Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég hef óskað eftir umræðu utan dagskrár til að ræða málefni embættis lögreglustjórans í Reykjavík. Ég hef áður vakið máls á þessu á Alþingi og það í byrjun þessa mánaðar en að undanförnu hefur framvindan orðið með þeim hætti að ég sé ástæðu til að taka málið upp nú utan dagskrár. Efnisatriðin eru í stuttu máli þessi: Á skipulagi lögreglunnar í landinu voru gerðar miklar breytingar með lögreglulögum árið 1996 og komu þessar breytingar til framkvæmda á miðju ári 1997. Í tengslum við þetta og vegna annarra mála sem upp hafa komið hefur þessi hluti stjórnsýslunnar verið undir smásjá. Hæstv. dómsmrh. skýrði frá því í byrjun febrúar að Ríkisendurskoðun hefði að hans undirlagi verið falið að gera stjórnsýsluúttekt á lögreglustjóraembættinu í Reykjavík og þetta þóttu almennt ágæt vinnubrögð, enda heyrir Ríkisendurskoðun beint undir Alþingi og eðlilegt að þeirri stofnun sé falið verkefni af þessu tagi. Nú hefur hins vegar komið í ljós að á sama tíma og unnið hefur verið að þessari úttekt á vegum Ríkisendurskoðunar er verkfræðistofa Stefáns Ólafssonar, VSÓ sem svo er nefnd, að vinna að annarri úttekt. Sú úttekt virðist mér hafa verið unnin með handarbakinu því önnur eins handarbaksvinnubrögð hef ég sjaldan séð. En þá fyrst tekur út yfir allan þjófabálk þegar í ljós kemur að dómsmrn. hefur falið yfirmönnum lögreglunnar að framfylgja tillögum VSÓ þó þær séu mjög umdeildar, vanhugsaðar og síðast en ekki síst stangist á við landslög. Á vegum dómsmrn. hefur verið skipuð nefnd sem samanstendur af ríkislögreglustjóra, lögreglustjóranum í Reykjavík, varalögreglustjóra og fulltrúa dómsmrn. til að framfylgja tillögum og hugmundum VSÓ, ekki til að gaumgæfa þær og skoða, ekki til að hafa til hliðsjónar og samanburðar við niðurstöðu Ríkisendurskoðunar, en sú stofnun sendi frá sér áfangaskýrslu 8. október sl., heldur til að framfylgja niðurstöðum VSÓ, enda var strax hafist handa með miklum gassagangi og fundahöldum kvölds og morgna og um miðjan dag til þess að keyra málin í gegn að því er virðist til að koma í veg fyrir umræður. Þetta eru þungar ásakanir. Það eru þung orð að halda því fram að dómsmrh. landsins hafi falið æðstu mönnum lögreglunnar að fremja lögbrot en nú bið ég hv. alþm. og aðra sem til heyra að hlusta vel. Í 6. gr. lögreglulaga segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Lögreglustjórar fara með stjórn lögregluliðs, hver í sínu umdæmi. Þeir annast daglega stjórn og rekstur lögreglunnar í umdæmi sínu og bera ábyrgð á framkvæmd lögreglustarfa innan þess.`` En hvað er það sem VSÓ leggur til? VSÓ leggur til að lögreglustjórinn verði sviptur mannaforráðum sem honum þó eru ákvörðuð í tilvitnaðri lagagrein og eru tillögur VSÓ settar fram með eftirfarandi hætti. Í skýrslu VSÓ segir um stjórnskipulega stöðu lögreglustjóra: ,,Yfirmaður: ríkislögreglustjóri. Staðgengill: vara\-lög\-reglu\-stjóri. Undirmenn: varalögreglustjóri og ritarar á skrifstofu lögreglustjóra.`` Lögreglustjóri er sem sagt titlaður yfirmaður ritara á skrifstofu sinni en það er þó einn hængur á því varalögreglustjóra er falin dagleg umsjón með skrifstofu lögreglustjóra. Með öðrum orðum, þótt lögreglustjóri sé yfirmaður ritaranna, þá á varalögreglustjóri að hafa umsjón og eftirlit með þeim. En hverjir heyra undir verkstjórn varalögreglustjóra? Það eru, og ég vitna í skýrsluna, með leyfi forseta: ,,Undirmenn, yfirlögregluþjónn, saksóknari og framkvæmdarstjóri sem og allir undirmenn þeirra, yfirmaður skýrsluskrárdeildar, starfsmannastjóri, lögfræðingur og ritarar á skrifstofu lögreglustjóra.`` Lögreglustjóri á samkvæmt verklýsingunni að vera fulltrúi embættisins út á við en varalögreglustjórinn á hins vegar að hafa yfirumsjón með almannatengslum embættisins og svo vitnað sé orðrétt til skýrslunnar, með leyfi forseta, þá semur hann ,,reglur varðandi samskipti við fjölmiðla og sér til þess að þeim sé framfylgt.`` Skilur fyrr en skellur í tönnum. Lögreglustjórinn má koma fram út á við en samkvæmt reglum sem varalögreglustjóri setur. Ég hef grennslast fyrir um þetta mál en innan lögreglunnar eru menn varfærnir. Þó er ljóst að mikil óánægja er með framvindu mála, enda hafa samtök lögreglumanna ekki legið á skoðunum sínum. Jónas Magnússon, formaður Landssambands lögreglumanna, hefur gagnrýnt þessi vinnubrögð harðlega og í viðtali við DV ekki alls fyrir löngu segir hann orðrétt, með leyfi forseta: ,,Lögreglan í landinu gekk í gegnum eina mestu skipulagsbreytingu sem um getur fyrir ári þegar embætti ríkislögreglustjóra var stofnað. Í framhaldi af því átti sér stað mikil endurskipulagning lögreglunnar í Reykjavík. Á sama tíma gekk embættið í gegnum miklar hremmingar vegna skipbrots sem skapaðist af umræðum um starfsemi fíkniefnadeildarinnar. Þetta kallaði líka á mikla endurskipulagningu um bætta meðferð fíkniefna og vörslu á skýrslum. Hluti þess var að gera boðleiðir skýrari og yfirmenn hefðu góða yfirsýn með sínum sviðum. Þetta er búið að framkvæma en með þeim breytingum sem nú er rætt um með mikilli fækkun í yfirstjórninni óttumst við að of mikið álag færist á einstaka menn og allt færist í fyrra horf aftur, ef ekki verra.`` 
             Með leyfi hæstv. forseta, þá er ég að ljúka máli mínu. Í ljósi þess að fjölmargar staðhæfingar og reyndar flestar aðfinnslur sem fram koma í skýrslu VSÓ eru rangar hljóta menn að velta fyrir sér hvort skýrslan sé samin með fyrir fram gefnar niðurstöður í huga. Þessi vinnubrögð eru á ábyrgð hæstv. dómsmrh. En er allt sem hér hefur verið rakið með vitund hans og hvað hyggst hann gera í þessu alvarlega máli?

Herra forseti. Hv. málshefjandi er kunnur að því að hafa hér uppi málefnalegar umræður. Þess vegna kemur það nokkuð á óvart þegar hann að þessu sinni kveður upp býsna mikla dóma um lögbrot dómsmrh. án þess að hafa kynnt sér málin nægjanlega glögglega að því er virðist eða þá með því að snúa út úr gögnum sem verið er að vinna eftir. Kjarni þessa máls er sá eins og hv. þm. benti á að gerðar voru umfangsmiklar breytingar á lögreglunni í landinu og stór verkefni færð til lögreglunnar í Reykjavík, þar á meðal rannsókn mála og það lá í sjálfu sér alltaf ljóst fyrir að eftir því sem reynslan kæmi fram gæti það kallað á endurskoðun á innra skipulagi í lögreglustjórninni í Reykjavík. Það gerðist síðan eftir utandagskrárumræður á hinu háa Alþingi í ferúarmánuði sl. að lögreglustjórinn í Reykjavík óskaði eftir sérstakri stjórnsýsluúttekt og bað dómsmrn. um að gangast fyrir henni. Það var gert á tvennan hátt. Annars vegar var Ríkisendurskoðun beðin um að vinna ákveðin verk í því efni og hins vegar var óháð ráðgjafarfyrirtæki sem hefur mikla reynslu á þessu sviði fengið til að gera tillögur sem eru alkunn og vönduð vinnubrögð. Í sjálfu sér var verið að takast á við þau atriði sem fram höfðu komið í umræðum á Alþingi. Verið var að takast á við viðfangsefni sem lúta að markvissri fjármálastjórn þessa stóra embættis sem fer með mikla fjármuni og mikilvægt að tryggja að öll ákvarðanataka sé eftir skipulegum leiðum í þeim efnum. Það má segja að það hafi komið fram í skýrslu VSÓ eftir ítarlega úttekt sem fyrst og fremst byggist á viðræðum við þá sem starfa innan embættisins að helstu veikleikar þess séu að mikill fjöldi starfsheita séu án ábyrgðar eða lítillar ábyrgðar og millistjórnendur séu óvirkir, boðleiðir óskýrar, æðstu embættismenn eyddu miklum tíma í að fjalla um smæstu málefni, verkaskipting ákærenda og lögfræðinga við rannsóknir mála væri óljós, staða og hlutverk varalögreglustjóra væri óljós og þörf væri á lögfræðilegum stuðningi við löggæslusvið auk fleiri atriða. Tillögur VSÓ miða að úrbótum á þessum sviðum, að koma upp markvissu skipulagi þar sem ábyrgð er dreift, færa ábyrgð og auka verksvið millistjórnenda, færa þeim meiri verkefni og meiri ábyrgð og gera stjórnskipulagið allt markvissara, og koma í veg fyrir að misskilningur komi upp eins og oft vill verða ef skipulag er ekki skýrt. Það á eins við um þessa stofnun eins og flestar aðrar að með ákveðnu millibili er nauðsynlegt að fara í gegnum starfsskipulag og stjórnunaraðferðir. Þessar tillögur voru lagðar fram í síðasta mánuði og sérstökum starfshópi var falið að vinna að framgangi þeirra því mér sýndist að í meginatriðum mættu þær þeim óskum sem ráðuneytið hefur viljað ná fram og þeim óskum sem lögreglustjórinn óskaði eftir þegar hann fór fram á að slík stjórnsýsluúttekt yrði gerð. Gert er ráð fyrir því að nýtt skipurit geti tekið gildi um áramót og verði staðfest um miðjan desember. Enn hefur engin lokaákvörðun verið tekin vegna þess að þetta er enn í vinnuferli. Ég geri ráð fyrir að í þessu vinnuferli eigi eftir að koma upp ýmis atriði sem síðan verði skoðuð og reynt að taka afstöðu til. Auðvitað hlýtur umfjöllun um mál af þessu tagi að skýra og koma fram með ný atriði sem ég vona að geti stuðlað að því að gera þetta skipulag betra og heilsteyptara. Því fer víðs fjarri, herra forseti, að hér hafi nokkuð verið gert sem víki gegn lögum. Hér er verið að byggja upp heilsteypt kerfi í fullri sátt við yfirstjórn lögreglunnar og ég er sannfærður um að það muni leiða til markvissari og betri stjórnunar þegar búið er að fara yfir þær athugasemdir og taka endanlegar ákvarðanir.

Herra forseti. Mikið gjörningaveður hefur dunið yfir störf lögreglustjórans í Reykjavík, persónu hans, embætti hans og embættisfærslur. Vissulega er ýmislegt sem betur mætti fara en aðferðirnar við að rýra mannorð lögreglustjórans eru með ólíkindum. Lögreglustjórinn í Reykjavík fór í hálfs árs veikindaleyfi og kom á ný til starfa í gær þar sem fjölmargir starfsfélagar hans tóku hlýlega á móti honum. En hvað gerðist á meðan lögreglustjórinn var í leyfi? Þá fór allt í einu að streyma fjármagn til embættisins. Gert er ráð fyrir 115,5 millj. á fjáraukalögum 1998 og 80,5 millj. kr. aukningu á fjárlögum ársins 1999. Fjármagn er afl þess sem gera þarf. Skyndilega varð löggæslan sýnileg, hinum almenna borgara bárust upplýsingar um starf lögreglunnar og peningar voru til að efla löggæslu. Allt er þetta til góðs. Hvað gerðist hins vegar skömmu áður en lögreglustjórinn í Reykjavík kom til starfa? Þá kynnti hæstv. dómsmrh. nýtt skipurit um lögreglustjóraembættið í Reykjavík þar sem lögreglustjórinn er rúinn völdum. Skipuritið er vægast sagt á gráu svæði samkvæmt lögunum og um það eru fjölmörg dæmi. Virkni milli varalögreglustjóra og lögreglustjóra hefur víxlast og ekkert samráð er haft við lögreglustjórann sjálfan. Ég spurði aðstoðarmann hæstv. dómsmrh., sem er í raun arkitekt þessara breytinga í umboði dómsmrh., hvort haft hefði verið samband við Landssamband lögreglumanna. Hann svaraði stutt og laggott: Þeim kemur þetta ekki við. --- Það er ekki von á góðu.

Virðulegi forseti. Þessi umræða snýst fyrst og fremst um þá stöðu sem umrætt skipurit setur lögreglustjórann í Reykjavík í. Það er kjarni málsins. Það hefur verið forvitnilegt, virðulegi forseti, að fylgjast með flóttatilraunum hæstv. dómsmrh. frá því að bera nokkra ábyrgð á þeirri staðreynd að starfsemi lögregluembættisins í Reykjavík hefur verið í miklum ólestri frá því hann tók við starfi dómsmrh. þar til á þessu ári. Það hefur ekki síður verið sérkennilegt að fylgjast með því hvernig hann hefur markvisst reynt að gera lögreglustjórann í Reykjavík einan ábyrgan fyrir óreiðunni. Þær hugmyndir sem nú hafa verið kynntar samrýmast vart lögum að mínu viti, hvað þá heilbrigðri skynsemi. Ég held að mönnum sé gróflega misboðið enda er skipuritið sett fram til höfuðs yfirmanni stærsta lögregluembættisins í landinu. Honum er ætlað að hafa þá eiginleika að vera víðsýnn án þess að embættinu sé á nokkurn hátt ætlað að nýta sér þá víðsýni hans. Þetta er vitaskuld fyrir neðan allar hellur. Í öðru lagi, virðulegi forseti, vil ég segja að þarna eru settar fram grátbroslegar hugmyndir sem aðeins geta átt sér stoð í því að hæstv. dómsmrh. hafi pantað þær. Það er alveg klárt. Ekkert fyrirtæki sem vill láta taka sig alvarlega setur fram hugmyndir af þessum toga nema þær séu pantaðar. Ég vil einnig segja það, virðulegi forseti, að úr því að hæstv. dómsmrh. treysti sér ekki til þess að segja lögreglustjóranum í Reykjavík upp störfum í fyrra í kjölfar þeirrar umræðu sem fram fór um embættið, þá finnst mér lítilmannlegt að útiloka hann frá daglegri stjórn á embættinu með einhvers konar skipuriti. Það liggur fyrir, virðulegi forseti, að hæstv. dómsmrh. gaf út veikindavottorð fyrir lögreglustjórann í Reykjavík sem gilti í sex mánuði. Ég stóð í þeirri trú að útgáfa slíkra vottorða heyrði fremur undir heilbrrn. Þessi sex mánaða tími er liðinn og því tel ég, virðulegi forseti, að hæstv. dómsmrh. eigi að láta af þessum skæruhernaði gagnvart undirmanni sínum og reyna þess í stað að hefja við hann samstarf. Ég tel að það þjóni hagsmunum lögreglunnar betur. Hæstv. dómsmrh. yrði maður að meiri að taka upp samstarf við lögreglustjórann.

Herra forseti. Það er ógeðfellt að fylgjast með því úr fjarlægð hvernig reynt er að grafa undan lögreglustjóranum í Reykjavík. Nú hefur það verið upplýst hér af hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni, einum af liði stjórnarinnar, að það er gert innan úr dómsmrn. Það er líka ógeðfellt að heyra stjórnarliða upplýsa að aðstoðarmaður hæstv. dómsmrh. segi blákalt við lögreglusambandið: Ykkur kemur málið ekkert við. Hér finnst mér, herra forseti, aðalatriði málsins liggja í einu: Lög skulu gilda. Hæstv. forsrh. gaf hæstv. dómsmrh. skýr skilaboð um það þegar þessi umræða kom hér upp fyrir skömmu að lögin tækju að sjálfsögðu fram fyrir reglur og einhvers konar stjórnskipun sem hæstv. dómsmrh. fær utan úr bæ um það hvernig eigi að byggja upp lögregluembættið. Í 6. gr. lögreglulaga, segir með leyfi forseta: ,,Lögreglustjórar fara með stjórn lögregluliðs, hver í sínu umdæmi.`` Hér er verið að fara á svig við lögin. Það blasir við. Reynt er að beita þessu skipuriti sem kemur utan úr bæ til þess að setja lögreglustjórann á hliðarspor. Lögin eru ekkert grín, þau eru alvörumál og menn verða að taka landslög alvarlega. Ef það orkar tvímælis að lög séu til að fylgja þeim eftir þá er komin upp mjög alvarleg staða. Við höfum heilt ráðuneyti innan stjórnkerfisins til þess að sjá til þess að lögunum sé framfylgt. Þess vegna er undarlegt að verða vitni að því að þetta ráðuneyti fari sjálft á svig við lögin. Ég spyr, herra forseti: Hvers konar fordæmi er hæstv. dómsmrh. að gefa þegnum þessa lands? Hvers konar fordæmi er hann að veita lögreglumönnum þessa lands? Og ég spyr, herra forseti: Ætlar ekki hæstv. dómsmrh., í ljósi þeirra staðreynda sem nú liggja fyrir, að láta af ofsóknum sínum á hendur lögreglustjóranum og framfylgja lögunum, sjá til þess að hann verði yfirmaður lögregluliðsins í sínu umdæmi?

Herra forseti. Það er með ólíkindum hversu óhönduglega hæstv. dómsmrh. hefur tekist til við að endurskipuleggja stjórnskipulag lögreglunnar í Reykjavík. Líklega blandast engum hugur um hversu mikil þörf var á slíkri endurskipulagningu, það sanna dæmin, en niðurstaðan er ótrúlegt klúður. Svo hörð orð hafa verið höfð um hið nýja skipulag af hálfu lögreglumanna sem eiga að vinna eftir því að vart er hægt annað en velta því fyrir sér hvort ekki hefði verið betur heima setið en af stað farið. Lögreglustjóri er orðinn nokkurs konar stjórnarformaður, að því er best verður séð, og hefur verið gerður valdalaus. Varalögreglustjóra eru færð hin eiginlegu völd, allt eftir tillögum ráðgjafarfyrirtækisins VSÓ, á meðan ítarlegum tillögum Ríkisendurskoðunar var hafnað. Ráðgjafarfyrirtækið, sem upphaflega var fengið til að skoða innheimtumál embættisins, var von bráðar farið að skoða stjórnskipulagið líka, þrátt fyrir að Ríkisendurskoðun hefði haft það verkefni með höndum. Tillögur Ríkisendurskoðunar voru allt annars eðlis en tillögur VSÓ. Hæstv. dómsmrh. hefur alls ekki skýrt nógu vel af hverju þær voru óbrúklegar. Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. dómsmrh.: Hvers vegna var þeim tillögum ýtt til hliðar? Við því hefur ekki komið sannfærandi svar. Þá er það fullkomlega óásættanlegt hvernig staðið var að málinu gagnvart starfsmönnum embættisins, sem voru ekki hafðir í samráði um skipan mála. Þeir hafa haldið því fram að með því skipulagi sem nú á að vinna eftir sé verið að brjóta lögregluna niður í stað þess að byggja hana upp. Þeir telja skýrsluna jafnvel byggða á röngum forsendum, sem verður að teljast háalvarlegt mál ef rétt er. Auk þess er ekki deilt um þá staðreynd að tillögurnar brjóta í bága við landslög. Herra forseti. Það gengur ekki að fara í málið í blóra við lög, í ósátt við lögreglumenn og í andstöðu við samtök þeirra. Hæstv. dómsmrh. stuðlar ekki að uppbyggingu lögreglunnar í Reykjavík með þeim tillögum sem nú liggja fyrir. Þær eru til þess að auka enn á vandræðin innan þessa mikilvæga embættis og eru þau næg samt.

Herra forseti. Hér er til umræðu mjög alvarlegt mál. Það er alvarlegt vegna þess að segja má að öryggi borgaranna sé stofnað í hættu, það er í uppnámi. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það hér hvert gildi lögreglunnar er á sama tíma og fíkniefnaglæpamenn vaða hér uppi og afbrot fara vaxandi. Hlutverk lögreglunnar er að tryggja öryggi borgaranna í því umhverfi. Til þess þarf að styrkja lögregluliðið með öllum tiltækum ráðum. Til þess að lögreglan nái árangri í vandamiklu starfi sínu þarf að ríkja samhljómur í röðum hennar. Nú má segja að sá samhljómur hafi verið rofinn. Hann hefur verið rofinn með skipuriti sem kynnt hefur verið án þess að yfirstjórn lögreglunnar hafi verið höfð með í ráðum eða hinn almenni lögreglumaður. Það leiðir augljóslega til tortryggni og veikir þar af leiðandi lögregluna sem eina heild. Að undanförnu hefur sú stefna verið ríkjandi að auka sjálfstæði einstakra stofnana ríkisins í anda svonefndrar gæðastjórnunar. Það er ekki í þeim anda að skipurit komi aðsent utan frá, án nokkurs samráðs við þá sem þar starfa. Ég tek undir þá fyrirspurn og óska eftir því að hæstv. dómsmrh. svari: Hvers vegna var úttekt Ríkisendurskoðunar hafnað? Ég vil hvetja hæstv. dómsmrh. til að endurskoða þá ákvörðun sem virðist liggja fyrir. Öryggi borgaranna er í húfi.

Herra forseti. Í starfi lögreglunnar skiptir mestu að boðleiðir séu skýrar innan hennar, starfsskyldur og verkaskipting yfirmanna séu ljósar og fastmótaðar reglur séu um starfsumhverfi lögreglumanna. Það er þeim afar mikilvægt í vandasömu og erfiðu starfi sínu. Skipulag svo mikillar stofnunar sem lögreglunnar í Reykjavík er þarf að tryggja góðan starfsanda og skilvirkni. Þetta fer yfirleitt saman. Skýrslur liggja fyrir um skipulag lögreglunnar í Reykjavík en vinnan, eftir að þær eru komnar fram, er ekki til þess fallin að auka traust eða skapa gott og öruggt starfsumhverfi í lögreglunni. Vinnubrögðin hingað til hafa verið sérstæð, málið hefur verið rekið áfram í veikindafríi lögreglustjórans og skipurit sem skýrsla VSÓ gerir ráð fyrir um verkaskiptingu hans og varalögreglustjóra er undarleg lesning. Ég vil þó láta í ljós að margt gott er að finna í skýrslunni og ekki ástæða til að hrópa hana niður í heild. Gert er ráð fyrir að varalögreglustjóri hafi yfirumsjón með öllum deildum og stjórni öllum daglegum rekstri en lögreglustjóri sjái um stefnumörkun til lengri tíma. Lögreglustjóri er fulltrúi embættisins út á við en varalögreglustjóri hefur yfirumsjón með almannatengslum embættisins. Varalögreglustjóri hefur yfirumsjón með skrifstofu lögreglustjóra. Lögreglustjóri er staðgengill varalögreglustjóra. Lögreglustjóri markar stefnu fyrir embættið með framkvæmdastjórn og ríkislögreglustjóra en varalögreglustjóri hefur umsjón með gerð starfslýsinga fyrir framkvæmdastjórnina. Saksóknari lögreglunnar er undirmaður varalögreglustjóra. Ég treysti hæstv. dómsmrh. til þess að vinda ofan af þessu máli og taka það upp í samráði við lögreglustjórann í Reykjavík sem var að koma til starfa og lögreglumenn í landinu. Það hefur verið þrætumál í þessari umræðu hvort þessi gjörningur væri löglegur. Ég ætla ekki að kveða upp dóma um það en það verður skilyrðislaust að kveða upp úr um þetta atriði og skera úr því því að það er algerlega óviðunandi að hafa slíka þrætu uppi.

Hæstv. forseti. Hæstv. dómsmrh. staðhæfði að þær breytingar sem nú væri verið að framkvæma hjá lögreglustjóraembættinu í Reykjavík væru í fullri sátt við lögreglustjóra og yfirstjórn lögreglunnar. Þetta er rangt. Í öðru lagi vísar hæstv. dómsmrh. til vandaðra vinnubragða VSÓ, verkfræðistofu Stefáns Ólafssonar. Skýrslan er ekki vönduð. Ég hvet menn til þess að kynna sér efni hennar til að ganga úr skugga um það. Vandinn er sá að í þessari skýrslu eru settar fram ýmsar staðhæfingar sem eru ekki á rökum reistar, sem eru rangar, og hæstv. dómsmrh. vísaði í máli sínu til nokkurra þessara staðhæfinga. Ég fullyrði að af 10--12 staðhæfingum sem fram komu í skýrslunni um það sem aflaga fer hjá lögreglunni í Reykjavík séu allflestar, 10--11, rangar. Eina staðhæfingu veit ég um að er rétt og hún er sú að skilgreining á stöðu varalögreglustjóra hafi verið óljós. Annað er hreinlega rangt. Það alvarlega í þessu máli er að niðurstöður skýrslu VSÓ, verkfræðistofu Stefáns Ólafssonar, voru kynntar 30. október en það var farið að framkvæma þær 2. nóvember. Málið er enn alvarlegra vegna þess að tillögur VSÓ stangast á við landslög. Þær gátu og geta orðið vinnugagn í besta lagi, en þær geta aldrei orðið að framkvæmdaáætlun. Lögreglustjórinn stýrir sínu liði samkvæmt 6. gr. lögreglulaga, annað er rugl. Alvarlegar upplýsingar komu fram í máli hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar þar sem hann vísar í ummæli 

Herra forseti. Það er tvennt sem menn þurfa að hafa í huga. Í fyrsta lagi hefur enginn hv. þingmanna fært ein einustu rök fyrir því að verið sé að gera þær breytingar á skipulagi lögreglunnar í Reykjavík sem brjóti í bága við lög, enda gengur það að sjálfsögðu aldrei upp. Allt skipulag verður að vera í samræmi við lög og verður auðvitað aldrei á annan veg. Engin rök hafa verð færð fyrir því að verið sé að gera annað. Í öðru lagi  Þær tillögur sem hér liggja fyrir frá VSÓ eru í meginatriðum samhljóða þeim tillögum sem komu frá Ríkisendurskoðun, en þær eru fyllri 

Ósatt.

Það er líka mikilvægt að það liggi alveg ljóst fyrir og ætti ekki að þurfa að segja mönnum sem segjast hafa lesið þessi gögn, að ég hygg að í fá skipti þar sem þannig hefur verið unnið hafi jafnmikill tími verið gefinn til þess að kynna tillögurnar, kalla eftir athugasemdum og til að meta þær því að það stendur ekki til að taka lokaákvarðanir 

Það er byrjað að framkvæma.

Það eru hátt í tveir mánuðir gefnir til þess að kalla eftir athugasemdum 

Það er byrjað að framkvæma þetta.

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð og næði til þess að tala.

Herra forseti. Ég mun annars vegar gera grein fyrir starfsemi Byggðastofnunar árið 1997 en ársskýrslu Byggðastofnunar hefur verið dreift til þingmanna og samkvæmt lögum skal forsrh. árlega gefa Alþingi skýrslu um starfsemi stofnunarinnar. Hins vegar mæli ég fyrir till. til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001. Samkvæmt lögum um Byggðastofnun, nr. 64/1985, með síðari breytingum, gerir Byggðastofnun tillögu að stefnumótandi áætlun í byggðamálum til fjögurra ára í senn og leggur forsrh. hana fram á Alþingi. Ég mun því, herra forseti, hefja mál mitt með því að greina frá skýrslu Byggðastofnunar. Gott efnahagsástand endurspeglast í afkomu Byggðastofnunar árið 1997, annað árið í röð. Hagnaður stofnunarinnar nam 167 millj. kr. Að teknu tilliti til óreglulegra liða er hagnaður ársins 54 millj. kr. Hreinar vaxtatekjur námu 226 millj. kr. Framlag ríkisins á fjárlögum nam samtals 223 millj. kr. Þar af voru 19 millj. kr. vegna stuðnings við atvinnuuppbyggingu samkvæmt ákvörðunum búvörusamnings. Rekstrarkostnaður nam 137 millj. kr. Veittir styrkir námu 142 millj. kr. en 160 millj. kr. árið áður. Gott efnahagsástand og stöðugleiki í efnahagslífi leiddi til þess að hægt var að nota á annað hundrað millj. kr. sem settar höfðu verið á afskriftareikning til að mæta áætluðum útlánatöpum vegna nýrra lánveitinga. Afskriftaframlag ársins var því einungis 5 millj. en nam um 170 millj. árið áður. Niðurstöðutala efnahagsreiknings Byggðastofnunar nam í árslok 1997 tæpum 7,2 milljörðum kr. Eigið fé stofnunarinnar nam þar af um 1,2 milljörðum kr. Skuldir voru því samtals tæpir 6 milljarðar kr. Byggðastofnun er ætlað að viðhalda raungildi eigin fjár síns. Það markmið gekk eftir á árinu. Breytingar á starfsskipulagi og starfsháttum Byggðastofnunar voru undirbúnar á árinu. Stjórn stofnunarinnar ákvað að flytja þróunarsvið Byggðastofnunar til Sauðárkróks. Fyrr á þessu ári tók stjórnin svo ákvörðun um að leggja niður skrifstofur sínar á Egilsstöðum og Ísafirði en nota það fé sem við það sparast til að auka enn starfsemi á ábyrgð heimaaðila í þessum landshlutum. Þessu hefur nú verið hrint í framkvæmd. Þá var ákveðið að skilja sem mest á milli lánastarfsemi Byggðastofnunar og annarrar starfsemi, svo sem úttekta og atvinnuþróunarstarfs. Breytingar á skipulagi og starfsháttum Byggðastofnunar voru nánar útfærðar og staðfestar með nýrri reglugerð um Byggðastofnun sl. vor. Lánastarfsemi Byggðastofnunar hefur löngum verið ágreiningsefni. Af því tilefni hefur verið sett ákvæði í reglugerð um Byggðastofnun sem mótar ásættanlega umgjörð um lánastarfsemi. Hún þarf bæði að lúta aðhaldi og að gera mögulegt að taka þá áhættu sem fylgir nýjungum og veðsetningarhæfni eigna á landsbyggðinni. Þá er í nýju reglugerðinni kveðið á um undirbúning mála til ákvörðunar stjórnar. Tekin eru af öll tvímæli um að stofnuninni beri að auglýsa eftir umsóknum um styrki og sett ákvæði um afgreiðslu umsókna og um eftirgjöf skulda. Einnig eru ítarleg ákvæði um þátttöku stofnunarinnar í atvinnuþróunarfélögum og stuðning við atvinnuráðgjafa í hverju kjördæmi. Byggðastofnun skal framvegis ekki vera beinn þátttakandi í atvinnurekstri. Byggðastofnun er þó heimilt að taka þátt í félögum með fjárframlagi ef um er að ræða eign\-ar\-halds-, fjárfestingar- og þróunarfélög. Það skilyrði er þó sett að eignarhluti Byggðastofnunar í slíkum félögum megi ekki vera meira en 40%. Hlutur fagfjárfesta, fyrirtækja í einkaeigu og einstaklinga skal vera a.m.k. 20%. Stofnuninni er þó heimilt áfram að verja kröfur sínar með því að breyta þeim í hlutafé. Með þessari nýju skipan mála er stofnunin betur í stakk búin til að sinna sínu mikilvæga hlutverki sem er að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu. Ég tel fulla ástæðu til að þakka stjórn Byggðastofnunar, forstjóra og starfsmönnum störfin á liðnu ári. Sérstaklega þakka ég formanni og varaformanni farsæl og framsýn störf þeirra og ánægjulegt samstarf. Herra forseti. Ég leyfi mér þá næst að víkja að till. til þál. um stefnu í byggðamálum. Í 8. gr. laga um Byggðastofnun kemur fram að stofnunin skuli gera tillögu að stefnumótandi áætlun í byggðamálum til fjögurra ára í senn og að ráðherra skuli leggja tillöguna fyrir Alþingi til afgreiðslu. Tillagan kemur fram í þskj. 257 sem dreift hefur verið til þingmanna. Í fylgiskjölum tillögunnar eru ýmsar skýrslur og álitsgerðir sem fjalla um byggðaþróun í landinu. Í 10. gr. reglugerðar um stofnunina frá 8. maí 1998 segir að forsrh. skuli kynna Byggðastofnun stefnu ríkisstjórnarinnar í byggðamálum og skýrgreina á hvaða atriði lögð skuli áhersla við gerð áætlunarinnar þegar vinna að undirbúningi hennar hefst. Í samræmi við þetta ritaði ég Byggðastofnun bréf 19. ágúst 1997. Meðal þess sem þar kemur fram er eftirfarandi: ,,Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. apríl 1995 segir að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir því að samheldni megi ríkja með þjóðinni og milli dreifbýlis og þéttbýlis. Að því vill ríkisstjórnin stuðla með almennri stefnu sinni í efnahags- og atvinnumálum, með því að grundvöllur atvinnustarfsemi í landinu sé traustur og ógni ekki búsetuöryggi á landsbyggðinni. Ríkisstjórnin telur að framhald eigi að vera á þeirri viðleitni sem uppi hefur verið og miðar að því að auka fjölbreytni atvinnulífs og atvinnutækifæra á landsbyggðinni. Segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að Byggðastofnun í samvinnu m.a. við atvinnuráðgjafa eigi að stuðla að sókn og uppbyggingu atvinnulífsins um land allt. Ríkisstjórnin vill efla byggð í landinu með traustum og góðum samgöngum þannig að gæði landsins og aðrar auðlindir til lands og sjávar nýtist með hagkvæmum hætti. Jafnframt vill ríkisstjórnin tryggja góða opinbera þjónustu um allt land sem sé landsmönnum öllum aðgengileg. Er lögð áhersla á að opinber þjónusta sé byggð upp þar sem hagkvæmt er að veita hana og þar sem flestir geta fært sér hana í nyt. Með staðsetningu opinberrar þjónustu ber að stuðla að eflingu vaxtarsvæða á landsbyggðinni þar sem bestar forsendur eru til að koma til móts við kröfur um fjölbreytta þjónustu og fjölbreytt framboð atvinnutækifæra. Flutningur verkefna frá ríki til sveitarfélaga, sem ríkisstjórnir áfram vinna að, miða að sama marki.`` Í bréfi mínu til Byggðastofnunar kom fram að ríkisstjórnin legði áherslu á að í stefnumótandi áætlun í byggðamálum yrði fjallað um eftirtalin atriði: 1. Hvernig Byggðastofnun hyggst halda áfram stuðningi við nýsköpun og atvinnuþróun á landsbyggðinni og sett fram skýr markmið í því sambandi. 2. Gerð verði tillaga um hvernig ríkisvaldið geti stuðlað að eflingu vaxtarsvæða á landsbyggðinni og hvaða markmið séu raunhæf og æskileg í því sambandi. 3. Hvernig stofnunin hyggst halda áfram að vinna að gerð svæðisbundinna byggðaáætlana. Er lögð á það áhersla að þau svæði sem um er fjallað hverju sinni nái ákveðinni lágmarksstærð og miðist við svæði sem mynda eða geta myndað samfelld atvinnu- og þjónustusvæði. Er jafnframt rétt að vilji sveitarstjórna til samstarfs þeirra í milli ráði um afmörkun þessara svæða. 4. Með hvaða hætti Byggðastofnun geti haft milligöngu um að veita sveitarstjórnum upplýsingar um áform ríkisvaldsins varðandi uppbyggingu og skipulagningu opinberrar þjónustu í einstökum málaflokkum er nýtist þeim við þeirra eigin áætlanagerð. 5. Framhald á verkefnaflutningi frá ríki til sveitarfélaga og helstu möguleikar og markmið í því sambandi. 6. Hvaða ráðstafanir ríkisvaldið geti gert til að bregðast við búsetuvanda á svokölluðum jaðarsvæðum. 7. Byggðastuðningur stjórnvalda, hvort þar sé aukinnar samræmingar þörf og hvernig best sé að nýta það fé sem varið er til að styðja búsetu og atvinnulíf á landsbyggðinni. Búsetuþróun í landinu er áhyggjuefni. Byggð úti á landi verður víða fyrir ágjöf þegar sífellt fleiri flytja af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Á síðustu tíu árum hefur íbúum landsins fjölgað um 10%. Íbúum höfuðborgarsvæðisins hefur hins vegar fjölgað um 19%. Á þessu tímabili er mismunur aðfluttra og brottfluttra af landsbyggðinni samtals rúmlega 12 þúsund. Á sama tíma hefur íbúum höfuðborgarsvæðisins fjölgað um rúmlega 26 þúsund manns og því stafar nær helmingur vaxtarins af beinum aðflutningi innan lands. Tíðni brottflutnings af landsbyggðinni hefur aukist en hlutfallslega jafnmargir flytja frá höfuðborgarsvæðinu út á land og áður var sé miðað við mannfjölda. Þessi þróun heldur áfram ef skoðaðar eru tölur þessa árs. Á fyrstu níu mánuðum ársins hafa rúmlega 1.400 fleiri flutt til höfuðborgarsvæðisins en út á landsbyggðina. Samkvæmt rannsóknum eru þau atriði sem fyrst og fremst ráða vali landsbyggðarfólks á búsetustað áhugi á nútímalegum lífsháttum, t.d. fjölbreyttum atvinnutækifærum, ríkulegum aðgangi að verslun og þjónustu, fjölbreyttara menningarlífi og afþreyingu, góðum húsnæðisaðstæðum og samgöngum. Nauðsynlegt er að stjórnvöld hafi skýra stefnu að því er varðar þróun byggðar í landinu. Almenn stefna ríkisstjórnarinnar er skýr og miðar að því að styrkja byggð þar sem þess er kostur. Þessa stefnu þarf að útfæra frekar og er stefna í byggðamálum til þess. Sú till. til þál. sem lögð er fram byggir að uppistöðu til á tillögu stjórnar Byggðastofnunar. Þær aðgerðir sem lagðar eru til skiptast í fjóra flokka. Í fyrsta lagi eru aðgerðir sem snúa að nýsköpun í atvinnulífinu. Í öðru lagi eru aðgerðir á sviði menntunar, þekkingar og menningar. Í þriðja lagi jöfnun búsetuskilyrða og í fjórða lagi atriði er snúa að bættri umgengni okkar við landið. Mun ég hér á eftir fjalla stuttlega um hvert þessara atriða. Í tillögunni er gert ráð fyrir að unnið verði markvisst að því að auka fjölbreytni atvinnulífs á landsbyggðinni. Á undanförnum árum hefur orðið mikil efling á atvinnuþróunarstarfsemi á ábyrgð aðila í héraði. Byggðastofnun hefur stutt það með stórauknu fjármagni að undanförnu. Í tillögunni er gert ráð fyrir því að efla starfsemina, m.a. með því að leita eftir samstarfi við háskóla og rannsóknarstofnanir. Í tillögunni er gert ráð fyrir að lánastarfsemi Byggðastofnunar verði rekin á arðsemisgrundvelli. Þá er lagt til að reikningslegur aðskilnaður verði á milli lánastarfsemi Byggðastofnunar og annarrar starfsemi á vegum hennar. Þetta er í anda þeirrar stefnu að gera ljós skil á milli þess sem nýtur stuðnings ríkisvaldsins og annarrar starfsemi. Skortur á áhættufjármagni hefur verið talinn standa nauðsynlegri fjölbreytni atvinnulífs á landsbyggðinni fyrir þrifum. Í því skyni m.a. er hluta af fjármagni Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins varið til nýsköpunarverkefna á landsbyggðinni. Aðilar í héraði hafa einnig hug á að geta tekið þátt í félögum sem hafa aukna fjölbreytni í atvinnu að markmiði. Í þáltill. er gert ráð fyrir því að þátttaka Byggðastofnunar í eignarhaldsfélögum sé fjármögnuð með sérstökum fjárveitingum af fjárlögum sem geti numið allt að 300 millj. kr. á ári. Góðar samgöngur eru mikilvægar fyrir þróun byggðar og atvinnulífs á landsbyggðinni. Víða er nauðsynlegt að stunda atvinnu um lengri veg en áður. Þess vegna er í tillögunni lagt til að gripið verði til aðgerða til að auðvelda fólki í strjálbýli atvinnusókn og minnka kostnað henni samfara. Mikil umræða hefur farið fram á undanförnum missirum um hlut ríkisvaldsins í byggðaþróuninni með eigin atvinnustarfsemi. Í þessari tillögu er lögð áhersla á að opinberum störfum fjölgi ekki minna hlutfallslega á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Leitast verði við að staðsetja nýja starfsemi hins opinbera utan höfuðborgarsvæðisins og er reynt að skilgreina eftir föngum verkefni á vegum einstakra ráðuneyta sem unnt væri að vinna að og sinna á landsbyggðinni. Tillagan gerir ráð fyrir að einstökum ráðuneytum verði gert að leggja fram tillögur um það hver þessi verkefni geti verið. Ríkisstjórnin hefur lagt á það áherslu að í viðræðum við erlenda fjárfesta sé kannað hvort mögulegt sé að stóriðjukostum sé fundinn staður utan höfuðborgarsvæðisins. Í sumum tilvikum hníga hagkvæmnisrök að slíkri staðsetningu. Í tillögunni er þessi áhersla ítrekuð. Annar þáttur tillögunnar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árið 1998--2001 fjallar um mennta- og menningarmál. Á undanförnum árum hefur mönnum orðið æ ljósara hið mikla gildi mennta- og menningarmála við mótun heilbrigðra samfélaga sem hafa möguleika til þróunar og vaxtar. Annars vegar er um að ræða aðgerðir sem stuðla að því að efla menntastofnanir á landsbyggðinni. Þar fer Háskólinn á Akureyri fremstur í flokki án þess að gert sé lítið úr mikilvægi annarra menntastofnana bæði á háskóla- og framhaldsskólastigi. Hins vegar eru gerðar tillögur sem hafa að markmiði að jafna kostnað og aðstöðu fyrir íbúa á landsbyggðinni að því er varðar aðgang að menntun. Þar er um að ræða bætt skilyrði fyrir fólk til að sækja nám utan heimabyggðar og að þeir möguleikar sem fjarkennsla býður upp á verði nýttir. Á undanförnum missirum hefur orðið veruleg aukning á framboði til náms í fjarkennslu, bæði á vegum Háskóla Íslands og menntastofnana á landsbyggðinni. Í þriðja þætti tillögunnar er fjallað um jöfnun lífskjara og bætta samkeppnisstöðu landsbyggðarinnar. Gerð er tillaga um að lækka kostnað við hitun íbúðarhúsnæðis annars vegar með auknum greiðslum til jöfnunar, en hins vegar með því að styrkja aukna nýtingu jarðvarma til húshitunar. Nú þegar hefur verið hrundið af stað sameiginlegu átaki iðnrn., Byggðastofnunar og Orkusjóðs til að efla leit að jarðhita til húshitunar. Svo sem áður er komið fram leggur ríkisstjórnin mikla áherslu á þátt samgöngubóta í því að bæta stöðu landsbyggðarinnar og bæta þar lífskjör. Lögð verði áhersla á framkvæmdir í þeim landshlutum þar sem samgöngur eru ófullnægjandi. Víða hafa sveitarfélög orðið að taka yfir félagslegt íbúðarhúsnæði í samræmi við reglur þar um. Þetta vandamál er mest þar sem íbúum hefur fækkað mest. Nú um áramótin taka gildi ný lög um Íbúðalánasjóð. Í þeim lögum eru ákvæði um með hvaða hætti hægt verður að bregðast við þessum vanda. Í tillögunni er ályktuð sú stefna ríkisstjórnarinnar að flytja beri verkefni frá ríki til sveitarfélaga án þess að gerðar séu beinar tillögur um hvernig það skuli gert. Stefnt skuli að því að hlutur sveitarfélaga verði eigi minni en ríkisins í opinberum rekstri. Í dag er ríkið með um það bil tvöföld umsvif á við sveitarfélögin séu almannatryggingar ekki taldar með. Hlutur sveitarfélaganna af opinberri starfsemi hefur vaxið á undanförnum árum. Sú efling sveitarfélaganna sem orðið hefur á undanförnum árum með sameiningu þeirra í stærri og öflugri einingar er að skapa mun betri forsendur fyrir því að hlutur sveitarfélaganna aukist enn. Í fjórða hluta tillögunnar er fjallað um bætta umgengni við landið. Gerð er tillaga um að gera átak til að stöðva hraðfara landeyðingu þar sem náttúruöfl hindra ekki framkvæmdir. Lagt er til að sveitarfélög verði aðstoðuð við gerð framkvæmdaáætlunar í umhverfismálum og gert verði átak til umhverfisbóta. Þá er lagt til að kanna hver yrðu langtímaáhrif á stofnvegum á miðhálendinu. Herra forseti. Tillögu þeirri sem ég hef hér mælt fyrir er ætlað að taka á þeirri byggðaröskun sem nú á sér stað. Þess verður þó að gæta að of miklar væntingar verði ekki gerðar til þessarar þáltill. einnar og sér. Verði tillagan samþykkt og ef vel tekst til um þær fjölþættu ráðstafanir sem hún felur í sér fæst vissulega ágæt viðspyrna landsbyggðinni í hag. Kjarni þessarar tillögu felst enda ekki í að málefni byggðanna færist á eina hönd í Reykjavík heldur er fyrst og fremst byggt á frumkvæði aðila í héraði og stutt við bakið á heimamönnum í uppbyggilegri viðleitni sinni. Öllum má hins vegar vera ljóst að búsetuþróun mun ekki snúast við í einu vetfangi með samþykkt Alþingis á tillögu sem þessari. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa byggðaþáttinn einnig í huga við mótun efnahags- og þjóðfélagsmála. Þótt umræða um almenna hagræna þætti í íslensku samfélagi virðist ekki endilega hafa bein tengsl við búsetuþróun hlýtur þingheimur að fallast á að stöðugur og sterkur efnahagsgrundvöllur í landinu er lykilatriði í að ekki halli enn meira undan fæti víða á landsbyggðinni. Niðursveifla í atvinnulífi mundi augljóslega koma harðast niður á veikustu byggðarlögunum. Allar hugmyndir um að veikja Ísland efnahagslega ber að skoða í því ljósi. Hagsmunir landsbyggðarinnar í efnahagsumræðunni verða enn skýrari þegar ýmis dægurmál eru skoðuð. Til að mynda er augljóst að ofurskattur á aðalatvinnugrein hinna dreifðu byggða, sjávarútveginn, mundi valda hruni á byggð víða um land og almennt veikja landsbyggðina enn frekar en nú er. Sem betur fer virðast fylgismenn slíkra hugmynda hafa snarlækkað þær upphæðir sem þeir segjast vilja innheimta svo tölurnar núna eru aðeins lítið brot af því sem áður hefur heyrst en hugmyndirnar eru því miður þekktar. Þá má heldur ekki láta tímabundnar öfgar gegn vatnsaflsvirkjunum og umhverfisvænni stóriðju á Íslandi valda landsbyggðinni varanlegum skaða. Öfgar í nýtingu eru vissulega slæmar, öfgar í verndun eru litlu betri. Þegar vissir landshlutar vilja styrkja efnahagslega stöðu sína með uppbyggingu iðnaðar verður að hlusta á þær raddir. Um leið þarf að gæta vel að umgengni við landið. Það hafa Íslendingar yfirleitt borið gæfu til að gera í gegnum áratugina. Við höfum að auki lagt af margvíslega mengandi starfsemi á undanförnum áratugum. Þess vegna getum við ekki gengist undir alþjóðleg viðmið í umhverfismálum ef þau eiga ekki við um aðstæður á Íslandi og eru bersýnilega óásættanleg fyrir okkur. Í loftslagsmálum gengi það til að mynda þvert á markmið Kyoto-samkomulagsins ef Íslendingar væru þar með að óbreyttu. Ástæðan er sú að ýmis stóriðja sem ella yrði staðsett hér á landi mundi með aðild Íslands að núverandi samkomulagi færast til landa sem nota margfalt meira mengandi orku en við. Að auki er samkomulagið og þær tímasetningar sem það byggir á sérstaklega ósanngjarnt gagnvart okkur Íslendingum. Kyoto-samningurinn eins og hann lítur út núna er ekki síst ósanngjarn íbúum landsbyggðarinnar sem eru að styrkja byggðarlög sín. Eins má benda á að tilhneiging til útþenslu hins opinbera hefur haft slæm áhrif á landsbyggðina. Störf hjá ríkinu eru til að mynda langflest staðsett á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Svo sem fyrr var getið verður stefnt að því að staðsetja nýja starfsemi ríkisins úti á landi eftir því sem framast er unnt. Er hægt að nefna allmörg dæmi um viðleitni af því tagi á yfirstandandi kjörtímabili, en jafnframt því miður dæmi um að þeir stjórnmálamenn sem þar hafa fremst farið hafi hlotið pólitíska skráveifu fyrir vikið. Áfram verða verkefnin einnig færð frá ríki til sveitarfélaga. Samt sem áður er ljóst að ör fjölgun opinberra starfa þýðir fyrst og fremst fjölgun starfa á höfuðborgarsvæðinu. Sú staðreynd hefur verið greinilega dregin fram nýlega á talnalegum grundvelli. Af framansögðu má vera ljóst að við alþingismenn megum ekki aðeins huga að málum landsbyggðarinnar á þeim tyllidögum þegar búsetumál eru rædd sérstaklega. Ef raunverulegur vilji er fyrir því að styrkja dreifðar byggðir og ekki síst byggðakjarna víða um land verður að sýna þann vilja í verki. Ég tel að fyrirliggjandi tillaga, sem stjórn Byggðastofnunar á mestan heiður af, sé gott og glöggt dæmi um slíkan vilja. Herra forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að þáltill. þessari verði vísað til síðari umræðu og hv. allshn.

