Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 3. marz 1965. Einar Ágústsson, 11. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda og verð fjarverandi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að fara þess á leit, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Kristján Thorlacius deildarstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta Sþ.“ Það hefur áður farið fram rannsókn á kjörbréfi Kristjáns Thorlaciusar deildarstjóra, og tekur hann sæti á þinginu í fjarveru Einars Ágústssonar. Býð ég hann velkominn til þingstarfa.

Frsm. (Jón Þorsteinsson) : Herra forseti. Þessi till. fjallar um það, að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að undirbúa og leggja fyrir næsta reglulegt Alþ. frv. til l. um stuðning við kerfisbundna ræktun skjólbelta í landinu. Till. þessari var vísað til allshn., og n. aflaði sér umsagnar þriggja aðila um till., þ.e.a.s. skógræktarstjóra, Stéttarsambands bænda og landnámsstjóra. Allir þessir aðilar mæltu með samþykkt till. og að fengnum þessum umsögnum varð það niðurstaða í n. að mæla einróma með því, að þessi till. hljóti samþykki.



Herra forseti. Hér er um að ræða till. til þál. um uppsetningu radarspegla á suðurströnd landsins, en flm. er hv. 10. landsk. þm. Allshn. hefur fengið þessa till. til athugunar og leitaði eftir umsögnum, í fyrsta lagi frá vita- og hafnarmálastjóra, í öðru lagi frá Alþýðusambandi Íslands, í þriðja lagi frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og í fjórða lagi frá Sjómannasambandi Íslands. Í umsögnum frá þessum 3 síðastnefndu launþegasamtökum er mjög eindregið mælt með samþykkt þessarar till. Afstaða er aftur á móti ekki tekin berum orðum í umsögn vita- og hafnarmálastjóra, en ég held ég megi segja, að hún sé nokkuð jákvæð. Hann segir, að mál þetta sé í athugun hjá vitamálastjórninni og líkur á, að niðurstöður fáist á næsta ári. Í bréfi hans segir, með leyfi hæstv. forseta: „Svo sem kunnugt er, eru sandarnir skaftfellsku eitthvert mesta hættusvæði skipa, sem fyrirfinnst með ströndum Íslands. Hefur því athygli vitamálastjórnarinnar fyrir löngu beinzt að þessu atriði og hefur það verið til ýtarlegrar athugunar, hvað gera megi til aukins öryggis á þessum slóðum. Hættan við siglingar við suðurströndina fyrir skip búin radartækjum er sú, að þar geta skipin siglt af talsverðu dýpi fast inn að ströndinni og séð endurkast fjallanna, er liggja langt að baki strandarinnar, á sjónfleti ratsjárinnar, þótt ströndin hins vegar komi alls ekki fram. Geta því skipin, ef staðsetning þeirra er ónákvæm, siglt upp í brimgarðinn í vissu þess að vera í mikilli fjarlægð frá ströndinni.“ Vita- og hafnarmálastjóri segir hins vegar, að nauðsynlegt sé og óhjákvæmilegt, að fjöldi radarspeglanna sé allmikill. Hann segir, að á s.l. sumri hafi verið gerðar nokkrar tilraunir með þessa spegla, m.a. einum komið fyrir í Kolbeinsey og hann gefið allgóða raun. Hins vegar segir hann, að til greina geti komið fleiri tæki, þ.e.a.s. svokallaðir radarvitar og jafnvel önnur leiðbeiningartæki fyrir radar og beri að athuga það frekar. Einnig segir hann, að væntanleg sé alþjóðaráðstefna um tæknileg vitamál og sé réttast að bíða eftir niðurstöðu frá þeirri ráðstefnu. Eins og ég sagði áðan, er umsögn vitamálastjóra jákvæð og að þessum umsögnum athuguðum telur n. þarflegt, að till. nái fram að ganga og mælir með því, að hún verði samþ., en gerir á henni lítils háttar breytingu, þannig að í staðinn fyrir að í till. sjálfri var fyrst og fremst miðað við að auka öryggi sjófarenda við suðurströnd landsins, þá er þetta atriði víkkað út og miðað við, að það sé alls staðar annars staðar, þar sem þörf kynni að vera á slíkum speglum og einnig er minnzt á það í breytingunni, að önnur leiðbeiningartæki komi til greina. Breytingin er prentuð á þskj. 267 og eins og ég segi, með þeirri breytingu mælir allshn, með að till. verði samþ.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 4. þm. Austf. að flytja þá till. til þál. á þskj. 102, sem hér er til umr., um kvikmyndasýningar í sveitum. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram í samráði við sveitarstjórnir athugun á því, hvernig hagkvæmast sé að skipuleggja kvikmyndasýningar í sveitum landsins.“ Ef menn gefa því gætur, hvers konar skemmtanir eru efst á baugi hjá þjóðinni, kemur fljótt í ljós, að kvikmyndasýningar eru þar yfirgnæfandi að því leyti, að kvikmyndahúsin sækir miklu meiri fjöldi manna en aðrar almennar samkomur. Þetta er annars vegar vegna þess, að kvikmyndasýningar eru ódýrar skemmtanir borið saman við aðrar, en að hinu leytinu eru þær bæði fróðlegar og skemmtilegar og mjög fjölbreytilegar og sé kvikmyndaeftirlit sæmilega rækt, verður ekki séð, að af kvikmyndasýningum stafi nokkur veruleg hætta, hvorki fyrir unga né gamla. Að vísu hafa kvikmyndir mjög misjafnt gildi, bæði til fróðleiks og skemmtunar, en hins vegar er úrvalið allmikið. Það er því auðskilið mál, vegna hvers kvikmyndahús eru mikið sótt. En kvikmyndahús verða ekki starfrækt nema í þéttbýli. Fjárhagsleg afkoma þeirra byggist fyrst og fremst á því, að fjöldi sýningargesta fari ekki niður fyrir ákveðið lágmark. Af þessum ástæðum eru sveitirnar útilokaðar frá því, að þar verði starfrækt kvikmyndahús og af þessu leiðir svo, að fólk í sveitum verður að sækja til næsta kauptúns eða kaupstaðar, ef það vill sækja kvikmyndahús. En þessu verður þó ekki við komið nema í næsta nágrenni bæjanna vegna vegalengda og þó varla þar heldur, því að sveitarstörfin rekast á sýningartíma kvikmyndahúsanna. Unga fólkið í sveitunum reynir að vísu að ná til þessara skemmtana af og til, þar sem þess er kostur, en eldra fólkið reynir yfirleitt ekkert til þess. Það má því segja, að þessi grein skemmtanalífsins fari fram hjá íbúum sveitanna. Kvikmyndir hafa sitt aðdráttarafl, eins og ég drap hér á og þetta aðdráttarafi verkar í þá átt með mörgu öðru að draga fólkið úr dreifbýlinu til þéttbýlisins. Þeir, sem una því illa, að sveitirnar tæmist af starfhæfasta fólkinu, hljóta því að styðja hverja raunhæfa tilraun til að jafna aðstöðumuninn milli dreifbýlis og þéttbýlis á þessu sviði. Það er öllum kunnugt, að kvikmyndir hafa lengi verið sýndar utan kvikmyndahúsa. Þetta hefur verið gert við margvísleg tækifæri. Kvikmyndir hafa verið sýndar í félagheimilum og öðrum samkomuhúsum, en þær hafa einnig verið sýndar á heimilum, bæði í þéttbýli og dreifbýli. Þegar þess er gætt, að sýningar kvikmynda á heimilum hafa gefið góðan árangur, er eðlilegt, að sú spurning vakni, hvort ekki megi skipuleggja slíkar sýningar og flytja þannig inn í dreifbýlið mikilsverðan þátt skemmtanalífsins, sem það hefur farið á mis við fram að þessu. Það má hugsa sér þetta í framkvæmd í stórum dráttum þannig, að byggðarlag, t.d. ein sveit eða fleiri sveitarfélög saman, eignist sína sýningarvél með tilheyrandi tækjum, einhver maður, sem er búsettur í byggðarlaginu, kynni sér meðferð kvikmynda og annist sýningar. Sýningarstaðir verði fyrir fram ákveðnir og sýningartímar, en kvikmyndir verði að sjálfsögðu leigðar. Og þar sem hið opinbera á verulegt safn kvikmynda, t.d. fræðslumálastjórnin, þjóðleikhúsið, skólarnir o. fl., gætu þessir aðilar orðið til mikils stuðnings þessu máli. Félagsheimili ættu að geta komið í góðar þarfir við kvikmyndasýningar, en þar sem ekki er um þau að ræða eða of langt er fyrir fólk að sækja sýningar þangað, koma til greina sýningar á heimilum. Víða í sveitum eru nú komin svo góð húsakynni, að ekki er verulegum vandkvæðum bundið að sýna þar kvikmyndir. Auðvitað yrði þar ekki um stóran hóp sýningargesta að ræða, húsnæði setur þar sín takmörk. En ekki efast ég um, að fljótlega yrðu endurbætur gerðar á íbúðarhúsum í sveitum, sem bezt þættu til þess fallin að sýna þar kvikmyndir, svo að ekki þyrfti að stranda á húsnæði fyrir þann fámenna hóp, sem mundi sækja slíkar sýningar. Ég hef orðið þess var, að menn álíta að ekki geti þær kvikmyndir orðið með tali og tónum, sem sýna ætti í heimahúsum. Ég hef þess vegna leitað mér upplýsinga um þetta hjá kunnáttumanni í þessum efnum. Ég leitaði til Karls Guðmundssonar sýningarstjóra í Háskólabíó og lagði fyrir hann eftirfarandi spurningu: Eru einhver vandkvæði á því að sýna kvikmynd með tónum og tali í heimahúsum, hvort sem er um mjófilmu eða breiðfilmu að ræða? Og svar hans var á þessa leið: „Á þessu eru engin sérstök vandkvæði. Ég tel þó æskilegra, að filmurnar hefðu segultón, svo að hægt væri að tala á íslenzku skýringar inn á myndina, ef það þætti nauðsynlegt. Breiðfilmukvikmyndir eru hins vegar dýrari og einnig sýningarvélar fyrir þær.“ Þá hef ég rætt þetta mál við Stefán Júlíusson forstöðumann fræðslumyndasafns ríkisins og beðið hann um álit hans á þessu máli. Hann svaraði mér með svo hljóðandi bréfi: „Vegna fyrirspurnar yðar, herra alþm., varðandi þáltill. ykkar Páls Þorsteinssonar um kvikmyndasýningar í sveitum, er mér ljúft og skylt að taka fram eftirfarandi atriði: Á síðustu árum hefur talsvert verið sýnt af stuttum fræðslukvikmyndum, íslenzkum og erlendum, í sveitum landsins. Um þetta vitna útlánaskrár fræðslumyndasafnsins. Öðru máli gegnir um sýningar á löngum, leiknum kvikmyndum. Þar hefur ekki verið um auðugan garð að gresja í dreifbýlinu fram að þessu. Geri ég ráð fyrir, að þið alþm. hafið haft slíkar sýningar í huga, þegar þið báruð fram till. ykkar. Að mínum dómi væri auðveldast og hagfelldast að hafa sýningar á 16 mm filmum fyrir þá áhorfendur, sem nú fara á mis við kvikmyndasýningar, bæði með tilliti til fjölda áhorfenda og allra aðstæðna. 16 mm sýningarvélar eru víða til í sveitum og þorpum, ýmist í eigu skóla eða félagasamtaka og mundi það létta undir með framkvæmd í byrjun. Slíkar vélar eru ódýrari í innkaupi, en breiðfilmuvélar og því viðráðanlegri fyrir smáhópa. Þær eru líka léttari í vöfum og meðfærilegri í flutningi og notkun í litlum húsakynnum. Allar helztu kvikmyndir, sem sýndar eru í kvikmyndahúsum bæjanna, eru til í 16 mm útgáfu. Fræðslumyndasafnið hefur á undanförnum árum haft þetta mál til athugunar, en framkvæmdir hafa enn sem komið er strandað á fjárskorti. Leiga á löngum, leiknum 16 mm kvikmyndum er allhá. Þó má gera ráð fyrir, að safnið geri ofurlitla tilraun með þessa starfsemi á næsta ári. Hafa kvikmyndafélög í Evrópu og Ameríku boðið safninu til leigu hundruð úrvalskvikmynda, ef það sæi sér fært að taka upp þessa starfsemi fyrir dreifbýlið. Ég tel því hiklaust, að koma mætti á allreglubundnum kvikmyndasýningum í öllum sveitum landsins, ef fyrir hendi væri fé til að tryggja leigu á nokkrum tugum kvikmynda, meðan aðgangseyrir innheimtist og komið yrði á skipulagi um framkvæmdir heima í héruðum. Reykjavík, 30. nóv. 1964. Stefán Júlíusson forstöðumaður fræðslumyndasafns ríkisins.“ Ég vek athygli á því, að þegar forstöðumaðurinn talar um tilraun í þessum efnum á næsta ári, á hann við árið 1965, því að bréfið er skrifað á fyrra ári. Samkv. þessum umsögnum tveggja kunnáttumanna í kvikmyndasýningum má ætla, að tæknileg vandamál þurfi ekki að hindra það, að komið verði á skipulögðum kvikmyndasýningum í sveitum. Hin fjárhagslega hlið þessa máls er í meiri óvissu enn sem komið er. Þá hlið málsins þarf að athuga rækilega, eins og lagt er til í þessari till. Mikið veltur á því, hvaða undirtektir og áhuga mál þetta fær í dreifbýlinu, svo og hvaða stuðnings má vænta frá hinu opinbera, ríki, sveitarfélögum og einnig félagssamtökum og einstaklingum. En takist að leysa þetta mál á viðunandi hátt, tel ég vafalaust, að það mundi stórbæta félagslíf sveitanna og þar er sannarlega ekki vanþörf á. Ég tel ekki nauðsynlegt að fjölyrða frekar um þessa till. að þessu sinni, en legg til, herra forseti, að umr. verði nú frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef flutt á þskj. 179 ásamt nokkrum þm. úr Norðurlandskjördæmi vestra till. til þál. um síldarleit fyrir Vestfjörðum, Norðurlandi og Norðausturlandi. Hljóðar till. um, að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að hlutast til um, að síldarleit á sjó fyrir Vestfjörðum, Norðurlandi og Norðausturlandi hefjist ekki síðar en 1. maí ár hvert. Verði skip þau, sem leitina annast, útbúin nauðsynlegum veiðarfærum til síldveiða eða síldveiðiskip fylgi leitarskipunum. Jafnframt hlutist ríkisstj. til um, að a.m.k. eitt síldarleitarskip haldi sig að jafnaði á miðunum fyrir Norðurlandi, meðan á sumarsíldveiðunum stendur. Eins og í grg., sem fylgir þessari till., segir, er tilefni þess, að hún er flutt það, að undanfarin ár hafa síldveiðar landsmanna í vaxandi mæli verið háðar leit að síldinni í djúpi hafsins og má raunar segja, að hin mikla síldveiði undanfarin 4 sumur hafi nær eingöngu byggzt á leit - ötulli leit síldarleitarskipanna, sem stjórnað hefur verið af dugandi starfsmönnum atvinnudeildar háskólans. Hin eiginlega síldarleit hefur undanfarin sumur yfirleitt ekki hafizt, fyrr en síðari hluta júnímánaðar og hafa síldveiðiskipin yfirleitt ekki látið úr höfn, fyrr en leitarskipin eru komin á miðin, enda telja þau, þ.e.a.s. veiðiskipin, til lítils að halda á miðin, fyrr en leitarskipin eru komin þangað, þar sem leitarskipin hafa venjulega vísað veiðiskipunum á síldartorfurnar, hvar sem þær kann að vera að finna. Fróðir menn telja þó, að undanfarin sumur hafi síldargöngur haldið norður með Vestfjörðum og síðan austur með Norðurlandi eða komið utan úr hafi upp að Norðurlandi eða Norðausturlandi í maímánuði og fyrri hluta júnímánaðar, þ.e. alllöngu áður en hin eiginlega sumarsíldarleit hefur hafizt og hafi af þessu leitt, að síldveiðiflotinn hafi misst af einni eða fleiri síldargöngum í byrjun vertíðar. Telja fiskifræðingar t.d. nokkurn veginn öruggt, að a.m.k. ein síldarganga hafi verið farin austur um með Norðurlandi vorið 1962, áður en síldarleit og síldveiðar hófust síðari hluta júnímánaðar það ár. Staðreynd er það einnig, að allmikil síldveiði var fyrir norðaustan land síðast í maí og fyrst í júní s.l. vor, en þá voru aðeins fá veiðiskip komin á miðin og hin reglulega síldarleit á hafinu hófst þá að venju ekki fyrr en síðari hluta júnímánaðar. Var hér um að ræða stærstu og jöfnustu síldina og þar af leiðandi beztu söltunarsíldina, sem að landi barst á síðustu sumarsíldveiðum, þótt ekki væri leyft að salta þá síld vegna banns síldarútvegsnefndar. Með tilliti til alls þessa telja flm. þessarar till. nauðsynlegt að kanna, hvort síldargöngur kunni að vera á ferðinni fyrir Vestfjörðum, Norðurlandi og Norðausturlandi, áður en síldarleit og síldveiðar hafa almennt verið hafnar undanfarin sumur, en reynsla undanfarinna ára hefur sýnt, að síld hefur gengið á miðin undan þessum landshlutum fyrri hluta sumars, en á Austfjarðamið síðar á sumrinu. Undantekning frá þessu var þó s.l. sumar, þegar síld tók að veiðast af fullum krafti á Austfjarðamiðum upp úr miðjum júnímánuði. Þá er í till. þessari bent á nauðsyn þess, að síldarleitarskipin séu búin nauðsynlegum veiðarfærum til síldveiða eða að síldveiðiskip fylgi þeim að öðrum kosti. Hefur það stundum komið fyrir, að leitarskipin hafa fundið torfur í hafdjúpinu, sem þau hafa talið vera síldartorfur, en svo hafa ekki reynzt vera það, heldur t.d. kolmunni, loðna eða þorskaseiði. Hefur stundum leitt af þessu gabb og vonbrigði sem koma mætti í veg fyrir með því, að leitarskipin væru svo búin sem í till. þessari er gert ráð fyrir. Þá er loks í síðari hluta þessarar till. lögð áherzla á nauðsyn þess, að a.m.k. eitt síldarleitarskip haldi sig á miðunum fyrir Norðurlandi, meðan á síldveiðunum stendur, jafnvel þó að þar virðist ekki vera mikla síld að finna. Með þessu er á engan hátt reynt að kasta rýrð á þá menn, sem síldarleitinni stjórna eða störf þeirra, meðan leitarskipin halda sig á miðunum, en nokkuð hefur sumum Norðlendingum fundizt á það skorta undanfarin sumur, að síldarleitarskipin væru nægilega stöðug á miðunum fyrir Norðurlandi síðari hluta sumars, sérstaklega þegar lítil von er talin um, að leit mundi bera þar árangur, svo sem t.d. var á s.l. sumri. Skal ég svo ekki að sinni hafa fleiri orð um þessa till., en legg til, að umr. um hana verði frestað og henni vísað til hv. allshn.

