Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem við flytjum þrír þm. Alþfl. í þessari deild, þeir Eiður Guðnason og Karl Steinar Guðnason ásamt mér. Það fjallar um Greiðslutryggingarsjóð fiskafla. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að margvísleg dæmi eru um að svo mikill afli berist á land á einu landshorni að við ekkert verði ráðið og aflinn skemmist, hráefnið nýtist ekki sem skyldi, á sama tíma og atvinnuleysi blasir við annars staðar eða hefur dunið yfir fyrir sakir hráefnisskorts, fyrir sakir skorts á fiski. Um þetta er ég sannfærður að allir þm. kunna mýmörg dæmi. Það hefur oft verið til umræðu manna á meðal og það jafnvel hér í þingsölum, hvort ekki væri ástæða til að skipuleggja betur með hvaða hætti þorskafla væri landað, og er þá einkum átt við landanir hinna stærri skipa, þ. e. togaranna. Menn hafa þá gjarnan vitnað til þess, að tekist hafi nokkuð vel til við skipun mála að því er varðar löndun á loðnu. Sannleikurinn er hins vegar sá, að málið er allt langtum flóknara og erfiðara viðfangs að því er varðar botnfiskafla eða þorskafla alveg sér í lagi. Hins vegar hefur það komið í ljós í umræðum af þessu tagi, að ýmsir útgerðarmenn telja að þeir mundu hafa áhuga á því að landa afla úr skipum sínum á öðrum landshornum ef þeir gætu gengið út frá því sem vísu að aflinn yrði staðgreiddur. Þeir færa þá fyrir því m. a. þau rök, að stundum neyðist þeir til þess í fjárhagsvandræðum sínum að fara í siglingar með afla, jafnvel þó þeir hafi ekki beinlínis hug á því, en þeir verði að gera það af fjárhagsástæðum og þá sé veigamesti þátturinn í þeirri ákvörðun af þeirra hálfu sá, að aflinn sé staðgreiddur erlendis. Þetta bendir til þess, að með því að tryggja staðgreiðslu afla ætti að vera hugsanlegt að jafna hér nokkuð milli landshluta. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að ýmsir stjórnmálamenn og þá einkum þeir sem sitja í núv. ríkisstj., hafa talað mjög mikið um samræmi milli veiða og vinnslu. Í raun og sannleika er það frv., sem ég tala hér fyrir, kannske það fyrsta raunhæfa sem hefur verið lagt fram í þeim efnum. Það dugar lítið að tala og tala um samræmi milli veiða og vinnslu, en hafa svo lítið til málanna að leggja. Trú okkar flm. er sú, að með því að stofna greiðslutryggingarsjóð af því tagi sem hér um ræðir megi stuðla að auknu samræmi milli veiða og vinnslu. Í sannleika sagt hefur verið ástæða til þess að gefa því gaum, hvort þetta frv. ætti ekki alveg eins að vitna til þess, að með því væri stuðlað að samræmi milli veiða og vinnslu. En það er fleira sem kemur til. Við Íslendingar höfum búið við það að undanförnu að geta sífellt aukið fiskafla okkar með því að bæta skipum í fiskiskipastólinn. Þegar á hefur bjátað á einu landshorni eða í tilteknu plássi hefur ráðið venjulegast verið að sjá til þess að þeir, sem þar byggju, ættu kost á að ná sér í ný fiskiskip. Nýjasta þróunin í þeim efnum hefur verið sú að hjálpa til þess að menn fengju skuttogara. Nýjasta dæmið af þessu tagi er ævintýrið á Þórshöfn sem hér hefur verið til umr. Ég held að það liggi ljóst fyrir, að öllum alþingismönnum þyki slæmt að til atvinnuleysis þurfi að koma í tilteknu plássi vegna þess að aðföng séu ekki nægilega ríkuleg af hráefni. Ég held að menn finni til þess hér á Alþingi og telji að það sé slæmt ef atvinnuástand má ekki tryggja t. d. á Þórshöfn. En sannleikurinn er sá, að sú aðferð, sem hefur verið notuð til þessa, nefnilega sú að bæta fiskiskipum við flotann, dugar ekki lengur. Staða mála er þannig, að afrakstursgeta fiskstofnanna er nokkuð þekkt og ákveðin stærð og hún mun ekki vaxa þótt bætt verði við fiskiskipastólinn - eða a. m. k. er óhætt að segja að ekki sé skynsamlegt að hún vaxi. Þess vegna er sú leið, sem menn hafa haft til að bæta úr öryggisleysi í atvinnumálum, sú leið að bæta skipum við flotann, ekki lengur fyrir hendi í raunhæfum skilningi. Hún er óhagkvæm, hún rýrir lífskjör okkar allra og hún getur verið myllusteinn um háls í þeim plássum þar sem skipunum er úthlutað. Þetta er það sem við sjáum fyrir okkur t, d. í sambandi við svonefnt Þórshafnarmál. Þá er spurningin: Getur ekki verið að einmitt í tilvikum sem þessum mundi það líka duga til þess að bæta úr tímabundinni atvinnueklu að gera mönnum kleift á þessum landshornum að staðgreiða afla og laða þannig til sín hráefni með sérstökum greiðsluskilmálum, t. d. að telja útgerðarmenn af því að sigla í staðinn? Það er á þessum tveimur aðalatriðum, sem það frv., sem hér er flutt, hvílir. Í fyrsta lagi gæti slíkt fyrirkomulag orðið til þess að jafna hráefni milli landshluta þegar ekla er á einum stað, en offramboð á öðrum. Ég kann dæmi af því t. d. á Reykjanesi, þegar mjög mikið framboð var af fiski á ýmsum öðrum landshornum, en menn bjuggu við atvinnuleysi á Reykjanesi. Stundum snýr dæmið á hinn veginn, að það er of lítið framboð annars staðar á landinu. En svo er hitt: Getum við ekki einmitt notað þetta ráð til þess að komast hjá því að auka við skipastólinn? Getum við ekki notað þetta ráð til að tryggja mönnum hráefni á stað eins og Þórshöfn yfir vetrartímann? Og ég segi: Ef þetta dugar ekki til skutum við gera aðeins betur. Alla vega er ljóst að þegar fiskiskipastóllinn er of stór er sú leið að bæta skipum í flotann til að tryggja hráefnisaðdrætti í einhver sjávarpláss beinlínis óhagkvæm og á kostnað þess flota, sem fyrir er, og reyndar þjóðarinnar allrar. Það frv., sem hér er flutt, er tiltölulega mjög einfalt