Herra forseti. Umræður um byggðamál bæði á Alþingi og í þjóðfélaginu hafa að sönnu verið miklar en því miður oftar neikvæðar en jákvæðar. Menn hafa gagnrýnt þar óstjórn og óráðsíu og talað mikið um gjafafé. Ég tel að sú neikvæða umræða sem hefur farið fram sé í hæsta máta ómakleg því staðreyndin er einfaldlega sú að þótt ekki hafi allt gengið eftir í þeirri byggðastefnu sem menn hafa verið að reyna að móta á undanförnum árum og áratugum hefur þar margt verið gott gert. Vissulega er það rétt að byggðastefnan eins og hún hefur verið framkvæmd hefur ekki nægt til þess að stöðva fólksflótta af landsbyggðinni til Reykjavíkur og búa þau skilyrði úti á landi að fólk vilji fremur búa þar en á suðvesturhorninu, en hinu gleyma menn oft í þeirri umræðu: Hvernig halda menn að ástandið hefði verið úti á landsbyggðinni ef ekkert hefði verið aðhafst? Ég er ansi hræddur um að þá hefði fólksflóttinn og erfiðleikarnir verið miklu meiri þannig að ég vísa því algerlega á bug að byggðastefnan, eins og hún hefur verið framkvæmd undanfarin ár, hafi engu áorkað þó svo að ég sé sammála því áliti mjög margra að þar hefði ýmislegt betur getað farið. Ég tel að tillaga sú til þingsályktunar sem hér er lögð fram sé tilraun til þess að leita að slíkum leiðum, byggja á þeirri reynslu sem fengist hefur. Taka það jákvæða út úr þeirri byggðarstefnu sem fylgt hefur verið en reyna að marka um leið nýja stefnu og nýjar lausnir með nýjum hugmyndum. Ég átti þess kost árið 1983 að starfa á vegum Byggðastofnunar og athuga þar sérstaklega lánveitingar Byggðastofnunar, einkum til sjávarútvegs, og hvort hægt væri að sjá einhverja fylgni á milli lánveitinga Byggðastofnunar til sjávarútvegs og atvinnutekna og atvinnumöguleika á þeim stöðum þar sem lánveitingarnar fóru fram eða til þeirra staða sem fengu lán á vegum Byggðastofnunar. Ég skal fúslega viðurkenna að niðurstaðan kom mér á óvart því að hún var ekki í samræmi við það sem hefur þráfaldlega verið haldið fram í þessari umræðu. Það kom í ljós þegar niðurstöðurnar lágu fyrir af þeirri tölfræðilegu úttekt sem ég var fenginn til að vinna á vegum Byggðastofnunar á þessum tíma, að marktæk fylgni var á milli þeirrar fyrirgreiðslu sem Byggðastofnun hafði veitt í sjávarútvegi, bæði útgerð og fiskvinnslu annars vegar og hins vegar fjölgunar atvinnutækifæra og atvinnutekna í viðkomandi greinum þannig að allar fullyrðingar um að Byggðastofnun hefði þar farið rangan veg í sambandi við aðstoð sína við íslenskan sjávarútveg reyndust á sandi byggðar. Niðurstaðan var þveröfug og ég viðurkenni það og tek fram enn og aftur að það kom mér á óvart og sjálfsagt mörgum öðrum. Mér er enn í minni umræða sem fór fram um byggðamál fyrir u.þ.b. 15 árum á hinu háa Alþingi. Þá tók Benedikt Gröndal, þáverandi formaður Alþfl., svo til máls að þjóð sem byggði ekki land sitt gæti ekki haldið á því forræði mjög lengi. Það væri forsenda fyrir því að þjóð héldi forræði á því landi sem hún teldi sig eiga að hún byggði það sjálf og nytjaði það sjálf. Það þýðir ekki að öll þau byggðarlög og allir þeir bæir sem einhvern tímann hafa verið í byggð skuli skilyrðislaust vera í byggð áfram heldur hitt að það er skylda þjóðar sem vill halda forræði á landi sínu að byggja landið þar sem byggð er lífvænleg. Gerist það ekki getur slík þjóð ekki til lengdar haldið fram kröfunni um að búa frjáls og sjálfstæð í landi sínu með fullu forræði yfir landinu öllu. Einmitt vegna þeirrar röksemdar, sem Benedikt Gröndal færði fyrstur fram svo ég hafi heyrt, er umræða um byggðamál ekki umræða landsbyggðarfólks eins heldur umræða sem varðar alla landsmenn því það er skylda okkar sem þjóðar sem búum í stóru landi að byggja það land allt, hafa forræði á því landi, ekki að byggja þar sem óbyggilegt er, ekki að byggja landið þar sem er ekki lífvænlegt til búsetu heldur þvert á móti að byggja þau héruð á Íslandi þar sem hægt er að lifa með afkomu eins og annars staðar gengur og gerist á landinu og með auðugu menningarlífi eins og er annars staðar hægt að hafa. Þess vegna á byggðaumræðan ekki bara að vera einskorðuð við þingmenn og íbúa landsbyggðarinnar. Þetta er mál sem varðar þjóðina alla, ekkert síður íbúa þéttbýlisins á suðvesturhorninu en dreifbýlisins því að það er skylda okkar sem þjóðar ef við ætlum að halda forræði á því landi sem við byggjum að við byggjum það sjálf og nýtum það sjálf. Vissulega vekur það mann til umhugsunar nú, 15 árum eftir að þessi ummæli voru viðhöfð að víða úti í byggðum landsins þar sem búseta er lífvænleg er byggðinni í dag að verulegu leyti haldið uppi af aðfluttu, erlendu vinnuafli sem þar stundar störf án þess að taka að öðru leyti þátt í því mannlífi sem þar fer fram. Það má því segja að nú þegar sé þjóðin farin að láta undan síga hvað það varðar að hafa sjálf forræði á byggð sinni, að byggja sjálf land sitt. Hér talar maður sem er þingmaður kjördæmis þar sem nú standa undir atvinnulífinu mörg hundruð manns af erlendu bergi brotin á sama tíma og atvinnuleysi, ekki síst hér á suðvesturhorninu mælist allverulegt. Fyrir örfáum árum flutti ég á Alþingi ásamt fleiri hv. þm. tillögu um að á vegum forsrn. yrði lagt út í könnun á því hjá fólki sem flutt hefði burtu af landsbyggðinni og fólki sem hefði flutt frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar, hverjar væru ástæður þess brottflutnings vegna þess að það má segja að fyrir þann tíma höfum við Íslendingar hegðað okkur þannig að skjóta fyrst og spyrja svo. Með öðrum orðum að taka fyrst ákvarðanir um hvað bæri að gera til þess að rétta við byggðina í hinum veiku landshlutum fremur en að leita fyrst að skýringunum á brottflutningnum og síðan að leiðum til að bæta þar úr. Um svipað leyti og tillagan var til meðferðar á hinu háa Alþingi tók stjórn Byggðastofnunar ákvörðun um það að láta hefja slíka könnun. Það er vissulega umhugsunarvert, eftir alla þá umræðu um ára og áratuga skeið sem hafði verið um byggðaþróun í landinu, að þá fyrst skuli menn, stjórnvöld og Alþingi, fara að leita að skýringunum á byggðaröskuninni en að finna þær skýringar er auðvitað forsenda fyrir því að menn geti tekið réttar ákvarðanir um hvernig bregðast eigi við. Nú liggur niðurstaða þessarar athugunar fyrir og myndar að hluta til þær tillögur sem eru í þessari till. til þál. sem hæstv. forsrh. mælti fyrir. En það er mjög eftirtektarvert og umhugsunarvert að það vantar ýmislegt í þær tillögur í till. til þál. um stefnu í byggðamálum sem aðalhöfundur könnunarinnar um orsakir búferlaflutninga mælti helst með að gripið yrði til. Út af fyrir sig er alveg rétt að það kann að hafa komið einhverjum á óvart, herra forseti, að það voru ýmis önnur atriði en þau sem beint vörðuðu atvinnumál sem orsökuðu búferlaflutningana. Þar á meðal atriði er tengjast menntun og menningu, félagslegum aðstæðum og sálrænni afstöðu. En það kom fram í könnuninni, sem gerð var á vegum háskólans og að tilhlutan stjórnar Byggðastofnunar og Stefán Ólafsson prófessor stóð að, að þessar skýringar væru ekki einhlítar. Þarna væri líka um atvinnumálin að ræða og ekki síst áhrifa stjórnkerfisins sem við höfum búið við um fiskveiðar. Það er nefnilega ekkert tilviljun hvernig þorp urðu til á Íslandi. Flestöll þorp á Íslandi urðu til og byggðust upp í kringum sjávarútveginn vegna þess að af ýmsum ástæðum var betra að gera út frá þessum stöðum en öðrum. Hins vegar segir prófessor Stefán Ólafsson í grein í Morgunblaðinu orðrétt, með leyfi forseta: ,,Rannsóknir mínar benda ákveðið til þess að búseta sé að öðru jöfnu viðkvæmust í sjávarútvegsbyggðunum, einkum í minni þorpum og kaupstöðum á landsbyggðinni. Markaðsvæðing sjávarútvegsins með myndun einkaeignarréttar á veiðiheimildum og frjálsu framsali þeirra á markaði hefur breytt grundvelli búsetu í mörgum sjávarbyggðum eftir 1990, einkum hvað snertir hag fiskvinnslufólks. Þar sem stærri hluti íbúanna starfar við sjávarútveg hefur íbúaþróunin verið neikvæðari og brottflutningur meiri. Þannig er hlutfall íbúa sem starfa við sjávarútveg hæst á Vestfjörðum og þar hefur íbúatapið verið hlutfallslega mest en næsthæst er hlutfall sjávarútvegsstarfa á Austfjörðum og þaðan hafa næstflestir íbúar tapast. Þróunin í sjávarútvegsbyggðunum virðist því skýrast stóran hluta af breyttum aðstæðum í búsetuþróun landsbyggðarinnar. Það er vaxandi óöryggi um framtíðarstörf í fiskvinnslu og smábátaútgerð vegna hættu á sölu veiðiheimilda úr byggðarlaginu. Flutningur fiskvinnslu út á sjó og minnkandi tekjuöflunarmöguleikar.`` Með öðrum orðum má rekja byggðaflóttann úr tveimur helstu landsbyggðarkjördæmunum til þeirrar stefnu sem rekin hefur verið í stjórnkerfi fiskveiða og til þeirrar ákvörðunar þeirra sem fengið hafa afnotaréttinn af þessari auðlind fyrir ekki neitt, að selja veiðiheimildir sínar öðrum, án tillits til þess að sú ákvörðun getur þýtt það að allar eignir íbúa í sjávarþorpum verði á sömu nóttu verðlausar. Fólkið missir ekki aðeins atvinnutækifærin heldur verða eignirnar verðlausar. Um þetta er ekkert rætt í þeirri till. til þál. sem hér er rædd. Þá kemur líka fram í tillögum Stefáns Ólafssonar prófessors um til hvaða aðgerða eigi að grípa. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Eigendur kvótans hafa við núverandi skipan fengið vænlega útgönguleið úr greininni með því að selja frá sér kvótann, en með því er lífsbjörgin hins vegar seld frá landvinnslufólkinu, þ.e. fiskvinnslufólkinu og öðrum íbúum minni sjávarbyggða. Það fólk á um fátt annað að velja en að flytja brott þegar svo er komið.`` Vegna þeirra umræðna sem urðu áðan og orða hæstv. forsrh. er það mjög merkilegt að ein af þeim tillögum sem þessi prófessor, sem þekkir væntanlega manna best til ástæðna búferlaflutninga af landsbyggðinni, ein af þeim tillögum sem hann gerir er einmitt að leggja á veiðileyfagjald. Til þess að rétta við hag landsbyggðarinnar --- ekki til þess að rústa hag landsbyggðarinnar, eins og hæstv. forsrh. sagði, heldur til þess að rétta hann við. Þessi ágæti prófessor leggur til í grein í Morgunblaðinu sem birtist þann 12. nóv. sl. að í fyrsta lagi yrði skattafsláttur færður til og fenginn fiskvinnslufólki. Í öðru lagi að taka upp sérstakan jaðarbyggðaskattafslátt sem hann kallar innan sviga ,,landnemaafslátt`` sem næði til íbúa þeirra svæða sem búa sannarlega við lakari kjör en aðrir landshlutar. Þannig yrði jöfnun lífskjara milli landshluta markvissari. Síðan segir prófessorinn, með leyfi hæstv. forseta: ,,Auk þessa mætti hugsa sér að fjármagna jaðarbyggðastuðning að einhverju leyti með veiðileyfagjaldi, sem myndi í leiðinni geta aftrað því að ofsagróði myndist í garði útgerðarmanna og braskara fyrir tilstilli kvótakerfisins.`` Sá maður sem gleggst þekkir til og kemur með skýrastar tillögur leggur þetta til. En fátt af tillögum Stefáns Ólafssonar, sem hér hafa verið raktar og raktar eru í grein hans, ,,Hvað er hægt að gera?``, í Morgunblaðinu 12. nóv., fátt eitt af því er að finna í tillögu hæstv. forsrh. Það er því umhugsunarvert og eftirtektarvert fyrir þann ágæta ráðherra, að það skuli vera ein af helstu tillögum Stefáns Ólafssonar prófessors um málefni landsbyggðarinnar að taka upp skattafslátt og jaðarafslátt á sköttum og fjármagna þær með veiðileyfagjaldi til að koma í veg fyrir ofsagróða þeirra manna sem eru að selja frumburðarréttinn frá fiskvinnsluþorpunum hringinn í kringum landið.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að þakka hv. síðasta ræðumanni málefnalega umræðu. Hins vegar vil ég leyfa mér að gera athugasemdir við það sem hann sagði að ekki hefði verið fylgt sérstaklega tillögum Stefáns Ólafssonar prófessors um framgangsmáta að þessari tillögugerð. Reyndin er nú sú, eins og ég mun víkja að síðar, að það var sérstaklega gert og rannsóknir hans leggja grundvöll að þessari tillögu sem hér hefur verið fram sett. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að blaðagreinar hans, sem hv. ræðumaður kýs að túlka sem slíkar, og eru reyndar afar mikilvægt innlegg í umræðuna og ánægjulegt að menn hafi kynnt sér fyrir þessa umræðu, þær ganga lengra og eru meira í blaðastíl en kom fram í skýrslu hans, bæði þeirri sem fylgir hér sem fylgiskjal og líka þeirri sem birtist í bókarformi. Hér er því alls ekki hægt að setja samasemmerki á milli. Og þar fyrir utan vil ég líka vekja athygli á því að hv. ræðumaður fer fullfrjálslega með þá túlkun sem er í texta Stefáns Ólafssonar í áðurnefndri grein í Morgunblaðinu.

Virðulegi forseti. Ég vakti aðeins athygli á því að sá maður, sem stóð fyrir könnun þeirri sem þáltill. hæstv. forsrh. og ríkisstjórnarinnar um byggðamálin byggist á og þekkir manna gerst til vandamála landsbyggðarinnar, ritaði grein í Morgunblaðið 12. nóv. með tillögum sínum um hvað bæri að gera. Þar hafði hann allt aðra skoðun á málum en kom fram hjá hæstv. forsrh., t.d. hvað varðar veiðileyfagjald. Ég túlkaði, virðulegi forseti, ekki orð Stefáns Ólafssonar prófessors frjálslega. Ég las orðrétt upp tilvitnanir úr grein hans. Það er ekki að túlka orð frjálslega heldur að túlka þau nákvæmlega.

Herra forseti. Það er einkum fernt sem ég hyggst leggja áherslu á í ræðu minni um byggðamál. Í fyrsta lagi er það sú staðreynd að vandinn í byggðamálum er óvíða meiri en einmitt á Íslandi en aðgerðir eru þó óvíða smávaxnari en einmitt hér á landi. Í öðru lagi hefur ástandið mjög farið versnandi í þessum efnum á seinustu árum, í þriðja lagi er ýmislegt jákvætt í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir um stefnumótandi áætlun í byggðamálum. En í fjórða lagi er margt sem vantar og er ekki nefnt í þessari tillögu sem hlýtur að koma til álita í sambandi við stefnumótun í byggðamálum. Þegar ég kom fyrst á þing fyrir 35 árum voru Íslendingar 180 þús. talsins. Þá stóð svo á að það lét mjög nærri að helmingur landsmanna byggi á höfuðborgarsvæðinu, 90 þúsund manns, en hinn helmingurinn á landsbyggðinni, önnur 90 þúsund. Núna 35 árum síðar eru hlutföllin þau að á landsbyggðinni búa um 100 þús. manns, hefur aðeins fjölgað um 10 þús. en á höfuðborgarsvæðinu búa 180 þús., þar hefur íbúafjöldinn tvöfaldast. Þetta kemur glöggt fram á mynd í þeirri tillögu sem er til umræðu á bls. 220. Ég held að þessi staðreynd sýni nokkuð í hnotskurn hvernig þróunin hefur verið á liðnum árum. Gífurlegir tilflutningar fólks hafa átt sér stað á þessum tíma, þriðjungi aldar. En staðreyndin er sú að þrátt fyrir þetta --- þrátt fyrir það að byggðaröskun sé einna mest á Íslandi meðal norrænna þjóða, eins og segir líka hér í tillögunni á bls. 18, með leyfi forseta, að þá, eins og segir þar einnig: ,,... verja Íslendingar minnstu fé til byggðaþróunar eins og sést á töflu 1.2. Þess má einnig geta að framlag Íslendinga er að mestu lánsfé, en styrkir annars staðar á Norðurlöndum. Auk þess hafa Danir, Finnar og Svíar aðgang að margvíslegum byggðasjóðum Evrópusambandsins.`` Þetta segir í grg. tillögunnar og er afskaplega þýðingarmikill kjarni þessa máls. Vandinn er óvíða meiri, sagði ég, og því til staðfestingar má benda á töflu á bls. 18 í tillögunni þar sem gerð er grein fyrir því að höfuðborgarsvæðið á Íslandi er verulega miklu stærra hlutfallslega hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum. Hér er höfuðborgarsvæðið um 60% íbúafjöldans en í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi tæp 18% og í Danmörku 26%. En eins og hér hefur komið fram er hvergi minna fé varið til byggðamála. Á bls. 11 í grg. tillögunnar er reyndar á það bent að ráðstöfunarfé Byggðastofnunar umfram fasta liði sé í besta falli 35 millj. kr. eða eins og þar segir, með leyfi forseta: ,,Sé litið til þeirra markmiða tillögunnar að fólksstraumurinn af landsbyggðinni skuli nú stöðvaður með því að treysta atvinnulífið með aukinni fjölbreytni og nýsköpun vega þær 35 millj. kr. sem segja má að nú séu tiltækar til þeirra verkefna harla lítið.`` --- Þetta er auðvitað kjarni málsins. Ástandið hefur farið mjög versnandi á liðnum árum, sérstaklega á seinustu árum. Ástandið hefur hins vegar verið misjafnt og þróunin hefur gengið í rykkjum og á það má benda að þegar önnur stefna var uppi höfð og þegar öðruvísi var tekið á málum á áratugnum milli 1970 og 1980, þá var þessi þróun ekki nándar nærri eins hröð og hún hefur verið núna á seinustu árum, og lá við að tækist að spyrna svo fast á móti á þeim árum, milli 1970 og 1980, að tiltölulega lítil breyting til hins verra yrði á þeim tíma. Skýringin á því hvernig farið hefur á liðnum árum er auðsæ. Það hafa verið miklar stórframkvæmdir á suðvesturhorninu, eins og allir þekkja, bæði við stóriðjuframkvæmdir, Hvalfjarðargöng og ýmislegt fleira. Þegar síðan atvinnuleysi verður á fyrri hluta áratugarins þá er eðlilegt að ákveðin skriða fari af stað og það er það sem hefur gerst. Þetta var allt fyrirsjáanlegt og ítrekaðar viðvaranir voru hafðar uppi, m.a. um stórauknar vegaframkvæmdir á landsbyggðinni, en því miður var þeim viðvörunum ekki sinnt og því hefur farið sem farið hefur að þessi straumur, þessi skriða, hefur farið af stað og hraði skriðunnar hefur aukist með ári hverju. Ég sagði áðan að ýmislegt jákvætt væri í tillögunni sem hér liggur fyrir um stefnumótandi áætlun. Ég nefni þar sérstaklega ákvæðin um eignarhaldsfélög til að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækja. Ég nefni nokkur skynsamleg orð um almenningssamgöngur sem því miður hafa verið að drabbast niður á liðnum árum víða um land af ástæðum sem hér er ekki tími til að rekja. Ég nefni þau áform að staðsetja nýja starfsemi hins opinbera utan höfuðborgarsvæðisins og að ný stóriðjuverkefni verði utan athafnasvæða höfuðborgarinnar. Ég er sérstaklega ánægður með það að sú stefna verði upp tekin að menntun á háskólastigi verði sett niður sem víðast í tengslum við rekstur framhaldsskóla. Auk þess er það lofsvert ef gert verður átak til að samræma verð á orku til húshitunar við meðaldýrar hitaveitur. En ég legg á það áherslu að það er líka mjög margt sem vantar í þessa tillögu. Ég nefni alveg sérstaklega að það vantar hér einhverjar raunhæfar aðgerðir til atvinnusköpunar með hagstæðri fyrirgreiðslu, með hagstæðum lánum og fjárfestingarstyrkjum. Slík úrræði eru sígild í öllum löndum og voru reynd með mjög góðum árangri á Íslandi á sínum tíma. Þetta eru þau úrræði sem Evrópusambandið beitir af miklum krafti í öllum sínum ríkjum. Þetta er gert á vegum ríkisstjórna allra nálægra landa. En hér er þetta beinlínis bannorð, og það kemur alveg skýrt fram í 2. lið tillögunnar þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Lánastarfsemi Byggðastofnunar verði rekin á arðsemisgrundvelli.`` Þetta orðalag verður ekki skilið á annan hátt en þann að það er óheimilt að beita þeim aðferðum að bjóða hagstæð lán ellegar að veita fjárfestingarstyrki. Meðan slík stefna er uppi höfð að Byggðastofnun skuli eingöngu rekin á arðsemisgrundvelli eins og það er kallað, þá verður slíkum úrræðum ekki beitt, enda er ekkert á þau minnst í tillögunni. Ég ítreka það sem ég hef sagt að slík úrræði hafa gefist mjög vel á Íslandi og gerðu það á sínum tíma. Fram undir 1985 voru lán Byggðasjóðs hagstæðari en lán annarra fjárfestingarsjóða og fram á þennan áratug var Byggðasjóður nokkurs konar áhættulánasjóður sem tók veð fyrir aftan veð iðnaðarsjóðanna. Þetta gerði mönnum kleift að byggja upp fyrirtæki úti á landi sem annars hefðu ekki risið. En þetta er horfið, þetta er úr sögunni og það er slæmt. Ég tel það alranga stefnu og auðvitað í algerri mótsögn við það sem er verið að gera í öllum nálægum löndum og alveg sérstaklega innan Evrópusambandsins, að ætla sér að reka byggðastefnu án þess að leggja í það verulegt fjármagn og án þess að beita þeim sígildu aðferðum sem alls staðar er beitt til þess að örva fjárfestingu úti um landsbyggðina. Ég held að þessi ranga stefna hér á landi sé aðalástæðan fyrir því hve aðgerðir í byggðamálum hafa skilað litlum árangri á liðnum árum. Í öðru lagi vil ég nefna hvað varðar það sem vantar í tillöguna, að raforkuverð til ljósa og heimilisnotkunar ætti að jafna. Núna eru taxtarnir hjá Rarik 20% hærri en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur, þ.e. 19,6%, svo maður sé nú nákvæmur. Þetta er sá viðbótarreikningur sem íbúar landsbyggðarinnar verða að greiða og mun nema um 140 millj. kr. í reikningshaldi Rariks og síðan til viðbótar einhverri töluvert lægri upphæð í reikningum Orkubús Vestfjarða. En hvers vegna er raforkuverðið hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur lægra en t.d. hjá Rafmagnsveitum ríkisins? Jú, skýringin er sú að Rafmagnsveitur ríkisins eru látnar bera kostnað af viðhaldi og afskriftum af dreifikerfi í sveitum landsins og þessi kostnaður nemur um 200 millj. kr. á ári. Ég spyr hv. alþingismenn: Er einhver sanngirni í því að íbúi á Blönduósi, íbúi á Stokkseyri eða íbúi á Reyðarfirði, sé látinn greiða afskriftir og viðhald á rafvæðingu, við skulum segja, t.d. innst í dölum Skagafjarðar en að íbúar í Reykjavík sleppi algjörlega við þann kostnað? Hvaða samhengi er þar á milli að íbúar þéttbýlisstaðanna víðs vegar um land skuli vera látnir greiða þennan reikning en síðan sé stór hluti þjóðarinnar algjörlega látinn sleppa við það? Auðvitað á að greiða þennan kostnað af sameiginlegu fé og þannig væri hægt að jafna raforkuverð hér á landi. Það yrði auðvitað enn auðveldara ef jafnframt væri tryggt að Landsvirkjun byði raforku í heildsölu til dreifiveitna á sama verði um land allt. Svo er ekki, svo er því miður ekki. Svo ég nefni sem dæmi þá þarf Rafveitan á Sauðárkróki að borga hærra verð fyrir raforku frá Landsvirkjun en t.d. Rafmagnsveitur ríkisins vegna þess að hún þarf að borga flutning á orkunni frá Varmahlíð til Sauðárkróks. Oft er þetta hins vegar miklu lengri leið og þar af leiðandi dýrara og kemur niður á raforkuverðinu. Loks vil ég sérstaklega nefna jöfnun vöruverðs. Ég tel óhjákvæmilegt að menn ráðist að þeim vanda sem auðvitað á stóran þátt í þeim vanda sem landsbyggðin stendur frammi fyrir, en það er sú staðreynd að vöruverð er víða miklu hærra úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu. Það liggja fyrir tölur frá Samkeppnisstofnun um þennan mun. Þetta var seinast reiknað út í marsmánuði 1996 og byggðist á könnun í 22 stórum matvöruverslunum víða um land. Þar kemur ljóslega fram að t.d. vöruverð á Egilsstöðum er 11% hærra en meðalmatvöruverð í landinu. Vöruverð á Ísafirði er tæplega 14% hærra en meðalverð matvöru í landinu. Munurinn er sem sagt verulegur milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Það er niðurstaða Samkeppnisstofnunar að ákveðin tengsl hvað varðar verðlagið séu milli verðlagsins annars vegar og fjarlægðar verslunar frá höfuðborgarsvæðinu hins vegar. Vandinn er því auðvitað sá hvernig hægt væri að koma til móts við landsbyggðina hvað þetta varðar og ég held að það yrði helst gert í sambandi við flutningskostnaðinn. Flutningskostnaðurinn gerir vörurnar mjög dýrar og flutningurinn er skattlagður mjög verulega af ríkinu, m.a. nýlega með stórhækkuðum þungaskatti, mjög verulega hækkuðum þungaskatti. En það er líka greiddur virðisaukaskattur af flutningum og þetta er þáttur sem er óhjákvæmilegt að skoða ef reyna á að að koma til móts við landsbyggðina hvað varðar jöfnun á lífskjörum.

Hæstv. forseti. Ástand í þróun byggðar í landinu hefur mönnum verið kunnugt um alllangt skeið. Mikið hefur verið rætt um þessi mál og skýringa hefur verið leitað á því hvað veldur. Ég er þeirrar skoðunar að allt of margir þeirra sem málið varðar, bæði í stjórnsýslunni og á Alþingi, hafi í reynd skellt skollaeyrum við umræðunni. Mér hefur fundist sumir á tíðum vilja afgreiða umræðuna um byggðamál sem hálfgert nöldur í þeim sem í raun og sanni hafa skynjað eðli málsins og hafa raunverulegar áhyggjur af byggðaþróuninni. Þetta er ekki algilt, ég tek það fram, en mér hefur fundist þetta á tíðum vera með þessum hætti. Um langt skeið hefur verið til skrifuð byggðastefna á einu eða öðru formi. Þannig hefur því verið lýst á pappír hvernig byggð skuli vera í landinu og hvernig skuli stuðla að því. En það er hins vegar ekki nóg að teikna upp módelið. Það skiptir höfuðmáli að vinna eftir því í framkvæmd. Þar hefur nokkuð skort á að mínum dómi í gegnum tíðina. En nú er það svo að þróun búsetu og byggðar í landi eins og Íslandi hlýtur að byggjast á hinum ýmsu forsendum og aðstæðum sem uppi eru hverju sinni. Að ýmsu leyti er um sjálfkrafa þróun að ræða sem erfitt er að hafa áhrif á. Fólk hefur ýmsar persónulegar ástæður til þess að flytjast milli staða. Þróun atvinnulífs skiptir verulega miklu máli. Hún ræðst oftar en ekki af landfræðilegum og samfélagslegum aðstæðum hverju sinni. Síðan vegur þungt í þessu efni, í þessu samhengi, hvernig stjórnvöld og löggjafarvaldið kemur að málum. Það er ljóst að stjórnvöld geta haft mikið um það að segja hvernig byggðaþróun er í landinu. Dæmi um slíkt má sjá í öðrum löndum þar sem stjórnvöld hafa beitt aðgerðum til þess að viðhalda byggð á ákveðnum landsvæðum. Lagasetning á Alþingi ræður miklu um það hvernig þessi mál þróast. Ákvæði einstakra laga geta þannig ráðið því hvernig þjónusta, búsetuskilyrði og annað er málið varðar verði á landsbyggðinni, allt eftir því hvar um er að ræða. Ég tel að lögfesting margra laga á Alþingi hafi á síðustu árum beinlínis ýtt undir þá byggðaþróun sem verið hefur, þótt ég haldi því ekki fram að lagasetning hafi átt sér stað markvisst í þeim tilgangi, heldur hafi lagasetning haft þessi áhrif án þess að þeir sem hafi samið viðkomandi lagafrv. eða unnið að lagasetningunni hafi gert sér nægilega skýra grein fyrir því hverjar afleiðingar hennar mundu verða þegar litið er til byggðamálanna. Í ljósi þessa mun ég á næstu dögum leggja fram þings\-ályktunartillögu sem kveður á um það að með stjórnarfrumvörpum sem lögð eru fram á Alþingi skuli fylgja mat á því hvaða áhrif lögfesting viðkomandi frumvarpa kunni að hafa á byggð og búsetu í landinu. Ekki síst í ljósi þeirrar búsetuþróunar sem við okkur blasir hlýtur að vera nauðsynlegt og mikilvægt fyrir alla aðila máls að gera sér einhverja grein fyrir því hvaða áhrif lagasetning og aðrar stjórnvaldsaðgerðir kunni að hafa á byggðaþróun í landinu. Í þessu sambandi má nefna að langmest af stjórnsýslunni og framkvæmdarvaldinu er staðsett á höfuðborgarsvæðinu. Langflestir sem starfa við þetta eru búsettir á höfuðborgarsvæðinu og hafa lítil sem engin tengsl við landsbyggðina. Þess frekar hlýtur að vera nauðsynlegt að Alþingi beiti sér fyrir því að þeir sem að þessum málum koma geri sér sem best grein fyrir þeim afleiðingum sem kunna að verða af störfum þeirra. Herra forseti. Hér er rætt um skýrslu Byggðastofnunar og þar kemur ýmislegt fram sem hún hefur unnið að á síðasta ári. Starfsemi Byggðastofnunar er eins og fyrr margvísleg og spannar yfir mörg svið. En það er nú svo með Byggðastofnun eins og aðrar stofnanir og önnur mannanna verk að ýmislegt er gagnrýnt þar eins og gengur. En Byggðastofnun hefur beitt sér fyrir mörgum góðum hlutum og þar hafa menn leitað margra nýrra leiða á síðustu árum. Þar vil einkum nefna tvennt: Í fyrsta lagi eflingu atvinnuþróunarstarfs úti um landið þar sem Byggðastofnun hefur leitað samstarfs við heimamenn á viðkomandi svæðum, sem skiptir auðvitað höfuðmáli ef menn ætla að ná árangri í atvinnuþróunarstarfi úti um landsbyggðina, og í því sambandi hefur Byggðastofnun beitt sér fyrir uppbyggingu tölvusamskipta milli landshluta sem ég tel að geti leitt til ákveðinnar byltingar í atvinnuþróunarstarfi. Í öðru lagi má nefna þær rannsóknir á búsetuþróun í landinu sem Byggðastofnun beitti sér fyrir á síðasta ári. Ég tel að þar sé um að ræða mjög gott mál sem er nánast einsdæmi hér á landi og mjög mikilvægt innlegg í þá umræðu og þær aðgerðir sem þurfa að eiga sér stað varðandi byggðamálin. Í hinum umfangsmiklu rannsóknum sem unnar hafa verið að frumkvæði Byggðastofnunar að undanförnu koma margar athyglisverðar upplýsingar fram um þróun byggðar og búsetu í landinu á liðnum árum og ég vil, herra forseti, nota þetta tækifæri og þakka Byggðastofnun fyrir þetta frumkvæði því ég tel þessar rannsóknir einstakar hér á landi. Það er í raun óþarfi að fjölyrða um það sem fram hefur komið í þessum efnum því margt af því hefur þegar komið fram bæði í umræðunni í dag og eins áður, en niðurstaðan er sú sem ekki kemur á óvart að það eiga sér stað og hafa átt sér stað þjóðflutningar --- ég vil nefna þetta þjóðflutninga --- sem eiga sér vart sína líka í okkar heimshluta. Ástæðurnar eru að sjálfsögðu margvíslegar eins og fram kemur í skýrslu Byggðastofnunar en það eru hins vegar áleitnar spurningar og hugsanir sem koma upp í hugann þegar fjallað er um þessi mál, t.d. þær hvort ráðandi öfl í þjóðfélaginu hafa í reynd viljað að þróunin eigi sér stað á þennan hátt, þ.e. að þar eigi að gilda ákveðin markaðslögmál án þess að til komi sérstakar ráðstafanir stjórnvalda til að bregðast við. Ég tel að við séum nú nálægt þeim tímamótum sem ráða því hvort við getum brugðist við og haft einhver áhrif á þessa þróun eða ekki. Tími róttækra og aukinna stjórnvaldsaðgerða verður að renna upp hið fyrsta. Það er mín skoðun. Ég er einnig þeirrar skoðunar að við gerð fjárlaga næsta árs verði að gera ráð fyrir auknum framlögum til aðgerða til að draga verulega úr misvægi búsetuskilyrða í landinu og að þær aðgerðir verði að koma til strax í upphafi næsta árs. Sem dæmi má nefna jöfnun húshitunarkostnaðar sem greinilega skiptir verulega miklu máli varðandi búsetu í landinu og einnig jöfnun raforkuverðs. Í því sambandi vil ég nefna að á vegum sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu á sér stað uppbygging á raforkuverum og í framleiðslu raforku sem ég tel að við getum borið ákveðinn ótta í brjósti til því það getur alveg eins farið svo að það muni enn frekar auka þann mun sem er í raforkuverði á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og landsbyggðinni hins vegar. Annað vil ég nefna í þessu sambandi. Það varðar námskostnað framhaldsskólanema. Ég tel að þar verði verulega að auka við í fjárlagafrv. fyrir næsta ár því það er staðreynd að sá mikli kostnaður sem fjölskyldur þurfa að bera vegna náms barna við framhaldsskóla fjarri heimili skiptir verulega miklu máli fyrir búsetu fólks úti um landið. Í þessu sambandi má einnig nefna að koma þarf til átak í að efla fjarkennslu og fjarnám á landsbyggðinni. Það gildir jafnt um háskólanám sem framhaldsskólanám. Víða um landið er að myndast starfsemi í tengslum við þetta, t.d. í sambandi við símenntun. Það hefur átt sér stað uppbygging í þeim efnum á Austurlandi og Suðurnesjum og nú eru Vestlendingar búnir að taka saman höndum um að byggja upp öflugra símenntunarstarf. Það mætti auðvitað nefna fleiri atriði í þessu sambandi en þau koma flest fram í skýrslu Byggðastofnunar þannig að ég ætla ekki að eyða miklum tíma í það hér og nú. En síðan þurfa að koma fram rökstuddar og markvissar aðgerðaáætlanir til lengri tíma. Að vísu er kveðið á um það í tillögum hæstv. forsrh. þannig að ég ætla ekki að fjölyrða um það. Sú tillaga sem hæstv. forsrh. mælti fyrir um stefnu í byggðamálum er á margan hátt mjög góð tillaga og tekur m.a. mið af þeim rannsóknum og tillögum sem koma fyrst og fremst fram frá Byggðastofnun. Án þess að ég ætli að fjalla um hana í smáatriðum vil ég einungis segja að þessi tillaga er mjög góð stefnumörkun og ég vænti þess að unnið verði eftir henni á næstu árum. Það er ekki nóg að koma fram með skrifaða stefnu í byggðamálum. Það eru aðgerðirnar og framkvæmdin sem skiptir máli og því vænti ég þess að sú tillaga sem hér liggur fyrir verði afgreidd sem allra fyrst sem ályktun Alþingis. Hins vegar er ljóst að stjórnvaldsaðgerðir einar og sér duga ekki til. Það hefur margoft komið fram í umræðunni um byggðamál. Þar skipta heimamenn á hverju svæði miklu máli, hvernig þeir beita sér í þessum efnum. Í því sambandi má nefna og hefur einnig margoft komið fram í umræðunni að það er mikilvægt að efla sveitarstjórnarstigið og stækka þær heildir sem sveitarfélögin eru víða úti um landið. Það sem sveitarstjórnarmenn t.d. geta beitt sér fyrir er að bæta ímynd heimabyggðanna og koma því á framfæri til þjóðarinnar hversu gott er að búa víða úti um landið. Þar er nefnilega virkilega gott að vera víðast hvar og búsetuskilyrði þrátt fyrir allt eru í góðu lagi. Herra forseti. Ég ætla að fara að stytta mál mitt. Ég er þess fullviss að niðurstöður þeirra rannsókna á þróun á byggð í landinu sem Byggðastofnun hafði frumkvæði að hafi kallað fram samstöðu á Alþingi um að við svo búið geti ekki staðið og að nú séu þær aðstæður uppi að ná má samstöðu um að þeim aðgerðum t.d. sem koma fram í þáltill. hæstv. forsrh. verði hrint í framkvæmd. Alþingi og stjórnvöld verða að beita þeim ráðum sem mögulegt er að beita til að bregðast við þeim aðstæðum sem uppi eru í byggðamálum áður en það verður um seinan.

Herra forseti. Ræða hæstv. forsrh. fyrr í umræðunni grundvallaðist á mjög vandaðri úttekt sem gerð hefur verið á orsökum byggðaröskunar í landinu og mér finnst að draga mætti saman kjarnann í ræðu hæstv. forsrh. með því að segja að aðdráttarafl höfuðborgarsvæðisins felist í tveimur orðum: Fjölbreyttari lífsgæði. Það kom fram að það sem einkum virtist draga fólk hingað væri t.d. margbreytilegri menningarneysla.

Er þetta andsvar við ræðu hv. þm. eða forsrh.?

Ég er að koma að því. --- Mér fannst að í ræðu hæstv. forsrh. gætti þess einkum að það væri margbreytilegri menningarneysla, það væru meiri möguleikar á viðskiptum og þjónustu hér og ýmislegt annað sem því tengdist. En hv. síðasti ræðumaður, Magnús Stefánsson, ef ég má koma að honum, óskaði eftir því að þegar á næsta ári mundi í fjárlögum sjá þess stað að gripið væri til annarra aðgerða, þ.e. hv. þm. vildi að farið yrði í að auka námsstyrki, lækka rafmagnskostnað og húshitunarkostnað. Ég dreg ekki í efa að þetta eru aðgerðir sem eru íhugunar virði en með tilliti til kjarnans í ræðu hæstv. forsrh. og hvernig hann greindi vandann telur þá hv. þm. að þær sértæku aðgerðir sem hann var að reifa áðan dugi til að stemma stigu við fólksflóttanum?

Herra forseti. Ég hélt fyrst að hv. þm. væri að rugla okkur saman, mér og hæstv. forsrh. en komst nú að því að svo var ekki. Það sem ég nefndi í ræðu minni er auðvitað hluti af þeim lífsgæðum sem fólk býr við. Ég tók einnig fram, held ég, að þær aðgerðir sem ég nefndi dygðu hvergi nærri til einar og sér. Það er hárrétt sem hv. þm. vitnaði til og hæstv. forsrh. nefndi í ræðu sinni að það eru hin fjölbreyttu lífsgæði á höfuðborgarsvæðinu sem skipta þarna máli. Það hefur komið fram að fólk sækir í þetta. Það liggur fyrir. En þau atriði sem ég nefndi eru líka hluti af lífsgæðunum og búsetuskilyrðunum úti um landið. Ég nefndi nokkur dæmi um mál sem ég tel að hægt sé að taka upp í fjárlagafrv., bæta þar heldur við útgjöld ríkissjóðs að vísu, hrinda þeim í framkvæmd strax á næsta ári því komið hefur fram í þeim rannsóknum sem við vitnum til að þessi atriði skipta verulega máli í búsetuskilyrðum fólks úti á landsbyggðinni.

Herra forseti. Ég er ekki á móti því að menn auki ríkisútgjöld til að stemma stigu við þessari byggðaröskun en mér er til efs að þær sértæku aðgerðir sem hv. þm. nefndi áðan dugi eitthvað til þess. Ég er nefnilega sammála þeirri greiningu, sem kemur fram í undirstöðu þeirrar þáltill. sem hér er rædd, að ástæðan fyrir því að fólk sækir svona fast til höfuðborgarsvæðisins er að það á kost á miklu fjölbreyttara mannlífi. Ég held að það sé grunnrótin og það er þess vegna sem ég hygg að mönnum hafi reynst svona erfitt að stemma stigu við þessum flótta.

Það er margt fleira.

Það kann að vera að það sé margt fleira en ég held að þetta sé aðalorsökin. Og jafnvel þótt menn gripu til þess að lækka húshitunarkostnað, eða rafmagnskostnað, sem ég leggst alls ekki gegn, eða að auka námsstyrki, þá held ég að það mundi ekki draga úr þessum flótta. Ég veit að ýmsir aðrir eiga eftir að taka þátt í þessari umræðu en á einum stað á landsbyggðinni hefur mönnum m.a.s. tekist að skapa vísi að þessu fjölbreytta mannlífi sem menn eru að sækja í, þ.e. á Akureyri. En hefur það nægt? Það hefur ekki einu sinni nægt því ég held að Akureyringum fækki líka og þó er þar búið að setja upp eins konar vísi að fjölbreyttu samfélagi þar sem menn eiga kost á mjög merkilegri menningarneyslu. Þar er háskóli, þar eru hvers kyns smáfyrirtæki sem sinna hátækni þar í grennd. Þetta hefur dregið úr fækkuninni, en hefur ekki náð að stöðva hana algjörlega.

Herra forseti. Ég vil bara endurtaka að það eru auðvitað, svo ég vitni enn einu sinni til rannsókna Byggðastofnunar, fjölmörg atriði sem skipta máli þegar við erum að tala um búsetuþróun í landinu. Ég endurtek það líka að þau atriði sem ég nefndi í ræðu minni eru dæmi um það sem stjórnvöld geta gert sem lið í því að beita sér gegn þessari þróun, en ég hef aldrei haldið því fram og mun ekki halda því fram að þær dugi einar og sér. Það er nú bara svo einfalt. Hv. þm. nefndi Akureyri og það sem þar hefur gerst og nefndi að þar hafi dregið úr fólksfækkuninni. Er það þá ekki dæmi um að mönnum hafi þó eitthvað orðið ágengt, ef það dró þó úr fólksfækkuninni? Það hlýtur að vera fyrsta skrefið og sýnir að þar hafi menn hugsanlega náð einhverjum árangri í aðgerðum --- en þær duga ekki til, því miður. 

