Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég þarf ekki að segja nema örfá orð um þetta frv. Það er nánast fylgifrv. með frv. um stimpilgjald og flutt af sömu ástæðu, þ. e. a. s. vegna gildistöku hins nýja fasteignamats. Og það er gert ráð fyrir því, að þinglýsingargjöldin breytist þannig varðandi fasteignir, að prósentuupphæðin lækki úr 0.5% í 0.15%. Engar breytingar eru gerðar á aukatekjulögunum nema þetta varðandi fasteignirnar, enda gefur nýja fasteignamatið ekki tilefni til þess. Það er sama um þetta frv. að segja eins og um stimpilgjaldsfrv., að það ber brýna nauðsyn til, að það geti orðið afgreitt á þessu Alþ. vegna gildistöku nýja fasteignamatsins, og vænti ég þess, að hv. þdm. muni reyna að greiða fyrir því, að svo geti orðið. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Breytingar þær, sem hér er lagt til að gera á lögum um stimpilgjald, eru í samræmi við breytingar þær, sem munu verða á næstunni á fasteignamati. Það liggur í augum uppi, að ef ekki yrði breytt þeim prósentutölum, sem eru í lögum um stimpilgjald, mundi verða um að ræða geysilega hækkun á stimpilgjaldi, en minna má á, að í bráðabirgðaákvæði, sem fylgir lögum um hið nýja fasteignamat, er gengið út frá því, að þegar það taki gildi, verði endurskoðuð ýmis lög, sem miða við fasteignamat, á þann veg, að gjöld þessi verði sem næst óbreytt áfram í krónutölu, þrátt fyrir hækkun matsgrundvallarins. Nú er að vísu ekki hægt að binda Alþ. með ákvæði sem þessu, en varðandi stimpilgjaldslögin hefur þó þessu sjónarmiði verið fylgt, vegna þess að gengið er út frá því í lögunum eða þessu frv., að sem næst sömu tekjur verði af stimpilgjaldi eins og nú eru raunverulega. Ég skal aðeins í fáum orðum gera grein fyrir því, hvaða breytingar felast í þessu frv. Út af fyrir sig má segja, að það væri engin ástæða til þess að breyta lögum um stimpilgjald, vegna þess að það er meginreglan, að eignarheimildir af fasteignum skuli stimpla miðað við það raunverulega söluverðmæti, sem liggur þar að baki. Ef þessu hefði verið fylgt, þá væri auðvitað engin ástæða til þess að umbreyta lögum um stimpilgjöld. En það eru ákvæði í lögum um stimpilgjald þess efnis, að ef ekki sé tilgreint söluverð eignar, þá skuli miða við fimmfalt fasteignamat. Ég hygg, að reyndin muni vera sú, vegna þess hve fasteignamatið var lágt - og þar af leiðandi var stimpilgjaldið með þessu móti miklum mun lægra heldur en eftir aðalreglunni, - að þessari aukareglu hafi í langflestum tilfellum verið fylgt. Og það er í rauninni gengið út frá því, að svo hafi verið í þeim breytingum, sem nú er lagt til að gera á þessari reglu varðandi stimpilgjald af eignaskjölum eða afsali fyrir fasteignum, en tillagan í frv. er um það, að í stað 2% stimpilgjalds, sem nú er, verði stimpilgjaldið aðeins 0.5%. En það er nánast sama upphæð í krónutölu eins og ef það hefði gilt í öllum tilfellum, að miðað væri við fimmfalt gamla fasteignamatið. Hér er því í rauninni ekki um neina breytingu að ræða og vona ég því, að ekki þurfi um þetta neinn ágreiningur að verða. En þessu til viðbótar er lagt til að stórlækka stimpilgjald af skipum. Með þau hefur verið farið að vissu leyti sem fasteignir, en þó þannig, að þau hafa ekki neitt hliðstætt mat, heldur hefur verið í öllum tilfellum miðað við raunverulegt söluvirði þeirra, og reyndin hefur orðið sú, að í mjög mörgum tilfellum hefur eignarheimildum eða heimildum vegna eignayfirfærslu á skipum alls ekki verið þinglýst, til stórbaga í viðskiptum, vegna þess hve stimpilgjaldið hefur verið hátt. Að vísu var fellt niður fyrir 2–3 árum síðan það sérstaka álag, sem var á stimpilgjaldi fyrir afsali á skipum, en hér er gengið enn lengra og lagt til, að það verði aðeins fjórði hluti af því, sem það er nú, eða lækki úr 1% í 0.25%. Þá er enn fremur gert ráð fyrir því, - og það er til að auðvelda endurskipulagningu fyrirtækja, - að ef eigandi að skipi - raunar á það við fleira en skip, fasteignir einnig, - gerist aðili að nýju fyrirtæki eða félagi um eignarhald á þessum eignum, þá skuli stimpilgjald ekki reiknast af þeim hluta í hinu nýja fyrirtæki, sem svarar til eignarhluta hans í fyrirtækinu. Þetta mun koma víða til góða og er í samræmi við þá stefnu að auðvelda bæði samruna fyrirtækja og að menn geti breytt atvinnurekstri sínum í hagfelldara horf með því t. d. að breyta einkarekstri í hlutafélag, eftir því sem ástæða þykir til. Þá er gerð sú breyting, að gert er ráð fyrir, að framsal á skuld, þó um nafnbréf sé að ræða, verði ekki stimpilskylt svo sem verið hefur og verði látin gilda sama regla eins og er um framsal á handhafabréfi, því að það framsal er að sjálfsögðu ekki stimpilskylt og ekki framkvæmanlegt að koma þar við stimplun. Það er til þess, að jöfnuður verði hér á milli. Þá er og breytt nokkuð þeim hörðu viðurlögum, sem eru við því að stimpla ekki skjöl í tæka tíð og geri ég ekki ráð fyrir, að um það þurfi að verða ágreiningur. Svo sem frv. þetta er hugsað og þar sem niðurstaðan í því eru kjarabætur verulegar fyrir alla þá aðila, sem þurfa að greiða stimpilgjald og sem mundi ella verða aukin greiðsla hjá vegna hins nýja fasteignamats, þar sem enn fremur er hér um beinar kjarabætur að ræða fyrir ýmsa aðila, sem ég veit, að margir hv. þm. bera fyrir brjósti og hér hefur verið ymprað á áður, svo sem í sambandi við afsal skipa, þá vonast ég til þess, að þetta frv. geti hlotið greiða meðferð hér á Alþ., en það er nauðsynlegt, að það fái afgreiðslu áður en þessu þingi lýkur, þar sem nýja fasteignamatið mun taka gildi innan skamms. Þarf ég ekki að lýsa þeim afleiðingum, sem það mundi hafa, ef ekki væri búið að lögfesta þær breytingar, sem hér er gert ráð fyrir, þegar fasteignamatið tekur gildi. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Með þessu frv. þarf ekki nema örstutta framsögu. Sams konar frv. var flutt á síðasta Alþ., en varð þá eigi útrætt. Það var svo seint flutt, að það vannst ekki tími til þess að afgreiða það. En málsatvik eru þau, að árið 1959 keypti Sigurjón Guðmundsson, framkvæmdastjóri í Reykjavík, hluta úr jörðinni Kollafirði í Kjalarneshreppi, 3.15 ha., af þáv. eiganda jarðarinnar. Hann hóf þegar mikla trjárækt í landi sínu og hefur gert þennan reit einn hinn fegursta í þessum landshluta, eins og allir þeir, sem um Vesturlandsveg eiga leið, geta kynnt sér af eigin raun og hljóta að hafa séð. Sigurjón hefur þegar fullræktað eignarland sitt og hefur hug á því að halda ræktun áfram, en vantar til þess nokkuð aukið landsvæði. Spilda sú, sem hér um ræðir, er aðeins hálfur hektari og hefur - ég held, að sé óhætt að segja það - engin áhrif á notagildi jarðarinnar fyrir núv. eiganda hennar, ríkissjóð, enda er þessi spilda innan girðingar Sigurjóns, þó að hann sé ekki eigandi að henni. Okkur flm. finnst það viðeigandi að veita Sigurjóni nokkra viðurkenningu fyrir frábær störf í þágu gróðurræktar og landgræðslu með því að gefa honum kost á að kaupa það land, sem hann hefur hug á að eignast til áframhaldandi ræktunarstarfa. Meðflm. að þessu frv. eru þrír hv. þm., sem eru kosnir úr kjördæmi Reykn., þar sem Kollafjörður er, og vænti ég og vonast til þess, að þetta litla mál megi fá fljóta og örugga afgreiðslu hér á hv. Alþ. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Fjmrh. (Magnús Jónsson) : Herra forseti. Svo sem frá er skýrt í upphafi grg. þessa frv. um endurskoðun á l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þá hefur það verið undirbúið af n., sem skipuð var af fjmrn. í janúarmánuði 1967 og hefur verið að málinu unnið síðan. Það skal tekið fram, að alger samstaða er ekki um öll þau atriði, sem frv. fjallar um, þannig að fulltrúar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hafa í vissum tilfellum önnur sjónarmið en meiri hl. n., en fyrir þeim sérsjónarmiðum er einnig gerð rækileg grein í grg. frv., þannig að hv. þm. gefst kostur á að átta sig til hlítar á því, hvaða atriði það eru, sem ekki hefur orðið full samstaða um í n. Hins vegar hygg ég, að segja megi, að um öll meginatriði málsins hafi orðið samstaða. Ég vil taka það fram strax, að hér er um allverulegan lagabálk að ræða og það er á engan hátt ætlun mín, að þetta mál geti orðið afgreitt á þessu þingi. Hins vegar þótti mér rétt og það væru í rauninni ekki annað en skynsamleg vinnubrögð að leggja frv. fyrir þingið, þannig að hv. þm. gæfist kostur á að láta í ljós skoðanir sínar á því og athuga það eftir atvikum í n. Það mætti þá jafnframt milli þinga koma á framfæri því, sem fram kemur í ræðum manna, við rn. og þá, sem að málinu standa. Í frv. þessu er mikið af nýmælum, sem stefna að ýmsum og mismunandi markmiðum, eins og getið er um í grg., en segja má, að tilgangurinn sé tvíþættur. Annars