Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (HG): Forseta hefur borizt svohljóðandi bréf frá hæstv. forsrh.: „Hinn 22. desember var tryggingayfirlæknir Jóhann Sæmundsson samkv. tillögu minni skipaður ráðherra í ráðuneyti Íslands, og fer hann með félagsmál. Þetta er yður, herra forseti, tilkynnt hér með til birtingar fyrir Alþingi. Björn Þórðarson. Til forseta sameinaðs Alþingis, Reykjavík.“



Við höfum í jólafríinu heyrt tilkynningu ríkisstj. um það, sem hún hefur framkvæmt í dýrtíðarmálunum. Ég þykist kunna vel að meta þá byrjun, sem þar er orðin, en það eru nokkur atriði í sambandi við þessi mál, sem mig langar til að fá nánari upplýsingar um en komið hafa fram í tilkynningunni og eingöngu snerta fjárhagshlið málsins, sem sé þá hlið, sem snýr að ríkisvaldinu beint. Það hefur verið tilkynnt lækkun á kjöti, smjöri, kolum og eggjum og sennilega vefnaðarvörum. Það er upplýst, að við lækkunina á kolum og eggjum verður ríkissjóður ekki fyrir búsifjum, en hins vegar er það bert af tilkynningu ríkisstj., að hann stendur á bak við hinar lækkanirnar með fjárhagslegar ábyrgðir. Það væri æskilegt, að það kæmi fram um smjörið, hve mikil árssalan er í landinu, og þá enn fremur, hve hátt verðjöfnunargjald ríkissjóður getur tekið af hverju kílói innflutts smjörs. Má vel vera, að ríkisstj. hafi ekki getað komið við fullkomnum rannsóknum á þessu, en það væri æskilegt að vita. Ég vil þá líka spyrja, hvernig ríkisstj. hugsi sér að koma fyrir verzlun á erlendu smjöri. Hitt atriðið er um það, hve mikið fé hafi verið notað samkv. heimildum í dýrtíðarl. frá 1941 og hve miklu fé er búið að ráðstafa með því, sem gert hefur verið nú. Ég hafði fengið dálitlar upplýsingar fyrir áramótin í fjmrn. Þá var búið að borga 3800000 kr., en heimildirnar hljóða upp á 5 millj., og svo til viðbótar það, sem aflað er með viðbótartekjuskatti, en hann er kannske rúm millj., og svo útflutningsgjaldið, sem til hefur fallið. Þessar 5 millj., að viðbættum þeim tveim tekjustofnum, sem ég hef nefnt, er það, sem úr er að moða. Ég vildi vekja athygli á þessu, og væri æskilegt, ef hæstv. ríkisstj. gæti gefið þessar upplýsingar sem fyrst, bæði hvað dýrtíðarsjóðurinn hefur miklar tekjur, hvað búið er að ráðstafa miklu og hvað það kostar, sem eftir er að greiða. Ég hygg, að þetta sé orðið svo hátt, að e.t.v. sé búið að ráðstafa meiru en fyrir hendi er. Athugasemdir mínar ber ekki að skoða sem neina gagnrýni, en ég álít það æskilegt fyrir sambúð ríkisstj. og þingsins, að sem gleggstar upplýsingar liggi fyrir um notkun slíkra heimilda. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. vilji taka sér frest til að svara þessu, og finnst það eðlilegt.



Herra forseti. - Fyrirspurn hv. 2. þm. S.-M. kom mér á óvart, þó að ríkisstj. mætti að sjálfsögðu vænta þess að verða krafin um skýrslu um gerðir sínar fyrir nýár. En af því að stj. vissi ekki um þetta fyrirfram, bjó hún sig ekki út með nákvæm gögn. Hæstv. atvmrh., sem a.m.k. fyrri liðurinn heyrir undir, gat ekki tímans vegna sótt þennan þingfund, og þykir mér því vænt um að heyra, að hv. fyrirspyrjanda þykir eðlilegt, að ríkisstj. taki sér frest til svara. Upplýsingarnar verða fyrir hendi á morgun, og ef ég hefði vitað um fyrirspurnina, hefði ég getað svarað fyrri liðnum með t.d. 10 mínútna fyrirvara.



Herra forseti. Þegar ég reifði þetta mál, lagði ég höfuðáherzluna á að fá til landsins fóðurbæti, sem hægt væri að grípa til í vetur, ef hart yrði. Ég lagði á þetta aðalþungann, en fór lítið út í hitt, af hvaða orsökum hinar miklu misfellur hefðu orðið, sem ollu því, að sumir fengu allan þann fóðurbæti, sem þeir báðu um, en aðrir ekkert. Ég benti á, að rétt væri að rannsaka, hvort ríkið ætti líka að borga fóðurbæti handa þeim bændum, sem ekki fengu það síldarmjöl, er þeir báðu um. Þessi framsaga mín gaf hæstv. fyrrv. forsrh. tilefni til að fullyrða, að ég færi með staðlausa stafi, án þess að rökstyðja það, og hv. þm. Borgf. tilefni til að hlaupa fram fyrir skjöldu sem trúr og hlýðinn þjónn og láta þetta lenda á sér og stofnun, sem hann fyrir rás viðburðanna, en ekki verðleika sinna er settur til að stjórna. Ég reyndi að finna ástæður til þess, að hv. þm. fór að rísa upp og fara með ósannindi og róg um félag, sem hann er settur til að stjórna. Þetta er svo mikil fjarstæða, að maður verður að leita skýringa á því, að hv. þm. skyldi leyfa sér að bera þetta fram. Til þessa geta verið tvær ástæður. Önnur er sú, að sjónhringur hans sé svo þröngur, eða sjónhringir, því að þeir eru eiginlega þrír. Hinn fyrsti nær að Akrafjallinu og Skarðsheiðinni, hann sér hv. þm. alltaf. Og þegar tekið er tillit til þess, að til Akraness fluttist þrefalt meira síldarmjöl en venjulega, þá er þetta e.t.v. skiljanlegt. En stundum nær sjónhringur hv. þm. út fyrir Borgarfjarðarsýslu og einstaka sinnum yfir Borgarfjörðinn allan. Þegar vitað. er, að sú sýsla og það hérað slapp vel, fékk meira síldarmjöl en í fyrra, þá mætti e.t.v. afsaka orð hans með þeim forsendum, að hann hafi ekki vitað betur. Ef borgfirzkur bóndi hefði orðið að reka frá sér 50 kindur til slátrunar fyrir jólin vegna fóðurskorts, eins og ég veit dæmi til, þá hefði kveðið við annan tón, og hefði slíkt átt sér stað utan Skarðsheiðar, þá hefði nú verið bægslagangur á hv. þm. Þá hefði hann nú ekki talað lágt. En ég get þó ekki séð, að þetta sé nægileg ástæða til að segja öll þau firn, sem hv. þm. sagði. Ég held, að ástæðan sé öllu fremur sú hneigð hans að setja sjálfan sig að skotspæni fyrir framan þá menn, sem hann telur sig eiga að þjóna. En hann virðist einnig eiga að þjóna félagi sínu, sem hann talar um, þótt hann dragi niður félagssómann til þess að reyna að draga úr ófremdarástandi fyrrv. stj. En nú skulum við líta á rök hans. Hann segir það, að nákvæmlega það sama hafi átt sér stað með síldarmjölsúthlutunina í sumar og venjulega. Venjan hefur verið sú, að ríkisstj. og stj. síldarverksmiðjanna hafa verðlagt síldarmjölið í sameiningu. Að því búnu hefur ver ið auglýst, að fyrir vissan tíma þyrftu menn að vera búnir að senda pantanir. Þetta var ekki gert núna. Hv. þm. sér engan mun á þessu. Aldrei áður hefur verið selt meira úr landinu en svo, að kappnóg væri eftir, þegar allar pantanir væru komnar, venjulega í septemberlok, og fyrst þar á eftir seldur úr landi afgangurinn, eftir þó fyrst að hafa fengað álit Búnaðarfélags Íslands á, hve mikið skyldi geyma sem varaforða til vetrarins. Hv. þm. sér engan mun á því, að alltaf hefur verið séð um það fyrr en nú, að nógar birgðir væru til í landinu að haustinu. Afleiðingin varð auðvitað sú í sumar, er pantanir fóru að berast, að þá var búið að selja mjölið úr landinu, það var ekki til. Enn fremur hefur Búnaðarfélagið alltaf verið spurt um það hingað til, hve miklum varaforða þyrfti að halda eftir í landinu fyrir veturinn, en nú var það aldrei spurt að því. Það sagði á túnaslætti, að um 6500 tonn mundi þurfa til haustsmölunar, en vitanlega er ekkert hægt að segja um það fyrr en á engjaslætti, hve mikið þarf til vetrarins, þar eð það fer eftir heyfeng manna. M.ö.o., ekkert hefur verið gert í þessum efnum af því, sem vant er að gera. Það er því fjarri því, að fylgt hafi verið þeim línum, sem Búnaðarfélag Íslands hefur lagt. Og niðurstaðan hefur og orðið sú, að sumir hafa ekkert fengið af pöntunum sínum, aðrir hafa fengið allt og miklu meira en venjulega. Hinn 18. nóv. barst þetta í tal hér í þinginu. Þá sagðist hv. fyrrv. forsrh. ætla að láta prenta bók eða skýrslu um þetta mál og væntanlega hafa hana í gulri kápu, sem symbol á siðfræði þáv. stj. Ég les hér orðréttan kafla upp úr ræðu hans. eftir því sem þingskrifarinn skrifar: „Þá voru þegar gerðar ráðstafanir til að tryggja, að allir gætu fengið svo og svo mikinn hluta af því, sem þeir höfðu pantað. Þetta skal allt koma berlega í ljós, þegar skýrslan kemur út, og skal ég gera sem ég get til þess, að hún komi út svo fljótt sem auðið er.