Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. Ed. hefur gert þá breytingu eina á þessu frv., að hún hefur fellt niður 3. efnismálsgr. 1. gr., en í þeirri málsgr, var svo kveðið á, að ráðh. væri heimilt að setja reglur um ráðstöfun námsvistar kandídata á sjúkrahúsum. Þannig hljóðaði ákvæðið, þegar frv. fór héðan úr hv. þd., en í hinu upprunalega frv. var lagt til, að landlæknir ráðstafaði námsvist kandídata samkvæmt reglum, er hann setti í samráði við læknadeild háskólans og Læknafélag Íslands. Þessu ákvæði breytti hv. þd. hér á þá lund, sem ég gat um áður. Heilbr.- og félmn. d. hefur haft tækifæri til þess að athuga málið, eins og það kemur nú frá hv. Ed., og telur ekki miklu máli skipta þá breytingu, sem gerð hefur verið á frv. Þetta ákvæði um ráðstöfun námsvistar kandídata var ekkert aðalatriði í frv., þegar það var upprunalega lagt fram, og ekki heldur eftir þá breytingu, sem þessi hv. þd. samþykkti. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kemur frá Ed.



Herra forseti. Allshn. hefur rætt þetta mál á fundi sínum 29. apríl og orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Einn nm., hv. 1. landsk. þm. (SI), var ekki mættur á fundinum, þegar málið var afgr., en hefur lýst sig sammála samþykkt allshn.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að bera hér fram fsp. til hæstv. ríkisstj., hún snertir líklega fyrst og fremst hæstv. sjútvmrh., en hann er líklega ekki kominn á fundinn. Ef til vill getur einnig hæstv. viðskmrh. svarað þessu, sem ég ætlaði að spyrja um.  Fsp., sem ég vildi bera fram, er í tilefni af fréttum, sem birzt hafa í blöðum nú um helgina. Í fyrradag kom frétt í einu af blöðum stjórnarflokkanna um það, að náðst hefði samkomulag um fiskverð milli Landssambands ísl. útvegsmanna og þeirra fyrirtækja, sem kaupa af þeim fiskinn. Sagt var frá því í þessari frétt, að samningaviðræður um fiskverðið hefðu staðið yfir síðan í febrúar og það muni hafa greitt mjög fyrir samkomulagi, að ríkisstj. hafi lækkað 5% útflutningsskatt af fiskinum um helming, niður í 2½%. Í gær er einnig í þessu sama blaði nokkuð sagt frá þessu máli, og kemur það einnig fram í þeirri frásögn, að nú hafi verið tekin ákvörðun um að lækka skattinn úr 5% í 2½%. Þessi frétt þótti mér nokkuð einkennileg, þar sem það er ekki á valdi hæstv. ríkisstj. að breyta þessum skatti, en ákvæðin um hann eru í lögunum um efnahagsmál, sem hér voru samþykkt í febrúar í vetur og munu hafa verið gefin út 20. febr. Hugsanlegt er, að hér sé um að ræða missögn eða ónákvæmni í blaðafréttum. Ef til vill hefur hæstv. ríkisstj. aðeins lýst því yfir, að hún muni beita sér fyrir lagabreytingu á Alþingi, þess efnis, að útflutningsskatturinn verði lækkaður úr 5% í 2½%. Þá getur þetta verið skiljanlegt. En þá er hins vegar ekki rétt frá skýrt í þessum fréttum. Nú vildi ég því spyrjast fyrir um það og vænti þess, að t.d. hæstv. viðskmrh, geti svarað því, hvort það sé þannig, að ríkisstj. vilji fá breytingu á þessum skatti og muni leggja fyrir þingið frv. til laga um þá breytingu.



