Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar Arnórsson Jeg vildi að eins vekja athygli hv. deildar á þessari brtt. Hún fer fram á að hækka gjald þetta úr 15 kr. niður í 10 kr. Rökin fyrir því, að jeg hefi flutt þessa till. færði jeg við 2. umr. og hirði jeg ekki um að endurtaka nú það, sem jeg sagði þá.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg sje ekki heldur ástæðu til að tala mikið um þetta mál. Að eins vil jeg mæla með því að frv. verði samþ. óbreytt. Það hefir verið bent á það áður, að þetta gjald mun ekki koma eins þungt niður á botnvörpungum og ýmsir hafa haldið fram, þar sem þeir flytja svo mikið að af kolum þeim, sem þeir nota. Jeg býst ekki við, að þeir myndu nota meira af þessum kolum en 500 tons. og gjaldið því ekki nema 7500 af þeim.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það hefir ekki unnist tími til að bera þessa brtt. undir nefndina, og get jeg því ekkert um hana sagt fyrir hennar hönd. En jeg skal geta þess, að ef brtt. verður samþ., þá mun það hafa þau áhrif, að stjórnin haldi einkasölunni lengur áfram en ella, þar sem það var samþykt við 2. umr. að heimila stjórninni að halda henni áfram svo lengi, sem henni þætti henta. Einkasölunni verður því haldið því lengur, því lægri sem tollurinn er.

Stefán Stefánsson Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um brtt. á þgskj. 845. Hún er að eins til þess að nema burt úr frv. ákvæðið um launahæðina. Hún er ákveðin í launalögunum, og því ekki þörf að gera það hjer, enda ekki gott að vita, hver hún verður meðan launalögin hafa ekki náð fullu samþykki. Í samskonar lögum, sem nýbúið er að samþ. um bæjarstjórn á Seyðisfirði, er ekki heldur neitt ákveðið um þetta. Það sýnist því nóg að hafa í þessu frv. að eins það ákvæði, að launin skuli greiða úr ríkissjóði eftir launalögunum.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi í stuttri greinargerð með þessari tillögu nefnt höfuðástæðurnar fyrir því, að jeg flyt hana, og hygg jeg, að það sje nægilegt til að sýna rjettmæti hennar. - Það er enginn vafi á, að þetta er rjett aðferð, sem hjer er viðhöfð, að skora á stjórnina með þingsál.till., þegar er að ræða um verkamenn í hennar þjónustu. Því getur hún ekki barið því við, að hún fái þessa hvatningu í tillöguformi. Annars held jeg, að það sje meira vit í þessari tillögu og þarfara það, sem þar er farið fram á, heldur en margt annað, sem gert er út í bláinn, eins og t. d. það, að veita fje til þess að halda við íslensku þjóðerni í Ameríku. Það er ekki gott að vita, hvernig aðrar þjóðir kunna að líta á það, að stórveldið Ísland fari að blanda sjer inn í mál þeirra á þann hátt. Hinu getur aftur enginn reiðst, þó við reynum að búa eitthvað í haginn fyrir þá, sem vildu flytjast heim til ættjarðar sinnar aftur. Jeg ætla annars ekki að fjölyrða neitt um þetta, en læt það á vald hv. deildar, hvort hún verður svo ósamkvæm sjálfri sjer að fella þessa tillögu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal játa, að jeg sje ekkert á móti því, að slík tilmæli, er felast í þessari tillögu, komi fram í svona formi, því það má víst með sanni segja um þessa tillögu, að hún sje bæði meinlaus og gagnslaus. Annars á þessi tillaga víst að vera einskonar yfirbót af hálfu hv.þm. Dala. (B. J.) fyrir það, að hann var með til að gera óaðgengilegra fyrir Íslendinga að hverfa heim aftur til landsins, og sömuleiðis fyrir það, að hann gat ekki fallist á, að veitt yrði eftir hans mælikvarða lítil upphæð til manns, sem átti að fara til Ameríku. En þessi yfirbót háttv. þingmanns er æðivesöl, og jeg býst ekki við, að hann fái mikla þökk fyrir hana hjá Íslendingum erlendis. Jeg skal að endingu segja, eins og hv.frsm. (B. J.) sagði, að jeg læt hv. deild alveg ráða því, hvort hún samþykkir till eða ekki, því jeg tel hana gersamlega þýðingarlausa.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil nú að eins geta þess, að jeg þykist hafa gert meiri verk en að bera fram þessa till., án þess að fá þakklæti fyrir. Og ætlaði jeg mjer ekki að ávinna mjer þakklæti með því, hvorki hjá hæstv. forsætisráðherra nje öðrum. Hann er nú búinn að lýsa því, hæstv. ráðherra, hvernig hann ætli að framkvæma þessa tillögu. Og getur hann vafalaust haft um hana hvaða orð sem hann vill, kallað hana þýðingarlausa og annað. Hann situr nú í því sæti að hann á hægt með að gera hana þýðingarlausa. Hæstv. ráðherra var að tala um, að jeg með þessu vildi gera yfirbót fyrir það að jeg var með búsetuskilyrðinu í stjórnarskránni. - Þá mun hæstv. ráðherra að sjálfsögðu telja sjer skylt að vera sjálfum sjer samkvæmur og styðja jafnt að innflutningi innlendra sem útlendra manna. Mjer er þetta að vísu ekkert kappsmál. En þó hafði jeg ekki ástæðu til annars en trúa stjórninni fyrir svona lítilvægum framkvæmdum. Jeg hjelt, áður en jeg heyrði hana tala, að hún hefði einhvern þann mann í sinni þjónustu, sem þetta gæti gert. Því þessa er full þörf. Það er kunnugt, að margir Vestur-Íslendingar hafa orðið að hverfa burtu aftur, er þeir hafa ætlað að setjast hjer að, sökum þess, að þeir hafa ekki getað fengið hjer atvinnu, sem þeim geðjaðist að, og hafa enda hvergi átt höfði sínu að að halla.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil gera þá athugasemd út af ræðu hv.þm. Dala. (B. J.), að þetta mál heyrir ekki undir minn verkahring. Það mun standa næst hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.). Það er misskilningur hjá hv.þm., að dómsmálaráðherra hafi nokkuð með þessar framkvæmdir að gera. Það, sem jeg hefi sagt, er því eingöngu frá mínu eigin brjósti. Öðruvísi get jeg ekki um málið talað. En hv.þm. veit ósköp vel sjálfur, að þessi tillaga er alveg þýðingarlaus. Ef hún ætti að vera til nokkurs gagns, yrði að setja á stofn skrifstofu.

Benedikt Sveinsson Jeg get ekki fallist á, að þessi tillaga sje svo gersamlega þýðingarlaust, eins og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) lætur í veðri vaka. Jeg býst við, að ef till. verður samþykt, þá telji hæstv. stjórn sjer skylt að fara eftir henni og veita þær leiðbeiningar, sem ætlast er til samkvæmt henni. Eins og hv.þm. Dala. (B. J.) tók fram, þá hefir það komið fyrir, að Íslendingar hafa komið vestan um haf og ætlast að setjast hjer að, en verið tekið heldur tómlega, og ekki haft neinn sjer til leiðbeiningar. Þeir hafa því orðið fyrir vonbrigðum, og afleiðingin orðið sú, að þeir hafa horfið vestur aftur. Öðru máli væri að gegna, ef hjer væri einhver stofnun, sem þeir gætu snúið sjer til og fengið nauðsynlegar upplýsingar. Þá hefðu þeir margir hverjir, getað sparað sjer það fje, sem ferðin fram og til baka kostaði, og leitað fyrir sjer um atvinnu og annað þess háttar áður en þeir legðu af stað. En í þess stað hafa þeir komið hingað, gripið í tómt og hvergi fundið athvarf. Það skiftir miklu meira máli en margir ætla, að greiða eitthvað fyrir þeim, sem leita hingað heim, og eins að glæða heimfararhug íslenskra manna í öðrum löndum, því að þeir, sem víða hafa farið og dvalist í menningarlöndunum, munu oft vel til þess fallnir að hagnýta sjer það hjer heima, sem þeir hafa sjeð fyrir sjer annarsstaðar og athugað, að hjer mundi mega að gagni koma. Glögt er gests augað. Og munur er að mannsliði. Það er tvímælalaus hagur fyrir landið að fá aftur heim góða borgara, er setjast hjer að. Enda hefir reynslan sýnt það, að oft koma þeir heim eftir dvöl erlendis, sem mikið lið er að, og flytja oft með sjer nýjar og mikilsverðar framfarir. T. d. voru það Vestur-Íslendingar, sem fyrstir manna fluttu heim þekkingu um íshús og settu þau á stofn, og svo mundi verða um fleira. Það er illa farið, þegar slíkir menn verða að hröklast hjeðan aftur fyrir vanbúnað af vorri hálfu, sem þó kostaði lítið að lagfæra. - Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði, að þurfa mundi að stofna sjerstaka skrifstofu til þessa. Það kann að vera rjett, þegar um mikinn innflutning væri orðið að ræða. En fyrst um sinn held jeg, að það nægi, sem till. fer fram á. Þótt inn í landið kæmu 5–10 fjölskyldur á ári, þyrfti ekki að stofna sjerstaka stöðu þess vegna. Ef það væri bersýnilegt, að innflutningurinn mundi aukast og vaxa stjórnarráðsskrifstofunni yfir höfuð, þá væri stjórninni innan handar að fá samþykki þingsins til aukinnar fjárveitingar til skrifstofu, eða þess manns, sem um þetta ætti að sjá. Jeg held, að það sje í samræmi við andann hjer á þingi og í landinu yfir höfuð, að veitt yrði nokkurt fje til þess að reyna að hæna Íslendinga til landsins aftur. Það ætti því að taka þessari till. vel.

Flm. (Bjarni Jónsson) Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði, að till. væri ónýt, af því að hjer þyrfti sjerstaka skrifstofu. Hygg jeg, að hann hafi ekki lesið till. Þar er skorað á stjórnina að láta eina af sínum skrifstofum hafa þetta starf með höndum. En að skrifstofan geti annað þessu, hygg jeg ekki vafasamt. Fyrir fám árum vildi þessi skrifstofa ekki láta af hendi forstöðu landsverslunarinnar. En síðan hún slepti henni hafa 3 menn haft þessa forstöðu á hendi, og gekk í brösum að fá nógu hæfa. Er því einkennilegt, ef þessi sama skrifstofa, sem ekki munaði um eina litla landsverslun, getur ekki annað þessu starfi. Hitt er gott, að þeir, sem vilja flytjast hingað til lands, viti, hvert þeir eiga að snúa sjer, og að menn sje fyrir, er vísa þeim á staði til að búa á. En þar sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) kom með þá aths., að þetta heyrði ekki undir hans embætti, þá lítur það nógu vel út á pappírnum. En ekki hjelt jeg að hann, þótt sterkur væri, fyndi ekki til þess, sem hann ber í vasanum.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg þarf ekki að svara hv.þm. Dala. (B. J ), en jeg vil benda hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) á það, að hann hlýtur að vita, að það er meiningin, að fjelagið „Íslendingur“ hafi skrifstofu fyrir þessi 3 þús. kr., sem því eru veittar í fjárlögunum. Er því minni ástæða til að setja aðra skrifstofu til að gera hið sama. Fjelaginu er vel trúandi til þessa, á meðan það hefir ekki mikið að gera. Jeg sje ekki, úr því að fjelagið ætlar að gera þetta, hvers vegna þá á endilega að hlaupa til að samþykkja, að það skuli gert á annari skrifstofu. Jeg fæ ekki skilið, að þetta sje í annari meiningu fram borið en að hv.þm. Dala. (B. J.) vilji með því gera yfirbót fyrir það, að hann vildi ekki veita fje til fjelagsins Íslendings.

Benedikt Sveinsson Jafnvel þótt fje sje veitt þessu fjelagi, þá er kunnugt, að það hefir mörg önnur störf með höndum, t. d. að senda íslenskan mann til Vesturheims til fyrirlestrahalds. Mun það fje, sem fjelaginu er veitt, jetast upp til þessa. Er þess vegna engu á glæ kastað, þótt einni stjórnarskrifstofu sje falið að gefa mönnum, er hingað flytjast, eða hingað vilja flytjast, upplýsingar og bendingar, sem þeir þurfa og unt er að veita. Það er ekki nema gott, að þessir menn geti leitað til „prívat“-fjelags um leiðbeiningar, en þó er enn betra, að stjórnarráðið leiðbeini mönnum. Einkum þar sem jeg geri ráð fyrir, að sumir muni leita til stjórnarinnar um jarðnæði. Á þá stjórnin hægra um vik að gefa leiðbeiningar, er að gagni megi koma, þar sem hún ræður enn yfir allmiklum jarðeignum og getur betur orðið að liði en valdalaust fjelag. Sje jeg því ekki, að till. þessi fari neitt í bág við þessa fjelagsstofnun, heldur sje hún einmitt spor í sömu átt og geti stutt tilgang fjelagsins.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg býst ekki við að þurfa að láta mörg orð fylgja jafnsjálfsagðri till. og þessari. Það er öllum ljóst, í hvert efni hjer er komið, ef ekki verður bráðlega að gert Útgjöldin aukast hröðum skrefum, og þótt sköttum sje hlaðið á skatt ofan. þá nær það hvergi nærri til að fylla þá hít. Við slíkt sleifarlag má því ekki lengur sitja, ef landið á ekki að lenda niður í botnlaust skuldaforað. Skattar þeir, sem nú hafa verið lagðir á, hafa flestir eða allir lent þar á, sem hægast er að ná þeim, og er það vorkunnarmál, þar sem skattamálin öll eru formlaus og á ringulreið. Við þetta má því ekki lengur sitja. Hjer þarf að gera ítarlega rannsókn og koma skattamálum öllum í fast framtíðarhorf. Hæstv. stjórn hefir nú oftlega látið það í ljós, að mál þetta verði að rannsaka. Það gæti því virst óþarft að koma fram með till. þessa. En svo er þó ekki, því að í fyrsta lagi er það ekki víst, að núverandi hæstv. stjórn endist aldur til þessara framkvæmda, og í öðru lagi verður að heimila stjórninni, hver svo sem hún er, fje það, sem nauðsynlegt er til undirbúnings málsins. Till. hefir því við full rök að styðjast. Jeg skal nú ekki fara að ræða um það, hvernig skattamálunum skuli fyrir komið í framtíðinni. Til þess brestur mig þekkingu. En það er vilji okkar flm., að stjórnin geri þegar á næsta ári alt, sem fært er til að bæta fyrirkomulagið. Nú er það vitanlegt, að öll lönd í heimi þurfa að auka skatta sína, og það er því víðar en hjer, sem rannsaka þarf þetta mál. Nú vakir það fyrir mjer, að stjórnin gæti aflað sjer þekkingar í þessum sökum af reynslu annara og rannsóknum. Hefir mjer því dottið í hug, að hún gæti fengið einhvern vel valinn mann til að kynna sjer, hversu þessu er fyrir komið í öðrum löndum.  (B. K.: Þarf ekki, því að hjer kemst aldrei neitt vit að)  Hv. 1. þm. G.-K. (B.K.) heldur, að hjer komist ekkert vit að, en það var þó tilætlun okkar, að þessu yrði fyrir komið bæði með viti og sanngirni. Að vísu má altaf deila um það, hvaða skattar sjeu sanngjarnir. En mín hugsun var sú, að þeir yrðu látnir borga mest, sem bökin hafa breiðust, en ekki altaf haldið áfram að auka skatta á nauðsynjavörum. Mörgum af sköttunum er nú svo fyrir komið, að það er ekkert annað en nefskattar, eins og t. d. sykurtollurinn. Hann og aðra fleiri verða allir að borga jafnt, hvort sem ríkir eru eða fátækir, því að allir þurfa lífsnauðsynja við.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg geri ráð fyrir, að hv. deild sje kunnugt, að stjórnin hefir bæði í athugasemdum við fjárlögin og víðar lýst yfir því, að hún telji sjálfsagt, að athuguð verði skattamál landsins. Hugsun stjórnarinnar er sú, að annast það sjálf, auðvitað með hjálp þeirra manna, sem hún telur nauðsynlegt. En jeg skal benda á það, að eftir till. þessari liggur beinast við, að skipuð verði til þess milliþinganefnd. Það er venjulega leiðin, og hana mætti auðvitað fara. En það hefir viljað brenna við, að niðurstaðan af starfi þeirra nefnda hefir ekki komið fljótt fram. Aftur á móti mundi stjórnin þegar leggja fyrir þingið sína niðurstöðu. Sú leið hygg jeg því að væri rjettari. Hins vegar veit jeg, að jeg þarf ekki að skilja hv.flm. svo, að hann telji stjórnina ekki hafa gert alt, sem í hennar valdi stóð, til að afla tekna. Svo marga brýnuna hefir stjórnin tekið vegna skattamálanna. Hv. flm. (Þorst. J.) sagði, að flestir skattar nú væru nefskattar. En það er ekki rjett. Tekjuskatturinn getur þó ekki talist nefskattur, og mætti nefna marga fleiri. En hv.þm. (Þorst. J.) hjelt því fram, að rjett væri að senda mann utan til þess að útvega sjer þekkingu um, hvernig skattafyrirkomulagið sje annarsstaðar. Jeg verð að líta svo á, sem þetta sje óþarfi, þar sem við höfum póstgöngur, símasamband og lög annara þjóða, sem stjórninni er auðvelt að afla sjer. Það er hægt að fá allar upplýsingar um erlenda skattalöggjöf án þess að senda mann utan. Mjer skildist á frsm. (Þorst. J.), að helst ætti að leggja fram endurskoðaða skattalöggjöf eftir eitt ár. En það er mjög óvíst, að því verði komið við, þar sem stjórnin hefir svo mörg stórmál önnur með höndum, og svo fara kosningar í hönd o. s. frv. Þetta væri því að gera alt of háar kröfur til fjármálastjórnarinnar. Það má búast við, að endurskoðunin taki langan tíma, því ekki þarf að eins að endurskoða lögin, heldur einnig finna nýjar leiðir. En ef menn búast við því, að hægt verði að endurskoða skattalöggjöfina þannig, að skattarnir komi ekki til muna hart niður á gjaldendurna, þá held jeg, að þjóðin verði fyrir vonbrigðum. Því það er hverjum sem er ofvaxið. Hitt er satt, að ýmislegt má laga, og málunum þarf að koma í fastara horf en nú er. Það er skorað á landsstjórnina að láta rannsaka. - Það þarf að koma skýrara fram, hvað er átt við með þeirri rannsókn, hvort ætlast er til að skipa milliþinganefnd í málið, eða að eins heimila stjórninni að taka sjer aðstoð.

