Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Þótt þetta sé 2. umr. þessa máls og heimilt sé því samkvæmt þingsköpunum að fara út í einstakar greinar frv., þá skal eg sleppa því að mestu leyti. Það mætti kalla að bera í bakkafullan lækinn, að hafa langar umr. um þetta mál hér, því að svo mikið hefir það verið rætt utan þings og innan og löngu áður en þetta alþingi kom saman. Á hinn bóginn munu allflestir vera búnir að mynda sér svo fasta og ákveðna skoðun í þessu máli, að umræður um það yrðu þýðingarlitlar, og þá því síður ástæða til þess að lengja þær. Eg get því að mestu leyti látið mér nægja að skírskota til nefndarálitsins, enda vona eg að háttv. þingdm. virðist það skírt og gagnort. Eins og nefndarálitið ber með sér, hefir nefndin ekki getað orðið samferða í skoðunum sinum og tillögum um málið. Það er kunnugt, að þetta mál hefir fengið meiri undirbúning heldur en nokkurt annað mál hér á landi, enda var það sjálfsagt, því hér er um ærið vandamál að ræða. Það var að vísu galli á undirbúningi þess, að það fekst ekki að nýjar kosningar færu fram áður en millilandanefndin væri kosin, þrátt fyrir sterkar áskoranir víðsvegar að um alt land og þvert ofan í fundarályktun þjóðfundarins á Þingvelli 1907. Eg ætla með þessu þó ekki að setja neitt út á þá nefnd, sem skipuð var 31. júlí 1907, því að í hana voru valdir mætir og merkir menn. Þessi nefndarskipun var bygð á því, að Ísland væri frjáls samningsaðili við Danmörku, og þetta var samþykt af konungi og dönsku stjórninni með útnefningu nefndarinnar. Íslendingar hafa jafnan haldið því fram, að þeir hafi aldrei afsalað sér neinu því fullveldi, er þeir höfðu sem sjálfstætt ríki, frá því er þeir settu hér á fót þjóðfélagsskipun í öndverðu. Menn bjuggust fastlega við því, að íslenzku nefndarmennirnir mundu halda þessu einarðlega fram, enda brást sú von ekki. Þeir gerðu þetta með heiðri og sóma og töldu þetta þann eina grundvöll, sem þeir gætu samið á. Þetta sést bókað í »bláu bókinni« 16. marz 1908. Það var ekki búist við að Danir mundu fallast á þetta, enda sást það, þegar íslenzku nefndarmennirnir báru fram fyrsta frumvarpsuppkast sitt, að undirtektirnar urðu svo af hálfu Dana, að ekki væri unt að ganga að slíku sambandi, því að þeir vildu byggja á alt öðrum grundvelli. Þeir neituðu sögulegum og lagalegum rétti Íslendinga, en vildu byggja á siðferðislegum rétti þjóðarinnar. Þessi skoðun er rótgróin með Dönum og hafa þeir látið færustu menn þjóðar sinnar verja hana. Íslenzka nefndin sá nú, að þessi krafa leiddi ekki til neins árangurs, og þá var ekki nema um tvent að gera fyrir fulltrúa vora, annaðhvort að hætta öllum samningum, eða þá að leita bezta boðs, sem þeir gátu fengið Þeir tóku seinni kostinn, og skal eg sízt liggja þeim á hálsi fyrir það, því að eg álít að það hafi verið rétt ráðið. Þeir skoðuðu sig sem umboðsmenn alþingis og þjóðarinnar, og að það væri skylda þeirra að sjá hve langt Danir gætu slakað til um kröfur okkar, enda væri engu slegið föstu til fullnustu með samningsstörfum nefndarinnar. Árangurinn af þessu starfi hennar varð svo frumvarpið, sem öllum er orðið kunnugt. Það mætti æra óstöðugan, að rekja allar þær deilur í ræðu og riti, sem orðið hafa meðal landsmanna um þetta frv. Það er bæði mikið mál og hins vegar óviðeigandi að rekja það upp hér aftur, enda er það að miklu leyti orðið skráð mál. Þjóðinni þótti frumv. ekki bygt á réttum grundvelli. Ennfremur þótti mönnum það óviðkunnanlega orðað og óljóst. Sérstaklega var fundið að því, að Ísland væri ekki sjálfstætt og fullveðja ríki. Annað, sem menn fundu frumv. til foráttu, var það, að uppsagnarréttur á sameiginlegu málunum var háður því af hálfu Íslendinga, að Danir vildu góðfúslega ganga að uppsögninni. Þetta gilti aðallega að því er kom til 2.-3. liðs 3. gr. Þessari deilu lauk 10. sept. síðastliðið haust með úrskurði þjóðarinnar. Hún lét uppi þann vilja sinn, að ekki yrði gengið að frumv. óbreyttu, og enda gerðar gagngerðar breytingar á ákvæðunum um sameiginlegu málin. Með kosningunum var fyrirsjáanlegt, að frv. gengi ekki fram óbreytt á þingi, að minsta kosti ekki í bráðina, og eftir kosningarnar kom það sama í ljós á þingmálafundunum. Í öllum eða allflestum þingmálafundargerðunum var það rauði þráðurinn, að Ísland væri frjálst og fullvalda ríki, og að uppsagnarréttur væri skýlaus um öll sameiginlegu málin, að undanteknu konungssambandinu. Þetta er sá rauði þráður, sem gengur gegnum mestan hluta fundargerða þingmálafundanna. Það var því sjálfgefið, að fulltrúar meiri hlutans mundu ekki sjá sér fært, að ganga að uppkastinu óbreyttu og mundu gera á því þær breytingar, sem meiri hluti kjósenda óskaði. En auðvitað verður að ætla, að hér falli saman skoðun kjósenda og þingmanna, að það sé ákveðinn vilji þingmanna sjálfra, að hafna uppkastinu óbreyttu. Eg verð að leggja áherzlu á þetta vegna þess, hvernig ræður féllu í Nd. Þar var því haldið fram, að ábyrgðin á úrslitum þessa máls hvíldi á meiri hluta þings. Auðvitað ber meiri hlutinn ábyrgðina, en hann ber hana í umboði þjóðarinnar, og ábyrgðin lendir að síðustu á umbjóðendunum, sem með skýrum yfirlýsingum hafa falið fulltrúum sínum að hafna uppkasti millilandanefndarinnar. - Eg fer ekki út í deilurnar á undan og eftir kosningunum, en eins og þá var auðsætt, að þjóðin skiftist í tvo hluta, eins standa nú hér á þinginu meiri og minni hluti gagnvart hvor öðrum. Meiri hlutinn heldur því fram, að ekki verði út úr uppkastinu dregið, að Íslandi sé samkvæmt því ætlað að verða sjálfstætt, fullvalda og fullveðja ríki. Það byggir hann á ummælum frumvarpsins og einkum þeim, að Ísland geti ekki fengið umráð yfir vissum málum, nema með samþykki Dana. Þessu hélt meiri hlutinn fram strax, þó mikið væri gjört til að sannfæra Íslendinga og jafnvel aðrar þjóðir um að Ísland yrði samkvæmt uppkastinu dálítið fullveðja konungsríki. því bregður svo undarlega við, að Danir lögðu engan dóm á það, hvor hefði rétt fyrir sér, minni hlutinn eða meiri hlutinn, fyr en kosningarnar voru afstaðnar, en þá reis upp hver maðurinn á fætur öðrum í Danmörku og sagði, að það hefði aldrei verið meiningin, að Ísland ætti að verða fullvalda ríki, jafnrétthátt Danmörku, og að frumvarpsandstæðingar hefðu skilið uppkastið hárrétt. Eg skal geta þess, að eg legg minna upp úr því sem einstakir menn meðal Dana hafa sagt, heldur en ummælum blaðanna. - það er síður en svo, að eg áfellist nefndarmennina fyrir starf þeirra. Eg veit að þeir hafa gengið að því með samvizkusemi og gert það sem þeir hafa getað. Hinu gátu þeir ekki að gert, að þeir komust ekki að svo góðum samningum, að þjóðinni líkaði. Þeirra var að eins að leggja fram fyrir þjóðina þá samninga, sem þeir gátu útvegað henni til handa, en svo var hennar að segja til um það, hvort hún vildi ganga að þeim eða ekki. - En svo eg hverfi nú að aðalágreiningnum milli flokkanna, þá er hann um það, hvort Ísland skuli í framtíðinni vera í málefnasamdi eða konungssambandi einu við Danmörku Þetta skilst mér vera aðalágreiningsefnið sem stendur. Minni hlutinn telur málefnasamband sjálfsagt, telur sjálfsagt, að Íslendingar og Danir hafi ávalt nokkur mál sameiginleg, sem Danir fari með, en Íslendingar hafi auðvitað dálitla hlutdeild í meðferðinni. Hann telur þetta svo lífsnauðsynlegt fyrir þjóðina, að heill og hagur hennar í nútíð og framtíð velti á því. Konungssambandið, sem meiri hlutinn telur æskilegast, segir minni hlutinn að sé háskagripur og skaðsemi og ekki annað en grímuklæddur skilnaður við Dani, og skilnað telja þeir óheppilegan. Um skilnað er nú ekki að tala; meiri hlutinn fer heldur ekki fram á hann. En af því ágreiningurinn virðist vera svo mikill, gæti verið mikilsvert að athuga, hve víðtækt þetta málefnasamband er, sem minni hlutinn telur nauðsynlegt, hve mörg og mikil þau mál eru, sem hann telur nauðsynlegt að séu sameiginleg til þess að velferð þjóðarinnar sé engin hætta búin. Eftir 3. gr. uppkastsins áttu sameiginlegu málin að vera 8; 5 af þeim voru uppsegjanleg, en 3 óuppsegjanleg, það er að segja, við gátum að eins sagt þeim upp með samþykki Dana. Þessu er breytt í frv. meiri hlutans, sem hér liggur fyrir. Samkvæmt því á að eins eitt mál að vera óuppsegjanlegt, en hin öll uppsegjanleg, og 2 er slept. Málefnasamband minni hlutans getur því í framtíðinni að eins orðið um tvö mál, auk konungssambandsins, utanríkismál og hermál. Háskinn fyrir framtíðargæfu Íslands ætti þá að stafa af því, að Danir hættu að fara með þessi mál. Ekki eru þau nú mörg talsins, en hins vegar er þá þess að gæta, hvort þau eru svo afarmerkileg, að búast megi við, að Íslendingar geti aldrei orðið færir um að fara með þau; ef svo væri, þá væri skiljanlegt, að minni hlutinn vill halda dauðahaldi í málefnasambandið. Um annað málið, hervarnirnar, verð eg að játa, að eg skil ekki, að lífsnauðsynlegt sé fyrir okkur að hafa það sameiginlegt við Dani. Íslendingar hafa aldrei viljað vera hernaðarþjóð. Þó væri nokkuð annað, ef hér væri um hervarnarsamband að ræða, sem við gætum haft nokkurn styrk og vörn af; en eg hygg, að hverjum sé það ljóst, að Danir mundu lítið geta hjálpað okkur, ef á okkur væri ráðið. Þá er hitt málið, utanríkismálin. Ísland hefir verið svo statt hingað til, að utanríkismálin hafa aldrei verið mjög mikil og verða varla nokkurn tíma mikil, - það helzta er verzlunarviðskifti við aðrar þjóðir. En ali maður þá von í brjósti, að Íslendingum vaxi með tímanum pólitískur þróttur, þá verður að ætla að þeir tímar komi, að þeir verði færir um að fara með þessi mál án hjálpar frá öðrum þjóðum. En það fer auðvitað eftir því, hverjar vonir menn gera sér um framtíð Íslands. Eg álít því að í raun og veru sé hér verið að berjast um keisarans skegg. Ágreiningsatriðin eru í raun og veru miklu minni en í fljótu bragði virðist, þegar litið er á hávaðann og fullyrðingarnar frá báðum hliðum. Báðu megin hafa menn hleypt sér út í öfgar. - Minni hlutinn í nefndinni í Nd. kom með nokkrar breyttill. við frv. stjórnarinnar. Sumar þeirra voru að eins orðabreytingar til skýringar, en aðrar efnisbreytingar. Eg játa, að þær eru fremur til bóta. Þær sýna líka tilslökun af hendi minni hlutans. Þær sýna það, að skilningur háttv. minni hluta á frumv. hefir skýrst, þar sem þeir nú telja rétt að gera breytingar á því, sem þóttu algjörlega ónauðsynlegar, þegar uppkastið kom frá nefndinni og var til umræðu í sumar. En eftir því sem á horfist, lítur ekki byrlega út jafnvel með þessar breytingar. Og enda þótt þær fengjust, þá er þó ófullnægt aðalkröfu meiri hlutans, að öll mál, nema konungssambandið, skuli vera uppsegjanleg, svo að honum nægja þær ekki. Hitt verður hver gætinn maður að spyrja sjálfan sig um, hvort nokkrar líkur séu um tilslökun frá hinum málsaðilanum. Því miður lítur svo út, eftir yfirlýsingum frá Dana hálfu, að litlar líkur séu til, að við fáum þessari aðalkröfu okkar fullnægt nú. En þá rís sú spurning, hvort við eigum að gera svo mikið úr erfiðleikunum á að fá aðalkröfu okkar framgengt, að við eigum að slaka til og taka þeim samningum sem í boði eru. Svarið verður einróma neitandi, hygg eg í öllu stímabrakinu í sjálfstæðismáli okkar höfum við lært, að ekki fellur eik við fyrsta högg. Við vitum það, að það sem áunnist hefir í sjálfstæðisbaráttu okkar hefir ekki fengist alt í einu, heldur höfum við fikað okkur áfram fet fyrir fet. Stundum hefir í langan tíma alt staðið kyrt, en svo alt í einu fengist það sem danska stjórnin hafði lengi talið alveg ófáanlegt. Eg gæti nefnt mörg dæmi. Það er ekki meira en nokkur ár síðan það var talið að rjúfa ríkiseininguna, að ráðherrann væri búsettur hér, en nú er það fengið. Sömuleiðis má benda á undirtektir Dana eftir þjóðfundinn 1851. Engar vonir gáfu Danir þá um nokkrar umbætur. Eg álít því, að meðan þjóðin er ekki ánægð með það sem í boði er, þá eigi hún ekki að taka því, heldur halda áfram að reyna að sannfæra Dani, í þeirri von, að smátt og smátt rakni úr og þeir láti undan sjálfsögðum kröfum okkar. - því hefir verið haldið fram, að réttarstaða vor yrði betri eftir uppkastinu en nú. Eg játa að hún yrði betri að því leyti, að hún yrði ákveðnari; sambandið yrði bundið föstum samningum, og væri það auðvitað bót. En hinsvegar stöndum við nú á okkar gamla réttargrundvelli og höfum ekki bundist neinum samningum við neina þjóð. Og þá er á það að líta, hvort við teljum svo mikið unnið með því, að réttarstaða vor sé ákveðin með föstum samningum, að við viljum til þess vinna, að ganga að samningum, sem við erum ekki ánægðir með, af því þeir fullnægja ekki kröfum okkar, og leggja höft á þjóðina. Eg verð að álíta, að hversu æskilegt sem það er, að fá réttarstöðu vora ákveðnari, þá megum við að engu hrapa í því máli. Svo mikið hefir þó áunnist í stjórnarbaráttu vorri, að sambandið við Dani eins og það er nú, er ekki mjög því til fyrirstöðu, að við getum tekið sæmilegum framförum og þroska. Eg segi þetta ekki af því, að eg sé ánægður með það ástand sem nú er. En meirihl. vill heldur láta sitja við þá óákveðnu stöðu, sem við höfum nú, og reyna að fá frekari bætur, heldur en taka því sem í boði er, svo að ekki sé hægt síðar meir að vitna í það, að Íslendingar hafi bundið sig og afsalað sögulegum réttindum sinum. Það hefir verið sagt af minnihl. mönnum í Nd., að með þessari meðferð málsins á þingi, væri settur slagbrandur fyrir frekara áframhald á sjálfstæðisbrautinni. Eg get ekki verið á þeirri skoðun. Eins og eg sagði áðan, þá hafa Danir oft sjálfir kipt frá þeim slagbrandi, sem þeir lengi töldu óhagganlegan, en auðvitað af því, að Íslendingar hafa knúið á hurðina. - Að svo stöddu sé eg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið. Eg hefi reynt að tala með stillingu og æsingarlaust um málið, og vænti þess sama af háttv. deildarmönnum.

