Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta litla frv., sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 92, er ekki nýmæli, heldur er það aðeins um það, að meira en sex ára gömul lög verði framkvæmd og verk verði unnið á næsta ári, sem Alþ. ákvað á sínum tíma, að unnið yrði 1945 eða 1946. Með l. nr. 52 3. marz 1945, um byggingu nokkurra raforkuveitna, er heimilað að byggja allmargar rafveitur, sem ég verð að líta svo á, að Alþ. hafi þá talið eðlilegt að gengju fyrir og væri þá þegar hafizt handa um byggingu þeirra. Þessar rafveitur eru: Frá Hafnarfirði til Keflavíkur og Njarðvíkur, Grindavíkur, Gerða-, Miðnes- og Hafnahreppa og frá Sogsvirkjuninni til Selfoss, Hveragerðis, Eyrarbakka, Stokkseyrar og Þykkvabæjar í Rangárvallasýslu og frá Laxárvirkjun frá Akureyri lína til Dalvíkur og Hríseyjar. Ég hygg, að þessi l. hafi nú að mestu leyti verið framkvæmd og þessar línur séu komnar, aðrar en línan frá Akureyri til Dalvíkur með viðbótarlínu í Hrísey. Ég ætla nú ekki að ásaka neinn fyrir það, að þessi lína hefur orðið eftir, en það er ákveðið í l., að hún verði lögð. Ég hygg, að til þess liggi m. a. sú ástæða, að rafmagn var ekki það mikið, sem Laxárstöðin framleiddi, að hægt væri að bæta miklu álagi þar á, og geti það því verið afsakanlegt, þó að þessi lína væri sett hjá þrátt fyrir þessi lagaákvæði og aðrar línur séu komnar, sem síðar voru ákveðnar. En þessi ástæða, sem verið hefur til þess að draga framkvæmdir, er nú burt fallin á næsta ári, þar sem Laxárvirkjunin á þá að vera fullgerð, og væri þá vitanlega gott, að þessi lína yrði jafnframt komin og hægt að taka hana til notkunar um sama leyti og Laxárvirkjunin verður fullgerð. Frv. þetta gengur út á það, að þessi lína verði byggð á árinu 1952, þ. e. a. s., 1. gr. frv. er um það að framlengja frestinn til ársins 1952 í stað 1946. Ég veit nú ekki, hvort nauðsynlegt er að fá slíkt lögtekið, en ég tel það þó rétt, því að héðan af er ekki hægt að framkvæma neitt á árinu 1946. Sumar þessar línur voru þó byggðar eftir 1946, svo að l. hefur ekki verið fullnægt bókstaflega. Svo hef ég þar að auki lagt til um það, hvar taka eigi peninga til framkvæmdanna, og er það í 2. gr. frv. Ég veit nú ekki, hvort hefur verið nauðsynlegt að gera uppástungu um það, hérna er nú ekki um stóra upphæð að ræða, en ég lít svo á, að það sé ábyrgðarleysi að stinga upp á útgjöldum án þess jafnframt að benda á, hvar taka eigi fjármuni til þeirra. Mér sýnist, að vel sé hægt að gera þetta og nota til þess nokkuð af tekjuafgangi ríkissjóðs á þessu ári. Mér er þó vel ljóst, að það eru aðrar þarfir, sem þjóðfélagið þarf líka að sinna, þýðingarmiklar þarfir, sem tvímælalaust eiga að ganga fyrir þessum og ýmsu öðru, sem þm. hafa verið að stinga upp á í þessu sambandi. En þrátt fyrir það að þeim þörfum verði fullnægt, sem ég á við, veit ég, að tekjuafgangur á þessu ári verður svo mikill, að hægt er að framkvæma þetta. Að svo miklu leyti sem tekjuafgangurinn verður ekki notaður til alveg bráðnauðsynlegra þarfa, þá hugsa ég, að það sé meining allra, að hann sé notaður til þess að greiða skuldir. Ég lít svo á, að þegar gefið hefur verið slíkt fyrirheit eins og felst í l. frá 1945 um byggingu nokkurra rafveitna og þegar þess er gætt, að þau lög hafa verið framkvæmd, nema um þetta atriði, þá fer mér að finnast, að það nálgist mikið skuld, siðferðislega skuldbindingu, sem ríkið sé í um að inna þetta af hendi. Ég átti tal við raforkumálastjóra um það, hvað þetta mundi kosta, og hann sagði, að það væri áætlað um 4,5 millj. kr. Háspennulínan er komin um það bil hálfa leið, eða til Hjalteyrar, en heimtaugar hvergi komnar. Nú skal ég taka það fram, að ég tel það svo mikils vert, að háspennulínan komist til Dalvíkur og Hríseyjar, að ég tel mikið unnið, þótt heimtaugar verði ekki lagðar heim á hvern einasta bæ; þær koma síðar, þegar aðallínan er komin. Ef ekki verður nema um háspennulínu að ræða. verður fjárupphæðin lægri.