að allri gerð. Það er gert ráð fyrir því, að stofnaður verði sérstakur sjóður sem sé þó í umsjá og vörslu Aflatryggingasjóðs. Þetta form er valið til þess að vera ekki að setja upp óþarfabákn í kringum þessa nýju tilhögun. Stjórn Aflatryggingasjóðs er síðan ætlað að kjósa þriggja manna framkvæmdastjórn fyrir Greiðslutryggingarsjóð. Okkur flm. þótti rétt að stjórn Greiðslutryggingarsjóðs væri tiltölulega fámenn, þannig að auðveldara væri að boða fundi og taka ákvarðanir. Eins er hitt, að okkur þótti rétt, eins og kemur fram í grg., og leggjum það til í grg., en jafnframt í vald Aflatryggingasjóðs, að í stjórn Greiðslutryggingarsjóðs séu fulltrúar frá þremur meginþáttum sjávarútvegsins: frá vinnslunni, frá útgerðinni og frá sjómönnum. Þó það sé ekki tiltekið í lagagr. er ábending þar um í grg. Tilgangur þessa sjóðs er sem sagt að tryggja staðgreiðslu afla sem landað er utan heimahafnar, á stöðum sem búa við hráefnisskort til fiskvinnslu. Trygging þessarar staðgreiðslu á að gerast með veitingu lána til fiskkaupenda. Aðferðin yrði sú, að eftir að samningar hefðu tekist milli fiskkaupanda eða fiskvinnslu og útgerðaraðila getur fiskkaupandinn sótt um lán úr þessum greiðslutryggingarsjóði til þess að aflinn yrði staðgreiddur. Greiðslan færi fram til útgerðarmannsins, en fiskkaupandinn yrði skuldaður fyrir láninu. Það væri fiskkaupandinn sem hefði tekið lánið. Í þessu felst trygging útgerðaraðilans fyrir því, að hann fái peningana jafnskjótt og lokið hefur verið löndun úr skipinu. Við flm. höfum síðan valið það að setja ekki öllu flóknari reglur um meðferð þessa máls. Það er framkvæmdastjórnar sjóðsins, og reyndar tiltekið í lagagr., að taka afstöðu til lánsumsóknarinnar og meta hana á grundvelli þess, hvort samræmi sé á milli lánsumsóknarinnar og þess sem telst tilgangur laganna. Ef sjóðurinn veitir lán greiðist andvirðið til útgerðaraðila þegar að löndun lokinni. Það er svo sjóðsstjórnarinnar að setja reglur um, hvaða tryggingar hún telur nauðsynlegar fyrir lánum af þessu tagi, og setja reglur um lánskjör. Stofnfé þessa sjóðs er ekki ætlað mjög hátt, einungis 5 millj. kr. eða 1/2 milljarður gkr. Er gert ráð fyrir því í 4. gr. þessa frv. til l., að Byggðasjóður leggi fram helming þessa fjár eða um 2.5 millj. kr., en Aflatryggingasjóður úr almennri deild 2.5 millj. Þetta yrði sem sagt eingöngu lánasjóður sem lánaði til fiskkaupenda, en greiddi til útgerðaraðila þegar þannig stæði á að hráefnisekla væri á tilteknum stað og úr mætti leysa með þessum hætti. Við flm. erum auðvitað til viðræðu um það, að sú fjárhæð, sem hér er lögð til að verði stofnfé þessa sjóðs, geti verið einhver önnur. Við erum vitanlega til viðræðu um að setja strangari reglur um með hvaða hætti lán skuli veitt ef menn telja það nauðsynlegt. En okkar viðhorf hefur verið að í síbreytilegu þjóðfélagi og þar sem meta verði aðstæðurnar sé eðlilegast að sjóðsstjórnin setji sér reglur, bæði um tryggingar fyrir lánum og um lánskjörin sjálf, og síðan hlýtur það að vera ákvörðunarefni sjóðsstjórnarinnar, hvort taka skuli lánsumsókn til greina eða ekki. Nú getur auðvitað enginn fullyrt um það, að þetta muni duga til að ná þeirri jöfnun í afla sem ég trúi að deildin öll og þingið allt og þjóðin í rauninni vilji gjarnan að komist á. Það getur enginn fullyrt um það, hvort þetta muni duga til að jafna met eða tryggja atvinnuástand. En þetta er þó a. m. k. tilraun til að ná samræmi milli veiða og vinnslu sem mjög hefur verið á milli tannanna á ýmsum án þess að þeir hafi nokkuð gert í því, sbr. hæstv. sjútvrh., og það er líka tilraun til að jafna milli landshluta eftir því hvernig á stendur. Ef marka má þær umr., sem hafa farið fram í hópi útgerðarmanna, er ekki ólíklegt að spor af þessu tagi mundi geta skilað verulegum árangri. Það er hugsanlegt, að það spor þurfi að vera stærra. En þá verður á það að reyna. Þetta frv. er eiginlega flutt sem liður í mörkun nýrrar fiskveiðistefnu, nýrrar stefnu í útvegsmálum, - stefnu sem eigi að gera það kleift að efla undirstöðu atvinnulífsins, gera afkomu okkar hér betri og betri með því að hafa hemil á stærð skipastólsins, en leitast við að jafna aflanum með þeim ráðum sem tiltæk kunna að finnast. Við flm. teljum að það sé ákaflega mikilvægt að menn komi sér nú til þeirra verka hér á Alþingi að móta nýja stefnu í þessum efnum. Sú stefna, sem fylgt hefur verið, hefur gengið sér gjörsamlega til húðar. Þess vegna er þörf nýrrar stefnu, bæði um endurnýjun flotans og hvernig halda skuli utan um heildarstærð hans og eins um það að koma til móts við byggðarlög sem búa við hráefniseklu, hvort heldur hún er tímabundin eða ekki. Ég tel að með því að stíga þau skref, sem sett eru fram í þeim frv. sem við höfum hér flutt, væri þessum málum komið á nýjan og heilbrigðari grundvöll. Ég vara við því, að menn sofi á verðinum. Ég vara við því, að menn láti það sama gerast í sjávarútveginum og í landbúnaðinum. Ég vara við því, að menn búi sér til landbúnaðarvandamál í sjávarútveginum. Landbúnaðarvandamálið er nógu erfitt við að kljást eins og það er og eins og allir vita. Það er líka það, að ef seint er í rassinn gripið, eins og hefur orðið ofan á í landbúnaðarmálunum, er þeim mun erfiðara að snúa ofan af, þeim mun tímafrekara að snúa ofan af og koma sér á rétta braut. Ég vænti þess, herra forseti, að þetta mál fái góða umfjöllun hér í þinginu og farsælar lyktir, að þetta mál verði samþykkt til heilla fyrir byggðarlögin og þjóðina í heild.



