Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Þingmenn eiga nokkrar leiðir til að vekja athygli á málum og koma þeim áfram. Í fyrsta lagi að flytja frumvörp og í öðru lagi þingsályktunartillögur. Þegar þáltill. hafa verið samþykktar líta þeir á þingsályktanir sem þingvilja og vilja eðlilega að þeim sé framfylgt. Síðan eiga þingmenn auðvitað þann rétt að málstofan er frjáls. Allmörg ár eru síðan sá sem hér stendur flutti merka þáltill. um reglur um starfslok og starfsréttindi, að mótaðar yrðu reglur um sveigjanleg starfslok. Þessi tillaga, sem flutt var af fleiri mætum þingmönnum, var samþykkt í þinginu og varð ályktun Alþingis. Ég hygg að eitt af fyrstu verkum núv. hæstv. forsrh. hafi verið að skipa nefnd til að móta reglur um sveigjanleg starfslok. Því miður virðist þessi nefnd ekki enn hafa skilað af sér og dagað uppi að nokkru. Ég tel, hæstv. forseti, að þingviljinn sé samur til að ljúka þessu verki. Það kann að hafa verið svo í kreppunni og atvinnuleysinu að mönnum sýndist ekki eins brýn nauðsyn á að móta slíkar reglur. Það var kannski eðlilegt. Öldruðum og þeim sem eru að hverfa af starfsvettvangi er mikilvægt að reglurnar yrðu mótaðar og nefndinni sem nú starfar annaðhvort gefið inn og sagt að ljúka störfum eða leyst frá störfum og ný nefnd skipuð. Þetta erindi, hæstv. forseti, átti ég við hæstv. forsrh., um hvernig hann hyggst bregðast við og hvort hann geri ekki kröfur til þess að þessi þingvilji nái fram og að nefndin ljúki störfum eða hæstv. forsrh. skipi nýja nefnd til þess að vinna þetta brýna verkefni.

Herra forseti. Þessi þál. sem hv. þm. var frumkvæðismaður að ásamt fleirum verður 10 ára 13. apríl nk. Í framhaldi af henni, tveimur árum eftir að þingsályktunin var samþykkt, í mars 1991, skipaði fyrirrennari minn, Steingrímur Hermannsson, þáv. hæstv. forsrh., nefnd valinkunnra sómamanna og -kvenna til að fjalla um málið. Það voru þau Guðmundur Benediktsson, þáv. ráðuneytisstjóri í forsrn., sem gerður var formaður; Barði Friðriksson hæstaréttarlögmaður, tilnefndur af Vinnuveitendasambandi Íslands; Guðríður Elíasdóttir, tilnefnd af Alþýðusambandi Íslands; Björn Jósef Arnviðarson, þáv. bæjarfulltrúi á Akureyri, tilnefndur af Sambandi ísl. sveitarfélaga, enda formaður launanefndar sveitarfélaga um þær mundir; og Ólafur Ólafsson, þáv. landlæknir, tilnefndur af landlæknisembættinu. Þessi nefnd mun a.m.k. einu sinni hafa komið saman á þessum tíma. Í ráðuneytinu eru ekki gögn um að hún hafi komið saman oftar á þeim átta árum sem liðin eru frá skipun nefndarinnar. Þetta er saga málsins. Spurningin er síðan hvort ráðherra hyggist skipa nýja nefnd til að móta tillögur um sveigjanleg starfslok. Því gæti ég út af fyrir sig svarað svona: Það væri hugsanlegt, þó ekki víst, ekki mjög líklegt en alls ekki útilokað. Þetta þætti nú sveigjanlegt svar við sveigjanlegum starfslokum. Ég kýs frekar að svara þessu í þeim dúr sem flutningsmaðurinn lagði mér í hendur, að ég muni ganga eftir því hvort nefndin hyggist ljúka störfum og ef hún gerir það ekki þá sé rétt að binda endi á hin farsælu störf hennar og efna til nýrrar nefndar. Ég vona að þetta dugi hv. fyrirspyrjanda.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. svör hans sem voru í léttum dúr en þó full af þeirri meiningu sem skiptir máli, að hann muni annaðhvort leysa þessa öldruðu og sinnulausu nefnd frá störfum ellegar skipa nýja, sem ég held að væri betri kostur. Í ljósi þess að málefni þeirra fullorðnu eru nú í öðrum og betri farvegi, þar er mikið félagsstarf og mikið verið unnið í þeim málaflokki á þessum tíu árum býst ég við að þar séu margir vaskir og vakandi menn sem taka mundu þessu verkefni fegins hendi. Þess vegna skora ég á hæstv. forsrh. að vera ekkert að spjalla við þá sem í nefndinni voru heldur leysa þá frá störfum með þakklæti og fela nýjum vakandi mönnum að vinna þetta verkefni inn í nýja öld. Ég tel jafnmikilvægt og fyrr að móta þessar reglur, að fólk geti fyrr hætt störfum en það hefur gert í dag og geti enn fremur unnið lengur, kannski hálfan dag eftir sjötugt í nokkur ár eins og hugmynd tillögunnar var. Þessi tillaga sneri að mörgum atriðum sem skipta miklu máli til að sætta fullorðið fólk við þær staðreyndir sem blasa þá við. Ég er hæstv. forsrh. þakklátur fyrir svör hans og treysti því að nú fái þetta mál fljúgandi ferð.

Hæstv. forseti. Fyrir nokkru lagði ég fram fyrirspurnir til allra ráðherra ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar um það hvernig ráðuneytin hafi staðið að framkvæmd framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum sem samþykkt var fyrir tæpu ári síðan. Flestar þessar spurningar voru skriflegar, þ.e. beðið um skrifleg svör en ég beindi tveimur fyrirspurnunum til tveggja ráðherra og óskaði eftir munnlegum svörum vegna þess að kaflar þeirra ráðuneyta voru ekki mjög langir. Fyrirspurnin til hæstv. forsrh. er nú komin á dagskrá, en þar er spurt eftirfarandi spurninga: ,,1. Er hafin könnun á áhrifum atvinnu- og þjóðfélagsbreytinga á stöðu kvenna á landsbyggðinni, sbr. lið 1.3 í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna? Ef svo er, hvenær er áætlað að niðurstöður liggi fyrir? 2. Er hafin könnun á stöðu jafnréttismála í forsætisráðuneytinu og hjá þeim stofnunum sem undir það heyra? Ef svo er, hvað hefur hún leitt í ljós, sbr. lið 1.5 í framkvæmdaáætluninni? 3. Hvað líður gerð áætlana um jafna stöðu kynjanna innan ráðuneytisins og þeirra stofnana sem undir það heyra, sbr. lið 1.5 í framkvæmdaáætluninni?``

Herra forseti. Fyrsta spurningin var: ,,Er hafin könnun á áhrifum atvinnu- og þjóðfélagsbreytinga á stöðu kvenna á landsbyggðinni, sbr. lið 1.3 í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna? Ef svo er, hvenær er áætlað að niðurstöður liggi fyrir?`` Á síðasta ári voru unnar ýmsar athuganir þar sem staða kvenna á landsbyggðinni er sérstaklega tekin til meðferðar. Þar kemur fram mismunandi staða og viðhorf kvenna. Hér er m.a. um að ræða nefndarstarf á vegum iðn.- og viðskrn. um stöðu kvenna í atvinnurekstri. Í annan stað könnun sem Stefán Ólafsson gerði fyrir Byggðastofnun um orsakir búferlaflutninga, en þar eru viðhorf greind eftir kyni, m.a. í umfjöllun um áform búferlaflutninga og annað sem því tengist. Ráðuneytið hefur haft til athugunar að hve miklu leyti sú vinna geti skapað undirstöðu fyrir þá athugun sem nefnd var í spurningum fyrirspyrjandans. Við teljum að sú vinna geti komið að miklu gagni, en sú athugun mun verða framkvæmd á yfirstandandi ári. Í öðru lagi er spurt: ,,Er hafin könnun á stöðu jafnréttismála í forsætisráðuneytinu og hjá þeim stofnunum sem undir það heyra? Ef svo er, hvað hefur hún leitt í ljós, sbr. lið 1.5 í framkvæmdaáætluninni?`` Staða kvenna í forsrn. er nokkuð sterk. Af 19 starfsmönnum ráðuneytisins eru sjö karlar og 12 konur. Annar af tveimur skrifstofustjórum er kona. Tveir af fimm deildarstjórum eru konur og þrír af fjórum sérfræðingum eru konur. Áhersla hefur verið á að fjölga konum í ábyrgðarstörfum í ráðuneytinu. Ekki liggur fyrir hvernig staða jafnréttismála er hjá stofnunum ráðuneytisins. Gagnvart þeim stofnunum hefur ráðuneytið lagt áherslu á að jafna stöðu kynjanna við ráðningar í öll störf. Ég vek athygli á því í þessu sambandi að ráðherrann ræður ekki í störf hjá undirstofnunum ráðuneytisins, eingöngu forstjórann eða forstöðumanninn. Nú nýlega var ákveðið að framvegis mundi forsrh. ráða forstjóra Byggðastofnunar, áður var það á hendi stjórnar. Í Þjóðhagsstofnun er þjóðhagsstofustjóri ráðinn af forsrh. Ráðherrann hefur engin afskipti um mannaráðningum í þessum stofnunum að öðru leyti. Þá er spurt: ,,Hvað líður gerð áætlana um jafna stöðu kynjanna innan ráðuneytisins og þeirra stofnana sem undir það heyra, sbr. lið 1.5 í framkvæmdaáætluninni?`` Ekki hefur verið gerð sérstök áætlun um jafna stöðu kynjanna innan ráðuneytisins, sem er lítið og fámennt, umfram það sem getið er að framan og hlýtur að teljast í a.m.k. þokkalegu jafnvægi, þ.e. að leggja áherslu á að fjölga konum í ábyrgðarstöðum innan ráðuneytisins.

Virðulegi forseti. Þegar unnið var að undirbúningi að framkvæmdaráætlun ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna var sérstaklega litið til stöðu kvenna úti á landsbyggðinni í kjölfar breyttra þjóðfélags- og atvinnuhátta. Lögð var áhersla á að reynt yrði að finna leiðir til þess að bregðast við þessu máli. Þess vegna var þetta ákvæði sett inn í framkvæmdaáætlunina og ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda og hæstv. forsrh. fyrir spurningar og svör í þessu máli. Ég held að hér sé um að ræða mikilvægan þátt, bæði í að efla hlut kvenna almennt og treysta búsetu á landsbyggðinni. Við vitum að mjög miklar þjóðfélagsbreytingar hafa orðið og haft breytingar í för með sér fyrir konur og starfssvið þeirra, m.a. í sjávarútvegi og landbúnaði, höfuðatvinnugreinum landsbyggðarinnar. Þess vegna er til valið tilefni til að hyggja sérstaklega að stöðu þessara mála. Ég vil ítreka þakkir mínar til málshefjanda og hæstv. forsrh. fyrir þeirra hlut að umræðunni hér í dag.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Í máli hans kom réttilega fram að ýmsar kannanir hafa verið gerðar á stöðu landsbyggðarinnar og stöðu kvenna. Við vissum, þegar við settum þennan lið inn í framkvæmdaáætlunina, að þetta snerist um að safna saman og skoða sérstaklega þær upplýsingar sem þegar liggja fyrir. Þær kunna þó að leiða í ljós að ákveðna þætti þurfi að kanna betur. Mér barst nýlega í hendur glæný skýrsla um stöðu kvenna á Norðurlandi vestra. Þar hefur verið starfandi jafnréttisfulltrúi. Þar var unnin skýrsla þar sem margt athyglisvert kemur fram. Ég hef ekki tíma til þess að ræða ítarlega um hana hér en þar er eitt til viðbótar sem gæti hjálpað okkur til þess að átta okkur á því hvað brennur á konum á landsbyggðinni, hvers vegna þær flytja í burtu í jafnvel ríkara mæli en karlar. Þannig hefur það alla vega verið. Eins og fram kom hjá hæstv. forsrh. virðast konur í ráðuneyti hans vera töluvert fleiri en karlar. Það segir auðvitað ekki alla söguna. Auðvitað þarf að skoða launakjörin og ýmislegt sem snýr að störfunum. Ég hvet til þess að menn fylgi framkvæmdaáætluninni eftir og geri slíkar úttektir á öllum ráðuneytum. T.d. kom margt athyglisvert fram þegar slík rannsókn fór fram í fjmrn. Það mættu önnur ráðuneyti taka sér til fyrirmyndar.

Herra forseti. Ég mun tala fyrir fyrirspurn frá Þórunni H. Sveinbjörnsdóttur sem sat á þingi fyrir áramót og lagði fram fyrirspurn til hæstv. iðnrh. á þskj. 387, um iðnfyrirtæki í matvælaframleiðslu, hreinlætisvöru og plastiðnaði. Það hefur komið í minn hlut, innan þingflokks jafnaðarmanna og núna þingflokks Samfylkingarinnar, að fylgja þessu máli úr hlaði og ganga eftir svörum hæstv. iðnrh. Í þeirri gagnasöfnun sem Þórunn H. Sveinbjörnsdóttir hefur gert vegna þessarar fyrirspurnar hefur komið fram að staðan í matvælaiðnaði er mjög erfið. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun og Samtökum iðnaðarins kemur m.a. fram að innflutningur matar- og drykkjarvöru jókst um 31% frá janúar til ágúst á síðasta ári. Verðmæti innlendrar matar- og drykkjarvöru jókst hins vegar einungis um 14%. Þannig hefur markaðshlutdeild innlendrar framleiðslu minnkað verulega og er það vitaskuld mikið áhyggjuefni. Í afkomukönnun sem Samtök iðnaðarins gerðu kemur sömuleiðis fram að afkoma í matvælaiðnaði hefur versnað stórlega milli áranna 1997 og 1998 og er þá bæði miðað við hagnaðartölur og hlutfall af veltu. Því er ljóst, herra forseti, að iðnaður sá sem hér er spurt um hefur átt við erfiðleika að etja, einkum á síðasta ári. Það olli ekki einungis þáverandi þingmanni áhyggjum heldur einnig Samtökum iðnaðarins og öðrum í viðskiptalífinu. Í framhaldi af því má nefna vandamál sem tengjast þessu, þ.e. hinn mikla viðskiptahalla ríkisstjórnarinnar og þensluhættu, hvort tveggja nokkuð sem oft hefur verið bent á í almennri efnahagsumræðu. Fyrirspurn hv. þm. Þórunnar Sveinbjörnsdóttur til hæstv. iðnrh. er svohljóðandi: ,,1. Hvernig hefur samkeppnisstaða íslenskrar matvælaframleiðslu þróast á síðustu missirum í samanburði við iðnaðinn í heild og aðrar greinar? 2. Hefur orðið samdráttur hjá iðnfyrirtækjum í matvælaframleiðslu, hreinlætisvöru- og plastiðnaði á þessum tíma með tilliti til tekna og afkomu? Ef svo er, er það lýsandi fyrir iðnaðinn í heild? 3. Hvað hefur störfum í þessum fyrirtækjum fækkað mikið á sama tíma? 4. Mun ráðherra bregðast á einhvern hátt við samdrætti í fyrrnefndum greinum?``

Herra forseti. Á þskj. 387 ber hv. þm. Þórunn H. Sveinbjörnsdóttir fram fyrirspurn um stöðu iðnfyrirtækja í matvælaframleiðslu, hreinlætisvöru- og plastiðnaði. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: ,,Hvernig hefur samkeppnisstaða íslenskrar matvælaframleiðslu þróast á síðustu missirum í samanburði við iðnaðinn í heild og aðrar greinar?`` Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun jókst innflutningur matar- og drykkjarvöru um 30% að magni á fyrstu átta mánuðum ársins 1998 samanborið við sama tímabil 1997. Jafnframt hefur innflutningsverð þeirra hækkað um 1,5%. Samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum var heildarvelta í innlendri framleiðslu matar- og drykkjarvöru, að fiskiðnaðinum undanskildum, hins vegar 14,1% meiri í janúar til ágúst 1998 en á sama tímabili 1997. Jafnframt hækkaði verð þeirra um 3,2% í vísitölu neysluverðs ef búvara og grænmeti eru ekki talin með. Svipaðar vísbendingar má greina þegar litið er á framleiðsluiðnaðinn í heild. Því hefur verið spáð að verð á hverri innlendri framleiðslueiningu hækki um 2,4% umfram erlenda á þessu ári. Framleiðslukostnaður á hverja einingu hækkar meira vegna þeirrar kostnaðarhækkunar sem fyrirtækin taka á sig með því að skerða afkomu sína. Þannig er því spáð að á árinu 1999 hækki launakostnaður á hverja einingu um 4,3%. Fara þarf aftur til ársins 1987 til að finna meiri hækkun á raungengi á einu ári. Í öðru lagi er spurt: ,,Hefur orðið samdráttur hjá iðnfyrirtækjum í matvælaframleiðslu, hreinlætisvöru- og plastiðnaði á þessum tíma með tilliti til tekna og afkomu? Ef svo er, er það lýsandi fyrir iðnaðinn í heild?`` Velta í sápu- og þvottaefnagerð var 10,2% meiri á fyrstu átta mánuðum ársins í samanburði við sama tímabil árið 1997. Þetta er lítið eitt minni veltuaukning en varð í matar- og drykkjarvöruframleiðslu eins og áður er getið. Aukning í plastiðnaði var aftur á móti talsvert minni, þ.e. 6,4% á þessum tíma. Inni í þessum tölum eru verðhækkanir svo magnið er nokkuð minna. Ekki liggja fyrir tölur um afkomu og fjárhagsstöðu hjá iðnfyrirtækjum í matvælaframleiðslu, hreinlætisvöru- og plastiðnaði. Niðurstöður afkomukönnunar Samtaka iðnaðarins sem hv. þm. vitnaði í áðan, sem þau gerðu á árinu 1998, sýna að í heild er afkoman örlítið lakari en hún var árið á undan. Könnunin tók til fyrirtækja í iðnaði utan stóriðju og byggingarstarfsemi. Voru þau samtals með rúmlega 8 milljarða veltu á fyrstu sex mánuðum ársins. Ætla má að það séu um 15% af veltunni í þessum hluta iðnaðarins. Helstu niðurstöður eru þær að rekstrargjöld vaxa talsvert umfram tekjur. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: ,,Hvað hefur störfum í þessum fyrirtækjum fækkað mikið á sama tíma?`` Þingmaðurinn gefur sér að störfum hafi fækkað en svo er ekki. Ekki eru til upplýsingar um breytingar á starfsmannafjölda í þessum fyrirtækjum á seinustu missirum né af sömu nákvæmni og gildir um veltutölurnar. Til eru tölur um ársverk í matvælaiðnaði og efnaiðnaði frá árinu 1996 og áætlanir fyrir árin 1997 og 1998. Samkvæmt þeim voru 3.830 ársverk í matvælaiðnaði árið 1996 en eru áætluð 4.003 á árinu 1998. Þetta svarar til 4,5% aukningar á tveimur árum. Hreinlætisvöru- og plastiðnaður telst til efnaiðnaðar. Í efnaiðnaði voru 11.110 ársverk á árinu 1996 og er áætlað að þeim hafi fjölgað um 1.260 á síðasta ári. Þetta er aukning um 13,5% á tveggja ára tímabili. Þessi aukning í ársverkum er í samræmi við þá aukningu sem orðið hefur á veltu fyrirtækjanna. Aukin velta hefur aftur á móti ekki skilað sér í aukinni arðsemi. Í fjórða lagi er spurt: ,,Mun ráðherra bregðast á einhvern hátt við samdrætti í fyrrnefndum greinum?`` Sífelld barátta fyrir bættum skilyrðum atvinnulífsins þarf að vera í gangi. Verðbólga er í sögulegu lágmarki, verðlag er stöðugt og vextir hafa jafnt og þétt verið á niðurleið. Því er þó ekki að leyna að vöxtunum þarf að ná enn neðar. Eitt af meginmarkmiðunum með formbreytingu banka og sölu þeirra er að auka samkeppni á fjármagnsmarkaði er leitt geti til vaxtalækkunar. Það er því ekki ástæða til að bregðast við með sértækum hætti í þessu sambandi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör við fyrirspurn frá Þórunni H. Sveinbjörnsdóttur sem ég talaði fyrir áðan. Ljóst er að af svörum ráðherra má lesa staðfestingu þess sem ég hélt fram í upphafi og Þórunn Sveinbjörnsdóttir hafði grun um, þ.e. að samkeppnisstaða iðngreinanna hefði versnað verulega. Markaðshlutdeildin er ótvírætt minni og afkoman lakari. Hversu háar tölurnar eru í þessu sambandi er e.t.v. ekki ástæða til að fullyrða um, en það er augljóst að greinin býr við erfiða stöðu. Það er ánægjulegt að samkvæmt svari ráðherra hefur störfum ekki fækkað í þessum greinum, eftir þeim upplýsingum sem hann hafði. Hann gat réttilega um að þær væru e.t.v. ekki mjög nákvæmar á þessu stigi málsins, en þeim ber að fagna. Ráðherrann nefndi hins vegar að það væri ekki ástæða til að bregðast sérstaklega við þessu. Hann taldi ekki þörf á sértækum aðgerðum. Hann nefndi að vexti þyrfti að lækka. Ég bendi hins vegar á að nýverið hækkuðu vextir svo að þar rekst hvað á annars horn en látum það vera. Meginniðurstaða bæði fyrirspurnarinnar og svarsins er sú að þessi iðnaður á undir högg að sækja í uppsveiflunni sem við búum við í samfélaginu. Hversu alvarlegur þessi vandi verður þegar fram líða stundir er ekki gott að fullyrða um en ég sé fulla ástæðu til að taka undir áhyggjur Þórunnar Sveinbjörnsdóttur sem vakti máls á þessu. Þessi mál þarf að kanna nánar.