Magnús Pjetursson Jeg bjóst ekki við, að farið yrði að ræða um framtíðarstefnur í skattamálum í sambandi við till., eins og frsm. (Þorst. J.) gerði. Eins og hann veit sjálfur, talaði hann þar að eins í sínu nafni, en ekki nefndarinnar. Það má engan furða, þó jeg hafi gerst meðflm. þessarar till., þar sem jeg í nærfelt öllum mínum ræðum sem frsm. fjárveitinganefndar hefi haldið því fram, að þetta þyrfti og ætti að gerast. Hefðu þær ræður sennilega átt að vera nægileg hvöt fyrir stjórnina, en það, sem mjer þó fanst rjettlæta, að till. kæmi fram, var það, að rjettara væri að heimila stjórninni fje til afnota í þessu skyni, svo hún kynokaði sjer ekki við að nota nauðsynlega aðstoð í jafnyfirgripsmiklu máli. En jeg álít, enga þörf á að fara að senda mann út. Og jeg held engum hafi dottið milliþinganefnd í hug, heldur að stjórnin þyrfti aðstoð sjerfræðinga og annara hæfra manna. Svo skal jeg geta þess, að jeg er alveg sammála fjármálaráðh. (S. E.) um, að þetta er illframkvæmanlegt fyrir næsta þing, og ef þing kemur aftur saman í vetur eða vor, þá liggur að minsta kosti í augum uppi, að ekki er hægt að gera þetta fyrir þann tíma.

Pjetur Ottesen Jeg þarf eiginlega ekki að standa upp, því hv.þm. Stranda. (M. P.) hefir eiginlega tekið af mjer ómakið. Það var aldrei ætlun mín, fremur en hans, að með till. þessari ætti að fara að benda á neinar ákveðnar stefnur í skattamálum; það, sem hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) kann að hafa sagt um það, hefir hann því sagt frá eigin brjósti, en ekkert umboð hefir hann haft til þess að lýsa neinu yfir um það frá flm. En jeg vildi að eins með till. stuðla að því, að stjórnin ljeti ekki undir höfuð leggjast að taka þetta mál fyrir sem fyrst. Eins er jeg hv.þm. Stranda. (M. P.) og hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) sammála um það, að óþarfi sje að senda menn utan því tollstefnurnar í nágrannalöndunum er hægt að tileinka sjer á annan og kostnaðarminni hátt, og milliþinganefnd hafði mjer aldrei dottið í hug að sett yrði í málið.

Einar Arnórsson Jeg verð að taka undir með þeim þrem hv.þm., sem talað hafa á undan mjer, að jeg sje enga ástæðu til að senda mann til útlanda til að kynna sjer skattamál. Við höfum prentsmiðjur og póstsambönd í heiminum. Þessarar fræðslu er því hægt að afla sjer hingað með þeim tækjum. Um hitt er jeg sammála, að auðvitað þurfi að gera gangskör að því að koma skattamálunum í viðunanlegt horf. Og af því hv.þm. Dala. (B. J.) er ekki viðstaddur, vil jeg benda á, hvort ekki beri framvegis að sníða skattalöggjöfina að einhverju leyti eftir verðlagsskrárkenningum hans.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Till. ber það alls ekki með sjer, að skipuð sje milliþinganefnd í málið, heldur að eins að stjórninni heimilist fje til að leita sjer aðstoðar. Þess vegna benti jeg á, að hugsanlegt væri að senda mann til útlanda. Jeg sló þessu fram án þess það væri skoðun nefndarinnar. Það getur altaf orðið álitamál, að hverju gagni slíkar utanfarir koma. Þegar fossanefndin fór til útlanda, greindi menn mjög á um, hvort sú för hefði verið nauðsynleg. Jeg var einn þeirra, sem áleit þá för þarfa, og álít enn, að svo hafi verið. Mjer hefir aldrei dottið í hug, að málinu yrði lokið á einu ári, en jeg vildi, að stjórnin hefjist þegar handa, og ákjósanlegast væri, að starfið tæki sem stystan tíma. En betra er, að tíminn verði lengri, ef undirbúningurinn yrði þá betri.

Fjármálaráðherra (S. E.) Nú hafa allir, sem talað hafa, látið uppi, að tilætlunin væri ekki að setja milliþinganefnd í eiginlegum skilningi í þetta mál. Jeg sje þá ekki, að nefndin ætlist til, að stjórnin fari öðruvísi að í málinu en hún hefir þegar tilkynt. Og sje jeg ekki annað en að till. sje alveg óþörf, því óhætt hefði verið fyrir stjórnina að taka fje án heimildar til framkvæmda í málinu. - Stjórnin hefir haldið öllu þessu fram áður við umr. um fjárlögin, og ekki verið haldið neinu nýju að henni í málinu.

Þórarinn Jónsson Mjer virðist, eins og fram er komið, till óþörf, því stjórnin hefir áður lýst yfir því, að hún ætli að gera þetta. Hins vegar er meinlaust, þó till. verði samþ. En jeg greiði ekki atkv. með henni nema með því skilorði, að stjórnin fari ekki að eyða fje í sendiferðir til útlanda sem eru óþarfar og að eins koma til að hafa kostnað í för með sjer.

Frsm. meiri hl. (Gísli Sveinsson) Þessari till. var vísað til fossanefndar þessarar hv. deildar, og hefir meiri hluti hennar ekki viljað bera hana fram, eins og sjest á nál. á þgskj. 792. Það er minni hlutinn, tveir nefndarmenn, er sæti eiga í hv.Nd., sem nú bera hana fram, eða skila henni frá nefndinni, og leggja til, að hún verði samþykt. Síðan till. sú, er meiri hlutinn bar fram í stað þessarar till., var feld hjer í deildinni í gær, hefir nefndin ekki ákveðið neitt um þessa, og býst jeg við, eftir fundi hennar í morgun að dæma, að hún verði skift um till., verði sumir með, og sumir móti. Þessi till. er, frá mínu sjónarmiði, óaðgengileg að formi til, þar sem hún byggir að fullu og öllu á því, að Alþingi úrskurði um það formsatriði, sem meiri hlutinn vildi ekki úrskurða um. Í henni segir, að lögnám skuli fram fara á Sogsfossunum, samkvæmt fossalögum þeim, er nú gilda og eftir skýringu háttv. minni hluta milliþinganefndar byggja á þeim skilningi, að afgert sje að fullu og öllu, að eignarráð og eignarrjettur vatnsafls sje hjá einstökum mönnum, en ekki ríkinu. Því var að vísu neitað af hv. flutningsmönnum þessarar till., þegar þeir voru spurðir, hvort í þessari tilvitnun lægi, að þeir skæru þar með úr þrætuspurningunni. Því var svarað, að till., sem þeir bæru fram, væri í þeirri veru hlutlaus. En það var þvert á móti þessum orðum um till., sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) í gær. Það kom þá fram, að hv. 1. þm. Reykv. meinar alls ekki, að hún sje hlutlaus, heldur að hún, út af fyrir sig, sje það, er nærri sker úr þrætuatriðinu. Það er sú formlega hlið till., sem jeg get ekki fallist á, og greiði jeg því atkvæði á móti henni eins og hún er orðuð. Jeg býst nú við, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hafi nú ekkert á móti, að þetta mál sje samþykt í tillöguformi, þótt hann hefði það í gær, því að með till. þessari mun að skoðun hans vera framfylgt þeim skilningi íslenskra laga, að ótvíræður eignarrjettur vatnsorku sje hjá einstökum mönnum, en ekki ríkinu. Því mun hann ekki á móti tillöguforminu hjer, fremur en lagaformi. En í gær lýsti hæstv. ráðh. (J. M.) yfir því, að hann gæti ekki álitið, að nokkur stjórn gæti framfylgt skipun Alþingis, ef stjórnin hefði sjálf ,.skoðun“ í málinu. Þessi orð studdust við það, að hann hafði þegar myndað sjer skoðun um málið á ákveðinn veg. En það var ljóslega hrakið í gær og sýnt fram á, að slík mótbára nær ekki neinni átt. Hver stjórn er skyldug til að framfylgja skipunum Alþingis, t. d. um lögsókn til reynslu um rjettaratriði, hvað sem „privat“ skoðunum hennar líður, meðan hún er stjórn ríkisins, og hver svo sem niðurstaðan verður. Og ljeti hún slíkt undir höfuð leggjast, hlyti hún að verða ábyrg gerða sinna samkvæmt ráðherraábyrgðarlögunum, fyrir trassaskap eða vanrækslu. Sem sagt koma orð þessarar till. vel heim við skoðun hæstv. forsætisráðh. (J. M.) á einu atriði. Býst jeg því við, að hann taki fegins hendi við og sjái ekkert því til fyrirstöðu að framkvæma hana, þótt það reyndar komi þvert í bága við skoðun þá, sem hann hafði í gær. Jeg taldi rjett, ásamt meiri hluta fossanefndar, að till. sú, sem meiri hlutinn bar fram, til þess að fá skorið úr rjettaratriðinu, hjeldi sjer við þetta ákveðna vatnsfall, Sogið. En þegar um það er að ræða alveg út af fyrir sig og laust við þessa tilraun til þess að fá leyst úr rjettaróvissunni, hvort landið eigi nú ráð á að lögnema vatnsföll landsins, og borgi til þess ærna fje, ef þingið hefir aðhylst þá skoðun, að einstaklingarnir eigi vatnið, og geti krafist bóta samkvæmt því verðlagi, sem er á vatnsafli á hverjum tíma, þá get jeg ekki verið með því, að stjórnin fyrir ríkisins hönd ráðist í útgjöld þessi; þar sem heldur ekki verður sjeð, að það sje neitt aðkallandi. Það getur vel verið, að nokkrum mönnum þyki það hentugt fyrir ýms bæjarfjelög, að ríkið hafi þetta á hendi, svo að bæirnir geti gengið að því sem sínu, hve nær sem þeim þóknast. En það verður ekki álitið ríkinu skylt, þótt einhverjum bæjum sje það hentugt. Þess er líka að geta sjerstaklega í sambandi við þessa sölu Sogsfossanna, að bæjarstjórn Reykjavíkur hefir þegar tekið annað vatnsfall, Elliðaárnar, til notkunar í þessu skyni. Hefir verið unnið að því í sumar að taka þær til hagnýtingar í vatnsorkuþarfir bæjarins. Það er líka alls ekki mín skoðun, að ríkið eigi, undir öllum kringumstæðum, að hafa sem flest mannvirki með höndum, eða standa fyrir sem flestum fyrirtækjum. Reynslan hefir sýnt, að hjá ekki meira þroskaðri þjóð, með óþroskaðri stjórn, fer slíkt meira og minna í handaskolum. Og í stað þess, sem búast mætti við gróða, er við búið, að niðurstaðan verði einlæg skakkaföll, einlægur halli. Þótt landið tæki nú Sogið, þá er sýnt, að af því myndi leiða afarmikinn kostnað. Og með till. þessari er rent alveg blint í sjóinn um það, hvar slíkt mundi lenda. Þá er enn annað, sem útilokar till. þessa á þessu stigi málsins. Öllum kemur saman um, að nú skuli setja mjög strangar reglur fyrir notkun vatnsafls í landinu. Er því till. óþörf, því að ef slíkar skorður eru reistar, þá er eins trygt að veita sjerleyfi til virkjunar, og landsstjórnin hefir þá í hendi sjer að taka það gjald af rekstrinum, sem hún vill og lögleyft er, og getur þannig tekið á þurru landi þann gróða, er henni þóknast. Kemur því ekki til mála, að ríkið ráðist í neitt þesskonar fyr en sýnt er, hvernig sjerleyfislöggjöfin verður. Ekkert kallar að, hvað Reykjavík sjerstaklega snertir. Það er upplýst, að mikill fjöldi bæjarbúa hefir komið upp hjá sjer rafvjelum, reknum með mótorum, til raflýsingar, og enn fremur er tekið að vinna að virkjun Elliðaánna, eins og jeg gat um. Af þessum ástæðum einnig greiði jeg atkvæði á móti till., er hjer liggur fyrir.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer sýnist það talsverður óþarfi hjá hv.frsm. meiri hl. (G. Sv.) að vera aftur að ræða það sama og hann sagði í gær, að það sje óleyfilegt, ef stjórn neitaði að framkvæma það, sem hún sjálf teldi órjett. Það er auðvitað alveg satt, að ef deilan er svo mikil milli þings og stjórnar, að þingið vill, en stjórnin ekki, þá er einn vegur til, sá, að stjórnin fari. En jeg sný ekki aftur með það, að það er ómögulegt að skipa stjórninni að framkvæma það, sem hún telur rangt, stofna til rangrar málssóknar. En hitt er rjett, að stjórnin fari, þótt það sje ómögulegt nú, þar sem stjórnin getur ekki gert meira en segja af sjer. Þykir mjer undarlegt að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) skuli tefja tímann með slíku óþarfahjali. Og að það varði ráðherra ábyrgð, ef hann neitar þinginu að framkvæma eitthvað getur ekki heldur verið umtalsmál. Þegar svo stendur á, er sá vegur sjálfsagður, að skilji milli þingsins og stjórnarinnar. Þetta er svo ljóst og auðskilið mál, að ekki verður um deilt. Jeg hefi sagt, að jeg teldi þessar þingsályktunartillögur lítils virði. En hitt sagði jeg í gær, að þessi till. væri miklu skýrari, og að því leyti betri en sú, sem hjer var á ferðinni í gær, að þar er gengið hreint til verks. En hún byggist á því, að bætur komi fyrir vatnið samkvæmt fossalögunum, sem þar er vitnað til, og er það alveg rjett út frá skilningi háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Hitt er annað mál, hvort þess sje nokkur þörf að samþykkja þessa till. Jeg held, að þess sje ekki þörf, því að jeg tel vandalaust að semja við rjettan aðilja um að fá þessi rjettindi fyrir sanngjarnt verð. En jeg skal ekki fara frekar út í þetta málefni, en vildi að eins láta þessa getið út af ummælum háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) við umr. í gær. Hvað snertir það, sem hv.þm. V. Sk. (G. Sv.) var að tala um skakkaföll stjórnarinnar, þá er því til að svara, að þau eru engin til, og geta engin verið, þar sem hjer um bil alt, sem stjórnin hefir gert, er gott. Og ef hv.þm. (G. Sv.) vill taka upp eitthvað sjerstakt, þá geri hann það. Jeg skal reyna að svara. En jeg er ekki að svara óviðkomandi slagorðum innan um ræður í öðrum málum. Slíkar dylgjur þýða ekkert. Taki hv.þm. V.-Sk. eitthvert ákveðið atriði, skal jeg sanna honum, að það er alt rangt, er hann segir um það.  (G. Sr.: Það getur hæstv. ráðherra aldrei sannað!)  .

