Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mun öllum hv. þm. og þjóðinni allri í fersku minni, að síðastl. vor og síðari hluta síðasta vetrar geisuðu hin mestu harðindi um nær allt land, og þessi harðindi stóðu með hríðum, frosti og fannfergi, að vísu misjafnlega lengi í hinum ýmsu héruðum, en þar, sem þau geisuðu lengst, allt fram í miðjan júní, og víða voru engir kúahagar fyrr en í júlí. Hv. þm. blandast náttúrlega ekki hugur um, hve geigvænleg áhrif þessi harðindi hafa haft á afkomu bænda og búaliðs, enda varð fóðurskortur í heilum byggðarlögum, en vegna rösklegrar forgöngu Búnaðarfélags Íslands og annarra aðila um miðlun á fóðurbæti og útvegun á heyi varð þó ekki svo mikið afurðatjón sem ella hefði orðið. Aukin tækni og bættar samgöngur hjálpuðu þar og til. En þótt bændur lentu ekki í því, sem betur fór, að þurfa að fella búpening sinn, þá höfðu þessi harðindi geigvænleg áhrif á afkomu þeirra. Flestir þeirra áttu við gífurlega erfiðleika að búa um sauðburðinn, og einstakir bændur misstu mikinn hluta lamba sinna, en þótt ekki kæmi til þess hjá öðrum, urðu þeir fyrir afar miklum aukakostnaði vegna kaupa á fóðurbæti og heyi. Af þessu tilefni, sem ég hef nú greint, hef ég ásamt 5 öðrum hv. þm. leyft mér að flytja þessa þáltill., sem fer fram á það, að rannsókn verði látin fram fara á tjóni bænda af harðindunum í vor, og verði sú rannsókn gerð í samráði við Búnaðarfélag Íslands. Ég get upplýst, að rannsókn er hafin á nokkrum stöðum fyrir forgöngu Búnaðarfélags Íslands, en ekkert heildaryfirlit er fengið, og er því nauðsynlegt að láta allsherjarrannsókn fram fara og að henni lokinni að gera till. um nokkra fjárveitingu til þeirra bænda, sem verst hafa orðið úti. Nauðsyn þessa er ótvíræð, og oft hefur fjárveitingavaldið hlaupið undir bagga við stéttir, hópa manna og jafnvel einstaklinga, ef misbrestur hefur orðið á atvinnu þeirra. Því vænti ég þess, að þessari till. verði vel tekið og að fjárveitingavaldið og Alþ. skilji þá nauðsyn, sem hér liggur á bak við og þá erfiðleika, sem ein fjölmennasta atvinnustétt þessa lands átti að mæta á síðastliðnu vori. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að umr. verði frestað og till. vísað til n., ég geri það ekki að neinu atriði, hvort henni verður vísað til fjvn. eða allshn.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að segja hér nokkur orð um þessa till. um rannsókn á tjóni bænda vegna harðindanna síðast liðið vor. Það er fullvíst, eins og hv. 1. flm. tók fram, að þessi harðindi eru alveg einstök í sögu landsins. Það hafa að vísu oft áður komið jafnharðir vetur, og í sumum héruðum var síðasti vetur ekki svo mjög harður, og vorið fram um miðjan maí var að vísu erfitt, en þó ekki verra en íslenzkir bændur hafa orðið að þola fyrr og síðar, en síðari hluta maí og fyrri hluta júní voru þau harðindi, sem algerlega eru einstök í sögunni, að því er ég held. Bylurinn, sem geisaði síðast í maí, einmitt þegar sauðburður stóð sem hæst, var svo stórkostlegur, að fyrir fáum tugum ára hefði orðið kollfellir á sauðfé víða um land, og eins og hv. 1. flm. tók fram, greiddist ekki úr, fyrr en síðari hluta júnímánaðar. Rættist þá nokkuð skár úr en á horfðist fyrir fram, því að fénaðarhöld urðu víðast hvar góð, á nokkrum stöðum allhæpin og misfellissöm og á einstöku stöðum mjög slæm, en þó eingöngu miðað við lömb, því að ekki veit ég til þess, að fullorðið fé hafi fallið. Það er því ekki að undra, þó að slík till. sem þessi komi fram um að athuga tjón bænda og bæta þeim, sem harðast hafi orðið úti. En það, sem ég vildi hér helzt gera að umtalsefni, er afstaða Búnaðarfélags Íslands til þessara mála. Félagið reyndi í vor af fremsta mætti að miðla fóðurbæti og keypti hey og lét flytja norður og vestur, þegar ótíðin var sem mest, til þess að greiða fyrir þeim, sem verst voru staddir. Það var þó næsta erfitt verk að fá hey keypt á þeim tíma, og varð að skrapa saman síðustu fyrningum bænda hér suðvestanlands og í Borgarfirði, og var það hey reyndar ekki allt sem bezt, en allt um það hjálpuðu aðgerðir Búnaðarfélags Íslands mjög til þess að komast yfir erfiðasta hjallann. En það, sem sérstaklega kom fram í harðindunum í vor og rétt er að undirstrika og vekja athygli á, er það, að það voru ýmis þorp og kauptún, sem verst voru stödd, hvað fóður snerti, og kom það greinilega í ljós, að í ásetningsmálunum þarf að gæta meiri varhygðar, þannig að búfjáreigendur í þorpum og kauptúnum setji ekki