Flm. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Till. sú til þál., sem ég flyt hér ásamt hv. 5. landsk. þm., fjallar um síldarflutninga og síldarlöndun. Efnislega er till. á þá lund, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir stofnun samtaka með síldarverksmiðjum og söltunarstöðvum um rekstur flutningaskipa, sem annazt gætu síldarflutninga til vinnslustöðva, þegar slíkir flutningar henta betur, en flutningar veiðiskipanna sjálfra á eigin afla. Annað efnisatriði till. er svo það, að rannsakað sé, hvort ekki sé tímabært orðið og nauðsynlegt, að komið verði upp með samstarfi réttra aðila miðstöð, sem stjórni allri löndun síldveiðiskipa, með tilliti til þess, að sem fyllst nýting verði á afkastagetu vinnslustöðvanna og jafnframt á veiðimöguleikum síldveiðiflotans. Í grg., sem þáltill. fylgir, er í megindráttum rakið, hvernig við höfum á undanförnum áratugum reynt að aðlaga verksmiðjukost okkar í síldarbræðslu þeim mikla breytileik, sem verið hefur á veiðisvæðum síldarinnar. Sú þróun, sem þar er greint frá, hefur að flestu verið næsta eðlileg. Fram á síðustu ár voru síldveiðar að langmestu leyti stundaðar á tiltölulega litlum bátum, allt niður í 30–40 tonna og jafnvel enn minni og sjaldnast yfir 100 tonna. Möguleikar slíks flota til þess að sigla langleiðir með afla og það jafn hættulega farma og síldin er voru litlir. Umskipun í stærri skip til flutninga var útilokuð af tæknilegum ástæðum og geymsluþol aflans lítið. Afleiðingin varð því sú, að árangur í veiðum og vinnslu byggðist á því, að nægur kostur síldarverksmiðja og söltunarstöðva væri nærri veiðisvæðunum og þá var sá kostur einn fyrir hendi að byggja nýjar verksmiðjur, eftir því sem unnt var, í námunda við hin breytilegu mið. Þannig höfum við í dag eignazt mikinn fjölda síldarverksmiðja í öllum landshlutum og söltunarstöðvar hið sama. Í engri atvinnugrein hefur verið meiri fjárfesting nú um langt skeið en í síldariðnaðinum, en hún telst jafnvel í 100 millj. kr. allra síðustu árin og allt bendir til þess, að hún muni fara vaxandi á næstu tímum. Það er augljóst, að árangur af þessari miklu fjárfestingu í verksmiðjum, söltunarstöðvum, skipum og síðast, en ekki sízt, margs konar tæknibúnaði hefur orðið mikill og hlutur síldariðnaðarins í þjóðarframleiðslunni er nú orðinn stærri og væntanlega árvissari, en nokkru sinni áður. Þannig nam t.d. verðmæti síldarafurða 28.4% af heildarútflutningi 1962 og um 32% af heildarútflutningi árið 1963. Hlutur síldariðnaðarins gæti þó vafalaust vaxið enn, ef meiri áherzla væri lögð á meiri fullvinnslu til manneldis, en gert hefur verið, en á því sviði virðast möguleikarnir vera stórkotlegir. En þó að segja megi, að árangur hafi vissulega orðið mikill og möguleikar í heild vaxið á því að taka við þeim síldarafla, sem flotinn er fær um að skila að landi, stöndum við þó í rauninni enn í miðjum þeim vanda, sem ávallt hefur verið til staðar í þessari atvinnugrein, þ.e.a.s. þeim að aðlaga vinnslumöguleikana í landi þeim veiðimöguleikum, sem miðin bjóða. Undanfarin sumur hefur síldveiði fyrir Norðurlandi, þar sem langsamlega mestur verksmiðju- og vinnslustöðvakostur er fyrir hendi, tregazt mjög og þó mest á s.l. sumri, þegar nær engin síld veiddist fyrir vestan Melrakkasléttu. En jafnhliða hefur veiði út af Austfjörðum orðið óhemjumikil og staðið yfir lengri tíma, en nokkru sinni áður. Og nú hefur það svo enn skeð, að síldveiði við Suður- og Suðvesturland, sem virtist vera næsta örugg að hausti og fyrri hluta vetrar síðustu 4–5 árin, hefur svo til alveg brugðizt á nýliðnu ári, en jafnframt hefur farið fram vetrarsíldveiði fyrir Austfjörðum og mjög mikill afli borizt þar á land langt fram á vetur. Á s.l. sumri voru verksmiðjurnar á Norðurlandi, sem eru nú 11 að tölu, flestar aðgerðarlitlar þrátt fyrir afkastagetu, sem mun nema um 60 þús. málum á sólarhring og nægan mannafla og 40 söltunarstöðvar voru einnig vel mannaðar, en því nær algerlega verkefnalausar og því reknar flestar með geigvænlegu tapi. Á s.l. hausti og vetri hafa svo verksmiðjurnar og söltunarstöðvarnar á Suðvesturlandi hlotið ekki ósvipað hlutskipti. Afleiðingar þessara sviptibylja í atvinnulífinu og á vinnumarkaðinum eru auðvitað margvíslegar og leiða af sér margvísleg vandamál, m.a. mikla lægð í atvinnu og atvinnurekstri í síldarbæjunum á Norðurlandi, sem að verulegu leyti hefur byggzt á síldveiðum og síldarvinnslu. Fleiri slík ár í röð munu vafalaust leika þá svo, að þeir bera sumir hverjir varla sitt barr og almennur fólksflótti frá ónýttum atvinnutækjum, eignum og húsum brestur á, ef ekki koma til aðrar, stórfelldari aðgerðir til viðreisnar atvinnulífinu þar. Sömu sögu er e.t.v. ekki hægt að segja af sjávarplássunum á Suðvesturlandi, þótt í móti blási þar í þessum atvinnurekstri, þar sem að fleira er þar að hverfa, en varla lætur slíkt sig þó án nokkurs vitnisburðar, svo mikið fé sem lagt hefur verið þar í síldariðnaðinn og margir hafa haft af honum lífsframfæri síðustu árin. Það vandamál sem hér ræðir um, yrði því ekki leyst nema að hálfu leyti, þótt farin væri sú leið, sem ein hefði verið fær fyrir áratug eða svo, þ.e.a.s. sú að setja allt inn á byggingar nýrra og stærri vinnslustöðva í námunda við veiðisvæðin, þ.e.a.s. veiðisvæðin, sem nú hafa um sinn opnað nægtabrunn sinn fyrir Austfjörðum. Þó að slík leið yrði farin alfarið, stæði hinn mikli vandi vannýttrar og algerlega ónýttrar fjárfestingar og ónotaðs vinnuafls eftir og svo að hinu leytinu vinnuaflsskortur og vöntun á aðstöðu til þess að taka við þeim mannafla, sem til þyrfti, og búa honum varanleg og mannsæmandi lífsskilyrði, að ógleymdum þeim stórfelldu fjárframlögum, sem til hinna nýju atvinnutækja og aðstöðu allrar þyrfti. Örðugleikarnir á því að fara þessa leið til lausnar á vandamálunum eina, virðast vera lítt yfirstíganlegir, jafnvel þó að gengið væri út frá því, að miðin yrðu um langt skeið staðbundin þar eystra. En varla mun nú nokkur sá vísindamaður, sem mundi vilja fullyrða slíkt og varla bera það fram sem tilgátu. Breytileiki veiðisvæðanna vofir sífellt yfir og með honum ber alveg vafalaust að reikna og miða aðgerðir við það. Við flm. þessarar till. álítum, að í þessum efnum beri jöfnum höndum að leysa vandann eða minnka hann að þeim tveim leiðum, sem til greina koma, þ.e. annars vegar með nokkurri afkastaaukningu á þeim slóðum, þar sem líkur fyrir hentugastri staðsetningu vinnslustöðva eru nú mestar, þ.e. á Norðaustur- og Austurlandi og hins vegar með því að beina verulegri fjárfestingu að flutningatækni og flutningaskipaflota, sem gæti orkað því, að árviss nýting yrði á þeirri miklu fjárfestingu, sem þegar hefur verið framkvæmd í síldarverksmiðjum og söltunarstöðvum, þó að veiði bregðist tímabundið í næsta námunda við þær stöðvar. Eins og nú horfir, virðist ekki mikil ástæða til að hafa uppi sterkar eggjanir um að festa fé í nýjum síldarbræðslum eða stækkun þeirra, sem fyrir eru, enda munu nú vera á umræðu- eða undirbúningsstigi framkvæmdir í þeim efnum, sem kosta sennilega varla undir 200 millj. kr. Um þessar fyrirhuguðu framkvæmdir vil ég aðeins segja það, að ég tel, að sérstaklega beri að leggja áherzlu á að koma upp nýjum bræðslum á þeim stöðum, þar sem veruleg söltun hefur átt sér stað eða möguleikar voru fyrir hendi að ættu sér stað undanfarin ár, en þar sem engar síldarbræðslur hafa verið fyrir hendi. Vil ég þar einkanlega nefna til Þórshöfn, Stöðvarfjörð og Djúpavog. Á slíkum stöðum er bygging síldarverksmiðja nauðsynleg framkvæmd til meiri vinnslu til manneldis og þar með í þá átt að stórauka afrakstur þessarar atvinnugreinar, en miklu fremur mætti láta stækkanir verksmiðja og nýbyggingar, þar sem verksmiðjur eru fyrir hendi, dragast eitthvað. En þá er það hin leiðin, sú sem þessi till. fjallar aðallega um, flutningaleiðin. Það er rétt, að það komi þegar í upphafi fram, að enn búum við ekki yfir fullkomlega nægjanlegri reynslu til að geta fullyrt um það, hvernig síldarflutningar yrðu bezt tryggðir a miðum eða frá umhleðslustöðvum í landi. En slíkrar reynslu er alveg nauðsynlegt að afla með tilraunum og skynsamlegum framkvæmdum og í raun og veru hefðu slíkar tilraunir ekki mátt dragast til næstu vertíðar, því að brýn nauðsyn er á því, að þá komi til verulegra framkvæmda. En á hinn bóginn er ekki heldur unnt að segja, að við höfum enga reynslu í þessum efnum. Við vitum t.d., að Norðmenn hafa um mörg ár flutt síld til vinnslu í verksmiðjur, jafnvel allt frá Íslandsmiðum. Slíkt hefur þótt svara kostnaði, a.m.k. betur en að láta verksmiðjurnar þar í landi standa ónotaðar. Hérlendis hafa síldarflutningar frá umhleðslustöðvum á Austfjörðum farið fram í nokkur ár á tiltölulega litlum flutningaskipum og nú á s.l. sumri var gerð tilraun með flutning síldar af miðum í litlu tankskipi. Nú í vetur hafa svo lítils háttar tilraunir verið gerðar með flutning ísvarinnar síldar til söltunar og frystingar hér fyrir Suðvesturlandi. Sú reynsla, sem af þessu hefur fengizt, er að sjálfsögðu mikils virði og hefur yfirleitt aukið mönnum bjartsýni um það, að þessi leið geti reynzt hagkvæm og jafnvel valdið straumhvörfum í þá átt að ná meiri árangri, en áður, í því að stórauka framleiðsluna á þessu sviði og gera hana arðsamari. Hér er líka vafalaust til svo mikils að vinna, að einskis má láta ófreistað til þess að fá úr því skorið, að hve miklu leyti flutningaleiðin er hagkvæm. Ef reynslan, sem ég vil álíta að allt bendi til, af beitingu fullkominnar tækni og hagkvæmum flutningaskipaflota reyndist góð, þá virðist auðsætt, að vinnast mundi eftirfarandi: Í fyrsta lagi: að dregið yrði úr nýrri fjárfestingu í verksmiðjum og vinnslustöðvum, en slík hundruð milljóna fjárfesting árlega gæti m.a. leitt til lækkandi hráefnisverðs til útvegsmanna og sjómanna og þá um leið til minnkandi afraksturs þessara aðila, þ.e.a.s. ef veiðimöguleikar aukast ekki að sama skapi, sem örðugt er að sjá fyrir um. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga, að hluti stofnkostnaðar, þ.e.a.s. vaxta af stofnkostnaði og fyrningar verksmiðjanna á Norður- og Austurlandi mun nú vera reiknaður um 70–80 kr. af hverju máli bræðslusíldar. Aukning stofnkostnaðar án tilsvarandi aukningar á veiði mundi þýða skert kjör fyrir bæði útgerðina og sjómennina. Í öðru lagi: Meira atvinnuöryggi mundi skapast í síldarbæjunum, sérstaklega á Norðurlandi, en einnig á Austfjörðum og á Suðvesturlandi, ef breytingar verða á veiðisvæðum. Rekstur verksmiðja og vinnslustöðva yrði jafnari og hagstæðari. Vinnuafl mundi nýtast betur, ekki sízt ef unnt reynist að flytja söltunarhæfa síld langleiðir, en á því virðast vera talsverðar líkur. Í þriðja lagi: Veiðimöguleikar síldarflotans sem heildar gætu stóraukizt, með því að biðin eftir löndun og flutningar veiðiskipanna sjálfra með eigin afla langleiðir yrðu mikið til úr sögunni. Í fjórða lagi: Rekstrarmöguleikar báta 80–100 tonna, sem nú eiga í hvað mestum örðugleikum, mundu batna verulega, sérstaklega ef reynsla yrði góð af flutningum beint af miðunum með dælingu á milli skipa. Í fimmta lagi yrði sú fjárfesting, sem framkvæmd yrði í flutningum og flutningatækni, þannig, að hún kæmi að sama gagni, þótt stórbreytingar yrðu á veiðisvæðunum, gagnstætt þeirri fjárfestingu, sem er algerlega staðbundin. Þegar þessi fimm atriði eru höfð í huga, má vissulega segja, að til nokkurs er að vinna. Í þeirri till., sem hér er rædd, er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi forgöngu um stofnun samtaka um síldarflutninga, samtaka sem síldarverksmiðjur og söltunarstöðvar stæðu að. Það er skoðun okkar flm., að það mundi ekki heppilegt eða vænlegt til góðs árangurs, að hver verksmiðja eða hver vinnslustöð kæmi sér upp aðstöðu til síldarflutninga ein fyrir sig, þar sem með slíkum hætti hlyti nýting tækja og skipa að vera tiltölulega léleg og flutningar því of kostnaðarsamir. Það verður ekki heldur séð fyrir, hvar eða hvenær þörfin er brýnust á flutningum og því hagkvæmast, að áhættu og kostnaði sé dreift á sem flestar vinnslustöðvar. Og það er ástæða til í þessu sambandi að hafa í huga sérstaklega þá þróun, sem virðist vera hér á Suðvesturlandi, að einstakar verksmiðjur kaupi stór tankskip hver af annarri í algeru skipulagsleysi - og ég vil segja með aðstoð ríkisvalds, án þess að hliðstæð aðstoð komi þá til fyrir aðra landshluta. Ríkið sjálft er stærsti aðilinn í síldarverksmiðjurekstrinum og þjóðfélagið í heild á ríkra hagsmuna að gæta um þróun þess iðnaðar. Stjórnarvöldunum ber því að hafa eðlilega forgöngu í þessu máli. Er þá ekki þar með sagt, að kostnaður eigi að berast uppi af ríkinu, nema að eðlilegum hluta. Þvert á móti verður að telja líklegt, að eigendur flestra verksmiðja og vinnslustöðva séu fúsir til að leggja fram hver að eðlilegum hluta fjármagn til nauðsynlegra tilrauna og framkvæmda á þessu sviði. Um síðari hluta till., sem fjallar um athugun á því, hvort ekki sé orðið nauðsynlegt að koma upp sameiginlegri miðstöð vinnslustöðva og útgerðarmanna til þess að stjórna allri síldarsöltun, get ég verið stuttorður. Hér er í rauninni um að ræða mál, sem er náskylt fyrra málinu, þ.e.a.s. að leitast við að nota sem bezt veiðimöguleikana, eins og þeir eru hverju sinni og jafnframt afkastagetu vinnslustöðva í landi. Ég vil ekki fullyrða á þessu stigi máls, hver niðurstaða yrði af slíkri athugun, en bendi aðeins á, að Norðmenn t.d., sem eru sú þjóð, sem við getum helzt lært af í þessum efnum, hafa haft slíkt fyrirkomulag hjá, sér um alllangt skeið. Með tilliti til þess og einnig hins, að mikill glundroði og oft dýr keyptur, hefur ríkt hjá okkur á þessu sviði, virðist nauðsynlegt, að þetta atriði sé krufið til mergjar af réttum aðilum. Ég vil svo aðeins að lokum lýsa þeirri von minni, sem m.a. styðst við augljósan og almennan áhuga fyrir þessu máli nú síðustu mánuðina, að það megi hljóta skjóta afgreiðslu hér á hv. Alþingi og þá helzt svo, að hafizt verði handa um skipulegar framkvæmdir án verulegra tafa og þá ekki sízt með tilliti til hagsmuna Norðlendinga og þess alvarlega atvinnuástands, sem þar er ríkjandi. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að afgreiðslu till. verði frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þar sem ég tel þáltill. þá á þskj. 129 um síldarflutninga og síldarlöndun, sem hér er til umr., hina markverðustu, vil ég með fáum orðum lýsa yfir stuðningi við hana og jafnframt hvetja hv. alþm, til að samþykkja ályktunina, þar sem hún er tvímælalaust hið þarfasta mál. Efnislega er tillagan, eins og kom fram í umr. í dag, tvíþætt. Annars vegar er skorað á ríkisstj. að beita sér fyrir stofnun samtaka með eigendum síldarverksmiðja og söltunarstöðva um rekstur flutningaskipa, er annazt gætu flutninga síldar til verksmiðja og söltunarstöðva, þegar þeir henta betur, en flutningar veiðiskipanna á eigin afla. Í öðru lagi er ríkisstj. falið að athuga um samstarf sömu aðila og áðan voru nefndir svo og útvegsmanna í þeim tilgangi að koma á fót miðstöð, er stjórni allri löndun síldveiðiskipa, með tilliti til sem fyllstrar nýtingar afkastagetu vinnslustöðvanna og á veiðimöguleikum síldveiðiflotans. Höfuðástæðan fyrir flutningi þessarar till. er að sjálfsögðu sú staðreynd, að á síðasta sumri skeði það, að hvergi nærri var hægt að salta alla þá síld, sem hægt var að selja. Myndin, sem við blasir frá síðasta sumri og hausti, er í stórum dráttum þannig: Síldaraflinn, sem veiddist norðanlands og austan, var hagnýttur þannig, að 360 þús. tunnur voru saltaðar, 51 þús. tunnur fóru í frystingu og í bræðslu fóru 2 millj. 713 þús. mál. Aldrei fyrr í síldveiðisögunni hefur jafnmikið magn síldar borizt á land á sumar- og haustvertíð, og er það að sjálfsögðu öllum mikið fagnaðarefni. En þrátt fyrir þessa góðu veiði, þrátt fyrir það, að á land árust á nokkrum mánuðum 3 millj. 