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Hv. frsm. meiri hl. (G. Sv.) hefir nú tekið fram, að þingsályktunartill. á þgskj. 121 sje ekki frambærileg að formi til. Af því hefði mátt ráða, að hún væri að efni til frambærileg. En síðar virtist hann komast að þeirri niðurstöðu, að hvort væri sem annað, form og efni, og hvorttveggja óviðunandi. Það hefir nú, sem betur fer, verið tekið fram af hæstv. forsætisráðherra, að till. sje að formi til frambærileg, og það mun flestum öðrum hv. deildarmönnum lítast, ef nokkuð má ráða af niðurstöðunni í gær. Það er alveg sjerstakt mál út af fyrir sig, hvort ríkinu er nauðsyn á að gera þetta eða ekki. En af því að jeg álít þessa nauðsyn talsvert ríka, hefi jeg fyrir mitt leyti hvatt til að samþykkja þessa till., frumtill., eins og hún liggur fyrir. Og það, sem jeg hefi þá einkanlega fyrir augum, er, að þetta vatnsafl Sogsins stígur fremur í verði en fellur, ef framkvæmd dregst. Jeg geri ráð fyrir, að almenn not vatnsafls, þótt ekki sje nema í smáum stíl, verði til þess, að vatnsafl það, sem álitlegast er til virkjunar, stigi í verði. Þess vegna vil jeg, að landið tryggi sjer straks eignarumráð Sogsfossanna. Það vill svo vel til, að leigusamningar þeir, sem gerðir hafa verið um Sogið, gefa nokkurn veginn ljósar bendingar um það, hvað þetta nám Sogsins mundi kosta. Ef leigunni eða árgjaldinu er skift á hestorknafjöldann, þá er hún sem svarar 6 aur. á hverja, og sje leigan miðuð við 5%, þá samsvarar það kr. 1.20 mati á hestorku hverri. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) vildi láta í veðri vaka, að hlutaðeigendur gætu heimtað þær bætur, sem þeim þóknaðist. Auðvitað er þetta út í hött talað. Óvilhallir menn eiga að meta, ef eigi semur, og varðar því ekkert um kröfur þeirra sem rjettindin hafa, nema eins og upplýsingar.  (G. Sv.: Það er undir matinu komið)  . Það verður að gera ráð fyrir að farið verði að lögum og matsmenn verði samviskusamir menn. Um leið og jeg minnist á þetta, skal jeg geta þess, að vatnsorka hefir sumsstaðar verið metin enn þá lægra en þetta, sumsstaðar að vísu hærra, en hvergi því verði, sem tíðkanlegt er í nágrannalöndunum, Svíþjóð og Noregi. Í Þjórsá er hún metin sem næst á 60 aura hver hestorka. í Goðafossi 25 aura, og í Brúarfossi í Laxá 9 eða 10 aura. En þetta verð breytist þegar farið verður að nota vatnsaflið, hækkar þar sem aðstaðan er hentug, og þess vegna á að leggja undir ríkið sem fyrst þetta ágætasta fallvatn landsins, hvort heldur verður með frjálsum samningum eða eignarnámi. Fossalögin frá 1907 gera ráð fyrir að samninga sje leitað áður en lögnámi er beitt. Og jeg tel sennilegast, eins og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) tók fram, að aldrei þurfi til lögnáms að koma, því að þessi vatnsrjettur mundi fást með sæmilegum kjörum og án lögnáms. Háttv. frsm. (G. Sv.) vildi halda því fram, að tilgangslaust væri að gera þetta, vegna þess, að landsstjórnin hefði ekki tækifæri til að reka þarna vatnsiðjufyrirtæki, svo að það borgaði sig, þar sem óhöpp fylgdu oftast fyrirtækjum, sem rekin væru fyrir fje hins opinbera. Þetta getur verið, en þó hefir nú svo farið í seinni tíð, að landsstjórnin hefir haft með höndum störf í þarfir allrar þjóðarinnar, sem eftir atvikum hafa tekist allsæmilega. Og tíminn er altaf að þokast lengra og lengra í þessa átt, að ríkið taki í sínar hendur framkvæmdir, sem einstaklingarnir ekki geta ráðið við eða þá mundu misbrúka.  (E. A.: Er þm. (Sv. Ó.) alt í einu orðinn socialisti?)  . Það þarf engan socialista til þess að sjá hvert stefnir. Eitt var það einkennilegt, sem hv.frsm. (G. Sv.) tók fram, að nú væri óþarft að nema Sogið handa ríkinu, þar sem von væri á ströngum sjerleyfislögum. Jeg sje ekki, hvaða samband er á milli væntanlegra sjerleyfislaga og lögnámsins á Soginu, því að jeg lít svo á, að þessi sjerleyfislög sjeu nokkurskonar vernd gegn útlendingum, sem seilast til fossaiðju hjer á landi, og „leppum“ þeirra - jafnsjálfsögð, hvort sem Sogið er lögnumið eða ekki. Jeg skal svo ekki tefja tímann frekar, en vil lýsa því yfir, að jeg álít, að Sogið muni á sínum tíma verða að miklu og góðu liði sveitum þeim og kaupstöðum, er nærri því liggja, ef ríkið tekur það, og í þeirri trú greiði jeg atkv. með till., enda er jeg sannfærður um, að hún er jafnt að formi og efni frambærileg og ríkinu enginn vandi bundinn með að samþykkja hana.

Benedikt Sveinsson Háttv. frsm. meiri hl. (G. Sv.) rjeðst á móti till. á þgskj. 121, og kom það mjer á óvart. Fann hann henni það til foráttu, að í henni væri fólginn úrskurður um það, hver ætti fossana í landinu. Þetta var ljóslega rætt við 1. umr., og ljet jeg þá í ljós, að ekki væri hægt að sjá, hvernig hægt væri að tryggja landinu Sogið, nema farið væri eftir fossalögunum frá 1907, en önnur lög um eignarnám á fossafli eru ekki til mjer vitanlega. Annars eru mjer, sem leikmanni í lögfræði, töluvert torskildar þær kenningar lögfræðinganna, sem vilja láta oss greiða atkvæði eins og fossalögin frá 1907 væru ekki til, meðan þau eru eigi úr lögum numin, og mjer er ekki kunnugt um, að þau hafi verið feld úr gildi enn þá. Tillögunni, sem feld var hjer í gær gat jeg ekki greitt atkvæði, meðal annars af því, að stjórnin kvaðst ekki sjá sjer fært að framkvæma hana, þar sem hún væri ekki lögleg samkvæmt skilningi hennar, enda var dálítið undarlega komist að orði í þeirri till., t. d. þar sem skorað var á stjórnina, að „kasta eign sinni á“ það, sem hún á áður, að skoðun flutningsmannanna. Annars eru nú sumir menn orðnir svo leiknir í hártogunum og útúrdúrum í þessum fossamálum, að þeir svo að segja geta haft fataskifti daglega. Það leikur ekki á tveim tungum, að landið á að fá og getur fengið Sogið, og það á að ná í Sogið, af því að það er hagkvæmast að virkja af öllu vatni. Auk þess er það ekki enn fullákveðið, með hverjum hætti Reykjavík ætlar sjer að raflýsa bæinn. Það hefir að vísu verið hugsað um Elliðaárnar, en ekkert mun fullráðið um það enn, og að öllum líkindum mun ekki borga sig fyrir bæinn að leggja 2–3 miljónir í það fyrirtæki, þar sem ekki fást nema 1000 - eitt þúsund - hestöfl. En það er hætt við, að það verði þó hrapað að því fyrirtæki, sakir hagsmuna einstakra manna, ef það verður ekki víst, að bærinn muni eiga greiðan gang að Soginu.  (E. A.: Hefir bærinn ekki selt fossa sína í Soginu?)  . Hann hefir keypt fossarjettindi í Soginu, en ekki er mjer kunnugt um, að hann hafi selt þau, og ekki hefir það heyrst í bæjarstjórn. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) fór mörgum orðum um, og vildi gera ískyggilegt, að nú væri ráðist í að lögnema vatnsafl í Soginu, og taldi að mikið umstang og geysikostnaður mundi verða því samfara, og enn fremur sagði hann, að það væri alls ekki skylda landsins að kaupa Sogið, þótt einhver bæjarstjórn óskaði þess. Það hefir heldur enginn sagt, en þótt þingið tæki nokkurt tillit til þarfar höfuðborgarinnar, þá væri það engin goðgá. Og þingið hefir þá líka farið eftir vilja bæjarstjórnar í því, að ábyrgjast 2. milj. króna lán, er hún tæki og verði til raflýsingar, svo að Alþingi og stjórn lætur þetta mál Reykjavíkur ekki algerlega afskiftalaust. Og þótt nú yrði farið að ráðast í að setja rafmagnsstöð við Elliðaárnar. er ekki þar með fullnægt þörf bæjarins, því að hann þarf á meira rafmagni að halda, en þetta yrði að eins gert út úr neyð. Hitt er ekki nema ókunnugleiki hjá hv.þm. (G. Sv.), þegar hann er að tala um að þegar sje farið að vinna að notkun Elliðaánna til raflýsingar. Þetta mál er ekki nema á tilraunastiginu enn þá, og hefir ekkert verið samþykt í bæjarstjórninni um að ráðast í það fyrirtæki fyr en málið væri fullrannsakað og þetta þætti tiltækilegt. En það, sem meðal annars mælir mjög með því, að Sogið verði tekið er það, að rjettast er að nema það meðan vatnsaflið er ekki orðið dýrara en það er, og í öðru lagi, að Reykjavík þarf að fá að vita það sem fyrst, hvort hún fær afl í Soginu, og með hverjum kjörum. Ef þetta þing ræður ekki fram úr þessu nú, þá mun varla hægt að verjast lengur gegn ákafa þeirra, sem vilja virkja Elliðaárnar. Þar sem hjer er nú að ræða um fyrirtæki, sem landssjóður ábyrgist, ætti það að ýta undir þingið til að hefjast nú handa og taka það ráð, er flestum sýnist best, en það er að lögnema Sogið, eða ná því með samningum. Þá rjeðst hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) á þá hugmynd, að vilja nú lögnema Sogið; taldi hann það þýðingarlaust, óhagkvæmt og jafnvel skaðlegt. Þetta þykir mjer harla undarlegt, þar sem ekki er lengra síðan en í gær, að hann var einn flutningsmanna að samskonar till., og er 2. liður hennar svona - með leyfi hæstv. forseta -. „Falli hæstarjettardómur í væntanlegu máli út af vatnsorkunáminu á þann veg, að einstaklingar eigi vatnsorku þá, er þeir hafa talið sjer, en eigi ríkið - að gera ráðstafanir til þess, að ríkið þá engu að síður nái, gegn bótum, fullum umráðum og notarjetti á vatnsorku Sogsfossanna“. Þá er það nauðsynlegt að taka Sogið! Jeg fæ ekki betur sjeð en allar röksemdir hans móti vorri till. sjeu fallnar með þessu, og sje jeg ekki betur en að hann sje nú að glíma við sjálfan sig, eða þá að honum hafi enginn hugur leikið á því í gær, að þessi till. hans yrði samþykt. En ef menn vilja gera tilraun um eignarrjettinn á vatni með því að láta dómstólana skera úr, þá má velja til þess einhverja sprænu, sem litlu skiftir þótt ekki fáist dómur um í bráð, en hitt væri óhæfa, að velja Sogið til slíkra tilrauna og tefja þar með fyrir virkjun þess, og koma jafnvel öllu málinu í óefni með slíkum drætti, eins og margsinnis hefir verið sýnt fram á. Jeg álít óþarft að deila meira um þetta. Það virðist vera orðið kappsmál sumra manna að vilja fyrirlíta sum lög þjóðarinnar, án þess þó að vilja afnema þau, og ganga svo hreint til verks. Jeg veit, að það mundi valda miklum vonbrigðum, ekki að eins hjer í bænum, heldur og úti um sveitir, ef þessi till. yrði feld. Þjóðin er öll á því, að landið eigi að ná í Sogið, því að hún vill ekki, að það lendi í höndum erlendra auðfjelaga eða braskara. Jeg býst því við, að hv. deild greiði þessari till. atkvæði sitt, og einkum þegar landsstjórnin hefir lýst yfir því, að hún hafi ekkert á móti því, að tillagan verði samþykt.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er kunnara en frá þurfi að segja, að vatnsaflið er mikið hjer í landinu og fossar eru margir. En verðmæti fossanna er misjafnt eftir því hvar þeir liggja og hversu hægt er að „regulera“ þá. Jeg hygg, að allir sjeu á sama máli um það, að Sogsfossarnir sjeu best fallnir til virkjunar af öllum fossum hjer á landi. Kemur það af því, að þeir liggja í frjósömustu hjeruðum landsins - í hjarta landsins - og sömuleiðis af því, að þá er sjerlega gott að „regulera“. Þar sen nú allir eru á sama máli um þetta, þá sýnist bein afleiðing af því vera sú, að landið eigi að tryggja sjer þá, hvernig sem fer um aðra fossa. Till., sem hjer um ræðir, fer fram á þetta, og nefndarálit minni hluta samvinnunefndar í fossamálinu sömuleiðis; þar er tekið fram, að ef ekki náist samningar, þá skuli taka fossana eignarnámi. Nú kann sumum að þykja hart gengið að fossafjelagiuu Íslandi, þar sem það hefir sótt um leyfi til að virkja þessa fossa og hefir náð tangarhaldi á þeim. En þar sem nú allir eru á því, að landið eigi að ná í fossana, finst mjer það ekki sæmandi fyrir Alþingi að svara ekki fjelagi þessu nú þegar og segja því hreinlega, að það muni ekki fá þessa fossa til virkjunar. Sjálfsagt þarf að verja fje úr ríkissjóði til þess að ná rjetti á fossunum, en jeg býst ekki við, að nokkur vafi leiki á um það, að þessu fje sje ekki illa varið. Trú manna á kraft fossanna er mikil. og jafnvel þótt einhver uppgötvun hafi verið gerð úti í löndum, sem muni gera það miður arðvænlegt að starfrækja fossana í vissar áttir, þá er það víst, að slíkt afl sem þetta mun æfinlega verða í afskaplega háu verði. Hitt er líka auðvitað, að því lengur sem landið dregur að taka Sogið, því dýrara verður það. Það er sjálfsagt að samþykkja þessa till. og ná sem fyrst umráðarjettinum landinu til handa. Kosningar standa fyrir dyrum, og er þetta mál þannig lagað, að kjósendur geta ekki látið það afskiftalaust, þeir munu heldur ekki gera það, og má búast við, að þeir veiti þeim hv.þm. frí, sem á móti eru, því þetta er stórmál og mun að miklu leyti ráða atkv. manna. Ef það er rjett, sem sagt er, að þessi foss eða þetta vatnsfall sje lykill að framtíð landsins, þá er óverjandi, að annar geymi þann lykil en landið sjálft; það getur ekki staðið sig við að fela öðrum lykilinn. Jeg þykist ekki þurfa að fjölyrða um þetta meira: jeg vona fastlega, að till. verði samþykt.