á þá von að geta keypt hey í nærsveitunum eftir hendinni, en í trausti þess hafa menn í kauptúnum sett á undanfarin ár mun fleiri skepnur en þeir áttu hey til að fóðra. Þetta atriði vildi ég benda á og er það raunar verkefni Búnaðarfélags Íslands að laga þetta ástand, enda hefur félagið skrifað mönnum úti um land í þeim tilgangi, að þetta endurtaki sig ekki, að raunverulega sé sett á sama heyið búfé úr fleiri en einum hreppi, og er þetta ekki lítið atriði í sambandi við að tryggja góða fóðrun almennt í landinu. Aðgerðir Búnaðarfélags Íslands urðu til þess, að óvíða varð stórfelldur lambadauði eða vanhöld á skepnum, þótt nokkur yrði sums staðar, en það, sem mjög var til athugunar hjá stjórn félagsins, var það, hvort félagið ætti að gangast fyrir almennri skýrslusöfnun um tjónið, og varð niðurstaðan sú, að það var ákveðið að gera það ekki, fyrst og fremst af því, að ástandið var víðast hvar það gott, að ekki þótti ástæða til. Hins vegar var og erfitt að segja um, að í þessari sveit væri ástæða til að safna skýrslum, en í hinni ekki. Benti því Búnaðarfélag Íslands forustumönnum hreppa þeirra, sem harðindin léku verst, á það, að þeir skyldu sjálfir gangast fyrir skýrslusöfnun um tjónið ef mönnum heima fyrir þætti ástæða til. Á þessum grundvelli hefur Búnaðarfélag Íslands unnið að málinu. Þá hef ég átt tal við stjórn Bjargráðasjóðs um aðstoð til handa bændum þeim, sem verst hafa orðið úti, en sjóður þessi er að nokkru séreign ýmissa sýslufélaga, en að nokkru sameiginlegur sjóður. Fjáreign hans er ekki mikil, sýslurnar eiga nokkra tugi þúsunda, og sameiginlegi sjóðurinn er ekki yfir hálfa milljón króna. Þó má þaðan vænta nokkurrar aðstoðar, og hefur Búnaðarfélag Íslands bent mönnum úti um land á, hvernig umsóknir um aðstoð úr sjóðnum ættu að vera úr garði gerðar. Ég taldi rétt að gefa nú þessar skýringar á afstöðu Búnaðarfélags Íslands til málsins. Vitanlega hafa allir bændur síðast liðið vor orðið fyrir geysilegum aukakostnaði vegna óvenjulegra fóðurbætiskaupa, en það bjargaði miklu, hve mikið af fóðurbæti var komið til landsins það snemma, að hægt var að dreifa honum út um land áður en versti harðindakaflinn kom. Þessi till. fer væntanlega til hv. fjvn., og vil ég geta þess, að n. standa til boða allar upplýsingar, sem til eru hjá Búnaðarfélagi Íslands, og vil ég að sjálfsögðu mæla hið bezta með till., og vil ég leggja áherzlu á, að afgreiðslu hennar verði hraðað sem mest, því að ef hefja á almenna skýrslusöfnun, þá tekur hún nokkurn tíma, en ef aðstoða á nokkurn hluta bænda, þá liggur á að gera það sem fyrst, því að nú um áramótin þurfa þeir að gera upp reikninga sína, og þá þyrftu þeir að vita nokkurn veginn, hve mikil aðstoðin yrði.



Herra forseti. Ég vildi með nokkrum orðum skýra afstöðu fráfarandi ríkisstj. til þessara mála. Þegar sýnt var s. l. vor, að til stórvandræða horfði víða um land, ef nokkur hluti bænda yrði ekki aðstoðaður, þá var það tekið til athugunar, hvort ríkisstj. ætti að hafa bein afskipti af málinu eða fela þau einhverjum öðrum aðila, og var þá ákveðið að fela Búnaðarfélagi Íslands forgöngu þessara mála, enda hafði þá þegar fjöldi bænda leitað um aðstoð til félagsins. Fyrir forgöngu ríkisstj. tókst að útvega á vegum Marshallaðstoðarinnar svo mikinn fóðurbæti, að nægði fram á sumar, en innanlandsaðstoðina tók Búnaðarfélag Íslands að sér, og er ástæða til að segja, að félagið leysti fóðurmiðlunina svo vel af hendi, að þakka ber opinberlega, og má fullyrða, að stórtjón hefði orðið, ef forusta Búnaðarfélags Íslands hefði ekki reynzt eins vel og raun varð á. Einnig komu til kasta ríkisstj. fjárframlög í þessu skyni, og tók ríkisstj. að sér að útvega skip í síðustu ferðina með hey norður, en síðan hefur Bjargráðasjóður greitt þann kostnað. Þá kom í ljós, að ýmsir aðilar höfðu leitað aðstoðar til fjárhagshjálpar vegna afhroðs, sem ýmis byggðarlög urðu fyrir vegna harðindanna. Þótti rétt að beina öllum þeim erindum til Búnaðarfélags Íslands og hafa öll erindi verið send þangað, og hefur félagið haldið uppi einhverri skýrslusöfnun og gert þær athuganir, sem unnt var fram að þessu. Þá hefur ríkisstj. haft samband við stjórn Bjargráðasjóðs, sem hefur tekið málinu vel, og mun stjórn sjóðsins tilbúin að leggja fram nokkra aðstoð, þegar skýrslur liggja fyrir, á þeim grundvelli, sem lög sjóðsins mæla fyrir og fjárhagsgeta leyfir. Málið er því á hreyfingu, en þarf að fá aukinn byr hér á Alþingi til þess að komast í höfn.



