Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti Heilbr.- og trygginganefndir beggja deilda fjölluðu um þetta frv. sameiginlega til þess að flýta afgreiðslu málsins að ósk hæstv. heilbrrh. Í framsöguræðu hans, þegar hann mælti fyrir frv., kom fram að hækkanir bóta skv. þessu frv. eigi að gilda frá 1. mars og vegna útreikninga þurfi þær að komast inn í tölvu í þessari viku. Viðstaddir nm. beggja deilda voru sammála um að stuðla að því að málið fengi greiðan aðgang í gegnum deildir þingsins. Frv. þetta er samið í framhaldi af yfirlýsingu ríkisstj. um að hún beiti sér fyrir úrbótum handa þeim sem verst eru settir með ákveðnum hækkunum á bótum almannatrygginga og tengist samningum þeim sem nýlega voru gerðir milli Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands annars vegar og fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hins vegar. Nefndin mælir með samþykkt frv.



Virðulegi forseti. Hér eru nú fram komin í frv.-formi loforð ríkisstj. í síðustu samningum aðila vinnumarkaðarins og má til sanns vegar færa að þetta frv. staðfesti að menn hér á landi velkist í nokkrum vafa um hvað séu laun og hvað ekki. Tryggingabætur, barnabætur, kaup fyrir unna vinnu á vinnumarkaði - öllu þessu hefur nú verið ruglað svo kyrfilega saman að enginn virðist vita lengur hvað raunverulega felst í orðinu „laun“, afrakstur fyrir unna vinnu. Ég er þeirrar grundvallarskoðunar að dagvinnulaun á hinum almenna vinnumarkaði eigi að vera nægilega há til að duga mönnum til framfærslu. Enginn sem vinnur fulla vinnu á að þurfa að svelta og ég tel það vera niðurlægjandi fyrir konu eða karl í fullu starfi að geta ekki framfleytt sér og sínum af atvinnutekjum sínum. Sú krafa að fólk geti fætt sig og klætt af launum sínum hlýtur að teljast hógvær krafa. Á hinn bóginn er það jafnmikið réttætismál að þjóðfélagið sem heild viðurkenni þá vinnu sem allajafna er unnin launalaust inni á heimilunum og hefur oftast ekki verið talin vinna, enda venjulega unnin af konum. Hér á ég við þá vinnu sem felst í því að annast um og ala upp nýja einstaklinga í þjóðfélaginu. Sjálfsagt er að þjóðfélagið viðurkenni mikilvægi þessara starfa og geri það m. a. með því að greiða þeim sem störfin vinna barnabætur, mæðralaun, fæðingarorlof og aðrar slíkar greiðslur. En þessar greiðslur eru ekki laun fyrir vinnu unna á vinnumarkaði. Þetta eru greiðslur fyrir vinnu unna utan vinnumarkaðar og þessu tvennu má ekki rugla saman eins og gert hefur verið. Þeim sem þá vinnu kaupa sem unnin er á vinnumarkaði, þ. e. atvinnurekendum, er skylt að greiða fyrir hana skv. umsömdum taxta án nokkurs tillits til hver vinnur vinnuna og hvernig aðstæður hennar eða hans annars eru Þetta er ákaflega mikilvægt atriði því hin lágu laun kvenna á vinnumarkaðinum stafa m. a. af því að á konur hefur ekki verið litið sem fyrirvinnu. Tekið hefur verið mið af hverjar þær eru og kaupið verið og er enn að sama skapi lágt. Konur þurfa ekki að láta borga með sér á vinnumarkaðinum eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Þær eiga einfaldlega heimtingu á mannsæmandi launum fyrir þá vinnu sem þær inna þar af hendi. Fyrir þá vinnu eiga atvinnurekendur að greiða. Ríkið er að greiða fyrir allt annað en vinnu unna fyrir atvinnurekendur þegar það greiðir þær greiðslur sem þetta frv. kveður á um. Mæðralaun t. d. eiga ekki að fylla upp í skarðið í launaumslaginu frá vinnuveitandanum, þau eiga að vera til staðar óháð kjarasamningum þótt eðlilegt sé hins vegar að beita þeim í samræmi við þarfir hvers og eins. Eins og ljóst má vera af þessu er ég ósátt við hvernig þetta frv. er til komið, þ. e. sem hluti af kjarasamningum á hinum svokallaða frjálsa vinnumarkaði. Hins vegar er ég engan veginn á móti því í sjálfu sér að þær greiðslur sem hér um ræðir séu hækkaðar eins og frv. kveður á um. Ég er út af fyrir sig mjög fylgjandi því að ríkið viðurkenni á þennan máta mikilvægi þeirra starfa sem unnin eru kauplaust utan vinnumarkaðar. Á þeirri forsendu og í ljósi þeirra bágu aðstæðna sem mörg heimili í landinu búa nú við mun ég ekki greiða atkv. gegn þessu frv. Hins vegar vil ég láta í ljós og ítreka þá ósk mína að ríkisvald og aðilar vinnumarkaðarins muni í framtíðinni bera gæfu til að skilja þarna á milli, skilja á milli greiðslna fyrir vinnu unna á vinnumarkaði annars vegar og vinnu unna utan vinnumarkaðar hins vegar, þannig að enginn velkist í vafa um hvað séu laun fyrir hvað, hvers virði vinnuframlag hvers og eins sé á hinum mismunandi en jafn nauðsynlegu starfssviðum hvers einstaklings.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. heilbr.- og trn. þessarar deildar fyrir rösklega afgreiðslu á þessu máli og jafnframt endurtaka að naumur tími er til að koma þessum bótum inn í tölvu þannig að þær komi til útborgunar fyrri hluta næsta mánaðar. En vegna ræðu síðasta ræðumanns, hv. 11. þm. Reykv., vil ég taka fram að það er byggt á afar miklum misskilningi að þetta frv. rugli saman launatekjum og bótum almannatrygginga. Þetta frv. er byggt á almannatryggingalöggjöf sem búin er að vera í gildi að frumstofni frá 1936. Hins vegar eru bótaflokkar fleiri en þá voru og það miklu fleiri. En allt er þetta byggt á tryggingabótum sem eru grundvöllur almannatryggingalöggjafarinnar. Ég vil líka taka það fram að þó að aðilar vinnumarkaðarins hefðu ekki komið til ríkisstj. og gert þessa samninga sem gerðir voru eða hliðstæða samninga hefðu bætur almannatrygginga orðið að hækka til samræmis við þær bætur. Hins vegar var samið um nokkuð annað, sem snertir beint launamarkaðinn, sem ekki kemur hér inn, en flest er þetta án tengsla við þessa samninga, almenni grunnlífeyririnn, örorkulífeyririnn. Hins vegar eru mæðralaun hækkuð meira og segja má að það sé fyrir tilstilli samninga ASÍ og VSÍ. En hinar almennu hækkanir skv. almannatryggingalögum, grunnlífeyririnn, tekjutryggingin og örorkubæturnar hefðu, þó að aðilar hefðu aldrei rætt við ríkisstj., orðið að mínum dómi að hækka þetta.



