankahruns og annars, á að keyra þessar breytingar í gegn á örfáum dögum á hinu háa Alþingi. Er það miður að Alþingi skuli sýnt það tillitsleysi að keyra eigi þetta mál í gegn á svo stuttum tíma.

Og um nótt!

Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir þau mál og þær greinar sem mér fundust vera athyglisverðar og fannst að við yrðum að taka vel til greina. Ég segi enn og aftur að við megum alls ekki láta frumvarpið fara óbreytt í gegnum þingið, sérstaklega ekki vegna þess að ekki var lýðræðislega að þessu staðið þegar stærsti stjórnmálaflokkur landsins, Sjálfstæðisflokkurinn, með 26 þingmenn, var ekki hafður með í ráðum. Það sýnir það lýðræði sem býr í þeim flokkum sem fara með stjórn mála í landinu í dag að það skiptir þá engu máli hver afstaða Sjálfstæðisflokksins er. En þannig hefur það verið, hæstv. forseti, í gegnum tíðina að samkomulag hefur ævinlega ríkt um breytingar á stjórnarskrá Íslands. Þess vegna harma ég það nú að ekki skuli hafa verið haft samráð við stærsta stjórnmálaflokkinn um þetta mál. Hæstv. forseti. Ég ætla að láta þetta verða mín síðustu orð hér og þakka fyrir.

Virðulegi forseti. Það eru ýmis gögn sem þarf að hafa við höndina þegar verið er að ræða jafnmikilvægt mál og stjórnarskrána. Það kemur samt á óvart hvað fáir þingmenn sjá ástæðu til að vera viðstaddir þegar um slíkt mál er að ræða vegna þess orð og tal hv. stjórnarliða er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að breyting á stjórnskipuninni sé grundvallaratriði sem hjálpar heimilunum í landinu. Það sé forsenda þess að hægt sé að koma atvinnulífinu aftur af stað. En engu að síður er afar fámennt, svo að ekki sé sterkar að orði kveðið, hér í þingsal, ekki einungis nú undir kvöldmat heldur hefur verið svo í allan dag og ekki á ég von á því að fjölgi hér þegar líða tekur á kvöldið. Okkur er ætlað að ræða stjórnarskrána í skjóli myrkurs.

Það er nú bjart hérna inni.

Þökk sé rafmagninu í landinu er bjart hérna inni og megi rafmagnsframleiðslan verða meiri á minni vakt. Það er áhugavert að skoða dagskrá Alþingis í dag sem og aðra daga undanfarið. Það er mikið um það rætt af hálfu stjórnarliða að sjálfstæðismenn standi hér og mali frá sér allt vit, liggur mér við að segja að þeir haldi, og tefji framgang annarra merkari mála. Þá finnst mér nú rétt að það komi fram að sjálfstæðismenn hafa talað fyrir því alveg frá því að þessi minnihlutastjórn tók við völdum, að flokkurinn mundi greiða fyrir þeim málum sem varða heimilin í landinu. Það virðist vera mikill ágreiningur á milli stjórnar og stjórnarandstöðu hvaða mál séu til hjálpar heimilunum í landinu og ef það er það að breyta stjórnarskránni þá er fullkominn ágreiningur þar um. Að okkar mati mun það hvort búið er að samþykkja lög um stjórnlagaþing ekki hjálpa fólki að borga reikningana sína um næstu mánaðamót. Það mun ekki hjálpa fólkinu varðandi húsnæðislán að við setjum til verka 104 þingmenn á fullum launum. Þetta er sama fólkið og hefur fram að þessu talað með allt öðrum hætti. En svona er það þegar menn komast að kjötkötlunum, eins og þeir orðuðu það sjálfir, að skjótt skipast veður í lofti. En sjálfstæðismenn voru reiðubúnir til þess að taka önnur mál á dagskrá fram fyrir og ræða á undan þessu. Ég get nefnt breytingar embætti sérstaks saksóknara, að ekki sé talað um Helguvíkurmálið. En ég fer að halda að það sé ekki endilega í samræmi við vilja stjórnarherranna að hafa það mál framarlega á dagskrá. Þótt um sé að ræða stjórnarfrumvarp er bullandi ágreiningur í stjórnarliðinu um það mál. Annar stjórnarflokkurinn ætlar ekki að styðja það og eitthvað virðist ganga brösuglega hjá öðrum í hinu liðinu að standa að baki málinu. Það dæmist því á stjórnarandstöðuna að koma því máli í gegn. Það dæmist á stjórnarandstöðuna að skaffa þau störf sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur hreykt sér af undanfarna daga og við munum standa þá vakt með honum. Það væri nú bragur að því á þinginu að koma þeim málum á dagskrá á undan því máli sem hér er um ræðir. En forseti vildi ekki verða við því. Menn tala mikið um að margir sjálfstæðismenn hafi rætt í gær um mál er varða séreignarlífeyrissparnað sem er afar athyglisvert mál. Að mínu mati gekk frumvarpið engan veginn nógu langt. Sjálfstæðismenn vildu auðvitað koma stjórnarliðinu til hjálpar í því og benda þeim á leiðir sem hægt væri að fara í því efni. Það var kallað málþóf af hálfu stjórnarandstöðunnar. Nú les maður það í Smugunni og fleiri vefritum að menn eru uppteknir við að telja þær mínútur sem sjálfstæðismenn hafa talað. Það væri svolítið fróðlegt að bera saman ræðutíma þingflokks sjálfstæðismanna, sem telur 26 manns, við þær hræður sem voru hér af hálfu Vinstri grænna í tíð fyrri ríkisstjórnar og möluðu allan daginn. Það þurfti ekki að tala um það í neinum vefritum. Það þurfti ekki að telja þær mínútur. En um leið og Sjálfstæðisflokkurinn opnar munninn virðist það vera hámark að þrír þingmenn geti talað. Maður spyr sig: Úr hvaða kjördæmum ættu þeir að koma? Má kannski einungis einn þingmaður úr Reykjavíkurkjördæmi tjá sig? Og um hvaða mál skyldi hann mega tala? Þetta er allt mjög sérkennilegt. Sannleikurinn er auðvitað sá að stjórnarliðar kæra sig ekkert um stjórnarandstöðu sem er öll meira og minna á sama máli og talar einum rómi og getur talað lengi ef á því þarf að halda. Ríkisstjórnarbekkirnir eru algjörlega galtómir og stjórnarliðar virðast ekki hafa nokkurn áhuga á því að stunda umræðustjórnmálin sem þeir hafa hreykt sér af að stunda. Þá er nú ekkert annað að gera fyrir sjálfstæðismenn en að reyna að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í þinginu. Það er þá að minnsta kosti skráð í þingbækur að menn hafi haldið hér ákveðnu sjónarmiði á lofti svo að það verði ekki þannig þegar einhverjir vesalings fræðimenn fara að lesa um tíð þessarar ríkisstjórnar síðar meir að engin finnist gögnin um skoðanir stjórnarandstöðunnar. Heldur þætti mér nú dapurlegt ef það gerðist. Hvernig stendur á því að svigrúm okkar er svona lítið? Ég held að það sé einmitt vegna þess sem ég ræddi um áðan, virðulegi forseti, að það er enginn „tolerans“ fyrir neinni málefnalegri umræðu af hálfu þessara stjórnarherra. Það er allt í lagi. Þeir skulu bara hafa það svo. Þeir munu ekki stýra því hvað fellur af vörum þingmanna sjálfstæðismanna. En hér ræðum við stjórnarskrá lýðveldisins sem mér heyrðist á hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrr í mánuðinum eða í síðasta mánuði að væri úrelt plagg og bara púkalegt, liggur mér við að segja. Það þyrfti að endurskrifa hana alla og hún væri meira og minna ónothæf. Ekkert minna en heilt stjórnlagaþing - aðallega Framsóknarflokk - þyrfti til þess að breyta þessari stjórnarskrá. Látið var í veðri vaka að það hafi verið fullkomin óeining og ágreiningur um stjórnarskrána allt frá því að íslenska lýðveldið var stofnað 17. júní 1944. Það er bara ekki rétt. Eins og Skúli Magnússon lögfræðingur lýsti í nokkrum greinum nýlega í viðauka með Fréttablaðinu eru menn í flestum atriðum afskaplega sammála um hvernig túlka eigi stjórnarskrána. Þótt einstaka menn, bændur til sveita, hafi á því aðrar skoðanir eru flestir fullkomlega sammála um það hvernig túlka skuli stjórnarskrána. Meiningin er sem sagt sú að setja á fót stjórnlagaþing og kveðja til löggjafarsamkundunnar 104 þingmenn. 63 þeirra eiga að „dedúa“ við eitthvað annað en stjórnarskrána. Þeir mega væntanlega ekki leggja fram nein stjórnarskipunarfrumvörp meðan að stjórnlagaþingið er að störfum. Ég veit ekki hvernig það á að fara saman. Verður tvöföld stjórnarskipunarsetning á þessu tímabili? Það er ekkert girt fyrir það í frumvarpinu eftir því sem mér sýnist. En hvað um það. Aðalatriðið er að stjórnlagaþingið á að vera að störfum um nokkuð langt skeið á meðan Alþingi Íslendinga sinnir þeim störfum sem það hefur jafnan gert, þ.e. lagasetningu í landinu. En hvaða verkefni er það sem stjórnlagaþingi er í raun og veru fengið? Gert er ráð fyrir því að forseti Íslands kalli stjórnlagaþingið saman og hann mun þá væntanlega líka geta haft einhver áhrif á hvernig með það verkefni er farið. Það er svolítið erfitt á átta sig á því nákvæmlega hvað það er sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttur þykir svo óskaplega úrelt. Við fyrstu sýn kemur mér helst til hugar að það sé þrískipting ríkisvaldsins sem veldur þessum mikla vanda, að betur þurfi að skilja á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Það er auðvitað nokkuð sem hefur verið rætt mjög mikið innan lögfræðinnar um langa hríð og menn hafa verið að velta fyrir sér hvernig það er í öðrum löndum. Við skulum ekki gleyma því að í þeim löndum sem þetta fyrirkomulag er viðhaft hafa sérfræðingar og fræðimenn líka skoðanir á því hvernig það eigi að vera. Það er ekki einn sannleikur í þeim efnum. En þetta er það sem maður sér að brennur helst á fólki og eins að það þurfi að vera skýrari ákvæði um þjóðaratkvæði. Það er líka atriði sem hefur verið töluvert mikið rætt og ég hef séð það í plöggum sem tilheyra eldri stjórnarskrárnefndum að það hefur verið talsvert til umræðu. En það eru ýmis önnur ákvæði í íslensku stjórnarskránni sem eru í prýðilegu lagi. Þess vegna er svo einkennilegt að það það þurfi að endurskoða hana í heild sinni. Af hverju er ekki hægt að taka þau efnisatriði sem mönnum finnst að þurfi að ræða betur? Og hvernig stendur á því að enginn vill tala um það í þingsalnum hvernig er farið með þessi atriði? Hvernig stendur á því að fulltrúar Framsóknarflokksins - ég veit ekki hvort hv. flutningsmaður, Birkir Jón Jónsson, er enn þá hérna í húsinu. En miðað við áhuga framsóknarmanna á stjórnlagaþinginu hefði ég nú haldið að allur þingflokkurinn yrði viðstaddur til að þess ræða þetta mál í dag og útskýra fyrir þeim sem eru að velta fyrir sér hvernig það eigi að ganga fyrir sig. Ég hef engan séð nema hv. þm. Birki Jón Jónsson. Það sækjast ekki allir þingmenn Framsóknarflokksins eftir þingsæti núna. Það væri mjög huggulegt ef hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir og Magnús Stefánsson gætu verið hér við umræðuna og rætt þetta við okkur og útskýrt betur hvernig á því stóð að fallið var frá hugmynd framsóknarmanna fyrr í vetur. Við ræddum nokkuð stjórnlagaþingsfrumvarp þeirra í vetur. Þá vantaði ekki Framsóknarflokkinn, hæstv. forseti. En ég veit reyndar að á forsetastóli situr einn virðulegur framsóknarmaður og hlustar á þessa umræðu. Hann getur þá komið því til félaga sinna í Framsóknarflokknum hvernig málum er háttað.  Ég hef töluvert velt fyrir mér að sá tími sem við höfum hér til umræðu, 25 mínútur, er ekkert sérstaklega langur þegar kemur að stjórnarskrárumræðu, í 1. umr. 15 mínútur og aukinn tími í 2. umr., þetta verða þá væntanlega 30 mínútur fyrir venjulegan þingmann. Ég fellst á það sem var nokkuð rætt í fyrra, þ.e. ef mál er rætt sem er umfangsmikið þarf rýmri ræðutíma. En ég er reyndar ekki sannfærð um að það hefði gert þessu máli gott ef menn töluðu marga klukkutíma hver. Engu að síður eru ýmis atriði sem þarf að koma að og eitthvað af þeim atriðum sem mig langar að ræða mun ég geyma til 2. umr. Væntanlega mun ég sérstaklega ræða einstök efnistök í frumvarpinu í þeirri umræðu. En það sem mér leikur forvitni á að vita, og ég vonast til þess að það verði rætt ítarlega í stjórnarskrárnefnd - ég býst nú við að annaðhvort verði kjörin ný nefnd eða að málið verði falið henni - er hvaða ákvæði fóru inn í frumvarpið og hvaða ákvæði fóru ekki inn í það. Hvernig völdu menn, hæstv. ríkisstjórn og flutningsmenn frumvarpsins, þau atriði sem þurftu að fara með kröfu framsóknarmanna um stjórnlagaþing? Það hefði alveg verið hægt að hugsa sér að lagt hefði verið fram frumvarp um stjórnlagaþing og ákvæði samsvarandi stjórnarskrá að kröfu framsóknarmanna, enda virðist það vera ófrávíkjanleg krafa þeirra til að verja ríkisstjórnina falli. En sú leið hefur verið farin af hálfu flutningsmanna að tiltaka önnur ákvæði, ákvæði um náttúruauðlindir í þjóðareign, sem er mál sem hefur verið mjög mikið í umræðunni um langa hríð. Auðlindanefndin svokallaða skilaði ítarlegri skýrslu árið 2000 um þetta mál. Það var ekki einhugur um niðurstöðu nefndarinnar hvað varðar náttúruauðlindir í þjóðareign. Mér sýnist samt sem áður að það ákvæði sem er í 1. gr. sé töluvert skylt því sem auðlindanefndin frá árinu 2000 lagði til. En samkvæmt 1. mgr. þessa frumvarps kemur fram, með leyfi forseta: „Að náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti eru í þjóðareign. Ríkið fer með forsjá þeirra, vörslu og ráðstöfunarrétt og hefur eftirlit með nýtingu þeirra í umboði þjóðarinnar eftir því sem nánar er kveðið á um í lögum.“ Tillaga auðlindanefndarinnar var þannig, með leyfi forseta: „Náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háðar einkaeignarrétti eru þjóðareign eftir því sem nánar er kveðið á í lögum. Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt þessara auðlinda og réttinda í umboði þjóðarinnar.“ Virðulegi forseti. Það er verulegur skyldleiki á milli þessara ákvæða. Mér finnst því miður, þrátt fyrir að í greinargerðinni sé ítarlega fjallað um hversu vönduð málsmeðferðin hafi verið í aðdraganda þessa frumvarps, að margt af því sem í frumvarpinu er sé endurtekið efni frá fyrri hugmyndum af ýmsum toga og að það sé sett hér inn til þess að róa ákveðna aðila í stjórnarliðinu sem hafa lengi haft áhuga á því að koma ákvæðum af þessum toga í stjórnarskrána. Á vettvangi stjórnarskrárnefndar þeirrar sem lauk störfum fyrir tveimur árum síðan, að mig minnir, voru ákveðin sjónarmið uppi um auðlindir í þjóðareign og hæstv. ráðherra, Össur Skarphéðinsson, hefur gjarnan viljað túlka orð einstakra nefndarmanna þannig að þeir ættu með þessu að geta fellt sig við það ákvæði sem hér er á ferðinni. Auðvitað er það ekki svo að menn geti gert það og held ég að hæstv. ráðherra túlki orð þeirra þar heldur frjálslega. En það sem veldur samt töluverðri undrun er að menn skyldu hafa kosið að taka þetta ákvæði inn núna og reyna ekki að ná um það samkomulagi, ekki bara við Sjálfstæðisflokkinn, sem er stærsti flokkurinn á þingi, heldur almennt í þjóðfélaginu, vegna þess að þetta er ekki krafa sem þjóðin gerir núna. Ef það er skoðun hv. þingmanna stjórnarliðsins að það að breyta stjórnarskránni sé krafa frá grasrótinni í landinu og grundvallaratriði til að hjálpa heimilunum í landinu hvernig stendur þá á því að þeir tveir flokkar sem virðast ætla að spretta upp úr þessu öllu saman hafa ekki verið nálægt því sem hér um ræðir. Þá er hreinlega hægt að segja á móti að stjórnarliðarnir séu ekki í tengslum við grasrótina í landinu, 

Almennir sjálfstæðismenn skammast sín fyrir málþófið.

Mér finnst mjög undarlegt ef hv. þingmönnum sjálfstæðismanna, sem hafa á háskólaferli sínum aflað sér sérstakrar þekkingar á sviði lögfræði, er ekki frjálst að tala hér án þess að þurfa að búa við það að hæstv. iðnaðarráðherra kalli fram í.

Af hverju má ég það ekki? Það er hefði fyrir frammíköllum á þingi.

Enn fremur langar mig að taka það fram í tengslum við þetta frumvarp að í ljósi þess að Samfylkingin hefur mikinn áhuga á því að ganga til aðildarviðræðna við Evrópusambandið hefði ég haldið að þess mundi sjást staður í frumvarpinu. Ég hefði haldið að menn hefðu sett miklu meiri kraft í það en margt annað í frumvarpinu og mjög kemur á óvart að það hafi ekki verið gert. Þá dregur maður þá ályktun að ekki sé samkomulag um það innan ríkisstjórnarflokkana og það er rétt að stefna flokkanna í þessu er afskaplega ólík. Það er ekki stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, eftir því sem mér skilst, að leita eftir aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Að því leyti hefur niðurstaðan í þessari frumvarpssmíð orðið að geyma það mál, hugsanlega til stjórnlagaþingsins eða síðari tíma, en það flýtir alla vega ekki fyrir því að farið verði í aðildarviðræður við Evrópusambandið að þetta tækifæri sem gefst núna til að gera þær breytingar var ekki notað. Þess vegna finnst mér áhugavert að velta fyrir mér hvaða efnisatriði eru hér og hvaða efnisatriði eru ekki hér. Þorsteinn Pálsson, ritstjóri Fréttablaðsins, skrifaði ágætan pistil um þetta í Fréttablaðinu í dag, en hann orðaði það svo, með leyfi forseta: „Forsætisráðherra Samfylkingarinnar getur ekki málað auðmýkingu flokksins sterkari litum en með því að opna stjórnarskrármálið án þess að opna möguleika á aðild að Evrópusambandinu. Á sama tíma og heilbrigðisráðherra boðar niðurskurð ætlar forsætisráðherra að fjölga þingmönnum þjóðarinnar í eitt hundrað og fjóra og efna til fimm kosninga á næstu tveimur árum án þjóðaratkvæðis um afstöðu til Evrópusambandsins.“ Mér finnst þetta segja í mjög stuttu máli hver vandi ríkisstjórnarinnar er og kristalla kannski þann málefnalega ágreining sem er á milli flokkanna þegar kemur að Evrópumálum vegna þess að í hugum margra samfylkingarmanna var það miklu betra og þeir færðust miklu nær Evrópusambandinu með því að ganga til liðs við Vinstri hreyfinguna – grænt framboð. Það er röksemd sem ég skildi aldrei almennilega og skil alls ekki núna þegar heilt frumvarp hefur verið lagt fram til stjórnarskipunarlaga og ekki tekið á þessu í því. Hvað sem flokkum finnst um hvernig eigi að fara að því að bæta við ákvæði um aðild að alþjóðasamtökum finnst mér ekkert óskynsamlegt að gera ráð fyrir því þegar menn fara í svona breytingar. Við vitum t.d. að innan Sjálfstæðisflokksins hefur ekki fram til þessa verið sérstakur hugur í mönnum um að sækja um aðild að Evrópusambandinu en vel getur verið að hægt sé að hugsa sér einhverjar breytingar á stjórnarskránni, ég skal ekkert um það segja. En það er mjög undarlegt að það skuli hafa verið gert svona hér og þetta er bara ein röksemd með því að málið er svolítið sérkennilega til komið. Varðandi 1. greinina, sem ég hef ekki tök á að ræða ítarlega núna, þá strax við fyrsta lestur hennar - og nú skal tekið fram að það tekur töluverðan tíma og maður þarf að gefa sér góðan tíma til að undirbúa umræðu um stjórnarskrána og ég þarf að gefa mér betri tíma til að sökkva mér ofan í ákvæðin sem varða auðlindanýtinguna - er ljóst að ákvæðið býður upp á töluverðan túlkunarmun og margt í því gæti verið málum blandið ef á það reyndi fyrir dómstólum. Sérstaklega vil ég í því sambandi nefna 3. mgr. þar sem ákveðinn þáttur í Árósasamningnum er tiltekinn með því að almenningur hafi rétt til upplýsinga um ástand umhverfis og áhrif framkvæmda þar. Mér finnst þetta ákvæði vera mjög skylt stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og lít svo á að þessi hugmynd komi þaðan. Það að lögleiða Árósasamkomulagið er nokkuð sem margir hafa lengi haft á stefnuskrá sinni og jafnvel að koma því einhvern veginn inn í stjórnarskrá en mjög vandmeðfarið er hvernig það skuli gert vegna þess að hér þarf að túlka hvað almenningur er og það er ekki gert í þessu stjórnarskipunarfrumvarpi. Mér sýnist á greinargerðinni að ráð sé gert fyrir því að það sé gert í öðrum lögum og þá þarf að túlka og lesa stjórnarskrána og önnur lög saman og velta fyrir sér hvað það þýðir, þannig að þarna eru að mínu áliti pyttir sem þarf að fara mjög rækilega yfir í vinnu nefndarinnar. Ég á von á því að það verði gert og menn gefi sér þann tíma sem þarf til að komast til botns í því hvernig best sé að orða þessa hluti og hvernig best skuli með þá fara. Ég næ ekki að fara yfir öll þau mál sem mig langaði til að nefna á þessum tíma, en rétt í lokin finnst mér að um margt sé alveg hægt að fella sig við varðandi þau ákvæði í frumvarpinu sem snúa að því hvernig breyta eigi stjórnarskránni. Þar eru hlutir sem lengi hafa verið til umræðu af hálfu stjórnarskrárnefnda þar sem sá lúxus var að þar sátu fulltrúar allra flokka, þannig að ég held að í því efni sé vel hægt að finna æskilegar leiðir og kannski hefði frumvarpið bara átt að snúast um það hvernig breyta ætti stjórnarskránni og ekkert annað.

