Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar og skiptingu ræðutíma milli þingflokka. Gert er ráð fyrir að umræðan standi í u.þ.b. eina klukkustund. Forsætisráðherra hefur tíu mínútur til framsögu og tvær mínútur í lok umræðunnar. Í upphafi umræðunnar verða leyfð andsvör úr þingflokkum stjórnarandstöðunnar við ræðu ráðherra.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta og Alþingi fyrir að fá þetta tækifæri til að fara yfir stöðu mála í kjölfar þess aftakaveðurs sem hér geisaði í síðustu viku frá 10.–11. desember sl. Það er ekki ofsögum sagt þegar við tölum um aftakaveður en fram hefur komið, m.a. hjá Einari Sveinbjörnssyni veðurfræðingi, að horfa þurfi allt aftur til ársins 1973 til að sjá sambærilegt veður, norðanveður með seltu þar sem þrýstingur yfir landinu er sambærilegur, en slíkt veður gekk yfir landið í febrúar í miðju Heimaeyjargosinu. Annað slíkt veður var árið 1965 en í því veðri gaf Dalvíkurlínan þáverandi sig einnig. Önnur norðanveður með seltu sem gengið hafa yfir landið voru þó ekki jafn slæm en þó má nefna fjárfellisveðrið árið 2012 þegar ísing hlóðst á línur og margir rafmagnsstaurar gáfu sig. Fram hefur komið sömuleiðis að Landsnet hefur aldrei fengið viðlíka seltu og ísingu á spennuvirki í Hrútatungu sem hefur verið til í núverandi mynd frá árinu 1980, sem er til marks um að þetta var ekkert venjulegt veður. En það breytir því ekki að veðrið minnir okkur á hvar við búum, að við getum alltaf átt von á slíkum veðrum og verðum að vera undirbúin þegar þau ganga yfir, jafnvel þó að þau séu sem betur fer á ekki hverjum degi. Ég vil fyrst segja að það er alltaf skelfilegt þegar slík veður valda mannskaða. Það varð í þessu veðri og slíkt tjón verður auðvitað aldrei bætt. Það er auðvitað það versta sem getur gerst í viðlíka veðri. En það liggur líka fyrir að tjónið á hinum veraldlegu þáttum er verulegt vegna rafmagnsleysis fyrst og fremst, kælingar á húsum, foktjón sömuleiðis töluvert, matur skemmdist í matvöruverslunum. En um leið vil ég segja, eftir að hafa farið í heimsóknir á Norðurland í lok síðustu viku, að sjálfsögðu ekki hitt alla þá aðila sem þar komu að málum en marga þeirra, að það er alveg ljóst að við eigum alveg ótrúlegan kraft í samfélagi okkar því að viðbragðsaðilar unnu margir hverjir þrekvirki í sínum störfum, voru linnulaust við þau sólarhringum saman og unnu í raun og veru kraftaverk. Um leið þurfum við að horfast í augu við það að þetta veður og afleiðingar þess afhjúpaði veikleika í innviðum okkar sem við verðum að bregðast við og mun ég núna rekja það. Þegar við horfum til viðbragðsaðila okkar voru fyrstu viðvaranir Veðurstofunnar gefnar út sunnudaginn 8. desember en mánudaginn 9. desember var viðvörunarstig á Ströndum og Norðurlandi vestra hækkað í rautt. Þriðjudaginn 10. desember var viðvörunarstig á Norðurlandi eystra hækkað í rautt. Rauðar viðvaranir voru vegna þessa veðurs gefnar út í fyrsta sinn frá því að litakóðaviðvörunarkerfi Veðurstofunnar var tekið upp 1. nóvember 2017. Rauðar viðvaranir lýsa hættulegum veðrum sem hafa mikil samfélagsleg áhrif og slík veður eru sjaldgæf en, eins og ég nefndi hér áðan, getum við búist við slíkri veðurhæð á Norðurlandi á allt að tíu ára fresti. Ríkislögreglustjóri lýsti yfir óvissustigi 9. desember. Hættustigi var lýst yfir á Ströndum á Norðurlandi vestra og Norðurlandi eystra þann 10. desember. Samhæfingarmiðstöðin í Skógarhlíð var virkjuð kl. 11 þann 10. desember og þar fór samhæfing aðgerða á landsvísu fram. Nær allir vegir á landinu lokuðust vegna veðurhæðar og hálku, að Reykjanesbraut og Grindavíkurvegi undanskildum. Í kjölfarið bættist við fannfergi á vegum, einkum norðanlands. Lengst var lokað á norðanverðu landinu en það var upp úr hádegi hinn 12. desember sem búið var að opna nær alla aðalvegi og gekk Vegagerðinni nokkuð vel að ráða við afleiðingar veðursins. Þar réð úrslitum að varað var við veðrinu á áberandi hátt þannig að umferð var ekki mikil. Upplýsingagjöf í aðdraganda veðursins var öflug og góð. Rafmagnsleysið sem stóð yfir og stendur enn sums staðar á landinu, enn eru rafmagnstruflanir um land, er eitt mesta viðvarandi rafmagnsleysi og umfangsmesta sem við höfum séð. Stæður brotnuðu víða og höfðu áhrif, m.a. á Dalvíkurlínu, Kópaskerslínu og auk þess höfðu bilanir í flutningskerfi þær afleiðingar að fjöldi fólks var án rafmagns eða hafði takmarkað rafmagn. Þar sem verst lét var rafmagnslaust í þrjá sólarhringa. Hefur verið unnið sleitulaust að því að koma rafmagni aftur á og þar hafa aðstæður verið erfiðar með gríðarlegri ísingu á línum, eins og ég nefndi áðan, en sömuleiðis hefur verið beitt ýmsum óvenjulegum aðferðum við að bregðast við rafmagnsleysi. Þar má nefna að varðskipið Þór hefur séð Dalvíkurbyggð að hluta til fyrir rafmagni frá því á aðfaranótt föstudags. Rarik mun þurfa að keyra varaafl þangað til búið er að gera við flutningskerfi Landsnets og enn er mikið af bilunum í dreifikerfi Rarik, sem mun taka nokkra daga að lagfæra. Það má búast við truflunum á afhendingu rafmagns meðan þetta ástand varir og sömuleiðis má búast við mögulegum skömmtunum á rafmagni nú þegar atvinnulífið fer í gang eftir helgi. Samkvæmt upplýsingum frá almannavarnanefnd ríkislögreglustjóra má ætla að það hafi verið 11.000 íbúar sem bjuggu við rafmagnsleysi þennan tíma á 7.600 heimilum. Tetra-kerfi viðbragðsaðila varð fyrir truflunum vegna rafmagnsleysis en var farið að færast í eðlilegt horf síðdegis 12. desember og nú í dag eru allir sendar kerfisins í lagi fyrir utan einn. Þá vil ég nefna sérstaklega hlut björgunarsveitanna en í heildina hafa um 800 björgunarsveitarmenn verið við störf undanfarna daga. Á Norðurlandi voru bjargir sóttar frá nærliggjandi svæðum auk liðsauka frá Suðvesturlandi og Vesturlandi. Björgunarsveitir hafa leyst langt yfir þúsund verkefni og aðstoðarbeiðnir á landsvísu. Þar má sjá að vegna aðvarana um veðrið sendi Slysavarnafélagið Landsbjörg öfluga snjóbíla á lykilstaði á Norðvesturlandi og Ströndum áður en veðrið skall á. Björgunarsveitir hafa jafnframt liðsinnt heilbrigðisstarfsmönnum, m.a. með því að flytja fólk á milli staða og aðföng. Þá hafa fjöldahjálparstöðvar á vegum Rauða krossins verið opnar víða um land vegna óveðursins og sjálfboðaliðar staðið vaktina þar. Björgunarsveitirnar hafa sinnt aðstoð við veitufyrirtæki, unnið við að flytja varaaflsstöðvar milli bæja. Bændur hafa verið að aðstoða við leit að skepnum og björgun þeirra en eins og lesa má í fréttum í dag er þetta einn mesti hrossafellir í áratugi. Þá hafa, og ég vek sérstaklega athygli á því, björgunarsveitarfólk og sjálfboðaliðar Rauða krossins heimsótt bæi og haft samband við fólk á bæjum til að kanna um hagi þess og ég veit að þetta er einstakt fyrir samfélag okkar, við höfum nokkuð vel kortlagt hverjir búa hvar, þannig að það hefur verið haft frumkvæði að því að hafa samband við fólk til að kanna aðstæður. Heilbrigðisstofnanir hafa verið mannaðar, ekki hefur komið til rofs á þjónustu og þótt óveðrið hafi haft mikil áhrif á heilbrigðisþjónustu, ekki síst vil ég nefna Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Hvammstanga sem var rafmagnslaus í 40 klukkustundir því að þar var ekki varaafl til að tryggja rafmagn. Símtöl við Neyðarlínuna voru tæplega 40% yfir meðallagi 10. og 11. desember þannig að það er ljóst að þetta var ekkert eðlilegt veður og ekkert eðlilegt álag á allt okkar fólk. Það er ljóst að eignatjón hefur orðið víða og það verður seint fullþakkað hversu viðbragðsaðilar hafa staðið vaktina vel. Almenningur reyndist líka vel undirbúinn en eftir standa áleitnar spurningar og á þeim vil ég ljúka máli mínu. Bæði til skemmri og lengri tíma og í stóra samhenginu snúast þær m.a. um stöðu almannavarna á Íslandi. Hún hefur verið rædd á vettvangi þjóðaröryggisráðs á fyrri stigum og þar stendur yfir vinna við úttekt á almannavarnakerfinu. Ég tel einboðið að við verðum að flýta þeirri vinnu. Ég veit að hæstv. dómsmálaráðherra mun koma inn á það í innleggi sínu á eftir. Við þurfum að átta okkur á því að m.a. vegna tæknibreytinga og þeirrar staðreyndar að við erum háðari rafmagni nú en við vorum til að mynda þegar sambærileg veður gengu yfir á sjöunda og áttunda áratugnum, hefur rafmagnsleysið ótrúlega umfangsmikil áhrif, ekki bara á hitun heldur líka fjarskipti og er því risastórt almannavarnamál. Annað sem ég vil nefna er að ég boðaði þjóðaröryggisráð á fund, óreglulegan fund, þegar ljóst varð hvert stefndi með afleiðingar veðursins. Það má segja að mínu viti að þetta hafi verið mikilvæg aðgerð til þess að allir aðilar kæmu saman á einn stað og ég held að þetta muni verða okkur lærdómur til framtíðar hvað varðar hlutverk þjóðaröryggisráðs. Það verður að geta brugðist hratt við þegar slíkar aðstæður koma upp og hugsanlega þarf að skýra það betur þegar við endurskoðum þjóðaröryggisstefnuna hvert hlutverk þjóðaröryggisráðs nákvæmlega á að vera þegar við fáum slíkar viðvaranir. Ég vil nota síðustu sekúndur mínar til að greina frá því að ríkisstjórnin hefur ákveðið að setja niður átakshóp fimm ráðuneyta. Var formaður þess starfshóps með okkur í för nú fyrir helgi á Norðurlandi til þess að setja niður tillögur um þær nauðsynlegu úrbætur sem þarf að ráðast í á innviðum, bæði hvað varðar raforkukerfi og fjarskipti, tillögur um forgangsröðun aðgerða en líka um skipulagningu, því að það liggur fyrir að þetta mál snýst ekki eingöngu um hina áþreifanlegu innviði heldur líka það hvernig við skipuleggjum mannafla okkar, hvernig honum er dreift um landið og hvernig við bregðumst við þegar eitthvað dynur á, eins og til að mynda í tengivirkinu í Hrútatungu sem er ómannað. Þá þarf sérstaklega að gera áætlanir um hvar við viljum setja niður varaaflsstöðvar víða um land því að það liggur fyrir, 

Hæstv. forseti. Er ekki örugglega öllum ljóst nú hvað það þýðir þegar talað er um að byggja þurfi upp innviði landsins alls? Enn er verið að vinna að viðgerðum á raflínum eftir ofsaveðrið og það er vitað að óveðrið olli miklu tjóni þó að enn hafi ekki allt verið metið. Það þarf að þakka æðruleysi og dugnað allra starfsmanna sem stóðu vaktina, bæði innan og ekki síst utan húss, og sömuleiðis íbúanna sem búa á þeim svæðum sem verst urðu úti. Mín spurning er einföld: Hvernig mun hæstv. ráðherra sjá til þess að RÚV bregðist ekki öryggis- og almannahlutverki sínu einn ganginn enn? Það skal sagt: Öryggi íbúa var ógnað. Víða hefði getað farið illa ef ekki hefði verið fyrir elju og óeigingirni björgunarsveitaraðila og annarra sjálfboðaliða. Það liggur fyrir að ríkisvaldið þarf með einhverjum raunverulegum hætti að styrkja björgunarsveitirnar í landinu. Öryggi um allt land þarf að vera forgangsmál alltaf.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur andsvarið. Hún nefndi hér tvennt, í fyrsta lagi dreifikerfi Ríkisútvarpsins. Nú er það svo að í lögum um Ríkisútvarpið er sérstaklega fjallað um almannavarnahlutverk þess. Það liggur sömuleiðis fyrir að útsendingar þess náðust ekki t.d. í Húnavatnssýslu þegar óveðrið gekk yfir. Hæstv. menntamálaráðherra kom með minnisblað inn í ríkisstjórn í morgun þar sem farið er yfir hvenær þetta dreifikerfi datt út og hvar nákvæmlega og það liggur fyrir að hæstv. ráðherra mun fara yfir þetta mál og það verður líka tekið til skoðunar í átakshópnum sem ég vísaði til áðan. Ég get verið sammála hv. þingmanni um það að við þurfum að sjálfsögðu að tryggja upplýsingagjöf og miðlun til íbúa alls landsins. Þar gerum við ríkar kröfur til Ríkisútvarpsins. Við vitum það líka að vegna tæknibreytinga og breyttrar samfélagsgerðar erum við til að mynda með breytta tíma þegar kemur að viðtækjum sem geta tekið við langbylgjusendingum. Þetta kallar á það að Ríkisútvarpið geri áætlanir en við þurfum að horfa á þetta í stóra samhengi almannavarnakerfisins og hvort nýjar lausnir þurfi að skoða vegna þessara tæknibreytinga. Hvað varðar björgunarsveitirnar sem hv. þingmaður nefndi þá er það svo að björgunarsveitirnar eru einstakar. Annars vegar njóta þær fjárframlaga ríkisins en fyrst og fremst afla þær fjár sjálfar með ýmsum hætti. Á því hafa þær byggst upp. Þær eru ekki ríkisstofnun og ég held að það sé í raun gríðarlega eftirsóknarvert að halda því fyrirkomulagi. En að sjálfsögðu þurfum við að horfa til framtíðarfyrirkomulags fjármögnunar björgunarsveitanna, ekki síst þegar við skoðum hvaða fjármögnunarleiðir hafa verið nýttar þar, hvað varðar flugeldasölu o.fl. Við þurfum að hafa framtíðarsýn um það hvernig eigi að standa að því ásamt því að varðveita þetta fyrirkomulag sem hefur reynst okkur svo dýrmætt á Íslandi.

Herra forseti. Svona atburðir hreyfa við okkur sem þjóð og það var gott að finna þá samkennd sem landsmenn sýndu því fólki sem lenti í verstu aðstæðunum. Samkennd og samhjálp eru einmitt þau viðbrögð sem eiga við við slíkar aðstæður. Málið er ekki allt einfalt en það er augljós leið til að drepa málunum á dreif að tefla hópum upp á móti hver öðrum þegar bent er á veikleika í innviðum. Höfuðborgarbúar eiga eðlilega stundum erfitt með að gera sér í hugarlund hvernig aðstæður eru úti á landi, alveg eins og Suðurnesjamenn skilja ekki alltaf við hvað fólk glímir á Raufarhöfn og fólk á Raufarhöfn ekki alltaf hvernig fátækt fólk úti í heimi tekst á við tilveruna. Veruleikinn sem blasir við ólíkum hópum er margvíslegur en fram undan bíður sameiginlegt verkefni okkar allra og það er eingöngu með samstilltu átaki sem okkur mun miða áfram. Atburðir síðustu daga varpa skýru ljósi á ójöfnuð í landinu. Þeir varpa ljósi á byggðaójöfnuð. Samþjöppun íbúa á Íslandi er óvenju mikil. Fámenn þjóð í stóru landi byggir upp stærstu og mikilvægustu stofnanirnar á einum stað. En þótt það hafi verið nauðsynlegt verðum við að tryggja að innviðir, hvort sem er raforka, fjarskipti, menntakerfi, samgöngur eða heilbrigðisþjónusta, séu með þeim hætti að litlu skipti hvar fólk býr á landinu. Getur hæstv. forsætisráðherra ekki tekið undir það með okkur í Samfylkingunni að viðbrögð og innviðauppbygging sem fram undan er eiga að miðast að því að jafna búsetuskilyrði? Ef svarið er já, hvernig hyggst hæstv. ráðherra vinna að því verki? Hvar munu helstu áherslur liggja að loknum fyrstu nauðsynlegu viðbrögðum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Það er mjög mikilvægt sem hún sagði því að það kunna að stundum að vera fyrstu viðbrögð að tefla einmitt ólíkum hópum hver gegn öðrum þegar brugðist er við erfiðum aðstæðum. Við erum ein þjóð í einu landi, við erum ekki nema 350.000 og það eru verðmæti, þannig að ég get tekið undir með hv. þingmanni að ef við viljum halda í þau verðmæti, halda áfram að vera hér ein þjóð, þá skiptir að sjálfsögðu máli að jafna búsetuskilyrði og greina þá veikleika sem við sáum birtast okkur í þessu veðri. Þar skiptir máli að horfa til rafmagnsfjarskipta en hv. þingmaður nefndi líka aðra þætti sem skipta máli til að jafna búsetuskilyrði. Þar hefur auðvitað mikið verið unnið á undanförnum árum, vissulega, í uppbyggingu innviða, en um leið sjáum við að mjög mikilvægir innviðir bregðast í þessu hamfaraveðri. Hvað gerist næst, spyr hv. þingmaður. Átakshópurinn fær ekki langan tíma til að vinna. Þar koma saman fulltrúar forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, samgöngu-, sveitarstjórnar- og byggðamálaráðuneytis, atvinnuvegaráðuneytis sem fer með orkumál og skyndilega er því algerlega stolið úr mér hvað fimmta ráðuneytið er. En það kemur hér á eftir, þegar ég er búin að líta í gögnin mín. Þarna koma saman fimm ráðuneyti sem munu sameinast um að kortleggja í raun og veru hvernig við getum annars vegar forgangsraðað - og við vitum að þetta mun kosta fjármuni, við vitum það alveg - en þetta snýst líka um skipulagningu. Það tengist því sem hv. þingmaður nefnir hér um ólík skilyrði byggðanna, það snýst um hvernig við skipuleggjum starfsemi til að mynda opinberra stofnana sem þjónusta fólk um land allt.

