Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Út af fyrirspurn hv. þm. Barð. (GJ) vildi ég segja nokkur orð. Af því að hæstv. dómsmrh. er hér ekki viðstaddur, vil ég geta þess, að í ræðu hans mun ekki vera neitt það orðalag, sem nokkurt tilefni sé til að kalla ógætilegt. Til þess að rökstyðja þetta vil ég fara með þær setningar úr ræðu hans, sem helzt kæmu þar til mála. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Ef t.d. sjávarútgerð stöðvast, þá hlyti það að skapa mjög víðtækt atvinnuleysi, ekki einungis meðal sjómannastéttarinnar, heldur miklu viðtækara. Og þá mundi ekki langur tími líða, þar til er taka þyrfti féð, þar sem það er til, til hjálpar hinum atvinnulausu. Og svo er annað ráð líka til. Atvinnutækin, t.d. fiskiskip, gefa engan arð, ef þau eru ekki notuð samkv. ákvörðun sinni. Ríkisvaldið gæti því, ef í harðbakka slægi, tekið þau til sinna umráða leigulaust gegn hæfilegu viðhaldi.“ Ég held, að þarna sé ekki neitt, sem kemst í námunda við það að brjóta í bág við þáltill. þá, sem þm. vitnaði í áðan. Um það, sem ég sagði í útvarpsávarpi mínu, tel ég rétt, að þm. dæmi, er þeir hafa glöggvað sig á því, eins og það var. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa það, sem ég sagði um togarana: „Það er ekki hægt að tala svo um atvinnumál, að ekki sé um leið minnzt á það alvörumál, að togaraflotinn íslenzki hefur legið bundinn við garð um margra vikna skeið. Það þarf ekki að hafa mörg orð til skýringar því, hve alvarlegt það er, ef ekki verður skjótt leyst úr þessum vanda. Togaraflotinn íslenzki hefur um margra ára skeið verið einn aðalframleiðandi íslenzks útflutningsverðmætis. Auk tekjumissis landsins af stöðvun togaranna geta og risið enn alvarlegri framtíðarörðugleikar. Það er því að dómi ríkisstj. lífsnauðsyn, að siglingar þessar hefjist að nýju. Ég tel mig hafa ástæðu til að vera viss um, að þegar sjómönnunum íslenzku, þessum görpum, sem eru orðlagðir fyrir hreysti og dug, er ljóst, að aðeins er um tvennt að velja, að sigla ekki eða sigla samkv. þeim óskum, sem fram, hafa verið settar af viðskiptaþjóð vorri, þá muni ekki standa á þeim. Ég vil ekki heldur trúa öðru en að togaraeigendur skilji þá alvarlegu aðkallandi nauðsyn, sem er á því, að togararnir hefji siglingar að nýju, skilji skyldu þá, sem á þeirra herðum hvílir. Enda fær í það þeim ekki vel, sem hafa haft fljótteknari og stórfenglegri gróða á fyrirfarandi árum en líklega nokkrir aðrir hér á landi, - færi þeim sízt vel að leggja árar í bát, - að minnsta kosti ekki fyrr en reynslan sjálf hefur sýnt, hvort tap eða hve mikið tap þarf að verða á siglingunum vegna breyttra aðstæðna. Það er því von ríkisstj., að siglingar botnvörpuskipanna hefjist þegar næstu daga og með því verði komizt hjá. að grípa þurfi til annarra ráða.“ Annað en þetta úr ræðu minni kemur tæplega til mála í sambandi við fyrirspurn hv. þm. Barð. Um það, hvort tímabært sé að láta í ljós, að siglingar þyrftu að hefjast sem fyrst, má taka fram, að það er engin launung á að viðskiptaþjóð vor, sú sem hlut á að máli, leggur hina mestu áherzlu á, að svo verði. Um það, hvort rétt sé að nefna útgerðarmenn á nafn í þessu sambandi og tala um tregðu þeirra, vitnar bréf, sem ríkisstj. fékk 31. des., og lætur þar Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda skýrt í ljós, að það sé sitt skilyrði, „að tryggt sé, að skipin geti borið sig í þessum ferðum, en samkv. upplýsingum, sem fyrir liggja, er ljóst,“ segir í bréfinu, „að ekki eru líkur til, að önnur en stærstu skipin geti siglt til austurstrandarinnar án taprekstrar, nema unnt sé að lækka útgerðarkostnaðinn að verulegu leyti eða hækka verðið. Til þess að ná því marki er óhjákvæmilegt, að 10% útflutningsgjaldið verði afnumið, enda þótt afnám þess tolls út af fyrir sig sé hins vegar ekki nægilegt til þess, að minnstu skipin fái borið sig á austurstrandarsiglingum.“ Þau orð, sem ég hafði, að ég ætlaðist til, að þeir, „sem hafa haft fljótteknari og stórfenglegri gróða á fyrirfarandi árum en líklega nokkrir aðrir hér á landi,“ þyrftu sízt að leggja árar í bát, a.m.k. ekki fyrr en reynsla fengist um taprekstur, gefa ekki tilefni til ummæla, sem hv. þm. Barð. virtist hafa um framkomu mína við útgerðarmenn. Þó að hann telji orð mín í garð þeirra ómakleg, verð ég að vísa til þess, sem áður er sagt. Hann hefur skilið orð mín miður rétt, og ég held ég þurfi ekki að svara þessu frekar. Höfuðatriði er það, hvort ég hafi gefið hættulegar upplýsingar um íslenzkar siglingar. Eins og þm. er kunnugt, hefur verið komið á skoðun á öllum skeytum, sem loftleiðis eru send frá landinu. Þeir, sem annast þessa skoðun, hafa sett reglur um, hvað í loftskeytum megi standa. Orðalag mitt í ávarpinu um siglingarnar var sniðið með það fyrir augum, að það samrýmdist þessum reglum. Vænti ég, að þetta svar nægi hv. þm. Barð.



