Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Það mál, sem hér um ræðir, er búið að vera alllengi fyrir þinginu til úrlausnar, og allt til þessa dags hefur ekki verið hægt að ráða því til lykta, og veldur þar um ýmislegt, sem ég ætla mér ekki að rekja nú. Áður en það frv., sem hér liggur fyrir, var lagt fram, höfðu fa,rið fram samningaumleitanir milli þingflokkanna um lausn dýrtíðarmálsins. Þessar umr. stóðu alllengi, en lauk þó svo, að ekkert samkomulag náðist, og hafa þar að mestu um ráðið hin ólíku sjónarmið þingflokkanna, að ekki skyldi vera hægt að koma á samkomulagi um þetta brýna og aðkallandi vandamál. - Niðurstaðan af þessu varð svo sú, eins og mönnum er vel kunnugt, að ekki var hægt að mynda ríkisstj., er ætti að baki sér stuðning meiri hl. þings, og var þá sú stj. mynduð, er nú situr. Í febrúarmánuði þ. á. lagði svo núv. ríkisstj. fram till. sínar í dýrtíðarmálunum, og fékk þá fjhn. frv. stj. til meðferðar. Hefur það verið hjá fjhn. frá því 25. febr. og hafa fjhn. beggja deilda í sameiningu rætt mál þetta mjög ýtarlega og eytt bæði miklum tíma og vinnu til þess að ná sem beztum árangri. Heppilegt þótti, að undirnefnd starfaði að málinu, og var í því skyni látin starfa 4 manna undirnefnd, einn nm. frá hverjum þingflokki, og starfaði sú n. á tímabilinu frá 10. marz til 25. s.m. En þegar ekki varð samkomulag, tók fjhn. Nd. málið í sínar hendur. Fjárhagsnefndirnar urðu þess brátt varar, að ekki mundi fást fylgi, svo að neinu næmi, innan þingsins um frv. stj. í dýrtíðarmálunum og ekki mundi slíkt fylgi nást heldur um þær breyt. á 4. og 5. kafla frv., sem stj. sjálf lagði fram, og að jafnvel ekki einn þm. mundi geta fylgt þeim óbreyttum. Þá var ekki nema um eitt að velja fyrir fjhn., en það var að koma fram með till. í dýrtíðarmálinu, sem fjhn. gæti sameinazt um, án þess þó að þær hefðu fyrirfram fylgi stjórnar eða þingflokka. Þetta hefur fjhn. gert og komizt að samkomulagi um þær till., er liggja fyrir á þskj. 662 og 663. En það skal tekið fram, að fjhn. hefur gert sér far um að fara sem næst till. ríkisstj. sem auðið var. Fjhn. leggur til, að 1. kafli frv. um varasjóði og skatta verði felldur niður, ekki í sjálfu sér af því, að fjhn. sé á móti þeirri hugsun, sem þar kemur fram, heldur af því, að hún telur það atriði ekki nógu vel rannsakað og undirbúið. Hún telur t.d., að ekki sé rétt að taka varasjóði þeirra fyrirtækja, sem eru rétt nýstofnuð, en það mundi gera þeim erfitt að koma ár sinni fyrir borð, fyrirtækinu til tryggingar í framtíð. - Þá hefur n. komizt að sömu niðurstöðu hvað áhrærir eignaraukaskattinn, ekki beint af því, að hún sé á móti grundvallarhugsuninni, heldur af hinu, að hún telur ekki ástæðu vera til þess að draga þennan þátt inn í deilur um sjálfa dýrtíðina, þar sem einnig þessi skattaálagning sé ekki nógu vel undirbúin. Ef þessar till. fjhn. verða samþ., þá mun fjhn. bera fram þáltill. þess efnis, að skipuð verði mþn. til þess að taka til athugunar þessa tvo kafla, og ætti sú n. að skila áliti sínu fyrir 15. ágúst. Fjhn. er með 5. brtt. sinni inni á sama efni og 2. kafli frv. Þar er þó sá munur á, að fjhn. leggur til, að skyldusparnaðurinn verði ekki hafður með. Frv. stj. gerir ráð fyrir, að með ákvæðum þessa kafla ættu að nást inn 11 millj. kr. og þar af fari 2 millj. í skyldusparnaðinn og því væru eftir 9 millj. kr. fyrir ríkisstj. til ráðstöfunar. Eftir till. n. áætlar hún, að skatturinn muni alls verða um 6–8 millj. kr., og samkv. brtt. n. ætti þessi upphæð að nægja til þess að standast útgjöld þau, er á ríkið leggjast samkv. till. n., en þessi útgjöld eru lauslega áætluð, ef notaðar verða heimildir til hins ýtrasta. Uppbætur á kjöt 2 millj. kr., á mjólk 1 millj., og loks atvinnutryggingarsjóður 3 millj. kr., sem til samans verða 6 millj. kr. Í 4. kafla frv. hæstv. ríkisstj. er fram á það farið; að aðeins verði greidd dýrtíðaruppbót, er nemur 80% af verðlagsuppbót skv. vísitölu á öll laun. Nú er dýrtíðaruppbótin greidd að fullu samkv. samningum ver kamanna og atvinnurekenda, og ríkisstj. greiddi og sömu uppbót árið 1940 og '41. Það var með því viðurkennt, að ekki ætti að blanda sér í þetta mál, heldur að láta uppbætur fara eftir samningum milli réttra aðila. En svo kemur saga gerðardómsins í byrjun ársins 1942, sem hv. þm. munu hafa í fersku minni, og með hliðsjón af þeirri ráðstöfun hins opinbera ætti engum hv. þm. að detta í hug að koma fram með till., sem færi í sömu átt, að lögbjóða kauplækkun frá því, sem frjálsir samningar standa til. Nú hefur hæstv. stj. gert allmiklar breytingartillögur við þennan kafla frv. Þar er lagt til, að full verðlagsuppbót verði greidd, en að sú uppbót miðist við vísitölu 220. - N. þótti ekki rétt að binda uppbótina við lægri vísitölu en þá, sem raunverulega gildir, eins og hæstv. stj. hefur lagt til, þar sem um hana eru nú samningar milli réttra aðila og óráðlegt að breyta þeim með lögum. Till. fjhn. er í þá átt, að í þessu efni sé réttara að fara samningaleiðina, og leggur hún því til, að hæstv. ríkisstj. leiti samkomulags við Alþýðusamband Íslands og önnur stéttasamtök um samþykki þeirra fyrir því að fallast á, að í næsta mánuði eftir að þetta frv. verður að l., verði greidd verðlagsuppbót á laun miðað við verðlag fyrsta dag þess mán., í stað fyrsta dags næsta mán. á undan, eins og launþegar hafa nú rétt til að fá (þ.e.a.s. að fá greidda verðlagsuppbót t.d., 1. maí eftir útreikningi 1. apríl). N. hefur ástæðu til að ætla, að ef hæstv. ríkisstj. leitaði samkomulags við rétta aðila í þessu efni, þá mundi hún fá óskum sínum fullnægt, og ef vísitalan lækkaði í 230 stig, þá mundi hér verða um snögga breyt. til batnaðar að ræða til lækkunar á dýrtíðinni, og oft vill það svo verða, að tilmælin verða sterkari en valdboðin, og m. hefur ástæðu til að ætla, að í þessu efni verði samkomulagsleiðin fullt svo heppileg. Hæstv. ríkisstj. leggur til, að vísitölunni verði komið niður í 220 stig, en fjhn. gerir ráð fyrir, að hún verði 230, og stafar sá mismunur af því, að n. ætlast til, að útsöluverð afurða verði haft hærra en ríkisstj. leggur til. Höfuðatriðið hjá n. í sambandi við það, sem gert verður í dýrtíðarmálunum, er það, að reynt verði til þrautar að fá samkomulag milli aðila um þær ráðstafanir, sem gerðar verða, það er sú leið, sem að áliti n. ber að fara, og að reynt v erði til þrautar, hvort hún muni ekki reynast fær. Þetta mál hefur frá því fyrsta verið hið erfiðasta, og erfiðleikarnir aukast heldur, eftir því sem á líður, og því verður að reyna þá leiðina, sem haldbezt mun reynast, en hún er tvímælalaust sú að leysa vandamálið með frjálsum samningum og samkomulagi, a.m.k. verður ekki hægt að segja annað, á meðan þessi leið er ekki reynd, því að hún hefur svo marga kosti fram yfir þá að skipa með valdboði einu saman, að þetta eigi að vera svo og svo. Valdboðið er ekki einhlítt. Við verðum þess svo ljóslega varir, hversu það rekur alltaf lengra og lengra í þá áttina að skipa með valdboði meira en góðu hófi gegnir, sem svo oft leiðir til einræðis. Vitanlega er ég þó ekki að bera þetta saman við það mál, er hér um ræðir, heldur vil ég gera þá afstöðu okkar í fjhn. sem skýrasta til þess, sem við leggjum aðaláherzluna á, sem er samkomulagsleiðin. Þá leggur fjhn. til, að skipuð verði n. sex manna til þess að finna grundvöll vísitölu landbúnaðarafurða og hlutfall milli verðlags þeirra og kaupgjalds. Stj. leggur til, að skipaðar verði tvær n. til þessara