vegar sá, að ríkið geti tryggt sér sem hæfasta starfskrafta til að leysa af hendi þau störf, sem nauðsyn krefur í stjórnsýslunni til að framkvæma þá stefnu, sem Alþ. og ríkisstj. marka á hverjum tíma, jafnframt því sem ríkinu sem atvinnurekanda sé gert mögulegt að losna við úr þjónustu sinni starfsmenn, sem ekki reynast dugandi í starfi. En á því eru miklar hömlur, eins og löggjöfin er nú. Á hinn bóginn er það talið meginmarkmið með 1., að glögg stefna sé mörkuð um skipti ríkisins og starfsmanna þess, þannig að ljóst sé í eins mörgum tilvikum og kostur er, hvers starfsmenn geta krafizt af ríkinu og hvers ríkið getur krafizt af þeim. Að auki er svo að sjálfsögðu í frv. að finna ýmis önnur atriði, sem ekki falla beint undir þennan megintilgang málsins, en sem leiða af eðli þess. Mikilvægasta breytingin, sem felst í till. meiri hl. n. - og þá í frv. sem slíku, er sennilega ákvæðin um eðli ráðningar til starfs í þágu ríkisins. Í gildandi l. er gert ráð fyrir, að þau taki til starfsmanns, sem er skipaður, settur eða ráðinn til starfs. Ljós ákvæði eru í l. um rétt hins skipaða til þess að halda starfi sínu þar til hann kann að brjóta af sér, falla fyrir aldursmörkum eða segja starfi sínu lausu, en gildandi lög marka hins vegar ekki afstöðu til réttar hins setta og hins ráðna starfsmanns með sama bætti og þau taka skýra afstöðu til réttar hins skipaða. Má merkja greinilega tilhneigingu í huga manna til að líta á rétt hins ráðna starfsmanns sem jafngóðan og réttur hins skipaða er samkv. núgildandi l. Sú skoðun styðst ekki við l. að öðru leyti en því, að sami réttur er veittur skipuðum, settum og ráðnum starfsmanni við niðurlagningu stöðu. Frv., sem hér liggur fyrir, er tilraun til að greiða úr þessu, þannig að réttarstaðan, sem fylgir skipun, setningu og ráðningu, er skýrt mörkuð í frv. og ráðning þá miðuð við svipaða aðstöðu og gildir á almennum vinnumarkaði. Er því venjulega gert ráð fyrir uppsögn ráðins manns, ef starf hans er lagt niður, en ekki launagreiðslum eftir að störfum lýkur nema hjá skipuðum mönnum. Önnur breyting, sem frv. felur í sér, er töluverð víkkun á gildissviði l., þannig að þau taki, eftir því sem við á, til allra starfsmanna ríkisins að því leyti, sem ekki er öðru vísi um samið í kjarasamningum við stéttarfélög og þá ekki einungis er varðar aðalstarf, heldur einnig að því er varðar aukastarf. Þörf fyrir stefnumörkun af þessu tagi hefur verið augljós. Ekki hefur verið ljóst, heldur nokkuð á reiki, hvernig laun skulu greidd í veikindum fyrir aukastörf, sem föst laun fylgja, hvernig með skuli fara greiðslur við dauða starfsmanns, sem slíku aukastarfi gegnir o.s.frv. Ákveðin hneigð hefur gert vart við sig í þá átt að telja, að lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins taki ekki til fjölda starfsmanna ríkis og ríkisstofnana, svo sem banka og fjárhagslega sjálfstæðra atvinnufyrirtækja. Með frv. er tekinn af vafi um þetta, þannig að l. er ætlað að marka stefnu að því er varðar réttindi og skyldur starfsmanna hjá öllum stofnunum og fyrirtækjum ríkisins án tillits til stjórnarforms eða fjárhagsaðstöðu þeirra. Frv. gerir ráð fyrir nýrri tegund af tengslum starfsmanns við ríkið, sem í frv. hefur verið nefnd sérstök skipun. Eins og skipun nú er, er hún alltaf til ákveðins starfs, sem starfsmaður á ævilangt kröfu til að gegna nema tilteknum lögbundnum skilyrðum sé ekki fullnægt. Sú sérstaka skipun, sem frv. gerir ráð fyrir, er hins vegar skipun, sem veitir ævilanga kröfu til að vera í þjónustu ríkisins með tilteknum kröfum, en veitir ekki kröfu til tiltekins starfs, heldur felur hún í sér skuldbindingu um, að starfsmaðurinn gegni hverju því starfi, sem á hverjum tíma er talið ákjósanlegt að fá honum. Miðar þessi ráðstöfun að því að gera virkustu og afkastamestu stjórnendur eða aðra forustumenn í þjónustu ríkisins sem hreyfanlegasta milli starfa og stofnana eftir því, sem þörf krefur, til endurskipulagningar á rekstri eða til umbóta, til starfa að undirbúningi löggjafar, til ráðgjafa starfa fyrir Alþ., ríkisstj. o.s.frv. eftir atvikum. Í því sambandi er rétt að drepa á það, að fram hafa komið þær hugmyndir oft á tíðum, að rétt væri, að ráðning ríkisstarfsmanna væri ekki til æviloka, ef svo má segja eða þar til fullum starfsaldri er náð, a.m.k. ekki í sambandi við ýmsar veigamiklar stöður. Það mál getur að sjálfsögðu einnig komið mjög til álita og þó að ekki sé gert ráð fyrir því hér í þessu frv., þá tel ég vel þess virði, að það sé íhugað, hvort rétt kunni að vera, að ráðið sé í vissar stöður hjá ríkinu til ákveðins árabils í stað þess, að skipun manna í slíkar stöður nú er þar til fullum starfsaldri er lokið, ef ekkert sérstakt á bjátar. En um þetta atriði er ekki gerð nein till. í frv., en aðeins nefni ég þetta vegna þess, að það hefur á ýmsum vettvangi verið orðað, að slíkur möguleiki ætti að vera fyrir hendi. Með frv. er gerð tilraun til að mæta þeim vanda, sem nú er fólginn í erfiðleikum við að sannreyna stutt veikindi starfsmanna. Lausnin er í því fólgin, að starfsmenn beri sjálfir ábyrgð á slíkum veikindum, en hafi fjárhagslegan hag af, ef til þeirra kemur ekki. Gildandi reglur um aðild ríkisstarfsmanna að fyrirtækjarekstri eru með frv. þrengdar og gerðar ákveðnari. Þannig er reynt að marka stefnu í frv., sem kæmi í veg fyrir hvers konar hagsmunaárekstra í störfum ríkisstarfsmanns. Frv. gerir ráð fyrir breyttri stefnu að því er varðar þagnarskyldu. Er þar lagt til, að forstöðumönnum starfsemi á vegum ríkisins sé beinlínis gert að skyldu að veita upplýsingar um einstök málefni, sem stofnunin fæst við, þó svo að ekki séu veittar upplýsingar, sem snerta persónulega hagi manna. Þagnarskyldu hins almenna starfsmanns er hins vegar við haldið. Hér er um það að ræða, sem oft hefur verið fundið að, að ýmsar mikilvægar ríkisstofnanir í landinu séu mjög lokaðar fyrir hinn almenna borgara að fá upplýsingar. Það er gert ráð fyrir því, að með þessum hætti sé opnað fyrir það, þó að það verði að vera með vissum takmörkunum af eðlilegum ástæðum vegna hagsmuna annarra aðila, að hægt sé að fá þær upplýsingar, sem menn þurfa á að halda og sem eðlilegt sýnist, að borgararnir geti átt kröfu til að fá. Ég skal ekki reyna tæmandi að telja upp þau mörgu atriði, sem hér er sérstaklega hægt að tala um, að séu nýmæli, en þó aðeins drepa á nokkur fleiri. Það er mörkuð sú stefna, að ráðh. einn setji og skipi í starf nema öðruvísi sé mælt í l., en forstöðumaður stofnunar eða starfsemi ráði starfsfólk að því marki, sem hann hefur heimild hærra setts stjórnvalds eða fjárlaga til. Sömuleiðis er það nýmæli, að gert er lögskylt að gera ráðningarsamning við starfsmann, en á þetta hefur stundum viljað skorta og hafa starfsmenn oft undan þessu kvartað. Skylda til að auglýsa starf er nokkuð aukin og bætt inn því nýmæli, að laust starf skuli auglýsa í dagblöðum. Undanþága utanrrn. frá auglýsingaskyldu er samkv. frv. felld niður að mestu. Er þannig gert ráð fyrir, að starf, sem ráða skal í nýráðningu, skuli auglýst að undanskildu starfi forstöðumanns fyrir sendiráði. Ég man ekki gerla, hvort í frv. því um utanríkisþjónustu, sem hér liggur fyrir þinginu, er gert ráð fyrir óbreyttu skipulagi varðandi þetta atriði, að ekki þurfi að auglýsa störf í utanríkisþjónustunni. En væri það skoðun hv. þm., að rétt væri að taka upp þá reglu, sem hér er lagt til, að þessi undanþága frá auglýsingaskyldu sé felld niður að mestu, þá þyrfti að athuga það atriði, ef það skyldi brjóta í bága við þau ákvæði, sem eru í frv., sem hér liggur fyrir um utanríkisþjónustu. Gert er ráð fyrir að skipun og setning í starf í þágu ríkisins miðist við inngöngu í fullt starf, þannig að hluti af starfi komi einungis til, þegar starfsmaður er ráðinn. Með þessum hætti væri felld niður heimild kvenna, sem veita heimili forstöðu, til að vinna einungis 2/3 úr starfi, ef þær ætla að halda eða fá skipun. Þessi ákvæði og raunar fleiri eru einungis studd af meiri hl. n. Það er nýmæli, að kveðið er á um heimild til að veita starfsmanni launalaust leyfi allt að 2 ár og um réttindi og skyldur hans, meðan á slíku leyfi stendur. Sérstakt ákvæði er tekið upp um reglugerðir, sem ráðh. setji um greiðslu og uppgjör á ferðakostnaði starfsmanna, greiðslur fyrir notkun eigin bifreiða, greiðslu fæðiskostnaðar, risnu, flutninga, mötuneytisaðstöðu, heilsugæzlu og þess háttar. Um ýmis þessi atriði hafa þegar verið settar á síðari árum ákveðnar reglugerðir og um önnur þeirra er það að segja, að það er hin brýnasta nauðsyn bæði af sparnaðarástæðum og skipulagsástæðum, að settar séu ákveðnar reglur og þar sem ekkert hefur þegar verið ákveðið í því efni, er flest, hvað þessa upptalningu varðar, í