Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur ekki verið mín venja á tveimur undanfarandi þingum að taka mikið til máls hér við umr. fjárl. En að þessu sinni tel ég rétt að segja hér nokkur orð, m.a. að gefnu tilefni. Það komu fram í framsöguræðu hv. form. fjvn. orð, sem ég tel rétt að svara. Ég vil byrja á því að geta þess, að ég gat því miður, af eðlilegum ástæðum, ekki fylgzt með allri hans framsöguræðu. En ég fylgdist með upphafi ræðunnar, og sá hluti ræðunnar gefur mér tilefni til þess að segja nokkur orð. Hv. frsm. byrjaði með nokkrum setningum, sem hann vildi túlka sem skoðun fjvn. um það, á hverju hún byggði sínar till. í höfuðatriðum, og fór þar út í pólitískar fullyrðingar um stefnu þessa eða hins flokksins, sem ég tel, að ekki hafi átt við undir þessum kringumstæðum, þar sem hann í fyrsta lagi var málsvari 7 manna í nefnd sem meiri hluta nefndar, og það, sem hann sagði í þessu sambandi, sem ég gat um, kom þess vegna ekki því við, sem honum var falið að flytja sem frsm. meiri hl. n. Ég ætla ekki að fara að rökræða við þennan hv. þm. um þær pólitísku deilur, sem flokkarnir kunna að hafa í þeim vandamálum, sem nú liggja fyrir og eru vandamál þjóðarinnar. En ég vil fyrir mína hönd og míns flokks mótmæla hans skoðunum, sem fram komu í þessu efni, sem algerlega óviðeigandi og sumpart villandi og sumpart röngum. Honum þótti það við eiga að kasta til mín nokkrum hnútum fyrir það, sem hann talaði um, að einn fulltrúi stjórnarflokkanna léti bóka. En eins og sjá má af nál. meiri hl. n., þá lét ég bóka á þá leið, að „Sigurjón Ólafsson óskar tekið fram, að hann sé ekki samþykkur meiri hl. n. um ýmsar brtt., sem hann flytur.“ Og þetta er það vægasta, sem ég gat látið bóka í þessu efni. En mér fannst ekki ástæða til þess fyrir hv. frsm. fjvn. að stimpla mig sem einhvern andstöðumann einhverrar stefnu innan n., en þetta kom óbeint fram í hans ræðu, að ég væri á móti öllu því, sem lyti að sparnaðarviðleitni innan fjvn. Þessu vil ég mótmæla. Ég hef bókað við hverja einustu atkvgr. mína afstöðu til hinna ýmsu till., sem fram komu í n. En ég tel ekki rétt að þreyta hv. þm. með því að taka fram, hverjum einstökum till. ég var með eða móti og við hvaða atkvgr. um till. ég sat hjá. En eftir að till. sparnaðarnefndar voru lagðar fram í n., reyndi ég í flestum ef ekki öllum tilfellum að fylgja fram hennar till. um sparnaðarviðleitni. Ég undirstrika þetta. En þar, sem lengra var gengið en n. sú lagði til, því var ég á móti. Og ég byggði mína afstöðu og skoðun í því efni á því, að sparnaðarnefnd var þannig skipuð mönnum, að form. n. var skrifstofustjóri í fjmrn., tveir aðrir nm. skrifstofustjórar í félmrn. og atvmrn. og svo aðalbókari og yfirskoðandi reikninga ríkisins, Björn Árnason. Þessir fimm menn tel ég að ættu að hafa þá þekkingu til að bera, að það mætti nokkuð leggja upp úr þeirra sparnaðartill. Og ég taldi mér ekki annað fært en að vera með þeim till., sem þessir menn lögðu til. En þegar fjvn. sá ástæðu til að fara lengra í sparnaðartill. en sparnaðarnefndin gerði, vildi ég ekki lengur vera með. Og það er það líklega, sem hv. form. og frsm. fjvn. á við, þegar hann segir, að ég hafi verið á móti öllum sparnaðartill. nefndarinnar. Ég vil geta þess, að nokkur hluti fjvn. ákvað að tilkynna ríkisstj., að sá hluti n. mundi leggja til hækkun á framlagi til verklegra framkvæmda, sem næmi 10 millj. kr. Þetta út af fyrir sig skal ég ekki gera hér að umræðuefni, þó að ég verði að játa, að það kenni nokkurrar bjartsýni hjá þeim hluta n., sem að þessu stóð, um fjáröflun hjá ríkissjóði til þess að standa undir þeim kostnaði, sem sú hækkun fjárlaganna hefði í för með sér. En eftir að þetta er gert, þá skilst mér, að ætlunin sé sú að skera niður á ýmsum liðum fjárlaganna, fyrir utan verklegar framkvæmdir, sem e.t.v. mætti láta líta svo út á pappírnum, að mætt gæti þeim till., sem n. hugsaði sér að gera til hækkunar á gjöldum fjárl. Og ég taldi, að fjvn. gengi svo freklega til verks í þessu efni, að þetta yrði ekki annað en blekking ein. Þegar gert er ráð fyrir að skera niður útgjöld í sambandi við skrifstofuhald, þá munu þeir álíta, sem kunnugir eru þessum málum, að engin leið sé að ætlast til þess, að skrifstofur geti framkvæmt þennan sparnað, hvort sem um er að ræða skrifstofur ráðuneytanna eða aðrar opinberar skrifstofur. Þetta var nánast viljayfirlýsing hjá þessum mönnum, sem þarna kom fram, en ekki till., sem byggjast á raunhæfum staðreyndum. Og ég margsagði í fjvn., að ég teldi, að n. væri að blekkja sig með því að koma með sparnaðartill. á pappírnum, sem ekki gætu staðizt í framkvæmd, heldur kæmi það, sem þar væri sagt, að ætti að spara, bara fram sem útgjöld á aukafjárlögum, sem síðar yrðu að samþykkjast af Alþ. Þar greindi mig á við meiri hl. n., og einstakir hv. nm. hafa e.t.v. séð, að þetta var rétt, að hér ætti að gera lækkunartill., sem meir mundu vera till. á pappírnum en till. um raunverulegan sparnað. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram af hæstv. fjmrh., þá var því, eins og kunnugt er, skilað með rúml. 396 þús. kr. greiðslujöfnuði og með rekstrarafgangi upp á rúml. 27 millj. kr. Í meðferð n., eins og kunnugt er, er niðurstaðan allt önnur, þó að rekstrarhallinn sé að vísu ekki nema 222 þús. En greiðslu hallinn er upp á 28 millj. kr. M.ö.o. að í meðferð n. hefur fjárlagafrv. tekið þessum stórkostlegu breyt., sem þessu nemur. Nú skal ég játa, að sumar till., sem gera þennan mismun, eru ekki óeðlilegar. En það má della um sumar aðrar. Viðvíkjandi hækkunartill. um verklegar framkvæmdir, þá skil ég vel þann vilja hjá hv. nm. og e.t.v. mörgum öðrum hv. þm., að æskilegt sé að geta haldið uppi verklegum framkvæmdum í sama horfi eins og til var ætlazt í síðustu fjárl. Hins vegar verður maður að taka fullt tillit til fjárhagsgetu ríkissjóðs. Og nú er, eins og allir vita, þetta þannig, að þessi greiðsluhalli liggur fyrir, ef allar brtt. fjvn. verða samþ. En það liggur enn ekki fyrir stafkrókur um það, hvernig á að mæta þessum greiðsluhalla. Og ég held, að ég og fleiri innan fjvn. hafi orðið þess varir hjá hæstv. fjmrh. og fleiri hæstv. ráðh., að tekjulindir væru svo uppausnar, að erfitt væri að mæta þessum mismun, sem hér er um að ræða. Ég ætla ekki að deila á mína samþm. í sambandi við þetta, nema ég tel, að hér hafi verið mjög ógætilega farið að í hækkunum og sumar lækkunartill. séu mjög óvarlegar. - Ég vildi að gefnu tilefni láta þessa mína skoðun koma fram. Hins vegar verður það á valdi hæstv. Alþ., hvernig það tekur undir þær brtt., sem fjvn. flytur. Ég lýsti yfir í n., að ég mundi greiða atkv. á móti þeim brtt. fjvn., sem ég hefði verið andvígur í n., og virtist mér, að ekkert væri haft við það að athuga. Hins vegar er það alveg óþarfi að brýna Alþfl. með því, að hann sýni hér eitthvert andvaraleysi og þrjózku gagnvart sparnaði. Það tel ég í raun og veru sagt alveg út í loftið. Ég býst við, að innan Alþfl. sé fullkominn vilji fyrir því, að þar, sem með rökum er hægt að benda á, að hægt sé að spara, þá muni hann fyllilega taka undir það að spara eins og hver annar flokkur hér á Alþ. Hins vegar hef ég mína skoðun um það, hvar sé hægt að spara og hvar ekki, eins og sakir standa nú. - Ég sagði áðan, að ég ætlaði ekki að telja upp einstakar brtt. Ég mun láta það koma fram við atkvgr., hverjum þeirra ég er með og hverjum ég er móti. Og það hefur komið fram hjá öðrum hv. þm., svo sem hv. 5. þm. Reykv., að hann var heldur ekki sammála fjvn. í höfuðsjónarmiðum. Og mér var vel kunnugt um það, þó að hann hafi ekki gert þennan ágreining eins og ég, að það var svo um margar þær till., sem áttu að miða til sparnaðar, sérstaklega á skrifstofuhaldi, að hann greiddi ekki atkv. um þær. Ég var þar kannske frekari, þar sem ég greiddi sumum þeirra mótatkvæði. Þetta vildi ég láta koma fram við þessar umr. og ekki láta því ómótmælt, sem hv. frsm. fjvn. bar mér á brýn. Ég hygg, að ég hafi ekki minni ábyrgðartilfinningu fyrir hag ríkissjóðs en hv. frsm. fjvn., því að ég varð ekki annars var en a.m.k. þegar til atkvgr. í fjvn. voru mál, sem hann taldi vera hagsmunamál síns kjördæmis, að þá var ekki af hans hálfu skorið neitt niður. Og svona mætti lengi telja. - Mun ég svo ekki taka aftur til máls við þessar umr., nema sérstakt tilefni gefist til.