200 þús. mál og tunnur síldar, reyndist ekki unnt að salta upp í gerða samninga og vantaði 74 þús. tunnur á, að svo væri. Þegar tillit er tekið til, hversu mjög síldin er verðmætari til útflutnings, þegar hún er flutt út söltuð, en ekki sem mjöl og lýsi, má gera ráð fyrir, að gjaldeyristap það, sem þjóðin hefur orðið fyrir sökum þess, að ekki var hægt að standa við gerða samninga, nemi um 60 millj. kr. Og nú er það vitað, eins og ég gat um áðan, að unnt hefði verið að semja fyrir fram um sölu á mun meira síldarmagni, en gert var og skiptir það magn, sem hægt var að selja, en ekki tókst að salta, sennilega hundruðum þús. tunna, og þá geta allir séð, hversu geysilega mikið gjaldeyristap það er fyrir þjóðarheildina, sem hér hefur á orðið. Ástæðan fyrir því, að saltað var aðeins um 10% af öllum síldaraflanum á sumar- og haustvertíðinni, er sú, að skipin fengu veiðina fyrst og fremst fyrir austan Langanes. Og á því svæði voru saltaðar s.l. sumar og haust 262 þús. tunnur, en aðeins 92.205½ tunna vestan Langaness. Á svæðinu Húsavík–Siglufjörður, ef báðir staðirnir eru meðtaldir, var saltað aðeins 23,650 tunnur á þeim mörgu stöðum, þar af aðeins á Siglufirði, sem lengst af var höfuðborg síldveiðanna og síldarinnar, 12.634 tunnur, en á þessum stað eru 22 söltunarstöðvar. Það er vægast sagt hörmungarsaga og hörmungarástand hjá þjóð eins og Íslendingum, sem byggir lífsafkomu sína á sjávarútvegi, svo sem raun ber vitni, að aðeins 10% af síldarafla gjöfulasta síldveiðasumarsins skuli nýtt til söltunar. Og þegar maður ræðir þessa staðreynd við útlendinga, hafa þeir sumir hverjir látið í ljós, að þetta sé nærri því eins mikið undrunarefni og tilkoma Surtseyjar. Fullyrða má, að ef flutningarnir á fersksíld til söltunar hefðu verið skipulagðir á síðasta sumri, hefði útkoman orðið önnur. Það kom fram í umr. á ráðstefnu, sem haldin var í Siglufirði um atvinnumál í sept. s.l., að fulltrúi einn úr síldarútvegsnefnd hélt því þar fram, að síldarútvegsnefnd ætti ekki að sjá um síldarflutninga, enda vantaði alveg ákvæði í lög þar að lútandi. Og þetta er að nokkru leyti rétt. Það kom líka þar fram, sem menn vissu, að saltendur Norðurlands hófust ekki heldur handa s.l. sumar. Þeir voru fjárhagslega lamaðir og höfðu ekki þá samstöðu, sem þurfti að hafa í því stórmáli. Ég vil segja, að þessi afstaða síldarútvegsnefndar og saltenda kallar á samþykkt álíka og þá, sem hér er á dagskrá. Síldveiðisaga s.l. árs bendir ótvírætt á, að hæstv. ríkisstj. verður að beita sér fyrir því á komandi sumri, að ef síldin verður á miðum, fjarri stærstu og afkastamestu síldarvinnslustöðvunum, verður að flytja hana þangað. Annað er óhjákvæmilegt, ekki fyrst og fremst vegna fólksins, sem þar býr, sem er að sjálfsögðu veiga mikið atriði, heldur einnig vegna útgerðarmanna, vegna sjómanna og vegna ríkissjóðs sjálfs og þá eru hafðar í huga bæði gjaldeyristekjur og annað. Það er ekkert lítið í húfi, ef staðir eins og Skagaströnd, Siglufjörður og Húsavík og aðrir sambærilegir staðir lamast alvarlega. Það er búið að leggja milljónir á milljónatugi í kostnað til, að byggja upp þessa staði til að taka á móti síldinni. Það skiptir hundruðum millj. kr., andvirði síldarverksmiðja, sem eru þarna. Það er búið á þessum stöðum að byggja götur, skóla, sjúkrahús og fleiri mannvirki fyrir einnig hundruð millj. kr., svo að það er ekkert lítið hér í húfi. Í opinberum umr. hefur komið fram, að það voru menn framarlega í sjávarútvegsmálunum, sem hvöttu á síðasta vori til skipulagðra síldarflutninga sumarið 1964. En þeir fengu enga áheyrn. Ég vil leyfa mér að segja, að það er ekki hugsanlegt að ætla sér að salta 500–800 þús. tnr. á svæðinu austan Langaness á einu sumri. Ég hef ekki alveg tölur hér hjá mér, hvað hægt hefði verið að selja mikið af síld s.l. sumar, en ætli þetta séu tölur, sem eru mikið út í loftið? Ég held ekki. Og þetta verða menn að gera sér ljóst. Það er útilokað, eins og ástandið er núna og uppbygging fyrir austan, að ætla sér að salta kannske allt að 800 þús. tunnur á Raufarhöfn og á stöðvunum fyrir austan Langanes. Og það er einmitt gott, að hv. alþm. geri sér þetta alveg ljóst núna við þessar umr., að þetta er útilokað. En ef við getum selt þetta magn, sem ég nefndi nú og e.t.v. meira á þessu ári, þarf vissulega að grípa til síldarflutningaskipanna næsta sumar. Og ég hef enga trú á, þó að saltendur hafi fullan hug á því að skipuleggja sjálfir flutningana, að þeir geri það, eins og fjárhag þeirra er núna komið. Það hafa heyrzt raddir, sem telja ófært að flytja síld til söltunar frá Austfjörðum og t.d. vestur á Skagaströnd, Sauðárkrók eða til Siglufjarðar vegna fjarlægðanna, vegna ótta við það, að síldin skemmist. En sérfræðingar í þessum málum telja nú annað. Í fróðlegri grein eftir Hjalta Einarsson verkfræðing í 10. og 12. tölublaði 1964 blaðsins „Frost“, sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna gefur út, ræðir verkfræðingurinn þessi mál. þ.e.a.s. sérstaklega einn þátt geymsluaðferðar, þ.e. sjókælingu. Verkfræðingurinn segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Langsamlega víðtækust mun sjókæling vera í laxabátum á Kyrrahafsströndinni. Þar er aðferðin útbreidd og viðurkennd. Standsby fullyrðir t.d., að sjókæling eigi drjúgan þátt í því, hversu stór og vel rekinn laxaiðnaðurinn er á þessum slóðum.“ Og svo koma hér fréttir, sem eru nokkuð fyrir okkur að hlusta á: ,„Laxinn færir sig til, eins og síldin okkar, og flotinn fylgir göngunum eftir. Fjöldi vinnslustöðva er langt frá veiðisvæðunum og allar stöðvarnar hafa komið sér upp flota af flutningaskipum til að flytja laxinn til sín. Það er fullyrt, að sjókæling hafi gert þessum bátum kleift að flytja lax í góðu ástandi lengra en áður þekktist. Vinnslustöðvunum hefur jafnframt tekizt að jafna vinnsluna frá degi til dags, fjölga vinnudögum og bæta hag sinn. Stærsta skipið,“ segir Hjalti áfram, „sem ég hef heimildir fyrir, er flutningaskipið Dumbo með 225 smál. af laxi í tönkum. Rækjubátar í Washington nota sjókælingu og heimildir eru fyrir því, að rækjubátar í Mexíkóflóa geri það einnig að einhverju leyti. Auk þess munu hollenzkir rækjubátar vera með sjókælingu og gefizt vel. Íslenzkir humarbátar hafa margir notað einfalda sjókælingaraðferð. Humarinn er þá settur í tunnur með sjó og ís, sem engin tilraun er gerð til að hringrása eða kæla mekanískt, aðferð sem telja verður, að sé of gróf til að skila öruggum árangri. Sjókæling á humar er einnig notuð í sumum frystihúsum.“ Svo segir Hjalti hér síðar, þar sem hann kallar hugleiðingar um hagnýtt gildi sjókælingar á Íslandi: „Telja verður, að sjókæling sem geymsluaðferð sé komin yfir tilraunastig í laxaiðnaði á Kyrrahafsströnd Bandaríkjanna og Kanada. Í Evrópu hafa í nokkur ár verið framkvæmdar tilraunir, aðallega á rannsóknarstofunum, en um allmenna útbreiðslu sjókælingar er ekki að ræða, enn sem komið er a.m.k.“ Svo segir verkfræðingurinn þó hér: „Ég tel þó, að sjókæling eigi að geta komið íslenzkum sjávarútvegi að gagni og tel, að tímabært sé að setja upp kerfi í tilraunaskyni, bæði í fiskvinnslustöð og í fiskibát. Æskilegt er, að kerfin séu nokkuð stór, t.d. 10–20 smál. tankar. Ég nefni hér þrjú tilfelli, þar sem líklegt er, að sjókæling eigi erindi til sjávarútvegs Íslendinga. Sjókæling virðist eiga að geta komið að góðum notum við síldveiðar, sömuleiðis við þorsk- og ýsuveiðar með nót. En það er einmitt við þessar veiðar, sem erfiðast er að koma við ísum. Ég hef þegar rætt um það, hversu mikill vinnusparnaður er að sjókælingu fram yfir ísinn.“ Verkfræðingurinn kemur að því hér, sem ég sá ekki ástæðu til að lesa upp úr grein hans: „Notkun flutningaskipa í sambandi við síldveiðar er nú mjög á dagskrá, einkum tankskipa. Þá kemur vissulega til greina, hvort ekki sé hentugt að flytja síld til söltunar og frystingar í þessum tankskipum sjókælda.“ Hér lýkur tilvitnuninni í grein Hjalta verkfræðings Einarssonar. Ég vil í sambandi við þetta mál upplýsa, sem hv. þm. e.t.v. vita, að á vegum síldarútvegsnefndar og Fiskifélagsins hafa verið gerðar tilraunir með geymslu síldar, m.a. með skelís og með skelís og salti og einnig nokkuð með sjókælingu. Ég tel líka rétt að geta þess hér, að nokkur ótti í sambandi við sjókælingu hefur komið fram varðandi útlit síldarinnar, þ.e.a.s. að hún missi e.t.v. eitthvað af hreistri. En allt er þetta svo merkilegt, að fyllsta þörf er á því, að á vegum atvinnudeildar háskólans og þessara aðila, sem hafa verið hér nefndir, verði gerðar mjög alvarlegar tilraunir næsta sumar með flutning á síld með þessari aðferð, þ.e. sjókælingu. Þá er og vitað, að síld hefur verið og er flutt langa vegu ísuð og við vitum, að það þarf ekki stórátak til að koma skelísframleiðslu í betra horf, en hún nú er. Í því sambandi vil ég minna alveg sérstaklega á það, að ríkið á stórt hraðfrystihús á Seyðisfirði, sem það leigir fyrir lítinn pening. Möguleiki væri á að breyta þannig framleiðslu þess, að þar væri hægt að fá skelís fyrir skip í sambandi við þessa flutninga og sömuleiðis ættu stöðvar á Norðurlandi að geta komið upp skelísframleiðslu. Ég minnist þess líka í sambandi við síldarflutninga, að í miðjan september eða seinni hl. september kom skipið Siglfirðingur frá fjarlægum miðum til Siglufjarðar. Þetta skip er 274 smál. Það kom með síld, sem var yfir 30 klukkustunda gömul, þegar hún var söltuð og hún var kæld. Skipið hefur kæliútbúnað. Nú er búið að yfirtaka þessa síld, þennan farm og það var engin einasta tunna tekin burt, vegna þess að varan væri ekki nógu góð. Þetta segir líka sína sögu og gefur auga leið, að það eru ekki ótal ljón á veginum í sambandi við þessa síldarflutninga, eins og sumir vilja vera láta. Enn hefur verið tæpt á einni leið í sambandi við síldarflutninga. Það er að nota hina svokölluðu Trelleborgdráttarbelgi. Það hefur ekki verið mikið um þá talað hér á landi og ég vissi sáralítið um það fyrr, en fyrir nokkrum mánuðum. En um þessa helgi ritaði Haraldur Böðvarsson útgerðarmaður, sem mikið hugsar um þessi mál, grein í Morgunblaðið, sem mig langar til þess að lesa örstuttan útdrátt úr, með leyfi forseta. Haraldur Böðvarsson segir m.a. svo um þessa belgi, sem ég veit ekkert um, hvort geta hentað okkur eða ekki, en í umr. eins og þessum er sjálfsagt að minnast á alla möguleika í sambandi við síldarflutninga, - Haraldur Böðvarsson segir svo: „Við erum komin talsvert áleiðis í fiskveiðatækni og fiskiðnaður er líka á uppleið. En betur má, ef duga skal. Eitt af þeim verkefnum, sem nú eru mest aðkallandi, er flutningur á síld frá fiskimiðunum, þegar mest aflast, til staða í öðrum landsfjórðungum, sem hafa aðstæður til að geta unnið mikið magn með heimafólki sínu. Flutningur á bræðslusíld er venjulega framkvæmdur með algengum flutningaskipum eða tankskipum. Einnig mætti sennilega taka upp nýmæli hér og flytja síld í gúmmíbelgjum, eins og sums staðar hefur tíðkazt að flytja í olíu. Þessir belgir, sem eru slöngulagaðir, eru dregnir aftan í skipum langar leiðir. Enn fremur gætu togarar komið að liði, bæði sem flutningaskip og dráttarskip belgjanna. Þá komum við að mesta vandamálinu, þ.a flutningum á síld til frystingar og söltunar af fjarlægum miðum. Það er, þegar komin nokkur reynsla á geymslu fisks og síldar í kældum sjó, 0–3° C og er talað um, að fiskur geti geymzt þannig óskemmdur, jafnvel 2–3 vikur eða lengur og fiskur eða síld á að geta geymzt nokkra daga óskemmd, þótt hitastigið fari 2–3° yfir frostmarkið í kældum sjó. Nú vil ég beina geiri mínum,“ segir greinarhöfundur, „til tæknifræðinga og vísindamanna og skora á þá að hjálpa til við að finna heppilega og hagnýta lausn á þessu máli. Það duga ekki orðin tóm, heldur verða að fylgja í kjölfarið tilraunaskip, sem flytja aflann óskemmdan að landi. Komið getur til mála að nota togara eða venjuleg flutningaskip, sem gætu m.a. geymt aflann í gerviefna- eða gúmmítönkum í lest og jafnvel á dekki. Slíkar tilraunir sem þessar geta hvorki fjárvana útgerðarmenn né eigendur vinnslustöðva gert á sinn kostnað í byrjun, en ég geri ráð fyrir, að þeir muni fljótlega geta gert þetta á eigin spýtur, ef þessar tilraunir lánast, sem ég er ekki í vafa um. Íslendingar hafa sýnt, að þeir eru ekki neinir eftirbátar í fiskveiðitækni, og þeir geta líka verið fremstir á þessu sviði, ef rétt er að farið.“ Haraldur Böðvarsson lýkur þessari grein sinni með því að segja: „Atvinnudeild háskólans og rannsóknastofnanir sjávarútvegsins ættu að hafa forgöngu í þessu mikilvæga máli. Það er til mikils að vinna og þessar tilraunir mega ekki mistakast.“ Ég kaus að lesa þetta hér upp. Bæði er hér um nýmæli að ræða, eins og ég gat um, og einnig sýnir það, að það erum ekki bara við Norðlendingar, sem berum sérstaklega hag Norðlendinga fyrir brjósti og teljum nauðsynlegt, að skipulagi verði komið á síldarflutninga á komandi sumrum. Á því, sem ég hef nú sagt sést, að það eru til fleiri en ein leið til síldarflutninga og að þeir verða að hefjast á komandi sumri, ef síldin hagar sér eitthvað svipað og hún gerði s.l. sumar og haust. Á takmörkuðu svæði, eins og t.d. Austfjörðum, er engan veginn hægt að salta, eins og ég sagði í upphafi máls míns, á einu sumri allt það síldarmagn, sem Íslendingar geta selt. Sagan frá síðasta sumri sýnir það og það eru ekki á döfinni þær stórframkvæmdir fyrir austan í sambandi við stöðvarbyggingar, að það breyti nokkru. Afskipun á þeim 262 þúsund tunnum, sem saltaðar voru austan Langaness 1964, hefur ekki gengið eins vel og skyldi, vegna þess, að síldarsaltendur á þessu svæði hafa ekki haft nægilegt vinnuafl nú í haust og vetur. Og síldarútvegsnefnd hefur af þessum sökum þurft að fresta umsömdum afskipunum og síldarútvegsnefnd hefur þurft að greiða upphæðir til flutningaskipa vegna biðtíma, þar sem söltunarstöðvar höfðu af ástæðum, sem ég hef greint frá, ekki tilbúið umsamið síldarmagn, sem átti að afskipa. T.d. er síld, sem átti að vera farin í febrúar, ekki farin enn. Og þetta er mjög hættulegt, vegna þess að erlendir kaupendur þurfa að fá sína síld ekki síðar, en í febrúar, til að koma henni allri á vetrarmarkaðinn í sínum heimalöndum. Og ef síldarútskipun af hálfu okkar Íslendinga dregst fram í marz, ég tala nú ekki um apríl, þá eru okkar erlendu markaðir jafnvel í voða. Við getum ekki selt eins mikla síld og skyldi, ef við getum ekki skipað henni út á tilsömdum tíma. Það er nóg að vanefna á einu sviði, þótt það sé ekki á fleirum. Þetta er líka atriði, sem ber að hafa í huga, þegar verið er að ræða þessa þáltill. um síldarflutninga og síldarlöndun. Ég hef nú aðallega rætt um flutning milli landshluta á síld, sem ætluð er til söltunar. En að sjálfsögðu er þörf á flutningi á bræðslusíld milli hinna sömu svæða, til að greiða fyrir skjótum löndunum úr síldveiðiskipunum og tryggja verksmiðjunum fjarri miðunum hráefni. Merk tilraun var gerð í þessum efnum á s.l. sumri og um hana segir fiskimálastjóri í janúarhefti Ægis á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Á s.l. sumri gerði síldarverksmiðja Einars Guðfinnssonar í Bolungarvík, með stuðningi hins opinbera, tilraun til flutninga á bræðslusíld með tankskipi. Var tankskipið Þyrill notað til flutninganna. Var síldinni dælt úr veiðiskipunum, fyrst inni á höfnum og síðar úti á miðum. Tilraun þessi,“ segir fiskimálastjóri, „gaf þá raun, að mikill áhugi hefur vaknað hjá eigendum síldarverksmiðjanna á Suður- og Vesturlandi að taka upp slíka flutninga í allstórum stíl og er líklegt, að af því verði þegar á þessu ári. Mun þetta leiða til þess hvors tveggja, að betri nýting verður á þeim verksmiðjukosti, sem fyrir er í landinu og jafnframt munu veiðimöguleikar flotans aukast. En einnig er nauðsyn á, að teknir verði upp flutningar á síld til annarrar vinnslu (söltunar og frystingar), og hefur þetta ekki sízt komið í ljós eftir reynsluna í haust og vetur, er síldveiðarnar hafa brugðizt við Suðvesturland.“ Hér talar fiskimálastjóri um, að mikill áhugi hafi vaknað hjá eigendum síldarverksmiðjanna á Suður- og Vesturlandi fyrir því að taka upp slíka flutninga í allstórum stíl. En ég vil bara bæta því við, að þessi áhugi er ekki síður fyrir hendi hjá eigendum verksmiðjanna á Norðurlandi. Tankskipið Þyrill flutti aðeins 20 þús. mál s.l. sumar. Ég veit ekki alveg, hvers vegna Þyrill var ekki lengur við veiðarnar, e.t.v. hefur fjármagnið verið þrotið, sem það opinbera styrkti flutningana með eða skipið þá e.t.v. samningsbundið við aðra flutninga, mér er ekki alveg kunnugt um það. En það verður að harma, að skip eins og Þyrill skyldi ekki vera lengur við flutningana og betri reynsla eða frekari reynsla a.m.k. hefði þá fengizt á þetta dælufyrirkomulag, ef svo má kalla það. Það er sameiginlegt, bæði hvað snertir flutninga á síld til söltunar og bræðslu, að það kostar auðvitað peninga. Það kostar peninga að koma þessu skipulagi á. Það kostar peninga að flytja e.t.v. mörg hundruð þús. mál á milli svæða austanlands og norðan. En það verður að finna kleifan veg í sambandi við fjármálin. Í þessu sambandi virðist eðlilegt, að stofnaður verði sjóður, sem standi undir flutningunum og í fljótu bragði virðist mér, að þessi sjóður ætti að byggjast upp af vissri prósenttölu af síldarverðinu. Mér finnst eðlilegt, að saltendur, sem fengju ekki síld, nema til flutninga kæmi, ættu auðvitað að borga og svo ríkissjóður einnig. Að sjálfsögðu þarf hann að leggja líka fram upphæð í þessu skyni, því að hann hefur stórkostlegra hagsmuna að gæta, eins og ég vék að í upphafi máls mína. Að lokum vil ég segja þetta í sambandi við framleiðslu á saltsíld: Ef enn minnkar bilið milli verðs á bræðslusíld og síld til söltunar, skulum við gera okkur alveg ljóst, að þá er það viss hætta, sem vofir yfir saltsíldarframleiðslunni almennt og það er fyllsta ástæða til þess að gefa slíkri hættu gaum. Ég sé nú ekki ástæðu til að ræða hér á kvöldfundi síðari lið þáltill., þar sem er talað um að koma á einni löndunarstöð. Þetta er mál, sem sjálfsagt er að athuga og ég veit ekki betur, en Norðmenn hafi líka skipulagningu á sínum síldveiðimálum og lagt er til í síðari hluta þáltill. á þskj. 129.



