Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg sé, ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frumv., vegna þess, að það hefir ekki tekið neinum þeim breytingum í háttv. efri deild, sem ástæða er til að orðlengja um. Það hafa heldur ekki komið fram neinar breytingatillögur við það, frá hv. þingdeildarmönnum. Aðalbreytingin er um fjárveitinguna til pósthússins, en hún var gerð eftir samkomulagi við fjárlaganefndina í Nd., og þarf eg því ekki að ræða um hana. Önnur aðalbreyting er um endurgreiðslu á símatillagi til Rangárvallasýslu og Árnessýslu. Eins og nefndarálitið í Ed. ber með sér, er það bygt á því, að fjárlaganefndin þar áleit, að ekki væri ástæða til að endurgreiða meira en eftir stóð af skuldinni fyrir símatillagið þegar síminn var gerður að 1 flokks síma. En það var í ársbyrjun 1913. Þá er ein brt. enn fremur, sem efri deild hefir komið með, um styrk til Einars Guðmundssonar á Þórarinsstaðaeyri til þess að leita honum læknishjálpar í Danmörku, 300 kr. Nefndin sá ekki ástæðu til að Vera a móti þessum styrk, þó að hann geti að vísu dregið dilk á eftir sér og myndað fordæmi til slíkra styrkveitinga eftirleiðis. Undanfarið hefir það verið venja að veita fátækum mönnum styrk til þess að leita sér læknishjálpar erlendis á meinsemdum, sem ekki er hægt að ráða bót á hér heima. Hér er einmitt um sjúkleika að ræða, sem ekki verður ráðin bót á hér á landi, en á að gera tilraun til að fá bættan erlendis. Eg hefi svo ekki fleira að segja, og leyfi mér að ráða háttv. deild til að samþykkja frumv. óbreytt eins og það er komið frá háttv. efri deild.



Eg vona að háttv. deild lofi þessu máli að ganga áfram. Það getur engan skaðað, og meining frumvarpsins er sú ein, að gefa sýslunefnd Vestmanneyjasýslu sama vald að því er snertir byggingarsamþykt og lögreglusamþykt sem bæjarstjórnir hafa.



Herra forseti! Þó að þetta frumv. sé langt, þá getur framsagan verið stutt, því að það hafa ekki komið fram neinar brtill. við frumvarpis. Nefndarálitið er líka stutt, og eg leyfi mér að ráða háttv. deild til að samþykkja frv. Eg sé heldur ekki neina ástæðu til að fara að ræða málið fyr en eg heyri undirtektir háttv. þingmanna. En fyrst engar brtill. liggja fyrir, býst eg við að allir séu ánægðir með frv.



Herra forseti! Það er enn þá léttara að komast af með stutta framsögu í þessu heldur en hinu málinu, þó að það sé í nokkuð mörgum greinum. Hér er að eins að ræða um lög, sem skipa fyrir um dóma og réttarfar í sjómálum, og er þetta frumv. nauðsynleg fylgja hins frumvarpsins. Það hefir engin brtill. komið fram og nefndin sá ekki ástæðu til að breyta neinu, svo að eg vona að þetta frumvarp fái sama byr og hitt frumvarpið.