Virðulegi forseti. Í athugasemdum við lagafrv. þetta stendur að ákvæði þess tengist „ákvörðun ríkisstj. og samningum þeim sem nýlega voru gerðir milli Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands og fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja“. Það fer því ekkert á milli mála að þetta frv. er tengt þeim samningum sem hér um ræðir. Ég sagði hins vegar ekki að frv. í sjálfu sér ruglaði saman launum og tryggingabótum heldur sagði ég að því hefði verið ruglað saman í þessum samningum. Ég hef ekkert á móti frv. og ég mun greiða því atkv. mitt. En ég er á móti því hvernig það er til komið.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta frv. er fram komið og vænti þess að það fái fljóta afgreiðslu. En ástæðan fyrir því að ég kveð mér nú hljóðs er undrun mín á málflutningi hv. 11. þm. Reykv. sem mótmælir því hvernig þetta er til komið, hvernig einstæðar mæður fái hærri bætur, hvernig aðrir, sem þetta frv. gerir ráð fyrir að fái auknar bætur, fái hærri tekjur. Það var mikil fýla í þessum ummælum, ólund yfir því að verkalýðshreyfingin skyldi dirfast að taka að sér að semja um þessa þætti til bóta fyrir þær konur sem eiga um sárt að binda. Hvað á svona málflutningur að þýða? Ég er viss um að verkafólk skilur hvað hér er á ferðinni, verkakonur gera sér grein fyrir því að hér er um að ræða bætur sem skipta þær miklu máli. Ég hygg að aðrir í verkalýðshreyfingunni telji sjálfsagt að semja um þessa þætti eins og aðra. Þetta eru kjör fólks sem verið er að semja um. Ég vil benda á að allar helstu úrbætur í almannatryggingum á umliðnum áratugum hafa átt sér stað fyrir þrýsting verkalýðshreyfingarinnar. Allar helstu félagslegu umbætur sem hafa komið til handa þeim sem verr eru settir í þjóðfélaginu hafa komið til vegna samninga verkalýðshreyfingarinnar, vegna krafna verkafólksins í landinu, vegna þess að fólkið í verkalýðshreyfingunni hefur talið það höfuðatriði að fá betri kjör en ekki það hvernig þau eru fengin. Saga verkalýðshreyfingarinnar sýnir að hún álítur fleira kjör en krónu. Ég furða mig á því ef hér finnast raddir fólks sem mótmælir því að þessar aðferðir séu notaðar til að bæta úr fyrir þeim sem illa eru staddir. Verkalýðshreyfingunni er það ljóst að gera þarf betur í þessum málum. Verkalýðshreyfingunni er ljóst - og þá einkum eftir þá kjarakönnun sem fór fram nú nýlega - að þar sem borið er niður varðandi bæturnar eru aðstæðurnar hvað verstar. Það er þess vegna sem verkalýðshreyfingin taldi rétt að beina kröftum sínum í það að fá þessar bætur hækkaðar. Þetta frv. er árangurinn af þeim kröfum. Fólkið sem nýtur þessara bóta finnur og skilur hvað verkalýðshreyfingin var að gera þó að einhverjir hér inni skilji það ekki.



Virðulegi forseti. Ég er ekki á móti því að einstæðar mæður fái hærri bætur. Þvert á móti, ég fagna því, og segi það núna í þriðja skiptið hér úr þessum ræðustóli í dag. En þessar bætur eiga að vera óháðar launum þeirra á hinum sjá sóma sinn í því að semja um mannsæmandi atvinnutekjur fyrir einstæðar mæður jafnt sem aðra.



Virðulegi forseti. Ég skal reyna að verða stuttorður. Ég gat bara ekki orða bundist út af ummælum hv. 6. landsk. þm. vegna orða hv. 11. þm. Reykv., því að það var ekki nóg með að hann misskildi það sem hún var að segja, heldur sneri hann svo gersamlega út úr því að maður fer að efast um að menn séu hér virkilega með opin eyrun. Þegar maður síðan hlustar á áframhaldandi röksemdafærslu hv. þm. áttar maður sig á því að þessi málflutningur byggist náttúrlega ekki hvað síst á því, að hv. 6. landsk. þm. er í störfum sínum fyrir verkalýðshreyfinguna orðinn alveg ruglaður í því í raun og veru í hverra umboði hann er hvar og hvenær. Sem forustumanns í verkalýðshreyfingu er það hans hlutverk að semja um laun fyrir umbjóðendur sína. Þau laun eru síðan að sjálfsögðu sá kjaragrundvöllur sem þetta fólk þarf að búa við. Sem þm. er það hans hlutverk að semja lög sem lúta að möguleikum þessa fólks sem einstaklinga. Það fer ekkert á milli mála að þær úrbætur sem hér voru réttar fram af hálfu ríkisins í hendur atvinnuviðsemjendum á vinnumarkaði, bæði atvinnurekendum og launþegasamtökum, eru nauðsynlegur grundvöllur fyrir verkalýðsfélögin til að réttlæta siðferðilega þá samninga sem þau höfðu náð. Þetta var í sjálfu sér ekki ávinningur sem verkalýðshreyfingin sem slík náði fram, heldur var þetta tilboð sem kom fram af hálfu ríkisstj. til að greiða fyrir samningum og gera verkalýðsforingjunum mögulegt að réttlæta þá í augum sinna umbjóðenda. Og það að fagna því að fá svona dulu til að breiða yfir þá stöðu sem launþegar eru í í dag gerir manni ljóst að umbjóðendur verkalýðsins eru gersamlega búnir að tapa sjónum af því hvert þeirra hlutverk er. Þetta leiðir hugann að öðru máli, sem ég veit ekki hvort við fjöllum hér um í dag, en a. m. k. á næstunni. Það er frv. um stéttarfélög og vinnudeilur, þar sem einmitt er verið að fara fram á það að einstaklingar og hópar þeirra öðlist rétt til að semja um sín kjör án beinnar íhlutunar forustu verkalýðsstéttarinnar. Ég held að álíka uppákomur og þessi hérna sanni hverjum hugsandi manni nauðsyn þess að einstaklingar eigi þennan rétt og geti notað hann þegar þeim þykir henta.