Hæstv. forseti. Þó nokkuð sé um liðið síðan ég lagði fram þá fyrirspurn sem hér er til umræðu þá virðist hún því miður eiga jafn vel við og þegar hún var fyrst lögð fram. Mikil nauðsyn er á því að skýra umræður um stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi. Kynningarblað SSA sem gefið var út nú um helgina fyllir þó nokkuð út í myndina, en meira þarf til. Enn og aftur hafa borist fréttir af því að hik sé á Norsk Hydro varðandi samninga um álver á Austurlandi. Á haustdögum, þegar ég lagði fram þá fyrirspurn sem nú er verið að svara, höfðu þær fréttir borist að Norsk Hydro hygðist festa kaup á álbræðslu Norðuráls á Grundartanga. Nú berast þær fréttir á öldum ljósvakans að mikið samdráttarskeið herji á Norsk Hydro og ákvörðunartöku sé ekki að vænta þaðan á næstunni. Þó er ekki sama hver túlkar fréttaflutninginn. Menn hafa vægast sagt farið út um holt og grundir í þeirri túlkun eftir því hvar menn hafa skipað sér í flokk, á með eða á móti. Það fólk sem mest mun finna fyrir því ef samið verður um stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi eru Austfirðingar. Austfirðingar koma hins vegar einnig til með að finna fyrir því ef ekki verður samið um stóriðjuframkvæmdir. Það segir sig sjálft að sú óvissa sem ríkir um fyrirhugaðar framkvæmdir er mjög óheppileg fyrir atvinnu- og byggðaumræðu á Austurlandi hvernig sem litið er á málið. Yfirlýsingar hafa verið gefnar um tímasetningar ákvarðana allt frá því í ágúst 1997. Þá átti að liggja fyrir ákvörðun um frekara framhald viðræðna í byrjun árs 1998. Við vitum að enn hefur lítið gerst. Sá fréttaflutningur sem við höfum orðið vitni að að undanförnu hefur enn aukið á þá óvissu sem Austfirðingar búa við. Það er alveg ljóst að Austfirðingar eru orðnir langeygir eftir að sjá hvernig þær auðlindir sem þeir eiga í formi vatnsorku koma til með að nýtast þeim í nánustu framtíð. Því er nauðsynlegt að fram komi hver sé stefna stjórnvalda varðandi orkufrekan iðnað í landinu og hvort öll eggin eru í einni samningakörfu hjá Norsk Hydro, eða hvort við eigum egg í öðrum samningakörfum. Í ljósi þessa hef ég lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. iðnrh.: ,,1. Ef kemur til nýrrar stóriðju hér á landi, hvar verður hún staðsett? 2. Hvernig standa samningar við Norsk Hydro um byggingu álvers við Reyðarfjörð? 3. Hvaða aðrar framkvæmdir eru áformaðar náist ekki samkomulag við Norsk Hydro og á hvaða stigi eru þeir samningar?``

Herra forseti. Hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir ber fram fsp. um fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: ,,Ef kemur til nýrrar stóriðju hér á landi, hvar verður hún staðsett?`` Þeir stóriðjukostir sem verið hafa til skoðunar að undanförnu gætu í sjálfu sér verið staðsettir víða um land. Staðarval fer m.a. eftir tegund, umfangi stóriðju, orkuþörf, vatnsþörf, hafnsækni, starfsmannafjölda og þjónustu sem í boði er á svæðinu. Verði um nýja orkufreka stóriðju að ræða, þ.e. að nýtt fyrirtæki verði byggt, þá mun það verða staðsett utan suðvesturhorns landsins. Fyrir því eru fjórar meginástæður. Í fyrsta lagi þurfa þau fyrirtæki sem nú hafa risið í orkufrekum iðnaði á stærstum hluta þeirrar orku að halda sem er vinnanleg á Tungnaár- og Þjórsársvæðinu og er á samkeppnisfæru verði með tilliti til þeirra stækkana sem fyrirhugaðar eru í þessum fyrirtækjum. Í öðru lagi er ekki pólitísk samstaða um að flytja þá raforku sem vinnanleg er á Austurlandi, til suðvesturhorns landsins. Í þriðja lagi er frá umhverfislegum og kostnaðarlegum sjónarmiðum óskynsasmlegt að fara út í slíka flutninga. Í fjórða lagi er það stefna ríkisstjórnarinnar að nýta orkulindirnar til atvinnusköpunar og byggðaþróunar þar sem þær eru staðsettar. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Hvernig standa samningar við Norsk Hydro um byggingu álvers við Reyðarfjörð?`` Skemmst er frá því að segja að unnið hefur verið að undirbúningi samninga við Norsk Hydro um byggingu álvers við Reyðarfjörð um nokkurt skeið. Þessi vinna hefur gengið samkvæmt áætlun og hafa tímabundnir erfiðleikar Norsk Hydro vegna lægðar á mikilvægum hrávörumörkuðum í heiminum ekki breytt áformi fyrirtækisins hér á landi. Á undanförnum missirum hafa verið gerðar umfangsmiklar athuganir á hugsanlegu álveri og virkjunum í tengslum við það á Austurlandi. Þessar athuganir spanna staðarvalsathuganir, forhönnun mannvirkja, athuganir á virkjanakostum og orkuflutningi, samfélagsathuganir, veðurmælingar, gróðurfarsathuganir og aðrar umhverfisathuganir. Á síðustu mánuðum hafa rannsóknir beinst að byggingu 120 þús. tonna álvers við Hraun í Reyðarfirði með stækkunarmöguleikum síðar. Nú liggja fyrir áætlanir um umfangsmiklar framhaldsathuganir á álverinu og á umhverfisáhrifum þess, eignaraðild og fjármögnun. Um þessar áætlanir og athuganir verður fjallað á næstu vikum og mánuðum og um mitt árið er stefnt að því að undirrita samkomulag milli Norsk Hydro og íslenskra stjórnvalda um framhald málsins. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: ,,Hvaða aðrar framkvæmdir eru áformaðar náist ekki samkomulag við Norsk Hydro og á hvaða stigi eru þeir samningar?`` Unnið verður áfram að þeim verkefnum sem áður er getið, þar á meðal álveri á Austurlandi. Auk Norsk Hydro hafa aðrir erlendir aðilar sýnt áhuga á að skoða Reyðarfjörð fyrir álver af svipaðri stærð en með annarri tækni. Náist ekki samkomulag við Norsk Hydro á næstunni í samræmi við þær áætlanir sem unnið hefur verið eftir verður leitað annarra leiða að sama markmiði, m.a. með því að fylgja áhuganum eftir sem komið hefur fram hjá ýmsum aðilum um byggingu orkufreks iðnaðar á landsbyggðinni.

Herra forseti. Leyfist mér að óska hæstv. iðnrh. til hamingju með að vera eini maðurinn sem er eftir í öllum heiminum sem hefur trú á að Norsk Hydro ætli að koma hingað til að reisa þetta stóriðjuver? Leyfist mér líka að óska honum til hamingju með að vera eini maðurinn í heiminum sem trúir því að um mitt ár hyggist Norsk Hydro undirrita þennan samning? Hefur hæstv. iðnrh. ekki fylgst með fréttum af þessu máli og fylgst með því hvað talsmenn þessarar samsteypu hafa verið að segja? Meira að segja hv. fyrirspyrjandi leggur greinilega engan trúnað á að þetta sé í bígerð og þess vegna er fsp. fram komin. Herra forseti. Í tilefni þess að ljóst er, eins og kemur fram með rökstuðningi fyrirspyrjanda, að Norsk Hydro mun ekki koma hingað, a.m.k. ekki í bráð, til að gera samning um að reisa þetta stóriðjuver, má ég þá spyrja hæstv. iðnrh. hvort hann sé ekki tilbúinn til að staðfesta það hér sökum þess að tíminn sem gefst til undirbúnings er greinilega miklu meiri en áður, að hann muni beita sér fyrir því að Fljótsdalsvirkjun muni fara í lögformlegt umhverfismat. Þessari spurningu hef ég áður kastað fram til hæstv. iðnrh. og hann hefur ekki enn treyst sér til þess að svara henni. En getur hann gert það hér og nú?

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu er augljóst mál að það er ekki á færi hæstv. iðnrh. að ráða fyrir um það hvort Norsk Hydro kemur hingað til að setja niður stóriðju. En það er aftur á móti á hans færi að vinna að þessum málum hér á landi og það er hans embættisskylda. Ég var satt að segja furðu lostinn yfir því svari sem hann lagði hér fram og ég vil sérstaklega ganga eftir því við hæstv. ráðherra að hann tali skýrar um það hvort ekki séu hafnar viðræður við neina aðra aðila en Norsk Hydro. Ef hann staðfestir það nú þá liggur alveg ljóst fyrir að þetta mál er í enn verri farvegi en áður lá fyrir.

Herra forseti. Viðræðurnar við Norsk Hydro eru stærsta atvinnuþróunarverkefni sem hefur verið í gangi á Austurlandi og það byggist á orkuöflun í stærri stíl. Um þetta eru hatrömm átök og það er nauðsynlegt fyrir alla stjórnarliða að standa í lappirnar í þessu máli. Nauðsynlegt er að leiða það verkefni til lykta, af eða á, og það er ekki rétt sem haldið hefur verið fram að þetta verkefni tefji fyrir atvinnuþróun á öðrum sviðum á Austurlandi. Það hafa verið í gangi verkefni á ýmsum sviðum, eins og menn ættu að vita. Hér gengur maður undir manns hönd að reyna að eyðileggja þetta verkefni með því að segja að það sé búið að vera og er þáttur í því mikla áróðursstríði sem hefur verið í kringum verkefnið. Það er auðvitað ekki séð hvernig þessu lyktar, en þetta verkefni er nauðsynlegt að leiða til lykta, af eða á, og auðvitað eiga menn að standa að baki iðnrh. í því efni.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki séð hv. 2. þm. Austurl. jafnbrugðið og í þessari umræðu. Hann kvartar sáran undan því að samstarfsmenn hans í ríkisstjórn standi ekki í lappirnar í málinu. Það þarf talsvert mikið til að endurreisa trú á drauminn um álbræðslu á Reyðarfirði eins og málum er komið. Ég skil sannarlega áhyggjur hv. þm. Af hálfu hæstv. iðnrh. hefur það í raun verið staðfest hér í máli hans að það eru engir fætur undir þessu máli. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. fyrirspyrjanda þegar hún segir að þessi óvissa sé mjög alvarlegt mál fyrir atvinnuþróun á Austurlandi. Þetta er búið að vera eins og fallöxi þar yfir mönnum frá því að tilkynning um þetta kom frá 1. þm. Austurl., hæstv. utanrrh., í ágúst 1997. Ég held að það sé jafngott að stjórnarliðar geri hreint fyrir sínum dyrum varðandi þennan blekkingarleik, noti tímann og setji virkjunina, sem menn hafa ætlað að reisa, í lögformlegt umhverfismat.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum fyrir þátttöku í umræðunni. Í svari ráðherra kom fram að stefnt er að undirritun um framhald málsins í júní. Ég vil fá að spyrja ráðherra hvað í því felst. Jafnframt kom fram hjá ráðherra að aðrir aðilar hafa sýnt áhuga á stóriðjuframkvæmdum á Austurlandi og væri fróðlegt að heyra hversu langt þær umræður eru komnar ef þær eru á einhverju umræðustigi. Ég vil taka undir það með hv. 2. þm. Austurl. að auðvitað eru önnur verkefni í gangi á Austurlandi og því fer fjarri að Austfirðingar séu að gefast upp og að eingöngu sé verið að bíða eftir því að niðurstaða komi í þetta mál. Hitt er að sú óvissa sem fylgir allri þessari umræðu skiptir mjög miklu máli þegar umræðan er á þessu stigi. Þess vegna er nauðsynlegt að fá niðurstöðu í málið þannig að Austfirðingar viti hvert framhaldið verði. Ég hef einnig velt því fyrir mér í ljósi þeirrar óvissu sem ríkir um samningaferlið og erfiðleika sem eru því bundnir að semja við erlend risafyrirtæki, að spyrja ráðherrann hvort ekki sé komið að þeim tímapunkti að Íslendingar taki það frumkvæði að reisa sjálfir og reka slíka stóriðju. Það er ljóst að komin er mikil þekking í landið um rekstur t.d. á álveri og hugsanlegt er að nú sé komið að því að Íslendingar geti gert þetta sjálfir. Ég spyr því: Er ekki kominn tími til að Íslendingar nýti íslenska orkukosti með íslenskri þekkingu og íslensku fjármagni að nokkrum hluta? Það kom einmitt fram á kynningarfundi Landsbanka Íslands á Eskifirði nú fyrir helgina að Landsbankinn hefur mikinn áhuga á því að fjárfesta í stóriðjukostum.

Herra forseti. Reynslan er sú, og hún er ólygnust í þessu öllu saman, að aldrei er hægt að fullyrða hvort að kostur eins og sá sem hér er um að ræða, hugsanleg bygging álvers á Reyðarfirði, verður að veruleika fyrr en samningar hafa verið undirritaðir. Það þekkja þeir best sem studdu og stóðu að síðustu ríkisstjórn og þekkja blekkingarvef Alþfl. út og inn í þeim efnum. Það þekkja þeir best og þau leiktjöld sem þar voru dregin upp, hvernig fólkið í landinu var blekkt og ginnt til að halda að þar væru stórkostlegir draumar fram undan. Herra forseti. Reynslan er sú að ekki er hægt að fullyrða um að slíkir samningar gangi eftir fyrr en þeir hafa verið undirritaðir. Hins vegar er alveg ljóst að hvorki hv. þm. Hjörleifur Guttormsson né hv. þm. Össur Skarphéðinsson vita betur en stjórnendur Norsk Hydro hvort þeir ætli að eiga frekara samstarf við Íslendinga eða ekki. Það er staðfest af fulltrúum og eigendum þess fyrirtækis að samningaviðræðum við Íslendinga er haldið áfram. Næsti fundur, stórfundur um málið, verður í júní eða júlí á þessu ári, þar sem gengið verður út frá því að látið verði reyna á samstarfið. Þá kemur í ljós hvort aðilar eru tilbúnir til að undirrita samkomulag sem gengur út á það að báðir aðilar verði í stakk búnir til að eyða milljónum króna, hundruðum milljóna króna, í rannsóknir á svæðinu. Í júní eða júlí á að láta reyna á hvort það samkomulag gengur eftir eða ekki. Menn verða líka að hafa í huga, af því ég heyri það á hv. fyrirspyrjanda að örlítils misskilnings gætir, að það er ekki Norsk Hydro eitt sem er í þessu verkefni. Það er talað um stóra innlenda eignaraðild. Íslenskir aðilar sýna því áhuga að vera þátttakendur. Það birtist best í yfirlýsingu bankastjóra Landsbankans fyrir stuttu síðan fyrir austan, þar sem hann lýsti því yfir að Landsbankinn væri tilbúinn til að taka þátt í verkefni sem þessu. 

Herra forseti. Álit starfshóps iðnrn. um olíuleit við Ísland kom fram 15. júní 1998. Þá kom þar fram að gert væri ráð fyrir að gerð verði kort eftir dýptarmælingum sjómælinga til að staðsetja stalla þar sem hugsanlegt smit úr setlögum kynni að finnast og gerðar verði endurkastsmælingar á botni úr setlögum til að kortleggja brot, andhverfu og gasstíga og mæla olíuefni í botnssýnum. Talið var að kostnaður við þennan áfanga gæti orðið 30--50 millj. Að áfanganum loknum yrðu líkur á olíu eða gasi endurmetnar og áhugi olíufélaga kannaður. Í öðru lagi var svo gerð tillaga um að reyndist ástæða til að halda áfram yrði í öðrum áföngum gerð djúpkönnun og borun á svæðinu. Sá áfangi sem tæki 3--5 ár yrði mun dýrari og vart á færi annarra en olíufélaganna sem keyptu til þess leitar- og vinnsluleyfi. Í honum er gert ráð fyrir þéttari endurkastsmælingum til að kanna þykkt, útbreiðslu og lagskiptingu setlaganna og rannsóknaborun á eyju, t.d. í Grímsey, til að kanna dýpri setlög og hvort í þeim hafi þroskast olía. Í blaðaviðtali við hæstv. iðnrh., sem birtist í Morgunblaðinu 14. nóvember, sagði iðnrh. svo, með leyfi forseta: ,,Iðnaðarráðherra hyggst skipa þriggja manna samráðsnefnd með fulltrúum iðnaðarráðuneytis, utanríkisráðuneytis og Orkustofnunar til að vaka yfir íslenskum hagsmunum á sviði olíu- og landgrunnsmála og samhæfa viðbrögð íslenskra stjórnvalda vegna fyrirspurna olíuleitarfyrirtækja um rannsókna- og vinnsluleyfi í íslenskri lögsögu.`` Þá hafði komið fram, áður en viðtal var við hæstv. iðnrh. að þegar væru tvö erlend félög sem hefðu hug á að kanna möguleika á leit að olíu við Ísland. Af þessu gefnu hef ég lagt fram svohljóðandi fsp. í þremur liðum til hæstv. iðnrh.: 1. Hve miklu fé verður varið á þessu ári til rannsókna á olíu og gasi í setlögum fyrir Norðurlandi? 2. Hvernig hyggst ráðherra vinna úr þeim tillögum sem starfshópur er skipaður var af iðnaðarráðuneyti 29. september 1997 lagði til í skýrslu sinni við starfslok 15. júní 1998? 3. Hefur ráðherra skipað samráðsnefnd með fulltrúum iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, utanríkisráðuneytis og Orkustofnunar til að vaka yfir íslenskum hagsmunum á sviði olíu- og landgrunnsmála og samhæfa viðbrögð við fyrirspurnum erlendra aðila?

