Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hákon Kristófersson) Eins og greinargerð frv. ber með sjer, er frv. þetta flutt eftir ósk hæstv. atvrh. (MG) og samið af honum. Tildrögin eru þó frá landbúnaðarnefnd, sem hafði þetta mál til meðferðar. Að mál þetta var nokkuð lengi hjá nefndinni kom af því, að hún þurfti að afla sjer ýmsra upplýsinga. Eftir að hafa fengið þær, fjelst nefndin á, að rjett væri, að ráðuneytið gæfi út lög í þessu efni um það, að aðeins eitt baðlyf væri löggilt og leyfilegt til notkunar öryggi baðlyfjanna sje þar með trygt. Það er víst, að mikið af baðlyfjunum eru til í landinu, en sem ekki virðist gerlegt að nota nema það sje fullkomlega trygt, að þau sjeu vel nothæf til fjárböðunar, því undir baðlyfjunum er það vitanlega mest komið, hvort hægt er að útrýma fjárkláðanum, svo framarlega sem böðunin er að öðru leyti sómasamlega framkvæmd. Mikið af baðlyfjunum hefir frosið, og það eru einmitt þessi skemdu baðlyf, sem hafa kipt fótunum undan þeim mögulegleika, að með þrifaböðunum væri stefnt að algerlegri útrýmingu fjárkláðans, og þar af leiðandi losa ríkissjóð við kostnað af allsherjar útrýmingarböðun. Jeg vænti þess, að hv. deild láti þetta frv. ganga fram sem fyrst og að hæstv. forseti taki það aftur fyrir á næsta fundi. Að öðru leyti þarf frv. ekki skýringar við, enda get jeg vísað til greinargerðar þess.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Eins og kunnugt er, var samþykt hjer í fyrra frv. til laga um samþyktir um sýsluvegasjóði. Þetta var allstór lagabálkur, saminn af vegamálastjóra. Það atriði í lögum þessum, sem hjer er sjerstaklega um að ræða, er heimild sú, er veitt var til að leggja skatt á þær fasteignir í sveitum og kauptúnum, sem ekki eru alþjóðareign. Þessi skattur miðast aðeins við fasteignir og hvílir eingöngu á þeim. Það, sem mest var haft á móti þessum skatti í fyrra, var það, að hann lenti aðeins á fasteignum, eða eigendum og notendum þeirra, en næði ekki til annara, hversu vel efnum búnir sem þeir væru og hvernig sem á stæði. Úr þessu á þetta frv. að bæta. Tilgangur þess er að veita hreppsnefnd heimild til að dreifa skattinum eftir efnum og ástæðum á fleiri en hin fyrri lög gerðu ráð fyrir. Jeg veit ekki, hvort skoðanir manna muni verða skiftar um þetta, að heimila að gera skattskylduna ítarlegri en er í þessum nýlegu lögum, en það var einhuga álit samgmn., að þessi breyting væri til bóta og sje miklu sanngjarnara og rjettlátara að heimila að jafna skattinum meir niður en nú er gert ráð fyrir í lögunum. Jeg þarf svo ekki að orðlengja þetta, en vildi mælast til þess, að frv. fái að ganga til 3. umr.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Jeg get í raun og veru látið mjer nægja að vísa til nál. meiri hl. á þskj. 256. Eins og þar er tekið fram, hefir frv. verið sent bæjarstjórn Hafnarfjarðar til umsagnar, og sendi bæjarstjórnin svar, sem jeg býst við, að allir hv. deildarmenn hafi lesið, því það er prentað í nál. minni hl. á þskj. 243. Meiri hluti bæjarstjórnarinnar leggur eindregið á móti því, að frv. verði að lögum, og virðist meira að segja taka það mjög óstint upp, að þingmaður annars kjördæmis skuli hafa flutt þetta frv. Jeg játa að vísu, að úr þessu einu væri ekki mikið gerandi, ef nokkuð hefði legið fyrir um það, að töluverður flokkur manna í Hafnarfirði vildi fá þessa breytingu. En jeg verð að líta svo á, að ekkert bendi á það. Hv. flm. (JBald) getur þess að vísu í greinargerð fyrir frv., að það sje flutt að beiðni nokkurra manna í Hafnarfirði, en eftir málvenju flestra manna er það sama sem fáir, og verður því ekki sjeð, að nokkur áhugi sje fyrir því í Hafnarfirði, að þetta komist á. Hvað sem því líður, hvort rjett sje að hafa hlutfallskosningar í þessar nefndir eða ekki, þá verður því ekki á móti mælt, að þetta sje fremur innra mál kaupstaðarins. Lítur meiri hl. allshn. svo á, að í slíku máli sje rangt af Alþingi að fara að kúga bæjarstjórnina í Hafnarfirði til þess að taka upp aðra starfshætti en hún vill hafa; að minsta kosti mun ekki liggja á því, á meðan áhugi er ekki meiri fyrir þessu en fram hefir komið. Jeg skal svo að lokum taka fram, að því fer fjarri, að jeg geri þetta að kappsmáli, og býst jeg ekki við að standa í neinum deilum um það.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Þetta litla frv. er eiginlega þess eðlis, að mig furðar á því, að allshn. skulu ekki hafa getað orðið sammála um að mæla með því. Það er í svo miklu samræmi við þá braut, sem löggjafarvaldið hefir gengið inn á um löggjöf kaupstaðanna, að það væri á móti þeirri reglu að synja frv. samþykkis. Það eru allmörg ár síðan þau lög voru samþykt, að til bæjarstjórnar skuli kosið með hlutfallskosningum, til þess að tryggja minni hlutanum þann rjett til þátttöku í bæjarmálum, sem hann væri annars sviftur. Þetta er komið á í flestöllum menningarlöndum, og hefir verið tekið eftir þeim, af því að það hefir komið að góðum notum, og hefði að öðrum kosti mikið misrjetti átt sjer stað í meðferð bæjarmála. Því fer fjarri, að þetta geti aukið stjettaríg; það er miklu fremur til þess að draga úr honum, þar sem flokkunum er veitt hluttaka í stjórn bæjanna eftir atkvæðamagni. Hjer á landi hafa verið hafðar hlutfallskosningar í ekki allfáum kaupstöðum við nefndakosningar innan bæjarstjórna. Svo hygg jeg, að sje í Vestmannaeyjum, og á síðasta þingi var samþykt að hafa hlutfallskosningar í bæjarstjóra Reykjavíkur. Þetta samþykti Alþingi þá, þó að meiri hluti bæjarstjórnar legði fast á móti því. Þingið var svo sanngjarnt, að láta ekki meiri hluta bæjarstjórnar ráða í þessu efni, til þess að hindra sanngjarna þátttöku minni hlutans, enda er meiri hlutinn ekki bær um að dæma í þessu. Því ætti þingið ekki a taka tillit til þess, að meiri hluti bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði hefir lagst á móti þessu frv., enda er ekki um mikinn meiri hluta að ræða. Í bæjarstjórn Hafnarfjarðar eru 9 fulltrúar, og tjáðu 4 sig fylgjandi þessu frv., en 4 voru á móti því, og ef til vill sá, sem fjarstaddur var. Þetta kemur fram í útskrift þeirri úr fundargerð bæjarstjórnarinnar, sem prentuð er á þskj. 243. Jeg tel þetta álit bæjarstjórnarinnar einmitt sem bein meðmæli með frv. Jeg vil skjóta því til hv.frsm. meiri hl. (BSt), að nú mætti hugsa sjer, að ekki væru hafðar hlutfallskosningar til nefnda á Alþingi. Við skulum hugsa okkur, að hann væri í nokkuð stórum flokki, eins og hann er, sem þó hefði ekki meiri hluta í deildinni, eins og flokkur háttv.þm. hefir heldur ekki. Þá mætti hugsa sjer, að meiri hlutinn gæti bægt öllum minnihlutamönnum frá nefndastörfum, eða þá skipað þeim í nefndir á þann hátt, að þeir yrðu að miklu minna liði í þingstörfum en ella mundi, með því að varna þeim að fjalla um þau mál, sem þeir hefðu mest vit á. Nú mætti t. d. hugsa sjer, að hv.frsm. meiri hl. og hv. 1. þm. G.-K. væru báðir í þessum minni hl., og gæti meiri hlutinn þá misbeitt valdi sínu og kosið hv. 1. þm. G.-K. í landbn., en hv.frsm. meiri hl. í sjútvn. Þeir væru þá báðir settir á skakka hillu og nytu sín miklu síður heldur en ef þeir mættu segja sjálfir til, hvar þeir vildu helst vinna, Jeg veit nú, að báðir þessir hv. þm, eru svo miklir dómgreindarmenn, að þeir mundu gera mikið gagn í nefndum, þó að þeim væri skipað svo í þær, sem jeg hefi sagt. Þó að hv.frsm. meiri hl. hafi lýst því einhverntíma í þingbyrjun, að hann hefði ekki sjerstakan áhuga fyrir sjávarútvegi, heldur væri hann kunnugri landbúnaði, þá býst jeg við, að hann gæti alt að einu orðið góður starfsmaður í sjútvn., en þar fengi hann þó ekki að vinna að áhugamálum sínum. Jeg hefi tekið þessi dæmi til að sýna, hve ranglátt það er að meina minni hluta að neyta sín eftir því atkvæðamagni, sem hann hefir. Jeg skal annars ekkert fara út í það, hvernig meiri hlutinn í bæjarstjóra Hafnarfjarðar hefir notað þetta vald sitt. Það er þó víst, að hann hefir ekki skipað menn í nefndir eftir því, sem minni hluti hefir viljað og átt sanngirniskröfu til. Jeg held nú, að jeg hafi með svo góð um rökum sýnt fram á sanngirni þessa máls, að ekki sje með góðu móti hægt að spyrna gegn því. Ef það ætti að leggja meira upp úr tillögum 4 bæjarfulltrúa af níu heldur en öllum þeim sterku rökum, sem fyrir þessu máli hafa verið færð, þá þætti mjer þó skörin fara að færast upp í bekkinn. Það er hreinn misskilningur, að það mundi leiða af því flokkadrætti, ef þetta frv. yrði samþykt. Það myndi einmitt verða til þess að draga úr flokkadráttum. Þeirri mótbáru, að það sje ekki þm. þessa kjördæmis, sem fram kom með frv., geri jeg ekki mikið úr. Það var mjög eðlilegt, að jeg flytti þetta fyrir flokksbræður mína í Hafnarfirði, enda hafði sá maður, sem mest starfar þar í flokknum, farið þess á leit við mig. Bak við hann standa kjósendur í Hafnarfirði í sömu hlutföllum sem síðustu bæjarstjórnarkosningar sýna, eða fullkominn þriðjungur kjósenda.