Í ræðu hæstv. atvmrh. fólst viðurkenning alls þess, sem ég hélt fram. Þegar tveir ráðherrar segja, að fiskiflotinn hafi stöðvað siglingar sínar, en verði að fara allur af stað næstu dagana, eru styrjaldarþjóðum gefnar hinar háskalegustu upplýsingar. Á hvað skyldu Þjóðverjar hlusta betur en áramótaræður ráðherra? - Þeir hlusta á allt. Það er eins og Þjóðverjum sé sagt að vera nú viðbúnir og senda kafbáta sina eða flugvélar að taka móti þeim skipum, sem nú skulu send út. Slík orð er ekki hægt að taka aftur, því miður, aðeins koma í veg fyrir þau í framtíðinni. Hefði hæstv. atvmrh. sett sig inn í málin, hefði hann ekki beint þeim orðum til útgerðarmanna, sem hann gerði. Hefði hann vitað t.d., að félag eitt með 690 þús. kr. nettó-tekjur varð á s.l. ári að borga yfir 700 þús. í skatta, hefði hugmynd hans um eftirstöðvar hins „skjótfengna“ gróða e.t.v. eitthvað breytzt. Það er ekki von, að hann hafi fylgzt hér með málum á þingi. En hann hefði getað kynnt sér þau. Ég sem landsbankastjóri ætti hann eitthvað að vita. Eitt af þeim skipum, sem Landsbankinn „finanserar“, tapaði nýlega ekki minna en 110 þús. kr. á 30 daga veiðiför. Þegar svo er búið að taka allt af fyrirtækjunum, annaðhvort í skatta eða binda féð þar, sem ekki má hreyfa það, þá væri sæmra fyrir ráðh. að kynna sér staðreyndir nar, áður en hann kastar fram stóryrðum. Ég veit, að hefði hann gert það, hefði þeim ekki verið kastað fram. - Þjóðin getur ekki starfað, nema útgerð haldi áfram.



Ég get verið fáorður um ummæli hv. þm. Barð., að því leyti sem þau snerta mig, með því að hæstv. atvmrh. hefur lesið það upp úr útvarpsræðu minni á gamlárskvöld, sem ætla má, að hv. þm. Barð. hafi hneykslazt á. Öllum mönnum með heilbrigðri skynsemi má vera það ljóst, er þeir athuga þau orð í ræðu minni, sem máli virðast skipta í þessu sambandi, að ég hef ekkert sagt eða gefið í skyn, er skert geti öryggi skipa eða siglinga hér, héðan eða hingað á nokkurn hátt. Ég tek einungis til dæmis, hvernig fara mundi, ef sjávarútvegur stöðvaðist hér vegna þess, að hann hætti að svara kostnaði. Af þessu verður engin ályktun leidd um það, að hann sé stöðvaður, og því síður nokkur bending gefin með því um ferðir skipa. Ályktanir í þessa átt eru álíka réttmætar og ef ályktun um hættu fyrir landbúnað væri dregin af dæmi um það, hvernig fara mundi, ef bændur hættu að slá tún sín eða mjólka kýrnar sínar. Mér er næst að ætla, að hv. þm. Barð. hafi alls ekki hlustað á þau orð, sem ég mælti í útvarp á gamlárskvöld, heldur hafi hann haft sögn annarra, sem misheyrt hafi, misskilið eða rangminnt það, er ég sagði, og hv. þm. virðist hljóta að hafa reist ummæli sín á. Ef svo er ekki, þá er mér óskiljanlegt, hvernig hann hefur getað fengið það út, að ég hafi talað óvarlega, svo að siglingum gæti stafað hætta af.



Ég ætla ekki að vera að eyða lengri tíma í að deila um þetta mál, enda er þess ekki þörf, þar sem þau orð, sem hæstv. atvmrh. las hér áðan, eru sönnun þess, að óvarlega var talað. Það var deginum ljósara af samhengi ræðunnar, sem ég sjálfur hlustaði á, að þar var talað um staðreyndir, en ekki um neitt, sem kæmi e.t.v. í framtíðinni. Ég vil að lokum vænta þess af þeirri ríkisstj., er nú situr, að hún tali ekki jafnóvarlega og hingað til, ekki aðeins vegna flotans, heldur fyrst og fremst vegna mannslífanna. Það er það, sem máli skiptir, úr því sem komið er, þar sem töluð orð ríkisstj. um togaraflotann verða ekki aftur tekin.



