Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda að sitja þing Sameinuðu þjóðanna og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna anna 1. varamanns taki 2. varamaður Alþb. í Suðurlandskjördæmi, Unnar Þór Böðvarsson skólastjóri, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Jón Helgason, forseti Ed.`` Þá hefur borist orðsending frá Ragnari Óskarssyni: ,,Ég undirritaður varamaður Alþb. í Suðurlandskjördæmi get því miður ekki tekið sæti Margrétar Frímannsdóttur, 4. þm. Suðurl., í fjarveru hennar nú. Ástæður þessa eru annir í starfi mínu.`` Unnar Þór Böðvarsson skólastjóri hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa.

Fyrirspyrjandi (Danfríður Skarphéðinsdóttir) : Virðulegur forseti. Á degi Sameinuðu þjóðanna í fyrra urðu ýmsir til að efna til umræðu um réttindi barna í þjóðfélaginu. Hér á landi voru stofnuð samtökin Barnaheill sem hafa unnið að því að stuðla að vernd og betri aðbúnaði barna. Nýlega var haldin ráðstefna helstu þjóðarleiðtoga heimsins um stöðu barna í heiminum. Það er nú því miður svo að geysileg mótsögn er oft í viðhorfum til barneigna í þjóðfélaginu. Sjálfsagt þykir að eignast börn en þegar þau eru fædd má segja að þjóðfélagið sé þeim á margan hátt fjandsamlegt. Fæðingarorlof er of stutt, barnabætur skammarlega lágar, skóladagur sundurslitinn og víða úti á landi þurfa mörg börn að búa fjarri foreldrum sínum allt frá 6 -- 7 ára aldri vegna skólagöngu. Þarfir barna hafa allt of oft lotið í lægra haldi fyrir þörfum vinnumarkaðarins og stóraukinni atvinnuþátttöku mæðra hefur ekki verið mætt sem skyldi með öruggri barnagæslu, samfelldum skóladegi og skólamáltíðum. Þetta eru allt þættir sem ætti að gefa miklu meiri gaum því samfélaginu ber skylda til að búa vel að öllum börnum. Þau eru framtíð þjóðarinnar og því getur verið okkur dýrkeypt að spara fé til aðbúnaðar þeirra. Burt séð frá þessum daglegu aðstæðum barna er réttur þeirra oft óljós og á það ekki síst við um börn sem verða að bitbeini foreldra sinna ef til hjónaskilnaðar kemur. Því miður virðist ekkert lát vera á fjölgun hjónaskilnaða þannig að það er stöðugt stærri hópur barna sem lendir í þeirri stöðu. Það verður að tryggja að þegar slíkar aðstæður koma upp sé börnum tryggður sjálfstæður réttur með stoð í lögum. Á fyrsta þingi þessa kjörtímabils var lagt fram frv. til laga um breytingu á barnalögum og má segja að það hafi verið til þess að sníða helstu agnúa af þeim lögum sem tóku gildi árið 1981. Þar var þó reyndar eitt atriði sem var sérstaklega umdeilt, þ.e. um sameiginlega forsjá. En ég tel fulla þörf á því að skilgreina betur rétt barna og tryggja að þau eigi sér öruggan málsvara, hvernig svo sem ákvæðið um sameiginlega forsjá yrði afgreitt við afgreiðslu málsins. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. dómsmrh. hvort von sé á því að hann leggi fram endurskoðuð barnalög nú á þessu þingi. Og fróðlegt væri að vita hvort það frv. yrði eins og það sem var lagt fram hér fyrr eða hvort þar yrðu einhverjar breytingar fyrirhugaðar.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Hv. 6. þm. Vesturl. og hv. 7. þm. Norðurl. e. beina til mín fsp. á þskj. 31 svohjóðandi: ,,Hvenær má vænta þess að dómsmrh. leggi fram frv. til laga um breytingar á barnalögum?`` Eins og fram kom í máli hv. 6. þm. Vesturl. var frv. til laga um breytingu á barnalögum flutt á Alþingi 1987, frv. um sameiginlega forsjá, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Annað frv. nokkuð annars efnis var lagt fram undir lok þings vorið 1990 og hlaut heldur ekki afgreiðslu. Sifjalaganefnd vinnur nú að endurskoðun beggja þessara frv. Þær breytingar á barnalögum, sem væntanlega munu felast í frv. sem stefnt er að að leggja fram hér á þinginu í næsta mánuði eru, að hluta byggðar á framangreindum frv. Að auki verður með frv. lagt til að heimildir verði rýmkaðar til þess að bera ágreiningsmál um forsjá barna undir dómstóla. Helstu breytingarnar sem gert er ráð fyrir að verði í þessu frv. eru eftirfarandi: 1. Ákvæði um sameiginlega forsjá. 2. Ákvæði um réttarfar í sifjamálum þar sem gert verður ráð fyrir að dómstólar leysi úr ágreiningi í forsjármálum nema aðilar verði ásáttir um að málin lúti úrlausn stjórnvalda. Jafnframt er gert ráð fyrir því að sýslumenn skeri úr ágreiningi í umgengnisréttarmálum en að heimilt verði að skjóta úrlausnum þeirra til dómsmrn. Auk þessa verða vitaskuld ýmis önnur ákvæði þessara laga endurskoðuð um leið. Ég hef lagt á það ríka áherslu að sifjalaganefnd hraði svo störfum við þetta verk sem kostur er. Mér er kunnugt um, eftir viðræður við formann nefndarinnar, Ármann Snævarr, fyrrv. prófessor og hæstaréttardómara, að þessari vinnu hefur miðað verulega nú undanfarið. Aðrir í sifjalaganefnd eru Baldur Möller, fyrrv. ráðuneytisstjóri, Guðrún Erlendsdóttir hæstaréttardómari, Drífa Pálsdóttir deildarstjóri og Anna Guðrún Björnsdóttir deildarstjóri, sem er ritari nefndarinnar. Eins og ég sagði bind ég vonir við að frv. verði tilbúið í næsta mánuði. Það er háð því að nefndin hafi lokið sínu starfi í tæka tíð til þess að það megi takast og önnur umfjöllun um málið sem þarf að fara fram áður en hægt er að leggja það fram á hv. Alþingi.

Fyrirspyrjandi (Danfríður Skarphéðinsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svör hans og fagna því að sú vinna skuli vera komin af stað að skoða bæði þessi frv. Mér láðist reyndar að geta um það frv. sem kom fram hér sl. vor, sennilega vegna þess að það kom ekki einu sinni til umræðu. Varðandi það sem hæstv. dómsmrh. nefndi um sameiginlega forsjá vil ég aðeins minna á að hugsjónin um sameiginlega forsjá er auðvitað mjög göfug en spurningin er um tilfinningalega þáttinn þegar til skilnaðar kemur. Mér er kunnugt um að það eru uppi miklar efasemdir um slík ákvæði meðal þeirra sem í daglegum störfum sínum fara með þessi mál. Ég vona að við fáum þetta frv. sem fyrst til umfjöllunar hér inni á þinginu vegna þess að það þarf að vanda til vinnubragða við það og auðvitað að gæta þess að hafa rétt barna fyrst og fremst að leiðarljósi. Til þess að við getum vandað okkar vinnubrögð sem skyldi þarf frv. auðvitað að koma fram sem allra fyrst. Þessi mál eru í ólestri núna eins og við vitum öll og því brýnt að taka á þeim.

Fyrirspyrjandi (Jóhannes Geir Sigurgeirsson) : Virðulegi forseti. Ég ber hér fram fsp. um hvað líði framlagningu frv. til nýrra samvinnulaga. Ég ber þessa fsp. fram í framhaldi af þáltill. sem ég var 1. flm. að á síðasta ári um sama mál en fékk ekki lokameðferð hér í þingi, fyrst og fremst vegna loforðs viðskrh. í umræðum um það mál um að frv. að nýjum samvinnulögum yrði lagt fram í upphafi þess þings sem nú situr. Ég vil ítreka það að ég held að það sé mikil nauðsyn á að við fáum hér fjölþætt nútímaform fyrir okkar viðskiptahætti. Til viðbótar því bíður nú áframhaldandi endurskipulagning á samvinnuhreyfingunni eftir nýtískulegu formi. Þá vil ég einnig benda á að það hefur gerst núna, bara á einu ári og miklu hraðar en nokkurn óraði fyrir, að fjármögnun atvinnulífsins er að færast í það form að einstaklingar, félög og fyrirtæki leggi fram fé í formi áhættufjár. Þarna vantar samvinnuhreyfinguna tæki til þess að geta tekið þátt í þessum leik.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Hæstv. forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e. spyr hvað líði framlagningu frv. til nýrra samvinnulaga og vísaði í því sambandi til umræðna sem urðu hér í þinginu á liðnum vetri. Ég vil í því sambandi taka fram að ég skipaði nefnd til þess að endurskoða lögin um samvinnufélögin, sem eru nr. 46/1937, og til að semja frv. til nýrra laga um þetta efni í apríl sl. Þessi nefnd hefur starfað nú frá því að hún var skipuð og mun að líkindum ljúka störfum í þessum mánuði. Ég veit að hún hafði lokið við að semja drög að frv. þegar í lok september, er með greinargerð í smíðum og ég vænti þess að fullbúið frv. megi leggja fram í byrjun næsta mánaðar. Það er rétt sem kom fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. e. að það er þörf fyrir fjölþætt nútímaform fyrir atvinnurekstur, einnig þann sem er á vegum samvinnufélaganna. Það þarf að auðvelda eiginfjármögnun í þeim atvinnurekstri eins og tekist hefur hvað hlutafélögin varðar. Fyrirspyrjandi nefndi þá þróun sem orðið hefur nokkuð hröð og að mínu viti ánægjuleg á undanförnum missirum, að það færist í vöxt að fyrirtæki afli sér nauðsynlegs fjármagns með útboði hlutafjár. Þar fer margt saman, betri skilyrði á fjármagnsmarkaðnum, almennar reglur og skipulag hans, og svo skattameðferð sem nú hefur færst í heppilegra horf. Ég tek undir með fyrirspyrjanda að það er nauðsyn á því að samvinnufélögin og fyrirtæki á þeirra vegum njóti sams konar aðgangs að fjármagnsmarkaðnum.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Hæstv. forseti. Ég fagna því út af fyrir sig að þessi nefnd sem vinnur að endurskoðun samvinnulöggjafarinnar hafði lokið störfum í septembermánuði. Ég minnist þess að þegar um málið var rætt á síðasta þingi var hugmynd uppi um að þessi nefnd, væntanlega þá, mundi ljúka störfum kannski á miðju sumri og þingflokkarnir fengju málið til umfjöllunar og haft þá möguleika á að taka það til afgreiðslu strax á haustþingi. Það hefur orðið einhver dráttur þarna á og ber að harma það út af fyrir sig en það skiptir ekki meginmáli úr því sem komið er hvort slík endurskoðun eða slík ný löggjöf kemst á mánuðinum fyrr eða síðar. Það er hins vegar alveg ljóst að þarna hefur verið alveg óskiljanleg tregða í áratugi. Ég hef a.m.k. tvívegis flutt tillögur um endurskoðun samvinnufélagalöggjafar. Sérstaklega í sambandi við nýja löggjöf um hlutafélög sem sett var 1978 átti auðvitað að endurskoða samvinnufélagalögin í sömu andránni. Um þetta hef ég raunar rætt og ritað í áratugi að megingallinn á samvinnufélögunum væri einmitt þessi gamla ófullkomna löggjöf. Nú er sem betur fer verið að endurskoða þessa löggjöf og væntanlega þá til að bæta hag samvinnufélaga sem í eðli sínu eru auðvitað nátengd almenningshlutafélögum sem ég hef barist fyrir um nokkurt skeið. En ég ætla ekki að fárast um það sem liðið er. Ekki veldur sá sem varar og ég tel mig hafa bent á það um langt skeið að samvinnufélagalöggjöfinni yrði að breyta og þeim starfsháttum sem þar hafa ríkt. Nú hillir undir þetta og því fagna ég með flm. og öðrum þeim sem vilja heilbrigða hlutafélaga - og samvinnufélagalöggjöf í þessu landi. Það hefur raunar á þessari öld venjulega fylgst að að skoða samvinnufélagalög og hlutafélagalög, enda eru þau auðvitað skyld félagsform en henta ekki nákvæmlega eins í öllum rekstri heldur þarf einmitt að vera fjölbreytni í því sem nú er að stefnt.

Fyrirspyrjandi (Jóhannes Geir Sigurgeirsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka svar hæstv. viðskrh. þó að ég út af fyrir sig harmi það að málið skuli ekki vera komið það langt að hægt hefði verið að leggja frv. fram strax í upphafi þings. En ég vil leggja á það mikla áherslu að málið fái hér góða og skilvirka meðferð á Alþingi. Sagan sýnir að það veitir ekkert af því að ýta svolítið á eftir þessu máli því margsinnis á umliðnum árum hefur málið nánast verið komið á það stig sem það er á núna, að það hefur verið komin af stað vinna við að endurskoða samvinnulögin en málið alltaf dagað uppi. Ég treysti því að nú verði málinu fylgt eftir og treysti þar á stuðning allra áhugamanna um samvinnurekstur á Alþingi, hvar í flokki sem þeir standa.