Herra forseti. Ég hef áður hér á hv. Alþingi við annað tækifæri lýst þeirri skoðun minni, að síldarflutningar séu nú eitt hið mikilvægasta mál Norðlendinga. Það er alkunna, að atvinnugrundvöllur norðlenzkra sjávarplássa er að verulegu leyti háður síldarvinnslunni. Það eru bæði verksmiðjur og síldarplön, sem um er að ræða. Slík atvinnutæki eru yfirleitt uppistaðan í atvinnu í norðlenzkum sjávarplássum. En nú undanfarin ár, má segja, hefur skapazt mjög alvarlegt ástand á Norðurlandi, vegna þess að fiskur hefur brugðizt þar á miðum, bæði þorskfiski og síldveiði. Af þessu hefur skapazt mjög slæmt atvinnuástand og ég hygg, að atvinnuástandið verði trauðla bætt með öðru, a.m.k. ekki fyrst um sinn, heldur en því að sjá fiskverkunarstöðvunum og síldarstöðvunum fyrir hráefni og ég hygg, að síldarflutningar séu þar efst á blaði. Að svo miklu leyti sem eigin geta síldarverksmiðja og síldarsaltenda á Norðurlandi hrekkur ekki til, verður hið opinbera að hlaupa hér undir bagga. Ég tek því eindregið undir þá stefnu, sem fram kemur í þáltill. Það er of mikið í húfi til þess að láta sem ekkert sé. Það er áreiðanlega ekki frá öðrum tekið, þótt Norðlendingar fái sinn skerf af síldaraflanum, þegar þess er gætt, að á Norðurlandi hefur afkoma manna um áratuga skeið verið að verulegu leyti byggð á síldarvinnslu og allt atvinnulíf fjölmargra staða þar er, ef svo má segja, innstillt á síldarvinnsluna. Og auk þess er verksmiðjukostur á Norðurlandi langmestur, miðað við aðra landshluta og þar eru einnig stærstu og mestu síldarplönin. Það er auðvitað fagnaðarefni, hve síldin ætlar að reynast Austfirðingum mikil lyftistöng, og ekki vil ég hafa af Austfirðingum möguleikana til að notfæra sér hinn mikla síldarafla. En á hitt vil ég leggja ríka áherzlu, að Norðlendingum er það lífsnauðsyn, að áframhald geti orðið á því, að þeir njóti síldaraflans að sínum hluta. Við stöndum að vísu frammi fyrir því vandamáli að leggja verulegt fjármagn til síldarflutninganna, en ég held þó, að það sé leysanlegt spursmál, ef eindreginn vilji er fyrir hendi og sameinuðu átaki beitt í því skyni. Vandamál fjármagnsins er þó hverfandi hjá vandamáli atvinnuleysisins á Norðurlandi. Allir sjá, hvert langvarandi atvinnuleysi leiðir um síðir. Það leiðir til þess, að þessir staðir tæmast af fólki. Það er ekkert við að vera og fólk yfirgefur eignir sínar, staðfestu sína og með því fara milljónir í súginn og það skapar enn ný vandamál. Auk þess er það þjóðhagslega séð, meira en hæpið að láta stórvirk, vönduð og dýr atvinnutæki standa auð og aðgerðalaus. Í því er áreiðanlega mjög lítil fyrirhyggja. Ég er þeirrar skoðunar, að verksmiðjurnar á Norðurlandi. a.m.k. margar hverjar, ættu að hafa sjálfar sæmileg skilyrði til þess að bera stóran hluta af flutningskostnaðinum. Það fer m.a. eftir því, hvernig að þeim yrði búið um lánakjör vegna þess kostnaðar, sem af flutningunum leiðir. Ef t.d. væri hægt að dreifa stofnkostnaði í flutningatækjum yfir nógu langan tíma, er það mikilvæg aðstoð. Svo kemur og hitt til, að margar verksmiðjanna eru löngu afskrifaðar og byggðar á hagstæðum tíma. Má því segja, að þær ættu að geta keypt hráefni dýrara verði. Alla þessa hluti þarf að athuga. En meginmálið er það, að atvinnuástandið á Norðurlandi er slíkt, að það verður að finna lausn á því og þar koma síldarflutningar af fjarlægum miðum einna helzt til greina. Frá tæknilegu sjónarmiði eru flutningar á bræðslusíld auðveldir, ekki sízt að sumarlagi. Tæknilega séð eru litlar sem engar hindranir á því máli. En það er bara ekki nóg að flytja bræðslusíld. Það er líka nauðsynlegt að sjá síldarsöltunarstöðvunum fyrir hráefni. Það er vafalaust höfuðvandamálið. En með skipulagi og einhverri fjárhagsaðstoð mætti þó leysa það mál einnig. Það er alls ekki dæmalaust, að söltunarsíld hafi verið flutt austan fyrir land allt til Eyjafjarðarhafna. Ég endurtek það, að ég tel þetta mál eitt hið mikilvægasta fyrir Norðurland og það er nauðsynlegt að gera ráðstafanir fyrir næstu síldarvertíð til þess að stórauka síldarflutninga. Það er vonandi ekki nema stundarfyrirbæri, að síldin leggst frá Norðurlandi og það yrði síðar talið glapræði, ef þetta stundaraflaleysi hefði verið látið valda atvinnulegri upplausn í norðlenzkum sjávarplássum með þeim afleiðingum, sem slíku hljóta að fylgja.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt tveimur þm. öðrum að flytja hér till. þess efnis, að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að Seðlabanki Íslands kappkosti að fullnægja því hlutverki, sem honum er ætlað í l. frá 1961, að vinna að því, að framboð lánsfjár sé hæfilegt miðað við það, að framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt. Ef fylgzt er með þeim ályktunum, sem hafa verið gerðar á undanförnum árum á fundum samtaka atvinnuveganna og atvinnurekenda, kemur glöggt í ljós, að það er eitt mál alveg sérstaklega, sem þrengir mjög að vexti þeirra og viðgangi og kemur í veg fyrir, að framleiðslugeta þeirra sé fullkomlega hagnýtt. Þetta mál eða þessi vandi er lánsfjárskortur. Ég held, að það hafi varla verið haldinn svo fundur af hálfu þessara samtaka, að það hafi ekki komið mjög eindregið fram þar ósk um, að bætt væri úr þessu mikla vandamáli, sem atvinnuvegirnir þyrftu að glíma við. Það er alveg sama, hvort hér er frekar verið að ræða um samtök bænda, útgerðarmanna, iðnaðarmanna eða einhverra annarra atvinnurekenda. Hjá öllum þessum aðilum hefur það komið mjög skýrt og greinilega í ljós, að þeir teldu lánsfjárskortinn vera eitthvert hið mesta vandamál, sem atvinnuvegirnir ættu nú við að fást. Skv. íslenzkum lögum er einum aðila ætlað alveg sérstaklega það verkefni að koma í veg fyrir lánsfjárskort hjá atvinnuvegunum. Í l. um Seðlabanka Íslands, sem vitnað er til í þessari till., er tekið fram í 2. gr., hvert eigi að vera hlutverk Seðlabanka Íslands og þar segir á þessa leið í upphafi gr., með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk Seðlabanka Íslands er: 1) Að annast seðlaútgáfu og vinna, að því, að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt, miðað við það, að verðlag haldist stöðugt og framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt.“ Þetta er sem sagt fyrsta atriðið af því, sem er talið verkefni Seðlabankans og á þar af leiðandi að vera aðalverkefni hans, þ.e. að sjá svo um, að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt miðað við það, að framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt. Ég held, að það, sem ég rakti hér í upphafi um umsagnir atvinnuveganna sjálfra um þetta mál sýni, að mjög skorti á það, að Seðlabankinn hafi fullnægt þessu hlutverki sínu og því alvarlegri er þessi vanræksla Seðlabankans og ég vil segja brot á lögum Seðlabankans, að þetta stafar ekki af því, að Seðlabankinn hafi ekki getað haft nægilegt lánsfé til umráða því að sá háttur hefur verið upp tekinn af hálfu Seðlabankans eða réttara sagt af ríkisstj., sem ræður gerðum hans, að frysta stórar upphæðir af sparifé landsmanna og koma þannig í veg fyrir, að atvinnuvegirnir gætu notfært sér þetta fjármagn. Ég hygg, að frystingin hjá Seðlabankanum nemi nú orðið eitthvað á milli 1.100 og 1.200 millj. kr. Ef þetta fé, þótt ekki væri nema að nokkru leyti, væri hagnýtt í samræmi við það, sem lög Seðlabankans gera ráð fyrir, til þess að tryggja atvinnuvegunum nægilegt lánsfé, þá byggju atvinnuvegirnir ekki við þann gífurlega lánsfjárskort, sem nú ber raun vitni um. M.ö.o.: þessi lánsfjárskortur er búinn til af þeirri stofnun, sem á að sjá um það og vaka yfir því, að atvinnuvegirnir búi ekki við lánsfjárskort. En það finnst mér rétt að taka fram, að hér er ekki fyrst og fremst þá menn að saka, sem eru bankastjórar Seðlabankans, heldur hæstv. ríkisstj., sem fyrst og fremst ræður því, hvernig störfum bankans er háttað og öðrum fremur er hér að sjálfsögðu um að saka hæstv. viðskmrh., sem eins og bankamálaráðh. á að vaka yfir gerðum þessarar stofnunar. Ég held vegna þess, sem ég hef nú rakið, að það sé fullkomlega tímabært fyrir Alþingi að vekja athygli hæstv. ríkisstj. á þeirri vanrækslu á framkvæmd seðlabankalaganna, sem hér á sér stað og Alþingi gangi eftir því, að þeirri löggjöf, sem það hefur sett um þetta efni, verði framfylgt. Mér finnst rétt að geta þess í þessu sambandi, að sú röksemd hefur stundum verið færð fyrir frystingu Seðlabankans á sparifé, að þetta væri gert, eins og segir í þeirri grein seðlabankalaganna, sem ég hef vitnað til, að frystingin væri gerð til þess að halda verðlagi stöðugu. Ég held, að það þurfi ekki mörg orð til að svara þessari fullyrðingu, því að aldrei hefur verðlag verið óstöðugra hér á landi en einmitt síðan sparifjárfrystingin var upp tekin. Ég er ekki að segja, að sparifjárfrystingin sjálf eigi þátt í þessu nema að takmörkuðu leyti, en þetta sýnir hins vegar, að sparifjárfrysting er ekki neitt ráð eða meðal til að tryggja það, að verðlag sé stöðugt í landinu og þess vegna eru það ekki haldbær rök að ætla að réttlæta sparifjárfrystinguna með því, að hún tryggi stöðugt verðlag í landinu. Nei, sparifjárfrystingunni er haldið uppi vegna þess, að þeir, sem ráða málum í landinu, hafa ekki réttan skilning á því, sem hér þarf að gera, eða m.ö.o. nota vald sitt ekki rétt, hvort sem það er gert viljandi eða óviljandi. En þá röksemd er nú mjög farið að færa til afsökunar fyrir þá stjórnarstefnu, sem nú er fylgt í landinu, að valdhafarnir hafi a.m.k. rétt til að gera þetta, þó að þeirra stefna sé kannske ekki rétt, en vald hafa þeir til þess að framkvæma það, sem þeir vilja, hvort sem það er rétt eða ekki. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þetta mál frekar að sinni. En ég hygg, að öllum hv. þm., sem hafa fylgzt með aðstöðu atvinnuveganna á undanförnum missirum, hljóti að vera ljóst, hvílíkt vandamál lánsfjárskorturinn er og þess vegna hljóti þeim jafnframt að vera áhugamál um, að þeim lögum sé framfylgt, sem þeir hafa sett til tryggingar því, að atvinnuvegirnir búi ekki við lánsfjárskort og sú stofnun, sem öllum öðrum fremur á að vaka yfir því, að atvinnuvegirnir hafi nægilegt lánsfé, framfylgi þeim fyrirmælum, en geri það ekki á þann hátt að skapa stórfelldan lánsfjárskort, eins og Seðlabankinn gerir nú með frystingu á sparifé. Ég leyfi mér svo að leggja til, að þessari till. verði að loknum umr. nú vísað til allshn.

Flm. (Karl Kristjánsson) : Herra forseti. Göngur og réttir eru töfrandi orð í sauðfjársveitum og láta líka vel í eyrum flestra Íslendinga, a.m.k. hinna eldri, hvar sem þeir eru búsettir. Í haust sem leið heyrðist kveðið samstillt frá þilförum nokkurra síldveiðibáta, sem lágu hlið við hlið í höfn einni á Austurlandi: „Eins mig fýsir alltaf þó, aftur að fara í göngur.“ Og þetta var svo að segja mitt í velgengni síldveiðanna. Síldveiðimennirnir kváðu ekki vegna hinnar hugljúfu vísu Jónasar Hallgrímssonar, þótt hún legði þeim orðin á tungu. Þeir kváðu vegna þess, að hugir þeirra leituðu um þetta leyti til þeirrar miklu lífsrómantíkur, sem Íslendingar hafa um aldir notið og njóta enn í göngum og réttum. Ég hef þetta, sem ég nú hef sagt, sem stuttan formála að því, er ég ætla að segja um till., sem hér liggur fyrir. Með formálanum leyfi ég mér að minna á, að málefnið er þeirrar tegundar, að það verður ekki mælt í krónum einum saman. M.ö.o.: málefnið á dýpri rætur í sögu og lífsvitund þjóðarinnar, en efnishyggjan ein getur spannað eða tölfræðin greint. Af þessum ástæðum eru skyldur forráðamanna þjóðfélagsins og löggjafa þess gagnvart málefninu jafnvel enn þá meiri, en ella væri og uppfylling þeirra skyldna líka skemmtileg. Þjóðlífsbreytingar eru um þessar mundir svo örar og margvíslegar, að mikils þarf með til þess að virkja afl þeirra til velfarnaðar og gæta þess, að sumar þeirra valdi ekki óbætanlegu tjóni. Röskun búsetunnar er eitt hið viðsjárverða vandamál þjóðlífsbreytinganna. Finna þarf ráð til þess, að fólki, sem eftir situr, þegar aðrir hverfa búferlum burtu, verði ekki félagsleg eða efnahagsleg ofraun, að dveljast áfram við staðfestur sínar, ef frá þjóðfélagslegu sjónarmiði er æskilegt, að byggð haldist á þeim stöðum eða kannske hreint og beint þjóðfélagsleg nauðsyn, að þar sé mannabyggð. Eitt af því, sem gengið hefur úr skorðum við búseturöskunina, er fjallskilakerfið. Ég tala um fjallskilakerfi, af því að skipulag haustleita hefur undanfarnar aldir verið fastmótað og kerfisbundið um allt land. Hver afréttur hefur verið genginn og hver skiki lands, þar sem kinda getur verið von, hefur verið leitaður. Þetta hefur verið framkvæmt eftir föstum reglum. Héruð hafa skipað málunum með reglugerðum, en ríkisstj. hefur staðfest slíkar reglugerðir. Hins vegar hafa þó hin óskráðu lög venjunnar og þarfanna einna mest haft að segja. Ákveðnar fjallskilaskyldur hafa hvílt á hverri byggð eftir staðháttum, en byggðirnar hver hjá sér jafnað þeim skyldum á búendur og aðra fjáreigendur. Skyldur sveitar gagnvart sveit hafa víða verið merkur þáttur þessarar félagslegu starfsemi, af því að sauðkindur neyta löngum sumarfrelsis til þess að rása langt frá heimastöðvum og afrétti heimabyggða. Fjallskilakerfið hefur um aldir átt að sjá fyrir því, að þessar víðförlu skepnur komi til skila eða a.m.k. andvirði þeirra, ef í mikla fjarlægð er lent. Í Jónsbók eru skilmerkileg ákvæði um þetta. Svo snemma voru þessi málefni skipulögð fyrir landsheildina. Sumir hafa talið, að hin óhjákvæmilegu samtök fjáreigenda við að ná heim til sín fénu af hinum víðáttumiklu heiðum og öræfum landsins hafi leitt til stofnunar sveitarfélaganna og verið frumvísir þeirra. Hvort sem það er eða ekki, er óvefengjanlegt, að nauðsyn sú, er knúði menn strax á fyrstu árum Íslandsbyggðar til þessara samtaka, hefur haft mikil áhrif til að kenna mönnum að taka höndum saman að leysa félagslega það, sem einum eða fáum er ofvaxið að vinna. Ég haga orðum mínum á þennan hátt, þegar ég mæli fyrir till. á þskj. 95 um afréttarmálefni, af því að ég vil leggja á það sérstaka áherzlu, að þau málefni eru að fornu og nýju málefni alls landsins og nærri því að mega heita þegnskylda. Gangnaseðillinn hvert haust í sveitum landsins er nokkurs konar útboð til að gegna herkvöð í þágu þjóðlífsins. Við búsetubreytingarnar, sem orðið hafa á seinni árum, hefur hið forna fjallskilakerfi rofnað á sumum stöðum. Það hafa komið skörð í leitarfylkingarnar. Um langan aldur hefur hver afréttur og hver almenningur á öræfum, sem utan hinna tilteknu afrétta liggur, verið leitaður af íbúum tiltekinna byggða, er næst liggja, „því at þat hæfir ei hverju byggðarlagi einn veg,“ eins og segir í Jónsbók. Enn eru víðáttur landsins hinar sömu og áður. Enn fara kindur á sömu stöðvar og fyrr. Enn þarf því að leita sömu langvegi og áður, ef fé á að heimtast og ekki að verða úti. En í einstaka sveitum er orðið svo fáliðað, að þær hafa ekki mannafla lengur til þess að rísa undir fjallskilakvöðunum að smala, svo að sauðlaus verði löndin, sem hin aldagamla þróun í þessum málum hefur úthlutað þeim til umsjár, að því er gangnaskyldurnar snertir. Næstu sveitir hafa nóg á sinni könnu og geta ekki hlaupið í skörðin. Til er, að í þessum málum sverfi svo fast að bændum, að þeir telji erfiðleikana með fjallskilin fulla ástæðu til að hætta búskap. Að þessu verða þeir, sem málum þjóðfélagsins stjórna, að gæta og leitast við að ráða bót á, áður en byggðareyðing hlýzt af. Á það ber einnig að líta, að það er þjóðfélagsmál, að löndin verði með einhverjum ráðum smöluð áfram, vegna aðkomu fjárins, þótt enginn fjáreigandi verði lengur í byggðinni. Betra er auðvitað fyrir ríkið að styðja fámenna sveit við þessa þegnskyldu, en að verða að annast fjallskilin alveg, þegar fólkið allt er farið, sem kvöðunum gegnir enn þá af veikum mætti. Eða hver mundi eiga að gera það annar, en þjóðfélagsheildin? Till., sem ég er að mæla fyrir, er á þskj. 95 og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta í samráði við Búnaðarfélag Íslands gera yfirlit um þá sauðfjárafrétti í landinu, sem eru svo víðáttumiklir, að fullnægjandi haustleitir á þeim eru vegna mannfæðar ofviða þeim sveitum, er að standa. Að fengnu því yfirliti - eða samhliða öflun þess - láti ríkisstj., einnig í samráði við Búnaðarfélag Íslands, gera athugun á því, hvernig haganlegast verði fyrir komið nauðsynlegri og sanngjarnri þátttöku ríkisins í fjárhreinsun þessara afrétta. Ríkisstj. leggi skýrslu um málið fyrir Alþ., svo fljótt sem við verður komið. Kostnaður við athugun þessara mála samkv. þáltill. þessari greiðist úr ríkissjóði.