Herra forseti. Þegar svona óveður gengur yfir eigum við sem samfélag allt undir því að það séu hröð og öflug viðbrögð hjá vel þjálfuðum og vel útbúnum viðbragðsaðilum. Auðvitað er það lykilatriðið í því að við komum vel undan storminum. En eins og við vitum þá eru svona stormar eitthvað sem við getum séð fyrir upp að ákveðnu marki, a.m.k. að þeir muni gerast, kannski ekki hvenær nema með skemmri fyrirvara. Þá skiptir máli að vera vel viðbúinn því sem samfélag. Þá fer maður að velta því fyrir sér af hverju varaaflsstöðvar voru fjarlægðar á þeim stöðum þar sem tvær tengingar voru komnar til byggða. Er til staðar einhvers konar viðmið um það hvernig eigi að tryggja rafveitu eða er þetta sjálfstætt mat á hverjum stað? Og sömuleiðis þegar áætlanir eru gerðar hjá ríkinu, hvort sem það er samgönguáætlun eða almannavarnaáætlanir eða hvað svo sem það er, þá veltir maður fyrir sér hvort það sé metin fjárfestingarþörf í búnaði og öðru sem þarf til þess að geta tryggt neyðarviðbrögð þegar neyðarástand kemur upp. Sömuleiðis velti ég fyrir mér hvort símafyrirtæki þurfi ekki í auknum mæli að vera hluti af almannavarnaáætlun og hafa skilgreint hlutverk. Þau hafa náttúrlega ákveðið hlutverk nú þegar en vegna tæknibreytinga er ástandið kannski orðið heldur erfiðara að sumu leyti. Allt eru þetta í rauninni mjög einfaldar spurningar. Ég er ekki að fara út í erfiðu spurningarnar hér og nú vegna þess að í grunninn þurfum við bara að tryggja það að þegar vondir hlutir gerast, þegar stormar ganga yfir, höfum við leiðir til að halda grunnkerfum gangandi. Síðan getum við rætt um flóknu hlutina eftir það.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy hans einföldu spurningar sem eru kannski ekki svo einfaldar af því að auðvitað tel ég að þær stofnanir sem við eigum hafi allar verið að vinna samkvæmt bestu vitund og þekkingu. Það liggur fyrir, af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um varaaflstöðvarnar og hvenær farið var að fjarlægja þær, að það hefur verið vinnulag að fjarlægja slíkar stöðvar þegar innviðir eru taldir nægjanlega sterkir til að það sé ekki þörf á þeim. Af því að við erum að ræða um Norðurland þá sáum við það til að mynda gerast í Húnavatnssýslunum upp úr árinu 2000 að þá var verið að vinna að tengingum þessara svæða, bættum tengingum, og þá eru þessar stöðvar teknar. Við sjáum það núna að það var ekki endilega rétt, en ég tel að þetta hafi verið gert samkvæmt bestu þekkingu á sínum tíma, menn töldu einfaldlega að þessir innviðir myndu duga. Þetta þarf að fara yfir. Sömuleiðis vil ég ræða fjarskiptin. Við erum auðvitað með ólík símafyrirtæki en það sem gerist núna er að þau opnuðu á milli sinna senda til að bæta fjarskipti. Þar sem eitt símafyrirtæki datt út þá opnaði annað símafyrirtæki fyrir fjarskiptin. Nú ætla ég ekki að þykjast vera sérfræðingur í þessu en þau unnu saman til þess að bæta sambandið. Við þurfum að greina það hvort þörf sé á einhverjum bótum þar þegar kemur að fjarskiptum þannig að kerfið virki sem best skyldi. Þetta eru nefnilega ekkert flóknar spurningar hjá hv. þingmanni en það breytir því ekki að við höfum núna tækifæri, af því að ég lít líka á það sem ákveðið tækifæri fyrir innviðauppbyggingu, að greina þessa veikleika og byggja upp þannig að við séum að setja fyrir þá leka sem kunna að vera í núverandi kerfi og koma í veg fyrir, þó að við getum aldrei komið í veg fyrir að svona veður skella á aftur, að afleiðingarnar verði jafn miklar og raun ber vitni nú.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra þessa skýrslu. Ég vil fyrst segja að það er eitthvað svo fallegt og gaman að sjá hvernig við komum saman í svona kringumstæðum og viðbrögð björgunarsveita, aðila úti um allt land, voru til stakrar fyrirmyndar. Ég ætla ekki að fara að leggjast í umræðu um það hvað þar hefði mögulega mátt fara betur eða vera betur undirbúið. Ég held að miðað við aðstæður hafi viðbrögð aðila verið til stakrar fyrirmyndar og okkur ber auðvitað öllum að þakka fyrir ótrúlega ósérhlífni allra sem að komu. Hér gerir vont veður, við vitum það. Hér voru vissulega óvenju slæmar aðstæður en nú hefur umræða varðandi ástand raforkudreifikerfis okkar verið allmikil á undanförnum 10–15 árum, hið minnsta, um mikilvægi uppbyggingar og endurnýjunar á byggðalínu og nauðsynlegum dreifikerfum út frá byggðalínunni, og ég velti fyrir mér: Hvar liggur vandinn? Við settum ný raforkulög 2003 þar sem skyldur bæði flutningsfyrirtækis og dreififyrirtækja voru settar alveg skýrt fram og fyrirtækjunum voru sett tekjumörk sem áttu að tryggja fjármögnun á nauðsynlegri uppbyggingu í kerfinu. Nú hefur ítrekað komið fram á undanförnum árum ákall um endurnýjun, m.a. á byggðalínunni. Ég minni á skýrslu frá Landsneti frá síðasta ári þar sem kom fram að á árinu 2018 voru 80% af orkuskerðingum í flutningskerfi Landsnets vegna veikrar byggðalínu, um 20% bilunartíðni það ár voru vegna veikrar byggðalínu og þetta mátti reyndar rekja mörg ár aftur í tímann. Er þetta flækja í leyfisveitingaferlinu hjá okkur? 

Herra forseti. Fyrst vil ég fá að taka undir með hv. þingmanni, og raunar öðrum þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað, ég held að við getum í raun verið mjög þakklát fyrir þá samstöðu sem við höfum skynjað í samfélagi okkar á undanförnum árum og, eins og ég sagði áðan í ræðu, fyrir þann mikla samfélagslega kraft sem við eigum í okkar fólki sem bregst við þegar svona áföll dynja yfir og leggur á sig ómælda vinnu við að styðja og aðstoða fólk í neyð. Þar getum við rætt um björgunarsveitirnar sem hér eru á pöllunum og vita að þær eru ein mestu verðmæti sem við eigum en við skulum líka halda til haga öllum þeim starfsmönnum sem vinna hjá þeim stofnunum sem þurftu að bregðast við í þessu veðri. Hv. þingmaður ræðir sérstaklega dreifikerfið og ég veit að hæstv. ferða-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra mun fjalla sérstaklega um það í ræðu sinni á eftir. En auðvitað var sú ákvörðun tekin fyrir 25 árum af Rarik að leggja skyldi kerfið í jörð og við erum stödd í því verkefni, 2/3 af kerfinu eru komnir í jörð. Það er því enn þá verulega mikið eftir. Hvað veldur? spyr hv. þm. Þorsteinn Víglundsson. Ég gæti trúað að það séu ýmsir samverkandi þættir og það er hlutverk átakshópsins sem skipaður var að greina hvort það séu hindranir. Hér hefur verið rætt um regluverk. Við þurfum að sjálfsögðu að gæta jafnvægis í öllu okkar laga- og regluverki og það er mikilvægt að við fórnum því ekki þó að við þurfum að bregðast við. Við þurfum að skoða fjármögnunina og við þurfum líka að greina hvort við séum að forgangsraða með réttum hætti innan þess sem við erum að gera, því að það er ljóst að þetta hefur tekið langan tíma þó að stefnan hafi tvímælalaust verið tekin á sínum tíma, fyrir 25 árum.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða óveðrið 9.–11. desember sl. og þetta var mannskaðaveður. Á sama tíma, bara á einni viku, sjáum við mannskaðaveður í Bandaríkjunum, mannskaða í Ástralíu vegna skógarelda og mannskaða á Nýja-Sjálandi vegna eldgoss. Ég er svolítið hugsi yfir þessu og ég veit að við megum þakka fyrir björgunarsveitirnar okkar og þá hugsun þeirra að vera ávallt viðbúnar hinu versta en vona það besta. En ég held að við verðum að spýta í lófana og vera tilbúin vegna þess að hvernig er staðan hjá okkur núna ef eftir eina viku skellur nákvæmlega sama veður á og einni viku seinna eða tíu dögum seinna kæmi enn þá verra veður? Værum við tilbúin fyrir það? Við verðum að hugsa svona. Ef maður fer að hugsa um þetta eftir á er það eiginlega óskiljanlegt, ef við horfum bara tíu ár aftur í tímann, hvernig sömu gróðureldar eru í Ameríku ár eftir ár, sömu gróðureldar í Ástralíu ár eftir ár. Sömu gróðureldar eru núna komnir á Norðurlöndunum. Það eru flóð í Bretlandi, aurflóð, við getum talið þetta upp. En hvað erum við að gera? Erum við með allt í nefnd? Við erum t.d. með varnir gegn gróðureldum í nefnd. Við erum bara að hugsa um það, hvernig við eigum að gera það og hvað við eigum að gera. Við skulum hætta nefndarstarfi, spýta í lófana, gera hlutina strax. Ég efast ekki um að hæstv. forsætisráðherra er sammála mér í því að við þurfum að gera eitthvað strax.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni. Nei, við erum auðvitað ekki með allt í nefnd. Hér fór allt á fullt, ekki bara Rarik, ekki bara Landsnet. Það voru björgunarsveitir, lögreglan, slökkviliðið, sjúkraflutningar, Vegagerðin og ferðaþjónustufyrirtækin sem sáu til þess með sinni upplýsingamiðlun að ferðamenn væru ekki á ferli. Ég er vafalaust að gleyma einhverjum en við sáum að það fóru allir á fullt til að bregðast við. Það varð mannskaði sem er sá skaði sem aldrei verður bættur en við getum bætt það tjón sem varð. Við eigum, eins og ég sagði áðan, líka að nota tækifærið til að kortleggja þessa veikleika. Við sáum að sumt virkaði. Við erum auðvitað vön ýmsum hamförum á Íslandi. Hv. þingmaður fór yfir hamfarir um heim allan en hér höfum við fengið jökulhlaup, eldgos, óveður, fárviðri, margháttaðar hamfarir sem við höfum staðið í gegnum. Það munum við gera líka núna en auðvitað eigum við og verðum og okkur er skylt að fara yfir það hvernig innviðir okkar koma út úr þessu og hvað við getum gert betur. Ég tel nokkuð ljóst að þar þurfi sérstaklega að horfa til raforkukerfisins og fjarskiptakerfisins. Hér hefur verið minnst á dreifikerfi Ríkisútvarpsins í þessu samhengi og einnig á varaafl og aðgengilegt varaafl um landið. Við getum svo sannarlega lagað þetta og það er skylda okkar að laga þetta þannig að við upplifum það ekki aftur sem gerðist í þessu veðri. Um leið höfum við sýnt með viðbrögðum okkar og allra þeirra aðila sem ég nefndi og margra fleiri líka að við getum svo sannarlega brugðist við. Það er hins vegar tækifæri líka í því, og það nefndi ég áðan, að fara yfir stöðu almannavarna sérstaklega, fara yfir hvernig við metum að þær breytingar sem gerðar voru á sínum tíma hafi reynst okkur 

Herra forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar um óveðrið sem gekk yfir í síðustu viku, þakka þeim sem voru fremstir í röðinni þegar kom að því að bregðast við því óveðri. Þar er auðvitað fyrst að nefna fulltrúa Landsbjargar, sem eru nokkrir með okkur í salnum í dag. Ég vil sérstaklega taka fram það sem ég tel þakkarvert í þeim efnum og það er sú fyrirhyggja sem menn hjá Landsbjörgu sýndu með því að flytja tæki og tól norður í land þar sem fyrirséð var að ástandið yrði verst, sem ég held að mörg okkar og margir sem síðar hafa þurft að bregðast við hefðu mátt læra af. Sömuleiðis langar mig að þakka starfsmönnum Rariks sem hafa verið gerðir út af örkinni í hinum eiginlegu viðgerðum um landið þvert og endilangt. Það hefur verið langur vinnudagurinn hjá þeim undanfarna viku og fjarri því að séð sé fyrir endann á þeirri törn. Eins og þingið þekkir var samþykkt hér í morgun skýrslubeiðni Miðflokksins þar sem er reynt að ná utan um þær spurningar sem vakna þegar svona ástand gengur yfir. Það er fyrst og fremst hugsað til þess að okkur geti hlotnast að læra af því ástandi sem hér skapaðist. Það er auðvitað með miklum ólíkindum að heilu byggðirnar séu rafmagnslausar allt að sólarhringum saman og nú berast fréttir af því að byggðir sem þegar voru komnar í tengingu, eins og í Vestur-Húnavatnssýslu, séu dottnar út aftur. Ég held að það sé mikilvægast núna að við lærum með einum eða öðrum hætti af þessu en á sama tíma horfumst í augu við þau vandamál sem kunna að hluta til að hafa skapað þetta. Það er ekkert nýtt. Það hafa orðið vond veður á Íslandi áður og það munu verða vond veður á Íslandi aftur. Við öll hér inni erum meðvituð um að ástand raforkukerfisins er ekki með þeim hætti sem við helst vildum, mjög fjarri því. Það þarf ekki annað en að vísa í skýrslu Samtaka iðnaðarins frá 2017 þar sem þetta er rammað inn býsna vel og kostnaður greindur, þannig að við vitum hvaða verkefni stendur fyrir framan okkur. Mér hefur sem betur fer þótt aðeins draga úr því en fyrst eftir að óveðrið skall á og þessi miklu eftirköst urðu þótti manni þeir sem fengu míkrófóninn í andlitið reyna að benda í aðra átt en til sjálfs sín. Það hefur dregið úr því en það er engu að síður þannig. Við sjáum Landsnet kvarta yfir því að leyfisveitingaferli hafi dregist von úr viti. Gagnvart tilteknu dæmi sem var nefnt í því samhengi kom sveitarfélagið Skagafjörður fram og sagði: Þetta er ekki svona, það hefur ekki staðið á okkur. Okkur þarf að hlotnast að finna leið til þess að þau verkefni sem við ætlum að koma í gegn hvað uppbyggingu innviða varðar komist hraðar á dagskrá og til framkvæmda. Það getur ekki verið að þegar stjórnmálamenn fyrir 15, plús/mínus, árum síðan voru í þessum sal að ramma inn það kerfi sem við vinnum eftir til að við göngum forsvaranlega vel um náttúruna hafi hugsunin verið sú að það yrði varla hægt að framleiða rafmagn, varla hægt að leggja veg og alls ekki flytja rafmagn. Það getur ekki hafa verið meiningin hjá þeim sem lögðu grunninn að því umhverfisverndarregluverki sem við búum við. Ég held að við öll sem hér erum inni séum umhverfisverndarsinnar í eðli okkar og trúum á að við eigum að skila náttúrunni og landinu í betra ástandi til afkomenda okkar en við fengum það í hendurnar. En við verðum að geta, eins og ég segi, komist áfram með framkvæmdir sem eru nauðsynlegar hvað innviði landsins varðar og sátt er um hér og búið að taka ákvörðun um í mörgum tilvikum á Alþingi. Við verðum að komast áfram því að að öðrum kosti bíðum við bara eftir að næsta óveður gangi yfir og það verði viðlíka hörmungar sem á okkur dynja. Ég vil líka segja að það hefur verið þyngra en tárum tekur að fylgjast með ástandinu víða um landið, en það eru líka landsvæði sem var ekkert mikill fréttaflutningur af. Það eru landsvæði sem eru býsna vön því að þurfa að stinga varaaflinu í samband, sem eru vön því að þurfa að treysta dálítið á sjálf sig þegar óveður ganga yfir og bilanir verða í kerfunum. Þegar kemur að þeim aðgerðum sem grípa þarf til og gripið verður til er mikilvægt að við gleymum ekki þeim svæðum. Eitt atriði sem mig langar til að koma inn á er fjarskiptahluti eftirmálanna allra. Það er með miklum ólíkindum að fylgjast með hvernig, ég leyfi mér að segja fjarskipti, sem í dag eru orðin jafn nátengd rafmagni og raunin er, duttu fullkomlega út. Það eru fæstir í dag með gamla góða fastlínusímann tengdan kopar, þeim fækkar alla vega óðfluga, og þegar sú er staðan má segja með hóflega litlum ýkjum að íbúar í sveitum landsins séu komnir langleiðina aftur í móðuharðindin þegar þeir sem eiga rafmagnsútvarp geta hlustað á fréttir en þar er þeim síðan sagt að fara á netið og leita sér upplýsinga um stöðu mála og framgang viðgerða. Þegar sem mest gekk á var ekki neinar upplýsingar að sækja. Fólk í sveitum landsins sat innilokað á heimilum sínum og mátti sér í raun enga björg færa því að þegar rafmagnið er farið af eru fjarskiptin farin, þá eru dælurnar farnar í brunnum, þá eru róbótar farnir í tengslum við kúabúin o.s.frv. Okkur stendur því ekkert annað til boða en að gera gangskör að því að laga þá stöðu alla. Það verður ekki gert nema með öflugri pólitískri forystu og hún verður að koma frá okkur stjórnmálamönnum hvers tíma. Ég held svona á léttari nótum, þó að það sé auðvitað fátt broslegt í þessu, að rafbílavæðingu Norðurlands hafi verið frestað um ófyrirséðan tíma með þeirri uppákomu sem þarna varð. En ég held að við verðum samt að horfa til þess að innviðirnir verða að komast á þann stað að við getum tekið á móti ofsaveðrum sem þessum án þess að eiga á hættu að samfélagið allt á svæðunum fari á hliðina og þau færist áratugi ef ekki árhundruð aftur í tímann um daga eða viku hríð. Ég vil fagna því að þessi átakshópur ráðuneytanna hafi verið settur saman og vænti mikils af honum á þeim knappa tíma sem honum er úthlutað. Ég dreg ekki í efa að þar sé fullur vilji til að draga fram þau verkefni og þær aðgerðir sem þarf að grípa til og það er vel að ríkisstjórnin ætli sér ekki langan tíma í það. En fyrst og fremst vil ég leggja áherslu á að við lærum af því sem hefur gerst og leitum allra leiða til að draga úr þeim aðstöðumun sem kristallaðist svo vel þessa daga á milli suðvesturhornsins annars vegar og landsbyggðarinnar hins vegar.

