Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg get að mestu leyti látið mjer nægja að vísa til nál. mentmn. um þessa breytingu á 3. og 4. gr. laga nr. 63, 1907, um kennaraskóla í Reykjavík. Jeg skal aðeins geta þess, að þegar athugað er, að lög þessi eru nú 17 ára gömul og hafa staðið allan þann tíma óbreytt að kalla má - aðeins var gerð á þeim smábreyting árið 1919 - þá er ekkert undarlegt, þó að nú sje farið fram á, að þeim sje breytt að nokkru, svo mjög sem tímarnir hafa breyst síðan þau voru sett. Hitt má virðast undarlegra, að ekki er farið fram á nema tvær breytingar, og er hvorug þeirra mjög stórvægileg. Hingað til hefir skólinn aðeins starfað hálft árið, vetrarmisserið. Nú er farið fram á, að starfstíminn sje lengdur um einn mánuð. Þetta er gert samkvæmt óskum kennara skólans, og enda eðlilegt að heimta meira bæði af þeim og komandi alþýðukennurum, þar sem laun hvorratveggja hafa verið bætt að mun, bæði samkvæmt alm. launalögum og lögum um laun barnakennara. Hinni breytingunni, sem frv. þetta fer fram á, fylgir sá mikli kostur, að gera á ensku að fastri námsgrein við skólann. Önnur hlið þessa máls, og það ekki ómerkileg, er sú, að hvorugri breytingunni fylgja aukin útgjöld ríkissjóðs svo teljandi sje. Í sambandi við það, að tekið er upp í frv. að enska skuli kend við skólann, má geta þess, að það er gert vegna þess að í gömlu lögunum er ákveðið, hvaða námsgreinir skuli kendar við skólann. Annars held jeg, að yfirleitt væri heppilegra að skipa slíkum atriðum með reglugerðum en lögum. Kosta breytingar ekki eins mikla fyrirhöfn með því móti. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið, en get eins og jeg tók fram í upphafi, vísað til nál. mentamn., svo og til nál. sömu nefndar í hv. Nd. Vænti jeg þess, að hv. deild samþykki frv. óbreytt.

Einar Árnason Jeg ætla mjer ekki að fara að vekja neinar deilur um þetta mál. Mjer finst frv. varla þess vert, að deilt sje um það. En jeg verð aðeins að gera grein fyrir, hvers vegna jeg ætla mjer að greiða atkvæði á móti frv. Því hefir verið haldið hjer fram, að þetta kosti lítið eða ekkert fje, en þó svo væri, þá eru mörg þýðingarmeiri og alvarlegri mál, sem bíða eftir afgreiðslu, en ekkert komast áleiðis fyrir þessu moldviðri af hjegómamálum. Þetta frv. mætti því gjarnan falla. Það er búið að fella hjer í deildinni ýms frv., sem gengið hafa í sparnaðaráttina, og því ætti ekki að vera ástæða til þess að fara að samþykkja að nauðsynjalausu frv., sem eykur kostnað. Og þó segja megi, að hjer sje ekki um mikinn aukinn kostnað að ræða fyrir ríkissjóð í bili, þá eykur það þó að mun kostnað nemenda, og það eru líka peningar. Jeg vil í þessu sambandi einnig geta þess, sem skólastjóri kennaraskólans segir í erindi sínu til Alþingis um útgjöld til skólans. Hann kemst þar svo að orði: „Auk þess býst jeg við, ef tillagan um lengingu námstímans í kennaraskólanum nær fram að ganga, að þá verði stundakensla um leið aukin að nokkrum mun.“ Það er því augljóst, að hann gerir ráð fyrir því, að óhjákvæmilegt verði að auka laun skólakennaranna. Jeg býst svo ekki við að þurfa að gera frekar grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, enda er frv. naumast þess virði, sem pappírinn kostar undir það.