Er þetta með heimtaugum á leiðinni til Dalvíkur?

Já. Og þegar tillit er tekið til þess þar að auki, að ríkið á ekki að bera allan kostnað af þessu, þá er ekki um meiri upphæð að ræða en svo, að vel er hægt að taka fjárveitingar til þessa upp á fjárlög næsta árs, og yndi ég því vel. Ég vil svo að lokum segja þetta: Það er ákveðin von mín, að þetta loforð, sem á sínum tíma var gefið, verði nú uppfyllt og frv. afgr. sem lög. Og ég lít svo á, að hér séu staðhættir slíkir, að ef ríkið sér sér ekki fært að leggja þessa línu til Dalvíkur, þá getum við eins hætt við að hugsa um rafveitur frá raforkuverum úti um byggðir landsins. Eins og menn vita, er Dalvík stærsta þorpið út með Eyjafirði, með nærri því 1000 íbúa. Milli Akureyrar og Dalvíkur eru 3 þorp, sem til greina koma, eða reyndar 4, en í eitt þeirra er þegar komið rafmagn frá Akureyri. Á milli þessara staða er einhver þéttbýlasta sveitabyggð landsins, Kræklingahlíð og Arnarneshreppur. Það eru því ákaflega litlar líkur til, að nokkur slík rafveita geti borið sig, ef þessi getur það ekki. Ég þarf svo ekki að orðlengja þetta frekar. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til að ganga að samkomulagi, ef þessu máli þokar eitthvað áfram. Eins og ég hef tekið fram, geri ég það ekki að aðalatriði, að 2. gr. verði samþ. óbreytt, heldur er hún hér meira til ábendingar. Ég vona þó, að hv. Alþ. gangi ekki svo á sínar gerðir, þó að ýmsir nýir þm. hafi bætzt í hópinn síðan, að þessi eina byggð, sem mun vera fjölmennust af þeim, sem l. frá 1945 nefna, verði afskipt með raforku, sem þegar hefur verið ákveðin henni til handa.



Herra forseti. Ég hef ekki við höndina upplýsingar um þær rafveitur, sem fyrirhugaðar eru á næstu árum. En sú n., sem fjallar um málið, getur fengið hjá mér upplýsingar um allar þær rafveitur, sem samþ. eru af raforkuráði og fyrirhugaðar eru á næstu árum. Ég man það, að þegar í fyrra var dæmið reiknað þannig, þegar þessi áætlun kom fram, að með sams konar fjárveitingu og Alþ. hefur veitt mundi taka 3 ár að fullgera þær rafveitur, sem þá var búið að samþ. Raforkuráð gerði ráð fyrir að halda áfram með þessar rafveitur. Þá var málið sent til Alþ., til þess að því gæfist kostur á að sjá till. Ég man ekki, hvaða n. tók málið til meðferðar. Í meginatriðum var farið eftir þessum till. það var mikill halli á rafveitunni á Sauðárkróki, því að hún framleiddi meira rafmagn en þurfti að nota. Þess vegna var lögð stutt lína fram að Löngumýri og Varmahlíð. Að öðru leyti var þarna fullgerð rafveita áður og löggilt af raforkuráði, sem jafnframt löggilti þessa veitu. Það má því alveg gera ráð fyrir, að þær rafveitur, sem verða samþ. núna, verði ekki fullgerðar á minna en 3–4 árum hér frá, með svipuðum fjárveitingum og verið hefur til þessara veitna. Það er eins og með annað, að menn hafa ekki gert sér ljóst, hve mikið þessar rafveitur kosta. Það var upplýst af hv.1. þm. Eyf., að línan út á Dalvík, með því að leggja á bæina í leiðinni, mundi kosta um 4.5 millj., en þá er ólagt í Svarfaðardal, sem mundi eflaust kosta annað eins. Ég geri ráð fyrir, að veitan kostaði ekki minna en 10 millj. Ég slæ upp mynd af því, hver kostnaðurinn mundi verða við að leggja þessar veitur, en till. nær ekki lengra en til Dalvíkur. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því, að með þeim fjárveitingum, sem veittar hafa verið undanfarið og núna eru veittar, mundi taka mörg ár að koma rafmagni á þá staði, sem fá það frá stórum orkuverum. Kröfur um rafveitur eru nú orðnar geysi almennar, og sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, kynnir sér það að sjálfsögðu. Það er t. d. svo í Borgarfirði, að rafmagnið er ekki að fullu notað, og það var halli á stöðinni, þegar ég tók við þessum málum. Þennan halla tók ríkið á herðar sér og breytti rekstrarfyrirkomulaginu, en þó getur stöðin ekki selt verulegan hluta af sínu rafmagni. Kröfurnar um rafveitur eru víða úr Borgarfirði, eins úr Skagafirði og á Suðurlandi. Úr Þingeyjarsýslu kom n., sem krafðist rafveitu í sveitina, o. s. frv. Þó að ég bendi á þetta, er ég ekki að draga úr því. að rétt sé, að byggja þurfi þessar veitur. Það er gert ráð fyrir því, þó að horfið hafi verið frá því að byggja veitur á þeim stöðum, þar sem ekkert rafmagn er til. Síðastliðið sumar var reynt að leggja háspennulínu þar, sem tap var á orkuverunum og þau gátu ekki sett allt sitt rafmagn. Nú er það vitað, að innan skamms tíma verður lokið við að byggja Sogs- og Laxárvirkjanirnar. Þá verður áherzla lögð á að leggja háspennulínu um þau svæði, sem geta notað þessi orkuver. Þá kemur lína frá Akureyri og út á Dalvík. Ég tel rétt, þó að ég sé ekki að draga úr nauðsyn þess að leggja háspennulínur að vekja athygli þeirrar n., sem fer með þetta mál, á því, að réttmætar kröfur um línur eru víða að, og þarfnast málið því alvarlegrar athugunar. Sérhverjum, er óskar eftir línu um sveit, er hann býr í, finnst hann geta krafizt hennar með rétti. Það var ekki þægilegt, þegar línan var lögð fram í Varmahlíð, að vita af átta bæjum skammt frá, sem allir höfðu lagt til sín rafmagn með olíumótor, og þurfa að neita þeim. Það var ekki hægt annað en neita, vegna þess að peningarnir voru ekki til. Að mínu áliti þarf þetta mál því alvarlega athugun.



Herra forseti. Mér láðist áðan, er ég lauk máli mínu, að stinga upp á n. til að vísa málinu til. Ég geri það hér með og legg til, að málinu verði vísað til hv. fjhn. Þetta er fjárhagsatriði, og mér finnst þetta eiga þar heima. Út af ræðu hæstv. landbrh. hef ég ekkert sérstakt að athuga, en vil benda á, að það gegnir sérstöku máli um þessa rafveitu, sem hér um ræðir. Hún verður byggð samkv. tvennum l., hinum almennu raforkul. og þeim l., er með þessu frv. hér er lagt til að breyta og eru frá 1945. Þessi l. eru sett á undan hinum almennu raforkul. og hafa enn þá ekki verið numin úr gildi, það hef ég rannsakað. Það er almennt framkvæmdamál, og raforkuráð og ríkisstj. ákveða, hvar framkvæmdin skuli gerð, eftir því sem fé er fyrir hendi. Áður en sú skipun var gerð, var Alþ. búið að ákveða með l., að nokkrar rafveitur skyldu byggðar. Þessum l. er nú búið að fullnægja, nema í þessu eina atriði. Hefðu þessi l. ekki verið fyrir hendi, hefði ég ekki borið fram till. um þessa sérstöku rafveitu, heldur reynt að hafa áhrif á hæstv. ráðh. og raforkuráð, að meira fé verði veitt til nýrra raforkuframkvæmda á fjárl. En þar sem sérstök fyrirmæli Alþ. sjálfs eru fyrir hendi, finnst mér eðlilegt, að Alþ. geri nú ráðstafanir til að framkvæma það, sem það áður var búið að ákveða. Þess vegna ber ég nú fram þetta frv. Þó að deila megi um, hvar þörfin er mest, þá hygg ég, að hún sé óvíða meiri en á Dalvík. Þar er