Herra forseti. Þegar núverandi hæstv. ríkisstj. kom til valda, þá gerði hún það, sem eðlilegt var, að hver stjórn geri á þeim tímamótum, að hún lýsti því yfir við þjóðina, hvers vænta mætti. Hún samþykkti allýtarlega stefnuskrá og birti hana, svo sem vera bar, öllum landslýð. Þessari stefnuskrá var m.a. birt í Alþýðublaðinu 6. febr. 1947. Að sjálfsögðu er það svo, að hver ríkisstj. hlýtur að áskilja sér nokkurn tíma til þess að framkvæma sína stefnuskrá. Og vissulega er það einmitt svo, að í hvert skipti, sem fjárlög eru samin, þá ætti í þeim að mega finna vitnisburð um þá áfanga, sem ríkisstj. ætlar að ná í það og það skiptið. Og í samræmi við þessa skoðun hlýt ég að lesa það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Og satt að segja virðist mér lítið bóla á því, að hæstv. ríkisstj. sé með þessu frv. að reyna að ná einhverjum áfanga, sem boðaður er í þeirri stefnuskrá, sem birt var 6. febr. 1947 í Alþýðublaðinu. Með leyfi hæstv. forseta vil ég mega tilfæra hér nokkur orð úr þessari stefnuskrá. Þar segir svo: „ Ríkisstj. telur, að á meðan hinar miklu framkvæmdir í íslenzku atvinnulífi standa yfir, þurfi að samræma framkvæmdir einstaklinga og almannavalds, svo að þær verði gerðar eftir fyrir fram saminni áætlun, þar sem einkum sé lögð áherzla á“, - og svo kemur áttundi liðurinn þannig: „Að húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, hvar sem er á landinu, verði útrýmt með byggingu hagkvæmra íbúðarhúsa.“ - Það er ekki grunnt tekið í árinni, það á að útrýma húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, hvar sem er á landinu. Nú væri ástæða til að ætla, að einmitt á þessu sviði stæði hæstv. ríkisstj. á næsta góðum grundvelli, því að svo vill nú til, að fyrir frumkvæði fráfarandi ríkisstj. hefur verið sett ný löggjöf um húsnæðismálin í landinu, löggjöf um opinbera aðstoð við byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum, l. frá 7. maí 1946. Í þeim lögum var safnað saman öllum eldri ákvæðum varðandi byggingu verkamannabústaða og starfsemi byggingarsamvinnufélaga, og ákvæðin um þetta hvort tveggja voru bætt að verulegu leyti. Loks var algert nýmæli í lögunum, nýmæli, sem stefndi að því að fela sveitarfélögum, þar með kaupstöðum og kauptúnum, að útrýma heilsuspillandi húsnæði eftir fyrir fram gerðri áætlun, og var til þess ætlazt, að þetta verk yrði unnið á fjórum árum. Þetta var III. kafli hinnar mjög svo merku löggjafar. Og þar var í 31. gr. gert ráð fyrir því, að ríkið lánaði til slíkra bygginga 75% af byggingarkostnaðinum til 50 ára með 3% vöxtum. Enn fremur, að ríkið legði fram 10% af kostnaði vaxtalaust lán til 50 ára og afborgunarlaust skyldi það vera fyrstu 15 árin. Og enn fremur, að ef byggingarfélög ákvæðu að afskrifa þau 15%, sem þau áttu sjálf að leggja fram í þessu skyni, þá var ríkisstj. heimilt að fella niður þetta 10% lán, sem sé að gera það að framlagi ríkisins. - Hér var vissulega ekki smátt stigið. Raunar benti ég á það, þegar lög þessi voru sett 1946, að þar vantaði að nokkru leyti grundvöllinn. Það var sem sé hvergi í lögunum gerð æskileg grein fyrir því, hvernig skyldi afla fjár til byggingarframkvæmdanna. Ég taldi þá, að það yrði að lögbinda, að fjárframlag fengist til þess að byggja, einkum verkamannabústaði, og fjárframlag fengist einnig til þess að byggja hús á grundvelli þeim, er samvinnufélögin hafa lagt. Þessu var svarað hér á Alþ. eitthvað á þá lund, að það væri fjarstæða að ætla að skylda Landsbankann eða einhverjar fjármálastofnanir til þess að greiða svo og svo mikið fé, og svo væri allt í lagi. Þetta mál er ekki svo einfalt, að með þessu sé því fullsvarað. Hitt er ekki heldur hægt, að framkvæma þjóðarbúskap eftir áætlun á einu eða öðru sviði, nema sú áætlun taki til allrar fjárhagsstarfsemi þjóðarinnar. Það er nú þegar orðið ljóst flestum, ef ekki öllum, að til þess að hægt sé að koma einhverri áætlun í framkvæmd í þjóðfélaginu, þá verður að semja heildaráætlun og leggja fyrir heildarfyrirmæli um það, hvernig erlendum gjaldeyri skuli varið, hvernig hann skuli skiptast á milli þessara og hinna innflutningsgreina. Alveg sama máli gegnir að sjálfsögðu um hið innlenda fjármagn. Það verður engin áætlun framkvæmd, hvorki um byggingar íbúðarhúsa né annað, nema löggjafinn setji um það einhverjar reglur, hvernig bankarnir skipti því fjármagni, sem þeir hafa með höndum á hverjum tíma, á milli starfsgreina í þjóðfélaginu. Sem sé, sú áætlun um byggingar eða aðrar fjárfrekar framkvæmdir, sem ekki er byggð á þessum grundvelli, er byggð á sandi. Nú skyldi maður ætla, í fullu samræmi við það, sem ég hef lesið úr stefnuskrá hæstv. ríkisstj. núverandi, að hennar fyrsta verk hefði verið að tryggja grundvöll undir löggjöf um byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum, nefnilega tryggja hann þannig að tryggja fé til framkvæmdanna. En hæstv. ríkisstj. hafði annað að hugsa. Þann 24. marz 1948 voru afgr. á Alþ. lög um bráðabirgðabreyt. nokkurra laga o.fl. Þar var fyrsta ákvæðið, að framkvæmd III. kafla laganna um opinbera aðstoð við íbúðarhúsabyggingar í kaupstöðum og kauptúnum skyldi frestað. ríkissjóðurinn var þá leystur undan þeirri skyldu að lána fé til slíkra framkvæmda og til að leggja fram fé til slíkra framkvæmda, nema sérstök heimild kæmi til í fjárlögum hverju sinni. Jafnframt voru byggingafélög leyst undan þeirri skyldu að hafa áætlun um útrýmingu heilsuspillandi húsnæði á fjórum árum. Sem sé, framkvæmd laganna var frestað. - Nú kynni einhver að ætla, að þessi frestunarframkvæmd hefði verið byggð á því, að sýnt hefði þótt, að þörfin fyrir útrýmingu heilsuspillandi íbúða væri þverrandi. En staðreyndirnar tala allt öðru, máli. Ég hef nýlega fengið í hendur skýrslu um húsnæði og byggingastarfsemi í Reykjavík 1928–47, sem er samin af hagfræðingi Reykjavíkurbæjar. Þessari skýrslu var útbýtt til bæjarfulltrúanna í Reykjavík í nóvember 1948. Þar er m.a. í þessari mjög fróðlegu skýrslu frá því skýrt, að 1946 hafi verið skoðaðar allar kjallaraíbúðir í Reykjavík. - Það eru til lög í þessu landi, ég held frá 1928, sem banna kjallaraíbúðir. En þær voru nú skoðaðar, og þær reyndust vera 1.884 talsins. Skoðunarmennirnir flokkuðu þessar íbúðir eftir gæðum. Flokkunin reyndist þannig, að góðar töldust 13.4%, sæmilegar 36.5%. M.