athugun hjá rn. Ýmis ákvæði um orlof eru gerð ýtarlegri og skýrari en verið hefur, enn fremur er tekin upp heimildin til þriðjungi lengra orlofs, ef starfsmaður tekur orlof utan sumarorlofstíma í samráði við yfirmann sinn, en það er nýtt ákvæði. Sömuleiðis er nýmæli um fyrningu orlofsréttar, sem ekki er notað innan tiltekins tíma, en um það vantar ákvæði nú. Tekið er upp ákvæði, sem mælir fyrir um skyldu til að veita starfsmanni lausn frá starfi vegna heilsubrests, er hann hefur verið samfellt frá vinnu tiltekinn tíma. Ákvæði þetta var áður heimildarákvæði. Breytt ákvæði eru tekin upp um barnsburðarleyfi, þannig að réttur konu til barnsburðarleyfis er takmarkaður við, að konan hafi starfað í þágu ríkisins í eitt ár fyrir barnsburð. Þá er konu ætlaður réttur til að velja á milli fjarveru með fullum launum 13 vinnuvikur eða hálfum launum 26 vinnuvikur, enda er þá gert ráð fyrir, að konan komi til starfa, eftir að leyfi er lokið. Á þessu sviði er upp tekið það nýmæli, að gert er ráð fyrir, að kona, sem gegnt hefur starfi í þágu ríkisins í 5 ár eða lengur og hættir síðan störfum vegna barnsburðar, skuli fá greidd laun fyrir 3 mánuði, frá því hún hættir störfum, þótt hún komi ekki aftur til starfa. Hér að framan var getið stefnubreytingar, að því er varðar hugsanlegan hagsmunaárekstur hjá ríkisstarfsmanni í skiptum við fyrirtæki utan ríkisrekstrarins. Meðal ákvæða um þetta efni er skýrt ákvæði um, að starfsmanni ríkisins sé óheimilt að eiga hlut að ákvörðun á vegum ríkisins um meiri háttar viðskipti við fyrirtæki, þar sem hann á hagsmuna að gæta, með hverjum hætti sem það er. Þá eru sett all víðtæk ákvæði í frv. um skyldu starfsmanna til að hlíta tilfærslu milli starfa innan stofnana eða milli stofnana, ef slík ráðstöfun telst æskileg. Hér er um mjög veigamikið atriði að ræða, ef um er að ræða, svo sem hefur komið fyrir nú að undanförnu, að verið hafi uppi till. um það að leggja niður stofnanir eða spara allverulega mannahald í stofnunum, en í vissum tilfellum hefur þetta rekið sig mjög á þau réttindi eða réttara sagt þær hindranir, sem eru á því, að hægt sé að flytja starfsmenn á milli starfa. Afdráttarlaust er tekin afstaða til þess í frv., að starfsmanni skuli veitt lausn frá störfum fyrsta dag næsta mánaðar, eftir að hann verður 70 ára að aldri, en þetta hefur nokkuð verið á reiki og hefur raunar í mörgum tilfellum skapazt sú venja, að starfsmaður, sem verður sjötugur á almanaksárinu, geti gegnt störfum til ársloka. Í rauninni er ekkert eðlilegt að miða þar sérstaklega við almanaksár, en þannig hefur þetta orðið í reynd. Ég tel, að það sé ákaflega óheppilegt að hafa ekki um þetta fastmótaðar reglur til þess að losna undan öllum þrýstingi á að fá að sitja í embætti sínu svo og svo lengi, eftir að þessu 70 ára aldursmarki er náð, hvað sem um það má að öðru leyti segja. Þá er tekin hér upp heimild fyrir yfirmann til að veita starfsmanni, sem ekki hefur látið segjast við áminningu, lausn um stundarsakir án launa, ef hann gerir sig sekan um ákveðnar yfirsjónir. Er gert ráð fyrir, að slíkum viðurlögum sé beitt, áður en viðkomandi starfsmanni er vikið úr starfi að fullu. Tekið er upp afdráttarlaust ákvæði um, að starfsmanni skuli víkja úr starfi, ef hann reynist hafa framið brot í starfi gegn almennum hegningarlögum, svo sem fjárdrátt, misnotkun aðstöðu, skilasvik, ranga upplýsingagjöf eða hylmingu yfir eða hlutdeild að slíku broti án tillits til, hvernig því máli er lokið. Gert er ráð fyrir nýmælum um samstarfsnefndir starfsmanna með stjórnendum stofnana og fyrirtækja ríkisins og sömuleiðis samstarfsnefnd fjmrh. með heildarsamtökum ríkisstarfsmanna til þess að koma í veg fyrir vandræði í skiptum starfsfólks og stofnana með því að eyða misskilningi og fjalla um ágreiningsmál. Hér er um mjög veigamikið atriði að ræða, sem oft hefur verið rætt um og er mörkuð með þessu stefna varðandi ríkið um þetta atriði að koma á slíkum samstarfsnefndum. Ég er í engum vafa um það, að með þessu er hægt að girða fyrir margvíslega árekstra og jafnvel væri hægt að stuðla að betri skipulagningu á starfi fyrirtækja ríkisins og stofnana, ef þessu skipulagi væri á komið. Varðandi atriði, sem ég gat um áðan, um brottvísun opinbers starfsmanns, ef hann gerist sekur í þátttöku í vissum brotum, sem þar eru nefnd, þá er þar einnig um að ræða mikilvægt atriði, sem ég tel nauðsynlegt, að sé skýrt kveðið á um í þessum 1., vegna þess að atvik hafa komið fyrir hvað eftir annað, þar sem um þetta hefur komið upp vafi og stundum verið fylgt mismunandi reglum um þetta atriði varðandi starfsmenn, þar sem þetta fellur undir hin ýmsu rn. Það er þess vegna mjög mikilvægt til að forðast alla mismunun starfsmanna að þessu leyti, að ákvæði um þetta sé sett og ég álít, að það verði að gera meiri kröfur til opinberra starfsmanna heldur en annarra manna í þjóðfélaginu um það, að þeir séu ekki þátttakendur í slíkum brotum, sem hér eru nefnd. Ég held, herra forseti, að ég hafi drepið á helztu atriðin, sem máli skipta og má segja, að séu nýmæli í þessu frv. eða séu þess eðlis, að það séu settar um þau ákveðnari reglur heldur en áður hafi gilt. En eins og hv. þm. sjá, er hér um svo mörg atriði að ræða og svo margar nýjar reglur, sem lagt er til að lögfesta - ýmist er um það, eins og ég sagði, algert samkomulag milli nm. eða þá að talinn er ágreiningur um þau, einkanlega við fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem á sæti í n. - að það er ljóst, að það þarf mikla vinnu og athugun á þessu frv., áður en hægt er að lögfesta það og því tel ég það vera eitt af þeim málum, sem sé mjög æskilegt, að sé lagt fram á þingi, áður en ætlunin er að lögfesta það, svo að menn hafi rúman tíma til þess að íhuga það, bæði á því þingi, sem það er lagt fram á og þá ekki síður á milli þinga og hafi þá markað sér skoðun um einstök atriði þess, þegar það kemur aftur til meðferðar næsta þings. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. þessu sé vísað til 2. umr. og að því er ég hygg til hv. fjhn. Ég hygg, að hún hafi haft með starfsmannamál ríkisins að gera.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er allmikið að vöxtum. Því var nú útbýtt fyrst í gær, og þess vegna hefur ekki unnizt mikill tími til þess að athuga það nákvæmlega. Það væri náttúrlega æskilegt, að þm. veittist kostur á því að kanna nokkru betur mál sem þetta, áður en það er tekið til 1. umr., af því að það er nokkurs um vert, að það geti komið fram aths. við 1. umr. málsins, sem n. getur þá tekið til athugunar. En ég mun hér gera aðeins örfáar aths., sem hafa komið í hugann við fljótlegan yfirlestur frv., en það verður ekki um að ræða af minni hálfu neinar tæmandi aths. við þetta mál. Vel má vera, að það, sem ég segi, beri þess merki, að mér hefur ekki unnizt tími til þess að lesa þetta nógu rækilega og þá bið ég fyrirfram velvirðingar á því. Ég fagna því, sem hæstv. fjmrh. sagði, að það væri ekki ætlunin, að þetta frv. yrði afgreitt á þessu þingi, heldur væri það lagt meira fram hér til sýnis og athugunar, en síðan biði endanleg afgreiðsla þess næsta Alþ. Ég held, að þetta séu laukrétt vinnubrögð og ég held vissulega, að það sé margt í þessu frv., sem þarf athugunar við. Það er nú svo, að 1., sem nú gilda um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 38 1954, voru nýsmíði á sínum tíma. Löggjöf um opinbera starfsmenn hafði verið mjög í molum áður. Það hafði verið löggjöf um ýmsa gamla embættismannaflokka, en það má segja, að löggjöfin hafi ekki fylgzt með í þeim efnum, vegna þess að það höfðu komið til margir nýir starfshópar, sem eðlilegt var, að nú hlytu að gilda að ýmsu leyti aðrar reglur um en hina gömlu hefðbundnu embættismenn. Þess vegna var lagasetningin frá 1954 um starfsmenn ríkisins, réttindi þeirra og skyldur, vissulega tímabær. Það var hins vegar eðlilegt, að það kæmu í ljós ýmsir agnúar á þeirri löggjöf, þar sem hún var, eins og ég sagði áðan, nýsmíði. Sjálfsagt hefur að ýmsu leyti komið í ljós við framkvæmd þeirra 1., að þörf væri á rækilegri reglum um ýmis atriði og eins hitt, að það væri ástæða til þess að haga vissum atriðum á annan veg heldur en í þeim 1. segir. Þess vegna er það mjög eðlilegt, að þessi lög hafa verið tekin til endurskoðunar. Eins og hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir, eru allmörg nýmæli í þessu frv., þó að það sé svo líka auðvitað að verulegu leyti endurtekning á ákvæðum gildandi löggjafar, þó að því viðbættu í sumum greinum, að það hafa verið tekin upp í frv. ákvæði, sem áður voru í reglugerðum og gerð þá kannske fyllri í frv. en í reglugerðum eins og t.d. ákvæðin um orlof og veikindaleyfi. Ég efast ekki um, að ýmislegt af þessum nýmælum er til bóta, en hins vegar held ég, að þar sé líka að finna nýmæli, sem eru mjög vafasöm, svo að ekki sé meira sagt. En ég held, að það séu mjög náin tengsl á milli 1. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og löggjafarinnar um kjarasamninga og það svo náin tengsl, að ég held satt að segja, að það væri mjög eðlilegt, að ég ekki segi nauðsynlegt, að endurskoðun þessara laga héldist nokkuð í hendur. Það er vitað mál og margyfirlýst, að löggjöfin um kjarasamninga þarfnast endurskoðunar og hún hefur, ef ég man rétt, verið í nefndum, sem um hana hafa átt að fjalla og hana hafa átt að endurskoða, og alkunnugt er, að uppi eru af ýmissa hálfu óskir í sambandi við þá endurskoðun og löggjöf. Þær óskir sumar hverjar komu reyndar strax fram við setningu löggjafarinnar um kjarasamninga, eins og t.d. óskin frá Bandalagi háskólamanna um það að fá aðild að kjarasamningum. Þá þótti nú ekki fært að verða við þeirri ósk, og auðvitað er það skiljanlegt frá sjónarmiði ríkisins, að það er þægilegra að hafa einn aðila til þess að semja við. Það er alltaf þægilegra í samningum. Það þætti kannske þægilegra í öllum vinnusamningum að hafa bara einn aðila, sem gæti samið fyrir hönd allra stéttarfélaga í landinu, en ég er ósköp hræddur um, að það yrði skrýtið upplit á sumum meðlimum stéttarfélaga, t.d. ef það ætti að lögbjóða það, að Alþýðusamband Íslands skyldi hafa rétt til þess að semja fyrir þá alla og fara með umboð fyrir þá alla. En þessi háttur var nú hafður á, þegar löggjöf um kjarasamninga var sett, að það var einum aðila, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, veitt samningsaðild fyrir alla starfsmenn ríkisins, enda þótt það liggi í augum uppi, að þar er um ákaflega mislita hjörð að ræða. Það þarf ekki að rekja það hér og ég ætla ekki að fara að eyða orðum að því, að þær kröfur hafa verið uppi og þær raddir hafa gerzt æ háværari, að það þyrfti að gera breytingu á þessu skipulagi. Sérstaklega hefur það verið Bandalag háskólamanna, að ég held, sem hefur sótt á um það að verða viðurkenndur samningsaðili í kjarasamningum. Ég held, að sú krafa þess sé skiljanleg og eðlileg og ég fyrir mitt leyti dreg það mjög í efa, að það verði stætt á því í framtíðinni að ætla að halda við það skipulag, að aðeins einn aðili verði löggiltur sem samningsaðili fyrir alla opinbera starfsmenn. En auðvitað er það meginbreyting varðandi stöðu ríkisstarfsmanna, ef gerð verður breyting á því skipulagi og horfið frá þeirri skipun sem gilt hefur. Launakjörin og kjarasamningarnir eru náttúrlega eitt meginatriði í réttarstöðu opinberra starfsmanna, og þess vegna held ég, að það væri eðlilegt að skoða þessi tvö mál eða tvenn lög samtímis. Og ég held, að það verði enn nauðsynlegra, þegar það er haft í huga, hverjar breytingar eru fyrirhugaðar í þessu frv., sem hér liggur fyrir, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, en mér virðist, að tilhneigingin í því sé að sumu leyti sú að hverfa frá þeirri sérstöku stöðu, sem lengst af hefur verið talið, að starfsmenn ríkisins nytu og setja þá fremur á bekk með almennum vinnuþegum. Ég fæ ekki betur séð en ýmis ákvæði í frv. beri því vitni, að þessi sé tilhneigingin, t.d. ákvæðin varðandi ráðningu o.fl., sem kemur fram í þessu frv. Hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir því markmiði, sem stefna hefur átt sérstaklega að með þessu frv. og það er raunar skýrt tekið fram hér í aths. við þetta frv. Það má segja, að þar sé lögð áherzla á tvö meginatriði. Það er í fyrsta lagi það, að ríkið tryggi sér þá hæfustu starfskrafta til þess að leysa af hendi þau mikilvægu störf, sem stjórnsýslunni er ætlað að inna af hendi og til að framkvæma, eins og þar segir, þá stefnu, sem Alþ. og ríkisstj. marki á hverjum tíma, jafnframt því, sem ríkinu sé gert mögulegt að losna við úr þjónustu sinni starfsmenn, sem ekki reynast dugandi í starfi. Í öðru lagi það að kveða sem gleggst á um samskipti á milli ríkisins og starfsmanna þess, þannig að sem minnst óvissa þurfi þar um að ríkja. Þessi markmið eru góð. En ég held, að það hefði verið full ástæða til að minna á þriðja atriðið þarna, sem ég tel, að eigi að vera markmið góðrar stjórnsýslu og góð stjórnsýsla eigi að vera byggð upp einnig með það fyrir augum. Ekki vil ég draga úr því, að stjórnsýslan þurfi að vera „effektiv“ eða skilvirk. Það er auðvitað höfuðatriði og það markmið er réttilega sett hér fram sem nr. eitt. En annað atriði þarf jafnframt að hafa í hug, og það er réttaröryggi, réttaröryggi einstaklingsins, sem þarf að eiga skipti við stjórnsýslumennina og þarf að eiga málefni sín undir stjórnsýslumönnum. Það snertir í raun og veru stöðu starfsmannanna, af því að það, hvernig staða þeirra er, hversu örugg, hversu sjálfstæð o.s.frv., getur haft sitt að segja í sambandi við það, hvers réttaröryggis einstaklingarnir mega vænta í samskiptum við stjórnsýslumennina, t.d. að því er varðar mýmarga úrskurði, sem stjórnsýslumenn þurfa að kveða upp og margvíslegar ákvarðanir, sem þeir þurfa að taka, sem eru mjög þýðingarmiklar í nútímaþjóðfélagi og varða hagsmuni einstaklinganna oft ákaflega mikið. Þess vegna skiptir það auðvitað meginmáli, að það sé reynt að tryggja sem bezt, að það gæti hlutlægra sjónarmiða hjá stjórnsýslumönnunum. Ég er ekki að segja, að það sé í þessu frv. neitt, sem bendir í aðra átt. En ég bara skýt þessu fram sem höfuðmarkmiði við þessa lagasetningu og að það hefði nú kannske ekki sakað í sumum tilfellum, að höfundar frv. hefðu haft það ríkt í huga. Þetta vildi ég nú segja almennt, en svo ætla ég að gera nokkrar aths. við einstök ákvæði í þessu frv. En þær eru, eins og ég áðan sagði, auðvitað byggðar á mjög fljótlegri athugun. Um 1. gr. er það að segja, að þar er skilgreint til hverra þessi lög taki og sú skilgreining er að sumu leyti skýrari, en sú skilgreining sem nú er í lögum og hún er víðtækari. Það er auðvitað til bóta að því leyti til, sem þessi skilgreining er skýrari, en í núgildandi lögum. Það er auðvitað mjög til bóta, að það sé tekið skýrt fram, til hverra 1. er ætlað að ná. Það eru felld niður skilyrði, sem eru í núgildandi lögum eins og það, að maður gegni starfinu gegn föstum launum og starfið sé hans aðalstarf o.s.frv. og nú aðeins sett sem mark á þessu starfi, að það sé unnið í þágu ríkisins. Þar með er skorið úr heldur vafasamri réttarframkvæmd, sem ríkt hefur, að t.d. stórar ríkisstofnanir eins og bankarnir hafa talið sig vera undanþegna þessari löggjöf. Það liggur nú ljóst fyrir og skjalfest, að það var ekki ætlun þess höfundar, sem samdi 1. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins í upphafi, heldur var einmitt ætlazt til þess, að bankastarfsmenn féllu þar undir, og þeir falla undir skilgreiningu þá, sem er í 1., en framkvæmdin hefur nú orðið á hinn veginn að mér skilst, að þeir hafa ekki talið sig vera setta undir þessi lög. Nú eru tekin af þarna öll tvímæli um það, að þeir eiga að komast undir þessi lög og allir starfsmenn allra ríkisstofnana. Þetta tel ég til bóta og er þessu sammála. Þar segir líka, að þarna komi undir starfsmenn sameignarfyrirtækja með ótakmarkaðri ábyrgð, þar sem ríkið á meira en helming. Þetta er sjálfsagt líka eðlileg regla, en þrátt fyrir þetta býst ég nú við því, að það geti risið ágreiningur í ýmsum tilfellum um það, hvort starfsmaður falli þarna undir eða ekki. Það er ekki alveg ljóst fyrir mér, þó að það sé nú fellt niður þetta skilyrði, að þetta sé aðalstarf, hvort það sé meiningin, að hvers konar nefndarstörf, hvers konar ráðunautastörf, hvers konar aukastörf, sem um getur verið að ræða og unnin eru í þágu ríkisins, komi undir þessi væntanlegu lög. Enn fremur má segja, að það geti verið spurning um það, hvort ástæða sé til þess að gera þarna greinarmun á sameignarfyrirtækjum með ótakmarkaðri ábyrgð og hlutafélögum, sem ríkið kynni að eiga meiri hl. í, ef það félagsform væri valið frekar, en það félagsform virðist nú vera mjög í tízku. Þá segir í þessari gr. og það er í rauninni ekki nýtt, að ákvæði 1. taki ekki til starfsfólks að því leyti, sem kaup þess og kjör fari eftir kjarasamningum stéttarfélaga og atvinnurekenda. En það kemur í því sambandi í hug manns dómur, sem er alveg nýbúið að segja frá, um stöðu vélgæzlumanna hjá Landsvirkjun. Það getur verið spurning um það, finnst mér, hvort þeir starfsmenn komast undir þetta ákvæði eða ekki og ég hygg, að það geti verið ýmis fleiri tilvik þannig, að þar leiki vafi um. Þrátt fyrir þetta, sem þarna hefur verið reynt að kveða á skýrar en áður, þá held ég, að þetta sé ekki alveg endanlega skilgreint þannig, að ekki leiki neinn vafi á. Þá er það 2. gr. frv. Þar er um verulega formlega breytingu að ræða frá því, sem talið hefur