Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Björn Kristjánsson) Við flm. höfum leyft okkur að koma fram með þessa tillögu eftir ósk skólastjórans. Hann hafði, eins og fleiri, sótt um að fá dýrtíðaruppbót eftir lögunum, sem samþykt voru á þinginu í fyrra. En stjórnin; var í vafa um, hvort skilja ætti lögin svo, að þessum skóla bæri dýrtíðaruppbót. Samt lofaði stjórnin að beina því til þingsins. Var hún nærri því að telja skóla þessum bera dýrtíðaruppbót samkvæmt lögunum. Á hinn bóginn var ekki hægt annað að sjá og heyra en að háttv. fjárveitinganefnd væri með því, að skólinn fái dýrtíðaruppbót, enda er hann eini skólinn, sem hlotið hefir allsherjarviðurkenningu stjórnarráðsins, fyrir utan Landakotsskólann, og ekki fær dýrtíðaruppbót. Eftir að hafa grandskoðað lögin get jeg ekki annað sjeð en að rjett sje að greiða þessa dýrtíðaruppbót samkvæmt þeim. Þó skal jeg ekki fullyrða, að ekki sje með þessi lög eins og öll önnur, að þau hafi tog. Jeg veit, að lögfræðingar benda á fyrirsögn laganna og segja, að samkvæmt henni geti ekki verið um það að ræða að borga skólum dýrtíðaruppbót, því einungis sje þar talað um embættismenn og sýslunarmenn landssjóðs. En svo er þessi fyrirsögn til komin, að stjórnin ætlaðist ekki til þess, þegar hún bjó til frumvarpið, að aðrir fengju dýrtíðaruppbót en þeir, sem stæðu í beinni þjónustu landssjóðs. En svo breytti þingið frumvarpinu og bætti öðrum mönnum inn, svo sem barnakennurunum, en fyrirsögninni var ekki breytt. Fyrirsögnin segir því ekki til þess, hverjir skuli fá dýrtíðaruppbót, en lögin verða að segja til þess sjálf. Áður en jeg tala um hina ástæðuna vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp 6. liðinn í 1. grein laganna. Hann hljóðar svo: „Öllum föstum kennurum við fasta skóla, jafnvel þótt þeir falli eigi undir neinn hinna framantöldu flokka, ef kensla verður að teljast aðalstarf þeirra, svo og stundakennurum landsskólanna.“ Jeg hefi heyrt lögfræðing skýra þetta á þann veg, að „fastir skólar“ væru ekki aðrir en skólar landssjóðs. En þeir skólar væru ekki „fastir“, er komið væri undir geðþótta skólastjóra, hvort lagðir væru niður. Þetta væri eðlilegur skilningur, og jeg gæti vel fallist á hann, ef honum hefði verið fylgt frá upphafi. En nú hefir það ekki verið gert. Aðrir skólar hafa fengið dýrtíðarstyrk, bæði Hvítárbakkaskólinn, skólinn að Núpi og Hvammstangaskólinn. Þar sem þessum skilningi hefir ekki verið fylgt, kemur hann ekki heldur til greina hjer. En úr því sje jeg ekki annað en að skólum beri dýrtíðarstyrkur. Annars ætla jeg ekki að gera það að kappsmáli, hvernig lögin eru skilin, heldur hitt, að skólinn fái styrkinn og að þingið liti þeim sanngirnisaugum á þetta mál. Skóli þessi hefir nú starfað sem fastur skóli síðan 1904 og aldrei lagst niður. 2. apríl 1910 veitti stjórnarráðið honum, eftir tillögum fræðslumálastjóra, allsherjarviðurkenningu, samkv. lögum nr. 37, 30. júlí 1909. Er hann hinn eini skóli hjer á landi, sem hlotið hefir þessa viðurkenningu, auk barnaskólans í Landakoti. - Reglugerð skólans er staðfest af stjórnarráðinu 31. mars 1910. Jeg vil enn fremur benda á, að þótt dýrtíðarstyrkur þessi verði veittur, hefir það engin eftirköst. Enginn skóli annar á jafnmikinn rjett á styrk. Það er öllum kunnugt, að skólastjórinn hefir haldið skólanum uppi í vetur með vanalegu fyrirkomulagi, þrátt fyrir dýrtíðina. Auðvitað var skólinn honum til byrði, en hann vildi ekki láta það koma fyrir, að skólinn legðist niður. Það er og kunnugt, að skólastjóri er ágætur kennari og stjórnari, enda hafa nemendur hans viðurkent það í verki. Upphæðin, sem um er að ræða, er að eins kr. 1.090,00, sem sje uppbót af launum tveggja kennara kr. 1.020,00, og fyrir eitt barn kr. 70.00. Þetta munar landssjóð ekki mikið um, en fátækan mann mikið. Við flm.till. væntum því þess, að deildin taki þessu vel og sje svo sanngjörn að veita styrkinn. Af því að umsóknin hefir legið fyrir fjárveitinganefndum beggja deilda, og þær munu málinu hlyntar, sje jeg ekki ástæðu til, að því sje vísað í nokkra nefnd, að svo komnu. En kjósi hv. deild það heldur, mun jeg ekki hafa neitt á móti því. Læt jeg svo útrætt um þetta mál, í þeirri von, að hv. deild láti þennan skóla njóta sama styrks sem aðra skóla.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg vildi leyfa mjer að biðja hv. deild að lofa málinu að fara til 2. umr., og vísa því til allsherjarnefndar. Það er sá besti verustaður, sem hægt er að fá fyrir þesskonar mál. Enda er mjer sagt, að alt, sem lýtur að lögum, eigi þangað að fara. Annað ætla jeg ekki að segja að þessu sinni.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Stefánsson) Jeg skal strax taka það fram til að byggja fyrir allan misskilning, að þessi fyrirspurn er ekki komin fram af því, að landsstjórnin kvaddi þingið til aukafundar, heldur, eins og líka fyrirspurnin ber með sjer, af því, að jeg vil fá að vita, hvers vegna aukaþingið var kallað saman 10. apríl. Eins og kunnugt er, mælir 8. grein stjórnarskrárinnar svo fyrir, að konungur geti kvatt Alþingi saman til aukafunda, og ráði hann þá, hve lengi það á setu. þessi fyrirmæli eru vitanlega bygð á því, að oft getur verið full nauðsyn fyrir stjórnina að kveðja þingið saman milli reglulegra Alþinga. Þau mál geta til hennar kasta komið, er ekki má fresta framkvæmdum á til næsta reglulegs Alþingis. Þess vegna er þessi ráðstöfun sjálfsögð í þeim málum, er ekki þola bið. Það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt ákvæði um, að stjórnin skuli njóta aðstoðar þingsins, þegar hún getur ekki gert út um málin á eigið eindæmi. En hitt er annað mál, að það getur stundum orkað tvímælis, hvernig stjórnin notar þessa heimild. Hingað til hefir það þó ekki átt sjer stað í þingsögu vorri, því að stjórnir vorar hafa gætt þess, að nota ekki þessa heimild nema brýna nauðsyn bæri til, og sem minst á þeim tímum árs, sem það er mestum örðugleikum bundið fyrir þingmenn og kostnaðarsamast fyrir landssjóð. Þessi atriði verður að telja hverri stjórn skylt að athuga vel, í hvert skifti, sem hún þykist neydd til þess að kalla saman aukaþing. Hún verður bæði að athuga, hvort til þess sje full nauðsyn, og hitt, á hvaða tímum árs það sje þingmönnum hentugast og landssjóði kostnaðarminst. Þetta síðasta atriði er ekkert lítilsvert, vegna þess, að öllum má það vera kunnugt, hve ferðalög hjer á landi eru dýr og bundin mörgum örðugleikum og hættum fyrir heilsu og jafnvel líf manna, að vetrarlagi. En hvað sem öllu þessu líður, verður að gera þá sjálfsögðu kröfu til hverrar stjórnar, að hún kveðji ekki til aukaþings fyr en alt er af hennar hálfu svo undirbúið, sem nauðsynlegt er til þess, að þingmenn geti þegar gengið að þeirri vinnu, sem þeim er ætluð, með fullum krafti. Ef svo er ekki, er hjer um vanrækslu að ræða, sem veldur eða getur valdið því, að þingið sitji, lengur eða skemur, aðgerðalaust um þau efni, er sjerstaklega voru orsök þess, að þingið var kallað saman. Það er með öðrum orðum skýlaus skylda hverrar stjórnar að haga aukaþingum þannig, að þeim fylgi sem minstur kostnaður fyrir þjóðina, án þess þó að störf þeirra sjeu í minsta máta vanrækt, og þetta alt er stjórninni í lófa lagið. En nú er það svo, á þeim háskatímum, er vjer lifum á, að altaf má búast við óvæntum atvikum, er geri það knýjandi nauðsyn að kveðja til aukaþings. þess vegna gæti það líka vel verið nauðsynlegt, eins og slegið hefir verið fram, að þingið sæti á rökstólum árið í kring. Jeg verð að segja, að það getur verið nokkurt vit í þessu, því að þótt þing sje kallað saman einhvern tíma á árinu, þá getur það vel viljað til, að þegar þingið er nýlega skilið, þá komi einmitt það óvænta fyrir og vandamálið beri að höndum. En nú er það svo, að hver sú stjórn, sem fer með framkvæmdarvald landsins, á í flestum tilfellum að geta ráðið upp á sitt eindæmi