Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, fjallar um söluskatt og var boðað strax í frv. því til fjárlaga, sem lagt var fyrir Alþingi, þegar það kom saman að nýju til funda í janúarmánuði. Í því frv. er gert ráð fyrir söluskatti af vörusölu og þjónustu innanlands, 280 millj. kr., og þar af gangi til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga fimmtungur eða 56 millj. kr. Um þetta segir svo í grg. fjárlagafrv., að afnám tekjuskatts á almennum launatekjum lækki tekjuskattinn og 9% söluskattur, sem nú er, muni felldur niður. Siðan segir í grg.: „Í stað þessa tekjumissis kemur nýr almennur söluskattur, sem ríkisstj. mun bera fram frv. um á næstunni og áætlað er að gefi af sér 280 millj. kr. Gert er ráð fyrir, að einn fimmti hluti þessa skatts gangi ekki til ríkisins, heldur til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, og geti þannig orðið til að lækka núverandi útsvör.“ Undirbúningur þessa máls var falinn fjórum starfsmönnum ríkisins, þeim ráðuneytisstjórum efnahagsmrn, og fjmrn., Jónasi Haralz og Sigtryggi Klemenzsyni, hagstofustjóranum Klemenz Tryggvasyni og tollstjóranum í Reykjavík, Torfa Hjartarsyni. Þeir sömdu grg. og till. varðandi þessi mál, sem þeir skiluðu svo í hendur ríkisstj. Hún ræddi ýtarlega við þá um málið í heild og einstökum atriðum, og niðurstaðan var það frv., sem hér liggur fyrir. Í þessu frv. er gert ráð fyrir tvenns konar söluskatti, eins og segir í 1, gr.: „Söluskatt skal greiða í ríkissjóð: 1) Af innlendum viðskiptum, eins og nánar er fyrir mælt í öðrum kafla l. 2) Af innfluttum vörum, sem teknar eru til tollmeðferðar, eins og nánar er tiltekið í III. kafla laganna.“ Í niðurlagi 1. gr. er svo sagt, að ríkissjóður greiði jöfnunarsjóði sveitarfélaga 1/5 hluta þessa skatts, og í ákvæði til bráðabirgða, a-lið, segir, að af viðbótarskattinum við innflutningssöluskattinn skuli ríkissjóður greiða einnig 1/5 hluta til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Nú kunna menn í fyrstu að spyrja, hvernig standi á því, að hinn almenni söluskattur í smásölu og af þjónustu nægi ekki til að ná inn þessum tekjum, sem ríkissjóður þarf á að halda, og ég vil taka það strax fram, að því fer fjarri, að það stafi af nokkrum röngum útreikningum eða skökkum áætlunum hagfræðinga, eins og skýrt hefur verið frá í sumum blöðum undanfarið. Ástæðurnar eru þær, sem ég skal nú greina: Í fyrsta lagi: Þegar gert var ráð fyrir þessum söluskatti í fjárlagafrv., var reiknað með, að söluskatturinn hinn almenni yrði 3 eða 4%, og viðbúið, að hann þyrfti að vera 4% eða kannske ríflega það til að ná inn þessari upphæð. Við nánari athugun málsins þótti ekki rétt að hafa hundraðstöluna hærri en 3%, eins og ákveðið er í þessu frv. Þessi er fyrsta ástæðan til þess, að af þeim skatti fæst lægri upphæð en í rauninni hafði verið reiknað með, þegar fjárlagafrv. var samþykkt. Í öðru lagi hafa undanþágur í frv. frá skattinum orðið miklu viðtækari við nánari athugun heldur en í upphafi var gert ráð fyrir. Vil ég þar sérstaklega nefna byggingarvinnu og mannvirkjagerð. Áður hefur söluskattur að meira og minna leyti náð til slíkrar vinnu og framkvæmda, en við nánari athugun nú og undirbúning þessa máls þótti rétt að undanþiggja byggingarvinnu og mannvirkjagerð þessum skatti. Meðal ástæðna, sem til þess liggja, er sú, að það væri mjög óeðlilegt að heimta slíkan söluskatt af eigin vinnu manna við byggingu íbúða, en eins og kunnugt er, er í tekjuskattslögum sérákvæði um, að eignarauki, sem stafar af slíkri eigin vinnu, skuli undanþeginn tekjuskatti. Það lagaákvæði hefur orðið til þess að örva menn mjög til byggingar eigin íbúða. Það mundi koma mjög illa við og vera í rauninni óeðlilegt, ef farið væri að leggja söluskatt á slíka vinnu. En um leið og hún væri undanþegin, væru skapaðir miklir örðugleikar á álagningu og innheimtu söluskattsins af annarri byggingarvinnu, og með slíkri undanþágu, sem í rauninni væri sjálfsögð og óhjákvæmileg, mundu skapast ákaflega margvíslegir möguleikar til þess að komast hjá skattinum í einstökum tilfellum. M.a. af þessari ástæðu, en auk þess koma þar ýmsar fleiri til, var horfið frá því að leggja söluskattinn á byggingarvinnu og mannvirkjagerð, en það er allstór fúlga. Enn fremur hefur, eins og greinir í 6. og 7. gr. þessa frv., verið talið rétt að undanþiggja m.a. ýmsar rekstrarvörur útvegsins og landbúnaðarins, eins og fiskumbúðir, veiðarfæri ýmiss konar, salt, beitusíld, enn fremur tilbúinn áburð, grasfræ, fóðurvörur. Önnur ástæðan til þess, að heildartekjur af skattinum verða minni en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlagafrv., er því þessi, að rétt þótti að hafa undanþágur nokkru víðtækari en í öndverðu var ráð fyrir gert. Þriðja ástæðan er sú, að söluskatturinn verður í gildi aðeins níu mánuði ársins eða þrjá ársfjórðunga í stað fjögurra, sem að sjálfsögðu dregur mjög úr heildarupphæðinni. Þessar eru ástæðurnar fyrir því, að sá 3% söluskattur, sem frv. gerir ráð fyrir, nægir ekki til að afla þeirra tekna á þessu ári, sem nauðsynlegt er og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Þess vegna er farin sú leið til bráðabirgða að afla viðbótarteknanna, sem með þarf, með nokkurri hækkun á innflutningssöluskattinum. Sá innflutningssöluskattur er nú 7% og hefur verið undanfarin ár, verður hækkaður um 8% upp í 15%. Þetta frv. um söluskatt felur í rauninni ekki í sér nýjar álögur á landsfólkið, heldur tilflutning eða breytingu á gjaldheimtunni. Það er í fyrsta lagi, að tekjuskatturinn, sem nú verður afnuminn á almennum launatekjum, verður um 110 millj. kr. minni á þessu ári en hann hefði orðið að óbreyttum skattalögum. Í öðru lagi er gert ráð fyrir, að 9% söluskatturinn, sem nú er í gildi, falli niður, en hann hefði væntanlega numið á þessu ári um 114 millj. kr. Þarna eru komnar 224 millj., sem ríkissjóður missir í af tekjum af þessum tveimur ástæðum. Loks er gert ráð fyrir, að varið sé 56 millj. kr. til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna, sem gengur svo til bæjar- og sveitarfélaga í því skyni að lækka útsvörin. M.ö.o.: sú lækkun, sem verður á tekjuskatti, á 9% söluskattinum núgildandi og útsvörum, nemur um það bil sömu upphæð, eða 280 millj., elns og gert er ráð fyrir að afla með þessu frv. Í II. kafla þessa frv. er ákvæði um söluskatt af viðskiptum, og segir svo í 2. gr.: „Af andvirði seldrar vöru og verðmæta og endurgjaldi fyrir hvers konar starfsemi og þjónustu skal greiða 3% söluskatt.“ Í 3. og 4. gr. eru svo nánari skýringar. Í 3. gr. segir: „Söluskattskylda af seldri vöru eða vinnu skal almennt bundin við síðasta stig viðskipta, það er sölu til neytenda.“ Hins vegar er sala á vörum skattfrjáls til aðila, sem kaupir þær til að selja aftur í atvinnuskyni eða sem efni í vöru, sem hann hefur atvinnu af að framleiða eða selja. í 4. gr. eru talin upp ýmis dæmi, sem falla undir söluskattskyldu. Í 5. gr. eru taldir upp aðilar, sem söluskattskyldir eru. Og í 6. og 7. gr. eru undanþágur, í fyrri greininni varðandi vörur og verðmæti og í síðari greininni varðandi þjónustu og aðra starfsemi. Ég hef rakið nokkuð, hvað undanþegið er vegna sjávarútvegs og landbúnaðar. En af öðrum vörum og verðmætum, sem eru undanþegin söluskatti, eru samkv. 6. gr. vörur, sem seldar eru úr landi, enn fremur nýmjólk, nema um veitingasölu sé að ræða, flugvélaeldsneyti, dagblöð og hliðstæð blöð, fasteignir, skip, flugvélar, lausafé, sem seljandi hefur notað í eigin þágu eða við starfsemi sína, heimilisnotkun bónda á eigin framleiðsluvörum og enn fremur þær vörur, sem greindar eru í 2. gr. tollskrár. Í 7. gr. er svo í fyrsta lagi undanþegin vinna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð, eins og ég rakti hér áðan, í öðru lagi vinna við skipaviðgerðir, en ef vinna við skipaviðgerðir væri söluskattskyld, mundi skapast mjög óeðlilegt misræmi milli skipaviðgerða innanlands og erlendis. Skipaviðgerðir erlendis eru að sjálfsögðu ekki söluskattskyldar, og til þess að skapa hér ekki misræmi í milli, þá er þetta undanþáguákvæði um skipaviðgerðir. Þá eru enn fremur undanþegnir söluskatti vöruflutningar, og er það af eðlilegum ástæðum, þar sem hér er um að ræða skatt á síðasta stigi, en yfirleitt kemur kostnaður við vöruflutninga inn í verð vöru á lokastigi og leggst þar með á heildarverð vörunnar. En einnig eru undanþegnir í greininni fólksflutningar almennra leigubifreiða á bifreiðastöðvum. Það þykir ekki eðlilegt að láta skattinn ná til þeirrar þjónustu. Áður fyrr var skatturinn á bifreiðaakstri um tíma, en var síðan fallið frá honum af ýmsum ástæðum, þótti ekki alls kostar sanngjarnt, og auk þess mjög erfitt í álagningu og innheimtu vegna þess, um hve marga aðila er að ræða. Þá er undanþegin söluskatti enn fremur húsaleiga, þó ekki leiga gistihúsa og samkomuhúsa, og ýmis önnur atriði, sem þarna eru rakin í 7. gr., sem ég tel ekki ástæðu til að rekja hér nánar. Í næstu greinum á eftir eru svo skýringarákvæði um það, hvernig söluskatturinn skuli á lagður og hvaða aðilar skuli hafa þau mál með höndum. III. kaflinn fjallar svo um söluskatt af innflutningi, og er þar í 17. gr. ákveðinn 7% söluskatturinn af tollverði allrar innfluttrar vöru, en það er aðeins lögfesting á því, sem nú er, og er 17. gr. í aðalatriðum í samræmi við gildandi reglur. Í 18. gr. er helmild til ráðh. til þess að undanþiggja tilteknar vörur innflutningssöluskatti. Í núgildandi lagaákvæðum eru taldir sérstaklega upp nokkrir vöruflokkar, sem eru undanþegnir, en auk þess er svo ráðh. veitt heimild til að veita fleiri undanþágur. Upptalning núgildandi laga á þessum undanþágum er mjög ófullkomin, og reyndin hefur orðið sú, að ráðh. hefur í reglugerð kveðið nánar á um undanþágurnar, og þar eru þær tilgreindar eftir tollskrárnúmerum. Í þessu frv. er lagt til af hagkvæmniástæðum að sleppa þessari upptalningu allri saman, en í stað þess sé ráðh. veitt heimild til að veita undanþágur með reglugerð, og ég vil taka það sérstaklega fram, að gert er ráð fyrir, að undanþágur frá innflutningssöluskatti verði í aðalatriðum þær sömu og nú tíðkast. Í IV. kafla eru svo nánari ákvæði um framkvæmd og eftirlit með álagningu og innheimtu söluskattsins og m.a. heimild til þess að setja með reglugerð nánari fyrirmæli um framkvæmd laganna, m.a. um sérstakt bókhald, og það er m.a. nauðsynlegt að hafa heimild til að fyrirskipa bókhald hjá sumum aðilum, sem eru ekki bókhaldsskyldir samkv. núgildandi bókhaldslögum, en eiga samkv. þessu frv. að greiða söluskatt af víðskiptum. Í lok frv. eru svo ákvæði til bráðabirgða, en þau fjalla fyrst og fremst um þennan viðbótarinnflutningssöluskatt, 8%, sem gert er ráð fyrir að innheimta á þessu ári. Um þetta mál almennt vil ég segja það, að stefnan er sú nú að draga úr beinum sköttum, og ætla ég, að það verði þannig ekki aðeins nú á þessu þingi, þegar væntanlega verður samþykkt breyt. á tekjuskattslögunum í samræmi við það stefnuskráratriði ríkisstj. að afnema skatt á launatekjum, heldur ætla ég, að það verði stefnan á næstu árum fremur að draga úr beinum sköttum heldur en auka þá. Varðandi aðaltekjustofn ríkissjóðs, aðflutningsgjöld, tolla, innflutningsgjald, ætla ég, þegar við gefum verzlunina og innflutninginn í vaxandi mæli frjálsan og stefnum að sjálfsögðu að því á næstu árum að komast inn í fríverzlunarsambönd eða svæði sem víðast, þá hljóti stefnan fremur að verða sú að draga úr tollum og aðflutningsgjöldum en að auka þá. Þegar við höfum þetta hvort tveggja í huga, að stefnt er að því fremur að draga úr beinu sköttunum og enn fremur að draga úr aðflutningsgjöldunum fremur en auka þau, þá kemur næsta spurningin: Hvernig á þá ríkissjóður að afla sér tekna til að standa undir þeirri starfsemi og þjónustu, sem hann þarf að annast? Og þá verður að flestra áliti, sem kynna sér þessi mál, helzt fyrir söluskattur eða veltuskattur í einu formi eða öðru. Margar aðrar þjóðir hafa í vaxandi mæli farið inn á þessa braut. Þannig hefur það verið um allmargra ára skeið varðandi Norðmenn, að þeir hafa haft allháan söluskatt hjá sér á síðasta stigi í smásölu og verið drjúgur hluti af tekjum norska ríkíssjóðsins. Svíar hafa nú nýlega eftir mikinn undirbúning og athuganir tekið einnig upp sölu- eða veltuskatt á siðasta stigi. Við undirbúning þessa frv. hefur verið í verulegum atriðum stuðzt við löggjöf Norðmanna og Svía í þessum efnum, og við framkvæmd málsins verður að sjálfsögðu einnig stuðzt við þeirra reynslu: En söluskattur getur að sjálfsögðu verið í ýmsum myndum, og það eru einkum þrjár leiðir, sem til athugunar komu við ákvörðun þess, hvernig ætti að leggja á þennan söluskatt. Það er í fyrsta lagi að halda í meginatriðum núverandi söluskattskerfi og auka við það, í öðru lagi að leggja söluskatt aðallega á heildsölu og svo framleiðslu og þjónustu og svo þriðja leiðin að leggja söluskatt á smásölu, framleiðslu og þjónustu, eða m.