Vegna athugasemda sem fram komu fyrr á fundinum vill forseti að það komi fram að hæstv. forsætisráðherra er mætt til fundarins.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því í dag, þegar ég var að fylgjast með umræðum, að mín var af og til saknað hérna í þingsal. Nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem héldu hér ræður, hv. þingmenn Sigurður Kári Kristjánsson, Sturla Böðvarsson, Herdís Þórðardóttir frá Akranesi o.fl., lýstu eftir því að þeim þætti undarlegt að sá sem hér stendur væri ekki í þingsal sem einn af flutningsmönnum þessa máls. Ég get upplýst hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins um að ég horfði á þessar umræður og hlustaði á þær í allan dag, sumir af þeim tóku sig bara ágætlega út í ræðustól 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir að gefa skýrslu um að hann hafi fylgst með umræðum um breytingar á stjórnarskránni. Hann er einn af flutningsmönnum þess frumvarps og ég hefði ímyndað mér að hann vildi taka þátt í umræðum en ekki bara hlusta, þó að það sé mikilvægt að hlusta á það sem við höfum fram að færa. Ég hefði viljað að hv. þingmaður gerði grein fyrir afstöðu sinni, gerði grein fyrir þeim tillögum sem hér eru sem eru mjög umfangsmiklar þannig að hægt væri að ræða við hann. Til þess erum við hér á þinginu. Við erum hér til þess að skiptast á skoðunum, ná bestu niðurstöðu. En það er gott að hv. þingmaður hefur heyrt umræðurnar en ég geri ráð fyrir því að allir þingmenn séu sammála um það 

Herra forseti. Ég ætla að vona að ég hafi ekki heyrt rétt að menn ætli að rjúfa umræðu um stjórnarskrána til þess að hleypa einhverju öðru máli á dagskrá. Er þetta virkilega virðingin sem stjórnarskránni er sýnd? Ég er alveg gáttaður. Fyrir utan það að menn séu að ræða þetta um miðja nótt - klukkan er átta og það verður örugglega framorðið - þá finnst mér þetta vera svo mikið virðingarleysi við stjórnarskrána. Ég ber gífurlega virðingu fyrir stjórnarskránni. Ég hef svarið eið að henni og það þýðir helling fyrir mig. Ég vona að það þýði það sama fyrir aðra þingmenn, þannig að það að hleypa hér einhverju öðru máli inn, eins og stjórnarskráin sé afgangs, herra forseti, ég bara á ekki orð.

Forseti vill upplýsa að 10. dagskrármálið, Hagsmunir Íslands í loftslagsmálum, er umræða sem fór fram fyrir helgi samkvæmt samkomulagi milli þingflokksformanna. Hluti af þeirri umræðu var látinn bíða þar sem hæstv. umhverfisráðherra var ekki viðstödd og átti eftir að flytja 10 mínútna ræðu. Hún mun verða flutt nú, samkvæmt samkomulagi, þannig að þetta komist inn í nefnd fyrir morgundaginn. Það er það sem fer fram hér en síðan höldum við áfram með stjórnarskipunarlögin.

Herra forseti. Í mótmælunum nú í vetur var mikið rætt um virðingu Alþingis og mikilvægi þess, og sumum þótti það hafa brugðist. Hér er einn ráðherra farinn að stjórna þinginu og hæstv. forseti virðist bara dansa með. Ég spyr: Er þetta við hæfi?

Forseti vill ítreka að þetta er ekki að ósk viðkomandi ráðherra heldur er þetta að ósk þingflokksformanna, sérstaklega hv. þingmanna Sivjar Friðleifsdóttir og Illuga Gunnarssonar, sem var starfandi þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins á þeim fundi. Samkomulagið var gert við þau um að þetta yrði gert með þessum hætti.

Hæstv. forseti. Auðvitað er það ráðslag sem hér er uppi með nokkuð undarlegum brag en ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að taka skýrt undir það að það er ekki að undirlagi þeirrar sem hér stendur að þetta er með þessum hætti, svo að það sé alveg á hreinu.

… í fjarveru ráðherra

Nú er það svo, hæstv. forseti, að hér er komið að ræðu minni og ég treysti því að ég fái svigrúm og ráðrúm fyrir hv. þm. Sturlu Böðvarssyni að flytja ræðu mína. Virðulegur forseti. Sú þingsályktunartillaga sem hér er til umræðu er fremur einföld og hún er í tveimur liðum. Annars vegar er ríkisstjórnin hvött til þess að gæta ýtrustu hagsmuna Íslands, eins og það er orðað, í samningaviðræðum um loftslagsmál sem nú fara fram og hins vegar er ríkisstjórnin beðin að tryggja að efni og tilgangur íslenska ákvæðisins svonefnda við Kyoto-bókunina haldi gildi sínu. Hvað fyrri liðinn varðar þá er sú brýning óþörf. Ég sem umhverfisráðherra og ríkisstjórnin í heild munum gæta ýtrustu hagsmuna Íslands í samningaviðræðum fyrir Kaupmannahafnarfundinn. Hverjir eru þeir hagsmunir, hæstv. forseti? Það mætti nefna þrennt. Það varðar mestu að ná alþjóðlegu samkomulagi í Kaupmannahöfn svo að hægt verði að draga úr hraða loftslagsbreytinga því að hlýnun andrúmsloftsins langt umfram 2°C, sem í stefnir að óbreyttu, mun valda gríðarlegri röskun á náttúru og samfélögum um allan heim, líka á Íslandi. Í annan stað eru það hagsmunir Íslands að skuldbindingar einstakra ríkja séu ákvarðaðar á sanngjarnan hátt, að teknu tilliti til aðstæðna og um nákvæmlega það mun næsti samningafundur í lok mars snúast að miklu leyti. Fyrir liggur vilji ríkja heims að ákvarða skuldbindingar á eins hlutlægan hátt og hægt er og Ísland hefur stutt þá nálgun. Í slíku ferli verður Íslandi fært til tekna að búa að mestu leyti við endurnýjanlega orkugjafa en á móti kemur að losun frá samgöngum og stóriðju hefur aukist hér gríðarlega. Aðstæður Íslands verða sem sagt skoðaðar út frá hlutlægum og sanngjörnum viðmiðunum. Í þriðja lagi, virðulegur forseti, þá skiptir það Ísland miklu máli að skapa sér ímynd sem framsækið land í loftslagsmálum eða eins og sagði í stefnuyfirlýsingu síðustu ríkisstjórnar, Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar - þar var sérstaklega tekið fram að Ísland ætti að vera í fararbroddi þjóða heims í umhverfismálum. Það markmið hefur ekkert breyst, virðulegi forseti. Slíkt gæti orðið orðspori landsins til framdráttar og hjálpað framsæknum fyrirtækjum að skapa störf og tekjur við til dæmis græna nýsköpun. Ég vil leyfa mér að nefna dæmi um fyrirtækin Marorku, sem hlaut nýlega umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs fyrir búnað til að draga úr losun frá skipum, en í slíkum verkefnum búa einmitt framtíðartækifæri fyrir okkur og fyrir heiminn allan. Hér á landi eru líka ýmsir ónýttir möguleikar til að draga úr losun, ekki síst frá samgöngum, þar sem lítið hefur verið gert til þess að efla hluta almenningssamgangna eða hjólreiða í samgöngum eða skapa hvata til að kaupa sparneytna bíla. Hæstv. forseti, við eigum að koma á framsækinni loftslagsstefnu hér innan lands. Það er það sem hefur kannski helst vantað. Virðulegur forseti. Ég hef nú nefnt helstu hagsmuni Íslands í samningaviðræðunum sem hafnar eru í undirbúningsferlinu fyrir Kaupmannahafnarfundinn í desember en í þingsályktunartillögunni sem hér er til umræðu er einnig ósk um framlengingu á íslenska ákvæðinu eða að efni þess og tilgangur haldi sér. Ég held að þessi herhvöt sé óþörf, hvaða skoðun sem menn kunna annars að hafa á þessu íslenska ákvæði, við látum það liggja á milli hluta. Staða stóriðjunnar á Íslandi fyrir samningaviðræðurnar nú er í grundvallaratriðum ólík því sem var þegar verið var að ganga frá Kyoto-bókuninni og Marrakesh-ákvæðunum. Ísland hefur nú þegar undirgengist viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir og það liggur fyrir að framleiðsla áls og járnblendið mun falla undir það viðskiptakerfi strax á árinu 2013 á sama tíma og nýtt alþjóðasamkomulag sem samið verður um í Kaupmannahöfn tekur gildi. Hér munu því gilda evrópskar reglur um losun frá stóriðju þar sem fyrirtæki fá úthlutað kvótum og þurfa að kaupa slíka kvóta ef losunin er umfram tilgreind mörk. Það eru þessar evrópsku reglur sem munu fyrst og fremst móta starfsumhverfi stóriðju hér á landi, hvað loftslagsmál varðar, þegar komið er að árinu 2013 og þar eftir en ekki íslenska ákvæðið. Þar munu fyrirtæki sem losa lítið standa vel en skussarnir munu þurfa að minnka losun eða kaupa kvóta. Það fær enginn allsherjarundanþágur frá reglunum. Það hefur öllum löndum verið gert ljóst. Virðulegur forseti. Það gæti hins vegar komið upp flókin staða fyrir Ísland að vera með stóran hluta af losun okkar undir evrópskum reglum en vera um leið sjálfstæður aðili að arftaka Kyoto-bókunarinnar á alþjóðavísu. Þetta munu ríki Evrópusambandsins ekki sætta sig við því að Evrópusambandið verður væntanlega sem heild sjálfstæður aðili að hinu nýja samkomulagi. Íslenskir embættismenn eiga nú í viðræðum við Evrópusambandið um hvernig samþætta megi skuldbindingar Íslands í viðskiptakerfi Evrópusambandsins og í alþjóðlegu samkomulagi en þar er gengið út frá því grunnsjónarmiði að skilyrði íslenskra fyrirtækja verði hin sömu og ekki lakari en evrópskra fyrirtækja. Þetta mætti til dæmis gera með þeim hætti að Ísland tæki á sig sameiginlegar skuldbindingar með ESB gagnvart loftslagssamningum en þar fengist sá sveigjanleiki sem nefndur er í greinargerð þeirrar tillögu sem hér er til umræðu - með því að Ísland tæki fullan þátt í markaði ESB með losunarkvóta en íslenska ákvæðið í dag hindrar slíkt, það hindrar viðskipti með losunarkvóta, og ég velti fyrir mér hvort flutningsmenn tillögunnar hafi gert sér þetta ljóst. Virðulegur forseti. Talsmenn þeirrar tillögu sem hér er til umræðu hafa ekki talað hreint út um það hvað þeir vilja eða hverju þeir eru að sækjast eftir en þeir virðast vilja að endurnýjaða ákvæðið virki beinlínis sem hvati til þess að draga hingað til lands æ meiri stóriðju. Hér verði einhvers konar losunarparadís, á sambærilegan hátt og sumar eyjar eru þekktar sem skattaparadísir, þar sem helst væru engin takmörk á losun stóriðju. Ég vil halda því fram, hæstvirtur forseti, að þetta sé ekki eftirsóknarverð framtíðarsýn og það er heldur ekkert sem bendir til þess að ljáð verði máls á því að Ísland fái stórauknar ókeypis losunarheimildir í Kaupmannahöfn. Það samrýmist ekki hinum evrópsku reglum og það samrýmist heldur ekki stefnu í loftslagsmálum sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks samþykkti í ársbyrjun 2007 þar sem meðal annars segir að draga eigi úr losun gróðurhúsalofttegunda um 50–75% fram til ársins 2050, miðað við losun 1990. Virðulegur forseti. Það er ljóst að Ísland mun fullnýta eða því sem næst það svigrúm sem er í íslenska ákvæðinu árið 2012, þegar gildistíma þess og Kyoto-bókunarinnar lýkur. Álver Fjarðaáls og Norðuráls auk stækkana í Straumsvík og Járnblendiverksmiðjunni munu fylla upp í stærstan hluta þeirra 1.600 þúsund tonna af árlegri losun koltvísýrings sem íslenska ákvæðið heimilar. Eftir 2012 munu gilda hér evrópskar reglur um losun frá stóriðju sem Ísland er skuldbundið til að taka á sig í gegnum EES-samninginn. Íslenska ákvæðið, eða einhvers konar endurnýjun þess, mun engu breyta um það og það er kjarni málsins. Það er líka rétt að taka það fram í þessari umræðu um þátttöku í losunarkerfi Evrópusambandsins að það var ekki sú ríkisstjórn sem nú situr sem lagði það fram hér til samþykktar á Alþingi Íslendinga eða tók það upp í EES-samninginn. Það eru fyrri tvær ríkisstjórnir sem hafa komið að þeim málum, fyrst ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og síðar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Ég veit ekki betur en að flestir þeir þingmenn sem flytja þá tillögu sem hér er til umræðu hafi samþykkt það með atkvæði sínu hér á Alþingi að Ísland gengi til liðs við Evrópusambandið hvað þetta varðar og taki beinan þátt í viðskiptum Evrópusambandsins með losunarheimildir. Hæstv. forseti. Lokaniðurstaða mín varðandi þetta mál er því eftirfarandi: Tillagan er allsendis óþörf. Ýtrustu hagsmuna Íslands er nú þegar gætt af samninganefnd Íslands og af ríkisstjórn Íslands. Í öðru lagi fara þær losunarheimildir sem íslenska ákvæðið var ávísun á ekkert. Þær verða áfram til staðar undir hatti losunar frá stóriðju á Íslandi. Ekki aukaviðbót heldur hluti af þeirri losun frá stóriðju sem er til staðar á Íslandi.

Herra forseti. Í mótmælum vetrarins var vanmáttur Alþingis gagnvart ráðherraræði gagnrýndur en líka gagnvart flokksræði. Hér virðist hafa verið gerður einhver samningur að mér forspurðum sem tekur af mér málfrelsi og gefur hæstv. ráðherra færi á því að flytja einræður og hella yfir okkur skoðunum sem ég má ekki mótmæla. Ég mótmæli þessari fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Ég sat fund formanna þingflokka þar sem fyrir var tekin ósk tveggja þingflokksformanna um að sú umræða um loftslagsheimildir sem hér var að ljúka yrði tekin á dagskrá. Það voru þingflokksformenn annars vegar Framsóknarflokks og hins vegar Sjálfstæðisflokks sem lögðu á það áherslu. Sem fulltrúi þingflokks Vinstri grænna óskaði ég eftir því að umræðan yrði látin bíða fram yfir helgi þannig að hæstv. umhverfisráðherra gæti verið viðstödd. Við því var ekki orðið. Hins vegar varð niðurstaðan sú að umræðunni var frestað, henni lauk ekki fyrir helgi, til þess að hæstv. ráðherra gæti komið inn í hana eins og nú hefur gerst. Það er ekki að ráði okkar Vinstri grænna og það er ekki að ráði hæstv. ráðherra sem þetta mál ber svona að og ég vil ítreka það með þessum orðum mínum.

Hæstv. forseti. Það er ljóst að samkomulag var gert milli formanna þingflokka í samræmi við þá ósk sem hér hefur verið upplýst um, þ.e. að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hafi borið fram ósk um að hæstv. umhverfisráðherra fengi tækifæri til að fara yfir það mál sem á dagskrá var. Ég tel að eftir þá ræðu sem flutt var af hálfu hæstv. umhverfisráðherra sé ljóst að þeirri umræðu verði með einhverjum hætti að halda fram. Það sem fram kom hjá hæstv. ráðherra var með þeim hætti að það er alveg augljóst að fara þarf yfir það í þinginu. Sú umræða sem hér var hafin í samkomulagi milli þingflokksformanna verður ekki endurtekin en það er ljóst 

Herra forseti. Rökin sem færð voru fyrir því að nauðsynlegt væri að flýta þessari umræðu svo mjög sem raun varð á voru þau að tillagan væri flutt af meiri hluta þingmanna á Alþingi. Hins vegar hefur ekki komið fram nein slík ósk um aðra tillögu sem hér liggur fyrir þinginu og eins ber að og það er varðandi hvalveiðar. Ég hlýt að furða mig á því hvaða greinarmun menn gera á þessum tveimur málum með tilliti til þessa. Ég hlýt að skilja orð hæstv. forseta svo, og það að nú er þessari umræðu lokið, að þessi þingsályktunartillaga, þessi tillaga sem hér liggur fyrir, verði einmitt rædd frekar. Henni hefur þegar verið vísað til nefndar og það er ávísun á að hún fái þinglega meðferð og frekari umræðu.

Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þann ágreining sem orðið hefur milli þingmanna hér á undan. Ég vildi hins vegar spyrja hæstv. forseta hvort hann telji líkur á því að hæstv. utanríkisráðherra komi síðar í kvöld til að taka þátt í umræðum um stjórnarskrármál. Ég les það á heimasíðu hæstv. utanríkisráðherra að hann hefur miklar áhyggjur af þeim umræðum sem fara fram um stjórnarskrármál í þinginu. Mér þætti vel við hæfi að kostur gæfist á að eiga orðastað við ráðherrann, einkum þar sem hann er að fella dóma um það sem fram hefur farið í þinginu í dag án þess að hann hafi sést hérna.

Forseti mun koma þessum skilaboðum eða óskum á framfæri þannig að hæstv. utanríkisráðherra geti komið til umræðunnar. Varðandi það mál sem hér var afgreitt, 10. mál á dagskrá, vill forseti benda á að um það mál var samið skv. 72. gr. þingskapalaga, lokamálsgreininni, þar sem rætt var um fastan ræðutíma. Málið var sett fram fyrir öll önnur mál að ósk áðurnefndra þingflokksformanna og á það féllst forseti, enda var ræðutími takmarkaður. Það var kynnt í upphafi máls og þar sem enginn gerði athugasemd við ræðutímann var eftir því farið og þeirri umræðu lokið áðan þannig að það sé upplýst.

