Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Í fréttum sjónvarps í vikunni kom fram að Fjármálaeftirlitið teldi brýnt að brugðist yrði við með lagasetningu svo það gæti beitt þrýstingi til að fá fram svör frá einstaklingum sem eru til rannsóknar hjá eftirlitinu. Eftirlitið sendi 1. nóvember 2005 bréf þar að lútandi til hæstv. viðskiptaráðherra en engin viðbrögð hafa komið fram við því. Fjármálaeftirlitið sendi bréfið í kjölfar þess að í haust úrskurðaði kærunefnd um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi að Fjármálaeftirlitið hefði ekki heimild samkvæmt lögum til að beita einstaklinga dagsektum ef þeir neituðu að veita eftirlitinu umbeðnar upplýsingar. Í bréfi Fjármálaeftirlitsins til ráðherra er sérstaklega getið sem tilefnis að eftirlitið hafi haft til athugunar hvort virkur eignarhluti hafi myndast í Sparisjóði Hafnarfjarðar. Um það hafa staðið miklar deilur sem rekja má til að fyrri stjórn var velt úr sessi á síðasta ári. Fjármálaeftirlitið taldi að valdatakan í sparisjóðnum kynni að hafa verið lögbrot og málinu hefur verið vísað til ríkislögreglustjóra. Eftirlitið beindi fyrirspurn vegna þessa til nokkurs fjölda aðila sem það hafði vitneskju um að tengdust viðskiptum eða eignarhaldi í Sparisjóði Hafnarfjarðar. Í bréfinu kom fram að tilteknir aðilar hefðu þráfaldlega virt að vettugi fyrirspurn Fjármálaeftirlitsins. Málið liggur því þannig að eftirlitið hefur takmörkuð úrræði til að rækja þá skyldu sem því er falið, að hafa eftirlit með virkum eignarhlutum í fjármálafyrirtækjum. Orðrétt segir í bréfi þess til ráðherra: „Þrátt fyrir ótvíræða lagaskyldu til upplýsingagjafar er mönnum frjálst að gefa Fjármálaeftirlitinu langt nef og hunsa að gefa þeim upplýsingar við rannsókn mála því eftirlitið hefur engin úrræði til að fylgja upplýsingunum eftir.“ Fjármálaeftirlitið segir að heimildir þess til að hafa nauðsynlegt eftirlit með virkum eignarhlutum á fjármálamarkaði sé í uppnámi. Hið sama gildir um lög um vátryggingastarfsemi, lífeyrissjóði og verðbréfaviðskipti. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvernig hann ætli að bregðast við þessari beiðni Fjármálaeftirlitsins. Megum við eiga von á því á næstu dögum að fá fram frumvarp sem veitir eftirlitinu þær heimildir sem kallað hefur verið eftir? Ég minni á að Fjármálaeftirlitið hefur óskað tafarlausra viðbragða í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Þannig er að stjórnarformaður Fjármálaeftirlitsins, Stefán Svavarsson, dósent við Háskólann í Reykjavík, gerði bréfi eftirlitsins til ráðuneytisins ágætlega skil í ræðu sinni á ársfundi stofnunarinnar sem haldinn var í nóvember. Ræða formannsins hefur verið aðgengileg á heimasíðu Fjármálaeftirlitsins síðan, auk þess sem umfjöllun formannsins um niðurstöður kærunefndar voru gerð skil í fjölmiðlum. Það að Fjármálaeftirlitið skuli hafa sent ráðuneytinu erindi um áhyggjur sínar af því að geta ekki skotið niðurstöðum kærunefndar til frekari umfjöllunar dómstóla hefur því verið opinbert mál um nokkra hríð. Ég tel ekki ástæðu til að fara yfir bréf Fjármálaeftirlitsins enda hefur verið gerð grein fyrir því. Hins vegar vil ég láta þess getið sem ekki hefur komið fram opinberlega áður að síðastliðið haust var hafin í viðskiptaráðuneytinu vinna við frumvarpssmíð sem hefur það að markmiði að styrkja eftirlitsheimildir Fjármálaeftirlitsins. Við þá vinnu hefur m.a. verið farið yfir úrskurði kærunefndar, ekki aðeins þann sem varð tilefni bréf Fjármálaeftirlitsins, m.a. til að komast að því hvar kærunefnd teldi að eftirlitsheimildirnar væru ekki nægilega skýrar. Ákvæði um dagsektir og stjórnvaldssektir koma þar til skoðunar ásamt öðrum úrræðum sem Fjármálaeftirlitið telur sig þurfa að hafa. Vinna við það er langt komin og sérfræðingar ráðuneytisins hafa sagt mér að líkur séu á að hægt sé að leggja fram frumvarp í framhaldi af því á vorþingi. Ég vonast svo sannarlega til þess að svo verði og það verði afgreitt fyrir vorið.

Frú forseti. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum haft áhyggjur af veikri stöðu Fjármálaeftirlitsins. Það hefur eiginlega heyrt beint undir viðskiptaráðherra. Viðskiptaráðherra er líka ráðherra bankamála og stóð fyrir einkavæðingu og sölu bankanna, sem Fjármálaeftirlitið átti að hafa eftirlit með þótt það heyrði undir sama ráðherra. Við höfum því lagt til á Alþingi að kannað verði hvort ekki sé réttast að færa Fjármálaeftirlitið undir Alþingi þannig að sjálfstæði þess verði tryggt frá framkvæmdarvaldinu. Ég tel það mikilvægan kost. Fjármálaeftirlitið hefur verið gagnrýnt fyrir linkind. Skemmst er að minnast þess að Bjarni Ármannsson lýsti á fundi í janúar fyrir ári áhyggjum sínum af því að Fjármálaeftirlitið nyti ekki þeirrar virðingar sem því ber og sumir markaðsaðilar, eins og hann sagði orðrétt, með leyfi forseta: „... færu oft inn á grá svæði, og það jafnvel viljandi.“ Þetta sagði einn aðalbankastjóri landsins um stöðu Fjármálaeftirlitsins. Við hefðum dæmi um að ef einstakir forstöðumenn hafa ætlað að sýna sjálfstæði í störfum þá hafi stofnanir verið lagðar niður, þeim sagt upp eða látnir hætta, dæmi um þetta eru Þjóðhagsstofnun og Samkeppnisstofnun. Þá er spurningin: Hvaða viðbrögð ætlar hæstv. viðskiptaráðherra að sýna Fjármálaeftirlitinu þegar það reynir að reka af sér slyðruorðið, standa undir nafni og sinna þeirri eftirlitsskyldu sem því er falin samkvæmt lögum? Ætlar viðskiptaráðherra að standa við bakið á Fjármálaeftirlitinu, veita því nægar heimildir og stuðning til að hafa nauðsynlegt eftirlit með fjármálamarkaðnum og veita honum aðhald sem allir telja þarft? Þetta er afar brýnt frú forseti. Ætlar hæstv. ráðherra kannski bara að láta nýráðinn forstöðumann Fjármálaeftirlitsins, sem reynir að reka slyðruorðið af því embætti, hætta fyrir að ætla að sýna sjálfstæði í vinnubrögðum? Eða ætlar hann að bakka hann upp?

Virðulegur forseti. Nú er það þannig að ég studdi ekki lög um sparisjóði sem sett voru fyrir tveimur þingum. Ég tel raunar erfitt að halda þeim sem eigendum fyrir utan hið almenna viðskiptabankakerfi. Það breytir ekki því að hér voru sett lög um sparisjóði. Það er mikilvægt að þau lög séu virt og þeim sé framfylgt. Það er óþolandi staða fyrir Fjármálaeftirlitið að eiga að framfylgja lögum frá Alþingi án þess að hafa til þess viðunandi tæki. Það er óviðunandi að viðskiptaráðherra taki ekki af öll tvímæli um að við fáum a.m.k. í vetur frumvarp þessa efnis og segi aðeins að það séu líkur á því. Hér er ekki eftir neinu að bíða. Það tók ekki mörg missiri eða ár að leggja fram sparisjóðafrumvarpið á sínum tíma. En þegar Fjármálaeftirlitið kallar eftir tækjum til að fylgja lögunum fram þá er mikilvægt að skilaboð Alþingis séu skýr og það fái fljótt og vel þau tæki sem það þarf á að halda til að halda uppi aga á fjármálamarkaði. Óvíða í íslensku samfélagi er eins mikilvægt að skilaboðin séu skýr og á fjármálamarkaði og í þeim reglum sem um hann gilda. Það er líka óþolandi aðstaða fyrir Fjármálaeftirlitið að það borgi sig í öllum tilfellum að áfrýja ákvörðunum þess. Sá sem áfrýjar til úrskurðarnefndar hefur engu að tapa. Málið fer aldrei fyrir dómstóla en ef hann er svo heppinn að vinna þá kemst Fjármálaeftirlitið ekki lengra með málið. Það hlýtur að draga alla vinnslu mála mjög á langinn og gera þetta mikilvæga eftirlit óskilvirkt. Ég hvet því hæstv. viðskiptaráðherra til að lýsa því yfir afdráttarlaust að frumvarp um Fjármálaeftirlitið og tæki þess komi fram á þessu þingi. Það hlýtur að eiga greiða leið í þingsölum og fá málefnalega og skjóta umfjöllun.

Hæstv. forseti. Nú er það svo að margir stóðu í þeirri trú að Fjármálaeftirlitið hefði traust lög til að styðjast við til að sinna lögbundnum skyldum sínum. Í haust kom á daginn að svo er ekki. Nú hefur stofnunin óskað eftir því að ríkisstjórnin og Alþingi beiti sér fyrir lagabreytingum til að fá nauðsynlegar lagastoðir til að sinna hlutverki sínu. Ég verð að lýsa furðu yfir viðbrögðum hæstv. viðskiptaráðherra, að verða ekki við þeirri beiðni. Um er að ræða mjög alvarlegt mál, yfirtöku á sparisjóði sem grunur leikur á að sé saknæm. Málinu hefur verið vísað til lögreglu til umfjöllunar þar. Ég vil taka undir þær áskoranir sem hér hafa komið fram, um að ríkisstjórnin og Alþingi beiti sér hið allra fyrsta fyrir því að nauðsynlegar lagabreytingar verði gerðar.

Frú forseti. Hér fer fram mjög þörf umræða. Hún snertir í raun hraða viðskiptalífsins. Það fer á ógnarhraða. Hlutir skipta um eigendur mjög hratt en á meðan fylgir stjórnsýslan ekki eftir. Fjármálaeftirlitið hefur ekki heimildir til þess að ná fram markmiðum sínum. Það er ekki hægt að una við það. Við sjáum það ekki einungis af sparisjóðsmálum. Það kom úrskurður um að yfirtökuskylda hefði myndast hjá eigendum FL Group. Þá virðist búið til eitthvert málamyndasamkomulag við einn stærsta banka þjóðarinnar Landsbanka Íslands um að hann taki yfir eigurnar að nafninu til en eftir sem áður haldi fyrri eigendur, hvort sem verður, hagnaði eða tapi af þessum bréfum. Þetta gengur auðvitað ekki svona lengur. Menn verða að taka til í þessum málum. Það er löngu tímabært.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Hæstv. ráðherra segir að verið sé að endurskoða lögin og vænta megi þess að lög verði sett um þetta í vor. Ég spyr hæstv. ráðherra: Dugir það Fjármálaeftirlitinu? Hefur hæstv. ráðherra sett sig í samband við Fjármálaeftirlitið og spurt hvort það dugi því að bíða fram á vor eftir því að slík lög taki gildi? Þeir báðu 1. nóvember um tafarlausa lagaheimild í þessu efni. Þeir eru með rannsókn í gangi vegna Sparisjóðs Hafnarfjarðar og ég spyr: Dugir það? Mér þykir ráðuneytið ansi svifaseint í þessu efni og ég spyr: Ef það er fleira undir í breytingum á þessum lögum, er þá ekki hægt að taka þennan eina þátt út úr til að Fjármálaeftirlitið fái þá lagaheimild sem þeir hafa kallað eftir? Fjármálaráðuneytið kallar ekki svo oft eftir lagaheimildum. Það hlýtur að vera brýnt þegar beðið er um tafarlausa lagaheimild í þessu efni. Fjármálaeftirlitið kallaði í fyrra líka eftir heimild til að beita stjórnvaldssektum þegar um væri að ræða markaðssvik, t.d. ef viðskipti væru með verðbréf á grundvelli innherjaupplýsinga. Ég sé ekki að ráðherrann hafi orðið við því ákalli Fjármálaeftirlitsins. Ég spyr: Er verið að endurskoða þetta í lögunum? Munum við sjá ákvæði í frumvarpi frá ráðherra um að hægt verði að beita stjórnvaldssektum þegar um er að ræða markaðssvik? Ég nefni líka ákvæði um að lengja eignarhaldstíma hlutabréfa, í þeim tilvikum sem stjórnendur fjármálafyrirtækja maka krókinn og græða hundruð milljóna á kaupum á hlutabréfum í þeim fyrirtækjum sem þeir starfa hjá, sem er auðvitað ekki annað en siðlaus fjármálagerningur. Á þessu verður að taka, m.a. með lengingu á eignarhaldstíma slíkra bréfa. Ég nefni þetta af því að ráðherrann talar um að það sé verið að endurskoða lögin. Munum við sjá þessi ákvæði í þeim lögum sem ég nefndi og hefur Fjármálaeftirlitið sæst á að bíða eftir lagasetningu fram á vor um þessi mál?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir það að hér er mikill stuðningur við Fjármálaeftirlitið. Ég held að mikilvægt sé að svo sé vegna þess að það gegnir mikilvægu hlutverki í stjórnsýslu okkar. Það hlutverk verður æ mikilvægara með þeirri öru þróun sem er á fjármálamarkaði og kaupum Íslendinga á bönkum í fjármálafyrirtækjum erlendis sem eykur enn á verkefni og skyldur hinnar mikilvægu stofnunar. En ég geri eiginlega kröfu til að hv. þingmenn hlusti þegar talað er til þeirra en mér fannst það að minnsta kosti ekki vera með hv. þm. Ögmund Jónasson þegar hann talar um að ekki eigi að verða við þessari beiðni. Það er alveg af og frá að halda því fram vegna þess að eins og kom fram í máli mínu erum við að vinna frumvarp í ráðuneytinu og höfum reyndar verið að því síðan í haust og áður en þetta bréf barst hafði sú vinna hafist. Sú vinna gengur fyrst og fremst út á að styrkja eftirlitsheimildir. Það sem kemur fram í bréfinu umrædda gerir í sjálfu sér það að verkum að fara þarf betur yfir úrskurði kærunefndarinnar því Fjármálaeftirlitið heldur því fram og telur sig hafa þessar heimildir. Hins vegar kemst úrskurðarnefndin að annarri niðurstöðu. Þetta gerir það að verkum að ráðuneytið þarf að vanda sig alveg sérstaklega í þessu máli. Ég geri mér grein fyrir að frumvarpið mun fá greiðan gang í gegnum hv. Alþingi og það er mikilvægt að finna þennan mikla stuðning. Þess verður ekki langt að bíða að frumvarpið birtist.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Siglingastofnun Íslands, nr. 6/1996, með síðari breytingum. Markmið frumvarpsins er að styrkja siglingaráð sem ráðgefandi aðila fyrir Siglingastofnun og samgönguráðuneytið með aðkomu fulltrúa samtaka skemmtibátaeigenda að ráðinu. Hlutverk siglingaráðs er m.a. að fjalla um öryggismál skipa og öryggismál sjófarenda og þykir af þeim sökum eðlilegt að samtök skemmtibátaeigenda eigi þar fulltrúa til jafns við aðra hagsmunaaðila. Hingað til hafa skemmtibátaeigendur ekki haft fulltrúa í ráðinu. Í frumvarpinu er lögð til fjölgun fulltrúa í siglingaráðinu úr ellefu í tólf. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi er gert ráð fyrir að samgönguráðherra skipi átta fulltrúa í ráðið eftir tilnefningu auk þriggja án tilnefningar. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að tilnefndir fulltrúar verði alls níu talsins og þar af einn sem hagsmunasamtök skemmtibátaeigenda komi sér saman um að tilnefna. Áfram er gert ráð fyrir að samgönguráðherra skipi þrjá fulltrúa án tilnefningar. Fyrirkomulag þetta er sett fram í samráði við fulltrúa starfandi samtaka skemmtibátaeigenda sem í dag eru alls fjögur. Ávinningur af frumvarpinu er einkum fólginn í því að standa vörð um hagsmuni fulltrúa skemmtibátaeigenda hvað varðar öryggi í siglingu. Aðild þeirra að siglingaráði kemur til með að auðvelda þeim aðkomu að ýmsum mikilvægum málum í tengslum við öryggi sjófarenda sem og skemmtibáta og auðveldar upplýsingastreymi til þeirra. Ég legg til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. samgöngunefndar.

Frú forseti. Í sjálfu sér þarf ekki að hafa mörg orð um frumvarpið. Það er afskaplega auðvelt að fjölga í siglingaráði og fá þar inn fulltrúa skemmtibátaeigenda og eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er full ástæða til þess. Ég vil því aðeins lýsa yfir stuðningi við það. Við höfum orðið vör við það á síðustu árum í kjölfar aukinnar velferðar hjá þjóðinni að hún leitar sér stöðugt að meiri og fjölbreyttari frístundaáhugamálum. Eitt af því eru skemmtisiglingar. Skemmtibátum hefur fjölgað mjög ört að undanförnu út um allt land. Þetta eru ekki neinar litlar fleytur þó sumar séu sannarlega það, svona rómantískir litlir segl- eða árabátar. En við erum líka að tala um kraftmikla báta sem fara hratt yfir og langt út og þess vegna þarf að gæta fyllsta öryggis. Því er mjög mikilvægt að raddir þeirra heyrist í siglingaráði sem vélar um siglingar í kringum landið og þess vegna lýsi ég yfir stuðningi við þetta ágæta frumvarp.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á siglingalögum, nr. 34/1985, með síðari breytingum. Frumvarp þetta er lagt fram m.a. vegna ábendinga frá siglingaráði síðasta vor. Markmið frumvarpsins er að stuðla að auknu öryggi til sjós með skýrari og víðtækari ákvæðum vegna hættulegrar hegðunar eða ástands skipstjóra eða annarra skipverja sem fara með stjórn skips. Í frumvarpinu er lagt til það nýmæli að sambærileg mörk gildi um skilgreint vínandamagn í blóði skipstjórnarmanna eða skipverja og eru í umferðarlögum. Hliðstætt ákvæði er jafnframt að finna í lögum um loftferðir. Gengið er út frá því að viðkomandi sé óhæfur til starfsins reynist vínandamagn í blóði hans vera yfir 0,5 prómill eða nemi vínandamagn í lofti sem hann andar frá sér 0,25 milligrömmum í lítra lofts. Gert er ráð fyrir að grandaleysi aðila um ástand sitt leysi hann ekki undan sök. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ákvæðin gildi um fleiri áhafnarmeðlimi en eingöngu skipstjóra eins og nú er, þ.e. skipverja eða aðra starfsmenn sem hafa með hendi starfa í skipi, stjórni skipaferðum eða veiti öryggisþjónustu vegna skipaferða. Reynist framangreindir aðilar óhæfir til að rækja starfa sinn á fullnægjandi hátt, t.d. vegna neyslu áfengis, ofskynjunarefna eða annarra örvandi eða deyfandi efna vegna sjúkdóms eða þreytu eða af öðrum orsökum, skal það varða sektum eða fangelsi. Hafi framangreindir aðilar orðið valdir að skipstrandi, árekstri eða öðru sjóslysi með yfirsjónum eða vanrækslu í starfi varðar það jafnframt sektum eða fangelsi. Þá er gert ráð fyrir því nýmæli í frumvarpinu að tilraun til stjórnunar skips geti reynst refsiverð. Slíkur áskilnaður er nauðsynlegur vegna sönnunarörðugleika undir ákveðnum kringumstæðum. Loks er í frumvarpinu byggt undir heimildir lögreglu og annarra sem með löggæsluvald fara til að taka á málum af því tagi sem hér um ræðir. Lögð er sú skylda á skipstjóra og aðra skipstjórnarmenn að gangast undir öndunarpróf að kröfu lögreglu eða annarra sem með löggæsluvald fara. Skyldan nær jafnframt til þess að hlíta kröfu sömu aðila um læknisskoðun, þar á meðal blóð- og þvagrannsókn. Lagt er til að ákvæðin gildi fyrir öll skip óháð stærð þeirra og lengd. Siglingalög gilda að öðru leyti um skráningarskyld skip, þ.e. skip yfir sex metra að lengd. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til hv. samgöngunefndar.

Frú forseti. Ég held að það sé fyllilega tímabært að flytja svona frumvarp því sagan sýnir að skipstjórnarmenn hafa lent í vandræðum vegna drykkjuskapar, stöku dæmi hafa komið upp og sum hver allalvarleg. En ég skal viðurkenna, frú forseti, að við fyrsta yfirlestur á þessu ágæta frumvarpi brá mér örlítið í brún. Ég skil þau öryggissjónarmið að sá sem ber ábyrgð á skipstjórn, farkosti, þurfi að vera allsgáður vegna þess að um mannslíf er að tefla. En við fyrsta yfirlestur sýndist mér þetta eiga við alla skipverja og leist mér nú ekki beinlínis á. Ég vil því bera fram þá fyrirspurn, til að fá alveg úr því skorið hjá hæstv. ráðherra, hvort t.d. glaðlyndur þjónn eða matreiðslusveinn á skemmtiferðaskipi sem vill kannski aðeins hýrga upp á sig í starfi sínu, hvort það mundi teljast refsivert ef yfir ákveðin mörk er farið. Eða nær þetta einungis til stjórnunarhlutans uppi í brú?

Eða kokkur á kútter frá Sandi?