Lárus H. Bjarnason Háttv. framsögumaður meiri hlutans, þm. Ísf., sagði að ekki væri ástæða til að eyða mörgum orðum að þessu frumvarpi. Það væri þaulrætt utan þings, á Þingvallafundinum 1907, og í Nd. nú á dögunum. Eg er háttv.þm. sammála um, að tilgangslitið sé að ræða málið nú, þó ekki af því, að það sé þaulrætt, utan þings eða innan. Utan þings hefir það alls ekki verið rætt, þegar af þeirri ástæðu, að það er nýorðið til í neðri deild. Háttv. þm. lagði mikið upp úr Þingvallafundinum, og kallaði hann þjóðfund, en sá fundur á hvorki lof þingm. né nafn skilið. Fundurinn 1851 var þjóðfundur í sönnum skilningi orðsins. Til hans var kosið eftir lögum í öllum kjördæmum landsins, en Þingvallafundurinn 1907 var hreinn og beinn flokksfundur. Eg hefi nýlega farið yfir nöfn þeirra manna, sem þann fund sóttu, og fann þar engan mann, er líklegt væri um að hefði nokkra sérþekkingu, til að leggja á nýtileg ráð um jafn vandasamt og viðkvæmt mál, sem sambandsmálið er. Af lagamönnum voru þar ekki aðrir en einn ungur lögfræðiskandidat, og ekki við því að búast, að hann legði öðrum fremur ábyggilegt til málanna, enda hafði hann ekki gjört það. Auk þess var fundurinn aðeins sóttur úr helmingi af hreppum landsins. Og hvað sem aðsókninni líður, þá er hitt víst, að slíkir fundir eru allsendis óhæfir til að ræða slík mál með nokkurri skynsemi, enda er víst ekkert dæmi þess í veraldarsögunni, að óvalinn flokksfundur hafi verið látinn segja fyrir um utanlandspólitík einnar þjóðar, fyr en þá. Og úr nefndaráliti meirihl. í Nd. og umræðum hans þar gjöri eg heldur ekki mikið. Nefndarálit minni hl. og flestar ræður minnihl. manna voru góðar, sumar ágætar, en eg minnist ekki að hafa séð aumara nefndarálit og heyrt auðvirðilegri framsögu, en álit meirihl. og framsögu í Nd. í sambandsmálinu. En þó að ástæður þær, er háttv.þm. nefndi fyrir því, að eigi þurfi að rökræða málið nú, hrökkvi þannig eigi til, þá er önnur ástæða og hún ein ærin til þess, að tilgangslítið er í rauninni að eyða mjög mörgum orðum að því, og hún er sú, að meirihlutinn hefir þegar fyrir löngu gjört þetta góða lands og þjóðar mál að gífurlegu flokksmáli. En samt get eg nú ekki lofað að vera fáorður og ber margt til þess, þó að ekki hirði eg um að rekja það hér. Hv. þm. fann að því, að ekki hefði verið stofnað til nýrra kosninga áður en millilandanefndin var skipuð. En til þess var engin ástæða. Nefndin átti aðeins að búa til frumvarp til laga, er þjóðinni væri frjálst að taka eða hafna, en hún átti ekki að binda þjóðina. Því voru nýjar kosningar óþarfar þá, en sjálfsagðar eftir nefndarstarfið. Annars hélt eg að meiri hlutinn hefði ekki ástæðu til þess að sjá eftir því, að kosið var heldur eftir en fyrir nefndarstarfið. Háttv. þm. gjörði mikið úr því, að meiri hluti þjóðarinnar hefði ekki viljað ganga að frumvarpinu óbreyttu. Já, það er rétt, að nokkur meiri hluti kosningabærra manna vildi ekki ganga að frumvarpinu óbreyttu. En það sannar lítið, því að mér vitanlega vörðust bæði þingmannsefni og kjósendur allra orða um hverju skyldi breyta. Eg heyrði 4 frambjóðendur, sem nú eru orðnir þingmenn, lýsa því yfir, að þeir færi ekki fram á annað en þær orðabreytingar, að einskis tvímælis orkaði um efnið. Háttv. þm. vildi ennfremur skjóta ábyrgðinni af sér og samflokksmönnum sínum á umbjóðendur þeirra, en það er hvorki karlmannlegt né siðferðislega rétt. Það má ekki búast við sérþekkingu á svo sérstöku máli, sem þessu, hjá kjósendum, sem koma á þingmálafundi frá orfinu eða öðrum störfum sínum. Þingmannaefnin reifa málin, og hjá þeim er ábyrgðin. Enda veit háttv.þm. það eins vel og eg, að þingmenn eiga að fara eftir sannfæringu sinni, og engu öðru. Stjórnarskráin mælir beint svo fyrir, og þess hafa þeir meðal annars allir unnið eið. Að svo mæltu vík eg að þeim atriðum, er eg hafði ásett mér að ræða, áður en háttv. framsm. meirihl. tók til máls, og mun þá jafnframt víkja að því í framsögu hans er á milli ber okkar. Og skal eg reyna að gæta hófs meðan ekki er í ráðið á mig, enda þó að ekki neyti eg því, að oft sárni mér, er eg hugsa til meðferðarinnar á þessu máli, sem allra mála sízt mátti verða að flokks- eða æsingamáli. Það er sitthvað, þó vér gerum einhverjar skyssur í innlendum málum, úr þeim er oftast hægt að bæta. En þær skyssur, sem vér látum oss henda í viðskiftum vorum við aðrar þjóðir, verða annaðhvort ekki bættar, eða að minsta kosti mjög vandbættar. Hafi oss t. d. hent skyssa í aðflutningsbannsmálinu, þá er hægur hjá, að setja kútinn aftur á stokkana. En takist illa til hér, þá er viðbúið að það verði aldrei bætt. Eg ætla ekki sérstaklega að ræða sambandsmálið frá lagalegu sjónarmiði, þótt sumt í því sé ekki annara meðfæri en lögfræðinga, t. d. hvað orðið »fullveldi« merkir. Eg ætla einkanlega að reyna að skýra málið frá praktísku og pólitísku sjónarmiði. En til þess verð eg fyrst að lýsa réttarstöðu landsins, eins og hún nú er; síðar mun eg sýna fram á, hver hún mundi hafa orðið, ef frumvarp millilandanefndarinnar hefði orðið að lögum, og um leið bera það saman við neðri deildar frumvarpið og drauma sumra um skilnað eða persónusamband. Og vona eg, að sá samanburður færi mönnum heim sanninn um það, hvert fyrirkomulagið henti oss eftir öllum atvikum bezt. Samkvæmt stöðulögunum svokölluðu, frá 2. janúar 1871, er Ísland »óaðskiljanlegur hluti Danaveldis«, en þó með »sérstökum landsréttindum.« Það er með öðrum orðum talið jafnbundið við ríkið, og hinir dönsku landshlutar. Að vísu höfum vér engan þátt tekið í tilbúningi þessara laga. Þau eru sett af konungi og ríkisþinginu. Og þeim var enda mótmælt af alþingi 1873. En samt sem áður verður því ekki neitað, að mikið af efni stöðulaganna og sumt af því, sem oss er verst við, er í raun og veru runnið héðan, og það frá Jóni heitnum Sigurðssyni forseta. Bæði á þinginu 1867 og 1869 voru samþykt stjórnskipulaga frumvörp, er snertu réttarstöðu landsins út á við, og á báðum þingunum var Jón Sigurðsson aðal forvígismaður málsins. - Eftir þingfrv. 1867 átti Ísland að vera: »erfðaland Danakonungs og einn hluti Danaveldis«. Þar var gjörður greinarmunur á »sameiginlegum málum«, sem Ísland átti engan þátt að eiga í, og »sérstökum málum«, er áttu að vera því nær hin sömu, og þau eru nú. Og það var beint tekið fram, að konungur skyldi skera úr því, hvort mál væri »sameiginlegt« eða »sérstakt«, ef til ágreinings drægi um það. - Í þingfrv. 1869, 1. gr., segir fullum fetum: »Ísland er óaðskiljanlegur hluti Danaveldis með sérstökum landsréttindum«. Þar eru notuð nákvæmlega sömu orðin og í 1. gr. stöðulaganna. Síðan eru talin »sameiginlegu málin«, og meðal þeirra: »viðskifti ríkisins við önnur lönd, vörn ríkisins á landi og sjó, ríkisráðið, réttindi innborinna manna, myntin, ríkisskuldir og ríkiseignir, og póstgöngur milli Danmerkur og Íslands«. Íslendingar áttu ekki að eiga neinn þátt í stjórn þessara mála, enda ekkert til þeirra að leggja. Þar á eftir voru talin upp »sérstöku málin«, sömu málin og nú eru sérmál eftir stöðulögunum. Þar að auki fól hið sama alþingi, er mótmælt hafði stöðulögunum, konungi að veita landinu stjórnarskrá. Og stjórnin gleymdi ekki að vitna til þess umboðs í forsendunum fyrir stjórnarskránni, auk þess sem 1. gr. beint nefnir stöðulögin sem undirstöðu stjórnarskrárinnar. Hér við bætist, að öll íslenzk stjórnarvöld, alþingi, umboðsvaldið og dómsvaldið, hafa óbeinlínis játað stöðulögunum í framkvæmdinni. Alþingi, eða réttara sagt efri deild, gjörði það seinast þessa dagana, með því að kæfa frumvarp neðrideildar um afnám dómsvalds hæstaréttar og stofnun æðsta dóms á Íslandi. Deildin hefir með því óbeinlínis kannast við það, að ákvæði 3. gr. stöðulaganna um dómsvald hæstaréttar yrði ekki breytt af löggjafarvaldi voru einu, og þorði því ekki að láta ráðherrann fara með það á konungsfund. - Sama er um umboðsstjórn vora. Hún hefir altaf, bæði að fornu og nýju, leitað á náðir hinna dönsku stjórnarvalda, þegar um »sameiginleg mál« hefir verið að ræða. Og enginn veit það betur en hæstv. forseti vor, að yfirrétturinn hefir altaf kannast við hæstarétt sem dóm yfir sér, afgreitt mál til hans, tekið aftur fyrir mál, er hæstiréttur hefir vísað heim o. a. frv. Svona er réttarstaða landsins út á við í framkvæmdinni, landið nokkurs konar »hjáleiga frá herragarði«; það sagði hæstv. ráðherra nýlega í Danmörku, þó óþarfi væri að segja það þar. Inn á við er vald vort meira, en þó hvorki mikið né vel trygt. Vér höfum umráð yfir einum 9 flokkum alinnlendra mála, og þó ekki fult vald yfir þeim öllum, því að úrslitadómsvaldið er hjá Dönum. Öll önnur mál en þessi 9 sérmál eru aldönsk mál, sem vér höfum alls engin umráð yfir, enda þó að þau séu kölluð »sameiginleg mál« landanna. Og þó er það verra en alt annað, að Danir halda því fram, að þeir geti svift oss þessu valdi, ef þeim býður svo við að horfa. Matzen professor, aðal ríkisréttarfræðingur þeirra, heldur því fram í ríkisrétti sínum, Khöfn. 1888, I. bls. 247, að ríkislöggjafarvaldið, sem setti stöðulögin, geti breytt þeim og afnumið þau eftir vild, og þannig svift oss allri sjálfstjórn. Og þetta er kent á háskólanum enn þann dag í dag. En þetta er ekkert að marka, segja sumir. Vér höfum rétt til þess að vera fullvalda ríki eftir »gamla sáttmála«, og það viljum vera. Eg skal nú hvorki lasta »gamla sáttmála«, né gjöra lítið úr þessum góða vilja, en sá hængur er óneitanlega á hag vorum, að samningsaðili vor, Danir, viðurkenna ekki gildi gamla sáttmála eða annara sönnunargagna vorra, og oss brestur þrótt til að geta þröngvað Dönum til að játa málstað vorum. Það er því ekki til neins, að veifa gamla sáttmála. Og þaðan af óþarfara að gera lítið úr Dönum og blása sjálfa sig upp. Það er ekki til nema ein leið út úr ógöngunum, sama leiðin og millilandanefndin fór, samningaleiðin, enda játa því nú allir heilvita menn, jafnvel æstir meirihlutamenn. Aftur á móti halda sumir þeirra því fram, að vér millilandanefndarmenn hefðum ekki átt að taka hinum fengnu réttarbótum, úr því að Danir fengust ekki til þess að kannast við rétt vorn til þeirra. En hvað myndu þeir hinir sömu menn hafa sagt, ef þeir hefðu gjört oss út til að heimta saman útistandandi skuldir þeirra, og vér komið tómhentir heim, af því að vér hefðum ekki viljað taka við framboðinni borgun, vegna þess að skuldunautar hefðu jafnframt borguninni sagt, að í rauninni gætu þeir eigi kannast við réttmæti skuldanna. Þeir hefðu smánað oss fyrir heimskuna, og það með fullum rétti. En söm hefði heimska vor verið, ef vér hefðum hafnað frumvarpinu fyrir það eitt, að Danir töldu oss ekki eiga heimtingu á því. Eg hefi nú í stuttu máli lýst réttarstöðu landsins og bent á þá einu færu leið til breytinga. En hverjar eru þá þær breytingar, sem til orða hafa komið. Sumir hafa nefnt skilnað sem eina eftirsóknarverða hnossið. Þeir segja að oss væri ekki vandara að lifa upp á vort eindæmi nú en til forna. En þeir gleyma því, hinir »ungu og gömlu fautar», að það stendur nokkuð öðru vísi á, nú en þá. Þá kunni enginn að meta kosti þessa lands, hin ríku fiskimið, hið máttuga afl fossanna o. s. frv. Og þá höfðu menn ekki annað en opna báta til að sækja á yfir hið mikla haf. En nú langar margt ríkið vafalaust í matarholur vorar, og nú er hafið ekki meiri þrándur í götu þeirra, en vesöl spræna vöskum manni. En annars þarf væntanlega ekki mörg orð eða sterk til að kveða skilnaðarhugmyndina niður, nú, er ráðherrann hefir kallað hana »hugarburð og loftkastala«, og forsvarað flokksmenn sína fyrir henni í líf og blóð í Kaupmannahafnarleiðangrinum sæla. Annars er leitt að hæstv. ráðherra skuli ekki vera staddur hér í deildinni í dag, og mætti eg ef til vill skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki væri rétt að aðvara hann.  Nú munu flestir ráðsettir menn kannast við það, að skilnaður sé ófær. En svo hafa sumir hugsjónamenn í hans stað dauðskotið sig í svokölluðu persónusambandi, og því einu þykist nú meirihlutinn geta unað. Raunar fer frumvarp hans engan veginn fram hreinu persónusambandi. Með löndum, sem eru í hreinu persónusambandi, er ekki eitt einasta mál sameiginlegt, ekkert sameiginlegt nema landsdrottinn einn. En eftir meiri hluta frumvarpinu verða 4 mál sameiginleg milli landanna um ótiltekinn tíma, þó með uppsagnarfresti sé. Meiri hluta frumv. stofnar því í rauninni til málefnasambands eins og millilandafrumv. Að hreinu persónusambandi yrði það þá fyrst, er öllum sammálum öðrum en konungssambandinu væri sagt upp. En þá yrði sambandið oss líka gersamlega ónógt, ekki betra, heldur jafnvel verra en skilnaður. Á persónusambandi eru allir ókostir skilnaðar, því að þá er einskis stuðnings að vænta út á við frá sambandsþjóðinni, en persónusamband hefir auk þess ókosti, sem skilnaður hefir ekki, það bindur að óþörfu þjóð við þjóð, og það er dýrara en skilnaður, því að framlag vort til konungsmötu og lífeyris konungsættarinnar miðaðist þá við framlög miklu ríkari þjóðar í þessu skyni, en gefur þó ekkert meira í aðra hönd. Það væri því miklu nær að taka sér sjálfur landsdrottinn, enda má búast við því, eftir kappinu, sem var um ráðherrastöðuna síðast, að einhver fengist til að vera þjóðhöfðingi hér á landi. Persónusamband er heldur ekki til nokkurstaðar í heiminum, enda kemur nú ríkisréttarfræðingum saman um, að það sé óhafandi, Og eins og eg þegar hefi sýnt fram á, er það heldur ekki persónusamband, sem háttv. meiri hluti fer fram á. Það er í rauninni málefnasamband um ótiltekinn tíma, en verra en það samband, sem millilandanefndin fer fram á, eins og eg skal sanna, þegar eg hefi lýst nefndarfrumvarpinu. Nefndarfrumvarpið snýr bæði út á við og inn á við, en þó einkum út á við, að réttarstöðu lands og lýðs til Danmerkur og Dana. Og það gjörbreytir aðstöðu vorri í báðar áttir. Danir skömtuðu oss rétt vorn 1871, og skamturinn var lítill, sannkallaður litli skattur, að eins nokkur umráð yfir 9 málum. Nú skömtum vér oss sjálfir allan rétt vorn, felum Dönum að eins að fara með örfá mál um tiltekinn eða ótiltekinn tíma. Hjálendan, »hinn óaðskiljanlegi hluti Danaveldis«, verður að sjálfstæðu konungsríki, ef frv. gengur fram. Munurinn er hvorki meiri né minni. Eftir 6. gr. frv. er íslenzku þjóðinni trygt fullkomið einræði inn á við í öllum málum; það sést af niðurlagi 6. gr., er hljóðar svo: »Að öðru leyti« (þegar meðferð sameiginlegu málanna er undanskilin) »ræður hvert landið að fullu öllum sínum málum«. Og út á við ætlar frv. oss fullkomið jafnræði við Dani að lögum. Það sést af 1. gr. og 6. gr. frv. og viðar. Að vísu eiga Danir að fara með sameiginlegu málin, en það eiga þeir að gera fyrir vora hönd, sbr. 6. gr. - eða í umboði voru, og það dregur enginn í efa, að umbjóðandi hefir fult vald yfir málinu, þótt hann feli öðrum manni að fara með það fyrir sína hönd. Af málum þeim, sem sameiginleg eru samkv. 3. gr., eru 5 af 7 að eins sammál um tiltekið árabil, - eg segi af ásettu ráði 7, en ekki 8, því að það er bein afleiðing konungssambandsins, að konungsmatan verður að vera sameiginleg. Og eitt af þessum 5 málum, og það ekki það lítilvægasta, geta Íslendingar strax tekið að sér að öllu leyti; þeir geta þegar er sambandslögin væru í gildi gengin sett á stofn íslenzkan hæstarétt, og um leið afnumið hæstarétt Dana, sem æðsta dómstól í íslenzkum málum. Af öllum greinum hins opinbera valds, er dómsvaldið í rauninni það valdið, sem mest er undir komið, því að það sker ekki að eins úr þrætum milli einstaklinga innbyrðis, og milli einstaklinga annars vegar og hins opinbera hins vegar,; heldur og úr þrætum milli einstakra greina hins opinbera valds, enda hefir það alt síðan Íslendingar fyrst hófu sjálfstæðisbaráttuna verið einróma krafa þeirra, að fá æðsta dómsvaldið inn í landið. - Vér fáum enn fremur strax rétt til þess, að veita fæðingjarétt, og sá réttur gildir ekki að eins hér á landi heldur og í Danmörku. Hér takmarkar Danmörk ekki síður fullveldi sitt en Ísland sitt, ef um nokkra takmörkun væri að ræða á annað borð. - Þá gætum vér og þegar í stað lögleitt hér á landi þann fána, sem oss gætist bezt að. Sem stendur er danski fáninn lögskipaður bæði innan lands og út á við. Eftir frv. væri heimafáninn sérmál, og kaupfáninn út á við uppsegjanlegt sameiginlegt mál. Eg skal játa, að það er viðkunnanlegra að sjá sitt eigið merki blakta yfir höfði sér, og eftir þeirri áherzlu, sem lögð hefir verið á þetta atriði af hálfu andstæðinga millilandanefndarfrumvarpsins, hefði mátt búast við, að meiri hlutinn eða ráðherrann kæmu með frv. um sérstakan íslenzkan fána. Reyndar er það ekki ósennilegt, að það hefði fengið sömu viðtökurnar og hæstaréttarfrumvarpið, - verið svæft í nefnd. - Þá er gerðardómurinn einn ásteitingarsteinninn. Eg varð alveg hissa, er eg heyrði Íslendinga hneykslast á því ákvæði. Eftir frumvörpum Jóns Sigurðssonar bæði 1867 og 1869 átti konungur að skera úr þrætum, er um það rísa, hvort eitthvert mál væri íslenzkt sérmál eða ekki, en eftir frv. á að setja á stofn sérstakan dómstól til þess að skera úr slíkum þrætum. Rísi deilan milli einstakra ríkishluta innbyrðis eða milli ríkishluta og ríkisheildar, þá sker ríkisstjórnin sjálf úr þrætunni. Gerðardómurinn er því ótvíræð sönnun fyrir því, að frv. ætlar Íslandi að vera fullveðja ríki. Hitt skiftir minnu, hvor þjóðin hefir fleiri fulltrúa í dómnum, einkum þar sem frv. dregur svo skýr takmörk milli sérmálanna og sameiginlegu málanna, að um þau getur tæplega orðið ágreiningur. Eg gat þess áðan, að Danir álíta löggjafarvald ríkisins þess um komið, að fella úr gildi eða breyta stöðulögunum, og kippa þannig fótunum undan þeirri sérmálasjálfstjórn, er vér nú höfum, en verði frv. samþykt, verður ekki einum staf breytt í sambandslögunum án vors samþykkis; þá er grundvöllurinn bjarg, í stað þess að nú er hann sandur. Það hefði átt að mega búast við því, að mál þetta yrði ekki gert að flokksmáli, en svo fór nú samt, því miður. Skal eg þá víkja að aðfinslunum, og get eg þess þegar, að eg held mér aðallega við aðalblað meiri hlutans - blað ráðherrans, og þess vegna er leiðinlegt, að hæstv. ráðherra skuli ekki vera viðstaddur umræðumar hér í dag. Fyrst var átalið, að frv. skyldi nefna sig frv. »tillaga«, en ekki frv. til sáttmála. Sambandinu milli Austurríkis og Ungverjalands er skipað með lögum, er löggjafarvöld beggja ríkjanna hafa samþykt, og hefði því ekki þurft að finna að þessu, en annars er ekki orðum eyðandi að slíkum hégóma, sízt nú, er meiri hlutinn hefir játað, að aðfinsla sú sé á engum rökum bygð, með því að kalla sitt eigið frv. frv. til laga. Þá var gert mikið veður út af því, að í 1. gr. stendur, að landið verði eigi af hendi látið. Og er þó ekkert eins dæmi, að svo sé ákveðið í stjórnarlögum ríkja. Sams konar ákvæði stendur í stjórnarskrá Norðmanna, enda var það tekið þaðan upp í frv. í því skyni að tryggja oss Íslendingum, að Danir gætu aldrei látið Ísland af hendi, þótt þeir neyddust til láta eitthvað af löndum sinum, því að þótt Danir vildu afhenda Ísland, þá myndi hinn samningsaðilinn ekki taka við því, ef sambandslög landanna bæru það með sér, að Danir hefðu eigi rétt til slíkra ráðstafana. - Þá var sagt, að ríkjasamband væri ekki sama og »Statsforbindelse«, en þetta er blátt áfram rangt. Það er ekki hægt að kalla »Statsforbindelse« eða »Statsforbund« öðru nafni á íslenzku en »ríkjasamband«. Hitt er aftur á móti satt, að »veldi Danakonungs« er ekki beinlínis þýðing á orðtæki því, sem stendur á tilsvarandi stað í danska textanum, en það er heldur ekkert annað en heiti á, sambandinu, sem tekið er upp í frv. úr skipunarbréfi millilandanefndarinnar, og það skiftir engu, hvað sambandið heitir, heldur er alt undir því komið, á hvern hátt því er fyrir komið. - Þá hefir því verið haldið fram, að með 2. gr. frv. væri afsalað rétti, sem Íslendingar hefðu nú til þess að taka þátt í konungskosningu, yrði konungdómurinn laus. Fyrst og fremst má geta þess, að engar líkur eru til, að sú góða ætt, sem nú situr að völdum í Danmörku, deyi út í bráðina, og í annan stað hafa Íslendingar aldrei neytt þessa réttar til að taka þátt í konungskosningu, enda myndu Íslendingar fá litlu ráðið í því efni, þar sem þeir eru 30 sinnum færri en Danir, og áhrif hvers lands færu að sjálfsögðu eftir fólksfjölda þess. Loks má geta þess, að 2. gr. bindur oss, eftir orðanna hljóðan, að eins við þá skipun, er nú gildir í Danmörku um ríkiserfðir o. fl., svo að vér ættum að geta heimtað áhrif á konungskjör, ef til kæmi. - Enn hefir verið snúið út úr því, að í 7. atr. 3. gr. stendur, að löggjafarvald Íslands geti sett á stofn æðsta dómstól í »íslenzkum málum«. Því hefir verið haldið fram, að »íslenzk mál« væru þau ein, er báðir málsaðilar væru Íslendingar, en þetta er svo fjarri öllum sanni, að það er ekki svaravert, enda var það ungur prokurator, er þetta fann upp, en allmerkt blað - Þjóðólfur - flutti það þó. Margir hafa skilið jafnréttisákvæði 5. gr. á þá leið, að það heimilaði Dönum, hvar sem þeir væru búsettir, jafnrétti við Íslendinga búsetta á Íslandi, en það er ekki rétt. í upphafi 5. gr. segir: »Danir og íslendingar á íslandi og Íslendingar og Danir í Danmörku njóta fulls jafnréttis«. Þetta þýðir, að Danir og Íslendingar, sem heima eiga á Íslandi, og Íslendingar og Danir, sem heima eiga í Danmörku, eiga sama rétt að öllu leyti. Hér er því um lítil forréttindi að ræða, því að jafnrétti við landsmenn til atvinnu hefir hver sá útlendingur, er hér sezt að og fullnægir að öðru leyti atvinnuskilyrðum vorum. Og það sést beint á 3. lið 5. gr., að 1. liður greinarinnar tekur að eins til Dana, búsettra hér á landi. 3. liður segir sem sé, að Danir hafi að eins rétt til fiskiveiða hér í landhelgi, meðan þeir hafi á hendi strandvörn, en ætti 1. liður við alla Dani skilyrðislaust, héldu þeir landhelgisréttinum, eins og öðru jafnrétti, um »aldur og æfi«. - Þá var gert ógnar veður út af því, að Ísland var hvergi nefnt »ríki«, heldur land í frv., en við þeirri aðfinslu liggja þau svör, að Danmörk var þar heldur hvergi kölluð ríki, heldur alstaðar land. Og í annan stað situr það ekki á háttv. meiri hluta, að finna að þessu, því að hann amaðist á Þingvallafundinum 1907 við tillögu, er fór í þá átt, að krefjast þess, að Ísland yrði ríki, og Ísafold sagði líka um það leyti, sem Blaðamannaávarpið var á ferðinni, að það væri ekki meining ávarpsmanna, að heimta að Ísland yrði sérstakt konungsríki. Hún sagði 15. nóv. 1906: »Orðið land merkir, að vér hugsum ekki til að vera ríki sér«. Lengra var hún ekki komin þá. Þá kem eg að utanríkismálum og hermálum, sem. deilan hefir verið hörðust um. Það er algerlega rangt, sem sagt hefir verið, að þau mál væru bundin við Dani um aldur og æfi. Munurinn á þeim og hinum sammálunum er að eins sá, að þau eru falin Dönum um óákveðinn tíma, en hin eru uppsegjanleg að ákveðnum tíma iðnum. Hinn háttv. framsögum. meiri hlutans hélt því fram, að það eitt út af fyrir sig, að ekki er beint tekið fram í frv., að þessi mál séu uppsegjanleg, sé næg sönnun þess, að Íslandi sé ekki ætlað að verða fullvalda ríki. En þessu verð eg að mótmæla. Fullvalda er hver sú þjóð, sem ekki lýtur öðrum skuldbindingum en þeim, sem hún sjálf hefir á sig lagt, sbr. ummæli hins merkasta núlifandi ríkisréttarfræðings, Jellinek: Staatenverbindungen, bls. 34. Ætti sú þjóð ein að vera »fullvöld«, er engum skuldbindingum væri háð, væri engin »fullvalda« þjóð til. Það er ekkert ríki til, sem ekki er bundið einhverjum skuldbindingum gagnvart öðrum ríkjum; sum eru að sumu leyti bundin um »aldur og æfi«. Með Austurríki og Ungverjalandi eru t. d. utanríkismál og hermál sameiginleg um »aldur og æfi«, og Noregur og Svíþjóð áttu utanríkismál saman án nokkurs uppsagnarréttar, og skildu þó. Reyndar er ekki rétt að segja, að nokkur þjóðasamningur gildi um »aldur og æfi«, þegar af þeirri ástæðu að þjóðarviljinn getur ekki bundið sig til fulls og alls, í þeim skilningi að nauðsyn geti ekki brotið, sbr. sömu bók bls. 102 og dæmi Norðmanna og fleiri þjóða, er slitið hafa umsamið bandalag við sambandsþjóðir sinar. Annars væri harla lítið leggjandi upp úr því, þó að Ísland væri kallað »fullvalda« í frumvarpinu. Helztu ríkisréttarfræðingum kemur t. d. saman um, að Pólland hafi verið fullvalda ríki, þrátt fyrir samning þess við Rússland frá 5. og 16. okt. 1793, og átti þó Rússland ekki að eins öll umráð yfir hermálum Póllands og utanríkismálum, heldur var Póllandi auk þess óheimilt að breyta stjórnarskrá sinni án samþykkis Rússastjórnar. Þetta mundu meirihluta »ríkisréttarfræðingarnir« nú að vísu ekki kalla »fullveldi«, en svo er nú samt, bæði að dómi Jellineks, bls. 56, og annara sérfræðinga. Og því fer svo fjarri, að vér verðum ófullvalda þjóð, þó að Dönum sé falið að fara með utanríkismál vor og hermál án uppsagnarréttar af vorri hendi um ótiltekinn tíma, að samband um þau 2 mál, auk konungssambandsins, er þvert á móti lágmark þess, sem sameiginlegt hlýtur að vera milli sambandslanda, sem í málefnasambandi eru, sbr. Jellinek bls. 214, og um utanríkismál sérstaklega segir hann á bls. 219, að þjóðir, sem eru í málefnasambandi, hljóti samkvæmt eðli sambandsins að hafa sameiginlega utanríkispólitík. Þetta eru engar fræðimannagrillur, því að reynslan sýnir, að þannig er því varið í framkvæmdinni. Svona er sambandinu háttað milli Austurríkis og Ungverjalands, sem er eina málefnasambandið, sem nú er til hér í álfu, og svona var því háttað milli Noregs og Svíþjóðar. Aftur á móti er ekkert persónusamband til og mun ekki verða til, því að það er ósamrýmanlegt við venjulegt stjórnarfyrirkomulag vorra tíma. Annars er það ekki Jellinek einn, sem hefir þessa skoðun á fullveldinu, er nú hefi eg nefnt; eg get t. d. bent á, að Hagerup, sendiherra Norðmanna í Kaupmannahöfn og frægasti lögfræðingur Norðurlanda, sagði við mig í fyrra og leyfði mér að hafa það eftir sér, að það væri enginn vafi á, að Ísland yrði »fullvalda« ríki, ef frumvarp sambandslaganefndarinnar gengi fram. En enda þó að einhverjar af aðfinslum þessum hefði verið réttmætar að meira eða minna leyti, þá skyldi maður ætla, að meiri hlutanum þætti frv. nú aðgengilegt með breytingum þeim, sem minni hlutinn hefir gert á því. - Að vísu eru breytingar þessar flestar eða allar orðabreytingar frá sjónarmiði minni hlutans, en þær hljóta flestar eða allar að vera efnis-breytingar eftir þeim skilningi, sem meiri hlutinn hingað til hefir lagt í frumvarpið. Eg heyri spurt, hví minni hlutinn beri þessar breytingartillögur fram, úr því að þær séu í rauninni óþarfar. Það gerir minni hlutinn fyrst og fremst af því, að frumv. ætti að vera aðgengilegra í hinu breytta formi, er búið er að laga það sem helzt var fundið að, og svo í öðru lagi til þess að friða þá, sem undir lögunum ættu að búa. - Og skal eg svo víkja nokkrum orðum að breytingartillögum minni hlutans og jafnframt geta þess, að athugasemdir mínar um breytingar við hinar ýmsu greinir eiga allar við greinir sambandslagafrumvarpsins. Með breytingartillögunum við 1. gr. er því slegið föstu með berum orðum, að Ísland sé »ríki«, og einn af helztu ásteytingarsteinunum, kenningarheitið »det samlede danske Rige«, eða veldi Danakonungs, jafnframt felt burtu. Þar næst er slept orðinu »sérstaklega« úr 2. lið 3. gr. og þar með tvímælalaust heimtað samþykki ísl. stjórnarvalda til allra þjóðasamninga um ísl. hagsmuni utan sameiginlegu málanna eftir 3. gr. Þá tekur viðaukinn við 4. lið 3. gr. af öll tvímæli um það, að ekki þarf samþykki Dana til að vér aukum strandvörn vora. Það er skýrt tekið fram, að samkomulagið við Danmörku nái að eins til hinnar nánari tilhögunar á eftirlitinu. Og um það verður samkomulag að nást, ef báðar þjóðir eiga að hafa eftirlitið á hendi. Annars er eftirlit beggja ónýtt. Með viðaukanum við 1. lið 5. gr. eða orðunum »að öðru jöfnu«, er því slegið ómótmælanlega föstu, að Danir utan Íslands hafa ekki jafnrétti á við Íslendinga, sem heima eiga á Íslandi, og oss þannig tvímælalaust heimilað að heimta búsetu hér á landi af Dönum, sem skilyrði fyrir því, að þeir njóti jafnréttis við hér búsetta Íslendinga. Þetta hlýtur meiri hlutinn að telja mikilsverða breytingu. Með viðaukatillögunni við 6. gr. eða tilvitnuninni til 9. gr. í viðbót við 3. gr., er það skýrt tekið fram, að Danir geti ekki farið með þau sameiginleg mál, er löglega kynni að hafa verið sagt upp. - í 7. gr. er tekið upp orðið »ríkissjóður« í stað »landsjóður«, og skal eg jafnframt geta þess, að þar sem segir í nefndaráliti voru, að vér berum fram nokkuð fleiri breytingartillögur en minni hlutinn í neðri deild, þá er þar að eins átt við orðabreytingar til betra samræmis. Minni hlutinn í neðri deild hafði gleymt að setja sumstaðar »ríki« í stað »lands« í framhaldi af breytingunni á 1. gr., en úr því höfum vér nú bætt Og svo vil eg hugga þá, sem hafa amast við gerðardóminum, með því, að með tilvitnuninni til 3. gr. er því væntanlega slegið föstu, að dómurinn að eins á að skera úr því, hvort mál sé sameiginlegt samkv. 3. gr. eða eigi. Þá býst eg við, að háttv.þm. Kjósar og Gullbringusýslu og aðrir þeir, sem óttast hafa ákvæði 9. gr., geti aðhylst hana með breytingu minni hlutans, þar sem sagt er fullum fetum, að konungur skuli slíta sambandinu um öll þau mál, er sagt kynni að verða upp af annari hvorri hálfu. Og segi báðir aðilar upp, en annar fleiri málum en hinn, þá á konungur að fara eftir þeirri tillögunni, er lengra fer. Þessar breytingartillögur, sem óhætt mun vera að segja um, að séu fáanlegar, sýna það fyrst og sanna, að minni hlutinn hefir skilið sambandslagafrumvarpið rétt. Og í annan stað sanna þær það alveg ugglaust, að Ísland yrði fullveðja ríki, ef frumvarpið gengi fram. Og gæti um nokkra frekari áréttingu verið að ræða í þessu efni, þá áréttar stjórnarskrárfrumvarpið það, sem konungur fyrir sitt leyti hefir samþykt í ríkisráðinu og stjórnin lagði fyrir alþingi í þingbyrjun, þetta enn áþreifanlegar. Frumvarp þetta var sett í nefnd í neðri deild í þingbyrjun, en er ekki komið frá henni enn, og þó eru nú að eins fáir dagar til þinglausna. Á síðasta þingi þótti ekki mega bíða með að gera fremur ómerkilegar breytingar á stjórnarskránni eftir áliti sambandslaganefndarinnar, sem víst var um að leiða mundi til ýmsra breytinga á stjórnarskránni, en nú, þegar sambandsmálinu er fatað, má alt sitja við það, sem þá þótti ósætt við! Nú hefi eg lýst þeim kjarakostum, sem frumvarpið býður fram: lögmæltu jafnræði við Danmörku út á við og fullkomið einræði inn á við og hvorttveggja án nokkurs kostnaðarauka. Að vísu eigum vér eftir frv. að leggja nokkur þúsund á konungsborð, en upp á móti því vegur það fyllilega, að borgunin fyrir strandgæzluna félli þá niður. Og skal eg nú reyna að sýna fram á, að staða landsins samkvæmt frumvarpi meiri hlutans yrði miklu verri en eftir frumvarpi millilandanefndarinnar. Eftir frv. meiri hlutans má að 25 árum liðnum segja upp öllum sammálunum nema konungssambandinu. Hvor málsaðila um sig er jafnborinn til uppsagnar og uppsagnarfresturinn er ekki nema 1 ár. Danir eiga eftir því að geta sagt oss upp með 1 árs fresti öðrum eins málum og utanríkismálum, gæzlu fiskiveiðaréttar o. fl. Eg er hræddur um, að Íslendingar verði ekki miklu færari um að taka við öllum málum sinum eftir 25 ár en þeir eru nú, og að þeir þá mundu finna ónotalega til þess stórmikla gjaldaauka, sem leiða mundi af því, ef Danir segðu þeim alt í einu upp t. d. utanríkismálum og strandvörn. Og þó að það kynni að verða fjárhagslega kleift, þá er eg hræddur um, að 1 ár mundi reynast nokkuð stutt til að koma því öllu í kring. Og hvaðan ættum vér að taka menn í allri manneklunni til þess að berjast fyrir sjálfstæði landsins með vopnum, ef á það yrði ráðið? Þá dygði ekki orðaglamrið, sem svo mikið er til af meðal vor. Vér gætum búist við að verða herfang þeirra, sem fyrst réttu út hendina eftir oss. Það er ekki svo að skilja, að eg geri mikið úr hervörn Dana, ef á landið væri ráðist. En eg legg mikið upp úr þeim siðferðislega stuðningi, sem vér höfum af að vera í sambandi við gamalt ríki, sem stórveldin mundu ekki líða að væri tekið herskildi. Lega Danmerkur ein út af fyrir sig er þannig löguð, að ekkert ríki mundi unna öðru að eignast hana. Vér minni hluta menn erum heldur ekki einir um þessa skoðun. Að minsta kosti einn meiri hluta maður, háttv. 1. þm. Skagf., lagði svo mikla áherzlu á þetta, að og bjóst satt að segja við, að hann mundi greiða atkv. með breytingum minni hlutans, eða að minsta kosti sitja hjá. En að öllu þessu sleptu er annar ekki óverulegur hængur á frv. meiri hlutans, hængur, sem allir kannast við, sá, að það er með öllu ófáanlegt. Það vitum vér allir nú, eftir för forsetanna, og það vissum vér raunar mjög vel áður. Því að fulltrúar allra stjórnmálaflokka Dana lýstu því yfir í millilandanefndinni, að ekki gæti komið til mála, að hermál og utanríkismál væri uppsegjanleg, ef sami ætti að vera konungur landanna. En til hvers er þá meiri hlutinn að veifa þessu frumvarpi, úr því það er vitanlega ófáanlegt? Jú, meiri hlutinn segir að það sé »stefnuskrá« flokksins. Flokkurinn segist þá ætla að keppa að því, sem er sýnu verra en það, sem nú er í boði, og sem hann játar sjálfur, að sé alveg ófáanlegt. Eg vil heldur kalla það dulu en stefnuskrá, dulu, sem veifa á framan í fólkið. Meiri hlutinn hefir heyrt getið um rauðu dulurnar, sem spænskir nautaatsmenn brúka til að æsa nautin með, og ætlar nú kanske að brúka þessa dulu til þess að æsa Íslendinga innbyrðis og á móti Dönum. En sé svo, vona eg að skýrum skjótist. Meiri hluti Íslendinga lætur naumast leika eins áþreifanlega á sig við næstu kosningar eins og 10. sept. f. á. Íslenzku nefndarmönnunum hefir verið borið margt á brýn, og eitt er það, að þeir hafi rekið erindi sitt slælega. Nú hefir hæstv. ráðherra kannast við það, eftir utanför sína, að frekara væri ekki fáanlegt. Og má nú meiri hlutinn renna niður því góðgætinu, eins og mörgu öðru sem hann bar á borð fyrir nefndarmennina. - Hafi nokkrir slakað til í millilandanefndinni, þá voru það dönsku nefndarmennirnir, eins og allir geta sannfært sig um, sem nenna að lesa bláu bókina, og hana ætti hver hugsandi maður í landinu að hafa lesið. En það er nú öðru nær, því að eg hefi það fyrir satt, að sumir þeir menn, sem vitnað hafa mjög í bókina, hafi aldrei lesið hana, t. d. hefir einn hinna málugustu meiri hluta manna í neðri deild játað sjálfur, að hann hafi aldrei lesið hana. Og að minsta kosti annar maður til hefir talað svo innan þings og utan, seinast undir framsögu málsins í neðri deild á dögunum, sem hann hefði ekki litið í hana. - En hver maður sem vill spyrja að vopnaviðskiftum í nefndinni, getur séð það í bláu bókinni, að fyrsta frumvarp Dana, frv. frá 27. marz 1908, var ekki annað en uppsuða úr stöðulögunum. Annað frumv., er kom fram 7. apríl, var nokkru skárra, og seinasta frumv. þeirra, frumv. frá 14. apríl, var enn skárra. En frumv. okkar Íslendinga frá 18. apríl, er síðar varð að samningi með örfáum óverulegum breytingum, var þó miklu bezt. Vér fengum öllum aðalóskum vorum fullnægt. Danir könnuðust að vísu ekki við að skulda oss neitt að lögum, en greiddu þó skuldina, og vér tókum eðlilega við henni. Þá hefir meiri hlutinn fært það fram á móti frumvarpinu, að vér mundum verða ver staddir í baráttunni framvegis, ef vér tækjum frumvarpinu, en það alveg þveröfugt. Einn af hinum mörgu kostum frumvarpsins er meðal annars sá, að gangi það fram, er því ómótmælanlega slegið föstu, að vér erum réttir samningsaðilar. Vér eigum heimting á að fá Dani til viðtals aftur um endurskoðun á samningnum. Setjum nú svo, að endurskoðun leiddi ekki til nýs sáttmála. Þá mundum vér segja upp öllum uppsegjanlegu málunum, og Danir mistu þá jafnframt ýmsa hagsmuni, svo sem fæðingjarétt og landhelgisveiði. Hermálin og utanríkismálin yrðu þá ein eftir í höndum Dana, en upp úr rekstri þeirra mála fyrir vora hönd hafa Danir ekkert nema - bláberan kostnað. Þeir myndu því, er alt annað væri farið, líklega verða fegnir að sleppa oss alveg lausum, ef vér færum fram á það, bæði úr konungs-, hermála- og utanríkismálasambandi. En hvernig stendur á því, að frumvarpinu er hafnað, þrátt fyrir alla kosti þess? Til þess liggja margar ástæður. Sú fyrst, að þjóðin er ekki nógu þroskuð, enda hefir hún ekki gefið annað fyrir frelsi sitt en orð, og oft æði innantóm; því kann hún heldur ekki að meta það. Því fer hún nú að ráði sínu eins og barn mundi gjöra, er boðið væri leirugt gull í annari hendi, en gyltur leir í hinni. Hún tekur gylta leirinn, frumvarp meirihlutans, en fúlsar við frumv. millilandanefndarinnar, gullinu, sem meiri hlutinn ataði í leir. Tíminn, sem þjóðinni var veittur til umhugsunar, var líka bæði illa valinn og alt of stuttur, víða ekki nema 8 vikur, og þær úr aðalannatíma manna. Það mátti búast við því, að málið yrði gjört að æsingamáli, úr því að svo slysalega tókst til, að íslenzku nefndarmennina greindi á. Öfgarnar þurfa tíma til að hjaðna niður, eins og rykið á götunum þarf tíma til að setjast og forin tíma til að þorna. En hvorugt hefði þó dugað hinum góða málstað til falls, ef ósvífnir menn og samvizkulausir hefðu ekki kynt eld tortryggninnar og annara illra hvata jafn ósleitulega og raun varð á. Hér var að ræða um hjartfólgið mál öllum almenningi, enda fór svo, að hjörtun réðu meiru en höfuðin. Góðir menn en áthugalitlir snerust unnvörpum í lið með æsingamönnunum. Loks má geta þess, að frumvarpsmenn höguðu málsmeðferð sinni öðru vísi en sigurvænlegt var. Þeir reifðu málið rétt svo sem skylda þeirra var. En þeir gjörðu meira. Þeir tóku helzt til þvert fyrir breytingar, bæði eg og aðrir, ekki af því að þeir sæu ekki, að það var miður sigurvænleg aðferð, heldur af því einu, að þeir vildu segja satt. Þeir vissu, að ekki var efnisbreytinga von, og vildu því ekki vekja tálvonir hjá kjósendum. Þeir treystu um of á hinn góða málstað og glöggsýni kjósenda. Og þó var það fyrirsjáanlegt fyrir lifandi löngu, að svona mundi fara. Eg þóttist t. d. sjá, hvert stefndi, þegar blaðamannaávarpið birtist, og get í því skyni vitnað í grein í »Rvík« 29. desbr. 1906, sem heitir: »Hingað og ekki lengra«, og svo til orðakasts okkar þm.N.-Ísf. um sambandslaganefndina á þingi 1907 í umræðunum um stjórnarskrármálið, þar sem íslenzka blaðamarkaðinum er líkt við uppboð. Það var þá þegar bert, að farið var að vinna móti því, að nokkur árangur yrði af þingmannaförinni 1906. Fyrst var reynt að spilla því með öllu móti, að hún yrði farin. Ísafold óttaðist að eitthvað gott mundi leiða af henni og smánaði hana þess vegna sem mest hún mátti. En er ekki lánaðist að ónýta förina og heldur ekki spilla góðu samkomulagi þingmannanna, sneri Ísafold við blaðinu og þakkaði sér og sínum mönnum (!) árangur fararinnar. En við svo búið mátti ómögulega lengi standa. Það leit út fyrir að Íslendingar ætluðu að verða sammála og hafa sitt hjá Dönum með því móti. En það mátti umfram alt ekki ske. Þá var Þjóðræðisflokkurinn í voða. Því varð eitthvað til bragðs að taka. Og sjá! Því var blaðamannaávarpið sæla fundið upp. Það fór einkum því fram, að Danir hjálpuðu oss til að taka ríkisráðsákvæðið út úr stjórnarskránni. Það var viðbúið, að Heimastjórnarflokkurinn vildi ekki fara að leggja stjórnarskrárbreytingar undir Dani, og að ávarpið því mundi gjöra upp á milli flokkanna aftur, enda fór svo. En það dofnaði fljótt yfir ávarpinu, og því þurfti að finna nýtt ráð. Og sjá, tækifærið kom upp í hendurnar á Ísafold og hennar liðum. Millilandanefndin var í aðsigi. Það var reynt að ónýta setning hennar á allar lundir. Og þegar það lánaðist ekki, var reynt að eitra fyrir hana innanlands og utan á allar lundir, til þess að enginn skyldi verða árangur af starfi hennar. Íslenzku nefndarmennirnir voru tortrygðir á allar lundir innanlands. Og Danir voru svívirtir og smánaðir meira en dæmi eru til. út af örkinni Þingvallafundinum var hleypt á stað með bumbuslætti og básúnum. Hann var skýrður »þjóðfundur« og látinn samþykkja kröfur, sem voru svo fráleitar, að óhugsandi var fyrirfram að þær gengju nokkru sinni fram. Og þegar svo millilandanefndin þrátt fyrir alt og alt, þar á meðal mjög svo ískyggilega kúvendingu eins íslenzka nefndarmannsins, komst að mjög svo heppilegri samningsniðurstöðu, þá var öllum illum öndum sigað út af örkinni til að ónýta frumvarpið. Landið huldist moldviðri taumlausra blekkinga og rangfærsla. Frumvarpið, sem leysir þjóðina á höndum og fótum, var kallað »innlimun«, »Gleipnir hinn nýi« o. s.frv. Nú var það ástand, sem alt til þessa hafði verið talið hin argasta innlimun og þótt allsóhafandi, alt í einu gott og blessað og hafði þó í engu breyzt. Með þessum ósköpum, sem nú líkjast illum draum, tókst að spilla hinu góða máli, svo að það er nú ekki að eins ónýtt í bráðina, heldur líklega í bráð og lengd. Vér áttum og eigum enda enn kost á frumvarpinu, af því vér höfðum eignast ekki að eins samhygð Dana, heldur og annara þjóða. Alt var ágætlega í garðinn búið. Þingmannaförin 1906 og konungsheimsóknin 1907 höfðu lánast vel og aflað oss álits og góðvildar annara. En nú er þessu öllu innan stundar spilt, bæði áliti voru og góðum horfum vors mesta máls. Í næsta mánuði fara fram nýjar kosningar í Danmörku, og hvernig sem þær fara að öðru leyti, má telja alveg víst, að hinir nýkosnu þingmenn telji sér ekki skylt að standa við boð hins fyrra þings, eftir þeirri meðferð, sem bæði það, dönsk stjórnarvöld og Danir yfirleitt hafa orðið fyrir af vorri hendi. Eg þykist raunar vita, að íslenzka þjóðin vakni, og að sú víma, sem á hana rann í september, renni af henni aftur, og þá mun jafnframt vakna eftirsjá eftir frumvarpi því, sem nú er hafnað, en þá ekki verður kostur á að fá. Og eg tel víst, að afturslagið sé byrjað. Það sýna meðal annars þakkarkveðjumar til H. Hafstein, ekki sízt kveðja Reykvíkinga. Og það skal sannast, að um það leyti, sem sú 6 ára betrunarhússvinna, sem meiri hlutanum hepnaðist að hneppa þjóðina í 10. sept. f á. endar, verður runnin mesta gyllingin af sumum af þeim görpum, sem hæst hafa talað á móti frumvarpinu, sem ekki var séreign Heimastjórnarflokksins, þar sem 2 af helztu mönnum Þjóðræðisflokksins höfðu unnið að því eins og við hinir. En nú er svo komið sem komið er. Og engin bót að sakast um orðinn hlut. Þetta kjörtímabil líður líka. Og Heimastjórnarflokkurinn þykist ekki þurfa að skammast sín fyrir kjörtímabilið, sem nú er liðið. Á þeim 6 árum, sem nú eru liðin, var stjórnin flutt inn í landið, sett lög um ábyrgð ráðherra, landsdómur stofnaður og lagaskóli reistur. Og þannig fullnægt hinum elztu og helztu kröfum þjóðarinnar. Á þessum sömu árum varð til hið mesta mannvirki, sem á Íslandi hefir verið unnið: ritsíminn og talsíminn, sem hverju mannsbarninu nú þykir vænt um, en einu sinni átti litlum vinsældum að fagna hjá núverandi meiri hluta. Auk þessara stórmála mætti minna á mörg mjög mikilsverð mál, svo sem stofnun geðveikrahælisins, ýmsa sjóði svo sem byggingarsjóð, fiskiveiðasjóð, byggingu safnahússins, fornmenjalögin og fræðslumálin. Sum af þessum málum hafa andstæðingar Heimastjórnarflokksins stutt, svo sem háttv. 6. kgk. þm. fræðslumálin, en flest af þessum málum, og einkum hin stærstu, hefir Heimastjórnarflokkurinn borið fram til sigurs gegn megnum andróðri andstæðingaflokksins. Þetta komst hann og lengra þó, því að honum lánaðist með hjálp góðra manna utan flokks að flytja þjóðinni heim í hlaðið það hnossið, er hún hefir lengst og heitast þráð og vandsóttast hefir verið hingað til, viðurkenningu landsréttinda hennar í góðum búningi, þar sem er frumvarp millilandanefndarinnar og svo stjórnarskrárfrumvarp hinnar frá förnu stjórnar. En lengra en í hlaðið komst hnossið heldur ekki. Þar greip meiri hlutinn fram í sem kunnugt er. En alt um það munu þessar vörður, sem Heimastjórnarflokkurinn hefir reist síðastliðin 6 ár, ekki strax fenna í kaf. Og þó eg sé ekki spámaður, þá ætla eg nú samt að spá því, að nafnið Hannes Hafstein muni þola samanburð við nafnið Björn Jónsson um það er næstu 6 ár eru á enda. Um leið og eg nú fyrir hönd minni hlutans legg sambandslagafrumvarpið með fáanlegum skýringarviðaukum fram í formi breytingartillagna við frumvarp meiri hlutans, get eg þess, að minni hlutinn mun hve nær sem málið kynni að verða tekið upp aftur í alvöru fús á að taka öllum breytingum, sem til bóta kynni að horfa á frumv. og kostur væri á að fá. En minni hlutinn mun aldrei stofna málinu í hættu, og því ekki ganga að öðrum breytingum á frumvarpinu en þeim, sem hann veit að eru fáanlegar. Frumvarp meiri hlutans er allsendis ófáanlegt, eins og meiri hlutinn sjálfur kannast við, og því er hér í rauninni leikinn skollaleikur, leikur, sem minni hlutinn ekki vill taka þátt í. Hins vegar óskar minni hlutinn nafnakalls um allar breytingartillögur sínar við frumvarp meiri hlutans, svo að nöfn þeirra sjáist svart á hvítu, sem tóku á sig þá ábyrgð, að drepa sambandslagafrumvarpið grein fyrir grein.