Virðulegi forseti. Ég fagnaði því áðan að frv. þetta er fram komið. Þess vegna er það rangt hjá hv. 8. þm. Reykv. að ég fagni sérstaklega einhverri dúsu sem hafi verið stungið u p í einn eða annan. Það er rangt og útúrsnúningur. Ég fagnaði því að frv., sem er árangur af samningum milli verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda kæmi hér fram, enda var það í verkahring ríkisstj. að leggja slíkt frv. fram. Það er eftirtektarvert að einstaklingar sem tala um kjarasamninga nú telja sig þess umkomna að ganga í skrokk á verkalýðshreyfingunni og forustumönnum hennar eins og þeim dettur í hug. Þetta er nokkurs konar 6. herdeild Vinnuveitendasambandsins, sem hér er komin á stúfana til stuðnings við þau sjónarmið sem Vinnuveitendasambandið heldur uppi til árása á þá sem eru í forustu fyrir verkalýðshreyfingunni. Það er ekki vafi á að þeir telja þessa liðsmenn sína mjög gilda og gegna og góða til málflutnings fyrir sig. Hins vegar er ég sannfærður um að verkafólk hafnar slíkum málflutningi. Hér var sagt að verkalýðsfélögunum væri sæmra að semja um betri laun en náðst hefur samkomulag um nú þegar. Ég vil minna þetta fólk á að í samningum eru það tveir sem deila og þurfa að ná samkomulagi til þess að samningar náist. Það er frumatriði að menn viti það, en það er greinilegt að það gera ekki allir sér ljóst. Það hefur tíðkast hér og það hefur tíðkast á Norðurlöndunum líka, þar sem álitið er að þjóðfélagsskipan sé hvað hagstæðust launafólki, að ríkisvaldið hefur komið inn í samninga þegar verkalýðshreyfing og atvinnurekendur hafa talið þess þurfa, einkum þó verkalýðshreyfingin. Með þessu móti hefur verið knúið á um mjög verulegar þjóðfélagsbreytingar til handa þeim sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Þjóðfélagsgerðinni hefur verið breytt á þann veg að fólkið hefur fengið meira, samfélagið hefur látið meira af hendi rakna til þeirra sem verst eru settir. Ég get ekki að því gert að ég hef skömm á þeim málflutningi sem hér hefur verið uppi hafður, málflutningi sem einkennist af þjónkun við málstað Vinnuveitendasambandsins, málflutningi sem einkennist af árásum á þá sem valist hafa til forustu fyrir verkafólk, árásum á þær hugsjónir sem verkalýðshreyfingin er í raun að berjast fyrir.