Ég get að langmestu leyti látið nægja að vísa til fylgiskjals, sem prentað er með grg. frv. Það sýnir fullgreinilega, hvað fyrir okkur flm. vakir, og þörfina á þessari breytingu. Ætlazt er til, að föstum n, sé fjölgað um eina í hvorri deild, heilbrigðisog félagsmálanefnd, og verði vísað til hennar öllum málum, er varða heilbrigði, heilsuvernd og vandamál í því sambandi og margs konar félagsmál. Hingað til hafa slík mál verið í höndum allshn. En reynslan sýnir, að þangað berst svo mikið af málum, að hún hefur ekki við, og þessi flokkur mála er fyllilega nóg verkefni handa n. Sést það m.a. á því, að til heilbrigðismála og skyldra hluta er veitt miklu meira fé en til menntamála, og dettur þó engum í hug, að ekki þurfi sérstaka n. til að fjalla um þau í hvorri deild um sig. Ég legg til, að málinu verði vísað til allshn. að lokinni umr.



Þetta frv. er flutt eftir ósk bæjarstj. í Neskaupstað. Í stuttri grg. eru færðar þær ástæður fyrir því, sem þurfa þykir. Landshlutinn, sem ráðgert er að leggja undir lögsagnarumdæmi kaupstaðarins, er eign hans og algerlega skipt úr landi viðkomandi jarðar. Að lokinni umr. vænti ég, að frv. fari til allshn. Þá vildi ég biðja n. að athuga form frv. og einkum það, sem varðar bætur þær, er kaupstaðurinn verður að greiða Norðfjarðarhreppi fyrir tekjumissi af landi þessu í framtíðinni.



Herra forseti. - Með l. nr. 2 frá 1935 er algerlega afmarkað, hverjir hafi leyfi til að reka sláturhús hér á landi. Þar er með 3. gr. beint stefnt að einokun á kjötsölunni, ákveðnum samvinnufélögum er veittur þessi einkaréttur, og í framtíðinni er ætlazt til, að slátrunarleyfi þau, sem hingað til hefur orðið að veita fleiri aðilum, verði afnumin með öllu. En ég tel, að með því sé stefnt í hreinan voða, því að þá hverfi þeim, sem einokunina hafa, öll þörf og löngun til hagkvæms fyrirkomulags, vöruvöndunar og hófs í verðlagningu. Í l. eru engin akilyrði sett um það heldur, að sérleyfishafinn þurfi að uppfylla lágmarkskröfur um hreinlæti, hvað þá meira, ekki skylt að eiga sláturhús, hvað þá meira, það eitt þótti nóg, að kaupfélög fengju einokunaraðstöðu. Þær breyt., sem ég legg til að gera, í frv. á þskj. 89, eru fyrst og fremst í þá átt að gera sjálfa verzlunina frjálsari og slátrun verði leyfð öðrum en ákveðnum mönnum eða verzlunarfyrirtækjum, en jafnframt séu sett skilyrði, sem uppfylla verður til að fá leyfin. Ég hef bent á það fyrr, að það Yrði mikil hjálp í viðskiptum innan lands, að t.d. þeir, sem útgerð reka, fengju slátrunarleyfi. Það yrði m.a. til þess að spara milliliðakostnað, og þar er að ræða um talsverðan hluta af því kjöti, sem notað er innan lands. Það ætti að verða beggja hagur, ekkert síður þeirra, sem kjötið framleiða. Í 2. frvgr. er sú breyt. gerð, að kjötverðlagsnefnd skuli heimilt að ákveða, hvaða verð skuli greitt til framleiðenda á hverjum tíma, en það hefur hún ekki gert, enn fremur skuli hún gæta þess að ákveða það verð sem jafnast til framleiðenda, hvar sem er á landinu. Í sumum héruðum, t.d. Suðurlandi, fá bændur miklu hærra verð en í öðrum, þótt heildsöluverðið sé jafnt. Þá gerir frv. ráð fyrir, að verðlagsuppbót megi greiða til uppbótar því kjöti innan lands, sem vegna flutningaerfiðleika eða annarra ástæðna skilar lægra framleiðsluverði til bænda. Ef svo færi, að útflutta kjötið yrði hærra en það, sem selt er í heildsölu hæsta verði innan lands, þyrfti að vera hægt að nota verðbótarféð til verðbóta innan lands. Breyt. frv. að öðru leyti eru aðeins til að samræma aðra staði í l. við þetta. Ég vænti þess, að landbn., sem mun fá mál þetta til meðferðar, taki það til rækilegrar athugunar, og er ég að sjálfsögðu fús að veita henni allar upplýsingar um atriði, sem ég hef rekið mig á við það að fást við kjötverzlun, þótt ég vilji ekki að sinni þreyta deildarmenn á að lesa það allt upp. Ég vona, að n. hraði svo málinu, að það geti gengið fram, aður en þingi er lokið.



Herra forseti. - Ég get verið stuttorður um þetta mál. Á síðasta þingi flutti ég þáltill. um b-lið þessa frv., en hún náði ekki fram að ganga, því að hún sofnaði í fjvn. eins og svo margt annað. Um eina af þeim brúm, Haukabergsá, vil ég taka fram, að hún er milli byggðar og heiðar, þar sem fjölfarið er yfir og m.a. þarf læknir oft að fara það frá Patreksfirði, og að. Það hefur margsinnis komið fyrir, að menn voru komnir yfir hinn langa fjallveg og urðu að snúa aftur nokkra metra frá bænum Haukabergi vegna þessa farartálma eða liggja ella úti, og er hvorugt fýsilegt, þegar allra veðra er von. Það er þess vegna aðkallandi að fá brúna, ekki aðeins fyrir byggðirnar næstu, heldur allan fjarðakjálkann yfirleitt. Vegamálastjóri hefur lagt til að verja á fjárl. ríflegri upphæð til að koma Vesturlandsvegi sem lengst, og óhjákvæmilegt er, að árnar séu samtímis brúaðar, sem á leiðinni eru. Og Móru og Arnarbýlu má ekki draga lengi að brúa. Ég óska þess, að málinu verði að lokinni umr. vísað til samgmn.