Herra forseti. Við ræðum breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og öndvert við mörg önnur mál sem hafa komið af sama toga er það meining ríkisstjórnarinnar að þetta mál verði samþykkt og þess vegna hljótum við að taka það með alveg sérstaklega miklum alvarleika. Það á aftur á móti ekki við um frumvarp Framsóknarflokksins um daginn, sem ég hélt reyndar langa ræðu um - af því að mér er stjórnarskráin mjög hugleikin og tel mjög brýnt að breyta henni, þá tók ég þátt í þeirri umræðu og nú geri ég það aftur. Þá var reyndar bjartur dagur en nú er komin nótt og mér finnst stjórnarskránni sýnd sérstaklega mikil óvirðing í kvöld, alveg sérstaklega þegar þingmenn eru farnir að gefa ræðum einkunnir úti í bæ og dreifa þeim á netið, þ.e. umræðan er einhvern veginn orðin eins og einhliða fjarumræða. Ef ég væri flutningsmaður að breytingartillögu á stjórnarskrá mundi ég vanda mig við að taka þátt í umræðunni. Ég furða mig á því að hæstv. ráðherra Jóhanna Sigurðardóttir, hæstv. ráðherra Steingrímur J. Sigfússon, sem ég held reyndar að sé í húsinu, hv. þm. Birkir J. Jónsson og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, sem er reyndar staddur í þingsal - ég furða mig á því að þessir þingmenn allir taki ekki virkan þátt í umræðunni með andsvörum og hafi þetta vandaða umræðu því að um þetta snýst málið. Ef hér á að fara að afgreiða breytingu á stjórnarskrá, svo maður tali ekki um ef á að fara að kollvarpa stjórnarskránni, búa til nýja stjórnarskrá, þá reikna ég með því, frú forseti, að hver einasti þingmaður tali. Við erum á stjórnlagaþingi. Alþingi er stjórnlagaþing og ég reikna með því að hver einasti af 63 þingmönnum tali og hafi skoðun á því hvernig stjórnarskráin eigi að líta út. Þeir hafa svarið að henni eið og það gildir helling að hafa svarið eið að stjórnarskránni. Ég býst við því að umræðan verði mjög lífleg og mjög löng þar sem ég reikna með að menn reyni að finna á þessu góðan flöt. Vandamálið við það að Alþingi sé stjórnlagaþing er að það er það eiginlega í hjáverkum. Þetta er ekki aðalverkefni þingsins. Menn fjalla ekki um breytingar á stjórnarskrá marga daga í röð, menn fjalla ekki um þetta marga mánuði í röð heldur er þetta alltaf á kvöldfundum eins og núna, það er því miður einhvers konar „aukadjobb“ að ræða stjórnarskrá. Stjórnlagabreytingar eru teknar á dagskrá nákvæmlega eins og önnur mál þó að þeim sé sjaldan sýnd eins mikil óvirðing og áðan þegar umræðan var rofin til að koma ráðherra að með eitthvert allt annað mál og svo gátum við haldið áfram, við hv. þingmenn, ég ætla ekki að segja meira um það. Menn eru að leggja til að kosið verði annað Alþingi við hliðina á þessu Alþingi, stjórnlagaþing, og það er kannski skynsamlegt. Það þýðir að 41 þingmaður verður ráðinn í starf sem verður þá fullt starf við það að breyta stjórnarskránni. Það getur verið að það sé skynsamlegt og það ætti reyndar að ganga mjög vel ef fólkið gerir ekkert annað en að breyta stjórnarskránni, kynna sér stjórnarskrár annarra landa, fara í gegnum heimspekina í kringum stjórnarskrárnar o.s.frv. og átta sig á því hvert er hlutverk stjórnarskrár. Ég tel og hef sagt það áður og hélt um það ræðu um daginn þegar frumvarp hv. framsóknarmanna var til umræðu, það var 17. febrúar - og einn þingmaður flytur meira að segja bæði málin, það er undarlegt hvernig hann ætlar að fara að því, annars vegar verður stjórnarskráin svona og hins vegar hinsegin. Ég veit ekki hver afstaða hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar verður, hvað hann ætlar sér að gera. Það væri gaman að heyra það, frú forseti, hans sjónarmið á því hvora stjórnarskrána hann vill hafa, hvora lausnina. Þeir hefðu alla vega átt að draga hitt málið til baka en það er í nefnd. Gallarnir í stjórnarskránni eru mjög margir og þeir sem hafa lesið hana sjá það strax. Í 2. gr. stendur t.d., með leyfi forseta: „Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.“ Þeir eru þá lausir við forsetann, hann er ekki þar. En hann fer bæði með framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið og það er brot á þrískiptingu valdsins og sýnir að forsetinn er í rauninni settur í staðinn fyrir kónginn, þennan danska. Hann er bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald. Svo fjalla 3.–30. gr. um forsetann og kjörgengi og annað slíkt. Í 11. gr. finnum við mjög merkilegt ákvæði. Þar segir að forseti lýðveldisins sé ábyrgðarlaus í stjórnarathöfnum. Það væri gaman að vita hvað almenningur les út úr því. Hann er ábyrgðarlaus í stjórnarathöfnum. Hann ber sem sagt enga ábyrgð. Nú er ég ekki lögfræðingur og ég veit í rauninni ekki hvað þetta þýðir. Þetta þýðir væntanlega að maðurinn er ábyrgðarlaus, eða hvað, eða embættið alla vega. Það er líka skrýtið í 13. gr., þar sem segir, með leyfi forseta: „Forsetinn lætur ráðherra framkvæma vald sitt.“ Hvað skyldi þetta þýða? Hann hefur eitthvert vald en lætur annað fólk framkvæma það. Hefur hann þá valdið? Ég mundi telja ekki. Ef ég hefði eitthvert vald og fæli hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni að framkvæma það, þá er ég hræddur um að vald mitt reyndist lítið. Hann gerir bara það sem hann vill, þ.e. það vald sem forsetanum er falið hefur hann ekki. Í 16. gr. segir, með leyfi forseta: „Lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir skal bera upp fyrir forseta í ríkisráði.“ Þegar maður les þetta kynni maður að halda að þetta sé mjög valdamikill maður og að hann sé mjög mikilvægur, það á að bera allt undir hann. En þá kemur hin greinin þar sem segir að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt þannig að í rauninni er ekkert verið að bera undir hann. Það eru ráðherrarnir sem sjá um það sem hann á að gera eða framkvæma það vald sem hann hefur. Svo stendur í 19. gr. að forseti þurfi að skrifa undir öll löggjafarmál en í rauninni getur hann ekki neitað að skrifa undir því að hann lætur ráðherra framkvæma vald sitt. Ef hann hefur eitthvert vald getur ráðherrann skrifað undir. Í 20. gr. stendur að forseti lýðveldisins veiti þau embætti sem lög mæla. Hann er sem sagt kominn með framkvæmdarvaldið, farinn að veita embætti. Í rauninni gerir hann það ekki heldur vegna þess að í 13. gr. segir: „Forseti lætur ráðherra framkvæma vald sitt.“ Þó að hann eigi samkvæmt þessu að veita embætti er það ráðherra sem gerir það. Svo getur hann vikið þeim úr embætti sem hann hefur veitt og flutt embættismenn á milli staða o.s.frv. Þetta er vald sem hann virðist hafa en hefur ekki. 21. gr. er alveg stórmerkileg: „Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki.“ Þá gæti maður haldið að hann gæti farið til Kína og gert samninga við landið. Nei, það getur hann ekki vegna þess að hann lætur ráðherra framkvæma vald sitt, hann hefur ekki það vald sem stjórnarskráin segir. Af hverju í ósköpunum er svona ákvæði í stjórnarskránni? Af hverju er verið að plata fólk? Svona getur maður haldið áfram: „Forseti lýðveldisins getur frestað fundum Alþingis um tiltekinn tíma …“ og hann stefnir Alþingi saman. Þetta er eitthvert vald sem hann hefur en það er ráðherra sem framkvæmir það. Mér finnst að menn eigi að sleppa þessu eða segja bara að ráðherra geri þetta. „Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi …“ Hann getur það ekki, það er ráðherra sem gerir það. Það er því heilmikið af ákvæðum um forsetann sem í rauninni leiða fólk í villu sem les þetta og heldur að það skilji íslensku en í rauninni þarf maður að lesa 13. gr. aftur og aftur til að sjá að þetta á ekki við. Mér finnst mjög brýnt, frú forseti, að leiðrétta það þannig að stjórnarskráin segi fólki það sem hún meinar. Svo er heilmikið af greinum um Alþingi, það eru eiginlega 31.–58. gr. sem fjalla um Alþingi og ætla ég ekki að fara nánar út í það. Mikil áhersla er lögð á Alþingi og kannski með réttu vegna þess að Alþingi er samkvæmt stjórnarskránni þungamiðja valdsins í landinu. Alþingi veitir fjárveitingar, samþykkir lög og hefur eftirlit með framkvæmdarvaldinu þannig að það hefur heilmikil völd, öndvert við það sem fólk telur og við það sem er í reynd. Það finnst mér vera mjög alvarlegt. Síðan eru þrjár greinar um dómsvaldið, það er nú ekki meira, og er ekki minnst þar einu orði á Hæstarétt, hann er bara ekki til samkvæmt stjórnarskránni. Ef ekki er ástæða til að breyta stjórnarskránni … Ég er sannfærður um að það sé mjög brýnt eftir að ég las hana fyrir löngu síðan. Hún á ekki að segja hluti sem ekki er neitt að marka. Síðan koma mannréttindaákvæðin og þau koma síðast, það er dálítið merkilegt. Það er sennilega vegna þess að þetta er dönsk stjórnarskrá sem var sett í kringum kónginn þegar hann var að missa völd sín. Hann var látinn halda völdunum í þykjustunni. Svo var prjónað við mannréttindaákvæðum þegar þau fóru að „dúkka“ upp um eitt og annað. Þetta var um núverandi stjórnarskrá og ég vona, frú forseti, eftir að hafa lesið þessar ótrúlegu setningar, að flestir hv. þingmenn séu sammála því að það þurfi að breyta þessu. Ég geri ráð fyrir því að flest fólk vilji breyta þessu. Ég flutti hér ræðu 17. febrúar varðandi frumvarp framsóknarmanna og ég neyðist að vissu leyti til þess að endurtaka þá ræðu vegna þess að það varðar sama mál og ég ræði hér. Ég get ekki vísað nákvæmlega í þá ræðu þannig að ég ætla að fara yfir hana á hundavaði. Ég hef lagt fram frumvarp um að afnema forsetaembættið með þeim rökum sem ég nefni hér, að forsetaembættið hefur ekkert vald af því að hann lætur ráðherra framkvæma það. Hann er í rauninni arfleifð frá gamalli tíð, frá danska kónginum, og við Íslendingar höfum ekki haft kóng sjálfviljugir. Eftir að við misstum sjálfstæðið var þröngvað á okkur kóngum en það voru erlendir kóngar. Ég held að Íslendingar almennt séð vilji ekki hafa kóng, hirð eða prjál og svoleiðis, það held ég innst inni. Ég hef verið meðflutningsmaður að máli um að ráðherrar séu ekki þingmenn, með hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, sem er reyndar ekki flutningsmaður að þessu máli. Ég hefði viljað bæta um betur, ekki segja bara að þeir fari af þingi og inn komi varamenn heldur að þingmönnum yrði fækkað um 12 niður í 51. Það hefði nákvæmlega sömu áhrif, ráðherrarnir vinna hvort sem er ekkert á Alþingi. Þeir eru ekki í nefndum, þeir eru ekki í utanríkisstarfi Alþingis þannig að ef þingmönnum yrði fækkað niður í 51 mundi vera jafnmikill mannskapur eftir á þinginu til þess að vinna þau verk sem þar þarf að vinna og kostnaður mundi ekki aukast neitt. Það mundi reyndar breyta dálítið valdahlutföllum þegar varamenn koma fyrir inn ráðherrana en enginn veit hvernig það kemur út fyrir fram, enginn veit hvernig næsta ríkisstjórn verður. Breytingar á stjórnarskrá eru heimspeki. Þær eru ekki lögfræði heldur í reynd heimspeki vegna þess að eftir frönsku stjórnarbyltinguna komust menn að því að það er ekki gott að sami maður setji lög, framkvæmi þau og dæmi eftir þeim, eins og var alsiða þar áður. Í slíkri stöðu er einstaklingurinn ofurseldur þessum eina manni sem gerir það. Heimspekingarnir fundu út að best væri að skipta valdinu í þrennt, hafa þrískiptingu valdsins. Ég er mjög upptekinn af því að þrískipting valdsins sé mjög hrein til þess að vernda borgarana. Þess vegna er ekki gott að hafa forseta sem er bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald. Þess vegna er ekki gott að hafa ráðherra sem eru bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald, þeir semja meira að segja frumvörp, koma með þau inn í þingið og greiða atkvæði með þeim, að sjálfsögðu. Það munar um tólf atkvæði og ríkisstjórnin stendur alltaf saman, annars heitir það ekki ríkisstjórn. Ég hef flutt og stutt tillögur sem ganga út á að hreinsa þrískiptingu valdsins, hafa það eins hreint og hægt er. Svo kem ég að stjórnarskránni sjálfri. Til hvers er stjórnarskrá? Mér finnst menn ekki hafa velt því fyrir sér. Er hún fyrir ráðherrana eða er hún fyrir ríkisvaldið eða fyrir hvern er hún? Nei, stjórnarskráin er fyrir borgarana. Hún er fyrir hvern einasta einstakling í þjóðfélaginu, til þess að vernda hann. Fyrst og fremst er stjórnarskráin til að vernda borgarann fyrir öðru fólki. Ég mundi vilja setja inn í 1. gr. í I. kafla stjórnarskrárinnar: „Engan mann má drepa.“ Vegna þess að ef það ákvæði gildir ekki þýðir ekkert að hafa hin ákvæðin um framfærsluskyldu og trúfrelsi o.s.frv. Ef það má drepa fólk úti á götu hefur það ekkert að segja. Það hjálpar manni ekki að hafa ritfrelsi ef hann er dauður. 1. greinin ætti því að hljóða þannig: „Engan mann má drepa.“ Hvorki með dauðarefsingum né öðrum hætti. Síðan kæmi II. kafli sem fjallaði um vernd einstaklingsins fyrir öðrum einstaklingum. Þar inni í er eignarrétturinn, trúfrelsið, skoðanafrelsið, félagafrelsið, o.s.frv. til að vernda einstaklinginn fyrir öðru fólki. I. og II. kafli fjalla um mannréttindi sem gilda um allan heim. Þau gilda jafnt í Kína og á Íslandi, alls staðar. Þau eru óháð þjóðskipulagi og landamærum. Þá koma mannréttindi sem eru háð landamærum, þ.e. kröfur einstaklingsins á annað fólk, t.d. framfærsluskylda foreldra við börn sín. Börn eiga rétt á því að foreldrar þeirra framfæri þau ef lífi foreldranna er ekki ógnað. Ef mjög mikil fátækt er og fólk er að deyja úr hungri hugsa ég að 1. gr., um að engan megi deyða, gangi framar framfærsluskyldu barnanna á foreldrana. Foreldrarnir mættu því borða þó að börnin fengju það ekki. Þetta er mjög harkaleg mynd sem ég dreg hér upp en það geri ég bara til þess að menn átti sig á hvernig þetta lítur út. Þarna kemur inn krafa öryrkja og aldraðra og þeirra sem eru veikburða í þjóðfélaginu, fátæklinga og annarra sem verða undir í lífsbaráttunni af ýmsum ástæðum, það er krafa þeirra og réttur á annað fólk. Það er að sjálfsögðu háð efnahagslífi og þjóðfélagi. Réttur manna í Sómalíu er annar en á Íslandi, með allri virðingu fyrir því ágæta landi, Sómalíu. Þegar við erum búin að skrifa niður þessi mannréttindi þurfum við einhvern veginn að sjá til þess að þau séu haldin og vernduð og að einhver geri það. Til þess höfum við ríkið. Ríkið er til þess að tryggja fólki þessa þrjá flokka mannréttinda. Ríkið skiptir þeim í þrennt til þess að engin stoð ríkisvaldsins verði of öflug og ríkið geti þá farið að kúga einstaklinginn. Í tengslum við stjórnskipunina þurfum við að ræða um löggjafarréttinn, dómsvaldið og framkvæmdarvaldið. Það þarf að vera hreint og algjörlega afmarkað. Það vil ég að stjórnlagaþing fari í gegnum: Fyrst mannréttindin, síðan stjórnskipan, og að sjálfsögðu þarf að geta um Hæstarétt, það má ekki gleyma honum. Mér finnst því vera mjög margt í stjórnarskránni sem þarf að breyta og ég tel mig hafa fært hér nægileg rök fyrir því að mjög brýnt sé að koma á einhverri nefnd eða þingi, eða hvað menn vilja kalla það, sem vinni að því að breyta stjórnarskránni. Vonandi í þá veru að menn geti hugsað nægilega mikið „út fyrir boxið“ þannig að þeir geti séð fyrir sér góða lausn. Stjórnarskráin á að vera örstutt, kannski fjórar, fimm síður. Hún á að vera eins og boðorðin tíu, hún á að segja fólki hvað má gera og hvað má ekki gera. Hún á ekki að vera eins og núverandi stjórnarskrá sem allt að því lýgur að fólki eða segir ósatt. Hún á að segja nákvæmlega það sem hún meinar og eiga allir eða flestallir að geta skilið hana fullkomlega. Menn eiga ekki að þurfa að koma með þrjú nefndarálit þriggja mætra lögfræðinga sem öll stangast á eins og var með 26. gr. á sínum tíma. Ég fékk þrjú álit lögfræðinga, ég las þau öll og ég var svo hjartanlega sammála þeim öllum. Það voru svo fín rök með þeim öllum, sem sýnir okkur að það er eitthvað mikið að stjórnarskránni. Hún segir okkur ekki sannleikann. Það frumvarp sem við ræðum hér er rökfræðilega gallað. Af hverju segi ég það? Vegna þess að menn ætla að fara að setja í gang stjórnlagaþing. Þá ætlast menn væntanlega til þess að stjórnlagaþingið geri eitthvað, t.d. varðandi auðlindirnar, varðandi umhverfisvernd o.s.frv. Hvers vegna í ósköpunum er 1. greinin eins og hún er? Þegar stjórnlagaþing á að fara í gang, má þá ekki breyta 1. greininni? Af hverju fela menn ekki stjórnlagaþinginu að gera einmitt það? Þriðja greinin um þjóðaratkvæðagreiðslu, af hverju fær ekki stjórnlagaþingið það verkefni að skoða hana? Það er jú verið að setja í gang stjórnlagaþing sem á að gera eitthvað. Af hverju breyta menn þá stjórnarskránni rétt áður? Er verið að gefa stjórnlagaþinginu einhverja ábendingu: Þú átt að vinna svona - eða - þú átt að gera svona, þú átt ekki að taka þetta úr sambandi. Frú forseti, mér finnst þetta órökrétt. Það eina sem mér finnst að eigi að standa í því frumvarpi sem við ræðum hér er 2. gr. um breytingar á 79. gr. sem segir hvernig fara skuli með breytingar á stjórnarskránni. Mér hefur alltaf þótt það vera mjög slæmt þegar breytingar á stjórnarskránni koðna og kafna undir einhverjum allt öðrum málum í kosningum til Alþingis. Það er mjög slæmt. Það er verið að breyta stjórnarskránni, sem á að vera aðalatriðið, og þá ræða menn um efnahagsmál eða velferðarmál eða eitthvað slíkt í kosningabaráttunni. Þeir ræða um eitthvað allt annað en það sem er í rauninni verið að breyta í stjórnarskránni. Ég vil hafa kosningu um stjórnarskrána og ég held að það sé verkefni þessa þings núna að búa til þær reglur þannig að þær séu viðunandi, að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrána hverju sinni. Hins vegar get ég alls ekki fallist á að fjórðungur þjóðarinnar geti farið að setja hinum 75% nýja stjórnarskrá. Það verða að vera 40% að lágmarki, helst 50%, frú forseti. Við verðum að bera þá virðingu fyrir stjórnarskránni að einhver lítill minni hluti geti ekki farið að breyta henni vegna áhugaleysis hins hlutans. Ég sé að tími minn er að renna frá mér. Ég ætlaði að ræða dálítið um hvernig menn sjá fyrir sér kosningu til stjórnlagaþings því að það er svo merkilegt, frú forseti, að því er velt yfir á næsta þing. Ef þessi lög verða samþykkt stendur í stjórnarskránni að næsta þing skuli setja lög. Það er búið að skikka það til að setja lög og ég velti því fyrir mér hvað gerist ef það gerir það ekki. Á að setja það í fangelsi eða hvað á að gera við þingmennina ef þeir setja ekki þessi lög? Allt í lagi, við skulum gefa okkur að þeir setji svona lög, en hvernig í ósköpunum sjá menn svona kosningar fyrir sér? Ég held að sumt fólk haldi að það geti verið kosið í þetta löggjafarþing, einmitt það sjálft, þessi ákveðna persóna ætlar að fara þar inn. Ég geri ráð fyrir því að þeir aðilar í þjóðfélaginu sem eru mest skipulagðir á þessu sviði heiti stjórnmálaflokkar í dag, það eru félög sem eru stjórnmálaflokkar. Ég reikna með því að Framsóknarflokkurinn, Samfylkingin, Vinstri grænir og Sjálfstæðisflokkurinn myndi lista til að kjósa.

Gleymdirðu ekki einum flokki?

