Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Lokaorð hv. 9. þm. Reykn. eru vissulega rétt í þessu máli sem öðrum. Töfralausnir eru ekki fyrir hendi. En ég vil taka það fram að ég tel samninginn fela í sér möguleika okkar til að ná síðar meiri árangri einmitt í þeim málum sem hún nefndi að skortur væri á að við hefðum náð öllu fram. En við vorum við samningaborð, ekki í dómsal.

Virðulegur forseti. Mig langar fyrst að gera að umtalsefni það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni. Í fyrsta lagi talaði hann um það sem mikið lán fyrir íslenska atvinnuvegi að fá jöfn samkeppnisskilyrði. Út af fyrir sig geta menn samkvæmt orðanna hljóðan talið að það sé góður hlutur. Hins vegar held ég að menn megi ekki ofmeta þá hluti. Við höfum reynsluna af EFTA-svæðinu sem við höfum nú tekið þátt í í 20 ár. Íslenskur iðnaður hefur ekki sótt gull í greipar þess samkomulags. Hann hefur þó haft þar jöfn samkeppnisskilyrði. Það hefur ekki dugað til. Ég veit ekki hvort það breytir mjög miklu hvort við höfum aðgang að 80 milljóna markaði eða 380 milljón manna markaði. Ég veit ekki hvort íslenskur iðnaður verður sterkari fyrir bragðið. Sannleikurinn er sá að þessi markaður er markaður risanna, hann er leikvangur risafyrirtækjanna og ég hefði gjarnan viljað fá að heyra það hjá þeim sem horfa svona mikið á þessa framtíð hvað það er í raun og veru sem þeir trúa á. Hvaða fyrirtæki eru það, hvaða iðnaður er það, hvaða atvinnutækifæri eru það sem við eigum að fá í okkar hlut á næstunni á þessum stóra og mikla markaði fyrir iðnaðinn okkar? Ég sé miklu frekar hætturnar. Þær eru a.m.k. nær okkur. Það er alla vega víst að sumt af því sem við höfum haft hér í þjónustu innan lands og iðnaður sem hefur verið á innanlandsmarkaði er í verulegri hættu vegna samningsins. Ég sé ekki fyrir mér þessa stórkostlegu aukningu á iðnaðarframleiðslu í landinu inn á þennan markað. Menn hafa ekki komið upp í ræðustólinn til þess að segja okkur hvaða tækifæri þetta eru, því miður. Það vantar ekki sannfæringarkraftinn í ræðurnar, að þetta muni verða okkur til góðs. En dæmin fyrirfinnast ekki. Langmest hefur þó verið talað um sóknarfæri sjávarútvegsins og það er eitthvað áþreifanlegt. Við höfum fjallað um það fyrr og ég ætla ekki að fara nákvæmlega ofan í þá hluti aftur en ég ætla bara að segja að mér finnst menn gera of mikið úr þeim hlutum. Það er mjög erfitt að átta sig á því hvað það verður sem við fáum í okkar hlut þegar upp verður staðið því að á móti töpum við ákveðnum hlutum. Við töpum þeim möguleika að stjórna útflutningnum. Hvernig ætla menn að meta það? Eini aðilinn sem hefur reynt að meta það og færa fram tölur er Þjóðhagsstofnun og samkvæmt þeirri skýrslu sem hún gaf út í fyrra mat hún það þannig að með hámarksstjórnun á útflutningi á okkar sjávarafurðum gætum við haft 1.400 millj. á ári í hærra verði en ef við stjórnuðum því ekki. Hún mat það þannig að ferskfiskútflutningurinn, þ.e. fersku flökin og tollaverndin á þeim, þýddi yfirverð á ísuðum fiski upp á 650 millj. Þetta var niðurstaða Þjóðhagsstofnunar. Þetta er það eina sem við höfum í höndunum þar sem menn hafa reynt að meta hver áhrifin gætu orðið af því að hætta að stjórna útflutningi á fiski. Ég er alveg sannfærður um að eftir að við erum komnir í samfélag þjóðanna sem við erum að tala hér um verðum við að láta af því að stjórna útflutningi á fiski frá landinu. Svo er það saltfiskurinn. Það er alveg rétt að á honum eru mjög háir tollar og það hefði þurft að fá breytingar fram á þeim. Mér finnst nú samt eins og menn geri of mikið úr hlutunum. Það liggur við að maður gæti haldið að ýmsir hv. þm. viti ekki hver raunverulegur tollur á saltfiski er. Hann er 13% af flöttum fiski. En hver er hinn raunverulegi tollur sem menn borga? Hvað er t.d. að gerast á þessu ári? Það er kannski rétt að fara yfir það til þess að rifja það upp fyrir mönnum. Árið byrjaði með 25 þús. tonna tollfrjálsum kvóta inn á þennan markað. Inn á þann markað fluttum við sem sagt tollfrjálsan fisk í janúar og fram í febrúar. Líklega hefur það verið í apríl að kvóti upp á 60 þús. tonn sem borgaður er af 6% tollur tók svo við og við erum enn þá að flytja saltfisk á þeim tolli til þessara landa. Síðast fyrir líklega viku síðan voru eftir 25 þús. tonn af þeim tolli og við erum enn að flytja á þessum 6% inn á þennan markað. Þannig er nú þetta. Þegar því er lokið lendum við í 13% tollinum aftur. Ég held að menn verði að hafa það sem satt er í þessum hlutum til að átta sig á þeim vegna þess að ég hef tekið eftir því að menn hampa mikið tölum um það hvað okkur hafi tekist að lækka þessa tolla mikið og tala um það í stórum prósentum en láta það jafnan gleymast hvernig þessum tolli hefur verið beitt af þessum þjóðum. Svo er kannski líka spurningin: Hvað gerist þegar samningurinn tekur gildi? Þá breytast allir tollar. Hvernig verður það næstu árin? Ef farið verður eftir samningnum, eins og hann liggur fyrir, gætum við látið okkur detta í hug að það yrði enginn tollfrjáls kvóti á saltfiski. Mig langar til að heyra hvað hæstv. utanrrh. segir um það. Verður einhver tollfrjáls kvóti? Ef það verður ekki komum við til með að borga a.m.k. eins mikið, jafnvel meira en við höfum verið að borga þetta árið fyrir innflutningstolla á ýmsum vörum. Það er nefnilega gert ráð fyrir því að tollarnir lækki í áföngum og að við fáum þetta ekki allt í hendi strax. Það er gert ráð fyrir því í samningnum. Hv. síðasti ræðumaður spurði hvaða lífskjör alþýðubandalagsmenn ætla að bjóða þjóðinni upp á í framtíðinni. Við höfum lýst hvaða kostum við höfum mælt með í sambandi við þetta mál, að það yrði stefnt að því að ná samningum við Evrópubandalagið, þ.e. tvíhliða samningum til þess að lagfæra þessa hluti. Ég trúi því að það sé hægt og tel að það eigi að láta reyna á það. Við erum ekki á neinu flæðiskeri. Við höfum lifað bærilegu lífi fram að þessu og ég sé ekki að við þurfum að kvarta neitt. Ég held að það hljóti að vera möguleiki á því að semja um hluti í sambandi við okkar framtíð þó svo við skrifum ekki upp á þennan samning. Ástæðan fyrir því að ég bað um orðið var ekki sú að ég ætlaði að lengja hér umræður verulega. Ég kom upp vegna þess að mér finnst að það hafi ekki verið rætt um grundvallarspurningu sem ég gerði að umtalsefni í minni fyrri ræðu. Það er hvort menn séu að stefna með þessum samningum og fylgifrumvörpum, sem liggja hér frammi, að aðild að Evrópubandalaginu og aðlögun að ytri tollum Evrópubandalagsins. Mér finnst að frv. sem liggur hér og ég gerði að umtalsefni í fyrri ræðu minni, um breytingu á tollalögum og lögum um vörugjald á þskj. 27 segi söguna alveg nákvæmlega. Það er verið að aðlaga okkur að ytri tollum Efnahagsbandalagsins. Ég óska eindregið eftir því að fá umfjöllun um það hér hver meiningin er með þessu ef hún er ekki sú að aðlaga okkur að Evrópubandalagstollunum eða ytri tollum Evrópubandalagsins. Hvers vegna í ósköpunum kemur fram frv. sem gerir verulegan mun á vöruinnflutningi frá EES-löndunum og öðrum löndum? Það eru ekki á ferðinni neinir smávægilegir hlutir. Það hlýtur að vera á ferðinni stefnumarkandi ákvörðun stjórnvalda um að við ætlum að beina okkar viðskiptum inn á þetta svæði. Við erum að segja við þá sem eru að flytja inn vörur að við séum tilbúnir til þess að girða okkur af ásamt Efnahagsbandalaginu. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir því að iðnvarningur, sem fluttur er inn frá löndum utan EES-svæðisins, sé með tollum eða gjöldum upp á 32,6% en að varningur sem kemur frá EES-svæðinu sé með gjöldum upp á 22,8%. Mér finnst varla hægt að bjóða upp á það að ljúka þessari umræðu öðruvísi en það verði útskýrt af þeim sem bera ábyrgð á því, sem hér á að fara í gegnum þingið, að þetta sé ekki stefnumörkun í þessu efni. Það vil ég fá að heyra. Ég óska eindregið eftir því að hæstv. utanrrh. segi okkur það hér hvers vegna ekki er gert ráð fyrir jöfnum aðgangi af vörum frá öðrum löndum sem eru utan þessa svæðis. Ef skýringin er einhver önnur en mér finnst liggja beint við, þ.e. aðlögun að ytri tollum EB, vil ég gjarnan fá að heyra hana. Ég ætla svo ekki að hafa þetta lengra en ég trúi því ekki að við fáum ekki að heyra hvað það er sem fær stjórnarflokkana til að leggja þetta mál fyrir eins og það liggur fyrir núna.

Frú forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson beindi þeirri spurningu til mín hvaða iðnvöru við ættum að framleiða. Ég verð að viðurkenna að ég ætla mér ekki þá dul að svara slíkum spurningum fyrir þá sem starfa sjálfir í iðnaði eða stýra fyrirtækjum. Ég vil hins vegar geta þess að við fengum bréf í dag í hólfin okkar frá Félagi ísl. iðnrekenda sem hafði verið skrifað í gær til þingmanna. Í því var afrit af umsögn þess til hv. utanrmn. um þennan samning. Með leyfi forseta ætla ég að fá að benda þar á fáeinar línur. Í umsögninni kemur fram í einni málsgrein þetta: ,,Heildstætt mat Félags íslenskra iðnrekenda er það að kostir þeir sem fylgja samningnum fyrir íslenskan iðnað og íslenskt atvinnulíf almennt vegi miklu þyngra en þeir ókostir eða gallar sem kunna að felast í samningnum frá sjónarhóli þrengstu hagsmuna einstakra aðila. Íslenskum iðnaði og atvinnulífi almennt er það nákvæmlega jafnmikilvægt og atvinnulífi annarra Evrópulanda að geta búið við sömu leikreglur og erlendir keppinautar.`` Það er ýmislegt fleira sem kemur fram í þessari umsögn, m.a. bein áskorun til Alþingis um að staðfesta samninginn. Það er í samræmi við þá setningu sem ég las upp úr bréfinu en ég hlýt að geta þess líka að ég tel að fleiri nefndarmenn í hv. utanrmn. hafi veitt því athygli að þessi samtök í íslenskum iðnaði hafa lagt mjög mikla vinnu í að kynna sér samninginn og kynna hann fyrir þeim fyrirtækjum og félagsmönnum sem þar eiga aðild. Það bera þau gögn með sér sem frá þessum samtökum hafa komið. Vegna þess að þingmaðurinn minntist á sæmileg lífskjör sem við gætum vel við unað þá er það nú svo að hagtölur bera það allar með sér að síðustu sex ár eða svo hafa þau farið samfellt versnandi og við þurfum að snúa þeirri þróun við.

Virðulegur forseti. Ég hef líka lesið umsagnir þær sem hv. síðasti ræðumaður nefndi. Þær eru almennt orðaðar. Þar er ekki margt sem maður getur fest hendur á. En það má kannski minna hv. ræðumann á að þessir sömu menn og hann var að lesa upp umsagnir frá hafa ævinlega bent á að það þurfi að jafna starfsskilyrði atvinnugreinanna hér við þær sem á að keppa við.

Lækka tekjuskattinn.

Það sem ég vil bæta við í sambandi við þetta er að sérstaða Íslendinga og íslensks iðnaðar er auðvitað sú að hér eru agnarsmá fyrirtæki sem nánast fyrirfinnast ekki í þeim hópi sem geta keppt á þessum stóra markaði. Þannig er þetta. Því miður er ekki bjart fram undan fyrir íslenskan iðnað. Nákvæmlega sömu hlutirnir eru sagðir í dag og voru sagðir við inngöngu okkar í EFTA, að þetta mundi opna ótal möguleika fyrir íslenskan iðnað. Því miður reyndist það ekki rétt. Við misstum töluvert af okkar iðnaði og það er greinilegt að við missum eitthvað af okkar iðnaði núna líka með þessum samningi og við höfum svo agnarsmá fyrirtæki að þau geta lítið keppt á þessum markaði. Við þurfum að aðlaga okkur alveg nýjum aðstæðum og ekki er hægt að sjá að við græðum mikið á því, a.m.k. ekki á næstunni.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni að ávinningurinn fyrir sjávarútveginn, sem menn telja sig sjá með því að gerast aðilar að þessum samningi, er vissulega ofmetinn. Ég þarf ekki fleiri orð um það. Ég vil einnig að gefnu tilefni, vegna þess að það hefur komið hér fram, velta því upp hvort menn halda að ávinningurinn af þessum samningi verði mikill fyrir Skipasmíðastöð Njarðvíkur. Skyldi hann verða mikill fyrir Slippstöðina á Akureyri? Skyldi hann verða mikill fyrir þau hundruð manna sem hafa haft atvinnu af þessari starfsemi? Trúa menn því? Trúa menn því að ávinningurinn fyrir íslenska verktakastarfsemi verði mikill með þessum samningi? Trúa menn því að húsgagnaiðnaðurinn hafi mikinn ávinning af þessum samningi? Ég gæti haldið áfram að telja upp en ég held ég láti þetta duga.

Virðulegur forseti. Ég ætla eingöngu að taka undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði um skipasmíðarnar. Það er auðvitað hárrétt að minna menn á að það tókst ekki að tryggja Íslendingum það að skipasmíðar yrðu með í þessu þannig að samkeppnisskilyrði þeirra yrðu lagfærð. Einu mega menn ekki gleyma og er grundvallaratriði í sambandi við þessa samkeppni sem við höfum verið að tala um og það er ef einhverja vöru á að framleiða á Íslandi og hún á að vera samkeppnisfær á þessu svæði, þá má hvergi finnast á svæðinu fyrirtæki sem framleiðir hana á lægra verði. Við verðum sem sagt að vera þeir sem getum framleitt ódýrustu vöruna. Það eru ekki miklir möguleikar á Íslandi á því að framleiða ódýrari vörur en eru framleiddar einhvers staðar á öllu þessu svæði. Það kann vel að vera að mönnum finnist þetta svartsýnislega talað en það er bara einu sinni þannig að til þess að framleiða ódýra vöru þarf að fjöldaframleiða hana, koma henni á markað og til þess þarf mjög stór fyrirtæki ef menn ætla að keppa á þessum stóra markaði.

Hæstv. forseti. Ég held ég geti lofað því að vera stuttorður. Þegar þessi fundur var u.þ.b. að ná fram á kvöldið gerði ég mér grein fyrir því að eitthvað óvanalegt væri að gerast hér. Mér fannst eins og við værum öll að hugsa okkar ráð, menn voru sýnilega ekki í því skapinu að skammast mjög mikið en öllum var mikið niðri fyrir. Ég vona að mér auðnist í örfáum orðum að sneiða hjá allri áreitni og að við getum mín vegna alla vega haldið þeim góða anda sem hér er, því vissulega er það rétt sem menn hafa sagt að hér er um stærsta mál að ræða sem Íslendingar hafa þurft að fást við í áratugi og kannski hálfa öld ef út í það væri farið að reikna það í dæmum eða með einhverjum sérstökum tölum. Ég held að gott sé að rifja það upp í örfáum orðum að við stóðum að því 11. maí 1988, Alþingi í heild sinni, að stofna hér nefnd sem hlaut nafnið Evrópustefnunefnd. Þarna voru saman komnir fulltrúar allra flokka og allir voru sammála um að reyna að grafast fyrir um möguleika okkar til að treysta fullveldið og réttindi okkar, ekki síst til sjávarins. Ég held að það sé hin merkasta bók, sem nefndin sendi frá sér, og allir þingmenn eiga að hafa fengið hana. Ef ekki, þá er hún til hér enn þá og hún er í fullu gildi enn þann dag í dag. Við sem í nefndinni vorum komumst að sameiginlegri niðurstöðu um veigamikil atriði en ekki kannski að öllu leyti um önnur. Í bókinni Ísland og Evrópa er gerð grein fyrir því hvar okkur greinir á. Ég fékk þann heiður að undirskrifa örstutt formálsorð, 7. des. 1990. Um þetta leyti vorum við nokkuð sameinuð um það hvað gera þyrfti og í bókarlok gera menn grein fyrir því sem þeir telja sameiginlega nauðsynlegt að gera og eins er hitt tíundað sem nokkur ágreiningur var um. En það sem var sameiginlegt og enginn efaðist um að skildi neitt á milli er í lið 1: ,,Enginn íslensku stjórnmálaflokkanna hefur á stefnuskrá sinni aðild að Evrópubandalaginu. Sumir flokkanna orða það svo í stefnulýsingum sínum og samþykktum að umsókn um aðild sé ekki á dagskrá. Aðrir kveða svo að orði að aðild komi ekki til greina.`` Ég held að það hafi sannast á fundinum þetta kvöld og það var ánægjulegt að það var hæstv. forsrh. sjálfur sem lýsti því yfir að í hans hug kæmi ekki til greina, ég skildi hann svo, aðild Íslendinga að Evrópubandalaginu. Vonandi er enginn á þeirri skoðun nú fremur en fyrir tæplega tveimur árum að við getum gengið að Evrópubandalaginu eða höfum þar yfirleitt nokkuð þar að gera. Síðan eru fleiri liðir taldir upp og, með leyfi forseta, er númer 2: ,,Nefndin er sammála um að Ísland skuli áfram taka þátt í samstarfi um fríverslun innan EFTA-ríkjanna og að fríverslun taki einnig til Evrópubandalagsins eins og EFTA-ríkin hafa hvert um sig leitast við að tryggja hann með tvíhliða samningum.`` Þarna vorum við strax sammála um að leita eftir tvíhliða samningum og höfum verið það alla tíð, a.m.k. hefur minn flokkur aldrei frá því hvikað. Það hefur verið okkar meginósk og er enn. Við hljótum að hvetja stjórnvöld til að koma því í verk. Það er enginn vafi á því í mínum huga að við getum náð hagstæðum tvíhliða samningum við Evrópubandalagið ef við berum okkur eftir þeirri björg. Mér leyfist sjálfsagt að víkja aðeins að þeirri viðbót sem við í Sjálfstfl. settum fram, hvaða flokkur sem var gat sett fram sérálit. Það voru sameiginleg álit og sérálit. Okkar álit var tiltölulega stutt en ég skal samt ekki lesa það allt saman en þar segir: ,,Hvergi verði hvikað frá þeirri stefnu sem ríki Evrópubandalagsins viðurkenndu með bókun 6 frá 1972, sem gildi tók við lok þorskastríða 1976, að Íslendingar einir ættu réttindin til fiskveiða innan 200 mílna efnahagslögsögunnar og breytingar á þeirri stefnu komi ekki til greina. Eignaraðild útlendinga að fiskveiði- og fiskverkunarfyrirtækjum verði áfram óheimil, sbr. lög nr. 33/1922.`` --- Þau góðu gömlu lög. ,,Þegar verði teknar upp viðræður við Evrópubandalagið um viðauka við bókun 6 til leiðréttinga vegna breyttra aðstæðna.`` Þegar Spánn og Portúgal komu inn var það auðvitað sjálfsagður hlutur að breyta hlutföllunum í niðurfellingu tollanna og mér er ánægja að geta þess hér, og hef raunar gert það áður úr þessum stól, að í ferðlagi Evrópustefnunefndar í Brussel á sínum tíma þá ekki bara viðurkenndi Henning Christophersen, varaformaður framkvæmdastjórnar EB, að við Íslendingar ættum rétt að sækja til þeirra. Hann sagði berum orðum og endurtók að það mætti hafa það eftir sér, leyfði mér það sérstaklega í matarboði, þar sem ég sat við hlið hans, að segja það að Íslendingar hefðu staðið við allt sitt í samskiptum við Evrópubandalagið. Þeir hefðu opnað fyrir tolla frá bandalaginu en það stæði upp á Evrópubandalagið að standa við sinn hluta af þessu samkomulagi. Það hefur ekki gerst enn þá. Við eigum sem sagt rétt að sækja til Evrópubandalagsins en ekki öfugt. Það er rétt að hafa það í huga. Þann rétt sækjum við auðvitað með góðu samkomulagi við þetta ágæta fólk. Ég segi: þetta ágæta fólk. Af einhverjum ástæðum þá er það svo að þetta fólk vill okkur vel, það hefur, við skulum segja af einhverjum óskiljanlegum ástæðum, einhverja trú á okkur eða gaman af okkur eða því finnst að við eigum mikinn rétt. Þetta segja þeir þegar þeim er sagt og sýnt með kortum að við eigum stærri part af yfirborði jarðarkringlunnar en öll Mið- og Suður-Evrópa er. Það eigum við. Það sem nú hefur verið sagt skilja þeir þegar þeim er bent á 350 mílna hafsbotnsréttindi okkar á Reykjaneshrygg og Hatton-Rockall svæðið og síðan það stóra opna svæði sem við höfum kallað Norðurslóðir sem er á milli Íslands og Noregs. Þetta góða fólk vill hafa okkur í nágrenni við sig og það vill ekki ásælast þessi auðæfi okkar sem eru auðvitað miklu meiri en auðæfi þeirra. Meira að segja í höfðatölu held ég að Ísland og höfin gætu kannski framfleytt álíka mörgum og búa á meginlandi Evrópu. Alla vega erum við miklu ríkari. Það held ég að við séum sammála um sem hér erum inni. Ef við erum svona rík þurfum við ekki að halda þannig á málum að við getum ekki auðgað þetta þjóðfélag og mjög fljótt með bjartsýni og með framkvæmdum og samstöðu. Við hljótum samt að rífast, það er nauðsynlegt til að bjarga sálinni þegar maður er í fýlu, þá þarf að hafa einhvern góðan vin að rífast við. Ég ætla að standa við það að orðlengja ekkert um þetta. En af því að spurning kom fram um það hvenær var farið að tala um að hugsanlega þyrfti að breyta stjórnarskránni vil ég nefna að það er mjög skammt síðan. Það er líklega varla tvö ár. Ég veit ekki hver það var sem beinlínis benti á að sjálf 2. gr. stjórnarskrárinnar hljóðaði svo að við gætum ekkert hreyft okkur í að fórna neinu af fullveldinu nema með stjórnarskrárbreytingum. Það felst í sjálfri 2. gr. Hver svo sem hefur fundið það út þá leiðir það af sjálfu að margar aðrar greinar byggjast líka á henni, þ.e. að íslensk yfirvöld en ekki yfirvöld einhverra annarra ríkja geta farið með æðstu stjórn okkar. Svona einfalt er nú þetta þegar á það er litið. Þess vegna þurfum við að ræða þann möguleika að leysa deilumál okkar með stjórnarskrárbreytingu ef samkomulag getur náðst um það. Við reynum að sjálfsögðu að ná allsherjarsamkomulagi í þinginu. Annars getum við auðvitað farið í þjóðaratkvæðagreiðslu o.s.frv. til þess að reyna að setja niður deilur vegna þess að stór hætta er á meiri deilum á landinu og alvarlegri og meira langvarandi en ég hef kynnst, jafnvel í öllum NATO-slag og öllu því sem ég, sem er orðinn æðigamall í pólitík, hef farið í gegnum. Núna er meiri hætta á ferðum að þessi þjóð geti splundrast, ekki til eilífðarnóns, en að það ástand geti skapast sem ég vildi ekki horfa upp á. Ég held að við öll ættum að reyna að heita því nú, hvert um sig, að setja niður deilur, hafa þær í hófi, og auðvitað rökræða en forðast að gera nokkuð það sem gæti skapað það ástand í þjóðfélaginu sem ég þorði ekki --- og þori ekki að nefna.

Virðulegi forseti. Í þeirri ræðu sem hér var flutt komu fram sjónarmið sem vissulega hljóta að vekja mikla athygli í umræðunni. Það var mikilvægt að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, formaður Evrópustefnunefndar Alþingis, skyldi rekja hér það sem allir þingflokkar stóðu saman um sem stefnu íslensku þjóðarinnar fyrir fáeinum missirum. Jafnframt kom fram í ræðu hans að stefnan að gera tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins væri sú stefna sem hann og flokkur hans vildi fylgja. Ekki hefði verið framkvæmd breyting af hálfu Sjálfstfl. á þeirri stefnu. Hún hefði hvergi verið afgreidd í stofnunum flokksins. Vissulega er mjög mikilvægt að á Alþingi er kominn fram í þessari ræðu slíkur stuðningur við stefnuna um tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins. Í þessum umræðum hefur komið fram að Alþb. er fylgjandi slíku, Kvennalistinn er fylgjandi slíku, formaður Framsfl. hefur lýst því sem viðhorfum sínum og þess vegna er mjög brýnt að á næstu vikum fari fram viðræður milli þingmanna um það hvort ekki næst breið samstaða og meiri hluti í þinginu um að setja fram formlega kröfu til Evrópubandalagsins um viðræður um slíkan tvíhliða samning.

Virðulegi forseti. Fyrst örfá orð um málsmeðferðina. Eins og hv. þm. er kunnugt hafa gist land okkar að undanförnu m.a. utanríkisráðherrar Norðmanna og jafnframt formaður utanríkismálanefndar norska Stórþingsins. Því hefur gefist ágætt tækifæri fyrir okkur til þess að bera saman bækur við þessa ágætu menn um það hvernig málsmeðferð er hagað í norska Stórþinginu með hliðsjón af því hvernig við höldum á málum á Alþingi Íslendinga. Þeir hafa upplýst að umfjöllun og afgreiðsla á staðfestingarfrv. og fylgisamningum í norska Stórþinginu muni fara fram dagana 15. og 16. okt. og verði þá lokið með atkvæðagreiðslu en samkvæmt þingsköpum Stórþings og ákvörðun forseta í samræmi við þingsköp hafa 10 klukkustundir verið ætlaðar til þess að ljúka 1. umr. um málið innan þessara tímamarka. Tíma er að sjálfsögðu skipt réttlátlega milli flokka, en þessi tími er talinn duga til þess að koma á framfæri grundvallarafstöðu, grundvallarsjónarmiðum, grundvallarrökstuðningi talsmanna flokkanna. Einnig kom fram að frsm. utanrmn. eru ætlaðar 20 mínútur til þess að koma afstöðu meiri hlutans til skila í norska Stórþinginu. Samkvæmt upplýsingum skrifstofu Alþingis höfum við nú rætt þetta mál frá því að þing kom saman 17. ágúst, þ.e. fyrir um það bil þremur vikum á 7 þingdögum, alls í 30 klukkustundir og 48 mínútur, þó að því viðbættu að hér hefur verið rætt um þingsköp í tengslum við þetta mál í 51 mínútu og 52 sekúndur. Mál sem flutt hafa verið í tengslum við þetta, þ.e. frv. til laga um breytingar á stjórnarskránni, hefur verið rætt 3 þingdaga í 9 klukkustundir, 14 mínútur og 42 sekúndur og er ekki lokið, en samkomulag hefur verið sem kunnugt er gert um það að ljúka umræðu um þetta á þessari --- það átti nú held ég helst að vera á þessum degi, þ.e. næstliðnum degi.  Þetta er dálítið athyglisverður samanburður um vinnubrögð og nú er ég ekki annað að gera en varpa fram spurningum til manna um það hvað álykta megi af þessari ólíku málsmeðferð. 

Hæstv. utanrrh. hefur orðið.

Nú er athyglisvert að nokkuð hefur verið kvartað undan því að þetta mál sé ekki nægilega vel kynnt en jafnframt hefur komið fram að almenningur í landinu gerir sér einkum vonir um að fá staðgóðar upplýsingar um þetta mál úr ræðustól Alþingis og fyrir tilstuðlan fjölmiðla og þá er spurningin sú, hvort við getum ætlað eitthvað um það að þessi 30 eða 40 klukkustunda síbylja hafi orðið til þess að koma almenningi að haldi við að upplýsa meginþætti málsins. Um það verður út af fyrir sig ekki kveðinn neinn dómur að svo stöddu, en einhvern veginn leyfi ég mér nú að efast um að svo sé. Ef maður lítur yfir þessa umræðu, svo löng sem hún er orðin, þá undrast ég helst hversu fátt hefur komið fram í henni sem ekki hefur legið fyrir mánuðum ef ekki árum saman. Mér væri a.m.k. vandi á höndum að nefna nokkurt atriði sem hafi komið fram nýtt í umræðunni sem hefur ekki verið fjallað um áður. Hitt er annað mál að það er fjöldinn allur af staðhæfingum gegn staðhæfingum og ef við lítum kannski á þrjá meginþætti málsins sem hafa verið fyrirferðarmestir í ræðum manna þá sýnast mér þeir vera þessir: Menn deila mikið um það hvort samningurinn sé íslenskum sjávarútvegi nokkur ávinningur, hvort honum sé yfirleitt nokkur hagur af þessum samningum og greinir þar á um staðreyndir og túlkar hver þær alveg þvert á annan. Í annan stað deila menn harkalega eins og menn eru búnir að gera frá því á haustdögum 1989 um fyrirvara, hverjir þeir hafi verið þegar upp var lagt og hvernig þeim hafi verið haldið til skila eða hvort. Þriðja meginágreiningssviðið virðist vera út frá spurningunni um það hvort samningurinn standist stjórnarskrána og þar eru fullyrðingar gegn fullyrðingum líka og þar hafa menn látið mörg orð falla sem mundu ekki standast rækilega skoðun í þingnefnd eins og eðlilegt væri þegar farið er að ræða hluti í smáatriðum. Nú geng ég út frá því sem gefnu að tilgangurinn með 1. umr. um mál af þessu tagi sé fyrst og fremst sá að talsmenn stjórnmálaflokka og hv. þm. fái með því tækifæri til þess að gera grein fyrir grundvallarafstöðu sinni og rökstyðja hana og 1. umr. sé ekki endilega vettvangur til þess að ræða allar hugsanlegar spurningar eða smæstu atriði sem varða framkvæmd slíks samnings. Það er eiginlega eðli málsins samkvæmt verkefni þingnefnda og þjónar ekki tilgangi að flytja um það langlokur úr ræðustóli. Leyfist mér, virðulegi forseti, að nefna örfá atriði máli mínu til stuðnings. Það er þá fyrst um sjávarútvegsmálin. Menn hafa sagt: Ekki er mikið gagn í þessum samningi vegna þess að það tókst ekki með honum að tryggja fríverslun með fisk, þ.e. knýja Evrópubandalagið til þess að afnema ríkisstyrki, niðurgreiðslur, stuðning við sjávarútveginn, og ræða þetta eins og þetta séu stór tíðindi. Mjög snemma á samningsferlinum í tíð fyrrv. ríkisstjórnar varð þetta ljóst. Var þá rangt af okkur að setja fram kröfuna um fríverslun með fisk? Nei, væntanlega ekki. Við vorum sammála um það í tíð fyrrv. ríkisstjórnar að það væri sjálfsagður hlutur. Ástæðan var sú að við höfðum komið á fríverslun með fisk innan EFTA og það var að sjálfsögðu fyrsta samningsstaða okkar við Evrópubandalagið. Þeir sem fylgdust með fjölmiðlaumfjöllun um málið á sínum tíma frá hausti 1989 muna að við gerðum okkur kannski aldrei raunhæfar vonir um það að ná þessari kröfu fram þótt sjálfsagt væri í samningstöðunni að halda henni fram svo lengi sem stætt var. En snemma á ferlinum í tíð fyrrv. ríkisstjórnar var fullreynt við samningaborðið og fyrrv. ríkisstjórn gerði sér grein fyrir því og setti þá fram varakröfuna um tollfrjálsan aðgang. Nú er ástæða kannski til þess að spyrja: Er það svo þá að samkeppnisstaða íslensks sjávarútvegs sé vonlaus af því að þeir halda uppi ríkisstyrkjum? Leyfist mér að spyrja? Íslenskur landbúnaður hefur á undanförnum árum og áratugum verið nánast kaffærður í ríkisstyrkjum. Hann nýtur hlutfallslega miklu hærri styrkja en jafnvel landbúnaður EB ef það væri mælt í framlögum á mann eða framlögum á bónda eða lögbýli. Er íslenskur landbúnaður sem þessu svarar samkeppnisfærari? Nei.  Hver er þá raunverulega staðan í sjávarútvegi? Við lögðum upp með kröfuna um fríverslun með fisk. Við náðum henni ekki fram. En við náðum fram markaðsaðgangi sem samsvarar því að af núverandi útflutningi okkar, metinn inn í tollakerfið, náðum við fram rúmlega 96% tollfrelsi. Það er reyndar hagstæðari markaðsaðgangur en Norðmenn náðu fram. En við viðurkennum að við náðum þessu að verulegu leyti fyrir tilstuðlan og tilstyrk bandalagsþjóða sem lögðu nokkuð á sig til þess að krafan næði fram að ganga. Hverju náði Evrópubandalagið fram? Hver var fyrsta krafa þeirra? Fyrsta krafa þeirra var einfaldlega sú að ekki var um að ræða neinn markaðsaðgang eða neinar tollaívilnanir, tollalækkanir, nema á móti kæmu jafngildar veiðiheimildir í krónum og aurum. Þeir náðu ekki þeirri kröfu fram. Önnur meginkrafa þeirra var að tryggja fjárfestingarrétt fyrirtækja í Evrópubandalagslöndum í íslenskri útgerð og fiskvinnslu. Þeir náðu ekki þeirri kröfu fram. Það er í ljósi þessa sem menn geta metið samningsárangurinn. Síðan koma ýmsir hv. þm. upp í ræðustól og segja galvaskir: Að ná þessum árangri að því er varðar markaðsaðgang og þessa lækkun tolla er bara smámál. Því er jafnvel haldið fram að við Íslendingar höfum aldrei borgað þessa tolla og að forsvarsmenn í sjávarútvegi, sem töldu þetta helsta baráttumál sitt, hafi verið að fara með staðlausa stafi eins og einn hv. fyrrv. sendiherra hefur orðað það. Eiga ekki allir að vita að tollar eru greiddir við innflutning en ekki útflutning? Við erum að reyna að meta samkeppnisstöðu og á meðan innflytjandi í Evrópubandalaginu getur keypt sambærilegan fisk af framleiðanda sem er laus við tolla þá gerir hann það frekar en að kaupa af íslenskum framleiðanda ef hann þarf að leggja út fyrir tollum til viðbótar við kaupverð fisks. Hann fer einfaldlega fram á að íslenski framleiðandinn lækki verðið sem nemur tollunum. Það er sú aðstaða sem við höfum búið við. Ef Íslendingar vilja standa utan við tollfrjálsan markað Evrópubandalagsins fyrir sjávarafurðir, sem tekur við 4 / 5 af okkar sjávarvöruútflutningi, þá munu áhrif þessara tollmúra aukast þeim mun meira sem fleiri af keppinautum okkar gerast aðilar að þessum markaði. --- Við skulum taka dæmi af Norðmönnum. Þeir eru aðilar að þessum markaði vegna þess að þar verður enn þá meira framboð af tollfrjálsum fiskafurðum. Um svona augljósar staðreyndir á ekki að þurfa að deila. Ég held að engum sé til gagns að reyna að rugla menn í ríminu um þessar staðreyndir, en jafnvel það er reynt og þá spyr maður: Ef þetta er málflutningurinn að því er varðar svona einfalt undirstöðuatriði halda menn þá að upplýsingagildið sem kemur fram af slíku tali sé mikið? Væri ekki eðlilegra að ætla að menn treysti því varlega og séu nokkuð fullir efasemda um það hverjar eru staðreyndir málsins? Svo að ég taki annað dæmi, þegar menn reyna að meta hinn efnahagslega ávinning af því að menn hafa látið sem svo að hann sé nú lítilfjörlegur ef nokkur. Menn hafa spurt t.d.: Er það virkilega svo að samningurinn skapi íslenskum sjávarútvegi sóknarfæri eða ný tækifæri? Ef þau eru nýtt og það getur jafnvel þýtt að í stað þess að flytja út hráefni, sem er í mörgum tilvikum hráefni til fiskvinnslu í Evrópubandalagslöndunum, sem skapar allverulega vinnu þar við að fullvinna fiskinn, er jafnvel hugsanlegt að hægt sé að flytja þá vinnu inn í landið. Fyrir utan það að nefna dæmi um aukin verðmæti sem yrðu eftir í höndum íslenskra aðila. Við skulum nefna nokkur dæmi, lítum á fersk flök. Tollar lækka úr 18% í 0%. Þrátt fyrir 18% toll hefur útflutningur á ferskum flökum vaxið nokkuð þótt hann sé hlutfallslega lítill. Þetta sýnir þó að þrátt fyrir þennan háa tollmúr telja sumir framleiðendur að verð á markaðnum sé þannig að það geti borgað sig í sumum tilvikum. Við höfum hins vegar aðallega flutt heilan ferskan fisk frá Íslandi sem hefur farið í framhaldsvinnu í Evrópubandalaginu. Við höfum mikla afkastagetu til þess að fullvinna þennan fisk sem er vannýtt. Ekki er nokkur vafi á því að þessi breyting ein út af fyrir sig skapar tækifæri sem getur valdið gerbreytingu á tiltölulega skömmum tíma í fiskvinnslunni á Íslandi. Hér er dæmi um tækifæri sem voru nánast útilokuð áður en menn geta nýtt sér á mjög margvíslegan máta. Þetta er dæmi um það að auka vinnsluverðmæti afurðanna auka vinnu við þessa starfsemi hér heima og draga úr útflutningi á vinnu til markaðslandsins. Annað dæmi, um saltfisk. Þar má með nokkurri einföldun, og þá vísa ég til þess sem fram hefur komið áður, segja að fyrir utan þennan 25 þús. tonna tollfrjálsa kvóta sem til er í upphafi --- sem Norðmönnum hefur að vísu nýst betur en okkur yfirleitt --- þá lækka tollar úr 13% í 0%. Aðalútflytjandi saltfisks frá Íslandi, sölusamtökin SÍF, hafa fullyrt og birt um það upplýsingar að þeir hafi tapað um það bil 1 milljarði á árinu vegna tolla í Evrópubandalaginu. Menn hafa komið hér upp í ræðustól og rengt þetta. Það er ekki unnt með töflum og línuritum að sanna það að þetta er svona nema við fjöllum um það í rólegheitum í nefnd eins og verður gert að sjálfsögðu. Saltfiskur er mikið unninn fiskur og dýr vara. Ef Íslendingar gætu selt hann hærra verði, sem ekki er nokkur vafi á við breytinguna, þá eru líkur á því að það verði ábatasamlegri vinna og borgi sig betur. Markaðurinn verður rýmri. Það skapar bæði vinnu og aukin verðmæti í höndum Íslendinga. Þriðja dæmið, söltuð fiskflök. Tollar lækka þar úr 20% í 0%. Íslendingar hafa ekki getað keppt á markaði fyrir söltuð fiskflök í Evrópubandalaginu vegna þessara háu tolla. Lítill útflutningur hefur verið á söltuðum fiskflökum frá Íslandi. Vissulega er mikill markaður fyrir hendi en 20% tollur gerir það að verkum að mun hagkvæmara er fyrir aðila í Evrópubandalaginu að kaupa óunninn fisk, sem litlir eða engir tollar eru lagðir á, og flaka hann og salta þar. Annað dæmi um vinnuna sem við höfum flutt út. Fjórða dæmi, reyktur fiskur. Tollar lækka úr 14% í 4,2%. Það má nefna sem dæmi að Íslendingar flytja meginhluta grálúðu óunna úr landi. Grálúða, sem flutt er til Evrópubandalagsins, er í flestum tilvikum reykt þar. Það skapar verulega vinnu. Háir tollar hafa gert það að verkum að ekki hefur þótt hagkvæmt að gera þetta hér og það sama gildir um fleiri tegundir, t.d. ufsa eða silung. Fimmta dæmið varðar flestar sjávarafurðir sem eru niðurlagðar, niðursoðnar eða varðar skemmdum á annan hátt eða framleiðsla í tilbúna fiskrétti. Tollar lækka þar úr 10% í 3%. Í sumum tilvikum borgar það sig augljóslega að vinna fisk, þ.e. sumar tegundir í tilbúna rétti vegna þess að það er sérstakur markaður. Það borgaði sig ekki áður. Það verður mögulegt og skapar tækifæri við þessa tollabreytingu, þ.e. þessi tollalækkun gerir þá vinnslu mögulega á Íslandi. Þetta hélt ég að allir Íslendingar þekktu frá fyrri tíð eða hver var ástæðan fyrir því að okkur rak nauður til þess á sínum tíma að byggja upp fiskvinnslu í Bandaríkjunum. Auðvitað deila þeir sem starfa í sjávarútvegi ekki um þessar staðreyndir þegar þær eru þeim kunnar og það má vitna í ýmis ummæli þar sem menn skilja þetta. Það var reyndar strax haustið 1991 að loknum samningunum, í nóvember, sem samtök fiskvinnslu á Íslandi héldu sérstaka ráðstefnu til þess að leggja niður fyrir sér hvaða tækifæri samningurinn skapaði fiskvinnslunni. Að sjálfsögðu er mér kunnugt um það að í mörgum fyrirtækjum og reyndar sölusamtökum er vel og vandlega unnið að því að reyna að nýta þessi tækifæri. Það er ekki mjög í hámæli í þjóðfélaginu frekar en margt sem er að gerast á vettvangi fyrirtækjanna en sem betur fer er þar víða að finna frumkvæði og áhuga á því að nýta sér þessi tækifæri. Ég er sannfærður um það að við munum vissulega komast að því þegar þar að kemur að margir munu vera sæmilega undir það búnir þegar á reynir að nýta þessi tækifæri. Ég nefndi annað sviðið sem menn deila aðallega um. Það er um þær undanþágur og fyrirvara sem er að finna í samningnum. Þeir varða aðallega þessi mál, þ.e. að tryggja áframhaldandi forræði Íslendinga yfir efnahagslögsögunni. Að koma í veg fyrir rétt útlendra aðila til þess að kaupa sig inn í fiskveiðilögsöguna, þ.e. til þess að fjárfesta í útgerð og reyndar frumvinnslu. Að tryggja áframhaldandi forræði Íslendinga yfir hinni meginauðlindinni, orkulindunum. Að reisa skorður eftir því sem hægt yrði við möguleikum erlendra aðila til þess að kaupa annaðhvort bújarðir eða þá sérstök hlunnindi, jarðir sem fylgdi laxveiðiréttindi eða náttúruperlur og að hafa tök á því að reisa skorður við hóflausum innflutningi vinnuafls í landinu sem gæti haft þær afleiðingar í för með sér að hlytist af meiri háttar atvinnuleysi. Í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, reyndar í október 1990, lagði ég fram rækilega greinargerð frá aðalsamningamanni Íslands, Hannesi Hafstein, þar sem gerð var grein fyrir því að við teldum fullreynt að ekki væri unnt í öllum tilvikum að hafa sértæka fyrirvara fyrir Ísland og það væri sameiginleg niðurstaða EFTA-ríkjanna allra að við gætum náð þessum markmiðum sem við hefðum lýst yfir í öðru formi, þ.e. við mundum halda til streitu fyrirvaranum varðandi fjárfestingarrétt í fiskveiðilögsögunni. Að því er varðaði orkulindirnar þá var það sannað mál, sem okkur hafði ekki verið ljóst alveg strax í upphafi, að sú skipan sem við höfum að því er varðar nýtingu orkulindanna, þ.e. opinber rekstur ríkis og sveitarfélaga, samræmdist samningnum fyllilega. Ekki þyrfti að setja neinn fyrirvara að því er það varðar. Ef við vildum ganga lengra til þess að setja fyrir þann leka ef um væri að ræða í framtíðinni að til einkavæðingar kæmi á orkufyrirtækjunum, þá hefðum við það líka í hendi okkar með breytingum á innlendri löggjöf að tryggja með varanlegum hætti forræði Íslendinga yfir orkulindunum. Til þess þyrftum við ekki annað en að eyða óvissu sem ríkir í íslensku réttarkerfi varðandi eignarhald annars vegar á vatnsföllum, jarðvarma, og ef við vildum stíga það skref til fulls, eignarrétti á almenningum utan eignarréttinda landeigenda. Með öðrum orðum, það var alveg ljóst að enga sérstaka fyrirvara þyrfti að gera í samningnum sjálfum af þeim sökum. Þetta væri í höndum okkar. Að því er varðaði rétt erlendra aðila til kaupa á jörðum, þ.e. ekki í atvinnuskyni, var á það bent að alveg eins og dæmi væru um innan Evrópubandalagsins, þ.e. einstakra ríkja, væri hægt að reisa í framkvæmd verulegar skorður við því að erlendir fjársterkir aðilar gætu keypt upp slíkar eignir hér á landi. Af minni hálfu var á það bent að íslenskri löggjöf eru þegar reistar verulegar skorður við rétti þéttbýlisbúa til kaupa á slíkum eignum og niðurstaðan varð sú í umræðum að ekki einasta ég heldur einnig þáv. hæstv. forsrh., eins og ég lýsti áðan úr ræðustólnum, beindum því til þáv. hæstv. landbrh. að hann léti fara fram vandlega könnun á því með úttekt á gildandi lögum hvernig mætti ná þessum markmiðum. Sú könnun átti að sjálfsögðu að beinast að því að skoða sérstaklega ákvæði jarðalaga, ábúðarlaga, skipulagslaga, laga um náttúruvernd o.fl. Jafnframt komum við á framfæri upplýsingum um hvernig þessum málum er háttað í ýmsum öðrum löndum, þar á meðal á Írlandi. Hæstv. fyrrv. forsrh. hefur sagt úr þessum ræðustól að hann harmi að þáv. landbrh. varð ekki við þessum tilmælum, aðhafðist ekki í málinu og kom með þá skýringu seinna að ástæðan hafi verið sú að hann hafi verið á móti því að falla frá hinum sértæka fyrirvara. Sú skýring stenst reyndar ekki af einfaldri ástæðu. Eftir að þessi mál höfðu verið í rækilegri umfjöllun í fyrrv. ríkisstjórn frá því í október á haustinu 1991 leiddi sú umræða og sú skoðun til ákveðinnar niðurstöðu af okkar hálfu sem þá sátum í ríkisstjórn. Niðurstaðan varð sú að á sameiginlegum samningafundi EFTA- og EB-ráðherra í desember var fallist á það af hálfu EFTA-ríkjanna að falla frá hinum sértæku fyrirvörum fyrir utan fyrirvarann um fiskveiðilandhelgina af Íslands hálfu og að leysa þessi mál í staðinn með breytingum á innlendri löggjöf að eigin frumkvæði hvert fyrir sig en að öðru leyti með því að taka upp þá fyrirvara sem er að finna hinu sameiginlega almenna öryggisákvæði sem beita má ekki aðeins að því er varðar innflutning vinnuafls heldur en einnig að því er varðar fjármagns- og fjárfestingarréttindi. Þetta öryggisákvæði er afar víðtækt og öflugt og kveður á um það að það er á valdi innlendra stjórnvalda að beita því einhliða að eigin mati ef um er að ræða meira að segja hættu á röskun hvort heldur er á sviði efnahagsmála, umhverfismála eða félagsmála eða t.d. að því er varðar hættu á atvinnuleysi almennt í einstökum atvinnugreinum eða í einstökum héruðum. Þetta er mjög öflugt ákvæði. Því er einhliða beitt og þarf ekki að bera það undir einn eða neinn. Því verður ekki áfrýjað nema samningsaðilarnir grípi til gagnráðstafana sem við getum nú metið út af fyrir sig kalt og rólega hversu líklegt er að beitt verði gagnvart okkur. Ef samningsaðilar grípa til gagnráðstafana mega þær ekki vera nema hlutfallslegar við hina upphaflegu gjörð og ef okkur líkar það ekki eða teljum á því meinbugi, þá getum við vísað því til gerðardóms. Með allri virðingu fyrir því sem hér hefur verið sagt vil ég aðeins halda því til haga að í öllum þessum samningaferli í tíð fyrrv. ríkisstjórnar var okkur það keppikefli að halda til haga þeim fyrirvörum sem lagt var upp með og það var sameiginleg niðurstaða í fyrrv. ríkisstjórn að það skyldi gert þótt það væri í sumum tilvikum í breyttu formi. Ef menn koma nú og segja: Við vorum bara ekki sammála þessu, við vorum bara algerlega á móti þessu, þá spyr ég: Hvernig stendur þá á því að þeir menn eða þeir stjórnmálaflokkar, sem voru svona algerlega andvígir þessu, tóku það mál ekki upp innan ríkisstjórnar eða á Alþingi eftir að svona hafði verið búið um hnútana með skuldbindandi hætti 18. eða 19. desember 1990 eða ætla menn að afsala sér ábyrgð á því eða segja að þeir hafi ekki vitað af því? Svona var það. Það var ekki gagnrýnt og viðbrögðin voru ekki þau að ríkisstjórn væri slitið og hvers vegna ekki? Það var vegna þess að menn voru sammála um að þannig væri um hnútana búið að fyrirvörunum væri haldið til skila þótt með öðru formi væri. Þetta er löngu, löngu, löngu upplýst, margrætt úr þessum ræðustól og í utanrmn. og annars staðar. Menn geta svo sem rifist hér um hvað sem þeir vilja. En menn eiga helst ekki að neita staðreyndum. Þetta er staðfest af hv. þm., fyrrv. forsrh., Steingrími Hermannssyni. Ég hef engu meiru við þetta að bæta. Það var ekkert ósamkomulag um þessar niðurstöður og þaðan af síður að nokkur leynd hafi verið á þeim. Menn vissu þetta og um það var ekki gerður ágreiningur. Þriðja mál, stjórnarskrármál. Eitt af því sem vekur mér nokkra undrun er það að nú þegar hv. leiðtogar stjórnarandstöðunnar flytja frv. til laga um breytingu á stjórnarskránni vegna EES-samningsins þá láta menn í fyrsta lagi eins og það sé eitthvert alveg nýtt mál sem hafi komið upp skyndilega, að fara að skoða það hvort EES-samningurinn stæðist stjórnarskrána og menn hafi bara ekkert leitt hugann að því hér fyrr. Annað sem vekur mér undrun er það að þeir sem flytja tillögu um breytingu á stjórnarskránni virðast engan áhuga hafa á eða engan myndugleik í sér til þess að rökstyðja tillögurnar sjálfar heldur fóru út um víðan völl og hvippinn og hvappinn um allt önnur mál og forðuðust nánast eins og heitan eldinn að ræða þessa blessaða tillögu. Um þetta vil ég aðeins segja að það er mikill misskilningur ef menn halda að spurningin um það hvort EES-samningurinn samræmdist stjórnarskrá hafi komið upp í tíð núv. ríkisstjórnar eða á lokaspretti samninganna. Ég bið menn að athuga að allan tímann sem samningar fóru fram, allt frá því á undirbúningsstigi og þá undir íslenskri formennsku haustið 1989, var þetta talið af okkur vandasamasta samningssviðið, kannski fyrir utan hina séríslensku hagsmuni á sjávarútvegssviðinu. Þeir sem rekja skjöl málsins, þ.e. skýrslur starfshóps 5 um stofnana- og stjórnunarmál svæðisins, geta rakið frá byrjun að allan tímann er verið að skoða og leggja lausnir tillögur á þeim kvarða, ,,samrýmist þetta stjórnarskránni``. Þetta geta menn líka séð ef þeir fletta upp í skýrslum sem lagðar voru fyrir Alþingi, ég tala ekki um ef menn læsu gaumgæfilega þá skýrslu sem hér hefur nokkuð verið til umræðu sem voru svör af minni hálfu við spurningum þáv. hv. stjórnarandstæðinga, þ.e. þingmanna og forustumanna Sjálfstfl. Spurningar sem fram voru lagðar voru allar um þetta mál. 1. Sérstaklega er farið fram á að í skýrslunni verði gerð grein fyrir eftirfarandi atriðum: Verkefnum og valdsviði sjálfstæðrar EFTA-stofnunar til að beita samkeppnisreglum sem á að hafa samsvarandi hlutverk og umboð og framkvæmdastjórn EB. --- Skilja menn ekki hvar fiskur liggur undir steini? Þetta er spurningin um það hvort þetta samrýmist stjórnarskránni. 2. Úrskurðaraðilar og dómsvald að því er varðar ágreiningsefni. --- Hvað liggur hér að baki? Það er verið að spyrja: Samrýmist þetta stjórnarskránni? 3. Hvernig atriði í 1. og 2. lið samrýmast yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar um að hafna alfarið hvers kyns yfirþjóðlegu valdi, sbr. yfirlýsingu forsrh. á leiðtogafundi EFTA 14. og 15. mars 1989. 4. Hvernig ályktanir um nýjar lagareglur er gilda eiga fyrir Evrópska efnahagssvæðið verða teknar og hver verði atbeini Alþingis þar að lútandi. Allt eru þetta spurningar sem snúast um einn hlut: Samrýmist samningurinn, eins og hann þá var, stjórnarskránni? Ef menn fletta svörunum sem hér eru gefin þá er þetta allt saman rökstuðningur fyrir því hvers vegna að okkar mati þessi samningur samræmist stjórnarskránni. Niðurstaðan í þessari skýrslu um það mál er afar einföld og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Telja verður að þær hugmyndir sem varða valdsvið sameiginlegra stofnana á Evrópska efnahagssvæðinu falli innan ramma stjórnarskrárinnar eins og hún hefur verið túlkuð fram að þessu.`` Menn hafa verið að deila um það hvenær þessi skýrsla var lögð fram. Hún var eins og fram hefur komið lögð fram í ríkisstjórn og hún var auðvitað rædd hér á hinu háa Alþingi. Gerði einhver af þáv. samstarfsmönnum mínum ágreining um það að samningurinn um EES samrýmdist stjórnarskrá sem er meginefni þessarar skýrslu?

Þessi skýrsla var ekki rædd á Alþingi, utanrrh., hún var ekki rædd á Alþingi.

Var hún ekki rædd á Alþingi?

Nei.