hluta, en fjhn. leggur til, að hún sé ein, en í sjálfu sér er hér ekki neinn verulegur munur á. Fjhn. leggur til, að þessi n. verði rannsóknar- og samninganefnd. Það er að vísu ekki um það hægt að segja fyrir fram, hver árangurinn kann að verða af slíku nefndarstarfi. Líklegt er, að ekki náist fullt samkomulag, en ef svo skyldi þó fara, þá telur n., að slíkt samkomulag skuli ráða úrslitum. En hvernig sem fer, skilar þó þessi n. áliti sínu, og ef hún verður ekki sammála, kemur til kasta þingsins að skera úr. Það er venjulega svo, að löggjafarvaldið skirrist við að þurfa að taka í taumana, fyrr en í nauðir rekur. Samkomulagsleiðin hefur ekki verið farin, og því er a.m.k. sjálfsagt að reyna þá leið fyrst. Það er verið að heimta of mikið af löggjafarvaldinu, þegar það á að fara upp á eigin spýtur að lækna verðbólguna. Menn sjá, hvernig hið opinbera hefur undanfarið ýmist beitt sér fyrir því að hækka og lækka kaupgjald eða afurðaverð, þannig að þetta hefur rekizt hvað á annað og orðið til þess að valda óánægju meðal stéttanna, um leið og verðbólgan hefur vaxið jafnt og þétt. Því er það, að n. vill leggja áherzlu á það, sem ég hef þegar tekið fram, að reynt sé með samkomulagi við þá aðila, er hlut eiga að máli, að leysa þetta mál; og n. gerir sér von um árangur. En ef þær vonir skyldu bregðast, þá verður hv. Alþ. að taka til sinna ráða og láta hið pólitíska vald skera úr. Það er ekki heldur vafi á, að n. þessi, sem skipuð verður, nái betri árangri en ella, ef hún er aðeins látin vera rannsóknar- og samninganefnd. Mun hún með því móti geta starfað með öðru og betra hugarfari heldur en ef nú ætti að fara að setja upp gerðardóm eða annan dóm yfir hana. Þá er það lagt til, að þessi n. hafi lokið störfum fyrir 15. ágúst. Ef svo færi, að n. yrði ekki sammála um álit sitt, yrði Alþ. að taka við málinu og skera úr, enda má það teljast eðlilegt, að sjálft löggjafarvaldið taki þá sínar ákvarðanir og hið pólitíska vald beri þá ábyrgðina. Hæstv. stj. hefur enn möguleika á því að láta verðlagsn. ákveða verð á landbúnaðarafurðum. Hún hefur rétt til að skipta um formann, en formaður getur í slíkri n. ráðið úrslitum, og ef stj. skipar fomnanninn eftir sínum geðþótta, getur hún ráðið úrslitum. Fjhn. hefur ekki kosið að skipa nýja n. í þessu sambandi, en ríkisstj. er ekki bjargarlaus, þó að samningan. takist ekki að ná samkomulagi. Það hefur verið sagt um þessar till. fjhn., að allt sé ónýtt, ef þetta samkomulag tekst ekki, þá sé engin von til þess, að það takist að hafa hemil á dýrtíðinni. En hver er tryggingin fyrir því, að úrskurður þeirrar n., sem skipa á samkv. frv. hæstv. ríkisstj. um hlutfali milli afurðaverðs og framleiðsluvísitölu, yrði í samræmi við dýrtíðarpólitík hæstv. stj. sjálfrar? Hún gæti vel fellt úrskurð, sem væri í algeru ósamræmi við þá pólitík. Í þessu stórmáli verða þing, flokkar og ríkisstj. að sætta sig við nokkra óvissu að því er framtíðina snertir, því að ég býst við, að erfitt gerði að útvega þá vátryggingu gagnvart framtíðinni, sem gildi í íslenzkri pólitík. En jafnvel þó að samkomulag næðist ekki, er málið svo vel undirbúið að mínum dómi, að allar ákvarðanir, sem gerðar yrðu eftir 15. maí, gætu orðið reistar á öruggari grundvelli en nú er til. Og um till. n. er það að segja, að hún vill láta reyna þessar samkomulagsleiðir, sem aldrei hafa verið reyndar áður til fulls. Hér er að ræða um hagsmuni stórra stétta, og samkomulag verður því að nást, því að annars verður slagur, og hann mundi samkvæmt hlutarins eðli geisa hér í þinginu. Ég vil telja það eina mestu þörfina fyrir stjórnmál þessa lands, að frjálst samkomulag náist. Og í till. n. er reynt að draga þá línu, sem tryggi sem bezt samræmi að því er snertir hagsmuni þessara stétta, þó að framkvæmdin verði óefað erfið. Í till. hæstv. ríkisstj. er gert ráð fyrir 75% verðbótum á kjöt frá síðustu sláturtíð, en í till. n. er gert ráð fyrir fullum verðbótum. Till. n. mundu að þessu leyti valda heldur meiri útgjöldum, en um þetta ættu ekki að þurfa að verða miklar deilur. Meiri munur er á till. n. c,g ríkisstj., þar sem stj. gerir ráð fyrir, að ofan á grunnverð ársins 1939, að því er snertir kjöt, mjólkurafurðir og garðávexti, sé bætt 40% grunnverðsuppbót og svo ofan á það vísitölu 220, þar sem n. leggur til, að á verðið 1939 sé bætt 45% grunnverðsuppbót og þar á ofan 230 vísitölu. Þarna kemur fram nokkur munur, eða hér um bil 10 vísitölustig. Nú trúi ég raunar ekki á það, að slíkur útreikningur geti alltaf staðizt að fullu, en ég vil halda því fram, að þótt vísitalan komist ekki lengra niður en í 230 stig, sé þar um að ræða svo mikla lækkun frá því, sem hæst var (272 stig), að það muni verða afkomu ýmissa atvinnuvega til mikillar hjálpar á næsta sumri, og tel ég, að það geti t.d.. vel ráðið úrslitum um síldveiðarnar. Ég ætla ekki að fara að deila um það, hvort vísitalan eigi heldur að lækka niður í 230 eða 220 stig, því að þar er aðeins um nokkurn stigsmun að ræða, en engan eðlismun. Nú kostar mjólkurlítrinn kr. 1,75. Eftir till. n. mundi hann lækka niður í kr. 1,30, en eftir till. ríkisstj. í kr. 1,23. Kjöt mundi líklega lækka í kr. 5,40 eftir till. n., en í 5,24 eftir till. ríkisstj. Þessar uppbætur á nú að greiða, meðan það millibilsástand helzt, sem hlýtur að skapast bæði eftir till. n. og hæstv. ríkisstj. En n. leggur til, að bæturnar séu greiddar til loka þess tímabils, er sex manna n. á að starfa, eða til 15. ágúst, því að telja má hæpið, að þessar lækkanir kæmu pegar til greina í framleiðslukostnaði bænda. Náist hins vegar ekki samkomulag fyrir 15. ágúst, er enn gefinn frestur til 15. sept., svo að ríkisstj. geti tekið til sinna ráða eða kallað saman þing, en eftir þann tíma skulu uppbæturnar ekki greiddar. Þá hefur n. gert till. um að heimila ríkisstj. að leggja fram úr ríkissjóði 3 millj. kr. í sérstakan sjóð, sem á að nefnast atvinnutryggingarsjóður. Þykir henni ekki ósanngjarnt, að lagt sé fram nokkurt fé til að tryggja launþega gegn atvinnuleysi, um leið og greiddar eru verðuppbætur til bændastéttarinnar. Ég vil svo að lokum leggja á það áherzlu, að þessar till. n. eru ekki fluttar í andstöðu við hæstv. ríkisstj. Eftir þá löngu baráttu, sem fram hefur farið síðan í nóvember, var útlitið um það, að hægt væri að fá viðunandi afgreiðslu þessa máls, orðið svo dauflegt, að n. taldi sér skylt að gera allt, sem í hennar valdi stóð, til þess að samkomulag mætti takast. Hún vildi leitast við að semja till., sem líkur væru til, að meiri hl. þings gæti fallizt á. Till. hæstv. ríkisstj. koma líklega fyrr til atkv. hér í hv. d., og má því líta á till. n. sem nokkurs konar varatill. Þó að þessar till. n. kosti nokkuð mikil útgjöld og ekki verði eins langt komizt með þeim og till. hæstv. ríkisstj. um það að færa niður dýrtíðina, má segja, að í þeim komi fram sama stefnan og í till. hæstv. stj., en þó er sá munur á, að í till. n. er ekki gert ráð fyrir neinu valdboði, heldur hinu, að samningaleiðin verði farin. Ég held, að erfitt verði að afgreiða þetta mál, nema takast megi að skapa um það fjögra flokka samstarf, því að erfiðara er að tryggja framgang stórmála, þegar enginn þingmeirihluti ber ábyrgð á ríkisstj. en þegar ákveðinn meiri hl. hefur bæði ábyrgðina og völdin. N. hefur því teygt sig eins langt og kostur var á, ef verða mætti til þess, að slíkt samstarf næðist. Næstu dagar munu skera úr um það, hvort n. hefur reiknað þetta pólitíska dæmi rétt eða ekki.