Herra forseti. Ég þarf fáu við að bæta það, sem nú hefur verið sagt. Það er mikið um ríkisstyrki og kreppuhjálp nú á síðustu árum, og því er ekki óeðlilegt, að hv. þm. stanzi við þessa till. og athugi, hvort þessarar hjálpar sé þörf. Ég fyrir mitt leyti vil segja það við hv. þm. af náinni kunnáttu á, hvernig harðindin voru s. l. vor, og eftir dómi elztu manna, að þá hafa ekki komið önnur eins harðindi s. l. 70 ár. Það var þannig, eins og lýst var af einum þm., að snjórinn lá á túnum fram í júlímánuð, og meira að segja, þegar við vorum að ferðast um kosningarnar, þá lá sums staðar snjór, þar sem áður voru slægjur, og þannig var það norðarlega í Strandasýslu. Þess vegna eru hér svo óvenjulegir hlutir á ferðinni, að þó að mikið sé veitt í styrkjum og kreppuhjálp, þá er áreiðanlega ekki óeðlilegt, heldur þvert á móti eðlilegt, að hér sé hlaupið undir bagga, því að það er þannig á sumum svæðum, þar sem ég þekki til, að fóðurbætir og hey hefur verið keypt fyrir 5.000–11.000 kr., þar sem búin eru ekki stór og gera má ráð fyrir, að árstekjurnar af búinu séu jafnvel ekki eins miklar og þurfti að leggja út fyrir fóðurbæti og hey. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það hér, við hvað þetta fólk, þessir bændur, hefur átt að stríða. En það er áreiðanlegt, að við gerum okkur það tæplega ljóst, hvaða áreynslu það kostar, þegar harðindin eru slík, að bóndinn verður að ganga um hagana með hníf til að skera annan tvílembinginn, af því að ekki er hægt að halda lífinu nema í öðru lambinu, og stundum kom fyrir, að allt fór, bæði á og lömb. Hér er þess vegna óvenjulegt atriði á ferðinni, og það er fullvíst, þar sem bændur geta ekki risið undir þessu, að það er stórkostlegur hagur fyrir þjóðfélagið að leggja eitthvað fram til til þess að koma í veg fyrir almenna uppflosnun á sumum svæðum í landinu. Tjónið er geysilega mikið, og hefur verið gert minna úr því í ræðum, sem hér hafa verið fluttar, heldur en var raunin, því að það er í þó nokkuð mörgum hreppum í landinu þannig, að það hefur farið helmingur af lömbum, og er það ekki smávægilegt tjón, þegar þess er gætt, að miklu er kostað til að halda lífinu í hinum helmingnum og forða búpeningnum. Ég ætla ekki að ræða frekar um þetta, vegna þess að ég geri ráð fyrir því, að þm. geri sér ljóst, hvað óvenjuleg harðindi eru hér á ferðinni. Hér er ekki verið að skapa almennt fordæmi, þó að hlaupið sé undir bagga undir slíkum kringumstæðum, því að hér eru aðstæðurnar svo óvenjulegar, að slík harðindi hafa naumast komið fyrir mikið á annan mannsaldur. En út af því, sem hér var sagt af tveimur þm., hv. 1. þm. Skagf. (StgrSt) og þm. Mýr. (BÁ), um vinnu Búnaðarfélagsins og rn. í því að dreifa fóðurbæti, þá vil ég í framhaldi af því haka undir þakklæti fyrir það, hvað þessir aðilar gerðu mikið til þess að sjá um, að fóðurbæti og heyi væri dreift út um landið, og að þeir gerðu það, sem í þeirra valdi stóð. En ég sé ástæðu til að vekja athygli á öðru, þegar við heyrum á ný um hafís fyrir vestan land. Þegar fóðurbætirinn kom til landsins með „Tröllafossi“, og mér er það vel minnisstætt, af því að ég stóð í því, eins og aðrir þm., að koma þessum fóðurbæti til þeirra, sem á honum þurftu að halda, en þá um kvöldið voru veðurfregnirnar þannig, að það væri stormur fyrir Norður- og Vesturlandi og hafísinn örfáar mílur undan Horni, og eftir vindstöðunni var allt útlit fyrir, að fylltist af ís fyrir öllu Norðurlandi, - þá var það, að ég talaði við reyndan mann um þetta, og hann sagði, að þetta færi eftir því, hvernig straumarnir yrðu. Hefði ísinn orðið landfastur, þá hefði engum forða verið hægt að koma til Norðurlandsins um langan tíma, m. ö. o., það hefði orðið almennur fellir á stórum svæðum á Norðurlandi, ef svona hefði farið. Ég veit, að það var naumur gjaldeyrir, og það þurfti að kaupa mikið af fóðurvörum, og kannske er þarna engan um að saka. En þetta er staðreynd, sem við megum gjarnan muna. Það vildi svo heppilega til, að ísinn þokaðist frá landi og það var hægt að senda skip norður fyrir land og það komst sína leið, en það gat eins farið á hinn veginn. Þetta minnir okkur á það, að það má aldrei koma fyrir, að ekki séu fyrri hluta vetrar komnar fóðurvörur á Vesturland og Norðurland, sem séu nægilegar birgðir fram á vorið, ef illa tekst til. Ef það er ekki gert, getur alltaf farið svo, eins og vel gat farið s. l. vor, að í stað þess að ísnum svifi frá, þá slái honum inn á firðina og loki öllum höfnum fyrir Norður- og Vesturlandi og ekkert sé yfirvofandi nema fellir. Ég vil svo að lokum taka undir það, sem hv. 1. þm. Skagf. minntist hér á, að það ríður mjög mikið á því, að þessari till. sé hraðað, og í rauninni þarf þessi aðstoð að koma fyrir áramót, eins og hann minntist á. Ég talaði fyrir tveimur dögum við oddvitann úr einum þeirra hreppa, þar sem íbúarnir urðu fyrir miklu tjóni, og hann lagði áherzlu á það, að þessi greiðsla gæti komið fyrir áramót, og held ég, að hann sé sá maður, sem sízt af öllum sé heimtufrekur og minnst með barlóm allra manna. Þetta var oddviti Árneshrepps, Pétur Guðmundsson í Ófeigsfirði. Þessir menn eru aðþrengdir fjárhagslega, og vona ég, að það sé hverjum þm. ljóst, þegar athugað er, við hvað þeir áttu að búa s. l. vor.