Virðulegi forseti. Hv. 6. landsk. þm. segist hafa skömm á málflutningi mínum og hv. 11. þm. Reykv. Ég hirði svo sem ekki mikið um það hvort hann hefur skömm eða velvild á okkar málflutningi. Ég verð þó að vísa þeirri fullyrðingu á bug að 6. herdeild atvinnurekenda sé hér fram komin í minni persónu og persónu hv. 11. þm. Reykv. Ég held miklu frekar að hún sé enn þá í forustu fyrir verkalýðsfélögum flestöllum hér á landi. Og það að hv. 6. landsk. þm. skyldi verða sá fótaskortur á tungunni að fara að draga Norðurlönd hér inn í til samlíkingar sannar manni það einungis enn frekar. Þá er hann hreint og beint að horfa til þess gullna ástands sem þar ríkir, með hátt í 10% atvinnuleysi, sem einhverrar framtíðarhugsjónar fyrir verkafólk hér á landi. Ég er ekki viss um að verkafólk almennt geri sér grein fyrir því að hann er þar að taka undir þann málflutning og þá stefnumörkun sem hæstv. ríkisstj. hefur þegar aðhyllst, að ná hér efnahagslegu jafnvægi með því að koma á ákveðnu atvinnuleysisstigi sem leið að þeim efnahagslegu markmiðum sem hún setur sér.



Virðulegi forseti. Ég held að nauðsynlegt sé í umr. um þetta mál að reyna að gera sér grein fyrir því hvernig ástandið var um það leyti sem samningar um kaup og kjör fóru fram og að hve miklu leyti þeir koma að gagni til þess að forðast mjög alvarlegt ástand í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Mér finnst verkalýðshreyfingin hafa tekið ábyrga afstöðu. Það er staðreynd að Íslendingar voru algjörlega að missa vald á sínum efnahags- og atvinnumálum. Verðbólgan var komin yfir 100% . Á sama tíma minnka stórlega þjóðartekjurnar og það hefur auðvitað djúpstæð áhrif til hins verra. Erlendar skuldir eru orðnar svo miklar að menn eru sammála um að þær skuli ekki auka. Það lá því alveg í augum uppi að ef ekki hefði verið tekið í taumana - og ekki aðeins af hálfu ríkisvaldsins, það þurfti meira að koma til - þá hefði fjöldinn allur af atvinnufyrirtækjum í landinu stöðvast á næstunni og hundruð og jafnvel þúsundir manna orðið atvinnulausir. Það er undir þessum kringumstæðum sem verkalýðshreyfingin kemur inn í þessa mynd með alveg nýjum og ábyrgum hætti að mínum dómi, með algjörlega nýjum vinnubrögðum.  Eins og kunnugt er var bannað að gera samninga um ákveðið tímabil. Verkalýðshreyfingin hafði ekki tök á því að ganga til samninga vegna þess að það var bannað um sinn. Mér finnst verkalýðshreyfingin hafa tekið ábyrgt á þessum málum og lagt sitt af mörkum til þess að þjóðin, ég segi þjóðin í heild, næði sæmilegu valdi á framvindu efnahags- og atvinnumála. Og mér finnst full ástæða til að eftir því sé tekið vegna þess að það er ekkert auðvelt verk fyrir þá sem eru forustumenn í verkalýðshreyfingunni. Það verður að segja það eins og er að stundum hafa launþegar og atvinnurekendur gert samninga sem hafa verið langt fyrir ofan það sem nokkur skynsemi er í. Það gerðist bæði 1974 og 1977. Ef slíkir samningar hefðu verið gerðir nú hefði viðleitni ríkisstj. til að kveða niður verðbólguna rokið út í hafsauga og hér hefði verðbólga magnast og áreiðanlega atvinnuleysi í kjölfarið, vegna þess að það lá fyrir að fjöldamörg atvinnufyrirtæki í undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar um allt land voru að stöðvast. Mér finnst ástæða til að láta í ljósi þá skoðun að verkalýðshreyfingin hafi hér lagt af mörkum stóran skerf til að reyna að tryggja það að hér kæmist á sæmilegt jafnvægi í efnahags- og atvinnumálum. Frv. sem við erum hér að ræða um er auðvitað frv. ríkisstj., það er engin spurning, það sem Alþingi fjallar um, en í alveg ákveðnum tengslum við þá samninga sem gerðir hafa verið á vinnumarkaðinum. Það er t. d. ástæða til að minna á það að fyrir nokkuð mörgum árum, líklega einum 15 árum eða meira, voru Finnar í miklum vandræðum. Þeir höfðu misst vald á verðbólgunni og höfðu gífurlegar áhyggjur af framvindu mála. Þá gerðist hjá þeim ekkert ósvipað og hér hefur gerst, að samkomulag náðist milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisstj. um ákveðnar aðgerðir í efnahags- og atvinnumálum og þar með kjaramálum. Mér finnst því ástæða til að undirstrika það að verkalýðshreyfingin hafi hér tekið á. Og hún hafi gert það enda þótt það sé að mörgu leyti mjög erfitt, ekki síst vegna þess að menn búa hér við minnkandi þjóðartekjur í bili, verulega minnkandi þjóðartekjur, og hafi orðið að taka mið af þeirri staðreynd.