Ágúst Flygenring Hv. flm. (JBald) segir, að þessi hlutfallskosning nefnda sje eðlileg afleiðing af því fyrirkomulagi, sem nú ríki við bæjarstjórnarkosningar. Kveður hann það eðlilegast, að eins sje farið að við nefndakosningar og að hjer sje um að ræða sjálfsagða rjettarbót. Það geta nú verið nokkuð deildar meiningar um þetta. Mín skoðun er sú, að þetta „system“ sje til óhappa einna. Það er bara til þess gert að skapa eftirhermuflokkadrætti og spana upp pólitíska flokka í smábæjarholum, þar sem um er að ræða að kjósa fáeina karla til þess að stýra bæjarmálunum. Þetta frv. er, eins og það er flutt, að vísu ekkert ósanngjarnt, en það er leiðinlegt og smámunalegt „humbug“. Það er það af því, að ástandið þarna gefur ekkert tilefni til að gera neina breytingu á kosningu í nefndir bæjarstjórnar Hafnarfjarðar. Þykir mjer það leiðinlegt, að það skuli hafa hent þennan hv. þm„ sem telur sig málsvara verkalýðsins, að leggjast fyrst gegn jafnnauðsynlegu máli og mikilsverðu fyrir þennan kaupstað og frv. var, sem jeg bar fram fyrir skömmu síðan, en koma svo fram með annað eins endemis „humbug“ sem þetta frv. er. Það er ekki einu sinni tveggja aura virði, enda býst jeg við, að jeg hafi ekki einu sinni svo mikið við það að greiða um það atkvæði. Hvort þessir menn skipa nefndir í Hafnarfirði með hlutfallskosningu eða ekki, hefir alls enga þýðingu. Og jeg vil fullyrða það, að þótt hv. 2. þm. Reykv. þykist bera verkalýðinn mjög fyrir brjósti, þá geri hann það ekki meira en þeir ýmsu borgarar í Hafnarfirði, sem ekki æskja þessarar breytingar. Jeg lít annars svo á, að þinginu beri ekki að svo stöddu að skifta sjer neitt af þessu máli, því það er hjer um að ræða innra mál kaupstaðarins; auðvitað hefir þingið vald til þess, ef það vill, en jeg tel það bara ekki rjettmætt, og því síður hyggilegt. - Það er að vísu svo, að meiri hluti bæjarfulltrúanna ræður því, hverjir skipaðir eru í nefndirnar, og það liggur líka í hlutarins eðli, að hann geri, og það gerir hann, hvernig sem kosið verður. En mjer er kunnugt um það, að þeir menn einir eru skipaðir, sem líklegastir þykja til að gera sem mest gagn, hver á sínu sviði. Sá, sem er byggingarfróðastur, er skipaður í bygginganefnd, sá, sem er skólafróðastur, er settur í skólanefnd o. s. frv. Hitt væri líka óhagsýni og hreinasta tap fyrir bæinn og alla hlutaðeigendur, að fara öðruvísi að. Nei, jeg verð að endurtaka það, að þetta frv. er eitthvert það skærasta „humbug“, sem enn hefir komið fram á þessu þingi.