Herra forseti. Þetta frv. vekur athygli á vandamáli sem vissulega er fyrir hendi, en upp vakna nokkrar efasemdir um að stofnfé þessa sjóðs, sem gert er ráð fyrir, komi til með að duga. Sá afli, sem er landað utan heimahafna, er fyrst og fremst loðna og síld, og það er rétt, að fiskkaupendur hafa oft komist upp með að skulda æðilengi. En mér sýnist að ýmsir hnökrar verði á að stjórna sjóðum sem þessum og ná saman stjórn eins og gert er ráð fyrir að taka þurfi ákvarðanir sem til þarf. Aftur hlýtur að vakna sú spurning, hvort hér sé orðin ástæða til að gera kerfisbreytingu á svipaðan hátt og Norðmenn hafa gert. Þeir hafa stofnað hjá sér svokallað Ráfisklag og Sildesalgslag og þar eru skrifstofur sem starfa vítt um ströndina og ábyrgjast fiskimönnum staðgreiðslu á afla. Þar verða líka fiskkaupendur í byrjun vertíðar að leggja fram ábyrgðir og fá viðurkenningu þessara skrifstofa áður en vertíð hefst. Það má vel vera að sú staða sé komin upp hér á Íslandi að ástæða sé til að taka upp eitthvað slíkt kerfi. Flm. gera ráð fyrir því, að þetta muni stöðva siglingar báta og skipa á erlendar hafnir. Ég held að þarna gleymi menn alveg hinum mannlega þætti þessa fyrirbæris, sem er fyrst og fremst það, að útgerðin sér sér hag í að kaupa inn ódýrari vörur til útgerðarinnar, veiðarfæri og annað. Olía er yfirleitt ódýrari í erlendum höfnum. Stærri hluti kemur af aflanum í Stofnfjársjóð þegar siglt er á erlenda höfn. Og svo skulum við ekki gleyma því, að þeir geta, karlarnir, keypt konfekt handa konunni og eitthvað smálegt handa blessuðum börnunum og síðan labbað inn á ölstofu og fengið sér einn bjór. Það er sitthvað sem hefur áhrif í þessum efnum. Vissulega vil ég taka undir að hér sé vakin athygli á ákveðnu vandamáli, en ég efast um að þetta frv. leysi það. En það má vel vera að kominn sé tími til að gera hér á kerfisbreytingar.



Herra forseti. Ég þakka góðar undirtektir hjá hv. þm. Guðmundi Karlssyni, 9. landsk. þm.  Auðvitað er okkur flm. ljóst að við getum ekki boðið upp á bjór í innlendum höfnum. Auðvitað er okkur flm. ljóst að við getum ekki boðið upp á ódýrari olíu í innlendum höfnum. Auðvitað er okkur flm. ljóst að siglingar muni ekki leggjast af þótt þetta frv, yrði samþykkt. En hitt vitum við, að útgerðaraðilar hafa haldið því fram, að það mundi duga í ýmsum tilvikum til þess að þeir fengjust til að landa afla utan heimahafnar ef þeir ættu trygga staðgreiðslu aflans. Hitt vitum við flm., að ýmsir útgerðaraðilar taka þá ákvörðun að sigta með aflann beinlínis vegna þess að þeir fá staðgreiðslu þegar siglt er. Auðvitað getur þetta frv. ekki komið í staðinn fyrir bjórinn eða olíuna, en það tekur á þeim þætti sem við ráðum þó bærilega vel yfir. Það tekur á þætti sem við getum raunverulega haft áhrif á. Og ef það reynist nægilegt, eins og margir útgerðaraðilar hafa haldið fram, til þess að laða afla á þann stað þar sem hráefnisekla er, ef það reynist nægilegt að tryggja staðgreiðslu aflans, væri auðvitað vítavert gáleysi að reyna það ekki eins og staðan er nú í sjávarútvegsmálum hjá okkur. Það var þessi skilningur sem kom fram hjá hv. þm., og það var þessi skilningur sem var mikils virði. Það var þessi skilningur sem ég vil sérstaklega þakka. Eins og ég tók fram í framsögu minni áðan er okkur flm. vitaskuld ljóst að hér sé um vandasamt mál að ræða og að sú fjárhæð t. d., sem þarna er tiltekin, upp á hálfan milljarð gkr., sé ákaflega takmörkuð. Við erum reiðubúnir að taka það til endurskoðunar ef mönnum sýnist að þetta sé svo áhrifaríkt tæki að það þurfi meira fé. Það þarf auðvitað ekki meira fé ef tækið er ekki áhrifaríkt. Það er vegna þess að menn trúa á þetta, eins og hv. þm. Guðmundur Karlsson áðan, sem menn tala um að það þurfi meira fé. Það erum við vitaskuld reiðubúnir til þess að líta á og viljum gjarnan fá mat sem flestra á því, hvað sé hæfileg upphæð í þessum efnum. Annað atriði, sem hv. þm. Guðmundur Karlsson vék hér að, var um stjórnun sjóðsins. Ég skildi hann þannig, að það gæti stundum þurft að taka skjótar ákvarðanir. Það er vissulega rétt. En áður en ég vík að því vil ég samt gera örlitla grein fyrir því, hvernig þetta kerfi er hugsað af hálfu okkar flm., hvernig við mundum leggja til við stjórn sjóðsins að hann hagaði sér í stórum dráttum. Menn vita það með einhverjum fyrirvara hvar sé fyrirsjáanleg hráefnisekla eða hvar sé líklegt að hráefnisekla komi upp næstu þrjá, fjóra eða sex mánuðina. Þeir staðir, sem telja sig búa við slíkar aðstæður, mundu geta haft samband við stjórn sjóðsins og skýrt henni frá því, að þannig væru mál hjá þeim að líklegt væri að þetta kæmi upp. Þá gæti stjórn sjóðsins gengið frá tryggingum, veðum, fasteignaveðum t. d., sem baktryggingu fyrir hugsanlegum lánum sem síðar yrðu veitt. Hitt yrði síðan að vera samningsatriði milli sjóðsstjórnarinnar og fiskkaupendanna, hvort t. d. fiskkaupandinn væri reiðubúinn að veita vilyrði um það að einhver hluti af greiðslu fyrir afurðir, þegar að því kæmi, rynni til greiðslu á láninu eða að afurðalán gætu mætt þessu að einhverju leyti. Það yrði að vera samningsatriði í hverju tilviki, en hins vegar væri baktryggingin fyrir hendi og hefði verið frá henni gengið áður. - Þetta er í rauninni aðalhugmyndin um það, hvernig menn gætu staðið að þessu. Við töldum ekki rétt að setja þetta í lagafrumvarpsform, því að þetta er einungis hugmynd, sem rétt er að reifa og