Herra forseti. Á þskj. 863 spyr hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson um landgrunnsrannsóknir. Í fyrsta lagi spyr hv. þm. ,,Hve miklu fé verður varið á þessu ári til rannsókna á olíu og gasi í setlögum fyrir Norðurlandi?`` Í fjárlögum fyrir árið 1999 er gert ráð fyrir 2 millj. kr. til hafsbotnsrannsókna. Reikna má með að þessir fjármunir fari að miklu leyti til að greiða kostnað vegna aðstoðar sem nýskipuð samráðsnefnd þarf að kaupa vegna starfs síns. Í kjölfar skipunar samráðsnefndarinnar má gera ráð fyrir að breytingar verði á áherslum varðandi þessar rannsóknir. Ekki þótti fært að taka tillit til tillagna um rannsóknir í fjárlagagerð fyrir árið 1999 þar sem þær komu seint fram og samráðsnefndin hafði tæpast hafið störf. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Hvernig hyggst ráðherra vinna úr þeim tillögum sem starfshópur er skipaður var af iðnaðarráðuneyti 29. september 1997 lagði til í skýrslu sinni við starfslok 15. júní 1998?`` Hlutverk starfshópsins var að yfirfæra niðurstöður rannsókna á landgrunninu og meta á grundvelli þeirra hvort og þá hvaða svæði landgrunnsins kunni að geyma olíu og/eða jarðgas. Af niðurstöðum starfshópsins er ljóst að líklegt mætti telja að einhver svæði landgrunnsins hefðu að geyma olíu og/eða jarðgas og var honum jafnframt falið að meta hvort tæknilegar og fjárhagslegar forsendur væru til olíuvinnslu. Einnig var honum falið að gera tillögur um hvernig efla mætti rannsóknir á svæðum sem líklegt væri að kynnu að geyma olíu eða jarðgas. Í þriðja lagi var honum falið að gera tillögur um kynningu á þessum svæðum til að efla áhuga innlendra og erlendra aðila á svæðunum sem er hugsanlegt að geymi olíu og/eða jarðgas. Starfshópurinn skilaði ráðuneytinu skýrslu sinni með bréfi, dags. 17. ágúst 1998. Í skýrslunni leggur starfshópurinn til að rannsóknum verði haldið áfram og þær skiptist í tvo áfanga. Í fyrri áfanganum sem yrði að mestu kostaður af íslenskum stjórnvöldum verði leitast við að svara því hvort beinn vottur um olíu finnist í setlögunum. Í síðari áfanga yrði farið í djúpkönnun og borun sem yrði mun dýrari og vart á færi annarra en olíuleitarfélaga sem keyptu til þess leitar- og vinnsluleyfi af íslenskum stjórnvöldum. Þá lagði starfshópurinn til að eflt yrði samstarf um rannsókn landgrunnsins. Enn fremur að fylgst yrði náið með framvindu mála á svæði sem varðar hagsmuni Íslands miklu, svo sem Jan Mayen og Hatton-Rockall. Til að sinna olíuleitarmálum og hrinda tillögu nefndarinnar í framkvæmd var með bréfi, dags. 17. febrúar sl., skipuð þriggja manna samráðsnefnd sem í eiga sæti fulltrúar Orkustofnunar, utanrrn. og iðnrn. Hlutverk samráðsnefndarinnar er: 1. Að gæta íslenskra hagsmuna á sviði olíu- og landgrunnsmála, m.a. með því að fylgjast með olíuleit á nálægum svæðum. 2. Að fylgjast með tækniþróun í olíuleit og olíuvinnslu. 3. Að gera tillögur um stefnu sem skuli fylgt við veitingu rannsókna- og vinnsluleyfa á landgrunninu. 4. Að samhæfa vinnubrögð íslenskra stjórnvalda vegna fyrirspurna um rannsókna- og nýtingarleyfi innan efnahagslögsögunnar. 5. Að gera tillögur um kynningu á íslenska landgrunninu til að efla áhuga á rannsóknum á því. 6. Að koma fram og annast samskipti við þá aðila sem sýna áhuga á rannsókna- og nýtingarleyfum. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda hafa tvö erlend olíuleitarfyrirtæki sýnt íslenska landgrunninu áhuga í þessu sambandi. 7. Að gera tillögur um rannsóknaverkefni á sviði olíuleitar og landgrunnsmála sem kostuð yrðu af ríkisfé. 8. Að annast samstarf við norsk stjórnvöld og norsku olíuleitarstofnunina vegna Jan Mayen-svæðisins og dönsk og færeysk stjórnvöld vegna Hatton-Rockall svæðisins. 9. Að stuðla að því að gögn um landgrunnið séu varðveitt með skilvirkum hætti. Að síðustu spyr hv. þm.: ,,Hefur ráðherra skipað samráðsnefnd með fulltrúum iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, utanríkisráðuneytis og Orkustofnunar til að vaka yfir íslenskum hagsmunum á sviði olíu- og landgrunnsmála og samhæfa viðbrögð við fyrirspurnum erlendra aðila?`` Svarið er: Já.

Herra forseti. Í umræðunum hefur komið fram að tvö erlend stórfyrirtæki hafa sýnt áhuga, eins og mig minnir að það hafi verið orðað af hv. fyrirspyrjanda og ítrekað af hæstv. ráðherra, að koma að olíuleit með einhverjum hætti innan íslensku efnahagslögsögunnar. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra í framhaldi af þessu, hvers eðlis sá áhugi er. Hafa einhvers konar viðræður átt sér stað og á hvaða stigi eru þær? Í annan stað langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort íslensk stjórnvöld hafa með einhverjum hætti undirbúið einhvers konar tilkall til olíu sem kann að verða unnin utan efnahagslögsögunnar á næstu árum, á Reykjaneshrygg, þá í krafti alþjóðlegra sáttmála eins og t.d. hafréttarsáttmálans?

Herra forseti. Það kemur fram í skýrslu starfshópsins að hann telur líkur á að annaðhvort gas eða olíur hafi myndast vera um 12%. Meiri líkur eru á gasi en olíu, það eru 9,6% á móti 2,4%. Líkurnar eru byggðar á útreikningum Anthony G. Doré sérfræðings hjá norska olíufélaginu Statoil en hann starfaði fyrir þennan hóp. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að það eru mér veruleg vonbrigði að aðeins skuli sett í þetta mál núna 2 millj. kr. andstætt við það sem hópurinn gerði ráð fyrir að á næstu þremur árum yrðu settar 30--50 millj. kr. í þetta verk. Enn fremur eru nú orðin nokkuð mörg ár síðan borað var í Flatey á Skjálfanda til að gera þessar rannsóknir og þar þóttu menn nokkuð kenna að möguleiki væri á. Ég tel að full ástæða sé til þess að vinna betur heimaverkefnin áður en við fáum fleiri erlenda aðila til að koma hér að. Það þarf eitthvað meira til til að þeir sýni þessu áhuga. Það þarf frekari rannsóknir og það þarf að liggja nokkuð ljósara fyrir fyrir þessa erlendu aðila hvernig botnlögum er háttað og endurkastsmælingarnar eins og hópurinn gerði ráð fyrir. Því vænti ég þess, hæstv. iðnrh., að sett verði aukafjárveiting í þetta mál og farið að tillögum hópsins sem gerði ráð fyrir því að á þessu ári yrðu a.m.k. 7 millj. settar í verkefnið. Allt of langur tími hefur liðið og við höfum verið allt of lengi í óvissunni um hvað er raunverulega að gerast, hvernig eru setlög við Norðurlandið, hvað er þar undir. Þau eru a.m.k. nógu þykk. Talið var að ef þau væru einn metri eða þykkari væri full ástæða til að hefja frekari rannsóknir á olíu en komið hefur í ljós að þarna er allt upp í þriggja til fjögurra metra þykk setlög þannig að full ástæða er til að taka málið föstum tökum og kynna það fyrir erlendum aðilum, fá þá í samstarf með okkur og eyða óvissunni.

Herra forseti. Sem svar við þeim fyrirspurnum sem hafa komið fram í þeim athugasemdum sem hv. þm. hafa gert er í fyrsta lagi spurt um hvernig sá áhugi lýsir sér hjá þeim erlendu fyrirtækjum sem hafa sýnt áhuga. Eins og ég sagði í svari mínu hafa tvö erlend fyrirtæki látið áhuga í ljós á því að fá að koma hingað og kanna svæðið sem er ótvírætt innan íslenskrar efnahagslögsögu. Annað þessara fyrirtækja hefur komið hingað til lands til að kynna sér gögn og er í stöðugu sambandi við þá aðila sem fara með þessi mál. Hitt fyrirtækið hefur sýnt minni áhuga en lætur öðru hverju til sín heyra í þessum efnum. Mjög mikilvægur þáttur í þessu er að mínu viti sá að þeim fyrirspurnum sem fram hafa komið í þessum efnum á undanförnum árum hefur ekki verið mætt nægilega skýrt og markvisst af hálfu okkar. Til þess hefur skort að einhverju leyti ákveðinn samráðsvettvang þar sem þessi mál eru ekki bara á sviði eins ráðuneytis, þau snerta svið nokkurra ráðuneyta. Get ég nefnt utanrrn., iðnrn. í þessu tilfelli sem fer með orkumálin og Orkustofnun, af þeirri ástæðu að þarna er líka um það að ræða að við höfum verið þátttakendur í rannsóknaverkefnum á undangengnum árum í samstarfi við aðrar þjóðir. Þar af leiðandi þurfum við að hafa rétt til að opinbera gögn sem snúa að þeim svæðum sem við erum ekki beinir aðilar að eða deila er um að við hugsanlega eigum rétt á. Þetta tengist líka alþjóðasamningum um hve langt við getum gengið í slíkri leit. Þessi samráðsvettvangur Orkustofnunar, iðnrn. og utanrrn. er því mjög mikilvægur vettvangur til að erlendir aðilar sem sýna áhuga geti haft beinan aðgang og komist í samband við íslensk stjórnvöld. Ég skil að hv. þm. er vonbrigði að ekki skuli hafa verið settir meiri peningar í málið en þessar 2 millj. kr. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að hvort sem eru 2 millj. eða 50 millj. séu það svo litlir peningar miðað við það sem við þurfum til að geta farið af stað með rannsóknir að ekki skipti höfuðmáli hvor upphæðin sé. 

Tvö orð.

Að við Íslendingar munum ekki geta staðið undir þessum rannsóknum. Við þurfum að leita samstarfs við erlend olíufyrirtæki á þessu sviði ef við ætlum að ná verulegum árangri og það verður hlutverk þessa samráðsvettvangs að leita slíks samstarfs.

Herra forseti. Kerfisbundið eftirlit með tannheilsu Íslendinga hefur nú staðið yfir í nokkra áratugi. Óhætt er að segja að það hafi skilað verulegum árangri og segja má að sá árangur sé með því besta sem þekkist í veröldinni. Árangurinn er svo góður að tannlæknar eru sín á milli farnir að ræða um verkefnaskort vegna góðrar tannheilsu íslensku þjóðarinnar sem er afleiðing þessa markvissa eftirlits. Í framhaldi af þeim góða árangri er eðlilegt að spyrja hvort ekki sé eðlilegt að nýta þá jákvæðu og einstaklega góðu reynslu til áframhaldandi sóknarfæra. Með öðrum orðum að stíga næstu skref og nýta þá merkilegu reynslu sem hefur fengist af kerfisbundnu eftirliti með tannheilsu fólks. Er hægt að nýta reynsluna í tengslum við aðra þætti heilsugæslunnar, á heilsugæslustöðvum og hjá læknastéttinni almennt, með mjög markvissu forvarnastarfi? Það mætti t.d. gera með því að bjóða öllum einstaklingum, þegar þeir verða 40 ára gamlir, að koma til skoðunar á læknastofum eða heilsugæslustöðum. Á þeim aldri, þ.e. um fertugt, kunna ýmsir sjúkdómar að vera á byrjunarstigi og örugglega ástæða til að skoða og veita einstaklingum ráðgjöf. Þannig kynnu menn að ná taki á sjúkdómum á byrjunarstigi áður en þeir komast á alvarlegt stig. Rétt er að vekja athygli á því að frá því að heilsugæslu í grunnskóla lýkur má segja að engin markviss og kerfisbundin heilsufarsskoðun eigi sér stað meðal þjóðarinnar, ef undan er skilinn sá þáttur sem ég vék að í upphafi, tannheilsan, tannverndarstefnan. Með því að kalla alla fertuga einstaklinga þjóðarinnar til skoðunar mætti sjá almennt heilsufarsástand þeirra, veita þeim ráðgjöf í framhaldi af því og grípa inn í sjúkdóma áður en þeir verða alvarlegir. Kostnaður af slíku kann að verða mikill í byrjun. Með sanni má hins vegar segja að þetta væri sparnaður til langframa. Bætt heilsa hlýtur einfaldlega að draga úr útgjöldum, bæta bæði heilsu og líðan þjóðarinnar almennt. Reynslan af tannverndarstefnunni sýnir það svo ekki verður um villst. Því beini ég þeim spurningum til hæstv. heilbrrh. sem fram eru lagðar hér á þingskjali 758.

Virðulegi forseti. Fyrirspurnirnar eru athyglisverðar. Fyrst er spurt: ,,Telur ráðherra að til greina komi að boða alla einstaklinga tiltekins aldurshóps (t.d. 40 ára) til almenns eftirlits með heilsufari?`` Í byrjun 6. áratugarins kom fram mikill áhugi meðal lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna á því að boða fólk reglulega í heilbrigðiseftirlit. Reynsla og vísindalegar rannsóknir sýndu hins vegar að gagnsemi þess fyrir einstaklinginn sjálfan var takmörkuð. Meðal annars var talin hætta á að vekja ástæðulausan ótta gagnvart ákveðnum áhættuþáttum. Hópskoðanir af þessu tagi hafa hins vegar ákveðið vísindalegt gildi þar sem niðurstöður nýtast fyrst og fremst til ákvarðanatöku á landsvísu. Mjög umfangsmiklar rannsóknir hafa farið fram á gagnsemi kembileitar og ákveðnar leiðbeiningar liggja fyrir um framkvæmd slíkrar leitar hjá einkennalausum einstaklingum. Þær leiðbeiningar hafa m.a. verið mótaðar af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Viðmiðanir stofnunarinnar byggja m.a. á að meta gagnsemi almennrar sjúkdómsleitar annars vegar og meðferðar eftir að einkenni eru komin fram hins vegar. Jafnframt er litið til þess hvort til sé meðferð við þeim sjúkdómi sem leitað er að og hvort siðferðilega og fjárhagslega sé réttlætanlegt að beita slíkri hópleit. Þessar viðmiðanir hafa verið hafðar að leiðarljósi hér á landi og þær hópskoðanir sem hér eru viðhafðar byggja á leiðbeiningum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnunni og niðurstöðum vísindamanna. Reynsla og rannsóknir, m.a. á Íslandi, hafa sýnt að yfir 90% allra íbúa landsins leita til lækna eða annarra heilbrigðisstarfsmanna einhvern tíma á tveggja ára tímabili. Slíkar heimsóknir gefa mjög gott tækifæri til heilsuverndar, t.d. mælinga á blóðþrýstingi og blóðfitu. Þessi mikla aðsókn fer nærri því að samsvara skipulagðri innköllun. M.a. af þeirri ástæðu er ekki talið rétt að kalla ákveðna aldurshópa kerfisbundið inn til að fylgjast með heilsufari þeirra. Þingmaðurinn spyr hver kostnaður yrði við þetta. Ekki hefur farið fram nákvæm rannsókn á kostnaði við slíka kembileit sem hann ýjaði hér að. Hv. þm. spyr einnig hverjir gætu annast slíkt eftirlit. Framkvæmd hópleita fer í dag aðallega fram á vegum heilsugæslustöðva um land allt en einnig á sérhæfðum leitarstöðvum og göngudeildum, t.d. hjá Krabbameinsfélagi Íslands og hjá Hjartavernd svo eitthvað sé nefnt. Verði ákveðið að koma á fót nýjum hópleitum að sjúkdómum má gera ráð fyrir að sömu eða hliðstæðir aðilar mundu annast þær. Virðulegi forseti. Að lokum spyr hv. þm. hvort ráðherra telji að sparnaður hlytist af slíkum aðgerðum til lengri tíma. Heilbrrn. hefur fylgst náið með allri alþjóðlegri umræðu um hópleitir, bæði í einstökum löndum sem og á vettvangi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Rannsóknir sem gefa marktækt til kynna gagnsemi og sparnað vegna hópleita hjá einkennalausum þarf oft að gera hjá mjög stórum hópum og hafa því íslensk heilbrigðisyfirvöld tekið mið af alþjóðlegum leiðbeiningum um þessi mál. Árangur af ofangreindum hópleitum, þ.e. leit að legháls- og brjóstakrabbameini og ungbarna- og mæðravernd, er óumdeildur og vandlega er fylgst með nýjustu rannsóknum á þessum sviðum.

Forseti. Ég hef svo sem ekki miklu að bæta við orð hæstv. heilbrrh. en mig langaði samt aðeins að segja nokkur orð um fyrirspurnir Hjálmars Árnasonar. Þetta kerfisbundna eftirlit á sér stað eins og fram kom hjá Krabbameinsfélaginu. Sömuleiðis er mælt með því að blóðþrýstingur sé mældur hjá heilbrigðu fólki á tveggja ára fresti og mælt með að krabbameinsskoðun hjá konum fari fram á tveggja til þriggja ára fresti. Fátt annað er vísindalega sannað að borgi sig að leita að. Þess vegna hlýtur svarið við fjórðu fyrirspurn þingmannsins, hvort sparnaður geti hlotist af slíkum aðgerðum til lengri tíma litið, að vera neitandi. Þessi vísindalegi bakgrunnur verður að vera til þess að hægt sé að mæla með slíku fyrir heilan aldurshóp í þjóðfélaginu. En þetta hefur verið gert í ýmsum löndum. Þetta var gert í Bretlandi í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þá var settur upp eins konar kvóti fyrir heimilislækna að uppfylla, þeir áttu að mæla svo og svo stóra prósentu af blóðþrýstingi í öllum sínum hópi. Ég held það skili ekki miklu eins og fram kom hér áðan.

Herra forseti. Mér fannst svör ráðherra vera nokkuð misvísandi miðað við þessar ágætu spurningar sem hér eru lagðar fram. Ég minnist þess að allt til ársins 1970 var mjög algengt að áhafnir skipa voru kallaðar til læknisskoðunar. Oftar en ekki kom í ljós að sitthvað amaði að heilsu manna sem var þá lagfært. Það var fyrirbyggjandi. Þetta var á árunum eftir berklaveikina og þegar menn sáu að hún rénaði hættu atvinnurekendur, útgerðarmenn, að láta sjómenn fara til árlegrar læknisskoðunar. Hins vegar er það mjög algengt á Norðurlöndum að þetta sé gert og hvers vegna? Vegna þess að ef menn veikjast úti á hafi þá er erfitt að leita læknis samstundis. Ég tel að þetta sé athyglisvert og eðlilegt að atvinnurekendur tækju upp þann hátt að einu sinni á ári kæmu allir starfsmenn til læknisskoðunar, þótt ekki væri verið að leita að ákveðnum sjúkdómi, heldur til að fyrirbyggja það sem viðkomandi veit kannski ekki af en kæmi í ljós við læknisskoðun.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim hv. þm. sem hér lögðu orð í belg. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mál er ekki einfalt og fyrir því hafa verið færð rök, það hafa bæði hæstv. ráðherra og hv. þm. Katrín Fjeldsted sem er lærður læknir gert. En ég vil taka undir sjónarmið hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar, sem voru kannski forsendur fyrirspurnar minna. Þó um 90% þjóðarinnar sæki til lækna er reynsla mín, og annarra sem ég hef rætt þessi mál við, sú að það fara ekki fram kerfisbundnar mælingar t.d. á blóðþrýstingi og blóði. Eins og fram kom í máli hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar, eins og reynslan var af sjómönnum sem reglulega voru kallaðir til skoðunar, kom ýmislegt í ljós þótt ekki væri það endilega krabbamein eða alvarlegir sjúkdómar. Í ljós gat komið ýmislegt sem benti til að sjúkdómar væru í uppsiglingu. Það þarf ekki vera annað en menn séu í slæmu líkamlegu ástandi án þess að vera komnir með bráðdrepandi sjúkdóma. Með slíkri skoðun mætti veita þeim ýmis ráð og það gæti orðið til þess að vekja menn af værum blundi. Ég hvet til þess að hæstv. heilbrrh. skoði mál og móti stefnu varðandi þetta. T.d. mætti gera tilraunir í tilteknum sveitarfélögum eða landsfjórðungum og meta síðan reynsluna af því. Á þessu sviði eiga Íslendingar eins og á öðrum að vera í forustu. Vegna smæðar okkar getum við þarna verið forustuþjóð. Þetta eru forvarnir og er mikið til þess vinnandi að ná góðum tökum á forvörnum.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í svörum mínum áðan er um hópleit að ræða á Íslandi í þeim tilvikum sem það er vísindalega sannað að hópleit skili sér í bættu heilsufari. Ég sagði líka í fyrri svörum mínum að 90% þjóðarinnar leita til heilsugæslunnar eða til annarra heilbrigðisstarfsmanna og þá er einmitt upplagt, eins og kom fram hjá hv. þm. Katrínu Fjeldsted, að mæla blóðþrýsting og blóðfitu. Það er því farið eftir vísindalegum forsendum í þessu. Ég vísa því alveg á bug að svörin hafi verið misvísandi, það er svo langt frá því. Við fylgjumst mjög vel með hvað þetta varðar. Nýjustu rannsóknir benda t.d. til að það geti skilað árangri að leita að ristilkrabbameini með því að athuga hægðaprufur hjá öllum yfir 50 ára aldri á eins til tveggja ára fresti og við fylgjumst mjög náið með þeim rannsóknum. Við erum því vel vakandi fyrir þessu. En ég ætla að endurtaka þakkir mínar til fyrirspyrjanda því að þetta var athyglisverð fyrirspurn.

Herra forseti. Í svari viðskrh. við fsp. í febrúar 1998 um bifreiðastyrki og stöður í bankakerfinu kom fram að mjög hallaði á konur í yfirmannsstöðum innan bankakerfisins. Af svarinu mátti líka draga þá ályktun að kerfi fastra bifreiðastyrkja væri notað til þess að hygla körlum á kostnað kvenna í sambærilegum stöðum, sérstaklega innan Landsbankans og Búnaðarbankans. Bæði þingflokkur jafnaðarmanna og Samband ísl. bankamanna fóru þess á leit við Jafnréttisráð í kjölfar þessarar niðurstöðu að kannað yrði hvort um væri að ræða brot á jafnréttislögum. Niðurstaða kærunefndar jafnréttismála var að afgerandi munur væri á bifreiðastyrkjum til kynjanna innan Landsbankans og Búnaðarbankans sem bryti í bága við jafnréttislög. Frá því að kærunefnd jafnréttismála kvað upp úrskurð sinn, sem var í lok síðasta árs, hefur ekkert heyrst um það hvernig stjórnendur bankanna hafa framfylgt niðurstöðu nefndarinnar. Því beini ég eftirfarandi fyrirspurn til viðskrh.: 1. Hvað hafa stjórnendur Landsbanka og Búnaðarbanka gert til að framfylgja úrskurði kærunefndar jafnréttismála frá 30. desember sl. þess efnis að sá afgerandi munur sem væri á bifreiðastyrkjum til kynjanna innan bankanna bryti í bága við jafnréttislög og þeim tilmælum að viðunandi lausn yrði fundin á málinu? 2. Hvernig hyggst ráðherra tryggja að þessi launamismunur verði leiðréttur, sbr. 5. og 6. gr. jafnréttislaga? 3. Telur ráðherra í ljósi fyrrgreindrar niðurstöðu að þörf sé á að mótaðar verði reglur í bönkum og öðrum innlánsstofnunum sem tryggi að ákvarðanir um bílastyrki og önnur hlunnindi byggist á hlutlausum og gegnsæjum viðmiðunum og komi þannig í veg fyrir að starfsmönnum sé mismunað eftir kynferði?