Herra forseti. Ég vil sízt af öllu draga úr því, hvað mikið tjón bændur hér á landi hafi beðið við þau miklu og nokkuð óvenjulegu harðindi, sem geisuðu hér á s. l. vori. Að vísu var það svo, að sumarið áður var nokkuð gott og heyföng því í betra lagi og verkun, en ég vil þó sízt af öllu draga úr því, að það tjón, sem margir bændur hafa orðið fyrir vegna vorharðindanna, sé mikið og mjög tilfinnanlegt. En það er nú einu sinni svo í okkar kæra landi, að það eru ýmis atvik, sem valda því, að vissar stéttir verða fyrir þungum búsifjum, og ef bætt er upp einni stétt, þá geta einnig komið til greina uppbætur til annarrar. Ég vil minna hv. þm. á það, sem sjálfsagt allir muna, að undanfarin 4–5 ár hefur verið svo mikill aflabrestur á síld, að þeir skipverjar, sem stundað hafa þann atvinnurekstur, hafa komið heim frá vinnunni til fjölskyldna sinna svo að segja alveg fjárvana og jafnvel hlaðnir skuldum. Það er svo, þótt lágmarkstrygging fyrir sjómenn, sem síldveiðar stunda, sé frá 510 kr. og upp í 610 kr. á mánuði að viðbættri verðuppbót, að það er létt í vasa fyrir fjölskyldumenn, sem kannske 4–5 sumur hafa stundað þessa atvinnu og koma heim eftir 2 mánuði allslausir vegna aflabrests. Síldveiðar hafa brugðizt 4–5 seinustu árin og mjög alvarlega, og ég held, að fá skipin hafi gert meira en að ná því veiðimagni, sem samsvarar til þóknunar, sem skipverjum var heitið sem lágmarksuppbótum, en það er, eins og ég sagði áðan, frá 510–610 kr., eða frá 1530–1830 kr. á mánuði, fyrir utan það, að skipverjar verða að leggja sér til allt fæði og útbúa sig til þessarar atvinnusóknar. Við skulum hugsa okkur fjölskyldufeður, sem hafa stundað síldveiðar 4 undanfarin ár, 2–3 mánuði á sumri, og komið heim hvert skipti til fjölskyldu sinnar, annaðhvort í Reykjavík eða annars staðar á landinu, allslausir svo að segja, hversu það er þungbært fyrir þá menn, sem fyrir þessu hafa orðið. Ég vildi þess vegna sérstaklega vekja athygli á því, að ef Alþ. færi inn á þær brautir að heita einstökum atvinnurekstri ákveðnum uppbótum vegna óhappa eða harðæris, sem komið hefur fyrir, þá verður, til þess að ná jafnvægi og réttlæti, að líta í fleiri áttir. Ofan á þetta, sem sagt var um síldveiðimenn, bætist, að þeir fengu þetta litla kaup sitt seint og illa, og í umr. í Nd. í gær um frv., sem þá lá fyrir, hélt einn þm. fram, að verulegur hluti af kaupi síldveiðisjómanna væri ógreiddur að mestu leyti, en lægi tryggingarlaus frá s. l. sumri. Það þarf að undirstrika það fyrir þingheimi, hversu tilfinnanlegt það er fyrir 3.000 manns, sem undanfarin 4–5 ár hafa leitað sér atvinnu og fjölskyldum sínum farborða, að koma heim til fjölskyldnanna allslaus á eftir, og það má nærri geta, að margur fjölskyldumaður hefur orðið að stofna til skulda út af þessu til þess að geta haft nægilegt til heimilisins. En ég vil undirstrika það, að ég vil á engan hátt draga úr því mikla tjóni og óþægindum, sem kom fyrir bændur vegna hins harða vors, þó að sem betur fer, eins og hv. þm. Str. tók fram, það sé kannske eins dæmi um tugi ára, að jafnhart vor hafi borið að höndum. Þess vegna hefur afkoma margra bænda verið góð undanfarin ár, og þess vegna hefur verið árgæzka í sumum sveitum, og einkum vegna þeirrar aðstöðu, sem ríkisvaldið og löggjafarvaldið hefur á margan hátt skapað íslenzkum atvinnustéttum. En það er ekki ein stétt, sem heldur uppi íslenzku þjóðfélagi, heldur fleiri stéttir, og það ber að líta á mál þeirra, ekki hvað sízt sjómanna, þegar þeir verða fyrir því ár eftir ár, sem leita eftir þessari atvinnu, að koma heim til heimila sinna allslausir, og það má nærri geta, að það muni vera þeim allþungt. Ég vil vekja athygli á þessu, og mér þykir ekki ósennilegt, að fram komi hér á Alþ. viðaukatill. um það, að einnig verði safnað skýrslum um afkomu síldarsjómanna undanfarin ár og tekið til athugunar, á hvern hátt hægt sé að bæta þeim upp þá óendanlega slæmu afkomu, sem þeir hafa orðið fyrir vegna síldarbrests undanfarin ár.



Herra forseti. Síðan ég kvaddi mér hljóðs, hefur hv. þm. Str. (HermJ) gert að umtalsefni það atriði, sem ég ætlaði sérstaklega að vekja athygli á, svo að það er ekki ástæða fyrir mig að tala nema örstutt mál. Ég get að sjálfsögðu tekið undir það, sem hér hefur verið sagt um það, hve nauðsynlegt það er að bæta mönnum það tjón, sem þeir hafa orðið fyrir af hinu óvenjulega slæma tíðarfari í vor, og það má líka segja, að þeim mönnum, sem stunda síldveiðar, veitti ekki af stuðningi. Það er náttúrlega allt saman meira og minna rétt, sem sagt hefur verið í þessum efnum, þó að ég sjái varla, hvernig endirinn á að verða á því, að ríkissjóður styrki allar þjóðfélagsstéttir, en það virðist helzt vera stefnan nú. Mér er óskiljanlegt, hver á þá að leggja til peninga í ríkissjóðinn eða hvaða gagn má af því verða að greiða fyrst í ríkissjóð og fá svo framlög úr honum aftur. En ég ætla ekki að fara nánar út í þetta, þar sem talað hefur verið um þetta mál einangrað út af fyrir sig. Það hefur ekki verið ofsögum sagt af því, hvernig tíðarfarið var í vor, og það er áreiðanlegt, það sýna veðurathuganir, það sem þær ná, og minni elztu manna, að þetta tíðarfar er alveg dæmalaust svo langa sem sögur ná, þ. e. a. s., það eru dæmi til eins mikilla harðinda, en ég held naumlega nema með því móti, að hafís hafi verið inni á fjörðum, en annað eins tíðarfar án þess að hafís hafi verið upp við landið er víst fátítt, ef ekki dæmalaust. Það var þetta, sem ég