“ Síðan hefur hv. fyrrv. ráðh. verið svo önnum kafinn við að gera sitt ýtrasta til að koma út skýrslunni, að við hér í d. höfum aðeins séð hann eins og í augnabliksmynd í bíó. Síðan eru nú liðnar 7 vikur, svo að ekki er nú getan mikil í þessu efni, þar eð hann ætlaði að gera það, sem hann gat til þess að flýta þessu. Eða er það kannske hitt, að hann hafi breytt um skoðun og séð, að betra var að slá ryki í augu fólks án skýrslunnar, jafnvel þótt hún væri í gulri kápu, og hafa í staðinn skósveina fyrir sig eins og hv. þm. Borgf. Um þetta skal ég ekkert segja. En annaðhvort er, að hann er enn þá að gera sitt ýtrasta, og getur þá svo lítið, eða hann hefur breytt um skoðun og er hættur við útgáfuna. Það, sem fyrir mér hefur vakað, úr því sem komið er, er það, að innflutt séu sem allra fyrst 6000 tonn af mjöli frá Ameríku. Þau voru keypt í ágúst, og í sumar var samþ. þál. um, að stj. hraðaði innflutningnum. Síðan venjulegri sláturtíð lauk, er nú búið að slátra yfir 13000 fjár, og er margt af því fé drepið, vegna þess að menn hafa ekki fengið það síldarmjöl, sem þeir báðu um í haust. Þetta er óþolandi, enda þótt ég álíti, að þessir menn séu aðeins forsjálir, eins og nú lítur út. Það er óþolandi, þar sem ríkisstj. birti tilkynningu í útvarpinu í sláturtíðinni, er lofaði því, að allir fengju nóg, þótt útsending frá verksmiðjunum væri stöðvuð um skeið. Já, þá er það nú eitt með afhendingarbann, þegar menn eru látnir fara heim með tóma bílana og flutningatækin og eiga svo ekkert að fá, fyrr en komin er ófærð einhvern tíma vetrarins. Það er ekki svona í Borgarfirðinum. Þangað kom mjölið í haust. Menn reiddu sig sem sagt á loforð stj., og ég skal ekki neita því, að sú synd hvílir á mínu baki, að ég sagði ýmsum mönnum, að óhætt hlyti að vera að treysta loforðum stj., ég var enn þá það barn, þótt kynni mín af henni hefðu verið bölvanleg. En þetta var nú svo, og ég treysti henni of vel. En eins og ég sagði, þá er aðalatrið fyrir mér, úr því sem komið er, að fóðurbætirinn frá Ameríku sé fluttur inn strax. Stj. hefur að nokkru leyti séð fyrir þessu, en þó ekki nema fyrir af því, sem fest höfðu verið kaup á þegar á sumarþinginu. Ég treysti núv. stj. til að gera þetta sem fyrst, þó að ég vildi einnig fá til þess aðstoð Alþ., því að nóg er nú á baki fyrrv. stj., þótt ekki verði nú fellir í landinu. Hitt er mér svo orðið aukaatriði, hverjum þetta er að kenna, en ég álit þó, að það eigi að athuga. Þá er og annað, sem þyrfti að athuga, og það er það, hvernig það verður með þá bændur, sem kaupa nú tunnuna af maís á kr. 80.00, vegna þess að þeir fengu ekki síldarmjöl, hvort þeir geti ekki fengið að sitja við sama borð og þeir, sem fá ódýra mjölið. En eins og ég hef sagt, þá er það nú eitt orðið aðalatriði í þessu máli, að þegar séu flutt inn a.m.k. 3–4000 tonn af þeim 6000 tonnum, sem við eigum úti í Ameríku, og því síðan dreift út um landið og fyrst sent á þær hafnir, sem fyrst lokast, ef ís yrði landfastur. En þetta verður að gera strax, og ég er með hvaða leið, sem greiðust reynist í þessu máli.



Það hafa sumir af helztu stjórnmálaleiðtogum þjóðarinnar notað helgidagana undanfarið til að semja erindi fyrir þjóð sína. Ég sé nú, að hv. 2. þm. N.-M. hefur viljað vera einn í þeirra hópi. Ég tel ræðu hans þó bezt svarað með því að virða hann ekki beint svars í einstökum atriðum, heldur leggja hér fram skýrslu mína um málið, er ég sagðist mundu flytja hér. Það getur verið, að hv. þm. meini gott með því, sem hann sagði vera aðalatriðið í málinu fyrir sér, en ég hef nú átt bágt með að skilja, hvað fyrir honum vakir, og eins mun um fleiri þm. Ég vil þá leyfa mér að víkja að málefninu og þá fyrst í tilefni af þeirri þáltill., er flutt var um það í sumar að tilhlutun stj., og lesa síðan upp með leyfi hv. ráðh. samandregna alla skýrslu ráðuneytisins um þetta mál. Till. hljóðaði svo: „ Alþ. ályktar, að Síldarverksmiðjur ríkisins skuli selja síldarmjöl til notkunar innanlands á árinu 1942 með sama verði og síðastliðið ár, enda greiði ríkissjóður síldarverksmiðjunum mismuninn á þessu verði og almennu markaðsverði erlendis.“ Framangreind till. var samþ. á Alþ. 20. ágúst 1942. Ég vil aðeins á þessu stigi málsins minna á það, sem hv. þm. sagði, að vanrækt hefði verið að leita tillagna Búnaðarfélagsins, að það virðist svo, er það var beðið um að áætla þarfir manna, að það miði við, hvað skepnurnar geti torgað yfir haustmánuðina. En Búnaðarfélagið var að spurt, áður en nokkuð var selt burtu. Þetta er aðeins eitt dæmið um málflutning hv. þm. og undrar þetta mig mjög.

Hvenær var bréf Búnaðarfélagsins dagsett?

Þá les ég bréf Búnaðarfélagsins: „5. ágúst 1942 Vér leyfum oss að vekja athygli hins háa ráðuneytis á því, að óvenjumikil þörf verður fyrir fóðurbæti til skepnufóðurs á komandi vetri. Stafar það af ástæðum, sem öllum eru kunnar, það er skorti á fólki til framleiðslustarfa í sveitum. Í sambandi við þetta mál viljum vér taka eftirfarandi fram: Síldarmjöl hefur undanfarin ár nær eingöngu verið notað til skepnufóðurs sem kraftfóður. Ef þarf að gefa mikið kraftfóður, er það allt of einhæft, og þarf þá að blanda það maís. Eins og nú horfir með möguleika til heyöflunar, er tvímælalaust hin mesta þörf á að flytja inn allmikið af maís. Á því getur oltið, hvort bændur þurfa að stórfækka mjólkurkúm sínum í haust eða ekki. Teljum vér vonlaust með öllu, að hægt verði að halda nautpeningsstofni vorum lítt skertum, nema allmikill maísinnflutningur verði leyfður. Vér höfum reynt að reikna út væntanlega fóðurbætisþörf á komandi vetri. Þær áætlanir benda til þess, að vér munum þurfa að nota ca. 6500 tonn af síldarmjöli alls handa öllum skepnum og 1500–1800 tonn af maís handa nautgripum. Er þá gert ráð fyrir, að síldarmjöl verði blandað til helminga maís handa mjólkurkúm. Auk þess þarf venjulegan innflutning af kraftfóðri handa öðrum skepnum (hænsnum, svínum o.fl.) Um síldarmjölið viljum vér taka eftirfarandi fram: Vér höfum veitt því athygli, að ríkisstj. ætlar að leggja fyrir Alþ. nú till. um, að ríkisverksmiðjurnar selji bændum síldarmjöl fyrir kr. 32.00 pr. 100 kg fob. Verð þetta er mjög hagstætt og hlýtur að auka síldarmjölsnotkun geysilega. En þess ber jafnframt að gæta, að bændur munu nú eiga allmikið af síldarmjöli, sem þeir hafa keypt af framleiðslu ár sins 1941, og þess vegna má ekki miða við það eitt, hvað selt var á innlendum markaði af framleiðslu síðasta árs. Höfum vér haft þetta allt til hliðsjónar, þegar vér áætluðum síldarmjölsþörfina. Þá viljum vér leggja mjög ríka áherzlu á það, að einungis 1. fl. síldarmjöl verði selt til bænda. Á þessu hefur oft viljað verða allmikill misbrestur. Árlega berast kvartanir frá bændum um skemmt síldarmjöl. Virðist mat það, sem framkvæmt er í síldarverksmiðjunum, ekki jafnöruggt og þyrfti að vera. Hefur Alþ. þó hert á matsákvæðum oftar en einu sinni. Síldarmjöl, sem unnið er úr skemmdri síld og síðan hálfbrennt við vinnsluna, er lítils virði sem fóður. Þess vegna viljum vér vænta þess, að hið háa ráðuneyti leggi fyrir verksmiðjurnar að afgreiða aðeins gott, óskemmt 1. fl. síldarmjöl til sölu á innlendum markaði. Þá viljum vér vekja athygli ríkisstj. á því, að nauðsynlegt er, að bændur geti fengið síldarmjöl keypt frá öllum verksmiðjunum, hvort sem þær eru ríkiseign eða einstakra manna. Það sparar geysilega flutningskostnað fyrir þá, sem kaupa síldarmjölið, og í öðru lagi sparar það mjög skipsrúm í strandsiglingum hér við land. Vér viljum því beina þeim tilmælum til ríkisstj., að hún komi þeirri skipan á þetta, að allar síldarverksmiðjur afhendi síldarmjöl til sölu innan lands við því verði, sem ríkisstj. og Alþingi ákveða, að það skuli selt til bænda. Um maís til skepnufóðurs viljum vér benda á, að nauðsynlegt mun vera, að ríkisstj. hlutist til um, að gerðar verði sérstakar ráðstafanir til þess, að nægilegt skipsrúm verði fyrir hendi til þessara flutninga. Virðingarfyllst.