Herra forseti. Eins og hæstv. forseti d. tók fram, er hæstv. sjútvmrh. bundinn við skyldustörf annars staðar og mun ekki geta komið til fundarins fyrr en milli hálfþrjú og þrjú. Ég skal með ánægju koma þessari fsp. á framfæri við hæstv. sjútvmrh., og mundi hann þá t.d. á morgun geta svarað fsp. hv. þm. Ég skal þó nú þegar ekki láta hjá líða að taka fram, að fregnir um þetta, sem birtust í blöðum í gær, voru ónákvæmar. Það er að sjálfsögðu ekki búið að fella helming útflutningsskattsins niður, enda er það á valdi Alþingis eins að gera það. Hitt er rétt, að það hefur verið um það rætt undanfarið í sambandi við þá samninga, sem gerðir hafa verið um fiskverð milli fiskkaupenda og fiskseljenda, að gera þetta. Ríkisstj. hefur það til athugunar og mun væntanlega leggja það til eða beita sér fyrir því, að þessi lækkun nái fram að ganga. En um það mun hæstv. sjútvmrh. geta gefið nánari skýrslu á fundinum á morgun.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér út af því tilefni, að hv. 1. þm. Norðurl. v. (SkG) nú hefur komið fram með fsp., í fyrsta lagi taka undir hans spurningar og í öðru lagi lýsa því yfir, að fyrst hæstv. sjútvmrh. er væntanlegur hér á fund síðar í dag, vildi ég mælast til þess við hæstv. forseta, þó að milli mála væri, að það gæfist tími til þess að athuga þessa hluti nú þegar. Það er ákveðið með mjög ákveðnum orðum í 8. gr. efnahagslaganna, að tollyfirvöldin skuli innheimta þennan umrædda 5% skatt, og það er ákveðið í sömu grein mjög ákveðið, að honum skuli varið til greiðslu á halla útflutningssjóðs, þannig að ákvæðin eru bundin mjög rammlega í lögum. Og í 40. gr. stjórnarskrárinnar er greinilega sagt, að engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Þegar svona hlutir eru farnir að gerast, eins og þeir, að blöð ríkisstj. og jafnvel fleiri opinberir aðilar eru farnir að skýra frá því, að þetta og þetta verði gert, rétt eins og Alþingi væri ekki til og hefði ekkert að segja í þessu, þá er það dálítið varhugavert tímanna tákn. Það er satt að segja orðið nóg um það, að ríkisstj. séu farnar að taka ákvarðanir svo að segja einvörðungu sjálfar, en stilla síðan sínum þingflokkum frammi fyrir því, að þeir verði annaðhvort að samþykkja eða hafna, þegar þar að kemur, og þorri þingmanna í þessum flokkum beygir sig síðan óánægður undir það, sem gert hefur verið. Það er ákaflega mikið allt saman í þá áttina að brjóta bókstaflega niður þingræðið hjá okkur. Viðvíkjandi hins vegar þessu máli, þá er eðlilegt, að það veki alveg sérstaklega athygli, vegna þess að eitt af því, sem hefur verið yfir lýst af hálfu íslenzku ríkisstj., það er, að það verði ekki neitt tekið upp, sem heitir útflutningsuppbætur, heldur skuli atvinnurekendur eiga að standa á eigin fótum, og allt það kerfi, sem hæstv. ríkisstj. hefur þótzt vera að byggja upp undanfarið, hefur byggzt á þessari, ef svo mætti orða það, siðferðilegu forsendu, að enginn stuðningur frá ríkinu ætti að koma til þessara atvinnurekenda, og það væri vísindalega útreiknað af sérstökum sérfræðingum, mjög lærðum sérfræðingum, að þetta stæðist allt saman. Ég lét reikna þetta út, og í sambandi við okkar starf í fjhn. þessarar hv. deildar um þetta frv. um efnahagsmál spurði ég Davíð Ólafsson, einn sérfræðinginn, að því, hvað útflutningurinn ætti að geta borgað, og lagði fyrir í þessari deild allan þann útreikning. Og sá sami útreikningur, sem var greinilegt að ætti að vera það allra minnsta, sem hægt ætti að vera að greiða til sjávarútvegsins, það kemur nú sem sé allt í einu í ljós, að hraðfrystihúsin segjast ekki geta greitt þetta, nema þau fái sérstakar útflutningsuppbætur frá ríkinu. Útreikningur, sem ég hef lagt hér fyrir sem minni hl. í fjhn., þegar þessi efnahagsmál eru