Herra forseti. Mér finnst gott að við ræðum þessi byggðamál og þó fyrr hefði verið og oftar. En ég verð að segja að mér hefur fundist nokkuð skorta á að menn ræddu hér hreinskilnislega um þær svakalegu staðreyndir sem blasa við okkur í þessum efnum. Menn tala út frá hlutunum eins og þeir séu í nokkuð stöðugu ástandi og við séum að ræða um þróun sem hafi verið af sömu stærðargráðu og jöfn yfir langan tíma, en svo er ekki. Við erum að sjá framan í eina verstu byggðaröskun sem um getur. Það er holskefla að skella á í þessum efnum núna og versnar ár frá ári. Ég held það sé óhjákvæmilegt, herra forseti, að byrja þetta á örlítilli upprifjun talna. Fyrir liggja tölur um búferlaflutninga innan lands eftir sveitarfélögum fyrstu átta mánuði ársins og sú tala er sú ljótasta sem við höfum séð eins langt aftur og skýrslur ná sem ég hef undir höndum. Af a.m.k. sl. 25 eða 30 árum er þetta ljótasta árið sem án nokkurs vafa er í vændum í þessum efnum. Hvorki árin í kringum 1970 né 1998 munu verða jafnljót þegar upp verður gert ef svo heldur fram sem horfir. Inn á höfuðborgarsvæðið hafa þegar á fyrstu átta mánuðum ársins flutt yfir 1.500 manns. Það eru aðfluttir inn á þetta svæði umfram brottflutta. Og önnur landsvæði nánast með tölu, þar með talin m.a.s. Suðurnes og Norðurland eystra og Eyjafjarðarsvæðið, hafa öll tapað fólki í stórum stíl. Kaupstaður eins og Vestmannaeyjar hefur tapað yfir 100 manns á þessum fyrstu átta mánuðum ársins. Nýju sveitarfélögin í Skagafirði, á miðsvæðum Austfjarða og annars staðar þar sem menn bundu vonir við að nást mundi að reisa einhverja rönd við ástandinu með því að sameinast og menn yrðu kjarkmeiri í baráttunni á þeim forsendum, tapa fólki í stórum stíl. Nýtt sveitarfélag í Skagafirði tapar á annað hundrað manns. Hið sama á við um nýja stóra sveitarfélagið á Austfjörðum, það tapar 70 manns og Akureyri tæplega 100. Ef litið er til nokkurra síðustu ára, nærtækt er að skoða þau sjö ár til og með árinu í ár sem núv. hæstv. forsrh. ber pólitíska ábyrgð á, þá er það sömuleiðis ljótasta þróun sem við höfum nokkurn tíma séð, herra forseti. Hér er byggðajöfnuðurinn í ársskýrslu Byggðastofnunar til umræðu. Ef við tökum árið 1991 út fyrir sviga, ár stjórnarskiptanna, og byrjum á árinu 1992 þá var brottflutningurinn af landsbyggðinni 500 manns á því ári, 750 árið 1993, rúmlega 1.000 manns 1994, 1.500 manns 1995, 1.750 manns 1996, 1.800 manns 1997 og stefnir í líklega 2.200 manns á þessu ári. Hvert er þetta að leiða okkur? Allir sjá, ef vöxturinn verður áfram með sama hætti, hvar það endar. Ég held að um þetta þurfi að ræða, herra forseti, í því samhengi að ný holskefla byggðaröskunar er skollin á á Íslandi og stefnir í að verða sú langalvarlegasta. Fólkinu hefur fækkað á landsbyggðinni og flutningar af þessari stærðargráðu eru meiri og meiri blóðtaka með hverju árinu sem líður. Ekki þarf að fara í grafgötur með að byggðarlög sem þegar eru orðin hálftóm munar meira um hvern mann sem í burtu flyst. Mér finnst, herra forseti, að þetta ætti ekki að koma mönnum á óvart. Flestar pólitískar ákvarðanir og stjórnvaldsákvarðanir sl. fimm til sjö ár hafa undirbyggt þróunina hvað sem menn segja í skýrslum og á fundum í stjórn Byggðastofnunar. Það að skera niður þjónustuna úti á landi, þjarma að heilbrigðiskerfinu, skólunum o.s.frv. hefur áhrif á þessa þróun. Það að raða niður stórfyrirtækjum á suðvesturhorni landsins og skapa þar mikla þenslu, launaskrið og yfirborganir með pólitískum ákvörðunum, ýtir undir þessa öfugþróun. Það er leitun að nokkurri marktækri viðleitni til að gera eitthvað annað. Að vísu er ýmislegt á kortunum og í skýrslunum og margt á plönum framsóknarmanna, a.m.k. þegar þeir eru að funda á Austfjörðum, en í reyndinni hefur nánast ekkert gerst sem spornað gæti við þróuninni. Meira að segja flaggskip þeirrar viðleitni að snúa vörn í sókn á landsbyggðinni, stofnanir eins og Háskólinn á Akureyri og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, hökta áfram með rekstur sinn og uppbyggingaráform. Það er ekki einu sinni hægt að koma á samningum þrátt fyrir tilboð Akureyrarbæjar um að byggja rannsóknarhús fyrir háskólann. Það tekur mörg ár að möndla með það í menntmrn. Síðan semja menn fínar skýrslur og setja sér falleg markmið í tillögum. Það er meira að segja svo göfugt að hér er sagt að á árunum 1998--2001 verði það sérstakt markmið að treysta búsetu á landsbyggðinni. Stefnt skal að því að fólksfjölgun verði þar ekki undir landsmeðaltali og nemi 10% til ársins 2010. 10% fólksfjölgun á landsbyggðinni til ársins 2010. Ég verð að segja, herra forseti, þó að það sé kannski leiðinleg samlíking: Mér finnst þetta álíka barnalegt og átak um að gera Ísland án fíkniefna á árinu 2000. Mér finnst þetta álíka mikið út í loftið og álíka langt frá því sem talist getur raunsætt og nokkrar minnstu líkur séu á að geti orðið, því miður. Ég spyr um innstæðurnar. Hvaða aðgerða á að grípa til svo sú þróun geti orðið sem þarna er teiknað til? Er það svo að önnur stjórnvöld í landinu taki mark á þessum plönum? Vita menn út frá hvaða forsendum um fólksflutninga til höfuðborgarsvæðisins aðalskipulag Reykjavíkur er gert, aðalskipulag Kópavogs aðalskipulag Garðabæjar o.s.frv.? Það byggir á áframhaldandi aðflutningum á svæðið svo nemur 1.500--2.000 manns á ári næstu 20 árin eða hvað það nú er sem rammaskipulag kaupstaðanna tekur til. Eðlilega. Skipuleggjendur og fagmenn á vegum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu horfa á þróunina og spyrja: Eru nokkrar líkur á því að þetta haldi ekki áfram? Svarið er nei. Ekkert bendir til þess að þetta haldi ekki áfram næstu 20 árin, út gildistíma aðalskipulagsins á höfuðborgarsvæðinu. Forsvarsmenn sveitarfélaga taka það mikið mark á þessum markmiðum stjórnvalda í byggðamálum. Tími orða í þessum efnum er orðinn nógu langur. Nú eru síðustu forvöð að gera marktækar tilraunir til að snúa þessu við. Annars verður Ísland ekki komið í jafnvægi hvað byggðaþróun snertir árið 2010. Það verður í grófum dráttum orðið borgríki árið 2010, í gamla rómverska stílnum, og verður hægt að reisa múra utan um mannskapinn. Hann verður allur kominn hingað. Þetta blasir við hverjum manni og þýðir ekkert að ræða þetta hér og humma eins og eitthvað annað hafi gerst. Þegar svo komið er að Akureyri, þar sem helst hafa þó verið gerðar marktækar tilraunir eins og að styrkja æðri menntun og annað því um líkt, heldur samt ekki í á móti straumnum, þá þarf ekki fleiri vitnanna við. Hvað þarf að gera, herra forseti? Við höfum í öllum aðalatriðum grunninn sem þarf til þess að byggja á. Ég tel t.d. að skýrsla Stefáns Ólafssonar og þeir lærdómar sem af henni megi draga, að mínu mati fyrsta marktæka tilraunin til þess að greina orsakir þessa vanda á faglegum forsendum, sé okkur alveg nægjanleg leiðbeining fyrir aðgerðirnar. Við þurfum ekki meiri tíma og við þurfum ekki fleiri skýrslur. Það sem þarf er aðgerðir. Hverjar eiga þær að vera? Menn eiga að ráðast á alla þætti þessara mála samtímis. Við vitum að atvinnan ein dugir ekki. Það þarf að taka á umhverfinu og þá ekki síst hinu félagslega. Það þarf að breyta andrúmsloftinu og verður að tryggja þennan jöfnuð og það jafnvægi sem er forsenda þess að fólk geti af frjálsum og fúsum vilja valið sér búsetu þar sem það vill en sé ekki þvingað á ákveðinn stað. Menn hafa ekki frjálst val um það hvar þeir setja sig niður til búsetu á Íslandi í dag. Í mínum huga leikur enginn vafi á því að almennt mundi ungt menntafólk sem á rætur á landsbyggðinni vilja setjast þar að ef það teldi sig geta réttlætt þá ákvörðun fyrir sjálfum sér og fjölskyldu sinni, varðandi laun og aðstæður, öryggi og fleira. Mismunandi laun, mismunandi framfærslukostnaður, mismunandi vöruverð, aðgengi að þjónustu, öryggi í heilbrigðismálum ræður þarna miklu ásamt öðru. Síðast en ekki síst snúast byggðamál og byggðaþróun um andrúmsloft. Sálrænt ástand í samfélaginu hefur mjög mikið að segja í þessum efnum og því verður ekki snúið nema með svo miklu og trúverðugu átaki í þessum efnum að fólk öðlist trúna á framtíð landsbyggðarinnar. Sú trú er brostin og þá er allt annað meira og minna tilgangslaust. Ef trúin á að framtíð sé í byggðarlögunum er ekki til staðar, þá setja menn sig ekki þar niður nema sem tímabundna gesti. Þá kaupa menn ekki hús þar, hvað þá byggja þau. Þetta vitum við og þarf ekki að ræða frekar. Að mörgu leyti, herra forseti, höfum við þrátt fyrir þessa ískyggilegu röskun sem er að gera Ísland að einstöku landi í allri Evrópu, dregið úr þeim aðgerðum sem fyrr stuðluðu að því að jafna þennan mun. Margvíslegar jöfnunaraðgerðir stjórnvalda sem voru við lýði á áratugunum eftir stríð hafa verið lagðar niður eða skertar og var þó byggðaröskunin ekki nærri eins mikil þá og hún er nú. Þá voru staðaruppbætur héraðslækna og dýralækna, þá voru sérstök dreifbýlislán, þá var sú kvöð innbyggð í starfsskyldur lækna að þeir skyldu þjóna héruðum ákveðinn tíma. Þá var munur á vöruverði minni og almenningssamgöngur og samgöngur út á land styrktar, t.d. í formi stuðnings við Ríkisskip. Þetta er allt horfið og farið. Svo eru menn gapandi hissa á því að illa gangi að manna opinbera þjónustu í afskekktustu byggðum landsins. Okkur hefur að mörgu leyti farið aftur í þessu. Við höfum dregið úr þeim aðgerðum sem annars staðar og hér á landi var gripið til áður til að mæta þessum vanda. Herra forseti, ég segi fyrir mitt leyti og spái því að ég sé ekki einn um það að taka ekki nokkurt minnsta mark á fallegum viljayfirlýsingum í þessum efnum fyrr en fyrir liggja konkret ákvarðanir um að gera eitthvað. Ég vil sjá það í fjárlögunum, vegalögunum, læknalögunum eða hvar annars staðar sem þær eiga að birtast. Það er ekkert mark takandi á blaðrinu í þessum skýrslum. Það sýnir okkur reynslan frá undanförnum árum. Þær gætu eins rykfallið ofan í skúffum frá byrjun. Ég tel að ef afgreidd yrði veruleg hækkun á dreifbýlisstyrknum í fjárlögum þá væri það marktækt. Ég tel í öðru lagi að ef menn gera þær breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt að ónýttur persónufrádráttur unglinga á aldrinum 16--18 ára í byggðarlögum þar sem menn þurfa að sækja framhaldsnám út fyrir heimabyggð verði yfirfæranlegur til foreldra þá sé það stuðningur við þann aukakostnað sem fólk hefur af þeim sökum. Ef ríkið greiðir kostnað við heimavistir að fullu á nýjan leik þá er það marktæk stefnubreyting. Eitt afrekið var fyrir tveimur árum síðan að hætta því og færa skellinn yfir á sveitarfélögin sem þurfa að reka heimavistarskóla. Ef ríkið tekur t.d. inn á fjárlög heimild til þess að greiða sérstaklega kostnað við félagsþjónustu og kennslu í fámennustu skólum og fámennustu sveitarfélögum þá er það marktækt. Það er eitt af því sem á að gera. Það á að styrkja fámennari sveitarfélögin sérstaklega til þess að veita óumflýjanlega þjónustu á sviði félagsmála og annars. Ef við tökum ákvörðun um að setja 1 milljarð í vegaframkvæmdir í viðbót sem verði beint sérstaklega að afskekktustu byggðarlögunum og landshlutunum, þá er það umtalsvert og marktækt. Ef teknar verða upp myndarlegar staðaruppbætur til héraðslækna í einmenningslæknishéruðum þá er það marktækt. Ef teknar verða upp staðaruppbætur til dýralækna og dýralæknahéruðin mönnuð á nýjan leik þá væri það marktækt. Ef við fellum niður gjöld af innanlandsflugi þá er það marktækt. Ef við tökum upp styrki til almenningssamgangna þá er það líka marktækt. Ef við tökum upp stuðning við verslun til að lækka vöruverð í strjálbýlinu þá er það marktækt og það er auðvelt að gera t.d. í gegnum endurgreiðslu eða lægra þrep í virðisaukaskatti í skilgreindum byggðarlögum. Ef við tökum upp aukið sjálfstæði sveitarfélaganna til tekjuöflunar og tekjuráðstöfunar þá er það marktækt. Fleira af þessu tagi gæti ég talið upp, herra forseti, sem dæmi um það sem hægt er að gera og skiptir máli í þessu sambandi. Þetta mundi koma nákvæmlega inn á það sem fjallað er um í skýrslu Stefáns Ólafssonar. Slíkar aðgerðir mundu jafna undirliggjandi aðstöðumun á grundvelli greiningar á ástæðum þess að fólk treystir sér ekki til að búa í afskekktari byggðum. Það er á þessum nótum, herra forseti, sem ég vil sjá þessa umræðu þróast, að menn ræði um hlutina eins og þeir eru, um það hvað sé hægt að gera og svari því hreinskilnislega hvort þeir séu tilbúnir til að gera það. Fátt annað skiptir máli.

Herra forseti. Hv. þm. gat þess í ræðu sinni að eftir seinni heimsstyrjöldina hefðu ríkisstjórnir farið inn á þá braut að afnema alls konar stuðningsaðgerðir við landsbyggðina. Hann sagði í framhaldi: Menn þurfa þess vegna ekki að ganga gruflandi að því hvers vegna fólkið hefur flutt af landsbyggðinni. Þegar maður skoðar þessa þáltill. og greinargerð með henni, nánar tiltekið töflu á bls. 220, þá kemur í ljós að í nánast 50 ár eftir að stríðinu lauk heldur fólki áfram að fjölga á landsbyggðinni. Það er svo merkileg tilviljun að fólkinu tekur ekki að fækka fyrr en hv. þm. sest í ríkisstjórn en það er nú önnur saga. Ég vildi einungis benda á þetta, herra forseti, að afnám þessara stuðningsaðgerða við landsbyggðina virðist ekki hafa haft þau áhrif sem hv. þm. gat hér um. Í annan stað, herra forseti, var þetta góð ræða. Hún var vel flutt, áheyrileg og skemmtilegt að hlusta á hana. Efnislegt inntak hennar var þetta: Það þarf að breyta andrúmsloftinu. Hvernig ætlar hv. þm. að breyta andrúmsloftinu? Hann var ekki með eina einustu tillögu um hvernig breyta ætti andrúmsloftinu. Það er ekki svo auðvelt að skipta um það. Hann drap að vísu á nokkra hluti sem hann sagði að væru marktækir ef hann sæi þeirra stað í fjárlagafrv. á næstu árum eða við fjárlagaafgreiðsluna. En hvernig ætlar hann að fara að því að breyta andrúmsloftinu? Ef hv. þm. tekur þessa skýrslu eins og mér þótti hann gera og fleygir henni út í buskann með þeim orðum að breyta þurfi andrúmsloftinu, þá verður hann að koma með tillögur og segja hvernig eigi að gera það. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að skýrsla sú sem hér liggur fyrir sé eitthvert merkilegasta plagg sem fram hefur komið um þessa hluti. Nú veit ég að vísu að hv. þm. talaði vel um þetta en eigi að síður fannst mér vanta í annars skelegga ræðu hans hugmyndir um að gera það sem hann telur þarfast, að breyta andrúmsloftinu. Hvernig ætlar hann að gera það?

Herra forseti. Ég held að hv. þm. hljóti að hafa verið að lesa um ísbirni á meðan ég var að flytja ræðu mína því að hann tók meira og minna skakkt eftir öllu. Þegar ég var að tala um árin eftir stríðið þá var ég einmitt að nefna það að frá og með t.d. þeim tíma og alveg fram undir 1980 voru miklu meiri jöfnunaraðgerðir í gangi, einmitt á þeim tíma sem hv. þm. nefndi að byggðaþróunin hefði verið í sæmilegu jafnvægi. Þá voru þessar staðaruppbætur og þá var meira gert t.d. til þess að tryggja mönnun héraða en nú er. Við höfum dregið úr þessu á margan hátt á síðustu árum. Og það var sérstaklega höggvið í þennan knérunn á síðasta kjörtímabili. Þá voru margvíslegar ráðstafanir gerðar m.a. í gegnum niðurskurðinn í fjárlögunum, þegar verið var að þrengja að opinberu þjónustunni, og alveg sérstaklega úti um landið. Til dæmis þegar hæstv. menntmrh. réðst á fámennustu framhaldsskólana, þegar ríkisstjórnin ákvað að hætta að greiða kostnað við heimavistir að fullu o.s.frv. Ég var að vísa til þess sem hefur gerst einmitt á tímanum frá um 1980 og til dags dató, en þá hefur þessi þróun einmitt farið svona eins og hv. þm. ætti að vita ef hann hefði lesið þau gögn sem hér eru til umræðu og unnið heimavinnuna sína en ekki verið að lesa um ísbirni. Hér er t.d. þessi tala sem sýnir að byggðaröskunin er því miður ekki bara frá þeim tíma þegar ræðumaður fór í ríkisstjórn, ef það væri nú svo gott. Hvernig á að breyta andrúmsloftinu? Það sagði ég líka: Með því að ráðast á þennan vanda á öllum vígstöðvum en ekki bara láta sér detta í hug að leysa þetta með einni brellu, eins og menn hafa oft gert þegar þeir hafa keypt sér frið með því að setja smáaura eitt árið í rafmagnsniðurgreiðslur eða smáaura í námsstyrki hitt árið og búið. Þar með voru þeir komnir með syndaaflausn, friðþægingu og svo héldu menn áfram að stinga hausnum í sandinn. Það þarf að taka á þessu á öllum vígstöðvum. Og ef þetta er gert svo myndarlega og með það trúverðugum hætti að fólk telji það sönnun þess að það sé orðin pólitísk samstaða um það í landinu að snúa þessu við, þá kemur þessi tiltrú. Einstakir atburðir geta verið mikilvægir. Ég held t.d. að jarðgöng á Vestfjörðum hafi verið stór aðgerð til þess að fá Vestfirðinga til að trúa því að þeir væru ekki einir og það ætti að reyna að styðja þá í baráttunni fyrir því að halda Vestfjörðum í byggð. Það þarf að taka á þessu á öllum vígstöðvum sem var nákvæmlega það sem ég lagði til og taldi upp 14 liði í þeim efnum.

Herra forseti. Ég ætla ekki að gera þessa umræðu að umræðu um dýrafræði eins og hv. þm. virðist hafa mestan áhuga á. Ég er einungis þeirrar skoðunar að allar þær aðgerðir sem hv. þm. nefndi heyri sögunni til. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé rétt að verja fjármagni fyrst og fremst í aðgerðir eins og þessa. Ég held að ef menn taka ákvörðun um það að verja fjármagni til þess að stemma stigu við þessum fólksflótta þá eigi menn að reyna að fara aðrar leiðir. Í staðinn fyrir það t.d. að eyða miklu fjármagni í þessa hluti sem hv. þm. taldi vera marktæka þá eiga menn miklu frekar að fara þá leið að velta því fyrir sér hvort ekki sé rétt að nota fjármagnið til þess að aðstoða menn við að hrinda í framkvæmd góðum hugmyndum á sviði einhverra sólrisugreina, t.d. hátækniiðnaðar, vegna þess að ég held að framtíðin muni leiða í ljós að það verði miklu farsælla og auðveldara að stofna til slíkra atvinnutækifæra á landsbyggðinni heldur en hefðbundinna fyrirtækja. Ég held að það sem e.t.v. vanti inn í þetta sé svolitil sýn inn í framtíðina, þ.e. hvernig við getum nýtt okkur nýja tækni til þess að reisa skorður við þessari búseturöskun. Ég tel að það sé alveg út í hött að koma hingað eins og hv. þm. og telja upp öll þessi sömu ráð sem við höfum verið að beita áratugum saman og sem hv. þm. getur lesið í þessari skýrslu að hafa ekki skipt máli. Ég tel að sú hugsun sem birtist í greinargerð með tillögunni a.m.k. vísi í rétta átt. En ég tel að málflutningur hv. þm. vísi aftur til fortíðar og að þau ráð sem hv. þm. er að leggja hér fram séu afskaplega lítils virði. Þau hafa a.m.k. minna vægi en sá vottur af nýrri hugsun sem kemur fram í þessari tillögu.

Herra forseti. Ég er ekki að tala fyrir því að moka út peningum á einhvern gamaldags hátt í eitthvert sukk og svínarí, eins og mér finnst hv. þm. vera að gera mér upp skoðanir um. Ég er ekki bara að tala um fjárútlát í þessu sambandi. Ég er að tala um kerfisbreytingar og ég er að tala um nýja hugsun í þessum efnum jafnframt og er alveg jafnlæs á skýrslur og hv. þm. En ég er líka að tala um það að taka á þeim ójöfnuði og því óréttlæti sem menn búa við í þessum efnum. Mér heyrist hv. þm. einmitt ætla að nota gömlu aðferðina og dæma það algjörlega frá að taka á t.d. mismunandi vöruverði, t.d. því að fólk sé án læknisþjónustu og annarra slíkra hluta í mörgum byggðarlögum landsins. Er hv. þm. á móti því að taka upp staðaruppbætur til héraðslækna þannig að læknishéruðin yrðu mönnuð? Það kostar peninga. En er það gamaldags hugsun að menn skuli eiga rétt á því að komast til læknis? Er það gamaldags hugsun? 

Herra forseti. Menn hafa vísað til áranna 1970--80 sem fyrirmyndar um byggðamál og stöðu byggða og byggðaþjónustu og byggðastyrkja og þess háttar. Menn hafa jafnframt vísað til sjónarmiða Stefáns Ólafssonar. Það er fróðlegt að heyra hvað Stefán segir, með leyfi forseta: ,,Á mynd 1 sést vel hve sérstakur áttundi áratugurinn var í búsetuþróuninni. Má þakka það miklu átaki í uppbyggingu sjávarútvegs, samgöngumannvirkja og opinberrar þjónustu á landsbyggðinni. Svo atkvæðamiklar og kostnaðarsamar voru framkvæmdirnar á landsbyggðinni á þessum árum og sumar þeirra svo óarðbærar að byggðastefna stjórnvalda féll í mikla ónáð sem varað hefur allt fram á þetta ár.`` Í huga almennings í landinu hafa menn verið að súpa seyðið af þessari stefnu allt fram á þetta ár. Ég hygg að það hafi einmitt gerst núna að menn horfa miklu vinsamlegar til þeirrar vinnu og þeirra tillagna sem stjórn Byggðastofnunar hefur sett fram vegna þess að í tillögunum felst trú á landsbyggðina. Í þeim felast ekki tilburðir í þá átt að reyna að halda einhverju kerfi, þjónustu eða mannlífi uppi með gamaldags styrkjakerfi, með stoðum sem fúna og feysknar verða, heldur hafa menn trú á því að möguleikarnir á landsbyggðinni séu ærnir og það eigi að hjálpa mönnum til að nýta slíka möguleika. Það finnst mér vera góði andinn í þessari tillögu Byggðastofnunar og þess vegna er ég sannfærður um að þessi tillögugerð, ef við fylgjum henni sæmilega eftir, mun ekki kalla á andúð eða ósætti neins staðar, hvorki í þéttbýli né dreifbýli, gagnvart tillögunni.

Herra forseti. Það væri líka gaman að velta því fyrir sér hvar landsbyggðin væri í dag ef ekki hefði verið áttundi áratugurinn. Hafa menn t.d. kíkt á aldurssamsetningu íbúðarhúsnæðis á landsbyggðinni, einbýlishúsa? Vita menn hvenær var byggt á landsbyggðinni, hringinn í kringum landið við sjávarsíðuna? Menn búa núna í húsunum sem voru byggð á áttunda áratugnum. Ef hann hefði ekki komið til sögunnar þá held ég að ástandið væri ekki glæsilegt. Það er að sönnu rétt að gerð voru mistök og það var ekki allt saman skynsamlegt sem þarna var gert eða allt góð ráðstöfun fjármuna. Mér sýnist nú það ekki heldur vera hér eða annars staðar á byggðu bóli. Ætli það sé ekki offjárfesting víðar en í skólum á landsbyggðinni, þó að vissulega megi benda á t.d. að menn vanmátu eða ofmátu fólksfjölgun og byggðu of stóra skóla og sitja núna uppi með þá illa nýtta. En sambærileg skipulagsleg mistök þekkjum við úti um allan heim á byggðu bóli, bæði í strjálbýli og þéttbýli. Það er líka rétt að byggðastefnan fékk á sig mikið óorð, að hluta til með réttu vegna þess að mönnum voru mislagðar hendur í þeim efnum. En ég held líka að hún hafi á köflum verið skipulega rægð af mönnum sem gerðu út á það að velta sér upp úr því og fengu mikið út úr því að hamast á því þó að þarna væru gerð mistök í bland við margt annað sem var mjög vel gert. Ætli það sé nú ekki reyndin að þjóðin hefur æ síðan notið góðs af því sem gerðist á áttunda áratugnum í meiri hagsæld, þ.e. útfærslu landhelginnar, uppbyggingu sjávarútvegsins, bættu samgöngukerfi og öðru. Ég er sammála því að í þessari skýrslu eru að mörgu leyti góð markmið. Ég er líka sammála því að ef þeim verður fylgt eftir með aðgerðum þá mun það hjálpa til við að skapa trú á framtíðina á landsbyggðinni. Það sem ég var fyrst og fremst að lýsa eftir við hæstv. forsrh., herra forseti, voru efndirnar, aðgerðirnar sem þurfa að koma í kjölfarið. Menn verða svo leiðir á þessum fallegu skýrslum og göfugu markmiðum, ef síðan gerist ekki neitt.

Herra forseti. Eins og ég sagði í ræðu minni fyrr má auðvitað nefna margvísleg dæmi um viðleitni í þá átt að styrkja byggð úti um landið. Sumt hefur ekki endilega fengið mikinn hljómgrunn í þinginu eða meðal almennings. Og jafnframt þar sem ríkisvaldið hefur komið því við hefur það reynt að gæta sín á því að hafa byggðasjónarmið í öndvegi. Ég tek dæmi af því sem hv. þm. nefndi og snýr að heilsugæslu og heilsugæsluþjónustu. Þegar ríkisvaldið, fjmrn. og heibrrh., höfðu atbeina að kjarasamningum við heilsugæslulækna þá var það ríkt og ofarlega í þeirra huga að stuðla að því að launabreytingarnar mundu leysast þannig að heilsugæslulæknar á landsbyggðinni færu best út úr því. Ég sá nýverið í yfirlýsingu landlæknis, ég hygg fyrir þremur vikum, að hann lýsti því yfir að nú væru mál svo komin að staða heilsugæslulækna á landsbyggðinni hefði batnað svo mjög vegna þessa nýja átaks í kjaramálum að laun þeirra væru orðin svipuð og menn væru að bjóða í olíuríkinu Noregi. Hann ætlaði einmitt að fara að vekja athygli, ég hygg, einna 90 íslenskra lækna sem þar starfa á þessari breyttu stöðu heilsugæslulækna úti um land. Þarna voru menn sem sagt að leita leiða í þessu sambandi og fjmrn. og heilbrrn. sérstaklega beittu sér fyrir því að í þessa átt yrði farið.

Herra forseti. Það er alveg rétt að talsverðar kjarabætur urðu í þessum samningum. Ég hefði að vísu kosið að sjá þær festar við staðina sem uppbætur eða bundnar við þá. Ég held að það hefði verið vænlegri leið heldur en að setja þetta inn í launasamningana eða taxtana sjálfa, m.a. vegna þess að að sjálfsögðu komu síðan aðrir og vildu fá það sama. Svo minni ég á að þegar farið er út í samanburð á launum manna þá mega menn ekki gleyma því að staða þessa fólks er sú að það er á vakt 24 tíma á sólarhring, oft vikum saman.  Herra forseti. Ég held að það skipti miklu máli að umræður um þessi mál gangi ekki fram hjá þeirri augljósu staðreynd að þrátt fyrir allt hefur fólkið á landsbyggðinni trú á landsbyggðinni fyrst og fremst. Annars væri það ekki þar. Ef fólkið í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu eða við stjórnmálamennirnir hér hefðum meiri trú á landsbyggðinni þá værum við þar en ekki hér. Og við skulum endilega ræða þetta undir þeim formerkjum. Spurningin snýst um það hvað hægt sé að gera til þess að hjálpa því fólki á þeim forsendum sem það vill til að heyja þessa baráttu, og jafna þessa aðstöðu þannig að menn geti yfir höfuð réttlætt það að þrauka þarna áfram, svo ég tali nú ekki um að taka ákvarðanir um að binda þar fjárfestingar lífs síns, eins og í íbúðarhúsnæði og öðru slíku. Ég held, herra forseti, að því miður dugi kurteisislegt hjal og jákvæðar yfirlýsingar í skýrslum ósköp skammt ef menn sjá ekki beinharðar aðgerðir og það strax. Við þolum ekki mörg ár í viðbót af því tagi sem nú stefnir í, mesta byggðaröskunarár sögunnar, og það hlýtur að hrikta eitthvað í á einstöku bæjum á þessum kosningavetri ef menn ætla að láta það bara líða fram hjá sér án þess a.m.k. að sýna einhverja viðleitni, herra forseti.

Herra forseti. Hér er um mjög merkilegt og mikilvægt mál að ræða og ekki síst merkilegar upplýsingar sem greinargerð með tillögunni hefur að geyma, upplýsingar sem ég hef reyndar ekki enn kynnt mér út í hörgul en nóg til þess að þær eru augljóslega afar gagnlegar til að gera sér grein fyrir ástandinu og hvernig helst er ráð að bregðast við því. Þar er á ýmsan hátt farið inn á nýjar brautir. Þar á ég sérstaklega við umfjöllun um menningarmál af ýmsu tagi sem er til marks um það að menn eru loks farnir að gera sér alvarlega grein fyrir því hversu fjölþættur þessi vandi er því hann snýst auðvitað ekki aðeins um atvinnumál og samgöngur heldur eru það ekki síst félagslegar aðstæður sem ráða, hvort sem um brýnustu þjónustu er að ræða í heilsugæslu og menntun eða öðru þess háttar. Það skiptir gríðarlegu máli hvaða kostir eru í boði á menningarsviðinu í hinum víðasta skilningi þess orðs. Sá þáttur er afar mikilvægur og líklega æ mikilvægari í þessu samhengi vegna þess að mannskepnan vill nú einu sinni hafa að ýmsum kostum að ganga og þess vegna er öll fjölbreytni í afþreyingu og menningu mjög mikilvæg í þessu tilliti. Ég minnist þess þegar ég sat í svonefndri byggðanefnd þingflokkanna sem sett var á laggirnar fyrir rúmum áratug, ég man nú ekki nákvæmlega árið, í tengslum við breytingar á kosningalögunum sem þá voru gerðar, nefnd sem starfaði lengi og sat marga fundi og skilaði skýrslum með tillögum, að þá var nú ekki ríkur skilningur á þessu atriði. Það var naumast að það kæmi til álita. Þá voru menn ákaflega uppteknir af atvinnumálum og samgöngumálum sem meginorsökum þess að fólk hneigðist til búsetu í þéttbýli frekar en í dreifbýli og þá allra helst til búsetu á suðvesturhorni landsins og eyddu litlum tíma í umfjöllun um aðra þætti. Mér fannst reyndar athyglisvert í upphafi þess starfs að kynnast öllu því sem hafði verið unnið áður um nákvæmlega sömu mál því þær eru orðnar margar nefndirnar, fyrir utan sjálfa Byggðastofnun, sem fengist hafa við byggðamál og margar skýrslurnar sem litið hafa dagsins ljós og sumar kannski lítið meira en það áður en þær hafa horfið undir rykið í hillum ráðuneyta og stjórnmálamanna. Meginþunginn í þeim öllum hefur snúist um atvinnumál og auðvitað skipta þau mjög miklu máli og þá fyrst og fremst að um eitthvað sé að velja. Einhæfni atvinnulífsins víða um land er þröskuldur í vegi byggðaþróunar og raunar enn meiri nú en áður vegna breyttra aðstæðna í fjölskyldum landsmanna. Ég hef áður minnt á það og vil gera það enn einu sinni að sá tími er auðvitað liðinn að búseta geti farið eftir atvinnu heimilisföður eins og áður var. Konur eru virkir þátttakendur í atvinnulífinu, þær mennta sig ekki síður en karlar og bæði þær sjálfar og þjóðfélagið í heild eiga rétt til þess að sú menntun nýtist og auðvitað eiga menn að vita þetta og viðurkenna að þetta þarf að taka með í reikninginn við mótun byggðastefnu. En það er ekki gert í neinum mæli eða af neinni alvöru og ég sé ekki að það sé gert í þessari tillögu sem hér er til umræðu. Menn hafa á undanförnum árum hrokkið við öðru hverju og sett einhverja fjármuni í eitthvað lítið og sætt sem kennt er við kvenfólk. Það hefur afskaplega lítið að segja þótt konur hafi að vísu einstaka hæfileika til að nýta slík tækifæri til hins ýtrasta en þetta er bara atriði sem þarf að hafa fyllilega inni í heildarmyndinni og leitast þarf við að efla og styrkja atvinnu sem tekur mið af þörfum og aðstæðum beggja kynja. Þetta reyndi ég að segja félögum mínum í byggðanefndinni góðu um árið en þeir hlustuðu lítið. Reyndar verð ég að segja að kannski er meginvandi byggðavandans sá hve umræðan vill oft verða neikvæð og nöldurskennd og á kannski þátt í því að skapa það andrúmsloft sem hv. síðasti ræðumaður talaði um. Mér finnst ég oft skynja skyldleikann við kvennabaráttuna þar sem vandinn er líka margþættur og margt sem lagfæra þarf og því vill umræðan þar oft verða ærið staglkennd, nöldursleg og neikvæð. Það er vissulega ekki gott og leiðir til þess að konur eru gjarnan álitnar síóánægðar, leiðar og sífrandi þegar staðreyndin er auðvitað sú að þær eru fyrst og fremst glaðar í sinni og stoltar af því að vera konur þó þær þurfi að minna á það sem betur má fara. Og þannig er það líka með fólkið á landsbyggðinni. Það er stolt af sinni byggð og uppruna sínum en það gerir sínar kröfur og þar er náttúrlega af ýmsu að taka. Í þessu þingmáli segir að við stöndum nokkuð að baki nágrannaþjóðum okkar í þeim efnum að sporna við öfugþróun í byggðamálum og helsta niðurstaða tillögunnar er að verja fé til að snúa þar við blaði þótt það sé nokkuð óljóst nema kannski að því er varðar þátttöku í eignarhaldsfélagi á landsbyggðinni sem er svona eina talan í rauninni sem er sett fram sem eitthvað haldfast. Það er auðvitað rétt að gera þarf ýmsa hluti. Það þarf að verja fé til margra þátta. Hins vegar er ekki að sjá í því frv. til fjárlaga sem við erum að fást við þessa dagana að gert sé ráð fyrir slíku þannig að það hlýtur að þurfa að gerbylta því frv. Það er alveg óhugsandi annað ef menn ætla og meina eitthvað með þessari tillögu. Margt hefur verið gert á undanförnum árum og áratugum. Lagðir hafa verið vegir og brýr byggðar og mér finnst gjörbylting hafa orðið í samgöngumálum þó alltaf megi gera betur. Það hafa verið byggðar hafnir og skólar efldir, framhaldsskólum hefur fjölgað og heilsugæslan hefur verið byggð upp þó að þar sé vissulega margháttaður vandi eins og í sambandi við að fá lækna og annað starfsfólk til að sinna heilsugæslu. Það hefur orðið gjörbylting í fjarskiptum og samskiptum öllum. Miklu fé hefur verið varið til atvinnumála, e.t.v. ekki nógu markvisst og þarf ekki annað en minna á uppbyggingu sem átti að bjarga ýmsu í fiskeldi og loðdýrarækt og fleiru slíku og ýmislegu í tengslum við sjávarútveginn. Það sem helst hefur dugað er sú uppbygging sem orðið hefur í ferðaþjónustunni. Hún hefur örugglega skilað mestu. Samt er ástandið eins og það er. Fólkinu fækkar sífellt í öllum kjördæmum nema þremur en þrátt fyrir það er ætlunin að halda áfram aðgerðum á mjög svipuðum brautum og áður. Satt að segja er fátt nýtt á ferðinni í þessari tillögu en þar með er ég auðvitað ekki að segja að ég sé andvíg ýmsu af því sem þar kemur fram. Ég vil samt taka það fram að byggðastefna má ekki snúast í andhverfu sína þannig að fólki sé í rauninni refsað fyrir að vilja búa í þéttbýlinu á suðvesturhorni landsins. Það hefur að mínu mati verið mjög rík tilhneiging til þess að líta með meiri velvilja til þarfa þeirra sem búa utan þessa svæðis og þá vitna ég til reynslu minnar af störfum í fjárln. Mér finnst þetta koma fram í ýmsum efnum. Skýrasta dæmið núna eru málefni fatlaðra sem er að mörgu leyti vel fyrir komið í öllum kjördæmum landsins, nema R-kjördæmunum tveimur eins og mætti orða það. Þar er ástandið beinlínis óþolandi og aldeilis órafjarri því sem stjórnvöldum ber að leggja fram og sinna af lögboðnum verkefnum sínum. Og þannig hefur verið í fleiri þáttum t.d. í uppbyggingu heilsugæslu sem á suðvesturhorninu hefur verið langt á eftir því sem hefur gerst utan þessara svæða og er ekki enn fyllilega búið að byggja upp þannig að til sóma sé. Sama ástand var í skólamálunum þegar grunnskólinn var fluttur til sveitarfélaganna. Þá skorti fyrst og fremst húsnæði hér á þessum svæðum. Vissulega er rétt að reyna að sporna við íbúaþróuninni og reyna að gera fólki kleift að búa utan þéttbýlisins á suðvesturhorninu, ef það vill það, en það er rangt að refsa því fyrir að vilja búa í þéttbýlinu suðvestanlands. Það er réttur hvers manns að velja sér búsetu sjálfur og það er réttur hvers manns að fá þá þjónustu sem lögboðin er. En það er ýmislegt í þessari tillögu sem er að mínu mati alveg rétt þótt fyrst og fremst sé verið að tala um meira af því sem gert hefur verið. Þar er fyrst til að taka nýsköpun í atvinnulífinu og þar eru fyrst nefndar til sögunnar þróunarstofur, að þær verði efldar. Ég er ákaflega sammála því. Ég tel að þær hafi komið að miklu gagni og hafi verið af hinu góða að efna til þeirra verkefna sem Byggðastofnun hefur stutt og unnið mjög myndarlega. Ég held að það sé skynsamlegt og vænlegt sem hér kemur fram að leitað verði samstarfs við háskóla og rannsóknarstofnanir til að tryggja sem bestan framgang slíkra verkefna. Í 2. tölul. í kaflanum um Nýsköpun í atvinnulífinu er lögð áhersla á að ,,lánastarfsemi Byggðastofnunar verði rekin á arðsemisgrundvelli``. Ég hef nú talið að sú þróun væri á góðum vegi en þetta er athyglisverður punktur. Þessi starfsemi hefur verið að færast í þá átt, enda ekki af hinu góða að hafa ekki arðsemissjónarmiðin að markmiði því það veldur því að alltaf þarf þá stöðugt að moka fé í eitthvað sem ekki er arðbært og kemur engum þar af leiðandi að gagni. Í 3. tölul. er talað um eignarhaldsfélögin, að tryggt verði eigið fé í nýsköpunarverkefnum með því að koma á fót eignarhaldsfélögum á landsbyggðinni og stefnt að því að til þeirra verkefna verði sérstaklega varið allt að 300 millj. kr. á fjárlögum hvers árs á áætlunartímabilinu. Þessar 300 millj. kr. vantar í fjárlagafrv. og koma þá væntanlega þar inn ef þetta verður afgreitt fyrir afgreiðslu fjárlaga næsta árs. En þetta er eina talan sem ég fann hér að væri beinlínis tekin fram. Þó er hér mjög margt sem mun kosta mikið fé og það má kannski segja t.d. um næsta punkt. Þar er talað um að styðja sérstaklega aðgerðir á afmörkuðum svæðum þar sem veruleg röskun verður á atvinnuháttum og búsetu. Það er ekkert fast í hendi um hvað þarna á að gera og hugsanlega er þarna um að ræða eitthvað í sambandi við ferðaþjónustu. Ég held að það sé að mörgu leyti vænlegt vegna þess að ferðaþjónusta og uppbygging hennar hefur beinlínis skipt sköpum fyrir ýmsa í dreifbýlinu þar sem hún hefur orðið til þess að styðja mjög við hefðbundna búskaparhætti. Þeir hafa þá frekar getað sinnt jafnvel þess konar búskap áfram ef þeir hafa þá ekki alveg lagt hann niður. Síðan er talað mikið um öruggar samgöngur og fleira slíkt. Og talað er um að örva fjárfestingar í samgöngum, menntun, byggingum og fjarskiptum en ekkert nánar um hvernig það eigi að gera. Það er einnig athyglisverður punktur að stuðlað verði að bættum og öruggari almenningssamgöngum. Þannig mætti auðvitað lengi telja. Ég sakna þess svolítið að fá ekki eitthvað nánara og fastara í hendi um hvernig eigi að gera þetta, hvað þurfi að gera til að örva fjárfestingar eða stuðla að bættum og öruggum almenningssamgöngum. Herra forseti. Ég fagna því að þessi tillaga er komin fram og ýmsu því sem kemur þar fram og ekki síst þeim ágætu upplýsingum sem koma fram í greinargerð með henni.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og þó að mikið lifi eftir af henni þá hlýt ég að vekja athygli á því að í þessari umræðu er nokkuð annar hljómur en verið hefur að undanförnu þegar skýrsla Byggðastofnunar hefur verið rædd á Alþingi. Það tel ég mjög af hinu góða og hlýt að vekja sérstaka athygli á því. Hæstv. forsrh. gerði grein fyrir ársskýrslu Byggðastofnunar eins og hún liggur fyrir. Á hana hefur ekki mikið verið minnst enda eru af henni góðar fréttir. Rekstur stofnunarinnar árið 1997 gekk vel. Auk þess hafa verið gerðar grundvallarskipulagsbreytingar á henni sem eðli málsins samkvæmt koma fyrst og fremst fram í formálanum. Þær verða þá væntanlega betur skýrðar í næstu ársskýrslu. Þar hafa verið teknar afar mikilvægar ákvarðanir. Þessar ákvarðanir byggjast einkum á því að þróunarverkefni og leiðbeiningar sem stofnunin hefur haft með höndum eru færð heim í hérað, færð til fólksins sem þar vinnur og starfar. Stundum hefur verið talað um fjáraustur í sambandi við Byggðastofnun. Því væri kannski vert að nefna örfáar tölur í þeim efnum til að skýra hvernig því fjármagni sem Byggðastofnun hefur yfir að ráða er skipt eða mun skipt t.d. á næsta ári. Í fjárlagafrv. hefur Byggðastofnun 202 millj. til ráðstöfunar. Þökk sé fyrir það. Af þeim 202 millj. má ætla að helmingur fari til starfsemi atvinnuþróunarfélaga um allt land eða 100 millj. kr. Gert ráð fyrir því að einn fjórði af þessu fjármagni fari til starfsemi þróunarsviðs Byggðastofnunar norður á Sauðárkróki sem þar tók til starfa 1. júlí sl. og hefur verið starfrækt af miklum myndarskap síðan. Þá er eftir einn fjórði fjárveitinganna. Þegar búið er að taka það sem tilheyrir forustuhlutverki stofnunarinnar þá eru eftir atvikum 30--40 millj. kr. eftir til þróunarverkefna. Þó að það sé út af fyrir sig ekki ýkjamikið fé þá hef ég séð þess mörg dæmi að það kemur að góðum notum. Það er mjög auðvelt að sýna fram á að svo sé. Þannig hefur þessu fjármagni verið deilt og að stórum hluta verið fært til ráðstöfunar hjá þeim þróunarstofum sem vinna á grundvelli laga um Byggðastofnun. Ég er sannfærður um að af þessu verður mikill árangur. Mér þykir einnig vert að minna á, út frá því sem komið hefur fram í þessari umræðu þegar menn eru að tala um margar skýrslur, að þetta er önnur þáltill. sem lögð er fram á grundvelli lagabreytinganna frá 1991. Að sjálfsögðu var sú tillaga barn síns tíma og menn höfðu betra ráðrúm til að setja þessi mál í réttan farveg núna eins og raunar kemur fram. Ég vil líka benda á, vegna þess að hér er talað um að ógreinilega sé talað á ýmsum sviðum, að nánari útlistun á tillögu forsrh. um stefnu í byggðamálum er að finna í þeim greinargerðum sem fylgja með þessu þingskjali. Þær eru 15 og þar af eru sjö unnar af Háskólanum á Akueyri sem fór yfir margvísleg gögn sem fyrir hann voru lögð til þess að samræma þær skoðanir sem fyrir lágu. Margt af því sem menn eru að kvarta um í sambandi við útlistun á þessum tillöguflutningi er að finna í þessum afar nákvæmu fylgiskjölum sem fylgja með tillögunni. Í þessum fylgiskjölum eru meira að segja ýmsar tillögur sem ekki eru í þáltill. sjálfri. Hér er því um að ræða gríðarlega mikinn efnivið til skýringa á þáltill. sjálfri. Að sjálfsögu er vert að geta þess alveg sérstaklega hvernig þessi tillaga er fram komin og hvernig niðurstöður hennar eru fengnar. Reyndar hefur verið minnst á að hlutur Stefáns Ólafssonar prófessors er afar mikilvægur í þeim efnum. Segja má að rannsóknir hans hafi lagt grunninn að þessari tillögugerð. Ég tel greinargerð þá sem grundvölluð er á rannsóknum ofan úr Háskóla Íslands býsna trúverðuga og síðan eru rökstuddar m.a. þær tillögur sem hér liggja fyrir frá Háskólanum á Akureyri auk hugmynda frá fleiri góðum mönnum sem lagt hafa hönd á plóg. Af því að menn hafa túlkað --- ég vona að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hlýði á mál mitt --- sérstaklega grundvöllinn að þessum tillögum, þá vildi ég aðeins biðja menn að líta á það sem stendur á bls. 31. Þar er að finna hinn raunverulega grundvöll tillögugerðarinnar. Þar kemur fram að þeir sem kvarta mest yfir búsetunni á Íslandi og hyggjast hverfa þaðan á næstu árum taka þá ákvörðun af eftirtöldum ástæðum: 44%, eða nær helmingur, taka þessa ákvörðun vegna atvinnuaðstæðna. 30% taka þessa ákvörðun vegna menntunaraðstæðna og 12% vegna almennra lífsgæða. Þarna er að finna ástæðurnar fyrir brottflutningnum af landsbyggðinni. Þarna er að finna ástæðurnar fyrir því að texti þessarar tillögu er eins og raun ber vitni. Fletti menn aðeins til baka gefur að líta töflu sem tilgreinir 24 þætti hinna almennu lífsgæða. Ég verð að segja að ég var hissa á mörgu af því sem kom fram í rannsóknum Stefáns Ólafssonar en þarna var ég þó mest hissa. Í ljós kemur að þessir þættir sem ráða um það bil einum fimmta af tilefnum brottflutnings af landsbyggðinni ráðast að langstærstum hluta af fjórum liðum, þ.e. 78% af húshitunarkostnaði, 69% af verðlagi og verslunaraðstæðum, 58% af lagningu og viðhaldi vega og síðan 52% af tekjuöflunarmöguleikum. Þetta kom mér nokkuð á óvart og sérstaklega það sem var miklu óvænna í þessum efnum að varðandi þjónustu á landsbyggðinni voru kvörtunartilefnin öll í neðstu sætunum. Kvörtunartilefni um þjónustu röðuðu sér í næstu sætin af þessum 24, enda kemur fram í riti Stefáns Ólafssonar að fólk á landsbyggðinni sé ánægðara með þjónustu en hér í Reykjavík. Það kjördæmi sem býr við mesta óánægju með opinbera þjónustu er Reykjavíkurborg. Það er sannarlega ekki af hinu góða að telja fólki úti á landi trú um að það búi við verri kost í þessum efnum en fólkið í þéttbýlinu í Reykjavík. Auðvitað er grundvallaratriði við þessa tillögugerð að taka alveg sérstaklega á þeim málum sem fólkið kvartar yfir. Þessi tillaga gerir það í einu og öllu. Ef menn fara yfir tillöguna þá sjá menn að fyrsta áhersluatriðið er nýsköpun í atvinnulífinu. Annað atriðið er menntun, þekking og menning. Þriðja atriðið er jöfnun lífskjara og bætt samkeppnisstaða. Fjórða atriðið er bætt umgengni við landið og meira að segja með áherslu á að þar eigi nú að forgangsraða og græða sérstaklega mein þar sem hraðfara gróðureyðing á sér stað. Ég tel þessa áherslu afar mikilvæga. Hv. ræðumenn hafa minnst á nokkur atriði sem mér finnast athyglisverð. Hv. þm. Magnús Stefánsson boðaði hér tillöguflutning áðan og kannski mætti ég vera meðflm. Mig langar hins vegar að benda á --- og það styrkir þetta allt saman --- að á sl. ári var gerð úttekt á skiptingu ríkisútgjalda, á því hvert peningastreymið lægi í landinu. Þetta er auðvitað fyrsta skrefið í þá átt að segja fyrir um hver stefnan sé við fjárlagagerð hverju sinni. Innan fárra daga kemur eitt ár til viðbótar, árið 1997. Þá verður kominn fjögurra ára samanburður og þannig verður hægt að halda áfram og þá er kominn grundvöllur fyrir Byggðastofnun að segja til um hvert stefni með fjárlagagerðinni. Hjá hv. ræðumanni kom fram afar þörf ábending. Grundvallaratriðið í þessu máli, sem hann lagði áherslu á, er að við séum ekki með tvískinnung á þessum vettvangi og fylgjumst með því sem við erum að gera almennt séð. Tími minn er að verða búinn, herra forseti. Ég ætla aðeins að minnast á eitt atriði. Það er um þær ábendingar sem fram hafa komið um takmarkaðar fjárveitingar í þessum efnum. Ég vil benda á að til þess t.d. að ná jöfnunarmarkmiði í húshitunarmálum sem hér er lagt til þarf um hálfan milljarð kr. til viðbótar, einnig til viðbótar við við það sem fram kemur í áherslum um eignarhaldsfélögin. Tími minn er liðinn en ég þakka fyrir þessa umræðu og það sem eftir lifir af henni.