Herra forseti. - Hv. frsm. fjhn. hefur nú gert skilmerkilega grein fyrir gerðum hv. n., og skal ég ekki fjölyrða um einstök atriði í því sambandi, en aðeins taka þetta fram: Eins og hv. d. getur farið nærri um, er ríkisstj. ekki ánægð með afgreiðslu málsins af hálfu hv. n. Sérstaklega harmar stj. það, að hv. n. hefur ekki komizt að niðurstöðu, sem tryggi varanlega lækkun dýrtíðar. Eftir 15. sept. er allt í óvissu, þó að n. voni, að sex manna n. takist að leysa málin á þann hátt, að verðbólgan skelli þá ekki yfir aftur. En um leið og hv. d. tekur málið til afgreiðslu, vil ég taka það fram fyrir hönd ríkisstj., að ef d. afgreiðir frv. í því formi, sem það hefur nú, eða öðru formi, sem er ekki n er till. stj. en þetta frv., þá mun stj. telja sér skylt að taka afstöðu sína til nýrrar athugunar. Þetta vildi ég taka fram, svo að hv. d. gæti haft það til hliðsjónar við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Þetta eru að ýmsu leyti mjög örlagaríkar umr., og er því skylt að láta þær fara fram af stillingu og fullri alvöru. Þingið verður fyrst og fremst að reyna að gera sér grein fyrir, hvert stefnir, ef ekki tekst að finna eðlilega lausn á þessum vandamálum. Þjóðin öll bíður með mikilli eftirvæntingu þeirrar lausnar, en undir henni er hagsæld þjóðarinnar á næstunni komin og ef til vill sjálfsforræði hennar að nokkru leyti. Ófriðurinn hefur valdið miklum örðugleikum, en hið meðfædda sundurlyndi þjóðarinnar veldur því, að ekki hefur verið við þeim spornað eins og skyldi. En ekki stoðar að sakast um orðinn hlut og ekki heldur að berja sér á brjóst og segja, að við getum ekki ráðið við erfiðleikana, það verði að láta allt skeika að sköpuðu. Slíkt vær í uppgjöf. Það væri skortur á karlmennsku. Erfiðleikarnir eru viðráðanlegir og jafnvel auðveldir viðfangs, ef þau sjónarmið eru látin ráða, sem varða almenningsheill, og ef allir eru samtaka um að breyta eftir beztu vitund. Erfiðleikarnir eiga rót sína að rekja til þess ástands, sem ófriðurinn hefur valdið. Um það eru allir sammála. Hagsmunasamtök, flokkar og stéttir keppast nú við að tryggja sér sem mest af ímynduðum verðmætum, sem ófriðurinn hefur haft í för með sér. Sú keppni hefur gert þessa aðila tortrygga, hvern í annars garð. Einmitt þess vegna er nauðsynlegt að hefja sig yfir sjónarmið stéttahagsmuna og flokkatogstreitu. Til þess þarf fórnarlund og víðsýni. En því miður virðist viljinn til þessara hluta ekki vera mjög mikill. Enginn vill sleppa því, sem hann hefur, því að menn vilja ekki trúa því, að þrumurnar, sem heyrast í fjarska, séu í raun og veru fyrirboðar ofviðrisins. Fár kann sig í góðu veðri heiman að búa. En of seint er að búa sig, þegar óveðrið er skollið á. Ríkisstj. er ljóst, að þjóðarnauðsyn er á því, að samkomulag náist í þessu máli, og þess vegna hefur hún nú borið fram nýjar till. í stað IV. og V. kafla frv. Treystir hún því, að þetta megi verða til þess að samræma sjónarmiðin og auðvelda samkomulag. Í brtt. er gert ráð fyrir, að í staðinn fyrir 12% kaupskerðingu og 10% lækkun allra landbúnaðarvara komi lækkun vísitölu í 220 stig fyrst um sinn. Verð á landbúnaðarvörum skal ákveðið þannig, að lagt verður til grundvallar verð, sem á þeim var í janúar, febrúar og marz 1939, að viðbættri 40% grunnverðsuppbót og vísitölunni 220. Hins vegar skal frá byrjun næsta mánaðar eftir gildistöku l. ekki greidd hærri verðlagsuppbót á laun en samsvarar framfærsluvísitölunni 220. Þetta hvort tveggja gildir aðeins til bráðabirgða, eða þar til verð á landbúnaðarframleiðslu hefur verið ákveðið samkv. sérstakri vísitölu. Verð á landbúnaðarafurðum er nú fundið með því að gera ráð fyrir, að laun verkamanna hafi hækkað um 51% frá 1939. Í þeim útreikningi, sem þar kemur til greina, er ekki tekið tillit til orlofsl., sem munu samsvara 4% launahækkun. Síðan í desembermánuði hafa egg og aðrar vörur lækkað um 41/2 stig, og önnur verðlækkun gæti numið 2 stigum. Ef þetta er tekið til greina og fleiri atriði, sem jafngilda verðlækkun, koma út 46 stig, sem draga verður frá 172, sem er vísitalan eins og hún hefur orðið hæst. Með því komumst vér niður í 226 stig í einu átaki, ef svo mætti segja. Þau 6 stig, sem á vantar, til þess að vísitalan komist niður í 220, ættu varla að verða erfið viðfangs, ef stj. fengi nokkurt olnbogarúm í þessum efnum. Smásöluverð ætti þá að verða sem hér segir: á mjólk kr. 1,23 hver lítri, á kjöti kr. 5,24 hvert kg., á smjöri kr. 11,95 hvert kg. og annað eftir því. Eins og tekið er fram í tillögunum, á að verðbæta mjólkina til 14. maí og greiða 3/4 hluta verðmunarins á kjötbirgðunum með framlagi úr ríkissjóði. Þessar tillögur voru afhentar fjárhagsnefnd skriflega 27. marz í þeirri von, að samkomulag næðist á þessum grundvelli. En eins og sjá má af tillögum fjárveitinganefndar, er langt frá því, að nefndin hafi getað átt samleið með stjórninni, og sama er að segja um stjórnina gagnvart tillögum nefndarinnar. Ríkisstjórnin álítur, að tillögur fjárhagsnefndar nái hvergi þeim árangri, sem nauðsynlegur er í dýrtíðarmálunum. Ef nefnd sú, sem tillögurnar gera ráð fyrir, verður ekki sammála, þá verður enginn vísitölugrundvöllur lagður fyrir verð landbúnaðarvara. Þegar framlagið úr ríkissjóði fellur niður 15. sept., hljóta vörurnar að hækka aftur og dýrtíðin aftur að færast í núverandi form eða verra, en milljónum króna kastað út til þess eins að selja mjólk og kjöt ódýrara í 4–5 mánuði. Lækningin væri engin. Það vær í líkt því að ætla sér að lækna sjúkling með því að gefa honum deyfandi meðul nokkra daga til að draga úr verkjunum. Önnur aðalstoð tillagnanna er sú að stofna 3 millj. króna atvinnutryggingarsjóð, og reglugerð fyrir sjóðinn skal sett af mþn. í samráði við Alþýðusamband Íslands, sem mun vera heldur óvenjuleg aðferð. Sjóðurinn út af fyrir sig getur engin áhrif haft á lagfæringu dýrtíðarinnar, nema siður sé, að því leyti að í hann rennur það fé, sem annars færi til dýrtíðarráðstafana. Annars verður ekki annað séð en sjóðurinn sé stofnaður til þess að sætta launþegana við þá fórn, sem þeim er ætlað að færa á altari dýrtíðarinnar í eitt skipti fyrir öll, en það er 12% lækkun á eins mánaðar kaupi. En til þess að það takist og áður en það er gert, er ríkisstjórninni skipað að ganga fyrir kné allra stéttarfélaga í landinu og biðja þau að fallast á að færa slíka fórn, svo að afstýra megi hruni atvinnuveganna. Ef félögin hins vegar fallast ekki á að gera þetta, hlýtur þessi hluti tillagnanna að falla niður, og er þá ekki um að ræða neinar ívilnanir af hendi launþega til að lækka dýrtíðina. Fari svo um verðlagsnefndina, eins og ég nefndi áður, þá eru allar ráðstafanir samkv. till. fjárhagsnefndar að engu orðnar, en tilraunin hefur kostað ríkissjóð 6–7 milljónir króna. Hér er verið að kaupa frest og kaupa hann háu verði, án þess að um nokkra varanlega úrlausn sé að ræða á því vandamáli, sen hér er um að fjalla. Ég tel óþarft að fjölyrða um þau atriði frumvarpsins, sem nefndin vill niður fella. Ef ekki á að láta allt reka hér á reiðanum, heldur reyna að hafa einhvern hemil á verðbólgunni, er full nauðsyn fyrir hvaða ríkisstjórn, sem situr, að hafa til umráða talsvert mikið fé í því skyni. Það er ekki líklegt, að slíkt fé fáist nema með nýjum sköttum. Núverandi tekjustofnar ríkisins munu varla gera mikið fram yfir áætluð gjöld. Ég held því fram af ríkri sannfæringu, að till. ríkisstjórnarinnar séu jákvæður grundvöllur, sem skjótlega mundi sýna varanlegan árangur í baráttunni við dýrtíðina. Og árangurinn mundi ná án nokkurra teljandi fórna frá nokkurri stétt. Ef þetta er rétt, sem ég fullyrði, að sé, er þá ekki verið að deila um aukaatriði, er ekki verið að deila um það, hvernig beri að halda á austurstroginu, meðan bátinn fyllir smátt og smátt? Ef eitthvað er gert nú, sem verður að engu gagni, eða ef ekkert er gert í því trausti, að ástandið verði til haustsins ekki verra en það er nú, þá hefur dýrmætur tími farið til ónýtis, og verðbólguhugarfarið grípur um sig aftur með vaxandi krafti. Fólkið missir trúna á það, að nokkuð verði gert til bjargar. Það missir trúna á þing og stjórn. Kreppan er á leiðinni. Allar verklegar framkvæmdir eru að stirðna undir þunga verðbólgunnar. Byggingariðnaðurinn er að stöðvast. Allir draga saman seglin, sem eitthvað þurfa að láta framkvæma. Útvegurinn berst í bökkum, og erfiðleikarnir verða honum að líkindum brátt ofviða. Enginn veit enn, hvort hægt verður að starfa að síldveiði í sumar. Verzlunin og iðnaðurinn hlýtur að dragast stórlega saman. Allt atvinnulíf landsmanna stynur undir þunga dýrtíðarinnar. Ef skriðunni verður leyft að halda áfram, ef ekkert verður gert fram til haustsins, ef engar skynsamlegar og raunhæfar ráðstafanir verða gerðar nú þegar gegn dýrtíðinni, þá mun mörgum í landinu þykja orðið þröngt fyrir dyrum, þegar komið er fram undir veturnætur.