ræða, en hins vegar ætluðum við sjóðsstjórninni að ganga frá atriðum af þessu tagi. Hitt er það, hvort ákvarðanir kunni að vera teknar nógu rösklega. Það var út frá því, að ákvarðanir gæti þurft að taka með tiltölulega skömmum fyrirvara, sem við flm. settum það ákvæði í frv. að það skyldi vera þriggja manna stjórn. Hún þarf auðvitað helst að vera þannig staðsett á landinu að hún geti náð saman. Þetta töldum við að þeir, sem ættu að velja í stjórnina, mundu skilja. En ef mál hefðu verið undirbúin með tilliti til þess að líklegar aðstæður væru nokkuð þekktar fyrir fram, þá töldum við að það mundi auðvelda störf stjórnarinnar og hún ætti að geta ráðið við að taka svona ákvarðanir með mjög skömmum fyrirvara. Ef menn hins vegar eru hræddir um, að þetta yrði engu að síður of þungt í vöfum, er í rauninni ekkert sem hindrar það í þessu lagafrv., eins og það liggur fyrir, að stjórnin fæli oddvita sínum að taka ákvarðanir um þessi mál eftir þeim línum sem stjórnin hefði lagt. Það er ekki beinlínis sagt í frv. að þannig skuli gengið til verka, en það er heldur ekkert sem hindrar það. Við völdum þann texta, sem hér hefur verið fluttur, með tilliti til þess, að það væri ekki tekið fyrir möguleika af þessu tagi, að sá möguleiki væri opinn. Herra forseti. Ég vil að lokum enn þakka hv. þm. 9. landsk. þm., Guðmundi Karlssyni, fyrir ágætar undirtektir undir þetta mál. Ég vil ítreka það, að það eru mál af þessu tagi sem hafa lent út undan hér á Alþingi, en það eru mál af þessu tagi sem skipta mjög miklu máli um það, hvernig okkur miðar í þá átt að bæta lífskjörin hér á landi, að gera lífið betra hér.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykn. flutti hjartnæma ræðu um byggðamál og byggðastefnu sem væri ástæða til að ræða nokkru meira um almennt og þá ekki síst með tilliti til þess, hvernig Alþfl. hefur staðið að byggðastefnumálum og Byggðamálum yfirleitt. Ég álít að það eigi að vera meginstefnan í þessum efnum, að sjávarplássin kringum landið geti yfirleitt staðið að hráefnisöflun sinni sjálf. Þannig hefur verið unnið að þessum málum á undanförnum árum að byggja upp vinnsluaðstöðu í landi og reyna jafnhliða að tryggja hráefnisöflun til þessara stöðva. Það eru svo margir þættir í þessum málum sem ekki eru beint fjárhagslegir, sem koma inn í þetta, eins og t. d. að það hefur verið nokkrum vandkvæðum bundið í framkvæmdinni að fá einstök skip til að leggja upp utan sinnar heimahafnar þegar af þeirri ástæðu að sjómennirnir, sem eðlilegt er, vilja gjarnan koma til heimahafnar sinnar og vera þar á meðan verið er að afferma skipin og búa þau til nýrrar veiðiferðar. Það hafa verið gripin á lofti nokkur tilvik þar sem gengið hefur illa í þessum efnum. Langvíðast hefur þetta gengið vel. Hins vegar hefur það komið fyrir, að það hefur hvorki heppnast útgerð né fiskvinnsla á einstökum stöðum og þá hefur það verið gripið á lofti af þeim sem eru engir sérstakir talsmenn byggðastefnu, eins og t. d. Alþfl., og þyrlað upp moldviðri um einstök málefni. Ýmsir þættir þessa máls, sem hér er verið að ræða og hér er lagt fyrir, eru gott mál, ég get tekið undir það með hv. flm. og frsm. En ég er ekki alveg viss um að það sé rétta leiðin í þessu efni að fara að stofna sérstakan sjóð og sérstaka stofnun. Ég hefði haldið að það væri miklu vænlegri leið að bankakerfið rækti þetta verkefni. Hér er um að ræða að leggja upp aflann. Það þarf náttúrlega að greiða hann á meðan verið er að vinna hann og selja - eða um takmarkaðan tíma. Það væri miklu eðlilegra að bankakerfið annaðist um þetta í stað þess að stofna sérstaka stofnun og sérstakan sjóð til viðbótar við allar hinar stofnanirnar og til viðbótar við alla hina sjóðina. Það væri e. t. v. eðlilegra í slíkum tilvikum að Byggðasjóður kæmi að því máli með einhverjum hætti. Þetta er raunar gert þegar, að vísu ekki í stórum stíl. T. d. var núna fyrir helgina togari austan af fjörðum að landa afla sínum á Djúpavogi. Það var banki, - ég hygg að það hafi verið Landsbankinn - sem leysti það mál, tók ábyrgð á greiðslu aflans. Það var því ekki vandamál. Ég mundi álíta að það væri skynsamlegra að leysa þetta þarfa mál að þessu leyti til í gegnum bankakerfið í stað þess að fara að setja upp nýja stofnun og nýtt kerfi með nýjum kostnaði. Hér er í raun og veru aðeins fjallað um einn þátt málsins, þ. e. að greiða aflann þar til hann hefur verið unninn og seldur, afskipaður. Ég vek athygli á þessu, að ég held að lausnin í þessu máli sé ekki sú að setja upp nýja stofnun, heldur að leysa þessi mál á annan hátt. En ég vil endurtaka það, að ég vil gjarnan taka undir það með hv. flm., að þetta er þarft mál í heild sem þyrfti að koma í framkvæmd, ekki í mjög stórum stíl, en í nokkrum mæli. Þetta hefur stundum verið hugsað þannig að framkvæma leyfisveitingar til útgerða til að selja eða landa erlendis með þeim skilyrðum að þegar sérstaklega stendur á lönduðu þær öðru hvoru hér innanlands. Það er auðvitað ekki hægt að gera nema tekin sé ábyrgð á greiðslu fyrir aflann. Ég vildi, vegna þess að hv. frsm. var að stjaka svolítið við mönnum í ræðu sinni, taka til máls. Ég vil taka undir að þetta er þarft mál þegar á heildina er lítið. En ég er ekki viss um að leiðin sé sú að stofna nýja stofnun eða nýjan sjóð, heldur að leysa þetta í gegnum bankakerfið. Eins og ég sagði áður væri kannske eðlilegt að stofnun eins og Byggðasjóður kæmi að því máli.