ætlaði að víkja að. Harðviðrið var geysilega mikið, og það er vitað mál, að það er hin fyllsta þörf, ef hægt væri að bæta eitthvað úr fyrir þeim, sem biðu tjón af því. En hvernig hefði farið, ef hafís hefði þar að auki lokað landinu frá Horni til Langaness eða, eins og dæmi eru til, frá Látrabjargi til Langaness? Ég er ekki viss um, ef það hefði líka bætzt við, að flutningar skipa til Norður- og Vesturlands hefðu fallið niður, að það hefði verið hægt að bjarga fólki frá hungursneyð, og þetta getur komið fyrir hvenær sem er. Slíkt ástand hefur skeð í minni núlifandi manna, að hafís hefur lokað öllum leiðum, og það getur skeð enn. Þessi till. er ekki um það, en ég vildi vekja athygli á þessu, að það þarf að tryggja þessum landsvæðum, sem liggja að Norðuríshafinu, á haustnóttum eða fyrir áramót nægan forða bæði af manneldisvörum og fóðurbæti handa skepnum, annað er ekkert vit. Það er nú svo, að vegna gjaldeyrisástæðna og vegna þess ástands, sem er, þá hefur verið mjög lítið um þetta. Ég er ekki viss um, að það væri svo ákaflega dýrt að tryggja þetta, og í rauninni væri það ekki nema nokkurt vaxtatap, og það eina, sem mér skilst að það opinbera þyrfti fram að leggja til þess að tryggja fólkið að þessu leyti, væri þá það að veita nokkurn stuðning til þess að þær verzlanir, sem vildu sjá um að hafa nógar vörur, fengju greitt það tjón, sem þær biðu af því að liggja svo lengi með vörurnar. Þetta gæti ekki orðið neitt stórfé, því að vörurnar mundu svo með tíð og tíma seljast. Það má segja, að þetta sem ég var að tala um komi ekki beinlínis við þessari till., sem aðeins er um það að bæta úr því tjóni, sem þegar er orðið. En mér finnst það þó það skylt, að sjálfsagt sé að vekja athygli á þeim voða, sem hér er áreiðanlega fyrir hendi, ef illa vill til. Fyrir 30 árum voru einmitt þessi mál á döfinni á Alþingi, að tryggja þjóðina að þessu leyti, og þá var ekki hugsað til þess að gera það með framlagi úr ríkissjóði, heldur með öðrum ráðstöfunum. Nú er eins og menn hafi gleymt þessari hættu, sem í rauninni alltaf vofir yfir, a. m. k. á Norðurlandi, ef til vill á Vesturlandi og hluta af Austurlandi, en þessari hættu má ekki gleyma. Ég veit ekki, hvort fjvn. telur það sitt verk að athuga þessa hlið málsins, þó að till. verði nú til hennar vísað. En ég vildi þó óska þess, að hún gæfi því aðeins gaum, og eins vil ég beina því til ríkisstj., ef henni verður falinn einhver sérstakur undirbúningur þessa máls samkvæmt þál. að þá hugleiði hún einnig þetta atriði.



Ég vil taka undir það, sem hv. 1. þm. Eyf. (BSt) mælti hér áðan, að það, sem hlýtur að skipta mestu í þessu máli, er að koma í veg fyrir það framvegis, að hætta sé á þeim miklu áföllum af völdum harðinda, sem stundum hafa orðið hér á landi og þar á meðal s. l. vor, það er það, sem mestu varðar. Í því sambandi get ég trúað, að það kunni að vera á valdi Alþ. að gera einhverjar ráðstafanir, sem þar mættu að gagni koma. Það er mikils vert að tryggja fóðurbæti til hafna norðanlands, þegar skipaleiðir lokast af hafís. En það, sem e. t. v. er vænlegast til árangurs, er það, að stuðlað sé að því á allan hátt, að bændur eigi hægt með að afla sér nægilegs fóðurs, og er þá mikilsvert, að séð sé um það eftir megni, að bændur eigi þess kost á hverjum tíma að fá keyptan nægilegan áburð, til þess að þeir geti haldið túnum sínum í sæmilegri rækt og fengið af þeim það fóður, sem þau eiga að geta gefið af sér, ef áburð skortir ekki. Það held ég, að sé eitt af því, sem manni mætti koma fyrst í hug, þegar slíkir atburðir gerast, sem hér urðu á s. l. vori. Ég vil mega vænta þess, að hv. fjvn., sem fær þetta mál til meðferðar, geri það, sem í hennar valdi stendur, til þess að rannsókn sú, sem farið er fram á í till., fari fram. Þetta er að sjálfsögðu allmikið vandaverk, en ég geri ráð fyrir, að það, sem fyrst og fremst liggur fyrir að rannsaka í þessu sambandi, séu þau beinu vanhöld, sem bændur hafa orðið fyrir vegna harðindanna. Skýrslur um það ætti að vera nokkurn veginn auðvelt að útvega, t. d. skýrslur um þann lambafjölda, sem bændur hafa átt í haust, og svo hins vegar þann lambafjölda, sem þeir að eðlilegum hætti hefðu átt að hafa. Hitt kemur svo að sjálfsögðu í annarri röð, að íhuga þann aukakostnað, sem bændur hafa haft af þessum ástæðum, vegna fóðurbætiskaupa o. s. frv. Það er svo sem auðsætt mál, að hefði önnur eins harðindi og voru hér á s. l. vori borið að höndum fyrir nokkru síðan, þá hefði tjónið af þeim orðið miklu meira en það varð nú, því að á ýmsan hátt voru bændur betur undir það búnir að mæta harðindum en áður. En það hygg ég, að sé alveg rétt, enda hef ég heyrt marga taka svo til orða, að þessi vorharðindi séu þau mestu, sem hér hafa komið á þessari öld. Tjón hefði ekki orðið svo mikið sem raun varð á, ef um miðjan maí eða í maílok hefði batnað og tekið upp snjó, en nokkuð víða á landinu héldust harðindin langt fram í júní, og í sumum sveitum á Norðausturlandi gerði stórhríð aðfaranótt hins 13. júní og frost á eftir, og það varð til þess, að margt fórst af lömbum, sem búið var að sleppa út á hnjótana og ekki þoldu þessa veðurhörku. Ég vil svo aðeins segja það, og það var m. a. ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, að mér finnst engin ástæða til, þegar verið er að ræða um þetta mál, að blanda inn í það umr. um aðrar stéttir og þau áföll, sem þær hafa orðið fyrir. Það er alveg rétt, sem hér var tekið fram af hv. þm., að aflabrestur hefur orðið á síldveiðum hvað eftir annað, og hefur það komið þungt niður bæði á útgerðinni og sjómönnum og þeirra fólki. Ég ætla, að erfiðleikum þeirra, sem þar eiga hlut að máli, hafi verið sýndur fullur skilningur, svo sem vera ber, hér á Alþ., eins og ýmsar aðgerðir Alþ. bera vott um. Ég sé því ekki ástæðu til að blanda umr. um það inn í þetta mál, og þaðan af síður sé ég ástæðu til þess, að farið verði að bera fram brtt. við þessa þáltill. viðvíkjandi málefnum annarra stétta, og ég vænti þess, að úr því verði ekki. Það væri naumast til annars en að tefja þetta mál, en mundi ekki verða öðrum til neins gagns. Ég held, að það hljóti allir að viðurkenna, sem eitthvað fylgdust með harðindunum í vor, að ef nokkurn tíma hafi verið ástæða til að veita einhverri stétt aðstoð á þennan hátt, þá séu þær forsendur fyrir hendi í þessu sambandi. Ástæður og afkomumöguleikar þeirra manna, sem í fyrsta lagi hafa eytt alveg óvenjulega miklu í kaup á fóðurbæti og heyi úr fjarlægum héruðum og hafa lagt á sig alveg óvenjulega mikla vinnu og fyrirhöfn við fjárgæzlu í vor og þar á ofan hafa sumir hverjir misst meiri eða minni hluta af arði af búum sínum og hafa því haft sáralítið innlegg til þess að geta borgað þennan aukakostnað ofan á venjulegar ársþarfir, eru á þann veg, að það leikur ekki á tveim tungum, að sé nokkurn tíma ástæða til að hlaupa undir bagga vegna áfalla af völdum náttúrunnar, þá eru þær ástæður fyrir hendi. nú og geta ekki ríkari verið. Hitt er sjálfsagt, að gæta allrar varúðar við þær rannsóknir og ráðstafanir, sem gerðar verða í þessu sambandi. Ég geri heldur ekki ráð fyrir, að bændur, sem hér eiga hlut að máli, yfirleitt kæri sig um annað en að þar sé alls hófs gætt. Það er mikið undir því komið, að rannsóknin sé vandlega og samvizkusamlega af hendi leyst. Ég fyrir mitt leyti legg meira upp úr því, að svo verði, heldur en hraða málsins, þótt hann kunni að vera nauðsynlegur. Það má ekki alltaf fara eftir því, hverjir telja sig verða harðast úti, því að stundum er það svo, að menn láta lítið á slíku bera, en hafa þó eigi síður þörf fyrir aðstoð en aðrir, sem segja fyrr til. Ég vil svo enda þessi orð mín með því að þakka þeim opinberu aðilum, sem hlut áttu að því að koma heyi til þeirra staða, sem aðþrengdastir voru af harðindunum á s. l. vori. Ég vil þakka hæstv. ríkisstj., Búnaðarfélagi Íslands og Skipaútgerð ríkisins, sem unnu þarna mikið og gott verk, sem í góðar þarfir kom. Ég veit, að ég mæli þar fyrir munn ýmissa manna, sem þess nutu.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð, enda er búið að segja hér margt af því, sem ég vildi taka fram. Ég vil aðeins benda á það, að eins og innflutningi fóðurbætis til landsins hefur verið háttað undanfarin ár, þá hefur bæði bændum og verzlunum verið ómögulegt að tryggja sér fóðurbæti að haustinu, eins og þó þarf að vera. Nú í haust og í vetur hefur ekki verið til fóðurbætir nema frá degi til dags. Sá, sem hefur viljað tryggja sér fóðurbæti, sem nægði fram eftir vetri eða allan veturinn, hefur ekki fengið nema skammtaða hungurlús, mest til vikunnar eða hálfs mánaðar. Það er fyrst og fremst nauðsynlegt að tryggja, að fóðurbætir sé nógur þar, sem íshafnir eru, svo að menn verði þar ekki í vandræðum, ef ís ber að höfnunum, og til þess þarf að breyta innflutningnum verulega frá því, sem nú er. Þegar fóðurbætirinn kom í fyrra, voru aðeins 3 tonn til í einni höfn og 5 tonn í annarri af mat alls handa mönnum öllum og skepnum. Að þessum höfnum lágu stór héruð, en ís var þá á næstu grösum, og þurfti ekki nema eina nótt til þess að ís kæmi að landinu, ef svo hefði viðrað. Þetta er ástand, sem er langt fyrir neðan það, sem við getum sætt okkur við að sé. Og þó að fóðurbætirinn sé kominn á hafnirnar, eins og varð í vor, þá var tíðarfarið þannig, að þeir, sem áttu langt að eða yfir fjöll að sækja, komu honum ekki til sín. Menn gátu sumir ekki náð í fóðurbæti, þó að nóg væri til af honum, af því að yfirvöldin höfðu ekki veitt leyfi fyrir innflutningi hans svo snemma, að hægt væri að ná í hann þegar með þurfti og hægt var að draga hann að sér. Eingöngu þess vegna misstu sumir bændur fé sitt að þeir fengu ekki fóðurbæti, þegar þeir gátu náð í hann. Þessu ástandi þarf að breyta þannig, að fóðurbætirinn komi það snemma á hafnirnar, að menn geti dregið hann að sér í tæka tíð. Þetta legg ég mikla áherzlu á. Tjónið, sem bændur urðu fyrir á s. l. vori, er ákaflega mikið. Ég veit ekki, hvort ég á að nefna einstök dæmi. Það er t. d. einyrkjabóndi, sem á 5 börn og hefur undanfarið lifað á 100 kindum og 2 kúm. Venjulega hefur þessi bóndi lagt inn 80 til 90 lömb, en í haust voru þau aðeins 19. Hvernig er þetta, þegar það er borið saman við tryggingu síldveiðisjómanna? Þetta er öll ársvinna einyrkjans og allt, sem hann á. Ég skil ekki, hvernig menn láta sér detta í hug, að á tveggja mánaða vinnu á ári sé hægt að lifa allt árið. Það skildist mér helzt á hv. 8. landsk. þm. (StJSt). Það er kannske til svartamarkaðsbrask, sem getur gefið mönnum á þann hátt nægilegar tekjur yfir árið, en atvinnuvegir okkar eru yfirleitt ekki þannig, að slíkt sé hægt. Það, sem ég tel langverst í þessu, er, að það skuli ekki nú þegar vera búið að afla þeirra upplýsinga, sem hér hefur verið farið fram á, að aflað yrði, því að ýmsir menn hafa til þess að geta staðið við skuldbindingar sínar orðið að lóga af fjárstofni sínum, og er það þess vegna mjög tvísýnt, þó að hjálp komi hér eftir, að