Nú, jæja.  Það vill svo til, virðulegi forseti, að ég fékk nýlega í hendur greinargerð frá aðalsamningamanni Íslands um hið svokallaða stjórnarskrármál sem hann hefur látið mér í té og ég hef heimild hans til að birta og sjálfsagt er og eðlilegt að verði birt. Þetta er samantekt samningamannsins í tilefni af margendurteknum fullyrðingum manna innan þings og utan um það að EES-samningurinn samrýmist ekki stjórnarskrá. Í skjalinu er sá embættismaður íslenskur sem var aðalsamningamaður Íslands við samningaborðið, þó að ég beri að sjálfsögðu hina pólitísku ábyrgð, þá er hann einfaldlega að rekja það að þessi spurning um stjórnarskrá og EES-samninginn var rauði þráðurinn í allri vinnu okkar allan þennan tíma og auðvitað sýnir hann fram á það að sem embættismaður og sem samningamaður og sem ábyrgðarmaður, þar á meðal fyrir samningshópi 5, var það meginverkefni hans allan tímann í samvinnu við aðalsamningamenn EFTA-ríkja og lagadeild EFTA að tryggja það að aldrei yrði farið yfir það strik. Ég nefni eitt dæmi. Auðvitað voru uppi kröfur í þessum samningum við samningaborðið af hálfu EB þegar um er að ræða kröfuna um einsleitni, um tryggingar fyrir samræmingu í framkvæmd og túlkun að það þyrfti að vera um að ræða framsal á löggjafarvaldi. EB hélt þeim sjónarmiðum fram fyrst framan af í þessu samningum og var alltaf svarað skilmerkilega að slíkt kæmi ekki til greina. Þess vegna er beinlínis tekið fram í bókun 35 við þennan samning að þar sem EFTA-ríkin fallast ekki á framsal löggjafarvalds þá er ályktað um nauðsynlegar afleiðingar að því er varðar annað fyrirkomulag í stofnunum og auðvitað deilir enginn maður um það sem hefur skoðað þennan samning eða hefur einhverja minnstu þekkingu á honum að ekkert framsal á löggjafarvaldi er í þessum samningi. Þess vegna er ég að orðlengja þetta, virðulegi forseti, að allt í einu er búið að búa til þá mynd, og hún er kolröng, menn hafi bara verið gripnir óforvarandis frammi fyrir einhverri spurningu af þessu tagi. Það er heldur betur ekki. Nú gefst út af fyrir sig tækifæri til þess þegar næsta mál verður tekið á dagskrá, virðulegi forseti, að ræða það í smáatriðum ef menn vilja temja sér það í 1. umr. um mál að fara ofan í saumana á slíku þótt nógur tími sé til þess í nefnd. En í skjali aðalsamningamanns er náttúrlega verið að árétta það af hálfu þess íslensks lögfræðings sem var viðriðinn þetta mál við samningaborðið frá upphafi til enda að það er lögfræðilegur misskilningur manna sem hafa ekki sett sig nægilega vel inn í málið að þar sé um að ræða framsal á valdi. Þetta er ekkert flókinn  Ég þarf ekki að endurtaka það að því er varðar löggjafarvald. Þessi samningur er þjóðréttarsamningur, reyndar 19 ríkja, og hann fær ekki lagagildi að landsrétti nema meginákvæði hans séu tekin í lög. Með öðrum orðum, staðfestingarfrv. og fylgisamningar eru lögð fyrir Alþingi og fylgifrumvörp. Þau verða partur af íslenskum lögum og fá þar af leiðandi réttaráhrif að landsrétti, ella hefði þetta ekkert lagagildi. Það er á valdi Alþingis að samþykkja eða synja og þá segja menn: Er það ekki takmörkun á valdi Alþingis að hafa bara réttinn til að samþykkja eða synja? Svarið við því er: að sjálfsögðu ekki, vegna þess að ef um er að ræða að lögfesta þjóðréttarsamninga við eitthvert annað ríki eða önnur ríki, þá er málið að samþykkja eða synja. Og hvers vegna? Vegna þess að Alþingi Íslendinga hefur að sjálfsögðu ekki löggjafarvald í 18 ríkjum. Ef Alþingi Íslendinga breytir samningi, sem búið er að gera við 18 ríki, þá er það að áskilja sér löggjafarvald gagnvart þeim. Það er ekki svo. Það er hin almenna regla og ekkert sérstakt við EES-samning að slíkir samningar og efnisákvæði þeirra í löggjöf eru til samþykktar eða synjunar. Þá segja menn: En ný lög og nýjar reglur, er það ekki afsal á löggjafarvaldi? Nei, ekki heldur. Þau fá ekki lagagildi, fá ekki réttaráhrifin nema Alþingi Íslendinga samþykki. En er þetta ekki allt saman a.m.k. framsal frá löggjafaravaldi til framkvæmdarvalds af því að undirbúningur laganna er með tilteknum hætti? Það hefur reyndar verið farið rangt í fullyrðingar um það. Menn hafa sagt að frumkvæðið geti einungis komið af hálfu EB. Það er ekki rétt. Það er upptökuréttur af hálfu samstarfsaðilanna í EFTA og því rækilega lýst þótt EB hafi að sjálfsögðu eitt vald á því að taka upp tillögur um lagasetningu sem gilda eiga innan EB. En það er alveg sama hvar menn bera niður að því er varðar löggjafarvald. Enginn getur og hefur reyndar enginn maður fullyrt, meira að segja ekki þeir lögfræðingar sem lengst ganga í fullyrðingum sínum, þorað að fullyrða að löggjafarvald væri framselt þó að sumir hafi lýst efasemdum. Hvað þá um dómsvald eða framkvæmdarvald? Það er mjög einfalt að útskýra það hvers vegna sá misskilningur er kominn upp. Má ég spyrja, síðan hvenær hefur Ísland samkvæmt íslensku stjórnarskránni haft lögsögu eða dómsögu eða framkvæmdarvaldssögu í öðrum ríkjum eða út fyrir mörk íslenska ríkisins? Aldrei. Hvað er þá verið að framselja vegna þess að það eina sem er spurning um er spurningin um vald eftirlitsstofnunar og dómstóls annars vegar EFTA og hins vegar EB? Á það að vera almennt að þetta sé orðinn æðsti dómstóll Íslendinga? Nei, því hefur enginn haldið fram. Hvert er vald eftirlitsstofnunar og dómstóls? Það er vald til eftirlits og að lokum endanlega til rannsóknar og jafnvel spurningin um aðfararhæfi og fullnustu sekta. Hafði Ísland og íslenskir dómstólar vald til þess að kveða á um sektir í milliríkjasamningum við þessi ríki áður? Nei, þeir höfðu það ekki. Hvaða vald er þá verið að framselja? Er þetta ekki gert með stjórnskipulegum hætti, þ.e. er þetta ekki gert með lögum? Er eitthvað sem takmarkar vald Alþingis til þess að viðurkenna aðfararhæfi að fullnustu dóma eða stjórnvaldsúrskurða? Hefur Alþingi kannski aldrei gert það áður? Jú, það hefur gerst þannig að hægt er telja upp hvert fordæmið á fætur öðru frá árinu 1932. Og í tíð fyrrv. ríkisstjórnar samþykktum við tvenn lög. Önnur þeirra tóku reyndar gildi á miðju þessu sumri þar sem við samþykktum aðfararhæfi og fullnusturétt erlendra dómstóla og stjórnvaldsúrskurða á Íslandi sem Alþingi samþykkti með sérstakri lagasetningu af því að íslenskir dómstólar höfðu auðvitað ekki það vald áður. Þá segja menn: En því hefur verið haldið fram --- það er einn seinasti röksemdaþráðurinn í þessu --- að þetta sé ekki sambærilegt af því að í þessum tilvikum, sem ég nú nefndi, hafi menn þurft að aðhafast eitthvað það sem setji þá undir lögsögu eða dómsögu erlendra dóma. Hvert er svarið að því er varðar eftirlitsstofnun og dómstól? Svarið er það að enginn Íslendingur kemur undir þessa dómsögu, lögaðili eða Íslendingur, nema hann hafi aðhafst eitthvað það í viðskiptum í ábataskyni þannig að það hafi markaðsáhrif. Það er því algerlega sambærilegt. Auðvitað er aukaatriði þessa máls að þetta er mjög skemmtileg fræðileg deila en þar fyrir utan liggur það alveg ljóst fyrir að það fyrirtæki er ekki til á Íslandi sem þessi ákvæði ná til af þeirri einföldu ástæðu að þetta er skilgreint þannig, ef á reynir, að fyrirtækið þarf að hafa 5% markaðshlutdeild eða veltu upp á 15 milljarða íslenskra króna þannig að það er fullyrt við nánari skoðun að það er ekkert íslenskt fyrirtæki sem þetta getur náð til. Það er fræðilega hugsanlegt engu að síður, við skulum taka það alvarlega. En það er alveg sama hvernig menn velta þessu fyrir sér. Um löggjafarvaldsframsal er að sjálfsögðu ekki að ræða. Um það að EES-samningurinn feli í sér ólögmætt framsal á eftirlits- eða dómsvaldi, þá er það einfaldlega rangt vegna þess að það er ekki um neitt framsal að ræða. Við höfðum áður, og það styðst við ótal fordæmi að Alþingi Íslendinga hefur samþykkt slíkt þegar um er að ræða athafnir þar sem menn koma sér undir slíka dómssögu hvort heldur er í einkamálum, varðandi refsirétt, hvað þá heldur á viðskiptasviði. Mér þykir ekkert undarlegt að menn sem hafa ekki próf í lögfræði --- og ef menn hafa ekki kynnt sér samninginn sjálfan, og það vefst nú fyrir mörgum, og ef menn hafa ekki neina sérþekkingu í Evrópurétti, þá er ekki undarlegt að menn geti álpast til þess að misskilja þetta. Það er engin ástæða til þess að hneykslast neitt á því vegna þess að lögfræði er víðtæk fræðigrein og ekki eru allir sérfræðingar á þessum sviðum þó að þeir hafi próf í lögfræði. Satt að segja lít ég svo á að þetta sé ekki aðalatriði málsins. Að vísu er það mjög mikils virði að menn fari rétt með staðreyndir málsins og fari ekki rangt með þær en allt of mikið hefur borið á því í þessari umræðu. En síðan verða menn bara að átta sig á því að það er ekkert nýtt í íslenskri pólitík að fulltrúar stjórnarandstöðu hafi gripið upp einhver slík rök og klætt sig í gervi lögvísinda til þess að halda því fram að einhver lög brjóti í bága við stjórnarskrá og vekja þannig upp efasemdir. Það má rekja svo tugum skiptir í pólitískri umræðu á Íslandi en engum hefur dottið í hug að taka mark á því, ekki nokkrum einasta aðila. Menn rjúka ekki til þess að breyta stjórnarskrá út á svoleiðis pólitískt þras. Þess vegna, virðulegi forseti, hef ég leyft mér að segja nokkur orð um málið í þessu samhengi að ég er með plagg í höndunum frá aðalsamningamanni Íslands þar sem honum er málið nokkuð skylt og þar sem hann rekur það að þessi spurning um samræmanleik EES-samnings og stjórnarskrár var meginverkefni okkar allan þann tíma sem þessir samningar voru í smíðum. Við vorum allan tímann fullvissir þess að hvergi hefur verið farið yfir þetta strik. Ég minni á að það var undir formennsku Íslands sem kaflinn um dómstól og eftirlitsstofnun var að lokum fullmótaður. Það var að frumkvæði okkar Íslendinga með okkar eigin tillögum sem hann var að lokum að samningsniðurstöðu. Hafi einhverjir haft efasemdir um þetta eins og málin voru í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, þ.e. með sameiginlegum dómstól og bindandi forúrskurðum, þá var það út af fyrir sig skiljanlegt þó að við værum meira að segja þá þeirrar skoðunar að þetta stæðist stjórnarskrána. En það er hafið yfir allan vafa þegar um er að ræða að forúrskurðir eru einungis ráðgefandi og ekki er um að ræða sameiginlegan dómstól. Nú veit ég að menn muna að vísu ekkert beygja sig fyrir því að utanrrh. hefur þessa skoðun. Hún er ekkert merkilegri en hvers annars. Og menn munu heldur ekkert beygja sig fyrir því þótt aðalsamningamaðurinn sem um þetta hefur vélað, sæmilega lærður lögfræðingur, reki þetta líka og vísi á bug þeirri gagnrýni sem fram hefur komið sem misskilningi í grundvallaratriðum af hálfu þessara fáeinu lögfræðinga sem hafa haft uppi fullyrðingar. Ég geri enga athugasemd við þá lögfræðinga sem segja: Hér kann að vera álitamál og ég hef efasemdir. En meira að segja þeir sem hafa lýst efasemdum sínum eru varnarlausir fyrir því að í hina pólitísku umræðu komi menn og segi: Þeir hafa fullyrt það sem þeir hafa ekki fullyrt.  Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Eins og fram hefur komið er við búnir að ræða málið í heild, þ.e. EES-samninginn og spurninguna um stjórnarskrána í 40 klukkustundir fyrir utan þingskapaumræðuna.  Að loknum umræðunum fer málið til umfjöllunar í nefnd og hlutverk nefndarinnar er náttúrlega að taka upp allar þær spurningar sem hér hafa verið vaktar upp, ekki bara í þessari umræðu, því að það er ekkert nýtt í þeim. Þetta eru allt spurningar sem hafa vakað í málinu í tvö og hálft ár og hlutverk nefndarinnar er að fara ofan í kjölinn á þeim og rökræða við nefndarborðið við hverja þá sérfróða menn sem menn kjósa að kveðja til og í þeirri rökræðu hljóta menn náttúrlega að beygja sig fyrir staðreyndum. Ég held að þegar þeirri umræðu er lokið muni menn viðurkenna staðreyndir um hinn efnahagslega ávinning af samningnum, viðurkenna staðreyndir um þau tækifæri sem sjávarútvegurinn fær með samningnum. Menn muni viðurkenna staðreyndir þegar þær verða raktar lið fyrir lið og af öllum vinnugögnum málsins að það er ósatt að fyrirvörunum hafi verið varpað fyrir róða og hið rétta er að þeim var haldið til haga, sumum að vísu í öðru formi en upphaflega var lagt upp. Þegar menn hafa farið ofan í kjölinn á staðreyndum málsins að því er varðar eftirlitsstofnun og dómstól og spurninguna um aðfararhæfi sekta í milliríkjasamningum þá munu menn komast að því að það eru ekki haldbær rök að halda því fram að hér sé um að ræða að eitthvert vald hafi verið framselt af íslenskum dómstólum sem þeir höfðu áður. Þá munum við komast að þeirri niðurstöðu að maðurinn á götunni, ef má orða það svo, er aldrei seldur undir dómssögu erlends dómstóls. Ég er því ekki í nokkrum vafa um það að menn munu fá svör við þeim spurningum sem er eðlilegt að menn leiti eftir svörum við og það mun taka miklu skemmri tíma en hér úr ræðustól Alþingis.

Nú hafa sex hv. þm. óskað eftir að veita hæstv. ráðherra andsvar og forseta er því nauðugur einn kostur að stytta tíma manna niður í eina mínútu ef von er til þess að allir megi að komast að. Hefjast nú andsvör.

Virðulegi forseti. Það væri hægt í sjálfu sér að flytja langa ræðu en ég ætla að koma með tvö atriði. Fyrra atriðið: Hæstv. ráðherra hefur engu svarað tilmælum margra aðila, m.a. þess sem hér stendur, þess efnis hvort hann sé tilbúinn til þess að leita pólitískra sátta í málinu, að beita sér fyrir því að samningnum verði snúið upp í tvíhliða samning strax að lokinni undirritun og með fyrirvörum um það, þ.e. að farið verði fram á slíkar viðræður. Seinna atriðið: Hvað átti ráðherrann við með meira unnum fiskréttum sem nytu tollalækkunar samkvæmt samningnum?

Virðulegi forseti. Í máli hæstv. forsrh. áðan kom fram við hvaða kringumstæður samningurinn, sem er fjölþjóðlegur þjóðréttarsamningur að uppruna, getur breyst í tvíhliða samning. Það gerist með þeim hætti að ef hin bandalagsríki okkar í EFTA ná því markmiði sínu einhvern tíma seinna á þessum áratug að ganga í Evrópubandalagið þannig að Ísland yrði eitt eftir utan Evrópubandalagsins með þennan samning, þá hefur hann þar með breyst í tvíhliða samning milli Íslands og stækkaðs Evrópubandalags. Það breytir ekki því að samningnum var komið á í fjölþjóðasamfloti en hann yrði þetta að forminu til. Það mundi þýða að við þyrftum að semja upp á nýtt um eftirlitsþáttinn, þann sem stýrir lausn deilumála. Ég tek sérstaklega fram að við höfum þegar rætt við Evrópubandalagið og varaforseta þess, Andriessen, um þennan skilning okkar á samningnum og hann hefur staðfest að þetta sé skilningur hans líka. Að því er varðar hvaða sjávarafurðir ég var að ræða um, niðurlagðar, niðursoðnar eða varðar skemmdum eða á annan hátt, tilbúna fiskrétti, þá ítreka ég að þar lækka tollar úr 10% í 3% og bið hv. fyrirspyrja eða ræðumann að rugla því ekki saman við frystar afurðir.

Virðulegi forseti. Það var gott að þetta kom fram en einmitt á sviði frystra tilbúinna vara eru mestu möguleikar okkar og þar eru mörg fyrirtæki að vinna að framþróun og í því tilfelli breytir samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði engu. Þar tala ég af nokkurri reynslu. Varðandi það sem hæstv. ráðherra ræddi um tvíhliða samning, er þá ráðherra tilbúinn til þess að lýsa því yfir til þess að liðka fyrir því máli að í framhaldi af samningnum um EES komi aðild Íslendinga að EB ekki til greina og á þeim grundvelli fari menn strax að vinna að því að breyta þessum samningi í tvíhliða samning og koma þar með því móti í veg fyrir þær hatrömmu deilur sem annars mundu hefjast innan lands strax eftir að samningurinn væri undirritaður um það hvert næsta skref yrði, innganga í EB eða þróun samningsins í átt til tvíhliða samnings?

Virðulegi forseti. Því er til að svara að við þurfum ekkert að vinna það til pólitískra sátta í málinu sem gerist af sjálfu sér. Samningurinn mun breytast í tvíhliða samning við þær kringumstæður sem ég áður lýsti. Það er ekki tímabært að taka upp samninga um það og ekki hægt fyrr en það liggur þá fyrir að sú staða sé komin upp. Það er það fyrsta. Spurningin um hvort ég sé reiðubúinn að lýsa því yfir að ekki komi til greina að ganga í Evrópubandalagið, þá er mér bæði ljúft og skylt að segja það sem allir eiga að vita. Það kemur ekki til greina af hálfu okkar Íslendinga að sækja um aðild að Evrópubandalaginu nema þau skilyrði sem við setjum séu 100% tryggð, nákvæmlega hin sömu skilyrði og við höfum sett í fyrirvara okkar um forræði okkar fyrir efnahagslögsögunni, yfir fiskimiðunum, yfir auðlindunum. Hvort þær aðstæður geti skapast einhvern tíma síðar á þessum áratug eða á næstu öld, get ég ekki svarað á þessari stundu.

Hæstv. forseti. Því miður gefst ekki tími til að fara efnislega ofan í ræðu hæstv. utanrrh. en eitt vil ég þó þakka honum og það er nokkuð viðamikil tilraun til efnislegra svara á nokkrum sviðum og þar gerir hann betur en starfsbræður hans sem sjást ekki í þingsalnum enda þótt mörgum spurningum hafi verið beint til þeirra. Um lýsingu hæstv. ráðherra á atburðum í síðustu ríkisstjórn síðustu mánuði ársins 1990 get ég tímans vegna aðeins sagt þetta: Því miður segir hæstv. utanrrh. ekki rétt frá þeim atburðum. Hann misminnir eða skortir verulega á nákvæmni í lýsingu hans á því hvernig þá bar að. Það liggur fyrir að það var óleystur ágreiningur í þeirri ríkisstjórn um þau atriði sem hér eiga við og hæstv. utanrrh. fékk ekki afgreitt umboð til þess í þeirri ríkisstjórn að ganga til samninga á grundvelli þess að fallið væri frá varanlegum fyrirvörum. Svo bið ég að lokum hæstv. utanrrh. að vanda endursögn sína á ræðum manna hér því að ég tel að engir ræðumenn hafi sagt það um útkomu sjávarútvegsins í þessum samningum sem hæstv. utanrrh. lagði þeim hér í munn.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að það kann eitthvað að orka tvímælis um það hvernig menn segja í stuttu máli frá liðnum atburðum en hvað svo sem mönnum sýnist um það þá er eitt kjarni málsins og það er þetta: Á sameiginlegum samningafundi ráðherra EFTA-ríkja og Evrópubandalagsríkja var sameiginleg niðurstaða EFTA-ráðherranna allra að fallið var frá formlegum sértækum fyrirvörum og þeim komið fyrir með öðrum hætti, þ.e. breytingum á löggjöf hvers lands, almenna öryggisákvæðinu og svo sértækum fyrirvörum einstakra landa eins og Íslands að því er varðar sjávarútvegsmál. Þetta lá fyrir í lok desember 1990. Þetta var að sjálfsögðu á hvers manns vitorði. Ef grimmilegur grundvallarágreiningur hefði verið milli flokka eða einstakra ráðherra um þetta mál, hefði það að sjálfsögðu þýtt að viðkomandi hefði tekið það upp, bæði innan ríkisstjórnar og hugsanlega á Alþingi og ef hann hefði ekki viljað una því þá hefði hann sagt sig úr þeirri ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. Ég tel að hæstv. utanrrh. hafi með því að draga í land frá fyrri ummælum sínum í kvöld eins og hann gerði áðan skýrt málið nokkuð og staðfest stöðu þess í raun og veru eins og hún var og atburðirnir 19. des. hljóta auðvitað að skrifast á ábyrgð utanrrh. Staðan liggur fyrir eins og hún var í málinu í þáv. ríkisstjórn. Ég vil svo nota það sem ég á eftir, 33 sekúndur, til þess að útskýra aðeins betur það sem ég ætlaði að gera í mínu fyrra andsvari. Ég hef engan heyrt halda því fram í þessum umræðum að það séu ekki hagsbætur fyrir íslenskan sjávarútveg út af fyrir sig í þeirri hlið samningsins. Það sem menn hafa rætt um er í fyrsta lagi hvort þeir hagsmunir séu ekki ofmetnir og í öðru lagi hafa menn spurt: Hvernig ætlar íslenskur sjávarútvegur að nýta sér þessi sóknarfæri? Hver eru þau? Hvar liggja þróunarmöguleikarnir og hvernig ætla menn að grípa þá? Þar hefur meira farið fyrir fullyrðingum en útlistunum og ég skal viðurkenna að hæstv. utanrrh. gerði nokkra tilraun til þess, en þá sakna ég enn sjútvrh. og leyfi mér að inna eftir honum. Hvenær kemur hann til leiksins og svarar fyrir þá hlið mála?

Það skal strax upplýst að hæstv. sjútvrh. er ekki í húsinu.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. hefur upplýst okkur um nýjan sið. Hér er um að ræða mikla siðbótarríkisstjórn sem tekur upp nýja siði í hverju máli á fætur öðru, að það er ekki á verksviði frsm. máls að greina frá efnisatriðum þess í einstökum atriðum heldur þingnefndar. Ég var með tvö atriði sem ég beindi sérstaklega til hæstv. ráðherra og bað um svör við. Það var um 28. gr. og 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, annars vegar um það hversu víðtækur atvinnurétturinn væri gagnvart opinberum störfum og hins vegar hver staða ÁTVR yrði samkvæmt samningnum. Hæstv. ráðherra sagði eitthvað á þá leið að það að atvinnugreinin nýti ríkisstyrkja segði ekkert um það hvort samkeppnisstaða þessara greina væri betri eða verri en í öðrum löndum. Ég vil minna hæstv. ráðherra á það að það var áætlað að á síðasta ári hafi styrkir frá EB til sjávarútvegs í sínum löndum numið 64,5 milljörðum kr. Að aflaverðmæti til jafngilti, virðulegi forseti, að íslenskur sjávarútvegur hefði fengið 16,5 milljarða í ríkistyrk. Þetta er aðstöðumunurinn.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég sá ekki ástæðu til þess að svara sérstaklega fyrirspurnum hv. þm. um túlkun á þeim ákvæðum sem varðar takmarkanir á rétti útlendinga til starfa í opinberri þjónustu ýmist vegna öryggisákvæða eða vegna tungumálakunnáttu eða um stöðu ÁTVR er einfaldlega sú að það var búið að svara því svo oft áður að ekki á að þurfa að endurtaka það. Þessi svör liggja fyrir og hafa verið endurtekin svo oft að ég hef ekki tölu á. Sama er að segja um spurningu hv. þm. um áhrif EES-samningsins um búsetuþróun í landinu. Ýmsar upplýsingar liggja fyrir um það. En ef það er rétt að áhrifin séu jákvæð fyrir sjávarútveginn þá eru þau í stórum dráttum jákvæð fyrir búsetuþróunina í landinu.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki á hvaða vettvangi hæstv. ráðherra hefur gefið þau svör við þeim fyrirspurnum sem ég bar fram. Ég hef ekki heyrt þau í þessari umræðu, þau hafa ekki komið fram í máli hans. Ég vil líka minna ráðherrann á það að ég spurði að því hvaða úttekt eða skýrslur lægju fyrir um byggðaráhrif samningsins aðrar en þær sem væru frá Byggðastofnun. Í framsöguræðu ráðherra kom fram hver áhrifin að hans mati yrðu og þau svör voru gjörólík mati Byggðastofnunar, einu skýrslunnar sem ég veit til að liggi fyrir. Hæstv. ráðherra hefur ekki upplýst enn hverjir hafi gert þær skýrslur og athuganir sem að hans mati leiða til þess að áhrifin á byggðaþróun væri jákvæð eða á sjávarútveg á landsbyggðinni. Það er ekki upplýst. Það væri fróðlegt að fá það upplýst í þessari umræðu.

Nú verður forseti að geta þess að enn eru þrír hv. þm. eftir sem beðið hafa um andsvör. Einungis eru eftir þrjár mínútur af leyfilegum tíma til andsvara. Forseti gerir nú að tillögu sinni ef enginn mótmælir því að menn fái tækifæri til að veita umbeðin andsvör og hæstv. ráðherra svari þeim öllum í einu. Geta menn sæst á það? Ella verður forseti að skera af lista andsvarsbeiðenda. Því er ekki mótmælt.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. eyddi miklu af tíma sínum í það að telja klukkustundirnar sem hafa farið í það að ræða Evrópska efnahagssvæðið og taldi að það hefðu verið mjög lítilfjörlegar spurningar sem margir hv. þm. hafa lagt fram. Ég tel það ekki lítilfjörlega spurningu þegar ég spurði hér fyrir nokkrum dögum og hef ekki fengið nein svör við því, hvar stendur síldin í þessum samningum? Ég hef ekki fengið nein svör við því. Þetta er mikið efnahags- og atvinnuhagsmunamál fyrir fjölda manns. Við eigum tækin, við eigum þekkinguna og síldin er til staðar og allt stefnir í það að við þurfum að senda þessa síld beint í bræðslu ef ekki nást samningar um tollalækkanir. En það hlýtur að vera eitthvað ljóst um þetta mál. Ég sakna þess líka í umræðunni að ekki var talað neitt um karfa þegar verið er að tala um flök og ég spyr hæstv. ráðherra hvers vegna hann tali ekki um karfann því það er nú sú fisktegund sem við seldum mest út óunna en ég held að það sé vegna þess að við höfum ekki náð verulegri samningastöðu þar því að 1997 þegar tollalækkanirnar eru komnar að fullu til framkvæmda verður enn þá 5,2% tollur á karfaflökum.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. telur ávinninginn mikinn vegna tollaívilnana, ekki síst vegna útflutnings á ferskum fiski. Nú er það svo, hæstv. ráðherra, að á síðasta ári dróst útflutningur á ferskum fiski saman, þorski og ýsu, um 40% og á þessu ári stefnir í að hann dragist saman um 30%. Ég fullyrði það ef tekst, sem ég því miður er kannski svartsýnn um meðan þessi ríkisstjórn situr, að koma hagnaði í vinnsluna í landi þá muni þetta enn dragast saman. Þess vegna endurtek ég það sem ég sagði í kvöld að þessi ímyndaði ávinningur er ofmetinn, hæstv. ráðherra.

Svarar nú hæstv. utanrrh. og verður forseti að viðurkenna að lítið eitt er komið fram yfir 15 mínúturnar svo að þess er farið á leit að hæstv. ráðherra reyni að stytta mál sitt.

Virðulegi forseti. Já, það skal gert. Varðandi ferskan óunninn fisk er því til að svara að vonir standa til þess þegar þessi samningur er kominn til framkvæmda að það dragi úr útflutningi á óunnum ferskum fiski og hefur þegar gert það af öðrum ástæðum sem hv. fyrirspyrjanda er líka vel kunnugt um, en það met ég jákvætt ef það leiðir til þess að t.d. flakabyltingin væntanlega verði til þess að við fáum hærra verð og meiri verðmæti en við ella fengjum fyrir óunninn fisk. Hv. þingmaður spurði, hvar er síldin? Því hefur verið svarað svo oft að ég á ekki að þurfa að endurtaka það úr ræðustól á Alþingi kl. 2 að nóttu. Staðreyndirnar eru þær og þau svör liggja fyrir skrifleg líka og það hafa verið gerðar greinargerðir um það til síldarútvegsnefndar og það hefur verið lagt fram í utanrmn. Af hverju á maður alltaf að þurfa að vera að endurtaka þessa einföldu hluti? 

Herra forseti. Hér hafa gerst fáheyrðir hlutir. Þetta minnir mest á það þegar kennari tekur sig til og hefur reiðilestur yfir öllum bekknum sem óhæfum til allra hluta. Hæstv. utanrrh. flytur hér ræðu þar sem hann kvartar yfir því að þingmenn efist um það hvort þessi samningur standist stjórnarskrána. Hæstv. utanrrh. skipaði nefnd til að rannsaka þetta mál. Hvers vegna skipaði hann nefndina ef hann efaðist ekki sjálfur? Hvers vegna var hann að eyða ríkisins fé til að borga mönnum laun ef enginn efi var í hans huga? Hvers lags sóun var þetta á peningum ríkisins? Hæstv. ráðherra kvartar yfir því þekkingarleysi að það þurfi að svara spurningum kl. 2 að nóttu sem hafi verið upplýstar í síldarútvegsnefnd um miðjan dag og utanríkismálanefnd þar sem allt er leyndarmál sem þar er skrifað, menn búnir að vinna eið að því að þegja yfir því sem er sagt þar, og hann þarf að svara þessu hér kl. 2 að nóttu. Og hvernig standa svo málin? Jú, Alþingi Íslendinga hefur lagt fram fé til að fræða þingmenn og þjóðina um þetta mál og hver fékk peningana til ráðstöfunar? Hæstv. utanrrh. fékk peningana til ráðstöfunar.  En ofan á allt þetta þegar búið er að taka þingheim svona á beinið og hella sér yfir hann fyrir þessa hluti, þá kemur það alsérstæðasta af öllu. Hæstv. utanrrh. veifar blaði með öllum sannleikanum í, það eru 3 eða 4 blöð eða kannski 10. Hann var með þau hérna í hendinni. Hann sagði: Þetta verður birt seinna. Hann var með sannleikann um allt málið í hendinni og kvartar yfir því að við vissum hann ekki. Hann var eini maðurinn sem átti þessar upplýsingar, eini maðurinn. Hann hafði ekki sýnt fréttamönnum þetta einu sinni. Samt átti maður að vita hvað hann var með í hendinni og hafa vitað það allan tímann. 

Það barst . . . ( Gripið fram í: Hann fór með það til síldarútvegsnefndar.

Það er náttúrlega hámark ósvífninnar að kvarta yfir því að við skyldum ekki vita þetta þegar það kemur í ljós, að það er loksins fyrir örfáum mínútum, sem hæstv. utanrrh. vissi að þetta var ekkert vafaatriði lengur. Ja, mér finnst nú vopnaburðurinn vera orðinn ansi harður, ég segi það alveg eins og það er. Allt um það. Hér höfum við stuðst við það plagg alllengi að fjórmenningar lýstu því yfir að þrátt fyrir að um valdaafsal væri að ræða þá væri það svo óverulegt að ekki þyrfti að breyta stjórnarskránni. Nú er það aftur á móti upplýst af hæstv. utanrrh. milli kl. 1 og 2 að nóttu, að þetta sé á misskilningi byggt hjá þessum fjórum, að það sé ekkert valdaafsal á ferðinni. Það kemur fram í greinargerð lögfræðingsins, sem hann var að sjá fyrir örstuttu síðan. Leiðréttingin kemur þess vegna ekki fyrr fram. Þetta bendir til þess að ef niðurstaðan er nú misskilningur hjá þessum fjórum, þeir hafa ekki kynnt sér málin nógu vel frekar en við hin, er þá öruggt að fyrri hluti greinargerðarinnar sé byggður á meiri þekkingu? Hæstv. utanrrh. er búinn að setja þetta mál í stórkostlegan vanda með nýjustu upplýsingum og ég verð að segja eins og er með fullri virðingu fyrir norska þinginu að ég held að það mundi ekki þola svona reykbombur. Ég held bara að þeir mundu ekki þola það miðað við að þeir mega ekki ræða málin nema í tíu tíma. En Norðmenn hafa nú aldrei verið neinir sérstakir bókmenntamenn. Það verður líka að segjast eins og er. Við skráðum nú þeirra sögu og fleira og höfum löngum verið betri í því að halda staðreyndum til haga. ( Gripið fram í: Það var nú skárra í Reykholti. En að lokum þetta, herra forseti. Ég ætla ekki að fara að rjúfa þann frið sem hefur orðið um að ljúka þessari umræðu, en ég vona að utanrrh. láti það ekki dragast úr því sem komið er að allar staðreyndir um þetta mál eru á um tíu örkum að þær verði sem allra fyrst færðar á borð þingmanna því við höfum ekki átt aðgang í svo stuttu máli að svo mikilsverðum upplýsingum um þetta efni.

Virðulegi forseti. Þótt kominn sé galsi í mannskapinn þá veit ég að við gleðjumst öll sameiginlega yfir því að Reykholt er vel setið enn í dag. Hv. þingmaður sagði: Fáheyrðir atburðir hafa nú gerst. Og hverjir voru fáheyrðu atburðirnir? Að því væri yfirlýst af utanrrh. að EES-samningurinn stæðist stjórnarskrána. Það getur ekki verið fáheyrt. Hv. þm. var mjög öflugur og góður stuðningsmaður síðustu ríkisstjórnar. Því var ævinlega lýst yfir af hennar hálfu að samningarnir, eins og þeir þá stóðu hvað þá nú, stæðust stjórnarskrána og hv. þm. orðaði aldrei nokkrar efasemdir um það. Það var ekkert nýtt um það að segja. Það eina sem ég var að rekja og er nýtt úr skjali aðalsamningamanns, sem nú er nýlega fram komið og verður birt, var þetta: Hann er að halda því til haga að þetta var meginsjónarmið samningamanna Íslands fyrir hönd fyrrv. ríkisstjórnar allan tímann og ekkert fáheyrt við það.

Herra forseti. Eins og hæstv. utanrrh. er fullkunnugt var umræddur samningur ekki til þegar seinasta ríkisstjórn var til staðar. Umræddur samningur varð til á því tímabili sem núverandi ríkisstjórn starfaði. Þess vegna var ákaflega erfitt að fara í harða gagnrýni gegn samningnum á því tímabili sem hann var í sköpun. Hins vegar vona ég að hæstv. utanrrh. minnist þess að á lokadögum þingsins á liðnum vetri þá las ég upp í þessum ræðustól 2. gr. stjórnarskrárinnar til þess að undirstrika það álit mitt, ég er ekki lögfræðingur, að ég fengi ekki séð að þetta stæðist stjórnarskrána.

Forseti biður hv. þingheim forláta sér en forseti kann illa þessu orðfari að samningur standist stjórnarskrána. Konur standast menn. Lög standast gagnvart stjórnarskránni ef málskilningur minn hefur ekki mjög bilast með árunum.

Virðulegi forseti. Það er stutt leiðrétting. Hv. þingmaður hélt því fram að í tíð fyrri ríkisstjórnar hafi enginn samningur verið til en svarið er að þessi samningur varð til í áföngum. Dæmi: Fyrsti þáttur samningsins sem var frágenginn og breyttist ekkert, síðan var kaflinn á sviði samningarnefndar 2 um fjármagnsmarkað. Hann var alveg frágenginn og gjörsamlega óbreyttur eins og frá honum var gengið í tíð fyrri ríkisstjórnar. Annað dæmi var til umræðu fyrr í kvöld. Það var sá þáttur sem lýtur að því að í stað sértækra fyrirvara var tekið upp almennt öryggisákvæði og ákveðið sameiginlega af EFTA-löndunum að breyta fremur löggjöf heima fyrir heldur en að halda til haga sértækum fyrirvörum. Fleiri dæmi gæti ég nefnt þannig að staðreyndin er sú að samningurinn varð til í áföngum og hann varð að verulegu leyti til í tíð fyrri ríkisstjórnar og sérstaklega þó þeir þættir þess máls sem lúta að ákvörðunarferli, sem lúta að hlutverki eftirlitsstofnunar og sem lúta að úrlausn deilumála. Það er því misskilningur hjá hv. þm. að ekki hafi verið mál að taka afstöðu til. Þetta lá nefnilega fyrir í grundvallaratriðum.

Virðulegi forseti. Ég fór hógværlega fram á það fyrr í kvöld að hæstv. utanrrh. gerði okkur grein fyrir því hvers konar stefnumörkun væri fólgin í frv. til laga um tolla og vörugjöld sem hér liggur fyrir þinginu og er fylgifrv. með þessum samningi. Það hefur hann ekki gert. Ég endurtek það og óska eftir því að fá að vita hvaða stefnumörkun er á bak við það sem kemur fram í því frv. Til viðbótar óska ég eindregið eftir því að hæstv. utanrrh. geri okkur grein fyrir hvernig hann lítur á það að við munum ekki geta stjórnað útflutningi á okkar fiskafurðum með sama hætti og við höfum getað fram að þessu eftir að þessir samningar taka gildi.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi seinna atriðið. Það er grundvallaratriði þessa samnings að hann er ekki um tollabandalag. Hann kveður ekki á um samræmda ytri tolla. Hann hefur ekki í sér fólgna neina skuldbindingu um hvort heldur er tolla eða viðskiptastefnu gagnvart þriðju löndum. Og eitt dæmi um misskilning lögfræðinganna, sem hafa verið með fullyrðingar um þennan samning, er þetta:  Að því er varðar vörugjöldin þá er því til að svara að um leið og við fellum niður fjáröflunartolla tökum við upp önnur gjöld í staðinn í formi vörugjalda. Það er það sem þetta frumvarp felur raunverulega í sér.

Virðulegi forseti. Ég er engu nær, nákvæmlega engu nær. 

Virðulegi forseti. Ég skal vera mjög stuttorður en ég bendi á það, eins og kom fram núna fyrir augnabliki síðan, að þegar kemur að viðkvæmum spurningum þá víkur hæstv. utanrrh. sér undan því að svara. En það sem ég ætlaði að ítreka við hæstv. utanrrh. snertir sjávarútvegssamninginn. Ég hef verið að reyna að fara yfir þau mál síðustu daga og síðast í morgun fór ég yfir sjávarútvegskaflann frá A--Ö með einum okkar fremsta manni á því sviði og í viðtali við þessa aðila kemur allt annað fram en það sem hæstv. ráðherra heldur fram hér úr stólnum. Það er miklu nær því sem hv. 2. þm. Vesturl. hefur upplýst okkur um. Ég ætla enn einu sinni að gera tilraun og fylgja eftir spurningu hv. 2. þm. Vesturl. og nú spyr ég  Í öðru lagi vil ég ítreka spurningu sem hæstv. ráðherra svaraði ekki áðan, hvað með niðurfellinguna á tollum á karfaflökum? Karfinn hefur verið sá fiskur sem við höfum átt hvað erfiðast með og ekki náð að ná út úr verði öðruvísi en annaðhvort að sigla með hann óunninn eða sjófrysta hann. Hvað lækka tollarnir á karfaflökum mikið í upphafi og hvað verða háir tollar af karfaflökum árið 1997 þegar aðlöguninni lýkur? Þetta eru mjög einfaldar spurningar og þó svo að klukkan sé farin að ganga þrjú og kominn galsi í einstaka mann hér trúi ég ekki öðru en að hæstv. utanrrh. gefi skýr og greinileg svör við þessu.

Svo þessi umræða megi brátt taka enda vill forseti fara fram á að menn geri sitt besta til þess að svo megi verða.

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé ekki beinlínis rétt krafa á hendur utanrrh. að hann svari hér um efnisatriði frv. sem ekki er á dagskrá. Frv. um vörugjöld er að sjálfsögðu á ábyrgð fjmrh. Um það er að segja að við erum samkvæmt EES-samningnum skuldbundnir til þess að leggja af fjáröflunartolla sem úreltir eru. Okkur er hins vegar frjálst að bæta ríkissjóði upp það tap svo lengi sem það mismunar ekki samningsaðilum í formi vörugjalda. Það er það sem við erum að gera. Að því er varðar spurninguna um saltsíldarflökin er það rétt, sem fram hefur komið, að tiltekin edikblanda, sem samkvæmt úrskurði þeirrar nefndar sem fjallar um tollflokkun Brussel-kerfisins, flokkast ekki undir saltsíldarflök sem náðist fram tollfrelsi fyrir. Að því er varðar karfa þá er það líka rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að það tókst ekki, þrátt fyrir mikinn árangur í niðurfellingu tolla, að ná núll-tolli fyrir karfaflök.

Virðulegi forseti. Það er nú smám saman að koma í ljós að það þarf að draga svörin með töngum upp úr hæstv. utanrrh. Reyndar vék hann sér undan því að svara spurningunni með karfaflökin og ég endurtek hana: Hvað lækkar tollurinn mikið nú í upphafi og hver verður hann þegar aðlöguninni lýkur 1997? Í öðru lagi varðandi ediksíldarflökin. Það skyldi nú ekki vera einmitt vegna mikilvægi þessarar afurðar sem bírókratarnir í EB hafa komið í veg fyrir að felldur sé niður af þeim tollur, að þeir viti hvar vaxtarmöguleikar okkar liggja í þessari grein?

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í máli hæstv. utanrrh. ákveðin breyting á meðferð mála hér í þinginu sem vissulega lýtur að þingsköpum. Breytingin er fólgin í því að ráðherrann telur óþarft af sinni hálfu að svara spurningum um efnisatriði máls sem hann mælir fyrir. Þess í stað vísar hann á þingnefndir og segir: Þið eigið að leita svara hjá þingnefndum. Ein af þeim spurningum sem ég lagði fyrir ráðherrann var um það hversu víðtækur atvinnurétturinn væri gagnvart opinberum störfum. Ráðherrann hélt því fram fyrr í nótt að þessari spurningu hefði verið svarað. Ég veit mæta vel að spurningunni hefur ekki verið svarað hér innan þings en vegna þess að mér er bent á að hæstv. ráðherra leitar til þingnefndar um svör, vil ég upplýsa ráðherrann og forseta um það að ég spurði þessarar spurningar í þingnefnd síðasta sumar. Ég gekk eftir svörum í sömu þingnefnd fyrir fáeinum dögum. Til svara varð fulltrúi framkvæmdarvaldsins sem átti að tína saman svarið og hafa á reiðum höndum eftir sumarið. Svarið sem við fengum í þingnefndinni var að það væri ekki til neitt svar. Ég vil því spyrja hæstv. forseta: Hvar eigum við þingmenn að leita eftir svörum við okkar spurningum fyrst framsögumaður máls hefur þau ekki á reiðum höndum, veitir þau ekki en vísar okkur til þingnefndar sem getur ekki aflað þeirra?

Forseti hefur fyrr í kvöld óskað eftir því að menn geri sitt besta, bæði hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn, til þess að greiðlega megi ganga að svara því sem spurt er að og ræða það sem á dagskrá er. Forseti getur vart betur gert. Þar sem enn er eitt mál á dagskrá sem nú verður tekið fyrir vill forseti taka undir það með hv. þm. að það er ósk forseta að hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn reyni að gera sig sem skiljanlegasta hver fyrir öðrum þannig að svo megi fara um umræðu sem ætlast var til.

Virðulegi forseti. Fyrir þá hv. þm. sem vilja fá sundurliðaðar töflur yfir tollalækkanir samkvæmt samningnum miðað við útflutningsmagn, t.d. árið 1990, hlut tollflokkunar af þeim tollgreiðslum sem á Íslendinga komu af heildinni, bæði af þeim sem verða tollfrjálsir í upphafi, þeim sem lækka í áföngum um 70% á næstu árum og þá tolla sem eftir yrðu, sem eru yfirleitt svo lágir að þeir eru ekki viðskiptahindrun, þá hafa þessar upplýsingar legið fyrir allan tímann, frá 22. okt. 1991 og eru hér til reiðu.

Forseti vill óska eftir að því gagni sem hér um ræðir verði komið til skrifstofu þingsins og óskar eftir dreifingu þess.

Það er áreiðanlega til í fórum þingsins.

Forseti telur þá að því erindi hafi verið svarað.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá virðulegum forseta að ég var kominn langt í ræðu minni þegar umræðunni var frestað. Áður en ég lýk henni vil ég segja við hæstv. utanrrh.: Mér finnst það hvorki kurteisi né drengilegt af honum hefja hér í kvöld sína svarræðu með því að tíunda ræðutíma, dagafjölda og annað þegar stjórnarandstaðan féllst góðfúslega á það að hæstv. ráðherra gæti farið í þrjá daga burtu frá umræðunni. Það var auðvitað alveg ljóst öllum sem fylgdust með henni meðan hún fór fram að fjarvera hæstv. ráðherra lengdi mjög umræðurnar. Ein af ástæðum þess að ég er til knúinn að standa hér upp klukkan hálfþrjú að nóttu til að ljúka ræðu minni er fjarvera hæstv. utanrrh. Ég endurtek það að mér finnst það hvorki sanngjarnt né drengilegt af hæstv. utanrrh. að mikla þessa hluti með þeim hætti sem hann hefur gert hér. Ef hæstv. ráðherra hefði metið þingið það mikils að vera hér þyrftum við ekki að standa hér klukkan hálf þrjú um nótt til að ræða það frv. sem nú kemur til umræðu. 

Menn geta sofið fram eftir.


             Formaður þingflokks Alþfl. segir hér að menn geti sofið fram eftir. Ég veit ekki hverjir það eru. Það er kannski ráðherrann sem getur sofið fram eftir. Við hin eigum að mæta hér í þinginu eftir ekki mjög langa stund til þess að halda áfram vinnu okkar. Ég ætla ekki að gera þetta að stóru máli en ég vil bara segja við hæstv. utanrrh. að það verður kannski bið á því að maður sýni kurteisi næst ef henni er mætt með derringi eins og fram kom hjá ráðherranum hér í kvöld. Í fyrri hluta ræðu minnar í síðustu viku rakti ég nokkuð rækilega það sem fram kom í skoðanakönnun sem utanrrn. lét gera. Ég ætla ekki að endurtaka það hér en það er auðvitað ljóst að sú könnun varpar margvíslegu ljósi á þetta mál sem utanrrn. er ekki mjög hagstætt. Varðandi stjórnarskrárfrumvarpið hefur það komið fram að bæði hæstv. forsrh. og nokkrir þingmenn stjórnarliðsins, sem talað hafa um stjórnarskrármálið, hafa velt því fyrir sér að e.t.v. væri æskilegt að breyta frv. Þeir teldu að frv. gæti ekki fullnægt ætlunarverki sínu í núverandi búningi. Ég vil lýsa því hér yfir að ef það getur orðið til samkomulags við fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna að orða þessa nýju grein stjórnarskrárinnar með þeim hætti sem þeir telja fullnægjandi að þá erum við flutningsmenn frv. örugglega reiðubúnir til þess. Ég vil í öðru lagi benda hæstv. utanrrh. á að það væri fróðlegt fyrir hann að fá prófessor Björn Þ. Guðmundsson til að rekja þær grundvallarkenningar í dönskum og íslenskum stjórnskipunarrétti sem prófessorinn hefur vitnað í til að rökstyðja niðurstöður sínar í greinargerð til utanrmn. Alþingis. Það er lýsing sem er örugglega ekki síður forvitnileg fyrir hæstv. utanrrh. en greinargerðir frá Hannesi Hafstein sendiherra. Ég vil einnig vekja athygli á því að Stefán Már Stefánsson, sem utanrrh. hefur haft sem sérstakan ráðgjafa í þessum efnum, hefur í sérstakri grein í riti umboðsmanns Alþingis rakið sjónarmið um hugsanlegan árekstur við stjórnarskrá lýðveldisins sem mjög koma heim og saman við þau sjónarmið sem fram hafa komið á síðustu vikum. Það er einnig nauðsynlegt að ítreka það hér að við flutningsmenn þessa frv. höfum flutt annað frv. til breytingar á stjórnarskránni sem fjallar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessi tvö frv. eru samtengd. Það verður mælt fyrir því frv. væntanlega í næstu viku og þá hafa menn betra tækifæri til að sýna fram á með hvaða hætti þessi tvö frv. eru samtengd. Virðulegi forseti. Eins og fram kom hér áður þá var það ekki mikill hluti af minni ræðu sem ég átti eftir en þó ætla ég aðeins að minna á það að í umræðu um þetta mál hefur verið sérstakur kafli sem ég hef kallað fundagerðamál hæstv. forsrh. þegar þeir í sameiningu, hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason og hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, sviðsettu hér í þingsalnum tilefni til þess að hæstv. forsrh. færi að endursegja efni fundargerðar ríkisstjórnarinnar. Því máli er ekki lokið. Ég ætla ekki klukkan hálfþrjú um nótt að fylgja því eftir en vil aðeins geta þess hér að því er ekki lokið og tækifæri gefst til þess síðar á þessu þingi að leiða það mál til lykta. Virðulegi forseti. Ég reikna með því að samkvæmt þingsköpum verði kosin sérstök nefnd til að fjalla um þetta frv. Hún mun einnig fjalla um það frv. sem hv. þm. Ragnar Arnalds er 1. flm. að. Ég vil ítreka þá ósk sem við höfum sett fram, forustumenn stjórnarandstöðuflokkanna og flutningsmenn þessa frv., að frv. verði afgreidd áður en kemur að afgreiðslu EES-samningsins. Þessi tvö frv., annars vegar það frv. sem hér er til umræðu og hins vegar frv. hv. þm. Ragnars Arnalds, komi til afgreiðslu hér í þinginu áður en samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði kemur til endanlegrar afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða frv. til stjórnarskipunarlaga sem er flutt af ýmsum helstu forustumönnum stjórnarandstöðuþingflokkanna. 1. flm. er reyndar hæstv. fyrrv. forsrh. sem mun því miður ekki vera viðstaddur umræðu og hefði einhvern tímann verið tilefni til viðbragða af hálfu stjórnarandstæðinga ef stjfrv. væri rætt á hinu háa Alþingi að 1. flm. fjarverandi. Ég geri enga athugasemd við það, virðulegi forseti. Ég vil í byrjun vísa á bug því sem hv. seinasti ræðumaður sagði um það að fjarvist mín hefði tafið þetta mál. Svo var auðvitað alls ekki. Þetta mál heyrir ekki undir utanrrh., það heyrir undir forsrh., breytingar á stjórnarskrá. Þar að auki hafði ég sýnt leiðtogum stjórnarandstöðunnar þá háttvísi að segja þeim frá því að ég yrði, vegna skuldbindingar míns starfs, fjarverandi en það tafði á engan hátt þessa umræðu. Ég vék að því áðan í hinni almennu umræðu um EES-málið að mér þætti það skjóta skökku við að flutningsmenn þessa frv. hafa ekki haft fyrir því að gera grein fyrir því um hvað þetta mál snýst og hverjar afleiðingar þess eru. Fyrir utan það að menn hafa látið sem svo að hún hafi allt í einu komið á dagskrá fyrir skömmu síðan hin mikla spurning um það hvort EES-samningurinn stæðist stjórnarskrána. Ég held ég hafi sýnt fram á það í ræðu minni fyrr í kvöld að það er auðvitað fjarri öllum sanni. Það mál hefur verið á dagskrá allan tímann eins og þeir menn geta sannfærst um sem ekki koma nýir að málinu, af skýrslunni sem fram var lögð á Alþingi í mars 1991 þar sem það er rækilega tíundað hvernig málið þróaðist og sérstaklega varðandi aðalatriðin, þ.e. ákvarðanatökuferli, eftirlitsstofnun og lausn deilumála. En um þau mál og þær tillögur snýst þessi spurning. Ég vil, virðulegi forseti, vekja athygli á því áður en ég vík að efnisatriðum frv. að þótt skiptar skoðanir hafi verið meðal nokkurra nafnkunnra lögfræðinga um þetta mál, þá hefur í raun og veru aðeins einn fært rök fyrir því að EES-samningurinn brjóti ótvírætt í bága við stjórnarskrána. Aðrir hafa talið leika vafa á því og aðeins einn efasemdarmanna, prófessor Björn Þ. Guðmundsson, hefur fært rök fyrir þeirri skoðun sinni. Aðrir efasemdarmenn úr hópi lögfræðinga hafa ekki sett fram röksemdir á opinberum vettvangi er skipta máli varðandi þessa umræðu. Niðurstaða þeirra fjögurra sérfróðu manna sem utanrrh. kvaddi til að skila áliti um þetta mál er hins vegar ótvíræð og hún er sú að samningurinn sé að öllu leyti samrýmanlegur stjórnarskránni. Þegar menn líta á þær álitsgerðir sem hafa verið lagðar fram er fljótséð að athyglin beinist að þeirri spurningu hvort samningurinn feli í sér framsal á framkvæmdarvaldi og dómsvaldi en enginn hefur treyst sér til þess að halda því fram að um framsal löggjafarvalds væri að ræða. Hverjar eru þá röksemdirnar í þessu máli? Samkvæmt samningnum hvílir eftirlit með framkvæmd samkeppnisreglnanna á tveimur meginstoðum, þ.e. eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólnum annars vegar og framkvæmdastjórn EB og dómstóli EB hins vegar. Fyrrnefndu stofnanirnar, þ.e. eftirlitsstofnunin og EFTA-dómstóllinn, fara með eftirlitið í EFTA-ríkjunum en stofnanir bandalagsins með eftirlit innan þess. Í þessum hluta samningsins, um framkvæmdarvaldið, beinist því athyglin að hlutverki eftirlitsstofnunar EFTA og þá byggir það á þeirri greiningu að það hlutverk sé rétt að fella undir framkvæmdarvald. Í 108.--110. gr. er að finna ákvæði um eftirlitsstofnun EFTA. Sérstakur samningur er gerður milli EFTA-ríkjanna um þessa stofnun og um hlutverk hennar sem samsvarandi við framkvæmdastjórn EB. Aðalatriðið varðandi hana er að hún getur fylgt ákvörðunum sínum eftir með því að ákveða sektir eða févíti á hendur einstaklingum eða fyrirtækjum ef þeir gerast brotlegir við samkeppnisreglur EES. Ákvarðanir eftirlitsstofnunar eru fullnustuhæfar í einstökum ríkjum og fyrir Ísland þýðir þetta að eftirlitsstofnunin getur ákveðið sektir eða févíti á hendur íslensku fyrirtæki vegna brota á reglum EES og að sú ákvörðun er sjálfkrafa aðfararhæf hér á landi. Íslenskir dómstólar geta ekki endurmetið þá ákvörðun og í hugum sumra felur þetta í sér hugsanlegt framsal framkvæmdarvalds. En áður en menn hrapa að þeirri ályktun er nauðsynlegt að hafa fleiri atriði í huga. 1. Heimild eftirlitsstofnunarinnar er bundin við að um sé að ræða fyrirtæki sem eru af tiltekinni stærð, sem hafa meira en 5% markaðshlutdeild á þeim markaði sem um er að ræða og heildarveltu upp á 200 millj. í ECU eða 15 milljarða íslenskra króna og þurfa bæði skilyrði að vera uppfyllt. Engin slík fyrirtæki eru til á Íslandi. 2. Eftirlit stofnunarinnar lýtur eingöngu að samkeppnisreglum sem eingöngu varða fyrirtæki sem starfa á hinum alþjóðlega markaði í EES. En skilvirkt og sameiginlegt eftirlit með framkvæmd þeirra er í raun og veru forsenda þess að markmið EES-samningsins náist. 3. Heimild eftirlitsstofnunarinnar tekur aðeins til þess að sekta fyrirtæki vegna brota á samkeppnisreglum EES. Hún getur í samræmi við það aðeins tekið til fyrirtækja sem starfa á þessum sameiginlega markaði. Til þess að samskipti íslenskra fyrirtækja komist undir lögsögu eftirlitsstofnunarinnar þarf starfsemi þeirra að hafa áhrif á hinum sameiginlega markaði. Með þessu er lögð áhersla á fjölþjóðlegt eðli þessara viðskipta sem ekki aðeins réttlætir þetta fyrirkomulag heldur gerir það beinlínis nauðsynlegt. Þetta þýðir jafnframt að starfi fyrirtækin aðeins á íslenskum markaði, þ.e. innan lögsögu Íslands og samskipti þeirra hafi ekki áhrif á hinum sameiginlega markaði þjóðanna, þá tekur lögsaga eftirlitsstofnunarinnar ekki til þeirra. 4. Þess er að geta að ákvarðanir eftirlitsstofnunar eru bundnar við sektir eða févíti. Stofnunin getur því ekki beitt öðrum úrræðum eins og refsivist sem lögfróðir menn mundu telja þungbærari. Við mat á því hvort um framsal sé að ræða sem ekki rúmast innan stjórnarskrár skiptir auðvitað máli hvers kyns úrræði það eru sem eftirlitsstofnun getur gripið til. 5. Þess er að geta að fullnusta ákvarðana stofnunarinnar fer að íslenskum lögum. Síðast en ekki síst ber að hafa í huga að í lögum eru fyrir heimildir þar sem erlendar stjórnvaldsúrlausnir eru viðurkenndar. Sú ráðagerð í EES-samningnum að ákvarðanir eftirlitsstofnunar skulu vera fullnustuhæfar hér á landi er því fjarri því að vera einsdæmi um þjóðréttarlega samninga sem Íslendingar eru aðilar að. Um það vil ég nefna okkur dæmi: 1. Lög um heimild fyrir ríkisstjórnina til að láta öðlast gildi ákvæði í samningi Íslands, Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar um innheimtu meðlaga, lög nr. 93/1962. Í 1. gr. samningsins er gert ráð fyrir að meðlagsúrskurðir, sem eru dómar sem kveðnir eru upp í einhverju framangreindra ríkja, skuli vera aðfararhæfir hér á landi. 2. Lög um heimild fyrir ríkisstjórnina til að fullgilda fyrir Íslands hönd samninga milli Norðurlanda um aðstoð í skattamálum, lög nr. 111/1972. Í 13. gr. samningsins segir að úrskurð í skattamálum sem samkvæmt lögum aðildarríkisins er aðfararhæfur skuli viðurkenna sem aðfararhæfan í öðru aðilarríki samningsins. Þótt fleiri dæmi séu ekki talin eru skýr fordæmi fyrir því hér á landi að hinn almenni löggjafi geti á stjórnskipulega gildan hátt viðurkennt erlendar stjórnvaldsúrlausnir sem aðfararhæfar. Það verður ekki séð að framangreindar heimildir, sem þegar eru í lögum, séu í eðli sínu frábrugðnar heimildum eftirlitsstofnunarinnar þannig að hinn almenni löggjafi geti ekki á sama hátt viðurkennt úrlausnir hennar sem aðfararhæfar. Kjarni málsins varðandi eftirlitsstofnunina er því sá að starfsemi hennar tekur aðeins til eftirlits með framkvæmd samkeppnisreglna EES. Hún tekur aðeins til fyrirtækis sem starfar á alþjóðlegum markaði. Það er viðurkennd regla í íslenskum rétti að löggjafinn geti á grundvelli þjóðréttarsamninga veitt erlendum stjórnvaldsúrlausnum aðfararhæfi hér á landi. Þegar þetta er haft í huga auk þess sem að framan er greint er niðurstaðan sú að ákvæði EES-samningsins um hlutverk eftirlitsstofnunarinnar samræmast íslensku stjórnarskránni. Þá má spyrja: En hvað um dómsvaldið? Í 2. mgr. 108. gr. samningsins skuldbinda EFTA-ríkin sig til að koma á fót sérstökum dómstóli, EFTA-dómstóli. Hlutverk hans er þríþætt: 1. Hann dæmir í málum sem varða ákvarðanir eftirlitsstofnunarinnar vegna framkvæmda EES-reglna í EFTA-ríkjum. 2. Hann dæmir í deilumálum sem upp kunna að koma milli EFTA-ríkjanna innbyrðis. 3. Til að stuðla að samræmdri túlkun getur EFTA-dómstóllinn gefið dómstólum í aðildarríkjum ráðgefandi álit um túlkun EES-reglna. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar segir að dómendur fari með dómsvald. Það er ekki um það deilt að það voru innlendir dómendur sem hafðir voru í huga. Á sama hátt og eftirlitsstofnunin getur EFTA-dómstóllinn tekið ákvarðanir sem hafa bein réttaráhrif hér á landi. Þær eru með öðrum orðum fullnustuhæfar. Hér er því á ferðinni sama álitaefnið og varðandi eftirlitsstofnunina. Af þeirri ástæðu má að mestu vísa til sömu meginsjónarmiða og um eftirlitsstofnunina sjálfa. Enn fremur er rétt að benda á að í íslenskum lögum eru heimildir þar sem erlendar dómsúrlausnir eru viðurkenndar sem aðfararhæfar. Ég nefni nokkur dæmi: 1. Norðurlandasamningur um viðurkenningu dóma, sbr. lög nr. 30/1932. Í 1. gr. samningsins segir að aðfararhæfir dómar sem gengið hafa í einhverju samningslandanna í einkamálum skuli einnig vera bindandi í hinum ríkjunum. 2. Í lögum nr. 69/1963 er mælt fyrir um fullnustu refsidóma sem kveðnir eru upp á Norðurlöndum. Í 1. gr. laganna segir að hér á landi megi fullnægja sektarrefsingu sem aðila hefur verið gerð í einhverju landanna og að sama eigi við um fullnægju ákvæða dóms um upptöku eigna og fleira. Þá segir í 5. gr. að fullnægja megi refsivistardómum að vissum skilyrðum uppfylltum. 3. Lúganó-samningurinn. Samningurinn hefur verið undirritaður af Íslands hálfu en ekki hlotið staðfestingu. Í honum er gert ráð fyrir að erlendar dómsúrlausnir geti orðið aðfararhæfar hér á landi sé um að ræða það sem kallað er alþjóðlegt varnarþing. Með því er átt við að sakarefni og tengsl aðila máls þurfi að vera með þeim hætti að málið geti ekki talist séríslenskt eða varðað aðeins íslenska hagsmuni. 4. Þá má nefna 11. tölul. 1. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Þessi lög tóku gildi 1. júlí sl. og voru því samþykkt í tíð fyrrv. ríkisstjórnar en tóku gildi í tíð núv. ríkisstjórnar. Þar segir að aðför megi gera til fullnustu kröfum samkvæmt úrlausnum eða ákvörðunum erlendra dómstóla eða yfirvalda eða sáttum gerðum fyrir þeim ef íslenska ríkið hefur skuldbundið sig að þjóðarétti og með lögum til að viðurkenna slíkar aðfararheimildir, enda verði fullnusta kröfunnar talin samrýmanleg íslensku réttarskipulagi. Lagaákvæðið byggir á því viðhorfi að löggjafinn geti almennt viðurkennt sem aðfararhæfar erlendar dóms- eða stjórnvaldsúrlausnir hér á landi sem er auðvitað grundvallarregla. Um þessar heimildir gildir einnig að mestu hið sama og sagði um stjórnvaldsúrlausnir. Í þeim felst að það er viðurkennd regla hér á landi að löggjafinn geti á stjórnskipulega gildan hátt veitt erlendum dómsúrlausnum aðfararhæfi hér á landi. Niðurstaðan er því alveg ótvíræð varðandi EFTA-dómstólinn alveg eins og eftirlitsstofnunina að það verður að telja að ákvæði samningsins um hlutverk EFTA-dómstólsins kalli ekki á neinar breytingar á íslensku stjórnarskránni. Virðulegi forseti. Þetta er í raun og veru það sem deilt hefur verið um. Að vísu má tína til einhver fleiri atriði, en þetta hlýtur þó að teljast snúast um kjarna málsins og niðurstaðan er ótvírætt sú að EES-samningurinn feli ekki í sér neitt ólögmætt framsal á valdi, hvorki framkvæmdarvaldi né dómsvaldi, þaðan af síður löggjafarvaldi. Þá vil ég, virðulegi forseti, í ljósi þess sem þegar er sagt víkja nokkrum orðum að þeim tillögum sem liggja fyrir, þ.e. þessu frv. til stjórnarskipunarlaga. Ef við lítum fyrst á það í hverju megingrein frv. er fólgin, þá er það eftirfarandi. Lagt er til að gera breytingu á 21. gr. stjórnarskrárinnar með tvennum hætti. Þetta er undanþágugreinin frá 2. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um hina þrjá þætti valdsins og skiptingu þeirra. Breytingarnar eru fólgnar í þeirri viðbót að komið er inn með hugtökin ,,á hvers konar fullveldisrétti í íslenskri lögsögu, framsal einhvers hluta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka`` til viðbótar því sem segir í greininni sjálfri. Síðan er enn fremur viðbót: ,,Slíkt þingmál telst því aðeins samþykkt að þrír fjórðu alþingismanna greiði því atkvæði.`` Síðan er gert ráð fyrir að bæta nýju ákvæði við á eftir 45. gr. sem efnislega felur það í sér að krefjast aukins meiri hluta alþingismanna og að þriðjungur eða minni hluti þingmanna geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Úrslit atkvæðagreiðslu eru talin eiga að vera ráðgefandi. Nú er ástæða til að spyrja: Hvað vakir fyrir þeim sem flytja þessa tillögu? Það er fyrst að tillöguflutningurinn er í engu sambandi við EES-samninginn vegna þess að það er ekkert í þeim samningi sem kallar á breytingu á stjórnarskrá með þessum hætti. En ef menn vilja samt sem áður gefa sér það að fyrir flutningsmönnum vaki, eftir vandlega yfirvegun, að leggja fram tillögu sem á að leysa einhvern stjórnarskrárvanda, hver er hann þá? Er það svo að það vaki fyrir flutningsmönnum að þeir vilji raunverulega, með vísan til aukins meiri hluta þingmanna, greiða fyrir því að unnt sé að framselja vald í hendur fjölþjóðlegra stofnana sem er óheimilt samkvæmt íslensku stjórnarskránni? Ber okkur að skilja það svo að með svona vísan til framtíðarþróunar í alþjóðasamskiptum, hvort heldur það lýtur að spurningunni um hugsanlega inngöngu í EB eða framsali á valdi, skulum við segja í tengslum við alþjóðlega sáttmála sem kunna að verða gerðir varðandi samstarf á verksviði umhverfismála, að fyrir flutningsmönnum vaki að greiða fyrir slíku framsali valds þar sem þeir skilja það réttilega svo að það sé óheimilt samkvæmt núverandi ákvæðum? Vilja þeir jafnframt, með vísan til þingræðisstjórnar, setja það í hendur aukins meiri hluta að afgreiða slíkt framsal? Vilja þeir jafnframt gefa minni hluta þingmanna ótvírætt vald til þess að leggja alla slíka milliríkjasamninga sem undir þetta flokkuðust að tilefni til undir þjóðaratkvæðagreiðslu? Þetta vekur upp margar spurningar. Hv. flm. hafa í fyrsta lagi ekki svarað því hvort það sé réttur skilningur að fyrir þeim vaki að greiða fyrir framsali valds. Af flutningi tillögu af þessu tagi er ekki hægt að álykta annað og reyndar er verið að vísa til þess eða gefa í skyn, þó að það sé illa rökstutt, að þarna séu menn að fara að fordæmi t.d. Norðmanna vegna stjórnarskrárbreytingar sem þar var gerð 1962, með vísan til 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar sem reyndar er á misskilningi byggt.  Í fyrsta lagi úr því að það á að heimila framsal valds af hverju er það þá aðeins bundið við alþjóðasamninga? Það er auðvelt að benda á að það geta komið upp mörg önnur mál í þjóðfélaginu sem geta skipt meiri sköpum um þetta efni en einungis alþjóðasamningar sem flestir hverjir eru tiltölulega lítilfjörlegir. Ef það er svo að í framtíðinni á ekki að vera unnt að gera nokkurn milliríkjasamning nema það verði þannig í framkvæmd að hann verði borinn undir þjóðaratkvæðagreiðslu, byggt á þeirri skilgreiningu að hann feli í sér eitthvert framsal á valdi þá eru menn með þessari tillögu búnir að gerbreyta íslenskri stjórnskipan án þess, að því er virðist, að gera sér grein fyrir því vegna þess að t.d. milliríkjasamningar sem byggðir eru á samningi um friðhelgi alþjóðastofnana og tiltekin skilgreind forréttindi alþjóðlegra starfsmanna slíkra stofnana, mál sem hér hefur verið flutt, mundi væntanlega falla undir þessar skilgreiningar. Í fskj. frv. eru taldir upp tugir samninga sem þannig háttaði til um að ef þetta væri orðið að stjórnskipunarlögum á Íslandi þyrfti væntanlega ekki aðeins að staðfesta þá með auknum meiri hluta atkvæða heldur gæti minni hluti þingmanna hvenær sem væri, af pólitískum ástæðum, vísað þeim til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er satt að segja svo róttæk breyting á grundvallarreglum í íslenskri stjórnskipun að í raun og veru er verið að taka upp annað stjórnkerfi. Hins vegar verður hvergi séð af greinargerð með þessu frv. að flm. geri sér nokkra grein fyrir að þetta verði afleiðingarnar. Síðan er það að hvað svo sem vakir fyrir flm., hvort það er þetta sem ég hef nú lýst eða eitthvað annað, þá duga þessar tillögur samt sem áður ekki til þess að koma þeim breytingum fram. Það er af þeirri einföldu ástæðu að þessi ákvæði duga ekki til þess að gera 2. gr. stjórnarskrárinnar ógilda þannig að í þessu felst alger þversögn sem virðist benda til þess að að þessu máli hafi verið hrapað af svo miklu hugsunarleysi einfaldlega vegna þess að tilgangur flm. var náttúrlega pólitískur málflutningur í þessu máli en annaðhvort hafa þeir ekki leitað sér ráðgjafar eða lagt það mál niður fyrir sér að tillagan gengur ekki upp. Það sem ég er með þessu að segja er eftirfarandi: Þetta frv. breytir á engan hátt því banni sem liggur við því að samningur skv. 21. gr. geti breytt stjórnarskrárákvæðum. Í hvorugu frv., hvorki þessu né hinu frv. sem fjallar um þjóðaratkvæði, er að finna jákvæða heimild til þess að víkja frá meginreglu 2. gr. og þar með afsala fullveldi þannig að þessar tvær greinar stangast á. Sá rökstuðningur sem uppi er hafður að þetta eigi eitthvað skylt við 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar stenst ekki athugun. Þar sem hér er um viðbót að ræða við 21. gr. er sú grein að mestu svipt gildi sínu. Ef breytingin næði fram að ganga er ljóst að hið sama mundi gilda um þjóðréttarsamninga hvort sem þeir fela í sér kvaðir á landi eða landhelgi eða afsal á fullveldisrétti. Þannig er ljóst að undir sömu sök yrðu seldir aðildarsamningar við Evrópubandalagið og fiskveiðisamningur við Færeyjar. Hvorir tveggja þyrftu samþykki þriggja fjórðu hluta þings samkvæmt þessu og 21 alþingismaður gæti skotið hvorum sem væri undir þjóðaratkvæði. Auðvelt er að nefna fjöldann allan af öðrum samningum sem eins yrði þá statt fyrir. Ég nefni t.d. frá fyrri tíð landhelgissamningana, sbr. samninginn frá 1961, 1976 og t.d. samninga við Belga, Norðmenn og Færeyinga, samninga um aðild að EFTA á sínum tíma, samninga um aðild að Sameinuðu þjóðunum. Þá er ekki annað séð í fljótu bragði en frv. til staðfestingar samningum á borð við samninginn um hefðbundinn herafla í Evrópu og samninginn um Alþjóðakjarnorkumálstofnunina hlytu að verða tilefni til þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi samkvæmt þessu ef þetta væri orðið að stjórnskipunarlögum. Eins og ég nefndi áðan er þá ósvarað hvernig fara mundi um þjóðréttarsamninga sem kveða á um friðhelgi og forréttindi starfsmanna stofnana, samningsaðila sem eru framkvæmdaraðilar á samningssviðinu. Það væri sennilega ekki lögfræðileg ævintýramennska eins og einn virðulegur lögfræðingur, sem um þessi mál hefur fjallað, hefur komist að orði að halda því fram að með slíkri viðurkenningu á forréttindum á friðhelgi felist kvaðir sem feli m.a. kannski í sér takmarkanir á refsi- og skattalögsögu ríkisins. Gengi slík lögskýring eftir, væri a.m.k. í samræmi við forsendur gagnrýnenda EES-samningsins, þá er ljóst að við listann fyrir samninga sem 21 þingmaður gæti vísað til þjóðaratkvæðagreiðslu mundu bætast ógrynni samninga, samningar á borð við Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, Alþjóðaveðurfræðistofnunina, Norræna tækni- og iðnþróunarsjóðinn, Alþjóðahafsbotnsstofnunina og þannig mætti lengi telja. Ég spyr hins vegar: Getur verið að það hafi vakað fyrir þeim sem þessar tillögur settu saman að þetta yrðu afleiðingarnar? Er það virkilega hugsun þeirra að þeir vilji gera hvort tveggja í senn, rýmka til fyrir getu Alþingis til þess að gera samninga sem fela í sér framsal á valdi til fjölþjóðlegra stofnana og hverfa frá þeirri meginþingræðisreglu, sem einnig er bundin í stjórnarskrárgrein, að minni hluti þings geti hvenær sem er, ef honum býður svo við að horfa af pólitískum ástæðum, skotið því sem næst öllum gjörningum sem þetta fullvalda ríki vill gera í samningum við önnur ríki til þjóðaratkvæðagreiðslu? Ég leyfi mér að efast um að þetta hafi verið hugsunin. Ég held að þetta séu ófyrirséðar afleiðingar, með öðrum orðum bara mistök. Ég held að það frv. sem hér er flutt sé einhver mesti vandræða- og gallagripur sem borinn hefur verið fram á Alþingi Íslendinga í hina háu herrans tíð, ekki síst auðvitað í ljósi þess að frv. kemur EES-samningnum ekki nokkurn skapaðan hlut við vegna þess að það er ekkert í þeim samningi sem opnar fyrir framsal á valdi og gefur því ekkert tilefni til þess út af fyrir sig að flytja slíkt mál. Ástæða er til þess að minna menn á að íslensk stjórnskipun er byggð á sterku meirihlutavaldi og það er svo að sá meiri hluti hefur verið einfaldur. Besta dæmið um þetta er náttúrlega á hvern hátt fara ber að við breytingar á stjórnarskránni. Það er ekki gert með auknum meiri hluta Alþingis eða þjóðaratkvæði heldur með einföldum meiri hluta tveggja þinga. En með þessum tveimur frumvörpum, sem ég hef gert að umtalsefni, er ætlunin að gerbreyta þessum stjórnarháttum og koma á því sem næst sjálfvirku þjóðaratkvæðagreiðslukerfi án þess að nokkuð liggi fyrir um það hver mun úrskurða greini menn á um það t.d. hvort samningur falli undir 21. gr. stjórnarskrár. 21 alþingismaður er ekki há tala og það er í hæsta máta óalgengt að stjórnarandstaða sé minna hlutfall en þriðjungur þingmanna og er athugunarefni hvort einn þriðji hluti þingmanna hafi ekki oft verið ákafur minni hluti í þingmáli en með umræddum frumvörpum er verið að opna fyrir þá leið að stjórnarandstaða í minni hluta í einhverju máli geti nýtt sér rétt sinn samkvæmt áætlaðri 46. gr. til þess að vísa lítils háttar málum til þjóðaratkvæðagreiðslu eingöngu í pólitísku skyni til þess að koma höggi á ríkisstjórn. Fleira má nefna. Í frv. til breytinga á 21. gr. er notað orðið ,,fullveldisréttur``. Á því er enga skýringu að finna í tillögunni og því mikil spurning sem hlýtur að verða tekin til rækilegrar athugunar í sérnefnd að fá úr því skorið hvaða innihald er í þessu hugtaki. Væntanlega hefði einfaldasta leiðin til þess að ná fram ákvæði um aukinn meiri hluta á Alþingi, sem hefði verið virt og sem hefði verið nothæft ef það er tilgangur flm., verið sú að bæta við sérstakri grein í anda þessarar 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar en láta 21. gr. óhreyfða. En til þess hefðu flm. þurft að treysta þeim lögskýringum sem byggt hefur verið á af þeirra hálfu til þessa, þ.e. að í EES-samningnum felist svo víðtækt valdaframsal að með hann hefði þurft að fara að hætti slíkrar greinar. Þá hefði fylgt sá böggull skammrifi að ríkisstjórnarflokkunum hefði opnast sú leið að fallast á nauðsyn slíkrar nýrrar greinar, t.d. með EB-aðild fyrir augum en halda enn fast við að EES-samninginn ætti að staðfesta eftir heimild 21. gr. Með öðrum orðum, þegar menn eru búnir að skoða þessi tvö frumvörp þá vefst fyrir manni að skilja vegna þess að hvorki af tillögugreininni né af greinargerðinni kemur fram hver tilgangur flm. er með þessum flutningi. Það rekst hvað á annars horn en það er alveg ljóst að hafi tilgangurinn verið sá að greiða fyrir því að Alþingi gæti með auknum meiri hluta samþykkt samninga sem fela í sér eitthvert framsal á valdi, þá dugar þetta ekki til vegna þess að viðbæturnar breyta engu um innihald og merkingu annarrar greinar sem gerir þetta ekki kleift. Þetta er því missmíð á misskilningi byggt, bæði að því er varðar að því er virðist markmiðin og innihaldið. Því er alveg ljóst, virðulegi forseti, að þetta frv. er þess eðlis að það þarf mjög vandaða og rækilega skoðun í sérnefnd og það er alveg ljóst að það þarf að semja það upp á nýtt ef það á að tryggja að það geti þjónað þeim markmiðum sem flm. segjast þó vilja þjóna. Það er kannski dálítið íronískt að þeim sem hafa viljað tengja þetta, þótt rök skorti til, EES-samningnum, sem þeir hafa gagnrýnt harkalega, skuli verða á að setja saman slíkan frumvarpsvanskapning sem hér er um að ræða.