ö.o. á lokastigi viðskiptanna, áður en varan, vinnan eða þjónustan er látin kaupanda eða neytanda í té. Varðandi fyrstu leiðina, þ.e.a.s. að byggja að grundvelli til á núgildandi söluskattskerfi, þá má segja, að sá grundvöllur var lagður árið 1945 með veltuskattinum, sem svo var nefndur, en sá veltuskattur náði til allra tegunda viðskipta, heildsölu, smásölu, framleiðslu og þjónustu. Þar var um að ræða þá tegund söluskatts, sem kölluð er fjölstigakerfi. En þá er söluskattur lagður á öll viðskipti í hvert sinn, sem sala fer fram. Skatturinn getur þannig hlaðizt oft eða, mörgum sinnum á sömu vöruna, nefnilega við hráefnisstig, framleiðslu-, heildsölu-, smásölustig, eða á efni og vinnulaun á ýmsum vinnslustigum framleiðslunnar. Með veltuskattslögunum var dregin markalína, sem enn helzt í framkvæmd, að varðandi skattgreiðslu af vinnu og þjónustu skyldi skattskyldan miðast við það, hvort vinna eða þjónusta væri seld með álagningu eða án hennar. Þessi veltuskattur frá 1945 gilti í eitt ár, en var síðan endurvakinn árið 1947 á sama grundvelli undir nafninu söluskattur, og síðan hefur þessi söluskattur verið framlengdur um eitt ár í senn. Á árinu 1948 var sú breyting gerð, að heildsala var undanþegin söluskatti, en í stað þess settur á innflutningssöluskattur. 1956 var sú meginbreyting gerð á skattinum, að smásala var undanþegin greiðslu hans, nema að því leyti sem sala eða afhending vöru gat talizt þáttur í framleiðslu eða iðnaðarstarfsemi. Megindrættirnir í núgildandi kerfi eða fjölstigakerfinu eru í rauninni þessir: Skatturinn er sem sagt fjölstigaskattur og kemur á hin ýmsu stig framleiðslu og sölu og misjafnlega oft eftir því, hvað varan eða efnið er á margra höndum frá hráefnisstigi til fullunninnar vöru. Hins vegar eru ákaflega margar sérreglur og undanþágur í núgildandi lögum, og þær eru svo víðtækar, að skatturinn nú er í rauninni allt í senn: fjölstigaskattur, einstigsskattur og millistigaskattur. Þannig er t.d. samkv. gildandi lögum smásala skattfrjáls, þó þannig, að ef hún er í vissum tengslum við framleiðslu-, viðgerða- eða þjónustustarfsemi, þá er hún skattskyld. Í sölubúð framleiðandans ber að greiða söluskatt af öllu, sem hann hefur framleitt eða unnið að, en það, sem hann selur af aðkeyptri vöru án þess að vinna að eða úr vörunni, er skattfrjálst. Það, sem verkstæði eða verktaki leggur t.d. fram af efni til framleiðslu vöru eða viðgerða, er skattskylt, en það, sem kaupandinn leggur til sjálfur, er skattfrjálst. Varðandi vinnu og viðgerðastarfsemi og þjónustu er eftir gildandi lögum greint á milli skattskyldrar og skattfrjálsrar starfsemi eftir þeirri markalínu, hvort álagning er fólgin í andvirði því, sem fyrir þessa vinnu er greitt, eða ekki. Enn fremur eru undanþágur frá skattinum og endurgreiðsluheimildir orðnar ákaflega víðtækar og flóknar. Sumar þeirra voru ákveðnar þegar í upphafi, en aðrar hafa verið veittar smám saman til að lægja þær óánægjuöldur, sem risið hafa út af misræmi í skattlagningunni. Sumum kann að virðast einföldust sú lausn að halda áfram núverandi söluskattskerfi með þeirri breytingu að taka upp að nýju söluskatt á smásölu, sem var felldur niður í desember 1956, og söluskatt á heildsölu, sem var í gildi fyrir 1948, sem sagt koma skattinum aftur í sitt upprunalega horf, eins og hann var eftir veltuskattslögunum 1945 og söluskattslögunum 1947, og fella niður meginið af þeim undanþágum, sem veittar hafa verið, sem sagt fara inn á fjölstigakerfið í meginatriðum, eins og það var í upphafi. En af þeim ástæðum, sem ég hef greint, og mörgum öðrum er talið mjög óheppilegt að fara aftur inn á þessa braut. Reynslan hefur sýnt, að þetta skattkerfi, fjölstigakerfið, er mjög erfitt í framkvæmd og ýmsir ágallar þess þannig, að varla verður úr bætt. Þessi tekjuöflun er ákaflega viðtæk, hún er á breiðum grunni, og má segja, að þessi aðferð við söluskatt gefi því möguleika til að hafa skattprósentuna lægsta. Hins vegar er reynslan sú, bæði hér og annars staðar, að slíkur skattur dregst alltaf saman, þegar frá liður, vegna þess að almennt er að því keppt þá að sameina sem flest framleiðslu- og viðskiptastig á eina hendi til þess að þurfa ekki að borga söluskattinn mörgum sinnum af sömu framleiðslunni. Það er keppt að því að sameina sem flest framleiðslu- og viðskiptastig á eina hendi eða a.m.k. látið líta út sem svo sé til þess að losna við skattinn og komast í betri samkeppnisaðstöðu gagnvart öðrum, sem hafa ekki möguleika eða bolmagn eða aðstöðu til slíkrar sameiningar. Þessi skattur kemur þá oft harðast niður, þ.e.a.s. í flest skipti, á vörur hinna smáu og dreifðu framleiðenda. Þá hefur verið reynt bæði hér og annars staðar að bæta úr þessum ágöllum skattsins með því að láta undan alls konar kröfum um undanþágur og endurgreiðslur, sem oft hafa þá leitt til nýs ósamræmis, flækt framkvæmdina, gefið möguleika til undanbragða og tilefni til fjölda ágreiningsmála milli skattgreiðenda og skattyfirvalda og einnig milli kaupenda og seljenda. Greining milli skattfrjálsrar og skattskyldrar vörusölu framleiðenda, iðnaðarmanna, viðgerðarverkstæða, þjónustustofnana o.s.frv. er örðug í framkvæmd og í vissum tilfellum tæplega framkvæmanleg, og það er erfitt að fylgjast með, hvort fyrirtæki, sem selja jöfnum höndum eigin framleiðslu og aðkeypta vöru, stundum hvort öðru blandað, geti aðgreint slík viðskipti, svo að fullnægjandi sé. Skipting iðnaðarvinnu í tvo flokka, skattfrjálsan og skattskyldan, eftir því, hvort um álagningu er að ræða eða ekki, hefur verið örðugasta og óvinsælasta verkefni skattyfirvaldanna hin síðari ár, sérstaklega hvað varðar byggingariðnað. Afleiðing þessarar skattreglu er m.a., að þeir, sem geta komið því við, selja ekki lengur vinnu starfsmanna sinna eða vinnuflokka beinlínis, heldur ráða þá sem launþega hjá þeim, sem byggt er fyrir eða unnið hjá hverju sinni. Í stað álagningar á vinnuna kemur þá kaupgreiðsla í einhverju formi. Af þessu leiðir m.a., að hjá þeim, sem hafa ekki möguleika til slikra aðferða, t.d. verktakar hjá ríki eða bæjarfélögum, eða vilja ekki beita þeim, verða byggingar eða mannvirki þeim mun dýrari sem söluskattinum nemur. Þetta hefur m.a. haft þær skaðvænlegu afleiðingar að draga mjög úr því, að opinber verk væru boðin í frjálsu útboði, eins og að sjálfsögðu er æskilegast að sé meginreglan um allar opinberar framkvæmdir, því að ef boðið er út og tekið ákveðnu tilboði, leggst 9% söluskattur á þetta allt saman, en hins vegar ekki, ef unnið er eftir reikningi eða með þeim hætti, sem ég greindi áðan. Þetta eru í stórum dráttum annmarkarnir á fjölstigakerfinu, og eftir nána athugun á því hefur ekki verið talið fært að taka það kerfi upp að nýju. Önnur leiðin varðandi söluskatt, sem til athugunar kom, var sú að leggja söluskattinn á heildsölu í stað smásölu. Þetta söluskattskerfi hefur vissulega sína kosti, m.a. að verulegur hluti skattsins yrði innheimtur hjá færri aðilum, sem auðveldara ætti að vera að hafa eftirlit með. Ágallar kerfisins eru hins vegar, að því er söluskattinn og þjónustu varðar, á margan hátt þeir sömu og ég greindi áður um núgildandi kerfi, fjölstigakerfið, en varðandi slíkan skatt, heildsöluskatt á vörusölu, eru ágallarnir helzt þessir: Það er mjög erfitt oft og tíðum að ráða fram úr þeim vanda, hvernig eigi að framkvæma skattlagninguna í hinum mörgu blönduðu verzlunarfyrirtækjum og hvernig eigi að ákveða verðgrundvöllinn, þegar ekki er hægt að byggja á raunverulegu heildsöluverði. Þessi bæði atriði eru nátengd og mjög flókin. Til skýringar má geta þess, að á árinu 1958 voru tollafgreiddar vörur til um það bil 800 innflytjenda í Reykjavík. Þessir 800 aðilar voru sumir heildsalar, aðrir smásalar. Enn aðrir voru sambland af hvoru tveggja, höfðu bæði heildsölu og smásölu. Sumir voru iðnrekendur, sumir voru samtímis iðnrekendur og heildsalar, og enn aðrir voru iðnrekendur og smásalar, og loks dæmi þess, að innflytjandi var allt í senn: iðnrekandi, heildsali og smásali. Þessi margþætta starfsemi innflytjendanna kemur fram í velflestum vöruflokkum í ýmsum hlutföllum, og virðist ekki mikill munur á, hvar niður er borið, nema auðvitað í þeim fáu vöruflokkum, þar sem ríkið eða einstakir aðilar kunna að hafa einkasöluaðstöðu. Þessi ólíku verzlunarform verða því ekki skattlögð eftir sömu reglu, og tvenns konar eða þrenns konar aðferðir hrökkva ekki heldur til, ef á að komast hjá þeim vandræðum, sem þessu hljóta að fylgja. Við athugun á þessu kerfi, sem sagt að taka söluskattinn á heildsölustiginu, hafa komið í ljós svo miklir annmarkar varðandi framkvæmdina, að horfið hefur verið frá því. Ég vil taka fram, að það er ekki aðeins niðurstaða þeirra ráðunauta, sem ríkisstj: hefur haft í þessu efni, heldur hefur það einnig orðið niðurstaðan bæði í Noregi og Svíþjóð eftir mjög rækilegar athuganir, m.a. á þessari leið, að fara að taka söluskattinn á heildsölustiginu í stað smásölustigsins. Það má benda á fleiri ágalla í þessu samhandi. Sérstaklega að því er varðar fyrsta árið mundi þessi tekjuöflun dragast mjög á langinn. Þar sem söluskattur með þessu lagi kæmi ekki á núverandi birgðir smásala og verulegur hluti heildsöluviðskipta fer fram með vöruvíxlum, er naumast hægt að taka skatt af sölunni, fyrr en þeir eru greiddir. Auk þess mundi þetta fyrirkomulag hafa í för með sér töluvert aukna fjármagnsþörf smásöluverzlana, þar sem skatturinn yrði að greiðast til heildsölunnar, en smásalinn fengi hann ekki til baka, fyrr en hann seldi vörurnar, auk þess sem hann yrði þá að greiða söluskatt af vörurýrnun og óseljanlegum vörum, m.