Herra forseti. Aðeins örfá orð um þetta frv., sem hér er til umr. um Greiðslutryggingarsjóð, og er það sumpart vegna þeirra ummæla hv. 2. þm. Reykn. og 1. flm., að þm. hafi setið hnípnir við umræðurnar og ekki virst þora eða vilja taka til máls. Ég vil ekki viðurkenna að ég hafi setið neitt hnípinn yfir þessu máli. Ég hlustaði nokkuð vel á framsögu hv. 1. flm. og hef hugleitt þetta mál nokkuð. Ég geri ráð fyrir að ég sitji í þeirri nefnd sem um þetta fjallar síðar, hvort sem það er sjútvrn. eða fjh.- og viðskn., þannig að ég muni eiga eftir að sjá þetta. En ég vil taka undir ummæli hv. flm. og frsm. hvað varðar miðlun fisks milli fiskvinnslustöðva eða milli staða. Það mál tel ég að þurfi að taka sérstaklega til athugunar. Ég vil geta þess, að í Norðurlandskjördæmi eystra hefur þegar átt sér stað á undanförnum árum nokkuð mikil miðlun afla milli staða. Þar hefur fiskur verið fluttur milli Akureyrar og Húsavíkur í töluverðum mæli. Þar hefur fiskur verið fluttur milli Húsavíkur og Grenivíkur. Og nú stendur einnig til með nýjum atvinnuháttum á norðausturhorninu, þ. e. Þórshöfn og Raufarhöfn, sem hv. flm. kallaði „Þórshafnarævintýrið“, að miðla afla. Allt eru þetta skref í rétta átt. Hvort þetta frv. og sú stofnun sjóðs, sem hér er um rætt, er til þess fallið að örva miðlun afla skal ég ekki segja um á þessu stigi. Það kann að vera. Það er alla vega stefnt að því að gefa mönnum tryggingu fyrir því að fá afla greiddan ef þeir landa utan heimahafnar. En því hafa fylgt ýmis önnur vandamál en það að fá greiddan aflann. Við vitum að það, sem kannske hefur helst staðið í vegi fyrir miðlun afla milli staða, er að viðhald skipa og viðgerðir þurfa gjarnan að fara fram meðan skipin staldra við í heimahöfn. Þá þarf að vera þar aðstaða til þess. Þá aðstöðu þarf að byggja upp í heimahöfn skipsins. Hæstv. viðskrh. nefndi einnig frítíma sjómanna, sem gjarnan fylgir þessu, og að sjómenn vildu, þegar löndun fer fram, vera í heimahöfn eða í sinni heimabyggð. Það eru kannske miklu fremur þau vandamál sem staðið hafa í vegi fyrir því, að miðlun gæti átt sér stað og farið fram í þeim mæli sem þörf væri á, heldur en þetta mál með greiðsluna, þó að það spili sjálfsagt inn í líka. Ég held að það vandamál, sem í frv. er fjallað um, sé enn þá víðtækara. Útgerðarmenn hafa bent mér á að hugsanlegt væri að meta það til einhverra prósenta í fiskverði ef þeim væri tryggð greiðsla fyrir hráefnið hverju sinni eða eins fljótt og unnt er eftir að löndun hefur átt sér stað, ekki endilega vegna þess að það væri utan heimahafnar, heldur ekki síður í heimahöfn. Það mál þyrfti að taka til athugunar. Það fellur ekki sérstaklega að miðlunarmálum, en ég tel að það ætti að skoða og gæti jafnvel komið til skoðunar í sambandi við þetta frv. þó að það sé ekki beinlínis tilgangurinn með flutningi þess. Þetta eru hugleiðingar. Ég undirstrika að ég tek undir það með flm. hv. 2. þm. Reykn., að huga þarf að þessum miðlunarmálum og leita leiða til að auka miðlun með aukna hagkvæmni í huga og með það í huga að samræma betur veiðar og vinnslu, eins og mikið hefur verið um rætt.