þeim umboðslegu málum til lykta, er fyrir koma, án þess að kalla þingið saman, ef stjórnin á annað borð er fær um að fara með umboðsvaldið og hefir traust þingsins. En það er auðvitað öðru máli að gegna um veika og vanmáttuga stjórn, sem er huglaus, og ekkert þorir að gera af ótta fyrir því, að þingið muni ekki segja já og amen. En þær stjórnir, sem svo er varið, eru í raun og veru ekki færar um að fara með umboðsvaldið. þær eiga ekki að vera til, því að þær vantar þann hug og dug, er vænta má af hverri úrræðagóðri og einarðri stjórn. Skoði maður nú þingkvaðninguna 10. apríl í sambandi við þessar almennu athugasemdir, þá verður þeirri hugsun ekki varist, að það orki mjög tvímælis, hvort þessi ráðstöfun stjórnarinnar hafi verið hyggileg eða jafnvel forsvaranleg. Hún gæti því að eins verið hyggileg og forsvaranleg, að eitthvað það væri fyrir hendi, að velferð landsins væri í húfi, ef ekki væri þegar úr því greitt, hve mikla erfiðleika og kostnað sem það hefði í för með sjer. Og það var því í raun og veru mjög eðlilegt um oss þingmenn utan af landi, að oss kæmi í hug, þá er vjer fengum þessa kvaðningu í mestu harðindum vetrarins, að eitthvað lægi sjerstaklega á, velferð landsins væri hreint og beint í veði. En það held jeg, að engum okkar, sem ekki vorum neitt sjerstaklega „innvígðir“ í áform stjórnarinnar, hafi getað til hugar komið, að þá er vjer værum komnir til þings með miklum erfiðismunum og jafnvel lífshættu, þá væru málin, sem þingið var kvatt saman til að fjalla um, eins lalega undirbúin af hendi stjórnarinnar eins og raun varð á. Vjer gátum ekki hugsað annað en að alt væri svo vel fyrir búið, að þingið gæti þegar gengið að verki með stjórninni. Að minsta kosti get jeg sagt það fyrir mig, og því var það, að jeg þóttist ekki geta varið það fyrir kjósendum mínum, nje minni eigin samvisku, að sitja heima, enda þótt þessi ferð reyndist stórhættuleg bæði heilsu og lífi manna, og munu þeir, sem voru förunautar mínir, best geta borið mjer vitni um, hve geðsleg sú för var. Það er ekki tilgangurinn með aukaþingum, að þau skuli kveðja saman til almennra löggjafarstarfa. Þeim störfum er vanalega svo varið, að þau geta landinu að skaðlitlu beðið næsta reglulegs Alþingis. Jeg segi að skaðlitlu, svo að ekki sje ástæða til þess að kasta út tugum þúsunda til aukaþinga þeirra vegna. Aukaþing á ekki að kalla saman (til venjulegra löggjafarstarfa, heldur til þess að ráða til lykta málum, sem ekki mega dragast, annaðhvort af lagalegum ástæðum, eins og t. d. stjórnarskrárbreytingar, eða öðrum knýjandi ástæðum, nema til stórófarnaðar fyrir landið. Þótt allir geti nú skilið, að nú á tímum sje meiri nauðsyn til aukaþingshalds en á „normal“tímum, þá er þó hins að gæta, að einmitt sökum þess, hve þessir tímar eru tvísýnir og ótryggilegir, þá hefir þingi einmitt veitt stjórninni miklu fremur en ella óbundnar hendur til þess, að hún geti upp á sitt eindæmi ráðið fram úr þeim vandamálum, sem nú má einlægt búast við að beri óvorum að. Auk þess hefir stjórnin einlægt þau ákvæði, sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir, að hún getur gefið út bráðabirgðalög milli þinga. Það er svo sem auðvitað, að á „normal“tímum fer stjórnin varlega í þessu, en á þessum tímum getur hún oft verið neydd til að grípa til þess úrræðis. Og jeg skil ekki, að nokkurt þing á Íslandi geti verið svo ósanngjarnt, að finna stjórninni það til foráttu, þótt hún geri þetta, í stað þess að setja af stað þetta bákn, sem þingið er, með öllum sínum kostnaði og umsvifum. Jeg álít nú, eins og fjárhag vorum er komið, að stjórninni beri að taka fult tillit til fjárhagsástandsins og baka ekki þjóðinni kostnað, nema það sje í alveg óhjákvæmilegu bjargráðaskyni fyrir landið. Líti maður nú á, hvernig sakir stóðu, er vjer komum til þessa þings, hygg jeg, að mörgum hafi flogið í hug sú hugsun, að fullsnemma væri hingað komið. Að vísu var það svo, að laust fyrir miðjan vetur fóru að berast út hviksögur um, að von væri á einhverjum samningum við Dani, sem ættu að fara fram í Reykjavík um það mál, sem nú má telja mál málanna hjá oss, sem sje fánamálið. En þetta voru þó að eins hviksögur, sem ekki var vissa fyrir hve miklar reiður mátti á henda. Að vísu heyrðum við, að stjórnin hefði haft fundi með þeim þm., sem hún gat náð til, og skal jeg ekki lasta það, en þess hefðu þó þm. úti um land mátt vænta, að fá einhverja vitneskju frá stjórninni um það, hverja nauðsyn bæri til að kalla þá saman, en það hafa þeir ekki fengið. En eins og jeg hefi áður tekið fram, þóttumst við vissir um, að eitthvað mikið væri í húfi. Það skal enn fremur tekið fram, að jeg álít, að þótt samningaumleitanir hefðu verið komnar lengra en nú er á daginn komið, og jafnvel þótt málið hefði verið svo vel undirbúið, að þingið hefði strax getað tekið það til meðferðar þegar suður kom, þá hefði ekki verið mikið í hættunni, þótt þinghaldinu hefði verið frestað fram á vorið, er þm. gátu lífshættulaust eða lífshættulítið ferðast hingað. Við sem sagt bjuggumst við, að eitthvað væri á ferðinni, sem enga bið þyldi og stjórnin alveg ómögulega gæti ráðið fram úr upp á sitt eindæmi, hversu vitur, einbeitt og úrræðagóð sem hún væri. En í mínum augum er ekkert það enn þá komið fram, sem rjettlætt geti þá ráðstöfun stjórnarinnar, að kalla þingið saman á þessum tíma, og þess vegna hefi jeg borið fram þessa fyrirspurn; bjóst jeg við að fá svarið strax er jeg kom á þing, en það er enn þá ókomið.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil fyrst gera þá athugasemd, að það svar, er jeg gef hjer, er aðallega fyrir minn reikning eins, og þótt jeg búist við, að ráðuneytið í heild sinni muni vera líkrar skoðunar í aðalatriðunum, þá er jeg hjer aðallega sá, sem ábyrgðina ber og um er að kenna, því að þau mál, sem snerta Alþingi sjerstaklega, kvaðning þess o. s. frv., heyra undir mína deild. Auk þess má geta þess, að einn ráðherrann, atvinnumálaráðherrann, var helst þeirrar skoðunar, að efasamt væri, hvort þörf væri á að kalla aukaþing þetta saman fyr en á venjulegum tíma, eða í júlí, þótt hann gæfi samþykki sitt til þess, að það væri kvatt saman 10. apríl. Fjármálaráðherra var aftur eindregið þeirrar skoðunar, að kalla ætti þingið saman eigi síðar en gert var. Þegar jeg var að leggja af stað á konungsfund í fyrra vor, þá fjekk jeg tilmæli um það frá stjórn Sjálfstæðisfjelagsins að reyna að koma því til leiðar í utanför minni, að fullkominn verslunarfáni fengist fyrir Ísland. Jeg reyndi fyrir mjer um þetta og ræddi málið meðal annars við forsætisráðherra Zahle. Tók hann það fram, að hann hefði ekki búist við því, að þetta mál yrði tekið svona fljótt upp aftur, og minti á ummæli sín í ríkisráði 22. nóv. 1913, að frekari aðgerðir í fánamálinu, eða breytingar á hinum almenna siglingafána fyrir utan landhelgi, yrði að bera undir ríkisþing Dana, og að hann ekki gæti sætt sig við það, að þetta mál væri tekið út úr, heldur teldi hann, að rjett væri, ef fara ætti að breyta sambandinu milli landanna, að taka þá upp í einu alt sambandið milli landanna. Annars var það talið þar í Danmörku óráðlegt af sumum að taka þessi mál upp meðan á ófriðnum stæði, og þá sjerstaklega fánamálið. Frá þessu skýrði jeg þingmönnum, er Alþingi kom saman í fyrra sumar. Jeg þóttist ekki geta færst undan að þreifa fyrir mjer um þetta mál, þótt jeg hefði ekki fengið tilmæli um það, nema frá einum stjórnmálaflokki, sem ekki skipar nema minni hluta þings, því að fyrst og fremst taldi jeg alla þingmenn mundu vera samhuga í málinu, og þar að auki mundi allur þorri þjóðarinnar þessu máli eindregið fylgjandi. - Sú varð og raunin á, að þingið alt var hjer á sama máli og afrjeð að halda málinu fram. Og þótt í fyrstu væri lítið eitt deilt um það, hvort rjettara væri að samþykkja frumvarp um fána eða þingsályktun um útvegun konungsúrskurðar um