verið gilda. Til þessa hefur það verið talið, að réttarsamband starfsmanna ríkisins byggðist á stjórnarathöfnum en ekki samningi - að skipun og setning í ríkisstarf væri stjórnarathöfn, þó að umsókn starfsmanns þyrfti til að koma. Það hefur ekki verið gert ráð fyrir því, að þar lægi neinn samningur til grundvallar, enda er ekki svo í raun og veru, því að þau kjör, sem starfsmaður gengur að, eru að nær öllu leyti fyrirfram ákveðin í l. En þarna er tekið upp þetta orðalag, sem ég fyrir mitt leyti dreg í efa, að sé til bóta og gefi réttari mynd af því, sem hér raunverulega er um að ræða, að það er talað um, að skipun starfsmanns til að gegna starfi í þágu ríkisins sé samningur. Það hefur ekki verið talað um slíkt hingað til. Í gr. 2.2 er líka sagt: „Setning í starf í þágu ríkisins er samningur“. Þetta vildi ég aðeins nefna. Það má segja, að þetta sé ekki neitt meginatriði, hvaða heiti er haft á þessu. Aðalatriðið er auðvitað, að ef 1. ákveða réttarsambandið, þá fer það auðvitað eftir því og má segja, að það skipti svo sem ekki höfuðmáli, hvernig það er skilgreint að öðru leyti. En það, sem ég vil aðallega gera aths. við varðandi þessa 2. gr. er um setningu. Það hefur því miður tíðkazt hér nokkuð mikið og nokkuð lengi, að menn hafa verið settir í stöðu eða starf og það eiginlega í hvers konar stöðu, sem um hefur verið að tefla, og þessi setning hefur stundum staðið árum, vonandi ekki áratugum saman, en árum saman hefur hún staðið. Það liggur í augum uppi, að á meðan svo hefur verið, hefur staða þessa starfsmanns eða embættismanns, sem settur hefur verið, verið óviss. Það hefur almennt verið litið svo á, að ég held, að þetta væri mjög óheppilegt. Og þetta skipulag hefur verið gagnrýnt, að það væri hægt að hafa menn setta í embætti og störf, svo að árum skipti. En það er enn gert ráð fyrir þessu í 2. gr. Að vísu er það svo og það er nú reyndar til bóta, að það er gert ráð fyrir því, að eftir að maður hefur verið settur í starf í eitt ár, eigi hann rétt á því að fá úr því skorið, hvort hann eigi að fá skipun. Það má segja, að þetta sé góðra gjalda vert. En mér sýnist að öðru leyti allur andinn í gr. vera sá, að hún gerir ráð fyrir því, að það geti tíðkazt hér eftir sem hingað til og ekki síður, að menn séu settir í embætti og störf árum saman. Það hefur verið talað um það, að maður hafi verið settur í starf í 4 ár. Það er verið að tala um það í gr., að maður hafi verið settur í starf í 10 ár. Ég held, að þarna sé farið öfugt að, að vera að benda á þetta og vera að ýta undir þetta. Ég held einmitt, að í þessari væntanlegu löggjöf eigi að taka skýra afstöðu til þess og marka það alveg hreint og afdráttarlaust, að setning eigi ekki að standa nema mjög skamman tíma og eigi ekki að eiga sér stað nema í undantekningartilfellum. Mér finnst, að sumt í þessu sé líka dálítið einkennilega upp sett. Þarna er talað um það, að maður, sem hefur verið settur í 10 ár, skuli öðlast rétt sem skipaður maður og af því, sem á undan hefur farið, verður það ekki skilið á annan veg en þann, að hann þurfi þá ekki lengur að fullnægja þeim kröfum, sem gerðar eru um sérmenntun og annað, sem segir í gr. 5.15. Það má vera, að þetta sé ekki alls kostar óeðlilegt að leggja þarna svona langa starfsreynslu til jafns við þá sérmenntun, sem í öndverðu hefur ekki verið krafizt. Það má vera, að það geti átt rétt á sér, en ákaflega finnst mér þetta óeðlilegt að gera ráð fyrir því, að maður hafi verið settur svona í 10 ár og hann ávinni sér þá þessi réttindi með því að vera settur svona lengi. Nú bið ég enn afsökunar, ef ég skyldi misskilja þetta, af því að ég hef ekki enn getað lesið þetta nægilega rækilega. En meginatriðið er, að það á í löggjöf að tímabinda setningu, það á að útrýma þeim slæmu háttum, sem hafa tíðkazt hér á landi í þessu efni og setja því alveg fastar skorður. Það kann að vera, að í einstaka tilfellum geti verið eitthvað erfitt að tímabinda það, en ég held þó, að það eigi í öllum tilfellum að vera hægt að gera það. Það má segja, að ég sé kominn að því ákvæði, sem virkilega gaf mér tilefni til þess að standa upp og gera aths. við og það er 3. gr. Þar er um nýmæli að ræða, sem n., sem frv. hefur samið, virðist gera æði mikið úr. Það er um það að ræða, sem hún kallar sérstaka skipun og hún segir í grg., að þegar nánari skilyrði eru fyrir hendi, sem þar segir, þá megi skipa mann, án þess að hann sé skipaður til þess að gegna nokkru sérstöku starfi. Það má bara skipa hann og svo getur ráðh. fært hann til eftir því, sem henta þykir. Starfsmaðurinn á ekki kröfu á því að vinna neitt ákveðið starf og ráðh. getur sent hann til þeirra endurreisnarstarfa, sem hann vill. Það er lögð sérstök áherzla á það, að þetta muni verða notað til þess að endurreisa og byggja upp fyrirtæki og eitthvað slíkt, endurskoða rekstur og koma honum í betra horf en verið hafi. En þessa skipun eigi ekki aðrir að hljóta en þeir, sem hafa sýnt í verki víðtæka þekkingu og reynslu á sviði stjórnsýslu og fræðistarfa. Svo má, þegar starfsmaður hefur verið í þessu farandsembætti, veita honum hvaða embætti sem er án undanfarandi auglýsingar, skilst mér. Ég er þessu nýmæli algerlega andvígur. Ég hef nú deilt á þessa hæstv. ríkisstj. og það hefur oft áður verið deilt á ríkisstjórnir á hverjum tíma fyrir það, að þær umbunuðu sínum gæðingum með því að fela þeim ýmis störf, aðallega nefndastörf og bitlingastörf, sem kölluð hafa verið. En ég held, að með ákvæði sem þessu væri opnuð óeðlileg freisting fyrir hvaða ríkisstj. sem er til þess að umbuna mönnum, ,sem hún hefur að vísu traust á og setja þá á þennan hátt í starf - skipa þá, án þess að þar sé um nokkurt ákveðið starf að ræða. Ég felli mig ekki á neinn hátt við slík heimildarákvæði og ég tel þetta hina mestu fjarstæðu. Þó er líklega betra fyrir mig að tala varlega um þetta, því að ekki hafa þeir góðu menn þarna sett þetta út í bláinn - nei, ekki aldeilis. Það stendur í aths. við 3. gr., að þetta ákvæði sé efnislega sniðið eftir þeim hugmyndum um „Senior Civil Service“, sem nefnd nokkur, Commission on Organization of the Executive Branch of the Government, svokölluð Hoover-nefnd, hver sem það hefur nú verið, setti fram árið 1955 í till. til Bandaríkjaþings. Svo kemur nú að vísu rúsínan í pylsuendanum - hugmyndin var ekki innleidd þar. Ja, hún ríður ekki við einteyming þessi tilhneiging, sem er hér ákaflega rík í mönnum að apa allt eftir öðrum. Ég hefði satt að segja haldið, að aðstæðurnar væru talsvert aðrar í Bandaríkjunum en hérna, þannig að þó að einhverri nefnd þar hafi dottið í hug að setja upp þetta skipulag, þá finnst mér það nú svona fullfrjótt ímyndunarafl að fara að taka það upp hér. Ég held, að við verðum að vara okkur á því, að taka allt á öllum sviðum allt of mikið eftir öðrum. Ég held, að við þurfum að temja okkur meira þann hugsunarhátt, bæði á sviði stjórnsýslu og öðrum sviðum, að laga okkar kerfi eftir okkar aðstæðum, eftir okkar þörfum og eftir okkar reynslu. Og ég held, að miðað við okkar þarfir og okkar reynslu, þá eigi skipun, eins og hér er gert ráð fyrir, ekkert erindi inn í okkar stjórnsýslukerfi. Það má segja, að það sé gott eitt, sem vakir fyrir höfundum þessa frv., eins og sjá má af aths., sem koma hér fram, þar sem þeir segja það, að skipun slíkra starfsmanna í þjónustu ríkisins mundi gera mögulegan meiri og æskilegri hreyfanleik í miðstjórn ríkiskerfisins, en nú er ríkjandi og að því marki beinist frvgr. - í þá átt að virkja þau auknu afköst, frumkvæði og ímyndunarafl sem tilbreyting í störfum leiðir til. Sjálfsagt hefðu ýmsir starfsmenn hins opinbera gott af því að tileinka sér meira ímyndunarafl. Ég gæti t.d. ímyndað mér það, að það mundi ekki saka, að bankastjórar færu að temja sér öllu meira ímyndunarafl, en maður verður stundum var við. En ég held, að þetta eigi ekki við hér heima og ég er algerlega andvígur þessari 3. gr. Og það er, eins og ég sagði, höfuðástæðan til þess, að ég stóð hér upp og fór að gera aths. við þetta núna. Ég tel þetta ákvæði alveg fráleitt. Ég tel, að þar væri opnuð leið fyrir óhlutvanda ríkisstj. til þess að hygla óeðlilega sínum gæðingum og fylgismönnum. Og þetta er enginn neyðarkostur, sem þessir menn, sem eiga að fá þessa sérstöku skipun, eiga að sitja við, því það er sérstaklega tekið fram, að þeir eiga að hafa launakjör ráðuneytisstjóra. Minna má nú ekki gagn gera. Viðvíkjandi 6. gr., þá má segja það, að hún undirstrikar þá reglu, sem nú er í lögum, að opinbert starf skuli auglýsa. Það er ekki nema gott eitt um það að segja að setja nánari reglur um það efni og þess er þá að vænta, að eftir því verði farið, ef það verður að lögum. En þrátt fyrir þá reglu, sem um þetta gildir