Herra forseti. Hér hygg ég að hafi verið hreyft máli af skynsamlegum og góðum tilgangi, enda þótt ég hefði það næstum því á tilfinningunni undir ræðu hv. 1. flm., hv. þm. Kjartans Jóhannssonar, að e. t. v. ætti frv. fremur að heita: Um löðun afla. Ég hygg að andmæli þau, sem fram hafa komið gegn frv. og sem lúta að siglingu skipanna og fjarveru úr heimahöfn, fái ekki að öllu staðist vegna þess að alls ekki er loku fyrir það skotið, ekki einu sinni ýjað í þá átt, að ekki megi flytja þennan fisk á milli með bifreiðum og að einum og sama farmi verði þá e. t. v. miðlað á fleiri en eina höfn. Ég treysti mér ekki til þess að gagnrýna þau atriði sem lúta að stofnun sjóðs í þessu skyni. Fram að þessu hafa bankarnir lánað út á fisk upp úr sjó. E. t. v. væri rétt að láta bankana um þetta framvegis, en greiða fyrir því - e. t. v. með lagaákvæðum eða öðrum ráðum - að fjármagn verði auðfengnara úr bönkum í þessu skyni en verið hefur. Það breytir ekki þeirri staðreynd að minni hyggju, að hér sé hreyft góðu og athyglisverðu máli, að það sé nytsamlegt að ræða um það, með hvaða hætti við getum stuðlað að miðlun afla milli hafna, einkanlega frá togaraflotanum. Ég vil minna á það, að samþykkt var á sínum tíma þáltill., flutt af Lúðvík Jósepssyni, sem miðaði að skipulagi á löndun bolfiskafla milli fiskiðjuvera. Ég vildi gjarnan ræða þetta mál einmitt í tengslum við hugsunina sem þar lá að baki. Ekki er mér alveg ljóst hvort við getum borið íslenska fiskverkun, og kannske enn þá síður fiskverslun, saman við þær aðstæður sem kölluðu á sínum tíma á stofnun Råfisklaget í Noregi, þar sem um er að ræða allt annars konar fyrirkomulag á fiskversluninni. Meira er um fiskkaupmenn með Noregsströnd sem kaupa fisk og selja jafnóðum, og aðstaða Norðmanna til sölu á ísuðum fiski, ísuðum flökum, hálfaðgerðum fiski, er miklu betri en okkar aðstaða og fiskverslun miklu almennari, ef svo má segja, en hér er, þar sem langflest fiskiðjuverin okkar eru, guði sé lof, í samfélagseign og eru tengd atvinnuuppbyggingu á stöðunum meðfram ströndinni. Ég tel þetta frv. vel þess virði að huga að því og ræða það. En það er ætlan mín, að vandlega þurfi í þessu máli að gá jafnframt að öðrum leiðum sem til þess væru fallnar að tryggja hráefnismiðlun milli hafnanna. Það má vel vera, og ekki skal ég þræta fyrir það, að löngunin í góðan bjór og svolitla upplyftingu í leiðinni, þegar siglt er með afla, geri það að verkum að áhöfn taki tilhugsuninni um siglingu með afla glaðlegar en ella hefði verið. Ég hygg þó að í ákaflega mörgum tilfellum sé þetta þannig, að útgerðaraðilar skipsins telji sig eiga von í betra verði þegar blöndun afla er rétt á sæmilegum markaði erlendis. Svo er náttúrlega frekar á að líta að gera má ódýr innkaup í ýmsum myndum í sambandi við siglinguna. Ég vil ekki orðlengja um þetta mál frekar, aðeins hvetja til þess, að hugsað verði af alúð og festu um leiðir til þess að tryggja miðlun aflans milli þeirri sjávarplássa þar sem sífelld hætta er á hráefnisþrotum og atvinna fólksins er í voða.



Herra forseti. Fyrst var það bjórinn, svo er það olían, svo er það viðhaldið, nú er það upplyftingin. Ég er sannfærður um að blómarósir á Langanesi og Raufarhöfn munu taka vel og veita upplyftingu þreyttum sjómönnum að sunnan. Ég held líka að fallegar stúlkur á Reykjanesi muni vera reiðubúnar að sjá til þess að menn annars staðar að eigi sér góðar stundir. En þetta er vitaskuld ekki meginatriði málsins. Hv. þm. Guðmundur Bjarnason, 5. þm. Norðurl. e., ræddi hér lítils háttar um viðhaldið, að það bæri nauðsyn til þess, þegar skip kæmu í höfn, að sinnt væri ýmsum viðhaldsverkefnum. Vitaskuld. En þeir, sem gera sér vonir um að sinna megi viðhaldi á plássum eins og t. d. Þórshöfn á Langanesi fyrir skip sem sé stöðugt gert út þaðan, eru væntanlega ekki hræddir um að það megi ekki sinna smáviðvikum þegar annað skip landi þar. Hitt vitum við líka, að það er nokkuð um það þegar að skip landi annars staðar en í heimahöfn og fái sinnt þeim viðhaldsverkefnum sem nauðsynleg teljast. Auðvitað er ekkert við því að segja að fram komi ábendingar af þessu tagi, en ég held að þetta séu atriði sem muni leysast og skipti ekki kjarna málsins. Ég tók líka eftir því í ræðu hv. þm. Stefáns Jónssonar, 4. þm. Norðurl. e., að hann velti sérstaklega fyrir sér dreifingu afla á hafnir sem væru tiltölulega nálægar, dreifingu afla eða jöfnun afla innan landshluta, getum við sagt. Jöfnun afla af því tagi er þó nokkuð útbreidd, a. m. k. á vissum landssvæðum, eins og hér á suðvesturhorninu, í Eyjafirðinum og sjálfsagt víðar. Það er vitaskuld rétt að stuðla bera að slíkri jöfnun, en hún er eiginlega til viðbótar við þá jöfnun sem verið er að fjalla um í þessu frv. Það er fyrst og fremst verið að fjalla um jöfnun milli landshluta. Jöfnunin milli landshlutanna er ekki síður mikilvæg vegna þess að við höfum fyrir okkur mýmörg dæmi um að menn ráði illa við afla í einum landshluta á sama tíma og atvinnuleysi ríkir annars staðar. Það er ein stoðin undir þessu frv. Hin stoðin er sú að gera mönnum kleift, þar sem við vitum að um tímabundna hráefniseklu verði að ræða, að komast yfir afla án þess að þurfa að taka á sig myllusteina, án þess að þurfa að gera því skóna eða fara bónbjargarleiðir um það að láta gefa sér togara t. d. Von okkar flm. er að þetta frv. geti þannig orðið liður í heilbrigðari