“ Í þessu bréfi áætlar Búnaðarfélagið, að þurfa muni ca. 6500 smál. af síldarmjöli handa öllum búpeningi landsmanna, og segist það við þessa áætlun hafa haft hliðsjón af hinu hagstæða verði s síldarmjölinu, kr. 32.00 fyrir hver 100 kg. Með símskeyti dags. 11. sept. þ. á. tilkynna síldarverksmiðjur ríkísins, að allt síldarmjölið, sem ætlað var til innlandsnotkunar, sé upp pantað. Út af þessu hélt ríkisstj. fund hinn 15. sept. með stjórn síldarverksmiðjanna. Á þessum fundi var ákveðið, að síldarverksmiðjurnar skyldu auglýsa, að frestur til kaupa á síldarmjöli væri ekki útrunninn fyrr en 1. okt., sbr. 12. gr. l. nr. 1 1938, um síldarverksmiðjur ríkisins. Þá var rætt um að taka upp skömmtun á síldarmjölinu, en endanleg ákvörðun var ekki tekin um það, þótti rétt að leita tillagna Búnaðarfélags Íslands um það mál. Á þessum fundi var lögð fram skýrsla um síldarmjölsbirgðir í landinu, og var hún byggð á skýrslu viðskiptanefndarinnar dags. 15. sept. og símskeyti frá síldarverksmiðjum ríkisins dags. 11. sept. Skýrsla þessi er svo hljóðandi: „Síldarmjölsframleiðslan 1942 pr. 15. sept.: Framl. Magn, Afskipað Birgðir;selt, Innanl. Heildarframl. Verksmiðjur tími tonn tonn óafskipað sala verksm. S. R. Siglufirði til 3. ágúst 4667.2 4667.2 engar " " eftir - - 3294.3 " " 3294.3 7961.5 S. R. Raufarhöfn til 3. ágúst 1587.9 1314.0 273.9 " " eftir - - 2049.8 " " 2049.8 3637.7 S. R. Sólbakka ........ .............. 151.6 " " 151.6 151.6 Hjalteyri .............. til 24. ágúst 3969.0 3969.0 engar " " eftir - - 300.0 " " 300.0 4269.0 Rauðka ............... til - - 658.0 550.0 108.0 " " eftir - - 52.0 " " 52.0 710.0 Grána ................ til - - 244.0 200.0 44.0 " " eftir - - 52.0 " " 52.0 296.0 Dagverðareyri ........ til - - 1120.0 1120.0 engar " " eftir - - 45.7 " " 45.7 1165.7 Djúpavík ............. til15. - 2427.1 2192.7 234.4 " " eftir - - 610.4 " " 610.4 3037.5 Seyðisfjörður ......... .............. 100.0 100.0 engar " " 240.0 " " 240.0 340.0 Samtals tonn 21569.0 14112.9 660.3 6795.8 21569.0 Samkvæmt þessari skýrslu og upplýsingum síldarverksmiðja ríkisins er til í landinu eftirgreint síldarmjölsmagn til notkunar næsta vetur: 1.Innanlandssala.6795.8 tonn 2. Óútskipaðar birgðir, sem viðskiptanefndin hefur verið beðin að rifta sölu á ............. 660.3 – 3. Birgðir hjá ríkisverksmiðjunum frá 1941 .......................................................... 330.0 – 4. Afgreitt frá ríkisverksmiðjunum eftir 1. júní 1942 (birgðir frá 1941) ..................... 438.0 – Samtals 8224.1 tonn Samkvæmt þessu voru þá til í landinu 8224 tonn af síldarmjöli. Næsta dag voru allar síldarverksmiðjur í landinu beðnar að senda ráðuneytinu skýrslur um pantanir af síldarmjöli. Skýrslur þessar átti að senda Búnaðarfélaginu, til þess að það reyndi að ganga úr skugga um, hvort einstakir kaupendur hefðu keypt síldarmjöl umfram þarfir. Hinn 16. september ritaði ráðuneytið eftirfarandi bréf, þar sem n. er beðin að afturkalla sölu á óútskipuðum síldarmjölsbirgðum. Bréfið er svo hljóðandi: „16. sept. 1942. Ráðuneytið hefur móttekið bréf viðskiptanefndarinnar, dags. 15. þ. m., ásamt skýrslu um framleiðslu á síldarmjöli á þessu ári. Þar sem nú hefur komið í ljós, að pantanir á síldarmjöli til skepnufóðurs innan lands hafa verið miklu meiri en ráð var fyrir gert, eða um 10000 smál., eru það tilmæli ráðuneytisins, að sala á síldarmjöli, sem enn er óútskipað, verði afturkölluð og þessar mjölbirgðir verði seldar sem fóðurbætir hér innan lands. Ólafur Thors. Gunnl. E. Briem. Til viðskiptanefndarinnar.“ Sama dag, 16. sept., fór fulltrúi Gunnlaugur E. Briem á fund búnaðarmálastjórans og skýrði honum frá fundinum í stjórnarráðinu daginn áður, og var honum afhent framangreind skýrsla um síldarmjölsbirgðirnar. Búnaðarmálastjórinn taldi mjög ólíklegt, að ekki væru til nægilegar síldarmjölsbirgðir í landinu, og vildi hann ekki leggja til, að skömmtun yrði tekin upp að svo stöddu. Hann sagðist mundu kynna sér málið nánar og væri Búnaðarfélag Íslands reiðubúið til þess að vinna úr skýrslu síldarverksmiðjanna um mjölpantanir. Ráðuneytið hafði tal af Einari Péturssyni, framkvæmdastjóra h.f. Fiskimjöls, og bað hann um upplýsingar varðandi fiskimjölsbirgðirnar í landinu. Einar Pétursson taldi fiskimjölsbirgðirnar vera um 2500 smál. Vegna orðróms um skort á síldarmjöli gaf ráðuneytið hinn 21. sept. út eftirgreinda tilkynningu: „Tilkynning frá landbrn. um síldarmjöt til fóðurbætis næsta vetur. Vegna orðróms um skort á síldarmjöli vill ráðuneytið gefa eftirfarandi upplýsingar: Í síðast liðnum ágústmánuði áætlaði Búnaðarfélag Íslands væntanlega fóðurbætisþörf á komandi vetri um 6500 smál. af síldarmjöli alls handa öllum búpeningi. Þar sem síldarmjölsbirgðir eru nú í landinu rúmlega 8000 smál. og auk þess um 2500 smál. af fiskimjöli, eða um helmingi meiri en notað hefur verið undanfarin ár, er engin ástæða til að óttast, að skortur verði á nægilegum fóðurbæti næsta vetur. Vegna hins hagstæða verðs til bænda á síldarmjölinu, hafa verið gerðar meiri pantanir en ráð var fyrir gert, og þess vegna verður fyrst um sinn hafður hemill á afhendingu mjölsins. Enn fremur getur orðið nauðsynlegt að hafa hönd í bagga með úthlutun mjölsins, og ef til þess kemur, verða ráðstafanir í því augnamiði gerðar í samráði við Búnaðarfélag Íslands. Jafnframt skal bent á það, að ekki er ástæða til þess að óttast, að flutningur á síldarmjölinu til hafna úti um land verði bundinn frekari örðugleikum en undanfarin ár. Landbúnaðar ráðuneytið, 21. sept. 1942.“ Ráðuneytið hafði sent Búnaðarfélagi Íslands pöntunarlista frá síldarverksmiðjunum, jafnóðum og þeir bárust, og um leið og síðustu pöntunarlistarnir voru sendir, skrifaði ráðuneytið Búnaðarfélaginu bréf, dags. 5. okt., svo hljóðandi: „5. okt. 1942. Hér með sendast Búnaðarfélaginu viðbótarskýrslur frá Síldarverksmiðjum ríkisins um pantanir á síldarmjöli, sem gerðar hafa verið til 1. þ. m. Með skírskotun til samtals við búnaðarmálastjórann er hér með ítrekuð beiðni ráðuneytisins um, að Búnaðarfélagið athugi skýrslur síldarverksmiðjanna um sölu og pantanir á síldarmjölinu með það fyrir augum að reyna að fá úr því skorið, hvort pantanirnar séu í samræmi við þörf pantendanna. Jafnframt er Búnaðarfélagið beðið að láta ráðuneytinu í té hið allra fyrsta álit sitt um nauðsyn þess að taka upp skömmtun á síldarmjölinu, og ef Búnaðarfélagið teldi það rétt, mun ráðuneytið gera nauðsynlegar ráðstafanir í því efni þegar í stað. Þá óskar ráðuneytið umsagnar Búnaðarfélagsins um það, hvort það telur nauðsynlegt, að fiskimjölsbirgðir þær, sem til eru í landinu, 2000–2500 smál., verði notaðar innan lands til fóðurbætis. Ólafur Thors. Gunnl. E. Briem. Til Búnaðarfélags Íslands.