ö.o.: það væri að íþyngja mjög smásöluverzlunum og auka verulega á rekstrarfjárþörf þeirra. Af þeim ástæðum, sem ég hef greint hér í meginatriðum, þótti ekki fært að taka upp aftur fjölstigakerfið né heldur heildsölustigið. Og þá er komið að þeirri leið, sem hér er lagt til að farin verði, og það er að taka upp einstigskerfi á lokastigi, sem sé innheimta söluskatt á lokastiginu, en það er sú sama leið, sem Norðmenn og Svíar hafa tekið upp eftir ýtarlega athugun þessara mála. Það er vissulega, eins og ég gat um áður, mikill styrkur að geta stuðzt við löggjöf og reynslu þessara nágrannaþjóða okkar í söluskattsmálum. Þessu söluskattskerfi, sem sagt á lokastigi, fylgja ýmsir kostir. Í fyrsta lagi er skatturinn almennt bundinn við eitt viðskiptastig, lokastigið, þ.e. þegar varan flyzt í hendur neytandans eða vinna eða þjónusta er látin honum í té, en önnur vöru- eða vinnusala er skattfrjáls. Skatturinn kemur því aðeins einu sinni á sömu vöru eða vinnu, og verður þá ekki lengur deilt um skattþungann á hverri einstakri framleiðslugrein eða vöru, eins og er óendanlegt ágreiningsefni við fjölstigakerfið. Af þessari sömu ástæðu skapast ekki ósamræmi eða ójöfn aðstaða, samkeppnisaðstaða, milli einstakra framleiðenda eða fyrirtækja, og það skiptir ekki heldur máli, hvort fyrirtækið tekur yfir eitt eða fleiri framleiðslustig, og það verður ekki þörf fyrir undanþágur eða endurgreiðslur þess vegna. Þá er þess loks að geta, að skattprósentan getur með þessum hætti orðið lægri en ef heildsöluskattur er notaður. Hins vegar er það að sjálfsögðu annmarki á þessu kerfi, að skattgreiðendur verða mjög margir og eftirlitið allfjölþætt. Það verður þess vegna þörf á ströngu eftirliti með greiðslu þessa skatts, og eru allýtarleg ákvæði um það í frv. og gerð grein fyrir því í grg., sem ég skal ekki fara út í hér nánar að sinni. En m.a. hefur þetta skattkerfi þann mikla kost, að það er einfaldast og auðskildast, en að skattkerfið sé auðskilið og skapi ekki ójöfnuð, er bezti grundvöllurinn fyrir réttri framkvæmd. Ég mun nú láta þessi orð nægja sem framsögu fyrir frv., en vísa að hinu leyti nú til hinnar ýtarlegu grg., sem því fylgir. Þetta frv. felur sem sé í sér þessi tvö meginatriði: lögleiðingu smásöluskatts eða skatts á smásölu og þjónustu á síðasta stigi, 3%, og auk þess hækkun fyrir þetta ár á innflutningssöluskattinum úr 7% upp í 15%. Það hefur verið á það bent, að e.t.v. hefði verið rétt að stöðva tollafgreiðslu, meðan slíkt frv. væri til meðferðar. Ríkisstj, hefur ekki talið rétt að fara inn á þá braut og enn síður vegna þess, að nýskeð er í sambandi við afgreiðslu efnahagsmálafrv. búið með sérstökum lögum að stöðva tollafgreiðslu um nokkurra vikna skeið eða þrjár vikur. Hins vegar vil ég beina þeim tilmælum til hv. þdm., að þetta frv. megi ganga greiðlega í gegnum deildina, til þess að það valdi ekki miklum baga eða óþægindum, að tollafgreiðslu sé haldið áfram, meðan það er til meðferðar. Ég legg svo til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Með þessu frv., ef að lögum verður, er sýnt, að hæstv. ríkisstjórn og stuðningsflokkar hennar eru að stíga þriðja risaskref sitt til hömlulausrar dýrtíðar í landinu, Fyrsta skrefið í þessa átt var gengisfellingin, sem hækkaði söluverð á öllum erlendum gjaldeyri um a.m.k. 66% til jafnaðar, þegar niðurfelld yfirfærslugjöld eru frá tekin. Annað skrefið hefur svo orðið vaxtahækkunin. Þetta skref kemur að vísu ekki með öllu á óvart, þar sem þessi löggjöf, sem boðuð er með þessu frv., var tilkynnt um leið og hið síðara fjárlagafrv. var lagt hér fram á hv. Alþingi í endaðan janúar s.l. Þetta kemur sem sagt því ekki með öllu á óvart. En hitt verður vafalaust nokkurt undrunarefni ýmsum, að skattheimtan öll er í þessu frv. gerð stórkostlega miklu stærri í sniðum en boðað hafði verið og miklu lengra gengið í átt til dýrtíðaraukningar en yfirlýst hafði verið og menn hafði grunað. Sú skefjalausa og ég vil segja ófyrirleitna skattheimta, sem hér er ráðgerð, mun ekki reynast lítilvægasti þátturinn í því að hækka svo almennt verðlag í landinu ofan á það, sem þegar hefur verið að gert í þeim efnum, að launamönnum verði gert óbærilegt við að búa, eftir að þeir hafa verið sviptir með öllu rétti til nokkurra verðlagsbóta á laun sín. Það má segja, að hver nýr þáttur hinnar svonefndu viðreisnarstefnu núv. hæstv. ríkisstj. af öðrum birtist nú þjóðinni með þeim afleiðingum, að almenningur sér hagsmunum sínum og lífsafkomu ógnað því meir sem viðreisnin færist frekar í aukana. En jafnframt verður augljósara falsið og blekkingarnar um, að verið sé að stofna til varanlegs jafnvægis í efnahagsmálunum og skapa atvinnuvegunum heilbrigðan grundvöll, og enn fáránlegri fullyrðingarnar um stöðvun verðbólgunnar, sem átt hefur að vera eitt aðaleinkenni þessara svokölluðu viðreisnarráðstafana. Við fyrstu athugun þessa frv., en til þess hefur okkur alþm. gefizt minna ráðrúm til athugunar en ýmsum öðrum aðilum í landinu, þar sem vitað er, að frv. hefur verið dreift út um borg og bý dögum eða jafnvel vikum áður en stjórnarandstöðunni hér á Alþingi er sýndur sá trúnaður, að henni sé afhent svo mikið sem eitt eintak til yfirlestrar, en við fljóta athugun málsins er það einkum þrennt, sem sker sérstaklega í augun. Það er í fyrsta lagi, að gengið er þvert á gefnar yfirlýsingar um skatthæðina sjálfa og hún gerð stórkostlega miklu hærri en boðað hafði verið með því að meira en tvöfalda söluskatt af innfluttum vörum, sem yfirlýst var af hæstv. fjmrh, í grg. með fjárlagafrv., að ekki yrði hróflað við. Í öðru lagi vekur það mikla athygli, hve illa löggjöfin sjálf er undirbúin og úr garði gerð, sem síðan er reynt að breiða yfir með því að veita fjmrh. nær því ótakmarkað vald á því nær öllum sviðum framkvæmdarinnar og jafnvel gengið svo langt að fá honum dómsvald í hendur, sem að sjálfsögðu er alger óhæfa, sem tæpast á sér nokkra hliðstæðu í íslenzkri löggjöf. Og svo í þriðja lagi, að frv. hefur í för með sér svo gífurlega skriffinnsku, að um algert met mun vera að ræða, og er þá mikið sagt. Að sjálfsögðu koma svo til fjölmörg smærri atriði, sem til greina koma og virðast stefna viðskipta- og athafnalifi þjóðarinnar til rangrar áttar, en ég mun ekki ræða á þessu stigi málsins. Í fjárlagafrv., sem lagt var fram á Alþingi síðustu dagana í janúarmánuði, er gert ráð fyrir því, að á verði lagður almennur söluskattur, að upphæð 280 millj. kr., og jafnframt, að niður verði lagður núgildandi skattur af innlendri framleiðslu og þjónustu, sem eftir fjárlögum s.l. árs var áætlaður 105 millj. kr. Í grg. fjárlagafrv. er hins vegar sagt: „Ekki er áformað að breyta núgildandi söluskatti af innflutningi, en hann er áætlaður 154 millj. kr. með hliðsjón af reynslu s.l. árs og áhrifum væntanlegra efnahagsaðgerða.“ Jafnframt var svo skýrt frá því bæði utan þings og innan, að þessi almenni söluskattur yrði innheimtur með 3% álagi á selda vöru og þjónustu. Af þessu er auðséð, að gefnar yfirlýsingar um, að söluskattur af innfluttum vörum yrði ekki hækkaður, hafa verið þverbrotnar. Hann hefur til þessa verið 7% miðað við tollverð vöru, að viðbættri 10% áætlaðri álagningu, eða 7.7% miðað við tollverðið eitt. Með bráðabirgðaákvæði frv. er þessi annar þáttur söluskattsins hækkaður um 8.8% eða í 16.5%, miðað við tollverð innfluttrar vöru, eða hækkunin er alls um 114% frá því, sem yfirlýst hafði verið. Í fjárlagafrv. er þessi hluti söluskattsins nú áætlaður 154 millj. kr., 114% af þeirri upphæð verða 175.5 millj. kr., miðað við heilt ár, og það er þetta lítilræði, sem hæstv. ríkisstj. lætur sig ekki muna um að leggja á ofan á þá hækkun innlenda söluskattsins, sem hún hafði boðað og að fullu er framfylgt með þessu frv. Hæstv. fjmrh. reyndi að afsaka þessa stórkostlegu aukningu álaganna frá því, sem boðað hafði verið, með því, að nú hefði verið horfið frá því að leggja söluskatt á byggingarvörur og mannvirkjagerð, enn fremur að það hefði verið hætt við að leggja hann á rekstrarvörur sjávarútvegs og landbúnaðar, og í þriðja lagi, að nú hefði komið í ljós, að aðeins væri hægt að innheimta þennan skatt 9 mánuði af árinu. Ég held, að allar þessar staðhæfingar hafi legið fullkomlega fyrir, þegar sú yfirlýsing var gefin, að við söluskattinum í tolli yrði ekki hróflað, svo að þetta geti ekki talizt þar til neinnar afsökunar. Hitt skiptir svo auðvitað ekki neinu meginmáli, hvort þarna er um að ræða misreikning hagfræðinga eða þversnúning í ákvörðunum sjálfrar ríkisstj. En ég minnist þess í þessu sambandi, að í bókinni Viðreisn, sem þm. og aðrir landsmenn hafa fengið í hendur, er því lýst yfir, að öll frv., sem varði aðgerðirnar í efnahagsmálunum, séu að fullu frágengin, þegar sú bók er prentuð. En hæstv. ráðh. má að sjálfsögðu hafa það hvort sem hann heldur vill, að þarna sé um stefnubreytingu að ræða hjá ríkisstj. eða að hagfræðingarnir hafi misreiknað sig. Það skiptir að sjálfsögðu ekki málí, heldur sú staðreynd, að álögurnar hafa verið auknar stórkostlega frá því, sem boðað hafði verið. Þá kom hæstv. ráðh. með þær furðulegu fullyrðingar, að hér væri yfirleitt ekki um neinar nýjar álögur að ræða. Og hann fann þetta út á þann hátt að leggja saman tekjuskattslækkunina, afnám 9% söluskattsins og 56 millj. króna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna. Á fjárlögum s.l. árs var hlutur ríkissjóðs af báðum tegundum söluskatts áætlaður 151.4 millj. kr. og útflutningssjóðs 70 millj. kr., eða samtals 221 millj. kr. Miðað við heilt ár getur söluskatturinn nú ekki numið lægri upphæð en 509.5 millj. kr., ef gert er ráð fyrir því, að hagfræðingar ríkisstj. hafi ekki misreiknað sig um 100 millj. kr., en 100 millj. hærri að sjálfsögðu, ef breytingin stafar af því, eða þá yrði hann 609 millj. kr. En við skulum gera ráð fyrir lægstu hugsanlegri upphæð miðað við eitt ár, þ.e.a.s. 509.5 millj. Lágmarkshækkun söluskattsins er því 509.5 millj. mínus það, sem hann var á s.l. ári, 221.4 millj., eða 288.1 millj., miðað við eitt ár, eða nokkru meiri en öll sú upphæð, sem hæstv. forsrh. og fleiri talsmenn hæstv. ríkisstj. hafa marglýst yfir að allur vandi efnahagsmálanna væri. Þeir hafa margtekið fram, að miðað við óbreytt efnahagskerfi skorti ríkissjóð og útflutningssjóð 250 millj. kr. til þess, að allt gæti gengið á svipaðan hátt og það hefur gert. En því hefur hins vegar verið haldið fram, að horfið hafi verið að öðrum leiðum vegna þess, að þær yrðu miklu léttbærari fyrir almenning. En þetta smáræði, 288.1 millj. kr., miðað við ársveltu þessa skatts, er það smáræði, sem vikið er að almenningi ofan á 66% hækkun á allri gjaldeyrissölunni, sem hefur hækkað allt verðlag í landinu um á annan milljarð króna, og auk vaxtahækkunar upp á 11–12%, að því að sjálfsögðu slepptu, að ýmis og margháttuð önnur gjöld hafa verið stórkostlega hækkuð, en þar er að sjálfsögðu um að ræða hreina smámuni, samanborið við þetta þrennt, sem ég hef nú nefnt. Og allt þetta hefur gerzt og er að gerast undir þeim kringumstæðum, að lögbannað hefur verið, að launamenn hljóti nokkrar bætur fyrir hækkað verðlag. Það er hægt að sjálfsögðu að skoða þetta á ýmsan hátt. Á s.l. ári nam söluskatturinn t.d. rúmlega 6 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu að meðaltali, en nú nemur hann rúmlega 14 þús. kr. að meðaltali á slíka fjölskyldu, eða hefur verið hækkaður um 8 þús. kr. Það er vissulega ekki að undra, þó að hæstv, ríkisstj. og hæstv. fjmrh. hælist um yfir því, að tekjuskattur af lágtekjum muni verða afnuminn, þegar þetta skattaok kemur í staðinn. Annars þóttu mér það athyglisverðar tölur, sem hæstv. ráðh. fór með hér í sambandi við tekjuskattinn, þegar hann taldi, að afnám hans af lágtekjum mundi nema 108 millj. kr. Það er nú ekki búið að fleygja öllum frv. frá fyrrv. hæstv. fjmrh. í ruslakörfuna. A.m.k. muna menn enn þá eftir því, að þar er allur tekjuskatturinn áætlaður 130 millj. kr., svo að samkvæmt þessum nýjustu tölum hæstv. fjmrh. virðast eiga að vera eftir af skattinum 22 millj. kr., og ég verð að segja, að ef það er rétt, sem reyndar stangast algerlega á við það fjárlagafrv., sem hann hefur lagt fram, þá verður skatturinn lækkaður á fleiri en þeim, sem hafa almennar launatekjur. En annaðhvort hlýtur þetta að vera rangt eða þá að byggt er á alröngum forsendum, þegar gert er ráð fyrir því, að tekjuskatturinn nemi nú 70 millj. kr., eins og hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir í sínu fjárlagafrv., svo að þarna fer eitthvað á milli mála í öðru hvoru tilfellinu. Ég tel, að ekki fari á milli mála, að slíkur söluskattur sem hér er ráðgerður sé að gengisfellingunni slepptri ein aldrýgsta aðferð til dýrtíðaraukningar á almenna neyzlu og nauðþurftir. 