Virðulegi forseti. Ég skal leitast við að lengja ekki umræðuna og koma með eins stuttar athugasemdir og ég get. Þó held ég að nauðsynlegt sé að koma fram með þessar athugasemdir nú við 1. umr. vegna þess að þær snerta undirstöðuatriði málsins að mínu mati. Í því frv. til breytinga á stjórnskipunarlögum sem hér er til umræðu er gengið út frá því að í stjórnarskrá lýðveldisins sé nú ekki heimild til að framselja vald til erlendra stofnana. Þessari skoðun er ég sammála. Í frv. er einnig gengið út frá því að í EES-samningnum felist framsal á valdi og er það meinta framsal ásamt ýmsum alþjóðlegum skuldbindingum Íslendinga talin vera næg ástæða til þess að gera breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins. Sú breyting er til þess ætluð að búa til leið að því er virðist sem er auðveldari eða fyrirhafnarminni en ákvæði 79. gr. stjórnarskrárinnar gerir ráð fyrir til að framselja einhvern hluta ríkisvaldsins til fjölþjóðlegra samtaka ellegar afsala hvers konar fullveldisrétti í íslenskri lögsögu. Ég tek strax skýrt fram að ég tel ekki að EES-samningurinn gefi tilefni til þeirra breytinga sem hér er verið að gera tillögu um, en að því mun ég víkja síðar í umræðunni um samninginn sjálfan. Breyting sú sem gerð er tillaga um á þskj. 30 er gerð á 21. gr. stjórnarskrárinnar þannig eins og segir orðrétt í grg. með frv., með leyfi forseta: ,,Að heimilt verði að lögfesta alþjóðlega samninga þótt þeir feli í sér framsal einhvers hluta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka.`` Ekki verður frv. skilið á annan hátt en einnig sé heimilað að lögfesta alþjóðlega samninga þótt þeir hafi í för með sér afsal á fullveldisrétti í íslenskri lögsögu svo fremi sem það sé gert með auknum meiri hluta. Heimild af þessu tagi er eftir orðanna hljóðan mjög víðtæk. Afar erfitt er að átta sig á því að hve miklu leyti þessi heimild gæti verið notuð til að takmarka merkingu 2. gr. stjórnarskrárinnar og jafnvel einnig þeirrar fyrstu þar sem stjórnarfar er skilgreint annars vegar en á hinn bóginn skilgreint hverjir fari með löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Með þeirri breytingu sem hér er gerð tillaga um er verið að koma inn í stjórnarskrána opinni heimild svo ekki sé fastar að orði kveðið sem gæti hugsanlega rýrt svo mjög gildi 1. og 2. gr. stjórnarskrárinnar að raska mætti verulega þeirri stjórnskipan sem þar er gert ráð fyrir án þess að beitt yrði ákvæði 79. gr. stjórnarskrárinnar. Með öðrum orðum, sú spurning vaknar, og það er kannski það sem er erindi mitt hingað að varpa henni fram, hvort það vaki fyrir flm. að búa til sjálfstæða heimild í 21. gr. stjórnarskrárinnar til að breyta stjórnskipan lýðveldisins án þess að til komi stjórnlagabreyting samkvæmt ákvæðum 79. gr. stjórnarskrárinnar. Ég geri að sjálfsögðu enga kröfu til að þessu verði svarað hér, heldur ætlast ég til þess að þetta verði skoðað þegar þetta mál verður athugað í nefnd. Ég ætla að bæta annarri spurningu við þetta. Þessi fyrsta spurning mín lýtur að því hve hættulega opin slík heimild sem í frv. er fólgin er að því er varðar hin meiri mál þjóðarinnar. En einnig má fullyrða að frv. veki upp spurningar um það hvort það sé ætlunin að stefna í afgreiðslu með auknum meiri hluta Alþingis ýmsum minni háttar alþjóðlegum samningum sem hugsanlega krefjast lagabreytingar. Það hefur verið skilningur fræðimanna að hugtakið breytingar á stjórnarhögum, sem er að finna í 21. gr., merki í raun lagabreytingar, þó ekki breytingar á stjórnskipunarlögum. Á þessu stigi málsins er rétt að spyrja hvort það sé ætlun flm. að um hinar minni háttar skuldbindingar, sem felast í milliríkjasamningum, verði farið eftir 21. gr. ef frv. fæst samþykkt á Alþingi. Þetta eru tvær tiltölulega einfaldar spurningar og ég tel að ég lengi umræðuna ekki mikið með þeim. Ég er ekki að fara fram á að þeim verði svarað nú, en ég held að það sé rétt að taka þær til athugunar því að þær snerta grundvallaratriði.

Virðulegur forseti. Áðan hafði einn þingmaður það á orði við mig að greinilegt væri að utanrrh. hefði haldið vinnumönnum sínum að verki á undanförnum dögum því að hann kom hér greinilega með tilbúinn pakka í höndunum til þess að lesa upp úr fyrir okkur þingmenn nú á þessum degi, kl. 10 mínútur yfir 3 þegar þessi umræða, bæði um EES-samninginn og stjórnarskrármálið, hefur staðið dögum saman eftir því sem hann lýsti. Hér hefur verið talað samfellt í níu klukkustundir um stjórnarskrármálið, um tillögu okkar og hefði utanrrh. kannski getað komið fyrr með innlegg sitt í þetta mál. Auðvitað hefði það sparað okkur bæði tíma, vinnu og kannski getað veitt okkur ofurlítinn svefn ef hann hefði séð sér fært að vera viðstaddur umræðuna þegar hún fór fram á sínum tíma því að þar var ýmsum þeim spurningum svarað sem ráðherra bar fram áðan. En hann virðist ekki einu sinni hafa kynnt sér þá umræðu, sem hér fer fram, en honum ætti þó að vera í lófa lagið að fá útskriftir úr tölvum og sjá þar hvað menn hafa sagt í þessar níu klukkustundir sem umræðan hefur staðið yfir. Ég ætla því ekki að fara ofan í alla þá þætti sem hann gerði hér að umtalsefni enda var það fjölmargt og væri nú að æra óstöðuga að fara að gera því öllu skil hér. Ég féll frá andsvari við umræðuna áðan um frv. um Evrópskt efnahagssvæði vegna þess að ég sá að tíminn sem þar var veittur til andsvars, sem var ein mínúta, mundi ekki duga mér til þeirra hluta sem ég ætlaði mér að nýta þennan rétt minn til. En þar var líka utanrrh. með tilbúin blöð frá aðalsamningamanni Íslendinga í EES-viðræðunum, Hannesi Hafstein, þar sem hann sagði að sannleikurinn væri saman kominn og hann væri í stuttu máli sá að allt samningaferlið hefðu samningamenn Íslands haft það til viðmiðunar og gengið út frá því og séð til þess að samningurinn bryti ekki í bága við stjórnarskrána. Það hefði verið meginatriði í samningsgerðinni og það hefði verið meginatriðið hjá öllum EFTA-ríkjunum. Út af fyrir sig er þessi fullyrðing ekkert ný af nálinni. Hún hefur komið fram áður og gott ef hún kemur ekki fram í greinargerð með frv. og í einhverjum skýrslum sem áður hafa birst frá utanrrh., þ.e. að þetta hafi verið haft til viðmiðunar allt frá upphafi að ekki þyrfti að breyta stjórnarskrám EFTA-ríkjanna, ekki yrði um fullveldisframsal að ræða. Eitt er nú að leggja upp í flókna samningsgerð með þetta að markmiði, annað er að ná síðan þeirri niðurstöðu út úr samningunum. Skoðun mín er sú að það hafi ekki náðst. Við skulum líka gæta að því að þegar EFTA-ríkin sjö leggja upp í þetta ferðalag með það markmið að ekki þurfi að breyta stjórnarskrám þessara ríkja og ekki sé um fullveldisframsal að ræða þá verðum við að hafa í huga að samningurinn er einn og gildir fyrir öll þessi ríki. En þessi ríki hafa mjög mismunandi stjórnarskrár, mjög mismunandi svo ekki sé meira sagt, þannig að það er engan veginn hægt að tryggja það að þó að samningurinn brjóti ekki í bága við stjórnarskrá eins ríkis þá brjóti hann ekki þar með í bága við stjórnarskrá annars. Hér var það nefnt vegna þess að viðskrh. gerði norska frv. sérstaklega að umtalsefni og sagði að Norðmenn hefðu í rauninni getað samþykkt samninginn út frá 26. gr. norsku stjórnarskrárinnar ef ekki kæmu til samkeppnisreglur og eftirlitið á Evrópska efnahagssvæðinu og það eitt, sagði hann, gerir það að verkum að þeir þurfa að láta samþykkja samninginn út frá 93. gr. norsku stjórnarskrárinnar. Og það eitt er bara ekki svo lítið. Samkeppnisreglurnar eru ekki svo lítill þáttur í þessu og það er einmitt það sem alltaf er verið að tala um þegar verið er að ræða um fullveldisframsalið og þegar verið er að ræða um að hugsanlega stangist þetta á við stjórnarskrána. Hér er hin svokallaða minni háttar regla sem alltaf er notuð til skýringar á því að þetta stangist ekki á við íslensku stjórnarskrána að það muni engin íslensk fyrirtæki lenda undir þessum samkeppnisreglum. En í greinargerðinni með norska frv. kemur það mjög skýrt fram að þessi minni háttar regla dugar ekki og þar segir svo, svo að ég lesi þetta nú öðru sinni í þessari umræðu um stjórnarskrármálið og ég les það núna fyrir hæstv. utanrrh. vegna þess að ég held að hann hafi ekki verið viðstaddur þegar ég las þetta síðast, þá segir í grg. með norska frv. einmitt um samkeppnisreglurnar. Ég les, með leyfi forseta, og þetta er í minni eigin þýðingu: ,,Í þessu sambandi er mikilvægt að gera sér grein fyrir að krafan um veltu``, þ.e. 15 milljarða kr. veltu, ,,er reiknuð út frá sameiginlegri veltu allra fyrirtækjanna sem taka þátt í samvinnu. Minni háttar reglan undanskilur þess vegna ekki norsk fyrirtæki sem eru í samvinnu við fyrirtæki með mikla veltu.`` Þannig getur tiltölulega lítið norskt fyrirtæki sem er í samvinnu við eitthvert stórt evrópskt fyrirtæki sem nær 15 milljarða kr. veltu, sem nær 5% markaðshlutdeild, lent undir þessum samkeppnisreglum þannig að þetta er ekki bara teoría. Þetta er raunhæfur möguleiki og þetta kemur skýrt fram í textanum með norska frv. en þetta er hvergi orðað í textanum með íslenska frv. Þetta eitt dugir til þess að vekja efasemdir um að málið standist stjórnarskrána en ég ætla ekki að fara nánar út í þá sálma því að það hefur svo ítarlega verið rætt hér áður. Hér komu fram ýmsar spurningar til flm. þessa frv. og þar sem ég er einn þeirra skal ég reyna að svara þeim að einhverju leyti eins og mér finnst vera tími til og aðstæður þó að þeim hafi reyndar sumum hverjum verið svarað áður. Utanrrh. spurði hvort flm. þessa frv. vildu greiða fyrir því að unnt væri að framselja vald í meira mæli en gert hefur verið, hvort þeir væru að reyna að liðka fyrir því að hægt væri að framselja vald. Þessari spurningu hefur verið svarað hér en það liggur auðvitað fyrir að bara á undanförnum við getum sagt 10 árum hafa skapast algerlega ný viðhorf í alþjóðamálum og það er sífellt meiri umræða um það alls staðar í heiminum að þjóðir þurfi að hafa með sér aukið samstarf á ýmsum sviðum og þetta aukna samstarf geti kallað á það að það þurfi að framselja ákveðið vald. Ég get nefnt umhverfismálin í því sambandi, ég get nefnt mannréttindamálin, ég get nefnt hugmyndir sem menn hafa t.d. sett fram um það að koma upp alþjóðlegum dómstól sem ekki væri háður þjóðríkjunum og þar sem hægt væri að sækja menn til saka og dæma þá fyrir glæpi gegn mannkyninu. Við erum með fullt af slíkum mönnum út um allan heim sem hafa brotið verulega af sér gagnvart mannkyninu. Þeir eru hvergi dregnir fyrir lög og rétt, þessir menn eru hvergi dæmdir og það er oft og tíðum þjóðríkið sem kemur í veg fyrir að slíkt sé gert þannig að auðvitað getur sú staða komið upp. Við horfumst í augu við veruleikann og veruleikinn kemur okkur náttúrlega svo napurlega fyrir sjónir núna í frv. um hið Evrópska efnahagssvæði. Þetta eru staðreyndirnar sem fyrir liggja að í auknum mæli er verið að gera alþjóðasamninga sem kalla á valdaframsal. Sumir segja að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði geri það ekki. Við getum þá öll verið sátt um það, bara af umræðunni sem hér er, að hann er verulegt markatilvik og þess vegna þarf að koma upp ákveðnum reglum um hvernig með skuli fara í slíkum tilvikum. Við viljum koma því þannig fyrir að hér sé ekki hægt að gera þetta með einföldum meiri hluta á Alþingi eins og nú á að gerast með samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, að einn þingmaður gæti ráðið úrslitum um þetta mikla mál sem auðvitað skiptir þessa þjóð verulegu og ræður að ýmsu leyti örlögum hennar. Þetta væri hægt að ákveða með eins atkvæðis mun. Og þetta viljum við ekki að gerist. Við viljum tryggja að þrír fjórðu hlutar þingmanna séu samþykkir slíku valdaframsali. Ráðherra spurði líka hvort flm. vildu virkilega gefa minni hluta vald til að leggja alla slíka milliríkjasamninga sem gerðir yrðu samkvæmt þessu ákvæði í þjóðaratkvæði. Ég svara því játandi vegna þess að við erum að tala um að það þurfi þrjá fjórðu hluta til að samþykkja samninginn síðan getur þriðjungur þingmanna fengið samningnum vísað til þjóðaratkvæðis ef hann er samþykktur. Bara í því tilviki að hann sé samþykktur hér á Alþingi þá gæti þriðjungur þingmanna vísað honum til þjóðaratkvæðis og þá þarf væntanlega einhverja stuðningsmenn við það að vísa samningnum til þjóðaratkvæðis úr hópi þeirra sem hafa samþykkt samninginn þannig að þarna er strax skörun. Það dugir ekki bara fyrir andstæðinga slíkrar samningsgerðar að vísa honum til þjóðaratkvæðis. Þeir ná því ekki. Það kann að vera að einhverjum finnist það sérkennilegt að minni hluta á Alþingi skuli gefið þetta vald en ég vil benda á það að þetta er víða annars staðar í stjórnarskrám. Víða þarf aðeins þriðjung þingmanna til þess að koma málum til þjóðaratkvæðis og það á auðvitað við um mörg fleiri mál en bara milliríkjasamninga og það er reyndar gert ráð fyrir því í okkar tillögu að það geti verið ráðgefandi þjóðaratkvæði um mörg önnur mál og það þurfi aðeins þriðjung þingmanna til þess að vísa þeim í slíka atkvæðagreiðslu. Flutt hefur verið annað frv. sem reyndar er ekki til umræðu hér en hefur blandast mjög mikið inn í þessa umræðu, enda mjög skylt. Ástæðan fyrir því að þar er gert ráð fyrir að um bindandi þjóðaratkvæði sé að ræða er, eins og hér hefur verið bent á áður, að valdið er komið frá þjóðinni. Þjóðin hefur framselt vald sitt til þingmanna. Og ef þingmenn ætla að afsala þessu valdi með einhverjum hætti til erlendra aðila þá er eðlilegt að þeir leiti til þjóðarinnar --- til þess aðila sem fer með valdið. Hér hefur verið minnt á, ég minnti á það síðast þegar ég talaði í þessu máli, að það hefði komið fram m.a. í frönsku mannréttindayfirlýsingunni að allt þjóðfélagsvald væri komið frá þjóðinni og ég held að það væri nú heppilegt fyrir krataforingjann að minnast þess á þessum augnablikum, sem við erum að ræða þessa samninga um Evrópska efnahagssvæðið og þjóðaratkvæðagreiðslu og breytingar á stjórnarskránni, hvaðan valdið er komið. Valdið varð ekki til hér í þingsölunum, valdið er komið frá þjóðinni og það er eðlilegt að leita til hennar ef það á að framselja það með einhverjum hætti til erlendra aðila. Ég hef líka lýst því yfir hér áður að ég hefði gjarnan viljað hafa slíkt bindandi ákvæði inni í 21. gr. Um það varð ekki samkomulag hjá stjórnarandstöðunni þannig að þetta var sú leið sem við fórum, en okkar skoðun, þ.e. Kvennalistans, og við sögðum það við aðra sem við ræddum við frá stjórnarandstöðunni, var að koma slíku ákvæði inn í 21. gr. Við sögðum að við mundum tilkynna það hér að sú hefði verið okkar skoðun en það náðist ekki fram. En ég tel að þetta sé ágæt millilending sem varð þarna með nýrri 46. gr. Ég veit ekki hvort það á að ræða þetta mál hér mikið lengur. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich spurði hvort það vekti fyrir þeim sem sömdu þetta frv. að búa til sjálfstæða heimild til að breyta stjórnarskránni með 21. gr. Ég get alveg svarað því fyrir mína parta að það vakti alls ekki fyrir mér og ég tel að það kæmi þá vel til álita að bæta inn einni setningu ef þetta vefst fyrir mönnum sem væri á þá leið að ekki væri hægt að breyta stjórnarskránni eftir þessari grein. Og ef ég man rétt að þá er eitthvert slíkt ákvæði t.d. inni í norsku stjórnarskránni þannig að ég tel að það komi vel til álita. Þá væri bara einni setningu bætt þarna við. Auðvitað er orðalag þessa frv. ekki heilagt frekar en annarra. Við höfum fjallað um ótal frv. á þingum og þau hafa fengið skoðun inni í nefndum og á þeim frv. hefur oft á tíðum verið breytt orðalagi og það má auðvitað alveg skoðast inni í nefnd. Ef menn telja að það væri hægt að orða þetta með einhverjum hætti betur en vilja hafa slíkt ákvæði inni í stjórnarskránni eigi að síður þá kemur það auðvitað til álita.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur fyrir tiltölulega skýr svör við þeim spurningum sem beint var til flm. Það fór sem mig uggði að svörin gefa til kynna að frv. er ónýtt. Ég spurði, hv. þm.: Er það svo að það vaki fyrir ykkur flm. að greiða fyrir frekara framsali valds? Svar hv. þm. var alveg skýrt og afdráttarlaust: Já. Í ljósi alþjóðlegrar þróunar sem gerir það í vaxandi mæli óhjákvæmilegt, bæði að því er varðar umhverfisvandamál, mannréttindamál o.fl. Heiðarlegt svar og einfalt við einfaldri spurningu. Það er tilgangurinn. Og þá er spurningin: Hvernig á að ná þessum tilgangi? Og svarið við því er, að þá tekst flm. svo óhönduglega til að þeir koma ekki fram þessum tilgangi vegna þess að ekkert sem í þessu frv. er kemst fram hjá 2. gr. sem gerir slíkt óheimilt þannig að tilganginum er alls ekki náð. Þriðja atriðið er síðan að skapa ótæpileg skilyrði þess að minni hluti þingheims geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem aukinn meiri hluti þings hefði staðfest er slíkt stílbrot í íslenskum stjórnskipunrrétti og getur leitt til svo fjarstæðukenndra afleiðinga að það hefur greinilega ekki verið hugsað til enda. Meginatriðið er þó þetta, að það hafa verið gefin skýr og eðlileg svör við tilganginum sem er það að greiða fyrir framsali valds eftir allar ræður þeirra alþýðubandalagsmanna sérstaklega og framsóknarmanna um hvílíkt guðlast og landráð í því felist. Mistökin eru hins vegar í því fólgin að tilgangurinn nær ekki fram og rökleysurnar eru síðan þær að um leið og þetta er tilgangurinn þá er samt sem áður jafnframt verið að skapa forsendur fyrir því að minni hluti geti hvenær sem er í pólitískum tilgangi komið málum til þjóðaratkvæðagreiðslu, sérstaklega og einmitt milliríkjasamningum sem geta verið eðli málsins samkvæmt ekki mjög mikilvægir, mundu þó falla undir þessar skilgreiningar og mundi þannig gera nærri því ógerlegt fyrir íslenska lýðveldið að beita fullveldisrétti sínum til þess að geta með árangursríkum hætti tekið á sig þjóðréttarlegar skuldbindingar. Ég held að þetta séu mistök frá upphafi.

Virðulegi forseti. Það hefði nú verið skynsamlegra hjá hæstv. utanrrh. að geyma þessa heimastíla sem embættismennirnir hafa sent hann með hingað í ræðustólinn því að hann er greinilega kominn í slíka flækju í þessu máli að það væri vissulega þess virði ef klukkan væri nú ekki orðin 3.30 að fara að elta hann uppi í þessu. Það stendur nú m.a. í skýrslu hæstv. utanrrh. frá því í mars 1991 að það sé nauðsynlegt að fara að huga að breytingum á stjórnarskrá til þess að taka tillit til þeirra atriða sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir nefndi áðan. Ég held að hæstv. utanrrh. ætti að minnast þess að hann hefur sjálfur sagt það við þingið í skýrslu sem hann lagði hér fram og er margumrædd í þessum umræðum. Hvernig ætlar hæstv. utanrrh. að orða þá stjórnarskrárbreytingu? Vill hann ekki sýna þinginu það fyrst hann sagði að það væri nauðsynlegt? Síðan talar hann eins og þetta sé eitthvað nýtt fyrir hans eyru. Við höfum setið saman í tveimur nefndum nokkuð lengi, ég og hæstv. utanrrh. Önnur var staðarvalsnefndin sem skilaði góðri skýrslu. Hin var nefnd um endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins þar sem við sátum í nokkur ár undir forsæti Gunnars Thoroddsens forsrh. og doktors og prófessors í lögum. Þar voru þessi vandamál ítarlega rædd, hæstv. utanrrh., og það kemur fram í þeirri skýrslu sem lögð var fyrir þingið 1983 fyrir tæpum 10 árum síðan. Þar voru m.a. fluttar brtt. við stjórnarskrána sem hv. þm. Ragnar Arnalds og ég stóðum að og á fjölmörgum fundum með dr. Gunnari Thoroddsen og öðrum samnefndarmönnum okkar ræddum við þessi vandamál. En að koma hér eins og hæstv. utanrrh. gerir eins og einhver hvítvoðungur inn í þessa umræðu með heimastíla úr ráðuneytinu sem hann varla var búinn að lesa sjálfur milli klukkan 3 og 4 um nótt er auðvitað engan veginn samboðið þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Hv. seinasti ræðumaður vitnaði enn í þessa merkilegu skýrslu frá því í mars 1991. Þar segir með leyfi forseta: ,,Telja verður að þær hugmyndir sem varða valdsvið sameiginlegra stofnana á Evrópska efnahagssvæðinu falli innan ramma stjórnarskrárinnar eins og hún hefur verið túlkuð fram að þessu.`` Það var afstaða utanríkisráðherra athugasemdalaust af hálfu samstarfsmanna minna í þáv. ríkisstjórn. Síðan segir: ,,Í þessu sambandi má hins vegar benda á að ef litið er til þróunar alþjóðamála almennt má vænta aukinnar þátttöku Íslands í samvinnu þjóða á fjölmörgum sviðum efnahagsmála, menningarmála, mannréttindamála og ekki síst umhverfismála. Í ljósi þessarar þróunar er full ástæða til að kanna þörf á nýju ákvæði í stjórnarskrána sem kvæði skýrt á um heimildir til þátttöku í alþjóðasamstarfi.`` Mikið rétt. Annars vegar er fullyrt: EES-samningurinn er í fullu samræmi við stjórnarskrána. Hans vegna þarf ekki að gera breytingar á stjórnarskránni. Hins vegar ef menn líta til þróunar fram í tímann getur þurft á slíku að halda. Það er í fullu samræmi við þær forsendur sem ég hef gefið mér. Það er hins vegar í engu samræmi við málflutning sem hv. stjórnarandstæðingar hafa tamið sér í síbylju sinni undanfarnar klukkustundir þar sem þeir hafa talið það alveg höfuðglæp að hugsa þá hugsun að það eigi að greiða fyrir því að framselja vald, löggjafarvald, dómsvald eða framkvæmdarvald frá hinu íslenska lýðveldi. Það hefur talinn vera höfuðglæpur. Nú er vitnað til þess að ég hafi sagt: Það kynni að vera að það megi í framtíðinni setja slíkt ákvæði. Ég stend hins vegar við það sem ég hef sagt í þessu efni en vísa jafnframt til þess að að því er aðferðina varðar þá hleypur maður ekki til til þess að reyna að vinna einhvern pólitískan punkt með því að setja fram frv. af því tagi sem nú er búið að gagnrýna. Þetta er miklu miklu stærra mál. Maður umgengst stjórnarskrána nefnilega með sæmilegri virðingu, vandar sinn tillöguflutning og það vill svo til að við höfum stjórnarskrárnefnd að störfum. Hún hefur að vísu starfað meginið af lýðveldistímanum og hv. þm. minnti á það að við áttum þar sæti báðir um stund. Þetta mál er svo stórt og viðamikið að það er auðvitað sjálfsagt að fela það sem eitt meginverkefni slíkri nefnd til vandaðrar umfjöllunar í staðinn fyrir að gera þetta að pólitískri skiptimynt og setja það fram í því formi að hafi tilgangurinn verið sá að auðvelda framsal á valdi, sem er höfuðglæpur í öðru orðinu, þá tekst það ekki með þeim aðferðum sem lagðar eru til.

Virðulegi forseti. Hafi einhver maður efast um að þetta stjórnarskrármál væri stórlega viðkvæmt mál fyrir hæstv. utanrrh. og hæstv. ríkisstjórn þá hefur það sannast hér í nótt. Það er eina pólitíska ástæðan fyrir því að hæstv. utanrrh. kýs að halda umræðunni áfram með þeim hætti sem hann hefur hér gert. Hann er í slíkri vörn að hann telur nauðsynlegt að nota hánóttina til að tala vörnina inn í þingtíðindin af því að hann telur sig geta orðið fyrir slíkum höggum síðar meir að hann þurfi að eiga einhverja texta hér í þingtíðindunum. Það er það sem er að gerast. Hann er ekki að tala fyrir okkur hér í salnum. Hann er að reyna að smíða einhverjar brynjur handa sjálfum sér og æsingurinn í málflutningnum er ekki vegna þess sem við höfum sagt hér í salnum sem hefur yfirleitt verið rólegt og málefnalegt, heldur er það vegna þess að hann er að reyna að verja sig gagnvart framtíðinni. Hann segir: talað í síbylju. Hver hefur talað í síbylju hér í nótt annar en hæstv. utanrrh.? Það hafa staðið hér umræður í þrjá og hálfan tíma frá miðnætti. Hæstv. utanrrh. hefur talað helminginn af þeim tíma þannig að hann ætti nú að vara sig að vera að tala hér af einhverjum hroka um síbylju á undanförnum klukkustundum. Það er í þessu máli eins og öðru að hæstv. utanrrh. er hræddur maður. Hann þorir ekki að láta óháða aðila frá háskólanum og Dómarafélaginu meta stjórnarskrármálið. Hann þorir ekki að láta þjóðina dæma málið í kosningum þar sem stjórnarskrármálið er tekið til breytingar. Hann þorir ekki að láta þjóðina dæma málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann þorir ekki að hafa mann með sjálfstæða skoðun sem formann utanrmn. Þannig er nú komið fyrir hæstv. utanrrh. í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að hv. þm. sem talaði áðan af miklum móð hafði nákvæmlega ekkert að segja um dagskrármálið.

Virðulegur forseti. Utanrrh. sagði áðan, setti í brýrnar og gerði róm sinn mikinn: Við eigum að umgangast stjórnarskrána með virðingu, og taldi okkur ekki gera það sem erum að leggja til stjórnarskrárbreytingu. Þetta sagði sá ráðherra sem sagði við umræðu, hvenær sem það nú var, ætli það sé ekki orðin rúm vika síðan, að við gætum ekki hlaupið til og breytt stjórnarskránni í hvert sinn sem einhver efast um að lög standist gagnvart stjórnarskránni.  Hvað varðar 2. gr., þá stóð aldrei til að upphefja 2. gr. stjórnarskrárinnar með því frv. sem hér er lagt fram, ekkert frekar en Danir hafa upphafið 2. gr. sína sem er nánast alveg eins og okkar nema þar er konungur en ekki forseti. Ekki frekar en Norðmenn sem ekki hafa upphafið sína grein sem er á svipaða lund þrátt fyrir að þeir hafi sett inn í stjórnarskrá sína ákveðnar heimildir til framsals á valdi. Danska stjórnarskráin og íslenska eru nánast eins nema Danir eru búnir að setja slíkt ákvæði inn í sína stjórnarskrá sem við erum að leggja til að gert verði hér. Ég get lesið 2. gr. dönsku stjórnarskrárinnar fyrir hæstv. utanrrh. ef hann þekkir hana ekki, fyrirgefðu, það er reyndar 3. gr. Hún er svona: ,,Den lovgivende magt er hos kongen og folketingets forening, den udøvende magt er hos kongen, den dømmende magt er hos domstolene.`` Þetta er nákvæmlega eins og 2. gr. okkar nema hvað það er konungur en ekki forseti. Samt eru þeir með mjög ákveðin ákvæði um það hvernig fara megi með framsal á valdi í 20. gr. sinni og ganga meira að segja svo langt, virðulegur utanrrh., að það þarf fimm sjöttu hluta þjóðþingsins danska til þess að samþykkja slíkt framsal á valdi. Við hefðum kannski átt að fara að þeirra fordæmi og setja það þarna inn. Það er kannski tillaga utanrrh. í málinu?

Virðulegi forseti. Ég er út af fyrir sig ekkert að gagnrýna þann yfirlýsta tilgang flutningsmanna að vilja greiða fyrir því að framselja vald í alþjóðlegum eða fjölþjóðlegum þjóðaréttarsamningum. Það er fullkomlega virðingarvert sjónarmið. Það kemur að vísu úr hörðustu átt hjá sumum, ekki endilega hv. seinasta ræðumanni heldur frá sumum flutningsmönnum sem hafa brigslað öðrum andstæðingum sínum í stjórnmálum um nánast glæpi og landráð, fyrir að gera sig seka um það sem þeir ekki hafa gert, að hafa framselt vald. Það kemur eins og skrattinn úr sauðarleggnum og ber auðvitað vott um að þetta er pólitískt upphlaup en ekki vönduð tillaga sem hugsuð er til breytinga á stjórnarskrá. Síðan er hitt að hvað svo sem líður markmiðum flutningsmanna sem nú er lýst ágreiningslaust yfir að hafi verið þau að greiða fyrir framsali valds, þá takast þau ekki með því formi tillögunnar sem fram er borið. Það gengur ekki upp. Það verður að teljast missmíð á þeim smíðisgrip sem frv. til breytinga á stjórnarskrá er og hefði verið betur að menn hefðu gefið sér betri tíma til þess því að ekkert lá á. Þetta er ekki í neinum tengslum við EES-samninginn. Hann kallar ekki á slíkar breytingar. Ég hefði þess vegna, í ljósi reynslunnar, talið að flutningsmenn hefðu átt að taka sér meiri tíma, vinna betur að undirbúningnum, vanda betur til verksins, vísa því að sjálfsögðu til stjórnarskrárnefndar og gefa henni góðan tíma til þess að fjalla um málið og hugsa um afleiðingarnar.

Hv. 8. þm. Reykn. óskar að bera af sér sakir.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. gaf það í skyn áðan og átti þá sjálfsagt m.a. við mig og hv. þm. Ragnar Arnalds að við værum að flytja frv. í einhverjum annarlegum pólitískum tilgangi og í skyndingu. Það hefur komið fram í umræðunum, hæstv. utanrrh., og rétt að ráðherrann hafi þrek til að hafa það sem sannara reynist, að fyrir tæpum 10 árum fluttum við svona tillögu, ég og hv. þm. Ragnar Arnalds og reyndar rúmum 10 árum áður hafði hv. þm. Ragnar Arnalds flutt svipaða tillögu á Alþingi þannig að það hefur lengi verið skoðun okkar alþýðubandalagsmanna að til þess að greiða fyrir alþjóðlegum samskiptum af því tagi sem við erum að ræða nú þyrfti að gera breytingar á íslensku stjórnarskránni. Það hefur legið fyrir lengi. Það lá fyrir í greinargerð sem dr. Gunnar Thoroddsen, þáv. forsrh., flutti Alþingi á fyrstu mánuðum ársins 1983. Og er það virkilega þannig að hæstv. utanrrh. finni sig svo illa staddan í þessari umræðu að jafnvel heimastíllinn dugir ekki til að sannfæra hann sjálfan um að rökin séu traust, að hann þurfi að grípa til svo ómerkilegra aðdróttana sem hann flutti hér áðan?

Virðulegi forseti. Það var rifjað upp í umræðunum fyrr í kvöld að þegar EFTA-samningsferillinn hófst setti hæstv. fyrrv. forsrh. fram fyrirvara af Íslands hálfu á fundi í Ósló. Einn meginfyrirvarinn var sá að ekki kæmi til greina af hálfu þáv. ríkisstjórnar að fallast á neitt framsal valds til yfirþjóðlegra stofnana. Það var yfirlýst stefna þeirrar ríkisstjórnar og ég hef haldið því fram og flutt fyrir því veigamikil rök sem hafa ekki verið hrakin að þeirri stefnu hafi verið fylgt. Niðurstaðan er þess vegna sú að það var ekki gert. Í umræðu af hálfu stjórnarandstæðinga, bæði fulltrúa Framsfl. og Alþb., hefur hinu þveröfuga verið haldið fram að þetta hafi verið gert og það hafi verið hin mesta óhæfa. Nú kemur hv. þm., formaður Alþb., og segir: Við fluttum tillögur um það fyrir 10 árum að þetta væri hið mesta nauðsynjamál. Hvar er samhengið í þessum málflutningi, virðulegi forseti?

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að benda á að klukkan tvö í nótt fannst hæstv. utanrrh. sér misboðið með að þurfa að svara spurningum svo seint að nóttu. Ég skildi það þannig að svarið hlyti að bera þess nokkur merki og þar sem allur málflutningur hæstv. utanrrh. núna síðustu mínúturnar ber þess mjög merki að klukkan er að vera fjögur vil ég fara þess á leit við virðulegan forseta að hann reyni að fá botn í umræðuna þannig að við getum öll gengið til náða og endurnýjað okkur fyrir næstu orrahríð.

Hv. 8. þm. Reykn. óskar að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér alveg tekið undir það að skynsamlegast er að utanrrh. fari að ganga til hvílu og að við öll gerum það einnig, enda hefur dagurinn verið erfiður. En vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur notað þann rétt sem hann hefur í þingsköpum til að tala oftar en aðrir menn þótt hann hafi hins vegar sagt að engin ástæða sé til þess að kalla sig til þessarar umræðu vegna þess að hún heyri ekki undir hann og hleypur þá frá einu víginu til annars eftir því sem honum hentar. Stundum eru rök hans í málinu: Þetta mál heyrir ekki undir mig þannig að það getur enginn maður óskað eftir því að ég sé við umræðuna.

Er hv. þm. að bera af sér sakir?

Ég kem að því, hæstv. utanrrh. Það er alveg óþarfi fyrir ráðherrann að vera svona órór. Það er hins vegar merkilegt að hann sem er svona órór í þessari umræðu og segir í öðru orðinu að heyri ekki undir sig og komi honum ekki við, sé að halda þinginu langt fram eftir nóttu, hlaupandi manna oftast og tíðast í ræðustólinn og talandi sjálfur helminginn af þeim tíma sem liðinn er frá miðnætti. Hann var að bera mig þeim sökum að það væri einhver mótsögn í því sem ég var að segja og missögn milli þess sem ég hef sagt nú á síðustu mínútum og þess sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur verið að segja. Ég vil svara hæstv. utanrrh. með því að benda honum á að sá hinn sami forsrh., Steingrímur Hermannsson, sem flutti þá fyrirvara fyrir hönd Íslands sem hæstv. utanrrh. hefur talið haldreipi sitt í umræðunni nú og oft áður, hefur nú lýst því yfir á Alþingi Íslendinga að hann telji sér ekki kleift að greiða EES-samningnum atkvæði nema stjórnarskránni verði breytt. Ef hæstv. utanrrh. metur þá yfirlýsingu svo mikils sem þáv. hæstv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, gaf fyrir hönd íslenska lýðveldisins, væri þá ekki rétt fyrir hann að meta jafnmikils að sá hinn sami maður telur sér ekki kleift að greiða EES-samningnum atkvæði nema stjórnarskránni verði breytt? Það er samhengið í því sem við erum að segja og erum að reyna að fá þingið til að gera og munum reyna að nota nefndarstörfin um frv. til þess að leiða stjórnarliðum fyrir sjónir að er hin skynsamasta leið.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli forseta á því að hv. þm. misnotaði þingsköpin í þessu tilviki undir því yfirskyni að hann væri að bera af sér sakir sem engar höfðu verið á hann bornar aðrar en þær að vera sjálfum sér ósamkvæmur. Hann fjallaði um allt aðra hluti. Það höfðu heldur engar sakir verið bornar á hæstv. fyrrv. forsrh. svo ekki þurfti hann að taka upp þykkjuna fyrir hann. Þetta er þannig enn eitt sígilt dæmi um misnotkun á þingsköpum.

Þá tekur til máls hv. 4. þm. Norðurl. e. og tekur hann nú nokkurt tillit til þess að klukkan er að verða fjögur að nóttu.

Hæstv. forseti. Það er að sjálfsögðu rétt og skylt að gera það, enda aðeins fáein orð sem ég vil láta falla hér í ljósi þess hvernig umræðan hefur þróast á allra síðustu mínútunum eða klukkustundinni skulum við segja og þó sérstaklega vegna ítrekaðra tilrauna hæstv. utanrrh. til þess að gera flutningsmönnum frv. og aðstandendum öllum upp tilgang með flutningi þess sem er a.m.k., hvað þann sem hér talar snertir, annar en í málinu liggur. Ég ætla að biðja hæstv. utanrrh. að hlýða á það. Ég tel mig bera nokkra ábyrgð á þessum króga sem einn af þeim þingmönnum stjórnarandstöðunnar sem hafa fallist á að það sé flutt fyrir okkar hönd af ágætum hv. þm. Afstaða mín til málsins er sú að ég tek undir og er sammála þeim rökum að tilgangur frv. og tilurð þess er bæði nú og frá fyrri tíð með hliðsjón af þeirri þróun í alþjóðamálum sem við horfum á og menn hafa um nokkurt árabil gert sér ljóst að geri það að verkum að ákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar sé ábótavant hvað þetta snertir. Það væri mikið óraunsæi ef við Íslendingar áttuðum okkur ekki á því, í ljósi þeirra ákvæða sem á undanförnum árum hafa komið inn í stjórnarskrár annarra landa hvað þetta snertir, að okkar gamla en annars ágæta stjórnarskrá er barn síns tíma og í raun og veru úrelt hvað þetta snertir, sá ekki fyrir þessa þróun. Þess vegna hafa menn bæði nú og fyrr velt fyrir sér möguleikanum á því að taka úrræði inn í stjórnarskrána sem geri slíkar breytingar og þátttöku okkar í alþjóðasamstarfi mögulega. Hitt er jafnframt tilgangur frv. sem á að vera öllum augljós, að þetta gengur frá því með hvaða hætti slíkir samningar verði staðfestir og tryggir að það gerist ekki nema aukinn meiri hluti sé fyrir því á löggjafarsamkomunni. Þar með má í raun segja að frv. geri hvort tveggja í senn að opna þessi úrræði en torvelda jafnframt að einfaldur meiri hluti Alþingis geti hrint slíkum breytingum í framkvæmd. Þetta er ekki mótsögn. Og það er mjög ómerkilegt, hæstv. utanrrh., og ekki samboðið virðingu hæstv. utanrrh. að fara út í þá ómerkilegu útúrsnúninga sem hér hefur verið reynt því miður að nokkru leyti af hæstv. utanrrh. en þar áður aðallega af hv. 3. þm. Reykv. að gera flutningsmönnum og öllum aðstandendum frv. upp þveröfugan vilja við þann sem fluttur er sem rök fyrir málinu af hálfu þeirra. Satt best að segja er það svo ómerkilegur málflutningur að það veldur mér miklum vonbrigðum að hæstv. utanrrh. skuli falla í þá gryfju, jafnvel þó það sé um miðja nótt, að feta í fótspor annarra sem hafa haft þann málflutning uppi.  Hæstv. forseti. Með tilliti til aðstæðna skal ég ekki hafa þessi orð fleiri. Ég vildi bara að það lægi alveg ljóst fyrir að það sem er ekki síður í mínum huga og að mörgu leyti enn frekar sem tilgangur þessa frumvarpsflutnings eru þau ákvæði sem koma þeirri bráðnauðsynlegu reglu inn í stjórnarskrá okkar að breytingar af þessu tagi, þátttaka í alþjóðasamstarfi sem felur í sér skuldbindingar eða valdaafsal, geti ekki gerst nema fyrir því sé svo ríkur stuðningur og yfirgnæfandi fylgi að a.m.k. þrír fjórðu hlutar löggjafarsamkomunnar á hverjum tíma standi að því og að jafnframt sé þessi málskotsréttur til þjóðarinnar virkur og fyrir hendi.

Virðulegi forseti. Ég hlýt í allri vinsemd að vísa því á bug sem hv. seinasti ræðumaður sagði að ég hefði gert flutningsmönnum upp hvað fyrir þeim vekti með frumvarpsflutningnum. Ég spurði einfaldlega og ég er þakklátur fyrir að ég hef fengið skýr svör. Svörin eru þau að fyrir flutningsmönnum vakir, í ljósi væntanlegrar alþjóðlegrar þróunar, að greiða fyrir því að unnt sé að framselja vald í hendur fjölþjóðlegum stofnunum. Það ber flutningsmönnum saman um að sé tilgangurinn. Það vakir fyrir þeim að greiða fyrir framsali valds. Það er hins vegar ómótmælanleg staðreynd að sumir þessara sömu flutningsmanna hafa talið það ganga landráði næst að með EES-samningnum sé verið að framselja vald. Að vísu brestur þá rök fyrir því og þau eru röng. Þetta tvennt fer ekki saman, hv. þm. Það er það eina sem ég er að benda á. Það er núna alveg staðfest og ljóst hvað fyrir flutningsmönnum vakir, að greiða fyrir framsali valds. Það er jafnskýrt þegar frv. er skoðað að þeim tilgangi er ekki náð vegna þess að það er missmíð á frv. Það er svo smíðagalli en varðar ekki tilganginn. Söm var þeirra gjörðin.

Var þetta ræða, forseti?

Já, þetta var ræða. Hv. 8. þm. Reykn. veitir andsvar við ræðu hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Mótsagnir hæstv. utanrrh. í öllu þessu máli eru orðnar margar og sérkennilegar. Það var mikill kjarni fyrr í kvöld í hans máli að þetta mál snerti hann ekki. Þess vegna hefði engin kvöð verið á honum að vera viðstaddur þessa umræðu og var ráðherrann nokkuð þykkjuþungur þegar hann flutti það mál. Hins vegar er athyglisvert að ráðherra hefur ótæpt notfært sér rétt skv. 55. gr. þingskapalaga til þess að tala hér oftar en tvisvar, oftar en þrisvar, oftar en fjórum sinnum, oftar en fimm sinnum í þessu máli. Þann rétt á hann ekki og getur ekki tekið sér samkvæmt þingsköpum nema hann viðurkenni að það heyri undir þau ákvæði þingskapa sem eru á þá leið: ,,Ráðherrar, er hlut eiga að máli, mega tala svo oft sem þeim þykir þurfa``. Hæstv. utanrrh. hefur því með framgöngu sinni hér í nótt staðfest það að hann telur sjálfur að hann eigi hlut að þessu frv. sem hér er verið að ræða því að ella hefði hann eingöngu átt réttinn til að tala tvisvar að eigin dómi.

Forseta mun hafa orðið það á að gefa hæstv. utanrrh. oftar orðið en hann átti rétt á þar sem málið heyrir að mati forseta undir forsrh.

Virðulegi forseti. Aðeins út af þessu sem hv. þm. nefndi um viðkomandi ráðherra þegar menn ræða um það hvort okkur hafi orðið á að brjóta stjórnarskrá. Þannig vill til að kannski er þessi breyting á þingsköpum Alþingis það næsta sem við höfum komist að brjóta stjórnarskrána vegna þess að í stjórnarskránni sjálfri er tekið fram að ráðherra megi tala svo oft sem hann vill, þó skuli hann hlíta þingsköpum, stendur þar. En það mundi ekki þýða það að þingsköp mætti takmarka með þessum hætti. Þarna eru við næst komin því að hafa brotið stjórnarskrána.

Hæstv. forseti. Nær rennur saman upphaf og endir því það eru aðeins örfá orð af minni hálfu. Ég er sem sagt uppgefinn á því að ræða þetta frekar við hæstv. utanrrh. úr því að þessi gállinn er á honum, ef ég leyfi mér nú að taka svo til orða. Fullyrðingar hans um það að hann hafi dregið fram hinn eina rétta sannleik í því hver sé tilgangur með flutningi þessa frv. verða bara að standa hvað sem aðstandendur þess segja. Ég vænti þess að þegar frá líður muni menn taka meira mark á því sem flm. sjálfir og aðstandendur frv. segja um tilgang sinn með því en fullyrðingum hæstv. utanrrh. um hið sama. Hvað sem fullyrðingum hæstv. utanrrh. líður, af því að ég er þeirrar skoðunar að þetta sé alvörumál, þá vil ég a.m.k. að það sé alveg ljóst hvað í mínum huga vakir þarna og ég ætla því að endurtaka það að lokum sem ég sagði. Það er ekki síður í mínum huga mikilvægt í þessu sambandi að hér er verið að setja úrræði inn í stjórnarskrána gagnvart því sem kann að koma upp og er uppi í þessum efnum sem tryggja það að með sambærilegum hætti er gengið frá því í íslensku stjórnarskránni að um svona afdrifarík mál þurfi að fara að tilteknum hætti þegar lögum er breytt og tryggja það með því að setja inn ákvæði um aukinn meiri hluta að í raun og veru er torveldað með þeim hætti að einfaldur eða naumur meiri hluti á löggjafarsamkomunni geti beitt valdi sínu við að koma slíku fram. Ég held að hæstv. utanrrh., sem á að vera bærilega gefinn maður það best er vitað, þó syfjaður sé, hljóti að átta sig á þessu einfalda atriði málsins. Það er ekki hægt að snúa þessu við og hér lýsi ég því yfir að það sem ég tel mikilvægast við þetta frv., bæði gagnvart núverandi aðstæðum í íslenskum stjórnmálum og framtíðinni, er þetta að það mun væntanlega við allar venjulegar aðstæður þingbundinna meirihlutaríkisstjórna, sem hér starfa, en hafandi þó ekki þann yfirgnæfandi þingstuðning að baki hér sem þyrfti, kosta það og þýða það að um slík mál þurfi að takast víðtækari samstaða en nemur einföldum eða naumum meiri hluta á hverjum tíma. Það er mjög mikilvæg trygging fyrir því að slík mál hafi breiðan stuðning því að við skulum leyfa okkur að vona að jafnan sé sæmileg trygging fyrir því hvernig hugur þjóðarinnar stendur til slíkra mála að um þau sé þá mjög víðtæk samstaða á löggjafarsamkomunni. Þannig eru þessi ákvæði hugsuð í stjórnarskrá nágrannalandanna og þannig er það að mínu mati einnig í frumvarpsflutningi okkar.

Virðulegi forseti. Hv. seinasti ræðumaður hefur oftsinnis úr þessum ræðustóli og annars staðar haft nokkuð stór orð uppi um það hver ósvinna það væri af hálfu aðstandenda EES-málsins að í þeim fælist framsal á valdi og haft um það hin verstu orð og er hægt að nefna mörg dæmi þess. Nú er upplýst að hv. þm. er meðflm. og lýsir því yfir að það sé tilgangur hans með flutningi á frv. um breytingu á stjórnarskránni að greiða fyrir því að þetta sé unnt vegna þess að þetta er bannað samkvæmt gildandi stjórnarskrá. Það er kjarni málsins. Samkvæmt gildandi stjórnarskrá er ekki unnt í samræmi við stjórnarskrána að framselja slíkt vald. Frv. felur það í sér að opna fyrir þann möguleika og flm. hafa sagt: Já, það er markmiðið. Hitt er svo annað mál að við getum orðið sammála um einn hlut, hv þm. og ég og hann er þessi: Það er mjög alvarlegt að ætla sér að hringla með stjórnarskrána að lítt athuguðu máli til þess eins að gera sér vonir um að fá út úr því skammævan, pólitískan ávinning í dægurþrasinu. Það er miklu alvarlegra mál en svo.