“ Hinn 9. okt. gaf ráðuneytið út eftirfarandi tilkynningu um afgreiðslu á síldarmjöli miðaða við 1. okt.: „Tilkynning frá landbrn. um afgreiðslu á síldarmjöli til fóðurbætis. Í framhaldi af tilkynningu ráðuneytisins frá 21. sept. s.I. um síldarmjöl til fóðurbætis næsta vetur vill ráðuneytið gefa eftirfarandi upplýsingar um afgreiðslu á síldarmjöli á undanförnum árum og þessu ári miðað við 1. okt. ár hvert. I. Síldarverksmiðjur ríkisins hafa afgreitt síldarmjöl til 1. okt. sem hér segir: Árið 1939 ...... 382 smál. – - 1940 ...... 1317 - - 1941 ...... 2765 - - 1942 ...... 2564 - II. Einkaverksmiðjurnar höfðu afgreitt síldarmjöl til 1. okt. 1941 samtals 418 smál. og til 1. okt. 1942 samtals 767 smál. III. Árið 1941 hafa því verið afgreiddar samtals frá ríkisverksmiðjunum og einkaverksmiðjunum fram til 1. okt. 3183 smál. og 1942 til 1. okt. 3331 smál. Hefur því verið afgreitt meira síldarmjöl þetta ár frá síldarverksmiðjunum í landinu heldur en nokkurn tíma áður á sama árstíma. Landbúnaðarráðuneytið, 9. okt. 1942.“ Þessi tilkynning byggðist á munnlegum upplýsingum frá einkaverksmiðjunum og á eftirfárandi þremur símskeytum frá Síldarverksmiðjum ríkisins. Afrit af símskeyti frá „Síld“ Siglufirði, dags. 5. okt. 1942: ,.Síldarmjöl afgreitt til 1. sept. er á undanförnum árum: 1939 381.6 tonn, 1940 1317.4, 1941 2664.9, 1942 1734. Afgreiðsla á mjöli fyrir 1. okt. óvenju mikil 1941, vegna þess verð var 30 kr. per tonn lægra fyrir mjöl, sem var keypt og afhent fyrir 1. sept. þ. á.“ Afrit af símskeyti til atvmrn. frá ritsímanum á Siglufirði, dags. 7. okt. 1942: „Í símskeyti til yðar frá Siglufirði, nr. 25/217 5/10 gerið svo vel lesa: Síldarmjöl afgreitt til fyrsta október á undanförnum árum. Síðast í skeytinu les enn fremur: Afhent fyrir fyrsta október það ár.“ Afrit af símskeyti til atvmrn. frá „Síld“ Siglufirði, dags. 6. okt. 1942: „Í framhaldi gærsímskeytis voru viðbótarafgreiðsla síldarmjöli 1942 fyrir fyrsta okt. frá Sólbakka 151.6 tonn, frá Seyðisfirði fyrir vora milligöngu 240, alls þá afgreitt í ár 2125.6 tonn til 1/10 stop þar að auki fyrra árs mjöl eftir 1/6 438 tonn stop 1941 var sala á framleiðslu 1940 eftir 1/6 92.7 tonn síldarmjöl, 7.5 fiskimjöl. Með bréfi dags. 9. okt. svarar Búnaðarfélag Íslands bréfi ráðuneytisins frá 5. sama mán., og er bréfið svo hljóðandi: „Búnaðarfélag Íslands. Reykjavík, 9/10 1942. Búnaðarfélag Íslands móttók bréf hæstv. ríkisstj. frá 5. þ. m. hinn 6. sama mánaðar. Fékk það þá þegar tvo menn til að vinna úr skýrslum þeim, er ríkisstj. hafði áður sent félaginu yfir . síldarmjölspantanir á yfirstandandi hausti. Tvo undanfarna daga hefur stj. Búnaðarfélags Íslands athugað gögn þessi og reynt að gera sér grein fyrir málinu, eins og það horfir við nú. Í sambandi við þetta vill stj. Búnaðarfélags Íslands taka fram: Þegar stjórn Búnaðarfélagsins eftir ósk landbrh. fyrr í sumar gerði áætlun um síldarmjölsþörf landbúnaðarins til skepnufóðurs á næsta vetri, hafði stjórnin til hliðsjónar síldarmjölsnotkun bænda á undanförnum árum, eftir því sem skýrslur lágu fyrir um, en tók þó tillit til væntanlega aukinnar fóðurþarfar á næsta vetri sökum fólkseklu við heyöflun í sumar. Nú hefur reynslan sýnt, að síldarmjölspantanir hafa farið langt fram úr þeirri áætlun, og geta orsakir þess verið margháttaðar, svo sem minni fóðuröflun en gert var ráð fyrir, vegna óhagstæðrar veðráttu seinni hluta sumars samhliða fólkseklunni, og haustveðrátta bendir til, að vetur leggist nú fyrr að en undanfarið og enn fremur ótti við, að öflun erlends fóðurbætis verði erfiðari nú en áður, og munu enn fleiri ástæður geta komið hér til greina. Miðað við jafnmikla fóðurbætiseftirspurn og pantanirnar bera með sér, hefði ekki verið óeðlilegt að setja í upphafi reglur um úthlutun síldarmjölsins, og mundi stj. hafa gert tillögur þar að lútandi til ríkisstj., ef hún hefði ekki vitað um hina miklu eftirspurn og verðbreytingar þær, sem ættu sér stað, eftir að ákvörðun var tekin um sölu síldarmjölsins. Samkvæmt skýrslum þeim frá síldarmjölsverksmiðjunum, sem fyrir liggja, nema samanlagðar síldarmjölspantanir sumarsins og haustsins 10676 smál. Frá þessu virðist þó mega draga 190 smál., sem eru pantaðar af fyrra árs framleiðslu, sem ekki hafði verið gengið eftir á fyrirfram tilsettum tíma, þ.e. 1. júlí þ. á., svo að ætla má, að pantendur hafi verið orðnir þeim afhuga, enda hafa þegar glatað rétti sínum til þeirra. Nema því pantanir alls 10486 smál. Samkvæmt grg. ríkisstj. eru fyrir hendi upp í pantanir þessar 8200 smál. af síldarmjöli. Vantar þá ca. 2300 smál. til þess að unnt sé að fullnægja öllum fyrirliggjandi pöntunum. Stj. Búnaðarfélagsins hefur reynt að gera sér nokkra grein fyrir því, hvernig pantanir þessar skiptast niður á einstaka landshluta, og er þó slíkt nokkrum erfiðleikum bundið nema með langri og allýtarlegri rannsókn, sökum þess að ýmsum pöntunum og þó einkum kaupum er þannig háttað, að ekki er unnt að gera sér fulla grein fyrir ákvörðunarstað varanna eða hinum raunverulegu kaupendum nema að krefjast skýrslna frá hverjum pantanda fyrir sig, en í þeim flokki eru allmargir einstakir menn, sem ekki er vitað, að séu við búskap riðnir. Svo hafa og Síldarverksmiðjurnar afgreitt mjöl á nafn ýmissa mótorbáta víðs vegar á landinu, sem á síldveiðum voru og ekki liggja skýrslur fyrir um, hvert hafa flutt farma sína. Þó virðist við fljótlega athugun, að Reykjavík og umhverfi hennar dragi að sér meira síldarmjöl en búast mætti við að notað yrði í aðliggjandi héruðum, en nokkur hluti þess kann að vera fyrirhugaður fjarliggjandi stöðum. Sama mætti segja um nokkra fleiri staði, t.d. N.-Þingeyjarsýslu. Þá virðast kaup og pantanir frá einstökum kaupstöðum og kauptúnum óeðlilega mikil. En um það verður ekki fullyrt nema eftir ýtarlega rannsókn, hve mikið af þessum pöntunum er ættað nærliggjandi sveitum. Um raunverulega þörf einstakra kaupenda fyrir síldarmjöl til skepnufóðurs, er pantanir hafa gert í gegnum kaupfélög, fóðurbirgðafélög eða einstaka menn, verður því ekki heldur hægt að fullyrða nema með því að fá lista yfir pantanir hvers einstaks og athuga jafnframt bústofn viðkomandi manns. Af framansögðu verður það ljóst, að þess er enginn kostur að gera sér ljósa grein þess, hvort raunveruleg þörf fóðurmjöls er að baki allra pantana nema með umfangsmikilli rannsókn, sem hlyti að seinka endanlegri úthlutun mjölsins um ófyrirsjáanlegan tíma. Af framansögðu teljum vér ókleift á þessu stigi málsins að taka upp skömmtun, byggða á hinni raunverulegu þörf pantenda síldarmjölsins. Hins vegar virðist oss einsætt, að skammta verði síldarmjölið á þann hátt að skera niður pantanir manna um þann hluta mjölsins, sem ekki er unnt að afgreiða, og sjáum vér ekki að til þess sé nema ein leið, þ.e. að skera hlutfallslega jafnt niður hjá öllum. Þó er við þetta að athuga, að sumir kaupendur eru búnir að fá allar sínar pantanir afgreiddar og mun ókleift að endurheimta af þeim vöru þá, sem þeir hafa móttekið og greitt. Eftir því sem næst verður komizt, eru það um 1300 smál., sem þannig eru afgreiddar. Yrði þá hinn umræddi niðurskurður, ca. 2300 smál., að koma á afganginn, þ.e. þær pantanir, sem enn eru aðeins að nokkru eða engu afgreiddar, en það eru alls ca. 9200 smál. Upp í þær væri þá hægt að svara 6900 smál., sem er rétt 75% af heildarpöntununum. Til þess svo að bæta þeim þessi 25%, sem á vantar, teljum vér rétt að gefa þeim kost á jafnmiklu af fiskimjöli, en af því er til í landinu magn einmitt samsvarandi því, sem vantar upp á síldarmjölspantanirnar, samkvæmt skýrslu þar um frá ríkisstj., og væri þannig hægt að fullnægja að magni til öllum pöntunum. Fiskimjöl er samkvæmt innlendum fóðurrannsóknum talið hafa ca. 20% minna fóðurgildi en 1. fl. síldarmjöl, en hefur þó að ýmsu leyti kosti fram yfir síldarmjölið til skepnufóðurs, einkum handa sauðfé, og virðist því vel við unandi að gefa það ásamt síldarmjöli að 1/4 hluta. Komið gæti til mála að lækka það í verði nokkuð niður fyrir síldarmjölsverðið, og ætti sú niðurfærsla ekki að verða ríkissjóði kostnaðarmeiri en verðlækkun síldarmjölsins, með því að markaðsverð á fiskimjöli mun verða nokkru lægra. Tillögur vorar eru því þessar: 1. Ríkisstjórnin tryggi sér þær fiskimjölsbirgðir, sem til eru í landinu, 2000–2500 smál. 2. Þeir pantendur síldarmjöls, sem ekki hafa þegar fengið uppfylltar pantanir sínar af síldarmjöli, verði afgreiddir með 75% af hinni upphaflegu pöntun. 