“ Við, sem till. flytjum, erum tveir þm. úr Norðurl. e. og tveir þm. úr Vestfjarðakjördæmi. Í kjördæmum okkar eru til sveitir mjög illa settar með fjallskil, eins og bent er á í grg. okkar með till. Hólsfjöllin í Norðurl. e. og Efra-fjalls bæirnir tveir, sem teljast til Austurlandskjördæmis, en hafa svipað hlutskipti í fjallskilamálum og Hólsfjallabæirnir og sennilega ekki betra, eiga í vök að verjast með fjárleitir sínar. Þetta veit ég, að allir geta skilið, sem á Íslandskortið líta og aðgæta umhverfi fjallabyggðarinnar eða hafa farið um þjóðveginn þarna og skyggnzt um víðáttuna. Nú munu aðeins vera 6 bændur eftir á Hólafjöllum og 3 bændur eftir á Efra-fjalli, þ.e. í Víðidal og Möðrudal. Á þessum 9 bændum hvílir sú herkvöð þegnskyldunnar að annast fjárheimtur úr hinum mikla heiðageim þarna, ekki aðeins sjálfra sín vegna, heldur líka vegna annarra sveita, sem eiga fé, sem þangað leitar á sumrin. Sauðaneshreppur á Langanesi er einnig afar illa settur nú orðið vegna þess, hve hann hefur fáum á að skipa til að ganga á þau afar víðáttumiklu landflæmi, sem honum tilheyra. Á Vestfjörðum er Snæfjallahreppur augljóst dæmi. Þar eru, að mér skilst, aðeins 7 bændur eftir. Þeir þurfa nú, síðan Grunnavíkurhreppur fór í eyði, að leita hans lönd auk sinna. Skyldi nokkur vera til, sem telur ekki allmiklu fórnandi til þess, að Hólsfjöllin fari ekki í eyði? Það er einmitt þjóðarnauðsyn, að þau haldist í byggð, vegna umferðarinnar milli Norður- og Austurlands. Og hver ætli sæi eftir, að þjóðfélagið kostaði einhverju til, að vildisjarðirnar á Snæfjallaströnd, sem enn er búið á, haldist í byggð? En það þarf að byrgja brunninn, áður en barnið er dottið ofan í, rétta hjálparhöndina, meðan einhver er til að taka í hana. Ég hef nefnt ákveðin dæmi um sveitir, sem er aðstoðar þörf vegna afréttamála. Án efa eru þær fleiri, sem þannig eru settar. Þess vegna er líka till. okkar flm. á þessu stigi ekki um ákveðinn stuðning við ákveðnar sveitir, heldur um að ríkisstj. láti í samráði við Búnaðarfélag Íslands rannsaka ástæður byggða landsins í þessum efnum og síðan einnig í samráði við Búnaðarfélag Íslands gera till. um úrbætur. Ætti með því móti að mega treysta því, að glöggt yfirlit fáist, svo að réttlæti geti orðið fullnægt í þessum efnum. Fyrir mitt leyti á ég ekki von á því, að sveitirnar reynist mjög margar, sem aðstoðar þurfa við fjallskilin. En jafnsjálfsagt er og skylt, að þjóðfélagið komi til liðs við þessar byggðir, þótt þær séu ekki margar. En nauðsynlegt er, að kannaðar séu aðstæður í þessum efnum um land allt, svo að sem gleggst yfirlit fáist og misrétti skapist ekki. Búnaðarfélag Íslands er þannig sett, að því er auðvelt að láta gera þetta yfirlit. Búnaðarfélagið er í alla staði réttur aðill til þess. Þetta er ekki stórmál, en það er eigi að síður brýnt mál. Hið aldagamla net samtakanna, sem riðið var af reynslunni eftir staðháttum um land allt til þess að ná fé af fjalli, má ekki fá á sig möskvaföll, svo að féð verði eftir þess vegna. Jafnvel þó að ekki væri um eignatjón að ræða fyrir þá, sem fé eiga og heimta það ekki, er annað, sem er ákaflega þungt á metum líka: Það er mannúðarskylda að láta ekki sauðkindina, sem er húsdýr þjóðarinnar, verða úti eða líða nauð í vetrarhörkum fyrir tómlæti. Þetta er í og með dýraverndunarmál, sem fámennið ræður ekki við. Hér er ekki verið að leggja til, að gert sé það, sem ríkisheildinni geti orðið mikil gjaldabyrði, þó að rætt sé um að létta oftaksbyrðum, sem lagzt hafa fyrir breytta búsetu þjóðarinnar á herðar nokkurra þýðingarmikilla útvarða dreifbýlisins. Það er fáliðanum í þessum efnum oftaksbyrði, sem þjóðarheildina munar ekkert um að lyfta svo undir, að vel bær verði. Til eru þau verk, sem menn fást helzt ekki til þess að vinna, þótt gjald sé í boði. En svo vel vill til í þessu sambandi, að fjárframlagi af þjóðfélagsins hálfu til stuðnings fjallskilum, ætti að vera auðvelt að breyta í vinnu við fjallskil, því að svo marga fýsir alltaf að fara í göngur. Göngurnar eru öðrum þræði ævintýralegt sport, þótt svaðilfarir fylgi þeim stundum. Þess vegna eru þær með vinsælustu verkum. Það gerir þessi mál allmiklu auðveldari í úrlausn en sum önnur mál. Herra forseti. Ég legg til, að þegar fyrri umr. till. er lokið, verði henni vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Á s.l. hausti átti Pétur Pétursson sæti hér á hv. Alþ. í stað 5. þm. Vesturl. og flutti þá till. til þál.,. sem hér liggur fyrir nú. Þáltill. er örstutt. Leyfi ég mér til skýringar á málinu að lesa hana. Hún er svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að undirbúa löggjöf, svo fljótt sem verða má, um ökuskóla. Miða skal við að stórauka verklegt og bóklegt nám þeirra, sem ganga undir ökupróf og fá ökuskírteini. Löggjöf þessi skal undirbúin í samráði við lögreglustjóra og bifreiðaeftirlitið.“ Í grg. sinni bendir flm. á nauðsyn þess að gera meiri kröfur til ökuhæfni bifreiðarstjóra en gert er nú, sér í lagi með tilliti til hins stóraukna fjölda bifreiða, sem sífellt kemur á markaðinn. Það þarf engum blöðum um það að fletta, og ég hygg, að um það geti allir hv. þm. verið sammála, að bifreiðainnflutningur hefur með riftun allra hafta í sambandi við innkaup á bifreiðum stóraukizt og miðað við okkar vegakerfi og eldri götur og vegi hefur samfara þessum stóraukna innflutningi áreiðanlega stórlega dregið úr öryggi vegfarenda og jafnframt bifreiðarstjóra í þessari mjög svo miklu umferð. Það ætti því ekki að þurfa að vera ágreiningsatriði, að gert væri allt, sem í mannlegu valdi stæði, til þess að auka þetta öryggi og bæta, svo sem verða má, með hliðsjón af þessum stóraukna fjölda bifreiða sem á markaðina kemur næstum mánaðarlega. Ég vil því fyrir hönd flm. óska þess, að umr. um málið verði nú frestað, en till. vísað til hv. allshn.

Flm. (Ásgeir Bjarnason) : Herra forseti. Það er alllangt síðan þessi till. var lögð fram hér á hv. Alþ. Meginefni till. er að fara fram á það í fyrsta lagi, að þau lán, sem stofnlánadeild landbúnaðarins veitir til íbúðarhúsabygginga í sveitum, verði hækkuð úr 150 þús. kr. upp í a.m.k. 280 þús. kr. og að þessi hækkun verði látin ná til þeirra íbúðarhúsa, sem voru fullgerð á árinu 1964. Og enn fremur felur þessi till. í sér, að vextir verði lækkaðir úr 6%, sem þeir nú eru, í 3½%, eins og þeir voru fyrir 1960, er hin almenna vaxtahækkun varð í landinu, bæði á stofnlánum og yfirleitt öllum lánum. Það þarf ekki að fjölyrða mikið um ástæðuna fyrir því, að þessi till. er flutt. Ég hygg, að hún muni vera hv. þm. fyllilega ljós. Árið 1958 er byggingarvísitalan 134, en í okt. s.l. var hún 220, þannig að rúmmetrinn í húsi kostaði 1958 1.249 kr. og þar af leiðandi kostaði hús, sem var 350 m3, eins og íbúðarhús almennt munu vera til sveita, um 437 þús. kr., en sams konar hús nú, miðað við byggingarvísitölu í okt., kostar 71.5400 kr., eða 278.250 kr. meira en sams konar hús kostaði 1958. Lánið út á þetta hús nú, sem kostar 715 þús. kr., er 150 þús., og því vantar 565 þús. kr. til þess að klára þann hlutann, sem fram yfir er. Nú er það svo, að það mun í flestum eða öllum tilfellum veitt ríkisframlag, 60 þús., til þessara íbúðarhúsabygginga, þannig að það er rúmlega ½ millj, kr., sem þá stendur eftir. Það gefur auga leið, að með svo dýrum búrekstri sem almennt er nú til sveita, hlýtur það að valda verulegri, lausaskuldasöfnun hjá þeim bændum, sem standa í þessum framkvæmdum og fá ekki meira en 150 þús. kr. lán. Og við höfum nokkra reynslu fyrir því, á meðan dýrtíðin var minni í landinu, að þá söfnuðust lausaskuldir og ég hygg, að hjá þeim, sem hafa staðið í framkvæmdum hin síðari ár, hafi orðið verulega mikil lausaskuldasöfnun, enda þótt lán hafi nokkuð hækkað miðað við það, sem áður var, en þó engan veginn, að það hafi vegið upp á móti dýrtíðarhækkuninni. Íbúðarhúsalánin þurfa því að hækka verulega frá því, sem verið hefur og það er algert lágmark, að þau verði 280 þús. kr. og bezt, ef þau gætu orðið nokkru hærri, því að þá mundu þau nema sem næst helmingi af byggingarkostnaði með ríkisframlaginu, sem nú er veitt. Ég vona, að hv. þm. hafi það góðan skilning á þessum málum, að þeir samþykki þá till., sem hér liggur fyrir og reyni á þann hátt að veita þá nauðsynlegu úrlausn, sem þörf er á vegna þeirra, sem þurfa að byggja í sveitum. Ég ætla svo ekki að svo stöddu að fjölyrða meira um þetta mál, en legg til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð í tilefni af þessari till., sem ég taldi rétt að kæmu fram við upphaf umr. Það hefur alltaf staðið til, að lán úr stofnlánadeild landbúnaðarins yrðu hækkuð hlutfallslega við lán, sem veitt eru frá húsnæðismálastjórn í kaupstöðum. Breyting í þá átt var gerð síðast, þegar íbúðalán voru hækkuð í 150 þús. kr. og þó að ekki hafi verið tekin um það formleg ákvörðun enn þá, er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, að íbúðalán hækki á þann veg, að bændur búi þar ekki við lakari kost en fólk í kaupstöðum, hvað þessi hlunnindi snertir eða þessa fyrirgreiðslu. Varðandi hitt atriðið, að þetta taki til þeirra húsa, sem lokið er á árinu 1984, þori ég ekki á þessu stigi málsins að segja neitt um það efni. Mér þykir að vísu mjög ólíklegt, að það hafi verið talið fært að gera það, enda hefur ekki verið hugmyndin sú, að hækkun íbúðarlána nái til húsa, sem fullgerð eru á árinu 1964. Það hafa að vísu ekki verið settar um það reglur enn þá, af húsnæðismálastjórn, hvenær hækkun lánanna skuli taka gildi. Það verður að sjálfsögðu fyrst og fremst með hús, sem byrjað er á á árinu 1965 og það hefur alltaf verið gert ráð fyrir því með íbúðarhús í sveitum, öll, sem byrjað er á, á þessu ári að hækkun lánanna nái til þeirra, en hvort að einhverju leyti verður tekið tillit til húsa, sem byrjað var á á árinu 1964, þori ég ekki um að segja á þessu stigi málsins að öðru leyti en því, að það má teljast öruggt, að hliðstæðar reglur verði látnar gilda í því efni. Varðandi hitt atriðið, um vextina, er það að segja, að ég geri naumast ráð fyrir því að hv. þm. geti út af fyrir sig búizt við, að það verði gerð breyting á vöxtunum, nema þá í sama mæli og gert er í sambandi við íbúðarhús í kaupstöðum,og má segja, að till. sé ekki óeðlileg, ef þannig væri á málið litið. En þó er þar um eitt, atriði að ræða, sem ég er alls ekkert viss um, að bændur mundu telja sér hagkvæmt, þ.e. að taka öll þessi lán með vísitölukjörum. Ég hef átt tal um það við marga bændur, hvort þeir mundu heldur vilja njóta þeirra fríðinda að taka þessi lán með 6% vöxtum, eins og er í dag, og með föstum höfuðstól eða taka lánin með þeirri áhættu, sem gert er ráð fyrir í l. um veðdeild Landsbankans eða húsnæðismál í kaupstöðum, að vaxtafótur sé að vísu ekki nema 4%, en það sé háð að öllu leyti vísitöluákvæði og höfuðstóllinn hækki í hlutfalli við hækkaða vísitölu. Þetta tel ég a.m.k. verulega ástæðu til þess að íhuga nánar, áður en því er slegið föstu, að það sé æskilegt eða til hagsbóta fyrir bændur, að þessi leið verði farin. Ég er ekkert að segja um, nema það væri alveg eins fært að fara þá leið fjárhagslega séð fyrir stofnlánadeildina, miðað við útvegun fjár til hennar, en ég er a.m.k. þeirrar skoðunar, að það sé mjög vafasamt, að þetta væri æskilegt fyrir bændur, að þessi vaxtabreyting yrði gerð, og varðandi hina hlið málsins, að vaxtabreytingin verði gerð, án þess að því fylgi hliðstæðar kvaðir og gert er ráð fyrir með húsnæðislán í kaupstöðum, þá reikna ég naumast með, að hv. flm. geri ráð fyrir því. Það er þá spurning um heildarvaxtakerfið í sambandi við stofnlán yfirleitt, sem yrði að takast til meðferðar, en getur ekki verið ákveðið eitt út af fyrir sig varðandi þessi einstöku lán. Eins og menn vita, er nú veittur til íbúðarhúsa í sveitum að ég hygg yfirleitt öllum, sem byggja í sveit, 60 þús. kr. styrkur til viðbótar þessu láni, þannig að nú, eins og sakir standa, er fyrirgreiðslan hvað þetta snertir varðandi íbúðarhús í sveitum fyrir alla þá, sem fá þennan styrk, 210 þús. kr. En ég vildi sem sagt, herra forseti, aðeins koma þessu að í þessu sambandi, sem að sjálfsögðu verður nánar rætt á sínum tíma í samráði við hæstv. landbrh. og bankaráð Búnaðarbankans, hvaða aðferðir verði hafðar varðandi ákvörðun á hækkun lánanna, en það hefur alltaf verið gengið út frá því, að sambærileg hlunnindi yrðu veitt bændum í sambandi við íbúðarhúsabyggingar og gert er ráð fyrir að veita í kaupstöðum.

Flm (Ásgeir Bjarnason) : Herra forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Norðurl. e. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur hér gefið um, að það hafi alltaf verið gert ráð fyrir því, að lánin vegna íbúðarhúsabygginga í sveitum hækkuðu til jafns við það, sem önnur hliðstæð lán hafa hækkað. En eins og hann upplýsti, er ekki enn þá búið að taka ákvörðun endanlega um þessa hluti og tel ég, að það hafi dregizt allt of lengi. En ég vil ítreka það, að ég tel brýna nauðsyn á því, um leið og ég fer fram á hækkun á þessum lánum, að þá verði sú hækkun látin ná til þeirra, sem hafa verið að byggja síðustu árin. Vegna þess að dýrtíðaraukningin hefur verið það mikil í landinu, þá munar verulega mikið um það, hvort þessir menn fá aðeins 150 þús. kr. að láni eða 280 þús. kr. Á þessu er reginmunur og getur bjargað mörgum frá því að lenda í ógöngum, sem annars eru fyrir hendi. Þá er ég hv. 8. þm. Norðurl. e. sammála um það, að ég tel ekki hyggilegt að taka upp vísitölulán í landbúnaði, a.m.k. ekki meðan sú ráðstöfun er ekki víðtækari í efnahagakerfi þjóðarinnar, en nú er. En meðan allt leikur jafnlausum höndum og nú er, tel ég mjög óhyggilegt að lána þessi lán með vísitöluálagi. En ég sé heldur ekki, að það sé neitt því til fyrirstöðu, að vextirnir séu lækkaðir fyrir því og vextir hafa verið lækkaðir almennt í landinu síðan þessi till. var borin fram. Þeir lækkuðu nú um síðustu áramót nokkuð. Og það er líka vitað mál. að bændur hér á landi búa við miklu óhagstæðari vaxtakjör við alla sína uppbyggingu, en bændur nágrannaþjóðanna. Þegar verið er að bera saman verðlag á landbúnaðarafurðum hjá hinum ólíku þjóðum, er sagt, að íslenzkir bændur framleiði dýrustu vöruna. En hver er ástæðan fyrir því? Er ekki ein af þeim ástæðum sú, að landbúnaðarvörur þurfa að kosta meira hér á landi, en annars staðar, að ríkisvaldið gerir minna fyrir sína bændur til þess að koma til móts við þá fjárhagslega, en önnur ríki hafa gert við sína bændur. Þess vegna er það, að ég tel, að vaxtalækkunin í þessu skyni eigi fullkominn rétt á sér, enda þótt lánin séu ekki lánuð út sem vísitölulán.