Eða kokkur á kútter frá Sandi, eins og hv. formaður samgöngunefndar spyr.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ábendingu hv. þingmanns. Hér er fyrst og fremst um það að ræða að þetta fjalli um þá áhafnarmeðlimi sem fara með ábyrgðarstörf við stjórnun skipanna. Fyrst og fremst er um slíkt að ræða. Við þekkjum það að þeir sem sinna vélbúnaði og taka þátt í stjórnun skipsins eða gegna að öðru leyti ábyrgðarstörfum sem tengjast siglingum þurfa að sjálfsögðu að vera allsgáðir og mjög mikilvægt að þar bregði ekki út af. Ég tel að það geti ekki verið að þetta nái til þeirra sem sinna öðrum störfum sem tengjast ekki beint öryggisþáttum. En allra annarra aðila.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni mál sem lengi vel hefur verið í umræðunni annars staðar en meðal íslenskrar sjómannastéttar. Við þekkjum það að t.d. hjá Alþjóðaflutningaverkamannasambandinu hefur þetta mál verið mjög í brennidepli, áróður gegn hvers konar áfengisneyslu um borð í skipum. Auðvitað er full ástæða til að taka hér á með þessum hætti. Við þekkjum það eins og hv. þm. Hjálmar Árnason kom inn á varðandi skemmtiferðaskip. Ég hef einmitt rætt við Íslendinga sem hafa verið í yfirmannastöðum á skemmtiferðaskipum, að þar eru reglur mjög hreinar og beinar. Menn geta fengið sér alkóhól eða bjór á milli vakta en það er algjörlega skilyrðum háð hvernig menn eigi að bera sig að áður en þeir koma á vaktina og hversu langt má líða frá því viðkomandi neytti áfengis og þar til viðkomandi kemur á vakt, alveg nákvæmlega eins og er með flugáhafnir. Það var nú um tíma á íslenska kaupskipastólnum á árum áður að nokkuð var um það að áfengi væri haft um hönd. Það var ekki algengt meðal skipstjórnenda heldur frekar kannski annarra í áhöfn. En auðvitað getur stafað af þessu hætta og skip er þannig vinnustaður að það getur allt gerst hvort sem menn eru á vakt eða frívakt. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að þeir sem eru á frívakt séu ávallt tilbúnir til verka ef eitthvað ber að höndum. Ég tel því að frumvarpið sé mjög af hinu góða og styð það heils hugar þegar það verður tekið til umfjöllunar í hv. samgöngunefnd.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt um alþjóðareglur til að koma í veg fyrir árekstra á sjó, 1972, nr. 7 26. febrúar 1975, með síðari breytingum. Markmið frumvarpsins er að gefa ríkisstjórninni heimild til þess að staðfesta nýjar alþjóðareglur í siglingamálum. Alþjóðasiglingareglurnar hafa í rúmlega 200 ár verið höfuðreglur siglingaþjóða um stjórn og siglingu skipa á höfunum. Meginmarkmið reglnanna er að koma í veg fyrir árekstra á sjó og stuðla að betri og öruggari siglingum og þar með auknu öryggi sjófarenda við hinar margvíslegu aðstæður. Með lögum nr. 7/1975 var ríkisstjórninni fyrst heimilað að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt um alþjóðlegar reglur til að koma í veg fyrir árekstra á sjó. Samþykktin var fullgilt í apríl árið 1975 og öðlaðist gildi 15. júlí 1977. Reglurnar hafa tekið nokkrum breytingum síðan, nú síðast með lögum nr. 123 frá árinu 2001. Frumvarp þetta felur fyrst og fremst í sér endurþýðingu á gildandi alþjóðareglum í heild sinni auk þess sem settar hafa verið nokkrar nýjar reglur í samræmi við ákvæði alþjóðareglna. Siglingastofnun Íslands sá um þýðingu þessara reglna. Helstu breytingar sem frumvarpið felur í sér varða nýjar reglur um svokölluð svifför en það eru farartæki sem nýta eigin loftpúðaáhrif til þess að svífa rétt ofan við yfirborðið. Þessar nýju reglur öðluðust alþjóðlegt gildi þann 29. nóvember 2003. Með gildistöku þeirra laga sem hér eru til umfjöllunar öðlast þær lagagildi hér á landi. Ávinningur með frumvarpinu er einkum sá að lögfesta nýjar alþjóðareglur frá árinu 2003 þannig að þær öðlist lagagildi hér á landi auk þess sem ný og endurbætt þýðing á alþjóðareglum fylgir lögunum og kemur í stað fylgiskjals með lögum nr. 7/1975. Virðulegur forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til hv. samgöngunefndar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um bílaleigur, nr. 64/2000, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu er lagt til að leyfisveitingar til að reka bílaleigur færist frá samgönguráðuneytinu til Vegagerðarinnar. Samkvæmt frumvarpinu er því gert ráð fyrir að þeir sem vilja reka bílaleigur hafi starfsleyfi frá Vegagerðinni en ekki samgönguráðuneytinu. Þetta er í samræmi við grundvallarhugsun stjórnsýslulaga þar sem kveðið er á um þann rétt borgaranna að þeir geti skotið stjórnvaldsákvörðun til æðra stjórnvalds. Með því að veita undirstofnun ráðuneyta heimild til þess að ákvarða um rétt og skyldur manna, svo sem um veitingu leyfa, eftirlit með því að skilyrðum fyrir þeim sé fullnægt o.s.frv., verður þessu við komið. Þessi skipan mála er jafnframt í samræmi við þróun sem verið hefur og við þekkjum og snýr að annarri flutningastarfsemi. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að gjald fyrir útgáfu starfsleyfa hækki úr 10 þús. kr. í 25 þús. kr. Ástæða þessarar hækkunar er að reiknaður hefur verið út kostnaður við útgáfu starfsleyfa og aðra umsjón með bílaleigum og er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að gjaldið hækki þannig að það geti staðið undir þeim kostnaði enda er ekki gert ráð fyrir því í fjárlögum að Vegagerðin fái fjármuni til þess að takast á við þessi verkefni. Önnur helstu efnisatriði frumvarpsins eru að kveðið er á um að bílaleiga skuli rekin á fastri starfsstöð sem opin skal almenningi á tilgreindum tímum. Þá er einnig lögð sú skylda á bílaleigur að þær auglýsi opnunartíma á skýran og ótvíræðan hátt og skulu standa við hann. Ástæða þess er sú að talið er mikilvægt að viðskiptavinir geti náð persónulegu sambandi við þann sem skipt er við. Þá er áréttað að bílaleigu er bannað að leigja út ökutæki sem ekki er sérstaklega skráð hjá Umferðarstofu sem ökutæki sem leigt er í atvinnuskyni án ökumanns. Ástæðan fyrir þessari breytingu er að ríkara eftirlit er með ökutækjum sem leigð eru út en ökutækjum til einkanota. Loks er í frumvarpinu kveðið á um heimild fyrir bílaleigur til að leigja til lengri tíma ökutæki sem ekki hefur notið lægri vörugjalda og ökutæki þar sem 15 mánuðir eru liðnir frá nýskráningu ökutækis sem notið hefur lægri vörugjalda. Í gildandi lögum er leigutími takmarkaður við þrjá vikur að jafnaði. Talið er nauðsynlegt að breyta þessu þar sem aukin eftirspurn hefur verið eftir ökutækjum til leigu til lengri tíma en þriggja vikna og ekki er talið óeðlilegt að slíkt sé heimilað með þessu frumvarpi. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgöngunefndar.

Frú forseti. Það eru þrjú atriði sem mig langaði til þess að gera að umræðuefni hér við 1. umr. um þetta frumvarp um breytingu á lögum um bílaleigur. Það fyrsta er sú meginbreyting sem hér verður, þ.e. að færa verkefnin til Vegagerðarinnar. Nú eru færð rök fyrir því að það sé samkvæmt stjórnsýslulögum, í samræmi við þau. Ég geri ekki athugasemd við það. Ég held hins vegar að hv. samgöngunefnd eigi að staldra við og skoða hversu umfangsmikil og margbreytileg verkefni þessarar ríkisstofnunar eru orðin, miklu fleiri og meiri en að leggja vegi og byggja brýr. Það er ekki bara að Vegagerðin fái hér heimild til þess að gefa út starfsleyfin heldur hefur hún einnig eftirlitsheimild. Þó að hún geti, eins og hér kemur fram, falið faggiltum skoðunaraðilum að taka að sér þau verkefni, úthýst þeim með þeim hætti, þá er hér bæði um það að ræða að gefa út leyfin, halda skrána og hafa eftirlit með bílaleigunum. Þetta þarf að skoðast vel í nefndinni. Í öðru lagi er það hækkunin á starfsleyfinu, hækkun þess í verði. Hér virðist tækifærið notað til þess að hækka verðið á leyfinu um 150%, úr 10 þúsund í 25 þús. kr. Kann að vera að einhverjum finnist það ekki há upphæð til þess að kaupa fyrir starfsleyfi eða fá það afhent. En við skyldum þó athuga það að ekki er sjálfgefið að standa að svona mikilli verðhækkun á einu starfsleyfi bara sisvona. Í þriðja og síðasta lagi er það hér smámál. Mér sýnist vera málvilla í notkun orðsins opnunartími sem kemur fyrst fyrir í e-lið 2. gr. þar sem segir: „Opnunartími skal auglýstur ...“ Samkvæmt mínum málskilningi er opnunartími sá tími þegar eitthvað er opnað, hvort sem það er búð eða annar afgreiðslustaður, lokunartími þegar lokað er. Þess á milli er afgreiðslutími. Væntanlega munum við bara breyta þessu í hv. samgöngunefnd og tala um afgreiðslutíma.

Virðulegi forseti. Tvö atriði vekja hjá mér spurningar um þetta frumvarp. Í fyrsta lagi d-liður 2. gr. þar sem fjallað er um fasta starfsstöð bílaleigu. Þar segir, með leyfi forseta: „Bílaleiga á grundvelli starfsleyfis skal rekin á fastri starfsstöð sem opin skal almenningi á tilgreindum tíma.“ Nú starfa bílaleigur ekki einungis á einum stað, þ.e. sama bílaleigan. Hún hefur oft og tíðum margar starfsstöðvar sem dreifðar eru um landið. Á landsbyggðinni þar sem ég þekki til er gjarnan um að ræða einstakling sem hefur umboð fyrir tiltekna bílaleigu og afgreiðir gjarnan bílana heiman frá sér. Mér er þá spurn hvort þessi grein eigi líka við um þessa starfsemi, þ.e. þegar um er að ræða nokkurs konar umboð. Ef svo er ekki vil ég spyrja hvort ekki sé talin ástæða til að fjalla í einhverju máli um umboð bílaleigna. Mér er kunnugt um að svona starfsemi veldur oft og tíðum ágreiningi. Umboðsmennirnir eru gjarnan með starfsemina eða umboðið heima hjá sér, eins og ég sagði áðan, og bílunum er oft lagt við heimahús. Það veldur nágrönnunum oft erfiðleikum. Um þrengsli getur verið að ræða og síðan eykst að sjálfsögðu umferð. Stundum er verið að þrífa skítuga bíla og skolast út á götur o.s.frv. Þetta er bara augljóst mál sem ég er að segja hér frá og getur valdið ama og ónæði og jafnvel hættu í umhverfi. Í þessu frumvarpi er ekkert sem kveður á um að slík umboð þurfi nein leyfi. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort ekki sé ástæða til þess að fjalla að einhverju leyti í þessu lagafrumvarpi um umboðin eða þá að kveða skýrar á um að þetta sem hér er kallað starfsstöð eigi líka við það sem ég kalla umboð í máli mínu. Síðan er í 5. gr. talað um hámarksleigusamning fyrir bíl sem hefur notið lækkunar á vörugjöldum og þá er tíminn takmarkaður við þrjár vikur. Ég skil það og sé það í skýringunum að þessi takmörkun er sett inn vegna samkeppni sem komin er upp á milli bílaleigna og kaupleigna eða fjármögnunarfyrirtækja hins vegar. Mér er spurn hvort þrjár vikur séu ekki fullskammur tími og hvort einhver ástæða sé til þess að hafa þetta svo skamman tíma. Það er nú þannig að þegar ferðamenn koma til Íslands þá dvelja þeir sem á annað borð eru að ferðast um landið gjarnan lengi vegna þess að dýrt er að fljúga hingað. Þó það sé að vísu ódýrara í dag en það var hér á árum áður er það tiltölulega dýrt og ég get ekki séð að það breyti miklu fyrir þetta samkeppnissjónarmið sem hér er lýst hvort við setjum þessi takmörk við þrjár vikur, fjórar, fimm eða sex. Mér finnst engin ástæða til annars en að hafa þennan tíma nokkuð rúman því að þeir sem á annað borð leigja af kaupleigufyrirtækjum eða fjármögnunarfyrirtækjum eru að leigja til lengri tíma að því er ég tel. Mér finnst þetta því of skammur tími. Ég mundi leggja til að miðað væri við mánuð eða einn og hálfan mánuð. Svo finnst mér að það þurfi að skýra þetta sem ég tiltek með umboðið eða starfsstöðvarnar, litlu starfsstöðvarnar úti á landi.

Virðulegi forseti. Ég þakka ábendingar hv. þingmanna. Fyrst vil ég segja, varðandi það sem kom fram í ræðu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, að verkefni Vegagerðarinnar eru margvísleg. Þegar við vorum að semja frumvarpið veltum við því fyrir okkur hvort eitthvert annað fyrirkomulag væri betra en niðurstaðan varð þessi. Við hugleiddum hvort eðlilegt væri að Ferðamálastofa sæi um útgáfu leyfa vegna bílaleigna en það var ekki talið heppilegt. Þarna er ákveðin starfsemi í gangi hjá Vegagerðinni, svo sem eftirlit með leigubílum, eftirlit með flutningabílum, bæði fólksflutningabílum og þungaflutningabílum, þannig að þar er reynsla og þekking á þessu eftirliti. En ég tel það af hinu góða og mjög gagnlegt fyrir nefndina að fara yfir þetta atriði og kynna sér rækilega hversu umfangsmikil þessi stjórnsýslustarfsemi Vegagerðarinnar er. Það er mitt mat að við þurfum að gæta þess að dreifa stjórnsýslunni ekki út um allar koppagrundir með mjög mörgum örstofnunum. Við eigum að reyna að skipuleggja hlutina á þann veg að ákveðin verkefni falli undir stofnanir sem fást við svipuð verkefni. Hvað varðar hækkun á gjaldinu þá var farið mjög vandlega yfir það í ráðuneytinu. Okkur var alveg ljóst að þessari breytingu fylgir eftirlitsvinna sem fellur á Vegagerðina, ekki verður undan því vikist. Við teljum að ekki sé óyfirstíganlegt að greiða þessa upphæð til fimm ára og teljum það algerlega nauðsynlegt, að öðrum kosti er um að ræða skerðingu á fjárveitingum til annarra verkefna Vegagerðarinnar. Það varð því niðurstaðan að áætlaður raunkostnaður yrði innheimtur af leyfishöfum. Ég tel fullkomlega eðlilegt að nefndin kalli eftir upplýsingum og fari mjög vandlega yfir málin. Ef eitthvað kæmi upp sem gæti leitt til þess að nefndin sæi leiðir til lækkunar hefði ég ekki á móti því. Hvað varðar það sem kom fram hjá hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur þá lít ég svo á að starfsstöðvar bílaleigufyrirtækjanna, hvar sem þær eru, þurfi að uppfylla allar þær reglur sem settar eru í lögum. Það er óhjákvæmilegt því annars mundu fyrirtækin dreifa stöðvunum út um allar jarðir, vera með lítil útibú og mjög litlar starfsstöðvar til þess að losa sig við eftirlit. Sem betur fer hefur ferðamönnum fjölgað ört og þeir nota bílaleigubílana mjög mikið. Þetta er því geysilega mikilvæg starfsemi fyrir ferðaþjónustuna. Tekin var ákvörðun um að lækka gjöld á bílaleigubílum og það hefur aukið þessa starfsemi og gert hana hagkvæmari. Rekstur bílaleigufyrirtækja hefur gengið betur og það er meira öryggi fyrir ferðamenn að eiga í viðskiptum við þau. Hvað varðar þriggja vikna markið þá er það einungis spurning um að hafa hlutina með þeim hætti að ríkissjóður missi málið ekki í þann farveg að fjölskyldur landsins skipti á milli sín bílaleigubílunum og ríkissjóður verði af öllum tekjum af innflutningsgjöldum. Mjög fáir ferðamenn eru hér lengur en þrjár vikur að því er talið er. En þetta er eitt af því sem ég tel að nefndin eigi að fara vandlega yfir og skoða hvort þetta sé hið eðlilega mark. Ég hef ekkert á móti því. En vegna þess að verið er að fella niður gjöldin eru þessi mörk sett. Engu að síður er opnað á að bílaleigurnar geti þjónað einstaklingum og fjölskyldum með útleigu á bílum vegna sérstakra aðstæðna, t.d. ef bílar bila o.s.frv. Það sé útleigustarfsemi með bíla sem ekki hafa notið niðurfellingar gjalda og þá leiga til lengri tíma. Þetta eru þau atriði sem ég taldi eðlilegt að kæmu fram en að öðru leyti þakka ég fyrir þær ábendingar sem hér hafa komið fram og tel að nefndin taki þær upp.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort farið hafi verið yfir lög um opinberar eftirlitsreglur við samningu þessa frumvarps, hvort þess hafi verið gætt að ekki væri tvíverknaður hvað varðar eftirlitið. Mér heyrðist vera ákveðinn misskilningur í umræðunni t.d. hvað varðar eftirlit með ónæði af starfsstöðvum, hvort því eftirliti væri að einhverju leyti framfylgt með þessum reglum, hvort Vegagerðin eigi að fara að sjá um þessar starfsstöðvar eða hvort það sé eingöngu bundið við höfuðstöðvar. En það eftirlit á samkvæmt reglugerð nr. 785/1999 að fara fram og eiga viðkomandi sveitarfélög að framfylgja því að bónstöðvar og bílaleigur og annað þess háttar valdi ekki íbúum í nágrenni ónæði. Ég tel vert að skoða hvort verið sé að búa til enn eitt eftirlitið. Við höfum eftirlit með bílum sem skoðanastofur fara með og svokallað bifreiðaeftirlit. Einnig er eftirlit á vegum sveitarfélaga með starfsstöðvunum. Menn verða því að gæta þess að íþyngja atvinnurekstrinum ekki enn meira, t.d. með því að hækka gjöldin eins og hefur komið fram í umræðum með þessu frumvarpi. Það á einmitt að nota tækifærið og skoða þetta frumvarp með hliðsjón af lögum um opinberar eftirlitsreglur sem ég veit ekki betur en séu í gildi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innlegg hans. Hann þekkir vel eftirlitsiðnaðinn, hefur starfað í honum, þannig að ábendingar úr þeirri átt eru vel þegnar. En til að taka af allan vafa var frumvarpið lagt fyrir nefnd um opinberar eftirlitsreglur og engar athugasemdir gerðar við það. Það er ekki verið að auka eftirlitið út af fyrir sig, það verður væntanlega skilvirkara. Það verður bara að segjast eins og er að ráðuneytið hefur ekki haft þann möguleika sem Vegagerðin hefur til að sinna þessu eftirliti. Hvað varðar eftirlit með starfseminni og staðsetningu slíkra starfsstöðva þá er það sveitarstjórna að gefa út leyfi til að reka slíkar starfsstöðvar. Ég lít svo á að það sé verkefni sveitarfélaga að sjá til þess að þær séu ekki staðsettar þannig að óforsvaranlegt ónæði hljótist af. Ég tek undir með hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni að við þurfum að hafa hemil á útþenslu eftirlitsstarfseminnar. Það skiptir okkur máli að hafa hana vel skipulagða og í hófi alla. En það er engu að síður nauðsynlegt að starfsemin sæti reglum og fylgst sé með því að þær reglur séu haldnar. Það ágæta fólk sem kemur til landsins verður að vera öruggt um að það sé að skipta við bílaleigur sem fara að öllum öryggisreglum. Það er mergurinn málsins.

Frú forseti. Margar athyglisverðar ábendingar hafa komið fram og að sjálfsögðu verða þær skoðaðar í samgöngunefnd. Áður hefur verið rætt um þann þátt ferðamála í samgöngunefnd sem snýr að bílaleigubílum og hvað það hefur færst í vöxt að erlendir ferðamenn taki bílaleigubíla og ferðist þannig um landið. Mig minnir að einhvers staðar hafi komið fram að rúmlega 60% ferðamanna sem stoppa hér um einhvern tíma taki bílaleigubíl frekar en að ferðast í hópbifreiðum. Það skiptir því verulegu máli, eins og hæstv. samgönguráðherra kom hér inn á, að fyllsta öryggis sé gætt. Jafnframt þurfum við að gæta þess, eins og kom fram hjá ræðumanni hér áðan, að ekki verði komið á fót eftirliti með eftirlitinu. En það er engu að síður mjög nauðsynlegt að vel sé að verki staðið varðandi öryggisþáttinn. En ákveðið vandamál getur komið upp hvað snertir íbúana eins og kom fram í máli hæstv. samgönguráðherra og í máli hv. þm. Önnu Kristínar Gunnarsdóttur um þann vanda sem skapast ef útstöðvar eða starfsstöðvar stærri bílaleigna eru í minni plássum. Að mörgu er að hyggja í því. En fyrst og fremst fagna ég frumvarpinu og einmitt því hve þungt öryggisþátturinn vegur. Eins og við vitum eru einbreiðar brýr allt of margar á þjóðvegi nr. 1 og of margir malarvegir þar sem erlendir ferðamenn þekkja lítt til. Því hefur verið mætt með ágætri útgáfu bókar Slysavarnafélagsins Landsbjargar þar sem ferðamönnum er veitt nokkuð góð tilsögn og varað við fjölmörgum hættum sem fylgja akstri á þjóðvegum og öðrum vegum landsins, sérstaklega þá malarvegum. En þetta er, eins og ég sagði áðan, hið besta mál þar sem mikil áhersla er lögð á öryggisþáttinn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hafnir, nr. 61/2003. Markmiðið með breytingunni er að auðvelda aðlögun hafna að nýjum hafnalögum. Hafnalögin gera ráð fyrir breytingum og styrkjum til hafna þegar á árinu 2007, samanber bráðabirgðaákvæði með þeim. Margt mælir hins vegar með því að gildistími bráðabirgðaákvæðisins verði framlengdur hvað þetta varðar. Fjárútlát ríkisins munu þó ekki verða umfram það sem núgildandi áætlanir í ríkisfjármálum gera ráð fyrir því miðað er við ákveðin skilyrði fyrir breytingu á ákvæðinu. Skilyrðin eru tvenns konar. Annars vegar að hafnarframkvæmdum sem þegar hafa verið ákveðnar verði frestað frá árinu 2005–2006 til áranna 2007–2008. Þegar hefur verið ákveðið að fresta framkvæmdum fyrir 200 millj. kr. sem fyrirhugaðar voru á árunum 2006 til ársins 2007. Breytingin kæmi sér vel fyrir bæði efnahagslífið sem heild, hefði æskileg áhrif á þá þenslu sem nú er, og einnig fyrir hafnir sem eiga erfitt með að fá verktaka til starfa af sömu ástæðu. Einnig er rétt að geta þess að þetta er að sjálfsögðu gert í góðri samvinnu við hafnarstjórnir. Þær hafa óskað eftir að í vissum tilvikum verði hægt á framkvæmdum vegna mikillar þenslu á markaði. Hins vegar verði leyfilegt að beita ákvæði með hliðsjón af jafnsetningu hafna, þ.e. þær breytingar sem ákveðnar voru með hafnalögum, nr. 61/2003, komi með sem líkustum hætti við einstakar hafnir. Forsenda þess að hægt sé að beita ákvæðinu er að við gerð samgönguáætlunar fyrir árin 2007–2010 liggi fyrir endurskoðuð áætlun um jafnsetningu hafna og þá með tilliti til staðalkrafna til viðkomandi hafnar og ástands hafnarmannvirkja. Í gildandi samgönguáætlun lúta flest jafnsetningarverkefnin að endurnýjun gamalla viðlegukanta. En sú endurnýjun sem nú á sér stað í fiskiskipaflotanum gerir ekki síður kröfur um að jafnsetning nái til dýpis í höfnum og innsiglingu. Þróunin í fiskiskipaflotanum hefur verið sú að skipin verða djúpristari og þar af leiðandi verður að taka tillit til þess. Þá má einnig nefna að í kjölfar sameiningar sveitarfélaga og breytinga á útgerðarmynstri á landsbyggðinni hafa óskir og áherslur nokkurra hafnarstjórna um endurbyggingarverkefni breyst frá því sem lagt var upp með við gerð samgönguáætlunar 2005–2008, og m.a. þess vegna þarf að endurskoða þá jafnsetningaráætlun sem fram kemur í samgönguáætlun fyrir árin 2005–2006. Í fylgiskjali 1 með frumvarpi þessu er tafla yfir framkvæmdir og áætlaða ríkisstyrki á árunum 2006–2008, miðað við að frumvarp þetta verði að lögum. Sá fyrirvari er hér gerður að taka gæti þurft tillit til breyttra óska hafnarstjórna fram að samþykkt samgönguáætlunar 2007–2010. Þannig gæti þessi framkvæmdalisti tekið einhverjum breytingum en þó ekki þannig að heildarfjárhæðir breytist. Ég tel afar mikilvægt að hv. þingmönnum sé þetta ljóst og að sjálfsögðu yrði fjallað um það í samgöngunefnd þegar þar að kæmi ef frekari breytingar yrðu gerðar á þessum framkvæmdaáformum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgöngunefndar.