ö.o. þær, sem fá einkunnina sæmilegar eða betri, eru 49.9%. Einkunnina lélegar fá 37.7% og einkunnina mjög lélegar 7.9% og óhæfar 4.5%. Eða með einkunnina lélegar og þaðan af verri eru 50.1% þessara 1.884 kjallaraíbúða. En það þýðir, að lélegar, mjög lélegar eða óhæfar kjallaraíbúðir í Reykjavík voru árið 1946 944. - Ég fullyrði, að á þessu ástandi hefur ekki orðið breyt. til batnaðar. Jafnvel þótt Reykjavíkurbær hafi leitazt við að tæma eitthvað af þessum verstu íbúðum og það meira að segja með því skilyrði, að þeim yrði lokað, þá hefur þetta ekki verið haldið. Þrátt fyrir þessi skilyrði hafa þessar íbúðir verið notaðar áfram, einnig þær lökustu. Ég hygg, að það megi slá því föstu, að milli 900 og 1.000 kjallaraíbúðir séu notaðar í Reykjavík, sem verði að teljast lélegar, mjög lélegar eða óhæfar, sem sé íbúðir, sem ekki er æskilegt, að fólk búi í, og auk þess eru þær flestar heilsuspillandi og litt hæfar til þess að ala upp í þeim hina komandi kynslóð. Þá var 1946 og 1947 látin fara fram rannsókn á herskálaíbúðum í Reykjavík. Og samkvæmt manntali 1947 bjuggu í þeim árið 1947 2.114 Reykvíkingar, þar af 836 börn. Nú þarf enginn að velta því fyrir sér, að þessar íbúðir eru allar slæmar. Það er að vísu greint frá því í skýrslu hagfræðingsins, að nokkrar, örfáar herskálabyggingar megi teljast góðar. En það er jafnvíst, að herskálabyggingar, sem gátu talizt góðar 1946, þegar skoðunin á þeim fór fram, þær eru flestar ekki góðar 1949, heldur lélegar eða óhæfar, því að járnið, sem á þeim er, ryðgar eða eyðist og rýrnar þannig með hverjum deginum sem líður. Ég tel því, að árið 1947 hafi 2.114 Reykvíkingar búið í óhæfu eða lítt hæfu bráðabirgðahúsnæði. Á þessu hefur engin stórbreyting orðið síðan. Ef gert er ráð fyrir, að 944 kjallaraíbúðir séu notaðar í Reykjavík, sem eru lélegar, mjög lélegar eða óhæfar, og þar séu að meðaltali 4 manna fjölskyldur, sem sjálfsagt er of lágt reiknað, því að yfirleitt er það svo, að í lélegustu íbúðunum búa stærstu fjölskyldurnar, - en ef við reiknum með 4 manna fjölskyldum í hverri þessara íbúða, þá væri þetta 3.776 manns. Og að við bættum þeim, sem reikna má með, að búi í lélegum íbúðum, þar sem herskálarnir eru, eru það þá 5.890 manns, sem búa í lélegum eða mjög lélegum eða óhæfum íbúðum í Reykjavík árið 1949. - Nú vil ég taka það fram, að það er langt frá því, að þessi athugun á kjallaraíbúðum og herskálaíbúðum sé tæmandi, þegar á að gefa skýrslu um það, hve margir Reykvíkingar búi við heilsuspillandi eða alls ófullnægjandi eða lélegt húsnæði. Það er sem sé alkunn staðreynd, að í bæjarlandinu og í bænum sjálfum býr mikill fjöldi manna í ákaflega lélegum skúrbyggingum. Þær hafa ekki verið rannsakaðar, og það er ekki vitað, hve margt fólk býr í slíkum íbúðum. Og það eru til ekki fáar íbúðir í þessum bæ á hanabjálkum og háaloftum, sem vegna þrengsla og slæmra ástæðna eru tvímælalaust heilsuspillandi og sízt betri en kjallaraíbúðirnar. Þegar alls þessa er gætt, þá er ekki fast að kveðið, þótt áætlað sé, að yfir 6 þús. Reykvíkingar búi í mjög ófullnægjandi húsnæði, sem þörf væri á að útrýma og meiningin hefur verið að útrýma, þ.e. meiningin með þeirri löggjöf, sem sett var árið 1946, um opinbera aðstoð við byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum. Ef við lítum að öðru leyti á það, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur tekizt að koma á samræmingu á milli framkvæmda einstaklinga og framkvæmda almannavaldsins hvað snertir útrýmingu hins slæma húsnæðis, þá er niðurstaðan þessi: Bæjarfélög hafa verið stöðvuð í sínum framkvæmdum, með því að fresta framkvæmd þeirra laga, sem ég hef áður getið. En það er ekki nóg með það. Það var áreiðanlega tilgangur og andi laganna frá 1946 að færa íbúðarhúsabyggingar sem mest í hendur þriggja aðila, bæjarfélaganna, byggingarfélaga verkamanna og byggingarsamvinnufélaga. Og það var rétt stefnt. En hver er reyndin? Reyndin er sú, að síðustu ár má heita, að byggingaframkvæmdir verkamannafélaganna hafi stöðvazt með öllu. Hér í Reykjavík voru veitt fjárfestingarleyfi á s.l. ári til þess að byggja 36 íbúðir á vegum Byggingafélags verkamanna. Þetta leyfi var ekki notað, ekki af því, að viljaskortur hafi valdið því hjá því félagi, sem í hlut átti, heldur af því, að fé fékkst ekki. Sem sé, bankavaldið stöðvaði þessar framkvæmdir, af því að ríkisvaldinu hafði láðst að skipuleggja þannig á fjármálasviðinu, að það væri tryggt, að það fé, sem færi til íbúðarhúsabygginga, færi í fyrsta lagi til bygginga eins og verkamannabústaða, sem eru upp byggðar, hvað löggjöf um þær og annað fyrirkomulag snertir, á mjög heilbrigðum grundvelli. Í öðru lagi þori ég að fullyrða, að af sömu ástæðum hefur mjög dregið úr framkvæmdum byggingarsamvinnufélaganna, þótt ekki hafi það verið í nærri eins stórum stíl eins og um verkamannabústaðina. Samræmingin á þessu sviði virðist mér því hafa verið slík, að einkaframtakið hafi fengið veruleg forréttindi í byggingarmálum, bæjarfélög hafi verið stöðvuð í þessum málum, verkamannabústaðir nær stöðvaðir og dregið verulega úr framkvæmdum byggingarsamvinnufélaganna. Einkaframtakið hefur hins vegar komizt bezt af í þessu efni, því að það mun sýna sig, að það hefur fjármagn til umráða til þess að nota sér flest þau leyfi, sem fjárhagsráð hefur gefið til þess að byggja íbúðarhús. - Þetta er dálítið táknræn skipulagning, þegar litið er til þess, að það er ríkisstj. Alþfl., sem að þessu stendur. En ég dvel ekki öllu lengur við það, sem liðið er. Hitt liggur fyrir, að snúa sér að því, sem fram undan er. Það er á þessu ári hægt að bæta úr um nokkur þau glöp, sem búið er að fremja, því að l. um bráðabirgðabreyt. nokkurra laga o.fl. frá því í marz 1948 eru þannig gerð, að III. kafla laga um opinbera aðstoð við íbúðarhúsabyggingar í kaupstöðum og kaup- túnum er þar að vísu frestað, en þannig, að þessi III. kafli greindra laga getur komið og skal koma til framkvæmda jafnskjótt og fé er veitt til þeirra framkvæmda á fjárlögum hverju sinni, sem þessi kafli er um. Mér hefur því þótt full ástæða til að bera fram brtt: um þetta, og á þskj. 481, XVI berum við hv. þm. Siglf. fram brtt. um, að samþ. verði á fjárl., að til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis samkvæmt HI. kafla laga nr. 44 1946 verði varið tveim millj. kr. en til vara einni millj. kr. Ég vil taka það skýrt fram, að þessi upphæð, sem þarna er lagt til að setja inn á fjárlög, er ætluð til að greiða þau 10%, sem ríkinu ber að leggja fram sem vaxtalaust lán til 50 ára og afborgunarlaust í 15 ár og ríkinu er heimilað að leggja fram sem framlag, ef bæjarfélögin afskrifa sín 15%. Þetta mundi þýða það, ef tvær millj. kr. væru lagðar þannig fram af ríkinu, að þá ætti að vera hægt að leggja fram alls 20 millj. kr. til útrýmingar heilsuspillandi íbúða, en ef lægri talan er höfð, þá 10 millj. kr. Þetta er engin ofrausn, þegar litið er á þær staðreyndir, sem ég hef getið hér um áður, því að ég ætla, að þess sé alls ekki að vænta, að hægt sé að reisa ódýrari íbúðir, svo að sæmilegar séu, en fyrir 100 þús. kr. Þetta þýðir þá í fyrra tilfellinu 200 íbúðir, en í síðara tilfellinu 100 íbúðir. Þetta er ekki nein ofrausn, sem hér er farið fram á, þegar ég hef sýnt fram á, hvernig ástandið er í þessum efnum hér í Reykjavík. Og ég hygg, að ástandið í þessum efnum í öðrum kaupstöðum og kauptúnum á landinu - þó að ég geti ekki fært um það tölur - sé ekki betra. Ég ætla, að þar sé þörfin í þessum efnum einnig mjög brýn. Enn fremur verð ég að segja, að ég ætla, að ekki sé vanþörf á því, að eitthvað sé lagt fram í fjárlögum til þess að framkvæma aðra liði stefnuskrár hæstv. ríkisstj. hvað húsnæðismálin snertir, því að stefnuskráin nær ekki aðeins til kaupstaðanna og kauptúnanna; heldur var ætlun hæstv. ríkisstj. að útrýma heilsuspillandi húsnæði hvar sem er á landinu; Og þó að ég hafi ekki lagt fram sérstaka brtt. um það, hygg ég, að þörf væri á að ætla nokkurt fé til sveitanna líka í þessu skyni, og væri þeirra hlutverk að bera fram till. um það, sem þar eru kunnugri, en ég og eru fulltrúar þess fólks, sem þar býr. Ég býst við, að ef þessi brtt. næði samþykki Alþ., þá væri rétt og sjálfsagt á síðara stigi málsins að koma fram með till. um að heimila ríkisstj. lántöku í þessu skyni, til þess að standá straum af þeim 75%, sem hún á að lána til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði til 50 ára með 3% vöxtum. Skal ég svo ekki fjölyrða meir um þessa brtt. En afdrif þessarar brtt. skera vissulega úr um það, hvort hæstv. ríkisstj. er horfin frá því stefnuskráratriði að útrýma óhollu og heilsuspillandi húsnæði, eða hvort hún vill enn halda við þetta stefnuskráratriði og gera nú átak til þess að framkvæma það. Það er annars ákaflega margt, sem komið hefur fram í þeim umr., sem haldnar eru um fjárl., sem eru mjög athyglisverðar. Ég hef fennt augum yfir hinar fjölmörgu brtt. hv. fjvn., sem er að finna á þskj. 450, 151 talsins. Og sagt er, að árangurinn af samþykkt þeirra allra mundi verða sá, að þær mundu lækka greiðsluhalla fjárlaganna um 6 millj. kr. Þetta mundi nú kannske einhverjum sýnast býsna álitlegt. Eigi að síður stendur sú staðreynd, sem hv. frsm. fjvn. hefur lýst, að þó að tekið sé tillit til þessara till. allra, þá virðist hallinn á sjóðsreikningi vera 25 millj. kr. Ég verð að segja það, að mér finnst þetta ömurleg niðurstaða af löngu starfi hv. n., löngu starfi hæstv. ríkisstj. og einnig því, sem hv. frsm. lýsti, að fjárl. hefðu að þessu sinni verið óvenjulega vel undirbúin af hendi fjmrh. Þrátt fyrir allan þennan ágæta undirbúning og þetta langa starf hv. fjvn. og þessar 151 brtt. frá hv. fjvn., þá er nú komið inn í þingið með fjárlagafrv. til 2. umr., þar sem greiðsluhallinn nemur um það bil 28 millj. kr. Það virðist vera alveg augljóst mál, að út úr þessu eru ekki til nema þrjár leiðir. Einhverja þeirra verður að fara, einhverja eina, tvær þeirra eða þær allar. Og leiðirnar eru í fyrsta lagi lánsheimildir og jafnframt möguleikar ríkisstj. til þess að fá lán, í öðru lagi hækkun tekna ríkisins, og í þriðja lagi, lækkun útgjaldanna - þetta þrennt allt í senn, eitt eða tvennt. Ég býst nú við, að hv. fjvn.. hafi verið að velta þessu fyrir sér. Hún virðist þó ekki hafa komizt að niðurstöðu. Og það, sem mér finnst ömurlegast, er það, að megin þorrinn af hinum 151 brtt. hv. fjvn. er nauðalítils virði. Það er engin stefna í þessum till. Það vottar í þeim hvergi fyrir neinni allsherjarlausn á þeim vanda, sem hv. fjvn. hefur átt að leysa. Langflestar brtt. n. eru þannig til komnar, að fjvn: hefur tekið sig til og endurskoðað það, sem fjmrn. er áður búið að reikna út um það, hver yrði kostnaður við, ýmsar embættisfærslur í landinu, og síðan hefur n komizt að þeirri niðurstöðu, að lækka mætti útgjöld ríkisins um nokkur þús. kr. hjá þessum og hinum embættismanni. Sízt er ég að lasta þetta eða að lasta það að reyna að gera þessar áætlanir sem allra réttastar og nákvæmastar. En staðreyndin er sú, að kostnaðurinn við þessi embætti verður greiddur samkvæmt reikningi. Og satt að segja efa ég ákaflega mikið, að útreikningar hv. fjvn. séu nokkuð réttari í þessum efnum, en útreikningar fjmrn. Ég veit það ekki. Mér finnst einhvern veginn, að hæstv. rn. hafi enn betri aðstöðu til þess að reikna þetta rétt, hver þessi kostnaður raunverulega verður. En ég held, að allir séu sammála um, að hér sé ekkert bjargráð um að ræða. Það er gott, að hv. fjvn. sýni þann vilja, að kostnaður við þessi embætti verði sem minnstur, og að hún vilji endurreikna þetta og komast að sem réttastri niðurstöðu um þessi efni. En í framkvæmdinni kemur þetta til með að breyta ákaflega litlu. Það er víst, að fjármálaástand ríkisins er í meira öngþveiti en að bætt verði úr því með slíkri aðferð. Ég vil minnast á einn þátt í þessum umr., sem er athyglisverður og sýnir, að gera verður gagngera breytingu á rekstri ríkisins, og sýnir stjórnleysi og eftirlitsleysi. Það hefur komið fram í ræðum þeirra hv. þm. Barð., hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskmrh., að sá háttur sé á hafður, að póstur og sími innheimti mikið fyrir ríkið, geri aðeins upp einu sinni á ári, en láti féð ganga inn í sinn rekstur. Slíkt er fyrir neðan alla skynsemi í opinberum rekstri. Það er ekki aðeins, að þessi stofnun þurfi að greiða starfsmönnum laun og taki peningana til þess, en hún hefur einnig miklar framkvæmdir, svo sem byggingar og áætlunarferðir auk póst- og símaþjónustu. Og svo er það látið viðgangast, að þetta mikla fé sé hjá þeim allt árið, og hvað snertir eftirlit með því, þá hygg ég, að það sé lítið. Hæstv. fjmrh. hefur fundið, að hann hefur ekki eftirlit með þeim stofnunum, sem honum ber, og þess vegna hefur hann komið með frv. um ráðsmannsembættið, sem á að búa til eins konar yfirfjmrh. til að hafa eftirlit með öllum þessum stofnunum, en það á hæstv. ráðh. að hafa með höndum og er þetta því uppgjafaryfirlýsing. Hæstv. fjmrh. á því að hafa þræðina í sínum höndum og sjá um, að stofnunin greiði þetta fé jafnóðum til ríkissjóðs. En það var fleira, sem kom fram í umr. um þessa stofnun. Einn er sá sjóður, sem fer með orlofsfé verkamanna, og það er upplýst af form. fjvn., að hann hafi horfið inn í hinn sama sjóð og staðið undir rekstri áætlunarbifreiða og strætisvagna. Ég hef hlustað á varnir hæstv. ráðh., en það eru engar varnir, því að slíkt er algerlega ósæmilegt atferli. Stofnun, sem innheimtir 4% af launum og á að skila því aftur til launþega til sumarleyfa, geymir ekki féð í bönkum til að vaxta það, heldur lánar sjálfri sér það vaxtalaust. Ríkið er í ábyrgð fyrir rekstrinum og á að lána til hans, en slíkt ætti að vera hægt að reka hallalaust. Og er það ekki staðreynd, sem öllum er kunn, að 8 millj. kr. vantar til skólabygginga, sem ríkið skuldar sveitarfélögunum. Og þegar bændur koma til að greiða verkfærasjóði fyrir skurðgröfur og önnur stórvirk atvinnutæki og leggja fram ávísanir á ríkissjóð, er þeim sagt, að þær verði ekki teknar, þar sem ríkið skuldi þar svo mikið. En oftast nær hefur verkfærasjóður samt tekið við ávísunum, en látið þessa athugasemd fylgja. Hvaða sönnun er fyrir því, að orlofsféð verði greitt? Það er engin trygging fyrir því. Þetta getur allt slampazt, en er óafsakanleg braut, sem farið hefur verið inn á. Svo er eitt atriði enn þá varðandi þessa stofnun, þótt smærra sé. Það hefur komið fram, að 3 starfsmenn þessarar stofnunar hafa keypt herskála á Keflavíkurflugvellinum og Póstur og sími einnig og sér stofnunin einnig um flutning á eignum starfsmanna sinna, en nú er upplýst, að ekki sé greint sundur, hvað hver um sig rýfur, en sagt er, að póststjórnin sé skaðlaus af þessu. Slíkt getur verið, en það er engin sönnun fyrir því. Auk þess borga starfsmennirnir ekki fyrir flutninginn á sínum vörum nema með braggajárni. Þetta er óafsakanlegt, og engin furða, þó að menn varpi fram þeirri spurningu, hvort aðrir geti ekki gert slíkt hið sama og greitt fyrir heimflutninginn með hluta af braggajárninu. Þetta er hneyksli. Hæstv. viðskmrh. sagði, að hægt væri að láta fara fram réttarrannsókn á þessu, en slíkt er ekki fjmrn. að sjá um, heldur yfirmanns þessarar stofnunar, hæstv. viðskmrh. Það er margt fleira, sem ástæða er til að ræða í sambandi við fjárl. Heildarmynd þeirra er fullkomið stefnuleysi. Því var lýst yfir í sambandi við brtt., að ekki hefði náðst samkomulag innan n. og deilur væru á milli hv. form. n. og hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskmrh. Og allt virðist stefna til gjaldþrota, en hæstv. ríkisstj. virðist ekki fær um að móta neina stefnu í þessum málum og virðist hafa svikið stefnuskrá sína. Hæstv. ríkisstj. er því vanmegnug að stjórna landinu, enda bera umr. og fjárl. því glöggt vitni.