Mér þykir rétt að víkja nokkuð að því stóra máli, sem fyrir liggur. Ekki beint til þess að afmarka sjónarmið míns flokks eða skýra frá störfum fjhn. þennan 11/2 mán., sem hún hefur unnið að þessum málum, heldur til að skýra nokkuð tillögur þær, sem fyrir liggja, eins og þær koma fyrir. Þetta er nú búið að vera höfuðmál hér á Alþ. í tvö ár. Það hefur valdið deilum milli flokka, og það hafa fallið á því ríkisstjórnir. Þetta hefur og verið höfuðmálið á því þingi, sem nú er að enda, og það hefur verið reynt að leita samkomulags um það, bæði með till. til stjórnarmyndunar og á annan hátt. Það er því ekkert undarlegt, þótt enn sé mikill ágreiningur um þetta mál, og það má því þykja nokkrum tíðindum sæta, að ein n. hér á Alþ. skuli hafa getað komizt að sameiginlegum niðurstöðum um þetta mál, sem sem allir nm. sætta sig við. Þessar till. fjhn. hafa nú verið skýrðar af hv. fjhn. og hæstv. fjmrh. Ég skal byrja á að fara út í nokkur atriði í frv. stjórnarinnar, sem einkum hefur verið deilt um. Eins og frv. kom frá stjórninni, þá voru I.-III. kafli þess nýjar skattaálögur, en fjhn. hefur orðið sammála um að fella niður I. og III. kaflann. Hv. frsm. minntist á, að sumir gætu e.t.v. hugsað sér að láta ákvæði þessara kafla standa, en ég er því mjög mótfallinn. I. kafli er um það að afnema öll réttindi hlutafélaga til þess að draga frá tekjum sínum varasjóðstillag, áður en skattur er á lagður. Samkv. skattal. frá 1935 var hlutafélögum veittur réttur til þess að draga þannig frá 50% af varasjóðstillagi sínu, en með skattal. frá því í fyrra var þessi hluti lækkaður niður í 20%. Nú á að afnema þessi réttindi með öllu. Sem sagt, það á að afnema möguleikana til þess að hlutafélög verði stofnuð framvegis, og nú eru mörg hlutafélög til, sem eiga engan varasjóð. Hér er svo langt gengið, að ég get alls ekki hugsað mér að samþykkja slíkt. Varðandi II. kafla frv. hefur fjhn. dregið út úr honum svonefndan skyldusparnað, en það áttu að vera frá 400 kr. til 2000 kr., sem einstaklingur legði fram til þessa, er átti svo að vera geymslufé, er síðar yrði skilað aftur. Fjhn. hefur litið svo á, að ef ætti að koma á skyldusparnaði, meðan á verðbólgunni stendur, þá verði að fara aðrar leiðir en að taka það fé með sköttum. Ég hygg og, að fæstir treysti því, að þessu fé yrði skilað aftur. Ef ríkissjóður kemst í vanda, þá verður þetta fé tekið fyrr en annað og tæplega skilað sömu aðilum. En um leið og fjhn. hefur lagt til að fella niður þetta ákvæði um skyldusparnað, þá hefur hún lagt til, að lágmarkið á skattskyldum tekjum verði hækkað. Það leiðir af sjálfu sér. Ef átt hefði að samþykkja þetta ákvæði um skyldusparnað, þá hefði þurft að breyta því mjög frá því, sem er í frv., svo meingölluð eru ákvæðin. T.d. ef maður á að greiða 400 kr. í þennan skatt, á hann að fá allt greitt aftur, en sá, sem á að greiða 401 kr., á aðeins að fá 25% eða 100.25 kr. Annars skal ég ekki fara lengra út í þetta, en eins og hv. frsm. fjhn. hefur skýrt frá, þá er ekki samkv. till. n. gert ráð fyrir, eftir áætlun stj., að þessi upphæð nemi meiru en 2 millj. kr. af 11 millj. alls, samkv. þessum kafla. Annars virðast þessar áætlanir svífa nokkuð í lausu lofti, enda erfitt að gera áætlanir eftir sköttum frá fyrra ári, því að þetta er svo miklum breytingum undirorpið. Viðvíkjandi III. kafla, sem n. hefur einnig lagt til, að verði felldur niður, þá er það að segja, að hann er ekki hugsaður sem dýrtíðarráðstafanir, heldur sem skattaálag til þess að byggja hús yfir ráðuneytin, hæstarétt og helztu stofnanir ríkisins. Hann getur því að ósekju fallið út úr frv. og á þar alls ekki heima. Ef samt ætti að fara að ganga inn á þá braut að gera með skatti eignarnám hjá mönnum, þá verður einhver rík ástæða að vera fyrir hendi, gildari ástæða en við höfum fengið að heyra frá hæstv. ríkisstj. Greinar þessa kafla virðast svífa svo mjög í lausu lofti hjá henni, að ég get ekki fallizt á að fara inn á þessa skattaleið, enda yrði ég þá a.m.k. að fá eitthvað meira til þess að festa hendur á en nú er í þessum furðulegu till. Það er mjög erfitt að ákveða, hvað sé eignaaukning. Við vitum það t.d., að allt búfé er nú metið með margföldu verði miðað við það, sem var fyrir stríð. En það er mikill vafi á, að þar hafi nokkur eignaaukning átt sér stað, hafi ekki verið um fjölgun að ræða. Sama máli gegnir um aðrar eignir, sem hafa hækkað í verði af völdum verðbólgunnar. Það er vafi á, að þar sé um nokkra eignaaukningu að ræða. T.d. ef tveir menn ættu sitt húsið hvor, sem hvort um sig væri metið á 100 þús. kr., og annar seldi sitt hús á 200 þús. kr., þá er þó vafi á, að hann sé nokkru ríkari en hinn, sem á hús sitt áfram, með því að svo mikil óvissa er ríkjandi um allt peningaverð eftir stríðið. Ég get fullyrt, að það yrði erfitt að ákveða, hvað væri raunveruleg eignaaukning í þessu sambandi, því að það er ekki hægt að miða við það, þótt eignir hafi margfaldazt í verði að krónutali. Eins er með verzlanir. Þær eignir, sem þær eiga í vörubirgðum, eru nú með margföldu verði, miðað við það, sem var fyrir stríð, en mikill vafi á, hvað á að telja eignaaukningu, af því að það hlýtur að fara mjög eftir því, við hvaða verði vörurnar seljast, sem eftir verða, er verðlækkunin skellur á að stríðinu loknu. Allur þessi útreikningur hlýtur því að verða nokkuð hæpinn, og ég varð mjög undrandi á að sjá svona till. koma nú frá hæstv. ríkisstj. Að ætla sér að reisa stórhýsi nú í verðbólgunni og setja till. um það inn í frv. um dýrtíðarráðstafanir. Þá kem ég að IV. kafla frv., sem er aðalatriði þess. Hann fjallar um það, að ekki skuli greiða nema 80% dýrtíðaruppbót á laun eða kaup fyrir hvaða starf, sem er. Þetta er aðalatriðið, af því að það eru höfuðtill. til þess að lækka dýrtíðina, og við það eru bundnar allar þær till., sem á eftir fara. Hér er um að ræða till., sem margir gætu talið sanngjarna, en á þessu eru þó stórvægilegir gallar, og þeir hafa skýrzt betur fyrir þjóðinni á síðasta ári heldur en áður. Ég vil taka undir það með hv. frsm. fjhn., að ég álít, að hér sé verið að fara aftan að siðunum, þegar þing eftir þing og ár eftir ár á að gera þær kröfur til Alþ., að það fari að blanda sér inn í samninga milli verkamanna og atvinnurekenda, meðan þar er fullur friður á. Ég álít, að þarna sé komið inn á mjög hættulega braut, ef á að blanda sér þannig í hag alls almennings í landinu. Ef til þess er ætlazt, að lögfest verði verð á landbúnaðarafurðum og kaupgjaldi. Ég tel það mjög hæpið, sem hér er farið fram á um það efni, og álit, að Alþ. fari út fyrir það verksvið, sem það á að hafa. Varðandi þetta sýnist ekki ástæða til fyrir mig að efast um það, hvort það væri löglegt af Alþ. að taka upp á slíku, þar sem tveir af okkar æðstu og elztu dómurum eru nú í ríkisstj. En okkur, ólögfróðum alþýðumönnum, sýnist það allvafasamt, að Alþ. færi inn á þá braut að blanda sér í frjálsa samninga milli manna. Ef ég hefði ráðið til mín vinnumann fyrir ákveðið kaup og þar um væri fastur samningur, þá teldi ég það óeðlilegt, ef Alþ. færi að skipa mér, að ég mætti ekki greiða þessum manni nema ákveðinn hluta af því kaupi, sem um var samið. En það er einmitt það, sem hér hefur verið að gerast, að sumir menn hafa álitið, að það væri réttmætt að grípa inn í á þann hátt, að Alþ. færi með lögum að fyrirskipa, að samningar, sem gerðir hafa verið á frjálsan hátt milli manna, skyldu ekki gilda. Aðferðin um lækkun uppbótar með lögboði getur gengið, að því er snertir starfsmenn ríkisins, af því að þeir búa undir þeim lögum, sem Alþ. á hverjum tíma setur. En það er öðru máli að gegna, þegar um er að ræða frjálsa samninga milli atvinnurekenda og verkamanna, sem hvorugir hafa beðið Alþ. um aðstoð til þess að breyta þeim samningum. Það væri um það náttúrlega allt öðru máli að gegna, ef mál væru komin á það stig, að launadeilur ættu sér stað milli atvinnurekenda og verkamanna, sem ekki væru sýnilegar líkur til, að leystar yrðu á annan hátt en með lagasetningu. Þá gæti komið til mála að grípa inn í með löggjöfinni. En meðan svo er ekki, finnst mér slíkt óeðlilegt. Og mér finnst þessi skoðun mín hafa fengið dálítinn stuðning, þrátt fyrir mikla lögfræði hæstv. ríkisstj. og annarra manna, sem fylgja stefnu hæstv. ráðh. í þessu máli, því að sjálf ríkisstj. hefur tekið þennan kafla frv. aftur og lagt fram nýjar brtt. um sitt eigið frv., þar sem þetta er að öllu leyti fellt úr. Nú má vera, að mörgum finnist, að hv. fjhn. sé að ganga út á einhverja hættulega eða vafasama leið, þegar hún leggur til, að það skuli leita samninga við stéttarfélögin um það að breyta til frá þessum samningum, sem gerðir hafa verið. Þar er ekki um mjög mikið að ræða, aðeins breyt. á launakjörum fyrir einn mánuð, maí, sem mundi nema 130–140 kr. á þeim mánuði fyrir venjulega verkamenn hér í Rvík. Ég hef gengið út frá því, að ef þessar till. hv. fjhn. verði samþykktar hér af þeim flokkum í þinginu, sem sérstaklega telja sig vera forsvarsmenn verkalýðsstéttarinnar og þeirra stéttarfélaga, sem hún hefur myndað með sér, þá sé um leið fengin víssa fyrir því, að umrætt samþykki fáist. Þá kem ég að V. kafla frv. hæstv. ríkisstj. og öllum þeim brtt., sem eru í sambandi við