fullkominn siglingafána, þá hurfu allir þingmenn að því ráði, að fara þingsályktunarleiðina, en það var tekið fram, að þótt svo væri að farið, þá væri þingviljinn hinn sami, sem lög væru samþykt. Eftir þeim undirtektum, sem jeg hafði fengið um vorið, var ekki örgrant um, að þingið bæri kvíðboga fyrir því, að komið gæti fyrir, að erindið um fánann fengi ekki áheyrn, en þingið vonaði þó, að þegar það sæist, að alt þingið væri einhuga með þjóðina að baki sjer, þá mundi sigurvænlegt. Því kom sú spurning fram á þinginu í fyrra, hvort ráðuneytið ætlaði að gera synjun um fánann að fráfararefni; það varð þá að ráði, með samþykki þingsins eða viðkomandi nefnda, að gera það ekki milli þinga, því ófært þótti, að landið væri stjórnlaust nokkra stund á þessum tímum, en skjóta skyldi málinu til þingsins á þann hátt, sem jeg gerði á ríkisráðsfundi 22. nóv. f. á., ef synjað væri um fánann. Nú stóð svo á, að ráðuneytið tekur að sjer að flytja erindi fyrir þingið, erindi, sem bæði þing og þjóð leggja afarmikla áherslu á að fram gangi, en ráðuneytið fær synjun hjá hans hátign konunginum. Eftir rjettum reglum hefði nú ráðuneytið átt að gera synjunina að fráfararefni, en eftir því, sem í garðinn var búið, er ekki hægt að saka það fyrir, þótt það gerði þetta ekki, en þar með var alls ekki loku fyrir það skotið, að þingið gæti ekki krafist þess, er það kom saman, að ráðuneytið, eða jeg sjerstaklega, færi frá. Þingið hafði fullan rjett á að segja við mig: þú hefir tekið að þjer að flytja erindið um fánann, erindi, sem mjer var umhugað framar öðru. Þjer hefir mistekist. Þú verður því að fara. Þetta vakti fyrir mjer, er synjað var um fánann, og því útvegaði jeg samstundis heimild til að kveðja þingið til fundar hve nær sem væri á árinu 1918, með það í huga að gera það sem fyrst, enda leit jeg svo á, að málið væri að öllu svo vaxið og það komið í það horf, að þingið ætti beint heimting á því, að fá að fjalla um það sem fyrst. Það var því stjórnarfarslega fyllilega rjettmætt að kalla þingið saman svo snemma á þessu ári, sem fært þótti. Þess vegna hefði þessi fyrirspurn miklu fremur átt að vera orðuð þannig: Hvers vegna var þingið ekki kvatt til fundar fyr en 10. apríl. En þar til er svarið vitanlega, að þetta dróst svo vegna tíðarfarsins í vetur, íshindrana og hörku. Þetta, sem jeg nú hefi talað, er að minni hyggju eitt ærið nóg til þess að sýna, að það getur ekki komið til mála að saka stjórnina fyrir það, að ekki var dregið lengur en gert var að kalla þingið saman. En, segja sumir, það átti ekki að taka upp fánamálið í fyrra, það varð fyrirfram vitað, hvernig fara mundi, en tímarnir eru þannig, að um annað er fremur að hugsa. Enginn skyldi ætla, að þeir, scm þannig líta á málið, sjeu verri Íslendingar en hinir, eða síður ant um að fá fánann. Það er eins og áður; markið er hið sama, en vegirnir einatt ekki hinir sömu. Það hafa auk heldur komið fram í blöðunum raddir í þá átt, að þingið hafi ekki átt með að koma fram með fánamálið, það hafi ekki verið til þess kosið. Mjer virðist hjer kenna mikils misskilnings. Alþingi er auðvitað til þess kjörið að ráða öllum málum þjóðarinnar, með þeim takmörkum einum, sem stjórnarskráin setur. En þá er hin ásökunin, að það hafi verið óhyggilegt að fitja upp á fánamálinu einmitt nú. Rjettara að bíða til ófriðarloka. - Jeg skal nú ekki tína ástæður þær, er færðar hafa verið fyrir því, að oss sje einmitt nú svo afar nauðsynlegt að fá fullkominn fána viðurkendan; um það hefir verið deilt. En jeg hygg, að málið sje ofureinfalt, ofurljóst, ef menn gefa sjer tíma til að athuga allan haginn, allan aðdraganda. Frá upphafi hefir vakað hjá oss öflug og lifandi tilfinning þess, að vjer erum sjerstök þjóð, sem byggjum eigið land og höfum eigna tungu, með öðrum orðum: þjóðernistilfinningin hefir jafnan verið vakandi hjá oss. Jafnvel á hinum mestu niðurlægingartímum þjóðarinnar hefir þjóðernistilfinningin þó ekki sofið. - Jeg skal ekki fara mikið út í stjórnmálasögu landsins, að eins minna á það, að síðan fyrir miðja síðustu öld hefir hin íslenska þjóð barist fyrir því að fá það viðurkent, að vjer eigum rjett á að ráða öllum vorum málum og að vjer sjeum ekki undir yfirdrotnun annarar þjóðar gefnir. Þótt vegir hinna ráðandi manna hjer hafi ekki ávalt verið þeir sömu, þá hefir markið þó verið eitt, viðurkenning á fullrjetti. Sýnilegt tákn þjóðernisrjettarins er fáninn, en þýðing fána, sem tákn þjóðernis, kemur í rauninni svo að segja eingöngu fram í rjettinum til að hafa hann á skipum hvers lands. Nú fengum vjer 1913 viðurkendan rjett vom til þess að hafa eigin fána að þjóðernistákni á íslenskum skipum innan landhelgi Íslands, en í siglingum til annara landa megum vjer ekki sýna þannig þjóðerni vort, heldur verðum að hafa þjóðernisfána Danmerkur. Fyrir mjer hefir það ávalt staðið svo, sem það væri í rauninni fremur lítils virði út af fyrir sig að hafa leyfi til að sýna þjóðernisfána á skipum landsins að eins í landhelgi, eða með öðrum orðum að eins heima fyrir, en vera fyrirmunað að gera það annarsstaðar, eða einmitt þar, sem aðallega er ástæða til þess. Það, sem ávanst 1913, tel jeg samt mjög mikils virði, en að eins sem spor í áttina til marksins, viðurkenningar fullkomins siglingafána. - Að ekki hefir verið fylgt fastara fram fullkomnari fánakröfu hingað til hygg jeg að hafi komið meðfram af því, að hin almenna skoðun var sú, - og skal jeg viðurkenna, að jeg fyrir mitt leyti hjelt þeirri skoðun fram, - að ekki fengist viðurkendur fullkominn íslenskur siglingafáni, nema áður væri fengið viðurkent fullveldi landsins, eða þá að minsta kosti viðurkent um leið. Nú hafa þeir hlutir, sem eru að gerast í heiminum, breytt mörgu í skoðunum manna, afmáð ýmsar kreddur, og umsteypt ýmsu, er áður voru talin svo sem trúaratriði. Nú ætti ekki að þurfa að búast við því, að fánakrafa vor strandaði á kreddum einum. - Og það er eitt sjerstaklega, sem mjer finst að ætti að gera það skiljanlegt, að fánakrafan fjekk byr undir báða vængi, og það er það, að nú er haldið mjög á lofti í umheiminum þjóðernisrjettinum, rjetti smáu þjóðanna, sem hinna stærri. Það hlýtur að hafa áhrif á Íslendinga að sjá höfðingja hinna voldugu þjóða í orði viðurkenna þetta, sem stöðugt hefir haldið uppi staðfestu vorri og djörfung í sjálfstæðisbaráttu vorri. Það mátti því telja það nær því eðlisnauðsyn, að þessi sjerstaka þjóðerniskrafa vor, fánakrafan, kæmi fram einmitt nú. - En eins og sagt er, strandaði hún á mótstöðu frá Dana hálfu. Þegar það var ráðið, að synja skyldi um fánann, þá var því hreyft af Dana hálfu, að rjett væri að reyna heldur almenna samninga, og jafna á þann hátt í einu öll deilumál milli landanna, heldur en að taka svona eitt mál út úr hinum sameiginlegu málum, sem svo eru talin. Það væri mjög svo þreytandi, þessar deilur um einstök atriði, hvert eftir annað, og spilli góðri sambúð yfirleitt. Jeg hjelt því fram, að almennar samningsumleitanir ættu ekkert að koma fánamálinu við; það væri einungis íslenskt mál og kæmi ekkert hinum sameiginlegu málum við, og gæti jeg því ekkert tekið í þessa uppástungu um almenna samninga í sambandi við fánamálið. Zahle kvaðst vel skilja þessa afstöðu mína, eftir því sem skoðun Alþingis væri á málinu, en hann væri nú á annari skoðun. Að öðru leyti ljet jeg það þá í ljós, að jeg hefði ekkert umboð til að taka undir uppástunguna um samningaumleitanir, að jeg gæti ekkert sagt um það, hvort Alþingi væri fúst til að taka þær upp, enda ljet jeg í ljós, að jeg væri ekki sjerlega vongóður um, að hepnast mundi að ná samkomulagi í einu um alt. Því var þá og um leið skotið fram frá Dana hálfu, að hentugt mundi má ske að taka upp samningaumleitanir á þann hátt, að maður eða menn kæmu hingað frá Danmörku í því skyni. Jeg fór svo frá Kaupmannahöfn í vetur, að jeg hafði alls enga afstöðu tekið til þessa samningaboðs; að