Sigurður Eggerz Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. nefnd og hv.frsm. hennar fyrir, hversu vel og af hve miklum skilningi þau hafa tekið þessu máli. En mjer finst hinsvegar hv. 1. þm. Eyf. líta alt of smáum augum á þetta mál. Það er varið miklu fje úr ríkissjóði - fje, sem sumir sjá mjög ofsjónum yfir - til kennarastjettar þessa lands. En þó virðist vera sjálfsagt að gera sem mestar kröfur til undirbúnings kennaranna undir starf þeirra, þar sem þeim undirbúningi er samfara svo að segja enginn kostnaður. Annars virðist mjer æðimargir á hinu háa Alþingi, sem líta með mjög litlum skilningi á alþýðumentunina í landinu. Og jeg fæ ekki betur sjeð en frumvarp það, sem hv. fjárveitinganefnd flytur, sje rýtingur í bakið á alþýðumentuninni. Því með því er verið að auka útgjöldin á sveitarfjelögunum við alþýðufræðsluna, og sú aukning mundi valda því, að það yrði gert alt víða til þess að losna við kennarana, en þar sem það ekki tekst, mundi mögnuð óánægjan yfir útgjöldunum, og það mundi lenda á alþýðufræðslunni. Jeg hefi tröllatrú á góðri alþýðumentun. Jeg lít svo á, að hún sje ein af þeim lyftistöngum, sem eigi að leiða þjóðina gegnum bjartari lífsmöguleika inn í sterkari framtíð.



Jeg hafði varla búist við því, að þessi agnúi, kostnaðaragnúinn, yrði frv. þessu neitt til fyrirstöðu. Jeg tek það trúanlegt, sem hv. mentamálanefnd Nd. segir í nefndaráliti sínu á þingskjali 83, og sem jeg, með leyfi hæstv. forseta, ætla að lesa upp: „Kostnaðarauki fyrir ríkissjóð er hverfandi lítill eða sama og enginn af þessum breytingum. Daglegur námstími í hverri deild er svo langur, að ekki verður á það bætt, enda auðvelt að draga af öðrum námsgreinum, sem nemur því, er varið verður til enskukenslunnar, þar sem hert hefir verið á inntökuskilyrðunum. Kostnaður við ræsting, ljós og hita verður því sem næst hinn sami og verið hefir, því að æfingaskóli kennaraskólans hefir jafnan staðið frá 1. okt til 15. maí. Námskostnaður nemenda eykst að vísu nokkuð, en þó ekki yfirleitt sem nemur dvalarkostnaði og atvinnumissi í einn mánuð, því að bæði er 1.–20. okt. verðlítill tími fyrir þá, sem vinna fyrir kaupi, og oft stendur svo á ferðum, að nemendur verða að koma á líkum tíma til Reykjavíkur og nemendur annara skóla, sem byrja 1. október.“ Jeg get fyllilega tekið undir þetta. Og jeg er kunnugri því en margir aðrir, hversu þessu er farið, og veit það, að nemendur allra skóla hjer í bæ munu oftast verða að sæta sömu ferðum til Reykjavíkur, og kennaraskólanemendur munu því verða að sæta sama kostnaði og aðrir. Auðvitað má búast við því, að einhver dálítill aukakostnaður verði af þessu, en í það virðist ekki horfandi, svo framarlega sem vjer viljum viðurkenna, að menning er máttur. Mjer finst það heldur ekki einskisvirði, að kennaraefni þjóðarinnar fái tækifæri til að læra ensku, því með því fá þeir lykil að hinum auðuga bókmentum Englendinga, einkum þegar þess er gætt, að flestir, sem koma í þennan skóla, eru mjög fróðleiksfúsir og láta ekki undir höfuð leggjast að nota sem best námstíma sinn og kenslu þá, sem þeir eiga kost á, Jeg sje engan agnúa á þessu hvað kostnaðinn nertir, því kennarar skólans munu ekki krefjast neinnar aukaþóknunar, þótt námstíminn yrði lengdur þetta, og ef svo færi, að þeir gerðu það seinna, þá er nógur tími að tala um það þá, en eins og stendur sje jeg enga hættu á ferðum.