Frú forseti. Hér er verið að ræða frumvarp sem felur í sér breytingu á hafnalögum sem fyrst og fremst er fólgin í að fresta og um leið að framlengja hafnahluta samgönguáætlunar. Í því samhengi er rétt að rifja upp að frá því að sú pólitíska ákvörðun var tekin að efna til samkeppni milli hafna og um leið að draga hægt og rólega úr framlögum ríkisins til þeirra þannig að hafnir verði samkeppnisfærar, en jafnframt að séð verði til að þær séu nokkuð jafnsettar áður en ríkisvaldið sleppir hönd sinni af þeim, þá má segja að sú ákvörðun hafi hlotið misjafnar undirtektir hjá hafnarstjórnarmönnum eða sveitarstjórnum sem er í sjálfu sér skiljanlegt og eðlilegt. En meginrökin sem hæstv. ráðherra flytur fyrir þessu er auðvitað hin mikla þensla sem annars vegar er í efnahagslífinu og er liður í að fresta ýmsum framkvæmdum á vegum hins opinbera og þar með að létta á ríkiskassanum. Það er þá viðleitni og eitt af framlögum ríkisvaldsins til að draga úr hinum opinberu útgjöldum meðan þenslan er hvað mest. En hins vegar held ég að það eigi ekki síður að líta á það sem hæstv. ráðherra nefndi hér. Frá því að þessi ákvörðun var tekin hefur ýmislegt gerst. Meðal annars hefur skipastóllinn verið að þróast og breytast, skip að stækka, verða djúpristari og þar fram eftir götunum. En jafnframt er ýmislegt að gerast varðandi sameiningu og samstarf hafna. Frá því að þessi ákvörðun var upphaflega tekin hafa orðið allverulegar breytingar í innviðum hafnasamlaga og hafnarmannvirkja hér á Íslandi. Þess vegna er mjög eðlilegt að taka málið til gagngerðrar endurskoðunar og rökrétt að því sé fylgt eftir með því að framlengja frestinn og taka málið upp við endurskoðun á samgönguáætlun þannig að það nái til 2010. Með öðrum orðum eru tvær meginforsendur, það er hin efnahagslega og ég hygg að flestir og allir geti verið sammála um mikilvægi þess að slá á þenslu án þess að það komi niður á mannvirkjum en ekki síður að það þurfi endurmeta stöðuna í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur í umhverfinu. En að þessu sögðu hygg ég að það hljóti að renna nokkuð hratt í gegnum hv. samgöngunefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um rannsókn sjóslysa, nr. 68/2000, með síðari breytingum. Gerðar eru þrjár breytingar á gildandi lögum um rannsókn sjóslysa. Í fyrsta lagi er ákvæði um lagalega stöðu framkvæmdastjóra rannsóknarnefndar sjóslysa breytt til samræmis við stöðu forstöðumanna rannsóknarnefndar flugslysa og stöðu forstöðumanns rannsóknarnefndar umferðarslysa, sbr. 4. gr. laga nr. 35/2004, um rannsókn flugslysa, og 4. gr. laga nr. 24/2005, um rannsóknarnefnd umferðarslysa. Jafnframt því sem þessi breyting gerir framkvæmdastjóra rannsóknarnefndar jafnsettan og hliðstæðan hinum forstöðumönnum rannsóknarnefndanna gagnvart lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er varða ábyrgð forstöðumanna á þeirri stofnun sem hann veitir forstöðu og gagnvart þeim sérstöku ákvæðum sem um embættin gilda, er með þessari breytingu gert ráð fyrir að störf nefndarinnar verði markvissari og að hún verði sjálfstæðari og þannig verði tilgangi laganna enn frekar náð. En tilgangur laganna er að koma í veg fyrir slys um borð í skipum og að auka öryggi til sjós með rannsóknum og góðri upplýsingagjöf um þær rannsóknir og tillögur í öryggisátt. Enn fremur er gert ráð fyrir að samgönguráðherra ráði til nefndarinnar aðstoðarforstöðumann sem skuli vera staðgengill forstöðumanns, t.d. vegna forfalla, leyfa eða sambærilegra atvika. Er afar mikilvægt að þarna geti verið samfella í störfum þessara aðila og því er þetta ákvæði mjög mikilvægt. Í öðru lagi eru sett inn ákvæði um lögin þar sem kveðið er á um að forstöðumaður nefndarinnar skuli jafnframt vera rannsóknarstjóri nefndarinnar og stýri rannsóknarverkefnum á vegum hennar. Hliðstæð ákvæði eru í lögum um hinar rannsóknarnefndirnar tvær. Í þriðja lagi eru ákvæði laganna um aðgang rannsóknarnefndar sjóslysa að ýmsum gögnum sem er breytt þannig að skýrt sé kveðið á um heimild nefndarinnar til aðgangs að upptökum sem eru til um borð í skipum til að auðvelda megi rannsókn sjóslysa. Sambærileg ákvæði eru í 14. gr. gildandi laga um rannsóknarnefnd flugslysa er varða loftför. Til grundvallar þessari breytingu liggur að á vegum Alþjóðasiglingastofnunarinnar (IMO) hafa verið samþykktar reglur sem bera það með sér að í öllum skipum sem eru stærri en 3.000 brúttótonn og voru smíðuð eftir 1. júlí 2002, skuli vera svokallaður VDR eða siglingariti sem svipar til „svarta kassans“ í flugvélum. Megintilgangur hans er að uppfylla öryggiskröfur stofnunarinnar, þ.e. Alþjóðasiglingastofnunarinnar, um upptöku og geymslu gagna vegna rannsókna á óhöppum á sjó. Rannsóknaraðilar erlendis hafa þegar nýtt sér þessi tæki, einkum í Bretlandi, og vegna góðrar reynslu af notkun þessa tæknibúnaðar hefur Evrópusambandi tekið ákvæði um hann upp í tilskipun, sem skiptir auðvitað miklu máli, frá 27. júní 2002, um stofnun eftirlits- og upplýsingakerfis bandalagsins um umferð á sjó. Tilskipun þessi, sem er hluti af samningi um evrópska efnahagssvæðið, var að mestu tekin upp við íslenskan rétt með setningu laga um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003. Af þessu tilefni vil ég nefna alveg sérstaklega að með lögunum um rannsóknarnefnd sjóslysa sem tóku gildi árið 2000, var unnið að umfangsmiklum breytingum á rannsóknum sjóslysa. Bæði var lagaumhverfi gjörbreytt. En auk þess var allt starfsumhverfi og allir starfshættir rannsóknarnefndarinnar teknir til gagngerrar endurskoðunar og uppstokkunar og var nefndin og starfsstöð hennar flutt út á land á árinu 2001. Þar voru og hafa verið allar götur síðan á vegum nefndarinnar og á vettvangi ágætra starfsmanna nefndarinnar innleiddar miklar breytingar. Tölvutæknin hefur að sjálfsögðu verið tekin í notkun til að auðvelda starfsemi nefndarinnar en nefndarmenn eru búsettir vítt og breitt um landið og þess vegna skiptir miklu máli að allur búnaður auðveldi þeim þetta mikilvæga starf við rannsóknir sjóslysa. Óafgreiddum málum rannsóknarnefndarinnar hefur fækkað verulega sl. fimm ár. Í árslok 2001 voru óafgreidd mál hennar 94 en í lok sl. árs voru þau 27. Á sama tíma hefur skráðum málum fjölgað úr 121 máli árið 2001 í 168 mál árið 2005. Þessa aukningu skráðra mála má rekja til átaks nefndarinnar í að fá mál til sín og einnig til góðs samstarfs við lögregluembættin í landinu. Nefndin hefur lagt á það áherslu að eiga gott samstarf við alla aðila sem að þessu koma, ekki síst lögreglu og útvegsmenn og sjómenn. Ég tel því að starf nefndarinnar hafi borið mjög góðan árangur. Það er auðvitað verkefni nefndarinnar að gera tillögur í öryggisátt á öllum sviðum sem í ljós koma að þarf að gera ef slys verður. Það er kannski ástæða til að vekja athygli á því, ekki síst fyrir hv. þingmenn sem eru í samgöngunefndinni, að nefndin heldur úti mjög öflugri heimasíðu þar sem hægt er að afla sér upplýsinga um starfsemi hennar og þær rannsóknir sem eru í gangi. Allar rannsóknarskýrslur fram til ársins 2003 eru auk þess prentaðar þar. Það er gert ráð fyrir að skýrslur fyrir árið 2005 verði tilbúnar á næstunni. Þetta eru upplýsingar sem ég taldi ástæðu til að draga saman og fá frá nefndinni því þarna hefur orðið mikil breyting á og það var rík ástæða til að standa vel að þeirri endurskipulagningu sem fór fram í kjölfar lagabreytinganna árið 2000 því allt snýst það um að auka öryggi sjófarenda. Við Íslendingar eigum áfram að leggja mikla áherslu á öryggisþætti sjómanna og það eru fjölmargir sem hafa sýnt þessu áhuga og sýnt hann í verki. Út um allt land eru slysavarnafélög sem vinna feiknalega gott starf. En rannsóknir á slysum eru hins vegar mikilvægar til að auðvelda sjómönnum og útvegsmönnum að standa þannig að málum að sem mests öryggis sé gætt um borð í skipunum. Virðulegi forseti. Ég legg til að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til hv. samgöngunefndar.

Frú forseti. Það er aðeins eitt atriði sem ég hnýt um í umræddu frumvarpi. Það er í umsögn fjármálaráðuneytisins um hvaða kostnaðarauki geti orðið af þessari breyttu tilhögun. Ég geri í sjálfu sér ekki, alla vega ekki við fyrstu sýn, neinar athugasemdir við þær breytingar sem hér er verið að leggja til. En áskil mér þó rétt til að hugsa það mál betur. Hér segir í umsögn fjármálaráðuneytis að breytingar gætu orðið, sem sagt verði frumvarpið óbreytt að lögum þá megi gera ráð fyrir að útgjöld vegna breytinga á stöðu framkvæmdastjóra nefndarinnar um rannsókn sjóslysa hækki samtals um 500 þús. til 1 millj. kr. Mig langar að spyrja hæstv. samgönguráðherra hvort hann telji þetta raunhæfa áætlun hjá fjármálaráðuneytinu, af því ef við erum að tala hér um eitt stöðugildi þá mun þessi starfsmaður ekki ná því sem við mundum nú líklega telja lágmarkslaun á Íslandi svo ekki sé talað um þann launakostnað sem til fellur. Mig langar því að inna hæstv. samgönguráðherra eftir því hvað hann telji raunhæft að áætla sem kostnaðarauka vegna þessarar ráðstöfunar af því að ég mundi halda í fljótu bragði að það lægi frekar nær fjórum millj. en hálfri til einni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu þannig að ekki sé neinn misskilningur á ferðinni. Hér er fyrst og fremst um það að ræða að þegar við tókum ákvörðun um það, með breytingum á lögum um rannsóknarnefnd flugslysa á sínum tíma, að setja forstöðumanni þeirrar rannsóknarnefndar tiltekinn ramma, þá leiddi það af sjálfu sér að við yrðum að meðhöndla forstöðumann rannsóknarnefndar sjóslysa með sama hætti. Sá kostnaður sem hér um er að ræða er fyrst og fremst munurinn á kostnaði vegna forstöðumannsins fyrir og eftir en viðbótarstarfsmaður hefur þegar verið ráðinn hjá nefndinni. Við teljum í ráðuneytinu að að öðru leyti geti starfsemin með þessum fyrirhuguðu starfsmönnum rúmast innan rammans sem við höfum fyrir nefndina og þar af leiðandi þurfi ekki frekari fjárveitingar nema viðbótarverkefni komi til.

Frú forseti. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra um mikilvægi þess að rannsóknir sjóslysa séu sem öflugastar og nefndinni búin sem best skilyrði til að inna þau verkefni af höndum á sem bestan hátt og einnig það fyrirbyggjandi starf sem ætlunin er að rannsóknarnefnd sjóslysa komi að til að fyrirbyggja slys á sjó. Undir þessi orð hæstv. ráðherra tek ég heils hugar. Það eru aðeins tvö atriði sem ég vildi spyrja hæstv. ráðherra um sem lúta meira að tæknilegum þáttum þessa frumvarps. Eins og fram kom í máli ráðherrans og kemur fram í frumvarpinu var starfandi svokallaður framkvæmdastjóri rannsóknarnefndar sjóslysa. Hér er því verið að breyta um form. Það er verið að búa til stofnun, formgera rannsóknir sjóslysa sem sérstaka stofnun með ráðningu forstöðumanns. Ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga en er það mat ráðherrans að með þessari breytingu í rannsóknarstjóra og forstöðumann sé um nýtt starf að ræða sem verði að auglýsa og ráða í að nýju eða hver er staða núverandi framkvæmdastjóra? Í öðru lagi. Er það ekki alveg á hreinu að forstöðumaðurinn mun falla undir lög um opinbera embættismenn og ráðningarkjör eins og almennir forstöðumenn ríkisstofnana búa við en ekki einhver sérákvæði um kjör. Ég vildi heyra hæstv. ráðherra lýsa afstöðu sinni til þessa.

Virðulegi forseti. Það er rétt ábending hjá hv. þingmanni að við skýrum hér stöðu stofnunarinnar sem slíkrar en áður fyrr og með eldri lögum var þetta óljósara, bæði verksviðið og líka það að formenn rannsóknarnefnda annars vegar og framkvæmdastjóri í því tilviki höfðu aðra stöðu. Ég geri ráð fyrir að með þessum breytingum verði staða forstöðumanns auglýst þannig að það verði í samræmi við lög og þær reglur sem gilda í slíkum tilvikum. Ég hef í rauninni ekki meira um það að segja á þessu stigi.

Frú forseti. Ég vildi bara vekja athygli á þessum þætti málsins því það þarf náttúrlega að huga að réttarstöðu starfsmanna þegar verið er að breyta eins og hér er verið að gera. Hér er raunar bara verið að formgera starfsemi sem er fyrir hendi, færa hana undir ákveðið form og þá þarf að huga að stöðu bæði núverandi og væntanlegra starfsmanna. Þetta mun væntanlega koma fram í hv. samgöngunefnd, þar mun þetta verða kannað. Ég lýsi líka ánægju minni með að sá skilningur minn sé réttur að forstöðumaðurinn sé ráðinn samkvæmt almennum reglum um forstöðumenn en ekki samkvæmt einhverjum sérákvæðum eins og stundum er tíðkað núorðið af hálfu ríkisstjórnarinnar að taka forstöðumenn út fyrir sviga og ráða þá á einhverjum sérkjörum öðrum en gilda almennt um forstöðumenn. Ég vona að sá skilningur minn sé réttur og þetta mál komi síðan inn til samgöngunefndar eins og gert er ráð fyrir og þar verði m.a. farið yfir þá þætti sem ég nefndi. Annars hef ég ekkert nema gott um þetta mál að segja.

Frú forseti. Ég legg fram þingsályktunartillögu um stuðning við einstæða foreldra í námi. Hún er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa starfshóp sem móti tillögur um aðgerðir til að bæta aðstöðu einstæðra foreldra í námi með fjárhagslegum og félagslegum stuðningi með það að markmiði að einstæðir foreldrar geti fylgt jafnöldrum sínum í námi á framhaldsskólastigi og stundað nám á efri skólastigum til jafns við aðra.“ Tillaga þessi var flutt á síðasta þingi af Bjarkeyju Gunnarsdóttur sem sat á þingi fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð í Norðausturkjördæmi. Tillagan var ekki útrædd en efni hennar er enn í fullu gildi og er hún því endurflutt, og er reyndar ærin ástæða til og hefur alls ekki minnkað. Þann 1. desember 2003 voru á Íslandi 11.006 einstæðar mæður og 895 einstæðir feður með börn á framfæri, eða tæplega 12 þúsund alls, og hafði þá fjölgað um tæp 400 frá árinu 2002. Hér er um gríðarstóran þjóðfélagshóp að ræða sem getur átt harla erfitt um vik þegar kemur að því að sækja sér menntun og stunda sitt nám. Ég legg því ríka áherslu á að í fyrirhuguðum starfshópi verði fulltrúi frá Félagi einstæðra foreldra. Í könnun sem gerð var af Rauða krossi Íslands árið 1994 kom í ljós að stærsti hópurinn sem stóð höllum fæti í íslensku þjóðfélagi var einstæðir foreldrar og þá helst ungar, ómenntaðar einstæðar mæður. Í kjölfar þessarar könnunar var ákveðið að koma á laggirnar námssjóði fyrir einstæða foreldra í samvinnu við Félag einstæðra foreldra. Fyrsta framlag Rauða krossins var 1 millj. kr. árið 1995 en ákveðið var að auka framlagið og ári seinna lagði Rauði krossinn 4 millj. til viðbótar í sjóðinn. Sjóðurinn var formlega settur á laggirnar árið 1996 og meginmarkmið hans var að veita styrki til einstæðra foreldra í námi eða þeirra sem hyggjast sækja starfsnámskeið. Reynslan hefur sýnt að brýn þörf er á slíkum styrkjum þar sem styttra starfsnám eða námskeið sem bæta stöðu á vinnumarkaði veita oft ekki aðgang að námslánum eða annars konar styrkjum. Nú er reyndar svo komið að fé í þessum sjóði er uppurið og út af fyrir sig má velta því fyrir sér hvort það sé hlutverk Rauða krossins að styrkja einstæða foreldra í námi. Þetta var þó afar gott framtak en menn hefðu auðvitað fagnað því ef stjórnvöld hefðu komið á einhvern hátt til móts við einstæða foreldra og lagt til fjármagn. Því miður er sjóðurinn uppurinn, úr honum var úthlutað fimm til sjö styrkjum tvisvar á ári. Styrkirnir voru ekki háir, 50–100 þús. kr. hver en margfalt fleiri sóttu hins vegar um þessa styrki. Einstæðar mæður skila sér illa í framhaldsskólanám. Einungis um þriðjungur þeirra sem eru 19 ára eða yngri stundar nám á framhaldsskólastigi, aðeins þriðjungur. Ég vil undirstrika það hversu lág tala þetta er. Ég las það á netinu í morgun, NFS birtir þar að 42.200 nemar hafi verið skráðir í framhalds- og háskólanám í landinu í haust samkvæmt tölum Hagstofunnar og hafa aldrei verið fleiri. Haustið 2005 stunda tæplega 82% nemenda nám í dagskóla, rúmlega 12% fjarnám og 6% eru í kvöldskólum. Ástæðan fyrir þessari aukningu er auðvitað að hluta til sú að æ fleiri vilja sækja sér menntun og eiga þess betur kost núna. Háskólum hefur fjölgað, nefni ég þar Háskólann á Akureyri þar sem reyndar verður að vísa frá nemendum. Þetta leiðir auðvitað hugann að því að það sé enn þá mikilvægara að fjölga einstæðum foreldrum í námi. Kostnaður við að afla sér menntunar getur hæglega orðið mörgum ofviða og þarf reyndar ekki einstæða foreldra til. Lánasjóður íslenskra námsmanna hleypur undir bagga með skólafólki upp að vissu marki en það takmarkast við háskólanám og það sérskólanám sem telst lánshæft samkvæmt reglum lánasjóðsins. Út af stendur almennt nám á framhaldsskólastigi og kemur það afar illa við einstæða foreldra sem hafa orðið að gera hlé á skólagöngu sinni vegna fjölskylduaðstæðna. Eðlilegt væri að sá starfshópur sem hér er gerð tillaga um færi vandlega yfir það hvort ekki þyrfti að breyta lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna á þann veg að námslán yrðu einnig veitt til foreldra sem eru að hefja nám á framhaldsskólastigi á nýjan leik. Mér er kunnugt um að menntamálanefnd tók þetta mál fyrir en málið fékk því miður ekki hljómgrunn þar. Fátækt er útbreitt og vaxandi vandamál og hlutskipti æ fleiri einstaklinga og fjölskyldna, m.a. þessa stóra hóps einstæðra foreldra sem getur átt mjög erfitt þegar kemur að því að sækja sér menntun og stunda nám. Vitað er að þeir sem ekki eiga þess kost að mennta sig eru líklegri en aðrir til að festast í fátækt. Það er því mikilvægt að menntakerfi framtíðarinnar bjóði upp á símenntun fyrir alla óháð efnahag. Margir einstæðir foreldrar eiga ekki annarra kosta völ en að búa í foreldrahúsum til að láta enda ná saman þótt sú leið sé ekki endilega ávísun á betri aðstæður til að sinna heimanámi. Auk þess þarf að styðja við Félag einstæðra foreldra sem rekur neyðarhúsnæði fyrir félagsmenn sína. Reyndar ber að geta þess að t.d. velferðarsvið Reykjavíkurborgar hefur hlaupið undir bagga með einstæðum foreldrum og er það vel. Grunnmenntun, þ.e. nám í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum, á að vera nemendum að kostnaðarlausu. Leikskólar eru hluti af menntakerfinu og hefur verið mótuð sérstök námskrá fyrir það skólastig. Einstæðum foreldrum er víða léttur róðurinn með lægri leikskólagjöldum en almennt tíðkast og er það vel. Hins vegar get ég nefnt það dæmi að í mínum heimabæ, á Akureyri, var þetta fellt niður þannig að nú borga allir sama gjald fyrir leikskólabörn og það er auðvitað miður. Það getur auðvitað ekki talist eðlilegt að borga skólagjöld fyrir börn á leikskólastigi, enda höfum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði lagt fram á Alþingi þingsályktunartillögu um að leikskólastigið verði einnig gjaldfrjálst. Það er aldrei að vita nema það komist til framkvæmda jafnvel í tíð þessarar ríkisstjórnar þó að ég sé ekkert sérstaklega vongóður um það, en sem betur fer er ekki svo langt þangað til að við skiptum um stjórn. Í skýrslu um fátækt, sem vinnuhópur forsætisráðherra skilaði af sér, er lagt til að tekjutengja mætti leikskólagjöld og létta þannig undir með fátæku barnafólki þar sem slíkt mundi örva fólk til sjálfshjálpar og gefa þeim kost á að stunda hvort sem er nám eða vinnu. Í þessu tilliti vega jafnréttissjónarmið þungt þar sem einstæðir foreldrar eru einn fjölmennasti hópurinn sem nýtur fjárhagsaðstoðar. Ljóst er að ef létt væri enn frekar undir með þeim varðandi leikskólagjöld mundi það skapa þeim betri tækifæri til náms eða atvinnuþátttöku. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði viljum auka fjölbreytni í skólastarfi og tryggja fullt jafnrétti til náms óháð efnahag. Mikilvægt er að horfa sérstaklega til kvenna sem ekki hafa náð að ljúka framhaldsskólanámi áður en stofnað var til fjölskyldu sem hættir til að lenda í fátæktargildru. Ef maður veltir fyrir sér aðstæðum einstæðrar móður sem hyggur á nám þá þarf hún undantekningarlaust að að sækja um styrki eða lán til að stunda það. Ekki getur hún unnið með náminu án þess að það bitni á nauðsynlegri samvinnu hennar við börn sín. Hún er samt eina fyrirvinna heimilisins og þarf að sjá sjálfri sér og börnum sínum fyrir daglegum nauðsynjum, vinna heimilisstörfin, koma börnunum í skóla og leikskóla, fara svo sjálf í skólann og á síðan eftir að sinna heimanáminu. Í þessu efni getum við tekið frændur okkar Dani okkur til fyrirmyndar. Danir styrkja nemendur beint með styrkjum. Ég veit að styrkurinn nemur ríflega 100 þús. kr. á mánuði. Danska ríkið hefur það fram yfir íslenska ríkið að bjóða þegnum sínum styrki til náms og það er líklega kominn tími til að það verði einnig skoðað hér af einhverri alvöru að a.m.k. til viðbótar við námslánin verði um styrki að ræða til þeirra sem sérstaklega þurfa á því að halda. Í skýrslu sem Gunnar Árnason gerði „Frá skóla til atvinnulífs, námsferill í framhaldsskóla“, kemur fram að 85–90% af árgangi á Norðurlöndum innritaðist í framhaldsskóla en minna hlutfall af árgangi á Íslandi hafði útskrifast en jafnaldrar þeirra á Norðurlöndum. Hlutfall þeirra sem hættu á bóknámsbrautum er hæst á Íslandi. Reikna má með því að fjölskylduaðstæður skipti þar verulegu máli. Það kemur reyndar fram í skýrslunni að búseta hafi áhrif á sókn í framhaldsskóla á Íslandi og því ber að fagna því að framhaldsskólum á landsbyggðinni hafi verið fjölgað. Í Borgarnesi er nú að taka til starfa framhaldsskóli, sem er mjög gott og þarft. Ég vona að framhaldsskóli við utanverðan Eyjafjörð rísi sem allra fyrst. Fleira kemur til en fjölskylduaðstæður. Félagslegur bakgrunnur skiptir miklu máli samkvæmt þessari rannsókn Gunnars Árnasonar og fjöldi systkina og tekjur foreldra skipta einnig máli. Þegar spurt var um ástæður brottfalls kom í ljós að barneignir og peningaleysi voru meginástæðurnar. Tölurnar tala auðvitað sínu máli. Fátækir foreldrar eiga erfiðara með að kosta nám barna sinna og eins og ég sagði þá lendir fólk við þetta oft í fátæktargildru. Það er athyglisvert að skoða skoðun ýmissa mætra manna á ástæðum fyrir mismunandi námsárangri nemenda. Um það er einnig fjallað í skýrslu Gunnars Árnasonar. Til dæmis segir Basil Bernstein að börn með mismunandi uppeldisskilyrði hafi mismunandi talanda og ástæður fyrir takmörkuðu máli leiði til lélegs námsárangurs. Hér er þó kannski ekki um slíka stéttaskiptingu að ræða en við skulum athuga að stéttaskipting í íslensku þjóðfélagi eykst. Munur á lægstu og hæstu tekjum eykst, tekjuhæstu hóparnir rjúka upp en eftir sitja þeir sem minnstar hafa tekjurnar. Þessu tengist spurning sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum spurt: Viljum við þetta norræna velferðarmódel sem við höfum miðað okkur við hingað til eða ætlum við að fara ameríska leið þar sem bilið breikkar og ekki er litið á annað en markaðslögmálin? Heimspekingurinn mikli Ivan Illich er ekki sáttur við efnahagsþróun nútímans þar sem fólk treystir á aðra, lækna, kennara, fjölmiðla o.s.frv. en ekki sjálft sig, eigin kunnáttu og hefðir. Hann segir að nám eigi að bjóðast þeim sem vilja hvenær sem er, ekki bara í æsku og á unglingsárum. Til þess að svo megi verða verðum við auðvitað að styðja það fólk til náms sem á undir högg að sækja. Við viljum öll státa af jafnrétti til náms í þjóðfélagi okkar. Það felur m.a. í sér greiðan aðgang að námi á framhalds- og háskólastigi án tillits til efnahags, búsetu og fjölskylduaðstæðna. Þess vegna tel ég þetta mál afar mikilvægt og vona að það fái skjótan framgang í þinginu, betri en á síðasta þingi þegar það dagaði uppi í nefnd. Ég treysti því að hæstv. menntamálaráðherra taki vel í málið og stofni starfshópinn hið fyrsta svo að við getum búið við raunverulegt jafnrétti á Íslandi. Menntunarmálin eru eitt af því mikilvægasta á því sviði.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að lýsa ánægju minni með þessa þingsályktunartillögu um stuðning við einstæða foreldra í námi. Ég hygg að hún sé tímabær. Það ætti að vera einfalt mál að ná um hana samstöðu í menntamálanefnd og fá hana afgreidda á þessu þingi þannig að við getum breytt aðstæðum einstæðra foreldra, sem tölurnar sýna að hér eru flestir konur, og gert þeim kleift að stunda nám frekar en hingað til hefur verið. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki hlutverk hjálparsamtaka að greiða niður nám eða gera efnaminni nemendum það kleift. Það er hlutverk ríkis og sveitarfélaga, hlutverk samfélagsins. Það sem hjálparsamtök reiða fram getur aldrei orðið annað en viðbót við það sem ríki og sveitarfélög leggja til með hverjum borgara, hverjum nemanda. Framtak Rauða kross Íslands hefur sannarlega verið góðra gjalda vert og stutt marga fram á veginn á leið til náms, til stúdentsprófs fyrst og fremst, og fyrir það ber að þakka. Hins vegar er það hlutverk ríkisins, ekki síst þegar um framhaldsskólamenntun er að ræða. Framhaldsskólamenntunin er á hendi ríkisins og því ber að sjá til að jafnrétti til náms sé í raun og sann og gildi fyrir alla landsmenn, líka einstæða foreldra. Víða í framhaldsskólum greiðir fólk, þótt það séu kannski ekki kölluð skólagjöld, mjög há innritunargjöld. Ofan á þau leggst að margir þurfa að fara langa leið í framhaldsskóla. Á hinn bóginn hefur sú góða þróun orðið að framhaldsskólum hefur fjölgað um landið allt. En síðan þarf auðvitað að hafa peninga sér til framfærslu, sér og sínum í tilviki einstæðra foreldra. Ég er þeirrar skoðunar að ekki eigi að nýta Lánasjóð íslenskra námsmanna til þessa. Lánasjóður íslenskra námsmanna er félagslegur framfærslusjóður sem tryggir jafnrétti til háskólanáms. Það er hans hlutverk og hann ber að verja sem slíkan. Hann hefur gert það að verkum að dóttir leigubílstjórans getur lokið doktorsnámi í sálfræði frá virtum erlendum háskóla, sonur verkakonunnar hefur getað orðið læknir og þannig hefur sjóðurinn aukið mannauðinn, ef þannig má að orði komast, hér á landi meira en nokkurn tíma verður hægt að telja í krónum og aurum. Ég er þeirrar skoðunar að besta leiðin til að styrkja einstæða foreldra í námi í framhaldsskóla sé einmitt að þeir fái styrki en ekki framfærslulán. Ég tel einfaldlega að það sé skylda samfélagsins að sjá til að sem allra flestir ljúki a.m.k. prófi úr framhaldsskóla og fái helst meiri menntun. Það á ekki að standa í vegi fyrir þessu unga fólki að það eigi börn á unga aldri. Þess vegna ætti það að vera hlutverk ríkisins. Þetta eru ekki mjög margir einstaklingar eins og tölurnar sýna. Við erum ekki að tala um hér tugmilljónaupphæðir. Við erum hugsanlega að tala um það að þetta fólk fái þá fjármuni í hendurnar sem gera því kleift að vera í námi og ljúka því á tilsettum tíma, verða sér úti um menntun sem sjái til þess að það geti séð sér og sínum farborða með sómasamlegum hætti.