Tryggvi Þórhallsson Það ber heldur nýrra við, er jeg fer að tala um mál, sem eingöngu snertir kaupstaðalöggjöfina, en með því að svo lítur út, sem mál þetta verði nú þegar drepið í fæðingunni, vildi jeg þó segja nokkur orð um það áður en vígið verður unnið. Það er ekki að furða, þótt hv. 2. þm. Reykv. standi oft einn í ýmsum málum, þar sem hann heyrir til þeim flokki, sem stendur á öndverðum meiði við það stjórnarfyrirkomulag, sem nú ríkir hjer. En þar með er það ekki sagt, að sjálfsagt sje, að þessi hv.þm. standi ávalt einn; að minsta kosti vildi jeg, að svo væri ekki í þessu máli. Því jeg lít svo á, að hjer sje ekki eingöngu um rjettlætismál að ræða, heldur og um praktiskt mál. Miðað við það stjórnarfyrirkomulag, sem við eigum nú við að búa, og þá kosningaraðferð, sem annarsstaðar er beitt, þá á minni hluti bæjarstjórnar fullan rjett á því að ráða nefndaskipuninni í hlutfalli við atkvæðamagn sitt. Er eðlilegast, að eins sje farið að hjer og við nefndaskipun á Alþingi. Þetta er sá sjálfsagði rjettur, sem minni hlutanum ber alstaðar að hafa. - En þetta er ekki eingöngu það rjettasta, heldur er það líka það praktiskasta, sem hægt er að gera í þessu máli. Það er miklu meiri trygging fyrir því, að bæjarmálunum verði vel stjórnað, ef minni hlutinn á sinn fulla þátt í þeim. Að útiloka hann frá því að skipa í nefndir er aðeins til að krefja áhuga hans og draga úr því, að hann geri sjer far um að fylgjast þar með. - Það hefir með öðrum orðum ekkert annað í för með sjer en tap á góðum starfskröftum, og ætti meiri hlutanum ekki að vera neinn fengur í því. - Það er ekki nein kúgun, sem frv. fer fram á, en það er kúgun á minni hlutanum að leyfa honum ekki hlutfallslega þátttöku í meðferð málanna. - Jeg skal taka það fram, að jeg segi þetta ekki af því, að jeg vilji með því draga taum eins flokks fram yfir annan. Í Hafnarfirði eru jafnaðarmenn í minni hluta, en þeir eru aftur í meiri hluta á Ísafirði, og jeg vil nú lýsa yfir því, að væri þetta frv. borið fram fyrir hönd minni hlutans á Ísafirði, þá myndi afstaða mín vera nákvæmlega sú sama.