hér til umræðu, og var staðhæft þá að væri meira eða minna rangur, og ekki væri nein vissa fyrir, að útreikningar sérfræðinganna stæðust, þessi útreikningur sýnir sig nú þegar, þrem mánuðum eftir að lögin eru samþykkt, að hafa verið rangur, en útreikningur okkar þingmannanna réttur. En hæstv. ríkisstj. fékkst ekki til að taka neitt tillit til neins útreiknings, sem við lögðum hér fram, en batt sig einvörðungu við það, sem sérfræðingarnir höfðu gert. Þess vegna er þetta ekkert smámál, sem hér er um að ræða, því að þetta, sem ríkisstj. nú hefur gert, er merki til verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi um, að allt þetta þvaður, sem ríkisstj. hefur verið með um útflutningsbætur og annað slíkt, er tóm vitleysa. Það hefur verið heimtað nú af launþegum í landinu, að þeir færu að leggja eitthvað að sér, til þess að sjávarútvegurinn og atvinnureksturinn í landinu geti staðið á eigin fótum, og menn hafa verið beðnir um að gefa ríkisstj. frí einhvern tíma, til þess að þetta fengi að sýna sig. Nú sem sé er þetta komið í ljós, þremur mánuðum - og varla það - eftir að þessi lög eru samþykkt, með þessari gagnrýni frá okkar hálfu á útreikningum sérfræðinganna og ráðstöfunum ríkisstj., að útflutningsbætur eru teknar upp. 1950 var þó beðið með þetta í eitt ár, þangað til bátagjaldeyririnn var settur á. Ég vil þess vegna vekja athygli á því, að þarna er ekki bara um að ræða formlegt mál, þar sem hæstv. ríkisstj. er farin að gera ráðstafanir án þess að vita nokkuð, hvernig Alþingi muni taka í þetta, og fara inn á að lofa ýmsu í sambandi við það, heldur er þarna um að ræða það, að sjálft kerfi ríkisstj. er að hrynja og það áður en seinni parturinn af þessum aðallögum hennar, sem sé lögin um viðskiptafrelsið, sem áttu að byggjast á gengisskráningarlögunum, er kominn í gegnum þingið. Ég vil því vekja athygli hæstv. ríkisstj. á því, að þetta er mjög alvarlegt mál, sem hlýtur að verða tekið til mjög alvarlegrar umræðu nú þegar hér í þinginu, og ég held það sé bezt fyrir hæstv. ríkisstj. að stöðva nú þau frv., sem eru í gangi hér í þinginu, áður en lengra er haldið. Það er engin ástæða til þess að fara að neita að viðurkenna þær staðreyndir, að kerfið sé fallið um sjálft sig, eða þá hitt, að allir útreikningar sérfræðinganna séu vitlausir. Og það er ekki ástæða til þess að vera endilega að biða eftir því, að hér hefjist stórkostlegar vinnudeilur. Þeir hafa sannarlega fórnað meiru, launþegarnir í landinu, heldur en sjávarútvegsmennirnir, og átti þetta þó allt að vera gert fyrir þá. Og ef hæstv. ríkisstj. nú þegar viðurkennir, að hún verði að taka sérstaka skatta af ríkissjóði til þess að gefa þeim útflutningsuppbætur, þá er sannarlega kominn tími til fyrir hana að endurskoða sína afstöðu gagnvart launþegunum eða þá að segja við launþegana: Þið skuluð ekki vera að bíða neitt lengur.



Herra forseti. Eins og ég sagði áðan, mun hæstv. sjútvmrh. gefa nánari skýrslu um þetta mál í tilefni af fsp. hv. 1. þm. Norðurl. v., annaðhvort síðdegis í dag, þegar hann er kominn til fundarins, eða á morgun. Ég vildi þó ekki láta hjá líða að andmæla eindregið þeirri skoðun, sem kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv., að það, sem hér hefur verið rætt um, það, sem hér hefur borið á góma, að lækka útflutningsskattinn um helming, úr 5% í 2½%, á hvorki nokkuð skylt við nýjar útflutningsbætur né heldur er nokkurt tákn um, að það efnahagskerfi, sem nú er verið að reyna að koma hér á laggirnar, sé að hrynja. Ég þarf ekki að minna hv. þm. eða aðra hv. dm. á, í hvaða skyni 5% útflutningsskatturinn var á lagður. Hann var lagður á í því skyni að greiða ógreiddar skuldbindingar útflutningssjóðs. Nú hefur það gerzt, að við endanlegt uppgjör útflutningssjóðs