Herra forseti. Við hv. 3. þm. Norðurl. e. erum flm. þeirrar till., sem nú er tekin til umr. Ég ætla að hafa þann hátt, sem allmikið tíðkast, að byrja framsöguræðu á því að lesa till., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa á árinu 1965 10 manna nefnd, til þess að athuga og rannsaka, hvort ekki sé rétt að skipta landinu í fylki með sjálfstjórn í sérmálum. Komist n. að þeirri niðurstöðu, að þetta sé rétt, skal hún gera till. um fylkjaskipunina. Í fylkjunum verði fylkisþing og fylkisstjórar, er fari með sérmál fylkjanna og taki þar með við nokkru af störfum Alþingis og ríkisstj., enda verði í till. ýtarlega um það fjallað, hver sérmálin skuli vera og eftir hvaða reglum fylkið skuli fá ríkisfé til ráðstöfunar. Fjórir nm. skulu skipaðir eftir tilnefningu þingflokkanna, einn frá hverjum flokki. Aðrir fjórir skulu skipaðir samkv. tilnefningu landsfjórðunganna, einn frá hverjum fjórðungi. Í þeim landsfjórðungum, sem hafa fjórðungssambönd og fjórðungsþing, skulu menn þessir tilnefndir af fjórðungsþingunum, en annars af sýslunefndum og bæjarstjórnum sameiginlega í fjórðungi hverjum. Reykjavík tekur ekki þátt í tilnefningu með sínum landsfjórðungi, en borgarstjórnin tilnefnir einn fulltrúa af hennar hálfu. Félmrh. skipan tíunda manninn í n. án tilnefningar og er hann formaður. N. skili áliti og till. svo fljótt sem henni er unnt. Kostnaður við störf n. greiðist úr ríkissjóði.“ Telja má, að öllum málsmetandi mönnum á Íslandi beri nú orðið saman um það, bæði í ræðu og riti, að ein af höfuðskyldum þjóðfélagsins sé að byggja landið allt, að því leyti sem það er byggilegt. Þetta stafar ekki af þjóðrembingi. Þessi skylda við landið er ekki metnaðarskylda einvörðungu. Þetta er fyrirhyggjuskylda þjóðar, sem vill verða langlíf í landi sínu. Þjóðin er lítil, en finnur með sér mikinn vaxtarmátt. Henni fjölgar ört. Verkleg afköst hennar vaxa þó með ári hverju miklu meira, en í hlutfalli við það, sem henni fjölgar. Það er vegna síaukinnar tækni og meiri og meiri verklegrar þekkingar og kunnáttu. Þjóðin er venjulega talin fátæk og það er hún í samanburði við fjölda annarra þjóða, ef ekki er á það litið, að hún á stórt og að ýmsu leyti gjöfult land og umhverfis það land, ein af beztu fiskimiðum heims. Hún er fátæk af gulli og mannvirki hefur hún ekki fengið í arf frá fyrri öldum, er spari henni verulega erfiði við uppbyggingu, eins og margar aðrar þjóðir njóta í stórum stíl. En hið víðáttumikla land hennar er mikill framtíðarauður ásamt fiskimiðunum. Einmitt vegna þessa auðs getur þjóðin vaxið og vænzt þess að verða langlíf í landinu. Þessi tegund þjóðarauðs, landrýmið og fiskimiðin, eru henni dýrmæt framtíðartrygging, sem margar þjóðir skortir heima fyrir hjá sér og bera af þeirri ástæðu kvíðboga fyrir framtíð sinni. Segja má, að íslenzku þjóðinni, sem ekki nær einu sinni 200 þús. manna, væri miklu tilkostnaðar minna að sitja landið þéttara, en hún situr það nú. En hvað sem slíkri augna-blikshagfræði líður, verður hitt þó meira um vert fyrir þjóðfélagið, að halda landinu öllu í byggð handa komandi kynslóðum, sem verða alltaf fjölmennari og fjölmennari og væntanlega líka umsvifameiri. Við deyjum. Einstaklingurinn deyr. En þjóðfélagið lifir. Þetta málefni er að litlu leyti einstaklingsmál. Þetta er málefni hins varanlega þjóðfélags. Á það ber að líta með þeim skilningi. Skyldan til að halda landinu öllu í byggð er þjóðfélagsleg fyrirhyggjuskylda. Einstaklingar geta smeygt sér undan þeirri skyldu, án þess að skinn þeirra sjálfra saki, af því að einstaklingurinn er skammlífur, en þjóðfélagið getur það ekki án saka, af því að það er langlíft. Löggjafarsamkoma þjóðfélagsins verður að líta á sig sem forsjá hins langlífa þjóðfélags í þessum efnum. Alþingi er skylt að hafa vakandi auga með því, að jafnvægi haldist í byggð landsins, að einstaklingar hafi ekki almennt ástæðu til eða hagnað af því að hópast á sum landshorn og yfirgefa önnur, vegna þess að þjóðfélagið búi betur að þeim á einum stað en öðrum, þegar á allt er litið. Þvert á móti verður að gæta þess að jafna lífsskilyrði fólksins í landshlutunum, til þess að hið byggilega landssvæði fari ekki í eyði. Allmikið hefur verið gert af ríkisins hálfu til að vinna gegn efnahagslegu ójafnvægi milli landshluta, en þó langtum minna, en þurft hefði. Mikilsvert er, hve margt leiðandi manna virðist vera að fá sýn í þessum málum og oft er það, sem heyra má nú orðið öll aðalblöð landsins styðja þá skoðun, að landið þurfi allt að vera í byggð. En málið er ekki einfalt, heldur margslungið. Nauðsynlegt er að stofna jafnvægissjóð, eins og lagt er til í frv., sem fyrir þessu Alþ. liggur, til þess að jafna efnahagsaðstöðuna í landinu, eftir því sem unnt er. En það er samt ekki nóg að gera það. Maðurinn lifir ekki af einu saman brauði, þótt hann þurfi óhjákvæmilega brauðsins með. Ein af megin undirstöðum byggðajafnvægis eða landshlutajafnvægis verður auðvitað að vera efnahagsjafnvægi. Það má ekki vanrækja. En einnig þarf fræðslu- og menntajafnvægi. Og svo þarf sem mest valdajafnvægi. Óhætt mun að fullyrða, að valdajafnvægi leiðir af sér annað jafnvægi. Valdajafnvæginu fylgir jafnrétti og hinn mikilsverði sjálfsákvörðunarréttur og sjálfsábyrgð allra og sjálfsábyrgðar meðvitund. Valdajafnvæginu má líkja við hringinn Draupni, sem af drjúpa aðrir hringar jafnhöfgir níundu hverja nótt. Till. sú til þál., sem við hv. 3. þm. Norðurl. e. flytjum á þskj. 141 um rækilega athugun á því, hvort ekki sé ráðlegt að skipta landinu í fylki, er hafi sjálfstjórn í sérmálum, miðast við það, að nauðsynlegt sé að auka valdajafnvægi frá því, sem nú er, til þess að byggðajafnvægi náist betur en ella, nefnilega heimastjórn í landshlutum, dreifa ríkisvaldinu eins mikið og hægt er, án þess að nauðsynlegur styrkleiki ríkisheildarinnar bíði tjón af því. Það má auðvitað ekki ske, að ríkisheildin missi nauðsynlegan styrkleika. En staðreynd er, að ríkisheildin, M.ö.o. þjóðfélagið, hefur um skeið veiklazt fyrir of mikinn samdrátt valds. Enginn líkami þolir mikið misræmi í blóðrás. Handleggur visnar, ef hann skortir blóð og of mikil blóðrás til höfuðsins, veldur líka veikindum. Hliðstæða við þess konar blóðrásartruflun hefur verið að gerast í búsetumálum þjóðfélags okkar á undanförnum árum. Skýrslur sýna, að á tímabilinu 1951–1963 fjölgaði þjóðinni um 27%, eða um 40.372 menn og konur. En af þessari fjölgun var fjölgunin á Reykjavíkursvæðinu eða öðru nafni Faxaflóasvæðinu 33.258 eða um 82% allrar fjölgunarinnar. Svona mikil er blóðsóknin til höfuðsins. Ýmsir gizka á, að um næstu aldamót verði þjóðin orðin helmingi fjölmennari, en hún er um þetta leyti. Lauslega reiknað mundu þá með sömu þróun og var 1951–1963 150–160 þús. manns bætast við á Reykjavíkursvæðinu, en aðeins 30–40 þús. á öllu landinu utan þess svæðis og þá er þó lítið reiknað með því, sem slík skriða kann að taka með sér í fallinu til viðbótar hlutfallinu á svo löngum tíma, ef hún er ekki hindruð. Oft og réttilega er til þess vitnað, að framleiðslan sé undirstaða efnahagslífsins og gjaldeyrisframleiðslan þá ekki sízt. Samkv. Hagtíðindum var sjávarafli þjóðarinnar 1962 711 þús. tonn. Þar af bárust á land á Faxaflóasvæðinu 181 þús. tonn eða um 25% aflamagnsins. Heildaraflinn gerði nálega 4 tonn á hvert mannsbarn í landinu, en aflinn, sem kom á land á Faxaflóasvæðinu, gerði ekki nema um það bil 1,7 tonn á hvert mannsbarn þar. Þetta segir sína sögu. Landbúnaðarframleiðslan mun að sjálfsögðu vera enn þá óhagstæðari Faxaflóasvæðinu, eins og eðlilegt er. Iðnaðurinn er aftur á móti hagstæðari þessum landshluta, enda fylgir hann fast eftir fjölmenninu vegna viðskiptanna við það. Eftir manntali 1962 stunduðu þá fiskveiðar, fiskvinnslu og landbúnað 29.6% af þjóðinni, húsbyggingar og annan iðnað 23.3%, en milliliðastarfsemi, verzlun og alls konar þjónustu, þar með í þágu hins opinbera, stunduðu 41.6% eða rúmlega 2/5 hlutar þjóðarinnar. Að sjálfsögðu voru þessir rúmlega 2/5 mannfólksins, sem þjónustu- og milliliðastörfin unnu, að miklum meiri hluta á höfuðborgarsvæðinu. Út úr þessu má lesa, að það eru alls konar þjónustustörf og milliliðastarfsemi, sem dregur fólkið sterklegast til sín og hefur hlutfallslega mest áhrif á staðarval þess til búsetu. Í þessum hópi er allt það fólk, sem hefur með höndum fyrir ríkið störf, sem vald fylgir og einmitt umhverfis valdastöðvarnar skipar sér fjölmenni til þjónustu, bæði almennrar og sérfræðilegrar þjónustu. Allt slíkt hleður utan á sig, eftir því sem þjóðfélagið lætur fleira og meira til sín taka. Sætleiki þess að hafa vald eða njóta þess sem einhvers konar handhafi, er mannlegum smekk yfirleitt geðfellt og dregur sterklega til sín. Af framansögðu má ljóst vera, að ekki er einhlítt til byggðajafnvægis að efla framleiðslu landshluta, sem eiga í vök að verjast vegna fólksfækkunar, beinnar eða hlutfallslegrar. Auðvitað er sjálfsagt að gera það og jafna efnahagsaðstöðuna, eftir því sem frekast er unnt. En jafnframt þarf að efla heimastjórn landshlutanna og valdajafnvægi í landinu. Norðmenn hafa þjóða mest lagt á sig til þess að efla byggðajafnvægi hjá sér, eins og kunnugt er, enda er land þeirra af náttúrunnar hendi með sundurleitum aðstæðum til búsetu og byggðir þess með misjafnlega torsóttum gæðum, ekki síður en byggðarlög okkar lands. Norðmenn telja, að frumskilyrði til hagnýtingar náttúrugæða Noregs og til velfarnaðar þjóðfélags síns til frambúðar sé, að landið sé allt byggt og fólkið búi í öllum landahlutum við jafnrétti í lífsbaráttu sinni. Þeir hafa verið á undanförnum árum mjög athafnasamir í þessum efnum og varið stórkostlegum fjárhæðum af ríkisfé til eflingar atvinnulífs og til menningarstofnana úti um landið. Sérstök ríkisstofnun hefur haft það uppbyggingarstarf með höndum í samvinnu og samráði við fylkisþing og fylkisstjórnir á hverjum stað. Í Noregi er nefnilega fylkjaskipun. Þar eru 20 fylki, sem ná samanlagt yfir allt landið. Þar af eru tvö svonefnd borgarfylki: Osló, Bergen. Hin 18 fylkin taka yfir öll sveitarfélög, þ.e.a.s. kaupstaði og hreppsfélög, innan fylkisins. Áður fyrr voru kaupstaðirnir ekki í fylkjunum, heldur aðeins hreppsfélögin. Það er hlutverk fylkisins að annast þau málefni, sem talizt geta sameiginleg fyrir öll eða mörg sveitarfélög í fylkinu og engu einu sveitarfélagi ber sérstaklega að sjá um, svo og að standa undir kostnaði við þær sameiginlegu framkvæmdir. Fylkisþingið sitja oddvitar og bæjarstjórar, forsetar sveitarstjórnanna í fylkinu, en fylkismaðurinn, sem er formaður þess, er ríkisskipaður embættismaður. Með honum starfar föst nefnd, fylkisnefndin. Fylkismaðurinn á sæti á fylkisþinginu með málfrelsi, en hefur þar ekki atkvæðisrétt. Þingið kýs sér sjálft forseta og varaforseta. Þing eru einu sinni á ári, fylkisnefndin er skipuð 5 mönnum, fylkismanninum og 4 fylkisþm., sem kosnir eru til tveggja ára í einu. Ríkið greiðir laun fylkismannsins og tekur þátt í skrifstofukostnaði fylkisins að sínum hluta. Geta má þess einnig, að í Svíþjóð er hliðstætt skipulag. Þar eru lénin. Landinu er skipt í 24 lén, en auk þeirra er Stokkhólmur, sem engu léni tilheyrir, en hefur sérstaka yfirstjórn sambærilega lénsfyrirkomulaginu og nefnist yfirlandshöfðingjaumdæmi. Svarar Stokkhólmur þannig til borgarfylkjanna í Noregi. Umdæmin í Svíþjóð eru þannig 25. Í hverju léni er lénsstjórn og er lénshöfðinginn formaður hennar, en aðrir í þeirri stjórn eru tveir ríkisembættismenn, lénsritari og lénsgjaldkeri. Aðrir háttsettir embættismenn lénsins geta einnig átt þar sæti. Lénsstjórnin er þannig ekki kosin af fólkinu, heldur mynduð af ríkisembættismönnum. Í hverju léni, að Stokkhólmi undanskildum, eru öll þau sveitarfélög, borgir, bæir, kauptún og sveitir, sem í umdæminu eru. Við hlið lénsstjórnarinnar er í hverju léni landsþingið. Það er skipað ákveðinni tölu fulltrúa, sem kosnir eru hlutfallskosningu til fjögurra ára í einu. Landsþingið fer með hin sameiginlegu mál lénsins, líkt og fylkisþingin í Noregi. Kosningarrétt til landsþings hafa allir, sem kosningarrétt hafa til sveitarstjórna í umdæminu. Við kosningu til landsþings er léninu skipt niður í kjördæmi og má í engu kjördæmi kjósa færri menn en 7 og í engu fleiri en 13. Landshöfðingi skiptir umdæminu í kjördæmi. Formaður og varaformaður landsþings eru kjörnir til eins árs í senn. Landshöfðinginn hefur málfrelsi og tillögurétt á landsþingum, en ekki atkvæðisrétt. Lénsstjórnin sér um allar framkvæmdir á vegum landsþingsins. Þessi skipan í fylki og lén er, að því er Norðmenn og Svíar telja, mikilsverð til valdajafnvægis í löndum þeirra og um leið til landshlutajafnvægis. Enginn vafi er á því, að við getum lært mikið af öðrum þjóðum, að því er snertir úrræði í búsetuvandamálu, og þá ekki sízt af Norðmönnum. Kemur þá að mínu áliti fyrst og fremst til greina að athuga mjög rækilega, hvort við eigum ekki að taka upp fylkjaskipun í líkingu við þá, sem Norðmenn hafa hjá sér. Í orrustu hefur ætíð þótt mikilsvert að fylkja liði rétt og sömu lögmálgilda í þessum lífsbaráttumálum. Þjóðfélagið þarf að skipa sér niður um landið allt í sigurvænlegar lífsbaráttufylkingar undir sérstjórn á tilteknum svæðum, en að sjálfsögðu samstilltar þó og undir einni yfirstjórn, stjórn ríkisins. Eftir því sem samfélagið verður fjölbreyttara og grípur meira inn í líf borgaranna hvers og eins, er meiri þörf góðrar skipulagningar innan þjóðfélagsins, enda þá um leið meiru hægt að kosta til hennar, en áður var. Sveitarfélagaskipulagið eitt saman, þ.e. hreppar, kaupstaðir og sýslur, virðist ekki geta, eins og nú er komið, verið þær undirstöður, er þoli yfirbyggingu þjóðfélagsins í stíl nútímans. Menn segja stundum eitthvað á þá leið, að þjóðin sé svo fámenn, að hún eigi að geta komizt af með einfaldara þjóðfélagskerfi, en stærri þjóðir. Þótt í þessu sé nokkur sannleikur, er hann ekki yfirtækur eða haldgóður. Landið er stórt og með sundurleitum lífsskilyrðum fyrir íbúana. Atvinnulíf hinna ýmsu landshluta, t.d. í sjávarútvegi, fellur ekki á sömu árstíðir og togast þetta á. Síldveiðarnar gefa stundum happdrættislega vinninga, sem yfirbjóða allt og valda óráðslegu losi í þjóðlífinu. Fyrir bragðið þarf meiri stjórnarfarslegar festingar, ef svo má að orði komast. Sundurleit byggðasvæði hafa sundurleitra sjónarmiða að gæta. Þau þarfnast hvert hjá sér sterkra, ábyrgra heimastjórna, sem eru öllum hnútum kunnugar. Við, sem að till. þessari stöndum, viljum að athugað sé, hvort ekki sé skynsamlegt að taka upp fylkjaskipun með fylkisstjóra í hverju fylki, sem sé framkvæmdastjóri eða oddviti svæðisins. Hann sé kosinn eða ráðinn af fylkisþingi, sem háð sé einu sinni á ári, og til þess sé kosið eftir föstum reglum í fylkinu. Alþingi veiti fylkisþingunum rétt til ákvörðunar, hverju á sínu atkvæði, í ýmsum málaflokkum, svo sem skólamálum, hafnarmálum, vegamálum, rafmagnsmálum, tryggingamálum, skipulagsmálum. Alþingi fái þeim ríkisfé til, ráðstöfunar í sambandi við þessa málaflokka og einhvern álögurétt ef til vill líka. Máske segir nú einhver: En góði maður, eykur þetta ekki skriffinnskuna, fjölgar þetta ekki þeim, sem ríkið þarf til þjónustu? Ef til vill. En að mínu áliti þarf það ekki að verða að óþörfu með þessum hætti. Hitt virðist mér augljóst, að ríkisstjórnunarbáknið vex hvort sem er og vaxi það í því formi sem það er, verði því ekki plantað út frá höfuðborginni meira en áður, þá notast það illa eða takmarkað til góðra þrifa. Lítill vafi er á því, að um leið og fylkin taka að sér að meira eða minna leyti framkvæmdavald, sem nú er að öllu leyti hjá ríkisstarfsmönnum í Reykjavík, þá ætti að vera hægt að létta þar með tilkostnaði í Reykjavík, flytja starfskraftana, sem þar hafa setið, út í fylkin eða a.m.k. komast hjá aukningunni, sem annars vofir yfir ár frá ári hjá hlutaðeigandi stjórnunarstofnunum í höfuðborginni. Sérfræðin flyzt út í fylkin, landsbyggðin hættir að þurfa að senda sendinefndir í jafnríkum mæli á fund hennar til höfuðstaðarins. Það er líka dýrt í dag og mikill sparnaður að létta því að miklu leyti af að senda sendinefndirnar á fund valdsmanna ríkisins í Reykjavík og sérþekkingarmanna, sem valdastöðvarnar þar hafa í þjónustu sinni fyrir landið. Og sérfræðin notast betur, þegar sérfræðingarnir verða heimamenn í fylkjunum. Þá öðlast þeir kunnugleika heimamannsins á verkefnunum og ábyrgðartilfinningu heimamanna líka. Nú er ástandið þannig, að fulltrúar koma endrum og eins út á land frá stjórnunarstöðvunum í höfuðborginni, til að athuga verkefni þar og til skrafs og ráðagerða við sveitarstjórnir, en venjulega eru þeir að flýta sér miklu meira, en góðu hófi gegnir til að komast aftur heim. Ég segi þetta ekki sem persónulegt álas í garð þeirra, sem þessum störfum sinna nú. Lífið er svona í þeim stakki, sem því er sniðinn hjá okkur í dag. Vitanlega verður að leggja alúð við að haga þannig skipan mála, að fylkjastarfsemin verði að svo miklu leyti sem unnt er, vinnuhagræðing frá því, sem