Frams.m. (Valtýr Guðmundsson): Það hafa komið fram tvær brtill. við frumvarpið, eða réttara sagt fleiri brtill. á tveimur þingskjölum. Ina fyrstu brtill. á þgskj. 519 hefir meiri hluti nefndarinnar fallist á og hefir líka sjálfur komið með sama konar brtill. á öðru þgskj. En svo stendur á því, að þetta er ákveðið í samráði við bráðabirgðastjórn Eimskipafélags Íslands, sem hafði óskað eftir að þessi skilyrði í frv. um að tvö strandferðaskipin hefðu að minsta kosti jafnmikið farþegarúm og lestarúm og væru að minsta kosti jafnörskreið og þau strandferðaskip, sem hér voru í förum 1911–1912, yrðu feld í burtu vegna þess að það gæti álítist hentugra að annað skipið væri. aðallega farþegaskip og hitt aðallega vöruflutningaskip, sem þyrfti ekki að vera eins örskreitt eins og farþegaskipið. Þá mætti líka koma því svo fyrir, að það skip, hefði fleiri viðkomustaði heldur en hitt skipið. Þetta fyrirkomulag býst eg við að yrði fult eins hentugt og fult eins arðvænlegt eins og hitt. Meiri hlutinn hefir og fallist á að: gera jafnframt aðra breytingu á frumv., að í niðurlagi 1. gr. sé skotið inn: Um hluttöku fyrir landssjóðs hönd í stjórn félagsins, stærð strandferðaskipanga, gerð þeirra og hraða fer eftir samningi milli, félagsins og stjórnarráðsins. Það er að segja, í stað þess að hafa ákveðið í frumvarpinu um hraða skipanna, farþegarúm og lestarúm, þá sé stjórninni falið að annast um það í samráði við stjórn Eimskipafélagsins. En jafnframt þessu hafa stjórninni verið gefnar bendingar um það í nefndarálitinu, hvernig hún eigi að haga sér í því, skipin mættu t. d. ekki vera minni en Austri og Vestri o.s.frv. Einn nefndarmanna vildi láta taka það fram, að farþegarúm og lestarúm skipanna mættu ekki að samanlögðu vera minni en verið hefir og á sama máli voru sumir nefndarmanna í Ed. En niðurstaðan varð þó, að réttast væri að sleppa þessu. Var því slept af því að menn litu svo á, sem það gæti verið aðgengilegra fyrir félagið, að þetta væri ekki fast ákveðið, auk þess sem þetta mál væri ekki svo rannsakað nú, að hægt væri að mynda sér svo fasta skoðun um það. Taldi nefndin það ekkert varhugavert að fela stjórninni að annast um það. Þá eru inar aðrar brtill. á þgskj. 519 frá þingm. Skagfirðinga. Þessar brtill. fara allar í þá átt, að fella burt öll ákvæði um landssjóðsútgerðina. Auk þess fer ein brtill. fram á, að lánið, sem stjórninni er heimilað að taka, sé lækkað um 50 þús. kr., úr 450,000 kr. og niður í 400,000 kr. Nefndin hefir ekki getað fallist á þessar breyt.till. Hennar markmið var það, að strandferðirnar kæmust í innlendar hendur. Næðist ekki samkomulag við Eimskipafélagið - sem nefndin hefir reynt að styðja að, að svo miklu leyti sem í hennar valdi stóð - þá skyldi þó þar með ekki vera loku fyrir það skotið, að strandferðirnar kæmust á innlendar hendur. Og þá var það eina leiðin að landssjóður tæki að sér útgerðina, svo að hún kæmist ekki í hendur útlendra félaga. Nefndin leggur því til að þessar brt. verði feldar, svo að hægt verði að koma strandferðunum á innlendar hendur, og það eins þó að samningar náist ekki við Eimskipafélagið.