Jú, jú, frjálslyndum, stóra flokknum, ég geri ráð fyrir því að …  
            

Virðulegi forseti. Við erum að ræða frumvarp til stjórnarskipunarlaga, um breytingu á stjórnarskránni en frumvarpið hefur verið rætt hér í dag. Í verkefnaskrá nýrrar ríkisstjórnar er talið upp að á þeim fáu vikum sem hún starfar fram að kosningum eigi hún m.a. að gera breytingar á stjórnarskránni þar sem tekið verði á auðlindaákvæðum stjórnarskrárinnar, sett verði ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur og um aðferð við breytingar á stjórnarskránni með sérstakri þjóðaratkvæðagreiðslu. Jafnframt segir í verkefnaskránni að sett skuli lög um skipan og verkefni stjórnlagaþings og um breytingar á kosningalöggjöfinni. Það vekur athygli mína, og e.t.v. fleiri, að í verkefnaskránni eru þessi verkefni sett framar í tölusettri röð en endurreisn efnahagslífsins og aðgerðir í þágu heimilanna. Þessi forgangsröðun í verkefnaskrá ríkisstjórnarinnar hefur endurspeglast í áherslum hennar frá því að hún tók við. Á þeim fimm vikum sem ný ríkisstjórn hefur starfað hefur gríðarlega mikill tími farið í umræðu um allt annað en vanda heimilanna og fyrirtækjanna, m.a. um breytingu á Seðlabankanum auk þess sem þær breytingar á stjórnarskránni sem hér eru til umræðu hafa tekið mikið pláss í þjóðmálaumræðunni. Við þingmenn Sjálfstæðisflokksins höfum ítrekað gagnrýnt þessa forgangsröðun. Stjórnin hefur kallað sig aðgerðastjórn og af því mátti ráða að verkefni hennar væri fyrst og fremst að takast á við afleiðingar bankahrunsins, rétta fyrirtækjum og heimilum í landinu bjarghringinn til að fleyta sér yfir mesta vandann. Hver er raunveruleikinn? Í síðustu viku fór eitt mál í gegn í þinginu. Eitt mál í þessa veru, framlagt af ríkisstjórninni sem við sjálfstæðismenn veittum að sjálfsögðu brautargengi. Það mál varðaði endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu á byggingarstað. Í gær fór fram löng umræða um heimildir fólks til að nálgast séreignarsparnað sinn úr lífeyrissjóðum til að mæta greiðsluerfiðleikum heimilanna. Þar kom fram að leiðin sem ríkisstjórnin valdi mun ekki gagnast heimilunum í landinu nema í takmörkuðum mæli til að mæta fjárhagserfiðleikum sínum. Það er fyrirséð að sú útfærsla muni valda almenningi miklum vonbrigðum en þar er gert ráð fyrir að fólk geti leyst út 100.000 kr. á mánuði í 10 mánuði sem þýðir um 63.000 kr. á mánuði eftir skatt. Þetta er alls ekki sú úrlausn sem almenningur vonaðist eftir og það verður að segjast eins og er að miklar væntingar voru bornar til þeirrar úrlausnar. Fólk hafði í allt haust horft til þessa þáttar og farið fram á að skoðað yrði að það hefði heimild til að leysa út með einum eða öðrum hætti séreignarsparnaðinn sinn. Fólk var búið að horfa til þess að það gæti nýtt hann til að mæta þeim tímabundnu greiðsluerfiðleikum sem það stendur frammi fyrir. Svo er ekki. En það er ekki nóg með að leið ríkisstjórnarinnar gagnist almenningi ekki í þeim mæli sem vonast var til heldur hefur leið ríkisstjórnarinnar jafnframt víðtæk og neikvæð áhrif á stöðu lífeyrissjóðanna. Leiðinni sem fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í efnahags- og skattanefnd undir forustu Péturs Blöndals vildu fara var hafnað þrátt fyrir að fulltrúar lífeyrissjóðanna teldu hana betri útfærslu en leið ríkisstjórnarinnar. Í því tilviki hefðu heimilin í landinu getað nálgast lífeyrissparnað sinn, 1 millj. kr. að fráteknum skatti, í einni upphæð, í einu lagi, og ef tveir eru á heimili sem eiga inni séreignarsparnað að þessari upphæð erum við að tala um verulegar upphæðir sem geta gagnast fólki en þó þannig að það sé greitt út í einu lagi sem væri þá, ef um hjón er að ræða, tæplega 1,3 millj. kr. Hugmynd sjálfstæðismanna sem kom fram í umræðunni og lögð var fram sem breytingartillaga var hins vegar hafnað í dag af stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar eins og hefur komið fram og er það miður. Ég dreg þetta fram, virðulegi forseti, til að benda á að það er ekki eins og hin nýja ríkisstjórn einblíni á vanda heimilanna og vanda fyrirtækjanna, heldur er hún með einhverjar þær hugleiðingar sem munu ekki gagnast almenningi í þeim mæli sem upp var lagt með. Önnur mál sem voru afgreidd í síðustu viku voru lögð fram af fyrri ríkisstjórn, utan eftirlaunafrumvarpsins svokallaða, og það verður að segjast eins og er að þetta er öll eftirtekjan af aðgerðastjórninni sem eyddi fyrstu fjórum vikum í starfi í breytingar á skipuriti Seðlabankans. Aðgerðir í þágu heimilanna og fyrirtækjanna í landinu hafa verið aukaatriði og hafa ekki verið í forgangi og við sjálfstæðismenn höfum sett okkur upp á móti þeirri forgangsröðun. Ég dreg þetta fram til að sýna fram á fáránleika þess að þetta mál sem við ræðum nú skuli komið hér fram og hafa svona mikið vægi á þeim stutta tíma sem hæstv. ríkisstjórn er að störfum, starfsstjórn, sem kallaði sig aðgerðastjórn og hefur örfáar vikur til að hrinda sínum málum áður en til kosninga er gengið. Við sjálfstæðismenn viljum halda því verkefni áfram sem fyrri ríkisstjórn lagði upp með, að styrkja fyrirtækin og heimilin í landinu og þar skiptir langmestu máli að fylgja eftir áætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Lækkun vaxta, styrking krónunnar og lækkun verðbólgu eru öflugustu tækin til að bæta hag fyrirtækjanna og heimilanna í landinu og önnur úrræði sem ríkisstjórninni ber að beita sér fyrir eða hefur lýst yfir vilja til að beita sér fyrir, samt með ótrúlegum seinagangi, mun auðvitað gagnast fjölskyldum og fyrirtækjum með sértækum hætti en engan veginn í sama mæli og lækkun vaxta, styrking krónunnar og lækkun verðbólgu. Það verður að segjast eins og er að í dag eru allar forsendur fyrir vaxtalækkun og það er ákveðið áhyggjuefni að stjórnarskiptin hafi orðið til þess að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn lagði ekki til vaxtalækkun í síðasta mánuði eins og efni stóðu til. Það hefur framlengt ástand sem við viljum að standi sem styst. Verðbólgan er í rauninni í kringum 6–7% og enginn þrýstingur á henni utan veik staða krónunnar og viðskipti við útlönd eru þar að auki í lágmarki. Við í Sjálfstæðisflokknum viljum einnig leggja áherslu á aukna atvinnuuppbyggingu í landinu. Nú þegar rúmlega 16.000 manns eru á atvinnuleysisskrá og mörg störf eru enn í hættu, m.a. innan verslunar og þjónustu, þá er alveg ljóst að stórátak þarf til að takast á við þetta mikla verkefni. Jafnvel í þessum málum, virðulegi forseti, er ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar. Það hefur m.a. komið fram í umræðu hér í kvöld varðandi það mál sem var til umræðu rétt áðan, þ.e. að VG leggst m.a. á móti áformum um Helguvík og ekki síður Bakka við Húsavík. Reyndar á það einnig við um eitt af flokksbrotum Samfylkingarinnar þar sem Mörður Árnason er í fararbroddi. Vinstri grænir hafa heldur engar raunhæfar tillögur í atvinnuuppbyggingu og leggjast gegn því að stuðla að því að 3.000 störf verði að veruleika á næstu missirum í stóriðju í þeim verkefnum sem ég nefndi hér á undan. Þar er veruleg þörf á að minnka atvinnuleysi í landinu, við Íslendingar viljum ekki atvinnuleysi, við viljum gera allt sem í okkar valdi stendur til að forða fólki frá því að missa vinnu sína. Við höfum mjög sterka vinnuhefð og það er mjög alvarlegt þegar annar stjórnarflokkurinn leggst á móti tillögum sem geta unnið gegn atvinnuleysi í landinu og skapað aukin störf. Það er líka alveg ljóst að Vinstri grænir leggjast á móti því að stjórnvöld vinni að því að Íslendingar njóti áfram sérstöðu sinnar í loftslagsmálum. Það kom einmitt fram í kvöld í ræðu hæstv. umhverfisráðherra, Kolbrúnar Halldórsdóttur, að hún mun ekki berjast fyrir því að íslenska ákvæðið í loftslagsmálum verði framlengt. Virðulegi forseti. Aðgerðir í þágu heimilanna og til að vinna gegn atvinnuleysi skipta mestu máli. Það á hins vegar ekki við um breytingar á stjórnarskránni, þær eru ekki meginatriði í dag. Ekki heldur breytingar á kosningalöggjöfinni mánuði fyrir kosningar, sem eru þar að auki í andstöðu við ráðleggingar erlendra sérfræðinga og alþjóðastofnana sem segja að kosningalöggjöf eigi ekki að breyta innan árs fyrir almennar kosningar. Samt liggja hér fyrir hugmyndir um breytingar á kosningalöggjöfinni og það eru aðeins 5–6 vikur til kosninga. Við í Sjálfstæðisflokknum erum einnig andvíg tillögum sem eru til þess fallnar að veikja stöðu Alþingis og þá á ég m.a. við hugmyndir um að koma á laggirnar stjórnlagaþingi sem yfirtæki það verkefni Alþingis að endurskoða stjórnarskrána. Í mínum huga er það eitt meginverkefni þingsins að setja landinu lög. Það á ekki síst við um stjórnarskrána sem er grundvallarlöggjöfin okkar og það er mjög sérkennilegt að taka það verkefni af þjóðkjörnu þingi. Ekki síst þegar haft er í huga að nýtt þing - segjum svo að það ríki eitthvert vantraust gagnvart sitjandi þingi, þ.e. að takast á við þetta verkefni, þá er samt alveg ljóst að þegar á næsta þingi verður töluverð endurnýjun meðal þingmanna og mér segir svo hugur að þeim þingmönnum sem koma þá til starfa, hvort sem þeir eru nýir og hafa haft uppi þá kröfu að setja sérstakt stjórnlagaþing á laggirnar sem hefði það verkefni að setja þjóðinni nýja stjórnarskrá eða þá eldri þingmenn sem eru nú þegar á þingi, þætti afar miður að standa frammi fyrir því að eitt af stóru verkefnum þingmanna, þjóðkjörinna fulltrúa landsins, að setja stjórnarskrá, sé af þeim tekið, að þeim sé ekki treyst fyrir þessu stóra verkefni. Þar fyrir utan höfum við, þingmenn Sjálfstæðisflokksins, jafnframt gagnrýnt kostnaðinn við það að setja stjórnlagaþing. Nú þegar hefur þingflokkur sjálfstæðismanna óskað eftir því við hæstv. forseta Alþingis að hann leggi fram gögn þar sem lagt er mat á kostnað við slíkt þing. Það kemur fram í frumvarpinu að miðað er við að stjórnlagaþing starfi - að þar sé 41 maður, ég veit ekki hvort það á að kalla þá þingmenn - í eitt og hálft til tvö ár og bara launin í eitt og hálft ár eru um 800 millj. kr. Þá á jafnframt eftir að áætla kostnað vegna aðstöðu og vegna sérfræðiaðstoðar og slíks. Síðan mætti velta fyrir sér hvar þetta þing ætti að starfa. Verður stjórnlagaþing fyrir hádegi og almennt þing eftir hádegi hér í þingsalnum? Maður spyr sig. Á þeim tíma þar sem horft er í hvern eyri í rekstri ríkisins og skorinn er niður starfsemi, t.d. á Landspítalanum upp á rúma 2 milljarða, 2,6 milljarða kr., veltir maður fyrir sér hvort það sé réttlætanlegt gagnvart þjóðinni að taka 1–1,5 milljarða kr. til að endurskoða stjórnarskrána. Ég er ekki viss um að sjúklingar séu tilbúnir að taka því eða starfsmenn heilbrigðiskerfisins, þetta er dæmi um ranga forgangsröðun. Það sem ég er að segja er að við sjálfstæðismenn höfum gagnrýnt hugmyndir um stjórnlagaþing, við erum reyndar tilbúin til að taka til umræðu málamiðlun, að taka til athugunar að það verði ráðgefandi stjórnlagaþing en það kallar á frekari umræðu og vonandi getur komist einhver niðurstaða í það. Við sjálfstæðismenn erum hins vegar reiðubúin að ræða breytingar á stjórnarskránni og við erum einnig reiðubúin að ræða breytingar á kosningalöggjöfinni en við teljum ekki að rétti tíminn til þess sé núna. Núna viljum við, eins og ég hef sagt hér á undan, ræða vanda heimilanna og fyrirtækjanna og taka ákvarðanir sem gagnast þeim. Það verður að segja að sú mikla áhersla sem lögð er á breytingar á stjórnarskránni sé fremur undarleg þó að auðvitað höfum við rætt það um langan tíma að þörf sé á að taka stjórnarskrána til endurskoðunar og ýmsar tilraunir hafa verið gerðar í þá veru. Í dag er þessi umræða hins vegar ekki brýn, ekki það brýn að það þurfi að haska henni af á örfáum vikum. Við verðum að taka okkur góðan tíma í hana og við erum tilbúin til að fara í þá vinnu en við erum ekki tilbúin til að kasta höndunum til þessa verkefnis. Við leggjum líka áherslu á að þetta verði gert í samkomulagi flokkanna. Við teljum að sú aðferðafræði sem hér er lagt upp með, að breyta stjórnarskránni á hraðferð nokkrum vikum fyrir kosningar og að breyta ákvæði sem þarfnast mikillar yfirlegu og ítarlegrar umræðu, sé forkastanleg. Að mínu mati er lítið gefið fyrir lýðræðislega umræðu, lýðræðislegar samræður til að komast að tiltekinni niðurstöðu. Þetta er allt of stuttur tími. Það er ekki hægt að gera svona breytingar á nokkrum dögum, jafnvel ekki á nokkrum vikum. Það eru rúmar sex vikur til kosninga og ég hlýt að spyrja hv. þingmenn Vinstri grænna, Samfylkingar og Framsóknarflokks hvort við viljum gera breytingar á stjórnarskránni á handahlaupum. Bera þingmenn þessara flokka virkilega ekki meiri virðingu fyrir stjórnarskránni en svo? Ef farið væri að almennum reglum um tímafrest frá þingrofi að kosningum sem eru 45 dagar ætti að rjúfa þing eftir tvo daga, á fimmtudaginn. Það liggur fyrir að meirihlutavilji er á Alþingi fyrir að ljúka þingstörfum í þessari viku, þ.e. ef marka má ummæli formanns Framsóknarflokksins í síðustu viku. Jafnvel þó að þingstörf yrðu framlengd um nokkra daga er ekki nokkur vinnandi vegur að ljúka endurskoðun á stjórnarskrá Íslands á fáeinum dögum. Hún verðskuldar meiri virðingu. Vill ríkisstjórnin virkilega forgangsraða með þessum hætti? Það má líka segja, virðulegi forseti, að þessi áhersla á breytingar á stjórnarskránni sé sérkennileg, ekki síst í ljósi þess að ekki er með nokkrum hætti hægt að kenna stjórnskipan landsins um bankahrunið í fyrrahaust. Það voru engar grundvallarreglur sem rekja má til stjórnarskrárinnar sem brugðust, hvað þá að hægt sé að klína ábyrgðinni eða sökinni á kosningalöggjöfina. Það er vissulega skiljanlegt að á þessum tímamótum sé vilji til endurskoðunar á ýmsum þáttum sem viðurkennt er að þurfi endurskoðunar við en við erum hins vegar engan veginn betur sett né ætti það að stuðla að aukinni vellíðan fólks ef kastað yrði til höndunum í þessum efnum. Það sem brást í haust var fyrst og fremst regluverkið sem við innleiddum frá ESB um fjármálakerfið, regluverkið sem þingmenn Samfylkingarinnar vilja ganga enn lengra til að innleiða í íslenska löggjöf með inngöngu í ESB. Það sem einnig brást var eftirlitskerfið sem var byggt upp og þar með var eftirlit þingmanna með störfum framkvæmdarvaldsins ekki sem skyldi. Það þurfum við öll að viðurkenna, en hins vegar verður ekki fram hjá því litið að meginhluti ábyrgðarinnar liggi hjá þeim forstöðumönnum bankanna sem fóru langt fram úr sjálfum sér og því regluverki sem fjármálamarkaðurinn átti að starfa eftir. Í greinargerð með frumvarpi til breyttra stjórnarskipunarlaga segir m.a. eftirfarandi um tilurð frumvarpsins, með leyfi forseta: „Í kjölfar bankahruns haustið 2008 og efnahagskreppu sem síðan tók við hefur orðið talsverð umræða í þjóðfélaginu um þörf á að endurskoða ýmsar grundvallarreglur í íslensku stjórnskipulagi, þar á meðal þær sem lúta að skipulagi löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og aðskilnaði milli þessara tveggja valdþátta, hvernig er háttað reglum um ábyrgð handhafa framkvæmdarvaldsins og eftirliti með starfi stjórnvalda og um möguleika þjóðarinnar á því að taka beinan þátt í ákvörðunum með þjóðaratkvæðagreiðslu.“ Svo segir áfram, með leyfi forseta: „Í þeirri umræðu hefur sjónum verið beint að stjórnarskrá lýðveldisins, setningarhætti hennar og þeirri staðreynd að stór hluti ákvæða hennar, sérstaklega þau sem standa í II. kafla um framkvæmdarvaldið, stendur enn lítt breyttur allt frá því Ísland fékk sína fyrstu stjórnarskrá frá Danakonungi árið 1874. Þessi ákvæði endurspegla því hvorki þann veruleika sem er varðandi meðferð framkvæmdarvaldsins né tryggja nægilega aðskilnað framkvæmdarvalds og löggjafarvalds og nauðsynlegt aðhald þings með framkvæmdarvaldi. Hugmyndum um nauðsyn þess að Íslendingar setji sér nýja stjórnarskrá frá grunni hefur nú aukist fylgi. Í ljósi þess að stjórnmálaflokkunum hefur ekki tekist að ná samstöðu um nauðsynlegar breytingar á nokkrum meginþáttum í núgildandi stjórnarskrá hefur komið fram krafa um að stofnað verði til sérstaks stjórnlagaþings með þjóðkjörnum fulltrúum sem yrði falið þetta mikilvæga verkefni.“ Í grein sem Skúli Magnússon lögfræðingur ritaði í Fréttablaðið miðvikudaginn 4. mars sl. ræðir hann hugmyndir um stjórnlagaþing og stjórnarskrána. Þar spyr hann m.a. hvort stjórnarskipun Íslands hafi brugðist samfélaginu í grundvallaratriðum og hann segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Hefði kvótakerfi í fiskveiðum, stóriðjuframkvæmdir, einkavæðing fjármálafyrirtækja, eftirlit með fjármálafyrirtækjum, breytingar á skattalögum, stjórn peningamála og ríkissjóðs - svo einhver dæmi séu tekin um ætlaða sökudólga - orðið með öðrum hætti ef stjórnskipun Íslands hefði verið „lýðræðislegri“ geymt ákvæði um „sameign þjóðarinnar á auðlindum“, umhverfisvernd, o.s.frv.? Ef miðað er við stjórnlög, eins og þau tíðkast í hinum vestræna heimi, verður ekki séð að önnur og nútímalegri stjórnskipan hefði nokkru breytt um þessi atriði. Það stenst ekki heldur samanburð við önnur vestræn samfélög, sem kenna sig við lýðræði og mannréttindi, að halda því fram að stórkostleg slagsíða hafi verið og sé enn á íslenskri stjórnskipun hvað þessi atriði varðar. Eitt af því sem nú er teflt fram sem viðbrögðum við efnahagslegu áfalli landsins er flýtimeðferð til ákveðinna breytinga á stjórnarskrá lýðveldisins en að því loknu einhvers konar allsherjarendurskoðun stjórnskipunarinnar á vettvangi stjórnlagaþings.“ Svo segir aðeins neðar: „Þótt hugmyndin um stjórnlagaþing kunni að hljóma aðlaðandi, sefa reiði almennings með því að svara kalli um róttækar og umsvifalausar breytingar, eru hér miklir hagsmunir lagðir að veði. Við Íslendingar eigum nefnilega stjórnskipun sem í öllum meginatriðum er skýr, jafnvel þótt texti stjórnarskrárinnar sjálfrar kunni í sumum tilvikum að vera gamall og lítt aðgengilegur. Þessi eign er ekki eins sjálfsögð og margir kunna að ætla. Einmitt við núverandi aðstæður ætti mönnum þó að vera ljóst gildi þess að eiga stjórnskipun sem er skýr um skipan valdsins, valdmörk, ákvarðanatöku, o.s.frv., þannig að unnt sé að veita samfélaginu ábyrga og skynsama stjórn með langtímahagsmuni að leiðarljósi.“ Hann segir hér áfram: „Það er engin góð ástæða til að rífa stjórnskipun Íslands upp með rótum við núverandi aðstæður þar sem stjórnvöld þurfa að setja sér skýr markmið til lengri og skemmri tíma - sum eflaust sársaukafull og misvinsæl - og hafa styrk og þol til þess að vinna að þeim. Við munum ekki leysa aðsteðjandi vandamál með breytingum á stjórnskipun Íslands. Saga stjórnarskráa bendir raunar til þess að endingartími og tilætluð samfélagsleg áhrif þeirra aukist í öfugu hlutfalli við lengd þeirra og lagatæknilega fágun.“ Ég tek undir hvert orð sem kemur fram hjá lögmanninum. Það virkar þannig á mig að ríkisstjórnin treysti sér ekki í þau verkefni sem eru mest aðkallandi, heldur kjósi að beina athygli sinni og allri orku að þáttum sem eiga engan þátt í bankahruninu í haust og skipta engu meginmáli varðandi nánustu framtíð. Nú hafa vissulega ýmsar hugmyndir komið fram um hvar eigi að bera niður í endurskoðun á stjórnarskránni og þar hefur m.a. komið til umræðu vald og valdmörk forseta sem hefur ítrekað komið upp í umræðunni á síðustu missirum og árum, m.a. vegna hegðunar núverandi forseta gagnvart stjórnarskránni og rúmri túlkun hans á valdi hans og valdmörkum, einnig um þjóðaratkvæðagreiðslur, um aðskilnað ríkis og kirkju og auðlindaákvæði og svo um aðskilnað framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Það eru því vissulega mörg verkefni og margir þættir í stjórnarskránni sem þarf að skoða en við getum ekki leyft okkur að gera það í flýtimeðferð. Í greinargerð með frumvarpinu er ágæt samantekt um söguna og rakið í ítarlegu máli hvernig staðið var að undirbúningi eða innleiðingu stjórnarskrárinnar 1874 og hvernig hefur verið staðið að breytingum á henni, bæði 1944 og síðar. Meðal annars hefur komið fram að íslenska stjórnarskráin er að verulegu leyti byggð á þeirri dönsku en ég bendi á og vek athygli á því að danska stjórnarskráin hefur dugað Dönum býsna vel og hefur ekki verið breytt frá árinu 1953, þ.e. níu árum eftir að ákveðnar voru þær breytingar á íslensku stjórnarskránni sem leiddu af því að Ísland varð lýðveldi. Það er mjög mikilvægt að undirbúningur að öllum breytingum á stjórnarskránni sé vandaður og það kemur m.a. fram í greinargerð með frumvarpinu þar sem gerð er grein fyrir þeim breytingum sem hafa verið gerðar á stjórnarskrám annarra ríkja, að lögð er rík áhersla á vandaðan undirbúning. Í Finnlandi var t.d. gerð ný stjórnarskrá árið 1999 sem gekk í gildi í mars 2000 og þá höfðu breytingarnar verið í undirbúningi frá árinu 1995. Samkvæmt norsku stjórnarskránni ber að leggja tillögur um stjórnarskrárbreytingar fram á þingi í síðasta lagi á þriðja ári eftir kosningar og ef ég man rétt er kjörtímabilið í Noregi fimm ár og ekki má samþykkja þær fyrr en að loknum næstu kosningum þar á eftir. Það þýðir að allar breytingar á norsku stjórnarskránni, stórar sem smáar, þurfa ákveðinn tíma til þess að undirbúningur teljist viðunandi. Á Ítalíu þurfa að fara fram tvær umræður í hvorri deild þingsins og þar eiga minnst þrír mánuðir að líða á milli umræðna. Í Sviss var gerð heildarendurskoðun á svissnesku stjórnarskránni og tók nýja stjórnarskráin gildi í janúar árið 2000. Þá höfðu breytingarnar verið í undirbúningi í rúma tvo áratugi. Það er alveg ljóst að færum við að breyta stjórnarskrá okkar í flýtimeðferð, með hraði, værum við engan veginn að vanda til verksins og ég tel það mikinn ábyrgðarhluta að ætla að fara fram með þeim hætti og því er ég alfarið mótfallin.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir þau sjónarmið sem komu fram í máli hv. þm. Ástu Möller hér áðan varðandi það að varlega ber að fara varðandi breytingar á stjórnarskrá. Það er nú einu sinni þannig að stjórnarskrá okkar hefur að grunni til staðið lengi og ýmsir hafa talið að það rýrði að einhverju leyti gildi hennar en svo er ekki. Spurningin er alltaf hvernig til hefur tekist og hvernig hlutir hafa reynst. Í því sem fræðimenn á Íslandi hafa ritað varðandi stjórnarskrá og stjórnarskrárbreytingar er kannski helst að leita fanga hjá þremur fræðimönnum, þeim Ólafi Jóhannessyni, Bjarna Benediktssyni og Gunnari Thoroddsen, sem allir hafa sérstaklega varað við því að hvatskeytislega verði unnið að breytingum á stjórnarskrá og fjallað um það ítarlega í máli sínu. Árið 1953 var Bjarni Benediktsson formaður stjórnarskrárnefndar og fjallaði svo um það mál í ræðu á fundi, með leyfi forseta, þar sem hann sagði: „Í þeim löndum sem sett hafa skrifaðar stjórnarskrár hefur reynslan orðið sú að þótt ákvæðin hafi verið hin sömu eða svipuð í upphafi hefur framkvæmdin orðið harla ólík í hverju landi um sig. Það er því mjög óhagganleg staðreynd að stjórnskipan hvers lands þroskast á löngum tíma og mótast mjög af aðstæðum öllum. Hefur í þessu farið á sama veg hér á landi og annars staðar.“ Síðar segir hann í ræðunni sem ég vísa í og bendir sérstaklega á og það kemur einmitt inn á þær hugmyndir sem hefur verið talað um varðandi stjórnlagaþing, með leyfi forseta: „Alþingi hefur frá alda öðli verið meginásinn í stjórnskipun okkar.“ Og vísar síðan til þessara meginatriða sem gildi Alþingis og varar við því að dregið sé úr gildi þess eða valdi þess hvað varðar löggjafarstarf. Þá skulu menn hafa í huga að breytingar á stjórnarskrá eru ekki annað en löggjafarstarf. Það er verið að setja landinu löggjöf. Eini munurinn er að stjórnarskrá eru grunnreglur þar sem við tryggjum hagsmuni borgaranna, mannréttindi þeirra, lýðréttindi og setjum vandaða umgjörð um það með hvaða hætti og hvernig íslensk stjórnskipun skuli vera til þess að tryggja lýðræði í landinu sem best. Þess vegna skiptir máli að um vandaða smíði sé að ræða og ekki sé hrapað að ályktunum eða stjórnarskrárbreytingum eða þær ekki of auðveldar. Tveimur áratugum síðar var annar stjórnlagaprófessor, doktor Gunnar Thoroddsen, formaður stjórnarskrárnefndar sem fjallaði um breytingar á stjórnarskránni í erindi og fjallaði um að þegar stjórnarskráin kom að hefði verið talað um frelsisskrá úr föðurhendi, sem Matthías Jochumsson þjóðskáld fjallar um. Hann fjallar síðan um ákveðin atriði sem séu til bóta, mannréttindi, persónufrelsi, mannhelgi, friðhelgi einkalífs, réttinn til trygginga vegna vanheilsu, slysa, aldurs o.s.frv. Um flest af því sem doktor Gunnar nefndi sem mikilvægustu atriðin sem þyrfti að taka á hefur þegar verið tekið tillit til. Helstu atriði sem skipta máli varðandi stjórnarskrána eru grunnreglur um stjórnskipun. Það er spurning hvort stjórnskipunin sé ónothæf eða hvort nauðsyn sé að gera einhverjar breytingar til að æðsta stjórn landsins verði skilvirkari. Það hlýtur alltaf að vera viðmiðunin hvað það varðar. Ef grunnreglur stjórnskipunarinnar virka er í sjálfu sér ekki nein nauðsyn fyrir breytingar. Það liggur fyrir að þær grunnreglur sem varða löggjafarstarf virka. Deila má um hvort aðskilja ætti löggjafarvald og framkvæmdarvald meira. Það er ákveðið atriði sem þarf að taka á. En það er ekki eitt af þeim atriðum sem vikið er að í stjórnarskrártillögunum sem hér um ræðir. Miðað við stefnu Samfylkingarinnar í Evrópumálum kemur mér þetta frumvarp sem hér liggur fyrir til stjórnarskipunarlaga um breytingar á stjórnarskrá verulega á óvart. Ekki síst vegna þess að verulegur ágreiningur hefur verið milli fræðimanna um það hvort EES-samningurinn hreinlega standist ákvæði stjórnarskrár. Ef brýnt hefði verið að fjalla um eitthvað ákvæði hefði það verið það. En ekki er vikið að því í þeirri stjórnarskrárbreytingu sem hér um ræðir, sem sýnir kannski framar öðru hvað hér er hrapað að verki og plaggið illa unnið, og breytingin er lögð fyrir umræðulaust og án þess að stjórnarskrárnefnd hafi verið kölluð til til að fjalla um málið fyrir fram. Á 116. löggjafarþingi árið 1992 lögðu forustumenn þeirra flokka sem nú leggja fram það stjórnarskrárfrumvarp sem hér liggur fyrir, þ.e. Steingrímur Hermannsson frá Framsóknarflokknum, Ólafur Ragnar Grímsson frá þáverandi Vinstri grænum og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir frá þáverandi, eða sem síðar varð, Samfylking, fram frumvarp til stjórnarskipunarlaga þar sem ætlað var að taka á þeim vandamálum sem EES-samningurinn hafði í för með sér og spurninguna hvort það stæðist íslenska stjórnarskipun að gera þann samning. Í greinargerð með frumvarpi til stjórnarskipunarlaga sem þessir virðulegu þingmenn fluttu á sínum tíma er fjallað um breytingu á 21. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fjallað er um að forseti geti gert samninga við önnur ríki, m.a. þar sem fjallar um afsal eða kvaðir á landi og fullveldisrétti en slíkt þingmál telst því aðeins samþykkt að þrír fjórðu alþingismanna greiði því atkvæði. Þarna var verið að greiða fyrir því að um fjölþjóðlega samninga gæti verið að ræða og taka af allan vafa varðandi það hvort EES-samningurinn væri í gildi eða ekki. Í sambandi við þetta frumvarp vísuðu flutningsmenn sérstaklega til álitsnefndar sem þáverandi utanríkisráðherra Jón Baldvin Hannibalsson hafði látið skipa þar sem sú nefnd kemst ekki að algerlega ótvíræðri niðurstöðu. En þar er einnig vikið að áliti Björns Þórs Guðmundssonar prófessors í stjórnsýslufræði. En niðurstaða hans er þessi, með leyfi forseta:. „Á grundvelli viðurkenndra lögskýringarsjónarmiða, stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar tel ég vafa leika á að framsal það á framkvæmdar- og dómsvaldi sem felst í EES-samningnum og hér um ræðir standist gagnvart gildandi réttarreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þennan vafa tel ég svo mikinn að ekki megi taka áhættuna af því að lögfesta EES-samninginn með óbreyttri stjórnarskrá.“ Annar stjórnsýslufræðingur Guðmundur Alfreðsson kemst að sömu niðurstöðu og segir, með leyfi forseta: „Það er mín niðurstaða eftir nákvæma skoðun á þessum atriðum og dæmum öllum að breyta þurfi stjórnarskránni og beita til þess 79. gr. hennar þegar frumvarpið til laga um EES kemur til afgreiðslu til Alþingis og forseta.“ Þetta var niðurstaða þeirra og niðurstaða forustumanna flestra þeirra flokka sem nú standa að þessu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Virðulegi forseti. Ég get ekki lesið annað út úr því með hvaða hætti Samfylkingin stendur hér að málum og með hvaða hætti að öðru leyti er staðið hér að málum en að Framsóknarflokkurinn og Samfylkingin hafi gefið gjörsamlega upp á bátinn allar hugleiðingar um að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Mörgum finnst það sjálfsagt ágætt mál en öðrum miður. En það verður ekkert annað lesið út úr þessari frumvarpsgerð en að verið sé að fjalla um það. Velta má fyrir sér breytingum á löggjafarvaldi, þá er spurning um samspil Alþingis og forseta. Það er spurning um neitunarvald forseta. Hvort ekki sé eðlilegra að forseti geti hreinlega vísað málum til þjóðaratkvæðagreiðslu ef hann metur það svo frekar en að neita undirskrift. Ég, virðulegi forseti, leyfi mér nú að fjalla um atriði sem að sjálfsögðu hljóta að koma til skoðunar og geta haft ákveðna þýðingu varðandi breytta stjórnskipun. Mikilvægasta atriðið þó sem hvergi er lagt til og hvergi rætt af hálfu flutningsmanna frumvarpsins er að tryggja raunverulegt, raunhæft lýðræði í landinu. Ég vildi gjarnan að hæstv. forsætisráðherra hlustaði á mig á meðan ég fjalla um þetta atriði.