Virðulegi forseti. Undanfarna þriðjudaga hef ég setið í félmn. Alþingis þar sem við við höfum farið yfir ýmsa þætti sem lúta að fjárlagagerð fyrir næsta ár. Á okkar fund hafa komið fulltrúar frá svæðisráði um málefni fatlaðra, bæði á Reykjanesi og í Reykjavík og greint okkur frá því að í þeirra umdæmi vanti verulegt fjármagn til þess að hægt sé að byggja upp fullnægjandi þjónustu fyrir fatlaða. Á þessum fundum hef ég innt fulltrúa þessara samtaka eftir því hvort þeir sjái þess merki að hluti af vanda fatlaðra á þeirra svæði megi rekja til hinnar alvarlegu búsetuþróunar sem við höfum horft upp á á síðustu árum. Niðurstaða þeirra er tvímælalaust sú að ein ástæðan fyrir vandanum sé einmitt búseturöskun undanfarandi ára. Þannig sjáum við í raun og veru hinn þjóðfélagslega herkostnað sem við stöndum nú frammi fyrir vegna búseturöskunarinnar á mörgum undanförnum árum. Þetta sýnir okkur ásamt öðru mikilvægi þess að Alþingi Íslendinga marki ákveðna stefnu í byggðamálum og snúi við hinni alvarlegu búsetuþróun. Þetta atriði áréttar það sjónarmið margra okkar að það sé ekki einkamál þeirra sem á landsbyggðinni búa hvernig búsetuþróunin verður, heldur sé það ekki síður spurning um hvernig við ætlum að efla lífskjarasóknina í landinu, að ein leið til þess sé að treysta forsendur byggðastefnunnar í landinu. Það er sérkennilegt til þess að hugsa þegar maður veltir fyrir sér hversu lítið við höfum vitað um ástæður búseturöskunar fram á þennan dag. Auðvitað höfum við hvert með sínum hætti reynt að komast að einhverri niðurstöðu um þetta og mörg okkar farið kannski býsna nærri. Ýmislegt af þessu eru auðvitað sjálfgefnir hlutir og augljósir en engu að síður hefur ekki verið um heildstæða rannsókn á ástæðum búferlaflutninga að ræða að neinu marki á undanförnum mörgum áratugum. Það er undarlegt í ljósi þess að líklega erum við hér að fjalla um eitt alvarlegasta þjóðfélagsvandamál sem við er að glíma á Íslandi nútímans. Það eru óskaplegar fréttir þegar við blasir að nettófólksstreymið af landsbyggðinni geti numið kannsi 2--3 þúsund manns á þessu ári. Þetta eru auðvitað óskapleg tíðindi sem við stöndum frammi fyrir. Þau valda miklum erfiðleikum úti á landsbyggðinni og eru líka farin að koma hart niður á byggðarlögunum við Faxaflóa sem þurft hafa að taka á móti þessari fólksfjölgun. Í hverju er vandi okkar falinn? Hvað er það sem við erum að fást við? Hver er ástæða búseturöskunarinnar? Í fyrsta lagi er rétt að nefna að þetta mál er nú orðið mun flóknara en fyrir nokkrum árum. Við gátum með tiltölulega einföldum aðgerðum snúið þessu við, uppbygging og þróttur í höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar á landsbyggðinni, landbúnaði og sjávarútvegi, nægði á sínum tíma til þess að snúa þessu fólksstreymi við. Nú liggur fyrir að það reynist ekki nóg. Forsenda þess að við getum ráðist að þessum vanda er auðvitað að höfuðatvinnugreinar okkar á landsbyggðinni séu öflugar en það nægir ekki. Þeir sem hyggja nú á búferlaflutninga nefna þó sérstaklega atvinnumálin, bæði tekjumöguleika, skort á fjölbreytni atvinnulífsins og fleira af því taginu. Í öðru lagi eru nefnd menntamál. Ég hygg að það hafi komið ýmsum á óvart hversu hátt á skalanum það atriði var þegar fólk var innt eftir ástæðum þess að það hygði á búferlaflutninga. Þegar betur er að gáð þá er auðvitað augljóst að menntun er eitt af því sem nútímaþjóðfélag krefst og þess vegna er mjög eðlilegt að fólk horfi mjög til menntunarmöguleika barna sinna og endurmenntunarmöguleika sjálfs sín þegar það kýs sér búsetu. Vissulega er hart til þess að vita að fólk sem þarf að senda börnin sín til framhaldsnáms þurfi í mörgum tilvikum að kosta til þess 400--500 þús. kr. á ári. Þegar svo er komið er ljóst mál að það þarf óskaplega sterk bönd til að binda fólk við átthagana svo það kjósi ekki að hverfa burtu, flytja á eftir börnum sínum og skapa sér nýja búsetu í öðru umhverfi. 400 þús. kr. kostnaður fyrir barn er auðvitað mjög erfiður fyrir allan venjulegar fjölskyldur og menn þurfa að geta vegið það upp með miklum tekjum ef það á að verða til þess að fólk kjósi ekki að yfirgefa heimahaga sína. Síðan eru taldar til almennar lífsnauðsynjar. Bak við þær eru hlutir eins og m.a. húshitun svo ég taki dæmi sem greinilegt er og við vitum að vegur mjög þungt í útgjaldaþáttum heimilanna víða um landið. Byggðastofnun hefur að undanförnu brugðist við með viðeigandi hætti. Ákvörðun hefur verið tekin um að efla sérstaklega starfsemina á landsbyggðinni, efla atvinnuþróunarstarfið á forsendum heimamanna þannig að heimamenn sjálfir geti lagt á ráðin um hvernig bregðast eigi við með sem mestum árangri. Þetta er eðlileg valddreifingarstefna og jafnframt eðlilegt að atvinnumál vegi svo þungt. Forsenda þess að við getum snúið þessari byggðaþróun við er auka megi fjölbreytni atvinnulífsins og styrkja stoðir þeirrar atvinnu sem fyrir er í landinu. Þegar menn velta fyrir sér hvað liggi á bak við þessa þáltill. þá eru áherslurnar í byggðaáætluninni í samræmi við stefnumótun og grundvallarvinnu stjórnar Byggðastofnunar í aðdraganda þessarar tillögu. Í þessari umræðu hafa menn velt fyrir sér markmiðunum sem koma fram í 1. mgr. tillögunnar sem eru þau að stefnt skuli að því að fólksfjölgun á landsbyggðinni verði ekki undir landsmeðaltali, þ.e. 10% til ársins 2010. Ég hefði einhvern veginn búist við því að gagnrýnin á þetta markmið væri fyrst og fremst sú að sagt yrði að um væri ræða frekar lágreist markmið. Með þessari tillögu erum við að segja að við ætlum okkur ekki meira en að stöðva fólksfækkunina og halda í við þróunina í landinu í heild. Kannski hefði einhver getað gagnrýnt okkur og sagt: Þetta er ekki mjög björgulegt, þetta er ekki mjög háreist, og það er út af fyrir sig rétt. Við erum hins vegar að reyna að setja okkur raunhæf markmið. Það er bjargföst trú okkar í stjórn Byggðastofnunar eftir að hafa farið yfir þessi mál að hægt sé að tryggja þetta ef okkur takist að fá þessa tillögu samþykkta og henni verði síðan fylgt eftir með raunhæfum aðgerðum í samræmi við þá stefnumótun sem hérna kemur fram. Forsenda þess að við náum þessu markmiði um fólksfjölgunina er að við náum að vinna í anda þessarar stefnumótunar og leggja fram þau úrræði sem þarf svo hægt sé að hrinda þessum markmiðum í framkvæmd. Eitt það alvarlegasta sem við stöndum frammi fyrir í þessu sambandi er auðvitað staða sjávarútvegsbyggðanna. Sú staðreynd sem fram kemur í rannsókn Stefáns Ólafssonar og Háskólinn á Akureyri hefur enn fremur sýnt fram á, að fimmti hver starfsmaður í fiskvinnslu á landsbyggðinni hyggi á búferlaflutninga á næstu tveimur árum, er mjög alvarleg. Það er auðvelt að framreikna þetta. Samkvæmt þessu verða á næstu 10 árum alger skipti á fólki í fiskvinnslu á landsbyggðinni. Þetta er mjög alvarlegt og þetta er auðvitað kjarni málsins. Þetta er vandinn sem við stöndum frammi fyrir núna. Á árunum upp úr 1970, frá 1972 og fram undir 1980 togaði sjávarútvegurinn til sín fólk. Fólk flutti út á land til þess að vinna í sjávarútvegi. Þegar sjávarútvegurinn hættir síðan að toga til sín fólk, þá blasir við önnur mynd vegna þess að annað hefur ekki komið í staðinn. Okkur hefur ekki tekist að búa til þær aðstæður á landsbyggðinni að nokkuð annað hafi komið í staðinn fyrir það sem sjávarútvegurinn var byggðaþróuninni á 8. áratugnum. Almennt talað er það veikari staða fiskvinnslunnar í landinu sem valdið hefur þessum breytingum. Það eru ekki bara þjóðlífsbreytingarnar. Við skulum viðurkenna að þjóðlífsbreytingarnar hafa haft sitthvað í för með sér. Almennari menntun en áður hefur verið og fleira í þeim dúr hefur auðvitað gert það að verkum að krafa fólksins er aukin fjölbreytni í atvinnustarfsemi. Fiskvinnslan hefur ekki lengur sama aðdráttarafl og hún hafði fyrir örfáum árum og fyrir því eru ýmsar ástæður. Á undanförnum árum hafa orðið afurðaverðshækkanirnar sem því miður hafa ekki orðið eftir hjá fiskvinnslunni og því ekki komið fram í batnandi kjörum fiskverkunarfólks í samræmi við það. Afurðaverðshækkanirnar hafa sífellt streymt út í hráefnisverðið, skilað sér til útgerðarinnar og í batnandi kjörum sjómanna. Þess vegna eru styrkleikahlutföllin í sjávarútvegi með allt öðrum hætti nú en áður. Stefán Ólafsson prófessor, sem hér hefur margoft verið gerður að umtalsefni, víkur að þessu í athyglisverðri grein fimmtudaginn 12. nóvember þegar hann segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Eigendur kvótans hafa við núverandi skipan fengið vænlega útgönguleið úr greininni með því að selja frá sér kvótann, en með því er lífsbjörgin hins vegar seld frá landvinnslufólkinu, þ.e. fiskvinnslufólkinu og öðrum íbúum minni sjávarbyggðanna. Það fólk á um fátt annað að velja en flytja brott þegar svo er komið og jafnvel skilja eftir afrakstur ævistarfsins í verðlausu húsnæði, ef fólkið þarf þá ekki að taka með sér skuldir af því að auki. Íbúar sjávarbyggðanna skynja þegar þetta aukna óöryggi um lífsbjörg í framtíðinni og eru farnir að bregðast við því með brottflutningi, eins og sýnt var fram á í síðustu grein minni.`` Slík er alvaran í málinu. Ég vil því segja, virðulegi forseti, að ég tel að veikleikinn í tillögu okkar sé að skrifa þurfi textann skýrari hvað þessa þætti málsins varðar sérstaklega. Í tillögunni er almennt fjallað um að sköpuð verði skilyrði til að styðja aðgerðir á afmörkuðum svæðum þar sem veruleg röskun verður á atvinnuháttum og búsetu. Sérstaklega er hugað að aðgerðum í byggðum þar sem atvinnulíf er fábreytt og útgerð á í vök að verjast. Hér eru ýmsir þættir sem við þurfum að mínu mati að hyggja betur að. Ég skal nefna tvö eða þrjú atriði. Í fyrsta lagi tel ég að eðlilegt væri í þessu sambandi að við þróuðum betur og gerðum víðtækara það kerfi þorskaflahámarks við fiskveiðistjórn sem innleitt var fyrir örfáum árum. Þetta kerfi hefur virkað mjög vel. Það hefur styrkt mjög sjávarútvegsbyggðirnar sem eru næst fiskimiðunum, t.d. á Vestfjörðunum. Þetta hefur skapað nýja viðspyrnu fyrir þær byggðir sem hafa staðið frammi fyrir því að kvótinn hefur farið í burtu. Þess vegna tel ég að skynsamlegt væri að við skoðuðum það betur að þróa þetta þorskaflahámark í áttina að því að fjölga í og stækka þann flota sem fengi að njóta þessa kerfis. Í öðru lagi teldi ég skynsamlegt að upp væri tekin ívilnun í kvóta hjá þeim sem landa til vinnslu innan lands. Þetta yrði til þess að jafna samkeppnisstöðu landvinnslunnar gagnvart sjófrystingunni sem er mjög ójöfn um þessar mundir. Það er óhjákvæmilegt að við verðum að reyna að styrkja þessar sjávarútvegsbyggðir þar sem menn standa stöðugt frammi fyrir þessu óöryggi eins og dæmin sanna hvert á fætur öðru. Við verðum að reyna að finna leiðir til að búa til varnarlínu fyrir þessar byggðir þegar þannig stendur á. Þetta er eitt af þeim málum sem ég held að væri eðlilegt að menn ræddu, kannski í tengslum við þessa þingsályktun, kannski í tengslum við sjávarútvegsmálin almennt, og er óhjákvæmilegur þáttur í því að snúa við þeirri óheillaþróun sem hefur verið í byggðunum í landinu.

Herra forseti. Ég tek eftir því að hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson mælir með því sem jákvæðu atriði til byggðaþróunar að stækka og auka það þorskaflahámarkskerfi sem komst hér á fyrir líklega tveimur árum síðan, af því að það megi verða byggðunum helst til varnar. Það væri fróðlegt að heyra frá hv. þm. hvaða byggðum þetta kerfi hefur orðið til varnar. Telur hann að þetta sé það kerfi sem sé heppilegast fyrir litlu bátastaðina á Norðausturlandi t.d. þar sem fyrir liggur að bátarnir hafa farið vestur, einmitt vegna þessa kerfis? Er ekki e.t.v. of mikil einföldun hér á ferðinni og fyrst og fremst verið að mæla með kerfi sem hentar Vestfjörðum?

Virðulegi forseti. Fjarri er það mér að segja að þetta kerfi hafi bjargað einhverju. Þetta kerfi hefur hins vegar skapað viðspyrnu. Það er augljóst að þetta kerfi hefur fært þeim sjávarútvegsbyggðum sem búa næst þorskmiðunum, eins og t.d. á Vestfjörðum, nýja viðspyrnu. Þetta kerfi er að því leyti nokkuð sérstakt að það er eins konar blanda sem felur í sér sóknartengdan hvata, gefur vissa möguleika þeim byggðum sem næstar eru fiskimiðunum. Sá vandi sem m.a. við hefur verið að glíma í núverandi fiskveiðikvótakerfi er að þær byggðir sem þannig er háttað til um að hafa ekki fengið að njóta staðarkosta sinna. Byggðir eins og til að mynda Vestfirðir sem hafa oft staðið frammi fyrir því að vegna ákvarðana sem íbúarnir hafa ekkert haft með að gera hafa menn allt í einu staðið uppi án þess að hafa heimildir til þess að sækja sjóinn og reyna að bjarga sér með þeim ráðum sem hafa dugað þessu fólki í gegnum aldirnar. Kerfið sem hér er um að ræða hefur hins vegar á vissan hátt skapað nýja viðspyrnu og skilað heilmiklu lífi í ýmis pláss. Hugmynd mín hefur gengið út á það að ákvörðun yrði tekin um það að smám saman yrði fleiri bátum heimilað að vinna eftir þessu kerfi sem hefur skilað þessum bátaflota í heild ágætri afkomu almennt talað. Það er augljóst að það hefur ekki hentað öllum byggðum jafn vel enda mun aldrei neitt fiskveiðistjórnarkerfi gera það. En þetta kerfi hefur hins vegar markast af því að það hefur búið til ákveðna möguleika fyrir þær byggðir sem liggja næst fengsælum fiskimiðum.

Herra forseti. Það er mikið rétt að þetta kerfi hefur skapað viðspyrnu fyrir þá staði sem næst liggja þorskmiðum. Það getur vel verið að það sé út af fyrir sig stefna að haga fiskveiðistjórnarkerfinu þannig að menn geti notið nálægðar við þorskmiðin. En það hefur ekki verið þannig. Það hefur ekki verið sú stefna sem hér hefur verið rekin heldur hafa menn litið til þess að landið gæti allt verið í byggð, m.a. út frá því að hægt væri að sækja sjóinn alls staðar frá, að til þess væru forsendur. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að það líf sem hefur verið að koma inn í ýmis pláss, eins og hv. þm. lýsti áðan, hefur verið á kostnað lífs í öðrum plássum vegna þess að þeir bátar sem hafa bæst við í löndun og útgerð frá þessum stöðum eru gjarnan bátar sem eru með lögheimili, ef það má orða það þannig, annars staðar á landinu, en þar sem kerfið býður upp á sókn hafa þeir kosið að gera út frá Vestfjörðum. Auðvitað gerist það þá á kostnað þess lífs sem ella væri í þeirra heimastöðum.

Virðulegi forseti. Það er augljóst að þegar kvóti er fluttur frá einu byggðarlagi til annars þá hefur það ekki bara áhrif til aukningar í því byggðarlagi sem nýtur kvótans heldur hefur það skerðingaráhrif í því byggðarlagi sem missir kvótann. Þegar Guðbjörgin fór frá Ísafirði til Akureyrar hafði það auðvitað þau áhrif að tekjumöguleikar Ísafjarðar minnkuðu en tekjumöguleikarnir í Eyjafirði jukust. Það sem skilur á milli þorskaflahámarksins og kvótakerfisins, aflamarkskerfisins, er það að þorskaflahámarkið felur þó í sér einhverja möguleika fyrir þau byggðarlög sem næst búa fiskimiðunum. Ég er einfaldlega þeirrar skoðunar að það eigi að vera eitt af markmiðum hvers fiskveiðistjórnarkerfis að þeir sem nær miðunum búa njóti þeirrar nálægðar í einhverjum mæli, að menn fái að njóta staðarkosta sinna. Öðruvísi mun okkar þjóðfélag ekki þróast í átt til aukinnar hagkvæmni. Þannig mun þetta gerast í landbúnaði. Þetta gerist í iðnaði. Þetta gerist í þjónustu og þetta gerist í sjávarútvegi. Að sjálfsögðu mun umhverfið hafa einhver áhrif á þetta. Hvaða möguleika eiga staðir eins og Vestfirðir ef þeir fá ekki einu sinni að njóta nálægðarinnar við fiskimiðin? Út á það gengur öll þessi umræða, þ.e. einmitt að gefa þessum stöðum úti um landið möguleika til að njóta sinna eigin staðarkosta. Þess vegna finnst mér eðlilegt að við skoðum það alveg sérstaklega að fiskveiðistjórnarkerfi, þorskaflahámarkskerfi sem hefur verið að skila prýðilegum árangri fyrir vissan hluta fiskveiðiflotans, verði þróað áfram til að skapa nýtt svigrúm fyrir ýmsa minni báta sem hafa orðið illa úti í kvótakerfinu og gefa þeim möguleika á að vinna sig áfram, líkt og minni bátana, því þeir þurfa líka á slíku lífsrými að halda.

Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að blanda mér aðeins í þessa umræðu um till. til þál. um stefnu í byggðamálum og ætla að víkja að þremur atriðum. Í fyrsta lagi að tillögunni sjálfri. Í öðru lagi ætla ég að tala dálítið almennt um hlutskipti þéttbýlisins í þessu dæmi, þ.e. Reykjavíkur og nágrennis. Og í þriðja lagi ætla ég að nefna nokkrar hugmyndir um aðgerðir í byggðamálum sem að sumu leyti hafa verið nefndar hér áður en að sumu leyti ekki. Ástæðan þess að ég tek þátt í þessari umræðu er ekki síst sú að Alþb. hafði forustu um að flutt var tillaga í svokallaðri kjördæmanefnd um að reynt yrði að taka sérstaklega á vandamálum dreifbýlisins í tengslum við breytingar á kjördæmaskipaninni. Fallist var á þá tillögu með þeim hætti að skipuð var sérstök nefnd í þeim efnum og hún er undir forustu hv. síðasta ræðumanns, Einars Kristins Guðfinnssonar. Þar er gert ráð fyrir að menn gangi eins rösklega til verks og mögulegt er þannig að menn verði ekki að leggja hér inn óljós loforð í safn framtíðarinnar heldur verði um að ræða skýra hluti. Þannig verði tekið dálítið öðruvísi á málum í þetta skipti en gert var t.d. 1983 þegar kjördæmabreytingin þá átti sér stað. Þá voru gefin býsna eindregin fyrirheit um aðgerðir í byggðamálum en því miður stóðu menn ekki við þau. Um tillöguna sjálfa ætla ég að segja að í fyrsta lagi hefur hún þann galla að þetta er tillaga til þingsályktunar. Þetta er ekki lagafrv. Þetta eru ekki peningar í hendi og því er í rauninni óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. forsrh. og þá sem með þetta mál fara og óska eftir að nefndin fjalli um það sérstaklega: Hvað af því sem hér er skrifað niður er í hendi? Verður strax í fjárlögum 1999, þó að tillagan hafi jafnvel ekki verið afgreidd, gert ráð fyrir fjármunum, t.d. upp á 300 millj. kr. til þess að tryggja nauðsynlegt eigið fé í nýsköpunarverkefnum og í því skyni verði komið á fót eignarhaldsfélögum á landsbyggðinni með aðild Byggðastofnunar? Verða þessir fjármunir tryggðir? Verður það gert sem hér er skrifað niður um eflingu þróunarstofanna? Verður hér farið í samstarf við framtakssjóð Nýsköpunarsjóðs, svo dæmi sé nefnt? Verður með öðrum orðum gengið í þau verkefni sem hér eru skrifuð niður? Ég ætlast til þess að það verði gert. Af hverju? Vegna þess að þeir sem flytja tillöguna ráða Alþingi. Þeir ráða meiri hlutanum. Þeir eru með löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið og fjárveitingavaldið í sínum höndum og þeir þurfa ekki að bíða eftir neinu í þeim efnum vegna þess að þingsályktun er jú ekki bindandi heldur almenn stefnuyfirlýsing eins og menn þekkja hér frá undanförnum árum og áratugum. Því vil ég segja: Ég tel að tillagan sé gölluð að því leyti að hún er þáltill. en ekki frv. Ég hefði viljað sjá frv. til laga um þessa hluti þar sem það er bundið niður lið fyrir lið sem hér á að gera. Ég tel að hún sé líka gölluð að því leyti, herra forseti, að ég hefði viljað sjá greinargerðina þannig uppsetta að menn hefðu fjallað um hvern einstakan efnispunkt nákvæmlega, öll þessi 21 atriði sem hér eru nefnd, hvert einasta atriði, og skilgreina þau nákvæmlega, hvenær eigi að gera þetta og hvernig, og hvernig eigi að útvega fjármuni í það. Um leið og ég segi þetta þakka ég fyrir þau gögn sem fylgja tillögunni. Þau eru mjög mikilvæg. Og hver er kosturinn við tillöguna? Hann er m.a. sá að aðdragandinn að tillöguflutningnum eru rannsóknir, eru athuganir, er yfirferð þannig að maður hefur það a.m.k. á tilfinningunni að menn viti nokkurn veginn um hvað þeir eru að tala sem er vissulega kostur þegar um svona mál er að ræða. Síðan ætla ég aðeins að víkja að nokkrum almennum atriðum og velta fyrir mér þremur þáttum. Í fyrsta lagi: Er það ekki umhugsunarvert að aldrei hefur verið fjallað um það hér í þessari stofnun sérstaklega eða gerð tilraun til þess að ákveða það í þessari stofnun, ekki einu sinni með þingsályktun, hverjar eigi að vera skyldur höfuðborgar, réttindi höfuðborgar og skyldur hennar gagnvart umhverfi sínu og þjóðinni allri. Ég hef í mörg ár velt því fyrir mér að leggja fram till. til þál. um að þetta verkefni verði unnið. Ég tel að eitt það mikilvægasta í stjórnmálum á Íslandi sé sæmileg sátt um höfuðborgina og stöðu hennar. Ég tel reyndar að á undanförnum árum hafi menn unnið skipulega að því að skapa betri sátt um borgina sem slíka, sem höfuðborg, heldur en var hér mjög lengi. Átökin andspænis þessu svæði hér, höfuðborgarsvæðinu, hafa verið andspænis svæðinu öllu en ekki höfuðborginn einni, eins og það var mjög lengi. Ég held að við þurfum að velta þessu fyrir okkur, og það nefni ég í fyrsta lagi varðandi almenna stöðu og þéttbýlið: Eigum við ekki að velta því fyrir okkur að skilgreina sérstaklega hlutverk höfuðborgarinnar, skyldur hennar og réttindi líka gagnvart umhverfinu? Ég vísa til þess að í öðrum löndum hefur þetta verið gert. Í öðrum löndum hefur það verið gert að menn hafa skilgreint hlutverk og stöðu höfuðborgar. Það held ég að sé mjög mikilvægt og það á að skilgreina þetta að mínu mati þannig að um það geti orðið sátt. Í öðru lagi varðandi þéttbýlið ætla ég að segja að auðvitað á að reikna út hvað það kostar fyrir þjóðfélagið að þúsundir og aftur þúsundir manna flytja hingað til þéttbýlisins, til höfuðborgarsvæðisins, og yfirgefa fullbúin mannvirki í skólum, í heilsugæslustöðvum, í vegum, í bændabýlum, í fyrirtækjum o.s.frv. úti á landi. Og um leið þarf að eiga sér stað uppbygging á höfuðborgarsvæðinu í tengslum við slíka flutninga. En svo ótrúlegt sem það nú er þá hefur aldrei verið reiknað út hvað þetta í raun kostar í uppbyggingu hér á þessu svæði. Þeir menn sem ég hef talað við, m.a. hjá Þjóðhagsstofnun og Byggðastofnun, fullyrða að alls ekki sé víst að beinn hagur sé að því fyrir viðkomandi sveitarfélög, t.d. Kópavog, að byggjast jafnhratt upp og Kópavogur hefur gert. Það sé engan veginn víst að öruggur hagur sé að því. En svo merkilegt sem það er þá hefur þetta aldrei nokkurn tíma verið reiknað út. Það held ég að sé verkefni sem við eigum líka að velta fyrir okkur hér jafnframt þessari tillögu, hvort við felum ekki einhverjum, Þjóðhagsstofnun eða Byggðastofnun, að láta reikna það út hver þessi kostnaður er. Því að veruleikinn er sá, hvað sem öðru líður, að það er kostnaðurinn við þessa hluti eins og aðra sem menn horfa býsna mikið á. Nú vill svo til að nýlega hefur verið tekin um það ákvörðun í borgarstjórn Reykjavíkur að reikna sérstaklega út kostnað við uppbyggingu í einu tilteknu nýju hverfi hér í borginni. Það er satt að segja mjög myndarleg ákvörðun og skynsamleg vegna þess að við þurfum að vita hvernig þessir hlutir eru. Samþykktin sem var gerð í borgarstjórn Reykjavíkur fyrir nokkru hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Borgarráð Reykjavíkur samþykkir að fela borgarhagfræðingi og fjárreiðustjóra að fá utanaðkomandi aðila til að taka út kostnað Reykjavíkurborgar af uppbyggingu í Grafarvogi og tekjum borgarsjóðs og fyrirtækja borgarinnar af borgarhlutanum. Miðað verði við að nálgast sem best raunkostnað við uppbygginguna og áhrif hennar á stöðu borgarsjóðs á hverjum tíma.`` Hér er í raun bara verið að fjalla um kostnað borgarinnar. En af þessu er síðan og til viðbótar þjóðfélagslegur kostnaður vegna þess að fjármunir sem hafa verið lagðir í mannvirki, m.a. félagslegrar þjónustu í dreifbýlinu, eru núna ónotaðir sem ella væru nýttir. Þetta held ég að eigi að rannsaka og reikna út mjög nákvæmlega. Fyrir nokkrum dögum fullyrti forsrh. í ræðu á Alþingi að kostnaðurinn við hvern íbúa sem settist að í þéttbýlinu og kæmi utan að, væri 3--5 millj. kr. á mann í stofnkostnaði, eingöngu í stofnkostnaði, gjaldfærðum eigna- og stofnkostnaði. Ekki í rekstrarkostnaði, bara í stofnkostnaði. Ég fór og kannaði þessa tölu aðeins betur hjá Þjóðhagsstofnun áðan og þeir sem þar urðu fyrir svörum sögðu: Þessi tala er nokkuð nákvæm, nokkuð undirbyggð, en hún er hins vegar ekki 100%, þetta er ágiskun. En hún er ekki fjarri lagi. Ef þessi tala er rétt þá er kostnaðurinn við að flytja hingað segjum þúsund manns 3--5 milljarðar kr. Menn eru oft að býsnast yfir því að þeir fjármunir sem fara til aðgerða og til byggðajöfnunar séu miklir og þeir eru stundum einhverjir, þeir eru nú sjaldan mjög miklir. En þeir eru litlir í samanburði við þennan kostnað, sem verið er að bæta við þann kostnað sem menn hvort eð er hafa hér í þéttbýlinu. Þess vegna tel ég að nauðsynlegt sé að nefna þetta hér, herra forseti, af því að menn hafa iðulega talað um þetta eins og það væri sjálfgefið mál að þéttbýlið hagnaðist gífurlega á þessum breytingum. Það kann út af fyrir sig að vera að í mjög þröngu sjónarhorni séð geti það legið þannig, en þegar menn skoða þjóðfélagslega kostnaðinn og þá fjárfestingu sem menn skilja eftir, þá er ég sannfærður um að fyrir þjóðarheildina er tap af þessum gríðarlegu fólksflutningum sem eiga sér stað. Það er beint tap í beinum fjármunum, herra forseti. Þetta voru þessi almennu atriði. Ég ætla síðan að bæta því við að ef menn ætla að taka á þessum málum þá þarf að breyta stjórnkerfinu. Þá þarf að koma upp burðugum stjórnsýslueiningum, það þarf að halda þannig á málum að menn hafi meira vald, bæði til að leggja á skatta og til að eyða fjármunum úti um landið. Ég ætla að lokum, herra forseti, að nefna ellefu atriði sem ég tel að væri hægt að grípa til í því skyni að draga úr þeim ógnvænlega byggðaflótta sem nú er um að ræða. Mörg þeirra hafa þegar verið nefnd hér áður, eins og ég sagði, t.d. af hv. þm. Ragnari Arnalds, en ég ætla að fara yfir nokkur atriði sem eru að nokkru leyti endurtekning. Í fyrsta lagi nefni ég húshitunarkostnaðinn. Þar er um að ræða langalvarlegasta málið samkvæmt skýrslu Stefáns Ólafssonar. Og ef menn ætluðu að ná því viðmiði sem stendur í tillögunni, þá væri um að ræða kostnað upp á 300--400 millj. kr. sýnist mér. Í öðru lagi er spurning um jöfnun raforkuverðs. Ég tel að ef menn ætluðu sér að ná einhverjum árangri í jöfnun raforkuverðs þyrfti ekki að vera um gríðarlega háar tölur að ræða. Í þriðja lagi nefni ég menntamálin og þá sérstaklega framhaldsskólakostnaðinn. Hann er gífurlega alvarlegt vandamál og stórfelld ástæða fyrir því að fólk flýr utan af landi og í þéttbýlið. Og af því að ég er að tala um skóla ætla líka að leyfa mér að nefna grunnskólaaksturinn. Það er ægilegur hlutur sem fólk býr við í dreifbýli sums staðar að þurfa að aka með lítil börn kannski klukkutíma á dag til þess að sækja skóla. Í fjórða lagi í sambandi við menntamálin ætla ég að nefna fjarnámið, þar sem hægt er að gera mjög góða hluti og menn eru víða að gera mjög góða hluti. Ég ætla í fimmta lagi að nefna heilbrigðiskostnaðinn, ferðakostnaðinn til að leita sérfræðinga og læknisaðstoðar. Ég ætla í sjötta lagi að nefna það sem ég tel hægt að gera, þ.e. að gera sveitarfélögin enn þá öflugri. Ég tel að menn eigi að velta því fyrir sér að sveitarfélögin fái skattlagningarheimildir. Þau hafa þær ekki í dag. Það verða allar skattlagningarheimildir að fara í gegnum Alþingi. Spurningin er hvort menn vilja breyta stjórnarskránni í vetur, um leið og við breytum henni af öðrum ástæðum, í því skyni að sveitarfélögin hafi rýmri tekjuöflunarheimildir en þau hafa núna. Í sjöunda lagi held ég að skoða eigi í þessu sambandi skattamál almennt, hvort beita eigi skattaráðstöfunum eins og gert er í Norður-Noregi, í sambandi við byggðamál. Í áttunda lagi ætla ég að minna á vöruverðið, sérstaklega fraktir og virðisaukaskattinn. Í níunda lagi nefni ég samgöngurnar. Það kemur greinilega fram í skýrslu Stefáns Ólafssonar að þar er um að ræða mjög mikilvæg atriði og þau eru margþætt. Það er ekki bara það að leggja vegi heldur líka að halda við vegum, að ryðja vegi og halda þeim opnum á vetrum. Í sambandi við samgöngurnar koma einnig við sögu flugsamgöngur. Í tíunda lagi ætla ég að nefna símkerfið og möguleika dreifbýlisins á að nota sér t.d. alls konar fjarvinnslu á tölvur, sem er afar lítil og þröng eins og er, bæði dýr og tekur langan tíma. Það verður auðvitað að fara í viðræður við Landssímann um að byggja upp þetta símkerfi þannig að þessi fjölvirka ISDN-þjónusta verði líka úti á landi en verði ekki bara forréttindi okkar sem búum hér í þéttbýlinu. Í ellefta lagi ætla ég að nefna það sem ég hef stundum velt fyrir mér og það er að annaðhvort verði við forsrn. komið upp sérstakri skrifstofu eða við Byggðastofnun, sem meti byggðaáhrif allra mála sem hér fara í gegn, allra þingmála sem hér fara í gegn. Það held ég að gæti verið góð hugmynd alveg á sama hátt og það á að meta fjárhagsleg áhrif allra frumvarpa sem hér fara í gegn af fjárlagaskrifstofu fjmrn. Ég tel að meta ætti byggðaáhrif allra mála sem hér fara í gegn, þannig að menn sjái það svart á hvítu hvað þeir eru að gera, herra forseti.

Herra forseti. Það hefur verið farið yfir það í umræðunni af þeim sem talað hafa á undan mér að vandinn, landsbyggðarvandinn sé mikill og raunar hafi hann aldrei lýst sér eins alvarlega og á yfirstandandi ári. Um þetta þarf ekki að deila. Þó að þetta vandamál, byggðaþróunin, hafi lengi verið stórt og þungvægt í íslenskri stjórnmálaumræðu þá er margt sem bendir til þess að vandinn sé að aukast. Og þá er rétt að við skoðum það með hvaða hætti aðstæður eru sérstakar nú til að takast á við þennan vanda því að við höfum ekki mikið upp úr því að velta okkur upp úr fortíðarvandanum. Mestu skiptir að átta sig á því hvaða stöðu við höfum til að takast á við þennan vanda nú. Þegar við lítum til þeirrar till. til þál. sem nú er til umræðu er ljóst að hér er á ferðinni mjög athyglisverð bók, því um er að ræða þykka skýrslu, þykka bók sem ásamt öðrum fylgigögnum leggur til grundvallar þær upplýsingar sem við þurfum að hafa til að glíma við þennan vanda. Í þessum skjölum er tekist á af mikilli þekkingu við eitt flóknasta mál sem stjórnmálamenn og fræðimenn á Íslandi hafa fengist við. Eins og ég sagði höfum við glímt áður við þennan vanda en við höfum á undanförnum árum verið að glíma við byggðavandann ásamt ýmsum öðrum vandamálum sem hafa jafnframt verið vandamál hinna dreifðu byggða og þau vandamál hafa yfirskyggt byggðavandann. Tökum sem dæmi að á tímum óðaverðbólgu á Íslandi gafst í raun og veru aldrei tóm til að takast af alvöru á við byggðavandann. Í kreppunni sem skall yfir þjóðina árið 1988 vorum við nokkur ár að ná vopnum okkar og réðumst síðan gegn þessari kreppu og höfum nú komist klárlega upp úr þeim erfiðleikum. En við vorum ekki í góðri stöðu í miðri kreppunni til að takast sérstaklega á við byggðavandann, enda var kreppan vandi landsbyggðarinnar á sama hátt og óðaverðbólgan var líka vandi landsbyggðarinnar þannig að við töldum okkur vera að leysa vanda landsbyggðarinnar með því að ráðast gegn þessum kreppueinkennum og með því að vinna á óðaverðbólgunni. Tökum einnig erfiðleikana í sjávarútvegi þegar afli fór minnkandi og við sigldum inn í mikið erfiðleikatímabil. Við tókum á þeim erfiðleika þannig að nú þegar upp er staðið þá stendur sjávarútvegur okkar, sem skiptir mjög miklu máli fyrir landsbyggðina, sterkari en áður en kreppan hófst. Þessi vandamál hafa í stórum dráttum verið leyst farsællega. Við höfum kveðið niður verðbólguna, atvinnuástandið fer batnandi, efnahagsmálin eru styrk og við stöndum með ítarlegar upplýsingar í höndum um eðli byggðavandans. Það er rétt að það komi fram að aldrei fyrr hefur verið lögð eins mikil ástundun í það að komast fyrir um eðli vandans eins og nú hefur verið gert. Við höfum glímt við þennan vanda áratugum saman en aldrei höfum við safnað eins ítarlegum upplýsingum um eðli þess vandamáls sem við erum að glíma við og nú. Og það skiptir að sjálfsögðu sköpum að gera sér vel grein fyrir eðli vandans áður en gripið er til úrræða. Það er því á traustum grunni sem við nú byggjum þessa umræðu og mótum hugmyndir um það hvernig tekist verði á við þetta mikla vandamál. Vandinn er stór. Byggðaþróunin er orðin vítahringur, er orðinn eins og risavaxið bjarg sem veltur niður hlíð og eykur sér sífellt þunga á leiðinni. Ísland er í dag og hefur verið í nokkurn tíma mjög sérstakt á evrópskan mælikvarða því hvergi annars staðar er svo hátt hlutfall íbúa landsins búandi í höfuðborginni eða í þeim bæjum sem mynda eina byggðaheild með Reykjavík. Það er einnig rétt að benda á það að hvergi í nágrannalöndum hefur hlutfallslega jafnlitlu fé verið varið til byggðamála og hér á landi. Það fer því ekki á milli mála að þróun byggðar á Íslandi er núna tvímælalaust stærsta viðfangsefni stjórnmálanna. Fyrstu áratugir 21. aldarinnar munu ráða úrslitum um það hvernig þjóðfélag Íslands framtíðarinnar verður. Ef okkur tekst vel til verður framhald á sögu þjóðarinnar. Ef ekki, verða kaflaskil í sögu þjóðarinnar. Þá hefst ný saga, saga nýs þjóðfélags. Það verður eflaust merkileg saga en hún verður öðruvísi. Hún verður annars eðlis. Saga þjóðarinnar er saga landsins alls og menning Íslendinga er menning landsins alls. Tunga þjóðarinnar er ekki samsafn af málýskum heldur tunga landsins alls. Og sérkenni íslenskrar sögu, menningar og tungu eru þau að þjóðin, þótt fámenn hafi alla tíð verið, hefur haft landið allt undir, ferðast, flust og blandast milli landshluta. Þannig hefur þjóðin lifað og þróast með landinu, byggt það og nýtt. Baráttan gegn byggðaröskuninni hefur komist á nýtt stig --- raunar stenst ekkert byggðarlag nú sogkraftinn að sunnan, öll standa byggðarlög landsbyggðarinnar veik fyrir, þótt atvinnulíf á landsbyggðinni hafi sjaldan verið sterkara. Og það er þetta tvennt sem markar hinar sérstöku aðstæður í dag. Ef þessi barátta við þróun byggðarinnar í landinu tapast þá munum við minnka sem þjóð. Menning okkar verður fátæklegri, tengslin við söguna daprast og sambandið við landið rýrnar. Með fullri virðingu fyrir átthagafélögum þá munu þau ekki koma í stað byggðar í landinu. Staða okkar til að takast á við þennan vanda er hins vegar sterkari nú en hún hefur áður verið og byggist það ekki síst á því hversu vel hefur verið staðið að því að skilgreina vandann í þeim plöggum sem fylgja með þessari till. til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001. Nokkur atriði sem mér finnst að skipti miklu máli vil ég nefna sérstaklega. Í þessari till. til þál. er lögð mikil áhersla á það sem ég vildi kalla --- þó orðið sé nú ekki beinlínis nefnt í þessum gögnum --- sveigjanleika í atvinnulífi, menntun og menningarlífi. Það er þessi sveigjanleiki sem er orðin undirstaða allra framfara í nútímasamfélögum, þ.e. að geta brugðist hratt við. Atvinnulíf á alþjóðlegan mælikvarða hreyfist svo hratt, þróast svo hratt, að mannaflinn þarf að búa yfir miklum sveigjanleika. Og ef landsbyggðin getur ekki boðið fólki upp á að þjálfa og þróa þennan sveigjanleika til að geta brugðist alltaf við breyttum aðstæðum þá munum við verða eftir og tapa þessari orrustu. Í þessu plaggi er einmitt lögð grundvallaráhersla á að byggja upp þennan sveigjanleika. Þar er talað um að gera það með menntun. Þar er talað um að gera það með því að nýta bestu tækni, fjarskipti og upplýsingatækni, og vinna þannig bug á fjarlægðunum sem eru að sjálfsögðu ein af helstu hindrunum landsbyggðarinnar. Háskólastarfsemin mun í þessu tilfelli skipta sköpum og það er afar mikilvægt að farið verði eftir þeim hugmyndum sem hér koma fram um uppbyggingu háskólastarfs og rannsókna. Svo ég nefni aðeins einn þátt í atvinnulífi þjóðarinnar þar sem hvort tveggja þarf að byggja upp nánast frá grunni þá nefni ég ferðaþjónustuna. Þar skortir mikið bæði á menntun sem boðið er upp á en ekki síður á rannsóknir á helstu þáttum sem ráða því hvort arðsemi er í þessari grein eða ekki. Við erum komin mjög langt í rannsóknarstarfsemi á sviði ýmissa annarra atvinnuvega sem þó vega minna í efnahag þjóðarinnar en ferðaþjónustan gerir og hér er á ferðinni eitt af þeim miklu viðfangsefnum sem við þurfum að glíma við í anda byggðastefnu. Einnig er athyglisverð sú áhersla sem hefur verið lögð hér á þróunarstofur og þá breytingu sem hefur verið gerð á þeim málum innan Byggðastofnunar. Það fer ekki milli mála að sú þróun öll hefur verið mjög jákvæð og við hana má binda miklar vonir. Það er sérstök ástæða til þess að líta til þess hvernig hægt verði að gera Háskólanum á Akureyri kleift að verða virkur þátttakandi í því sem háskólastarfseminni er ætlað í þessari þáltill. Sú stofnun hefur eflst mikið en ég legg áherslu á að hún þarf á miklum stuðningi að halda. Hún þarf á miklum stuðningi að halda frá stjórnvöldum. Hún hefur notið mikils skilnings og henni hefur verið fólgið mikið hlutverk af hálfu Byggðastofnunar í þessu máli sem hér er til umræðu, og það er mjög brýnt að stofnunin fái viðamiklu hlutverki að gegna á sviði menntamála í þróun byggðamála í framtíðinni. Annað vil ég nefna sérstaklega sem er mér mjög mikið ánægjuefni í þáltill. Það er að finna á bls. 3 í aðgerðaráætlun þáltill. þar sem sagt er að menningararfur verði varðveittur innan héraðs eftir því sem tök eru á og verði sýnilegur innlendum og erlendum ferðamönnum. Eins og ég gat um áðan þá er saga Íslands saga landsins alls og menningarverðmæti er ekki síður að finna úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu. Þau eru jafnvel í vissum tilfellum enn frekar úti á landi heldur en á höfuðborgarsvæðinu. Sjálfur hef ég gert þetta að málflutningi mínum á Alþingi að menningarverðmæti verði varðveitt innan héraðs, og nefni þar sérstaklega tillögu um kirkjumunasafn á Hólum, sem var samþykkt á Alþingi fyrir nokkrum árum. Það er dæmigert fyrir það hvernig við gætum notað sögu staðanna og þau verðmæti sem þar eru til þess að byggja upp söfn sem tengjast sögu landsins og þá á þann hátt að þeir munir sem við eigum og tengjast þessum sögustöðum verði þar varðveittir. Ég nefni að eitt af þessum menningarverðmætum sem við eigum á Íslandi eru leifarnar af miðaldaþorpinu að Gásum í Eyjafirði. Það er mjög freistandi viðfangsefni að skoða möguleikana á því að setja á stofn miðaldasafn við Eyjafjörð sem tengdist verslunarsögu og siglingum. Í raun og veru væri hægt að ausa af þeim brunnum þekkingar sem fólgnir eru í gömlu lagatextunum okkar sem fjalla um viðskipti og verslun og koma upp safni sem yrði fyrst og fremst upplýsingasafn og tengdist viðskiptum og siglingum. Nútímatækni gerir mögulegt að búa til slíkar stofnanir sem eru bæði fróðlegar og aðgengilegar fyrir allan almenning og fyrir útlendinga, og þetta getum við gert í anda þeirrar stefnu sem mörkuð er í þessari þáltill. Tími minn er á þrotum. Ég vil endurtaka það að ég tel að þó margt bendi til þess að byggðaþróunin sé komin á mjög hættulegt stig einmitt á þessu ári þá höfum við aldrei fyrr haft eins mikið í höndum til þess að glíma við þennan vanda og nú. Við höfum fundið lausn á mörgum vandamálum sem við höfum verið að glíma við á undanförnum árum, eins og verðbólguvandanum, og styrkt okkar hagkerfi þannig að við erum betur í stakk búin til þess að takast á við þennan vanda nú heldur en oft áður. 
            