samkv. núgildandi lögum, þá má það undarlegt heita, ef ekki er sett eða ráðið í fleiri störf en þau, sem maður sér auglýst í Lögbirtingablaði laus til umsóknar. Ég held því miður, að það hafi orðið í framkvæmdinni verulegur misbrestur á því, að farið væri eftir þessum ákvæðum um auglýsingu. Þess vegna er vissulega þörf á því að undirstrika það og ég er því sammála. Af því, sem sagt hefur verið áður, t.d. um það, að þessi lög taki til banka, þá liggur það auðvitað í augum uppi, að stöður og störf í bönkum eiga hér eftir að lúta þeim reglum, sem í þessum lögum segir, að þau á að auglýsa og þar eru engir undanteknir. Eftir þessu frv. á, skilst mér, að auglýsa t.d. bankastjórastöður. Ég sé ekki, að það sé gerð nein undantekning um þær og ég er því alveg sammála. Hins vegar held ég, að það ákvæði, sem segir þarna í 6.5, sé dálítið varhugavert, ekki fyrir þá sök, að ég vantreysti hæstv. fjmrh., en þar er fjmrh. sagt heimilt í samráði við hlutaðeigandi fyrirsvarsmenn starfsmanna að undanskilja tiltekin störf auglýsingaskyldu. Ég held, að það eigi ekki að vera að opna fyrir svona smugur. Ég held, að það sé hætta á því, að það verði sótt á fjmrh. hver svo sem hann verður, að nota svona heimild og ég held, að það sé mjög óskynsamlegt að vera að hafa svona undanþágumöguleika. Ég hef síður en svo á móti því, að þessi lög séu látin taka til starfsmanna utanríkisþjónustunnar að því leyti, að þau störf eigi að auglýsa. Að vísu gilda sérstakar reglur samkv. þjóðaréttinum um forstöðumenn sendiráðanna og þeir eru líka undanþegnir hér. En mér skilst þá, að samkv. þessu ákvæði eigi hér eftir að auglýsa allar stöður í utanríkisþjónustunni aðrar en stöður sendiherra eða forstöðumanna sendiráða. Það eigi t.d. að auglýsa lausa ráðuneytisstjórastöðu í utanríkisráðuneytinu, það eigi að auglýsa lausa til umsóknar stöðu skrifstofustjóra þar, deildarstjóra o.s.frv. og svo auðvitað fulltrúa, sem erlendis starfa. En þó er rétt að geta þess, að þessi skilningur minn, sem mér virðist vera nokkuð augljós eftir orðalaginu á þessari 6. gr., fær kannske ekki með öllu samrýmzt þeim ráðagerðum, sem eru í aths. við 6. gr., en þar segir svo með leyfi hæstv. forseta í niðurlagi: „Er því gert náð fyrir, að stöður, sem losna innan utanríkisþjónustunnar án þess að um starfsmannafjölgun sé að ræða, verði auglýstar innan utanríkisþjónustunnar, en um nýráðningar fari með sama hætti og önnur störf í þágu ríkisins.“ Ég sé ekki beint staf fyrir því þarna, að það eigi ekki að auglýsa stöður í utanríkisþjónustunni, ef það er hægt að segja, að það sé ekki um starfsmannafjölgun þar að ræða og ég held, að ef það er meiningin, þá sé ástæða til þess að breyta þessu ákvæði og gera það skýrt, að aðrir en þeir, sem eru komnir til starfa í þessu rn. og í þessari þjónustugrein, geti líka sótt um starf, sem losnar þar. Þetta held ég sem sagt, að þyrfti að koma skýrar fram. Þá vil ég aðeins benda hér á 9. gr., en í henni felst nýmæli. Þar segir: „Starfsmenn ríkisins skulu taka laun eigi lægri en ákveðið er í samningum samkv. 1. nr. 55 frá 1962, um kjarasamninga opinberra starfsmanna.“ Og í aths. við þessa gr. kemur það fram, að þetta er sett í gr. með ákveðið í huga, því að þar segir: „Orðalag gr. gefur til kynna, að heimilt er að greiða ríkisstarfsmanni hærri laun heldur en ákveðið er samkv. þeim 1.“, þ.e.a.s. þessum kjarasamningal. Ég hef alltaf skilið það svo, að kjarasamningalögin ætti að framkvæma eftir vissri jafnræðisreglu, þannig að það væri ekki hægt að fara að taka einn eða annan út úr því kerfi og fara að greiða honum hærri laun en honum ber samkv. þeirri stöðu og þeim samningi, sem gerður hefur verið. Ég held, að það geti leitt til misræmis og gæti verið óheppilegt að fara inn á þá braut að mismuna mönnum og fara að greiða einstökum starfsmönnum í einhverri grein, þótt góðir séu, hærri laun heldur en öðrum. Og ég held, að það sé ákaflega vafasamt að vera að hafa svona heimild. Þá get ég aðeins nefnt 31. gr. 2. Hugsunin er sjálfsagt góð, en þar segir með leyfi hæstv. forseta: „Starfsmanni ber enn fremur að hafa vakandi auga með því, að sá rekstur, sem hann stundar, skili sem beztum árangri og fjármagn, sem til hans er varið, nýtist sem bezt og gera ráðstafanir til að koma á framfæri og í framkvæmd hugmyndum, sem orðið gætu til umbóta í því efni.“ Eins og ég sagði, þá er hugsunin sjálfsagt góð í þessu. En ætli þetta geti ekki orðið dálitið erfitt og vafasamt í framkvæmd að fara að gera þá kröfu með lagaboði til undirmanns í stofnun, að hann færi að gagnrýna yfirmann sinn, ef honum þætti hann halda að einhverju leyti slælega á málum stofnunarinnar og koma þeirri gagnrýni á framfæri, væntanlega við yfirmann þess yfirmanns, t.d. til ráðh. Mér finnst, að það geti verið nokkuð óeðlilegt að gera kröfur sem þessar til starfsmanns ríkisstofnunar. 32. gr. er náttúrlega óbreytt frá því, sem er í gildandi l. Þar segir: „Starfsmanni er skylt að hlýða löglegum fyrirmælum yfirmanns um starf sitt“ og ekkert við hana að athuga að því leyti til, að hún feli í sér neina breytingu. Hins vegar er það svo, að það er ákaflega óákveðið og óljóst, hvað í þessu felst. En það er nú viðurkennt og gert ráð fyrir því, að hlýðniskylda opinberra starfsmanna geti verið mismunandi eftir því, hvert starfið er. Þarna vantar alla nánari skilgreiningu á því og mér hefði þótt ástæða til, að við samningu á frv. sem þessu, hefði verið lagt í það að reyna að gera þessu eitthvað gleggri skil og marka það nánar, í hverju hlýðniskylda er fólgin, vegna þess að þetta er ekki algert hégómamál. T.d. getur hugsanlega reynt á það, hvernig ætti að fara með lægra settan starfsmann, sem fer eftir fyrirmælum forstjóra, en lægra setti starfsmaðurinn sér, að þetta eru röng fyrirmæli. Þarna er um villu að ræða, mistök skulum við segja. Hann ætti sjálfsagt að geta bent yfirmanni sínum, forstjóranum, á þetta. En hvað á hann að gera meira? Þetta held ég sem sagt, að þurfi meiri athugunar við. Aðeins vil ég gera aths. við 39. gr. Ég er alveg sammála hæstv. fjmrh. um það, að það er bót að því höfuðákvæði, sem þar er, að það skuli veita 70 ára manni lausn miðað við fyrsta dag næsta mánaðar, eftir að hann verður 70 ára og þannig hefur sjálfsagt verið rétt að skilja þetta. En það hefur ekki alltaf verið gert og það hefur leitt til mismununar. Það er því til bóta, að það sé alveg skýrt. En þarna kemur enn eitt heimildarákvæðið í 39.2. Heimilt er að ráða mann, sem hefur náð hámarksaldri til að gegna starfi í þágu ríkisins um stundarsakir, meðan eigi er völ á öðrum færum manni í starfi, segir að vísu. Ég held, að þarna sé einmitt opnað aftur fyrir það, sem átti að fyrirbyggja með upphafsákvæðinu, að þá verði farið að liggja í ráðh. að ráða nú þennan mann ofurlitið áfram til viðbótar, eftir að 70 ára aldrinum er náð. Og ég held, að það hefði verið betra að komast hjá því. Ég skal nú ekki hafa þessi orð fleiri og þó kemst ég ekki hjá að minnast aðeins á 36. gr. Þar segir: „Stjórnendum ríkisstofnana er almennt skylt að gefa upplýsingar um einstök málefni, er stofnanir þeirra vinna að.“ Það mætti nú ætla, að mér þætti þetta gott, því að ég hef einmitt deilt mjög á það, að það væri of mikil leynd yfir ýmiss konar opinberri sýslu og það þyrfti að vera réttur fyrir almenning og sérstaklega blaðamenn til þess að fylgjast betur með ýmissi opinberri sýslu en átt hefur sér stað. Þess vegna mætti ætla, að ég tæki þessu fegins hendi. Auðvitað er ég sammála þessari hugsun, sem þarna kemur fram, en ég held bara, að það verði ekki leyst með einni stuttri setningu eins og í þessari lagagr. að setja reglur um réttindi almennings til upplýsinga hjá stjórnarvöldum. Ég held, að það þurfi að setja, eins og aðrar þjóðir hafa sett, sérstaka löggjöf um það efni, vegna þess að það verður auðvitað að undanþiggja ýmis málefni, sem þessi upplýsingaskylda getur ekki náð til og enn fremur geri ég ráð fyrir því, að það verði að marka það eitthvað, hverjir eigi rétt á því að fá upplýsingarnar. En á þetta bendi ég því aðeins, að ég held, að það málefni, sem við ýmsir höfum verið að hreyfa, varðandi opinberari stjórnsýslu en hér hefur verið, sé á engan hátt leyst með jafneinföldu móti eins og þarna er gert ráð fyrir í þessari einu setningu. Eins og ég sagði, skal ég nú ekki hafa þessi orð fleiri og þetta er aðeins sagt eftir fljótlega athugun á þessu frv. Sjálfsagt er það ýmislegt fleira, sem ástæða væri til þess að ræða um, en það kemur þá ekki að sök, þó að það bíði, þar sem ekki er gengið eftir því, að þessu máli sé hraðað og það verða tækifæri til að athuga það. Það eru tekin upp ný lagatæknileg vinnubrögð, ef svo má segja, við samningu þessa frv. Að vísu hefur það ekki gengið í gegnum tölvu, en það er samt með vissum talnalykli og þetta er ágætt. Við þekktum þetta áður - Norskulög 1, 22, 26, o.s.frv. Þetta er gamalþekkt og það er svo sem ekkert að því eftir nokkrar aldir að fara aftur að semja l. með þessum hætti. En það verður náttúrlega að gerast þannig, að það valdi ekki misskilningi. Og ég kemst ekki hjá því að benda á það, að það virðast einhver mistök hafa átt sér stað, eða ég get ekki ímyndað mér annað, í 5. gr. þ.e. 5.1 og svo kemur 5.11 o.s.frv. og það mætti nú segja, að þetta væri kannske augljós prentvilla, ef það væri ekki annars staðar, en það er vitnað í þessa gr. eins og t.d. í 2. gr., þá er vitnað í 5.15.  Ennfremur vil ég þá líka benda á annað formsatriði og það getur nú varla verið úr tölvunni eða vegna hennar. Það er X. kafli. Þar hlýtur að eiga að koma nýr kafli á eftir „Starfsmönnum Alþingis“. Það getur ekki verið, að þeir séu settir í einn og sama kafla og ýmis ákvæði, sem á eftir fara. En það getur líka verið, að það sé bara prentvilla.