Stefán Stefánsson (6. kgk.): Flestum mun það ljóst vera, að það sé með öllu árangurslaust að standa hér og halda langar ræður í þessu máli, svo er því nú komið. Enda verð eg að taka undir með skáldinu: »Mjök esumk tregt tungu at hræra ok loptvægi ljóðpundara«. Því nú sé eg fyrir örlög þessa máls um óákveðinn tíma, þess máls, sem hefir verið og er mér hjartfólgnast allra mála, sem eg hefi um fjallað. Eg sé að því er nú teflt í það óefni, að litlar líkur eru til, að úr því muni vel rætast í bráð. Engu að síður get eg ekki með öllu orða bundist. Eg ætla mér ekki að fara að rekja sögu sjálfstæðismálsins, hvorki hinn fyrri þátt hennar né hinn síðari. Það hefir verið gjört allrækilega, og nú síðast af háttv. framsögum. minni hlutans. Að eins ætla eg mér að benda á það meðal annars, að frumherjar sjálfstæðismálsins með Jón Sigurðsson í broddi fylkingar ætluðust ekki til, að Ísland yrði ríki, og því síður fullvalda ríki. Hrein personalunion var fjarri huga Jóns Sigurðssonar, og það var því ekki rétt hjá háttv. framsögum. meiri hlutans, að »Íslendingar hafi haldið því fram um langan aldur, að Ísland væri sjálfstætt ríki«. Og meðan vér vorum sjálfstætt ríki vorum vér aldrei nefndir annað en land. Stjórnarskipunarfrumvörpin 1867 og 1869, sem Jón Sigurðsson samdi og samþykti, byrja bæði á því, að »Ísland er óaðskiljanlegur hluti Danaveldis með sérstökum landsréttindum«; þessi setning verður svo eins og kunnugt er 1. gr. stöðulaganna, og þessari grein stöðulaganna var ekki mótmælt sérstaklega á þinginu 1871. Lögunum var mótmælt formsins vegna, og hinum sérstöku greinum þess efnisins vegna, nema 1. gr.; við hana fann Jón Sigurðsson og hinir aðrir ágætismenn, er málið höfðu með höndum, ekkert athugavert. Þess var heldur ekki að vænta, þar sem þeir höfðu á tveim undanförnum þingum beðið hans hátign konunginn að samþykkja þessa réttarstöðu landsins. Eg hefi bent á þetta af því að eg man ekki til að það hafi verið gjört í umræðunum um þetta mál. Sú krafa, að Ísland verði viðurkent sjálfstætt ríki er ný. Það er eftir því sem eg frekast veit Guðmundur læknir Hannesson, sem fyrst hreyfir henni í alvöru í blaðagreinum í »Norðurlandi« og ræðum á fundum á Akureyri. Á fundi, sem haldinn var um borð í »Botnia« í þingmannaförinni 1906 hélt eg því fram, að þessi ætti að vera meginkrafa vor. Blaðamannaávarpið, sem kom þá út um haustið, ber það með sér, að þeim mönnum er það sömdu er þetta ekki fullljóst, að minsta kosti ekki öllum. Blaðið »Ísafold« sagði t. d. berum orðum, að orðið land væri viðhaft, af því ekki væri til ætlast að Ísland yrði sérstakt ríki. Ávarpið hefir nú verið skýrt öðru vísi síðan, en það var fyrst í skýringargrein, sem birtist í »Norðurl.« rétt eftir að ávarpið kom út, að því var slegið föstu, að í ávarpinu felist krafa um það, að Ísland verði viðurkent frjálst og óháð sambandsland eða sambandsríki við Danmörku. - Þar er svo að orði komist eftir að hin einstöku ákvæði ávarpsins hafa skýrð verið: »Ísland er frjálst og óháð sambandsland Danmerkur og lúta löndin sama konungi. Í sambandslögum er bæði löndin samþykkja og væntanlega verða samin eftir tillögum fulltrúa, sem kosnir eru af alþingi Íslendinga og ríkisþingi Dana, skal ákveðið, hver mál skuli vera sameiginleg fyrir bæði löndin, hvernig haga skuli stjórn þeirra og hvernig beri að jafna ágreining milli landanna. Í öllum öðrum málum eru Íslendingar einráðir með konungi um löggjöf sína og stjórn, án nokkurrar íhlutunar af hálfu Dana eða hins danska ríkisráðs. Á þessa leið hefðum vér óskað að meginatriði ávarpsins hefðu verið orðuð. Með þessum skilningi á efni þess og anda höfum vér undir það ritað í því trausti og með þeirri von, að starfsbræður vorir, sem undir því standa, hopi eigi frá þeim sjálfstæðisgrundvelli, sem hér er markað fyrir. Fáist þessu framgengt, verður samband landanna ljóst og einfalt, í stað þess að það er nú óskýrt og flókið og á röngum grundvelli bygt«. Og þessu, sem þarna er tekið fram í fám orðum, höfum við eða réttara sagt getum við fengið framgengt, með því að samþykkja sambandslagafrumv. stjórnarinnar, með skýringarbreytingum þeim, sem vér leggjum til að gjörðar verði á því. Í þessu frumv. erum vér viðurkendir frjálst, sjálfstætt ríki í sambandi við Danmörku um einn og sama konung í því málefnasambandi, er ríkin hafa komið sér saman um af frjálsu fullveldi sínu. Þetta er margsýnt og sannað, svo ekki verður á móti mælt með rökum, og nú síðast af háttv. framsögumanni minni hlutans. Þetta, sem hvert einasta mannsbarn á Íslandi þráði og þótti eftirsóknarvert fyrir nokkrum mánuðum, því ætlar nú meiri hluti fulltrúa þjóðarinnar að hafna, fyrir þá sök eina, að vér fáum ekki að þeirra dómi með frumv. þessu þann rétt fullan er oss beri eftir fornum skjölum og skilríkjum, og svo framarlega sem vér samþykkjum þetta frumvarp takist oss aldrei að eilífu að ná þessum rétti. Þeir aftaka með öllu sjálfir, sjálfstæðismennirnir okkar, að stíga þetta skref fram á við að sjálfstæðismarkinu, vegna þess að með því sé markinu ekki alveg náð. - Af því að þeir ná ekki hæsta tindinum í einu stökki, þá eru þeir ófáanlegir til að stíga upp að hátindunum og kjósa heldur að standa kyrrir í sömu sporum, »standa fast við status quo og stöðulögin kæru«, eins og þar stendur, horfa þaðan aftur langt aftur í aldir og rýna sig rauðeygða á gömlum sáttmálum og sammælum, þangað til þeir missa sjónar á því sem næst er, og miða alt við það sem var eða þeir álíta að verið hafi, en ekki við ástandið eins og það er. Eins og þegar hefir verið sýnt, er það sem hér er í boði langtum meira en það, sem okkar einbeittustu, vitrustu og ágætustu sjálfstæðismenn, t. d. Jón Sigurðsson, nokkru sinni hafa farið fram á, og langsamlega miklu meira en það, sem vér nokkru sinni höfum átt kost á áður. Fyrir hjálenduréttleysi stöðulaganna fáum vér með frumv. rétt frjáls og óháðs ríkis. Eftir frumv. er réttur vor meiri í raun og veru en hann hefir nokkru sinni áður verið síðan landið gekk undir konung. Þessu verður ekki mótmælt. Þótt nú svo væri álitið, að vér værum ekki fyllilega sjálfstæðir eftir frumv., þá ber þess fyrst og fremst að gæta, að það getum vér aldrei orðið með sáttmálum einum og lögum; en sú fullyrðing meiri hlutans, að vér stöndum ver að vígi að ná rétti vorum öllum síðar meir, ef vér samþykkjum frumv., er fjarri öllum sanni, og skal eg reyna að færa þessum orðum mínum stað. Nú erum vér eins og allir vita ómótmælt af oss óaðskiljanlegur hluti Danaveldis. Á þessari meginsetningu hvílir öll vor stjórnarskipun. Með ríkisráðsákvæðinu í stjórnarskránni höfum vér beinlínis játað, að vér værum hluti danska ríkisins. Með því að hafna frumvarpi stjórnarinnar og kjósa heldur hið núverandi réttarástand, hina núverandi réttarstöðu, staðfestum vér þetta enn betur. Ef vér svo síðar meir leitumst við að fá þessu breytt, liggur þá ekki beint við að Danir svari oss því, að vér hefðum ekki viljað breytingar þegar oss buðust þær; þá hefðum við heldur kosið »status quo« og stöðulögin. Og það myndi ekki duga þá að vitna til þess, að þingið hefði jafnframt samþykt frumvarp, þar sem fylstu sjálfstæðiskröfum Íslendinga væri haldið fram, því allir hafi vitað, að þetta var að eins krókaleið til þess að hafna því sem var fáanlegt, þar sem það var vitanlegt, að hinn aðilinn var með öllu ófáanlegur til þess að ganga að hinu samþykta frumvarpi. Færum við að leita fulltingis hjá öðrum þjóðum, myndum við enga áheyrn fá, því það yrði skoðað sem móðgun við Dani, að láta innanríkismál þeirra að nokkru til sín taka, og vér yrðum skoðaðir sem uppreisnarmenn, þar sem vér yrðum að teljast danskir þegnar. Sama yrði uppi á teningnum ef við reyndum að losa okkur með valdi. Þessi verður aðstaða vor framvegis með »status quo«, eða meðan vér erum í stöðulagahaftinu, því það má öllum ljóst vera, að Danir þurfa aldrei að slaka neitt til. Frjálsir samningar við þá er eina færa leiðin. En nú er að líta á hver aðstaða vor verður til þess að fá rétt vorn að fullu viðurkendan síðar meir, ef vér samþykkjum frumvarp stjórnarinnar með breytingum minni hlutans. Eftir því verðum vér viðurkendir frjálst sjálfstætt ríki við hliðina á Danmörku, samkvæmt frjálsum samningi, er vér getum krafist endurskoðunar á að 25 árum liðnum. Ef samningar takast þá ekki, getum vér að lögum sagt þeim upp meðferð allra hinna sameiginlegu málanna að konungi, hervörnum og utanríkismálum undanskildum. En ekkert er því til fyrirstöðu, að vér getum þá samið svo við Dani um þessi mál, að vér megum vel við una. - Alt mælir með því, að hægra verði þá að komast að hagkvæmari samningum en nú, en ekkert mælir á móti því. Búast má við að Danir vilji þá, engu síður en nú, hafa sambandsmálin sem flest. Þeim mun þá, engu síður en nú, verða sárt um að missa ýmis af hinum uppsegjanlegu málunum; t. d. skal eg nefna fæðingjaréttinn, myntina og síðast en ekki sízt fiskveiðaréttinn. Síðasta atriðið hefir hagsmunalegt gildi; hin eru svo vaxin, að þau eru gott ríkisheildartákn. Sjá nú ekki allir, sem opin hafa augun, að hægra muni verða þá að fá Dani til að fara að okkar vilja um þau tvö málin, sem ekki eru að lögum uppsegjanleg, þegar við getum haldið fram sambandssliti í hinum málunum, heldur en nú, þegar engu slíku er til að dreifa; við höfum ekkert slíkt »tromf« á hendinni. Í öðru lagi ættum vér þá að vera orðnir meira að manni en nú, svo vér gætum blygðunarlaust og með fullri einurð kveðið að kröfum vorum, og þyrftum ekki eins og nú að bera kinnroða fyrir fæð, fátækt og vesaldóm í nálega öllum greinum. Að síðustu enn það, sem ekki er minst um vert, að við erum þá búnir að vera viðurkendir sem sjálfstætt ríki í heilan mannsaldur. Ef við förum viturlega að ráði okkar, ætti sá tími að nægja til þess, að afla íslenzka ríkinu virðingar meðal annara þjóðríkja og þeirrar viðurkenningar, að vér verðskuldum að vera sérstætt og sjálfstætt ríki, verðskuldum að njóta friðar og eigum skilið að njóta verndar hins mentaða heims. Alt þetta, sem nú hefir nefnt verið, styður að því, að vér komumst að enn betri kostum næst, þegar sambandslögin verða endurskoðuð, en nú varð raun á, svo framarlega sem vér þá æskjum eftir nokkrum verulegum breytingum. Um það verður engu spáð. Fari vel á með oss og Dönum, er ekki ástæða til að breyta öðru en því, sem lagað verður eftir breyttum ástæðum og kröfum tímans. En þó vér nú sleppum öllu þessu, og lítum aðeins á reynslu sjálfra vor í sjálfstæðisbaráttunni, bendir hún ótvíræðlega í þá átt, að frumvarpið sé stórt skref fram á við að sjálfstæðismarkinu, og að vér eigum að stíga þetta skref, þótt það jafnvel væri nokkru styttra en vér vildum. Hvar stæðum vér nú, ef vér hefðum neitað að taka við stjórnarskránni 1874, af því að hún var bygð á stöðulögunum og að ýmsu leyti frábrugðin því, sem margoft hafði verið farið fram á af alþingi? Hvar stæðum vér nú, ef vér hefðum neitað stjórnarskrárbreytingunni 1903 vegna ríksráðsákvæðisins, sem því miður verður að skoðast sem bein viðurkenning þess, að landið sé partur af danska ríkinu, bein viðurkenning þess, að það sé óaðskiljanlegur hluti Danaveldis með sérstökum landsréttindum ? Já, hvar stæðum vér? Í fám orðum verður því ekki svarað. En óhætt er að fullyrða, að ótal margt af því, sem framkvæmt hefir verið hér á landi síðasta mannsaldur, væri þá ógert, og hagur okkar allur á annan veg. Þó margt megi segja um fjárstjórn vora, þá er það þó fjárforræðinu að þakka, hvað vér höfum komist úr kútnum síðustu áratugina. Af því vér tókum við stjórnarskránni og breytingum á henni 1903, sendum vér nú lög frá alþingi, en ekki frumvörp, þegnsamleg álitsskjöl og auðmjúkar bænarskrár. Og fyrir þá sök höfum vér nú ráðherrastól hér í salnum, og á honum íslenzkan ráðherra, búsettan hér á landi, og með fullri ábyrgð fyrir þinginu. Og loks, hefðum við hafnað öllu þessu, af því vér vorum ekki alls kostar ánægðir með það, þá hefðum vér nú ekki í höndum frumvarp til laga um samband Danmerkur og Íslands, sem valdir menn af báðum þjóðum hafa samið og orðið ásáttir um, þar sem jafnrétti vort við Dani er viðurkent, Ísland, hjálendan, sem Danir töldu 1871 að þeir mættu fara með eftir vild, viðurkent sérstakt ríki með fullveldi yfir öllum sínum málum. Er nú nokkurt vit í því, með þessa reynslu að baki, að stíga nú ekki þriðja og stærsta sporið fram á við að sjálfstæðismarkinu, þó vér verðum, sökum vanmáttar vors, að láta Dani fara með nokkur mál vor um óákveðinn tíma, sem vér ekki í bráðina erum færir um að hafa sjálfir með höndum? Hagurinn er þar allur okkar megin. Það sem oss þótti áfátt við stjórnarskrána 1874 og stjórnarskrárbreytinguna 1903 er nú fáanlegt. Liggur þá ekki nærri að halda, að það sem oss þykir að fyrirkomulagi því, sem hér er í boði, muni lagast er stundir líða, - muni lagast í fyllingu tímans, þegar oss er vaxinn svo fiskur um hrygg, bæði efnalega, siðferðislega og pólitískt, að vér verðum færir um að standa á vorum eigin fótum og - þegar vér erum búnir að afla oss svo mikils álits, virðingar og samúðar annara þjóða, að vér fáum, ef vér viljum, að sigla vorn eigin sjó? Eg þykist nú hafa leitt ljós rök að því, hvílík fjarstæða sú fullyrðing er, að samþykt þessa frumvarps leiði til þess, að við náum aldrei fyllri rétti, það sé réttarafsal - slagbrandur fyrir því, að vér nokkru sinni fáum frekari réttarbætur en í því felast. Jeg þykist hafa sýnt fram á það, að með því að ganga að frumvarpinu, stígum vér risaskref að sjálfstæðishámarkinu. Og hvaða vit er svo í því, að stiga ekki þetta spor? Hvernig eigum vér að verja slíka fásinnu fyrir eftirkomendum vorum? Þetta verða menn að athuga vandlega, áður en þeir greiða atkvæði á móti breytingartillögum þeim, sem minnihlutinn hefir leyft sér að koma fram með, og allar eru til bóta, þó þær geti ekki heitið efnisbreytingar á frv. stjórnarinnar, rétt skýrðu. Menn verða að reyna að gleyma því, að mál þetta hefir illu heilli verið gert að flokksmáli, og leggja sér á hjarta, að þetta er lífsmál þjóðarinnar, sem með engu móti má draga niður í flokksdeilusorpið. Undir úrslitum þessa máls er kominn vegur og virðing þjóðarinnar í nútíð og framtíð, allur hagur hennar andlegur og efnalegur, í einu orði: líf hennar sem sérstakrar þjóðar, saga hennar öll á komandi tíð.