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um skrifstofur heilbrigðismála í kjördæmum landsins. Till. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa að komið verði á fót í kjördæmum landsins á næstu fjórum árum skrifstofum heilbrigðismála sem sinni m.a. verkefnum fyrir héraðslækna, heilbrigðismálaráð og Tryggingastofnun, svo og fjárhagslegri og faglegri áætlanagerð og eftirliti með heilbrigðisþjónustu á svæðinu.`` Í greinargerð með till. segir m.a.: ,,Með breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem ákveðin var með lögum nr. 87/1989, tók ríkið við stjórn heilsugæslu í landinu, en áður var hún að hluta á hendi sveitarfélaganna. Þessi breyting mun leiða til þess að verkefni í heilbrigðisþjónustu á vegum ríkisins fara vaxandi og flytjast að óbreyttu í vaxandi mæli til Reykjavíkur. Þegar stjórn heilbrigðismálanna færist nú á eina hendi hjá ríkinu er nauðsynlegt að samræma hana og styrkja svæðisbundna stjórnun í læknishéruðum sem að mestu fylgja kjördæmaskiptingu. Í því skyni er hér lagt til að komið verði á fót skrifstofum heilbrigðismála í hverju kjördæmi landsins.`` Það varð til að ýta á eftir flutningi þessa máls að um það var ályktað á vettvangi Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi 1989 en í ályktun þess fundar sagði: ,,Aðalfundur SSA haldinn á Vopnafirði 25. og 26. ágúst 1989 skorar á Alþingi og ríkisstjórn að marka þá stefnu að komið verði á fót umboðsskrifstofu heilbrigðismála í héruðum landsins. Skrifstofan sinni verkefnum heilbrigðismálaráðanna auk annarra skyldra verkefna sem henni verða falin.`` Svipuð ályktun var gerð á fundi stjórnar Fjórðungssambands Vestfjarða 15. nóv. 1989 þar sem sagði m.a. að stjórn sambandsins ,,telur rétt að komið verði á fót héraðsstjórn í hverju kjördæmi landsins, sem hafi á hendi skipulagningu og stjórnun á heilbrigðisþjónustu, í umboði og á kostnað heilbrrn.`` Frá árinu 1978 hafa verið í lögum ákvæði um heilbrigðismálaráð og þeim verið ætluð veigamikil verkefni. Héraðslæknum, sem verið hafa án teljandi starfsskyldu, hefur verið ætlað að starfa með heilbrigðisráðum og þeim ekki verið séð fyrir annarri aðstoð. Niðurstaðan hefur orðið sú að starf þeirra hefur orðið afar veikburða í flestum umdæmum og ekki tekist að framfylgja lögboðnum ákvæðum. Þessi heimastjórn hefur þannig verið lömuð og ekki horfur á að fram komnar hugmyndir um breytingu nægi til að ráða þar bót á. Til að bæta stöðu þessara mála er því brýnt að komið verði á fót skrifstofum heilbrigðismála í hverju kjördæmi og verði þær tengiliðir ráðuneytis við viðkomandi læknishérað. Það er fengin góð reynsla af slíkum svæðismiðstöðvum í stórum málaflokkum. Nægir í því sambandi að benda á fræðsluskrifstofur og umdæmisskrifstofur Vegagerðar ríkisins og Pósts og síma og nú eru komnar fram hugmyndir um það að færa einnig stjórn húsnæðismála út í kjördæmin. Er það breyting sem ég styð heils hugar og hef reyndar oft nefnt hér í umræðum á Alþingi að væri þörf á. Með þessari þáltill. eru prentaðar sem fskj. álitsgerðir frá tveimur læknum, Skúla G. Johnsen, nú borgarlækni í Reykjavík, og Stefáni Þórarinssyni, héraðslækni á Egilsstöðum. Þessi fskj. lýsa þeim hugmyndum enn betur en gert er í grg. með till. sem búa að baki þessa máls og kemur þar fram mjög eindreginn rökstuðningur fyrir því að þessi breyting sé á gerð og settar á fót slíkar skrifstofur heilbrigðismála í kjördæmunum. Báðir þessir menn hafa mikla reynslu í læknisstarfi úti um land sem héraðslæknar og mega því vel til þekkja. Ég met það mikils að þeir hafa lagt þessum málum lið á ýmsum vettvangi eins og m.a. birtist í þessum fskj. Ég er þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að í raun sé löngu tímabært að koma á miklu skilvirkari stjórn þessara mála í landinu með því að koma á nýju stjórnsýslustigi, svokölluðu þriðja stjórnsýslustigi, milli sveitarstjórna og ríkisins, til þess einmitt að taka við verkefnum frá ríkinu eins og hér er verið að leggja til. Það hefur hins vegar ekki fengið þann stuðning sem vert væri að mínu mati. Á meðan sú breyting er ekki gerð verður að reyna að þoka þessum málum áfram frá málaflokki til málaflokks eins og hér er verið að gera með þessum tillöguflutningi varðandi heilbrigðismálin. Ég treysti því að þetta mál, sem flutt var seint á síðasta þingi og komst þá ekki til nefndar, fái góðar undirtektir og afgreiðslu hér á þinginu. Ég legg til að tillögunni verði að lokinni umræðu vísað til félmn. Sþ.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þessa tillögu. Það er ákaflega mikil óánægja úti á landsbyggðinni yfir þeim breytingum sem hafa orðið á þessum málum, að ákvarðanatakan er að mestu leyti færð til höfuðstaðarins, öfugt við það sem stjórnmálamenn yfirleitt og ekki síður ríkisstjórn hefur talið að þyrfti að stefna að. Það er ekki nóg að segja að menn ætli að ganga tvö, þrjú spor áfram ef þeir fara átta aftur á bak. En það er svo í þessu máli. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, vonast aðeins til að félmn. sameinaðs Alþingis taki þetta mál til meðferðar með opnum huga og hafi samband við þá sem eru í forsvari fyrir heilbrigðisþjónustuna úti á landi.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 38 hef ég leyft mér að flytja till. til þingsályktunar um athugun á lágmarksframfærslukostnaði í landinu. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela Hagstofu Íslands að kanna, meta og gera sundurliðaða greinargerð um lágmarksframfærslukostnað í landinu. Greinargerðin sýni lágmarksframfærslukostnað manns sem ekki á aðrar eignir sem tengjast framfærslu en föt og venjulegt innbú. Skal greinargerðin miðast við framfærslu í eitt ár á verðlagi í desember 1989. Skal miðað við að maðurinn geti veitt sér hollt og næringarríkt fæði og búi í húsnæði sem ekki spillir heilsu hans og hann þarf ekki að deila með öðrum, einnig að hann geti unnið öll heimilisstörf sjálfur. Meta skal fæðis- og húsnæðiskostnað og hitunar- og rafmagnskostnað sérstaklega. Einnig skal meta aðra kostnaðarliði sérstaklega eftir því sem henta þykir, en við mat á kostnaði við föt, bækur, skemmtanir og annað en brýnustu lífsnauðsynjar skal miða við kostnað sem láglaunafólk hefur haft af þessu í framfærsluvísitölugrundvelli Hagstofunnar. Þá er Hagstofunni einnig falið að kanna og taka saman greinargerð um lágmarksframfærslukostnað barns sem sýni sundurliðaðan framfærslukostnað fyrir hvert ár frá fæðingu til fullnaðs átján ára aldurs þess. Skal miðað við sömu forsendur og fyrir fullorðinn einstakling með þeirri athugasemd að barnið sé barn einstæðs foreldris sem eins er ástatt um og greinir í fyrri hluta áætlunarinnar. Sé umtalsverður, meira en 5%, munur á kostnaði við lágmarksframfærslu eftir kyni mannsins eða barnsins skal greina sérstaklega frá því. Einnig skal greina sérstaklega frá mismun sem kann að vera á hitunar- og rafmagnskostnaði eftir búsetu, annars vegar á höfuðborgarsvæðinu og hins vegar þar sem hann er hvað hæstur í strjálbýli. Hagstofan skal leita sérfræðiaðstoðar utan stofnunarinnar eftir því sem hún telur þörf á. Leitast skal við að ljúka könnuninni sem fyrst og eigi síðar en 1. júní 1991.`` Tillaga sama efnis um lágmarksframfærslukostnað var flutt á tveimur síðustu þingum, en fékkst ekki afgreidd. Mikilvægi málsins leyfir ekki slíka niðurstöðu. Í samfélagi, sem hefur jöfnuð og velferð að meginmarkmiði, hlýtur lágmarksframfærslukostnaður fólks að vera grundvallarstærð sem önnur mörk og viðmiðanir í hagkerfinu verða að miðast við. Er þar átt við lágmarkslaun, elli- og örorkulaun, barnabætur og aðrar greiðslur til framfærslu barna, einnig gengisákvarðanir, vexti, skatta á laun og óbeina skatta og gjöld á lífsnauðsynjar o.fl. Það er því mjög brýnt fyrir þá sem vinna að samfélagsmálum og þá sem láta sig slík mál varða að hafa upplýsingar um lágmarksframfærslukostnað í landinu. Á þetta hefur skort. Framfærsluvísitala Hagstofunnar byggist á meðaltali framfærslukostnaðar og ekki hefur verið gerð hér á landi alvarleg tilraun til að komast að því hver lágmarksframfærslukostnaður einhleypings er. Hér eru að sjálfsögðu mörg álitamál, t.d. hvort telja eigi með kostnað við tóbaksnotkun, bifreið og fleira. Flutningsmaður tekur ekki afstöðu til þess, en gerir sér vonir um að sundurliðun í greinargerðinni upplýsi um þessa kostnaðarliði sérstaklega, og löggjafarvaldið eða önnur stjórnvöld, sem áhuga hafa á þessum málum, setji með tímanum ákveðnari viðmiðanir sem síðari kannanir á lágmarksframfærslukostnaði skuli miðast við. Sama á við um stærð og búnað húsnæðis og endurgjald fyrir það. Auðvitað er eðlilegt í framtíðinni að miða við ákveðnar grunnþarfir og einhverja nærtækustu lausnina við að uppfylla þær. Þessi og önnur atriði af sama toga skýrast betur við vinnu að verkinu og er við því að búast að Hagstofan, framkvæmdaraðilinn, greini frá matsvandamálum og öðrum atriðum sem ástæða þykir til í forsendum greinargerðarinnar. Mér hefur verið tjáð að Hagstofan hafi talið mikil vandkvæði á að gera slíka könnun og talið hana mjög vandasama. Ekki ætla ég að gera lítið úr því. En þetta mál er þannig vaxið að þó að það sé erfitt þá verðum við að gera kröfu til þess að hún verði gerð og að um matsatriðin og vandamálin sem upp kunna að koma í slíkri athugun verði sérstaklega fjallað í þessari skýrslu. Það er nú svo í okkar þjóðfélagi að alltaf vex munurinn á því sem fólk hefur og þarf til framfærslu, öfugt við það sem menn segjast stefna að. Það er ekki nóg að tala um það, eins og gert er í þessu þjóðfélagi, að það þurfi að byggja upp atvinnulífið úti á landi en gera svo þveröfugt. Það er ekki nóg að gera samninga um lægstu taxta ef þeir duga ekki fyrir brýnustu lífsnauðsynjum. Það verður að krefjast þess að lágmarkslaunin dugi til þess. Og sé minna til skiptanna en svo að hægt sé að verða við fyllstu kröfum annarra, sem virðast nú vera oft óbilgjarnir í sinni kröfugerð miðað við það ástand sem er, þá verður bara að miða það við það að fólk hafi lágmarksframfærslu. Þetta er eitt af stærstu málum þjóðfélagsins og það er ekki vansalaust ef hv. alþm. þora ekki að sjá framan í slíka athugun. Eða fyrir hvað er það annað að ekki er tekið á þessu máli? Þó að Hagstofan telji þetta vandaverk þá hafa áreiðanlega önnur vandaverk, sem ekki hefur síður verið vandi að leysa, verið leyst. Eins og ástandið er hjá mörgu fólki nú, sem ég fullyrði af minni könnun að hefur ekki lágmarksframfærslu, getur ekki veitt sér hollt fæði, hefur ekki húsnæði sem er boðlegt, þá verður að krefjast þess að tekið verði á þessu máli, hvað sem öðrum hagstærðum líður í þjóðfélaginu. Og nú vil ég brýna hæstv. forseta Alþingis að ýta á það að þetta mál verði kannað, ýta á það og það sem fyrst. Ég mun reyna hér á þingi að flytja frv. um lágmarkslaun, en auðvitað er það galli að hafa ekki fyrir framan sig raunverulegan framfærslukostnað. Það er annað að hafa á tilfinningunni en að vita það nokkurn veginn. Þótt ég viti að það verður annmörkum háð að fá nákvæmlega rétta tölu er það alltaf vísbending um það hvernig þessi mál standa. Ég mun gera það samt en ætlast til að þetta sé skoðað því þá yrði náttúrlega að taka málið upp síðar, þeir sem hér verða á þingi, og miða við þær niðurstöður sem af slíkri könnun leiðir. Hæstv. forseti. Ég óska eftir að þetta mál fari til félmn. og síðari umr.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu er að mínu mati mjög brýnt. Ég vil taka undir röksemdir flm. og benda á að það er af ýmsum ástæðum mjög nauðsynlegt að þekkja hver lágmarksframfærslukostnaður er í landinu, einkum þar sem það blasir við að heimtur er skattur af launum sem eru langt undir framfærslumörkum. Þótt það hafi ekki verið mælt þá er það augljóst að þegar fólk getur ekki framfleytt sér af launum sínum þá eru þau laun einfaldlega óhæf til framfærslu. Mæling af þessu tagi tel ég að yrði mjög til bóta. Og vegna þess að flm. nefndi sérstaklega að með henni væri hægt að hafa einhverjar tölur á bak við tillögur um lágmarkslaun þá vil ég vekja athygli á að við kvennalistakonur höfum flutt oftar en einu sinni frv. um lögbindingu lágmarkslauna. Það er okkar sannfæring að nauðsynlegt sé, ef önnur ráð duga ekki, að binda í lögum að ekki séu greidd laun sem ekki duga til framfærslu. Það var hugsun okkar í þessu frv. Samkvæmt þeirri tillögu sem hér liggur fyrir er ekki beðið um mikið. Þarna er um alger þurftarmörk að ræða. Engu að síður held ég að hverjum og einum væri það hollt að gera sér grein fyrir hver þessi mörk eru. Þær röksemdir sem komið hafa fram um að ekki sé hægt að reikna út nákvæmlega þessar stærðir tel ég ekki vera eins mikilvægar og mikilvægi þessa máls og í raun ekki gildar. Séu þær vandamál, sem ég geri mér vissulega grein fyrir að eru, þá ber að leysa þau en ekki gefast upp fyrir þeim. Við kvennalistakonur höfum gert tilraun til þess að fá reiknaðan út eðlilegan framfærslukostnað manneskju sem lifir engu lúxuslífi og veitir sér ekki neitt umfram það sem telja mætti eðlilegt til að lifa mannsæmandi lífi. Þau viðbrögð sem við fengum frá Hagstofu voru að ótal fyrirvarar voru á þeim tölum sem við þó að lokum fengum. Talin voru öll tormerki á því að hægt væri í rauninni að reikna þetta út. Það skýtur því nokkuð skökku við að sjá að ekki virðist þetta vera alveg útilokað þegar reiknuð hefur verið út framfærsla námsmanns sem Hagstofa Íslands gerði fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna. Þá kom í ljós að framfærsla námsmanns er í kringum 80 þús. kr. og raunar rúmlega það. Þetta eru tölur frá því núna í sumar. Ekki get ég ímyndað mér að allt það sem í þeirri tölu felst sé bókakostnaður, þannig að kannski eru framfærslumörk ekkert langt frá þessari tölu. Það er auðvitað rétt að geta þess að sama námsmanni eru ætlaðar u.þ.b. 50 þús. kr. til að framfleyta sér. Samt er mikið talað um hve gott námsmenn hafi það. Það er auðvitað ekki rétt heldur hafa þeir það kannski skárra en aðrir sem hafa það mjög slæmt og er ætlast til að lifi á launum sem eru alveg hreint smánarleg. Ég fagna því þeirri þrautseigju að nú skuli þessi þáltill. flutt enn einu sinni og ítreka að það er mikilvægt að þessar upplýsingar séu fyrir hendi. Ef opinberar stofnanir telja einhver tormerki á að reikna lágmarksframfærslukostnað út vænti ég þess að þær geri tillögur um hvernig best væri að standa að þessu máli en vísi málinu ekki frá sér. Ég treysti þingmönnum til að veita þessu máli brautargengi að slíkum tillögum fengnum.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu hefur verið flutt á fyrri þingum eins og fram hefur komið og verið til athugunar í félmn. þar sem ég á sæti. Það hefur verið fullur vilji til þess í nefndinni að fara ofan í þetta mál. Leitað hefur verið umsagna um þessa tillögu. Það hafa hins vegar ekki fengist þær undirtektir við málið að nefndin hafi orðið sammála um afgreiðslu þess. Þannig lauk athugun málsins á síðasta þingi. Meginástæðurnar fyrir þessu eru þær að undirtektir þeirra stofnana sem helst er vísað til eru afar dræmar um að hægt verði með marktækum hætti að gera þessa könnun á lágmarksframfærslukostnaði miðað við þá forsögn sem veitt er í tillögunni. Nú er það auðvitað alltaf matsatriði hvað hægt er að komast nærri hinu rétta í þessum efnum. En auðvitað blasir það við að hér eru mjög stór matsatriði á ferðinni þegar um er að ræða kostnað. Menn þekkja það auðvitað t.d. úr útreikningi framfærsluvísitalna og öðru þess háttar þar sem menn hafa þó haft viðmiðanir og vissulega er hægt að setja þær, gefa sér forsendur. En hvort þær leiða svo til niðurstöðu sem að gagni má verða er síðan önnur saga. Ég skil afar vel þá hugsun sem liggur að baki þessari tillögu og ég tel það vera mjög gagnlegt ef hægt væri að fara nærri um það hvað teldist lágmarksframfærslukostnaður miðað við engan óhófslifnað, miðað við eðlilega neyslu og umsvif hjá einstaklingi. Og ég er alveg reiðubúinn að líta frekar á þetta mál í nefnd svo sem skylt er, þangað sem málið fer, væntanlega til félmn. Sþ. og kanna möguleika á því að ná landi varðandi meðferð málsins. Það getur hins vegar leitt til þess að það þurfi að veita nokkuð aðra forsögn í tillögunni sjálfri, eitthvað ákveðnari forsögn en þar kemur fram. Geri ég ráð fyrir að það sé hv. flm. að meinalausu að einhverjar breytingar verði þar á gerðar. Ég bendi á það t.d. sem segir hér í tillögutexta sem á að sýna lágmarksframfærslukostnað: ,,Skal greinargerðin miðast við framfærslu í eitt ár á verðlagi í desember 1989. Skal miðað við að maðurinn geti veitt sér hollt og næringarríkt fæði og búið í húsnæði sem ekki spillir heilsu hans ....`` Þarna verða menn auðvitað að gefa sér viðmiðanir ef það á að vera hægt að reikna út stærðir og tilkostnað. Og það er m.a. þetta sem Hagstofunni eða þeim sem veitt hafa umsögn fyrir hennar hönd hefur þótt vera dálítið átaksillt. Þarna er einnig talað um að kanna og gera greinargerð um lágmarksframleiðslukostnað barns sem sýni sundurliðaðan framfærslukostnað fyrir hvert barn frá fæðingu til fullnaðs átján ára aldurs þess. Það er talsvert viðamikið verkefni sem þarna er beðið um og álitamálin vafalaust allmörg í sambandi við það. Ég vil hins vegar ekki vera hér með úrtölur varðandi þau markmið sem flm. ætlar sér með tillögunni því ég er þeim í rauninni samþykkur og er mjög reiðubúinn að láta vinna frekar að þessu máli eftir að það kemur til nefndar. Mig minnir að í umsögn frá Hagstofunni hafi verið vísað til þess að það væri yfirstandandi könnun, neyslukönnun má ég segja, sem gæti kannski gefið vísbendingar sem gætu gagnast við framhaldsathuganir. Ég hef því miður ekki umsögnina sem nefndinni barst í fyrra hér fyrir framan mig. Ég bauð flm. að kynna sér þær umsagnir sem nefndin fékk til að líta á sér til glöggvunar varðandi málið. En þetta var má ég segja eitt af því sem fram kom og sjálfsagt er að athuga hvar það mál er nú statt ef það mætti verða til þess að leiðbeina mönnum um frekari vinnslu til þess að færast í fang þær athuganir sem hér er verið að gera tillögu um. Athuganir eru vissulega oft góð undirstaða en hér reynir síðan á pólitískt mat í sambandi við hvað sé fullnægjandi í þessum efnum og þar leysa menn auðvitað ekki af hólmi þau átök í þjóðfélaginu sem fara fram um skiptingu á þjóðartekjunum. En það er alltaf gott að hafa viðmiðanir og þetta hefur oft verið reynt í öðrum löndum og hví skyldum við ekki keppa að því að fá þannig siglingaljós í sambandi við framfærslu.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa hér tekið til máls og lýst því yfir að þeir væru tillögunni samþykkir. Ég vil líka sérstaklega þakka hv. 2. þm. Austurl. fyrir að segja okkur hér og nú hvernig umfjöllun hefur farið fram í félmn. Sþ. um þetta mál. Í sjálfu sér skil ég löggjafarsamkomuna þannig að við eigum að gera okkar tillögur og ganga frá þeim eftir bestu samvisku en ekki að láta Hagstofuna eða embættismannakerfið ráða því hvort við samþykkjum lög eða þingsályktanir í þessu eða öðru formi. Það sem fyrir mér vakir er auðvitað það að Hagstofan meti þetta á eðlilegan hátt, en það geti kannski verið bent á fleiri leiðir, fleiri nöfn. Þess vegna vildi ég ekki setja neinar ákveðnar forsendur fyrir hverjum hlut. Ef ég hefði það á hreinu þá geri ég ráð fyrir að ég gæti gert þetta að verulegu leyti sjálfur með mikilli vinnu. En ég viðurkenni að ég hef ekki vit á því hvað er rétt, t.d. um stærð húsnæðis o.s.frv. Það hlýtur að ýta við manni þegar maður sér það víða að einstaklingar sem eru með eitt eða tvö börn geta ekki veitt sér, að mínu mati, að kaupa í matinn hollan og góðan mat. Hvað er að í þessu þjóðfélagi? Á sama tíma er verið að bjóða út skuldabréf í hinum og öðrum fyrirtækjum og þar keppast menn um að ná þessum gullpappírum. Þeir eru nú kannski ekki allir gull, en menn halda það. Þeir hljóta að hafa nógan framfærslueyri. Ég mun auðvitað ekki fara að ræða mikið um það þó einhverju yrði breytt í þessari tillögu, það hefur nú alltaf verið gert í sjálfu sér. En ég áskil mér rétt til að fá rök fyrir þeim breytingum sem kunna að verða gerðar í nefndinni vegna þess að ég vil láta kanna þetta mál undanbragðalaust. Og ég vil fá rök fyrir breytingum á tillögu og fyrir þeirri vinnu sem yrði í þetta lögð ef þingið mannar sig upp í að samþykkja hana. Ég segi mannar sig, því það er svívirðilegt hvernig er ástatt hjá sumu fólki og ekki síst nú þegar menn vinna á strípuðum töxtum margir hverjir en það eru oft þeir sem eru verst settir. En það er ekki ástæða til fyrir mig að ræða þetta lengur hér og nú. Ég mun kannski gera það betur þegar ég flyt frv. um lágmarkslaun.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjárlaga sem lagt hefur verið fram á þskj. 1. Í kjölfar fjárlagafrv. verða lögð fram önnur frv. sem ætlað er að hafa áhrif á bæði tekjur og gjöld ríkissjóðs og veita heimildir fyrir lántökum. Þær ákvarðanir sem liggja til grundvallar í fjárlagafrv. og fjárlögum gegna lykilhlutverki við hagstjórn. Samþykkt fjárlaga er helsta efnahagsaðgerð ríkisstjórnar og þingmeirihluta á hverjum tíma. Það er því rökrétt að gera í upphafi grein fyrir stöðunni í efnahagsmálum, þeim árangri sem myndar grundvöll frv., og markmiðum í efnahagsmálum á næstunni, þeim áföngum fram á veg sem frv. er ætlað að tryggja. Það er ánægjulegt að skilningur á hagstjórnarhlutverki ríkisfjármála hefur að undanförnu vaxið mjög. Sá aukni skilningur almennings og stjórnmálamanna hefur hins vegar verið dýrkeyptur. Þar kemur ekki síst við sögu bitur reynsla Íslendinga af hagstjórnarstefnu þar sem tekið var meira mið af pólitískum kreddum og óskalistum en þeim efnahagsveruleika sem blasti við. Reynslan af þeirri hagstjórn sem hér var stunduð á miðjum áratugnum hefur kennt Íslendingum að ríkisfjármálin eru eitt mikilvægasta svið efnahagsmálanna. Þau mistök sem þar voru gerð geta orðið þjóðarbúinu dýrkeypt. En rökrétt og skynsamleg hagstjórn að hætti viðurkenndra vestrænna hagfræðinga getur einnig haft úrslitaáhrif til að rétta við þjóðarhag eftir tímabil áfalla og mistaka. Þegar ný ríkisstjórn tók við haustið 1988 voru aðstæður þannig að eftir nokkurra ára samfellt góðæri var illvíg kreppa fram undan. Þá lá við stöðvun helstu útflutningsatvinnuvega landsmanna. Spáð var fjöldaatvinnuleysi, meira en þekkst hefur á lýðveldistíma á Íslandi. Það er lærdómsríkt að rifja hér upp nokkrar blaðafyrirsagnir og ummæli um stöðuna haustið 1988 þegar Sjálfstfl. var að skilja við og ný ríkisstjórn að taka við völdum. Það er nefnilega svo að minni manna er mislangt, einkum í stjórnmálum. Menn rifjuðu upp í umræðum fyrir nokkrum dögum fræg ummæli þáv. utanrrh. sumarið 1988 þegar hann sagði að Róm brynni. En það voru fleiri sem áttuðu sig. Neyðarástand í atvinnulífinu, var dómur forstjóra Sambandsins í viðtali við Tímann um miðjan október haustið 1988. Þjóðlíf á brauðfótum, var fyrirsögn fréttaskýringar í DV í byrjun desember. Langvarandi rekstrarvandi hefur eytt eiginfé flestra fyrirtækja, sagði Jón Ingvarsson á aðalfundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna sama haust. Forustumenn Vinnuveitendasambandsins og Verslunarráðsins spáðu sífellt meira atvinnuleysi, jafnvel upp á tugi þúsunda með fylgjandi kaupmáttarhruni þeirra sem enn hefðu atvinnu. Á aðalfundi Kaupmannasamtakanna þetta haust, fyrir tveimur árum síðan, var sagt frá því að 800 millj. hefðu tapast í gjaldþrotum verslana og væri þá hvergi nærri lát á. Allur sjávarútvegurinn á hausinn á hálfu ári, var niðurstaða fréttaskýringar í DV síðla hausts 1988. Og opnuúttekt í Morgunblaðinu um stöðuna í efnahagslífinu nokkru fyrr hafði að fyrirsögn aðeins eitt stutt orð með stríðsletri: Kreppa. Forsrh. hinnar nýju ríkisstjórnar dró þessa dóma saman í dramatískri yfirlýsingu þetta sama haust þegar hann sagði að við Íslendingar værum nær þjóðargjaldþroti en nokkru sinni. Hverjar voru ástæður þessarar djúpu kreppu? Hverjar voru orsakirnar á bak við það ástand sem svo greinilega var lýst af forustumönnum atvinnulífs á Íslandi og í þeim blöðum sem stutt hafa Sjálfstfl. um áraraðir? Orsakirnar voru einkum tvenns konar. Annars vegar var um að ræða lægð í hagþróun, niðursveiflu af svipuðu tagi og við höfum kynnst margoft áður. Viðvarandi skipulagskreppa í helstu atvinnuvegum landsmanna, sem m.a. birtist í offjárfestingu í sjávarútvegi og óhagkvæmni í landbúnaði, gerði þennan vanda erfiðari viðureignar. Langvarandi hallarekstur ríkissjóðs og áratuga halli í viðskiptum við útlönd juku enn á þessi vandamál. Það sem gerði þessa niðursveiflu eins örlagaríka og raun bar vitni voru stórfelld hagstjórnarmistök á velgengnistímanum, einkum góðærisárin 1985, 1986 og 1987. Skýrsla sem sérfræðingar OECD sendu frá sér um íslensk efnahagsmál í maí í vor vakti verulega athygli sérstaklega fyrir það hve harðorð hún var, en þar er mistökum þessara ára, 1985 -- 1987, lýst þannig í þýðingu Þjóðhagsstofnunar, með leyfi forseta: ,,Mörg þeirra vandamála sem við er að glíma í íslenskum efnahagsmálum má rekja til mistaka í hagstjórn á fyrri árum sem leitt hafa til meiri óstöðugleika í íslenskum þjóðarbúskap en sveiflur í sjávarútvegi hafa gefið tilefni til. Á því leikur enginn vafi að ekki var rétt staðið að hagstjórn á uppgangstímabilinu 1985 -- 1987. Sérstaklega má benda á að þjóðhagslegur sparnaður dróst saman og erlendar skuldir fóru vaxandi við mjög hagstæðar ytri aðstæður. Viðvarandi halli á ríkisbúskapnum var meginástæðan. Þessi fjármálastefna hindraði að hægt væri að beita aðhaldssamri peninga - og gengisstefnu til að tryggja betra jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar og halda aftur af verðbólgu.`` Hér lýkur tilvitnuninni í skýrslu OECD, skýrslu sem samin er af virtustu efnahagsstofnun á Vesturlöndum. Orð hennar eru skýr og afdráttarlaus. Til að bregðast við því hallærisástandi sem sérfræðingar OECD kusu að draga upp með þessum dökku dráttum þurfti hin nýja ríkisstjórn sem tók við völdum haustið 1988 að taka rækilega í taumana og grípa til margvíslegra aðgerða. Ýmsar þeirra voru vissulega erfiðar og sársaukafullar og þjóðin öll hefur þurft að leggja á sig til að koma íslensku samfélagi upp úr þessum öldudal. Þessar aðgerðir leiddu til þess að á undanförnum tveim til þremur árum hefur verið lagður grundvöllur að nýrri hagstjórn hér á Íslandi. Hagstjórn sem er nær viðurkenndum vestrænum hagstjórnaraðferðum en sú hagstjórn sem hér ríkti þegar Sjálfstfl. hafði forustu í ríkisfjármálum og efnahagsmálum Íslendinga. Það er vissulega merkileg söguleg staðreynd. Hin nýja hagstjórn felst í að beita samræmdri stefnu á sviði ríkisfjármála, peningamála og gengismála, til að stýra heildareftirspurn, stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og skapa eðlileg og sem jöfnust rekstrarskilyrði fyrir atvinnulífið án þess að til komi skyndilegar og harkalegar breytingar á tekjuskiptingunni í landinu. Kollsteypuaðferðum fyrri ára var hafnað. Og í þessu samhengi hefur stefnan í ríkisfjármálum gegnt lykilhlutverki. Verkefni hagstjórnarinnar, hinnar nýju hagstjórnar, hlutu að vera þau að laga þjóðarútgjöld að þjóðartekjum og lækka raungengi og raunvexti án þess þó að verðbólgan færi úr böndum og hörð átök um skiptingu þjóðarteknanna brytust út. Þetta hefur vissulega tekist. Miðað við þessi markmið og allar aðstæður var því nauðsynlegt að sú stefna sem ný ríkisstjórn markaði í ríkisfjármálum haustið 1988 miðaðist við að draga úr heildareftirspurn í hagkerfinu annars vegar og minnka lánsfjáreftirspurn ríkissjóðs hins vegar. Því var lögð höfuðáhersla á það í fjárlagafrv. fyrir árið 1989 að hækka skatta og draga úr útgjöldum. Haldið var áfram aðhaldssamri stefnu í ríkisfjármálum í fjárlögum fyrir árið 1990 sem birtist þá fyrst og fremst í niðurskurði útgjalda. Stefnan í ríkisfjármálum 1989 og 1990 hefur skilað sér í stiglækkandi halla ríkissjóðs þrátt fyrir samdrátt í þjóðarbúskapnum sem að jafnaði veikir tekjustofna ríkissjóðs og kallar á ýmiss konar útgjöld. Og það er leitun ef þá hægt er að finna nokkurt annað dæmi á Vesturlöndum þar sem tekist hefur með slíkum árangri að minnka halla ríkissjóðs á samdráttarárum eins og hér hefur tekist. Þannig nam halli ríkissjóðs 2,8% af landsframleiðslu 1988 en verður um 1,5% í ár. Um leið og það er mikilvægt hefur dregið úr lánsfjáreftirspurn og innlend fjármögnun hennar hefur verið aukin. Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs nam 3,3% af landsframleiðslu 1988 og innlend fjármögnun hennar utan Seðlabankans var aðeins 18%. Í ár er útlit fyrir að hrein lánsfjárþörf muni nema 1,9% af landsframleiðslu og henni verði að fullu náð hér innan lands sem verður í fyrsta sinn í áraraðir sem slíkt tekst. Þessi stefna í ríkisfjármálum stuðlaði að því að hægt var að ná niður raungengi krónunnar í áföngum á árinu 1989 án þess að verðbólgan færi úr böndum. Það var stefnan í ríkisfjármálum sem var forsendan fyrir því að raungengisbreytingarnar báru árangur og verðbólgan fór niður á við. Sú efnahagsstefna sem fylgt hefur verið frá haustinu 1988 hefur þegar skilað umtalsverðum árangri. Í því sambandi ætla ég að rifja hér upp fáein atriði vegna samhengis þeirra við ríkisfjármálin á liðnum tveimur árum og við það frv. sem ég mæli hér fyrir. Í fyrsta lagi. Verðbólgan er nú komin niður á svipað stig og í mörgum nágrannalöndum en útlit er fyrir að hækkun framfærslukostnaðar yfir árið verði um 7%. Í ýmsum nágrannalöndum okkar mun verðbólgan verða svipuð eða jafnvel meiri, t.d. í Bretlandi og í Svíþjóð. Í öðru lagi. Vextir hafa einnig lækkað. Nafnvextir hafa lækkað samfara lækkun verðbólgunnar. Þannig voru meðalvextir óverðtryggðra útlána bankanna 12,9% í byrjun október 1990, en 35% í byrjun ársins. Á sama tíma hafa vextir ríkisvíxla lækkað úr 23% í 10%. Raunvextir hafa einnig lækkað. Vextir spariskírteina ríkissjóðs lækkuðu úr 7 -- 8% haustið 1988 í 6 -- 6,2% nú. Lækkun raunvaxta útlána bankanna var sérstaklega mikil á milli áranna 1988 og 1989, m.a. vegna breytinga á grunni lánskjaravísitölunnar. Í þriðja lagi. Fjöldaatvinnuleysi hefur verið bægt frá þrátt fyrir andstæðar spár sem ég rakti hér í upphafi minnar ræðu. Þrátt fyrir efnahagserfiðleika undanfarinna ára er Ísland enn í hópi þeirra ríkja á Vesturlöndum þar sem atvinnuleysi er minnst. Í fjórða lagi hefur viðskiptahallinn rúmlega helmingast á síðasta ári þrátt fyrir samdrátt útflutningstekna. Og útlit er fyrir að hallinn aukist aðeins smávægilega í ár þrátt fyrir mikil og einstæð flugvélakaup Flugleiða sem færð eru á árið. Þau umskipti sem hér hafa orðið sjást best á því að vöruskiptaafgangurinn jókst úr 0,1% af landsframleiðslu árið 1988 í 2,3% í ár. Í fimmta lagi hefur staða atvinnuveganna batnað verulega með lækkun raungengis og raunvaxta. Þessa sást þegar stað á síðasta ári í bættri afkomu fyrirtækjanna, en afkoman í ár er þó verulega betri. Ég vil hér nefna tvennt í þessu sambandi sem einhvern tímann hefði verið talið til slíkra stórtíðinda í íslenskum efnahagsmálum að aðrar fréttir hefðu þar lítt þolað samanburð. Fyrra atriðið er að samkvæmt bráðabirgðatölum Þjóðhagsstofnunar eru botnfiskveiðar nú reknar með hagnaði í fyrsta skipti í áratug. Fiskvinnslan er rekin með verulegum hagnaði og greiðir nú inn í hinn nýja Verðjöfnunarsjóð. Og það sem athyglisvert er er að samkvæmt mælingum Seðlabankans er samkeppnisstaða iðnaðarins betri á þessu ári en hún hefur verið nokkru sinni á öllu því tímabili sem mælingar á þeirri samkeppnisstöðu ná til. Í sjötta lagi. Jafnvægi á peninga - og lánamarkaði hefur ekki verið betra í mörg ár. Lausafjárstaða bankanna var jákvæð um rúmlega 19 milljarða kr. í lok september og hafði batnað um 8,8 milljarða frá áramótum. Útlit er fyrir að lánsfjárþörf ríkissjóðs verði að fullu uppfyllt á innlendum lánsfjármarkaði á þessu ári. Væri það eitt sér merkileg tíðindi en það athyglisverða er að það verður gert gott betur því útlit er fyrir að hægt verði að greiða afborganir af erlendum lánum með innlendu lánsfé og gera upp yfirdráttarskuld ríkissjóðs í Seðlabankanum um síðustu áramót með innlendu lánsfé algerlega. Fjárlagafrv., og þar með stefnan í ríkisfjármálum fyrir árið 1991, tekur mið af þeim árangri sem ég hef hér lýst í efnahagsmálum á undanförnum tveimur árum. Helsta markmið frv. er að festa þennan árangur í sessi svo að tíma óstjórnar og ruglaðrar hagstjórnar, sem kennd hefur verið við forustutímabil Sjálfstfl. í íslenskum efnahagsmálum, verði lokið í eitt skipti fyrir öll. Í ljósi þess að hagvöxtur mun væntanlega glæðast á ný á næsta ári er það mikilvægt að sú þróun til jafnvægis sem átt hefur sér stað í ríkisfjármálum haldi áfram á næsta ári. Fjárlagafrv. fyrir árið 1991 ber ekki svip ,,kosningafjárlaga`` í þeim skilningi að þar sé fé ráðstafað ótæpilega til verkefna sem ætla má að öðrum fremur veki skyndivinsældir. Og þau bera engan kosningasvip að því leyti að í þeim felist fyrirheit um óraunhæfar skattalækkanir. Sú stefna sem liggur að baki fjárlagafrv. fyrir 1991 er í beinu framhaldi af þeirri hagstjórn sem ég hef lýst hér að framan og hefur verið aðalsmerki þeirrar ríkisstjórnar sem tók við haustið 1988 og þeirrar breytingar sem gerð var á ríkisstjórninni í fyrra, hagstjórnar sem miðast við það að treysta heilbrigt jafnvægi í efnahags - og atvinnumálum. Fjárlagafrv. er því, í sem allra stystu máli, ætlað að vera hornsteinn stöðugleika í íslensku efnahagslífi á næsta ári, hornsteinn stefnu sem þjóðin getur valið um í næstu kosningum hvort hún vill að haldi áfram. Þetta merkir m.a. að stefnt er að þessum meginmarkmiðum í ríkisfjármálunum á næsta ári: Í fyrsta lagi heldur halli ríkissjóðs áfram að minnka. Hann verður samkvæmt fjárlagafrv. um 1% af landsframleiðslu samanborið við 1,5% í ár, 2,1% í fyrra og 2,8% árið 1988. Í öðru lagi minnkar lánsfjárþörf ríkissjóðs og verður samkvæmt frv. 1,3% af landsframleiðslu samanborið við 1,9% í ár. Í þriðja lagi er stefnt að því að fullnægja allri lánsfjárþörf ríkissjóðs innan lands og yrði það annað árið í röð sem slíkt væri gert. Til að ná þessum markmiðum er gert ráð fyrir þessum breytingum á heildartekjum og gjöldum ríkissjóðs: Annars vegar haldast tekjur ríkissjóðs svipaðar að raungildi og á þessu ári en lækka lítillega í hlutfalli við landsframleiðslu, úr 27,6% í 27,4%. Þannig er miðað við að heildarskattahlutfall í landinu verði minna á næsta ári en í ár. Hins vegar lækka útgjöldin um 1,1% að raungildi, og úr 29,1% af landsframleiðslu í ár í 28,4% á næsta ári. Virðulegi forseti. Eins og jafnan áður byggir fjárlagafrv. á sömu forsendum og þjóðhagsáætlun varðandi þróun þjóðhagsstærða og verðlags. Í þessum áætlunum er ekki gert ráð fyrir framkvæmdum vegna byggingar nýs álvers og tilheyrandi orkuvera á næsta ári, enda er ljóst að þótt slíkt yrði samþykkt á yfirstandandi þingi mundu framkvæmdir vegna þessa á næsta ári verða mjög takmarkaðar þótt viðunandi samningar náist. Mestur hluti framkvæmdanna mundi falla á árin 1992 -- 1995 og þyrfti þess vegna að taka tillit til þeirra í fjárlögum fyrir þau ár. Í forsendum frv. er gert ráð fyrir að landsframleiðsla aukist lítillega, eða um 1,5%, eftir þriggja ára samdráttar - og stöðnunarskeið sem átti rætur að rekja til samdráttar í afla og verri ytri skilyrða þjóðarbúsins. Gert er ráð fyrir að þjóðarútgjöld hækki ívið minna en landsframleiðslan og því mun viðskiptahalli í hlutfalli við landsframleiðslu minnka, eða verða um 1,5% samanborið við nærri 2% í ár. Mikil óvissa ríkir vissulega um efnahagsþróun í heiminum, m.a. vegna olíuverðshækkana á undanförnum vikum. Í flestum löndum er verðbólgan nú á uppleið nema hér á Íslandi þar sem hún er á niðurleið og var þeirrar tilhneigingar farið að gæta áður en olíuverðshækkunin reið yfir. Í frv. er reiknað með 5,5% verðbólgu í umheiminum og um 7% verðbólgu hér á landi. Þá byggir frv. á þeirri forsendu að verð á olíu verði að meðaltali um 26 dollarar fatið sem er ívið hærra en gert er ráð fyrir í spám Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Verð á olíu hefur verið mun hærra að undanförnu en er nú á niðurleið. Þess má geta að í gærkvöldi var olíuverðið í New York skráð á 30,55 dollara fatið en fór hæst yfir 40 dollara og um hádegisbil var olíufatið skráð á um það bil 31,50 dollara í London. Þessar forsendur fela í sér lítils háttar hækkun raungengis íslensku krónunnar. Til lengdar getur það ekki gengið að verðbólga hér á landi sé hærri en í umheiminum að óbreyttu gengi íslensku krónunnar. Hækkun raungengis um 1,5 -- 2% á næsta ári fær þó staðist, enda er raungengi krónunnar nú í sögulegu lágmarki og afkoma útflutningsgreina hefur batnað umtalsvert. Hins vegar verður að vinna að því að halda innlendri verðbólgu sem næst því sem gerist í nágrannalöndunum og stefna að því að jafna metin varanlega sem allra fyrst. Höfuðeinkenni fjárlagafrv. fyrir árið 1991 eru þessi: Gert er ráð fyrir að halli á ríkissjóði lækki frá fyrra ári. Aðhald að útgjöldum heldur áfram. Heildarskattlagning eykst ekki. Nýir áfangar eru fyrirhugaðir við umbætur í skattakerfinu, m.a. með tilliti til alþjóðlegrar aðlögunar í íslenska hagkerfinu. Lánsfjárþörf verður mætt innan lands. Íslendingar eru hættir að leysa vanda í ríkisfjármálum með gegndarlausum lántökum erlendis. Sjálfstæði ríkisstofnana er aukið og fyrstu skref stigin á nýrri braut til ábyrgðar, aðhalds og valddreifingar í ríkiskerfinu. Í frv. er reiknað með að gjöld verði 3,7 milljarðar kr. umfram tekjur á næsta ári. Rekstrarhalli ríkissjóðs mun samsvara um 1% af landsframleiðslu. Heildartekjur ríkissjóðs á næsta ári eru áætlaðar 99,6 milljarðar króna sem eru svipaðar tekjur að raungildi og í ár. Vegna aukningar landsframleiðslu munu tekjur ríkissjóðs í hlutfalli við landsframleiðslu þó lækka lítillega og verða 27,4% í samanburði við 27,6% í ár. Útgjöld ríkissjóðs á næsta ári eru áætluð 103,2 milljarðar króna. Útgjöldin munu lækka um 1,1% að raungildi frá þessu ári og því munu þau lækka í hlutfalli við landsframleiðslu úr 29,1% í ár í 28,4% á næsta ári, eins og ég gat um áðan. Samneyslan mun aukast um 0,5% að raungildi en aðrir útgjaldaflokkar munu dragast saman, einkum fjárfesting. Áætlað er að hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs muni nema 4,7 milljörðum króna á næsta ári, eða 1,3% af landsframleiðslu. Hrein lánsfjárþörf í hlutfalli við landsframleiðslu hefur farið lækkandi, eins og ég hef áður getið um, frá árinu 1988, þegar hún nam 3,3% af landsframleiðslu. Þessi lækkun lánsfjárþarfar ríkissjóðs hefur skipt miklu máli varðandi þann stöðugleika sem verið hefur að myndast á peninga- og lánsfjármörkuðum hér á landi og er einstakur í sögu íslenskrar hagstjórnar á síðustu 30 árum. Þar skiptir einnig verulegu máli að innlend fjármögnun hefur verið aukin úr tæplega 20% 1988 í rúmlega 100% í ár. Í frv. er gert ráð fyrir óbreyttri stefnu að þessu leyti. Stefnt er að því að allar lántökur verði innlendar og ríkissjóður haldi áfram að greiða niður erlendar skuldir sínar með innlendri lántöku. Ég vil nú, virðulegi forseti, víkja að helstu breytingum á tekjuhlið frv. Undanfarin ár hafa orðið verulegar umbætur í íslenska skattakerfinu. Ný tollalög haustið 1988, staðgreiðsla tekjuskatts og útsvars hjá einstaklingum í ársbyrjun 1988, virðisaukaskattur um síðustu áramót auk breyttra vinnubragða við innheimtu opinberra gjalda sem skilað hafa góðum árangri. Þessar kerfisbreytingar munu halda áfram. Og næstu skref beinast eðlilega að því að laga skattkerfið að því sem almennt er við lýði í viðskiptalöndum okkar og styrkja þannig samkeppnisstöðu íslenskra atvinnugreina. Sú aðlögun skattkerfisins verður að taka bæði til tekjustofna ríkis og sveitarfélaga. Þetta er sérstaklega brýnt hvað varðar fyrirtæki og rekstrarumhverfi þeirra. Nú er unnið skipulega að samræmdri skattlagningu fyrirtækja og alþjóðlegri aðlögun hennar. Í frv. er gert ráð fyrir því sem fyrsta skrefi í þessum endurbótum að í stað fimm mismunandi launatengdra gjalda á fyrirtæki verði tekið upp eitt samræmt tryggingagjald. Þetta aukna samræmi milli atvinnugreina er í takt við alþjóðlega þróun í skattamálum. Tryggingagjaldið verður innheimt mánaðarlega í tengslum við staðgreiðsluna og verður það fyrst í stað í tveimur þrepum, 3% og 6% af launagreiðslum. Heildargjöld atvinnurekstrarins munu við þessar breytingar hækka um 0,5% og jafngildir það um 800 millj. kr. Í áætlun um tekjur af hinu nýja tryggingagjaldi fyrir árið 1991 er auk fyrrgreindrar breytingar gert ráð fyrir sérstöku álagi á iðgjaldsstofninn. Þetta atriði er tengt þeim breytingum sem kunna að verða í skattlagningu ríkis og sveitarfélaga með aukinni samræmingu skattkerfisins við alþjóðlega þróun. Enn fremur er álagið hugsað til að mæta auknum kostnaði ríkisins vegna ýmiss konar þjónustu við sveitarfélög, sérstaklega hin stærri, á síðari árum. Hins vegar kemur til greina að í stað álagsins komi aukin þátttaka sveitarfélaga í þessum kostnaði. Miðað er við að álagið skili 800 millj. kr. á næsta ári. Til athugunar eru einnig ýmsar breytingar á tekjuskattlagningu fyrirtækja. Í því efni er hugað að breikkun skattstofnsins með einföldun og fækkun frádráttarliða en á móti kæmi lækkun á skatthlutfalli sem nú er um 50%. Gengið er út frá því að hugsanlegar breytingar á tekjuskatti fyrirtækja raski ekki áætlaðri innheimtu tekjuskatts á árinu 1991. Tekjuskattur einstaklinga er einnig í athugun með það að markmiði að auka jöfnunarhlutverk tekjuskattsins, m.a. með húsaleigubótum til tekjulágra einstaklinga og tekjuviðmiðun barnabóta. Stefnt er að því að ljúka þessum athugunum fyrir afgreiðslu fjárlaga í vetur og er miðað við að breytingarnar rúmist innan tekjuramma frv. Ég hef einnig í hyggju að leggja fyrir ríkisstjórnina og væntanlega síðar fyrir Alþingi tillögur um nýtt hátekjuþrep í tekjuskattinum, þyngri tekjuskattsprósentu á hátekjur yfir ákveðnu marki. Þetta er að mínum dómi réttlætismál vegna þess að þau jafnréttissjónarmið sem felast í persónuafsláttarkerfinu taka fyrst og fremst til lágtekna og meðaltekna en ná ekki nema að litlu leyti til raunverulegra hátekjumanna. Stefnt er að því að heildarálagning tekjuskattsins verði hins vegar sú sama, þannig að tekjur ríkisins af tekjuskattinum aukist ekki. Hins vegar verði jöfnunarhlutverk hans aukið, m.a. með þeim breytingum sem ég hef hér lýst, húsaleigubótum og öðrum jöfnunaraðgerðum. Þessar breytingar eru, eins og ég hef sagt, í samræmi við jöfnunareðli tekjuskattsins sem er ein af ástæðum þess að margir telja að í framtíðinni eigi að leggja aukna áherslu á þann skatt, samhliða því sem dregið yrði úr óbeinum sköttum, verðlagssköttunum, og þeir lækkaðir. Stefnt er að því að almenn þjónustugjöld séu undirstaða framkvæmda á helstu þjónustusviðum samgöngumála. Í frv. er gert ráð fyrir að hið sama gildi um notendur hafna og notendur vegakerfis og flugvalla og er áætlað að Vita- og hafnamálaskrifstofan hafi um 560 millj. í sértekjur af auknu hafnargjaldi sem jafnframt standi undir framkvæmdum á þessu sviði. Þannig verði tekin upp sams konar skipan á sviði samgangna á sjó og tíðkast varðandi samgöngur í lofti og samgöngur á landi. Þá er gert ráð fyrir að jöfnunargjald af innfluttri vöru falli niður í áföngum á næsta ári og verður frv. um það efni lagt fyrir þingið innan tíðar. Reiknað er með að tekjutap ríkissjóðs þess vegna miðað við árið 1990 verði 300 -- 400 millj. kr. og verður frv. flutt, eins og ég áður gat um, um það á næstu vikum. Í undirbúningi er einnig samræmd skattlagning á fjármagnstekjum einstaklinga. Hafa störf að þeim málum að undanförnu einkum beinst að alþjóðlegum samanburði, að taka upp sambærilegar aðferðir í þeim efnum hér á Íslandi og tíðkast í öllum þróuðum vestrænum ríkjum. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir tekjum af slíkum breytingum í fjárlagafrv. nú. Í heild verða á tekjuhlið frv. þær breytingar að skatthlutfallið lækkar sem hlutfall af landsframleiðslu, úr 27,6% í 27,4%. Þótt tekjur af launatengdum gjöldum aukist er gert ráð fyrir heldur minni tekjum hlutfallslega af virðisaukaskatti en í ár og minni tekjum af innflutningsgjöldum. Virðulegi forseti. Ég kem þá næst að helstu atriðum í útgjaldahlið frv. Gert er ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs dragist saman um 1,1% að raungildi og lækki sem hlutfall af landsframleiðslu, eins og ég hef áður getið um. Útgjaldaþenslan hjá ríkinu hefur þannig verið stöðvuð og útgjöld ríkissjóðs hafa nánast staðið í stað frá árinu 1988. Árið 1989 jukust þau um 0,6% að raungildi miðað við verðlag landsframleiðslu, en á þessu ári er gert ráð fyrir að þau dragist saman um 0,9%. Töluverðar breytingar hafa þó orðið milli einstakra gjaldaflokka á þessum árum og eru veigamestu breytingarnar á útgjöldum ríkissjóðs þær að vægi framlaga, þ.e. bótagreiðslna, almannatrygginga, niðurgreiðslna og fleiri slíkra liða, hefur aukist, en hlutur launa og rekstrar að sama skapi minnkað. Í frv. er reiknað með að launa- og rekstrarútgjöld lækki enn frekar. U.þ.b. 40% heildarútgjalda ríkissjóðs fara til launa- og rekstrarútgjalda. Samkvæmt áætluninni fyrir árið 1991 verða þessi útgjöld 2% lægri að raungildi en árið 1988 þrátt fyrir lítils háttar aukningu á næsta ári. Undanfarin tvö ár hefur verið mikil aukning á framlögum úr ríkissjóði eða svonefndum tilfærslum. En það eru fyrst og fremst bótagreiðslur almannatryggingakerfisins, framlög úr ríkissjóði til sjóða og atvinnuvega og niðurgreiðslur á búvörum. Árið 1991 er hins vegar gert ráð fyrir að útgjaldaþátturinn framlög eða tilfærslur dragist saman að raungildi, einkum framlög til sjóða og atvinnuvega. Hér skipta miklu áætlanir um að spara í heilbrigðiskerfinu, einkum lyfjakostnað. Framlög til fjárfestingar hafa minnkað verulega að raungildi undanfarin ár og árið 1991 er enn gert ráð fyrir samdrætti. Vaxtagreiðslur ríkisins hafa líka dregist saman að undanförnu eftir verulega raunaukningu nokkur undanfarin ár. Þessi lækkun stafar fyrst og fremst af því að gengið hefur verið stöðugt. Einnig hafa vextir innan lands lækkað að undanförnu. Árið 1991 er því reiknað með áframhaldandi lækkun vaxtaútgjalda að raungildi. Þótt launa - og rekstrarútgjöld dragist saman í heild er umtalsverð breyting á nokkrum sviðum vegna uppbyggingar og kerfisbreytingar í menntakerfinu, hjá fötluðum og við heilsugæslu. Þannig eykst kostnaður við grunnskóla vegna þess að skyldunám barna hefst nú í fyrsta sinn við sex ára aldur. Ný reglugerð um sérkennslu kostar einnig sitt og enn fremur ný lög um aukin réttindi til náms í framhaldsskólum. Stofnanir fatlaðra hafa verið efldar mjög á þessu ári og heldur sú uppbygging áfram á næsta ári. Þá hækka fjárveitingar til heilsugæslu, einkum vegna breyttrar verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Þrátt fyrir nauðsynina á aðhaldi í rekstri ríkisins hefur ríkisstjórnin samt sem áður viljað sýna ákveðna forgangsáætlun á þessum sviðum. Virðulegi forseti. Ég sagði áðan að eitt af höfuðeinkennum þessa frv. væri að með því væru stigin fyrstu skrefin að auknu fjárhagslegu sjálfstæði ríkisstofnana. Hér er við fjárlagagerðina farið inn á nýja braut valddreifingar sem getur leitt til aukinnar ábyrgðar í hverri ríkisstofnun, skilvirkari og rökréttari fjármálastjórnar og til frekari faglegs metnaðar hverrar stofnunar um sig. Að réttu lagi ætti aukin valddreifing að þessu leyti að geta leitt til betra útgjaldaaðhalds vegna þess að forsenda raunverulegs sjálfstæðis er strangur sjálfsagi. Í frv. nú eru stigin mikilvæg skref í þá átt að auka fjárhagslega ábyrgð stjórnvalda og aðild þeirra að ráðstöfun fjárveitinga. Er gleggsta dæmið um þetta fjárveiting til Háskóla Íslands. Í frv. nú eru aðeins tvær tölur um fjárveitingar til stofnana og háskóladeilda sem áður var ráðstafað í fjárlögunum sjálfum í 17 tilgreinda staði. Rennur önnur fjárveitingin til allra deilda Háskólans og önnur í heild til sérstofnana hans. Stjórnendum skólans er með þessu falið að skipta milli deilda og stofnana fjárveitingum sem nema rúmum milljarði króna, í stað þess að áður hafa þing og ráðuneyti hlutað fénu niður til hverrar deildar og stofnunar. Ég held að þetta sé eitt stærsta skref til að auka sjálfsforræði Háskóla Íslands í málefnum skólans sem stigið hefur verið og vona ég einnig, sem starfsmaður skólans, að Háskólinn muni sinna þessu brautryðjendastarfi vel og verða til þess að aðrar ríkisstofnanir muni einnig ganga þessa götu á næstu árum. Þannig verði dregið úr miðstýrðu valdi í okkar þjóðfélagi og aukið sjálfstæði og valddreifing haldi innreið sína. Mér finnst einnig koma til greina að athugað sé í meðferð þingsins að taka upp þennan hátt á fleiri stofnunum en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. svo að endanleg afgreiðsla fjárlaga feli í sér fleiri skref í átt að auknu sjálfstæði ríkisstofnana. Heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs á næsta ári er áætluð 11,7 milljarðar kr. Af þeirri upphæð fara tæplega 3,7 milljarðar kr. í að fjármagna rekstrarhalla ársins, 6,9 milljarðar fara til afborgana af eldri lánum og rúmlega 1 milljarður fer í að fjármagna lánveitingar umfram afborganir. Hrein lánsfjárþörf, þ.e. heildarlánsfjárþörf umfram greiddar afborganir, mun því nema 4,7 milljörðum kr. eða, eins og áður getur, 1,3% af landsframleiðslu. Gert er ráð fyrir að ríkissjóður uppfylli lánsfjárþörf sína að fullu með útgáfu innlendra verðbréfa, þ.e. með sölu á almennum peningamarkaði hér innan lands í samkeppni við aðrar peningastofnanir og markaðsstofnanir á peningamarkaði, með sölu spariskírteina, sölu nýrra ríkisbréfa og sölu ríkisvíxla umfram innlausn. Góðar líkur eru á að þetta geti tekist með frjálsri samkeppni án þess að raska jafnvægi á innlendum lánsfjármarkaði eða hækka vexti. Það er athyglisvert að á undanförnum missirum hefur tekist að ná svona góðum árangri í innlendri lánsfjármögnun án þess að beita nokkrum þvingunum eða samningsbundnum skyldum á bankakerfið, en þegar breyting varð á stjórn ríkisfjármála veturinn 1988 -- 1989 hafði verið gert samkomulag við bankakerfið sem skyldaði það til þess að kaupa spariskírteini. Bankakerfið sagði því samkomulagi upp og ríkissjóður hélt því inn á hinn frjálsa samkeppnismarkað í þessum efnum og hefur með góðum árangri byggt upp stöðu sína á þeim markaði. Á næsta ári verður um svipaða lántöku að nafnvirði að ræða og ríkissjóður mun framkvæma í ár á innlendum lánsfjármarkaði ef litið er fram hjá skuldbreytingum vegna lækkunar bindiskyldu og uppgreiðslu skulda ríkissjóðs í Seðlabankanum nú í vor. Ekki er fyrirsjáanlegt, eins og ég gat um áðan, að vandkvæði verði á að ná þessu markmiði. Í því sambandi má geta þess að Seðlabankinn spáir áframhaldandi aukningu innlends sparnaðar í hlutfalli við landsframleiðslu. Því er einnig spáð að ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna verði 27,4 milljarðar á næsta ári. Ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna mun því aukast um rúmlega 13% að raungildi. Að lokum er rétt að geta þess að innlausn spariskírteina verður rúmlega helmingi meiri á næsta ári en á þessu. Þar sem innlend lántaka ríkissjóðs verður svipuð og í ár en lánsfjármarkaðurinn stækkar umtalsvert samkvæmt áætlunum Seðlabankans munu þessi áform ekki leiða til hærri vaxta nema veruleg aukning verði á lánsfjáreftirspurn fyrirtækja, en ekkert útlit er fyrir að svo verði. Verði framboð á húsbréfum mun meira en gert er ráð fyrir gæti það þó sett nokkurt strik í reikninginn. Ríkissjóður mun ekki taka erlend lán á næsta ári til að greiða niður afborganir eldri erlendra lána sem nema munu 1,3 milljörðum kr. á næsta ári. Það verður þess vegna haldið áfram á þeirri braut sem hófst á þessu ári, að greiða niður erlend lán með innlendum sparnaði. Erlendar skuldir ríkissjóðs munu því lækka nokkuð á næsta ári annað árið í röð. Erlendar skuldir ríkissjóðs námu tæplega 18% af landsframleiðslu 1989, en áætlað er að þær verði 15,5% af landsframleiðslu í lok næsta árs. Hugsa ég að ýmsum þyki það tíðindi að erlendar skuldir ríkissjóðs lækki á einu ári með jafnafgerandi hætti. Þessi þróun ásamt stöðugu gengi og minnkandi viðskiptahalla mun leiða til þess að hrein skuldastaða þjóðarbúsins, þ.e. löng erlend lán og skamtímaskuldir að frádreginni gjaldeyriseign þjóðarinnar, mun lækka á næsta ári, annað árið í röð. Þessar breytingar eru mikilvægar. Þessi lækkun erlendra skulda þjóðarbúsins og ríkissjóðs eru mikilvægar stoðir í því að styrkja efnahagslegt sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Hrein skuldastaða þjóðarbúsins nam 48,4% af landsframleiðslu í lok ársins 1989, er áætluð 48% í ár og verður 46% á næsta ári. Án erlendra lána vegna endurnýjunar á flugvélaflota Flugleiða að undanförnu mundi þetta hlutfall hins vegar vera komið niður í 42,3% á næsta ári. Það er í reynd eðlilegri samanburður vegna þess að flugvélakaup af þeirri stærðargráðu sem hér hafa farið fram gerast á nokkurra áratuga fresti og ef borið er saman við venjulegan grundvöll undanfarinna ára er þessi árangur í að taka niður erlendar skuldir enn meiri. Að undanförnu hafa orðið miklar breytingar á lántökumálum ríkissjóðs og þær eru forsenda þess að þessi mikli árangur hefur náðst. Ríkissjóður hefur þurft að bregðast við harðnandi samkeppni og nýjum aðferðum sem beitt er á innlendum lánsfjármarkaði. Af þessum sökum hefur verið byggt upp sjálfstætt sölukerfi á vegum ríkissjóðs og var stofnun Þjónustumiðstöðvar ríkisverðbréfa og síðar Lánasýslu ríkisins, sem Alþingi samþykkti lög um hér sl. vor, mikilvægur þáttur í þeirri þróun. Komið hefur verið á fót svokölluðu áskriftarkerfi að spariskírteinum ríkissjóðs þar sem einstaklingar gera samning um mánaðarleg kaup á spariskírteinum og geta þeir greitt með greiðslukortum. Þetta nýja sparnaðarform þykir slíkt einsdæmi í heiminum að það hefur vakið mikla athygli hjá hinum alþjóðlegu greiðslukortafyrirtækjum og birst um það frásagnir víða í erlendum fagtímaritum. Íslendingar hafa þess vegna verið í fararbroddi þeirra sem notað hafa greiðslukortakerfin til þess að auka sparnað í landinu en ekki eyðslu. Nú eru tæplega 6500 Íslendingar í þessu mánaðarlega sparnaðarkerfi. Einnig hefur tekist að byggja upp traustan markað fyrir spariskírteini meðal lífeyrissjóða og annarra stórkaupenda. Sl. vor, fyrir nokkrum mánuðum, voru þannig seld eða gerðir bindandi kaupsamningar við stórkaupendur um kaup á spariskírteinum fyrir 4,5 milljarða kr. með frjálsum samningum á hinum almenna, innlenda peningamarkaði. Á sama tíma hefur ríkisvíxlamarkaðurinn vaxið verulega. Nú er unnið að því að koma á markað nýrri tegund ríkisverðbréfa sem eru óverðtryggð og með lánstíma frá nokkrum mánuðum til þriggja ára og eru miklar vonir bundnar við það að þetta nýja form fái einnig góðar viðtökur. Fram undan eru enn frekari breytingar á íslenskum lánsfjármarkaði sem munu hafa áhrif á lántökumál ríkissjóðs. Opnun fjármagnsmarkaðarins og óheftar fjármagnshreyfingar á milli Íslands og umheimsins eru mikilvæg atriði í því sambandi. Ríkissjóður undirbýr sig nú undir þessa þróun, þessa alþjóðlegu þróun opnunar og aukinna viðskipta á peningamarkaði í veröldinni. Stofnun Lánasýslu ríkisins í vor var hluti af þeim undirbúningi. Lánasýslan mun bæði sjá um innlenda og erlenda lánsfjáröflun ríkissjóðs og ríkisábyrgðamál í samvinnu við fjmrn. og Seðlabankann. Ein af afleiðingum óheftra fjármagnsflutninga er að mörkin milli innlendrar og erlendrar lánsfjármögnunar verða óskýrari. Því er mikilvægt að samræmd fagleg stjórn sé á innlendum jafnt sem erlendum lántökum ríkissjóðs. Einnig mun skoðun á ábyrgðamálum ríkisins halda áfram, bæði með tilliti til þess að draga úr ríkisábyrgðum, skerpa eftirlit með notkun þeirra og tryggja eðlilega gjaldtöku fyrir ríkisábyrgðir. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að langþráður stöðugleiki sé nú að nást í efnahagslífi okkar hafa mistök fortíðarinnar gert að verkum að brýn verkefni eru fram undan á næstu árum í tengslum við fjármál ríkisins, mistök sem eiga sér langa sögu, í nokkra áratugi jafnvel þau sem lengsta sögu eiga að baki. Gífurlegur vandi er óleystur vegna nokkurra stærstu sjóða á vegum hins opinbera. Sá vandi verður ekki leystur með þessum fjárlögum sem stefna fyrst og fremst að því að tryggja árangurinn í efnahagsmálum, heldur hljóta málefni þessara sjóða að verða eitt af meginverkefnum ríkisstjórna á næstu 2 -- 3 kjörtímabilum. Í rauninni er hér um að ræða nokkur af þeim stórverkefnum sem íslensk stjórnmál munu snúast um að verulegu leyti fram til aldamóta. Hér er í fyrsta lagi átt við Byggingarsjóð ríkisins og Byggingarsjóð verkamanna. Ljóst er að eigið fé þessara sjóða mun þverra hröðum skrefum á næstu árum og verður gengið til þurrðar um aldamót ef svo fer sem horfir. Til að koma í veg fyrir þessa þróun verður annaðhvort að draga úr neikvæðum vaxtamun hjá sjóðunum eða greiða stórkostleg framlög úr ríkissjóði. Slík framlög hafa þann ókost að auka útlánagetu sjóðanna og skuldbindingar ríkissjóðs ef útlánsvöxtunum verður haldið óbreyttum. Í öðru lagi eykst fjárþörf Lánasjóðs ísl. námsmanna í núverandi formi ár frá ári. Hefur henni undanfarin ár verið mætt með verulegum lántökum þannig að skuldabyrði sjóðsins mun að lokum vaxa honum yfir höfuð nema gripið verði til stórfelldra aðgerða á næstu árum. Í þriðja lagi hafa útgreiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði aukist talsvert þrjú síðustu ár. Lögbundið framlag ríkisins og atvinnurekenda dugir ekki á móti útstreyminu og hallar nú undan fæti hjá sjóðnum. Í fjórða lagi er svo rétt að nefna Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins en málefni hans tengjast auðvitað málefnum lífeyrissjóðakerfisins í heild. Sjóðurinn hefur hvorki verið hreinn söfnunarsjóður né hreinn gegnumstreymissjóður. Greiðslur ríkissjóðs til sjóðsins vegna verðtryggingar hafa þó verið mun meiri en þarf til að standa við skuldbindingar sjóðanna á hverju ári og hefur muninum verið varið til að byggja upp eiginfjárstöðu sjóðsins með kaupum á ríkisskuldabréfum og lánveitingum til sjóðfélaga. Á seinasta ári var lögbundið framlag til sjóðsins minnkað en á þessu ári verður gengið skemmra í þeim efnum. Þessi ráðstöfun hefur ekki áhrif á lífeyrisrétt sjóðfélaga en framlagið nægir þó ekki til að standa undir framtíðarskuldbindingum. Lausn þessa vanda verður að ráðast af framtíðarfyrirkomulagi lífeyrismála og stöðu Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins innan þess kerfis. Virðulegi forseti. Ég vil nú hér víkja nokkuð að öðrum framtíðarverkefnum í ríkisfjármálum. Tel ég rétt að gera það í framsögu fyrir fjárlagafrv. á síðasta þingi þessa kjörtímabils. Fyrst um stefnuna í skattamálum. Á undanförnum árum hefur verið unnið að umtalsverðum endurbótum á sviði skattamála. Ég rakti nokkrar af þessum endurbótum hér fyrr í minni ræðu. Í upphafi þessa árs var virðisaukaskatturinn tekinn upp. Sú mikla kerfisbreyting í skattamálum þegar virðisaukaskatturinn leysti slitið söluskattskerfi af hólmi hefur tekist vel, raunar framar vonum þeirra sem bjartsýnastir voru. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa því yfir að starfsmenn skattkerfisins hafa staðið sig með mikilli prýði og gjaldendur í atvinnulífi og viðskiptalífi í landinu og almenningur allur hefur tekið nýja kerfinu af skilningi og velvilja. Óþægindum ýmsum sem óhjákvæmilega leiða af svo umfangsmiklum breytingum hefur verið tekið með þolinmæði og aðilar lagst á eitt um að leysa þannig úr að sem best megi fara. Ýmis vandamál hafa að sjálfsögðu komið upp í tengslum við breytinguna og alþingismenn munu fyrr eða síðar þurfa að kljást við einhver þeirra. En framkvæmd þessarar kerfisbreytingar, einhverrar umfangsmestu kerfisbreytingar í íslenskum skattamálum sem hér hefur gengið um garð á undanförnum áratugum, hefur gengið vel og er óralangt frá þeim hrakspám sem hafðar voru uppi hér í fyrrahaust, m.a. af öllum talsmönnum Sjálfstfl. hér á þingi. Þá höfðu þessir úrtölumenn Sjálfstfl. allt á hornum sér og vildu láta fresta upptöku virðisaukaskattsins á þeim forsendum að hún væri svo illa undirbúin. Og þeir spáðu því að tekjukerfi ríkissjóðs mundi hér um bil falla saman og atvinnulífið í landinu leggjast í rúst vegna ónógs undirbúnings, vegna umskiptanna yfir í virðisaukaskatt. Þessir menn reyndust þá ekki frekar en endranær spámannlega vaxnir og mætti minnast þess nú áður en þeir ganga í ræðustólinn hér og á næstu vikum til þess að kalla frekari spá yfir almenning héðan úr þinghúsinu. Auk þessara breytinga á skattkerfinu sjálfu hefur á síðustu tveimur árum verið gert sérstakt átak um að bæta innheimtu opinberra gjalda. Þessi herferð hefur skilað umtalsverðum árangri, bæði í beinum fjárhagsávinningi ríkissjóðs og hvað varðar almenn viðhorf til skattskila og skattskulda og bætt þannig siðferðið í skattamálum í landinu. Í framhaldi af þessum störfum eru ýmsar mikilvægar umbætur í skattamálum nú í undirbúningi sem m.a. miða að því, eins og áður hefur verið sagt, að laga skattkerfið hér á landi að því sem gengur og gerist í samkeppnislöndum okkar og talið er hagkvæmt og óhjákvæmilegt til að efla og varðveita samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs. Það er þess vegna gagnlegt á þessum tímamótum að bera íslenska skattkerfið saman við skattkerfi viðskiptalanda okkar til að sjá líklegar breytingar og nauðsynlegar á íslenska skattkerfinu á næstu árum. Fyrirliggjandi gögn benda til þess að sérkenni íslenska skattkerfisins séu eftirfarandi: Í fyrsta lagi er heildarskattheimta hér tiltölulega lág í hlutfalli við landsframleiðslu og um árabil var Tyrkland, hið fátæka Tyrkland, að hluta til miðalda samfélag, eina Evrópuríkið innan OECD sem hafði lægra skatthlutfall á landsframleiðslu en Ísland. Um þá staðreynd að heildarskattheimta er minni á Íslandi en víðast í Vestur-Evrópu hefur verið deilt hér af kappi undanfarin missiri og ýmsir þóst vera miklir spekingar í þeim efnum. Samanburður við önnur lönd hefur hins vegar ekki legið fyrir vegna þess að fyrirrennarar mínir í stól fjmrh. undanfarna áratugi voru ekki reiðubúnir til þess að láta Ísland taka fullan þátt í ríkisfjármálastarfi innan OECD. En þátttöku Íslands í ríkisfjármálastarfi innan OECD fylgdi að OECD mundi þá taka til skoðunar og rannsóknar skattamálin og ríkisfjármálin á Íslandi og fella Ísland inn í hið alþjóðlega samanburðarkerfi sem OECD hefur búið til á þessu svið nokkra undanfarna áratugi. Og það er athyglisvert vegna þess að nú þegar úrskurður OECD liggur fyrir í vandaðri skýrslu OECD um þetta efni, þá rísa hér upp ýmsir snillingar innan lands og fara að gagnrýna OECD. Og það er athyglisvert að í engu öðru aðildarríki OECD er slíka snillinga að finna, ekki í Bandaríkjunum, ekki í Japan, ekki í Bretlandi, ekki í Frakklandi eru slíkir snillingar sem telja sig geta verið gagnrýnendur á vinnuaðferðir OECD í þessum efnum. Það er bara hér á Íslandi, innan Sjálfstfl., sem þessa snillinga er að finna. Mennirnir sem í fyrsta sinn í sögu Vesturlanda frá því OECD var stofnað og hóf þetta starf koma nú fram og segja: Þetta eru gölluð verk. Einfaldlega vegna þess að hin hlutlausa niðurstaða hinna fremstu vestrænu sérfræðinga OECD passar ekki í áróðurskramið hjá Sjálfstfl. Staðreyndin er nefnilega sú að 1988 voru samkvæmt hlutlausri niðurstöðu OECD öll aðildarríki Evrópubandalagsins og EFTA með hærra skatthlutfall en Ísland. Og fyrirliggjandi gögn fyrir árið 1989 sýna að öll aðildarríki Evrópubandalagsins eru með hærra skatthlutfall en Ísland og öll EFTA - ríkin nema Sviss. Margt af því sem sagt hefur verið síðustu daga frá því að þessi skýrsla OECD barst til landsins hefur verið mjög sérkennilegt og sumar þeirra spurninga og athugasemda eru málefninu fullkomlega óviðkomandi og draga sjálfan grundvöll samanburðarins í efa með rökum sem ekki eru samboðin einni virtustu hagstofnun Vesturlanda, OECD, þar sem Bandaríkin, Japan, Bretland, Frakkland og Vestur - Þýskaland hafa haft forustu fyrir rannsóknum og stefnumótun í nokkra áratugi. Þeir menn sem draga það í efa í forustusveit Sjálfstfl. eru jafnframt að draga í efa fremstu sérfræðinga Vesturlanda á þessu sviði. Hins vegar hefur ákveðinn málflutningur í þessum efnum vakið upp gagnspurningar um það hvers vegna þessi gagnrýni hefur ekki komið fram hjá öðrum þjóðum, eins og ég gat hér um áðan. Það er út af fyrir sig vel skiljanlegt að formaður Sjálfstfl., sem fyrstur varð fyrir nokkrum vikum síðan til að mótmæla þessari niðurstöðu OECD, gangi þar fram á völlinn vegna þess að efnahagsstjórn Þorsteins Pálssonar á árunum 1985 -- 1987 fékk slík eftirmæli hjá OECD í París að það er kannski von að hann vilji ekki beygja sig undir niðurstöður þessarar virtu vestrænu efnahagsstofnunar. Og hefðu það einhvern tíma þótt tíðindi að formaður Sjálfstfl. flýi frá faglegum niðurstöðum fremstu vestrænna stofnana í efnahagsmálum. En til þess að taka af allan vafa í þessum efnum og til þess að styrkja grundvöll eðlilegrar umræðu hér í landinu um þessi mál og eyða hleypidómum og upphrópunum Sjálfstfl. og annarra sjálfskipaðra spámanna í þessum efnum hef ég ákveðið að boða til ráðstefnu á næstu mánuðum um þetta efni og sérfræðingar OECD hafa þegar þegið boð um það að koma hér til Íslands sem sérstakir gestir þessarar ráðstefnu til þess að gera grein fyrir rannsóknum og niðurstöðum og skýrslugjöf OECD í þessum efnum. Það verður jafnframt boðið til þessarar ráðstefnu öllum þeim innlendu gagnrýnendum og þingmönnum Sjálfstfl. og öðrum þingmönnum sem áhuga kunna að hafa á þessum efnum þannig að málið verði allt lagt fyrir með opnum hætti. OECD hefur þegar samþykkt að senda sína færustu sérfræðinga hingað til Íslands á þessa ráðstefnu sem haldin verður fyrir opnum tjöldum í febrúar á næsta ári.  Samanburður á íslenska skattkerfinu við önnur lönd sýnir einnig að tekjuskattar, gagnstætt því sem flestir halda, eru tiltölulega lágt hlutfall heildarskattheimtu hér á Íslandi og möguleikar til að nota tekjuskattinn í jöfnunarskyni eru því minni hér á Íslandi en í mörgum Evrópulöndum. Tiltölulega stór hluti skattheimtunnar hér á Íslandi er í formi óbeinna skatta. Þannig voru skattar á vöru og þjónustu 57% af skattheimtunni hér á landi árið 1988 á sama tíma og þeir voru 32,5% að meðaltali í aðildarlöndum Evrópubandalagsins. Afleiðing þessa er sú að skattahlutfall virðisaukaskattsins á Íslandi er hærra en í flestum öðrum löndum Evrópu. Vaxtatekjur einstaklinga eru ekki skattlagðar hér á landi og það er nánast einsdæmi í vestrænum ríkjum að það sé ekki gert þótt helst sé að skilja á forustumönnum Sjálfstfl. að það væri einhver sérstakur glæpur. Rennir það stoðum undir þá grunsemd að þá hér á Alþingi sem helst vilja flýja frá vestrænum viðhorfum í skattamálum og vestrænum viðhorfum í hagstjórn sé að finna í forustusveit Sjálfstfl. Tekjuskattshlutfall fyrirtækja er tiltölulega hátt hér á landi. Hins vegar eru tekjuskattsgreiðslur fyrirtækja í hlutfalli við landsframleiðslu tiltölulega lágar sem skýra má m.a. með frádráttarliðum og tiltölulega lágri hlutdeild hagnaðar í landsframleiðslu. Tekjuskattshlutfall fyrirtækja er 50% hér á landi en nokkur lönd, t.d. Danmörk, Þýskaland og Svíþjóð, hafa svipað eða hærra hlutfall. Hins vegar virðist meiri hluti iðnríkja stefna í skatthlutfall um eða undir 40%. Þá ber einnig að geta þess að aðstöðugjald, sem er tekjustofn sveitarfélaga og lagt er á veltu fyrirtækja, þekkist vart í öðrum iðnríkjum. Þess vegna er það óhjákvæmilegur þáttur í alþjóðlegri aðlögun skattlagningar fyrirtækja á Íslandi að skattlagningu í samkeppnislöndum Íslendinga að aðstöðugjaldið verði lagt niður þannig að íslensk fyrirtæki þurfi ekki að líða fyrir þennan þátt í skattkerfinu sem á engan hátt samrýmist nútímaviðhorfum í skattlagningu atvinnulífs. Þær skattaumbætur sem fram undan eru munu með margvíslegum hætti taka tillit til ofangreindra staðreynda um íslenska skattkerfið og sérkenna þess samanborið við alþjóðlega þróun í þessum efnum. Breytingarnar þurfa að miða að því að gera íslenska skattkerfið réttlátara og hagkvæmara. Í þessu sambandi má nefna eftirfarandi verkefni næstu ára. Í fyrsta lagi að undirbúningur að samræmdri skattlagningu fjármagnstekna einstaklinga hefur verið í gangi nú um nokkurt skeið og verður haldið áfram. Þar er í senn, eins og ég hef sagt, um réttlætismál að ræða en jafnframt um mjög mikilvægan lið í alþjóðlegri samræmingu skattakerfisins, að raunvaxtatekjur einstaklinga séu skattlagðar eins og aðrar tekjur og eins og gert er í öllum þeim löndum sem munu hafa opinn fjármagnsmarkað milli Íslands og sín. Nefnd hefur verið að störfum sem skilaði áfangaskýrslu um málið á síðasta ári. Stefnt er að því að endanlegar niðurstöður liggi fyrir innan tíðar. En þótt skattlagning raunvaxtatekna sé sjálfsagt réttlætismál er á margan hátt um flókið viðfangsefni að ræða þar sem leiðrétta þarf vaxtatekjur fyrir verðbólgu auk þess sem stefnt er að staðgreiðslu þannig að skattlagningin verði sem auðveldust í framkvæmd fyrir almenning. Í öðrum löndum eru nafnvextir yfirleitt skattlagðir og því um þyngri skattlagningu raunvaxta að ræða í þeim löndum en hér er stefnt að. Lækkun verðbólgunnar að undanförnu gerir þetta viðfangsefni þó mun auðveldara. Skattlagning fyrirtækja er einnig til endurskoðunar eins og áður er vikið að. Við gerð síðustu kjarasamninga áréttaði ríkisstjórnin fyrri yfirlýsingar um samræmda skattlagningu fyrirtækja og að taka mið af því sem gerist í samkeppnislöndum okkar í þeim efnum. Fjmrh. skipaði síðan nefnd til að gera tillögur í þessu máli undir forsæti ráðuneytisstjórans í fjmrn., Magnúsar Péturssonar. Nefndinni var einnig falið að endurskoða lög um skattlagningu peningastofnana. Til þess var ætlast að nefndin ætti viðræður við samtök atvinnulífsins um viðfangsefni og hafa þær viðræður farið fram og eru enn í gangi. Ljóst er að verkefnin á þessu sviði munu m.a. felast í því að lækka tekjuskattshlutfall fyrirtækja en fækka um leið undanþágum. Ýmsar tæknilegar leiðréttingar á tekjuskattlagningu fyrirtækja og peningastofnana eru til umræðu. Einnig munu verða til skoðunar ýmsir aðrir skattar sem áhrif hafa á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja, svo sem aðstöðugjald og launaskattar. Skattar sem fyrirtæki greiða til sveitarfélaga eru því einnig hér til skoðunar eins og ég gat um áður, þar sem þeir hafa auðvitað áhrif á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja jafnt og skattar greiddir ríkinu. Stefnt er að því að nefndin leggi fram hvíta bók um þessi efni innan tíðar þannig að þingheimur og þjóðin og aðilar í atvinnulífinu geti fjallað um þetta efni á ítarlegan hátt. Nýlega náðust samningar um skattlagningu Atlantsáls eða þeirra fyrirtækja sem ætla sér að standa að byggingu álvers á Íslandi. Mikilvægast í því sambandi er að Atlantsálsfyrirtækin munu verða háð reglum íslenskra laga varðandi skattframtöl, álagningu, kærur, viðurlög, dómsmeðferð og allt það sem íslensk lögsaga nær yfir varðandi íslensk fyrirtæki að fullu og öllu. Hér er stór áfangi í að viðurkenna forræði íslenskra yfirvalda og íslenskra dómstóla í málefnum eða deilum sem snerta skattlagningu erlendra fyrirtækja sem starfa í okkar landi. Árangur sem ekki hefur náðst í yfir 20 ára tilraunum í samningum við Alusuisse. Hin erlendu fyrirtæki sem kennd eru við Atlantsál geta hvenær sem er ákveðið að falla að fullu og öllu undir íslensk skattalög en í þeim samkomulagsdrögum sem gerð hafa verið eiga þau að greiða skatta samkvæmt íslenskum skattalögum með ákveðnum umsömdum frávikum. Eitt helsta frávikið er að fyrirtækið mun greiða 30% tekjuskatt án frádráttarliða. Það hefur verið gagnrýnt að til sérstakra samninga hafi þurft að koma við Atlantsál vegna skattamála og er talið bera vott um það hversu meingölluð íslensk skattalöggjöf er gagnvart fyrirtækjum. Auðvitað eru á henni ýmsir gallar sem þarf að sníða af á næstu árum. En ég vil vekja athygli á því að þessi samningur við Atlantsál getur í ýmsum veigamiklum atriðum orðið leiðbeinandi varðandi þær breytingar sem þarf að gera á skattlagningu íslenskra fyrirtækja á næstu árum. Þannig er í samningum við hin erlendu fyrirtæki rudd brautin að skynsamlegum breytingum á íslenskum skattalögum. Ýmsir aðrir þættir skattamála eru til skoðunar í fjmrn. og má þar nefna tollalög, þungaskatt, lög um stimpilgjöld og lög um aukatekjur ríkissjóðs. Einnig mun reynslan af upptöku virðisaukaskattsins verða metin sérstaklega. Þá eru í athugun og undirbúningi tillögur um stóraukið eftirlit með skattframtölum og álagningu í atvinnurekstri. Af þeim tillögum sem verið er að athuga í því sambandi má nefna hugmyndir um að samræma betur yfirferð skattframtala úr einstökum atvinnugreinum og ráða til þess sérfróða menn. Í því tilliti hafa komið fram hugmyndir um að kaupa slíka vinnu hjá endurskoðunarskrifstofum í einkarekstri og bjóða þannig út á hinum almenna markaði endurskoðun á skattframtölunum í landinu hvað atvinnulífið snertir til þess að styrkja eftirlit með skattframtölum atvinnufyrirtækja. Virðulegi forseti. Á undanförnum tveimur árum hafa útgjöld ríkissjóðs nánast staðið í stað eins og ég hef áður getið. Í frv. er gert ráð fyrir um 1% samdrætti útgjalda sem mun fyrst og fremst ná til fjárfestingar og ýmissa framlaga. Samneyslan mun hins vegar aukast lítillega en verður þó minni en á árinu 1988. Mestur hefur samdráttur útgjalda ríkissjóðs orðið á sviði opinberrar fjárfestingar, enda auðveldast til skemmri tíma litið að skera hana niður. Hér er um að ræða mikil umskipti eftir stöðuga útgjaldaþenslu áranna á undan. Reynslan sýnir að takmörk eru fyrir því hversu langt verður komist í niðurskurði ríkisútgjalda án skipulagsbreytinga, annaðhvort í ríkiskerfinu sjálfu eða í atvinnulífinu. Aðhald í ríkisrekstri og virkt eftirlit með framkvæmd fjárlaga er viðvarandi verkefni. Án skipulagsbreytinga af ýmsu tagi er hins vegar ekki að vænta að sú viðleitni geri betur en að halda aftur af vexti útgjalda. Rekstrarútgjöld ríkisins nema tæplega 40% af útgjöldum ríkissjóðs eða um 40 milljörðum kr. Þar af er rekstur skóla, sjúkrahúsa og heilsugæslu nær 70%. Yfirstjórn ráðuneyta er ekki nema rúmt 1% af heildarútgjöldum ríkisins og hefur því lítið að segja varðandi niðurskurð útgjaldanna sjálfra þótt oftast nær sé það nú það atriði sem nefnt er þegar menn segjast vilja skera niður ríkisútgjöldin. Það eru tryggingagreiðslur, niðurgreiðslur og framlög af ýmsu tagi sem eru rúmlega 40% ríkisútgjaldanna ásamt rekstrarútgjöldum skóla, heilsugæslu og sjúkrahúsa sem mynda meginþáttinn í útgjöldum ríkissjóðs. Mörgum þessara útgjalda er ekki endilega ráðstafað innan ríkiskerfisins, eins og þeim 42 milljörðum sem fara í tryggingagreiðslur, niðurgreiðslur og framlög af ýmsu tagi, heldur renna þessi útgjöld um ríkissjóð og þaðan út aftur til einstaklinga og fyrirtækja. Því eru þau ekki hluti af útgjöldum ríkissjóðs í venjulegum skilningi heldur gegnir hann fyrst og fremst gegnumstreymis - og jöfnunarhlutverki í þessum efnum. Af þessari upphæð, 42 milljörðum, eru 60% vegna almannatrygginga eða lífeyris - og sjúkratrygginga og niðurgreiðslur á vöruverði nema 12%. Vaxtagreiðslur nema 9% útgjalda og viðhald um 2,5%. Þá nemur fjárfesting um 9% útgjalda. Þessar tölur sýna að svigrúm til margmilljarða niðurskurðar rekstrargjalda er takmarkað nema farið verði að skera niður spítalana og sjálft skólakerfið. Og það er skylda á öllum þeim þingmönnum og frambjóðendum í næstu alþingiskosningum sem ætla að ganga fyrir þjóðina og boða niðurskurð ríkisútgjalda að nefna nákvæmlega hvar þeir ætla að láta þennan niðurskurð koma niður. Ég hef tekið eftir því að talsmenn Sjálfstfl. hafa haft á orði að þeir vilji minnka ríkisútgjöldin um 13 milljarða. Ég spyr: Hvar ætlar Sjálfstfl. að taka þann 13 milljarða niðurskurð í fjárlagafrv.? Það er ekki hægt nema það komi þannig niður að sjúkradeildum verði lokað, skólum verði lokað eða fjárfestingum verði nánast hætt á vegum hins opinbera í vegakerfi, byggingum og á öðrum sviðum. Þjóðin á þess vegna kröfu á því að þeir sem bjóða patentlausnir á vanda ríkisfjármála með niðurskurði segi nákvæmlega, upp á lið í fjárlögunum, og upp á krónu í milljónum eða milljörðum, hvar þeir ætla að láta þann niðurskurð koma niður. Annars er þeirra málflutningur bara ómerkilegur áróður. Svigrúmið er nefnilega mjög lítið nema menn séu tilbúnir að skera niður peningana til gamla fólksins, til fatlaðra, til sjúkrahúsanna og til skólakerfisins. Vaxtagreiðslum verður ekki breytt, það eru lán frá fyrri tíma sem þarf að borga af. Viðhaldinu verður varla breytt nema menn vilji láta byggingar og aðrar eignir ríkisins grotna niður. Það er auðvitað mögulegt að skera niður opinbera fjárfestingu enn frekar, en ríkisstjórnir fyrri ára hafa safnað hér opinberum byggingum og vanrækslusyndum í viðhaldi þannig að lausleg áætlun sýnir að það þarf að verja á næstu árum 7 -- 10 milljörðum kr. til að ljúka við þessar byggingar eða halda þeim við. Samdráttur opinberrar fjárfestingar má ekki verða til þess að það sem byggt hefur verið upp á undanförnum árum og áratugum verði látið grotna niður. Þess er helst að vænta að hægt verði að skera niður niðurgreiðslur á vöruverði og framlög af ýmsu tagi til atvinnurekstrar. En mér býður í grun að tillögum um lækkun niðurgreiðslna á vöruverði verði mótmælt vegna þess að það mun leiða til hækkunar á mjólk, kjöti og öðrum lífsnauðsynjum almennings og forsvarsmenn atvinnulífsins muni mótmæla því ef framlög til atvinnurekstrar verða minnkuð. Það er þess vegna flókinn og erfiður hlutur að leggja til raunhæfar tillögur um niðurskurð ríkisútgjalda. Ég segi það vegna þess að sá fjmrh. sem hér stendur er sá eini á undanförnu löngu árabili sem hefur hvað eftir annað lagt fyrir þingið tillögur um niðurskurð ríkisútgjalda og farið í gegnum þá þraut með ráðuneytum og hagsmunasamtökum og fengið fyrir það mikla gagnrýni úti í þjóðfélaginu að hafa haft aðhald og niðurskurð á ríkisútgjöldum á fjölmörgum sviðum. Í kosningunum næsta vor verða þess vegna allir sem vilja með vitrænum hætti leggja mál sín fyrir kjósendur að segja nákvæmlega hvar í fjármálum ríkisins þeir ætla að skera niður. Það er því ljóst af því sem ég hef hér rakið að það eru skipulagsbreytingar í atvinnulífinu og ríkiskerfinu sjálfu sem eru lykillinn að því að halda megi aftur af auknum ríkisútgjöldum á næstu árum. En þær skipulagsbreytingar taka tíma og það verður að setja fram raunhæfar og víðtækar tillögur um eðli þeirra. Þær breytingar geta þó líka stuðlað að því að gera opinbera þjónustu skilvirkari og réttlátari. Það er t.d. ljóst að þeir erfiðleikar sem við hefur verið að glíma í landbúnaði leggja þungan bagga á ríkissjóð í formi niðurgreiðslna, útflutningsbóta og annars stuðnings. Takist á næstu árum að draga úr umframframleiðslu í landbúnaði og lækka framleiðslukostnað verður hægt að spara umtalsverðar upphæðir í ríkisútgjöldum. En þá verður að takast víðtæk samstaða um þær breytingar og þær mega ekki leiða til víðtækrar byggðarröskunar. Aðrar skipulagsbreytingar lúta fremur að ríkiskerfinu sjálfu og vil ég hér nefna þrjú atriði sem ég tel að þurfi að leggja höfuðáherslu á á næstu árum. 1. Fyrirtæki, rekstraraðilar og aðrir viðskiptamenn standi í auknum mæli undir kostnaði af opinberri þjónustu sem ríkið sér um í þeirra þágu. Hér er að sjálfsögðu ekki átt við kjarna velferðarkerfisins, sjúkrahúsin og skólakerfið, heldur fyrst og fremst um þau sameiginlegu verkefni í þágu atvinnulífs og rekstrar sem falin eru ríkisvaldinu. 2. Sjálfstæði stofnana verði aukið, m.a. varðandi ráðstöfun fjárveitinga, og stofnanir fái rýmri heimildir til að fjármagna sig með sértekjum og til að ráðstafa þeim sértekjum. 3. Betra jafnvægi komist á tekju - og útgjaldaskiptingu ríkisins og stærstu sveitarfélaganna og aukið verði svigrúm ríkisins til að jafna aðstöðu sveitarfélaga á landsbyggðinni. Virðulegi forseti. Á undanförnum tveimur árum hafa verið gerðar ýmsar umbætur á fjármálastjórn ríkisins. Í því sambandi má nefna að útgjaldaeftirlit hefur verið stórbætt. Haldnir hafa verið reglulegir fundir með öllum ráðuneytum og stofnunum um framkvæmd fjárlaga til að stuðla að auknu eftirliti, að útgjöldin fari ekki fram úr fjárlögum. Aukafjárveitingar í gömlum stíl heyra nú sögunni til og fjáraukalög eru lögð fyrir yfirstandandi ár í annað sinn á þessu ári. Fjáraukalög og ríkisreikningar, margra ára vanrækslusyndir fyrri fjmrh., voru afgreidd hér á Alþingi veturinn 1988 -- 1989. Ríkisreikningur var á síðasta ári lagður fram á sama tíma og fjárlagafrv. og nú er unnið að sameiningu fjmrn. og Fjárlaga - og hagsýslustofnunar og er þess vænst að það muni bæta áætlanagerð og eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Mikil umræða hefur eðlilega átt sér stað hér á Alþingi um fjármálastjórn ríkisins. Ég lagði í fyrravetur fram allmargar umbótatillögur um þau mál í umræðum um frv. til laga um fjárgreiðslur úr ríkissjóði og fleira og vænti þess að slíkar hugmyndir haldi áfram að fá umfjöllun og afgreiðslu hér á Alþingi. Ég tel að slíkar breytingar séu forsenda þess að árangur náist. Þess vegna vil ég í framsögu fyrir þessu fjárlagafrv. endurtaka sumar af þeim tillögum og bæta öðrum við. Í fyrsta lagi tel ég að að því er varðar einkum löggjafarvaldið þurfi að gera þá breytingu að fjallað verði um útgjaldahlið fjárlaga og tekjuhlið fjárlaga á sama tíma og af sömu aðilum hér á Alþingi en gjaldahliðin og útgjaldahliðin séu ekki slitnar í sundur í meðferð þingsins eins og gert hefur verið fram að þessu. Í stað fjvn. verði komið á fót fjárlaganefnd sem hafi það verkefni að fjalla um báðar hliðar, bæði tekjur og gjöld. Ákveðin verði einnig verkaskipting milli hinnar nýju fjárlaganefndar og einstakra fagnefnda Alþingis í stíl við það sem þekkist hjá ýmsum nágrannaþjóðum okkar. Fjárlaganefndin hafi það verkefni að fjalla um heildargerð fjárlaganna og stærstu drættina í gerð þeirra, en fagnefndir þingsins, menntamálanefndir, heilbrigðisnefndir, samgöngunefndir o.s.frv. fjalli um þann þátt fjárlaganna sem snýr að þeirra vettvangi, þ.e. menntamálafjárlögin, heilbrigðisfjárlögin o.s.frv. Þannig fái þær nefndir á þinginu sem tengjast ákveðnum mikilvægum málaflokkum raunverulega þau verkefni að fjalla um mikilvægustu þættina í stjórn þessara málaflokka, þ.e. útgjöldin til þeirra á hverju ári. Slíkar vinnuaðferðir hafa gefist vel í nágrannalöndum okkar, styrkt vald þingsins og aukið aðhaldið í fjármálum ríkisins. Til að tryggja aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, sem mjög hefur verið rætt um á síðari árum, og þó sérstaklega til þess að draga úr áhrifum framkvæmdarvaldsins á löggjafarvaldið tel ég einnig nauðsynlegt að leggja áherslu á það að draga verði úr þeirri venju, sem tíðkast hefur mjög hér á Íslandi og sums staðar er í lögum að finna, að fulltrúar löggjafarvaldsins séu með margvíslegum hætti að hafa afskipti af framkvæmd löggjafarinnar. Ég tel þess vegna að afskiptum fjvn. af framkvæmd fjárlaga, sem tíðkast hefur mjög á undanförnum árum og bundin er í lögum, eigi að hætta á sama tíma og verkefni fjvn. eða hinnar nýju fjárlaganefndar við afgreiðslu fjárlaganna sé styrkt. Þannig séu gerð glögg skil milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins, bæði til þess að styrkja meðferð þingsins og ákvarðanir löggjafans en líka til að koma í veg fyrir að löggjafinn sé að blanda sér í verkefni framkvæmdarvaldsins vegna þess að það verður að styrkja þennan aðskilnað báðum megin frá. Til að auðvelda störf þingsins að ríkisfjármálum verði fjvn. eða hin nýja fjárlaganefnd gerð að heilsársnefnd formlega með sérstökum lagabreytingum líkt og utanrmn. er. Það er einnig eðlilegt að fjvn. eða fjárlaganefnd fái með lögum sjálfstæða starfsmenn sem heyra undir nefndina eina. Þessi skipan mundi efla störf nefndarinnar og létta af því bráðabirgðaástandi sem að mörgu leyti er óeðlilegt, að samhliða því sjálfstæða eftirlitshlutverki sem starfsmenn Ríkisendurskoðunar eiga að hafa sé þeim gert að taka þátt í daglegum störfum löggjafans, enda var það ekki ætlunin þegar breytingarnar voru gerðar á skipan Ríkisendurskoðunar fyrir nokkrum árum síðan. Það á ekki að blanda saman endurskoðunarhlutverkinu og lagasetningunni. Þess vegna þarf að styrkja starfsgrundvöll fjvn. með sjálfstæðum rétti nefndarinnar til þess að ráða óháða starfsmenn. Ég tel einnig að yrði til mikilla bóta að hverju þingmáli sem leitt gæti til aukinna útgjalda fylgdi, samkvæmt lagaskyldu, tillaga eða greinargerð um það hvernig þeirra viðbótarútgjalda skuli aflað sem breytingin hefur í för með sér, með breytingum á skattalögum eða niðurskurði á öðrum ríkisútgjöldum. Þannig verði með breytingum á þingsköpum tekin upp sú skylda að sérhver þingmaður sem leggur til aukningu ríkisútgjalda verði einnig að horfast í augu við þann vanda hvernig eigi að afla fjármunanna til þeirra breytinga. Að því er einkum varðar framkvæmdarvaldið hef ég lagt til að fjárlagagerðin fari fram á grundvelli rammafjárlaga þar sem heildarupphæð fyrir hvert útgjaldaráðuneyti verði ákveðin fyrir fram og ráðuneytunum síðan falið að gera tillögur um útgjöldin innan þess ramma. Jafnframt verði samin og samþykkt á Alþingi fjárlagaáætlun til þriggja ára í senn og hún síðan notuð sem viðmiðun og grundvöllur fyrir fjárlagagerð hvers árs og grundvöllur að auknum stöðugleika í útgjaldaþróun ríkisins. Innan sérhvers ráðuneytis verði komið upp öflugum fjármálaskrifstofum sem annist undirbúning fjárlagagerðar í hverju ráðuneyti. Tel ég að reynslan af því starfi í þeim ráðuneytum þar sem slík starfsemi er nú þegar hafi verið mjög góð. Hlutverk, markmið og starfshætti ákveðins hluta allra ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja á að meta árlega frá grunni. Með slíkum hætti yrði að finna réttlætingu fyrir öllum útgjaldaliðum viðkomandi stofnana á reglulegu árabili, t.d. tvisvar sinnum á hverjum áratug og skera þá niður ella. Með því að taka fimmtung ríkisstofnana fyrir með þessum hætti yrði tryggt að ríkiskerfið allt væri endurmetið frá grunni tvisvar á áratug og komið í veg fyrir að vanabundin útgjöld sem e.t.v. eiga sér ekki lengur réttlætingu haldi áfram ár af ári. Ég hef einnig lagt til að ríkisreikningsnefnd verði falið að endurskoða og meta hvaða frekari úrbótum megi ná fram í gerð fjárlaga og ríkisreiknings. Að lokum tel ég að til að tryggja vandaða meðferð Alþingis á fjárlögum og fjáraukalögum og styrkja hlutverk og vald löggjafarþingsins á þessu sviði, sem ég vil gera og tel mig hafa sýnt í verki þann vilja, sé óhjákvæmilegt að taka til alvarlegrar athugunar breytingar á samkomudegi Alþingis, að Alþingi komi saman t.d. fyrri hluta septembermánaðar þannig að það hafi tæpan ársfjórðung eða svo til þess að fjalla um tekjufrv., til þess að fjalla um fjárlagafrv. fyrir nýtt ár og til þess að fjalla um fjáraukalagafrv. fyrir yfirstandandi ár. Ég tel nauðsynlegt að sú nefnd, sem sett hefur verið upp hér innan þingsins um breytingar á þingsköpum og hugsanlega sameiningu deilda þingsins, fjalli einnig um það hvort ekki geti náðst breið samstaða um að Alþingi komi fyrr saman, enda tel ég óeðlilegt að áfram sé haldið þeim gamla sið að marga mánuði á hverju ári starfi löggjafarþingið ekki. Það er óeðlilegt að ríkisstjórn geti setið kannski helming ársins án þess að hafa löggjafarþingið til þess að veita sér aðhald og til þess að vera eðlilegur lýðræðislegur völlur fyrir umræður og átök með lýðræðislegum hætti í landinu. Það er sérhverri ríkisstjórn óhollt, hverjir svo sem í henni sitja, að starfa helming ársins án þess að löggjafarþingið starfi. Það hlýtur þess vegna að vera nauðsynleg breyting, ekki bara út frá hagsmunum ríkisfjármálanna og betri vinnubragða á því sviði, heldur út frá sjónarmiði aukins lýðræðis í okkar landi, að breyta þeirri skipan sem hér hefur tíðkast um áratuga raðir og taka upp þann hátt sem tíðkast í nær öllum nágrannalöndum okkar, að þing sitji meginhluta ársins. Virðulegi forseti. Að lokum þetta. Við lifum á sögulegum tímum, tímum mikilla alþjóðlegra breytinga sem taka bæði til stjórnarhátta, heilla ríkjablokka, til valdahlutfallanna í heiminum og til heimsmyndar heillar kynslóðar. Þessar alþjóðlegu breytingar snerta auðvitað ekki síst efnahagsmálin, ríkisfjármálin, fjármál þjóðarinnar hverrar um sig og þeirra allra saman. Þær snerta viðskiptalífið í öllum sínum fjölbreytilegum myndum eins og við Íslendingar höfum orðið áþreifanlega varir við, nú síðast í rótgrónum síldarviðskiptum okkar við Sovétríkin. Þessi ár sem við lifum nú munu í sögubókum verða kennd við hrun kommúnismans. Það valdakerfi reyndist vera spilaborg og hrundi á nokkrum mánuðum með miklum skelli. Þau dramatísku tíðindi sem orðið hafa í austurvegi hafa hins vegar skyggt á önnur merkari tíðindi sem ekki hafa gerst með jafndramatískum hætti en eru hins vegar nú þegar farin að hafa jafnafdrifarík áhrif. Það er hrun kenningakerfis sem einnig var ætlað, líkt og blekkingakenningakerfi kommúnismans, að vera fagnaðarerindi um nýja veröld og eilífðarlausn á gömlum vandamálum. Við höfum nú á nokkrum missirum orðið vitni að fullkomnum ósigri hinnar óheftu markaðshyggju, nýfrjálshyggjunnar, eins og stefnan er kölluð af fylgismönnum sínum. Sjónarspili Reagans - áranna í Bandaríkjunum, þar sem þessi efnahagsstefna fékk að vera í fullum blóma, er lokið með einhverjum glæfralegasta fjárlagahalla í sögu stórveldanna allt frá dögum Loðvíks XVI. í Frakklandi. Þau Pótemkintjöld sem byggð voru upp í kringum peningastofnanir á tímabili nýfrjálshyggjunnar á átta ára valdaferli Reagan - stjórnarinnar og verðbréfaviðskipti þar vestra hafa hrunið með braki og brestum ofan á höfuðið á eigendum sínum og ofan á bakið á alþýðu Bandaríkjanna. Í Bretlandi, hinu mikla fyrirmyndarríki Margrétar Thatcher, er ástandið nú þannig að almenn fátækt hefur stóraukist á áratugnum en millistéttirnar sem fyrst nutu góðs af frjálshyggjustefnu Thatcher - stjórnarinnar stynja nú undan háum vöxtum, mikilli verðbólgu og óréttlátri skattlagningu. Jafnvel í Japan og víðar í Austur - Asíu eru hlutabréfamarkaðarnir hættir að vera það altari sem menn krjúpa við í lotningu og hafa orðið fyrir áföllum á síðustu mánuðum. Hinir frægu sjálfsprottnu viðskiptajöfrar í Wall Street og víðar, hetjur nýfrjálshyggjunnar, eru margir hverjir komnir undir lás og slá eða hafa hrunið með miklu brambolti. Á meðan þessu fer fram, þessu sögulega tvöfalda hruni kenningakerfanna, kenningakerfis kommúnismans og kenningakerfis nýfrjálshyggjunnar, vinnur lífssýn jafnaðarmanna á um allan heim: Fullt frelsi og valddreifing í efnahagslífi og stjórnmálum þar sem fulltrúar almannavaldsins marka rammann og stýra nauðsynlegu samráði allra helstu aðila í samfélaginu, þar sem samtök alþýðu og fulltrúar almannavaldsins móta grundvöll nútímasamfélags okkar, það velferðarkerfi fólksins sem kristallast í þjóðarsátt um samfélag jafnréttis og frelsis. Það er gömul áróðurstugga hægri manna að vinstri öflum sé ekki treystandi í rekstri, að vinstri menn geti svo sem verið ágætir í einstaka málum en þeir kunni hins vegar ekki að fara með peninga. Þessu mætti reyndar snúa auðveldlega upp á hægri menn, upp á Sjálfstfl. í íslenskum stjórnmálum á þessum áratug. Það sýnir reynslan, það sýnir sá vitnisburður sem nú blasir við. Aðstæður nú eru aðrar meðal vinstri flokka, ekki bara hér á Íslandi heldur meðal jafnaðarmanna um allan hinn vestræna heim. Þar er nú í sókn ábyrg vinstri stefna þar sem árangur skiptir meira máli en orð. Ég vísa hér t.d. til þýskra jafnaðarmanna, til fyrrverandi kommúnista á Ítalíu, til sósíalista í Frakklandi, til hins endurnýjaða verkamannaflokks í Bretlandi. Í þessum flokkum og hreyfingum er sú skoðun ríkjandi að traust fjármálastjórn sé undirstaða framfara og í raun sé fjármálastjórnin helsta verkfæri jafnréttisviðhorfa. Þetta á einnig við hér á landi og um þá ríkisstjórn sem hér situr. Ég lýsti því yfir, virðulegi forseti, í upphafi þessarar ræðu að það fjárlagafrv., sem ég mæli hér fyrir, gefi ekki tilefni til kosningafjárlaga í þeim neikvæða skilningi sem hefur verið lagður í það heiti. Hér er ekki um það að ræða að efnt sé til útgjaldaveislu af fullkomnu virðingarleysi fyrir stöðu ríkisfjármála eða efnahagslífsins á næstu missirum. Að því leyti er ekki hægt að líkja þessu frv. við hallafrv. sem þáv. fjmrh. og formaður Sjálfstfl., hv. þm. Þorsteinn Pálsson, flutti hér haustið fyrir síðustu kosningar fyrir fjórum árum. Hér er ekki heldur um það að ræða að lagðar séu til óraunhæfar skattalækkanir, að haldið sé að íslenskum almenningi þeim blekkingum að hægt sé að stórlækka skatta hér á landi án þess að það komi einhvers staðar alvarlega við niðurskurð ríkisútgjalda í velferðarkerfi, heilbrigðisstofnunum og skólakerfi. Það er ekki hægt að búa við þróað velferðarkerfi á þeim sviðum sem þjóðin vill hafa án þess að leggja fram þann kostnað í sameiginlegan sjóð sem þarf. Að því leyti er ekki heldur hægt að líkja þessu frv. við fjárlagafrv. sem fjmrh. Sjálfstfl. fluttu allt kjörtímabilið 1983 -- 1987, þau ár sem sérfræðingar OECD hafa nú reist um frægt minnismerki í opinberri skýrslu, þau ár sem Albert Guðmundsson og Þorsteinn Pálsson lækkuðu skattana án þess að skera niður útgjöldin, sköpuðu hættulegan hallarekstur í einhverju mesta góðæri sem hér hefur verið. Stefna sem gekk þvert á þá hagstjórnarleið sem vestrænir hagfræðingar og heilbrigð skynsemi hafa búið til. En e.t.v. er þetta frv. í raun kosningafrv. í þeim skilningi að því er ætlað að endurspegla þá efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem hú hefur leitt til tímamóta í íslensku efnahagslífi, þá efnahagsstefnu sem ég og minn flokkur og ríkisstjórnin öll er reiðubúin að leggja undir dóm Íslendinga í næstu kosningum. Valið milli þess hvort menn vilja hverfa aftur til óstjórnarinnar í ríkisfjármálum og efnahagsmálum sem hér var, sérstaklega á árunum 1985 -- 1988 þegar Sjálfstfl. var í forsæti, eða hvort menn vilja halda áfram á þeirri braut sem ég hef hér lýst í þessari ræðu og skilar nú þeim óumdeilanlega árangri sem blasir við hverjum manni. Ég er þess fullviss að það er ekki meiri hluti á Íslandi til þess að snúa til baka til þeirrar stefnu sem Sjálfstfl. hélt fram og sýndi í verki á árunum 1985 -- 1987. Því ef Sjálfstfl. fylgir á næstu árum og kemst til valda á þeirri stefnu þá verður þessi mikli efnahagslegi árangur lagður í rúst. Það sýnir sagan, það sýnir reynslan, það sýnir hinn óháði dómur OECD. Þvert á móti krefst þjóðarhagur þess nú að á næstu missirum og árum verði það sameiginlegt verkefni helstu aðila í samfélaginu að tryggja þennan árangur, að halda inn á braut efnahagslegs stöðugleika, nýsköpunar í atvinnulífi og skynsamlegrar hagstjórnar. Aðgerðirnar undanfarandi hálft annað ár hafa skapað nýjar forsendur fyrir öflugt og réttlátt samfélag, nýjar forsendur fyrir betri lífskjör, nýjar forsendur til félagslegra og menningarlegra landvinninga. Það fjárlagafrv. sem ég mæli hér fyrir getur þess vegna orðið hornsteinn að því að þessum markmiðum verði fylgt inn í framtíðartímabil í íslenskum stjórnmálum. Virðulegi forseti. Ég legg að svo mæltu til að fjárlagafrv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjvn.