Herra forseti. Það ríkir góðæri í landinu um þessar mundir og því er spáð að svo verði næstu árin. Flest gengur okkur í haginn, stöðugleiki í efnahagsmálum hefur gjörbreytt rekstrarumhverfi atvinnulífsins og atvinnuleysi er í lágmarki. Kaupmáttur hefur aukist meira en áður hefur þekkst. Tekjuskattur einstaklinga hefur verið lækkaður og það mikið að þegar síðasti áfangi þeirrar lækkunar kemur til framkvæmda um næstu áramót verður hann orðinn lægri en þegar staðgreiðslukerfið var tekið upp árið 1988. Markvissar aðgerðir tveggja síðustu ríkisstjórna hafa leitt til gjörbreyttrar stöðu ríkisfjármála og nú er ríkissjóður farinn að greiða niður erlend lán sín í stað þess að auka þau sífellt, eins og áður tíðkaðist. Það er því ekki ofsagt að flest gangi okkur í haginn um þessar mundir. En á því er þó ein alvarleg undantekning og það er íbúaþróunin á landsbyggðinni og þeir miklu búferlaflutningar af landsbyggð til höfuðborgarsvæðis sem átt hafa sér stað allt frá árinu 1980 og ekkert lát virðist á. Á þessu 18 ára tímabili hafa brottfluttir umfram aðflutta af landsbyggðinni verið frá 500 og upp í 1.800 manns á ári. Það hlýtur að verða eitt af höfuðviðfangsefnum stjórnvalda að stöðva þessa þróun. Sú þáltill. sem hæstv. forsrh. mælti hér fyrir er vissulega mjög gott skref í þá átt. Það er mín skoðun að ef vel tekst til með að fylgja eftir helstu markmiðum þessarar tillögu þá muni það hafa mjög mikil áhrif og hér sé á ferðinni raunhæfasta tilraun sem komið hefur fram á Alþingi í háa herrans tíð til að snúa við þróuninni. Stjórn Byggðastofnunar hefur undanfarin tvö til þrjú ár staðið fyrir mjög ítarlegum úttektum á orsökum búferlaflutninga af landsbyggðinni og hvað mætti til varnar verða. Auk starfsmanna og stjórnar Byggðastofnunar hafa komið að þessu verki ýmsir aðilar utan Byggðastofnunar. Má þar nefna Stefán Ólafsson prófessor, Harald L. Haraldsson hagfræðing og Háskólann á Akureyri. Ég tel að þessir aðilar hafi unnið mjög gott starf en skýrslur þeirra eru fylgiskjöl með þessari þáltill. Þessi undirbúningsvinna Byggðastofnunar er grundvöllurinn að þeirri þáltill. sem hér er til umræðu og meginmarkmið þeirra tillagna sem hér eru settar fram er að skapa á landsbyggðinni umhverfi sem fólk getur sætt sig við og snýst m.a. um fjölbreytt atvinnutækifæri, skilyrði til menntunar, skaplegan húsnæðiskostnað, samgöngumál o.fl. Það kemur einmitt fram í könnun Stefáns Ólafssonar um orsakir búferlaflutninga að á þeim stöðum á landinu þar sem fólk er bærilega ánægt með þessa þætti, þar fækkar fólki ekki. Þetta á við um staði eins og Sauðárkrók og Akranes, Akureyri, Selfoss/Hveragerðissvæðið og Höfn í Hornafirði. Þar sem fólk er hins vegar óánægt með þessa þætti fækkar fólki jafnvel þó að mikill uppgangur sé í atvinnulífinu á viðkomandi stað og yfirfljótandi atvinna. Stjórn Byggðastofnunar hefur heimsótt flest byggðarlög landsins á undanförnum árum og orðið mjög vör við þetta og má segja að maður sé alltaf jafnhissa þegar maður kemur á staði þar sem manni finnst vera mikill uppgangur og allt í blóma en fréttir að samt sé fólki að fækka. Þarna hefur orðið mikil breyting frá því sem var á árum áður þegar menn lögðu mest upp úr mikilli vinnu. Nú vilja menn fjölbreytni í atvinnulífið, störf við hæfi maka o.s.frv. Stjórn Byggðastofnunar brást við þessu með því að stórauka atvinnuþróunarstarf á landsbyggðinni, atvinnuþróunarstarf sem er alfarið á forræði heimamanna í hverju kjördæmi. Gerðir hafa verið samningar um atvinnuráðgjöf í öllum kjördæmum þar sem Byggðastofnun leggur til um það bil 9 millj. kr. á ári á móti framlagi heimamanna. Ég hef mikla trú á að þetta muni skila árangri og leiða til aukinnar fjölbreytni og fjölgunar starfa úti á landi. Reynsla Sunnlendinga staðfestir þessa trú mína en í bréfi sem forstöðumaður Atvinnuþróunarsjóðs Suðurlands sendi stjórn Byggðastofnunar í janúar á þessu ári segir svo, með leyfi forseta: ,,Á vormánuðum 1996 var undirritaður nýr samningur við Byggðastofnun um atvinnuráðgjöf. Samningurinn var sá fyrsti í röð atvinnuþróunarsamninga sem stofnunin hefur gert á undanförnum missirum. Með samningnum var lögð áhersla á að svæðisbundin atvinnuþróun gerðist með virkari þátttöku heimamanna en verið hafði áður. Samningurinn skuldbindur Byggðastofnun til að auka árlegt rekstrarframlag til sjóðsins um liðlega 6 millj. kr., úr tæplega 3 millj. kr. í tæplega 9 millj. kr. og gerir sjóðnum á þann hátt kleift að stórefla alla ráðgjöf. Samningurinn er forsenda þess að sjóðurinn hefur getað haldið úti öflugu ráðgjafarstarfi með þremur ráðgjöfum en fyrir gildistöku hans miðaðist öll starfsemi sjóðsins við einn ráðgjafa. Frá undirritun samningsins við Byggðastofnun hefur sjóðurinn beint eða óbeint staðið að stofnun liðlega 30 nýrra fyrirtækja auk þess að sjá um fjölda annarra verkefna sem styrkt hafa fjárhagsstöðu sunnlenskra fyrirtækja. Með starfsemi sjóðsins á þessu tímabili hafa skapast á annað hundrað ný störf á Suðurlandi og fjárfesting á svæðinu vegna þessara fyrirtækja er talin vera liðlega 600 millj. kr. Þennan árangur má að verulegu leyti þakka því nána samstarfi sem náðst hefur við Byggðastofnun í kjölfar samningsins þar sem þátttaka þessara stofnana í ýmsum málum hér á Suðurlandi er samræmd.`` Þessi lýsing Óla Rúnars Ástvaldssonar á árangri Atvinnuþróunarsjóðs Suðurlands fyrstu 20 mánuðina eftir að starfsemin var stóraukin með samningi við Byggðastofnun segir okkur að þetta er rétt aðferð. Það er rétt aðferð að færa forræðið alfarið í hendur heimamanna og efla þessa starfsemi úti í kjördæmunum. Nú hefur sams konar starfsemi verið hrint af stað í öðrum landshlutum og á vafalaust eftir að skila landsbyggðinni fjölmörgum nýjum störfum og meiri fjölbreytni í atvinnulífinu en verið hefur sem er nauðsynlegt því að í skýrslu Háskólans á Akureyri var því spáð að á næstu fimm árum muni störfum í fiskvinnslu fækka um 30% og í landbúnaði um 5--10%. Í þessari þáltill. er lagt til að komið verði á fót eignarhaldsfélögum á landsbyggðinni með aðild Byggðastofnunar og til þess skuli varið allt að 300 millj. kr. á fjárlögum hvers árs næstu fjögur árin á móti framlögum heimamanna. Ég er ekki í vafa um að þessi starfsemi á eftir að skila miklum árangri ef vel tekst til. Aðstaða fólks til menntunar er eitt af stóru málunum á landsbyggðinni eins og margir hafa komið inn á við þessa umræðu í dag. Stór hluti fólks í dreifbýlinu býr við það að þurfa þegar grunnskóla lýkur að senda börn sín til framhaldsnáms með ærnum tilkostnaði. Margir nefna þar töluna 400--500 þús. kr. á ári fyrir hvert barn sem er auðvitað gríðarlegur skattur á þá foreldra sem við það þurfa að búa. Þetta leiðir oft til þess að fólk tekur sig upp og flytur með fjölskyldu sína þangað sem framhaldsskólar eru starfræktir. Nú sýnist það réttlætismál að allir landsmenn hafi svipaða möguleika til menntunar og í þessari tillögu er kveðið á um að bætt verði skilyrði þess fólks sem sækja verður nám utan heimabyggðar sinnar. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þarna takist vel til og þessu ákvæði verði fylgt eftir og einnig því sem segir hér um að menntun á landsbyggðinni verði stórefld, sérstaklega hvað varðar verklegar greinar tengdar atvinnulífinu og tölvunám og ekki síst að möguleikar fjarkennslu verði að fullu nýttir. Það hefur sýnt sig glöggt með tilkomu Háskólans á Akureyri hve öflug menntun á landsbyggðinni skiptir miklu máli frá byggðasjónarmiði en 67% útskrifaðra nemenda frá þeim ágæta skóla eru búsettir á Norðurlandi. Enginn vafi er á því að efling slíkra skólastofnana er ein skilvirkasta aðferðin sem stjórnvöld geta gripið til gegn fólksstreymi af landsbyggðinni. Lækkun húshitunarkostnaðar er eitt af stóru hagsmunamálum landsbyggðarinnar. Í þessari tillögu er sett fram það markmið að verð á orku til hitunar íbúðarhúsnæðis verði á næstu þremur árum fært til samræmis við meðaldýrar hitaveitur með aukinni þátttöku Landsvirkjunar og ríkissjóðs og þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Í dag búa margir landsbyggðarmenn við það að þurfa að eyða allt að einum mánaðarlaunum meira á ári í ljós og hita en þeir sem búa á ódýrustu svæðunum. Flestir kaupa þessa hitaorku af fyrirtækjum í eigu ríkisins og það er því á forræði stjórnvalda að þetta markmið nái fram að ganga á næstu þremur árum. Um þessar mundir er í gangi mjög gott verkefni á vegum iðnrn., Orkusjóðs og Byggðastofnunar þar sem verið er að kanna til hlítar hvort jarðhita er að finna á þeim svæðum þar sem ekki eru hitaveitur í dag en 15% landsmanna hafa ekki aðgang að hitaveitu. Væntanlega leiðir þetta átak til margra nýrra hitaveitna og þá skiptir mjög miklu máli að lagt er til í þessari tillögu að heimilt verði að nýta fé sem ætlað er til niðurgreiðslu rafhitunar í fimm ár til þess að lækka stofnkostnað nýrra hitaveitna og stuðla þannig að aukinni notkun jarðvarma til húshitunar. Þetta getur auðvitað skipt sköpum fyrir þau byggðarlög sem hyggja á hitaveituframkvæmdir. Það sýnist einnig réttlætismál að verð á raforku sé jafnað yfir landið eins og gert var með símagjöldin á síðasta ári. Verð á raforku er mjög misjafnt sem kemur ekki síst niður á þeim sem standa í atvinnurekstri á þeim stöðum úti á landi þar sem verðið er hæst. Þau atriði sem ég hef nefnt kosta ríkissjóð talsvert fé en ég tel að nú sé lag í góðærinu. Eitt af því sem skiptir miklu máli varðandi búsetu í landinu er að yfirgnæfandi starfsemi hins opinbera er í Reykjavík og flest ný störf lenda þar. Í töflu sem fylgir skýrslu Háskólans á Akureyri kemur fram að í Reykjavík eru 106 opinber störf á hverja 1.000 íbúa en í landsbyggðarkjördæmunum eru þau 43--55 eða ríflega helmingi færri. Nú hefur það verið markmið allra stjórnmálaflokka og flestra ríkisstjórna síðustu áratugi að færa opinbera starfsemi út á land og á allra síðustu árum hefur þetta verið reynt en mætt gífurlegri mótspyrnu jafnt starfsmanna, stéttarfélaga og fjölmiðla. Í þessari tillögu er lögð áhersla á að opinberum störfum fjölgi ekki minna hlutfallslega á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu og að því markmiði verði m.a. náð með því að leitast við að staðsetja nýja starfsemi hins opinbera utan höfuðborgarsvæðisins. Ég held að mjög mikilvægt sé að þessu verði fylgt fast eftir og hvert ráðuneyti leggi fram tillögur þar að lútandi og trúlega er þetta auðveldari leið en flutningur þeirra stofnana sem fyrir eru en það verður þá líka að fylgja þessu ákvæði vel eftir. Herra forseti. Ég hef drepið á nokkur þeirra mála sem eiga stærstan þátt í þeim fólksflutningum sem verið hafa af landsbyggðinni um langt árabil samkvæmt þeim ítarlegu rannsóknum sem gerðar hafa verið á vegum Byggðastofnunar og ég hef getið um. Tími minn leyfir ekki að ræða um fleiri atriði, t.d. samgöngumál, verðlag, læknisþjónustu, afþreyingu og fleira sem skiptir miklu máli. Ég tel að þáltill. sem hæstv. forsrh. mælir hér fyrir feli í sér ný og markviss vinnubrögð í byggðamálum og ég er ekki í vafa um það að ef þessi tillaga verður samþykkt á Alþingi og þeim aðgerðum sem þar eru lagðar til verður fylgt fast eftir muni þær aðgerðir hafa mikil og góð áhrif á landsbyggðina. Ég tek undir það sem hæstv. forsrh. sagði við utandagskrárumræður um byggðamál nýlega að byggðamál eru ekkert afmarkað verkefni. Það tengist nánast öllu því sem við erum að fást við frá degi til dags í þinginu þó að það hafi ekki endilega þá forskrift að heita byggðamál og þetta verða hv. þm. að hafa í huga við umfjöllun og afgreiðslu mála á Alþingi. Herra forseti. Ég vil að lokum segja að ég tel að hlutverk Byggðastofnunar sé afar mikilvægt. Stofnunin hefur verið að styrkja sig mjög á undanförnum árum með markvissum vinnubrögðum eins og glöggt kemur fram í greinargerð með þessari þáltill. og sú háværa og oft og tíðum ósanngjarna gagnrýni sem beindist að Byggðastofnun fyrir nokkrum árum hefur að mestu hljóðnað og ég tel að flestir landsmenn, ekkert síður höfuðborgarbúar en aðrir, séu sammála því að það verður að leita allra leiða og allra ráða til að stöðva þá þróun sem verið hefur í íbúaþróun á landsbyggðinni sl. 18 ár og þjóðarsátt um það mikilvæga verkefni er fagnaðarefni.

Hæstv. forseti. Eins og margoft hefur komið fram í umræðunni er sú till. sem hér liggur fyrir til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001 byggð á rannsókn Stefáns Ólafssonar prófessors sem gerð var á vegum Byggðastofnunar. Út úr þeirri rannsókn komu vissulega mjög merkilegar niðurstöður og vöktu mikla athygli. Ýmislegt sem þar kom í ljós hafði fólk að vísu grunað en það hafði ekki verið staðfest svo áþreifanlega eins og gert var með þeirri rannsókn. Sú þáltill. sem hér liggur fyrir vísar að flestu leyti í rétta átt og ég styð nánast allt sem þar kemur fram heils hugar eins og sjálfsagt flestir gera en ég verð þó að segja að ég hefði gjarnan viljað að þetta hefði komið fram í ákveðnara formi, eins og hér hefur verið nefnt áður í dag að það hefði verið lagt fram frv. um þessi mál. Svo læðist að manni svolítill óhugur að þetta er tillaga sem tekur fyrir stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001 en nú sitjum við sveitt í fjárln. við að fara yfir tillögur til fjárlaga fyrir árið 1999 og þess sér ekki stað enn að þessi hugsun hafi náð verulegri fótfestu í huga þeirra sem stóðu að smíði þess frv. Vonandi verða gerðar á því betrumbætur og þessi tillaga fari hratt í gegnum þingið og það verði svo bætt í á réttum stöðum þannig að það megi framkvæma eitthvað gott í þessum málum sem vissulega er þörf á. Það kom fram áðan og kom m.a. í ljós í sambandi við gerð þessarar skýrslu sem vissulega var gerð á dramatískum tímum, það sem hefur verið kallað mestu þjóðflutningar á Vesturlöndum á þessari öld, þjóðflutningarnar á Íslandi frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins, sem er alvarlegur hlutur og okkur þjóðfélagslega mjög dýr. Það er alveg ömurlegt að ferðast um landið og horfa á t.d. skóla sem maður barðist fyrir að væru byggðir fyrir fáum árum vegna þess að þá var vissulega mikil þörf fyrir þá en nú standa þeir hálftómir. Hins vegar er allt á fullu suður í Kópavogi og meira að segja mestu verktakar í heimi hafa ekki við að byggja þjónustumiðstöðvar fyrir allt það fólk sem þangað er að flytja utan af landsbyggðinni. Auðvitað kostar það þjóðfélagið gríðarlega peninga að þurfa að skilja þessi mannvirki alls staðar úti um land eftir meira og minna ónotuð. Þó ég hafi auðvitað mikinn áhuga á mörgum málaflokkum sem hér eru þá ætla ég einkum að gera að umtalsefni uppbyggingu menntamála. Eins og fram kemur í greinargerð hefur uppbygging menntamála afgerandi þýðingu fyrir þróun byggðar í landinu. Í rannsókn Stefáns Ólafssonar prófessors kemur fram að 30% af þeim sem hugðu á flutninga frá landsbyggðinni fluttu af menntunartengdum ástæðum. Þetta finnst mér mikið umhugsunarefni. Þróun menntunar er forsenda fyrir fjölbreyttara atvinnulífi, sem er aftur forsenda þess að fólk vilji búa á landsbyggðinni. Þetta kemur einnig fram í skýrslu prófessorsins og er auðvitað mikið rétt. Mig langar að rifja upp nokkrar endurminningar frá síðasta ári þegar ég fór á vegum Alþfl., Alþb. og Kvennalista á nokkra fundi úti á landsbyggðinni sem voru haldnir undir yfirskriftinni Konur hlusta. Ég sótti fund sem var haldinn á Eskifirði og fund sem var haldinn á Ísafirði. Þetta er með því skemmtilegasta sem ég hef gert í pólitík og kannski var það vegna þess að þarna vorum við pólitíkusarnir ekki að tala, heldur vorum við komnir til að hlusta. Á þessa fundi komu ekki bara skoðanasystkini okkar heldur komu konur úr öllum flokkum. En þær áttu það sameiginlegt að í þeim brann mikill hugsjónaeldur að snúa þeirri þróun við sem var að verða í þeirra heimabyggðum. Og þær voru uppfullar af hugmyndum. Það sem þeim lá þyngst á hjarta var fiskveiðistjórn, en lítið er gert úr þeim málum í þessari till. til þál. og mætti nú kannski koma betur inn á þau. Þær töldu að óréttlæti í fiskveiðistjórn ætti stóran þátt í hvernig komið er víða um landsbyggðina og nefndu okkur mörg dæmi þess að í byggðarlögum á þessum svæðum, Vestfjörðum og Austfjörðum, hafa útgerðarmennirnir á ýmsum stöðum siglt burt með kvótann og skilið verkafólkið og sjómennina eftir þar sem þeir eru nánast í átthagafjötrum, bundnir af fasteignum, en lífsbjörgin farin burt. Víða hefur þetta vissulega bjargast fyrir horn. Ég nefni til sögunnar Þingeyri. Það horfði mjög illa á Þingeyri, en svo var byrjað að verka þar Rússafisk og þá breyttist staðan í bili, en kvótinn er farinn. Því verður ekki breytt, a.m.k. ekki við núverandi ástand. Þessar konur töldu að atvinnutækifæri fyrir konur vantaði önnur en í fiskvinnslu. Þær töluðu um að iðulega væri búið að ráða menntað fólk á svæðið, t.d. verkfræðinga eða lækna, en svo hætti viðkomandi við að koma vegna þess að makinn fengi ekki vinnu við hæfi og nefndu mörg dæmi til sögunnar. Þetta væri mjög algengt. Þær töluðu líka um að atvinnutækifærum úti um land væri virkilega að fækka vegna fjarvinnslu. Nú mundi maður halda að það væri einmitt tækifæri til að koma atvinnutækifærum út á land, en þær nefndu nokkur dæmi til sögunnar t.d. að bankastofnanir væru farnar að fjarvinna ýmis verk frá Reykjavík og við það hefðu sérstaklega konur sem unnu í bönkum úti á landsbyggðinni misst atvinnu. Ég held að með góðri samvinnu stjórnvalda og þeirra stórfyrirtækja, sem þarna eiga í hlut og eru sum a.m.k. að stórum hluta í eigu ríkisins, ætti að vera hægt að snúa þeirri þróun við og fjarvinna þá hlutina utan af landi fyrir Reykjavíkursvæðið, þar sem eru þó fjölbreyttari atvinnutækifæri fyrir hendi. Þær nefndu líka til sögunnar samgöngumál. Það hefur verið minnst á það í umræðunni í dag að nauðsynlegt væri að lán væru veitt til arðbærra framkvæmda, eins og það var orðað. Mér detta þá í hug göngin fyrir vestan. Ég hugsa að í beinhörðum peningum verði þau nú seint talin til arðbærra framkvæmda, en ef við tökum lífsgæði þess fólks sem vinnur og starfar og lifir þarna á þessum fjörðum þá er framkvæmdin svo sannarlega arðbær og skiptir sköpum fyrir það hvort þetta samfélag, þetta svæði getur þrifist í framtíðinni. Að því leyti mundi ég segja að þau jarðgöng hafi verið mjög arðbær. Ég vil gjarnan koma því að hérna, af því ég var nú líka á fundi á Austfjörðum eins og ég minntist á áðan, að þar er náttúrlega mjög áríðandi að gera jarðgöng, svo svæðið geti þrifist, svo fólk þurfi ekki að leggja sig í lífshættu að vetrarlagi þegar það þarf að fara þarna milli staða. Fjarlægðirnar eru svo sem ekki miklar en vegirnir eru þannig lagaðir að fólk sem fer þarna um t.d. í hálku að vetrarlagi, ég tala nú ekki um þegar skriðurnar láta sem verst, er í stöðugri lífshættu. Það er eitt sem mig langar að minnast á sem ekki kemur fram í skýrslunni en þessar konur lögðu mikla áherslu á. Og það er að fólkið á þessum stöðum sendi frá sér jákvæðari skilaboð. Kannski er búið að kvarta of mikið. Kannski er búið að bera of oft saman vöruverðið í Bónus og á Ísafirði eða húshitunarkostnaðinn á landsbyggðinni og í Reykjavík. Kannski hefur umræðan verið of mikið á neikvæðu nótunum. Það er nefnilega tvímælalaust margt jákvætt við að búa úti á landi. Mér dettur í hug að fyrir örfáum kvöldum síðan var ég að horfa á sjónvarpið, á þátt í fréttaauka úr Grímsey þar sem verið var að sýna frá hátíð sem eyjarskeggjar halda árlega til minningar um Fiske. Þar voru allir íbúar á svæðinu, smáir og stórir, saman komnir. Þeir sungu saman og hlýddu á tónlist. Ég veit að svona upplifun er ekki oft á boðstólum hér á suðvesturhorninu þar sem allir sem búa á viðkomandi stað eiga sitt pláss í tilverunni og þurfa virkilega að leggja sitt af mörkum ef eitthvað á að gera. Ég minnist þess að síðasta sumar fór ég á Súgfirðingahátíð. Hún var haldin á Suðureyri við Súgandafjörð þar sem 250 íbúar eru. Einn daginn átti að grilla á eyrinni norðan við fjörðinn, Norðureyri. Þangað er ekki fært nema á bátum. Þangað þurfti að ferja 500 manns, svo margir voru komnir til að taka þátt í gleðinni. Og hún stóð daglangt og þar var sungið og spilað á sítar og mandólín tvö, eins og stendur í kvæðinu. Þar var mikil gleði og afskaplega gott mannlíf. Ég hef ekki á þessum þéttbýlissvæðum hér upplifað skemmtilegri og menningarlegri útiskemmtun. Þetta eru líka lífsgæði. Og líka það þegar fullorðni maðurinn, kannski kominn á níræðisaldur, getur róið út á horninu sínu og sótt björg í bú fyrir sig og börnin sín og fjölskyldur þeirra eru líka lífsgæði sem gefa honum sinn stað í tilverunni. En nú er tími minn búinn og ég komst því miður aldrei að málinu sem ég ætlaði að gera að aðalatriði í málflutningi mínum í dag, svo upptekin varð ég af málum sem mér þótti líka þurfa að kalla til sögunnar.

Hæstv. forseti. Það hefði verið full ástæða til að fjalla um ársskýrslu Byggðastofnunar, sem er líka hér á dagskrá, og sérstaklega þær miklu skipulags- og áherslubreytingar sem orðið hafa á þessu ári í starfsemi þeirrar stofnunar. Þær eru tvímælalaust til mikilla bóta í breyttu umhverfi atvinnulífs á landsbyggðinni. En sökum tímaskorts mun ég fjalla frekar um þáltill. um stefnu í byggðamálum 1998--2001, því að í henni eru sóknarfærin til framtíðar. Hæstv. forseti. Tillaga sú sem ég nefndi og liggur fyrir hér til umræðu er að mínu mati tímamótatillaga varðandi byggðamál. Hér liggja að baki vandaðar rannsóknir ýmissa vísinda- og rannsóknarstofnana auk fræðimanna sjálfstætt starfandi, sem hafa lagt þessu máli lið. Þetta eru vinnubrögð sem við hljótum að fagna sérstaklega og hljótum að gera okkur vonir um að þegar svo vel er vandað til undirbúnings hljóti þær tillögur, sem hér eru lagðar til, að bera árangur ef eftir þeim verður farið. Ég hlýt líka að leggja áherslu á nauðsyn þess að allar þessar tillögur komi til framkvæmda þar sem vandinn er fjölþættur og ekkert eitt atriði dugar til að árangur náist. Meginatriði tillögunnar snúa að fjórum þáttum. Í fyrsta lagi snúa þau að nýsköpun í atvinnulífinu, í öðru lagi að menntun, þekkingu og menningu, í þriðja lagi að jöfnun lífskjara og þá nefni ég sérstaklega jöfnun húshitunarkostnaðar, og í fjórða lagi að bættri umgengni við landið þar sem tekið verður á ýmiss konar umhverfisþáttum. Samkvæmt þeim rannsóknum sem liggja að baki tillögunni er það ekki skortur á atvinnu sem hrekur fólk á milli staða. Staðreyndin er sú að víðast úti um land er næg atvinna, e.t.v. ekki nægilega stöðug en í flestum tilfellum næg, enda er víða skortur á vinnuafli þar sem fólksfækkun er vandamál. Vandamálið er að einhæfni atvinnulífsins plagar fólk. Því er það mikil nauðsyn að auka fjölbreytni í atvinnulífinu. Við þeirri nauðsyn er brugðist í tillögunni með ýmsu móti. Mest áhersla er lögð á þróunarstörf. Það er dagljóst að ekki eru til patentlausnir til að auka fjölbreytni í atvinnulífi. Þróunarstarf er nauðsynlegt til að eitthvað gerist í þeim efnum. Með almennum aðgerðum og stuðningi við nýsköpun og þróunarstarf er hægt að láta hjólin fara að snúast. Það er hins vegar ljóst að öll hreyfing í þeim efnum verður að koma frá einstaklingum og samtökum þeirra, sérstaklega heima fyrir í héraði. Frumkvæðið verður sem sagt að koma frá aðilum í héraði. Það er hins vegar stjórnvalda að hafa verkfærin til staðar sem menn þurfa til að prófa hugmyndir sínar á og stíga fyrstu skrefin. Þau verkfæri sem stjórnvöld gera ráð fyrir í þessari þáltill. eru að þær þróunarstofur sem settar hafa verið á stofn í samvinnu við atvinnuþróunarfélögin verði efldar. Þar fer þróunarstarfið fram. Í öðru lagi að byggður verði upp traustur og sjálfstæður byggðasjóður sem hafi það að markmiði að efla nýsköpun og auka hagkvæmni í rekstri fyrirtækja á landsbyggðinni. Í þriðja lagi að komið verði á fót eignarhaldsfélögum til þess að tryggja nægilegt eigið fé til nýsköpunarverkefna. Auk þess er gert ráð fyrir ýmsum hliðarráðstöfunum svo sem að styðja sérstaklega aðgerðir á afmörkuðum svæðum sem eiga í vök að verjast, að örva fjárfestingar í samgöngum, menntun, byggingum og fjarskiptum og að sköpuð verði störf við fjarvinnslu. Einnig að auðvelduð verði atvinnusókn úr strjálbýli og kostnaður samfara því lækkaður auk þess sem stuðlað verði að bættum almenningssamgöngum. Áhersla er einnig lögð á að opinberum störfum fjölgi á landsbyggðinni með því að ný starfsemi á vegum hins opinbera verði staðsett úti um land. Hvert ráðuneyti fyrir sig á að leggja fram tillögur um þau verkefni sem ráðuneytin, opinber fyrirtæki og opinberar stofnanir geta látið sinna úti á landi, og þá verði sérstaklega hugað að möguleikum upplýsingartækninnar til að auðvelda slíkan verkefnatilflutning. Ný stóriðjuverkefni verða staðsett sem víðast á landinu og þá sérstaklega hugað að orkuþörf þeirra og miðað við að þau verði sem næst meginorkuöflunarsvæði hvers um sig. Ég hef farið nokkrum orðum um atvinnulífið og lausnir þær sem nefndar eru í þáltill. til þess að bæta úr og auka fjölbreytni atvinnulífsins. Ég tel ekki síður mikilvægan, sérstaklega til framtíðar, þann kafla sem fjallar um menntun, þekkingu og menningu. Í fyrsta lagi er lögð mikil áhersla á að efla menntun á landsbyggðinni. Í því sambandi er rætt um verklegt nám, tölvunám og námsráðgjöf. Skilyrði til að stunda nám utan heimabyggðar verði bætt með jöfnun námskostnaðar og einnig að möguleikar fjarkennslu verði fullnýttir. Áhersla er einnig lögð á endur- og símenntun og að allir eigi þess kost að afla sér nýrrar þekkingar í samræmi við breytingar í atvinnulífinu. Rétt er að nefna í þessu samhengi að sem betur fer er mikil vakning í fjarkennslumálum og t.d. hefur fræðslunet Austurlands verið stofnað til þess m.a. að sinna þessum þörfum og byggja brú á milli skólastiga. Í tillögunni er einnig gert ráð fyrir að í boði verði nám á háskólastigi á Austurlandi og Vestfjörðum. Þetta er nú þegar komið til framkvæmda að miklu leyti eða alla vega nokkru leyti því að byggðabrú Byggðastofnunar hefur gert það kleift að Háskólinn á Akureyri býður nú bæði á Vestfjörðum og Austfjörðum með fjarfundabúnaði upp á nám á háskólastigi. Þetta er stórkostlegt framfaraspor í byggðamálum því auðvitað er það svo að fólk hefur tilhneigingu til að skapa sér sín tækifæri í lífinu þar sem það hefur komið sér fyrir á námsárum sínum. Það er mjög eðlilegt og er stór þáttur í því að fólk kemur ekki til sinnar heimabyggðar að loknu námi. Fjarkennsla verður því lykilorð í bættri menntun landsbyggðarinnar, einnig á grunnskólastigi. Á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga var settur á fót starfshópur í haust með þátttöku fulltrúa frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, Kennarasambandinu og Byggðastofnun undir faglegri leiðsögn Háskólans á Akureyri til þess að gera tilraun vestur í Strandasýslu um hvort unnt væri að koma við fjarkennslu á milli skóla á grunnskólastigi. Hugmyndin byggist á því að við viðvarandi kennaraskort, mjög litla og dreifða skóla, geti verið ákaflega erfitt að halda uppi sambærilegri kennslu og við stærri skóla á þéttbýlissvæðum. Tilraunin á að ganga út á að kanna hvort unnt sé að koma til móts við þessar aðstæður og bæta kennslu eða kannski að gera hana ögn fjölbreyttari með þessum hætti frá því sem hún nú er. Grunnskólinn á Hólmavík var valinn sem móðurskóli en lítill skóli með sjö nemendum í Broddaneshreppi var þar á móti. Broddanesskóla sækja börn úr Kollafirði og Bitrufirði og þaðan eru um 32 km til Hólmavíkur, en leiðin til Hólmavíkur er mjög vetrarþung. Ætlunin er að kenna með fjarfundatækni og tölvutækni. Búnaður hefur verið valinn og nú er beðið eftir svörum frá Landssímanum hvort hann treysti sér til samstarfs við verkefnið með því að leigja búnaðinn til einhverra ára og svo einnig að bæta símalínur á milli þessara staða svo unnt sé að nota þennan búnað. En það er auðvitað mjög miklvægt byggðamál að menn klári það að ljúka við það grunnkerfi sem fylgir því að símalínurnar séu í lagi og Landssíminn verður auðvitað að standa sína plikt í því. Unnið er að því að fjármagna þessa tilraun og takist hún þá mun hún leysa hluta þess vanda sem kennaraskorturinn er og þess er vænst að hún geti leyst það mikið að auðveldara verði að sinna því sem á vantar og að heildaraðstæður nemenda batni mikið frá því sem nú er. Tilraunin mun nýtast við aðstæður víðar, t.d. ef kennara vantar í einstaka grein í byggðarlagi þá er hægt að leita hvert sem er annað á landinu eftir fjarkennslu í þeirri grein og þá er að sjálfsögðu leitað þangað þar sem kennsla í þeirri grein er til fyrirmyndar. Þetta linar þrautir landsbyggðarinnar gagnvart kennaraskorti. Tækninni fleygir fram og það er ekki vafi á að innan örfárra ára verður þetta orðið sjálfsagt meðfram hefðbundinni kennslu. Allt um það þá fæst dýrmæt reynsla og ný þekking með slíkri tilraun sem nýtist örugglega í þágu menntunar á landsbyggðinni. Það eru sem sagt sóknarfæri í menntunarmálum á landsbyggðinni á nær öllum skólastigum, þ.e. grunnskóla-, framhaldsskóla- og háskólastigi. Það hefur verið ánægjulegt að fylgjast með því hve menntastofnanir hafa vaknað til mikils metnaðar við að þjóna þeim sem ekki geta einhverra hluta vegna sótt sér menntun og nám með hefðbundnum hætti. Þetta á nú við nánast allar menntastofnanir í landinu sem sjá þarna mikil sóknarfæri á óplægðum akri landsbyggðarinnar og þetta vil ég segja að sé hið mikla sóknarfæri landsbyggðarinnar, ekki síður en hinna ágætu menntastofnana. Aðra merkilega nýbreytni í þessari tillögu vildi ég nefna en það er sú áhersla sem lögð er á menningarmál. Samkvæmt rannsókn Stefáns Ólafssonar kvartar fólk yfir fábreytni menningarlífs á landsbyggðinni og það sama kemur fram í álitsgerð Háskólans á Akureyri. Í tillögunni er lagt til að auknu fé verði varið til hvers konar menningarstarfsemi og að menningararfur verði varðveittur innan héraðs þannig að hann verði sýnilegur innlendum og erlendum ferðamönnum og er þar með þáttur í atvinnumálakafla tillögunnar. Einnig vil ég nefna það sem kemur fram í texta tillögunnar, að sérstakt átak verði gert til endurbyggingar og varðveislu gamalla húsa á landsbyggðinni. Þar er víða mikil þörf á átaki og nauðsynlegt að nefna það í þessu samhengi. Háskólinn á Akureyri nefnir í sínum tillögum til úrbóta að komið verði á fót menningarmiðstöðvum á Austurlandi og Vestfjörðum til margvíslegrar menningarstarfsemi á svæðunum. Þeir nefna einnig í sínum tillögum að söfn gegni mikilvægu hlutverki í starfsemi menningarmiðstöðva. Þeir telja til líka leiklistarstarfsemi og M-hátíðir. Og einnig finnst mér sá þáttur mikilvægur sem þeir tína til, að efla skuli Menningarsjóð félagsheimila og auðvelda styrkumsóknir úr honum. Ég þekki mörg dæmi um að sá ágæti sjóður hefur ýtt mjög undir menningarstarfsemi sem hefur verið til mikilla bóta fyrir menningarstarf á landsbyggðinni. Hæstv. forseti. Þróun byggðar á Íslandi er eitt okkar mesta samfélagsvandamál um þessar mundir. Það er von mín að tillaga sú sem hér er til umræðu fái fljóta og góða afgreiðslu á Alþingi. Það er ljóst að til ákveðinna verkefna þarf að veita fé af fjárlögum. Það verður verkefni okkar fjárlaganefndarmanna að leggja fram tillögur í því efni fyrir lok fjárlagaafgreiðslunnar nú í desember. Ég á von á því að fjárln. taki á því efni af myndarskap. Ég hef trú á þessari tillögu. Hún er sett fram með þeim markmiðum að fjölga fólki á landsbyggðinni um a.m.k. 10%. Hér eru tillögur til að ná þeim markmiðum og ég hef trú á þessum tillögum.

Herra forseti. Við erum lítil þjóð sem býr í fallegu landi og við syngjum á góðum stundum: ,,Ég vil elska mitt land``. Í mörgu fleiru kemur það fram og við viljum láta það koma fram að okkur þykir vænt um landið okkar og að við viljum fara vel með það. Umhverfismál eru líka orðinn heitur málaflokkur. Okkur þykir mikilvægt að þjóðin búi í sátt við landið, meira að segja að sem flestir hafi yfirráð og umsjón með hálendinu og varðveislu þess, en sá vilji hefur kristallast í hálendisumræðunni, í virkjunarhugmyndum, áformum um breytingar á ásýnd hins ósnortna víðernis á hálendi Íslands. Í góðæri höfum við efni á því að huga betur að gæðum lífsins, betur en oft annars, en megum þó ekki gleyma því sem Halldór Laxness segir einhvers staðar: ,,Miskunnsemin er það fyrsta sem deyr í hörðu ári.`` Við viljum vernda margt. Í gær var dagur íslenskrar tungu. Við verndum minjar frá liðnum tíma. Fólki er bannað að rífa gömul hús, kirkjur. Við leggjum fjármuni í að rannsökuð sé saga, fornminjar og þjóðhættir. Á þessum tímum verndunarsjónarmiða þurfum við að huga að ýmsu því fleiru sem er að breytast mikið á þessum síðustu missirum, og hvort við séum e.t.v. að glata verðmætum sem ekki eða erfitt verður að bæta síðar, ef þau tapast á annað borð. Hvað skal vernda ef ekki það að búseta sé hvarvetna í landinu? Skiptir það þjóðina ekki máli að föst búseta skuli vera í Borgarfirði, en ekki aðeins sumarbústaðir þéttbýlisbúa? Er það ekki mikils virði að Skagafjörður sé byggður, ljósum prýddur í skammdeginu og söngur og norðurljós séu í loftinu? Þar sem Hólmurinn er eitt mesta samfellda frjólendi þessa lands, sem Jónasi Hallgrímssyni þótti helst koma til greina um samanburð þegar hann lýsti því í gamanbréfi hve kóngurinn á Frakklandi ætti falleg tún. Og Mývatnssveitin með fjallahringinn víða og fagra og það fólk í sveitinni sem síst allra Íslendinga þjáist af vanmetakennd, Dalirnir, Öræfasveitin, Héraðið, bæirnir og þorpin hvarvetna um landið. Öll þessi fjölbreytni, öll þessi fegurð lands og byggðar.  Íslendingar vilja byggja allt landið og landsbyggðarmenn vilja flestir búa þar sem þeir eru. Hins vegar er þeim gert erfitt fyrir í því efni á margan hátt vegna þess að jafnræði og jafnrétti ríkir ekki og hallast verulega á. En hvernig tryggjum við að lifað líf í landinu haldist við? Straumurinn af landsbyggðinni er orðinn svo ör að ef lítið gerist innan skamms verður straumurinn ekki stöðvaður. Sem sagt, það þarf að gerast mikið til þess að stöðva strauminn sem verður æ hraðari hingað til suðvesturhornsins. Gerist það ekki blasa við rúin héruð með fáum og fátæklegum byggingum sem uppi standa og þá verður ekkert sem heldur í, eins og annað skáld og söngvari kvað. Það er fátt ömurlegra þegar ekið er um landið en það að sjá rústir, hálfhrunda sveitabæi, hálfyfirgefin þorp, rústir sem vitna helst um hnignun, eyðingu og úrkynjun. Það væri mikil og hörmuleg hnignun þjóðmenningar og fjölbreytni lífsins í landinu ef svo mundi fara. En hvað verður gert og hvað er hægt að gera til að sporna gegn örum búsetubreytingum? Hvað getur hið opinbera gert til að sporna gegn því að allir Íslendingar búi innan fárra áratuga á sama svæðinu, á suðvesturhorninu? Enda þótt við viljum vernda land og landsbyggð og vitum gildi þess að Ísland sé allt byggt, þá er okkur nútímamönnum einnig afar ljóst verðgildi hluta. Landsbyggðarfólk veit afar vel að það er dýrara að búa úti á landi og það er ýmis kostnaður sem þar við bætist sem ekki lendir á þeim sem í þéttbýli búa. Námskostnaður unga fólksins, fjölskyldnanna er mun meiri. Ungt fólk sem fer í framhaldsskóla þarf að leggja hundruð þúsunda fram til viðbótar við það sem þeir þurfa að gera sem geta sótt framhaldsskóla á heimastað sínum. Því miður finnast dæmi þess að fólk hefur hætt í námi í framhaldsskóla nú síðustu missirin vegna þess að það hefur ekki haft efni á að mennta sig. Það sá fram á að það gæti ekki kostað sig og aðstandendurnir, fjölskyldan, hefði ekki möguleika á nægum stuðningi. Slík dæmi eru auðvitað þyngri en tárum tæki en því miður veit ég dæmi þess að fólk hætti í námi vegna féleysis og við sem tölum jafnrétti til náms munum líka vilja láta þetta sjást í fjárlagafrv. sem verða lög eftir um það bil mánuð eins og fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns. Húshitunarkostnaðurinn í sveitum landsins og sums staðar í þéttbýli á landsbyggðinni, aðstöðumunurinn eftir því hvar er búið og við sjáum þungaskattinn sem er hreinn landsbyggðarskattur, kostnaður sem leggst einfaldlega ofan á vöruverðið og gerir vörurnar 10--15% dýrari vegna flutningskostnaðar úti á landi. Það er sagt svo mikið réttlætismál, herra forseti, að jafna atkvæðavægið en það er smámál miðað við þá mismunun sem á sér stað milli landshluta, milli þess hvar fólk býr á landinu. Ef fólk sæti við sama borð og ef tryggt væri að fólki væri ekki mismunað eftir búsetu, þá mundi heldur enginn kvarta undan því að atkvæðavægið yrði einfaldlega jafnað til fulls, einn maður eitt atkvæði hvar sem hann býr á landinu ef annað væri tryggt um leið. Þingmenn landsbyggðarinnar hafa oft og einatt talað fyrir daufum eyrum um nauðsyn þess að jafna lífskjör í landinu. Vil ég þó ekki segja að byggðastefnan hafi hingað til mistekist, svo slæmt er það ekki. En nú ættu þingmenn landsbyggðar ekki að tala um þetta einir. Þetta er mál allrar þjóðarinnar. Engum kaupstað eða þéttbýli er það til góðs að þangað flytjist of margt fólk á stuttum tíma. Í haust var hv. fjárln. að ferðast um nágrannabæi Reykjavíkur og varð þar vör afar erfiða stöðu vegna ofþenslu á mörgum sviðum. Ráðamenn þessara bæja tjáðu okkur að þeir ættu í erfiðleikum með að ráða við að láta þjónustuna fylgja aðflutningi fólks. Þessir erfiðleikar vaxa til muna á næstu árum. Biðraðir myndast eftir leikskólaplássum, þjónustu heilsugæslu og hvers konar þjónustu samfélagsins. Sú byggðaþróun að yfirgefa fjárfestingar og þjónustu á landsbyggðinni en byggja upp nýja bæi og íbúðahverfi hér syðra er í raun og veru engum til góðs að svo hratt fari. Lauslega hefur þetta verið reiknað út og mælt í kostnaði og birt af hæstv. forsrh. að það séu 3--5 millj. beint í stofnkostnaði sem hver einstakur kostar sem tekur ákvörðun um að flytja af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið. Þá er ekki metið inn í að fjárfestingar á landsbyggðinni eru sumar hverjar yfirgefnar og verðlitlar eða verðlausar fyrir vikið. Því er alveg eðlilegt að leggja fram verulega fjármuni til að hægja á fólksstraumnum hingað suður. Það réttlætist af þessum tölum. Í títtnefndum greinum Stefáns Ólafssonar prófefssors í dag er fjallað um þær vönduðu kannanir sem hann hefur gert fyrir tilstuðlan stjórnar Byggðastofnunar og vil ég þakka hv. þm. Agli Jónssyni alveg sérstaklega fyrir hans hlut í því máli og stjórn stofnunarinnar en Stefán segir og ég vitna í grein hans, með leyfi forseta. Hann segir: ,,Hnignun landsbyggðar á síðustu árum er úr takti við búsetuóskir landsmanna`` og þessi setning er afar mikilvæg. Herra forseti. Í ræðu hæstv. forsrh. kom fram hverjar áherslur þyrftu að vera til að byggðastefnan skilaði árangri. Sumar tillögurnar eru hugsaðar til langs tíma. Þær munu því ekki skila árangri í fljótu bragði. Jöfnunaraðgerðir eru líka til sem eru skjótvirkari og skila sér strax og vissulega er sumt í tillögunum þannig að það skilar sér strax. Ýmissa aðgerða þarf vissulega að sjá stað í fjárlögum strax á næsta ári. Það er sjálfsagt, eins og hv. þm. Svavar Gestsson gerði hér, að spyrja hæstv. ríkisstjórn hvað hún vildi gera í þessum vandamálum, þessum stóru vandamálum um búsetu á Íslandi og mismunun. Hæstv. forsrh. hefur lagt fram vandaða tillögu um stefnumótun í byggðamálum og hana styð ég eins og hún kemur fyrir og þó að vafalaust taki hún einhverjum breytingum hjá okkur í hv. allshn. Ríkisstjórnin hefur einnig lagt fram frv. til fjárlaga og Alþingi hefur það til meðferðar um þessar mundir. Það er Alþingi sem samþykkir lög á Íslandi. Það getur verið eina úrræði Alþingis til að jafna aðstöðuna að það sé í gegnum skattkerfið, hafa eins og Stefán Ólafsson nefndir sérstakan jaðarbyggðaafslátt frá opinberum sköttum, mismuna eftir búsetu til þess að jöfnuður náist. Það er t.d. gert með sjómannafslættinum og mætti hugsa sér einhvers konar útvíkkun á honum. En ég legg það til að hv. þingheimur sameinist í því að jafna aðstöðumun fólks hvar sem það býr á landinu og geri það áður en gengið verður til ákvarðana um að jafna atkvæðisréttinn. Hér er vissulega ólíku saman að jafna en hvort tveggja þarf samt að gerast með þjóðarsátt um leiðirnar. Annars verður landsbyggðin að rústum víðast hvar og við missum úr íslenskri byggð fagrar sveitir og héruð, missum hluta menningar okkar, missum verðmæti sem yrðu aldrei bætt. Herra forseti. Undanfarið hafa verið að birtast myndir í fjölmiðlum sem hugsaðar eru til þess að rétta hlut kvenna í stjórnmálum, aðstaða karla og kvenna sé ójöfn og aðgangur þeirra að möguleikum og tækifærum í þjóðfélaginu. Sumir hafa viljað lyfta hlut kvenna og þannig eru myndir af hv. þm. Sighvati Björgvinssyni með brjóstahaldara á lofti til þess að lyfta hlut kvenna og jafna aðstöðu fólks. Og hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir hefur farið inn á karlaklósettið og gert sig líklega til að pissa í skálina í því skyni að jafna með þeirri aðgerð aðstöðu karla og kvenna í þjóðfélaginu. Aukafjárveiting var lögð fram í þessu skyni að koma þessum auglýsingum á framfæri. Mér skilst að það séu 5 millj. kr. Nú lýsi ég, herra forseti, eftir hugmyndum um það hvernig við getum náð eyrum og augum nógu margra til þess að það þyki sjálfsagt mál að breyta og uppræta þann mun og mismunun sem er milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðisins. Hvað þarf til að koma til þess að við áttum okkur á því öll að á þessu þarf að taka ákveðnar en hingað til hefur verið gert.

Herra forseti. Ég hef hlýtt með athygli á ræðu hv. þm. Hjálmars Jónssonar þar sem hann fer yfir stöðu landsbyggðarinnar og mér heyrist að þar sé fátt nýtilegt utan fagurt landslag. Ég hef oft sagt að það er tiltölulega auðvelt að tala fólk burt af landsbyggðinni og það hafa stjórnmálamenn iðkað nú nokkuð lengi. Til þess að rétta aðeins af, ef það má orða það þannig, þá ræðu hv. þm. sem hér var flutt áðan og fjallaði aðallega um það hvað er neikvætt við það að búa úti á landi, þá vil ég spyrja hann: Getur hann ekki komið hér upp og sagt okkur frá því hvað það er gott að búa úti á landi, sagt okkur frá því af hverju við viljum búa þar og hvaða kosti það hefur fram yfir höfuðborgarsvæðið? Ég held að það væri mjög gagnlegt inn í þessa umræðu að það kæmi frá hv. þm.

Herra forseti. Ég get svarað því einfaldlega með því að mér finnst miklu betra að búa úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu þó að vinnustaðurinn sé hér. Ég vísaði til þess í ræðu minni og vil nú vísa þessu frá að ég hafi talað um að það væri vont að búa úti á landi. Það er öðru nær Það er miklu betra að búa þar heldur t.d. hér. Það er ekki rétt sem fram hefur komið stundum í dag að menningarlíf sé minna á landsbyggðinni. Það er að mínum dómi meira. Það er almennari þátttaka í því en hér og það er í vissum skilningi menningarlega og félagslega meira þéttbýli á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Fólk veit betur hvert af öðru og líður oft og tíðum betur. Það kemur líka fram í skoðanakönnun Stefáns Ólafssonar og Félagsvísindastofnunar að fleiri vilja búa úti á landi af þeim sem vilja á annað borð flytja sig, þ.e. það vilja fleiri úr Reykjavík og nágrenni flytja út á land en vilja flytja af landsbyggðinni til Reykjavíkur. Ástæðan fyrir því að samt sem áður er straumurinn hingað er fyrst og fremst sú að aðstæðurnar bjóða ekki upp á sömu kjör á landsbyggðinni. Þess vegna verðum við að jafna þennan hlut. Við verðum að auka hlut landsbyggðarinnar, jafna þann aðstöðumun sem er fyrir hendi og ég endaði ræðu mína á að segja að við þyrftum að taka betur á í málefnum landsbyggðar en hingað til hefði verið gert og spara ekki til þess.