Bjarni Jónsson Jeg ætlaði fyrst að beina spurningu að hæstv. forseta, um þingskapaatriði. Ef jeg kann að skilja skrifað mál og leggja rjettan skilning í það, sem jeg les, þá fæ jeg ekki betur sjeð en þessi till. sje sú sama og 2. liður till. þeirrar, sem feld var hjer í gær Jeg skil því ekki, að hún geti komið til atkv. Jeg beini þessu að eins til hæstv. forseta, og vona, að hann gefi úrskurð um þetta efni. Jeg bendi ekki á þetta af þeirri ástæðu, að mjer sje á móti skapi, að till. komi hjer til atkv., en mjer þykir rjett að hlýða þingsköpum í þessu sem öðru. Jeg vil benda hv.flm. á, að þeim var nær að sjá fótum sínum forráð og drepa ekki till. í gær, sem var sama efnis og þeirra eigin. Máli mínu til stuðnings skal jeg lesa 2. lið till., sem feld var, og bið menn síðan að bera hann saman við þá till., sem nú liggur fyrir. Liðurinn hljóðar svo (Alþingi ályktar að skora á landsstjórnina): „Falli hæstarjettardómur í væntanlegu máli út af vatnsorkunáminu á þann veg, að einstaklingar eigi vatnsorku þá, er þeir hafa talið sjer en eigi ríkið, - að gera ráðstafanir til þess, að ríkið þá engu að síður nái, gegn bótum, fullum umráðum og notarjetti á vatnsorku Sogsfossanna.“ Þetta var felt með atkv flutningsmanna þeirrar till., sem nú liggur fyrir og samhljóða er. Það er hægt að vefengja, að till. sje eins, vegna orðalags, en fram hjá því verður ekki komist, að innihald þeirra er nákvæmlega eins. Jeg vænti þess, að hæstv. forseti gefi úrskurð um þetta efni, og skal því ekki ræða það meira. Það væri að bera í bakkafullan lækinn að bæta hjer miklu við um stjórnina og framkvæmd þessa máls. Það er rjett, sem hjer hefir verið haldið fram, að stjórninni ber að framkvæma það, sem þingið fyrirskipar, nema hún gefi þá yfirlýsingu, að hún muni fara frá. Ef hún gerir það ekki, ef hún lætur nægja að mótmæla, þá á hún ekki heimtingu á, að það verði tekið til greina. Ef stjórnin vill komast hjá að framkvæma eitthvað, sem þingið vill vera láta, þá verður hún að gera það að fráfararatriði, og ræður þá afl atkvæða, hvort hún situr eða ekki. En hún getur ekki skotið sjer undan framkvæmdum með því að slá því fram, að hún telji þær ekki rjettar, eftir á. Hún verður að segja það fyrirfram. Með því móti er hreint milli þings og stjórnar. (P. J. hlær). Hver er að hneggja? Í þessari till. er vitnað til fossalaganna frá 1907, um að hver sje skyldur til að láta af hendi vatnsfall og annað því til heyrandi, gegn fullum bótum. Þegar vísað er til þessa, þá viðurkennir hv. deild, að um eign sje að ræða, eign á vatni í Soginu, og þetta ákvæði fossalaganna nái til vatnsorku. Það hefir verið vefengt með góðum rökum, að vatnsorka sje eign nokkurs sjerstaks manns, og þau rök eru óhrakin til þessa. Jeg vil ekki taka of djúpt í árinni, en jeg held, að óhætt sje að segja, að það sje vafasamt, hvort landeigandi á vatnsorkuna. En þessi till. verður óbeinn eignardómur, ef hún verður samþykt. Flm. lýsa því yfir, að þeir ætlist ekki til að þetta verði skoðað sem úrskurður, en þó ljetu þeir undir höfuð leggjast að greiða hinni till.atkv., sem fór með þetta atriði eins og vera bar. Ef þeir greiða nú þessari till.atkv., þá ganga þeir ofan í skýlausa yfirlýsingu sína. En kemur ekki mál við mig. Þeir um það. Till. gerir sig seka um það að lýsa því yfir, að engin rjettaróvissa sje, og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) tekur undir. Þetta má heita furðudjarft og óvenjudjarft, því enn hafa þeir enga tilraun gert til að hrekja ástæður okkar og rök. Þeir gera sig að hæstarjetti og dæma eins og sá, er valdið hefir. Í þess stað hefði þeim verið sæmra að þegja sem vendilegast og bíða úrskurðar dómstólanna. Hæstv. stjórn hefði sjerstaklega átt að láta þetta mál hlutlaust. Það er skylda hennar að verja rjett landsins og láta ekki af honum, þó hún kunni að hafa einhverja aðra skoðun. Einstakir þm. geta staðið hjer upp og lýst því yfir, að þeir vilji ekki láta þetta mál ganga til dómstólanna, en það horfir öðruvísi við, þegar hæstv. stjórn gefur þá yfirlýsingu, að hún vilji ekki leggja rækt við hag landsins. Jeg álít, að stjórnin gangi hjer í berhögg við skyldu sína. Af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú talið, flyt jeg þá brtt., að nema í burtu tilvitnunina í fossalögin. Þá má samþykkja till., og held jeg, að þá verði enginn til að mótmæla henni. Það skiftir ekki máli, þó till. nefni enga heimild; stjórnin getur sjálf fundið lagagreinar, sem hægt er að fara eftir. Annars er ekki gott að ákveða alt um töku slíkra hluta sem hjer um ræðir. Þó það verði ofan á, að landeigandi eigi ekki vatnið, þá á hann þó landið meðfram og landið undir og þegar taka á vatnsorku, verður að taka land eignarnámi. En til þess eru heimildir í lögum, og gæti stjórnin heimtað þær með sjerstökum lögum, en þess þarf ekki. En það er fleira, sem athuga þarf, og kem jeg þá að því, hvernig meta eigi. Hvernig á að meta landið undir vatninu? Á að meta það eftir vatnsorkunni, sem ofan á er, og hestaflafjöldanum, sem fengist ef virkjað væri, eða á að meta það sem land með sömu gæðum og bakkana í kring? Og hvernig á að meta bakkann? Á að meta hann með hliðsjón af tilvonandi virkjun, á að skoða hallann sem verðmæti landeiganda, eða á að meta bakkann sem hvern annan óræktaðan blett? Það hefir hingað til ekki þótt neinn kostur á landi, að því hallaði, en nú er það að verða kostur, og hver á þá það verðmæti, sem þannig skapast? Hvort á heldur að líta svo á, að hver og einn eigi lagið á sínu landi, eða að ríkið eigi lagið á öllu landinu? Halli kemur af ýmsum orsökum, sem lesa má um í jarðfræði, en fáir munu bera það, að landeigendur hafi unnið þar að eða valdið hallanum. Þá verður spurningin, hverjum beri þetta nýja verðmæti. Þetta vildi jeg benda á til stuðnings stjórninni í kröfum sínum landinu til handa. Það getur verið, að mörgum þyki það kynlegt, að jeg skuli bera fram þessa brtt. eftir atkvgr., sem fram fór í gær, en þó ber jeg hana fram í von um, að hún verði samþykt. Jeg held, að misskilningur hafi ráðið atkv. í gær. Menn hafa lesið „Morgunblaðið“ og grein Jóns Þorlákssonar verkfræðings í því. Það var allítarleg grein, og í öllum atriðum rjett, ef litið er á málið frá sjónarmiði meiri hlutans í milliþinganefndinni. En í greininni var þó ein hættuleg villa, og hún mun hafa ráðið atkv.þm. Þar segir, að vatnsorka sje margfeldi vatnsmagnsins og fallhæðarinnar, og þess vegna sje ekki samræmi í að segja, að báðir eigi. En hjer ber þess að gæta, að þetta margfeldi er aðeins reikningsmargfeldi, og er ekki um vatnsorku heldur hestorkutölu að ræða. Vatnsorkan er eðlilegt orsakaframkvæmi, en ekki reikningsframkvæmi, og hún stafar af vatni og halla. Tveir aðiljar mynda þessa orku, og eins geta tveir átt hana. Ef jeg kem með tvo hluta af Hydrogenium og annar með einn af Oxygenium, þá getum við átt saman það vatn, sem við myndum. Eins er um vatnsorkuna. Það er misskilningur að halda, að hún geti ekki verið eign tveggja. Þetta hefir vilt menn í gær, og leiðrjetti jeg það ekki þá, vegna þess, að jeg hafði ekki lesið greinina. En nú þegar menn hafa fengið þessa skýringu, þá geta þeir rólegir felt niður tilvitnunina í fossalögin. Það var gleðibros á sumum andlitum hjer í gær, þegar till. var feld um að láta dómstólana skera úr eignarþrætunni. Það var skiljanlegt, þegar aðgætt var, á hvaða hálsum þessi andlit sátu. Það var sigurvon Títanana, sem lýsti sjer þar, gleði yfir því, að þurfa ekki að eiga á hættu að leggja málið undir dóm. Þeir eru ekki jafnsannfærðir um rjett sinn og þeir vilja láta í veðri vaka, en nú þótti þeim vænlega horfa, þegar þingið átti að úrskurða um eignarþrætuna. Eftir að sá úrskurður hefði fallið einstaklingunum í vil, en þjóðinni til skaða, þá væri hægt að taka eignarnámi samkvæmt 12 gr. Það væri hægt að hirða þessar reitur Títans, sem það hefði keypt á nokkur hundruð, og borga þær eftir mati - 12 miljónir kr., því vitanlega yrði svo hátt metið. Jeg mun síðar víkja nánar að þeim mönnum, sem sátu brosandi móti þeim framtíðardraumum, sem jeg lýsti, og jeg mun gera það þar, sem fleiri geta heyrt til mín en hjer. Brtt. mín fer fram á, að tilvitnun í fossalögin verði feld burtu; hún spornar við því, að þingið geti gefið yfirlýsingu um eignarrjett á vatni, því að þingið er málinu ekki nógu kunnugt til að gera það, enda er það ekki í þess verkahring Jeg býst við því, að fylgifiskar stóriðnaðarins verði á móti henni, en vona, að þeir sjeu ekki svo mannmargir hjer, að þeir ráði úrslitum. Ef þeir fengju að ráða í þessum málum, þá liði ekki á löngu áður en Sleipnir virkjaði Hvítá, Titan Þjórsá og Ísland Sogið. Þá fyrst, þegar það væri um seinan, fengju bændur að sjá, hvernig þingbændur gættu nú þeirra hagsmuna, hvernig þeir hjálpuðu bændastjettinni með þessum hætti, með því að flana forsjárlaust út í opinn þjóðardauða.

Forseti: Háttv. þm. Dala. (B. J.) skaut því til forseta, hvort tillaga þessi gæti komið til umræðu og atkvæðagreiðslu samkvæmt 32. gr. þingskapanna. Í þeirri grein er ekki beinlínis talað um þingsályktunartillögur. En þó því sje slept og gert ráð fyrir, að ákvæði greinarinnar nái einnig til þeirra, þá er fyrst á það að líta, að hinn umræddi annar töluliður tillögunnar, sem feld var í gær, var ekki borinn sjerstaklega upp til atkvæða; en vitanlega má segja, að hann hafi verið feldur með hinum liðum tillögunnar. En þá kemur til skoðunar, hvort hann hafi verið alveg samhljóða að efni tillögu þessari. Í þeirri till. er sá fyrirvari hafður, að hæstarjettardómur sje fallinn fyrir því, að einstaklingar eigi vatnsorkuna, áður en stjórnin fari að gera ráðstafanir til, að ríkið nái gegn bótum fullum umráðum og notarjetti á vatnsorku Sogsfossanna. En í tillögunni á þgskj. 121 er bein áskorun til stjórnarinnar að gera þegar í stað, og án þess að dómur hafi fallið um eignarrjett til vatnsorkunnar, ráðstafanir til að ná umráðum og notarjetti á vatnsorkunni í Soginu. Hjer er auðsjáanlega mikill mismunur, og úrskurðast því, að tillagan komi til fullrar meðferðar og atkvæðagreiðslu í deildinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er leiðinlegt að tala við þá menn, sem sjá hvorki nje heyra, eins og hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg þóttist hafa tekið það fullskýrt fram áðan, að jeg teldi stjórninni ekki skylt að framkvæma þingsályktunartillögur, sem hún teldi ekki rjettar vera. Þessi stjórn, sem nú fer með völdin, hefir beðið um lausn og hefir þegar fengið hana. Ætlast hv.þm. (B. J.) til, að hún fari enn á ný að beiðast lausnar? Því trúi jeg varla. Að öðru leyti er það á þingsins valdi, hvað það gerir og hve nær því þóknast að benda á nýja stjórn. Það liggur við, að það sje broslegt að heyra hv.þm. (B. J.), sem er orðinn nokkuð gamall í þingsessi, vera að tala um, að stjórnin eigi að fara frá, ef hún framkvæmi ekki tillögur þingsins. Hv. þm. (B. J.) veit þó ofurvel, að til stjórnarinnar hefir verið beint allmörgum tillögum af þinginu, sem hún hefir ekki látið sjer detta í hug að framkvæma; og þó hefir hvorki þessi hv.þm. (B. J.) nje aðrir heimtað, að stjórnin legði niður völdin fyrir þá sök. Því segi jeg, að það er undarlegt að heyra hv.þm. (B. J.) vera að stagast á þessu nú; þar sem hann veit, hvernig stjórnin hefir farið með þingsályktunartillögur áður, og hann þá þagað við því. Hvað þýðir það líka að vera að deila um tillögu, sem feld var í gær með allmiklum meiri hluta atkvæða, eða að vera að halda langa fyrirlestra um það, sem ekki kemur þessu máli við? Er það til að lengja þingtíðindin, eða hvað? Hv. þm. (B. J.) fór ekki rjett með það, sem hann taldi mig sagt hafa, enda er varla við því að búast, þar sem hann leggur það mjög í vana að ganga út úr salnum, er hann hefir lokið ræðum sínum, og hlustar ekki á andmælendur sína. Hann ljet mig hafa sagt, að ekki væri rjettaróvissa um þetta deiluatriði. Það sagði jeg ekki, en jeg sagði, að sjálfur væri jeg fyrir mig ekki í neinni óvissu um þá rjettarspurningu, sem jeg var að tala um. Jeg skil ekki heldur, hvað það á að þýða fyrir hv.þm. (B. J.) að vera að taka það upp aftur, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafði sagt; jeg sje ekki, að það sje til annars en að lengja umræðurnar, öllum hv. þingdm. til sárra leiðinda. Hitt skil jeg vel, að hv.þm. (B J.) hefir komið með brtt.; frá hans sjónarmiði er það rjett að fá út úr þingsályktunartillögunni mesta deiluatriðið, enda hallast jeg að því, að svo muni vera í raun og veru. En að öðru leyti ræður hv. deild, hvað hún gerir við till. í heild sinni. Jeg held, að það hafi annars ekki verið neitt sjerstakt í ræðu hv.þm. (B. J.), sem jeg tel þörf að svara.