Herra forseti. - Frv. það, er hér liggur fyrir, felur í sér breyt. á l. nr. 30 19. júní 1933, um sjúkrahús og fleira. Í grg. er gerð grein fyrir því, í hverju breyt. er fólgin, en mér þykir þó rétt að fara um efni frv. nokkrum orðum til frekari skýringar. Í fyrsta lagi felur frv. í sér þá breyt, að þátttaka ríkisins í byggingu sjúkrahúsa verður bundin með l., en nú er ekkert ákvæði um þetta til í l. Það hefur að eins skapazt sú venja, að ríkissjóður hefur borgað 1/3 hluta af byggingarkostnaði sjúkrahúsa og bæjar- eða sveitarfélaga. En hér er um að ræða fjárútlát ríkissjóðs, sem óheppilegt er að hafa ekki lagafyrirmæli fyrir, enda eru lagafyrirmæli til staðar um hliðstæð fyrirbrigði, eins og t.d. þátttöku ríkissjóðs í byggingu skólahúsa. Um það atriði, að lögbinda skuli þátttöku ríkissjóðs í byggingu sjúkrahúsa sveitar-, bæjar- eða sýslufélaga, hygg ég, að vart geti verið nokkur ágreiningur, og ætla því ekki að fjölyrða um það. Í öðru lagi er sú breyt. fyrirhuguð með frv. þessu, að ríkissjóður borgi 1/2 byggingarkostnaðar á móti bæjar- eða sveitarfélagi, en samkv. venju hefur þessi þátttaka ríkissjóðs verið að 1/3 hluta, eins og getið er um í grg. frv. Hér er því um að ræða nokkuð meiri fjárhagslega byrði á herðar ríkissjóðs en verið hefur til þessa varðandi fjárframlög ríkissjóðs til sjúkrahúsa. Hins vegar lít ég svo á, að það sé síður en svo óréttmæt krafa, að ríkið taki þann þátt í byggingu sjúkrahúsa, sem frv. fer fram á. Það er vitað mál, að sum bæjarfélög hafa mjög takmarkaða möguleika til tekjuöflunar og því takmarkaður rekstrarafgangur til þess að geta lagt út í hinar nauðsynlegustu framkvæmdir. Nú er það svo með sjúkrahúsin, að þau eru ekki bæjar- eða sveitarfélögum til tekjuöflunar, enda væri óeðlilegt, ef svo væri, og sjá þá allir, hversu torvelt þeim er að reisa og starfrækja slíkar stofnanir. Það er þess vegna ekki óeðlilegt, að ríkið, sem á margan hátt á auðveldara með að afla tekna, taki verulegan þátt í kostnaði þeim, er af sjúkrahúsunum leiðir fyrir hin einstöku bæjar- og sveitarfélög. Ég vonast því til, að hv. Alþ. og þessi hv. d., sem frv. er flutt í, sjái sér fært, vegna eðli málsins að þessu athuguðu, að fallast á, að stofnkostnaður sjúkrahúsa verði greiddur að hálfu leyti úr ríkissjóði, en ekki að 1/3 eins og venjan hefur verið til þessa. Í þriðja lagi felur frv. í sér þá breyt., að ríkið taki nokkurn þátt í rekstrarkostnaði viðkomandi sjúkrahúsa, þannig að það greiði fyrir hvern legudag þeirra sjúklinga, sem ekki eiga lögheimili í sveitar-, bæjar- eða sýslufélagi því, er sjúkrahúsið rekur, sem svarar 1/3 hluta daggjalds viðkomandi sjúkrahúss, enda séu daggjöld utansveitarsjúklinga ekki hærri en innansveitar. Í sambandi við þetta vil ég taka fram, að eins og ég gat um áðan, er rekstur sjúkrahúsa byrði á bæjar- og sveitarfélögum, og þó að það megi telja eðlilegt, að viðkomandi bæjar- eða sveitarfélag borgi þann rekstrarhalla, er verður af völdum innanhéraðssjúklinga, þá er hitt mjög óeðlilegt og litt viðunandi, að það sama bæjar- eða sveitarfélag sé að standa straum af rekstrarhalla viðkomandi sjúkrahúss, sem verður af völdum utansveitarsjúklinga, er greiða gjöld sín til sinna eigin bæjar- eða sveitarfélaga. Og mér virðist varla tiltækilegt að fara að gera bæjar- eða sveitarfélag utansveitarsjúklings ábyrgt fyrir þeim rekstrarhalla, er af hans völdum verður á sjúkrahúsinu, með því líka, að það yrði allt of flókið mál, en hef í stað þess hins vegar talið sanngjarnt, að ríkissjóður tæki á sig þennan rekstrarhalla og leyft mér að set ja ákvæði um það í frv., þannig að ríkissjóður greiði 1/3 hluta daggjalds utansveitarsjúklinga á sjúkrahúsi, eins og ég gat um. Nú er ekki hægt að segja um það með nákvæmni að svo komnu máli, hvort þessi 1/3 hluti af daggjaldinu verður til þess nákvæmlega að „dekka“ þann rekstrarhalla, sem koma mundi niður á viðkomandi bæjar- eða sveitarfélagi, en þó má telja sennilegt, að það mundi verða nærri lagi, gæti e.t.v. orðið heldur ríflegt, sem sízt yrði að lasta, þar sem það, sem fram yfir yrði, mundi þá verða til þess að lækka daggjöldin eitthvað. En það er mjög óheppilegt að setja daggjöldin mjög hátt, því að fjöldi þess fólks, er leggst á sjúkrahús, er fólk, sem ekki hefur af öðru að taka en atvinnutekjum sínum, og það gerir því þess vegna torveldara sem á líður að standa fjárhagslegan straum af legukostnaðinum. Ef svo færi, að 1/3 hluti daggjaldsins, sem ríkissjóður greiddi eftir frv. þessu, yrði ríflegur, þá væri ekki illa farið, að með því, sem afgangs væri, væri hægt að lækka daggjöldin almennt á sjúkrahúsum. Því að ég tel það ekki annað en spor í rétta átt að auka framlög ríkissjóðs til sjúkrahúsa frá því, sem verið hefur, og vildi jafnvel ganga lengra í þá átt en ég hef nú gert með frv. þessu. En ég get búizt við, að þær mótbárur mundu helzt koma fram gegn frv. þessu, að hér væri um að ræða aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. En því í gegn vil ég mæla það, að í raun og veru ætti ríkið í heild að greiða allan kostnað, sem verður hjá einstaklingnum í þjóðfélaginu fyrir sjúkrahúsvist, fyrir lyf og fyrir læknishjálp. Það verður að athugast fyrst af öllu í þessu sambandi, að sjúkdómar eru félagslegs eðlis, koma og þróast af sambúð mannanna, og þá á ég ekki einungis við þá sjúkdóma, sem smitandi eru, heldur eru sambúðarhættir okkar og kjör fólksins á þann veg sums staðar, að þar er að finna beina orsök sjúkdóma. Á ýmsan hátt annan er hægt að rekja sjúkdómana sem orsök vegna samfélags manna í þjóðfélaginu. Bæri því þjóðfélaginu sem heild að sjá fyrir fjárhagslegum afleiðingum sjúkdóma að öllu leyti. Ekki er þó hér farið inn á þá braut. En af því, að ekki er hér gengið eins langt og ég persónulega vildi, þá vil ég vona, að þessi hv. d. og hv. Alþ. sjái sér fært að ljá þessu máli stuðning sinn, til þess að það geti orðið að l. Skal ég svo ekki fjölyrða um þetta mál frekar að sinni, en legg til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og fjhn.