Virðulegi forseti. Þegar við hófum umræður um þennan mikla samning hér í þinginu þá reikna ég með að flestir hafi búist við að þeir hæstv. ráðherrar sem málið snertir sérstaklega mundu gera ítarlega grein fyrir þeim málaflokkum sem sérstaklega koma til álita. Því miður verður að segja þá sögu eins og er að þrátt fyrir langa og ítarlega umfjöllun hér á Alþingi, sem hæstv. ráðherrar hafa kvartað undan sérstaklega, þá hefur það gerst að mjög lítið hefur komið fram af hálfu þessara hæstv. ráðherra. Það er reyndar mjög merkilegt að hæstv. sjútvrh. hefur ekki kvatt sér hljóðs til þess að flytja efnislega ræðu í þessum umræðum og fjalla um málefni sjávarútvegsins og Evrópska efnahagssvæðið. Það er auðvitað líka mjög athyglisvert að hæstv. landbrh. hefur ekki kvatt sér hljóðs til þess að ræða það álitamál sem fjölmargir þingmenn og stór hluti þjóðarinnar hefur velt fyrir sér, hvað verður um jarðakaup útlendinga ef þessi samningur tekur gildi. Það vekur einnig athygli að hæstv. félmrh. hefur ekki kvatt sér hljóðs þrátt fyrir það að samruni íslenska vinnumarkaðarins við vinnumarkað Evrópubandalagsins sé eitt af höfuðeinkennum þessa samnings. Og því miður er það þannig að þögn þessara þriggja ráðherra, ráðherra sjávarútvegsmála, ráðherra landbúnaðar og ráðherra félagsmála, er auðvitað veruleg hindrun í því að 1. umr. hafi getað orðið efnisleg og málefnaleg á þeim grundvelli sem við mörg vonuðumst til. En því miður virðist sem þessir þrír hæstv. ráðherrar ætli að kjósa þögnina í 1. umr. á Alþingi um þetta stóra og veigamikla mál. Hvað boðar sú þögn? Boðar hún efasemdir? Boðar hún gagnrýni? Boðar hún hik á stuðningi? Boðar hún vandræðagang? Það vitum við ekki. Hæstv. utanrrh. hefði getað gripið til þess ráðs að svara í sinni ræðu þeim fjölmörgu spurningum sem beint hefur verið til þessara ráðherra sem ég hef hér nefnt. Sú aðferð gæti verið byggð á því viðhorfi að þar sem hæstv. utanrrh. fari með málið eigi hann aðallega að sitja fyrir svörum. En það gerði hæstv. utanrrh. ekki heldur. Hann flutti hér svarræðu fyrir helgina þar sem nánast ekki neitt var vikið að þeim fjölmörgu spurningum sem bornar hafa verið fram í þessum umræðum. Hæstv. forsrh. talaði hér einnig frekar stutt og fjallaði aðallega um það sem hefur komið fram í ræðum undir dagskrárliðnum breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins og lagði heldur ekki í það að fara í efnislega umfjöllun um málið. Ég hef látið taka saman lýsingu á þeim fjölmörgu efnisatriðum sem vikið hefur verið að í þessari umræðu af þeim mörgu hv. þm. sem hér hafa talað. Þetta er ágripskennt þannig að ekki er verið að lýsa því sem fram kom, heldur eingöngu getið um efnisatriðin, ein til tvær línur um hvert efnisatriði. Og þessi skrá er upp á fimm heilar síður. Hún felur það í sér að það eru tugir efnisatriða sem hér hafa komið til umfjöllunar og það er gífurlegur fjöldi fyrirspurna sem borinn hefur verið fram til hæstv. ráðherra sem ekki hefur verið svarað. Nú er það hins vegar alveg greinilegt að hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að ljúka 1. umr. um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði án þess að svara þessum spurningum. Það tel ég vera slæmt. Ég hefði þá kosið vænlegri meðferð og vandaðri að þeir ráðherrar sem ég hef hér sérstaklega nefnt hefðu við 1. umr. málsins gert grein fyrir sjónarmiðum sínum varðandi sjávarútveginn, varðandi jarðakaupin, varðandi vinnumarkaðinn, varðandi orkumálin, svo ég nefni það nú einnig, en það hefur ekki gerst. Þingið er þess vegna í reynd í jafnmikilli óvissu nú hálfum mánuði svo eftir að umræðan hefst um sjónarmið þessara hæstv. ráðherra eins og þingið var í maí þegar það fór heim. Ég ætla sérstaklega að nefna hér sjávarútveginn og jarðakaupin. Ég hef tekið eftir því að hæstv. utanrrh. hefur sagt opinberlega nokkrum sinnum að honum fyndist ekkert athugavert við það að Alþingi afgreiði EES-samninginn sem lög jafnvel þótt sjávarútvegssamningurinn milli Íslands og Evrópubandalagsins lægi ekki fyrir, það liggi ekkert á að ganga frá þeim samningi fyrir áramót. Ég vil hér strax mótmæla algjörlega þessum viðhorfum og hefði auðvitað kosið að hæstv. sjútvrh. hefði tjáð sig um þessa kenningu. Er það þannig að hæstv. sjútvrh. sé virkilega sammála því viðhorfi að hægt sé að greiða atkvæði endanlega um EES-samninginn hér á Alþingi án þess að Íslendingar hafi séð í endanlegri gerð fiskveiðisamning og sjávarútvegssamning Íslands og Evrópulagsins? Við því hefur ekkert svar fengist. Ég hef líka spurt hæstv. forsrh. í þessum umræðum: Er hæstv. forsrh. sammála því að EES-samningurinn komi til endanlegrar afgreiðslu hér á Alþingi án þess að sjávarútvegssamningurinn liggi fyrir? Mér vitanlega hefur hæstv. forsrh. ekki svarað því. Ég ætla í sjálfu sér ekki að knýja á um það svar hér og nú ef hann kýs að bíða með að gera upp hug sinn í þeim efnum. En hitt held ég að allir skynsamir menn hljóti að vera sammála um að það er ekki hægt að setja Alþingi í þá stöðu að greiða atkvæði um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði án þess að sjávarútvegssamningurinn og fiskveiðisamningurinn í endanlegri gerð liggi á borðum þingmanna. Ég vil í því sambandi vekja athygli þingsins á því að Evrópubandalagið hefur af sinni hálfu í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði og fylgiskjölum hans tekið alveg skýrt fram að Evrópubandalagið mun ekki formlega staðfesta samninginn um Evrópskt efnahagssvæði fyrr en fiskveiðisamningur og sjávarútvegssamningur sem Evrópubandalagið getur unað liggur á borðum Evrópubandalagsins. Er það virkilega þannig að það eigi að vera afstaða þjóðþings Íslendinga að það ætli að afgreiða samninginn um Evrópskt efnahagssvæði án þess að hafa sjávarútvegssamninginn á borðinu þegar Evrópubandalagið segir: Við ætlum ekki að afgreiða hann hjá okkur fyrr en sjávarútvegssamningurinn er kominn inn á borð til okkar? Eru menn ekkert hræddir við þann veikleika sem yrði í hagsmunastöðu íslensku þjóðarinnar í togstreitu Íslands við Evrópubandalagð um veiðar þeirra innan íslenskrar landhelgi ef svo yrði haldið á málum? Virðulegi forseti. Það hefur einnig komið fram hér á þessum fyrstu tveimur vikum að það er eindregin krafa okkar, flokkanna í stjórnarandstöðu, að það fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þennan samning. Ég vil vekja athygli á því að þrjú öflugustu stéttasamtökin í landinu hafa öll tekið undir þessa ósk. Alþýðusamband Íslands hefur ályktað um það að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hefur ályktað um það að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram. Stéttarsamband bænda hefur ályktað um það að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram. Satt að segja er það ótrúlega breiður stuðningur sem sú krafa hefur,  Ég vil þess vegna nú þegar líður að lokum 1. umr. um þennan samning eindregið beina þeirri ósk til hæstv. ríkisstjórnar að hún hugleiði það á næstu vikum hvort það er ekki skynsamleg og farsæl leið í meðferð þessa máls að fallast á að t.d. í seinni part nóvembermánaðar eða byrjun desembermánaðar fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þennan samning. Það er margt sem mælir með því. Málið er deilumál hér á Alþingi, málið er deilumál meðal þjóðarinnar, málinu tengjast fjölmörg önnur frumvörp sem gætu orðið erfið í afgreiðslu ef ekki næst samkomulag um það hvernig dómurinn í málinu sé látinn falla. Þjónar það ekki líka hagsmunum ríkisstjórnarinnar að fá úr því skorið með ótvíræðum hætti að vilji þjóðarinnar sé á bak við tillögugerð ríkisstjórnarinnar þannig að öll önnur afgreiðsla málsins verði greiðari? Ég vona að hæstv. ríkisstjórn noti þinghléið og fyrri hluta októbermánaðar til að hugleiða þetta á ný, því mér finnst margt mæla með því frá sjónarhóli ríkisstjórnarinnar sjálfrar og vilja hennar til að koma málinu í heild sinni í formlega höfn fyrir áramót að fallast á slíka ósk. Hún þarf ekki að trufla þingstörfin í vetur. Ég reikna með því að stjórnarandstöðuflokkarnir væru tilbúnir að fallast á áframhaldandi störf í þinginu í októbermánuði og nóvembermánuði þótt þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um EES-samninginn og við ættum á grundvelli sameiginlegs vilja að geta kortlagt þá atburðarás og störfin hér í þinginu með farsælum hætti. Ég óttast satt að segja það mjög ef ríkisstjórnin ætlar að fylgja þeirri leið að segja nei við öllum tillögum eða tilmælum af þessu tagi. Því var hafnað að meta stjórnarskrárþáttinn á þann veg sem við lögðum til. Því hefur verið hafnað í umræðunni að breyta stjórnarskránni og ef einnig á að hafna tillögunni og óskinni um þjóðaratkvæðagreiðslu þrátt fyrir þann stuðning sem hún hefur þá óttast ég að málið allt verði miklu erfiðara. Virðulegi forseti. Ég vil einnig hér við lok 1. umr. ítreka það sem ég vék nokkuð að í minni fyrri ræðu að tillaga sú sem Alþb. hefur fært fram í þessu máli er að formlega verði óskað eftir því að viðræður um tvíhliða samning Íslands og Evrópubandalagsins hefjist nú þegar. Ég hef ekki heyrt sannfærandi rök fyrir því að hafna þessari ósk. Hún hefur einnig komið fram m.a. frá formanni Framsfl. Það liggur líka ljóst fyrir nú að upp úr næstu áramótum hefjast viðræður hinna EFTA-landanna um aðild að Evrópubandalaginu. Því var lýst á sameiginlegum fundi utanrmn. Alþingis með sérstakri þingmannanefnd frá þingi Evrópubandalagsins, sem hér var fyrir nokkrum dögum síðan, að stefnt væri að því að ljúka samningaviðræðum hinna EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins á einu ári þannig að þeim viðræðum yrði lokið um áramótin 1993--1994. Það ætti þess vegna að vera kleift að dómi þessara þingmanna Evrópuþingsins, sem hingað komu til viðræðna, að hin EFTA-löndin gengju í Evrópubandalagið árið 1995, í síðasta lagi 1996--1997. Þar með er auðvitað alveg ljóst að Evrópska efnahagssvæðið væri varla komið úr startholunum þegar það væri liðið undir lok. Við höfum lýst því í umræðunum hverjir eigi að vera höfuðþættir slíks tvíhliða samnings. Hann á að fela í sér að greiða fyrir viðskiptum á sviði vöru, þjónustu, fjármagns og vinnumarkaðar. Í sýnishorni af slíkum samningi, sem ég hef látið sérfræðinga gera, kemur fram hvernig hægt er að taka þá þætti úr samningnum um Evrópskt efnahagssvæði sem hagkvæmastir eru og auðveldastir viðureignar fyrir okkur Íslendinga og breyta þeim í slík varanleg tvíhliða samskipti Íslands og Evrópubandalagsins. Ég tel nauðsynlegt að í meðferð utanrmn. um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði verði möguleikinn á gerð slíks tvíhliða samnings tekinn rækilega til meðferðar og einnig hverjir eigi að vera þættir hans. Fyrst hæstv. ríkisstjórn hefur ekki haft frumkvæði að því að ræða við forsvarsmenn Evrópubandalagsins um slíkan tvíhliða samning þótt bandalagið sé búið að ákveða að hefja viðræður við hin EFTA-ríkin um aðild þá finnst mér fyllilega koma til greina að utanrmn. sjálf hafi frumkvæði að því á næstu vikum að ræða við forustumenn Evrópubandalagsins um slíkan möguleika. Það eru fordæmi fyrir því að utanrmn. Alþingis eigi slíkar stefnumótandi viðræður við forustumenn og æðstu menn Evrópubandalagsins í Brussel og fyrst framkvæmdarvaldið hefur ekki viljað hafa frumkvæði í því máli þá er eðlilegt að mörgu leyti að löggjafarvaldið geri það. Virðulegi forseti. Í þeirri svarræðu, sem hæstv. utanrrh. flutti, drap hann ekki á mjög mörg efnisatriði úr þessum umræðum. Ég saknaði þess þó mjög að hann reyndi ekki að færa frekari rök að því að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði mundi vera veigamikið framlag til þess að greiða úr þeim mikla vanda sem er í atvinnumálum okkar Íslendinga. Í umræðunum hefur af hálfu tveggja þingmanna, hv. þm. Ingibjargar Pálmadóttur og hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, verið rökstutt mjög rækilega að litlar líkur eru á því að þær tollaniðurfellingar sem tengjast sjávarútvegssamningnum muni leiða til aukinnar atvinnu í fiskiðnaði á Íslandi. Það má vel vera að tollalækkanirnar færi fyrirtækjunum meiri hagnað þó að deilt sé um hvað það kunni að vera mikið en rökin fyrir því að þær færi launafólki fleiri atvinnutækifæri eru hins vegar ekki sterk. Sama gildir um ýmis önnur svið, byggingarstarfsemi, svið framkvæmda og svið verslunar. Þvert á móti er það eina sem við höfum heyrt á sviði verslunar að tvær öflugar verslanir, Hagkaup og Bónus, hafi sameinast og ætli að segja upp starfsfólki, fækka hjá sér. Rökin eru vörn gegn vaxandi samkeppni vegna EES. Það er því þannig, hæstv. utanrrh., að það skortir skýr dæmi, nákvæm og skýr dæmi um það með hvaða hætti EES-samningurinn skapi hér fleiri atvinnutækifæri og styrki efnahagslífið og vinnumarkaðinn. Ég vona að hæstv. utanrrh. forláti þó ég segi að mér fannst hann stundum í þessari ræðu sinni í bjartsýninni og fullyrðingunum um að EES mundi leysa þennan vanda minna á mennina sem trúðu því fyrir hálfri öld að byltingin mundi leysa allan vanda. Byltingin væri eitthvað patent sem mundi sjálfkrafa færa launafólkinu hagsæld og betra líf. Það er nú því miður þannig að menn taka stundum trú á svona patent en veruleikinn er bara miklu flóknari og miskunnarlausari. Eitt svona patent var t.d. kenningin um álverið. Hvað ætli hæstv. iðnrh. hafi flutt á síðustu þremur árum margar ræður í þessum stól og úti í þjóðfélaginu um það að erfiðleikar sem þá blöstu við mundu leysast vegna samnings um nýtt álver? Þegar t.d. fulltrúar Vinnuveitendasambands Íslands sögðu fyrir ári síðan að þeir væru hættir að trúa því að nýtt álver mundi rísa á næstu árum, Þórarinn V. Þórarinsson og Einar Oddur settu fram þá skoðun, þá skammaði hæstv. iðnrh. þá sérstaklega fyrir að láta slíkar efasemdir í ljós. En hvað er komið á daginn? Það er komið á daginn að við sem vöruðum við patenthyggjunni í álmálinu, bæði sá sem hér stendur, fyrrv. hæstv. forsrh., forustumenn Vinnuveitendasambandsins, höfðum því miður á réttu að standa. En verktakarnir, sem trúðu á patentkenninguna, fólkið á Suðurnesjum, sem trúði á patentkenninguna, verða núna að horfast í augu við 10% atvinnuleysi á Suðurnesjum og í Morgunblaðinu í dag segja forustumenn þeirra tveggja fyrirtækja, sem við höfum verið að ræða við, að í dag séu enn minni líkur en fyrir hálfu ári á því að álver verði reist á Íslandi í næstu framtíð. Voru þær þó ekki miklar þá. Mér finnst margt líkt með málflutningnum um að EES eigi að leysa vandann sem við Íslendingar eigum við að glíma. Ég tel hættulegt að halda því að þjóðinni að með því að samþykkja þennan samning muni vandamálin að einhverju verulegu leyti leysast. Að samningurinn sé einhver slíkur lykill að lausn vandans fyrir fólkið í fiskvinnslunni, fyrir sjómenn, fyrir viðskiptalífið, að bara ef þingmenn segi já hér á Alþingi þá muni veruleikinn breytast á nýju ári. Hvað sem líður afstöðu okkar til þessa samnings, menn geta verið með honum, menn geta verið á móti honum, það er allt annar hlutur. En ég tel það fullkomna blindu að halda það virkilega að þeir miklu erfiðleikar, sem við eigum við að etja í sjávarútvegi og efnahagslífi á Íslandi, muni að einhverju leyti verða minni á árinu 1993 eða 1994 vegna þessa samnings. Og það skortir á að þeir sem segja þjóðinni það nefni dæmi úr veruleikanum til að sanna mál sitt. Hv. þm. Ingibjörg Pálmadóttir rökstuddi mál sitt hins vegar með því að nefna Baader-vélarnar alveg skýrt. Sagði eins og er, það er hægt að láta fjórar til fimm Baader-vélar annast þá breytingu á fiskinum sem henta vegna tollalækkana.

Það væri hægt að . . . nota Baader-vélar.

Nei, hv. þm., sem líka hefur skrifað í blöð á Suðurnesjum um að EES-samningurinn muni leysa vanda atvinnulífsins á Suðurnesjum að hluta til, hefur tekið þátt í því að halda nýrri blekkingu að launafólkinu á Suðurnesjum og hefur þess vegna gengið í spor hæstv. iðnrh. sem á fyrri árum blekkti launafólkið á Suðurnesjum og sagði: Ég mun færa yður álver og vandi yðar verður leystur. Hv. þm. Árni Ragnar Árnason hefur í umfjöllun á Suðurnesjum á undanförnum mánuðum verið að segja: EES mun leysa vandann að hluta til hér á Suðurnesjum. En það vantar bara dæmin. Hvar eru fyrirtækin? Viljið þið ekki nefna þau? Viljið þið ekki nefna fyrirtækin sem munu auka umsvif sín hér á landi vegna EES-samningsins? Það hefur ekki eitt slíkt dæmi verið nefnt. Það hefur verið ýjað að því að einhver lítil fiskvinnslufyrirtæki munu kannski gera samninga við hótel og annað af því tagi, en jafnvel þótt einhverjir slíkir yrðu gerðir þá skipta þeir ekki sköpum. Hvar eru fyrirtækin sem ætla sér vegna þessa EES-samnings að leggja út í nýjar fjárfestingar, nýja sókn í atvinnulífinu til að skapa ný atvinnutækifæri og aukinn hagvöxt vegna þessa samnings? Viljið þið ekki nefna þau, hv. þm., sem hafa verið að halda því að þjóðinni að veruleikinn mun verða á þann veg? Ég held að það megi að mörgu leyti líkja þessum EES-samningi við blöðru. Kannski verður eitthvert loft í henni en kannski ekki. Kannski fellur hún saman eins og blaðra sem hefur ekkert loft en kannski verður hægt að blása einhverju lofti í hana. En það er enginn hér í salnum sem getur veitt slíka tryggingu.  Við skulum ganga út frá því, hv. þm., að það væri jafnvel allt rétt sem t.d. hv. þm. Björn Bjarnason hefur sagt um fortíðina í þessu máli en jafnvel þótt það væri rétt, breytir það einhverju um þá afstöðu sem menn þurfa að taka nú, hv. þm.? Er hægt að sækja sér einhver rök í fortíðarumræðuna þegar menn taka afstöðu til þessa samnings? Það held ég ekki. Slíkar röksemdir afhjúpa það eingöngu að viðkomandi þingmaður treystir sér ekki að byggja málflutning sinn eingöngu á kostum EES-samningsins. Það er auðvitað athyglisvert að satt að segja er hæstv. utanrrh. sá eini hér í salnum sem hefur treyst sér til þess að byggja málflutning sinn fyrst og fremst á meintum kostum þessa samnings. Talsmenn Sjálfstfl., bæði hæstv. forsrh. og hv. þm. Björn Bjarnason, hafa ekki treyst sér til þess. Þeir hafa fyrst og fremst sótt vopn sín í eitthvert fortíðarskak, frekar leiðinlegt fortíðarskak, sem er svo sem hægt að taka þátt í en er óskaplega ófrjótt og alls ekki sæmandi í svona mikilvægu máli, enda höfum við stjórnarandstæðingar ekki gert það. Við höfum yfirleitt látið það sem vind um eyrun þjóta og haldið áfram að fjalla málefnalega um þættina í samningnum, málefnalega um jarðakaupin, málefnalega um sjávarútveginn, málefnalega um vinnumarkaðinn, málefnalega um fjárfestingarnar, málefnalega um stofnanauppbygginguna, málefnalega um stjórnarskrárþáttinn. Við höfum ekki fengið nein svör við þessum greinargerðum okkar, efasemdum og röksemdafærslum. Hæstv. utanrrh. fullyrti að þessi samningur mundi opna mörg ný tækifæri í sjávarútvegi. Ég vil enn á ný spyrja hæstv. utanrrh. --- og hefði reyndar kosið að hæstv. sjútvrh. kæmi einnig inn í umræðuna vegna þess að þögn hans í þessu máli er auðvitað mjög merkileg. Hún er mjög merkileg --- að hæstv. utanrrh. sýndi fram á það með raunhæfum dæmum í ljósi þeirrar umræðu sem á sér stað í þjóðfélaginu um frystitogarana og það sem sagt hefur verið hér af kunnáttumönnum í sjávarútvegi: Hvar eru þessi tækifæri nákvæmlega? Hver eru svör hæstv. utanrrh. við ræðum hv. þm. Ingibjargar Pálmadóttur og Jóhanns Ársælssonar annað en bara almennar fullyrðingar um að tækifæri verði meiri o.s.frv.? Það er enn á ný óskað eftir slíku. Hæstv. utanrrh. vék að orkumálunum og það var satt að segja það eina sem var dálítið efnislegt hjá hæstv. utanrrh. En það var athyglisvert að hann sagði bara hálfa söguna og maður velti því fyrir sér hvers vegna segir hann alltaf bara hálfa söguna í orkumálunum. Hann sagði þá sögu sem er út af fyrir sig alveg rétt hjá honum að í þessum samningi er hægt að setja lög á Alþingi sem í fyrsta lagi færa eignina á vatnsréttindunum og heitu lindunum til þjóðarinnar. Það er hægt. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. Það er stefna sem minn flokkur hefur fylgt lengi, við höfum flutt um það frv. á Alþingi. Eitt slíkt liggur á borðum þingmanna og við styðjum það. En ég spyr hins vegar og er nú leitt að hæstv. forsrh. skuli ekki vera í salnum: Styður Sjálfstfl. slíkt frv. um ríkiseign í stað einkaeignar? Því það sem hæstv. utanrrh. sagði hér með réttu er að til þess að koma í veg fyrir erlenda yfirtöku á þessum auðlindum orkunnar þarf með löggjöf á Alþingi að gera þær auðlindir að ríkiseign, flytja þær úr einkaeign yfir í ríkiseign. Við styðjum það í Alþb. vegna þess að við teljum að það sé þjóðin sem eigi þessar auðlindir en Sjálfstfl. og reyndar að hluta til Framsfl. hafa ávallt staðið gegn slíkri lagasetningu. Þess vegna spyr ég nú talsmenn Sjálfstfl.: Eru þeir sammála hæstv. utanrrh. um að setja slík lög? Það hefur ekki komið fram hér í umræðunni. Ef þau verða sett fullyrði ég að það yrði stórfelldasta þjóðnýting sem framkvæmd hefði verið á Íslandi í verðmætum og umfangi talið. Auðvitað væru það mikil tíðindi ef Sjálfstfl. færi að standa að því á Alþingi að framkvæma umfangsmestu þjóðnýtingu sem hér hefur verið gerð með lögum til þess að búa til girðingar vegna EES-samnings, að kjósendum Sjálfstfl. verði sagt að vegna EES-samningsins verðum við að styrkja eignarstöðu ríkisins á Íslandi, opinbera geirans, og taka frá einstaklingunum stóran hluta af þeim eignum sem þeir hafa haft í dag. Þetta er allt saman rétt hjá hæstv. utanrrh. Þetta er hægt en það hefur bara ekki komið fram í umræðunni að Sjálfstfl. styðji þetta. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: Hefur honum gengið betur að fá Sjálfstfl. í núverandi ríkisstjórn til að styðja þetta en honum gekk að fá Framsfl. í síðustu ríkisstjórn? Ég sagði hins vegar áðan að hæstv. utanrrh. hefði bara sagt hálfa söguna vegna þess að hann nemur staðar þegar kemur að orkufyrirtækjunum. Auðvitað er það ekki nóg að eiga bara auðlindirnar ef nýtingin á þeim færist í hendur erlendra aðila. Þá er það að vísu rétt hjá hæstv. utanrrh. að meðan orkufyrirtækin eru í opinberri eign, eigu ríkis og sveitarfélaga, þá breytist ekkert. En um leið og þeim yrði breytt í hlutafélög, sem er t.d. stefna núv. iðnrh. og stefna Sjálfstfl., og þau hlutabréf yrðu seld gæti hver sem er á Evrópska efnahagssvæðinu, hvort sem hann væri Þjóðverji, Ítali, Breti, einkaaðili eða fyrirtæki, banki eða tryggingafélag, lífeyrissjóður eða hvað annað keypt íslensku orkufyrirtækin. Ef maður leggur einkavæðinguna við EESsamninginn er ekkert sem hindrar það að Landsvirkjun, Rafmagnsveita Reykjavíkur, Hitaveita Reykjavíkur, Orkubú Vestfjarða verði komin í erlenda eign eftir einhvern tíma. Þetta er ekki hræðsluáróður af minni hálfu. Þetta er einfaldlega staðreyndalýsing á því hvað felst í því þegar einkavæðingin er lögð við EES-samninginn. Þess vegna er eðlilegt að við spyrjum: Er Sjálfstfl. til samkomulags um það hér á Alþingi að hverfa afdráttarlaust frá þessum einkavæðingaráformum svo það sé a.m.k. öruggt að orkufyrirtækin lendi ekki í höndum útlendinganna? Við því hafa engin svör fengist. Ég vil í þessu sambandi geta þess að ég ræddi við erlendan blaðamann í gær um þessar umræður hér. Honum fannst það dálítið merkilegt að sá flokkur sem stýrði ríkisstjórninni héti ekki Íhaldsflokkur eða ,,konservatívur`` flokkur eins og þeir heita nú flestir erlendis heldur Sjálfstæðisflokkur og sækti nafngift sína í þá sögu og hefð sem íslenska sjálfstæðisbaráttan hefur mótað. Þess vegna spyr maður nú eðlilega: Er það virkilega svo að það enginn í þingmannasveit Sjálfstfl. vilji enn þá bera það gamla merki?

Allir.

Allir, segir hv. þm. Egill Jónsson. Það skulum við vona, hv. þm.  Virðulegi forseti. Ég lýsti því hér í upphafi minnar ræðu að það hefði verið æskilegra að þeir ráðherrar, sem við höfum vikið að, hefðu tekið þátt í umræðunni en það hefur því miður ekki gerst. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að við þingmenn Alþb. munum í umfjöllun um þetta mál á Alþingi knýja á um ítarlega umfjöllun um tvíhliða samning, möguleika hans, kosti og líka galla, hæstv. utanrrh., því við gerum okkur grein fyrir því að á okkar tillögum eru bæði kostir og gallar þótt hæstv. ráðherrar hafi ekki manndóm í sér til þess að viðurkenna að af þeirra hálfu hefur málið kosti en líka galla. Að lokum vil ég segja þetta: Fyrir ári síðan einkenndist umræðan í okkar heimsálfu af mikilli bjartsýni. Það var sérstakur tónn í orðinu Evrópa, tónn bjartsýni, tónn vona, tónn vissu um það að Evrópa væri á réttri braut, bæði fyrir sjálfa sig og fyrir veröldina alla. Evrópu mundi takast að búa til kraftmikla vél í hagþróun heimsins. Evrópu mundi takast að leysa vandamál öryggis og friðar, lýðræðis og mannréttinda. Menn spurðu eðlilega hér á landi eins og annars staðar: Ætlum við, Evrópubúarnir, ekki að vera með í þessari þróun? Þessi mikla draumsýn er nánast glötuð í dag. Það er enginn sem talar svona lengur því að Evrópa dagsins í dag er allt önnur. Hún er Evrópa hinna stóru vandamála. Hún er Evrópa vaxandi atvinnuleysis. Hún er Evrópa borgarastyrjalda og manndrápa, mannréttindabrota og ógnarstjórna. Hún er Evrópa þar sem við stöndum ráðþrota yfir styrjöldum, morðum á konum og börnum í næsta nágrenni við höfuðborgir Evrópu og enginn veit í dag hvað verður á nýju ári í þeim efnum. Forusturíki þessarar Evrópu glímir nú við draugana frá sinni eigin fortíð, mótmæli ungs fólks sem sjá sína einu von að efna til óeirða undir merkjum þeirrar ógnarhreyfingar sem steypti Evrópu í heimsstyrjöld fyrir um hálfri öld síðan. Þannig hefur landslagið í Evrópu breyst á einu ári. Evrópulestin. Við voru spurð að því hér hvort við ætluðum ekki að vera með í Evrópulestinni. Þá var myndin af hraðlestinni sem verið var að byggja í Evrópu á nýjum brautarteinum, sem með ógnarhraða tengdi saman borgirnar í eina heild. Í dag er mynd Evrópulestarinnar skuggamyndin úr styrjöldinni þegar fólk var flutt í ánauð og dauðann með lestum ógnarstjórnarinnar sem ríkti í Þýskalandi. Er þetta ekki tilefni fyrir okkur öll til að flýta okkur hægt með málefni okkar litlu þjóðar, vera ekki of viss, ekki of örugg, vera tilbúin til að bíða, huga að okkar og hyggja að því hvernig veröldin lítur út eftir eitt ár, tvö eða þrjú? Ég held að það væri skynsamlegt fyrir okkur öll, sem berum fjöregg þessarar þjóðar á löggjafarsamkomuna um þessar mundir, að hugsa í alvöru hvort ekki er skynsamlegri leið fyrir íslenska þjóð að bíða álengdar í smástund þar til það skýrist betur hvernig Evrópa það er sem við eigum að tengjast með þessum samningi. Hvernig verða valdahlutföllin í henni? Hverjir ráða þar för? Hvernig verður þjóðfélagsástandið? Verður það ástand atvinnuleysis og upplausnar, óeirða, mannréttindabrota, styrjalda eða verður það heimur framfara, friðar, öryggis og lýðræðis? Fjarlægðin hefur skapað Íslandi kosti á þessari öld. Við sluppum að mestu við harmleiki Evrópu á þessari öld vegna fjarlægðarinnar. Er ekki tími til að hugsa aðeins um það núna þegar á hverjum degi berast nýjar óvissu- og ógnarfréttir frá meginlandi Evrópu að kostir fjarlægðarinnar geti verið það sem nýtist okkur best á næstu árum í stað þess að flýta okkur um of upp í þá lest sem enginn veit í dag hvert stefnir?

Virðulegur forseti. Það er nú komið að lokum þessarar 1. umr. um frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði. Ég ætla að gera hvað ég get til að lengja ekki þá umræðu frekar en orðið er enda kannski að ýmsu leyti erfitt að halda samfellu í umræðu sem stendur yfir í marga daga og langt á milli þess sem maður kemur í pontu. Það getur því verið erfitt að halda samhengi í hlutunum. Mig langar aðeins til að fara nokkrum orðum um það sem fram hefur komið í máli manna, ekki síst utanrrh. og forsrh., vegna þess að ég held að við hljótum að þurfa að rökræða þessi mál og við þurfum að svara rökum hvers annars --- mætast hér með rök og gagnrök. Þess vegna ætla ég ekki að skorast undan að mæta ýmsu af því sem fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. og forsrh. þó að ég verði reyndar að segja að þær ræður voru ansi rýrar í roðinu, ekki síst hefði ég búist við því að í ræðu forsrh. sem talaði hér fyrsta sinni --- það var hans fyrsta ræða og fyrsta innlegg í 1. umr. --- væri eitthvert kjöt á beinunum en því miður var því ekki að heilsa. Það kom fram hjá báðum þessum ráðherrum ákveðið óþol, ákveðinn pirringur yfir því að hér væri enn verið að spyrja spurninga varðandi þennan samning. Utanrrh. sagði að umræðan hefði farið fram í þrjú ár og það væri enn verið að spyrja sömu spurninganna og spurt var í upphafi. Forsrh. tók í sama streng og sagði að það væri undarlegt að þeir sem mest kvörtuðu undan því að ótal spurningum væri enn ósvarað tilheyrðu þeim flokkum sem væru búnir að gera málið upp við sig. Hann sagði: Hvernig gátu þeir gert málið upp við sig ef svona mörgum spurningum var ósvarað? Ég var ein af þeim sem báru hér upp spurningar. Þær voru ekki ýkja margar. Þær hafa líklga verið fjórar en þær vörðuðu ákveðin grundvallaratriði í þessum samningi, atriði sem skipta verulegu máli þegar að því kemur að fólk þarf að gera málið upp við sig. Ég verð að segja að ég fékk held ég ekki einni einustu þeirra svarað, hvorki í ræðu hæstv. utanrrh. né forsrh. En af hverju erum við að spyrja spurninga? Ástæðan er einfaldlega sú að Alþingi er málþing. Þess vegna kemur maður og ber upp spurningar opinberlega. Þetta eru ekki persónulegar spurningar sem hægt er að gefa við persónuleg svör í hliðarherbergjum eða inni á nefndarfundum. Ég hafði haldið, og það var mín skoðun þegar ég settist hér inn á Alþingi, að hér ætti að tala um pólitík. Reyndar er ansi lítið gert af því stundum en ég hélt að það ætti að tala hér um pólitík og hér ættu menn að spyrja spurninga og ráðherrar ættu þá öðrum fremur að hafa þá skyldu með höndum að gefa svör. Hér ættu menn að mætast með rök og gagnrök. Það virðist ekki vera skoðun forsrh., við höfum sömu þingreynslu, ég og forsrh., að þannig eigi hlutirnir að ganga fyrir sig heldur eigi að ræða um málin á lokuðum fundum og í hliðarsölum. Mér finnst þetta vera málflutningur manns sem hefur gefist upp eftir eins árs setu á Alþingi. Hefur maðurinn gefist upp við að færa fram rök sín og reyna að sannfæra þá sem hér sitja? Hann hefur ekki trú á sínum eigin málflutningi. Hann hefur ekki trú á áhrifamætti síns eigin málflutnings. Ég get lýst því yfir hér að ég áskil mér fullan rétt í þessu máli sem öðrum að láta sannfærast um að andmælendur mínir hafi rétt fyrir sér. Ég er hér komin til þess að hlusta á rök og gagnrök, til að vega þau og meta og jafnvel skipta um skoðun í málum ef því er að heilsa. Þess vegna vil ég ekki bara að menn varpi því hér fram að það eigi að ræða hlutina á lokuðum fundum í lokuðum hliðarsölum. Hér eigum við að tala, við eigum að færa fram mál okkar, við eigum að hlusta og við eigum að vega og meta málin. Þegar forsrh. hefur ekkert hér fram að færa annað en pirring og geðvonsku er það bara til marks um það að hann trúir ekki á sinn eigin málstað. Hann trúir því ekki að hann geti sannfært nokkurn mann um það sem hann hefur fram að færa. Utanrrh. vék í sínu erindi að erfiðu efnahagsástandi og sagði að við værum komin að endimörkum vaxtar, a.m.k. hvað varðaði auðlindir sjávar. Hér væri stöðnun og aukið atvinnuleysi og við þessar aðstæður yrðum við að ganga inn á hið Evrópska efnahagssvæði. Það er út af fyrir sig rétt að hér er erfitt efnahagsástand þó að það hafi nú stundum verið málað allt of dökkum litum. Við höfum ekki á undanförnum árum skotið þeim stoðum undir íslenskt efnahagslíf sem nauðsynlegt er. Við höfum heldur ekki gefið gaum að því að margt smátt gerir eitt stórt. Það skal allt vera svo stórt á Íslandi. Menn vilja fá hlutina fljótt og helst fyrir lítið. Það er þessi gullgrafaramórall sem oft og tíðum hefur verið talað um og ég held að forsrh. hafi, þótt hann hafi kannski ekki nefnt það gullgrafaramóral, verið að tala um ýmis fjárfestingarævintýri þessarar þjóðar: í virkjunum, í fiskeldi, í loðdýrarækt og svo mætti lengi telja. Mér virðist sem þeir menn sem mest prísa þennan samning um hið Evrópska efnahagssvæði séu eina ferðina enn að gera tilraun til að virkja þennan gullgrafaramóral sér í hag. Þeir gera út á þennan gullgrafaramóral. Þeir segja þjóðinni að þarna sé lausnin, í því sé lausnin fólgin að ganga inn á hið Evrópska efnahagssvæði. Ég heyrði það þegar farið var að lesa hér úr ansi fróðlegum greinum og ræðum sem núv. utanrrh. og þáv. þm., Jón Baldvin Hannibalsson, flutti og skrifaði um EFTA-umræðuna að hann hefur verið miklu raunsærri á þeim tíma og sannspárri en ég held að hann sé í dag. Hann skrifaði einhvers staðar að EFTA-samningurinn væri ekkert lausnarorð eins og ríkisstjórnin vildi vera láta. Það sama er hægt að segja núna um EES-samninginn. Hann er ekkert lausnarorð eins og þessi ríkisstjórn vill vera láta. Samningurinn sem slíkur færir okkur engin ný atvinnutækifæri. Aðalatriðið er hvernig við spilum úr, hvort sem við stöndum utan eða innan hins Evrópska efnahagssvæðis, okkar málum við tilteknar gefnar aðstæður. Í þeim ríkjum sem verða á hinu Evrópska efnahagssvæði eru ákveðin kreppueinkenni. Það eru kreppueinkenni alls staðar í Evrópu um þessar mundir. Atvinnuleysi hefur færst í aukana sl. þrjú þar og það sem er að gerast núna hér í kringum okkur er að það er verið að hækka vexti í öllum nágrannalöndum okkar. Það er verið að reyna að ná niður verðbólgunni, m.a. með hækkandi vöxtum. Þetta dregur úr fjárfestingu og þegar dregur úr fjárfestingu þá dregur líka úr sköpun nýrra atvinnutækifæra og aukið atvinnuleysi virðist vera fyrirsjáanlegt, t.d. á næsta ári. Í Danmörku er talað um að það muni tapast 15 þús. störf á næsta ári. Það er alveg ljóst að við sækjum ekkert gull í þessar greipar. Það er hins vegar gild spurning, sem við hljótum að velta fyrir okkur hér, hvort við eigum samt sem áður að binda okkar bagga sömu hnútum og þessi ríki, hvort við eigum að deila örlögum okkar með þeim, hvort okkur farnist þannig best. Það er auðvitað alveg gild spurning sem við verðum að velta fyrir okkur þó að við getum haft ýmislegt að athuga við hið Evrópska efnahagssvæði og við ástandið í Evrópubandalaginu. Það er vissulega rétt sem hæstv. utnanrrh. hefur sagt að það dugar ekki að byggja upp múra í kringum sig. Það dugar ekki fyrir litla þjóð eins og Íslendinga. Það dugar heldur ekki þegar til lengri tíma er litið fyrir Efnahagsbandalagið. En því miður er staðan sú að Efnahagsbandalagið hefur verið að byggja utan sig múra. Þau rök eiga auðvitað rétt á sér að það geti verið betra fyrir litla þjóð að vera innan þeirra múra en utan út frá samtryggingarsjónarmiði og engu öðru. Þeir múrar sem Efnahagsbandalagið hefur verið að byggja utan um sig hafa náttúrlega komið hlutum þannig fyrir að þeir versla fyrst og fremst innbyrðis, eru að reyna að hafa verslun og viðskipti innan múranna en ekki við aðila utan þeirra, er það sem kallað er aukið frelsi í viðskiptum. Þetta svokallaða aukna frelsi í alþjóðlegum viðskiptum sem menn tala mikið um nú um tíðir hefur t.d. ekki náð til þróunarlandanna. Þetta hefur ekki bætt stöðu þróunarlandanna vegna þess að það eru hin þróuðu ríki sem auka viðskiptin hvert við annað. Þau auka viðskipti hvert við annað innan múranna og það kann vel að vera að þar sé betra að vera, það kann vel að vera. Það geta verið rök. En þetta eru í rauninni þau einu gildu rök sem ég finn í þessari umræðu en mér finnst þau ekki hafa verið borin hér fram af þeim sem mest prísa þennan samning. Það hefur verið spurt hér um bújarðir, hvaða möguleikar verði á því að setja, eins og það hefur verið kallað, girðingar í íslensk lög til þess að tryggja það að bújarðir haldist í eigu Íslendinga og koma í veg fyrir að útlendingar geti með mjög frjálsum hætti eignast hér land. Þetta er mikið áhyggjuefni fyrir margt fólk. Eins og ég held að ég hafi sagt í minni fyrri ræðu er þetta mjög sterkur þráður í þjóðarsálinni vegna þess að land og eignarhald á landi er til marks um sjálfstæði einstaklingsins og til marks um sjálfstæði þjóða. Utanrrh. hefur hvað eftir annað sagt að það séu færar leiðir til að setja upp girðingar og að við höfum aðlögunartíma til að vinna verkið. Hann hefur líka ítrekað að þetta sé ekki ný umræða og finnst hún líklega óþörf. Hún er auðvitað ekki ný en ástæðan fyrir því að þessar spurningar eru bornar hér upp aftur og aftur eru þær að svörin eru svo óljós. Við erum aldrei neinu nær eftir þau svör sem við fáum. Menn segja: Það er hægt að setja upp girðingar. Samt sem áður virðist á nefndaráliti sem lögfræðingar vinna fyrir ráðuneyti að það sé erfitt að setja girðingar nema takmarka verulega rétt Íslendinga í eigin landi. Svörin hafa því ekki fengist, virðulegu ráðherrar, og er tímabært að þau séu gefin með skýrari hætti en hingað til hefur verið gert. Utanrrh. hélt því fram í sinni ræðu að því hefði verið haldið fram af ræðumönnum að stjórnarliðarnir og ráðherrarnir væru að reyna að véla fólk til fylgis við Efnahagsbandalagið með aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu. Hann sagði að fyrir þessu væru engin rök. Það væri búið að leysa öll okkar helstu hagsmunamál og brýnustu vandamál inni á Evrópska efnahagssvæðinu og að við höfum markað þá sérstöðu að vera utan Efnahagsbandalagsins og láta þar við sitja. Ég held að það hafi enginn talað um að véla þjóðina inn í Efnahagsbandalagið. Það er bara ákveðið orsakasamhengi sem sést, sem er mjög skýrt og við þurfum ekki annað en að líta til baka í söguna þá sjáum við að það er ákveðið orsakasamhengi í gangi. Það er ekkert lögmál. Það er orsakasamhengi. Við skulum taka dæmi. Halda menn að varnarsamningurinn 1951 hefði verið gerður ef Íslendingar hefðu ekki verið orðnir aðilar að NATO 1949? Halda menn að Íslendingar hefðu orðið aðilar að NATO ef ekki hefði verið búið að gera Keflavíkursamninginn 1946? Þannig er orsakasamhengið. Þetta leiðir af líkum og það sama er í þessu máli að það eykur mjög líkurnar á því að aðild að Efnahagsbandalaginu komi fyllilega til álita ef gengið er inn á hið Evrópska efnahagssvæði. Það er í rauninni að mörgu leyti mjög ófullnægjandi að vera á hinum innri markaði Efnahagsbandalagsins án þess að hafa áhrif á fylgifiska og fylgikvilla þessa innri markaðar. Og það er auðvitað þess vegna sem aðildarríki EFTA stefna öll nú inn í Efnahagsbandalagið. Því var haldið mjög á lofti af forsrh. að stjórnarandstæðingar reyndu að gera tvo af fjórum nefndarmönnum, sem unnu lögfræðilegt álit um stjórnarskrármálið fyrir utanrrh., tortryggilega og héldu því hér fram að það varpaði rýrð á álit þeirra að þeir hefðu áður unnið fyrir utanrrh. Nú er málið það að þeir hafa ekki bara unnið við eitthvað fyrir utanrrh. Þeir unnu við að búa út þetta frv. um hið Evrópska efnahagssvæði fyrir utanrrh. Það kom fram í utanrmn. að þeir hefðu komið nálægt því að finna leið til þess að lögtaka þennan samning og staðið að því að semja frv. um fullgildinguna og lögtökuna. Þeir unnu ekki bara að einhverju verki fyrir utanrrh. heldur nákvæmlega þessu verki sem þeir eiga síðan að koma að sem hlutlægir fræðimenn og leggja mat á. Þetta gerir þá vanhæfa til að fella dóm í málinu en það gerir þá auðvitað ekki vanhæfa til að hafa skoðun á málinu. Hana geta þeir haft og þeir geta stutt sína skoðun sterkum rökum og menn geta verið sammála þeirri skoðun. En það gerir þá tvímælalaust vanhæfa til að fella dóm. Álit þessara manna hefur verið meðhöndlað sem dómur og þá ætla ég að vitna í hvernig viðskrh. meðhöndlaði þetta álit strax eftir að það kom fram. Þá komu hans úrslitaorð: Nú þarf ekki frekari umræður um þetta mál. Nú þarf ekki frekar vitnanna við, dómur er fallinn. Þótt hann hafi ekki orðað það nákvæmlega þannig, þá voru þetta hans skilaboð til almennings í gegnum fjölmiðla. Það hljótum við að gagnrýna og við hljótum að mótmæla því að þetta sé einhver allsherjardómur í málinu. Þá má líka benda á að það orki tvímælis að álit þessara fræðimanna --- það er kannski ekki rétt að þeir séu fræðimenn en þó allir lögfræðingar hver á sínu sviði --- sé það sama nú í þessu máli og það hefur verið þegar þeir hafa fjallað um þetta fræðilega á öðrum vettvangi. Þá vil ég vitna í grein eftir Stefán Má Stefánsson sem birtist í skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 1988. Greinin heitir Um störf og lögfestingu þjóðréttarsamninga. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Að því er íslenskan rétt varðar er hugsanlegt að veita þjóðréttarsamningum eða tilteknum tegundum þeirra lagagildi í eitt skipti fyrir öll. Þetta verður þó tæpast gert nema með breytingu á stjórnarskránni.`` Þetta segir Stefán Már 1988 í fræðilegri ritgerð um lögfestingu þjóðréttarsamninga. Hann kemst síðan að öðru áliti þegar hann stendur að nefndaráliti fyrir utanrrh. og það geta verið fyrir því ákveðin rök. En það sýnir manni svart á hvítu að þetta er auðvitað mikið álitamál sem þarna er á ferðinni. Hann heldur áfram og segir: ,,Væri þetta gert mundu dómstólar meta að hvaða marki ákvæði tiltekins þjóðréttarsamnings hefðu bein réttaráhrif. Það skal þó tekið fram að breyting á stjórnarskrá er flókin aðgerð í framkvæmd.`` Og svo heldur hann áfram: ,,Hins vegar er tæpast hægt að ákveða með almennu lagaboði að þjóðréttarsamningur án frekari tilgreiningar skuli hafa bein réttaráhrif.`` Svo segir hann: ,,Slíkt framsal af hálfu löggjafans yrði væntanlega í flestum tilvikum talið of vítt og teldist fara í bága við stjórnarskrána.`` Þetta segir hann 1988. Þess vegna frábið ég mér þann málflutning sem hér var m.a. hafður uppi af forsrh. að það að setja stjórnarskrána fyrir sig í þessu máli væri eins og hver annar fyrirsláttur. Ég frábið mér slíkan málflutning. Það er enginn fyrirsláttur af minni hálfu. Ég held að það sé enginn fyrirsláttur af hálfu margra þingmanna sem hafa raunverulegar áhyggjur af því að samningurinn, eins og hann liggur fyrir, fari í bága við stjórnarskrána. Þó að ég fari kannski aðeins út fyrir efnið ætla ég að leyfa mér að segja að það kann vel að vera að forsrh. hafi á því ákveðnar skoðanir að tillaga til stjórnarskrárbreytingar, sem hér liggur fyrir og stjórnarandstaðan hefur lagt fram, sé ekki nógu góð og hann geti fært fyrir því rök. Það er út af fyrir sig allt í lagi. Hann getur þá fundið leið til að gera stjórnarskrárbreytingu sem gerði þennan samning löglegan og gerði hann þannig að hann stangaðist ekki á við stjórnarskrána. Hann gæti t.d. stungið upp á því að það kæmi ákvæði inn í stjórnarskrána um að þrátt fyrir ákvæði 2. gr. stjórnarskrár yrði þessi samningur lögtekinn á Íslandi. Það er ein leið. Menn geta auðvitað fundið ýmsar leiðir til þess ef þeir hafa á því einhvern áhuga. Það er bara fyrirsláttur af hans hálfu að setja fyrir sig hvernig þetta er orðað hjá stjórnarandstöðunni. Þó að ráðherrar hafi hér svarað litlu og fært fram fá rök, þá ætla ég ekki að víkjast undan því að svara þeirri spurningu sem hér var varpað fram til stjórnarandstöðunnar allrar af Vilhjálmi Egilssyni þingmanni. Hann benti á það réttilega að það væri ákvæði í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði þess efnis að það væri hægt að segja honum upp með árs fyrirvara og hann spurði: Ætlar stjórnrandstaðan að segja samningnum upp komist hún í stjórnaraðstöðu? Hann spurði þessarar spurningar. Það verður auðvitað að segjast eins og er að það er erfitt að gefa bindandi loforð sem taka eiga gildi í óljósri framtíð því að hvort þeir flokkar sem nú eru í stjórnarandstöðu komast í stjórnaraðstöðu fyrr en síðar er auðvitað mjög óljóst --- þó að vonandi gerist það í næstu kosningum og vonandi verður það mjög fljótlega. Eins og við sáum í blöðunum í morgun nýtur stjórnin afskaplega lítils fylgis meðal þjóðarinnar um þessar mundir. Það er sem sagt erfitt að gefa slíkt loforð. En ég skal svara fyrir mitt leyti eftir að hafa hugsað um þetta svolítið síðan þessari spurningu var varpað fram. Mér finnst afskaplega trúlegt að það verði ekki gert. Mér finnst afskaplega trúlegt að samningnum verði ekki sagt upp. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að þetta uppsagnarákvæði sé ákaflega lítils virði og í raun og veru sé mjög erfitt að segja þessum samningi upp. Við verðum að athuga að það er gagnger breyting sem verður hér á öllu viðskiptaumhverfi, á lagasetningu og á ótal mörgum hlutum. Þessi breyting verður ekki aftur tekin með því að segja samningnum upp með árs fyrirvara. Við verðum búin að gerbreyta íslenskum lögum og við verðum búin að gerbreyta þeim aðstæðum í atvinnulífi sem menn eiga að vinna við hér á landi. Það tökum við ekki aftur eins og hendi sé veifað. Ég hélt að Vilhjálmur Egilsson væri framsýnn maður og áttaði sig á því að hjólum sögunnar verður ekki snúið við. Klukkan tifar réttsælis. Það er ekki hægt að taka ákvörðun um að í einhverri framtíð segi menn: Nú setjum við samfélagið aftur eins og það var þegar við ákváðum að ganga inn á hið Evrópska efnahagssvæði á sínum tíma. Slíkt verður ekki gert. Þar að auki er það mín einlæga skoðun að nýir stjórnarherrar eða stjórnarfrúr, ef við notum það orð, hafi ekkert leyfi til þess að koma að völdum og kippa grundvellinum, nýlögðum grundvelli jafnvel, undan fólki og fyrirtækjum. Það er alveg fráleitt að stjórnvöld geti leyft sér slíkt. Í upphafi þessa kjörtímabils líkti ég ríkisstjórninni eða ráðherrum hennar réttara sagt við fíla í glervörubúð. Þeir koma inn í ráðuneytin og segja: Það er ekkert hægt að nota hér. Um hluti sem fólk, fagfólk og fyrrverandi ráðherrar, hafa verið að vinna að, eytt tíma í og orku í að vinna að, koma þeir og segja: Þetta eru sagnfræðilegar heimildir. Það er ekki hægt að nota þetta. Það er búið að eyða í þetta peningum, orku og mannafla og þeir geta ekki notað það. Þeir vilja henda úr fyrri innréttingum og setja inn nýjar. Þeir vilja stjórna með kollsteypum. Þetta finnst mér ekki boðlegir stjórnarhættir vegna þess að það er fólk og það eru fyrirtæki sem eru höfð að leiksoppum við slíkar aðstæður. Þess vegna er það mín skoðun að það verði mjög illa gerlegt að segja upp þessum samningi, verði hann á annað borð gerður, enda er þetta uppsagnarákvæði fyrst og fremst formlegt en ekki raunverulegt og hefur afskaplega litla þýðingu í praxís. Ég held að í þessu máli, eins og öllum öðrum, gildi að það er eitt af frumskilyrðunum, og það er kannski ekki síst mikilvægt að Íslendingar geri sér grein fyrir því, að hægt sé að skipuleggja til framtíðar. Það skiptir máli fyrir einstaklinga, fyrirtæki og fyrir þessa þjóð að hún geti skipulagt hlutina til framtíðar og geti trúað því að hún búi við svipað kerfi eftir fimm eða tíu ár og hún býr við í dag. Þó að við tökumst á um þessi mál núna og gerum líklega harkalega á næstu mánuðum, þá held ég að þegar upp er staðið verðum við að sætta okkur við niðurstöðuna sem hér fæst og við verðum að tryggja að það sé ákveðin lágmarkssátt um það hvernig við ætlum að vinna úr þeim aðstæðum.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki tekið til máls í þessari umræðu áður en kom að svarræðum hæstv. ráðherra, hæstv. utanrrh. og forsrh. Ég hafði ætlað mér að geyma það til seinni umræðu en ræður þeirra urðu til þess að ég kvaddi mér hljóðs við þessa umræðu. Ég hef reyndar verið varfærinn í yfirlýsingum varðandi þetta mál, stöðuna í samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég hef talið að ég yrði að taka nokkurt mið af því að ég sem þingmaður haustið 1989 varði ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar falli þegar Sjálfstfl. og Kvennalisti fluttu vantrauststillögu sem var byggð á því að við skyldum ekki ganga til samninga um Evrópskt efnahagssvæði heldur tvíhliða samninga við EB. Þar fór fremstur í flokki hv. 4 þm. Reykv. þegar þeirri skoðun var haldið fram. Ég býst við að hann sé sjálfum sér samkvæmur enn í dag.

Svo sannarlega við sömu aðstæður.