Virðulegi forseti. Ég kem í ræðustól til að lýsa ánægju minni með þessa þingsályktunartillögu. Um leið furða ég mig á því að ekki hafi fyrir löngu verið skipaður svona starfshópur og þessi mál afgreidd. Það koma fram í ágætri greinargerð með tillögunni margar athyglisverðar upplýsingar, t.d. um fjölda einstæðra foreldra í námi. Þetta eru kannski ekki margir einstaklingar en þó fleiri en ég hugði. Ég verð að segja að það er ofboðslega ósanngjarnt að ef einhver hefur eignast barn og er einstætt foreldri skuli sá hinn sami ekki geta aflað sér þeirrar menntunar sem viðkomandi hefur áhuga á. Það er mjög óréttlátt. Mér finnst það í raun spurning um grundvallarréttindi að þessu fólki sé gert jafnhátt undir höfði og öðrum og samfélagið eigi að hlaupa undir bagga og aðstoða þetta fólk til að það geti stundað nám, bæði með fjárhagslegum og félagslegum stuðningi. Hér hefur til að mynda verið talað um leikskóla, húsnæðismál og annað þess háttar sem skiptir mjög miklu máli. Ég lýsi yfir stuðningi við þessa þingsályktunartillögu. Ég er sjálfur í menntamálanefnd og býst við því að hún verði send þangað. Ég er reyndar aðeins áheyrnarfulltrúi en ég skal ekki láta mitt eftir liggja til að reyna að veita þessu góða máli brautargengi.

Frú forseti. Ég þakka umræðurnar þótt stuttar hafi verið. Það vekur reyndar athygli mína að það eru aðeins fulltrúar stjórnarandstöðunnar sem taka til máls. Ég sakna fulltrúa stjórnarflokkanna úr menntamálanefnd í þingsalnum í dag til að ræða þetta. Ég ætla að vona að það sé ekki vegna áhugaleysis þeirra á þessu brýna máli. Ég get tekið undir að það yrði mikil stefnubreyting ef lánasjóðurinn tæki upp þá stefnu að styrkja fólk í framhaldsnámi en ekki eingöngu háskólanámi en eitthvað verður að gera. Ég held að við ættum að skoða vel t.d. það kerfi sem er í Danmörku. Talsvert fleiri einstæðir foreldrar mundu treysta sér í framhaldsnám ef einhverjir slíkir styrkir væru fyrir hendi. Ég vona sem sagt að þetta mál fái skjóta framgöngu. Það er mín einlæg ósk því að ekki veitir af að styðja við einstæða foreldra á þessu sviði.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fiskverndarsvæði við Ísland. Þessi tillaga er flutt af mér og ýmsum valinkunnum þingmönnum Samfylkingarinnar. Í tillögunni er lagt til að sjávarútvegsráðherra verði falið að setja upp net sérstakra fiskverndarsvæða við Ísland beinlínis í þeim tilgangi að ýta undir vöxt og viðgang þeirra nytjategunda sem við höfum hér við land og hafa skilað miklum verðmætum í þjóðarbúið. Það er grundvöllur þessarar tillögu að verði þessi leið valin verði veiðar á slíkum svæðum alfarið bannaðar. Einnig er lagt til að svæðin verði valin sérstaklega með tilliti til fjölbreytileika og mikilvægis fyrir klak og nýliðun tegundanna sem verndin á að beinast að. Við flutningsmenn tillögunnar leggjum jafnframt til að samhliða því að fiskverndarsvæðin verði sett á stofn verði ráðist í líffræðilega vöktun og rannsóknir á svæðunum þannig að árangurinn af verndinni verði metinn eftir 5 ár og aftur þegar 10 ár eru liðin frá stofnun svæðanna. Í framhaldi af því, frú forseti, teljum við að það væri farsælt að meta hvort fiskverndarsvæði eigi til frambúðar að verða hluti af stjórnkerfi fiskveiða. Þessi tillaga er lögð fram í því andrúmslofti að hér á Íslandi og víðar blasir það við að nytjastofnar hafa látið undan síga. Sumir hafa fallið mikið, nokkrir hafa einfaldlega hrunið. Við höfum líka séð að stórir stofnar sem miklar veiðar hafa verið úr á síðustu öldum hafa bókstaflega hrunið eins og sums staðar við Bandaríkin og í Norður-Atlantshafi. Það hafa verið uppi kenningar um það, frú forseti, að hægt væri að efla vöxt og viðgang nytjastofna með því að setja upp fiskverndarsvæði af þessu tagi. Þessar kenningar hafa verið hluti af óhefðbundinni viðleitni, óhefðbundnum kenningum um það hvernig styrkja megi stofna. Ástæðan er auðvitað sú að andspænis vaxandi fiskveiðiþunga og ofnýtingu í öllum heimshöfum hafa menn farið að leita nýrra leiða. Menn hafa m.a. farið að skoða hvort eitthvað í sögunni bendi til þess að e.t.v. sé hægt að styrkja stofna með öðrum aðferðum en þeim hávísindalegu sem svo eru kölluð á vorum dögum. Sjónir hafa þá beinst að því að frá alda öðli hafa þjóðir sums staðar, eins og t.d. við Fiji-eyjar, nýtt fiskverndarsvæði. Þar hafa veiðar á sumum svæðum alfarið verið bannaðar árhundruðum saman til þess beinlínis að skapa uppsprettu stofna og það hefur gefist vel. Á seinni árum hefur athyglin ekki síst beinst að fiskverndarsvæðum í kjölfar þess að rannsóknir á svæðum þar sem veiðar hafa verið bannaðar, stundum af öðrum ástæðum en fiskvernd, hafa sýnt að lífmassi hefur aukist verulega og fjölbreytni búsvæða sömuleiðis. Í því sambandi má t.d. nefna svæði sem hefur verið lokað vegna herstöðva - umferð hefur verið bönnuð á hafsvæðum í grennd við herstöðvar og það hefur sjálfkrafa orðið til þess að veiðar hafa verið bannaðar. Sömuleiðis er fróðlegt að rifja það upp að í grennd við Canaveralhöfða, þar sem geimskotasvæði Bandaríkjanna hefur verið síðan 1964, hefur öll umferð verið bönnuð. Í kjölfarið hófu menn rannsóknir á þeim áhrifum sem það bann hefði haft á vöxt fiskstofna sem þar voru undan skaganum. Það vakti mikla athygli þegar það kom í ljós að þar höfðu stofnar vaxið verulega, búsvæði voru vel á sig komin og nýliðun og klak miklu betri en menn höfðu átt von á. Þó að menn hafi ekki fyrr en á allra síðustu árum farið að skoða þetta rækilega þá hafa lengi verið uppi fræðilegar kenningar um að fiskverndarsvæði gætu skipt verulega miklu máli í því að tryggja viðgang og viðhald stofna. Inntak þessara kenninga er í stuttu máli það að á slíkum svæðum fjölgi einstaklingum tegundanna ört, þeir lifi lengur, verði stærri og hlutfallslega verði miklu meira í stofninum af stórum kynþroska einstaklingum. Þetta á samanlagt að leiða til þess að æxlunargeta stofnsins margfaldast. Kenningin var á þennan veg og einnig átti vernd af þessu tagi að styrkja og auka framboð á fjölbreyttum búsvæðum. Þetta átti allt saman að leiða til þess að nýliðun innan svæðanna yrði meiri en annars staðar og fyrr eða síðar átti það að leiða til þess að fiskgengd yrði meiri í grennd við svæðin, t.d. varðandi þá stofna og tegundir sem eru lítt hreyfanlegar, og síðar eftir því sem fjær dregur svæðunum í tilviki þeirra tegunda sem eru hreyfanlegri. Reynslan hefur sýnt að þetta gerist. Þéttleikinn vex mjög á svæðum sem njóta verndar eftir því sem lífmassinn byggist þar upp, einstaklingum fjölgar og þeir flytja sig út fyrir svæðin. Þeirra tegunda sem ekki eru mjög hreyfanlegar gætir fyrst og fremst í grennd við svæðin en annarra tegunda, eins og t.d. þorsks, túnfisks og ýsu, gætir stundum hundruðum kílómetra fjær. Rannsóknir sem hófust undir lok síðustu aldar hafa sýnt fram á að kenningar sem ýmsir vísindamenn hafa reifað með fræðilegum hætti án þess að geta vísað í vísindalegar rannsóknir eða gögn sér til stuðnings ganga einfaldlega upp. Það er rétt að geta þess að í nýlegri grein, sem ég sá eftir tvo vísindamenn sem tóku saman fjöldann allan af rannsóknum sem hafa verið gerðar á þessari tegund fiskverndar, var niðurstaðan sú að árangurinn af fiskverndarsvæðunum væri svo góður að ef hægt væri að ráðast í stofnun víðfeðmra fiskverndarsvæða vítt um heiminn væri hugsanlega hægt að snúa við þeirri niðursveiflu nytjastofna sem við nú horfum fram á. Nú ber að taka vara við svo jákvæðum spám, frú forseti. Ég er ekki fyllilega sannfærður um að það sé beinlínis hægt að ná svo miklum árangri en ég vil fyrir fram ekki neita því. Í öllu falli er ljóst að hér er um óhefðbundnar kenningar að ræða og óhefðbundnar aðferðir við vernd fiskstofna sem okkur ber skylda til að gefa gaum. Þegar ég fer yfir þann litteratúr sem tengist fiskifræðum tek ég eftir því að sennilega hefur engin grein fiskifræðinnar verið í jafnörum vexti á síðustu 10 árum. Ótrúlegur fjöldi greina hefur hrannast upp í virtum og merkum vísindaritum sem bendir til þess að hér sé um að ræða leið sem alla vega skiptir það miklu máli að hana beri að skoða. Með vissum hætti höfum við Íslendingar að einhverju leyti stundað vernd af þeim toga sem hér er lagt til að við tökum upp í stórum mæli. Hér hafa verið árleg tímabundin veiðibönn á svæðum sem eru álitin sérlega mikilvæg fyrir hrygningu þorsks, t.d. innarlega í Breiðafirði sem er í kjördæmi tveggja hv. þingmanna sem eru hér í salnum og hlýða á mál mitt í dag. Sömuleiðis hafa menn um langan aldur beitt tímabundnu veiðibanni á svæðum þar sem mikinn smáfisk hefur verið að finna eða þá þar sem hrygning fer fram, á svæðum sem eru talin sérstaklega mikilvæg fyrir viðgang tegunda. Ég held að frumkvæði að þessu hafi yfirleitt, a.m.k. í upphafi þessara aðferða, komið frá sjómönnum sem hafa þekkt hafsvæðin best og hafa haft tilfinningu fyrir því hve mikilvæg þau eru fyrir vöxt og viðgang viðkomandi tegunda. Þó að reynslan af þessum svæðum hafi ekki verið metin vísindalega - hugsanlega er farin af stað vinna við það núna - hefur hún verið talin það góð að fiskvernd af þessu tagi hefur verið viðhaldið. Annars staðar í heiminum hafa menn notað þessa aðferð. Ég gat í upphafi máls míns sérstaklega um dæmið frá Fiji-eyjum þar sem veiðibann á uppeldisstöðvum hefur verið notað frá alda öðli til að efla veiðar á miðum í grenndinni. Reynslan af því hefur að mati þarlendra sjómanna, og reyndar síðar að mati fiskifræðinga, verið það góð að þar eru fiskverndarsvæðin beinlínis nýtt sem hluti af stjórnkerfi fiskveiða. Ég nefndi það áðan að menn hefðu öðlast góða reynslu og orðið dálítið hissa þegar þeir fóru að skoða áhrifin á stofnana á svæðinu sem var lokað í grennd við geimskotsstöðina á Canaveralhöfða í Flórída. Það er mikilvægt að vísa til þeirrar rannsóknar því að ég held að ekkert jafnstórt svæði hafi verið lokað jafnlengi. Því hefur nú verið lokað fyrir allri umferð og veiðum í meira en fjóra áratugi. Um er að ræða næstum því 20 þúsund ferkílómetra. Fyrstu rannsóknirnar skiluðu ákaflega jákvæðum upplýsingum sem bentu til þess að þessi leið væri ótrúlega góð hvað varðar vernd stofna. Á allra síðustu árum, ekki síst eftir hrun stórra stofna á mikilvægum miðum sums staðar við Kanada, t.d. við Nýfundnaland, hafa mikil hafflæmi verið sett undir fiskvernd. Tilgangurinn hefur fyrst og fremst verið sá að byggja upp stofna sem eru samansettir af langlífum tegundum með það fyrir augum að auka fiskveiðar síðar. Vísbendingarnar sem þegar hafa komið fram - það er skammt síðan ráðist var í þetta - benda til þess að þetta sé góð aðferð til að auka þorskveiðar. Mér er sagt, án þess að ég hafi beinlínis lesið um það fræðilegar greinar, að undir það síðasta hafi komið fram með mjög afdráttarlausum hætti enn frekari vísbendingar um þetta. Árið 2002 tóku tveir vísindamenn, sem hafa einkum verið í fararbroddi þessara rannsókna og þessa straums innan fiskifræðinnar, Róbert Warner og Benjamin Halpern, saman mikið yfirlit um öll þau gögn sem þeir komust yfir um áhrif fiskverndarsvæða. Það er óhætt að segja að niðurstöðurnar voru sláandi. Þeir byggðu á niðurstöðum 112 ótengdra mælinga á áhrifum 80 mismundandi fiskverndarsvæða. Í ljós kom að á þessum svæðum var fiskurinn 91% þéttari, lífþyngdin var 192% meiri og meðalstærð og fjölbreytileiki tegundanna var 20–30% meiri. Þetta eru auðvitað sláandi tölur en það ber að ítreka að hér er einungis um að ræða tölur yfir stöðuna á verndarsvæðunum sjálfum. Kenningin gengur út á það að þegar stofnarnir byggjast upp með þessum hætti þá dreifi þeir sér víðar, bæði með því að lirfur berast vítt fyrir straumum og hrogn sömuleiðis, sviflæg hrogn, en einnig að tegundir sem eru vel hreyfanlegar flytji sig smám saman frá og verði þannig undirstaða veiða. Að þessari reynslu fenginni má halda því fram að svæði af þessu tagi geti skipt töluverðu máli og sérstaklega í því að halda uppi veiði á staðbundnum stofnum. Það hefur líka komið fram að það skiptir ekki máli þó að svæðin séu lítil. Þau hafa áhrif alls staðar í kringum sig. Þó að æskilegt væri að menn réðust í að stofna töluvert stór fiskverndarsvæði er það samt sem áður þannig að lítil svæði sem eru víða skipta máli fyrir fiskvernd og uppbyggingu fiskstofna. Frú forseti. Ég vil líka sérstaklega vekja eftirtekt á því að þessi tillaga er fullkomlega í samræmi við ýmiss konar samþykktir sem hafa verið gerðar um umhverfismál á alþjóðavísu. Það er athyglisvert að á leiðtogafundinum um sjálfbæra þróun í Jóhannesarborg árið 2002 var sérstaklega rætt um og teknar ákvarðanir um að stefna að því að stofna sem víðast verndarsvæði í hafinu. Ég held að flestir þeir sem tóku þátt í þessum hluta umræðnanna á fundinum hafi að lokum orðið á einu máli um mikilvægi þess, fyrir búsvæði hafsins, fyrir líffræðilegan fjölbreytileika og eflingu nytjastofna, að setja á laggirnar svæði af þessum toga. Það má segja að við Íslendingar höfum með vissum hætti ákveðnum skyldum að gegna til að uppfylla þessar alþjóðlegu skuldbindingar. Það var nefnilega hér í Reykjavík, á alþjóðlegum fundi sem haldinn var árið 2001 og bar yfirskriftina Ábyrgar fiskveiðar í vistkerfi sjávar, sem þessi mál voru kannski í fyrsta skipti tekin á dagskrá alþjóðasamfélagsins. Þar var samþykkt ákveðin stefna í þessum efnum sem leiðtogafundurinn í Jóhannesarborg vísaði til. Sú tillaga sem við flytjum er því í rökréttu framhaldi af alþjóðlegum skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa ekki bara tekið á sig heldur líka haft ákveðið frumkvæði að.

Frú forseti. Fyrsti flutningsmaður þeirrar þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, fór vel yfir efni tillögunnar og ástæður þess að hún er flutt á Alþingi. En eins og fram kom hjá honum snýst tillagan um að komið verði á fót fiskverndarsvæðum við Ísland. Margur gæti látið sér detta í hug að spyrja: Til hvers að tala um að setja upp fiskverndarsvæði á hafsvæðum þar sem fiskveiðar eru víðast undirstaða efnahagslífs? Margir gætu haldið að þetta tvennt mundi ganga hvort gegn öðru, að fiskveiðar og fiskvernd með fiskverndarsvæðum geti ekki farið saman. En það er öðru nær. Tæknin til veiða er alltaf að verða fullkomnari, afl þeirra skipa sem stunda veiðar hefur aukist, tæki og veiðarfæri eru betri og tækni við gerð veiðarfæra hefur þróast verulega frá því sem áður var. Menn hljóta að velta því fyrir sér hvort ekki sé nauðsynlegt fyrir fisk sem mikið er sótt í að eiga sér griðlönd sem fiskurinn getur forðað sér inn á frá mikilli sókn og átt vísan frið um lengri tíma. Ásókn í fiskstofnana hefur aukist gífurlega. Getan til að veiða hefur gert það líka. Fiskur á Íslandsmiðum fær í raun hvergi frið. Við höfum reyndar séð að svæðum hafi verið lokað og ákveðið að banna þar veiðar um tiltekinn tíma. En oftast er það í tiltölulega stuttan tíma. Hér er verið að tala um svæði á nokkuð mörgum stöðum hringinn í kringum landið þar sem veiðar yrðu bannaðar alfarið í nokkuð langan tíma meðan í ljós kæmi hvort slík svæði geti haft áhrif á að byggja upp fiskstofna og veita fiski sem mikið er sótt í frið í ákveðinn tíma. Auðvitað þýddi það að við yrðum að stunda miklar rannsóknir á því á sama tíma hvort þetta hefði áhrif eða ekki. Þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir að árangurinn af þessu yrði metinn og fylgst með á hverju ári. Menn tækju sig sérstaklega til og skoðuðu eftir fimm ár hvort þetta hefði skilað raunverulegum árangri en gæfu tilrauninni tíu ára líftíma svo sjá megi hvernig til tekst. Við höfum séð, eins og fram kom í síðustu ræðu, hver reynsla annarra er af því að gera slíkt hið sama. Sú reynsla hefur yfirleitt verið góð. Hið góða við þessa tillögu er að hér er stungið upp á leið til að auka fiskvernd og friðun á fiski sem hvorki kostar mikla peninga, orku né felur í sér áhættu fyrir veiðisvæði eða fiskstofna. Okkur hefur gengið afskaplega illa að byggja upp helstu nytjastofna okkar í kringum landið og nefni ég sem dæmi þorskstofninn. Þetta tæki í vopnabúr þeirra sem vilja með ábyrgum hætti reyna að byggja upp fiskstofna við Ísland mundi hjálpa þeim sem stýra fiskveiðum talsvert í því starfi. Eins og ég sagði áður höfum við reynslu af friðun ákveðinna svæða í stuttan tíma. Við þekkjum hið árlega hrygningarstopp fyrir Suðvesturlandi þar sem menn vernda fiskinn meðan hann hrygnir. Við þekkjum líka að ákveðnum svæðum er lokað vegna þess að smáfiskur hafi farið umfram þau mörk sem leyfilegt er í afla skipa. Þeim er lokað í stuttan tíma og fylgst með og þau opnuð aftur þegar smáfiskur hefur hopað af svæðinu eða hlutfall hans er ekki lengur yfir viðmiðunarmörkum. Í þriðja lagi þekkjum við dæmi um að tímabundið sé ákveðið að friða tiltekin svæði sérstaklega fyrir togveiðarfærum. Ég held að allir sem verið hafa á sjó hafi bæði tekið þátt í, fylgst með og frétt af því sem gerist þegar slík hólf eru opnuð aftur. Raðir af togurunum eða trollskipunum bíða á línunni þar sem hólfið byrjar eftir því að það verði opnað á ný. Yfirleitt er þar bullandi fiskirí í ákveðinn tíma eftir að hólfið er opnað aftur. Þegar búið er að skarka á því fram og aftur í ákveðinn tíma rýrnar það aftur og fiskiríið minnkar. Bátarnir tínast þá eitthvert annað. Maður veltir fyrir sér hvað mundi gerast á þessum svæðum ef við lokuðum slíkum hólfum um lengri tíma. Fiskurinn fengi þar frið til að vaxa og dafna. Eins og fram kom í ræðu Össurar Skarphéðinssonar virðist bæði lífmassi, nýliðun og ástand fisks á svona svæðum miklum mun betra en annars staðar í kring. Eftir ákveðinn tíma hlýtur fiskur að fara af verndarsvæðunum og út á þau svæði þar sem heimilt er að veiða hann og mundi þannig styrkja veiðanlegan fiskstofn í þeim tilvikum. Sumir hafa gengið svo langt að þeir vilja mynda þessi verndarsvæði með því að sökkva á þeim skipum sem ekki eru lengur í notkun. Það hefur verið gert víða í heiminum til að koma í veg fyrir að trollbátar eða togskip geti stundað veiðar á þeim svæðum. Menn hafa líka komið fyrir manngerðum steypuklumpum og slíku, hindrunum, til að búa til eða byggja upp rif í staðinn fyrir náttúruleg rif sem togarar hafa brotið niður með þungum veiðarfærum sínum. Það verður að segjast eins og er, að í flestum tilvikum virðast þessar aðferðir skila árangri. Fiski á þeim svæðum sem um er að ræða fjölgar. Þetta virðist því skipta verulegu máli til lengri tíma litið. Ég held, frú forseti, eins og ég sagði fyrr í ræðu minni, að kostnaðurinn við slíka tilraun væri hverfandi. Við grípum oft til aðgerða til að reyna að friða fisk. Við grípum oft til aðgerða til að reyna að byggja upp fiskstofna, sem hafa kannski ekki svo djúpstæðan vísindalegan grunn. Það má kannski segja að það sem hér er lagt til byggi ekki á slíkum grunni heldur. Þó má benda á nokkra staði þar sem svona aðgerðir virðast skila árangri. Það er engin áhætta í þessu fólgin. Sé eingöngu um að ræða að loka ákveðnum hólfum og friða í ákveðinn tíma þá er ekki um óafturkræf áhrif að ræða, eins og það er kallað. Við gætum hvenær sem er ákveðið að hætta við þessa tilraun, telji menn hana ekki skila nægilega miklum árangri. En við skemmum ekkert og skiljum ekkert eftir. Rannsóknir eru að sjálfsögðu undirstöðuatriði í þessu. Við verðum og eigum, miðað við ástand fiskstofnanna, að leita allra leiða, m.a. með fiskverndarsvæðum, til að reyna að byggja þá aftur til þess horfs sem áður var.