Jakob Möller Jeg verð að játa það, að jeg á mjög bágt með að skilja afstöðu hv. meiri hl. nefndarinnar í þessu máli. Það má vera, að þetta mál sje fram borið á óvenjulegan hátt, þar sem það er ekki þm. kjördæmisins, sem bera það fram, og eitthvað megi finna að undirbúningi málsins af hálfu flutningsmanns. En hv. allsherjarnefnd hefir þá fullkomlega ráðið bót á þeim ágöllum, með því að leita umsagnar bæjarstjórnar Hafnarfjarðar. Í nál. minni hl. eru birt skilríki fyrir því, að helmingur bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði standi bak við frv. Málið liggur því svo fyrir, að ef þingið neitar um þetta, þá er þar fyrir borð borinn rjettur helmings bæjarstjórnarinnar. Það má vera, að undir þessu fyrirkomulagi, sem nú ríkir, hafi verið skipað svo heppilega í nefndir, sem óskað verði, en það er engin trygging fengin fyrir því, að svo verði eftirleiðis. En þetta er þó ekki aðalatriðið í málinu. Aðalatriðið er það, að með því að sporna við þessu, þá er verið að kynda undir eldi ósamkomulagsins í þessum bæ, - og sá eldur logar þó, að jeg held, nógu glatt áður. En það gengur svo um ýmsa menn; það er ekki fyr tekið að hreyfa slíkum málum en þeir fara að sparka og sparka og snúast um á hæl og hnakka. Það eru þessir menn, sem vinna drýgst að því að kynda undir stjettarígspottinum. Ef við lítum aftur í tímann, þá sjáum við, að hjer í bænum hefir verið miklu betra samkomulag í bæjarmálum síðan hlutfallskosningin var upp tekin, Er þetta og eðlilegt, því að með því móti, báðir flokkar eigi sína fulltrúa í nefndunum, verður einmitt auðveldast að tryggja góða samvinnu um málin. Það er því ekki nein skynsamleg ástæða fyrir þessa menn, sem í móti standa, að berjast gegn hlutfallskosningum, því það er fjarri því, að þeir sjeu vissir um að fá altaf að vera í meiri hluta. Í Hafnarfirði hefir það meira að segja einu sinni komið fyrir, að verkamenn hafa borið hærri hlut í kosningu. Og jeg vil nú spyrja hv. 1. þm. G.-K. (ÁF): Myndi hann, ef svo færi, taka sömu afstöðu til óska minni hlutans og hann gerir nú? Ætli honum þætti þá ekki illa fara á því, að meiri hlutinn hefði allan veg og vanda í þessum efnum. (ÁF Hann bæri þá líka alla ábyrgðina). Jeg legg lítið upp úr þeirri ábyrgð, og þótt hv. 1. þm. G.-K. kunni peningalega sjeð að vera margra aura virði, þá gef jeg samt ekki tvo aura fyrir ábyrgð hans í þessu efni, Og jeg vil fullyrða það, að hann er enginn ábyrgðarmaður fyrir þeirri úlfúð og stjettaríg, sem kann að leiða af því, að þetta frv. verði felt. Að minsta kosti þykist jeg ekki vera það, og mun því hiklaust greiða atkv. með frv.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Jeg tók það fram áðan, að jeg mundi ekki fara út í neinar deilur um þetta mál, og verði jeg að taka undir með hv. 1. þm. G.-K., að jeg er ekki sjerlega heitur fyrir því. - Það hefir nú samt verið ráðist á nefndina fyrir að hún vilji bera fyrir borð rjett minni hl. bæjarstjórnar í Hafnarfirði, og þar með þess flokks, sem standi á bak við þá menn. Jeg get alls ekki fallist á þetta, því það hefir ekkert legið fyrir nefndinni, sem bendi til þess, að nokkur áhugi sje fyrir þessu máli í Hafnarfirði. Það eru aðeins þessir þrír menn, sem standa fyrir þessu „og svo nokkrir aðrir“, eins og stendur nál.hv. minni hl. nefndarinnar. Þar fyrir þarf það alls ekki að vera, að þessir bæjarfulltrúar hafi að baki sjer í þessi máli hlutfallslegt fylgi kjósenda. - Finst mjer yfirleitt ekki liggja svo mjög á þessi máli, að flokkurinn geti ekki gefið sjer tíma til að undirbúa það betur, og legg jeg því til, það sje látið bíða þetta árið.

Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) kvað nefndin ekki vita með neinni vissu, hvort að bak þessa frv. væri nokkuð verulegt fylgi meðal kjósenda í Hafnarfirði. - Jeg vil í tilefni af þeim orðum hans lesa hjer upp yfirlýsingu frá einum bæjarfulltrúanun í Hafnarfirði. Hún hljóðar svo: „Jeg undirritaður lýsi hjer með yfir að jeg er einn af þeim, er mæltust til og fólu alþingismanni Jóni Baldvinssyni að flytja frv. það um hlutfallskosningu, er hann nú flytur, og sem er í fullu samræmi við vilja hinna fulltrúa verkamanna flokksins. Hafnarfirði, ¼ 1924. Davíð Kristjánsson. 
             Þetta lá að vísu ekki fyrir nefndinni, en jeg hafði ekki búist við því, að hv.þm. myndu búast við, að jeg færi að spinna neitt upp um flokksmenn mína í Hafnarfirði enda væri slíkt heldur óviturlega gert.

Jeg dróttaði engum uppspuna að háttv.þm.

. Háttv. þm. virtist efast um, að rjett væri skýrt frá ástæðum málsins. Jeg vil annars þakka þeim háttv.þm., sem mælt hafa með frv. Og út af því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) mintist á Ísafjörð, vil jeg taka það fram, að þó að mínir flokksmenn sjeu þar í meiri hluta og ef minni hlutinn óskaði eftir hlutfallskosningum, eins og hjer er farið fram á, þá myndi jeg hiklaust greiða því atkvæði. Jeg þarf ekki að gera því á fæturna, að flokksmenn mínir legðust á móti slíku máli, því jeg veit með vissu, að þeim kæmi aldrei til hugar að sýna slíka ósanngirni.

Magnús Jónsson Jeg veit ekki, hvort til er nokkur slíkur talsháttur, en svo mætti þó vel vera, að ljettasta hismið brenni best. Það vill að minsta kosti oft reynast svo í þessari hv. deild. Jeg á annars undurhægt með að skilja afstöðu hv. 1. þm. G.-K. í þessu máli. Hann bar hjer fram mikilvægt hagsmunamál þessa sama bæjar, sem jeg að vísu ekki gat fylgt að öllu leyti, en þó að nokkru, og var það felt fyrir honum. Það mál var þó svo mikilsvert, að það hefði vel mátt ríða á efnalegri afkomu alls þorra manna í Hafnarfirði. Jeg get því skilið, að þessum hv.þm. finnist ekki mikið til koma, að nú sje komið fram með svona frv. og það samþykt. Því það verður ekki með neinu móti hægt að neita því, að þetta er mjög lítilsvert smámál. Það má auðvitað mála alt svart og yfirdrífa, en með rökum verður tæplega sýnt fram á það, að hjer sje um þá allra minstu nauðsyn að ræða. Jeg man það vel, að þegar jeg var í bæjarstjórn á Ísafirði, þá voru ekki komnar hlutfallskosningar þar, en meiri hl. reyndi ávalt að velja eins hæfa menn í nefndirnar og hann átti kost á. Þeir sáu, sem eðlilegt var, að hitt myndi aðeins leiða af sjer tjón fyrir alla hlutaðeigendur. Eins var hjer á Alþingi áður en hlutfallskosningar voru viðhafðar. Og ef við svipumst vel um, þá sjáum við brátt, að jafnvel þar, sem hlutfallskosningar eru, þá er ekki ávalt valið í slíkar nefndir eftir hæfileikum manna, heldur fer það stundum eftir ýmsu öðru. Það eru t. d. ekki altaf tómir mentafrömuðir, sem eiga sæti í mentamálanefnd o. s. frv. Það er yfirleitt engin skynsamleg ástæða til að ætla, að meiri hluti útiloki þá menn, sem eru vel hæfir, en taki aðra illa hæfa í staðinn, því það hlyti að hafa álitshnekki í för með sjer og erfiði fyrir þá sjálfa og ýmsan annan skaða og koma meiri hlutanum í koll fyr eða síðar. Það væri sama sem að skaða sjálfa sig með því vopni, sem þeir hefðu í höndum, og er varla ætlandi öðrum en vitskertum mönnum eða þá steinblindum af ofstæki. Að því er snertir þá röksemd, að þetta sje rjett að gera til samkomulags, þá lít jeg svo á, að ekki sje ávalt sjálfsagt, þótt einhver fari að rífast út af einhverju, að láta undan honum, bara til að forðast ófrið og deilur. Því er nú svo varið jafnvel þar, sem hlutfallskosningar eru, að það er samt meiri hl., sem ræður og skömmin skellur á eða heiðurinn hlotnast. Jeg vil enn taka það fram, að jeg tel þetta frv. ekki neitt háskalegt, svo jeg sje því mótfallinn af þeirri ástæðu. En það er lítilfjörlegt og það hafa eiginlega engar óskir komið fram um, að það sje afgreitt, þó svo sje látið heita í greinargerð frv., að það sje fram komið eftir ósk nokkurra manna. Og það sýnir best undirbúningsleysið, að farið er að safna áskorunum eftir á. Þannig er hjer fyrirliggjandi ósk um þetta frá einum bæjarfulltrúa í Hafnarfirði, dagsett í fyrradag. Jeg var á móti afgreiðslu þessa máls í allshn. af því, að jeg fann ekki neina ástæðu til þess, að þetta frv. yrði samþykt, en alls ekki af því, að þetta sje mjer hitamál eða jeg sje því mótfallinn í sjálfu sjer.