Pálmi Jónsson : Virðulegi forseti. Fjárlagafrv. fyrir árið 1991 er nú komið til 1. umr. hér á Alþingi. Hæstv. fjmrh. hefur flutt sína ræðu og hann virtist tala fyrir hönd jafnaðarmanna. Þingheimur hefur orðið vitni að leikþætti. Enn á ný segist hæstv. fjmrh. vera að leggja nýjan grundvöll að jafnvægi í ríkisfjármálum. Enn á ný segir hæstv. fjmrh. að hann sé að leggja hornstein að stöðugleika í efnahagslífinu. Enn á ný flytur hæstv. fjmrh. fjárlagafrv. sem hann er að reyna að telja öðrum trú um að eigi þessar einkunnir skilið. Leiksýning hæstv. fjmrh. var fólgin í því að vefja ríkisfjármálin inn í glanspappír og mála síðan utan á þennan pappír fallegar myndir til að sýna hv. Alþingi og fólkinu í landinu. Þegar glanspappírinn er á hinn bóginn tekinn utan af innihaldinu kemur raunveruleikinn í ljós. Sá raunveruleiki birtir á ýmsan máta ískyggilega framtíðarsýn. Hann sýnir okkur að þetta fjárlagafrv. rís ekki undir því að kallast nýr hornsteinn að stöðugleika í efnahagslífi né grundvöllur að jafnvægi í fjármálum ríkisins. Svo var heldur ekki um þau fjárlagafrv. fyrri sem þessi hæstv. ráðherra hefur flutt. Áður en ég hef að lýsa megineinkennum þessa fjárlagafrv. og tengslum þess við þróun ríkisfjármála á allra síðustu árum þykir mér rétt með tilliti til ræðu hæstv. ráðherra að fara örfáum orðum almennt um efnahagsumhverfið. Þrátt fyrir óstjórn í fjármálum ríkisins er nú að ýmsu leyti bjartara yfir en var fyrir ári. Eftir að aðilar vinnumarkaðarins höfðu snemma á þessu ári mótað nýjan efnahagsgrundvöll sem gengur undir nafninu þjóðarsátt hefur náðst meiri stöðugleiki í verðlagsþróun hér á landi en verið hefur um langt skeið. Vegna hins nýja efnahagsgrundvallar og með tilliti til batnandi verðlags á afurðum okkar erlendis er staða útflutningsgreinanna betri en var fyrir ári síðan. Segja má að þetta hafi gerst þrátt fyrir ríkisstjórnina en ekki fyrir hennar tilverknað nema að litlu leyti. Hæstv. ríkisstjórn hælir sér af þessu ástandi og telur það sér að þakka. Hæstv. ríkisstjórn hafði fyrir ári síðan lagt upp sinn efnahagsgrundvöll fyrir þjóðina. Sá efnahagsgrundvöllur boðaði verulegar verðlagshækkanir á þessu ári. Hann boðaði einnig að kaupmáttur launafólks í landinu mundi lækka um 5,5% ofan á alla þá lækkun kaupmáttar sem orðið hafði á árunum á undan í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Það má enn rifja upp að frá 1988 hefur kaupmáttur launafólks lækkað um 17% og frá árinu 1987 hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna launafólks lækkað um 21%. Ef efnahagsgrunnur hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. fjmrh. sem hér var að ljúka máli sínu hefði orðið ráðandi á þessu ári, þá má vænta þess að þessi áætlun ríkisstjórnarinnar hefði gengið eftir og kaupmáttur launafólks og ráðstöfunartekna þess hefði lækkað um 26% frá árinu 1987. Þessu vildu aðilar launa - og vinnumarkaðarins ekki una, sem ekki var von. Þeir tóku því ráðin í sínar hendur og mynduðu nýjan efnahagsgrundvöll og tóku um leið ráðin af hæstv. ríkisstjórn. Hæstv. ríkisstjórn varð síðan nauðug viljug að koma til liðs til að þetta gæti gengið fram þó í smáu væri. Nú hefur það gerst, vegna þessara atburða í íslensku þjóðlífi á fyrri mánuðum þessa árs, að náðst hefur betra jafnvægi en fyrr. Ekki hefur orðið rýrnun kaupmáttar á þessu ári, raunar fremur hið gagnstæða þó í litlu sé. Það var ekki fyrir gerðir þessarar hæstv. ríkisstjórnar né þessa hæstv. ráðherra. Það var fyrir það að aðilar úti í þjóðfélaginu, ríkisstjórninni óviðkomandi, aðilar vinnumarkaðarins tóku ráðin í sínar hendur og fengu almennan stuðning í þjóðfélaginu til að koma því fram. Það er því í hæsta máta einkennilegt þegar hæstv. fjmrh. lofar ríkisstjórnina og sína fjármálastjórn með þeim hætti að segja að þetta sé henni að þakka. Ég vil gjarnan taka það fram að það verður eitt hið allra þýðingarmesta viðfangsefni íslenskra stjórnmála á komandi tímum að leitast við að tryggja að hér verði ekki um stundarfyrirbrigði að ræða. Þrátt fyrir þetta er staða margra fyrirtækja of veik og önnur eru í algerri úlfakreppu vegna langvarandi hallarekstrar. En þrátt fyrir það að þessi árangur hafi náðst spáir ríkisstjórnin því að atvinnuleysi á næsta ári verði 2,25%, eða meira en á þessu ári. Og við skulum heldur ekki gleyma því að í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur verið sett landsmet í skuldasöfnun okkar við útlönd, þannig að erlendar skuldir eru nú um 50% af landsframleiðslu. Samtímis hefur greiðslubyrði af erlendum lánum hækkað hrikalega á síðustu árum og því er spáð að hún hækki enn á næsta ári um liðlega 2% og verði 21,7% af útflutningstekjum. Þessa alvarlegu stöðu þjóðarbúsins út á við er rétt að hafa í huga um leið og við erum að skoða þær meginlínur sem birtast í því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu. Eftir að glansumbúðum fjmrh. er flett utan af fjármálum ríkisins og fjárlagafrv. blasir raunveruleikinn við meðal annars á eftirfarandi hátt: 1. Frv. er lagt fram með 3,7 milljarða halla. Heitstrengingar fjmrh. um jafnvægi í rekstri ríkissjóðs hafa snúist upp í andhverfu sína. 2. Samansafnaður halli ríkissjóðs á fjórum árum, 1988 -- 1991, miðað við verðlag fjárlagafrv. nemur nálega 27 milljörðum kr. Miðað við fyrri reynslu á sú tala eftir að hækka við afgreiðslu og framkvæmd fjárlaga fyrir næsta ár og við lok þessa fjárlagaárs. 3. Þessi gífurlegi hallarekstur á drýgsta þáttinn í því að vaxtagreiðslur A-hluta ríkissjóðs verða á næsta ári 9 -- 10 milljarðar kr. 4. Tekjur ríkissjóðs, þ.e. skattar á þjóðina, fara vaxandi á næsta ári, þrátt fyrir að öðru sé haldið fram með villandi samanburði í fjárlagafrv. Þetta bætist við 13 milljarða skattahækkun næstu þrjú árin á undan, 1988 -- 1990. Hækkun skatta á næsta ári verður fyrst og fremst á tekjuskatti einstaklinga og fyrirtækja og með stórhækkun á launatengdum gjöldum atvinnulífsins, sem ætlunin er að steypa saman í eitt svokallað tryggingaiðgjald. 6. Hinn nýi hafnarskattur og fleiri tekjupóstar ríkisins en áður hefur tíðkast koma ekki fram í tekjuyfirliti A-hluta frv. heldur er þeim smeygt inn í uppgjör á fjárhag einstakra stofnana. 7. Útgjöld ríkissjóðs hafa vaxið meira en tekjurnar í tíð núverandi ríkisstjórnar. Frv. boðar þar enga stefnubreytingu. 8. Umsvif ríkiskerfisins halda áfram að vaxa. Launaútgjöld frv. virðast tákna fjölgun ríkisstarfsmanna um allt að 400 á næsta ári. Á hinn bóginn eru enn skorin niður framlög til opinberra framkvæmda, félagslegra sjóða og atvinnuvega. Sérmerktum tekjustofnum sem ríkissjóður innheimtir er ekki skilað til samræmis við það sem lög kveða á um. 9. Frv. boðar gífurlegan vanda í fjármálum ríkisins á komandi árum vegna skuldbindinga af hálfu ríkisstjórnarinnar sem þá falla í gjalddaga og vegna þýðingarmikilla sjóða sem eru komnir að fótum fram. Fjmrh. viðurkennir að það geti tekið tvö til þrjú kjörtímabil að vinna ríkissjóð út úr þessum þætti af þeim vandamálum sem núverandi ríkisstjórn skilur eftir sig. Þetta eru nokkrir drættir í ásýnd ríkisfjármála þegar glansumbúðum fjármálaráðherrans hefur verið svipt í burtu. Sum af þessum meginatriðum liggja í augum uppi. Önnur þarfnast nánari skýringa. Enn fremur eru fjöldamörg einstök atriði frv. þess efnis að nauðsynlegt er að vekja á þeim athygli. Þó að vikið verði að nokkrum þeirra hér á eftir verða þau nánar tekin til meðferðar við 2. umr., svo sem eðlilegt má teljast. Þegar núverandi ríkisstjórn settist að völdum á haustdögum 1988 hóf hæstv. fjmrh. starf sitt í fjmrn. með því að ausa fé úr ríkissjóði á báðar hendur umfram það sem fjárlög heimiluðu. Afleiðingin varð gífurlegur hallarekstur ríkissjóðs á því ári. Þegar hann síðan á þeim haustdögum 1988 lagði fram sitt fyrsta fjárlagafrv. þá skyldu nú verða mikil þáttaskil. Þá lagði hann sinn fyrsta hornstein að jöfnuði í fjármálum ríkisins. Stefnan var skýr og afdráttarlaus. Hallarekstri ríkissjóðs skyldi ljúka, aðhald og rekstrarafgangur skyldi taka við af eyðslu og sóun. Fjárlagafrv. var þá lagt fram með góðum rekstrarafgangi og Alþingi afgreiddi fjárlögin í samræmi við það. Samt fór það svo á árinu 1989 að stefnunni var ekki fylgt, hornsteinninn reyndist orðin tóm. Aðhaldið brást, eyðslan og útþensla ríkisútgjaldanna hélt áfram. Afleiðingin varð 7,4 milljarða halli á verðlagi núverandi fjárlagafrv. Ekki þurfti nema þetta eina ár til þess að hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn gæfist algerlega upp við að reyna að ná jöfnuði, hvað þá rekstrarafgangi, í fjármálum ríkisins. Fjárlagafrv. fyrir þetta ár var fyrir ári síðan lagt fram með tæplega 3 milljarða kr. halla og því er spáð af fjmrn. að halli á ríkissjóði á þessu ári verði í kringum 5 milljarðar. Við getum þá að sinni látið liggja á milli hluta færslu á skuldum frystideildar Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, sem á þessu ári verða teknar á ríkissjóð, og útúrsnúninga hæstv. ráðherra í sjónvarpinu um það mál í gærkvöldi. Að þessu sinni leggur hæstv. fjmrh. fram fjárlagafrv. með 3,7 milljarða halla og segir um leið að halli á ríkissjóði fari nú lækkandi. Allt er það nú miklum vafa undirorpið. Reynslan af fjármálastjórninni síðustu árin bendir raunar til hins gagnstæða, því mey skal að morgni lofa en fjárlagafrv. að ári, eins og hv. þm. Geir Gunnarsson sagði eitt sinn. Þetta yfirlit sýnir þó að stefnumál þessa hæstv. ráðherra um jöfnuð í rekstri ríkissjóðs, að ekki sé talað um rekstrarafgang, stóðu ekki nema fáar vikur og hornsteinar hans frá því í fyrra og hittiðfyrra hafa reynst hjóm eitt. Trúir því einhver þegar hæstv. ráðherra leggur nú fram fjárlagafrv. með meiri halla en í fyrra að þá reynist það traustari hornsteinn en hinir fyrri? Að nú reynist það leiða til þess að halli á rekstri ríkissjóðs fari lækkandi. Auðvelt er að leiða getur að hinu gagnstæða. Hæstv. ráðherra gagnrýndi hér í ræðu sinni fjármálastjórn í tíð okkar sjálfstæðismanna. Og hann gagnrýndi hagstjórn sem verið hafði við lýði á miðjum síðasta áratug og hvernig haldið hefði verið á þeim tíma á málum ríkissjóðs. Ef litið er á greiðsluyfirlit A - hluta ríkissjóðs frá þessum tíma sést að árið 1984 voru tekjur ríkissjóðs 25,2% af vergri landsframleiðslu. En gjöldin voru 24,5% af vergri landsframleiðslu. Rekstrarafgangur ríkissjóðs var þá 0,8% af vergri landsframleiðslu. Skyldi ekki þetta vera eitthvað annað en sá samfelldi hallarekstur sem hæstv. fjmrh. núv. hefur staðið fyrir? Að vísu varð nokkur halli á rekstri ríkissjóðs á árunum þar á eftir. En ef litið er á hvernig tekjur og gjöld ríkissjóðs hafa þróast í stórum dráttum frá þessu tímabili sést það að til að mynda árið 1984, sem ég nefndi áðan, voru tekjur ríkissjóðs 25,2% af landsframleiðslu en voru 27% árið 1989 og 27,6% á árinu 1990 samkvæmt spám. Ég mun rekja hér á eftir hvernig tekjur fjárlagafrv. líta út. Gjöldin hafa einnig hækkað stórkostlega eða meira en tekjurnar frá því á þessum tíma, því þá voru útgjöld ríkissjóðs 24,5% af landsframleiðslu en eru nú á þessu ári áætluð 29,1% af landsframleiðslu. Og stóra stökkið verður í þessum efnum bæði að því er lýtur að tekjum ríkissjóðs og útgjöldum þegar hæstv. núv. fjmrh. kemur í fjármálaráðherraembættið. Hann á þann vafasama heiður að hafa sprengt upp skattheimtu í landinu og aukið hana stórkostlega, en þó um leið aukið útgjöld ríkissjóðs meira, þannig að skattheimtan á landsmenn hefur ekki orðið til þess að jafna afkomu ríkissjóðs heldur hefur það líka mistekist. Svo kemur þessi hæstv. ráðherra hér í dag ferð eftir ferð í ræðustól á Alþingi og ræðst að okkur sjálfstæðismönnum og okkar mönnum fyrir fjármálastjórn á miðjum síðasta áratug. Ég held að honum væri hollt að líta betur í eigin barm. Ég sagði áðan að tekjur ríkissjóðs, þ.e. skattar á þjóðina, færu vaxandi á næsta ári miðað við fjárlagafrv. þrátt fyrir að öðru sé haldið fram í frv. sjálfu með villandi samanburði. Í fjárlagafrv. eru heildartekjur ríkissjóðs, sem reiknaðar eru á A - hluta, tæpir 100 milljarðar kr. og hækka heildartekjur þessa árs um 7,5% frá nýlegri áætlun meðan verðlagshækkanir milli ára eru reiknaðar 7%. Séu tekjur ríkissjóðs í fjárlagafrv. nú hins vegar miðaðar við fjárlög fyrir árið 1990 hækka þær um 10,6 milljarða, eða tæplega 12%. Reynslan sýnir að tekjur ríkissjóðs og útgjöld hækka á fjárlagaárinu og því afar hæpið að gera hlutfallslegan samanburð á áætlun um tekjur svo síðla ársins sem nú er gert annars vegar og fjárlagafrv. fyrir næsta ár hins vegar. Til þess að sanna þetta er ástæða til þess að rifja upp að í frv. til fjárlaga fyrir yfirstandandi ár var gert ráð fyrir því að tekjur ríkissjóðs lækkuðu að raungildi frá árinu á undan um 1,5 milljarða kr. Reyndin er hins vegar sú miðað við þá áætlun sem nú liggur fyrir að tekjurnar hækki að raungildi frá árinu á undan um 2,5 milljarða kr. en lækki ekki um 1,5. Þetta bendir því þegar til þess að um verulega skattahækkun verði að ræða á næsta ári en ekki hið gagnstæða. Því má svo bæta við að þegar fjárlagafrv. var lagt fram fyrir ári gumaði hæstv. fjmrh. mjög af því að gert væri ráð fyrir að útgjöldin lækkuðu frá árinu á undan um 4 milljarða kr. að raungildi. Þetta stenst nú ekki frekar en aðrir hornsteinar þessa hæstv. ráðherra. Reyndin er sú miðað við áætlanir ríkisstjórnarinnar sjálfrar um útgjöld ríkissjóðs á þessu ári að gjöldin hækka um 5 milljarða kr. að raungildi frá því árið á undan en lækki ekki um 4 milljarða. Þetta er eitt dæmið um snilld þessa hæstv. fjmrh. í fjmrn. Það sem mesta athygli vekur í tekjuyfirliti fjárlagafrv. er að tekjuskattar hækka frá fjárlögum fyrir þetta ár um 20,6% og þau launatengdu gjöld atvinnulífsins sem nú eiga að mynda hið svokallaða tryggingaiðgjald eiga að hækka frá fjárlögum í fyrra um 34,3%. Hæstv. fjmrh. vitnaði í grg. með fjárlagafrv. varðandi tryggingaiðgjald þar sem vikið er að því að álag á þetta tryggingaiðgjald verði hugsað til þess að mæta auknum kostnaði ríkisins vegna ýmiss konar þjónustu við sveitarfélög, sérstaklega hin stærri. Hins vegar komi einnig til greina að í stað álagsins komi aukin þátttaka sveitarfélaga í þessum kostnaði. Nú vil ég gjarnan spyrja hæstv. ráðherra: Um hvaða þjónustu er verið að ræða og um hvaða þátttöku sveitarfélaga í kostnaði er einnig verið að ræða? Hvaða þátttaka er það í kostnaði ríkisins sem sveitarfélögin ættu að taka að sér miðað við þessa framsetningu? Ég vil svo einnig vekja á því athygli að Póstur og sími á að innheimta í póstburðargjöldum og símgjöldum 550 millj. kr. á næsta ári sem eiga að renna beint í ríkissjóð. Með þessu er þó ekki öll sagan sögð. Hinn nýi hafnarskattur, 560 millj. kr., skattur á sláturleyfishafa vegna yfirmats á sláturafurðum og svokallaðar ICAO-tekjur frá Alþjóðaflugmálastofnuninni eru nú ekki reiknaðar inn í tekjuyfirlit A-hluta ríkissjóðs. Hér er um að ræða 970 millj. kr. sem haldið er utan við tekjuyfirlit ríkissjóðs og koma ekki inn í samanburð á tekjum ríkissjóðs, þ.e. sköttum á þjóðina á milli ára. Þess í stað eru þessir skattar og þessar tekjur færðar sem sértekjur inn á hlutaðeigandi stofnanir og þannig leynt í skattasamanburðinum. Sömu sögu er raunar einnig að segja um flugvallargjald sem er tekjustofn í flugmálaáætlun. Það er ekki fært með tekjum ríkissjóðs heldur fært sem sértekjur hjá Flugmálastjórn. Þetta hefur auðvitað þau áhrif að samanburður á milli ára varðandi tekjur ríkissjóðs, þ.e. skatta á þjóðina, er villandi. Ég lýsi ánægju minni með þá yfirlýsingu hæstv. fjmrh. að hann skuli ætla að efna til ráðstefnu síðar í vetur með sérfræðingum frá OECD. Þær aðferðir sem notaðar eru m.a. í þessu fjárlagafrv. og fela í sér villandi samanburð á tekjum, þ.e. sköttum á þjóðina, á milli ára koma þá væntanlega til umræðu og verða bornar undir þá sérfræðinga. Það er hins vegar rangt hjá hæstv. fjmrh. að yfirlit yfir skatta í OECD - löndum, þar á meðal Íslandi, hafi ekki legið fyrir fyrr en nú á þessu ári. Að hæstv. fjmrh. hafi fundið þetta upp af snilld sinni. Þessi skattayfirlit hafa legið fyrir til fjölda margra ára. Ég ítreka það að samanburður um tekjur ríkissjóðs þ.e. skatta á þjóðina, er því villandi og skattahækkun er veruleg þó hinu gagnstæða sé haldið fram. Þar ofan í kaupið er stefnan ekki gæfuleg. Í fyrsta lagi tel ég það rangt að ríkissjóður leggi skatt á þá sem nota hafnirnar, þ.e. fiskiskip og vöruflutninga, og hlýtur þannig að leggjast á atvinnulífið úti á landsbyggðinni og á vöruverð. Í annan stað er það meira en hæpið að ætlast til þess að Hafnamálastofnun innheimti þessa skatta af höfnum landsins og þaðan eigi síðan að deila peningunum út. Þetta hlýtur að auka kostnað hjá Hafnamálastofnun sem þarf að koma sér upp innheimtudeild og sérstakri gjaldadeild til þess að annast þessi málefni. Reynslan af að færa flugvallargjaldið sem sértekjur hjá Flugmálastjórn sýnist ekki ætla að verða góð, miðað við erindi sem fjvn. hefur fengið frá Flugmálastjórn og komið hefur til umræðu á Alþingi, þar sem því eru gerðir skórnir að Flugmálastjórn og e.t.v. flugráð og hæstv. samgrh. hundsi ákvarðanir Alþingis við afgreiðslu flugmálaáætlunar sl. vor. Er því líkast að sú stofnun líti nú orðið á sig sem sjálfseignarstofnun. Ég vildi ekki sjá hafnamálin í þeim farvegi. Í tekjuyfirliti ríkissjóðs er gert ráð fyrir 700 millj. kr. í jöfnunargjald enda þótt því hafi verið marglýst yfir að þetta jöfnunargjald yrði fellt niður. Líkur benda hins vegar til þess að jöfnunargjaldið skili miklu stærri fjárhæðum en þarna er tilgreint að öllu óbreyttu. Verði lögum ekki breytt má gera ráð fyrir því að jöfnunargjaldið skili á næsta ári í ríkissjóð, ekki 700 millj. heldur 1100 -- 1200 millj. kr. Ræð ég það m.a. af líkum, því að á þessu ári var gert ráð fyrir að jöfnunargjaldið skilaði til ríkissjóðs 500 millj. kr. en það virðist ætla að skila 1 milljarði. Með því að halda áfram innheimtu jöfnunargjalds er verið að bregðast þeim fyrirheitum, margítrekuðum fyrirheitum, sem gefin hafa verið auk þess sem þarna er verið að leyna tekjum miðað við það að óbreytt lög gildi um jöfnunargjaldið. Gífurleg skattahækkun síðustu ára, sem í þrjú ár, 1988 -- 1990, hefur vaxið um 13 milljarða kr., heldur því áfram en er ekki að stöðvast. Við hlýddum hér á í ræðu hæstv. ráðherra margvísleg áform hans um skattkerfisbreytingar sem í flestum tilvikum mundu verða notaðar til þess að þyngja skattbyrði á þjóðina ef hann fengi að ráða. Ef hann fengi aðstöðu til þess í ríkisstjórn á næsta kjörtímabili að fara áfram með stjórn ríkisfjármála þarf ekki að því að spyrja, þá mundu skattar á þjóðina verða þyngdir að miklum mun og það væri verið um leið að fela þá inni í skattkerfisbreytingum og tilfæringum, eins og verið er að gera í þessu fjárlagafrv. Þetta sjá allir sem fylgst hafa með störfum þessa hæstv. ráðherra og allir þeir sem kunna að lesa í gegn þau gögn sem frá honum koma. Við sjálfstæðismenn gagnrýnum þessar miklu skattahækkanir. Við teljum einnig að skattar eigi að koma fram í tekjuyfirliti A - hluta ríkissjóðs en þeim eigi ekki að leyna í samanburðartölum með því að fela þá inni í fjárhag einstakra stofnana. Stefna ríkisstjórnarinnar að hækka skatta til að ná jöfnuði í ríkisfjármálum hefur mistekist því útgjöldin hafa vaxið enn þá hraðar en tekjurnar. Ég vil taka það fram að ég tel að það þurfi að gera margvíslegar leiðréttingar á framkvæmd ríkisfjármála. Sumt af því sem fjmrh. nefndi í því efni getur komið til athugunar, annað ekki, að mínum dómi, og skal ég ekki fara nánar út í það. En hluti af þessum lagfæringum í sambandi við framkvæmd ríkisfjármála var flutt í frv. sem fjvn. í heild stóð að á síðasta Alþingi. Liðsmenn ríkisstjórnarinnar komu þá í veg fyrir það að þetta frv. næði afgreiðslu þrátt fyrir það að það væri flutt af fulltrúum allra flokka sem sæti eiga í fjvn. Og ríkisstjórnin virðist nú ætla að beita áhrifum sínum til þess að þetta frv. sé svæft en fái ekki að koma fyrir Alþingi með eðlilegum hætti. Ég hlýt að spyrja hæstv. fjmrh. og raunar hv. formann fjvn. hvað þessu líði. Við sjálfstæðismenn teljum óhjákvæmilegt að stöðva útþenslu ríkiskerfisins og ná raunverulegum sparnaði sem hefjist hjá ráðherrunum sjálfum. Þar hefur eyðslan vaxið mest og hvað höfðingjarnir hafast að hinir ætla sér leyfist það. Við viðurkennum að við gífurlegan vanda er að etja eftir óstjórn núverandi valdhafa. En á þessum vanda verður að taka og við sjálfstæðismenn erum reiðubúnir til þess að ráðast að því verki. Í umræðum um svokallaða stefnuræðu forsrh. sagði hv. þm. Jón Kristjánsson að Sjálfstfl. hefði ekki skýra stefnu og bætti við: ,,Varðandi ríkisfjármál er haldið uppi almennu snakki um skattpíningu, en tekið undir hverja kröfu til aukinna útgjalda ríkissjóðs``. Ég lýsi því yfir að þessi orð hv. þm. eru bull. Í tíð núverandi ríkisstjórnar hafa fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn. og á Alþingi ekki flutt eina einustu tillögu til hækkunar á útgjöldum ríkissjóðs. Við fluttum á hinn bóginn brtt. við fjáraukalagafrv. ríkisstjórnarinnar sl. vetur, en þær fólu í sér aukinn niðurskurð á útgjöldum ríkissjóðs en ekki hið gagnstæða. Auk ósanninda sem í orðum hv. þm. felast er það svo næsta hlálegt þegar Framsóknarþingmaður er að brigsla öðrum um óskýra stefnu. Samkvæmt fjárlagafrv. hækka útgjöld ríkissjóðs á næsta ári um 10,4% frá fjárlögum þessa árs sem er rúmlega 3% meira en verðlagshækkun á milli ára. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni hér áðan að um lækkun útgjalda væri að ræða um 1%. Þá visku fékk hann með því að bera saman útgjöld fjárlagafrv. og áætlun um útkomu þessa árs. Ég hef áður sýnt fram á hversu villandi slíkur samanburður er. Ég minni enn á í þessu sambandi að þegar frv. var lagt fram í fyrra var ætlast til að ríkisútgjöldin lækkuðu um 4 milljarða að raungildi en staðreyndin varð sú að þau aukast um 5 milljarða að raungildi. Það er því ljóst að umsvif ríkiskerfisins fara enn vaxandi. Hækkun útgjalda er að sjálfsögðu mjög misjöfn eftir einstökum gjaldaliðum. Ríkisumsvifin mælast ekki hvað síst með launaútgjöldum en gert er ráð fyrir því að laun hækki frá fjárlögum þessa árs um 15,2%. Þegar búið er að draga frá þeirri tölu samningsbundnar launahækkanir á næsta ári má reikna með að það þýði ígildi allt að 400 nýrra starfa hjá ríkinu. Á hinn bóginn er gert ráð fyrir því í frv. að samdráttur í opinberri fjárfestingu verði um 2% og er þar enn höggvið í sama knérunn og fyrr. Framlög til verklegra framkvæmda eru alltaf að minnka. Framlög til samfélagslegra sjóða eru skert, þrengt er að hagsmunum atvinnuvega og mjög skortir á að gert sé ráð fyrir í frv. að gera upp við sveitarfélögin, eins og til hefur verið ætlast. Í því sambandi þykir mér ástæða til að spyrjast fyrir um framkvæmd á heimildarákvæði í 6. gr. núgildandi fjárlaga þar sem kveðið er á um heimild til þess að semja við sveitarfélög með yfir 10.000 íbúa um greiðslu á hluta ríkissjóðs í kaupum eða framkvæmdum til að ljúka brýnum sameiginlegum verkefnum o.s.frv. Ég hef ástæðu til að ætla að það samkomulag sem varð á milli hæstv. fjmrh. og fjvn. annars vegar og til að mynda þingmanna úr Reykjavíkurkjördæmi og sumra annarra hins vegar um þetta efni hafi ekki verið framkvæmt. Og ég hlýt að spyrja: Hvað líður þessu viðfangsefni? Svo langt gengur ríkisstjórnin í þessu frv. að ekki er til þess ætlast að ríkissjóður skili 95 millj. kr. af sóknargjöldum sem ríkið innheimtir fyrir kirkjuna. Spyrja má hvað þeir séu almennt kallaðir sem taka að sér að innheimta fé fyrir annan aðila og skila síðan ekki nema hluta af því. Svari hver sem vill. Í frv. er gert ráð fyrir því að ná sparnaði í lyfjakostnaði um 500 -- 600 millj. kr. án þess að gerð sé grein fyrir því hvernig það er hugsað. Þetta virðist a.m.k. við fyrstu sýn vera þeim mun ólíklegra þegar þess er gætt að lyfjakostnður fer a.m.k. sömu fjárhæð fram úr áætlun, fram úr fjárlögum, á þessu ári. Framlag ríkissjóðs til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og til Lífeyrissjóðs hjúkrunarkvenna er skert um 573 millj. kr. Og í niðurgreiðsluliðinn vantar líklega 400 -- 500 millj. kr. til þess að niðurgreiðsluhlutfallið haldist óbreytt á næsta ári. Enn hef ég þó ekki fengið svör við fyrirspurnum mínum um þetta efni frá fjmrn. Út yfir tekur þó meðferðin á höfnunum. Þrátt fyrir áætlanir um að leggja á hinn nýja skatt er gert ráð fyrir að framkvæmdafé hafna verði einungis 315 millj. kr. á næsta ári eða mun lægra en það hefur verið í mörg ár. Slíkar kveðjur til þessara lífæða atvinnulífs og byggðar um land allt ættu að verða minnisstæðar. Breytingar á uppsetningu gjaldaliða í frv. og tilfærslur á milli einstakra fjárlagaliða eru óvenjulega miklar að þessu sinni og gera allan samanburð milli einstakra liða á gjaldahlið frv. erfiðan. Sem dæmi um þetta má nefna að sjúkrahúsum í Reykjavík er steypt saman í eitt, á einn fjárlagalið. Síðan á að stofna svokallað samstarfs - og þróunarráð sem á að fá það verkefni að skipta fjárveitingum á milli sjúkrahúsanna og taka þar með að sér verkefni sem til þessa hefur verið unnið af Alþingi. Þetta er víst það sem hæstv. fjmrh. kallar að auka sjálfstæði stofnana. Að mínum dómi eru það öfugmæli. Og óvíst er hver vinningur er að slíku starfi miðað við það að eitthvað kostar það að setja á laggir nýtt ráð til að annast það verkefni sem til þessa hefur verið unnið hér á hinu háa Alþingi. Í fjárlagafrv. fær hið nýja og þarflausa umhvrn. til ráðstöfunar samkvæmt áætlun um 418 millj. kr. Ógreinilegt er á hvern hátt sparnaður kemur fram á móti hjá þeim ráðuneytum sem láta af hendi starfsemi yfir til þessa nýja ráðuneytis. Hitt er ljóst að áfram heldur sama þróun og fyrr, að kostnaður eykst við aðalskrifstofur ráðherranna sjálfra. Og að öðru leyti vex sem fyrr kostnaður við þau verkefni sem næst ráðherrunum sjálfum standa. Hinir sem fjær eru mega víða hvar búa við skertan hlut. Þótt enn hafi ekki verið farið yfir málefni sjóða og ríkisfyrirtækja í B - hluta á vegum fjvn. sést í grg. frv. að þar er áætluð fjárvöntun um 800 millj. kr. til þess að jafnvægi geti orðið í fjármunahreyfingum. Æskilegt væri að fá upplýsingar um hvernig þessari fjárvöntun verði mætt. Enn fremur kemur fram að Skipaútgerð ríkisins er ekki ætlað að bera kostnað af vanskilaskuldum sínum við ríkissjóð og Ríkisábyrgðasjóð, en þær námu á síðustu áramótum 586 millj. kr. Eins og ég sagði boðar fjárlagafrv. gífurlegan vanda í fjármálum ríkisins sem velt er á herðar framtíðarinnar. Þetta gerist í fyrsta lagi með þeirri gríðarlegu skuldabyrði sem safnast hefur saman við hallareksturinn á undangengnum árum. Í öðru lagi með þeim starfsháttum ríkisstjórnarinnar að greiða út lögboðin framlög úr ríkissjóði með skuldabréfum sem koma til gjalda á næstu árum eftir að ríkisstjórnin er farin frá. Í þriðja lagi með því að þýðingarmiklir sjóðir, sem sækja styrk sinn til framlaga úr ríkissjóði og ríkissjóður ber ábyrgð á, hafa verið vanræktir svo í tíð núverandi ríkisstjórnar að þeir eru að éta upp sitt eigið fé eða eru jafnvel að komast í þrot. Skýrasta dæmi á þessum vettvangi er um húsnæðissjóðina en húsnæðiskerfið sem á þeim byggir er nú að heita má í rúst. Í fyrsta skipti frá upphafi Byggingarsjóðs ríkisins er nú ekki gert ráð fyrir að leggja honum til eina einustu krónu úr ríkissjóði, en sá sjóður þyrfti á næsta ári að fá framlag sem nemur 1,1 milljarði kr. til þess að halda í horfinu með eigið fé. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um byggingarsjóðina kemur fram hvert ástand þeirra raunverulega er. Ef útlánastarfsemi sjóðanna væri nú stöðvuð og framlög ríkissjóðs sömuleiðis þá þyrfti ríkissjóður eigi að síður að greiða 62 milljarða kr. á árinu 2028 til að gera upp skuldir við lánardrottna. Þetta er framtíðarsýn sem núv. hæstv. ríkisstjórn skilur eftir í málefnum þessara sjóða. Þrátt fyrir þetta verður á hinn bóginn ekki sagt að áætlanir um rekstrargjöld og launakostnað við stjórn sjóðanna séu skornar við nögl því að til þeirra hluta eru áætlaðar 410 millj. í fjárlagafrv. Ýmsir aðrir sjóðir eru að ganga verulega á sitt eigið fé eða eyða því. Að mati stjórnar Byggðastofnunar þyrfti Byggðasjóður að fá í framlög 400 -- 500 millj. kr. umfram það sem gert er ráð fyrir á fjárlögum næsta árs til þess að halda eiginfjárstöðu sjóðsins í viðunandi horfi. Ljóst er einnig miðað við að atvinnuleysi fari enn vaxandi á næsta ári, svo sem ríkisstjórnin spáir, muni eigið fé Atvinnuleysistryggingasjóðs ganga til þurrðar á næstu einum til tveimur árum. Eigi að síður vanrækir ríkisstjórnin að standa við skuldbindingar um framlög til sjóðsins, svo sem hún hefur einnig gert á síðustu árum. Eigið fé Lánasjóðs ísl. námsmanna er að ganga til þurrðar svo sem fjmrh. lýsti hér áðan. Og skuldbindingar sem skella á ríkissjóði vegna Atvinnutryggingarsjóðs og Hlutafjársjóðs munu á næstu árum nema milljörðum króna. Hér er auðvitað ýmislegt ótalið, þar á meðal ríkisábyrgðir vegna fiskeldis og loðdýraræktar. En af þessari upptalningu má þó ljóst vera að þær byrðar sem leggjast á ríkissjóð á komandi árum eru gífurlegar og sá vandi sem þessi ríkisstjórn mun skilja eftir sig í fjármálum ríkisins er hrikalegur. Meira að segja var það viðurkennt af hæstv. fjmrh. í fréttatilkynningu fjmrn. og raunar í ræðu hans hér áðan að þessi vandi sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar skilur eftir sig í fjármálum ríkisins sé svo alvarlegur að það muni taka tvö til þrjú kjörtímabil að ráða við hann. Þannig er staðan í raun og veru. Öll hin sjálfbirgingslegu faguryrði hæstv. fjmrh,. bæði nú og á undangengnum árum, um traustan grundvöll í fjármálum ríkisins, nýja hornsteina, jafnvægi og stöðugleika, að ekki sé nú talað um rekstrarafgang sem var meðal stefnumiða þessa hæstv. ráðherra, verða lítils virði þegar staðið er frammi fyrir slíkum veruleika. Öll þessi orð hæstv. fjmrh. eiga því skilið háðsmerki sem ómerkilegir orðaleppar. Allt hjal hans um sparnað og byltingu í fjármálum ríkisins hefur reynst vera orðin tóm. Sparnað er auðvitað síst að finna í ráðuneyti og á aðalskrifstofu hæstv. fjmrh. sjálfs þar sem útþenslan og sóunin hefur verið hvað mest. Sú meðferð fjármuna og sú þenslustefna sem þar hefur ríkt er auðvitað meðal þeirra orsaka sem hafa ráðið því að ríkisstjórnin hefur endanlega gefist upp við að ná tökum á stjórn ríkisfjármála.