Herra forseti. Ég vildi út af ræðu hv. 6. þm. Reykv., þeim hluta hennar, sem varðaði skurðgröfur og jarðræktarstyrk, geta þess, að hv. þm. hefði getað sparað sér þau ummæli. Ríkissjóður stendur í engri skuld út af því, og upplýsingar hv. þm. eru því rangar. Ég vil ekki halda því fram, að hann hafi vitað það, en það er engu að síður rangt, og vil ég hér með leiðrétta það. Ég skal ekki fara frekar út í ræðu hans, en mér finnst það einkennileg bjargarráðstöfun, ef til gjaldþrota stefnir, að bæta þá 20 millj. kr. útgjöldum við frv. eða a.m.k. 10 millj. kr., sem er varatill. Það er ekki ný bóla, að frá hv. þm. og hans flokki komi svona dásamlegt samræmi, að tala um gjaldþrot, en hampa um leið nýjum útgjaldatill. En slíkt er ekki annað en framhald af pólitík hans flokks.



Herra forseti. Ég hef gamla reynslu af því, að það er vandasamt að vera í fjvn. og hún fær oft aðkast, ekki aðeins sú núverandi, heldur einnig áður, meðan ég átti þar sæti. Ég held, að þótt fjvn. vildi gera sitt bezta, tækist henni ekki fremur en guði almáttugum að gera öllum til hæfis. Það hefur margt verið borið á n. og af næstsíðasta ræðumanni var sagt, að hjá henni ríkti fullkomið stefnuleysi í fjárl. Ég hefði óskað, að fastari stefnu hefði kennt í till. n. og róttækar hefði verið tekið á málunum, en hjá henni gætir samt stefnu, en ekki stefnuleysis. Og það er vandasamt hlutverk, sem n. hefur, að reyna að halda svo á málum ríkissjóðs, að ekki verði siglt út í gjaldþrot, og sinna um leið þörfinni um fjárframlag víðsvegar um land. Þetta finnst mér stefna, en játa, að hún hefði mátt koma skýrar og greinilegar fram. Ég skal ekki segja nema takist, áður en lýkur, að láta tekjur og gjöld standast á, en að því ber að vinna. En þó að það takist ekki, ætti ekki að verða hætta á, að til gjaldþrota komi þegar á fyrsta ári. En ég vil taka undir með hæstv. fjmrh., að sízta leiðin til að verja gjaldþroti er að samþ. allar till. hv. þm. Og ég get ekki skilið, að það bjargi að hækka útgjöldin, nema það fé sé þá lagt í arðbær fyrirtæki sem gefa mikið í aðra hönd. Það hefur verið borið á hv. n., að kjósendur hv. nm. sætu við betri kjör en aðrir þegnar. Ég skal ekki leggja dóm á það, en skal taka það fram, að slíkur áburður er engin ný bóla. Yfirleitt finnst okkur þm. Eyf., að svo sanngjarnlega væri gengið frá till. n. og svo sanngjarnlega miðlað, að við ákváðum í fyrstu að gera engar brtt. við fjárl., og vorum sammála um, að þm., sem styddu hæstv. ríkisstj., bæri að koma fram með sem minnst af slíku. En þegar samt sem áður rigndi niður till. í þinginu og það frá stuðningsmönnum hæstv. ríkisstj., kom okkur saman um að sýna, að okkar hérað hefði líka þörf fyrir fjárframlög, en við erum reiðubúnir að taka till. aftur, ef aðrir hv. þm. taka einnig sínar till. til baka. Ég mun svo ekki hafa lengri formála, en drepa Iítillega á till. Fyrsta till. í tölulið II. á þskj. 497 er um að hækka framlag til Svarfaðardalsvegar um 40 þús. kr., úr 60 þús. í 100 þús. Það stendur svo á um þennan veg, að tveir kaflar eru óbyggðir með öllu, og aðeins farið þar eftir ruddum götum. Nú var byrjað í fyrra fyrir fé, sem þá var lagt til á fjárl., að gera veg á neðri kaflanum, og býst ég við, að þær 60 þús. kr., sem nú eru ætlaðar á fjárl., muni hrökkva til að fullgera þann kafla, en innar í dalnum, á svo kölluðu Urðaengi, er 5 km kafli ólagður, og hefur hann verið hinn versti þröskuldur fyrir inn-Svarfdæli, og koma þeir ekki mjólk á markaðinn í langan tíma á veturna, en mjólkurframleiðsla er höfuðatvinnuvegur Svarfdæla sem annarra Eyfirðinga. Ef veitt væri 100 þús. kr., mætti ljúka við veginn niðri í dalnum og hefja vinnu við hinn hlutann. 2. till. undir sama lið er svipuð. Það er að hækka framlag til Hörgárdalsvegar um 10 þús. kr., úr 25 þús. í 35 þús. Það er ekki mikið hægt að gera fyrir 10 þús. kr., og hefði framlagið þurft að hækka meira, en við létum þetta nægja. Eins og stendur er Skriðuhreppur klofinn í tvennt vegna vegaleysis, og ef menn fara á fundi í þinghúsi hreppsins, þurfa þeir fyrst að fara í tvo aðra hreppa og langa vegu. Þetta skerðir mjög félagslíf og veldur ýmsum óþægindum, t.d. geta hreppsbúar ekki sameinazt um bíl til mjólkurflutninga, en verða að slá sér saman við tvo næstu hreppa, Arnarneshrepp og Öxnadalshrepp. - Þá er farið fram á hækkun til tveggja hafna, Dalvíkur og Hríseyjar. Lagt er til, að framlag til hafnarinnar á Dalvík hækki úr 50 þús. kr. í 100 þús. Ég skal geta þess, að ég get ekki beinlínis fært rök fyrir því, að framlagið eigi endilega að vera 100 þús. kr. Nú, eins er um næstu till., þar sem við förum fram á, að framlag verði hækkað úr 30 þús. í 60 þús. kr. Þar er varla byrjað á verki og verður heldur ekki sagt um, hvað það kostar. Fjvn. er kunnugt um, að það er sízt vanþörf á þessari hækkun, ef fjárhagur ríkisins leyfir, en leyfi hann það ekki, verðum við að beygja okkur fyrir því. Þá er V. liður á sama þskj., um 47 þús. kr. hækkun til lendingarbóta í Grímsey, og er miðað við það, sem vitamálaskrifstofan gefur upp. Við leyfðum okkur að fara fram á þá upphæð hér, sem þörf er á, af því að okkur kom til hugar, að til þeirra, sem stríða við óblíð lífskjör norður í Íshafi, kynni að verða litið í meiri náð en ella mundi. Þá er VII. liður, það er styrkur, 10 þús. kr., til Fjórðungssambands Norðurlands, og er það nýr liður. Ég þarf varla að lýsa þessu sambandi. Það er samband sveitarfélaga á Norðurlandi, annað tilsvarandi samband er á Austurlandi, og ég hygg, að eitthvað í þá átt sé á Vesturlandi.

Það er verið að undirbúa stofnun þess.

Þessi sambönd taka til meðferðar ýmis mál, sem fjórðungana varða, og gætu undirbúið, að fjórðungarnir fengju meira vald í sínum málum, eða ef fylkjaskipulagið væri tekið upp. Slíkur félagsskapur þarf nokkurt fé. Segja má, að sveitarfélögin ættu sjálf að kosta starfsemina, en það má þá segja um margt fleira, sem styrks nýtur á fjárlögum. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um það. Þá er lítil brtt. frá mér, IX. liður á sama þskj., um, að eftirlaun Guðmundar Ólafssonar fyrrverandi pósts séu hækkuð upp í hæstu eftirlaun fyrrverandi pósta, og munar nú lítið um þetta. Ég veit, að eftirlaunum pósta er raðað eftir þjónustualdri og að hann hefur t.d. ekki sama þjónustualdur og Sigurjón Sumarliðason og Jón frá Galtarholti, en ég miða við það, að Guðmundur fái nú sömu eftirlaun og þeir. Þó að hann hafi ekki eins langan þjónustutíma sem póstur, þá hefur hann verið svo lengi í póstferðum, því að hann var í fylgd með Sigurjóni um fjölda ára. Í öðru lagi fer ég fram á þetta sökum þess, að Guðmundur Ólafsson lenti í alveg sérstökum hrakningum í einni póstferð og beið þar af heilsutjón, en er þó ekki öryrki, og veit ég t.d., að hæstv. forseta þingsins er um það kunnugt, og finnst mér, að taka mætti tillit til þess, er Guðmund hrakti með lestina undan ofsaveðri inn á öræfi. Það eru þá ekki fleiri brtt., sem ég er riðinn við. En verði samþykkt eitthvað af brtt. fram yfir það, sem fjvn. leggur til, þá mæli ég með brtt. frá hv. þm. Ak., III. lið á þskj. 481, um 210 þús. kr. framlag til brúar á Glerá gegn 1/3 framlags frá Akureyrarbæ. Mér finnst tæplega, að ríkið hafi efni á því að kasta frá sér því framlagi Akureyrarbæjar, sem í boði er nú því að samkvæmt áætlun vegamálastjóra á að gera veginn þannig, að þessarar brúar er þörf. Þær tillögur, sem við þm. Eyf. flytjum, nema samtals 170 þús. kr. eða rúmlega það. Út af afgreiðslu fjárlaganna skal ég geta þess, að ég mun fyrir mitt leyti samþykkja lækkunartillögur, sem svarar því, að munurinn verði yfir 300 þús. kr. í lækkunarátt, það eru tillögur hv. 5. þm. Reykv. Og eins mun ég greiða atkv. með öllum till. hv. fjvn., þannig að ef ég ætti einn að afgreiða fjárlögin og tæki mínar till. með, mundi tekjuhalli ekki aukast af þeim sökum.