hann. Það er sá kafli, sem snýr að hag bændastéttarinnar í landinu. Um efni hans virðist hafa verið einna mestur ágreiningur, ekki eingöngu milli hæstv. ríkisstj. og hv. fjhn., heldur og að öðru leyti milli flokka og manna í umr. hér í þinginu og í blöðum undanfarnar víkur og mánuði. Í þeim till., sem hæstv. ríkisstj. leggur fram í sínu frv., varðandi landbúnaðinn, þá teljum við sumir í fjhn., að það sé gengið mjög alvarlega á rétt bændastéttarinnar og gengið svo langt í því efni, að ekki sé hugsanlegt, að slíkar till. nái samþykki hér á Alþ., sem betur fer. Þar er ætlazt til þess, að fært verði niður verð á landbúnaðarafurðum mjög verulega með lagaákvæði, og það er ekki svo um búið, að það sé ætlazt til, að sú verðlækkun sé bætt upp nema að litlu leyti. Varðandi mjólkina er gert ráð fyrir, að verðlækkunin verði úr kr. 1.75 í 1.23 á lítrann og það sé bætt upp í hálfan mánuð, en svo sé því hætt. Þetta er till., sem ég hygg, að enginn fulltrúi íslenzkra bænda geti sætt sig við. Enn fremur er það í frv. hæstv. ríkisstj., að það eigi að halda áfram með það, þar til vísitalan kemst niður í 200 stig, að lækka t.d. mjólk um 1% fyrir hvert stig, sem vísitalan lækkar um. Þetta mundi þýða það, að ef t.d. kaupgjald lækkaði, miðað við vísitölu, úr 220 stigum um 41/2%, þá þýddi það, að mjólkurverðið til bændanna ætti að lækka um 10%. Hæstv. fjmrh. hefur fatazt illa, þegar hann ætlast til þess, að nokkur alþm. taki það til greina, að hér sé verið að sýna réttlæti í afgreiðslu máls, miðað við jöfnuð milli stétta, eins. og hann talar svo hátíðlega um. Síðari till. hæstv. ríkisstj., sem eru þannig til komnar, eins og hæstv. fjmrh. réttilega tók fram, að þær eru færðar í búning eftir þeim viðtölum, sem fram hafa farið milli fjhn. og hæstv. ríkisstj., síðan frv. var lagt fram og fjhn. fengu það til meðferðar, - þær eru því í raun og veru till., sem ekki eru upphaflega hugsaðar af hæstv. ríkisstj., heldur hafa komið fram í þeim viðræðum, sem farið hafa fram milli einstakra manna um málið. En þær eru þó þannig, að þær eru ekki aðgengilegar fyrir okkur, sem skiljum hag íslenzkra bænda, þannig að það geti náð nokkurri átt að ætlast til þess, að þær verði samþykktar. Í fyrsta lagi er í þessum till., að það eigi að hætta eftir lítinn tíma að borga þá milligjöf, sem niðurfærslan á mjólkinni kostar. Og enn á að gilda sama ranglætið varðandi frekara verðfall í sambandi við lækkun á vísitölunni. Það á enn fremur að byggja á verði landbúnaðarafurða 1939, bæta þar við 40% sem grunnverðsuppbót og láta svo verðið lækka samkvæmt vísitölu. Þetta er í alla staði svo óaðgengileg till., að það var alveg fullt samkomulag um það í fjhn., að þetta gæti engin sanngirni stutt. Ég segi fyrir mig, að því fer fjarri, að ég gæti hugsað mér slíka reglu gildandi. M.a. er það að segja, að þó að þessi regla geti að nokkru leyti gilt, ef hún er borin saman við einstök stéttarfélög, sem hafa samið um kaupgjald, þá fer því ákaflega fjarri, að hún sé neitt nærri því að svara til þess kostnaðarauka, sem hefur orðið við framleiðslu landbúnaðarafurða síðan 1939. Kaup við þá framleiðslu hefur aukizt þannig, að það hefur ferfaldazt til sexfaldazt síðan 1939. Vegavinnukaup, sem er það kaupgjald í landinu, sem mest áhrif hefur á kaupgjald við framleiðslu í sveitum, hefur fimm- til sexfaldazt á þessu tímabili. Og kaupið við landbúnaðarvinnu fer að mestu eftir því kaupgjaldi. Þegar ríkið sjálft býður fimmfalt til sexfalt kaup í hverri einustu sveit á landinu fyrir vegavinnu á við það, sem það var 1939, þá eru það nokkuð furðulegar till., sem koma frá hæstv. ríkisstj., og sýnir, að hún hefur ekki mikla þekkingu á því, sem á sér stað í íslenzkum sveitum, að þær afurðir, sem framleiddar voru við þann tilkostnað, skuli hækka aðeins um 40% að grunnverði frá því, sem var 1939, og eftir vísitölu þar ofan á. Þegar alls þessa er gætt, þá virðist mér það liggja ljóst fyrir, að allir kaflar í frv. hv. stj., jafnvel hver einasta gr., er svo gallað, að hún ætti ekkert að furða sig á því, þó að örðuglega gangi að fá samþykki fyrir slíku hér á Alþ. Tvo aðalkafla frv. hefur stj. sjálf tekið aftur og þar með aðalatriði frv., og síðari till. hennar taka hinum fyrri ekki mikið fram. Ég er nú líka viss um, að ekki er til einn einasti þm., sem fáanlegur væri til að samþykkja frv. hæstv. ríkisstj. eins og það var lagt fram og ég efast um, að nokkur vildi samþykkja það með breyt., þegar stj. hefur tekið aftur og endursamið tvo aðalkafla þess, þá einu kafla, sem hægt er að nefna dýrtíðarráðstafanir. Hæstv. stj. verður því að láta sér það lynda, þó að fjhn. hafi farið inn á nokkuð aðrar leiðir heldur en þær, sem felast í slíku frv. Hún getur ekki furðað sig á því eftir að hafa sjálf gerbreytt frv. sínu, þó að þm. sjái slíka vankanta á síðara frv. hennar, sem sumir eru þeir sömu. Ég skal svo gera nokkurn samanburð á till. stj. og fjhn. um kaupgjald og afurðaverð. Við nm. teljum það vænlegast til árangurs varðandi breytingu á samningum um kaupgjald og laun að leita samþykkis þeirra aðila, sem breytingin bitnar á. Um það eitt er að ræða að borga eftir lækkaðri vísitölu í maímánuði, og mundi það nema 12.2% lækkun frá aprílvísitölu, miðað við 230 stig. Leiðtogar stéttasamtakanna eru flestir hér á Alþ., og ef þeir samþykkja, þá verður samkomulagið auðsótt, annars ekki. Lögþvingunaraðferðin hefur verið reynd, og ég hygg, að hæstv. stj. reyndist hún örðug, eins og nú er ástatt í landinu. Varðandi landbúnaðarafurðir er sá munur á till. stj. og fjhn., að í fyrsta lagi vill ríkisstj. setja tvær n. til að undirbúa rannsókn og gera till. um afurðaverð og gildi meirihlutavald í hvorum tveggja. Önnur sé 6 manna n., hin 3 manna n. Fjhn. leggur til, að sett sé ein d manna n. og tillögur hennar fái því aðeins gildi, að hún verði sammála. N. er hugsuð sem rannsóknar- og samningan. Að meirihlutavald sé látið ráða um svo mikilsvert atriði að ákveða heildartekjur allra landbúnaðarmanna í hlutfalli við tekjur annarra stétta, getur valdið alvarlegum árekstrum. Gæti svo farið, að litið væri á slíku að græða. Segjum, að fulltrúar bænda yrðu í minni hluta, eða fulltrúar launamanna yrðu í minni hl. Hvorir um sig mundu sætta sig illa við ákvörðun meiri hl. og málið standa óafgreitt eftir sem áður. Með kröfunni um, að nm. verði sammála, eru þeir því knúðir til að leita í hví efni ýtrustu tilrauna. Hér veltur á miklu að ná árangri, og ef stilltir og gáfaðir menn veljast í n., má ákveðið reikna með góðum árangri. Annars verð ég að segja það, að varðandi hagsmuni bændastéttarinnar legg ég mest upp úr því að fá það viðurkennt af öllum flokkum þingsins, sem lengi hefur verið aðalkrafa mín, að bað fólk, sem vinnur að framleiðslunni í sveitum landsins, eigi að fá sama kaup fyrir vinnu sína eins og það fólk, sem er í stéttarfélögum bæjanna. Þetta getur því aðeins orðið, að allar afurðir búanna séu teknar til greina við þennan vísitöluútreikning, sem ætlazt er til, að n. geri. Þessi atriði eru ekki komin frá stj., heldur fjhn. og hefðu enda litla þýðingu, nema samkomulag fáist og viðurkenning flokka Alþ. Varðandi kjötbirgðirnar frá síðasta ári, þá er skammt á milli ríkisstj og fjhn. um heimildir til að lækka útsöluverð þeirra. En stjórnin vill ekki að ríkið greiði nema 75% af mismuninum, en fjhn. leggur til, að þetta sé greitt að fullu, sem er í samræmi við eldri þingsamþykktir. Hæstv. stjórn vill ekki virða þær. Um mjólkina munar því, að ríkisstj. vill færa útsöluverð hennar úr 1,75 kr. pr. lítra í kr. 1,23 pr. lítra og borga mismuninn í hálfan mánuð, en hætta svo. En fjhn. leggur til að færa útsöluverðið í kr. 1,30 pr. lítra og bæta hallann að fullu, að svo miklu leyti sem lækkuð vísitala kemur ekki til greina. - Miðað við vísitölu 230, eins og n. gerir ráð fyrir og þýðir 12.2% lækkun á kaupi, ætti mjólkin að lækka líka um 12 2% eða 21 eyri hver lítri. Afganginn, 24 aura pr. lítra, ætlast n. til, að ríkissjóður greiði. Lækki vísitalan meira, vill, fjhn., að hlutföllin haldist eftir sömu reglu, en eftir tillögum stjórnarinnar ættu afurðir, eins og áður segir, að lækka um 10% ef kaupgjald lækkar um 4.5% á bilinu 230–200 stig í vísitölu. Við teljum vænlegast til árangurs, að þetta sé gert með frjálsu samkomulagi. Ef forvígismenn verkamanna hér á Alþingi samþykkja þetta, er ástæða til að treysta því, að engar líkur séu til annars en verkamannasamtökin muni á það fallast og aðrir aðilar, sem hlut eiga að máli. Varðandi landbúnaðarvörur er breytingin um kiötið frá því, sem er í till. ríkisstj. og A-till. fjhn., ekki önnur en sú, að mismunurinn, sem kjötið frá fyrra ári er fært niður um, skuli greiddur að fullu úr ríkissjóði, en aðeins að 3/4 samkv. till. ríkisstj., þó að því sé áður slegið föstu að greiða hann fyrr eða síðar allan, þ.e. að bændur fái það verð fullt, sem í haust var ákveðið á innanlandsmarkaði, og við það verður vitanlega að standa. Till. ríkisstj. um að greiða aðeins 3/4 er annaðhvort meiningarlaus eða með öllu óviðunandi. Um útsöluverð munar litlu á till. n. og stjórnarinnar. En fjhn. Nd. hefur ekki getað fallizt á, - en skoðanir einstakra nm. um þetta eru nokkuð mismunandi, - að binda við sérstaka