Alexander Stefánsson : Virðulegi forseti. Það þarf að endurtaka sig nú eins og oft áður að 1. umr. fjárlaga vekur ekki mikla athygli hjá hv. þm. því að það má telja þá á annarri hendi sem sýna þessu áhuga. Ég vil hefja mál mitt með því að fagna þeim árangri sem náðst hefur í efnahagsmálum undir forustu núverandi ríkisstjórnar. Um það held ég að þurfi ekki að vera að skattyrðast hér á hv. Alþingi. Verðbólgan hefur verið kveðin niður og er nú jafnvel lægri en í löndum sem við viljum gjarnan miða okkur við. Þjóðarsáttin tókst, þar sem aðilar vinnumarkaðarins tóku höndum saman af fullri ábyrgð um að standa vörð um þennan árangur sem er undirstaða þess að Íslendingar geti búið við öryggi í þessu landi. Þess vegna er nú þýðingarmest að Alþingi standi fast með opinberum aðgerðum sem treysta efnahagsaðgerðir og þar eru það fjárlög og lánsfjárlög fyrir næsta ár sem skipta sköpum og við þurfum að ákveða hér nú á þessu þingi. Þótt hæstv. fjmrh. hafi litað mál sitt um of pólitísku ívafi sem er óvenjulegt við 1. umr. fjárlaga þá tek ég undir með hæstv. fjmrh. að fjárlagafrv. fyrir árið 1991 er ætlað að innsigla efnahagsárangur síðustu tveggja ára og stuðla að jafnvægi og stöðugleika í íslensku hagkerfi. Þetta verður ekki hrakið. Aðhaldi að útgjöldum, kerfisbreytingum verður haldið áfram, halli ríkissjóðs lækkar og lánsfjárþörf verður mætt innan lands, en erlendri lántöku hætt til fjárþarfar ríkisins. Þetta eru meginatriði sem skipta sköpum og það er hægt að treysta þennan árangur að mínu mati og að þessi áform náist fram ef vilji er fyrir hendi og jákvæð viðhorf til þess sem er landi okkar og þjóð fyrir bestu. Það þarf heldur ekki að rekja það hvernig staða atvinnuveganna hér á landi hefur batnað og hvernig aðstaða fólks, almennings í landinu, hefur einnig batnað við þessi umskipti. Ég hlýt að fagna því einnig sérstaklega að árangur umbóta í fjármálastjórn ríkisins kemur nú greinilega í ljós í gegnum þetta fjárlagafrv. Útgjaldaeftirlit hefur verið stórbætt, aukafjárveitingar eru úr sögunni og fjáraukalög fylgja nú fjárlögum. Stjórnkerfi ríkisstofnana er að verða virkara og þær kerfisbreytingar sem eru í þessu frv. miða í rétta átt að mínu mati þó að þær rugli að sjálfsögðu að verulegu leyti samanburð milli ára miðað við það sem áður hefur verið sett fram. Ég vil einnig minna á það að efnahagsnefnd Framsfl. lagði fram róttækar tillögur um ríkisfjármál á síðasta þingi og einnig þáltill. á þskj. 386 sl. ár sem varð þó ekki fullrædd hér á hinu hv. Alþingi. Þessar efnahagstillögur voru samþykktar í aðalatriðum á miðstjórnarfundi flokksins 1989. Flestar þessar tillögur koma fram í grg. fjárlagafrv. sem ákvörðun fjmrn. og fjmrh. og Hagsýslunnar. Ég vil einnig minna hv. alþm. á skilmerkilega grein hagsýslustjóra og núverandi ráðuneytisstjóra fjmrn., Magnúsar Péturssonar, sem birtist í Morgunblaðinu ekki alls fyrir löngu. Þar kemst hann að sömu niðurstöðu um þörf kerfisbreytinga á ríkisfjármálum og gerir raunar mjög ítarlega úttekt í skýru máli um þessi mál. Fjmrh. gerði margar þessar tillögur að sínum í umræðum hér á hv. Alþingi sl. vor í umræðum um frv. fjvn. um fjárgreiðslur úr ríkissjóði. Það frv., sem öll fjvn. stóð að, varð ekki útrætt á síðasta þingi. Það markar tímamót í umræðum um þennan mikilvæga þátt í efnahagsmálum og ég tel miður að Alþingi skuli ekki enn vilja ræða í alvöru skipulagsbreytingu sem þarf til að skapa festu í meðferð ríkisfjármála til lengri tíma. Það hlýtur að gerast áður en langur tími líði og ég tel að sú viðleitni sem fjmrn. og fjmrh. hafa sýnt í þessu fjárlagafrv. sé vissulega spor í rétta átt. Aðhald og eftirlit með fjárlögum og opinberum framkvæmdum yfirstandandi árs hefur aldrei verið meira og árangur hefur heldur aldrei verið eins sýnilegur og kemur fram nú. Ég vil benda hæstv. fjmrh. á það, og raunar hæstv. forsrh. einnig, sem því miður er ekki hér viðstaddur, að það getur ekki verið eðlilegt að afstaða fjvn., sem skipuð er fulltrúum allra flokka á hv. Alþingi, sé ekki tekin til greina með því að taka undir það frv. sem frestað var afgreiðslu á á sl. vori. Ég vænti þess að ríkisstjórnin sjái að sér í þeim málum og flytji hér inn á Alþingi lagabreytingu að því er þetta varðar. Öðruvísi nær þetta mál ekki fram. Jafnvel þó fjármálaráðherra eftir fjármálaráðherra setji slíkt fram í fjárlagaræðu eða í athugasemdum fjárlaga þá nægir það ekki. Það þarf að taka á þessu máli á lagalegan hátt og ég treysti því að það verði staðið við þau fyrirheit sem gefin voru þegar þessu máli var frestað í lok síðasta þings. Það kemur fram í þessu frv. að sjálfstæði opinberra stofnana er aukið og þar með ábyrgð þeirra. Ég nefni t.d. Háskóla Íslands. Þar er gerð tillaga um miklar breytingar en yfirráð Háskólans eru tryggð um þá tekjustofna sem hann hefur, þeir eru ekki skertir. Þessu þarf að halda áfram og láta ná til fleiri opinberra stofnana. Virðulegi forseti. Það var ekki meining mín að ræða fjárlagafrv. ítarlega hér við 1. umr. enda á ég sæti í fjvn. þar sem efnisleg yfirferð og umræða fer nú fram. Mun ég geyma mér til 2. umr. ýmis mál sem ég tel mikilvægt að ræða eða breytinga sé þörf sem ég ætlast til að fjvn. fari vandlega yfir og jafnvel geri brtt. um. Ég vil aðeins nefna hér örfá atriði við þessa umræðu. Ég vil þó, áður en ég kem að því, vekja athygli á einu góðu atriði sem fram kemur í athugasemdum fjárlagafrv. Þar á ég við innlendan sparnað. Það kemur fram í athugasemdum að í árslok 1989 var stofn peningalegs sparnaðar á lánamarkaðinum kominn yfir 300 milljarða króna. Þar af var svokallaður kerfisbundinn sparnaður um 165 milljarðar en þar er fyrst og fremst um að ræða eignir lífeyrissjóðanna. Það hefur einnig komið hér fram að ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna á næsta ári muni verða mjög aukið eða jafnvel 25 -- 30 milljarðar króna. Samkvæmt áætlun Seðlabanka er talið að innlendur sparnaður aukist um 35 milljarða á árinu sem er að líða og 38 milljarða króna á því næsta. Hér er því um mikla breytingu að ræða. Þegar borið er saman við eldri tíma, sem við gerum gjarnan, þá kemur í ljós að í árslok 1989 var heildarsparnaður kominn í 94% af landsframleiðslu og í lok þessa árs er áætlað að sparnaður verði orðinn meiri en sem nemur landsframleiðslu ársins, eða 104%. Þetta er merkilegt mál í sjálfu sér þegar við erum að ræða um uppbyggingu hér á landi og ég tel að sá mikli sparnaður sem blasir nú við, hverjum sem hann er að þakka, við skulum láta það liggja milli hluta, sé undirstaða framfara í þjóðfélaginu og hann er jákvæður fyrir framvindu okkar mála. Það má kalla þetta nokkurs konar bjartsýnisviðhorf í öllu tali um efnahagsmál. Ég tel að þetta sé það mikið atriði að Alþingi eigi að gefa því gaum og ég saknaði þess raunar í ræðu hæstv. fjmrh., eða það hefur kannski farið fram hjá mér, en ég tel að það þurfi að vekja sífellt meiri athygli á þessu því sparnaður í þjóðfélaginu er það sem leggur grunninn að því sem við þurfum að gera. Þess vegna vildi ég taka það hér upp um leið og ég fer lauslega yfir þessi mál. Virðisaukaskatturinn sem var umdeildur á sínum tíma virðist ætla að skila sér vel til innheimtu. Í ár mun hann gefa um 1,5 til 2 milljarða umfram það sem áætlað var. Ég held að þess vegna sé ljóst að það þurfi að átta sig vel á því hvernig við stöndum að virðisaukaskattinum næstu ár. Ég verð að segja það fyrir mig að ég er óánægður með eitt í framkvæmdinni. Um leið og gildistaka hans var endanlega ákveðin hér á Alþingi var ákveðið að skipuð yrði milliþinganefnd til þess að skoða áhrif virðisaukaskattsins í sambandi við þær umræður sem hafa orðið um það að hafa fleiri en eitt þrep á virðisaukaskattinum, þ.e. að reynt yrði að skoða það í alvöru hvort væri hægt að koma á lægra þrepi á matvæli. Því miður tel ég að ekki hafi verið staðið við þessa úttekt eða það liggur a.m.k. ekki fyrir svo sjáanlegt sé að við höfum fengið svar við því. En niðurfelling virðisaukaskatts á bækur og viðhald fasteigna hefur verið ákveðin, og er um 400 millj. á hvorn þátt fyrir sig, sem er vissulega mikils vert fyrir þessar greinar hvað sem öllu öðru líður. En ég hlýt að krefjast þess við þessar umræður að hæstv. fjmrh. komi því í verk, sem var lofað hér við gildistöku skattsins, að það verði athugað um áhrif hans og hvort ekki sé tímabært að setja annað þrep á matvörur sem mér skilst að verði grunnur í þeim viðræðum sem Ísland á við Evrópubandalagið og önnur samskipti sem þar fara fram. Ég tel að við getum ekki sleppt þessu máli úr höndum okkar án þess að hér fari fram meiri athugun en virðist hafa verið gerð. Þá vil ég nefna einn þátt mála sem hefur aðeins komið inn í umræðurnar. Það er framkvæmd flugmálaáætlunar fyrir yfirstandandi ár. Inn á borð fjvn. hefur komið bréf frá Flugmálastjórn þar sem kemur fram að verkefni sem ekki voru samþykkt í flugmálaáætlun frá því í maí sl. vor hafi verið tekin fram yfir önnur verkefni sem samþykkt voru í áætluninni. Þarna er um að ræða 76 millj. kr. Lagt er til í þessu bréfi að samþykkt verði að taka slíkar aukaframkvæmdir fram yfir annað og samþykkt verði að fresta því sem var búið að ákveða í flugmálaáætlun. Ég vil segja að þetta eru vinnubrögð sem ég tel að geti ekki gengið upp. Hér eru brotnar allar reglur í samskiptum við löggjafarvaldið og það verður að leiðrétta þetta tafarlaust. Annars er tilgangslaust að fjalla um slík mál eftir þeim lögum sem við förum eftir. Tilfærsla á samþykktum verkþáttum verður að gerast í samráði við þingmenn kjördæmanna og fjvn. Alþingis sem fer með þau mál fyrir Alþingi. Þá er annað mál sem ég vil minnast lítillega á sem skiptir miklu fyrir sveitarfélögin í landinu og fyrir það traust sem þarf að ríkja milli ríkis og sveitarfélaga. Það er uppgjörsþáttur í sambandi við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég ætla ekki að tala langt mál um það en ég vil vekja athygli á því að Alþingi gekk frá hluta þessa máls við afgreiðslu fjárlaga þessa árs. Það er kostnaðarhlutdeild ríkisins í framkvæmdum sveitarfélaga, félagasamtaka og vegna grunnskóla, dagvistunarheimila, íþróttamannvirkja og félagsheimila. Ákvörðun fjvn. var sú, miðað við þau gögn sem fyrir lágu, að gert var ráð fyrir að ríkishlutinn væri 1 milljarður 342 millj. kr. Fjvn. gerði ákveðna tillögu, eftir að búið var að ná samkomulagi við sveitarfélögin, um að lækka þessa upphæð á árinu 1990 niður í 300 millj., og að skiptingin yrði þannig næstu ár, miðað við þessa grunntölu, að á árinu 1991 yrði upphæðin 350 millj., 1992 350 millj. og 1993 342 millj. kr. Síðan kæmu til viðbótar til lækkunar eða hækkunar þær leiðréttingar sem gerðar voru. Um þetta var sveitarfélögunum skrifað sérstakt bréf, þessa ákvörðun fjárveitingavaldsins og Alþingis, og treyst á að við það yrði staðið. Því miður sé ég hér í fjárlagafrv. að við þetta er ekki ætlað að standa þar sem upphæðin þar er aðeins 300 millj. Þar vantar því 50 millj. upp á að standa við það sem gert var ráð fyrir og afgreitt var hér á Alþingi. Mér finnst að þetta mál þurfi að taka sérstaklega upp og við munum gera það í fjvn. því að öðrum kosti er hætta á því að sveitarfélögin vilji ekki treysta því sem fram er sett og við þau hefur verið samið af ríkisvaldinu. Það má ekki koma til, nóg er samt óuppgert í þessum þáttum í sambandi við önnur samskipti ríkis og sveitarfélaga sem ég ætla ekki að ræða hér, en á sjálfsagt eftir að koma til umræðu síðar. Þá vil ég nefna eitt atriði sem mér finnst varla hægt lengur að sætta sig við. Þar á ég við framlög til Framkvæmdasjóðs aldraðra og raunar einnig til Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Sérstaða Framkvæmdasjóðs aldraðra byggist á sérstökum lögum þar sem lagður er á sérstakur nefskattur sem verður á næsta ári 3.480 kr. á hvern gjaldanda sem þýðir það að tekjur á árinu 1991 verða því um 370 millj. Í frv. er gert ráð fyrir skerðingu upp á 130 millj., þ.e. 240 millj. fari til sjóðsins. Í umræðunum, og raunar kemur það fram að hluta til í lista sem er í athugasemdum fjárlagafrv. um nauðsynlegar lagabreytingar, er gert ráð fyrir því að þessi hluti fari sem framlag ríkisins í rekstri stofnana fyrir aldraða, þ.e. viðhald og annað slíkt. Ég tel að nái þetta fram að ganga sé ekki nein ástæða fyrir því að leggja ekki strax fram lagafrv. á Alþingi sem taki tafarlaust upp þessi atriði, þ.e. að þar verði þá skýrt ákveðið hvað á að fara til uppbyggingar og hvað á að fara til rekstrar. Mér finnst að einföld skerðingarákvæði hvað þetta varðar, um svo mikilvæga sjóði sem byggjast á nefskatti sem fólk borgar í þeirri trú að það sé að greiða fyrir uppbyggingu á þessu sviði, komi ekki lengur til greina. Og það sama má segja um Framkvæmdasjóð fatlaðra þó hann sé aðeins öðruvísi upp byggður, en þar eru sömu grundvallarskilyrðin. Ég tel því að það verði, áður en fjárlög eru frágengin, að liggja alveg ljóst fyrir hvernig með þessi mál verði farið. Ég tel að við getum ekki vikist undan því að taka af fullri ábyrgð á þessum málum. Ýmsar lagabreytingar fylgja fjárlögum, eins og venja er til. Sumar eru nauðsynlegar en aðrar þarf að athuga betur. Ég vil segja það hér við þessa umræðu að ég get verið sammála einfaldari og samræmdri álagningu launatengdra gjalda með því að fella í eitt gjald launaskatt, lífeyris- og slysaskatt og atvinnuleysistrygginga- og vinnueftirlitsgjald. Þetta verði fellt saman í eitt gjald sem heiti tryggingagjald sem innheimt yrði samhliða staðgreiðslu tekjuskattsins. Hérna er um kerfisbreytingu að ræða sem ég tel nauðsynlega og oft hefur verið rætt um á undanförnum árum. Hins vegar er um viðkvæmt mál að ræða fyrir atvinnurekstur sem í dag greiðir engan launaskatt en fengi með þessu móti allmikla skattahækkun. Ég held þess vegna að það þurfi að koma fram meiri skýringar við þessa ákvörðun sem sýni að það sé hægt að framkvæma þetta á þann hátt sem hér er lagt til. E.t.v. þyrfti að gera þetta á lengri aðlögunartíma. Um það skal ég ekki fullyrða en ég lýsi yfir stuðningi við hugmyndina og hugsunina um þetta og tel að það þurfi að vinna að því að þetta kerfi komist á. Annað áform um breytingar, sem kemur fram í fjárlagafrv., varðar almannatryggingakerfið. Ég get ekki fellt mig við það að tekjutryggja ellilaun, eins og tæpt er á í þessu frv., og væntanlega á eftir að koma fram frv. um það. Mér finnst að þessi mál þurfi að skoða í samhengi og það er óeðlilegt að mínu mati að leggja fram slíkar lagabreytingar nema samhliða hafi farið fram heildarendurskoðun lífeyrissjóðakerfis landsmanna í heild. Hér er um samtengd mál að ræða og ég get ekki fellt mig við það að tekjutryggja ellilífeyrinn því svo mikið er víst að við höfum alla tíð frá því að almannatryggingalögin voru sett gert ráð fyrir því að allir landsmenn sem hafa greitt í þennan sameiginlega sjóð eigi rétt á sama grunnlífeyri. Þess vegna held ég að þetta sé ekki tímabært og ég vonast til þess að frv. verði ekki lagt fram á yfirstandandi Alþingi. Þá vil ég einnig koma að öðru gjaldi sem ég er ekki farinn að skilja enn, ég segi það alveg eins og er. Það er hið svokallaða hafnamálagjald sem gert er ráð fyrir í frv. að standi straum af kostnaði við hafnir, við rekstur og framkvæmdir þeirra stofnana sem annast hafnamál í landinu. Það er enginn rökstuðningur í sambandi við þetta gjald, hvernig eigi að innheimta það. Á að innheimta þetta af hafnargjöldum, skipagjöldum og öllum þeim gjöldum sem standa undir rekstri hafna á Íslandi? Það er meiri hluti af öllum höfnum á Íslandi sem hafa ekki aðrar tekjur en aflagjöld. Það eru ekki tekjur af innflutningi, vörum o.s.frv. Ég verð að segja það með fullri virðingu fyrir þeirri viðleitni að ná í sérstakar tekjur og breyta rekstri hafna og uppbyggingu hafna í samræmi við flugvallagjald og tekjur vegasjóða að það gengur ekki upp með þessum rökstuðningi. Það verður að skoða þetta mál þess vegna miklu meira. Hér er um 570 millj. að ræða sem er ekki lítil upphæð og ég tel að fjvn. verði að fá allar upplýsingar um það hvernig þetta mál er hugsað áður en ákvörðun er tekin, svo mikið er víst. Þá verð ég að segja það hér við 1. umr. fjárlaga að ég varð dálítið undrandi þegar ég sá í lista yfir lagabreytingar að það á að ráðast í það að breyta sóknargjöldum og kirkjugarðsgjöldum. Ég stóð í þeirri meiningu, og fékk raunar um það upplýsingar við afgreiðslu á fjárlögum síðast, að yfirstjórn kirkjumála, biskup landsins m.a., hefði fallist á það að það mætti skerða þennan tekjustofn, sem kom fyrst fram í fjárlögum yfirstandandi árs af því sem þar var gert, þ.e. 5% lækkun sóknargjalda og 5% lækkun kirkjugarðsgjalda. Ég hélt satt að segja að það mundi ekki verða farið enn á ný að taka þetta upp og ekki hvað síst þegar ég veit af eigin raun að ekki hefur verið haft samband við kirkjuyfirvöld um þessa ákvörðun. Mér finnst ástæðulaust að fara í stríð við kirkjur landsins vegna þessara tekjustofna. Fyrst þeir á annað borð voru samþykktir á Alþingi á sínum tíma, þá eigum við að láta þá standa eins og lög gera ráð fyrir. Hins vegar væri miklu eðlilegra að skoða það í alvöru hvort ekki væri hægt að láta kirkjuna með þessum auknu tekjum taka meiri þátt í öðrum gjöldum sem ríkið greiðir til kirkjumála í landinu. Það er annað mál og miklu heilbrigðari aðferð. Ég ætla einnig áður en ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, að nefna eitt mál sem ég vil þakka fjmrh. sérstaklega fyrir og kemur hér fram í athugasemdum með frv. Það er í sambandi við Fasteignamat ríkisins. Hæstv. ráðh. hefur staðið við það sem hann lýsti yfir sem svar við fyrirspurn minni á síðasta þingi, í fyrrahaust, um það að leggja fram frv. um breytingu á skipan verkefna Fasteignamats ríkisins. Þar er byggt á því að opinbert mat, þ.e. fasteignamat og brunabótamat, verði sameinað og komið verði á fót einni stofnun í eigu ríkisins, sveitarfélaga, banka, sparisjóða og tryggingarfélaga sem annist framkvæmd, viðhald og uppfærslu eignamats í landinu. Þetta er stórmál í mínum huga. Árið 1984 skipaði ég sem félmrh. nefnd sem undirbjó þetta mál, nefnd færustu manna á þessu sviði í landinu og niðurstaða þeirra var einmitt þessi. Nefndin skilaði af sér 1985 frv. um þetta mál til að ná því í áföngum og það lá því miður í fjmrn. öll þessi ár. En nú hefur hæstv. fjmrh. hrist af þessu rykið og menn eru búnir að komast að niðurstöðu um mikilvægi þessa máls. Ég treysti því að þetta frv. komi fram tímanlega svo að hægt verði að afgreiða það hér á þessu Alþingi því að hér er um meiri háttar mál að ræða fyrir Ísland, það get ég alveg fullyrt, ekki aðeins fyrir ríkið heldur fyrir alla meðferð í sambandi við fjármálalega afstöðu til hinna ýmsu mála. Alls staðar þarf grundvöllurinn að vera fyrir hendi í sambandi við staðreyndir. Það verður gert með þessari samræmingu og þetta mat verður sífellt þýðingarmeira í samskiptum bæði fyrirtækja og einstaklinga. Þess vegna fagna ég þessu og þakka hæstv. fjmrh. fyrir að láta þetta koma skýrt fram. Virðulegi forseti. Ég get nú eiginlega endað mál mitt hér. Ég vil aðeins segja það í sambandi við þetta fjárlagafrv. og aðstöðuna sem er að koma upp í þjóðfélaginu að það væri auðvitað hægt að nefna margt sem við stöndum frammi fyrir. Ég gæti t.d. nefnt Þjóðarbókhlöðuna, þjóðargjöfina sem gefin var 1974 og átti að vera löngu tilbúin. Það hefur tekið tíma að fá niðurstöðu í það hvernig þetta mál stendur og ég get sagt frá því hér að ég er nú loksins með í höndum endanlega áætlun um hvað þetta hús kemur til með að kosta, hvað þarf að leggja fram af fé til þess að ljúka þessu húsi á næstu árum. Það þarf hvorki meira né minna en 1600 millj. til að ljúka við bygginguna eins og hún stendur í dag. Og þegar við bætum við 800 millj. sem búið er að framkvæma fyrir, á sama verðlagi, þá sjáum við hvað þetta fyrirtæki er orðið. Við skulum segja að það verði einhverjar hækkanir á næstu 3 -- 4 árum sem þarf til að ljúka við þessa byggingu og þá er ekki ólíklegt að hún verði komin í 2,6 -- 3 milljarða þegar upp verður staðið. En þetta er bara sýnishorn af því hvernig því miður við stöndum allt of oft að því að áætla hvernig við ætlum að byggja upp hinar ýmsu stofnanir í þjóðfélaginu. Það vantar raunhæfar áætlanir til loka framkvæmda. Ég ætla ekki að ræða Þjóðleikhúsið en það er ljóst að það verður skólabókardæmi um það hvernig á ekki að gera hlutina. Það verður skólabókardæmi um það að það hefði betur verið farið eftir tillögum fjvn. um það mál þannig að ekki væri verið að glíma við alls konar vindmyllur um að Þjóðleikhúsið þurfi að vera tilbúið einhvern ákveðinn dag í vetur heldur nota tímann til haustsins 1991 til þess að ljúka nauðsynlegum endurbótum á Þjóðleikhúsinu. Það var ákveðið hér á hv. Alþingi að tilgreina ákveðna fjárhæð í þessar endurbætur. Krafa ráðherra og byggingarnefndar er miðuð við það að þeim verði lokið í febrúar nk. með því fjármagni. En það er ljóst í dag að þetta er þegar komið langt fram yfir og það er einnig ljóst að það er ekki hægt að láta eina einustu krónu til viðbótar í þessa framkvæmd. Þess vegna verður það kraftaverk ef það verður hægt að opna Þjóðleikhúsið í febrúar. Ég mundi frekar spá, miðað við þá fjárhæð sem á að koma á næsta ári, 75 millj., að hægt væri að tala um kannski maí á næsta ári, en það kemur í ljós. Þetta sýnir bara að við þurfum að standa öðruvísi að þessum málum en gert hefur verið í meðferð fjárlaga til hinna ýmsu framkvæmdaþátta. Fulltrúar sveitarfélaganna sem komu á fund fjvn. nú í haust voru margir. Það var eitt sameiginlegt sem kom fram hjá öllum þessum ólíku aðilum sem komu til fjvn. sem lýsir í raun þeirri skoðun sem nú ríkir í þjóðfélaginu miðað við þær hugmyndir um stórframkvæmdir sem fram undan eru, bæði í sambandi við orku og stóriðju. Það var að allir þessir fulltrúar voru eiginlega með sömu kröfu fram setta án þess að það væri samband þar á milli. Hún var sú að þeir fengju aukið fé til verklegra framkvæmda út um land til þess að mynda eitthvert jafnvægi á móti því sem fram undan væri. Og allir þessir aðilar lögðu aðaláhersluna á hafnamál og opinberar byggingar sem enn er eftir að vinna að, bæði framhaldsskóla, sjúkrahús og annað slíkt sem við þekkjum öll, og eins kröfuna um jöfnun á ýmsum málum sem hafa mikla þýðingu út um land, svo sem jöfnun raforkuverðs og annað slíkt. Þess vegna held ég að okkur sé óhætt að gera okkur grein fyrir því þegar við göngum nú frá þessu fjárlagafrv. að þótt við tökum undir það sem er meginstefnan í frv. þá getum við ekki skilið við þessa afgreiðslu svo að við gerum okkur ekki grein fyrir því til hvers er ætlast af okkur í sambandi við afgreiðslu fjárlaga nú á þessu þingi fyrir næsta ár. Ég held þess vegna að við verðum að skoða vel byggðamálin og ég geri ráð fyrir því að það væri eðlilegt að auka framlag til Byggðasjóðs og skerpa línur í því hverju við viljum breyta í framkvæmd ýmissa laga til þess að mæta þessari skoðun. Virðulegi forseti. Við framsóknarmenn stöndum að sjálfsögðu að þessu fjárlagafrv. og stefnu þess í aðalatriðum, en auðvitað áskiljum við okkur rétt til þess að skoða ýmsa þætti sem til framfara eða betri afgreiðslu horfa og við munum að sjálfsögðu vera ábyrgir í þeim málum.