Ég á nú aðeins eina brtt. af öllum þessum brtt., og er hún á þskj. 418, við 16. gr. frv. Það er nýr liður, að upphæð 150 þús. kr., til sandgræðslu í Meðallandi. Það er langt síðan sandfokið fór að herja þessa sveit, sem var mjög blómleg, og með þeim afleiðingum, að henni hefur hnignað mjög mikið. Fyrst hér á árunum höfðu menn engin ráð við sandfoki, en nú hefur verið hafin virk barátta gegn því og reynslan sýnir, að sú barátta hefur borið góðan árangur. Það mun hafa verið um 1920, er sandfokið herjaði hvað ákafast jörðina Hnausa, að girt var þar sandgræðslugirðing og sáð í landið. Árangurinn varð sá, að nú er þetta allt gróið land, og sést þar varla sandblettur, og meira að segja hefur farið fram mikill heyskapur á þessu landi núna hin síðari ár. Sandgræðslan lá svo niðri í nokkurn tíma, enda var þá ekki bráð hætta á ferðum, en rétt fyrir 1940 hófst aftur mikið sandfok og þá að norðan og eyddust þá tvær jarðir, Feðgar og Leiðvöllur. Fyrir 4 árum var svo girt þarna girðing, sem er um 45 km löng og kostaði hátt á annað hundrað þús. kr. Þarna hefur ekki verið unnið verulega að sáningu, en samt er sandfokið hætt og landið farið að gróa. Þetta sýnir, hve mikið er hægt að gera í þessum málum með ótrúlega litlu fé, ef góður vilji er fyrir hendi. Ég hef sjálfur fengizt dálitið við sandgræðslu og hef séð, að oftast mun vera nægilegt að girða landið og verja það ágangi. Þegar girðing þessi var gerð, var áætlun sandgræðslustjóra að girða úr Kúðafljóti í Eldvatn. Af þeim framkvæmdum varð ekki þá. Girðing þessi þarf að vera um 30–40 km löng, en girðingin er aðeins á eina hlið, og við það sparast nokkuð. Þetta fé, sem ég fer fram á, er ætlað til þessarar girðingar, og ef þessi girðing verður gerð, er sveitin orðin örugg. Þarna liggja nú 14 býli í hættu og eru þau flestöll eign ríkissjóðs. Á býlum þessum er mjög mikið verðmæti, bæði í fasteignum og lausafé, og fyrir þessa sveit er búið að leggja töluvert í kostnað eins og fyrir aðrar sveitir landsins. Tvær stórar brýr liggja að sveitinni, önnur á Eldvatni og hin á Ásavatni, auk nokkurra minni brúa. En nú í vetur kom upp enn nýtt atriði, sem setti hinar svonefndu Steinsmýrarjarðir í hættu. Þannig var mál með vexti, að sett hafði verið stífla í afrennslisskurð, er rennur í Eldvatn, svo að vatnið lónaði upp og aðeins vatnaði yfir sandana og forðaði þeim frá foki. En nú í vetur bilaði þessi flóðgátt. Ég hef talað um þetta við Búnaðarfélagið, en það telur sig ekki hafa fé til þess að endurbyggja stífluna. Þessar jarðir eru tvær, og er vel byggt á báðum, og á annarri eru sérstaklega vandaðar byggingar, og væri það mikill skaði, ef þessar jarðir legðust í eyði. Ef féð, sem ég fer fram á yrði veitt, mætti koma því svo fyrir, að einhverju af því fé mætti verja til þessara framkvæmda. Hins vegar hafa komið fram uppástungur um það, hvort það mundi ekki borga sig að taka Meðallendinga upp og flytja þá í burtu. Ef slíkt yrði framkvæmt, þyrfti að flytja fólk af 14 býlum. En í sambandi við þessa hugmynd vildi ég benda á eitt atriði. Það hefur ekki verið óalgengt hin síðari ár, að 1-3 skip hafi farið þarna upp í sandana árlega. Ef þarna væri ekki byggð, þá yrði engri björgun við komið á þessum slóðum. Er hætt við, að svo færi sem menn muna, er danski báturinn strandaði á Skeiðarársandi, en þar varð engri björgun við komið, fyrr en komið var langt fram á vor. Mér sýnist, að hyggilegast væri að taka málið þeim tökum að tryggja sandgræðsluna á þessum slóðum. Ég vil leyfa mér að minna á það, að ríkissjóður á mikið girðingarefni liggjandi og allsendis ónotað í Skaftafellssýslu. Þar sem svo hagar til, þá væri það nokkur sparnaður að hagnýta þetta efni í sandgræðslugirðingu þarna heldur en að flytja efnið norður eða vestur á land í mæðiveikigirðingu. Ef svo væri gert, er hætta á, að nauðsynlegt efni væri tvíflutt, en slíkt mundi valda óþarfa fjárútlátum. Ég skal ekki tefja þessar umr. með því að orðlengja frekar um þetta. Ég leyfi mér að vænta þess, að hv. þm. taki vel þessari brtt. minni, sem ég hef hér flutt.



Herra forseti. Ég var hérna með eina smábrtt. Ég sé, að það þýðir ekki að ætla að tala hér til hv. þm. yfirleitt, en beini þá orðum mínum og tala persónulega við form. fjvn. Það er annars ágætt fyrirkomulag, því að hann stendur þarna, og það er kannske gott, að skrifararnir sitji eftir, meðan verið er að tala prívatsamtal við form. fjvn. Ég flyt hérna ásamt 2 öðrum hv. þm., þeim hv. þm. Siglf. og 11. landsk., brtt. við 22. gr. fjárl. eða heimildagreinina, eins og hún mun kölluð. Mér er minnisstætt, þegar talað er um normalástand, að þegar ég var í atvinnuleysisnefnd fyrir verkamenn hérna á árunum, þá voru allir sammála um það, að það stærsta, sem vantaði, það væri heimild til þess að láta peninga til atvinnubótavinnu. Undanbrögðin frá því að leggja fram fé til atvinnubótavinnu voru venjulega þau, að það vantaði heimild. Síðan 1940 hefur ekki verið þörf á þessari heimild, og allir eru nú sammála um það, að mesta fjársóunin sé einmitt sú sóun að láta menn ganga atvinnulausa. En við flm. erum einmitt hræddir, því miður, um, að þessir tímar muni koma aftur. Við munum ekki krefjast þessarar heimildar, nema hennar sé þörf, en við viljum aðeins slá þennan varnagla til þess að fyrirbyggja undanbrögðin hjá ráðh. og fyrirbyggja, að þeir geti borið því við, að þeir hafi ekki heimild til þess, ef þörf krefur. Ég sé svo ekki ástæðu til að vera að fjölyrða frekar um þetta, því að það þýðir ekkert að vera að skírskota til fleiri þm., en ég skírskota til hv. form. fjvn. og mun taka till. aftur til 3. umr.