Virðulegi forseti. Auðvitað er það svo, að þær tryggingabætur sem hér eru hækkaðar eru ekki nægilegar að mínu mati. En skv. frv. og skv. þeim kjarasamningum sem áttu sér stað fyrir skemmstu náðist samkomulag um að hækka bætur mjög verulega. Hækkunin skiptir tugum prósenta miðað við það sem áður var, og ég fullyrði það að hefði ekki komið til þrýstingur frá hendi verkalýðssamtakanna og mætti verkalýðshreyfingarinnar verið beitt hefðu þessar bætur ekki fengist og þetta fólk væri því verr sett sem nemur þeim bótum sem þarna er um að ræða. Ég tel að ríkisvaldið hefði ekki hækkað þessar tryggingar svo sem gert er nú nema vegna þessa samkomulags. Auðvitað fagna ég því að þetta samkomulag náðist. Auðvitað fagna ég því að hækkun um tugi prósenta náðist með þessum kjarasamningum. En ég er ekki þar með að segja að þetta fólk hafi fengið nóg, eins og látið var að liggja hér áðan. Það er öðru nær. Auðvitað þarf að komast miklu lengra. En þetta er þó skref í áttina, sem hefur náðst fyrir tilstilli verkalýðssamtakanna og er því af því góða. Og ég minni enn á að allar helstu umbætur í tryggingamálum hafa átt sér stað fyrir þrýsting verkalýðssamtakanna, vegna þess að mönnum er ljóst að fleira er kjör en króna. Það er ekki vafi á því að margur á um sárt að binda þrátt fyrir þessa kjarasamninga. Auðvitað vilja samninganefndir oft komast miklu lengra en samkomulag næst um. Það er og svo í þessu tilviki. En það var mat manna að lengra yrði ekki komist að sinni og tryggingabæturnar voru þáttur í því að leysa þær deilur sem uppi voru. Ég undrast þann málflutning sem ekki aðeins hefur heyrst hér í þingsölum heldur líka hjá mörgum samtökum sem um þetta hafa fjallað, eins og t. d. Félagi einstæðra foreldra. Þó að gera þyrfti vissulega miklu meira en gert er nú, þá voru samfara þessum samningum gerðar meiri breytingar í þágu einstæðra foreldra en nokkru sinni áður.  Það var aðeins vikið hér að Norðurlöndunum. Ég minntist á það, sem er staðreynd, að Norðurlöndin búa við þjóðskipulag sem þjóðir annars staðar í veröldinni horfa til með nokkurri aðdáun. Atvinnuleysi er þar minna en víðast annars staðar og fólk er tryggara í atvinnuleysi þar en annars staðar. Og það er fyrir tilstilli verkalýðshreyfingarinnar þar að svo er. Að tengja ummæli mín áðan því, að ég sé samþykkur atvinnuleysi í þessum löndum, er nú svo furðulegt að ég nenni ekki að svara því. Þeir sem ástunda slíkan málflutning mega gjarnan gera það í sinn hóp en ættu helst ekki að bjóða öðru fólki upp á slík skringilegheit.