eins ljet jeg það í ljós, að ef til þess kæmi, þá teldi jeg líklegustu leiðina, að sendimaður eða menn kæmu hingað. Þegar jeg kom heim, skýrði jeg þeim þingmönnum, er náð varð saman hjer, frá afdrifum fánamálsins, og ljet þess um leið getið, að kostur væri á almennum samningum. Í fyrstu voru undirtektirnar undir það fremur daufar, en nokkru síðar hreyfði jeg málinu aftur við allmarga þingmenn, og taldist þá mega gera ráð fyrir, - þar sem því hafði verið skotið fram frá Dana hálfu, - að sendimenn kæmu hingað. Allir þeir þingmenn, sem jeg þá talaði við, tóku vel í málið, og þóttist jeg því geta skrifað það til Danmerkur, að útlit væri fyrir, að þingið mundi gera það, og frá þessu skýrði jeg. Þegar Alþingi kom saman, hnigu allir flokkar þingsins að því ráði, að hafna ekki tilboðinu um samningaumleitanir, en jafnframt skýrði jeg hinum aðiljanum frá því og ljet skýra,að jeg hefði reift málið á þeim grundvelli, að maður eða menn kæmu hingað. Það er því auðsætt, hve fjarri sanni það er, að vjer höfum heimtað samninga í ákveðnu formi eða ákveðnum stað. Vjer höfum að eins tekið kurteisu boði. Þegar brjef mín um, að sennilegt væri, að Alþingi tæki vel í málið, komu til Danmerkur, var komið nálægt kosningunum þar, og fjekk jeg þá það svar, að danska stjórnin gæti ekkert frekar átt við málið fyr en eftir kosningarnar. Mjer kom þetta á óvart, því að mjer hafði verið sagt, að tilboðið um upptöku samninga, eins og reyndar alt, sem kæmi frá Dana hálfu í Íslandsmálum, væri gert með ráði allra flokka þar. Þess vegna hafði jeg ekki ástæðu til að ætla, að sending manna hingað stæði svo í sambandi við kosningarnar þar, að þeir gætu ekki komið hingað fyr, þótt jeg gæti ímyndað mjer, að samningum kynni ekki að verða lokið fyr en eftir að ríkisþingið kæmi saman að kosningunum loknum; en sendimenn hlutu að geta borið sig saman við Danastjórn í símskeytum. Að kosningarnar í Danmörku stæðu þannig í sambandi við sendiför hingað skildi jeg ekki þá, því síður, sem það var eins vel búist við því, er um þessar samningaumleitanir var talað í Kaupmannahöfn í vetur, að þingið kæmi saman enn fyr en varð. Drátturinn frá Dana hálfu verður reyndar nokkuð skiljanlegri nú, er vitneskja er fengin um, að bryddir á því, að þetta mál sje orðið að deiluefni milli flokkanna í Danmörku. En þótt jeg hefði vitað fyrirfram, að þessi dráttur yrði, þá hefði jeg samt ekki talið forsvaranlegt að draga það lengur en gert var að kveðja þingið til fundar. Áður en þingið kom saman og svar þess var fengið um samningsboð Dana gatdanska ráðuneytið ekki gert frekara í málinu, og það mátti altaf búast við, að einhvern undirbúning þyrfti frá Dana hálfu, áður en sendimenn kæmust af stað, ef svar Alþingis yrði játandi. Á hinn bóginn er það vitanlegt, að því meiri dráttur, sem orðið hefði á því, að Alþingi kæmi saman, því meiri dráttur hlaut að verða á öllum þessum málum, en mjög mikið tómlæti frá vorri hálfu í málunum þótti mjer lítt sæmandi. - Jeg verð því að halda því fram, að einnig með mögulegar samningaumleitanir fyrir augum hafi ekki verið fært að draga lengur en gert var að kveðja þingið saman. En þessa dagana verður úr því skorið, hvort af samningaumleitun verði. Jeg gat um það, að raddir hafi heyrst um það, að það hafi verið órjett af þingi og stjórn að vera að taka þessi mál upp nú, fánamálið eitt, eða sambandsmálið í heild. Er talið, að sje vitanlegt, að Dönum er þetta viðkvæmt mál og verði heldur til að vekja gremju hjá þeim, og ef samninga verði leitað, en ekkert samkomulag fengist, þá sje ver farið en heima setið, því að þá muni spilt vinfengi Dana, en Danir hafi verið oss mjög innan handar og hjálpað og aðstoðað á margan hátt, meðan á ófriðnum hefir staðið, og þessi hjálp sje oss nauðsynleg. Það sje fjarri mjer að gera lítið úr þeirri greiðasemi, sem vjer njótum hjá Dönum, án þess að vjer látum nokkuð í móti. Mjer hefir fallið það illa, er jeg hefi sjeð þetta vanþakkað og gert lítið úr í blöðum hjer á landi, en sem betur fer hafa og heyrst raddir í blöðunum, sem viðurkenna greiðasemi Dana. Mjer er það kunnnugra en flestum öðrum, með hve mikilli greiðasemi og góðum hug dönsk yfirvöld og stofnanir hafa greitt fyrir viðskiftum vorum. Og hefir þetta verið af atriði meðal annars fyrir skipakaup vor, vörukaup og peningalán. Vjer höfum fengið skip vor frá Danmörku, Lagarfoss, Willemoes og Borg. Þetta hefðum vjer ekki fengið annarsstaðar á sama tíma, án nokkurs greiða móti, því að alstaðar er þess gætt, svo sem verða má, að verslunarflotinn minki ekki. Útflutningsbann er á skipum, og sala til annnara landa eigi leyfð á þeim, nema einhver fríðindi komi á móti, önnur en kaupverðið. En Danir hafa viðstöðulaust veitt útflutningsleyfi á skipum til Íslands og greitt fyrir leigu á þeim. Sterling fengum vjer að vísu frá Svíþjóð, en að eins fyrir milligöngu Dana, og gegn mikilsverðum greiða frá þeim. - Yfirleitt hefir jafnan verið útflutningsleyfi á vörum hingað frá Danmörku, og höfum vjer fengið mikið þaðan af nauðsynjavörum; skal jeg að eins nefna rúgmjöl og sykur. Rúgmjöl hefir numið nú síðast 5.000 tons um árið, sykur síðustu árin 1.000 tons, og hefir þetta ekki verið gróði fyrir Danmörku, því að þá hefði mátt fá bæði miklu meira verð fyrir þetta annarsstaðar en hjer, og auk þess einhver hlunnindi á móti. Peningalán fengum vjer allmikið hjá 5 stærstu bönkunum í Kaupmannahöfn fjelagi við íslensku bankana, 7½ miljón króna, þar af 11/3 miljón frá íslensku bönkunum, og hjá einum hinna nefndu 5 banka, Handelsbanken, sem jafnan hefir sýnt Íslandi velvild, þar að auki miljón króna lán, auk dálítils hlaupareikningsláns. Vaxtakjörin voru sanngjörn af hálfu dönsku bankanna, eftir því sem nú gerist og þegar ræða er um lán til annars lands. Yfirleitt eru löndin nú lítið fyrir að veita erlend lán, nema gegn miklum beinum og óbeinum hagnaði. Við lántöku þessa, sem um tíma átti örðugt uppdráttar, naut jeg aðstoðar forsætisráðherra Zahle og fjármálaráðherra dr. Edvard Brandes. Auk þess leyfði dr. Brandes, að 2½ miljónar skuld, sem Ísland var komið í við ríkissjóðinn danska, mætti standa vaxtalaust og afborgast eftir hentugleikum. Jeg bauð, að greiddir væru vextir af skuldinni, er hún væri orðin svona há, en dr. Brandes vildi ekki heyra það, og sagði, að þessi viðskifti væri nú orðin yfir 40 ára gömul og aldrei reiknaðir vextir. Síðar hefir fjármálaráðherra boðið vexti. Jeg sagði, að dönsk stjórnarvöld hefðu sýnt oss velvild og greiðasemi. Þetta á ekki síst við utanríkisráðherra Scavenius, sem jafnan hefir tekið í málaleitanir hjeðan með velvilja og fullum skilning á aðstöðu vorri. Það má nefna það, að það var góðri milligöngu hans meðal annars að þakka, að vjer fengum Sterling, og ekki síst ber að láta þess getið, að hann hefir alls ekki blandað sjer í þær ráðstafanir, er Ísland hefir gert á ófriðarárunum í beinum viðskiftum við erlend ríki, svo sem í samninga og sendifarir til London og Vesturheims. Þetta afskiftaleysi hans hefir ekki líkað öllum fyrir handan Pollinn, en jeg heyrði haft eftir honum, að hann hefði svarað einhverjum, sem að þessu var að finna, að sjer virtist Íslendingar hafa komið vel ár sinni fyrir borð, og það væri ekki ástæða til annars fyrir Dani en að gleðjast af því. Þótt jeg fúslega viðurkenni alt þetta og þyki leitt, að það skuli ekki alment metið hjer að verðleikum, þá teldi jeg það illa farið, ef það hefði nokkur áhrif á afstöðu vora í sjálfstæðismálunum eða tefði nokkuð viðleitni vora við að fá viðurkendan fullan þjóðernisrjett vorn. Jeg er þess fullviss, að þeir, sem mestu hafa ráðið um allar þessar fyrirgreiðslur í Danmörku, hafa ekki látið sjer detta í hug, að með þessu væri keyptur nokkur afsláttur á sjálfstæðiskröfum vorum. En setjum svo, að þær raddir hefðu eitthvað til síns máls, sem telja það rangt af þingi og stjórn að fara nú af stað