Hæstv. forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa máls. Ég tel fulla ástæðu til að huga að því sem hér er lagt til. En til að maður eigi einhverja von um að svo verði gert verður maður að vera dálítið bjartsýnn, miðað við þann hugsunarhátt sem ríkt hefur í gegnum tíðina á þessu landi. Ég tel að virðingarleysi fyrir fiskverndarsvæðum hafi verið ótrúlega mikið. Ég ætla að nefna um það dæmi. Það var lítið svæði sem menn kölluðu frímerki, fiskverndarsvæði við suðausturströnd landsins. Skipstjóri sem stundaði veiðar á þeim slóðum í áratugi sagði mér sögu þess. Hann sagði að þegar mönnum hefði ekki gengið vel í veiðitúrum sínum þá hafi þeir gjarnan komið við í námunda við þetta svæði. Þar áttu þeir nánast alltaf víst að fá einhvern fisk. Einhverjir skammsýnir menn voru sífellt að sífra um að þetta svæði yrði opnað fyrir veiðiskap. Eins og venjulega þegar búið er að lobbíera nógu lengi í ráðamönnum á Íslandi var fallist á að opna svæðið. Eftir að það var gert þýddi ekki að koma þar nálægt, sagði þessi skipstjóri mér. Þá hættu þeir nú að koma þar við í leiðinni þótt illa hefði gengið í túrnum. Þetta gjörsamlega hvarf, sá aflavottur sem þar var ævinlega til staðar. Inni á þessu svæði var fiskur og greinilegt að hann skynjaði að þar væri hann öruggur og þar myndaðist samfélag sem var mikilvægt fyrir fisk. Ekki bara á svæðinu sjálfu heldur líka í kringum það. Sjómenn hafa haft skilning á þessu. Fyrir frumkvæði sjómanna og útgerðarmanna hefur slíkt verið gert, t.d. var á sínum tíma lokað svæði innst í Breiðafirði, fyrir fjórum áratugum eða svo. Það er örugglega mikilvægt. Af hverju erum við að tala um þetta? Það er vegna þess að umgangur flota okkar um veiðislóðirnar er að okkar mati ekki nógu góður, að öllum líkindum. Við vitum að veiðarfærin sem eru notuð eru gríðarlega áhrifamikil í umhverfinu. Mér er sem ég sæi að einhvern tímann yrði hleypt upp á land slíkum græjum sem dregin eru um hafið og hafsbotninn. Ég er hræddur um að menn létu í sér heyra ef safna ætti einhvers konar lífverum á landi með græjum eins og þeim sem dregnar eru á eftir skipum í kringum landið. Það er löngu kominn tími til að menn íhugi í fullri alvöru að fram fari virkilegt umhverfismat á veiðarfærum, að menn fái ekki að fara með veiðarfæri um lífríkið nema slíkt mat liggi fyrir og menn hafi fengið leyfi fyrir þeim. Allt virðist ganga og menn telja ekki einu sinni þörf á að gá að því hvort óhætt sé að hafa trollhlerana þrettán tonn. Er óhætt að bæta endalaust við útbúnaði og græjum, gúmmíhjólum og hvað það nú heitir, á þau veiðarfæri sem notuð eru? Það mætti segja að Íslendingar séu afskaplega skammsýnir hvað varðar veiðar og umgang um lífríkið í hafinu í kringum landið. Ég held að það sé enginn ágreiningur um að við viljum hafa sem mest út úr því lífríki. En það geta verið skammsýn sjónarmið sem ráða því að útgerðarmaður vilji nota veiðarfæri sem hann veit að afkasta mikið. Hann hefur kannski ekki yfirsýn til að sjá hvað það þýðir til framtíðar. Það er ekki hægt að ætlast til þess. En stjórnvöld eiga að sjá til að rannsakað verði eins og mögulegt er hvaða áhrif veiðarfærin hafa og hvað óhætt er að gera lífríkinu. Þarna virðast stofnanir okkar hafa brugðist. Þeir sem ferðinni ráða og hafa gert í gegnum tíðina hafa hlustað á hin skammsýnu sjónarmið. Það er t.d. búið að ræða mikið meðal sjómanna, og jafnvel sumra útgerðarmanna frá því menn fóru að nota sum af þeim veiðarfærum sem notuð eru núna, t.d. flottrollin, og mótmæla því að þeim veiðarfærum sé hleypt inn í lífríkið eins og gert hefur verið. Stjórnvöld hafa ekkert gert í því máli, ekki nokkurn skapaðan hlut. Núna er loðnustofninn týndur. Það veit enginn nema að hann sé hruninn. Samt eru menn sendir með flottroll og hafa halað upp 500 tonn í einn farm af þeim fáu kvikindum sem gengin eru upp á landgrunnið. Er þetta óhætt? Eigum við að leyfa þetta? Eigum við ekki fyrst að sjá hvort eitthvað er eftir af loðnu áður en við leyfum mönnum að veiða hugsanlega síðustu kvikindin sem eftir eru? Allt lýsir þetta skammsýni. Það lýsir líka því, sem er því miður ástæðan fyrir þessu öllu, að stjórnvöld eru svo talhlýðin. Þeir sem ráða hér ferð telja sig ævinlega þurfa að sækja ráð sín og visku til þeirra sem eru í bardaganum, að reka útgerðarfyrirtæki í landinu frá degi til dags. Þeir hugsa eðlilega um sinn eigin hag, kannski framar öllu. Við getum ekki kvartað yfir því þótt þeir vilji fá að nota nýjustu græjurnar. En það er stjórnvalda að bera ábyrgð á að óhætt sé að leyfa þær. Það væri hægt að nefna ótal dæmi um hvernig stjórnvöld hafa látið hafa sig út í hinar og þessar ráðstafanir. Ýmsar ákvarðanir hafa ekki verið mjög skynsamlegar. Ég hef ekki tíma til að ræða um það núna en skal gjarnan gera það síðar. En verði þessi tillaga samþykkt þá yrði það mikilvæg vísbending um að menn ætluðu að snúa af þessari braut. Ég vona sannarlega að menn hafi nú visku til að samþykkja tillöguna sem hér er til umræðu.

Frú forseti. Ég tel þessa umræðu mjög þarfa og í rauninni mjög gott mál að menn velti fyrir sér þeim spurningum sem velt er upp í þingsályktunartillögunni. En ég er ekki endilega viss um að afraksturinn af þessum fiskverndarsvæðum verði þannig að nýting fiskstofnanna muni aukast. Ég hef vissar efasemdir um það. En það er margt jákvætt. Það sem er fyrst og fremst jákvætt við þingsályktunartillöguna er að menn spyrja gagnrýnna spurninga og horfa á lífríkið sem eina heild þar sem dýrastofnar sveiflast og eru í samhengi við hverja aðra. Þetta er allt annað sjónarhorn en er t.d. haft á Hafrannsóknastofnun. Þar er nýtingarstefnan mjög einkennileg. Þar er horft á hvern og einn fiskstofn eða fisktegund sér. Til dæmis með þorskstofninn þá taka menn alltaf 25% af ákveðnum aldri stofnsins og segja: Það á að veiða þann hluta stofnsins. Menn halda að hann vaxi bara eins og eitthvert exel-línurit upp á við ef tekið er ákveðið hlutfall af stofninum alveg óháð fæðu. Það sem er einmitt jákvætt við þessa þingsályktunartillögu er að menn horfa á lífríkið sem eina heild og velta fyrir sér innbyrðis samhengi hlutanna. Ég las skýrslu um daginn þar sem gerður var samanburður á norskum og íslenskum sjávarútvegi. Það sem var talið íslenskum sjávarútvegi mjög í óhag var að mikil sveifla var á einum helsta nytjastofni Íslands og að hann drægist saman. Það var talið honum til lasts að hann hefði dregist svo saman. En það sem var talið jákvætt í skýrslunni var að aðrir stofnar hefðu einhvern veginn vegið þessar breytingar upp. Menn horfðu sem sagt á fiskstofnana eins og eitthvert hagfræðimódel þar sem var jákvætt að fiskarnir streymdu í jafnri röð inn á færibandið en tóku ekkert tillit til líffræðinnar, ekkert tillit til þess að fiskstofnar sveiflist. En þetta er ekki eins og að fá eitthvert hráefni inn á færibandið. Við erum einfaldlega háð sveiflum í náttúrunni og það er eitt sem menn verða að fara að átta sig á. Við ræddum í gær um nýtingu Arnarfjarðar. Þar kom á daginn að fiskstofn hafði horfið, rækjustofninn, sem getur ekki synt í burtu, þrátt fyrir að farið væri að ráðleggingum Hafrannsóknastofnunar. Og það sem er svo einkennilegt við það var að þeir höfðu m.a. leyft að auka veiðar innan ársins. En allt kom fyrir ekki. Þegar menn horfa einungis á einn stofn í einu en ekki á samhengi hlutanna, þá fer illa. En í stað þess að auka veiðar á þeim tegundum sem voru að éta upp rækjuna - það var ekki gert - var ákveðið að fóðra afræningja. Þetta er náttúrlega voðalega einkennileg sýn á hlutina. Það sem kannski er gagnrýnisvert í tillögunni er að menn horfa á lífmassann, að hann sé eitthvert atriði. Það sem við eigum að horfa á sem fiskveiðiþjóð er hver afraksturinn er, hverjir vextirnir eru á höfuðstólnum. Það er ekkert vit í því að friða fisk sem ekki er að vaxa. Við höfum dæmi um það. Gerð var athugun í fyrra á því að alltaf var verið að loka svæðum, t.d. inni í Breiðafirði. Þar var fiskurinn ekkert að vaxa en hann var lítill og orðinn gamall. Í stað þess að veiða hann var öllu lokað. Það hefði verið miklu nær að horfa á nýtingu fiskstofna út frá afrakstrinum en ekki endilega hafa lífmassann sem mestan. Ég er alveg á því að það sé ekki skynsamlegt. Menn verða líka að gæta að ýmsum tilraunum sem vitnað er til, t.d. græningja sem eru einfaldlega á móti veiðum og vilja friða sem mest af hafsvæðum, friða hvali, friða hafsvæði, eru á móti veiðarfærum og finna veiðum allt til foráttu. Þess vegna ber að gjalda ákveðinn varhuga við ýmsu sem borið er á borð sem rök í þessu máli. Til dæmis má draga það mjög í efa þegar menn fá niðurstöður sem sýna bæði meiri lífmassa og eldri og stærri fiska. Hvers vegna er það? Jú, fyrir hvert þrep í lífkeðjunni tapast orka, það tapast allt að 90% af orkunni. Við það að minni fiskur er étinn af stærri tapast 90% af orkunni í litla fiskinum. Þetta eiga fiskeldismenn að vita sem hér eru í salnum, meira að segja við eldi tapast allt að 70% af orkunni. Ég er á því að þetta dæmi gangi einfaldlega ekki upp að vera bæði með eldri fiska og meiri lífmassa. Mér finnst það vera mjög vafasamt fljótt á litið og hefði þess vegna kosið að skoða það dæmi frekar. Það er eitt af því sem er gagnrýnisvert í fiskveiðistjórninni á Íslandi að menn eru alltaf að horfa á höfuðstólinn í staðinn fyrir að horfa á hvað fiskurinn er að bæta við sig. Það á landinn að taka. Það er það sem við eigum að taka en það skiptir minna máli hvort þorskstofninn sé reiknaður, vil ég segja, milljón tonn eða 500 þúsund tonn. Spurningin er um hvað hann vex. Ef vöxturinn er í lagi þá eigum við að taka það. En það skiptir minna máli akkúrat hver höfuðstóllinn er þegar verið er að ákvarða nýtingu fiskstofna. Að lokum vil ég hrósa þessari þingsályktunartillögu af því leytinu til að hér horfa menn gagnrýnum augum á það fiskveiðistjórnarkerfi sem hefur lagt landsbyggðina í rúst og er sniðið út frá einhverjum efnahagslegum og hagfræðilegum kenningum sem eru langt frá því að vera eitthvað sem varðar líffræðina heldur hefur snúist algerlega upp í andhverfu sína. Það er orðið löngu tímabært að menn skoði þetta með gagnrýnum hætti. Og ég er í rauninni hissa á því, frú forseti, að hér séu ekki einhverjir stjórnarliðar að reyna að átta sig á því og taka þátt í þessari umræðu og hlusta á það og læra og jafnvel taka þátt í rökræðum um hvernig menn geta gert hlutina betur. Ég er kannski ekki endilega sammála þessari leið en það er þess virði að ræða slíka hluti hér.

Virðulegi forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um fiskverndarsvæði við Ísland. Hér er lagt til að myndað verði net svæða umhverfis landið og þau svæði verði síðan alfarið vernduð fyrir veiðum, veiðar verði alfarið bannaðar á þeim svæðum. Samhljóða þessu verði hafnar rannsóknir til að fylgjast með lífríkinu og hvernig gangi, hvernig þróunin er og síðan verði árangurinn metinn eftir fimm ár og svo aftur þegar tíu ár eru liðin frá því að svæðin hafa verið stofnuð. Síðan yrði tekin afstaða til þess hvort þetta sé aðgerð sem gæti skilað einhverju þegar verndun hafsins er annars vegar, uppbygging fiskstofna og annað þess háttar. Í sjálfu sér, virðulegi forseti, er þetta alls ekki svo galin hugmynd þegar maður skoðar hana almennt. En þegar maður fer að hugsa þetta nánar finnst mér að það væri kannski frekar þörf á að breyta þingsályktunartillögunni þannig að mælt væri með því að farið yrði út í að rannsaka hverju svæðalokanir við Ísland hafa skilað í gegnum árin. Það er nefnilega þannig að þegar maður skoðar opinberar skýrslur sér maður að ákveðin svæði hafa verið friðuð, bæði á landgrunninu en líka í landgrunnsköntunum, um margra ára skeið t.d. fyrir botnvörpuveiðum og líka fyrir línuveiðum. Sums staðar hafa svæði verið alfriðuð bæði fyrir línuveiðum og botnvörpuveiðum árið um kring í mörg ár. Ég gæti nefnt svæði norðaustur af Horni. Við getum talað um Sporðagrunn út af Norðurlandi. Við getum talað um svæðin norður af Haganesvík, við getum talað um Langanesgrunn, Digranes og svæði við Hrollaugseyjar. Þessi svæði eru öll sömul svæði sem hafa verið lokuð mjög lengi bæði fyrir togveiðum og línuveiðum. Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið rannsakað neitt sérstaklega á þessum svæðum hvort þessar svæðalokanir hafi í raun og veru skilað einhverju og hvort þær hafi til að mynda skilað árangri eins og hér er nefndur með tilvitnun í svæði sem öll eru í Suðurhöfum, þ.e. í hlýsjó sem hefur orðið til þess að svæði sem hafa verið friðuð með þessum hætti hafa byrjað að framleiða ef svo má segja fisk og nytjastofna sem síðan hafa verið nýttir utan þessara svæða. Þessi hugmynd hefur gengið upp og það er alveg hárrétt sem bent er á í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu að þarna hefur þetta gengið upp. Ég hefði gjarnan viljað sjá, virðulegi forseti, rannsóknarniðurstöður sem sýndu fram á að þær svæðalokanir sem við höfum þó verið með hér á landi mörg undanfarin ár hefðu skilað árangri. Hérna er til að mynda kort og ég hef merkt með gulu hólfin í kringum landið þar sem botnvörpuveiðar eru alfarið bannaðar allt árið og auk þess svæði þar sem botnvörpuveiðar eru bannaðar hluta af árinu. Og hér er síðan kort sem sýnir hólf í kringum landið þar sem línuveiðar eru alfarið bannaðar. Þetta eru umtalsverð svæði. Ég hygg, virðulegi forseti, að þetta ætti að rannsaka og það má vel vera að við mundum sjá mjög athyglisverða þætti í slíkum rannsóknum og að þetta hefði skilað einhverju. Hins vegar er það líka svo og ber að líta á það að aðstæður hér við land eru á margan hátt svolítið öðruvísi en í Suðurhöfum, til að mynda á svæðum sem nefnd eru í greinargerðinni, kóralsvæði og annað, þar sem eru staðbundnir fiskstofnar, svæðisbundnir krabbastofnar o.s.frv. Þetta eru í raun og veru allt öðruvísi aðstæður en hér við land þar sem nánast allir eða allir fiskstofnar í kringum landið eru flökkustofnar, fiskstofnar sem eru á fleygiferð um hafið til og frá og því er kannski erfitt að afmarka eitthvert svæði þar sem við segjumst ætla að friða alla fiska á því svæði vegna þess að allir þeir fiskar sem voru á svæðinu þann dag sem reglugerðin gengur í gildi hafa synt eitthvert allt annað daginn eftir. Þetta eru spurningar sem hægt er að velta fyrir sér í framhaldi af þessu en þingsályktunartillagan er í sjálfu sér þörf. Hún vekur mann til umhugsunar og vonandi mun hún skapa umræðu. Það verður til að mynda mjög gaman að sjá þær umsagnir sem munu berast um þessa þingsályktunartillögu, t.d. hvaða skoðun ýmsir hagsmunaaðilar hafa á þessari hugmynd og líka hvaða innlegg þeir treysta sér til að koma með inn í umræðuna. Mér finnst þetta líka gefa tilefni til þess einmitt að ræða aðeins hvernig við stýrum fiskveiðum hér við land, hvernig fiskveiðistjórninni er háttað, hvernig nýtingarstefnunni á fiskstofnum er háttað. Ég hef margoft sagt það áður í þessum ræðustól og annars staðar á opinberum vettvangi, í fjölmiðlum og á minni eigin heimasíðu, að ég tel að hér hafi ansi margt farið miður á undanförnum árum. Ég held að kannski væri mest þörf á því núna að við hér á Alþingi stöldruðum við og ræddum opinskátt og undanbragðalaust hvað við höfum gert rangt því það getur ekki verið að við höfum verið að gera margt rétt þegar við lítum yfir það hvernig staðan er. Hún er alls ekki björt, því miður, þorskstofninn er í sögulegu lágmarki og engar horfur á öðru en að stofninn muni halda áfram að minnka og fari þá langt niður fyrir það sem við köllum sögulegt lágmark í dag. Flatfiskstofnar eru í mjög slæmu ásigkomulagi, rækjustofnarnir eru hrundir, hörpudisksstofninn er hruninn, loðnustofninn er hugsanlega hruninn, loðnan er ekki fundin enn þá og nú er runninn upp 19. janúar. Loðnuvertíð ætti að vera hafin af fullum krafti ef allt væri með eðlilegum hætti en ekkert hefur sést til loðnunnar enn þá. Þrátt fyrir þetta ætla menn að halda áfram að höggva í sama knérunn því að í hádeginu bárust fréttir af því að menn væru enn að veiða loðnu. Þó að ýmislegt bendi til að stofninn geti hugsanlega verið hruninn skal enn áfram haldið og menn eru enn þá að veiða. Stærsta fiskiskip flotans hefur tilkynnt um afla, 500 tonna afla sem veiddur var í flottroll, önnur skip hafa tilkynnt um loðnuafla á undanförnum dögum. Menn stunda þessar veiðar undir því yfirskini að þeir séu með eins konar tilraunaveiðar. Þetta er náttúrlega algjört glapræði og halda mætti að þarna væru hreinlega vitskertir menn á ferð, því ef svo er að loðnustofninn sé hruninn, ef svo er að það sé mjög lítið af loðnu að koma til hrygningar núna þá er það algert glapræði að veiða þær fáu loðnur sem hugsanlega eru eftir með þessum stórvirku veiðarfærum, mæta loðnunni þegar hún kemur yfir landgrunnið með gríðarlega stórum veiðarfærum á ofboðslega stórum skipum með miklu vélarafli, sía sjóinn fram og til baka, splundra þessum fiski, tefja för hans upp að ströndinni og stuðla þannig jafnvel að því að loðnan hreinlega skili sér ekki upp á landgrunnið í þeim mæli sem vonast er til. Ég minni á að þegar síldveiðar hrundu hér á sjöunda áratugnum, bæði norsk-íslenska síldin og íslenska sumargotssíldin, skall hurð mjög nærri hælum, ekki síst með íslensku síldina, að mönnum tækist hreinlega að veiða stofninn upp því að þetta eru torfufiskar og það er mjög auðvelt að halda áfram, eins og tæknin er orðin í dag, að veiða og veiða þangað til síðasta torfan hefur verið veidd. Ef loðnan hrynur hér við land er fram undan algjört hrun í fiskveiðum við Ísland.

Frú forseti. Ég kem upp vegna þess að ég fór ekki alveg rétt með það sem fram kom í skýrslu sem gefin var út um samkeppnishæfni íslensks og norsks sjávarútvegs. Er í sjálfu sér ekki að undra að minnið hafi svikið mig því að þetta var svo mikil vitleysa sem fram kom í skýrslunni, engin rökhugsun sem getur skýrt það sem var á bak við skýrsluna en það var víst hagfræði en ekki líffræði og ég er líffræðingur og get ekki alveg alltaf sett mig í spor hagfræðinga sem vilja stýra og segja hvað sé gott til að stýra lífríkinu. Í skýrslunni kom fram það mat að Ísland skoraði mjög lágt miðað við Noreg í einum samanburðinum. Ástæðan var sú að ýsuaflinn jókst á Íslandsmiðum, hann jókst verulega á milli ára og það er mjög slæmt frá sjónarhóli hagfræðinnar vegna þess að ýsan streymir þá ekki jafnt inn á færibandið heldur kemur í mismiklum mæli á milli ára. Það er mjög slæmt þegar horft er á fiskveiðistjórn út frá hagfræðinni. Það er betra ef alltaf veiðist jafnt. Því skoraði Ísland lágt í þessum samanburði vegna þess að ýsuaflinn jókst og það var mjög slæmt í samanburðinum. Svona skýrsla sýnir kannski á hvaða leið við erum í ýmsum samanburði. Þetta er bara hrein og klár vitleysa og undarlegt að bjóða upp á slíkt. En það sem jafnaði þetta út, að ýsuaflinn skyldi aukast og Ísland skoraði að því leytinu lágt, var að þorskaflinn jókst á milli ára og það var mjög slæmt. Nei annars, það er svo erfitt að átta sig á þessu, önnur vitleysa svipaðs eðlis var að í samanlögðum fimm helstu veiðistofnunum skoraði Ísland heldur hærra vegna þess að þorskaflinn minnkaði og það var jákvætt á grundvelli hagfræðinnar, þess vegna var það mjög jákvætt. Það er í rauninni mjög erfitt að átta sig á svona skýrslum og hugsanagangi í sambandi við íslenska fiskeiðistjórn og þegar verið er að lesa þetta er þetta svo órökrétt að maður á ekki orð yfir það að slíkt sé borið á borð. Ég vildi koma upp í þessari umræðu til þess að koma þessu rétt frá mér en svona skýrsla og svona stjórn eins og viðgengist hefur á Íslandi undanfarin ár er auðvitað hrein og klár vitleysa. Þingsályktunartillagan sem við ræðum hér er því tímabær út frá því að það er rétt að skoða hlutina upp á nýtt, sérstaklega þá hluti sem ganga illa.