Herra forseti. Við erum áreiðanlega öll sammála um það að við þurfum að taka tillit til þess í allri löggjöf að fólk býr um allt land og á að njóta sambærilegra tækifæra hvar sem það býr. Hins vegar held ég að vandi landsbyggðarinnar felist að stórum hluta til í ímynd sem er því miður ekki nógu góð m.a. vegna þess hvernig talað hefur verið. Ég hef stundum spurt menn af hverju þeir haldi að Coca Cola auglýsi ekki skemmdar tennur þegar fyrirtækið er að reyna að koma sinni vöru á framfæri. Nú er það vitað og við vitum að kók veldur skemmdum tanna. En hvað gera þeir þegar þeir auglýsa vöru sína? Þeir sýna okkur ávallt heilbrigt og fallegt fólk sem er að gera eitthvað skemmtilegt. Ég óttast, herra forseti, að við stjórnmálamenn og forsvarsmenn landsbyggðarinnar hafi allt of oft fallið í þá gryfju að tína einungis fram það sem þarf að bæta en gleyma að segja frá því hversu marga kosti það hefur að búa úti á landi. Með því að gera það markvisst held ég að við gætum rétt ímyndina af og þá er ég líka viss um að fleiri fengju þá tiltrú á möguleikum landsbyggðarinnar sem við þurfum svo sárlega á að halda.

Herra forseti. Það er alger misskilningur hjá hv. þm. að ég hafi nú eða áður tekið þátt í einhverju væli út af því að vont sé að búa úti á landi. Það er öðru nær. Í ræðu minni áðan fór ég yfir það að við þyrftum að gæta þess að blómlegar sveitir og héruð hefðu lífsmöguleika áfram. Það er engin trygging fyrir því. En fyrst og fremst er það þetta: Við eigum gott land, og þannig hóf ég mína ræðu. Við eigum gott mannlíf vítt og breitt um landið. Við viljum efla þess hag og við viljum að áfram verði gott og fagurt mannlíf um landið. Ég hef svo sem ekki meiru við það að bæta en ég undrast stórlega að hv. þm. skuli koma hér upp og vera með þennan vælutón út af minni ræðu.

Hæstv. forseti. Í stuttri ræðu mun ég ekki koma miklu að. Þess vegna mun ég einskorða ræðu mína við tvo, þrjá þætti sem ég vil koma á framfæri. Ég vil byrja á því að segja, hæstv. forseti, að sú tillaga sem hér er lögð fram til þingsályktunar og hæstv. forsrh. flytur og er tillaga ríkisstjórnarinnar, vel unnin af Byggðastofnun, er kannski eitt merkilegasta plagg sem lagt hefur verið fram um langa hríð í byggðamálum, ekki aðeins fyrir þær upplýsingar sem í þessari þáltill. eru heldur ekki síður fyrir margar þær ágætu tillögur sem ég vona að verði að veruleika. Ég bind því vonir við að nú á elleftu stundu séu menn loksins að átta sig á að það verður að grípa til skjótra aðgerða. Ég held að þegar maður skoðar þessa tillögu og þær upplýsingar sem hér eru þá segi það manni margt um það sem við er að glíma. Það sem kannski er merkilegast í þeim upplýsingum, að mér finnst, er í fyrsta lagi að löngun til flutnings á annað svæði, getum við sagt, er ekki bara ríkjandi á landsbyggðinni heldur kemur í ljós þegar þessi þáltill. er skoðuð að 13% höfuðborgarbúa kjósa að búa á fámennara svæði og 11% í Reykjaneskjördæmi einnig. Kannski er það svo að 25% fólks á þessu svæði eða fjórði hver maður getur hugsað sér búsetu á öðrum stað. Þetta segir manni þá sögu að það er hægt og mikilvægt að jafna aðstöðumuninn á milli svæðanna og líklegt, af því að við þurfum á því að halda landsins gæða vegna, að fá fleira fólk út á land en þar er nú. Þarna er möguleiki. Ég vil því byrja á að vekja athygli á þessum staðreyndum, að það eru kannski milli 20 og 30 þúsund manns á þessu svæði hér sem eru tilbúin til flutnings ef þannig hagaði. Nú er það svo, hæstv. forseti, að pólitík á í meginatriðum að snúast í kringum hamingju mannsins og snýst auðvitað í megintariðum í kringum það. Stjórnmálamenn um allan heim hafa áhuga á því að þjóð sín sé hamingjusöm. Þetta er því mikilvægt verkefni sem íslenskir stjórnmálamenn glíma við, að bregðast við ástandi sem ekki getur gengið lengur þegar á þriðja þúsund manns flytja núna á þessu ári yfir á þetta svæði. Og flutningar síðustu ára segja manni að eitthvað stórkostlegt er að sem þarf að taka á. Landsbyggðin minnir sums staðar á flóttamannabúðir hvað þetta varðar og eins og hér hefur komið fram í ræðum manna er þjóðfélagslegur kostnaður á hvern einstakling sem flytur 3--5 millj. kr. þannig að þetta verður þjóðfélaginu afar dýrt þegar til framtíðar er horft. Það eru líkur á því ef við snúum ekki þessari þróun við að við náum ekki að nýta landsins gæði og þannig stöndum við fátækari eftir. Hér er því um mikinn peningalegan sparnað að ræða um leið og það snýst um hitt að skapa hamingju í þessu landi. Ég vil að vísu taka undir það með hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur að umræðan á hverjum stað getur ráðið miklu. Ég hef orðið þess var að þau byggðarlög sem hafa farið í ákveðna gæðastjórnun og reynt að markaðssetja sig með þeim hætti að halda því góða fram, hafa verið að ná árangri því að sannleikurinn er sá, ef við skoðum dæmin og hina sífelldu útreikninga, að ekki er allt ódýrast henni í Reykjavík. Það er líka dýrt að búa hér á þessu svæði. Þetta allt saman skiptir því mjög miklu máli í því að markaðssetja sína byggð. Ég hef líka fundið að í sumum byggðarlögum þar sem menn hafa markaðssett og gróðursett ákveðna óánægju, eilífan samanburð við önnur svæði og það að þeir hafi það verra, þá kemur þreyta í byggðina og þá leggst því miður fljótlega yfir hana skuggi og óhamingja þannig að þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Eigi að síður er ég á þeirri skoðun að það sé brýnt fyrir íslenska stjórnmálamenn að fylgja þessari till. til þál. eftir af miklum þrótti því að eins og ég sagði í upphafi míns máls þá erum við staddir á elleftu stundu í þessum efnum. Ég sagðist ekki koma miklu efni að í minni stuttu ræðu. Ég ætla að minna á tillögu sem ég hreyfði ásamt hv. þm. Hjálmari Árnasyni í vor um byggðamál þar sem við ræddum stöðu landsbyggðarinnar í Morgunblaðinu 11. júní og fórum yfir verðmætin sem mundu glatast ef þróunin héldi áfram, þar sem við fórum yfir það mikilvæga að skapa ákveðin vaxtarsvæði í landinu sem munu styrkja baklandið í kringum sig, eins og þessi tillaga auðvitað leggur til. Það skiptir miklu máli að búa til ,,mini-höfuðborgir`` þar sem fólk á kost nánast á öllu því sem það sækist eftir í dag. Ég nefni Selfosssvæðið, Egilsstaði, Akureyrarsvæðið, Sauðárkrók, Ísafjörð, Akranes og Borgarnes sem dæmi, og auðvitað Reykjanesbæ sem væntanlega verður í mínu kjördæmi síðar.  Við ræddum um það að tími sértækra aðgerða væri liðinn. Síðan fórum við að ræða um skattalækkun, í þessari grein, og minntum á að flestar þær þjóðir sem hafa glímt við mikinn vanda í byggðamálum, jafnvel milljónaþjóðir, hafa gripið til skattalækkunar bæði á fólk og fyrirtæki til þess að stöðva flótta og skapa nýja stöðu. Ég vil minna á verk hæstv. ríkisstjórnar í þeim efnum. Nú er hún með áform um það t.d. að tvöfalda fisksölu eða afurðir sjávarútvegs frá Íslandi. Hvernig fer hún að því? Með því að búa hér til markað þar sem tollar og skattar eru lægri og draga hingað viðskipti. Því settum við fram þessa hugmynd. Nú er það svo að sá maður sem best hefur fjallað um og unnið að þessari tillögu með Byggðastofnun, Stefán Ólafsson prófessor, hefur gert kannanirnar og ekki síst spyr hann sjálfur í Morgunblaðinu hinn 12. nóvember: Hvað er hægt að gera? Hann fjallar um þessar tillögur sem við lögðum til á síðasta vori og segir, með leyfi forseta: ,,Í framkominni þingsályktun forsætisráðherra um nýja byggðastefnu eru ágætlega rakin áhersluatriði sem tengjast markmiðum um aukna nýsköpun í atvinnulífinu og aukinn þekkingarbúskap á landsbyggðinni. Þær áherslur eru afar mikilvægar. Aðgerðirnar sem nærtækastar eru á þeim sviðum eru hins vegar ekki líklegar til að skila nægum árangri í bráð, en þær treysta grundvöll búsetunnar til lengri tíma. Til að bregðast kröftuglega við því ástandi sem nú ríkir á landsbyggðinni þurfa stjórnvöld að grípa til beinnar lífskjarajöfnunar milli landshluta strax`` --- segir í þessari ágætu grein, hæstv. forsrh. --- ,,Ríkið styrkir nú fólk sem kaupir hlutabréf með skattafslætti. Ríkið styður barnafjölskyldur með greiðslu barnabóta. Ríkið styður fólk sem fjárfestir í íbúðarhúsnæði með skattafslætti. Nú eru uppi hugmyndir um að ríkið styðji sérstaklega fólk sem kaupir hlutabréf í sjávarútvegsfyrirtækjum. Ríkið beitir margvíslegum aðgerðum í gegnum skatta- og velferðarkerfi til að ná fram þjóðfélagslegum markmiðum. Hvers vegna skyldi ríkið ekki styðja við búsetu á jaðarsvæðum, til dæmis með skattafslætti vegna hærri framfærslukostnaðar á slíkum svæðum, eða vegna sérstakra þjóðfélagslegra vandamála þar? Eða einfaldlega vegna þess að það er efnahagslega skynsamlegt?`` Þessu hreyfir prófessorinn í grein sinni og kemur þar að þeim kjarna sem við höfum hreyft og ég er þeirrar skoðunar að það þurfi sérstaklega að fara yfir þennan þátt málsins. Það hefur oft verið viðhorf íslenskra stjórnmálamanna að fólk eigi að borga skatta samkvæmt þeirri þjónustu sem það nýtur. Það er enginn vafi í mínum huga að íslensk þjóð hefur með sköttum sínum byggt upp það mikla velferðar- og þjónustukerfi sem er á höfuðborgarsvæðinu. Að því þjónustukerfi eiga ekki allir jafngreiðan aðgang. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það eigi að horfa vel til þess sem prófessorinn Stefán Ólafsson skrifar í Morgunblaðinu. Er það réttlætanlegt þess vegna --- ég vil segja til að stöðva fólksflóttann og til að jafna hamingjuna í landinu, ef það má orða það svo --- að grípa til einhverra slíkra aðgerða? Síðan segir hann í grein sinni, með leyfi forseta: ,,Tökum til dæmis sjómannaafsláttinn. Hann nemur nálægt einum og hálfum milljarði króna. Það er engin knýjandi þörf á skattafslætti fyrir hálaunafólk í sjómannastétt, frekar en fyrir sterkefnaða hlutabréfakaupendur á höfuðborgarsvæðinu. Ef skattafslátturinn væri tekinn af sjómönnum og færður fiskvinnslufólki myndi nást í einni svipan umtalsverð styrking búsetunnar í sjávarbyggðunum. Flestir sjómenn myndu tapa litlum hluta heildarkjara sinna, en hagur fiskvinnslufólks myndi batna um nálægt 20.000 krónur á mánuði.`` Þessu hreyfir prófessorinn þannig að í rauninni setur hann fram skýrari kosti til umræðu í þessari grein en flestir þeir stjórnmálamenn hafa gert sem hafa rætt þetta mál í dag. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar, og munum við hv. þm. Hjálmar Árnason kannski flytja um það þingmál, að þetta verði skoðað enn frekar. Það sagði einhver í umræðunni í dag að mikilvægt væri að breyta andrúmsloftinu í þessum málum. Hvað skyldi frekar breyta andrúmslofti hjá þjóð sem flúði Noreg vegna skatta ef það færi svo að menn hefðu lægri skatta á Ströndum vestur, norður á Langanesi eða á hinum ýmsu stöðum landsbyggðarinnar? Yrðu ekki kennararnir ánægðari og hamingjusamari þar, prestarnir sem allir leita hingað o.s.frv.? Og væri það ekki ásættanlegt, ekki síst vegna þess að þetta fólk verður að leggja mikið á sig til að njóta þeirrar þjónustu sem það hefur með sköttum sínum byggt upp og aðrir hafa greiðan aðgang að. Ég vil að lokum segja, hæstv. forseti, að ekkert er brýnna nú en að stórhuga verk fylgi þeirri tillögu sem hér hefur verið lögð fram. Því miður er, eins og ég gat um í ræðu minni, landsbyggðin víða eins og flóttamannabúðir af því að fólkið leitar suður. En ég trúi því að ef við náum saman um þessa till. til þál. og því fylgi fjármagn og aðgerðir, þá munum við á næstu missirum geta snúið þróuninni við eins og gert var á 8. áratugnum.

Virðulegur forseti. Við höfum til umræðu þingskjal langt í blaðsíðum talið og skal það ekki lastað. Þar er að finna upplýsingar og tillögur sem margt jákvætt má segja um og ánægjulegt að það skuli vera hér til umræðu og aðalefni á þessum degi. Allmargar tillögur, virðulegur forseti, sem snerta byggðamál og byggðastefnu í landinu hafa verið fluttar á undanförnum áratug svo ekki sé litið lengra til baka. Því miður hefur margt af þeim tillöguflutningi farið fyrir lítið jafnvel þótt samþykkt væri samhljóða á Alþingi Íslendinga. Aðrar tillögur hafa ekki hlotið náð í meðförum þingsins, þar á meðal sumt af því sem ég hef lagt til mála. Úr safni mínu hef ég tillögu sem ég stóð að ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni á árunum 1986 og 1987, um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Það var 39. mál á 109. löggjafarþingi. Margt af þeim áherslum sem koma fram í þeirri tillögu, virðulegi forseti, má lesa enn og aftur í tillögu sem ríkisstjórnin flytur 1998 og hefur ekki enn náð fram að ganga. Fróðlegt væri að fara í slíkan samanburð en ég vil ekki nota tíma minn í þann upplestur. Sama má segja um tillögu sem afgreidd var á Alþingi, um stefnumótandi byggðaáætlun, í rauninni það plagg sem núv. hæstv. ríkisstjórn hefði átt að hafa sem meginleiðarljós í sínum aðgerðum, þál. sem samþykkt var á Alþingi 6. maí 1994. Ég man ekki betur en ég hafi goldið þeirri tillögu atkvæði mitt með fyrirvara um einhver atriði þó að tillagan væri frá ríkisstjórninni eftir nokkrar breytingar á í meðförum þingsins. Þegar litið er yfir þál. Alþingis frá því fyrir fjórum árum kemur í ljós að á tiltölulega fáu af því sem þar er ályktað um hefur verið tekið nógu mynduglega. Ég skal undanskilja einn þátt þess máls sem reynt hefur verið að þoka fram en það varðar atvinnuþróunarstarf á landsbyggðinni. Byggðastofnun hefur komið að því á þessu tímabili og margt jákvætt hefur verið unnið í þeim efnum. Það er líka það helsta varðandi framkvæmd á þessari ályktun frá 1994. Á annað skortir stórlega. Hér er komin tillaga þar sem okkur er ætlað að nýta á nýjan leik ályktanir sem samþykktar hafa verið á Alþingi á liðnum árum. Þetta veldur því að trú manns á tillögugerð og samþykktir af þessum toga hefur í raun litla þýðingu þegar ekki er betur fylgt á eftir af framkvæmdarvaldinu en raun ber vitni í framkvæmd á ályktunum Alþingis á liðnum árum. Þar við bætist að sú ríkisstjórn sem ber þetta mál fram á aðeins skamman tíma til starfsloka á þessu kjörtímabili, hvað sem verður að næstu kosningum loknum. Þetta er sannarlega áhyggjuefni og ansi hætt við því að fyrir mörgum af þeim huggunarorðum og áformum sem hér eru dregin fram sé ekki mikil innstæða, enda verði ekki mikill kostur fyrir núv. ríkisstjórn að láta reyna á efndirnar. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, að við hljótum að spyrja um vilja ríkisstjórnarinnar og meta vilja hennar út frá þeim aðgerðum og aðgerðaleysi sem hún hefur staðið fyrir á liðnum árum. Þá þurfum við einnig að líta til þess skamma tíma sem lifir af kjörtímabilinu og hvernig þar verður tekið á málum, m.a. í sambandi við afgreiðslu á fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar. Athygli hefur verið vakin á því að ekki fari mjög mikið fyrir jákvæðum aðgerðum í byggðamálum í því frv. Þó ég vilji ekki lasta það í einstökum atriðum þá tel ég það ekki bera mikinn vott um það að hugur fylgi máli hjá núverandi ríkisstjórn varðandi þær áherslur sem hér eru upp dregnar. Þegar farið er yfir texta þeirrar tillögu sem við ræðum nú, sem er á þremur blaðsíðum, þá blasir við að þar er vikið að þáttum sem nýlega hafa verið gerðar samþykktir um til langs tíma hér á Alþingi að frumkvæði ríkisstjórnarinnar. Ég tek sem dæmi samgöngumálin. Hér er vikið að samgöngum, vegagerð í landinu, fjárfestingu í samgöngum auk almenningssamgangna. Við afgreiddum á síðasta þingi stefnumarkandi ályktanir í samgöngumálum, í vegamálum til fjögurra ára og til 12 ára. Þó gert sé ráð fyrir auknum fjárveitingum á næsta kjörtímabili til vegamála og það sé út af fyrir sig gott þá er ekki hægt að gera ráð fyrir að mikil breyting verði á því nema þá grundvallarbreyting verði á stefnu stjórnarinnar að því er þetta varðar vegna þess að núverandi hæstv. ríkisstjórn átti kost á að leggja áherslur sínar í þær áætlanir sem þingið hafði til umfjöllunar að þessu leyti á síðasta þingi. Þetta á við um marga aðra þætti. Mismunun í húshitunarkostnaði, sem er eitt af hinum augljósu atriðum sem leiðrétta ber varðandi þau svæði sem hallast standa í þeim efnum, hefur blasað við allan starfstíma ríkisstjórnarinnar og miklu lengur. Hvar er viljinn? Það er spurt um viljann. Sá vilji mun ráða í sambandi við afgreiðslu núverandi fjárlaga og ákvarðanir ríkisstjórnar meðan hún hefur ráðrúm til að standa við orð sín. Spurt verður um vilja núverandi stjórnvalda í þessum efnum þegar leggja á mat á þær tillögur sem hér eru fram bornar. Það væri ástæða til, virðulegur forseti, að ræða um mörg einstök atriði þeirra hugmynda sem hér eru settar fram í þáltill. Hins vegar er tímans vegna ekki hægt að fara ofan í þá þætti í þessari umræðu nema taka þá til máls aftur sem vel kemur til greina. Ég hef merkt við mörg atriði sem freistandi væri að spyrja nánar út í. Ég ætla að víkja að einu, virðulegur forseti, svo það verði ekki út undan, sem fram kom í máli hæstv. forsrh. og varðar einn þátt í þessari tillögugerð sem er 7. töluliður. Ég vitna til þess, með leyfi forseta. Þar stendur: ,,Nýjum stóriðjuverkefnum verði fundinn staður utan athafnasvæða höfuðborgarinnar og þannig stuðlað að varanlegri fólksfjölgun og fjölbreyttara framboði atvinnutækifæra þar. Lögð verði áhersla á að staðsetja ný stóriðjuverkefni sem víðast á landinu og þeim valinn staður með tilliti til orkuþarfa þannig að bæði sé um að ræða orkufreka stóriðju í nálægð við meginorkuöflunarsvæði hennar og önnur iðjuver sem ekki eru eins orkufrek utan þeirra svæða. Umhverfissjónarmiða verði gætt í hvívetna.`` Þetta er 7. liðurinn í tillögunni sem samtals er 21 liður. Ef menn líta á það sem skynsamlegt verkefni að byggja upp stóriðju í landinu, orkufrekan iðnað, þá er eðlilegt að líta til verka núverandi ríkisstjórnar í þessum efnum. Hver hafa verk núverandi ríkisstjórnar verið að þessu leyti? Það hefur verið byggð upp stóriðja en hún hefur eingöngu verið hér á höfuðborgarsvæðinu eða í næsta nágrenni þess. Það er vilji núverandi ríkisstjórnar í þessum efnum. Ég er hins vegar ekki mikill áhugamaður um frekari uppbyggingu hefðbundinnar stóriðju eins og ríkisstjórnin stefnir að, þ.e. að verja miklum hluta af orkunni úr orkulindum landsmanna í málmbræðslu. Ég tel fulla ástæða til þess við þessa umræðu að gagnrýna hæstv. ríkisstjórn fyrir framgöngu hennar í þeim efnum. Auðvitað ber að gagnrýna það sem gert var á höfuðborgarsvæðinu að þessu leyti. Þá hefði betur verið litið til þeirrar stefnu sem hér er dregin fram og kannað hvort koma mætti þeirri stóriðju sem þar hefur risið fyrir þar sem byggðaáhrifin væru önnur en orðið hafa. Nú á að bæta við og heilum landshlutum er lofað stóriðjufyrirtækjum, meiri en sést hafa á Íslandi áður. Ekki er nóg með að vikið sé að því heldur á þetta að gerast sem víðast á landinu. Hvar er orkustefna ríkisstjórnarinnar, virðulegur forseti? Hve mikinn hluta af orkuforða landsmanna ætlar ríkisstjórnin að binda í stóriðju, í málmbræðslum? Hæstv. forsrh. vék í máli sínu að loftslagssamningnum og bókuninni frá Kyoto með sérkennilegum hætti. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, vegna þess að það mál er mér nokkuð ofarlega í huga, að vitna til örstutts þáttar úr máli hæstv. forsrh. að þessu leyti. Ég hef útskrift úr ræðunni og les það með þeim fyrirvara sem ber: ,,Þá má heldur ekki láta tímabundnar öfgar gegn vatnsaflsvirkjunum og umhverfisvænni stóriðju á Íslandi valda landsbyggðinni varanlegum skaða. Öfgar í nýtingu eru vissulega slæmar, öfgar í verndun eru litlu betri.`` Síðan segir, og ég vitna áfram beint í ræðuna: ,,Þegar vissir landshlutar vilja styrkja efnahagslega stöðu sína með uppbyggingu iðnaðar verður að hlusta á þær raddir. Um leið þarf að gæta vel að umgengni við landið. Það hafa Íslendingar yfirleitt borið gæfu til að gera í gegnum áratugina. Við höfum að auki lagt af margvíslega mengandi starfsemi á undanförnum áratugum. Þess vegna getum við ekki gengist undir alþjóðleg viðmið í umhverfismálum ef þau eiga ekki við um aðstæður á Íslandi og eru bersýnilega óásættanleg fyrir okkur. Í loftslagsmálum gengi það til að mynda þvert á markmið Kyoto-samkomulagsins ef Íslendingar væru þar með að óbreyttu. Ástæðan er sú að ýmis stóriðja sem ella yrði staðsett hér á landi mundi með aðild Íslands að núverandi samkomulagi færast til landa sem nota margfalt meira mengandi orku en við. Að auki er samkomulagið og þær tímasetningar sem það byggir á sérstaklega ósanngjarnt gagnvart okkur Íslendingum. Kyoto-samningurinn eins og hann lítur út núna er ekki síst ósanngjarn íbúum landsbyggðarinnar sem eru að styrkja byggðarlög sín.`` Virðulegur forseti. Það er mjög sérstakt að hæstv. forsrh. skuli verja hluta af ræðu sinni um byggðamál á Íslandi til að ræða um þetta samkomulag í þeim dúr sem hér er gert. Það er ekki aðeins að verið sé að tala um sérstöðu Íslands, hina miklu sérstöðu Íslands sem ríkisstjórnin hefur tekið trú á og reynt að þrýsta fram á alþjóðavettvangi að fá viðurkennda, heldur eru einstakir landshlutar á Íslandi sem eiga að hafa á móti því að Íslendingar gerist þátttakendur í því alþjóðaátaki að vinna gegn loftslagsbreytingum. Mér finnst þessi þáttur þannig að ekki sé annað hægt en gagnrýna hann, þegar þetta er borið fram af forustu ríkisstjórnarinnar inn í þessa umræðu. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. forsrh.: Er það eindregin skoðun ríkisstjórnar Íslands að Íslendingar eigi ekki að verða aðilar að Kyoto-bókuninni nema ríkisstjórnin hafi áður fengið samþykkta þá sérstöðu sem hún hefur flutt tillögu um, að losun frá stóriðjufyrirtækjum á Íslandi verði ekki hluti af bókhaldinu sem Ísland varðar í þessu samhengi? Mér finnst nauðsynlegt að fá skýr svör um þetta mál í tilefni af ræðu hæstv. forsrh. hér við umræðuna.

Herra forseti. Aðeins fyrst vegna tillögunnar og þess að skammt sé eftir af núverandi kjörtímabili, þá vil ég vekja athygli á því að hér er um að ræða ályktun Alþingis sem næsta ríkisstjórn yrði náttúrlega bundin af hver sem hún yrði með sama hætti og núverandi ríkisstjórn. Málið er í því farinu. Varðandi fjárlagafrv. vil ég segja að það hefur áður verið sagt að vegna þessarar tillögu og líkinda á því að hún verði samþykkt þarf að huga að breytingum á fjárlagafrv. eins og það liggur núna fyrir. Það er hárrétt hjá hv. þm. að ekki er tekið tillit til þessarar tillögu þar og þarf því að gera breytingar þar á. Varðandi hið þriðja sem nefnt var, stóriðju á suðvesturhorninu, þá vek ég athygli á því að í tveimur tilvikum af þremur er um að ræða stækkun á verksmiðjum sem fyrir voru, annars vegar í Straumsvík og hins vegar á Grundartanga, þar sem um sérstaka hagkvæmni var að ræða og hefði ella ekki komið til og ekki um það að ræða að sú stækkun ætti sér stað annars staðar. Aðeins í einu tilviki var um nýja starfsemi að ræða sem þó naut góðs af þeim aðstæðum sem þarna höfðu verið skapaðar vegna annarra slíkra verksmiðja. Varðandi síðasttalda atriðið sem hv. þm. nefndi, þá hygg ég að sú afstaða sem þar er lýst eigi ekki að koma honum neitt á óvart. Hún hefur komið fram áður af hálfu ríkisstjórnarinnar. Við teljum út af fyrir sig ekki neina nauðsyn á að ákveða það nú hvort þessi samningur verði undirritaður eða ekki. Það er ekkert sem knýr á um það fyrir 15. mars nk. Það er heldur ekkert sem í raun knýr okkur til þess að undirrita þennan samning ef hann gengur gegn hagsmunum Íslands. Við í þessu landi erum fyrst og fremst kjörin til að gæta hagsmuna Íslands og það gerum við.

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hæstv. forsrh. að verið er að stækka stóriðjuver í nágrenni höfuðborgarinnar og ekki aðeins að stækka heldur að veita siðferðilegar skuldbindingar, eins og ég held að hæstv. iðnrh. hafi orðað það, fyrir frekari stækkun bæði álversins í Straumsvík og járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga og verja til þess miklu magni af orku. Það liggur fyrir auk nýrrar álbræðslu í Hvalfirði. Þetta eru verk núv. ríkisstjórnar. En ríkisstjórnin er að veifa í tillögugerð sinni til byggðamála hugmyndum um að byggja upp málmbræðslu, koma fótum undir málmbræðslur og verja og ráðstafa áframhaldandi til þess miklu af þeirri orku sem Íslendingar eiga aflögu því að ekkert minna er þar undir í raun. Ég tel að það sé alveg furðulegt hversu blindandi ríkisstjórnin gengur fram í þessum efnum fyrir utan það að í byggðasamhengi er það mjög óskynsamlegt að vera að magna upp hugmyndir um stórfyrirtæki sem engin trygging er fyrir að verði reist, hvað þá að það eigi að gerast í hverjum landshluta, jafnvel víðar. Einu sinni var talað um 20 álbræðslur. Mér sýnist að þær hugmyndir séu að ganga aftur sem einu sinni var hent á lofti. Í sambandi við Kyoto-bókunina eru svör hæstv. ráðherra þau ef ég les rétt í svörin að ekki sé mikill hugur hjá hæstv. ríkisstjórn að undirrita þessa bókun og gerast þátttakandi í því alþjóðaátaki sem þar er um að ræða innan hins almenna frests, fram að miðjum mars, og hver veit hversu lengi á að standa þar utan við en það væri vissulega fróðlegt að það yrði alveg skýrt af hálfu ríkisstjórnarinnar hvaða forsendur þarf að uppfylla til þess að þetta verði. Þetta mál er hins vegar það stórt, virðulegur forseti, að það verður ekki rætt til neinnar hlítar við þessar aðstæður.

Herra forseti. Hv. þm. eru ljósar þær hugmyndir sem ríkisstjórnin hefur sett fram varðandi markmið sín um losun sem tengist niðurstöðu fundarins í Kyoto og Buenos Aires. Menn vitnuðu til þess að Bandaríkjastjórn hafi ákveðið og þegar undirritað, að vísu með miklum fyrirvörum, samkomulagið eða protokollinn sem fyrir liggur. Bandaríkjastjórn er í töluvert annarri aðstöðu en við. Bandaríkjastjórn gerir mikla fyrirvara. Það er vitað að þessi sáttmáli á ekki stuðning í Bandaríkjaþingi. Bandaríkjastjórn getur ekki eins og við mundum geta gert og væntanlega eiga að gera ef við mundum undirrita slíkt plagg með þingmeirihluta okkar knýja fram samþykkt slíks máls í þinginu. Þegar þetta mál var undirritað lýstu þingleiðtogar því þegar yfir í Bandaríkjunum að málið kæmi dautt til þingsins, eins og það var orðað þar vestra. Það mál er því í töluvert öðrum búningi gagnvart okkur en gagnvart Bandaríkjunum. Menn segja og kannski gera lítið úr því að við þykjumst hafa einhverja sérstöðu en menn búa sér alltaf til sérstöðuna. Evrópusambandið hefur búið sér til sérstöðuna. Evrópusambandið er því fylgjandi að miðað sé við árið 1999. Evrópusambandið miðar við það að á Evrópu verði litið sem eitt land. Menn sjá að það eru að koma inn úr Vestur-Evrópu, Austur-Þýskalandi, Póllandi og fleiri austrænum ríkjum verksmiðjur sem verður lokað hvað sem líður öllu samkomulagi í Kyoto eða Buenos Aires. Með þessari reglu miðað við 1999 mun Evrópa sem eitt land fá mikinn kvóta til að losa um á nýjan leik fyrir starfsemi sína vegna þessara úreltu mannvirkja. Við getum nefnt dæmi um flugið. Þar er Evrópa talin eitt land varðandi mengunina, en mörg lönd þegar um flug er að ræða þannig að millilandaflug verði í Evrópu en ekki innanlandsflug. Þeir verða því ekki taldir með. Þannig laga menn þetta í hendi sér. Við sjáum þetta. Við höfum hagsmuni að verja fyrir Ísland og við verjum þá eins og okkur ber að gera.

Herra forseti. Sú umræða sem farið hefur fram í dag hefur verið afar athyglisverð. Menn hafa farið um víðan völl, rætt um atvinnumál, félagsmál, menningarmál, menntamál og allt það sem snert getur mannlega líðan og aðstæður, enda er það eðlilegt vegna þess að byggðamál er ekkert einstakt mál heldur öll þau mál sem snerta aðstæður og afkomu manna. Hvað er þá byggðastefna? Byggðastefna er fyrst og fremst, herra forseti, vilji til að hafa leikreglur þannig að fólk og fyrirtæki hafi sambærileg tækifæri um allt land. Byggðastefna er þannig kannski frekar aðferð en tiltekin mál. Aðferð sem snýst um það að leitast við að koma á jafnrétti þar sem mönnum finnst um ójafnræði vera að ræða. Til þessa þarf því að taka tillit í allri löggjöf, herra forseti, vegna þess að byggðastefna er ekki sunnudagsmál, ekki eitthvað sem við afgreiðum í tiltekinni tillögu sem hér liggur nú fyrir heldur reynir á vilja manna til þessa jafnréttis við alla löggjöf hvort sem hún snýst um menningarmál, um menntamál, um atvinnumál eða hvað eina sem varðar hagsmuni manna. Ég geri þess vegna ekki athugasemdir við það þó að í þessari tillögu séu atriði sem við höfum séð í lagafrv. sem hér hafa komið fram. Þvert á móti lít ég svo á að sú tillaga sem hér liggur fyrir gæti orðið okkur mikilvægt gagn til viðspyrnu þegar verið er að setja lög á hv. Alþingi, viðspyrnu vegna þess að ég hlýt að álykta sem svo að það verði vilji hæstv. ríkisstjórnar að þær áherslur sem hér koma fram og verða væntanlega samþykktar verði samþættar annarri þeirri löggjöf sem héðan verður afgreidd, enda segir í einni af þeim greinum sem upp eru taldar þegar verið er að lýsa helstu aðgerðum sem gripið verður til að Byggðastofnun eigi að meta reglulega áhrif lagasetningar, fjárlagagerðar og einstakra stjórnvaldsaðgerða á byggðaþróun í landinu. Þetta álít ég mjög mikilvægt, herra forseti, sérstaklega vegna þess að ég hef orðið fyrir því, og það á væntanlega við um fleiri, að þegar ég hef óskað eftir að tekið væri tillit til landsbyggðarinnar við tiltekna lagasetningu, þá hefur mér verið bent á að fyrir þinginu liggi tillaga um stefnu í byggðamálum. Þetta er, herra forseti, það sem ég hef nefnt sunnudagsstefnu. Ég viðurkenni einfaldlega ekki að byggðastefna eða byggðamál séu eitthvað sem við lokum inni í ákveðinni tillögu heldur er þetta aðferð. Ég sé þá tillögu sem hér liggur fyrir sem viðspyrnu fyrir okkur sem viljum hafa viðspyrnu þegar hér er almennt verið að fjalla um löggjöf, löggjöf sem á að snúa réttlátt að öllum þegnum landsins. Menn velta því stundum fyrir sér hvert sé mikilvægi þess að halda landinu öllu í byggð. Um það hefur reyndar verið deilt en mér finnst það mjög jákvætt að á síðustu missirum hafa menn gert sér æ betur grein fyrir fjárhagslegu mikilvægi þess að halda landinu í byggð. Það kom fram í utandagskrárumræðu sem efnt var til fyrr í haust og hefur sömuleiðis verið rakið í umræðunni í dag hvað það kostar samfélagið að þurfa að endurfjárfesta í grunngerð fyrst á einum stað og síðan á öðrum vegna sömu einstaklinga. Ég er handviss um það, herra forseti, að sú staðreynd að þetta er mikill kostnaður mun opna augu einhverra sem hingað til hafa ekki áttað sig á mikilvægi þess að við gætum frekara jafnréttis þegar við erum að fjalla um löggjöf og búa til leikreglur. Ég er líka alveg sannfærð um að við munum smám saman gera okkur betur grein fyrir mikilvægi þess að viðhalda ákveðnum menningarlegum fjölbreytileika. Það er nefnilega þannig að lífið er mismunandi eftir því hvar menn búa á landinu. Bæði er margs konar menningararfur sem er mismunandi eftir svæðum og menn hafa viðhaldið heima í héraði og svo skapast að sjálfsögðu annars konar menning í þéttbýli og borg en skapast á fámennari stöðum eða í sveitum. Ég er alveg handviss um það af því að menn tala um ferðaþjónustu sem mikilvægan þátt í atvinnuuppbyggingu framtíðarinnar að ef við ætlumst til að Ísland sé land sem ferðamenn hafa áhuga á að heimsækja, þá þurfum við að viðhalda þessari menningarlegu fjölbreytni. Allra síst held ég að við getum boðið ferðamönnum upp á að koma til Íslands til að sjá eftirlíkingu af því sem þeir hafa heima hjá sér. Nei, það er alveg ljóst, herra forseti, að ferðamenn sem koma til Íslands vilja sjá eitthvað öðruvísi. Þeir vilja skynja þá menningu sem hefur getið af sér það samfélag sem við búum við og þeim er fengur í því að fá að kynnast því hversu fjölbreytileg sú menning er eftir því hvar þeir eru staddir í landinu. Menn hafa borið nokkuð saman þá fólksflutninga sem við búum við og þá sem eru annars staðar á Norðurlöndum. Sumir hverjir hafa ímyndað sér að hér væri um sambærilega fólksflutninga að ræða en svo er ekki eins og fram hefur komið. Það er því miður svo að okkur hefur tekist það óhönduglega að aðstæðum okkar má helst líkja við það sem er að gerast í ýmsum þróunarríkjum. Það eru mun minni fólksflutningar annars staðar á Norðurlöndunum frá því sem kannski má kalla jaðarsvæði eða norðursvæði til þeirra svæða sem eru nær höfuðborgunum. Menn benda á að þarna ráði einhverju það fjármagn sem sett hefur verið til byggðamála, að menn hafi verið reiðubúnari til þess annars staðar á Norðurlöndunum að setja peninga í tilteknar aðgerðir en ég er líka alveg viss um það, herra forseti, að stjórnsýslan hefur heilmikið með þetta að gera. Á síðasta þingi samþykktum við ný sveitarstjórnarlög þar sem við viðhéldum því að sveitarfélög þyrftu einungis að telja 50 einstaklinga og við drógum úr vægi héraðsnefnda. Ég gerði þetta að umfjöllunarefni þá vegna þess að ég fæ ekki séð, herra forseti, hvernig við eigum með góðu móti að flytja verkefni til landsbyggðarinnar, ef við búum ekki til þær aðstæður stjórnsýslulega að unnt sé að taka við þeim. En í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir er einmitt lögð áhersla á mikilvægi þess og sú áhersla er ekki of mikil að mínu mati vegna þess að það kemur fram í þeim fylgigögnum sem eru með tillögunni að reiknað er með því að hinum hefðbundnu störfum í landbúnaði og sjávarútvegi muni fækka mjög svo skiptir þúsundum á næstu árum og það er þeim mun mikilvægara að við sköpum þær aðstæður að störf, t.d. opinber störf og fjölbreyttari atvinnutækifæri geti orðið til víðar en á suðvesturhorninu og á allra stærstu stöðum úti á landi. Menntun skiptir miklu máli, menning og almenn lífsgæði auk fjölbreyttra atvinnutækifæra, segir fólkið sem spurt er af hverju það vill flytja burt af landsbyggðinni. Þessi atriði lúta meira og minna, herra forseti, að frumkvæði hins opinbera og þess vegna skiptir verulegu máli að sú tillaga sem við erum að ræða í dag er fram komin, komin til umræðu það snemma á þessu þingi að það má ætla að hún verði afgreidd. Ef ég hef lesið þessa umræðu rétt, þá mundi ég halda að hún gæti orðið afgreidd fyrr en seinna af því að mér heyrist að það sé nokkuð ríkur samhugur meðal þingheims að ekki sé eftir miklu að bíða. Menn vilja gjarnan fá það tæki sem þessi tillaga getur verið til viðspyrnu en ég vil samt taka undir með þeim sem hafa haft af því nokkrar áhyggjur að menn væru að friðþægja með pappír en ekkert yrði af aðgerðum. Herra forseti. Ég var að ræða um sveitarfélögin og hversu nauðsynlegt það er að þau séu stærri og öflugri og geti tekið við verkefnum því að það er ekki nóg að tala um verkefnin ef ekki er stjórnsýslustig til að taka við þeim eða nægilega öflug sveitarfélög. Menn hljóta að hafa áhyggjur þegar þeir líta til þeirrar áætlunar sem við eigum að vera að starfa eftir núna en það var einmitt samþykkt þál. um stefnumótandi byggðaáætlun sem átti að gilda frá árinu 1994--1997, hún var samþykkt vorið 1994. Þar segir orðrétt: ,,Stefna skal að valddreifingu með því að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga. Forsenda fyrir því er sameining eða samningsbundið samstarf sveitarfélaga. Aðgerðir í þessu skyni verði meðal annars eftirfarandi: 1. Tillögur um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga verði lagðar fyrir Alþingi sem fyrst. 2. Opinber þjónusta og starfsemi opinberra stofnana verði aukin á landsbyggðinni en dregin saman á höfuðborgarsvæðinu að sama skapi. Komið verði á samstarfi ríkisstofnana um svæðisskrifstofur þar sem það þykir hagkvæmt.`` Herra forseti. Þetta var árið 1994 og við værum öðruvísi og betur stödd ef við hefðum framfylgt þessum tillögum en þetta væru ekki einungis orð á blaði. Því vil ég leyfa mér að setja fram þá von að þær tillögur sem hér liggja fyrir og við getum væntanlega samþykkt á þessu þingi, að örlög þeirra verði önnur en taka einungis það magn af pappír sem þær gera að þær muni verða það vopn og sú viðspyrna sem við þurfum til þess að hér verði jafnrétti í landinu þar sem okkur þykir á hallað. Herra forseti. Við veltum því stundum fyrir okkur af hverju sé kvartað. Af hverju er alltaf verið að tala um það sem miður hefur farið þegar málefni landsbyggðarinnar ber á góma? Ég veit að það er skoðun ýmissa sveitarstjórnarmanna og þeirra sem bera hag landsbyggðarinnar fyrir brjósti að það þurfi að hafa býsna hátt um þá erfiðleika sem þar eru til þess að ná eyrum valdhafanna hér syðra. En því miður hefur þessi aðferð þau hliðaráhrif, þann galla, að menn draga við sig að fjalla um hvað er jákvætt við það að búa úti á landi og ímynd landsbyggðarinnar er orðin þannig, a.m.k. í hugum margra ungmenna að það er talað um það sem þar gerist sem eitthvað svona ,,úti á landi`` dæmi. Það er að gerast núna, herra forseti, að okkar virtustu rithöfundar, þeir sem skrifa fyrir börn og unglinga, skrifa orðið bækur sem eru í þá veru að börn eða ungmenni fara ekki lengur út á land til þess að kynnast því lífi sem lifað er þar, heldur fara þeir út fyrir höfuðborgarsvæðið til að takast á við óblíða náttúru og þannig hefur landsbyggðin í rauninni orðið sömu ímynd og miðhálendið hafði, þ.e. menn takast á við náttúruvættir og erfiðleika og koma síðan sterkari aftur til byggða. Það er ekkert óeðlilegt þó að ungmenni sem aldrei hafa fengið aðstöðu til þess að starfa úti á landi eða vera þar þó þau hugsi svona þegar við horfum svo á þá umfjöllun sem t.d. fjölmiðlar eru með um landsbyggðina þar sem ekkert þykir frétt nema eldgos, jarðskjálftar eða ef einhverjar hamfarir eiga sér stað í atvinnulífinu. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að við höldum því til haga hvað er jákvætt við að búa úti á landi, að það kom líka fram í þeim könnunum sem gerðar voru að fólkið sem býr úti á landi er ánægt með opinberu þjónustuna, það er ánægt með skólana, heilsugæsluna, leikskólana, að nálægðin við náttúruna gefur alveg sérstök tækifæri og möguleika og að þátttaka í menningarmálum ýmiss konar er með allt öðrum hætti og frjóari. Þessu þurfum við að halda til haga, herra forseti, og ekki seinna en nú.

Herra forseti. Það sannast hið margkveðna að vissulega er hægt að tala fólk burt af landsbyggðinni ef við gætum okkar ekki og höfum ekki bjartsýni í farteskinu. Þess vegna fannst mér að niðurlag ræðu hv. þm. hefði mátt vera inntakið í allri ræðunni en ekki aðeins þetta síðasta að við yrðum að gæta að því sem jákvætt er og horfa til uppbyggingar en ekki til þess sem miður fer um landið. Síst á að hafa ástæðu til þess að koma hingað upp og kvarta yfir því að sveitarstjórnarmenn telji ástæðu til að kvarta. Þá er dálítið langt gengið.

Herra forseti. Ég fagna því að hv. þm. Hjálmar Jónsson skuli taka undir við málflutning minn um það hversu mikilvægt það er að við sem til þess höfum nokkra aðstöðu bætum og skerpum hina jákvæðu ímynd landsbyggðarinnar. Því miður er sá tími sem hverjum ræðumanni er ætlaður í umræðunni ákaflega stuttur. Það er fjöldinn allur af málum sem ég hefði viljað koma að en þegar ég sá að tími minn var nánast þrotinn, herra forseti, ákvað ég að reyna að koma því að sem mér finnst persónulega jákvætt við að búa úti á landi og sem ég veit að þeim vinum mínum sem þar búa finnst líka. Þá vil ég gjarnan nefna það enn til að ég líki því ekki saman, herra forseti, hversu mikil forréttindi það eru að fá að ala börn upp úti á landi miðað við það sem ég þarf að horfa upp á hér á þessu svæði, þar sem vegalengdir og öll aðstaða er svo margfalt erfiðari. Ég þurfti sem ung móðir að búa hér um tíma með barn mitt og taldi að hag okkar væri margfalt betur borgið úti á landi og það reyndist rétt. Það er nefnilega rétt sem fólkið segir í þessum könnunum að opinbera þjónustan úti á landi, skólarnir, leikskólarnir, heilsugæslan, þetta er allt með miklum ágætum. Auðvitað eru undantekningar eins og menn hafa talað um í dag en almennt talað er fólk ánægt með þessa þjónustu og við eigum að halda því á lofti vegna þess að það skiptir verulegu máli að þarna hafi verið gerðir góðir hlutir sem fólk er sátt við.

Herra forseti. Ég fagna því sérstaklega að hv. þm. hafi tekið jákvæðu línuna upp á arma sína og það er einmitt það sem við viljum gera bæði. Ég minnist þess að 1962 var ég á Akureyri á mikilli hátíðarstund á afmæli Akureyrarbæjar. Þar hélt Davíð Stefánsson skáld hátíðarræðu og þó ég hafi þá verið ungur drengur man ég enn þá hluta af þeirri ræðu. Hann talaði um byggðavandann, hann talaði um að það væri slæmt hversu fólk flytti saman á fáa staði á landinu, yfirgæfi sveitir og þorp en sagði svo að sá tími gæti komið aftur í Evrópu og Íslandi að sjálfsögðu þar með að fólk hefði áhuga fyrir því að flytja úr þéttbýlinu, úr miklu þéttbýli í minna þéttbýli eða í dreifbýli til þess að njóta lífsgæðanna sem þar væri að finna. Svo hélt hann uppbyggilega ræðu um það hversu dýrmætt það væri að vera í tengslum við náttúruna, sjá fegurð hennar og reyna að láta mannlífið taka gervi þess eins og Einar Benediktsson hefði sjálfsagt sagt og sagði í kvæði að svipmót fólksins færi líka eftir landslagi, náttúrufari og fegurð landsins ef það tæki þá eftir. Ég þakka fyrir ræðu hv. þm. og vona að hún komi aftur uppi og flytji enn þá fleiri jákvæða punkta því að þá er tilgangi mínum náð með því að fara í andsvar við hana.

Herra forseti. Það er alltaf gaman að skynja hve mikil áhrif maður getur haft á geðbrigði og málflutning manna. Eitt af því sem ég talaði um sem jákvætt en jafnframt vanmetið er nálægðin við náttúruna og þeir möguleikar sem gefast til útivistar af ýmsu tagi ef menn búa úti á landi. Þeir möguleikar eru aðrir en hér gefast og ég er handviss, herra forseti, um að þetta eru gæði sem menn eiga eftir að meta meira á næstu árum en hingað til. Ég þykist reyndar sjá merki þessa nú þegar. Ég held við sjáum merkin m.a. í því að eyðibýli víða um land eru gerð upp. Menn vilja eiga athvarf úti á landi, komist í snertingu við náttúruna og eiga aðgang að náttúru Íslands á annan hátt en þeir hafa hér í Reykjavík. Hér þarf að hafa nokkuð fyrir því að komast í fjarlægð frá ys og þys borgarinnar. Ég er handviss um að þessi gæði verða í meiri metum á næstunni en þá þurfum við sem getum haft áhrif á þessa umræðu að muna að fleira skiptir máli þegar fjallað er um byggðamál en formsatriði, það sem skipulega má ganga í. Ímyndin skiptir e.t.v. mestu máli þegar upp er staðið og sú tiltrú sem menn hafa á staðinn sinn, tiltrúin gagnvart því að eiga heima á ákveðnum stað vegna þess að það sem þar gerist sé þess virði að taka þátt í því.

Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt með því að taka fram að afstaða mín til stórfellds flutnings til Reykjavíkur er mjög neikvæð. Ég vil ekki sjá þessa flutninga, ég vil sjá jafnvægi í byggð landsins. Ég held að Reykvíkingar vilji almennt ekki sjá byggð úti á landi hverfa. Það kostar auk þess mjög mikið þjóðhagslega að byggja tvöfalt fyrir þá sem flytja til höfuðborgarsvæðisins og það er kostnaður sem þjóðfélagið verður að bera, eins og hér hefur margoft komið fram. Nú hefur þetta ástand varað mjög lengi og við höfum reynt að beita gegn því ýmsum meðulum. Spurning er hvort við beitum réttu meðulunum til að lækna sjúklinginn. Er sjúkdómsgreiningin rétt? Herra forseti. Mig langar til að tala dálítið um sjálfsvirðingu fólks og frumkvæði þess. Ef ég starfa við eitthvað þá þarf ég að hafa þá tilfinningu að starf mitt skili einhverju til þjóðarbúsins, að ég sé að gera gagn. Það er mjög mikilvægt. Hafi ég það á tilfinningunni að ég geri ekki gagn þá verð ég leiður, svartsýnn og bölsýnn. Við skulum hugsa okkur óðalsbónda við síðustu aldamót. Við skulum hugsa okkur hann með beingreiðsluávísun í höndunum. Ávísun frá ríkinu upp á 120 þús. kr. á mánuði. Hugsum okkur að þessi ágæti óðalsbóndi, stoltur eins og hann var, hefði eftir að hafa skoðað reikninga sína komist að raun um að búið framleiddi minna en ekki neitt, þ.e. að ávísunin væri hærri en tekjur hans, framleiðsla búsins væri minni en ekki neitt. Tekjur búsins eru minni en beingreiðsluávísunin sem hann fékk. Hvernig telja hv. þm. að þessum óðalsbónda hefði orðið við? Ég held að þetta sé kjarni þess við erum að tala um. Styrkjakerfið hefur komið því inn hjá fólki að það sé að framleiða minna en ekki neitt og stundi ekki heilbrigða atvinnustarfsemi. Nú í haust heimsótti hv. efh.- og viðskn. Siglufjörð. Þar fórum við á Síldarminjasafnið og mér varð starsýnt á þau tákn sem þar gaf að líta. Tákn um bjartsýni, framtak, stórhug og frumkvæði þess fólks sem bjó á Siglufirði hér fyrr á öldinni, 1920--1930. Mér var tjáð að vegurinn um Siglufjarðarskarð hefði verið lagður af einkaaðilum. Það var ekki horft til ríkisins, til vegáætlunar eða sveitarfélagsins. Nei, fyrirtækin í bænum sendu starfsmennina upp í Skarð til að bera grjót í handbörum þegar landlega var og ekkert að gera á plönunum. Þetta var stórhugur, þetta var frumkvæði og þarna höfðu menn trú á sjálfum sér. Mér skilst að menn hafi líka lagt rafmagn á eigin spýtur. Herra forseti. Vandi sveitanna og þéttbýlisins er mismunandi. Staða búgreina er mismunandi. Sauðfjárræktin stendur mjög illa og mjólkurbúskapurinn stendur ekki alveg eins illa, en illa samt. Svína- og kjúklingarækt stendur að ég held nokkuð betur og það er svo merkilegt að þessar atvinnugreinar standa í öfugu hlutfalli við styrkina sem þær fá. Þéttbýlisstaðir úti á landi standa mjög mismunandi líka. Sjávarútvegspláss standa mörg hver ágætlega, sérstaklega á Austfjörðum. Á Íslandi eru hins vegar landbúnaðarpláss sem standa mjög illa eins og landbúnaðurinn. Ég held að landsbyggðin sé sjúk eftir hálfrar aldar forsjá ríkis og bændaforustu. Eftir miðstýringu fjármagns, þ.e. bankakerfisins í Reykjavík, miðstýringu sjávarútvegs, þar sem öllu er stýrt með lögum frá Alþingi og miðstýringu orkubúskapar þar sem allt er virkjað frá einu fyrirtæki, sem merkilegt nokk er staðsett í Reykjavík. Landsbyggðin er sjúk vegna barlóms og kveins eins og hér hefur komið fram. Herra forseti. Við sjáum fram á gífurlega flutninga fólks. Það nægir að horfa á mynd á bls. 220 í þáltill. Það er skelfileg mynd. Ef maður reiknar hana nokkur ár fram í tímann þá horfir við landauðn, landauðn úti á landi. Það má ekki gerast. Það þarf nefnilega ákveðinn lágmarksfjölda í hverri sveit. Ef of fáir búa í sveitinni þá flytja þeir burt vegna þess að þeir eru fáir og það er hættuleg staða. Hvers vegna flytur fólk af landsbyggðinni? Þetta er að sjálfsögðu ákveðin alþjóðleg þróun. Þetta er ákveðin þróun, þetta er tíska. Þetta er sókn fólks í að njóta margháttaðra gæða, njóta fjölbreyttari menningarneyslu eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi fyrr í dag. Fólk vill flytja í fjölbreytt menningarsamfélag og forðast einhæft atvinnulíf og auk þessa bætast við mörg önnur atriði. Ef annað hjóna býr úti á landi þá þarf makinn líka að finna vinnu við sitt hæfi þar. Oft á tíðum leyfir einhæft atvinnulíf það ekki. Börnin þurfa að stunda skóla, eins og hér hefur margoft verið nefnt, sem er bæði dýrt og klýfur fjölskylduna. Það er því mjög margt sem ýtir á að menn flytji á mölina. En ég held að hér sé einnig um sjálfsvirðingu þegnanna að ræða, eins og ég gat um í upphafi. Fulltrúar þessa fólks tala endalaust um vandræði og barlómurinn hefur hljómað í áratugi. Þetta dregur kjark úr fólki, jafnvel þó að allt gangi vel. Auk þessa hefur verið farið út í kolvitlausar framkvæmdir. Ég geri ráð fyrir að þegar íbúi í einhverju sveitarfélagi horfir upp á að í sveitarfélaginu hans sé verið að fara út í framkvæmd sem engan veginn gengur skynsamlega upp, þá skammist hann sín fyrir það. Hann þarf að hlusta á háðsglósur vina og vandamanna sem búa annars staðar um þessa fáránlegu framkvæmd. Þetta er mjög slæmt fyrir sjálfsvirðingu hans. Ég nefni það að Landsvirkjun er að sjálfsögðu staðsett í Reykjavík, miðstýringaráráttan er alveg endalaus. Hugsum okkur, hv. þm., ef við við hefðum Kröflu hf. eða Búrfell hf. eða Nesjavelli hf., ekki í eigu Reykjavíkur. Hugsum okkur það. Við getum litið á ríkisbankakerfið. Ef maður í Vestmannaeyjum leggur inn þúsundkall í Landsbankann, þá fer sá þúsundkall til Reykjavíkur til vinnslu, kostar þar 5--6% í mannafla og vinnslu og svo getur vinurinn í Vestmannaeyjum auðfúslega fengið hann að láni, þ.e. það sem eftir er af honum. Allt veldur þetta þenslu í Reykjavík. Það er vöxtur hins opinbera og miðstýringaráráttan sem veldur þessu. Stærstu lífeyrissjóðir landsins eru í Reykjavík jafnvel þó þeir séu með félagsmenn um allt land. Ég nefni Lífeyrissjóð verslunarmanna, ASÍ og Vinnuveitendasambandið, þetta er allt til húsa í Reykjavík og hefur mikið batterí þó að þeir fjalli um kaup og kjör fólks um allt land. Það er þessi miðstýringarárátta sem ég held að sé að fara með landsbyggðina. Bættar samgöngur hafa einnig skaðað landsbyggðina. Það er svo merkilegt að markaðssvæði Kringlunnar, markaðssvæði verslunar í Reykjavík stórjókst þegar samgöngur bötnuðu. Nú fara menn frá Höfn í Hornafirði og allt norður frá Dalvík til Reykjavíkur til innkaupa. Þetta hefur líka mjög mikil áhrif á stöðu verslunar í dreifbýlinu og úti á landi. Hvalfjarðargöngin bæta enn um en góðar samgöngur geta líka haft góð áhrif, eins og ég kem að hér á eftir. Síðast en ekki síst hefur staða landbúnaðar og það óskaplega styrkjakerfi sem þar hefur verið byggt upp skaðað landsbyggðina mjög mikið. Herra forseti. Sú tillaga sem við höfum hér fyrir okkur er mjög góð og á bak við hana liggur mikil vinna úr góðum gögnum. Markmiðin eru göfug. En mér finnast úrræðin ansi lúin. Þetta er sama gamla tuggan: Miðstýring, miðstýring, miðstýring.  
             Gert er ráð fyrir því í 1. liðnum að opinberir starfsmenn eigi að stunda nýsköpun og auka fjölbreytni. Í vinnu frá 9 til 5. Ég hef enga trú á slíku. Það getur verið að aðrir hafi trú á því.  Gert er ráð fyrir að lánastarfsemi verði rekin á arðsemisgrundvelli. Það er algjörlega óþarfi og nóg til af peningum. Ef hún á að fara í samkeppni við allar hinar lánastofnanirnar þá er þetta algjör óþarfi. Þannig að mikið af þessum tillögum eru gamlar lummur. Reyndar er eitt og annað sem ég gæti fallist á, t.d. 6. liðurinn, að lögð verði áhersla á að opinberum störfum fjölgi eigi minna hlutfallslega á landsbyggðinni. --- Þetta hef ég margoft bent á. En sumt eru nú hreinlega sovét-úrræði, eins og 12. liðurinn, lækkun kostnaðar við hitun íbúðarhúsnæðis o.s.frv. Herra forseti. Hvað er til ráða? Hvernig getur þróunin orðið? Ég tel að sú breyting sem gerð var á gjaldskrá Landssímans sé ein almesta og mikilvægasta breytingin fyrir landsbyggðina og sú netvæðing sem menn hafa stundað, þetta skiptir verulegu máli. Ég tel að fjarnám muni breyta verulega miklu og jafnvel ef við legðum mikla áherslu á fjarnám, almenna áherslu á gerð námsefnis í fjarnámi, þá muni það gagnast landsbyggðinni langmest, þ.e. ef við gerum það almennt, bjóðum það út t.d. Slíkt efni mætti vinna úti á landi eins og annars staðar. Það mundi gagnast foreldrum með börn úti á landi þar sem börnin geta stundað bæði framhaldsnám og háskólanám í fjarnámi, bara heima hjá sér eða í næsta barnaskóla. Fjarnámið getur verið geysilega öflugt tæki fyrir landsbyggðina.

Það er í tillögunni.

Það er reyndar í tillögunni, já. Hún er ekki alvond. Svo er það fjarvinnsla. Ég hef bent t.d. á að með þessari nýju tækni getur fólk úti á landi stundað símavörslu fyrir Flugleiðir eða fyrir ferðaskrifstofur. Það má veita þá þjónustu norður á Siglufirði þess vegna. Akitektar og verkfræðingar geta búið á einhverjum fallegum sveitabæ úti á landi og unnið fyrir aðila í Reykjavík og jafnvel í New York eða Los Angeles. Það verður spennandi að sjá hvað gerist með einkavæðingu bankanna, hvort þessi miðstýringarárátta klofni ekki upp þegar þeir þurfa að fara að huga að því að veita almennilega þjónustu og hvort þá verði ekki stofnaðir bankar úti á landi. Það hefur reyndar verið gert. Þar eru sparisjóðir, en þeir eru frekar litlir. Ég tel að menn ættu að taka upp hugmyndir Stefáns Ólafssonar, sem hér hefur verið margnefndur, á síðu 21 þar sem hann ræðir um byggðastefnu í anda markaðshyggju í stað byggðastefnu í anda ríkisforsjár. Við höfum hingað til haft byggðastefnu í anda ríkisforsjár og það hefur gefist eins og við sjáum, með stórfelldum fólksflutningum. Nú held ég að við ættum að prófa byggðastefnu í anda markaðshyggju. Minnka ríkisvaldið og þar með miðstýringuna, leggja niður Byggðastofnun, sérstaklega lánveitingaþáttinn og styrkveitingaþáttinn. Kannski mætti ráðgjafarþátturinn standa. Svo mætti skoða þjónustulund opinberra aðila. Herra forseti. Ég held að það sé mjög brýnt að fá einstaklinga úti á landi til að sýna frumkvæði, láta þá líta upp úr betliskálinni og trúa á mátt sinn og megin. Horfa ekki bara til ríkis og sveitarfélaga um úrræði og möguleika. Ráða sjálfir fram úr vanda sínum, stofna fyrirtæki og nýta kosti heimabyggðar sinnar. Og minnka ríkisforsjána.

Herra forseti. Mér fannst hv. þm. ekki vera sanngjarn í garð þessara tillagna að öllu leyti. Þriðja tillagan sem lögð er fram er um það að láta 300 milljónir í áhættusjóði til þess að örva nýsköpun. Ég vil minna hann á að hann stóð með mér og öðrum í efh.- og viðskn. þegar við lögðum fram tillögur um að leggja þúsund milljónir í nýsköpunarverkefni, sérstaklega úti á landi, sérstaklega í hátækni. Þessir peningar eru nú að verða til við sölu á Fjárfestingarbankanum. Ég er alveg sannfærður um að þetta er mjög áhrifarík aðferð til þess að efla atvinnulíf úti á landi. Ég er líka sannfærður um að það skiptir ekki meginmáli hver eigi áhættuféð. Við höfum dæmi um það, t.d. frá Kanada eða Bandaríkjunum, að opinbert áhættufé er notað markvisst til þess að efla byggðir. Ef við förum rétt að þessu og notum þær aðferðir sem notaðar eru í þessum markaðslöndum, þá nota þeir sem eru í áhættudreifingu eða eru að meta fyrirtækin t.d. áhættusjóði sem hengja sig við þau, hvort sem það er 10%, 15% eða 20% og fara eftir þeim lögmálum að þeir taka áhættuna eða hirða arðinn ef hann verður. Ef við gerum þetta svona, eins og þetta er markvisst unnið í Bandaríkjunum og Kanada, þá er þetta hið besta mál, langbestu tillögur sem fram hafa komið um árabil.

Herra forseti. Ég gat þess að þessar tillögur væru ekki alvondar þó að margt í þeim væru gamlar lummur og gömul úrræði. Þetta er ein af tillögunum sem ég gæti fallist á að væri góð, sérstaklega ef vel tekst til um framkvæmdina. Í tillögunni er gert ráð fyrir því að þátttaka Byggðastofnunar geti mest numið 40% af hlutafé. Ég mundi vilja lækka það niður í 20%, miðað við það sem menn hafa reynt erlendis. En ég hef engu að síður alltaf efasemdir um það að opinbert fé geti komið skynsamlega á þennan hátt inn í áhættumyndun. En ef menn gæta sín og vanda sig við framkvæmdina á þessu atriði þá er ég ekki alveg viss um að þetta sé slæmt. Sérstaklega ef menn nýta sér þekkingu og reynslu annarra sem stunda nýsköpun.

Herra forseti. Reynslan frá Bandaríkjunum er einmitt að svona aðferðir duga mjög vel, þær koma sér mjög vel. Þetta er mjög markviss vinna. Þess vegna er mjög gott að við skulum taka upp þessa nýskipan.

Herra forseti. Það vakti athygli mína í ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals að hann taldi þeim hugmyndum allt til foráttu sem fram koma í byggðaáætluninni og eru um það að bæta stöðuna hvað varðar orkuverð í landinu. Orkunotkun fer vaxandi á öllum sviðum og það fer ekkert á milli mála að orkuverð í landinu --- það þekkja allir --- er mjög mismunandi og það skiptir mjög miklu máli. Í þeirri viðamiklu og ágætu rannsókn sem tillagan byggist á er vakin athygli á því að hátt orkuverð sé ein aðalástæða fólksflutnings. Þess vegna kom mér verulega á óvart hvernig hv. þm. rak hornin í þetta. En um leið hallaði hann sér auðvitað að því sem hann best þekkir, þ.e. tölvuvinnslu og það er kannski út af fyrir sig ekki óeðlilegt. Ég held að ekki verði mjög mikil framþróun í atvinnulífinu úti á landi ef ekki tekst að draga úr hinu háa orkuverði, eins og það er nú, hvort heldur það er raforkuverð eða verð á heitu vatni. Þess vegna vildi ég spyrja hv. þm. hvaða leiðir hann sjái aðrar til þess að koma til móts við þessa ákveðnu athugasemd sem kom fram í þessari margrómuðu rannsókn sem fram fór áður en byggðaáætlunin var sett saman.

Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt að allir greiði rétt verð fyrir þær vörur sem þeir neyta og þann kostnað sem fylgir. Annað skekkir hagkerfið. Ef menn eru hvattir til þess að nota raforku á Vestfjörðum með niðurgreiðslum þannig að þeir noti meiri raforku en þeir ella mundu gera, einangri hús sín verr en þeir ella mundu gera og leiti kannski ekki að heitu vatni í jörðu sem þeir ella mundu gera ...

Við megum ekki virkja. Ríkiseinokun.

Já, það er kannski rétt hjá hv. þm. að e.t.v. er það einmitt einn angi af miðstýringunni að Vestfirðingar skuli vera svona háðir dýru rafmagni af miðhálendi Íslands. Það undirstrikar það sem ég gat um. Ég held að þegar farið er að niðurgreiða hluti, sérstaklega í miklum mæli, þá skekki það neysluna, það skekki kostnaðinn. Ég væri næstum hlynntari því að menn fengju eingreiðslu fyrir húshitunarkostnaði og réðu svo sjálfir hvernig þeir eyddu peningunum, hvort þeir eyddu þeim til þess að kaupa dýrt rafmagn eða til þess að einangra betur eða til þess að leita að jarðvarma.

Herra forseti. Það virðist allt benda til þess að hv. þm. hafi ekki lesið þessa tillögu nægjanlega vel vegna þess að það sem hann sagði er akkúrat það sem gert er ráð fyrir að gera á grundvelli þeirra tillagna sem hér er verið að ræða, þ.e. að leggja áherslu á að nýta orkulindir sem eru hagkvæmar og koma orkufyrirtækjum á fæturna þannig að þau verði sjálfbær, þau standi undir sínum rekstri án þess að fá nokkra styrki. Það er grundvöllurinn að þessari tillögugerð hvað varðar orkumálin.

Herra forseti. Ef ég skil hv. þm. rétt þá skilur á milli okkar spurningin um hvernig gert verði. Hvort það verði gert af hendi ríkisins ofan frá, miðstýrt og skipulagt með ríkisforsjá, með sovétisma, eða hvort það verði gert með frumkvæði einstaklinga sem reyna þá að bjarga sér og reyna að velja sínar vörur ódýrt. Ég tel að einstaklingur geti alltaf gert hlutina betur en ríkið. Ef menn fá ekki svona niðurgreiðslur og fá ekki rafmagnið á svona lágu verði þá mundu þeir örugglega krefjast þess að fá að virkja rétt við túnfótinn og gera kröfur til ríkisins um að fá að virkja þar, sem væri mikið ódýrara eins og kom fram einmitt í frammíkalli rétt áðan. En á meðan þessu er öllu stýrt ofan frá og einhverjir menn við skrifborðin í Reykjavík ákveða hvernig skuli fara, hvernig skuli virkjað, hvernig skuli niðurgreitt og hvar skuli leita að heitu vatni, þá gerist náttúrlega ákaflega lítið. Ég hef því miður, herra forseti, ekki trú á slíkum vinnubrögðum.

Virðulegi forseti. Ég hef alltaf dálítið gaman af því að hlýða á hv. þm. Pétur Blöndal vegna þess að það blása yfirleitt nýir vindar í umræðum þegar hv. þm. talar. Og þó að skýringar hans á hlutunum eigi kannski til að vera dálítið einfaldar og hann einfaldi tilveruna dálítið þá kann ég vel við að heyra þá rödd í þinginu. Ég verð að viðurkenna það líka, virðulegi forseti, að ég náði ekki alveg öllu sem fram kom í ræðu hv. þm. og m.a. því að hann var, að mér skildist, að tala um að samgöngur gætu leitt til ills þannig að menn mundu fara að versla í Kringlunni í stað þess að versla í sínum heimabæ, ef ég hann skildi hann rétt. Hann ætlaði reyndar síðar í sinni ræðu að fjalla um samgöngur sem gætu orðið til góðs, en sennilega datt eitthvað út úr þeirri ræðu. Virðulegi forseti. Það sem mér þótti áhugaverðast í þessari ræðu var hugmynd hans um það sem hann kallaði Krafla hf., Nesjavellir hf. o.s.frv. Þess vegna langaði mig að beina þeirri spurningu til hv. þm. hvort hann væri að tala um að hann vildi einkavæða orkuframleiðslu í landinu með öllum tiltækum ráðum. Ég get tekið undir það með hv. þm. að ég er ekki í nokkrum vafa um að það gæti orðið til þess að lækka orkuverð í landinu. Ef við mundum einkavæða og opna meira á það að menn gætu framleitt hér rafmagn þá mundi það leiða til þess að orkuverð í landinu mundi lækka sem kæmi landsbyggðinni til góða. En mig langaði að heyra í hv. þm. meira um þessa hugmynd því mér finnst hún áhugaverð.

Herra forseti. Fimmtán mínútur er ákaflega stuttur tími til ræðuhalda og ég komst því miður ekki til þess að ræða um það hvernig samgöngurnar nýtast landsbyggðinni til góðs. En það leiðir af eðli máls að ef fólk ætlar að flytja frá Reykjavík út á land þá skiptir máli hversu auðvelt er að komast í fjölbreytni menningarlífsins í Reykjavík, t.d. með því að skreppa í bíó, skreppa í leikhús o.s.frv. Og þegar það verður létt að fara nokkur hundruð kílómetra á einni helgi þá auðveldar það fólki kannski að flytja út á land og njóta þeirra kosta sem þar bjóðast, því þeir eru ansi margir. Varðandi samkeppni í orkugeiranum hef ég ekkert legið á þeirri skoðun minni að ég tel að það sé mjög brýnt að koma þeirri samkeppni á. Ég hef bent á að orkugeirinn á meiri eignir en öll útgerð í landinu eða af svipaðri stærðargráðu. Þessu er öllu miðstýrt ofan frá, aðallega frá einni stórri stofnun í Reykjavík og allt undir opinberu eftirliti og í sterkri opinberri hendi og meira að segja stjórnin var lengi vel tilnefnd af Alþingi. En nú er þetta að breytast og við ræddum í vor um þáltill. frá hæstv. iðnrh. um samkeppni í orkugeiranum og mér skilst að menn ætli að fara að vinna í þá átt að koma á samkeppni. Ég get alveg séð fyrir mér Sultartanga hf., Kröflu hf. o.s.frv., sem verði í samkeppni hvert við annað, sem leiðir að sjálfsögðu til lækkaðs orkuverðs. Það er að minnsta kosti mín trú.

Virðulegi forseti. Hv. þm. hefur talað fjálglega um að þetta sé einhvers konar sovét-byggðatillaga og hún eigi miklu meiri skírskotun til miðstýringar en nokkru sinni einkavæðingar, sem hv. þm. er nú fylgjandi eins og hefur komið fram í mörgum ræðum hans. Þess vegna vil ég beina þeirri einföldu spurningu til hv. þm.: Styður hann tillögu forsrh. um byggðaáætlun?

Herra forseti. Þegar þessi tillaga var rædd í þingflokknum hafði ég þegar fyrirvara um hana og ég er ekki búinn að gera upp hug minn. Ég tel að þessi tillaga sé á margan hátt til bóta frá núverandi kerfi, hún sé til bóta þótt hún sé ekki góð. Oft getur maður stutt hluti sem eru til bóta, jafnvel þó maður sé alls ekki sáttur við þá og mundi sjálfur vilja ganga miklu lengra en hér er gert ráð fyrir. Önnur leið er sú að koma með breytingartillögur við tillöguna og það má vel vera að ég hyggi að slíku en ég þarf sem sagt að skoða það þegar kemur að síðari umr.

Herra forseti. Í dag hafa margir talað, mismunandi hástemmdir og mismunandi háfleygir. Vegna ræðu sem var haldin um stóriðju og mengun vil ég segja það að ég er stoltur af því að hafa staðið að því að byggð var stóriðja á Grundartanga. Ég er stoltur af því að hafa staðið að því að það á að stækka járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga og ég hefði ekki viljað sjá atvinnusvæðið í kringum Akranes og á sunnanverðu Vesturlandi ef ekki hefði orðið um þá stóriðju að ræða sem þar var byggð upp. Það varð til þess að mörg járniðnaðarfyrirtæki, tréiðnaðarfyrirtæki og byggingarfyrirtæki, sem voru bókstaflega á hnjánum, hafa risið upp. Þetta vil ég segja vegna þeirrar umræðu sem hefur farið fram um stóriðju í dag. Þá geta menn merkt af því hver skoðun mín er á stóriðjumálum. Sumir hafa byrjað ræðu sína með góðæristali. Ég ætla ekki að neita góðæri. En af þeirri ástæðu verð ég að svara því að góðæri er ekki hjá öllum þegnum Íslands. A.m.k. sitja þeir eftir, herra forseti, sem eru með lífeyri almannatrygginga, þar laumaði góðærið sér hjá dyrum, fram hjá dyrum aldraðra, fatlaðra og öryrkja. Ég er með dæmi af því sem sýnir að það eru 28 vísitölustig á milli lífeyris og lágmarkslauna. Þetta er staðfest með heimild frá Tryggingastofnun ríkisins, kjararannsóknarnefnd og Hagstofu Íslands. Þess vegna segi ég að góðærið hefur laumað sér fram hjá ákveðnum dyrum. Ég ætla ekki að fara í umræðu um þau mál meira en það var bara vegna þess að nokkrir hófu ræður sínar á þessum setningum. Aðeins nokkur orð um það sem liðið er. Ég tel að reynt hafi verið að hamla á ýmsan hátt gegn þeirri þróun sem við hefur blasað, það er brottflutningur úr dreifbýli til þéttbýlis, og aðallega til Reykjaness og Reykjavíkur. Okkur hefur ekki orðið vel ágengt. Það virðist ekki hafa vantað viljann þó að ekki hafi nægjanlega vel til tekist. Hverjar skyldu vera orsakirnar? Herra forseti. Ég leyfi mér að vitna til þessarar skýrslu, tillögu til þál. og því sem þar fylgir á bls. 9 þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Óskir fólks um aðgang að nútímalegum lífsháttum er einn mikilvægasti drifkraftur þéttbýlismyndunar og búferlaflutninga. Beint og sterkt samband er milli ánægju íbúa einstakra landshluta með búsetuskilyrði og fólksfjöldaþróunar. Þar sem meiri ánægja er með almenn búsetuskilyrði þar stendur búsetan fastari fótum og færri flytja brott. Fólk tekur ákvarðanir um búferlaflutninga með því að meta kosti og galla búsetuskilyrðanna í heild. Misjafnt er milli landshluta hvaða þættir vega þyngst, en atvinnumál (fjölbreytni atvinnufyrirtækja), menntun og almenn lífsgæði eru þeir þættir sem flestir tilgreina sem mikilvæga í sambandi við búferlaflutningana.`` En efst á blaði í þessum málum er húshitunarkostnaður. Ég tel að það væri rétt fyrir hv. þm. Pétur H. Blöndal að kynna sér betur einstök atriði þessarar þáltill. þar sem farið er yfir ýmsar staðreyndir eins og þá sem ég var að geta um núna. Aðeins örfá orð um ársskýrslu Byggðastofnunar. Ég get ekki látið það vera að nefna það að ég tel að, eins og hér segir, með leyfi forseta: ,,Starf Byggðastofnunar stendur á tímamótum. Efling atvinnuþróunarstarfs á landsbyggðinni og flutningur þróunarsviðs stofnunarinnar til Sauðárkróks hefur orsakað ýmsar breytingar.`` Undir þetta tek ég heils hugar. Byggðastofnun hefur á ýmsan hátt verið í því hlutverki að stjórna aðgerðum. Þó er merkilegt að á undanförnum árum hefur verulegt fjármagn af því sem stofnunin hefur haft til ráðstöfunar beinlínis lent á Reykjavíkursvæðinu. En sú stjórn sem nú situr hefur gripið til nýjunga og ég vil nota þetta tækifæri til að þakka framtakssemi stjórnarinnar undir forustu Egils Jónssonar sérstaklega fyrir það átak varðandi atvinnuráðgjöf í landshlutunum, fyrir flutning þróunarsviðs Byggðastofnunar till Sauðárkróks og ýmsar aðgerðir sem Byggðastofnun hefur stutt varðandi tillögur um aðgerðir í ýmsum byggðum sem aðstoðaðar hafa verið nú þegar. Herra forseti. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna í skýrslu um Dalabyggð, unna af Nýsi hf. og til bréfs sveitarstjóra þar að lútandi: ,,Eins og kunnugt er hefur þróun byggðar og búsetu verið mikið áhyggjuefni á undanförnum árum, einkum í jaðarbyggðum eins og Dalabyggð. Hreppsnefnd Dalabyggðar hefur látið framkvæma úttekt á stöðu byggðarlagsins og gert tillögur um úrbætur sem taka mið af því að nálgast málið frá breyttum áherslum í byggðamálum. Hugmyndir þessar eru m.a. byggðar á kenningum úr rannsóknum prófessors Stefáns Ólafssonar og till. til þál. um byggðamál. Úttekt þessi er unnin af Haraldi Líndal Haraldssyni hagfræðingi og hreppsnefnd Dalabyggðar hefur samþykkt að fara þess á leit við stjórnvöld, þingmenn og aðra er málið varðar, að styðja og vinna að framgangi þessara tillagna eftir því sem við á.`` Þessi orð segja meira en margt annað um viðhorf sveitarstjórnarmanna til þeirrar þáltill. sem við erum nú með í umfjöllun. En lokaorð skýrslunnar eru kannski talandi dæmi um hvernig ástandið er víða í jaðarbyggðum. Með leyfi forseta vil ég vitna í þau lokaorð: ,,Með hliðsjón af íbúaþróun undangenginna ára í Dalabyggð og kenningum Stefáns Ólafssonar prófessors, á ekki að koma á óvart hvernig þróunin hefur verið í Dalabyggð. Einnig má ljóst vera að verði ekkert aðhafst í málefnum byggðarlagsins mun íbúum þess halda áfram að fækka. Nánast allir þeir þættir sem íbúar á jaðarsvæðum eru óánægðir með eru með hraklegum hætti í Dalabyggð. Húshitunarkostnaður, sem er beint kjaraatriði, er nokkru hærri en meðalkostnaður hjá dýrum hitaveitum. Verðlag og verslunaraðstæður eru þannig að íbúar sveitarfélagsins sækja verslun til Borgarness og/eða Reykjavíkur. Sveitarfélagið tengist ekki þjóðvegi 1 með bundnu slitlagi. Einungis 20% af vegum í strjálbýlinu eru með bundnu slitlagi og einungis 8% með tvíbreiðum vegi. Meðallaun eru um 30% undir landsmeðaltali og atvinnutækifæri einhæf.`` Þess vegna taka þeir aðilar sem hlut eiga að máli undir þá þáltill. sem er til umræðu. Herra forseti. Það er ljóst að ekki er nóg að gera skýrslur á skýrslur ofan. Það liggja fyrir staðreyndir, það liggja fyrir tillögur, reyndar örlítið breytilegar eftir því á hvaða tíma þær eru unnar. Í mínum hillum á skrifstofu minni eru fjölmargar skýrslur um Vesturland, einstaka staði á Vesturlandi frá stjórnartíma allra stjórnarflokka eða stjórnmálaflokka á Íslandi og a.m.k. hafa allir átt aðild að tillögunum. Þörf er á aðgerðum. Aðgerðir kosta peninga. Það kostar peninga að jafna búsetuskilyrði. Því fagna ég þeim 300 millj. sem er verið að leggja til að komi til byggðamála og verði deilt til nýsköpunar. Það mun hafa áhrif. Það kostar peninga að skapa skilyrði svo unnt sé að búa á landsbyggðinni. Það kostar peninga að jafna hitakostnað, jafna vöruverð, jafna möguleika til skólagöngu, aðgengi að læknisþjónustu og að samgöngum. Það er lágmark að beita fjármunum, sem verða til í byggðunum, í þessu skyni. Þá á ég við á landsbyggðinni, úti í landsbyggðarhlutunum. Ég er ekki aðeins að ræða um þéttbýli í landshlutunum heldur og einnig um sveitirnar sem standa hvað höllustum fæti. Ég má til með að nefna þær tillögur sem lagðar voru fram fyrir skömmu í skýrslu sem nefnist Úttekt á lífskjörum bænda í hefðbundnum landbúnaði 1989--1996. Í þeirri skýrslu er farið yfir staðreyndir varðandi landbúnaðinn, lagðar fram tillögur um félagslegan stuðning. Ég get leyft mér að taka undir ýmislegt af því sem þar er lagt til en þó eru þar tillögur sem ég tel að verði að strika yfir og þær lúta að eftirfarandi: Í tillögunni er lagt til keyptur verði búrétturinn af þeim sem hafa allt 120 ærgilda mark. Lagt til frjálst framsal og ég ætla ekkert að leggjast gegn því en ég vil taka það fram að allir þeir sem búa með litlu búin, frá 60 og upp í 120 ærgildi, eru þeir sem geta sérstaklega lagt til í það sem vantar í íslenskri sauðfjárrækt. Það er einmitt lífrænt eða vistvænt ræktað kjöt. Það er eina landbúnaðarafurðin sem vantar alvarlega á markað. Hægt var að útvega 10 tonn eða u.þ.b. 10% af því sem beðið var um í haust, 10 tonn af 100 tonnum sem beðið var um til Bretlands í haust. Þess vegna er rangt ef menn fara að þessum tillögum. En ég vona að þessi skýrsla sé lögð fram sem umræðugrundvöllur en ekki til þess að það séu tillögur sem á að fara eindregið eftir. Ég vona að menn beri gæfu til þess að vinna á annan máta. Herra forseti. Ég bind vonir við að þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001 nái fram að ganga sem fyrst. Þingflokkur jafnaðarmanna óskaði sérstaklega eftir að þessi tillaga kæmi til umræðu á síðasta þingi, þegar hún var lögð fram, en þá voru ríkisstjórnarflokkarnir ekki tilbúnir að hefjast handa. Og ég segi að í rauninni ætti þessi áætlun að gilda fyrir árin 1999--2002. En menn verða að una þeirri staðreynd að ekki var hægt að hefja umræðu um þessa tillögu strax í vor. Framkvæmd stjórnkerfis fiskveiða á því miður drjúgan þátt í þeirri þróun sem verið hefur, að sífellt fækkar Íslendingum sem vinna við fisk. Sífellt eru meiri fiskflutningar frá þeim stöðum þar sem afla er landað í stað þess að vinna fiskinn sem næst veiðistað eða löndunarhöfn, sem hlýtur að vera hagkvæmast. Ég sé ekkert í tillögum um byggðamálin sem gæti snúið þessari þróun við, sem hófst með þeim darraðardansi sem framkvæmd fiskveiðistjórnarinnar er. Fækkun í landvinnslu og hráefni flutt um landið þvert og endilangt frá þorpum og smábæjum til öflugri byggðarlaga, ekki síst á suðvesturhornið. Flutningur fiskvinnslu frá landi á haf út, skipuleg fækkun smábáta og landróðrarbáta. Þessi atriði eru svartur blettur að mínu mati á byggðastefnu okkar. Ég, sem hér stend, viðurkenni þörf fyrir allar tegundir í veiðiflota Íslendinga. En menn geta ekki leyft sér að láta braskmöguleika sem felast í veiðistjórnarkerfinu þróast eins og verið hefur með skelfilegum horfum fyrir ýmsar sjávarbyggðir sem byggja afkomu sína á afla smábáta stóran hluta ársins. Ég vona, herra forseti, að þessi tillaga, sem mér finnst að öðru leyti góð, fái hraða afgreiðslu hv. Alþingis. Grundvallaratriðið er að gera sérstakt átak í samgöngumálum og koma byggðunum í gott vegasamband.

Herra forseti. Hér er til umræðu mikið og stórt mál þó að það sé í rauninni afstætt. Svo afstætt að einn ágætur hv. þm. fræddi mig á því að í tveimur útvarpsstöðvum síðdegis í dag, milli klukkan fimm og sex, hefði verið greint frá því hvað væri helst til umræðu og helstu mál þingsins. Og í báðum stöðvunum var greint frá því að það væru málefni lögreglustjórans í Reykjavík, en ekki var minnst á byggðamál. Að vísu fékk það mál mikla umræðu og er mikið mál í sjálfu sér en er auðvitað hjóm eitt miðað við það stóra mál sem hér hefur verið til umræðu megnið af deginum og fram eftir kvöldi, sem má vissulega kalla mesta hagsmunamál þjóðarinnar, þ.e. byggðastefna og aðgerðir í þeim efnum. Eins og hér hefur komið ítrekað fram hafa fólksflutningar til þéttbýlis, einkum til höfuðborgarsvæðis, líklega aldrei verið meiri en síðustu ár, og eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. hafa um 1.400 manns flust til höfuðborgarsvæðisins utan af landi það sem af er þessu ári. Það jafngildir nokkurn veginn því að árlega verði til á höfuðborgarsvæðinu kauptún sem samsvara Egilsstaðakaupstað, fólk sem flytur utan af landi og hingað. Svipuð umræða hefur farið fram víða erlendis. Á síðustu rúmum þremur árum hefur slík umræða farið a.m.k. tvisvar fram á Evrópuráðsþinginu og menn þar hafa vissulega haft miklar áhyggjur af því hversu stórt hlutfall einstakra þjóða býr orðið í nágrenni höfuðborga. En það er athyglisvert að á þingi Evrópuráðsins telja menn vera nánast hættuástand þegar þetta hlutfall, þ.e. hlutfall þjóðar á höfuðborgarsvæði er á bilinu 25--35%. Á þingi Evrópuráðsins telja fulltrúar einstakra aðildarríkja að þá sé vá fyrir dyrum. Á Íslandi erum við hins vegar að tala um að það hlutfall sé að nálgast 60%. Og þá er eðlilegt að við spyrjum hvort það hlutfall sé orðið það hátt að við séum í rauninni komin yfir öll eðlileg mörk og það verði aldrei aftur snúið. Það er ástæða til að velta málinu fyrir sér með það í huga en þó kannski fyrst og fremst hvort vilji sé til að snúa þessari þróun við. Ítrekað hefur komið fram í ágætum ræðum manna og málefnalegum í dag hverjar ástæðurnar eru og hafa þar einkum verið nefndir fimm þættir. Ég tel ástæðu til í þessu samhengi að þakka stjórn Byggðastofnunar fyrir það frumkvæði með einni ítarlegustu úttekt sem gerð hefur verið á þessum málum um margra ára bil og tel mikilvægan grunn til málefnalegrar umræðu á þessu mikilvæga sviði. En hér hafa menn nefnt m.a. atvinnumálin og viljað blanda inn í þau núverandi fiskveiðistjórnarkerfi, sem vitaskuld er einföldun, þó það ugglaust eigi sinn þátt í því. En meginþættirnir hvað atvinnuþáttinn snertir er að sjálfsögðu sú hagræðing sem átt hefur sér stað með þjóðhagslega hagsmuni í huga, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði. En þá um leið er rétt að minna á að í stað þeirra starfa sem þar hafa losnað, m.a. vegna hagræðingar og aukinnar tæknivæðingar, hefur tiltölulega fátt komið í staðinn, fábreytileikinn í atvinnulífinu er þar stór vandi. Í annan stað vil ég mjög taka undir þau sjónarmið sem bæði koma fram í áðurnefndri skýrslu og eins í ræðum manna, þ.e. nútímalegir lifnaðarhættir, þar sem fólk lítur ekki eingöngu á vinnuna sem dyggð og æðsta markmið með lífinu heldur kýs fólk í dag að lifa innihaldsríkara lífi en að sækja einungis vinnu sína og fólk vill lifa innihaldsríku lífi hvað varðar menntun og félagslega þætti ýmiss konar. Það er svipað og í atvinnulífinu, fábreytileikinn í minnstu byggðunum er afskaplega mikill og á sinn þátt í að ýta undir hina öru byggðaþróun. Í þriðja lagi vil ég einnig taka undir menntunarþáttinn. Ég held að ekki fari á milli mála að sú öfluga uppbygging framhaldsskóla, einkum fjölbrautaskóla, sem átti sér stað víða um land á síðustu u.þ.b. 20 árum var mikið gæfuspor fyrir þjóðina og hafa þeir skólar orðið ákveðin kjölfesta í þeim byggðarlögum sem þeir eru staðsettir. En betur má ef duga skal. Einn vandinn sem snertir þessa skóla og tengist fábreytileika í atvinnulífi er sá að þegar stöðugt vaxandi hlutfall nemenda sækir í framhaldsskóla, 80--90%, og sækir sér sérhæfða menntun þar, þá er atvinnulífið oft á tíðum ekki tilbúið að taka við þessari sérhæfðu menntun vegna einhæfni. Í fjórða lagi hefur opinber þjónusta einnig verið nefnd, sem öll að megninu til er á höfuðborgarsvæðinu og er merkilegt þegar á að snúa henni við hversu margir rísa upp til varnar flutningi. Nægir þar að minna á flutning Landmælinga til Akraness sem olli miklu fjaðrafoki. Í fimmta lagi vildi ég nefna það sem kalla má kjaralega þætti, sem auðvitað skipta verulega miklu máli. Hér hefur verið minnst á að markaðurinn er vitaskuld stærstur þar sem flest fólkið býr, hér á höfuðborgarsvæðinu, sem m.a. býður verslunareigendum möguleika á því í harðri samkeppni að lækka vöruverð, sem hefur svo leitt til þess að vöruverð á landsbyggðinni er hærra. Ítrekað hefur komið fram að húshitunarkostnaður er hærri á landsbyggðinni, það má nefna að ferðakostnaður almennt, hvort heldur er vegna ferðalaga til útlanda, ferðalaga innan lands, m.a. vegna aðgengis að ýmiss konar þjónustu í menningu, félagslífi, jafnvel í skóla, er mun hærri fyrir fólk sem býr á svokölluðum jaðarsvæðum. En þá er líka rétt að hafa í huga að þessir einstaklingar borga sama skatthlutfall og þeir sem hafa betra aðgengi og í rauninni ódýrara aðgengi að þeim þáttum sem ég taldi upp. Þá er spurningin um viðbrögð og hvernig hægt er að bregðast við. Hér hafa margar hugmyndir verið nefndar og er tekið mjög undir þær hugmyndir sem koma fram í þáltill. Það hefur sýnt sig að sérhæfðar aðgerðir fram að þessu hafa lítt dugað, þó að fullyrða megi að ástandið væri í raun enn svartara hefði ekki verið gripið til þeirra aðgerða sem stundaðar hafa verið á síðustu árum. En grundvallarspurningin hlýtur samt ávallt að vera sú: Viljum við halda landi okkar í byggð? Það er auðvitað grundvallarspurningin og hér hefur komið fram í máli allra hv. þingmanna jákvætt svar við þeirri spurningu, einfaldlega vegna þess að þjóðhagslegir hagsmunir kalla á að landinu sé haldið í skynsamlegri byggð. Við þurfum að nýta auðlindir okkar sem dreifðar eru um landið og það kallar á byggð. Með því að svara þessari spurningu játandi hlýtur rökrétt framhald að vera: Hvar viljum við halda landi í byggð? Að undanförnu hefur verið meira minnst á svonefnda byggðakjarna. Í því felst auðvitað að við teljum okkur ekki hafa ráð á að hafa landið alls staðar í byggð með þeim kröfum sem nútíminn almennt gerir um lífsgæði og félagslega þætti, menningu o.s.frv. En með hugtakinu byggðakjarni er átt við, eins og hv. þm. Guðni Ágústsson kallaði það, einhvers konar ,,mini-höfuðborgir`` en með ákveðnu upprekstrarlandi sem tengist þá samgöngum og öðru því um líku. En ég tel að e.t.v. sé meginatriðið varðandi byggðastefnu að hafa kjarkinn til að taka þá pólitísku ákvörðun hvar byggðakjarnar í landinu skuli vera og síðan verja þá með kjafti og klóm. Sú ákvörðun hefur ekki verið tekin og er það miður, en ég ítreka að ég tel að það sé ein meginforsenda fyrir því að hefja endurbyggingu landsbyggðarinnar eða snúa þessari þróun við. Með því að taka slíka ákvörðun um byggðakjarna á afmörkuðum svæðum með tilteknu upprekstrarlandi þá þurfa menn jafnframt að vera tilbúnir að taka afleiðingum þess, ef svo má segja, og taka ákvörðun um að leggja niður byggðir. Og væri full ástæða til að skoða hvað það kostar þjóðfélagið að leggja niður byggðir sem kunna að lenda utan svonefndra byggðakjarna og eðlilegs upprekstrarlands. Við skulum hafa í huga að margt fólk situr bundið eignum sínum og brauðstriti án þess að geta selt en vill hreyfa sig, telur sig vera komið það langt frá aðgengi að lágmarksþjónustu, og hugsanlega þarf að hjálpa slíku fólki. Það kunna að vera byggðarlög, mjög fámenn, sem ástæða væri til með þjóðhagslega hagsmuni í huga, hagsmuni þessara einstaklinga í huga, að leggja þau hreinlega niður og væri því ástæða til að skoða hvað kostar að leggja niður byggðir. Hvað varðar þá þætti sem ég nefndi um ástæðurnar fyrir þeirri byggðaþróun sem hefur átt sér stað, er eðlilegt að menn svari hvernig megi ráðast á þá þætti. Ég hef tekið undir flest það sem kemur fram í þáltill. um atvinnusviðið og tek verulega undir sjónarmið um gildi þess að leggja áhættufé til að efla nýsköpun í atvinnulífi á landsbyggðinni, til að fá þar ný fyrirtæki og ný svið. Og þá er vert að hafa í huga að fyrirtæki verða ekki byggð upp nema í kringum ákveðnar auðlindir. Auðlindir landbúnaðar og sjávarútvegs eru fullnýttar og þess vegna eru þau ýtrustu sjónarmið varðandi orkunýtingu um að beisla helst ekki þá orku sem við eigum í iðrum jarðar einfaldlega byggðafjandsamleg sjónarmið. Vegna þess að auðlindir okkar eru takmarkaðar, orkan er vissulega auðlind en hún verður ekki auðlind fyrr en við tökum að nýta hana. Oft er vitnað til ferðaþjónustu og þeirra möguleika sem þar eru, og vissulega er það ánægjulegt að ferðaþjónustan skuli aukast um allt að 10% á ári og hefur gert og mun gera. En ferðaþjónustan ein og sér nægir ekki til þess að rétta af hlut einstakra landsfjórðunga og má minna á að ris hennar er ekki nema u.þ.b. fjóra mánuði á ári hverju. Hér hefur tölvuvæðing verið nefnd, flutningur opinberra stofnana o.s.frv. og tek ég undir þau sjónarmið. Varðandi menningarþáttinn, sem er afskaplega ríkur meðal fólks í dag til allrar hamingju, þá tek ég mjög undir það sjónarmið að Byggðastofnun veiti beinlínis styrki til frjálsra leikhópa. Við höfum sjónvarp og nýtum Þjóðleikhús og frjálsa leikhópa til að efla menningu og innihaldsríkt líf á þeim stöðum sem um ræðir. Málið snýst ekki eingöngu um atvinnu heldur einnig um menningu. Hvað menntun snertir er ljóst að það er dýrara fyrir fólk á jaðarsvæðum að senda börn sín í langskólanám en fólk sem hefur beinan aðgang að æðra skólastigi. Þess vegna hef ég í undirbúningi frv. sem felur í sér að nemendur sem sækja æðra nám af slíkum svæðum hafi lægra endurgreiðsluhlutfall af námslánum. Það er einfaldlega rökstutt með því að þeir hafa um lengri veg að fara og þurfi meiru til að kosta. Svipuð aðferð hefur verið farin í Noregi með góðum árangri og tel ég hana vel koma til greina, m.a. með hagsmuni fámennra staða í huga. Þar gengur oft illa að ráða fólk til þess að sinna grundvallarþjónustu, svo sem í menntun og heilsugæslu, að háskólamenntað fólk sem sest að á slíkum stöðum fái jafnvel felldar niður námsskuldir þau ár sem það dvelur á þessum stöðum. Þetta hefur verið reynt í Noregi með mjög góðum árangri. Að lokum vil ég svo taka undir það sem hv. þm. Guðni Ágústsson nefndi. Við höfum í hyggju að leggja fram frv. sem felur í sér lækkun skatta fyrir fólk og fyrirtæki á svonefndum jaðarstöðum. Við teljum það réttlætismál með sömu rökum og áður hafa verið nefnd. Fólk sem býr á þeim stöðum borgar sama skatthlutfall og einstaklingar sem hafa ódýrari aðgang að allri þjónustu. Skattkerfið er til þess að efla jöfnuð í landinu og þess vegna er rökrétt að kanna möguleika á að bjóða fólki á þessum stöðum lægri skattprósentu, sem og fyrirtækjum og láta þannig markaðinn sjálfan leita útrásar frá höfuðborgarsvæðinu. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Ég ítreka gildi þess að þáltill. þessi fari í gegn. Ég ítreka jafnframt að við þurfum að hafa kjark til þess að festa ákveðna byggðakjarna og verja þá með kjafti og klóm þó það kunni að kosta okkur að leggja niður ákveðnar byggðir.