hafa skuldbindingar hans reynzt miklu minni en hafði verið áætlað. Þær hafa reynzt næstum helmingi minni en áætlað hafði verið eftir þeim gögnum, sem lágu fyrir hjá útflutningsnefnd. Í öðru lagi hefur það svo gerzt, sem var ekki vitað, þegar efnahagslögin voru undirbúin, að mikið verðfall hefur orðið á fiskimjöli erlendis, sem hefur að sjálfsögðu rýrt mjög hag útflutningsatvinnuveganna og rýrt getu fiskkaupenda til þess að greiða það verð fyrir fiskinn, sem þeir hefðu getað gert, ef sú breyting hefði ekki átt sér stað. Það eru þessar tvær breyttu forsendur, sem um er að ræða og hafa gert það að verkum, að ríkisstj. hefur tekið til venjulegrar athugunar í fyrsta lagi, hvort fært væri, sem mun vera fært, og hvort réttmætt væri að taka þá ákvörðun að leggja til við Alþingi, að þeirri ákvörðun yrði breytt, sem fólst í því ákvæði efnahagslaganna, að útflutningur skyldi greiða 5% skatt af útflutningsverðmæti. Þetta vildi ég aðeins segja strax til þess að fyrirbyggja misskilning um þetta efni. En ég segi það enn, að að öðru leyti mun hæstv. sjútvmrh. eflaust vera reiðubúinn til þess að gefa nánari skýrslu um þær samningaviðræður, sem farið hafa fram undanfarnar vikur milli fiskkaupenda og fiskseljenda, og það samkomulag, sem komið er á í þeim efnum.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. talaði um það, að við endanlegt uppgjör viðvíkjandi útflutningssjóðnum hefði það sýnt sig, að þetta hefði komið út vænlegar en búizt hefði verið við. Ég er ákaflega hræddur um, að allir útreikningarnir og endanlegu uppgjörin á öllum þessum hlutum fari nokkuð mikið eftir því, hvað ríkisstj. þykir hagkvæmt á hverjum tíma. Fyrir kosningar þótti hagkvæmt að gefa eina ákveðna lýsingu á afkomu ríkissjóðs, útflutningssjóðs og jöfnuðinum í utanríkisverzluninni. Eftir kosningarnar, þegar tveir mánuðir voru liðnir frá þeim, þótti hagkvæmt að gefa aðra yfirlýsingu. Og þegar efnahagslögin eru samþykkt, þótti hagkvæmt að gera þessa og þessa útreikninga, sem ættu að gera þetta og þetta nauðsynlegt. Og nú á eftir þykir hagkvæmt, að útreikningurinn komi öðruvísi niður. Ég verð að segja það, að ég gef ekki sérstaklega mikið fyrir útreikninga þessara sérfræðinga í þessum málum. Ég er hræddur um, að þeim sé ráðstafað, þeim sé hagrætt eftir því, hvers konar pólitík ríkisstj. heimtar á hverjum tíma. Í öðru lagi viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. segir viðvíkjandi fiskimjölinu, eins og hæstv. ríkisstj. hafi ekki vitað jafnt um fiskimjölið og verðhrunið á því í febrúar eins og núna? Jú verðhrunið hefur verið að skella á frá því nokkurn veginn í október-nóvember í haust, alltaf farið sílækkandi. Framboðið frá Perú er byrjað að koma fram strax í október–nóvember, og það var alveg fyrirsjáanlegt, hvert fór. Og þessar ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert til þess að leiða verðhrunið yfir íslenzka fiskimjölið, eru ráðstafanir, sem standa beint í sambandi við alla hennar pólitík. Það var hægt að selja þetta fiskimjöl í fyrrasumar fyrir allt upp í 20 shillinga prótein-einingu, miðað við, að nú hefur það farið niður í 11, frá 18–20 sh. til Tékkóslóvakíu, en ríkisstj. og Seðlabankinn, þeir hindruðu það, vegna þess að þeir eru að heimta frjálsan gjaldeyri. Og þetta er bara ein afleiðingin af því, sem ríkisstj. er að gera og hún er vöruð hér við hvað eftir annað, og við höfum ekki sparað okkar tíma eða okkar rödd til þess að reyna að vara ríkisstj. við. Hún er að skipuleggja Ísland inn í verðhrunsmarkað. Það er ríkisstj., sem skipuleggur þetta verðhrun. Þótt það sé Perú, sem veldur því, þá er það pólitík ríkisstj., sem veldur því, að við erum háðir þessum markaði. Það var vel hægt að gera aðrar ráðstafanir. Og svo framarlega sem