Herra forseti. Hv. þm. spyr í fyrsta lagi: ,,Hvað hafa stjórnendur Landsbanka og Búnaðarbanka gert til að framfylgja úrskurði kærunefndar jafnréttismála frá 30. desember sl. þess efnis að sá afgerandi munur sem væri á bifreiðastyrkjum til kynjanna innan bankanna bryti í bága við jafnréttislög og þeim tilmælum að viðunandi lausn yrði fundin á málinu?`` Svörin eru mismunandi en byggja á upplýsingum frá hvorum banka um sig. Stjórnendur Landsbanka Íslands hf. hafa farið vandlega yfir fyrrnefndar úrskurð kærunefndar. Sérstaklega hefur verið kannað hvernig launagreiðslur bankans í dag falla að úrskurði nefndarinnar sem fjallaði um greiðslur ársins 1997. Stjórnendur bankans leggja áherslu á að öll ákvæði jafnréttislaga séu virt í starfsemi bankans og fylgjast með að svo verði gert áfram. Í svörum bankans til kærunefndar jafnréttismála vegna þessa máls var lögð áhersla á að svara öllum spurningum nefndarinnar sem frekast var kostur án þess að trúnaður við starfsmenn væri brotinn og þær skýru reglur sem fylgt er við ákvörðun bifreiðastyrks. Samkvæmt upplýsingum frá bankanum er ákvörðun um greiðslu bifreiðastyrks hluti af kjarasamningi viðkomandi starfsmanns. Til viðmiðunar eru hafðir þættir eins og eðli og mikilvægi viðkomandi starfs. Skýrar reglur eru í bankanum um hvaða starfsmenn fái slíkar greiðslur og hversu háar. Samkvæmt upplýsingum frá bankanum var það trú forsvarsmanna Landsbankans að gefnar hefðu verið fullnægjandi skýringar til kærunefndar jafnréttismála og að þar hefði komið fram að fjárhæð bifreiðastyrks réðist alfarið af eðli starfs viðkomandi en hefði ekki áhrif hvort karl eða kona gegndi því starfi. Í Landsbankanum hefur nú verið skipuð jafnréttisnefnd og samþykkt hefur verið jafnréttisáætlun sem unnin var af fulltrúum stjórnenda bankans og stjórnar Félags starfsmanna Landsbanka Íslands hf. Í jafnréttisáætluninni eru sett ýmis töluleg markmið, svo sem markmið um að jafna stöðu kynjanna í stjórnunarstöðum. Mun nefndin hafa aðgang að öllum gögnum sem hún telur nauðsynleg í starfi sínu. Samkvæmt upplýsingum frá Búnaðarbankanum hefur stjórn bankans farið yfir úrskurð kærunefndar jafnréttismála. Jafnframt hefur verið skoðað sérstaklega hvernig þessum greiðslum er háttað í dag. Bankinn leggur áherslu á að jafnréttislögum sé fylgt og að í bankanum sé í gildi jafnréttisáætlun sem unnin var í samvinnu við stjórn starfsmannafélagsins. Í svörum bankans til Skrifstofu jafnréttismála vegna umrædds máls var lögð áhersla á að skýra fyrirkomulag fastra bifreiðastyrkja hjá bankanum án þess þó að trúnaður um launakjör viðkomandi starfsmanna væri brotinn. Í upplýsingum bankans til Skrifstofu jafnréttismála kom fram að regla bankans við greiðslu bifreiðastyrkja væri að fastur bifreiðastyrkur væri eftir starfsheitum, stöðu og eðli starfs. Kynferði hefði engin áhrif á þessar greiðslur né önnur launakjör. Það var trú bankans að fullnægjandi upplýsingar hefðu verið gefnar til að skýra stöðu þessara mála hjá bankanum. Taldi bankinn að upplýsingum hefði verið komið skýrt á framfæri og að bifreiðastyrkir væru greiddir starfsmönnum án tillits til kynferðis. Samkvæmt upplýsingum frá bankanum kom niðurstaða kærunefndar stjórn bankans í opna skjöldu og af þeim sökum hefur bankinn tekið saman viðbótarskýringar, studdar enn ítarlegri gögnum þar sem bifreiðagreiðslur til starfsmanna eru enn á ný raktar. Bankinn telur að ákvæðum jafnréttislaga sé framfylgt innan bankans og fullyrðir nú sem fyrr að ekki sé gerður greinarmunur á kynjum við ákvörðun fastra bifreiðastyrkja né annarra launakjara. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Hvernig hyggst ráðherra tryggja að þessi launamismunur verði leiðréttur, sbr. 5. og 6. gr. jafnréttislaga?`` Hvað varðar aðra spurningu vísa ég til svars bankans við fyrstu spurningunni. Bankarnir sjálfir hafa gripið til aðgerða í því augnamiði að framfylgja úrskurði kærunefndar jafnréttismála. Báðir bankarnir telja að ákvæði jafnréttislaga séu ekki brotin í starfsemi þeirra. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: ,,Telur ráðherra í ljósi fyrrgreindrar niðurstöðu að þörf sé á að mótaðar verði reglur í bönkum og öðrum innlánsstofnunum sem tryggi að ákvarðanir um bílastyrki og önnur hlunnindi byggist á hlutlausum og gegnsæjum viðmiðunum og komi þannig í veg fyrir að starfsmönnum sé mismunað eftir kynferði?`` Samkvæmt upplýsingum frá bönkunum byggja ákvarðanir um bílastyrki og önnur hlunnindi á hlutlausum gegnsæjum viðmiðunum, þ.e. atriðum er lúta að starfi viðkomandi starfsmanns. Í því sambandi skiptir ekki máli hvort um er að ræða konu eða karlmann. Það hlýtur ætíð að teljast til bóta þegar reglur um launagreiðslur og önnur hlunnindi byggja á hlutlausum og gegnsæjum viðmiðunum. Slíkt tryggir jafnræði. Þetta á að sjálfsögðu einnig við um bankana.

Herra forseti. Ég vil lýsa furðu minni á svörum hæstv. viðskrh. Hér er verið að spyrja hæstv. ráðherra um viðbrögð hans við því sem kærunefndin úrskurðaði, að bankarnir hefðu brotið jafnréttislög. Hæstv. ráðherra lætur nægja að lesa upp einhver svör frá Landsbankanum og Búnaðarbankanum þar sem bankarnir fullyrða sjálfir að þeir brjóti ekki jafnréttislög og virði ákvæði jafnréttislaga og að þeir hafi skipað jafnréttisnefnd til þess að fylgja slíku eftir. Kærunefnd jafnréttismála hefur unnið mjög vel að þessu máli í marga mánuði samkvæmt ákvæðum jafnréttislaga sem eru sett á Alþingi. Meðal annars er það hlutverk hennar að fylgjast með því hvort þessi lög séu brotin, fara yfir það hvort hlunnindagreiðslur og fleiri þættir í kjörum fólks brjóti í bága við ákvæði jafnréttislaga. Kærunefnd kemst að þeirri niðurstöðu að afgerandi munur sé á bifreiðastyrkjum til kynjanna innan Búnaðarbankans og Landsbankans sem brjóti í bága við jafnréttislög. Hægt er að fara yfir ýmislegt í svörum sem ráðherra kom með fyrir þingið á síðasta ári sem staðfestir að um brot á jafnréttislögum sé að ræða og kærunefndin hefur staðfest í úrskurði sínum. Maður spyr: Til hvers er kærunefnd jafnréttismála ef stofnanir innan kerfisins geta síðan bara svæft úrskurðinn og fullyrt að þær brjóti ekki jafnréttislög? Ráðherrann kemur og segir að þetta sé hluti af kjarasamningi viðkomandi starfsmanns. Þó að þetta sé hluti af kjarasamningi viðkomandi starfsmanns hafa bankarnir engan rétt til þess að brjóta jafnréttislög og mismuna fólki. Nú þegar bankarnir ætla ekkert að gera með úrskurð kærunefndar jafnréttismála hlýtur að koma til kasta hæstv. viðskrh. í þessu efni. En hæstv. viðskrh. ætlar greinilega að hunsa jafnréttislög. Ég spyr herra forseta að því hvort það sé virkilega svo að ráðherrann ætli að láta sér nægja þessar skýringar frá Landsbanka og Búnaðarbanka og aðhafast ekkert í málinu. Ég krefst svara við því, herra forseti.

Herra forseti. Það hefur löngum loðað við hv. þm. að hún er afskaplega refsiglöð. Ráðherrar þurfa sífellt að vera með vöndinn á lofti ef fara ætti eftir öllu því sem hv. þm. leggur til. Svar mitt við fsp. hv. þm. var byggt á upplýsingum frá bönkunum. Ég hef ekki sett neinn rannsóknarrétt yfir bönkunum um að kanna þessi mál sérstaklega. Maður verður, þrátt fyrir bitra reynslu, að trúa því og treysta þeim upplýsingum. Þarna er ekki um tölulegar upplýsingar að ræða heldur hinn skrifaða texta. Ég vil, ekki síst með nýjum stjórnendum í þessum bönkum, trúa því og treysta að það sé rétt sem þarna kemur fram, að bankarnir hafi gert kærunefnd jafnréttismála fullnægjandi grein fyrir því hvernig stöðu þessara mála er háttað innan bankanna. Ég held að það breyti voðalega litlu og hafi lítið að segja þó svo að hv. þm. geti fundið það út að hægt væri að refsa með einhverjum hætti. Refsingarnar eru ekki það sem öllu máli skiptir þó að þær vaki mjög í huga hv. þm.

Herra forseti. Ég kann því mjög illa þegar ég hef ekki fleiri mínútur til að ræða þessi mál að hæstv. ráðherra noti sinn tíma til þess að bera mér það á brýn að þessi fsp. sé sett fram af því að ég sé refsiglöð og vilji koma á rannsóknarnefndum varðandi málið. Þetta er náttúrlega algjörlega út í hött, herra forseti. Það sem er athyglisvert og upp úr þessu stendur er að ég er að reyna að fá stofnanir í þjóðfélaginu, opinberar stofnanir, til þess að virða lög í landinu. Þessar stofnanir ætla ekki að fara að þessum lögum, heldur hunsa niðurstöðu og úrskurð kærunefndar sem er skipuð samkvæmt lögum og ráðherrann ætlar að láta þar við sitja. Þessu máli er ekki lokið, herra forseti. Kærunefndin og Jafnréttisráð hafa upplýst mig um að ekki hafi borist fullnægjandi svör frá þessum bönkum og ég tel það þessum ráðherra til háborinnar skammar ef hann ætlar ekkert að aðhafast í málinu. Það er eftir öðru hjá þessari ríkisstjórn sem ekkert hefur gert til þess að stuðla að launajafnrétti í landinu.

Herra forseti. Ég vonast til að það hafi komið mjög skýrt fram í svari mínu að bankarnir telja að þeir hafi reynt að gera kærunefnd jafnréttismála fullnægjandi grein fyrir því hvernig málið er vaxið. Það er auðvitað langeðlilegast að það sé vettvangurinn, samstarfið milli kærunefndarinnar og bankanna. Auðvitað mun kærunefnd jafnréttismála ganga eftir því ef ekki verður um fullnægjandi svör frá þessum fyrirtækjum að ræða. Þá mun ég geta aðstoðað í þeim efnum ef svo ber undir. En það er refsingin sem stendur upp úr hjá hv. þm. Menn mega ekki ljúka starfi sínu, það verður að byrja á því að refsa. Þetta er ekki leiðin til þess að ná árangri. 

Herra forseti. Í tengslum við kjarasamning á almennum vinnumarkaði árið 1995 var gerð eftirfarandi bókun: ,,Reglugerð um endurgreiðslur á kostnaði vegna ferða- og dvalarkostnaðar, vegna sérfræðiheimsóknar og innlagna á sjúkrahús verður endurskoðuð.`` Herra forseti. Þessi bókun var gerð vegna mikils kostnaðar fólks utan af landi sem þurft hafði að leita sér lækninga í Reykjavík. Svo virðist hins vegar að reglur hafi verið hertar þegar þeim var breytt árið 1996. Það marka ég af því að svo virðist sem kostnaður Tryggingastofnunar vegna sjúkraflutninga og ferða innan lands hafi lækkað á undanförnum árum og reynsla fólks utan af landi sem hefur þurft að leita sér lækninga bendir til hins sama. Reglurnar eru fólki óhagstæðari svo um munar þvert á það sem þeir sem undirrituðu bókunina með kjarasamningnum árið 1995 töldu sig vera að ná fram. Þeir töldu sig vera að tryggja sínu fólki betri kjör ef það veiktist og þyrfti á læknisaðstoð að halda. Herra forseti. Ég hef heyrt dæmi um fullorðna konu utan af landi sem gekkst undir aðgerð á auga árið 1996 í Reykjavík. Tryggingastofnun greiddi ferðakostnað fyrir hana og fylgdarmann hennar. Í fyrra gekkst þessi sama kona undir sams konar aðgerð á hinu auganu og í það skiptið, þ.e. núna, var henni hafnað um ferðastyrk. Ég hef líka heyrt dæmi um karlmann af landsbyggðinni sem fékk alvarlegt brjósklos og var sendur til Reykjavíkur í aðgerð sér og fylgdarmanni að kostnaðarlausu. Eftir aðgerðina var hann síðan sendur heim en þá brá svo við að Tryggingastofnun hafnaði erindi hans um greiðslu á fargjaldinu. Þriðja dæmið vil ég tilgreina um móður sem á síðasta ári fékk alvarlegt fæðingarþunglyndi sem ekki var hægt að takast á við í hennar heimabyggð og varð hún að vera undir læknishendi í Reykjavík í nokkrar vikur með tilheyrandi kostnaði. Beiðni hennar um þátttöku Tryggingastofnunar í ferðakostnaði var hafnað. Í ljósi þessa og þess að bókun með kjarasamningi er hluti kjarasamnings og við hana á að standa eins og önnur ákvæði, hef ég lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh. á þskj. 754: 1. Hefur endurskoðun á reglugerð um endurgreiðslur á ferða- og dvalarkostnaði vegna sérfræðiheimsókna og innlagna á sjúkrahús, sbr. bókun í tengslum við kjarasamninga á almennum vinnumarkaði frá febrúar 1995, leitt til breyttrar kostnaðarþátttöku Tryggingastofnunar? 2. Er það mat ráðherra að með ráðstöfunum sem gerðar hafa verið sé komið nægjanlega til móts við væntingar sem landsbyggðarfólk batt við fyrrgreinda bókun?