Ég tel því að við sem vorum í það minnsta einhvern tíma almennir þingmenn stjórnarflokkanna á síðasta kjörtímabili verðum að skoða afstöðu okkar eilítið í þessu ljósi og ég tala nú ekki um ráðherrana. Ég mun hér fyrst og fremst ræða um hina pólitísku umgjörð samningsins sem slíks og einstaka efnisþætti og þá kannski fyrst og fremst sjávarútvegsmálin. Annað hefur mér fundist einkenna þessa umræðu hér mjög mikið. Það eru vangaveltur um fortíðina. Það er alveg rétt að hér er um að ræða mikilvægt mál svo það er sjálfsagt gott að skoða fortíðina, hvað einstakir menn sögðu á þeim tíma. En menn mega ekki ganga of langt í því. Þeir verða að reyna láta umræðuna taka mið af því að við erum að fjalla um mál sem snýr fyrst og fremst að framtíðinni og er eitthvert mikilvægasta mál sem við höfum fjallað hér um á Alþingi um langt árabil. Menn verða líka í allri fortíðarskoðuninni að taka mið af því að hlutverk stjórnar og stjórnarandstöðu á Alþingi er nokkuð misjafnt og það er í raun hlutverk og skylda stjórnarandstöðu að benda á brestina í því sem stjórnvöld eru að gera á hverjum tíma. Það fer ekki hjá því að einstöku sinnum kann það að líta þannig út að menn segi eitt í stjórn og annað í stjórnarandstöðu. Ég geri mér fulla grein fyrir mikilvægi þess að við náum góðum viðskiptasamningum við Evrópu og ég geri mér líka grein fyrir því að við verðum að halda þannig á þessu máli að það slitni ekki upp úr þeim samningum sem hafa verið í gangi um nokkurt árabil. Það er mjög mikilvægt. Ég geri mér alveg grein fyrir því hvað það getur þýtt ef samningnum yrði á þessu stigi hafnað. Það gæti þýtt það að þráðurinn mundi slitna, ekki bara um eitthvert mánaðabil heldur um eitthvert árabil meðan gengju yfir samningar annarra EFTA-ríkja um aðild að EB. Við hefðum að vísu áfram bókun 6 sem er góð svo langt sem hún nær, en hún nær bara ekki eins langt og sumir sem hér hafa talað hafa viljað vera láta. Þetta vildi ég hafa minn formála að þessu máli. Ég kem að ræðu hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar á fimmtudaginn var. Hún var á margan hátt mjög sérstæð og ég vona að það gerist ekki oft að forsætisráðherrar haldi ræður sem hafa þann svip sem sú ræða hafði. Það hlýtur að vera skylda forsrh. að reyna að ná ólíkum öflum saman, sætta og draga fram efnisrök í málinu. Það getur ekki verið að það sé hlutverk forsrh. að skvetta olíu á eld hinnar pólitísku umræðu á hverjum tíma. Þetta held ég að forsætisráðherrar, hver sem er, hljóti alltaf að hafa í huga. Það var eitt í ræðu hæstv. forsrh. sem ég óttaðist öðru fremur. Það var þessi vissa hans um það að samningurinn eins og hann lægi fyrir núna væri það eina rétta. Það er alltaf mjög hættulegt þegar menn taka blinda trú. Það hefur komið fram í þessari umræðu áður að það er ekki trúin á málstaðinn sem er aflvaki sögunnar, það er efinn, það eru efasemdirnar um það sem menn eru að gera á hverjum tíma sem eru aflvaki nýrra hreyfinga. Ég vil benda hæstv. forsrh. á að það eru á margan hátt allt önnur sjónarmið uppi núna heldur en var þegar fráfarandi ríkisstjórn fór frá. Ég nefni ekki nema eitt: Nú er svo komið að öll hin EFTA-ríkin hafa annaðhvort sótt um aðild eða boðað að þau muni sækja um aðild að EB. Þá hefur það einnig komið fram, og komið í ljós á lokasprettinum, að það hafa verið gerð stór tæknileg mistök í samningagerðinni. Ég nefni landbúnaðarmálin. Þar gerist það að þegar við sjáum samninginn þá eru þar inni mjög óljós ákvæði um leyfi til töku jöfnunargjalda, það á sérstaklega við um einn vöruflokk sem er jógúrt, og í samningnum eru mjög afdráttarlaus atriði, og enn þá afdráttarlausari ef enska útgáfan er lesin, þess efnis að ekki megi taka hærri jöfnunargjöld en sem nam tollum eða aðflutningsgjöldum á viðkomandi vöru árið 1991. Á því ári voru engin slík gjöld tekin, m.a. vegna þess að viðkomandi vara var ekki flutt inn en það er mjög óljóst hvernig þetta atriði verður túlkað og bendir flest til þess að það fáist ekki endanleg niðurstaða í því fyrr en málið færi fyrir dómstóla EES-samningsins. Ef svo færi að í ljós kæmi að samkvæmt þeim dómi væri leyfilegt að flytja viðkomandi afurð inn án nokkurra jöfnunargjalda, þá væri það mjög alvarlegt mál fyrir íslenskan landbúnað í því kerfi styrkja og niðurgreiðslna sem evrópskur landbúnaður er í í dag, og ekki síður í EB-löndunum en hér heima á Íslandi. Þetta mundi þýða miklu meira en bara markaðshlutdeild jógúrtar vegna þess að þetta mundi koma inn á hliðstæðar afurðir, súrmjólk, skyr og fleiri. Ég nefni líka að það er mikið tilfinningamál fyrir stóran hluta Íslendinga að það takist að halda þeim fyrirvara að Íslendingar hafi forgang að nýtingu landsins. Samkvæmt þeirri greinargerð sem núv. hæstv. landbrh. hefur látið vinna er mjög erfitt að koma slíku við. Ég vil nota tækifærið til að þakka fyrir þá vinnu um leið og ég hlýt að harma það að fráfarandi landbrh., hv. 4. þm. Norðurl. e., skyldi ekki hafa látið vinna þá vinnu í sinni ráðherratíð. Hann hefur talað hér fjálglega til okkar framsóknarmanna um að við viljum girðingar en vitum síðan ekkert hvað við meinum þegar kemur að því að skilgreina hverjar girðingarnar eiga að vera. Það er m.a. vegna þess að sú vinna sem yrði lögð til grundvallar ákvörðunartöku í þessu máli lá ekki fyrir í tíð fyrri ríkisstjórnar, því miður. Ég mun síðar koma að sjávarútveginum. Ég vil taka það fram að ég er ekki með þessu að segja að þessi tæknilegu mistök sem hafa verið gerð séu gerð vitandi vits eða af einhverjum illvilja. Ég held að stór hluti af skýringunni sé einfaldlega sá að við erum svo lítil, við höfum svo lítið apparat til þess að vinna í þessu að menn sáu ekki yfir málið. Og það segir heilmikla sögu um stöðu okkar litla samfélags í hinni stóru Evrópu. Þá vil ég koma að öðru atriði sem ég tel að hafi farið óhöndugleika úr hendi hjá ríkisstjórninni. Það er kynningin á samningnum. Kynning hæstv. utanrrh. og samstarfsmanna hans hefur byggst á hástemmdum lýsingarorðum um ágæti samningsins. Hún hefur ekki byggst á því sem ég hefði talið hið rétta og hefði verið miklu trúverðugra að það hefðu verið kynntir bæði kostir og gallar. Vissulega hefur þessi samningur bæði kosti og galla og það er hlutverk okkar hér að vega þá og meta. En þessar hástemmdu lýsingar hafa m.a. gert það að verkum að utanrrh. á ekki lengur trúnað hagsmunaaðila í þjóðfélaginu eða þjóðarinnar. Það hygg ég að ráðherra hafi mjög rækilega verið minntur á á fundarferð sinni um landið á síðasta ári og það þarf ekki að ræða lengi við hagsmunaaðila í sjávarútvegi til þess að finna að það er enginn trúnaður milli þeirra og utanrrh. í þessu máli. Það hefði átt að vera hlutverk utanrrh. að leita leiða til pólitískrar samstöðu í málinu. Það finnst kannski einhverjum að ég taki mikið upp í mig varðandi þetta atriði, en ég ætla að nefna eitt máli mínu til stuðnings. Ég fór á kynningarfund sem utanrrh. hélt á Akureyri eftir að hann kom heim eftir að hafa gengið frá samningnum. Hæstv. utanrrh. hélt ræðu upp á einn og hálfan klukkutíma, en það hefði verið hægt að draga hana saman í eina setningu sem hefði staðfest það sem oft hefur áður verið sagt: Allt fyrir ekkert. Það kom fleira fram þar þegar kom að því að ræða um landbúnaðarmál og yfirráð yfir landi. Þá beitti hæstv. utanrrh. því orðalagi að hann talaði um, með háðsbrosi, annars vegar að menn óttuðust hinn ,,eðalborna bústofn`` á Íslandi og hins vegar væru menn hræddir um örlög ,,óðala feðranna``. Svona málflutningur, á þennan hátt, kippir algjörlega fótunum undan trúverðugleikanum og því miður eru hlutirnir svona vaxnir. Ég var einn af þeim sem voru þeirrar skoðunar að þegar EFTA-löndin, önnur en Ísland, sóttu um aðild að EB þá hefði skapast allt annar og nýr pólitískur flötur að málinu. Í umræðunni fram að því hafði samningurinn oft af andstæðingum hans verið túlkaður sem fordyrið að EB. Ég var þeirrar skoðunar að þegar þessi staða var komin upp, þá hefðum við getað skoðað samninginn sem fordyri að tvíhliða samningi við Evrópuríkin. Það bendir allt til þess sem við höfum séð af ummælum og viðtölum við forsvarsmenn EB að þeir séu þeirrar skoðunar líka. Ég vitna í sjónvarpsviðtal við Frans Andriessen í vor þar sem þetta sjónarmið kom fram, að það væri mjög eðlilegt framhald af því að hin ríkin gengju í EB að samningnum yrði breytt í tvíhliða samning. Þarna held ég að hafi verið á borðinu leikur til þess að ná pólitískri samstöðu í málinu. Ég legg á þetta áherslu ekki síst vegna þess að ég tel það mjög skaðlegt ef eina ferðina enn verði þjóðinni steypt í hatrammar deilur tveggja andstæðra fylkinga í utanríkismálum rétt eftir að við erum komin út úr áratugaumræðum um aðild okkar að NATO og varnarsamninginn. Menn mega hins vegar passa sig að ganga ekki of langt í þessum málflutingi og ég tel reyndar að þær hugmyndir, sem Alþb. hefur sett fram um það að menn geti búið til á hnjám sér tvíhliða samning hér heima og farið síðan með út og fengið upp á skrifað, eigi ekki alveg við rök að styðjast. En hvers vegna var þessi leið ekki skoðuð? Hvers vegna var það ekki skoðað á þessum tímapunkti að við mundum strax hefja viðræður við EB og önnur EFTA-ríki á þessum grunni? Ég held að fyrir því sé einföld ástæða. Það var ekki pólitískur vilji. Það eru öfl innan beggja stjórnarflokkanna sem horfa á framhaldið á þann veg að við þróum þennan samning í þá veru að við göngum inn í EB. Ég varpa því hins vegar til hæstv. utanrrh.: Er ekki enn tími til þess að skoða þennan flöt? Er ekki enn tími til þess að finna sameiginlegan flöt á málinu á þessum grundvelli? En sá flötur getur ekki byggst á öðru en því að við verðum sammála um það að aðild að EB komi ekki til greina í þeirri framtíð sem við sjáum í dag. Ég held reyndar að ef menn skoða það mál þá sjái allir sanngjarnir menn að okkar litla samfélag á ekkert erindi þangað inn. Við verðum að hafa tækifæri til þess að stýra á nokkurn hátt sjálf hvernig við viljum taka þátt í frjálsara samfélagi. Ef við ætlum að varðveita okkar fullveldi sem 250--300 þúsund manna þjóð þá verðum við að hafa tækifæri til þess að stýra þessari þróun að einhverju leyti sjálf. Ég ætla að fara örfáum orðum um það sem er að gerast í Evrópu í dag, þar á ég við Maastricht-samkomulagið sem, eins og allir vita, gengur í átt til miklu meiri miðstýringar, pólitískrar sameiningar Evrópuríkja á mjög mörgum sviðum. Ég get sagt það hér sem mína skoðun að að mínu mati væri það heppilegast fyrir alla aðila að Frakkar mundu fella það samkomulag og losa Evrópuríki undan því framhaldi sem annars mundi fylgja. Hugsjónin, hugmyndafræðin á bak við Maastricht byggir á hugmyndafræði sem aldrei hefur gengið upp í Evrópu. Það er búið að reyna þetta áður. Það hefur verið gert með nokkru millibili. Napóleon reyndi þetta og það hafa fleiri gert án þess ég fari að nefna nöfn. Styrkur Evrópu liggur að mínu mati í flóru hinna margbreytilegu menningarsamfélaga sem þar eru og maður þarf ekki nema ferðast eilítið um Evrópu til að skynja það að þar er þjóðerniskennd það sterk, þar eru aðstæður svo ólíkar að samkomulag eins og Maastricht-samkomulagið hlyti alltaf að verða brotið á bak aftur fyrr eða seinna. En hin fjölbreytilega flóra Evrópuríkja getur hins vegar styrkt stöðu sína með því að ná samkomulagi á viðskiptasviðinu. Undir það get ég hins vegar tekið og undir það held ég í raun að allir séu sammála um hér í þessum sal. Annað sem ég vil nefna varðandi þetta er að við verðum að gera okkur grein fyrir því að það verður ekkert hlé á umræðunni eftir og ef EES-samningurinn verður samþykktur. Hún mun halda áfram af fullum krafti og þá munu kristallast þau andstæðu sjónarmið, annars vegar þeirra sem vilja þróa þetta yfir í að ganga inn í EB og hinna sem vilja að við njótum góðs viðskiptasamnings við Evrópu. Geri menn sér grein fyrir þessu þá hljóta menn að verða sammála því sjónarmiði mínu að það er mjög mikilvægt að menn opni sig um það nú þegar hvað menn vilja í framhaldinu af EES og hvernig menn ætla að nálgast það mál. Ég ætla að koma hér aðeins að sjávarútveginum. Ég geri ekki lítið úr mikilvægi sjávarútvegssamningsins við Evrópuþjóðir. Þar er eitt atriði sem í mínum huga er ofar öðru og það er samkeppnisstaðan við Norðmenn. Við höfum réttilega bókun 6 áfram, en það yrði okkur mjög erfitt ef Norðmenn fengju hagstæðari samninga inn á Evrópumarkað heldur en við í dag, ekki síst vegna þess að meðan við búum við minnkandi afla þá sjá Norðmenn fram á það á næstu árum að það verður mjög mikil þorskgengd í Barentshafi og að þeir muni hafa úr miklu að spila. Ég vil hins vegar taka undir það sem hér hefur komið fram að lýsingarnar á ágæti samningsins fyrir okkar sjávarútveg hafa verið miklu hástemmdari heldur en efni eru til, burt séð frá því að þar hafa menn gert --- og nú kem ég að því sem ég ræddi áður --- tæknileg mistök. Það var ákveðið að frumkvæði utanrrh. að geyma sjávarútvegskaflann þangað til á lokaspretti samninganna. Það var að mati utanrrh. hagstæðara fyrir okkur að vinna þetta á þann hátt. En hvað hefur komið á daginn? Það hefur komið á daginn að langhalinn breyttist í karfa og enn var ekki búið að ganga frá samningnum. Síðan þegar í nauðvörn var fallist á það að langhalinn væri karfi þá var hagsmunaaðilum sagt að um leið hefðu hagsmunir vegna síldarútflutnings verið tryggðir. Nú er að koma í ljós að svo er ekki. Nú vil ég biðja hæstv. utanrrh. að svara strax á eftir, hann getur gert það í andsvörum ef hann vill: Hvernig standa samningarnir um síldina? Þetta er mjög mikilvægt mál og þetta er einn af þrem stærstu þáttunum varðandi hagsmuni sjávarútvegsins. Saltfiskurinn er mikilvægur, m.a. vegna þess að þar hafa Norðmenn haft visst forskot. Þeir hafa haft magntolla meðan við höfum orðið að vinna eingöngu inn á sameiginlega tollfrjálsa magnið upp á 25.000 tonn. Þeir hafa það nú þegar og forskot þeirra mundi aukast enn ef þeir næðu samningum en við ekki. Fersku flökin eru mikilvæg og þar opnast fyrir okkur nýr markaður. En þriðji þátturinn, síldin, er í uppnámi enn. Og ég leyfi mér að fullyrða það að sá þáttur er í uppnámi og gef utanrrh. tækifæri til þess að mótmæla því ef það er ekki rétt. Í síldinni stendur málið þannig, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, varðandi ediksöltuðu flökin, sem er langmikilvægasta málið fyrir okkur og skiptir öllu máli, að það er ekki búið að tryggja það mál enn þá. Það er í höndum Evrópubandalagsþjóðanna að ákveða hvort við fáum að fara með þau inn eða ekki. Ég ætla aðeins að koma að því sem menn hafa rætt um um fersku flökin. Þar hafa menn haft stór orð um möguleikana og rætt um fullvinnslu. Það er að nokkru leyti rétt, fersk flök, pökkuð og frágengin til sölu eru í raun neytendapakkningar. En í umræðunni um neytendapakkningar hafa menn síðan grautað öllu saman og því hefur verið haldið fram fullum fetum að þessi samningur sé forsenda þess að við komumst inn á Evrópumarkaðinn með neytendavörur, unnar úr sjávarfangi. Nú vill svo til að ég veit betur, ekki síst af því að ég hef setið í stjórn sjávarútvegsfyrirtækis um nokkurt árabil sem hefur verið að þreifa fyrir sér og er komið inn á inn hinn evrópska markað með neytendapakkningar. Þar eru engir tollar á frystum neytendapakkningum, hvort sem þær eru meira eða minna unnar. Það var núna síðast verið að kanna það hvaða leið meira unnar neytendavörur ættu, þ.e. ef búið væri að velta upp úr raspi eða öðru slíku brauðmeti. Það er allt opið og hefur verið. Þar er engin breyting. Öðru hafa forsvarsmenn samningsins, og sérstaklega utanrrh., haldið mjög á lofti og það er að hann sé mjög mikilvægur fyrir sjávarútveginn á landsbyggðinni. Hvar liggja nýju möguleikarnir? Þeir liggja í saltfisknum og það getur skipt máli fyrir sjávarútvegsfyrirtæki um allt land. Þeir liggja í síldinni sem skiptir mjög miklu máli fyrir ákveðna landshluta, en sá þáttur er í uppnámi. Síðan liggja þeir í fersku flökunum og það er samdóma álit allra þeirra aðila í sjávarútvegi sem ég hef rætt við, að þeir möguleikar liggi fyrst og fremst á ákveðnum radíus frá höfuðborgarsvæðinu því þeir byggjast á daglegum flutningum til útlanda og að koma vörunni á sem allra skemmstum tíma á áfangastað. Það kann að vísu að vera sá möguleiki ef menn hafa kjark í að fara í aukna vegagerð í dag að hægt væri að koma upp á Austurlandi útskipunarhöfn fyrir ferskar vörur sem gæti einnig nýst Norðlendingum ef kominn væri að tillögu okkar hv. 4. þm. Reykv. góður vegur milli allra landshluta. En þannig stendur sjávarútvegskaflinn með kostum og göllum eins og ég hef verið að reyna að kynna mér síðustu daga, m.a. með viðræðum við hóp af forustumönnum í sjávarútveginum. Það hefur m.a., eins og ég sagði hér áðan, fært mér heim sanninn um að það er enginn trúnaður milli þessara manna og þeirra sem eru að vinna að þessum samningi fyrir hönd íslensku þjóðarinnar, hæstv. utanrrh. og hans manna. Að lokum, svo ég verði ekki misskilinn, það er okkur mjög mikilvægt að það takist að klára viðskiptasamning gagnvart sjávarútvegi. Þrátt fyrir allt, þrátt fyrir að hástemmdu lýsingarorðin eigi ekki við rök að styðjast, þá er okkur mikil nauðsyn að ná slíkum samningi. Það er að vísu vafamál í mínum huga ef síldin er ekki með. Ég ætla aðeins að koma að milliríkjasamningum almennt, m.a. vegna þess að hæstv. forsrh. hélt því fram í umræðum á fimmtudaginn var að Framsfl. hefði aldrei komið að slíkum samningum á sínum ferli og ætti nú fyrsta tækifæri til þess. Ég ætla að líta aðeins á EFTA-samninginn sem var fríverslunarsamningur með iðnaðarvörur. Okkur var sagt að hann mundi skapa ný tækifæri fyrir íslenskan iðnað. Hvað gerðist? Það sem gerðist var það að ákveðnar greinar hafa náð fótfestu erlendis, það eru fyrst og fremst þær sem hafa haft öflugan heimamarkað og númer eitt tæknigreinarnar í kringum sjávarútveg. Annar iðnaður hefur á þeim 20 árum sem liðin eru verið að berjast við það að halda einhverju hlutfalli af innanlandsmarkaðnum og sumar greinar hafa fallið alveg út. Þessi samningur hefur knúið okkur til þess að ná hámarksarði út úr sjávarútveginum og ég vil ekki vanmeta það. Nú vil ég ekki segja það að ástæðan fyrir því að ekki tókst betur til með iðnaðinn eftir EFTA-samninginn hafi verið sú að samningurinn eða fríverslunin sem slík hafi verið slæm. Ég held reyndar að það sem hafi gerst sé miklu frekar það að við vanræktum heimavinnuna, og þar eiga allir stjórnmálaflokkar sök nema þá Kvennalistinn. Við vanræktum heimavinnuna, að skapa atvinnulífinu þann grundvöll sem það þurfti til þess að takast á við aukna samkeppni. Það er kannski lykilatriðið í dag. Það er ekkert lausnarorð í viðskiptasamningum. Þetta byggist allt á heimavinnunni. Þetta byggist allt á því hvernig við stöndum okkur sjálf. Því miður sé ég engin teikn á lofti um það að núverandi hæstv. ríkisstjórn sé að vinna að því að skapa íslensku atvinnulífi betri starfsskilyrði til að takast á við samkeppni. Og ef það verður ekki gert, fer þá ekki eins fyrir þjónustunni og fór fyrir iðnaðinum eftir inngönguna í EFTA? Ég nefni eitt einfalt atriði sem atvinnulífið leggur orðið höfuðáherslu á, það er afnám aðstöðugjaldsins. Þar hafa komið fram tillögur sem eru þess eðlis og koma þannig við atvinnulífið að maður spyr sjálfan sig: Hvað eru þeir menn að hugsa sem setja þær fram? Ég veit að Vinnumálasambandið telur að þeir menn séu að hugsa það eitt að slá málinu á dreif þannig að ekkert verði úr þessu. Reykjavíkurborg hefur fram að þessu tekist að verjast öllum áhlaupum á aðstöðugjaldið, enda er aðstöðugjaldið það sem hefur gert það að verkum að Reykjavíkurborg hefur haft ægishjálm yfir önnur sveitarfélög varðandi tekjuöflun á hvern íbúa. Ég er ekki bjartsýnn á það að verið sé að takast á við þessi vandamál í dag og ég leyfi mér að vitna, eins og ég gerði í ræðu á mánudaginn var, í grein eftir Þórleif Jónsson, framkvæmdastjóra Landssambands iðnaðarmanna, þar sem hann segir að geri stjórnmálamenn sér ekki grein fyrir því að það sé grundvallaratriði, að skapa atvinnulífinu viðunandi starfsgrundvöll, þá eigi menn að greiða atkvæði gegn samningnum um EES. Ég ætla að fara nokkrum orðum um framgöngu þessa máls á Alþingi, ég gerði það reyndar eilítið í mínum upphafsorðum, en hvernig verður framhaldið? Hæstv. fjmrh. bar sig illa í gær yfir því að það væru engin mál komin til nefndar á þessu þingi. Ég hefði spurt hann, ef hann væri hér, hvaða mál ættu að vera komin til nefndar. Nefndirnar eru meira og minna að vinna að þeim frv. sem tengjast samningnum. Og ég get nefnt það hér að það liggur þvílíkt verk fram undan sem tengist beint og óbeint Evrópska efnahagssvæðinu í efh.- og viðskn. að það er miklu meira en það sem nefndin kemst yfir fram að áramótum. Í tengslum við þetta er ríkisstjórnin að koma inn með heila lagabálka um mjög stór mál. Við vorum að fjalla um ný samkeppnislög í nefndinni í dag og sá lagabálkur einn væri út af fyrir sig nægilegt verkefni fyrir nefndina fram að áramótum með þeim föstu rútínuverkefnum sem koma inn til efh.- og viðskn. á hverju hausti. Áður en nefndir þingsins eru búnar að fjalla um fylgifrumvörpin, eru búnar að kalla menn þar til viðtals og fá einhverja yfirsýn yfir það sem fylgir þessu, áður en það hefur verið gert er að mínu mati ekki hægt að gera kröfur til þess að samningurinn sé afgreiddur hér frá Alþingi. Og eins og ég sagði áðan, af hreinum tæknilegum ástæðum, sem byggjast eingöngu á umfangi þess efnis sem verið er að fjalla um, þá er langt í að þeirri vinnu verði lokið. Virðulegi forseti. Ég er búinn að tala lengur en ég ætlaði mér í upphafi. Það er þó ýmislegt órætt. Ég hef ekkert rætt um stjórnarskrármálið, það hafa aðrir gert hér. Það er þáttur sem verður að leysa samhliða þessu. Ég hef ekki rætt um þjóðaratkvæðagreiðsluna en ég tel að það sé í raun skylda Alþingis, skylda ríkisstjórnar að leggja samninginn fyrir þjóðaratkvæði. Þau rök sem hafa verið færð gegn því standast ekki. Almenningur á Íslandi er einfaldlega betur upplýstur og betur fær um að kynna sér mál heldur en komið hefur fram í ræðum stjórnarþingmanna hér. En ég vil að lokum ítreka það sem ég sagði fyrr í ræðu minni að það er mjög mikilvægt ef nokkur kostur er að það finnist sameiginlegur pólitískur flötur á þessu máli, en þar verða menn að taka tillit til þess að meðal annars vegna þess hvernig samningurinn hefur verið kynntur, þá er þjóðin búin að skipta sér í nokkuð skarpar fylkingar. Menn verða að taka tillit til þess að þó að stjórnmálamenn samkvæmt stjórnarskránni eigi að fylgja sannfæringu sinni við atkvæðagreiðslu á Alþingi og engu öðru, þá hafa stjórnmálamenn líka vissar skyldur og vissan trúnað við sína kjósendur. Það hefur gerst í hliðstæðum málum í nálægum löndum að það hefur orðið þvílíkur trúnaðarbrestur milli kjósenda og forustu flokka að það hefur tekið mjög langan tíma að bæta fyrir þann brest. Þetta held ég að m.a. fulltrúar Sjálfstfl. ættu að hafa í huga því þegar rætt er um Evrópusamninginn við fólk úti á landsbyggðinni þá heyri ég engan mun á sjónarmiði sjálfstæðismanna og annarra þar. Þetta kristallaðist m.a. mjög vel á nýafstöðnum aðalfundi Stéttarsambands bænda. Þó svo að menn vinni þar ekki eftir pólitískum fylkingum þá gera menn sér þær ljósar og það var enginn munur þar. Ef eitthvað var þá voru fulltrúar, trúnaðarmenn Sjálfstfl. vítt og breitt um landið, enn þá harðari í afstöðu sinni gegn málinu eins og það stendur í dag heldur en aðrir á þeim vettvangi.

Hæstv. forseti. Ég vil nýta mér þann takmarkaða rétt sem ég hef til orðaskipta við hv. 6. þm. Norðurl. e. undir liðnum andsvör til þess að mótmæla þeim málflutningi sem enn kemur fram hjá honum og þeir framsóknarmenn hafa gert sig seka um alloft, á undanförnum dögum, að halda því fram að við höfum misst af einhverju tækifæri sem máli skipti veturinn 1990--1991 með því að setja þá ekki lög eða breyta jarðalögum til þess að koma þar fyrir girðingum varðandi ásókn útlendinga fyrir fram ef svo skyldi fara að gerður yrði EES-samningur og í honum fælist frelsi til fjárfestinga, staðfesturéttur og búseturéttur. Þetta lýsir miklum grundvallarmisskilningi á eðli málsins og ég held að það sé óhjákvæmilegt að fara í það ekki seinna en nú á þessum degi að upplýsa þá framsóknarmenn um það að þetta byggir á vanþekkingu. Þetta byggir á misskilningi á eðli málsins. Staðreyndin er auðvitað sú, og það munu þeir skilja sem lesa samninginn vandlega, að það hefði engu máli skipt hvort slíkar girðingar hefðu verið færð í lög veturinn 1990--1991, árið 1960 eða árið 1930. Það sem ræður hér er hvort gildandi og eldri lagaákvæði standast samninginn eða ekki. Ef þau gera það ekki þarf að breyta þeim hvort sem þau eru frá 1991, 1930 eða sautjánhundruð og súrkál. Þau ákvæði sem hins vegar samrýmast samningnum er hægt að setja nú eða á næstu árum, svo lengi sem og að því tilskildu að þau stangist ekki á við samninginn. Þetta verðið þið að fara að skilja, hv. framsóknarmenn. Og það er misskilningur að á þeim stutta tíma sem var til stefnu, frá því í desember 1990 þangað til þingi var slitið í mars 1991 vegna alþingiskosninga, hafi menn misst af einhverju tækifæri í þessum efnum. Það er grundvallarmisskilningur sem opinberar annaðhvort vanþekkingu á málinu eða vísvitandi tilraunir til þess að villa um fyrir mönnum.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst byrja á því að biðja hv. 4. þm. Norðurl. e. að láta mig hafa afrit af lögunum frá sautjánhundruð og súrkál. En ef menn vilja viðhafa svona . . . 

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að slík vinna fór ekki fram á þessum tveimur og hálfum til þremur mánuðum hún er einföld. Hún er sú að þáv. landbrh. var algjörlega andvígur því að fallið yrði frá kröfunni um varanlegan fyrirvara. Ég neyðist til að upplýsa það hér eða síðar í umræðunni, þó það komi við ágæta samstarfsmenn mína í þeirri ríkisstjórn, að ég hafnaði tilmælum bæði þáv. utanrrh. og þáv. forsrh. um að fallast á það að gefin yrði eftir krafan um varanlegan fyrirvara. Ég sagði þá strax, og ég er enn þeirrar skoðunar, að það væri ekkert sem gæti tryggt stöðu okkar nægjanlega vel í þessum efnum annað en varanlegur, ótímabundinn fyrirvari eða undanþága. Það var mín skoðun og það er enn mín skoðun. En ber að skilja málflutning framsóknarmanna hér svo, sem sönnun þess að þeir hafi verið tilbúnir til þess veturinn 1990--1991 að falla frá kröfunni um varanlegan fyrirvara? Ég óska eftir því að talsmenn Framsfl. komi hér og svari því en hætti að reyna að bíta í hælana á öðrum mönnum. Er það svo að tilmæli formanns Framsfl. og þáv. forsrh., um að í þessa vinnu yrði farið af hálfu landbrrn. í minni tíð, hafi verið stefna Framsfl. um að það væri rétt að falla frá kröfunni um varanlegan fyrirvara? Ég var andvígur því, ég neitaði því, ég krafðist þess að kröfunni um varanlegan fyrirvara yrði haldið til streitu og það lá ljóst fyrir þá eins og það gerir nú að ég gæti ekki sætt mig við EES-samning sem ekki hefði þannig varanlegan fyrirvara. Ég bið hæstvirta framsóknarmenn, eða háttvirta, sem þeir eru núna um þessar mundir flestir eða allir, að hugleiða það út á hvaða þunna ís þeir eru að fara í sínum málflutningi ef þeir halda að þeir græði á því að reyna að kenna mér um einhverja vanrækslu í þessum efnum, því þá verður hverjum steini snúið við í þessu máli og þá munu spjótin beinast að Framsfl. og spurningin koma frá fleirum en mér: Var og/eða er Framsfl. tilbúinn til að kyngja EES-samningi án varanlegs fyrirvara sem tryggir forræði Íslendinga hvað jarðeignir og landnæði snertir?

Virðulegi forseti. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa til fyrrv. ráðherra að þeir þoli gagnrýni. Ég vil benda hv. þm. á það að í öllum ályktunum sem hann sér frá Framsfl. mun hann sjá það að krafan um forræði á landi er sett á oddinn, þannig að hávaðamálflutningur af þessu tagi breytir þar engu um. Ég veit það líka --- ef menn ætla að fara að vitna í samtöl við einstaka menn, ekki á opinberum vettvangi, sem ég geri nú helst aldrei --- að formaður Framsfl. var margbúinn að segja það inni í okkar þingflokki að hann hefði farið fram á það að sú grundvallarvinna yrði unnin sem þurfti að vinna til þess að menn sæju stöðuna í málinu. En það er ágætt að það kom hér skýrt fram að af pólitískum ástæðum kaus þáv. landbrh. að láta hana ekki fara fram. Ef hann hins vegar vill fara í það að vitna í einhver tilboð einstakra stjórnmálamanna þá minni ég hann á það að formaður hans flokks bauð það fram í stjórnarmyndunarviðræðum að Jón Baldvin, oddviti viðræðnanna um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, yrði forsrh. 

Virðulegi forseti. Ástæðan til þess að ég kem hér öðru sinni í þessari umræðu er einfaldlega sú að ég bar fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. utanrrh. og vakti athygli á nokkrum áhersluatriðum sem ég vil gjarnan fá viðbrögð ráðherrans við, en svör hans voru þögnin ein og ég sá mig því tilknúinn undir umræðunni síðast að biðja aftur um orðið til þess að ítreka þau atriði sem ég hafði verið að fjalla um og reyna að knýja fram einhver viðbrögð af hálfu hæstv. ráðherra. Ég get ekki tekið undir það að ég hafi boðið honum æðra embætti en hann gegnir núna og er ekki kunnugt um að það hafi verið gert í umboði annarra en þeirra sem það tilboð lögðu fram. Ég vil fyrst vekja athygli á því að ég dró fram væntanleg áhrif á þróun byggðar hér á landi af samningnum, rakti þau gögn sem fyrir liggja um mat á þeim áhrifum vegna EES-samningsins og þau gögn eru skýrsla Byggðastofnunar frá því í desember 1990. Ég tók auðvitað eftir því að hæstv. utanrrh. málaði býsna fagra mynd á vegginn fyrir landsbyggðina um þróun byggðar þar í kjölfar þessa samnings. Þau orð ráðherrans voru öll skotin niður í skýrslu Byggðastofnunar sem ég vitnaði í og hef hér undir höndum, og get ég endurtekið þær tilvitnanir ef óskað er. En ég vænti þess að ráðherrann hafi séð þessa skýrslu og kynnt sér efni hennar. Ég óskaði eftir því að ráðherrann upplýsi hvort fram hefðu farið á hans vegum eða ríkisstjórnarinnar eitthvert mat á áhrifum samningsins á búsetuna í landinu. Það er ekki að tilefnislausu sem maður hefur áhyggjur af þeim málum því skýrsla Byggðastofnunar dregur vægast sagt upp mjög dökka mynd af væntanlegri þróun í þeim efnum og bendir á það sem líklegan möguleika í framtíðinni að byggð muni dragast verulega saman og eiga í vök að verjast, einkum og sér í lagi þau byggðarlög sem í dag búa að mestu leyti við sjávarútveg. Ég spurðist einnig fyrir um hvernig bæri að skilja ákvæði greinar í EES-samningnum sem fjallaði um hvaða störf hjá opinberum aðilum væru undanþegin fjórfrelsinu, en í 4. tölul. 28. gr. samningsins segir svo, með leyfi forseta: ,,Ákvæði þessarar greinar eiga ekki við um störf í opinberri þjónustu.`` Ég hélt fyrir fram að það væri tiltölulega einfalt að skilgreina hvaða störf þetta eru, a.m.k. hvaða stofnanir það eru, sem eru undanþegnar þessu ákvæði fjórfrelsisins og var eiginlega sannfærður um það þegar það var upplýst af ráðuneytisstjóra félagsmála að það væri á okkar valdi að meta þetta og skilgreina. Síðan kemur frekar í ljós þegar maður skoðar greinargerðina með þessari frumvarpsgrein að málið er flóknara en virðist við fyrstu sýn. Þar er t.d. vakin athygli á því að þar sem þjónusta er í einhverju EES-ríkinu einkavædd sem kallað er, eða heyrir ekki undir opinberan aðila, en gerir það annars staðar, þá sé það meginreglan að störfin falli utan við þennan 4. tölul. 28. gr., eða með öðrum orðum að störfin og stofnanirnar séu mun færri sem eru undanþegnar þessu ákvæði. Síðan bætist það við þar að auki að menn fara að leita sér fanga í úrskurði dómstóls EB til þess að finna út hvað menn eigi við með þessu ákvæði samningsins og túlka þá dóma. Það er gefið upp að menn álíti að dómar EB hafi gengið þannig að þau störf séu einungis undanskilin sem eru þess eðlis að í þeim felist sérstakt trúnaðarsamband við ríkið. Út frá hagsmunum ríkisins má sem dæmi nefna þá löggæslu og störf sem lúta að ríkisleyndarmálum og þess háttar. Ef þetta tvennt er tekið til viðbótar við 28. gr. eins og hún er þá sýnist mér vera harla fá störf hér á landi hjá ríki og sveitarfélögum sem eru undanþegin þessu ákvæði fjórfrelsisins. Ég held því að það hljóti að verða öllum til bóta í þessu máli, hverrar skoðunar sem þeir eru um hvort það eigi að taka upp þetta fjórfrelsi hvað varðar störf, að það liggi ljóst fyrir hvar frelsið endar í þessum efnum og hvar innlendir hafa forgang til vinnu. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að hæstv. utanrrh. gefi frekari skýringar á þessu ákvæði svo mönnum sé ljósara eftir þær skýringar en áður hvaða opinber störf það eru sem eru undanþegin ákvæðinu um fjórfrelsið. Þetta hafði ég nefnt í minni ræðu og óskaði eftir svörum og skýringum um. Ég tók líka eftir því að hæstv. ráðherra dró í land með ummæli sín um þjóðaratkvæðagreiðslu, en hann hafði í sinni framsöguræðu haft heldur hrakleg ummæli um þá sem hafa uppi þá kröfu að um þetta mál fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Hann leyfði sér að taka þannig til orða að þeir sem héldu því fram og vildu fá þjóðaratkvæðagreiðslu gerðu veg Alþingis býsna lítinn með þeirri kröfu sinni. Gerðu lítið úr Alþingi með því að vilja vísa málinu til þjóðarinnar. Og ráðherrann hélt því fram að með því að vísa málinu í dóm þjóðarinnar væru menn að viðhafa valdaafsal Alþingis sem að hans mati var ekki sjálfsagt og óeðlilegt. Og í þriðja lagi sagði hann að þetta væri dæmi um yfirvarp af þeim aðilum sem tala gegn samningnum að vilja skjóta málinu til þjóðarinnar. Eftir að ég hafði rakið hans eigin skoðanir á þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir 23 árum þegar menn voru að afgreiða EFTA-samninginn, þær skoðanir sem núv. hæstv. utanrrh. lét í ljósi um þjóðaratkvæðagreiðslu á þeim tíma --- og skal tekið fram að hann var fylgjandi því að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram, m.a. vegna þess að hann taldi það mál hið stærsta sem þjóðin hefði glímt við frá stofnun lýðveldisins og var þá aðildin að NATO ekki undanskilin í hans huga. --- Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra dró alveg í land með þessar yfirlýsingar sínar og vísaði til þess að hann mundi ræða þessi þjóðaratkvæðagreiðslumál frekar þegar tekin yrði til umræðu þáltill. um það efni síðar á vetrinum. Þetta kalla ég nú býsna gott og segi að batnandi manni sé best að lifa, að éta ofan í sig allar stóru yfirlýsingarnar gegn þjóðaratkvæðagreiðslu en þó ég hlakki til þess að heyra í ráðherranum í umræðu um þá þáltill. vildi ég gjarnan heyra í honum hver afstaða hans er í raun og veru eftir að vera búin að draga til baka ummæli sín í þessu efni. Er hann enn sömu skoðunar og hann var 1969 eða hefur hann skipt um skoðun og hvers vegna? Með hvaða rökum skiptir hæstv. utanrrh. um skoðun? Ég vildi gjarnan fá þau sjónarmið fram því ég kann því illa, jafnvel þótt í pólitískri umræðu sé þar sem menn neyta ýmissa bragða, að vera sakaðir um slíka hluti sem hæstv. ráðherra lét út úr sér í framsöguræðu sinni fyrir það eitt að vera sjálfur þeirrar skoðunar sem ég veit að hæstv. utanrrh. var fyrir 23 árum. Ég vil ógjarnan sitja undir slíkum ummælum sem einn af stuðningsmönnum þess að þjóðin fái að segja sitt álit á þessum samningi. Ég vakti athygli á stöðu sjávarútvegsins undir þessum EES-samningi og rakti þau meginatriði að við erum að skrifa upp á ríkisaðstoð við samkeppnisaðila okkar. Samningurinn er gerður, að mati þeirra sem hann leggja fram og tala fyrir honum, til þess að bæta stöðu íslensks sjávarútvegs og sérstaklega er það grundvallaratriði að bæta og jafna samkeppnisaðstöðu. Það er megingrundvallarþátturinn í öllu þessu ferli að jafna samkeppnisskilyrðin. Hæstv. ráðherra á eftir að gefa okkur skýringar á því hvernig það getur heitið að jafna samkeppnisskilyrði þegar við göngumst undir það að samkeppnisaðilarnir erlendis við okkar sjávarútveg séu ríkisstyrktir svo nemur tugum milljarða króna samkvæmt sérstakri áætlun framkvæmdastjórnar EB, bæði í útvegi og fiskvinnslu. Ég ætla ekki að fara aftur yfir þær tölur sem liggja fyrir um ríkisstyrki EB á þessu sviði, en nefni bara eina mönnum til upprifjunar. Á árunum 1991--1993 ætlar framkvæmdastjórn EB að veita 170 milljörðum kr. í ríkisstyrki, í styrki til að byggja upp fiskvinnslu í sínum löndum. Við þessa tölu bætast síðan styrkir sem einstök aðildarlönd EB kunna að veita þessum sömu verkefnum. Ég sé ekki annað fyrir mér en að EB stefni að því og það sé þeirra markmið að ná þannig samningum að þeir treysti betur en nú er stöðu sína sem fullvinnsluaðili í sjávarafurðum og það verði þeir sem fullvinni sjávarafurðirnar, ekki við. Okkar hlutskipti verði það að vera hráefnisútflytjendur. Þetta hafði ég bent á og vildi gjarnan fá skýringar ráðherra við því hvað veldur að hann telur það mjög svo ásættanlegt fyrir íslenskan sjávarútveg að skrifa upp á samning sem felur þetta í sér, og bætist við ríkisstyrkjakerfið sem viðgengst innan skipasmíðaiðnaðarins í löndum EB og er viðhaldið þrátt fyrir EES-samninginn. Þar eru samkeppnisskilyrðin ekki heldur jöfnuð. Vitnaði ég þar til greinar sem birtist í tímariti sem heitir Iðnaðurinn í mars 1992 undir fyrirsögninni ,,EES-samningur gagnslaus fyrir skipasmíðaiðnaðinn``. Ég bendi mönnum sérstaklega á að lesa forustugrein þessa blaðs sem ég las reyndar ekki upp en ég bendi mönnum á að kynna sér efni hennar því það er fróðlegt í meira lagi. Fyrir utan það að skrifa upp á ríkisstyrkjakerfið í sjávarútvegi þá náum við því ekki fram sem við ætluðum okkur að fá tollfrelsi í viðskiptum með sjávarafurðir. Það er ekki tollfrelsi milli Íslands og EB-landa í viðskiptum með sjávarafurðir samkvæmt þessum samningi. Það eru tollaívilnanir en tollamúrarnir eru enn til staðar og við þurfum að semja um það annað hvert ár eða jafnvel á hverju ári hversu háir þessir tollamúrar eigi að vera. Þeir eiga stundum að vera svo lágir að það sé alveg við jörðu, eða núll, en stundum hærri eftir atvikum. Það er samningsatriði framtíðarinnar. Mér býður í grun að í þeim samningum verði settar fram kröfur af hálfu EB að þeir fái ekki að veiða 3.000 tonn af karfa heldur eitthvað meira, þannig að menn verði að togast á um þessa tvo þætti í þeim samningum, annars vegar hvað tollmúrarnir eigi að vera lágir og hins vegar hversu mikið erlend fiskiskip megi veiða hér í fiskveiðilögsögu Íslendinga. Ég hafði líka farið yfir stöðu iðnaðarins, eins og hún var skýrð fyrir Alþingi með sérstakri skýrslu á síðasta þingi og borið saman við væntingar manna við þróun í iðnaði við inngöngu í EFTA. Þær væntingar voru miklar, m.a. hjá hæstv. utanrrh. sem þó varaði menn við því að vera of bjartsýnir því undirbúningur væri lítill sem enginn fyrir iðnaðinn og að menn mundu kannski gera sér meiri vonir en efni stæðu til. Hæstv. ráðherra reyndist nokkuð sannspár í þeim efnum eins og skýrslan frá því í fyrra leiðir í ljós. Hún leiðir það í ljós að á 20 ára tímabili minnkaði hlutur iðnaðarins í vinnuafli hér á landi og útflutningsverðmætum. Við sóttum enga stóra áfanga í gegnum aðildina að EFTA fyrir iðnaðinn, og var þó iðnaðurinn eina atvinnugreinin sem undirgekkst frelsi í EFTAsamningum og naut því þess gagnkvæma að hafa frelsi til þess að keppa og sækja fram á erlendum mörkuðum. Sú sókn hefur gjörsamlega mistekist. Það er alveg ljóst. Á þessu 20 ára tímabili, 1970--1989, fjölgaði störfum í iðnaði ekki nema um 3.600 þrátt fyrir að ársverkum í heild fjölgaði um 44.300, þannig að iðnaðurinn tók ekki við því vinnuafli sem menn sáu fyrir 20 árum að mundi koma inn á vinnumarkaðinn á næstu 20 árum á eftir heldur voru það aðrar atvinnugreinar sem gerðu það. Það var fyrst og fremst fyrir tilverknað sjávarútvegsins sem var byggður upp og endurskipulagður með sérstöku átaki, m.a. að frumkvæði ríkisins og við færðum út landhelgina til þess að styrkja okkar stöðu. Í krafti eigin aðgerða og í krafti þess að menn höfðu trú á því að íslensk þjóð gat með eigin afli byggt upp nútímalegt samfélag, þá var það gert, eingöngu í krafti þess en ekki vegna sóknar til samninga við EFTA. Það var dálítið merkileg niðurstaða að það sem hefur umbylt þjóðfélaginu hér á 20 árum til bóta, hvað lífsgæði og þjónustu varðar, er fyrst og fremst trú þjóðarinnar á eigin mátt og þá stöðu að hún hafði og hefur fullt sjálfstæði og fullt forræði málanna á sinni hendi. Ég bendi á að Félag ísl. iðnrekenda hefur lýst yfir stuðningi við þennan samning. Ekki er hann alveg fortakslaus í ljósi reynslunnar því að það kemur fram í fréttatilkynningu frá þeim að þeir styðji samninginn í trausti þess að stjórnvöld sinni betur aðlögun starfsskilyrða en þau gerðu í kjölfar aðildarinnar að EFTA og geri nauðsynlegar breytingar. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. utanrrh.: Hvaða breytingar eru það sem ríkisstjórnin er að vinna að og iðnaðurinn hefur beðið um sem eru nauðsynlegar til þess að samningurinn við EES verði iðnaðinum til hagsbóta að eigin mati? Hvað eru stjórnvöld að gera til að sinna aðlögun starfsskilyrða íslensks iðnaðar að samkeppnisaðilum erlendis? Það kemur m.a. fram í þessari fréttatilkynningu að eitt af þeim atriðum sem þeir vilja að verði samræmt, þannig að starfsskilyrði hér á landi verði fyllilega sambærileg við það sem best gerist erlendis, eru skattamál. Þeir benda á að í EES-samningnum eru engin ákvæði um skattamál en þau hafi engu að síður úrslitaáhrif á samkeppnisstöðuna. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað er ríkisstjórnin að gera til þess að mæta kröfum iðnrekenda um breytingar í skattamálunum? Það er dálítið athyglisvert í ljósi þess sem ég hef rakið um afstöðu hæstv. utanrrh. til EFTA-aðildar þar sem hann vakti athygli á því að þáverandi stjórnvöld, þáverandi viðreisn sem var að ganga í EFTA, hafði ekki undirbúið málið þannig að þjóðinni mætti til gagns verða svo sem best yrði á kosið. Það virðist koma fram hjá Félagi ísl. iðnrekenda ótti um að undirbúningur sé af skornum skammti nú líka. Þeir benda á það sem dæmi um hve fjarri sé að menn hafi unnið þetta nægjanlega vel, að það þurfi að endurskoða allar reglugerðir og öll lög sem tengjast EES-samningnum í samráði við hagsmunasamtökin eftir eitt til tvö ár og það þurfi að fara yfir þessa lagabálka með hagsmuni atvinnulífsins í huga. Þeir eru óbeint að segja að stjórnvöld hafi ekki undirbúið þessa löggjöf svo að þeim gagnist eins og þeir vildu sjá og leggja þeir til að allt þetta lagasafn verði endurskoðað svo fljótt sem verða má. Það ber ekki vott um það að fulltrúar í atvinnulífinu telji að undirbúningur hafi verið nægilegur hvað þá varðar. Ég vil vekja upp spurningu um eitt atriði sem ég gat ekki um í fyrri ræðu minni en ég hef velt því dálítið fyrir mér síðan þá og vildi gjarnan að hæstv. utanrrh. skýrði það frekar. Það er 16. gr. samningsins um EES þar sem kveðið er á um ríkiseinkasölur. Sú grein er í raun og veru bergmál af 37. gr. Rómarsáttmálans og er skilin og túlkuð með hliðsjón af þeirri grein. Samkvæmt þessari 16. gr. er óheimilt að gera greinarmun á ríkisborgurum EB- og EFTA-ríkja hvað snertir skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar á vörum. Ég hef velt því fyrir mér hvaða áhrif 16. gr. hefur á það fyrirkomulag sem við höfum hér að hafa fyrirtæki sem heitir Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Verður okkur stætt á því í framhaldi af þessum samningi að viðhalda þessari ríkiseinkasölu á tóbaki og áfengi?

Ég vil rekja athygli ræðumanns á að nú er komið að þingflokksfundatíma. Ég vil spyrja ræðumann hvort hann geti lokið ræðu sinni á 1--2 mínutum eða hvort hann kýs að fresta ræðunni þangað til síðar.

Ég býst við, virðulegi forseti, að ég eigi 5--10 mínútur eftir.

Þá vil ég óska eftir því að þingmaðurinn fresti ræðu sinni því að við höfum einungis tvo tíma til þingflokksfunda, en meiningin er að halda áfram hér aftur kl. 6.

--- Fundarhlé. Virðulegi forseti. Ég var nánast kominn að lokaorðum í þessari ræðu minni og var að byrja á síðasta efnisatriðinu sem ég ætlaði að víkja að áður en ég drægi saman lokaorð. Ég var að byrja að fjalla um stöðu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og ætlaði að líta aðeins á það mál og hvernig við getum viðhaldið því fyrirkomulagi sem verið hefur með tilkomu þessa samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Að þessu máli er í raun og veru óbeint vikið í 16. gr. samningsins sem fjallar um ríkiseinkasölur í viðskiptum. Þar er dregin fram sú lína í 1. tölul. að enginn greinarmunur sé gerður á ríkiborgurum aðildarríkja EB- og EFTA-ríkja hvað snertir skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar á vörum. Það ber að hugleiða þessi skilyrði, sem menn ætla sér að undirgangast eins og þau eru, nokkuð alvarlega því að í þessum orðum, aðdrættir og markaðssetning, felst ýmislegt sem mér sýnist að rekist á við það fyrirkomulag sem við höfum í dag. Innflutningur og dreifing á vörunni og markaðssetning hlýtur að lúta að því að þeir aðilar, sem heimilt er að flytja inn og dreifa vörunni, sitji við sama borð hvað það varðar að selja vöruna og koma henni á framfæri til fólks. Það er býsna margt sem felst í þessum texta og kemur frekar í ljós þegar maður skoðar skýringu með 16. gr. þar sem enn frekar er dregið fram það markmið að veita einkaréttarhafanum samkeppni. Þetta erum við að undirgangast með þessum samningi. Ég sé ekki annað en núverandi fyrirkomulag á vínsölu, dreifingu og innflutningi, hljóti að rekast nokkuð alvarlega á við textann í 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Það verður enn ljósara ef maður skoðar skýringarnar með 16. gr. samningsins. Sérstaklega hef ég áhyggjur af því hvað felst í því að menn eigi að hafa sama rétt til markaðssetningar á vörum. Ég held að hæstv. ráðherra verði að líta á þetta mál og leitast við að gefa skýringar á því hvað felst í þessum texta. Ég vil vekja athygli á því að erlendis hefur þó nokkuð verð fjallað um þetta mál. Í Noregi var t.d. veruleg umræða um það síðasta vetur. Það virðist svo að í þeim löndum sé nokkuð meiri áhugi og umræða um opinbera stefnu í áfengismálum en hér á landi þar sem mér finnst að mörgu leyti af hálfu stjórnvalda ríkja verulegt tómlæti. Ég er hér t.d með tilvitnanir eða ljósrit úr dagblöðum frá nóvember í fyrra. Þar er t.d. í Dagens Industri frá 27. nóv. 1991 vitnað í Leon Brittan, fulltrúa framkvæmdastjórnar EB, sem segir að sænska víneinkasalan eigi á hættu að líða undir lok. Hann segir t.d. í þessari tilvitnun að þeir hafi bannað ríkiseinkasölu á innflutningi og útflutningi á olíu á Spáni og Grikklandi og sömuleiðis víneinkasölu í Portúgal. Það er því ljóst að það er töluvert önnur áhersla í þessum orðum Leons Brittans en fram hefur komið hér, m.a. af hálfu hæstv. dómsmrh. í svari við fyrirspurn á síðasta þingi um þetta mál. Leon Brittan nefnir þetta ekki bara gagnvart Evrópubandalaginu heldur er hann að nefna það í því samhengi sem Evrópska efnahagssvæðið er.  ,,Kveðið verði á um arðgreiðslur eftirtalinna fyrirtækja í fjárlögum hvers árs: a. Póst- og símamálastofnunin. b. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins.`` Þetta fyrirtæki, Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, er í fjárlögum skilgreint sem fyrirtæki sem á að skila arði í ríkissjóð. Er það stefna stjórnvalda að líta á ÁTVR sem þátt í grundvallarstefnu í félags- og heilbrigðismálum, að skilgreina þetta fyrirtæki undir fjmrn. og fyrirtæki sem á að skila arði í ríkissjóð? Það fer ekki saman. Veruleikinn er sá að íslensk stjórnvöld skilgreina þetta fyrirtæki þannig að það á að skila arði. Þetta er einkasala sem er rekin með gróðasjónarmiði. Það er fyrst og fremst skilgreiningin í fjárlögunum. Það gefur tilefni til að líta á 59. gr. EES-samningsins. Í þeirri grein kemur fram í 2. tölul. að samkeppnisreglur EES eigi að gilda um fyrirtæki sem eru í eðli sínu fjáröflunareinkasölur. Þar með er augljóst að núverandi fyrirkomulag hlýtur að brjóta í bága við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Skilgreining íslenskra stjórnvalda er sú að líta á fyrirtækið þannig að það eigi að skila arði og um þau fyrirtæki er kveðið á í 59. gr. samningsins um EES. Það er alveg ljóst að slík ríkiseinokunarfyrirtæki sem rekin eru í fjáröflunarskyni á að slá af. Ég sé ekki annað en samningurinn setji í uppnám núverandi fyrirkomulag á sölu og dreifingu áfengis. Þetta snýst fyrst og fremst um heildsölu- og smásölustigið. Hvernig ætla menn að tryggja framgang samningsins þar sem segir í 16. gr. að það eigi að vera jafnræði hvað markaðssetningu varðar, öðruvísi en að taka á heildsölu- og smásölustiginu? Ég sé ekki annað en það sé útilokað. Það er því mitt álit að svo stöddu varðandi Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins að samningurinn setji það fyrirkomulag í mikið uppnám, jafnvel má leiða rök að því, eins og ég var að gera, að það sé algjörlega óheimilt, m.a. vegna þeirrar skilgreiningar sem er í fjárlögum á fyrirtækjum ÁTVR. Það hlýtur að vera litið á þá skilgreiningu sem stefnu opinberra yfirvalda gagnvart þessu fyrirkomulagi, að það er fyrirtæki sem á að skila arði. Þetta er einkasala sem ríkið hefur sett upp fyrst og fremst til að útvega sér fé samkvæmt skilgreiningu sem birtist í fjárlögum hvers árs. Sem slíkt ætti fyrirtækið að falla undir 59. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Þetta vildi ég nefna, virðulegi forseti, sem innlegg í þessa umræðu og vekja athygli á því því ég hef auðvitað, eins og margir aðrir, verulegar áhyggjur af því hvert stefnir í þessum málum. Ekki hefur þróunin verið þannig á undanförnum árum að menn geti litið á það sem einn gleðiboðskap. Ég held að íslensk stjórnvöld verði að taka sig verulega á í þessum efnum og taka á þeim af meiri alvöru að marka opinbera stefnu í áfengismálum svo ég tali nú ekki um önnur vímu- og fíkniefni. Mér finnst hafa verið hálfgert tómlæti í þessu fram til þessa og tel nauðsynlegt að menn taki málin upp með myndarlegum hætti, einmitt af því tilefni sem EES-samningurinn gefur tilefni til. Ég hafði ekki hugsað mér að hafa fleiri orð um þennan samning. Ég hef bætt hér einu nýju atriði inn frá því sem var í fyrri ræðu minni, að öðru leyti hef ég verið að ganga eftir því að menn svöruðu þeim fyrirspurnum sem fram höfðu verið lagðar og að hæstv. utanrrh. eða einhver annar ráðherra í hans stað taki að sér að sýna þinginu þá virðingu að þegar menn leggja það á sig að kynna sér efni, fjalla um þau og bera fram fyrirspurnir þá sé mönnum svarað með sæmilega greiðum hætti. Það er nefnilega ekki viðunandi fyrirkomulag að láta það festast í sessi að líta á óbreytta þingmenn sem atkvæðamaskínur sem hér eiga aðeins að vera til að ýta á hnappa en þar fyrir utan eigi þeir sem minnst að segja um framgang þingmála og helst ekki að tala. Ég tel það óásættanlega niðurstöðu af skilgreiningu á hlutverki þingmanna. Ég verð að segja að mér finnst fjarri því að umræðan um þetta frv. hafi verið úr hófi fram. Ef eitthvað er þá hefur mér fundist að allt of margir þingmenn hafi ekkert til málanna lagt. Það eru allir sammála um að hér sé um að ræða stærsta mál þjóðarinnar, reyndar það allra stærsta frá stofnun lýðveldisins, og mig undrar það tómlæti ef meiri hluti þingmanna lætur ekki svo lítið að koma hér upp í 1. umr. þó ekki væri til annars en að setja fram sínar skoðanir og niðurstöður eftir athugun á málinu. Það væri mikið frekar að menn ættu að beina kastljósinu að þeim sem ekki hafa tekið til máls í þessari umræðu og ekkert hafa haft fram að færa. Þetta mál er svo stórt að því verður með engum rétti haldið fram að það eigi að fara eftir hefðbundinni skiptingu í umræðu eftir því hvort menn eru stjórnarliðar eða stjórnarandstæðingar. Stjórnarliðar verða jafnt sem aðrir þingmenn að gera grein fyrir viðhorfum sínum til málsins. Ég vil að lokum segja um frv. og endurtek það, sem hefur komið fram hjá mér að nokkru leyti, að mér finnst frv. sem slíkt varla þingtækt. Fyrirkomulagið til þess að lögfesta allar þessar viðamiklu breytingar er frv. upp á eina blaðsíðu. Í því frv. eru mörg atriði sem ég hef athugasemdir við. Fyrsta atriðið sem ég skal nefna er að í því er allsherjarheimild til framkvæmdarvaldsins til að gefa út reglugerðir, í 4. gr. frv., um hvað sem er sem lýtur að framkvæmd EES-samningsins. Það er engin takmörkun á þessari reglugerðarheimild en löggjafarvaldið er að afsala sér til framkvæmdarvaldsins nánast öllu valdi til þess að útfæra lögin. Það gildir einu hvort sú útfærsla eða reglugerðarsmíð hefur í för með sér útgjöld, t.d. fyrir ríkissjóð eða sveitarfélög, eða íþyngjandi ákvæði fyrir einstaklinga og aðra aðila sem búa í þessu landi. Annað atriði sem að mínu mati er ótækt er í 3. gr. Þar segir í raun og veru að önnur lög og aðrar reglur en þær, sem þessi samningur fjallar um, skuli skýra til samræmis við EES-samninginn. Menn eiga með öðrum orðum að taka íslenska lagasafnið og reglugerðir og eftir því sem við á eiga menn að skýra það til samræmis við EES-frumvarpið. Það er orðið að einhvers konar yfirlögum sem ráða því hvernig menn túlka hin lögin. Ég hef hingað til staðið í þeirri meiningu að lög séu jafnrétthá hér í landi, engin ein lög væru öðrum æðri ef svo má segja. 3. gr. frv. segir í raun og veru það að þau lög sem við höfum sett að undanförnu og komum til með að setja síðar, ef þessi samningur verður samþykktur, á öðrum sviðum en samningurinn nær til, beri okkur að skýra til samræmis við EES-löggjöfina. Hver á að skýra það? Það er framkvæmdarvaldið sem á að ákvarða skilninginn og hefur síðan heimild í 4. gr. til að gefa út reglugerð til að kveða nánar á um framkvæmd. Þetta gengur ekki. Síðan er það 2. gr. sem kveður á um að það eigi að vera lög sem ekki eru í frv. heldur í fylgiskjölum með frv. Með öðrum orðum eru lögin, sem ætlað er að hafa gildi hér, ekki í frumvarpinu, hv. þm. Þetta er einhvers konar ,,babúska``-löggjöf. Maður tekur eina grein og hún segir að eitt tiltekið efni eigi að hafa lagagildi, síðan fer maður inn í það efni og þá eru tilvísanir í hinar og þessar bókanir og viðauka sem koma þar til með að hafa lagagildi líka. Menn eru alltaf að fletta lengra og lengra og áður en menn vita af þá eru hlutir sem hafa lagagildi hér á landi sem koma hvergi nálægt frv.  Eitt af því sem er slæmt, og ég vil nefna sérstaklega, er þessi aukna miðstýringarárátta. Samningur eins og þessi virðist ekki geta orðið að veruleika nema framkvæmdarvald ríkisins dragi til sín löggjafarvaldið í meira eða minna mæli. Það virðist vera forsenda fyrir bandalögum af þessu tagi, fyrir stórríkjum af þessu tagi að framkvæmdarvaldið sé ráðandi aðili í þrískiptingu valdsins, sérstaklega í togstreitunni við löggjafarvaldið. Ég bendi mönnum bara á hvernig þessi staða er í Evrópubandalaginu sjálfu. Þar er það framkvæmdarvaldið sem hefur tögl og hagldirnar. Það virðist vera, ef menn eiga þann draum að búa til stórt ríki, eins og þeir hafa sem standa að þessu máli, þá sé ekki mögulegt að koma því á nema að efla framkvæmdarvaldið alveg gríðarlega. Það byggist á sterku framkvæmdarvaldi, sterku miðstjórnarvaldi, rétt eins og flest ef ekki öll önnur stórveldi veraldarinnar frá upphafi, svo maður nefni bara Rómarveldi. Það byggðist á afar sterku framkvæmdarvaldi. Ef við nefnum Sovétríkin þá byggðist það líka á því að framkvæmdarvaldið réð fullkomlega yfir löggjafarvaldinu. Mér sýnist sama þróunin vera upp á teningnum með þessa Stór-Evrópu sem menn eru að búa til. Hún á að byggjast á gríðarlega sterku framkvæmdarvaldi en mjög veiku löggjafarvaldi. Það eru efnisatriði og ég er í grundvallaratriðum á móti því að efla framkvæmdarvaldið með þessum hætti. Ég hefði miklu fremur talið nauðsynlegt að þjóðþingin einbeittu sér að því að efla löggjafarvaldið. Mér finnst þróunin í Evrópu að mörgu leyti styðja þá skoðun mína og staðfesta að það eru margir í nánast öllum löndum Evrópu sem eru þeirrar skoðunar að það þurfi að taka í taumana og draga spottana til baka úr höndum framkvæmdarvaldsins. Ég vil skilja afstöðu manna, t.d. í Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Þýskalandi og víðar þannig að menn vilji styrkja sitt eigið vald, heimavaldið og löggjafarvaldið. Menn vilja draga úr framkvæmdarvaldinu og þeim alþjóðastofnunum sem framkvæmdarvald ríkjanna býr sér til í sameiningu. Hér er því efnislegan ágreining að ræða um grundvallarmarkmið milli mín og þeirra sem standa að þessum samningi, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Nú þegar dregur að lokum 1. umr. um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði er ljóst að umræðan í þinginu hefur ekki sannfært hinn almenna mann um að samningurinn sé ekki valdaframsal á löggjafar-, dóms- og framkvæmdarvaldi. Umræðan hefur ekki sannfært hinn almenna mann um að samningurinn feli í sér mjög mikinn efnahagslegan bata fyrir Íslendinga. Umræðan hefur ekki sannfært hinn almenna mann um að þær fórnir sem einnig eru í þessum samningi séu réttlætanlegar. Ég vil nefna hér nokkur dæmi: Erlendir togarar á ný inn í landhelgi. Hin íslenska þjóð, sem telur 260.000 manna, gefi 380 milljónum manna fullan rétt á við sig í þessu ónumda landi til atvinnustarfsemi, jafnan rétt á sem flestum sviðum. Ég er heldur ekki viss um að hin íslenska þjóð sé sammála því að sæta, eftir að samningurinn hefur verið gerður, viðskiptabanni á ýmsum vöruflokkum sem við sannarlega flytjum nú inn, t.d. frá Bandaríkjunum, sem liggur ljóst fyrir að reglugerðir Evrópubandalagsins munu banna að hingað verði fluttar. Sú sorglega staðreynd blasir við, þegar staðið er upp frá samningunum, að okkar aðalútflutningsatvinnuvegur, sjávarútvegurinn, er ekki með í viðskiptafrelsi EB. Frelsin fjögur gilda aftur á móti um aðalatvinnuvegi EB og hinna EFTA-ríkjanna. Hæstv. utanrrh. hefur margsagt að hagsmunir sjávarútvegsins og fiskvinnslunnar séu óskaplega stórir og skipti sköpum í þessu máli. Það er enginn vafi á því að Alþfl. hefur í rauninni komist upp með að reka þá blekkingarumræðu. Þeir sem ganga til viðræðna við ýmsa af forsvarsmönnum sjávarútvegsins komast að annarri niðurstöðu, þeir sjá ekki þann stórkostlega ávinning sem liggur í málinu.  ,,Staðreyndin er sú að þær 1.900 millj. kr. sem sparast í greiðslum tolla á hverju ári eru atriði sem allir skilja og enginn veit betur en alþýða manna að hægt er að verja slíkum fjárupphæðum til ýmissa nytsamlegra hluta sem bæta lífskjör hér á landi.`` Ég hygg að öllum Íslendingum sé að verða það ljóst eftir þessa umræðu að þeir tollar sem hafa verið felldir niður verða ekki 2 milljarðar eins og hæstv. utanrrh. hefur margsagt.  Ég ætla að fullyrða að þessi eini milljarður sé í sjálfu sér ekki stórvægilegur, fullyrða jafnvel að þessi eini milljarður sé tittlingaskítur þegar það er skoðað að árlega eru fluttar út sjávarafurðir frá Íslandi fyrir 70--80 milljarða. Einn milljarður til eða frá í því dæmi skiptir ekki verulega miklu máli. Ávinningurinn er ekki meiri en það að ríkisstjórnin hefði getað með einföldum aðgerðum bætt stöðu fiskvinnslunnar miklu betur með öðrum hætti, gert hana hæfari til þeirrar samkeppni sem hún er heyja um íslenskar afurðir. Ég nefni t.d. lækkun á raforkuverði. Ég nefni niðurfellingu aðstöðugjalds. Ég nefni lækkun vaxta og fleiri og fleiri atriði mætti nefna til þessarar umræðu sem hefðu skilað íslenskum sjávarútvegi miklu meiri ávinningi. Fyrir utan það að mönnum er það ljóst að fyrirtækin fara á mörgum sviðum tollfrjálst út með saltfiskinn og fersku flökin. Menn hafa verið að mæta þessu. Nú blasir það hins vegar við að EB-reglugerðir setja þá kröfu á skuldsetta íslenska fiskvinnslu að ráðast í milljarða fjárfestingu. Hin skuldsetta íslenska fiskvinnsla, sem spurning er um hvort að reki sig frá degi til dags, stendur frammi fyrir því nú að þegar við erum komnir með EES-samninginn í hendurnar verður hún að leggja í milljarða fjárfestingar. Ég hef hitt marga menn sem leiða og stýra fiskvinnslufyrirtækjum og þeir segja að þær breytingar muni jafnvel skipta hundruðum milljóna á einstök fyrirtæki sem gerðar verða kröfur um að eigi sér stað. Undir þessu verður íslensk fiskvinnsla að standa til að mæta smásmugulegum reglugerðum EB um hollustuhætti og heilbrigði. Hins vegar verðum við að búa við það að EB róti gjafafé og styrkjum til sinna fiskvinnslufyrirtækja. Það er ljóst að menn hafa ekki náð þeim árangri í þessum samningum að stöðva styrkveitingar EB og einstakra ríkja inn í atvinnugreinarnar. Við komum ekki til með að standa á jafnréttisgrundvelli. Hér verða fyrirtækin okkar að leggja þennan kostnað á sig. Þar munu þeir hljóta helming upphæðarinnar, trúlega í styrkjum. Fyrir liggur frv. um að útlendingum verði heimilt að gerast eigendur fiskmarkaðanna í landinu og það er ljóst líka að þeir munu geta notað styrkveitingarnar til þess að ná fiskinum óunnum til sín þannig að það eru margar hliðar á þessu stóra máli sem eðlilegt er. Þegar ákveðið var að vera í samfloti EFTA-ríkja og láta reyna á hvort tækist að mynda hið Evrópska efnahagssvæði var okkar markmið raunar aðeins eitt. Hvert var það markmið? Hafa menn gleymt hvert var í rauninni okkar eina markmið? Það var fríverslun með fisk. Evrópubandalagið hafði fyrir fullan aðgang að markaði okkar en við ekki að þeirra. Þeir hafa á eftir fullan aðgang að okkar markaði en við höfum ekki náð þeim árangri sem við ætluðum okkur þegar við lögðum af stað í þessa ferð. Það er eðlilegt þegar samningurinn liggur fyrir að spurt sé: Höfum við gengið til góðs götuna fram eftir veg? Hafa krókar og keldur á langri samningaleið hrakið mörg markmið okkar út í veður og vind eða vakir annað og meira fyrir ríkisstjórninni en komið hefur upp á borðið? Er ríkisstjórnin á annarri leið en þjóðin gerir sér grein fyrir í þessu máli? Mér finnst að fastar sé knúið á af Evrópubandalaginu sjálfu. Ég mun víkja að því síðar í mínu máli. En hvernig standa þeir meginfyrirvarar sem settir voru? Hvernig sem á því stendur virðist sem fyrirvörunum hafi ekki verið haldið til haga í samningunum. Full yfirráð Íslendinga yfir auðlindum þjóðarinnar til lands og sjávar, full yfirráð yfir fiskimiðunum liggur fyrir en sá böggull fylgir skammrifi að EB-ríkjunum er réttur lykillinn að landhelginni og sagt að þau megi fara inn og veiða 3 þús. tonn af karfa. Ef ég rétti hæstv. utanrrh. lykil að húsi mínu og segði: Þú mátt fara inn þegar þú vilt og snæða kvöldverð, --- hvað þýddi slík setning ef ég segði hana við hæstv. utanrrh.?