útreikningsaðferð. Útreikningsaðferð stjórnarinnar er sú, sem ég áður vék að, með verðgrundvöll frá 1939 að víðbættu 40%, auk vísítölu, þannig að því fer fjarri, að ég fallist á hana og þótt að svipaðri aðferð sé vikið í nál. fjárhagsnefndar, þá er það ekki í tillögum hennar, og hefur enga þýðingu til bindinga fyrir framtíðina. En að binda við þessa reglu, er sýnilega það, sem hæstv. ríkisstjórn ætlast til. Hæstv. fjmrh. veik að því, að tillögur ríkisstj. væru til varanlegra bóta, en tillögur fjhn. að litlu eða engu nýtar. Hann gerir ráð fyrir að færa vísitöluna niður í 226 stig, en fjhn. í 230 stig. Líklega eiga þessi 4 stig að bjarga atvinnuvegum landins að dómi hæstv. ráðherra. Varanleikinn í tillögum hans og stjórnarinnar í heild á víst að felast í því að níðast á bændastétt landsins umfram allar aðrar stéttir. Fjhn. fellst eigi á þá leið og Alþ. væntanlega ekki heldur. - Að ekkert vinnist á, ef 6 manna nefndin verður eigi sammála, eins og hæstv. ráðh. vildi vera láta, er líka rökvilla Þó að svo færi, að verð landbúnaðarvöru yrði aftur fært upp í haust og hætt milligjöf, þá hefur vísitalan lækkað, ef eigi koma aðrar óviðráðanlegar orsakir til, og því eðlilegt að ákveða verðið í samræmi við þá vísitölu, sem þá er. Væri vísitalan í 230 í staðinn fyrir 262, ætti t.d. mjólkin að vera kr. 1.54 pr. lítrinn í stað 1,75, og annað eftir því. Allar röksemdir hæstv. ráðh. um varanleikann í tillögum stjórnarinnar og fánýtið í tillögum fjhn., eru því lítils virði, nema hann ætli að gegnumfæra þá stefnu hæstv. stjórnar að knýja niður verðið á afurðum landbúnaðarins gegn allri sanngirni og án samræmis við annað. Háttv. frsm. veik að því, að framleiðslukostnaðurinn í sveitum mundi ekki lækka svo fljótt með lækkaðri vísitölu. Þetta er vítanlega rétt. Þótt vísitalan lækki í 230, hef ég enga von um lækkun frá því, sem er. En það gæti komið í veg fyrir þá hækkun, sem ella verður. Vegavinnukaup, t.d. norðan lands, hefur hækkað nærri um helming frá því í fyrra. Það lækkar í samræmi við lækkaða vísitölu að sjálfsögðu og hefur eðlileg áhrif á annað sveitakaup. Hæstv. fjármálaráðh. taldi tillögur fjárhagsnefndar miða að því einu að kaupa frest um skamman tíma og kaupa hann háu verði. Svo er nú það. Hvert er þetta háa verð? Í fyrsta lagi allt að 2 milljónum króna til að lækka verð á kjöti fyrir neytendurna í landinu. Þetta er ekki eyðslueyrir, heldur tilfærsla á peningum, sem bændur fá með skatti á hátekjur, í stað þess að allir, sem neyta kjöts, borga þá sömu upphæð ella. Í öðru lagi allt að einni milljón króna til milligjafa til lækkunar mjólkurverðs. Um það er sama að segja. Ekki er það eyðslueyrir. Í þriðja lagi er svo framlag til atvinnutrygginga, 3 milljónir króna til að leggja í framkvæmdir til atvinnuaukninga í bæjunum eftir stríðið, þegar atvinnuleysi ber að höndum. Ekki er þetta eyðslueyrir. Stjórnin gæti kallað það geymslufé, og fjögurra manna n. á að setja reglugerð um hlutverk og meðferð á þessu fé í samráði við Alþýðusamband Íslands. Ég óttast þetta ekki neitt, en því er ef til vill öðruvísi háttað með hæstv. stjórn. Fyrir þessar upphæðir, sem þannig eru færðar til, fæst svo lækkuð vísitala, og það þýðir lækkuð gjöld ríkisins og stofnana þess, bæjar- og sveitarfélaga, samgöngufyrirtækja og allra atvinnuvega, og það án þess að launþegarnir fái verri aðstöðu. Þetta er dýru verði keypt, segir hæstv. ráðh. Hæstv. fjmrh. var að tala um meðfætt pólitískt sundurlyndi í þessu sambandi og útmála hina ríku þörf, sem nú væri á því að standa saman og leggja til hliðar flokka og stéttahagsmuni. Það er nú næsta furðulegt fyrir háttv. alþm. að fá þetta sérstaklega framan í sig af því tilefni, að það skuli hafa komið einu sinni fyrir, að 5 manna n. með fulltrúum allra þingflokka hefur orðið á einu máli um afgreiðslu í viðkvæmasta og stærsta deilumáli, sem fyrir liggur. Það er eins og hæstv. stjórn sé þetta sérstaklega ógeðfellt, og í einu blaði stjórnarinnar er fjhn. skömmuð óbótaskömmum í dag og líkt við hreinustu spellvirkja. Þetta er víst af því, að n. hefur drýgt þá synd að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Ég verð nú að segja það, að okkur nm. kom það mjög á óvart, að hæstv. stjórn skyldi fyllast óánægju yfir því, að n. skyldi geta orðið á eina máli. Við töldum okkur vera að sýna viðleitni í þá átt að reyna til að bjarga því meðal annars fyrir hæstv. stjórn, að einhver árangur fengist. Ef við hefðum klofnað eftir flokkum, var hans ekki að vænta. Og nú mun hæstv. stjórn hafa um það að velja að fá ekkert samþykkt eða fá okkar tillögur samþykktar, lítið eða ekki breyttar. Þær yfirlýsingar, sem fram hafa komið frá hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh.; um að þeir ætluðu sér eitthvað sérstakt, ef tillögur fjhn. yrðu samþykktar, hafa nú verið svo óljósar, að ég óska frá þeim ákveðinna skýringa. Hvað eiga þessir hæstv. ráðh. við? Ef þeir eiga við það, að þeir ætli að biðjast lausnar eða grípa til annarra róttækra ráðstafana, vegna þess að hætta sé á, að Alþ. komist að sameiginlegri niðurstöðu í þessu stóra og flókna vandamáli, þá verður það að leiða til opinberra reikningsskila frammi fyrir þjóðinni allri milli Alþ. og ríkisstj. Hvað sem þessu líður, vænti ég þess, að háttv. d. komist að sömu niðurstöðu og fjhn.



Ég ætla aðeins að bera fram stutta aths. í sambandi við ræðu hv. þm. A.- Húnv. (JPálm). Það gætir hjá honum misskilnings á 1. gr. frv., sem fjallar um niðurfellingu á varasjóðshlunnindum hlutafél. Það, sem um er að ræða, er ekki niðurfelling nema til eins árs, en ekki varanleg. Ég tel, að um leið og lagðir eru þungir skattar á einstaklinga, sé ekki nema sjálfsagt, að þessir ópersónulegu gjaldendur taki sínar byrðar líka að þessu leyti. Hitt er ég sammála þm. um, að það kemur ekki til mála, að fél. verði til frambúðar svipt þessum rétti, enda hefur það ekki vakað fyrir stj. Hv. þm. gat þess, að það kæmi talsvert ranglæti í ljós í sambandi við verðniðurfærslu á mjólk, samkv. því, sem stj. hefði hugsað sér. Ég vil benda þm. á, að sú niðurfærsla fer mjög svipað niður á við eins og mjólkin fór upp á við. Hafi hreyfingin upp á við verið réttmæt, ætti hreyfingin niður á við líka að vera réttmæt. Hv. þm. tók það fram, að það væri nánast verið að beita bændur þrælatökum með því að ákveða vísitöluverð á afurðum þeirra. Ég er ekki á sama máli. Hér er mönnum skammtað kaup eftir vísitölu. Menn mega ekki selja iðnaðarframleiðslu öðru verði en stofnun hins opinbera ákveður. Menn verða að sætta sig við hámarksverð á ýmsri þjónustu, af því að þjóðfélagið telur nauðsynlegt að verja þegnana gegn því að borga of hátt verð. Fyrir mér vakir, að þetta sama, sem allir hljóta að telja nauðsynlegt, gangi líka yfir þá, sem framleiða landbúnaðarvörur.



Ég vil víkja með nokkrum orðum að einstökum atriðum þessa máls og meðferð þess. Mun ég einkum taka til athugunar þá kafla frv., sem fjalla um greiðslu verðlagsuppbótar og um verð á landbúnaðarvörum. Ég vil þó fyrst geta þess, viðvíkjandi 1. og 3. kafla frv., um takmörkun á varasjóðshlunnindum félaga og eignaraukaskatt, að ég tel varhugavert að sleppa báðum þeim köflum úr frv. Ég hef því undirskrifað nál. með athugasemd, varðandi 1. kaflann, þar sem ég tel rétt að samþykkja hann nú með nokkrum breytingum. Um eignaraukaskattinn tel ég, að sé nokkuð öðru máli að gegna, og geti verið rétt að fresta því máli, þar til á næsta þingi, og undirbúa afgreiðslu þess betur en þegar er orðið. Vinnubrögð þingsins í þessu máli hafa veri þannig, að frumvarp ríkisstj. var rætt á mörgum sameiginlegum fundum fjárhagsnefnda í báðum deildum. Þar lögðum við fulltrúar Framsfl. fram tillögur flokksins í málinu. Þær voru í fyrsta lagi um skipun tveggja nefnda með fulltrúum frá bændum og launamönnum til að finna hlutfall milli verðlags landbúnaðarafurða og kaupgjalds stéttarfélaga, er miðist við það, að atvinnutekjur þeirra er vinna að framleiðslu landbúnaðarvara verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra stétta, og til að finna grundvöll framleiðslukostnaðar landbúnaðarvara, í samráði við búreikningaskrifstofuna. Skyldi verð á landbúnaðarvörum ákveðið í samræmi við þetta hvort tveggja og breytast eftir því. Þá var tillaga um að á meðan markaðir fyrir útflutningsvörur landbúnaðarins eru að nokkru eða öllu leyti lokaðir vegna stríðsins, skv. framleiðendum tryggt samsvarandi verð fyrir þann hluta framleiðslunnar, sem þarf að flytja úr landi. Þá var tillaga um, að þar til fundinn er sá verðgrundvöllur, sem nefndunum er ætlað að finna, skuli verð landbúnaðarafurða til bráðabirgða ákveðið þannig, að tekið sé meðaltal af því vörumagni, sem daglaunamenn gátu keypt fyrir 10 stunda vinnu í des. 1939 og í sama mánuði 1942, og verðið ákveðið í samræmi við það. Var til þess ætlazt, að kaupgjaldið og verðlagið yrði í þessum hlutföllum til bráðabirgóa, þar til annað yrði ákveðið. Að síðustu var tillaga um það, að verðlag á landbúnaðarvörum og kaupgjaldið skyldi fært niður í jöfnum hlutföllum, þannig, að þær ráðstafanir lækki dýrtíðina að ákveðnu marki. Um þessa eðlilegu leið hefur því miður ekki verið unnt að ná samkomulagi enn sem komið er. Ég vil þá fara nokkrum orðum um