Við heyrum allt sem þú segir.

En það gengur ekki og að mínu viti er ekki um raunhæft lýðræði að ræða í landinu þegar borgurum er mismunað hvað varðar vægi atkvæðisréttar. Hér er um það að ræða að ákvæði í stjórnarskrá felur nú í sér að heimilaður sé allt að tvöfaldur atkvæðamunur. Það finnst flutningsmönnum þessa frumvarps vera í lagi. Það er ekki forgangsröðun þeirra að miða við það að lýðræði sé hér með eðlilegum hætti og með sama hætti og gerist í löndum í heimshluta okkar, þar sem miðað er við að atkvæðavægi fólksins sé það sama óháð því hvar það býr í landinu. Það hlýtur að vera krafa allra lýðræðissinna að þannig verði það. Það er nú þannig að um þetta mál hefur verið fjallað ítarlega og m.a. í Bandaríkjunum var fjallað um það í sérstökum hæstaréttardómi, máli Reynolds gegn Sims, árið 1964, þar sem m.a. var á það bent að lýðræðið væri fyrir fólk en ekki fyrir fermetra, akra eða engi. Það er þannig líka hjá okkur og ekkert minna sem kemur til greina til að hér geti verið um að ræða betra lýðræði í landinu en að vægi atkvæðisréttar sé jafnt. Það er grundvallaratriði. Aðrar breytingar á stjórnarskipunarlögum skipta minna máli en það að tryggja lýðræðið í landinu með þeim hætti að borgararnir séu allir jafnt settir. Það er líka í samræmi við jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar. Í frumvarpinu er í 3. gr. fjallað um breytingu á 80. gr. laganna varðandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Nú er það þannig að margar leiðir geta komið til greina í því efni. Mér finnst satt að segja miður að þessu frumvarpi skuli vera kastað fram með þessum hætti án þess að áður færi ítarleg umræða fram um hvaða kostir gætu verið bestir að þessu leyti. Þetta er alltaf spurningin um það hvernig við tryggjum sem best og virkast lýðræðið á sama tíma og við gætum þess að stjórnskipunin og eðlileg stjórnsýsla haldist. Ég kynnti mér fyrir nokkru sérstaka úttekt sem gerð var af opinberri nefnd í Svíþjóð um þjóðaratkvæðagreiðslur þar sem fjallað er um mismunandi leiðir og gerðar úttektir á því með hvaða hætti og hvernig þessum málum er skipað í Evrópu. Í ljós kemur að í Evrópu hafa 32 þjóðir ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu. En ákvæðin um þjóðaratkvæðagreiðslu eru mismunandi. Það er spurning hvort þau eru bindandi og athyglisvert að nokkrar þjóðir hafa ekki ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu. Það eru þjóðir eins og Belgía, Noregur, Þýskaland og Tékkland. Slíkt er raunverulega bannað í Þýskalandi. Athyglisvert er að í þeim löndum þar sem eru ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur kemur fram að frá stríðslokum til ársins 2006, sem könnunin tekur til, hafa 537 sinnum farið fram þjóðaratkvæðagreiðslur í Evrópu. Þar af hafði eingöngu í Sviss farið fram 301 þjóðaratkvæðagreiðsla. Í Sviss háttar svo til að þar er mjög mikið rými varðandi það með hvaða hætti þjóðaratkvæðagreiðsla getur farið fram. Einungis þurfa 3% borgaranna að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslu um löggjafarmálefni, bæði um það sem viðkomandi þjóðþing hefur til meðferðar og/eða tekið upp ákveðið löggjafarmálefni. Þessi skipun mála hefur verið í Sviss í um það bil eina öld þannig að nú er komin nokkur reynsla á þetta. Þetta er ákaflega mikilvægt atriði og skiptir gríðarlega miklu máli varðandi lýðræðið í landinu með hvaða hætti og hvernig þetta ákvæði er mótað. Mér finnst miður, virðulegi forseti, og mér finnst miður, hæstv. forsætisráðherra, sem 1. flutningsmaður þessa frumvarps, að höndunum skuli hafa verið kastað svona til varðandi frumvarpssmíðina. Að kasta þessu fram með þessum hætti án þess að fram færi víðtæk umræða um það með hvaða hætti og hvernig hægt væri að tryggja það að sem virkast lýðræði hvað þjóðaratkvæðagreiðslu varðar gæti komið til greina og að menn hafi kynnt sér með hvaða hætti og hvernig þetta hefur verið framkvæmt í Evrópu, ekki síst í hinum nýju lýðræðisríkjum Evrópu þ.e. fyrrverandi austantjaldsríkjunum þar sem um er að ræða töluvert aðra nálgun en í eldri lýðræðisríkjum. Það hefði verið vel þess virði að í stjórnarskrárnefnd hefði farið fram mjög ítarleg umræða og ítarleg skoðun á því hvaða atriði í þessu sambandi mundu henta okkur best til að tryggja að þjóðarviljinn gæti komið fram með eðlilegum hætti hverju sinni. Hér er sett fram ákveðin hugmynd um að fimmtán af hundraði kjósenda geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu og síðan um það með hvaða hætti hún skuli fara fram og að hún skuli vera bindandi þegar hún fjallar um gildi tiltekinna laga og meiri hluti gildra atkvæða er fylgjandi tillögu sem borin er upp, þó minnst 25 af hundraði allra kjósenda á kjörskrá. Að mínu viti hefði verið nauðsynlegt að útfæra þetta mun nánar og láta fylgja hreinlega lagafrumvarp um það með hvaða hætti og hvernig þjóðaratkvæðagreiðslur skyldi framkvæma. Því dvel ég svo lengi við þetta ákvæði, virðulegi forseti? Vegna þess að hér tel ég vera um mjög mikilvægt lýðræðislegt mál að ræða sem er miður að skuli vera kastað til höndunum svo sem gert er í þessu frumvarpi. Það sem við hljótum að velta fyrir okkur líka er hvort framkvæmdarvaldið og samspil framkvæmdarvalds og löggjafarvalds sé eðlilegt. Ég velti því fyrir mér og hef velt því fyrir mér í kjölfar efnahagshrunsins hvort framkvæmdarvaldið í landinu sé nægjanlega sterkt. Það er ljóst hvernig Alþingi vinnur og hver valdmörk þess eru og hvaða takmarkanir. Það er líka ljóst að framkvæmdarvaldið hefur tekið að sér að vera gerandinn að verulegu leyti og vera frumkvæðisaðilinn og þannig er það í vestrænum lýðræðisríkjum. Því er ekkert óeðlilegt það sem er að gerast hér miðað við það sem gerist annars staðar óháð því hvort um sé að ræða land eins og Frakkland þar sem stjórnkerfið er öðruvísi eða þess vegna land eins og Danmörku þar sem það er svipað og hér. Ég velti því fyrir mér hvort framkvæmdarvaldið eins og það er skipað í dag sé nægjanlega sterkt og hvort það sé sæmandi að þegar þingmaður verður ráðherra þá haldi hann áfram að vera þingmaður þannig að hann er bæði löggjafi og framkvæmdarvaldshafi um leið. Ég er meðflutningsmaður hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur að frumvarpi um að þingmaður skuli segja af sér þingmennsku verði hann ráðherra. Ég tel að eiginlega sé ekki minni kröfu hægt að gera til þess að skilja þó aðeins á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Þetta er of samofið. Það má líka velta því fyrir sér hvort ekki séu líkur á því að framkvæmdarvaldið verði sterkara og hæfara til þess að sinna flóknum sérhæfðum verkefnum ef sú hefð skapast að fagráðherrar verði valdir frekar en sitjandi þingmenn eins og reyndar hefur verið bryddað upp á af þessari ríkisstjórn hvað varðar hæstv. viðskiptaráðherra og dómsmálaráðherra. Það má velta því fyrir sér hvort það sé ekki ágætis nýbreytni. En það þarf í sjálfu sér ekki stjórnarskrárbreytingu til heldur er þar um að ræða ákveðna stjórnskipunarhefð þar sem við höfum tileinkað okkur aðra hluti. Mér finnst það vel koma til skoðunar og vera athugandi hvort það mundi ekki verða einmitt til þess að styrkja framkvæmdarvaldið og gera bæði löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið sterkara ef það yrði miðað við það að feta sig frekar inn á þessa braut og ég ítreka að það þarf ekki stjórnarskrárbreytingar til. Það má velta fyrir sér einnig varðandi dómsvaldið hvort ekki sé ástæða til þess að Alþingi hafi virkari afskipti af því með hvaða hætti dómarar eru valdir sérstaklega til setu í Hæstarétti Íslands.

Heyr!

Ég er reyndar meðflutningsmaður að frumvarpi sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson er 1. flutningsmaður að um það atriði. Önnur atriði sem koma til skoðunar varðandi stjórnarskipunarlögin eru að sjálfsögðu spurningin um kirkjuskipunina og síðan mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Með samanburði á mannréttindaákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar og stjórnarskrár til dæmis grannríkja okkar verður ekki hægt að segja annað en að við séum vel sett hvað þetta snertir. Við höfum gert þær breytingar á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar sem að mínu viti eru mjög fullnægjandi. Varðandi að öðru leyti það frumvarp sem hér liggur fyrir þá er í 1. gr. fjallað um náttúruauðlindir í almennum orðum og vantar mjög mikið upp á að um sé að ræða nákvæmar orðaskýringar á því hvað átt sé við. Mér er ljóst að þetta ákvæði breytir ekki í neinu því ástandi sem hér ríkir. Þannig breytir það ekki í neinu gildandi fiskveiðistjórnarkerfi þó þetta ákvæði verði samþykkt með því almenna orðalagi sem hér er um að ræða. Ég hins vegar geld varhuga við ákveðnum svona rómantískum sveimhugahætti eins og ég kýs að kalla það. Í 2. mgr. 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Allar náttúruauðlindir ber að nýta á sem hagkvæmastan hátt á grundvelli sjálfbærrar þróunar til hagsældar fyrir þjóðina og komandi kynslóðir. Náttúruauðlindir í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi.“ Það er eðlilegt að hafa „á grundvelli sjálfbærrar þróunar“. En síðar kemur viðbótin. Þar kemur hin rómantíska sveimhugsun, með leyfi forseta: „Allir eiga rétt til umhverfis sem stuðlar að heilbrigði og þar ...“ - með - „líffræðilegri fjölbreytni ...“ Hvað þýðir þetta? Hvernig á að tryggja þetta ákvæði stjórnarskrárinnar? Þetta er svona svipað og að setja ákveðin ákvæði í lög um hegðun einstaklinga. Í sjálfu sér á svona ákvæði ekkert heima þarna þótt við vildum öll að þannig gæti þetta verið. Síðan er talað um að réttur almennings til upplýsinga um ástand umhverfis og áhrif framkvæmda á það, svo og kostur á þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem áhrif hafa á umhverfið, skuli tryggður með lögum sem í sjálfu sér á ekkert sérstaklega erindi inn í stjórnarskrá þar sem spurningin er um að setja ákveðin lagaákvæði. Þegar þetta ákvæði er skoðað þá er þetta svona aumingi í afturendanum sem er settur inn til þess að fullnægja rómantískum sveimhugahætti eftir því sem mér sýnist án þess að það hafi nokkurt stjórnskipulegt gildi. Þá kemur að 79. gr. þar sem fjallað er um breytingar á viðauka á stjórnarskrá og verulega breytingu á því hvernig stjórnarskrá skuli sett fyrir landið, þ.e. í staðinn fyrir að það þurfi samþykki tveggja þinga þá skuli það vera á grundvelli þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er eingöngu um aðra aðferð að ræða sem hefur í sjálfu sér margt til síns máls en það væri æskilegra líka að fjalla um hana með ítarlegri hætti. Því miður, virðulegi forseti, kemst ég ekki tímans vegna í að ræða ákvæði 4. gr. um stjórnlagaþing. En mér finnst það nokkuð sérstakt að Alþingi Íslendinga skuli á þessum tímum telja mikilvægt að fela öðrum aðila, öðru þingi valdsvið sitt sem í raun er þá ekki annað en yfirlýsing um að þeir alþingismenn sem það telja telja Alþingi Íslendinga óhæft til þess að fjalla um þau mál sem þar er um að ræða. Ég get ekki fallist á það. Ég tel Alþingi vel falið til þess. Það ber að gæta varúðar við breytingar á stjórnarskrá, virðulegi forseti, vegna þess að um er að ræða grundvallarlög samfélagsins, þá umgjörð sem tryggir lýðræði og mannréttindi og slíkum grundvallarlögum á ekki að breyta 