afleiðingarnar af því, sem ríkisstj. nú er að gera, verða verðhrun í sambandi við hraðfrysta fiskinn, þá er það líka atriði, sem ríkisstj. getur séð fyrir í dag. Ef á að fara að byggja upp stórkostleg bákn til sölu á hraðfrystum fiski í Hollandi, Belgíu, Frakklandi, meira eða minna fyrst og fremst með íslenzkum peningum, standa í því vikum og mánuðum og árum saman að byggja upp bákn, eins dýrt og það er, þá þýðir það verðhrun fyrir okkur. Það þýðir, að við byrjum að undirbúa það með öllu mögulegu slíku og byrjum með því að festa þarna heilmikla peninga, sem maður veit ekkert, hvort koma nokkurn tíma fram. Þetta er þáttur úr pólitík ríkisstj., að yfirgefa það, sem öruggt er, og leggja inn á brask. Það er því ekki til neins að koma á eftir og segja núna: Við verðum nú að breyta til þarna með sjávarútveginn, af því að það hefur fallið verð á einhverjum hlutum. - Og það er ekki atriði, sem verður tekið tillit til af hálfu verkalýðshreyfingarinnar hér. Þetta eru ráðstafanir, sem ríkisstj, er að gera, Í staðinn fyrir að gera fyrirframsamninga og reyna að tryggja sig, þá er beðið og beðið og braskað og braskað. Og svo þegar sveiflur á kapítalistískum mörkuðum valda verðhruni, þá stendur ríkisstj. upp og segir: Við verðum að byrja á útflutningsuppbótum. - Auðvitað eru það ekkert annað en útflutningsuppbætur að verða að gera svona ráðstafanir. Það er sama, hvað þær eru kallaðar. Það var ekki heldur kallað útflutningsuppbætur, þegar bátagjaldeyririnn var tekinn upp, síður en svo. Og því var líka neitað. Hæstv. viðskmrh. man kannske, hvað það var kallað. Það var kallað ákaflega fallegu nafni. Það var kallaður sérstakur frílisti, ef ég man rétt, alveg sérstakur frílisti, sérstaklega frjáls, miklu frjálsari en allt annað. Það var sérstakur frílisti handa útvegsmönnum. Ég man ekki betur en þeir fengju sérstaklega að verzla með þann gjaldeyri, sem kom inn fyrir það, og ég sé ekki betur en nú eigi að fara að breyta á Alþingi ákveðnum skatti, sem lagður er á, til þess að útvegsmenn fái hann sérstaklega í hendur. Heldur hæstv. viðskmrh. að þetta sé hvað eðli snertir mjög ólíkt þeim sérstökum frílista, sem seinna var kallaður bátagjaldeyrir og nú hefur verið talinn vera byrjun á útflutningsuppbótunum? Við skulum ekki vera að stinga höfðinu neitt í sandinn eins og strútur viðvíkjandi þessum hlutum. Við sjáum alveg, hvert þetta er að leiða. Ég skal svo ekki gera þetta að frekara umtalsefni nú. En mér þætti mjög vænt um, að hæstv. sjútvmrh., þegar hann kæmi í dag, gæfi þinginu kost á að heyra sín rök í þessum málum.



Herra forseti. Frv. þetta er gamall kunningi hér á hv. Alþ. Hv. fyrrv. þm. Borgf., Pétur Ottesen, flutti það hér á tveimur þingum í röð, á árunum 1956 og 1957. Ástæða þess, að þetta frv. var upprunalega flutt og er nú flutt að nýju, er fyrst og fremst sú, að mikils ósamræmis hefur þótt gæta um greiðslur ríkissjóðs á rekstrarkostnaði nokkurra skóla landinu. Fyrir fjórum árum héldu fulltrúar margra héraða fund um þetta mál og gerðu þá m.a. svofellda ályktun, sem prentuð er upp í grg. þessa frv.: „Vér undirritaðir fyrir hönd hlutaðeigandi skóla og sýslufélaga beinum hér með þeirri áskorun til ríkisstj. og alþm., að á Alþ. því, er nú situr að störfum, verði gildandi lögum varðandi gagnfræðanám og húsmæðrafræðslu breytt þannig, að héraðsskólar og húsmæðraskólar í sveitum verði kostaðir og reknir að fullu af ríkinu, en til vara, að ríkissjóður greiði öll kennaralaun við skóla þessa og 90% af stofnkostnaði, viðhaldskostnaði og öðrum rekstrarkostnaði þeirra.