Pjetur Jónsson Jeg býst við, að ef þessi tillaga verður samþykt hjer, þá sje í henni fólgið hið eina svar, sem þingið gefur við þeirri málaleitan, sem kom til stjórnarinnar 1917 frá fjelaginu „Íslandi“, um að fá leyfi til að virkja Sogsfossana. Mjer þótti því ekki fjarri, að jeg tæki nú til máls, þar sem jeg er einn í stjórn þess fjelags, eða rjettara sagt að þegja ekki með öllu. En það tek jeg fram, að jeg hefi ekkert umboð frá fjelaginu til að færa þinginu nokkur skilaboð frá því. Það, sem jeg segi um afstöðu fjelagsins, er því ekki annað en getgátur frá mínu eigin sjónarmiði. Jeg tók það fram áður, að mjer sýnist þetta eignarnám óþarft, því að jeg lít svo á, að ríkið hafi óbeinan hindrunarrjett og að það geti komið í veg fyrir, að stærri fossar sjeu virkjaðir, af hverjum sem vill, hvort heldur það er fossafjelagið „Ísland“ eða aðrir. Þetta er og skiljanlegt, ef litið er í frv. 1917. Þar fer fossafjelagið fram á heimild, sem það gat ekki fengið nema með sjerstökum lögum og samþykki stjórnarinnar. Það er því víst, eða viðurkent, að til er hindrunarrjettur hjá ríkinu gegn virkjun fossa. Auk þess eru nú á döfinni hjer í deildinni þrjú sjerleyfislagafrv., og er ekki ólíklegt, að eitthvert þeirra verði að lögum áður en langt um líður; og fyr en sjerleyfislög eru komin í kring geri jeg varla ráð fyrir, að veitt verði leyfi til að virkja fossa hjer. Því hygg jeg algerlega óþarft að vera nú að skipa stjórninni að taka fossa eignarnámi handa landinu. Ef það verður ofan á, að ríkið taki að sjer að virkja fossa, getur virkjunin þó eigi hafist fyr en málið er orðið undirbúið, rannsóknir og áætlanir gerðar og fje fengið; þá fyrst er tími til kominn að fara að framkvæma eignarnám, ef á þarf að halda, og þá fyrst er hægt að láta það fram fara á þann hátt, sem fyrirtækinu hentar best. Nú fer tillagan fram á það, að landsstjórnin geri nú þegar ráðstafanir til þess, að landið nái fullum umráðum og notarjetti á allri vatnsorku í Soginu, alt frá upptökum þess og þar til það fellur í Hvítá, ásamt nauðsynlegum rjettindum á landi til hagnýtingar vatnsorkunni. Auðvitað getur þó enginn sagt fyrirfram, hvað mikið af vatnsorku er nauðsyniegt eða heppilegt að nota, nje heldur hvað mikið af landi og landsnytjum muni þurfa að hagnýta; það mun því mega búast við, að vissara þyki að hafa vaðið fyrir neðan sig og taka ríflega til af hvorutveggja. Leiðir það af sjálfu sjer, að eignarnámið kostar ríkið meira ef það er gert af handahófi, eins og það verður að gerast, ef eftir tillögunni er farið, heldur en ef það er gert eftir ákveðinni áætlun. Jeg held, að tillaga þessi ætti að hljóða sem heimild handa stjórninni, ef á annað borð er þörf á henni, sem jeg tel naumast vera. Í öðru lagi álít jeg, að ef ríkið ætlar sjálft að virkja þessa fossa, megi það ekki dragast; það mundi vera óheppilegt að hleypa öðrum samskonar stórfyrirtækjum á undan ríkisfyrirtækinu, og geta væntanlega allir áttað sig á því. Auk þess er það, að þörfin á raforku handa Reykjavík sjerstaklega og Suðurlandsundirlendinu rekur mjög eftir því, að sem fyrst sje tekið að virkja Sogsfossana. Jeg sje því ekki betur en að um leið og ríkið tekur eignarnámi Sogsfossana og landið við þá, þá sje ríkið og neytt til þess að hefjast handa þegar í stað, því að öll töf af ríkisins hálfu mundi tefja fyrir öllum fossafyrirtækjum hjer á Suðurlandi, og annarsstaðar er ekki líklegt að ráðist verði í fossavirkjun í stærri stíl, að svo stöddu. En þá dettur mjer í hug, hvort það muni ekki verða tafsamt fyrir ríkið að koma því fyrirtæki á stað, að virkja Sogsfossana með eigin mætti. Það er hætt við, að það mundi reynast erfitt fyrir ríkið að útvega nægilegt fje með viðunandi kostum og góða krafta til að koma upp jafnstóru fyrirtæki og hjer er um að ræða, og svo að reka það. Jeg lít svo á, að ekki sje líklegt, að hægt sje að koma upp stórum fossafyrirtækjum fyrir innlent fje. Það eru atvinnuvegirnir hjer í landi, einkum sjávarútvegur og verslun, sem fjenu safna; en jeg geri ráð fyrir, að þeir hafi sjálfir alveg nóg með það fje að gera í sína eigin þágu, jafnóðum og það kemur. Jeg hefi ekki trú á, að fje verði safnað hjer innanlands fyrst um sinn til að setja í fossafyrirtæki eða stóriðnað. Ef hugsa á til að virkja stórfossa hjer í bráð, þá býst jeg við, að menn verði að sætta sig við að nota aðallega til þess útlent fje. Verður þá um tvo vegi að velja, annaðhvort að ríkið taki lán, ef fæst, eða þá að grípa til þess ráðs, sem víða er notað, að safna hlutafje til fyrirtækisins. Jeg veit ekki, hvernig takast mundi að fá stórlán í náinni framtíð. Líklega verður það þó örðugt og vandkvæðum bundið að fá það með viðunandi kjörum. Jeg hefi dálitla hugmynd um, hversu örðugt Reykjavíkurbæ veitti að fá tiltölulega lítið lán til að koma upp hjá sjer rafmagnsstöð. Af því má nokkuð ráða, að ekki muni hlaupið að því fyrir landið að fá stórlán, sjálfsagt 20–30 miljónir króna eða þaðan af meira, til samskonar fyrirtækja, sem þó mundi ekki nægja til að virkja nema Sogsfossana eina. Hin aðferðin er hugsanlegra að framgang geti fengið, sú, að safna hlutafje utanlands og innan, og veita þannig fje inn í landið; hún á sjer mörg fordæmi og hefir oft lánast vel. Það er sá kostur við þetta, að þeir, sem fjeð leggja til, taka veðið í fyrirtækinu sjálfu. Þetta mun vera sú aðferð, sem mest hefir verið notuð í Noregi við fossavirkjun þar í landi, og hafa þar mörg fyrirtæki verið stofnuð á þessum grundvelli. Þá kem jeg aftur að fossafjelaginu ,,Íslandi“; það var einmitt þessi aðferð, sem þar var hugsað að viðhafa; það ætlaði að gera sig að millilið milli fossaflsins og fjármagnsins og tengja hvorttveggja saman. Þessi mun og hafa verið tilgangur þeirra annara fossafjelaga, sem stofnuð hafa verið hjer. Það er margur, sem ekki hefir mikið álit á þessum fossafjelögum, og svo var um mig framan af, að jeg var í miklum vafa um, hvort fyrirtækið væri svo nytsamlegt fyrir okkur, eða líklegt, að nokkuð yrði um hagkvæmar framkvæmdir af þess hálfu. En fyrir þing 1917 kom það í ljós, að fjelagið hafði náð sambandi við þá menn, sem nægileg fjárráð höfðu, og hafði yfir að ráða bestu sjerfræðikröftum í raforkufyrirtækjum, sem kostur var á á Norðurlöndum. Þá fjekk jeg trú á að ef til vill gæti tekist samvinna milli þessara manna og löggjafarvalds vors, til þess að gera eitthvað verulegt úr fossahugmyndinni, sem svo mikið og lengi hafði verið rætt um. Jeg geri ráð fyrir, að ef svarið til þessara manna verður það, að þingið samþykki þessa tillögu, þá muni með því verða slitið allri samvinnu milli þeirra og íslenska ríkisins. En þá álít jeg ver farið en heima setið, því að jeg er sannfærður um, að hjer hefði mátt koma á samvinnu, sem bæði hefði getað verið í alla staði tryggileg fyrir þjóðfjelagið, og annars vegar gefið mögulegleika, sem ekki eru sýnilegir nú, til að fá fje til fyrirtækisins og góða krafta til að framkvæma það. Jeg hugsa mjer að líkt hefði mátt að fara eins og kostur var á þegar Íslandsbanki var stofnaður. Þá stóð ríkinu til boða að taka hlut í fyrirtækinu, alt að 40% af hlutafjárupphæðinni. Líkt hefði mátt haga til hjer; það hefði mátt gera það að skilyrði fyrir leyfisveitingunni, að ríkið hefði álíkan hluta fjárins í sínum höndum. Með þessu og þeim sjerleyfislögum, sem sett mundu verða, mundi svo um búið, að landinu stæði engin hætta af fyrirtækinu; en hins vegar ætti það að geta haft sama hagnað af þessu eins og hverjum öðrum stóriðnaði, sem hjer væri rekinn með fyrirhyggju og það þó því fremur, sem landið ætti að geta haft tögl og hagldir um iðnreksturinn. Þetta er sú hugsun, sem jeg vil berjast fyrir, af því að jeg hefi ekki trú á, að við sjeum þess megnugir að koma á stórfossarekstri af sjálfsdáðum, og að á meðan við getum ekki lagt eða viljum leggja út í samvinnu við aðra, þá muni fossarnir seint verða okkur fjeþúfa. Það er nú búið að eyða svo miklum tíma og umræðum til að undirbúa fossamálið, að við ættum nú að vera orðnir færir um að gera ráðstafanir um hagnýting fossaflsins í landinu svo sem best hentar þjóðarhögum okkar og þjóðlífi.

Bjarni Jónsson Það var að eins svar til hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Hann hjelt því fram, að jeg mundi hvorki sjá nje heyra, og væri því mjög leiðinlegt að tala við mig. Mjer þykir það trúlegt nú, að honum þyki leiðinlegt að tala við mig, þótt hann hafi stundum verið fús til þess. En hvað sem því nú líður, að jeg sje skilningarvitalaus, þá er það víst, að hann heyrir. Jeg sje það á því, er hann spurði, hvort jeg skildi ekki, að þar sem stjórnin hefir sagt af sjer, þá geti hún ekki gert það aftur. Jeg sje á þessu, að hann bæði heyrir og man, því að það er rjett eftir mjer haft, að sá, sem fallinn er og liggur, getur ekki dottið. En þetta er eflaust eina ráðið hjá hæstv. stjórn, að segja af sjer til þess að geta setið, því að eins og nú standa sakir, getur hún ekki fallið. En þar sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) heldur því fram, að jeg sje leiðinlegur, þá skal jeg játa, að svo sje. En það bætir úr, hvað hann er skemtilegur. Þá taldi hann mig ekki hafa farið rjett með það, sem hann sagði um rjettaróvissuna. En það var rjett hjá mjer, að hann sagðist vera viss um að hjer væri ekki um neina rjettaróvissu að ræða. Hins vegar benti jeg á, að það væri þó ljóst, að hjer væri um óvissu að ræða, þar sem kennarinn í rjettarsögu væri á annari skoðun. Þar sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) talaði um þessa fjársöfnun, þá hygg jeg, að hvorki hann nje aðrir þurfi að vera í neinum vandræðum út af því, ef landið á annað borð rjeðist í fyrirtækið, því að á því er engin hætta, nema svo framarlega að fyrirtækið sje viturlegt og víst fyrirfram, að það geti borið sig. En þá mun hægt að fá fjeð, sem með þarf. Jeg hefi ekki talið það neitt vitlaust, að aðrir ættu hluti í fyrirtækinu. En jeg hafði ekki hugsað mjer, að ríkið ætti í því að eins 40%, heldur að minsta kosti 60–70%. Hitt mættu svo aðrir hafa. Jeg skal svo ekki orðlengja meira um þetta; að eins skal jeg lofa því, að það skal verða öllum ljóst og sjást svart á hvítu, hverjir það eru, sem svo brátt vilja kveða upp, að einstaklingarnir eigi rjettinn til vatnsnytjanna.