3% kunna kannske í augum sumra að líta sakleysislega út á pappírnum. En þau síga í, þegar fátt er undanskilið skattheimtunni nema neyzluvatn og sem betur fer loftið, sem við öndum að okkur, a.m.k. er það ekki tekið fram, að greiða beri söluskatt af því. En athugandi er líka, að þessi skattur er í mörgum tilfellum ekki bundinn við 3% ein. Það eru miklar líkur til þess, og reyndar eru því gerðir skórnir að sumu leyti í grg. frv., að hann muni kannske ekki alltaf verða aðeins einu sinni lagður á, þó að það eigi að vera að jafnaði, eins og segir, enda sýnast mér nokkrar líkur á því, að hann muni geta verið tvöfaldur í ýmsum tilvikum. Hitt er að sjálfsögðu miklu veigameira, sem reynt er að leyna, að á öllum erlendum neyzluvörum og reyndar langflestum erlendum vörum verður samanlagður söluskattur í tolli og aftur í smásölu ekki 3%, heldur raunverulega 20 og jafnvel upp í 25%. Miðað við tollverð er lagður á 16.5% skattur. Ef gert er ráð fyrir 30% álagningu að meðaltali í smásölu og heildsölu samanlagt, sem er að sjálfsögðu allt of lágt, eða 20% umfram þau 10, sem strax eru lögð á, hækkar grunnurinn, sem 3% koma á, þannig að endanleg skattlagning verður ekki 16.5% plús 3%, sem mundi gera 19.5%, heldur 16.5% plús a.m.k. 4–5%, eða yfir 20% miðað við tollverð, og sennilega mundu 25% vera nær sanni í ýmsum tilfellum. Þetta þýðir, að söluskatturinn einn nemur 1/6–1/5 af öllu verði erlendra vara, þegar neytandinn kaupir þær í smásölu úr verzlun sinni, og er þá miðað við, að skatturinn sé aldrei innheimtur nema einu sinni, sem tæplega mun standast og reyndar er látið liggja að í grg. þessa frv., en áður var skatturinn á slíka vöru, eins og ég hef áður getið, 7.7% miðað við tollverð. Hér er því ekki um neitt smápot til lítilfjörlegs tekjuauka í ríkissjóð að ræða, heldur eitt stærsta skref, sem stigið hefur verið, til óþolandi verðþenslu í landinu. Okkur er að vísu sagt, að hér sé um bráðabirgðaákvæði að ræða, að því er snertir tvöföldun söluskattsins í tolli, en menn hljóta að spyrja, hvenær það hafi komið fyrir, að þvílíkri skattheimtu hafi verið létt af, þegar hún á annað borð hefur verið orðin staðreynd, enda mun það sannast mála, að það þarf meira en viljann til, þegar búið er að vinna slíkan skatt inn í verðlagið í landinu, og í þessu sambandi fer ekki heldur hjá því, að maður veiti því athygli í grg. frv., að það er aðeins heitið endurskoðun á málinu fyrir næsta Alþingi, en hvergi fullyrt, að um niðurfellingu á þessum skatti verði að ræða. Í grg. frv. kemur fram nokkur afsökunartónn varðandi undirbúning frv. Sagt er, að skammur tími hafi verið til stefnu og því sé hér farin bráðabirgðaleið. Þegar sjálft frv. er lesið yfir, hvarflar að manni sú spurning, hvort ekki hefði mátt stytta frv. í eina stutta setningu, sem hefði þá orðið eitthvað á þessa leið: Fjmrh. er heimilt að leggja á söluskatt allt að 16.5% á erlenda vöru í tolli og 3% að auki á innlendar vörur og þjónustu. Hann skal ráða, hverjar vörur séu skattskyldar og hverjar undanþegnar skatti. Hann skal og ákveða, hverjir greiði skattinn og hverjir ekki. Honum skal og veitast dómsvald í öllum málum, er skattheimtuna varða. Þessi háttur hefði a.m.k. sparað það að taka fram tugum sinnum, ítreka og margendurtaka í nálega hverri grein frv. og jafnvel allt að 5 sinnum í sömu gr., að fjmrh. væri heimilt, fjmrh. gæti, að fjmrh. mætti o.s.frv., o.s.frv. breytt í mýmörgum atriðum frá meginefni laganna og lagað þau í hendi sinni eftir eigin geðþótta og síðast, en ekki sízt, haft refsivaldið í hendi sér að verulegu leyti. Hefur maður þó í einfeldni sinni haldið, að hér á landi ætti dómsvald og framkvæmdavald að vera greinilega aðskilið. Ég fæ ekki betur séð en h-liður 5. gr. tryggi ráðh. vald til þess að veita hvaða tilteknum flokkum aðila sem er skattfrelsi, ef honum býður svo við að horfa. 7. gr. veitir honum enn frekara vald til undanþágu. 18. gr. veitir svipað vald til handa ráðh. um undanþágur á söluskatti í tolli og honum hefur áður verið veitt varðandi söluskattinn af innlendum vörum og þjónustu. 20. gr. ítrekar enn vald ráðh. til að veita undanþágur. Og svo er það loks 25. gr. Þar er hvorki meira né minna en ákveðið, að fjmrh. geti ekki aðeins, heldur sé skylt að taka sér dómsvald og ákveða sektir eftir málavöxtum, sektir allt að tífaldri upphæð við þá, sem tapazt kann að hafa vegna rangra upplýsinga framteljanda. Ráðh. er þarna falið að meta málavexti í brotamálum og ákveða refsinguna, þ.e.a.s., hann er í vissum tilvikum a.m.k. orðinn handhafi dómsvaldsins. Ef fordæmi finnst fyrir þvílíkri lagasetningu, væri vissulega fróðlegt að fá slíkt upplýst. Í grg. frv. er söluskattinum m.a. fundið það til framdráttar, að hann sé svo auðskilinn og framkvæmd hans auðveld. Sannast held ég þó sagna, að þetta frv. beri þess ljósan vott, að sjálf framkvæmdin er svo flókin, að höfundar frv., hverjir sem þeir kunna að vera, hafa blátt áfram gefizt upp við að festa á blað nokkur fullnægjandi ákvæði um hana, en hafa farið út á þá braut að leysa vandann að verulegu leyti með nær ótakmörkuðu valdi til handa fjmrh., en að hinu leytinu með margföldun skriffinnsku, ekki aðeins er embættisfærslu skattyfirvalda áhrærir, heldur einnig í þeim hundruðum eða jafnvel þúsundum fyrirtækja, sem sjá eiga um greiðslu skattsins. Held ég þó, að víðs fjarri fari, að öll kurl séu í þeim efnum komin til grafar fyrr en allar reglugerðir, sem að þessu lúta, eru fram komnar. Ræði ég það ekki frekar á þessu stigi málsins, en vart hygg ég, að hjá því fari, að ýmsa, sem hér eiga hlut að máli, muni sundla við lestur 11.–16. gr. frv. og við tilhugsunina um allt það pappírs-, eyðublaða-, leyfa- og úrskurðaflóð, sem þar er til stofnað.



Herra forseti. Ég veit ekki, hvort hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) hefur gert sér grein fyrir því, hvað hann sagði frá mikilvægu atriði í ræðu sinni áðan, ef rétt er, að frv. hafi verið dreift út um borg og bý, áður en því er útbýtt hér á Alþingi. Það eru mjög alvarleg tíðindi og ástæða til þess, að rætt sé um það mál frekar, en að þessu sinni skal ég aðeins vekja athygli á þessu án þess að ræða þetta mál nánar að sinni. Ég mun ekki fara mörgum orðum um þetta frv. við þessa umr. eða í þetta skipti, sem ég tala. Það má með sanni segja, að skattamálastefna núverandi hæstv. ríkisstj. er orðin að eins konar furðufyrirbæri í íslenzkum stjórnmálum. Hún er eins og eins konar öfugmælavísa. Það er næstum því hægt að rekja það, að í aðgerðunum eftir kosningar er farið svo að segja nákvæmlega öfugt að samanborið við það, sem var talað og lofað og lýst yfir fyrir kosningar. Og nú er farið að brydda á þessu, að það, sem sagt er í grg. fjárlagafrv., eins og hefur verið komið hér að og hv. 5. þm. Norðurl. e. vék að, - það er farið að brydda á því, að það fær ekki staðizt heldur og ýmislegt af því, sem sagt er í bókinni Viðreisn, sem er send út um land, er orðið að hreinum ósannindum, þegar borið er saman við þær upplýsingar, sem koma fram núna. Það er ekkert litið alvörumál, og það er ástæða til að minnast á það og gera það meira að segja að alvarlegu umræðuefni, hvaða líkur eru til þess, að þessari hæstv. ríkisstj. hafi tekizt að velja rétta leið, þegar hún hringlar alltaf frá einu í annað, eins og kemur fram í þessu frv. og hefur komið fram í fleiri frv. hér á Alþingi. Stöðvunarstefnan er náttúrlega í augum þjóðarinnar orðin ekkert annað en skop. Allir sjá, að hér er svo fjarri þeirri stöðvunarstefnu, sem lýst var yfir fyrir kosningarnar, að með þessu frv. er stofnað á ný til enn þá meiri dýrtíðarflóðs en nokkurn tíma hefur verið stofnað til hér á landi. Það var talað um það fyrir kosningarnar, - það er ekki ósennilegt, að það verði tekið inn í íslenzkt tímatal, því að fyrir kosningarnar og eftir kosningarnar eru tvö alveg ólík tímabil, - það er fyrir kosningarnar básúnað hér út um allt land, hvílík spilling fylgdi því að hafa tekjuskattinn. Í blaði eftir blað eru birtar yfirlýsingar um, hvað þetta bákn kosti allt saman, hvað það séu margar nefndir, hvað það séu margir skattstjórar, hvað það sé mikil spilling. Fólkinu er sagt, að þetta verði allt saman vitanlega að afnema, og það átti að afnema tekjuskattinn, - við skulum ekki gleyma því, það gleymist fljótt í þessu flóði af yfirlýsingum, - það átti að afnema tekjuskattinn, það átti ekki að afnema hann af lægstu tekjum, það átti að afnema hann alveg og allt kerfið. Þetta átti að gera, vegna þess að hann var ranglátur. Svo fer að brydda á því eftir kosningarnar og eftir að stjórnarflokkarnir tala saman um stjórnarmyndun, þá fara menn að taka eftir og stinga saman nefjum á götu og spyrja: Hvað er um afnám tekjuskattsins? Þá er það, að hann skal felldur niður af almennum launatekjum. Hér kemur fyrst yfirlýsing frá forsrh., að það sé í samningunum, að hann sé felldur niður af almennum launatekjum. Menn spyrja: Hvað eru þessar almennu launatekjur? Eiga þá menn, sem stunda atvinnurekstur eins og bændur, sem samkv. málvenju hafa ekki launatekjur, heldur tekjur af sínum rekstri, ekki að komast undir þessi hlunnindi o.s.frv.? Þetta fer að gægjast fram, almennar launatekjur. En svo kemur í ljós, þegar þetta kemur allt saman í dagsljósið, að yfirlýsingarnar um afnám tekjuskattsins eru að engu hafðar. Það er ekki staðið við neitt þar frekar en annars staðar, og þetta er ekkert annað en leiðrétting, þar sem hækkuð er sú upphæð að verulegu leyti, sem er skattfrjáls af tekjum manna, og ekki nema eðlileg leiðrétting, eftir að krónan hefur fallið í verði með ýmsu móti hvað eftir annað, og verður ekki sízt nú við þessar ráðstafanir, eins og kunnugt er. Þá er þetta orðið að leiðréttingu, sem er þakkarverð og nauðsynleg. En menn skulu bara taka vel eftir því, að allt saman um skattsvíkin, allt kerfið, sem líklegast er að innifeli í sér mestu spillinguna, það er allt saman eftir. Launatekjur liggja vanalega á borðinu fyrir framan skattstjórann, alveg upp á eyri, hvað launamenn hafa í tekjur, eða fólk, sem nú á að undanþiggja skatti, - það liggur á borðinu fyrir framan þá og hefur legið alla tíð. Það, sem er eftir af kerfinu, er einmitt það; sem felur í sér mestu líkurnar fyrir spillingu. Það er til eftir sem áður, og allt báknið, sem átti að fella niður, er skilið eftir. En í staðinn fyrir að létta af bákninu, sem kjósendum var sýnt fram á að kostaði þá ofurbyrðar að halda uppi, - því er öllu saman haldið, - þá á að setja á nýjan söluskatt í smásölu. Í stað þess að fella niður innheimtubáknið er búið til nýtt innheimtubákn til að innheimta söluskattinn, því að það skulu menn vita, og við Íslendingar erum því miður ekki svo löghlýðnir, við höfum ekki fengið orð fyrir það að vera sérstaklega löghlýðnir að því er snertir a.m.k. smærri yfirsjónir og smærri brot, og það er reynsla fyrir því, að það er ekkert barnameðfæri að innheimta söluskattinn í smásölu. Og það er reynsla fyrir því, að það verður ekki fámennur sá hópur, sem þarf til þess að passa upp á það allt saman. Þessu er réttilega lýst af hæstv. viðskmrh. fyrir nokkrum árum, þar sem hann sýnir fram á, að söluskattur í smásölu væri langsamlega ósanngjarnasti skattur, sem hægt væri að leggja á, og óeðlilegur á allan hátt, vegna þess að hann væri lagður á neytendurna, án þess að það kæmi nema hluti af honum inn í ríkissjóðinn. Eiginlega er það í samræmi við regluna, að því hefur verið lýst yfir, að þetta væri það, sem ekki mætti gera, og þess vegna á að framkvæma það nú. Víst er, að það næst talsvert af honum, það er mikið af heiðarlegu fólki í þessu landi, sem betur fer, og skatturinn er, fremur en nokkur annar skattur, skattur á heiðarleika. Þeir, sem eru annars sinnis en þess, að þeir kæri sig um að láta taka af sér þennan skatt, munu fara í kringum hann, og ef það er auðvelt að fara kringum skattalögin að því er snertir tekjur og tekjuskatt, verða áreiðanlega þeir menn, sem það hafa gert, ekki í neinum vandræðum með að komast í kringum þessi ákvæði. Það hefur verið rakið hér af hv. 5. þm. Norðurl. e., hvernig þessi skattur er lagður á. Það er rétt, það er beinlínis tekið fram, að hann er ekki lagður á neyzluvatn og ekki heldur á mjólk, en það er í fyrsta skipti, að ég veit, að lagður er söluskattur á kjöt og fisk. Það er þess vegna að mínu áliti að fara úr öskunni í eldinn, ef á að miða við það, að skatturinn sé innheimtanlegur, m.a. að leggja á söluskatt í smásölu, því að það mun reynast rétt, sem ýmsir hafa bent á áður og reynslan hefur sýnt og sannað. Þess vegna hefur þessi skattur verið afnuminn, eftir að stjórnir höfðu reynt, að þessi skattur leggst á almenning, lendir í vasa þeirra manna, sem vilja svíkja hann, en kemur ekki nema nokkur hluti af honum inn í ríkissjóðinn. Þetta verður niðurstaðan. Það var bent á það hér áðan, og ég hafði veitt því eftirtekt, að í grg. fyrir fjárlagafrv. er sagt, að ekki sé áformað að breyta núgildandi söluskatti af innflutningi, og náttúrlega er það í samræmi við annað, að það fær ekki staðizt, það er breytt alveg þveröfugt við það, sem lofað er í grg, fyrir fjárlagafrv. Þetta er að verða, eins og ég gat um áðan, að algildri reglu. Það má benda á fleiri dæmi því til stuðnings. Nú í morgun hitti ég mann, sem er allkunnugur ýmsum málum, m.a. útflutningsverzluninni. Hann fullyrti við mig, að nú væru að koma nýjar tölur að því er snerti útflutningssjóðinn. Hugsið ykkur, að það hefur aldrei verið hægt fyrir þingmenn að fá áreiðanlegar tölur viðkomandi afkomu úflutningssjóðs, sem er þó m.a. grundvöllurinn undir því, að það þarf að gera þessar breytingar. Nú eiga kannske að koma nýjar tölur þar. Hér segir fjmrh., að tekjuskatturinn, sem ekki er gefinn eftir, lækki um 110 millj. Hvers konar meðferð á tölum er þetta? Áður er sagt, að það séu 75. Í fjárlagafrv., sem fyrrv. fjmrh. lagði fram áður með skattinum, er hann talinn 130 millj., í núverandi frv. er hann talinn 70 millj., mismunurinn 60 millj. Eftir fjárlagafrv. tveimur er reiknað með því af fjmrh., að það séu gefnar þessar 60 millj. Svo kemur fjmrh. og fullyrðir það hér í þessari hv. d., að það séu gefnar eftir 110 millj. Það fær ekki staðizt, að gefnar séu eftir 110 millj., nema með því móti, að það sé farið með vísvitandi rangar tölur í fjárlagafrv.  