“ Pétur Ottesen lagði upprunalega til, þegar hann flutti svo þetta frv., að varatill. þessa fundar yrði lögfest, þ.e.a.s. að ríkissjóður greiði öll kennaralaun við skóla þessa og 90% af stofnkostnaði, viðhaldskostnaði og öðrum rekstrarkostnaði. Þeir skólar, sem um er að ræða, eru, eins og ég sagði, héraðsskólar og húsmæðraskólar í sveitum. Að fyrrgreindum fundi stóðu hins vegar flest eða öll þau héruð, sem standa undir rekstri héraðs- og húsmæðraskóla. Á það hefur verið bent í þessu sambandi, að mikils ósamræmis gæti í þessum efnum, þar sem einstakir skólar, bæði héraðsskólar og húsmæðraskólar, séu að öllu leyti kostaðir af ríkinu. Hefur þar verið bent á Eiðaskólann í flokki héraðsskóla og húsmæðraskólann á Staðarfelli í hópi húsmæðraskóla. En meginrökin fyrir því, að fluttar hafa verið og eru nú tillögur um það að láta ríkið taka á sig að mestu leyti kostnaðinn við rekstur og stofnun slíkra skóla, eru náttúrlega þau, að hin fámennu sýslufélög eru mjög févana og þess alls ófær að reka þessar stofnanir, sem margar hverjar eru alldýrar í rekstri og standa ekki einungis undir fræðsluþörf héraðanna, heldur og landsbyggðarinnar vítt og breitt um landið. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þetta frv. Það er, eins og ég sagði í upphafi, mjög vel kunnugt flestum hv. þm. Ég hygg, að hér sé um réttlætismál að ræða. Það má að vísu segja, að varhugavert sé að bæta auknum útgjöldum á ríkissjóðinn. En á sama hátt má segja, að sýslufélögin og bæjar- og sveitarfélögin berjast vissulega í bökkum við það að standa undir þeim byrðum, sem á þau hafa verið lagðar og margar hverjar með löggjöf af hálfu hæstv. Alþ. Ég leyfi mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því frv., sem hér liggur fyrir. Ég var á sínum tíma einn af þeim, sem áttu hlut að því að koma á framfæri þeirri ályktun, sem um getur í grg. fyrir þessu frv. Og efni þessa frv., sem hér liggur fyrir, byggist á varatill., sem kom fram á þeim fundi, sem héraðsgagnfræðaskólamenn héldu fyrir nokkrum árum. Höfuðtill. gagnfræðaskólamanna var sú, að ríkið tæki að sér rekstrarkostnað héraðsgagnfræðaskóla að fullu og öllu og enn fremur húsmæðraskóla. Þetta var aðaltill. þessara gagnfræðaskólamanna. Því miður hefur þessi aðaltill. ekki fundið þá náð að vera fram borin hér á hv. Alþ., heldur einungis varatill. Og því er ég kominn hingað í ræðustólinn, að ég vildi fyrir mitt leyti eiga hlut að því hér á hv. Alþ., að höfuðtill. héraðsskólamanna kæmi hér fram, þannig að afstaða gæti fengizt hér á hv. þingi um hana. Ég fellst alveg á þær röksemdir, sem hv. höfuðflm. þessa frv. hefur haldið hér fram, en tel í raun og veru hina réttustu niðurstöðu af orðum hans þá, að frv. yrði þannig að lokum samþykkt héðan frá hv. Alþingi, að ríkissjóður tæki að sér allan rekstrarkostnað af héraðsgagnfræðaskólum og húsmæðraskólum og enginn hluti kostnaðarins skilinn eftir sveitarfélögunum. Það er fullljóst öllum hv. þm., að þau tiltölulega fáu sveitar- og sýslufélög, sem standa undir þessum skólum, eiga mjög í vök að verjast um sín fjármál. Um það er ekki að villast. Og margir héraðsskólanna og flestir húsmæðraskólanna eru reknir með miklum halla. Ég hef hér skýrslur frá fjármálaeftirlitsmanni skóla um húsmæðraskólana. Og þá kemur í ljós, að af 9 húsmæðraskólum eru aðeins tveir reknir með tekjuafgangi, en hinir með rekstrarhalla - töluverðum sumir. Um héraðsskólana aftur á móti er það að segja, miðað við s.l. 2–3 ár, að þar er rekstrarhalli hjá 2 af 7 þessi árin, en mjög mikill rekstrarhalli hjá þeim skólanum, sem ég hef bezt kynni af, þ.e.a.s. héraðsgagnfræðaskólanum að Skógum. Nú er þess að geta, að á næstu árum mun við flesta héraðsskóla og sennilega flesta húsmæðraskóla líka, ef ekki alla þessa skóla, leggjast á mjög þungur baggi vegna viðhalds, og ég á fulla von þess, að héruðin hafi engan veginn tök á því að standa að neinum verulegum hluta undir þessum væntanlega viðhaldskostnaði. Svo