Herra forseti. Ég get nú sagt það sama og hv. síðasti ræðumaður, að ég hef haft mjög lítinn tíma til þess að kynna mér þetta frv. og skal heldur ekki vera langorður. Í byrjun vildi ég þó aðeins víkja að því, sem hv. síðasti ræðumaður kom inn á, er hann setti fram þá skoðun, að eðlilegt væri, að endurskoðun kjarasamningalaganna og laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna færu saman. Vissulega get ég tekið undir það, að tengsl séu þarna á milli, en vil þó leyfa mér að benda á það, að af hálfu samtaka opinberra starfsmanna hefur sjaldnast verið lögð á þetta áherzla. Ég var t.d. vel kunnugur undirbúningi lagasetningarinnar 1964, en það eru núgildandi lög. Þá keypti ríkið það beinlínis af starfsmönnunum, að það skuldbatt sig til þess, að frá þessum 1. skyldi gengið, en þau höfðu þá mjög lengi, heilan áratug eða jafnvel meira, verið í undirbúningi, gegn því, að frestað yrði um eitt eða tvö ár að setja ný launalög. Þegar frá kjarasamningalögunum var gengið 1962, þá komu mér vitanlega ekki heldur neinar raddir upp um það, að rétt væri að endurskoða 1. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Nú hefur, eins og kunnugt er, verið gerður nýr kjarasamningur til tiltölulega langs tíma, þó að vitað væri, að þessi mál væru í deiglunni og engin áherzla lögð á, að þau yrðu samferða. Vissulega eru þarna tengsl í milli og það er eitt af þeim atriðum, sem hlyti að koma til álita, ef inn á þá braut yrði farið, að opinberir starfsmenn fengju víðtækari verkfallsrétt, en þeir nú hafa. Nú var það mál til umr. á síðasta þingi og ég lýsti þá skoðunum mínum á því og fer ekki nánar út í það. En ein af þeim spurningum, sem hlyti að vakna, ef út á þá braut yrði farið, væri sú, hvort slíkt mundi samrýmast núgildandi lagaákvæðum um æviráðningu opinberra starfsmanna. Það yrði þá sá meginmunur á saman borið við hinn almenna vinnumarkað, að á hinum almenna vinnumarkaði hafa launþegarnir vissulega verkfallsrétt. Hins vegar hefur atvinnurekandinn í rauninni ótakmarkaðan rétt til þess, ef honum sýnist, að hann hafi samið um hærra kaup en hann telur sinn rekstur geta staðið undir, að fækka við sig starfsmönnum. Ef opinberir starfsmenn fengju verkfallsrétt, þá er spurningin sú, hvort hið opinbera sem atvinnurekandi ætti þá í þessu efni að vera miklu verr sett, en atvinnurekandi á almennum vinnumarkaði og hvort óheimilt væri að segja starfsmönnum upp. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði frv. en víkja aðeins að því, sem sagt er á bls. 13 um megintilgang frv., eins og það er orðað. Sagt er, að hann sé tvíþættur. Í fyrsta lagi með leyfi hæstv. forseta: „Að ríkið geti tryggt sér hina hæfustu starfskrafta til að leysa af hendi þau mikilvægu störf, sem stjórnsýslunni er ætlað að leysa af hendi, til að framkvæma þá stefnu, sem Alþ. og ríkisstj. marka á hverjum tíma, jafnframt því, sem ríkinu sé gert mögulegt að losna við úr þjónustu sinni starfsmenn, sem ekki reynast dugandi í starfi.“ Nú, hvað fyrra atriðið snertir, að æskilegt sé, að bæði með þessari löggjöf og annarri, sem settar eru um kjör og aðstöðu opinberra starfsmanna, þá hlýtur það alltaf að vera markmiðið, að ríkið geti tryggt sér sem hæfasta starfskrafta. Um það ætti ekki að vera neinn ágreiningur. Í sjálfu sér ætti í rauninni ekki heldur að vera ágreiningur um hitt, að ríkinu sé gert mögulegt að losna við starfsmenn, sem ekki reynast dugandi í starfi, úr þjónustu sinni. Nú sýnist mér við lauslegan yfirlestur, að hér sé að vísu um meira en almenna stefnuyfirlýsingu að ræða; heldur að róttæk breyting sé gerð á þessum l. frá því, sem nú er. Menn verða í ríkara mæli lausráðnir en áður, eins og þegar hefur verið upplýst. Nú er vissulega síður en svo við það að athuga, að hið opinbera eigi með einhverju móti að hafa rétt á því að losa sig við starfsmenn, sem ekki duga. Þó má benda á það, að þó að þessi möguleiki hafi kannske ekki verið eins rúmur eins og æskilegt væri, hefur ríkið þó á hinn bóginn grætt á þessu, því að vegna hins aukna öryggis í starfi, hefur það fengið ódýrari vinnukraft, en það ella hefði fengið. Í öllum launasamningum við opinbera starfsmenn hefur stöðugt verið á þessu hamrað, að þeir hafi þau forréttindi, að vera yfirleitt ráðnir til æviloka og eðlilegt sé, að þeir kaupi þau einhverju verði. Það sem ég vildi undirstrika, af því að ég geri ekki ráð fyrir því, að ég eigi kost á því að fjalla frekar um þetta mál er, að ef inn á þessa braut verður farið, þá verður að tryggja það, að það verði hlutlæg sjónarmið einvörðungu, sem koma til að ráða því, hvort menn eru settir úr starfi. Þar geti ekki komið annað til, en hlutlægt mat. Jafnframt verði þá starfsmönnunum skapað jafnvel meira öryggi heldur en þeir nú njóta í því efni, að stjórnvöld ekki ýti mönnum í burtu af pólitískum ástæðum. Ég þekki það mjög vel sem formaður samtaka opinberra starfsmanna um nær áratugs skeið, að bæði við ráðningu manna og ekki síður, þegar um það var að ræða að ýta mönnum úr störfum, þá voru það stjórnmálin, sem höfðu úrslitaþýðingu. Maður er búinn að standa í mörgum slíkum málum, þar sem starfsmennirnir hafa kvartað undan því, að þeir væru beittir pólitískum ofsóknum. Nú var það að vísu þannig, að allar slíkar kvartanir bar að taka með nokkurri varúð. Stundum kom það í ljós við nánari athugun, að menn töldu sig verða fyrir pólitískri ofsókn, þó að það væri nú raunverulega annað, sem lægi því að baki, að þeim var ýtt burtu, en hitt var líka mjög algengt. Auðvitað reyndi maður eftir föngum að aðstoða starfsmennina í þeim efnum og þar hefur maður jöfnum höndum orðið að ganga fram fyrir skjöldu fyrir menn úr öllum flokkum og líka átt í höggi við pólitísk stjórnvöld allra flokka hér. Ég held, að munurinn á siðgæði stjórnmálaflokkanna í því efni sé ekki umtalsverður, a.m.k. mundi ég ekki vilja raða þeim niður með númerin 1, 2, 3 og 4. Ég held, að þar séu allir jafnir og enginn góður. Þetta vildi ég nú í fyrsta lagi benda á, þá miklu hættu, sem á því er, ef út á þá braut verður farið, að opinberir starfsmenn verði lausráðnir í ríkara mæli heldur en nú er, að það verði ekki hlutlægir mælikvarðar, sem þá verði lagðir á, heldur stjórnmálalegir mælikvarðar. Í þessu sambandi hefur sú hugmynd komið fram - hennar gætir að vísu ekki í þessu frv. og grg. fyrir því, en ég býst við, að hún komi fram, áður en þessu máli verður ráðið til lykta - að fara ekki í ríkara mæli en nú inn á þá braut, að embættismenn yrðu kosnir. Rökin, sem borin verða fram fyrir því, yrðu að um aukið lýðræði yrði þá að ræða, en það mundi auðvitað verða ljóst, að þá kæmi þetta spursmál um fjármuni, sem viðkomandi gætu lagt fram í hugsanlegri kosningabaráttu. Það er nú önnur hlið á því máli. Hvað snertir hugmyndina um lausráðningu starfsmanna sbr. 3. gr., þá er ég þar ekki alveg sammála hv. síðasta ræðumanni. Ég tel, að hér sé um athyglisverða hugmynd að ræða. Hitt get ég tekið undir með honum, að mikil hætta mundi vera á misnotkun á þessu og ef inn á þá braut yrði farið, þá held ég, að undir öllum kringumstæðum væri óhjákvæmilegt að fastákveða þá tölu slíkra manna og hafa hana mjög lága. Það var eitt smáatriði enn, sem ég að gefnu tilefni frá hv. síðasta ræðumanni vildi einnig víkja að, en það er heimildin til þess að menn séu lengur í störfum en til 70 ára aldurs. Auðvitað er rétt að hafa um þetta fasta reglu, en ég mundi nú líta þannig á, að rétt væri að hafa þessa heimild, ekki fyrst og fremst vegna starfsmannanna sjálfra, heldur öllu frekar vegna þeirra, sem þeir veita þjónustu. Tökum nú sem dæmi okkur tvo, hv. síðasta ræðumann og mig, sem báðir störfum í þágu Háskólans. Eftir því sem ég bezt veit, munum við eiga afmæli báðir seinni hluta vetrar og eftir 11-12 ar, ef við af öðrum ástæðum verðum svo lengi viðriðnir sögu Háskólans, þá yrðum við að hætta störfum. Mundi það ekki vera ákaflega óþægilegt fyrir okkar nemendur, ef það væri ófrávíkjanleg skylda, að við hættum að kenna 1-2 mánuðum fyrir próf? Ég vildi nú aðeins benda á þetta, að slík tilvik geta komið til, að rétt sé að hafa heimild til slíkrar undanþágu. Í þessum efnum sé ég í rauninni meginkost frv. Mér sýnist þar mest til bóta, að þar séu settar sem fastastar reglur og í sjálfu sér get ég tekið undir það sjónarmið, að undanþáguheimildirnar ættu að vera sem fæstar. En þó verður að taka tillit ti1 allra aðstæðna og hafa þetta ekki of ósveigjanlegt.