Guðmundur Ólafsson Jeg lít líkari augum á þetta mál og hv. 1. þm. Eyf. en hv. 1. landsk.þm. og frsm. Það er lítið að ræða um annað en aukinn kostnað. Það hefir að vísu verið reynt að gera það sennilegt, að ekki yrði kostnaðarauki að þessu. En jeg held jeg þekki þetta. Það er eins og vant er, þegar á að koma einhverju fram, sem hefir kostnað í för með sjer; þá er talað mörgum og fögrum orðum um, hversu gott og gagnlegt það sje, en ekkert gert úr kostnaðinum. Og svo eiga þeir, sem standa á móti slíku, að vera að vinna mjög ilt verk. Hv. 1. landsk.þm. talaði um, að það hrygði sig, hversu lítinn skilning Alþingi hefði á gildi alþýðufræðslunnar, og það er nú máske von, að ólærðir menn eins og jeg hafi ekki mikinn skilning á slíkum hlutum. En mig hryggir þá ekki síður skilningsleysi hv. 1. landsk.þm. á fjárhagsástandi ríkissjóðs og þjóðarinnar yfir höfuð. En jeg held þó, að mjer sje óhætt að fullyrða, að þjóðin leggi fram eins mikið fje eins og hún getur til alþýðufræðslunnar. En þetta er kostnaðarsamara fyrir nemendur, og auk þess tel jeg víst, að það muni leiða af sjer aukinn kostnað fyrir ríkissjóð, því auðvitað þarf svo síðar að hækka laun allra barnakennaranna. Og mjer finst það vera hlægilegt, þegar viðurkent er af öllum, að spara þurfi, að þá skuli þingið vera að burðast með slíkt örverpi sem þetta frv. En jeg veit hins vegar, að þetta stefnir í sömu átt og yfirleitt fjármálaspeki sú, sem hjer er ríkjandi, og því ekki til neins að vera að mæla á móti því. Jeg get ekki gert mikið úr því, hvað kennaraefni verði mikið betur mentuð þó að þetta komist á. Jeg býst að minsta kosti við, að það muni ekki vega upp á móti þeim aukna kostnaði, sem það hefir í för með sjer. Jeg verð því að vera á móti frv. þessu, og jeg býst ekki við, að ábyrgðin af því verði þyngri á mínu baki en hinna, sem fella allar sparnaðartillögur, sem koma fram á þinginu, en auka útgjöld ríkissjóðs að nauðsynjalausu hvenær sem þeim gefst færi til þess.

Sigurður Eggerz Það er aðeins stutt athugasemd, sem jeg ætla mjer að gera. Jeg vil geta þess, að þó að námstíminn sje ekki lengdur nema um 1 mánuð, þá geta nemendur haft mjög mikið gagn af því, því að í þessum skóla eru að sögn mjög námfúsir menn, er nota tímann yfirleitt mjög vel. Og ef þeim er í skólanum opnuð leið til að læra ensku, þá geta þeir síðar numið hana betur án kenslu, og þar með fengið aðgang að hinum enska bókmentaheimi, en það mun auðvitað auka mikið víðsýni þeirra og þekkingu. Og mjer finst jeg hafa mikla ástæðu til að ætla, að svo muni verða, því að jeg hefi einmitt heyrt, að kennaraefni leggi alveg ótrúlega mikla rækt við nám sitt. Erlendis voru nýlega nokkur kennaraefni á námsskeiði, og var lokið lofsorði á þá fyrir dugnað við námið. Þessir menn geta því bætt ótrúlega miklu við þekkingu sína á einum mánuði, og því meiri og víðtækari, sem þekking þeirra verður, því meiri verður auðvitað árangurinn af starfi þeirra. Og þeir, sem eiga að ala upp æskulýð þjóðarinnar, þurfa auðvitað að vera sem best mentaðir, og umfram alt sem víðsýnastir. Og jeg hefi alveg sjerstaka tröllatrú á því, að góð alþýðumentun sje sá besti skerfur, sem vjer getum lagt til þjóðarbúskaparins.