Einsog háttv. þm. Sfjk. (V. G.) benti til, þá fara mínar breyt.till. á þgskj. 519 í þá átt að fella burtu landssjóðsútgerðina á strandferðunum. Breyt.till. mínar eru aðallega 2. Önnur þeirra lýtur að því að ákvæðið í 1. gr. um tölu skipanna, farþegarúm og lestarúm sé felt úr, en að þetta skuli fara eftir samningi milli stjórnar Eimskipafélagsins og landsstjórnarinnar. Þessi breyt.till. er framkomin af sömu ástæðum og háttv. þm. Sfjk. tók fram. að það væri varasamt að binda þetta svo fast, áður en fullráðið er, hvernig ferðunum yrði sem bezt hagað. Stendur þetta að nokkru leyti í sambandi við bendingu Tuliniusar í bréfi hans til samgöngumálanefndarinnar, að það sé mesta óráð að fastákveða fyrirfram,gerð skipanna, áður en samningar takast, það geti komið í bága við það sem bezt reynist þegar málið er nánar athugað og rannsað til hlítar. Það er vitaskuld, að í sératökum farþegaskipum - þarf að vera tiltölulega meira farþegarúm en lestarúm, og í flutningaskipum þarf aftur móti meira. lestarrúm en farþegarúm. Og þetta má því ekki vera fastákveðið í lögunum fyrirfram. Annars hefir hv. samgöngumálanefnd tekið upp sömu tillöguna, svo eg þarf ekki að vera neitt að orðlengja þetta. Vona eg því að því máli sé vel borgið. Hin aðal-breyt.till. er sú, að 2.–4. gr. falli burtu. Það er að segja að stjórninni sé ekki gefin nein heimild til þess að halda uppi strandierðunum á landssjóðs kostnað. Eg get hugsað það að bæði í samgöngumálanefndinni og utan hennar,séu menn, sem kjósi helzt landssjóðaútgerð á strandferðunum og annað ekki. En eg held líka að það séu aðrir, og að allmargir, og þar á meðal er eg eins, sem skoða það eins og neyðarúrræði. Það hafa verið færð rök fyrir því, að strandferðirnar hljóti að bera sig ver hjá þeim sem að eins hafa þær einar út af fyrir sig, heldur en hjá þeim sem geta haft þær í sambandi við millilandaferðir. Þessar ástæður hefir bráðabirgðastjórn Eimskipafélags Íslands borið fram og þær eiga einmitt við hér þegar um landssjóðs útgerð er að ræða, því enga útgerð hefði hann aðra en strandferðirnar, ekki hefði hann nein millilandaskip. Því hefir verið haldið fram, að strandferðirnar ættu að vera í hönum landssjóðs og þá verið vitnað til annara landa, að skip, sem gengju þar með ströndum fram og inn á firði, væru skip, sem væru rekin á kostnað ríkisins. Þetta er að eins gert til þess að stjórnin geti haft hönd í bagga með útgerðinni að ekki sé okrað á henni (fargjaldi og farmgjaldi). En fyrir þessu má fá fullkomna tryggingu, að því er strandferðirnar snertir, án þess að landssjóður hafi útgerðina sjálfur á hendi. Þessi trygging er hér fengin með því að landsstjórninni sé falið að hafa hönd í bagga um alla gerð strandferðaskipanna, fyrirkomulagferðanna, ferðaáætlanir og taxta. Mig og meiri hluta samgöngumálanefndarinnar greinir ef til vill ekki svo mjög á um þetta aðalefni málsins, heldur um það, hve fljótt á að grípa til þess óyndisúrræðis að stofna til landssjóðsútgerðar. Eg vil láta fresta því, þangað til öll sund eru lokuð og engin,von til þess, að samningar takist við Eimskipafélagið um strandferðirnar, sem eg fyrir mitt leyti verð að treysta að ekki komi fyrir. Samgöngumálanefndin leggur til, að taki Eimskipafélagið ekki að sér strandferðirðirnar fyrir Aprílmánaðarlok 1916, þá skuli landssjóður taka þær að sér til bráðabirgða. Þetta finst mér viðsjárvert. Ef nú eitthvað yrði til þess að tefja fyrir því að Eimskipafélagið gæti byrjað með strandferðirnar fyrir þennan tíma, en væri þó fáanlegt til að semja um þær, að eins með nokkru lengri fresti. Þá væri það að mínu áliti misráðið að vera búinn að slá því föstu með lögum að landsstjórnin tæki þá að sér skipaútgerð á landssjóðskostnað. Eg álít að það væri miklu ráðlegra að geyma það til þingsins 1915 að ráða fram úr þessu. Það getur vel verið, að þótt samgöngumálanefndin hafi komið fram með tillögu um þessa landssjóðsútgerð, þá treysti nefndin því, að heimildin verði ekki notuð af stjórninni. En þetta er ótrygt og alt of mikið átt í hættu með því að leggja svo mikið vald í hendur stjórnar, sem menn ekki einu sinni vita, hver verður þá. Í 2. gr. frv. stendur: »Náist ekki samningur við »Eimskipafélag Íslands« samkvæmt 1. gr., veitist landsstjórninni heimild til að kaupa tvö strandferðaskip, sem samsvari skilyrðum þeim, er sett eru í 1. gr.«. Þessi orð geta ekki staðist, þar sem skilyrði þau, sem þannig er vitnað til, eiga að nemast burt úr 1. gr., eftir tillögu nefndarinnar. Þetta verður því að lagfæra. Annars er eg á móti formi frumvarpsins, hvað það snertir að taka upp í það tvö ólík efni; annað það að gefa stjórninni heimild til þess að kaupa hluti í Eimskipafélaginu og hitt að leyfa henni að halda uppi strandferðunum á landssjóðs kostnað. Þetta eru tvö atriði, sem geta verið skiftar skoðanir um. Menn geta aðhylst annað, en ekki viljað hitt, og því er örðugt að greiða atkvæði um frumvarpið í heild sinni, þar sem þessu hvorutveggju er blandað saman. Skal eg svo ekki fara frekari orðum um þetta. Vildi að eins að þetta væri ekki látið fara alveg óhreyft.