Ég tók eftir því, að hv. síðasti ræðumaður lagði til, að frv. þessu yrði vísað til fjhn. Ég vil leyfa mér að benda á, að venjan hefur verið sú, að slíkum málum sem þessu hefur verið vísað til allshn.

Ég leit á þetta sem fjárhagsatriði, en skiptir eigi máli mín vegna, í hvora n. það fer

. En hvor n., sem fær þetta frv. til athugunar, þá vil ég benda henni á, hvort ekki sé tiltækilegt og réttara að gera viðtækari breyt. á l. um sjúkrahús en hér er farið fram á, að gerðar verði með frv. þessu. Ég get fallizt á framsöguræðu hv. flm., en vil aðeins geta þess til frekari skýringar, að heimild er fyrir því, að sjúkrahús geti tekið hærri daggjöld fyrir utansveitarsjúklinga en innansveitar. Sá munur er það hár, að ekki á að verða rekstrarhalli á dvöl utansveitarsjúklinga yfirleitt. - Svo mikið er víst, að þessi heimild er til. Ég hygg, að það sé mjög athugandi, hvort ekki eigi að setja l. um sjúkrahúsbyggingar. Um það eru engin lög, en aftur á móti hafa mörg bæjarfélög reist stór og myndarleg sjúkrahús, þó að af vanefnum væri. En í Rvík er þessu svo háttað, að bærinn hefur ekki látið reisa neitt sjúkrahús, en ríkissjóður hefur aftur á móti lagt fram stórfé til sjúkrahúsa hér. En í stað þess hafa bæði einstaklingar og katólska reglan byggt hér sjúkrahús. Mér virðist það sem sagt athugandi, hvort ekki sé rétt að skylda bæina til að reisa sjúkrahús í einhverju hlutfalli við tölu íbúanna og þá um leið, að athuguð sé þátttaka ríkissjóðs í þeim kostnaði, er af því leiðir. Ég hygg, að þessum málum verði bezt komið með því, að sett yrði almenn löggjöf um þessi mál. Erlendis og á Norðurlöndum fer meginstyrkur sjúkrahúsa í það að lækka og hafa lægri daggjöld sjúkrahúsa en sem svarar kostnaði og er þá greitt til sjúkrasamlaga. Enn fremur vil ég benda á, að mér finnst orðalag 1. gr. vera dálítið hæpið. Eftir því virðist, að hvenær sem bær eða sveit vill reisa sjúkrahús, þá sé ríkið skyldugt að leggja fram stofnkostnaðinn að hálfu leyti, ef trúnaðarmenn ríkisins samþykkja uppdrátt og annað þess háttar. Og mér virðist mega gera ráð fyrir því, að talsvert af rekstri sjúkrahúsa geti eftir þessu frv. færzt yfir á ríkið. Þessu vil ég beina til n. þeirrar, er fær þetta frv. til meðferðar, og enn fremur leggja áherzlu á, að hún athugi, hvort ekki sé tiltækilegt, að gerðar séu enn frekari breyt. á l. um sjúkrahús og um þau yrði sett almenn löggjöf.



Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. síðasta ræðumanns. Hann minntist á heimild, sem til er þess efnis, að daggjöld utansveitarsjúklinga væru hærri, þannig að ekki hlytist rekstrarhalli af dvöl þeirra á sjúkrahúsum. Þetta mun að vísu vera rétt, en heimildin er ekki notuð almennt, og að öðru leyti lít ég svo á, að daggjöld utansveitarsjúklinga á sjúkrahúsum eigi ekki að vera hærri en almennt gerist. Og það hygg ég tvímælalaust stefnu í réttari átt, að unnið sé að því að lækka daggjöldin sem mögulegt er heldur en hitt, að sjá um, að þau séu það há, hvort sem um er að ræða daggjöld utan- eða innansveitarsjúklinga, að sjúkrahúsið geti sjálft borið sig og á því þurfi ekki rekstrarhalli að verða. En að hinu leytinu vil ég síður en svo mæla á móti því, að athugaðir séu möguleikar á viðtækari breyt. í tilhögun sjúkrahúsbygginga, heldur vil ég mæla með því, að n. athugi, hvaða breyt. væri hægt að gera, og legði þær síðan fram til frekari athugunar.



Í grg. fyrir frv. er bent á þær ástæður, er liggja fyrir því, að þetta frv. er fram borið, og þarf ég ekki mikið um frv. frekar að segja eins og stendur fram yfir það, sem tekið er fram í grg. Tilgangurinn með frv. þessu er í fyrsta lagi sá að styðja Vesturheimsblöðin með því að afla þeim allmargra kaupenda hér á landi, og í öðru lagi sá að gefa fólki hér á landi tækifæri til að kynnast dugnaði og myndarskap landa vorra vestan hafs og þeirri menningarbaráttu, er þeir hafa háð allt fram á þennan dag, sem okkur er til varanlegrar sæmdar. Hún er að mörgu leyti mjög merkileg, saga Vestur-Íslendinga á liðnum tímum og merkilegri en við getum gert okkur grein fyrir í fljótu bragði. Sagan um það, hvernig landar vorir fluttust vestur um haf út af erfiðum kringumstæðum heima fyrir og brutust þar áfram af frábærum dugnaði án þess, að þeir gætu fengið nokkurn stuðning að heiman. Og þeir sendu meira að segja peninga heim. Eitt gleggsta dæmið um það er, hvernig þeir studdu Eimskipafélag Íslands, er það var stofnað, með fjárframlögum án þess að eiga von á nokkrum hagnaði í aðra hönd. En þetta sýndi, að þeir héldu tryggð við landið og vildu styðja það með ráðum og dáðum. Þeirra andlega líf var aðallega í sambandi við kirkjulífið, og varð það snemma blómlegt. Gátu þeir ekki á annan hátt betur haldið áfram víðtækri íslenzkri menningarstarfsemi. Þegar bezt lét, starfræktu þeir um 80 kirkjur með frjálsum framlögum. Kirkjurnar voru að vísu litlar, en kirkjan í Winnipeg er þó það stór, að engin kirkja á Íslandi mun vera jafndýr og vegleg sem hún. Annar þátturinn í andlegu starfi landa vorra vestra eru blöðin, og voru þau a.m.k. fyrir framan af mjög tengd kirkjunni, þar sem annað blaðið tilheyrði þeim konservativari undir forustu Jóns Bjarnasonar, en hitt blaðið þeim frjálslyndu undir forustu Friðriks Bergmanns. Nú orðið er lítill trúarágreiningur milli blaðanna, en kunnugir menn segja þó, að blöðin þurfi að vera tvö, þar sem af því skapist meira líf og meiri fjölbreytni en ella. En hins vegar eiga blöðin við mikla fjárhagslega erfiðleika að stríða, þó að þau séu studd árlega og mjög myndarlega af þjóðlegum forgöngumönnum vestra. Þetta á að miklu leyti orsök sína í því, að alltaf fækkar sí og æ eldri kynslóðinni, því fólki, sem þráir að fylgjast með gangi mála á Íslandi og fá fréttir af högum manna, ættingjum og vinum. Nú er svo komið, að í öðru blaðinu eru farnar að birtast greinar á ensku, og kemur það auðsjáanlega til af því, að yngri kynslóðin missir meira og meira áhuga á því að fylgjast með íslenzkum málum og málefnum, og íslenzka tungan verður þeim ekki eins hjartfólgin og minnisstæð, eins og við er að búast, þar sem allt fer fram á ensku í kringum yngri kynslóðina, þó að hún skilji meira eða minna í íslenzku. En þó að svo sé ástatt, eru menn sammála um það, að blöðin eigi að vera tvö, en af því leiðir aftur, að erfiðleikarnir á að halda þeim báðum gangandi eru miklir og meiri eftir því, sem tímar líða. Ásmundur Jóhannsson, sem er, eins og kunnugt er, einn af ötulustu talsmönnum þjóðræknismálanna meðal landa vorra vestan hafs og hefur lagt mikið á sig fyrir málefni vor, sem m.a. má marka af því, að hann hefur komið 8 sinnum til Íslands og í ein 6–7 skipti á sinn eiginn kostnað til þess að sækja fundi Eimskipafélags Íslands, hann hefur farið fram á það við okkur, að við öfluðum blöðunum kaupenda hér heima, þeim til styrktar og útbreiðslu. Að athuguðu máli hef ég lagt til, að farin yrði leið sú, er í frv. felst, þar sem erfitt yrði á annan hátt að gera nokkuð svo að um munaði og æskilegum árangri yrði náð. Það væri og mjög ákjósanlegt við lestur þessara blaða fyrir okkur hér heima, að blaðinu fylgdi eins konar handbók til skýringar á mönnum og málefnum landa vorra vestan hafs. Yrði þetta þá nokkurs konar alfræðiorðabók um Vestur-Íslendinga fyrir kaupendur blaðanna hér heima, sem gæti orðið til ómetanlegs skilningsauka á baráttu landa vorra vestan hafs, sem þeir hafa háð í Vesturheimi, sér og okkur hér heima til vegs og virðingar. En það er trú mín, að Íslendingar í Norður-Ameríku hafi framar öllum öðrum þjóðum þar sýnt samhug og ræktarsemi í því að vilja varðveita og halda við íslenzku þjóðerni og öðru því, sem þjóðlegt er og gott í fari okkar hér heima á Íslandi. Það minnsta, sem við getum gert, er að reyna að styrkja þá í þessari viðleitni, og ég vænti þess, að hv. d, láti ekki sinn hlut eftir liggja og leggi frv. þessu lið sitt, til þess að það geti orðið að I.