Ari Jónsson Þótt þessu máli sé leifður lítill tími hér í deildinni, þá langar mig þó til þess, að tefja umræðurnar örlítið með nokkrum athugasemdum. Það er spaklega mælt, að varði mest til allra orða, að undirstaðan rétt sé fundin. Þetta gildir ekki einungis um orð, heldur og um allar gjörðir og framkvæmdir. - Þegar skoðun er látin í ljós um, eða leggja á dóm á þær kröfur, sem alþingi hefir með höndum, þá ber ekki að eins að líta á kröfurnar sjálfar, heldur ber og að taka tillit til á hverju þær séu bygðar og hver grundvöllurinn sé undir þeim. Því sé grundvöllurinn sendinn, þá er við búið að það, sem ofan á verður bygt, verði haldlítið og gallað. Vér meirihlutamenn byggjum kröfur vorar á þrem máttarstólpum. Fyrsti máttarstólpinn er lagalegur og sögulegur réttur Íslendinga. Þetta er ekki nýtt, að minst sé á þennan máttarstólpa í sjálfstæðisbaráttu vorri. Honum hefir ekki aðeins verið haldið fram nú, heldur hafa beztu menn þjóðarinnar haldið honum fram á öllum tímum. Það hefir mikið verið rætt um þennan rétt vorn, og því fer betur, að þetta atriði hefir skýrst og orðið ljósara á síðari tímum. Þetta hefir haft þær afleiðingar, að bæði hefir þeim Íslendingum fjölgað, er haldið hafa fram þessum rétti vorum af fullri einurð, svo hafa og ýmsir mikilsmetnir útlendingar kynt sér þjóðarrétt vorn, og stutt með skoðunum og tillögum sínum réttarkröfur vor Íslendinga; sérstaklega eru það Norðmenn, er hafa orðið oss til mikils stuðnings í þessu atriði. Eg skal jafnframt og sérstaklega benda á, að margir þingmenn minnihlutans litu líka svona á málið fyrir einu ári, sbr. það sem skráð er 16. marz 1908 í bláu bókina. En því ber ekki að neita, að nokkrir Íslendingar hafa síðan orðið til þess, að gera lítið úr þessum máttarstólpa og gengið í bandalag við Dani í því efni. Annar máttarstólpinn, sem meiri hlutinn byggir á kröfur sínar, er sá siðferðislegi og eðlilegi réttur vor, sá réttur, sem þjóðerni vort gefur oss til þess, að ráða oss sjálfir, viðskiftum vorum og atvinnugreinum. Þessum rétti hefir enginn mótmælt, og eg vona að slíkt verði ekki gert. Þriðji máttarstólpinn undir kröfum meirihlutans er vilji íslenzku þjóðarinnar sjálfrar. Þessi vilji til að halda fullum rétti Íslendinga hefir ekki aðeins komið fram á síðari árum. Hann hefir haldist í landinu síðan Einar Þveræingur hélt fyrst fram þjóðrétti vorum, og komið oft fram mjög ákveðinn og eindreginn, t. d. má nefna þjóðfundinn 1851. Nú hefir þessi vilji þjóðarinnar vaknað með nýjum krafti á síðustu árum. Þjóðin hefir sýnt það, að hún vill halda fram fullum þjóðarrétti, öllum þeim meginréttarkröfum, sem meiri hlutinn nú berst fyrir. Það er því eigi á ótraustum grundvelli bygt, sambandslagafrumvarp meiri hlutans. Réttarkröfur þess styðjast við svo öflugar meginstoðir, að hver útlend þjóð hlýtur að taka tillit til þess, ef hún kynnir sér málið til fulls. Frumvarpið fer fram á fullan rétt Íslendinga, og forðast alt afsal á þjóðréttindum vorum; þar skilur mikið á milli þess og frumvarps millilandanefndarinnar. En nú kemur spurningin um það, hvort vér getum komið frv. fram. Eg tel það alls ekki fullreynt, fyr en óskir vorar (þingsins) eru komnar fram fyrir Dani; þá fyrst er fullreynt, hvort Danir vilji taka máli voru eða ekki. Þótt forsetar þingsins hafi talað við konung og forsætisráðherra Dana, þá getur svar þeirra eigi verið jafngilt og það kæmi frá dönsku þjóðinni í heild sinni, allra sízt þar sem ekkert ákveðið opinbert svar liggur fyrir. Fyrst er fullreynt, þegar Danir hafa formlega og fyllilega svarað réttarkröfum þingsins. En hvernig hafa nú minnihlutamenn þingsins komið fram í þessu sambandsmáli. Á hverju byggja þeir kröfur sinar og hverjar eru þær. Eg gat þess áðan, að allir íslenzku millilandanefndarmennimir hefðu í upphafi (sbr. bláu bókina) bygt kröfur sínar á því, að Ísland væri frjálst ríki og réði öllum sínum málum sjálft, en það má fyllilega ætla, að þeir hafi aðeins borið þessar kröfur sínar fram til málamynda, sem svo átti óðar að slá af, eins og afsláttar-klára, enda var það gert svikalaust; það sást bezt, þegar frumvarpið sæla kom fram. Hver er nú þar sá grundvöllur, sem minnihlutinn byggir frumvarp sitt á, og neytir allrar orku til að berja fram. Grundvöllurinn er ofur augljós í nefndaráliti minni hlutans, bæði í Nd. og Ed. Þar er ekki bygt á öðru en því, að vér séum þegar innlimaðir. Í fyrra bygðu þeir á sjálfstæði, en hvað gera þeir nú? Nú byggja þeir á sama grundvelli og Danir hafa jafnan gert, þeim grundvelli, að vér séum þegar innlimaðir Danmörku. Og byggingin hefir svo orðið lík undirstöðunni. Eg ætla ekki að fara út í einstök atriði í frumv. millilandanefndarinnar. Menn vita alment, hvar innlimunin kemur bezt fram, sem sé í hermálum og utanríkismálum, sem vér ætlum Dönum samkvæmt því frumv. að fara með fyrir vora hönd, án þess að hafa nokkra trygging fyrir því, að vér getum nokkum tíma náð þessum málum til okkar aftur, eða undir okkar yfirráð. Og til hvers er þessu afsalað? Til hvers vilja þeir afsala yfirráðum í þessum málum? Jú, til þess að vér getum fengið fram nokkrar breytingar, sem minni hlutinn lítur ákaflega stórt á, en sem eg verð að telja lítils verðar, þegar litið er til þeirra tveggja atriða, yfirráðanna í hermálum og utanríkismálum, er vér um leið semjum af oss. Vér eigum ekki að kaupa réttindi, sem vér eigum, með réttarafsali í mikilsverðum atriðum. Ýmsir aðrir ókostir eru á frumvarpi minnihlutans, sem eg ætla ekki að fara út í. Eg vil aðeins drepa á eitt atriði, þennan gerðardóm, sem var áðan færður til sem sönnun þess, að frumv. ætlaði Íslandi að verða fullveðja ríki. Nefndarmönnunum hafa verið furðu mislagðar hendur, þegar þeir gengu inn á, að danskur maður skyldi ávalt hafa æðsta úrskurðarvald í slíkum dómi. Annað er það, sem athugavert hefir þótt. Það er ósamræmi textanna. Nefndarmenn hafahaldið því fram, meðal annara 3 þeirra í mín og margra manna eyru, að textarnir væru í fullu samræmi. Hver er nú raunin á orðin? Allir Íslendingar sjá ósamræmið, og Danir hafa viðurkent það. Því eru mennirnir enn að neita því? Frumvarpsmenn hafa lagt áherzlu á það, að samningsaðilaréttur vor Íslendinga sé viðurkendur með því, að vér fáum að gera sambandssáttmála við Dani. Gott, en hvers virði er þessi samningsaðilaréttur, sem er í því falinn, að vér afhendum Dönum vor mál? því er svo fyrir komið, að minsta kosti um tvö af þessum málum, að vér verðum ekki samningsaðilar um þau aftur, nema Danir vilji svo vera láta. Eg ætla ekki að halda lengri ræðu nú. Eg bæti kann ske við síðar. En eg vil aðeins taka það fram, að vér meirihlutamenn látum oss eins og vind um eyrun þjóta þá spádóma, sem nefndarmennirnir hafa sífelt borið fram í ræðu og riti, síðan er þeir komu heim úr för sinni. Þessir spádómar eru engir hæstaréttardómar. Það er sagan og framtíðin, sem leggur dóminn á gerðir þessara manna í millilandanefndinni. Það er ekki að furða, þótt þeir þurfi að halda langar varnarræður fyrir framkomu sína í nefndinni og síðar. Þeir voru umboðsmenn þjóðarinnar, sem báru fram hennar kröfur. Þeir byrjuðu vel, og settu markið hátt. En síðan tefldu þeir refskák um réttindi landsins, og lauk svo að Danir brældu inni 6 nefndarmennina. Það er von, að þeir þurfi á varnarræðum að halda. En eg held, að þeir umboðsmenn vinni sér seint traustið aftur, sem hafa látið til leiðast, að reyna að koma á aftökustaðinn réttindum landsins, yfirráðunum í utanríkismálum og hermálum.

Jens Pálsson Eg sé af breyt.till. minnihlutans, að hann vill bjarga frumvarpi millilandanefndarinnar með því, að smella inn í það á stöku stað orðinu »ríki« í staðinn fyrir »land«. En frumv. verður ekki bjargað við, né það bætt til neinnar hlítar með því, að breyta til um þessi orð. - Það er ekkert aðalatriði, hvort Ísland er nefnt »land« eða »ríki« í sambandslögunum, heldur er hitt aðalatriðið og mergurinn málsins, hvílíkt »land« eða »ríki« það verður eftir sáttmálanum, því lög þessi eru í eðli sínu og að efni til »sáttmáli«, - hve sjálfstætt og fullveðja land eða ríki það verður, þegar frumv. er orðið að fullgildum lögum. Hinar miklu og ítarlegu umræður um frumv. þetta bæði í blöðunum og á mannfundum hafa yfirleitt um það snúist, hvert og hvílíkt sambandið yrði milli Íslands og Danmerkur, ef frumv. millilandanefndarinnar gengi fram, að öllu efni þess óbreyttu. En þegar dæma á um frumvarpið að þessu leyti, um kosti þess og ókosti fyrir land vort og þjóð, þá skýrist málið ekki til nokkurs gagns með hinum margtuggnu skilgreiningum, þessum lærdómslegu skilgreiningum milli konungssambands og málefnasambands o. s. frv. Hverju slíku sambandi getur verið margvíslega fyrir komið og háttað, og skal eg ekki fara frekara út í þá sálma. En til þess bað eg mér hljóðs, þótt mér sé sakir kvefs og hæsi örðugt um að tala, að eg vildi gera grein fyrir mótatkvæði mínu gegn frv. millilandanefndarinnar, gera grein fyrir því, hví mér þykir frágangssök að greiða því atkvæði mitt. Það er af því, að sambandi því, sem þar er í boði, milli Íslands og Danmerkur, er svo háttað, að Ísland og Danmörk verða í reyndinni einn »rikisorganisme«. Ísland verður ekkert annað en samgróinn hluti af »det samlede danske Rige«. Enda hafa nú Danir sjálfir, eða Dr. Kn. Berlín fyrir hönd dönsku nefndarmannanna og í þeirra nafni, kveðið upp úr með það, að sú væri meiningin. Þegar eg talaði um »ríkisorganisme«, þá meinti eg það, að sambandið á milli landanna yrði svo náið, svo lífrænt samband, eins og sambandið milli ýmsra hluta þess líkama, sem sama taugakerfi liggur um og sama blóðrás. Þess vegna liggur í frumvarpinu hrein og bein »innlimun«, »inkorporation«, í Danmörku. Ísland gæti eftir því aldrei orðið sérstakt ríki, nema Danir vildu svo vera láta, og það vildu þeir líklega aldrei. Þetta er agnúinn mikli á frumvarpinu, - agnúinn, sem gerir það ótækt fyrir Ísland. Að hafa öðruvísi lagað málefnasamband við Dani, þannig að við semdum við þá um að reka fyrir okkur sum mál á meðan hagkvæmt þykir og báðir koma sér saman, á móti því er ekkert að hafa. slíkt samband getur gefist vel, á meðan bróðurþel helzt á milli þjóðanna og þær vilja vinna saman. Öll mál, sem Ísland varða, eru okkar mál. Við eigum ekkert mál sameiginlegt við Dani, annað en konung og það sem þar að lýtur. Að eiga að slá því föstu, að sum af okkar eigin málum, og það ekki lítilfjörlegri mál en utanríkismálin, skuli hér eftir vera óuppsegjanleg sameiginleg mál okkar og Dana, - að eiga að slá því föstu, er ægilegt, - það er betra að hugsa sig vel um og lengur en enn hefir gefist kostur á, áður en jafn ægilegt spor er stigið. Hermál viðurkenni eg ekki að vér höfum nokkur né eigum að hafa. Hin umræddu hermál eru aldönsk og oss með öllu óviðkomandi mál. Að hafa hermál sameiginleg með Dönum, er að minni hyggju svo hættulegt, að eg gæti aldrei greitt atkvæði með því. Þá værum við orðnir opinbert hervarnarríki, samgróið Danmörku. Af því leiðir, að ef eitthvert annað stærra herríki slær herhrammi sínum á Danmörku, þá getur það með sama rétti teygt herklær sínar til Íslands, og tekið það herskildi, og Íslendingar gætu ekkert á móti haft, þar sem landið væri innlimað í Danmörku. Hvað snertir utanríkismálin, að fela þau Dönum, til óuppsegjanlegrar meðferðar, hefi eg tekið fram, að það sé svo stórt og alvarlegt mál, að eg skil ekki, hvernig nokkur Íslendingur getur gengið inn á slíkt, óaðþrengdur og ótilneyddur. Það getur enginn tölum talið, hve mikils virði þjóðinni kann að verða sjálfstæði í þeim málum með tímanum, þegar henni vex fiskur um hrygg. Slíkt málefnasamband er ósamrýmanlegt sögulegum, lagalegum, þjóðernislegum og siðferðislegum rétti Íslands til þess að verða fullveðja ríki. Það er þetta sem vér höldum fram, meiri hlutinn hér á þingi, að slíkt málefnasamband sé afar óaðgengilegt fyrir Ísland. Að mínum skilningi er það svo mikill neyðarkostur fyrir oss, að eg skil ekki, hvernig menn geta látið tilleiðast, að gína við slíku boði, ótilneyddir, undir eins eftir eina mishepnaða tilraun til að fá betri kosti. Það hefir verið talið frv. til gildis, að sambandið, sem það innifelur í sér, myndaðist, ef fram gengi frumvarpið, með fullu samningsfrelsi af vorri hálfu eins og Dana. En það samningsfrelsi, sem er í því fólgið, að afsala sér réttinum til að ráða sínum eigin málum, það samningsfrelsi met eg ekki mikils. Því hefir verið haldið fram, að Danir færu með hervarnir og utanríkismál í umboði okkar, það sé fullskýrt tekið fram í frumvarpinu. Það er dáfallegt umboð, sem aldrei má af þeim taka, nema með þeirra samþykki, hvað fegnir sem við vildum, og hvað sárlega sem við þyrftum þess með. Það er sama, hvað fært er fram til varnar þessu frumvarpi. Það hefir verið sýnt með rökum, að það er frumvarp til innlimunar, sem ekki verður forsvarað fyrir dómi sögunnar. Eg skrifaði upp sumt af því, sem háttv. 5. kgk. þm. tók fram í ræðu sinni. Eitt var það, að það hefði ekki verið nein ástæða til að láta nýjar kosningar fara fram, áður en sambandslaganefndin var skipuð. Háttv. 5. kgk. þm. þarf miklar ástæður. Engin ástæða! Hvílík fjarmæli! Skal eg nú sýna, að ástæðurnar voru margar og mikilvægar fyrir hendi til þess. Það kom fram almenn krafa frá þjóðinni um nýjar kosningar, bæði í meiri hluta blaðanna, frá þingmálafundum og frá fjölmennum fundi, þar sem mættir voru fulltrúar frá nálega öllum héruðum landsins. Líka var stjórninni kunnugt um það, að það var myndaður nýr pólitískur flokkur í landinu, flokkur sem engan fulltrúa hafði á þingi. Þessi flokkur, Landvarnarmannaflokkurinn, var þá orðinn fjölmennur, og hann fær ekki að hafa neinn fulltrúa í nefndinni. Háttv. 5. kgk. þm gerði lítið úr því, að þjóðin hefði rökstudda skoðun eða ákveðna viljastefnu í þessu mikla máli. Útaf því vil eg minna þm. á það, að 17 fjölmennir þingmálafundir, sem haldnir hafa verið í vetur, hafa allir verið ákveðnir í þeirri kröfu, að öll mál skyldu vera uppsegjanleg, og sumir hafa haldið fram hreinu konungssambandi. Háttv. sami þm. vítti það, að þetta mál hefði orðið flokksmál og tilfinningamál og hefði verið gert að æsingamáli. Eg mótmæli því, að frumvarpsandstæðingar séu um það sekari en frumvarpsmenn, nema síður sé. Mér finst það engin furða, þó að slíkt mál verði tilfinningamál með fram. En æsingamál hefir það ekki verið. Eg þori að segja það, að íslenzk dómgreind hefir aldrei lagt sig eins í líma til að kryfja til mergjar nokkurt mál annað. Allir gerðu það, sem þeir gátu, til að gagnrýna málið sem bezt, enda létu menn ekki uppi skoðun sína, fyr en þeir höfðu áttað sig vel. Hitt var eðlilegt, að það yrði hitamál, enda var það jafnt á báðar hliðar. Það var auðvitað ekki síður hitamál hinum flokknum, og þá ekki sízt nefndarmönnunum sjálfum, eftir að þeir komu heim. Það er alkunn staðreynd, að þeir urðu næsta heitir og jafnvel æstir, er þeir tóku að sæta mótmælum. Háttv. þm. mintist á, að kröfur Jóns Sigurðssonar hafi að sumu leyti farið í líka átt og frumvarpið. Eg ber eins mikla lotningu fyrir því mikilmenni, eins og hver annar. En eg hygg þó, að hann muni ekki fremur en önnur mikilmenni hafa verið undanþeginn því lögmáli, að framþróun hefði getað haft áhrif á skoðanir hans. Hann mundi líklega hafa sett mark sitt hærra nú, en fyrir hálfri öld. Eg vil spyrja háttv. 5. kgk. þm. t. d. hvort hann heldur það, að þeir Brynjólfur Sveinsson og Árni lögmaður Oddsson hefðu ekki andæft í Kópavogi harðlegar og skýrara og sett kröfur sinar og mark hærra, en þeir gerðu, ef þeir hefðu lifað nú á 20. öld. Málin skýrast. Allir eru börn sinnar tíðar og verða fyrir áhrifum af samtíðinni. Þá minti háttv.þm. á, að sjálfsforræði sérmála vorra stæði á lausum grundvelli, og að það væri kent við Kh.-háskóla (próf. Matzen), að Danir gætu numið stöðulögin úr gildi og kipt grundvellinum undan allri sjálfstjórn landsins. Það er ekkert efamál, að það getur alls ekki komið til slíkrar óhæfu. Stöðulögin eru bindandi fyrir Dani og þeir geta ekki hlaupið frá þeim. Þessi ástæða er því hégómi og síður en svo gild og knýjandi fyrir oss til að ganga að afarkostum. Þá lagði háttv.þm. áherzlu á það, að frumvarpið um hæstarétt hefði verið svæft hér í deildinni. Þar til er að svara, að þó að við bygðum á tilboði Dana í uppkastinu einhverjar vonir um að hæstiréttur fengist, þá er sú tilslökun frá Dana hálfu bundin því skilyrði, að gjörbreytt verði dómaskipun landsins. Þá hefir verið minst á Gamla sáttmála og gert lítið úr honum. En eg vil halda því fram, að þjóðernisrétt eigum vér betri og skýlausari en flestar aðrar þjóðir. Sá ættstofn, sem vér erum af komnir, hefir numið landið og bygt það. Vér höfum verndað heimsfræga tungu og verk meistaranna, og höfum geymt söguarfinn dýrmæta. Vér höfum ekki tekið þetta land af neinum. Vér eigum það að guðs og manna lögum. Háttv. þm. lét liggja orð að því, að við hefðum ekki lagt mikið í sölurnar fyrir þetta land, - ekki varið þjóðerni vort og land með vopnum, ekki lagt mikið í sölur í slíku skyni, - að minsta kosti ekki úthelt blóði voru. Að undanskildum Jóni Arasyni og sonum hans og mönnum höfum við ekki beint úthelt blóði; en samt sem áður hefir þjóðin orðið mikið að líða af erlendra hendi; og alls óvíst, að við hefðum liðið meira, þótt við hefðum beinlínis barist við útlend völd fyrir frelsi okkar. - Háttv. þm. sagði, að persónusamband veitti okkur engan styrk. Þá þykir mér hann gera lítið úr konungi, ef oss er engin stoð að vera þegnar hans. Sakir lasleika og þreytu og vegna þess, að langt er liðið á kveldið, hleyp eg yfir mörg mótmælaverð umyrði háttv.þm., er eg þó hefi teiknað hjá mér. Á fátt eitt vil eg þó enn minnast. Hann vildi ekkert úr því gera, hvort sambandið væri nefnt ríkjasamband eða ríkissamband. En hitt vita allir, að það er þýðingarmikið, að hugtök séu nefnd réttu nafni. Rétt heiti og rétt nafn getur eitt út af fyrir sig ætíð haft mikið að segja, og ef um réttindi er að ræða, þá þess fremur. - Enn fremur sagði hann, að sá maður væri frjáls, sem ekki hefði öðru bundist en því, sem hann hefði sjálfur skuldbundið sig til. En þá vil eg spyrja: en ef hann hefði skuldbundið sig til að láta af hendi sjálft frelsi sitt og gerzt þræll annars manns æfilangt, væri hann þá samt eftir sem áður frjáls maður ?  (L. H. B.: Já)  . Þá held eg þó að minsta kosti, að það frelsi kæmi honum ekki að miklu gagni. - Þm. »citeraði« allmikið prófessor Jellinek. Það er nú ekki nema gott og blessað, að vitna í merka menn máli sínu til stuðnings. En lakast er, þegar þeir eru »citeraðir« bæði með og móti í sama málinu. Slíkum herrum geri eg ekki mikið úr, sem skipa þarf á báða bóga. - Hann sagði, að þjóðarviljinn gæti ekki bundið sig um aldur og æfi. Jú, einmitt getur hann það; og það er það, sem honum er ætlað í frumvarpinu, þó svo geti auðvitað einhvern tíma farið, að þeir, sem umráðin fá yfir böndunum, hirði ekki um eða megni ekki að halda böndunum við. - Það eru annars ekki svo fáir höfundar og merkismenn, sem »citeraðir« hafa verið í þessu máli. En merkilegast þykir mér, að sá hefir ekki verið nefndur hér, sem líklegastur hefir verið, sá maður, sem var skrifari nefndarinnar, og síðan hefir allmikið skrifað um málið. Eg á við dr. Knud Berlin. Hann hefir einmitt nú gefið skýrar yfirlýsingar í nafni og fyrir hönd dönsku nefndarmannanna um, hvað felist í frv., um þýðinguna á því, hve slæm hún sé o. s. frv., og þessu hefir ekki verið mótmælt. - Framsögumaðurinn spurði, til hvers uppkastið væri. Eg sé, satt að segja, ekki til hvers það er, nema til þess að setja á oss danskan undirlægjustimpil. Frumvarp meiri hlutans aftur á móti sýnir Dönum okkar kærasta markmið, sem vér ætlum í bráð og lengd að stefna að, unz vér höfum náð því. Það er það, sem mest á ríður, að sýna Dönum, að vér álítum rétt vorn lögmætan, og jafnframt skyldu vora gagnvart sjálfum oss, að fara þar á fremstu grös og láta ekki staðar numið, þó einhver mótspyrna verði á leiðinni. Það er um að gera fyrir oss, að vekja Dani til umhugsunar, svo þeir læri að skilja oss betur. Því ef Dönum lærist að skilja oss betur en enn er orðið, þá skilst þeim jafnframt, að engin hætta er fyrir þá að uppfylla óskir vorar; vér verðum hvorki svo fjölmennir eða illviljaðir, að það geti gert þeim neitt mein. Við viljum í bróðerni og með samhug efla sameiginlegan hag ríkisins af fremsta megni og eftir því sem kraftar vorir leyfa, og vera hollir og trúir þegnar konungs vors. - Háttv. þm. taldi upp ýmsar ástæður fyrir því, að uppkastinu hefði ekki verið tekið. Eg fer ekki út í að rekja þau ummæli. En eg vil leyfa mér að mótmæla ummælum hans í heild; þau voru ekki rétt, og að sumu leyti niðrandi fyrir dómgreind hinnar íslenzku þjóðar. Enn fremur kom hann fram með getsakir og ákúrur til Þingvallafundarmanna. Slíkt dæmir sig sjálft. - Einnig sagði hann, að við hefðum verið óánægðir með stjórnarbreytinguna 1903, þótt við vildum halda í hana nú. En það var einmitt flokkur hans sjálfs, sem hélt því fram þá, að nú væri alt fengið, þótt honum farist nú orð í gagnstæða átt. - Svo er þessi spámannlegi mannjöfnuður, sem þm. var með. Eg rýri ekki Hannes Hafstein; það skal vera langt frá mér að gera það. En þessa spá þm. um nýja ráðgjafann met eg að engu. Slík orð eru réttlaus og út í loftið mælt, og alveg ósamboðin greind háttv.þm. Þegar Björn Jónsson er búinn að vera við stjórn i 5 ár eins og hinn, þá getur komið til mála að bera þá saman, en fyr ekki. Annars er þessi spá og þessi samanburður óviðeigandi í alla staði. Slíkt á algjörlega að liggja milli hluta. Eg get lofað svo Olaf kóng, að eg ekki lasti annan. Það er hægt að meta gildi eins manns og kosti hans, án þess á hann að ósekju sé hallað. Eg get ekki stilt mig um að minnast á, að þeir tveir háttv. kgk. þm., sem hér í deildinni hafa haldið frv. sambandslaganefndarinnar svo einkar kappsamlega fram, voru sjálfir í nefndinni og verja sitt eigið verk þar og fegra það, og fer það að vonum; ekki voru þeir kvaddir á þing af þjóðinni, en féllu við kosningar og voru þá kvaddir af stjórninni, sem hélt frv. kappsamlega að þjóðinni, þrátt fyrir rökstudd og réttmæt mótmæli og tregðu hennar; þeir eru því sannarlega fulltrúar fyrv. stjórnar, en einskis kjördæmis á þessu landi.  (L. H. Bjarnason: Eg verð að láta þingmanninn vita, að hann hefir ekkert vit á uppkastinu)  . Það er meira en yfir mann gangi, að mæta slíkum hroka i sjálfum þingsalnum, og eg lýsi því yfir, að eg beygi mig alls ekki fyrir slíku hátterni. Háttv. 6. kgk. sagði, að það væri á okkar ábyrgð, hvort við tækjum við frv. eða ekki. Það er rétt; við vitum það. En þegar nú er um það að ræða, hvort oss sé með frumvarpinu boðið að verða fullvalda og sjálfstætt ríki eða ekki, þá er þó að minsta kosti íhugunarvert, hvað hinn aðilinn (Danir) segir um það. Hvar er hans skoðun á frumvarpinu? Hvað segir sá af dönskum mönnum, sem gagnkunnugur er þessu máli og hefir opinberlega og skýlaust lýst yfir, hvað í frv. felist, dr. Knud Berlin? - og hvað segir hann um þýðinguna? - Eg skal ekki fara fleirum orðum um þessar yfirlýsingar og skýringar dr. Berlins; en það tek eg fram, að mér nægir ekki, að hann sé lauslega vefengdur, eða því slegið út, að ekkert orð hans sé að marka um þessa hluti. Hvað það atriði snertir, sem nefndarmennirnir fullyrða, að þeim sé kunnugt um, að hverju Danir vilji nú ganga og hverju ekki, og að þeir gangi að breytingartillögum minni hlutans, þá leyfi eg mér að bera brigður á það. Eg trúi því ekki fyr en eg tek á því. Ef þeir þykjast geta fullyrt nokkuð um það, þá hljóta þeir að geta sýnt einhver skilríki. Því leggja þeir þau ekki fram? Það var eitt atriði í ræðu háttv.þm. Strandamanna, að kröfur þær, sem millilandanefndin gerði í fyrstu fyrir Íslands hönd, hafi að eins verið til málamynda, Þessu er eg eigi samþykkur. Eg þykist þess fullviss, að háttvirtir nefndarmenn hafi haldið fram kröfum sinum einlægni i fyrstu, þó að þeir síðar slægju af þeim og gengju að frumvarpinu. En hinu get eg ekki gleymt, hvernig þeir fluttu málið á eftir fyrir þjóðinni; þar hefir þeim skjátlast mest. - Hvað gjörðardómnum viðvíkur, þá hefir háttv.þm. Strandamanna minst á hann. Læt eg svo staðar numið um mál þetta við þessa umræðu, og læt breytingartillögur minni hlutans liggja milli hluta þangað til við 3. umræðu.