frumvarpið sjálft. Í 12. gr. þess er lagt til, að dýrtíðaruppbót á laun verði takmörkuð við 80% af verðlagsuppbót samkv. framfærsluvísitölu. Mundi þetta, ef samþykkt yrði, valda rúmlega 12% lækkun á launagreiðslum, miðað við þá framfærsluvísitölu, sem nú er. Þá er, í 14. gr., svo fyrir mælt, að jafnskjótt sem takmörkun verðlagsuppbótar kemur til framkvæmda, skuli verð landbúnaðarafurða á innlendum markaði lækka um 14% frá því verði, sem var á þeim 31. des. 1942. Í 16. gr. er síðan lagt til, að um leið og áðurnefnd 10% verðlækkun kemur til framkvæmda, skuli, með framlagi úr ríkissjóði, lækka þessar vörur í verði til viðbótar, þannig, að verð á dilkakjöti lækki í kr. 4.50 hvert kg. í smásölu og aðrar tegundir kindakjöts í samræmi við það. Enn fremur að nýmjólkurverð verði fært niður í kr. 1.30 hver lítri, og verð annarra mjólkurafurða eftir því. Ríkisframlagið til lækkunar á kjötverðinu miðast við þær birgðir, sem fyrir eru í landinn, en framlagið til lækkunar á mjólkinni falli niður 1. maí. En skv. 15. gr. er lagt til að skipa 5 manna nefnd, til að gera verðlagsskrá yfir framfærslu- og framleiðslukostnað landbúnaðarins, og gera á þeim grundvelli vísitölu eða vísitölur, sem fara skal eftir við ákvörðun verðs landbúnaðarvara. Hafi nefndin eigi lokið þessu fyrir 1. maí, mundi sú lækkun á mjólkurverði, sem framleiðendum er ætlað að taka á sig eftir þann dag og þar til vísitalan er fundin, nema tæplega 26%, á móti rúml. 12% lækkun á kaupgjaldi eins og áður er um getið. Þetta tel ég mjög óeðlilegt og óaðgengilegt fyrir framleiðendur. Verði dráttur á því, að nefndin ákveði vísitölugrundvöllinn, er svo fyrir mælt, í 15. gr., að á meðan skuli sú regla gilda, að mjólk og mjólkurvörur lækki um 1% fyrir hvert vísitölustig undir 230 niður í 200 stig. Er því þarna gert ráð fyrir að verðlækkunin á þessum afurðum veriði rúmlega helmingi meiri, hlutfallslega, heldur en lækkun kaupgjalds og launa á sama tíma. Sama regla á að gilda um verðlækkun á kjöti, kartöflum og grænmeti, eftir 1. sept. næstk., hafi nefndin eigi ákveðið grundvöll fyrir vísitölu landbúnaðarvara fyrir þann tíma. Hæstv. ríkisstjórn hefur nú nýlega lagt fram breytingartill. við umrædda kafla frv., á þskj. 651. Er þar (í b.-lið) tekið fram, að nefndin, sem á að ákveða grundvöll framleiðslukostnaðar landbúnaðarvara og vísitölu, eða vísitölur, skuli ljúka störfum fyrir 15. ágúst. Í c-lið (14. gr. j brtt. er svo fyrir mælt, að smásöluverð kjöts, mjólkur, mjólkurafurða, garðávaxta og grænmetis skuli fundið með því að leggja til grundvallar verð þessara afurða í jan.–marz 1939, að viðbættri 40% grunnverðsuppbót ásamt vísitölu 220, og gangi þetta verð strax í gildi. Skv. d-lið (15. gr.) á ríkissjóður að borga mjólkurframleiðendum verðmuninn, frá núverandi verði, þar til 15. maí næstk., en þá á ríkisframlagið að falla niður. Ríkissjóði er ætlað að borga 3/4 hluta verðmunarins á þeim kjötbirgðum, sem fyrir eru í landinu. Útsöluverð á mjólk mundi samkvæmt þessu lækka úr kr. 1.75 niður í kr. 1.23 eða um 30% og eiga framleiðendur að bera þessa verðlækkun eftir 15. maí. Frá 15. maí og þar til vísitölugrundvöllur er fundinn, á verð á mjólk og mjólkurvörum að lækka um 1% fyrir hvert vísitölustig undir 220 í 200 stig, eða um það bil helmingi meira hlutfallslega en kaupið. Samkv. 2. lið 14. gr. á ekki að greiða hærri verðlagsuppbót á laun og kaup en samsvarar vísitölu 220. Mundi þetta gera um 16% lækkun kaupgjalds frá því, sem nú er, á sama tíma sem mjólkurverðið á að lækka um 30% eins og áður segir. Útsöluverð á dilkakjöti mundi einnig lækka um ca. 30% frá því verði, sem var á því áður en ríkisstjórnin ákvað að lækka verðið með ríkisframlagi, en eins og áður getur, mundi ríkissjóður greiða 3/4 hluta lækkunarinnar á þeim birgðum, sem fyrir eru í landinu við gildistöku laganna. Í sambandi við þessar tillögur kemur til athugunar, hvort það sé eðlilegt og sanngjarnt að ákveða hlutfallslega miklu meiri verðlækkun á landbúnaðarvörum á innlendum markaði en svarar þeirri lækkun á kaupgjaldi, sem verður á sama tíma. Vaknar þá m.a. sú spurning, hvort verð á landbúnaðarvörum hafi hækkað hlutfallslega meira en kaupgjaldið að undanförnu. Því hefur verið haldið fram af mörgum, að svo hafi verið, og er sennilegt, að þær kröfur og tillögur, sem oft hafa komið fram um verðlækkun á þessum vörum, séu byggðar á þeirri trú, að bændur landsins hafi fengið meiri hækkun á afurðaverðinu en svarar til þeirrar hækkunar, sem orðið hefur á kaupgjaldinu. Ég hef nýlega athugað skýrslur, sem birtar hafa verið í ritum Alþýðusambands Íslands árið 1939 og 1943, um kaupgjald daglaunamanna í 40 verkalýðsfélögum í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Samkv. skýrslu, sem birtist í dagblaði hér í bænum í s.l. nóvember, í fréttum af þingi Alþýðusambandsins, sem þá stóð yfir, höfðu þessi 40 félög þá um það bil 8700 menn innan sinna vébanda. Við samanburð á grunnkaupi í dagvinnu hjá þessum félögum árið 1939 og nú sést, að tímakaupið hefur hækkað hjá þeim að meðaltali um nálægt 65%. Á þessu þingi hefur verið lögfest orlofsfé, sem telja má til kjarabóta auk þeirrar grunnkaupshækkunar, sem hér hefur verið nefnd. Dagvinnutíminn mun víðast hafa verið styttur, á s.l. ári, og hafa verkamenn talið þá breytingu til kjarabóta, en hér er það ekki tekið með í reikninginn. Sé meðaltímakaup verkamanna í þessum 40 félögum árið 1939, sett 100, og bætt þar við meðalgrunnkaupshækkun, núgildandi vísitölu og orlofsfé, kemur út talan 450. Til samanburðar má benda á, að það mjólkurmagn, sem kostaði 100 aura 1939, kostar nú 438 aura, og vísitala kjötverðsins, reiknuð á sama hátt, er nú 441. Þessi samanburður sýnir, að það er síður en svo, að hækkun afurðaverðsins hafi orðið meiri en hækkun kaupgjaldsins síðan fyrir styrjöldina, og þar af leiðandi er óeðlilegt að ætlast til þess, að bændur lækki afurðaverðið, nema tekjulækkun verði hjá öðrum stéttum. Ég hef athugað hvernig slíkur samanburður á afurðaverði og kaupgjaldi mundi líta út, ef samþykktar yrðu breytingartillögur hæstv. ríkisstjórnar og uppbætur yrðu reiknaðar með vísitölu 220. Ef verkamannakaupið 1939 er sett 100, og bætt þar við þeim meðaltalshækkunum, sem orðið hafa á því, eins og ég gerði í dæminu hér á undan, verður útkoman 378. En vísitölur fyrir mjólkur- og kjötverð, reiknaðar á sama hátt, mundu verða 308. M.ö.o.: Verkamenn gætu þá fengið rúmlega 22% meira magn af landbúnaðarafurðum fyrir klukkustundarkaupið nú en þeir fengu árið 1939. Ég vil nú spyrja hæstv. ríkisstj. að því, hvort hún hafi fengið fregnir af því að verð á landbúnaðarvörum í öðrum löndum hafi hækkað hlutfallslega minna en kaupgjaldið síðan fyrir styrjöldina? Hæstv. ráðherrar tala um það, að allt öryggi vanti um framtíðarlausn málsins, ef tillögur fjárhagsnefndar verða samþykktar. En hvaða öryggi er í þeirri lausn, sem hæstvirt stjórn stefnir að með sínum tillögum? Það skapar ekkert framtíðaröryggi að lækka dýrtíðina á kostnað bænda, meðan launamennirnir vilja ekki slaka til. Þess vegna tel ég sjálfsagt, að reynt verði að ná samkomulagi við báða aðila um niðurfærslu. Náist það ekki, verður að sjálfsögðu að grípa til annarra ráða. Ég get búizt við, að á það verði bent af einhverjum, að grunnkaupshækkun hjá opinberum starfsmönnum og öðru fastlaunuðu fólki sé yfirleitt allmiklu minni en meðalhækkun á kaupi daglaunamanna, sem hér hefur verið reiknuð út. Þetta mun rétt vera, en í því sambandi má benda á, að menn í föstum stöðum hafa meira öryggi um lífsafkomu og minni áhættu en bændur og verkamenn, og virðist því eðlilegra, að samanburðurinn sé gerður milli verkamanna og bænda. Á hitt vil ég líka benda, að t.d. kaup vegavinnumanna, sem ekki er tekið með í útreikning mínum um kauphækkun verkamanna, hefur hækkað miklu meira viðast um land en nemur meðal kauphækkun annarra daglaunamanna. Mun hækkun á grunnkaupi þeirra síðan fyrir stríðið vera nálægt 100%, en það er einmitt vegavinnukaupið, sem hefur einna mest áhrif á það kaupgjald, sem bændur þurfa að borga. Tel ég því sízt hallað á launamenn yfirleitt í þessum samanburði, sem ég hef gert. Í brtt. fjárhagsnefndar, sem fyrir liggja, eru þau ákvæði til bráðabirgða um verðlag á landbúnaðarvörum á innlendum markaði, að ríkisstjórninni er heimilt að lækka nokkuð verð á kjötbirgðum, sem fyrir eru í landinu, gegn framlagi úr ríkissjóði, þannig að eigendur kjötbirgðanna hljóti engan skaða af þessari ráðstöfun. Um mjólk eru sett þau ákvæði, að heimilt er að lækka útsöluverð hennar, þó ekki um meira en 45 aura hvern litra. Af þessari verðlækkun eiga framleiðendur að bera nokkurn hluta, þannig, að lækkun á verðinu til þeirra verði hlutfallslega jöfn þeirri lækkun, sem verður á vísitölunni og þar með á kaupgjaldi og launum, en að öðru leyti greiðist verðlækkunin úr ríkissjóði. Hér er því lagt til, að því aðeins verði lækkun á afurðaverðinu til framleiðenda, að hlutfallslega jafnmikil lækkun á launum og kaupgjaldi eigi sér stað. Í því sambandi vil ég minnast á þá útreikninga, sem hæstv. fjármálaráðherra taldi sýna, að 40% grunnverðshækkun á afurðaverði til bænda væri hæfileg, miðað við lá kaupgjaldshækkun, sem orðið hefur. Þessa útreikninga vilda