Ég vildi minnast á það í sambandi við frv. þetta, að ég er alveg sammála því, að styrkja beri Vesturheimsblöðin, þó að ég geti hins vegar ekki neitað því, að aðferðin, sem fara á til þess, þyki mér harla einkennileg. Mér finnst það miklu heppilegri braut og eðlilegri, að þetta væri styrkur frá ríkinu sjálfu. Ég tel það mjög varhugaverða leið, sem farið er fram á, að farin verði með frv. þessu. Hví skyldi flm. ekki, fyrst hann á annað borð valdi þessa leið, telja upp fleiri félög og stofnanir? Hér er til kaupþing, félag þvottakvenna og fleiri félög, svo og pólitísku flokkarnir. Er nokkur ástæða til að undanskilja þessi og önnur félagasambönd? Það er langeðlilegast, að hér sé um að ræða beinan styrk frá ríkinu, enda er það skemmtilegast fyrir blöðin sjálf. Þessu vil ég beina til n., er fær þetta mál til meðferðar. Má vera, að hv. flm. hafi þessa hugmynd sína að einhverju leyti frá því, hvernig farið er að útbreiða Tímann, en ég vil ekki verða til þess, að farið verði eins að með Vesturheimsblöðin, heldur að styrkurinn til þeirra verði veittur á annan og heilbrigðari hátt.



Herra forseti. - Það þarf vissulega áræði til þess að láta sér detta í hug slíka hugkvæmni sem þessa, er kemur fram í frv., sem nú er til umr. Það er hvorki meira né minna en farið fram á það að skuldbinda stofnanir og einstaklinga til þess að kaupa annaðhvort Vesturheimsblaðanna, Heimskringlu eða Lögberg, og svo á að innheimta áskriftargjaldið með tekju- og eignarskatti. Hér er verið að skapa mjög varhugavert fordæmi, eins og allir sjá, sem ómögulegt yrði að sjá fyrir endann á, ef að l. yrði. Mundi þetta t.d. eflaust koma sér vel fyrir dagblöðin hér heima. Þetta er sem sagt mjög varhugavert fordæmi. Annars efast ég um, að það komi nægilega skýrt fram, hver er hugsun flm. með þessu frv., og hvað það er, sem fyrir honum vakir, er hann þannig vill taka blöðin á arma sína. En það er vitað mál, að þessi blöð eru eflaust þau einu, sem flytja stöðugt lofgreinar um hann. Mun ég því síðar bera fram brtt. við þetta frv., þannig, að aftan við 1. gr. komi: enda skuldbindi þau sig til að flytja að staðaldri lofgreinar um núverandi formann menntamálaráðs. Með leyfi hæstv. forseta mun þá 1. gr. hljóða þannig: Meðan 1. þessi eru í gildi. skulu allir skólar, sem ríkið starfrækir eða styrkir, allar skrifstofur ríkis- og bæjarfélaga, öll samvinnufélög, allir kaupmenn og skrásett hlutafélög kaupa annaðhvort íslenzku blaðanna, sem gefin eru út í Winnipeg, Heimskringlu eða Lögberg, enda skuldbindi þau sig til að flytja að staðaldri lofgreinar um núverandi formann menntamálaráðs (JJ). En til þess að forðast allan misskilning, tel ég, að við Íslendingar hér heima eigum að vinna eins og við getum að því að útbreiða þessi blöð, en það ætti að vera auðvelt að finna heppilegri leið til þess en að skuldbinda stofnanir, einstaklinga og kaupmenn til þess að kaupa blöðin.