Söluskatturinn, sem lagður er á, er hvorki meira né minna, eins og bent hefur verið á, en um 16.5%, og það, sem náttúrlega skiptir miklu máli í þessu sambandi og er alveg furðulegt að ekki skuli koma fram í grg., er það, sem ég hef nú bent á. Þegar gerð var grein fyrir verðhækkununum vegna gengisbreytingarinnar, var gerð grein fyrir verðhækkun vegna gengisbreytingarinnar einnar. Það mátti að vísu álita, ef grg. var ekki vandlega lesin, að sú hækkun, sem gert var ráð fyrir, væri af völdum ráðstafananna í heild. En það stóð alltaf í grg., og það er þakkarvert, að þær hækkanir, sem þá voru tilteknar, þar sem ég efast mjög mikið um, að farið sé með réttar tölur, þær voru vegna gengisbreytingarinnar, en það var ekki reiknað með hækkun, sem yrði á söluskattinum, og ekki með þeirri hækkun, sem verður á söluskatti af innflutningi. Í grg. fyrir þessu frv. er hvergi minnzt á það, hvaða hækkun verði af þessu, - hvergi einu orði. En það, sem skiptir meginmáli, eru vitanlega þær verðhækkanir, sem verða í þessu sambandi, og þess vegna vil ég skora á hæstv. fjmrh. að gera grein fyrir því. Það dylst engum manni, að það er meginatriðið. Meginatriðið er, hvað hækkanirnar eru miklar og hvort almenningur fær risið undir því ægilega dýrtíðarflóði, sem stofnað er til með álögunum í þessu frv., ef að lögum verður. Ég vænti þess að fá greinileg svör við þessu, því að ég endurtek, að þetta er meginatriðið, og ef það koma ekki svör við því núna, vegna þess að þau séu ekki á reiðum höndum, er nauðsynlegt, að þau komi fram og verði gerð grein fyrir þeim af hæstv. fjmrh. í þeirri n., sem hefur þetta mál til meðferðar. Það eru ýmsir, sem hafa verið þeirrar skoðunar, að þjóðin mundi með naumindum þola þá kjaraskerðingu, sem varð og verður, kemur fram í hækkunum daglega, við gengisbreytinguna, vaxtahækkunina, samdrátt atvinnu í landinu o.s.frv. Það eru ýmsir, sem efast um, að almenningur fái undir því risið án þess að gera sínar ráðstafanir til þess að mæta þeim álögum. En þegar við þetta bætist í ofanálag hækkun söluskattsins á annað hundrað prósent, trúi ég ekki öðru en það hvarfli að hinum hyggnari mönnum í ríkisstj., að hér hafi boginn verið spenntur svo, að ekki sé lítil hætta á, að hann bresti. Það veltur vitanlega mikið á því að gera allar þær ráðstafanir, sem gera þarf í sambandi við þær fjárhagsráðstafanir, sem nauðsynlegt var að gera, - það veltur mikið á því, að þær séu gerðar þannig, að ekki sé farið lengra ofan í vasa almennings en nauðsyn krefur, áð ekki séu lagðar þyngri byrðar á bak almennings en óhjákvæmilegt er. En það er engu líkara, þegar maður skoðar þessar ráðstafanir í heild, gengisbreytinguna, sem er óhófleg, ráðstafanir, sem eru gerðar í sambandi við hana, og þetta seinasta afrek að hækka söluskattinn á annað hundrað prósent, en þær séu beinlínis gerðar til þess að ögra almenningi í þessu landi. Og þess vegna er það, að ég og við framsóknarmenn munum að sjálfsögðu beita okkur gegn þessu frv. til hins ýtrasta, því að ef það verður að lögum, endurtek ég það, að það er gengið svo langt, að hætt er við því, að boginn bresti.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Þetta frv. til laga um söluskatt var lagt fram á Alþingi í gær siðdegis, svo að hv. alþm. hefur ekki unnizt mikill tími enn til að athuga það ofan í kjölinn. Ég vil taka undir það, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði áðan, er hann vítti það háttalag hæstv. ríkisstj. að senda frv. hinum og öðrum aðilum úti um allt land til athugunar og aths., löngu áður en það er lagt fram á þingi. Mér er kunnugt um, að fjmrn. sendi Verzlunarráði Íslands til athugunar drög að frv. til laga um söluskatt það snemma, að verzlunarráðið gat svarað og komið sínum aths. á framfæri í bréf 7. marz, eða tveimur dögum áður en frv. er lagt fram hér á þingi. Ég mun ekki ræða þetta frv. mikið í einstökum atriðum, en fara um það nokkrum almennum orðum. Eins og kunnugt er, er þetta frv. til laga um söluskatt eitt nýmæla hæstv. ríkisstj., þeirrar er nú situr, og einn liðurinn í aðgerðum hennar gegn almenningi í þessu landi. Koma þess var boðuð fyrir löngu í fjárlagafrv., þar sem nýr skattur á vörusölu og þjónustu innanlands er áætlaður 280 millj. kr. að upphæð, og er sami fagnaðarboðskapur síðan endurtekinn í grg. frv. til l. um efnahagsmál. Þetta frv. kemur því engum með öllu að óvörum, og þó hefur verið beðið eftir því með nokkurri óþreyju. Mönnum var forvitni á að sjá, hvernig tilhögun þessarar skattlagningar yrði háttað í einstökum atriðum, og auk þess var það farið að kvisast, að einhver snurða hefði hlaupið á þráð þessa skattamáls og gerði hæstv. ríkisstj. erfitt fyrir. Var opinberlega um það rætt, að 100 millj. kr. skekkja hefði fundizt í útreikningum sérfræðinganna og kostað bæði tíma og fyrirhöfn að fylla upp í það skarð. Í hvítri bók hæstv, ríkisstj. er einnig minnzt á söluskatt. Er sagt í þessari „viðreisnarbók“ stjórnarinnar, að hún áformi afnám þess 9% skatts, sem innheimtur hefur verið af iðnaðarframleiðslu og þjónustu, og hún muni þess í stað fá lögfestan nýjan söluskatt. Viðreisnin á þessu sviði er þá sú, að í stað gamals söluskatts kemur nýr söluskattur. Um leið og söluskattur er afnuminn, er nýr og raunar miklu hærri söluskattur lögleiddur. Allt skraf stjórnarflokkanna um viðreisn í efnahagsmálum er fyrir löngu farið að láta í eyrum sem hrein öfugmæli eða þversögn. Hafi þjóðin fyrir kosningar trúað til hálfs fagurgalanum um leið þessara flokka til bættra lífskjara, er sú trú nú gersamlega horfin og í hennar stað kominn uggur og vonleysi. Þegar með fjárlagfrv. síðara sýndi hæstv. ríkisstjórn framan í sína réttu ásjónu. Enn betur gerði hún það með efnahagsmálafrv. Og ekki batnar myndin við það skattpíningarfrv., sem hér er sýnt. Á leið hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum hleðst nú hver varðan af annarri, er sýnir ótvírætt, hvert stefnir. Það er sýnt og augljóst, að leiðin liggur ekki til viðreisnar og bættra lífskjara, ekki almennings a.m.k., heldur liggur hún í þveröfuga átt, til hnignunar og versnandi afkomu alþýðunnar í landinu. Í vetur var söluskattur ræddur lítillega hér í hv. Ed. og sérstaklega á það bent, hve óvinsæll einmitt þessi skattur væri og að óvinsæll væri hann að verðskulduðu. Hann er að vísu innheimtur miskunnarlaust hjá neytendum vöru og þjónustu. Innheimtuna annast mikill sægur fyrirtækja og einstaklinga, sem síðan eiga að gera ríkissjóði skil. En það er misjafn sauður í mörgu fé, og þó að neytendur séu látnir greiða hvern eyri þess skatts, er ekki víst, að öllu sé jafnvei til skila haldið, þegar að ríkissjóði kemur. Það hafa þótt mikil vanhöld á þessum skattpeningi og hann talinn ódrýgjast mikið á leiðinni frá neytendum til ríkissjóðs. Hefur vitundin um þetta ekki hvað sízt gert þessa skatttegund óvinsæla öðrum sköttum fremur. En hæstv. ríkisstj. setur ekki slíka smámuni fyrir sig. Í hennar höndum kemst nú þessi rangláti skattur fyrst í algleyming. Áður var hann takmörkunum háður, en nú skal hann gerður algildur að heita má. Með þeirri ráðstöfun kann einhverjum að vera búin viðreisn, en efnahag neytenda í landinu er það áreiðanlega engin viðreisn. Almennur söluskattur er neyzluskattur af verstu tegund. Hann leggst þeim mun þyngra á, sem efnahagur fólks er lakari. Hann er búhnykkur óprúttnum milliliðum, og hann heimtist illa í ríkissjóðinn. Það er einkennilegt og kannske einkennandi, að hæstv. ríkisstj. skuli einmitt hafa sérstakt dálæti á slíkum gjaldstofni. Hæstv. stjórn tilkynnir það með stórum stöfum í hvítu bókinni, að tekjuskattur verði felldir niður, en hún skráir það ekki feitu letri, að hún ætli sér að vinna það margfaldlega upp með álagningu óbeinna skatta óendanlega. Beinir skattar eins og tekjuskattur eru miðaðir við greiðsluþol hvers eins, en með óbeinum sköttum er engum hlíft og sízt þeim, sem fátækir eru. Samkv. frv. því, sem hér liggur fyrir nú, skal greiða söluskatt með tvennu móti. Fyrst skal greiða 16.5% söluskatt af tollverði allrar innfluttrar vöru að viðbættum aðflutningsgjöldum. Þessi tegund söluskatts er þegar til og nemur 7.7% og hækkar því úr 7.7% upp í 16.5%. Síðan bætist við þetta nýr söluskattur, sem nemur 3% og leggst á útlenda og innlenda vöru selda í smásölu og hvers konar starfsemi eða þjónustu í landinu að heita má. Þetta er nýmælið, nýjasti fagnaðarboðskapur hæstv. ríkisstj., söluskatturinn almenni, sem leggst eins og „líknandi“ hönd yfir allt viðskiptalíf í landinu. Á næstum hvert viðvik, sem unnið er, skulu lögð 3%, og við afhendingu allrar seldrar vöru skal kaupmaðurinn krefja neytandann um 3% aukreitis. Það skal tekið fram, að af 8.8% viðbótarsöluskattinum af innfluttri vöru á fimmtungur að renna til sveitarfélaga á sama hátt og 1/5 hluti skattsins af innlendum viðskiptum rennur til þeirra. Sú ákvörðun gefur greinilega til kynna, að skekkja hafi á síðustu stundu fundizt í fyrri útreikningum um 56 millj. kr. sveitarfélögum til handa og að sú skekkja hafi verið ríkissjóði og sveitarfélögunum í óhag. Og því er nú lappað upp á frv. á síðustu stundu með þessari 8.8% hækkun. Frumvarpshöfundur, sem er ríkisstj., er sýnilega mjög hreykinn af þessu verki sínu, frv., einkum ákvæðunum um 3% skattinn. Það er talað um einstigsskatt, neyzlustigsskatt og söluskatt á síðasta stigi viðskipta. Hróðugur skýrir frumvarpshöfundur frá því, að þetta einstigskerfi hafi Norðmenn og Svíar tekið upp eftir ýtarlega athugun þessara mála. En frumvarpshöfundur sleppir því hins vegar, að þetta kerfi sætti harðri gagnrýni með þessum þjóðum og um það urðu miklar og harðar deilur, áður en tókst að þvinga það fram. Frumvarpshöfundur reynir einnig í grg, að telja fram ýmsa kosti þessa skattkerfis, eins og hæstv. fjmrh. gerði hér í ræðu áðan, en hræddur er ég um, að sú tilraun verki lítið sannfærandi á lesandann og áheyrandann. Greiðendur þessa skatts eru að sjálfsögðu allir neytendur vöru og þjónustu. Þeir, sem vöruna og þjónustuna selja, eru ekki greiðendur, eins og sagt er á bls. 10 og bls. 11 hér í frv., heldur eru þeir innheimtumenn. Þeir eru margir og eins og gengur misjafnir að gæðum. Er réttilega á þann galla minnzt í grg. Nokkur hluti þessara innheimtumanna og kannske stór hluti þeirra hefur ófullkomið bókhald, og margir þeirra eru auk þess alls ekki bókhaldsskyldir, en samkv. bókhaldinu og engu öðru eiga þeir að standa ríkissjóði skil á skattinum. En þrátt fyrir alla sjálfsánægjuna ber grg. frv. með sér, að í raun og veru skortir ekki á réttan skilning á því, að þetta verk, frv., sé eða kunni að vera eigi lítið gallað. Þeir ágætu menn, sem málin undirbjuggu, fengu lítinn tíma til að fjalla um þetta margbrotna mál og kvarta undan því. En það var mikið rekið á eftir, eins og í grg. segir. Þess vegna er því heitið, að unnið verði áfram að málinu, og er ekki nema gott um það að segja. En hæstv. ríkisstj. setur fátt fyrir sig og mun ætla að knýja hér fram þetta hálfkaraða frv. með öllum hugsanlegum vafaatriðum þess og öðrum ágöllum. Hæstv. ríkisstj. á þegar að baki sér mikla afrekaskrá að ýmsu leyti. Hún er sem sé alltaf að slá gömul met, bæði eigin met og annarra. Söluskattur af innflutningi var 7% af tollverði að viðbættum aðflutningsgjöldum og áætlaðri álagningu 10%. Þetta gamla met ætlaði hæstv. ríkisstj. að láta standa. Í grg. fyrir fjárlagafrv. síðara segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ekki er áformað að breyta núgildandi söluskatti af innflutningi, en hann er áætlaður 154 millj. með hliðsjón af reynslu s.l. árs og áhrifum væntanlegra efnahagsaðgerða.