Einar Arnórsson Jeg stend alls ekki upp til þess að ræða við menn hjer ástæðurnar fyrir skoðun minni á eignarrjetti á vatnsorku. Jeg vildi að eins segja nokkur orð um þingsál. á þgskj. 121. Eftir minni hyggju er það mjög tvísýnt, að 12. gr. fossalaganna frá 22. nóv. 1907 (jeg geng hjer inn á hugsanagang flm.till.), saman borin við 50. gr. stjórnarskrárinnar, heimili það, sem hjer er farið fram á í till. Tilætlun hennar er sem sje sú, að skora á stjórnina að gera nú þegar ráðstafanir til þess, að landið nái fullum umráðum og notarjetti á allri vatnsorku í Soginu, alt frá upptökum þess og þar til það fellur í Hvítá, ásamt nauðsynlegum rjettindum á landi til hagnýtingar vatnsorkunni. Og þetta á að gera samkvæmt 12.–14. gr. fossalaganna frá 1907. Að því leyti sem ætlast er til, að þetta fari fram með samningum, er það auðvitað heimilt eftir lögum þessum; reyndar þarf enga lagaheimild til þess, að samningar geti farið fram. Slíkt er öllum mönnum heimilt. En þegar farið er fram á, að tekið verði lögnámi nú þegar, ef ekki verður samningum við komið, þá get jeg ekki betur sjeð en vafasamt sje, að heimild sje til þess í 12. gr. fossalaganna. Þar segir svo: „Hver maður er skyldur til, gegn fullum skaðabótum, að láta af hendi fossa sína, ár eða læki, og jarðir þær, er að þeim liggja, eða rjettindi, sem hann hefir yfir þeim, þegar almenningsheill krefst þess til mannvirkja í þarfir landsins eða sveitarfjelaga.“ En nú er það vitaður hlutur, að sýna þarf nauðsynina á því að taka þetta og þetta áður en ákveðið er að taka það. En mjer vitanlega liggur hjer ekkert ákveðið fyrir um mannvirkjagerð við Sogið, ekki einu sinni frumdrættir til þess. En meðan það er ekki til, þá er ekki hægt að vita, hve mikið á að taka. hvort heldur átt er við vatnsorku eða land. En ef taka á þetta nú þegar, þá verður enginn tími til þess að „projectera“, sem kallað er, eða gera áætlun um fyrirtækið, og meðan það hefir ekki verið gert, þætti mjer gaman að sjá framan í þá stjórn, sem þykist vita, hve mikið hún á að taka. Við framkvæmdir till. er líka ýmislegt fleira athugavert. Segjum að stjórnin teldi 12. gr. fossalaganna örugga í þessu efni, og dómstólarnir yrðu á sömu skoðun. En dómstólamál geta hæglega risið út af þessu. Ekki þarf annað en að þeir, sem taka á af, mótmæli því, að lagaheimild sje fyrir lögnáminu, og skjóti því til dómstólanna. En gerum nú ráð fyrir, að stjórnin álíti þetta trygt, og vinni málið, ef það kemur fyrir dómstólana. Þá rekur að því að framkvæma till. Og gerum einnig ráð fyrir, að stjórnin áræði að taka það, sem hún veit ekkert hvort nauðsyn er á. Þá kemur fyrst að því, að ná samningum við þá, sem frá á að taka, og þar verður auðvitað aðalatriðið endurgjaldið. Mundi nú stjórnin geta bundið sig við samningana? Sá, sem frá er tekið, segist vilja hafa þetta og þetta fyrir gæðin Ef til vill er það svo mikið, að stjórnin verður í vafa um, hvort hún á að ganga að tilboðinu eða ekki. Þá verður hún að leita til þingsins um það. En nú þykir tilboðið óaðgengilegt. Líka gat það verið, að ekkert tilboð hefði komið, heldur að eins krafa um að metin væru gæðin, sem taka á. Þá verður stjórnin að beygja sig undir matið. Nú er fjárhæðin, sem metið er til. ef til vill talsvert há. En eftir lögnámslögunum frá 1914 er stjórnin skyld til þá þegar að greiða þá fjárhæð. En hefir þá þingið gert nokkuð til þess, að stjórnin hafi það fje, sem með þarf? Mjer vitanlega hefir henni ekki verið gefin nein lánsheimild til þess. En jeg býst við, að vissara sje að veita hana, ef till. verður samþ., því mjer þykir ólíklegt, að kostnaðurinn verði svo lítill, að stjórnin hafi handbært fje til að greiða hann. Auðvitað er ómögulegt að segja, hve mikið fje verður metið til endurgjalds þessara hluta, en ekki er jeg það barn að ætla, að það verði álíka mikið og það sem sannanlegt er að vatnsrjettindi þessi eru seld fyrir nú. Sá, sem tekið er frá, gerir sjer auðvitað far um að sanna matsmönnum það, að hann geti fengið meira fyrir þau en hann hefir látið. Og það mun ekki reynast erfitt að leiða líkur að því. Collega h.f. Íslands, fossafjelagið Titan hefir, eins og kunnugt er, aflað sjer allmikilla vatnsrjettinda í Þjórsá. Það er hlutafjelag og hefir selt hluti ýmsum mönnum, og þar með metið til peninga hverja hestorku í orkuvötnum þeim, sem það hefir til umráða. Hlutafje þess er nú talið, og það með vissu, 12 miljónir kr. Jeg hygg því, að enginn vafi sje á því, að hver hestorka í Þjórsá sje komin langt upp fyrir það verð, sem talið var þegar fjelagið var að öðlast rjettindin. En síst er hægt að gera ráð fyrir því, að hver hestorka í Soginu sje verðminni en t. d. í Urriðafossi eða annarsstaðar í Þjórsá. Eftir áliti sjerfróðra manna er það kostnaðarminna að virkja Sogið en Þjórsá, og er það hagur og eykur verðmæti hverrar hestorku. Ágóðinn af hverri hestorku verður því meiri, því minna sem til hennar er kostað. Þar af leiðir, að verðmæti hestorku í því vatni, sem hægt er að virkja, er meira en í hinu, sem erfitt er að virkja. Þá er eitt enn athugavert við till. þessa. Það er spurningin um, hvort tímabært sje að samþ. hana nú. Eftir atkvgr. í gær virðist hv. deild hallast að þeirri skoðun, að orkunytjarjetturinn sje eign þess manns, sem land á undir og að vatninu. Af því leiðir, að landið verður að greiða fje fyrir þennan rjett. Nú er hjer á ferðinni frv. til sjerleyfis fyrir orkuvinslu fallvatna. Þegar þau lög koma fram, getur verið, að þau hafi mikil áhrif á það, hve dýr hver hestorka verður. Ef lögin verða þröng, leiðir þar af að hestorkan verður verðminni. Verðmætið minkar eftir því, sem minni líkur verða til þess, að vötnin verði virkjuð. Meira að segja, ef lögin verða svo þröng, að vötnin verði látin óvirkjuð, getur verðið komist niður í ekki neitt. En af því leiðir, að það væri ef til vill varlegra að bíða með þetta og sjá, hvort ekki verða samþykt heppileg ákvæði um sjerleyfi; með „heppileg“ á jeg hjer við ströng ákvæði, sem báðir hlutar fossanefndarinnar og bæði meiri og minni hl. vatnamálanefndanna hjer á þingi virðast hallast að. Sú varúð mundi leiða það af sjer, að megnið af vötnunum mundi enn liggja lengi ónotað. Þá er enn eitt, sem mjer er ekki ljóst enn þá, en vildi fá skýr svör við. Það hefir ekki komið skýrt fram frá hæstv. stjórn, hvort hún, ef hún verður nú áfram við völd, sjer sjer fært að fylgja þessari þingsál. eftir orðum og efni hennar. En í slíku máli sem þessu þarf deildin að fá um það skýr svör. Það væri til lítils að samþ. slíka þingsál., ef stjórnin telur það frágangssök að framfylgja henni. Þetta vildi jeg gjarnan fá að vita. Ef nú hæstv. stjórn er á sömu skoðun og jeg um 12. gr. fossalaganna, sem er forsenda fyrir till., þá skilst mjer, að hún geti ekki talið sjer unt að framfylgja till., eins og farið er fram á; hins vegar má það vel vera, að hún sjái sjer fært að framfylgja till. í öllum greinum, ef hún er þar á annari skoðun.

Jörundur Brynjólfsson Það hafa nú þegar orðið allmiklar umræður um þetta mál, og margt verið drepið á. Jeg mun því ekki hirða að minnast á alt, er fram hefir komið, og tefja tímann með því, og mun því fara fljótt yfir sögu og minnast að eins á það, sem nú þykir mestu máli skifta, enda hefir nú svo mörgu verið hrúgað saman gegn till. þessari, að það mætti æra óstöðugan að eltast við það alt. Jeg verð þó að gera hv.frsm. (G. Sv.) svo hátt undir höfði, að víkja lítillega að ummælum hans, þótt þau gæfu tæplega tilefni til þess, og jeg hefði síst búist við þessum ummælum, eftir því sem fram kom í gær. Hann mælti nú mjög sterklega á móti því, sem hann lagði fyrir deildina í gær til samþykkis. Síðari hluti till. í gær var, eins og tekið hefir verið fram, mjög líks efnis og þessi till. En ekki veit jeg, til hvers hann hefir verið borinn fram, ef ekki hefir verið til þess ætlast, að honum væri framfylgt. Reyndar vjek hv.frsm. (G. Sv.) ekki að því einu orði þá. En af umr. í dag er sú frammistaða skiljanleg. Það virðist liggja í loftinu, að þetta beri ekki að framkvæma fyrir hönd landsins, enda þótt möguleikar sjeu á því. Einn hv.þm. (E. A.) hefir dregið í efa, að lagaheimild væri til þess, hjá öðrum er því borið við, að ekkert liggi á, og enn er því haldið fram, að þetta verði svo dýrt og rjett sje að draga framkvæmdirnar þess vegna. Háttv. frsm. (G. Sv.) sagði, að við hefðum, er við fluttum till., haldið því fram, að hún ætti ekki að skera úr um eignarrjettinn, og er það rjett, að við ætlumst ekki til, að hún geri það, frekar en hún nær. Okkur datt alls ekki í hug að koma fram með það skoffín, sem gerði það að verkum, að ekkert yrði að hafst, eins og mjer virðist nú að tilætlunin hafi verið með till. þingnefndarinnar í fossamálinu. Hv. frsm. (G. Sv.) hjelt því fram, að ekki væri þörf á þessum framkvæmdum, meðal annars af því, að Reykjavíkurbær væri byrjaður á að reisa orkustöð við Elliðaárnar. En það er ekki rjett, því bæjarstjórnin ákvað í sumar að fresta því fyrirtæki um sinn, og þó að eitthvað hafi þar verið að hafst um tíma, þá hefir sumt af því verið á móti vilja meiri hluta bæjarstjórnar. Og ef þetta mál fengi heppilega afgreiðslu hjer, mundi hún hverfa frá því fyrirtæki, þar sem það er vitanlegt, að Elliðaárnar hafa ekki nóg afl fyrir Reykjavík nú, hvað þá síðar. Hv. frsm. (G. Sv.) benti einnig á það, að menn væru hjer farnir að fá sjer vjelar til raflýsingar, og er það rjett. En því meira sem að því er gert, áður en byrjað er á byggingu nýrrar stöðvar, því verra. Auk þess eru vjelar þessar svo dýrar og rekstur þeirra, að ekki hafa þeirra not nema efnuðustu menn, og væri betur, að þeir verðu því fje til hlutakaupa og hjálpuðu með því til að reisa aflstöð við Sogið. Þá mundi almenningi gefast kostur á að fá aflið til sinna nota. En þetta, sem menn hafa neyðst til að gera hjer nú, er ekkert annað en óyndisúrræði, og má það merkilegt heita að segja, að landið skuli ekkert gera til framkvæmda þessu máli fyrir þeirra hluta sakir. En meðan það eru ekki mjög margir, sem hafa aflað sjer raforku á þennan hátt, sem hjer er gert, er þó meiri von um góða þátttöku í fyrirtækinu heldur en þegar þeim mönnum fjölgar. Hv. frsm. (G. Sv.) hjelt, að ekki væri eftirsóknarvert að ráðast í þetta, af því að fyrirtæki hins opinbera hefðu ekki gefist vel hingað til. Jeg held þó, að þau fyrirtæki, sem rekin hafa verið með alúð, hafi tekist vel. Eða hefir ekki landssíminn, Landsbankinn og pósthúsið borið sig vel? Jeg þykist vita, að hv.frsm. (G. Sv.) muni afsaka þessi orð sín með Tjörnesnámurekstrinum, kartöfluræktinni og dýrtíðarvinnu. En jeg tel lítið á því að byggja. Jeg veit t. d. ekki, hvar á landinu kolavinsla hefir gefist vel. Um fjárhagsatriðið veit maður ekki með fullri vissu, hvað það mundi kosta mikið fje að taka Sogið eignarnámi. En jeg býst við, að það fari ekki mikið fram úr 100 þúsund krónum í mesta lagi, eftir því verðlagi, sem nú er á vatnsafli og rjettindum til lands. Jeg held, að jeg hafi nú vikið að því helsta, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) drap á. Þá kem jeg að hv.þm. Dala (B. J.). Jeg fer nú að hætta að undra mig á fossanefndarstörfunum. eftir þann óskapa köngurlóarvef, sem hv.þm. (B. J.) spann hjer áðan. Hann fór að reyna að vera mjög vísindalegur, og tókst náttúrlega eins og vant er. Meðal annars leitaðist hann við að sanna, að fossalögin frá 1907 væru ekki í gildi. Hvaðan kemur honum sú viska?  (B. J.: Frá lögfræðingunum)  . Ætli það? Jeg held, að hv.þm. Dala. (B. J.) telji sig oft hafa betur vit á málunum en lögfræðingarnir, og átel jeg hann ekki fyrir það. Heilbrigð skynsemi er oft betri en allar vífilengjur lögfræðinganna. En hvernig á að framkvæma þessa tillögu, ef ekki eftir lögunum? Eða telur hv.þm. Dala. (B J.) þessi lög ekki í gildi enn? Þá kem jeg að hv. 2. þm. Árn. (E A.). Hans athugasemdir þóttu mjer býsna eðlilegar, frá hans sjónarmiði skoðað. En jeg hjelt að hann vissi, að við höfum fulla þörf fyrir rafmagn. Nauðsynin á því er tvímælalaus. En hann virðist vera í vafa um, hvora leiðina eigi að fara, hvort landið eigi að láta mönnum í tje rafmagn, eða hvort einstakir menn eða fjelög, og þá auðvitað útlendingar, eigi að gera það. Þingið hefir tvímælalaust fylsta rjett til að gera út um þessi atriði, og mín skoðun er, að landið eigi að gera það nú þegar. Og þegar gert er út um þetta, hvort eignarnám á Soginu skuli fram fara, þá er um leið skorið úr um þetta atriði, sem hv. 2. þm Árn. (E. A.) var að minnast á. Því það getur ekki komið til nokkurra mála, að dómstólarnir dæmdu ógilt það, sem þingið væri búið að gera í þessu efni. Jeg hygg, að hv.þm. Dala (B. J.) hafi ekki verið í efa um, að landið hefði heimild til að taka fossa eignarnámi, þegar hann kom með frv. 1917, um að landið keypti upp vatnsafl fyrir 20 milj. króna. Jeg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp tvær greinar úr frv. - 2. gr. er svona: „Stjórnin skal neyta þessa fjár til þess að gjalda af því verð fyrir fossa eða annað vatnaafl, er hún tekur samkvæmt 50. gr. stjórnarskrár um hin sjerstaklegu málefni Íslands, 5. janúar 1874, og 12. gr. laga 22. nóvember 1907, um takmörkun á eignar- og umráðarjetti á fossum á Íslandi, um eignarnám á fossum o. fl.“ Og 3. gr. er svona: „Lög þessi heimila stjórninni sjerstaklega að beita eignarnámsheimildum þeim, er getur í 2. gr., til þess að taka í sínar hendur fossa og vatnaafl á Suðurlandsundirlendinu, er best liggur til notkunar“. Jeg hygg, að með þessu sje allljóst kveðið að orði um, hvað landsstjórninni sje ætlað að gera í þessu efni. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) drap á, að fossafjelögunum erlendu mundi verða auðvelt að sýna fram á, að fossaflið væri meira virði nú en þegar þau keyptu það. Það getur nú verið. En hvað mun þá síðar? Gæti þá ekki farið svo, að vatnsorkan kostaði margfalt meira en nú. Sú reynsla, sem við höfuð í þessum efnum, bendir ekki á að það muni síðar ódýrara. Þetta minnir mig á kaupin á Elliðaánum. Bærinn átti völ á að kaupa þær fyrir ca. 16,000 krónur, en það var felt. Svo keypti bærinn Elliðaárnar síðar fyrir á 2. hundrað þúsund krónur (um 140 þús. kr.). Mjer sýnist ekkert efamál, að mjög auðvelt sje að framkvæma till., og að það sje sjálfsagt að gera það sem fyrst. Svo skal jeg loks víkja örfáum orðum að hv.þm. S.-Þ. (P. J.). Mjer þótti mjög eðlilegt, að hann væri ekki hrifinn af till., þar sem hann er fjelagi í fossafjelaginu „Íslandi“, og auk þess í stjórn þess. Af því leiðir vitanlega, að hann gætir vitanlega hagsmuna þess, án þess, hvað landinu er fyrir bestu. Hann færði til sem ástæðu á móti till., að í fyrsta lagi mundi ekki liggja á að taka Sogið og í öðru lagi gæti ríkið, ef það vildi, varnað því, að aðrir starfræktn Sogsfossana; ríkið hefði hindrunarrjettinn. Þegar mælingar allar væru búnar, væri nógur tími fyrir ríkið að ná eignarhaldi á Soginu. En þessar ástæður eru hjegóminn einber. Dettur nokkrum í hug, að Sogið verði ódýrara þegar búið er að undirbúa að öllu leyti virkjunina? Mælingar allar og rannsóknir á fossunum kosta ærið fje auk þess sem búast má við, að vatnsorkan hækki einmitt fyrir þetta í verði. Það er því beinlínis villandi að vera að halda þessu fram. Og ef ríkið vildi hindra virkjunina, sem það auðvitað gæti, þá væri það vitanlega með það fyrir augum, að fá sjálft eignarhald á fossunum. Þessi töf eða dráttur á málinu gæti því blátt áfram orðið stoð fyrir fjelögin til þess að hækka verðið á vatnsorkunni upp úr öllu valdi. Hv. þm. (P. J.) feldi líka þessar ástæður með því að segja, að ef ríkið ætlaði að taka vatnið í sínar hendur, þá yrði það að gera það strax. En svo sagði hann jafnframt, að ef þingið færi að ráðast í þetta, þýddi það töf á öllum fossiðnaði. Og varð hann því ekki skilinn öðruvísi en að útlend fjelög ein ættu að starfrækja fossana hjer á landi, en ekki ríkið. Yfirleitt taldi hann öll tormerki á, að till. yrði samþykt. Hann mintist á, að fossafjelagið ,,Ísland“ hefði ekki mikið „kapital“ með höndum nú, en það mundi verða auðvelt fyrir það að afla þess, því þetta fyrirtæki þess mundi verða gróðavænlegt, ef það að eins fengi að byrja. En borgi það sig fyrir fjelagið að fá fje að láni í þessu skyni, hvers vegna ætti það þá ekki að borga sig eins fyrir landið? Það hefir verið minst á það hjer í deildinni, að þeir menn, sem greiddu atkvæði á móti till., sem feld var hjer í deildinni í gær, væru að reka erindi erlendra fossafjelaga. Þesskonar ummæli bíta ekki á mig. En jeg vil skora á þá, sem eru að dylgja með slíkt, að koma fram með, hvaða ástæður þeir hafa til slíkra ummæla. Það skyldi þá ekki sýna sig, að þeir standi nær fossafjelögunum sumir hverjir en við. Illa koma nú skoðanir hv.þm. Dala. (B. J.) - svo maður nefni eitt dæmi, - við skoðanir hans á þessum málum hjer í þinginu 1917. Ætli þessir hv.þm., sem nú vilja svo ólmir fella þessa till., hafi hreinni skjöld en við? Jeg held ekki, að við sjeum fíknari í fje en sumir hv. andstæðingar okkar Þingsagan getur best vitnað um það. Skal jeg svo láta útrætt um þetta að sinni.