Hákon Kristófersson Jeg vildi mótmæla þeim orðum hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að þeir, sem væru mótfallnir þessu frv., vildu kynda undir stjettarígspotti. Þetta er ekki rjett. 

Það er ekki rjett

. Ætli það sje ekki nokkuð mikið hæft í því. Og jeg býst ekki við, að jafnkunnugur maður og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) vilji mótmæla því í fullri alvöru, enda gæti jeg fært ýms dæmi þar um, ef þyrfti, sem hv.þm. gæti ekki hrakið.

Jakob Möller Jeg á víst þá hnútu, að hafa gert þetta mál að hitamáli. En jeg verð að játa það, að jeg á ákaflega bágt með að stilla skap mitt þegar heimska manna keyrir úr hófi fram. Hv. þm. Barð. (HK) var að hafa eftir mjer ummæli, en eftirtektin var ekki meiri en það, að hann gat ekki haft þau rjett eftir. Jeg sagði, að þeir menn kyntu mest undir stjettarígspottinum, sem spyrntu á móti slíkum jafnrjettismálum sem þessu. Jeg sagði ekki, að þeir gerðu það viljandi, heldur blátt áfram af heimsku, skammsýni og ofsa.

Svona geta vitrir menn talað

. Einn sjer það, sem annar sjer ekki. Það getur verið, að óvitrir menn eins og jeg sjái ýmislegt í þessu, sem hv.þm. Barð. (HK) sjer ekki, af því að jeg er persónulega kunnugri þeim ástæðum, sem hjer ræðir um. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) talaði um undirbúningsleysi í þessu máli. Hvaða undirbúningur er það, sem hann saknar? Hv. allshn. hefir útvegað umsögn bæjarstjórnar Hafnarfjarðar, sem liggur nú hjer prentuð fyrir, og af henni sjest, að það er vilji 4 fulltrúa af 9, að frv. gangi fram. En hverjir ætli sjeu bærari til umsagnar í þessu máli en einmitt bæjarfulltrúarnir sjálfir? Álit þeirra er miklu meira virði en 20–100 annara bæjarmanna. Málið er því eins vel undirbúið nú eins og hægt er. Sami hv.þm. (MJ) sagði, að engin ástæða væri til þess að kaupa sjer frið á þennan hátt. Jeg er honum samdóma um það, að ekki sje rjett að selja stór atriði fyrir friðinn einan. En það á ekki að láta standa á smáatriðunum, ekki að halda niðri smábreytingum, sem í raun og veru skifta litlu máli, ef þær miða í áttina til þess að efla frið. Það er vitanlega rjett, að meiri hluti ræður eftir sem áður í bæjarstjórninni, þó hlutfallskosning sje innleidd. En þá er líka engin hætta þessu samfara. Meiri hlutinn verður sá sami, hvort sem þetta frv. verður samþykt eða ekki. Fyrst í stað verður hann sá sami, en það veit enginn, hver meiri hlutinn kann að verða á hverjum tíma. Og verði þetta mál gert að þrætumáli, þá getur það flýtt fyrir því, að meiri hlutinn yrði annar. Jeg er ekki meðmæltur þessu frv. vegna þess minni hluta, sem nú er, sjerstaklega, heldur vegna minni hlutans, sem verður á hvaða tíma sem er. Það gæti snúist svo, að meiri hlutinn, sem nú er, yrði minni hluti, og yrði þá áhugamál að njóta síns rjettar gagnvart minni hlutanum, sem nú er. Sami hv.þm. sagði, að það væri engin skynsamleg ástæða til þess að útiloka minni hlutann frá nefndum. Það er náttúrlega rjett. En hvernig er reynslan? Lítum nær okkur; lítum á sjálft þingið. Jeg held það ætti að geta vakið efa hjá hv.þm. (MJ) um það, að skynsemin ráði alstaðar við nefndakosningar. Hjer hafa gerst þau dæmi, að menn eru útilokaðir frá nefndum, og það menn, sem alls ekki eru að almannadómi meðal óstarfhæfari manna þingins. En þetta mundi því fremur koma fyrir, ef ekki væri hægt að beita hlutfallskosningu. - Nei, það er engin skynsamleg ástæða gegn því að tryggja það sem best, að þeir menn sjeu settir í nefndir, sem hæfir eru til starfanna, en það verður nú ekki betur trygt en einmitt með hlutfallskosningu.