Málmfríður Sigurðardóttir : Virðulegi forseti. Enn á ný leggur hæstv. fjmrh. fram frv. til fjárlaga, þriðja hornsteininn að því er hann segir, á jafnmörgum árum undir breytt og betra efnahagslíf þjóðarinnar. Hitt er annað mál að hæstv. fjmrh. eru nokkuð mislagðar hendur við steinsmíði. Steinar hans hinir fyrri hafa ekki reynst svo traustir sem hann ætlaði og þessi hinn síðasti virðist sama marki brenndur og hinir fyrri. Þeir hafa áður molnað í meðförum og nú verður án efa nauðsyn að klappa þennan til og sníða af honum misfellur svo sem gert hefur verið við fyrirrennara hans. Því ætti hæstv. fjmrh. að spara stóryrðin um breytta og betri tíð með þetta frv. sem undirstöðu. Hvað boðar þessi áætlun um ríkisbúskap fyrir landsmönnum? Hún boðar í stuttu máli aukna skatta, áframhaldandi atvinnuleysi, niðurskurð á opinberum framkvæmdum og versnandi afkomu heimilanna í landinu. Frv. boðar engar breytingar í þá veru að rétta halla ríkissjóðs. Megineinkenni þess til breytinga eru tilfærslur á ýmsum liðum, sem gerir allan samanburð við fyrri fjárlög erfiðan, vaxandi skattheimta, bæði á beinum og óbeinum sköttum, og vaxandi útþensla í kostnaði og mannahaldi ráðuneytanna, einkum þó fjmrn. Ýmsar áherslubreytingar eru við skattheimtuna, tekjuskattur einstaklinga og fyrirtækja hækkar, dregin eru saman í einn skatt launatengd gjöld, sem greiðast af hálfu atvinnulífsins og nefnt tryggingariðgjald, og í leiðinni eru þau stórhækkuð. Þessi hækkun ásamt hafnargjaldinu, sem ég kem að síðar og verð að játa að ég skil ekki fremur en hv. 1. þm. Vesturl., leggst af fullum þunga á atvinnufyrirtækin á sama tíma og þau eru að rétta úr kútnum. Er þetta nú skynsamleg stefna? Ferill þessarar ríkisstjórnar hefur einkennst af aukinni skattheimtu. Árið 1987 voru skattar til ríkisins 23,6% af vergri landsframleiðslu en á þessu ári er áætlað að hlutfallið sé 27,6%. Þetta er hækkun um 4% sem þýðir að skattbyrðin hefur á þessum tíma aukist um 12 -- 13 milljarða. Talsmenn ríkisstjórnarinnar réttlæta aukna skattheimtu með því að halda því ákaft fram að skattar hér séu lægri en í öðrum löndum. Það má vera að rétt sé að beinir skattar séu lægri hér en víða annars staðar. En aftur á móti eru óbeinir skattar hærri hér en víðast þekkist sem gerir það að verkum að þegar á heildina er litið eru skattgreiðslur okkar síst lægri en með öðrum þjóðum. Frv. til fjárlaga byggir sem endranær á áætlun Þjóðhagsstofnunar um framvindu efnahagsmála á næsta ári. Allar efnahagsforsendur frv. eiga rætur sínar þar. Spár stofnunarinnar eru þó ótryggar í ýmsum veigamiklum þáttum sem getur orðið afdrifaríkt ef veruleg frávik verða. Allmikil óvissa ríkir um olíuverð á komandi ári og þó að verðlagsforsendur frv. geri ráð fyrir hækkun á olíu um 40% er veruleg hætta á að sú hækkun sé vanmetin. Hún kann að reynast meiri. Fari svo verður að endurskoða forsendur frv. og reikna allt að nýju. Gert er ráð fyrir að útflutningsverðmæti sjávarafurða aukist lítillega á næsta ári, en nú eru blikur á lofti um sölu á saltsíld og útlit fyrir að hluti aflans fari í bræðslu ef ekki finnast nýir markaðir sem á þessari stundu eru ekki í sjónmáli. Í spá Þjóðhagsstofnunar um efnahagshorfur á næstu árum er ekki gert ráð fyrir auknum sjávarafla í tonnum frá því sem er en gert er ráð fyrir að breytt ráðstöfun aflans valdi verðmætaaukningu og verðlag á sjávarafurðum fylgi almennu verðlagi erlendis frá 1992. Í þessu felst að sjávarafurðir verði í jafnháu raunverði frá 1991 og þær voru 1987. Þessi bjartsýni byggir á spám um minnkandi framboð sjávarafurða á heimsmarkaði á næstu árum. En það er vert að vekja athygli á að Þjóðhagsstofnun gerir ekki ráð fyrir að við Íslendingar eigum þátt í minnkandi framboði, að afli geti dregist saman hér eins og annars staðar. Þó má teljast ráðlegt að reikna með að svo kynni að fara. Sú nýbreytni er nú tekin upp að fjármagna byggingar og endurbætur í höfnum landsins með því að skattleggja þá sem um hafnirnar fara þótt alls ekki sé ljóst með hverjum hætti þetta á að gerast. Þessi skattur hlýtur, ef af verður, óhjákvæmilega að hafa víðtæk áhrif. M.a. hlýtur hann að leiða til hækkunar á vöruverði. En til slíkrar hækkunar er ekkert tillit tekið í forsendum frv. Gert er ráð fyrir 7% verðbólgu á árinu og að laun hækki um 8% og kaupmáttur aukist örlítið. Sú spá er þó völt, bæði með tilliti til olíuverðs og fleiri þátta sem ég kem að síðar. Þjóðarsáttin svokallaða sem ríkisstjórnin vill þakka sér nær nefnilega ekki til allra þeirra þátta sem heimilin varða. Hún byggðist á því að launþegar sættu sig við örlitlar kauphækkanir sem gerði innlendum matvöruframleiðendum fært að hækka vörur sínar um 1,3%. Bændur fengu að feta sömu slóð með nánast sömu verðhækkanir en þar með lýkur þjóðarsátt. Erlendar vörur hafa hækkað um 9,2% og það er útlit fyrir að þær hækki enn. Þjónusta einkaaðila hefur hækkað um 11,2%. Þeir sem stunda erlend viðskipti eða selja þjónustu sína fá að leika lausum hala langt fram yfir það sem erlendar verðhækkanir kalla á. Það eru launþegar og bændur sem fá að bera þunga þessarar svokölluðu þjóðarsáttar og skattar eru svo hækkaðir á sama tíma og kjaraskerðing er og rauntekjur lækka. Kaupmáttur launa hefur lækkað um 15% á síðustu þrem árum, en í frv. er eins og ég áðan sagði gert ráð fyrir að hann hækki lítillega á árinu. Ég deili ekki þeirri skoðun með hæstv. fjmrh. að kaupmáttur muni aukast á komandi ári. Mér virðist að forsendur frv. bendi til þess að slíkt geti ekki gerst. Þjóðarsáttin svokallaða nær ekki jafnt til allra. Á sama tíma og láglaunafólki er gert að lifa við hungurmörk geta aðrir nánast leyft sér sjálfdæmi um laun og launakjör. Þar er skemmst að minnast ráðninga sveitar - og bæjarstjóra á liðnu sumri. Launabilið í þjóðfélaginu eykst stöðugt. Muna menn nú ekki eftir því þegar nú í sumar voru tíunduð laun 16 forstjóra sem höfðu á bilinu 550 -- 1100 þúsund í mánaðarlaun, allt að tuttugu og fimm föld mánaðarlaun verkakonu. Og verkalýðsforingjarnir áttu hlut í þessu á sama tíma og þeir stóðu fyrir ráðningu fólks á þeim sultarlaunum sem ég áður gat um. Svo ætla menn að halda því fram að það séu taxtalaunin sem séu aðalverðbólguvaldurinn. Það er gersamlega brenglað verðmætamat sem veldur því að það er metið til margfalt hærri launa að sitja á peningakössum en að annast uppvaxandi kynslóðir og skila þeim inn til samfélagsins sem hæfum og nýtum þjóðfélagsþegnum. Þessum hugsunarhætti verður að breyta áður en verr fer en orðið er. Og það er vert að minna á að sumir þessara forstjóra sem ég talaði um áðan stjórna hrikalegum tapfyrirtækjum svo að varla er hægt að telja kaup þeirra verðlaun fyrir vel unnin störf. Nei, virðulegi forseti. Með þjóðarsáttinni títtnefndu hefur verið búin til stífla sem án efa á eftir að bresta með skelfilegum afleiðingum, ég tala nú ekki um ef verða erlendar verðhækkanir sem við ráðum ekki við. Og þá verður að reikna allt dæmið upp að nýju. Hallarekstur ríkissjóðs að undanförnu þýðir að á þrem árum hefur safnast fyrir halli á ríkisrekstrinum sem nemur rúmum 23 milljörðum sem er um það bil 1 / 4 af löngum lánum ríkissjóðs. Þetta, ásamt öðru, veldur því að vaxtagreiðslur eru að verða óhugnanlega stór liður í útgjöldunum og nálgast nú 10 milljarða. Það er alvarlegt áhyggjuefni að ekki skuli takast nokkurn tíma að ná endum saman með tekjur og útgjöld. Það má kalla blaður eitt að tala um fjárlög sem hornstein efnahagslífsins sem fela í sér hallarekstur. Slíkur hornsteinn geta þau aldrei orðið meðan eyðslan er meiri en öflunin. Í þessu fjárlagafrv. er óvenjumikið um ófrágengin mál og lausa enda. Það er varla fullburða, svo margt er þar sem þarfnast endurskoðunar og fullnaðarfrágangs að það hlýtur að taka talsverðum breytingum áður en til afgreiðslu kemur. Ég vil drepa á helstu þætti þessara ófrágengnu mála. Lánasjóður ísl. námsmanna er gersamlega í lausu lofti. Eigið fé hans er að ganga til þurrðar. Og þá vík ég að húsnæðismálunum. Staða Byggingarsjóðs verkamanna er sú að hann getur ekki veitt eitt einasta lán á næsta ári að óbreyttu og augljóst er að Byggingarsjóður ríkisins þarf a.m.k. milljarð til þess eins að geta staðið við greiðslur. Úr þessum málum verður að leysa. Vert er að benda á að kostnaður við laun og rekstur Húsnæðisstofnunar er nú um 410 millj. og þykir ýmsum nóg. Ætlunin er að setja upp umdæmisskrifstofur og afgreiðslur út um land við stofnunina sem er sjálfsögð og nauðsynleg þjónusta. En hins verður að gæta að draga þá jafnframt úr kostnaði og umsvifum á höfuðborgarsvæðinu sem því nemur og ætti það að vera augljóst að slíkt væri hægt ef menn vilja. Ljóst er einnig að eigi að halda verðlagi niðri svo sem áformað er, þá vantar 300 -- 400 millj. í niðurgreiðslur á búvörum. Áform eru um að lækka lyfjakostnað og þau mál hafa nú verið á dagskrá í allt að því áratug án þess að teljandi árangur hafi náðst. Þar má segja að orsök sé líka sú að forvarnarstarf er allt í molum. Væri hugað betur að því þá kæmi kannski ekki til þess lyfjaausturs sem nú tíðkast. Það er engin ástæða til að ætla að þessi áform gangi fram um að lækka lyfjaverð á næsta ári fremur en áður og þar kynni þá að vanta 500 -- 600 millj. Til viðbótar þessum óvissuþáttum er svo fylgiskjal með yfirliti yfir þær lagabreytingar sem gert er ráð fyrir í forsendum frv. varðandi tekjur og gjöld, lánveitingar, ábyrgðir og fleira. Þó að hæstv. ríkisstjórn hafi þingstyrk til að koma þessum breytingum fram þykir mér hún tefla djarft ef hún ætlar að þau nái samþykki fyrir áramót. Telur hæstv. ríkisstjórn að hið nýja frv. um almannatryggingar muni renna umræðulaust í gegnum þingið? Heldur hún að almenn samstaða sé um hafnamálagjaldið? Og heldur hún að menn taki fagnandi auknum álögum í sambandi við tryggingariðgjaldið? Heldur hún að þessi mál séu þegar öll í svo fullkomnu formi að þau þarfnist ekki umræðu og breytinga í meðferð þingsins? Og heldur hæstv. ríkisstjórn yfir höfuð að tími vinnist til að afgreiða þau áður en fjárlög koma til afgreiðslu? Það er mikil dirfska að ætlast til þess að svo viðamikil mál sem lög um almannatryggingar verði afgreidd á einhverjum handahlaupum undir þrýstingi vegna tímaskorts. Ég tel að með þessum áformum sé hæstv. ríkisstjórn að misbjóða Alþingi. Þetta er enn eitt dæmið um þann hroka sem hún leyfir sér að sýna æðstu stofnun þjóðarinnar. Reynsla undanfarinna ára sýnir svo að hæstv. ríkisstjórn hefur alltaf þurft að koma til fjvn. með óskir um breytingar og hækkanir og svo mun það verða enn því óvenjumarga lausa enda þarf að hnýta. Augljóslega eiga eftir að koma til verulegar breytingar á ýmsum þáttum í meðferð fjvn. og á þessu stigi er of snemmt að spá um hvernig þeim verði háttað. Ég sleppi því í þessari umræðu að fara yfir einstök ráðuneyti og geymi það til seinni tíma. En ég vil draga fram nokkra þætti til umhugsunar. Í fskj. 1 eru ákvæði um skerðingu á ýmsum lögbundnum framlögum til ýmissa sjóða og stofnana. Þar er hin hefðbundna skerðing á lögboðnum tekjum Ríkisútvarpsins og má það furðu gegna eftir öll stóryrði hæstv. menntmrh. um tiltektir fyrri ríkisstjórna að hann skuli nú vera sporgöngumaður þeirra í þessum efnum. Ég minni á skerðingu sóknar - og kirkjugarðsgjalda sem enginn hefur frá því fyrsta dregið í efa að væru lögmæt eign þjóðkirkjunnar. En í fyrra komst einhver velþenkjandi að því að þarna væri hægt að seilast til fjár fyrir ríkissjóð og umsvifalaust var það þap gert. Nú er haldið áfram á sömu braut sem er með öllu óréttlætanlegt. Á venjulegu máli heitir þetta þjófnaður. Ég nefni ekki fleira af þessu tagi en af nógu er að taka. Vitanlega eru nokkrar rúsínur á stangli í frumvarpsgrautnum. Ég fagna því að sjálfsögðu að sjálfstæði Háskóla Íslands er aukið og óskandi er að áfram verði haldið á þeirri braut, enda nefndi ráðherra það áðan að sú væri ætlunin. Þetta sjálfstæði þyrfti að sjálfsögðu að auka sem víðast, einkum þó í menntakerfinu. Því ekki að láta fræðsluskrifstofur og fræðsluráð um að útdeila því fé sem kjördæmum er ætlað til skólamála? Ég yrði ekki undrandi þó í ljós kæmi að féð nýttist betur með þeim hætti. Sparnaðartilraunir hæstv. ríkisstjórnar birtast oft með undarlegum hætti, sjaldan með forgangsröð, fremur með flötum niðurskurði þar sem því verður við komið. Aðalskrifstofur sumra ráðuneytannna eru þó sjaldnast undir hnífnum. 11 sendiráð eru starfrækt en 20 sendiherrar eru á launum. Er ekki hægt að draga úr þessum kostnaði? Ég minni á fjmrn. sem þenst út ár frá ári. Þar er rekstrarkostnaður við skatta - og tollamál áætlaður 1186 millj. Það er greinilega ekki erfiðislaust að kreista álögurnar út úr landsmönnum. Ráðamönnum er gjarnt að bera okkur saman við aðrar þjóðir, en þar tíðkast yfirleitt ekki að skattleggja matvörur. Ég vil minna hæstv. fjmrh. á ýmsar fyrri fullyrðingar um sparnað og ég vil minna hann á ummæli hans um matarskattinn um þær mundir sem hann var settur á. Væri nú ekki ráð að afnema hann? Það mundi tæplega rýra tekjur ríkissjóðs því að við auknar ráðstöfunartekjur almennings mundu tekjur af veltusköttum aukast, trúlega sem því næmi sem ríkissjóður missti. Hvað með fyrri loforð um tvö skattþrep og skatt á fjármagnstekjur? Að vísu nefndi hæstv. fjmrh. áðan í ræðu sinni að áform væri um að flytja mál í þessari veru inn á þing, en ég tel hæpið að honum endist líftími í ráðherrastól til að koma því í framkvæmd. Því hefur ekki verið tekið á þeim málum meðan fólk með meðaltekjur og minna verður að neita sér um flest og rétt dregur fram lífið? Tekjujöfnun sú sem hæstv. ríkisstjórn hafði uppi fyrirheit um hefur algerlega brugðist og bilið breikkar í sífellu. Víkjum aðeins að atvinnumálum. Gengið er út frá atvinnuleysi um 2% en vitað er að víða er sú tala mun hærri því að þetta er meðaltal. Í frv. er 15 millj. fjárveiting til atvinnusköpunar fyrir konur og 11 millj. til atvinnuaukningar í dreifbýli, aðallega til stofnunar fjarvinnustofa þar sem gera má ráð fyrir að konur vinni í meiri hluta. Þetta er gott og blessað og ber að þakka en hefur auðvitað fyrst og fremst hafst fram fyrir látlausan þrýsting frá konum. Ég minni á tillögur Kvennalistans um aukna atvinnusköpun í dreifbýli og ég minni á tillögur hans um sérstaka deild við Byggðastofnun til atvinnuþróunar fyrir konur, sem ekki hefur verið sinnt. En þetta er líka það eina sem beinlínis má telja framlag til atvinnumála í frv. Undanfarin ár hafa framlög til allra rannsókna farið síminnkandi að raungildi. Á þessu ári voru Rannsóknasjóði ætlaðar 95 millj. sem síðan var í fjáraukalögum lækkað um 10 millj. Nú eru inni í fjárlagafrv. 100 millj. til Rannsóknasjóðs og það nær tæpast verðlagshækkun. Ég vil minna á að rannsóknir eru óumdeilanlega undirstaða nýsköpunar í atvinnulífi. Meðan þær eru fjársveltar verðum við ekki hlutgeng með öðrum þjóðum. Við ættum að hafa þann metnað að gera fullvinnslu sjávarafurða að okkar stóriðju, en hvað gerum við? Þeir sem eru að reyna fyrir sér á þessu sviði eiga erfitt með að fá aðstoð og fyrirgreiðslu og líftæknivinnslan, sem er að komast af þróunarstiginu og er okkar álitlegasta nýsköpunargrein, hírist í horni í gamla Grandahúsinu. Þetta er nú reisnin. Nei, hugmyndir manna eru svo fastar í gömlum hjólförum að örugglega þarf meiri háttar aflvaka til að draga menn upp úr þeim og á nýjar brautir. Álver skal það vera hvað sem það kostar. Þó það kosti mengun og spillingu landsins og skaði ímynd þess út á við sem ferðamannalands. Þó það kosti það sem okkur kemur verst, búseturöskun sem aldrei fyrr og enn aukinn niðurskurð á verklegum framkvæmdum sem auðvitað koma harðast niður á landsbyggðinni og stórauknar skuldir sem nú eru ærnar fyrir. Takist samningar nú og verði hafist handa á næsta ári í einhverjum mæli kollvarpar það gersamlega forsendum fjárlaganna. Það má því ljóst vera að þessi hornsteinn stöðugleika er meira en lítið valtur. Varðandi atvinnumál í framhaldi af þessu má furðu gegna hve gersamlega metnaðarlaus hæstv. ríkisstjórn er. Ekki eru settir fjármunir í að móta heildstæða vitræna atvinnustefnu. Ef ekki er horft til annarrar atvinnu en stóriðju á Suðurnesjum hlýtur byggð að leggjast af á stórum svæðum á landsbyggðinni á næsta ári. Því vil ég beina því til hæstv. iðnrh. að hann lesi grein sem aðstoðarmaður hans skrifaði fyrir nokkrum árum, nánar tiltekið 5. mars 1984. Þar nefnir hann þriðju iðnbyltinguna, sem hann kallar svo, örtölvutæknina og líftæknina, og segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Önnur grein þriðju iðnbyltingarinnar er líftæknin. Það er talið að líftæknin muni hafa meira efnahagslegt gildi en örtölvutæknin hvað varðar framleiðslu, atvinnu og afkomu. Á Vesturlöndum er stóriðjan að verða stefna gærdagsins. Annarri iðnbyltingunni er að ljúka þar. Orkufrekja, umhverfisspjöll og atvinnuhættir stóriðjunnar valda því að Vesturlönd hafna henni í auknum mæli svo hún hrekst til þriðja heimsins og þar erum við talin með.`` Síðan rekur aðstoðarmaður iðnrh. í hverju líftækni felst og segir svo: ,,Meðal kosta þessarar nýju tækni eru þeir að hún mengar ekki umhverfi sitt. Hún þarfnast lítillar orku og hún notar náttúrleg hráefni sem endurnýjast og ganga inn í lífkeðjuna. Einn dýrmætasti kostur líftækninnar er e.t.v. sá að með afkastamiklum aðferðum hennar er hugsanlegt að lina hungur og þjáningu í þriðja heiminum. Það er verkefni sem núverandi atvinnuhættir ekki valda. Líftæknin er sú atvinnugrein sem er spáð mestum vexti á Vesturlöndum. Fjármagn streymir að henni og möguleikarnir eru óþrjótandi. Þetta verður líklega höfuðatvinnugrein 20. aldar sem er aðeins 10 ár í burtu nú. Börn sem fæðast í dag munu verða atvinnurekendur og launþegar þess tíma. En hvað gerum við í málefnum framtíðarinnar? Byltingarmenn stóriðjudrauma okkar eru á ferðalögum út um allan heim til að laða hingað atvinnuhætti gærdagsins. Þeir eru einni byltingu á eftir. En ef við ætlum okkur hlut í framtíðinni verðum við að kaupa hlutabréf strax í dag. Við gerum það með því að segja námsfólki okkar frá möguleikum og hugmyndum okkar um lífshætti morgundagsins og gerum það með því að styrkja rannsóknir á íslenskum möguleikum líftækninnar. Þar mundi stórkostlega muna um fjárstyrk, þó ekki væri meira en sem nemur ferðastyrkjum og dagpeningum stóriðjunefndarinnar.`` Þetta sagði aðstoðarmaður iðnrh. fyrir nokkrum árum síðan. E.t.v. tekur ráðherra ekki ráðum aðstoðarmanns síns eða þá aðstoðarmaðurinn hefur afklæðst skoðunum sínum eins og snákurinn hamnun og er kominn í bland við tröllin. Því má bæta við þetta að það eru fleiri möguleikar í farvatninu svo sem vetnisvinnsla. Þessi orð eiga öll við í dag þegar við horfum fram á að sjávarafli eykst ekki, álverð fer lækkandi, járnblendiverksmiðjan gengur fyrir hálfum afköstum. Tökum þessar 50 millj. sem á að kaupa fyrir dagblöð til stofnana og engin stofnun kærir sig um. Segjum upp nokkrum aðstoðarmönnum ráðherra og nokkrum sendiherrum. Það er hægt að auka rannsóknir og bæta aðstöðu til þróunarverkefna fyrir upphæðir sem þessar og flýta með því fyrir árangri. Það er ný atvinnustefna sem við þurfum, ekki atvinnustefna gærdagsins. Munum að sá samdráttur í opinberum framkvæmdum sem þetta frv. boðar er aðeins fyrsta hænufetið af því sem verður stigið þegar álversbyggingin fer í gang og allt kapp verður lagt á að halda niðri verðbólgu og þenslu á sama tíma og þenslusprengju er kastað inn á Suðurnesin. Þá fær landsbyggðin að sitja við sultarvist af mannavöldum. Ég hef bent á það sem þetta frv. boðar landsmönnum. Það er vissulega ekki kosningafrv. að því leyti að þar eru engin gylliboð. En það er kosningafrv. að því leyti að þar er reynt að breiða yfir óþægilegar staðreyndir og láta þær líta betur út en efni standa til. Ég endurtek það sem ég hef áður sagt að frv. er ekki fullburða, svo mörg veigamikil mál eru þar óleyst. Ég geymi ítarlega umfjöllun til seinni umræðna þegar hægt er að sjá hvaða stefnu það tekur við þær breytingar sem óhjákvæmilega verða gerðar við það. En ég vil svo minna á nokkur af markmiðum efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar og spyrja menn hvort þeir telji að stefna þessa frv. stuðli að því að þessum markmiðum verði náð, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að stuðla að aukinni framleiðslu, endurskipulagningu og aukinni hagkvæmni í atvinnulífinu og leggja þar með grunn að hagvexti og góðum lífskjörum á næstu árum. Að stuðla að réttlátari tekjuskiptingu og verja lífskjör hinna tekjulægstu.`` --- Það hefur nú tekist bærilega. --- ,,Að beita sér fyrir jafnvægi í byggðaþróun.`` --- Hvar sér þess stað? --- ,,Að leggja grundvöll að lækkun erlendra skulda í framtíðinni?`` --- Ég sé ekki bóla á því heldur og býst ekki við að nokkur maður sjái það. Ég tel hæpið að þessi markmið náist. Ég vil svo að lokum lesa mönnum þann boðskap sem felst í 1. mgr. 6. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta. Þar stendur: ,,Ríkisstjórninni er heimilt: Að breyta fjárhæðum tekju- og gjaldamegin ef lög verða staðfest frá Alþingi 1991 sem hafa í för með sér tekjur eða gjöld fyrir ríkissjóð. Allar fjárveitingar, sem eigi eru ákveðnar í lögum öðrum en fjárlögum, forsetaúrskurðum eða öðrum gildandi ákvörðunum, gildi aðeins fyrir fjárhagstímabilið.`` Þarna hyggst hæstv. ríkisstjórn knýja Alþingi til að veita henni sjálfdæmi til að ráðskast með sameiginlega fjármuni landsmanna allra. Eins og alþjóð veit nú kann hæstv. forsrh. ekki að greina mun á bráðabirgðalögum og lögum sem Alþingi samþykkir, hafi meiri hluti verið fyrir bráðabirgðalögunum. Það er sorgleg staðreynd hve völdin blinda mönnum sýn og rýra virðingu þeirra fyrir þeirri stofnun sem þeir eiga að þjóna.