nú er. Og það á hún að geta orðið, ef forsvaranlega er á málum haldið. Í grg. till. bendum við flm. á, að landinu var í fornöld skipt í fjórðunga og rök fyrir þeirri skiptingu voru, eins og Íslendingabók segir frá þeim, að ýmsu leyti miðuð við að ráða bót á svipuðum vandkvæðum og fylkjaskipuninni er ætlað að gera. Hið forna íslenzka lýðveldi hrundi, fjórðungaskiptin voru lögð niður með upptöku og þróun annarrar stjórnskipunar. Tungan geymdi þau að ýmsu og hefur haldið þeim að nokkru við í vitund þjóðarinnar. Við tölum enn um landsfjórðunga að nokkru leyti eins og sjálfstæðar heildir. Nú er það síður en svo, að lögmál í okkar veltigjörnu veröld sé það, að það, sem á löngu liðnum dögum gegndi vel, eigi alltaf við. Þess vegna er hægt að segja, að fjórðungaskiptin gömlu þurfi ekki að vera meðmæli með því að taka upp áþekka skipan á Íslandi nú. Hins vegar er alltaf ástæða til þess að líta til sögunnar. Íslendingar hafa endurreist lýðveldi sitt. Er ekki einmitt sennilegt, að það stjórnarform kalli eftir svipaðri dreifingu valds og áður átti sér stað, meðan lýðveldi var í landinu? Er ekki einmitt hæfileg dreifing, valds grundvöllur hins sanna lýðræðis, en samdráttur valds á fárra hendur háski þess? Sjást þess þá nokkur merki, að með endurreisn lýðveldisins hafi viljað koma fram, aftur skipting landsins í fjórðunga eða hliðstæðar sérstöðuheildir? Þeirri spurningu ber hiklaust að svara játandi. Fólkið í landshlutunum hefur gert tilraunir til þess að mynda samtakaheildir. Fjórðungssamböndin á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi eru slíkar tilraunir. Þessi fjórðungssambönd eru greinilegir vottar þess, að íbúar þessara landshluta finna til landfræðilegrar og þjóðfélagslegrar samtaka þarfar innbyrðis. Fjórðungssamböndin halda fulltrúasamkomur eða þing, er ræða málefni síns landshluta og almenn málefni, er snerta hann mikið og álykta um þau. Hins vegar vantar þessi samtök allt þjóðfélagslegt vald, en þau hafa undirbúið jarðveg fyrir fylkjaskipun og sýna, hvað vill spretta. Fyrir meira en hálfum öðrum áratug gerðu fjórðungssamböndin tillögur um að skipta landinu í 5–6 fylki og gáfu þær tillögur út á prenti með allýtarlegri grg. Inn í þær till. voru fléttaðar tillögur um breytingar á kosningum til Alþingis og um breytingar á forsetaembættinu Þessar tillögur fjórðungssambandanna áttu mikinn hljómgrunn úti um land a.m.k., en undir þær var ekki tekið af stjórnvöldum landsins, heldur goldin þögn við þeim. Við, sem flytjum till. á þskj. 141 um nefndarskipun til þess að athuga rækilega, hvort ekki sé rétt að skipta landinu í fylki, blöndum ekki inn í þá hugmynd neinum breytingum á kosningum til Alþingis eða valdi forseta ríkisins. Fylkjaskipun er að okkar áliti nauðsynleg ein út af fyrir sig. Við tölum um fylki, af því að það orð er fornnorrænt og hefur all hefðbundna merkingu. Hins vegar er heitið ekkert aðalatriði, í mínum huga a.m.k. Aðalatriðið er, að komið verði upp formlegum, nægilega sterkum samtakaheildum, sem hafi að lögum skýrt afmörkuð réttindi og skyldur innan þjóðfélagsins og ábyrgð á sjálfum sér, er þær verði að gera sér grein fyrir. Augljóst er, að hér á hv. Alþingi býr fleirum svipað í hug og okkur flm. þessarar till. Till. á þskj. 66 frá Lúðvík Jósefssyni, Ragnari Arnalds og Arnóri Sigurjónssyni um dreifingu framkvæmdavalds og eflingu á sjálfstjórn héraða er að mínu áliti góð till., það sem hún nær, ágæt tillaga og gengur í sömu átt og okkar till. En ég tel hana samt ekki nógu ákveðna. Hún felur í sér nokkuð almennt tal um dreifingu valdsins, en er ekki nógu róttæk, ef svo má segja, að mínu áliti, fyrirmæli hennar ekki nógu ákveðin um form, sem alltaf þarf að hafa á þessum hlutum. Allt það, sem hún talar um athugun á, er í leiðinni við athugun fylkjaskipunarinnar. Nefndin, sem við stingum upp á að skipuð verði, gerir þær athuganir, er till. þremenninganna ætlast til að gerðar verði og auk þess miklu meira. Það, sem gera þarf, til þess að dreifing framkvæmdavaldsins takist, svo að verulegu gagni komi. er að skipa landinu með löggjöf í sterkar samtakaheildir, hæfilega stórar, er sæki rétt sinn og haldi uppi hjá sér ákveðinni, skipulegri og ábyrgri sjálfstjórn á þeim sviðum, sem löggjöfin markar þeim. Fylkin eru hugsuð af okkur flm. að þessari till. sem slíkar heildir. Þau eru traustar bindihleðslur í þjóðfélagsbyggingunni og mikill styrkur raunverulegu lýðræði. Þáltill. á þskj. 227, sem Unnar Stefánsson og Benedikt Gröndal flytja um sameiningu sveitarfélaga og önnur till. á þskj. 229, sem Unnar Stefánsson og Jón Þorsteinsson flytja, um svæðaskiptingu, eru báðar vottar um, að menn telja skipulagslegra breytinga þörf í byggðamálunum og þær eru stuðningur við þá skoðun, að hér þurfi athafna með. Þær eru einmitt innan þess sviðs, sem fylkjaskipunartill. ætlast til að kannað verði af nefnd, sem þannig sé skipuð, að ætla megi, að hún taki hlutverk sitt fullkomlega alvarlega. Í nefndinni leggjum við til, að eigi sæti 10 menn sem ríkisstj. skipi, 9 nefndarmennirnir verði tilnefndir af öðrum, en einn, sem verði formaður, án tilnefningar. Þingflokkarnir tilnefni einn mann hver, aðrir fjórir verði tilnefndir af fjórðungssamböndunum eða þar sem þau eru ekki, af þeim aðilum, sem kjósa fulltrúa til fjórðungsþinga. Þá tilnefni höfuðborgin sinn fulltrúa. Teljum við flm., að með þessari skipan verði vel fyrir því séð, að öll nauðsynleg sjónarmið komi fram í nefndinni og málið fái athugun eins og vert er. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að till. þessari verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Við hv. 2. þm. Norðurl. e. höfum leyft okkur að flytja til menntmrh. tvær fsp. varðandi skólamál. Þegar rætt hefur verið um ráðstafanir til þess að tryggja hið svokallaða jafnvægi í byggð landsins, hafa þær umr. fyrst og fremst snúizt um efnahags- og atvinnumál. Það er hins vegar ljóst, að það eru ekki síður félagsleg vandamál og þá ekki sízt skólamálin, sem skipta höfuðmáli í þessu sambandi og eigi minna máli heldur en, atvinnuleg og efnahagsleg afkoma fólksins. Það verður æ ljósara, eftir því sem árin líða, hversu rík áherzla er á það lögð, að aðstaða hljóti að geta verið sem jöfnust fyrir unglinga til náms, hvar sem er á landinu, og við þekkjum vafalaust öll mörg dæmi þess, að fólk hefur talið sig knúið til vegna aðstöðu unglinga til náms að flytja brott frá þeim stöðum, þar sem það hefur búið og til þéttbýlisins, þar sem aðstaða til náms hefur verið betri. Þetta veldur því, að vaxandi áhugi er á því að reyna að tryggja sem bezt skilyrði unglinga, hvar sem er á landinu, til þess að njóta eðlilegs undirbúningsnáms fyrir framhaldsnám og það hlýtur að verða að leggja á það höfuðáherzlu í náinni framtíð, að unnt sé að ná þessu marki. Fsp. sú, sem hér liggur fyrir, er í tveimur liðum: annars vegar um það, hvað ríkisstj. hafi gert til að tryggja það, að börn geti lokið skyldunámi samkv. fræðslulögum í sínu heimahéraði og í öðru lagi, hvaða ráðstafanir séu í undirbúningi til þess að tryggja það sama varðandi skyldunám? Eins og öllum hv. þm. er kunnugt, má segja, að hið almenna nám skiptist í tvennt: Fyrst og fremst barnaskólanámið, skyldunámið, sem nær til 14–15 ára aldurs eftir atvikum. Síðan er undirbúningur undir framhaldsnám, hið svokallaða miðskólastig. Hvor tveggja þessi námsstig eru þess eðlis, að það ber hina brýnustu nauðsyn til að tryggja það, að í hverju héraði geti unglingar notið nægilegrar aðstöðu í þessu sambandi. Á seinni árum hafa komið fram vaxandi kröfur um það að fjölga héraðsskólum og á þann hátt bæta aðstöðu unglinga í strjálbýlinu. Nú ber þess að gæta, að svokallaðir héraðsskólar eru í rauninni ekki frábrugðnir öðrum miðskólum nema að nafni til, því að þeir veita miðskólaundirbúning, þannig að það skiptir ekki öllu máli, hvort skólarnir eru nefndir héraðsskólar, miðskólar eða héraðsgagnfræðaskólar. Það, sem meginmáli skiptir, er, að skólarnir veiti þá aðstöðu, að nemendurnir geti í viðkomandi héruðum lokið sínu námi. Fyrir nokkrum árum var gerð breyting á héraðsskólalöggjöfinni, þannig að nokkrir skólar voru að fullu yfirfærðir á ríkið og ríkið skyldi greiða kostnað við þá. Þetta hefur af eðlilegum ástæðum, þó að ég skuli ekki mæla gegn þeirri fyrirgreiðslu, sem þar er veitt, að sjálfsögðu haft þau áhrif, að vaxandi kröfur hafa komið úr öðrum áttum, öðrum héruðum, að sams konar fyrirgreiðsla eða svipuð yrði veitt. Allt þetta mál og þær fjölþættu umr., sem um það hafa farið fram, gera það bráðnauðsynlegt, að mörkuð verði ákveðin stefna í þeim og okkur fyrirspyrjendum hefur þótt þess vegna eðlilegt að fara þess á leit við hæstv. menntmrh., að hann gefi hér á hinu háa Alþingi grg. um það, hver sé stefna og markmið ríkisstj, í þessum efnum og hvað sé í undirbúningi eða hafi verið gert til þess að greiða fyrir, að því nauðsynlega takmarki verði sem skjótast náð, að allir unglingar geti notið nauðsynlegs náms varðandi þetta grundvallar-undirbúningsnám, fyrst og fremst barnaskólastigið og í öðru lagi miðskólastigið. Um hin æðri stig eða sérnámsstig er ekki fjallað í þessum fsp. Það er nokkuð annars eðlis. Þó að með því sé ekki átt við, að það sé neitt minna verk, en þessi tvö stig, er þetta þó það, sem er brennipunkturinn og áhuginn fyrst og fremst beinist að því að fá fullnægjandi lausn á. Vil ég leyfa mér að vænta, að hæstv. menntmrh. sjái sér fært að skýra frá viðhorfi ríkisstj. í þessum efnum.



Herra forseti. Í fyrsta lagi er um það spurt, hvaða ráðstafanir ríkisstj. hafi gert til þess að tryggja það, að í öllum skólahéruðum landsins geti börn lokið skyldunámi samkv. fræðslulögum. Með l. nr. 22 1946, um skólakerfi og fræðsluskyldu, var fræðsluskylda hér á landi lengd um eitt ár og hefur síðan verið frá 7–15 ára aldurs. Þó getur fræðsluráð ákveðið með samþykki fræðslumálastjórnar, að fræðsluskylda í einu eða fleiri skólahverfum innan fræðsluhéraðsins skuli aðeins ná til 14 ára aldurs, eins og áður var, ef hlutaðeigandi skólanefnd óskar þess. Þegar fræðslulögin frá 1946 tóku gildi, var víða í kaupstöðum og kauptúnum skortur á aðstöðu til þess að framkvæma fræðsluskyldu til 15 ára aldurs þegar í stað. Það var því lagt á vald aðila í heimahéraði að kveða á um, hvort eða hvenær fræðsluskyldan skyldi lengd um eitt ár og ná til 15 ára aldurs. Lenging fræðsluskyldu hefur talsverðan kostnað í för með sér, og var þá og er enn litið svo á, að ekki sé rétt að leggja slíkar fjárhagsskuldbindingar á sveitarsjóði nema með fullu samþykki þeirra. Alls staðar þar, sem fræðsluskylda er enn aðeins til 14 ára aldurs, er það samkv. ákvörðun heimaaðila. En víðast hvar í sveitum og í örfáum kauptúnum er fræðsluskyldan nú aðeins til 14 ára aldurs. Tala þeirra skólahverfa, sem þetta á við um, er 138. Menntmrn. hefur hins vegar aldrei synjað ósk eða tilmælum um lengingu fræðsluskyldu úr 14 árum í 15 ár, né heldur staðið á ríkissjóði að inna af höndum hlutdeild sína í þeim kostnaðarauka, sem af slíku leiddi. Í nokkrum þeirra skólahverf , sem hafa enn fræðsluskyldu til 14 ára aldurs, hafa verið starfræktir unglingaskólar og hafa þeir fengið ríkisstyrk af sérstakri fjárveitingu á fjárl., sem ætluð er til unglingafræðslu samkv. till. fræðslumálastjóra. Ein helzta forsenda þess, að fræðsluskylda til 15 ára aldurs komist á um land allt, er sú, að lítil skólahverfi séu sameinuð í stærri heildir, enda er það einmitt í fámennustu skólahverfunum, sem fræðsluskyldan nær ekki nema til 14 ára aldurs. Á undanförnum árum hafa þess vegna, fyrir atbeina fræðslumálastjórnarinnar, námsstjóra og í sumum tilfellum fræðsluráð unnið ötullega að því að sameina skólahverfi um heimavistarbarnaskóla og orðið verulega ágengt eins og sjá má af því, að 72 hreppar í 14 ýslum hafa sameinazt um skóla á 16 stöðum. En auk þess eru góðar horfur á sameining á fleiri stöðum, t.d. í Austur-Barðastrandarsýslu, Skagafirði, Eyjafirði, Suður-Þingeyjarsýslu, Norður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu, enda stöðugt unnið að því. Víða hafa þó eintakir hreppar staðið gegn sameiningu margir hreppa í eitt skólahverfí. Þannig hafa þeir torveldað mjög lengingu fræðsluskyldunnar, þar sem allir þeir, sem kunnugir eru þessum málum, munu verða sammála um, að ekki sé unnt að reka unglingaskóla með sómasamlegu móti með 3–6 nemendum í aldursárgangi og er sameining skólahverfa því í mörgum tilfellum beinlínis forsenda fyrir lengingu fræðsluskyldunnar. Sem sennilegar skýringar á því, að fræðsluskylda til 15 ára aldurs skuli ekki alls staðar komin á, þar sem skólahverfi hafa verið sameinuð, má einkum tilfæra tvær ástæður. Önnur er sú, að sennilega þykir hlutaðeigandi heimaaðilum nægilegur áfangi að ráðast fyrst í stað í byggingu yfir nemendur til 14 ára aldurs, þ.e. það, sem fræðsluskyldan náði til í framkvæmd, þegar sameiningin átti sér stað, og síðan að bæta við heimavistum og e.t.v. skólastofum fyrir einn aldursárgang til viðbótar. En þar sem fyrsta áfanga þessara skóla er ýmist ólokið, nýlokið eða jafnvel ekki hafin, er tæpast við því að búast, að heimaaðilar hafi beitt sér fyrir framkvæmd framlengingar til þessa, en hins vegar má vænta hennar mjög víða á næstunni. Hin ástæðan er sú, að í sumum héruðum hafa nemendur átt aðgang að héraðsskólum og telja þá forráðamenn heima fyrir ekki ástæðu til lengingar fræðsluskyldunnar. Þess verður þá að geta, til þess að ekkert falli undan, að í ýmsum tilfellum er takmarkaður áhugi heima fyrir og jafnvel tregða á því að framlengja fræðsluskylduna til 15 ára aldurs. Ég hef beðið sérfróða menn um að áætla, hversu margir unglingar á aldrinum 14–15 ára hafi á s.1. ári verið í þeim 138 skólahverfum. þar sem fræðsluskylda er nú aðeins til 14 ára aldurs. Tala nemenda 14–15 ára var á s.l. ári talin vera 3.950 á landinu öllu. Tala nemenda í þeim 138 skólahverfum, þar sem fræðsluskylda er til 14 ára aldurs, var talin vera um 880 á þessu aldursskeiði. Af þessum nemendafjölda munu tæplega 300 vera í unglingaskólum utan heimahéraðsins, en tæplega 400 nemendur á þessum aldri, eða 14–15 ára, munu ekki vera í skóla eða um 10% heildarnemendafjöldans á aldrinum 14–15 ára. Erfitt er að segja um, hversu margir af þessum tæplega 400 unglingum hefðu óskað þess að komast í unglingaskóla eða m.ö.o.: erfitt er að segja til um, hvort skortur á skólum hefur valdið því, að þeir eru ekki við skólanám. Einmitt til þess að fá upplýsingar um þetta óskaði ég þess fyrir skömmu, að það væri kannað í tilteknum landshluta, hver væru við nám af börnum þeirra skólahverfa, þar sem fræðsluskyldu lýkur við 14 ára aldur. Var þessi athugun látin taka til Norðurlands, þ.e.a.s. Húnavatnssýslu, Skagafjarðarsýslu, Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslna. Tala þeirra barna, sem luku fullnaðarprófi vorið 1964 í skólahverfum, þar sem fræðsluskylda er aðeins til 14 ára aldurs, var 207 í þessum sýslum öllum. Af þessum börnum voru 80 við nám í heimasýslu, en 27 í annarri sýslu. 