Herra forseti. Ég hef nú ekki lagt í að flytja hér mikið af brtt., þó ekki vegna þess, að ég telji ekki, að mikil þörf sé fyrir meiri fjárframlög til ýmissa nauðsynlegra framkvæmda og framfaramála í mínu héraði heldur en lagt er til hafnabóta, vegabóta o.fl. Ég skil það vel, að ekki muni vera hægt að fullnægja öllum þeim þörfum í þessum efnum, og ég veit, að eins erfiðir tímar og núna eru í fjármálum okkar, þá hefur fjvn. sýnt mjög virðingarverða viðleitni. Þó er það svo, að mikið af framkvæmdum, sem fé hefur verið lagt til, er komið í sjálfheldu vegna aukins kostnaðar og annarra erfiðleika. Ég hef leyft mér að flytja brtt., og er hún á þskj. 481, VI. liður 1, og er hún um framlag til bryggjunnar á Blönduósi, að það verði hækkað úr 40 þús. kr. í 80 þús. Þannig er ástatt í þessum málum, að í fyrra var farið í endurbætur á þessum mannvirkjum með því að setja steinsteypt ker fyrir framan bryggjuna, og var á s.l. sumri varið til þessara framkvæmda 280 þús. kr. En svo hörmulega vildi til, að fyrir mistök þeirra, sem stjórnuðu, ef einhverjum er um að kenna, starfsmanna vitamálastjórnarinnar, þá fór það þannig, að þegar fyrsta brimið kom, sem var nú reyndar stórbrim, þá eyðilagðist þetta mikið. Nú er það áætlað af vitamálastjórninni, að það mundi kosta 76 þús. kr. að gera við þetta, og vegna þeirrar skuldar, sem hreppurinn hefur þegar bakað sér vegna þessa, þá er Blönduóshreppi algerlega ófært að koma þessu í lag, og enda þótt þessi brtt. verði samþ., þá mun það reynast honum mjög erfitt að standa undir svona miklum kostnaði. En nú má segja það með nokkrum rétti, að það hafi ekki verið fullkomlega rétt að fara út í þessar framkvæmdir, en það væri skárra, að ekki hefði verið farið í þær í upphafi, ef ekki fæst fjárframlag nú, til þess að hægt sé að gera við, því að eins og gefur að skilja, þá er bryggjan ónothæf, ef hún verður ekki löguð. Nú hefur hreppurinn, Blönduóshreppur, farið þess á leit við mig með bréfi, sem hann hefur sent til mín, að ríkisstj. kosti að öllu leyti lagfæringu, því að bilunin sé sök starfsmanna ríkisins, og það eru fordæmi fyrir því, að slíkt hefur verið gert áður, t.d. þegar svipað kom fyrir með brimbrjótinn á Bolungavík. Nú neitar fjvn. að verða við þessum óskum, en ég vona þó, að n. geti fallizt á, að þessi upphæð verði hækkuð. Þetta er eina till., sem ég flyt varðandi mitt hérað sérstaklega. þá flyt ég aðra brtt., sem er á þskj. 481, VI.2., og er um það, að fé það, 235 þús. kr., sem gert er ráð fyrir í till. fjvn. til ferjuhafnar í Hvalfirði, verði lagt niður, en lagt til viðhalds á Hvalfjarðarveginum. Vegamálastjóri hefur í þessu sambandi sagt, að hvorki hann né hans starfsmenn væru því meðmæltir, að haldið væri áfram með þetta fyrirtæki, enda er þetta eitt hlálegasta fyrirtæki, sem lagt hefur verið í. Mér er sagt, að fjvn. sé búin að eyða við þetta fyrirhugaða mannvirki nálega 5 millj. kr. Að vísu er þessu ekki öllu kastað á glæ, því að mikið hefur farið í vegi þarna, sem annars hefði þurft að leggja, en málið er fullkomin fjarstæða, og hvort sem haldið verður áfram eða ekki, þá verður að halda Hvalfjarðarveginum við. Þetta er mál, sem varðar allt Vestur- og Norðurland, því að hér er um að ræða samgönguleið, sem hefur mikla þýðingu, bæði fyrir flutninga á vörum og fólki, þetta varðar því einnig mitt kjördæmi. Það er nú komið svo, að mikið framlag af vörum hér í Reykjavík er flutt frá Norðurlandi með bifreiðum, og það er ekki hægt að hugsa sér, að það sé ekki haldið við og gerðir upp Hvalfjarðarvegirnir. Þetta ferjumál er einhver sú mesta fjarstæða, sem ég get hugsað mér, því að enda þótt hugsanlegt væri, að samgöngur væru þá tryggari milli Akraness og Reykjavíkur, þá væri miklu nær að halda heldur veginum við og tryggja þær á þann hátt en að kasta út milljónum til Hvalfjarðarferjunnar. Það var eðlilegt, að mönnum dytti einu sinni í hug að safna undirskriftum á Alþ. varðandi þetta mál, því að það var áður en vegurinn var lagður, og Hvalfjarðarleiðin var hálfgerð vandræðaleið, sem alls ekki var fær nema yfir hásumarið, og síðan vegurinn var gerður upp, þá er hann jafnvel oft illa fær, af því að það vantar þarna ýmsar framkvæmdir, t.d. vantar brú við Bláskeggsá og ýmsar breyt. á veginum, sem vegamálastjóri telur þýðingarmiklar. Hér er ekki um aukin fjárútlát að ræða, heldur aðeins tilfærslu á fé, og ég held áreiðanlega, að mikill fjöldi og mikill meiri hl. manna óski heldur eftir því, að þessu fé verði varið til þess að gera upp veginn, en að láta það fara í þessa ferjuvitleysu, þar sem meiningin er að nota skemmda báta, sem Akraneshöfn hefur notað í fleiri ár. Ég vænti þess svo, að hv. þm., sem ekki geta að fullu tekið tillit til mín, að þeir leiti þá álits vegamálastjóra um það, hvað rétt sé að gera í þessu máli, áður en þeir greiða atkv., því að það verður að gera sér grein fyrir, þótt ekki sé nema þeirri upphæð, sem þegar hefur verið veitt til ferjuhafnarinnar, og það verður líka að gera sér grein fyrir því, að það þarf geysimikla upphæð til viðbótar, til þess að hægt sé að koma í nothæft ástand því fyrirtæki, sem þarna er fyrirhugað. Þó að ég vilji ekki fara að ræða almennt um afgreiðslu fjárl., þá verð ég að segja það, að almennt séð verðum við að haga afstöðu okkar, eins og nú horfir í fjármálunum, þannig, að lagt sé í það eitt, sem kraftar og geta leyfir okkur. Við verðum að halda við og fullgera þau mannvirki, sem þegar er búið að leggja mikið fé í og ekki er hægt að komast af án, en ekki leggja til þess, sem við getum án verið, þó að það sé ef til vill þægilegt að hafa það, ef það er nýtt, og Hvalfjarðarferjumálið er mál, sem getur beðið, þó að það geti hugsazt að halda því máli áfram síðar, sem ég þó tel, að ekki komi til mála. Að öðru leyti vil ég ekki þreyta hv. þm. vegna afgreiðslu fjárl.



Það væri að ýmsu leyti freistandi að fara út í brtt. meiri hl. n., en þar sem búið er að ræða mikið um það mál, sé ég ekki ástæðu til þess, afstaða mín og fleiri kemur fram við atkvgr. Ég ætla því að láta nægja fá orð um þessar tvær brtt. frá mér prívat, og 3. brtt. flyt ég með hv. þm. Ak. og fleirum. Á þskj. 494 á ég tvær brtt. viðvíkjandi mínu kjördæmi, og hefur bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar eindregið skorað á mig að flytja þær. Það er í fyrra lagi 150 þús. kr. til sjúkrahússins á Ísafirði, sem var reist næst sjúkrahúsa á eftir Landsspítalanum og hefur verið fjórðungssjúkrahús í rauninni undanfarinn áratug. Talsverðar umbætur þarf því að gera á sjúkrahúsinu, og einnig þarf fé til væntanlegrar heilsuverndarstöðvar á Ísafirði. Af þessum ástæðum flyt ég þessa brtt. og vænti þess, að n. taki hana að öllu leyti eða einhverju leyti til greina. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá Ísafirði, tel ég, að Ísafjarðarkaupstaður hafi ekki nægilegt fé til að framkvæma þær umbætur á sjúkrahúsinu, sem gera þarf. 2. brtt. mín er um, að fjárframlag til Ísafjarðarhafnar hækki úr 180 þús. í 300 þús. kr. Það standa nú yfir talsvert fjárfrekar hafnarbætur þar. Ætlunin er að gera uppfyllingu, er bæti mjög aðstöðu til útgerðar, og ríkið á mjög mikið vangreitt til þessara framkvæmda, og verður að telja, að Ísafjörður geti ekki risið undir hafnarframkvæmdum til margra ára án þess að fá frá ríkinu það framlag, sem það á að greiða. Nú grynnkar innsiglingin til Ísafjarðar óðfluga, svo að stærri skip tefjast þar oft af þeim sökum, og þarf að dýpka svokölluð Sund allmikið, og samkvæmt hafnarlögunum á ríkið að greiða sinn hluta af því. Ísafjörður er stærsta útgerðarhöfn á Vestfjörðum og þótt víðar væri leitað, og ef aðstaða til siglingar flutningaskipa þangað torveldast, hefur það mikil áhrif langt út yfir bæinn sjálfan. Ég sé, að ýmsar hafnir hafa fengið hærri styrk en Ísafjörður á árinu samkv. till. n. En ég tel það dálítið vafasama aðferð að hvetja menn til hafnarbóta, þar sem ekki er veruleg útgerð, á sama tíma og það er ekki gert á stöðum, þar sem gjaldeyrisöflunin er mest og ríkið hefur mestar tekjur af útflutningi. Það er hæpið að láta sveitarfélög skulda stórfé vegna hafnarbóta og auka árlega við þær skuldir, með því að ríkið getur ekki innt sitt framlag af hendi, í stað þess að beina framkvæmdunum heldur á færri staði og fara þá eftir því, hvar þörfin er brýnust, og borga auk þess fyrst það, sem ríkið skuldar nú þegar vegna þess, sem framkvæmt hefur verið af hafnarbótum. Ég hefði því álitið, að nauðsynlegra hefði verið á þessu ári að greiða áfallnar skuldir sem ríkinu ber að greiða lögum samkvæmt, í stað þess að örva til nýrra framkvæmda og aukinna á hinum og þessum stöðum, vitandi það, að þar getur ríkið heldur ekki innt af hendi sitt framlag eins og stendur. Ég vil að lokum ítreka þá ábendingu, hve innsiglingin til Ísafjarðar grynnkar óðfluga í sundunum og hver nauðsyn er að bæta úr því. Ísafjarðarkaupstaður getur ekki risið undir þeirri framkvæmd nema fá til þess framlag frá ríkinu og það framlag, sem ríkið skuldar bænum þegar.