Sighvatur Björgvinsson : Virðulegi forseti. Þrátt fyrir tímabundna erfiðleika í efnahagsmálum og án þess að ég vilji gera lítið úr þeim erfiðleikum sem íslenskar fjölskyldur eiga við að etja á þessum tímum liggur engu að síður fyrir að íslenska þjóðfélagið er eitt það ríkasta í heimi. Ég efast um að nokkurt það land sé til þar sem lífskjör eru jafnari en á Íslandi. Ef borin eru saman neysluútgjöld þjóða eru Íslendingar yfirleitt í einhverju af efstu sætum. Fáar þjóðir veita sér jafnmikið og Íslendingar. Fjáar þjóðir fara jafnoft í dýrar ferðir, bæði innan lands og til útlanda, og Íslendingar. Engin þjóð í veröldinni býr í vandaðra húsnæði en Íslendingar gera. Fáar þjóðir hafa jafnmikið af hvers konar neysluvarningi handbæran eins og Íslendingar. Og engin þjóð leggur jafnmikið á sig og Íslendingar til þess að taka þátt í neyslu- og lífsgæðakapphlaupinu. Þess vegna undrar mig á því að ábyrgir alþingismenn, eins og sá sem talaði hér síðast, skuli orða það úr ræðustól á Alþingi að Íslendingar lifi við hungurmörkin. Ég er alveg sannfærður um það að hv. þm. gerir sér grein fyrir því, og fulla grein, að hér er ofsagt. Íslendingar lifa ekki við hungurmörk. Hafa hv. alþm. séð fólk sem lifir við hungurmörk? Ég hef ekki séð það eigin augum, ég hef séð það í sjónvarpi hvernig það fólk lítur út og við hvaða aðstæður það fólk býr sem lifir við hungurmörk. Og hvernig getur það gerst að alþingismaður á Alþingi Íslendinga sem á að þekkja sæmilega til ætli að telja íslensku þjóðinni trú um það, þessari í hópi ríkustu þjóða heims, þar sem jafnari tekjuskipting er en í nokkru öðru landi, að þessi þjóð lifi við hungurmörk. Þetta er alveg fráleitt. Og það sem verst er þó við þetta er að Íslendingar eru þannig skapi farnir að allt of margir landsmenn vilja trúa þessu. Þeir vilja trúa því að þeir hafi það slæmt þegar allar tölur og allar kannanir sem gerðar hafa verið segja þveröfugt. En það er ekkert skemmtilegt og engin ábyrgð í því fólgin og síður en svo vænlegt til árangurs að taka undir þennan harmagrát því það er ekki satt að fólkið á Íslandi lifi við hungurmörkin. Sama viðhorf kemur fram hjá forustumönnum þjóðarinnar þegar þeir koma í fjölmiðla og segja að ríkisstjórnin verði að sjá til þess að olíuverðshækkanir á heimsmarkaði komi ekki við almenning á Íslandi. Hvernig á slíkt að gerast? Hvaða þjóð í víðri veröld getur látið sér það til hugar koma að olíuverðshækkun á heimsmarkaði komi ekki við lífskjör almennings hjá þeirri þjóð? Þetta er jafnfjarri raunveruleikanum og það að halda því fram, eins og gert var áðan, að Íslendingar lifi á hungurmörkum. Sá sem það gerir hefur annaðhvort ekki lesið eða ekki séð þær fréttir sem okkur hafa verið sagðar í útvarpi, blöðum og sjónvarpi af því fólki sem við þannig aðstæður lifir. Ætlar hv. þm. að líkja íslensku þjóðinni við flóttamennina sem komu frá Persaflóasvæðinu, flóttamennina sem áttu ekki klæðin utan á sig, áttu ekki matinn ofan í sig, áttu ekki húsaskjól yfir höfði sér, hvað þá heldur þær bifreiðar, þau sjónvarpstæki, þær utanlandsferðir o.s.frv. sem Íslendingar veita sér? Það er ekkert gaman að því að leika sér að því að kynda undir sjálfsblekkingarhvöt íslensku þjóðarinnar sem vissulega er til staðar. Þá sjálfsblekkingarhvöt að þessari einhverri ríkustu þjóð í heimi líði illa, hún lifi á hungurmörkum. Með sama hætti er gjörsamlega fráleitt að halda því fram að það hafi enginn árangur orðið í efnahagsstjórn þessarar ríkisstjórnar. Það eru ekki mörg ár síðan að verðbólgan á Íslandi var 70 -- 80% og fór meira að segja yfir 100%. Hún er núna orðin lægri en í sumum helstu viðskiptalöndum okkar, eins og bæði í Bretlandi og í Svíþjóð. Er þetta ekki árangur? Er hann einskis virði? Er hann einhverjum öðrum að þakka en stjórnvöldum? Hverjum? Er það fólkinu að þakka sem er að segja við íslensku þjóðina að hún lifi á hungurmörkum? Er það fólkinu að þakka sem er að boða þá kenningu í útvarpi og sjónvarpi að verðhækkun á olíu á heimsmarkaði eigi að sjálfsögðu ekki að koma við landsmenn, heldur eigi einhver útlendingur, einhver ríkissjóður sem er einhver aðili í útlöndum sem engum kemur við, bara að standa undir því og borga brúsann? Er þetta viðhorf hinnar hyggnu húsmóður? Er það árangur sem er einskis virði að innlendur sparnaður hefur nú aukist svo mikið að ríkissjóður Íslands þarf ekki lengur að leita til erlendra lánardrottna til þess að fjármagna rekstrarvanda sinn, sem vitaskuld er fyrir hendi? Það er ekki langt síðan að það þurfti bókstaflega að neyða Íslendinga með tilskipunum frá Alþingi til að leggja það fé sem þeir gátu af séð inn í banka eða í annan sparnað. Það þurfti að fyrirskipa það með valdboði að Íslendingar spöruðu. Nú er búið að snúa þessu gersamlega við á þremur árum. Er það enginn árangur? Eða er það kannski þeim að þakka sem segja að íslenskur almenningur lifi við hungurmörkin? Þegar þessi ríkisstjórn tók við völdum voru horfurnar þannig að allur atvinnurekstur við sjávarsíðuna mundi leggjast niður. Bæði Kvennalistinn og Sjálfstfl. spáðu því að fjöldaatvinnuleysi væri hinum megin við hornið og mundi skella á. Hvar er það fjöldaatvinnuleysi? Hvar er það hrun sjávarútvegsins og sjávarþorpanna hringinn í kringum landið sem þessir ágætu fulltrúar spáðu? Því var forðað. Var það fyrir tilverknað þeirra afla sem segja að Íslendingar lifi á hungurmörkum sem þessu áfalli var forðað? Vissulega bauðst þingmönnum Kvennalistans kostur á því á þessu kjörtímabili, ekki einu sinni heldur þrisvar sinnum að vera með í því að finna leið út úr þessum vanda. En í öll þau þrjú skipti hlupust fulltrúar Kvennalistans úr leik. Ef einhver lifir á hungurmörkum á Íslandi þá er það Kvennalistinn sem lifir á pólitískum hungurmörkum vegna þess að hann hefur aldrei verið reiðubúinn til þess að leggja fram sitt lið til þess að leysa úr erfiðum og vandasömum viðfangsefnum. Auðvitað er það ljóst að sá árangur sem tekist hefur að ná á þessum þrem árum er ekki ríkisstjórninni einni að þakka. Fjarri fer mér að halda því fram að það sé ríkisstjórninni einni að þakka. Það er ekki. Það er því að þakka að ríkisstjórninni hefur tekist að vinna sér það traust meðal aðila vinnumarkaðarins að þeir hafa verið reiðubúnir til að taka höndum saman við ríkisstjórnina til þess að fá fram þær úrlausnir sem við munum nú senn njóta. Og það gera ekki aðilar vinnumarkaðarins nema að þeir treysti þeim sem eru við stjórnvölinn í landinu. Við skulum gera okkur grein fyrir því að til að ná þessum árangri hefur launafólkið í landinu orðið að sætta sig við og semja um 15% kaupmáttarskerðingu. Halda menn að samtök launafólksins í landinu mundu nokkurn tímann fást til þess að semja yfir sig slíka kaupmáttarskerðingu ef þau treystu ekki þeim stjórnvöldum sem með völd fara þegar slíkir samningar eru gerðir, ef þau treystu ekki stjórnvöldum til að þessar fórnir mundu skila árangri? Það er ekki núverandi ríkisstjórn sem upphaflega fékk þetta tilboð, þetta tilboð um niðurfærslu kaupmáttar til þess að ná árangri í efnahagsstjórnun. Það var ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sem fyrst fékk þetta tilboð. Það tilboð var samið af sérstakri nefnd sem þáverandi forsrh., Þorsteinn Pálsson, skipaði til þeirra starfa og vann í daglegu samráði við hann. Í nefndinni átti m.a. sæti sá maður sem síðar kom í ljós að var sá aðili innan Vinnuveitendasambands Íslands sem þeir treystu öllum öðrum fremur til að veita sér forustu. Það var þessi nefnd sem fyrst kom fram með tillöguna um niðurfærslu lífskjara og þjóðarsátt svo hægt yrði að byrja að byggja upp á ný. En jafnvel þó að þessi nefnd starfaði í umboði og á vegum sjálfs forsrh. þá var hann fyrstur manna til að segja nei. Á sama tíma og samstarfsflokkar Sjálfstfl. í ríkisstjórn voru tilbúnir til þess að reyna þá leið sem þarna var boðið upp á var það Þorsteinn Pálsson forsrh. sem var fyrstur til þess að segja nei. Hans tillaga var sú að í staðinn fyrir slíka þjóðarsátt, í staðinn fyrir að reyna þá niðurfærslu lífskjara sem orðið hefur í tíð þessarar ríkisstjórnar, sem var óhjákvæmileg til þess að hægt yrði að ná þeim árangri sem nú yrði náð, í staðinn fyrir þetta yrði gripið til þess gamla úrræðis að fella gengið mjög verulega. Hvað hefði það haft í för með sér? Það hefði að sjálfsögðu haft það í för með sér að verðbólgan hefði farið á bullandi gang enn eina ferðina með þeim kaupmáttarskerðingum, atvinnumissi og öðru því tjóni sem við Íslendingar þekkjum af reynslunni að slíkar ákvarðanir hafi í för með sér. Það var því ekki bara Kvennalistinn sem fékk tækifæri til að vera með og forðaði sér að sínum pólitísku hungurmörkum í staðinn fyrir að taka því boði. Það var Þorsteinn Pálsson og Sjálfstfl. sem lét búa til fyrir sig og samstarfsmenn sína það tilboð um niðurfærslu lífskjara sem gert var þeim stjórnvöldum sem treystu sér til að taka slíku tilboði og fylgja því eftir til árangurs. Hann hljóp líka brott frá ábyrgðinni eins og sætabrauðsdrengurinn sem hljóp brott frá hundinum, kettinum og endaði að lokum í kjaftinum á úlfinum. Virðulegi forseti. Ég ætla mér ekki að ræða langt mál um fjárlagafrv. enda fæ ég tækifæri til þess í fjvn. síðar. En að sjálfsögðu eru ýmsar tillögur í þessu fjárlagafrv. sem er ekki fyrir fram gefið að nái fram að ganga. Það hefur aldrei verið í neinu fjárlagafrv. síðan ég kom hingað inn á Alþingi að allar þær tillögur um útgjaldamál og tekjuaflanir sem ríkisstjórn hefur gert hafi náð fram að ganga í meðförum Alþingis. Auðvitað getur það verið, án þess að ég sé neitt að fullyrða um það, að einhverju af þeim tillögum verði breytt í meðförum Alþingis nú eins og svo oft áður, enda er Alþingi til þess að taka við tillögum frá framkvæmdarvaldinu og leggja sitt sjálfstæða mat á þær tillögur og afgreiða þær síðan eins og meiri hluti Alþingis stendur að hverju sinni. Þessar tillögur markast af tvennu. Í fyrsta lagi eru gerðar tillögur af hálfu hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnarinnar um að afla nýrra tekna fyrir útgjöldum. Í öðru lagi eru gerðar tillögur um að lækka útgjöld sem fyrir eru. Auðvitað eru þær tillögur ekki sársaukalausar. Menn eru ekkert að leika sér að því að gera tillögur t.d. um að reyna að draga úr útgjöldum í heilsugæslu með því að samræma yfirstjórn. Menn eru ekkert að leika sér að því að gera tillögur um að draga úr kostnaði, við skulum segja almannatrygginga með því að tekjutengja tryggingabætur. Menn eru ekkert að gera þetta að gamni sínu. Menn eru að gera þetta vegna þess að þeir vilja koma fram á Alþingi með ábyrgar tillögur og það er meiri kjarkur að leggja slíkar tillögur fram en að viðhafa þau vinnubrögð sem hér hafa m.a. komið fram frá stjórnarandstöðunni að segja nei, bæði við tillögunum um að auka tekjur og við tillögunum um að lækka útgjöld. Í málflutningi þeirra hér, það sem af er a.m.k., hef ég enga tillögu heyrt um hvaða aðrar tekjuaflanir eigi þá að viðhafa í stað þeirra sem stjórnarandstaðan neitar. Og ég hef ekki heldur heyrt neinar tillögur frá stjórnarandstöðunni um hvað eigi þá að skera niður í staðinn fyrir þær tillögur til niðurskurðar sem ríkisstjórnin hefur gert og stjórnarandstaðan neitar. Það má vel vera að það skapi tímabundnar vinsældir með þjóðinni að vera í senn bæði á móti tekjuöflun og niðurskurði útgjalda. Það er bara í samræmi við það sem fram hefur komið í skoðanakönnunum fyrir nokkrum mánuðum síðan að það virðist vera almenn afstaða Íslendinga að enginn eigi að borga skatta en allir eigi að fá allt fyrir ekki neitt frá ríkinu. Svona geta menn talað á kaffihúsum og yfir glasi en svona geta alþingismenn, sem eiga að hafa ábyrgðina með höndum um stjórn þjóðarskútunnar og um afkomu ríkissjóðs, ekki talað, en gera það engu að síður. Hæstv. ríkisstjórn hefur unnið stórvirki í sambandi við endurskoðun og endurhönnun á öllu tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs. Á því er enginn vafi. Menn geta auðvitað deilt um það, og gera það tæpitungulaust, hvort skatthlutfall á Íslandi sé svona mikið lægra en í þessu eða hinu OECD-landinu eða svona mikið hærra. Vissulega er margt sérstakt með íslenska samfélagið, m.a. það að tryggingaiðgjöld hér á Íslandi eru í mörgum tilvikum, þó ekki öllum, greidd beint til lífeyrissjóðanna, þegar tryggingaiðgjöld í nágrannalöndunum eru greidd í gegnum ríkissjóð sem verður þá nokkurs konar gegnumstreymissjóður fyrir almannatryggingar. En menn mega ekki gleyma því að þó að svo sé þá eru mjög verulegar fjárhæðir sem ríkissjóður þarf að greiða og afla tekna fyrir til þess að greiða opinberum starfsmönnum lífeyri umfram það sem iðgjöld þeirra sjálfra og mótframlag ríkissjóðs stendur til. Ég efast um það þegar þessir reikningar yrðu gerðir upp að þá hallaði mjög mikið á ríkissjóð Íslands í því sambandi. Það er líka rétt að aldurssamsetning íslensku þjóðarinnar er nokkuð önnur en ýmissa nágrannaþjóða en að halda því fram að sérfræðingar OECD kunni ekki á þetta og viti þetta ekki og hafi ekki menntun eða getu til þess að reikna með svo sjálfsögðum hlutum í skattamati sínu, þegar þeir bera saman skattbyrði á Íslandi og skattbyrði í OECD-löndunum, er auðvitað út í hött. Einhver strákur hér uppi á Íslandi hleypur til, Þorsteinn Pálsson, og segir: Þessir sérfræðingar frá OECD hafa bara ekki hundsvit á þessu. Ég, lögfræðingurinn hér uppi á Íslandi, ætla að kenna þessum mönnum hvernig þeir eiga að fara að. --- Þetta er auðvitað gersamlega út í hött. Honum gefst nú tækifæri til að prédika yfir sérfræðingunum og kenna þeim hvernig þeir eigi að meta skattbyrði í hinum einstöku löndum á þeirri ráðstefnu sem hæstv. fjmrh. var að upplýsa okkur um hér áðan að hann ætlaði að bjóða til. Væntanlega boðar hann sérstaklega til forsvarsmenn Sjálfstfl. í skattamálum svo þeim gefist nú kostur á því, strákunum þar, að kenna þessum hagfræðingum OECD hvernig þeir eigi að vinna sína heimavinnu. Sjálfsagt munu þeir gera það með mjög góðum árangri, ég efa það ekki. Þessi ágreiningur um skattbyrði á Íslandi samanborið við önnur lönd breytir ekki því að á núverandi kjörtímabili hefur allt tekjuöflunarkerfi ríkisins verið endurskipulagt. Ég get upplýst menn um það ef þeir vita það ekki að nágrannar okkar á Norðurlöndum öfunda Íslendinga af því tekjuskattskerfi sem við höfum. Hvergi á Norðurlöndum eru skattleysismörkin jafnhá og hér á Íslandi, þó svo að Íslendingum finnist þau ekki vera nógu há því að enginn Íslendingur vill borga skatta. Hvergi á Norðurlöndum er skattbyrði í tekjuskatti eins lág og hér. Ég get upplýst menn um það að ég kem dálítið nálægt atvinnuskiptum ungs fólks milli Norðurlanda, fólks á aldrinum 18 -- 26 ára. Það sem þetta unga fólk sem vinnur hér á Íslandi hefur sérstakt orð á er hvað okkar tekjuskattskerfi sé einfalt og auðskilið og hve skattbyrðin í tekjuskattinum sé lág miðað við það sem það þekkir til í sínum heimalöndum. Það er varla einn einasti af þessum ungu konum og körlum sem hingað hefur komið til atvinnu sem ekki hefur haft sérstakt orð á þessu. En fólkið sem vill telja Íslendingum trú um það að þeir lifi við hungurmörk heldur því auðvitað fram að hvergi í veröldinni sé önnur eins skattaáþján eins og á íslenskum skattborgurum og fylgir því svo eftir með því að segja: Þú átt auðvitað ekkert að borga í skatt, en þú átt að fá allt það sem þú vilt fyrir ekki neitt frá ríkinu og Kvennalistinn mun sjá um það. Sú vinna sem unnin hefur verið í fjmrn. og af embættismönnum fjmrn. hvað varðar endurskipulagningu á tekjuhlið frv. með endurhönnun alls skattkerfisins er afrek. Það er ekki bara afrek þeirra pólitísku aðila sem hafa haft forustu um þetta í fjmrn., hæstv. núv. og fyrrv. fjmrh. Þetta er afrek hjá því fámenna starfsliði sem hefur þurft að leysa alla þessa vinnu af hendi hjá íslenska skattkerfinu. Hæstv. fjmrh. talaði hér áðan um næstu stórverkefni sem vinna þyrfti á sviði ríkisfjármála. Þau næstu stóru verkefni lúta að því að taka þarf útgjaldahlið fjárlaganna nákvæmlega sömu tökum og menn eru búnir að taka tekjuhlið fjárlaganna á síðasta kjörtímabili. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að við stöndum nú uppi með að mínu viti innbyggðan halla á ríkissjóði upp á 3 -- 5 milljarða kr. Útgjöld ríkissjóðs sem við komumst ekki hjá að greiða eru um það bil þetta mikið yfir þeim tekjum sem við getum gert okkur vonir um að tekjustofnarnir skili við eðlilegar aðstæður. Þegar vel árar í þjóðfélaginu og uppsveifla er, kaupmáttur eykst, neysla eykst, þá aukast tekjur ríkisins af veltusköttum. Þá dregur úr þessum innbyggða halla og jafnvel losnum við við hann og rúmlega það. Í erfiðu árferði eins og verið hefur undanfarin ár dregst kaupmáttur saman, tekjur af veltusköttum minnka og þessi halli getur orðið meiri, eða allt upp í 10 milljarðar kr. eins og var á árinu 1987. Engu að síður er það staðreynd að í meðalárferði horfumst við í augu við það að bundin útgjöld, útgjöld sem við eigum í erfiðleikum með að neita okkur um, eru 3 -- 5 milljörðum kr. meiri en tekjurnar sem tekjustofnarnir skila. Á þessu verður að taka. Fólk virðist ekki vera reiðubúið til þess að borga þá skatta sem leggja þarf á til þess að jafna þetta bil með auknum tekjum. Þess vegna verða menn að takast á við þennan vanda útgjaldahliðarmegin. Þá er heldur fátt um fína drætti vegna þess að sá tekjuhalli sem ég er hér að tala um er t.d. að nefna frá því að vera um það bil 1 / 3 af öllu framkvæmdafé ríkisins upp í það að vera um 2 / 3 hlutar af öllu framkvæmdafé ríkisins. Menn sjá það auðvitað í hendi sér að þessum vanda verður ekki mætt með niðurskurði á framkvæmdafé umfram það sem orðið er vegna þess að menn munu aldrei ná þeim niðurskurði á framkvæmdum að hann jafni þennan innbygða halla í rekstri ríkissjóðs. Og þá er ekki nema tvennt til sem eitthvað munar um. Það eru hin dýru kerfi sem þjóna almenningi, skólakerfið og heilsugæslan, eða tilfærslurnar sem hæstv. fjmrh. var hér að tala um, niðurgreiðslur og annað slíkt. Fram hjá þessum þröskuldum komumst við ekki. Á þessu verðum við að taka og það er verkefni næsta kjörtímabils að gera þá uppstokkun útgjaldamegin á ríkissjóði sem núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur gert teknamegin. Að því loknu hafa fjármál ríkissjóðs verið endurskipulögð, ekki bara teknamegin, eins og gert hefur verið, heldur útgjaldamegin líka. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Þetta er frekar almenn hugleiðing en að ég hafi staðnæmst við einstaka þætti í þessu frv., enda gefast mér næg tækifæri á því að gera það síðar.