Virðulegur forseti. Snarpur óveðurskafli er nú að baki. Engin ósköp, annað eins hefur landinn upplifað en við vorum engu að síður dálítið berskjölduð. Þetta megum við ekki láta henda okkur, þetta var þörf lexía því við verðum að búa okkur undir það og horfast í augu við aukna veðuröfga á komandi árum. Við komum til með að sjá fleiri svona tilvik og við verðum að standa klár. Það var slæmt veður um allt land. Óveður geisaði í mínu kjördæmi eins og víða, í Norðvesturkjördæmi, og á Norðurlandi. Þar koma strax upp í hugann aðstæður í Skagafirði og í Húnavatnssýslum, Húnaþingi þar sem fólk bjó við rafmagns- og fjarskiptaleysi dögum saman, fólk og búsmali átti í miklum erfiðleikum. Það sorglegasta var þó að þetta óveður kostaði eitt mannslíf, það tökum við öll nærri okkur. Það er sérkennileg sú tilhugsun að við hefðum sennilega verið betur komin að mörgu leyti fyrir kannski 30 árum í svona óveðri þrátt fyrir nútímatækni og sjálfsöryggi. Lengst af hékk koparsíminn inni hér áður og fyrr og varaafl er kannski ótryggara nú en áður, við treystum á miðlæga rafvæðingu og erum jafnvel víða búin að selja frá okkur dísilrafstöðvar. Allt þetta þurfum við nú að endurskoða. Nýafstaðið óveður hefur opinberað gríðarlega veikleika í grunninnviðum landsins. Þúsundir íbúa hafa misst rafmagnstengsl og fjarskipti verið í lamasessi í langan tíma og sumt af því er ekki komið í lag enn. Yfir 800 björgunarsveitarmenn hafa sinnt útköllum dag og nótt um allt land og hafa unnið frábært starf sem fyllir hvern Íslending stolti. Rafmagnsleysi og slitrótt fjarskipti hafa gífurleg áhrif á öryggi og líf fólks og fyrirtækja. Raforkuöryggi þarf að vera tryggt bæði í þéttbýli og dreifbýli og það er mögulegt. Stjórnvöld eiga að hlutast til um að uppbygging raforkukerfis sé fjármögnuð og þegar það liggur fyrir, að þá sé ekki síst hindrunarlaust hægt að byggja umgjörð sem heldur. Á þessu hefur verið misbrestur. Eftir þá reynslu sem við erum enn að vinna úr vakna margar spurningar. Margur er býsna hugsi yfir landsskipulagi og þáttum sem snúa að viðhaldi innviða og uppbyggingu þeirra. Þetta á við um flutningskerfi raforku, fjarskiptin, vegi, hafnir og flugvelli svo eitthvað sé nefnt. Við þurfum að yfirfara ýmsa þá lagaþætti og regluverk sem snúa að umhverfisvernd, skipulagi og úrskurðarmálum, gera úrvinnsluna markvissari með þjóðaröryggi, almannahagsmuni og almannavarnir bæði landsbyggðar og þéttbýlis í huga. Einhverja þætti sem varða grunninnviði þarf kannski að taka hreinlega út fyrir sviga. Þetta þarf að gera yfirvegað og af fullri alvöru. Við megum ekki láta reglugerðarflækjur verða okkur að fótakefli í þessari vinnu. Við þurfum ekkert að slá af kröfum og þeirri sýn sem við höfum gagnvart gildandi umhverfis- og skipulagsákvæðum eða verndarsjónarmiðum. Vistvænar aðgerðir og sjálfbærni eiga og þurfa að vera stöðugt leiðarljós en við höfum ekki haldið vöku okkar og breytinga er þörf. Við þurfum að taka okkur taki, skapa nýjan þjóðaröryggissáttmála eins og hæstv. forsætisráðherra kom svo vel inn á og það er ánægjulegt að vita til þess að það er skipulega unnið úr þeirri reynslu sem við höfum fengið. Innviðir, hvort sem átt er við raforku, menntakerfi, samgöngur eða heilbrigðisþjónustu, eiga að vera með þeim hætti að sem minnstu máli skipti hvar fólk kýs að búa á okkar strjálbýla landi.

Herra forseti. Ég held að það sjái allir að þessi aðventustormur afhjúpaði óásættanlega veikleika í innviðum okkar, bæði hvað varðar raforku og jafnvel alvarlegri hvað varðar fjarskiptakerfi okkar. Það má ekki gleyma því að á mörgum stöðum er rafmagn nýtt til húshitunar. Sögur af fólki sem hópast saman í sama herbergi með kveikt á kertum til að halda á sér hita ættu ekki að heyrast í íslenskum nútíma. En þetta er raunveruleikinn, ekki uppspuni, ekki ýkjur. Við höfum heyrt mikið um hvaða áhrif veðrið hefur haft á fyrirtæki og stofnanir. En hvað með íbúana? Því miður hefur þeirra rödd lítið heyrst, e.t.v. út af því að þeir voru margir hverjir síma- og netsambandslausir. Okkur stjórnmálamönnum ber að grípa inn í þær aðstæður sem komið hafa upp og tryggja fjármagn og leiðir til að byggja upp og styrkja bæði þessi kerfi, enda snýst þetta um þjóðaröryggi. Við eigum ekki að þykjast vera sérfræðingar í rafmagnsfræði, til þess erum við með sérfræðinga og þeir hafa greint nákvæmlega hvað það er sem þarf að gera. En eru leikreglurnar sem við löggjafinn og framkvæmdarvaldið setjum sanngjarnar? Erum við t.d. með of stífar reglur hvað varðar kostnaðarmat á jarðstrengjum? Við vitum að það er ekki tæknilega séð hægt að setja allar línur í jörðu. Þar af leiðandi þarf að velja þær línur vel. Ættum við ekki að setja okkur þá stefnu að setja allar línur á lægri spennu í jörðu, eins og t.d. Dalvíkurlínu? Sauðárkrókslína er jú loks að komast í framkvæmd. Við ræðum í dag mál sem snertir óvenju marga og skiptir máli að við lærum af. Ég ætla því ekki að standa hér og benda á sökudólga. Þetta mál er stærra en svo. Þetta er mál sem á ekki að vera pólitískt bitbein stjórnmálamanna heldur þurfum við öll að standa saman og breyta kerfinu. Innviðir, hvort sem átt er við raforku, menntakerfi, samgöngur eða heilbrigðisþjónustu, eiga að vera með þeim hætti að sem minnstu máli skipti hvar fólk kýs að búa. Þótt gnægt sé af loforðum er íbúum á landsbyggðinni hins vegar haldið í stöðugri óvissu með hver staðan verður til framtíðar. Herra forseti. Það á að vera forgangsverkefni stjórnvalda að jafna búsetuskilyrði og stuðla að velferð og öryggi fólks um allt land. Við sem sitjum á Alþingi verðum að halda þessu á lofti. Viljayfirlýsingar, skýrslur og átakshópur er ekki nóg. Nú þurfum við aðgerðir til að tryggja að hægt sé að búa hvar sem er á landinu og stunda þar atvinnustarfsemi með tryggu aðgengi að rafmagni, samgöngum og fjarskiptum. Nú skulum við framkvæma.

Herra forseti. Það er sannarlega ekki vanþörf á að taka þessa umræðu í dag eftir þá ótrúlegu atburði sem við horfðum upp á í liðinni viku. Ég hef fjórar mínútur, ætla að reyna að nýta þær vel en næ ekki að koma að öllu sem ég hefði viljað segja. Það er ekki auðvelt að setja sig í spor fólks sem var einangrað í óveðrinu langtímum saman, jafnvel svo dögum skipti, án rafmagns, án síma, án internets, án útvarps og í sumum tilvikum án hita. Það að hafa farið á staðinn var gagnlegt, þ.e. í Dalvíkurbyggð, Fjallabyggð og björgunarmiðstöðina á Akureyri, og ég fæ svo tækifæri til að fara á Hvammstanga, Blönduós og Sauðárkrók á morgun og hitta þar fólk. Það skiptir máli. Það er heldur ekki auðvelt að setja sig í spor viðbragðsaðila, björgunarsveita, viðgerðarflokka og annarra sem unnu og eru enn að vinna þrekvirki við hrikalegar aðstæður. Ég verð því að nota þetta tækifæri hér og þakka enn og aftur fyrir það. Við verðum að læra af þessu, styrkja kerfin, bæta ferlana og auka viðbragðið. Þess vegna ákvað ríkisstjórnin að setja á fót átakshóp um umbætur á innviðum sem mun leggja fram tillögur um eflingu innviða og aðgerðir sem auka og bæta viðbúnað og viðbragð, svo sem mannafla, tækjakost og upplýsingagjöf. Staðan á viðgerðum á línum Landsnets er sú að viðgerð á Húsavíkurlínu lýkur í dag, viðgerð á Dalvíkurlínu lýkur vonandi á morgun og viðgerð á Kópaskerslínu ætti að ljúka um helgina. Þar er um 20 manna flokkur við störf. Verið er að meta skemmdir á Laxárlínu og ekki er ljóst með viðgerð á þessum tímapunkti. Hjá Rarik voru truflanir í Hrútafirði og Miðfirði í nótt þannig að nokkrir bæir frá Reykjaskóla og út á Vatnsnes eru straumlausir en að öðru leyti er nánast allt 11 kílóvolta línukerfi Rariks komið í rekstur. Varaafl er keyrt fyrir Dalvík og norðausturhornið, Raufarhöfn, Þórshöfn og Bakkafjörð, bæði þéttbýli og sveitirnar. Unnið er að viðgerðum á milli Dalvíkur og Árskógsstrandar annars vegar og Ólafsfjarðar hins vegar. Varaafl hefur réttilega verið mikið til umræðu vegna þessara atburða og í því sambandi er rétt að nefna að Landsnet óskaði í haust eftir tilboðum í nokkrar færanlegar olíurafstöðvar. Hver stöð er á bilinu 0,7–2 megavött en alls verða keypt 6 megavött í þessum áfanga og 6 til viðbótar síðar, alls 12 megavött. Stöðvarnar verða staðsettar þar sem áhættan er talin mest en hægt væri að flytja þær annað með skömmum fyrirvara. Samkvæmt upplýsingum frá Rarik hefur fyrirtækið í vaxandi mæli byggt upp færanlegt varaafl og mun skoða hvort hægt sé að gera enn betur í því. Varðandi áherslu á yfirbyggingar tengivirkja og notkun jarðstrengja bendir Rarik á að fyrirtækið hafi ákveðið fyrir 25 árum að setja allt sitt kerfi í jarðstrengi, eins og við höfum hér nefnt, og byggja yfir öll ný tengivirki. Síðan þá hafa verið byggð 25 yfirbyggð tengivirki og engar loftlínur, eingöngu jarðstrengir. Á hverju ári eru að jafnaði um 200 km af eldri línum færðir ofan í jörðina fyrir utan viðbætur við kerfið. Þetta nefni ég bæði vegna þess að það skiptir máli að hafa þetta í huga og sömuleiðis er erfitt að hugsa til þess hver staðan hefði verið ef þessar breytingar hefðu ekki átt sér stað. Við kynntum fyrr á árinu átak til að flýta þrífösun sem felur auðvitað líka í sér jarðstrengjavæðingu og í ljósi síðustu daga skiptir þetta átak enn meira máli og það væri að mínu viti góð fjárfesting að setja aukinn kraft í það. En slíkt verður að setja í samhengi við jöfnun dreifikostnaðar sem við höfum hér oft rætt því að það er ekki ásættanlegt að dreifbýlið þurfi alfarið sjálft að bera uppi nauðsynlegar umbætur á kerfinu, sérstaklega ekki þegar við lítum til þess að þegar meira var byggt upp var skiptingin ekki komin á. Svo verður skiptingin og frekari fjárfestingarþörf reynist vera úti á landi og þá er ekki hægt að láta fámennið eitt bera þann kostnað. Mikill og vaxandi munur á dreifikostnaði rafmagns er hvorki sanngjarn né í samræmi við vilja Alþingis. Við höfum nú kortlagt nokkuð vel hvaða leiðir kunna að vera færar til að eyða þessum mun og þurfum að taka afstöðu til þess hvaða skref eru raunhæfust og skynsamlegust. Að lokum legg ég þunga áherslu á að við aukum skilvirkni í regluverki leyfisveitinga sem er tætingslegt, seinlegt og óskilvirkt. Þar liggja mikil tækifæri og ég er sannfærð um að aukinn skilningur er á nauðsyn þess að bæta hér úr svo við getum búið landsmönnum öllum viðunandi innviði. Starfshópur um endurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum er að störfum. Sú vinna skiptir miklu máli og ég vil hér nefna auðvitað að það er ekki eins og við séum á núllpunkti. Við erum með mikla vinnu í gangi, margar aðgerðir í gangi og sem betur fer erum við á réttri leið þrátt fyrir að við þurfum aðeins að endurskoða ákveðna forgangsröðun og hafa trygga yfirsýn yfir þá vinnu sem hér er unnin.

Hæstv. forseti. Í kjölfar óveðursins síðastliðna daga hafa alvarlegar afleiðingar þess verið að koma fram líkt og við heyrðum í skýrslu hæstv. forsætisráðherra. Enn og aftur kemur þó í ljós hvað við Íslendingar búum vel að öflugum viðbragðsaðilum, bæði sjálfboðaliðum í björgunar- og hjálparsveitum en einnig starfsfólki lögreglu, landhelgisgæslu, sérsveitar, sveitarfélaga, Rauða krossins, Vegagerðarinnar og svo mætti áfram telja. Það var upplýsandi að fá tækifæri til að heimsækja svæðið til að hlusta, skilja og sjá hve gríðarleg áhrif svona óveður hefur haft á heilu samfélögin. Það var aðdáunarvert að fylgjast með fólkinu sem þarna starfar og var reiðubúið að bregðast við og bjarga því sem hægt var og aðstoða samborgara. Varðskipið Þór hefur m.a. bjargað stórum hluta Dalvíkinga um rafmagn svo um munaði og ánægjulegt að þessi kostur skipsins, sem lagt var upp með frá upphafi að gæti gagnast vegna rafmagnsleysis, hafi getað nýst samfélaginu þar. Þá jókst álagið gríðarlega á ákveðnu svæði vegna þess hörmulega slyss í Núpá í Sölvadal sem sló okkur öll óhug. Ég vil þakka þeim sem tóku þátt í þeirri leit við hættulegar og krefjandi aðstæður sem og öllum öðrum viðbragðsaðilum. Virðulegi forseti. Á mínu borði eru almannavarnir og nú er verið að leggja lokahönd á stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum til þriggja ára og ég bind vonir við að þeirri vinnu verði lokið á fyrri hluta næsta árs. Það sem mig langar þó að fara sérstaklega yfir hér er sú mikilvæga eftirfylgni sem verður að vera virk eftir að almannavarnaástand hefur skapast. Nauðsynlegt er því að koma rannsóknarnefnd almannavarna til framkvæmda sem kosin var á Alþingi 27. nóvember sl. Nefndin er sjálfstæð nefnd sem starfar í umboði Alþingis samkvæmt lögum. Henni er ætlað að rýna og meta framkvæmd almannavarnaaðgerða þannig að draga megi lærdóm af reynslunni og stuðla með þeim hætti að mikilvægum umbótum. Með þessu fyrirkomulagi er ætlunin að koma í veg fyrir að framkvæmdarvaldið rannsaki eigin aðgerðir eða þeirra aðila sem starfa á ábyrgðarsviði þess. Ekki hefur verið sett reglugerð um útfærslu á verkefnum nefndarinnar og störfum sem hefur orsakað það að hún hefur aldrei tekið til starfa að fullu. Ég hef gert ráðstafanir til að virkja nefndina og tryggja henni fjármuni til rannsóknar og skýrslugerðar í kjölfar óveðursins í síðustu viku sem og sett í algjöran forgang að ljúka við gerð reglugerðarinnar í þessari viku. Nefndin mun funda í þessari viku einnig en henni er ætlað að rannsaka þær áætlanir sem stuðst var við þegar hættuástand skapaðist og hvernig viðbragðsaðilar brugðust við, þar á meðal vaktstöðvar samræmdrar neyðarsvörunar, samhæfingar- og stjórnstöðvar, lögregla, aðgerðastjórn lögreglustjóra, slökkvilið, Landhelgisgæslan og almannavarnanefndir. Nefndin á að vera öryggisventill til að rannsaka viðbrögð, takast á við það sem úrskeiðis kann að fara, vera skýrslugjafi til ráðherra, þingsins og ríkislögreglustjóra og síðast en ekki síst tillögusmiður til úrbóta. Þetta er mikilvægt og það er mikilvægt að vel takist til í störfum nefndarinnar við mat á því hvernig til tókst í almannavörnum okkar í síðustu viku og þá ekki síður að fá greiningu á þeim aðgerðum sem grípa verður til í því skyni hvað megi betur fara í þessum málaflokki og ég mun setja það í algjöran forgang.