3. Sömu mönnum verði gefinn kostur á að fá fiskimjöl upp í þau 25%, sem á vantar. 4. Ríkissjóður standi straum af verðfellingu fiskimjölsins á svipaðan hátt og síldarmjölsins, þannig að verð þess verði nokkru lægra en verð á síldarmjölinu. Virðingarfyllst Bjarni Ásgeirsson. Pétur Ottesen. Jón Hannesson. Til atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins.“ Eftir að ráðuneytið hafði fengið nánari upplýsingar frá ríkisverksmiðjunum í svohljóðandi símskeyti hinn 9. okt.: „Síldarmjölspantanir til vor nú samtals 10056 tonn að meðtöldum pöntunum símtilkynntum í dag stop þar af fullafgreiddar pantanir 1019.5 tonn og er þá eftir að úthluta 9036.5 tonnum, en upp í það höfðu ríkisverksmiðjurnar aðeins 5825 tonn að viðbættum 273.9 tonnum haldið eftir á Raufarhöfn eða samtals 6098.9 tonn. Þar frá dragast 1019.5 tonn fullafgreiddar pantanir, og áætlað fyrir rýrnun 60 tonn, og koma þá til úthlutunar aðeins 5019 tonn eða 551/2% miðað við allar pantanir væru teknar til greina plus því síldarmjöli, sem kynni að vera óráðstafað hjá öðrum verksmiðjum.“ Enn fremur munnlegar upplýsingar frá einkaverksmiðjunum, ritaði ráðuneytið Búnaðarfélagi Íslands bréf dags. 16. okt. svohljóðandi: Atvinnu- og samgöngumálaráðuneytið, 16. okt. 1942. Ráðuneytið hefur móttekið bréf Búnaðarfélagsins dags. 9. þ. m., þar sem það gerir eftirfarandi tillögur um ráðstöfun á því síldarmjöli, sem til er í landinu: 1. Ríkisstj. tryggi sér þær fiskimjölsbirgðir, sem til eru í landinu, 2000–2500 smál. 2. Þeir pantendur síldarmjöls, sem ekki hafa þegar fengið uppfylltar pantanir sínar af síldarmjöli, verði afgreiddir með 75% af hinni upphaflegu pöntun. 3. Sömu mönnum verði gefinn kostur á að fá fiskimjöl upp í þau 25%, sem á vantar. 4. Ríkissjóður standi straum af verðfellingu fiskimjölsins á svipaðan hátt og síldarmjölsins, þannig að verð þess verði nokkru lægra en verð á síldarmjölinu. Samkvæmt skýrslum um síldarmjölspantanir, sem ráðuneytið hefur sent Búnaðarfélagi Íslands, námu pantanirnar til 1. okt. 10466 smál. Hér við bætast pantanir hjá Hjalteyrarverksmiðjunni, 300 smál., og hjá Síldarverksmiðjum ríkisins eftir 1. okt., 92 smál. Pantanirnar nema því samtals 10858 smál. Frá þessum pöntunum verður að draga þær pantanir, sem afgreiddar eru að fullu, og telur Búnaðarfélagið þessar pantanir nema 1300 smálestum. Samkvæmt upplýsingum, sem ráðuneytið hefur aflað sér hjá ríkisverksmiðjunum og öðrum síldarverksmiðjum, nema fullafgreiddar pantanir um 1750 smál. Síldarmjölspantanir, sem ekki hafa verið afgreiddar að fullu, nema því samtals um 9100 smál. Samkvæmt skýrslu, sem ráðuneytið afhenti Búnaðarfélagi Íslands í síðast liðnum mánuði, voru til í landinu samtals 8224 smál. af síldarmjöli til notkunar næsta vetur. Stjórn Búnaðarfélagsins telur í téðu bréfi, að þegar fullafgreiddar pantanir, um 1300 smál., hafi verið dregnar frá ofangreindri smálestatölu, þá verði til 6900 smál. upp í pantanirnar. Hér er um nokkur n misskilning að ræða. Frá ofangreindum 8224 smál. verður að draga eftirgreint síldarmjölsmagn: 1. Afgreitt að fullu hjá ríkisverksmiðjunum: a. af fyrra árs mjöli ........... 438 smál. b. af þessa árs mjöli ........... 1019 – 2. Afgr. að fullu frá einkaverksm. 750 – 3. Rýrnun ........................ 60 – Samtals 2267 smál. Samkvæmt þessu er aðeins hægt að afgreiða 6000 smál. upp í pantanirnar á 9100 smál. eða 60%–65 % . Til þess að gæta fyllstu varúðar hefur ráðuneytið lagt fyrir síldarverksmiðjurnar að afgreiða fyrst um sinn aðeins 60% af síldarmjölspöntunum. Þá vill ráðuneytið tilkynna Búnaðarfélaginu, að ráðuneytið hefur ákveðið að gefa bændum kost á að kaupa fiskimjöl hjá fiskimjölsverksmiðjum fyrir kr. 32.00 hver 100 kg. Til þess að forða því, að einstakir kaupendur kaupi fiskimjölið umfram þarfir, telur ráðuneytið rétt, að bændur og aðrir kaupendur fiskimjöls sendi pantanir sínar til Búnaðarfélagsins og fiskimjölsverksmiðjurnar afgreiði aðeins þær pantanir, sem Búnaðarfélagið hefur samþykkt., og yrði þá höfð hliðsjón af síldarmjölspöntun hlutaðeigenda. Með skírskotun til þess, er að framan segir, vill ráðuneytið því hér með fela Búnaðarfélaginu að annast þau störf, er að þessu eftirliti lúta, og mun ráðuneytið birta tilkynningu til almennings um það. Ólafur Thors. Gunnl. E. Briem. Til Búnaðarfélags Íslands.“ Jafnframt var lagt fyrir allar síldarverksmiðjur í landinu að afgreiða fyrst um sinn aðeins 60% af upphaflegum síldarmjölspöntunum. Í ódags. bréfi til ráðuneytisins fara 6 fiskimjölsframleiðendur þess á leit að verða aðnjótandi sams konar verðuppbóta á fiskimjöl, seldu til fóðurbætis, og framleiðendur síldarmjöls, og telja þeir sig þurfa að fá 47 kr. fyrir hver 100 kg. Með bréfi dags. 17. okt. samþykkir ráðuneytið tilboð fiskimjölsframleiðendanna, og er bréf ráðuneytisins svohljóðandi: „17. okt. 1942. Ráðuneytið hefur móttekið bréf 6 hlutafélaga, sem framleiða fiskimjöl, þar sem farið er fram á, að framleiðendur sólþurrkaðs fiskimjöls gætu orðið aðnjótandi sams konar verðuppbóta og framleiðendur síldarmjöls. Út af þessu skal hér með tekið fram, að ráðuneytið samþykkir tilboð fiskimjölsframleiðendanna um, að fiskimjöl verði selt á kr. 32.00 hver 100 kg til fóðurbætis og ríkissjóður verðbæti þetta mjölmagn með 15 kr. Til þess að forða því, að einstakir kaupendur kaupi fiskimjölið umfram þarfir vegna þessa lága verðs, telur ráðuneytið rétt, að bændur og aðrir kaupendur fiskimjöls sendi pantanir sínar til Búnaðarfélags Íslands og fiskimjölsverksmiðjurnar afgreiði aðeins þær pantanir, sem Búnaðarfélagið hefur samþykkt. Ríkissjóður mun aðeins verðbæta það fiskimjöl, sem Búnaðarfélagið hefur samþykkt afgreiðslu á. Ólafur Thors. Gunnl. E. Briem. Til h/f Þórólfur, h/f Fiskimjöl, h/f Miðnes, h/f Mjöl & Bein, h/f Fiskimjöl, Ísafirði.“ Um þetta er síðan birt tilkynning til almennings svo hljóðandi: „Tilkynning frá landbrn. Þar sem ekki hefur verið unnt að fullnægja öllum pöntunum á síldarmjöli, hefur ríkisstj. gert ráðstafanir til þess, að fiskimjölsverksmiðjurnar selji sólþurrkað fiskimjöl til fóðurbætis á 32.00 kr. hver 100 kg fob. Pantanir á þessu fiskimjöli skulu sendast Búnaðarfélagi Íslands fyrir 20. nóv. þ. á. og verður þá tekin ákvörðun um afgreiðslu pantananna. Landbúnaðarráðuneytið, 20. okt. 1942.“ Um fiskimjölið hafa síðan farið á milli ráðuneytisins og Búnaðarfélags Íslands eftirgreind bréf: „Búnaðarfélag Íslands: Reykjavík, 23. okt. 1912. Út af bréfi hins háa ráðuneytis, dags. 16. þ. m., þar sem Búnaðarfélagi Íslands er falið að hafa úthlutun á fiskimjöli til sölu innan lands, viljum vér leyfa oss að leita upplýsinga um eftirfarandi: Er það ekki ætlun ráðuneytisins, að Búnaðarfélag Íslands hafi fullt vald til þess að úthluta öllum þeim fiskimjölsbirgðum, sem nú eru til í landinu, án þess að leita þurfi samþykkis ráðuneytisins í hverju tilfelli? Þá viljum vér leyfa oss að óska eftir, að ráðuneytið sendi oss skýrslu um, hvaða fyrirtæki hafa fiskimjöl eða hráefni í fiskimjöl til hérlendis og hversu mikið hvert fyrirtæki hefur til sölu. Ráðuneytið hefur auglýst umsóknarfrest til 18. nóv. En ekki verður hjá því komizt að afgreiða eitthvað af fiskimjöli fyrir þann tíma, til þess að greiða fyrir flutningum á því til kaupenda. Væntum heiðraðs svars við allra fyrstu þóknanlega hentugleika. Virðingarfyllst. Steingrímur Steinþórsson Til atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins.“ Við þessa skýrslu er það að athuga, að fiskimjölið í Vestmannaeyjum, 25 smál.; er þegar selt til bænda í Landeyjum og Vestmannaeyjum. Þá upplýsir kaupfélagsstjórinn á Húsavík, að fiskimjölsverksmiðjan þar sé biluð og að ekki mundi vera hægt að starfrækja hana í vetur. Ólafur Thors. Gunnl. E. Briem. Til Búnaðarfélags Íslands. Ég hef þá leyft mér að lesa hér upp þau skjöl, sem liggja fyrir, og tel mig með því hafa svarað öllum þeim ádeilum, sem fram hafa komið. Ég tel ekki hægt að áfellast ríkisstj. fyrir það, að hún hagnýtti sér ráðfærslu Búnaðarfélags Íslands, hins dómbærasta aðila í þessum málum, en hitt er líka staðreynd, að ríkisstj. gekk nokkru lengra í að tryggja það, að nægar síldarmjölsbirgðir yrðu í landinu, en stj. Búnaðarfélagsins hafði talið nauðsynlegt. Ég segi þetta þó ekki til þess að áfellast búnaðarfélagið, en hitt er líka fjarri öllum sanni, að hv. þm. deili á ríkisstj. fyrir það að standa ekki sjálf í því að afhenda síldarmjölið sekk fyrir sekk. Það er næsta hjákátlegt, að þessar ádeilur skuli koma frá manni, sem er sjálfur þjónn Búnaðarfélags Íslands, þeirrar stofnunar, sem nýtur þeirrar virðingar að hafa haft forystuna í þessum málum, og ekki verður deilt á fyrir sína forustu. Og sagði í upphafi ræðu minnar, að ég mundi ekki svara hv. frsm. lið fyrir lið, það er heldur enginn vegsauki að svara rausi hans lið fyrir lið, heldur mun ég láta staðreyndirnar sjálfar tala mínu máli. Ég mun á einhvern hátt reyna að koma þessu sem skjótast á prent, og ég mun fara fram á það við landbrn., að það láti birta þessar skýrslur athugasemdalaust, og ég kæri mig ekki um, að þetta komi fram á nokkurn annan hátt en þann, að almenningur fái að vita, hvað er satt og rétt í þessu máli. Ég mun ekki gera að umræðuefni þann lið málsins, sem lýtur að innflutningi á erlendum fóðurbæti. Ég geri ráð fyrir, að fyrrv. viðskiptamálaráðh. muni gefa skýrslu um það, þegar hann kemur, en hann hefur nú boðað veikindaforföll í dag. Þá er bréf ráðuneytisins: 27. okt. 1942. Ráðuneytið hefur móttekið bréf Búnaðarfélagsins, dags. 23. þ. m. varðandi úthlutun á fiskimjöli til sölu innan lands. Út af þessu skal tekið fram, að ráðuneytið felur Búnaðarfélaginu fullt vald til þess að úthluta öllum þeim fiskimjölsbirgðum, sem til eru í landinu, án þess að leita þurfi samþykkis ráðuneytisins í hverju tilfelli. Í ódagsettu bréfi, sem ráðuneytinu barst 8. þ. m. frá 5 fiskimjölsframleiðendum, er sagt, að búast megi við, að fiskimjölsframleiðslan verði um 2000 til 2500 smál. Nú hefur ráðuneytið óskað nánari upplýsinga um þetta mál, og samkvæmt upplýsingum fiskimjölsframleiðendanna eru til í landinu neðangreindar fiskimjölsbirgðir: Framleiðendur. Hráefni og matarmjöl. Tilbúið til sölu. 1. Mjöl & Bein h/f, Reykjavík .. 80–100 smál. 60– 70 smál. 2. Miðnes h/f, Sandgerði ........ 200–225 200-225 - 3. Þórólfur h/f, Keflavík . .. ... .. 450 – 40– 50 – 4. Fiskimjöl h/f, Reykjavík ...... 550 -600 - 5. Fiskimjöl h/f, Ísafirði ........ 400 – 100 - 6. Ástþór Matthíasson, Vestm. .. 25 – 25 - 7. Kaupfélag Eyfirðinga ......... 40– 50 – 8. Kaupfélag Þingeyinga ........ 60 – Samtals 1805-1910 mál. 420–470 smál.



Herra forseti. - Ég hef ekki tekið þátt í umræðunum um málið innan þings né utan, þótt Búnaðarfélagið eigi hlut að. En mér er skylt að leiðrétta misskilning. Hv. þm. Borgf. (PO) fór ekki alls kostar rétt með það, sem hann sagði frá þætti félagsins í málinu. Það hefur verið venja ríkisstj. að leita til félagsins með öll slík vandamál, áður en úr þeim var skorið, en nú er mér ekki kunnugt, að ríkisstj. gerði það, fyrr en komið var fram í okt. og orðið ljóst, að síldarmjölspantanirnar voru miklu meiri en forðinn í landinu. En búnaðarfélagið ritaði bréf 5. ágúst og benti ríkisstj. á fóðurmjölsþörfina í landinu, fyrst og fremst þörfina á maís, og mæltist til þess við ríkisstj., að maís fengist fluttur til landsins fyrir haustið, og minntist þar á síldarmjölið. Var bent á, að þörfina yrði á þessu hausti að áætla 6500 smál. En vitanlega var það ekki í því skyni sagt, að nú skyldi vikið frá venju og látið hjá líða að safna pöntunum í tæka tíð til að kanna, hver fóðurþörfin virkilega væri. Þessari áætlun hefur nú skotið allmjög fram. Stjórninni var skylt, jafnskjótt og hún varð þess áskynja, að birgðir mundu reynast í naumara lagi, að leita aðstoðar búnaðarfélagsins til þess að sjá um, að mjölið færi til þeirra manna, sem raunverulega þurftu, eftir raunverulegum þörfum þeirra. En ekkert eftirlit var haft með því, hverjir fengu þetta síldarmjöl. Mjög mikið af því er látið til hvers, sem um það biður, mótorbátar eða skipshafnir þeirra eru skrifaðar fyrir allmiklu mjöll, og mér er þar nær að halda, að ekki hafi legið fyrir raunveruleg þörf alls staðar, - hef ástæðu til að halda, að sumir hafi tryggt sér birgðir til fleiri ára eða mjöl til áburðar. Ef allar pantanir hefðu verið innkallaðar fyrir 1. sept. og birgðum síðan samvizkusamlega skipt, efast ég um, að til vandræða hefði komið, alls ekki víst, að þurft hefði að skammta nema þar, sem sýnt var, að pantanir voru óeðlilegar. En Búnaðarfélagið var ekki spurt, og málin komust í óefni. Undanfarin ár hefur verið haldið eftir í landinu aukabirgðum af síldarmjöli, umfram það, sem beint var miðað við framkomnar og væntanlegar pantanir. Samkvæmt þeirri venju hefði mátt gera ráð fyrir, að ríkisstj. héldi a.m.k. eftir einum 2 þús. smál. umfram þær 6500, sem bráðabirgðaáætlun búnaðarfélagsins nam. Svo var gert 1941. En nú fór sem fór. Ein ástæðan er, að verð er kaupendum hagstætt. Í stað þess að láta áður 2 lömb fyrir pokann gátu nú bændur fengið 2–3 poka fyrir lambið. En misskipting mjölsins veldur ekki minna misrétti fyrir það. Þegar komið var fram í okt. og allt í óefni, sneri ríkisstj. sér loks til búnaðarfélagsins. En þá sá félagið sér engin tök á að gera áætlun um skömmtun á þeim tíma, þegar mikill hluti mjölsins var þegar afgreiddur. Ekki virtist um annað að ræða en draga jafnmörg % af öllum pöntunum, sem fyrir lágu. En eftir þeim upplýsingum, sem félagið fékk, áttu að vera til 75% af síldarmjöli upp í pantanirnar, og fiskimjöl átti að vera til upp í þann fjórðunginn, sem á skorti. En því miður reyndist þetta svo, er til kom, að þær upplýsingar voru mjög óábyggilegar. T.d. lá ekki fyrir, að neinar pantanir hefðu verið í mjöl á Hjalteyri, fyrr en búnaðarfélagið var búið að gera þessa nýju áætlun og byrjað var samkv. því á óforsjálum ráðstöfunum. Auk þess sýndi það sig, að fiskimjölið, sem ríkisstj. áætlaði 2–2500 smálestir, var aðeins um 1000 smál. - Búnaðarfélag Íslands á sök á því að hafa gefið rangar tillögur, sem gátu ekki staðizt, vegna þess að Ólafur Thors, þáv. hæstv. atvmrh., hafði ekki veitt því nægar og réttar upplýsingar. (ÓTh: Skýrslurnar voru réttar frá ríkisstj. Búnaðarfélagið bara misskildi þær. - PZ: Þær voru rangarl. Nei. Þær voru eins og ég sagði og ekki hægt annað en draga af þeim rangar niðurstöður. Ég kæri mig ekkert um að neita því, að sök búnaðarfélagsins var nokkur, en til hennar lágu fullar orsakir.