Kristinn Daníelsson Hingað til hefir ekki verið sagt mikið annað en það, sem allir hafa heyrt áður, og vona eg því, að mér verði fyrirgefið þó eg geri það ekki heldur. Eg sný mér fyrst að því, sem háttv. framsm. minni hlutans undirstrikaði svo mjög, að við meiri hluta menn bærum persónulega ábyrgð á úrslitum þessa máls, og við ættum að fara eftir okkar eigin sannfæringu en ekki skjóta okkur bak við þjóðina og velta ábyrgðinni yfir á hana. Það er alveg óréttmæt aðdróttun, að við förum ekki eftir eigin persónulegri sannfæringu í þessu máli. En alt fyrir það er þó mikils virði að hafa þjóðarviljann eins ákveðinn að baki sér, eins og við höfum í þessu máli. Þjóðarviljann sýna bæði þingmálafundirnir, kosningarnar 10. sept. og Þingvallafundurinn, og eg er ekkert hræddur við það, þó reynt sé að gera lítið úr Þingvallafundinum. Þingvallafundir okkar hafa haft svo mikla þýðingu fyrir þjóðina í stjórnarbaráttu vorri, að eg er ekkert hræddur við að hægt verði að draga þá ofan í skarnið. Og að því er kosningarnar 10. sept. snertir, þá skil eg ekki, að nokkum tíma hafi verið að marka kosningar, ef ekki er að marka þær. - Þá var meiri hlutanum borið á brýn, að hann hafi gert þetta mál að flokksmáli. Eg skil ekki betur en varla hafi verið hægt að gera ráð fyrir öðru en að menn skiftust í tvö horn um málið, úr því á annað borð urðu skiftar skoðanir um það, og ekki gátu allir orðið á eitt sáttir, sem æskilegast hefði verið. En eigi nokkur sök á því, að málið varð að flokksmáli, þá er það minni hlutinn miklu fremur en meiri hlutinn, því hann hefir stöðugt mótmælt öllum tilraunum til að snúa uppkastinu á annan veg en það var, er það kom úr höndum millilandanefndarinnar. - Eg byggi skoðun mína á þessu máli á ályktun Þingvallafundarins, sem eg hefi ávalt verið samdóma, og í henni er því haldið fast fram, að við eigum ekki að skuldbinda okkur til neins annars en konungssambands, og að öll önnur mál, sem við föllumst á að hafa sameiginleg við Dani, skuli vera uppsegjanleg. Þetta er aðalmergurinn í minni skoðun. - Háttv. 5. kgk. þm. sagði, að það þyrfti »fagmenn« til að skilja og skýra orðið fullveðja. Eg skal kannast við það; en við hinir, sem ekki erum lagamenn, þurfum að skilja, hvað í útskýringunni felst, og eg hygg, að þjóðin muni ekki láta sér nægja aðra skýring en þá, að fullveðja sé sá, er ræður öllum sínum málum sjálfur. - Jón Sigurðsson hefir verið minst á í umræðunum, og sagt, að honum mætti kenna það, að Ísland sé hluti af hinu danska ríki, þar sem hann hafi verið höfundur að því ákvæði í frumvörpunum frá 1867, 1869 og 1873, að »Ísland sé óaðskiljanlegur hluti Danaveldis«. Eg efa það ekki, að með Danaveldi hefir Jón meint það, sem millilandanefndin kallaði veldi Danakonungs. Það er áreiðanlegt, að Jón hefir ekki hugsað sér að við gerðum neitt órjúfanlegt samband við Danmörku. Árið 1869 sagði hann í þingræðu, að ekki gæti leikið neinn vafi á því, að Danir mundu smátt og smátt fá skilning á rétti okkar og láta að kröfum vorum, og síðar í ræðunni segir hann, að, »Danir eigi ekkert með að halda fyrir okkur frelsi okkar og jafnrétti«. Skyldi hann hafa átt við það jafnrétti, að Íslendingar hefðu sama rétt og Danir í Danmörku og Danir sama rétt og Íslendingar á Íslandi. Nei, það er enginn vafi á því, að hann hefir átt við það jafnrétti, að eins og Danir eignuðust sjálfir land sitt 1849, eins ættum við að eignast okkar land, og að við ættum að fá jöfn ráð okkar mála og Danir sinna mála. Enn fremur segir Jón í Andvara 1874 um frumvarpið frá '73: »Það var ekkert ákveðið um sambandið milli landanna«; hann lítur með öðrum orðum svo á, að þrátt fyrir orðin: óaðskiljanlegur hluti Danaveldis, hafi þó ekkert enn verið ákveðið um fullnaðarsambandið. - Þá hefir því verið haldið fram, að stjórnarskráin sé bygð á stöðulögunum, og að stöðulögin höfum við játað í framkvæmdinni. Það er alls ekki viðurkent af öllum, að stjórnarskráin sé bygð á stöðulögunum, þó í henni sé vitnað í þau. Stjórnarskráin er fengin oss af fullveldi konungs, og af sama fullveldi vitnar hann í stöðulögin. Um það, að þau séu játuð af oss í framkvæmdinni, er það að segja, að við höfum auðvitað hirt þá mola af réttindum okkar, sem okkur hafa verið fengnir, en við höfum aldrei sagt, að við ættum ekki meiri réttindi, og ávalt mótmælt gildi laganna. Háttv. 5. kgk. þm. mintist á, að meiri hlutinn hefði svæft hæstaréttarfrumvarpið hér í deildinni. Það er ósköp eðlilegt; við getum ekki heimtað hæstarétt á þessu stigi, af því hann var ekki einn af molunum, sem okkur voru fengnir með stöðulögunum og stjórnarskránni. - Sami háttv.þm. sagði, að engir nema við könnuðumst við Gamla sáttmála. Fyrst og fremst er þetta ekki rétt; t. d. kannast bæði Lundborg og Gjelsvik við hann, og enn fleiri. En þó þessi staðhæfing væri rétt, þá verður því ekki neitað, að Gamli sáttmáli hefir verið, er og mun vafalaust verða ómetanlegt gagn fyrir okkur sjálfa, að því leyti sem meðvitundin um þann rétt, er hann tryggir oss, hefir styrkt oss og haldið oss uppi í baráttunni fyrir réttindum vorum. - Háttv. 5. kgk. þm. sagði, að eftir 6. gr. stjórnarfrumv. fengjum við fullkomið einræði inn á við. Eg get ekki stilt mig um að minna á 4. gr. þess, sem háttv. 4. kgk. þm. furðaði svo mjög á, að meiri hlutinn skyldi vilja fella burtu. Eg sé ekki betur, en að þar sé búinn til hanki fyrir Dani til að smeygja inn hendinni. Háttv. 5. kgk. þm. sagði ennfremur, að frumv. stjórnarinnar trygði Íslandi jafnræði við Danmörku út á við. Það byggir hann á því, að samkvæmt 1. gr. eru sammálin ákveðin »eftir samkomulagi«, og svo á orðunum »fyrir hönd Íslands« í 6. gr., sem hann segir að merki sama sem »í umboði«. Eg get ekki séð, að þetta sé rétt skýring á þessum orðum. Maður getur vel gert samkomulag við annan án þess báðir séu jafn réttháir eða ráði jafn miklu, t. d. gera menn oft samkomulag um hitt og þetta við börn. Sömuleiðis geta menn gert hitt og þetta fyrir hönd annars manns án umboðs. Að ekki er átt við umboð í uppkastinu, sést líka greinilega á athugasemdum þess, þar sem það er ótvírætt sagt, að ekki sé verið að semja við okkur sem fullveðja málsaðila, heldur af góðmannlegri virðingu fyrir þjóðarrétti vorum. Enda hefir það komið fyllilega í ljós síðan, að það var ekki meining Dana. - Um ákvæðið um fæðingjaréttinn hefir það verið sagt, að það sé jafn mikil skerðing á fullveldi Dana eins og okkar. Það má vera; en Dönum má vera sama þó að við fáum þennan rétt á hendur þeim, þar sem það aftur á móti gæti verið mjög óheppilegt fyrir okkur, að láta þjóð upp á 2 miljónir manna hafa sama rétt og við hér í landi. - Um gjörðardóminn skal eg geta þess, að eg er því samþykkur, að betra sé að hafa engan gjörðardóm, en að hafa hann með því fyrirkomulagi, sem gert var ráð fyrir í frumvarpi stjórnarinnar. Til gjörðardómsins kasta mundi því að eins koma, ef verulegur þjóðarágreiningur risi, og þá mundum við ávalt verða undir, ef dómstjóri hæstaréttar væri oddamaður. Eg meina ekki, að hann mundi verða vísvitandi hlutdrægur, en í slíku máli mundi þjóðernistilfinningin ráða svo miklu, að hann yrði ósjálfrátt hlutdrægur. Grundvöllurinn var sagt að yrði að bjargi, ef bygt væri á frumv. stjórnarinnar, en að sandi, ef vér bygðum á stöðulögunum. En vér könnumst ekki við að standa á stöðulögunum, svo þessi samlíking nær engri átt. Í frumv. stjórnarinnar er Dönum fólginn sá sami valdþunga-straumur, sem var í stöðulögunum. Og um ríkisráðið vita allir nú, að jafnvel þeir, sem áður töldu það litlu skifta, vilja nú fegnir losast við það, því það skiftir alls ekki litlu, ef Danir vilja beita því valdi, sem þeim er þar með fengið. Þá var það sagt, að litlu skifti hvort þetta væri kallað lög eða sáttmáli. Það er auðvitað alveg rétt, að það má einu gilda, ef innihaldið er gott, en til þess að benda á að til eru þó menn, sem ekki þykir þetta engu skifta, má minna á t. d. Gjelsvik, sem meðal annars kemst þannig að orði: »Först og fremst maa man have paa det rene, hvad Slags Dokument man vil oprette; skal det være en Lov, givet af »det samlede danske Rige«, eller skal det være en Traktat mellem de selvstændige Riger Danmark og Island? Her gælder det: Klar Tanke og klar Tale! Men skal det Dokument, man vil oprette, være en Traktat, saa bör det ogsaa kaldes Traktat og ikke Lov«. Það er að minsta kosti ekki ómerkir menn sumir þeirra, sem álíta að þetta standi ekki á sama. Þá var það þessi gamli ágreiningur um »Statsforbund« og »Statsforbindelse«. því er enn haldið fram, að »Statsforbindelse« þýði sama sem »Staters Forbindelse«. Eg held að það sé þó löngu búið að sýna það ljóslega, að »Forbindelse« má brúka um alls konar samband, og það milli dauðra hluta, og »Statsforbindelse« þarf því ekki að þýða annað en samband milli tveggja ríkishluta. En »Forbund« þýðir samband á milli skynsemi gæddra vera, bandalag, sem menn gjöra milli sín. Þar sem háttv. 5. kgk. þm. talaði um kosningu konungs, fanst mér kenna misskilnings hjá honum. Hann talaði um að taka þátt í konungskosning, en svo er eigi, að vér hugsum til að taka þátt í neinni kosning, heldur höfum vér rétt til þess, ef Glucksborgarættin í Danmörku verður aldauða, að segja til, hvort vér viljum hafa sama konung sem Danir þá kjósa. Talað hefir verið um að einu gilti, hvort Ísland væri eftirleiðis kallað land eða ríki; eg hefi nú ekki gert mér þetta að neinu áhugamáli, en hitt er mér áhugamál, að verði Ísland kallað ríki, þá feli það nafn á bak við sig þann rétt, sem réttlætir nafnið. En þó Ísland verði kallað land, það er mér sama um, ef rétturinn er fenginn. Hvað það snertir, að meiri hlutinn ekki hefir látið fram ganga stjórnarskrárbreytingu á þessu þingi, þá er ómögulegt til þess að ætlast, þar sem það frumv. byggist á sambandslagafrumvarpinu, og verður því að sjást, hvernig um það fer. Þá var talað um að við nytum góðs af því, að engin líkindi væru til að Danmörk yrði tekin af stórveldum. Eg álít, að þessara sömu gæða njótum við þó við séum í persónusambandi við Dani; það gagn höfum við af því að vera í sambandi við svo góða konungsætt og svo göfuga þjóð. Konungssamband eitt gjörir oss því sama gagn, og fyrir Dani heldur prófessor Gjelsvík því fram, að ekkert annað samband geti haft »Interesse« en konungssamband. Þetta fyrirkomulag er nú að vísu sagt að sé ófáanlegt. En þetta er ekki nýtt; það er jafngamalt stjórnarbaráttu vorri; það hefir alt af verið vani afturhaldsmanna, að brýna þá sem lengra hafa viljað fara á því, að það sem þeir vildu væri »ófáanlegt«. Eg held að enginn sé fær um að spá slíku, og það sýna viðskifti vor við Danmörku, að slíkar spár hafa ekki ræzt, og eins og Jón Sigurðsson spáði, þá hefir Dönum aukist skilningur á máli voru, og þeim til heiðurs skal eg geta þess, að við höfum þó fengið hitt og þetta hjá Dönum, sem sumir hér heima hafa talið ófáanlegt. Það var talað um að þetta mál ætti ekki að vera tilfinningamál, heldur ætti það að ræðast með ró og köldu blóði. Eg er auðvitað samdóma um að æskilegt sé að halda hin síðari atriðin, en eg ætla, að það sé þó engum láandi að það verði að tilfinningamáli nokkru, og að það sé heldur ekki einskisvert fyrir þetta mál, að þjóðernistilfinning vor Íslendinga fái þar að tala. Háttv. 6. kgk. þm. sagði að annað og meira en lög þyrfti til þess að vér gætum verið sjálfstæðir. En eins og einstakir menn aldrei geta lært að vera frjálsir og sjálfstæðir, ef þeim er haldið í tjóðurbandi, eins er um einstakar þjóðir, að þær verða fyrst og fremst að vera sjálfstæðar að lögum og rétti til þess að geta verið sjálfstæðar. Mér féll það illa hjá hinum háttv. 4. kgk. þm., að hann skyldi brúka svo ljótt orð um frumv. meiri hlutans að kalla það »afskræmi«. Þetta er frumvarp, þar sem djarft og drengilega eru settar fram kröfur þjóðarinnar; fyr gætu nú verið gallar á, en að orðið afskræmi kæmist nærri sanni. Eg held að honum hljóti að hafa verið farið að renna í skap, er hann lét sér um munn fara, að þetta væri »leikaraskapur« hjá oss. Eg held að slík orð geti alls ekki átt sér stað, þar sem um helgasta og dýrasta mál þjóðarinnar er að ræða. Sama er um þær aðdróttanir minni hlutans, að meir hafi ráðið hjá oss meiri hluta mönnum, að koma fyrverandi ráðherra frá, en að vinna fyrir því máli, sem vér álítum sannast og réttast. Þessu vil eg vísa á bug frá mér og flokksmönnum mínum.

Sigurður Hjörleifsson Það var lítið meir en smá-athugasemdir, sem eg ætlaði að segja. En eg get þó ekki látið vera að minnast stuttlega á, að hér hafa í kvöld hrotið allgífurleg stóryrði í garð vorn meiri hluta manna og ræður verið haldnar, þrungnar af aðdróttunum um illan tilgang, valdafíkn og þar fram eftir götunum. Hér er mikið sagt, af því að með þessu er ekki að eins verið að hreyta illu að fáum mönnum, heldur að meiri hluta allrar þjóðarinnar. Eg held að betra væri fyrir þessa menn að fara ögn hægara, þó þeir biðu ósigur í þessu máli. Það má líka benda á, að fleiri en vér, andstæðingar hinnar fráfarandi stjórnar, hafa unnið á móti frumv. þeirra, og þar með að því að fella fyrv. ráðherra; það voru líka þeirra eigin flokksmenn sem snerust öndverðir gegn frumvarpi þessu. Það hefir verið talað hér um »leikaraskap«. Þetta get eg fyrir mitt leyti ekki kallað kurteisi, mætti ef til vill kallast ruddaskapur. En það sem eg aðallega ætlaði að minnast á, er sambandið milli frumvarpsins sæla og hins nýja frumvarps þeirra, minni hlutans. Sjálfir segja þeir að það sé ekki annað en gamla frumvarpið með orðabreytingum. En þessar orðabreytingar hljóta þá að vera mjög þýðingarmiklar í þeirra augum, því það er þó víst, að þjóðin vildi ekki frumv. eins og það var, en eg býst við að þeir ætlist til, að þjóðin gangi að því með breytingartill. þeirra. En ef þessar breytingar þeirra eru að eins orðabreytingar, þá hljóta þær að vera mjög verulegar. En nú víkur svo undarlega við, að jafnframt er því haldið fram, að þessar breytingar séu allar fáanlegar; þetta fullyrða minni hluta menn óspart. En ástæðan fyrir því, að þeir ekki geta sannað þetta, er sú, að þeir eru í minni hluta. Þetta virðist mér alt saman undarlegt. Fráf. stjórn leggur frumv. fyrir þingið og ekki neinar breytingartillögur við það, sem ekki var von. En hefði hún nú haft þýðingarmiklar breytingar í pokahorninu, þá var það undarlegt að koma ekki með þær, annaðhvort í frumv. eða athugasemdunum við það. Það sýnist þó réttmætt, að ætlast til þess, að hafi stjórnin ætlað að bjóða þjóðinni stórbreytingar, þá hefði hún átt að láta hana vita af þeim. En nú kemur það upp úr dúrnum, eins og í Húsavíkurmálinu hérna um daginn að »skjalið vantar«. Eg tel það ekki þinglegt, að koma svona fram í jafn þýðingarmiklu máli. Og þar sem minni hluta menn töluðu drýgindalega um það, að ef þingið gengi ekki að frumv. stjórnarinnar, þá væri framin sá þjóðglæpur, sem aldrei yrði útskafinn, þá eru þetta aðeins marklaus stóryrði þeirra manna, sem tala hvatvíslega, og ekki annað. Það getur að vísu satt verið, að frumvarp meiri hlutans fáist ekki staðfest eins og nú er, en eg er sannfærður um það, að ef við höldum fast við það, sem við álítum satt og rétt, og göngum ekki frá málstað vorum, þá láta Danir undan að síðustu, og við sigrum.

Steingrímur Jónsson Eg ætla að minnast örfáum orðum á það, sem tveir háttv. síðustu ræðumenn beindu til mín. Háttv. þm. V.-Ísf. sagði snemma í ræðu sinni, að 4. gr. í frumv. stjórnarinnar, væri eins og hanki fyrir danska fingur. Eg skil þetta ekki, því að greinin er skýr og greinileg í alla staði. Greinin er sett inn af ótta fyrir því, að Danir af gömlum vana kunni að vilja svæla þessi mál undir sig. Það er ekki rétt, að við séum að rífast um það, hvernig eigi að skilja 6. gr. En til þess að mögulegt sé að skilja hana, þarf að skoða hana í sambandi við lögin sjálf. Háttv. þm. V.-Ísf. gerði nokkrar athugasemdir um fæðingjaréttinn, en gleymdi þeirri viðurkenningu, sem liggur í því atriði, að okkur er líka leyft að gefa fæðingjarétt, sem er jafn rétthár danska réttinum. Þetta er ákaflega mikils varðandi atriði. Það sem háttv.þm. sagði viðvíkjandi gerðardóminum, var algerlega röksemdalaust, og því ekki ástæða að svara því frekar. Hann gat þess, að eg hefði notað orðið »afskræmi«; eg man ekki til þess, að eg hafi notað þetta orð, en mér fanst eg gera svo ljósa grein fyrir máli mínu, og vil ekki taka neitt aftur af því. Meiri hlutinn hefir felt burt greinar, sem verulegar réttarbætur voru í, og enginn hefir neitað. Þetta hefði ekki þurft að gera. Háttv. þm. V.-Ísf. tók það líka til, að eg hefði brixlað meiri hlutanum um leikaraskap, en eg sagði að það væri leikaraskapur, ef háttv. meiri hluti héldi að hann fengi sínu frv. framgengt. Eg hélt því fram, og eg endurtek það, að allur þessi brestur, sem gerður hefir verið, hafi að eins verið gjörður til að koma Hannesi Hafstein frá völdum. Háttv. þm. Ak. talaði um að eg hefði verið með aðdróttanir, en ræða hans sjálfs úði og grúði af aðdróttunum. Eg skal ekki fást við að svara einstökum atriðum. Hann sagði að það væri undarlegt að tala um orðabreytingar í frumvarpinu, þar sem um verulegar efnisbreytingar væri að ræða. Þetta var sagt út í loftið, því að háttv. 5. kgk. og eg höfum fært skýr rök að því, að flestar breyttill. meiri hlutans eru aðeins orðabreytingar. Það einasta sem þm. sagði af viti, var það, að erfitt væri að skilja frumvarpið eins og það nú líti út. Hann dróttaði því að okkur, að við kæmum fram í þessu máli eins og vissir »prokuratorar«; hann dróttar því að okkur, að við segjum rangt til og bar það saman við að eg hefði sagt ósatt um Húsavíkursókn; en honum láðist, þeim háttv.þm., að geta þess, að það var hann sem af velvild sinni fekk flokksbræður sína til þess að drepa það frumv., og við því verða engin önnur rök fundin heldur en hefnigirni hans. Eg ætla ekki að svara þeim ákúrum hans að við höfum líka komið fram sem prokuratorar fyrir Dönum. Við höfum fengið svo mikið af slíku að það munar lítið um ekki meiri mann en þm. Ak. Og það mun víst aldrei standa okkur fyrir svefni. Hann vítti okkur harðlega fyrir það, að við fullyrtum, að Danir mundu aldrei taka til greina kröfur okkar um persónusamband. En til þessa er tvennu að svara. Fyrst og fremst því, að enginn stjórnmálamaður í Danmörku mundi taka í mál neitt svipað. Þetta höfum vér fengið að vita með fullri vissu, og hitt er að væna okkur um lýgi. Og í öðru lagi er sú pólitíska stefna, sem nú ræður í heiminum, algerlega andvíg persónusambandi. Þessi stefna þykir alveg ósamrýmanleg við þjóðræði. Eg hefi svo ekki meira að athuga við það sem sagt var, og ekki fleira að segja í þessu máli. En eg vil lýsa því yfir hér í þinginu, að þegar atkvæðagreiðsla fer fram um þetta mál hér, þá verður greitt atkvæði um það, hvort Ísland skuli verða sjálfstætt í málefnasambandi við Dani, eða hvort vér skulum halda áfram að búa við stöðulögin frá 1871. Fyrir mér er þetta alveg ljóst, og eg tala alveg þykkjulaust, svo ekki verður sagt að eg hafi sagt neitt í hita eða fljótfærni.