Þorleifur Jónsson Jeg ætla að segja að eins örfá orð, til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Jeg fylgdi till. í gær meðfram af því, að Sogið er talið svo dýrmætt til virkjunar, að jeg álít nauðsynlegt, að ríkið hafi umráðarjett á því. Jeg verð að telja það sennilegra, sem haldið hefir verið fram, að Reykjavík mundi hagkvæmara að geta fengið afl úr Soginu til ljósa, hitunar og smáiðju, heldur en virkja til þess Elliðaárnar. Og það mundi líka verða hagkvæmt að nota aflið þaðan fyrir þorpin hjer við Faxaflóa og meginið af Suðurlandsundirlendinu. Með tilliti til þessa gat jeg fallist á till., sem var hjer til umr. í gær. En jeg gat líka fallist á það, að þetta tækifæri væri notað til þess að skera úr eignarrjettarþrætunni, því að þótt jeg hallist fremur að þeirri skoðun, að landeigandinn hafi í raun og veru öll ráð yfir vatnsorkunni, virtist mjer óþarfi að vera svo harðsnúinn, að neita andstæðingunum um, að dómstólarnir fengju að skera úr þrætunni. Jeg áleit engan skaða skeðan með því að leyfa það. Því var haldið fram í gær, að meiri hluti nefndarinnar vildi gefa í skyn, að landið væri hinn rjetti eigandi vatnsorkunnar. En þetta kom hvergi fram hjá háttv.frsm. (G. Sv.). og ekki heldur var hægt að draga þá ályktun af því, sem fram kom hjá meiri hluta nefndarinnar, að öðru leyti en því, að menn vissu um skoðun háttv.þm. Dala. (B. J.) á þessu atriði. Við vitum, að í þessu efni er staðhæfing móti staðhæfingu, og því eðlilegt, að dómstólarnir væru látnir skera úr ágreiningsefninu: ella verður þingið sjálft að gera það. Jeg álít það ekki saknæmt, þó að málinu væri skotið til dómstólanna því að sá, sem er sannfærður um rjett sinn, er venjulega ósmeykur við að skjóta máli sínu undir úrskurð dómstólanna. Og þó að jeg hallist að því, að einstaklingarnir hafi allan rjett yfir vatninu, hver á sinni jörðu, hafi í raun og veru eignarrjett á því, þá er jeg samt óhræddur við að skjóta málinu til dómstólanna. En deildin vildi nú ekki fara þessa leið, og get jeg látið mjer það vel lynda. En þar sem jeg hefi þá skoðun, að landið eigi að taka Sogsfossana til sinna umráða, og jeg hefi þá von, að landið geti eitthvað gert til þess að virkja þá, þá mun jeg fylgja þessari till., sem hjer liggur fyrir. Hún er í raun og veru sama efnis og 2. liður till., sem feld var í gær. En það lítur út fyrir, að ýmsir sjeu nú annars sinnis, því að nú hefir risið upp hver á fætur öðrum og lýst yfir fylgi sínu við þessa till. En jeg býst við, að svo verði álitið, að ef till. verður samþ., sje eignarrjettur einstaklinganna á vatnsorkunni þar með ákveðinn. Eða svo munu þeir að minsta kosti líta á málið, sem till. fylgja. Og jeg hefi ekkert út á það að setja, úr því að löggjafarvaldið sjálft vill nú þegar ákveða þetta. Nefndin vildi synda milli skers og báru í þessu efni; hún vildi ekki vekja upp deilu um þetta aftur, og þess vegna reyndi hún að sneiða hjá að flytja till., sem kæmi inn á þetta atriði. Hún áleit mest vert að reyna að koma fram lögum um sjerleyfi og hjelt, að það yrði hæga t að koma slíkum lögum nú í gegnum þingið, ef ekki væri sett inn í þau ákvæði um eignarrjett á vatni. Jeg hefi þá gert grein fyrir afstöðu minni til þessa máls.

Matthías Ólafsson Jeg kann ekki við að greiða svo atkvæði, að jeg geri ekki fyrst stutta grein fyrir atkvæði mínu. Jeg get ekki verið með þessari till. Í fyrsta lagi af því, að jeg get ekki sjeð, að stjórnin geti framkvæmt þetta lögnám. Hún getur ekki tekið þessa eign meðan engar áætlanir liggja fyrir, veit ekkert um verðið, nje hversu mikið hún á að taka. Því að eins og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir tekið fram, þá getur stjórnin ekki tekið landeign, sem hún veit ekki um stærðina á. En þó að þessi háttv.þm. væri að fetta fingur út í þessa till., þá hafði till. hans sjálfs sama galla.  (E. A.: Jeg hefi ekki borið fram neina till. í þessa átt)  . Hv. þm. studdi þó samskonar till. Í öðru lagi er það, að margt þarf að gera áður en þetta væri framkvæmt. Það er ekki nóg, að landið slái að eins eign sinni á fossana. Jeg trúi sannarlega ekki, að fyrirtækið komist fyr í framkvæmd fyrir það, þó að landið eignist fossana. Jeg álít, að þetta kæmist fyr í framkvæmd, ef það væri falið einhverjum fjelögum. Jeg vil, að fyrirtækið komist sem allra fyrst í framkvæmd, og jeg hefi þá trú, að ef það yrði falið þeim, sem nú hafa þennan rjett, mundi það komast miklu fyr í framkvæmd. Jeg er vantrúaður á, að landið leysi það eins fljótt af hendi. Af þessum ástæðum er jeg móti till. Auk þess er jeg vantrúaður á öll ríkisfyrirtæki. Þau hafa ekki gengið svo vel hjer á landi.  (J. B.: Hver rekur símamál, póstmál og skipaútgerð?)  . Þar er alt öðru máli að gegna.

Einar Arnórsson Jeg vildi að eins gera lítils háttar athugasemd í sambandi við ræðu hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Hann virtist hafa misskilið orð mín, og hefir það víst stafað af þeirri „ekstasis“, sem hann var í, þegar hann talaði. Hann talaði um rafmagnsþörfina. Jeg nefndi hana ekki, en er þar hins vegar á sama máli og hann. Annars skal jeg ekki kýta frekar um þetta efni við hv.þm. (J. B.). Jeg get ekki sagt neitt um það, hvernig dómstólarnir mundu fara að skýra 12. gr. fossalaganna. Jeg skil hana nú svona, en jeg segi ekki, að minn skilningur sje rjettari en skilningur hv. 1. þm. Reykv (J. B.). Hv. sami þm. (J. B.) vildi bendla mig við frv. það, sem hv.þm. Dala. (B. J.) bar fram á þinginu 1917. Jeg man ekki betur en frv. þetta kæmi að eins til 1. umr. Síðan var því vísað til nefndar, og hún afgreiddi það með þingsál. eða rökstuddri dagskrá, að því er mig minnir. Jeg hafði því ekki tækifæri til að segja neitt um þetta frv., nema við 1. umr. Og jeg hygg, að það sje ekki algengur siður, að menn rísi upp gegn frv. við 1. umr., þó að þeir felli sig ekki við það.  (B. J.: Málinu var vísað til stjórnarinnar)  . Þá var ekki ástæða fyrir mig að tala, þegar sýnilegt var, að till. um að vísa málinu til stjórnarinnar mundi verða samþykt. Jeg er sammála hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) um það, að það er engin ástæða til að vænta sjerstakra framkvæmda fyrir það, þó að þessi þingsál. verði samþykt. Til þess þarf bæði fje og vit, og jeg fæ ekki sjeð, að það fáist með því að samþykkja þessa till. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) gerði lítið úr lögfræðingunum. Það má vera, að ástæða sje til þess, en þó munu margir, og þar á meðal víst hv.þm. (J. B.), leita hjá þeim upplýsinga, þegar þeir þurfa á að halda. Annað mál er það, hvort hann fær þá fræðslu hjá þeim sem hann vill hafa. Til þess að virkja Sogsfossana þarf lög og fjárveitingu. Mjer virtist, að 1. þm. Reykv. hjeldi, að till. ein nægði til þess að veita stjórninni heimild til sjálfrar virkjunarinnar.  (J. B.: Nei!)  . Hann leiðrjetti sig víst á því aftur. En svo er eitt atriði, sem tveir þm., háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) virðast vera mjög ósammála forseta um. Þeir segja, að 2. liður till., sem feld var hjer í gær, sje sami að efni og þessi till. Það er mjög kynlegt, að slíkir menn sem þeir eru skuli vera svona greinarlitlir, svona sljóskygnir á að sundurgreina fjarskylda hluti. Því að það er auðsætt af orðalagi till., að þær eiga við sitt hvað. Till. á þgskj. 121 skipar að framkvæma þetta nú þegar, en hin till. ætlast til, að fyrst sjeu fram komin ýms önnur atvik, áður en lögnámið fari fram. Hún gerir ráð fyrir, að dómstólarnir skeri fyrst úr því, hvort eigi að greiða endurgjald fyrir vatnsaflið eða taka það endurgjaldslaust. Eftir fyrri till. á stjórnin að taka fossaflið lögnámi fortakslaust. Hin till. vitnar í fossalögin frá 22. nóv. 1907, og gerir að eins ráð fyrir, að ríkið nái þessum gæðum gegn endurgjaldi. Till. á þgskj. 795, 2. töluliður, er miklu rýmri; hún heimilar stjórninni miklu meira svigrúm en till. á þgskj. 121. Þess vegna er miklu fremur hægt að vera með þeirri till. heldur en þessari, eins og hún er orðuð Eftir þessari till. á stjórnin að framkvæma þetta þegar í stað, en eftir hinni till hefir hún fult svigrúm. Hún gat leitað hófanna, dregið málið og ráðfært sig við næsta þing, hve nær sem á þurfti að halda. Það mundi sæta vanrækslu, ef hún framkvæmdi ekki lögnámið þegar í stað, eftir þessari till. Jeg vænti, að stjórnin gefi skýr svör um það hvort hún treystist til að framkvæma þetta.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get því miður ekki gefið skýr svör við þessari spurningu, því að stjórnin hefir ekki borið sig saman um þetta atriði. Hv. þm. (E. A.) vildi fá að vita, hvernig stjórnin skildi 12. gr. fossalaganna. Jeg get ekki svarað því beinlínis, því að ákvæði 12.–14. gr. eru ekki alveg skýr. Það getur verið, að skilningur hv. 2. þm. Árn. (E. A.) sje rjettur. Jeg þori ekkert um það að segja. Jeg get tekið undir það með hv. 2 þm. Árn., að ef deildin álítur nauðsynlegt, að ríkið fái Sogið, þá virðist það vera líklegasta leiðin að leita fyrst hófanna um að komast að þessu með samningum. og skýra síðan þinginu frá, hvort þetta væri kleift eða ekki, og þá mætti ákveða, hvort lögnám skyldi fram fara eða ekki. Því að ef það ráð verður tekið, að taka fossaflið lögnámi, verður stjórnin að borga það eftir mati, hvort sem það verður metið hátt eða lágt. Þetta gæti orðið dálítið skýrara, ef samningaleiðin væri reynd. Jeg býst við, að hver kaupmaður mundi fara þannig að. En sem sagt verður deildin að ráða, hvort hún vill samþykkja till. eða ekki.

Bjarni Jónsson Mjer þykir vænt um að heyra það, að ræður manna hníga að því að samþykkja brtt. mína, því að þá falla allir agnúar burtu. Stjórnin getur þá farið með málið eftir því, sem henni þykir best við eiga. Og með því að þetta er mjög einfalt mál, ætti mönnum ekki að vaxa í augum að samþykkja þessa till. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að jeg hefði sneitt að sjer í ummælum mínum um atkvæðagreiðsluna í gær. Það er rjett. En jeg skal lýsa yfir því, að jeg taldi þetta ekki ásetning, heldur fullkominn skort á skilningi á eðli málsins, sem þeim þm. (J. B.) er oft laginn.

Pjetur Jónsson Það lítur út fyrir, að margir ætli að veitast að hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Jeg hefi líka ástæðu til að svara honum dálítið. Það er út af því, hvað honum gengur illa að átta sig á því, sem jeg sagði. Hv. þm. (J. B.) hefir ekki skilið mig rjett, eða ekki farið rjett með. Jeg hjelt því fram, að ef ríkið á annað borð ætlar sjer að virkja Sogsfossana, þá sje nauðsynlegt, að það verði gert sem fyrst. Til þess taldi jeg ástæður frá báðum hliðum, og tók fram aðallega tvær ástæður, fyrst, að þörfin fyrir rafmagn er svo brýn hjer, og í öðru lagi, að þetta þyrfti að verða á undan öðrum stórfyrirtækjum af sama lægi. Jeg tók það líka fram til að sýna fram á, að þetta eignarnám er alveg óþarft, þar til stjórnin hefir fengið skipun um eða heimild þingsins til að undirbúa og vinna að þessu fyrirtæki. Mínar röksemdir gengu í þá átt að sýna fram á, að hættulaust væri að bíða, því aflið liggur þarna geymt í fossunum, og að ríkið hefir sinn hindrunarrjett ef á þyrfti að halda, svo að það verður ekki notað af öðrum. Hitt hefir og verið tekið skýrt fram af hv. 2. þm. Árn. (E. A.), hve örðugt sje að taka eignarnámi jafnóákveðinn hlut og þetta, sem till. tiltekur. Mjer skilst, að erfitt muni að sýnu og sanna, að það sje gert til almenningsheilla að taka alt það eignarnámi, sem till. fer fram á. Jeg álít, að eignarnámið verði því altjend að bíða, þangað til stjórnin hefir gert sjer grein fyrir, hvernig þetta fyrirtæki á að vera og skuli framkvæmast.

Pjetur Jónsson Jeg hefi komið hjer fram með brtt., á þgskj. 819, ásamt tveim öðrum. Mjer finst margt mæla með því að fresta útgáfu Alþingistíðindanna, vegna þess hve kostnaðurinn við prentun er nú gífurlegur. Hins vegar er jeg á sama máli og þeir, sem halda því fram, að umræðurnar í Alþingistíðindunum sjeu talsvert lesnar úti um land. Og ef til vill er það hið helsta, sem vekur pólitískan áhuga, að menn í þeim kynnast mismunandi skoðunum og till. þingmanna. Jeg hefi því ekki enn þá breytt skoðun um það, að Alþingistíðindin eigi í rauninni að prenta. En nú finst mjer svo viðurhlutamikill kostnaðurinn við prentun umræðnanna, eins og stendur, að jeg get að því leyti orðið þeim samferða, flm. þessa frv., að fresta honum í þetta sinn. Og þess vegna leggjum við til, að Alþingi sje gefin heimild til að ákveða fyrir eitt þing í senn að fresta prentun umræðnanna.