Virðulegi forseti. Lengi hefur verið vitað um alvarlegt ástand og veikleika í dreifikerfi raforku sem er ein af lífæðum samfélagsins. Ásamt fjarskiptum og samgöngum er þetta grunnur að þjóðaröryggi. Það er ljóst að regluverk er allt of flókið. Það hefur tafið fyrir framkvæmdum og mjög mikilvægt er að hér verði unnið að úrbótum. Nú stendur yfir vinna við breytingar á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Þar höfum við tækifæri til að sameinast um það að veita þeim grunninnviðum sem snúa að þjóðaröryggi ákveðinn forgang, taka það út úr þessu ferli sem er svo óskilvirkt og gefa því algjöran forgang í uppbyggingunni. Það verður mikill kostnaður við uppbyggingu dreifikerfis raforku úti um landið. Við erum að tala um tugi milljarða. Samhliða er mjög mikilvægt að við horfum til þess að efla starfsemi orkusækinnar atvinnu og verðmætasköpunar úti um allt land. Þannig dreifum við best kostnaðinum af þessum framkvæmdum. Þannig náum við að halda áfram því forskoti sem Ísland hefur haft með því að bjóða þegnum sínum ódýra raforku. Við verðum að byggja þetta upp samhliða. Virðulegur forseti. Afleiðingar þeirra atburða sem við upplifðum í síðustu viku eru miklar en það er ekki óþekkt og þrátt fyrir að við munum stíga stór og mikil skref núna til að reyna að tryggja innviði sem best á næstu árum munum við áfram búa við þessa vá. Óvissan var auðvitað verst. Hún var verst fyrir það fólk sem var heima, búið að missa rafmagn, fjarskipti, útvarp, hitaveitu í mörgum tilfellum og það var svo brjálað veður að það fór ekkert frá. Það er ekki hægt að lýsa með orðum þeim viðbrögðum sem maður hefur heyrt frá fólki sem lenti í þessum aðstæðum. Það er óásættanlegt. Í þessum viðbrögðum sanna björgunarsveitir landsins enn og aftur mikilvægi sitt. Þetta hryggjarstykki í almannavarnakerfi landsins höfum við áður upplifað. Það þarf ekki að hafa áhyggjur af því eins og forystumenn ASÍ láta skína í núna að björgunarsveitarfólk gangi í störf annarra. Björgunarsveitirnar okkar taka við þegar annað kerfi, sem er bara ágætlega öflugt, ræður ekki við vandann. Þannig hefur það verið og þannig höfum við byggt upp þetta einstaka kerfi sjálfboðaliðasveita sem við höfum sameinast um að standa við bakið á. Þær taka við þegar daglegt viðbragð ræður ekki við aðstæður. Grunnur að þessu sjálfboðaliðastarfi er auðvitað fólkið sem myndar einingarnar, þúsundir einstaklinga úti um allt land sem eru tilbúnar að leggja á sig ómælt erfiði við þjálfun, fjáraflanir og viðbragð og vera til taks hvenær sem er sólarhringsins. Þetta fólk hefur unnið kraftaverk í samfélaginu og hefur áunnið sér traust og virðingu samborgara sinna. Fyrir hverja eina klukkustund í útkalli hjá þessu fólki liggja 12 klukkustundir að baki í þjálfun, við fjáraflanir, við viðhald búnaðar og slíkt. Við verðum að standa vörð um sjálfstæði þessara sveita. Það er mjög mikilvægt að þær verði ekki á einhverri ríkisforsjá. Þá er viðbúið að þessi sjálfboðaliðaandi gefi eftir. Við þurfum að standa vörð um þessar fjáraflanir. Uppi hafa verið deilur og gagnrýni á flugeldasölu björgunarsveitanna vegna tímabundinnar svifryksmengunar sem á sér stað um áramót. Við þurfum að vinna að mótvægisaðgerðum á þeim vettvangi eins og mögulegt er en við megum ekki fara út í neinar öfgar í þessum efnum. Sveitirnar verða að hafa tryggt þetta sjálfstæði frá hinu opinbera að þessu leyti. Öðruvísi mun þessi mikilvæga starfsemi missa afl sitt til lengri tíma litið.

Herra forseti. Gamalt máltæki segir að betri sé húsbruni en hvalreki á fyrsta ári. Í máltækinu kristallast sú dökka heimsmynd að best sé að venjast því að allt geti farið til fjandans. Helsta þversögn velgengninnar er að henni fylgir trú á áframhaldandi velgengni sem á sér ekki stoð í neinu nema minnkandi skilning á því hversu illa getur farið. Stærstan hluta 20. aldar voru allir Íslendingar fullkomlega meðvitaðir um eigin vanmátt gagnvart náttúruöflunum. Ég man t.d. eftir í æsku minni reglulegum prufukeyrslum á almannavarnaflautunum í Vestmannaeyjum og við byggðum bæi landsins og tengingar á milli þeirra með skilningi á því að allt getur gerst; snjóflóð, eldgos, hlaup og fárviðri. Þegar við töluðum um að við byggjum í harðbýlu landi var það vegna þess að við skildum hættuna en ekki til að berja okkur á brjóst yfir því hvað við værum töff. Forseti. Viðbúnaður kostar pening. Það kostar að kaupa sig fram hjá náttúruöflunum. Góðir innviðir eru kaskótrygging samfélagsins. Lengi vel var góður skilningur á mikilvægi traustra innviða en eftir því sem nýfrjálshyggjuhugmyndir um viðstöðulausan excel-gróða á kostnað alls annars fóru vaxandi minnkaði vilji ríkisstjórna til að fjármagna almannaöryggi. Núverandi ríkisstjórn hefur því miður haldið sig við þá hættulegu stefnu þrátt fyrir fögur fyrirheit. Flokkarnir þrír lofuðu allir umfangsmikilli innviðauppbyggingu fyrir kosningar og nota raunar þær meintu fyrirætlanir sem sína helstu afsökun fyrir stjórnarsamstarfinu. Nú skal fara í innviðauppbyggingu, segja þau, en tveimur árum síðar ætla þau að setja innviðaöryggið í nefnd sem á að skila tillögum í mars á næsta ári. Þessi sama ríkisstjórn leggur svo til samgönguáætlun sem svo gott sem tryggir stöðnun í innviðauppbyggingu. Það er bein tenging milli vanvilja ríkisstjórnarinnar til að fjármagna verkefni á borð við t.d. byggingu á nýrri Ölfusárbrú án aðkomu einkaaðila og því að vararafstöðvar hafa verið fjarlægðar úr þeim bæjum þar sem komnar voru tvær raftengingar, því að eins og allir vita geta ekki fleiri en tveir staurar eða jafnvel fleiri en tveir staurar verið felldir af vindi á sama svæði. Og slys gerast aldrei á brúm og vondir hlutir gerast nánast alltaf á útvöldum stöðum eða í útlöndum, er það ekki? Viðhorf síðkapítalismans er að hvergi megi vera neitt hold á neinu, allt eigi að vera excel-skilvirkt en ekkert má vera samfélagslega skilvirkt. Aldrei má byggja upp fyrir fólkið nema tryggt sé að einhver græði. Ríkisstjórn sem stærir sig af stöðugleika verður að tala skýrt um það hvað hún meinar með stöðugleika. Sá vafasami stöðugleiki sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur boðað áratugum saman hefur leitt af sér hvert fyrirsjáanlega stórslysið á fætur öðru. Forseti. Ég er ekki að eltast við að gera þetta tiltekna óveður að pólitísku umræðuefni en við verðum að horfa á stóru myndina. Þessi umræða snýst ekki um veður eða storma eða náttúruöfl, hún snýst um þrautseigju, um seiglu. Stormurinn sem gekk yfir í síðustu viku var öflugur en hann var ekki á nokkurn hátt einstakur. Við höfum t.d. séð storma eins og þá sem minnst var á áðan. Við vitum að svona stormar koma kannski á fimm til tíu ára fresti og við kunnum að undirbúa okkur og höfum gert það vel. Það er til marks um góða innviði þess tíma að ekki hafi farið verr en núna fór samt verr en þörf var á vegna brothættra innviða nútímans, ekki vegna þess að einn einstaklingur hafi brugðist heldur vegna þess að stjórnmálamenningin og stofnanamenningin brást. Það er pólitísk ákvörðun að eyða seiglu úr grunnstoðum landsins. Þó er ástæða til að hrósa viðbragðsaðilum fyrir vel unnin störf, ekki síst björgunarsveitum landsins sem eru magnaðar og eiga að njóta alls þess stuðnings sem við getum boðið þeim, en þær eiga ekki að vera staðgengill fyrir fjárfestingar ríkisins í innviðum og viðbúnaði. Forseti. Tillaga hinna frjálslyndu Pírata í þessum efnum er að við tökum upp eldra og íhaldssamara viðhorf, að við fjarlægjumst hvalrekahagkerfi excel-snillinganna þar sem má aldrei gera neitt sem kostar nokkuð og byggjum þess í stað álagsþol inn í allt samfélagið með því að fjárfesta í bestu mögulegu innviðum og bíða ekki eftir því að einkaaðilar finnist sem vilja græða á því. Við þurfum að setja aðför stjórnmálanna að seiglu kerfisins í samhengi við loftslagsbreytingar. Fyrir liggur að veðurofsi eykst vegna samspils sjávarhita og lofthita, meiri hiti, meiri kuldi, sterkari vindar, ýktari sjávarföll og jafnvel aukin hætta á jarðskjálftum og eldgosum eftir því sem léttist á jöklum og jarðskorpan hreyfist. Við verðum að horfa heildstætt og raunsætt á seiglu íslenskra innviða. Við munum mögulega þurfa að reiða okkur töluvert meira á viðnámsþrótt þeirra á komandi árum og ef við erum heppin getum við jafnvel sofið betur ef við vitum að við erum með samfélagið í kaskó.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á sömu orðum og ég lét falla hér fyrir tæpri viku: Samstaðan áorkar miklu á meðan hamfarir ganga yfir en við þurfum líka öll að vinna saman úr afleiðingunum. Það gekk yfir hamfaraveður, línuveður með mikilli seltu, ísingu og bleytuhríð. Svona veður hafa komið og eiga eftir að koma. Veðrið gekk yfir mestan hluta landsins en línuveðrið um allt norðanvert landið. Það var ekki eins í neinum tveimur byggðum og það er ekki hægt að segja að viðbrögðin og afleiðingarnar hafi verið á landsbyggðinni, það var mismunandi eftir landsbyggðum. Ég er þakklát fyrir allt það fyrirbyggjandi starf sem var unnið og kom í veg fyrir tjón; veðurspár, skýrar viðvaranir og viðbrögð fólks á vettvangi. Ég ætla ekki að stoppa lengi við raforkukerfið en nefna að þeir hlutar landsins sem nú búa við ótryggustu raforkuna mega ekki lenda fyrir aftan röðina í uppbyggingunni sem nú er fram undan þótt þeir hafi verið best búnir varaafli við þessar aðstæður, eins og Vestfirðir, Raufarhöfn, Þórshöfn og Bakkafjörður, svo dæmi séu tekin. Almannavarnir eru ábyrgð allra og á vef Almannavarna hefur lengi blasað við spurningin: „Hver er þinn viðbúnaður?“ Umsjón almannavarna er hjá ríki og sveitarfélögunum en þegar á reynir felast bjargir hvers byggðarlags og sveitarfélags í fólkinu sem þar býr, færninni sem það býr yfir og björgunum sem það hefur aðgang að, svo sem bakvakt og olíubirgðum. Hættumat, viðbragðsáætlanir, skipulögð og þjálfuð aðgerða- og vettvangsstjórn er mikilvæg öllum byggðarlögum. Reynsla Þingeyinga frá haustveðrinu 2012 og Holuhraunsgosinu kom t.d. til góða í þessu verkefni. Þekking og undirbúningur eru lykilorð. Þeim fækkar sem þekkja daglegt líf án stöðugs aðgangs að rafmagni, hita og fjarskiptum. Því er orðin full ástæða til að semja fræðsluefni með góðum ráðum og leiðbeiningum fyrir slíkar aðstæður þó að við vonum að þær komi afar sjaldan upp. Heildarendurskoðun á fjarskiptalögum stendur yfir. Nýtum tækifærið og skilgreinum almennar öryggiskröfur til fjarskipta- og dreifikerfis Ríkisútvarpsins og hvenær almannavarnaástand getur krafist fulls aðgangs að símasendum óháð viðskiptasambandi. Engin lausn felst í að leita sökudólga. Við þurfum öll að líta í eigin barm. Greinum verkefnið, forgangsröðum og göngum í verkið.

Virðulegi forseti. Það áhlaup sem gekk yfir landið var mörgum erfitt. Maður hrökk nokkra áratugi til baka. Við vöknum upp við vondan draum og erum ekki viðbúin þessum atburðum. Líf okkar og tilvera er tengdari raforku heldur en áður var. En það má þakka ýmsu að ekki fór verr, góðum og öflugum veðurspám og líka því að fólk virti þær viðvaranir sem sendar voru út. Það er kannski besta vörnin. Viðbragðsaðilar voru undirbúnir og björgunarsveitir sendu liðsauka út á svæðin þar sem mátti búast við verstu aðstæðum. Það ber að þakka. Ástandið sem skapaðist á Norðurlandi vestra var grafalvarlegt og við verðum að fara vel yfir allt ferlið og koma í veg fyrir að þær aðstæður skapist aftur. Ótrúlegt er að varaafl hafi ekki verið víðar. Heilbrigðisstofnun og hjúkrunarheimili voru án rafmagns í 30 tíma. Fjarskipti duttu út og fólk var sambandslaust og gat ekki látið vita af sér auk þess að það vantaði upp á að dreifiveitur væru með staðkunnuga starfsmenn á svæðinu. Hjá Orkubúi Vestfjarða hefur staðbundin þekking á svona aðstæðum viðhaldist í gegnum árin af því að raforkuöryggi er svo ótryggt á svæðinu og sú staðbundna þekking er svo mikilvæg. Það kemur fátt í hennar stað. Við getum lagt strengi í jörðu en látum ekki þekkinguna hverfa í jörðu með þeim sem bjuggu yfir henni. Það þarf að styrkja og viðurkenna að við þurfum öfluga, staðbundna starfsemi dreifiveitna og fjarskiptafyrirtækja um allt land sem þekkja aðstæður í nærumhverfi. Í svona aðstæðum finnum við hve mikilvægt er að það sé hægt að nálgast líka lækni í hverju byggðarlagi. Það er best að farið verði af yfirvegun yfir málið í heild, hvað klikkaði og hvað má betur fara, til að tryggja að slíkt ástand skapist ekki. Það er ljóst að tryggja þarf flutningskerfi raforku, verja tengivirki betur sem hægt er að gera með því að byggja utan um þau. Eins þarf að styrkja dreifikerfi og þar koma smávirkjanir sterkt inn, enda er það ein leið til að styrkja dreifikerfi landsins. Ég bendi líka á ræðu hæstv. iðnaðarráðherra, Þórdísar Kolbrúnar Gylfadóttur, í því sambandi og tek undir hennar orð. - Góðar stundir.