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskránni. Ég hef lítillega fylgst með umræðunum hér í dag en hef ekki hlýtt á alla umræðuna. Ég vil byrja á því að segja að mér finnst það hvernig til þessa máls var stofnað mjög mikið umhugsunarefni, ekki bara það að hér hafi verið látið undir höfuð leggjast að leita samráðs allra flokka um breytingar á stjórnskipuninni heldur líka það að menn skuli láta sér detta það í hug núna á þessum tímum sem við erum að upplifa, þar sem við erum við upphaf endurreisnar efnahagslífsins, að gera breytingar á stjórnarskránni skömmu fyrir kosningar. Vissulega hefur maður skilning á því að menn vilji freista þess að nota tækifærið vegna þess hvernig reglur um breytingar á stjórnarskránni eru gerðar í dag og í ljósi þess að kosningar eru í aðsigi að grípa þá til breytinga. En maður hefði þá ætlað að það yrði gert á þeirri forsendu að það væri víðtæk sátt um slíkar breytingar. En slíku er ekki til að dreifa í þessu máli. Í annan stað hlýtur maður að staldra við þá mótsögn sem augljós er í málinu og birtist í því að hér er annars vegar út frá því gengið að afar brýnt sé að koma á stjórnlagaþingi til að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins og eins og segir í 4. gr. frumvarpsins að það skuli koma saman eigi síðar en 1. desember á þessu ári og það hafi nú ekkert minna hlutverk en það að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins þar sem byggt verði áfram á lýðræðisskipan, réttarríki og vernd mannréttinda, nefnilega sem sagt bara að endurskoða stjórnarskrána frá grunni. Það verður ekkert skilið öðruvísi. En á sama tíma og hrint er af stað þessu mikilvæga verkefni, heildarendurskoðun á stjórnarskránni þá leggja höfundar frumvarpsins til þrjár viðbótargreinar, þ.e. leggja til tilteknar breytingar á þessari sömu stjórnarskrá. Nú hlýtur maður að spyrja sig. Hvort er það vegna þess að þeir treysta ekki stjórnlagaþinginu til þess að hrinda þessum breytingum í framkvæmd eða vegna þess að það eru þessar tilteknu breytingar sem eru svo afskaplega brýnar að þeim er teflt hér fram samhliða stjórnlagaþingshugmyndinni? Það er nefnilega þannig í frumvarpi Framsóknarflokksins um stjórnlagaþing að til rökstuðnings hugmyndinni er nefnt að það sé svo brýnt að breyta stjórnarskránni að þingið hafi þótt of svifaseint og verkferlið allt saman of þunglamalegt að það þurfi hreinlega að taka þetta mjög svo brýna verkefni úr höndum þingsins og færa það á sérstakan vettvang. Hvaða mál eru sérstaklega tilgreind þá í því sambandi? Hvaða mál er sérstaklega brýnt að verði endurskoðuð? Og vel að merkja, hvaða mál voru það sem stjórnarskrárnefndin var til að mynda sérstaklega að skoða í þessu? Jú, eru það ekki mál eins og þingræðisreglan, hvernig henni verði betur fyrir komið í stjórnarskránni, þrískiptingin hvernig hún verði nánar útlistuð? Eru það ekki einmitt mál eins og staða og hlutverk forsetaembættisins, hvernig eigi að tvinna saman 26. gr. stjórnarskrárinnar við mögulega nýja grein um þjóðaratkvæðagreiðslu? Er það ekki til að mynda það að í stjórnarskránni er hvergi minnst á Hæstarétt og það þurfi að renna styrkari stoðum undir tilvist hans í stjórnarskránni? Ég hélt að það væru einmitt þessi atriði sem væri svo brýnt að taka til endurskoðunar. En, nei. Höfundar þessa frumvarps ganga út frá því að aðrar breytingar séu enn þá brýnni og miklu brýnni reyndar og svo brýn nauðsyn sé að samþykkja auðlindaákvæðið í 1. gr. þessa frumvarps, breytingar á 79. gr. hennar um það hvernig breyta skuli stjórnarskránni og síðan ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu, að það verði ekki beðið með þau atriði. Merkilegast þykir manni þó auðvitað að stjórnlagaþingið sem á að taka til starfa síðar á þessu ári skuli ekki treyst til þess að fjalla um þetta sérstaklega. Mig langar áður en ég vík að einstökum efnisatriðum frumvarpsins nánar, þ.e. fyrstu þremur greinunum og síðan þeirri fjórðu sem fjallar um stjórnlagaþingið, að vekja athygli á einu. Þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð var það á grundvelli stuðnings frá Framsóknarflokknum sem hugðist styðja ríkisstjórn þessa eða verja hana vantrausti. Fyrir því voru sett ákveðin skilyrði. Í fyrsta lagi að kosið yrði 25. apríl eða eigi síðar að minnsta kosti. Í öðru lagi kom fram þessi hugmynd um stjórnlagaþing sem Framsóknarflokkurinn lagði mikla áherslu á og svo í þriðja lagi - og ég vona að ég sé ekki að gleyma mörgum mikilvægum atriðum - en í þriðja lagi, eins og ég man þetta, þá lagði Framsóknarflokkurinn áherslu á að á því þingi sem nú er að störfum og mun starfa fram að kosningum þá mundu menn einbeita sér eingöngu að brýnum úrlausnarefnum vegna vanda heimilanna og atvinnulífsins. Það virðist vera að Framsóknarflokkurinn hafi í millitíðinni hlaupið frá þessum skilyrðum vegna þess að nú skyndilega er hann kominn á þá skoðun að ástæða sé til að gera nokkrar viðbótarbreytingar. Framsóknarflokkurinn hefur sem sagt horfið frá þeirri skoðun sinni að það mikilvægasta sem við gerum á þessu þingi fram að kosningum sé að ræða stöðu atvinnuveganna og vanda heimilanna. Hann hefur horfið frá þeirri skoðun. Hann er þeirrar skoðunar eins og Frjálslyndi flokkurinn sem á fulltrúa í þessu máli, hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, Vinstri hreyfingin – grænt framboð með formann sinn, hæstv. fjármálaráðherra Steingrím J. Sigfússon, sem flutningsmann og síðan hæstv. forsætisráðherra sem flytur þetta mál sem fyrsti flutningsmaður en í millitíðinni eru þau sem sagt orðin sammála um að eitt það brýnasta sem þurfi að leysa úr séu breytingar á stjórnarskránni, að grundvallarlögskipun landsins, grundvallarlögin, þurfi að taka breytingum. Ég verð fyrir mitt leyti að segja að mér finnast þetta vera forkastanleg vinnubrögð að ætla á örfáum dögum að þvinga í gegn jafnróttækar breytingar á stjórnarskránni og frumvarpið geymir og leggja upp með það að slíkar breytingar skuli gerðar án samráðs allra flokka. Ég vil vekja athygli á einu í því sambandi. Breytingartillaga frá stjórnarskrárnefndinni sem laut að því hvernig við breytum stjórnarskránni, þ.e. hvernig við tækjum 79. gr. til endurskoðunar, gekk út frá því að lágmarkstími þyrfti að líða á milli umræðna. Sú tillaga gerði reyndar ráð fyrir því að ekki væri hægt að afgreiða frumvarp eins og þetta nema á nokkrum mánuðum í þinginu. Tryggilega var frá því gengið í þeirri tillögu að engar breytingar væri hægt að þvinga fram með þeim hætti sem hér er gert og ég man ekki betur en að um þetta væri ágætis sátt í stjórnarskrárnefndinni, sem aldrei lauk störfum endanlega en hafði þó komið sér saman um ákveðnar breytingar á þessu atriði, um að óskynsamlegt væri og óverjandi að gera þinginu kleift að hrinda skyndilega í framkvæmd breytingum á stjórnarskránni, á grundvallarlöggjöfinni. Þegar menn gá betur að sér er auðvitað eina skynsemin að standa þannig að málum. Ég ætla þá að víkja að einstökum efnisatriðum. Í 1. gr. er fjallað um auðlindaákvæðið. Hugtakið „þjóðareign“ sem birtist þar hefur lengi verið afar umdeilt meðal lögfræðinga. Svo virðist, bæði í þessari grein og sérstaklega þó í skýringum með henni, að menn séu að rugla saman eignarréttarhugtakinu og fullveldinu vegna þess að látið er að því liggja að með hugtakinu „þjóðareign“ sé verið að fjalla um eignarréttarlegt fyrirbæri sem sé eitthvað annað en ríkiseign. Við erum sem sagt komin með hugtak sem fer í flokk með einkaréttarlegum eignarrétti, ríkisréttarlegum eignarrétti og sköpum nú eitthvert nýtt fyrirbæri sem þjóðareignarhugtakið á að ná yfir. Í grunninn er þjóðareignarhugtakið ekkert annað en hugtak sem fjallar um fullveldisréttinn og felur í sér, eins og ég skil það, allt sem fram kemur í 2. mgr., nefnilega skylduna til að nýta náttúruauðlindirnar í landinu á sem hagkvæmastan hátt. Í greinargerð með frumvarpinu segir síðan að ákvæðið hafi verið til umfjöllunar í stjórnarskrárnefndinni og vísað er í vinnuhóp nefndarinnar, sem ég sat í, og rifjað upp að í honum hafi orðið samstaða um að gera tillögu um stjórnarskrárákvæði sem tæki bæði til eignarhalds á auðlindum og nýtingu þeirra í ljósi tillagna auðlindanefndarinnar. Of langt mál er að fara yfir allt það efni sem farið er yfir í greinargerð með frumvarpinu en þar kemur fram að greinin eins og hún birtist í frumvarpinu sé efnislega samhljóða því sem rætt var um í vinnuhópnum. Það má til sanns vegar færa, enda var á þeim tíma stjórnarmeirihluti að störfum sem hafði ákvæði um sameign þjóðarinnar í stjórnarsáttmálanum, þ.e. ákvæði um að festa skyldi í stjórnarskrána að náttúruauðlindirnar væru sameign þjóðarinnar. Vinnuhópur þessi lagði tillögu sína inn í stjórnarskrárnefndina, sem vannst aldrei tími til að fara nánar ofan í tillöguna en þó komu fram mjög skýrar kröfur um að öll lögfræðileg og hagfræðileg álitaefni á þeim vettvangi yrðu tekin til skoðunar áður en nefndin tæki málið til afgreiðslu, enda er augljóst að öll lögfræðileg og hagfræðileg álitaefni verða að koma til skoðunar þegar hreyft er við grundvallarréttindum á borð við þau sem við ræðum hér. Ekkert slíkt starf var unnið í vinnuhópnum og fráleitt að láta að því liggja að einhver djúpstæð vinna liggi að baki starfi vinnuhópsins. Í raun og veru var ekki um annað að ræða en vinnuhópurinn lagði til á grundvelli stjórnarsáttmálans og þeirrar vinnu sem áður hafði farið fram í auðlindanefndinni svonefndu að mál yrðu tekin til skoðunar á þeim grundvelli. Að öðru leyti höfðu vinnuhóparnir ekki annað hlutverk í stjórnarskrárnefndinni en að reyna að flýta fyrir og taka saman upplýsingar og til þeirra var stofnað á sínum tíma vegna þess að nefndarstarfinu þótti vinda of hægt fram. Hér vil ég sem sagt koma að þeirri athugasemd að þjóðareignarhugtakið er gríðarlega umdeilt meðal lögfræðinga og vil setja allan fyrirvara á að slíkt hugtak sé fært inn í stjórnarskrána með þeim hætti sem hér er lagt upp með og vil alveg sérstaklega gera athugasemdir við umfjöllun í greinargerðinni þar sem fjallað er um mikilvægi þess að ákvæði af þessum toga sé í stjórnarskrá í tengslum við mögulega samninga okkar við Evrópusambandið. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að sú umfjöllun sem það snertir sé tóm vitleysa í greinargerðinni. Það er bara tóm vitleysa sem þar er haldið fram að ákvæði af þessum toga hafi einhverja þýðingu í mögulegum aðildarviðræðum okkar við Evrópusambandið. Í annan stað er hægt að staldra við 2. mgr. 1. gr. þar sem segir að allar náttúruauðlindir beri að nýta á sem hagkvæmastan hátt á grundvelli sjálfbærrar þróunar og til hagsældar fyrir þjóðina og komandi kynslóðir. Hvaða skyldu er þarna verið að leggja á stjórnvöld? Þýðir þetta til að mynda að okkur beri að stunda stórfelldar hvalveiðar við Ísland?

Ekki spurning.

Hér er kallað fram í af einum flutningsmanna að ljóst sé að okkur beri að stunda stórfelldar hvalveiðar í samræmi við tillögur Hafrannsóknastofnunar og mér finnst athyglisvert að heyra það frá einum flutningsmanna að hann líti þannig á að þetta muni fella þær skyldur á stjórnvöld að fylgja í einu og öllu tillögum Hafrannsóknastofnunar um veiðar, til að mynda á stórhvelum. 
             Varðandi 3. mgr. 1. gr. í frumvarpinu hlýtur maður að velta því fyrir sér, hvað sem um Árósasamninginn má segja, hvaða þörf sé í raun og veru á því að færa efnisatriði sem tengjast honum inn í stjórnarskrá, inn í grundvallarlöggjöf okkar. Hvers vegna dugar ekki að hafa þau efnisatriði sem þar eru til umfjöllunar í almennri löggjöf? Og ég hef þá ekki tekið neina sérstaka afstöðu til þess sem þar er fjallað um, þ.e. sem snertir líffræðilega fjölbreytni og annað þess háttar. Ég tel að gild rök megi færa fyrir því og veit að réttarfarsnefnd hefur haft margar athugasemdir við fullgildingu samningsins. En væri ekki nær fyrir okkur á þinginu að taka fyrst til umfjöllunar þörfina fyrir fullgildingu samningsins áður en okkur dettur í hug að færa ákvæði af þessum toga beint inn í stjórnarskrána? Maður hefði ætlað það. Ég vil koma aðeins að 2. gr. frumvarpsins sem snertir 79. gr. núverandi stjórnarskrár og tillaga er um að verði 81. gr. Ég ætla að segja þá skoðun mína að ég tel skynsamlegt að breyta 79. gr. Ég held að rétt sé að við reynum að sammælast um breytingar á henni vegna þess að það hefur sýnt sig í umræðum um breytingar á stjórnarskránni að mönnum virðist lítið vinnast í því verki framan af kjörtímabili og það er mest undir tímapressu undir lok kjörtímabils sem breytingar á stjórnarskránni koma til skoðunar. Við vitum hver ástæðan er, samkvæmt núgildandi skipulagi þarf að ganga til kosninga þegar breytingar hafa verið samþykktar á stjórnarskrá. Ég held að við eigum að taka umræður um breytingar á stjórnarskránni úr þeim farvegi. Við eigum að lyfta málinu upp úr þeim farvegi að þurfa ávallt að efna til kosninga og við eigum að taka upp þá reglu sem efnislega er rædd í 2. gr. frumvarpsins, sem sagt að heppilegra sé að við efnum til þjóðaratkvæðagreiðslu um breytinguna sem slíka. Þá vakna auðvitað spurningar um það hversu rúman stuðning breytingar á stjórnarskránni eiga að hljóta hjá þjóðinni og í grunninn get ég lýst mig samþykkan því að ávallt verði a.m.k. 25% allra kjósenda á kjörskrá að standa að baki slíkri samþykkt. Hitt er síðan hvort við eigum að láta þetta nægja og styðjast ávallt eingöngu við einfaldan meiri hluta á þinginu. Þetta eru atriði sem þarf að taka til nánari skoðunar en í grunninn er ég fylgjandi því að við gerum breytingu af þessum toga og miðum við það í framtíðinni að breytingar á stjórnarskránni kalli ekki á kosningar. Þegar maður hugsar málið aðeins nánar væri kannski, þegar grannt er skoðað, ágætt að fella öll önnur ákvæði frumvarpsins út úr því og láta þessa grein standa eina eftir. Það væri dálítið í ætt við það sem stjórnarskrárnefndin lagði til á sínum tíma. Værum við ekki þá þegar komin með málið í þann búning að flestir ættu að geta vel við unað og komið öðrum efnisatriðum málsins til nánari skoðunar. Ég verð að lýsa mig ósammála 3. gr. frumvarpsins. Ég átta mig hreinlega ekki á því hvað það er sem þrýstir svo mjög á um að við verðum við þær aðstæður sem nú eru uppi í þjóðfélaginu og án tafar að taka til skoðunar greinina um að 15% kjósenda geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin lög eða málefni. Eitt er það að færa þjóðinni í hendur réttinn til að taka til endurskoðunar lög frá þinginu ef upp kynni að koma sú staða að þjóðin væri ósátt við löggjöf sem kæmi frá þinginu. Gott og vel. En að miða við 15% í því samhengi finnst mér algerlega fráleitt, enda er kosningaþátttaka á Íslandi almennt það góð og þingfulltrúar með slíkan meiri hluta þjóðarinnar að baki sér, að fráleitt er að efna til uppþots vegna löggjafar ef 15% kjósenda krefjast þess. En hitt er síðan að ganga út frá því að þetta hundraðshlutfall kjósenda geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um einstök málefni, mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvaðan þessi hugmynd kemur og hvað liggur svo mjög á um að færa það ákvæði inn í stjórnarskrána fyrir kosningar og eigi síðar. Stjórnlagaþingshugmyndin er síðan efni í sérstaka ræðu og reyndar flutti ég ræðu um það efni þegar Framsóknarflokkurinn tefldi fram þingmáli sínu um það efni fyrir fáeinum dögum eða vikum síðan. Ég minnist þess að í máli mínu þá spáði ég því að mál framsóknarmanna nyti ekki stuðnings ríkisstjórnarinnar og lesa mætti út úr fréttatilkynningum frá ríkisstjórninni að við gætum átt von á því að ríkisstjórnin kæmi með sína eigin hugmynd að stjórnlagaþingi. Hvað höfum við nú í höndunum? Jú, einmitt, aðra hugmynd um stjórnlagaþing frá ríkisstjórninni, sem átti ekki einu sinni hugmyndina í upphafi heldur starfar í umboði Framsóknarflokksins og tók hugmynd hans og gerði að sinni með smávægilegum breytingum, skar þetta niður. Síðan vill ríkisstjórnin ekki fjalla um kostnaðinn sem fylgir því að efna til stjórnlagaþingsins en reikningurinn verður kannski 

Frú forseti. Eftirtektarvert og fróðlegt var að hlýða á ræðu hv. þingmanns. Hún var í reynd ein samfelld vörn fyrir þá staðreynd að hv. þingmaður var formaður starfshóps sem komst að niðurstöðu sem var lögð fram í frumvarpi ríkisstjórnarinnar.  Ég get vel skilið að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins telji ekki rétt að fara í gagngera umdeilda endurskoðun á stjórnarskránni á þessu augnabliki en staðreyndin er sú að af þeim fjórum tillögum sem gert er ráð fyrir að verði að breytingum í stjórnarskránni, hafa þeir samþykkt þrjár og tekið þátt í að búa til tvær þeirra. Leiðtogaefni Sjálfstæðisflokksins ber efnislega og formlega ábyrgð á þeirri gerð sem hér er að finna varðandi þjóðareignina. Svo getur hann komið og eytt öllum tíma sínum í að verja sig sem leiðtogaefni gagnvart flokknum vegna þess að hann er kominn í andstöðu við flokk sem greinilega er á móti þessu en hann samþykkti það. Í öðru lagi samþykktu hann og hv. þm. Birgir Ármannsson, ásamt fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins, það frumvarp sem lagt var fyrir þingið og tekið upp um hvernig eigi að breyta stjórnarskránni.  
            

Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra er kunnugt um að þingmaðurinn heitir Bjarni Benediktsson.

Virðulegi forseti. Ég hef sérstaka ánægju af því að rifja upp samstarf okkar hæstv. utanríkisráðherra í stjórnarskrárnefndinni vegna þess að samstarfið þar var býsna gott þó að ég hafi farið á mis við það að starfa með honum í vinnuhópnum sem fjallaði um auðlinda- og umhverfismálin. Þannig að hann gerir mér mjög hátt undir höfði með því að rifja upp að ég hafi gegnt formennsku, hvorki meira né minna, í þeim hópi. En eins og fram kemur í áfangaskýrslu stjórnarskrárnefndarinnar boðaði vinnuhópurinn til nokkurra funda og fundaði meðal annars með prófessor í umhverfislögfræði við Háskóla Íslands og síðan auðvitað sérfræðingum nefndarinnar. Ég veit ekki hvort hæstv. utanríkisráðherra lét undir höfuð leggjast að fylgjast með ræðu minni hér áðan. Ég taldi mig hafa farið ágætlega yfir það hvaða stöðu vinnuhópurinn hafði og hvernig það kom til að vinnuhópurinn lagði ákvæðið fram inn í stjórnarskrárnefndina sjálfa, sem fór með ákvarðanatöku fyrir nefndina í heild. Ég ætla að gera það aftur í örfáum orðum og rifja upp að þegar málið kom inn í nefndina kom afar skýrt fram að öll lögfræðileg og hagfræðileg álitaefni sem tengdust breytingunni þurfti að taka til nánari skoðunar. Að öðru leyti lagði vinnuhópurinn ákvæðið fram eins og það var smíðað af auðlindanefndinni og á grundvelli ákvæðisins, eins og það var á þeim tíma í stjórnarsáttmála Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, til nánari úrvinnslu og skoðunar í nefndinni. Sú vinna fór aldrei fram. Þess vegna er algerlega fráleitt að halda því fram 

Herra forseti. Ég get sagt eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson að mér þótti gaman að vinna með honum í stjórnarskrárnefndinni. Yfirleitt hefur mér alltaf þótt gaman að vinna með hv. þingmanni og mér hefur fundist hann vera málefnalegur og hafa margt gott fram að færa. Eins og til dæmis í þessum starfshóp. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta var undirhópur sem hafði enga formlega stöðu og mótaði ekki stefnuna fyrir stjórnarskrárnefndina. Það er hárrétt hjá honum að í stjórnarskrárnefndinni kom þetta viðhorf mjög sterklega fram hjá tveimur fulltrúum Sjálfstæðisflokksins hv. þm. Birgi Ármannssyni og Þorsteini Pálssyni, fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins, að skoða þyrfti hagfræðilegar útfærslur á þessu, en ekki hjá hv. þm. Bjarna Benediktssyni, ekki hjá honum. Hann var einn þeirra sem tók þátt í þessari vinnu, hann leiddi vinnuna. Fundargerðir voru skrifaðar. Hv. þingmaður átti kost á því að gera athugasemdir en gerði það ekki. Hann var samþykkur því. Það breytir ekki hinu að stjórnarskrárnefndin gerði þetta ekki að stefnu sinni en hv. þm. Bjarni Benediktsson gerði þetta að stefnu sinni. Hann getur ekkert hlaupist undan því þótt hann ætli sér að verða leiðtogi Sjálfstæðisflokksins - sem ég vona að hann verði, enginn virðist ætla að fara fram gegn honum og hann er hæft leiðtogaefni. En leiðtogar verða að standa við sannfæringu sína og þeir verða stundum að geta farið á móti straumnum, eins og laxinn sem sterklega stiklar. Það vitum við og það á hv. þingmaður að gera. Hann á ekki að skammast sín fyrir að taka rökum frá þeim sem voru með honum í nefndinni. Hann skrifaði undir þetta. Hann kemst ekki hjá því. Hitt er svo annað mál, herra forseti, að mér finnst heldur ekkert sérstaklega leiðtogalegt hjá hv. þingmanni að koma hingað, vera á leið í prófkjör við varaformann Sjálfstæðisflokksins, og gera þennan ræðustól að einhverjum vettvangi til að gera ágreining við hana um atriði sem mjög margir hafa fylgt en ekki allir, það er að segja að breyta eigi stjórnarskránni þannig að sett sé að setja inn ákvæði um þjóðaratkvæði. Hv. þm. kemur nú og lýsir allt annarri skoðun en varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Það er alveg óþarfi. Ég held að menn komist vel af í umræðunni án þess að hér séu borin inn 

Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég geri mér oft ekki grein fyrir því þegar hæstv. utanríkisráðherra stígur hér upp í stólinn - ef til vill til að leita að  Að öðru leyti finnst mér öll umræða um tillögur vinnuhópsins vera í besta falli hlægileg ef ekki bara vandræðaleg fyrir hæstv. utanríkisráðherra vegna þess að honum getur ekki verið alvara með þeim málflutningi sem hann býður hér upp á og ekki í fyrsta sinn. Ég er sannfærður um að þetta hlýtur að vera í fjórða ef ekki fimmta sinn sem við eigum orðastað um þennan þriggja manna vinnuhóp undirnefndar stjórnarskrárnefndarinnar og að ég skuli ekki hafa gert fyrirvara þar. Þetta er algerlega hlægileg umræða í heild sinni. 