Jörundur Brynjólfsson Þó að brtt. á þgskj. 819 sje til bóta frá því sem frv. var, get jeg samt ekki verið henni hlyntur. Jeg hygg, að mörgum verði vonbrigði að því, ef hætt yrði að prenta þingtíðindin. Þeir fáu, sem þingtíðindin lesa, láta sig að ýmsu þjóðmál skifta, svo fróðleikurinn, sem í þeim er, kemst með þeim hætti til fleiri manna. En eins og tekið hefir verið fram, þá eru þeir miklu fleiri, sem lesa þingtíðindin, en gefið hefir verið í skyn. Þó að þetta kunni að spara útgjöld úr ríkissjóði, hygg jeg, að fullmikið sje gert úr þeim sparnaði í greinargerð flm., því að jeg held, að þegar alt kemur til alls og búið er að ganga frá þingskjölunum, þá muni sá kostnaður vega hátt upp í það, sem gert er ráð fyrir að sparist. Og enn fremur ber þess að gæta, að nú eru óvenjulegir tímar, að því er kemur til kostnaðar á pappír og prentun. - Jeg tel ekki rjett að gera þetta að óvörum þjóðinni. Því er ekki að neita, að kjósendur eiga rjett á að sjá, hvað sagt hefir verið á þingi. Og þeir, sem gert hafa mikið úr þessum prentunarkostnaði, verða að taka tillit til þess, að krónan hefir ekki meira gildi til þessa verks heldur en til margs annars. Flm. hafa haldið því fram, að krónan hafi nú ekki nema þriðjungsgildi við það, sem áður var. Það er því eðlilegt, að krónutalan við útgáfukostnaðinn aukist. Og jeg skal bæta því við, að gæti landið ráðist í að fá sjer prentsmiðju, má gera ráð fyrir, að þessi kostnaður yrði minni. Jeg hygg, að rjett sje að láta frv. bíða og sjá, hvort ekki verður hægt að komast að betri kjörum. Jeg hefi þess vegna hugsað mjer að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Í því trausti, að stjórnin athugi nú þegar kostnaðarhlið þessa máls, og komi, ef henni þykir þess þörf, með till. fyrir þingið um að fresta prentun umræðuparts þingtíðindanna að þessu sinni, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Þetta vil jeg að stjórnin athugi, því að hún hefir að mörgu leyti betri aðstöðu en einstakir þm., og sjái, hver árangur kann að verða af þeirri athugun.

Flm. (Einar Arnórsson) Jeg sje ekki ástæðu til þess að endurtaka hjer neitt af því, sem sagt var við 2. umr. málsins. Eðlilega hafa menn ekki komið með nein ný rök, hvorki með nje móti, sem ekki voru tekin fram við 2. umr. Jeg vildi að eins minnast á brtt.hv.þm. S.-Þ. (P. J.). Jeg sje ekki, að neitt sje unnið við að samþ. þessa till. Ef menn vilja hafa prentun að aðalreglu, sje jeg enga ástæðu til að fresta henni um eitt ár, því að það mundi valda því, að annaðhvort yrði þar autt skarð fyrir - og það er óviðkunnanlegt - eða prentun á umræðum tveggja þinga kæmi í böggli á eitt ár, og þeir fáu, sem lesa þingtíðindin, mundu ekki fá þau fyr en eftir dúk og disk, eftir að áhugi þeirra á því, sem í þeim stendur, væri dofnaður. Mjer virðist því rjettast að láta þetta vera eins og það hefir verið, eða samþ. frv. Að vísu gæti þriðja leiðin verið möguleg, sem sje sú, að stytta ræðurnar. - Þetta gæti ef til vill verið vinnandi vegur. En jeg hygg, að það mundi verða mjög erfitt að finna skipulag á því verki, svo að þm. sættu sig við. Rökstudd dagskrá hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) er að eins mildari aðferð til þess að vega að frv., því að vitanlega hefir stjórnin ekki frekari tök á að rannsaka þetta mál heldur en flm. Þeir hafa allan sinn vísdóm um þetta efni frá skrifstofustjóra Alþingis, og stjórnin getur ekki haft aðra heimild. Það má sjá á landsreikningunum, hver kostnaðurinn hefir verið, og hvað prentunin kostar þetta ár veit enginn betur en skrifstofustjóri Alþingis. Jeg sje ekki ástæðu til, að haldnar verði fleiri ræður um þetta mál, því jeg býst ekki við, að menn komi með nokkur ný rök.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil leyfa mjer að lýsa yfir því, að jeg get fallist á brtt. á þgskj. 819, ekki af því, að jeg sje á þeirri skoðun, að það eigi að hætta að prenta þingtíðindin heldur af hinu, að komið gæti til mála, að fresta prentuninni. Prentunin hefir, hvort sem er, ekki þýðingu fyrir næstu kosningar, því að þær verða um garð gengnar áður en þingtíðindin koma út. En aðalástæðan til þess, að jeg mæli með till., er sú, að jeg hygg, að taka ætti upp það ráð, að prenta að eins útdrátt úr þingræðunum. Því að margar ræðurnar mætti stytta að miklum mun, og mundu þær þá verða miklu aðgengilegri fyrir almenning heldur en þær eru nú, þar sem hann verður að fara yfir alla þá óþarfamælgi, sem töluð er nú á þingi.  (E. A.: Hvernig á að finna viðunandi skipulag?)  . Jeg hygg, að það sje ósköp einfalt mál. Það þarf ekki annað en að fá mann til að stytta ræðurnar, draga saman í þeim meginefnið, sem einhverju máli skiftir. Auðvitað gæti komið til mála að stytta ekki einstaka ræður, eins og t. d. „program“- ræður. En fjöldann allan má stytta, og jafnvel fella sumar burt, sem eru ekki annað en keskni eða spaugsyrði. Jeg mun þess vegna greiða atkv. mitt með till. En ef hún verður feld, mun jeg verða á móti frv., eins og jeg hefi áður lýst yfir.

Einar Jónsson Það er að vísu búið að ræða margt um þetta efni, en það er rjett, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram, að þessar umr. hafa lítið gildi. Því hefir verið haldið fram af þeim, sem hafa sett sig á móti frv., að þingtíðindin væru mikið lesin. Jeg hefi ekki heyrt menn nefna neinar tölur, þessari staðhæfingu til sönnunar. En jeg hefi kynt mjer dálítið þetta atriði, þar sem jeg er kunnugur í Rangárvallasýslu, og jeg veit, að þar eru þau lítið lesin. Auk þess sem þau eru send hverjum hreppstjóra og hreppsnefndaroddvita, sýslumönnum og þingm., ýmsum opinberum starfsmönnum og stofnunum. t. d. háskólakennurunum, stjórnarráðinu, póststjórninni, landsyfirdóminum, símastjórninni, Vífilsstaðahælinu o. fl., þá eru keypt um 60 eintök úti um land. Jeg játa, að þessi eintök, sem send eru gefins af ríkinu, eru lesin af fleirum en þessum sjerstöku mönnum, og þá sjerstaklega þau eintök, sem oddvitunum eru send. Þau eintök munu vera látin ganga til þeirra, sem óska að lesa þau, þangað til þau endast ekki lengur og eru orðin ólesandi. Þau munu yfirleitt ekki endast lengi. Eftir tölum þessum eru þingtíðindin lítið lesin, og þau eru yfirleitt óáreiðanleg bók, því að ræðurnar eru oft styttar, auknar eða breyttar á ýmsa vegu frá því, sem þær voru. Þegar það er nú sannanlegt, að ræðurnar tefja þingið og að þær kosta ærið fje, þá álít jeg betra að verja þessu fje til þess að styrkja fátæka og efnilega menn til þess að auka kunnáttu sína. Jeg veit, að hver maður hlýtur að játa, sem átt hefir sæti á Alþingi, að margar ræðurnar, sem hjer eru haldnar, eru fremur haldnar fyrir þingtíðindin heldur en málin sjálf. Og það er ekki sagt, að þeir, sem halda lengstu ræðurnar, starfi mest. Og mjer finst ræðusnild vera að dofna í þinginu. Áður voru hjer miklir mælskumenn, sem fluttu stuttar og gagnorðar ræður. Jeg minnist manna, sem var viðbrugðið fyrir mælsku, eins og t. d. Benedikts Sveinssonar, sem var að vísu ekki svo stuttorður eða gagnorður, en var mælskumaður mikill. Þá má nefna Magnús Stephensen, sem var bæði gagnorður og stuttorður. Og í minni tíð get jeg nefnt Björn Jónsson, Hannes Hafstein, Jón Jónsson í Múla og Skúla Thoroddsen. Þetta voru alt betri ræðumenn en nú sitja á þingi, þó að hjer sjeu nú menn, sem mega teljast allgóðir ræðumenn. Það er sannarlega þörf á að gæta hverra 40–50 þús. kr., þegar eina ráðið til þess að fá tekjur er að tolla alt, hversu nauðsynlegt sem það er. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hjelt, að það yrðu vonbrigði fyrir þjóðina, ef þessi stefna væri tekin. En jeg hygg, að þetta sje ekki rjett. Margir eru orðnir mjög óánægðir yfir því, hversu þingtíðindin eru orðin þykk bók og að mörgu leyti leiðinleg. Jeg hygg, að sú leiðin væri betri, að stytta þau. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) taldi vandkvæði á að koma skipulagi á þetta. En jeg held, að það sje mjög einfalt mál, og mundi ekki verða óvinsælt. Til þess mætti fá svo hæfan mann, að aðalefninu væri náð úr ræðunum í stuttum útdrætti. Með því móti mætti spara þingskrifara að nokkru leyti og prentun og pappír. Það er nú að vísu svo, að Alþingi er álitið að vera einhver merkasti fundurinn, sem haldinn er á þessu landi. En þess ber þó að gæta, að ýmsir fleiri merkilegir fundir eru haldnir, og það er ekki venja að skrifa hvert orð, sem þar er sagt, heldur að eins stuttan útdrátt úr ræðu hvers einstaks. Eins mætti vel fara að á Alþingi. Með því móti mætti fá stutt og glögt yfirlit yfir skoðanir þm. á þeim málum, sem þeir hafa haft til meðferðar. Af því að umr. eru orðnar langar, ætla jeg ekki að fjölyrða frekar. Jeg er fylgjandi frv., en á móti brtt. á þgskj. 819.  (B. J.: Aldrei talaði Benedikt svona vel)  .

Forseti: Frv. þetta var í fjárhagsnefnd í hv.Ed., og legg jeg það til, að það gangi til sömu nefndar hjer.

Björn Kristjánsson Þetta frv. er borið fram í hv.Ed., eftir margítrekaðar óskir frá íbúum Kjósarsýslu um að fá sjerstakt læknisembætti á Kjalarnesi. Eins og hv. deild sjálfsagt man, þá var áður sjerstakt læknissetur í Kjósarhreppi. En það var afnumið nú fyrir nokkrum árum, og hafa íbúarnir síðan verið læknislausir að kalla. Í þessu væntanlega hjeraði voru samkvæmt manntali 1910 tæpir 1000 íbúar, eða 977, og er það hærri íbúatala en í 11 öðrum hjeruðum hjer á landi. Aftur eru 6 hjeruð, sem hafa 50–100 manns fleira. Svo það er óhætt að segja, að þetta hjerað jafnist á við 17 önnur læknishjeruð á landinu, hvað snertir íbúafjölda. Eins og oft hefir verið skýrt frá hjer í hv. deild, má telja þessar sveitir alveg læknislausir, því reynslan sýnir, að íbúarnir kjósa heldur að vitja læknis hingað til Reykjavíkur, þegar nauðsyn ber til, og borga fyrir það margfalt hærra verð heldur en taxtinn er, heldur en að vitja hans þangað, sem þeir eiga læknissókn. Þeir vilja ekki með neinu móti sækja lækni til Hafnarfjarðar. Þar er líka þannig ástatt, að íbúum hefir fjölgað mikið síðustu árin, svo að læknirinn þar hefir ærið að starfa. Nefndin í hv.Ed. hefir látið uppi álit sitt um þetta. Það er á þgskj. 776, sem skírskotar til nál. á þgskj. 775, sem er um læknishjeraðið í Hólshreppi. Jeg ætla því að lesa fáein orð úr þessu nál., með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefir athugað frv. þetta, og hefir ekki getað fundið annað en að það sje bygt á brýnni nauðsyn og fylstu sanngirni. Það er mjög augljóst, að hjer er um nauðsynjamál að ræða, sem þingið getur ekki gengið fram hjá lengur, þegar alls þessa er gætt.“ Þessi ummæli vill hv.Ed. láta gilda um þetta hjerað, eins og Hólshjerað. Eins og hv.þm. muna, var talað um stofnun annars hjeraðs hjer á dögunum, og taldi hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að þetta væri annað í röðinni af þeim, sem mest nauðsyn bæri til að yrðu sett á stofn. En hins vegar vildi hann ekki, að stofnað yrði nema eitt á þessu fjárhagstímabili. Hvort hjeraðið er stofnsett ári fyr eða síðar, munar landssjóð litlu, eins og allir sjá. En aftur munar það sjúklingana miklu, sem þá í heilt ár, eða lengur, þurfa að borga meira en tvöfalt verð fyrir að vitja læknis, ef á annað borð eru tök á að ná í hann. Jeg vænti þess því, að hv. deild sýni þá sanngirni, að leyfa þessu frv. að ganga fram, þar sem svo oft hefir verið beðið um þetta með fullri nauðsyn. - Jeg tel rjettast, að frv. fari til fjárhagsnefndar, eins og hitt frv. næst á undan, og vona, að það fái þar skjóta afgreiðslu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg viðurkenni að hafa sagt, að ástæða sje til að fá breytingu á því, að Kjósarhreppur eigi að vitja læknis til Hafnarfjarðar. Enda mun það varla koma fyrir. En það, sem jeg vildi sagt hafa, er, að jeg held, að það sje óráðlegt að setja á stofn hvert læknishjeraðið á fætur öðru, eftir beiðni hjeraðsbúa, í staðinn fyrir að taka til athugunar alla hjeraðaskipunina yfirleitt. Ef nú á að stofna fjögur ný læknishjeruð, mun verða óhjákvæmilegt, að að minsta kosti tvö bætist við á næsta þingi. Jeg held vafalaust, að hægt verði að koma fram með jafnríkar ástæður og hjer er gert. Hvað þetta hjerað snertir, þá held jeg, að þetta kæmi ekki nema nokkrum hluta af Mosfellssveit að notum, en nokkur hluti hennar mundi sennilega sækja lækni til Reykjavíkur. Jeg veit ekki, hvar þessi læknir ætti að sitja, hvort heldur í Saurbæ, eða á miðju Kjalarnesi, t. d. í Brautarholti. Jeg held, að heppilegast væri, að hann sæti í Brautarholti, en þá yrði hann varla sóttur úr Mosfellssveitinni, heldur að eins úr Kjósinni og af Kjalarnesi. Svo að frá því sjónarmiði ímynda jeg mjer, að nær lægi, að læknirinn sæti í Kjósinni og hefði eitthvað af Hvalfirði með. Þá gæti líka Þingvallasveitin notið góðs af honum, að minsta kosti einhvern hluta ársins. Það er alveg rjett hjá hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að ástandið er ilt, eins og það nú er. En það er fleira, sem kemur til athugunar T. d. mætti bæta einhverju við Hafnarfjarðarhjerað suður á bóginn, og svo gæti læknirinn í Keflavík aftur tekið eitthvað á móti. Læknirinn í Hafnarfirði gæti t. d. þjónað Vatnsleysuströndinni. Þar eru ágætir vegir, og því greitt um ferðalög. Jeg segi þetta til að sýna fram á, að þegar tekin eru alveg ný hjeruð, eitt og eitt, þá er svo hætt við, að öll hjeraðaskipunin ruglist. Það þarf nauðsynlega að taka alla hjeraðaskipunina fyrir í einu lagi og reyna að koma samræmi á alstaðar á landinu. Aftur stendur alveg sjerstaklega á með Bolungarvík. Hún snertir ekki neitt annað hjerað. En annars hefi jeg látið þá skoðun í ljós oft áður, að jeg tel þetta hættulega braut. Þegar launin eru auk þess orðin svo há, þá munar það talsvert miklu fyrir landssjóð að bæta við mörgum hjeruðum upp á marga tugi þúsunda. Nú eru hjer komin 4 ný hjeruð, sem sennilega verða samþ., og að sjálfsögðu koma undir tilsvarandi flokk í hinum nýju launalögum.

Forsætisráðherra (J. M.) Til þess að spara forsetum og mjer óþarfa skriftir lýsi jeg yfir því, að jeg er búinn til að svara fyrirspurn þessari hve nær sem vera skal.