sjávarútvegsstefnu, heilbrigðari fiskveiðistefnu. Hæstv. viðskrh. minntist hér líka á sjómennina. Auðvitað vildu þeir helst koma til heimahafnar. Okkur er það fullljóst. Hitt vitum við líka, eins og ég sagði áðan, að dæmi eru um það að landað sé utan heimahafnar. Það er ekki fordæmalaust. Í annan stað töldum við að það væri uppgjörsmál milli útgerðar og sjómanna hvort eitthvað þyrfti til að koma til að sjómenn yndu því að fara á aðra höfn en sína heimahöfn. En þá hefur líka útgerðaraðilinn fengið ávinning staðgreiðslunnar til þess að standa undir hugsanlegri umbun af því tagi. Ég held að það sé ekki skynsamlegt að fara að teygja löggjöf um aðgerðir af þessu tagi inn á hvert einstakt svið, heldur hljóti það að vera mál útgerðaraðilans og sjómannanna hvernig hún skuli ráðin. Hæstv. viðskrh. ræddi hér nokkuð um svonefnt Þórshafnarmál eða Þórshafnarævintýri, eins og það er nú kallað meðal almennings, og lagði út frá því á tvo vegu, báða ranga vitaskuld. Hann talaði um það, að Alþfl. hefði verið sérstakur fjandmaður byggðastefnu. Þetta er gömul framsóknarklisja sem menn hengja sig í þegar þeir hafa ekkert til málanna að leggja, ómerkileg og ekki til þess fallin að umræðan sé á því plani sem hún ætti að vera á og hefur að öðru leyti verið á hér í þessari deild núna. Það vita allir, sem vilja vita, að Alþfl. hefur fylgt fram raunhæfri byggðastefnu af jafnmiklum eða meiri þrótti og langtum meiri skynsemi en margir aðrir. Hitt atriðið, sem hæstv. viðskrh. gerði sérstaklega að umtalsefni, var það, að mennirnir í plássunum ættu að eiga atvinnutækin sjálfir í sem ríkustum mæli. Vitaskuld er það rétt. Það er heldur ekkert í þessu frv. sem gerir ráð fyrir því, að eignaraðildin sé tekin af mönnum í einstökum byggðarlögum. Það er verið að gefa mönnum valkost. Það er verið að gefa mönnum möguleika á því að geta valið hvort þeir fara þessa leið til þess að mæta tímabundinni hráefniseklu eða hvort það eigi að gerast með stórum og miklum fjárfestingum, - fjárfestingum sem allir vita að eins og sakir standa munu einungis bitna á greininni í heild á sama tíma og það getur orðið mönnunum í plássinu hræðilegur myllusteinn. Þess vegna hefur það ekki með málið að gera sem hæstv. viðskrh. sagði í þessum efnum. Ég tók víst svo til orða hér áðan, að menn hefðu setið hér hnípnir. Ég verð að biðjast afsökunar á því, að ég þekkti ekki nógu vel svipbrigðin á hv. þm. Guðmundi Bjarnasyni til þess að átta mig á því, að hann var auðvitað að hugsa. En ég vil nota þetta tækifæri til að þakka honum og öðrum þeim, sem hér hafa tekið til máls - bæði hv. þm. Stefáni Jónssyni og hæstv. viðskrh., fyrir skilning á því máli sem hér er verið að flytja. Ég verð að segja það, að þrátt fyrir smávægilegar athugasemdir, sem ég tel reyndar léttvægar og annaðhvort falla utan við efnisrammann eða hafa ekki með aðalatriði málsins að gera, voru þeir sammála okkur flm. um að hér kynni að vera leið sem reyna bæri til að ná frekara jafnvægi milli vinnslu og veiða, til þess að ná frekara jafnvægi í löndun aflans milli landshluta. Það kom fram bæði hjá hæstv. viðskrh. og eins hjá hv. þm. Stefáni Jónssyni, hvort það gæti ekki verið að bankakerfið ætti að sinna þessu. Um þetta vil ég segja eftirfarandi: Það er búið að tala um það í heilan áratug, að bankakerfið eigi að sinna þessu, og það hefur ekkert gerst. Það hefur ekki náðst árangur í þeim efnum. Og jafnvel þótt bankarnir heyri undir hæstv. viðskrh. er mér stórlega til efs að það muni eitthvað frekar hreyfast í þeim málum. Svo er það, að Alþingi getur illa sett lög á bankana í þessum efnum. En Alþingi getur sett lög af því tagi sem hér er flutt frv. um. Alþingi getur með auðveldum hætti gripið inn í þessi mál með því að setja á stofn sjóð af þessu tagi. Nú erum við hv. flm. ekki sérstakir talsmenn þess að byggja bákn á bákn ofan eða nefnd á nefnd ofan, en okkur sýndist að þetta væri raunhæfasta leiðin eins og sakir standa. Við leituðumst við að finna það form sem ekki væri af því tagi að það væri sérstakur stofnanabragur. Þessum sjóði er í raun og sannleika ætlað að vera deild innan Aflatryggingasjóðs. Honum er ætlað að vera starfræktur á vegum Aflatryggingasjóðs. Umsjón sjóðsins, bókhald og því um líkt yrði á hans vegum. Það er ekki sett upp neitt stórkostlegt „apparat“ til þess að stjórna þessum sjóði, heldur er Aflatryggingasjóði ætlað að velja þrjá menn til þess að sjá um þau verkefni sem hér um ræðir. Þess vegna segi ég það og ítreka, að þó menn geti haldið því fram að auðvitað ætti bankakerfið að sinna þessu hefur reynslan sýnt okkur að bankakerfið gerir það ekki. Reynslan hefur sýnt okkar að jafnvel þó að það sé vilji fyrir því, t. d. á Alþingi, að bankakerfið sinni þessu, gerist ekki neitt. Reynslan hefur sýnt okkur að það heldur áfram að vera sama ástandið og áður: Það er kannske hráefnisskortur á einum stað, en menn eru að kafna í fiski á öðrum stað. Þess vegna er þetta frv. flutt. Herra forseti. Ég vil svo að lokum þakka þær undirtektir sem þetta frv. hefur fengið hér, sem ég tel vera mjög jákvæðar að því er aðalatriði málsins varðar. Ég tek það fram, eins og ég gerði reyndar í framsöguræðu minni, að við flm. erum vitanlega reiðubúnir að taka tillit til mismunandi sjónarmiða, sem upp kunna að koma, og reyna að finna þessu það form sem best er. Að lokum legg ég til, herra forseti, að þessu frv. verði vísað til sjútvn.