Þetta er mjög hæpið tiltæki.

Tæki morgunverðinn líka.

Ég hygg að hann mundi fljótlega fara fram á morgunverðinn. Ég væri þar með að gefa óviðkomandi manni hlutdeild í heimili mínu þannig að menn verða að átta sig á því að þetta tiltæki að rétta lykilinn að landhelginni gerir það að verkum að menn láta ekki þar við sitja. Í fyrsta lagi er ekki ljóst hverjir verða þar á ferð. Það er ekki ljóst hvort það verða Portúgalir og Spánverjar eða einhverjir aðrir þannig að þetta tiltæki eitt þýðir að við munum standa í eilífum samningaviðræðum við erlend ríki um að þau fái að auka rétt sinn til veiðinnar í landhelgi Íslendinga. Ég segi að sú niðurstaða ein að opna landhelgina á ný er nægt tilefni til að þessi samningur verður að fara fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Útfærsla landhelginnar var algert einingarmál. Um það ríkti alger samstaða milli stjórnmálaflokka og meðal fólksins í landinu. Ég álít að slík ákvörðun kalli á að ríkisstjórnin verði að spyrja þjóðina álits. Margir, sem segja að ýmis atriði samningsins séu þess virði að skoða þau og þegar þeir horfi þröngt geti þau hentað fyrirtækinu sem þeir reka, segja aftur á móti: Þessi eina ástæða er næg til þess að hafna samningnum. Það liggur ekkert fyrir um auðlindirnar á landi eða að hægt verði að takmarka fjárfestingu erlendra aðila í landi. Ég hygg að evrópskir auðmenn og fjármagn horfi á Ísland sem ónumda paradís. Þegar viðreisnarstjórnin ætlaði fyrir 30 árum í EB vöruðu margir alþingismenn við gróðaþyrstu fjármagni stórveldanna í Evrópu. Nú 30 árum síðar hafa samgöngur breyst með þeim hætti að Ísland er ekki lengur afskekkt og fjarlægt land eins og það var á þessum tíma. Heimurinn hefur líka breyst að því leyti að orkan er á þrotum, olíu þrýtur innan áratuga og kol innan árhundraða. Ísland er auðugt land. Á mörgum sviðum er það ónumið land. Við eigum auðlindir sem hver og ein kann innan áratuga að gefa af sér ekki minni gjaldeyri en sjávarútvegurinn einn gefur í dag. Hér er aðeins búið að virkja brot af því sem fyrir hendi er til raforkuframleiðslu. Jarðhitinn og gufuorkan verður útflutningsvara og við höfum heyrt fréttir af þeim málum nú á síðustu dögum. En stærsta auðlind fyrir utan landið sjálft er svo kannski kalda vatnið sem ómælt magn er af. Við Íslendingar erum smátt og smátt að átta okkur á því að kalda vatnið er söluvara um allan heim. Hafa t.d. hv. alþm. áttað sig á því á hvaða verði kalt vatn er selt á Íslandi, þar á ég við á hótelum? Hvort það er selt dýrara en mjólkin eða ekki? Ég vil vekja athygli á þessari mikilvægu auðlind sem mun gefa okkur ómældan gjaldeyri í framtíðinni. Staðan er sú að mjólkurlítrinn í dag kostar 68 kr. en lítrinn af köldu vatni er seldur á hótelum í Reykjavík á 640 kr. Í landi þar sem þarf ekki annað en opna kranann og drekka vatnið ferskt og gott er verið að selja lítrann á 640 kr. Þetta segir okkur auðvitað það sem við vitum að víða um heim verður fólkið að kaupa vatnið. Þarna er mikil auðlind sem við Íslendingar eigum þannig að við seljum það á tíföldu verði mjólkurinnar í dag. Ég segi því: Ísland á ærinn auð sem við í skammsýnni samningagerð megum ekki glata. Hæstv. utanrrh. sagði sjálfur á lokastund við undirskrift EES-samningana, þegar Evrópubandalagið og EFTA-ríkin komu saman, að Evrópubandalagið væri tímaskekkja og mundi liðast í sundur á næstu öld. Hvers vegna féllu þessi ummæli?

Af framsýni.

Þau féllu af framsýni og kannski líka af því að innst inni hefur hæstv. utanrrh. áttað sig á því að við höfum farið dálítið aðra leið en við ætluðum okkur í upphafi. Andstæðingum efnahagslegrar og pólitískrar sameiningar Evrópu fjölgar stöðugt. Stjórnmálaforingjar sem fyrir málinu hafa talað eru að einangrast í mörgum löndum, fólkið sjálft rís upp. Íslendingar vilja ekki vera hjáríki í Evrópubandalaginu. Hér spyrja menn: Hvers vegna fara allar hinar þjóðirnar úr EFTA inn í EB? Hafði það engin áhrif í samningagerðinni að hinar þjóðirnar fóru aðrar leiðir en þær hétu okkur í upphafi? Var ekki slegið af vegna þess að pólitískir foringjar þessara þjóða komust að þeirri niðurstöðu að þær ættu samleið með Evrópubandalaginu? Ég sagði áðan að mér sýndist að allmargir af ráðamönnum á ríkisstjórnarheimilinu seildust til lokunnar að Evrópubandalaginu. Ég spyr: Hvernig ber að túlka ummæli hæstv. utanrrh. sem féllu á mikilvægum fundi í Viðey? Með leyfi forseta ætla ég að vitna til þessara ummæla sem fóru fram í sjónvarpi í viðtali Sigrúnar Markúsdóttur þar sem hún ræðir við Thorvald Stoltenberg og hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson: ,,Utanríkisráðherrar Íslands og Noregs eru sammála um að það yrði mun auðveldara að semja um kröfur þjóðanna við Evrópubandalagið í sameiningu en sitt í hvoru lagi, æski ríkin aðildar.`` Þessi ummæli féllu: ,,æski ríkin aðildar.`` Og hæstv. utanrrh. tekur undir þessi ummæli í sjónvarpinu. Þetta skýtur þeirri hugsun að að ýmis þau öfl, sem telja að við verðum að fylgja hinum þjóðunum, þrýsti nú fast á. Við sjáum að það er engin tilviljun að þegar sjálfstæðismenn komu saman á Vestfjörðum nú fyrir nokkrum dögum þá þykir þeim mikilvægt að álykta um það að aðild að Evrópubandalaginu komi ekki til greina. Er það af því að eitthvað er að gerast í Sjálfstfl. í þessum efnum? Með leyfi forseta segir í ályktun sjálfstæðismanna á Vestfjörðum: ,,Þá höfnum við öllum hugmyndum um hugsanlega um aðild Íslands að Evrópubandalaginu`` segir í þeirri ályktun. Ég spyr því hæstv. forsrh. sem stýrir Sjálfstfl. hvort umræður séu nú að aukast innan Sjálfstfl. um að okkur beri að fara þá leið að sækja um aðild að Evrópubandalaginu eins og utanrrh. vissulega gefur til kynna í þessu viðtali á fjölmiðlavaktinni. Ég ætla ekki að þreyta menn með því að ræða um þær skiptu skoðanir sem vissulega eru innan þessara flokka hvað þetta varðar. En okkur er það ljóst að ýmsir þeir menn sem mest hafa varað við þessum skoðunum hefur bæði hratt og hægt verið vikið til hliðar í sínum flokkum. Ég tel því að Sjálfstfl. verði að gera hreint fyrir sínum dyrum. Ég skal viðurkenna að hæstv. forsrh. hefur hafnað þeirri hugmynd að innganga sé á dagskrá en við þekkjum hans nánustu samstarfsmenn, svo sem nýjan formann utanrmn., hv. þm. Björn Bjarnason, sem kom inn í þessa pólitík eins og síamstvíburi hæstv. forsrh. og hefur jafnan hér í þinginu túlkað þau sjónarmið sem bærast í brjósti forsrh. Hann hefur þar haldið ræður sem forsrh. hefur tekið undir. Ég ætla aðeins að minnast á landbúnaðarmálin. Við höfum verið að fara yfir þau í landbn. og þar kemur glöggt fram að íslenskir samningamenn hafa lent í alvarlegri keldu eftir að núv. ríkisstjórn tók við völdum þar sem opnað er á innflutning á jógúrt og feiti eða smjörtegundum frá 5--15%. Þetta hefur verið rætt og skipst hefur verið á skoðunum um hvort hægt sé að leggja á jöfnunargjöld eða ekki. Utanrrn. mun hafa sent þessa viðaukatillögu til umsagnar í landbrn. og líklega til aðila í mjólkuriðnaði en fær engin andsvör eða athugasemdir þannig að þarna er inni mjög alvarleg setning sem menn hafa deilt um og skal ég ekki frekar fara út í það. En hvað þessar afurðir varðar stöndum við frammi fyrir því sama og í sjávarútveginum að ótakmarkað magn t.d. af jógúrt og þessum smjörtegundum má flytja inn. Við skulum vona að það sé rétt sem landbrh. og ríkisstjórnin segja að við megum beita jöfnunargjöldum. En þó liggur fyrir að við megum bara beita þeim á hráefnið, við megum ekki beita þeim á vinnslukostnað vörunnar. Á þann þátt megum ekki beita þeim. Við stöndum óvarðir frammi fyrir því að EB og þessi ríki mega greiða framleiðslustyrki eða hagræðingarstyrki inn í mjólkurbúin hjá sér. Þarna er því heilmikil alvara á ferðum sem hefur verið rædd á fundum landbn. og þar hefur það komið fram að embættismenn landbrn. hafa mjög miklar áhyggjur af þessu máli og telja mjög erfitt að verjast þeirri yfirlýsingu sem hnýtt var aftan í þennan viðaukasamning. Ég ætla ekki að eyða of löngum tíma en auðvitað held ég að það hafi aldrei verið meiningin að okkur væri fjórfrelsið svo mikilvægt eins og nú er lögð áhersla á. Það eru mörg atriði sem væri hægt að fara inn á og ræða. Það er t.d. enginn vafi að íslensk tryggingafélög verða í mjög mikilli hættu. Menn hafa ekki gert sér grein fyrir því hvernig fer þegar frelsi fjármagnsins verður leyft þó ákvæði séu um að heimilt sé að grípa í taumana við einhverjar mjög óljósar aðstæður. En hér getur það gerst að verði um mjög mikið útstreymi á fjármagni að ræða og kannski fólksflutningar úr landi miðað við það efnahagsástand sem þessi ríkisstjórn hefur skapað. Forsvarsmenn iðnaðarins hafa blessað þetta samkomulag. Ég tek ekki fullt mark á þeim aðilum því að á seinni árum hafa þeir verið miklu meiri heildsalar og innflytjendur en varðmenn íslensks iðnaðar. Það er auðvitað ljóst að 600--700 störf hafa tapast í iðnaði á Íslandi á síðustu fimm árum undir stjórn Alþfl. Ekki sjáum við það í gegnum þennan samning að íslenskum skipasmíðaiðnaði verði bjargað, þvert á móti lítur út fyrir að hann muni líða undir lok. Menn hafa rætt um mikilvægi þessa samnings vegna unga fólksins og framtíðarmöguleika í menntun. Ég ætla að vitna hér í ekki ómerkari mann en fyrrv. háskólarektor, Sigmund Guðbjarnarson. Ég hef heyrt hann flytja erindi og lesið eftir hann greinar þar sem hann hefur fullyrt að íslenskir menntamenn og vísindamenn hefðu um alla framtíð fullan aðgang að háskólum og vísindanámi um Evrópu burt séð frá þessum samningi. Ég hef ekkert rætt hér stjórnarskrárþátt málsins. Í mínum huga er enginn vafi á því að EES-samningurinn samræmist ekki íslensku stjórnarskránni. Framkoma ríkisstjórnarinnar gagnvart Alþingi í þessu máli er auðvitað hneyksli. Íslenska ríkið getur enga áhættu tekið með svona samning gagnvart stjórnarskránni. Álit fjórmenninganna sem hæstv. utanrrh. skipaði er slíkur hænsnamatur í lögfræði að furðu gegnir. Sá sem les álit fjórmenninganna sér fljótt að stór orð jafnlærðra manna, orð eins og ævintýramennska í lögfræði, eru látin falla vegna þess að það er eins og fjórmenningunum hafi verið uppálagt hver niðurstaðan ætti að vera að lokum. Ég hygg að flest þjóðþing mundu setja í gang rannsóknarnefnd sem færi ofan í vinnubrögð fjórmenninganna. Ekkert þjóðþing hefði heldur sætt því að utanrrh., maður sem er hluti af framkvæmdarvaldinu, skipaði sjálfur eftir sínu höfði þá menn sem færu yfir stjórnarskrárþátt málsins. Það er ekkert þjóðþing í víðri veröld, nema kannski Sovétríkin meðan þau voru og hétu, sem hefði sætt sig við það að hæstv. utanrrh. skipaði eftir eigin höfði og geðþótta þá menn sem í þessari úttekt voru. Ég segi: Lítil eru geð guma í Sjálfstfl. að sæta því að utanrrh. vanvirði með þessum hætti þingið. Auðvitað bar þinginu sjálfu að skipa færa og óháða menn í slíka úttekt. Hæstv. utanrrh. misnotaði vald sitt með skipuninni og skipaði menn sem unnu í samningsgerðinni og situr nú uppi með álit sem í hugum flestra Íslendinga er pólitískt og pantað. Það er kannski alvarlegur hlutur fyrir leiðtoga ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsrh., að sitja undir því að íslenska þjóðin telji að þetta álit sé sem niðurstaða bæði pólitískt og pantað. Ég tel því að Alþingi eigi mikið verk fyrir höndum að fara yfir stjórnarskrárþátt málsins og ekki síður yfir öll þau vafasömu efnisatriði sem í samningunum eru. Það voru alvarleg mistök stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar að leyfa það að utanrrh. undirritaði samninginn fyrir Íslands hönd, að alþingismenn Sjálfstfl. og Alþfl. skyldu samþykkja það að hann undirritaði samninginn fyrir Íslands hönd án þess að vita hvað í samningunum var, hvað hefði breyst á langri vegferð samningsgerðarinnar. Ég er undrandi á því að þingmenn Sjálfstfl. skyldu allir samþykkja svo afdrifarík mistök.  Það er enginn vafi á því að Sjálfstfl. var nokkrum mánuðum fyrr sannfærður um að það væri mikilvægt fyrir Íslendinga að hefja tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Sú rödd hefur þagnað.

Forseti vill spyrja hv. þm. hvort hann eigi langt mál eftir þar sem ákveðið hafði verið að gera hlé á fundinum kl. 7. Ef hann gæti lokið ræðu sinni á 5--10 mínútum mundi forseti taka þann kost en ef svo er ekki vill forseti biðja hv. þm. að gera hlé á ræðu sinni.

Hæstv. forseti. Ég hygg að ég muni ljúka ræðu minni á þessum tíma. Ég á örfáar mínútur eftir. Það hefur komið fram við þessa umræðu að þegar hæstv. utanrrh. skrifaði undir hafði hann ekki á bak við sig þingstyrk stjórnarflokkanna. Það hefur líka komið hér fram í 1. umr. að þær hafa hvergi heyrst hinar eldríku ræður forsrh. í málinu, að vísu hef ég hlustað á hv. þm. Björn Bjarnason en skoðanir forsrh. eru á mörgu sviðum mjög óljósar. Mín niðurstaða er sú að það kann að vera og er auðvitað mikilvægt að Alþingi Íslendinga setjist yfir stjórnarskrárþáttinn og ekki síður efnisatriði samningsins, ræði hvernig hægt er með þennan samning að fara og hvað hægt er að gera úr honum. Ég vil segja um stjórnarskrárþáttinn: Það kann að vera að forseti lýðveldisins hugsi sig um áður en hann skrifar undir þessi lög, ef af verður. Þess vegna er það náttúrlega mikilvægt að Alþingi nái því að komast að niðurstöðu. Stangast samningurinn á við stjórnarskrá lýðveldisins? Forseti lýðveldisins kann að efast um málið þegar þar að kemur. Mín lokaniðurstaða er auðvitað sú að forsendurnar hafa á langri eða stuttri leið, þessum þremur árum, töluvert breyst. EFTA-ríkin hafa öll sagst mundu ganga í eða sækja um aðild að Evrópubandalaginu og upp úr áramótum hefjast samningaviðræður um það atriði við þau. Þess vegna tel ég að sú niðurstaða sem framsóknarmenn bentu á á miðstjórnarfundi sínum í vor, að það verði gengið úr skugga um að samningi um Evrópskt efnahagssvæði megi breyta í tvíhliða samning Íslendinga og Evrópubandalagsins ef og þegar önnur EFTA-ríki hafa gerst aðilar að EB, skynsamleg. Ég vil því spyrja hæstv forsrh.: Hefur ekki verið rætt í ríkisstjórninni og í þingflokkum stjórnarinnar við þessar breyttu aðstæður hvort tvíhliða viðræður henti okkur Íslendingum ekki betur við þær aðstæður sem nú hafa skapast úti í Evrópu? Mér vænt um ef hæstv. forsrh. vildi svara mér til um sínar skoðanir og hvort hann hafi kannað það. Það er enginn vafi á því að við höfum fengið svör frá mörgum embættis- og stjórnmálamönnum EB um að þeir sæju því ekkert til fyrirstöðu og þess vegna þykir mér það eðlilegt, um leið og EFTA-ríkin eru að hefja sínar samningaviðræður um fulla aðild að Evrópubandalaginu, að við hefjum tvíhliða viðræður um mörg þau atriði sem okkur eru mikilvæg.

Virðulegi forseti. Það er enginn vafi á því í mínum huga að tvíhliða viðræður hefðu ekki veitt neina möguleika á því að láta okkur fá jafnhagfelldan samning og það samflot, sem EFTA-ríkin hafa, hefur tryggt okkur. Það er enginn vafi í mínum huga í þeim efnum. Hitt er annað mál að ef mál þróast þannig í framtíðinni að við verðum eitt ríkja eftir, er það ljóst að eðli þeirrar samningsgerðar mun breytast í því sem næst tvíhliða samning. En slíkum samningi hefðum við ekki náð fram nema með því samfloti sem við höfum verið í og það er meginatriði. Mér fannst ekki viðeigandi af hv. þm. að kalla lögfræðiálit hinna virtu fræðimanna hænsnamat í lögfræði. Ég hef reyndar á tilfinningunni að hv. þm. viti meira um hænsnamat en lögfræði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. það síðasta. Þeir, sem lesa þau lögfræðiálit virtra prófessora, segja hreinlega að þetta sé ævintýramennska í lögfræði. Í fleiri línum kemur það fram að þeir álíta þetta fjórmenningaplagg ekki merkilega lögfræði. Ég stend því við það að þetta sé hálfgerður hænsnamatur á silfurfati, pantaður af ríkisstjórninni. Hvað hitt atriðið varðar, þá kom það ekki fram í ræðu forsrh. hvort hann hefði rætt það í ríkisstjórninni eða við stjórnmálamenn úti í Evrópu að ganga til tvíhliða viðræðna um mörg efnisatriði sem nú blasa við við breyttar aðstæður. Það kom ekkert fram. Að vísu var forsrh. ekki í þinginu á þeim tíma þegar sjálfstæðismenn töldu tvíhliða viðræður mikilvægar. En nú virðist það vera gleymt, kannski hjá þeim öllum. --- Fundarhlé.

Hæstv. forseti. Á meðan umræður hafa staðið yfir á Alþingi um frv. um Evrópskt efnahagssvæði hafa mörg atriði verið rædd og ýmsir atburðir gerst sem hafa varpað skýrara ljósi á hvert eðli þessa samnings er sem nú er verið smátt og smátt að leggja á borð okkar þingmanna í hinum margvíslegu gögnum. Af hálfu stjórnarandstöðunnar hefur verið dregið fram í fyrsta lagi það meginatriði að með samningnum skuldbindum við okkur að hlíta lögum og reglum EB á þeim sviðum sem samningurinn nær til og þar sem íslensk lög stangast á við reglur EB skuldbindum við okkur að breyta íslenskum lögum í samræmi við það. Í öðru lagi má réttarstaða þegna annarra þjóða innan EES aldrei verða lakari en Íslendinga, t.d. hvað varðar forræði um eignarrétt á landi. Utan Alþingis hafa einnig verið að gerast atburðir sem varpa nýju ljósi á stöðuna. Okkur er sjálfsagt öllum í fersku minni þeir atburðir sem hafa verið að gerast í Þýskalandi, sem er langstærsta ríkið innan Evrópubandalagsins og þá innan EES og sú þróun sem þar er að verða hjá þessu ríki sem væntanlega mun hafa forustu um málefni alls þessa svæðis. Mér fundust athyglisverð ummæli utanríkisráðherra Noregs sem kom í heimsókn hingað fyrir skömmu þegar hann sagði að þjóðir okkar, Íslands og Noregs, yrðu að lúta vilja Evrópubandalagsins hvernig sem tengslum okkar við það yrði háttað. Hann virtist sannfærður um að Evrópubandalagið ætli að láta smáþjóðirnar kenna á valdi sínu í eiginhagsmunaskyni og nota til þess vald fjármagnsins í stað hervalds sem þær sumar hverjar notuðu stundum áður og við minnumst öll. Spurningin er því sú hvernig við eigum að bregðast við þessari stöðu, þessu sterka valdi. Eigum við að beygja okkur í hlýðni fyrir þessu veldi fjármagnsins og ganga til samninga við Evrópubandalagið við þessar aðstæður í þeirri von að með því að ganga til samstarfs verði hlutur okkar skárri þó að staða okkar innan Evrópska efnahagssvæðisins verði, eins og fram kemur í yfirlýsingu Van der Pas, eins af samninganefndarmönnum EB við þessa samningsgerð, þar sem hann segir svo, með leyfi forseta: ,,Mikilvægt var að EFTA-ríkin fengju á tilfinninguna að þau ættu hlutdeild í þessu. Ljóst er að það er afar óþægilegt fyrir EFTA-ríkin að standa frammi fyrir gerðum hlut en það hugtak heyrðist oft á skotspónum meðan á umræðunum stóð. Málsmeðferð sú sem samþykkt hefur verið þess efnis að EFTA-ríkin taki eins mikinn þátt í innri starfsemi okkar og hægt er án þess að þau verði í raun með í spilinu.`` Í skugga þessarar stöðu og hótana, sem koma fram í þessum orðum, vaknar t.d. sú spurning hvernig staða okkar verður þegar verja þarf fiskveiðilandhelgina við endurskoðun samningsins við EB, fiskveiðisamningsins, sem á að gera fljótlega eftir að hann tekur gildi, eftir að við höfum opnað landhelgina fyrir flota Spánverja og Portúgala. Hann hefur aðeins heimild til að veiða 3.000 tonn af karfa. Mun ekki þrýstingurinn verða mikill á að auka það magn? Þótt ýmislegt hafi komið fram sem skýrir þetta málefni betur en áður verður það sama varla sagt um svörin í ræðu hæstv. utanrrh. við spurningum mínum og annarra að undanskildum örfáum tölum um kostnað okkar við væntanlega þátttöku í Evrópska efnahagssvæði. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þau svör svo langt sem þau ná þótt hann sé að vísu ekki nærstaddur og telji umræðuna ekki þess virði að mæta hér í þingsalnum. Ég varpaði fram mörgum fleiri spurningum. Ég óskaði eftir því að við hv. þm. fengjum skipurit af því flókna kerfi mörg hundruð nefnda og ráða sem eiga að móta ákvarðanir um málefni íslensku þjóðarinnar sem við eigum að taka þátt í til þess að við fáum á tilfinninguna að við eigum þar einhverja hlutdeild án þess að vera með í raun eins og Van der Pas segir. Af hverju fáum við ekki slíkt skipurit í hendur? Megum við ekki sjá það svart á hvítu hvernig þetta kerfi á að vera? Er það talið til ávinnings að það sé sem best falið fyrir alþingismönnum og íslensku þjóðinni áður en ákvörðun verður tekin? Ég spurði hæstv. utanrrh. einnig af hverju hann hefði breytt 5. gr. í viðauka I, í bókun 3 við samninginn, hinn 4. des. sl. sem fjallar um álagningu jöfnunargjalda á innfluttar landbúnaðarafurðir, einum og hálfum mánuði eftir að hann sagði Alþingi að samningurinn væri fullfrágenginn. Ég geri ekki ráð fyrir að hæstv. ráðherra hafi verið að hlýða skipun Evrópubandalagsins af fúsum vilja, en úr því að þannig þarf að bæta mikilvægum atriðum, þýðingarmiklum atriðum sem geta verið mjög örlagarík, inn í samninginn áður en hann hefur verið fullgiltur og áður en við erum búin að afsala okkur þessum mikla rétti sem hann felur í sér til Evrópubandalagsins, hvernig mun þá staða okkar verða á eftir? Það væri fróðlegt að fá svör við því. Það er ekki aðeins hæstv. utanrrh. sem ekki vill vera við þessa umræðu, heldur er enginn hæstv. ráðherra sem þorir að láta sjá sig hér í salnum.

Forseti vill aðeins upplýsa það að hæstv. ráðherrar munu ekki vera komnir til fundarins. Það var ríkisstjórnarfundur, eins og hv. þm. veit kannski. Forseti hefur nú þegar gert ráðstafanir til þess að minna hæstv. ráðherra á að umræður séu hafnar og vonast til þess að það líði ekki á löngu þar til þeir mæta hér til fundar.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir upplýsingarnar en eins og hæstv. forseti veit er ég ekki boðaður til ríkisstjórnarfundar nú og veit því ekki hvenær þeir eru haldnir eða hvernig ástandið er á því heimili. Ég ætla, þrátt fyrir það að ráðherrar vilji ekki hlusta, að halda áfram að ítreka þessar spurningar sem ég bar fram og fékk ekki svör við þar sem ég veit að ef ráðherra vill getur hann fengið útskrift af því sem ég hér segi. Ég spurði hæstv. utanrrh. einnig að því hvort það væru mörg önnur óútkljáð deilumál um atriði sem eru komin á blað í samningnum eins og þetta umdeilda atriði um aðflutningsgjöldin sem hæstv. viðskrh. sagði á síðasta vori að við yrðum að bíða með að vita hvað það þýddi þangað til samningurinn hefði verið fullgiltur og sameiginlega nefndin hefði fjallað um það. Mér finnst ríkari ástæða til að spyrja um þetta atriði vegna þess hvernig samningurinn er fenginn okkur í hendur. Í bókun 3 er viðbætir sem ég vitnaði til, viðbætir I, um aðflutningsgjöldin og fleira. Á eftir þessum viðbæti I er ein síða sem hv. alþm. geta séð. Þar stendur: II. viðbætir, III. viðbætir, IV. viðbætir, V. viðbætir, VI. viðbætir og VII. viðbætir. Undir þessum fyrirsögnum er aðeins ein eða tvær línur og þær segja aðeins um hvaða efni á að verða í öllum þessum viðbætum. En meira er ekki sagt. Getum við átt von á því að inn í alla þessa viðbæti verði sett mörg ákvæði sem eru eins slæm og það sem Evrópubandalagið sagði hæstv. utanrrh. að setja inn í viðbæti I, sem eru jafnslæm fyrir okkur eða jafnvel verri en það ákvæði? Við höfum ekki fengið neinar upplýsingar um það en mér var tjáð að í sumar hefði verið haldinn fundur í Brussel þar sem verið var að fjalla um eitthvert þessara atriða milli fulltrúa Evrópubandalagsins og EFTA-þjóðanna. Þegar EFTA-fulltrúarnir fóru að bera fram sínar skoðanir var svarið frá fulltrúum Evrópubandalagsins: Svona er þetta hjá okkur og svona á það að vera. Af hverju viljið þið hafa þetta öðruvísi þegar þið verðið komnir inn í Evrópubandalagið eftir tvö ár? Ég veit ekki hversu víða í öllum þessum bókunum og viðbætum eru opnir víxlar sem við vitum ekki hvernig muni líta út þegar upp verður staðið miðað við þá stöðu sem Evrópubandalaginu er ætlað í okkar samskiptum. Í ræðu sinni sagði hæstv. utanrrh. að við værum komin að endimörkum vaxtar að því er varðar nýtingu auðlinda sjávar og því yrðum við að nýta hina meginauðlind okkar, orkuna. Ég kom fyrir fáum dögum í saltfiskverkun. Þar er fiskurinn aðeins saltaður, látinn standa í örfáa daga og síðan fluttur út til dansks fyrirtækis sem gerir ekkert annað en að þurrka fiskinn og dreifa honum til kaupenda. Ég spurði af hverju þessi íslenska fiskverkun þurrkaði ekki fiskinn og sendi hann út meira unninn. Þá var svarið að hið danska fyrirtæki fengi orkuna til þess að þurrka fiskinn á 70% lægra verði en íslensku samkeppnisfyrirtækjum er skammtað í dag. Við vitum að fiskverkunin og fleiri aðilar, eins og ég mun kannski minnast á síðar, hefur óskað þess mjög að fá orkuna á samkeppnisfæru verði. Við þær aðstæður sem eru í dag þegar vatninu er hleypt fram hjá túrbínunum í orkuverkum Landsvirkjunar þar sem notendurna vantar. Það virðist býsna furðulegt að ekki skuli reynt að nýta þennan trygga markað sem er fyrir orkuna með því að selja hana á samkeppnisfæru verði í staðinn fyrir að fá ekki neitt. Með því mætti þar að auki skapa vinnu fyrir atvinnulaust fólk og arð fyrir íslenskt þjóðarbú. Af hverju er þetta augljósa tækifæri og mörg önnur, sem benda má á, ekki notað til að auka arð þjóðarbúsins og draga úr atvinnuleysi þegar ekki þarf að leggja neitt í sölurnar sem neinn tapar á og það er á valdi íslenskra stjórnvalda að gera þá breytingu? Hæstv. viðskrh., sem er ekki staddur hér frekar en aðrir hæstv. ráðherrar, sagði á þá leið í umræðu utan dagskrár í fyrradag um atvinnumál að það þyrfti að bæta stöðu íslensks atvinnurekstrar þegar erlendir aðilar hafa orðið heimild til að gerast þátttakendur í atvinnurekstrinum eftir að samningurinn hefur verið gerður um Evrópska efnahagssvæðið. Það ætti þá að skapa íslenskum atvinnuvegi jöfn skilyrði með skattalækkunum og öðrum aðgerðum þegar erlendir aðilar hefðu orðið þann rétt til þess að vekja áhuga þeirra á að koma hingað. Af hverju má ekki gera slíkt á meðan fyrirtækin eru í höndum íslenskra aðila eingöngu? Af hverju þarf að bíða þangað til erlendir aðilar eiga rétt til þess að gerast þar þátttakendur? Í atvinnumálaumræðunni hömruðu hæstv. ráðherrar, sem tóku þátt, á því sama og hæstv. utanrrh. gerði í svarræðu sinni í þessari umræðu að fjárfesting í fiskeldi hefði mistekist og hæstv. forsrh. tók það sem dæmi um ráðleysi fyrrv. ríkisstjórnar vegna þess hvernig hún hefði beitt sér fyrir því að það yrði tekið upp. Ég tel nauðsynlegt að minnast á þetta vegna þess að hér er hlutunum á svo margan hátt snúið við. Þegar áhugi fór vaxandi fyrir því að auka fiskeldi hér á landi á síðasta áratug var það ekki síst vegna þess að erlendir aðilar sýndu áhuga á því að leggja fjármagn í þessar framkvæmdir þar sem þeir álitu að þarna væri um framtíðaratvinnuveg að ræða. Og þegar þarna var farið af stað lögðu samtök þessarar atvinnugreinar mikla áherslu á að ríkisvaldið færi ekki að skipta sér af þróun þessara mála. Við viljum ekki afskipti eða hömlur ríkisvaldsins. Við viljum vera frjálsir og fá að gera eins og við getum og viljum, sögðu þeir. Og framhaldið vitum við. Fjárfestingin varð mikil. Þá ræddu við mig erlendir aðilar sem komu með fjármagn í þessa atvinnugrein eins og sagt er að þessi samningur eigi að gera á fleiri sviðum. Mér er sérstaklega minnisstæður Curt Nicolin, sænski iðnjöfurinn, sem lagði miklar upphæðir í fiskeldi. En svo gerðist það að ný ríkisstjórn kom og þá skildu leiðir milli viðhorfa Curt Nicolins og íslensku ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin afskrifaði fiskeldið á sl. ári og til málamynda ákvað hún að veita 150 millj. sem lán til alls fiskeldisins í landinu á sl. ári sem var harla lítið til skiptanna í þá atvinnugrein og skipting á því fjármagni líka nokkuð torskilin. En Curt Nicolin hélt áfram af því að hann hafði trú á því að hér væri um að ræða tímabundna sveiflu. Nú er okkur sagt að kílóið af útfluttum íslenskum eldisfiski sé að skila útflytjendunum á fimmta hundrað kr. kg og þá vaknar spurningin: Hversu dýr var sú afstaða núv. ríkisstjórnar til fiskeldisins fyrir íslenskt þjóðarbú, að leggja það svo að segja hér um bil í rúst eins og hún gerði með afskiptaleysi sínu í fyrra? Hvað eru það háar upphæðir sem þar hafa tapast fyrir íslenskt þjóðarbú í stað þess að veita tímabundna aðstoð og nýta fjármuni, þekkingu og vilja þeirra sem í þessu stóðu? En það má einnig benda á að víða er orkuverðið einn stærsti útgjaldaliður þessa atvinnurekstrar og þar hafa líka farið forgörðum markaðir fyrir íslenska orku. Ég hef minnst á örfá atriði og borið fram spurningar sem ég hef ekki fengið svör við. En ég ætla að láta staðar numið þar sem kannski er frekar að vænta að fá svör ef spurningarnar eru ekki hafðar allt of margar. En ég vil í lokin vekja athygli á þeim orðum í ræðu hæstv. utanrrh. í þessari umræðu þar sem hann sagði að við eigum að meta þennan samning út frá þeim vanda sem nú blasir við okkur. Ég tel að það sé ákaflega hættulegt að nota þá erfiðu stöðu sem íslenska þjóðin er nú að komast í eftir 16 mánaða setu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar til þess að hræða þjóðina og segja að við eigum engra annarra kosta völ en að gerast aðilar að þessum samningi eins og hann lítur út núna, gerólíkur þeim forsendum sem lagt var af stað með í upphafi þegar gengið var til samninganna. Við verðum að horfa lengra fram á veginn í þeirri trú að stjórnarfarið muni innan skamms breytast til batnaðar.

Hæstv. forseti. Ég hverf að því ráði að kveðja mér aftur hljóðs í þessari umræðu vegna þess að ég tel óhjákvæmilegt að fylgja betur eftir atriðum sem ég hreyfði fyrr í umræðunni og á þar sérstaklega við það sem lýtur að kaupum útlendinga á landi eða jarðnæði og orðið hefur nokkurt umtalsefni í þessu sambandi af skiljanlegum ástæðum. Ég vil byrja á því að óska eftir því að hæstv. forseti kanni hvort hæstv. landbrh. er á svæðinu og getur verið viðstaddur þessa umræðu fyrr en síðar, auk þess sem ég auðvitað vænti þess og geri ráð fyrir að hæstv. utanrrh. sé til staðar.

Hæstv. utanrrh. er hér til staðar og heyrir væntanlega ræðu hv. þm. því að hann var fyrir örstuttu síðan í salnum og forseti hefur ekki ástæðu til annars en ætla að hann fylgist með ræðu hv. þm. Hins vegar mun hæstv. landbrh. vera úti á landi og því ekki auðvelt fyrir forseta að ná sambandi við hann. En forseti hefur gert ráðstafanir til að koma skilaboðum til þeirra hæstv. ráðherra sem ekki eru hér í húsinu samkvæmt töflunni og vænti þess að úr því rætist innan tíðar.

Já, hæstv. forseti, ég meðtek þessar upplýsingar en ég verð að segja eins og er að það veldur mér miklum vonbrigðum ef hæstv. landbrh. er fjarstaddur við lok þessarar umræðu. Mér er ekki kunnugt um að hann hafi tekið til máls í umræðunni. Spurningum hefur þegar verið beint til hans og reyndar óskaði ég sérstaklega eftir því í fyrri ræðu minni að landbrh. og sjútvrh. yrðu nærstaddir eða kæmu inn í umræðuna á síðari stigum til að svara ýmsum spurningum. Í öllu falli treysti ég því að áður en umræðunni ljúki muni hæstv. sjútvrh. koma og ræða þau fjölmörgu álitamál sem snúa að málefnum sjávarútvegsins og margir ræðumenn hafa spurt um. Ég ætla engu að síður, hæstv. forseti, að fara yfir þau álitamál varðandi kaup á landi sem mér eru efst í huga þó svo hæstv. landbrh. sé ekki viðstaddur. Ég vona þó að einhverjir af hæstv. ráðherrum, sem hér eru á staðnum til svara fyrir hæstv. ríkisstjórn, treysti sér þá til þess að svara fyrir hæstv. landbrh. Ég spyr um hæstv. forsrh. Er hann viðstaddur? Ég tel eðlilegt að beina máli mínu til hans bæði sem forsrh. ríkisstjórnarinnar og formanns þess stjórnarflokks sem landbrh. tilheyrir eða tilheyrði síðast þegar ég vissi. Ég hef, hæstv. forseti, verið að afla mér viðbótarupplýsinga um þessi mál síðan ég hélt ræðu mína fyrir nokkrum dögum og eftir þá skoðun hef ég ákveðið að senda frá mér greinargerð um þetta mál, þ.e. það sem lýtur að áhrifum samningsins um Evrópskt efnahagssvæði á rétti útlendinga til fasteignakaupa, þar með talið jarðnæði hér á landi. Ég mun dreifa þeirri greinargerð væntanlega fyrri partinn á morgun til allra hv. alþm. og einnig til fjölmiðla og vona að litið verði á það og er hugsað sem tilraun af minni hálfu til að varpa ljósi á þetta mál og auðvelda mönnum umfjöllun um það. Ég mun jafnframt láta fylgja með þau atriði úr greinargerð samningsins, viðaukum og tilheyrandi gerðum Evrópubandalagsins sem mestu máli skipta í þessu efni mönnum til glöggvunar. Sömuleiðis vissar upplýsingar úr danskri löggjöf eða dönskum reglugerðum og úr írskum landalögum sem þessu máli tengjast. Vissulega mætti bæta þar ýmsu við hvað upplýsingar snertir en þetta er það sem ég tel hvað mikilvægast til þess að menn glöggvi sig á stöðu málsins fyrir svo utan þessa ágætu greinargerð sem áður hefur verið nefnd hér og á að vera alþm. aðgengileg því að hún kom út í sumar og var ef ég man rétt send öllum hv. alþm. Í fyrsta lagi vil ég aðeins nefna, eins og ég geri í þessari greinargerð, aðdragandann að þessu máli eins og hann kom mér fyrir sjónir eða ég þekki hann réttastan úr tíð fyrrv. ríkisstjórnar og fram að þessum degi. Ég endurtek það sem ég sagði reyndar fyrr í umræðunum að mín skoðun, sem þáv. landbrh. og hún kom oft fram bæði innan ríkisstjórnar og utan, að eini umbúnaðurinn hvað jarðakaup og fasteignakaup snertir sem dygði okkur væri varanleg undanþága eða fyrirvari, ótímasettur fyrirvari sem í samningnum sjálfum væri og kvæði á um rétt okkar Íslendinga til þess að takmarka eða með sérstökum hætti skilyrða möguleika útlendinga til landakaupa hér. Ég féllst aldrei á það í tíð fyrri ríkisstjórnar að frá þessu yrði horfið og ég held að það sé óhjákvæmilegt að fara yfir þau atriði, ekki síst tímann frá og með mánaðamótunum nóvember/desember 1990 og til og með 30. apríl 1991 þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, þ.e. þriðja ráðuneyti hans, fór frá. Til þess að öllu sé nú til haga haldið og allri sanngirni fram haldið þá mun það vera svo að nokkru fyrir þennan tíma, mánaðamótin nóvember/desember, hafði hæstv. utanrrh. reifað það í almennri umfjöllun hvort ekki væri unnt að falla frá kröfum um varanlega fyrirvara á ýmsum sviðum á grundvelli þess að inn í samninginn kæmi í staðinn almennt öryggisákvæði og/eða að menn gætu búið þannig um hlutina í séríslenskri löggjöf að það þætti fullnægjandi. En það er þá fyrst á fundum ríkisstjórnar sem sérstaklega voru haldnir um þessi mál í lok nóvember eða byrjun desember 1990 sem segja má að hæstv. utanrrh. hafi beinlínis komið með það sem tillögu að þetta yrði gert, að Ísland hefði samflot með hinum EFTA-ríkjunum hvað það snertir að falla frá kröfum um alla varanlega fyrirvara til að greiða fyrir framhaldi samningsviðræðnanna en gangast þess í stað inn á að almennt öryggisákvæði kæmi í samninginn og/eða þetta yrði leyst með þröskuldum eða girðingum í innlendri löggjöf. Það var afstaða samninganefndarmanns Íslands að það væri nauðsynlegt að EFTA-ríkin gerðu þessa tilslökun vegna harðrar andstöðu Evrópubandalagsríkjanna við að varanlegir fyrirvarar væru yfirleitt inni í samningnum nema þá sem algerar undantekningar. Um þetta urðu skörp skoðanaskipti í þáv. ríkisstjórn sem ég ætla ekki að rekja hér, enda ekki eðlilegt að mínu mati. Ég vil þó segja það til þess að reyna að sýna ýtrustu sanngirni í þessum efnum vegna fréttaflutnings Ríkissjónvarpsins í kvöld að þar var ekki nákvæmlega með hlutina farið og að hluta til má kannski kenna um ónákvæmnu orðalagi sem ég viðhafði í ræðustólnum fyrr í dag. Það er best að leiðrétta það strax og ég vil ekki síst vanda mig í þessum efnum vegna þess að í hlut á fyrrv. hæstv. forsrh. sem ég met mikils og átti mjög gott samstarf við í þáv. ríkisstjórn og ég er enn þakklátur fyrir góðan stuðning við þá málaflokka sem ég gegndi í hans ráðuneyti.  Ég lýsti því strax að ég væri á móti því að Ísland léti af kröfunni um varanlegan fyrirvara. Ég sæi þess vegna ekki tilganginn í því af minni hálfu sem var andvígur þeirri leið og fyrir fram sannfærður um að hún dygði okkur ekki að fara að leggja í vinnu af þessu tagi og ég hélt fram þeirri skoðun minni að við Íslendingar ættum að krefjast þarna varanlegs fyrirvara eða undanþágu og ekkert annað dygði okkur. Og ég vona að menn skilji aðstöðu mína í þessum efnum. Hún var þessi og hún var ekki grundvölluð á einhverjum pólitískum áhrifum eins og mér fannst liggja í orðum hv. 6. þm. Norðurl. e. Hún var efnisleg að því leyti til að ég sem landbrh. þekkti þá mjög vel til framkvæmdar bæði jarðalaga og ábúðarlaga. Ég vissi það manna best að þau mál höfðu verið þannig framkvæmd af okkar Íslendinga hálfu um langt, langt árabil að hvorki ákvæði jarðalaga og þaðan af síður ákvæði ábúðarlaga um ábúð eða byggingu jarða höfðu í reynd verið virk. Það sést best á þeim hundruðum þéttbýlisbúa sem eiga jarðir án þess að þær séu byggðar og hafa nýtt þær um árabil til allt annarra hluta en hefðbundins búskapar.  Ef þess er óskað eða tilefni gefast er ég tilbúinn að rekja nákvæmlegar það sem fór fram í ríkisstjórninni þessa ágætu vetrardaga í desember, janúar, febrúar og mars 1991. Ég vona að með þeim orðum sem ég hef hér viðhaft, sem hv. 7. þm. Reykn. náði kannski því miður ekki að nema, þá hafi ég eytt misskilningi eða skýrt betur hvernig þetta bar að eins og ég þekki það best.  Hinu verða menn auðvitað að kyngja að ég sit ekki undir því, a.m.k. ekki margendurtekið, að ég hafi gerst sekur um meiri háttar vanrækslu eða leti sem landbrh. þennan vetur, 1990--1991. Ég hefði þá haft til þess um þrjá mánuði eða tvo og hálfan mánuð, af virkum starfstíma Alþingis, eftir að hæstv. utanrrh. kom með sínar hugmyndir um að fallið yrði frá öllum fyrirvörum í desemberbyrjun 1990 og fram til þess að þing lauk störfum. Eins og ég vænti að hv. alþm. muni var gengið til alþingiskosninga á næsta vori á eftir og þingið lauk þess vegna störfum óvenju snemma, það mun hafa verið í lok marsmánaðar ef ég man rétt. Varðandi það, sem er óhjákvæmilegt að fara aðeins yfir, hvort við Íslendingar höfum á einhvern hátt misst af tækifæri með því að setja ekki lög eða breyta þeim veturinn 1990--1991 og því sé einhver skaði skeður, þá liggur málið ekki þannig. Staðreyndin er sú að það skiptir engu hvort við hefðum breytt lögum og hvernig vegna þess að það eru ákvæði samningsins sem gilda ef menn á annað borð gera hann. Þá er ekki spurt að því þegar endurskoða þarf íslenska lagasafnið í framhaldi af samþykkt EES-samnings hvort þau lög eru frá 1991, 1960 eða 1930.  Staðreyndin er auðvitað sú að það er eingöngu spurt: Standast ákvæði viðkomandi laga hinn nýja rétt, hina nýju lögbók? Ef ekki þá þarf að breyta þeim. Um það vitna yfir 100 frumvörp sem hér eru að koma inn á borð okkar alþingismanna. Þau ákvæði hins vegar sem á annað borð standast samninginn geta jafnvel verið í lögum frá 1920 eins og í lögum sem við setjum á næsta ári eða þar næsta. Það skiptir engu. Átta menn sig ekki á þessu? Þetta liggur auðvitað svona. Við misstum þar með ekki af neinu tækifæri, hvorki árið 1990, 1991 eða 1992. Frá og með gildistíma þessa samnings eða gildistöku setjum við ekki lög, ef við ætlum að virða samninginn og starfa samkvæmt honum, sem brjóta í bága við hann. Eldri lögum höfum við skuldbundið okkur til að breyta í samræmi við ákvæði samningsins samkvæmt því samningsuppkasti sem hæstv. utanrrh. hefur undirritað. Svo einfalt er það. Þau ákvæði sem standast samninginn á annað borð getum við sett í lög nú eða á næstu mánuðum, önnur ekki. Eldri lög sem ekki samrýmast samningnum verður að fella úr gildi. Írar neyddust til þess fyrir nokkru síðan að veita með reglugerð undanþágu frá ákvæðum laga frá 1965 sem kváðu á um sjö ára búsetu í Írlandi sem skilyrði fyrir jarðakaupum. Þetta gerðist eftir að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hafði hótað þeim og undirbúið málsókn gegn þeim fyrir Evrópudómstólnum á þeim grundvelli að lögin frá 1965 fælu í sér mismunun og brytu í bága við 52. gr. Rómarsáttmálans. Írar létu undan þessum þrýstingi eftir áralangt skak og breyttu sinni reglugerð. Þetta er í 45. gr. í írsku landalögunum, sem ég kýs að kalla svo, Land Act, og inn í þá reglugerð sem þeim lögum fylgdi var bætt því ákvæði að þetta skyldi þó ekki taka til þeirra íbúa Evrópusamfélagsins sem hefðu staðfesturétt samkvæmt viðeigandi greinum Rómarsáttmálans. Þá ætti kvöðin um sjö ára búsetu á Írlandi, sem skilyrði fyrir því að geta keypt land án skriflegs samþykkis jarðadeildar írska landbúnaðarráðuneytisins, sem ég kýs að kalla svo, Land Comission, ekki við. Nú gilda þau ákvæði að íbúar í Evrópusamfélaginu þurfa ekki að uppfylla þetta skilyrði. Þeir geta á grundvelli staðfesturéttarins bankað upp á á Írlandi og keypt þar jarðir en íbúar utan svæðisins þurfa eftir sem áður að uppfylla þetta skilyrði. Ekki dugði það Írum að þessi löggjöf var frá 1965. Það breytti auðvitað engu hvort hún var frá því ári eða einhverju öðru ári og eins yrði það með okkur Íslandsmenn, að sjálfsögðu. Ég hlýt að leyfa mér að segja einu sinni enn í fullri vinsemd að þeir menn sem halda því fram að við höfum misst af einhverju tækifæri þennan sérstaka vetur, þessa útvöldu mánuði, desember, janúar, febrúar, 1990--1991, hafa ekki alveg áttað sig á eðli málsins. Það var ekki þannig. Eingöngu ef við hefðum sett lög og fengið undanþágu fyrir þeim í samningnum hefði það þjónað einhverjum tilgangi. Það var að sjálfsögðu ekki á dagskrá þar sem í ljós kemur að hæstv. utanrrh. og/eða samningamenn hans hófu að ræða málin á þeim grundvelli, að því er best verður séð og síðar hefur komið á daginn, að fallið yrði frá þessum fyrirvörum. Spurningin er sem sagt einfaldlega þessi: Getum við sett einhver takmarkandi ákvæði sem gera það að verkum að við þurfum ekki að óttast það sem e.t.v. er að óttast í þessum efnum, ásókn útlendinga hér í land eða jarðir, ákvæði sem ekki mismuna mönnum á grundvelli þjóðernis og brjóta þar af leiðandi ekki grundvallarreglur samninga? Það er vissulega ýmislegt hugsanlegt í þeim efnum en það er miklum vandkvæðum bundið að setja slík ákvæði eins og ég tel mig geta sýnt nokkuð rækilega fram á. Ég hlýt auðvitað að leyfa mér að halda því til haga vegna þessarar sérkennilegu umræðu, sem bryddað hefur verið á, að það flokkist undir vanrækslu af minni hálfu að hafa ekki unnið þessi verk á þessum tíma, veturinn 1990--1991, að sama hljóti þá að eiga við um alla aðra ráðherra og öll önnur samningssvið sem menn kunna að hafa einhverjar áhyggjur af. Enn er verið að kvarta yfir því að hæstv. iðnrh. hafi ekki komið með lög um orkulindirnar. Hann var í ríkisstjórninni 1990--1991. Hann hefur þá væntanlega, eins og ég, getað átt að vinna þessa vinnu og það sama má segja um öll önnur samningssvið, öll önnur vafaatriði sem þarna var ástæða til að hafa áhyggjur af. En hvernig voru aðstæðurnar um áramótin 1990--1991 hvað þetta samningaferli snertir? Þær voru þannig að það rak hver hremmingin aðra sem stofnaði öllu málinu í stórfellda óvissu. Menn voru meira og minna efins um að það yrði af nokkrum samningum og auðvitað var óvissa líka um það hver samningsniðurstaðn gæti orðið. Lái mönnum hver sem vill þó það væri í fljótu bragði séð margt annað þarfara að gera en að fara fyrir fram og nánast út í loftið að endurskoða íslenska lagasafnið til þess að setja þar inn þröskulda eða girðingar til þess að verja sig fyrir hugsanlegri samningsniðurstöðu sem gæti e.t.v. orðið, einhvern tímann og einhvern tímann. Þannig var staðan. Um það er verið að ræða hér. Það var vissulega ekki gert í þessu tilviki frekar en öðrum og mér er ómögulegt, með vísan til þeirra raka sem ég hef hér flutt, að kyngja því í ljósi þessara aðstæðna og með hliðsjón af afstöðu minni að það hafi verið vanræksla. Margt hef ég verið sakaður um og sumt örugglega réttilega í þessum störfum á þeirri tíð en ég minnist þess ekki að mér hafi verið brugðið um leti. Þetta væri þá í fyrsta sinn sem sá löstur hefði orðið mér að fótakefli hvað þetta snertir. Veltum aðeins fyrir okkur þeim úrræðum sem helst hafa verið rædd í þessu sambandi, svo við snúum okkur, hæstv. forseti, að málinu efnislega. Nefndur hefur verið möguleiki á forkaupsrétti, að bæta e.t.v. við forkaupsrétt sveitarfélaganna að jörðum forkaupsrétti ríkisins sem kæmi þá þar á eftir. Menn geta vissulega spurt sig: Er þetta haldreipið? Þá er að tvennu að hyggja a.m.k. Í fyrsta lagi: Eru menn tilbúnir til að beita þeim forkaupsrétti? Hafa menn trú á að sveitarfélögin hafi peninga til þess að keppa við auðmenn, ef því væri að skipta, um laxveiðiár eða önnur slík hlunnindi sem væntanlega væru eftirsóknarverðust í þessu sambandi? Reynslan hefur ekki sýnt það á undanförnum árum og áratugum að fámenn og vanmegnug sveitarfélög gætu keppt við svo mikið sem íslenska smákónga og yrði þá væntanlega þröngt fyrir dyrum þegar meiri bógar klyfjaðir mörkum eða pundum frá Evrópu kæmu á sviðið. Varðandi forkaupsrétt ríkisins getum við spurt: Ríkið hefur sjálfsagt bolmagn til þess, ef því er að skipta, að setja í það nokkur hundruð milljónir á ári að kaupa allar jarðir sem losna. Keppa um þær við hverja þá sem í þær bjóða, jafnvel þótt það væru vænir hlutar úr Reykjahlíð við Mývatn sem einu sinni var sagt að ætti tíunda part af Íslandi, drjúga sneið af Vatnajökli eða einhverjar aðrar stórjarðir sem kynnu að vera eftirsóknarverðar. En spurningin er: Er vilji til þess og er það sú aðferð sem menn telja rétta í þessu sambandi, jafnvel þó að menn vilji reyna hana, að ríkið gangi inn í alla kaupsamninga og kaupi allar jarðir sem losna á Íslandi vegna þess að það er eina leiðin? Þess misskilnings hefur gætt að ríkið geti komið og keypt jarðir þegar útlendingar bjóða í þær en lokað svo bara augunum þegar Íslendingar kaupa. En þetta er misskilningur. Þetta er ekki hægt. Það væri mismunun, það væri brot á 4. gr. samningsins. Ríkið yrði annaðhvort að kaupa allar jarðir eða engar jarðir. Um leið og ríki eða sveitarfélög yrðu ber að því að mismuna væntanlegum kaupendum á grundvelli þjóðernis er það augljóslega brot á samningnum. Valið stendur þess vegna um að ríkið og/eða sveitarfélögin kaupi annaðhvort allar jarðir, jafnt af Íslendingum sem útlendingum, eða engar. Þess vegna held ég að þessi leið sé ekki vænleg, auk þess sem ég hef miklar efasemdir um að hún sé pólitískt skynsamleg eða fyrir henni sé pólitískur vilji. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. forsrh.: Er ríkisstjórn hæstv. forsrh. tilbúin til þess að auka þannig ríkisumsvifin að stefna eftir atvikum á það á næstu árum að kaupa allt laust land sem losnar? Í öðru lagi skiptir miklu máli að skoða áhrif þess sem ég kalla jafnræðisreglu í samningnum, þ.e. 4. gr. samningsins og annarra skyldra ákvæða, sem banna alla mismunun borgara hins Evrópska efnahagssvæðis á grundvelli þjóðernis. Ef við skoðum það hvernig er hægt að breyta jarðalögum eða ábúðalögum án þess að brjóta þessa jafnræðisreglu rekum við okkur fljótt á það, því miður, að það er hægara sagt en gert. Ég vísa í ágæta greinargerð aftur um þetta efni frá nefnd sem dómsmrh. og landbrh. létu starfa í sumar en þar er einmitt minnt á það að menn lenda þarna umsvifalaust í þeirri hættu að mismuna mönnum á grundvelli þjóðernis. Ég vísa í bls. 72 í því áliti. Málið er auðvitað ekki svona einfalt. Það er ekki hægt að segja bara að allir þeir sem eiga jarðir á Íslandi verði að búa á þeim allt árið. Það gengur ekki gagnvart framkvæmd þessara mála í dag. Það er ekki hægt að segja að allir sem eiga jarðnæði verði að vera bændur með bændaskólapróf. Það gengur heldur ekki gagnvart framkvæmdinni í dag. Það er ekki hægt nema með því að raska stórlega högum þeirra hundraða bænda eða jarðeigenda sem búa við aðrar aðstæður í dag og hafa í fullum rétti, samkvæmt gildandi lögum, eignast sitt jarðnæði. Þó að menn kynnu að telja að unnt væri að slá striki yfir hið liðna --- sem er lögfræðilegt álitamál og ég skal fúslega játa að ég treysti mér ekki til að fara djúpt ofan í það --- og segja sem svo: Hin breytta skipan gildir eingöngu frá og með gildistíma samningsins eða tilheyrandi lagabreytingar. Það er í lagi þótt bændur hafi ekki próf ef þeir hafa eignast jörðina fyrir 1. jan. 1993. Það er í lagi að þéttbýlisbúar eigi jörðina ef þeir hafa keypt hana fyrir 1. jan. 1993. Eftir standa samt margvísleg vandamál sem tengjast jafnræðisreglunni. Þá kemur upp gríðarleg mismunun innbyrðis milli þeirra sem höfðu náð jarðnæði eða hafið búskap fyrir gildistöku breytinganna og hinna sem vildu leita slíks réttar eftir hana. Þeir sem ætluðu að sækja rétt sinn á grundvelli staðfestuákvæða EES-samningsins munu segja: En það er þarna fullt af mönnum sem ekki hafa próf. Það er þarna fullt af mönnum sem eiga jarðir sem ekki búa á þeim. Það er mismunun. Ætli Íslendingum gengi ekki erfiðlega að skilja þann aðstöðumun sem við þetta mundi myndast milli þeirra sem keypt hefðu land fyrir gildistöku breytinganna og hinna sem vildu reyna hið sama eftir þær? Það er fróðlegt að athuga til dæmis hvernig Danir bregðast við í þessu efni. Þeir setja bæði menntunarkröfur og búsetuskilyrði, en skýrsluhöfundar hæstv. ríkisstjórnar viðurkenna að aðstæðurnar í Danmörku séu allt aðrar og í raun og veru ekki sambærilegar og það hef ég þegar farið yfir hér. Ég held að menn verði að svara þessu betur efnislega og fara ofan í það hvernig menn ætla þá að búa þarna um hnútana. Þriðja atriðið sem mikið hefur verið rætt í þessu efni er svonefnt búsetuákvæði og menntunarskilyrði. Reynsla Íra, eins og ég hef þegar rakið, bendir ekki til þess að það sé mikil vörn í því að ætla sér að setja kröfur um svo og svo langa búsetu í landinu áður en menn geti keypt hér jarðnæði, land eða fasteignir. Staðreyndin er sú að það dugar ekki. Það dugði ekki Írum og það mun ekki duga Íslendingum af þeirri einföldu ástæðu að ákvæði staðfesturéttarins samkvæmt samningnum, viðaukum og tilheyrandi tilskipunum Evrópubandalagsins eru svo sterk. Það er beinlínis óheimilt að hindra það að menn geti nýtt sér staðfesturétt sinn með óeðlilegum hömlum af því tagi og ég verð að segja alveg eins og er að ég átta mig ekki á því hvernig stendur á því að menn skuli enn vera að tala um það sem raunhæfan möguleika hafandi þó lesið á prenti og í íslenskri þýðingu tilskipun Evrópubandalagsins frá 15. jan. 1962 sem fylgir viðauka VIII um staðfesturétt en þar er fjallað um afnám þeirra hindrana sem kunna að vera í gildandi lögum Evrópubandalagsríkjanna og standa í veginum fyrir því að menn geti nýtt sér staðfesturétt sinn. Og hvaða hindranir voru það sem menn voru strax árið 1962 að ræða um að afnema og stæðu í vegi fyrir staðfesturéttinum? Jú, þær gefur að líta í þessari tilskipun, sem er með hryllilega langt númer sem ég nenni ekki að lesa, en hana er að finna í tilskipunum í framhaldi af viðauka VIII. Þar segir undir staflið a, undirlið d. Og þar er verið að fjalla um heftandi ákvæði, hindranir sem eigi ryðja úr vegi, að falla úr gildi og mundu takmarka möguleika erlendra borgara til að nýta sér staðfesturétt í öðrum löndum. Og hvernig er stafliður d? Hann er svona: ,,Til heftandi ákvæða og venja teljast einkum þau sem að því er varðar erlenda ríkisborgara eingöngu: d. setja skilyrði um tiltekinn búsetu- eða þjálfunartímabil í gistilandinu fyrir því að einstaklingur hefji eða stundi sjálfstæða starfsemi.`` Það er beinlínis tekið fram í tilskipun Evrópubandalagsins um afnám hindrana gagnvart staðfesturétti að búsetuskilyrði séu slíkar hindranir sem beri að fella úr gildi og það var á þessu sem Írar féllu. Þeir urðu að bíta í gras vegna þess að þegar Evrópubandalagið beitti þá þrýstingi og hótaði þeim málshöfðun, þá var það á grundvelli 52. gr. Rómarsáttmálans um staðfesturétt og ,,direktíva`` Evrópubandalagsins sem honum tengjast sem það lá ljóst fyrir að landalagaákvæðið írska stóðst ekki Evrópuréttinn. Þess vegna urðu Írar að bíta í gras. Og í undirlið d, um hindranir sem útiloki möguleika ríkisborgara til þess að nýta sér þjónustustarfsemi og önnur réttindi, er jafnframt tekið fram að til slíkra hindrana teljist: að eignast eða nota eða ráðstafa fasteignum eða lausfjármunum eða rétti þeim tengdum. Það er beinlínis tekið fram að það sé óheimilt að hindra aðgang borgara Evrópusvæðisins að fasteignum þannig að þeir geti ekki nýtt sér staðfesturétt sinn. Og undir fasteignir falla að sjálfsögðu jarðir. Þannig er það nú. Þannig er búseturéttarákvæðið því miður í raun og veru úr sögunni. Það heldur ekki gagnvart því að íbúar Evrópska efnahagssvæðisins geti, ef af samningnum verður, bankað hér upp á, veifað seðlunum og sagt: Góðan daginn. Hér er ég mættur með mín þýsku mörk og ég ætla að nýta mér staðfesturétt minn og kaupa þessa jörð til þess að stunda hér hrossarækt eða einhvern annan slíkan tilgang sem auðvelt er fyrir menn að gefa upp. Varðandi menntunarskilyrðin tel ég út af fyrir sig að það sé á margan hátt raunhæfari lausn og það sé frekar reynandi að setja inn í íslenska löggjöf kröfur um hæfni manna, menntun, starfsreynslu eða því um líkt til þess að þeir geti keypt sér jarðnæði til búskaparnota.  ,,Statsborgere i et land, hvis borgere medført af det europæiske fælleskabs regler eller ifølge traktat har adgang til at erhverve landbrugsjord i Danmark, skal enten have gennemgået jordbrugsuddannelse der kan sidestilles med én af de i stykke ét nr. 1 til 3 nævnte uddannelser eller opfylde ét af de krav om jordbrugsuddannelse, som er anført i stykke ét nr. 4 og 5. De under stykke ét nr. 5 nævnte kurser kan erstattes af tilsvarende udenlandske kurser.`` ---  Við getum að sjálfsögðu velt því fyrir okkur hversu mikil vörn yrði í þessu í sjálfu sér ef út í það væri farið. Við yrðum að horfast í augu við að það kæmi upp mikið misræmi milli ríkjandi ástands fyrir gildistíma breytinganna og aðstæðnanna eftir að þær gengju í garð. Og í þessu sambandi sem fleirum megum við ekki gleyma því að sá möguleiki er auðvitað fyrir hendi hér eins og annars staðar að erlent fjármagn gæti átt þá auðveldu leið í gegnum þessa síu eða þetta net eða hvað við köllum það að notast einfaldlega við lepp. Væntanlega yrði það ekki þannig að þýskir grósserar sem hefðu gaman af hestum og ættu kannski 1--2 stykki búgarða í Þýskalandi sér til yndisauka um helgar en væru að öðru leyti stórforstjórar í borgum kæmu hér upp á Ísland og settust að á þeim jörðum sem þeir hefðu áhuga á að kaupa. En þeir mundu kannski ráða sér ráðsmann, e.t.v. ungt þýskt par sem væri með bændaskólapróf, kæmi hérna einn góðan veðurdag, bankaði á dyrnar og segði: Hér erum við, guten Tag, og við ætlum að kaupa þessa jörð. Hér er seðlabúntið. Og það væru ómerktir seðlar og það gæti enginn maður sannað það að þetta unga par ætti þá ekki sjálft þó að það væri svo í einhverjum tengslum við einhvern þýskan auðmann sem ætti að vísu tvo hrossabúgarða í Þýskalandi og fyrir tilviljun keypti af þeim alla hestana eða tæki þá til sín, ja, þá yrði erfitt að sjá í gegnum það allt. Og auðvitað mundi þetta frekar gerast þannig hvort sem er, það vitum við.  Hæstv. forseti. Ég tel líka ástæðu til að nefna það í þessu sambandi, sem ætti þó að vera óþarfi vegna þess að um það hefur verið rækilega fjallað í þessu samhengi og fleirum, hvað það er sem ræður og hvað verður að víkja. Hér er það Evrópurétturinn sem ræður. Á samningssviðinu öllu ætlum við að undirgangast hann ef við gerum þennan samning og þá ræður hann einfaldlega. Þetta verða menn að hafa í huga við allan lestur málsins. Grundvallarreglur samningsins sem hér eiga við, þ.e. 1. gr., 3. gr., 4. gr., 31. gr. og 40. gr. hans, ganga í gegnum allt, þykkt og þunnt, og þær ráða og það er paragraf í þessum doðröntum sem segir að samningsaðilar skuldbindi sig til að breyta þannig lögum sínum að þau samræmist þessum gjörningi. Menn skyldu muna það. Þess vegna verðum við að spyrja okkur þeirrar spurningar þó að við í góðri trú og með miklum vilja séum að reyna að finna leið til þess að setja í okkar löggjöf ákvæði sem sé okkur einhver vernd í svona tilvikum: Standast þau? Ekki bara lagalega séð heldur líka í reynd, í framkvæmd, er þá hægt að framkvæma þau þannig að þau standist líka? Forkaupsrétturinn er ágætt dæmi um þetta. Það er augljóst mál að forkaupsréttur ríkisins stenst samninginn lagalega. En stenst þá framkvæmd hans sem ætti að vera okkur einhver vörn í þessum efni? Sú framkvæmd að ganga bara inn í kauptilboð útlendinga stenst ekki þó að forkaupsréttarákvæðið sjálft sem slíkt standist lagalega. Þar er dæmi um að við getum út af fyrir sig sett einhver paragröf inn í lög en það er ekki víst að í reynd, í framkvæmdinni yrðu þau okkur nokkur vörn. Og ef hingað kemur þýskt par með seðla og það ósköp einfaldlega segir hvað sem þeim lagabreytingum líður sem við kynnum að reyna að gera: Hér erum við mætt og samkvæmt þeim leikreglum sem gilda á hinu Evrópska efnahagssvæði, 1. gr., 3. gr., 4. gr., 31. gr. og 40. gr., þá ætlum við að staðfestast hér. Ég uni því ekki, segir þessi þýski ráðsmaður, að hafa ekki rétt til þess að fjárfesta hér og hefja sjálfstæðan atvinnurekstur eins og ég á að hafa rétt til alls staðar á samningssvæðinu. Og ef hann rekst hér á einhverjar lagalegar hindranir sem hann telur augljóslega settar í þeim tilgangi að takmarka eða torvelda staðfesturétt hans, þá kærir hann, eða lögmaður fyrir hans hönd, og lætur reyna á það hvort þessi girðing standist samninginn. Og þar er ég, held ég, kominn að þeim kjarna málsins að það er ekki nóg að velta því fyrir sér hvort út af fyrir sig tæknilega standist það að setja einhver slík ákvæði. Við verðum líka að vera með það alveg á hreinu hvort við getum varið þau og það er það sem Írar fengu að reyna að þau ákvæði sem þeir höfðu haft í sínum lögum urðu undan að láta. Í fyrri ræðu minni um þetta mál nefndi ég þá þanka samninganefndarmanna eða höfunda með greinargerð frv. sem gefur að líta á bls. 96 að svo kunni að fara að á það fyrirkomulag á ríkiseinkasölu með áfengi, sem hér og á hinum Norðurlöndunum er við lýði, kunni að verða látið reyna fyrir dómstólum. Það hefur greinilega verið í röðum samningsmanna ótti um að svo kynni að fara að reynt yrði að hnekkja þessu ákvæði því að á bls. 96 í greinargerðinni með EES-frv. segir að til þess að tryggja stöðu sína enn frekar ef til þess kæmi að þetta atriði kæmi fyrir dómstóla, hafi Norðurlöndin fjögur, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð gefið yfirlýsingu um samninginn þar sem áréttað er að áfengiseinkasala sé mikilvægur þáttur í stefnu þessara ríkja í heilbrigðis- og félagsmálum. Hvað voru menn þarna að gera? Þeir voru að reyna að undirbúa fyrir fram málflutningsaðstæður sínar ef málið kæmi til kasta dómstóla? Spurning mín um forganginn hér, hvað ræður, er auðvitað náskyld þessu. Ég óttast því mjög, hafandi farið yfir málið með þessum hætti, að í besta falli, í allra besta falli yrði mikil óvissa uppi varðandi hvers konar girðingar af þessu tagi eða þröskulda sem við kynnum að reyna að leiða í lög. Það yrði óvissa gagnvart því hvort þeir héldu, þegar menn á grundvelli staðfesturéttarins færu að láta á það reyna hvort þarna væri ekki um óeðlilegar takmarkanir að ræða. Ég hvet menn til þess að lesa tilskipanir Evrópubandalagsins um afnám hafta gagnvart staðfesturétti og fjármagnsflutningum í þessum efnum og auðvitað þurfa menn líka að kynna sér þá dóma sem fallið hafa af hálfu Evrópubandalagsins og þessu tengjast og gilda sem túlkanir á réttinum þegar svo ber undir eins og við vitum. Ég ætla að hlífa mönnum við því, hæstv. forseti, að draga þetta mál mitt eitthvað saman því að það tæki bara tíma. Ég vona að ég hafi talað það skýrt hér að þess þurfi ekki að heldur. Mín niðurstaða er sem sagt mjög einföld og hún er mjög skýr: Það er verið að afnema hvers kyns forgang, forréttindi eða sérstöðu Íslendinga á grundvelli þjóðernis þeirra í eigin landi hvað þetta snertir. Það er verið að afnema hann. Menn verða að átta sig á því. Það er verið að búa til eitt ríki með jöfnum rétti allra borgaranna, 360 milljóna eða hvað margir þeir verða. Það er svo óskaplega einfalt sem það er. Ég held að hvers kyns takmarkanir yrðu mjög erfiðar, bæði lagalega sem í reynd, hvað framkvæmdina snertir. Því miður. Eini trausti umbúnaðurinn í þessu efni hefði verið varanlegur fyrirvari, varanleg undanþága frá þessu ákvæði. Nú er það ljóst að ég hef hér fyrst og fremst gert að umtalsefni þann þátt málsins sem snýr að staðfesturétti manna, þ.e. rétti þeirra til að koma hingað og hefja sjálfstæðan atvinnurekstur og fjárfesta í landinu. Til þess að forðast allan misskilning vil ég taka fram að ég er þeirrar skoðunar að öðru máli gegni um tvennt í þessu sambandi, þ.e. annars vegar um kaup á landi til einkanota sem ekki er í atvinnuskyni, t.d. land undir sumarhús. Möguleikar okkar til að takmarka það eru allt aðrir og miklu meiri vegna þess að þá er það eingöngu spurningin um fjárfestingarfrelsið sem við erum að glíma við en ekki staðfesturétturinn. Nokkuð öðru máli kann að gegna um kaup manna á landi í hreinu fjárfestingarskyni. Ég er þeirrar skoðunar að það sé líklegt að við gætum hindrað, án þess að lenda í þessum vandræðum sem ég hef hér rakið, kaup erlendra verðbréfasjóða á landi á Íslandi í fjárfestingarskyni. Við skulum segja að þýskir lífeyrissjóðir reiknuðu með því að land á Íslandi mundi verða svo verðmætt á næstu öld vegna þess að það er ómengað eða hér væri hreint og tært loft og fögur fjallasýn og allt það. Þess vegna mundu þeir einfaldlega taka þá fjárfestingarákvörðun, veðja á það, eins og sagt er, að kaupa hér land núna og það yrði orðið fljúgandi verðmætt um miðja næstu öld. Þetta eru gaurar með mikla peninga og langtímafjárfestingarmarkmið í huga og þeir ákveða að skella sér inn og kaupa mikið land á Íslandi og um miðja næstu öld verður það orðinn geysilegur fjársjóður þegar Evrópa verður um það bil að drukkna í eigin skít.  Hitt er svo augljóst mál að það er svo auðvelt fyrir þá sem vilja ná hér í land að skrá tilgang sem tryggir þeim réttinn á grundvelli staðfesturéttarákvæðanna. Þeir þurfa í raun og veru ekki annað en að segja: Hér er ég mættur og ég ætla að kaupa þessa jörð, eða þennan dal, þennan árbakka eða þetta skógarkjarr af því að ég ætla að rækta fisk í þessum tjörnum --- mér dettur það í hug hér þegar ég horfi framan í ónefndan mann --- eða þá að ég ætla að rækta hross, stunda ferðaþjónustu, rækta lífrænt grænmeti eða guð má vita hvað.  Við getum svo að allra síðustu velt því fyrir okkur --- ég skal nú fara senn að ljúka þessari messu, hæstv. forseti, ég veit að það gleður ýmsa --- hvort það er líklegt að umtalsverð ásókn útlendinga verði hér í land. Sumir ganga jafnvel lengra og spyrja: Er það ekki allt í lagi, gerir það bara nokkuð til þó útlendingar eignist hér einn og einn dal? Út af fyrir sig skiptir það engu máli þegar við ræðum grundvallaratriði hvort líkurnar eru meiri eða minni. Ef við erum að kryfja stöðu okkar lagalega og tæknilega séð í þessu sambandi, þá varðar okkur út af fyrir sig ekki um það hvort líkurnar eru meiri eða minni. Þegar menn hins vegar gera það upp við sig og sína samvisku og spyrja: Vil ég taka þessa áhættu? er eðlilegt að menn spyrji þessarar spurningar. Hér kunna að vera margir sem segja: Ég er sannfærður um það að menn hafa engan áhuga á þessum útnára sem Ísland heitir, langt norður í höfum. Það er engin áhætta tekin með því að afgreiða allt sullið, staðfesturéttinn og allt saman. Það er sjónarmið út af fyrir sig. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel umtalsverðar líkur á því að í vissum afmörkuðum tilvikum geti reynst verulegur áhugi á að ná hér í land, jarðnæði eða aðstöðu. Þar má nefna ýmislegt. t.d. veiði og veiðiréttindi af ýmsum toga. Það er ekki svo víða á byggðu bóli sem slík gæði ganga kaupum og sölum. Það má nefna hér þá miklu möguleika sem liggja í ferðaþjónustu á Íslandi og erlendum mönnum er vel kunnugt um. Þýskir og svissneskir ferðaþjónustuaðilar vita vel um þá peninga sem hægt er að hafa upp úr Íslandi yfir sumartímann meðan nóttin er björt. Það þekkjum við. Það má nefna hér auðvitað ýmsa aðra aðstöðu sem gæti reynst verðmæt, vatnstökuréttindin, námaréttindi, vikur eða hvað það nú er. Síðast en ekki síst má nefna það að stórar spildur af óbrotnu landi, ósnortnu landi og sæmilega hreinu og ómenguðu lofti og vatni, eru gæði sem eru ekki föl hvar sem er og allra síst í hinni sótugu Evrópu. Fyrir þá sem þar búa kunna það að vera heilmikil verðmæti ein og sér. Svissneskur auðkýfingur hefur á leigu laxveiðiá þá sem ég ólst upp við og hefur líklega um tíu ára skeið borgað fyrir það nokkrar milljónir að hafa hana fyrir sig og sína fjölskyldu og renna í hana einu sinni til tvisvar á ári viku í senn. Sjö stanga laxveiðiá er frátekin fyrir margar milljónir á ári fyrir eina svissneska fjölskyldu til að veiða í henni sjö til tíu daga á ári. Halda menn að þeir sem geta leyft sér svona munað geti ekki líka keypt sér jarðir og laxveiðiár? Jú, auðvitað.