Frú forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í henni. Ég er ánægður með þær jákvæðu undirtektir sem málið hefur fengið hjá öllum þeim sem hér hafa tekið til máls. Hv. þm. Magnús Þór hafsteinsson velti því fyrir sér hvort sömu lögmál ættu við hér í Norðurhöfum þar sem sjór er miklum mun kaldari en sunnar á hnettinum þar sem fiskverndarsvæði hafa nú þegar verið sett upp og þótt gefa góða raun. Það kemur auðvitað í ljós. Ég tel hins vegar að það sé ekkert sem sé öðruvísi í lífkerfinu sem geri það að verkum að einhverjar líkur séu á því að þetta gangi ekki hér með svipuðum hætti og vísbendingar gefa til kynna að það gangi annars staðar. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega að í hafinu við Ísland væru fyrst og fremst flökkustofnar sem færu hratt yfir og flyttu sig ört á milli staða. Nú er það svo að þessi tillaga er ekki síst sett upp með hliðsjón af þeirri staðreynd að æ fleiri vísbendingar hafa birst í rannsóknum um það hér á Íslandi að stofnar hinna ýmsu nytjategunda við landið séu í raun miklu staðbundnari en menn gerðu áður ráð fyrir. Við höfum t.d. fyrr á yfirstandandi þingi rætt um það í tengslum við tillögur sem hv. þingmenn Frjálslynda flokksins fluttu um skoðun á færeysku leiðinni svokölluðu við stjórn fiskveiða að hér væru víða staðbundnir stofnar þorsks. Við höfum séð að það er margt sem bendir til þess að hér séu miklu fleiri, hugsanlega litlir, þorskstofnar, hugsanlega stórir, það vitum við ekki vegna þess að rannsóknir liggja ekki fyrir, sem séu miklu bundnari við svæði en menn töldu áður. Ég held að sú sé raunin og hef reyndar verið þeirrar skoðunar mjög lengi. Ég minnist þess jafnan að þegar minn ágæti kennari við Háskóla Íslands, þegar ég lærði þar líffræði á sínum tíma, Jakob Jakobsson, sem síðar varð forstjóri Hafrannsóknastofnunar, var að kenna okkur þá taldi hann að svo væri en undirstrikaði að ekki væru til rannsóknir sem staðfestu það rækilega. Nú hafa verið gerðar rannsóknir þó að í smáum stíl sé sem benda til að svo sé. Ef það er þannig á þessi tillaga raunar miklu fremur rétt á sér en ella. Ljóst er að hér eru staðbundnir nytjastofnar og ég er alveg sannfærður um að þeir Íslendingar sem eru að veiða úr þessum stofnum mundu hafa mjög gott af því að svona svæði yrðu sett upp. Hv. þingmenn nefndu það hér, einkum þingmenn Frjálslynda flokksins, að æskilegt væri að ráðast í rannsóknir á áhrifum þeirra svæða sem veiðibann hefur tíðkast á. Það er hárrétt hjá þeim, það væri mjög æskilegt að fyrir lægju rannsóknir um hvaða áhrif slík svæði og slík bönn, tímabundin eða varanleg, hafa hér við land. Við undirbúning þessarar tillögu hafði ég hins vegar spurnir af því að þetta væri einmitt byrjað hjá Hafrannsóknastofnun í dag, því miður vonum seinna en er þó hafið. Í öllu falli er sú tillaga sem hér liggur fyrir vísir að því, því að gert er ráð fyrir að eftir tiltekinn tíma verði ráðist í að meta afleiðingar og afrakstursaukningu eða breytingar á afrakstri svæða í grennd við fiskverndarsvæði og síðan jafnframt að tíu árum loknum taka ákvörðun um hvort þau séu messunnar virði. Hér er ekki verið að slá í gadda að það eigi endilega að gera þetta að hluta af fiskveiðistjórnarkerfinu, hins vegar tel ég, miðað við þær vísbendingar sem eru uppi, að þetta gæti orðið mjög nytsamur partur af því í framtíðinni. Ég tek undir með hv. þm. Frjálslynda flokksins, Sigurjóni Þórðarsyni, að það þurfi að skoða þetta mjög rækilega og ekki síst tek ég undir með honum þegar hann segir að æskilegt sé að stokka spilin upp á nýtt og skoða með opnum huga hvernig það kerfi nýtist okkur sem við búum við í dag. Ég held að það hafi margoft komið hér fram hjá þingmönnum allra flokka, m.a. í vetur, að menn séu ekki mjög trúaðir á að þau vísindi sem við búum við í dag séu jafnnákvæm og menn töldu áður, sumir okkar og vissulega fræðimenn. Þetta þarf að nálgast með nýjum hætti. Leyfa þarf nýjum hugmyndum að flæða inn í þessa grein. Hér er um að ræða nýjan hugmyndastraum, óhefðbundinn, en ég held að það sé mjög jákvætt að við samþykkjum þessa tillögu og ég held að það sé almennt mjög jákvætt að við skoðum þetta allt saman með nýjum huga. Þetta er önnur tillagan í vetur sem lýtur að því, hinar tillögurnar fluttu þeir hv. þingmenn sem ég nefndi áðan, Sigurjón Þórðarson og Magnús Þór Hafsteinsson frá Frjálslynda flokknum. Báðar tillögurnar miða að því að skoða stöðuna með gagnrýnum huga og reyna að leiða inn ný viðhorf því það er alveg ljóst að eins og staðan er í dag hafa vísindin sem við höfum byggt á ekki gagnast okkur nægilega vel. Það er þess vegna sem ég leyfi mér að hvetja þingheim til að samþykkja þessa tillögu. Ég held að hún sé að mörgu leyti mjög gagnleg.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Össur Skarphéðinsson, þar sem hann er fyrsti flutningsmaður, hvort flutningsmenn þingsályktunartillögunnar hafi íhugað nánar hvaða svæði þeir hafi augastað á umhverfis landið. Hafa þeir skoðað það með einhverjum hætti? Er verið að tala um einhver ákveðin hólf út af landgrunninu? Er verið að tala um ákveðna firði eða flóa? Er verið að tala um ákveðin svæði einhvers staðar úti í köntum? Það væri áhugavert að fá að heyra hvað þeir hafa hugsað sér svo betur sé hægt að gera sér grein fyrir hvað fyrir þeim vakir. Ég ítreka það sem kom fram í máli síðasta ræðumanns að það er mjög mikilvægt að við tökum öll þessi mál til endurskoðunar og hugsum hlutina upp á nýtt. Eins og bent hefur verið á hafa vísindin ekki gagnast okkur nógu vel - þær vísindaaðferðir og kenningar sem uppi hafa verið fram til þessa hafa því miður ekki skilað tilætluðum árangri. Maður hlýtur að lýsa yfir vonbrigðum með að ekki skuli fleiri þingmenn úr öllum flokkum nota það tækifæri sem gefist hefur í dag til þess að ræða þessa hluti. Oft hefur verið þörf en nú er nauðsyn.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson spyr hvort við flutningsmenn höfum velt fyrir okkur hvaða svæði koma til greina. Í aðdraganda þessarar tillögu hef ég, sem fyrsti flutningsmaður, velt því aðeins upp með ýmsum málvinum mínum úr líffræðingahópnum hvar þau gætu verið. En ég tel ekki rétt að ég setji fram neina kandídata. Það er hugsanlegt að ýmsir gjaldi varhuga við tillögu sem þeir gætu túlkað með þeim hætti að það ætti fyrst og fremst að miða að því að loka einhverjum svæðum í grennd við þeirra heimastöðvar. Það verður að segjast eins og er að þegar ég var að tala við menn á landsbyggðinni og var að afla gagna þá fannst mörgum þetta góð hugmynd en vildu helst ekki hafa þetta nálægt sér. En við leggjum áherslu á að valið verði sem fjölbreytilegast, að þessi svæði verði bæði uppi á grunninu inni á fjörðum en líka úti í köntum. Ég held að það sé sérfræðinga að velja það og kannski hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson gæti komið að því í nefndinni. Ef ég man rétt situr hann í hv. sjávarútvegsnefnd og getur þar af leiðandi komið með sínar tillögur þar. Ef þessi tillaga yrði samþykkt yrði hugsanlega harðast deilt um það hvar ætti að setja upp slík svæði. Það er því miður þannig, og sérstaklega er það nú reynsla mín af sjávarútvegi, að þar takast á hagsmunir sem oft er erfitt að sameina og samrýma. Ég vona samt að okkur takist það.

Virðulegi forseti. Það má vel vera að ég geti komið með góðar tillögur í sambandi við þetta. Mér finnst t.d. athyglisvert að velta fyrir mér, og hef reyndar oft gert það, hvort ekki væri rétt að innleiða svona fiskverndarsvæði þar sem veiðar væru þó ekki alfarið bannaðar. Því eins og bent hefur verið á mundi það kannski valda vandkvæðum í litlum sjávarplássum sem eru háð miðum skammt undan. Það yrði óvinsæl aðgerð að loka þeim algerlega fyrir veiðum. Ég hefði viljað sjá að við hugsuðum hlutina upp á nýtt og prófuðum okkar áfram með nýjar aðferðir og tækjum út svæði og færum út í fiskifræðilegar aðgerðir ef svo má segja. Gerðum til að mynda tilraunir í ákveðnum fjörðum. Prófuðum ýmsar kenningar eins og grisjunarkenningu Jóns Kristjánssonar. Sæjum hvernig hún kæmi út. Tækjum fyrir ákveðinn fjörð, við getum nefnt Hvalfjörðinn t.d., og reyndum að sannreyna með verkefnum sem stæðu yfir í einhver ár hvort auknar veiðar t.d. á ýsu, sem þar er, mundu skila sér í betri vexti hjá ýsunni sem yrði eftir, eins og Jón hefur verið að benda á. Þá væri hægt að sannreyna að réttu viðbrögðin við merkjum um fæðuskort hjá fiskstofni séu ekki þau að friða stofninn heldur einfaldlega að veiða meira þannig að þeir fiskar sem eftir eru hefðu meira að bíta og brenna og mundu ná auknum vexti og þannig næðum við fram meiri framleiðni úr fiskstofninum. Því miður er það svo að íslensk stjórnvöld hafa aldrei viljað hlusta á svona hugmyndir og Jón hefur mætt mikilli andspyrnu með sínar kenningar. Það er alger fásinna því það er fyllilega þess virði að skoða þessa hluti og gera vísindatilraunir sem mundu þá einfaldlega sannreyna hvort hann hefur rétt fyrir sér eða rangt.

Frú forseti. Hv. þingmaður tekur hér upp mjög athyglisverða hugmynd frá Jóni Kristjánssyni fiskifræðingi. Við höfum stundum rætt um þær hugmyndir sem hann hefur sett fram í þessum sölum og ekki bara í vetur heldur töluvert lengi. Sá ágæti fræðimaður hefur sett fram kenningar sem eru óhefðbundnar og hafa mætt miklum mótbyr innan vébanda Hafrannsóknastofnunar og innan þess samfélags sem segja má að sjávarútvegsráðuneytið hafi haldið verndarhendi yfir. Sú tillaga sem hv. þingmaður reifar hér, að loka ákveðnu svæði og kanna hvort það hefur áhrif á stærð og þunga einstaklinganna með stjórnun á sókn, er allrar athygli verð. Hún gerir að öllum líkindum þá kröfu til þess svæðis sem valið er og stofnsins að hann sé tiltölulega staðbundinn og lokaður. Ekki efa ég, ef hv. þingmaður hefur það eftir Jóni Kristjánssyni, að slíkt sé unnt að gera í Hvalfirði. Ég tel alla vega að hugmyndir af þessu tagi ýti undir grósku í hugsun innan greinarinnar. Það er það sem mér finnst skorta á. Menn eiga að koma með hugmyndir, gagnrýna og leyfa sér þann munað að kasta fram hugmyndum sem í fljótu bragði kunna að virðast töluvert fjarri rótum hinnar hefðbundnu hugsunar í greininni. Með því að leyfa flæðinu að fara frjálst um og leyfa mönnum að spreyta sig og reyna að skoða vísindalega nýjar hugmyndir af þessu tagi fleytum við best fram þróun greinarinnar. Það hefur skort á þetta. Það hafa verið eins konar virkismúrar í kringum Hafrannsóknastofnun sem fáir hafa fengið að klífa inn fyrir. Það hefur leitt til ákveðinnar kredduhugsunar, að því er mér finnst, innan stofnunarinnar. Við þurfum að brjóta það upp.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, nr. 64/1994, með síðari breytingum. Frumvarpið er stutt og 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við síðari málslið 1. mgr. 18. gr. laganna bætist: eða að þeim stafi ógn af öðrum tegundum dýra sem óheimilt er að sleppa í villta náttúru en hafa myndað stofn á búsvæði þeirra.“ Og 2. gr. er: „Lögin öðlast þegar gildi.“ Virðulegi forseti. Það sem fyrir mér vakir með þessu litla, stutta frumvarpi - sem er í rauninni ekkert annað en umbót á lögunum um veiðar, friðun og vernd á villtum fuglum og villtum spendýrum - er að leggja inn stutt ákvæði sem opnar á heimild fyrir stjórnvöld til að grípa til aðgerða gegn aðfluttum dýrastofnum, tegundum sem á einhvern hátt geta ógnað þeim dýrastofnum sem fyrir eru á svæðinu og teljast íslenskir. Þetta er viðbót við 18. gr. laganna um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum en hún hljóðar svo í heild sinni, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt með reglugerð, að höfðu samráði við hlutaðeigandi sveitarfélög eftir því sem við á og að fenginni tillögu Náttúrufræðistofnunar Íslands, að kveða á um aukna vernd ákveðinna friðaðra stofna villtra fugla og spendýra ef brýn ástæða er til. Í reglugerðinni er heimilt að kveða á um að strangari reglur gildi um búsvæði þessara tegunda ef sýnt þykir að tegundunum stafi sérstök ógn af mannaferðum eða umferð eða séu sérstaklega viðkvæmar fyrir raski.“ Hér lýkur tilvitnun en við þetta vil ég sem sagt bæta: „... eða að þeim stafi ógn af öðrum tegundum dýra sem óheimilt er að sleppa í villta náttúru en hafa myndað stofn á búsvæði þeirra.“ Skv. 2. gr. laga um innflutning dýra, nr. 54/1990, er óheimilt að flytja dýr inn til landsins nema að fengnu sérstöku leyfi frá ráðherra eða að meðmæli frá yfirdýralækni liggi fyrir. Það er líka óheimilt að sleppa innfluttum dýrum í villta náttúru nema hafa til þess sérstakt leyfi frá umhverfisráðherra samkvæmt lögum um náttúruvernd. Nú er það svo, virðulegi forseti, að við vitum að kanínur hafa verið fluttar inn til Íslands og þær hafa verið ræktaðar hér á landi m.a. vegna ullarinnar og kjötsins. Þær hafa auk þess verið vinsæl gæludýr. Veðurfar hefur hlýnað þó nokkuð hér á landi á undanförnum árum. Kanínur hafa sloppið út í náttúruna og náð að lifa veturna af og myndað stofna, í Öskjuhlíð og víðar í þéttbýli eins og í Vestmannaeyjum. Þar hefur orðið til vandamál sem varð þess valdandi að ég ákvað að útbúa þetta frumvarp. Þar er vandamálið á vissan hátt sérstakt og getur orðið mjög skeinuhætt. Eyjarnar umhverfis Ísland njóta sérstöðu sem búsvæði fyrir sjófugla og við erum hér í miðju Atlantshafi. Hér er mikið af sjófugli. Þessar eyjar eru mjög mikilvægar sem varpstöðvar og uppeldisstöðvar fyrir unga í annars viðkvæmri náttúru. Auðug fiskimið eru við Vestmannaeyjar og grónar brekkur við bratta hamra og þetta myndar kjörið búsvæði fyrir lundann, en hann er friðaður á varptímanum. Þá eru eyjarnar einangraðar og lundinn hefur því átt auðvelt uppdráttar á þessum svæðum því rándýr, eins og minkar og refir, eru ekki fyrir hendi í Vestmannaeyjum. Þar er líka lítið um vargfugl sem gæti spillt lundavarpinu, til að mynda skúm eða kjóa því þeir verpa ekki í Vestmannaeyjum. Lundaveiðar eru heimilaðar á tímabilinu frá 1. september til 10. maí á hverju ári. Lundaveiði hefur verið stunduð í Vestmannaeyjum frá örófi alda af manninum og er á vissan hátt auðlind fyrir eyjabúa sem skapar bæði ánægju og tekjur og á sér djúpar rætur í menningu eyjanna og mannlífi. Síðustu árin hefur ný ógn steðjað að lundanum í Vestmannaeyjum því kanínurnar sem hafa sloppið þar út hafa náð að mynda stofn og hafa aðlagast umhverfinu á Heimaey. Það er sýnt með vísindarannsóknum að kanínurnar hafa náð að nýta lundaholurnar til híbýlis. Þær hafa sest þar að. Þær breyta holunum, grafa þær út og stækka þær og sameina. Þær fara út í miklar framkvæmdir ef svo má segja. Rannsóknir hafa sýnt að þetta fælir lundann í burtu. Hann hrekst burtu úr holunum ef kanínur setjast þar að. Holurnar eru nauðsynlegar fyrir lundann, bæði til varps en líka til að ala þar upp unga þannig að þetta er mjög alvarlegt vandamál. Þessi gröftur kanínanna, sú mikla elja og vinnusemi sem þær sýna við að koma sér upp búsvæði, hefur aftur neikvæð áhrif á gróðurþekju og jarðveg. Kanínurnar naga rætur grassins sem eru inni í lundaholunum og það dregur úr jarðvegsbindingu og getur ásamt venjulegri beit á yfirborði jarðar haft þær afleiðingar að festan í jarðveginum hverfur eða minnkar og þar með eykst hættan á jarðskriði. Þeir sem hafa komið út í Heimaey vita að mörg búsvæði lundanna eru einmitt í mjög bröttum brekkum, grasigrónum brekkum, og ekki þarf mikið að eiga sér stað þar til að jarðvegurinn hreinlega fari á skrið, til dæmis í leysingum á vorin, og steypist þar með í sjó fram og þá eru þessi búsvæði fuglanna glötuð og tekur jafnvel aldir að vinna það aftur upp. Talið er að heildarstofnstærð lunda sé um 15 millj. fugla en íslenski stofninn er um 60% eða um 9 millj. fugla. Þar af eru um 2–3 millj. varpfugla og 1,5 millj. fugla í Vestmanneyjum. Lundinn er mikil auðlind því hann er einn stærsti fuglastofn Íslands, sjófugl sem lifir aðallega á sandsíli og loðnu. Þetta er farfugl sem kemur á vorin eftir vetrarlanga dvöl úti á hafi og á sér mjög merkilegt líf. Hann verpir einu eggi um miðjan maí sem klekst út eftir 40 daga og unginn er fleygur og fer úr holunni um miðjan ágúst. Rannsóknir hafa sýnt að fjórðungur tilrauna hjá lunda til að verpa mistekst hvert ár í lundabyggðinni og um 65% af þeim pysjum sem komast á legg ná ekki kynþroskaaldri fyrr en eftir fimm ár. Þannig að þessi atriði, mikil náttúruleg afföll á varptíma og það að hvert par eignast aðeins einn unga á hverju ári, þýða að stofninn getur verið mjög viðkvæmur fyrir áföllum þótt hann virðist stór. Hann getur sýnt mjög miklar sveiflur í stofnstærð. Það bætir ekki úr, ofan á þær hremmingar sem eru fyrir í íslenskri náttúru, að við bætum við þessu aðskotadýri, þessu litla, loðna spendýri, kanínunni. Kanínur eru félagsdýr sem lifa gjarnan í stórum byggðum neðan jarðar og grafa út völundarhús með göngum, hólfum og herbergjum. Holurnar geta verið mjög stórar. Þær hafa verið myndaðar. Lofthæðin getur verið allt að 30–60 sentimetrar. Kanínan getur fjölgað sér gríðarlega hratt. Í Norður-Evrópu getur hún fengið fang fimm sinnum á ári frá febrúar til september og oftar ef aðstæður leyfa og eru allt frá fimm til tólf ungar í hverju goti. Þarna er því samkeppnin ansi mikið kanínum í hag er við lítum á viðkomu stofnsins þar sem hvert lundapar getur aðeins eignast einn unga á ári en kanínurnar tugi unga, hvert par, ef svo ber við að horfa. Þær verða kynþroska mjög snemma og geta orðið gamlar. Þær geta orðið allt að tíu ára í villtri náttúru. Það eru mjög mörg dæmi um það erlendis frá að þessi dýr geti orðið að mjög mikilli plágu á skömmum tíma ef ekkert er að gert. Þær fjölga sér mjög hratt. Um það finnast dæmi annars staðar frá í heiminum að kanínur hafi hreinlega orðið faraldur og valdið miklu tjóni. Talið er að í Vestmannaeyjum séu núna um það bil 300–500 villtar kanínur, þ.e. sem hafa sloppið út. Þær finnast víða á Heimaey. Menn hafa reynt að veiða þær og stemma stigu við fjölgun þeirra. Sem betur fer hafa menn gert sér grein fyrir því að þær hafa mjög neikvæð áhrif á náttúrufar Vestmannaeyja, sérstaklega á fuglalífið, lundann. Því hafa menn reynt að gera eins og þeir geta til þess að reyna að fækka þeim. Reynst hefur töluvert erfitt að útrýma þeim alveg en vonir standa til að það verði hægt að gera og í framhaldi af því hægt að setja reglugerð sem bannar - og þetta frumvarp opnar heimildir til þess að settar verði reglur um það - að það verði til að mynda hreinlega bannað að halda kanínur á stöðum eins og Heimaey og öðrum fuglaeyjum umhverfis landið. Við erum ekki bara að tala um Heimaey hér. Þessi hætta gæti komið upp annars staðar, til dæmis á Flatey í Breiðafirði, Vigur í Ísafjarðardjúpi, eyjum við Norðurland og undan Austurlandi, til að mynda í Skrúðnum. Þarna getur strax orðið mjög mikið vandamál ef svo færi að þessi dýr slyppu út og næðu að fjölga sér. Það sem fyrir mér vakir með þessu frumvarpi er að opna á heimildir fyrir stjórnvöld til að grípa til þess að setja reglur um að farið verði út í sérstakar aðgerðir til þess að útrýma og hamla frekari fjölgun þessara dýra á kostnað tegunda sem réttilega tilheyra íslenskri fánu. Virðulegi forseti. Ég reikna með því að þetta frumvarp fari eftir umræðu til meðhöndlunar í hv. umhverfisnefnd og vona ég að það verði litið þar jákvæðum augum því ég tel einsýnt að ef við grípum ekki strax til aðgerða, eins og komið hefur fram í máli mínu, við að stemma stigu við að þessi aðskotadýr séu laus í náttúru Íslands þá geti það valdið miklu tjóni á villtu dýralífi á Íslandi. En það gæti líka orðið okkur sjálfum til tjóns, mannskepnunni, því villtir sjófuglar við Ísland eru í sjálfu sér auðlind, ekki bara sem matur heldur eru þeir okkur öllum til yndisauka, okkur Íslendingum sem búum hér allt árið um kring og síðast en ekki síst ferðamönnum. Ég minni á að lundinn er mjög vinsæll hjá útlendingum, erlendum ferðamönnum, enda er hér um að ræða mjög fallegan og skemmtilegan fugl. Okkur Íslendingum ber að sjálfsögðu skylda til að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir að sá fuglastofn verði fyrir óþarfa áföllum.

Virðulegi forseti. Viðfangsefnið sem hv. þingmaður og flutningsmaður frumvarpsins, Magnús Þór Hafsteinsson, velti hér upp er í sjálfu sér athyglisvert. Hann flutti ágæt rök fyrir því sem er nú líka, að ég tel, augljóst, þ.e. að þegar svona aðstæður koma upp eins og í Vestmannaeyjum þá er sjálfsagt og eðlilegt að reyna að bregðast við þeim. Í þessu tilfelli er um að ræða kanínuna sem er alla jafna er talin frekar vænt dýr, ef þannig mætti að orði komast. Hún bragðast meira að segja alveg ágætlega. Ég smakkaði slíkt einhvern tímann á Spáni og fór vel í mig. Eðli málsins samkvæmt þegar svona aðstæður koma upp eins og í Heimaey þá verða menn að bregðast við þeim. Þetta er nú misjafnt. Hérna í Öskjuhlíðinni held ég að menn hafi ekki séð sama vanda og í Vestmannaeyjum. Ég sá einhvers staðar í blöðum að einhverjir höfðu hugmyndir um að kanínur gætu orðið nytjabúskapur hér á landi því þær gætu verið ágætisviðfangsefni fyrir veiðimenn að eltast við. En hvað sem því líður þá skil ég alveg inntakið í máli flutningsmanns og er alveg sammála því að taka verði á vandamálum eins og hann nefndi. En ég vildi spyrja hann hvort hann telji þetta nauðsynlegt til að svo mætti vera. Ef ég skil málið rétt þá hafa Vestmanneyingar nú þegar gripið til aðgerða af þessum ástæðum sem hv. þingmaður og flutningsmaður rakti svo ágætlega og vonandi gengur þeim vel í þeirri baráttu. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er þetta nauðsynlegt til að menn geti gengið í málið af fullum krafti?

Virðulegi forseti. Já, ég tel nauðsynlegt að opna á það að yfirvöld hafi víðtækar heimildir til að grípa til aðgerða þegar svona vandamál kemur upp. Það sem fyrir mér vakir með þessu frumvarpi er í raun að opna fyrir heimildir á það í lagatexta að umhverfisráðherra geti hreinlega sett reglugerð sem bannar kanínuhald á svona stöðum, að bannað sé að vera með kanínur á fuglaeyjum umhverfis landið eins og Vestmannaeyjum, einmitt með tilvísun til þess að þessi dýr, ef þau sleppa út - ég tel að það sé fyrir slysni. Ég er ekki að segja að fólk sé að gera þetta viljandi - geta skapað mjög mikið vandamál, kostnaðarsamt vandamál. Ég veit að Vestmanneyingar hafa orðið fyrir töluverðum kostnaði við að halda þessum dýrum í skefjum. Það kostar mikið að gera út veiðimenn til að sitja fyrir þessum dýrum og reyna að ná þeim. Rannsóknir sem gerðar voru í Vestmannaeyjum og leiddu í ljós að þessi dýr hafa valdið miklu tjóni kosta líka peninga. Þeim peningum hefði verið betur varið í að stunda rannsóknir á lundanum eða öðrum tegundum svartfugls í Vestmannaeyjum eða öðrum rannsóknum á náttúrufari í Eyjum. Við eigum ekki að þurfa að eyða tíma okkar, orku og peningum í að eltast við innflutt gæludýr eða stunda rannsóknir á lífsháttum þeirra. Við eigum miklu frekar að reyna að semja eðlilegar og skilvirkar reglur sem gera það að verkum að komið verði í veg fyrir að svona dýr séu þar sem þau eiga ekki heima og geta valdið miklu tjóni. Hér er ég fyrst og fremst að hugsa um fuglabyggðir. Hv. þingmaður Guðlaugur Þór Þórðarson nefndi Öskjuhlíðina. Þar eru villtar kanínur. Það er alveg rétt. En þar er ekkert fuglavarp. Vel má vera, og ég get svo sem tekið undir það, að kanínur eigi heldur ekki heima þar. Það er trú mín og sannfæring að innflutt aðskotadýr eigi ekki neitt erindi í íslenska náttúru. Minkurinn er gott dæmi um að komið er kvikindi í okkar fánu sem aldrei hefði átt að koma en hefur valdið miklu tjóni.