Virðulegi forseti. „Er Akureyri Sódóma nútímans - sem drottinn var að refsa?“ Svona var fyrirsögn í blaðinu Alþýðumaðurinn 7. mars 1969. Tilefni þessarar fyrirsagnar var hið svokallaða Linduveður á Akureyri. Fárviðri, 12 vindstig, meira en 32 metrar á sekúndu er áætlaður vindstyrkur þann 5. mars 1969 í Linduveðrinu svokallaða. Dalvíkurlína var byggð þannig að hún átti að þola Linduveður en hún fór eins og svo margar aðrar línur á norðanverðu landinu. Veðrið 10. desember 2019 var fárviðri og náttúruhamfarir. Við búum á Íslandi og svona getur gerst og mun gerast aftur. Það er alltaf einfalt að benda á einhvern og segja: Þú verður að gera betur næst og af hverju var þetta ekki klárt? Við getum öll gert betur, ekki bara opinberar stofnanir og sveitarfélög, líka hver og einn íbúi þessa lands. Tökumst á við verkefnið saman og undirbúum okkur fyrir næsta hvell þó að hann komi ekki fyrr en eftir 30 ár. Bætum fjarskipti, förum yfir flutningskerfi raforku, endurnýjum og styrkjum. Það breytir því þó ekki að varaafl þarf alltaf að vera til staðar. Nýjar og öflugar línur í lofti eða jörðu geta gefið eftir og varin tengivirki geta einnig gefið eftir. Virðulegi forseti. Við búum í landi þar sem veður geta verið válynd og náttúruöfl óblíð. Lifum með náttúrunni því að hún verður ekki beisluð.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrst og fremst öllum þeim sem lögðu sitt af mörkum til að takast á við þetta mikla aftakaveður sem reið yfir landið, hvort sem við erum að tala um björgunarsveitirnar, sveitarfélögin, atvinnurekendur, lögregluna, Veðurstofuna, alla þessa viðbragðsaðila, stórkostlegu sjálfboðaliðana en ekki síst fjölskyldurnar sjálfar sem upplifðu margar hverjar í fyrsta sinn verulega erfiðar aðstæður víða um landið. Það er í nákvæmlega þannig aðstæðum, stundum sárum og líka sorglegum, sem birtist að mínu mati það góða í okkar íslenska samfélagi, samhugur eins og mörgum hefur verið tíðrætt um, samkennd og elja. En ég vil spyrja: Kom veðrið á óvart? Nei, það kom ekki á óvart. Það var búið að margvara við því. Kom framkoma og hjálp hinna úrræðagóðu viðbragðsaðila á óvart? Nei, að sjálfsögðu ekki. Þeir voru viðbúnir. Komu veikleikar raforkukerfisins á óvart? Nei, veikleikarnir komu ekki á óvart því að sveitarstjórnarfólk, atvinnurekendur, heimafólk var margbúið að benda á skort á raforkuöryggi, að það væri enginn ófyrirsjáanleiki, ekkert öryggi. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra sérstaklega fyrir ræðuna og fyrir að hafa talað um samstöðu. Við erum ein heild, ein þjóð í einu landi og ég vil einkum þakka fyrir þau orð hennar því að ég verð að segja eins og er að mér hefur ekki fundist mikil reisn yfir því að ráðherrar Sjálfstæðisflokksins og Framsóknar hafi beinlínis, sumir hverjir, keppst við að etja fólki, hópum og jafnvel landshlutum saman. Þeir hafa farið í það að nota þessar erfiðu aðstæður til að reka t.d. fleyg á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis, sem er auðvitað ævintýralega lélegt, í stað þess að nálgast þetta mikilvæga verkefni sem samfélagsverkefni eins og hæstv. forsætisráðherra gerði í ræðu sinni, skipa þjóðinni strax saman í eitt lið um verkefni sem krefst svara, sem krefst aðgerða fyrir fólkið á svæðinu sem vel að merkja bjó og býr enn á sömu stöðum, eins og á Dalvík, við takmarkað aðgengi að rafmagni og við höktandi atvinnulíf. Mér skilst að það hafi svo sannarlega sýnt sig hver rétt meining orðsins ljósavélar er. Höfum í huga að nákvæmlega þeir ráðherrar sem öttu fólki og hópum saman eru ráðherrar og fulltrúar sömu flokka og sömu hagsmunaafla og hafa nokkurn veginn farið með stjórn orku- og byggðamála frá lýðveldisstofnun. Það þýðir því að mínu mati ekki fyrir þá hæstv. ráðherra að stinga hausnum í sandinn og koma hér fram og vera alveg svakalega hissa yfir ástandinu. Ég tel að við þurfum að nálgast þetta upp á nýtt. Reynsla mín af þessu kjörtímabili er að gömlu flokkarnir eru ekki endilega mjög reiðubúnir til þess. Við í Viðreisn höfum óskað eftir því í kjördæmavikunni að fá að sitja fundi kjördæma þingmanna í kjördæmunum þar sem við erum ekki með þingmenn, í landsbyggðarkjördæmunum. Ekki enn segi ég, en við verðum með fleiri eftir næstu kosningar. En hvert hefur svarið verið hjá 1. þingmönnum og oddvitum þessara kjördæma, reyndar allir frá Sjálfstæðisflokknum? Þeir vilja ekki hleypa neinum að. Þannig á ekki að nálgast þetta því að verkefnið sem við stöndum frammi fyrir er verkefni samfélagsins alls. Það er rétt sem hefur komið fram, að við getum staðið frammi fyrir náttúruhamförum hér á suðurhorninu, suðvesturhorninu, alveg eins og fyrir vestan, norðan, austan eða sunnan. Þess vegna verðum við að nálgast þetta sem ein þjóð. Eins og ég segi viljum við öll verða að liði. Hvað hefur síðan gerst þegar við höfum farið á þau svæði? Við höfum ekki fengið að sitja þessa fundi en höfum þá óskað eftir fundum meðal sveitarstjórna svæðanna. Það hefur staðið upp úr öllum að númer eitt - síðan koma heilbrigðismálin - sé að efla raforkuöryggi og -dreifingu, að ástandið sé ekki ásættanlegt. Þetta á því ekki að koma á óvart og allra síst, eins og ég sagði, þeim stjórnarflokkum sem hafa farið með þau mál nokkurn veginn frá því að landið varð sjálfstætt. Við vitum alveg að það þarf að laga raforkuöryggi á Vestfjörðum, á Norðvesturlandi, Norðausturlandi. Þar er því verulega ábótavant og þess vegna segja lög til um það. Látum ekki taka okkur í bólinu aftur. Það er t.d. vitað að raflínur í Svarfaðardal og hjá Dalvík eru að mestu frá árinu 1982. Yfir 30 stæður þar lögðust niður í þessum hörmulegu aðstæðum. Nútímaraforkukerfi þarfnast búnaðar frá 21. öld, ekki þeirri síðustu. Við vitum líka hvernig það er með tengivirkin, það á ekki að koma á óvart. Það er allra veðra von hér. Af hverju var ekki búið að byggja yfir tengivirkin? Þetta þarf að fara í og skoða sérstaklega. Það má alveg spyrja hér, eins og einn þingmaður Framsóknarflokksins gerði áðan: Hafa til að mynda skipulagsbreytingar hjá Rarik, þar sem staðbundin starfsemi hefur minnkað og eftirlit á landsbyggðinni hefur minnkað, haft áhrif á gang mála? Fjarskiptamálin sem ættu auðvitað að vera byggð upp fyrir framtíðina og Ísland allt hrukku alveg ótrúlega mikið í fortíðargír. Hver eru skilaboðin hjá okkur í Viðreisn? Að við förum í aðgerðir. Það þarf vissulega að kortleggja og ég vil fagna sérstaklega átakshópi ríkisstjórnarinnar og hvetja forsætisráðherra til dáða með að þetta verði átakshópur en ekki átakahópur. Virkjum alla stjórnmálaflokka, ekki hugsa þetta sem stjórn og stjórnarandstöðu. Virkjum alla því að eins og ég sagði áðan viljum við öll verða að liði. Við þurfum að tryggja að allir þeir sem koma að þessu, hvort sem það er Landsbjörg sem þarf náttúrlega hafa sitt svigrúm og ég vil taka undir orð hv. þm. Jóns Gunnarssonar sem sagði að varðveita þyrfti sjálfstæði Landsbjargar, veita þeim svigrúm til þess að standa á eigin fótum, veita þeim þann stuðning sem þau þurfa á að halda - við þurfum að gæta að því að öll röðin, öll keðjan geti virkað, funkerað þegar á þarf að halda. Nú er það ekki svo og þess vegna vil ég hvetja hæstv. forsætisráðherra, sem hefur haldið ágætlega á þessu máli, til dáða. Ég hvet hana til þess að vera í forystu og leyfa okkur öllum að koma að og styðja við það sem þarf að gera, ekki bara í orðum heldur aðgerðum.

Frú forseti. Ég er ekki þeirrar gerðar þegar eitthvað ber út af og við teljum að eitthvað hafi brugðist að ég nenni að dvelja lengi við það að finna sökudólginn í því nákvæmlega hverju sé um að kenna - eða hverjum, ekki nema til þess að við getum nýtt það sem best til að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig, til að vinna saman að því að betrumbæta ástandið. Það er akkúrat það sem ég hef verið ánægðastur með í viðbrögðum stjórnvalda við því veðri sem hér gekk yfir, hvernig það hefur verið nýtt akkúrat til þess. Við þurfum saman að ganga í að laga það sem þarf að laga. Við erum ekki alveg á núllpunkti með það því að við höfum unnið að ýmsu er varðar uppbyggingu flutningskerfisins. Við erum að setja okkur orkustefnu, við erum meira að segja að vinna að regluverki er kemur að umhverfismati og fleiru slíku. Þar er gríðarlega mikilvægt að kerfið sé skilvirkt en um leið að það standi vörð um þau sjónarmið sem lúta að náttúru og vernd hennar og rétti almennings alls til að hafa skoðanir á því og aðgang að upplýsingum þar um. Forseti. 13. ræðan í svona umræðu þar sem við erum í rauninni öll sammála um að við þurfum að taka höndum saman um að vinna að þessu bætir kannski ekki miklu við umræðuna. Mig langar þó að segja á persónulegum nótum að ég var staddur á loftslagsráðstefnu í Madríd þegar þetta gekk yfir og fylgdist vel með fréttum héðan. Það sem stendur upp úr hjá mér er það stolt sem ég fann fyrir og gat rætt um við félaga mína á loftslagsráðstefnunni, stolt yfir því hvernig viðbragðsaðilar, almannavarnir, björgunarsveitir og íbúar þessa lands, allir sem einn, tóku höndum saman til að gera það sem hægt var að gera við þessar gríðarlega erfiðu aðstæður. Fyrir það verð ég ævarandi þakklátur.

Virðulegur forseti. Við erum búin að vera að ræða núna síðasta klukkutímann um óveðrið 9.–11. desember og hvernig við getum lært af því. Ég held að við verðum bara að viðurkenna að við vorum með buxurnar á hælunum. Við þurfum að hysja þær upp um okkur, við vorum allt of værukær, við höfum sofið á verðinum. Ef við ætlum ekki að viðurkenna það erum við enn í afneitun. Við erum með heila kynslóð af ungu fólki sem þekkir ekki veðrabrigði eins og við eldra fólkið höfum þekkt áður fyrr. Þetta óveður sem gekk yfir landið núna kom mér ekki á óvart. Ég hef upplifað svipað veður og jafnvel verra, bæði sem lögreglumaður, sjómaður og í sveit úti á landi. Að bregðast þannig við að vera hissa á því að þetta geti skeð og treysta t.d. á rafmagnið - við treystum því að rafmagnið haldi. Þegar verið er að tengja þriggja fasa rafmagn á bóndabýli með 100 beljur þar sem er fullkomið fjós og eingöngu raftengt, þá er sagt: Nei, nei, þú þarft enga varaaflstöð, þetta virkar algjörlega. Þetta dettur í mesta lagi út í tvo, þrjá tíma. Það datt út í tvo, þrjá sólarhringa. Við erum búin að ganga frá tvöföldu kerfi og enginn pælir í því að það sé einhver hætta á því að eitthvert sjúkrahús verði rafmagnslaust. Nei, nei, sjúkrahús, hvernig dettur ykkur það í hug? Það bara gleymdist að það var búið að taka varaaflstöðina á Hvammstanga. Hún var eitthvað fyrir. Það datt engum í hug að setja upp aðra. Svona höfum við flotið sofandi að feigðarósi. Eins og ég sagði í andsvari áðan þá lærum við ekki af reynslunni. Við sjáum úti um allan heim eldgos, óveður, vatns- og aurflóð, skógarelda, sinuelda. Ég er mest hræddur um að við bíðum eftir að þetta gerist hér og skammtímaminnið verði þannig að eitthvað kemur upp á eftir þrjár vikur, fjórar vikur, mánuð og við gleymum þessu. Enn verða málin í nefnd. Enn verðum við ekkert að gera. Það sem við ættum eiginlega helst að gera núna er að virkja betur björgunarsveitirnar okkar og fá þær til að skipuleggja hlutina betur. Þær þekkja þetta, alveg frá A til Ö. Það eigum við að gera. Svo segjum við alltaf: Það eru flestallir komnir með farsíma. En þeir detta út, þeir duttu út. Það er ekki alltaf hægt að nota þá. Svo er maður kallaður gamaldags og eitthvað skrýtinn fyrir að vera með heimasímalínu. Af hverju ertu ekki löngu búinn að losa þig við þetta? Það hvarflar ekki að mér að losa mig við það af því að ég þekki af eigin raun að þetta virkar. Ég man að á sínum tíma heyrði maður alltaf um þetta Tetra- kerfi að það væri alveg pottþétt, skothelt. Var það það? Nei, það datt líka út. Hvað segir það okkur? Hvað segir þetta okkur um það hvað við þurfum að gera? Það segir okkur að við þurfum að endurskoða þetta allt og við þurfum að gera það strax. Við þurfum engar nefndir, við eigum að hætta þessu og setjast niður og byrja vegna þess að ég er rosalega hræddur um að við eigum eftir að lenda í slæmum aðstæðum. Ég ræddi bara í fyrra um hættuna á skógareldum í Skorradal. Það var þurrt í fyrra og við vorum heppin. Við eigum að læra af öllum þeim sem eru í kringum okkur hvernig þeir eiga við þetta og við eigum að vera á undan. Við eigum að fara í það strax að ganga frá því þannig að flóttaleiðir og annað sé pottþétt. Annað sem við þurfum líka að skoða eru flóttaleiðir út úr höfuðborginni. Hvað skeður ef það verður hamfaragos hérna einhvers staðar? Hvernig ætti fólk á Seltjarnarnesi að komast í burtu ef það þyrfti að rýma þar allt einn, tveir og þrír? Vonlaust. Við erum ekkert að hugsa svona. Sundabraut - hún kemur bara einhvern tímann. Ofanbyggðarvegur - það kemur bara seinna, það er aukaatriði. Allir með strætó. Við ætlum ekki að flýja með strætó ef eitthvað kemur upp á. Við verðum að hugsa út fyrir kassann. Við verðum nú sem aldrei fyrr að ganga þannig um hlutina að við séum með allt uppi á borði og förum að hugsa fram í tímann og það strax.

Herra forseti. Fyrst og fremst vil ég þakka hv. þingmönnum þá samstöðu sem ég skynja í þessum sal, samstöðu um að mikilvægt sé að bæta úr þeim ágöllum sem við höfum orðið vör við í innviðum okkar. Ég heyrði það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði, að það sé mikilvægt að þingið sé upplýst um vinnu átakshópsins, og ég hef þegar haft samband við formann átakshópsins og beðið hann um að það verði tryggt, þegar sú vinna er komin á veg, að fulltrúar þingsins fái tækifæri til að fara yfir þau mál. Hér hefur verið rætt um hvort við höfum aukið nægjanlega framlög til innviðauppbyggingar. Ja, við höfum aukið framlög verulega í hina áþreifanlegu innviði, svo um munar, um 45% síðan þessi ríkisstjórn tók við. Þá er ég ekki að tala um aukningu til hinna óáþreifanlegu innviða, eins og heilbrigðiskerfis og menntakerfis, þar sem við höfum aukið rammasett útgjöld um hartnær 115 milljarða frá því að þessi ríkisstjórn tók við. Auðvitað erum við að byggja upp þessa innviði, auðvitað er það ekki svo að ekkert hafi verið gert og þegar við lítum til fortíðar megum við ekki gleyma því að þegar svona veður gengu yfir var það ekkert smá. Við megum ekki gleyma sögunni. Í mannskaðaveðrinu 1968 fórust 26 manns. Eigum við að rifja upp snjóflóðin, sem við munum öll eftir hér í þessum sal, 1995 þar sem fórust annars vegar 20 og hins vegar 14? Svo var mannskaðaveður 1980. Þetta veður núna hefur vissulega þegar haft í för með sér óbætanlegt tjón þar sem ungur maður lést en það breytir því ekki að hið veraldlega tjón er hægt að bæta. Ég vil nota mínar síðustu sekúndur til að þakka aftur öllum þeim viðbragðsaðilum sem hafa staðið vaktina, Landsbjörg og björgunarsveitum, lögreglunni og almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, starfsfólki sveitarfélaga sem ég nefndi ekki áðan, sjúkraflutningamönnum og slökkviliðsmönnum, Landhelgisgæslunni sem svo sannarlega brást gríðarlega hratt við,  Að öðru leyti þakka ég fyrir þann góða hug sem ég finn hér í salnum og einarða vilja til úrbóta.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér enn einu sinni efnislega sömu ræðu undir þessum lið og þessari afgreiðslu og hún snýr að verklaginu sem hér er viðhaft. Ég vil enn einu sinni gera athugasemdir við það verklag sem viðhaft er við vinnslu þessa máls. Á síðasta þingi ræddi að ég held þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra um að vinna væri í gangi við að breyta þessu verklagi og ég vil nýta þetta tækifæri til að lýsa eftir þeirri vinnu og vona að hún verði kláruð áður en við afgreiðum hér næst mál sama eðlis. Ég mun ekki greiða atkvæði við afgreiðslu málsins frekar en í fyrri skiptin en það hefur ekkert að gera með þá einstaklinga sem nú fá íslenskan ríkisborgararétt og ég vona að þeir verði góðir og gegnir þegnar landi og þjóð til sóma, en ég ítreka að ég lýsi eftir því að uppfært verklag verði kynnt og klárað áður en við verðum í sömu sporum við lok vorþings.

Herra forseti. Bara til að upplýsa hv. þingmann er frumvarp um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd. Það felur það í sér að afgreiða verði a.m.k. töluvert miklu fleiri mál á vettvangi stjórnsýslunnar en er í dag sem ætti að þjóna þeim tilgangi að fækka verulega þeim álitamálum sem koma til kasta Alþingis. Vegna orða hv. þingmanns er rétt að þessar upplýsingar komi fram.