þeir geti haldið búum sínum áfram. Vitanlega átti að gefa þessum mönnum von um aðstoð í tæka tíð, svo að þeir gætu búið sig undir framtíðina á þeim grundvelli. Ég er þakklátur fyrir, að þessi till. er fram komin, en mjög óánægður yfir því, að ríkisstj. var ekki búin að afla upplýsinga um þetta efni, svo að þessi harðindi hefðu ekki þurft að verða til að hrekja menn frá búum sínum, en einhverjir bændur verða að hrekjast frá búum sínum, vegna þess að þetta er svona seint gert. Annars gengu þessi harðindi í vor ákaflega misjafnt yfir. Það mun hafa verið upp undir einum þriðja minna slátrað af lömbum í sumum sláturhúsum í haust en vant er og bara vegna þess, sem drapst í vor. Og þegar farið er að athuga þetta hjá einstaka bændum, þá áttu sumir þeirra um einn fjórða og neðan við einn fjórða af venjulegu lambainnleggi, vegna þess hve lömbin féllu í vor. Hér er því um geysilega mikinn missi að ræða hvað innlegg snertir hjá bændum, og því miður eru það allmargir bændur, sem ekki hafa neitt nálægt því innlegg fyrir sinni ársúttekt. Eins og þáltill. er orðuð, á n., sem fær þetta mál til meðferðar, ekki að athuga það, sem ég minntist á áðan, sem sé innflutninginn á fóðurbæti og hve aðkallandi er að flytja hann inn á hagkvæmum tíma. Ég vildi því mælast til þess, að hún athugi þá möguleika mjög vel. Þá fyrst, er bændur eiga þess kost að fá fóðurbæti þegar þeim er hentugast, getum við gert þá kröfu til þeirra, að þeir afli sér hans og hafi hann til. En þegar verið er að fyrirbyggja með opinberum ráðstöfunum, að bændur geti náð í fóðurbæti, þá er erfiðara um eftirleikinn, ef illa fer.



Herra forseti. Ég veit, að það er fullkomlega rétt mál, að harðindin s. l. vor hafi verið ein með þeim mestu, sem sögur fara af. Hitt hygg ég, að megi einnig fullyrða, sem betur fer, að aldrei hafi orðið jafnlítið tjón af jafntilfinnanlegum harðindum hér á landi og varð á s. l. vori. Vissulega er gott þess að minnast. Ég vil ekki mæla gegn því á nokkurn veg, að sú rannsókn fari fram, sem hér er gert ráð fyrir. Ég hefði vænzt þess, eftir því sem hér er mælt í dag og eftir því, sem hefur verið um málið skrifað, að fullkomin rannsókn af hendi Búnaðarfélags Íslands lægi fyrir nú þegar. En ég vildi mega leyfa mér að beina því til þeirrar hv. n., sem fær þetta mál til athugunar. hvort nægilegt sé eða eðlilegt að binda rannsóknina eingöngu við það, sem fyrir er mælt í þessari till. Þar mælir svo fyrir, að fram skuli látin fara rannsókn á tjóni bænda af völdum harðinda. Það orkar ekki tvímælis, að æskilegt sé að fá glöggt yfirlit yfir þetta. En af því að í till. er talað um bætur fyrir tjón, virðist til þess ætlazt, að þær séu greiddar eingöngu með tilliti til þess tjóns, sem hlutaðeigandi bændur hafa orðið fyrir. Ég álit það ákaflega hæpið - að ég ekki segi óeðlilegt -, að miða við það eitt. Það er vissulega enginn vafi á því, að margir þeir menn eru til - ég vil segja, sem betur fer -, sem hafa orðið fyrir nokkru tjóni og jafnvel allstóru tjóni, sem eru þannig settir efnalega, eftir mörg undanfarin góðæri, að þeim er tiltölulega auðvelt að mæta því tjóni. Er því ástæða til að leggja það fyrir n. að miða ekki bæturnar við tjónið eitt. Ég tel, að einnig eigi að leggja það fyrir n. að rannsaka efnahag þeirra manna, sem fyrir tjóninu urðu. Ég skil sjónarmið hv. 1. þm. N-M. (PZ) vel. Hann talar um einyrkjabónda með 5 börn, sem hefur í haust aðeins lagt inn 19 lömb í staðinn fyrir 80–90 venjulega áður. Það er rétt og eðlilegt að gera ráð fyrir því, að honum sé hjálpað, eftir því sem nú er háttað tryggingamálum okkar. En setjum svo, að annar maður, efnaður, hefði orðið fyrir slíku tjóni. Er þá sjálfsagt, að hann skuli fá það bætt. Ég vil mjög beina því til hv. n., að hún athugi þetta. Sem betur fer eru það allmargir bændur, sem þola slíkt tjón, án þess að það valdi röskun á þeirra efnahag. Ég vil beina því til n., að hún bindi sig ekki eingöngu við að meta tjónið, heldur líka efnahag og afkomu þeirra manna, sem fyrir tjóninu hafa orðið. Í þessu sambandi vil ég segja það, að mig furðar á því langlundargeði, sem kemur æ ofan í æ fram frá fulltrúum bænda hér á þingi í því, sem ég tel þýðingarmesta málið fyrir bændur í þessu sambandi. Það er að koma búfjár- og fóðurflutningum bænda í sæmilegt horf. Í hvert skipti, sem pest kemur í fé eða áfall, eins og í vor kemur fyrir, þá er leitað til ríkissjóðs um styrk. Mig furðar á, að bændur skuli sætta sig við slíkt. Því ekki að koma þessu þannig fyrir, að bændur sjálfir tryggi sig gegn þessum áföllum, ef til vill með stuðningi þess opinbera, ef ástæða þykir til? Það er margfalt stærra mál en þetta einstaka tilfelli, sem hér um ræðir, að koma búfjár- og fóðurtryggingarmálum bænda á sæmilega öruggan grundvöll. Ég þarf ekki mikið við það að bæta, sem hv. 8. landsk. þm. (StJSt) tók hér fram áðan. Ég geri ráð fyrir því, að verði það framkvæmt, sem gert er ráð fyrir í þessari till., þá verði með öllu óhjákvæmilegt að láta svipað gilda um sjómennina, sem síldveiðar hafa stundað. Þess er sízt minni þörf, eins og afkoman hefur verið undanfarið hjá síldveiðisjómönnum. Hitt er alveg rétt, sem hv. 1. þm. N-M. segir, að það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að menn geti lifað á tveggja mánaða tekjum af síldveiðum yfir allt árið, enda mundi þá verða lítið fyrir margan að leggja, ef menn ættu að lifa af tveggja mánaða tryggingu í tólf mánuði, sem mundi nema frá 1.700 kr. og upp í 2.200 kr.