Virðulegi forseti. Svör við fyrirspurn hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur eru þessi: Þegar litið er til kostnaðarþróunar Tryggingastofnunar ríkisins vegna ferða sjúklinga innan lands, þá virðist endurskoðun sú sem gerð var á reglugerð um ferðakostnað sjúklinga og aðstandenda þeirra á árinu 1996 ekki hafa leitt til aukinna útgjalda Tryggingastofnunar. Hugsanleg skýring á þessu er sú að dýrustu fargjöldin, þ.e. flugfargjöld, lækkuðu umtalsvert á þessum tíma auk þess sem sérfræðiþjónusta var aukin víða um landið. Ég nefni þar Neskaupstað sérstaklega og Siglufjörð auk þess sem þjónustan á Ísafirði er mjög öflug. Það er mjög mikilvægt að styrkja ferðir sérfræðinga út á landsbyggðina og stuðla þannig að þeirri þróun að þjónustan sé færð í sem mestum mæli til fólksins í stað þess að fólkið sjálft þurfi að ferðast langan veg til að leita læknis. Þannig má líka nota góða meðferðaraðstöðu og skurðstofur sem eru til víða á sjúkrahúsum á landsbyggðinni. Engu að síður verður ekki hjá því komist að fólk þurfi að leita þjónustu eftir sem áður en kostnaðarþróun þarf ekki að gefa rétta mynd af þörfinni. Þótt reglur hafi ekki verið rýmkaðar er þörfinni mætt með öðrum hætti. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda voru á árinu 1996 settar nýjar reglur um ferðakostnað innan lands, reglur nr. 185/1996, sem felldu úr gildi reglur nr. 74/1991. Þær voru m.a. settar vegna bókunarinnar sem gerð var í tengslum við kjarasamningana. Helstu breytingar í þeirri reglugerð voru eftirfarandi: Við bættist ákvæði sem heimilaði greiðslu ferðakostnaðar þegar um ferðir vegna bráðatilvika var að ræða, enda væru þær farnar samkvæmt ákvörðun læknis og ekki væri hægt að sinna sjúklingi í heimabyggð. Jafnframt var heimilað að greiða ferðakostnað vegna heimferðar að loknu sjúkraflugi. Þá bættist einnig við eftirfarandi ákvæði: ,,Þegar nauðsynleg læknismeðferð vegna tilvika sem um getur í 1. gr. tekur a.m.k. fjórar vikur, endurgreiða sjúkratryggingar kostnað við ferðir heim aðra hverja helgi skv. reglum þessum.`` Hv. þm. nefndi nokkur dæmi áðan sem hún sagði réttilega að væri misræmi í varðandi þá reglugerð sem ég hef lesið upp úr. Ýmislegt í þeirri reglugerð er túlkunaratriði einstakra lækna. Þar af leiðandi höfum við endurskoðað hana. Tryggingaráð hefur nýlega gert tillögur um nýjar reglur um ferðakostnað innan lands sem ráðherra hefur staðfest. Helstu breytingar samkvæmt hinum nýju reglum eru eftirfarandi: Tekið er þátt í ferðakostnaði sjúklings við tvær ferðir hans á 12 mánaða tímabili, enda þurfi læknir í héraði að vísa honum frá sér til frekari meðferðar. Þá er gert ráð fyrir því að um sé að ræða óhjákvæmilega sjúkdómsmeðferð og/eða rannsókn á opinberum sjúkrastofnunum eða hjá öðrum aðilum heilbrigðiskerfisins sem sjúkratryggingar Tryggingastofnunar hafa samning við. Hér er í fyrsta sinn gert ráð fyrir því að ferðakostnaður sé greiddur af Tryggingastofnun þegar um er að ræða almenna ótilgreinda sjúkdóma sem ekki eru tök á að meðhöndla í héraði. Samkvæmt fyrri reglum var eingöngu tekið þátt í ferðakostnaði ef um var að ræða eftirtalda tilgreinda alvarlega sjúkdóma: Illkynja sjúkdóma, nýrnabilun, alvarlega augnsjúkdóma, brýnar lýtalækningar, bæklunarlækningar barna og tannréttingar vegna meiri háttar galla eða alvarlegra tilefna. Enn fremur var á sama hátt heimilt að endurgreiða vegna annarra sambærilegra sjúkdóma og alvarlegra vandamála í meðgöngu. Samkvæmt nýju reglunum greiðir Tryggingastofnun ferðakostnað vegna ítrekaðra ferða þegar um fyrrnefnda sjúkdóma er að ræða. Við bætist að heimilt verður að endurgreiða ferðir vegna glasafrjóvgunarmeðferðar. Taki sjúkdómsmeðferð fjarri heimili sjúklings yngri en 18 ára a.m.k. fjórar vikur er Tryggingastofnun heimilt að taka þátt í kostnaði við heimferð um hverja helgi. Tekið er þátt í kostnaði við daglegar ferðir foreldra eða nánasta aðstandanda til að vitja sjúklings yngri en 18 ára. Greitt er fyrir allt að 200 km hvora leið. Þá er tekið þátt í kostnaði við flugferð í sama skyni einu sinni í viku. Virðulegi forseti. Ég hef ekki tíma til að lesa frekar upp úr þessari nýju reglugerð sem ég hef staðfest. En ég vænti þess að sú reglugerð muni gjörbreyta aðstöðu fólks úti á landi sem þarf að leita sér lækninga í Reykjavík.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir þau svör sem hér komu fram. Mér heyrist að sú reglugerð sem nú nýlega hefur verið staðfest mæti mun betur en áður þörfum fólks utan af landi ef það verður sjúkt eða þarf að leita sér lækninga á höfuðborgarsvæðinu. Það er umhugsunarefni, nú árið 1999, af hverju fyrst nú er verið að setja raunhæfar reglur til þess að mæta væntingum þess fólks sem undirritaði kjarasamninginn fyrir fjórum árum síðan. Ég er alveg handviss um að það er rétt hjá því fólki sem reynslu hefur að þær reglur sem settar voru árið 1996 voru að mörgu leyti til þrengingar. Þær gerðu fólki erfiðara fyrir. Sú skýring að þær reglur hafa ekki leitt til hækkunar, eins og hæstv. ráðherra orðaði það, er helst að reglurnar voru að sumu leyti skýrari. En þær voru líka þrengri. Hitt er svo ánægjulegt ef aukin þjónusta út um landið hefur átt sinn þátt í því að minnka kostnaðinn svo um munar. Herra forseti. Ekki verður hjá því komist að fólk þurfi að leita hingað til lækninga einfaldlega vegna þess að hjá fámennri þjóð verður sérfræðiþjónusta ýmiss konar ekki framkvæmd eða veitt nema e.t.v. á einum eða tveimur stöðum. Þess vegna er svo mikilvægt að þær reglur sem settar eru um stuðning við fólk til þess að jafna aðstöðu þess séu þannig að þær mæti virkilega þörfum fólks í þessum efnum. Ég bind vonir við að þær reglur sem ráðherra hefur nú nýlega staðfest skili okkur lengra áleiðis í áttina að jafnræði þegnanna en þær reglur sem áður giltu.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. heilbr.- og trmrh. að gefnu tilefni því að fyrr á þessum vetri kom fram könnun sem gerð hafði verið á þeim skorti á hjúkrunarfræðingum sem væri bæði á spítölum og heilsugæslustöðvum og bitnaði líka á umönnun aldraðra. Í framhaldi af því hef ég leyft mér að leggja svohljóðandi spurningar fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh.: ,,1. Til hvaða ráðstafana hyggst ráðherra grípa þar sem fram hefur komið að á þriðja hundrað hjúkrunarfræðinga vantar til starfa? 2. Telur ráðherra að úr brýnustu þörf megi bæta með aukinni menntun sjúkraliða?`` Seinni spurningin er komin fram að gefnu tilefni því ekki fyrir löngu las ég viðtal við hjúkrunarfræðing sem var nokkuð athyglisvert og vakti þessa spurningu upp í huga mínum. Ég ætla, með leyfi forseta, að grípa aðeins niður í viðtalið við þennan ágæta hjúkrunarfræðing þar sem hún segir svo: ,,Á skurðstofunni urðum við að aðstoða lækna við aðgerðir og við svæfðum sjúklingana. Nú eru sérmenntaðir svæfingarlæknar við þessi störf. Starf hjúkrunarkvenna eða hjúkrunarfræðinga, eins og starfsheitið er nú, hefur breyst verulega. Þegar ég var að læra og á fyrstu árum þar á eftir voru hjúkrunarkonurnar meira í sjálfri hjúkruninni. Svo komu sjúkraliðar og þeir eru ómissandi enda vinna þeir flestir störf sín af hugsjón. Nú eru það í raun sjúkraliðar sem sinna sjúklingum. Hjúkrunarfræðingarnir sinna svo öðrum störfum.`` Herra forseti. Það verður áhugavert að heyra svör hæstv. heilbr.- og trmrh. við þessum spurningum.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur lagt fram fyrirspurn um skort á hjúkrunarfræðingum. Fyrri spurning hv. þm. er: ,,Til hvaða ráðstafana hyggst ráðherra grípa þar sem fram hefur komið að á þriðja hundrað hjúkrunarfræðinga vantar til starfa?`` Að undanförnu hefur ítrekað verið á það bent, ekki síst af hálfu stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík, að mjög mikill skortur sé nú á hjúkrunarfræðingum til starfa. Vegna þessa vanda hef ég falið nefnd undir forustu Vilborgar Ingólfsdóttur hjá landlæknisembættinu að skoða til hlítar í fyrsta lagi hve vandinn sem við er að glíma er stór, þ.e. hve mikill skortur er raunverulega á hjúkrunarfræðingum, og í öðru lagi að skoða hverjar þær ástæður eru taldar helstar sem valda þessum viðvarandi og vaxandi skorti á hjúkrunarfræðingum. Í þriðja lagi að gera tillögur til úrbóta sem geti haft áhrif á þennan vanda bæði til skemmri tíma og þegar til lengri tíma er litið. Hv. þm. spyr í öðru lagi hvort ráðherra telji að úr brýnustu þörf megi bæta með aukinni menntun sjúkraliða. Ráðuneytinu hafa borist ábendingar um að auka mætti menntun sjúkraliða með það í huga að fela þeim aukin störf í heilbrigðisþjónustunni. Slík ábending kom síðast fram hjá framkvæmdastjórum hjúkrunarheimilanna í höfuðborginni og var komið á framfæri við nefnd þá er ég gat um fyrr í svari mínu. Ég tel sjálfsagt að skoða hvort bæta megi menntun sjúkraliða með þessi markmið í huga. Þess ber þó að geta að skorturinn á hjúkrunarfræðingum, svo mikill sem hann er, er þó ekki jafnmikill og skortur á menntuðum sjúkraliðum til þeirra starfa sem þeir vinna við í dag. Á það skal einnig bent að verulegar breytingar hafa verið gerðar á menntun sjúkraliða á undanförnum árum til þess að auka aðsókn í námið og tryggja að sjúkraliðar séu sem best undir störfin búnir, en mikið brottfall hefur verið úr sjúkraliðastéttinni að undanförnu.

Herra forseti. Mér finnst mjög áhugavert að heyra þessi svör ráðherrans. En mig langar til að vekja athygli á fyrirspurn sem liggur fyrir frá mér til ráðherra um störf sjúkraliða og vil aðeins að skjóta því inn í þessa umræðu. Það er í rauninni spurningin um það hvort ekki geti hugsast að það sé eðlilegt að sjúkraliðar geti unnið undir stjórn lækna. Það er aðeins hliðarspor í þessari umræðu. En hæstv. ráðherra kemur kannski aðeins inn á þetta í seinni ræðu sinni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svör hennar. Það verður athyglisvert að sjá niðurstöður þeirrar könnunar sem ráðherra gat um áðan og heyra skoðun landlæknis á því hver sé meginástæðan fyrir skorti á hjúkrunarfræðingum. Það er hins vegar umhugsunarefni þegar hjúkrunarfræðingar sjálfir láta hafa það eftir sér í viðtali í blöðum, t.d. þeirri grein sem ég gat um áðan, að það séu raunverulega sjúkraliðarnir sem sinna sjúklingunum en hjúkrunarfræðingarnir sinni öðrum störfum. Þess vegna kemur upp í huga mér sú spurning: Getur verið að það sé möguleiki á því að auka fræðslu sjúkraliða, t.d. í þá veru að þeir gætu tekið að sér að sprauta sjúklinga og gætu hugsanlega tekið að sér einhvern hluta lyfjagjafar? Eins og kom fram hér hjá hv. 16. þm. Reykv., Katrínu Fjeldsted er þetta kannski spurning um niðurröðun á starfi og samstarfi annars vegar sjúkraliða og hjúkrunarfræðinga og svo hins vegar hjúkrunarfræðinga og lækna. Í heilbrigðisstéttinni eða heilbrigðisgeiranum, ef svo má komast að orði, virðist vera einhver ákveðin niðurröðun á samskiptum milli þessara starfshópa sem kannski væri líka full ástæða til að skoða hvort ekki mætti hafa annan hátt á. Þá á ég við að stytta t.d. boðleiðir á milli læknis og sjúkraliða, án þess að það kæmi á nokkurn hátt illa við stétt hjúkrunarfræðinga. Allt er þetta mál þó þess eðlis og þannig vaxið að nauðsynlegt er að gripið verði til þeirra ráðstafana að koma í veg fyrir þann skort sem er á hjúkrunarfræðingum.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka það fram að auðvitað sinna hjúkrunarfræðingar hjúkrun fyrst og fremst. Ég gat þess ekki í fyrra svari mínu að nú eru á annað hundrað hjúkrunarfræðingar í framhaldsnámi og það kemur auðvitað þungt niður á sjúkrahúsunum á meðan á því stendur. En ég á von á því að með vorinu skáni ástandið. Hv. þm. Katrín Fjeldsted spurði hvort það væri ekki rétt að sjúkraliðar gætu starfað undir stjórn lækna. Það er þannig í nokkrum tilvikum. Það er ekki almennt en það er þannig í nokkrum tilvikum. Eins og ég sagði áðan er verið að auka menntun sjúkraliða. Það hefur verið að gerast á undanförnum árum og þeir hafa í vaxandi mæli verið í ýmsum sérhæfðum störfum.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér stutta fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um vísindasiðanefnd. Fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,Hefur ráðherra skipað í vísindasiðanefnd, sbr. lög nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga, fulltrúa sem jafnframt eiga sæti í vísindaráði (Scientific Board) deCODE Genetics Ltd.?`` Ástæðan fyrir þessari fsp. er sú að ganga úr skugga um hvort það geti verið að hagsmunaárekstrar séu fyrirliggjandi í þessu mikilsverða máli. Sem kunnugt er starfar vísindasiðanefnd samkvæmt lögum frá 1997 um réttindi sjúklinga og um hana gildir sérstök reglugerð, reglugerð um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði sem tekur til starfa nefndarinnar. Sú reglugerð var sett 4. júlí 1997 og samkvæmt henni skipar heilbr.- og trmrh. sjö manna vísindasiðanefnd til fjögurra ára í senn til að fjalla um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Síðan eru raktir tilnefningaraðilar, en einn skal skipaður af heilbr.- og trmrh. án tilnefningar og skal hann vera formaður. Varamenn skulu tilnefndir af sömu aðilum. Ég hef skrá yfir þá sem nú eru í vísindasiðanefnd og vil aðeins fara yfir hana. Þar er formaður Guðmundur Þorgeirsson yfirlæknir, skipaður af ráðherra, og Karl G. Kristinsson læknir, varaformaður. Af læknadeild er tilnefndur Reynir Tómas Geirsson prófessor, og til vara Gunnar Sigurðsson prófessor. Af Siðfræðistofnun er tilnefndur Mikael M. Karlsson og til vara Ástríður Stefánsdóttir læknir. Af Læknafélagi Íslands er tilnefndur Tómas Helgason, fyrrverandi prófessor, og til vara Guðmundur Sigurðsson heilsugæslulæknir. Af lagadeild er tilnefndur Björn Þ. Guðmundsson prófessor og til vara Davíð Þór Björgvinsson prófessor. Af Félagi ísl. hjúkrunarfræðinga er tilnefnd dr. Auðna Ágústsdóttir og til vara dr. Kristín Björnsdóttir dósent og af Lífræðistofnun er tilnefndur Einar Árnason prófessor og til vara Halldór Þormar prófessor. Þetta eru þeir sem nú sitja í vísindasiðanefnd. Mér hefur virst af göngum sem ég hef handa á milli að það geti verið að eitthvað skarist í þessum efnum og auðvitað er nauðsynlegt að átta sig á því, því að samkvæmt 12. gr. laga um miðlægan gagnagrunn skal nefndin sem sér um starfrækslu gagnagrunns reglulega senda vísindasiðanefnd skrá um allar fyrirspurnir sem gerðar er í gagnagrunninn ásamt upplýsingum um fyrirspyrjendur. Þess utan hefur hún almennu vöktunarhlutverki að gegna og er því lykilaðili ásamt tölvunefnd í þessum málum.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spyr um vísindasiðanefnd. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. er formaður vísindasiðanefndar, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga, Guðmundur Þorgeirsson, dósent og yfirlæknir á Landspítalanum. Hann á einnig sæti í vísindalegri ráðgjafarnefnd Íslenskrar erfðagreiningar. Með fsp. virðist gefið til kynna að seta í vísindalegri ráðgjafarnefnd Íslenskrar erfðagreiningar samræmist ekki setu í vísindasiðanefnd. Það er að mínu mati röng túlkun. Samkvæmt 1. gr. reglugerðar um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, nr. 449/1997, er heilbr.- og trmrh. ætlað að skipa sjö manna vísindasiðanefnd til fjögurra ára í senn til að fjalla um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Sex nefndarmanna eru skipaðir eftir tilnefningu og varamenn tilnefndir af sömu aðilum. Með tilnefningu er ætlunin að tryggja að þeir sem sæti eigi í vísindasiðanefnd hafi tengsl við þær stofnanir sem stunda rannsóknir á heilbrigðissviði hér á landi og þekki vel til þeirrar starfsemi sem þar fer fram. Hv. þm. taldi sjálfur upp hverjir tilnefna í þessa sex manna nefnd og ég ætla ekki að endurtaka það. Það er augljóslega talinn kostur að þeir sem sæti eiga í vísindasiðanefnd hafi víðtæka þekkingu á rannsóknarviðfangsefni heilbrigðisþjónustunnar og njóti virðingar og trausts til þess að koma þar víða að verki. Þær hæfu einstaklingar sem skipa vísindasiðanefnd eru flestir virkir í vísindastörfum og hafa þannig mjög sterk tengsl við vísindasamfélagið í landinu. Það er mjög mikilvægt og á engan hátt til þess fallið að draga úr hæfni þeirra að skipa nefndina. Samkvæmt upplýsingum frá vísindasiðanefnd koma flestar umsóknir til nefndarinnar frá aðilum sem starfa eða stunda nám við Háskóla Íslands og stóru sjúkrahúsin og er það í fullu samræmi við það sem búist var við þegar vísindasiðanefnd var skipuð á grundvelli laganna um réttindi sjúklinga. Við alla meðferð umsókna, sama frá hverjum þær berast, gilda að sjálfsögðu hæfisreglur stjórnsýslunnar. Og það skiptir auðvitað mestu máli að farið sé eftir þeim reglum, sama um hvaða nefndarmann eða umsækjanda er að ræða. Þannig taki nefndarmaður ekki þátt í afgreiðslu umsókna sem viðkomandi á einhvern hlut í. Ég vona að þetta svar fullnægi þeirri spurningu sem lögð var fram.

Virðulegur forseti. Ég vænti þess að þingheimur hafi gert sér ljóst hvað hér kom fram hjá hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra hefur skipað sem formann vísindasiðanefndar, einstakling sem jafnframt á sæti í vísindaráði Íslenskrar erfðagreiningar. Þarna er um að ræða virtan yfirlækni við Landspítalann, Guðmund Þorgeirsson, og ætla ég honum ekkert misjafnt þó að þessi staðreynd sé dregin hér fram enda ábyrgðin á hendi hæstv. ráðherra sem skipar viðkomandi formann. Í ljósi þess sem kom fram hjá ráðherra tel ég að haldið hafi verið gersamlega óhæfilega á þessu máli. Hér er verið að skipa formann vísindasiðanefndar sem hefur hlutverki að gegna, mjög mikilvægu hlutverki, í sambandi við lögin um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði, sem ætlað er að vera vöktunaraðili þess að allt fari fram eftir settum reglum og kröfum um rétta siðu, að siðfræðilegra viðhorfa sé gætt. Og þá er sama aðilanum og á sæti í vísindalegu ráði deCODE Genetics eða Íslenskrar erfðagreiningar ætlað að fjalla sem formaður vísindasiðanefndar um þau fjölmörgu atriði sem hljóta að koma inn á borð nefndarinnar frá deCODE Genetics. Þetta eru slíkir starfshættir af hálfu hæstv. ráðherra að ég á satt að segja engin orð yfir það að hæstv. ráðherra skuli koma hér og verja þessa gjörð sína í staðinn fyrir að lýsa því yfir að þessi gjörningur verði leiðréttur við fyrsta tækifæri á einhvern þann hátt sem viðunandi getur talist, einmitt í ljósi þeirra sjálfsögðu reglna sem hæstv. ráðherra nefndi í lok svars síns.

Herra forseti. Þó að ég geti tekið undir þau orð fyrirspyrjanda að gæta þurfi hlutleysis og yfirsýnar í máli sem þessu þá langar mig samt að koma upp og verja þann einstakling sem þarna um ræðir sem valinkunnan sæmdarmann. Af kynnum mínum við hann verð ég að segja að hann er alveg fær um að aðgreina þessa hagsmuni.

Virðulegur forseti. Vegna orða síðasta hv. þm. þá vil ég endurtaka það sem kom fram í máli mínu að ég væri ekki að vega að þeim einstaklingi sem í hlut ætti. Seta hans sem formanns vísindasiðanefndar er á ábyrgð hæstv. heilbrrh. sem vitandi um þessa stöðu hefur skipað viðkomandi einstakling formann vísindasiðanefndar og hefur ekki boðað neinar breytingar á því.

Virðulegur forseti. Ég ber fram fsp. til hæstv. heilbrrh. um tengsl heilbrigðisstétta við rekstrarleyfishafa gagnagrunns á heilbrigðissviði. Fsp. er í tveimur liðum svohljóðandi: ,,1. Er heilbrigðisráðuneytið undir það búið að útiloka frá aðild að undirbúningi og framkvæmd við gerð gagnagrunns á heilbrigðissviði alla þá starfandi lækna og aðra innan heilbrigðisstétta sem starfa við heilbrigðisstofnanir eða sjálfstætt og kunna að hafa bein eða óbein hagsmunatengsl við væntanlegan rekstrarleyfishafa gagnagrunnsins, sbr. lög nr. 139/1998? 2. Mun ráðuneytið upplýsa almenning um hvaða læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn hafna að afhenda trúnaðarupplýsingar um sjúklinga sína í gagnagrunn á heilbrigðissviði þannig að sjúklingur viti fyrir fram hvers vænta megi í því efni (undanskilið er að sjúklingurinn geti sjálfur óskað skriflega eftir þátttöku í grunninum)?`` Virðulegur forseti. Hér er um að ræða lykilatriði varðandi persónuvernd í sambandi við söfnun upplýsinga inn í miðlægan gagnagrunn og aðstöðu einstaklinga til þess að gæta réttar síns. Persónuvernd er eitt af því sem harðast var gagnrýnt, a.m.k. af þeim sem hér talar, í sambandi við frv. á sínum tíma og nú lögin um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði. Virðulegur forseti. Ég get í þessu sambandi vísað til erindis sem Mannvernd setti fram og kynnti fyrir hæstv. forsrh. nýlega og vafalaust einnig fyrir hæstv. heilbrrh. sem ákveðið sáttaboð í þeim hörðu deilum sem enn eru uppi um þessa lagasetningu og ekki síst að teknu tilliti til persónuverndar. Þar er einmitt vikið að hinu viðkvæma trúnaðarsambandi milli læknis og sjúklings, sem einnig varðar að sjálfsögðu aðrar heilbrigðisstéttir sem í hlut gætu átt. Vegna þessa máls og þessarar stöðu er fsp. hér fram borin. Ég vænti skýrra svara frá hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur lagt fram fsp. um tengsl heilbrigðisstétta við rekstrarleyfishafa gagnagrunns á heilbrigðissviði. Fyrri spurning fsp. hljóðar svo: ,,Er heilbrigðisráðuneytið undir það búið að útiloka frá aðild að undirbúningi og framkvæmd við gerð gagnagrunns á heilbrigðissviði alla þá starfandi lækna og aðra innan heilbrigðisstétta sem starfa við heilbrigðisstofnanir eða sjálfstætt og kunna að hafa bein eða óbein hagsmunatengsl við væntanlegan rekstrarleyfishafa gagnagrunnsins, sbr. lög nr. 139/1998?`` Heilbrrn. mun að sjálfsögðu í þessu máli sem öðrum gæta þess að aðilar sem hagsmuna eiga að gæta taki ekki þátt í ákvörðunum sem varðað geta hagsmuni þeirra. Svo sem þingmanninum er ljóst hefur ekki verið auglýst eftir umsóknum um rekstrarleyfi en það verður gert á næstu vikum. Undirbúningur málsins er í fullum gangi, bæði í ráðuneytinu og hjá landlæknisembættinu og verður þess að sjálfsögðu gætt að enginn taki þátt í ákvörðunum sem varðað geta hagsmuni þeirra. Síðari spurning hv. þm. er svohljóðandi: ,,Mun ráðuneytið upplýsa almenning um hvaða læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn hafna að afhenda trúnaðarupplýsingar um sjúklinga sína í gagnagrunn á heilbrigðissviði þannig að sjúklingur viti fyrir fram hvers vænta megi í því efni (undanskilið er að sjúklingurinn geti sjálfur óskað skriflega eftir þátttöku í grunninum)?`` Svarið við því er að ekki hefur verið tekin ákvörðun um sérstaka kynningu á því hvaða heilbrigðisstofnanir eða heilbrigðisstarfsmenn gera ekki samning við rekstrarleyfishafa um þátttöku í gagnagrunni á heilbrigðissviði, enda má gera ráð fyrir að alllangur tími líði þar til á það reynir.