Virðulegi forseti. Án þess að fara að diskútera það neitt sérstaklega þá er, held ég, alveg rétt hjá hv. þingmanni að það hafi nú ekki verið mönnum kærkomið að fá minkinn í íslenska náttúru. En það er nú voðalega erfitt að loka landamærunum fyrir dýrum. Það vill nú svo til að hinir og þessir fuglar lenda hérna án lendingarleyfis og jafnvel koma sér fyrir eins og við þekkjum. Við munum búa við að einhver ný dýr muni koma sér fyrir í íslenskri náttúru. Ég er svona bara að reyna að fá upplýsingar hjá hv. þingmanni um þetta mál af því ég tók því þannig að þetta tengdist fyrst og fremst heimildum stjórnvalda til að taka á vandanum. En ef ég skil hv. þingmann rétt þá er hann hér að tala um víðtækari heimild varðandi það að fólk geti þá ekki haft dýr eins og þessi og önnur sem gæludýr. Ég vil fá að vita hjá hv. þingmanni hvort ég skil hann rétt í því. Þar sem menn geta nú sett reglur hjá sveitarfélögum t.d. um hundahald og kattahald og ýmislegt annað þá stóð ég einhvern veginn í þeirri meiningu að allar þær heimildir væru til staðar í lögum. Það eru nú oft og tíðum ansi fjörlegar umræður í sveitarstjórnum um slík mál. Ég taldi líka að menn hefðu heimildir til að ráða niðurlögum stofna eins og kanínustofnsins samanber það sem gert hefur verið í Vestmannaeyjum, ef ég skil málið rétt. En það væri ágætt að fá útlistun hjá hv. þingmanni hvort þetta sé misskilningur hjá mér og þá til hvers við þurfum þá að setja þessi lög sem sannarlega hafa góða meiningu, og ég get alveg tekið undir vilja þingmannsins.

Virðulegi forseti. Ég hvet hv. þingmann Guðlaug Þór Þórðarson til að lesa 18. gr. laganna um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum Í 1. mgr. 18. gr. stendur, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt með reglugerð, að höfðu samráði við hlutaðeigandi sveitarfélög ... að kveða á um aukna vernd ákveðinna friðaðra stofna villtra fugla og spendýra ef brýn ástæða er til.“ - Síðan segir: „Í reglugerðinni er heimilt að kveða á um að strangari reglur gildi um búsvæði þessara tegunda ef sýnt þykir að tegundunum stafi sérstök ógn af mannaferðum eða umferð eða séu sérstaklega viðkvæmar fyrir raski.“ Ég tel einfaldlega að þessi setning í lögunum sé ekki nógu skýr og til að taka af allan vafa vil ég bæta við örfáum orðum, þ.e.: „eða að þeim stafi ógn af öðrum tegundum dýra sem óheimilt er að sleppa í villta náttúru en hafa myndað stofn á búsvæði þeirra.“ Hér er einfaldlega verið að bæta við lagatextann þannig að ekkert fari á milli mála að yfirvöld, í þessu tilfelli umhverfisráðherra, hafi til þess lagaheimild að setja reglugerð sem bannar að þessi dýr séu haldin á stöðum þar sem þau geta valdið tjóni á náttúrunni ef þau skyldu sleppa út þó ekki væri nema fyrir slysni. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson sagði áðan með réttu að þetta væru gæludýr. Það kann nefnilega að vera svo að ef stjórnvöld, eins og lagatextinn er í dag, mundu reyna að setja svona bann þá kæmu fram kærur, að fólk mundi kæra slíkar reglugerðir og telja þær ólöglegar því það væri óheimilt að banna fólki að halda þessi sætu, fallegu gæludýr og að ekki væri fyrir hendi nein lagastoð fyrir slíku reglugerðarbanni. Hér er ég einfaldlega að reyna að vera svolítið framsýnn og rétta stjórnvöldum ákveðna hjálparhönd 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um samkeppnisstöðu fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga. Er ég flutningsmaður ásamt hv. þingmönnum Ástu Möller og Gunnari Örlygssyni. Tillagan er stutt, hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela viðskiptaráðherra að gera athugun á því hvort og á hvaða sviðum fyrirtæki í eigu ríkis og sveitarfélaga eru í samkeppni gagnvart einkaaðilum, einnig að kanna hvort þessi fyrirtæki hafi eflt samkeppnisstöðu sína gagnvart einkafyrirtækjum á undanförnum árum. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um málið fyrir 1. apríl 2006.“ Málið er í sjálfu sér ekki flókið en afskaplega þarft. Það var flutt á á 131. löggjafarþingi og í greinargerð með tillögunni þá segir svo, með leyfi forseta: „Stofnunum ríkisins hefur fjölgað og rekstur þeirra orðið æ umfangsmeiri á undanförnum árum. Sökum umfangs síns hefur rekstur ríkisins mikil áhrif á starfsumhverfi og starfsmöguleika fyrirtækja í landinu. Ýmsar vísbendingar hafa komið fram um það á síðustu missirum að ríkisstofnanir séu að teygja anga sína inn á fleiri svið sem einkafyrirtæki hafa eða geta alfarið sinnt. Stundum má rekja verkefni þessara stofnana til aukinna skyldna sem á þær eru lagðar samkvæmt lögum. Dæmi eru þó um að aukin verkefni ríkisstofnana stafi af rúmri túlkun á þeim lögum sem þær starfa eftir. Í sumum tilvikum hafa ríkisstofnanir þannig farið í beina samkeppni við einkaaðila um verkefni. Þá hefur þess gætt að ríkisstofnanir hafi í auknum mæli tekið yfir eða falið annarri ríkisstofnun verkefni sem þær hafa áður falið einkaaðilum. Ríkisstofnanir virðast jafnframt bjóða minna út en áður. Með þessari útvíkkun á starfsemi opinberra fyrirtækja standa stjórnvöld beint eða óbeint að því að þrengja að starfsemi einkafyrirtækja í landinu í stað þess að hlúa að þeim og skapa þeim eðlilegt svigrúm til að vaxa og dafna í heilbrigðu samkeppnisumhverfi. Það gætu þau m.a. gert með því að leitast við að skipta við einkafyrirtæki sé þess nokkur kostur og efla þannig atvinnulíf á Íslandi. Skoða þarf hvort lögbundnar skyldur stofnana kalli á sífellt meira umfang þeirra og hvort lagabreytinga sé þörf. Jafnframt þarf að skoða hvað af lögbundnum verkefnum ríkisstofnana er hægt að fela einkaaðilum. Það væri í samræmi við innkaupastefnu ríkisins. Í formála að riti fjármálaráðuneytisins Innkaupastefna ríkisins – Hagkvæmni, samkeppni, ábyrgð og gagnsæi, frá nóvember 2002, segir fjármálaráðherra eftirfarandi: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á framkvæmd innkaupa, þannig að tryggt verði að öll opinber innkaup verði hagkvæm, opin, ábyrg og sanngjörn. Tilhögun innkaupanna miði að því að efla samkeppni á markaði ... Með því að fela einkaaðilum tiltekin verkefni er hægt að ná fram markmiðum um hagræðingu og aukna samkeppnishæfni og auka fjölbreytni þjónustunnar sem byggir upp þekkingu í þjóðfélaginu og nýtist öðrum aðilum á markaði. Innkaupastefnan nær því einnig til þess að bjóða út verkefni eða rekstrarþætti sem nú eru hluti af ríkisrekstri.““ Eins og ég nefndi áðan er þetta afskaplega þarft mál af mörgum ástæðum. Við þekkjum að undanfarin ár hafa menn sem betur fer unnið jafnt og þétt að því, sérstaklega hjá ríkinu en þó má einnig nefna dæmi hjá sveitarfélögum, að einkavæða fyrirtæki. Ég held að enginn geti haldið öðru fram en að það hafi verið afskaplega gæfurík spor. Kannski er skýrasta dæmið með bankana, en eftir að þeir komust í hendur einkaaðila, í eign almennings, þá fengu þær stofnanir aukinn kraft með því frelsi sem því fylgir og hafa bæði getað veitt viðskiptavinum sínum betri þjónustu og á sama hátt farið út í aukna útrás eins og menn þekkja og hafa skapað aukin verðmæti í landinu. Á sama hátt hafa smærri fyrirtæki verið einkavædd með góðum árangri. En það sem gleymist kannski stundum er að ýmislegt skiptir máli þó að það sé ekki stórt, og það er ein ástæðan fyrir því að við flytjum þessa tillögu, en mörg smærri fyrirtæki finna fyrir því að opinberar stofnanir sem veita þjónustu á ýmsum sviðum hafa verið að seilast inn á þeirra markað ef þannig má að orði komast og slík samkeppni er ávallt ójöfn. Það er mjög erfitt fyrir litla aðila að gæta hagsmuna sinna þegar slíkt kemur upp. Til dæmis að fara í málaferli við opinberar stofnanir og jafnvel bara að standa í bréfaskriftum og öðru slíku sem krefst fyrirhafnar, tíma og fjármuna. Ég tala nú ekki um ef menn ætla að fara alla leið hvort sem menn fara til samkeppnisyfirvalda eða dómstóla þá er slíkt mjög dýrt og erfitt fyrir litla einkaaðila. Það er mjög mikilvægt að vera vakandi á þessu sviði og þess vegna er þetta mál til komið, þar sem umhverfið er alltaf að breytast í hinum opinbera rekstri líkt og hjá okkur í þjóðfélaginu. Ýmislegt af því sem menn töldu fráleitt að einkaaðilar gætu sinnt fyrir nokkrum árum, ég tala ekki um áratugum síðan, er nú sjálfsagt. Síðan koma auðvitað ný svið sem ekki voru til staðar og það er ekkert sjálfgefið að hið opinbera þurfi alltaf að veita þá þjónustu jafnvel þó að þeir ætli að borga fyrir hana. Þvert á móti er mjög æskilegt að fá samkeppni á sem flestum sviðum og fá sem flesta aðila að því borði, samkeppni er fyrst og fremst til vegna þess að hún er góð fyrir kaupandann og góð fyrir neytendur. Á sama hátt er margt hæft fólk á ýmsum sviðum sem getur allt eins farið í útrás eins og þau fyrirtæki sem nú eru í slíkri iðju og útrás getur falið í sér ýmsa þætti. Viðkomandi aðili eða fyrirtæki þarf ekki alltaf að fara með starfsemi sína út úr landinu, þetta getur líka falist í því, virðulegi forseti, að menn veiti t.d. erlendum aðilum þjónustu sem ella mundu nýta sér hana annars staðar. Þegar ég tala um slíkt er ég t.d. að vísa til heilbrigðissviðsins en nú þegar er veitt ýmis konar heilbrigðisþjónusta á vegum einkaaðila. Ég las grein í blaði fyrir nokkrum dögum um útgerðarmann frá einhverju nágrannalandi okkar sem nú býr í Grindavík og er hér til þess að leita sér lækninga í Bláa lóninu. Þarna er dæmi um útrás þar sem reynt hefur verið að fá til landsins aðila sem starfsemi Bláa lónsins getur annast og í mörgum tilfellum bætt líðan og jafnvel læknað, og þetta hefur gengið alveg ágætlega. Í greinargerðinni eru nefnd ýmis fyrirtæki, þetta er ekki nein vísindaleg könnun, kannski meira af handahófi en eru þó dæmi um að opinberir aðilar hafa farið inn á svið þar sem einkaaðilar hafa verið áður, hafa jafnvel farið í beina samkeppni við einkaaðila eða sinnt þeim á sviðum sem einkaaðilar gætu hæglega sinnt. Hér eru t.d. nefnd fyrirtæki eins og Landmælingar, rannsóknastofur Landspítala – háskólasjúkrahúss sem samdi beint við Heilsugæslu í Reykjavík um ákveðna þjónustu sem einkaaðilar sinntu áður, nei, fyrirgefið öfugt, Heilsugæslan í Reykjavík samdi beint við rannsóknastofur Landspítala – háskólasjúkrahúss í stað þess að bjóða það út eða skipta við þá aðila sem hún skipti við áður. Siglingastofnun er nefnd, Vinnueftirlit ríkisins og hér er talað um, sem ég vek athygli á og ætla að lesa hér upp, með leyfi forseta: „Skilgreina þarf hlutverk Landspítala – háskólasjúkrahúss í þá veru að sjúkrahúsið sjái fyrst og fremst um sérhæfða sjúkrahúsþjónustu. Bjóða þarf út rekstur sem flestra þjónustuþátta sem falla utan kjarnastarfsemi Landspítalans. Sem dæmi má nefna rekstur þvottahúss, saumastofu, eldhúss, mötuneytis, apóteks, röntgen- og rannsóknaþjónustu, framleiðslu sjúkrafæðis, ræstingu, sótthreinsun og umsjón fasteignar. Góð reynsla, bæði fagleg og fjárhagsleg, er af einkarekstri í starfsemi sem áður var eingöngu veitt á vegum heilbrigðisstofnana ríkisins. Má þar meðal annars nefna Læknisfræðilega myndgreiningu og Orkuhúsið. Frá því að starfsemi hjá Læknisfræðilegri myndgreiningu hófst árið 1993 hafa sparast rúmlega 580 millj. kr., auk þess sem þjónusta við sjúklinga hefur aukist til mikilla muna“ Það sparast rúmlega 580 millj. kr., hvorki meira né minna, og þjónustan hefur sömuleiðis aukist. Hér er vísað í útboð hjá Sorpu vegna gámaþjónustu en þrjár endurvinnslustöðvar tóku þátt í því útboði, auk Vélamiðstöðvarinnar sem á þeim tíma hafði ekki farið inn á þetta svið fyrr en fyrirtækið var þá í eigu Reykjavíkurborgar og Orkuveitu Reykjavíkur. Stjórn fyrirtækisins var m.a. skipuð af borgarverkfræðingi Reykjavíkur og forstjóra Orkuveitunnar. Það er skemmst frá því að segja að þegar Vélamiðstöðin fékk þetta verkefni urðu þar mjög miklar deilur. Þetta mál flýtti því örugglega að einkavæða Vélamiðstöðina, sem var tillaga frá okkur sjálfstæðismönnum sem var búin að liggja lengi í skúffu, en hún var seld núna sl. nóvember og er það vel. Þetta er samt sem áður dæmi um það sem þessi skýrsla gæti ef til vill komið í veg fyrir að gerðust aftur. Það má nefna ýmislegt fleira. Hér liggur t.d. fyrir þinginu þingsályktunartillaga um lagabreytingu eða frumvarp um breytingu á lögum um Ríkisendurskoðun sem sá sem hér stendur er 1. flutningsmaður að. Þar er talað um að breyta þessari ágætu stofnun Ríkisendurskoðun, sem er afskaplega mikilvæg og hefur sinnt hlutverki sínu vel, með þeim hætti að ytri endurskoðun á þeim fyrirtækjum sem stofnunin sér um sem ríkisfyrirtæki, verði boðin út. Ríkisendurskoðun sinnir fyrst og fremst innri endurskoðun sem hún hefur gert af mikilli prýði og er nauðsynlegt að hafa og ekki deilur um það að stofnunin sjái um slíkt. En það er ekkert sem mælir með því að ytri endurskoðun á hinum ýmsu opinberu fyrirtækjum sé á hendi ríkisendurskoðunarfyrirtækis og í rauninni getur það þess vegna verið til trafala þegar Ríkisendurskoðun fer síðan í innri endurskoðun á fyrirtæki sem stofnunin er sjálf með ytri endurskoðun á. Það er hægt að taka dæmi eins og um sorphirðu hjá stærsta sveitarfélaginu sem er ekki boðin út, þ.e. Reykjavíkurborg. Sorphirðan er í rauninni niðurgreidd að hálfu. Alveg þangað til fyrir skömmu var meira að segja fyrirtækjasorp greitt niður að hálfu af Reykjavíkurborg, þ.e. Reykjavíkurborg sótti sorpið til fyrirtækja og skattgreiðendur greiddu það niður, útsvarsgreiðendur, og þetta var gert í samkeppni við einkaaðila. Sem betur fer hefur þó borgin dregið sig til baka hvað þetta varðar. Eftir stendur að það er ákveðin samkeppni og það eru einkaaðilar, glæsileg fyrirtæki eins og t.d. Gámaþjónustan sem hefur verið í umhverfisverkefnum á sviðum umhverfismála um langa tíð, en þeir eru í rauninni komnir í samkeppni við sveitarfélögin og voru með ákveðna frumkvöðlastarfsemi sem þeir kynntu fyrir skömmu. Það varðar sérstakar sorptunnur sem sett er endurvinnanlegt sorp í sem síðan er flokkað hjá fyrirtækinu, t.d. pappír, plast og annað slíkt, sem er auðvitað afskaplega jákvætt. Það er því miður af mörgu taka og við höfum fyrst og fremst áhyggjur af þeim sem eru smærri á markaðnum, það eru þeir sem eiga erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér í samkeppni við opinbera aðila og það er mjög mikilvægt að við séum vakandi fyrir því að stór og sterk opinber fyrirtæki og stofnanir traðki ekki þá minni niður.

Frú forseti. Ég er nokkuð hissa á að þessi þingsályktunartillaga hafi ekki fengið meiri athygli en raun ber vitni vegna þess að í henni er fólgin veigamikil gagnrýni á ríkisstjórnina sem kemur fram í upphafsorðum greinargerðarinnar. Það er mjög sérstakt að heyra þetta frá þeim sem sitja í ríkisstjórn og telja sig vera hægri flokk, að gagnrýna vöxt ríkisins og fjölgun fyrirtækja í eigu ríkisins og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er mjög þung gagnrýni og ekki einungis á ráðherra í samstarfsflokknum, heldur er umhverfisráðherra einnig gagnrýndur hér í greinargerðinni. Það má lesa þunga gagnrýni á hæstv. umhverfisráðherra og rekstur fyrirtækja sem hún ber ábyrgð á. Ég tel að þetta sé umhugsunarefni. Enda getur verið að umræddum þingmönnum sem flytja þessa gagnrýni á ríkisstjórnina sé einfaldlega orðið um og ó vegna útþenslu ríkisins. En síðan þessi ríkisstjórn tók við völdum hafa útgjöld ríkisins þanist út um 120 þús. milljónir á föstum fjárlögum. Þetta er kannski þeirra óp í eyðimörkinni til að sporna við þeirri þróun.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður Sigurjón Þórðarson hafi verið að lýsa yfir stuðningi við þetta mál og talið það stórfrétt af því stjórnarþingmenn væru hugsanlega að gagnrýna eitthvað sem ríkisstjórnin gerði. Það er ágætt að það sé frétt fyrir hv. þingmann en það er nú þetta sem stjórnmálamenn verða að gera ef þeir ætla að standa sig í stykkinu. Ef einhver stjórnmálamaður telur að sú ríkisstjórn sem hann styður eða meiri hluti í sveitarstjórn hafi náð einhverjum fullkomleika, þá held ég að viðkomandi stjórnmálamaður ætti strax að fara að finna sér eitthvað annað að gera. Það liggur alveg hreint og klárt fyrir þrátt fyrir að núverandi ríkisstjórn og fyrirrennarar hennar hafi náð stórkostlegum árangri í efnahagsmálum og kaupmáttaraukningin sé hér meiri en annars staðar þekkist. Ég hef í rauninni hvergi séð neitt sambærilegt í þeim gögnum sem ég hef séð. Þá breytir það því ekki að við skulum alltaf vera vakandi og við skulum alltaf geta betur. Sem betur fer erum við með umhverfisráðherra sem er meðvitaður um þetta og mig minnir að við höfum gengið frá því nú á haustþingi, t.d. með lögum um Veðurstofuna þar sem einmitt var verið að skilgreina betur hlutverk Veðurstofunnar þannig að Veðurstofan væri ekki að keppa við einkaaðila. En betur má ef duga skal og aðalatriðið er þó þetta. Það er sama hvort það er ríkisvaldið eða sveitarfélögin. Það eru tekin mýmörg dæmi hér af sveitarfélögum eins og hv. þingmaður veit, ef hann hefur lesið greinargerðina, og við eigum aldrei að þreytast á að gera betur. Þrátt fyrir að við höfum náð þessum stórkostlega árangri sem við öll þekkjum fer víðsfjarri að verkefninu sé lokið.