Herra forseti. Ég hef heyrt, að aths. hafi komið fram um það frá hv. 1. þm. N-M. (PZ), að Búnaðarfélag Íslands hafi vanrækt að safna skýrslum um þessi efni.

Ríkisstj.

Ef einhvern er að saka um þetta, þá er það Búnaðarfélagið, því að það hafði með þessi mál að gera. Ég lýsti því í minni ræðu, hvaða afstöðu Búnaðarfélagið hefði tekið. Það taldi, að ástandið væri ekki svo alvarlegt yfir landið allt, að ástæða væri til allsherjar skýrslusöfnunar um þessi efni. Það hefur haft samband við menn í héruðum, þar sem ástandið var það alvarlegt, um að þeir létu sjálfir safna skýrslum heima fyrir, hvað þetta snertir. Ef forustumenn í sveitum vilja ekki sinna slíku, þá tel ég ekki um mikla þörf að ræða í þessum efnum. Svo að ég tel, að af hálfu Búnaðarfélagsins hafi verið gert alveg nægilega mikið í þessum efnum allt til þessa. Hins vegar vildi ég taka það fram út af ummælum í ræðu hv. 4. þm. Reykv. (HG) áðan, að hann væri að undrast yfir því - og fannst mér sá tónn í ræðu hans -, að hér væri um einhverjar ölmusugjafir til bændastéttarinnar að ræða, hvað snerti efni þessarar till. og þá aðstoð, sem hugsanlegt er að veita vegna þeirra óvenjulegu harðinda, sem voru í vor. Talaði hann um í því sambandi, að mest væri um það vert fyrir bændur að koma fóðurtryggingarmálum sínum á sæmilega öruggan grundvöll. Þetta er alveg rétt, en ég vil halda því fram, að fóðurtryggingarmál bænda séu yfirleitt komin á sæmilega öruggan grundvöll. Mér vitanlega hefur ekki komið fyrir síðustu áratugi, að verulegur misbrestur hafi orðið með það eða nokkur skakkaföll hafi orðið á búfé vegna þess, að fóður hafi vantað. Það hefur komið fyrir einstaka ár, að svo mikil harðindi hafa komið í einstöku héraði landsins, að þurft hefur að gera ráðstafanir til þess að útvega fóður í bili. En yfirleitt má segja, að fóðurtryggingarmál bænda séu komin á sæmilega öruggan grundvöll. Ég benti áðan á veikasta hlekkinn í því sambandi, en það er, að mjög almennt er, að búfjáreigendur í kaupstöðum birgi sig ekki upp með fóðurbirgðir. Þetta eru ekki bændur, sem hér eiga hlut að máli, en vitanlega búfjáreigendur, og þarf að taka þá sömu tökum og aðra. Vandræðin í vor komu fyrst í ljós í kaupstöðum og þorpum eða stöfuðu af því, að bændur höfðu selt of mikið til þorpanna í þeirri von, að harðindin yrðu ekki svona langt fram í júlímánuð. Ég skal taka undir það með hv. 4. þm. Reykv., að nauðsynlegt sé að athuga þetta og lagfæra það, en hér er ekki fyrst og fremst um sök sjálfra bændanna að ræða, heldur stafar þetta af því, að menn á þessum stöðum hafa treyst á þetta, vegna þess að alltaf hefur verið hægt að fá fóður keypt í nálægum sveitum. Þetta er mjög til aðvörunar fyrir okkur, sem eigum að sjá um fóðurgæzluna, að þetta sé tekið föstum tökum og þess sé gætt, að búfjáreigendur á þessum stöðum setji vel á, á haustnóttum og treysti ekki á, að þeir geti fengið keypt fóður hjá Pétri og Páli handa sínu búfé. Þetta vildi ég taka fram, en sé ekki ástæðu til að segja fleira um þetta mál nú.



Ég vil óska eftir samkvæmt ósk hv. flm., að þessari umr. verði nú ekki slitið, heldur frestað.

Forseti (ÞÞ) : Hv. flm. tók þá ósk sína aftur. 



Herra forseti. Ég vil taka fram, að ósk mín um að fresta umr. byggðist á þeim misskilningi, að aðeins ein umr. ætti fram að fara um málið, en ákveðið hefur verið, að þær skuli vera tvær, svo að ég sé ekki ástæðu til annars en umr. sé lokið nú og málinu vísað til n. og síðari umr.

Forseti (ÞÞ) : Heldur hv. þm. Barð. fast við þá ósk, að umr. sé frestað?