með fánamál og önnur mál, sem Danir kysu heldur að kyr lægju, þá hefði samt verið ástæða til að kalla þingið saman sem fyrst, því að þá væri stjórnin í alvarlegri sök, og bætti það ekki fyrir henni að skjóta sjer undir þingið, því að engin stjórn má taka að sjer að flytja mikilsvert mál, sem ekki er rjettmætt, bæði að efni og tíma, og missýnist henni í því eða mistakist, þá á hún að fara frá, hvern þátt sem þingið svo hefir átt í því. Hvernig sem litið er á þessi mál, þá virðist mjer einsætt og ómótmælanlegt, að borið hafi, eftir rjettum stjórnarfarsreglum, að kveðja þingið saman eigi síðar en gert var, og að það hafi alls ekki mátt dragast lengur. Þá virtist mjer þörf á því að kalla þingið saman vegna vandræða þeirra, sem af styrjöldinni stafa. það var talið sjálfsagt í þinginu í fyrra, að aukaþing yrði í ár, en ekkert um það sagt, á hverjum tíma. Nú lít jeg svo á, að ástandið sje þannig, að í rauninni væri heppilegast, þannig, að í rauninni væri heppilegast að þingið væri stöðugt saman. - það er altaf nóg um að hugsa og úr að ráða, ef menn að eins vilja skilja, að nú eru aðrir tímar en venjulega. Það má heita, að vjer Íslendingar höfum enn sem komið er ekki orðið mikið varir óþæginda af ófriðnum, í samanburði við flestar aðrar þjóðir. En nú erum vjer að byrja að finna til þess fyrir alvöru. Vjer verðum að haga oss svo og búa oss svo út, sem stöðugt þrengi meir og meir að. Enginn veit, hve nær ófriðnum linnir, en hitt veit hver maður, að nú muni fara hríðversnandi fyrir hlutlausar þjóðir, og þá ekki síður fyrir oss. Ráðuneytið þóttist sjá fram á, að tímar þeir, er nú fara í hönd, mundu verða mjög örðugir fyrir landið, framleiðsluskilyrðin fyrir vörur til að senda á erlendan markað versna, og má ske verða þannig, að ekki væri unt yfir höfuð að framleiða, að örðugleikar á því að fá nauðsynjavörur að verði æ meiri og meiri, og þær vörur sjerstaklega hækka í verði, svo að nauðsynlegt yrði að takmarka sem mest kaup á vörum frá útlöndum. Það er sem sje augljóst, að ef mikið af afardýrum neysluvörum er keypt frá útlöndum, en vörur þær, er vjer höfum á móti að láta, eru framleiddar með skaða, eða þannig, að það í rauninni hreint peningalega borgaði sig betur út af fyrir sig að framleiða þær ekki, þá sekkur landið fljótt í óbotnandi skuldir við útlönd. Ráðið við þessu er að reyna að láta landið sjálft framleiða sem mest af því, sem vjer þurfum að nota, því að jafnvel þótt sú framleiðsla verði kostnaðarsöm, þá verður landið í heild ekki fátækara fyrir hana. Nú er það vitanlega aðallega sumartíminn, sem notaður er hjer til framleiðslunnar, og ráðuneytið taldi, að ekki væri of fljótt til tekið, þótt farið væri þegar á þessu sumri að gera kröftugar og almennar ráðstafanir í þessa átt. Það hafði hugsað sjer, að þingið mundi vilja taka höndum saman við stjórnina um þetta, og þá varð þingið að koma saman fyrir sumarið. Það yrðu engar slíkar ráðstafanir gerðar á sumrinu, ef þingið kæmi ekki saman fyr en í júlí. Nú heyri jeg þingmenn segja, að stjórnin hafi ekki lagt svo mikið fyrir þingið í þessa átt. Það er að vísu að nokkru leyti rjett. Þó voru lögð fyrir það í byrjun tvö frumvörp, bæði um dýrtíðarhjálp og fráfærur. Það er kunnugt, hvernig fór fyrir fráfærnafrumvarpinu, sem átti að vera nokkurskonar prófsteinn á því, hvort þingið vildi hallast að þeirri stefnu að reyna að framleiða sem mest af mat til neyslu í landinu. Það er og kunnugt, hve erfitt dýrtíðarhjálparfrv. stjórnarinnar hefir átt uppdráttar. Landsstjórnin hefir látið vinna kol á Tjörnesi; það hefir orðið skaði fyrir landssjóð af námunni, en að minni hyggju ekki skaði fyrir þjóðina. Nú vilja þingmenn helst hætta við þessa framleiðslu. Stjórnin telur nauðsynlegt að hafa heimild til að veita atvinnulausu fólki atvinnu. það vill þingið ekki leyfa. Jeg býst við, að þegar svona er ástatt, þá sje eðlilegt, að stjórnin sje tregari til að hafa frumkvæði að till. til bjargráða. Annars hafði stjórnin hugsað sjer, að samvinnan milli þingsins og hennar yrði má ske ekki nú fólgin svo mjög í tilbúningi fjölmargra lagafrumvarpa, heldur í því, að taka saman ráð sín um það, hvernig fá má þjóðina til að spara alt, sem sparast getur, setja t.a.m. niður kornvöruskamtinn svo sem verða má, uppörfa þjóðina til að afla sjer innlendra ætigrasa, fjallagrasa o. s. frv., leiðbeina í notkun fæðunnar, má ske gera ráðstafanir til, að ungir vinnufærir menn og konur, sem ekki starfa annars að framleiðslu, gerðu það um tíma, svo sem í þegnskylduskyni. En jeg verð að segja það, að hingað til virðist mjer, sem hv.þm. hafi ekki haft fullan skilning á nauðsyninni á sjerstökum ráðstöfunum í þessa átt. Og ef ekkert breytist hugur þeirra að þessu leyti, þá verð jeg að játa, að þessara mála vegna gerir má ske ekki svo mikið til, hvort þingið kom saman fyr eða síðar. En jeg vona, að augu hv.þm. hafi þessa dagana lokist upp fyrir alvörunni, og að þeir skilji betur, hvert stefnir, ef ekki er tekið til kröftugra ráða í tíma. Og þá er ekki ófyrirsynju þingið saman komið heldur fyr en síðar. Þá var það vitanlegt, að hagur landssjóðs var að verða mjög athugaverður og að einhver ráð þurfti að finna til þess að útvega honum tekjur. Nú er óhætt að byggja á því, að að minsta kosti tvö tekjufrumvörp stjórnarinnar, sem lögð hafa verið fyrir þetta þing, verði að lögum 2-3 mánuðum fyr en orðið hefði, ef þingið hefði ekki komið saman fyr en í júlí. Það, sem landssjóði græðist við það, að lögin komast þessum mun fyr í gildi, ætti að minsta kosti að verða nóg til að borga þingkostnaðinn. Jeg þykist með því, sem jeg hefi tekið fram, hafa sýnt það og sannað, að það hafi ekki að eins verið forsvaranlegt að kveðja þingið saman þegar gert var eða ekki síðar, heldur hefði annað verið óverjandi. Þá hefi jeg svarað fyrirspurninni alment, eins og hún lá fyrir á þgskj. Öðru því, sem hv. fyrirspyrjandi (S. St.) tók fram í ræðu sinni, er þar með í rauninni fullsvarað, svo að eigi virðist þurfa að rekja þetta mál frekar. Þó skal jeg geta þess, að mjer virtist hann gera ærið mikið úr örðugleikum þm. við þingför í vor. Það er ekki langt síðan, að lögmælt voru vetrarþing, og sýnir það, að menn hafa ekki talið ókleift að fara til þings, jafnvel um miðjan Vetur. Jeg hygg, að hv.þm. (S. St.) hafi haft ferð sína sjerstaklega í huga, er hann gerði þetta atriði að umtalsefni; hún mun að vísu hafa verið erfið. En jeg get ekki svarað neinu góðu til, þó að hann eða aðrir þm. kvarti undan þessum örðugleikum. Hv. þm. verða að sætta sig við að koma til þings þegar kallað er. Hitt getur altaf komið fyrir hjer, að menn hreppi ill veður á ferð, sjerstaklega á sjó, jafnvel á sumrin. Þegar rætt var um það fyrir skemstu hjer á þingi, hvort rjettara væri að hafa regluleg þing á sumrum eða vetrum, þá voru mjög skiftar skoðanir um þetta. Þessi umkvörtun um tímann virðist því ekki á miklum rökum bygð.