Eg ætla mér ekki að fara að ræða neitt þetta mál nú. Eg er samþykkur frv. að efninu til og get eg því ekki fallist á sumar breyt.till. háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.). En það er rétt, sem þm. sagði, að 2. gr. frv. getur ekki orðið eins og hún er nú, ef tillögur samgöngumálanefndarinnar verða samþyktar. Vildi eg því víkja því að hæstv. forseta, hvort eigi megi taka málið út af dagskrá og fresta því til morguns, svo nefndinni gefist kostur á að lagfæra þetta lítilræði.



Það gleður mig að heyra, af athugasemdum háttv. 1. þm. Skgf. (Ó. Br.), að hann er ekki á móti því, að landssjóður taki að sér strandferðaútgerðina, heldur greinir okkur þar á, hve nær landssjóður eigi að byrja á því. Hann heldur það, hv. þm., að landssjóði standi hætta af því að taka að sér strandferðirnar 1916. Vill hann skjóta því á lengri frest. En þá verða menn að gæta að því, að þetta eru að eins heimildarlög, sem Alþingi getur breytt. Nú verður Alþingi háð 1915 og þá er tækifærið til þess að breyta þeim eða fresta þeim. Ef stjórninni þá finst ástæða til þess að það verði gert, þá getur hún borið fram frumvarp þess efnis. Því held eg að hættan sé ekki svo mikil. Svo var það sem háttv. þm. var að tala um ólík atriði, um hluttöku landssjóðs í Eimskipafélaginu og útgerð hans upp á eigin spýtur, þá er því til að svara, að þessi atriði eru einmitt lík, því bæði eru þau um að koma strandferðunum á innlendar hendur, hvernig sem veltist. En um athugasemd háttv. þingmanns við 2. gr. frumv., þá verð eg að viðurkenna, að hún er rétt. Og afsökunin, sem nefndin hefir í því, verður að vera sú, að menn hafa haft svo mikið að gera. Þegar menn fara þetta af einum fundinum á annan, þá hafa menn ekki áttað sig á þessu, eða ekki tekið eftir því. Nú er því tvent til, svo að málið gangi áfram. Annað það, að frv. verði samþykt hér eins og það er og verði látið ganga til efri deildar í von um að þetta verði lagfært þar, eða þá hitt, að að hæstv. forseti vilji fresta málinu til morguns, svo að nefndinni gefist tækifæri til þess að lagfæra það. Mun þetta síðara vera bezta úrræðið, og skýt eg þess vegna undir hæstv. forseta, hvort hann vildi ekki taka málið út af dagskrá og fresta því til morguns?