Herra forseti. Það er ljóst að ráðuneytinu verður talsverður vandi á höndum þegar reynt verður að greiða úr þessum málum því að vitað er að fjölmargir læknar eru ósáttir við að láta gögn af hendi í gagnagrunn. Mjög margir þeirra eru þeirrar skoðunar að til þess að það verði gert þurfi upplýst samþykki sjúklinga. Þetta vita þingmenn og ráðherrann náttúrlega manna best. Það er óleyst mál hvernig taka má á þessu. En það sem kannski hefur ekki náð inn í umræðuna er hvað gerist ef læknir vill ekki afhenda upplýsingar og telur það brjóta gegn trúnaði en sjúklingurinn óskar eftir því. Þetta er ein hlið málsins sem verður að leysa úr hjá ráðuneytinu.

Herra forseti. Í sambandi við þessar umræður um upplýst samþykki vil ég vekja athygli þingheims á svari sem fyrst nú hefur borist við fsp. sem sá sem hér stendur lagði fram fyrir jól. Í því svari kemur fram að upplýsingar eru látnar ganga úr sjúkraskrám heilbrigðisstofnana til Krabbameinsfélags Íslands og þessar upplýsingar eru nýttar til skýrslugerðar, hafa verið samkeyrðar með öðrum gagnagrunnum, svo sem ættfræðilegum grunnum. Þetta hefur alltaf verið gert án upplýsts samþykkis. Ég hvet þingmenn til þess að kynna sér þetta svar vegna þess að það varpar mjög skýru ljósi á það hvernig farið hefur verið með upplýsingar úr sjúkraskýrslum hingað til og hversu mikil hætta er á því að ef menn setja mjög ströng ákvæði um þetta, um upplýst samþykki, þá muni það einnig hefta starfsemi Krabbameinsfélagsins og annarra þeirra sem vinna úr slíkum upplýsingum.

Virðulegur forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í þessu og tek undir orð hv. þm. Katrínar Fjeldsted um það að stjórnvöldum er sannarlega mikill vandi á höndum við að greiða úr þeim gífurlegu flækjum sem augljóslega verða uppi í sambandi við gerð miðlægs gagnagrunns samkvæmt lögunum. Ég vil jafnframt í framhaldi af orðum síðasta hv. þm., Tómasar Inga Olrichs, nefna það að þingmaðurinn er hér að klifa á atriðum sem eru óskyld því sem við erum að fjalla um hér og komu mikið til umræðu í sambandi við frv. um miðlægan gagnagrunn, þar sem verið er að gera tortryggilegt það sem gerist á vegum Krabbameinsfélagsins lögum samkvæmt og verið að draga úr gildi upplýsts samþykkis í sambandi við þær rannsóknir sem stunda á eftir lögunum um miðlægan gagnagrunn. Um svar hæstv. ráðherra, varðandi fyrri liðinn, um það hvort ráðuneytið sé undir það búið að útiloka frá aðild þá sem eru í hagsmunaárekstrum, vil ég segja að ég þakka þau viðbrögð að ráðuneytið muni að sjálfsögðu í þessu máli sem öðrum ekki taka þátt í ákvörðunum þar sem hagsmuna\-árekstrar eru. Þetta er efnilega það sem ég skildi af svari hæstv. ráðherra. En spurningin er: Gerir hæstv. ráðherra ráð fyrir því að auðvelt verði að fá upplýsingar um þessi hagsmunatengsl? Hvernig ætlar ráðuneytið að nálgast þær upplýsingar? Varðandi seinni lið fsp. þá er það auðvitað mjög mikils virði fyrir sjúklinga að vita hvaða læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn hafna því að afhenda trúnaðarupplýsingar. Eins og fram kemur í fsp. sjálfri er undanskilið það atriði ef sjúklingurinn sjálfur óskar skriflega eftir. Fyrir því er séð í sjálfum lögunum. Þetta nefni ég hér vegna þess sem fram kom hjá hv. þm. Katrínu Fejldsted. Í þessari umræðu sjáum við inn í þann frumskóg hagsmunaárekstra sem augljóslega verða til staðar þegar kemur að framkvæmd laganna. En skrifleg svör við fimm öðrum fyrirspurnum um þessi mál eru væntanlega á leiðinni frá hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Auðvitað er hér um mjög flókið og viðamikið mál að ræða og aldrei hefur verið dregin dul á það. Ég tel að þarna hafi mjög vandað mál verið lagt var fyrir þingið og í framhaldi af því hefur farið fram mjög vönduð vinna. Hv. þm. spurði nokkurra spurninga sem hann hefur þegar fengið svör við og fleiri spurningar eru í spurningavagni hans í heilbrrn. sem hann fær að sjálfsögðu svör við. Ég minni á að ekki er búið að gefa starfsleyfi. Það á eftir að auglýsa starfsleyfið. En starfrækslunefnd hefur tekið til starfa og ég tel að mjög vel hafi tekist til um uppbyggingu hennar og það er lykillinn að framhaldinu. Þetta mál er því allt saman mjög vel unnið og verður áfram vel unnið.

Herra forseti. Ég vil gera mjög alvarlega athugasemd við þau orð hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að það hafi verið tilgangur minn með ræðuflutningi við gagnagrunnsumræðuna og raunar líka með fsp. minni, sem ég lagði fyrir hæstv. heilbrrh., að gera starf Krabbameinsfélagsins tortryggilegt. Ég tók það afar skýrt fram í öllum mínum ræðum að ég teldi að með óbilgjarnri kröfu um upplýst samþykki, þegar upplýsingar úr sjúkraskrám væru endurnýttar til rannsókna, þá væri verið að setja starf Krabbameinsfélagsins í hættu. Ég lagði alltaf mikla áherslu á að starf Krabbameinsfélagsins væri afar mikils virði og að ekki mætti skaða það starf. Þessar aðdróttanir eru því afar sérkennilegar og ég velti fyrir mér undan hvaða rótum þær eru runnar.

Hæstv. forseti. Það eru nokkur ár síðan ég frétti af því að hafin var rannsókn á ofbeldi gegn gömlu fólki í Noregi. Þá uppgötvaði ég að til var enn eitt form ofbeldis í samfélaginu sem farið hefur ákaflega leynt og hefur mjög lítið verið rætt hér á landi. Síðan hef ég fylgst með umræðunni og jafnan spurt starfsmenn í öldrunarþjónustu um ofbeldi gegn gömlu fólki þegar tækifæri hefur gefist til. Þeir hafa sagt mér að slíkt ofbeldi sé til staðar hér á landi. Í umræðu um ofbeldi gegn gömlu fólki er ekki átt við árásir eða rán á götum úti heldur ofbeldi sem á sér stað inni á heimilum eða á stofnunum og þar sem makar en þó einkum börn eða ættingjar viðkomandi eru gerendur. Íslenskur félagsfræðingur sem tók þátt í samnorrænni könnun á stöðu gamalla kvenna á Norðurlöndum sagði mér að þar hefði komið fram að gamlar íslenskar konur væru ekki eins hræddar við ofbeldi og jafnöldrur þeirra á hinum Norðurlöndunum. Hvað það merkir skal ósagt látið hér. Mig fýsir að vita hvaða upplýsingar liggja hjá heilbrigðisyfirvöldum hér á landi um ofbeldi gegn gömlu fólki og því spyr ég hæstv. heilbrrh.: ,,1. Hafa heilbrigðisyfirvöld staðið fyrir könnun á umfangi og eðli ofbeldis gegn gömlu fólki þar sem makar eða skyldmenni eru gerendur? 2. Ef slík könnun hefur ekki farið fram, er fyrirhugað að gera hana? 3. Hafa einstakar heilbrigðisstofnanir, svo sem elli- eða hjúkrunarheimili, gert slíkar kannanir meðal vistmanna sinna og skjólstæðinga? 4. Hafa ráðuneytinu borist upplýsingar um ofbeldi gegn gömlu fólki, í heimahúsum eða á stofnunum, eða kærur vegna þess á undanförnum fimm árum?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir spyr um ofbeldi gagnvart gömlu fólki og spyr um hvort gerð hafi verið sérstök könnun þar að lútandi. Slík könnun hefur ekki verið gerð og ljóst er að nokkurrar forvinnu er þörf áður en könnun af þessu tagi getur farið fram svo hún komi að gagni. Ráðuneytið hefur haft samband við öldrunardeild Reykjavíkurborgar varðandi slíka vinnu og hugsanlegt samstarf. Fræðsla um þessi efni hefur þegar farið fram í heimaþjónustu í Reykjavík og fræðsla um hvaða einkenni geta komið fram ef fullorðið fólk er beitt ofbeldi. Starfsmenn þurfa nokkra þjálfun áður en slík könnun verður gerð auk stöðlunar á skilgreiningu og hugtökum. Hv. þm. spyr hvort einstakar heilbrigðisstofnanir, svo sem elli- og hjúkrunarheimili, hafi gert slíkar kannanir meðal vistmanna sinna og skjólstæðinga. Samkvæmt upplýsingum frá formanni Félags stjórnenda á öldrunarstofnunum hefur slík könnun ekki farið fram á stofnunum þeirra. Að lokum spyr hv. þm. hvort ráðuneytinu hafi borist upplýsingar um ofbeldi gegn gömlu fólki í heimahúsum eða á stofnunum, eða kærur vegna þess á undanförnum fimm árum. Örfáar kvartanir hafa borist vegna þess að aðstandendum hefur þótt ættingjum sínum misboðið með afskiptaleysi eða of mikilli forsjárhyggju. Kvartanir vegna líkamlegs ofbeldis hafa ekki borist. Af þessu tilefni vil ég einnig benda á að innan heilbrigðiskerfisins höfum við verið að fikra okkur áfram með kannanir á ofbeldi. Skal þar bent á nýlega könnun um ofbeldi gagnvart heilbrigðisstarfsfólki sem vakið hefur umræðu um hvernig öryggi þeirra verður betur tryggt og er þessi könnun núna í gangi. Þá vil ég minna á samstarfsverkefni karlanefndar Jafnréttisráðs, heilbrrn., félmrn. og Rauða kross Íslands um meðferð fyrir karla sem beita ofbeldi á heimilum. Sú meðferð er í námskeiðaformi og hafa nú þegar yfir 30 karlar sótt slíkt námskeið. Þeir sem að því standa telja mikils árangurs að vænta af þeim og vegna þeirrar miklu ásóknar sem er í að komast í þessa meðferð hefur verið ákveðið að halda áfram og halda fleiri slík námskeið.

Forseti. Mér finnst þessi fsp. afar áhugaverð og vekja upp nauðsynlegar umræður. Við höfum rætt heilmikið um ofbeldi gagnvart börnum í okkar þjóðfélagi og vanrækslu á þeim en þarna er þjóðfélagshópur sem vert er að skoða frá þessum sjónarhóli, bæði út frá ofbeldi í heimahúsi en einnig vanrækslu. Það getur verið erfitt að koma auga á vanrækslu. Það getur verið vanræksla hvað varðar næringu, hvað varðar of miklar eða of litlar lyfjagjafir. Þetta ofbeldi getur verið í svo fjölbreyttri mynd. Ég hvet til þess að sú könnun sem fyrirspyrjandi leggur til verði gerð og að heilbrrn. beiti sér fyrir því.

Herra forseta. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir þær spurningar sem hún lagði fram. Í framhaldi af því sem hv. 16. þm. Reykv. kom inn á varðandi ofbeldi, þá getur það legið í fjölmörgu öðru en því sem ætla má að hér sé verið tala um, þ.e. líkamlegt ofbeldi eða andlegt. Kem ég þá kannski að því að ég hef í nokkur ár flutt þáltill. um umboðsmann aldraðra, en til hans gæti leitað starfsfólk öldrunarstofnana vegna ofbeldis sem kannski felst í því að krafist er eignaumskipta, ef ættingjar krefjast jafnvel umráðaréttar yfir fjármunum. Þess eru jafnvel dæmi að leitað hafi verið til starfsfólks á öldrunarheimilum eða hjúkrunarheimilum og það beðið um vottun á gögn vegna fjármála eða vegna eignaskipta. Málið er umfangsmikið, mjög flókið og mjög erfitt en vissulega er full ástæða til þess að ráðuneytið og hæstv. heilbrrh. taki á því og leggi nokkra vinnu í það að greiða úr þessu vandamáli sem er mjög víðfeðmt.

Hæstv. forseti. Um leið og ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin vil ég segja að auðvitað er það rétt sem hér hefur komið fram að ofbeldi gagnvart gömlu fólki getur verið mjög víðtækt. Ég man sjálf eftir að hafa heyrt um dæmi af þeim toga sem hv. síðasti ræðumaður nefndi, þar sem gömul kona hafði verið þvinguð til að selja eignir sínar og þar átti sonur hennar í hlut. Það vill oft verða svo að völdin eru einfaldlega tekin af gömlu fólki. En það sem ég er fyrst og fremst að fiska eftir og finnst að þurfi að skoða sérstaklega er ekki síst líkamlegt og andlegt ofbeldi sem einkum nánustu ættingjar beita gamalt fólk. Það er rétt sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að það þarf að fræða fólk um þetta, það þarf að finna leiðir til að kanna þetta því að það er ábyggilega mjög erfitt að nálgast þetta mál. Eftir því sem norsk kona sem var að rannsaka þetta sagði mér þá var eitt einkennið einfaldlega þegar börn viðkomandi hreinlega misstu stjórn á sér gagnvart foreldri sínu sem var svo erfitt, gamalmenni sem var mjög erfitt viðureignar. Það eru því ákaflega margar hliðar á þessu. Síðan eru líka til önnur dæmi um börn sem kúga fé af foreldrum sínum og beita þau líkamlegu ofbeldi, t.d. þegar sonur eða dóttir býr með fullorðnu foreldri. Þetta þarf allt að kanna mjög rækilega. Þarna er einfaldlega um að ræða enn eina myndina af ofbeldi sem þrífst í samfélaginu og sem maður hefði ekki ímyndað sér fyrir nokkrum árum að væri til. Þetta þurfum við að kanna í okkar samfélagi eins og í öðrum löndum. Vonandi er þetta minna hér en annars staðar. En því miður hef ég staðfest dæmi um að slíkt ofbeldi er til staðar.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina hér fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um stefnumótun í málefnum langveikra barna. Tilefni þessarar fyrirspurnar er það að á síðasta þingi var lögð fram till. til þál. um stefnumótun í málefnum lagsjúkra barna. Flm. ásamt mér voru hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Guðmundur Hallvarðsson, Ásta R. Jóhannesdóttir og Jón Kristjánsson. Efni þeirrar tillögu var að fela ríkisstjórninni að undirbúa heildstæða og samræmda stefnu í málefnum langsjúkra barna og í því skyni átti að skipa nefnd með aðild ráðuneyta heilbrigðis-, félags- og menntamála og fulltrúum samtaka um málefni langsjúkra barna. Nefndinni var falið að leggja mat á hvort þörf væri sérstakrar löggjafar um réttindi langsjúkra barna eða hvort fella ætti þann hóp undir gildissvið laga um málefni fatlaðra. Um þessa tillögu náðist mjög víðtæk samstaða á þingi og flm. voru úr öllum flokkum, bæði stjórnar og stjórnarandstöðu, og náðist um það breið samstaða að samþykkja tillöguna og var hún samþykkt á Alþingi 2. júní á síðasta ári. Í henni kom fram að niðurstöðu og nauðsynlegt lagafrv. átti að leggja fyrir Alþingi í upphafi árs 1999. Ég held að mjög mikilvægt sé að marka stefnu í málefnum langsjúkra barna. Langsjúk börn þurfa margháttaða, fjölbreytta og sérhæfða þjónustu sem heyrir undir mörg ráðuneyti. Má þar nefna heilbrrn., félmrn. og menntmrn. Ég hygg að þessi börn og aðstandendur þeirra hafi goldið fyrir það að málefni þeirra heyra undir mörg ráðuneyti og vantar því alla samræmingu varðandi þjónustu fyrir langveik börn. Ég hef stundum líkt þessu við málefni fatlaðra sem var raunverulega ekki tekið á fyrr en í kringum árið 1980 með löggjöf þar sem einmitt var lögð áhersla á samræmingu hjá hinum ýmsu ráðuneytum sem fjölluðu um það mál. En réttarstaða þessara barna er mjög óljós, eins og ég segi, og það vantar að tryggja sjúkum börnum og aðstandendum þeirra fullnægjandi og samræmda þjónustu á sviði félags-, heilbrigðis-, dagvistar- og skólamála. Herra forseti. Eftir því sem ég komst næst var nefndin sem falið var að fara yfir stöðu þessara mál og leggja fram tillögur til úrbóta ekki skipuð fyrr en í desember sl. Samkvæmt tillögunni átti að leggja fram úrbætur í upphafi þessa árs. Nú er sá tími liðinn. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað líður undirbúningi að heildstæðri og samræmdri stefnu í málefnum langveikra barna en niðurstöður stjórnskipaðrar nefndar og nauðsynlegar lagabreytingar átti að leggja fyrir Alþingi í upphafi árs 1999?

Virðulegi forseti. Nefndin er þannig skipuð að Matthías Halldórsson aðstoðarlæknir var skipaður formaður og aðrir í nefndinni eru Ingibjörg Georgsdóttir, tryggingalæknir í læknadeild Tryggingastofnunar ríkisins, Ingibjörg K. Þorsteinsdóttir, lögfræðingur sjúkra- og slysatryggingadeildar Tryggingastofnunar ríkisins, Stefán Baldursson, skrifstofustjóri menntmrn., Margrét Margeirsdóttir, deildarstjóri í félmrn., Þorsteinn Ólafsson, framkvæmdastjóri Styrktarsjóðs krabbameinsveikra barna og Esther Sigurðardóttir, framkvæmdastjóri Umhyggju. Þó svo að nefndin hafi ekki unnið lengi þá hefur hún unnið mjög gott starf og aflað viðamikilla upplýsinga og fyrir liggja drög að ítarlegri skýrslu, úrræði á því er varðar almannatryggingamál, félagsmál, heilbrigðismál og menntamál. Nefndin hefur þegar mótað tillögur um breytingar sem sumar kalla á breytingar á lögum og reglugerðum en aðrar ekki. Nefndin reiknar með því að skila fullbúnum tillögum síðari hluta næsta mánaðar. Í nefndinni er saman kominn hópur okkar færustu sérfræðinga, fagfólks og aðstandenda sem hafa unnið að málefnum langveikra barna og hafa þau þegar unnið mjög gott verk. Hins vegar er hér að mörgu að hyggja þar sem í hópi langveikra barna eru einstaklingar með mjög mismunandi þarfir enda þótt þeir eigi það sameiginlegt að eiga við langvarandi sjúkdóma að stríða. Ég hef rætt við nefndarmenn sem hafa tjáð mér að ýmislegt muni koma út úr því starfi sem þegar hefur verið innt af hendi. Nefndarmenn hafa einnig lagt áherslu á að þegar hafi margt áunnist þegar málefni langveikra barna eru annars vegar og að margar tillögur liggi þegar fyrir. Í því ljósi sé hins vegar enn mikilvægara en ella að vinna nú þegar mótaðar og heildstæðar tillögur um þessi mál sem heyra munu undir mörg ráðuneyti þannig að tryggja megi svo sem kostur er að þær verði framkvæmdar. Tryggingastofnun og heilbrrn. hefur óháð þessu nefndarstarfi sem hér er getið um unnið að ýmsum málum sem varða réttarstöðu langveikra barna. Þannig hefur Tryggingastofnun og ráðuneytið unnið að rýmkun reglna um umönnunarbætur og reglna um ferðakostnað bæði innan lands og utan vegna veikinda barna. Jafnframt hefur verið aukin þátttaka Tryggingastofnunar ríkisins í kostnaði vegna lífsnauðsynlegrar næringar fyrir ofnæmisbörn og fleiri sem þurfa á sérstaklega dýrri næringu að halda. Þá hafa líka verið gerðar úrbætur hvað varðar þjálfun barna á forskólaaldri, sérstaklega talþjálfun, sem Tryggingastofnun greiðir kostnað við að hluta, og fæðingarorlof sem verður lengt vegna veikinda barna. Auk þess hefur endurgreiðsla verið aukin í tannlæknakostnaði fyrir langveik börn og bílalán Tryggingastofnunar fyrir þá er njóta umönnunargreiðslna. Af þessu má sjá að umtalsverð framfaraskref hafa verið tekin á undanförnum missirum að því er varðar langveik börn sérstaklega. Og síðast en ekki síst skal á það bent að með bættum aðbúnaði á nýjum barnaspítala munu aðstæður langveikra barna og aðstandenda þeirra styrkjast verulega. En hv. þm. hefur nú þegar talið upp þá ágætu þingmenn sem stóðu að þessari þáltill. og ég tel að þeir eigi þakkir skildar fyrir að leggja hana fram. Og þó svo að svolítinn tíma hafi tekið að fá tilnefningar í nefndina þá tel ég aðalatriðið vera að hún er mjög vel skipuð.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin. Það er alveg ljóst að nefndin hefur haft mjög stuttan tíma til þess að fjalla um málið og þessa stefnumótun. Það ber auðvitað að harma að í hálft ár hafi dregist að skipa þessa nefnd sem Alþingi samþykkti í júní í fyrra að skyldi strax skipuð og átti hún að skila af sér um síðustu áramót. Það er því ekki fyrr en um það leyti sem hún á að fara að skila af sér að ráðherra skipar nefndina, og ég tel það ámælisvert. Engu að síður er ég alveg sammála hæstv. ráðherra um að þessi nefnd er mjög vel skipuð og miðað við að hún hefur ekki haft lengri tíma til þess að fjalla um málið þá hefur hún örugglega unnið mjög gott verk. Málið tekur vissulega yfir mörg svið bæði félagsmála, heilbrigðismála, menntamála og tryggingarmála, og ég hefði kosið að ráðherrann hefði eytt einhverjum tíma í að skýra okkur frá því hvað væri á döfinni og hvað væri fram undan í þessum málum vegna þess að hæstv. ráðherra nefndi að tillögur nefndarinnar kölluðu á ýmsar lagabreytingar. Þannig að það segir okkur strax að sýnt er að þessi tillöguflutningur mun skila einhverjum árangri í því að bæta stöðu langveikra barna og það er auðvitað það sem skiptir mestu máli. Herra forseti. Það hefði að vísu verið mjög æskilegt að ráðherrann hefði skipað nefndina fyrr þannig að við hefðum frá áramótum getað verið að fjalla um stefnumótun í málefnum þessara barna og þær lagabreytingar sem ráðherrann nefndi að lægju á borði nefndarinnar. En við því er ekkert að gera. Við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að nefndin hefur haft mjög stuttan tíma til að fjalla um málið. En auðvitað er mikilvægast að þegar niðurstaða nefndarinnar liggur fyrir geti þingið fjallað um það eins fljótt eins og mögulegt er og að við sammælumst um að hraða því að koma á úrbótum í málefnum þessara barna.