Lárus H. Bjarnason Það er auðséð af því, hve margir meirihlutamenn hafa talað, að minni hlutinn hefir þó verið álitinn svara verður, og eg slæ því um leið föstu, að það hefir verið sókn en ekki vörn af hendi minni hlutans í dag. Háttv. framsm. meiri hlutans er í rauninni eini ræðumaðurinn, sem svara þarf, því að hitt, sem sagt hefir verið, er naumast svara vert. Hann sagði ýmislegt í framsögu sinni, sem eg gleymdi að svara þá, meðal annars, að gæfa Íslands væri naumlega komin undir sambandi við Dani um utanríkismál og hermál, og eg er honum alveg sammála um það, en hann gætir ekki að því, að vér fáum ekkert samband við Dani, ekki einu sinni konungssamband, nema því að eins, að utanríkismál og hervarnir sé sameiginleg. Það er heldur ekki gerandi eins lítið úr hervörnum Dana og flutningi þeirra á málum vorum við aðrar þjóðir, eins og meiri hlutinn gjörir. Því að þó að Danir geti hvorki varið sjálfa sig né oss, ef stórþjóð ræður á þá, þá er samt mikill stuðningur að því, að vera í sambandi við gamalt ríki. Og að því er flutning þeirra á utanríkismálum vorum snertir, má t. d. benda á tollsamninginn við Spánverja, frá 1893. Það er góður samningur, og þar nutum vér einungis Dana. Allir samningar, hvort sem þeir snerta einstaka menn eða heil lönd, eru bygðir á hagsmunavon beggja aðila. Vér kaupum lítið eða ekkert af Spánverjum, en Danir standa í töluvert miklum viðskiftum við þá. Vér fengum með samningnum 20 pezeta eða um 14 til 15 kr. tollafslátt af hverju skpd. af saltfiski. Háttv. framsm. sagði ennfremur að hér væri ekki verið að þrátta um annað en smámuni eða um »keisarans skegg«, þar sem örlítið bæri milli frumvarps meiri hlutans og frumvarps minni hlutans. En úr því svo er, og eg undirstrika þessi orð háttv. framsm., hví samþykkir meiri hlutinn þá ekki frv. minni hlutans sem allir vita að er fáanlegt, og tekur aftur sitt frumvarp, sem hann játar sjálfur að sé allsendis ófáanlegt. Eg verð að játa, að eg varð dálítið hissa á háttv.þm. Strand. Hann hafði auðsjáanlega hugsað lítið, bæði málið sjálft, og það sem hann sagði um það. Hann talaði, að það varðaði mest til allra orða, að undirstaða rétt væri fundin, og eg er honum sammála um það, en vill þá þessi háttv.þm. halda því fram, að frumv. nefndarinnar sé bygt á lausari grundvelli en stöðulögin. Hann greip á hundasundi niður á þremur máttarstoðum undir kröfum meiri hlutans, og nefndi þær lagalegan rétt, siðferðislegan rétt og þjóðarviljann. En eg get frætt þm. um það, að Jón Sigurðsson gerði ekki eins mikið úr þeim lagalega rétti, sem þm. taldi fyrstan, eins og úr hinum eðlilega rétti vorum. Og eg vil ennfremur benda honum á að þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir nýlega lýst því yfir á þingi, að hann gerði ekki eins mikið úr þeim lagalega rétti vorum og úr þjóðernisrétti vorum. Og loks skal eg minna á, að háttv.þm. Strand. gerði ekki eins mikið úr lagaréttinum í nefndinni, svo sem sjá má í nefndaráliti meiri hlutans, er hann hefir skrifað undir. Um hinn siðferðislega eða öllu heldur eðlilega rétt vorn til að vera frjáls og sjálfstæð þjóð, erum vér aftur á móti allir sammála, og á honum höfum vér millilandanefndarmenn aðallega bygt. Sem þriðja máttarstólpann nefndi þm. vilja íslenzkra kjósenda og taldi hann þann hinn sama, sem meiri hlutinn nú berst fyrir, en þetta er ekki rétt. Hér gæti að eins verið að ræða um samræmi milli vilja þeirra kjósenda, sem komu á kjörfund og greiddu meiri hlutanum atkvæði, og vilja meiri hlutans á þingi. En ekki einu sinni því er að heilsa, því að meiri hluti kjósenda var aðeins sammála um það eitt, að vilja ekki nefndarfrumvarpið óbreytt, en um frumvarpsómynd þingsmeirihlutans hafa kjósendur ekkert sagt, þegar af þeirri ástæðu, að það kom fyrst fram á þingi fyrir nokkrum dögum. Og sízt af öllu hefði þm. átt að citera gjörðir Þingvallafundarins 1907; því að það er sannast að segja, að þeir menn, sem skrifuðu undir þá samþykt, hafa ekki vitað hvað þeir voru að skrifa undir. Ef feður Þingvallafundarins hefðu vitað hvað þeir gerðu, hefði samþyktin aldrei orðið lengri en 1. málsgreinin. Viðaukinn sýndi ljóslega, að þeir skildu ekki það sem þeir voru að fara með, hvorki svokallaðir Landvarnarmenn né Þjóðræðismenn, sem í rauninni er og hefir altaf verið eitt og hið sama, tilgangurinn altaf samur, að steypa stjórninni, sem var, enda altaf fylgst að málum. Auk þeirra sannana, sem eg taldi fyrir því, að Ísland yrði fullveðja ríki samkvæmt frumvarpinu, má telja uppsagnarréttinn eftir 9. gr. Vér getum ekki sagt oss undan þeim lögum, sem oss fellur ekki við. Hinsvegar segir maður því upp, sem maður semur á sig. Eg skal svo ekki fara frekar út í það, sem háttv.þm. sagði, en vil aðeins segja honum það, að hann skal ekki halda, að vér minnihlutamenn séum að halda uppi vörn fyrir oss. Vér stöndum hér miklu fremur sem ákærendur meiri hlutans. Eg fyrir mitt leyti ákæri að minsta kosti meiri hlutann fyrir öll hin óforsvaranlegu afskifti hans af sambandsmálinu. Eg get strax skotið því að háttv.þm. Ak., að það situr sízt á honum, að tala um ruddaskap eða um vilja kjósenda, hann sem situr hér í óþökk sinna eigin kjósenda. Og ekki fer honum það betur, nýgræðingnum þeim, að vera að monta af því, að hann slysaðist inn á þing í þetta eina skifti og skósa aðra, sem miklu lengur hafa notið trausts og umboðs sinnar þjóðar en hann, með því að þeir hafi ekki náð kosningu. Annars mun eg athuga manninn nánar seinna. Háttv. þm. G.-K. talaði af miklum móði, en ekki vil eg taka hart á honum fyrir það, því að hann er að mörgu leyti mætur maður. En ríkisréttarfræði hans skal eg ekki fara út í. Við fullveldishjali hans og misskilningi á málefnasambandi og persónusambandi liggja sæmilega skýr svör í framsögu minni. Eg ætla aðeins að athuga þau einstöku atriði, er hann misskildi og hermdi rangt frá. Hann var hræddur um að Ísland kynni að verða látið af hendi ef frumvarp millilandanefndarinnar yrði að lögum og Danir biðu ósigur í hernaði. En það er svo fjarstætt sem mest má verða. Frumvarpið gjörir Ísland að séreign Íslendinga, og það er beint tekið fram, að ekki megi það af hendi láta. Eftir stöðulögunum aftur á móti er Ísland »óaðskiljanlegur hluti Danaveldis« og Danir mundu vafalaust telja sér heimilt að láta það af hendi eftir 18. gr. grundvallarlaganna. Hér hefir þm. því bein hausavíxl á réttu og röngu. Þá sagði háttv.þm. að minni hlutinn sem nú er hefði gert þetta mál að æsingamáli. Þetta er blátt áfram ósatt. Hér kennir þm. að ónefndra manna sið, saklausum um það, sem hann og hans flokksbræður hafa einmitt sjálfir gjört. Auk hinna alræmdu æsinga blaðanna, einkum Ísafoldar, má minna á margt athæfi sjálfra þingmanna, t. d. »Halakleppsgrein« háttv.þm. V.-Ísf. í Ísafold, sem var einhver svæsnasta greinin í »agitationinni« móti frumvarpinu. Og ef ætti að fara að lýsa kosningaundirbúningi meiri hlutans, þá kæmi sannarlega margt misjafnt á daginn. Eg veit um eitt kjördæmi, þar sem Ísafold hélt úti þrem launuðum utanhéraðsmönnum auk ótalinna innanhéraðsmanna til að steypa þingmannsefni frumvarpsmanna. Einn smalinn, sem nú er þingmaður, játaði, að hann fengi borgun frá Ísafold. Annar smalinn, líka launamaður Ísafoldar, var látinn liggja við í kjördæminu frá því um vorið og fram yfir kosningar. Hann var sérstaklega látinn bera út ýmsar kynjasögur og Gróuleytissögur, t. d. það, að ekki mætti samþykkja frumvarpið af því, að þá mundu allir íslenzkir karlmenn verða kallaðir í stríð og strádrepnir niður. Svona mætti halda lengi áfram, en eg hirði ekki að gera það, því þetta vita háttv. deildarmenn, og sérstaklega meiri hlutinn, eins vel og eg. - Háttv. þm. brigslaði Heimastjórnarmönnum um ósamkvæmni, sagði að þeir hefðu talið það ástand ágætt 1903 og síðar, sem þeir löstuðu nú, en þetta er algjörlega rangt. Vér Heimastjórnarmenn töldum innanlandsstjórnar-fyrirkomulagið gott 1903 og síðar, og teljum svo enn þá, en sambandinu milli landanna höfum vér aldrei hælt, heldur þvert á móti, en það var ekki farið að ræða það fyr en í þingmannaförinni 1906 og eftir hana. Háttv. þm. sagði að dr. Berlin hefði samið millilandafrumvarpið, en það er alveg tilhæfulaust; það gerðum vér Íslendingar. Háttv. þm. sagðist ennfremur efast um, að breyt.till. minni hlutans við frv. væru fáanlegar. Auðvitað er ekki hægt að færa fram hér í þingsalnum sannanir fyrir því að svo sé, en ef háttv. meiri hluti vildi kjósa heiðarlegan og þagmælskan mann til að grenslast eftir því hjá fyrv. ráðherra, þá mundi hann geta fengið sannanir fyrir því, að svo mun þó vera. Annars var það skylda nefndarinnar í Nd. að bera sig saman við nefndarmennina dönsku meðan hún vann að þessu máli, og hefði hún gert það, þá hefði hún getað fengið að vita hverjar breytingar mundu vera fáanlegar. - Háttv. þm. eða einhver annar flokksbræðra hans fann mikið að því, að nota danskan kaupfána. En fyrst og fremst getum vér lögleitt hvaða fána sem vér viljum innanlands, ef frumvarpið kemst á. Og í annan stað getum vér þá alveg losnað við hann líka í utanlandssiglingum eftir rúman mannsaldur, og svo lengi getur það ekki verið nokkur bagi fyrir okkur að hafa danska kaupfánann. Fyrst og fremst eigum vér nú fá eða engin skip í millilandasiglingum, enda er sérstakt flagg ekki mikils virði, nema menn hafi púður og kúlur til að verja það með. Eg hefi þegar að nokkru leyti svarað háttv.þm. V.-Ísf. Hann vitnaði líka í Þingvallafundinn, en það hefði hann ekki átt að gera fremur en hinir, því meiri hlutinn hefir runnið frá þeim kröfum, sem settar voru fram í ályktun fundarins. Í henni stendur berum orðum, að fáist ekki hreint persónusamband, þá telji fundurinn ekki annað fyrir höndum en skilnað. Hér sem víðar, hefir meiri hlutinn runnið undan þeim kröfum, sem hann sjálfur hefir sett upp til málamynda. Hæstv. ráðherra, sem annars varð ekki flökurt af feitmetinu, má nú t. d. ekki heyra skilnað nefndan, kallar hann nú hugarburð og loftkastala. Háttv. þm. flaggaði líka með »fullveldinu«, sem segir í raun og veru ekki neitt. Í Ameríku og á Þýzkalandi er t. d. ekkert »fullvalda« ríki til, og eru sum þeirra þó stórveldi. Og eftir skilningi meiri hlutans á »fullveldi« er ekkert land undir sólunni fullvalda, því að ekkert land ræður eitt öllum sínum málum. Allar þjóðir binda einhver bönd, t. d. póstsambönd, tollsamningar o. s. frv. Aftur á móti var Pólland »fullvalda« í réttum skilningi þess orðs, eftir samninginn við Rússa 1793. Rella háttv.þm. V.-Ísf. út af Jóni Sigurðssyni er varla svaraverð. Hvað sem J. S. kann að hafa sagt 1869, þá verður þó ekki frá því komist, að hann skrifaði undir það, að Ísland væri »óaðskiljanlegur hluti Danaveldis«. Og óvart varð háttv.þm. á að segja nokkuð, sem eg þakka honum fyrir. Hann sagði að það hefði ekki verið nema eðlilegt, að hæstaréttarfrumvarpið var látið daga uppi hér í deildinni, og vegna hvers? Af því að það færi í bága við stöðulögin! Þar með viðurkennir hann að stöðulögin séu gildandi lög hér. - Þá neitaði háttv.þm. því, að 6. gr. frv. trygði oss fult einræði inn á við, og benti því til sönnunar á 4. gr. Eg sagði að Ísland fengi fult vald inn á við yfir öllum sínum eigin málum, en datt auðvitað aldrei í hug að segja, að það ætti eitt að ráða þeim málum, sem það hefir sameiginleg við Dani og ætti því ekki nema að hálfu leyti, eins og t. d. póstsambandi og ritsímasambandi. Setjum svo, að háttv.þm. eigi bát með öðrum manni, að þeir eigi t. d. sinn helminginn hvor, og myndi enginn álíta það skerðing á »fullveldi« þm. yfir hans eigin málum, þó að hann réði ekki einn öllu um sameignarbátinn. Þá sagði þm., að jafnréttis- og fæðingjaréttarákvæðin væru Dönum í hag. En það er alveg þvert á móti. Vér fáum miklu meira hjá Dönum samkvæmt frumvarpinu, heldur en Danir hjá oss. Þeir fara oss að kostnaðarlausu með öll sameiginlegu málin; íslenzkir námsmenn njóta Garðstyrks framvegis eins og undanfarið, og vér verðum undanþegnir herþjónustu eins og hingað til, og fáum 1 miljón og 500 þús. kr. útborgaðar í peningum, auk þess sem vér njótum að öðru leyti fulls jafnréttis á borð við Dani í Danmörku. Danir fá á hinn bóginn að eins leyfi til að halda þeim rétti til landhelgisveiða, sem þeir hafa nú fyrir ekkert, og þó að eins á meðan þeir verja landhelgina, og svo sjálfgefið jafnrétti á við Íslendinga, flytji þeir hingað. Og ekki held eg heldur að við þurfum að óttast það, að Danir fari að flykkjast hingað; það er miklu hættara við »invasion« frá lakari löndum, t. d. Noregi. Háttv. þm. Ak. þarf eg ekki að svara mörgum orðum. Hann sagði, að millilandanefndarmennirnir hefðu heykst fyrir Dönum og enda »prokurerað« fyrir þá. Það situr illa á meiri hluta manni að segja annað eins, eftir að heimafrakkasti aðaltrúnaðarmaður flokksins hefir fleygt sér jafn flötum fram fyrir fætur Dana og raun er á orðin, og annar trúnaðarmaður flokksins hefir sagt Dönum, að Íslendingum væri það nóg frelsi, að fá sjálfir að selja fisk sinn á Spáni og síld í Noregi. Enda veit þingmaðurinn, að millilandanefndarmennirnir komu hvívetna fram sem fullorðnir og heilbrigðir menn. Hann sagði ennfremur að það væri ósatt, að frumvarpið hefði verið brúkað móti Hannesi Hafstein. En því verður þó ekki neitað. Þm. N.-Ísf. lýsti yfir í ræðu í Nd., að þjóðin hefði heimtað að þingið samþykti vantraustsyfirlýsingu til H. Hafsteins. - Það er ekki rétt, að minni hlutinn hafi þagað um, að breytingar væru fáanlegar. H. Hafstein lýsti því yfir í Nd., þegar hann lagði frumvarpið fram, að hann byggist við, að Nd.-nefndin bæri sig saman við ríkisþingsnefndina, en það hefir ekki verið gert. Nefndin í Nd. hefir ekki gert annað en að slóra allan þingtímann. 

Ari Jónsson Mér þótti háttv. 5. kgk. þm. gerast nokkuð digurmæltur, en fanst þó kúlumar, sem hann þeytti, vera nokkuð sápukendar. Það er ekki hyggilegt, að ráðast eins og háttv.þm. gjörði, á einstaka menn og flokka með meiðandi stóryrðum. Hann brúkaði ekki að eins meiðandi orð, heldur og ósönn. Hann sagði, að Landvarnarflokkurinn væri ekki og hefði aldrei verið sérstakur flokkur, heldur hefði hann ávalt haft sömu stefnu í öllum málum, sem Þjóðræðisflokkurinn. Segir háttv.þm. að landvarnarflokkurinn hafi verið á sama máli og þjóðræðisflokkurinn árið 1903? Menn vekja ekki traust til sín með slíkum staðhæfingum. - Ummæli háttv.þm. um Þingvallafundarályktunina voru eintómir útúrsnúningar. Það sem meiri hlutinn heldur fram hér á þingi, er í fylsta samræmi við Þingvallafundarályktunina. Um það býst eg við, að eg sé fult eins fær að dæma og háttv. 5. kgk. þm. Það er lítil bót í því, að hafa setið í millilandanefnd eða hlotið nafnið lagaskólastjóri, þegar menn koma með svo frámunalegar skýringar. Eg leit nýlega í bók með skýringum eftir ýmsa menn, þar á meðal háttv. 5. kgk. þm.; þær skýringar báru ekki vott um mikinn lagaskilning. Eg er að vísu að eins ungur kandidat í lögum, en þó held eg að eg geti komið með fullskýrar athuganir um þær skýringar, sem hann hefir gefið. - Eg tek það fram út af því sem háttv. 4. og 5. kgk. þm. hafa sagt, að það var rétt sagt hjá mér, að grundvöllurinn undir kröfum minni hlutans var allur annar fyrir ári en nú. Þá bygði hann á sögulegum rétti okkar, en nú á réttleysi okkar. Þetta kemur líka skýrt fram í frumvarpi hans.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg verð að játa, að vonir mínar um það, að menn héldu sér við efnið og færu ekki út í aðra miður viðeigandi sálma, hafa ekki ræzt. Sumar síðustu ræðurnar hafa fremur snúist um menn en þetta stórmál, sem hér er til umræðu. Og ekki er það þinglegt orðbragð, að líkja frv. meiri hl. við rauða dulu, sem verið sé að veifa framan í naut. Það verður ekki skilið öðru vísi en að nautið eigi að merkja þjóðina, og er það miður viðeigandi samlíking. Eg mun reyna að láta mér víti háttv.þm. að varnaði verða, og kosta kapps um að halda mér við efnið. Eg gat þess í kvöld, að með skipun millilandanefndarinnar værum við þegar viðurkendir sjálfstæðir samningsaðilar, og því ríður á því, að við gætum þess, að semja engan rétt af okkur. En eg er hræddur um, að eftirkomendur vorir mundu líta svo á, að við hefðum glatað nokkru af þeim rétti, sem við höfum nú, ef við gengjum að frumvarpi nefndarinnar. Því hefir verið spáð, að kosningavíman í haust mundi skjótt renna af þjóðinni. Eg held, að hér sé ekki um neina vímu að ræða, heldur sjái þjóðin rétt til leiðar sinnar. Það er að vísu satt, að þjóðinni getur yfirsést; og ef svo hefir verið hér, þá er vonandi, að hún leiðrétti það síðar. - Það hefir verið sagt, að þetta mál hafi verið gert að flokksmáli. Það er rangt. Heldur er hitt, að málið sjálft hefir skift flokkum. Það sýnir og skifting flokkanna áður og eftir. Málið skiftir flokkum að nýju; það sýnir verulegleika málsins og afl, að það myndar nýja flokka. Þetta skal sagt til að eyða þeim hraparlega misskilningi, að nokkur maður hafi látið sér til hugar koma að gera svona mál að flokksmáli. Það er of stórt til þess, að nokkrum sé ætlandi að ráða fram úr því öðru vísi en eftir beztu sannfæringu. Að persónulegar hvatir hafi ráðið þar, skal eg ekki ímynda mér, sízt hjá flokkunum í heild sinni. Og að meiri hlutinn hafi beitt frumvarpinu eins og herfjötri til að fella Hannes Hafstein, vil eg leyfa mér að mótmæla í fylsta máta. Að bera öðrum slíkt á brýn er þeirra einna, sem líta á mennina, en ekki málefnin. Þá skal eg snúa mér að öðru aðalatriði: líkunum fyrir því, að breytingar minni hlutans fái samþykki hins málsaðilans. Því skal eg trúa, þegar eg fæ sannanir; en þangað til hlýt eg að verða mjög efablandinn, hvort eg eigi að trúa því eða ekki. En verði mér sýnt það skjallega, skal eg trúa því.  (L. H. B.: Vill þingmaðurinn þá greiða atkvæði með frumvarpi minni hlutans, ef hann sér þetta skjallega?)  . Það segi eg ekki, að eg greiði því atkvæði mitt samt sem áður; enda segja og sjálfir minni hluta mennirnir, að þessar breytingar séu ekki nema óverulegar orðabreytingar, og hafa gert lítið úr þeim; og hefðu þeir samþykt frumvarpið, þó engar breytingar hefðu verið á því gerðar. En hvað sem því líður, þá er það víst, að þessar breytingar eru lítilsvirði fyrir oss, því að það er skilyrðislaus uppsagnarfrestur á öllum vorum málum, sem vér viljum hafa; og hefir það sýnt sig, að það er almenningsvilji - bæði af umræðum um málið á fundum og undirtektum þjóðarinnar undir það í heild sinni. Mér hefir verið sagt, og eg heyrði það í neðri deild, að fráfarandi ráðherra mundi hafa fengið ádrátt eða loforð um breytingar á frumvarpinu. Mér dettur ekki í hug að efa orð þess heiðursmanns, er sagði mér þetta; en ef það er rétt, þá tel eg það siðferðislega skyldu hans, að leggja frumvarpið með breytingum fram fyrir þingið, fyrst hann vissi, að þær voru fáanlegar, í þeirri von, að það greiddi fyrir gangi málsins. Enn er eitt atriði, sem er athugavert. Það er yfirlýsing Neergaards um, að engar efnisbreytingar fáist, eða það sem við meiri hluta menn leggjum áherzlu á. Mér er sama um orðabreytingar; en 1. gr. sá eg að þurfti að gerbreytast, þar sem eg fann hvergi í frumvarpinu, að Ísland yrði sjálfstætt ríki eða jafn rétthátt Danmörku. Háttv 4. kgk. þm. sagði, að ekki lægi neinn úrskurður fyrir frá þjóðinni, að ekki skyldi ganga að frv. óbreyttu að efni. Eg sagði, að þjóðin í heild sinni væri meiri hlutinn, og meiri hlutinn hefði þar sýnt, að hann vildi ekki ganga að óverulegum orðabreytingum, heldur að eins sætta sig við gagngerðar efnisbreytingar, og á þeirri stefnu byggir meiri hlutinn sína framkomu. - Eg kalla úrskurð, það sem meiri hlutinn dæmir. - Um það, að þingmaðurinn kallaði frv. meiri hlutans »afskræmi«, tala eg ekki. - Hann viðurkendi og, að dönsk blöð hefðu tekið í þann streng eftir kosningar, að ekki væri útlit fyrir, að oss væri ætlað sjálfstæði. Hitt þykir mér aftur býsna kynlegt, sem hann lét í ljósi, að dr. Berlin hefði út lagt úr Ísafold. Eg held Ísafold og hefi lesið bók dr. Berlins. Þetta er fjarstæða. Auk þess kom dr. Berlin fram fyrir hönd dönsku nefndarmannanna, og er það ekki kunnugt, að þeir hafi mótmælt því. Annars legg eg ekki mikið upp úr ummælum dr. Berlins. Það hefir verið mikið gert úr hervörnunum og þeim rétti, sem vér höfum til þess, að Danir verndi oss. Þá segi eg: Guð hjálpi oss, ef það er dönsk vörn, sem við eigum að lifa og deyja upp á. Mér er ekki kunnugt, að vér höfum nokkru sinni verið varðir af Dönum, fyr né síðar. En hitt kannast eg við, að dönskum vopnum hafi verið snúið gegn oss. Og má tilfæra dæmi þess úr sögu landsins; og skal eg nefna þau tvö: Kópavogsfundinn og aftöku Jóns Arasonar. Segi eg þetta þó ekki til að lasta Dani, heldur er hitt, að eg get ekki stilt mig um að minnast á það, úr því verið er að veifa dönsku vopnunum framan í okkur. 1851 sáust og dönsk vopn; en voru þau til að verja okkur ? Það hefir verið talað um fánann. Eg lít svo á, að íslenzkur verzlunarfáni sé sérmál, sem við getum sjálfir ráðið, hvernig við höfum. Í stöðulögunum er verzlunin talin íslenzkt sérmál, og undir verzlunina hlýtur fáninn að teljast. Eg álít því, að engum vafa sé undirorpið, að vér séum gjörsamlega sjálfráðir að því, að hafa sérstakan íslenzkan fána á okkar skipum. Hvenær við framfylgjum þeim rétti, því ráðum vér. Háttv. 4. kgk. þm. lagði mikið út af því, að herþjónusta hefði verið strikuð út á frumvarpi neðri deildar, í 5. gr. frumvarpsins. En það er alveg »formelt« rétt, að herþjónustu-ákvæðið strikist út í sambandi við breytingartillöguna við 3.gr. - Þm. þykir ilt að missa gjörðardóminn. Þar er eg samþykkur þm. Vestur-Ísf. Það getur ekki talist merki upp á það, að vér séum sjálfstætt ríki, að það ríki, sem vér eigum í höggi við, verður í meiri hluta í dómnum um ágreiningsatriðin. Háttv. 4. kgk. þm. sagði, að með 7. gr. í frv. neðri deildar væri bönnuð öll »revision«. Það stendur í 7. gr., að með eins árs fyrirvara megi segja upp sambandinu. Þá geta t. d. Íslendingar sagt: »Nú viljum við vera lausir eftir 5, 6 ár«. Danir alt að einu. En aðgætandi er, að þjóðirnar geta vel komið sér saman um »revision«. Þar kemur einmitt til greina bróðurþel og góð samvinna þjóðanna, hvernig fer um það, sem ráð er fyrir gert í 9. gr. stj.frv., sem þó er flókin og óskýr í mínum augum. Það hefir mikið verið talað um það af minni hlutanum, sem einn af aðalkostum þessa stjórnarfyrirkomulags, að við yrðum þá lausir við ríkisráð Dana. En það merkilegasta er, að þetta stendur þó hvergi í sjálfu frumvarpinu, enda þótt það standi í »mótívunum« fyrir því, og því er einnig slept í stjórnarskrárfrumvarpinu, sem stendur í sambandi við uppkasts-frumvarpið. Eg er því ekki viss um, hvort sú stjórnarfarsnauðsyn, sem Alberti þótti á þessu vera, er úr sögunni eða ekki, og eg hefi heyrt, að varkárir menn hafi ekki viljað segja neitt um þetta. Háttv. framsögum. minni hl. sagði, að engin þjóð í heimi hefði fullveldi í öllum málum. Ef til vill er þetta rétt í minni hluta skilningi. En þjóðarfullveldi kemur einmitt fram í því, að þótt hún að vísu kunni að vera bundin við ýmsa samninga, þá hafi hún þó sjálf vald yfir öllum sínum málum á þann hátt, að hún geti upp á sitt eindæmi bæði skipað um þau eftir vild sinni og samið um þau við aðra aðila. Þar vilja þjóðirnar hafa leyfi til að semja við aðrar þjóðir án íhlutunar eða leyfis annara. Þingmaðurinn sagði t. d., að við þyrftum að eiga gott við Spánverja um sölu á saltfiskinum. Það er alveg rétt. En heldur hann, að Spánverjar vilji ekki eins kaupa saltfisk af okkur, þó að Danir séu ekki með »í spilinu«. Og eg sé ekki, að samningarnir þurfi að verða neitt verri fyrir það, þó að við séum ekki Dönum háðir. Fiskurinn okkar er þeim alt að einu óhjákvæmilegur fyrir það. Framsögumaður minni hlutans tók t. d. fullveldi þýzku ríkjanna til samanburðar, að það væri hvergi ákveðið með lögum, og því væri ekki fremur ástæða fyrir okkur til að vera að »premera« það fyrir okkar leyti. En eg vil spyrja: Stendur ekki nokkuð öðru vísi á hjá þeim, heldur en hjá Íslendingum og Dönum? Þau eru bundin hinum sömu þjóðernis- og ættjarðarböndum, þótt þau séu sundur skift eftir löggjöf. Það er þessi munur, að þjóðin, sem vér höfum átt að búa með, hefir verið gagnólík oss að öllu leyti, bæði hvað snertir menningu, þjóðlíf og ætterni o. s. frv., auk þess sem hún býr í landi, sem er mörg hundruð mílur í burtu frá oss, og einnig að öllu ólíks eðlis voru landi. Eg skal að síðustu taka það fram, að mér finst í alla staði óviðeigandi, að við séum að ákæra hver annan í þessu máli, hvort heldur er meiri eða minnihlutinn. Vér eigum allir, hver í sínu máli, að fara með málið eftir samvizku okkar; og væri það því bæði fávíslegt og ranglátt, að eyða kröftum vorum og athygli í ákærur hverir á aðra, í stað þess að leitast við að skera sem réttlátast úr málinu. Eg segi fyrir mitt leyti: eg læt mér á sama standa, þótt eg sé settur hér á ákærubekk, og eg held mér að þeim málstað, sem eg hygg sannastan og réttastan eftir sem áður, og læt það ekkert á mig fá. Báðir flokkar hafa hér jafn lítinn rétt til að ákæra. Ef það er nokkur, sem hefir rétt til að ákæra í þessu máli, þá er það þjóðin. Hún hefir leyfi til að ákæra okkur, ef henni finst vér ekki rækja skyldur vorar; og hún getur fylgt ákærunni fram, en ekki vér sjálfir, hvorir gagnvart öðrum, þótt vér höfum mismunandi skoðanir. Þegar vér göngum út frá því, að skoðun okkar byggist á viti, þekkingu og rannsókn hvers eins, í þessu sem öðrum þjóðmálum, þá eigum við að finna skyldu vora í að láta hvern mann ásökunarlausan með sannfæringu sína, sem hann ber ábyrgð á gagnvart sjálfum sér og fósturlandinu. Það hefir verið talað um kosningaundirbúninginn og sagt, að meiri hlutinn hafi haft leigða menn í þjónustu sinni í sumar til að »agitera«. Það er um þetta að segja, að fyrst og fremst er nú þetta að vísu atriði, sem sízt kom málinu við; en þó það væri satt, þá get eg ekki fundið, að það sé neitt ljótt. Hugsa eg og, að jafnt sé í því efni á komið á báðar hliðar eða hjá báðum flokkum, og víti eg það hvergi. Kosninga-»agitatíónir« viðgangast í hverju einasta þingfrjálsu landi, og sé eg ekki, hvers vegna það ætti að teljast ljótt hjá oss, sem sæmilegt þykir hvarvetna með erlendum þjóðum; og í sjálfu sér lýsir það að eins kappi og áhuga á málstað sínum, að leggja sig fram til að koma honum sem bezt á framfæri almennings. Hvort þeim mönnum eru goldnir peningar, sem fengnir eru til að telja almenningi hughvarf, eða ekki, finst mér litlu skifta; finst mér þar hver sjálfráður, hve miklu hann vill til kosta, að útbreiða þá skoðun, sem hann álítur holla og heppilega fyrir landa sína. Að víta slíkt er óráðsmál, - og alrangt að bregða mönnum um mútur í því sambandi. En jafnvel þótt einhverjar mútur hefðu átt sér stað, þá er það ekki mútuveitandinn, sem saka skal í því sambandi, heldur mútuþiggjandinn. Því sé sannfæring einhvers ekki beisnari en svo, jafnvel í slíku stórmáli og velferðarmáli þjóðarinnar, að hún sé til sölu, þá sé eg ekki að það væri neitt ódæði, að reyna að ná þessu glerbroti sín megin í atkvæðavogarskálina, þótt eitthvert lítilræði kæmi í mót. Það sýnir í heild sinni að eins áhuga á og umönnun fyrir þjóðarheillinni, að leggja sig sem mest fram í slíku máli, hvort heldur krafta sína og tíma eða fé sitt. Er slíkt einmitt miklu síður vítavert en virðingar. En hins vegar, þá hygg eg, að það sé ofmæli ein, að nokkrar mútur hafi átt sér stað í kosningabaráttunni í sumar, þótt aldrei nema allmikill hiti ætti sér stað hjá mörgum. Og hvað sem öðru líður, þá mun það alrangt, að fara að gera upp á milli flokkanna í því efni; þar hygg eg, að þeir hafi átt svipaðan hlut að hvor í sínu lagi, - þótt gifta réði því, að misjöfn yrðu erfiðislaunin um það er lauk. Það má vel vera, að æsingum hafi verið hleypt í þetta mál, en það hefir þá verið jafnt frá báðum hliðum, svo að í því efni þarf hvorugur flokkurinn að kvarta undan hinum. Hitt er aftur á móti víst, að þjóðin hefir sannfærst betur af rökum og ástæðum vorra manna en minni hlutans. En það er sagan, en ekki vér, sem um það á að dæma, hvor flokkurinn hafi haft réttara fyrir sér. Það má vel vera, að frv. það, sem hér liggur fyrir, sé ófullkomið, en það mun vinnast ærinn tími enn til þess að athuga það nánar, því að það eru ekki líkindi til að það verði að lögum í bráðina. Það getur og verið, að þjóðin breyti skoðun sinni á málinu, og yrði biðin til þess, að vér fengjum það sem vér óskum eftir, þá væri hún bara góð. Eg skal alveg leiða hjá mér allan þann mannjöfnuð, sem hér er verið að fara í; hann er til einskis annars en að hleypa óþarfa kappi og æsingu í mál, sem allir vilja, að ráðið sé fram úr á sem hagfeldastan hátt, án alls tillits til flokka og flokksfylgis. Að lokum vildi eg taka það fram, að eg hefi líklega misskilið háttv. 4. kgk. þm., og bið hann velvirðingar á því, ef eg hefi haft rangt eftir honum.