Jóhann Jósefsson Jeg skal ekki lengja þessar umræður mikið, en jeg get ekki látið hjá líða að láta í ljós þá skoðun mína - þrátt fyrir það, þó að jeg sje með þessu frv., - að það þýðir ekkert að vera að fullyrða, að þetta hafi engan kostnað í för með sjer. Það er, eins og tveir hv.þm. hafa sagt, hlutur, sem liggur í augum uppi. Hitt má vel vera, að það sje ekki meiri kostnaður en svo, að það borgi sig að gefa kennaraefnum kost á að læra ensku. Það eru margir, sem stunda málalærdóm nú í seinni tíð, en það eru hinsvegar fáir, sem læra málin sjer til nokkurs gagns. Þessi málalærdómur er orðinn nokkurskonar faraldur, sem hefir gripið fólkið mjög föstum tökum. Jeg skal játa það, að tungumálanám sje gagnlegt, en til þess þarf þó að læra málin svo, að þau komi að notum í lífinu. En þegar fólk alment fer að hafa mörg mál í takinu, er jeg hræddur um, að námið verði hjá ýmsum lítið meira en nafnið tómt. Hv. 1. landsk, fór fögrum og hrífandi orðum um gildi alþýðufræðslunnar. Jeg skal ekki bera brigður á það, að hún gerir mikið gagn. En mjer finst samt sá lofsöngur um aukna alþýðumentun, sem vissir menn kyrja altaf, þegar um slíkt er að ræða, geta verið dálítið villandi. Jeg fyrir mitt leyti er ekki sannfærður um, að barnafræðslan sje á þeim mun betri braut nú en hún var meðan heimilin sjálf höfðu meira af henni á sinni könnu, að munurinn sje í rjettu hlutfalli við þann mismun tilkostnaðar, sem orðinn er á þessum málum. Það er að vísu sjálfsagt gott, að til sjeu stórir skólar með mörgum bekkjum og að börnin hafi fullar töskur af bókum, en þetta út af fyrir sig er engin sönnun þess, að vel sjeu rækt kenslustörfin. Jeg heyri líka sagt, að í sumum stórum barnaskólum sje fyrirkomulagið þannig, að ekki nærri því öll börnin sjeu yfirheyrð í því, sem þeim er sett fyrir undir hverja kenslustund. Og sje svo, geta allir sjeð, hvaða aðhald börnin muni hafa við námið. Þrátt fyrir þetta ætla jeg að greiða atkv. með þessu frv., því að jeg veit og viðurkenni, að kennaraefnin geti haft gagn af enskunámi, og því muni það borga sig að veita þeim kost á því, þótt einhver kostnaður verði af því.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins benda á eina villukenningu, sem fram kom í ræðu hv.þm. Vestm., og hún er sú, að menningarástandið í landinu hafi verið betra áður en barnaskólarnir komu. En þetta er hreinasti misskilningur. Mönnum hættir svo við að sjá það liðna, sem lengra er frá, í gyllingum. Jeg skal að vísu játa það, að það hafa altaf verið til einhver heimili, sem hafa getað mentað börn sín sjálf, og ef til vill betur en nokkrir skólar. Og það hafa líka verið til á öllum tímum menn, sem hafa haft svo mikinn áhuga á að læra, að þeir hafa yfirunnið alla örðugleika og mentað sig sjálfir, og það oft sjerstaklega vel. En ef litið er á ástandið yfirleitt bæði fyr og nú, þá leynir það sjer ekki, að um miklar framfarir er að ræða. Hvað langt er síðan að leita varð með logandi ljósi að mönnum, sem væru færir um að vera hreppstjórar eða oddvitar, en nú er alstaðar nóg af mönnum, sem færir eru til hvaða starfa sem er. Og ef ætti að kasta barnafræðslunni yfir á heimilin aftur, þá er það að athuga, að það yrðu aðeins efnuðustu mennirnir, sem gætu mentað börn sín, en fátæka fólkið væri útilokað frá því. Það virðist því varla tiltækilegt að gera slíkt.

Jóhann Jósefsson Hv. 1. landsk. gat vel sparað sjer þá athugasemd, sem hann var að gera við ræðu mína, því þau orð, sem hann hjelt fram að jeg hefði sagt, voru aldrei töluð. En jeg vil árjetta það, sem jeg sagði áður, og jeg fullyrði það, - og vísa máli mínu til stuðnings til reynslu fyrri ára, - að því lengra sem barnafræðslan hefir borist frá heimilunum og frá móðurknjám, þeim mun lakari hefir hún orðið. Og mitt álit er, að þessi grein alþýðufræðslunnar beri ekki þeim mun betri ávöxt nú en hún gerði áður, að það samsvari því, sem meiru er til hennar kostað nú en þá, því að nú varpar fólk líka öllum sínum áhyggjum í þeim efnum upp á skólana.

Guðmundur Ólafsson Það kom mjer nokkuð undarlega fyrir sjónir, sem háttv. 1. landsk. (SE) sagði um þá menn, sem gengju í kennaraskólann. Það var að heyra á honum, að þeir menn væru kjarninn úr þjóðinni, framúrskarandi námfúsir og hæfir til náms. En jeg fyrir mitt leyti hjelt nú, að þessir menn væru upp og ofan eins og aðrir. Þessi ræða hv. 1. landsk. minti mig á aðferð þá, sem venjulega er notuð, þegar verið er að mæla með einhverjum bitlingum eða styrkveitingu til einstakra manna, þá eiga þeir menn ætíð að vera afbragð annara manna að gáfum og iðni. En það hefir að minsta kosti oft, ef ekki oftast, farið svo, að þeir menn, sem þannig hefir verið mælt fram með og fengið hafa styrki, hafa ekki reynst nema rjett í meðallagi. Hv. 1. landsk. hjelt því líka fram, að áður hefðu verið mestu vandræði að fá hreppstjóra og oddvita. En jeg held, að þetta sje alls ekki rjett, enda er nú ekki mjög langt, ca. 50 ár, síðan oddvitar komu í sveitum, en jeg held, að það hafi ekki heldur verið nein vandræði með að fá hæfa menn til að vera hreppstjórar áður fyr. Jeg er, eins og hv.þm. Vestm., á þeirri skoðun, að barnafræðslan sje ekki í mikið betra lagi síðan skólarnir komu en hún var áður, meðan heimilin höfðu hana að miklu leyti í sínum höndum. Og jeg held, að í fjölmennu barnaskólunum í kaupstöðunum sje ekki sjerlega glæsilegur árangur af fræðslunni. Og þó að þessi breyting eigi ekki að kosta neitt, þá veit jeg, að þegar búið er að lengja skólatímann í kennaraskólanum, þá kemur næst krafa um það að hækka laun kennaranna, en um það þýðir auðvitað ekki neitt að tala, því þetta fær auðvitað fram að ganga hvort sem er.