“ Þannig var áformað að hækka ekki þennan söluskatt. En hæstv. ríkisstj. getur ekki á sér setið. Þegar um álögur á almenning er að ræða, halda henni engin bönd. Á síðustu stundu augsýnilega, eftir að frv. er fullsamið, lætur hún skeyta aftan við það ákvæði um 8% til viðbótar 7% söluskatti af allri innfluttri vöru, hækkar hann m.ö.o. upp í 15%. Minna mátti nú gagn gera. Sú grein er gerð fyrir þessari hækkun, að skattur þessi geti ekki komið til framkvæmda fyrr en nokkuð er liðið á árið. Sama endurtók hæstv. fjmrh. í ræðu sinni áðan. En ég spyr: Kom nokkrum það á óvart í janúar, var það ekki öllum ljóst í ársbyrjun og meira að segja fyrir áramót, að þessi nýi söluskattur, ef koma ætti, gæti ekki náð til alls ársins 1960? Þetta hlýtur að vera fyrirsláttur. En hitt má vera, að á síðustu stundu hafi fundizt skekkja í fyrri útreikningum, einhvern mínus, sem vinna varð upp. Þetta hækkunarákvæði í halanum á frv. mun kosta neytendur í landinu hátt á annað hundrað millj. kr. En hvað munar almenning um það? Ekki verður hann hvort eð er rúinn meira en að skinninu. Það er líklega vegna naums undirbúningstíma, að ýmislegt í þessu frv. er næsta óákveðið og að ráðh. eru veittar víðtækari heimildir til frávika en venjulegt er. Ráðh. getur ákveðið frávik frá hinu rómaða kerfi hins síðasta stigs ótakmarkað, sbr. 8. og 20. gr. frv. Ráðh. er heimilt að undanþiggja vörutegundir söluskatti við innflutning að eigin vild og ótakmarkað, sbr. 18. gr. Ráðh. getur einnig ákveðið að undanþiggja söluskatti vörur og þjónustu, ef hann telur sérstakar ástæður fyrir hendi. Og loks er ráðh. gert að ákveða hæð sekta, þegar skattskyldur aðili af ásetningi eða stórfelldu gáleysi skýrir rangt frá um söluskatt, sem hann hefur veitt viðtöku og honum hefur verið trúað fyrir. Það er ekkert smáræðisvald, sem ráðh. er veitt, hvort sem það er nú gert í þeim tilgangi, að hann bæti úr brestum þessara hraðsömdu væntanlegu laga, eða í því felst tilhneiging til að gera ráðh. sem óháðastan lagabókstafnum yfirleitt. Ég hef, eins og ég tók fram í upphafi, ekki skoðað þetta frv. niður í kjölinn, til þess hefur ekki verið tími, aðeins lesið það lauslega, en mér kæmi ekki á óvart, að unnt verði að benda á sitthvað áfátt í því af mönnum, sem til þess hafa betri skilyrði en ég. Að lokum vil ég segja þetta: Hér er um að ræða eitt stærsta og mesta skattpíningarfrv., sem nokkru sinni hefur verið lagt fram á hinu háa Alþingi. Með þeim ráðstöfunum, sem í því felast, eru ríkissjóði áætlaðar nálægt 500 millj. kr. a.m.k. En enginn hefur hugmynd um, hve miklu hærri upphæðin er, sem almenningur í landinu, neytendurnir, verður að borga í samræmi við ákvæði þess. Þessar ráðstafanir eru sannanlega gerðar í flaustri og ekkert hirt um að vanda til verksins, svo er hæstv. ríkisstj. brátt í brók með skattpíninguna. Hvers vænta má af slíku hugarfari, sem hér birtist, og þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð eru, er ekki vandséð, það er illt eitt. Enginn veit þó nú, hve miklu illu þetta álögufargan og þetta fljótræði getur komið til leiðar. Úr því verður reynslan ein að skera.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú lagt fram hið boðaða söluskattsfrv. hæstv. ríkisstjórnar, sem nú er hér til 1. umr. Og það er ekkert undarlegt, þó að menn furði nokkuð á því flestu, sem stendur í þessu frv., ef það er borið saman við það, sem hæstv. ríkisstj. hefur sagt í grg. annarra frv., svo sem fjárlagafrv. og efnahagsmálafrv. Hæstv. ráðh. leitaðist við að gera grein fyrir, hvernig á því stæði, að nú þyrfti að rifta þeim fullyrðingum, sem fólust í fjárlagafrv., að ekki yrði hróflað við innflutningssöluskattinum, þessum 7.7%, sem eru í gildi. En það er það, sem er einna merkilegast við þetta frv., að hér er stofnað til stórkostlegra álaga á þjóðina með nýjum söluskatti, sem búið var af hálfu hæstv. ríkisstj. að fullyrða að yrði ekki lagður á. Skýringar hæstv. fjmrh. á því, vegna hvers hæstv. ríkisstj. hafi nú orðið að bregðast svona við, voru ekki ljósar að mínum dómi. Ég gat ekki fundið nægjanlega skýringu í þeim ummælum hans. Hann nefndi 3 atriði: Í fyrsta lagi, að rætt hefði verið um að hafa söluskattinn 3–4%, þennan sem áætlaður er með 280 millj. kr. tekjur á fjárlagafrv. Ekki getur þetta valdið miklu, fyrst það var talað um 3 eða 4%. Og allur almenningur hefur reiknað með 3%, enda ekki farið dult með, að það hafi verið ætlunin. Annað atriðið, sem hæstv. ráðh. nefndi, var, að víðtækari undanþágur væru í þessu frv. en upphaflega hefði verið hugsað sér, og nefndi hann í því sambandi byggingarvinnu. M.ö.o.: hæstv. ríkisstj. hefur þá hugsað sér fyrr í vetur að leggja söluskatt á byggingarvinnu, en hefur af einhverjum ástæðum séð sig til neydda að hætta nú við það. En hvað gerir hún í staðinn? Er hún ekki að leggja 8.8% á byggingarefni, og er hún ekki að leggja 3% söluskatt á alla þá vinnu við byggingar, sem ekki er unnin á staðnum, þ. á m. ýmsar innréttingar í hús og þess háttar? Og hvort er nú betra? Ég spyr. Ekki held ég, að þetta sé veigamikið atriði. En ég hygg, að það atriði, sem hæstv, ráðh. hafi viljað leggja mesta áherzluna á og sé aðalröksemdin fyrir því, að þarna hafi hæstv. ríkisstj. orðið að snúa við frá þeirri leið, sem hún ætlaði sér að fara um söluskattinn, sé sú, að það sé liðið nokkuð á árið og ríkisstj. njóti því ekki tekna af þessum söluskatti eins mikinn hluta ársins og ætlað var, enda stendur þessi röksemd í grg. frv. Hitt er óvefengjanlegt, að hæstv. ríkisstjórn var búin að áætla þennan söluskatt 280 millj. Þannig stendur það í fjárlagafrv., sem var lagt fram í byrjun febrúar. Ég verð því að spyrja hæstv. ráðh.: Var sú upphæð í fjárlagafrv. miðuð við allt árið 1960? Voru þessar 280 millj. miðaðar við allt árið 1960? Hefur þess vegna orðið þessi breyting á, að nú eru senn liðnir 21/2 mánuður af því ári, sem ekki hefur notið þessa söluskatts? Ég verð að segja, að það er með öllu útilokað, að þetta hafi verið svo. Hæstv. ríkisstj. gat ekki reiknað með 12 mánaða notum af þessum söluskatti, þegar fjárlagafrv. var lagt fram. Í fyrsta lagi vegna þess, að til þess að fá þennan söluskatt þurfti að samþykkja lög á Alþingi. Í öðru lagi vegna þess, að hæstv. ríkisstjórn sá fyrir því í nóvembermánuði, að enginn alþm. væri tiltækur til að samþykkja þessi lög fyrr en eftir janúarlok. Í þriðja lagi er það sýnt, að ekki var farið að semja þetta söluskattsfrv. fyrr en einhvern tíma í febrúar, fyrst það kemur ekki fram fyrr en 9. marz. Þetta færir mér heim sanninn um það, að áætlunin um 280 millj. kr. tekjur af söluskatti getur ekki verið miðuð við lengri tíma en 10 mánuði ársins 1960. Hvernig mætti það líka vera, að hæstv. ríkisstj. hafi farið að áætla sér tekjur af söluskattsfrv., sem var ekki til í janúarlok og ekki til f febrúarlok? Þessar 280 millj., sem standa í fjárlagafrv., hljóta því að mínum dómi að vera áætlaðar tekjur af 10 mánuðum ársins 1960. Hin atriðin, sem hæstv. ráðherra afsakaði hæstv. ríkisstj. með, voru þau, að talað hefði verið um 3–4% og undanþágurnar. Þau eru það veigalitil, að ég held, að það nægi ekki til að rökstyðja þessar nýju álögur af 8.8% innflutningssöluskatti. Ég vildi gjarnan biðja hæstv. forseta að hlutast til um, að hæstv. ráðh. gæti verið hér við, ef mögulegt væri, þar sem enginn annar hæstv. ráðh. er viðstaddur.  
             Mér þætti vænt um, að hæstv. fjmrh. leiðrétti það, ef ég fer með rangt mál, að söluskatturinn, er um getur í fjárlagafrv., sé miðaður við 10 mánuði ársins 1960. En ef þetta er aftur á móti rétt hjá mér, að svona sé það, er hæstv. ríkisstj. ekki búin að tapa nema tæpum hálfum mánuði af þeim tíma nú, og ekki á að þurfa stórkostlegar álögur á þjóðina til að bæta upp það tap á söluskattinum. Jafnvel þó að þetta frv. næði ekki því að verða samþ. fyrr en í mánaðarlok, væri það aldrei nema einn mánuður, sem munaði á því, sem hlýtur að hafa verið áætlað með, og því, sem verður í raun og veru, kannske ekki nema 20 dagar. Og samkv. áætlun hæstv. ríkisstj. sjálfrar um það, hvað þessi söluskattur átti að gefa nemur eins mánaðar tímabil ekki nema 28 millj. og enn þá minna fyrir skemmri tíma. En hvað miklu nemur 8.8% innflutningssöluskattur samkv. þessu frv.? Um það hefur maður nokkurn veginn örugga heimild, því að hæstv. ríkisstj. hefur skýrt frá því í fjárlagafrv., að núv. söluskattur, 7.7%, nemi 154 millj., og þá hlýtur 8.8% skattur að nema 176 millj. yfir heilt ár. Komi þetta frv. ekki til framkvæmda sem lög fyrr en um næstu mánaðamót eða standi í 9 mánuði, verða tekjur ríkissjóðs af þessum 8.8% söluskatti samkv. þessu um 132 milljónir. Þetta eru nýjar álögur, sem kunna að mæta í hæsta lagi eins mánaðar skekkju á fyrri áætlun hæstv. ríkisstjórnar. Ég get því ekki séð, hvernig það fær staðizt hjá hæstv. ráðherra, að hér sé ekki um nýjar álögur að ræða. Það virðist mér með öllu útilokað. En hvað verður nú söluskatturinn á Íslandi orðinn mikil] á heilu ári samkv. þessu frv: og gildandi lögum? Sé það rétt áætlun hjá hæstv. ríkisstjórn sjálfri í febrúarbyrjun, að 3% söluskattur nemi 280 millj. á 10 mánuðum, að núverandi 7.7% söluskatturinn nemi 154 millj. og að 8.8% nýr söluskattur nemi 176 millj. á heilu ári, er söluskattur alls orðinn 666 millj. á heilu ári, og er gott að muna þá tölu. Aftur á móti verður hann það ekki á þessu ári, því að frá dragast, eins og áður er sagt, þrír mánuðir af þessu ári í 3% söluskattinum og 3 mánuðir væntanlega í 8.8% söluskattinum. En ég get ekki betur séð en samt verði tekjurnar af þessum söluskatti alls yfir 500 millj., svo framarlega sem áætlanir og fullyrðingar hæstv. ríkisstj. sjálfrar eru réttar, og kemur þetta nokkuð heim við það, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) sagði hér áðan. Það má að vísu segja, að frá þessari upphæð megi draga þann hluta af núverandi 9% söluskatti, sem rennur í ríkissjóð og mun nema 35 millj. Það má ekki draga hinn hluta þess söluskatts frá, sem runnið hefur í útflutningssjóð, því að gengislækkunin sjálf á að mæta þeim gjöldum. Þegar á það er litið, að þetta bætist ofan á það, sem áður var komið, gengislækkun, sem mun hafa í för með sér allt að 600 millj. kr. verðhækkun á innfluttum vörum alls yfir eitt ár, hækkun fjárlaganna, vaxtaokrið, lánsfjárkreppuna o.s.frv., þá verður manni líkt að orði og karlinum, að lengi getur Brúnka borið byrðarnar hans Dala-Jóns. En þetta atriði, sem hæstv. fjmrh. skýrir nú frá, að ríkisstj. hafi orðið að hverfa frá sínum fyrri yfirlýsingum, það tel ég öllu alvarlegra. Hví segir hún skýrum stöfum í grg. með fjárlagafrv., að ekki verði haggað við núverandi söluskatti af innflutningi, en kemur svo með hækkun, sem nemur meira en 100%. Það gefur manni til kynna, hvort ekki megi búast við því, að eitthvað fleira kunni að bregðast af því, sem hæstv. ríkisstj. hefur sagt. Verður nú engu breytt jafnvel um sjálfar fjölskyldubæturnar, sem nú eru til. umræðu í hv. Nd.? Verður nú engu breytt um hið boðaða tekjuskattsfrv.? Við hvað verður staðið af því, sem búið er að lýsa yfir, og við hvað ekki? Ég hef hér í fáum orðum gert grein fyrir því, hvað ég tel að þetta séu miklar álögur á þjóðina, og reikna ég þá út frá þeirri áætlun, sem hæstv. ríkisstjórn gerði sjálf og birt er í fjárlagafrv. En til þess að taka af allan vafa vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvað eru áætlaðar tekjur ríkissjóðs af þessum söluskatti, þeim 3% söluskatti, sem hér er lagt til? Hann mun hafa sagt áðan, að ríkisstj. geri ráð fyrir, að söluskatturinn til samans nemi þeirri upphæð, sem stendur í fjárlagafrv., 280 millj., m.