Framsögumaður minni hlutans (Lárus H. Bjarnason) Eg vona að eg þurfi ekki að tala oftar við þessa umræðu, og helzt ekki oftar um þetta mál á þessu þingi. Eg leiði hjá mér að svara háttv.þm. Strandamanna. Hann er dauður, því að hann hefir þegar talað tvisvar, og getur því ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Það eitt vil eg segja honum og félaga hans, þm. Ak., að þeir mega sjálfum sér um kenna, hafi þeir fundið til undan orðum mínum. Eg þykist ekki vera vanur að ráðast á fólk að fyrra bragði, en hinu skal eg ekki neita, að eg tek á móti eftir föngum, er á mig er ráðist; hefi alt af gert það, enda þótt meiri burgeisar hafi átt hlut að máli en nefndir þingmenn, og mun alt af gera það. Eg gæti líklega útvegað hinum háttv.þm. Ísafjarðar sannanir fyrir því, að breytingar þær, sem minni hlutinn ræður til að gerðar séu á uppkasti millilandanefndarinnar, eru fáanlegar eða voru að minsta kosti fáanlegar um og eftir áramótin, en þar sem hinn háttv.þm. lýsti því yfir, að það myndi engin áhrif hafa á atkvæði hans, hefir það enga þýðingu, og þess vegna læt eg það líka vera. Það var alveg rétt af fyrverandi ráðherra, að bera ekki fram þessar breytingar, því að hann gat búist við, að það yrði þeim að falli. Ísafold barðist fyrir ritsímanum, þegar dr. Valtýr Guðmundsson flutti málið á þingi, en hamaðist á móti því, þegar fyrv. ráðherra tók það upp. Ísafold sagði að það væri Íslendingum vanvirða, að láta Dani annast landhelgisvörnina hér við land án nokkurs endurgjalds, en þegar þingið eftir tillögum fyrv. ráðherra samþykti, að greiða ríkissjóði Dana ?hluta sektanna fyrir ólöglegar fiskiveiðar í landhelgi, kallaði hún það hreint og beint glapræði. Eg get ómögulega lagt mikið upp úr Neergaards-skýrslunni. Hann hafði enga ástæðu til að bjóða fram breytingar að fyrra bragði, úr því að forsetarnir otuðu strax fram kröfum meiri hlutans. Háttv. framsögum. meiri hlutans gerði lítið úr vernd þeirri, sem vér hefðum af því að vera í sambandi við Dani. En það er ekki rétt að gera svo lítið úr þeirri vernd. Danmörk er gamalt ríki, sem stórveldin ekki þola hvert öðru að sýna ágengni. Hann sagði enn fremur, að engin sönnun væri fyrir því, að mál vor yrðu ekki eftir sem áður borin upp fyrir konung í ríkisráðinu, þótt »uppkastið« yrði að lögum, og gaf jafnframt í skyn, að enginn vissi hver afskifti dönsku ráðherrarnir hefðu haft af málum vorum í ríkisráðinu hingað til. Það lítur helzt út fyrir, að hinn háttv.þm. hafi ekki munað eftir niðurlagi 6. gr. og athugasemdunum við frv., því að í 6. gr. segir svo: »Að öðru leyti ræður hvort landið að fullu öllum sínum málum«, og í athugasemdunum við grein þessa stendur: »En Ísland hefir full og óskert umráð allra mála sinna annara, þar með talinn uppburður mála fyrir konungi og skipun ráðherra«. Annars skal eg geta þess, og það í því skyni, að það verði prentað í Alþingistíðindunum, svo að allir eigi kost á að vita það, að H. Hafstein lýsti því einu sinni yfir í millilandanefndinni að forsætisráðherranum viðstöddum, að alla hans embættistíð hafi danskur ráðherra aldrei skift sér af nokkru íslenzku sérmáli í ríkisráðinu. Út af orðum háttv. framsögumanns meiri hlutans um samninga af vorri hendi við Spánverja, skal eg að eins endurtaka það, sem eg sagði fyr, að einmitt er til slíkra samninga kemur erum vér stórum betur settir með því að vera í félagi við Dani um utanríkismálin, en ef vér ættum að fara með þau sjálfir. Danir geta boðið Spánverjum tollívilnanir, að því er ýmsan spænskan varning snertir, en vér getum ekkert slíkt boðið, því að vér flytjum ekkert - eða sama sem ekkert - inn af spænskum vörum. - Svo er það »fullveldið«, sem alt veltur á í augum hins háttv. meiri hluta; stærstu ríkin í þýzka sambandinu eru ekki fullvöld, en Íslandi getur ómögulega nægt minna en að »fullveldi« þess sé tekið fram með berum orðum í sambandslögunum, og það enda þó að »fullveldi« sambandslandsins sé ekki nefnt á nafn. Annars væri gaman að heyra einhvern lögspeking meiri hlutans, t.d. háttv.þm. Strandamanna, skýra það, hver væri munurinn á uppáhaldsorði meiri hlutans »fullvalda ríki« og orðum frumvarpsins: »frjálst og sjálfstætt ríki«. Eg skal ekki vekja kappræðu um aðferð þá, er hinn háttv. meiri hluti hefir beitt í máli þessu, en út af orðum háttv. framsögum. vil eg að eins láta þess getið að síðustu, að eg legg ekki mikið upp úr því, þótt þeir, er að eins vildu rífa niður, yrðu ofan á við kosningar. þeir áttu ólíkt hægra aðstöðu; það er hægra að rífa miskunnarlaust niður, en byggja með forsjá.

Júlíus Havsteen Þetta er eitt af þeim mörgu málum, sem vér fáum frá neðri deild á elleftu stundu. Það er fjarri því, að eg vilji segja að neðri deild hafi slórað, en hún hefir tekið of mörg mál fyrir - og sumum þeirra hefði líka mátt sleppa, og þar á meðal þessu farmgjaldsfrumvarpi. Hér er verið að leggja nýtt gjald á landsmenn, er sérstaklega er hart að göngu fyrir kaupmannastéttina. Og gerir henni óleik, þótt eigi sé það ýkja hátt, auk þess sem það kemur mjög ójafnt niður á hinar ýmsu vörutegundir. Annars er það varhugavert að vera að auka tollana, meðan maður hefir ekkert annað tolleftirlit en vottorð upp á æru og samvizku; þau geta nú reynzt misjafnlega. Auk þess eiga slík mál sem þetta að vera undirbúin af stjórn og koma frá henni, en ekki frá einstökum þingmönnum, eins og frumvarp þetta. Þá er það og einkennilegt að vera að kasta þessu frumv. inn í þingið áður en skattamálanefndin hefir lokið störfum sínum, sem búast má við að ráði til gagngerðra breytinga á öllu skattafyrirkomulaginu. Frumvarpið gerir ráð fyrir hjálp frá tollheimtumönnum í öðrum löndum, en hvernig getur maður búist við að þeir fari að hjálpa okkur fram yfir það, sem komið er, og svo er það látið ganga út yfir skipstjóra, ef lögunum ekki er hlýtt, enda þótt það oft og einatt sé ómögulegt fyrir skipstjóra að gera að því, þótt lögunum eigi sé fylgt. Eg skal ekki fara út í einstök atriði, þar sem þetta er 1. umræðu málsins, en yfirleitt er frumv. þannig úr garði gert, að eg álít nauðsynlegt að skipa í það nefnd, verði það ekki felt frá 2. umræðu, sem eg kysi helzt. Eg legg því til að 3. manna nefnd sé skipuð í málið að umræðu lokinni.

Steingrímur Jónsson Eg vildi leyfa mér að spyrja, hvort mál þetta er á dagskrá; það stendur á dagskránni fyrir 5. maí, en eg veit ekki betur en að nú sé kominn 6. maí. 

Kristinn Daníelsson Eg hefði gjarnan viljað talað nokkur orð, því að eg er ósamdóma háttv. 4. kgk. þm., en af því athugasemdir mínar snerta aðallega eina einstaka grein skal eg geyma þær til annar umræðu. Að eins vildi eg leyfa mér að mæla með því að málinu verði lofað að ganga til 2. umr.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Viðaukinn, sem háttv.Ed. hefir gert við þetta frumv., er ekki sérlega fyrirferðarmikill, en þó lítur nefndin svo á, að hann sé fremur til skemda en bóta, - að hann sé til skemda, hvort heldur litið er á það, að kaup verði gerð á nálægum tíma eða síðar. Ef jörðin yrði seld á nálægum tíma, þá álítur nefndin að verðið, sem tiltekið er, sé fullhátt. Eftir uppboðsauglýsingu, sem gefin var út 23. marz 1905, var eftirgjald jarðarinnar nál. kr. 360, eða sundurliðað: 270 álnir, og ef meðalalin er látin vera 50 aurar, sem láta mun nærri, þá verður sú upphæð kr. 135 Ennfremur smjör, 200 pd. á ...°/70 - 150 og auk þess í peningum ............... - 88 En það verður - 363 Ef verð jarðarinnar er ákveðið 12 þús. kr., þá yrðu 4% rentur af því kr. 480. Þetta verð - 12 þús. kr. - gæti að vísu átt sér stað, ef þar í væri falið 1800 kr., er staðnum munu hafa fylgt í konunglegum ríkisskuldabréfum; en það virðist óviðkunnanlegt, að landssjóður kaupi peninga fyrir peninga. Það er ekki ástæða til, að landssjóður kaupi þessi ríkisskuldabréf, heldur jörðina sjálfa, og þá mundi verðið hæfilegt 9 þús. kr., því 4% vextir af því er 360 kr., eins og eftirgjald jarðarinnar er nú. því fremur sýnist það vera nóg verð fyrir jörðina, sem það mætti auðvitað fá hærri rentur, t. d. með því að kaupa bankavaxtabréf eða öðruvísi. En ef litið er á það, að jörðin yrði seld einhvern tíma seinna meir, þá horfir nokkuð öðruvísi við. Nú er hún sennilega ekki svo útgengileg, er bæði mun stafa af því, hve fólksfrek hún er og erfið - enda enginn falað hana; en hitt er þó víst, að jörðin er í rauninni mikil og ýmsum kostum búin. Það gæti því komið til greina síðar, að einhver girntist að fá jörðina, þó ekki væri nema vegna hinnar fornu helgi, er á henni hvílir, og væri þá óhyggilegt að hafa kaupverðið fastákveðið, svo að ekki mætti hækka það, ef tækifæri gæfist að kaupa jörðina, jafnvel þó ekki munaði nema 500- 1000 kr. Nefndin hefir því litið svo á, að það sé ekki til bóta, að neitt fast ákvæði sé í frumv. um þetta atriði, heldur sé stjórninni algerlega falið það að gæta hér, ef til kæmi, hagsmuna landssjóðs eftir því sem við á og álítur, að henni sé til þess trúandi, og leggur nefndin því til, að feldur sé burtu viðauki sá, er háttv.Ed. hefir sett við 1. gr. frumv. Það lítur líka svo út, sem háttv.Ed. hafi ekki verið nógu kunnug málavöxtum; hún hefir ekki getað haft neitt fyrir sér í þessu, heldur gert þetta út í bláinn. - Það skyldi helzt vera, að hún hefði haft fyrir sér frumv. um sölu á þjóðjörðinni Kjarna, þar sem hún taldi 12 þús. króna verðið hæfilegt, því ekki hefir það bygst á því, að jörðin væri föl fyrir þetta verð og lægra ekki. Því sannleikurinn mun vera sá, að hún mun als ekki vera á boðstólum nú sem stendur. En það getur auðveldlega breytst þá og þegar og væri þá gott, að landsstjórnin hefði heimild til kaupanna. Við atkv.gr. í Ed. kom það líka í ljós, að mönnum var málið ekki vel ljóst. Nefndin hefir þannig orðið á eitt sátt um það, að þessi viðauki sé feldur burt, jafnvel þótt það kunni að kosta líf frumv. sjálfs.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Nefndin hefir öll orðið sammála um niðurlagsatriði þessa máls, og ræður hinni háttv. deild, til að samþykkja þessa þingsályktunartill. Vér vildum gefa dálitlar bendingar um það, hvernig skilnaðinum væri hentast og réttlátast að haga. Nefndin byggir álit sitt mest á því, að fram hafa komið hér á landi á þingmálafundum og víðar, margar raddir um það, að menn óskuðu aðskilnaðar ríkis og kirkju, en í gagnstæða átt hafa engar raddir látið til sín heyra. Nefndin leyfir sér að halda því fram, að þetta þjóðkirkju-fyrirkomulag sé ranglátt - ranglátt jafnt gegn kirkjunni sem ríkinu. Sé nokkur hlutur viðkvæmur í frelsisbaráttu einstaklinganna er það sá, að hafa ekki að eins leyfi til að trúa því, sem samvizkan segir hverjum, að réttast sé, heldur og til þess, að ekkert annarlegt vald hafi neitt yfir trú manna og guðs-dýrkun að segja. Það er ekki rétt, að hver sá, sem nú er utanþjóðkirkjumaður þurfi að vera þjóðkirkjunni óvinveittur, þótt hann meti annað betra. Vitanlega er þeim, er fyrir utan standa annað kærara, sem líka er ofur-eðlilegt. En öll trúarbrögð hafa eitthvað sameiginlegt, og það er einmitt hið sameiginlega, sem er mikilsverðast, og því unna allir góðir menn í öllum trúarbrögðum. - Eg held að allir hljóti að sjá, að jafnvel sjálfri lútersku kirkjunni er misboðið með þessu þjóðkirkjufyrirkomulagi. Öll hennar mál heyra nú undir ríkið, og ef til vill stundum undir dóm og atkvæði þeirra manna, sem als ekki heyra henni til í hjarta sínu og eru henni því ekki mjög hlyntir. Allir játa, að þeir menn, er mestan hafa sýnt trúmálaáhuga með þjóð vorri, séu sumir prestar vestan hafs. Og þeir eru allir sammála um það, að deyfðin í trúarlífi manna hér heima stafi að meiru eða minna leyti af þjóðkirkju-fyrirkomulaginu. Og hér hafa líka margar raddir heyrst í líka átt. Eg man ekki betur, en að einmitt núverandi biskup landsins hafi látið þá skoðun í ljósi, að hann væri hlyntur skilnaði ríkis og kirkju. Það sem í svipinn helzt mætti færa fram á móti þessu, væri það, að þeirri núverandi kirkju yrði örðugra fyrir. En eg held, að reyndin mundi verða sú, að hún mundi eiga fyrir höndum langt um glaðari daga. Þar sem ríki og kirkja er aðskilin, þar verða meðlimir hvers kirkjufélags að leggja nokkuð á sig til viðhalds og eflingar kirkju sinni og trú; en það sem menn leggja fúsir og viljugir eitthvað í sölurnar fyrir, það verður mönnum jafnan kærast. Ágreiningurinn við aðra glæðir áhugann og persónulega viljug fjárframlög gera mönnum málið kært. Þegar menn halda uppi félagsskap, sem að dómi samvizku sinnar, er réttur og góður og hollur, þá gengur alt vel. Viljinn dregur þá meira en hálft hlass. - En í þjóðkirkjunni gerir enginn neitt viljugur, alt er lögboðið. Þar dofnar áhuginn bæði hjá söfnuðum og prestum. Eg vildi mega benda á skýrslu blaðsins »Verði ljós« 1897 í nóvemberblaðinu. Af henni má sjá, að í 18 prestaköllum urðu það ár 40 messuföll í hverju, en messudagar eru als á árinu ekki fleiri en 60, og í einni kirkju var ekki messað nema 6 sinnum á árinu. Og þetta hefir átt sér stað ekki í afskektum útkjálka-prestaköllum, heldur í stórum og góðum prestaköllum, sumum helztu köllum landsins. Sama er að segja um altarisgöngurnar. Í 12 prestaköllum voru þetta sama ár als engir til altaris, og í 5 þetta frá 2-5 manns. Og tiltölulega ekki fleiri hér í höfuðstaðnum, þar sem þó eru tveir dómkirkjuprestar, ekki eins margir eins og fermingarbörnin. Nefndin leyfir sér því að skora á stjórnina, að undirbúa mál þetta sem rækilegast, og leggja frumv. um aðskilnað fyrir alþingi, ekki endilega fyrir næsta þing, því verið getur, að málið heimti meiri undirbúningstíma, og svo þarf líka á næsta þingi, að gera þá stjórnarskrárbreyting, er heimili þetta. Einn háttv. nefndarmaður (H. G.) hefir undirskrifað nefndarálitið með fyrirvara, ekki af því, að hann sé ekki samþykkur í öllum aðal-atriðum, heldur vegna einhvers smávægis atriðis í röksemdaleiðslunni.

Hálfdan Guðjónsson Eg geri ráð fyrir, að all-margir hafi álitið, að hér væri í nokkuð mikið ráðist, er þessi tillaga kom fram hér í deildinni, borin fram af einum þingmanni án þess, að um nokkurn sérstakan undirbúning væri að ræða að þessu sinni. Af því að hér var um svo mikilvægt mál að ræða, þá þótti deildinni þó ástæða til að fela það sérstakri nefnd til íhugunar og umsagnar. Eg hefi einn nefndarmanna skrifað undir þetta nefndarálit með fyrirvara, og þykir mér því hlýða, að eg geri grein fyrir afstöðu minni gagnvart þessu stór-merka máli. Orðalagi till. eins og hún kom fyrst fram höfum vér allir orðið sammála um að breyta. Þótti hún of freklega orðuð. Breytingartill. nefndarinnar við tillöguna eru mjög verulegar, þótt ekki séu þær fyrirferðarmiklar, þar sem bætt er inn orðunum »undirbúa og«, en felt burtu orðið »næsta«. Með þessu er bent á nauðsynlegan og sjálfsagðan undirbúning þessa máls, og að þá fyrst er honum er lokið beri að leggja fyrir þingið frumv. um málið, ef þjóðin hefir sýnt, að hún er málinu fylgjandi. Eg skal taka það fram, sem almenna athugasemd, að mér finst tæplega rétt, að einungis önnur þingdeildin taki ákvörðun um annað eins stórmál og þetta. Slíka þingsályktunartillögu ætti að athuga og ræða í báðum deildum þingsins. Í slíkum stórmálum má að engu hrapa. Því næst vil eg geta þess, að eg er samþykkur því, sem eg tel meginatriði málsins. Sú hugsjón vakir fyrir mér, sem fegurst og fullkomnust, að hér mætti vera frjáls kirkja í frjálsu landi. - En mér er ekki grunlaust um, að orðið fríkirkja sé mörgum manninum helzt um of óljós hugmynd og þokukend. Það er og eðlilegt að nokkru, því að þau lönd og þær þjóðir, sem oss eru næst og kunnust t. d. Norðurlönd og England hafa miklu meira af þjóðkirkjum að segja eða ríkiskirkjum en fríkirkjum. Það mun nálega eingöngu vera frá Ameríku eða löndum vorum þar, sem oss hafa komið ofurlítil kynni af fríkirkju-hugmyndinni. Þótt þessi þingsályktun geri ekki annað að verkum, en að skýra fyrir mönnum þessa fríkirkjuhugmynd dálítið nánar, ætti hún þó skilið að verða samþykt. Því að fyrst og fremst þyrfti almenningi að vera sem allra ljósast, hvað það er, sem verið er að óska eftir. Þá vil eg minnast á nokkur einstök atriði í nefndarálitinu. Hvað það snertir að vitna til vilja þjóðarinnar í þessu efni, get eg ekki gert eins mikið úr því og vikið er að í nefndarálitinu. Málið hefir ekki verið mönnum svo ljóst sem skyldi, eins og eg tók fram áður og líka víða á þingmálafundum samþ. með örfáum atkvæðum. Það sem helzt mætti byggja á er það, að ekki hafa komið fram mótatkvæði. Þjóðkirkjan hefir gefist vel hjá mörgum þjóðum, en þegar deyfðin hefir komið í ljós og hún hefir komið mjög í ljós hjá oss, þá er eðlilegt að menn fari að líta í kringum sig, líta eftir vænlegum ráðum til umbóta, og þetta er þá ein leiðin, sem menn fá augastað á. Í þessu sambandi skal eg láta þess getið, að eg er því samþykkur að öllu leyti, að þeir, sem fylgja þjóðkirkjunni sem dauðir limir, eru henni til tjóns og geti aðskilnaður ríkis og kirkju hjálpað kirkjunni til að losast við þá, tel eg það mjög heillavænlegt. En hins vegar tel eg líklegt, að við þá megi losna, þótt ríki og kirkja séu ekki skilin að til fulls. Þá skal eg víkja nokkrum orðum að fjármálahlið þessa máls. Læt eg þess fyrst getið, að þar tel eg þó að fremur sé að ræða um auka-atriði, en als ekki kjarna málsins frá mínu sjónarmiði. En samþykkur er eg þó eigi röksemdafærslu meiri hlutans um eignarráðin yfir kirkjueignunum. Lít eg svo á, að þær eignir hafi í öndverðu verið gefnar kristilegri kirkju í þessu landi. Og kaþólska kirkjan hefir verið og er kristileg kirkja. Beint framhald hennar - dóttir hennar - er lúterska kirkjan, sem kom með siðabótinni. - Hana eina tel eg því réttan erfingja að kirkjueignunum, en hvorki ríkið né aðrar óskyldar eða fjarskyldar kirkjudeildir, sem kynnu að myndast hér t. d. Mormónakirkju eða Múhamedstrúarkirkju. Að því er stólsjarðirnar snertir vil eg enn fremur geta þess, að þær voru ekki gefnar eingöngu til að launa biskupana, heldur líka til að standa straum af uppfræðslu kennimanna kirkjunnar, eins og henni verður fyrir komið á öllum tímum. Það er því ekkert á móti því, að nokkru af þessu fé verði varið til styrktar kenslustofnunum handa kennilýð kirkjufélaganna, þótt aðskilnaður ríkis og kirkju komist í framkvæmd. En eg skal ekki fara lengra út í það að þessu sinni. Að lokum vil eg geta þess í sambandi við kirkjueigna-umráðin, að til eru þeir menn, sem tala um aðskilnað ríkis og kirkju, og um fríkirkju og fylgja því máli af ekki veglegri hvötum en það, að aðalatriðið í þeirra huga er að hremma eignir kirkjunnar til umráða og afnota, svo að trúarlífið og kirkjufélagsskipun landsins hafi engan stuðning af þeim. Eg vona, að þessir menn séu sem fæstir og tel því óþarft að eiga orðastað við þá. Enn vil eg drepa á það, að eg teldi heppilegt að veita meira frelsi og meiri rétt en nú er til sjálfstæðrar starfsemi í kirkjumálum, án þess slitið sé sambandi ríkis og kirkju. Það teldi eg hinn bezta undirbúning og góðan skóla fyrir fríkirkjufyrirkomulagið síðar. Eg skal annars geta þess, að eg hefði talið mér það skylt og ljúft, að eg hefði samið sérstakt nefndarálit, en tíminn var svo stuttur, að mér var það með öllu ómögulegt. Nefndarálit meiri hlutans kom mér svo seint fyrir augu, að eg hafði ekki nema nokkrum klukkutímum úr að spila. Í nefndarálitinu segir, að leita skuli álits þjóðarinnar um þetta mál, áður en því sé ráðið til lykta af stjórn og þingi. Eg hefði helzt viljað fara lengra. Eg tel það æskilegast, að málinu sé skotið undir atkvæði þjóðarinnar, að almenn atkvæðagreiðsla fari fram um þetta mál, áður stjórnin leggi það fyrir þingið í frumv. formi, líkt og að sínu leyti átti sér stað með aðflutningsbannslögin.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) - Herra forseti! Eg er þakklátur háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) fyrir undirtektir hans undir þetta mál; í aðalefninu og niðurlagsatriðinu erum við samdóma; það er að eins í smáatriðum, er okkur greinir á og eg vona, að takast megi að eyða þeim ágreiningi og ná samkomulagi. Eg skal játa það fyllilega, að nefndarálit meiri hlutans kom svo seint, að það var ekki tími til að semja sérstakt nefndarálit eftir það, en nefndin hefir gert sér alt far um að reyna að verða sammála og líta á samræmilegar skoðanir allra nefndarmanna, enda er það sem ágreinir ekki svo stórt í sjálfu sér. Þessi tilhögun, aðskilnaður ríkis og kirkju, fríkirkjufyrirkomulagið, þekkjum við bezt frá löndum vorum vestan hafs, einkum í Bandaríkjunum, og það þori eg að fullyrða, að enginn maður þar mundi óska þess, að fríkirkjufyrirkomulagið væri látið falla og ríkiskirkja tekin upp aftur. Háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) talaði um þá menn, sem héngju eins og dauðir limir á þjóðkirkjunni, væru átumein í því kirkjufélagi, sem þeir lifðu í. Þetta er alveg satt, en hann bætti því við, að slíkir menn gætu líka fundist í fríkirkjunni, en þetta á sér varla - eða að minsta kosti síður - stað, af því að ríkiskirkjunni er þannig hagað, að þar sitja þeir þangað til þeir segja sig úr henni, en til þess vantar þá alla framkvæmd. Þeir hanga þar fyrir »inertiunnar« kraft, ef eg mætti svo segja. Um það, hvernig réttast eigi að skilja, til hvers kirknaféð í öndverðu hafi verið gefið, get eg ekki verið öldungis samdóma háttv.þm. nefnilega að það sé gefið sérstaklega kristilegri kirkju. Í flestum gjafabréfum er kveðið svo að orði, að það sé »gefið guði«. Hvað þýða nú þessi orð? Eftir okkar skoðun, að eignirnar séu gefnar til eflingar þeirri æztu trúarhugsjón, sem ríkjandi er í þeim og þeim söfnuði. - 1. þm. Húnv. (H. G.) tók það réttilega fram, að sú fjárhagslega hlið væri aukaatriði og eg er honum alveg samdóma, en hitt vildi eg minnast á, að allir eða flestir andstæðingar aðskilnaðar ríkis og kirkju, leggja ekki meiri áherzlu á annað en fjárhagserfiðleikana. Sami þm. sagði líka réttilega, að stólgóssin hefðu ekki eingöngu verið til að launa biskupana, heldur líka til fræðslu kennilýðsins, en það leiðir af sjálfu fríkirkju-fyrirkomulaginu, að ríkið, þar sem það hefir hætt að styrkja nokkur sérstök trúarbragðafélög öðrum fremur, má ekki halda uppi skóla fyrir nein sérstök kirkjufélög. Nefndin hefir að eins lagt til, að almenn kensla fari fram í vísindalegri guðfræði, sem ekki heyrir til neins sérstaks trúarfélags. - Það hefir nefndin lagt til, að kent verði við háskóla Íslands, sem nú er í vændum. Þá talaði sami háttv.þm. um, að æskilegt væri, að mál þetta yrði betur undirbúið og almenn atkvæðagreiðsla látin fara fram. Tillaga vor er líka svo alment orðuð, að stjórnin hefir heimild til að beita þeirri aðferð, ef henni sýnist. Til þess að stjórnin hefði tíma til að láta þjóðina greiða atkvæði um málið, höfum við felt úr tillögunni: »næsta«  1. þm. Húnv. (H. G.) hefir stungið upp á, að almenn atkvæðagreiðsla fari fram um málið, en við aðrir nefndarmenn lagt til að málið verði borið undir atkvæði á héraðs- og safnaðarfundum, þá er munurinn ekki ýkja mikill. Eg játa að sú leið, er hann fer fram á, er fult eins eðlileg og öllu frjálslegri. Þá verður málið líka borið undir utanþjóðkirkjumenn. Við höfum með tillögu okkar látið þjóðkirkjumenn fá sjálfdæmi um málið. En þetta þarf engum ágreiningi að valda. Það gleður mig, að einmitt þessi nefndarmaður, svo mikilsvirtur kennimaður þjóðkirkjunnar, getur orðið mér samdóma um, svo að við verðum samtaka um að greiða tillögunni atkvæði.