t. d. töluverður iðnaður, sem er í bráðri hættu, ef vélar þær, sem nú framleiða rafmagn þar, bila, og mundi þá leiða af því atvinnuleysi og alls konar vandræði. Eins og hæstv. ráðh. nefndi, var lögð lína frá Sauðárkróki til Varmahlíðar samkv. hinum almennu raforkul., áður en búið var að framkvæma eldri l. Ég vona fastlega, að tillit verði tekið til þessarar sérstöðu vegna þess, að ég álít þetta eiginlega réttarkröfu, og auk þess er óneitanlega gefið fyrirheit með l. frá 1945 um þessa rafveitu. Það er ekki hægt að líta á þessi l. öðruvísi en loforð um, að þessi rafveita verði byggð. Þess vegna er það óorðheldni hjá ríkisvaldinu, ef ekkert er gert. Nú vita allir, að þetta er hægt og rafmagnið verður fyrir hendi, þegar línan er fullgerð. Ef þessi l. hefðu ekki verið fyrir hendi og ég hefði viljað bera fram till. um sérstaka rafveitu í mínu héraði, er óvíst, að ég hefði borið fram till. um þessa línu. Sennilega hefði ég borið fram till. um að leggja línu fram Eyjafjörð. Það er sjálfsagt mál, að kauptún eins og Dalvík fái rafmagn. Það er einungis vegna þessara l., að ég ber fram þetta frv., en þó er enginn dómur lagður á það, að þetta sé sú framkvæmd, sem fyrst ætti að koma. En þetta er a. m. k. sú framkvæmd, sem Alþ. hefur ákveðið að skyldi koma og átti að vera komin fyrir 5 árum.



Herra forseti. Hv. flm. hefur lagt til, að þetta mál fari til hv. fjhn. Öll raforkumál hafa verið lögð fyrir iðnn. Ég tel óheppilegt að taka út eitthvert sérstakt mál, því að það eru fleiri en þetta mál af þessu tagi, sem koma til umr. Þess vegna finnst mér eðlilegt, að eitt mál sé ekki slitið úr samhengi við önnur mál af sama tagi. Iðnn. beggja d. hafa fulla samvinnu við raforkumálastjóra, og finnst mér eðlilegt, að svo sé einnig í þessu máli, en því sé ekki vísað til fjhn. Ég segi þetta ekki af því, að ég hafi meiri afskipti af málinu í annarri n. en hinni, því að ég á sæti í þeim báðum, heldur til að slíta það ekki úr samhengi við önnur skyld mál. Ég legg til, að frv. verði vísað til iðnn., eins og venja er um raforkumál. Það er rétt hjá hv. flm., að þetta sé fjárhagsmál, en svo er um öll raforkumál. Þetta er ekki stærra en virkjun Dynjanda, sem er upp á 60 millj., og ýmis önnur mál, sem koma til umr. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða efnislega um málið, því að ég fæ tækifæri til að lýsa afstöðu minni til þess í n. En sannarlega á þetta mál heima í iðnn., enda hefur hv. rn. samvinnu við þá n. um öll iðnaðarmál.



Herra forseti. Ég get ekki verið alveg sammála öllu, er hv. þm. Barð. sagði, vegna þess að eins og ég hef leitazt við að sýna fram á, hefur þetta frv. sérstöðu, og er hér einungis um að ræða ráðstöfun til að framkvæma l., sem sett voru fyrir 6 árum. Það er aðeins þetta eina atriði eftir, til að búið sé að framkvæma þessi l. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að taka raforkumálin í heild til meðferðar. Hér er um að ræða fyrirheit og hvort Alþ. ætlar að standa við það, sem það hefur lofað. Ég ætla ekki að gera það að kappsmáli, í hvora n. málið fer, því að þótt ágætir menn séu í fjhn., eru þeir líka ágætir í iðnn. A. m. k. er hv. þm. Barð. í báðum n. og hefur sömu aðstöðu til að fjalla um málið, og kann svo að vera um fleiri. Ef rétt þykir, get ég tekið mína upphaflegu till. aftur og fallizt á, að þetta mál fari til iðnn.