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að bregðast við ósk minni um að hæstv. utanríkisráðherra kæmi til þessarar umræðu vegna þess að hæstv. utanríkisráðherra hefur sýnt henni áhuga í bloggskrifum sínum en hefur lítið sést hér í dag. Þannig að ég vildi gefa honum kost á að koma í umræðuna. Sérstaklega finnst mér rétt að hann fái tækifæri til að biðjast afsökunar á ummælum sem komu fram á bloggi hans í kvöld, biðja þingið og þingmenn afsökunar á rangfærslum sem komu fram í bloggi hans, þegar hann fullyrðir að umræður um stjórnarskrármálið hafi tafið fyrir mikilvægum málum frá ríkisstjórninni og honum sérstaklega. Hann nefnir Helguvíkursamninginn. Við buðum að Helguvíkursamningurinn yrði tekinn fyrir á undan stjórnarskrármálinu. Hann nefnir raforkulög, sem voru lögð fyrir þingið í gær og má ekki taka fyrir fyrr en á morgun. Hann nefnir endurgreiðslukostnað við kvikmyndagerð. Það sama gildir um það, það frumvarp var lagt fram í gær og ekki má taka það á dagskrá fyrr en á morgun. Hann nefnir fjölgun manna á listamannalaunum. 

Forseti vill geta þess að ummæli hæstv. ráðherra á bloggi sínu lúta ekki að þingfundinum og forseti telur því ekki ástæðu til þess að taka það upp undir liðnum Fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Ég virði þingið og vil gera allt sem þingið vill. Ég ætla að biðja Sjálfstæðisflokkinn afsökunar. Ég ætla að biðja hann afsökunar á því að ég komst ekki hingað í kvöld þegar hv. þm. Birgir Ármannsson vildi fá mig hingað til að hlýða á mál sitt. Ástæðan var því miður sú að ég sat í ráðuneyti mínu að störfum og hafði slökkt á símanum mínum ella hefði ég brugðið við hið fyrsta og komið hingað til að hlýða á skammir og ásakanir hv. þingmanns. Af hinu sem ég skrifaði á bloggið mitt, það er allt saman rétt sem þar stendur.

Haugalygi.

Sjálfstæðisflokkurinn stendur hérna í heldur barnalegu málþófi sem miðar bara að því að  Hitt er svo annað sem þeir verða að gera upp við sjálfa sig hvort þeir vilja mjög lengi koma í veg fyrir það að hv. þm. Mörður Árnason geti átt orðastað við mig um Helguvík.

Herra forseti. Nú ætla ég að bjóða hæstv. utanríkis- og iðnaðarráðherra upp á það að við sjálfstæðismenn munum greiða fyrir því að á morgun verði fjárfestingarsamningurinn um Helguvík tekinn á dagskrá, fyrst á dagskrá, svo við getum rætt það mál við hæstv. iðnaðarráðherra og við hv. þm. Mörð Árnason, sem mig grunar að sé harður andstæðingur þess máls. Ég ætla að biðja hæstv. utanríkisráðherra að fara varlega í að gagnrýna okkur sjálfstæðismenn í því að ræða vandlega um stjórnarskrá lýðveldisins vegna þess að ekki er lengra síðan en 9. mars 2007 sem hæstv. utanríkisráðherra lét eftirfarandi orð falla: „Stjórnarskráin er grunnlög lýðveldisins og það er mikilvægt að um þau sé fjallað af mikilli ábyrgð og það sé reynt að ná sem breiðastri og víðtækastri samstöðu um þau mál.“ - Fyrir tveimur árum var þetta sagt þegar fjallað var um stjórnarskrána. Það er einmitt það sem við erum að gera, 

Herra forseti. Ég vil breyta aðeins nálgun minni og óska eftir að hæstv. utanríkisráðherra verði hleypt í ræðu sem fyrst á dagskránni svo hann geti beðist afsökunar á þeim rangfærslum sem er að finna í bloggi hans. Ég rakti áðan hvernig staðan er á þeim frumvörpum sem hann vísar til í bloggi sínu og skýringin kemur skýrt fram þegar við horfum á stöðu mála í þinginu að umræður sjálfstæðismanna um stjórnarskrármál hafa ekki tafið fyrir þeim málum sem hann vísar til, ekki neitt. Í þessum skrifum stendur því ekki steinn yfir steini, þau eru ósannindi og hæstv. utanríkisráðherra hefur hér tækifæri til þess að biðjast afsökunar á því að fara með rangt mál.

Herra forseti. Ég verð að tilkynna þinginu að það er rangt hjá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni að ég hafi setið fyrir framan tölvu mína að blogga um Sjálfstæðisflokkinn í kvöld. Ég var að lesa skýrslu sem verður kynnt fyrir utanríkismálanefnd á morgun, áhættumatsskýrslu fyrir Ísland, það var það sem ég var að gera. Um það sem hv. þm. Birgir Ármannsson segir, bólginn af bræði í ræðustól, hef ég bara það eitt að segja: Hv. þm. Birgir Ármannsson og félagar hans í Sjálfstæðisflokknum hafa komið í veg fyrir það með barnalegu og kjánalegu málþófi, eins og t.d. í gær þar sem þeir beittu alveg splunkunýrri tækni með því að fara í andsvör við sjálfa sig, sem aldrei hefur sést hér í sölum, og komu þannig í veg fyrir að við hefðum hugsanlega verið komin með Helguvíkurmálið í nefnd, væntanlega til þess að afgreiða  Staðreyndin er þessi: Þeir haga sér hérna eins og kjánar og þeir eru í reynd finnst mér, án þess að þeir geri sér grein fyrir því, að vinna gegn 

Forseti. Nú verður Sjálfstæðisflokknum allt að umræðuefni aldrei þessu vant. Það er vegna þess að hann hefur nú lagt af þá nýjung sem hann tók upp í gær að fara í andsvör við sjálfan sig. Sjálfsandsvörin stóðu mjög stutt, þau stóðu bara í gærkvöldi og síðan þegar þjóðin fór að hlæja að Sjálfstæðisflokknum í dag og hefur hlegið í allan dag að því að Birgir Ármannsson var í andsvari við hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson og hv. þm. Jón Magnússon fór í andsvar við Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttir og að menn færu svo í andsvör hver við annan.  
            

... andsvörum við Þorgerði Katrínu.

Forseti. Ég verð að biðjast afsökunar, það var ekki hv. þm. Jón Magnússon sem fór í andsvar við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur heldur var það Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sem fór í andsvar við Jón Magnússon. 
            

Nei.


             Ég biðst afsökunar á þessu, forseti,  
            

Herra forseti. Talandi um meint málþóf - sá hv. þm. Mörður Árnason sem ég þekkti einu sinni lét aldrei gott málþóf fram hjá sér fara en talar núna eins og einhver hvítskúraður kórdrengur og reynir að leggja mönnum lífsreglurnar um hvernig þeir eigi að haga sér.  Ég hef eytt mörgum nóttunum í þingsal einmitt við að hlusta á hv. þm. Mörð Árnason fara í andsvör við hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson, m.a. í umræðum um vatnalög, í umræðum um Ríkisútvarpið o.fl. Ef hæstv. utanríkisráðherra vill fá einhverjar staðfestingar á því get ég prentað þær ræður út fyrir þá kappana þeim til upprifjunar. Ég á eftir að fá svör við mínu góða boði sem ég veitti hæstv. utanríkisráðherra, 

Virðulegi forseti. Mér finnst satt að segja mikilvægt á þeim krepputímum sem við lifum að það skuli þó vera einn stjórnmálamaður sem getur fengið þjóðina til þess að brosa aðeins að þeim sérkennilegu og furðulegu skrifum sem hann setur fram, sem að vísu standast ekki neinar staðreyndir sem hann fer með um að eitthvað hafi tafið margt af þeim mætu málum sem hann ber fyrir brjósti, staðreyndin er að það hefur ekki neitt gert það. Ég verð að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að gefa mér einkunnarorð eins og tundurspillaforingi og skæruliðaforingi. Ég velti fyrir mér hvort það komi næst á bloggi hæstv. utanríkisráðherra að Bretar hafi beitt neyðarlögunum vegna málþófs Jóns Magnússonar á Alþingi, en það er þá kannski nokkuð seint fram komið. Ég verð að segja, hæstv. utanríkisráðherra, að hér er hallað réttu máli svo vægilega sé til orða tekið.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þá umræðu sem hér fór fram milli manna heldur fara frá minni hlið yfir það mál sem er á dagskránni og ræða það efnislega sem í frumvarpinu stendur.

Forseti biður ræðumann forláts en hann vill biðja hv. þingmenn í salnum að gefa ræðumanni betra hljóð.