Eggert Pálsson Það hefir við umræðurnar um þetta mál verið reynt til að gera nokkurn samanburð á menningar- og mentunarástandi þjóðarinnar fyr og nú, og þess vegna vildi jeg segja fáein orð út frá minni reynslu. Það er skoðun mín, að framfarir miklar hafi ekki átt sjer stað í þessum efnum síðan fræðslulögin frá 1907 gengu í gildi. Þó vil jeg á hinn bóginn ekki fullyrða, að áberandi afturfarir hafi orðið. Það var svo áður fyr, að greind börn komust með nokkurri leiðbeiningu eins langt og börn á sama reki og með sömu hæfilegleikum komast nú. Tornæm börn urðu þá aftur úr, alveg eins og nú gerist og gengur. Reynslan er því í raun og veru sú sama nú eins og áður var, enda þótt tilkostnaður sje nú margfalt meiri. Jeg hygg það ofmælt hjá hv. 1. landsk. (SE), að áður fyr hafi verið erfitt að finna menn hæfa til þess að gegna hreppstjóra- eða oddvitastörfum, en að nú sje þetta innanhandar í hverri sveit. Jeg hygg, að slíka menn hafi æfinlega mátt finna. Og aldrei hefi jeg heyrt, að skortur á slíkum mönnum hafi komið að skaða. En væri það nú rjett hjá hv. 1. landsk., að hægra væri nú en áður að finna slíka menn, þá tel jeg allsendis óvíst, hvort eigna beri þá breytingu fræðslulögunum frá 1907. Flestir eða allir þeir menn, sem nú gegna þessum stöðum, voru komnir af barnsaldri árið 1907, og hafa því ekki meðtekið sína fyrstu fræðslu samkvæmt þeim lögum. Þessir menn, sem hv. 1. landsk. telur nú svo miklu hæfari en gömlu mennina til þess að gegna oddvita- og hreppstjórastöðu, hafa allir fengið sína bernskufræðslu áður en lögin frá 1907 gengu í gildi. En hinsvegar er það ennþá óreynt, hversu hæfir þeir menn reynast, sem numið hafa samkvæmt þeim lögum. En þó jeg líti þannig á, þá finn jeg þó ekki ástæðu til þess að leggjast á móti frv. nje hamla framförum kennarastjettar vorrar. Hjer er farið fram á að lengja námstímann nokkuð og bæta einni námsgrein við. Og þar sem jeg er því samþykkur, að þetta þurfi ekki að hafa í för með sjer verulegan aukinn kostnað, ef alls sparnaðar er gætt, þá sje jeg ekki neitt því til fyrirstöðu, að frumvarpið sje samþykt.



Jeg vil útiloka þann misskilning, að jeg hafi viljað blanda fræðslulögunum inn í umr. um kennaraskólann. Jeg er samdóma þeim mönnum, sem ekki leggja minna upp úr fræðslu barna á góðum heimilum heldur en í barnaskólunum. Mun jeg síðar fá ækifæri til þess að ræða það mál nánar. Jeg er sannfærð um, að kostnaðurinn við þessa breytingu er hverfandi lítill og að engin ástæða er til þess, kostnaðarins vegna, að fella frv.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Við 2. umr. þessa máls voru ræddar þær brtt., sem komið höfðu við frv., og við atkvgr. kom það í ljós, að hv. deild fjelst á skoðun nefndarinnar. Leyfi jeg mjer því að æskja þess, að frv. verði afgreitt til hv.Nd. eins og það nú liggur fyrir.