Flm. (Jónas Jónsson) Hv. þm. Barð. hefur ekki áttað sig á aðaltilgangi frv., en þó er hans getið í grg. Það á að afla blöðunum allmargra kaupenda, svo að þau verði lesin víðast hvar á landinu. Till. um styrk er út af fyrir sig góð, en þá verða blöðin ekki lesin, og að því leyti er hans ágæta till. gagnslaus. Þetta er það, sem á milli ber, en hv. þm. virðist ekki hafa áttað sig á því. Þá var þessi sami hv. þm. að tala um, að bæta mætti fleiri félögum og stofnunum í frv. Það kann vel að vera, að svo sé, og mun rannsókn málsins í n. sjálfsagt leiða það í ljós, og skal ég ekki hafa á móti því, að fleiri aðilum verði bætt í frv. sem kaupendum að blöðunum. Sé ég svo ekki ástæðu til að svara honum meira. Út af ræðu þess manns, sem síðast talaði, ég man nú ekki enn þá númerið á honum 



Við skýringar hv. flm. hefur ekki breytzt hugur minn í máli þessu, að ég get ekki fylgt frv. óbreyttu, því að mér finnst það hrein fjarstæða að fara inn á þá braut að lögbjóða, hvað menn skuli lesa. Að mínu viti erum við þá komnir allt of nálægt þeirri stefnu, sem við hvorugur vildum, að réði hér í þjóðfélagi voru. Af þessari ástæðu einni er ég á móti því, að farin sé þessi leið til þess að útbreiða blöðin hér á landi og styrkja þau. Svo þekkjum við það líka, að það er ekki full trygging fyrir því, að blöðin verði lesin, þó að þau verði send út um landið. Við þekkjum mörg dæmi þess hér, hvernig farið er að því að senda blöð út til fólksins, sem svo eru meira og minna ólesin, eins og t.d. Tíminn. Mér finnst það því alger óhæfa að ætla að fara að fyrirskipa með l., hvað menn skuli lesa, og byrja þetta nýja ár með því. Þess vegna tel ég þá leið miklu réttari, eins og ég gat um áðan, að veittur verði styrkur frá hinu opinbera til þessara blaða.



Það er eins og hv. þm. Barð. hafi ekki kynnt sér nógu rækilega efni frv., og virðist það þó ekki vera erfitt verk. Það stendur hvergi, að það sé gert að skyldu að lesa blöðin, heldur er lögbindingin aðeins fólgin í því að kaupa og borga blöðin, en ekki að lesa þau, því að það er vitanlega hverjum og einum í sjálfsvald sett, þó að æskilegt sé auðvitað, að þau verði lesin sem mest. Það er alveg eins með þetta og mat, sem er settur á borð. Það ræður því hver og einn, hvað hann borðar. Hann getur borðað það, sem hann vill, og skilið hitt eftir. Þá var hv. þm. Barð. eitthvað að minnast á Tímann og var að gefa það í skyn, að hann væri lítið lesinn. Ég held aftur á móti, að það sé alveg rangt hjá honum. Það er nú svo, að allir kaupmenn og útgerðarmenn lesa Tímann með mikilli athygli, og hefur Tíminn haft mikil bætandi áhrif á þessar stéttir, er ég gat um.



Þessi seinustu ummæli hv. síðasta ræðumanns, að Tíminn sé mikið lesinn meðal kaupmanna og útgerðarmanna, hygg og að séu sönn, a.m.k. nú síðustu dagana. Hitt skal ég alveg láta ósagt, hversu bætandi áhrif hann hefur haft á þessar stéttir. Um frv., er hér liggur fyrir til umr., vil ég taka það fram, að ég mun fylgja því til 2. umr., en þó ekki lengra óbreyttu. Ég hef oft dáðst að hugkvæmni hv. þm. S.Þ., og það þarf vissulega mikla hugkvæmni til að láta sér detta í hug að fara þá leið, sem ætluð er í frv. þessu til að útbreiða og styrkja Vesturheimsblöðin, Heimskringlu og Lögberg hér á landi. Ég get ekki neitað því, að mér þykir líklegt, að allur þorri manna liti á þessa leið sem óeðlilega ráðstöfun, og mér er næst að halda, að slík ráðstöfun sem þessi kæmi til með að verka þveröfugt við það, sem hv. flm. frv. hefur í huga að verði, ef þetta frv. nær óbreytt fram að ganga. Þess vegna álít ég, að það beri að fara aðrar leiðir en hér er gert ráð fyrir með frv. þessu. Einn aðili kemur til greina í þessu sambandi, en hann er Þjóðræknisfélagið, sem starfar einmitt að þessum málum, og væri eðlilegast, að það fengi þetta mál til meðferðar, þar sem það stendur bezt að vígi til þess að útbreiða blöðin. Sjálfsagt er, að skólar, félög og einstaklingar fái eintök af blöðunum til lestrar, þó að ekki sé farið að því með l. eins og hér er gert ráð fyrir. Ég mun, eins og ég sagði áðan, greiða frv. atkv. til 2. umr., en vænti, að því verði þá breytt í samræmi við þá hugsun, er að baki því liggur, og þannig, að samkomulag náist um málið.