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Það voru aðeins örfá atriði, sem ég tel rétt, að komi hér fram. Ég vil í fyrsta lagi leggja áherzlu á það, að eins og ég í upphafi sagði, er frv. þetta samið af n., sem ég að vísu ber ábyrgð á að hafa skipað, en það ber ekki að líta á hverja einstaka till. í frv. sem persónulega skoðun mína, þannig að það geti verið ýmis atriði, sem ég gæti vel fallizt á, að rétt væri að breyta og hafa með öðrum hætti. Ég tek sem dæmi það, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. vék að og beitti sér harðlega gegn, þær hugmyndir að ráða nokkra embættismenn til óákveðinna starfa í þjónustu ríkisins. Ég get alveg fallizt á það með honum, að þetta yrði að gerast með mikilli varúð. Ég sá hins vegar enga ástæðu til þess að taka þessa hugmynd út úr frv. n. og taldi það ekki nema gott, að þetta kæmi til athugunar hér á hinu háa Alþ., vegna þess að mér finnst hugmyndin út af fyrir sig í einhverju formi ekki vera svo fjarstæð, m.a. vegna þess að ég hef í mínu starfi rekið mig á það oftar en einu sinni, að það getur verið mjög slæmt að hafa ekki á að skipa einhverjum slíkum mönnum um takmarkaðan tíma, sem hægt væri að setja til endurskipulagningar vissrar starfsemi í ríkisrekstrinum, jafnvel veigamikillar starfsemi. Ég tel ekki rétt að vera að nefna nein ákveðin dæmi, en ég hef fyrir mér alveg ákveðna reynslu, sem olli því, að ég taldi rétt að viðra þessa hugmynd n., ef svo mætti segja. Hvort þetta verður til að opna þann möguleika, að ríkisstj., hver sem hún verður, eða fjmrh. geti hyglað einhverjum gæðingum sínum, skal ég láta ósagt. Hætturnar á því sviði eru vissulega margar, ef menn eru þannig skapi farnir, að þeir vilja gera það, en ég geri ekki alltof mikið úr þeim, vegna þess að pólitískt aðhald hlýtur að vera hér mikið. Það yrði að sjálfsögðu vitanlegt hverju sinni, hvaða starfsmenn væru á vegum ríkisins með þessum hætti og ég tel, að það kæmi aldrei til greina að hafa nema mjög fáa starfsmenn, sem féllu undir þetta ákvæði. Ég tek skýrt fram, að ég álít, að það þurfi að athuga þetta ákvæði nánar og því er ekki nema gott, að hv. þm. benti á, að það hafi líka sína annmarka. Ég vi1 taka það sérstaklega fram út af því, sem hv. 10. þm. Reykv. sagði áðan, að það yrðu að ráða hlutlæg sjónarmið, er losna skyldi við óhæfa starfsmenn, að ég er honum algerlega sammála í því efni, enda tel ég, að frv. tryggi það mjög vendilega. Sannast sagna eru ekki í því mörg nýmæli varðandi þetta atriði, heldur er hér verið að lýsa ákveðnu stefnumiði fyrst og fremst í þeim orðum, sem hann las upp, en það hlýtur að verða ráðandi, ef það á að vera „aktiv“ ríkisstarfsemi, að það verði leitazt við að losa ríkið við menn, sem ekki standa í stöðu sinni. Þá tek ég það skýrt fram, að það á auðvitað að metast eftir hæfileikum mannanna, en ekki eftir pólitískum skoðunum þeirra og ég tel, að þannig sé frá því gengið í frv. varðandi rétt þessara manna til að fá úrskurð um slíkar athafnir, að það verði ekki hægt að koma mönnum frá af stjórnmálalegum orsökum. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða í einstökum atriðum það, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði. Ég var honum sammála um eitt og annað af því og raunar flest af því. Ýmislegt af því voru nánast hugleiðingar um einstök atriði frv., sem vissulega er þörf á að taka til athugunar og ég sé ekki, að neitt af því, sem hann sagði, sé þess eðlis, að ég finni ástæðu til þess að mótmæla því. Allmörg þeirra atriða, sem hann nefndi, voru um það að gera skýrari ýmis atriði frv. og allt er það auðvitað til bóta. Frv. eiga að vera skýr lög og þarf ég ekki að kenna honum sem starfandi prófessor í lögum og sæti ekki á mér að gera það. En það er einmitt ein meginástæðan fyrir því, að þessi endurskoðun l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna ríkisins hefur verið framkvæmd. Það er vegna þess, að á þessum árum, sem liðin eru frá setningu laganna, hefur reynslan leitt í ljós, að í þeim eru mörg atriði, sem má skilja á fleiri en einn veg og hefur það leitt af sér óþarfa ágreining og árekstra milli samtaka opinberra starfsmanna og rn., ekki af því að illvilji væri á aðra hvora hliðina í því efni, heldur vegna þess, að menn höfðu ekki alveg ljósar reglur um það, eins og l. hljóðuðu, hvernig með mál ætti að fara. Varðandi það atriði, að rétt væri, að þetta mál færi saman við endurskoðun kjarasamningalaganna, þá kann vel að mega færa rök fyrir því, en ég vil aðeins upplýsa það hér, að þessi endurskoðun, sem hér sér dagsins ljós, á þessum lögum, er framkvæmd í samráði við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, þannig að frá þeirra hálfu var það ekki talin nein sérstök nauðsyn að tengja þessi tvö mál saman. Enda hygg ég, að þess gerist ekki brýn þörf. Ég tek hins vegar undir það, sem hv. þm. sagði og vil gjarnan láta það koma fram hér, að ég tel mjög mikla nauðsyn á að endurskoða kjarasamningalögin sjálf. Ég skal játa það fúslega, að ég hef staðið gegn því að breyta þeirri aðild, sem er að þeim samningum, þ.e.a.s. að það er eingöngu Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, sem fer með samningsaðildina og það stafaði að sjálfsögðu af því, sem hv. þm. sagði, að það mundi verða til hins verra, ef fleiri aðilar kæmu til. Það er ekkert nýstárlegt við það og það væri held ég til bóta - þó að það væri kannske ekki sami aðili, sem færi með samningsrétt allra að það væru stærri samtök, sem hlut ættu að máli, en nú, er örfáir menn geta stöðvað þjóðfélagið. Það held ég, að liggi í augum uppi, að hljóti að vera orðin úrelt þróun, sem verður að koma í veg fyrir. Hitt er svo annað mál, að ég hef lagt áherzlu á það og fyrst og fremst við Bandalag háskólamanna, úr því að við nefnum hér ákveðin nöfn, sem hefur sótt ákaflega fast að fá samningsaðild, að ég teldi það á allan hátt óskynsamlegt og væri því andvígur, að þessum 1. væri breytt, fyrr en þá eftir að lokið væri þeim kjarasamningum, sem nú eru nýafstaðnir. En með þeim kjarasamningum var farið inn á algerlega nýjar brautir, þ.e.a.s. hið svokallaða starfsmat, sem ég tel, að hefði verið óframkvæmanlegt að ná samkomulagi um, nema af því að það var einn aðili, sem stóð að samningsgerðinni, ella hefði það aldrei tekizt. Þó að ýmislegt sé gallað í þessu starfsmati, held ég, að báðir aðilar séu sammála um það, að það sé mjög jákvætt og hljóti að verða grundvöllur að framtíðarsamningum og það má segja, að eftir að þetta starfsmat er fengið sem grundvöllur, þá sé ekki eins hættulegt, þó að það komi fleiri aðilar til við samningsgerð, þó að ég álíti auðvitað, að æskilegast væri, að þeir aðilar gætu haft sem mesta samstöðu um aðild að þeim nefndum og ráðum, sem gengið er út frá í kjarasamningalögunum og ég hirði ekki að telja hér. En ég vil upplýsa það hér, úr því að þetta mál ber á góma og báðir hv. þm., ,sem talað hafa, hafa lagt á það áherzlu, að þeir telji, að hér eigi að gera breytingu á, að ég hef þegar snúið mér til beggja þessara heildarsamtaka, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Bandalags háskólamanna, og tjáð þeim, að ég óskaði eftir því, að hafin yrði heildarendurskoðun kjarasamningalaganna og ég vænti þess, að þessir aðilar muni báðir fallast á það, þannig að sú endurskoðun geti hafizt innan tíðar. Ég álít, að það sé orðið tímabært að byggja á þeirri reynslu, sem fengin er og það tjóar auðvitað ekki að neita að horfast í augu við þá staðreynd, að mjög fjölmennir starfshópar eru þegar utan vébanda þeirra samtaka, sem nú hafa ein samningsréttinn. Að öðru leyti vil ég ekki efnislega binda mig og mína skoðun í þessu efni, hvernig þessu verði bezt fyrir komið, heldur aðeins láta þetta koma fram af þessu gefna tilefni, að ég er sammála þessum hv. þm. um, að endurskoðun kjarasamningalaganna þurfi nú að eiga sér stað. Ég sé svo ekki, herra forseti, ástæðu til þess að ræða málið frekar að sinni, en tel ekki nema gott að fram hafi komið þær ábendingar, sem hér hafa komið frá tveimur hv. þm.