Guttormur Einarsson : Virðulegi forseti. Á þessum tímamótum þegar hið háa Alþingi tekst á við afgreiðslu fjárlaga, sem öðru fremur er eitt af mikilvægustu málum þingsins, þá vekur það sérstaka athygli mína að fjárlagafrv. er einstaklega vel úr garði gert að þessu sinni og það er greinilegur áfangi að settum markmiðum sem þessi ríkisstjórn lagði upp með, að koma ríkisfjármálunum í jafnvægi. Að vísu saknaði ég þess sérstaklega að geta ekki skynjað í fjárlögunum sjálfum þær breytingar, þau stefnumarkmið sem hæstv. fjmrh. ræddi svo rækilega í lok sinnar ágætu ræðu hér áðan; stefnumarkmið sem varða framtíðarsýn og eru í anda hinna nýju stjórnmála um alla Mið - Evrópu í dag og hinn vestræna heim; eru í anda þeirra miklu breytinga sem við sjáum að eru að skella á í stjórnmálasögu okkar. Á landsfundi Borgfl. fyrir rúmum tveim árum var gert mjög vandað landsfundargagn með öllum þeim landsfundarmálum sem þar voru afgreidd. Þetta er 40 síðna rit og það vill svo skemmtilega til að í þessu riti má sjá flesta þá megin stefnuvísa sem hafði verið gert ráð fyrir að kæmu samkvæmt nýju stjórnmálunum og hæstv. fjmrh. var mjög að gera hér að umtalsefni. Það er því alveg ljóst að sé svo að skilja að Alþb. sé ákveðið í því að tileinka sér þessa stefnu, þá mun Borgfl. vissulega vera búinn að fá keppinaut um hana, það efast ég ekki um. En ég vil lýsa því að ég er í hæsta máta ánægður með frv. fram sett eins og það er, sakna þess þó að í því eru ekki strax nú á þessu þingi róttækari breytingar sem marka ný tímamót í pólitískum málum. Ég veitti því m.a. athygli í ræðu hæstv. fjmrh. að hann benti á líklegan samdrátt í hagvexti sem er að bresta á í fjármálum þjóðarinnar og hann nefndi þar margar vísbendingar. Ég vil því eilítið stinga niður fingri á nokkrum stöðum. Hann talar um að vextir fari lækkandi. Það er alveg rétt, þeir hafa lækkað en það hafa þó heyrst raddir ábyrgra manna úti í þjóðfélaginu um að vextir hafi ekki lækkað jafnhratt og skyldi verið hafa vegna þess að einhvers staðar er tregða í kerfinu. Við heyrum gjarnan um það talað að ríkissjóður sé að keppa við hinn almenna fjármagnsmarkað með útboðum á sínum skuldabréfum. Ég þykist vita, þótt ég hafi ekki fulla vissu fyrir því, að ríkissjóður bjóði sín ríkisskuldabréf með litlum sem engum afföllum eða með a.m.k. skynsamlegum afföllum, á meðan það hefur liðist að í hinu almenna fjármagnskerfi hafa verið teknir upp þeir viðskiptahættir að taka grófleg afföll í hvers konar lánafyrirgreiðslu. Það er því sýndarmennska að halda því fram að vaxtakjör séu orðin verulega lág á Íslandi, síður en svo. Þetta heitir bara orðið nýjum nöfnum allt saman í dag. Svo mjög sem hefur verið bent á það að ýmsir gjaldaliðir hafi verið skorðaðir af í útgjöldum ríkisins, tel ég bráðnauðsynlegt þó að gera að umtalsefni ákveðna þætti sem þurfa nánari athugunar við. Það háttar svo til í dag í íslensku þjóðfélagi að það er að bresta á hér töluverður atgervisflótti ungs, vel menntaðs fólks sem sér ekki í hendi nýja atvinnumöguleika hér á landi og er farið að líta stórlega til erlendra atvinnumöguleika. Ég ætla að lesa hér úr minnisblaði frá Rannsóknaráði ríkisins upplýsingar sem koma frá OECD og fjalla nánar um þetta atriði, með leyfi virðulegs forseta: ,,Einna athyglisverðast er að flest ríki OECD sjá nú fram á mikinn skort á sérhæfðum starfskröftum á sviði raunvísinda og verkfræði því eftirspurn fer ört vaxandi en ungu fólki í viðkomandi aldursflokkum og á viðkomandi fræðasviðum fer fyrirsjáanlega fækkandi. Það veldur mönnum því áhyggjum að samtímis því sem þróun á Íslandi bendir til ört fjölgandi fólks með sérhæfða menntun er sáralítil aukning í samsvarandi starfstækifærum. Þess vegna eru vaxandi horfur á atgervisflótta frá Íslandi á næstu árum.`` Það fer ekki á milli mála að við Íslendingar sem höfum fjárfest mjög í æsku þessa lands og menntakerfinu getum horft fram á það að tapa ungu atgervisfólki frá okkur á tiltölulega fáum árum ef ekki verður snarlega við brugðið. Og þá situr hér eftir hnípin þjóð í vanda. Hér ber því að skoða vandlega hvort ekki sé bráðnauðsynlegt að snúa blaðinu við og veita ríflega fjármunum á nýjan leik í hagnýtar rannsóknir, því þar hefur samdráttur orðið geigvænlegur á síðustu árum. Þær rannsóknastofnanir atvinnuveganna sem við höfum komið á fót hafa orðið að líða skort í fjárveitingum, því miður, og ég sé fram á að verði ekki þar eða í gegnum þær opnaðar nýjar atvinnuleiðir, þá er voðinn vís. Einnig má benda á það að fjárveitingar til Rannsóknaráðs ríkisins hafa dregist saman um allt að 40% á árunum 1985 -- 1990. Þetta gerist á Íslandi meðan aðrar þjóðir innan OECD, og ekki síst þær sem hingað til hafa verið taldar mjög vanþróaðar, hafa stóraukið allar fjárveitingar sínar í rannsóknastörf til að skapa ný atvinnutækifæri og opna menntuðu fólki möguleika til að setjast að í sínum heimalöndum og takast á við tæknivædd verkefni. Virðulegi forseti. Það er á fleiri stöum sem rétt er að bera niður í þessum umræðum. Ég tel einnig nauðsynlegt að við sinnum betur þeim atvinnusprota sem ekki er njörvaður í kvótum hér á landi og á ég þar við almenna ferðaþjónustu. Á meðan við stöndum frammi fyrir þeim vandamálum að atvinnumál byggðarlaganna, hinna dreifðu byggða í landinu, eru bundin í kvótum er vís vegur til að opna ákveðnar leiðir fyrir þau byggðarlög til að takast á við ný verkefni og ég sé í hendi mér að það liggur fyrir að reyna það á sviði ferðamála. Það ber því að beita ákveðnum aðgerðum til að renna styrkari stoðum undir þessi mál. Ég vil beina þeim orðum mínum til hæstv. fjmrh. að hann láti endurskoða fjárveitingar til Ferðamálaráðs því að þar mun töluvert á skorta að veitt hafi verið því fjármagni sem því réttilega ber. Á sama hátt og ég hef gert nú að umtalsefni æsku þessa lands og líklegan atgervisflótta hennar vil ég einnig benda á það að okkur ber að styrkja þær menntastofnanir sem líklegastar eru til að geta skilað starfhæfu, vel menntuðu fólki út í atvinnulífið á sem skemmstum tíma. Og mér verður þá starsýnt á skólastofnun eins og Tækniskóla Íslands því þar má á tiltölulega skömmum tíma virkja ungt fólk til að skapa ný atvinnutækifæri á Íslandi. Að sjálfsögðu gera aðrar skólastofnanir það einnig en ég er sannfærður um að með því leggja rækt við Tækniskóla Íslands megi með skjótum hætti renna styrkari stoðum undir skilvirkara skólanám fyrir frumkvöðla í atvinnulífinu. Ef við lítum aðeins á mál sem snerta skattabreytingar á Íslandi, þá tel ég nauðsynlegt að lækka þá skattliði sem hafa valdið okkur ákveðnum erfiðleikum. Þar vil ég nefna skattgjöld eins og aðstöðugjöld sem hafa röng áhrif á uppbyggingu í atvinnustefnu landsmanna. Þess í stað getur ríkissjóður að sjálfsögðu náð til sín tekjum af viðkomandi starfsemi í tengslum við arð sem fyrirtækin skila. Því ber að leggja áherslu á skatttekjur af hagnaði fyrirtækja eins og hann liggur fyrir en vera ekki að selja þeim aðgangseyri að atvinnumarkaði þjóðarinnar í formi veltuskatta. Virðulegi forseti. Svo mjög sem ég gæti eytt löngum tíma í að ræða þessi mál þá hef ég þó staldrað við þau tvö meginatriði sem á þessum tíma eru mér hugstæð. Ég mun svo síðar fjalla nánar um þau, sjái ég tilefni til, eða aðrir borgaraflokksmenn gefa sig að því. En að lokum þetta: Það ber brýna nauðsyn til að hefjast nú handa við að renna nýjum stoðum undir atvinnutækifæri á Íslandi. Við getum víða leitað og fundið góða viðsemjendur um að koma hér til samstarfs við Íslendinga og þá er ég ekki að tala um stóriðju. Ég er að tala um meðalstór og smá fyrirtæki. Slíkur valkostur getur boðist okkur Íslendingum nú ef fallist verður á að eiga samvinnu við alþjóðafyrirtækið Plant Location International sem býður þá þjónustu að leita uppi slík fyrirtæki og gangast fyrir því að þau komi til samninga við okkur. Hér er um að ræða fyrirtæki sem flestöll starfa í hátækniiðnaði. Það verður mikil verðmætasköpun í meðförum þeirra afurða sem þar eru framleiddar. Þar með skiptir ekki öllu að vegalengdir eru miklar frá Íslandi til Evrópu og annarra landa heldur hitt miklu frekar að við eigum þá auðlind, Íslendingar, sem er vel menntuð æska og það er einmitt slíkt umhverfi sem svona fyrirtæki leita að. Ég læt svo máli mínu lokið, virðulegur forseti, og þakka fyrir.

Geir H. Haarde : Virðulegi forseti. Ég hafði hugsað mér að fara hér nokkrum orðum um aðeins einn þátt í því fjárlagafrv. sem til umræðu er en ekki að fara neina heildaryfirferð yfir frv. enda hefur það verið gert af fulltrúa míns þingsflokks. Þeir sem hafa fylgst með undirbúningi fjárlagasmíðinnar úr nokkurri fjarlægð, eins og við þingmenn stjórnarandstöðunnar, hafa furðað sig nokkuð á því að það virðist ekki vera samstaða í ríkisstjórninni um frv. Það hefur komið fram opinberlega, a.m.k. hjá einum ráðherra sem er hér staddur, að sá ráðherra, hæstv. félmrh., geti ekki stutt frv. eins og það er lagt fram. Ég verð nú að segja það að ég er dálítið undrandi á því að aðrir þingmenn í þessari umræðu skuli ekki hafa vakið máls á því að hér við 1. umr. um fjárlagafrv. liggur fyrir opinber yfirlýsing frá einum hæstv. ráðherra um að hann styðji alls ekkert frv. eins og það kemur fyrir, í það minnsta að því er varðar tiltekna málaflokka sem undir þennan ráðherra heyra. Getspakir menn eru vafalaust búnir að geta sér þess til að hér sé átt við framlög til byggingarsjóðanna og það sem að þeim snýr í þessu frv. Eins og lesendur frv. hafa kynnt sér er ekki einu sinni liður lengur í A-hluta fjárlagafrv. sem heitir Byggingarsjóður ríkisins. Það er ekki bara búið að skera framlögin niður, það er búið að þurrka hann út úr frv., þennan lið. --- Snyrtilegt, skýtur ábyrgðarmaður frv., hæstv. fjmrh., hér inn. Spurningin er auðvitað þessi: Styður félmrh. þetta frv. eins og það er úr garði gert eða gerir hún það ekki? Og ef það er ekki svo, ja, þá er staðan auðvitað allt önnur í þinginu gagnvart framgangi þessa máls en gefið hefur verið í skyn af hæstv. fjmrh. og öðrum talsmönnum ríkisstjórnarinnar við þessa umræðu. Félmrh. hefur lýst því yfir opinberlega að hún hyggist flytja í eigin nafni, ef ekki vill betur, tillögur um að breyta ákveðnum liðum í fjárlagafrv., þeim sem snúa að byggingarsjóðunum. Og ég spyr fjmrh.: Hvernig ætlar hann að bregðast við flutningi slíkra tillagna? Hvað ætlar hann að gera, ef ekki bara einstakir stjórnarþingmenn heldur jafnvel ráðherrar byrja á þeirri nýbreytni að flytja brtt. við fjárlagafrv., einstaka liði sem þeim eru kærir? Fjmrh. er kunnur áhugamaður um stjórnarfar. Hvað finnst honum um slíka nýbreytni í stjórnarfari hér á Íslandi ef einstakir ráðherrar taka upp þá nýlundu að flytja brtt. við frv. sem þeir bera að sjálfsögðu ábyrgð á ásamt fjmrh.? Hvernig hyggst fjmrh. bregðast við því? Ég sakna þess í tengslum við þetta mál, vegna þess að það hefur verið mikið rætt í sumar, að þess sé með einhverjum hætti getið hvernig eigi að taka á vanda byggingarsjóðanna. Ég skal lesa það sem segir í fjárlagafrv. um þetta efni vegna þess að það er afar fljótlesið. Þar segir einfaldlega með svipuðum hætti og sagði í ræðu ráðherrans: ,,Aðgerða er þörf í málefnum byggingarsjóðanna.`` Það voru nú aldeilis tíðindi. Það sem auðvitað vantar bæði í þetta og annað sem frá stjórninni hefur komið í þessum málum er: Hvað ætlar hún að gera og hvernig ætlar fjmrh., sem fjárhaldsmaður stjórnarinnar, að bregðast við þeim vanda sem uppi er? Ég þykist vita að hann hafi kynnt sér nákvæmlega skýrslu sérstakra trúnaðarmanna félmrh. sem dags. er 22. júní sl. þar sem rakinn er vandi sjóðanna, sérstaklega Byggingarsjóðs ríkisins. Ég þykist líka vita að hann hafi kynnt sér greinargerð Ríkisendurskoðunar frá því í september. En athuganir hans á þessum mikilvægu skjölum hafa leitt til þeirrar niðurstöðu hjá fjmrh. að hann telur að ,,aðgerða sé þörf í málefnum byggingarsjóðanna``. Það segir í greinargerð frv. og það var staðfest í ræðu ráðherrans sem var flutt fyrr í dag. Hvernig hyggst fjmrh. leysa vanda Byggingarsjóðs ríkisins? Í framhaldi af því vaknar eðlilega sú spurning að því er varðar næsta ár, 1991, hvað ætlar fjmrh. sér að gera með samþykkt flokksþings Alþfl. að því er varðar þennan vanda?

Ég er ekki í Alþfl.

Ekki neitt, segir hann.

Nei, nei, ég sagði það ekki.

Hann sagðist ekki vera í Alþfl. Með öðrum orðum, honum kemur þetta ekkert við. Ja, það er auðvitað svar. En það liggur fyrir af þessu fræga flokksþingi að því er mér skilst ákveðin samþykkt um fjárhagsmálefni þessara sjóða fyrir næsta ár. Og spurningin er sú: Er meiningin af hálfu fjmrh. að gera nýtt samkomulag um þetta efni við Alþfl. eða á bara að láta skeika að sköpuðu, ef flutt verður tillaga frá félmrh., um það hvernig atkvæði falla um hana? Í þessu sambandi er auðvitað sérstaklega athyglisvert að fá svör við því hvort hugmynd utanrrh. um að flytja fjármagn milli sjóða, úr Lánasjóði námsmanna yfir í Byggingarsjóð ríkisins, hefur hljómgrunn hjá fjmrh. vegna þess að það er auðvitað athyglisverð nýbreytni að taka upp á því við gerð og meðferð fjárlaga á Alþingi að taka úr Lánasjóði námsmanna og flytja yfir í Byggingarsjóð ríkisins. Stendur þetta til? Og fjmrh. svarar því á staðnum með því að segja nei. Gott og vel. Þá liggur það fyrir. En eftir standa spurningar mínar til félmrh. um hver hennar afstaða sé til frv. í ljósi þeirrar afgreiðslu sem fengist hefur í ríkisstjórn á byggingarsjóðunum tveimur, sérstaklega Byggingarsjóði ríkisins og síðan spurningarnar til fjmrh. að því er varðar það hvernig hann hyggst taka á vanda Byggingarsjóðsins og hvernig hann ætlar að bregðast við væntanlegum tillögum félmrh. um breytingar á frv. sem var gerð grein fyrir í dag. Ég ætla ekki að snúa þessari umræðu um fjárlagafrv. upp í allsherjarumræðu um vandamál byggingarsjóðanna eða stöðu húsnæðismálanna. Ég geri ráð fyrir því að til þess verði næg tækifæri á næstu dögum og vikum. Og ég ætla ekkert að misnota þessa umræðu til að fara út í slíka umfjöllun. En það er alveg ljóst og það hefur blasað við lengi að þarna er gríðarlegur vandi fyrir höndum sem menn hafa vitað um lengi en sem því miður hefur verið trassað að taka á eins og við höfum rætt hér í þessum sal á undanförnum þingum, ekki síst á síðasta þingi. Það hefur verið trassað að taka á fjárhagsvanda Byggingarsjóðsins sjálfs, þó svo að fyrir hafi legið í langan tíma hvað þar væri á ferðinni og hvað þar þyrfti að gera. Og því miður hvílir höfuðábyrgðin á því ástandi og þeim trassaskap hjá hæstv. félmrh. sem ber auðvitað höfuðábyrgð á þessum málaflokki í ríkisstjórninni, þó að aðrir ráðherrar geti að sjálfsögðu ekki skotið sér undan meðábyrgð sem því fylgir að starfa með öðrum aðilum í ríkisstjórn. Ég ætla ekki að eyða mikið meiri tíma í þetta núna, virðulegi forseti, og virði tilmæli forseta um það. Ég hins vegar hlustaði með athygli á ræðu fjmrh. þar sem hann gerði grein fyrir frv. í heild. Vissulega kenndi þar ýmissa grasa sem ástæða er til að athuga betur og jafnvel taka undir, ekki síst þá þætti er varða skipulagsmálefni og vinnubrögð í tengslum við fjárlagagerð, ríkisreikning, fjárlög o.fl. í þeim dúr. Ég hygg að það sé að skapast miklu víðtækari samstaða um slík málefni en verið hefur og vissulega hefur þar ýmsu verið þokað til rétts vegar á undanförnum árum. En mér þótti heldur betur slá út í fyrir fjmrh. þegar hann í mælskuflóðinu í lok ræðu sinnar fór að gera úttekt á ástandi heimsmála og lagði að jöfnu annars vegar hrun kommúnismans í Austur - Evrópu og hins vegar það að efnahagsstefna einhverra tiltekinna ríkisstjórna í lýðræðislegum ríkjum hafi ekki gengið eins og talsmenn hennar hafi gert sér vonir um. Þetta er alveg fráleitur samanburður og fráleitt af manni sem er prófessor í stjórnmálafræði að gera sig sekan um slíkan málflutning, að bera saman kerfi kúgunarinnar, fangelsiskerfið í Austur - Evrópu, sem nú er sem betur fer hrunið og allir fagna, meira að segja gamlir kommúnistar uppi á Íslandi, bera það saman við það hvernig einstakar ríkisstjórnir í lýðræðisríkjum hafa skipað sinni efnahagsstefnu. Auðvitað er því ekki saman að jafna. Ríkisstjórnir hafa komið og farið í vestrænum ríkjum og haft hinar og þessar efnahagsstefnur. Og fólkið hefur haft frelsi til þess að velja og hafna. Það er grundvallarmunurinn á því kerfi sem þar hefur verið og hins vegar hinu nýhrunda kerfi kommúnismans í Austur - Evrópu sem var að niðurlotum komið og, eins og ráðherra sagði réttilega, fékk ekki staðist að neinu leyti. Ég ætla að leyfa mér að gera þessa athugasemd við niðurlag ræðu fjmrh. en ætla ekki að fjalla um efni hennar að öðru leyti við þetta tækifæri. Hann er íhaldsmaður í fjármálum orðinn, heyrist mér á þessari ræðu, og er það út af fyrir sig ánægjulegt þó svo það sé býsna sérkennilegt að heyra hæstv. fjmrh. Alþb., Ólaf Ragnar Grímsson, tala um óréttláta skattlagningu í öðrum löndum eins og hann gerði varðandi Bretland í sinni ræðu, maðurinn sem fann upp ekknaskattinn á Íslandi.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Hér hefur varaþingmaður Alþb., hæstv. fjmrh., lagt fram fjárlagafrv. sitt og hefur haft mörg orð um það sem stendur í því. Hæstv. fjmrh. hélt mikla ræðu fyrr í dag og fór alveg aftur til Loðvíks XVI. þar sem hann taldi að fjármálaferill fyrrv. forseta Bandaríkjanna hefði byrjað. Ég sá nú reyndar ekki tengsl við það og veit ekki til þess að fyrrv. forseti Bandaríkjanna, Reagan, hafi haft tengsl við Loðvík XVI. og má þá ætla að fjmrh. hafi samband við æðri máttarvöld og horfna menn á jörðinni. Þetta var mjög sérkennilegur hluti ræðunnar. Hinu fagna ég að hæstv. fjmrh. játaði að það kerfi sem hann hefur barist fyrir með oddi og egg í fjölda ára er nú fallið og fagnaði því að kommúnistar austan tjalds væru fallnir og sá blekkingarleikur, sem þeir hefðu haft í frammi, væri ekki lengur hafður uppi því að nú gætu menn séð hvað gæti farið fram í þeim löndum. Og ég fagna því að hæstv. fjmrh. skuli játa það að hann hefur alltaf haft rangt fyrir sér í þessum efnum og það er gott að hafa það skjalfest í þinginu. Þau fjárlög sem liggja fyrir eru auðvitað fyrst og fremst fjárlög skattakóngsins sem stýrir fjármálunum, fjárlög Ólafs Ragnars Grímssonar, sem hefur lagt á meiri og þyngri skatta en nokkur annar fjmrh. fyrr eða síðar. Í fjárlagafrv. kemur fram að skattahækkanir milli ára eru 10% sem þýðir að þær eru 5 -- 6% hærri en tekjurnar hafa vaxið hjá almenningi í landinu. Þetta er auðvitað miðað við framlagningu á fjárlögum fyrir síðasta ár. Hæstv. fjmrh. lýsti því fjálglega við framlagningu fjárlagafrv. fyrir síðasta ár og árið þar áður hvað það væri vel gert og vel unnið. Þá hafði ég reiknað út skv. þeim gögnum sem ég hafði, en ég hef ekki öll þau gögn sem hæstv. fjmrh. hefur, að það mundi a.m.k. vanta 3 milljarða 165 millj. í þær tölur sem varðar skatta, þeir væru of lágt reiknaðir. Nú hefur þetta verið staðfest af fjmrh. með framlagningu aukafjárlaga þar sem kemur fram að ég hef verið nær þessum tölum heldur en fjmrh. þegar ég reiknaði þær út. En það kemur fram að vanáætlaðir skattar í fjárlagafrv. síðasta árs eru 3,6 milljarðar. Þetta sýnir nú í rauninni mjög glögglega hvernig staðið var að þessum fjárlögum og sýnir glögglega að þrátt fyrir yfirlýsingar fjmrh. eru vinnubrögðin ekki betri en svo að það eru vanáætlanir í sköttum og einnig í útgjöldum. Það sem er alvarlegt við þessi fjárlög er auðvitað þessi aukna skattheimta án þess að það hafi verið gerð alvarleg tilraun til þess að lækka ríkisútgjöld. Og það sem er einnig alvarlegt við þetta er það að hér skuli haldin löng og mikil ræða af hæstv. fjmrh. í þá veru hvað ríkisfjármálin standi nú vel og séu snilldarlega vel gerð af hans hálfu þegar það stenst ekki. Ég hefði viljað koma hér inn á marga þætti fjárlaganna en að sinni held ég að sé betra að halda sig við afmarkað svið. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra um það sem stendur á bls. 271 í fjárlögum, með leyfi forseta: ,,Í áætlun um tekjur af hinu nýja tryggingaiðgjaldi fyrir árið 1991 er auk fyrrgreindrar breytingar gert ráð fyrir sérstöku álagi á iðgjaldsstofninn. Þetta atriði er tengt þeim breytingum sem kunna að verða í skattlagningu ríkis og sveitarfélaga með aukinni samræmingu skattkerfisins við alþjóðlega þróun. Enn fremur er álagið hugsað til að mæta auknum kostnaði ríkisins vegna ýmiss konar þjónustu við sveitarfélög, sérstaklega hin stærri, á síðari árum. Hins vegar kemur til greina að í stað álagsins komi aukin þátttaka sveitarfélaga í þessum kostnaði. Miðað er við að álagið skili 800 millj. kr. á næsta ári.`` Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann geti ekki skýrt þinginu frá því nákvæmlega hvernig þessar auknu álögur eigi að leggjast á fólk. Er það eingöngu á atvinnurekstur í einkarekstri? Er það á atvinnurekstur sveitarfélaga? Er það á atvinnurekstur bænda? Er það á atvinnurekstur eins og opinberar stofnanir ríkisins? Er þetta einhver töluleikur? Hvaða auknu álögur eru þetta? Og ég held að það sé nauðsynlegt að fá úr þessu skorið því að þetta er afar óljóst orðað í frv. Ég hefði getað haldið hér töluvert langa ræðu um skattaútreikning hæstv. fjmrh. og full ástæða til að taka það fyrir þegar að því kemur. Ég vil aðeins ítreka það að hér eru hæstu eignarskattar sem lagðir eru á á byggðu bóli. Það finnst alla vega ekkert land í heiminum sem leggur á hærri eignarskatta og það á íbúðarhúsnæði vegna þess að fyrst og fremst eru hér lagðir eignarskattar á íbúðarhúsnæði. Ég vil minna á þjóðarbókhlöðuskattinn. Það væri fróðlegt að fá því svarað hvað fjmrh. hefur hugsað sér að taka af þeim skatti til annarra nota en er ætlað í lögunum, eins og hann hefur gert undanfarin ár, og reyndar aðrir fjmrh. einnig. Það væri fróðlegt að fá að vita það. En eins og allir vita þá leggst þjóðarbókhlöðuskatturinn að stærstum hluta á íbúa í Reykjavík og Reykjanesi eða 79% af þeim sköttum samkvæmt þeim svörum sem hæstv. fjmrh. hefur gefið mér um þessi mál.

Hann var fundinn upp af Sjálfstfl.