Magnús Jónsson Jeg get naumast þakkað háttv. 3. þm. Reykv. (JakM), þó hann geti talað með stillingu um þetta mál. En um leið viðurkenni jeg þann heilaga eld, sem í honum brennur gegn öllu ranglæti. Jeg skil vel, að ofríki stælir menn til andstöðu í hverju máli. En það á ekki heima hjer. Ef minni hluta Hafnfirðinga hefði þrásinnis verið neitað um þessa rjettarbót, þá hefði mátt tala um ofríki. En að tala um ofríki í þessu sambandi, þó ekki sje orðið við óskinni í fyrsta sinn, sem hún kemur fram, flutt af óviðkomandi manni, - það get jeg ekki talið rjettmætt. Og þó allshn. sendi frv. bæjarstjórn Hafnarfjarðar til umsagnar og minni hlutinn vildi þiggja þetta, úr því verið var að bjóða það fram, þá er lítið að leggja upp úr því. Þá mun þessi hv.þm. (JakM) hafa átt við dæmi frá þessu þingi, er hann talaði um, að starfhæfir menn hefðu verið útilokaðir frá nefndum. En það er mikil spurning, hvort það er ekki einmitt hlutfallskosningin, sem því hefir valdið. Það þykir ekki rjett eða heiðarlegt að setja menn í nefndir, sem standa utan kosningabandalaganna, og verða því utanflokksmenn útundan við nefndaskipanir, ef þeir slá sjer ekki saman við einhverja, og þetta leiðir beint af hlutfallskosningunni. Jeg efast ekkert um það, að þar sem er stór meiri hluti, þá ráðgist hann við aðra flokka um nefndaskipun, svo það getur mjög orkað tvímælis, hvort fyrirkomulagið reynist betur. Jeg benti á, að það væri ekki neitt ofríki, þótt menn fengju ekki allar óskir uppfyltar þegar í stað. Og þó jeg greiddi þessu máli atkvæði á næsta þingi, þá er það ekki af neinum snúningi. Það er svo alveg laust við, að þetta sje mjer hitamál. En jeg vil ekki stuðla að því, að slík mál gangi fram fyrir undirróður fárra einstaklinga.

Ágúst Flygenring Jeg vil aðeins bera af mjer þá ásökun hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að jeg með því að spyrna á móti þessu frv. sje að kynda stjettarígsbál. Jeg hefi aðeins sagt, að þetta mál sje ekki þess vert að tala um það. Jeg tel það ekki æskilegt fyrirkomulag fyrir hvern smákaupstað að innleiða hlutfallskosningar, sem óbeinlínis byggja upp óeðlilega flokkaskiftingu og veikja ábyrgðartilfinning einstaklingsins, og á sama tíma draga úr sjálfstæðri skoðun hans. En annars þótti mjer nokkuð skrítið, að hv.flm. (JBald) þóttist flytja þetta mál fyrir verkalýðinn í Hafnarfirði, en hefir þó sjálfur gerst til þess að eyðileggja annað mál, sem var miklu meira vert fyrir hann. Hvað snertir það, sem talað hefir verið hjer um stjettaríg í Hafnarfirði, þá hlýtur það að stafa af ókunnugleik, því þar eru engar sjerstakar yfir- eða undirstjettir; þar eru aðeins sjómenn, verkamenn, handiðnamenn og fáeinir kaupmenn. Þetta er í raun og veru ekki nema ein alþýðustjett, enda sjest það á því, hvernig skipað er í bæjarstjórnina. Í minni hlutanum þar er einn kennari, einn snikkari, einn stýrimaður og einn framkvæmdarstjóri. Hjer er engin undirstjett. Og eins og jeg sagði í upphafi, vil jeg ekki greiða þessu frv. atkvæði, af því jeg tel þess enga þörf og enga rjettarbót í því felast. Jeg veit ekki, hvort nokkur meiri hluti er fylgjandi því í Hafnarfirði. Og jeg vil bíða með að afgreiða það þangað til það kemur í ljós, hver sje vilji fólksins þar. Eins og frv. nú liggur fyrir er það hreint hjegómamál.

Magnús Torfason Mig undrar, hvað mikill hiti hefir orðið út af svo litlu og sjálfsögðu máli. Jeg þykist skilja, að hv.þdm. þekki ekki, hvað hjer er um að ræða, sveitaþingmenn að minsta kosti. Og til þess að upplýsa þetta, vil jeg segja frá minni reynslu. Þegar jeg 1889 kom fyrst til Kaupmannahafnar, þá rjeð þar einfaldur meiri hluti, sem voru íhaldsmenn, og spyrntu þeir á móti hlutfallskosningu. Síðar verða þeir í minni hluta og þá komu þeir skríðandi og báðu um hlutfallskosningu, og fengu hana vitanlega. Þegar jeg kom til Ísafjarðar, voru þar 2 bæjarfulltrúar úr alþýðuflokki, en 4 úr hinum, og útilokuðu þeir minni hlutann, nema einn mann úr lítilfjörlegustu nefndinni. Síðar varð það að samkomulagi að kjósa í nefndir úr minni hlutanum þá menn, sem minni hlutinn vildi hafa þar. En þessi lög girða einmitt fyrir ofríki þegar ekki næst slíkt samkomulag, sem stundum verður. Í nál. minni hl. er í þessu sambandi vitnað til ályktunar, sem gerð var í bæjarstjórn Hafnarfjarðar út af þessu máli. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „.... að með því að smeygja frv. .... inn á Alþingi .... sje gerð óþörf tilraun til þess að smitta bæjarstjórnina af kosningaríg borgaranna og að innleiða þar flokkadrætti og sundrung að ófyrirsynju.“ Mjer sýnast þessi orð benda á, að samkomulagið sje ekki eins gott í bæjarstjórninni og látið er í veðri vaka. Það er áríðandi, að minni hlutinn geti ráðið því sjálfur, hvaða menn sitja í nefnd af hans hálfu, en það verður ekki trygt á annan veg en með hlutfallskosningu. En engin von er til þess, að slík beiðni komi frá meiri hlutanum. Að þetta mál er flutt af öðrum en þm. kjördæmisins, er ekkert óeðlilegt í mínum augum. Það er eðlilegt, að minni hlutinn snúi sjer í þessu efni til síns flokks. Við það er ekkert að athuga.