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Stefánsson) Hv. deild getur verið forsætisráðherra þakklát fyrir hina fróðlegu skýrslu, er hann gaf um tildrög fánamálsins og horfur þess, og lofsöng hans um hjálpsemi og velgerðir Dana oss til handa. En hins vegar skal jeg láta þess getið, að meginið af ræðu hans snerti alls ekki fyrirspurnina, eins og hún liggur fyrir. Hún gaf enga ástæðu til, að farið væri að rekja sambandsmálið eða afstöðu hæstv. forsætisráðh. og Dana til fánamálsins. Hún gaf ekki heldur tilefni til þeirra hugleiðinga, hvort undirtektir Dana undir málið hefðu verið að rjettu lagi fráfararefni fyrir hann. Yfirleitt lá ræða hæstv. forsætisráðh. fyrir utan umtalsefnið. Hins vegar var hún fróðleg, og líklega eina skýrslan, sem þingið hefir fengið um framkomu hans í þessu máli, en hana hefir mjer aldrei dottið í hug að víta. Fyrirspurn mín hljóðar að eins um tímann, sem hæstv. stjórn þóknaðist að ákveða, að þingið skyldi koma saman á, en um annað fjallar hún ekki. Hæstv. forsætisráðh. sagði, að það hefði verið stjórnarfarslega rjett að kalla þingið svona snemma saman. Það má deila um það, en þó það nú hefði aldrei verið nema stjórnarfarslega rjett, þá getur þó vel verið, að mörg atvik liggi til þess, að ekki sje rjett að fylgja þeirri reglu út í æsar, og þau atvik liggja einmitt fyrir í vetur. Jeg hafði aldrei nokkuð við það að athuga, að þingið yrði kvatt saman á þessu ári, en það, sem jeg tel stórkostlega athugavert, var, að það skyldi vera kvatt saman 10. apríl. Og þótt það hefði aldrei verið annað en stjórnarfarslega rjett í eðli sínu, þá gat það líka verið stjórnarfarslegt glapræði að kalla það saman á þessum tíma, og vil jeg nú færa rök fyrir, að svo hafi verið. Þar sem hið mikla vandamál þings og þjóðar - fánamálið, eins og maður nú hefir heyrt, - var aðalorsök þess, að þingið var kvatt saman, og þar sem það eitt gerir það stjórnarfarslega rjett í augum hæstv. forsætisráðherra að kalla þingið svona snemma saman, þá verð jeg að lýsa því yfir, að það var ekki síður stjórnarfarslega viðeigandi, að þingið hefði getað þegar í byrjun snúið sjer að því máli og tekið þar til óspiltra málanna. En nú höfum vjer þegar beðið í tvo mánuði og þetta mál enn ekki tekið á dagskrá og ekkert að því unnið opinberlega, nema hvað ein nefnd hefir eitthvað verið að rjála við það í mesta pukri. Hvaða gagn hefir þá fánamálið haft af því, að þingið var kvatt saman 10. apríl? Jeg sje það ekki. Eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, þá álít jeg, að þegar um aukaþingskvaðningu sje að ræða, þá verði maður að heimta það af stjórninni, að hún hafi gert alt, sem í hennar valdi stóð, til þess, að þm. sætu ekki iðjulausir í því máli, sem vera átti aðalverkefni aukaþingsins. En er nú þetta svo? Það er svo langt frá því, því við erum ekki hænufeti nær samningum við Dani nú heldur en fyrir tveimur mánuðum. Og hverjum er þetta að kenna? Jeg kenni það stjórninni og engum öðrum. Hún kallar okkur til þings án þess að hafa minstu tryggingu fyrir því, hve nær þetta stórmál geti komið til athugunar í þinginu. Við þingm. hlýðum auðvitað kallinu og komum í þeirri góðu trú, að alt sje vel undirbúið, en þá verðum við fyrir þeim miklu vonbrigðum, að málið er ekki tilbúið. Og vonbrigðin verða enn þá meiri þegar litið er á, hve nauðafátækleg þau frv. voru, sem stjórnin lagði fyrir þingið. Það var svo sem ekki því að heilsa að hún fyrir sitt leyti fengi þinginu nægilegt viðfangsefni, meðan það var að bíða eftir fána- eða sambandsmálinu. Það er þegar öllum augljóst, að þingið hefir verið kvatt saman 5-6 vikum of snemma. Það er ekki ríflega í lagt, þótt talið sje, að þingið kosti 1.000 krónur á dag í 5--6 vikur verða það 35-42 þús. kr., sem ófyrirsynju er eytt í þinghaldið. Svo bætist þar við gífurlegur ferðakostnaður þingmanna á þessum versta tíma ársins. Flutningur vestfirskra þingmanna frá Ísafirði til Reykjavíkur kostaði um 2.000 kr. Flutningur norðlensku þingmannanna með Geir úr Borgarnesi veit jeg ekki með vissu hve dýr hefir verið; sumir segja 1.000 kr., aðrir 3.000 og enn aðrir 5.000 kr. En þó hann hafi ekki kostað nema 1.000 kr., þá er þessi þingfararkostnaður orðinn 3.000 kr., eða einum 500 kr. minni en allur ferðakostnaður þingmanna í vanalegu ári. Og þá er ótalinn allur landferðakostnaðurinn að þessu sinni. Jeg veit reyndar, að nú á tímum er þetta ekki talið mikið fje, og kemur mjer því ekki á óvart, þótt sumum hv. þingmönnum, sem láta sjer mest ant um stjórnina, þyki jeg óþarflega hótfyndinn við hana, með því að vita það framferði hennar að ausa út fje úr landssjóði að þarflausu. En jeg lít nú svo á fjárhag vorn, að mjer sje bæði rjett og skylt að víta svona aðfarir. Þá vil jeg taka það fram, að þó þingið hefði ekki komið saman fyr en 5-6 vikum síðar, þá hefði það auðveldlega getað lokið við þau mál, er fyrir þurfti að taka og stjórnin hafði fram að bera. Jeg veit, að mjer verður svarað því, að við þessi mál hafi þingið þó ekki lokið enn þá, en þessari mótbáru er svarað með þessu, að þegar menn vita til þess, að nægur tími er fyrir höndum, þá vinna menn ekki af eins miklu kappi og eins miklum dugnaði og þegar fastákveðinn tími er ætlaður til starfanna. Auk þessara óþörfu útgjalda er líka stórkostlegt óbeint tjón, sem leiðir af því fyrir þingm., að þeir voru svo að segja gintir á þetta aukaþing, sem ef til vill getur staðið í alt sumar. Þeir fara frá búum sínum og heimilum í aprílbyrjun og búast við að vera komnir heim aftur í maílok, en þegar sú varð nú ekki raunin á, þá eru bú þeirra í reiðileysi frá maílokum og allan þann dýrmæta tíma, sem hverjum bónda er mest nauðsyn á að vera heima. - Þeir munu hafa búist við því, að þingið stæði ekki lengur en 5-6 vikur, og það var nægilegur tími til þess að ráða sambandsmálinu og öðrum nauðsynjamálum til lykta á, ef ekki hefði verið flanað að því að kalla þingið saman áður en það gat hafið þessar samningatilraunir. Þetta þing verður líklega lengsta þingið, sem háð hefir verið á Íslandi, því jeg geri mjer ekki vonir um, að nokkuð verði aðhafst í sjálfstæðismálinu fyr en í júnílok, ef þá ekki allar vonir manns á því máli verða tálvonir, og þá sjest fyrst, hversu nauðsynlegt var að kalla þingið saman áður en stjórnin vissi, hvort nokkrir samningar tækjust eða ekki. Jeg er líka viss um, eða þykir það að minsta kosti líklegt um jafngóða menn eins og nú sitja í stjórninni, hvað svo sem um gerðir þeirra er að segja, eða hversu þeir eru starfanum vaxnir, sem þeir hafa tekist á hendur, að þeir með sjálfum sjer sjeu í raun og veru farnir að sjá það og finna til þess, að eitthvað sje bogið við þessa samanköllun. Byggi jeg þessa skoðun mína á því, að þegar kemur fram yfir miðjan maí, þá fara að heyrast raddir um það í þinginu, að fresta eigi fundum þess, svo þingmenn geti skroppið heim til búa sinna og annara heimastarfa, og hefi jeg fyrir satt, að þetta sje komið í upphafi frá hæstv. forsætisráðherra. Þessi tillaga var af sumum þingmönnum talin óalandi og óferjandi öllum bjargráðum, en svo var ekki um mig, því jeg virti hæstv. stjórn fyrir að eiga frumkvæðið að henni, því hún er mjer vottur þess, að stjórnin hafi verið farin að sjá, að hún hafi hlaupið á sig, er hún kvaddi saman þing 10. apríl, og hafi sjeð, að það var með öllu óverjandi að láta það sitja lengi aðgerðalaust. En jeg virði ekki stjórnina fyrir það, hvernig henni tókst að fylgja þessari tillögu sinni fram. Stjórnin sem sje heldur fundi með hinum svonefndu flokkum þessa þings, og þar er svo þessi tillaga velkt og volkuð í marga daga, og endirinn verður sá, að þetta góðá áform svo að segja lekur niður úr lúkunum á stjórninni. Svona fór um sjóferð þá, en þó var þetta þó einhver aðkenning þess hjá stjórninni, að hún hefði ekki farið sem hyggilegast að ráði sínu við þessa þingkvaðningu, hvað svo sem stjórnarfarslegum rjetti hennar til þess viðvíkur. Svona standa sakirnar nú, að við bíðum, stjórnin veit ekkert, þingið veit ekkert enn í dag, en við eigum bara að bíða og bíða í trú, von og trausti þess, að danska mamma veiti okkur einhvern tíma á sumrinu einhverja áheyrn í þessu máli, sem átti að vera fyrsta mál á dagskrá aukaþingsins. Jeg veit vel, að segja má, að þingið hafi nægilegt að gera, en þess verður að gæta, að það á ekki að dæma gagn þingsins eftir því, að það hafi nóg að gera, heldur eftir því, hvað það gerir og hvernig það er gert. Og þó nóg væri að gera allan þennan tíma, sem við bíðum eftir málinu, sem átti að vera fyrsta mál á dagskrá aukaþingsins, þá rjettlætir það ekki gerðir stjórnarinnar, nema því að eins, að hún hefði sjeð þinginu fyrir nógri og þarfri vinnu í alla þá mánuði, sem það kann að bíða eftir svarinu frá Danmörku, en því er ekki að heilsa. Fjöldi þingmanna situr hjer sáróánægður og nauðugur, og því minni trygging er fyrir því, að