Ráðherrann (B. J.) Eg skal lýsa því yfir, að eg er mjög svo samdóma og samhuga þeim háttv.þm., sem um þetta mál hafa talað hér í dag. Mál þetta er eitt af stórmálum þjóðarinnar og eg lít svo á, að mál þetta fái beztan undirbúning með því, að skipuð sé milliþinganefnd til að íhuga það rækilega, og það er svo sem auðvitað mál, að til þess starfa getur gengið lengri en 2 ára tími. Hins vegar hefi eg ávalt verið þeirrar skoðunar, þegar eg hefi hugsað um þetta mál, að æskilegast væri, að með almennri atkvæðagreiðslu væri leitað atkvæða um málið, Því að þótt komið hafi fram meira og minna ákveðnar skoðanir um þetta mál á meira eða minna vel sóttum þingmálafundum, þá tel eg það ekki nægilegt í þessu efni. Þjóðin er ekki búin að mynda sér fasta og nákvæma skoðun, að minsta kosti ekki enn, hvernig málið eigi að verða framkvæmt í einstökum atriðum, þó að hugsjónin sjálf kunni að vera orðin nokkuð almenn hér á landi.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg er þakklátur hv. ráðh. (B. J.) fyrir ummæli hans um og undirtektir undir þetta mál. Nefndin er á sama máli, að æskilegast sé, að málið fái sem beztan undirbúning og er ekkert á móti skipun milliþinganefndarinnar. Nefndinni er ekkert kappsmál, nema síður sé, að málinu sé flaustrað af, heldur hitt, að málinu sé hreyft og komið á góðan rekspöl. Við vonum annars, að þessi okkar tillaga verði til þess að vekja á ný umræður og áhuga á þessu mikilsvarðandi máli í landinu.

Flutningsmaður (Pétur Jónsson) Nefndin, sem kosin var til að athuga fiskiveiðamálin, er svo skipuð, að í henni situr enginn sérfróður maður í þeim efnum, ekki einu sinni neinn, sem um sjávarútveg hafi sýslað að verulegum mun. Eigi að síður höfum við tekið ýms atriði málsins til íhugunar og leyft okkur að leggja fyrir deildina till. þá til þingsályktunar, sem hér liggur fyrir. Ástæðan fyrir þessu er sú, að víða hafa komið fram kvartanir um, að fiskiveiðalöggjöf vorri væri mjög ábótavant og sú skoðun er víst almenn, að sem fyrst þurfi að ráða bót á slíkum vandkvæðum, ekki sízt að því er snertir sambandið milli háseta og útvegsmanna. Farmannalögin frá 22. marz 1890 eru ekkert annað en brot úr dönskum lögum og þýdd á íslenzku. Lög þessi, farmannalögin, áttu líka í upphafi að eins að ná til siglinga út af fyrir sig en ekki til fiskiveiða. Þar á móti hefir þó heimfærsla til þessara laga oft átt sér stað í fiskiveiðamálum. En slíkt getur oft verið óheppilegt og einkar ósanngjarnt sérstaklega gagnvart útgerðarmönnum. Það er því full ástæða til, að löggjafarvaldið komi á heppilegri ákvæðum um þetta efni og yrði það báðum málsaðilum, útgerðarmönnum og sjómönnum til mikilla hagsmuna. Nefndin hefir hugsað, að heppilegast væri, að mál þetta væri undirbúið af stjórninni, einkum þar sem hún í stjórnarráðinu hefir færum mönnum á að skipa og kunnugum þessu máli. Þeir geta líka borið málið undir félög útgerðarmanna og háseta hér í grend og látið hvorn málsaðilann um sig gera athugasemdir um tillögur stjórnarinnar. Mætti þá ætla, að hagsmunir beggja málsaðila verði þá hæfilega teknir til greina. Eg vona, að menn hiki ekki við að greiða tillögu þessari atkvæði sín. Það eru eins og bent hefir verið á, engir erfiðleikar fyrir stjórnina að taka málið fyrir.

Steingrímur Jónsson Eg get ekki stilt mig um, að minnast á eitt af síðari orðunum í ræðu háttv.þm. Gullbr. og Kjósarsýslu. Hann skaut því sem sé til okkar nefndarmanna, að við værum ekki kosnir fyrir neitt kjördæmi. En eftir stjórnarskipun þeirri, sem nú er í gildi, þá höfum við sama atkvæðisrétt og aðrir. Og þykist eg hafa sýnt eins mikla viðleitni á að komast að sannleikanum eins og hann í þessu máli. Og vil eg benda á, að það er skylda þingmanna að greiða atkvæði samkvæmt samvizku sinni, en ekki vilja kjósenda sinna; það er gott ef það fer saman; en fari það ekki saman, þá er þingmaðurinn að eins skyldur til að fara eftir samvizku sinni. Annars skal eg taka það fram, að eg hygg að flestum eða öllum sé kunnug skoðun mín í þessu máli, svo að eg þarf hér litlu við að bæta. Mönnum er það kunnugt, að eg álít það mikið spor í sjálfstæðisáttina, ef frumvarpið verður að lögum, - og óhapp, sem seint bætist, ef það fellur, eins og sýnilegt er. Breytingartillögur minni hlutans mun eg og geta samþykt, og álít þær til góðs og betur farið að þær séu upp teknar. Það eru ekki nema orðabreytingar, en þær gera þó frumvarpið aðgengilegra, og í sumum atriðum ljósara. - Nokkur atriði skal eg nú og minnast á. Framsögumaður meiri hlutans sagði í ræðu sinni, að Danir hefðu sagt í vetur, að við ættum engan rétt, og að þeir þyrftu ekki að gefa okkur annan rétt en sem þeir vildu skamta. Þessu mótmæli eg, og vísa eg því til sönnunar í athugasemdirnar við frv. Danir viðurkenna víst, að við eigum rétt, þótt þeir viðurkenni ekki gamla sáttmála. - Sami háttv.þm. sagði það og í ræðu sinni, sem einnig var ranglega mælt, að það væri samkvæmt úrskurði þjóðarinnar, að þær breytingar hefðu verið gerðar á frv., sem komu fram í nefndaráliti meiri hlutans. Þetta álít eg rangt. Eg er nógu kunnugur því máli til að geta sagt um það, að á mjög miklum hluta af landinu hafa engar ákveðnar breytingar verið til teknar aðrar en þær, að frumvarpið þyrfti að vera greinilegar orðað á stöku stað. Og býst eg við, að fáa í landinu hefði grunað, að annað eins afskræmi mundi fram koma og það, sem neðri deild samþykti. Það þarf að bera það undir þjóðina aftur, áður en farið er að vitna í þjóðarviljann í því máli. Þm. sagði, að Danir hefðu strax í haust eftir kosningar neitað því, að Ísland væri »suverænt« eftir uppkastinu. Að Danir hafi haldið því fram, mótmæli eg algjörlega. Eg veit sem sé ekki til, að aðrir hafi haldið því fram en einn einasti blaðasnápur, - eg á við dr. Berlin, þótt frekt sé að orði kveðið. Hins vegar kannast eg við, að það er algengt, ef einn blaðasnápur í einhverju landi hefir slegið fram einhverri skoðun, þá er sagt að það sé skoðun þjóðarinnar. Slíkt er svo mikil fásinna, að það nær engri átt. En hins vegar skal eg benda á, að það var auðþekt ættarmarkið á greinum þeim, sem við dr. Berlin eru kendar. Það má sem sé heita, að þær séu nær eingöngu útlegging úr Ísafold. En viðvíkjandi dr. Berlin skal eg taka það fram, að sá maður hefir af öllum mætti lagt sig fram til að koma frumvarpinu fyrir kattarnef, af því að honum þótti það of frjálslynt í garð Íslendinga. Sem kunnugt er, hefir á þetta verið minst í nokkrum hægriblöðum að eins. En ekki veit eg til að einn einasti stjórnmálamaður hafi á það minst nema þessi eini, dr. Berlin. En hvað er komið undir hans skoðun á málinu? Ekki neitt, eða að minsta kosti lítið. Það eru þingmenn Dana, sem hlut geta átt í þessu máli, og alt er undirkomið, en aðrir ekki. Það eru þeirra skoðanir á málinu, sem ráða; og þær koma fram í frumvarpinu. Eins og háttv. framsögum. meiri hlutans sagði, þá er aðalágreiningurinn um persónusamband og »realunion«. Þetta er rétt að því er meiri hlutann snertir. Minni hlutinn vill »realunion« við Dani, þó við teljum það reyndar ekki þá lífsnauðsyn, sem öll okkar velferð sé undir komin, svo að alt sé á heljarþröminni annars. Það höfum við ekki sagt; við vitum, að við getum vel lifað undir »status quo«. En til þess að lögtryggja okkur frelsi, þá er málefnasamband nauðsynlegt. - Annars eru sýnilega að eins tveir vegir fyrir oss til sjálfstæðis: »realunion« eða skilnaður. Hvers vegna? Af því allir vita, að persónusamband er ómögulegt, óhugsanlegt fyrirkomulag. Það er eins og skuggi liðinna tíma, sem gengur nú ljósum logum fyrir ímyndun háttv. frumvarpsandstæðinga. Og hvers vegna eru að eins 2 leiðir til í máli þessu? Vegna þess, að persónusamband er alveg ósamrýmanlegt við þingbundna konungsstjórn. Það getur hver sem vill sannfærst um af sögu síðari alda. Það er alveg óhætt að fullyrða, að það er alveg óhugsandi, að Danmörk og Ísland geti haft konunginn einan sameiginlegan og ekkert annað, enda var það ljóst öllum 20 mönnunum, er í millilandanefndinni sátu, þegar eftir fyrstu fundina. Danir gátu ekki teygt sig lengra en þeir gerðu í uppkastinu, og þá var annað hvort að taka því eða fara fram á skilnað, en nefndarmennirnir íslenzku höfðu ekkert umboð til þess að semja um skilnað, enda hafa forsetarnir nú í utanförinni lýst því yfir, að hér á landi væru sárfáir skilnaðarmenn. Hinn háttv. framsögumaður meiri hlutans sagði, að það væri ekki svo ýkja mikið, sem okkur og þeim bæri í milli. Það væri að eins um 2 mál, utanríkismál og hervarnir, sem deilan stæði, hvort þau skyldu vera uppsegjanleg eftir ákveðinn tíma eða ekki; - það hefði nú þá verið réttara að segja, að það væri ekki nema l½, því að vér höfum áhrif á alla samninga, er Danmörk gerir við erlend ríki, ef þeir snerta oss sérstaklega. Þetta geta þeir einir látið sér um munn fara, sem ekkert gera úr pólitísku sjálfstæði; ef vér höfum ekkert að gera við utanríkismál, og ef vér höfum engar hervarnir, þá eru það sannarlega smámunir einir, sem í milli bera, en það er að eins skoðun þeirra manna, er álíta »status quo« beztan. Meiri hlutinn gerir kröfur, sem eru ófáanlegar, en það er aftur á móti fáanlegt, sem minni hlutinn fer fram á, og munurinn sá einn, eftir því sem háttv. framsögumaður meiri hlutans komst að orði, að eftir tillögum minni hlutans verður ekki til tekinn neinn ákveðinn uppsagnarfrestur, að því er 1½ mál snertir. Hinn háttv. framsögum. meiri hlutans sagði, að breytingartillögur minni hlutans væru ekki fáanlegar, en fyrverandi ráðherra hefir lýst hinu gagnstæða yfir í neðri deild, og það er fyrir þá sök eina, að vér erum í minni hluta, að vér getum ekki skjallega sannað, að svo sé, en reyndar getur hver sem vill séð það af »bláu bókinni«, því að hún sýnir, að þetta eru orðabreytingar einar, og Danir hafa að eins lýst því yfir, að allar verulegar efnisbreytingar væru ófáanlegar, en jafnvel sjálfur prófessor Matzen er alls ekki mótfallinn orðabreytingum. Menn segja, að það komi í bága við það, sem Neergaard hefir sagt forsetunum, en það er ekki. Neergaard lýsti því að eins yfir, að efnisbreytingar væru ófáanlegar, en forsetarnir gerðu sig seka í þeirri ófyrirgefanlegu gleymsku, að spyrja ekki forsætisráðherrann að því, hvað hann áliti efnisbreytingar og hvað að eins formbreytingar, og í hans augum eru þetta ekki efnisbreytingar, enda þótt meiri hlutinn hér á þingi líti svo á. Hinn háttv.þm. Strandamanna sagði, að vér gætum fyrst vitað, hvar vér stæðum í þessu máli, þegar frv. meiri hlutans hefði verið samþykt af alþingi og Danir tekið afstöðu til þess. En þetta er ekki rétt. Frv. meiri hlutans fer fram á hreint persónusamband að 25 árum liðnum, en bæði eg og aðrir minni hluta menn hér og í neðri deild hafa leitt rök að því, að Danir ganga aldrei að persónusambandi, þeim er það blátt áfram ómögulegt. Það hlýtur því að vera öllum ljóst, að það er að eins gert til málamynda, að vera að samþykkja þetta frumvarp, og senda ráðherra með það á fund Dana, því að það getur engan árangur haft. Þá sagði sami háttv.þm., að millilandanefndarmennirnir íslenzku hefðu að eins gert það til málamynda, að halda fram fullum kröfum Íslendinga, því að þeir hefðu slegið af, er á átti að herða. Mér þótti vænt um, að hinn háttv.þm. Gullbringu- og Kjósarsýslu mótmælti þessu. Annars sýnir þetta, að hinn háttv.þm. Strandamanna ekki hefir kynt sér málið og umræðurnar um það sem skyldi, því að hann ruglar hér saman samningsgrundvellinum og sjálfum samningnum. Það var samningsgrundvöllur, sem vér settum fram 16. marz, og honum héldum vér og höldum enn, þótt vér gengjum að uppkastinu. Háttv. þm. Strandamanna og háttv.þm. Gullbringu- og Kjósarsýslu töluðu mikið um innlimun. Út af því vildi eg benda á, að þetta orð, innlimun, er í íslenzkri pólitík að eins notað sem ókvæðisorð, er hljómar sérstaklega einkennilega og fávíslega, er það kemur frá mönnum, sem búa við stöðulögin frá 1871. Það er óhyggilegt af þeim mönnum, að vera að kalla okkur hina, sem komast viljum úr stöðulagainnlimuninni, innlimunarmenn. Háttv. þm. Gullbringu- og Kjósarsýslu sagði, að hervarnir væru stórmál, en eftir frv. neðri deildar skilst mér helzt, að þær séu ekkert mál, því að þær eru alveg strikaðar út. Sami háttv.þm. sagði, að það væri óforsvaranlegt, að hespa þetta stórmál af á einu ári. Veit hann þá ekki, að að þessu máli hefir verið unnið af beztu mönnum hinnar íslenzku þjóðar í 2 mannsaldra, og að Jón Sigurðsson helgaði því alt sitt æfistarf. Enn sagði sami háttv.þm., að minni hlutinn hefði sagt, að mál þetta hefði verið gert að æsingamáli, en það væri ekki rétt. Hann gleymdi að geta þess, sá góði maður, að mál þetta var notað til þess að steypa hinni fyrverandi stjórn, og að meiri hlutinn ekkert annað mál hafði til þess. Það þarf ekki annað en að lesa vantraustsyfirlýsinguna frá 23. febrúar, og kynna sér sögu þingsins til þessa dags, til þess að sjá, að eg fer hér með rétt mál. Eg vona, að það hafi verið mismæli, þar sem hinn háttv.þm. Gullbringu- og Kjósarsýslu sagði, að dr. Knud Berlin hefði skrifað frumvarpið, því að slíkt getur engum til hugar komið, sem lesið hefir frumvarpið. Skal eg svo víkja að breytingum þeim, sem meiri hlutinn hefir gert á frv. millilandanefndarinnar. Í 1. gr. hefir orðið »fullvalda« verið sett í stað orðsins »sjálfstætt«. Það er að eins lítilfjörleg orðabreyting, sem þó ekki er til bóta, því að orðið »sjálfstætt« á heima í lagatexta, en orðið »fullvalda« miklu síður. Það orð á miklu frekar heima í vísindaritum, enda eru það helzt þau ríki, sem ekki eru »suveræn«, sem taka það upp í stjórnarskrá sína. 2. gr. er í aðalatriðunum eins og í uppkasti millilandanefndarinnar, að hér á landi skuli, í þeim efnum, sem þar um ræðir, gilda sama skipun, sem í Danmörku, en þó hafa tvær klausur verið feldar burt, önnur um rétt konungs til að hafa stjórn á hendi í öðrum löndum, en hin um það, hvernig fara skuli að, þá er konungdómurinn er laus og enginn ríkisarfi. Nú er mér spurn, hvaða reglur eiga þá að gilda um þetta efni? Samkvæmt 7. gr. á konungssambandið að vera óuppsegjanlegt um aldur og æfi, en af því hlýtur, að sama skipun verður að gilda í báðum löndum um þessi atriði, og úr því hún er ekki ákveðin í sambandslögunum, verður það gert með einhliða dönskum lögum - eða með öðrum orðum, Danir verða alveg einráðir í þessu efni án þess vér eigum þar um nokkurt atkvæði. Á 3. gr. hafa verið gerðar 3 aðalbreytingar, sambandsmálunum verið fækkað úr 8 niður í 5. Hervörnunum er slept. En með því er fyrst og fremst slept rétti sem vér höfum gagnvart Dönum til þess að heimta af þeim að þeir verji okkur, og það er mikilsverður réttur, því að sjálfstætt ríki verður að hafa hervarnir, það er hreint og beint »humbug«, að vera að tala um sjálfstæði, og ætla sér engar hervarnir að hafa. Vér skulum allra snöggvast hugsa okkur að frumv., eins og það nú liggur fyrir, væri orðið að lögum. Afleiðingin af því að þar er ekkert minst á hervarnir yrði sú, að erlend ríki heimtuðu, að Ísland annaðhvort yrði skoðað sem ónumið land, er hver mætti hirða sem vildi, eða að Danir tækju að sér hervarnirnar fyrir okkur, og þá yrðu þær auðvitað aldanskt mál, sem vér hefðum engin áhrif á eða umráð yfir. Þá hefir fæðingjarétturinn verið feldur burt úr tölu sameiginlegu málanna. Í því ákvæði í uppkasti millilandanefndarinnar lá fyrst og fremst það, að vér gátum veitt útlendingum innfæddra rétt, er líka gilti í Danmörku, og í annan stað, að vér höfðum rétt innborinna manna í Danmörku, og af því hefðum vér mest gagnið, því að það er vitanlegt, að vér höfum miklu meira að sækja til Dana en þeir til okkar. Auk þess má benda á, að fæðingjarétturinn er þess meira virði, sem þjóðin, er hann gildir hjá, er fjölmennari, og að hann verður fyrst verulega dýrmætur, þegar menn komast í ógöngur fjarri heimkynnum sínum. Þá vill meiri hlutinn ekki hafa fánann út á við sameiginlegan. En hvernig hefir hann hugsað sér að koma því í kring, að Ísland geti strax fengið sérstakan kaupfána, er sigla megi með um öll höf? Og hvernig ætlar hann að fara að því að fá þann fána viðurkendan? - Þá hefir 4. gr. uppkastsins verið feld burt með öllu. Mér er það nú alveg óskiljanlegt, hvers vegna þessi grein ekki mátti standa, því að hún hefir þó að minsta kosti hvorki í sér fólgna innlimun né réttindaafsal. Þessi grein tekur til sérmála, er snerta bæði löndin; yfir slíkum málum hafa Danir viljað ráða hingað til, þótt um íslenzk sérmál væri að ræða, og þess vegna var full ástæða til að slá því föstu, að Danir gætu enga ákvörðun tekið um slík mál, nema með fullu samþykki íslenzkra stjórnarvalda. Breytingar þær, er gerðar hafa verið á 5. gr., fara ekki jafn langt, sem kröfurnar í sumar. Nú er ekki lengur ráðist á jafnréttið; því er slegið föstu alveg á sama hátt í frumvarpi meiri hlutans sem í uppkasti millilandanefndarinnar. Þá hefir klausan um að Íslendingar skyldu vera undanþegnir herþjónustuskyldu verið feld burt. Hún var sett í uppkastið vegna þess, að það er bygt á einhverju gömlu konungsbréfi, að Íslendingar skuli ekki vera útboðsskyldir, og það var hugsanlegt, að Danir næmu það bréf úr gildi, og þröngvuðu oss svo til að ganga í herþjónustu. En fyrir það var loku skotið með því að taka ákvæðið um þessa undanþágu beinlínis upp í sambandslögin. Þá hefir 6. gr. verið breytt að orðalagi, en ekki þó til bóta. Í því efni vil eg benda á tvær villur, sem haldið var fram í »agitationinni« hér í sumar sem leið, nefnilega, að með frumvarpi stjórnarinnar afsöluðum við Dönum utanríkismál og hermál, og það um aldur og æfi. Fyrst og fremst stendur »um aldur og æfi« hvergi í frumv., enda er það löngu úr tízku að gera slíka samninga um aldur og æfi. Sá rétti skilningur er einmitt, að við felum Dönum meðferð þessara mála »meðan um semur«; og að við því erum með frumv. viðurkendir jafnréttháir aðilar. Að öðru leyti er hér alls eigi um afsal að ræða, og sést það ljóslega af 6. og 7. gr. bornum saman; samkvæmt þeim eigum við heimting á að fá hlutdeild í meðferð þessara mála; ef við að eins förum fram á sanngjarnar kröfur, þá geta Danir ekki neitað þeim, án þess að brjóta rétt á okkur, og þá stöndum við miklu betur að vígi með að gera uppreisn en nú. - Þá hefir 8. gr. verið feld í burtu. Það er mér gjörsamlega óskiljanlegur hugsunarháttur. Eg hefði getað skilið, að greininni hefði verið breytt á þá leið, að oddamaðurinn skyldi vera norskur eða íslenzkur, en að menn skuli vilja láta hnefaréttinn ráða, þegar ágreiningur rís milli okkar og Dana, það leiði eg minn hest frá að skilja. - Aðalbreytingin sem Nd. hefir gert á frumvarpinu er við 9. gr. þess. Í stað þess, að í frumv. stjórnarinnar voru ekki öll málin uppsegjanleg, og þau sem það voru, að eins eftir »revision«, þá eru í frumv., eins og það kemur frá Nd., öll málin uppsegjanleg og sama sem bönnuð öll »revision«. Þetta eru auðvitað mjög aðgengilegir kostir fyrir Dani, því þeim er alveg sama þó við getum sagt sambandinu upp, en slíkt ákvæði er stórháskalegt fyrir okkur. Það gæti komið okkur mjög illa, ef Danir segðu einn góðan veðurdag við okkur, að nú yrðum við að vera búnir að koma okkur fyrir innan árs, af því að þeir vildu ekki hafa neitt með okkur að gera lengur. Þetta ákvæði, að Danir geti sagt sambandinu upp með svo skömmum fyrirvara, er sá háski, sem við eigum að forðast eins og heitan eldinn. Yfirleitt verðum við að búa svo um hnútana, að það verðum við, sem segjum upp, en ekki þeir, og þess vegna verðum við að koma okkur vel við þá. Sumir kunna að segja, að fyrir það sé girt, að Danir geti sagt sambandinu upp, með því að konungssambandið sé óuppsegjanlegt. En það er ekki rétt. Danir geta vel bannað sínum konungi að vera jafnframt konungur í öðru landi, og þeir mundu gera það, ef sambandinu um hermál og utanríkismál væri sagt upp frá okkar hlið, því þeir hafa ávalt haldið því fast fram, að hreint konungssamband kæmi ekki til mála, enda væri slíkt samband að eins skuggi af sambandi, er gæti enga verulega þýðingu haft. Enda er það líka eðlilegast, að þessi tvö mál séu sameiginleg með okkur og Dönum. Það er í samræmi við þá framtíðarhugsjón, sem allir Norðurlandabúar hljóta að óska, að komist í framkvæmd innan skamms, nefnilega, að öll hermála- og utanríkismálastjórn allra Norðurlanda verði sameiginleg; á því einu er hægt að byggja von um það, að sjálfstæð menning þessara landa geti staðist til lengdar. Eg er því mótfallinn öllum breytingum Nd. við frumv., en samt ætla eg ekki að greiða atkvæði á móti þeim, af því eg lít svo á, að þetta frumv. meiri hlutans sé tómur leikaraskapur, tóm uppgerð. Í niðurlagi nefndarálits meiri hlutans hér í deildinni segir, að meiri hlutinn treysti því, að bræðraþjóð vorri muni óðum vaxa svo þekking og skilningur á rétti þessarar þjóðar til að njóta óskoraðs fullveldis yfir öllum sínum málum, að hún, er stundir liða fram, muni reynast fúsari til að verða við öllum réttmætum kröfum vorum, en hingað til hefir raun á orðið, og af því sem stendur framar í álitinu, er augljóst, að þeir með þessu meina, að Danir muni fást til að ganga inn á hreint persónusamband. Þetta er annaðhvort sprottið af fávizku, eða þá að það er tómur leikaraskapur, og um slíkt vil eg ekki greiða atkvæði, hvorki með né móti.