má geta eins atriðis, þess, að flestir þessara skóla eru nánast ríkisskólar. Nemendur á þeim eru úr öllum áttum, og við suma þeirra og þó nokkuð marga eru jafnvel fæstir nemendur úr því héraði, sem stendur undir skólanum. Þetta atriði bendir okkur líka á það, hversu í raun og veru eðlilegt og sjálfsagt er, að ríkið taki endanlega að sér skólana. Það eru þó nokkuð mörg sveitarfélög og jafnvel fjöldi sveitarfélaga, sem losnar að verulegu eða öllu leyti við þennan kostnað af skólum, sem þessi sömu sveitar- og sýslufélög hafa þó rétt til að senda nemendur á. Ég geri ráð fyrir því, að um skóla í kaupstöðum sé það að segja, að ef þeir að meginhluta væru skipaðir nemendum úr sveitunum, þá mundu kaupstaðarstjórnir ekki láta sér það lynda að standa nema að óverulegu leyti undir slíkum skóla. Hér í Reykjavík eru þó nokkrir skólar, sem eru reknir einvörðungu af ríkinu og bæjarfélagið hefur ekki með að gera í fjárhagslegu tilliti. Hv. frsm. benti líka á það, að einn af þessum héraðsgagnfræðaskólum, þ.e. skólinn að Eiðum á Austurlandi, er einvörðungu rekinn af ríkinu, og þetta bendir okkur nokkuð á leiðina, sem fara skal. Þess má svo líka geta, að þess er varla að vænta um nokkuð langa framtíð, að til fleiri héraðsgagnfræðaskóla úti um land verði stofnað. Stefnan virðist vera sú í skólamálunum, að þess sé ekki að vænta, að það fjölgi neitt verulega nemendum, sem ganga á héraðsgagnfræðaskóla. Miklu fremur er tilhneigingin sú að stofna til miðskóla í þéttbýll, þ.e.a.s. í þorpum og kaupstöðum víðs vegar úti um land, og í raun og veru er það mjög eðlileg tilhneiging fólks í nokkru þéttbýli. Fyrir þær sakir má búast við því, að það fækki að því leyti til fremur í héraðsgagnfræðaskólunum, en þó kann nemendatalan að haldast nokkurn veginn næstu árin, ef við eigum von þess, að það fjölgi fólki í sveitunum. Þess vegna hygg ég, að ekkert þurfi að óttast um, að það verði leitað mjög á ríkið um stofnun héraðsgagnfræðaskóla, ekki svo mjög, að það yrði vandkvæðum bundið fyrir ríkissjóð að leysa fjárhagslega úr slíkum verkefnum. En hitt er svo annað, að ríkissjóði eða hinu opinbera hlýtur að vera mikið í mun um það, að þeir héraðsgagnfræðaskólar, sem nú eru í fullu starfi, dragist ekki niður um viðhald og annan tilkostnað í sambandi við það að halda uppi sæmilegri reisn skólanna og hafa þar hluti, eins og fremst má verða, í sæmilegu lagi. Ég tel, að ríkinu hljóti að vera það mjög í mun og að þetta verði ekki sá baggi ríkissjóði, að hann muni verulega um það að bæta þessum smápinkli á sig til mikilla og ómetanlegra hægri verka fyrir hin fátæku sveitar- og sýslufélög úti um land. Við, sem þekkjum til héraðsgagnfræðaskóla, uppbyggingar þeirra og rekstrar, höfum fyrir löngu komizt að þeirri staðreynd, hversu mjög það er erfitt fyrir viðkomandi sýslufélög að standa undir nauðsynlegum byggingum og nauðsynlegum rekstri. Í sambandi við þann skóla, sem ég hef unnið að því að koma upp og reka, eftir því sem mitt embætti hefur krafizt af mér sem formanni skólanefndar þar, þá get ég lýst yfir, að mitt sýslufélag hefur lagt svo mjög að sér um að standa í skilum með sinn hluta, bæði að uppbyggingu, stofnkostnaði og rekstri, að það verður um margra ára bil í framtíðinni mjög erfitt fyrir sýslusjóð að annast nauðsynlegt viðhald, en fram kemur nú með hverju ári sem líður í ljós hin ríka þörf fyrir viðhaldið, þó að skólinn sé ekki nema rúmlega tíu ára, hvað þá um hina aðra skóla af sama tagi, sem eldri eru. Ég vildi gjarnan láta þessi orð mín fylgja hér þessu máli við 1. umr. til athugunar fyrir þá hv. n., sem tekur það nú til meðferðar, en eins og ég segi, mun ég að óbreyttu gera till. um það, að þessir skólar, sem um ræðir í frv., verði gerðir hreinlega að ríkisskólum.