Herra forseti. Ég hafði raunar ekki ætlað það, er ég tók til máls í fyrra sinnið, að ég þyrfti að gera það öðru sinni, en hv. þm. Kjartan Jóhannsson er stundum, að því er virðist, gæddur þeim veikleika - undarlegt með jafngáfaðan og vel upplýstan mann - að skemma ágætismál með því að tala um þau of oft og of lengi. Hann vó hér, ef svo mætti segja, í lokaræðu sinni öðru sinni í þann knérunn sem honum eru kaup á fiskiskipi til Þórshafnar á Langanesi. Raunar hefur hann í hin fyrri skiptin, við aðrar umræður þegar rætt hefur verið um kaup á þessum togara, staðfest það, sem við höfðum ýmsir rökstuddan grun um, hversu gjörsneyddur maðurinn er öllum skilningi á vandamálum sjávarútvegsins á Íslandi. Og ekki virtist honum aukast skilningur á eðli þessa bjargræðisvegar okkar við það að gegna í meira en ár embætti sjútvrh. Ég hirði ekki um að leggja enn einu sinni fyrir hann þá spurningu, með hvaða hætti hann ímyndar sér að hægt sé að ávaxta „kapital“ upp á 5 milljarða gkr. í togara við Faxaflóa ef það er ekki hægt með 3 milljarða gkr. í góðum togara norður á Þórshöfn. En hitt ætla ég, að ef við ræðum af alvöru um skipulag sjávarútvegsmála á Íslandi, hráefnisöflunar, væri öllu nær að sjá til þess, að ekki væri mokað á land það miklum afla á tilteknum landssvæðum, svo sem eins og á vetrarvertíðarsvæðinu, að fólk, sem við fiskverkun vinnur þar, hefði alls ekki undan og gerði hluta af aflanum að skít. Þá væri betra að hemja svolítið aflann með skipulagsbundnum aðgerðum á þessum landssvæðum, þannig að fiskiskip í öðrum landshlutum fengju þá að veiða nokkru lengur, það þyrfti ekki að takmarka afla á þeirra kostnað. Ég ítreka þá skoðun mína, að hugsunin á bak við þetta þingmál, á bak við þetta frv., sé nokkuð góð. En ég bið hv. þm. Kjartan Jóhannsson, fyrrv. sjútvrh., að hugleiða það nokkuð, hvort ástæðan fyrir því, að bankakerfið, sem lánar út á fisk upp úr sjó, hefur ekki verið tilkippilegt að taka að sér þetta hlutverk, þ. e. tryggja staðgreiðslu afla sem landað er annars staðar en í heimahöfn, sé ekki sú, hversu mismunandi fjárhagsafkoma fiskverkunarstöðvanna úti á landi er. Ég spyr hv. þm. með hvaða hætti hann ætlast til þess að fiskiðjuverið þar norður í rassi, svo við fylgjum nú hugsanaþræði hans, setji fullnægjandi tryggingu til hins nýja sjóðs sem ekki væri jafnframt fullnægjandi trygging fyrir banka. Ástæðan fyrir því, að ekki hefur verið lánað til hlítar til aflakaupa í þessu skyni, hefur í langsamlega flestum tilfellum verið bág staða hlutaðeigandi fiskiðjuvera. Nei, við tryggjum ekki siglingu togara með afla frá einum landshluta til annars með öðrum hætti en þeim, að kostnaðurinn við þessa fiskflutninga verði greiddur. Það kostar orðið óhemju fé að sigla með togarafarm frá Hafnarfirði norður að Langanesi og leiðin á miðin til baka. Hér yrði um það að ræða í mjög mörgum tilfellum, að greiða yrði flutningskostnað á þessum fiski, greiða yrði hærra verð fyrir hann en gangverðið. Nú á hv. þm. Kjartani Jóhannssyni náttúrlega ekki að bregða svo mjög í brún við þá hugsun, þar sem hann er þm. fyrir það svæði landsins þar sem tíðkast hefur á undanförnum árum að fiskkaupendur bjóða í aflann og hann er keyptur á uppsprengdu verði - og hefur tíðkast svo um árabil. En hér er ekki til þess hugsað að stofnaður verði raunverulegur sjóður til að greiða niður flutningskostnað eða til að hækka verð á fiski til að gera það fýsilegt að sigla með aflann í aðra landsfjórðunga. Það er ég alveg viss um, að sú „löðun afla“, sem hv. þm. ræðir um, verður ekki framkvæmd, henni verður ekki til leiðar komið með öðrum hætti en þeim, að útgerðaraðilar þessara skipa sjái sér í því nokkra hagnaðarvon að sigla þetta með aflann. Ég tek undir það með hv. þm., að hér gegnir allt öðru máli en þegar um það er að ræða að miðla afla innan landsfjórðungs þar sem vegasamband er sæmilegt, en því fer víðs fjarri að á þeirri fiskmiðlun sé skipulag nokkurs staðar á landinu. Ég vil minna á það, að í hittiðfyrra, í heitri sumartíð í hittiðfyrra, var settur í bræðslu þorskur um svipað leyti á gjörvöllu svæðinu frá Austfjörðum norður á Skagaströnd, þegar mokafli var og ekki hafðist undan að vinna í frystihúsunum. Þetta gerðist úti á landi í heitri sumartíð. Þarna kom upp vandamál úti á landi í heitri sumartíð sem vissulega er sambærilegt við það sem gerist í mokaflanum hérna syðra á vetrarvertíðinni. Þá þýddi ekki að miðla fiski á milli staða á þessu svæði. Á þessum tíma hefði vandinn ekki heldur verið leystur með því að senda togarafarma hingað suður á Faxaflóa, því svo vildi til á þeim tíma, enda þótt miklu minna bærist að af fiski á svæðinu frá Vestmannaeyjum og upp á Skaga, að fiskiðjuverin þar höfðu ekki mannskap til að hafa undan. En þetta breytir ekki því, að minni hyggju, að hugsunin á bak við það frv., sem hér er flutt, sé góð, hún sé skref í þá átt að við tökum þau mál til alvarlegrar athugunar, með hvaða hætti við getum staðið miklu skynsamlegar að vinnslu afla en við höfum gert hér á landi og með hvaða hætti við getum samræmt úrtöku hráefnis úr sjó og vinnslu.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu, en vil taka undir það meginsjónarmið, að nauðsyn sé að tryggja staðgreiðslu afla. Ég stóð hérna upp til þess að leiðrétta þá umsögn hv. flm., að bankakerfið hefði ekkert gert í þessum efnum, en það vinnulag hefur verið tekið upp í Vestmannaeyjum að Útvegsbankinn þar sér um greiðslu hráefnisins hálfsmánaðarlega að fullu. Ég held að í þessu tilviki verði varla annað sagt en að það verði að skoðast sem staðgreiðsla. Þá skiptir ekki máli hvort bátar eru samningsbundnir eða koma til löndunar annars staðar frá.