Hæstv. fjmrh. segir að þessi skattur hafi verið fundinn upp af Sjálfstfl. Má vera, en þessum lögum var nú engu að síður breytt í fyrra og er það þá nýr skattur sem var lagður á þar. En ég vil einnig minna hæstv. fjmrh. á það að eignarskattar á Íslandi eru þeir hæstu sem um getur og sé borið saman við Norðurlöndin þá er svo gífurlegur munur á þessum sköttum af íbúðarhúsnæði, og reyndar eignarsköttum almennt, að það er með ólíkindum því að yfirleitt er sú grundvallarregla að slíkir skattar leggjast ekki á eignir fyrr en eftir svona 12 -- 16 millj. og eru þá mun lægri heldur en hér. Ég get minnt á í þessu sambandi að af 12 millj. kr. fasteign á Íslandi borgar maður 252 þús. 875 kr. í eignarskatta að meðtöldum fasteignagjöldum, sem eru eignarskattar líka og alltaf taldir til þeirra, en í Finnlandi 7647 kr., aðeins til að gefa hugmynd um hver þessi mikli munur er. Það hlýtur að vera áhyggjuefni hve háir þessir skattar eru og svo er reyndar um aðra skatta. Þegar reiknaðir eru skattar til samanburðar á milli OECD og Íslands er ég hræddur um að þar vanti inn í ýmis gjöld, þar á meðal fasteignagjöld, og því mundi það hækka skatthlutfallið allverulega ef þeim væri bætt við. Það hlýtur að vera okkar krafa að hér gildi sama regla, eða álíka a.m.k., og gildir hjá öðrum þjóðum um þessi mál. En svo er ekki. Og það er því svo að þeir aðilar sem núna á að gera ókleift að fá lán úr Byggingarsjóði ríkisins eru hinir sömu aðilar og væntanlega eiga að borga eignarskattana líka. Ég verð að segja það að sú stefna sem núv. ríkisstjórn rekur varðandi Byggingarsjóð ríkisins er náttúrlega til skammar og hefur hæstv. ríkisstjórn enga afsökun fyrir því. Og ég hefði haft ánægju af því að ræða um það sérstaklega við hæstv. félmrh. sem lagði til með frv. til fjáraukalaga sl. vor að framlög til Byggingarsjóðs ríkisins yrðu skert um 100 millj. og rís nú upp og segir að hæstv. utanrrh. hafi tekið sig af lífi fyrir það að standa ekki með sér í þessum málum. Það er auðvitað dálítið einkennilegur málflutningur. Það hlýtur að vera krafa til bæði fjmrh. og félmrh. að þeir skýri fyrir þinginu hvað þeir ætla að gera í málefnum þeirra sem bíða þúsundum saman eftir framlögum eða lánum úr Byggingarsjóði ríkisins. Margir þeirra eru með skammtímalán sem er mjög há greiðslubyrði af þannig að stór hópur fólks er í verulegum vandræðum. Ef það er rétt sem hæstv. félmrh. lét koma hér fram við fyrirspurn minni í vor um þetta þá bíða núna um 9000 manns eftir láni frá Byggingarsjóði ríkisins. Þetta er auðvitað ekkert smámál. Þetta er stórmál. Ég hef sagt að þetta varði 20 þúsund manns í landinu, bara þessi hluti. Það hlýtur að vera krafa um það að í fjárlögum fyrir íslenska ríkið sé gerð grein fyrir því hvernig á að standa að þessum málum og hvernig á að leysa vanda þessa fólks til frambúðar. Það hlýtur að vera krafa til hæstv. fjmrh. hverju sinni að hann geri ráðstafanir til þess að málaflokkur af slíkri stærðargráðu sé leystur með einum eða öðrum hætti. Nú má vel vera að hæstv. fjmrh. muni óska eftir að fara þá leið að setja hér á laggirnar húsbanka sem hefði verið ein leið til að leysa þessi mál og má ætla það af ummælum í hans ræðu. Hann er orðinn það hægrisinnaður að hann getur nú væntanlega staðið með okkur frjálslyndum hægrimönnum í Sjálfstfl. að því að leggja hér fram frv. um að það verði stofnaður einkabanki, húsbanki, til að leysa þessi mál í eitt skipti fyrir öll hvað varðar það fólk sem er að koma sér upp eigin húsnæði. Það hlýtur að vera markmið hverrar ríkisstjórnar að sá málaflokkur sé í höfn og vel sé um þau mál hugsað. Ég get ekki ímyndað mér annað en hæstv. fjmrh. og hæstv. félmrh. geti sameinast með okkur um að stofna hér einkafyrirtæki til að leysa úr þessari þörf því ég tel eins og málin standi að við hljótum að gera kröfu um það. Þar sem þessi málaflokkur er nú á framfæri ríkisins má segja á að gera ráð fyrir lausn á þessum málum í fjárlögum. Þess vegna hlýtur það að vera krafa til fjmrh., til félmrh., að þeir leggi fram frv. til laga um lausn þessara mála því að það getur ekki talist boðlegt fyrir ríkisstjórn að hér bíði fólk í biðröð með tæpar 9000 umsóknir án þess að það viti um neina lausn eða geti gert sér grein fyrir sínum fjármálum. Það hlýtur að vera krafa um það að fólk geti gert sínar áætlanir, heimilin í landinu geti ákveðið hvernig þau ætla að haga sínum málum og treyst því að það sé lausn til langs tíma. Og það hlýtur að verða að gera kröfu um það á tímum þjóðarsáttar, þegar kaupi er haldið niðri en lán hafa hækkað töluvert, að hægt sé að leysa slík mál með varanlegum langtímalánum. Sú brotalöm sem er á þessum málaflokki verður að leysast af ríkisstjórninni og það er ekki hægt að skjóta sér á bak við það að ekkert sé hægt að gera af því að fjárlögin bjóði ekki upp á það vegna þess að það er hægt að leysa þetta með einkafyrirtæki. Ég verð að segja það, að ræða hæstv. fjmrh. var um margt undarleg þegar hann var að berja sér hér á brjóst og segja að hann hefði nánast einn allra manna lagt fram marktæk fjárlög. Það vita allir að svo er ekki og það vita allir að í þessum fjárlögum hér er innibyggð stífla sem brestur eftir kosningar. Þetta eru ekki raunhæf fjárlög. Það hefði auðvitað þurft að liggja hér fyrir langtímaáætlun um minnkun ríkisbúskaparins sem auðvitað ríkisstjórn hverju sinni er sú eina sem getur lagt fram tillögur um það. Og ég efast ekki um að ef það hefði verið leitað til Sjálfstfl. um slík mál hefði hann verið tilbúinn til að líta á það. Það hlýtur að verða að gera það. Það eru fréttir um það núna í morgun að sósíalistar í Svíþjóð hafa ákveðið að fækka ríkisstarfsmönnum um 10%. Ég hef reyndar séð fréttir um það frá Svíþjóð að þeir hafa ákveðið að það eigi að skera niður ríkisútgjöldin vegna þess að þeir telja að þeir séu orðnir ósamkeppnisfærir við Evrópulönd. Það sé allt of viðamikið ríkiskerfi, hinn svokallaði sósíalismi sé að hrynja í Svíþjóð eins og hjá félögum Ólafs Ragnars enn þá austar. Ég vil líka benda á það að fyrir norska þinginu liggja mjög ítarlegar tillögur um breytingu á skattalögum og allar þessar tillögur ganga í þá veru að minnka ríkisumsvif og auka frjálsræði hjá fólki með fjármagnið. Það hefur verið orðað svo að fjármagnið sé hamar og sög fólksins. Ef maður tekur hamar og sög af smið, þá getur hann ekki lengur unnið sem smiður því að hann hefur engin verkfæri. Og eins er það með peningana. Ef það eru lagðir nógu miklir skattar á fólkið, þá myndast það sem hefur myndast í austantjaldslöndunum, það myndast fátækt. Það myndast bágari lífskjör vegna þess að máttur veltunnar er nefnilega töluvert mikill og það þarf ekki að vera þó að skattar séu lækkaðir að skatttekjur ríkisins minnki. Þvert á móti getur það aukið skatttekjur ríkisins vegna þess að peningarnir fá fyrst að velta nokkrum sinnum og ríkið fær oftar skatta en annars yrði. Og ég vil benda á að samkvæmt þessum fjárlögum hér, eftir því sem ég get komist næst, hafa tekjur vegna virðisaukaskattsins ekki aukist eins mikið og fullyrt var þegar sú breyting gekk yfir. Það hlýtur að benda til þess að ráðstöfunartekjur heimilanna séu miklu minni, sem þýðir þá minni veltu í þjóðfélaginu og minni skatttekjur til ríkisins. Það er orsökin fyrir því að virðisaukaskatturinn hefur ekki skilað meiri tekjum en raun ber vitni. Og á þetta hlýtur ríkisstjórn hverju sinni að líta. Ég efast um að þau fjárlög sem hér liggja fyrir séu raunhæf. Ég óttast að hér eigi að auka skatta á ýmsum sviðum og tel að fjárlögin reyndar staðfesti það. Miðað við fjárlög síðasta árs er reiknað með að eignarskattar aukist um 18%. Miðað við fjárlög síðasta árs er talið að tekjuskatturinn aukist um 27% og miðað við fjárlög síðasta árs er gert ráð fyrir að persónuskattar, eða gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra, aukist um 60%. Þetta segir töluvert. Þetta segir það að það á að auka skattana á venjulegum launamönnum. Þetta segir auðvitað ekki að það verði svona mikil hækkun, en þetta segir það, ef við tökum fjárlög síðasta árs sem hæstv. fjmrh. talaði hér fyrir og sagði að væru tímamótafjárlög af því að þau væru svo rétt, að það er mikil aukning á skattheimtu, væntanlega fyrir bæði árin 1990 og 1991, fram yfir það sem kaup fólks hefur orðið. Og það er áætlað að þessi skattheimta af fólkinu í landinu verði aukin allverulega. Ef skoðuð er tímavinna iðnverkafólks í hinum ýmsu löndum þá sjáum við að tekjurnar á Íslandi eru miklu lægri í tímalaunum en í flestum löndum OECD. Við sjáum að fólkið verður að vinna miklu fleiri vinnustundir til að ná upp sömu tekjum. Þetta er líka munurinn á því þegar verið er að bera saman skatta í OECD - löndum og á Íslandi. Samkvæmt niðurstöðum nefndar sem var skipuð til að rannsaka vinnustundir og fjárhæðir sem menn fá út úr því á Norðurlöndunum þá liggja 60 vinnustundir að baki sama kaups og er borgað fyrir 40 á Norðurlöndunum. Íslendingar verða að vinna 60 stundir þegar hinir vinna 40 stundir á Norðurlöndunum. Þetta er aðalmunurinn. Og hvað varðar það að hér séu lægri skattar en í OECD þá er það rangur samanburður vegna þess að það er ekki tekinn með þessi langi vinnutíma og ýmislegt fleira sem vantar inn í þann samanburð. Og þegar hv. 5. þm. Vestf. var að tala hér um hungurmörk áðan þá verð ég að segja það að hv. þm. þekkir greinilega ekki þá sem eiga hvað minnst undir sér hér á Íslandi því það er til fólk sem lifir við hungurmörk, því miður, á Íslandi og það á bágt. Og ég veit það að hæstv. félmrh. veit þetta og þeir menn sem eru í tengslum við það fólk sem minna má sín. En það er til fólk sem á verulega bágt hér á Íslandi, því miður. Fram hjá því verður ekki gengið. Hvað sem verður talað fjálglega um það að við ferðumst til sólarlanda og höfum það alveg dásamlegt, þá er það bara ákveðinn hópur fólks sem getur það. Hins vegar getur þorri íbúa á Norðurlöndunum veitt sér það að fara til sólarlanda vegna þess að ferðir þar eru miklu ódýrari og menn hafa miklu rýmri tekjur og frítíma. Ég vil að svo stöddu ekki ræða þetta frv. öllu meira en get gert það við síðari umræðu þessa máls. En ég vil segja það að lokum að ef menn vilja tala af alvöru um launamál á Íslandi og skattlagningu og hvernig staða þeirra mála er, þá verða menn að játa það að það er lakari afkoma hér hjá flestum þjóðfélagshópum en í nágrannalöndunum. Og margir eru farnir að hugsa sér til hreyfings, því miður. Margir eru farnir að hugsa sér að fara af landi brott og eru sumir reyndar þegar fluttir. Þannig er ástandið í dag á Íslandi og fram hjá þessum hlutum getur enginn stjórnmálamaður gengið, hvort sem hann er stuðningsmaður ríkisstjórnar eða í stjórnarandstöðu. Þessi mál verða ekki leyst nema þjóðarbúið fái meiri tekjur og fleiri stoðum verði skotið undir rekstur þjóðarbúsins. Jafnframt verður að íhuga það að skera niður opinbera kerfið. Með þeim hætti sem það er rekið í dag höfum við ekki efni á því.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Hv. 17. þm. Reykv. fór hér nokkrum orðum um húsnæðismál áðan og beindi nú orðum sínum aðallega til hæstv. fjmrh. Einni spurningu beindi hann að vísu til mín sem ég tel mig reyndar hafa svarað á öðrum vettvangi. Spurning hans laut að því hver væri afstaða mín til þess sem fram kemur í frv. um byggingarsjóðina og þá fjárlagafrv. Ég hef svarað því til, hv. þm., að ég hef lýst ágreiningi við ríkisstjórnina um þá niðurstöðu sem liggur fyrir í frv. til fjárlaga varðandi byggingarsjóðina og áskilið mér allan rétt til þess að ná viðunandi lausn í það mál hér á Alþingi og ég sé enga ástæðu til þess að ætla annað en það náist lausn milli stjórnarflokkanna sem er ásættanleg fyrir alla aðila við meðferð frv. hér á Alþingi. Ég ætla nú ekki frekar en hv. 17. þm. Reykv. að setja hér á almenna umræðu um húsnæðismál en vil þó fara örfáum orðum um það sem hv. þm. ræddi hér áðan. Hv. þm. viðhafði þau orð varðandi stöðu Byggingarsjóðs ríkisins að þetta væri vandi sem menn hefðu vitað um lengi og, eins og hann orðaði það, það hefði legið fyrir í langan tíma hvert stefndi. Þetta eru vissulega orð að sönnu sem ég get undir tekið. Ég vil rifja upp, virðulegi forseti, að þegar lánakerfinu frá 1986 var komið á hér á vordögum 1986 fór það í gegnum þessa virðulegu stofnun hér á fimm dögum, í gegnum báðar deildir og meðferð málsins í nefnd, og það gafst lítill tími fyrir hv. þm. til þess að skoða áhrif og afleiðingar af því lánakerfi sem þeir voru að samþykkja. Því hefði auðvitað verið mikill fengur í því ef fyrir hefði legið á Alþingi greinargerð frá Fjárlaga - og hagsýslustofnun sem samin var 24. febr. árið 1986 um áhrifin af þessu kerfi sem komið var á laggirnar 1986. Ég hef ekki séð þessa greinargerð fyrr en fyrst í dag og mig rekur í rogastans að sjá þessa greinargerð sem lá fyrir 24. febr. frá Fjárlaga - og hagsýslustofnun sem, mér vitanlega, var ekki lögð fyrir Alþingi. Og hver var þá fjmrh. þegar þessu lánakerfi var komið á 1986? Það var formaður Sjálfstfl., hv. þm. Þorsteinn Pálsson. Þetta er greinargerð sem Fjárlaga - og hagsýslustofnun gerir fyrir þáv. fjmrh. 1986  reynist rétt að Alþingi hefur verið leynt þessu skjali sem lá fyrir í fjmrn. á þessum tíma. Vegna þess að mér býður í grun að ef þingmenn hefðu séð þetta skjal sem þá lá fyrir, þegar þessu frv. var hespað í gegnum þingið á fimm dögum, hefðu menn tekið sér lengri tíma til þess að skoða áhrifin af þessu kerfi. Og mér er til efs að það hefðu allir treyst sér til að standa að því miðað við það sem fyrir lá í þessu skjali um þá fjárvöntun sem við mundi blasa á komandi árum ef þetta gengi eftir sem Fjárlaga - og hagsýslustofnun spáði. Ég skorast ekki undan ábyrgð í þessum málaflokki, þegar ég fer með þennan málaflokk eins og hv. þm. vitnaði til, enda hef ég lagt fram hér á þingi ýmis frv. til þess að snúa ofan af þessu kerfi, til þess að hægt sé að innleiða kerfi sem gengur upp, t.d. með húsbréfum. Það er mjög athyglisvert, af því að sjálfstæðismenn tala nú mikið um húsnæðismálin og hafa gert það í mörgum greinum hér í sumar, að það er raunverulega enginn sem veit hver er afstaða sjálfstæðismanna til húsnæðismála. Ég held að það væri fróðlegt t.d. að fá svar við því hvort sjálfstæðismenn vilja viðhalda lánakerfinu frá 1986 eða ekki. Þjóðin veit það ekki. Þjóðin hefur ekki hugmynd um það hvort sjálfstæðismenn vilja viðhalda þessu kerfi eða ekki. Þeir eru a.m.k. alltaf að kalla eftir peningum í það og af því má auðvitað draga þá ályktun að þeir vilji viðhalda þessu kerfi. En þegar maður horfir til fjármuna sem lagðir hafa verið í þetta kerfi á fjárlögum 1987, þegar horft er á heildarfjármagn sem hefur farið til húsnæðismála gegnum ýmis bein ríkisframlög í byggingarsjóðina eða gegnum skattakerfið, þá er heildarfjármagnið á árinu 1990 ekki minna en það var á árinu 1987, í fjárlagafrv. sem Þorsteinn Pálsson hefur þá lagt fram fyrir árið 1987. Þar er heildarfjármagn til húsnæðismála, þá er ég að tala um bein ríkisframlög og það sem ríkissjóður tekur á sig í gegnum skattakerfið, 3230 millj. á árinu 1987 en á árinu 1990 3250. Mismunurinn er sá að stærri hluti rennur í gegnum skattakerfið en var 1987 og hvers vegna? Af því að það er búið að breyta kerfinu þannig að niðurgreiðslan sem kemur frá ríkissjóði nýtist þeim sem á því þurfa að halda með vaxtabótakerfinu en minna hefur komið í bein ríkisframlög til sjóðanna í staðinn. En heildarfjármagnið sem ríkissjóður lætur af hendi þessi tvö ár, 1987 og 1990, er það sama. Ég skal ekki lengja þessa umræðu, virðulegi forseti. Hv. þm. Hreggviður Jónsson fór nokkrum orðum um þá 5.500 umsækjendur sem bíða í lánakerfinu frá 1986 eftir úrlausn sinna mála. Ég held að það verði að skoða þetta mál í miklu víðara samhengi en hv. þm. gerir vegna þess að húsbréfakerfið þjónar fyllilega þeim umsækjendum sem bíða í lánakerfinu frá 1986. Þeim stendur það öllum opið og það hafa einmitt verið sett ákvæði til bráðabirgða til þess að tryggja það að þeir sem hafa fest kaup á íbúð í lánakerfinu frá 1986 og eru að bíða eftir að fá lánafyrirgreiðslu geta gengið strax inn í húsbréfakerfið þrátt fyrir það að þeir hafi keypt sér íbúð. Það eru sennilega nokkur hundruð af þessum umsækjendum, 5.500, sem bíða í þessari biðröð, sem hafa farið yfir í húsbréfakerfið. Reynslan sýnir að stór hópur af þessu fólki er með greiðslubyrði sem er um það bil 40 -- 60% af tekjum þess og þó það hefði fengið fyrirgreiðslu í lánakerfinu frá 1986 hefði greiðslubyrði þess engu að síður verið um 30 -- 40% af tekjum. En þegar það aftur fer inn í húsbréfakerfið, sem nokkuð stór hópur hefur gert, þá hefur það létt greiðslubyrðina hjá þessu fólki úr því að vera 40 -- 60% af tekjum niður í 15% af tekjum. Ég vil segja það að ef Alþingi ber gæfu til að samþykkja það frv. sem nú liggur fyrir þingflokkunum um breytingu á húsbréfaviðskiptum, sem sérstaklega á að taka á greiðsluerfiðleikamálum hjá fjölskyldum sem eru í miklum greiðsluvanda og eru við að missa sínar íbúðir, þá held ég að við náum þar stórum áfanga. Margt af þessu fólki er með skuldir upp á að meðaltali um 3,5 millj., skammtímaskuldir upp á 1.250 þús., og ef þetta frv. verður að lögum gæti greiðslubyrði hjá þessu fólki, sem er almennt nú um 100 þús., lækkað niður í 30 þús. Ég er að tala hér um raunhæfar leiðir til þess að ná árangri fyrir þetta fólk og ég er sammála hæstv. fjmrh. um að það á ekki að ausa milljörðum og aftur milljörðum inn í þetta kerfi sem Ríkisendurskoðun hefur staðfest að er gjaldþrota. En við verðum auðvitað að snúa við hjólinu og taka á þessum uppsafnaða vanda og það hef ég lagt áherslu á í ríkisstjórn að verði gert. Ég skal ekki tefja tímann hér lengur en vænti þess að ég hafi svarað þeim fyrirspurnum sem liggja fyrir. Ég vil þó í lokin, virðulegi forseti, vekja athygli á því að ef lánakerfinu frá 1986 verður lokað, eins og ég hef talað fyrir að væri skynsamlegast, þá verða lántökur Húsnæðisstofnunar ríkisins hjá lífeyrissjóðunum um 14 milljörðum kr. minni á ári en ef við héldum áfram þessu kerfi og munar nú um minna. Áætlað er að með tilkomu húsbréfakerfisins verði lántökur íbúðakaupenda hjá bönkum, lífeyrissjóðum og með handhafaskuldabréfum um 4,5 milljörðum kr. lægri á ári en ef við héldum áfram þessu kerfi. Og það er áætlað að ráðstöfunarfé banka og lífeyrissjóða muni aukast um allt að 18 milljarða kr. á ári með lokun lánakerfisins frá 1986 og með tilkomu húsbréfakerfisins, einfaldlega vegna þess að það hefur sýnt sig að fólk notar stóran hluta í húsbréfakerfinu til þess að grynnka á skammtímaskuldum í bönkum og greiða upp erfið lán hjá lífeyrissjóðunum. Ég held þess vegna að menn verði að átta sig á þessum hlutum. Það er tímabært að Alþingi taki afstöðu til þess hvort það vill viðhalda þessu lánakerfi frá 1986 eða leggja það af vegna þess að það verður að eyða þeirri óvissu sem þessir 5.500 umsækjendur eru í, ég er því alveg sammála. En menn mega ekki berja hausnum við steininn og láta þetta bara danka áfram. Það er mín skoðun að þingið verði að taka afstöðu til lokunar lánakerfisins frá 1986 vegna þess að ef það er ekki gert, þá kallar það auðvitað á stórar fjárhæðir inn í þetta lánakerfi sem ég held að þjóni hvorki hagsmunum íbúðakaupenda eða seljenda né skattgreiðenda og ríkissjóðs.

Geir H. Haarde : Virðulegi forseti. Hæstv. félmrh. sagðist nú ekki ætla að flytja ræðu um húsnæðismál en mig fýsir að vita þá hvernig ræður hennar um húsnæðismál eru ef þetta var ekki ein af þeim. En ég verð að segja það, virðulegi forseti, að eftir þessa ræðu hæstv. félmrh. og það sem hér hefur komið fram í hennar máli þá sé full ástæða til þess, t.d. fyrir mig, að óska eftir utandagskrárumræðum um þetta mál í næstu viku, einhvern tíma þegar tími gefst til. Ég kannast ekki við það að það hafi legið einhverjir pappírar í fjmrn. árið 1986 sem hafi verið einhver sérstök leyndarmál í sambandi við húsnæðismál. Það sem ég átti við með því að vandinn hefði lengi verið ljós og það hefði verið trassað að taka á honum varðandi Byggingarsjóð ríkisins er auðvitað það að strax á árinu 1987, þegar þetta kerfi hafði verið í gangi í hálft ár eða níu mánuði, þá lá fyrir að vaxtamunurinn í því var orðinn allt of mikill, miklu meiri en kerfið réði við. En hvað lá þá beinast við að gera? Það var auðvitað að hækka vextina. Það var það sem var trassað. Hver ber ábyrgð á því? Félmrh. Þannig er nú þetta mál, það sem ég var að tala um. En það sem kemur hins vegar fram og er auðvitað aðalatriðið í ræðu félmrh., virðulegi forseti, og ég vænti þess að fjmrh. hafi hlustað vel á þau ummæli, er það að þetta fjárlagafrv. er ekki frv. sem félmrh. styður. Það liggur fyrir hér af hálfu félmrh. að hún gerir ágreining og hefur fyrirvara við þetta frv. sem á þó að heita stjfrv. og aðalfrv. hverrar ríkisstjórnar er að sjálfsögðu fjárlagafrv. Ég hygg að þetta sé nú nokkurt nýmæli og þetta eru nokkur tíðindi að það kemur fram hér í ræðustól að félmrh. ætlar ekki að styðja þetta frv. óbreytt. Það er það sem fram kom. Félmrh. ætlar ekki að styðja fjárlagafrv. óbreytt. Í hvaða stöðu er þá hæstv. fjmrh. og í hvaða stöðu er þá ríkisstjórnin þegar þessi yfirlýsing liggur hér fyrir í sölum Alþingis og er ekki bara eitthvert tal milli manna úti í bæ eða eitthvert tal eða skrif í fjölmiðlum? Ég hygg að fjmrh. verði að skoða stöðu sína mjög vel í þessu máli eftir að þessar upplýsingar eru komnar hér fram. En það sem ég vildi ljúka með, virðulegi forseti, er að ítreka þá ósk mína að við fáum tækifæri í næstu viku til þess að ræða almennilega um húsnæðismálin. Það liggja fyrir tvær ef ekki þrjár skýrslur frá sl. sumri sem fram hafa komið og ekki hafa fengið neina umfjöllun á hinu háa Alþingi. Ég held að það sé fyllsta ástæða til þess að taka hér utandagskrárumræðu af lengri gerðinni til þess að fjalla um þau mál og horfur og stöðu almennt í þessum málum og þá er tækifæri til þess að ræða þau til hlítar. Ég vænti þess að forseti geti orðið við þessari ósk.

Ellert Eiríksson : Hæstv. forseti. Örstutt innskot í þessar umræður. Hæstv. fjmrh. hafði mörg orð um Sjálfstfl. og treggáfur okkar varðandi skattheimtuútreikninga og að við berum brigður á það sem OECD segir um skattáþján Íslendinga. Það má vel vera að við reiknum ekki rétt í Sjálfstfl. en það er þó klausa hér í ræðu hæstv. fjmrh. sem ég vil vekja athygli á. Það segir hér og er undirstrikað: ,,Árið 1988 voru öll aðildarríki Evrópubandalagsins og EFTA með hærra skatthlutfall en Ísland. Fyrirliggjandi upplýsingar um árið 1989 benda til að öll aðildarríki Evrópubandalagsins, og öll EFTA - ríkin nema Sviss, hafi enn verið með hærra skatthlutfall en hér.`` Mér þykir þetta ekki gott að hér hafi bæst við ríki sem er komið niður fyrir Ísland í skatthlutfalli. Ég vil telja okkur sjálfstæðismönnum til tekna að skatthlutfall á Íslandi er með því lægsta sem gerist í Evrópubandalags - og EFTA - löndunum. Ég vona að það sé ekki viðhorf hæstv. fjmrh. að við eigum að þokast upp þennan stiga, að við eigum að komast í þá stöðu að fleiri EFTA - og Evrópubandalagsríki verði fyrir neðan okkur í skattaáþján. Ég þakka hins vegar boðið um að mæta í febrúar á ráðstefnu með mönnum frá OECD. Ég ætla sannarlega að mæta og taka þátt þar til þess að vera betur upplýstur um hvernig þetta gerist. En ég ætla ekki með því að taka þátt í því að hækka skatta á Íslandi, langt frá því. Í annan stað vil ég hér aðeins stuttlega fylgja eftir fyrirspurn hv. 11. þm. Reykn. sem hann kom hér fram með til hæstv. fjmrh. og vísaði þar í þskj. 1, bls. 271. Síðdegis í dag fengum við þingmenn Reykjaneskjördæmis leyfi hér á hv. Alþingi til að fara út á Seltjarnarnes og ræða þar við sveitarstjórnarmenn. Þeir vöktu athygli okkar á því sem stendur á þskj. 1, bls. 271, sem hv. þm. hefur lesið upp. En spurningin sem ég vil aðeins ítreka frekar er um álagningarstuðul á hið nýja tryggingaiðgjald sem menn eru að velta fyrir sér í ráðuneytinu og boða sérstakt frv. um. Þar segir: ,,Enn fremur er álagið hugsað til að mæta auknum kostnaði ríkisins vegna ýmiss konar þjónustu við sveitarfélög, sérstaklega hin stærri, á síðari árum.`` Í fyrsta lagi langar mig til að vita hver eru þessi nýju verkefni við hin stærri sveitarfélög sem til hafa komið á hinum síðari árum sem við þurfum að leggja fé í. Og síðan: ,,Hins vegar kemur til greina að í stað álagsins komi aukin þátttaka sveitarfélaga í þessum kostnaði.`` Þá er það spurningin: Er þá meiningin að fella niður álagið og leggja skatt á sveitarfélögin til að taka þátt í verkefnum sem ríkið ætlaði að taka að sér með álaginu? Það er rétt að fá svar við þessu og ítrekað af hálfu sveitarstjórnarmanna á Seltjarnarnesi að þeir hafa mikinn hug á því. Þó svo að styttist í ræðutíma vil ég ekki ljúka þessari umræðu öðruvísi en að taka undir og gleðjast yfir því sem ég veitti athygli í ræðu hæstv. fjmrh. þegar hann talaði um skattkerfið, skattamálin, hvernig að þeim yrði staðið. Það gleður mig sérstaklega að hæstv. fjmrh. telji það rétt núna að bjóða út endurskoðun á skattframtölum fyrirtækja og hinna stærri aðila. Það finnst mér rétt stefna og hann talar sérstaklega í anda okkar sjálfstæðismanna.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram. Er nú greinilegt að ýmsir flokkar vilja eigna sér þetta fjárlagafrv. og telja það samræmast þeirra stefnumálum og er það vel. Ég ætla hins vegar að víkja að fáeinum spurningum sem hér hafa komið fram og örfáum athugasemdum. Í fyrsta lagi vegna orða Pálma Jónssonar, sem oft heyrist frá sjálfstæðismönnum, að það hafi verið aðilar vinnumarkaðarins sem hafi tekið stjórnina í sínar hendur og náð þessum mikla árangri í efnahagsmálum, þá ætla ég nú ekki hér í þessum stutta tíma að gera það að umtalsefni en mun ræða það síðar, en aðeins leggja fram eina spurningu sjálfstæðismönnum til umhugsunar og þarf ekki svara henni hér í dag en mætti gjarnan svara henni síðar: Hvernig stóð á því að aðilum vinnumarkaðarins datt ekki þetta snjallræði í hug á þeim fimm árum sem Sjálfstfl. fór hér með stjórnina, árin 1983 -- 1988? Það er alveg greinilegt að á þeim árum hafa aðilar vinnumarkaðarins ekki verið reiðubúnir til samstarfs um það að ná verðbólgunni niður en gera það hins vegar í tíð núverandi ríkisstjórnar. Þetta er spurning sem hefur hvarflað að mér í ljósi þessara kenninga sem oft heyrast frá sjálfstæðismönnum um þetta efni. Í öðru lagi er það nú ekki rétt hjá hv. þm. Pálma Jónssyni að ég hafi sagt að þessi ríkisstjórn skildi eftir sig þau sjóðavandamál sem ég vék að í minni framsöguræðu heldur lagði ég á það ríka áherslu að þetta er vandamál margra undanfarinna ára, jafnvel síðustu 10 -- 15 ára og er nauðsynlegt að menn átti sig alveg skýrt á því. Hv. þm. spurði einnig, eins og reyndar fleiri þingmenn, um það sérstaka álag sem vikið er að varðandi hið nýja tryggingagjald og tengist samskiptum ríkis og stærri sveitarfélaganna sérstaklega. Á þessu stigi er rétt að árétta það, sem reyndar kemur fram í frv., að þessi atriði eru til umfjöllunar og vinnslu í fjmrn. og milli einstakra ráðuneyta og við hagsmunaaðila og sú vinnsla, þó henni miði vel, er á því stigi að ekki er komið að lokaútfærslu málsins. Hitt er hins vegar ljóst að á síðari árum hefur aukist mjög kostnaður ríkisins af ýmiss konar verkefnum sem tengjast sérstaklega þjónustu og aðstöðu íbúa sveitarfélaganna. Þetta er bæði vegna almennra breytinga í þjóðfélaginu og eins vegna verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Að mörgu leyti er eðlilegt að taka mið af því og tekjuskiptingunni milli ríkis og sveitarfélaga þegar breyting verður gerð á skattkerfinu bæði hvað snertir ríki og sveitarfélög. Hins vegar er það ekki ætlunin hjá ríkinu að halda þessu álagi ef dregur úr þessum verkefnum gagnvart sveitarfélögunum, eins og mér fannst koma fram hjá hv. síðasta ræðumanni, heldur er þvert á móti lögð á það áhersla af hálfu fjmrn. að ef sveitarfélögin vilja í viðræðum milli ríkis og sveitarfélaga fá þessi verkefni í auknum mæli til sín, þá að sjálfsögðu fylgi þeim tekjustofnar á móti. Það er því ekki ætlunin hér að fara að skattleggja sveitarfélögin sérstaklega fyrir verkefnum sem eru hjá ríkinu. En meðan þau eru hjá ríkinu er nauðsynlegt að skoða þessa fjármögnun með þeim hætti sem hér er vikið að og er nú í vinnslu. Ég hef hins vegar hvað eftir annað á þessu stigi, undirbúningi málsins, lýst þeirri skoðun að ef sveitarfélögin vilja taka einhver af þessum verkefnum enn frekar til sín þá að sjálfsögðu fylgir því sú tekjuöflun sem þarf þar á móti. Þessi atriði munu hins vegar skýrast nánar á næstu vikum og mánuðum þegar þessi mál koma til nánari umfjöllunar, bæði hér í þinginu og eins í viðræðum milli ráðuneytisins og viðkomandi hagsmunasamtaka. Það er einnig misskilningur hjá hv. þm. Pálma Jónssyni að jöfnunargjaldið muni á næsta ári gefa miklu meira en ætlað er í þessu frv. vegna þess að það gefi meira í ár. Ástæðan fyrir því að það gefur meira í ár er einfaldlega sú að í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár var reiknað með að jöfnunargjaldið félli niður á miðju ári. Ég tek undir það að nauðsynlegt er að ræða áfram það frv. sem fjvn. lagði hér fram á þinginu og efnisatriði þess og ég fullvissa þá þingmenn sem að því hafa vikið og eiga sæti í fjvn. um að það er einlægur vilji af hálfu fjmrn. að svo verði gert. Við höfum látið þá skoðun koma fram á samræðufundum við fulltrúa bæði stjórnar og stjórnarandstöðu í fjvn. og höfum lagt fram ákveðnar hugmyndir um þá vinnu. Ég tel mjög mikilvægt hins vegar að ekki verði togstreita á milli þingsins og framkvæmdarvaldsins um þetta efni vegna þess að ég held að af hálfu beggja aðila ríki skilningur á því að það þurfi að taka á þessum málum með breytingu á gildandi lögum. Ég vona að á næstu vikum skýrist þessi mál nánar í viðræðum milli sérfræðinga bæði fjmrn. og annarra ráðuneyta og fjárveitinganefndarmanna og sérfræðinga þeirra þannig að það eigi að geta orðið nokkuð góð samstaða hér í þinginu um breytingar í þessum efnum. Það er einnig misskilningur sem kom fram hjá hv. þm. Alexander Stefánssyni að því hafi verið lýst yfir að sett yrði sérstök nefnd í það að fara yfir breytingar á virðisaukaskattinum hvað snertir hugsanlega fleiri þrep í þeim skatti. Það sem lýst var yfir var að sérstök athugun mundi fara fram og skýrsla lögð fram um framkvæmd virðisaukaskattsins og hugsanlegar breytingar og það verður gert. Sú skýrsla er í vinnslu og hún verður lögð fram innan tíðar. Ég vil einnig lýsa því yfir hér að ég tel eðlilegt að Framkvæmdasjóður aldraðra og Framkvæmdasjóður fatlaðra taki að sér meira af ýmsum verkefnum sem tengjast þessu sviði, einfaldlega vegna þess að það er ekki samræmi eða skynsemi í því að leggja þetta fjármagn í steinsteypuna eina, eins og sumir hafa orðað það, ef hvorki er svigrúm til þess að taka slíkt húsnæði í notkun né heldur halda því við. Þess vegna sé almennt skynsamlegt að fara inn á þá braut að breikka hlutverk framkvæmdasjóðanna og láta þá halda sínum tekjum fullkomlega. Hv. þm. Geir Haarde vék síðan nokkuð hér að byggingarsjóðunum, sérstaklega Byggingarsjóði ríkisins. Ég ætla nú ekki, vegna þess að hann hefur óskað eftir umræðu síðar í þinginu um þau mál, að fjalla í löngu máli um það. Mér fannst hins vegar athyglisvert að hann sagði orðrétt: ,,Hér er vandi sem menn hafa vitað um lengi en því miður hefur verið trassað að taka á.`` Og honum varð tíðrætt um þennan trassaskap. Nú vill svo til að þegar ég skoðaði þessi mál í fjmrn. þá kom í ljós, og kom mér satt að segja á óvart, að þáv. fjmrh. Þorsteinn Pálsson hafði fengið í hendur minnisblað 24. febr. 1986 frá Fjárlaga - og hagsýslustofnun þar sem lagt var mat á þær tillögur um breytt húsnæðiskerfi sem var verið að ræða og sem þáv. ríkisstjórn tók þátt í að framkvæma. Á þessu minnisblaði frá Fjárlaga - og hagsýslustofnun dags. 24. febr. 1986 er það reiknað út alveg nákvæmlega hvernig þetta kerfi getur af sér sívaxandi halla fram að árinu 1996 og endar á árinu 1996 í rúmlega þriggja milljarða fjárvöntun á verðlagi ársins 1986. Stigvaxandi felur þetta í sér að fyrsta árið, 1987, er fjárvöntunin, mismunur á innstreymi og greiðslu, rúmar 400 millj., rúmar 800 millj. 1988, rúmar 1100 millj. 1989, rúmar 1500 millj. 1990, rúmar 1800 millj. 1991, rúmar 2100 millj. 1992, rúmar 2400 millj. 1993, rúmar 2700 millj. 1994, tæplega 3 milljarðar 1995 og rúmlega 3 milljarðar og 200 millj. 1996. Ég skal ekkert fullyrða hér um það hvort þetta skjal var kynnt Alþingi þegar þetta mál var afgreitt. Ég sat ekki á þingi þá og veit það þess vegna ekki. En ég minnist þess ekki að, a.m.k. í fjölmiðlaumræðu um þessa nýskipan í húsnæðismálum sem tekin var upp 1986, væri gerð grein fyrir því að þetta kerfi var gjaldþrota frá upphafi. Og þeir menn sem samþykktu það að taka þetta kerfi upp 1986 og beittu sér fyrir því, a.m.k. sumir þeirra sem sátu í fjmrn., a.m.k. í stóli fjmrh., höfðu fengið í hendur gögn þar sem þeim var gert ljóst að þetta kerfi var frá upphafi gjaldþrota. Þess vegna hef ég enn frekar lagt á það áherslu á undanförnum vikum að lausnin á þessu vandamáli er ekki að dæla sífellt meiri og meiri peningum úr skattasjóði þjóðfélagsins inn í þetta kerfi. Það verður að breyta sjálfu kerfinu, stokka það upp eða leggja það niður vegna þess að það hefur frá upphafi legið ljóst fyrir að það gengi ekki upp. Sá sannleikur liggur núna fyrir og finnst mér athyglisvert að embættismenn í fjmrn. skyldu reiða hann fram á febrúardögum 1986. Ég er alveg tilbúinn að gefa hv. þm. ljósrit af þessu minnisblaði, bæði vegna þess að ég tel það rétt og eðlilegt og eins vegna þess að hann starfaði í fjmrn. á þeim tíma. Ég hef þess vegna lagt á það áherslu í viðræðum mínum við hæstv. félmrh. að kjarni málsins væri að taka á kerfinu en ekki blekkja menn til lengdar með því að setja einhverja milljarða í núverandi fjárlögum eða næstu fjárlögum inn í kerfið og koma þannig í veg fyrir að menn tækju á þessum vanda. Og ég hef nú talið að hæstv. félmrh. væri fjmrh. sammála um það atriði. Hæstv. félmrh. hefur hins vegar lýst því yfir að hún teldi rétt að hærri upphæðir kæmu í þessa sjóði á næsta ári. Ég tel það nú ekki jafngilda því að hún standi ekki að fjárlagafrv. Ég skildi ekki orð hennar í ræðustól hér áðan á þann veg að hún stæði ekki að þessu fjárlagafrv. Hæstv. félmrh. tók virkan þátt í að semja þetta fjárlagafrv. eins og aðrir ráðherrar frá upphafi til loka og ég hef átt ágæta samvinnu við hæstv. ráðherra um gerð þessa fjárlagafrv. eins og við aðra samráðherra mína. Hv. þm. Geir Haarde lýsti því yfir að ég væri höfundur ekknaskattsins. Það er því miður nánast ekki rétt heldur er ekknaskatturinn tilkominn vegna þeirra breytinga sem þáv. fjmrh. Matthías Á. Mathiesen beitti sér fyrir 1977 og fólst í sérsköttun hjóna, sem mikil krafa var um á þeim tíma. Eðli þeirrar skattlagningar var á þann veg að þegar maki féll frá hlaut eignarskattur eftirlifandi maka að hækka stórkostlega. Það má hins vegar segja að hann hafi aukist í tíð núv. ríkisstjórnar, en það breytir því ekki að grundvallarkerfi hins svokallaða ekknaskatts var tekið upp með þeim skattalögum sem hæstv. þáv. fjmrh. Matthías Á. Mathiesen lagði fyrir þingið fyrir um það bil 13 árum síðan og fyrst komu til framkvæmda á árinu 1978 -- 1979. Hv. þm. Hreggviður Jónsson fór hér með ýmsar tölur um skattahækkanir sem aðallega byggðust á því að bera saman krónutölur milli ára. Ég vil nú biðja menn að nota ekki mikið slíkan samanburð vegna þess að hann felur það m.a. í sér að aukin og bætt innheimta skatta mundi túlkast sem skattahækkun. Þegar fjmrh. bætir innheimtukerfið, þannig að það kemur meira inn af þeim sköttum sem lagðir eru á, mundi það flokkast samkvæmt þessari samanburðaraðferð sem skattahækkun frá ári til árs. Ég held að það samrýmist nú ekki almennum skilningi þjóðarinnar á því hugtaki. Hv. þm. Hreggviður Jónsson vék að því að í Svíþjóð væru menn að draga úr ríkisútgjöldunum. Það er skiljanlegt. Ríkisútgjöldin í Svíþjóð eru yfir 50% af landsframleiðslu, þ.e. þau eru mun minni hér. Og hann vék einnig að því sama í Noregi. Hlutfall skatta af landsframleiðslu er yfir 50% í Svíþjóð og tæplega 50% í Noregi en 37% hér á Íslandi. Þannig að þeir mega nú vera ansi duglegir í Svíþjóð og Noregi við að lækka skattana á næstu árum ef þeir ætla að komast niður í sama hlutfall og er hér á Íslandi. Að lokum vék hv. 1. þm. Reykn. Ellert Eiríksson að því að Sjálfstfl. vildi ekki auka skattana. Það má vel vera að það sé stefna Sjálfstfl. Sjálfstfl. vill væntanlega líka reka ríkissjóð án halla en þá stendur upp á Sjálfstfl. að gera grein fyrir því hvernig hann ætlar að skera niður ríkisútgjöldin um a.m.k. 4 -- 5 milljarða. Og ég bíð spenntur eftir þeim tillögum. Svo þakka ég fyrir góða umræðu.