ö.o., að sú upphæð er nú allt í einu orðin 132 millj. kr. lægri en hún var áætluð fyrir rúmum mánuði. En ég vil undirstrika það, að ég tei óhjákvæmilegt, að hv. þm. fái um það upplýsingar hjá hæstv. ríkisstj., hvað er áætlað að þessi 3% söluskattur nemi miklu á heilu ári eða, ef hann vili heldur, á 9 mánuðum. Á að skilja það svo, að það séu 280 millj. mínus 132, eða hvað er það? Það er það minnsta, að hv. þm. fái að vita annað eins og þetta, ef það er rétt, að óviðkomandi mönnum utan þings hafi verið sent þetta frv., áður en alþm. fengu að sjá það. Í grg. með efnahagsmálafrv. hæstv. ríkisstj. er svo sagt á bls. 20, með leyfi hæstv. forseta, þegar verið er að gera grein fyrir væntanlegum verðhækkunum: „Séu teknar þær innfluttu vörur, sem í vísitölu eru, verður meðalhækkun þeirra sennilega 25%.“ Ég efaðist mjög um það, að þetta mundi vera rétt, þegar það mál var hér til umræðu. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: Eru 8.8% reiknuð þar með, sem nú er verið að leggja á innfluttar vörur? Væntanlega ekki. Þá hefur sennilega ekki verið búið að upphugsa þau. Hvað hækkar þá innflutt vara, þegar þessum 8.8% er bætt við? Þessi skattur leggst á tollverð vörunnar, þ.e. fob-verðið, flutningsgjaldið, vátrygginguna og alla tollana, m.ö.o. svo að segja allt nema álagninguna. Mér virðist, að sú hækkun geti orðið á nauðsynjavöru t.d. allt upp í 8%, og ég sé ekki betur en þetta verði alveg viðbót við þessi 25%, sem hæstv. ríkisstj. sagði að innfluttar vörur mundu sennilega hækka um, þegar efnahagsmálafrv. var til umræðu. Í grg. þess frv. var þá líka sagt: „Innlendar landbúnaðarafurðir munu væntanlega hækka um 12%.“ Nú á að fara að leggja söluskatt á kjöt, kartöflur, rófur, allt grænmeti, smjör, osta, skyr. Hækka þá þessi 12%, sem verið var að tala um um daginn, ekki eitthvað? Í grg. þessa sama frv., efnahagsmálafrv., var líka sagt á bls. 21: „Hins vegar verður hækkun vísitölunnar allrar líklega ekki meiri en 13%.“ Breytist ekki þessi tala við þessi bjargráð? M.ö.o. lítur út fyrir, að allir útreikningar, sem hæstv. ríkisstj. var með fyrir rúmum mánuði, standist nú ekki lengur, þegar þetta frv. er komið til. Og loks vil ég minna á það, sem stendur í grg. efnahagsmálafrv. á bls. 22: „Með þessum ráðstöfunum er það tryggt, að kjör fjölskyldna, sem hafa um 60 þús. kr. tekjur og í eru þrjú eða fleiri börn, verði ekki skert.“ Var búið að reikna með þessum „bjargráðum“ þá? Verða lífskjörin ekki skert nú? Ég held, að það sé enginn vafi á því, að þau verða enn skert með þessum ráðstöfunum, sem hér eru á ferðinni. Þá eru boðaðar hér tekjuskattslækkanir. Stundum eru það 110 millj., stundum eru það 70 millj. En látum það vera, þó að ekki séu sömu tölur alls staðar. En hverjir njóta þessarar tekjuskattslækkunar, sem í vændum er? Eru það láglaunamennirnir, sem njóta þeirrar lækkunar fyrst og fremst? Eru það þeir, sem nú fá meiri skerðingu á lífskjörum sínum en 13%, sem fá meiri hækkun á innfluttum vörum en 25%, sem fá meiri hækkun á landbúnaðarvörum en 12%? Eða eru það hátekjumenn? Hví lætur hæstv. ríkisstj. ekki tekjuskattsfrv. sitt fylgja þessu frv., svo að maður geti borið þetta saman? Ég gæti trúað, að það hefði orðið skemmtilegur lestur. Mig grunar, að það frv. eigi ekki að lækka neitt gífurlega gjöldin á lágtekjumönnum, heldur á hátekjumönnum, svo að þetta er óneitanlega snillibragð fyrir viss sjónarmið, að afnema tekjuskatt á láglaunamönnum og setja á söluskatt í staðinn, ekki bara 3%, heldur hækka 7.7% upp í 16 1/2 %. Þetta held ég að séu aumu skiptin. En tölulega verður þetta ekki borið saman, fyrr en tekjuskattsfrv. kemur fram. Og mér dettur í hug að spyrja, þó að það sé kannske ekki nærgætnislegt: Datt hæstv. ríkisstj. ekki í hug að hætta heldur við tekjuskattslækkunina sína en skella á þessum söluskatti? Ég skal ekki fara út í einstakar greinar þessa frv. við þessa umr., en aðeins drepa á örfátt. Í 3. gr. frv. er sagt frá, hvaða vara er skattfrjáls og hvað ekki, og lögmálið, sem byggt er á í þessu frv., kvað heita „síðastastigslögmál“ eða eitthvað svoleiðis. Og í grg. frv. er sagt, að söluskatt eigi ekki að greiða af vöru eða þjónustu fyrr en á síðasta stigi, þ.e. þegar varan er að lokum seld neytanda. Þó segir hér í 3. gr., að ákvæði 2. mgr. taki ekki til umbúða, hjálparefna eða óvaranlegra rekstrarvara, m.ö.o.: á umbúðir má leggja þennan söluskatt aftur og aftur. Nú stendur svo á, að ég er kunnugur verksmiðju, sem framleiðir umbúðir og ekkert nema umbúðir, og þær umbúðir eru undir neyzluvörur, bæði til neyzlu innanlands og til útflutnings. M.ö.o.: við verðum þá að innheimta söluskatt af kaupendum þessara umbúða, þegar við seljum þeim, þó að þeir kaupendur séu niðursuðuverksmiðjur, málningarverksmiðjur eða hvað sem er. Síðan selur niðursuðuverksmiðjan matvælin í þessum umbúðum og verður aftur að innheimta söluskattinn. Ég hef ekki á takteinum nú, hvað umbúðirnar geta numið miklum hluta af verði vörunnar, þegar hún endanlega er seld, en það nemur þó nokkuð miklum hluta af henni. Fyrir stuttu eða fáum árum man ég, að þetta nam milli 10 og 20% af endanlegu verði vörunnar eftir því, hver hún var. Þarna á þó síðasta stigs söluskattur ekki að njóta sín, heldur á hann að koma hvað eftir annað. Um hjálparefnin hygg ég að megi segja eitthvað svipað, þó er ég ókunnugri því. Og „óvaranlegra rekstrarvara“, ég vildi ekki eiga að skera úr um það, hvað eru óvaranlegar rekstrarvörur og hvað ekki. Í 4. gr. frv. er talið upp, hvað er skattskyld sala og þjónusta. Það er m.a. lausaverzlun. Mér er ekki ljóst, hvað er meint með því. Þá er sala við frjáls uppboð. Eru til ófrjáls uppboð? Ég átta mig ekki á þessu.  Í 7. gr. segir frá því, hvað er undanþegið söluskatti. Þ. á m. er, eins og hæstv. ráðh. drap á, vinna við byggingar, en ekki önnur vinna en sú, sem unnin er á vinnustað, ekki sú, sem unnin er á verkstæðum. Og eins og ég sagði áðan, þá er auðvitað engin undanþága frá innflutningssöluskattinum, 16 1/2%. Undanþegin söluskatti er útfararþjónusta. Líkkistan er þó ekki undanþegin, því að efnið í hana á að bera 161/2 % söluskatt, þegar það er flutt inn.  Loks skal ég aðeins drepa hér á eitt atriði, það er í 25. gr., og er rétt fyrir menn að leggja hana sér á minni. Það eru viðurlögin, ef menn hlýða ekki. Hún hljóðar þannig: „Nú skýrir skattskyldur aðili af ásetningi eða stórfelldu gáleysi rangt frá því, er máli skiptir um söluskatt hans, og skal hann þá greiða sekt, er skal eftir málavöxtum ákveðin allt að tífaldri þeirri söluskattsupphæð, sem tapazt hefur við vanrækslu hans eða rangfærslu, og auk þess greiði hann hinn vangoldna söluskatt.“ Þetta mun ekki vera neitt nýmæli, og hef ég ekkert út á þetta í sjálfu sér að setja, sem sé viðurlög, ef menn brjóta lög. En niðurlagið: „Fjármálaráðherra ákveður sektina, nema hann eða sá, sem í hlut á, óski eftir, að málinu sé vísað til dómstólanna. “ Má ég spyrja hæstv. fjmrh., sem væntanlega fær nú að ákveða einhverjar sektir hér eftir: Er þetta í lögum áður, eða er þetta nýmæli? Vægast sagt, verð ég að segja, lízt mér ekki á það, þegar pólitískir ráðh. eiga að fara að ákveða sektir á mönnum -  Að sjálfsögðu er margt í þessu frv., sem þörf væri að tala nánar um. En ég vil endurtaka það, að hér er tvímælalaust um stórkostlegar álögur að ræða. Og í öðru lagi er hér um ákaflega ranglátan skatt að ræða, ekki sízt þegar hann á að koma í staðinn fyrir lækkun á tekjuskatti. M.ö.o.: það er lagður á skattur, sem menn hafa mikla möguleika til þess að telja ekki samvizkusamlega fram, enda þótt þeir hafi innheimt hann. Hins vegar er hann lagður á fólk, sem engan veginn kemst undan því að greiða hann, hvort sem það eru hálaunamenn eða láglaunamenn. Ég vænti þess svo, að hæstv. ráðh. leitist við að svara þeirri spurningu, sem ég lagði fram áðan, ef hann hefur möguleika til þess nú eða þá siðar: Hvað er áætlað, að þessi 3% söluskattur muni gefa ríkissjóði miklar tekjur á árinu 1960, annaðhvort miðað við 9 mánuði eða annað tímabil?



Herra forseti. Ég skal svara hér nokkrum fsp. og aths., sem fram hafa komið frá þeim fjórum hv. þm., sem hér hafa talað um málið. Varðandi fsp. síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Vestf. (SE), um, hvað gert sé ráð fyrir að 3% söluskatturinn nemi miklu á þessu ári, vil ég svara því, að það er gert ráð fyrir, að þessar 280 millj, skiptist á þessu ári nokkurn veginn til helminga milli 3% söluskattsins og 8% innflutningssöluskattsins, að það verði ekki langt frá 140 millj., sem hvor um sig muni gefa á þessu ári. Hv. stjórnarandstæðingar hafa allir fjórir talið það mikið hneykslunarefni, að þessu frv. hafi verið dreift úti í bæ, eins og þeir hafa orðað það, dreift út um borg og bý að undanförnu, en stjórnarandstæðingum ekki sýndur sá trúnaður að sýna þeim frv. Þetta er á ákaflega miklum misskilningi byggt. Þegar drög höfðu verið gerð að frv., en áður en það færi í prentun, þótti ríkisstj. og undirbúningsnefndinni sjálfsagt að hafa samráð við þá aðila, sem fyrst og fremst verða að framkvæma lögin og innheimta skattinn, en eins og kunnugt er, eru það fyrst og fremst kaupmenn, kaupfélög, iðnaðarnnenn, verktakar, sem það verkefni lendir á að innheimta skattinn og skila honum. Ég skil ekki í rauninni, hvernig nokkur hv. þm. getur talið það til hneykslunarefnis, þó að haft sé samráð við þessa aðila eða samtök þeirra varðandi framkvæmdaratriði frv. og teknar til athugunar þær ábendingar og aths., sem þeir kynnu að gera. Þetta var gert næstu dagana áður en frv. fór í prentun, og þeir aðilar, sem þannig var leitað umsagnar hjá varðandi þessi framkvæmdaratriði, voru Samband íslenzkra samvinnufélaga, Kaupmannasanntök Íslands, verzlunarráðið, Félag íslenzkra iðnrekenda, Landssamband iðnaðarmanna, Vinnuveitendasamband Íslands. Þetta eru þau samtök, sem hafa innan sinna vébanda yfirleitt þá aðila, sem eiga að sjá um framkvæmd og innheimtu skattsins. Ýmsar ábendingar þessara samtaka hafa verið teknar til greina í frv., og ætla ég, að öllum óvilhöllum mönnum blandist ekki hugur um, að það er fremur til bóta, að sá háttur var á hafður varðandi undirbúninginn, sem hér er skýrt frá, til þess að ábendingar þessara aðila gætu komið þá strax inn í frv. Það hefði tafið málið meir, ef í meðferð þingsins hefði þurft að fara að leita álits og kalla til alla þessa aðila. Ádeilur hv. stjórnarandstæðinga í þessu efni eru því algerlega úr lausu lofti gripnar. Þá er því haldið fram, að álögur með þessu frv. séu auknar stórkostlega frá því, sem boðað hefði verið. En það er ekki minnsti fótur fyrir þessu. Í fjárlagafrv. var boðað, að ná þyrfti 280 millj. kr. Það er skýrt tekið fram þar, gert ráð fyrir, að það yrði aðallega með almennum söluskatti. Eins og ég gat um áður, hefur það reynzt svo, vegna þess að fyrsti ársfjórðungur fellur niður, vegna þess að skattprósentan verður ekki hærri en 3% og vegna ýmissa undanþága, að þá næst ekki þessi fjárhæð með söluskattinum í smásölu eingöngu, heldur þarf að hækka nokkuð innflutningssöluskattinn til þess að vinna upp það, sem á vantar. Sú upphæð, sem hér er um að ræða, 280 millj., er nákvæmlega sama upphæð sem alltaf hefur verið boðuð, og er það því gersamlega rangt, þegar stjórnarandstæðingar tala um, að þessi skattupphæð eða álögur séu miklu, jafnvel stórkostlega miklu hærri en boðað hafi verið. Þá er það ein ádeilan, að með þessu frv. sé fjmrh, fengið næstum ótakmarkað vald, jafnvel dómsvald, og muni þetta vera einsdæmi í íslenzkri löggjöf. Ég skal varðandi þetta atriði geta þess í fyrsta lagi, að í þessu frv., eins og í gildandi lögum um söluskatt, er gert ráð fyrir, að fjmrn. hafi ýmsar undanþáguheimildir, geti með reglugerð eða á annan hátt veitt ýmsar undanþágur. Í lögunum um söluskatt, sem nú eru í gildi, III. kafla laga nr. 100 frá 1948, eru ákvæði, þar sem segir svo m.a.: „Fjmrn. er heimilt að ákveða með reglugerð, að vissir flokkar gjaldenda og vissar vörutegundir og þjónusta, auk þess sem áður er nefnt, skuli undanþegið söluskatti.