Forseti (BSv): Hjer hafa nú orðið allmiklar umræður, og hefir mjer borist svofeld ósk frá 8 þdm. um það, að umræðum yrði þegar slitið: „Undirritaðir óska að umræðum um þetta mál verði þegar slitið. PO, HK, JS, IngB, PÞ, SigurjJ, ÁJ, TrÞ.“ Þessi tillaga verður þegar borin undir atkvæði.

Frsm. (Jón Kjartansson) Það er samkvæmt beiðni kauptúnsins í Vík í Mýrdal, að jeg hefi beðið hv.allshn. að flytja frv. þetta. Þar er eins ástatt og um mörg önnur kauptún, sem ekki eru hreppsfjelög út af fyrir sig, að þau geta ekki gert lögreglusamþykt. En jeg tel fulla nauðsyn á að veita þeim þessa heimild. Hjer stendur svo á, að þarna eru miklir matjurtagarðar, sem liggja undir skemdum af völdum alifugla og annara skepna, ef ekki er að gert. Jeg vona, að deildin fallist á þetta og hafi ekkert á móti frv. og lofi því að ganga til 2. umr. Lögreglusamþykt þessi er ætluð að ná aðeins til skepna, svo það á engin hætta að vera að samþykkja frv. þetta.

Ágúst Flygenring Hv. flm. (MT) er ekki viðstaddur, og óska jeg því, að málinu verði vísað til sjútvn.

Forseti (BSv): Með því að flm. er ekki viðstaddur, legg jeg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og því næst til allshn.

Flm. (Klemens Jónsson) Vjer höfum leyft oss að koma fram með frv. þetta, sem aðallega gengur út á, að skipuð sje 5 manna gjaldeyrisnefnd. Jeg þarf ekki að lýsa ástandinu eins og það er. Gengið fellur jafnt og þjett, og hvenær verður það stöðvað? Þó þetta sje einstökum mönnum til góðs, enda alkunnugt, að þeim er ant um að halda því við, eða að minsta kosti, að krónan stígi ekki fljótt eða taki stór stökk, þá er hitt vitanlegt, að þetta gengishrun liggur nú eins og mara á þjóðinni, og verður þó verra síðar. Af því stafa þær álögur, er nú er verið að leggja á þjóðina, tvenn skattalög, önnur um 25% gengisálagning á ýmsa tolla og 20% verðtollur. Þetta hlýtur að valda dýrtíð í landinu og kemur svo hart niður á fátæklingum landsins, að vafasamt er, hvort þeir fái undir því risið. Það er því brýn nauðsyn að finna einhver ráð til þess að stöðva gengisfallið, en það nægir ekki, heldur verður að finna ráð til þess að hækka krónuna. Það eru víst allir sammála um það, að ekkert eitt ráð sje einhlítt til að ráða bót á þessu, og verður því að grípa til allra þeirra ráða, sem vænlegust þykja. Eitt ráðið, er hefir verið lagt til, er, sem kunnugt er, verslunarhöftin. Sannfæring margra manna er sú, að þau muni hafa fullkominn verslunarjöfnuð í för með sjer, og gengið við það hækka. Með aðflutningsbanni eykst sparnaður í landinu, og auk þess má þá gera ráð fyrir frekari framleiðslu í landinu og betri hagnýting á eigin afurðum, til að mynda í klæðaburði, mataræði o. s. frv. En sem sagt, alt þetta er ekki einhlítt. Það er alkunnugt, að ýmsir útflytjendur hafa lagt fyrir sig gengisbrask nú upp á síðkastið. Menn hafa braskað með gjaldeyri í stað þess að leggja hann inn í bankana, eins og hefði átt að vera. Jeg veit, að þetta tíðkast hjer í Reykjavík, hvernig sem annarsstaðar er. Þeir hafa haldið andvirði afurðanna og selt það kaupmönnum, sem aðeins hafa um það hugsað að ná í útlent fje, hvað sem það kostar. Þeim má standa alveg á sama, því þeir leggja alt á vöruna og meira til. Þetta hefir haft veruleg áhrif á gengishækkunina, auk þess sem það hefir aukið eyðsluna í landinu og dregið mjög úr kaupgetu manna. Bankarnir, sem er það nauðsynlegt að hafa „control“ með og helst að ráða yfir öllum erlendum gjaldeyri, hafa staðið alveg varnarlausir gagnvart þessu braski og bauki. Bankarnir hafa því oft hreyft því, að eitthvað þyrfti að gera til að stemma stigu fyrir þessu, og flestir, ef ekki allir stærri útflytjendur hafa líka sjeð og viðurkent þörfina til þess, og mjer er kunnugt um, að þeir hafa hugsað sjer að taka málið í sínar hendur, mynda sjálfir eigin gjaldeyrisnefnd. Þó ekkert hafi orðið úr því, virðist óumflýjanlegt að skipa þessu máli með lögum, að skipa sjerstaka gjaldeyrisnefnd, er sje svo samansett, að vissa sje fyrir því, að hana skipi þeir einir menn, er bera fult skynbragð á málið. En að öðru leyti verður stjórnin að hafa framkvæmd þessa máls.