Herra forseti. Frv. þetta felur í sér þá breyt. á lögum um loðdýrarækt, að niður falli úr lögum þær málsgreinar í 1. gr. l., sem banna minkaeldi. Margar þjóðir heims hafa af minkaeldi miklar tekjur. Hér á landi hefur það verið bannað um nokkurra ára skeið. Hér ætti þó að vera mjög góð aðstaða til minkaeldis, bæði hvað veðráttu snertir og fóðuröflun, þar sem mikið fellur hér til af fiskúrgangi, sem er aðalfæða minkanna. Kaupa nágrannar okkar, Norðurlandaþjóðirnar, nú þennan fiskúrgang af okkur, einmitt í því skyni að ala á honum mink, og hafa af því miklar tekjur. Vöxturinn í minka- og skinnaframleiðslu þessara þjóða og raunar annarra hefur á undanförnum árum verið ótrúlega mikill, og hafa sumar þeirra margfaldað dýr í eldi hjá sér á nokkrum árum. En það er eins og Íslendingar hafi efni á því að sinna ekki þessum arðbæra atvinnurekstri, og ráða þar miklu hleypidómar, af því að illa tókst til, er minkaeldi var reynt hér á árunum. Það er næstum því ótrúlegt, að tiltölulega auðvelt ætti að vera að gera útflutning minkaskinna að stærstu útflutningsvöru landsmanna, en hér eru þó öll skilyrði til þess. Það ætti ekki að þurfa að óttast, að markaður væri ekki fyrir skinnin, því að þær þjóðir, sem búa við bezt lífskjör, eins og Bandaríkjamenn, kaupa ógrynni af þeim, ýmist skinnunum eins og þau koma fyrir eða þegar saumað hefur verið úr þeim, eins og ýmsar af Norðurlandaþjóðunum gera, svo sem Danir, og auka þannig útflutningsverðmæti þeirra. Loðskinn hafa að jafnaði verið eftirsótt af kvenþjóðinni og verða sjálfsagt um langan aldur. Allt öðruvísi er nú staðið að minkaeldi en var hér á árunum, þegar það var stundað hér. Nú eru dýrin geymd í steinsteyptum búrum, sem telja má alveg örugg til vörzlu dýranna, svo að útilokað er, að þau geti sloppið út. En það er önnur hlið á þessu máli, sem vert er að gefa gaum, og það er, að jafnframt því, sem hér væri verið að framleiða mjög verðmæta útflutningsvöru, sem gæti numið þúsund millj. kr., ef allur fiskúrgangur væri notaður, væri verið að leysa mikið vandamál, sem steðjar nú að íslenzkum sjávarútvegi, og það eru erfiðleikar við sölu á fiskmjöli. Perú hefur tekið að framleiða geysimikið magn af fiskmjöli og selt það svo ódýrt, að það hefur orsakað verðfall um 1/3 á íslenzku fiskmjöli, og annað verra, að það er óseljanlegt sem stendur. Perú hefur selt mjög fram í tímann, allt fram í apríl næsta ár, en hér hrúgast mjölið upp í tugþúsunda lesta tali og sprengir utan af sér allar geymslur, og fyrir dyrum stendur síldarvertíðin með sína síldarmjölsframleiðslu, og enginn veit, hvern enda þetta hefur. Það er því ekki seinna vænna að reyna að létta á í þessu efni og finna aðrar leiðir til hagnýtingar fiskúrganginum en framleiðslu úr honum í fiskmjöl, og eru þá ekki aðrar nærtækari en láta minkinn éta úrganginn. Þannig er líka unnt að margfalda útflutningsverðmæti fiskúrgangsins, borið saman við að framleiða úr honum fiskmjöl. Með því að koma upp hér á landi það stórum minkastofni, að allur fiskúrgangurinn í landinu væri hagnýttur sem fóður, sem er auðvitað sjálfsagt, væru Íslendingar komnir með jafnmikla skinnaframleiðslu og Norðmenn og Svíar samanlagt. Slíkt mundi að sjálfsögðu taka langan tíma, kannske áratug eða áratugi eftir því, hvernig á þeim málum væri haldið. Það er sama, hvernig á mál þetta er litið. Það virðist allt mæla með því, að Íslendingar ættu að hefja þegar í stað minkaskinnaframleiðslu í stórum stíl eins og grannþjóðir okkar og auka með því fjölbreytni í atvinnuháttum þjóðarinnar, atvinnu og gjaldeyristekjur. Sérstaklega má benda á, að þetta gæti orðið arðvænlegur atvinnuvegur fyrir bændur. Ef frv. þetta verður að lögum, sem helzt þyrfti að verða á þessu þingi, þyrfti að hafa skjót handtök um að koma upp minkabúum og hefja innflutning á góðum minkastofni, en sjálfsagt yrði þetta ekki framkvæmt í stórum stíl, nema það opinbera kæmi til móts við menn með aðgang að stofnlánum og hefði einhverja forustu í tæknilegum framkvæmdum í þessu sambandi. Villiminkurinn er þyrnir í augum margra. Auðvitað verður að halda honum í skefjum og útrýma honum, en að útrýma honum verður sjálfsagt erfitt. En andúð sú, sem villiminkurinn hefur vakið, má ekki verða til þess, að enginn þori að gera neitt í jafnmiklu hagsmunamáli þjóðarinnar og minkaeldi getur verið. Er þá sama, hvort litið er á hag minkabænda eða útvegsbænda. Þarna verða slegnar tvær flugur í einu höggi. Ég vona, að hv. þm. bregðist vel við þessu máli og afgreiði það á þessu þingi, og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og landbn.