Við komumst hvort eð er ekki í þær.

Það er nóg fyrir ýmsa að bleyta í sprænu við Hrútafjörð. Hæstv. forseti. Ég held að menn verði að horfast í augu við það í fúlustu alvöru að þessir möguleikar eru fyrir hendi. Menn geta haft ótal sjónarmið varðandi það hvort þeir séu meiri eða minni, líklegri eða ekki líklegri, hvernig þeir þróast á komandi árum, hvort það sé líklegt að ásóknin vaxi eða jafnvel að við gleymumst og einangrumst norður í höfum. Manni finnst stundum þegar verið er að fjalla um þetta að það sé þanning að allir þeir sem ekki ganga í Evrópubandalagið verði bara orðnir að einhverri Albaníu og nánast hverfi út af landakortinu á næstu árum, það verði væntanlega hætt að fljúga hingað eða halda uppi samgöngum hingað. Svo er nú auðvitað ekki. Ef við lítum raunsætt á málin í heimi vaxandi fólksfjölgunar, mengunar og umhverfisspjalla er það því miður þannig, eða sem betur fer fyrir okkar hönd skulum við vona, að það er margt sem bendir til þess að ásóknin muni fremur aukast en minnka í aðstæður eins og þær sem við höfum upp á að bjóða. Ég hvet þess vegna alla þá sem vilja hafa vaðið fyrir neðan sig í þessum efnum og vilja ekki taka áhættu, til þess að kynna sér vel þessi ákvæði EES-samningsins áður en þeir greiða honum atkvæði sitt. Ég vil leggja mitt af mörkum, hæstv. forseti, með því að fjalla um þessi mál og reyna að kynna mér þau og veita jafnvel öðrum aðgang að því sem ég hef verið að skoða í þeim efnum á undanförnum dögum. Það ætla ég mér að gera, eins og ég sagði í upphafi, því ég hef tekið þessar hugleiðingar mínar saman og ætla að dreifa þeim til hv. alþm. á morgun ef guð lofar. Ég ætla þá ekki að hafa þessi orð mín fleiri. Ég sakna þess því miður að hæstv. landbrh. skuli ekki vera hér en forsrh. er hér. Ég hlýt í ljósi alls þess sem ég hef sagt að spyrja: Hvað líður þeirri vinnu á vegum ríkisstjórnarinnar eða landbrn. sem oftlega hefur verið vitnað til að standi yfir í þessu sambandi? Það er að mínu mati bagalegt að 1. umr. um þetta örlagaríka mál ljúki án þess að sjái haus né sporð á því og leyfi ég mér að minna á að hæstv. núv. ríkisstjórn er að verða búin að sitja í eitt og hálft ár. Hvað sem segja má um mína frammistöðu á þeirri sælutíð, þá hefur þó a.m.k. núv. hæstv. landbrh. haft allnokkurn tíma til þess að láta vinna þessi verk ef þau eru jafneinföld og menn láta stundum í veðri vaka. Ef þau eru jafnsáranauðaeinföld og hæstv. utanrrh. leyfir sér stundum að segja, að það sé ekki nema nokkurra klukkutíma vinna að ganga frá þessu og binda þannig um þessa hnúta að þeir rakni aldrei framar. Að lokum, hæstv. forseti, ítreka ég óskir mínar um það að hæstv. sjútvrh. komi hér til umræðunnar áður en henni lýkur og svari þeim spurningum sem til hans hefur verið beint um hans málaflokk.

Hæstv. sjútvrh. er í húsinu og fylgist með umræðunni en hæstv. landbrh. hefur fjarvistarleyfi í dag svo forseti upplýsi það sem hér hefur verið spurt um.

Virðulegir forseti. Ef ræða mín í dag var tilefni þessarar miklu varnarræðu í kvöld þá hefur hún verið að nokkru leyti á misskilningi byggð. Það mátti skilja orð síðasta ræðumanns þannig að ég hefði sakað hann um að hafa ekki unnið að lagagerð á þessum tíma. Það sagði ég alls ekki. Ég nefndi það að ég hefði viljað sjá unna í landbrn. þá vinnu sem hv. síðasti ræðumaður var reyndar að inna núv. landbrh. eftir í sínum lokaorðum. Mér heyrðist á ræðu hans að hann hefði verið búinn að kynna sér þessi mál mjög rækilega í sinni ráðherratíð og hefði átt að koma þeim upplýsingum á framfæri til okkar fáfróðra stjórnarsinna á þeim tíma. Ég vil ítreka það að ég held að milli okkar þingmanna í Norðurl. e. --- og nú horfist ég í augu við hv. 5. þm. kjördæmisins --- sé engin ágreiningsmeining um það að verja beri forréttindi okkar Íslendinga að landi. Ég er alveg sammála hv. síðasta þingmanni um að það er kannski eitt af því fáa sem veruleg hætta er á að ásókn útlendinga verði í, það eru vissir þættir sem tengjast landi, landnýtingu og hlunnindum. E.t.v. hefur verið gerður hér úlfaldi úr mýflugu en einhvern veginn varð nú samt svo að viðbrögð hv. 4. þm. Norðul. e. voru, held ég, harðari í dag heldur en hann hafði ætlað sér.

Hæstv. forseti. Þetta eru notaleg skoðanaskipti. Ég var ekki að flytja varnarræðu hér nema þá fyrir íslenska landið og forræði og réttindi íslenskrar þjóðar í því landi, vonandi um ókomin ár. Ég var fyrst og fremst í efnislegri umfjöllun um þetta mál sem hefði verið flutt hvort sem hv. 6. þm. Norðurl. e. hefði talað hér í dag eða ekki. Ég hafði undirbúið þessa ræðu nokkuð vel, eins og ég vona að hafi komið í ljós, og ég hafði þegar beðið um orðið til að flytja þetta mál. Það var svo í andsvörðum sem komu til síðar, vegna ummæla sem hv. 6. þm. Norðurl. e. lét falla, að ég kvaddi mér hljóðs. Það var ósköp einfaldlega vegna þess, hv. 6. þm. Norðurl. e. og aðrir góðir tilheyrendur, að ég nenni ekki að sitja undir því ítrekað að vera sakaður um vanrækslu sem ég tel að ég sé ekki sekur um. Svo einfalt er það. Ég ver hendur mínar ef ég er, hvort sem það er hér í þessum sölum eða frétti af því annars staðar, borin þeim sökum að vera sekur um vanrækslu. Ef ég veit upp á mig skömmina þá verð ég vonandi maður til þess að viðurkenna það og biðjast afsökunar. Svo er ekki í þessu tilviki. Ég tel og ég vona að mér hafi tekist að sýna fram á það hér að það voru ærin rök fyrir því að ég hélt því til haga, breytti ekki um skoðun, féllst ekki á að það væri okkur nægjanleg trygging að ganga frá þessu með einhverjum ráðstöfunum í innlendri löggjöf en falla frá kröfum um varanlegan fyrirvara eða undanþágu í samningunum. Það er út af fyrir sig rétt og ég þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir að vekja athygli á því að ég hef verið að reyna að kynna mér þetta talsvert. Ég hafði auðvitað á þessu talsverða þekkingu þegar veturinn 1990, skárra væri það nú, ég var landbrh. og hafði með þessi mál að gera. Ég leyfi mér næstum því að segja að ég hafi vitað mest þálifandi Íslendinga um það hvernig þessi mál stóðu. Eðlilega. Ég vissi mætavel að framkvæmd jarðalaga og ábúðarlaga hafði verið með þessum hætti á undangengnum árum og áratugum og það skapaði okkur mikinn vanda og í þeim vanda stöndum við enn.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að segja annað en það sem ég sagði áðan að það hefur komið hér í ljós og það hefur fyrrv. ráðherra upplýst okkur um að hann vissi mjög mikið um þessi mál í sinni ráðherratíð. Ég hef ekki nefnt annað en að ég hefði gjarnan viljað að þeim upplýsingum hefði verið komið formlega á framfæri frá ráðuneytinu. Hitt er svo annað mál, þegar hann sagðist telja að hann hafi á þeim tíma vitað mest núlifandi manna um þessi mál, að þá dettur mér í hug saga sem einn góður maður, dönskukennari, sagði. Hann sagðist álíta að hann væri annar besti dönskukennari á Íslandi. Hann var spurður hver væri sá besti. Ég veit nú ekki um neinn betri, sagði hann, en mér finnst vissara að slá þennan varnagla. Ég held kannski að þingmaðurinn hefði átt að slá viðlíka varnagla. 
            

Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að ég tók eingöngu svona til orða með hliðsjón af því að hér er kvöldfundur, að ég hafði vitað mest um þetta allra þálifandi Íslendinga. Hitt er alveg ljóst, hv. frammíkallandi, 18. þm. Reykv., doktor í fiskeldi og fleiru, nei kynferði fiska er það víst --- að þessi næstbesti dönskukennari kenndi mér ekki framburð eins og þið hafið fengið að heyra hér í kvöld.

Herra forseti. Það gerist nú ærið algengt að fyrrv. ráðherrar vitni til þess sem gerðist á ríkisstjórnarfundum og er að vísu allsérstætt nema það verði heimilað að rjúfa trúnað við fundargerðir þannig að menn geti almennt áttað sig á því hvar þar fór fram. Hafi ég skilið hv. þm. Steingrím J. Sigfússon rétt fór þáv. forsrh. fram á það við hann að hann léti kanna hvort hægt væri með löggjöf á Íslandi að veita þá vörn sem tryggði Íslendingum meiri rétt en öðrum til eignarréttar á landi og kanna, ef slík vörn væri til staðar, hvort hægt væri að falla frá því að um beina neitun væri að ræða, beina hömlun á því að útlendingar mættu kaupa hér land. Ég er út af fyrir sig sammála hv. þm. Steingrími Sigfússyni. Ég hygg að það sé rétt að þetta sé ekki hægt. En ég held aftur á móti að einmitt vegna þess að þetta er ekki hægt hafi það verið mjög nauðsynlegt að þáv. landbrh. kveddi til hina færustu lögfræðinga --- þá hafði hann fjármuni til að gera það --- og léti þá fara yfir sviðið og skila nákvæmu áliti sem sannaði að það væri ekki hægt að setja það sem skilyrði ef menn vildu kaupa land og stunda fiskeldi að þeir hefðu doktorspróf í kynsjúkdómum eða öðru hjá fiskum.

Tíminn er búinn.

Tíminn er búinn, segir forseti og stendur nú upp. Ég ætla að virða tímatakmörkin en ég held aftur á móti að óhjákvæmilegt sé að það komi fram að þessi umræða fer nú fram vegna þess að við höfum verið minnt á það að sumir eru lögfræðingar en aðrir ekki í þessum sal.

Hæstv. forseti. Ég skal reyna að hafa það stutt til að það fari ekki allt of langur tími í þetta. Hv. 2. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson, endursagði í grófum dráttum alveg réttilega það sem ég sagði hér í minni ræðu um það sem til gekk á fundum ríkisstjórnar í nóvemberlok og desemberbyrjun 1990 og það er gott að það hefur skilist. Varðandi það sem ég hef látið frá mér fara um þau efni tel ég að þar hafi alls ekki verið brotinn nokkur trúnaður. Ég hef ekki lesið upp úr fundargerðum, ég hef eingöngu fjallað um það sem að mér sneri og á þeim fundum gerðist og ég lít svo á að það sé réttur ráðherra, þegar þannig ber undir, að þeir skýri sín viðhorf og sína afstöðu og segi það sem þeir létu koma fram af sinni hálfu þegar þeir sátu í ríkisstjórn. Annað hefur komið fram opinberlega. Viðhorf þáv. og núv. hæstv. utanrrh. og hæstv fyrrv. forsrh. hafa áður komið fram. Hv. 7. þm. Reykn. hefur sjálfur í ræðum lýst því að hann hafi farið fram á þetta við mig þannig að ég var ekki að uppljóstra þar neinu sem ekki lá þegar fyrir. Staðreyndin er sú að ég sá strax á því öll tormerki að nokkuð annað dygði okkur en varanlegur fyrirvari. Ég lét það strax koma fram og það átti ekki að misskiljast að ég gat ekki fallist á að við slökuðum á þeirri kröfu. Mín afstaða var sú og það er að sjálfsögðu nærtækasta og róttækasta skýringin á því að ég féllst ekki á að menn settu traust sitt á það að hægt væri að leysa þetta vandasama og viðkvæma atriði með einhverjum öðrum hætti en þeim að halda til haga og krefjast áframhaldandi varanlegs fyrirvara af Íslands hálfu.

Herra forseti. Ég rengi það ekki að jarðfræðingur geti lesið sér svo vel til í lögum að hann viti nákvæmlega hvað hann er að segja og fari rétt með. En mér er ljóst að því er betur trúað ef lögfræðingar flytja það mál. Við höfum óþyrmilega verið minntir á það, jafnvel þó að allir séu ekki sérstaklega sterkir í lögfræðinni sem hafa farið í gegnum lagapróf.

Virðulegi forseti. Í athyglisverðri ræðu sinni sagði hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrímur J. Sigfússon, að hann hefði verið sannfærður um það á þeim tíma þegar hann gegndi embætti landbrh. að ekkert dygði Íslendingum nema varanlegur fyrirvari. Miðað við málflutning þingmannsins í ræðustól áðan og þá áherslu sem hann lagði á þetta mál nú sem þingmaður, hlýtur að vera hægt að álykta að hann hafi lagt enn meiri áherslu á það þegar sú ábyrgð hvíldi á herðum hans að vera landbrh. Ef hann var þessarar skoðunar þá hvers vegna sætti hann sig við að þessir varanlegu fyrirvarar væru felldir niður? Hvers vegna sat hann áfram sem landbrh. þrátt fyrir þann mikla grundvallarmeinbug sem var á samningaferlinu?

Virðulegi forseti. Það er áhugavert, sagnfræðilegt atriði sem hv. 5. þm. Norðurl. e. velti upp eins og hann á vanda til hér. Hann kemur með skemmtilegar hliðargreinar á þennan mikla meið sem er umræðan um Evrópusamningana sem jafnan lúta að fornfræðilegum eða sagnfræðilegum atriðum sem tengjast e.t.v. afstöðu eða örlögum tiltekinna manna en hafa ekki praktíska þýðingu á deginum í dag frekar en það atriði sem hann hér nefnir. Vegna þessa sagnfræðiþorsta hv. 5. þm. Norðurl. e. er rétt að upplýsa það að staða málsins var nokkuð sérkennileg þennan tíma, frá og með desember 1990 til og með 30. apríl eða öllu heldur 5. maí 1991, þegar hæstv. utanrrh. fékk loksins umboð frá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, sem tekið hafði við völdum, til að ganga til samninganna á þeim nýja grundvelli að öllum varanlegum fyrirvörum væri kastað. Það mál var aldrei útkljáð í tíð þriðja ráðuneytis Steingríms Hermannssonar. Málin stóðu þess vegna þannig í þeirri ríkisstjórn að ekki var samstaða um það að falla frá fyrirvörunum. Fyrir lá algjör andstaða mín við það til að mynda að þessi varanlegi fyrirvari varðandi vandamálin félli brott. Ég var reyndar einnig, svo að það komi hér fram, andvígur því að gefa með öllu eftir tiltekna fyrirvara sem tengdust fjarskiptamálum og stöðu Pósts og síma. Þannig stóð málið. Það er eins rétt og ég kann að segja frá því. Það má út af fyrir sig segja að þetta sé nokkuð sérkennileg staða en hún var svona eins og ég kann hana réttasta og ég hef þess vegna leyft mér að segja héðan úr þessum ræðustól að það sem gerst hafi á þessu tímabili frá og með desember/janúar 1990--1991 og fram til 5. maí verði að teljast á ábyrgð hæstv. utanrrh. og samningamanna hans sem fóru með málið.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé ástæða til þess að það komi fram hér að hv. 7. þm. Reykn. hefur upplýst í þingsölum að það hefði verið ljóst í fyrri ríkisstjórn fyrir áramótin 1990--1991, a.m.k. í desember 1990, að þessi varanlegi fyrirvari væri fallinn niður. Þá vaknar spurning um ábyrgð þeirra ráðherra sem í ríkisstjórn sátu. Ég ætla að leyfa mér hér að vitna í Lög og rétt eftir Ólaf Jóhannesson þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Hver ráðherra hefur á hendi stjórn þeirra mála sem undir hann fellur. Nýmæli í lögum og mikilvæg stjórnarmálefni er skylt að bera upp á fundum ríkisstjórnar en málefni er þó ekki ráðið þar til lykta með atkvæðagreiðslu. Sá ráðherra sem mál fellur undir tekur endanlega ákvörðun einn. Þó hefur þess gætt síðustu árin að málum hefur verið ráðið til lykta á ráðherrafundum með atkvæðagreiðslu. Enda þótt málsmeðferð þessi á ráðherrafundum sé einkum að formi til eru þeir þó harla mikilvægir af stjórnmálaástæðum. Er ráðherra ekki unnt að knýja fram ráðstafanir sem aðrir ráðherrar eru andvígir nema að mjög takmörkuðu leyti. Ef hann gerði það yrði afleiðingin sú að hann hlyti að biðjast lausnar eða ríkisstjórnin öll að láta af völdum.``

Hæstv. forseti. Það er því miður ekki tími til að ræða þetta áhugaverða mál sem skyldi og ekki er nú dónalegt að hafa sjálfskipaðan sérfræðing hér í stjórnskipunarrétti og þeir gerast margir þessa dagana sem vitna í Ólaf heitinn Jóhannesson eða Bjarna heitinn Benediktsson. Einu má hv. 5. þm. Norðurl. e. ekki gleyma og það er að eftir var sú stóra ákvörðun hvort menn gerðu þennan samning, hvort undir hann yrði skrifaði. Að sjálfsögðu er það svo í þessum tilvikum eins og endranær að menn áskilja sér allan rétt og hafa allan fyrirvara þangað til niðurstaða liggur fyrir í málinu. Auðvitað var það og er það svo. Ég held að þessar tilraunir hv. 5. þm. Norðurl. e., sem ég vil helst jafna við það að setja upp hér eins manns landsdóm í þessum ræðustóli og draga menn til ábyrgðar, gangi ekki upp þegar málið er betur skoðað. Það liggur alveg ljóst fyrir hvernig þetta mál stóð. Afstaða einstakra manna í ríkisstjórninni liggur og fyrir. Ég held að þar með sé málið í raun og veru skýrt. Ég tel ekki að ég hafi í raun og veru gerst sekur um eitthvert brot gagnvart samvisku minni þótt ég hafi haft þessa afstöðu og setið áfram þessa mánuði í ríkisstjórn í ljósi allra þeirra aðstæðna sem uppi voru í samningaferlinu og þeirrar óvissu m.a. sem ég hef áður gert að umtalsefni í ræðu í kvöld.

Herra forseti. Það hefur verið rætt hvort ekki sé mögulegt að ljúka umræðunni á þessum drottins degi. Ég veit að á því er mikill áhugi og hafði þess vegna ekki hugsað mér að biðja aftur um orðið. Ég tel óhjákvæmilegt að eitt atriði verði upplýst svo að þingheimur og þjóð átti sig á því. Við búum við það stjórnarfyrirkomulag að hér er þingbundin stjórn. Hún starfar á ábyrgð þingsins. Ég hef litið svo á að þegar stórar ákvarðanir væru teknar í fjarveru þingsins væri það ávallt svo að þær væru bornar undir atkvæði í þeim stjórnarflokkum sem starfa, sem eru stuðningsmenn ríkisstjórnar hverju sinni. Nú kom það fram hér að ákvörðunin um hvort heimila bæri eða heimila ekki hæstv. utanrrh. að skrifa undir þennan samning hafði ekki verið borin upp í þingflokki Sjálfstfl. til samþykktar eða synjunar.

Það er ekki borið upp.

Það er eins og formaður þingflokks Alþfl. hafi fengið það embætti að svara fyrir sjálfstæðismenn hér í salnum. Það er ekki nýtt og veit ég að hann metur það svo að hann hafi til þess vitsmuni fram yfir aðra. En hvað um það. Spurningin hlýtur að brenna á þinginu og þjóðinni. Er það rétt sem hér kom fram hjá 4. þm. Reykv. í frammíkalli í svarræðu Guðna Ágústssonar að þetta hafi aldrei verið gert? Ég efa ekki að hann segi það satt að hann hefur ekki verið á slíkum fundi. Ég efa það ekki og vil taka það fram. Ég vil að hæstv. forsrh. upplýsi hvort hugsanlega hafi verið haldinn fundur þar sem það var borið upp hvort heimila ætti utanrrh. að skrifa undir. Ef það er niðurstaðan að þetta hafi ekki verið gert sýnist mér að það sé búið að snúa stjórnarfarinu við í landinu, það sé ekki um að ræða að hér sé þingbundin stjórn heldur stjórnbundið þing. Ég vænti þess að forseti geri sér grein fyrir því að þetta mál er þess eðlis að það hlýtur að verða að fást svar við því.

Virðulegi forseti. Þegar embættismenn, samningamenn utanrrh., setja stafi sína undir samning gera þeir það á hans ábyrgð. Þegar utanrrh. samþykkir samning gerir hann það með tilstyrk og bakstuðningi þeirrar ríkisstjórnar sem hann á sæti í. Sú ríkisstjórn nýtur stuðnings meiri hluta þingsins. Að sjálfsögðu var samningaferillinn margoft ræddur í þingflokki Sjálfstfl., bæði áður en samninganefndarmenn utanrrh. og þar með ríkisstjórnarinnar settu stafi sína undir, áður en utanrrh. skrifaði endanlega undir og iðulega var þar gerð grein fyrir málinu. Það fór ekkert á milli mála að allur þingflokkur Sjálfstfl. vissi nákvæmlega hvað stóð til. Hitt er alveg rétt, sem kom fram í frammíkalli hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, að formleg atkvæðagreiðsla átti sér ekki stað og stóð ekki til.

Herra forseti. Það má ekki minna vera en ég þakki hæstv. forsrh. fyrir heiðarlegt svar og ber að virða það þegar ráðherra svarar án þess að snúa út úr fyrir mönnum og án þess að reyna á nokkurn hátt að draga úr upplýsingum. Hitt er svo umhugsunarefni fyrir þingflokk Sjálfstfl. að það hafi ekki staðið til að hafa neina atkvæðagreiðslu í flokknum um jafnstórt mál.

Virðulegi forseti. Ég var því miður fjarverandi þegar hæstv. ráðherrar, utanrrh. og forsrh., fluttu sínar svarræður í þessari umræðu. Ég hef þó haft tækifæri til að kynna mér þeirra ræður og ég sé að hæstv. utanrrh., sem gengur úr salnum, var óvenju kurteis og hógvær og ég þarf engu þar að svara. Hins vegar er ýmislegt í ræðu hæstv. forsrh. sem ég þarf að fjalla hér um. Áður en ég kem að því ætla ég að leitast við að koma á hreint því sem gerðist í síðustu ríkisstjórn í sambandi við jarðakaupamálin. Það er að vísu afar erfitt að blanda sér í framboðsræðu í Norðurlandi eystra, því þannig tók ég þessi orðaskipti fyrst og fremst, en mér þykir þó nauðsynlegt að hið rétta komi fram og ekki síst eftir að ég sá í aðalfrétt sjónvarpsins að ég hefði farið fram á það við fyrrv. landbrh. að hann hyrfi frá fyrirvörum í sambandi við jarðakaup. Ég vil fyrst taka það fram að ég tel alls ekki rétt að birta fundargerðir ríkisstjórnarinnar og get ekki fallist á það fyrir mitt leyti. Þær eiga að vera trúnaðarmál. Ég heyri ekki að hv. þm. hafi brotið neinn trúnað. Hann hefur greint, eins og hann sagði sjálfur, frá sínum sjónarmiðum sem komu fram í ríkisstjórninni og við það hef ég ekkert að athuga. Ég hef einnig talið mér heimilt að greina frá því áður að í ríkisstjórninni í nóvember 1990 lagði aðalsamningamaður Íslendinga fram greinargerð um hina ýmsu fyrirvara sem ég hef hér áður farið yfir og ætla að koma inn á aftur seinna. Hann gerði okkur grein fyrir því hvernig þeir virtust standa. Ég vil taka það fram að ég gerði mínum þingflokki fulla grein fyrir því síðar og taldi þar um svo stórt mál að ræða að þingflokkurinn þyrfti að fjalla um það. Þar kom fram hjá aðalsamningamanni að hann teldi mjög vafasamt að unnt yrði að fá skýran fyrirvara um það að stöðva mætti eða banna kaup erlendra manna á jörðum hér á landi, nytjajörðum eins og um var talað. Ég fór fram á það við hæstv. þáv. landbrh. að hann kannaði hvort unnt væri að setja girðingar í lög sem tryggðu þetta á viðunandi máta. Ástæðan fyrir því að ég gerði það var sú að aðalsamningamaður Íslendinga upplýsti að svo væri víða og nefndi Írland í því sambandi. Ég kannast hins vegar ekki við að hafa beðið hæstv. þáv. ráðherra um að falla frá fyrirvörunum. Staðreyndin var sú að ríkisstjórnin var alls ekki búin að taka afstöðu til þessara mála á þeim fundi. Ég get t.d. nefnt til viðbótar að það kom fram í þeirri skýrslu, sem samningamaðurinn lagði fram, að okkur mundi ganga erfiðlega að fá undanþágu í lyfjasölumálum. Ég bað þá m.a. hæstv. heilbrrh. að kanna hvort það væri viðunandi með einhverju móti, hvort hægt væri að haga þeim málum þannig að við gætum við unað. Ég vil taka fram að hann tjáði mér síðar að hann teldi það vera hægt. Ég hlýt að segja það eins og er að mér þykir illt að hafa ekki fengið þann mikla fróðleik á borðið á meðan við sátum í ríkisstjórn sem hv. þm. flutti hér áðan og sagði í lok sinnar ræðu reyndar að hann hefði verið að safna á síðustu dögum. Ég heyrði ekki betur. Ég segi alveg eins og er, hv. þm., að ég hefði viljað sjá þetta fyrr. Ég stóð t.d. í þeirri meiningu að þetta írska ákvæði hefði staðist dómstólana og ég hef ekki haft tíma til að leita að því. Þær upplýsingar tel ég að ég hafi fengið, að vísu nokkuð seint en þó fengið. Reyndar hafa fleiri þjóðir verið með slíkar girðingar. Ef þær mismuna ekki þegnum EB í þessu tilfelli veit ég ekki betur en þær eigi að geta staðist gagnvart Evrópudómstólnum. Þetta hefði verið mjög nauðsynlegt og fróðlegt að ræða og hefði getað skapað okkur möguleika til að taka skýrari afstöðu í þessu máli en ekki vannst tími til þess. Ég tek undir það með hv. þm. að það afsakar það svo sannarlega ekki að eftir að hafa setið á annað ár hefur núv. hæstv. landbrh. ekki lagt fram neinar upplýsingar um þessi mál. Þó hef ég séð að í ræðum sem hann hefur flutt á samkomum bænda fullyrðir núv. hæstv. landbrh. að það muni verða unnt að setja þarna girðingar og taldi upp ýmsa möguleika í því sambandi. Ég vísa aftur til þess sem hæstv. utanrrh. sagði í framsöguræðu sinni þar sem hann taldi upp fleiri möguleika en ég hafði gert mér grein fyrir og tel ég mig þó hafa gert mér far um að kynna mér þennan þátt málsins. Ég tek undir það með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að ég tel þetta einn alvarlegasta þátt þessa máls og þetta atriði verður að vera tryggt. Það vil ég líka taka fram að ég var aldrei var við annað í síðustu ríkisstjórn en að allir væru sammála um að þetta atriði yrði að tryggja, með girðingum ef fyrirvarinn fengist ekki. Það hefur vissulega vakið athygli mína að Dönum hefur tekist að standa á slíkum fyrirvara gagnvart sumarbústaðalöndum. Staðreyndin er þó sú að Þjóðverjar hafa seilst mjög til slíkra eigna á ströndum Jótlands þrátt fyrir þennan fyrirvara og hefur það valdið Dönum verulegum áhyggjum. Ég vona að þetta skýri málið. Staðreyndin er sú, nákvæmlega eins og hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson dró hér saman áðan, að ég fór fram á það að þáv. hæstv. landbrh. kannaði þetta mál vandlega og legði sínar niðurstöður fyrir mig og væntanlega ríkisstjórnina. Ég hef ekkert klagað undan því, það tókst ekki, mér þykir það leitt. Hann hefur sagt hér sjálfur að honum hafi ekki unnist tími til þess á þeim þremur til fjórum mánuðum sem síðan liðu og við það hef ég m.a. orðið að sætta mig. Ég ætla að koma aftur að því sem hæstv. forsrh. sagði áðan. Hann fór nokkuð geyst í sinni ræðu og kom víða við. En áður en ég kem að því þá ætla ég enn, með leyfi forseta, að lesa þá fyrirvara sem ég setti í nafni ríkisstjórnarinnar fram í Ósló í mars 1989 sem síðan mótuðust betur í umræðunni eftir að hún hófst: ,,1. Engar fjárfestingar erlendra aðila í fiskveiðum og frumvinnslu sjávarafurða. 2. Engar fjárfestingar erlendra aðila í orkulindum. 3. Eignarhald erlendra aðila á landi takmarkist við nauðsynlegt land vegna atvinnureksturs. 4. Engar yfirþjóðlegar stofnanir aðrar en sameiginlegur dómstóll.`` --- Ég bætti þeim hugsanlega möguleika inn síðar. ,,5. Heimild til að takmarka fólksflutninga til landsins.`` Ég kem að þessu með dómstólinn síðar. Eftir því sem málinu þokaði fram þá skýrðust þessi mál. Ég sagði áðan að aðalsamningamaður landsins í þessum málum, Hannes Hafstein, setti fram upplýsingar um það hvernig tækist að mæta þessum fyrirvörum og ætla ég að ræða um fleiri þeirra síðar. Það er rétt hjá hæstv. forsrh. að ég sagði í viðtali eða í grein í Tímanum að ég teldi ekkert að óttast enda yrðu þessir fyrirvarar tryggðir. Ég tel enn að það hafi verið full ástæða til að ætla á þeirri stundu að það tækist að tryggja þessa fyrirvara. Ég taldi það þegar það var skrifað. Ég er ekki frá því reyndar að það hafi verið hægt þegar ég sé það hvað sumum öðrum hefur tekist í þessu sambandi, t.d. Dönum sem hér hafa verið nefndir í sambandi við landeignir í Danmörku. Þá var bara um það að ræða hvað menn stóðu stíft á þessu eða hvað menn gengu langt í að setja girðingar. Ég vek athygli á því að fyrsti fyrirvarinn, um að ekki verði fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútvegi, tókst. Af hverju tókst það? Það tókst vegna þess að við settum lög sem tryggðu það og þau eru viðurkennd. Ég tel að það sé enn hægt að setja lög í vissum þessum greinum sem tryggja þetta. Ég er sem sagt ekki sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að þetta sé ekki hægt. Ég hef ekki sannfærst um það. Ég hef hins vegar ekki séð núna hvernig ríkisstjórnin ætlar sér að tryggja þessa hluti. Ég hef ekki séð hvernig hún ætlar sér að tryggja okkur gegn eignarhaldi erlendra aðila á landi. Ég hef bara heyrt yfirlýsingar hæstv. ráðherra um að það sé hægt og ég hef heyrt að það liggi ekkert á því. Þarna höfum við frest til 1. janúar 1996, ef ég man rétt. Það er mér ekki nóg. Ég treysti mér ekki til að samþykkja aðild að EES án þess að ég sjái áður hvernig á að tryggja þetta. Ég vona að menn skilji það. Það verður ekki aftur tekið ef við verðum orðnir aðilar, það er a.m.k. mjög erfitt, ef þá kemur í ljós að við getum ekki gert slíka hluti. Við okkur er einnig sagt að það eigi að setja, eins og fullt samkomulag var um í síðustu ríkisstjórn, girðingar fyrir eignaraðild útlendinga að orkulindum. Ég veit að þetta er hægt og hæstv. iðnrh. hefur sagt að það sé hægt og hefur reyndar sýnt frv. sem var svo dregið til baka. Engu að síður er endanlegt frv. um það ekki komið fram svo ég viti og ég vil sjá hvernig á að gera þessa hluti. Við töldum að við gætum fengið sömu heimild til að takmarka fólksflutninga til landsins og viðurkenndir eru á Norðurlöndunum. En það er ekki fyrr en síðar að kemur í ljós að það mun ekki fást og það er ekki fyrr en eftir að ný ríkisstjórn er mynduð að 118. gr., ef ég man rétt, er komin í samninginn og henni er lýst sem fyrirvara í þessu sambandi. Ég tel að þegar grannt er skoðað kunni það að vera rétt með þeim yfirlýsingum sem hæstv. utanrrh. hefur gefið í því sambandi. Skýrt er tekið fram að Íslendingar hyggist nota þennan fyrirvara í sambandi við fólksflutninga ef þeir valda ójafnvægi í okkar efnahag og reyndar einnig í sambandi við jarðakaup, ef ég man rétt. Mér þykir hins vegar lakara að hafa ekki þarna, eins og við ætluðum okkur í upphafi, Norðurlandaorðalagið. Ég fæ satt að segja ekki séð hvernig þessi 118. gr. getur nokkurn tímann tryggt okkur gegn miklum jarðakaupum. Hvenær verða jarðakaup orðin svo mikil að þau raski eða valdi erfiðleikum í efnahag landsins? Ég held að það komi aldrei til. Miklir fólksflutningar geta það því þá gætir væntanlega fljótlega atvinnuleysis og óróa á vinnumarkaðinum. Mér finnst þar vera um nokkuð annað að ræða. Hæstv. forsrh. Það er hárrétt sem ég sagði þá að ég tel að þetta hefði verið hægt að gera og það hefur valdið mér mjög miklum vonbrigðum hve illa það hefur að mörgu leyti tekist, a.m.k. enn þá. Ég vil vekja athygli á því jafnframt að í samþykkt miðstjórnar Framsfl. er alls ekki loku fyrir það skotið að flokkurinn geti stutt þetta. Ég ætla að lesa þá samþykkt líka og ég fór yfir hana síðast. Þar segir miðstjórn Framsfl. og telur að eftirgreindum skilyrðum sé fullnægt: ,,1. Samningurinn standist ákvæði stjórnarskrárinnar. 2. Í stað þeirra fyrirvara sem ekki fengust viðurkenndir verða hagsmunir landsins tryggðir með einhliða lagasetningu á Alþingi. 3. Tvíhliða samningar um fiskveiðar reynist ásættanlegur, enda sé eftirlit með veiðum erlendra aðila fullnægjandi sem og önnur ákvæði hans. 4. Tryggt verði að Íslendingar hafi fullar heimildir til þess að leggja jöfnunargjald á innfluttar landbúnaðarafurðir. 5. Formlega verði viðhorf Evrópubandalagsins kannað til breytinga á samningi um Evrópskt efnahagssvæði í tvíhliða samningi Íslendinga og Evrópubandalagsins, ef og þegar önnur EFTA-ríki hafa gerst aðilar að EB. Að slíkri breytingu verði stefnt.`` Í 2. lið þessarar samþykktar vísað til fyrri fyrirvara þar sem segir að þar sem þeir hafi ekki náðst inn í samninginn verði þeir tryggðir með sérstökum girðingum, eins og við köllum þær hér á Alþingi. Jafnframt er hér drepið á aðra þætti sem hafa komið inn síðar, t.d. landbúnaðarmálin og þá bókun sem þar er gerð, bókun 3. Það afar undarlega orðalag sem er í 9. grein við viðauka við bókun 3, sem enn þá hefur alls ekki fengist skýrt hvað þýðir, en þar segir að aldrei megi leggja hærri verðjöfnunargjöld á en lögð voru á viðkomandi vöru sem reyndar var þá aldrei flutt hingað inn og því var aldrei lagt á neitt verðjöfnunargjald. Þetta höfum við óskað eftir að fá skýrt. Sama á við um 3. lið. Þar er fjallað um tvíhliða samninginn sem alls ekki var kominn á dagskrá áður og lá ekki fyrir fyrr en seinna. Það vissu allir um þennan þrýsting. Það var ekki fyrr en seinna sem hæstv. ríkisstjórn taldi nauðsynlegt að láta undan þeim þrýstingi og hann varð mikið umræðuefni í þingsölum eins og allir vita. Ég hlýt að taka mjög stíft undir það, sem hérna hefur komið fram, að mér er óskiljanlegt hvernig menn hugsa sér að geta gengið frá þessum samningi án þess að hafa þann tvíhliða samning fyrir framan okkur. Ég vil líka taka það skýrt fram að ég styð þau sjónarmið sem hafa komið fram hjá hæstv. sjútvrh. og um mun standa deila, að það eigi að koma veiði fyrir veiði en ekki veiðiheimild fyrir veiðiheimild, þ.e. ef íslensk skip ná ekki þeirri loðnu sem um er samið hljóti að verða dregið úr þeim karfa sem hin erlendu skip fá. Svo eru mörg önnur atriði þarna inni sem ég þekki ekki á þessari stundu hvernig standa, t.d. eftirlitið og fleira sem eru afar mikilvæg atriði, ekki síst í ljósi þeirrar reynslu sem fengin er af veiðum skipa sumra þessara þjóða í erlendri fiskveiðilögsögu, alveg sérstaklega við Kanada og reyndar Noreg og Bretlandsstrendur og víðar þar sem ógjörningur hefur reynst að fylgjast með. Þar virðist miklu frekar vera venjan en undanþágan að undan sé svikið, eins og hefur komið fram í umræðu upp á síðkastið. Í þessari samþykkt eru því tekin inn ný ákvæði. Það er sömuleiðis tekið inn að samningurinn standist ákvæði stjórnarskrárinnar. Hæstv. forsrh. tók fram að ég hefði sagt í þingræðu, sem er alveg rétt, að ég fyrir mitt leyti og við í síðustu ríkisstjórn féllumst á að samþykkja EES-dómstól þótt sannarlega mætti færa því rök að sé yfirþjóðleg stofnun. En ég sagði miklu meira í þeirri ræðu, hæstv. forsrh., sem hefði verið rétt af hæstv. ráðherra að lesa líka. Ég sagði í þeirri ræðu jafnframt að mér hefði ekki verið ljóst þá að þetta væri brot á stjórnarskránni, það var ekki búið að athuga það. Ég sagði líka í þeirri ræðu að ef okkur hefði unnist tími til að láta athuga það þá hefði ég talið skylt að láta breyta stjórnarskránni. Við höfðum t.d. ekkert álit fjórmenninga hæstv. forsrh. 

Við skulum hafa það rétt.