Herra forseti. Við erum á endasprettinum í umræðu um fæðingarorlofið og eins og hv. þingmönnum er kunnugt um urðu í morgun töluverðar umræður um með hvaða hætti væri best að haga skiptingu fæðingarorlofsins og búa um það þannig að ásættanleg lending næðist, þ.e. að við hyrfum ekki frá þeim kostum sem núverandi kerfi hefur sem tryggir barni samvistir við báða foreldra ef þau eru til staðar og það deilir að einhverju leyti hluta réttarins á milli foreldranna og leggur það í þeirra hendur. Þannig er það frumvarp og sú breytingartillaga sem fyrir liggur, þ.e. að halda sig við skiptinguna fyrir árið 2020, fjórir mánuðir fyrir hvort foreldri og tveir mánuðir í sameiginlegan rétt. Það er þetta svokallaða fjórir, fjórir, tveir fyrirkomulag, sem vel að merkja er ekki vísun í einhverja íþróttafræði, en á árinu 2021 er því komið fyrir í bráðabirgðaákvæði, sem hv. þingmenn geta kynnt sér og hefur verið lagt fram nýtt, að rétturinn til 12 mánaða fæðingarorlofs er ótvíræður en það er lagt í hendur félags- og barnamálaráðherra að leggja fram frumvarp um endanlega skiptingu fyrir árið 2021, þó með því fororði að grunnurinn í þeirri skiptingu verði réttur beggja foreldra, þetta svokallaða fjórir, fjórir, tveir fyrirkomulag, og að frumvarp ráðherra hvað skiptinguna varðar snúist eingöngu um þá tvo mánuði sem verið er að bæta við. Hæstv. ráðherra talaði býsna skýrt í morgun um að hann hygðist leggja fram slíkt frumvarp og að hann myndi byggja niðurstöðu þess á vinnu þeirrar endurskoðunarnefndar sem nú er að störfum. Ég tel að eins og málið er nú fram komið sé eins vel um það búið og við komumst með til þrautavara af því að hv. þingmenn komu margir hverjir inn á það hvað gerðist ef ráðherra gerði ekkert - eða ef þingið gerði ekkert, hvað þá? Þá er til þrautavara, og ég ítreka að það er ekki ætlun flutningsmanna að sú verði lendingin heldur er þetta baktrygging eða varnagli fyrir þessi mikilvægu réttindi, settur inn eftirfarandi nýr málsliður í bráðabirgðaákvæði. Ég hvet hv. þingmenn til að fylgjast vel með, herra forseti: „Verði frumvarp samkvæmt 1. mgr. ekki samþykkt skal samanlagður réttur til fæðingarorlofs eigi að síður verða 12 mánuðir vegna barna sem fæðast, eru ættleidd eða tekin í varanlegt fóstur frá og með 1. janúar 2021. Hið sama skal gilda um fæðingarstyrk. Skal ráðherra þá mæla fyrir um skiptingu þeirra tveggja mánaða sem við bætast með reglugerð. Skal sú reglugerð gilda þar til lög, sem samþykkt hafa verið á Alþingi, hafa tekið gildi þar sem kveðið verður á um skiptingu á 12 mánaða rétti foreldra til fæðingarorlofs.“ Herra forseti. Ég held að þetta geti varla verið öllu skýrara í vel að merkja flóknu máli því að málið er ekki sérlega einfalt. Ég er algjörlega til í að taka það á mig að ég hafi tekið þátt í að flækja málið pínulítið fyrir þingmönnum en þannig er það stundum þegar ná þarf lendingu að maður lendir í einhverjum snúningum sem á endanum leiða mann að réttri niðurstöðu og ég tel að við séum með hana hér.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að reyna að skýra út fyrir okkur í þingheimi þetta einfalda mál sem er orðið alveg stórkostlega flókið. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að við séum komin með fjórðu breytingartillögu meiri hlutans í þessu máli sem snýst um að fara að lífskjarasamningum sem gerðir voru og lengja fæðingarorlofið upp í 12 mánuði, þ.e. tíu mánuði á næsta ári og 12 mánuði síðar. Þetta mál sem er sáraeinfalt er allt í einu orðið að nánast ókleifu fjalli. Ég er komin hingað til að spyrja hv. þingmann hvort hefði verið ráð strax á föstudag þegar meiri hlutinn byrjaði að hringla með eigin breytingartillögur að kalla málið inn í nefnd og fá faglega umfjöllun í stað þess að banna slíka umfjöllun í nefndinni eins og meiri hlutinn gerði, að fá fagaðila til að leiðbeina nefndinni um hvernig ætti að greiða úr þeirri flækju sem ríkisstjórnin var þá búin að koma málinu í. Í öðru lagi vil ég spyrja út í 3. mgr. breytingartillögu meiri hlutans núna sem lýtur að því að ef ráðherra gefur ekki út frumvarp er búið að gefa ráðherra reglugerðarheimild. Er þingmaðurinn ekki meðvitaður um að Alþingi er löggjafarvaldið og að þingmenn sem og þingnefndir geta lagt fram frumvörp til samþykktar eða synjunar eftir því hvernig vindar blása en þurfa ekki að bíða eftir leyfi frá ráðherra til að leggja fram frumvarp?

Virðulegi forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur að framlagning málsins og lúkning þess um þessi áramót er hluti af lífskjarasamningunum. Þó er rétt að minna á, eins og þingheimi er kunnugt um, að lenging fæðingarorlofsins er einnig hluti af stjórnarsáttmálanum og ef mér skjátlast ekki hrapallega stefnu flestra stjórnmálaflokka á Íslandi, ef ekki allra. Það er verið að ganga frá því hér. Varðandi það hvort það hefði átt að ræða málið frekar í nefnd hefur okkur verið ætlaður tiltölulega knappur tími til að ræða þetta mál í þinginu, eins og ég kom inn á í framsögu minni á sínum tíma, og lendingarnar sem við náum núna eru þær sem kynntar hafa verið. Ég efast stórlega um að nefndin hefði með utanaðkomandi aðstoð náð annarri lendingu en þessari. Hvað varðar reglugerðarheimildina sem hv. þingmaður spurði út í tel ég einmitt að með þessum umbúnaði séum við að setja ráðherra mjög skýrt fyrir með hvaða hætti hæstv. ráðherra á að smíða þau ákvæði sem út af standa og aukinheldur að með reglugerðarheimild eins og þessari séum við í rauninni að mæla fyrir um að það eigi að leggja fram reglugerð með ívilnandi hætti, þ.e. reglugerðin á að segja til um aukin réttindi en ekki minnkuð. Það tel ég kannski lykilatriðið í þessu. Við erum að segja ráðherra fyrir verkum með þessari reglugerðarheimild og þessu ákvæði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég geri mér grein fyrir því að það að lengja fæðingarorlofið upp í 12 mánuði er hluti af stjórnarsáttmála og þess vegna hefði maður einmitt haldið að það yrði ekki svona ofboðslega flókið fyrir ríkisstjórnina að útfæra málið. Þetta hefur þvælst svo rosalega fyrir meiri hlutanum í hv. velferðarnefnd að það er eiginlega orðið grátbroslegt hér á síðustu dögum þingsins. Það er komin inn einhver þrautavaralending í breytingartillögu meiri hluta - ef eitthvað muni kannski ekki gerast. Við erum löggjafinn og ég ítreka að fái ráðherra þessa heimild - hver sem verður félags- og barnamálaráðherra næsta haust, því það hefur aldeilis verið skipt um ráðherra í þessari ríkisstjórn og jafnvel skipt um ríkisstjórnir algjörlega án þess að nokkur búist endilega við því og vantraustið sem birtist í þessari breytingartillögu gefur ekki til kynna mikið traust milli stjórnarflokkanna þá vegna velti ég fyrir mér hvort það sé í alvöru til þess að auka traust milli flokkanna, að færa ráðherra heimild í reglugerð til að hringla með skiptinguna á fæðingarorlofinu. Þetta er hringl sem þessir þrír flokkar gátu bara alls ekki komið sér saman um. Er þá rétt að taka þetta vald af löggjafanum og fela það einhverjum einum ráðherra í ríkisstjórn, hver svo sem hann verður haustið 2020? Er það 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta er flókið verkefni eins og hv. þingmaður kom inn á. Það er algjörlega rétt. Eins og hv. þingmanni er líka kunnugt um komu fram mjög mismunandi sjónarmið í umfjöllun nefndarinnar, ekki hvað síst í þeim umsögnum sem bárust. Þar voru uppi ýmis sjónarmið eins og ég kom inn á í ræðu minni í morgun. Það er hluti af vandanum sem við eigum í og síðan er í gangi heildarendurskoðun á fæðingarorlofslögunum. Það liggur fyrir að næsta haust kemur frumvarp um löggjöfina um fæðingarorlof sem hæstv. ráðherra kom inn á í morgun að hann myndi leggja fram, í andsvari að mig minnir. Ég sé ekki ástæðu til að efast um það. Þingmaðurinn spurði hvað myndi gerast ef skipt yrði um ráðherra. Einmitt þess vegna er mikilvægt að hafa reglugerðarákvæðið afdráttarlaust hérna inni þannig að fari svo ólánlega að skipt verði um ráðherra hefur hann engu að síður fyrirmæli frá þinginu. Það er alvanalegt að þingið gefi ráðherrum fyrirmæli.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að skýringar hv. þingmanns og framsögumanns þessarar breytingartillögu eru farnar að minna á þær bestu skýringar sem maður hefur séð úr Já, ráðherra þáttunum.  Ég hlýt að fagna því eins og aðrir hér gera væntanlega að við séum að lögfesta 12 mánaða fæðingarorlof en mér finnst þetta algjörlega fáránleg afgreiðsla, ég verð að viðurkenna það. Ég skil ekki hvað stjórnarmeirihlutinn er að fara með þessu, hvernig hann getur ekki staðið við það sem hann samþykkti einróma í þinginu í gær. 
            

Herra forseti. Í andsvari hv. þingmanns fólst í sjálfu sér engin sérstök spurning önnur er sú hvort ekki væri meiri hluti fyrir því að lengja fæðingarorlofið. Auðvitað er meiri hluti fyrir því, ég veit ekki betur en að allir þingmenn sem greiddu atkvæði í gær hafi greitt atkvæði með því þannig að a.m.k. liggur sá vilji þingsins fyrir. Þingmaðurinn velti líka upp skiptingunni og við áttum orðastað um hana í morgun. Þá benti hv. þingmaður m.a. á að með því að hafa of víðan glugga á skiptingunni að fjórir, fjórir, fjórir kynni að vera að við værum að gefa ádrátt um að stíga aftur á bak í jafnréttisbaráttunni. Til þess er tekið tillit í núverandi breytingartillögu og ég held að hv. þingmaður ætti að gleðjast yfir því að orðræða hans í þinginu hafi þrátt fyrir allt einhver áhrif og að saman getum við náð lendingu sem við getum öll verið sátt við.

Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það sé til bóta að horfið sé frá fyrri breytingartillögu. Ég hef reyndar ekki tölu á því hvar í röðinni sú breytingartillaga var frá meiri hluta velferðarnefndar. Hér er þá komin önnur breytingartillaga en ég skil enn sem fyrr ekki þennan vandræðagang. Þingið samþykkti í gær með mjög skýrum hætti hvernig það vildi skipta 12 mánaða fæðingarorlofi. Það stóð mjög skýrt. Það var ekkert til dæmis um það, að það ætti mögulega að vera á þennan hátt, það var mjög skýrt í þingsályktunartillögunni sem við samþykktum í gær að skiptingin skyldi vera fimm mánuðir á hvort foreldri um sig og tveir mánuðir til skiptanna. Það gat ekki verið miklu skýrara en svo er meiri hluti velferðarnefndar einhvern veginn að hræra með þetta mál fram og til baka hérna í dag. Ég skil ekki þann vandræðagang. Ég get ekki túlkað það öðruvísi en að þegar til kastanna hafi komið hafi ekki verið stuðningur við það í ríkisstjórninni eða hjá einhverjum aðildarflokka þessarar ríkisstjórnar að fara þá leið sem þingið og þá þeir hinir sömu samþykktu þó í gær. Þetta er eitthvert met í hringlandahætti, herra forseti og hv. þingmaður. Það er skárra að búið sé að eiga eitthvað aðeins við þetta en mér er eftir sem áður lífsins ómögulegt að skilja að við getum ekki einfaldlega staðið við og lögfest þann skýra vilja sem kom frá þinginu í gær.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir andsvarið. Hann segist ekki skilja þennan meinta vandræðagang. Ég veit ekki hversu vel hv. þingmaður hefur kynnt sér þær umsagnir og þau orðaskipti sem hafa farið fram í þingsalnum en þau eru og hafa verið í allar áttir. Ég hef allan tímann sem framsögumaður þessa máls litið svo á að markmiðið í málinu væri að ná sem flestum þingmönnum í salnum inn á það að samþykkja 12 mánaða fæðingarorlof. Það tókst í gær. Ég trúi því að með þessari aðferð náum við nokkurs konar bestun á lendingu sem er hvorki fullkomin sátt um í þinginu, þ.e. með skiptinguna, né fullkomin sátt um hjá þeim umsagnaraðilum sem hafa gefið þinginu umsagnir. Við vitum að í gangi er heildarendurskoðun á fæðingarorlofslöggjöfinni, eins og hefur margkomið fram. Með því að fara fram með þessum hætti erum við að tryggja að sú niðurstaða sem þingið kemst að með fjórir, fjórir, tveir skiptingunni verði lögð til grundvallar, sama hvað annað kynni að koma út úr þeirri endurskoðun. Ég heyrði ekki betur í morgun en að það væri það sem hv. þingmenn væru að kalla eftir. Ég gat ekki skilið þá umræðu á nokkurn annan hátt en að þingmenn legðu mikið upp úr því að við héldum okkur við það merkilega fyrirbæri í íslensku fæðingarorlofslöggjöfinni að það er nánast skylda á báðum foreldrum að taka fjóra mánuði hvort. Það er ekki þannig alls staðar í heiminum og þess vegna erum við að gera breytingarnar eins og þær eru núna, að tryggja að þessi grunnur liggi fyrir.

Virðulegi forseti. Það er orðinn ágætisskjalabunki sem fylgir málinu og jafnvel örlítið ringlandi en mér finnst mesta fegurðin í upphaflega skjalinu, frumvarpinu sem kom frá ráðherra, sem hefði fest í lög 12 mánaða fæðingarorlof og þá skiptingu sem yrði á milli foreldra. En fyrst ekki náðist að keyra vélina af því afli til að klára málið með þeim hætti á þinginu tel ég ágæta lendingu eins og er kjarninn í því sem meiri hluti velferðarnefndar leggur til, að kveðið sé á um lengingu úr níu upp í tíu mánuði á næsta ári og það með þeim hætti að fjórir mánuðir heyri til hvoru foreldri fyrir sig en sameiginlegi tíminn sé minnkaður vegna þess að því minni sem hann er, því betur bítur fæðingarorlofskerfið sem jafnréttistækið sem það á að vera jafnframt því að snúast um réttindi á vinnumarkaði. Nú er komin fram breytingartillaga meiri hluta velferðarnefndar við eigin breytingartillögu og við hana geri ég aðeins eina örlitla athugasemd sem formsins vegna þurfti að leggja fram sem breytingartillögu. Sú athugasemd snýst um að í samræmi við það sem þingmenn hafa talað um í dag eigum við ekki að festa niður í bráðabirgðaákvæði frumvarpsins hvað það er nákvæmlega sem ráðherra á að gera, hvernig hann á að skipta mánuðunum meðan heildarendurskoðun stendur yfir. Meiri hlutinn leggur til að lágmarki fjóra mánuði til hvors foreldris og að hafa að lágmarki tvo sameiginlega, en hvað ef eitthvað annað kemur út úr nefndarstarfinu, hvað ef nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að sjónarmið verkalýðshreyfingarinnar séu hin réttu? Í umsögnum þeirra kemur fram að sameiginlegi tíminn eigi að hverfa og að 12 mánuðum eigi að skipta jafnt á milli foreldra, sex og sex. Þá tel ég þingið búið að binda hendur ráðherrans of snemma þannig að sú breytingartillaga sem ég legg fram á þessu stigi snýst aðeins um þetta. Þrátt fyrir það bakslag sem varð í því að lengja fæðingarorlofið upp í 12 mánuði, að nú sé það bara gert í tíu mánuði og svo næsta skref stigið á næsta ári með nýju frumvarpi, ber auðvitað að fagna því að fæðingarorlofið sé að lengjast og að við séum að stíga þetta langþráða skref á braut sem við hefðum átt að vera löngu komin lengra á.

Herra forseti. Hér erum við að fjalla um mál sem er í sjálfu sér ekki flókið, þó að það sé búið að flækja það mikið eins og kom fram áðan, og ætla ég ekki að fara að lengja umræðuna mikið. Ég verð þó að segja að mér líst ekki nógu vel á þá breytingartillögu sem nú er komin fram vegna þess að mér finnst, rétt eins og kom fram í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar rétt áðan, að verið sé að festa of mikið fjórir, fjórir, tveir skiptinguna. Það er verið að senda þau skilaboð til ráðherra að taka mið af því um leið og meiri hlutinn segist vera að veita nefndinni fullt frelsi til athafna. Það virðist alveg augljóst að engin vinna hefur átt sér stað hjá stjórnarflokkunum í þessu máli. Það er ekki bara að þeir hafi komið í veg fyrir faglega vinnu í nefndinni heldur virðist ekki hafa átt sér stað nein vinna við að hugsa út hvað sé best, hvorki í ráðuneytinu né meðal stjórnarflokkanna. Það að tala um að þetta sé bestun á lendingu, eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson sagði áðan, er eiginlega grátbroslega vandræðalegt orðalag og sýnir algjöran vanmátt við að vinna mál af þessu tagi faglega í þinginu. Þetta er ekki flókið mál, þetta snýst um fæðingarorlofslöggjöfina og hvernig eigi að skipta henni. Hefði þetta mál komið á eðlilegum tíma inn í þingið væri ekki í gangi þetta kraftaklúður sem við erum að horfa upp á hérna þar sem ríkisstjórnarflokkarnir geta bara ekki með nokkru einasta móti komið sér saman um hvernig þetta eigi að vera. Stjórnarandstaðan er ekki að þvælast fyrir, það er ríkisstjórnin sjálf. Besta lendingin í þessu máli virðist vera að taka það út úr þinginu og færa væntanlega einhverjum ráðherra haustsins það til úrlausnar. Ég vona, herra forseti, að ríkisstjórnin gyrði sig í brók og bjóði okkur ekki upp á viðlíka vinnubrögð á komandi vorþingi. Þetta er fullkomlega fáránlegt. Þetta er fæðingarorlofslöggjöfin en engin stjarneðlisfræði. Ég velti fyrir mér hvernig ríkisstjórnin tæklar önnur mál og mun flóknari sem hún er að fást við þessa dagana. Mér finnst alvarlegt þegar ríkisstjórnin sýnir þjóðinni að henni fallast algjörlega hendur og hún varpar frá sér ábyrgð eins og hún gerir í þessu máli, að geta ekki klárað það þannig að þetta verði bara sett í frumvarp á vorþingi, klárað á haustþingi eða sett í frumvarp á haustþingi og klárað fyrir áramót án þess að það sé sett í reglugerðarheimild fyrir ráðherra að ákveða kannski einhvern veginn. Það er ekki gott að sýna þjóðinni hvernig ríkisstjórnin birtist á þessum lokadögum þingsins. Mér finnst ótrúlega dapurlegt hvernig ríkisstjórnin hefur birst í þessu máli.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér alveg frábært mál, lengingu fæðingarorlofs. Geggjað! Ég held að við getum öll verið sammála um það. Ég held að nánast hver einasti flokkur hafi verið með það á stefnuskrá sinni að lengja fæðingarorlofið. Nú þegar höfum við hækkað þakið og þannig vonandi haft þau áhrif að karlmenn og kvenmenn taki fæðingarorlof nokkurn veginn til jafns. Við ætlum að lengja það í tíu mánuði á næsta ári og svo í 12 mánuði á þarnæsta ári. Mér finnst þetta mál frábært og ég ætla að taka gilda afsökunarbeiðni hv. þm. Ólafs Þórs um að hafa flækt þetta mál svolítið. Mér leið áðan eins og við værum að ræða um einhverja liðaskiptingu í knattleik sem ég kann ekkert á. Fjórir, fjórir, fjórir; sex, sex; þrír, þrír, þrír - þetta var orðið mjög flókið en þetta er í grunninn auðvitað ekki flókið mál. Þetta er bara frábært mál og fyrst og fremst mál um réttindi barna og fjölskyldna en svo er þetta líka gríðarlega stórt jafnréttismál. Það hefur haft mjög mikið um jafna stöðu kynjanna á atvinnumarkaði að segja þannig að þegar við settum á fæðingarorlof á sínum tíma með þeim reglum sem við gerðum stigum við alveg risastórt skref í þessum sal. Ég var því miður ekki þátttakandi í því en einhverjir hér inni voru það sannarlega. Það er ágætt að muna í þessu samhengi að í morgun fengum við þær fréttir að ellefta árið í röð væri Ísland í 1. sæti hvað kynjajafnrétti varðar. Þetta eru tölur frá World Economic Forum. Það er ekkert krúttlegt við þetta jafnréttismál, þetta er bara blákalt efnahagsmál og risastórt mannréttindamál. Við erum meira að segja farin að líta á jafnréttismál sem útflutningsvöru. Þetta er hluti af þróunaraðstoðinni okkar og við höfum mjög góða sögu. Auðvitað eigum við að halda áfram að segja þessa góðu sögu, það hvernig við styðjum best við fjölskyldur og börn í landinu og hvernig fólk getur verið í mjög misjöfnum aðstæðum þegar kemur að því að taka fæðingarorlof. Ég vil bara sjá niðurstöður frá þessum starfshópi og sjá hvað hann leggur til. Þess vegna segi ég: Getum við ekki lokið þessari umræðu með því að vera ofboðslega kát með það að við erum að lengja fæðingarorlofið? Það er það sem allir vildu og nú ætlum við að taka okkur tíma í að finna bestu leiðina þegar kemur að því að skipta þessum mánuðum á milli foreldra. 
            