“ Þarna er mjög rúm heimild í gildandi lögum, og ég ætla ekki, að þær heimildir, sem eru í þessu frv., séu öllu rýmri. Varðandi hitt, að fjmrh. sé fengið dómsvald eða úrskurðarvald, þá vil ég taka það fram, að í tollalögum hefur það ákaflega lengi verið þannig af hagkvæmni- og framkvæmdaástæðum, að fjmrh. hefur haft úrskurðarvald um ýmis atriði varðandi útreikning tolla og annarra slikra gjalda, og ekki aðeins að hann hafi haft úrskurðarvald, heldur beint tekið fram í l., t.d. í tollskrárlögunum frá 1954, að úrskurður fjmrh. sé fullnaðarúrskurður. Þar segir, í 20. gr. tollskrárlaganna: „Nú rís ágreiningur um það, hvernig tolla skuli vörur, og skal þá fjmrh. skera úr þeim ágreiningi, og er sá úrskurður fullnaðarúrskurður í málinu.“ Þetta ákvæði hefur staðið í íslenzkum lögum í áratugi. Að vísu má gagnrýna þetta ákvæði með ýmsum rökum, að það sé hæpið að taka þannig ákveðin mál undan úrskurðarvaldi dómstóla og fela þau ráðh., og ég tek að ýmsu leyti undir þau rök, að það sé ekki heppilegt, að ráðh. sé þannig falið fullnaðarúrskurðarvald í máli, þannig að ekki sé heimilt að bera það undir dómstóla. Það, sem í þessu frv. er ákveðið, gengur auðvitað miklu, miklu skemmra, því að hér er eingöngu ákveðið, að ef skattskyldur aðili skýri rangt frá um eitthvað, sem skiptir máli um söluskatt, skal hann greiða sekt, sem skal ákveðin allt að tífaldri þeirri söluskattsupphæð, sem tapazt hefur við vanrækslu hans eða rangfærslu, og auk þess greiði hann hinn vantalda söluskatt. Fjmrh. ákveður sektina, þ.e.a.s. allt að tíföldu, nema hann eða sá, sem í hlut á, óski eftir, að málinu sé vísað til dómstólanna, en hverjum einasta manni er heimilað að fara þá venjulegu dómstólaleið. Ástæðan til þess, að n. hefur sett þetta ákvæði inn í frv., er eingöngu af hagkvæmniástæðum, til þess að þurfa ekki í hverju atriði í hvert skipti, sem einhver slík mistök eiga sér stað, að fara dómstólaleiðina, heldur til þess, ef aðili er ásáttur um það, að fjmrn. ákveði sektina. En ef hann óskar eftir, að málið gangi til dómstólanna, er honum það heimilt. Þessar ádeilur fá því alls ekki staðizt. Varðandi undanþágur að öðru leyti er deilt á þetta frv. fyrir það, að þar séu svo margar undanþáguheimildir. Það má nefna til dæmis, að í tollskrárlögunum frá 1954, - þau voru undirskrifuð af þáv. fjmrh., Eysteini Tónssyni, - eru svo margar undanþáguheimildir fyrir fjmrh., að það tekur nú á þriðju blaðsíðu í Stjórnartíðindunum. Fjmrh. er heimilt: a) að endurgreiða, b) að heimta ekki aðflutningsgjöld o.s.frv. Undanþáguheimildir alls konar eru taldar hér upp í stafliðum, og þær eru svo margar, að stafrófið nægir ekki. Þegar komið er að stafliðnum ö, verður að byrja að nýju og kalla næsta staflið aa, því að svo margar undanþágur taldi þáv. fjmrh. sér nauðsynlegt að hafa í sinni hendi, að stafrófið nægði ekki. Að menn úr þessum sama flokki og stuðningsmenn þessa fyrrv. fjmrh. skuli nú koma og telja það einhverja goðgá og einsdæmi, eins og þeir segja, að nokkrar undanþáguheimildir eru í þessu frv. fyrir fjmrn., það er í rauninni alveg óskiljanlegt. Hins vegar er ljóst, að vegna þess að við slík skattalög eins og þessi koma alltaf í framkvæmdinni ýmis vafaatriði, þykir ekki möguleiki fyrir fram að binda það í öllum smáatriðum í lögunum og þess vegna verði að hafa vissar undanþáguheimildir fyrir fjmrn. Þá ræddi hv. 2. þm. Vestf. (HermJ) um það, að stjórnarflokkarnir hefðu gersamlega brugðizt fyrirheitum sínum frá því fyrir kosningar. Hann sagði, að það hefði verið lofað stöðvun dýrtíðarinnar, stöðvunarstefnan væri nú orðin skop eitt, því að stofnað væri til meira dýrtíðarflóðs en nokkurn tíma hefði þekkzt. Nú vil ég taka það fram varðandi minn flokk, að í stefnuskráryfirlýsingu hans frá því í október s.l., fyrir kosningar, er það skýrt tekið fram, að stefnan er sú að koma á jafnvægi þjóðarbúskaparins, m.a. með því að stefna að raunhæfri gengisskráningu og stöðugu gengi, enn fremur, að í bili verði að halda áfram þeirri stöðvunarstefnu, sem var haldið uppi á s.l. ári, en það sé aðeins eitt spor og verði að finna úrlausnir til varanlegri bóta. Ég held, að engum manni hafi blandazt hugur um það, að þær ráðstafanir, sem gerðar voru af fyrrv. hæstv. ríkisstj. og studdar af Sjálfstfl. á s.l. ári til að stöðva dýrtíðina á því ári, voru bráðabirgðaráðstafanir, sem ekki gátu haldizt lengi, þær kostuðu það mikið fé, það miklar niðurgreiðslur og uppbætur úr ríkissjóði, að þetta var aðeins bráðabirgðaráðstöfun, meðan verið væri að finna varanlegri úrræði. Varðandi það, að stofnað sé með aðgerðum núv. stjórnar til meira dýrtíðarflóðs en áður, þá verð ég að segja, að það kemur úr hörðustu átt frá forsrh. vinstri stjórnarinnar að tala þannig, því að í þeirri ríkisstj., sem hann veitti forstöðu, vinstri stjórninni, sem sat í rúmlega tvö ár, hækkaði framfærsluvísitalan úr 185 stigum upp í hvorki meira né minna en 220 stig, sem hún var komin, þegar stjórnin skildi við og gaf sjálfri sér þann vitnisburð og þau eftirmæli, að það væri ekki samkomulag eða samstaða í ríkisstj. um nein úrræði til stöðvunar á verðbólgunni eða til úrbóta í efnahagsmálum. Sami hv. þm. segir, að því hafi verið lofað að afnema tekjuskattinn alveg og allt tekjuskattskerfið, en nú eigi aðeins að afnema tekjuskatt af lægri tekjum eða launatekjum, en öll spillingin og allt kerfið eigi að haldast, allt báknið skilið eftir, eins og hann komst að orði. Hér er farið með algerlega staðlausa stafi. Svo að ég vitni aftur í stefnuskrá Sjálfstfl., þá segir þar varðandi skattamálin: „Endurskoðun fari fram á lögum um skatta, tolla og útsvör“ - sú endurskoðun er þegar hafin - „með það m.a. fyrir augum að tryggja jafnrétti skattþegna og að skattar á eyðslu komi í stað tekjuskatts og útsvara, eftir því sem fært er.“ - Hér er engu lofað um það að afnema útsvör eða afnema tekjuskatta, heldur að stefna að því að draga úr þeim og taka heldur þarfir hins opinbera með óbeinum sköttum. Þessar fullyrðingar hv. 2. þm. Vestf. um svik við loforð frá því fyrir kosningar, eru því tilhæfulausar. Það, sem hann er að tala um að hafi verið lofað, er tilbúningur hjá honum. Þá segja þessir hv. þm., að því hafi verið lofað í fjárlagafrv. að breyta ekki núgildandi söluskatti af innflutningi. Þetta er ekki alls kostar rétt, því var aldrei lofað. Hins vegar segir í fjárlagafrv. eða grg. þess, sem samin var um áramót: „Ekki er áformað að breyta núgildandi söluskatti af innflutningi.“ Þetta er rétt, það var ekki áformað um áramótin, þegar fjárlagafrv. var samið. Það var gert þá ráð fyrir, að söluskattur á síðasta stigi, söluskattur á smásölu og þjónustu, mundi væntanlega geta aflað ríkissjóði þeirra tekna, sem þyrfti. Við nánari athugun á þessu máli og af þeim ástæðum, sem ég hef þegar greint, nægir það hins vegar ekki á þessu ári, og þess vegna varð að grípa til þess að taka nokkra viðbót á innflutningssöluskattinum. Hv. 2. þm. Vestf. segir, að þessi söluskattur leggist á almenning með miklum þunga, en það muni ekki nema nokkur hluti hans koma í ríkissjóð. Ég verð að segja, að mér finnst þetta kaldar kveðjur frá fyrrv. forsrh. og formanni Framsfl. til þeirra aðila, sem eiga að innheimta skattinn. Mér finnst það kaldar kveðjur frá form. Framsfl. að leyfa sér hér á Alþingi að brigzla kaupfélögum, kaupmönnum og iðnaðarmönnum um það, að þeir ætli að stinga í eigin vasa og stela hreinlega miklum hluta af söluskattinum. Ég vil algerlega mótmæla þessu. Þó að vitanlega kunni að koma fyrir í fjölmennum hóp, að einhver og einhver standi ekki fyllilega skil á skattinum, þá er ég sannfærður um, að þessar stofnanir munu taka þessu með skilningi og sýna fulla hollustu og heiðarleik í því að innheimta þennan skatt fyrir hið opinbera. Að vísu er þetta í sama anda og frá málgagni Alþb., þegar það leyfði sér að halda því fram nú fyrir nokkru, að vegna þess, hve kaupsýslumenn væru óánægðir með hin ströngu verðlagsákvæði, sem ríkisstj. hefði sett, ætlaði stjórnin að leggja á þennan söluskatt til þess að bæta kaupmönnum það upp, af því að þeir mundu stinga honum að mestu leyti í sinn vasa. Þessi orð, bæði málgagns Alþb., og hv. formanns Framsfl., verða að standa á þeirra reiknirugl, en ég vil endurtaka, að ég mótmæli þessum dylgjum og aðdróttunum algerlega. Þá sagði sami hv, þm., 2. þm. Vestf., að tölur þær, sem gefnar voru upp um tekjumissi ríkissjóðs vegna tekjuskattsins, stangist gersamlega á, þar sem það sé ýmist talið 75 millj. kr. eða 110 millj. kr. .Ég skaut fram í ræðu hans, að báðar tölurnar eru réttar, og það hlýtur hv. þm. að vita, ef hann hefur lesið bæði fjárlagafrv. og efnahagsmálafrv. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að tekjuskatturinn á árinu 1960 gefi 75 millj kr. minna en áætlað var í fjárlögum ársins 1959, og er skýrt tekið fram, að áætlunin, miðuð við fjárlögin 1959, lækkar um 75 millj. kr. Hins vegar hefur skattstofan reiknað það út, hver mundi verða heildarupphæð tekjuskattsins á þessu ári, annars vegar miðað við núgildandi skattalög og hins vegar miðað við það frv., sem ríkisstj. hefur látið semja og bráðum verður lagt fyrir Alþingi, um það sem sagt að afnema tekjuskatt á almennar launatekjur, og útreikningur skattstofunnar er sá, að tekjumissirinn sé a.m.k. 110 millj. kr. á þessu ári. - Þessar tölur eru báðar réttar og engin ástæða til að vera að reyna að flækja það, sízt af mönnum, sem hljóta þó að vita betur. Þá kom hér hv. 9. þm. Reykv. (AGl) með sama slúðrið og verið hefur undanfarið og síðast í morgun í málgagni hans, Þjóðviljanum, um það, að fundizt hafi 100 millj. kr. skekkja í útreikningunn hagfræðinganna. Ég minntist á það í framsöguræðu minni, að þetta er tilbúningur einn; það hefur engin skekkja verið í þessum áætunum eða undirbúningi. Það var í vetur, að sami hv. þm., 9. þm. Reykv., grét krókódílstárum, - held ég, að það hafi verið, - yfir því, að ekki skyldi fást þá ákveðið strax, að sveitarfélögin skyldu fá hluta af söluskattinum, og honum þótti það vera hin mestu brigðmæli af hendi stjórnarflokkanna og ekki sízt af minni hendi að fallast ekki á það þá strax fyrir þinghléið að lögákveða sveitarfélögunum hluta af söluskatti. Nú er þetta hugsjónamál hans komið inn í þetta frv., þannig að sveitarfélögin fá fimmta hluta af þessum söluskatti, og er áætlað, að það nemi 56 millj. kr. og er tekið fram í fjárlagafrv. En þá bregður svo við hjá þessum hv. þm., sem var svo viðkvæmur og sorgbitinn í vetur út af þessu, að það kemur ekki eitt ánægjuorð út yfir hans varir út af því, að nú fái sveitarfélögin eitthvað, - ekki einn fagnaðartónn heyrðist úr hans barka út af því. Hvers vegna? Er það virkilega þannig, að hann hafi engan áhuga á þessu og að honum sé nákvæmlega sama, hvort bæjar- og sveitarfélögin fái söluskattinn, jafnvel kannske, að honum sé heldur illa við það, að núv. stjórn beiti sér fyrir því? Eða hvernig má skýra það eftir hans hrókaræður hér í vetur og hans mikla brennandi áhuga á þessu máli, að nú einmitt, þegar frv. er lagt fram, sem tryggir bæjarog sveitarfélögunum þetta mál, sem verið hefur baráttumál í nærri áratug, á hann ekki eitt orð til að lýsa neinni ánægju eða gleði sinni yfir, að þetta skuli nú vera að komast í lög. Hv. stjórnarandstæðingar hneykslast bæði á þessum 3% söluskatti og einnig og sumir þeirra jafnvel öllu meira á 8% innflutningssöluskatti. Manni verður að spyrja: Hvernig vilja þessir hv. þm. afla þessara tekna? Ég býst við, að þeim sé ljóst, að til þess að fjárlögin geti orðið afgreidd tekjuhallalaus, verður að afla þessara 280 millj. kr. Eru þessir hv. stjórnarandstæðingar á móti því að afnema tekjuskattinn á almennum launatekjum? Eru þeir á móti því að afnema hinn rangláta og erfiða 9% söluskatt, sem nú er á iðnaði og þjónustu? Eða eru þeir á móti því, að bæjarog sveitarfélögin fái þessar 56 millj. kr. til þess að geta lækkað útsvörin? En einmitt vegna þessara þriggja liða þarf að afla ríkissjóði þessara tekna. Þessir þrír liðir, afnám tekjuskatts á launatekjur, afnám 9% söluskattsins á iðnað og þjónustu og framlagið til sveitarfélaganna til að lækka útsvörin, nema samtals 280 millj., nákvæmlega sömu upphæð og þetta frv. á að afla. Ég ætla, að það séu ekki fleiri atriði, sem ástæða er til að svara að sinni.