Já, það er alveg hárrétt. Við höfðum það ekki fyrir framan okkur. Strax við lestur þess vöknuðu a.m.k. efasemdir mínar. Ég hef sagt það líka að túlkun þeirra á 2. gr., þar sem þeir segja að það megi jafnvel hugsa sér að í 2. gr. stjórnarskrárinnar sé líka átt við erlent framkvæmdarvald og dómsvald, finnst mér satt að segja svo mikil fjarstæða að hver einasti maður sem þetta les og gerir sér grein fyrir því hvernig okkar stjórnarskrá varð til hljóti að vakna til mikillar umhugsunar um þetta. Ég skammast mín ekkert fyrir að viðurkenna það þegar mér á einhverri stundu hefur ekki verið eitthvað fullkomlega ljóst. Ég skammast mín ekki fyrir að viðurkenna að ég hafi lært eitthvað af því sem fram hefur verið lagt og ég hef lært mjög mikið af því sem fram hefur komið um stjórnarskrána. Mjög mikið. Að sjálfsögðu hefði þetta allt saman verið vandlega athugað. Ég efast satt að segja ekki um að ráðherrar í fyrri ríkisstjórn hefðu fallist á það eftir slíkar álitsgerðir, og áður en gengið væri frá samþykktum um sæmilegan dómstól, að þá yrði slíkt ákvæði tryggt í stjórnarskránni. Það lá bara ekki fyrir fyrir kosningar. Hæstv. forsrh. hefur lagt áherslu á það og spurt af hverju þessu var breytt í kosningunum. Það lá bara alls ekki fyrir þá og því var því ekki breytt. Það var svo einfalt. Hæstv. forsrh. gerði mikið úr því að hann hefði ekki skilið mína ræðu og hvað ég meinti með því sem ég þar sagði, sérstaklega um það að án þess að breyta stjórnarskránni væri þeim sem gætu hugsað sér að styðja samninginn málefnalega gert það ókleift. Að mínu mati hlýtur hver maður að gera sér grein fyrir því að þetta stenst ekki stjórnarskrána. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa þá málsgrein hjá mér sem um þetta fjallar. Þar segir: ,,Efnislega er því mörgu ábótavant, mjög mörgu ábótavant við samninginn og ég skal ekki segja hvort tekst að bæta úr því með einhliða lagasetningu hér heima fyrir. Við bíðum eftir því að fá að sjá slíkt, við bíðum eftir svörum við nokkrum spurningum. Hinu er svo ekki að neita að hin hlið málsins, það sem ég kalla tæknilega hlið málsins, er öllu verri. Ég hef áður sagt það hér að mér þykir ljóst og ljósara með hverjum degi, þegar ég les samninginn oftar og álit lögfræðinganna, að ekki er hægt að gera þennan samning að óbreyttri stjórnarskrá. Það er ekki hægt. Því er vitanlega afar mikilvægt að fá að vita hvort ríkisstjórnin vill stuðla að því að þeim sem geta fylgt samningnum efnislega, að uppfylltum ýmsum skilyrðum, sé gert það kleift með því að breyta stjórnarskránni. Við höfum flutt hér á hinu háa Alþingi frv. til stjórnlagabreytinga þar sem heimild yrði veitt til slíks.`` Er þetta ekki alveg skýrt? Ég get ómögulega séð annað en það hljóti að vera skýrt og það hlýtur að hafa staðið eitthvað illa í bólið hjá hæstv. forsrh. þegar hann hlustaði á mig flytja þetta því ég veit að hann er það skarpur maður að hann hlýtur að skilja þetta. Ég veit ekki hvað ég á að skýra betur. Meira að segja miðstjórn flokksins hefur ekki endanlega kveðið upp úrskurð um það að vera á móti af því að hún vill sjá að það standist stjórnarskrána. Reyndar bættum við líka einu skilyrði við, sem ég rakti ekki áðan en vil nefna núna, sem ég tel hvað mikilvægast í framhaldi af meðferð málsins. Það er síðasta skilyrðið: Að þegar verði sú ákvörðun tekin og mörkuð að ganga til viðræðna við EB um að breyta þessum samningi í tvíhliða samning. Ég tel satt að segja að ef það fengist í gegn og yrði tekið í lög eða samþykkt þál. eða sem samkomulag á milli allra stjórnarflokkanna þá væri mjög mikið unnið í þessu máli. Við skulum gera okkur grein fyrir því að þeir eru margir sem óttast að þetta sé skref inn í EB. Ég held ekki að EES-samningurinn sem slíkur þurfi að vera skref inn í EB en ég óttast það mjög. T.d. var það fellt með einu atkvæði hjá ungum sjálfstæðismönnum að mæla ekki með aðild að EB og á flokksþingi Alþfl. hlaut það mjög mörg atkvæði, ég man ekki hver hundraðshlutinn var, 30% eða eitthvað nálægt því sem vildu samþykkja nú þegar að við ættum að ganga inn í EB. Ég hræðist þetta mjög. Ég óttast líka það sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. í skýrslu hans á síðasta þingi að vangaveltur hans um að það bæri að skoða það að fara inn í EB. Nú getur hver sem er sagt: Hefur nokkur á móti því að skoða? Nei, ég er ekkert á móti því að skoða. Ég taldi bara að við værum búnir að skoða þetta svo vandlega og við gerðum okkur fulla grein fyrir því hvað það þýddi að ganga inn í EB og undir hvaða ok við þyrftum að gangast. Við yrðum þar ekkert annað en valdalaust peð og útkjálki í því stóra bandalagi svo að mér brá þegar ég sá að menn, sem ég hef starfað með að þessum málum og taldi að með okkur væri fullur skilningur, eru farnir að dekra við slíka hugsun því að m.a. beitti ég mér fyrir því að miðstjórn Framsfl. setti þetta skilyrði. Ég hef ekki fengið nein svör við þessu enn þannig að ég er ekki síst að vísa til þess þegar ég segi hér í upphafi: Efnislega er því mjög mörgu ábótavant við samninginn. Ég skal ekki segja hvort tekst að bæta úr því. Það sem ég tel ábótavant við samninginn efnislega skal ég taka í ákveðinni röð. Í fyrsta lagi er ekki búið að setja girðingarnar. Við höfum ekki fengið að sjá þær enn. Við höfum fengið orð fyrir því að það sé hægt. Að vísu segja aðrir að það sé erfitt. Lögfræðingar sem skipaðir voru í sambandi við landamálin kveða ekkert upp úr um það að neinu leyti. Við höfum ekki séð þessar girðingar, hvorki í landamálunum, eignarhaldi á landi og ekki heldur í orkumálunum. Við höfum ekki séð sjávarútvegssamninginn í sinni lokagerð. Við höfum heldur ekki í raun fengið úr því skorið hvernig er með þetta landbúnaðarklúður, ef ég má kalla það svo. Þar er orð á móti orði og hvernig er það, getum við fengið það upplýst áður en við höldum lengra með þennan samning? Við höfum heldur ekki fengið nein svör við því að ríkisstjórnin vilji marka þá ákveðnu stefnu að strax og hin ríkin hefja viðræður um aðild að EB skuli gengið í þær viðræður að breyta þessu í tvíhliða samning. Það á að gera samkvæmt síðustu upplýsingum nú í janúar. Er nokkurn tíma að missa? Af hverju ekki að ganga út frá því? Þetta eru allt efnisleg atriði sem ég skal viðurkenna að ég er farinn farinn mjög að efast um að við fáum nokkur svör frá hæstv. ríkisstjórn um. En svo bætist stjórnarskráratriðið ofan á. Ég vil segja það skýrt og skorinort að ef stjórnarskráratriðið er leyst og öll þessi atriði eru leyst sem ég hef nefnt þá mundi ég svo sannarlega skoða hug minn vandlega áður en ég hafna þessum samningi. Ég mundi sannarlega skoða hug minn mjög vandlega og gæti alveg eins orðið til þess að mæla með því að hann yrði samþykktur. Ég get að vísu ekki talað fyrir hönd allrar miðstjórnarinnar en ég hygg að ég hafi nokkur áhrif á það sem þar mundi ákvarðast svo að ég vona að þetta liggi hreint fyrir. En ég tek það skýrt fram að ég á í raun við öll þessi atriði. Ég legg kannski mismunandi mikla vigt á þessi atriði, líklega mesta vigt á það að sú stefna verði mörkuð að ganga til tvíhliða samninga og allar bollaleggingar um aðild verði út af borðinu og svo náttúrlega stjórnarskráratriðið sem verður að vera á hreinu. Annars getum við ekki samþykkt þennan samning. Ég legg vitanlega líka mikla áherslu á þetta með jarðeignirnar o.s.frv. og vonast til að úr því verði bætt. En ég ætla ekki að eyða fleiri orðum að þessu. Ég vona að hæstv. forsrh. sé ekki í nokkrum vafa um við hvað ég á og ég hef enn einu sinni farið yfir. Hæstv. forsrh. sagði að vísu að það hefði legið alveg ljóst fyrir á miðju ári 1990 að stjórnarskrárbreyting þyrfti að verða. Hann hefur þar líklega verið að vísa í skýrslu sem Stefán Már Stefánsson gerði fyrir vinnunefnd hæstv. utanrrh. þar sem hann fyrst og fremst talar um forúrskurði sem leitað yrði hjá dómstólum og um dómstól EES. Ég hef áður sagt, ég veit ekki hvort hæstv. forsrh. var með í þeim orðaskiptum, að ég tel þetta með forúrskurðina ekki það alvarlegasta í sambandi við stjórnarskrármálið því að um þá verður að biðja. Ég get verið sammála fjórmenningunum í því að áður en unnt er að biðja um forúrskurði þyrfti að breyta stjórnarskránni. Sem sagt, við getum ekkert notað okkur það atriði eins og stjórnarskráin er skrifuð núna. Ég hygg að með tilliti til þess að sé það nokkuð rétt sem kom fram í skýrslu hæstv. utanrrh. frá mars 1991 þar sem hann telur að eins og málin stóðu þá sé þetta í lagi. Að vísu þótti mér síðasta málsgrein í þeim kafla skýrslunnar ekki síður athyglisverð þar sem hann bendir réttilega á að breyta þurfi stjórnarskránni af ýmsum ástæðum í þessu sambandi. Ég ætla ekki að eyða mörgum fleiri orðum í að yfirfara það sem hæstv. forsrh. sagði en mig langar til að koma að fáeinum atriðum öðrum. Vitanlega er það ljóst og því er ekki hægt að neita að öll aðstaða í þessu sambandi hefur gerbreyst frá því að við hófum þetta starf í mars 1989 og það er ekki fyrr en síðar meir að það liggur fyrir að öll EFTA-ríkin, að vísu vil ég undanskilja Noreg, hugsa sér að ganga í EB og náttúrlega er engin furða þó að menn fari að hugleiða hvað verður þá um okkur og mér þykir það satt að segja hreint og beint ótrúlegt ef hæstv. ríkisstjórn hefur ekki rætt það mjög ítarlega. Vitanlega hlýtur það að breyta viðhorfum margra manna til þessa samnings að allur grundvöllur hans, sem sagt samstaða EFTA-þjóðanna í EES, er hruninn. Og vitanlega hlýtur það líka að vekja upp þær spurningar hvort hinar EFTA-þjóðirnar hafi í raun haft mikinn áhuga á því að ná þarna inn fyrirvörum eða styðja okkur í þeim því að þeim var náttúrlega ljóst að þær gátu ekki fengið neina slíka fyrirvara þegar þær væru komnir í EB. Ég held einnig að mönnum hljóti að vera ljóst að margt af því sem fram hefur komið í allri þessari umræðu er allt annað en við töldum þegar við fórum af stað. Ég ætla bara að leyfa mér að fara nokkrum orðum yfir greinar frv. sem eru ekki nema fimm. Í 1. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Heimilt er að fullgilda fyrir Íslands hönd: 1. Samning um Evrópska efnahagssvæðið (EES-samninginn), þ.e. meginmál samningsins, bókanir við hann og viðauka, ásamt gerðum sem í viðaukunum er getið, milli Efnahagsbandalags Evrópu, Kola- og stálbandalags Evrópu og aðildarríkja þessara bandalaga annars vegar og aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu hins vegar . . . `` o.s.frv. Ég hefði gaman að vita það frá hæstv. utanrrh. hvort hann gerði sér grein fyrir því þegar við hófum þessar viðræður hvað þetta er viðamikið. Ég trúi því varla því að nú er upplýst að fyrir utan meginmál samningsins eru þessar bókanir við hann og viðaukar 8.700 síður. Og það er búið að þýða um það bil 5.000 síður og auk þess er eitthvað á þriðja þúsund síður sem ekki falla beint undir þetta en þarf að þýða. Fyrir utan þetta kemur mjög víða fram í þessum samningi að það verður að taka tillit til fyrri dóma EB og ég hef ekki hugmynd um hvað þeir eru margar síður. Ég hef ekki fengið nokkurn til að segja mér það. Ég hef spurt að því en það getur enginn sagt mér það. Þeir er ekki þýddir en gaman væri að vita hvort t.d. hæstv. ráðherrar hafa lesið allar þessar 8.700 síður. Svo segir í 2. gr., ég ætla að taka fram að hér er verið að tala um að fullgilda samninginn, þ.e. þjóðréttarlega, og þarna verðum við að greina á milli sem margir hafa ekki gert af hálfu stjórnarliða: ,,Meginmál EES-samningsins skal hafa lagagildi hér á landi. Sama gildir um ákvæði bókunar 1 við samninginn og ákvæði 9. tölul. VIII. viðauka og g-liðar 1. tölul. XII. viðauka við samninginn. Ákvæði EES-samningsins, bókunarinnar og viðaukanna, sem vísað er til í 1. mgr., eru prentuð sem fylgiskjöl 1--4 . . . `` o.s.frv. --- ,, . . . með lögum þessum.`` Sem er nú dálítið undarlegt að setja inn í frv. en hvað um það. Þegar maður fer að lesa þetta og ég gæti rakið fjöldamargar greinar þá er alltaf verið að vísa í ýmislegt fleira. Þetta er byggt á fjölmörgum öðrum greinum og ég tala nú ekki um þegar að bókununum kemur þá er aftur verið að vísa í fleiri bókanir. Ég sé ekki annað en að þegar þetta er rakið þá sé í raun og veru verið að lögtaka þetta mestallt, þessar 8.700 síður. Það er hlutur sem ég held að okkur þáv. hæstv. utanrrh. hafi aldrei dottið í hug, jafnvel ekki í okkar villtustu draumum. Það held ég ekki. Ég þori að fullyrða að hér er náttúrlega um allt annað að ræða. Hér er um skrímsli að ræða sem engum okkar datt í hug að gæti með nokkru móti komið út úr þessu. Ég vil ekki lengja umræður með því að lesa greinar þar sem verið er að vísa áfram í annað. Það er hér hvað eftir annað, það er í 9. gr., það er í 21. gr. og það er í 23. gr. o.s.frv. Það er út um allt í þessum samningi alltaf verið að vísa í annað. Er það þá ekki í raun og veru allt saman lögtekið? Og svo segir í 3. gr.: Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.`` Hér er bara opið. Að vísu vil ég trúa því að hér sé eingöngu átt við lög og reglur sem koma fjórfrelsinu við að sjálfsögðu en það er töluvert mikið í okkar lögum. Svarið við þessu er að verið sé að gera þetta með því að breyta ýmsum lögum með þessum sextíu og eitthvað frumvörpum sem liggja fyrir. En sum þessi frumvörp eru þannig að í einu frv. eru felld úr gildi mörg lög og svo bara sagt: Ráðherra ákveður framkvæmdina með reglugerð. Ætli nokkurn tíma hafi tíðkast slík lagasetning á hinu háa Alþingi? Ég leyfi mér einnig að fullyrða að okkur hæstv. utnrrh. datt aldrei í hug hvorki í draumi né vöku að við þyrftum að ganga í gegnum þessa herleiðslu. Í 4. gr. er dálítið athyglisvert ákvæði: ,,Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins.`` Hæstv. forsrh. ræddi mikið um brot á stjórnarskránni í umræðu um stjórnarskipunarlögin þar sem Alþingi hefur veitt ráðherrum allt of víðtækar heimildir með reglugerðum og sem sumir lögfræðingar, sérstaklega prófessor Sigurður Líndal, hafa lagt sig fram um að skoða. Hvað segir hæstv. forsrh. um þessa grein? Hér er bara sagt opið að ráðherra, sem í hlut á, sem sagt iðnrh., viðskrh., sjútvrh. og hver sem í hlut á, getur ,,vær så god`` bara breytt öllum lögum með reglugerðum ef þær stangast á við EES. Það þarf ekki einu sinni að koma með þær til Alþingis.  Ég vil að lokum taka það fram í þessu sambandi að ég hef oft sagt og stend við það enn að það er enginn kostur fyrir okkur Íslendinga að einangrast í alþjóðlegu samstarfi. Við höfum gert samning um EFTA. Ég skýrði frá því að ég studdi hann fyrir mitt leyti. Og ég studdi eindregið samninginn við EB og það er misskilningur hjá hæstv. forsrh., sem sagði einhvern tíma í þingræðu, ég held að hann hafi sagt eitthvað sem svo að Framsfl. hafi aldrei staðið að alþjóðlegum samningi en hefði tækifæri til að standa að honum núna. Samningurinn við Evrópubandalagið var gerður við ríkisstjórn Ólafs Johannessonar á árinu 1972, ef ég man rétt. Hann var gerður í þeirri ríkisstjórn. Og Framsfl. studdi eindregið þann samning og ég tel að sá samningur og bókun 6 hafi verið mjög mikilvægur samningur í raun og veru, að öllum líkindum miklu mikilvægara skref fyrir sjávarútveginn en það sem verið er að taka hér. Og ræða hv. þm. Ingibjargar Pálmadóttur hefur vakið mjög mikla athygli því að þar er talað af þekkingu um sjávarútveginn og að sjálfsögðu hljóta menn að krefjast þess að þeir sem þekkja sjávarútveginn gerst, eru þar forustumenn, komi fram og meti það öðruvísi en í almennum orðum hvaða hag sjávarútvegurinn hefur af þessum samningi. Við höfum talið að tollalækkanir og opnanir þýði svona 1,5--2 milljarða. Vitanlega er það rétt að sumt af því og kannski mikið af því fellur til neytenda. En okkur sagt núna að síldin sé ekki með. Þetta var mikið rætt á síðasta þingi og var sagt: Hafið ekki áhyggjur, þetta skýrist allt, hún er vissulega með. Nú er manni sagt að hún sé ekki með. Síldarútvegsnefnd fær engin svör við því hvort síldarflök séu með. Okkur var einu sinni sagt að það ætti eingöngu við síldarflök með einhverju ákveðnu kryddi. En nú er það á huldu og meira að segja er upplýst að þau lönd sem eiga hagsmuna að gæta í sambandi við síldina leggjast eindregið gegn því að síldarflök verði með í EES-samningnum, þ.e. lönd innan EB. Væri nú ekki verðugt verkefni fyrir hæstv. utanrrh. að gera sér jafnvel enn eitt erindi, þó að ég viti að hann sé orðinn leiður á því, og fara til Brussel og fá nú úr þessu skorið svo við vitum þetta í eitt skipti fyrir öll? En eins og ég segi, við Íslendingar, þessi litla þjóð, verður vitanlega að vera í alþjóðasamstarfi. Og það er alveg hárrétt að Evrópubandalagið, eitt af þessum þremur efnahagsrisum sem nú berjast um yfirráðin í heiminum, mun, eða sá sem sigrar, ákveða reglurnar sem við verðum að beygja okkur undir. Við setjum ekki okkar eigin reglur í alþjóðlegum viðskiptum. En ég rakti það hins vegar hér síðast að við þurfum að gæta okkar afar mikið á því sem við fórnum fyrir aðild að slíkum samtökum. Ég ræddi það líka að vitanlega stendur lítil þjóð miklu veikar í öllu slíku. Þjóðverjar hafa ekkert að óttast frá okkar hendi. Við kaupum ekki upp Deutsche Bank eða einhver slík fyrirtæki þar, jafnvel þótt minni væru. En það er áreiðanlega rétt sem stundum hefur verið sagt að Deutsche Bank gæti keypt upp alla íslensku bankana á einum eftirmiðdegi og fyndi ekki fyrir því í sínum reikningum. Það er þessi afar misjafna aðstaða sem hlýtur að vekja menn til umræðu um hvernig smáríki, ef það vill halda sínu fullveldi og sjálfstæði, á að haga sér. En ég heyri það á sumum mönnum sem boða aðild að þeim virðist vera nokkuð sama um hvort Íslendingar halda sínu fullveldi og sjálfstæði. Menn segja: Jú, jú. Menn hafa þegar fórnað miklu af sínu fullveldi. Ég tek undir það og við munum fórna ýmsu af okkar fullveldi, sjálfsákvörðunarrétti. Við hljótum að gera það t.d. í umhverfismálum. Það hljóta allar þjóðir að verða að gera. En það er vitanlega hrein endileysa að segja að fullveldishugtakið sé ekki enn þá í fullu gildi. Að sjálfsögðu er það í fullu gildi. Við erum að tala um að halda sjálfsákvörðunarrétti okkar, innan þeirra marka sem þjóðirnar í heiminum geta haldið sjálfsákvörðunarrétti sínum í breyttum heimi. Við erum að tala um það eins og það verður vonandi markað með alþjóðlegu samstarfi. Ég vil ljúka þessu með því að segja að við framsóknarmenn viljum stuðla að alþjóðlegu samstarfi. Við teljum að samninga við öll þessi stóru bandalög eða ríki sem nú berjast, þau eru þrjú, ætti að kanna og ég fagna því að hæstv. utanrrh. kannar slíkt við Bandaríkin. Við teljum hins vegar afar nauðsynlegt að gæta sín á því hvað við erum lítil og vanmáttug í öllum þessum slag og verðum þess vegna að halda vörnum okkar vel og gæta okkar mjög á því sem gerist í öllu þessu sambandi. Ég vil líka segja í þessu sambandi að lokum að við framsóknarmenn erum svo sannarlega til viðræðu um ýmsar breytingar t.d. á því frv. sem við lögðum fram um stjórnarskrána. Ég tala vitanlega ekki fyrir aðra sem þar flytja málið. En það má auðvitað tryggja að stjórnarskrárákvæðið náist með öðrum hætti og er sjálfsagt að setjast niður og ræða um þá hluti. En eins og málið stendur núna sýnist mér afar vonlítið að Framsfl. geti stutt þetta mál, það þarf þá mikið að breytast og kannski gerist það.

Herra forseti. Ég skildi ræðu hv. 7. þm. Reykn. þannig og ég vona að það sé rétt skilið hjá mér að ef svo færi að meiri hluti þingsins kæmist að þeirri niðurstöðu að ekki væri efni og ástæða til að breyta stjórnarskránni vegna EES-samningsins þá mundi Framsfl. leggjast gegn samningnum. Ég skildi hv. þm. þannig og ég held að það sé dálítið nauðsynlegt fyrst þingmaðurinn sagði að stefna flokksins væri algerlega skýr að bæði ég og aðrir þingmenn og þjóðin viti hvort þetta er réttur skilningur. Þá þurfa menn ekkert að velkjast lengur í vafa um stöðu málsins en ég skildi hv. þm. svona og ég endurtek það. Ef meiri hluti þingsins metur það svo að óþarfi sé að breyta stjórnarskrá þó að lögfestur sé samningur um Evrópskt efnahagssvæði þá muni Framsfl. leggjast gegn samningnum um hið Evrópska efnahagssvæðið. Það er áríðandi að menn viti þetta vegna þess að hv. þm. nefndi ýmis önnur atriði sem ég ætti fremur von á að gætu orðið bærileg sátt milli núv. stjórnarflokka og Framsfl. Hv. þm. nefndi sérstaklega í ræðu sinni að samningurinn eða eðli samningsins ætti að breytast í tvíhliða samning og menn væru ekki að stefna inn í Evrópubandalagið. Ég er honum algerlega sammála um þessi atriði. Ég hef áður sagt að ég telji að gerumst við ekki aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði þá muni vaxa mjög þrýstingur á það að menn vilji ganga beint inn í Evrópubandalagið. Og hv. þm. nefndi nokkur dæmi um slíkan þrýsting nú þegar. Ég fyrir mitt leyti tel að að samningnum um hið Evrópska efnahagssvæðið gerðum eigum við ekkert erindi inn í Evrópubandalagið. Ég tel engan þann ávinning af inngöngu inn í Evrópubandalagið eftir að við höfum gert samning um hið Evrópska efnahagssvæði sem mun réttlæta það að við gengjum í Evrópubandalagið. Og ég geri fyrir mitt leyti ekkert með það sem menn hafa sagt að það sé léttvægt hjá okkur og kannski lítilmótlegt að vilja gera samning af þessu tagi eins og Evrópski efnahagssamningurinn er en vera ekki í bandalaginu vegna þess að þar mundum við hafa áhrif. Ég tel að þau áhrif eðli málsins samkvæmt yrðu afskaplega lítil og ekki þess virði að kaupa þau þannig að ég er í hjarta mínu algerlega andvígur því að ganga inn í Evrópubandalagið, algerlega andvígur því. Ég tel líka að það sé ljóst að ef og þegar það gerist að hin EFTA-ríkin ganga eitt af öðru í Evrópubandalagið, sem margt virðist benda til að þau muni gera, þá muni eðli þessa samnings breytast í tvíhliða samning. Þá verði auðvitað að koma til endurskoðun á stofnanaþáttum samningsins til einföldunar en þá færist þessi samningur í það horf að hann verði tvíhliða samningur með öllu þeim ávinningum sem við teljum okkur hafa af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði því að í rauninni held ég að það sé ekki um það deilt að flestir a.m.k. telja verulegan ávinning af samningnum þó að ýmsir hér inni telji hins vegar heilmikinn galla fylgja honum og felast í honum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að sá galli sé verulegur. A.m.k. eru kostnirnir svo yfirgnæfandi að þeir geri meira en að réttlæta það að við göngum frá þessum samningi af okkar hálfu, þeir gera það hreinlega nauðsynlegt fyrir okkur. Ég hef ekki kannað það sérstaklega hvort hv. 7. þm. Reykn. var á fundi æðstu manna EFTA-ríkjanna í Gautaborg 13.--14. júní, en ég geri fremur ráð fyrir því að hann hafi verið á þeim fundi. Hann andmælir því ekki úr sæti sínu að hann hafi verið á fundi æðstu manna EFTA-ríkjanna í Gautaborg 13.--14. júní. Þar gefa leiðtogarnir, og þar á meðal þá hann af okkar hálfu, eftirfarandi yfirlýsingu sem ég vil lesa brot úr, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nauðsyn ber til að koma á viðeigandi lagalegu og stofnanalegu kerfi til að tryggja fullt samræmi innan EES og til þess að hafa fullan gagnkvæman hag af EES. Slíkt kerfi ætti að gera ráð fyrir frumkvæðisrétti beggja aðila, sameiginlegri mótun og ákvörðun EES-reglna og jafnsterku og áreiðanlegu eftirliti og fullnustu reglna á öllu EES-svæðinu og sameiginlegum úrskurðaraðila sem hefði víðtækt umboð í EES-málum. Samningur verður þá og því aðeins pólitískt viðunandi og hefur tilskilin réttaráhrif ef ákvarðanatökuferillinn verður í raun sameiginlegur, bæði að því er tekur til efnisatriða og að formi til. Við erum sannfærð um að slíkt fyrirkomulag geti tryggt aðilum hans fullt sjálfsforræði við töku ákvarðana. Stofnanafyrirkomulagið á að tryggja að hvorugur aðili standi frammi fyrir orðnum hlut og viðeigandi þátttöku ríkjanna 19 og framkvæmdastjórnar EB. Við staðfestum áhuga okkar á að koma á skoðanaskiptum við Evrópubandalagið einnig meðal ráðherra.`` Þetta er afskaplega markerandi yfirlýsing. Ég tel ekki að aðrir 

Þetta er alveg gjörsamlega grundvallarbreyting.

Það er það nefnilega ekki og reyndar aðrir leiðtogar EFTA-ríkjanna --- hvort sem okkur líkar betur eða verr, hvort sem þetta lætur nú illa í eyrum fyrir suma af einhverjum ástæðum, þá hefur engin efnisleg breyting orðið í þessum efnum. Þetta leggja leiðtogarnir áherslu á að skrifa undir og hinir leiðtogarnir a.m.k. telja ekki að þarna hafi ekki orðið um breytingu að ræða sem breytir myndinni fyrir þá. Og þeir telja rétt eins og við teljum nú, ég er sannfærður um það, að í raun sé ekki um skerðingu á sjálfsforræði ríkjanna að ræða. Ég fyrir mitt leyti get ekki hugsað mér að styðja tillögu um breytingu á stjórnarskránni, það hef ég sagt áður, og ég tel reyndar að sú tillaga sé afskaplega vafasöm að það sé látið í vald, að vísu aukins meiri hluta á þingi, að afsala sér hvers konar fullveldisrétti þjóðarinnar, hvorki meira né minna. Mér finnst alveg með ólíkindum og ótrúlegt að forustumenn þriggja flokka skuli hafa sameinast um að flytja tillögu af því tagi því að þá gæti aukinn meiri hluti á Alþingi aflétt og afsalað hvers konar fullveldisrétti þjóðarinnar án þess að gera yrði að gera breytingu á stjórnarskránni og hafa kosningar á milli. Það er nefnilega hárrétt sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði að stjórnarskrárgjafinn er annar en löggjafinn eins og hann reyndar hafði eftir hygg ég Ólafi Jóhannessyni stjórnlagaprófessor.

Herra forseti. Það er því miður ekki tími til að koma inn á ýmis mjög athyglisverð mál sem hæstv. ráðherra nefndi en ég verð þá að gera það í annarri umræðu. En fyrst vil ég taka það skýrt fram að það er rétt skilið hjá hæstv. ráðherra að ég get ekki mælt með því að þessi samningur verði studdur án þess að stjórnarskránni verði breytt. Ég tók það hins vegar skýrt fram að það væri miðstjórnin sem ákvæði lokaafstöðu Framsfl. En ég sagði líka að ég teldi mig geta haft nokkur áhrif á það að vísu. Það er bara mín samviska segir að þetta sé stjórnarskrárbrot. Mér þótti hins vegar afar vænt um að heyra það og ég þakka hæstv. ráðherra að hann er mér sammála um að það eigi, að því er mér skildist, að marka stefnuna svo að þessu verði breytt í tvíhliða samning og ég vil eindregið ráðleggja hæstv. ráðherra að ná þessu í gegn og fá þetta bókað og staðfest og samþykkt hér á hinu háa Alþingi. Sömuleiðis fagna ég því að sjálfsögðu að allir þeir fyrirvarar verði gerðir og girðingar reistar sem menn hafa talið nauðsynlegar og við munum vitanlega styðja slíkt. En ég sagði hins vegar, hæstv. forsrh., að ég fyrir mitt leyti væri a.m.k. tilbúinn að setjast niður og athuga hvort breyta mætti stjórnarskránni á einhvern annan máta og ég er tilbúinn til þess, ég býð það hér. Ef menn telja þetta vera of langt gengið þá skulum við bara skoða hvort ekki eru aðrar leiðir. Það eru margar aðrar leiðir. Það er hægt að setja ákvæði í stjórnarskrána eingöngu um þennan samning að þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar sé heimilt að gera hann. Eigum við ekki að gera þetta svo að við getum þá mæst? En síðan út af yfirlýsingunni í Gautaborg, þá er það rétt sem gripið var fram í, hún er bara allt annars eðlis en niðurstaðan varð. Hún er tvær stoðir en niðurstaðan er stoð og ein hækja. Í þessari yfirlýsingu er gert ráð fyrir frumkvæðisrétti beggja aðilanna og sjálfsákvörðunarrétti beggja aðilanna. Ég mun ræða þetta miklu nánar við 2. umr. en hef ekki tíma til að fjalla nánar um það nú.

Virðulegi forseti. Það sem hæstv. ráðherra sagði síðast um stjórnarskrárfrv., sem nokkrir þingmenn stjórnarandstöðunnar flytja, vil ég benda á að í dag er málið þannig að einfaldur meiri hluti þingmanna getur gert þessa samninga ef þessi sami meiri hluti að eigin mati túlkar stjórnarskrána þannig að það sé heimilt. Það frv. er því þrengra en núverandi staða er og þess vegna er það fram komið.  Ég vil spyrja hæstv. forsrh. vegna mats hans á EES-samningnum sem kom fram í ræðu hans hvort hann teldi þann samning í samræmi við þá bók sem nefnist Velferð á varanlegum grunni þar sem sett er fram stefna og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar. Þar segir um utanríkisviðskipti á bls. 38 að það sé meginmarkmið ríkisstjórnarinnar að tryggja íslenskum sjávarútvegi jafna samkeppnisaðstöðu á við erlenda keppinauta. Ég spyr hæstv. forsrh. hvort hann telji að EES-samningurinn hafi tryggt íslenskum sjávarútvegi þessa samkeppnisstöðu í ljósi þeirra ríkisstyrkja sem tíðkast í sjávarútvegi í Evrópubandalagslöndunum. Ég vil líka spyrja hann um það sem fram kemur á sömu síðu, að það er verði að sporna við þeim skekkjuáhrifum sem ríkisstyrkir geta haft á eðlileg viðskipti, hvort samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið uppfyllir þessi grundvallarmarkmið ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Það veit þingmaðurinn jafn vel og ég og lá ljóst haustið 1990 fyrir að full fríverslun með fisk mundi ekki nást. Engu að síður hélt þáv. ríkisstjórn og utanrrh. hennar samningaviðræðum áfram í málinu þannig að sá kafli sem þingmaðurinn las á ekki við um það að menn telji á þeirri stundu að hægt sé að knýja það fram í þessum samningum að um verði að ræða hreina fríverslun með fisk. Það náðist ekki fram og það lá fyrir þegar haustið 1990. Þetta hygg ég að þingmaðurinn viti.

Virðulegi forseti. Ég var ekki einungis að tala um fríverslun með fisk heldur það sem stendur í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að tryggja íslenskum sjávarútvegi jafna samkeppnisaðstöðu, þar með talið með hliðsjón af ríkisstyrkjum. Þessi kafli er skrifaður af núv. ríkisstjórn eftir að hún kom til valda og hlýtur að vera lýsing á þeim markmiðum sem hún gefur sér og telur raunhæft að ná þannig að svar hæstv. forsrh. gengur ekki upp og dugar mér ekki. Það er verk núv. ríkisstjórnar að hafa skrifað upp á það sem grundvallaratriði að Evrópubandalagið megi í framtíðinni styrkja sinn sjávarútveg, sem er að keppa við okkar sjávarútveg, um gríðarlegar upphæðir á hverju ári.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu mál sem öðru fremur er eitt það mikilvægasta sem til umræðu hefur verið á hv. Alþingi frá lýðveldisstofnun. Við stöndum frammi fyrir máli sem á víðtækan hátt hefur áhrif á land okkar og þjóð verði samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði samþykktur. Samningurinn ásamt öllum viðaukum, bókunum og reglugerðum er þess eðlis að verði hann samþykktur getum við haft ákaflega lítil áhrif á breytingar hvað ýmis mál varðar, einfaldlega vegna þess að hann verður rétthærri íslenskum lögum. Allir samningar hafa kosti og galla, öðruvísi væru það ekki samningar. Þannig er þessu einnig farið með EES-samninginn þó að ég verði að játa að ég á bágt með að koma auga á kostina, gallarnir eru það miklir. Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum almennum orðum um hið Evrópska efnahagssvæði og Efnahagsbandalagið er varða umhverfismálin. Þannig er nú komið í heiminum í dag að við blasir hraðfara vistfræðileg kreppa. Um það eru flestir sammála og allir vilja auðvitað forðast þannig hörmungar og stuðla að betra umhverfi. Hins vegar þegar kemur að því að hægt sé að breyta gangi mála á raunhæfan, sumir mundu kalla það róttækan hátt, þá er sem slái í bremsu og vikist til hliðar ef um fjárhagslega hagsmuni er að ræða. Á heimsvísu stendur baráttan milli aukins hagvaxtar, aukinnar neyslu og samkeppni ríku þjóðanna annars vegar og hins vegar tillits til fátækari þjóða eða þriðja heimsins, umhverfisins og sjálfbærrar þróunar. Það er dapurlegt að sú skýrsla Sameinuðu þjóðanna, sem einna mestum straumhvörfum hefur valdið í umfjölluninni um ástand umhverfisins og náttúruauðlinda heimsins og þar sem hugtakið ,,sjálfbær þróun`` gengur sem rauður þráður í gegn, sé kennd við Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, einn fremsta talsmanns Norðmanna að aðild þeirra að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu. Staðreyndin er nefnilega sú að sá samningur, sem Alþingi Íslendinga og jafnframt norska stórþingið hafa til umfjöllunar á þessum haustdögum varðandi þátttöku í EES og sem jafnframt er fordyrið að Efnahagsbandalaginu, samræmist á engan hátt þeim hugmyndum sem settar eru fram um sjálfbæra þróun, alþjóðasamvinnu um umhverfismál, aðstoð við þriðja heiminn, skynsamlega nýtingu auðlinda né þátttöku almennings í verndun síns umhverfis. Þessi samningur um Evrópska efnahagssvæðið, sem byggir á grundvallarhugmyndum Efnahagsbandalagsins, eykur enn á muninn milli ríkra og fátækra. Hann er gerður til að einangra nokkur ríki í bandalagi þar sem þau gæta aðeins sinna sérhagsmuna. Þetta er fyrst og fremst verslunarbandalag þar sem markmiðið er að búa svo um hnútana efnahagslega að ekki komi til stríðsátaka milli stórþjóða Evrópu og til þess eru þau verkfæri notuð m.a. að auka hagvöxtinn, auka framleiðslu, neyslu og samkeppni svo að hægt sé að keppa við risaveldin, Japan og Norður-Ameríku. Slíkur vöxtur getur aldrei orðið öðruvísi en með rányrkju á auðlindir jarðar þar sem enn frekar er gengið á umhverfið og rétt hinna fátækari þjóða. Slík vinnubrögð auka heldur ekki á samvinnu ríkra þjóða og fátækra sem er eitt af meginskilyrðum þess að þessi jörð verði íbúðarhæf í framtíðinni. Svo ég vitni í orð Nóbelsverðlaunahafans í hagfræði, Trygve Haavelmo, með leyfi forseta: ,,Áframhaldandi hagvöxtur meðal ríku þjóðanna er skelfileg hugsun því ef fylgja á Evrópubandalagssinnum um hagvöxt sem talinn er þurfa að vera 4% á ári þá munum við á 100 árum margfalda neyslu okkar fimmtíu sinnum.`` Markaðsöflin eiga að ráða, önnur markmið koma langt niður á listann, svo sem staða og réttindi kvenna, ýmiss konar félagsleg réttindi ásamt umhverfisvernd. Stöðugt fleiri gera sér grein fyrir því að aukinn hagvöxtur er brjálæði fyrir áframhaldandi veru manna á jörðinni og þá er ég ekki að tala um að ástandið versni á einu eða næsta kjörtímabili, eins og allt of mörgum er tamt að hugsa, heldur næstu áratugi eða fram á næstu öld. Í náttúrunni er þannig vaxtalína sem nú blasir við skilgreind sem hættumerki sem bendir á hraðfara vöxt illkynjaðs æxlis. Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að gera það að tillögu minni að umrædd skýrsla Sameinuðu þjóðanna, sem ber heitið ,,Sameiginleg framtíð okkar``, muni framvegis ekki verða kennd við frú Brundtland því að í stuttu máli sagt er Evrópubandalagið og þar með Evrópska efnahagssvæðið algjör andstaða þess hvað heimurinn þarf í dag séð með augum umhverfisverndar. Eins og flestum mun vera kunnugt fór sendinefnd á vegum Íslands á alþjóðaráðstefnu um umhverfismál sem haldin var í Ríó í júní sl. Í þessa ráðstefnu var varið miklum tíma til undirbúnings og dreg ég ekki í efa að íslensku þátttakendurnir ásamt starfsmönnum umhvrn. hafi ekki dregið af sér til að koma á framfæri þeim hagsmunum Íslendinga sem stuðlað gætu að betri og meiri umhverfisvernd á alþjóðavísu. Hitt er svo annað mál að fróðlegt væri að fá yfirlit um það hvaða braut er talin vera sú vísasta til að umhverfi heimsins verði ekki stefnt í óefni. Mér þætti því afar fróðlegt ef hæstv. umhvrrh. fyrir hönd ríkisstjórnarinnar gæti dregið saman í skýrslu þær ályktanir sem hann dregur af umfjölluninni um ástand mála og hvað væri til ráða eftir umrædda Ríó-ráðstefnu því að tilgangurinn hlýtur að vera sá að draga saman ályktanir sem lagðar eru fyrir ríkisstjórn sem síðan getur stefnt að beinum aðgerðum í umhverfismálum. Í framhaldi af því væri athyglisvert að fá samanburð á því hvernig EES-samningurinn og Evrópubandalagið samræma slíkt. Staðreyndin er nefnilega sú að samningurinn um EES getur aldrei samræmst þeirri umhverfisvernd sem er raunhæf. Mörg dæmi væri hægt að taka og e.t.v. er núna nærtækasta dæmið barátta dönsku og sænsku náttúruverndarsamtakanna gegn fyrirhugaðri brú yfir Eyrarsund. Það er fyrirliggjandi staðreynd að umhverfislegar afleiðingar hennar verða gífurlegar varðandi lífríkið í Eyrarsundi svo ekki sé talað um áhrif aukinnar umferðar á Kaupmannahafnarsvæðið og þjóðbrautina gegnum Danmörku. Í lögum Evrópubandalagsins er gert ráð fyrir að skjóta megi slíkum málum til umfjöllunar í umhverfismálaráðinu og var það m.a. gert á forsendum þess að umhverfismat hefði ekki legið fyrir. Þetta eru m.a. þau ákvæði sem verið er að veifa framan í umhverfisverndarsinna sem einhverri tryggingu um betri og öruggari málsmeðferð. Sannleikurinn er bara sá að málið er ekki afgreitt og litlar líkur á að nokkur árangur náist. Almenningur á engan rétt á að segja skoðun sína í þessu máli. Það er vegna þess að kerfið í Evrópubandalaginu sem verður jafnframt allsráðandi í EES er ólýðræðislegt embættismannakerfi sem einstaklingarnir hafa enga möguleika á að hafa áhrif á né koma skoðunum sínum á framfæri. Annað dæmi væri hægt að taka en það eru flutningar í Evrópu. Samkvæmt lögum EB og þar með EES má ekki hefta flutninga né verslun milli landa og þá er verið að tala um aukningu í vöruflutningum á þjóðvegum um 42% að árinu 2010. Fjöldi einkabifreiða mun aukast um 45%, allt til að styrkja innri markað bandalagsins á sama tíma og baráttan stendur um að draga úr koltvísýringsmengun í andrúmsloftinu, en eins og vitað er þá er bíllinn einn stærsti mengunarvaldur hvað varðar koltvísýring. Talað er um að það þurfi að draga úr koltvísýringsmengun um 80% frá því sem er í dag ef vel á að vera, en nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um þessi mál ráðleggur hins vegar lækkun um 60%. Hver og einn hlýtur að sjá þverstæðurnar í þessu. Fleiri dæmi er hægt að taka, eða hvernig verður samkeppnisstaða okkar hér með okkar hreinu náttúruafurðir, grænmeti, kjöt og aðrar landbúnaðarafurðir þegar kröfur um eiturefni og rotvarnarefni í matvælum verða þannig að okkar vörur eru á engan hátt samkeppnishæfar. Það sjáum við m.a. glöggt á hollenskum tómötum sem koma í verslanir í maí og eru ekki enn farnir að rotna seinni part sumars þegar íslenska framleiðslan kemur á markað. Samkvæmt þessum samningi þarf að rýmka verulega allar heimildir um eiturefni og meðferð þeirra þótt íslensk lög, núverandi lög og reglugerðir um eiturefni séu mjög góð að flestra mati. Ég vil enn fremur benda á að frjáls verslun, eða réttara sagt óheft verslun gildir einnig um flutning á eitruðum úrgangi, þ.e. verslun með og flutningur á eiturefnum verður óheftur án þess að til komi nokkurt eftirlit né trygging um meðferð þessara mála. Hvernig iðnríkin hugsa eða hugsa ekki í þessum efnum kemur skýrt í ljós þegar rifjað er upp hvernig ruslahaugar Austur-Evrópu voru fylltir af rusli, þar með talið eitri, frá Vesturlöndum, eða það sem minnst var á í fréttum ekki alls fyrir löngu að stórfyrirtæki Evrópu væru jafnvel að notfæra sér eymdina í Sómalíu og greiða þeim þar fé gegn geymslu á hættlegum úrgangi frá okkur, neysluríkjunum. Með EES-samningnum þurfum við að taka yfir lög og reglugerðir sem verða okkar lögum rétthærri. Mörg hver eru ekki miðuð við aðstæður okkar eða sérstöðu, en tíðrætt hefur verið um þann kostnað sem samningurinn hefur í för með sér og fyrir liggja beinar tölur varðandi samningsgerðina samkvæmt þeim upplýsingum sem við fengum frá utanrrh., auk þess er vitað hver hagnaður af tollaívilnunum af hluta sjávarafurða er fyrir þjóðarbúið. En hver raunverulegur kostnaður er liggur ekki fyrir og ég leyfi mér að efast um að þar séu öll kurl komin til grafar því í marga kima er að líta. Með samningnum er auk allra lagaákvæða verið að samþykkja ótal tilmæli og reglugerðir sem munu hafa umtalsverðan kostnað í för með sér. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. umhvrh. sem er reyndar ekki viðstaddur í kvöld, hver verður kostnaður sveitarfélaganna í landinu í sambandi við förgun eiturefna, sorphirðu, frárennslismál, skipulagsmál, svo eitthvað sé nefnt. Auðvitað þarf að koma mörgum málum í lag hér á landi því víða er pottur brotinn. En við þurfum ekki á EES-samningnum að halda til þess. Þau lög sem til þarf er hæstv. Alþingi fullfært um að setja. Þetta á ekki eingöngu við um umhverfismálin heldur enn fremur um neytendamál og ótalmörg önnur mál. Samningurinn gerir ráð fyrir reglugerðum sem við verðum að fylgja. Hluti af þeim er tekinn með í þessu riti um Evrópska efnahagssvæðið sem umhvrn. hefur látið gera en fremur lítið er gert úr þeim kostnaði sem mun fylgja. Með leyfi forseta vil ég nefna dæmi, en samkvæmt tilskipunum varðandi loftmengun ber að setja upp og reka mælistöðvar vegna bindandi ákvæða um loftgæðarannsóknir og upplýsingaskyldu. Okkur Íslendingum er því gert að mæla mengun í andrúmsloftinu og ber að setja upp mælistöðvar til þess að kanna þetta. Þá kemur upp í hugann að erfiðleikar virðast vera á áframhaldandi rekstri þeirrar einu mælistöðvar sem er til á landinu á vegum Hollustuverndar ríkisins og staðsett er á Miklatorgi. Ef ekki er hægt að halda þeim rekstri áfram, hvað þá með þessa tilskipun samkvæmt EES-samningnum um mælingar á loftmengun? Þetta var eingöngu eitt lítið, einfalt dæmi, en þannig eru þau mörg. Ég leyfi mér að álíta að þau hafi ekki verið reiknuð út til hlítar. Hér á Norðurlöndum búum við við sterkari umhverfisvernd en víðast hvar í Evrópu en með EES-samningum munum við fá veikari stöðu og minni möguleika á að sinna umhverfisvernd miðað við okkar sérstöku aðstæður. Samningurinn mun, eins og ég hef áður bent á, hafa það í för með sér að við þurfum að yfirtaka lög og reglur Evrópubandalagsins og það þýðir m.a. að þátttaka almennings, frjálsra samtaka í ákvarðanatöku á sviði umhverfismála, verður ákaflega takmörkuð. Ákvarðanir verða teknar langt fjarri hinum einstöku byggðarlögum og þjóna ekki á nokkurn hátt hagsmunum íbúanna. E.t.v. er höfnun hæstv. ríkisstjórnar á beiðninni um þjóðaratkvæðagreiðslu vísbending um það sem koma skal þar sem fólkinu í landinu er hvorki ætlað að hafa vit né skoðun á um hvað málin snúast. Hæstv. utanrrh. hefur gert lítið úr þekkingu landsmanna á EES-samningnum. Auðvitað er ekki hægt að ætlast til að þorri fólks hafi lesið sig í gegnum öll þau skjöl sem fylgja málinu en rökin gegn samningnum varðandi skerðingu á sjálfstæði okkar fámennu þjóðar og frelsi til að fara með eigin mál eru það sterk að mikil og öflug andstaða er gegn samningnum um allt land. Þessi andstaða fer ekki hátt en hún er þar. Fólkið á rétt á að fá að segja skoðun sína í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er nefnilega ekki þannig að ef við höfnum EES-samningnum eða Evrópubandalaginu verðum við útskúfuð og einangruð frá Evrópu. Það er hægt að gera samninga í viðbót við þá sem þegar hafa verið gerðir og þjóna hagsmunum okkar vel. Í athyglisverðri grein sem hinn þekkti norski prófessor Torstein Eckhoff hefur ritað, afneitar hann algjörlega þeirri skoðun að höfnun á þátttöku í EES leiði til einangrunar, eymdar og volæðis, heldur að margir aðrir góðir möguleikar séu til staðar og ekki sé verið að loka neinum gáttum. Það er ekki að ástæðulausu að náttúruverndarsamtök Norðurlanda eru andvíg aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og Evrópubandalaginu og hafa lýst því opinberlega yfir. Ástæðan er einföld. Samningurinn um EES þjónar á engan hátt hagsmunum umhverfisverndar, með öðrum orðum framtíðarhagsmunum íbúa jarðarinnar til lífvænlegra umhverfis. Evrópubandalagið og Evrópska efnahagssvæðið eru fullkomlega í andstöðu við þær aðgerðir sem eru brýnastar á alheimsvísu. Af þeirri einföldu ástæðu er ég algjörlega andvíg aðild að EES eða Evrópubandalaginu og veit að þeir, sem annt er um að lífríki jarðar og auðlindum verði ekki misþyrmt, eru sama sinnis.

Forseti vill leyfa sér að upplýsa þar sem nú er nokkuð liðið á kvöld, að eins og mælendaskrá er núna eru allar líkur á að þessi umræða standi lengi fram eftir nóttu og forseti telur því ástæðu til að fara þess á leit að hv. þm. reyni sem best þeir mega að þjappa máli sínu saman.

Frú forseti. Um þetta dagskrármál verður að segja að það er stórt, viðamikið og flókið. Það snertir flesta eða alla þætti athafnalífs í landinu og mun skipta miklu um efnahag okkar og lífskjör um næstu framtíð. Á því eru margar hliðar. Þetta hefur vissulega verið tekið fram í umræðunni en í einum hluta hennar staðhæfði hv. 8. þm. Reykn. að ég hafi haldið fram þeirri blekkingu í blöðum á Suðurnesjum að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði muni leysa vanda atvinnulífsins. Það eru stór orð, en hann fór þar með rangt mál eða hefur ekki skilið það sem eftir mig hefur verið birt. Ég hef hins vegar ítrekað tjáð þá skoðun mína að með samningnum munu samkeppnisskilyrði atvinnugreina okkar batna að mun og enn fremur að með honum bjóðist okkur tækifæri til að fullvinna sjávarfang meira en hingað til og flytja þannig út vaxandi verðmæti í formi neytendavöru í stað lítið unnins eða óunnins hráefnis. Með samningnum munu breytast verulega þeir tollar sem við greiðum nú af afurðum okkar til Efnahagsbandalags Evrópu, þar er okkar langstærsti útflutningsmarkaður, þangað höfum við um árabil flutt frá um 60% og upp í nær 70% af útflutningsvörum okkar og fer það hlutfall vaxandi. Ástæða þess er augljós, þar fást betri verð fyrir vörur okkar en á öðrum mörkuðum. Af vöruútflutningi okkar undanfarin ár, sama tímabil, eru sjávarafurðir frá 70% og upp í 80% og þar af höfum við flutt um 70% af sjávarafuðrðum til Evrópubandalagsins. Árið 1990 greiddum við sem næst 2,1 milljarði í tolla af sjávarafurðum til EB, en með samningnum falla 3 / 4 hlutar þess niður strax á fyrsta samningsárinu, 1. jan. 1993, ef okkur og öðrum samningsaðilum tekst að staðfesta samninginn. Í ársbyrjun 1997 munu þessir tollar fallnir niður að 9 / 10 hlutum. Fyrir fáum vikum kom fram að rekstrarframlag í sjávarútvegi í landinu til fjármagnskostnaðar og afborgana muni á ársgrundvelli vera yfir 7,5 milljörðum króna. Því hefur verið haldið fram að við munum ekki njóta þessara fyrrnefndu tollalækkana, neytendur í Evrópu hafi greitt þeim mun hærra verð fyrir vörur okkar og munu krefjast hennar í sinn hlut. Ég álít þetta á misskilningi byggt, ég fæ ekki séð að við stjórnum því hvaða verð neytendur í Evrópu borga fyrir vörur okkar, þær eru þar í samkeppni við önnur matvæli, aðrar afurðir, og neytendur hafa um að velja hvaða vöru og hvaða verð þeir vilja greiða. Verðið ræðst því á markaði þar sem samkeppnisforsendur framboðs og eftirspurnar ráða. Þess vegna álít ég að við tollalækkun muni útflytjendur, framleiðendur þessara afurða hér heima fá í sinn hlut og fyrir sinn snúð, hækkað verð. Tollalækkunin mun koma í hlut okkar og hún mun strax á fyrsta ári nema um 20% hækkun á framlegð þessarar starfsemi. Hún mun hækka að einum fimmta. Þá þegar hlýtur þetta að bæta samkeppnisskilyrði sjávarafurðanna verulega og bæta afkomu sjávarútvegsins og mun ekki vanþörf á. Ég hef sett fram þá skoðun mína að með þessum tollalækkunum opnist færi á að flytja hingað heim vinnslu íslenskra afurða sem hefur farið fram erlendis að undanförnu, í Evrópu. Sem dæmi má nefna að íslensk sölusamtök hafa um árabil flutt blautverkaðan saltfisk til þurrkunar og annarrar vinnslu í Frakklandi fyrir neytendamarkað EB. Þar eru nú á þeirra vegum starfandi 100--130 manns að jafnaði. Við fiskiðnað okkar sem hefur nú hér heima nær horfið á sama tíma, en fyrir nokkrum árum voru hér á landi álíka margir starfandi við sömu störf. En þau eru nú flutt til Frakklands. Ég vænti þess að þau muni koma hingað aftur en ástæðurnar fyrir þessu má rekja til viðskiptaforsendna, samkeppnisskilyrða, tolla. Það hljóta að verða miklar breytingar á afkomumöguleikum saltfiskverkunar sem á næsta ári fær niðurfellda tolla sem nemur einum milljarði. Þess vegna vænti ég að þetta muni í fyllingu tímans geta flust hingað heim. Ég hef enn fremur sett fram þá skoðun mína að með samningnum opnist okkur mikil færi til nýrrar fullvinnslu á neytendavörum og sjávarfangi og veruleg aukning muni verða á verðmæti sjávarafurðanna frá því sem nú er. Nú fer mikill hluti útfluttra sjávarafurða í vinnslu erlendis í Evrópu, einkum ísfiskur, heilfrystur fiskur, blautverkaður saltfiskur sem ég nefndi áðan, jafnvel fryst flök. Við erum enn útflytjendur hráefnis. Ég er viss um að ef okkur tekst að fóta okkur á framleiðslu neytendavöru, fullunninnar vöru, þá munum við hafa miklu betri afkomu af þessari meginatvinnugrein okkar. Þessi samningur gefur okkur færi á því. Ég hef nokkuð rætt um það sem ég tel vera líkur á bættum starfsskilyrðum og sóknarfærum í íslenskum sjávarútvegi. En lækkun tolla bætir samkeppnishæfni hans og gefur færi á að sækja meiri verðmæti með þeirri framleiðslu sem ég hef nefnt. Hún verður aukin umsvif í sjávarútvegi og í fiskvinnslu og þess vegna veruleg aukning á vinnuaflsnotkun í þeirri grein og hvað þýðir það annað en fleiri atvinnutækifæri? Það er mín bjargföst sannfæring að þessi sóknarfæri opnist með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði en það er atvinnulífsins, fyrirtækjanna, athafnamanna og frumkvöðla að grípa tækifærin, nýta sóknarfærin. Ég treysti þeim til þess. Í sjávarútvegi, iðnaði og ferðamannaþjónustu vænta frumkvöðlar þess að við, löggjafinn, höfum einurð til að taka upp það víðtæka viðskiptasamstarf við aðrar Evrópuþjóðir sem samningurinn leggur grundvöll að. Frumkvöðlar sem lagt hafa drög að nýrri starfsemi, svo sem þjónustu heilsuhótela og baðstaða fyrir almenna ferðamenn og vanheila borgara annarra landa bíða þess að þeim opnist markaðir Evrópu sem eru langmikilvægastir í slíkri þjónustu og þeir munu opnast með samkvæmni í reglum og gæðakröfum sem samningurinn býður upp á. Einnig þessum starfsgreinum opnar samningurinn ný sóknarfæri og með nýtingu þeirra eflast þær til nýrra átaka, til nýrrar starfsemi með eðlilegri von um aukinn hagnað og betri afkomu. Það gefur hins vegar auga leið að til þarf markaðsstarf og fleira sem mun kosta fjármuni en þeim fjármunum verður vel varið til þess að auka tekjur og bæta hag. Auðvitað fylgja hættur samkeppni og nýmælum og aldrei verður fyrir það komist með öllu að einhverjum verði fótaskortur. En á öðrum sviðum, sem samstarfið nær til, opnast okkur einnig betri færi en að undanförnu, t.d. í menningar- og menntamálum þar sem við fáum aðgang að víðtækum samstarfsverkefnum um víðtækt þróunarstarf sem vænta má að leiði fram nýjungar og tækniframfarir, einnig hér á landi. Í umhverfismálum opnast okkur samskipti og samstarf um þau viðfangsefni sem líkleg eru til þess að skipta mestu um lífskjör okkar og lífsgæði í framtíðinni auk þess sem á því sviði munu mótast þeir mælikvarðar sem um síðir munu gera orkulindir okkar samkeppnishæfari en þær eru nú með kröfum um hreina orkugjafa eða hugsanlega að skattleggja hina sem menga. Ef ekki vegna efnahagsskilyrða þá vegna umhverfishagsmuna skiptir okkur gríðarlegu máli að við veljum okkur ekki það hlutverk að vera hornkerlingar í samfélagi og samstarfi þjóðanna. Ég álít að hlutverk löggjafans sé að móta atvinnulífinu reglur um afnot þess af auðlindum og framlagi til starfa og þarfa samfélagsins og ekki hvað síst leikreglur um samskipti þess og samkeppni. Þær reglur skapa því starfsskilyrði en með gerð þessa samnings verða atvinnulífi okkar sköpuð ný skilyrði með mótun leikreglna um samskipti og samkeppni við erlenda keppinauta á grundvelli jafns réttar til umsvifa. Meginatriði samningsins eru ákvæði um samkeppnisreglur og um eftirlitsstofnun og dómstól til að framfylgja þeim. Mikið hefur verið rætt um það hvort þessi ákvæði varði sjálfstæði og fullveldi okkar ásamt ákvæðum um hvernig fara skuli með gerð nýrra reglna og hvernig þær fái gildi á svæðinu. Ég ætla ekki að blanda mér mjög í þá umræðu að svo komnu. Þó skal ég geta þess að ég tel samkvæmt framansögðu að með samningnum sé skapaður nýr réttur. Lögsaga íslenskra stofnana, dómsvalds og framkvæmdarvalds nær aðeins til hluta þess, þ.e. til okkar lands og af þeim sökum tel ég það sama eiga við og gilt hefur um árabil hvað varðar úrskurði og dóma norrænna dómstóla yfir íslenskum þegnum og lögaðilum. Hér hefur komið fram að þeir eru taldir komnir undir lögsögu þeirra með gerðum sínum í lögsögu réttarins þó ekki sé íslenskur. Hvað varðar tilurð nýrra reglna og laga sýnist mér einnig hið sama eiga við og gildir í raun samkvæmt öðrum samningum okkar við aðrar þjóðir, hvort sem þeir eru tvíhliða, fjölþjóðlegir eða alþjóðlegir. Svo margir þeirra samninga hafa fært íslenskum þegnum rétt sem ekki var áður skilgreindur í okkar lögum eða erlendum þegnum og lögaðilum rétt hér á landi. Nokkur dæmi eru þess að lög okkar hafi ekki reynst standast þá samninga og hefur lögunum þá verið breytt en ekki samningunum. Við höfum breytt lögum af þeim sökum án frumkvæðis Alþingis og enn bíða slík mál sem varða rétt bæði íslenskra og erlendra borgara og lögaðila hér á landi og kalla á að við breytum lögunum. Ég sé ekki mun á þessu og því sem vænta má í löggjafarstarfi vegna væntanlegrar framþróunar hins Evrópska efnahagssvæðis. Ég tel þess vegna að staðfesting þessa samnings krefjist ekki breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins. Það sem ég hef sagt hér að framan eru meginástæður mínar fyrir því að mæla með staðfestingu samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Ég hef vissulega ekki rætt mörg atriði sem verðskulda umræðu en læt samt sem áður hér staðar numið. Ég nefni þó að lokum að varla getum við vænst þess í samningum að fá fram allar okkar kröfur. Það væru þá varla virðulegir viðsemjendur hinum megin borðsins. Ég hlýt að taka fram vegna þess að hér hefur verið minnst á að landsmenn séu í vafa um ávinning og gildi, kosti og galla þessa samnings. Eðlilega eru þeir óráðnir og líta til okkar. En þeir eru líka í vafa um eftirtalin atriði sem ég tel þá eiga rétt á svörum við í ljósi þess hversu lengi samningamálin hafa verið til umfjöllunar hjá hæstv. ríkisstjórnum, hæstv. ráðherrum og hv. utanrmn. Alþingis: 1. Hvers vegna var ekki fyrr en nú lagt fram frv. nokkurra hv. þm. um að breyta stjórnarskránni með tilliti til þátttöku okkar í samningum við önnur ríki og með öðrum ríkjum? 2. Hvers vegna leggur Alþb. fyrst nú fram hugmynd um tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið þegar hv. þm. þess höfðu áður gengið í móti slíkri hugmynd? 3. Hvaða starfsskilyrði atvinnuvega, hvaða lífskjör ætla þeir að bjóða landsmönnum sem mæla nú fastast gegn staðfestingu þessa samnings? Ég hygg að landsmenn eigi nokkra kröfu á að fá svör við slíkum spurningum. Aðrir kostir hljóta að skipta þá máli þegar þeir ætla að taka afstöðu til málsins.

Virðulegi forseti. Ég er sammála síðasta ræðumanni að því leyti til að tollalækkanir á fiski eru að sjálfsögðu hluti af kostum þessa samnings. Hins vegar fengum við ekki þá fríverslun sem við báðum um. Hér stöndum við frammi fyrir því að við erum að vega og meta bæði kosti og galla, reikna út heildarávinning og jafnframt að meta það hvort við kostum of miklu til og þá meina ég bæði efnahagslega og á annan hátt. Ég vil minna á að nú liggur ekki fyrir fiskveiðisamningur sá sem við þyrftum mjög tilfinnanlega að hafa í höndunum við þessa umræðu. Í öðru lagi vil ég benda á að það er fleira en tollalækkanir sem valda því að vara er samkeppnisfær og jafnframt að ákveðið er að halda uppi vinnu á einum stað en ekki öðrum. Þá vil ég sérstaklega benda á það, sem hér hefur komið fram, að orkuverð hefur mikið að segja um það hvar vinnsla er ákveðin. Og það er fleira. Evrópubandalagið er með mjög yfirgripsmikla styrki til alls sjávarútvegs og við þessar óréttlátu aðstæður erum við að keppa. Hins vegar get ég enn og aftur tekið undir það að allt sem getur valdið atvinnusköpun er að sjálfsögðu mjög gott. Ég hef efasemdir um að við séum hér að finna lausn sem dugar okkur langt og ég heyrði að hv. síðasti ræðumaður er sammála því að við höfum ekki dottið niður á töfralausn, síður en svo. Þetta snýst nefnilega ekki um það að við getum fundið einhverja töfralausn.