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða ræðu. Ég er alveg sammála því að þetta er prýðisgott mál sem jafnréttismál en þá er líka alveg skýrt og hefur legið fyrir í a.m.k. sjö ár að sem jafnréttismál hefur verið talið mikilvægt að réttur foreldra til fæðingarorlofs, sérstaklega þegar það verður orðið 12 mánuðir, sé sem jafnastur, að í raun og veru sé sem minnst til skiptanna á milli þeirra því að annars er hætta á að við lendum í sömu stöðu og við erum í í dag, að konur taki sex mánuði og karlar þrjá. Ef við förum í 12 mánuði er líklegra að konur taki átta mánuði og karlar fjóra. Þá er þetta jafnvel orðinn konum fjötur um fót á vinnumarkaði. Svo virðist sem Sjálfstæðisflokkurinn hafi helst haft einhverjar efasemdir um þá útfærslu sem aðilar vinnumarkaðarins hafa ítrekað lagt til, að fæðingarorlofið verði fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna, og að hann sé ekki sammála sjálfum sér lengur, Sjálfstæðisflokkurinn sem var á grænum takka í gær í aðgerðaáætlun stjórnvalda í jafnréttismálum þar sem skýrt var kveðið á um að þetta skyldu vera fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna. Hvað olli þessari hugarfarsbreytingu hjá Sjálfstæðisflokknum á þeim tæpa sólarhring sem liðinn er frá því að Alþingi samþykkti skiptinguna fimm plús fimm plús tveir? Mér þætti áhugavert að heyra frá hv. þingmanni hvers vegna við erum búin að standa í þessari hringavitleysu í dag af því að Sjálfstæðisflokkurinn skipti um skoðun.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að við hv. þingmaður og ég held þingheimur allur séum sammála um það hversu frábært málið er. Stóra málið er að við séum að lengja fæðingarorlofið. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki af hverju við erum í þessari hringavitleysu og ég held að þetta sé svolítið heimatilbúið vandamál hjá okkur. Það er ekki þannig að Sjálfstæðisflokkurinn hafi skipt um skoðun á einum sólarhring en ég skal alveg viðurkenna - ég er reyndar ekki í hv. velferðarnefnd sem hefur fjallað um þetta mál - að ég hef ekki mótað mér skýra skoðun á því hver sé besta leiðin. Ég viðurkenni það. Mér finnst mjög mikilvægt að við lengjum fæðingarorlofið og sömuleiðis að við höldum áfram að vera í 1. sæti þegar kemur að jafnréttismálum. Hvort þá sé best að hafa fimm, fimm, tveir eða sex, sex eða fjórir, fjórir, fjórir er ég ekki viss um. Mismunandi umsagnir hafa komið um þetta mál frá verkalýðshreyfingunni og fleirum. Það er engin ástæða vegna þess að við förum ekki lengra á næsta ári, kannski því miður. Ég vorkenni helst þeim börnum sem munu fæðast 31. desember en það er önnur saga. Alltaf verða einhvers staðar að vera skil þegar kemur að svona lögum.

Það er frábært að vera …

Já, reyndar, hæstv. forsætisráðherra, ég er sjálf fædd 29. desember og þetta eru mjög góðir dagar. 
             Ég sé enga ástæðu til þess að við séum í einhverri hringavitleysu hér. Fáum inn allar þessar umsagnir, heyrum hvað starfshópurinn segir og komumst svo að niðurstöðu um hver sé besta leiðin. Í þessum sal hefur líka verið spurt um stöðu einstæðra foreldra. Staða foreldrar getur verið svo misjöfn og auðvitað þurfum við að hlusta á það. Gefum okkur tíma í það og fögnum þessu frábæra máli, samþykkjum það hið fyrsta og förum að slíta þessum þingfundi.

Herra forseti. Ég ætla ekki lengja umræðuna. Það hefði verið óskandi að velferðarnefnd hefði einfaldlega kallað málið inn og fjallað um það. Ég hygg að níu af tíu umsögnum til nefndarinnar um málið hafi stutt fimm plús fimm plús tveir skiptinguna. Aðilar vinnumarkaðarins hafa með skýrum hætti stutt fimm plús fimm plús tveir skiptinguna og það kemur mér mjög á óvart, í ljósi þess að við sjálf studdum í gær fimm plús fimm plús tveir skiptinguna, að við séum í einhverjum vandræðum með að klára þetta mál. Mér þykir bara svo vandræðalegt að horfa upp á það að þingið geti ekki stutt við eigin þingsályktun tæpum sólarhring eftir að það samþykkti hana.

Virðulegur forseti. Þetta er ekkert vandræðalegt. Klárum bara þetta mál. Við erum sammála um að það sé frábært. Við erum að lengja fæðingarorlofið. Börn sem fæðast hérna á næsta ári fá tíu mánuði með foreldrum sínum. Það er frábært.  
            

Forseti. Við ræðum stórmerkilegt mál. Ég get vel tekið undir þau orð sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði rétt áðan, að þetta mál væri geggjað. Það var geggjað meðan það var í hv. velferðarnefnd. Ég gagnrýni hins vegar það sem hófst eftir að við afgreiddum málið út úr nefndinni vegna þess að þá fyrst hófst ballið. Ég vil leyfa mér að segja að þetta sé nærri því í besta falli léleg redding meiri hlutans. Þetta er orðið að leikhúsi fáránleikans. Það er alveg ljóst að allir hér vilja fá fæðingarorlof í 12 mánuði. Ég hef talað fyrir því ásamt fleirum í mínum þingflokki að segja 0, 0, 12. Ég vona að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir skilji það. Ég verð að gagnrýna þau óvönduðu vinnubrögð sem meiri hlutinn sýnir hér á aðeins nokkrum klukkustundum. Við í Miðflokknum styðjum 12 mánaða fæðingarorlof. Það sem hefur líka gleymst í þessari umræðu í dag eru hagsmunir og réttindi barnsins. Þetta snýr ekki aðeins að því að við getum skipt einhverju niður í fjórir, fjórir, tveir; fjórir, fjórir, fjórir; fimm, fimm, tveir o.s.frv. Við eigum að taka okkur tak, samþykkja 12 mánuði og sjá til þess að þetta mál komi aftur inn í þingsal þegar það er tilbúið þannig að framhaldið fái rétta og þinglega meðferð. 
            

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál, annars vegar vegna þess að þau eru eiginlega orðin of mörg og hins vegar vegna þess að ég verð eiginlega ruglaðri þeim mun meira sem talað er um málið. Síðustu tvo daga hefur þingsalur fleytt hverju málinu á fætur öðru í gegnum atkvæðagreiðslu undir hörðum og réttmætum athugasemdum minni hlutans um að þau séu ekki nægilega vel unnin, ekki nægilega vel ígrunduð og ekki nægilega mikið tillit tekið til athugasemda en á það hefur ekki mátt hlusta vegna þess að þessi mál eru öll hluti af kjarasamningnum frá síðasta vori. Ég ætla ekki að leggjast svo lágt að nota sama orðfæri og hæstv. félagsmálaráðherra dundaði sér við fyrr í dag um stjórnarandstöðuna. Hvert málið á fætur öðru fer með þessum vinnubrögðum í gegn, risamál, umdeild mál, mál sem varðar Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem stærsta sveitarfélagið leggst ekki eingöngu gegn heldur fær ekki að mæta á fund til að fylgja eftir umsögn svo eitthvað sé nefnt. En hvar strandar? Hvar brestur samstaða ríkisstjórnarflokkanna? Í fæðingarorlofsmálinu sem er eins og öll hin málin hluti af kjarasamningnum frá því í vor en var með fullum stuðningi stærsta hluta stjórnarandstöðunnar ólíkt hinum málunum sem hér voru keyrð í gegn. Ég ætla ekki að tala fyrir alla stjórnarandstöðuflokkana en þó held ég að þeir séu allir með fæðingarorlofinu. En þar setja stjórnarliðar fótinn niður. Nei, stopp, nú stoppum við, nú keyrum við ekki fleiri mál í gegn. Þetta er orðið gott. Í fæðingarorlofsmálinu brestur samstaðan. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom örlítið inn á það áðan en ég kalla samt eftir meiri upplýsingum bara til að ég skilji málið. Framkvæmdaáætlun um jafnréttismál fór hér í gegn með öllum greiddum atkvæðum í gær þar sem skýrt er kveðið á um að markmiðið sé að þegar fæðingarorlofið verður eftir eitt ár, í upphafi 2021, orðið 12 mánuðir sem ég held að allir séu sammála um eigi skiptingin að vera fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir til skiptanna. Hvað gerist hjá þingmönnum sem greiða atkvæði með þessu og eru núna ekki vissir um að þetta sé best? Af hverju komu þessar athugasemdir ekki fram í gær? Af hverju ræddum við þetta ekki hér í gær og fórum síðan lengra með málið? Að því sögðu tek ég heils hugar undir með þeim sem fagna vegna þess að það er verið að tala um lengingu fæðingarorlofsins. Hins vegar er ekki sama hvernig góðir hlutir eru gerðir. Það er leitun að jafn vanhæfum málatilbúnaði og hér hefur átt sér stað um þetta mál. Það er miður, það er ömurlegt að standa í að afgreiða svona mál með jafn mikið óbragð í munni og við sitjum uppi með. Þetta er breytingartillaga við breytingartillögu við frumvarp sem ég held að sé meiri hluti fyrir á þingi en það er annað mál vegna þess að það mun ekki sjá dagsins ljós. Síðari breytingartillagan er skárri þeirri fyrri, það er alveg rétt, og mögulega lýkur þessu hér með því að fólk sitji á gula takkanum til að lýsa enn einu sinni yfir vonbrigðum og vanþóknun á þessum vinnubrögðum og styðji svo málið vegna þess að þetta er í grunninn gott mál. Þessi vinnubrögð eru hins vegar ömurð. 
            

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma með örstutt innlegg og byrja á því að segja að það er mikið fagnaðarefni að við séum að ljúka lagasetningu um 12 mánaða fæðingarorlof. Umræðu um nákvæma skiptingu er greinilega ekki lokið en það sem öllu skiptir er að sú breyting sem á að taka gildi um áramótin hefur verið ákveðin. Við höfum tíma til að klára hitt atriðið og við megum ekki tapa sjónum af því sem er aðalatriðið sem er 12 mánaða fæðingarorlof nátengt lífskjarasamningunum. Í því samhengi bendi ég á að um áramótin breytist hlutdeild fæðingarorlofshluta tryggingagjalds mjög verulega, fer úr 0,65% í 1,1% af tryggingagjaldinu. Það er veruleg breyting. Fjármögnun þessa frumvarps mun kosta um 5 milljarða á ári. Það er ekki verið að hækka tryggingagjaldið til að fjármagna þann þátt. Nei, við lækkum tryggingagjald um áramót um 4 milljarða. Það þýðir að raunframlag ríkisstjórnarinnar til lífskjarasamninganna, m.a. vegna þess máls sem við erum með hér undir, má heita 9 milljarða virði. Það eru 9 milljarðar sem ríkisstjórnin leggur lífskjarasamningunum til með lækkun tryggingagjaldsins og aukningu réttinda í fæðingarorlofi. Þetta er risastórt réttindamál sem við hljótum að geta glaðst yfir. Fram hjá þeim þætti málsins verður ekki litið og sem fjármálaráðherra fannst mér skylt að benda á hversu risastórt framlag liggur í lækkun tryggingagjalds samhliða stórauknum réttindum í fæðingarorlofi.

Herra forseti. Það er kannski gott að fara að stytta þessa umræðu en mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra og formann Sjálfstæðisflokksins hvers vegna flokkurinn leggst gegn þeirri skiptingu sem samþykkt var á Alþingi í gær, að hvort foreldri um sig fái fimm mánuði og svo tvo mánuði til skiptanna. Sú skipting er ekki bara í samræmi við þingsályktunartillöguna sem við samþykktum í gær heldur líka í samræmi við skýrslu sem unnin var á vegum velferðarráðuneytisins og aðilar vinnumarkaðarins áttu hlut að og skiluðu niðurstöðu sinni fyrir rétt rúmum þremur árum. Ég geri ekki ráð fyrir að aðilar vinnumarkaðarins hafi skipt um skoðun í þessu máli en hæstv. fjármálaráðherra getur kannski upplýst mig um það. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um að verið væri að hækka framlag til fæðingarorlofs sem kemur af tryggingagjaldi og ég spyr til að halda utan um söguna: Er ekki bara verið að færa það til fyrra horfs? Út frá því hvað greiðslur í fæðingarorlofi voru skertar í hruninu var hlutdeild tryggingagjaldsins til Fæðingarorlofssjóðs skorin verulega niður svo að ég sé ekki betur en að bara sé verið að færa það til fyrra horfs. Fæðingarorlofskerfið var nefnilega sjálfbært fyrir hrun.

Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við þá andstöðu sem hv. þingmaður eignar Sjálfstæðisflokknum í málinu. Ég veit ekki betur en að málið komi aftur til kasta þingsins og að þar verði tekin afstaða til skiptingarinnar. Það sem ég er að benda á varðandi tryggingagjaldið er að það lækkar á sama tíma og réttindi sem gjaldið á að tryggja aukast. Hv. þingmaður spyr: Er ekki bara verið að færa fæðingarorlofshlutann til fyrra horfs? Sú skoðun verður ekki tekin án þess að horfa til þess hvert heildargjaldið er. Heildargjaldið lækkar um 4 milljarða á næsta ári þrátt fyrir að við aukum hlutdeild fæðingarorlofshlutans sem þýðir að sá þáttur tryggingagjaldsins sem á að standa undir lífeyristryggingunum snarlækkar og það gerist á sama tíma og í beinu framhaldi af auknum réttindum í lífeyristryggingakerfinu. Þetta stóra samhengi hlutanna kemst allt of sjaldan á dagskrá á Alþingi. Það er óeðlilegt að stjórnvöld séu í samtali við vinnumarkaðinn um breytingar á atvinnuleysisbótum og fæðingarorlofsréttindum án þess að í sömu andrá sé rætt um fjármögnun þeirra réttinda vegna þess að sá sameiginlegi skilningur er þó hér til staðar að þessir hlutar réttindanna séu að fullu fjármagnaðir. Til að fullfjármagna þá þarf fæðingarorlofshlutinn að fara upp í 1,1% sem er 17% af tryggingagjaldinu.

Herra forseti. Ég held að við þurfum ekkert að rífast um þetta lengi, hæstv. fjármálaráðherra. Hæstv. félagsmálaráðherra lagði fram frumvarp um lengingu fæðingarorlofs sem fól í sér skiptinguna fimm mánuðir á hvort foreldri og tveir mánuðir til skiptanna. Það er sú skipting sem hefur verið til umræðu í þessu máli svo langt aftur sem ég man. Augljóslega var að kröfu Sjálfstæðisflokksins ráðist í þá hringekju að fara að breyta því með einhverjum hætti í andstöðu við þingsályktunartillögu sem við samþykktum í gær um aðgerðaáætlun í jafnréttismálum. Ég er alltaf dálítið hræddur þegar fjármálaráðherrar fara að tala um að tryggingagjald fjármagni ekki lengur það sem því beri að fjármagna. Þá er skammt í að boðuð verði hækkun á tryggingagjaldi. Þá er rétt að halda því til haga að tryggingagjaldið er, þrátt fyrir lækkunina sem tekur gildi nú um áramótin, enn umtalsvert hærra en það var fyrir hrun. Fyrir hrun var hluti Fæðingarorlofssjóðs í tryggingagjaldi um 1,3%, ef ég man rétt, en það var helmingað. Hæstv. fjármálaráðherra verður að fyrirgefa mér þótt ég muni ekki hvaða ríkisstjórn helmingaði það en það var vegna skertra réttinda úr Fæðingarorlofssjóði á árunum eftir hrun. Ég held því fram að það hafi verið um 1,3% fyrir hrun, og þá stóð það fullkomlega undir útgjöldum fæðingarorlofs, og ég held að ef við myndum reikna það upp stæði það sennilega undir þessari lengingu því að búið er að skerða hámarksgreiðslurnar á móti svo mikið. Ég vona að hæstv. fjármálaráðherra rifji alla þessa sögu upp áður en hann fer að boða hækkanir á tryggingagjaldi.