Ég skal verða við ósk hæstv. fors. að tala stutt. Það er lýðum ljóst um annan þeirra hv. þm., sem ég þarf að svara, í hvaða ástand hann kemst, þegar hann fer í slíkan habít, og get ég því látið niður falla að svara honum. Hv. þm. Mýr. (BÁ) segir hins vegar, að ég hafi ekki farið alveg rétt með það, sem ég sagði um þátt búnaðarfél. í þessu máli. Mér þykir að vísu leiðinlegt að þurfa að deila við samstarfsmann minn í stjórn félagsins, en get ekki kannazt við að hafa dregið félagið inn í málið á óviðurkvæmilegan hátt. Ég vil ekki skorast undan neinni ábyrgð, sem félagið ber með réttu, og skjóta henni yfir á aðra. Ríkisstj. óskaði álits þess um, hve mikið mjöl þyrfti. Svar mátti ekki dragast, því að hraða þurfti sölusamningum við stjórn Bandaríkjanna, sem vildu fá mjölið flutt til sín sem fyrst. Það hefði verið röng afstaða hjá ríkisstj., hefði hún ekki snúið sér beint til Búnaðarfélagsins til að fá svör og síðan byggt á þeim svörum. Þetta gerði hún. Það mátti einnig segja, að nokkurt öryggi væri í ákvörðun þeirri, sem útflutningsn. gerði, en þar er sölustjóri innlendra afurða S.LS., Jón Árnason. Á áliti beggja þessara aðila, n. og búnaðarfél., þóttist ríkisstj. geta byggt, nær sönnu gal hún ekki komizt. En þegar reynslan sýnir, að mjölið er ónóg, kemur það fram í bréfi búnaðarfél., að stj. þess lýsir beint yfir, að sér hafi skjátlazt, talar eins og hana hafi ekki órað fyrir því, sem varð, ella mundi hún frá upphafi hafa lagt til, að mjölið yrði skammtað. Ég vil ekkert vera að bera blak af hv. þm. G.-K. (ÓTh), sízt þegar hann og hv. þm. N.--M. eru að kljást, heldur aðeins láta sannleikann koma fram. Hv. 2. þm. N.-M. talar um, að ég sé að bera róg á stjórn búnaðarfél. Ég aðeins ítreka orð hennar sjálfrar í bréfinu til ríkisstj. En það er von hann sjái ekkert nema fyrrv. ríkisstj., þykist þurfa að hefnast á henni fyrir, að hún setti annan mann í hans stað í kjötverðlagsnefnd, tók af honum feitt bein, og hann ætti ekki að bregða mönnum um, að þeir hafi asklok fyrir himin, hann sér sjálfur ekki út undan askloki sjálfs sín. Að undanförnu hefur aldrei verið haft neitt eftirlit með útflutningi síldarmjöls þannig, að ríkisverksmiðjunum hafi t.d. verið fyrirskipað, hve mikið af mjölmagni sínu þær mættu láta til einstakra kaupenda. Aðferðin var alveg hin sama nú. Hv. þm. Mýr. talar um mjöl, sem skipshafnir hafi fengið. Það hefur lengi tíðkazt mjög, að þeir, sem stunda síldveiðar fyrir norðan, hafa fengið mjöl keypt. Þá er það, að ekki hafi verið sett tímatakmark fyrir pöntunum, t.d. 1. sept. Orsökin er, að þá hefði verið of seint að ákveða, hvað selja mætti úr landi. Það er því alveg rétt, sem ég sagði, að hér var ekkert brugðið frá eldri venju. Eins og hv. þm. Mýr. segir, kom fram nokkur misskilningur um það magn, sem til væri í landinu. Eftir því, sem sá starfsmaður búnaðarfél. gefur upp, sem hefur þetta mál með höndum, eiga að fást 17–1800 smál. af fiskimjöli frá verksmiðjunum, og er þegar búið að afgreiða um 800 smál. og 200 tilbúnar til afhendingar fyrir jólin, en verið að vinna úr þeim beinum, sem eftir eru, og mun það ganga nokkuð greiðlega. Ef vertíð verður sæmileg, munu menn bráðlega eiga kost á mjöli úr nýjum beinum. Ætti því að mega bæta úr því bráðlega á þennan veg, sem rangt reyndist um fiskimjölið. Ég skal nú ekki svara hv. 2. þm. N.-Múl. mikið gagnvart þeirri persónulegu ádrepu, sem hann gaf mér hér og hann hefur notað jólahelgina og nýárið til þess að skapa í huga sínum. Ég vil ekki taka neinn þátt í að skerða eða raska þeirri ánægju, sem hann hefur af því að hafa notað hátíðarnar svona vel til að koma þessu á framfæri. Ég held, að hlutur hans í þessu máli sé ekki of mikill, þó að hann sæti eftir með ánægjuna af því að hafa komið með þessar fullyrðingar, því að það er búið að gelda hann svo í þessu máli, að engum dýralækni, að Sigurði E. Hlíðar meðtöldum, mundi takast það betur, þegar um graðhest eða nautkálf væri að ræða. Hann talaði um 3 sjóndeildarhringi. Það er nú víst alveg nýtt málblóm, sem honum hefur tekizt að klekja út. Hann talaði um 3 sjóndeildarhringi, sem sami maður gæti séð frá sama stað. Já, þetta er frumlegt, en það er víst það eina, sem hægt er að segja um það. Það var einu sinni sagt um skip, sem byggt var fyrir okkur, að þyngdarpunkturinn væri á skökkum stað í því. Ég held, að það sé vafamál, að þyngdarpunkturinn í heila hv. 2. þm. N.-M. sé á réttum stað, þegar hann fer að tala um 3 sjóndeildarhringi. Þetta er ekki til í málinu, en það getur vel verið, að hv. þm. hafi þetta úr lífeðlisfræðinni, sem hann hefur lesið, þegar hann var í Landbúnaðarháskólanum í Kaupmannahöfn. Ég skal ekki dæma um það, því að þau fræði kann hann betur en ég. Annars er það greinilegt, að það, sem kom þm. út úr jafnvægi og í þetta æsta skap, voru þau ummæli mín, að honum hafi sem starfsmanni borið að gera stjórn Búnaðarfélags Íslands aðvart, ef honum var ljóst, að hætta væri á ferðum, og sérstaklega þau ummæli mín, að þegar hann ræðst á fyrrv. ríkisstj. í þessu máli, sé hann að ráðast á stj. Búnaðarfélags Íslands, sem hefði átt að hafa góða þekkingu á því, hvað þörfum bænda leið, og þar sem hann vissi, að það átti að leita álits búnaðarfélagsins um þetta, hefði hann átt að láta til sin heyra og gefa stjórn Búnaðarfélags Íslands þær bendingar, sem hann taldi þörf á í sambandi við þetta mál. En þá tísti ekki í þessum hv. þm. Hann var að vísu á þingmálafundum um þetta leyti, en það tísti ekki í honum, og hann gaf ekkert upp um það, að nauðsynlegt væri að skammta mjölið til þess að tryggja, að menn fengju fullnægt þörfum sínum og úthlutunin gengi rétt yfir. Hann gaf engar upplýsingar og yfirleitt liggur fram á lappir sínar, þangað til nú, þegar allt er um götur gengið, þá kemur hann af því að hann þarf að ná sér niðri á fyrrv. ríkisstj., og rífur hér kjaft, eins og það er kallað, en athugar ekki, að hann er ekki að ráðast á ríkisstj., heldur stj. Búnaðarfélags Íslands, sem bar fram tillögur um, hve síldarmjölið þyrfti að vera mikið. Hann ber mér á brýn, að ég hafi borið róg á samstarfsmenn mína í stj. húnaðarfélagsins. Ég hef enga tilhneigingu til þess, því að milli okkar hefur verið gott samstarf um lausn þeirra mála, sem þurft hefur að leysa, en stjórn búnaðarfél. gat ekki séð fyrir það, sem skeði, og hann athugar það ekki, að þegar hann heldur, að hann sé að ráðast á ríkisstj., sem hann er reiður við fyrir það, að hún setti hann út úr kjötverðlagsn. - og beinið hrökk út úr honum - þá athugar hann ekki, að hann er að ráðast á stjórn Búnaðarfélags Íslands. Hann sá ekkert betur en stjórnin, en hver ætlast til þess af honum? Hans lítilmennska er bara því meiri að koma hér og vaða uppi með skammir og gleiðgosahátt, þegar hann sér, að hann er búinn að verða sér til skammar. Það er ekki heldur nema til skammar fyrir hann að tala um, að hann leggi aðaláherzluna á innflutning maísmjöls, en það kemur bara engum við, hvað hann leggur aðaláherzluna á, því að ríkisstj. er á verði um það mál. Ég vildi aðeins draga hans sjónarmið hér fram, úr því að hann var svo lítilþægur að ávarpa mig. Það var vitanlega það, sem hann reiddist mest, að finna, að hann hafði engan rétt til að setja sig hér á háan hest, þó að hvorki sé hægt að gera þær kröfur til hans eða stjórnar Búnaðarfélags Íslands að sjá nema mjög takmarkað inn í framtíðina. Ég mun svo ekki, - sérstaklega vegna þess að forseti óskaði, að menn styttu mál sitt, orðlengja þetta frekar, meðan ekki kemur annað eða meira fram í sambandi við þetta mál en nú er.