Við þm. Skagf. eigum þrjár brtt. á þskj. 488. Hv. meðflm. minn hefur mælt fyrir II. lið á þessu þskj., það er um lítils háttar hækkað framlag til Skagafjarðarvegar um Lýtingsstaðahrepp, og mælti hann svo skörulega fyrir þeirri till., að ég hef þar engu við að bæta. En ég vænti þess, að hv. form. fjvn., sem er sennilega eini þingmaðurinn, sem heyrir allt, sem hér er sagt í deildinni, hafi sannfærzt að einhverju leyti um, að nauðsynlegt sé að bæta við þetta vegafé. Þarna hefur verið lagt geysilegt fé í vegagerð og tekið að láni til að ljúka veginum sem fyrst og koma afurðum bænda á markaðinn, en þarna eru hin beztu framleiðsluskilyrði. Ég er 1. flm. að IX. lið á sama þskj., það er um að hækka fjárframlag til hafnargerðar á Hofsósi um 50 þús. kr., úr 100 í 150 þús. Ég vil leyfa mér að skýra þessa hækkunartillögu, og teljum við flm. hana óumflýjanlega. Fyrir 10–12 árum var byrjað á hafnargerð á Hofsósi og þátti takast vel, gerður var krókur til skjóls fyrir fiskibáta, og var búið að greiða upp kostnað við þá framkvæmd. En sumarið 1948 var ráðizt í að lengja skjólgarðinn eða hafnargarðinn allverulega, og var áætlað, að það verk mundi kosta 700–800 þús. kr., en s.l. sumar varð kostnaður við þetta 1,3 millj. kr., og þar að auki tókst svo slysalega til, að fremsti hluti garðsins eyðilagðist. Hv. form. fjvn. nefndi Hofsós í framsöguræðu sinni meðal staða, þar sem orðið hefðu slys eða stórkostlegar skemmdir á hafnarmannvirkjum í byggingu, og tek ég undir það, að hér er um hið mesta alvörumál að ræða. Þar að auki er það, að ekki skuli vera hægt að treysta kostnaðaráætlunum um slík mannvirki, þótt unnið sé undir verkstjórn vitamálaskrifstofunnar, sem jafnframt hefur gert áætlun um verkið, og eru fátæk sveitarfélög tæld út í þessar framkvæmdir, ef svo mætti segja, þar sem þær reynast kannske helmingi dýrari en áætlað er, og svo verða bæði staðirnir og ríkið févana út úr öllu saman. En nú er sem sagt svo ástatt, að ljúka þarf þessu verki í sumar, og er áætlað, að það kosti 500 þús. kr., og verði ekki lokið við verkið, hygg ég, að allt, sem gert hefur verið til þessa, sé í hættu. Það er mergurinn málsins, og er hér um geysiupphæðir að ræða. Nú hefur ríkið lagt fram 178 þús. kr., þar af er mikið bein lán úr hafnarbótasjóði, svo að beint framlag ríkisins er um 100 þús. kr. til þessarar framkvæmdar, og eru því ógreiddar 340 þús. af framlagi ríkisins til þess, sem gert var í fyrra. Nú hefur Hofsóskauptún tekið stórlán vegna þessa, eða 450 þús. kr., en alla þá upphæð þarf að greiða á næstu þremur árum. Samgmrn. hefur leyft lántökur og ábyrgð, og samkvæmt bréfi frá oddvita hreppsins hefur hæstv. samgmrh. lofað 150 þús. kr. framlagi í þrjú ár. Það er því út frá þessum forsendum, að við fórum fram á hækkunina. Ég leyfi mér að beina því til hv. form. fjvn., að hann hafi samband við hæstv. ráðh. um þetta, því að ég vona, að hæstv. ráðh. minnist þessa loforðs um a.m.k. 150 þús. kr. framlag næstu þrjú árin. Að öðrum kosti getur þetta litla sveitarfélag ekki staðið undir þessum gífurlega kostnaði, þar eð margt annað er með fé að gera eins og gefur að skilja. Þetta munu nú vera allsterk rök, og vænti ég þess, að hv. form. fjvn. lofi okkur flm. að hafa tal af sér, áður en hann tekur ákvörðun um að sinna þessari tillögu í engu. Þá flytjum við aðra brtt. á sama þskj. Það er viðvíkjandi 400 þús. kr. upphæð, sem veitt er til byggingar húsmæðraskóla. Þessa upphæð viljum við hækka um 50 þús. kr. og að þær 50 þús. kr. verði veittar til húsmæðraskólans á Löngumýri. Skóli þessi er að vísu ekki í lögum um húsmæðraskóla og fær því ekki fé samkv. þeim, svo að ef hann á ekki að verða algerlega afskiptur, þarf sérstaka fjárupphæð handa honum. Annars skal ég skýra hér málið að öðru leyti. Fyrir frumkvæði Ingibjargar Jóhannsdóttur, sem er uppalin á Löngumýri, er skóli þessi reistur, og undrast allir dugnað hennar við að koma upp þessum skóla svo að segja hjálparlaust. Samkvæmt skýrslu frá byggingarmeistara þeim, er sá um byggingarnar, mun þegar hafa verið lagt fram á 5. hundrað þús. kr., en þar af hefur ríkið aðeins greitt einu sinni 50 þús. kr., sem þá fengust teknar á fjárlög. Allir hljóta að sjá, hve lítill hluti þetta er í hlutfalli við framlög ríkissjóðs til skóla, sem sums staðar nemur af kostnaðinum. Það orkar varla tvímælis, að einstaklingur, sem rekur slíkt fyrirtæki, á sannarlega skilið af hendi hins opinbera lítils háttar styrk eða verðlaun fyrir dugnað sinn, og aðsóknin að skólanum, sem alltaf er fullskipaður, sýnir bezt þörfina fyrir slíkan skóla. Hitt geta menn auðvitað deilt um heima í héraðinu, hvort þetta sé heppilegasti staðurinn, en það er óhætt að fullyrða það, að þetta verður eini húsmæðraskólinn í Skagafirði fyrst um sinn. Okkur finnst því réttmætt að aðstoða Ingibjörgu lítils háttar, en fram á mikla fjárupphæð förum við ekki, því að þrátt fyrir það þótt byggingin sé að mestu leyti fullgerð, er þó margt, sem vantar, og hygg ég, að flestir fjáröflunarmöguleikar heima í héraði hafi nú verið notaðir til hlítar. - Ég veitti því athygli, að þm. Árn. hafa farið fram á styrk til skóla Árnýjar Filippusdóttur og að fjvn. hafi fallizt á að taka það mál aftur til 3. umr. Við þm. Skagf. væntum þess, að við fáum ekki verri undirtektir hjá hv. fjvn., og ég vænti þess, að mér hafi tekizt að sannfæra menn um, að það er ekki að nauðsynjalausu, að við berum þetta fram. Ég ætla mér ekki að ræða mikið brtt. fjvn. núna, yfirleitt virðist mér, að þar komi fram viðleitni til þess að skera niður ýmiss konar skrifstofukostnað, og er það vel, því að af honum er nú orðið meira en okkar litla þjóðfélag getur borið. Hins vegar hefur n. aukið fjárframlög til ýmissa framkvæmda, svo sem vegagerðar og sveitasíma. Ég er yfirleitt þakklátur fjvn. fyrir viðleitni hennar í þessum efnum, þótt sjálfsagt þyrfti að ganga lengra. Hins vegar getur vel verið, að eitthvað af þessum till. sé til þess eins að sýnast, eins og imprað hefur nú verið á hér í umræðunum. Sums staðar hefur n. lækkað lögboðnar greiðslur, en það er auðvitað mjög varasamt og fær alls ekki staðizt. Í 112. brtt. n. er fjárveiting til framræslu lækkuð úr 600 þús. kr. í 500 þús. kr. Þetta fé er greitt til skurðgröfuframkvæmda og er lögbundin upphæð, og nær því auðvitað engri átt að lækka það. Búnaðarfélag Íslands lagði til, að til þessa yrðu veittar 600 þús. kr., og er það að mínum dómi mjög sanngjarnt. En svo skeður það, að búið er að færa 170 þús. kr. kostnað frá fyrra ári yfir til þessa árs, og þar af leiðir, að af þessum 500 þús. kr., sem ætlaðar eru til þessa árs, hefur þegar verið eytt 170 þús. kr. Ég tel því, að þessi fjárupphæð þurfi að nema 800 þús. kr., eða a.m.k. 770 þús. kr., svo að aðeins sé tekið tillit til skulda frá fyrra ári. Þá vil ég aðeins benda á, að í e-liðnum í 112. brtt. er lagt til, að framlag til verkfærakaupasjóðs falli niður. Ég er ekki beinlínis á móti þessu. Þetta var líka gert í fyrra, þótt þetta séu lögboðin gjöld, og við í Búnaðarfélaginu sögðum fjvn., að þetta væri svo lítið, að við mundum ekki gera neitt veður út af því og reiknuðum með, að það félli niður. Hitt er það, að það er mjög óeðlilegt, að lögboðin framlög falli niður ár eftir ár, og ef einhver bóndi vildi fara í mál út af þessu, þá mundi hann sennilega vinna það, en hitt er það, að þetta er svo lítil upphæð, að það mundi ekki borga sig að fara í mál út af henni. Annars mun ég ekki gera þetta að stórmáli hér, þrátt fyrir það að bændur eigi tvímælalaust rétt til þessarar greiðslu. Þá leggur fjvn. til, að styrkur til Loðdýraræktarfélags Íslands, 10 þús. kr., verði felldur niður. Þetta er að vísu lítil upphæð, en ég vil þó mótmæla því, að þetta verði fellt niður, og þrátt fyrir það að þessi atvinnuvegur hefur dregizt saman um skeið, þá vil ég eindregið leggja til, að félagið, sem er skipað mörgum áhugasömum dugnaðarmönnum, verði ekki svipt þessum styrk.