Herra forseti. Þetta frv. var til umræðu á síðasta þingi, eins og ræðir um í grg. þess. en varð þá óafgreitt. Ég hef síðan átt þess kost að ræða þetta mál nokkuð við bændur í minni sýslu, og mér hefur verið bent á, að ef frv. yrði samþ. eins og gengið var frá því á síðasta þingi hér, þá mundi það valda mjög miklum erfiðleikum fyrir einstaka aðila að búa við það. Nú hef ég ekki borið saman, hvaða breyt. orðið hafa á frv., en ég hef nú hlustað á frsm., og sagði hann, að búnaðarþing vildi samþykkja málið. Ég vil þó á þessu stigi málsins benda á, að breyta þyrfti 5. gr. frv., þar sem segir: „Nú mótmælir eigandi ítaks sölu þess á þeim grundvelli“ o. s. frv. Þarna ætti að vera „eigandi eða ábúandi“. Hef ég þar í huga jarðir, sem opinberir aðilar eiga, svo sem kirkjujarðir. Ég veit ekki, hvort það er rétt að gefa ríkissjóði heimild til þess að selja ítök á móti vilja þess manns, sem hefur lífstíðarábúð á jörðinni. Hins vegar væri rétt að gera þá jafnréttháa, ábúandann og eigandann sjálfan. T. d. stendur í 4. gr.: „Nú vill eigandi eða umráðamaður einhverrar jarðar“ o. s. frv. Þar er því leitað til annars aðila en eigandans. Þetta er því ekki nógu skýrt í frv., og er nauðsynlegt, að þetta sé tekið fyrir til athugunar. - Skal ég svo ekki ræða þetta mál frekar á þessu stigi.



Herra forseti. Það þarf ekki að hafa langa ræðu um þetta frv. Það er vel þekkt og hefur legið hér fyrir á tveimur þingum. Síðast þegar frv. þetta var hér til umr., vísaði Nd. því frá með rökst. dagskrá og óskaði þess, að það yrði lagt fyrir búnaðarþing til umsagnar. Þangað sendi hæstv. ríkisstj. málið, og var það tekið fyrir þar, og lagði búnaðarþing einróma til, að málið yrði samþ. með þeirri breyt., að 5. gr. orðist um, og þá breyt. hefur landbn. nú tekið upp í frv., þegar hún fékk frv. ásamt umsögn búnaðarþings frá ríkisstj. Þessi breyt., sem gerð hefur verið á frv., er í því fólgin, að ítak geti heyrt undir báðar jarðirnar, ef vafi getur leikið á, hvor jörðin hafi meiri not af ítakinu. Við í landbn. höfum athugað þetta nokkuð, en erum ekki alls kostar búnir að ganga frá því, hvort við ættum ekki að breyta orðalaginu á 5. gr. Þar er gert ráð fyrir, að ef ágreiningur verður um það, hvort ítak notist betur af jörðinni, sem það er í, eða af jörðinni, sem á ítakið, þá skuli fara fram mat á því, og er þá gert ráð fyrir, að kostnaður við þetta mat greiðist jafnt af báðum aðilum. Sennilega mundi þó óvíða koma til þessa mats, en til þess að tefja ekki málið að óþörfu, gæti komið til mála að láta þann greiða kostnaðinn við matið, sem biður um það. Þetta var n. sem sagt ekki fyllilega búin að athuga, þegar hún flutti málið. En n. mun athuga þetta fyrir n. k. þriðjudag, hvort hún vill koma með brtt. við 5. gr. Þetta er ekkert höfuðatriði, en n. vill samt athuga þetta, og vænti ég þess, að hæstv. forseti taki málið ekki á dagskrá fyrir þann tíma. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara út í að ræða frv. Það er búið að ræða það á þrem þingum, og öll d. er sammála um nauðsyn þess. Landbn. mun samt athuga þetta, sem ég tók fram áðan, og koma með það fyrir þriðjudag.