nokkuð verði úr verki, enda er sjón sögu ríkari um, að gerðir þingsins eru enn sem komið er í hinni mestu óreiðu. Þá vil jeg taka það fram, að fyrir utan sambandsmálið hefir þingið alls ekki nóg að gera allan þennan tíma við þau mál, sem stjórnin hefir lagt fyrir það. Það var sannarleg skylda stjórnarinnar að fá þinginu nytsamlegt verkefni. En eins og hæstv. forsætisráðherra tók fram, þá hefir hún ekki lagt nema eitt frv. fyrir þessa deild, um björgunarráðstafanir, og það hefði vel getað náð fram að ganga á venjulegum aukaþingstíma, ef vel hefði verið undirbúið, en sökum þess, hvernig það var úr garði gert, er tvísýnt, hvort það merst í gegnum þingið. Þeim frv. sem fóru í þá átt að afla landinu tekna, var fyrst ungað út af stjórninni næstum mánuði eftir þingsetningu, og sumu seinna, og svo kemur þessi huggun frá hæstv. forsætisráðh., að með þessum tekjuaukafrv. komi þó svo miklar tekjur í landssjóð, að þær verði meira en nægilegar til þess að greiða með allan þingkostnaðinn. Flestir munu að vísu líta svo á, að landssjóður hafi nóg að gera með þessar tekjur, þótt miklum hluta þeirra væri ekki sóað í óþarft aukaþinghald. Eftir þessari ræðu hæstv. forsætisráðherra sýnist mjer svo, að hann geri ekki mikið úr skilningi þingsins á bjargráðamálum landsins, og nefndi hann því til sönnunar afskifti þingsins af Tjörnesnámunni og fleirum bjargráðaframkvæmdum stjórnarinnar. Það er satt, þingið hefir losað stjórnina við þá ráðsmensku, en af hverju? Af því að því ofbauð það afskaplega ráðleysi, sem hún hafði sýnt bæði í því máli og öðrum bjargráðaframkvæmdum sínum, og um aðalbjargráðafrumvarp hennar að þessu sinni er það að segja, að það var svo í garðinn búið, að skilningsleysi þingsins verður tæplega kent um afdrif þess. En svo jeg haldi mjer við aðalmálið, sem þingið var kvatt saman til að fjalla um, þá þykir mjer rjett að drepa nokkuð nákvæmar á afstöðu stjórnarinnar til meðferðar þess. Þegar við komum á þing, þá tilkynnir hæstv. forsætisráðh. oss, að það muni útkljáð þegar eftir þingkosningar í Danmörku, hve nær þessir ráðgerðu dönsku samningamenn komi. En þegar þingkosningarnar eru um garð gengnar, þá er okkur sagt, að ekki verði útkljáð um sendingu þeirra fyr en þingflokkarnir hafi haldið með sjer fundi. En af þeim fundum varð heldur ekkert „resultat“, og þá er okkur sagt, að nú muni það ekki bregðast, að ákvörðun verði tekin í málinu þegar ríkisþingið komi saman, síðast í maí, og oss heitið skeyti um það fyrst í júní, er muni leiða oss í allan sannleika. Hve lengi vjer eigum að lifa í þeirri von, veit enginn. Þessi margsviknu loforð hafa þegar haft þau áhrif á hugi margra, að þeir eru farnir að efast um, hvort nokkur sendinefnd komi. En í þessari von hefur maður þó lifað næstum tvo mánuði, og þann tíma hefir hæstv. stjórn látið Dani teygja sig á eyrunum, með því að gefa vonir, sem reyndust að vera tálvonir, og svo hefir stjórnin teygt okkur á eyrunum, í stað þess að kalla ekki þingið saman fyr en ábyggileg vissa var fyrir því fengin, hvort nokkuð yrði úr þessum samningum eða ekki, og hve nær þær yrðu byrjaðar, ef úr þeim yrði. Og þetta er það, sem jeg hefi að setja út á gerðir stjórnarinnar. Þegar þingið hefir nú setið 7 vikur og jafnóvíst er nú og þegar þingið kom saman, hvort nokkuð verði úr samningum eða ekki, þá er ekki hægt að lá neinum, þó hann sje ekki sterktrúaður á það, að einnig þessi síðasta von verði ekki tálvon. Og þá hefir verið eytt dýrum tíma og miklum peningum fyrir landssjóði í hreinan óþarfa, hvað þetta mál snertir, og þó var þetta mál aðalmálið, sem þingið átti að hafa með höndum. Það hefir verið um mig sagt, að mjer væri einlægt gjarnt á að horfa nokkuð mikið í sparnaðaráttina fyrir landssjóðinn, og jeg veit, að sumum hv.þm. þykir þetta stórgalli og leggja mjer það út til lasts. En jeg verð að segja, að þó það sje dýrmætt að hafa Alþingi Íslendinga sitjandi á rökstólunum, þá geti þó sú pípa orðið of dýru verði keypt, og svo hefir nú orðið raunin á, þar sem það er á daginn komið, að það var kallað saman tveim mánuðum áður en það mál var tilbúið, er það var kvatt saman til að fjalla um. Jeg býst við, að ekki sje of djúpt tekið í árinni, þó áætlað sje, að þingið kosti 1.000 kr. á dag. Og þótt stjórnin huggi sig við þá vissu von, að tekjuaukinn borgi miklu meira en þann kostnað í tvo til þrjá mánuði, þá held jeg, að nægilegt rúm sje fyrir þessa peninga í landssjóðnum, þótt ekkert af þeim færi forgörðum fyrir forsjáleysi stjórnarinnar, því jeg man ekki betur en að hæstv. fjármálaráðherra hafi lýst því yfir í þingbyrjun, að 3½ milj. kr. tekjuhalli mundi verða eftir þetta fjárhagstímabil, svo að auðvelt verður að koma þessum þúsundum í lóg, þó ekki sje streitst við að eyða þeim í óþarfa þingsetu. Það er eins og stjórninni hafi fundist það stórkostleg uppgötvun, er hún sá, að gróðinn af tekjuaukafrumvörpum hennar mundi verða til að margborga þetta aukaþing. Hún gerir sjer nú ef til vill í hugarlund, að hann nægi til að minka allríflega þennan 3½ milj. kr. tekjuhalla, sem öll líkindi eru til að verði einni miljóninni hærri en nú er látið í veðri vaka. Jeg veit það ekki; en annað veit jeg, og það er, að í þessum mikla tekjuhalla mun þessi langa þingseta eiga sinn drjúga þátt, og það álít jeg að sje stjórninni beint að kenna. Jeg drap á það í fyrri hluta þessarar ræðu minnar, að í raun og veru væru störf þingsins alt annað en skemtileg og væru, þegar að væri gætt, komin í mestu óreiðu, og nú skal jeg færa rök að þessari skoðun minni. Á öndverðu þinginu lýsti stjórnin því yfir, að hún mundi fyrir sitt leyti ekki leggja nein fjáraukalög fyrir þingið. Þar af leiðandi lá það í augum uppi, að engin fjáraukalög mundu verða lögð fyrir þingið, því ekki fer það að leggja fjáraukalög fyrir sjálft sig, heldur er það stjórnarinnar einnar að leggja slík lög fyrir þingið. Þegar jeg heyrði þetta, virti jeg landsstjórninni það fremur til lofs en lasts, því jeg skildi það svo, að hún með þessu vildi forða landinu frá auknum útgjöldum að þessu sinni. En svo þegar kemur fram á þingið, þá verður sú raunin á, að inn á þingið streyma fjárbeiðnir, sem nema til samans hundruðum þúsunda króna, og það aðstreymi eykst með degi hverjum. Annaðhvort hefði verið fyrir þingið á þessum tímum, að moka öllum þessum fjárbeiðnum út, eða þá að fara, ef ekki í bág við bein ákvæði stjórnarskrárinnar, þá að minsta kosti á bug við anda hennar, með því að samþykkja grímuklædd fjáraukalög á hverjum degi, í þingsályktunarformi, og þetta gerir það nú daglega. Vjer getum haldið áfram að samþykkja slík lög í alt sumar, en jeg vil að eins minna á, hversu sparlega við hjeldum á fje landssjóðs og tíma þingsins á þessum alvöru- og erfiðu tímum. Við skulum segja, að hver af þessum tillögum kosti 4 umr.; þær eru nú orðnar 20 talsins og kosta því til samans 80 umr., þó þær kæmu ekki til sameinaðs þings, en ef þær kæmu þangað, þá kosta þær 100 umræður. Fjáraukalögin, ef sá kostur hefði verið upp tekinn, en stjórnin vildi ekki taka upp, hefðu kostað í mesta lagi 9 umr. Með þessu háttalagi er eytt tíma þingsins í 90 umræður umfram það, sem hefði þurft með, ef fjáraukalög hefðu legið fyrir. Það má náttúrlega svara mjer því, að ekki hefði þurft að taka neitt tillit til þessara fjárbeiðna. Það hefði auðvitað verið það rjettasta og eðlilegasta, eins og á stendur. En stjórnin hefir verið með mörgum af þessum tillögum og hefir viljað, að þær gengju fram. Hún hefði að vísu ekki getað tekið þær allar upp í fjáraukalög, en margar af þeim fjárveitingum, sem hjer hefir verið fjallað um, hefði stjórnin einmitt getað tekið upp í aukafjárlagafrumvarp, og ef hún hefði gert það, þá hefði hún með því sparað þinginu að eyða tímanum í þennan hjegóma, í 100 umræður, þar sem ekki þurfti nema í hæsta lagi 9. Þetta er sýnishorn af því, hvernig fer þar, sem vantar einarða, duglega og verkhæfa stjórn, sem lítur til hvorugrar handar, en heldur beina stefnu, - kvíðbogalaust fyrir því, að verða ef til vill að fara frá. - Það er blátt áfram hugleysi af stjórninni að leggja ekki fjáraukalög fyrir þetta þing. Jeg segi ekki, að mig, fyrir mitt leyti, hefði langað til að fá fjáraukalög. En jeg hefði mörgum sinnum heldur viljað þau en allar þessar þingsályktunartillögur, sem ekkert eru annað en grímuklædd fjáraukalög.