Virðulegur forseti. Tilnefningar lágu ekki fyrir fyrr en í lok nóvember. En eins og ég sagði áðan hefur heilbrrn. eða Tryggingastofnun ekki setið auðum höndum þennan tíma því það hafa orðið geysilega miklar úrbætur einmitt varðandi þessi börn. Og eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði koma þarna margir að, öll þessi ráðuneyti, og þá þarf að samræma ýmsa hluti. Það er nefndin að gera. En vegna þess að nefndin hefur ekki lagt neinar tillögur fram enn þá heldur bara kynnt mér munnlega einstaka þætti, þá er ég ekki tilbúin til að kynna þær hér úr ræðustól Alþingis. En eins og ég segi þá höfum við unnið ötullega að því á þessu kjörtímabili að bæta hag langveikra barna.

Hæstv. forseti. Ég hef hér undir höndum upplýsingar frá lögreglunni í Kópavogi frá 4. febrúar á þessu ári. Þar kemur fram að málafjöldi hjá þeirri stofnun var á árinu 1998 samkvæmt skrá lögreglunnar 4.917 mál, sem er að meðaltali 13,4 á dag. Í Kópavogi er ástandið þannig að fjöldi íbúa á hvern lögreglumann er nú 855 en fjöldi íbúa á hvern lögreglumann samkvæmt landsmeðaltali er nú 493, og eru þá taldir með þeir lögreglumenn sem starfa hjá sýslumannsembættunum og lögreglustjóraembættinu í Reykjavík. Kostnaður við rekstur lögreglunnar í Kópavogi er um 4.815 kr. á íbúa en samkvæmt landsmeðaltali er kostnaður á íbúa talsvert hærri eða milli 8 og 9 þús. kr. Íbúafjöldi í Kópavogi var 1. des. 1998 21.376 en í lögregluliði Kópavogs starfa nú 25 lögreglumenn. Við fjárlagagerð undanfarinna ára hefur verið farið fram á fjölgun lögreglumanna en ekki hefur fengist samþykkt fyrir því. Því var það svo að bæjarráð Kópavogs sendi frá fundi sínum 4. febr. 1999 eftirfarandi bókun, með leyfi forseta: ,,Bæjarráð samþykkir að beina þeirri áskorun til dómsmálaráðherra að fjölga löggæslumönnum í Kópavogsbæ. Í dag eru 855 íbúar á hvern starfandi löggæslumann í bæjarfélaginu, en landsmeðaltal er 493 íbúar á hvern löggæslumann. Fjöldi stöðugilda hjá sýslumannsembættinu hefur haldist óbreyttur í nær tíu ár á meðan íbúum bæjarins hefur fjölgað um sex þúsund manns.`` Því beini ég fyrirspurn minni, í framhaldi af þessu sem vakti athygli mína, til dómsmrh. um löggæslumenn í Kópavogi: Hvernig hyggst ráðherra bregðast við áskorun bæjaryfirvalda í Kópavogi um fjölgun löggæslumanna þar í bæ og þeirri staðreynd að fjöldi þeirra hefur staðið í stað síðasta áratuginn á meðan íbúum bæjarins hefur fjölgað um fjörutíu af hundraði?

Herra forseti. Í framhaldi af erindi bæjarráðs Kópavogs, sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði til, óskaði ráðuneytið eftir umsögn ríkislögreglustjóra, sem fer með yfirstjórn löggæslu í landinu í umboði dómsmrh., um þetta efni. Umsögn ríkislögreglustjóra barst ráðuneytinu í lok febrúarmánaðar. Þar kemur fram að þær tölur sem nefndar eru í áskorun bæjarráðs eru réttar en jafnframt tekið fram að af 27 lögreglustjóraembættum í landinu eru 10 embætti með fleiri en 600 íbúa á bak við hvern lögreglumann, þar af átta með fleiri en 700 íbúa og fjögur með fleiri en 800 íbúa að baki hverjum lögreglumanni. Staða mála í Kópavogi er því ekki einsdæmi að þessu leyti. Ríkislögreglustjóri lætur það álit í ljós að þegar litið er til fjölda lögreglumanna í Kópavogi og Hafnarfirði beri að hafa í huga að þessi lögreglulið starfa við hlið fjölmennasta lögregluliðs landsins, lögreglunnar í Reykjavík, en stöðuheimildir lögreglumanna þar eru 289. Reynslan sýnir að auðvelt er fyrir þessi lögreglulið að fá skjóta aðstoð frá lögreglunni í Reykjavík hvenær sem er enda byggðarlögin nánast samgróin. Í Reykjavík eru 411 íbúar á bak við hvern lögreglumann. Ríkislögreglustjórinn lítur svo á að þessir lögreglumenn nýtist jafnframt Kópavogi og Hafnarfirði þegar á þurfi að halda. Ef lagður er saman íbúafjöldi í Kópavogi og Reykjavík og síðan fjöldi lögreglumanna á þessum stöðum kemur í ljós að íbúafjöldi á bak við hvern lögreglumann á svæðinu yrði 446 eða talsvert fyrir neðan landsmeðaltal. Ef Hafnarfirði væri bætt við yrði fjöldi íbúa á bak við hvern lögreglumann 477 sem er einnig neðan við landsmeðaltal. Hins vegar segir í umsögn ríkislögreglustjóra að ef eingöngu er borinn saman fjöldi lögreglumanna í Kópavogi og Hafnarfirði að fjölga þyrfti lögreglumönnum um fjóra í Kópavogi ef gæta ætti samræmis við Hafnarfjörð. Í niðurlagi umsagnar ríkislögreglustjóra kemur fram það mat að nægjanlega margir lögreglumenn séu á Stór-Reykjavíkursvæðinu í heild sinni og því ekki sérstök ástæða til fjölgunar lögreglumanna þar. Hins vegar megi geta þess að vert væri að kanna hvort forsendur væru fyrir hendi fyrir samnýtingu eða jafnvel sameiningu lögregluliðanna í Reykjavík, Kópavogi og Hafnarfirði. Ríkislögreglustjóri telur að ætla megi að endurskipulagning á stjórn löggæslunnar og lögregluumdæmum mundi leiða til þess að löggæsla á svæðinu efldist. Í því sambandi megi nefna meiri samnýtingu mannaflans, tækja og búnaðar. Þá gæti slík breyting einnig haft áhrif til meiri samnýtingar vegna símsvörunar og stjórnunar fyrir allt svæðið sem gerði það væntanlega að verkum að fleiri lögreglumenn en ella yrðu tiltækir við störf úti við í stað afgreiðslu inn á við. Það hefur verið stefna ríkislögreglustjórans að reyna að breyta áherslum í starfsemi lögreglu í þá veru að sem flestir lögreglumenn vinni við bein löggæsluverkefni og skrifstofufólk sinni skrifstofustörfum en ekki lögreglumenn. Niðurstaða þessarar athugunar ríkislögreglustjóra er einfaldlega sú að á höfuðborgarsvæðinu öllu er eðlilegur fjöldi lögreglumanna. Við úrlausn á því verkefni sem hér er spurst fyrir um liggur fyrst og fremst fyrir að huga að skipulagslegum breytingum og nánari samvinnu og samstarfi lögregluembættanna sem í hlut eiga.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr svör. Ég skildi hann á þá leið að fyrir dyrum væri allsherjaruppstokkun á löggæslumálum á Stór-Reykjavíkursvæðinu þar sem stefnt yrði að meiri samnýtingu lögregluliðsins en hingað til hefur verið. Við verðum að skoða þetta í samhengi við ástandið eins og það er í dag. Kópavogur er annað stærsta sveitarfélag landsins og hefur vaxið gríðarlega hratt á síðasta áratug og kannski eðlilegt að menn hafi ekki náð að halda alveg í við þann mikla vöxt. Það er annað sem einkennir Kópavog nú, sem svæði sem byggst hefur mjög hratt upp á undanförnum árum, að þar er mikið af ungu fólki og reynslan hefur sýnt okkur að á slíkum svæðum er oft hætta á meiri erfiðleikum en ella og jafnvel þörf á meiri afskiptum lögreglu og meira lögregluliði. Síðan er náttúrlega heimspekileg spurning sem þarf að velta fyrir sér: Hver er rétt íbúatala að baki hverjum lögreglumanni? Það er spurning hvort ,,optimal-talan``, ef ég má nota það orð, er í kringum 400, eins og gefið er í skyn í umsögn ríkislögreglustjóra. En ég veit að yfirvöld á þessu svæði hafa áhyggjur af málinu og ég tel rétt að brugðist sé við þeim áhyggjum og vona að þetta svar hæstv. dómsmrh. í dag gefi fyrirheit um betri tíð.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hafa vakið athygli á málinu og umræður um það eru mikilvægar og nauðsynlegar. Það er líka óhjákvæmilegt að horfa á málefni af þessu tagi í heild sinni. Við erum með mjög fjölmennt lögreglulið á höfuðborgarsvæðinu öllu og það er brýnt, þegar við tökumst á við verkefni af þessu tagi, að við leitum fyrst að skipulagslegum lausnum þegar fyrir liggur að hægt er að finna þær áður en menn taka ákvarðanir um að fjölga ríkisstarfsmönnum og verður unnið að því af hálfu dómsmrn. að finna lausnir á þessu í þeim farvegi.

Herra forseti. Á síðasta þingi urðu nokkrar umræður í þingsal og í hv. allshn. um áfengiskaupaaldurinn í tengslum við frv. sem þá lá fyrir allshn. um breytingar á áfengislögum. Niðurstaðan í allshn. varð sú að leggja til að við ákvæði til bráðabirgða í áfengislögunum kæmi ákvæði sem fæli í sér að dómsmrh. átti þegar í stað að skipa sex manna nefnd sem hefði það verkefni að kanna hvort æskilegt væri að breyta áfengiskaupaaldri hér á landi. Nefndin átti samkvæmt frv., sem varð að lögum, að gera grein fyrir viðfangefni sínu af hlutleysi. Hún átti m.a. að kanna þætti eins og að skilgreina kosti og galla breytinga á áfengiskaupaaldri, kanna reynslu annarra þjóða í því efni, kanna hvernig efla þyrfti forvarnir og eftirlitsstarf til að stuðla að jákvæðum áhrifum slíkra breytinga, ef af yrði, og hvernig standa ætti að þeim undirbúningi og meta áhrif þess til lengri og skemmri tíma að færa áfengiskaupaaldurinn niður í 18 ár og meta hvort rétt væri að færa áfengiskaupaaldurinn tímbundið niður í 18 ár til að kanna reynslu slíkra breytinga og í lokin að meta hvort rétt væri að skoða samhliða slíkri breytingu að færa aldur til ökuleyfis úr 17 í 18 ár. Þetta frv. með þessu ákvæði til bráðabirgða varð að lögum 5. júní á síðasta ári og skal niðurstaða nefndarinnar og skýrsla um starf hennar að vera lögð fyrir Alþingi í upphafi næsta þings, eins og þar stendur, eða með öðrum orðum hefði átt að leggja fram niðurstöður og tillögur nefndarinnar fram á Alþingi á sl. hausti. Þar sem þingstörfum verður væntanlega lokið á næstu dögum og er spurt um hvað líði störfum þessarar nefndar og hverjar séu helstu niðurstöður nefndarinnar.

Herra forseti. Því miður fór það svo að það dróst um nokkurra mánaða skeið að leita eftir tilnefningum og skipa nefndina og því hefur dregist að hún kæmi með niðurstöður. En nefndin er að störfum og vinnur að tillögum um það efni sem henni var falið að kanna. En niðurstöður liggja ekki enn fyrir. Ljóst er að álitaefni það sem hér um ræðir hefur margar hliðar sem þarf að skoða mjög nákvæmlega eins og hv. fyrirspyrjandi gat um þegar vitnað var til þeirra forsendna og forskriftar sem nefndinni var falið af Alþingi á liðnu vori. Málið er þess vegna nokkuð flókið úrlausnarefni. Það er einsýnt að mínu mati að þá verður ekki hrapað að niðurstöðu og með hliðsjón af þeirri staðreynd hefur nefndin aflað gagna mjög víða, bæði frá innlendum og erlendum aðilum. Verið er að kanna erlenda löggjöf um áfengismál og áfengiskaupaaldur, sérstaklega þó löggjöf í nágrannaríkjum okkar. Það er líka mikilvægt að mati nefndarinnar að draga lærdóm af þeirri reynslu sem fengist hefur hjá öðrum þjóðum. Þá hefur nefndin snúið sér til Ingu Dóru Sigfúsdóttur hjá Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála en hún vinnur um þessar mundir að samantekt rannsókna sem gerðar hafa verið um áfengisneyslu og drykkjuvenjur íslenskra ungmenna. Það er mat nefndarinnar að mikilvægt sé að fá niðurstöður úr þessari samantekt þannig að þær liggi fyrir áður en nefndin kemst að niðurstöðu og skilar skýrslu og tillögum um þetta efni. Ég vænti þess að nefndarstarfinu verði hraðað svo sem föng eru á en tek undir að mikilvægt er að þessar kannanir verði gerðar og samantekt á þeim könnunum sem fyrir liggja sé ljós þannig að nefndin geti byggt niðurstöður sínar á efnislegum staðreyndum og dregið lærdóm af þeirri vitneskju sem fyrir liggur og af þeirri reynslu sem nágrannaþjóðir okkar hafa fengið í þessum efnum.

Herra forseti. Ég er út af fyrir sig sammála hæstv. dómsmrh. um að mikilvægt er, eins og málið var lagt fyrir nefndina, að hrapa ekki að niðurstöðum og þarna hafi verið um tímafrekt úrlausnarefni að ræða. Þess heldur hefði nefndinni auðvitað ekki veitt af þeim tíma sem hún hafði til úrlausnar á þessu verkefni sem var raunverulega fjórir mánuðir. En hæstv. ráðherra upplýsir að það hafi dregist um nokkurra mánaða skeið að skipa nefndina og ég spyr hæstv. ráðherra hvenær nefndin var skipuð. Var hún skipuð eftir að hún átti að leggja tillögur sínar fyrir þingið? Auðvitað er slæmt, eins og við ræddum áðan varðandi heilbrrh., að þá átti hæstv. heilbrrh. samkvæmt þáltill. að leggja fram tillögur um stefnumótun í málefnum langveikra barna núna um áramótin. En það er auðvitað enn verra, herra forseti, þegar um er að ræða ákvæði til bráðabirgða sem bundið er í lögum, raunverulega lagafyrirmæli til hæstv. dómsmrh. um að skila tillögum á tilsettum tíma eins og þar er um getið, eða í upphafi næsta þings, þ.e. á síðustu haustdögum, að þá skuli upplýst á lokadögum þingsins hve störf nefndarinnar hafa dregist í þessu efni. Við því er ekkert að gera. Þetta er eins og í hinu málinu. Við stöndum frammi fyrir því að hæstv. ráðherra sinnti ekki lagaskyldu sinni, þ.e. að skipa nefndina. Það sem hæstv. ráðherrann nefnir, að nefndin telji nauðsynlegt að bíða eftir niðurstöðu könnunar sem unnið er að, skil ég vel. Ég skil að nauðsynlegt sé að gera það. Við þurfum að vanda vel til þess þegar svona verkefni er lagt í hendur þessarar nefndar svo þingmenn, hvort sem þeir eru með eða á móti þeirri tillögu sem ég hef nú talað fyrir, þ.e. að lækka áfengiskaupaaldurinn, geti áttað sig á henni. En ég harma, herra forseti, að hæstv. dómsmrh. hafi ekki sinnt betur lagafyrirmælum sínum og spyr hann hvenær þessi nefnd hafi verið skipuð. Var hún skipuð eftir að hún átti að skila af sér niðurstöðu hér á hv. Alþingi?

Herra forseti. Ég get endurtekið það að mér þykir leitt að það skuli hafa dregist að þessi nefnd var skipuð. Það var leitað eftir tilnefningum í hana. Það var ekki gert fyrr en eftir að þing kom saman. Ég er á hinn bóginn þeirrar skoðunar að það hefði e.t.v. ekki breytt öllu þó að nefndin hefði verið sett á fót fyrr um sumarið. Ég veit að hv. þm. þekkir það af sínum ráðherraferli að nefndarstörf af þessu tagi verða oft ódrjúg yfir sumarmánuði. Ég er því ekki viss um að jafnvel þó nefndin hefði verið skipuð fyrr, sem hefði vissulega verið rétt og betra, þá hefði það skilað mikið skjótari niðurstöðu. Í ljósi aðstæðna og eðlis málsins þá get ég alveg gengið úr þessum ræðustóli með ósk um að þingmenn sýni því skilning að nefndin fái nauðsynlegan tíma til að kanna málið áður en þingið tekur ákvarðanir um að gera breytingar á þessu mikilvæga málefni.