Forseti. Ég er ekki að boða hækkanir á tryggingagjaldinu, við erum að lækka tryggingagjaldið enn einu sinni. Hv. þingmaður segir að gjaldið sé sambærilegt og var fyrir hrun. Ég má þá bara færa það inn í umræðuna að réttindin eru öll önnur og betri, m.a. hvað varðar atvinnuleysisréttindi, fæðingarorlof og ellilífeyri. Reyndar eru ellilífeyrisþegar sá hópur, samkvæmt Tekjusögunni, sem hefur notið hvað mestrar kaupmáttaraukningar ráðstöfunartekna á undanförnum árum. Hið sama gildir um örorkuþega. Allir þessir bótaflokkar eru á allt öðrum stað en var fyrir hrun þannig að það er eðlilegt að tryggingagjaldið sé ekki á nákvæmlega sama stað. Hv. þingmaður talaði hins vegar fyrir því á sínum tíma að vinnumarkaðurinn tæki yfir þessa réttindaflokka og þá skulum við spyrja okkur hvað hefði gerst ef það hefði gengið eftir. Þá hefðu menn verið að semja við sjálfa sig um að hækka fæðingarorlofið upp í 12 mánuði, inni á vinnumarkaðnum, og allur kostnaðurinn, 5 milljarðar í þessu tilviki, hefði endað hjá atvinnurekendum. En hvað er að gerast hjá þessari ríkisstjórn? Kostnaður atvinnurekenda lækkar um 4 milljarða um áramótin en hin hugmyndafræðin hefði hækkað kostnaðinn um 5 milljarða.

Hann er … atvinnurekendanna.

Herra forseti. Stærsta framfaraskref í þágu kynjajafnréttis á Íslandi hefur verið uppbygging leikskóla fyrir okkur öll og uppbygging fæðingarorlofs sem bæði mæður og feður nýta. Þetta er ástæðan fyrir því að Ísland mælist enn á ný efst á lista Alþjóðaefnhagsráðsins yfir jafnrétti kynjanna. Ég á sjálf þrjú börn. Ég væri ekki í þeirri stöðu sem ég er í í dag ef ekki væri fyrir fæðingarorlof og leikskóla. Þess vegna er þetta mér mikill fagnaðardagur, að við séum að lengja fæðingarorlofið úr níu mánuðum í 12. Ég hefði gjarnan viljað hafa það þannig þegar ég eignaðist mín þrjú börn en ég samfagna þeim foreldrum sem eiga eftir að fá þessi auknu réttindi því að þetta skiptir máli fyrir konur, fyrir karla og fyrir börnin í þessu landi. Þetta er alveg gríðarlegt framfaraskref fyrir allt barnafólk á Íslandi og yfir því gleðst ég hér í dag. 
            

Forseti. Við þingmenn Miðflokksins munum sitja hjá við breytingartillögur sem komið hafa fram í þessu máli. Við munum vissulega styðja 12 mánaða fæðingarorlofsþáttinn, enda hagsmunir barna og fjölskyldna í húfi. Það sem birst hefur okkur hér í dag er leikhús fáránleikans og ég vona sannarlega að það verði ekki að vana í þessum sal. Ég tek undir þau orð að það sé þó fagnaðarefni að við séum að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði.

Forseti. Ég fagna því að sjálfsögðu að það eigi að hafa 12 mánaða fæðingarorlof. Það er frábært. Mér finnst samt ömurlegt hvernig hefur verið farið með þetta mál. Mér finnst algjörlega glatað að þurfa að standa hérna og gagnrýna þetta í staðinn fyrir að vera að fagna. Það er ömurlegt. Ég verð að segja að við Píratar verðum gul á þessum breytingartillögum þótt ég geri mér grein fyrir því að það þýðir líka að við verðum gul á því að hækka upp í 12 mánuði. Þetta er því miður komið á þann stað. Ég styð það að við fáum 12 mánuði í fæðingarorlof en ég get ekki stutt þessa breytingartillögu, m.a. finnst mér að það eigi ekki að vera undir ráðherra komið hvernig fæðingarorlofi er skipt. Það virðist vera til staðar í breytingartillögu meiri hluta. Það þarf að byggjast á einhverjum málefnalegum sjónarmiðum sem fara svo í lýðræðislega umræðu í þingsal. Við eigum ekki að framselja réttindavernd í reglugerðarheimild til ráðherra. Það er það sem ég hef mestar áhyggjur af í breytingartillögu meiri hlutans og er  
            

Herra forseti. Já, það er mikið fagnaðarefni að verið sé að draga til baka styttingu fæðingarorlofsins sem ákveðið var af ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur á kjörtímabilinu 2009–2013, en þá samþykkti einmitt Alþingi 12 mánaða fæðingarorlof. Við megum ekki gleyma því. Nú er verið að draga til baka þá styttingu sem ríkisstjórnin sem tók við 2013 gerði þá. Við fögnum því að sjálfsögðu. Hins vegar er alveg ótrúlega sorglegt hvernig ríkisstjórnin fór með þetta, hvernig hæstv. félags- og barnamálaráðherra klúðraði málinu og hvernig meiri hlutinn er búinn að henda inn fjórum, fimm breytingartillögum. Ég held að það sé langbest að við förum í það að samþykkja bara frumvarpið eins og það er. Þar eru 12 mánuðir, þar er skiptingin fimm, fimm, tveir - og hættum þessu klúðri. Þessar breytingartillögur eru eingöngu til komnar vegna ágreinings innan ríkisstjórnarflokkanna. Ég er viss um að það er meiri hluti fyrir því í salnum 

Virðulegi forseti. Líkt og aðrir fagna ég því að við séum að greiða atkvæði um lengingu fæðingarorlofs úr níu mánuðum í 12 mánuði. Það er gríðarlega mikið hagsmunamál fyrir börn og barnafjölskyldur á Íslandi að þessi lenging komi til framkvæmda. En við skulum heldur ekki gleyma því að núverandi ríkisstjórn er líka búin að hækka greiðslur í fæðingarorlofi. Það er gaman frá því að segja að að loknu þessu kjörtímabili munu heildargreiðslur sem renna til barnafjölskyldna á Íslandi í gegnum fæðingarorlofskerfið hafa aukist úr 10 milljörðum í 20 milljarða á ársgrunni. Það er fjármagn sem rennur beint til barnafjölskyldna á Íslandi. Ég er ótrúlega ánægður með að við séum að greiða atkvæði um þessar breytingar hér í dag og ég hlakka líka til þess að kynna í október nk. vinnu við heildarendurskoðun laganna sem m.a. mun þá taka afstöðu til þeirra atriða sem beint er inn í þá vinnu. Á næsta ári er fæðingarorlofskerfið okkar orðið 20 ára gamalt og það er þörf á að endurskoða það vegna þess að við viljum hafa öflugt og framsækið fæðingarorlofskerfi á Íslandi vegna þess að það skiptir mjög miklu máli. 
            

Herra forseti. Eins og aðrir fagna ég því innilega að við horfum fram á lengingu fæðingarorlofsins. Fyrir tæpum 20 árum var þetta markmiðið. Það hefur þokast hægt en það er að komast í höfn og það er fagnaðarefni. Hins vegar er verra með þetta dómadagsklúður ríkisstjórnarinnar. Við sjáum þrjár eða fjórar breytingartillögur frá stjórnarmeirihlutanum - og hvað segja þessar breytingartillögur okkur? Þær segja okkur e.t.v. að það sé algjört vantraust á að hæstv. félagsmálaráðherra komi með málið í tæka tíð af því að við upplifðum síðast í gær að hann kemur með málin seint og illa. Það er vantraust innan ríkisstjórnarflokkanna í hans garð eða það er einfaldlega vantraust í garð Sjálfstæðisflokksins, að hann standi við það að þetta verði ekki bara 12 mánuðir í fæðingarorlofi heldur að þetta verði áfram það jafnréttistæki sem hefur skipt okkur Íslendinga miklu máli, hvort sem það er að forsætisráðherra hafi komist til sinna starfa eða að við höfum verið í fremstu röð í tæp 11 ár á lista þjóða þar sem við 

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um lengingu á fæðingarorlofi. Það er með miklu stolti sem ég mun greiða atkvæði með þessu máli. Ég held að við getum varla tekið betri ákvörðun í jafnréttismálum, í málefnum barna og í málefnum alls samfélagsins í einu vetfangi en með þessu máli. Við ætlum áfram að tryggja að Ísland sé framsækið í jafnréttismálum. Við ætlum áfram að tryggja að Ísland standi í fremstu röð þegar kemur að málefnum barna. Ég hvet þá þingmenn sem velta því fyrir sér að greiða ekki atkvæði með breytingartillögunum að greiða atkvæði með málinu svo breyttu og sýna þannig raunverulega hug sinn í verki til þessa máls.

Háttvirtir alþingismenn. Þá er komið að lokum síðasta fundar á Alþingi fyrir jólahlé, þ.e. síðasta þingfundar á árinu 2019. Það er ánægjulegt að á þessu haustþingi hefur okkur í meginatriðum tekist að halda okkur innan starfsáætlunar þingsins. Skeikar þar aðeins um tvo þingfundadaga. Þetta hefur verið starfsamt þing og mikill fjöldi mála verið lagður fram og ræddur. Framlögð stjórnarfrumvörp eru 64 og stjórnartillögur eru 19. Þá hefur mikill fjöldi þingmannamála verið lagður fram, bæði frumvörp og þingsályktunartillögur. Frumvörpin eru 93 og tillögurnar 99. Til viðbótar hafa nefndir lagt fram níu mál. Af þessum fjölda hafa 30 stjórnarfrumvörp orðið að lögum og 15 stjórnartillögur verið samþykktar. Þá urðu að lögum tvö þingmannafrumvörp og níu nefndafrumvörp. Samþykktar þingmannatillögur voru fimm. Þetta er mesti fjöldi mála sem afgreiddur hefur verið fyrir áramót frá 120. löggjafarþingi, þ.e. frá árinu 1995. Það er sérstakt ánægjuefni og er til fyrirmyndar hversu tímanlega Alþingi tókst að afgreiða fjárlög og var afgreiðsla þeirra að fullu í samræmi við starfsáætlun. Sama gildir um flest fjárlagatengd mál. Samþykkt fjárlaga 27. nóvember sl. var í reynd tímamótaviðburður því að fjárlög komandi árs hafa ekki áður verið samþykkt svo snemma. Á síðustu áratugum hefur Alþingi samþykkt fjárlög iðulega um eða eftir miðjan desember. Öll mikilvægustu þingmál sem bundin voru gildistöku um áramót hafa hlotið afgreiðslu og hið sama gildir um mál sem tengjast fyrirheitum sem gefin voru í tengslum við kjarasamninga á almennum vinnumarkaði, svonefnda lífskjarasamninga. Þessi árangur er að þakka því samkomulagi sem tókst milli þingflokka undir lok síðustu viku. Ég vil því nota þetta tækifæri og þakka formönnum þingflokkanna sérstaklega fyrir þeirra góða hlut við lokaafgreiðslu mála. Samtölin um þinglokin fyrir jólahlé voru alfarið í þeirra höndum, auðvitað í samráði við forseta, formenn flokka og ráðherra eftir atvikum, en niðurstöðunni lönduðu þingflokksformennirnir sjálfir. Bein aðild ráðherra eða annarra utanaðkomandi aðila um lok þinghaldsins hefur sjaldan verið jafn lítil og ég tel að Alþingi hafi haft sóma af því að leysa þessi mál sjálft. Sumt annað á þessu haustþingi gekk ekki eins vel og hlýt ég þar að nefna að það voru nokkur vonbrigði hve mörg frumvörp frá ríkisstjórn komu seint fram og öllu seinna en þingmálaskrá gerði ráð fyrir. Þetta gerðist þrátt fyrir mikil og góð samtöl milli Alþingis og Stjórnarráðsins undanfarin misseri og vinnu sem forseta er vel kunnugt um að lögð hefur verið í það, ekki síst af hálfu forsætisráðherra, að bæta úr. Frammistaða ríkisstjórnarinnar í þessum efnum er því undir væntingum. Þessi staða sýnir að seint ætlar ráðherrum og ráðuneytum að lærast hversu mikilvægt það er upp á vandaða vinnu og framgang mála á Alþingi að þau berist tímanlega, svo ekki sé nú talað um hversu miklu betra andrúmsloft er í kringum alla vinnu við málin þegar svo er. Hér á Alþingi er nokkuð með réttu kvartað undan því að dráttur sé á að fyrirspurnum þingmanna til ráðherra sé svarað. Forseti áréttar mikilvægi þess að í þeim tilvikum sem ekki reynist unnt að svara innan tilskilinna tímamarka sé ætíð sótt um lengri frest. Þó að óskað sé lengri frests réttlætir það á hinn bóginn ekki óhóflegan drátt á svari en þó verður ekki horft fram hjá því að Alþingi þarf einnig sjálft að huga að sínum hlut þegar kemur að t.d. flutningi fyrirspurna til ráðherra. Það er mjög mikilvægt að fyrirspurnir séu skýrar, vel afmarkað hvaða upplýsingar er verið að biðja um og að ekki sé verið að nýta fyrirspurnaformið til að spyrja um hluti sem þegar liggja opinberlega fyrir eða lítil fyrirhöfn er að afla með öðrum hætti, t.d. í gegnum upplýsingaþjónustu Alþingis sjálfs. Að hluta til má hafa svipuð orð um skýrslubeiðnir og um fyrirspurnir. Það er umhugsunarefni að þær sæta engri sambærilegri þinglegri meðferð, hvorki í umræðu né skoðun, og yfirleitt á við um allar aðrar ákvarðanir Alþingis áður en þær eru bornar upp til samþykkis eða synjunar. Gagnlegt væri að fara yfir þessi mál innan þings, á vettvangi forsætisnefndar og með formönnum þingflokka, sem og í þeirri vinnu sem vonandi kemst skriður á og lýtur að yfirferð og endurskoðun þingskapalaga. Því sem ég hef nefnt hér um fyrirspurnir og skýrslubeiðnir til ráðherra er með engum hætti beint gegn ótvíræðum rétti þingmanna til að beita þessum mikilvægu aðhalds- og eftirlitstækjum. Réttur þingmanna er óumdeildur, vel varinn af stjórnarskrá og þingskapalögum og verður ekki burtu tekinn. Hugleiðingar mínar eru settar fram í þeirri trú að þannig sé best með tólin farið að þau bíti þegar á þeim þarf að halda. Margt fleira mætti við lok haustþings tína til á vettvangi Alþingis en forseti lætur nægja að nefna að margþættar aðgerðir kjörtímabilsins til eflingar Alþingi ganga samkvæmt áætlun. Vil ég þar nefna atriði eins og aukna aðstoð við þingmenn og þingflokka, og þar næst áfangi nú um áramótin, eflingu nefndasviðs og skrifstofu Alþingis almennt. Síðast en ekki síst nefni ég nýbyggingu þingsins. Nú hefur verið samið að undangengnum útboðum um tvo verkþætti. Framkvæmdir á byggingarstað hefjast svo innan fárra vikna. Í lok þessa síðasta þingfundar ársins 2019 ítreka ég þakkir mínar til þingmanna, þingflokksformanna og ráðherra en síðast en ekki síst til starfsfólks Alþingis fyrir þess góðu störf. Ég óska öllum gleðilegra og friðsælla jóla og farsæls nýs árs. Þeim sem eiga um langan veg heim að fara óska ég góðrar heimkomu og heimferðar og bið þess að við megum öll hittast heil á nýju ári. Landsmönnum öllum sendi ég mínar bestu jóla- og nýárskveðjur.

Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar alþingismanna þakka forsetum Alþingis fyrir samstarfið í vetur og ekki síst fyrir samstarf við þingflokksformenn. Þá vil ég sérstaklega þakka starfsfólki Alþingis fyrir góð störf og fúslega veitta aðstoð. Þessi hópur sem starfar við að láta þingið ganga upp og starfsemina alla frá degi til dags er einstaklega hjálpsamur og ljúfur við okkur alþingismenn og fyrir það þökkum við. Jólin eru fyrir marga tími ljóss og friðar, tíminn til að hitta ættingja og vini, tíminn til að hlaða batteríin og heita á nýja árið. Vonandi geta sem flestir landsmenn átt gleðileg jól en við vitum að það er hvorki sjálfsagt né öruggt að svo sé. Við alþingismenn komum saman á ný í janúar þar sem við munum halda áfram að skiptast á skoðunum og gera okkar besta fyrir landsmenn því að þótt okkur greini á um margt er það örugglega sameiginlegt markmið okkar allra. Förum heim og höldum jól, friði óskum heims um ból. Brátt mun aftur hækka sól, við sjáumst þá í þessum stól. Ég ítreka þakkir til forseta og starfsfólks og óska þeim og þingmönnum öllum gleðilegra jóla og farsæls nýs árs. Ég bið þingmenn að taka undir orð mín og rísa úr sætum. - 
            

Ég þakka hv. 6. þm. Suðvest., Gunnari Braga Sveinssyni, fyrir góð orð. Ég þakka hv. alþingismönnum fyrir að taka undir orð hans og endurtek einnig þakkir mínar og óskir til hv. þingmanna og alls starfsfólks Alþingis.

„Forseti Íslands gjörir kunnugt: Að ég, að tilskildu samþykki Alþingis, veiti forsætisráðherra umboð til þess að fresta fundum Alþingis, 150. löggjafarþings, frá 16. desember 2019 eða síðar, ef nauðsyn krefur, til 20. janúar 2020. Gjört í Reykjavík, 13. desember 2019. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um frestun á fundum Alþingis.“ Samkvæmt þessu umboði og með vísan til samþykkis Alþingis lýsi ég því yfir að fundum Alþingis, 150. löggjafarþings, er frestað. Ég þakka hv. alþingismönnum og starfsmönnum þingsins fyrir gott samstarf það sem af er þingvetri og óska þeim sem og landsmönnum öllum gleðilegra jóla og friðar og farsældar á komandi ári.