Herra forseti. Hér er til umræðu annars vegar ársskýrsla Byggðastofnunar fyrir árið 1997 og hins vegar till. til þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001. Bæði skjölin eru hin merkustu og vil ég hafa nokkur orð um bæði tillöguna og skýrsluna. Ársskýrsla Byggðastofnunar sýnir mjög mikla breytingu á starfi stofnunarinnar og er óhætt að segja að grundvallarmunur hafi orðið á afstöðu stjórnenda þessarar stofnunar til verkefnisins, sem er að stuðla að æskilegri byggðaþróun fyrir landið allt. Þarna er um erfitt og viðamikið verkefni að ræða og verður að líta yfir meira en eitt ár til þess að meta árangurinn. Það fer hins vegar ekki á milli mála að stjórn Byggðastofnunar hefur markað mjög merkar breytingar sem ég tel að muni, þegar fram líða stundir, hafa veruleg áhrif á þróunina. Fyrst og fremst tel ég mikilvægt að draga fram atvinnuþróunarstarfið í landshlutunum sem Byggðastofnun hefur lagt mikla áherslu á og skapað alveg nýtt umhverfi á þeim vettvangi. Sú stefnumótun sem felst í að færa verkefni Byggðastofnunar út fyrir höfuðborarsvæðið, sú ákvörðun að færa þróunarsvið stofnunarinnar til Sauðárkróks mun skipta miklu máli og ekki síður sú ákvörðun stjórnarinnar sem er kynnt hér í skýrslunni. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn Byggðastofnunar samþykkir að verða við óskum Fjórðungssambands Vestfirðinga og Atvinnuþróunarfélags Austurlands um að Atvinnuþróunarfélag Vestfjarða og Atvinnuþróunarfélag Austurlands yfirtaki starfsemi Byggðastofnunar á Egilsstöðum og Ísafirði. Enn fremur að þróunarsvið Byggðastofnunar yfirtaki starfsemi Byggðastofnunar á Sauðárkróki. Þessi skipan mála komi til framkvæmda eigi síðar en 1. júní nk. Forstjóra ásamt formanni og varaformanni er falið að annast samninga um málið.`` Ég vil vekja sérstaka athygli á þessari samþykkt stjórnar Byggðastofnunar. Hún sýnir að ríkur vilji er til að breyta um takt í rekstri og starfsemi stofnunarinnar. Ég tel að með því að færa starfsemi Byggðastofnunar út til landshlutanna og með því að atvinnuþróunarfélögin yfirtaki þessi verkefni muni verða hægara um vik að takast á við margvísleg viðfangsefni. Fleiri orð mun ég ekki hafa um ársskýrsluna en vil endurtaka að hún sýnir að vel sé að málum staðið. Herra forseti. Ég hef áður sagt að þáltill. um stefnu í byggðamálum sem hér er til umræðu marki tímamót að vissu leyti. Tillagan er mjög vel undirbúin eins og rækilega hefur komið fram og það er mjög athyglisvert og út af fyrir sig stórpólitísk tíðindi að engin gagnrýni hefur komið fram á tillöguna af hálfu stjórnarandstöðunnar. Segja má að um tillöguna ríki allt að því sátt. Hér hafa komið athugasemdir um stefnuna á undanförnum árum og vandamálin sem við okkur blasa í byggðamálum en tillagan virðist falla í mjög góðan jarðveg hér á Alþingi. Þegar litið er yfir viðfangsefnið blasir við annars vegar verulegur vandi í byggðamálum, sem óþarft er að bæta við orðum um eftir umræðuna í dag, en hins vegar blasir við að efnahagur okkar er að komast úr þeim öldudal sem við höfum barist í á síðustu árum. Það skapar okkur möguleika til þess að standa fyrir miklum og öflugum aðgerðum og auðveldar okkur að snúa vörn í sókn. Við verðum að gæta þess að ræða ekki eingöngu um vandamálin. Þetta eru allt þjóðfélagsleg viðfangsefni sem við tökumst á við með tillögu þessari en aðalatriðið er að í dag treystum við okkur í stórhuga aðgerðir til þess að hamla gegn þessari óæskilegu byggðaþróun. Það er allt gert á grundvelli þess árangurs í efnahagsmálum sem við höfum náð. Þetta vil ég sérstaklega undirstrika. Tillagan gerir ráð fyrir að tekið verði á fjölmörgum þáttum. Um er að ræða aðgerðir á sviði nýsköpunar í atvinnulífinu, á sviði menntunar, þekkingaröflunar og menningar, til jöfnunar lífskjara og aðgerðir til bættrar umgengni í landinu sem vissulega þarf að leggja ríka áherslu á. Ég vil, herra forseti, fara nokkrum orðum um einstaka þætti, meginverkefnin í þeirri aðgerðaáætlun, má segja, sem tillagan gerir ráð fyrir. Nýsköpun í atvinnulífinu er ekki einföld. Við þekkjum það. Íslendingar hafa vissulega haft ríkan vilja til að byggja upp atvinnulífið, reyna að efla það með öllum tiltækum ráðum og byggja á nýtingu auðlinda okkar til lands og sjávar. Það hefur staðið verulega á því að koma á nýsköpun í atvinnulífinu. Engu að síður hefur það breyst mjög mikið og hratt hin síðari ár, fyrst og fremst vegna þess að við höfum getað skapað atvinnulífinu betri skilyrði. Eitt af því sem nefnt er í tillögunni og ég tel að skipti mjög miklu máli er að efla hinar svokölluðu þróunarstofur í landsfjórðungunum og efla atvinnuþróunarfélögin. Ég held að mikilvægt sé, til þess að draga vel menntað og áhugasamt og duglegt fólk út á land, að efla fyrirtæki eins og þróunarstofur þar sem reynt er að nýta tækni og vel menntað fólk til átaks og uppbyggingar í atvinnulífinu og einnig til að standa við bakið á þjónustufyrirtækjum og opinberum stofnunum. Með því að leiða saman þessa krafta og með því að gera það á þeim forsendum sem tillagan gerir ráð fyrir þá tel ég að þarna séu möguleikar. Gert er ráð fyrir að Byggðastofnun standi við bakið á eignarhaldsfélögunum með fjárframlögum eins og hér hefur komið fram, og noti að 300 milljónum til þeirra aðgerða. Ég tel að þar sé gengið inn á braut sem er fullkomlega heilbrigð á grundvelli þeirra hugsjóna sem flokkur minn byggir á, að efla framtak einstaklingsins og reyna að skapa markaðsaðstæður í kringum atvinnustarfsemina. Þess vegna held ég að uppbygging og styrking eignarhaldsfélaganna, sem síðan eru þátttakendur í atvinnulífinu, skipti miklu máli. Ég held að þörf sé á að undirstrika rækilega það sem kemur fram í þessari tillögu sem er þó ekkert auðvelt mál, að fjölga opinberum störfum úti í landshlutunum. Hins vegar þarf stöðugt að vera á verði þannig að hvert einasta ráðuneyti, hver einasta stofnun, hafi mjög ríkt í huga að reyna slíkt þar sem hægt er. T.d. er ætlunin að koma betra lagi á innheimtu sektargreiðslna og þvílíkra hluta. Það mun skapa nokkur störf, aðallega við tölvuvinnslu, innheimtu og útsendingu á rukkunum. Þetta er hægt að gera hvar sem er á landinu. Með því að nýta svona möguleika þá safnast þegar saman kemur. Einnig vil ég nefna varðandi nýsköpun og eflingu atvinnulífsins að það þarf með skipulegum hætti að vinna að staðarvalsrannsóknum þannig að í landshlutunum og á svæðunum sé ljóst hvaða möguleikar eru til staðar til að nýta möguleika, auðlindir og vinnuafl. Menntun, þekking og menningarstarfsemi er auðvitað ánægjulegur þáttur í þessari tillögu. Sérstaklega vil ég nefna menninguna. Uppbygging ferðaþjónustunnar er að mínu mati að verulegu leyti byggð á því að við getum teflt fram íslenskri menningu og byggt upp sögustaði sem aðdráttarafli fyrir ferðaþjónustuna. Þetta þarf auðvitað að gera með mjög skipulegum hætti og þetta hefur verið gert mjög myndarlega. Þá vil ég nefna staði eins og Hóla í Hjaltadal, Reykholt og fleiri staði mætti nefna. Þarna hefur farið fram uppbygging og rannsókn á fornleifum. Sögustaðir þessir eru mikilvægur þáttur í menningu okkar og við eigum að gera allt sem hægt er til að standa við bakið á þeim sem á þessum stöðum búa og vilja og hafa sýnt að þeir séu færir um að byggja upp ferðaþjónustu með áherslu á íslenska menningu. Ég má til með að nefna einnig að endurbygging gamalla húsa er nefnd hér og það hefðu einhvern tíma þótt tíðindi að það væri hluti af byggðaþróunaráætlun að leggja áherslu á endurbyggingu gamalla húsa og stuðla að fornleifarannsóknum. En þetta eru mikilvægir þættir sem við megum ekki vanmeta og þess vegna fagna ég því að það skuli vera hér inni í þessum tillögum. Jöfnun lífskjara er mikilvægt og sífellt viðfangsefni. Þar er af mörgu að taka en ég vil nefna aðeins eitt sem er mjög rætt og ekki einfalt mál að leysa, en það er orkuverðið, jöfnun orkuverðs. Í tillögunni er lýst ákveðnum aðferðum við að reyna að styrkja stöðu orkufyrirtækjanna úti um hinar dreifðu byggðir þar sem orkuverðið er hátt. En sem betur fer, og það þarf að undirstrika, eru margar hitaveitur t.d. og það eru til rafveitur sem standa sig vel og hafa lágt orkuverð, ekkert síður en á höfuðborgarsvæðinu þannig að það er ekkert einhlítt í þessu. Þess vegna held ég að enn ríkari ástæða sé þá til þess að við stöndum að því, eins og var gert með símkostnaðinn, að fundnar verði leiðir til þess því sem næst sama orkuverð sé í landinu, sérstaklega raforkuverð, og að reynt verði að skjóta þeim stoðum undir hitaveiturnar að þær geti selt orkuna við lágu verði. Þetta skiptir miklu máli og það kemur fram í þessari rannsókn sem tillagan byggir á og hefur verið rómuð hér mjög, að orkuverðið er einn af allra mikilvægustu áhrifavöldum þess að byggðaþróunin hefur verið eins og hún er. Virðulegi forseti. Ég verð að fara að stytta mál mitt. Það hefði mátt segja margt fleira um þessa tillögu en ég vil bara undirstrika að hún skiptir okkur miklu máli, ekki bara úti á landi, ekki aðeins hina svokölluðu landsbyggð, heldur skiptir það höfuðborgarsvæðið miklu máli að vel takist til. Í dag koma fram þær upplýsingar í fjölmiðlum um að 60% af atvinnuleysi í landinu sem mælist --- sem er mjög lágt reyndar sem betur fer --- er á höfuðborgarsvæðinu. Við sem höfum hlustað á óskir sveitarstjórnarmanna á höfuðborgarsvæðinu þekkjum það að þeir hafa miklar áhyggjur af þróun þjónustu á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að hinn mikli massi af fólki sem hefur færst hingað á höfuðborgarsvæðið þarf þjónustu og sveitarfélögin hafa ekki verið og eru ekki fær um að taka við þessu eins og þarf. Þess vegna er enn ríkari ástæða til að landsmenn allir sameinist á grundvelli þessarar tillögu, ekki bara landsbyggðarbúarnir heldur einnig höfuðborgarbúarnir, um að taka á. Hún er raunhæf og við höfum efnahagslegar forsendur til þess að vinna að henni.

Herra forseti. Nú hefur lengi dags verið rætt um þessa till. til þál. um stefnu í byggðamálum næstu fjögur árin og er það að vonum, svo mjög sem þetta mál er í deiglunni í þjóðfélaginu um þessar mundir. Það hefur ekki farið mjög mikið fyrir því á undanförnum árum en greinilegt er að pólitísk umræða er í æ ríkari mæli að snúast í þá átt að þessi málefni verða meira í brennidepli eftir því sem tímar líða og mér sýnist að svo geti farið að þetta verði eitt af stærri málunum í næstu kosningabaráttu og gæti minnt að mörgu leyti á kosningabaráttuna 1987, fyrir nærri tólf árum, en þá voru byggðamál mjög í umræðunni eins og þeir muna sem voru viðriðnir stjórnmál á þeim tíma. Því miður varð kannski ekki mikill árangur af umræðunni þá til lengri tíma litið en segja má að það skilaði sér kannski í aðgerðum á næstu árum á eftir sem að mörgu leyti voru erfið ár fyrir atvinnurekstur á landsbyggðinni, aðgerðum sem þurfti að grípa til sem voru a.m.k. að sumu leyti óvinsælar, kannski að sumu leyti ónauðsynlegar eða óskynsamlegar. Ég held engu að síður að þær hafi í meginatriðum verið nauðsynlegar miðað við hvernig staðan var á þeim tíma og hvernig mál hefðu orðið ef ekki hefði verið brugðist við eins og gert var. Ég vona að umræðan núna lendi ekki í svipuðum sporum og gerðist fyrir rúmum áratug og fjari út án mikilla áhrifa til lengri tíma litið og vænti þess að menn hafi þá reynslu, einkum í ljósi byggðaþróunarinnar á þeim áratug sem liðinn er, að það er ekki hægt að slá slöku við í þessum efnum. Það kemur einfaldlega fram í breytingum og íbúaþróun innan lands sem kemur illa við alla, bæði byggðarlögin á landsbyggðinni og líka byggðarlögin á höfuðborgarsvæðinu og fólkið sem býr á þessum stöðum. Mig langar að rifja það aðeins hér upp að erlendis hefur nokkuð mikið verið fjallað um þessi mál og stjórnvöld hafa rekið, einkum í Evrópu, byggðastefnu sem segja má að hafi verið myndarleg að mörgu leyti. Það er einn af hornsteinum í stefnu Evrópusambandsins að líta til þess að nota ríkisvaldið sem tæki til þess að stemma stigu við þróun af þessu tagi og í ríkjum eins og Bretlandi er mikið rætt um þessi mál þessi árin. Þar má nefna stefnu ríkisstjórnarinnar sem komst til valda í fyrra um valddreifingu í Bretlandi með stofnun þings í Skotlandi og ráðgefandi þings í Wales og beinum kosningum til þeirra þinga. Það er byggt á þeirri hugsun að færa þurfi vald, ábyrgð og verkefni frá miðstjórnarvaldi og til þeirra sem vandinn brennur á og fela þeim að leysa hann eða glíma við hann. Menn færa þau rök fyrir því að þeir séu best til þess fallnir sem vandinn brennur á að vinna sig út úr honum. Í vor átti ég þess kost að fara til Skotlands og kynna mér hvernig staðið hefur verið að byggðamálum þar, Skotlandsmálaráðuneytið. Það var býsna fróðleg ferð, svo ekki sé nú dýpra í árinni tekið, sérstaklega þegar horft er til þess hvernig umræðan hér innan lands hefur verið um orðið ,,byggðastefna``. Fyrir allnokkru endurskoðuðu Bretar sína byggðastefnu, það var eftir að Margrét Thatcher var komin til valda, og ákváðu að byggja hana á því að byggja upp meiri svæðisstjórnun en verið hafði, þ.e. minni miðstýringu og færa viðfangsefnin í hendur þeirra sem búa á þeim stöðum sem áttu undir högg að sækja. Í öðru lagi ákváðu þeir að setja allmikið fjármagn í þetta verkefni, í þriðja lagi að beina því fyrst og fremst að því að byggja upp atvinnufyrirtæki eða styrkja þau til sinnar starfsemi og þá einkum minni fyrirtæki og í fjórða lagi að byggja upp ráðgjafarþjónustu. Þessi stefnumörkun hefur skilað verulega góðum árangri í Skotlandi sem er tiltölulega strjálbýlt land á evrópska vísu og bjó við tiltölulega óhagstæða þróun á áratugunum þar á undan. Þeim hefur tekist í raun að stöðva þá þróun sem var í gangi og snúa henni við þannig að farið er að fjölga á sumum stöðum á því svæði sem þeir skilgreina undir sína byggðastofnun, þ.e. Hálöndin og eyjarnar fyrir utan Skotland. Og ef litið er á svæðið í heild þá hefur það sótt á á undanförnum árum í stað þess að láta undan síga, eins og áður var. Byggðastofnun þeirra sem þeir endurskipulögðu þegar þeir endurskipulögðu sína stefnu fær allmikið fé. Hún fékk á síðasta starfsári, 1997--1998, tæpa 9 milljarða ísl. króna til umráða. Þetta er allmikið fé þegar til þess er horft að starfssvæði byggðastofnunarinnar nær yfir svæði þar sem 370 þúsund íbúar búa. Við getum borið þetta saman við Byggðastofnun á Íslandi sem nær yfir starfssvæði þar sem um 100 þúsund manns búa. Hún fær um 200 millj. kr. á fjárlögum ár hvert. Það eru 200 millj. kr. annars vegar borið saman við 9 milljarða kr. hinsvegar, en íbúafjöldinn er þá um 100 þúsund í öðru tilvikinu og 370 þúsund í hinu. Þó að tekið sé tillit til þess er fjárhæðin sem veitt er til verkefnanna miklu hærri í Skotlandi en gerist hér á landi. Auðvitað er forsendan fyrir því að ná árangri sú að hafa peninga og vilji menn virkilega ná árangri í þessum efnum þá verða þeir að leggja fram allnokkuð fé í því skyni og þá ekki bara til þess að nota peningana til þess að fjármagna aðgerðir sem eiga að styrkja viðkomandi svæði, andspænis því að á hinum svæðunum sem eru ekki talin falla undir Byggðastofnun þurfi ekki að gera neitt. Staðreyndin er nefnilega sú að við erum alltaf að taka ákvarðanir á Alþingi og annars staðar sem styrkja ákveðin svæði á landinu og þá fyrst og fremst höfuðborgarsvæðið. Við getum kallað það með fullum rétti byggðaaðgerðir. Þetta eru oft aðgerðir sem hafa mikil fjárútlát í för með sér. Og aðgerðir eins og þær sem Bretar hafa gripið til eru í raun gagnverkandi aðgerðir til þess að reyna að hamla á móti áhrifum hinna ákvarðananna um uppbyggingu og fjárfestingu á vaxtarsvæðunum. Þeir höfðu sem sé á síðasta starfsári sínu um 9 milljarða kr. til ráðstöfunar og um 60% af því rann til atvinnuþróunarverkefna og rann svo á endanum inn til fyrirtækja til að styrkja þau til að koma á fót nýjum störfum eða starfsemi sem skapaði ný störf. Þannig að þeir beina fjármagninu að mestu leyti inn í atvinnulífið. Það er líka mjög athyglisvert að þeir láta ekki þessa byggðastofnun sína starfa miðstýrt á sínu svæði heldur skipta þeir starfssvæðinu upp í tíu atvinnuþróunarfélög og síðan eru það stjórnir yfir hverju atvinnuþróunarfélagi sem taka ákvarðanir um ráðstöfun síns hluta af þessu fé. Ég vil nefna sem dæmi eitt atvinnuþróunarfélag sem nær yfir eyjarnar vestur undan Skotlandi, þær sem kallaðar eru Suðureyjar. Þar búa um 30 þúsund manns. Það er svipaður fjöldi og býr í því kjördæmi sem lagt er til að stofna úr Vesturlandi, Vestfjörðum og Norðurlandi vestra. Þetta 30 þúsund manna svæði fékk í sinn hlut um 580 millj. kr. af þessum 9 milljörðum kr. Auk þess fengu þeir um 120 millj. kr. frá Evrópusambandinu sem mótframlag í hluta þeirra verkefna sem þeir höfðu stofnað til með 580 millj. Þetta atvinnuþróunarfélag á Suðureyjum hafði því um 700 millj. kr. úr að spila á síðasta starfsári, 1997--1998, til að byggja upp atvinnu á sínu svæði. Berum þetta nú saman við hið nýja kjördæmi, Vesturland, Vestfirði og Norðurland vestra þar sem svipaður fjöldi býr og á Suðureyjum við Skotland og spyrjum okkur bara: Teljum við að við næðum árangri í byggðaþróun ef við hefðum 700 millj. kr. til umráða á þessu svæði á ári hverju til að byggja upp atvinnufyrirtæki, skapa fjölbreytt störf o.s.frv.? Ég er alveg viss um að hver einasti maður mundi svara því játandi, að menn tryðu því að við mundum ná miklum árangri og snúa búsetuþróuninni við ef við gerðum þetta eins og Bretar gera. En hvað skyldu Íslendingar verja miklum fjármunum til þessa svæðis? Það er aðeins hluti af 200 millj. Við setjum 200 millj. á landið allt fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Við getum reiknað hlut Vesturlands, Vestfjarða og Norðurland vestra af þeim 200 millj. kr. sem ríkið veitir til Byggðastofnunar ár hvert, þ.e. miðað við íbúafjölda. Sá hlutur yrði um þriðjungurinn af þeim 200 millj., kannski um 60 millj. Í stað þess að setja 700 millj., eins og Bretar gera, þá eru kannski um 60 millj. kr. hér á landi. Þá er ekki að furða, þegar menn skoða þessar tölur, að árangurinn sé misjafn, góður þar sem menn gera þetta af alvöru en slakur þar sem menn hafa ekki gert þetta af sæmilegum krafti. Ég vek athygli á þessu af því að mér finnst mjög athyglisvert hvernig Bretar hafa unnið þetta. Þeir hafa stjórn í þessum atvinnuþróunarfélögum sem forvalta þetta mikla fé --- ólaunaða og skipa hana að mestu leyti mönnum úr atvinnulífinu. Það eru einungis tveir af tíu manna stjórn sem koma frá sveitarstjórnunum en átta af tíu koma úr atvinnulífinu. Ég held við eigum að læra af því sem aðrir hafa gert með góðum árangri í þessum efnum. Það má segja um þá þáltill. sem hér liggur fyrir og það sem ákveðið hefur verið í stjórn Byggðastofnunar á síðustu tveimur, þremur árum, að við höfum verið að fikra okkur í þessa áttina. Ég tel það alveg tvímælalaust að stjórn Byggðastofnunar hafi verið á réttu spori á undanförnum árum. En ég vil segja jafnframt að ég tel að krafturinn í þessum verkum sé allt of lítill. Hann er allt of lítill fyrst og fremst vegna þess að menn setja ekki það fjármagn í hlutina sem þarf til þess að geta náð almennilegum árangri. Þetta vildi ég taka fram, herra forseti, en sé að ég hef ekki ræðutíma til annars en koma inn á þetta eina atriði. Það er miklu fleira sem ég hefði gjarnan vilja ræða almennt um byggðamálin, en ég vil aðeins nefna eitt og það eru leikreglurnar sem við setjum okkur með lögum á Alþingi. Þær eru að mínu viti í allt of ríkum mæli sniðnar að þörfum þeirra sem eru margir og standa betur að vígi en eru hins vegar andstæðar þeim sem eru fámennir og standa höllum fæti. Það má nefna ýmis atriði því til stuðnings. Nærtækast er að nefna annars vegar fiskimiðin, sem eru auðlind þeirra sem búa á landsbyggðinni og forsenda þess að fólk býr þar, og hins vegar þær auðlindir sem menn hafa á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. heita vatnið. Auðlindin á landsbyggðinni er skilgreind sem þjóðareign sem öllum stendur til boða að nýta en heita vatnið er skilgreint sem séreign þeirra sem hér búa og þar er auðvitað tvennu ólíku saman að jafna.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa þáltill. og sérstaklega vil ég færa stjórn Byggðastofnunar þakkir og formanni stofnunarinnar, Agli Jónssyni, sem hefur nú um þriggja ára skeið gegnt þar formennsku og tekist á hendur þá forustu sem var mjög nauðsynleg, fyrir að breyta þessari stofnun umtalsvert. Ég efast ekkert um að hún hafi á sínum tíma verið stofnuð með mjög góð sjónarmið og góð markmið í huga en ég tel það alveg víst að stofnunin þurfti á mjög miklum breytingum að halda. Það er alveg ljóst að þær aðferðir sem hún notaði, hafi þær dugað í upphafi, voru hættar að duga. Ég held að einmitt þessi nýja stefnumörkun Byggðastofnunar, að færa sig út á landið, færa og byggja upp atvinnuþróunarfélögin úti á landi marki tímamót sem við eigum að taka mark á. Það er mjög nauðsynlegt að standa að byggðamálunum þannig að árangur náist. Við sjáum núna að þrátt fyrir góða viðleitni og mikinn vilja að ég ætla sums staðar, þá hefur þetta ekki tekist. Fólksflóttinn til Reykjavíkur er nú sem aldrei fyrr. Ég óttast að ef ekki tekst að breyta þessu núna mjög fljótlega, þá gæti svo farið að steininn taki úr og eftir það verði ekki við neitt ráðið. Það liggur fyrir og er á vitund allra að slíkir þjóðflutningar gætu orðið þjóðfélaginu um megn. Það kostar óhemju fé þegar svo stór hluti þjóðarinnar er á faraldsfæti eins og hefur verið á Íslandi að undanförnu, hvað þá ef aukning yrði á. Ég ætla að marka megi af umræðunni í dag að flestum sé að verða ljóst að það er efnahagslegt markmið í sjálfu sér. Við spörum stórkostlegt fé ef við getum komið á jafnvægi í byggðinni. Það er síst af öllu þéttbýliskjörnunum, Reykjavík og nágrannasveitarfélögunum, til þægðar að slík þróun haldi áfram. Það getur fært þau bókstaflega í kaf, bæði í félagslegri þjónustu og allri annarri þjónustu. Ég vil því marka það af þessari umræðu að mönnum sé að verða það æ ljósara að það eru sameiginlegir hagsmunir allrar þjóðarinnar að við stöðvum þessa þróun. Ég held líka, herra forseti, að það sé kannski upphafið að því að við getum náð árangri þegar menn fara að gera sér sameiginlega grein fyrir því að allir eiga hagsmuna að gæta. Það sé þess virði að berjast fyrir þeim. Að þeir peningar sem fara í að stöðva þessa þróun og snúa henni við séu ekki glataðir peningar heldur geti þeir sannarlega nýst þjóðfélaginu áfram, þeir geti einmitt verið sparnaður, því það mundi koma í veg fyrir hinn óheyrilega kostnað ef þúsundir og tugþúsundir Íslendinga mundu flæmast af landsbyggðinni og setjast að hér á þéttbýlasta svæðinu. Ég ber þá von í brjósti að það sé að myndast um þetta samstaða á Alþingi, samstaða í öllum flokkum og ég held að sú samstaða geti verið sá klettur sem við stöndum á. En án þeirrar samstöðu er ég hræddur um að við getum haldið áfram í sama farinu. Við höfum oft talað um byggðamálin en því miður held ég að það hafi skort mjög á að menn gerðu sér grein fyrir hversu brýnt það væri að hrinda þeim í framkvæmd. Ég held líka að hluti af því hversu illa hefur tiltekist sé kannski ekki viljaleysi dags daglega heldur að miklu leyti líka hefðir og löggróinn vani að mönnum hættir við að líta þannig á að það sé sjálfsagður hlutur að byggja upp alla stjórnsýslu í Reykjavík og geri það bara svona án umhugsunar. Ég minnist þess að fyrir ekki mjög mörgum árum síðan stóð til að stofna nýtt fyrirtæki sem hét Fiskistofa. Einhverjum datt í hug að það væri í lagi að sú stofnun gæti verið hvar sem væri á landinu, m.a. kom tillaga um Eyjafjörð. Nei. Menn sögðu þá: Það er meiningin að þetta verði það lítið fyrirtæki að það tekur því ekki að stofna það í Eyjafirðinum. Svo vita menn hvernig það hefur gengið fyrir sig. Þetta er eitt af dæmunum. Ég veit að þau eru fjöldamörg og þetta er að gerast kannski daglega eða á hverjum einasta vetri að við erum að gera það að hefð og löggrónum vana að efla alltaf og byggja ofan á þá stjórnsýslu sem hefur verið aðalsegullinn á fólkið hingað gegnum þessa öld, og aðalorsökin fyrir þessari miklu röskun. Ég þakka fyrir þessa þáltill. sem ég held að sé til verulegra og mjög mikilla bóta og geti, ef hugur fylgir máli, orðið til þess að marka hér tímamót. Ég vil sérstaklega nefna að í tillögunum er farið út á nýjar brautir á hvern veg menn koma áhættufé í atvinnurekstur. Það er nú þannig að aðrar þjóðir stunda mjög byggðastefnu. Aðrir þjóðir gera sér grein fyrir því að ákaflega mikilvægt er að byggja löndin. Bandaríkin og Kanada stunda mikla byggðastefnu, mjög mikla og gera það kerfisbundið, taka heilu sýslurnar fyrir til nokkurra ára eftir því sem menn telja þörf á til að byggja þau upp. Yfirleitt nota þeir alltaf áhættufé og það skiptir ekki máli hver á áhættuféð ef farið er að réttum leikreglum og lögmál markaðarins látin ráða. Yfirleitt gengur það þannig fram að menn fara eftir öðrum fjárfestum, hengja sig við þá sem eru að taka áhættuna og láta þá aðila um féð, um umsýslu þess, hafa hagnað af því ef vel gengur en taka svo tapinu ef illa fer. Þannig tryggja þeir að féð sé í höndum þeirra sem hafa hagsmuna að gæta í að taka áhættuna, gera allt sitt besta til að ná arði af atvinnurekstrinum. Við eigum að fara þessa leið, enda sýna sporin það, árangur manna sýnir það mjög víða að menn hafa getað náð árangri í byggðamálum. Síðasti hv. þm. talaði um árangur Englendinga. Það er alveg rétt að Englendingar hafa náð mjög miklum árangri í byggðamálum. Ég minnist þess t.d. að þegar Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna var að byggja upp sína miklu starfsemi í Grimsby var sú góða kona Margrét Thatcher forsætisráðherra í Englandi. Þá fékk Sölumiðstöðin verulegan byggingarstyrk til að byggja upp þá verksmiðju vegna þess að þá var Humberside-svæðið talið mjög veikt svæði og þá voru veittir styrkir til uppbyggingar þar. Það skipti engu máli hvort það voru útlendingar, í þessu tilfelli voru það Íslendingar, styrkir voru veittir til uppbyggingarinnar. Humberside er ekki lengur vandræðasvæðið. Það eru önnur svæði sem þeir einbeita sér að. Um þetta höfum við alls staðar dæmi, bæði í Ameríku, í Evrópu, ég tala nú ekki um á Norðurlöndunum. Menn hafa náð árangri. Við ættum að vita það og trúa því að við getum náð árangri líka. Herra forseti. Mér hefur þótt þessi umræða mjög góð þó að mér hafi stundum fundist það vanta í hana að við erum að byggja landið vegna þess að við höfum hag af því. Við erum ekki bara að gera það af því að Ísland er svo fallegt eða okkur þyki svo vænt um það. Við erum fyrst og fremst að byggja landið af því að við vitum að við höfum hag af að byggja það og þess vegna verðum við að hafa það að leiðarljósi við hvert einasta fótmál að landsbyggðin verður að fá að njóta sinna landgæða. Ef við höfum það ekki sem leiðarljós, þá er ég hræddur um að við náum ekki mjög langt. Við getum séð þetta mjög víða í því sem við erum að gera. Við höfum verið að fjalla á undanförnum vikum um vandamál landbúnaðarins, t.d. sauðfjárræktina. Ég er t.d. sannfærður um að við verðum að ná árangri í sauðfjárrækt ef við ætlum að halda henni áfram og það er sjálfsagt að styrkja sauðfjárræktina en við munum gefast upp á því fyrir rest ef við náum ekki árangri. Ég er sannfærður um að við verðum að breyta núverandi reglum. Við verðum að gera samninga til mjög langs tíma og gera kvótana framseljanlega til að tryggja það að sauðfjárræktin lendi þar sem gerhyglin er til staðar hjá bændunum, þar sem besti bústofninn er og þar sem grasið er, annars náum við ekki árangri. Svona getum við talið áfram. Ég get t.d. rætt um sjávarútveginn. Ég er persónulega sannfærður um að fátt hafi valdið meiru um hina vondu þróun í byggðamálum á Íslandi en einmitt sú stjórn fiskveiða sem við höfum, því miður, vegna þess að með því kerfi, þó ýmislegt sé kannski gott í því, var það tekið af byggðunum að þær fengju að njóta sinna sjávargæða í nálægð við miðin. Hins vegar er kannski ýmislegt gott við kerfið og það sem hélt því gangandi og hélt því opnu og var framsalsleyfið, hið frjálsa framsal kvótans. Svo gerist það, herra forseti, í vetur að allt í einu er dembt fram frv. sem eyðileggur framsalið meira og minna, eyðileggur að þeir sem gátu helst bjargað sér í að fiska gætu gert það á hagkvæmastan hátt og ódýrast. Það var eyðilagt með einum lögum og menn vildu ekki þýðast neinar viðvaranir í því. Þar á ég við lögin um Kvótaþing. Ég skal ábyrgjast að bara með þeim einu lögum vorum við að valda landsbyggðinni óhemjulegu óhagræði, alveg óskaplegum vandræðum. Nauðsynlegt er að átta sig á því við hverja lagasetningu hvað við erum að gera og sérhver maður verður að vera vakinn yfir því hvað hann er að gera í þessum byggðamálum ef við ætlum að ná árangri. Ég get tekið annað dæmi úr sjávarútvegi. Það hefur legið fyrir um margra ára skeið að við vitum það, eða ég tel mig vita það, herra forseti, að verulegur aðstöðumunur, samkeppnismunur, er milli vinnslunnar úti á sjó og fiskvinnslunnar í landi. Hvað eftir annað hefur því verið lofað að reyna að taka á þessum málum eða fara í það en það er einhvern veginn þannig að sjútvrn. fæst ekki til að hreyfa sig í málinu. Það er allt gott að segja um nýjar atvinnugreinar sem við byggjum upp á landi og það er lífsnauðsynlegt en við skulum minnast þess að sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn eru þó sá grunnur sem við byggjum á. Ef við skekkjum samkeppnisaðstöðu þessarar grundvallaratvinnugreinar er hætt við því að annað fari úrskeiðis. Þorpin kringum landið byggðust upp á sjávarútveginum og við erum að gera rangt gagnvart heildarökonómíunni ef við skekkjum rekstrargrundvöllinn. Þá erum við að færa peningana á einhverja vitlausa staði, við erum að valda efnahagslífinu miklu tjóni. Brýnt er að menn séu með það í huga hverja stund þegar við erum að setja þessi lög, hvað við meinum með því, og ef við ætlum að byggja upp landið eins og mér heyrist í dag að flestir geri sér grein fyrir þá verða menn að hafa í huga að við megum ekki gera neinar kórvillur í lagasetningunni frá degi til dags. Við verðum að vinna að þessu á öllum vígstöðvum. Ég held að það sé rétt, sem kom fram í dag, að gagnvart byggðamálunum getum við þess vegna verið að nálgast ögurstundina. Þess vegna trúi ég því að það sé fullkomlega ástæða til þess að hrinda þessari þáltill. nú þegar í framkvæmd og gera kannski margt fleira því að þess þarf. Við þurfum að berjast á öllum vígstöðvum, við þurfum að taka verulega fast á til þess að svo megi verða. Ég ítreka þakkir mínar til stjórnar Byggðastofnunar. Ég er viss um að það var grundvallaratriði til þess að hefja nýja sókn í þessum málaflokki, í þessum lífsviðhorfum eða byggðaviðhorfum Íslendinga, að greina þennan vanda. Ég held að það hafi verið gert þarna ákaflega vel og ákaflega samviskusamlega. Við höfum land til að standa á, nú höfum við ákveðna hluti, nú vitum við nákvæmlega niðurskrifað hvar skórinn kreppir þannig að nú á það ekki að vera neinum afsökun að við séum út og suður í því sem við erum að gera. Við höfum verið að vinna að því á undanförnum árum að leysa íslenskt efnahagslíf úr læðingi. Ég er viss um að með því að halda þeirri stjórnarstefnu áfram sem við höfum fylgt getum við unnið mjög margt sem kemur landsbyggðinni til góða. Ég tala ekki um ef við höfum manndóm í okkur til þess að afnema mónópólið sem er t.d. á orkumálunum og gera það frjálst þá væri það stórt skref, svo ég nefni eitthvert dæmi. Við eigum líka möguleika á því með því að selja ríkisfyrirtækin að gera enn þá meira stórátak í samgöngumálum, fjárfestingar sem munu skila þjóðfélaginu gríðarlegum arði. Það er ekki verið að sóa peningum, það mundi skila þjóðfélaginu gríðarlegum arði á komandi árum. Halda áfram því starfi að byggja upp atvinnulífið og gera Ísland að ríku þjóðfélagi, kannski því ríkasta sem er í heiminum. Ég er sannfærður um að það er hægt og það er hægt með því að nýta landgæðin í heild og það eigum við að gera, herra forseti.

Herra forseti. Nú er komið að lokum þessa málflutnings sem hefur verið mjög málefnalegur og farið vítt yfir sviðið sem von er þegar um svo viðamikið og mikilvægt mál er að ræða. Mér finnst sú tillaga sem fram er borin mjög góð að mörgu leyti og tekið er á flestum þeim þáttum sem skipta máli þegar byggðamál eru rædd. Segja má að með breyttum vinnubrögðum Byggðastofnunar á undanförnum árum, og sérstaklega á þessu kjörtímabili, hafi áherslurnar sem birtast í þessu frv. verið að kristallast, m.a. áherslur á það hvernig eigi að úthluta fjármunum til landsbyggðarinnar, eins og fram kemur í 3. tölulið, með því að styrkja eignarhaldsfélög, sem stofnuð hafa verið hjá landshlutunum og á mörgum stöðum þar sem það hefur verið gert, styrkt verulega eignarhaldsfélögin og byggðina og eflt þá byggðastarfsemi sem þar hefur verið mótuð. Segja má að á Suðurnesjum hafi verið ákveðin forusta í því efni. Með markaðs- og atvinnumálaskrifstofunni sem þar hefur verið reist hafa einnig ýmsar nýjungar og atvinnuráðgjöf átt sér stað sem er eftirtektarverð. Ég held einnig, herra forseti, að skv. 4. tölulið sé tæpt á ýmsu sem getur skipt máli varðandi útgerðarform landsbyggðarinnar en ég held að það megi með ýmsum rökum grípa til aðgerða í útgerðarháttum á landsbyggðinni sem eru óvenjulegar og þar á ég fyrst og fremst við að beita þá þeim möguleika sem kemur fram í 4. tölulið þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Sérstaklega verði hugað að aðgerðum í byggðum þar sem atvinnulíf er fábreytt og útgerð á í vök að verjast.`` Ég held að þetta ákvæði eigi að geta orðið jafnvel til þess að menn breyti lögum um stjórn fiskveiða á þann hátt að byggðir sem eiga í vök að verjast, sem eru í þessa orðs merkingu líklega allar byggðir utan höfuðborgarsvæðisins, megi stunda ákveðna útgerð frjálst, og þá meina ég krókaútgerð eða útgerð krókabáta með færum þannig að takmörkun veiðanna sé önnur en á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef sjálfur talið það eðlilegt að veita krókabátum það frjálsræði að þeir megi sækja sjóinn þegar gefur. Þá er ég að tala um báta undir sex tonnum og ég er að tala um báta sem eru með færi en ekki með línu eða net. Krókabátar hafa á undanförnum árum í rauninni haldið uppi atvinnunni í minnstu byggðunum og jafnvel einnig stærri byggðunum í mjög ríkum mæli og komið í staðinn fyrir það mikla magn afla sem hefur farið út á sjó til vinnslu í frystitogurum. Þannig hefur haldist uppi atvinna sem hefði annars ekki verið og um leið hafa ungir menn náð að koma undir sig fótunum í útgerð og náð að efla sig sem hefði ekki annars verið mögulegt eins og útgerðarformið hefur þróast í dag. Ég held því að ef þessari tillögu yrði beitt af alefli þá væri hægt að ná tökum á þessu sérstaka máli. Í 7. tölulið er talað aðeins um stóriðju eða stóriðjuverkefni sem eru mjög ofarlega í huga landsbyggðarmanna og í mínum huga er óþarflega mikið gert úr því að stóriðja komi til með að breyta miklu á landsbyggðinni. Ég er ekki að segja að það geti ekki breytt verulegu en ég held að menn geri of mikið úr því. Áfallið þegar stóriðjuáformin rætast ekki verða of þung fyrir landsbyggðina og menn verða fyrir vonbrigðum, horfa upp á það að þeim sé hafnað í einhverri merkingu sem ég held að sé slæmt. Ég held að nauðsynlegt sé að horfa á það bara kalt og frá rökfræðilegum sjónarmiðum að rekstur stóriðju úti á landi í miklu fámenni er afskaplega hæpinn og það er það sem hefur komið í veg fyrir að útlendingar hafi byggt eða tekið áhættu af því að setja mikla fjármuni í stóriðju á landi að þeir sjá ekki fyrir sér að sá rekstur geti blómstrað eins og í fjölmenni. En slík starfsemi þarf mikið fjölmenni og þarf mikla þjónustu. Ég er því dálítið hræddur um það að menn horfi of mikið til þessa valkosts og ættu jafnvel að breyta þeirri hugmyndafræði verulega. Ég held að í 8. tölulið komi fram mjög góð hugmynd, þ.e. að skapa störf í hátæknigreinum án tillits til búsetu. Eitt af því sem ég tel að geti styrkt stöðu okkar í atvinnuuppbyggingunni úti á landi eru svokölluð frísvæði, sem hafa verið liður í byggðastefnu margra ríkja í Evrópu, m.a. Íra sem hafa sett frísvæði á viðkvæmum svæðum eins og Shannon og náð að byggja upp alveg ótrúlega fjölþætta atvinnustarfsemi sem hefur leitt af sér aðra starfsemi, eins og menntastofnanir sem hafa í raun náð að verða framúrstefnustofnanir á heimsvísu. Ég held að við höfum ekki veitt þeim möguleika nógu mikla athygli, sem er stofnun frísvæða, og heldur ekki þeim möguleika sem fylgir frísvæðum. Við höfum fengið sértaka viðurkenningu frá Evrópusambandinu um að hér mætti vera sérstakt frísvæði utan höfuðborgarsvæðisins, sem hefði möguleika til sértækra aðgerða sem mundu ekki ganga á skjön við hugmyndir Evrópusambandsins um styrki til sérstakra svæða sem væru þá ekki samkvæmt reglum. Ég held því að menn ættu samkvæmt þeim hugmyndum sem hafa náð að blómstra innan frísvæðamöguleikans að huga betur að þeim möguleika en gert hefur verið. Ég vil svo segja eitt varðandi 11. liðinn sem mér finnst líka hafa verið vel orðaður en ég held að þar mætti bæta við ýmsu sem varðar sendingar fjölmiðla og Pósts og síma eða Landssímans og annarra fyrirtækja um land allt. Ekkert fer meira í taugarnar á landbyggðarfólki en sambandsleysi, þ.e. sambandsleysi GSM og síma yfirleitt, fjarskiptatækja, sambandsleysi sjónvarps, að ná ekki Stöð 2, ná ekki útvarpssendingum almennilega. Allt slíkt hefur farið afskaplega í taugarnar á fólki og ég held að menn verði að halda vel utan um slík atriði svo að fólki úti á landi finnist að hugsað sé um það af opinberum aðilum að þessu leyti. Eitt held ég að mundi skila okkur verulegum árangri í byggðamálum. Það er breytt kjördæmaskipan sem verið hefur til umræðu á undanförnum mánuðum og kemur væntanlega inn í þingið mjög fljótlega. Þær hugmyndir lúta að því að þéttbýliskjarnar verði í hverju kjördæmi og ég álít að það muni styrkja landsbyggðina verulega. Við sjáum fyrir okkur að þeir byggðakjarnar verði reyndar á jöðrum margra þessara svæða. Reykjanesbær verður t.d. stærsta byggðarlagið í suðurkjördæmi. Akureyri verður nokkurn veginn í jaðri norðausturkjördæmisins og Akranes í jaðri vesturkjördæmisins. Eigi að síður ber að líta svo á að þessi stóru byggðarlög geti orðið þau akkeri sem þróað geti starfsemi sem nýtist öllu kjördæminu. Ég tel að í kringum nýja kjördæmaskipan eigum við að reyna að stofna fyrirtæki og stofnanir sem nýtist viðkomandi kjördæmum en geti um leið nýtt sér þann stöðugleika sem höfuðborgarsvæðið getur veitt þessum miðkjörnum, þ.e. stærri byggðakjörnum innan hvers kjördæmis. Mér finnst afar mikilvægt að íbúar kjördæmanna hafi á tilfinningunni að þau eigi svona nokkurs konar kjarna, höfuðborgarsvæði, sem þjónustan leiti til. Herra forseti. Liður 20, um langtímaviðhorf og stofnvegi á miðhálendinu, finnst mér athyglisverð og góð hugmynd. Mér finnst eðlilegt að marka hugmyndir um stofnvegi um hálendið og marka stefnu í hvernig virkja eigi ferðamennskuna og það aðdráttarafl sem náttúruperlur hálendisins hafa á ferðamenn. Ég held að við eigum að snúa okkur meira að því verkefni en gert hefur verið fram að þessu. Það gæti hugsanlega komið í veg fyrir mörg áform sem í dag eru uppi um annars konar starfsemi sem betur þyrfti að íhuga með framtíðina í huga. Herra forseti. Það verður aldrei hægt að veita alla þá þjónustu sem menn vilja í hinum fámennari byggðum. Þá þjónustu verður aldrei hægt að veita nema á einum stað á landinu, á höfuðborgarsvæðinu, einfaldlega vegna þess að landið er fámennt og stórt. Ég held samt að við eigum að taka undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram um að tala eigi jákvætt um landsbyggðina. Við ættum að leggja meiri áherslu á það í þessari áætlun og auglýsa og byggja upp jákvæða umfjöllun um landsbyggðina og búsetu úti á landi. Opinberir aðilar ættu jafnvel að fjármagna auglýsingaherferð fyrir landsbyggðina í heild sinni, um búsetu þar, búsetuskilyrði, möguleika og þá dýrð og dásemd sem landsbyggðarmenn vilja meina að fylgi sínu byggðarlagi. Ég hef sjálfur sem landsbyggðarmaður alltaf álitið það gæfu mína að hafa verið alinn upp úti á landi. Þar með er ég ekki að gera lítið úr því að vera alinn upp í Reykjavík en þetta getur svo sem átt vel saman. Ég er sömu skoðunar og flestir aðrir, þ.e. að allt landið ætti að vera í byggð. Því getum við fylgt eftir með ýmsu móti. Menn eru að reyna það með þessari ályktun og með því að styrkja hana enn frekar ættum við að geta náð enn meiri árangri og þá er tilgangnum náð. Ef það næst með samstilltu átaki hér í þinginu þá eigum við ekki að þurfa að kvíða því að landið verði á rönd byggðalega séð.

Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða við lok þessarar umræðu að færa hv. þingmönnum þakkir fyrir málefnalega og góða þátttöku í meðferð málsins. Það gefur okkur vonir um að þessi ályktun, þá hún hefur verið samþykkt, fái góðan stuðning og framgang á næstu árum, þ.e. gildistíma ályktunarinnar. Ég hygg að þeir sem hér hafa talað hafi flestir verið sammála um að þó ályktunin sé góð og því væri verr af stað farið en heima setið ef menn fylgdu þessum orðum ekki eftir með athöfn.