Herra forseti. Fyrir um fjórum árum var samþykkt hér á Alþingi þáltill. sem ég flutti um athugun á þeim kostum sem í boði væru til að bæta útsendingar sjónvarps og útvarps til fiskimiðanna við landið. Í framhaldi af því fékk menntmrn. greinargerð um þessi mál frá útvarpsstjóra. Þar kom fram hverjir möguleikarnir væru á að bæta þessar útsendingar og hvað það mundi kosta. Síðan hafa útsendingar útvarps til fiskimiðanna gjörbreyst til hins betra með nýjum langbylgjusendum á Gufuskálum og Eiðum. Þeir sjómenn sem ég hef heyrt í eru mjög ánægðir með þessar sendingar og þá gjörbreytingu sem orðið hefur á hlustunarskilyrðum útvarps á fiskimiðunum allt í kringum landið. Jafnframt hafa þeir spurt hvort ekki sé mögulegt að nota þessi stóru möstur til að senda efni sjónvarpsins út á miðin. Í greinargerð útvarpsstjóra fyrir fjórum árum kom fram að stækkun dreifikerfis sjónvarps svo það næði út á fiskimiðin væri gríðarlega dýr eða allt að 850 millj. kr. á verðlagi þess árs. Einnig var tækniþróun ekki talin komin á það stig að sjónvarpssendingar um gervihnött væru vænlegur kostur. Á þeim árum sem síðan eru liðin hefur notkun gervihnatta aukist mjög og kostnaður því lækkað. Þess má geta að norska sjónvarpið sendir efni sitt til fiskimiðanna í gegnum gervihnött. Með slíkum sendingum gæti íslenska sjónvarpið slegið tvær flugur í einu höggi, sent efni sitt til þúsunda sjómanna sem stunda störf sín á þeim hafslóðum þar sem útsendingar nást ekki í dag og jafnframt til þeirra staða á landinu sem búa við óviðunandi móttökuskilyrði, en víða um land eru þau skilyrði afleit í dag. Þess vegna legg ég eftirfarandi þrjár spurningar fyrir hæstv. menntmrh. á þskj. 860: ,,1. Hver yrði stofnkostnaður og árlegur rekstrarkostnaður við að senda dagskrár útvarps og sjónvarps um gervitungl til fiskimiðanna umhverfis Ísland og þeirra staða á landinu sem nú búa við óviðunandi móttökuskilyrði? 2. Þarf sérstakan móttökubúnað til að ná slíkum sendingum? Ef svo er, hvað mundi hann kosta? 3. Er mögulegt að nota möstrin á Gufuskálum og Eiðum fyrir sjónvarpssendingar til fiskimiðanna? Ef svo er, hve langt næðu slíkar sendingar og hver yrði stofnkostnaður og árlegur rekstrarkostnaður?``

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessar fyrirspurnir og áhuga hans á þessu máli. Hv. þm. hefur komið fram með þetta mál oftar en einu sinni á þessu kjörtímabili og fylgt því vel eftir. Þegar þessar spurningar bárust var umsagnar leitað hjá Ríkisútvarpinu. Ég byggi svör mín á upplýsingum frá forstöðumanni þróunarsviðs þess. Fyrst er spurt: ,,Hver yrði stofnkostnaður og árlegur rekstrarkostnaður við að senda dagskrár útvarps og sjónvarps um gervitungl til fiskimiðanna umhverfis Ísland og þeirra staða á landinu sem nú búa við óviðunandi móttökuskilyrði?`` Svarið er: Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum mun kostnaður við samsendingar sjónvarps- og útvarpsdagskrár um gervitungl vera á bilinu 60--80 millj. kr. á ári. Við þessa upphæð bætist stofnkostnaður jarðstöðvar til sendingar dagskrár til gervitunglsins, um tíu millj. kr., og árlegur rekstrarkostnaður hennar. Þá er spurt: ,,Þarf sérstakan móttökubúnað til að ná slíkum sendingum? Ef svo er, hvað mundi hann kosta? Svarið er: Það þarf sérstakan móttökubúnað til að taka á móti þessum sendingum. Fyrir skip þarf búnaðurinn að vera stefnuvirkur, óháður veltingi og stefnu skipsins. Nokkur íslensk skip hafa slíkan búnað og er loftnetshluti hans kúlulaga um 120 sm í þvermál og um 120 kg að þyngd. Hann er notaður til að taka á móti erlendu sjónvarps- og útvarpsefni. Í þessari stærð kostar hann um 2 millj. kr. Á landi þarf búnað með móttökudisk sem er 120--180 sm í þvermál og fer stærð disksins eftir móttökustyrk frá gervitunglinu. Búnaðurinn kostar um 120--200 þús. kr. að mati forstöðumanns þróunarsviðs Ríkisútvarpsins. Sjónlínu þarf frá móttökustað til gervitunglsins sem er yfir miðbaug. Af því leiðir að nokkur skuggasvæði eru á landinu, sérstaklega þar sem landslag skyggir á til suðurs. Að lokum er spurt: ,,Er mögulegt að nota möstrin á Gufuskálum og Eiðum fyrir sjónvarpssendingar til fiskimiðanna? Ef svo er, hve langt næðu slíkar sendingar og hver yrði stofnkostnaður og árlegur rekstrarkostnaður?`` Svarið er: Möstrin á Gufuskálum og Eiðum eru loftnet langbylgjusendanna þar. Stærð mastranna er í hlutfalli við bylgjulengd burðarbylgju útsends merkis. Möstrin er ekki unnt að nota sem loftnet fyrir sjónvarpssendingar þar eð þær eru á mun hærra tíðnisviði en langbylgjusendingar. Herra forseti. Eins og þessi svör bera með sér, og með hliðsjón af því sem hv. þm. sagði í ræðu sinni þegar hann kynnti fyrirspurnir sínar, er ljóst að gjörbylting hefur orðið í tæknibúnaði á þessu sviði á þeim fjórum árum sem hv. þm. hefur unnið að þessu máli og náð verulegum árangri á því sviði. Ég tel þessar tölur sem ég hef hér lesið og þær hugmyndir sem menn hafa nú um hlutverk gervitungla við miðlun á sjónvarpsefni þess eðlis að þennan kost beri að skoða af fullri alvöru. Raunar hef ég beint því erindi til útvarpsstjóra og Ríkisútvarpsins að vinna verði sett í að skoða þetta mál nánar. Ef það kosti á bilinu 60--80 millj. kr. á ári að senda út sjónvarps- og útvarpsdagskrár héðan frá Íslandi um gervitungl þá er það miðlunarleið sem skoða ber af mikilli alvöru. Auk þess er ljóst að kostnaður við slíkar sendingar mun væntanlega frekar lækka en hækka. Menn verða einnig að huga að því að breytingarnar á útsendingu, m.a. þegar menn huga að stafrænum sendingum, gefa kost á að velja á milli þess að nýta sér gervitunglin annars vegar og hins vegar kapla eins og breiðbandið. Þetta eru kostir sem við Íslendingar eigum að sjálfsögðu að skoða án tillits til þess hvort við getum í leiðinni náð því markmiði að íslenskir sjómenn á hafi úti geti fylgst með sjónvarps- og útvarpsdagskrá, sé það tæknilega unnt og kostnaður sé á því bili að ráðlegt sé að fara út í slíkar framkvæmdir.

Herra forseti. Ég þakka hv. flm. Guðjóni Guðmundssyni fyrir þessa fsp. Hún er vissulega tímabær. Eins og fram kom hjá hæstv. menntmrh. hefur hann ekki látið deigan síga varðandi þetta efni. Eins og fram kom hjá hæstv. menntmrh. hefur það aukist að senda fjölmiðlaefni í gegnum gervihnattastöðvar og er talið að það muni verða ódýrara eftir því sem árin líða. Eitt vakti þó athygli mína þegar flett var gömlum gögnum. Í umræðum á 108. löggjafarþingi 1985--1986 lét þáv. hæstv. utanrrh., Matthías Á. Mathiesen, þau orð falla úr ræðustól, þar sem hann fjallaði um Gunnólfsvíkurfjall og Bolafjall, að stöðvarnar þar mundu stórlega bæta loftvarnaeftirlit varnarliðsins umhverfis landið og íslenskir aðilar munu hafa afnot af upplýsingum frá þeim, m.a. um almenna flugumferð og skipaferðir í nánd við stöðvarnar auk upplýsinga um veður. Hefur verið athugað með þann möguleika til útvarps- og sjónvarpssendinga? Er sú leið hugsanlega ódýrari en gervihnattastöðvarnar enn sem komið er?

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svarið sem mér fannst afar athyglisvert og þá sérstaklega það sem þar kom fram varðandi sendingar um gervitungl. Í greinargerð útvarpsstjóra frá 1995 kom fram að óvíst væri hvenær og jafnvel hvort Íslendingar gætu notað þessa tækni til að þjónusta sjómenn. Nú kemur hins vegar fram að tæknilegur möguleiki sé á að dreifa dagskrá sjónvarpsins um gervitungl og talið að kostnaður við sendingar yrði 60--80 millj. á ári auk lítils háttar stofnkostnaðar. Jafnframt liggur fyrir að slíkar sendingar mundu nýtast RÚV til dreifingar innan lands þannig að einstöku bæir sem ná ekki sendingum RÚV í dag ættu að geta náð þeim. Mér finnst þetta stórmerkilegar upplýsingar og þessar tölur um kostnað segja mér að stutt hljóti að vera í að þessar sendingar hefjist. Móttökuskilyrði sjónvarps eru afleit víðast hvar á miðunum og helst að þau séu sæmileg ef skip eru nálægt þéttbýlisstöðum, t.d. út af suðurströndinni, út af Vestfjörðum og víðar. Útvarpsskilyrðin eru hins vegar mjög góð eins og ég nefndi hér áðan. Síðast í gær hitti ég sjómann á loðnuskipi sem sagðist afskaplega ánægður með þá byltingu sem hefði orðið hjá þeim í aðstöðu til að fylgjast með útvarpi. Hann bað mig fyrir kveðjur til hæstv. menntmrh. og þakklæti fyrir þessar myndarlegu framkvæmdir. Kostnaður við móttökubúnað um borð í skipunum er nokkur eins og hæstv. ráðherra nefndi, þ.e. 2 millj. Mér skilst að hjá Norðmönnum ýmist borgi útgerðin þetta eða þá að sjómennirnir og útgerðin geri þetta í félagi. Þetta er hins vegar ekki tala sem ætti að þurfa að standa í mönnum. Það sem fram kom í svari hans segir mér að sendingar frá Gufuskálum og Eiðum séu ekki mjög raunhæfar. Það sem menn eiga auðvitað að horfa á eru þessir gervihnattamöguleikar. Ég vil ítreka þakkir til hæstv. menntmrh. fyrir þetta svar og þann áhuga sem hann sýnir þessu máli. Mér sýnist augljóst að Ríkisútvarpið muni innan tíðar slá tvær flugur í einu höggi og tryggja að sjómenn og aðrir landsmenn sem búa við slæm móttökuskilyrði geti notið sendinga sjónvarps til jafns við aðra íbúa þessa lands.

Herra forseti. Eftir að ákvörðun var á sínum tíma tekin um að ráðast í að koma upp langbylgjusendum á Gufuskálum og síðan að Eiðum, hefur Alþingi samþykkt fjárveitingar til Ríkisútvarpsins, 50 millj. kr. á ári, sem hafa runnið til þess að gera Ríkisútvarpinu kleift að koma sendunum upp. Sú spurning hlýtur að vakna þegar menn standa frammi fyrir þeim tölum sem hér hafa verið nefndar og þessum breyttu viðhorfum, hvort vilji sé á Alþingi til að gera Ríkisútvarpinu kleift að auka þjónustu sína með sendingum um gervitungl, bæði sjónvarps- og útvarpssendingum. Ég tel að Ríkisútvarpið eigi að skoða til hlítar hver hinn raunverulegi kostnaður sé og hvernig að þessu megi standa. Síðan verða lagðar fram ákveðnar tillögur. Það er allt annað að standa frammi fyrir tillögum um 60--80 millj. kr. í þessa þjónustu en tölum sem hafa verið á bilinu 600--800 millj. kr. Menn sjá að við erum miklu nær því að ná þessu markmiði núna og erum að tala um eitthvað sem okkur finnst raunhæfara en áður. En þetta þurfum við að skoða áfram. Ég hef falið Ríkisútvarpinu að athuga þetta og tel að þetta sé mál sem menn þurfa að ræða. Við þurfum að fá fram fleiri tæknileg viðhorf í þessu og sjá síðan hverju við getum hrundið í framkvæmd.

Herra forseti. Háskóli Íslands útskrifar 36 læknakandídata árlega. Um 900 læknar eru nú starfandi á Íslandi en um 500 íslenskir læknar starfa erlendis. Er talið líklegt að þriðjungur til fjórðungur þeirra muni snúa heim. Fyrirsjáanlegt er að skortur verður á læknum á landinu innan 10--15 ára. Ekki er síður mikið áhyggjuefni að áhugi á heimilislækningum hefur farið dvínandi og virðist vera hverfandi hjá læknanemum í dag. Miðað við núverandi áætlanir heilbrrn. um uppbyggingu heilsugæslunnar er reiknað með eitthvað yfir 200 stöðugildum heimilislækna á Íslandi á allra næstu árum. Til að viðhalda þeim fjölda þarf nýliðun í greininni að vera sjö til tíu stöðugildi á ári að meðaltali. Þetta kemur fram í könnun sem Sigurður Halldórsson heilsugæslulæknir í Norður-Þingeyjarsýslu hefur gert á áhuga unglækna á námi í heimilislækningum. Nú er starfandi 171 heimilislæknir hér á landi, þar af einn í aldursflokknum 30--34 ára. Af 186 læknanemum árganganna 1995--1999 eru tveir í heimilislæknanámi. Þegar áhugi læknanema á heimilislækningum var kannaður kom í ljós að af þeim 145 sem svöruðu sögðust sex stefna að sérnámi í heimilislækningum en níu töldu sig líklega til að stefna í slíkt nám. Meðaltal þeirra sem voru ákveðnir eða sýndu áhuga eru þrír á ári. 27 sýndu áhuga á frekari kynningu á námi og starfi í heimilislækningum. Ljóst er af þessu að í mikið óefni stefnir í heimilislækningum á landinu. Eru þó fyrirsjáanleg mun meiri vandræði á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu og eru þau nú þegar komin í ljós. Landlæknir hefur undanfarið kynnt þessi mál og hugsanlegar úrlausnir á ýmsum vettvangi og hefur kynning hans vakið mikla athygli. Þá hefur Gísli Auðunsson læknir á Húsavík beitt sér fyrir umræðum um málið. Hann fékk hingað til landsins prófessor Roger Strasser frá Ástralíu en Strasser er í forustu fyrir heimssambandi dreifbýlislækna og kom hann hingað í tengslum við vísindaþing heimilislækna á 20. afmælisári Félags ísl. heimilislækna í nóvember 1998. Meðal þeirra úrræða sem góð reynsla er af er að þjálfa lækna sérstaklega til að starfa í strjálbýli og hvetja til þess með ýmsum aðgerðum að auka áhuga unglækna á heimilislækningum í dreifbýli, bæta ímynd starfsins og aðstæður heimilislækna í dreifbýli ekki síst til endurmenntunar. Því hef ég lagt eftirfarandi spurningu fyrir hæstv. menntmrh.: Er ráðherra reiðubúinn til þess að kanna möguleika á samstarfi Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri, Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri og annarra sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva á landsbyggðinni til að bæta úr vaxandi skorti á heimilislæknum á landsbyggðinni með hliðsjón af þeim hugmyndum, sem fram hafa komið, m.a. hjá landlækni, um að bregðast við vandanum með því að skipuleggja sérstaka þjálfun og námsframboð sem miðað yrði við þarfir heimilislækna sem starfa í dreifbýli?

Herra forseti. Svar mitt við þessari tímabæru fyrirspurn frá hv. þm. getur í raun verið mjög stutt því ég tel að samstarf þessara stofnana sem hann nefnir í fyrirspurn sinni sé óhjákvæmilegt til að bæta úr vaxandi skorti á heimilislæknum á landsbyggðinni. Það er einnig rétt sem fram kom í máli hv. þm. að það er almennt mat manna og læknadeildar Háskóla Íslands eins og annarra að það sé fyrirsjáanlegur skortur á læknum hér á landi. Innan deildarinnar eru uppi áform um leiðir til að bregðast við þessum vanda. Hins vegar er ljóst að menn eru kannski ekki á einu máli um það hver sé ástæða hans. Forseti læknadeildar Háskóla Íslands hefur m.a. kynnt þá hugmynd að heilbrrn. beiti sér fyrir því að nefnd á vegum þess með fulltrúum frá Læknafélagi Íslands og læknadeild geri úttekt á þessum þætti málsins, þ.e. hvaða vanda við stöndum frammi fyrir þegar við lítum til framtíðar og þróunar í þessum málum. Í sjálfu sér er það ekki á verksviði menntmrn. að taka afstöðu til þess hvernig menn standa að því að kanna þetta á sviði læknavísindanna og innan þeirrar starfsgreinar. Sjálfsagt og eðlilegt er að menn ræði málið á þeim vettvangi. Hitt er ljóst, eins og hv. þm. vakti máls á, að landlæknir og fleiri hafa hreyft hugmyndum sem miða að því að bæta úr skortinum, sérstaklega varðandi heimilislækningar á landsbyggðinni. Þar hefur Háskólinn á Akureyri sérstaklega komið að málum og m.a. efnt til fundar með landlækni, aðstoðarlandlækni, héraðslæknum Norðurlands og Austurlands og fleirum þar sem ákveðið var að tillögu landlæknis að skipa starfshóp undir forustu Háskólans á Akureyri sem ætlað er að hafa forgöngu um það að við Háskólann á Akureyri verði komið á fót námsbraut í dreifbýlislækningum, hjúkrun. Í þennan starfshóp hafa verið skipaðir fulltrúar frá Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri, Heilsugæslustöðinni á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Austurlands og frá landlæknisembættinu. Það kemur einnig fram í frásögn Háskólans á Akureyri af þessum starfshópi að honum er ætlað að vinna í samráði við forseta læknadeildar Háskóla Íslands, heilbrrn., menntmrn. og Heilbrigðisstofnun Ísafjarðarbæjar, en eins og kunnugt er hefur Háskólinn á Akureyri fært út kvíarnar til Ísafjarðar með fjarkennslu í hjúkrunarfræðum. Ég hef allt gott um þetta að segja og tel að menn séu nú farnir að ræða annars vegar almennt um læknaskortinn og hins vegar sértækar aðgerðir sem miða að því að koma með nýjar hugmyndir og tengja háskólana, bæði Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri, meira inn í þetta starf. Ég vek hins vegar athygli á þeirri staðreynd að það er starfandi ein læknadeild við Háskóla Íslands og þess vegna segi ég að óhjákvæmilegt er að þessar stofnanir á háskólastiginu starfi saman og menn finni sameiginlegar lausnir þannig að þeir séu ekki að vinna þvert á það sem talið er skynsamlegt þegar á heildina er litið, og það er það sem ég mundi beita mér fyrir og er reiðubúinn til að gera. Ég held að málið sé raunar komið yfir það stig að menn kanni möguleikana. Ég held að það sé komið á það stig að menn beini því starfi sem hafið er inn á þær brautir að samstarf verði tryggt á milli þessara háskólastofnana og annarra sem þurfa að málinu að koma til þess að það fái farsælar lyktir.

Herra forseti. Starf lækna í dreifbýli hefur um margt sérstöðu og þess vegna tek ég undir þessa fyrirspurn hv. þm. Tómasar Inga Olrichs um mikilvægi þess að efla kennslu í heimilislækningum með þá lækna í huga sem vilja starfa úti á landi. Í yfirstandi viðræðum sem Félag ísl. heimilislækna á við heilbr.- og trn. er einmitt verið að fjalla um þetta atriði, enda er nýliðun í heimilislækningum eitt helsta verkefni félagsins um þessar mundir. Koma Rogers Strassers var þungt lóð á vogarskálarnar í þessu sambandi. Fyrirspurn hv. þm. rímar vel við fyrirspurn mína til hæstv. heilbr.- og trmrh. og þess vegna hef ég fylgst með þessum umræðum af áhuga. Ég vil hvetja til þess að að undirbúningnum komi líka þeir fulltrúar sem stofnað hafa með sér Félag dreifbýlislækna því að þeir hafa ýmislegt að segja sem getur gagnast við undirbúning málsins. Að lokum vil ég segja að reyndar eru hátt í tíu læknar að ljúka eða eru í námi í heimilislækningum núna og allmargir eru starfandi á erlendri grund þannig að þó að málið sé vandasamt, þá eru fleiri en tveir í þessu námi.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir jákvæðar undirtektir við þetta mál og er ánægður með að það er komið á hreyfingu. Ég vil taka það sérstaklega fram að það hefur að sjálfsögðu ýmislegt verið gert til þess að bæta stöðu lækna í dreifbýli. Á það kannski sérstaklega við um sérstakar launaaðstæður þeirra. Hins vegar er alveg ljóst að það þarf að gera starf dreifbýlislæknanna betra. Það þarf að gera því hærra undir höfði, hefja það til vegs og virðingar og gefa þeim möguleika á að stunda jafnvel framhaldsnám frá þeim stöðum þar sem þeir starfa. Ég held einmitt að sá fjarvinnslu- og fjarkennslubúnaður sem nú er að ryðja sér mjög til rúms á Íslandi --- ríkisstjórnin hefur staðið vel að því starfi --- geti orðið mjög mikilvægur í þeirri viðleitni að hefja starf heimilislæknanna almennt, en ekki síst í dreifbýlinu, til vegs og virðingar. Ég vil einnig þakka hv. þm. Katrínu Fjeldsted fyrir hennar góðu ábendingar og stuðning við málið.

Herra forseti. Aðalatriðið í þessu máli, eins og það er núna og fram hefur komið hjá hv. fyrirspyrjanda, er að við þurfum að þoka því áfram. Það þarf að ná öllum þráðum saman. Hv. þm. Katrín Fjeldsted benti á hóp sem sjálfsagt er fyrir þá aðila sem að þessu máli vinna að ræða við því að þarna er um samræmingarstarf að ræða. Þegar farið er út á þessar nýju brautir þarf í senn að tryggja góðar, faglegar forsendur og einnig samstarf við alla sem hafa þekkingu. Eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich nefndi, þá nota læknar núna fjartækni við uppskurði og alls konar upplýsingamiðlun. Hvers vegna skyldi hún ekki líka vera notuð til þess að mennta og þjálfa fólk og skipuleggja nám þannig? Ég tel að Háskólinn á Akureyri hafi, eins og oft áður, sýnt þarna lofsvert frumkvæði og hann eigi að hafa forustu um þetta þróunarstarf. En það er óhjákvæmilegt að náin samvinna sé á milli Háskóla Íslands þar sem læknadeildin er, Háskólans á Akureyri og þessara stofnana allra til þess að við náum utan um málið og það komist heilt í höfn.