90 af börnunum sóttu ekki um neins konar skólavist, en 13 höfðu sótt um skólavist, en ekki komizt að sökum þrengsla. Um 17 nemendur tókst ekki að afla upplýsinga. Um þá 13 nemendur, sem ekki komust að í þeim skólum, þar sem þeir sóttu um skólavist, gildir það væntanlega, að þeir munu síðar verða taldir hafa forgang, þannig að þetta jafngildir að sjálfsögðu ekki því, að skólagönguskilyrðum þeirra sé lokið. Einmitt í morgun frétti ég um niðurstöður hliðstæðra athugana í Rangárvallasýslu. Þar höfðu allir þeir unglingar, sem óskuðu vístar í unglingaskóla að loknu skyldunámi,fengið hana. Þessar bráðabirgðaathuganir virðast ótvírætt benda til þess, að það sé mjög orðum aukið, sem nokkuð hefur verið haldið á lofti undanfarið, að mjög alvarlega skorti á það, að nemendur eigi kost á því að njóta fræðslu. Í því sambandi er þess fyrst og fremst að geta, að þar sem fræðsluskyldan nær ekki til 15 ára aldurs, heldur aðeins til 14 ára aldurs, þá er það vegna ákvörðunar heimaaðila, en ekki fræðsluyfirvalda ríkisins. Og jafnvel þar sem fræðsluskylda er ekki nema til 14 ára aldurs, sækir verulegur hluti unglinganna á 15. ári unglingaskóla, ýmist í heimasýslu eða öðrum sýslum og eru þess tiltölulega mjög fá dæmi, að unglingum á þessum aldri sé synjað um skólavist sökum skorts á skólum. Hitt er svo auðvitað annað mál, að engum einasta manni ætti að þurfa að synja um þá skólavist, sem hann óskar eftir, einkum innan þess marks, sem almenn löggjöf setur um fræðsluskyldu, þ.e. fram til 15 ára aldurs. Þetta hafa fræðsluyfirvöld gert sér ljóst. Einmitt nú nýlega hefur menntmrn. þess vegna beitt sér fyrir því, að gert verði samræmt átak til að koma á fræðsluskyldu til 15 ára aldurs um allt land. Hinn 10. febr. s.l. fól menntmrn. námsstjórum að vinna að lausn þessa máls og skrifaði þeim í því sambandi að undangengnum ýtarlegum viðræðum svo hljóðandi bréf, sem ég leyfi mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „ Menntmrn. hefur ákveðið að láta nú þegar fara fram athugun á því, á hvern hátt og með hvaða ráðstöfunum unnt sé að taka sem fyrst að framkvæma gildandi lagaákvæði um fræðsluskyldu til 15 ára aldurs, þar sem fræðsluskyldan nær nú ekki nema til 14 ára aldurs. Er þá gert ráð fyrir því, að þessi viðbót við framkvæmd fræðsluskyldunnar sé háð sömu takmörkunum og nú gilda um framkvæmd fræðsluskyldunnar til 14 ára aldurs á hinum ýmsu stöðum, t.d. að því er varðar fjölda nemenda í aldursflokkum, lengd árlegs námstíma í hlutfalli við það skilyrði, til að fá hæfa kennara o.s.frv. Ríkisvaldið er reiðubúið til þess að greiða sinn hluta af þeim kostnaðarauka, sem af þessari lengingu fræðsluskyldunnar leiðir, þar með talin kennaralaun, húsaleiga eða lagfæringar á skólahúsnæði. Þátttaka ríkissjóðs í kostnaðinum fer eftir ákvæðum laga nr. 41 1955: a) Vegna nemenda til 13 ára aldurs eftir ákvæðum um hlutdeild í kostnaði barnafræðslu. b) Vegna nemenda 13–15 ára eftir ákvæðum um hlutdeild í kostnaði vegna gagnfræðanáms. Kostnaðinum skal skipt hlutfallslega á hvort skólastig, barnafræðslu og unglingastig, eftir tölu skólanemenda. Ríkisvaldið er reiðubúið til aðildar sinnar, strax og hlutaðeigandi skólanefnd eða fræðsluráð, að fengnu samþykki hlutaðeigandi sveitarstjórnar, æskir þess, að fræðsluskylda til 15 ára aldurs komi til framkvæmda og aðstæður til skólahaldsins eru fyrir hendi. Ef skortur er á fullnægjandi skólahúsnæði, telur ráðuneytið eðlilegt, að útvegað verði leiguhúsnæði til skólahaldsins, hið hæfasta, er völ er á, á hverjum stað, svo sem nú er gert vegna fræðsluskyldunnar til 14 ára aldurs. Ráðuneytið telur eðlilegt, að kennsla á fræðsluskyldualdri fari yfirleitt fram í einum og sama akóla, skólahúsum barnafræðslunnar, þar sem þau eru nú til og leiguhúsnæði, þar til byggðir hafa verið skólar fyrir alli skyldunámið samkv. áætlunum um sameiningu smærri skólahverfa um skóla. Á vegum ráðuneytisins er nú verið að vinna að heildaráætlunum um skólabyggingar í landinu og er gert ráð fyrir því, að röð framkvæmda fari eftir því, hvar þörfin verður brýnust hverju sinni, miðað við það fé, sem til skólabygginga er veitt af Alþingi og sveitarstjórnum. Menntmrn. æskir þess, að námsstjórar framkvæmi athugun þá, sem hér er um rætt og hafi við framkvæmd hennar samráð við ráðuneytisstjóra menntmrn., fræðslumálastjóra og fjármálaeftirlitsmann skóla. Er þess óskað, að námsstjórarnir skili álitsgerð um niðurstöður athugana sinna og till. sínum til menntmrn. svo snemma, að þær breytingar, sem þeir leggja til að gerðar verði, geti komið til framkvæmda á næsta hausti.“ - Og hér lýkur bréfinu. Í þessu bréfi kemur fram sú eindregna stefna ríkisstj. að vinna að því, að fræðsluskylda til 15 ára aldurs komi sem allra fyrst til framkvæmda um land allt. Námsstjórarnir hafa umboð til þess að tjá hlutaðeigandi skólanefndum eða fræðsluráðum, að ríkisvaldið sé reiðubúið þegar í stað til þess að greiða sinn hluta af kostnaðarauka, sem af slíkri lengingu fræðsluskyldunnar leiðir og stuðla með öllum ráðum að því, að húsnæðismálin leysist á sem hagkvæmastan hátt, miðað við aðstæður á hverjum stað. Er það eindregin von mín, að þetta átak leiði til þess, að þess verði ekki langt að bíða, að fræðsluskylda til fimmtán ára aldurs verði komin til framkvæmda um allt land. Í öðru lagi er um það spurt, hvaða ráðstafanir ríkisstj. hyggist gera til þess að bæta aðstöðu unglinga í strjálbýlinu til þess að ljúka miðskólanámi í heimahéraði. Ég tel nauðsynlegt að bæta aðstöðu unglinga til þess að ljúka miðskólanámi í heimahéraði frá því, sem nú er. Nauðsynlegt er þó að gera sér grein fyrir því, að meiri erfiðleikar eru á því að halda uppi unglingafræðslu í strjálbýlinu en barnafræðslu. Ég gat þess áðan, að í þeim 138 skólahverfum, þar sem fræðsluskylda er nú aðeins til 14 ára aldurs, sé nemendafjöldi í hverjum árgangi um 680 eða aðeins tæplega 5 að meðaltali í hverju skólahverfi. Það er til, að enginn nemandi sé í skólahverfi á 15. aldursári og tala þeirra getur farið upp í 20, en til þess að unglingar hljóti viðhlítandi kennslu, er æskilegt, að hver árgangur sé sérstök kennslueining. Tölurnar, sem ég var að nefna, benda þó eindregið til þess, að auðvitað sé ógerningur að halda uppi unglingakennslu í hverju barnaskólastigshverfi fyrir sig. Þess vegna verður að leggja á það megináherzlu að sameina akólahverfi á unglinga- og gagnfræðastiginu og er eðlilegast, að ráðstafanir séu gerðar til þess í beinu sambandi við þær ráðstafanir, sem nú er verið að gera til þess, að fræðsluskylda verði framkvæmd til 15 ára aldurs um land allt. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að talsvert mun létta á héraðsskólunum, ef skyldunámi unglinga lyki að mestu eða öllu leyti í öðrum skólum, eins og stefnt er að varðandi framkvæmd skólaskyldunnar fram til 15 ára aldurs. Með því móti gætu héraðsskólarnir tekið við fleiri nemendum til miðskólaprófs. Þá er og athugandi að reisa heimavistir við einhverja þá miðskóla, sem þegar eru starfandi, svo sem gert hefur verið í Stykkishólmi. Komið hefur til tals, að reist verði heimavist við miðskólann á Sauðárkróki, og er þá fyrirhuga, að nemendur úr Skagafirði geti lokið miðskólaprófi á Sauðárkróki. Það hefur og komi til greina, að sami háttur verði hafður á í Dalvík. Enn fremur má geta þess, að þegar hafa borizt óskir um, að starfræktar verði miðskóladeildir við unglingaskólana í Ólafsvík, á Egilsstöðum, Seyðisfirði og Höfn í Hornafirði næsta skólaár, en á þessum stöðum hafa að undanförnu verið 2 ára unglingaskólar. Á fleiri stöðum mun vera stefnt að þessu, eftir því sem aðstæður leyfa. Ríkisvaldið mun gera allt, sem í þess valdi stendur, til þess að hraða því, að miðskóladeildum verði sem víðast komið á og sem fyrst. Nauðsynlegt er þó, að fylgt sé vandlega saminni og fyrirfram gerðri áætlun um þessi efni. Þess vegna lýk ég þess svari mínu með því að láta þess getið, að um nokkurt skeið undanfarið hefur Efnahagsstofnunin samkv. beiðni menntmrn. unnið að mjög ýtarlegri framkvæmdaáætlun um skólabyggingar á næstu árum og er hún gerð á grundvelli athugunar á þörfinni fyrir skólahúsnæði og athugun á því, hvernig hagkvæmast muni vera að haga byggingarframkvæmdum til þess að fullnægja þeirri þörf. Er þessari framkvæmdaáætlun einmitt að verða lokið núna þessa dagana og hef ég vonað, að unnt mundi verða að byrja að vinna samkv. henni við skólabyggingaframkvæmdir samkv. fjárlögum á þessu ári, en hún ætti síðan að verða fjárveitingavaldinu til mikillar og góðrar leiðbeiningar um fjárveitingar í fjárl. á næstu árum, auk þess sem fé, sem ríki og sveitarfélög veita til þessara mála, ætti að geta nýtzt miklu betur, ef fylgt er slíkri samræmdri áætlun. Eitt brýnasta verkefni á sviði skólabygginga er, að byggingartími einstakra skólamannvirkja sé styttur mjög frá því, sem, átt hefur sér stað undanfarið, auk þess sem vanda þarf betur röð framkvæmdanna en átt hefur sér stað. Þá er og mjög nauðsynlegt að gera alla skiptingu byggingarkostnaða milli ríkis og sveitarfélaga og yfirleitt öll reikningsskil þessara aðila í sambandi við byggingu skólahúsa og greiðslu rekstrarkostnaðar skólanna miklu einfaldari en nú á sér stað. Þess vegna hef ég efnt til þess, að lög um greiðslu skólakostnaðar, sem eru frá árinu 1955, verði endurskoðuð og hefur menntmrn. skipað nefnd embættismanna til að vinna það verk. Vona ég, að sú nefnd geti lokið störfum í sumar, þannig að hægt verði að leggja frv. um nýja skólakostnaðarlöggjöf fyrir næsta Alþingi.

Fyrirspyrjandi (Magnús Jónsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þær fróðlegu upplýsingar, sem hann hefur gefið og vissulega draga upp ljósa mynd af því viðfangsefni, sem hér er við að fást, að því marki, sem þær ná, en eins og hann sagði, vantar enn þá töluvert inn í þessa mynd. Ég tel, að það sé mjög þakkarvert að hafa safnað þeim upplýsingum varðandi skyldunámið og aðstöðu unglinga til að ljúka því í heimahéraði, sem gert hefur verið og að þeirri athugun eigi að ljúka. Mér þykir ánægjuefni að fá yfirlýsingu ríkisstj. um það, að nú þegar sé ríkisstj. reiðubúin til þess að greiða fyrir því að því marki, sem henni er skylt lögum samkvæmt, að allir unglingar geti notið þeirrar aðstöðu að ljúka skyldunámi í sínu heimahéraði og ríkisstj. sé reiðubúin til þess að greiða þann kostnað, sem af því leiðir, að þeim hluta, sem henni er skylt lögum samkvæmt. Og ég er hæstv. ráðh. alveg sammála um það að, að því beri að stefna, annars vegar, að skyldunám verði alls staðar að 15 ára aldri og hins vegar, að hægt sé að ljúka skyldunámi til 15 ára aldurs í þeim sama skóla og barnaskólanámið er stundað og því sé það eðlileg stefna og sjálfsögð að vinna að því með öllu móti, sem við vitum að sums staðar hefur mætt nokkurri andstöðu í bili a.m.k., að reistir verði myndarlegir skólar, heimavistarskólar, fyrir stærri einingar eða fleiri hreppa saman og þannig tryggð aðstaða til þess, að hægt sé að ljúka þar skyldunáminu. Og það má gera ráð fyrir, að jafnvel í sumum tilfellum kynnu slíkar skólabyggingar að geta lagt grundvöll að því, að þar væri einnig hægt að reka miðskólanám. Mér sýnist því eftir þessum upplýsingum að dæma, að þess megi vænta, að varðandi skyldunámið verði unnið að því með öllum ráðum og á það lögð áherzla af ríkisstj. hálfu, að námsstjórar vinni að því hver á sínum stað, að framkvæmdir komist í það horf, að skyldunámi verði lokið í heimahéraði, svo sem lög gera ráð fyrir. En það er að sjálfsögðu frumatriði, að hægt sé að uppfylla kröfur fræðslulaga að þessu leyti. Varðandi miðskólana er það vitanlega rétt hjá hæstv. ráðh., að þar er um töluvert meira vandamál að ræða. Í mörgum héruðum eru miðskólar, annars vegar héraðsskólar svo kallaðir og aðrir miðskólar eða gagnfræðaskólar og það er auðvitað rétt, að það er ekki hægt að ætlast til, að þessir skólar séu jafnvíða og jafnmargir og skyldunámsskólarnir. En ég held, að það hljóti að vera okkur öllum ljóst að, að því beri að stefna, að a.m.k. sé hægt innan hverrar sýslu að ljúka miðskólanámi fyrir alla þá unglinga, sem þess óska í því héraði og að því beri að stefna. Það er auðvitað rétt að, að þessu verður að vinna eftir áætlun og því er fsp. okkar orðuð varðandi þennan seinni lið þannig að spyrjast fyrir um, hvað ríkisstj. hyggist gera í þessu efni, því að það er öllum áreiðanlega ljóst, að þetta verður ekki gert í einu átaki, heldur verður að þessu að vinna. En það ber brýna nauðsyn til þess að, að þessu verði unnið sem skjótast og með sem markvissustum hætti, þannig að komið verði í veg fyrir þau vandræði, sem af því hlýtur að leiða fyrir þau héruð, þar sem aðstaða er ekki fyrir hendi til þess að ljúka miðskólanáminu. Í þessu sambandi er mjög mikilvægt, að fengin verði ákveðin niðurstaða varðandi kostnaðarskiptingu, því að ég tel það fullkomlega eðlilegt, að höfð sé þar hliðsjón af aðstöðu héraðanna og mismunandi kröfur gerðar í þessu efni, hvort um er að ræða hin þéttbýlli héruð eða stærri bæjarfélög eða strjálbýlli héruð, sem efnahagslega eiga erfiðara um vik. Ég vék áðan að héraðsskólunum, sem voru nokkrir teknir alveg yfir á herðar ríkisins. Að vísu höfðu héruðin lagt fram sinn hlut til að byggja þessa skóla á sínum tíma, en með þessu sýnist hafa verið mörkuð sú stefna, að eðlilegt sé, að skólar í strjálbýlinu njóti betri kjara, en þéttbýlisskólarnir að þessu leyti og vil ég mega vænta þess, að einmitt þetta sjónarmið verði haft í huga við þá endurskoðun á skólabyggingarkostnaði og skiptingu hans, sem ráðh. minntist hér á. Við höfum heyrt nýlega, að það sé gert ráð fyrir því, að nú séu um 30% þjóðarinnar, sem séu á skólabekk og við sjáum af þessu, hvílíkt geysilegt vandamál er hér við að glíma. Skólabyggingamálin og kennslumálin í heild eru geysi þungur baggi á okkar litlu þjóð. En ég held, að það muni vera öllum ljóst, að hér er um svo stórkostlegt atriði að ræða miðað við þá menningar- og tæknitíma, sem við lifum á, að það verði með öllum ráðum að beita þeirri orku, sem þjóðfélagið hefur yfir að ráða, til þess að við drögumst ekki aftur úr öðrum þjóðum að þessu leyti. Það hefur verið okkar stolt og einn grundvöllurinn að okkar tilveru, að við getum byggt hér upp menningarþjóðfélag, sem sé þess umkomið að veita æsku sinni þá menntun, sem tímarnir gera kröfu til. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingar hans og jafnframt vænta þess, að áfram verði haldið af fullum krafti á grundvelli þeirra athugana, sem hann hefur lýst yfir, að séu þegar hafnar.



Herra forseti. Það er náttúrlega engum efa bundið, að mikil verkefni bíða okkar í skólamálum dreifbýlisins. Það hefur því miður allt of lengi dregizt að gera ráðstafanir til þess að framfylgja fræðsluskyldunni í sveitunum, þannig að munur á skólagöngu sveitabarna og kaupstaðarbarna er óhæfilega mikill. Að vísu eru ýmis vandkvæði á því að koma að öllu leyti sama skólafyrirkomulagi á í sveitum og kaupstöðum, m.a. verður því varla við komið að hafa heimangönguskóla alls staðar á landinu, þó að slíkt væri æskilegt og því verður að leggja mikla áherzlu á að hraða byggingu heimavistar barnaskóla og gera sameiningu skólahverfa að veruleika. Barnafræðslumál fjölmargra sveita verða ekki leyst með öðru móti betur. En því miður hefur orðið mjög mikill dráttur á framkvæmdum á þessu sviði og ég verð að líta á það sem forgangsverkefni í skólamálum, að úr þessu verði bætt með örari barnaskólabyggingum í sveitum og þar með meira fjármagni til þessara mála, en verið hefur undanfarin ár. Það verður að gera allt, sem unnt er, til þess að sveitabörn geti notið sambærilegrar skólagöngu og gerist í kaupstöðunum. Það er nefnilega af sú tíð, sem áður var, að hægt sé að halda uppi viðunandi heimafræðslu á sveitaheimilunum. Til þess er fámennið á heimilum of mikið, vinnutíminn of langur og fræðslukröfur bæði meiri og víðtækari, en áður var. Þess vegna er það, að sem fullkomnust skólaganga er jafnnauðsynleg í sveitum sem bæjum. Ég geri mér vonir um, að skilningur sé hvarvetna vaxandi á þessu og ég hef m. a. orðið var mikils áhuga hjá fræðsluyfirvöldum um úrbætur á þessu sviði og vænti þess, ekki sízt eftir að hafa heyrt hæstv. ráðh. tala hér áðan, að sá áhugi leiði til raunhæfra framkvæmda. En þá má ekki heldur slaka á um nauðsynleg fjárframlög, á meðan verið er að kippa þessum málum í lag. Ég vil einnig víkja að aðstöðu sveitaæskunnar til framhaldsnáms. Ég held, að misréttið í skólamálum sé sýnu meira áberandi, að því er tekur til aðstöðunnar til framhaldsnáms, til miðskóla- og gagnfræðanáms. Þar er um mjög alvarlegt misrétti að ræða, sem bitnar á unglingum dreifbýlisins. Því verður varla haggað, að svo sé, þrátt fyrir þær tölur, sem hæstv. ráðh. var að lesa hér upp áðan. Ástæðan er fyrst og fremst skortur á héraðsskólum. Þeim verður að fjölga á næstu árum, ef hægt á að vera að jafna þennan mun á aðstöðu unglinga í sveitum og sjávarþorpum annars vegar og unglinga í kaupstöðum og stærri kauptúnum hins vegar. Það er hreinn misskilningur og raunar ekkert nema kák, ef menn halda, að það sé hægt að bæta aðstöðu sveitaæskunnar á einhvern annan hátt, en þann að fjölga héraðsskólunum. Aðsóknin að héraðsskólunum sýnir og sannar, að þeim verður að fjölga, það verður að gera stórt átak til þess að fjölga héraðsskólunum og að mínu áliti þarf að byggja a. m. k. sjö nýja héraðsskóla á næstu árum, hæfilega stóra og viðráðanlega skóla fyrir þessi héruð og þá landshluta, sem nú hafa engan vísi að slíkum skólum eða engan aðgang að gagnfræðaskólum, sem það nafn sé gefandi. Það leysir ekki þennan vanda, þótt reistir verði sameinaðir barna- og unglingaskólar. Það er spor í rétta átt og sjálfsagt mál að vinna að því, að börn og unglingar geti lokið skyldunámi í sameinuðum barna og unglingaskóla, en slíkir skólar verða aldrei gagnfræðaskólar. Það verður að reisa marga fleiri gagnfræðaskóla í þágu sveitaæskunnar, þ.e.a.s. héraðsskóla með heimavist. Það þarf enginn að óttast, að slíkir skólar verði ekki sóttir. Þeir verða áreiðanlega alltaf fullsetnir, enda má geta þess, sem raunar er alkunna, að það er ekki einungis sveitafólk, sem óskar að koma börnum sínum í héraðsskóla, heldur fjöldi foreldra í kaupstöðum, sem gjarnan vildu láta börn sín ganga í héraðsskóla í sveit. Enginn héraðsskóli hefur verið byggður í landinu s.l. 16 ár eða síðan Skógaskóli tók til starfa. Þess vegna þarf stórt átak til að jafna þennan mikla halla, sem orðinn er, og verkefnið verður þeim mun erfiðara sem lengra líður. Ég hef því talið rétt, að nú þegar verði farið að vinna að undirbúningi áætlunar um fjölgun héraðsskóla á næstu árum og flyt ásamt fleiri þm. frv. til l. um sjö nýja héraðsskóla, en það má teljast lágmarksþörf, eins og nú standa sakir, að mínum dómi. En hvort þörf sé einhverra bráðabirgðaráðstafana í þessum málum, á meðan verið er að framkvæma frambúðaráætlun í héraðsskólamálum, skal ég láta ósagt, en skoðun mín er sú, að fjölga þurfi héraðsskólum í landinu um allt að því helming.