Í fyrsta lagi vil ég víkja að frumvarpinu eins og það er uppsett með því að benda á að í því eru þrjár tilteknar breytingar og síðan má eiginlega segja að þar til viðbótar komi svo greinin um stjórnlagaþing, sem ég hef svo sem heyrt í ræðum manna að þeir hafi kannski talsvert við að athuga að það skuli vera í frumvarpinu, þ.e. að á sama tíma og verið er að leggja til breytingar á stjórnarskránni skuli einnig vera fjórða atriðið í málinu, þ.e. sérstakt stjórnlagaþing, sem ætlað er að breyta stjórnarskránni og endurskoða hana. Það er alveg rétt sem iðulega hefur komið fram í máli manna að oft og iðulega hefur verið starfað að því að skoða ýmsa þætti stjórnarskrárinnar. Sá sem hér stendur hefur tekið þátt í því að vera í slíkum nefndum og starfshópum. Það er vissulega svo að ýmislegt er í stjórnarskránni sem þarf lagfæringar við. Ég verð samt að segja, hæstv. forseti, að ég tel að þau þrjú atriði sem hér er verið að breyta séu mjög veigamikil atriði og mikill ávinningur sé að því, hæstv. forseti, að reyna að ná þeim í gegnum þingið og vissulega væri best að það væri gert í sem mestri sátt. Menn hafa á undanförnum árum rætt þessi mál vítt og breitt eins og ég gat um. Þeir sem hafa starfað í starfshópum og nefndum hafa að þó nokkru leyti verið sammála þessum þremur efnisgreinum, þ.e. ákvæðið um þjóðareign og náttúruauðlindir í þjóðareign o.s.frv. og að ekki megi láta þær varanlega af hendi heldur sé eingöngu um það að ræða að afhenda mönnum nýtingarrétt á þeim náttúruauðlindum sem menn líta á sem þjóðareign. Hæstv. forseti. Rökin fyrir þjóðareign höfum við reyndar í löggjöf okkar að því er varðar Þingvelli en þar segir eitthvað á þá leið ef mig brestur ekki minni að Þingvellir skuli ævinlega vera eign íslensku þjóðarinnar og Alþingi fari með þann rétt og ekki megi láta hann af hendi um ókomin ár. Ég held að þetta sé efnislega það sem það ákvæði segir þó að þetta sé ekki orðrétt haft eftir en finna má þá tilvitnun orðrétta í greinargerð með frumvarpinu. Í frumvarpinu kemur fram að allar náttúruauðlindir beri að nýta á sem hagkvæmastan hátt á grundvelli sjálfbærrar þróunar. Ég hef bent á, þó að ég sé einn af flutningsmönnum málsins, að menn eru ekki endilega alveg nákvæmlega sammála um hvernig beri að skilgreina orðin „sjálfbær þróun“ þó að sagt sé í greinargerðinni með frumvarpinu að þetta ákvæði, sjálfbær þróun, hafi verið skilgreint með því að þar sé átt við þróun sem fullnægi þörfum samtíðar án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að fullnægja þörfum sínum. Mér finnst orðin sjálfbær þróun vera túlkuð með dálítið mismunandi hætti í umfjöllun á veraldarvísu, þó að hér hafi verið farið með texta sem Gro Harlem Brundtland, fyrrverandi forsætisráðherra Noregs, hefur lagt upp með þar sem þetta hugtak var skilgreint með þessum hætti. Ég held, hæstv. forseti, að það væri alveg þess virði að skoða önnur orð í staðinn fyrir orðin „sjálfbær þróun“ sem gætu algjörlega farið saman við þá hugsun sem mér finnst menn vera að reyna að setja fram með þessum orðum. Ég tel að það gæti verið orðið framtíðarhagsmunir, sem sagt framtíðarhagsmunir til hagsældar fyrir íslensku þjóðina og komandi kynslóðir. Því að vissulega ætla menn sér að nýta náttúruauðlindirnar, líka þær náttúruauðlindir sem í sjó eru, líffræðilegar náttúruauðlindir með framtíðarhagsmuni til hagsældar fyrir þjóðina og komandi kynslóðir. Ég hygg að menn geti ekki deilt um það. En af að því að hugtakið sjálfbær þróun er nú notað á heimsvísu og menn túlka það á mismunandi hátt væri kannski rétt hjá okkur, af því að við erum að tala um okkar eigin stjórnarskrá, að skoða það sérstaklega í nefndinni þegar þetta frumvarp um stjórnarskipunarlög fer til nefndar hvort við séum ekki alveg að ná þeirri hugsun sem við viljum ná með orðunum sem ég nefndi hér, þ.e. framtíðarhagsmunir til hagsældar fyrir íslensku þjóðina og komandi kynslóðir. Ég segi þetta eingöngu vegna þess að ég tel mig vita að mismunandi skilningur er lagður í orðin sjálfbær þróun vítt og breitt um heiminn, en ef menn geta sýnt fram á að sá skilningur sé alveg klár á milli þjóða er ég auðvitað tilbúinn að skoða það. Ég tel mjög mikilvægt að sett verði inn í stjórnarskrána að náttúruauðlindir séu þjóðareign og það sé hagur þjóðarinnar að eiga þessar auðlindir og að á þessari þjóðareign, náttúruauðlindum, sé eingöngu nýtingarréttur en ekki réttur sem tengist sölu eða hægt sé að láta varanlega af hendi. Ég er því algerlega sammála efnisákvæðum í 1. gr. hvað þetta varðar. Ég hef ævinlega talið, t.d. ef við tölum um sjávarauðlindina, fiskstofnana, að íslenskir útgerðarmenn hefðu aldrei nokkurn tímann átt að fá neitt annað en nýtingarrétt, aldrei leigu-, sölu- eða veðsetningarrétt. Ég tel að það hafi orðið þjóðinni til mikils skaða að þeir skuli hafa fengið þann rétt að geta selt nýtingarréttinn sem þeim var úthlutað, þ.e. aflahlutdeildina, veðsett hana og komið þar af leiðandi sjávarútveginum í þær óhemjuskuldir sem hvíla á sjávarútveginum í dag og síðan gert aðra að leiguliðum sínum vegna þess að þeir notuðu þetta andlag sem þeim var fengið til notkunar til að gera aðra að undirsátum sínum og láta greiða sér afgjald fyrir atvinnuréttinn. Ég tel, hæstv. forseti, að við séum á réttri leið með því að marka þá hugsun að náttúruauðlindir séu í þjóðareign og þær verði aldrei seldar eða látnar varanlega af hendi. Það er í raun og veru í samræmi við ákvæðið um Þingvelli en það kveður mjög skýrt á um að Þingvellir verði aldrei seldir og verði ævinlega eign íslensku þjóðarinnar. Ég tel að það sama eigi í raun og veru að gilda um náttúruauðlindir okkar. Þetta vildi ég láta koma fram um 1. gr. og tel þess vegna að það skipti verulegu máli að koma þessu ákvæði inn í stjórnarskrána um náttúruauðlindirnar og framtíðarhagsmuni þjóðarinnar að því leyti til. Um 2. gr. er það að segja að ég hef ævinlega verið sammála því þegar verið er að breyta stjórnarskrá og Alþingi hefur samþykkt tillögur þar að lútandi, að þær breytingar skuli bornar sérstaklega undir atkvæði allra kosningabærra manna, að við greiðum atkvæði um stjórnlagabreytingar en kjósum ekki um það samhliða öðrum kosningum þar sem við deilum um margs konar aðra hluti. Þess vegna held ég að þetta sé einnig mjög mikilvægt ákvæði og tel þess vegna mjög réttlætanlegt að reyna að koma því inn í stjórnarskrána, m.a. til þess þjóðin muni ævinlega í framtíðinni taka sjálf afstöðu til breytinga á stjórnarskránni með beinni atkvæðagreiðslu. Og hér er sagt að a.m.k. 25 af hundraði kjósenda á kjörskrá þurfi að samþykkja slík mál og ég hygg að það megi ekki vera minna en ætti alveg að duga. Ég tel alla vega ekki eðlilegt, hæstv. forseti, að þeir sem vilja sitja heima ráði því hvernig lög skipast á Íslandi. Það á ekki heldur við í Alþingi, þeir sem ekki vilja sitja fundi hér og afgreiða mál ráða því ekki hvernig lög eru sett. Það á ekki heldur að vera svo hjá þjóðinni. Ef þjóðin hefur ekki vilja til þess að afgreiða mál verðum við að setja einhvern lágmarksramma og hann er settur hérna miðað við 25 af hundraði allra kjósenda á kjörskrá og ætti það að tryggja, alla vega eins og form hefur skipast hér á landi um atkvæðagreiðslur, yfir 50% þátttöku í kosningum. Ég ítreka það viðhorf mitt að ég tel að þeir sem sitja heima og vilja ekki mæta á kjörstað eigi ekki að geta fengið að ráða niðurstöðu mála. Sú kvöð á að vera á Íslendingum að þeir fylgi eftir sannfæringu sinni með því að taka afstöðu til mála og með því að mæta á kjörstað en geti ekki ráðið niðurstöðum með því að sitja heima. Þetta var svona almennt um 2. gr. og ég held að það væri miklu betra fyrirkomulag í framtíðinni ef þetta er með þeim hætti sem hér er lagt upp með. Um 3. gr. Ég hef ævinlega verið talsmaður þess og hef talað fyrir því á fundum í stjórnarskrárnefnd, á ráðstefnum sem fyrrum stjórnarskrárnefnd hélt, m.a. á stórri ráðstefnu á Hótel Loftleiðum, að setja beri ákvæði um að ákveðið hlutfall kosningarbærra manna geti krafist þess að um tiltekin lög eða tiltekin málefni væru greidd atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er sett inn að 15 af hundraði kjósenda geti krafist þess. Ég held að það sé alveg ásættanlegt ákvæði um það að þjóðin geti, ef hún hefur vilja til, fengið að taka afstöðu til ákveðinna mála í atkvæðagreiðslu. Ég lýsi mig hlynntan því að slíkt lýðræði verði innleitt á Íslandi. Hér er einnig sett inn ákvæði um að þó skuli minnst 25 af hundraði allra kjósenda á kjörskrá vera fylgjandi tillögu sem borin er upp. Loks eru settir fyrirvarar um að um sum löggjafarefni geti þjóðin ekki krafist þjóðaratkvæðagreiðslu og þar eru talin upp lög eins og fjárlög, fjáraukalög, lög um skattamálefni og lög sem sett eru til að framfylgja þjóðarréttarskuldbindingum. Ég held, hæstv. forseti, að þessar þrjár greinar sem virkilega taka til þess sem lýtur að stjórnarskránni séu um málefni sem við ættum algerlega að geta komið í gegnum þingið með sæmilegum sáttavilja. Ég heyrði það í ræðu hv. þm. Bjarna Benediktssonar áðan að hann tók t.d. undir efni 2. gr. í málflutningi sínum. Ég tel að þau skref sem hér er lagt til að taka í þessum þremur greinum eigi alveg sérstaklega að fá að fara í gegn á þessu þingi og verða að lögum. Ég verð hins vegar að viðurkenna, hæstv. forseti, að um stjórnlagaþingið geta menn vissulega haft meiningar og rök með og á móti. Þó að ég hefði talið æskilegt að klára lagasetningu um stjórnlagaþing og að það verði tekið til sérstakrar umfjöllunar í nefnd hvernig því beri að koma fyrir, hvort menn vilji hafa fulltrúana 41, 31 eða 21. Ég tel að nefndin hafi algerlega frjálsar hendur til þess að skipa þeim málum eins og henni sýnist að þessu leyti til. Fyrst og fremst er bara atriði að setja löggjöf um það hvernig stjórnlagaþingið á að vinna, hvenær það á að hefja störf o.s.frv. Það skiptir máli. Samt er vel hægt að viðurkenna það, hæstv. forseti, að hægt er að færa skynsamleg rök fyrir því að við gætum alveg eins sett lögin um stjórnlagaþing á vorþingi eftir kosningar.  Ég get nefnt nokkrar tillögur sem ég flutti í stjórnarskrárnefndinni og á sérstakri ráðstefnu um stjórnarskrármálefni sem ég gat um áður úti á Loftleiðum. Til dæmis að tveir fimmtu þingmanna, 40% þingmanna gætu ævinlega ákveðið að vísa ákveðnum málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég nefndi þar ákvæðið um skipan hæstaréttardómara, þar sem ég taldi eðlilegt að þó svo að dómsmálaráðherra auglýsti eftir hæstaréttardómurum og tilnefndi á endanum nafn þá væri það þingið sjálft sem skyldi staðfesta skipun hæstaréttardómara með tveimur þriðju hlutum atkvæða þingmanna. Ég vék að mörgum fleiri atriðum í sambandi við stjórnarskrármálefni á þeim árum sem ég starfaði í stjórnarskrárnefndinni og á þeim fundum og ráðstefnum sem haldnar voru um þau málefni, enda málið eðlilega til mikillar skoðunar og yfirvegunar. Um þessi þrjú atriði var mikið talað í stjórnarskrárnefndinni, um auðlindirnar í þjóðareign, um rétt fólks til að kjósa beint um stjórnarskrárbreytingar og um rétt ákveðins hluta kosningabærra manna til að fá fram mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við getum alveg nefnt einhver mál í því sambandi, hæstv. forseti. Ég man t.d. að á fundi á Akranesi nýverið sagði hæstv. sjávarútvegsráðherra að það væri að sjálfsögðu eðlilegt að taka ákvörðun um hvalveiðar m.a. með tilliti til þess að 70% þjóðarinnar hefðu iðulega lýst stuðningi við hvalveiðar og menn ættu auðvitað að taka mið af vilja þjóðarinnar. Með sama hætti mundi ég segja, hæstv. forseti, að það væri sjálfgefið að taka ætti mið af vilja þjóðarinnar varðandi íslenska kvótakerfið, eins umdeilt og það er, þar sem 60–80% þjóðarinnar hafa hafnað því árum saman í skoðanakönnunum. Og með alveg sömu rökum og hæstv. fyrrverandi sjávarútvegsráðherra talaði um afstöðu þjóðarinnar til hvalveiða og taldi það rök fyrir því að leyfa hvalveiðar ætti þjóðin auðvitað að fá að segja álit sitt á hinu framseljanlega kvótakerfi. Hæstv. forseti. Ég vona að ég hafi skýrt afstöðu mína til þessa máls á málefnalegan hátt og lýst því sem mér finnst til bóta varðandi málið og einnig því sem vissulega má hafa einhverjar efasemdir um varðandi verklag og ákvarðanir. En ég tel og það er niðurstaða mín - og þess vegna er ég flutningsmaður að þessu máli og minn flokkur styður það - að það nái fram að ganga sem hér er lagt upp með og við teljum, hæstv. forseti, að það þjóni heildarhagsmunum þjóðarinnar að ganga svo til verka sem hér er lýst.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Það má með sanni segja að ekki hafi komið inn í þingsali í langa tíð jafnmikilvæg mál og við ræðum í kvöld og skiptir miklu máli fyrir okkur þingmenn að umræðan sér skýr og að við leggjum gott til þessara mála. Við erum að ræða um sjálfan grundvöll samfélagsins, stjórnarskrána. Það eru engin lög jafnmikilvæg og þessi. Ég hyggst gera að umræðuefni 1. gr. frumvarpsins sem snýr að náttúruauðlindum. Þar fer auðvitað saman annars vegar mikilvægi þessara laga, þessara grundvallarlaga, og hins vegar að fyrir samfélag okkar, fyrir þjóðina er ekkert jafnmikilvægt og hvernig við skipum málum þegar kemur að náttúruauðlindum. Náttúruauðlindirnar eru það sem hefur gert þetta land byggilegt. Þetta eru möguleikar okkar til að bjóða íslenskri þjóð lífskjör sem standast til jafns við það besta sem gerist annars staðar. Ég er þeirrar sannfæringar að þrátt fyrir þau vandamál sem hafa komið upp á undanförnum mánuðum að þegar fram er horft eigi að vera möguleiki fyrir íslenska þjóð að búa þannig að málum sínum að hér geti verið betra að lifa en víðast hvar annars staðar. Það á að vera sameiginlegt markmið okkar. Þess vegna skiptir máli hvernig við hugum að þessum málum. Þannig er með eignarhald á náttúruauðlindum. Þetta er eitt elsta og jafnframt hatrammasta deiluefni stjórnmálanna. Menn hafa skipast mjög í fylkingar þegar kemur að því hvaða skoðun þeir hafa á því hvernig eignarhaldinu eigi að vera varið, hvaðan eignarrétturinn kemur, hver uppruni hans er og réttlæting. Ef ég man rétt þá hóf Karl Marx, sá mikli hugsuður, hluta af sínum pólitísku afskiptum einmitt með því að skrifa grein um það þegar skóglendi nokkru var lokað fyrir nýtingu almennings og gert að einkaeign og þeir einir gátu nýtt skóginn til þess að hafa af honum gagn sem eignuðust skóginn og áttu. Hugmynd hans var auðvitað sú að það gengi ekki að það væri séreign á slíkri auðlind sem skipti jafnmarga máli. Þeirri hugmynd tengd er síðan sú hugmynd sem tengd er við georgismann sem snýr að því að allar náttúruauðlindir eigi að vera í eigu hins opinbera ríkisins og rentan af þeim eigi að renna til hins opinbera, einkaaðilar geti nýtt þær en rentuna þurfi þeir að greiða til ríkisins. Samstofna þeirri hugmynd er t.d. hugmyndin um auðlindagjald. Þessi deila er því ekki ný og ég efast um að hún verði til lykta leidd í samfélagi okkar. Það var heimspekingurinn Rousseau sem sagði að mesti óvinur mannkynsins væri sá sem fyrstur hefði sett niður staur og sagt: Þetta er mitt. Það væri mesta ógæfa sem yfir mannkynið hefði gengið. Þetta vildi ég nú taka fram áður en lengra er haldið til þess að nefna það að við erum ekki að fást við eitthvert efni sem er allt í einu að koma fram á sjónarsviðið sem vandamál í samfélaginu. Það er langur vegur þar frá. Þetta hefur skipt mönnum í pólitískar fylkingar. Þess vegna skiptir miklu máli hvernig við högum nákvæmlega orðalagi á þessari grein og hvaða umræður fara fram á þinginu vegna þess að það verður horft til þessara umræðna síðar meir þegar menn reyna að rýna nákvæmlega í hvað þessi ákvæði þýða og hver vilji löggjafans var. Þess vegna skiptir miklu máli að við þingmenn vöndum okkur vel við þessar umræður. Ég hef verið þeirrar skoðunar, pólitískrar, að uppruni eignarréttarins sé með svipuðum hætti og fram kemur í hugmyndum Johns Lockes, heimspekingsins sem lagði það til grundvallar að eignarrétturinn á náttúruauðlindum myndaðist vegna þess að menn settu vinnu sína, tíma og fyrirhöfn og tækju áhættu til þess að nýta auðlindir og þaðan væri uppspretta eignarréttarins komin. Þegar kemur að umræðu um t.d. hefðarrétt og nýtingarrétt útgerðarmanna á fiskimiðunum á Íslandi þá má með vissu má færa fram þau rök að þar að baki standi einmitt hugmyndir Johns Lockes vegna þess að það voru einstaklingar, útgerðir að stærstum hluta sem tóku ákvörðunina um fjárfestingar í fiskiskipum, nýrri tækni, þróun markaða, þróun vinnslu, veiðarfæra o.s.frv. Það var ekki áhættulaust. Sumt gekk upp, sumt gekk ekki. Með öðrum orðum, þekkingin til þess að nýta auðlindina var ekki til hjá hinu opinbera heldur hjá einkaaðilum. Að baki þeirri hugsun að útgerðarmenn ættu nýtingarréttinn var einmitt slík hugsun sem John Locke lýsir. Reyndar setti Locke önnur ákvæði eða önnur skilyrði fyrir nálgun sinni sem sneri að því, sem er mjög áhugavert, að það yrði að vera þannig að það væri nóg eftir fyrir alla aðra, þ.e. það að það myndaðist eignarréttur mætti ekki skerða möguleika annarra til að nýta auðlindir eða til þess að skapa sér gott líf. Ég hef skilið það svo að á bak við þá hugsun væri það eignarrétturinn sem slíkur sem skapar verðmæti þannig að með skynsamlegri nýtingu auðlinda verður til betra efnahagslíf og það verða til tækifæri til nýrrar auðmyndunar, til nýrrar auðsöfnunar, til nýrra framkvæmda. Ég tek sem dæmi af því ég tilheyri kynslóð sem var svo gæfusöm að geta notið almennt mennta. Þegar ég horfi til einna eða tveggja kynslóða á undan mér þá veit ég að margur efnismaðurinn og mörg efniskonan áttu ekki möguleika á því að sækja sér menntun og urðu að fara að vinna snemma fyrir sér. Margir sóttu sjó og unnu landbúnaðarstörf og annað og smám saman gerðist það að þjóðinni vegnaði betur, við náðum betri tökum á nýtingu auðlindanna m.a. vegna þess að útgerðarmenn áttu skipin sín, bændur áttu jarðir sína, hver hugði að sínu og reyndi að gera best úr sínu sem gerði það að verkum að samfélagið varð auðugra þannig að næsta kynslóð, t.d. kynslóðin mín á miklu meiri möguleika á betra lífi en þeir sem á undan eru gengnir. Sá auður sem var myndaður gerði það að verkum að hér hafa sprottið upp háskólar og leiðir til þess að mennta sig sem síðan aftur gefur af sér meiri auð og betra mannlíf. Með öðrum orðum, það að einhver hafi rétt til að sækja sjóinn og skapa verðmæti gerir um leið öðrum kleift - vegna þess að verðmætin verða til - að sækja sér t.d. menntun vegna þess að fyrir menntunina verður að greiða og það er gert úr sameiginlegum sjóðum. Og sameiginlegir sjóðir verða ekki til nema vegna þess að það er til öflugt atvinnulíf sem skilar arði, sem skilar hagnaði sem síðan er hægt að skattleggja til þess að standa undir ýmissi þeirri þjónustu sem við viljum hafa. Ég hef að mínu pólitíska markmiði og skoðun að tryggja t.d. að öll ungmenni sem lokið hafa námi geti notið sömu möguleika í lífinu, sama hvort þau koma frá ríkum heimilum eða fátækum. Við viljum hafa það þannig að skólakerfið okkar skili öllum á þann stað að hafa jafna möguleika. Þess vegna skiptir alveg gríðarlega miklu máli að við höfum bæði í bakgrunni hvað við nákvæmlega erum að tala um þegar kemur að þeim stjórnmálaskoðunum sem liggja til grundvallar þegar við erum að ræða um náttúruauðlindirnar og hvað það er sem við erum að reyna að ná fram með ákvæði eins og því sem um er að ræða í 1. gr. frumvarpsins. Fyrsta setning frumvarpsins skiptir miklu máli, þ.e. náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti eru þjóðareign. Varðandi þá setningu velti ég fyrir mér að ég tel að vel sé hægt að rökstyðja að náttúruauðlindir þar sem nýtingarsagan hefur öll verið af hálfu hins opinbera, eins og að stórum hluta í orkuvinnslu, ekki að öllum, en að stórum hluta og þar með hafi myndast nýtingarsaga sem hið opinbera stendur að baki og því sé alveg eðlilegt að nýtingarrétturinn og eignarrétturinn sé allur hjá hinu opinbera. Sama mundi ég telja ef um olíuvinnslu á Drekasvæðinu yrði að ræða. Það er ríkið sem hefur haft forgöngu um þá vinnu og það er eðlilegt að það sé ríkið sem hið opinbera sem taki af því arðinn. En þetta verður flóknara, ég set mig ekki á móti þessari setningu en það sem ég velti fyrir mér eru þau áhrif sem hún kann að hafa þegar kemur að því að nýta náttúruauðlindir sem við nýtum ekki nú þegar. Náttúruauðlindir sem við áttum okkur ekki á í dag að eru auðlindir og við munum kannski komast að síðar. Um þetta eru auðvitað mörg dæmi. Þeir sem þekkja vel sögu íslensks sjávarútvegs þekkja það að ýmsar tegundir sem menn töldu að væru einskis virði og nýttu ekki urðu verðmætar þegar menn áttuðu sig á markaðsaðstæðum eða fundu upp aðferðir til þess að nýta auðlindirnar. Þannig að það sem ekki var talið að væri auðlind verður allt í einu að auðlind og jafnvel mjög verðmætri auðlind. Við viljum auðvitað að í hagkerfi okkar sé mikill hvati fyrir allt hagkerfið, fyrir allt samfélagið til að leita nýrra leið, til að nýta núverandi og þekktar auðlindir og til að finna nýjar. Því það er ekki þannig, og það er auðvitað mikil blessun fólgin í því fyrir land og þjóð að við erum búin að finna allar þær auðlindir sem landið hefur upp á að bjóða. En við finnum þær ekki nema það séu einhverjir sem hafi kraft, vilja og getu til þess að leita þær uppi. Til þess að finna leiðir til að nýta þær. Þá kemur auðvitað upp sú staða að menn taka mismikla áhættu við að reyna að hefja nýtingu á einhverjum auðlindum og ef það mistekst þá sitja þeir einstaklingar uppi með tapið, jafnvel gjaldþrot. En ef það tekst þá kemur ríkið inn og segir: Gott hjá ykkur. Þetta tókst ykkur en það erum við sem tökum yfir auðlindina. Þá skiptir miklu máli hvernig það er gert. Eðlilega kemur það ekki fram í grundvallarlögum eins og þessum. En það er rétt að menn hafi það mjög í huga að það má ekki vera þannig að menn séu svo óvissir um þá framtíð sem bíði þeirra finni þeir nýjar auðlindir eða nýja leið til að nýta þær, að menn séu svo óvissir um hvað framtíðin beri í skauti sér að þeir leggi ekki í þær fjárfestingar eða þá áhættutöku sem af þessu leiðir. Þetta vildi ég nefna þannig að þegar málið fer til nefndar hugleiði menn aðeins hvaða áhrif þetta kynni að hafa þegar þetta er sett upp með þessum hætti. Ég held reyndar að það sé góður samhljómur í öllum flokkum um þessa nálgun. Ég vildi bara hafa sagt þetta þannig að menn í það minnsta velti því fyrir sér hvernig þeir sjái þetta fyrir sér í framtíðinni hvað varðar aðra lagasetningu. Síðan er það hitt að í næstu málsgrein stendur, með leyfi forseta: „Allar náttúruauðlindir ber að nýta á sem hagkvæmastan hátt á grundvelli sjálfbærrar þróunar til hagsældar fyrir þjóðina og komandi kynslóðir.“ Ég vil taka undir með hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni að við þurfum auðvitað að velta fyrir okkur hugtakinu „sjálfbær þróun“ og hvað það nákvæmlega þýðir. Við erum að ræða um stjórnarskrá og það má ekki leika neinn vafi á þeim hugtökum sem eru lögð til grundvallar henni og grundvallarlögum þjóðarinnar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að hugtakið sjálfbær þróun hafi verið fyrst skilgreint þannig, með leyfi virðulegs forseta: „… en með hugtakinu er átt við þróun sem fullnægir þörfum samtíðarinnar án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að fullnægja sínum þörfum.“ Þá stöndum við frammi fyrir því að þessi skilgreining er mjög loðin, það er mjög erfitt að grípa utan um hana. Hvað eiga menn við þegar þeir tala um að fullnægja þörfum samtíðarinnar? Mín reynsla af stjórnmálum er sú að þarfirnar eru óendanlegar, það er ekkert sem stöðvar það. Hver er þá hinn endanlegi dómari um þarfir samtíðarinnar og ég tala nú ekki um þarfir komandi kynslóða? Það yrði mjög hjálplegt ef í störfum nefndar, þegar þetta fer til nefndar, færi fram ríkari og betri umræða um hugtakið þannig að búið verði að festa það á blað og menn hafi fyrir framan sig betri nálgun á því. Það skiptir máli upp á framtíðina vegna þess að við erum þjóð sem eigum allt undir nýtingu auðlinda og við eigum líka allt undir því að halda stjórnarskrá okkar. Þegar við erum búin að setja inn í stjórnarskrána setninguna „á grundvelli sjálfbærrar þróunar“ fyrir allar okkar náttúruauðlindir, sem ég held að sé hið skynsamlega - en úr því við erum búin að setja það í stjórnarskrána verðum við að skilja nákvæmlega hvað það þýðir. Það er lykilatriði. Ég vona því að þessi umræða fari fram og menn leitist eftir aðeins meiri skilgreiningum en er að finna í greinargerð með frumvarpinu. Það er svo annað mál - það kann að hljóma eins og hártogun, en það er nauðsynlegt að við séum búin að ræða það - hvað það þýðir þegar við segjum að allar náttúruauðlindir beri að nýta á sem hagkvæmastan hátt „á grundvelli sjálfbærrar þróunar“. Eins og ég skil setninguna gæti maður komist að þeirri niðurstöðu að ríkisvaldið sé þá skyldugt til að nýta allar auðlindir. Við skulum t.d. taka umræðuna um hvalveiðar. Maður getur þá velt því fyrir sér hvort þetta þýði það í raun að ef um sé að ræða auðlind eins og hvalinn við strendur landsins sé komin stjórnarskrárbundin skylda á framkvæmdarvaldið til að beita sér fyrir því að hún sé nýtt og þá með sjálfbærum hætti. Hvað gerist ef Alþingi setur lög sem banna landsmönnum að nýta hval, sem augljóslega er náttúruleg auðlind? Mundu þau lög standast þessa grein? Það skiptir máli að við áttum okkur á því vegna þess að við eigum allt undir nýtingu náttúruauðlinda. Það væri skelfilegt ef við settum okkur þær reglur í stjórnarskrá sem mundu valda okkur vandræðum hvað varðar nýtinguna. Það má aldrei gerast. Við megum ekki þurfa að velkjast í vafa um annars vegar möguleika á að nýta auðlindirnar og hins vegar það að fara að brjóta stjórnarskrána, þetta þarf að vera algjörlega á hreinu. Hvað önnur atriði í þessari grein varðar geri ég í sjálfu sér ekki neinar athugasemdir við það að allir eigi rétt til umhverfis sem stuðlar að heilbrigði og þar sem „líffræðilegri fjölbreytni“ er viðhaldið eftir því sem nánar er kveðið á um í lögum. Enn á ný koma þó upp hugtakaskýringar. Hvað er nákvæmlega átt við með „líffræðilegri fjölbreytni“? Hversu langt nær það hugtak? Hvað stendur nákvæmlega á bak við það? Mér finnst reyndar að það liggi í hlutarins eðli að við eigum þennan rétt hvað varðar heilbrigði. Þetta er það sem við eigum að stefna að. Enn á ný finnst mér greinin, eins og hún er sett fram, ekki nægjanlega þétt. Mér finnst of mörg hugtök sem maður þarf að velta fyrir sér. Það er ekki gott í stjórnarskrá að hlutirnir séu þannig. Stjórnarskrá á að vera einföld, hún á að vera skýr og hún á að vera þannig úr garði gerð að menn bæði beri virðingu fyrir henni og hafi sameiginlegan skilning á því hvað hún þýðir. Það kann að verða erfitt að ná fram sameiginlegum skilningi þjóðarinnar á því hvað sjálfbær þróun þýðir, hvað felst í líffræðilegri fjölbreytni o.s.frv. Ég geri mér grein fyrir því að önnur hugtök í stjórnarskránni - öll þessi hugtök sem við erum að fást við, hugtakið mannréttindi og önnur hugtök - eru ekki niðurnegld. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta hér hvað varðar 1. gr. þessa frumvarps, sem snýr þá að 79. gr. stjórnarskrárinnar, er sú að við erum að tala um grundvöll atvinnustarfseminnar í landinu og hvernig við höldum þar á málum. Ég set mig ekki á móti því sem hér er sagt en ég vil að þetta sé sett fram með skýrari hætti, það skiptir mig máli. Að öðru leyti vil ég taka fram að ég velti því fyrir mér, úr því að hér er rætt um að setja sérstakt stjórnlagaþing, hvort ekki hefði verið heppilegra að vísa þessu máli, t.d. því sem fjallað er um í 1. gr., til slíks stjórnlagaþings ef það verður að veruleika. Ég spyr mig hvers vegna við tökum þetta ákvæði sérstaklega út og fjöllum um það áður en til slíks stjórnlagaþings kemur, hvers vegna það fer bara ekki með öðrum þeim álitaefnum sem hafa verið til umræðu um stjórnarskrána og fer þá til umræðu á því stjórnlagaþingi? Ég hef ekki fengið nein sérstök svör við því í þessari umræðu, það sem ég hef fylgst með, og því kemur mér það að vissu leyti spánskt fyrir sjónir að menn skuli fara þessa leið. En ef menn kynna sér bakgrunn þessa ákvæðis þá er um margt ágæt sátt á milli flokkanna um það sem hér er verið að segja. Það er ekki svo að á bak við þetta standi stórkostlegar pólitískar deilur. Rétt er líka að minnast frumvarps sem samþykkt var hér í þinginu um eignarrétt á orkuauðlindum, stöðu hins opinbera hvað það varðar. Á bak við það hefur líka myndast ágætissátt í þinginu, held ég, þó að ekki væru allir nákvæmlega sammála um alla þætti málsins. Það er að hluta til samstofna því sem hér er sagt og hér er lagt upp með. Það skiptir því máli, svo að ég ljúki máli mínu, virðulegi forseti, að við notum tímann - ég veit að hann er knappur - til þess að fara yfir þessa hluti. Mér hefur fundist undarlegt að fylgjast með umræðu í þjóðfélaginu þar sem lagt er upp með það að þegar við þingmenn ræðum jafnmikilvægt mál og sjálfa stjórnarskrána séum við að tefja fyrir málum hér í þinginu. Ég veit t.d. að hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson var ekki að tefja fyrir einu eða neinu þegar hann flutti sína ágætu ræðu. Hún var efnismikil og skynsamleg og lagði gott til þeirra mála sem hér er verið að ræða. Það er skylda okkar þingmanna að vanda okkur í umræðu um þetta mál, þetta er mikilvægasta mál sem kemur inn til þingsins. Ég tel jafnframt að komi fram af hálfu ríkisstjórnarinnar einhver þau mál sem kalla á brýna afgreiðslu sem snúa að vanda heimilanna, að vanda atvinnulífsins, til þess að endurreisa íslenskt efnahagslíf, eigum við að gera hlé á umræðu okkar um stjórnarskrána, jafnmikilvæg og hún er, afgreiða þau mál og halda svo áfram með þessa umræðu. Við eigum ekki að kasta til höndunum, við eigum ekki að reyna að flýta okkur í gegnum þetta en við eigum ekki að valda því með umræðum um stjórnarskrána að mikilvæg mál, sem snúa að hag heimila og fyrirtækja í landinu, tefjist. Það er einlægur vilji okkar sjálfstæðismanna. Við viljum vanda okkur við þetta mál en við viljum flýta fyrir afgreiðslu þeirra mála sem skipta máli fyrir heimilin í landinu. Þannig standa þau mál.