álít- Það er ekki rjetta leiðin, að þingið leiti til stjórnarinnar með fjárbeiðnir, heldur á stjórnin að leita á náðir þingsins og biðja það að veita sjer heimild til að verja fje landsins í það og það. En þetta er sýnishorn af því, hversu öfugt og snúið alt er orðið, -eintómt reiðileysi bæði hjá þingi og stjórn. - Það er auðvitað hægra fyrir stjórnina að kasta svona allri ábyrgðinni upp á þingið, en hvort það er stjórnarfarslega sæmilegt, það er annað mál. Jeg hefi minst á það, að þetta þing muni verða það lengsta þing, - þó aukaþing sje, - sem háð hefir verið á þessu landi. En ef það nú samt sem áður ræður því málinu til heppilegra úrslita, sem það var kallað saman til að afgreiða, þá væri minna um að tala. En jeg get hugsað mjer, að það verði ekki einungis lengsta og dýrasta þingið, heldur verði það einnig langómerkilegasta þingið, sem sögur fara af. Eins og jeg hefi tekið fram, gef jeg stjórninni að miklu leyti sök á þessu. Hún hefir kallað þingið saman fyr en hægt var að leggja fyrir það aðalmálið, sem átti að ver og þingið var kallað saman til að útkljá. Jeg veit það, að ýmsum ættjarðarvinum og frelsishetjum er illa við það, ef minst er á, hvað hlutirnar kosti, eða að fjárhagur landsins standi höllum fæti. Hjer er yfirleitt ekki mikið horft í kostnaðinn og ekki verið að gera sjer rellu um það, hvort tekjuhallinn er miljóninni meiri eða minni. Jeg get ekki að því gert, að mjer finst þetta alvarleg stefna hjá þinginu, því alvarlegri, sem tímarnir eru erfiðari og horfurnar alt annað en glæsilegar fyrir land og lýð. Þegar ranglæti tímanna er í þann veginn að loka öllum sundum fyrir atvinnuvegum vorum, þá erum við að vinna að útgjöldum, sem ekki hefði þurft aukaþing til að ausa út, en vel hefðu mátt biða reglulegs löggjafarþings. Þetta er því verra, sem stjórnin gengur á undan með það að horfa ekki sjerlega mikið í skildinginn. Hún hefir sýnt það, bæði með þessari þingkvaðningu og öðrum fjármálaráðstöfunum, sem sumar hafa verið teknar til athugunar hjer áður. Þeir verða ekki margir, sem taka undir það með hæstv. forsætisráðherra, að óforsvaranlegt hefði verið að fresta þingkvaðningu lengur en til 10. apríl, þó ýmsir kunni að verða til að halda lofræður hjer á þingi um þá ráðbreytni hennar. Það verður ekki mikill hluti þjóðarinnar, sem tekur í þann strenginn, að sjálfstæði landsins hefði á nokkurn hátt verið í veði, þótt þessi þingkvaðning hefði dregist fram á vorið, og landið verið firt stórkostlegum útgjöldum. En sama stjórnin, sem talar hæst um sjálfstæðismál landsins, sama stjórnin er sjálf að smíða hvern naglann á fætur öðrum í líkkistu fjárhagslegs sjálfstæðis þess. Hún er á leið með það til grafar. Mjer er engin tilhugsun óttalegri en að íslenskur sjálfstæðisfáni blakti yfir þeirri gröf.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki sjeð, að nein þörf sje í rauninni á því, að svara hinni síðari ræðu hv. fyrirspyrjanda (S. St). Mjer virðist ekki hafa komið neitt það fram, sem ekki er þegar svarað að fullu, og jeg legg ekki í vana minn að taka upp aftur það, sem jeg hefi áður sagt, - geri það að minsta kosti ekki að þessu sinni. Að eins skal tekið fram það, er hjer segir: Þar sem hv. fyrirspyrjandi (S. St.) segir, að jeg hafi heitið þm. einhverju um samninga við Dani, þá er það algerlega rangt. Jeg hefi ekki heitið neinu um það. Jeg hefi að eins skýrt hv.þm. frá því, hvað jeg hafi að gert og hvað gerst hafi í málinu, sýnt þeim skeyti og yfir höfuð látið þá vita alt, sem farið hefir milli mín og danskra stjórnarvalda um þetta mál. Það er því tilhæfulaust, að jeg hafi gint þingmenn á nokkurn hátt. Enda hefir alt, sem jeg hefi sagt, verið staðfest með símskeytum og á annan hátt, eins og hv.þm. vel vita. Það er líka rangt hjá hv. fyrirspyrjanda (S. St.), að hugmyndin um þingfrestun, sem var á döfinni fyrir hvítasunnuna, hafi verið frá mjer runnin. Það voru ýmsir aðrir þm., sem komu með þá hugmynd. Hefðu verið komin skýr svör frá Dönum um það, að þeir ætluðu að senda menn hingað, og hefðu þeir tiltekið ákveðinn tíma til komunnar síðar, þá gat verið talsmál að fresta þinginu þangað til sendimenn kæmu. En eins og á stendur, er vjer höfum ekki fengið fulla vissu fyrir komu þeirra, þá getur ekki verið um frestun á þinginu að ræða. Jeg finn enga ástæðu til að afsaka, að stjórnin kemur ekki fram með fjáraukalög fyrir þingið. Satt að segja finst mjer þær ásakanir koma úr hörðustu átt, er sparnaðarmaðurinn hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) er að álasa stjórninni fyrir það. það hefir verið um það deilt, hvort rjett væri að leggja fjáraukal. fyrir aukaþing. - Það er mjer alveg óskiljanlegt, hvernig hv. fyrirspyrjandi (S. St.) fer að tala um hugrekki eða hugleysi stjórnarinnar í þessu sambandi. Væri það svo sem nokkur vottur um hugrekki, þótt stjórnin hefði lagt fram fjáraukalög? Auðvitað hvorugt. Jeg er alveg samdóma hv. fyrirspyrjanda (S. St.), að frumkvæðið í fjárveitingum eigi að koma frá stjórninni, og hún á að ráða miklu um það, hverjar fjárveitingar komast að, en sú skoðun hefir ekki fengist viðurkend hjer á þingi. Þó bæði jeg og aðrir hafi haldið því fram, þá hefir ekki verið við annað komandi en að halda þeirri reglu, að tillögurjettur hvers einstaks þingmanns að þessu leyti sje jafnhár rjetti stjórnarinnar. Vel má vera, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) þyki miklu eytt og telji, að mikið mætti spara. Má vera, að svo sje. En mjer finst ekki, að hv.þm. (S. St.) hafi fullan skilning á því, að tímarnir eru aðrir en áður hafa verið. Nú er ekki með nokkru móti hægt að komast hjá því að eyða, og það jafnvel stórupphæðum, sem hvorki stjórninni nje öðrum hefði dottið í hug að eyða fyrir stríðið, að jeg ekki nefni fyrir 10-20 árum síðan. Sem betur fer eru peningarnir ekki eins mikils virði og áður. En það færi illa, ef eyðslusemin væri eins óttaleg og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) vill láta af. Jeg get ekki sjeð, að stjórnin gangi á undan með neina fjáreyðslu, þó hún kalli þingið saman. Það er ekki heldur rjett, að þingið sje kallað saman, einungis vegna eins máls. Dýrtíðarráðstafanirnar gátu verið nægilegt viðfangsefni fyrir þingið, ef það hefði viljað snúa sjer að þeim. En jeg verð að segja það, að mjer finst ekki hafa kent þeirrar alvöru hjá hv.þm. í þessu máli, sem jeg hafði búist við. Vonandi fara nú hugir manna að snúast meira að því, er þeir sjá, hvað nú er að gerast. Jeg vona, að þótt landssjóður þurfi mikið fje að brúka og komist í skuld, eins og ríkissjóðir annara landa á þessum tímum, þá sje samt engin hætta á ferðum frá þeirri hlið. En um það skal jeg ekki deila; það gagnar ekki neitt, og stór orð ein hafa ekki mikið að segja. Hv. fyrirspyrjandi (S. St.) var að minnast á, að ferðakostnaður þingm. muni hafa orðið gífurlegur að þessu sinni. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. blöskrar svo sjerlega mikið, þó þeir heyri nefndar 3.000 kr. í aukakostnað, af alveg ófyrirsjáanlegum ástæðum. Það atvikaðist svo, að „Sterling“ gat ekki flutt hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), og stjórnin gat ekki sjeð það fyrir, að „Ingólfur“ mundi stranda. Björgunarskipið „Geir“ setti ekkert upp fyrir sína ferð upp í Borgarnes, til að sækja þingmenn þangað, nema bara fyrir korn, sem hann eyddi í ferðinni. Hve mikið það var veit jeg ekki. - Skal jeg svo láta máli mínu lokið.