Ég get um margt vísað til þess, sem hv. þm. Borgf. sagði. Mér þótti ekki hv. þm. Mýr. farast stórmannlega, þegar hann var að reyna að hafa það félag, sem hann veitir forstöðu, undan ábyrgð, og reyna að koma ábyrgðinni á annan aðila. Hér hefur ekkert gerzt nema það, að ríkisstjórnin hefur gert það, sem gert var, eftir till. búnaðarfélagsins. Ég held, að þjóðstjórnin gamla og sjálfstæðisstj. hafi í þessu máli farið eftir svipuðum leiðum. Ég held, að það hafi ekki verið venja að spyrja búnaðarfélagið um allt viðkomandi verðlagi og man ekki betur en að hv. þm. N.-Þing. hafi verið að flytja till. um að halda eftir mjöli til þess að fjarlægja fóðurskort og felli, og ég man ekki betur en að stj. Búnaðarfélags Íslands hafi gert um þetta till. til ríkisstj., en ég man ekki til, að stj. búnaðarfélagsins væri spurð. Ég var að vísu ekki landbúnaðarráðherra þá, en ég fylgdist með málinu, vegna þess að síldarverksmiðjurnar heyrðu undir mig. Það er rétt, að það varð að slá því föstu í júlílok, - hve miklu þyrfti að halda eftir, en ég býst við, að menn eins og núverandi atvmrh., forstjóri Sambandsins, Jón Árnason, forseti Sþ. og aðrir, sem tóku ákvarðanir um þetta, hafi verið fyllilega dómbærir um það, við hverju mátti búast. Ríkisstj. hefur brotið af sér, en aðeins þegar hún gerðist djarftæk til eigna annarra. Ég á við það, að þegar stj. hafði gert samning um 25 þús. smál., þá braut hún af sér með því að halda meiru eftir en svo, að hún gæti staðið við þann samning. Ég veit ekki, hvort við erum búnir að bíta úr nálinni með þetta gagnvart Ameríkumönnum. Ég er búinn að skrifa þeim bréf um þetta og geri ráð fyrir, að þeir sætti sig við það, því að þeir eiga að sjá okkur fyrir öðrum fóðurbæti, og það væri lélegur búskapur að nota skipin báðar leiðir undir slíkt. Ég viðurkenni, að með þessu er gengið lengra en góðu hófi gegndi og viðurkenni, að þetta gat valdið vandræðum. En þetta er alveg þveröfugt við það, sem verið er að deila á stj. fyrir. Það er stj. búnaðarfélagsins, sem leggur til, að þessar 6500 smálestir verði látnar nægja, en það voru til 8200 smálestir, svo að það er gert fyrir vanefndum. Hvenær hefur verið betur gert fyrir vanefndum? En eftirspurnin varð meiri heldur en þeim gat dottið í hug, sem áttu að sjá um þetta. Hún varð meiri en stjórn búnaðarfélagsins eða ríkisstj. gat dottið í hug, Stjórn búnaðarfélagsins segist telja ókleift að fyrirskipa skömmtun. Stjórn búnaðarfélagsins má ekki álíta, að landbrh. - og ekki meiri landbrh. en ég er sjái fyrir það, sem stjórn búnaðarfélagsins sá ekki fyrir. Hún talaði um 6500 tonn en ég 10000, og ég ber engan kinnroða fyrir þetta. Það er rétt, að það er vöntun á framsýni, sem má ámæla öllum fyrir og ekki síður stj. búnaðarfélagsins en öðrum. Og úr því eftirspurnin var meiri en eðlilegt var, þá var ekkert undarlegt, þótt svona færi, en sá, sem gat sagt það fyrir, átti að sjá til þess, að tekin væri upp skömmtun á þessari vöru, sem aldrei var ætlazt til, að keypt væri til margra ára, heldur aðeins til vetrarins í vetur. Ég álít, að menn ættu að taka þá sameiginlegu sök á sig, ekki aðeins til þess að sýna öðrum drengskap, heldur til þess að sýna sjálfum sér þá virðingu að bera ekki af sér það, sem allir bera sökina á. Ég hef ekki álasað stjórn búnaðarfélagsins, þó að hún ætti að sjá um þetta, en þeir eru ekki nema menn. Ef yfirsjónin er hjá stjórn búnaðarfélagsins, þá er hún líka hjá landbrh. Ég verð að segja það, að mér hefði fundizt meira mannsbragð að því hjá formanni búnaðarfélagsins, að hann hefði meðgengið sinn hluta af sökinni. Hann talaði, um, að hann hefði skrifað stj. viðvíkjandi þörfinni á maísmjöli. Í þessu bréfi var reiknað út, að væntanleg fóðurbætisþörf væri 6500 smálestir af síldarmjöli og 1500–1800 smálestir af maís. Þetta var það, sem var álitið, að þyrfti til fóðurbætis á komandi vetri. Nú er verið að reyna að klæða þetta í annan búning. En stjórn búnaðarfélagsins þarf ekki að skammast sín fyrir neitt nema það að vera að reyna að renna frá málinu núna. Það er það, sem þm. Mýr. (BÁ) gerir, þvert ofan í það, sem þm. Borgf. gerir. Það er rétt hjá formanni búnaðarfélagsins, þegar hann segir, að betur hefði farið, ef skömmtun hefði verið tekin upp. Við getum líka orðað það svo, að ef við hefðum verið framsýnni, hefði verið stýrt hjá þessum skerjum, sem við höfum nú lent á. En við vorum ekki framsýnni en þetta. Enda viðurkennir hann í bréfinu, sem ég las upp frá 9. október, að ef honum hefði dottið í hug það, sem á daginn kom, þá hefði hann ráðlagt skömmtun. Stjórn búnaðarfélagsins hefði gert tillögur þar að lútandi til ríkisstj., ef hún hefði vitað um hina miklu eftirspurn. Ég skal hvorki fara út í, hvað veldur, að ekki ber saman skýrslu formanns búnaðarfélagsins og minni né út í þann misskilning, sem reis milli bú naðarfélagsins og ráðuneytisins. Stjórn búnaðarfélagsins heldur því fram, að þær skýrslur, sem stjórnin gaf og tillögurnar voru miðaðar við, séu rangar, en þessar skýrslur voru réttar, en skilningur stjórnar búnaðarfélagsins rangur. Ég býst við, að þetta sé ekki skýrt. Ég man vel, að þegar þetta mál var lagt fyrir mig, tók það mig nokkurn tíma, - og það var fyrst eftir að Gunnlaugur Briem hafði útskýrt það fyrir mér, að ég skildi, hvað bar á milli. Ég er ekki að draga þessa staðreynd fram til hnjóðs fyrir stj. Búnaðarfélags Íslands, en ég vil ekki, að hún beri það kalt fram, að skýrslan hafi verið röng í verulegum atriðum. Ég get ekki fullyrt um þetta atriði núna, en þykist þó muna, að það, sem bar á milli, var um það, sem selt var í júní og júlí af fyrra árs mjöli og einhver annar skilningur viðvíkjandi því magni, sem síldarverksmiðjur ríkisins væru bundnar við. Mig minnir, að upplýsingar, sem stj. gaf, ættu einhverja sök á misskilningnum, en miklu munaði það ekki, ef ég man rétt. Það er leitt að svona mál skuli þurfa að vera gert að ágreiningsefni, því slíkt er engum til heilla, heldur ætti þetta að vera eitt af þeim málum, sem ætti að vera hægt að halda utan við pólitíska togstreitu.