Frú forseti. Þá er það komið á hreint að hér er um gagnrýni að ræða. En mig langar til að fá að vita dálítið efnislega um þessa þingsályktun. Það hefur komið fram gagnrýni, m.a. frá þeim sem hér stendur, á hæstv. utanríkisráðherra þegar hann starfaði sem fjármálaráðherra um upplýsingaskyldu, þ.e. að hann veitti ekki upplýsingar um hvernig hann hagaði rekstri ríkisfyrirtækja, t.d. Símans. Þar voru margir smærri aðilar, vegna þess að umræddir sjálfstæðismenn sem flytja þessa þingsályktunartillögu segjast vera að hugsa um litlu aðilana. Þegar ég vakti athygli á að fjármálaráðherra, sem er núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, væri nú aldeilis að halda þessum smærri aðilum sem veittu ríkisfyrirtækinu samkeppni niðri, þá vildi hann ekki veita upplýsingarnar. Þetta var liður í að Síminn gat haldið áfram að troða skóinn af þessum smærri aðilum. Ég vil þess vegna spyrja hv. þingmann, Guðlaug Þór Þórðarson, hvort hann sé þá ekki tilbúinn til að stuðla að því að smærri aðilar verði betur í stakk búnir til að sækja rétt sinn. Að ríkari upplýsingaskylda verði sett á á hendur opinberra ríkisfyrirtækja, en við í stjórnarandstöðunni höfum bent á að það er gagnrýnisvert að ýmsar upplýsingar sem ekki ætti að fara leynt með skuli ekki liggja uppi á borðunum. Þá gætu menn ekki verið að gera starfslokasamninga eða verið að hygla einhverjum kaupum því reksturinn væri uppi á borðinu. Þessi umræða var m.a. um kaup 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður Sigurjón Þórðarson nefndi hér ágætt dæmi um fáránleikann þegar fyrirtæki eins og Síminn er í eigu ríkisins. Það er eðli málsins samkvæmt að það er algerlega fáránlegt að hafa slíkt fyrirtæki sem er í samkeppnisrekstri eins og Síminn var, í eigu hins opinbera. Það segir sig alveg sjálft, og ég nefndi um það dæmi í upphafi minnar ræðu, hversu góð áhrif það hafði þegar ríkisbankarnir losnuðu undan yfirráðum ríkisins og fóru í eign almennings og urðu svokallað einka- eða almenningshlutafélag, það hafði mjög góð áhrif á rekstur þeirra fyrirtækja. Er þetta eitthvað sem kemur okkur við? Reyndar kemur það okkur öllum vel. Við höfum fengið gríðarlega fjármuni, skatttekjur, af þessum fyrirtækjum, bæði út af tekjuskatti og út af hagnaði þessara fyrirtækja og ýmsum afleiddum veltusköttum og sömuleiðis vegna þess að fyrirtækin hafa stækkað og dafnað og hafa borgað fólki góð laun. Það er vonlaust að hafa fyrirtæki í eigu opinberra aðila í samkeppnisrekstri. Það er algerlega vonlaust. Það gerir engum gott, hvorki stjórnendum fyrirtækjanna né eigendum eða viðskiptavinum, eða hverjum sem við nefnum þar. Ég þekki vel baráttuna við að fá upplýsingar og ég sit í stjórn opinbers fyrirtækis sem hefur þvælst inn á samkeppnisrekstur og þar vísa ég í Orkuveitu Reykjavíkur sem hefur verið mjög erfitt að fá upplýsingar um. Ég held að það skipti máli í það minnsta að það séu skýrar reglur hvað þetta varðar. Slíkt er 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um samkeppnisstöðu fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga en sú sem hér stendur er einn þriggja flutningsmanna tillögunnar. Þingsályktunin kveður á um að viðskiptaráðherra verði falið að gera athugun á hvort og á hvaða sviðum opinberar stofnanir á vegum ríkis og sveitarfélaga eru í beinum samkeppnisrekstri við einkaaðila og að ráðherra skili Alþingi skýrslu fyrir 1. apríl 2006. Þessi þingsályktunartillaga var lögð fram snemma á haustdögum en hefur ekki komið til umræðu fyrr en nú. Virðulegi forseti. Það er yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar að draga úr ríkisrekstri. Í því augnamiði hefur ríkið markvisst dregið sig út úr samkeppnisrekstri síðasta rúma áratug sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið við stjórnvölinn hér í landi. Hafa tugir fyrirtækja á vegum ríkisins verið einkavædd. Nú síðast var Síminn einkavæddur og seldur til aðila á markaði með miklum ávinningi fyrir ríkið sem gat nýtt sér peninga sem fengust fyrir sölu á fyrirtækinu til ýmissa brýnna verkefna, m.a. í velferðarmálum. Á sama tíma og fjölmörg fyrirtæki í ríkisrekstri hafa verið seld hefur hins vegar fjölgað þeim stofnunum ríkisins sem sinna stjórnsýsluverkefnum og öðrum samfélagslegum verkefnum sem talið er eðlilegt að séu fjármögnuð af ríkinu. Oft eru stofnanir settar á laggirnar til að sinna afmörkuðum verkefnum sem síðan snúa upp á sig og auka þau að umfangi með tilheyrandi aukningu á kostnaði. Til þessara stofnana er ráðið vel menntað og metnaðarfullt fólk með víðtæka yfirsýn á þeim vettvangi sem það starfar á og það sér ákveðin tækifæri í að útvíkka starfsemi stofnunarinnar. Þetta þýðir fleira starfsfólk, aukið fjármagn til reksturs, aukin umsvif ríkisstofnana, en slík útþensla stofnana er oft kennd við Parkinsonslögmálið. Það er hins vegar ekki af einhverjum annarlegum hvötum sem þetta fólk stendur fyrir því að auka starfsemi sinnar stofnunar heldur er það oft krafa um sértekjur sem verður hvati fyrir stjórnendur að víkka út starfsemina. Rekstur á vegum ríkis og sveitarfélaga hefur sökum umfangs síns mikil áhrif á starfsumhverfi og starfsmöguleika fyrirtækja í landinu. Þegar ríkisstofnun víkkar út starfsemi, hvort heldur af eigin hvötum, rúmri skilgreiningu á þeim lögum sem það starfar eftir eða vegna aukinna skyldna sem sett eru á stofnunina er veruleg hætta á að hún fari að rekast í horn starfsemi þar sem einkaaðilar hafa markað sér bás. Við slíkar aðstæður er ríkisstjórnin viljandi eða óviljandi komin í beina samkeppni við einkaaðila og farin að þrengja verulega að starfsskilyrðum og vaxtarmöguleikum fyrirtækisins. Allmörg dæmi eru um að ríkisstofnun undirbjóði þjónustu einkaaðila, bjóði þjónustu ókeypis undir merkjum tilraunaverkefnis eða jafnvel steli hugmyndum sem einkaaðilar hafa kynnt fyrir viðkomandi stofnun í trúnaði og stofnunin setur sjálf í gang. Mörg dæmi eru um slíkt. Ríkisstofnanir geta þetta í krafti þess að þær fá fjármagn til reksturs frá ríkinu og geta niðurgreitt þjónustuna eða alfarið staðið straum af viðkomandi verkefnum með ríkisfé. Aðrar aðstæður sem blasa við í þessu sambandi er þegar ríkisstofnanir taka ákvörðun um að hætta útvistun verkefna en taka í þess stað til sín verkefni sem þær hafa áður gert samning við einkaaðila um að framkvæma eða semja við aðra ríkisstofnun um framkvæmd verkefna þó fjölmargir aðilar á markaði séu tilbúnir að takast á við verkefnin með samningum við viðkomandi stofnun þar um. Það má segja, og ég tek undir með hv. þingmanni Guðlaugi Þór Þórðarsyni, að þetta er ekki í samræmi við innkaupastefnu ríkisins, eins og lýst var í ræðu hv. flutningsmanns. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni eru fjölmörg dæmi nefnd þar sem opinber fyrirtæki eru í beinni samkeppni við einkafyrirtæki, eins og hv. þingmaður Guðlaugur Þór Þórðarson hefur farið yfir í ræðu sinni. Á síðustu mánuðum hafa fleiri dæmi bæst við sem segja sambærilega sögu. Þar má m.a. telja fréttir sem bárust á haustdögum að sýslumannsembættin ætluðu að taka að sér ljósmyndun vegna útgáfu vegabréfa sem augljóslega var í beinni samkeppni við atvinnuljósmyndara. Þá birtist nýverið viðtal við Hrein Jakobsson, forstjóra Skýrr í Blaðinu sem er lýsandi fyrir þá þróun sem hefur orðið á síðustu árum. Skýrr var ríkisstofnun en var einkavædd fyrir nokkrum árum og er þjónustufyrirtæki á sviði upplýsingatækni. Í viðtalinu fjallar hann m.a. um að fyrirtækið hafi kært opinberar stofnanir til Samkeppniseftirlitsins vegna útboðsmála og segir m.a. eftirfarandi, með leyfi forseta: „… okkur finnst þróunin á síðustu árum hafa verið mjög í þá átt að ríkisvæða. Menn einkavæddu Skýrr á sínum tíma en síðan finnst okkur ríkisvæðingin hafi vaxið á ný. Hún felst í því að tölvudeildir opinberra stofnana eru að vaxa mjög mikið. Hugbúnaðarverkefni fyrir ríkið eru yfirleitt boðin út en rekstur á tölvukerfum þeirra nánast aldrei.“ En fram kemur jafnframt í viðtalinu við forstjórann að einkafyrirtæki útvíkki í auknum mæli rekstur tölvukerfa fyrirtækja sinna og hann fullyrðir að Skýrr geti boðið opinberum stofnunum að reka tölvukerfi töluvert ódýrara og nefnir töluna 20% Svo ég vitni áfram í forstjóra Skýrr þá segir hann einnig, með leyfi forseta : „Þar fyrir utan höfum við mátt sjá á bak tekjum sem við höfðum áður eins og miðlun upplýsinga úr ökutækjaskrá og fasteignaskrá varðandi rafræn veðbókarvottorð. Þessi viðskipti eru nánast horfin frá okkur þó Skýrr hafi tekið þátt í að byggja upp markaðinn fyrir þessar upplýsingar. Það efast enginn um að ríkið eigi þessar upplýsingar en við teljum að það eigi ekki að dreifa þeim í samkeppni við fyrirtæki á markaði.“ Í viðtalinu kemur einnig fram að úrskurður samkeppnisyfirvalda gagnvart ökutækjaskrá var á þann veg að stjórnvöldum var bent á að draga sig út úr þeim rekstri þar sem verið væri að keppa við einkaaðila á þessum markaði. Virðulegi forseti. Ég gerði fljótlega athugun á ákvörðun Samkeppniseftirlitsins á árinu 2005 sem birtist á heimasíðu stofnunarinnar. Það kemur í ljós að 25% ákvarðana eftirlitsins varða kærur einkaaðila gagnvart stofnunum ríkis eða sveitarfélaga, eða þrjú af tólf erindum sem Samkeppniseftirlitið úrskurðaði á síðasta ári. Þessi staðreynd styður það sem fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni og því sem ég og flutningsmaður hafa rætt hér. Jafnframt má benda á að í skýrslu Viðskiptaráðs Íslands frá nóvember 2005 kemur fram það mat ráðsins að af 240 ríkisstofnunum sem taldar voru megi telja að minnsta kosti 30 þeirra vera þess eðlis að um samkeppni þeirra geti verið að ræða við einkaaðila. Tilgangur flutningsmanna með framlagningu þingsályktunartillögunnar sem hér er til umræðu er að fá yfirsýn yfir starfsemi á vegum ríkis og sveitarfélaga sem er í beinni samkeppni við einkaaðila. Með slíkar upplýsingar í höndunum er markvisst hægt að stefna að því að ríkið dragi sig út úr starfsemi sem er á samkeppnismarkaði og um leið vekja ríkisstofnanir til vitundar um skaðsemi þess að hamla þróun framsækinnar starfsemi á vegum einkaaðila. Það er von mín að þessi þingsályktunartillaga verði afgreidd hér úr nefnd við fyrsta tækifæri.

Frú forseti. Það má taka undir að vert sé að fara yfir það á hvaða sviðum ríkisstofnanir og ríkið séu í samkeppni við einkaaðila og að því leyti til held ég að þessi þingsályktunartillaga sé af hinu góða. Ég lít vissulega á þetta sem gagnrýni á það hvernig mál hafa þróast í höndum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á undanförnum árum. Menn eru greinilega komnir með miklar efasemdir um það í þeim flokkum hvernig þeir hafa haldið á spilunum og eru tilbúnir að fara í þá vinnu að skoða hvað hafi farið úrskeiðis. Hér hafa líka verið nefnd dæmi, m.a. um Orkuveituna, þar sem erfitt hefur verið að nálgast upplýsingar. Sama á við um Símann þar sem formaður Sjálfstæðisflokksins hélt á spilum og leyfði stjórnarandstöðunni og öðrum sem voru í samkeppni ekki að sjá hvort Síminn hefði rétt við varðandi það hvort rétt væri að selja Símann. Það sem við í Frjálslynda flokknum gagnrýndum var að með sölu grunnnetsins væri hætta á að ekki yrði samkeppni og þeir einkaaðilar sem flutningsmenn segjast vera að gæta hagsmuna fyrir, þessir litlu aðilar sem voru í samkeppni við stóra Símann, sögðu okkur í Frjálslynda flokknum að þeir óttuðust að samkeppnin yrði enn þá erfiðari þegar grunnnetið, sem færir eigandanum einokunaraðstöðu, væri komið í hendur einkaaðila en hún væri þó í höndum ríkisins. Vel má vera að þetta þróist með jákvæðum hætti en samt sem áður eru ýmsar fréttir af landsbyggðinni um það hve símaþjónustan þar hefur minnkað því miður ekki jákvæðar fyrir fólkið í landinu. Verið er að leggja niður störf á Blönduósi og víðar. Þegar við í stjórnarandstöðunni viljum fá að vita hvernig málin eigi að þróast hvað varðar þjónustu og annað á landsbyggðinni vilja Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn ekki fá þær upplýsingar hver þjónusta Símans eigi að vera í framtíðinni. Það var búið að telja fólki trú um að þetta væri jákvæð byggðaaðgerð. Auðvitað hefði salan átt að vera þannig að eitthvað jákvætt hefði fengist út úr þeirri framkvæmd fyrir alla. En því miður voru fyrstu fréttirnar sem fólkið úti á landi fékk slæmar. Hvað varðar þessa þingsályktunartillögu tel ég að vert sé að hafa eitt í huga við það að gerð er arðsemiskrafa til þjónustu og hún sett í samkeppni og til einkaaðila og það er ákveðin samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson nefndi hér að að sorphirðan yrði færð í einkarekstur og samkeppnisrekstur. Fólk má ekki gleyma því að sveitarfélögin hafa haft ákveðnu samfélagslegu hlutverki að gegna með því að útvega þeim vinnu sem höllum fæti standa og hafa ekki fulla starfsgetu. Það verður einhvern veginn að mæta þessu og það er hægt með því að sveitarfélög leggi að einhverju leyti til sjóði eða hafi einhvern hvata fyrir fyrirtæki þannig að þau ráði fólk sem er með skerta starfsgetu, menn mega ekki láta arðsemissjónarmið ráða eingöngu við rekstur samfélagsins. Auðvitað eigum við að hafa það þar sem við á en ekki láta það eingöngu ráða. Það er nefnilega svo að ef fólk með skerta starfsgetu kemst á annað borð inn á vinnumarkaðinn getur það leitt til þess að það nái fullri starfsorku og það ætti að vera eitt af því sem flutningsmenn og við stjórnmálamenn ættum að hafa í huga. Engu að síður er þessi þingsályktunartillaga gífurlega þung gagnrýni á það hvernig stjórnarflokkarnir hafa haldið um stjórnartaumana og hve þeir hafa þanið út ríkisútgjöldin, um heila 120 milljarða á föstu verðlagi á síðustu tíu árum og einnig aukið hlut hins opinbera af þjóðarkökunni. Það er greinilegt að a.m.k. ýmsir í Sjálfstæðisflokknum eru farnir að hafa áhyggjur af þessu og ég hef áhyggjur af því, sérstaklega vegna þess að nú eru þenslutímar og þá er verið að þenja út ríkisútgjöld með Sjálfstæðisflokkinn í fararbroddi, þenja út og fjölga ríkisstofnunum eins og kemur fram í þessari þingsályktunartillögu. Nær væri þegar samdráttur verður að þenja þá aðeins út hið opinbera en nú á tímum þenslu er ríkið þanið út sem aldrei fyrr.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að elta ólar við allt sem kom fram hjá ágætum hv. þingmanni. Ég met það svo að hann sé sammála þessu. Við vitum eins og er og það þarf ekki að ræða það neitt að við höfum staðið fyrir mestu frelsisvæðingu í íslensku samfélagi sem sést hefur frá upphafi, a.m.k. frá þeim tíma sem við berum okkur saman við. Það er alveg sama hvaða mælistiku við setjum á það, niðurstaðan er sú sama. Hv. þingmaður nefndi það að líka þyrfti að huga að öðrum þáttum í samfélaginu, og það er alveg rétt. En af því að hann nefndi Símann þá vildi ég bara vísa í það hve sú sala var vel heppnuð. Ég veit að hann hefur áhuga á málefnum landsbyggðarinnar og ef menn fara yfir það í hvað þessir fjármunir eru nýttir, þá eru þeir náttúrlega nýttir til að greiða niður skuldir, síðan fara gríðarlegir fjármunir í vegaframkvæmdir, sjúkrahús, Landhelgisgæsluna, nýsköpun í íslensku atvinnulífi, í fjarskiptasjóð til að bæta fjarskipti á landsbyggðinni, í framkvæmdir í þágu geðfatlaðra og nýbyggingu fyrir Stofnun íslenskra fræða. Þetta er svona skólabókardæmi um hve hér er skynsamlega að verki staðið. Síðan vil ég nefna út af sorphirðuumræðunni að það eru bara Reykjavíkurborg og eitt annað sveitarfélag í hópi hina stærri sem enn eru með þetta á sínum vegum. En ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni þegar hann talaði um að við yrðum að hafa störf fyrir þá sem standa höllum fæti. Ég tel það vera verkefni okkar sem hér erum og líka þeirra sem eru í sveitarstjórnum og annars staðar að finna fleti á því, og það er sérverkefni okkar að sjá til þess að þessir aðilar sem hafa starfað ekki bara hjá opinberum aðilum heldur líka hjá einkaaðilum í gegnum tíðina og eiga kannski erfitt með að fá störf núna, gleymist ekki og geti áfram stundað störf öllum til góðs. 

Frú forseti. Því miður er það staðreynd sem ég fór með hér að hlutur hins opinbera hefur vaxið og það er náttúrlega sárt fyrir sjálfstæðismenn að kyngja því. Og það er áhyggjuefni að þetta gerist á tímum þenslu. Hvað varðar þessi góðu verkefni, t.d. hátæknisjúkrahúsið svonefnda á höfuðborgarsvæðinu, þá er ég á því, frú forseti, að það að tengja það sölu Símans geti orðið byggingu nútímalegs sjúkrahúss til trafala. Ég óska eftir því að við ræðum byggingu sjúkrahúss sér en ekki í sambandi við sölu Símans. Ég held að það verði til framdráttar fyrir byggingu sjúkrahússins að rugla þessu ekki öllu saman, vegna þess að við þetta orðagjálfur um hátæknisjúkrahús er komin upp viss andstaða í samfélaginu vegna þess að fólk er farið að halda að þetta sé eitthvert bruðl og setur það í samband við sölu á Símanum sem var mjög óvinsæl, sérstaklega á landsbyggðinni vegna aðgerða stjórnenda Símans sem urðu strax í kjölfar sölunnar. Ég vona að menn taki tillit til þessa og það verði til framdráttar fyrir byggingu sjúkrahúss á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um staðbundna fjölmiðla. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Birkir J. Jónsson, Björgvin G. Sigurðsson, Drífa Hjartardóttir, Hjálmar Árnason, Magnús Stefánsson, Sigurjón Þórðarson og Hlynur Hallsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd er athugi stöðu staðbundinna fjölmiðla og rekstrarumhverfi þeirra og skili skýrslu. Í skýrslunni verði gerð grein fyrir þróun markaðarins undanfarin ár og, ef þurfa þykir, komið með tillögur um beinar eða óbeinar aðgerðir sem ríkisstjórn og Alþingi gætu gripið til í því skyni að efla rekstrargrundvöll staðbundinna fjölmiðla.“ Tillaga þessi var áður flutt á síðasta löggjafarþingi og í umræðum þá fékk málið mjög góðar undirtektir allra hv. þingmanna sem tóku þátt í þeirri umræðu. Markmiðið hennar er að gerð verði úttekt á þeirri stöðu sem nú er á markaði svæðisbundinna fjölmiðla og getur slík úttekt lagt grundvöll að umræðum um aðgerðir til að efla þessa gerð fjölmiðlunar. Við vitum að svæðisbundnir fjölmiðlar gegna nú þegar og munu í framtíðinni gegna vaxandi hlutverki fyrir lýðræðislega umræðu. Vegna tímaskorts ætla ég ekki að fara mjög nákvæmt í greinargerðina. Tillagan var rædd á síðasta löggjafarþingi og við eigum umsagnir um þetta mál í hv. menntamálanefnd. Ég vil leggja áherslu á að mér finnst mjög réttlætanlegt að ríkisvaldið komi að uppbyggingu og rekstri slíkra fjölmiðla vegna þess að þeir eiga mjög undir högg að sækja í því rekstrarumhverfi sem þeir búa við. Ljóst er að í því umhverfi sem við búum við þar sem sameining sveitarfélaga er staðreynd eykst þörf íbúanna fyrir staðbundna fjölmiðlun, hún veitir í senn upplýsingar um verkefni stjórnvalda og er vettvangur opinberrar umræðu um málefni hvers sveitarfélags.Við vitum að stóru fjölmiðlarnir eru kannski ekki mjög reiðubúnir að sinna öllum málefnum smærri sveitarfélaga þannig að þetta er mjög góður vettvangur. Eins og ég sagði áðan hefur tillagan fengið mjög jákvæðar undirtektir hv. þingmanna úr öllum flokkum á hinu háa Alþingi og ég vona sannarlega að við náum að koma þessu máli í gegnum hv. menntamálanefnd og vísa ég því þangað.

Virðulegur forseti. Ég tek til máls um tillögu til þingsályktunar sem kynnt var af hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur. Mig langar að koma inn á að ég held að í umræðunni um fjölmiðla í dag sé mikilvægt að halda á lofti staðbundnum fjölmiðlum. Í litrófi fjölmiðlanna, eftir þær miklu breytingar sem við höfum horft upp á undanfarin missiri, er mikilvægt að halda þeim í rekstri. Ég vona þess vegna innilega að tillagan nái fram að ganga og menn velti fyrir sér hvernig hægt sé að efla rekstrargrundvöll þeirra. Eins og fram kom hjá framsögumanni er mikilvægt að fjalla um minni sveitarfélög víða um landið í fjölmiðlum, gera mannlífi þar skil og halda því á lofti. Ég vona því að þessi þingsályktunartillaga nái fram að ganga og fái afgreiðslu í vetur.

Frú forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um staðbundna fjölmiðla. Ég fagna henni og mér er heiður að fá að vera með í að leggja hana fram. Öllum ætti reyndar að vera ljóst mikilvægi héraðsmiðla. Birgir Guðmundsson við Háskólann á Akureyri hefur fjallað ítarlega um þetta og skilað nokkrum skýrslum um málið. Varðandi mikilvægi héraðsmiðlanna nefnir hann þrjá punkta. Þeir eru mikilvægir fyrir staðbundin samfélög og samfélagsuppbyggingu almennt, eru sem sagt eins og lím fyrir samfélagið. Í öðru lagi hafa þeir gildi fyrir lýðræðislega umræðu í landinu, að sveitarstjórnirnar fái aðhald, að fólkið sem býr á svæðinu fái upplýsingar um það sem er að gerast. Í þriðja lagi nefnir hann lífsgæði almennt því þar er umfjöllun um mannlíf, íþróttir og listir í því samfélagi. Slíkir miðlar auka og bæta mannlífið og eru mikilvægt uppeldisatriði fyrir börn sem kynnast þessum fjölmiðlum. Spurningin er: Hvernig er hægt að styðja þessa fjölmiðla? Þar má t.d. líta til Noregs. Birgir bendir á að frændur okkar í Noregi séu duglegir við að gefa út héraðsfréttablöð enda séu meira en 220 fréttablöð gefin út þar. Almennt skilyrði fyrir stuðningi er að ákveðið magn ritstjórnarefnis sé á móti hlutfalli auglýsinga. Byggðastefna á auðvitað að snúast um lífsgæði fyrir fólkið. Í byggðaáætlun er m.a. sagt að fjölmiðlar séu hluti af þeim lífsgæðum. Vilji menn á annað borð hafa fjölbreytni í fjölmiðlum þá er ekki nóg að horfa á hávöxnu trén, stóru landsmiðlana, heldur verður runnagróður, kjarrið, grasið og litlu blómin líka að fá að blómstra. Með leyfi forseta, langar mig til að vitna í Jóhannes Sigurjónsson, ritstjóra Víkurblaðsins, sem gefið er út á Húsavík. Það hefur reyndar undirtitilinn „blað alls mannkyns“, hvorki meira né minna. En Jóhannes segir að Mogginn, DV, Þjóðviljinn, Tíminn og Alþýðublaðið séu auðvitað ekkert annað en héraðsfréttablöð. „Þau eru útgefin í Reykjavíkurhéraði, fjalla einkum um fréttir úr því héraði og brúka svo fréttir úr öðrum héruðum heimsins, svo sem Afganistan eða Eyjafirði, sem uppfyllingarefni.“ Þetta sagði Jóhannes í blaðinu sínu árið 1989. Gefin eru út 19 vikuleg héraðsfréttablöð og þrjú mánaðarleg. Sum þeirra hafa barist í bökkum, svo ekki sé meira sagt. Sem betur fer hefur tekist að bjarga mörgum þeirra. Ég vil t.d. nefna blaðið Norðurslóð sem gefið er út í Svarfaðardal og síðan Bæjarpóstinn á Dalvík. Þar fannst leið til að reka blöðin og þau blómstra núna. Reyndar hefur netið líka komið inn í þetta. Þau birta fréttir á netinu sem ná þá strax til alls landsins og auðvitað alls heimsins. Rannsóknastofnun Háskólans á Akureyri gerði könnun á viðhorfi fólks og þeirra sem gefa út þessi blöð til að finna út eftirspurn eftir þessari nærumfjöllun og athuga hvort henni væri fullnægt. Þar kom ýmislegt merkilegt fram. Í raun eru ekki til neinar íslenskar rannsóknir í þessum málum en það er hægt að skoða margar erlendar rannsóknir sem gerðar hafa verið. Spurningin er: Skiptir þessi nærumfjöllun máli? Hvorki meira né minna en 97% í úrtaki stofnunarinnar sögðu að nærfréttir skiptu miklu máli. Það er alveg í samhljómi við það sem fram hefur verið haldið. Viðhorf ritstjóranna eru samhljóma við erlendar kannanir. Þetta byggir upp sjálfsmynd, ræktar hana, t.d. í umfjöllun um hluti sem skipta fólkið á svæðinu miklu máli, byggir upp ímynd út á við og fóðrar landsmiðlana. Við skulum ekki gleyma að stóru blöðin og sjónvarpsstöðvarnar taka oft upp fréttir sem birst hafa í þessum litlu miðlum. Það byggir upp jákvæða ímynd fyrir landsbyggðina. Þetta eykur lýðræðislega umræðu og þátttöku. En hvers vegna er ekki meira nærefni? Fyrir því er náttúrlega takmarkaður rekstrargrundvöllur og efnisframleiðslan kostar mikla peninga. Þar komum við að þessari tillögu, sem verður vonandi til þess að hæstv. menntamálaráðherra skipi nefnd og skili þeirri skýrslu sem hér er um beðið. Afkoma héraðsfréttablaðanna er ekki mjög glæsileg. Þegar ritstjórar blaðanna voru spurðir hvort þeir væru ánægðir með afkomuna sagði meiri hluti þeirra að afkoman væri því miður ekki viðunandi. Þeir bentu t.d. á að það væri vegna ónógra auglýsingatekna. Þeir voru í flestum tilfellum ánægðir með fjölda áskrifenda en erfiðleikar voru við að ná inn auglýsingatekjum. Ljóst er að eftirspurn eftir nærfréttum er meiri en framboðið. Framboðið takmarkast m.a. af litlu rekstrarlegu svigrúmi staðbundinna miðla. Af hverju er þetta ekki hluti af byggðastefnunni? Með auknum fréttaflutningi og útsendingum af landsbyggðinni aukast líkur á að almenningur fái skýra mynd af mannlífi í einstökum byggðarlögum. Þetta einskorðast reyndar ekki aðeins við héraðsfréttablöð. Í heimabæ mínum, á Akureyri, er t.d. rekin sjónvarpsstöð sem heitir Aksjón. Hún skilar ágætlega því hlutverki að birta okkur fréttir daglega. Því miður hefur rekstur þeirrar sjónvarpsstöðvar ekki gengið sem skyldi en ég vona að blómlegri og bjartari tímar séu fram undan fyrir staðbundna miðla því að ekki veitir af.