einstakir nm. í fjhn. taka gilda og byggja á þeim, og er að þessu víkið í nál., en um það er þar einnig athugasemd frá mér og öðrum nefndarmanni, sem neitum algerlega að fallast á slíka reglu. Jafnvel þótt búreikningar hafi sýnt, að um 78% af útgjöldum bænda væru kaupgjald, tel ég að ekki nái neinni átt að ætla bændum aðeins grunnverðshækkun á 78% afurðanna, meðan engar skýrslur liggja fyrir um það, hvað aðrir útgjaldaliðir við búrekstur hafa hækkað og hvað mikil hækkun hefur orðið á því kaupgjaldi, sem bændur þurfa að borga síðan fyrir styrjöldina. Eins og áður segir á þessi hlutfallslega lækkun á afurðaverði og kaupi að gilda til bráðabirgða, þar til sú sex manna nefnd, sem lagt er til að skipuð verði, hefir lokið störfum, en þó gildi þessi ákvæði eigi lengur en til 15. sept. N. á að finna grundvöll að vísitölu framleiðslukostnaðar landbúnaðarvara og reyna að komast að samkomulagi um hlutfall milli verðlags landbúnaðarvara og kaupgjalds stéttarfélaga, er miðist við það, að heildartekjur þeirra, er vinna að landbúnaði, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra stétta. Skal í því sambandi tekið tillit til þess verðs, sem læst fyrir útfluttar landbúnaðarafurðir. Komist n. að sameiginlegri niðurstöðu um þessi atriði, skal verðlag á landbúnaðarvörum ákveðið í samræmi þar við, meðan ófriðarástandið helzt. Mundi þá innanlandsverðið á afurðum bænda af sjálfsögðu ákveðast með hliðsjón af því, hversu hátt verð þeir fá fyrir þann hluta framleiðslunnar, sem seldur er á erlendum markaði, þannig að heildartekjur þeirra verði í samræmi við tekjur annarra, eins og áður er sagt. Sú aðferð að lækka dýrtíðarvísitöluna með fjárframlögum úr ríkissjóði getur ekki orðið til varanlegra úrbóta í dýrtíðarmálunum. Einhverjum árangri er hægt að ná í bili, en það er engin lækning á meininu, og vil ég taka það fram, að ég tel mjög varhugavert að eyða stórum fjárhæðum af ríkisfé til þess að kaupa niður dýrtíðarvísitöluna, þó ég sé með því, að stjórnin fái nokkrar heimildir til slíkra ráðstafana í bili. Því miður hefir ekki enn verið unnt að ná samkomulagi um þá leiðina að lækka innanlandsverðið og kaupgjaldið til þess að koma fram með því móti nauðsynlegri lækkun á vísitölunni. Bændurnir hafa tjáð sig fúsa til að lækka verðið á afurðunum, ef samtímis færi fram hlutfallsleg niðurfærsla á launum og kaupgjaldi. En til þessa hefur það strandað á launamönnum og fulltrúum þeirra. Þeir hafa enn, sem komið er, ekki viljað fallast á að sleppa neinu, jafnvel þó að aðrir vildu einhverju fórna. Ég tel rétt, að reynt verði að ganga úr skugga um það betur en orðið er, hvort unnt sé að leysa þessi mál með samkomulagi. Eins og ég hef þegar bent á, er í tillögum fjárhagsnefndar, og einnig í tillögum ríkisstjórnarinnar, gert ráð fyrir skipun sex manna nefndar, er reyni að komast að niðurstöðu um sanngjarnt hlutfall milli afurðaverðs og kaupgjalds. Vitanlega er allt í óvissu um það, hvort þessi tilraun ber árangur. En ég tel rétt, að tilraunin sé gerð, því að það væri mikilsvert, ef samkomulag gæti tekizt, þannig, að togstreita og metingur um þessi efni, sem mjög hefur borið á um tíma, gæti minnkað í bili. En jafnvel þó það tækist að komast að samkomulagi um hlutfallið milli afurðaverðs ég kaupgjalds og deilur um það efni minnkuðu í bili, er það eitt út af fyrir sig ekki nóg til lausnar á þessu vandamáli. - Þá er eftir að færa niður verðlagið og kaupgjaldið til þess að minnka dýrtíðina, svo að atvinnurekstur geti þrifizt á heilbrigðum grundvelli. Í því máli þarf að fást niðurstaða, svo að rekstur þjóðarbúsins geti orðið með eðlilegum hætti. Öllum stéttum þjóðfélagsins þarf að verða það ljóst, ef þær hafa ekki skilning á því nú þegar, að þær verða að miða kröfur sínar við getu þjóðfélagsins til þess að fullnægja þeim. Með hví einu móti getur þjóðfélagið haldið heilsu. Með því einu móti getur atvinnulíf þjóðarinnar verið heilbrigt, og þá er hægt að koma í veg fyrir allt atvinnuleysi. Enginn má heldur skorast undan því að taka á sig sanngjarnar kvaðir til sameiginlegra þarfa. Sé ekki gætt nauðsynlegs samræmis, er hætt við, að illa fari. Ég tel sjálfsagt, að alvarleg tilraun verði gerð til þess að ná samkomulagi milli stéttanna um þessi mál. Teldi ég í því sambandi máli skipta, að sem víðtækust samtök yrðu á þingi og utan þings um slíka tilraun. Vel má vera, að æskilegt væri að þær ályktanir, sem samþ. yrðu um slíkar samkomulagstilraunir, ættu að vera víðtækari en enn hafa komið fram tillögur um. Af samþykkt, sem gerð var á nýafstöðnu búnaðarþingi, má ráða, að bændur muni ekki skerast úr leik í þessu efni. Vonandi er, að samtök annarra stétta taki einnig á málinu með skilningi og ábyrgðartilfinningu og hafi fyrir augum hagsmuni og þörf þjóðarheildarinnar, þegar gengið er að slíkum samningum. Fari hins vegar svo, að einstakir hópar innan þjóðfélagsins vilji ekki taka með sanngirni á málum og fari sínu fram og skeyti litt um alþjóðarhag, er ný Sturlungaöld nærri, og vofir þá sú hætta yfir, að stéttadeilur og flokkadrættir valdi óhöppum, líkum þeim, er urðu fyrir 7 öldum. En þess er að vænta, að allir, eða a.m.k. flestir landsmenn, vilji koma í veg fyrir, að svo ógiftusamlega takist, og vilji afstýra því með hverjum þeim ráðum, sem tiltækileg eru.



Þegar þetta frv. var hér til 1. umr., lýsti ég yfir því, að Alþfl. væri samningsfús um öll atriði, er til bóta horfðu, en á móti allri rangsleitni og misrétti í því. Út frá þessari yfirlýsingu hefur flokkurinn einmitt gengið til starfa við þessa 2. umr. Ég benti á það, að flokkurinn gæti hugsað sér að samþykkja l. –3. kafla með þeim breytingum, sem aðrir flokkar gætu sameinazt um. Einnig lýsti ég yfir því, að Alþfl. mundi ekki fyrir sitt leyti samþ. 4. kafla, að skera niður 20% af dýrtíðaruppbót á laun. Fulltrúar flokksins í báðum fjhn. hafa starfað að lausn málsins samkv. þessu. Brátt kom í ljós við samtöl í nefndunum, eins og hv. frsm. benti á, að stj. mundi ekki fá frv. samþykkt óbreytt. Hvort sem það er rétt hjá hv. þm. A.-Húnv., að enginn þm. mundi hafa verið með því óbreyttu, þá er hitt víst, að mikill meiri hl. hefði verið á móti því. En orð og yfirlýsingar hæstv. stj. hafa ekki gefið til kynna neina úrslitakosti, og það kom skýrt fram hjá hæstv. félmrh. og hæstv. forsrh., að um skerðingu á dýrtíðaruppbót væri ekki að ræða, nema um það næðust samningar. En þegar stj. var ljóst, að frv. mundi ekki ganga í gegn óbreytt, þá sendi hún n. brtt. við það, sem eru prentaðar á þskj. 651 og eru einnig hér til umr. En það varð þó auðsætt, að þessar till. mundu ekki heldur ná meiri hl., og ég hygg, að enginn hinna fjögurra þingflokka muni geta sætt sitt við þessar umbætur stj. óbreyttar. Það varð því til þess, að fjhn. þessarar hv. d. fór að íhuga nánar samvinnugrundvöll innan n., og árangurinn er á þskj. 663. Höfuðtill. eru því á tveimur þskj., tvær línur. Till. stj. eru á þskj. 651, en till fjhn. á þskj. 663. Þegar litið er fyrst á till. stj., þá eru engar breyt. á 3 fyrstu köflunum um skattaálögurnar. Stj. hefur því ekkert breytt þeim köflum. Hins vegar hefur n. lagt til, að 1. og 3. kafli falli burt og að 2. kafla verði mikið breytt. Um 4. og 5. kafla koma ólíkar till. frá stj. annars vegar og n. hins vegar. Um þá kafla, er snerta skattaálögurnar, vil ég segja, að flokkur minn er ekki ánægður með þá eins ég stj. gengur frá þeim og mun ekki geta greitt þeim atkv., einkum 1. og 3. kaflanum. En væntanlega flytjum við þá brtt. við þessa kafla, því að Alþfl. vill einnig láta afgreiða þá. Ég mun því ekki fjölyrða um þá að sinni, en síðar verður tækifæri til þess, af flokkurinn kemur fram með brtt. Ég mun því víkja frá þessum köflum og snúa mér að hinum, sem eru þungamiðjan, dýrtíðarráðstafanirnar sjálfar, verðlag landbúnaðarafurða og kaupgjaldið. N. hefur lagt til, að slegið væri á frest endanlegri ákvörðun um hlutfallið milli afurðaverðs og kaupgjalds, en þó lagt til að lækka dýrtíðina um 30 stig og greiða kostnaðinn við það að mestu úr ríkissjóði. Út af þessu vil ég taka það fram, að minn flokkur hefði helzt kosið að leggja einhvern fastari grundvöll í þessum efnum á þessu þingi en fram kemur í till. n., og að því leyti stendur flokkurinn nær till. stj., þótt vitanlega yrði þá að breyta þeim. Fyrir þær sakir, að tilraun stj. til að leiða málið fyrr til lykta liggur nær sjónarmiðum flokksins, mun hann taka þann kostinn að bera fram brtt. við sjálft stjfrv. Þótt hv. þm. A.-Húnv. gæfi nokkurt tilefni til, þá mun ég ekki víkja að ræðu hans. Ég vil aðeins taka það fram, að minn flokkur telur, eftir að hann hefur athugað till. stj. um 40% grunnverðsuppbót, að það sé mjög til samræmis við grunnkaupshækkun hjá launastéttum landsins. Þá skal ég víkja að brtt. okkar hv. þm. Hafnf. á þskj. 674 við brtt. stj. á þskj. 651. Um leið vil ég beina því til hæstv. forseta, hvort ekki væri hægt við atkvgr. að bera fyrst upp brtt. stj. ásamt brtt. okkar, og skilst mér, að ekki þyrfti að vera ágreiningur um það, ef það þættu heppilegri vinnubrögð. Ástæðan er sú frá minni hendi, að afgreiðsla þessara till. mundi móta afstöðu Alþfl. til tillagna fjhn., og mundum við þá skoða þær sem varatill. Þótt óvenjulegt sé að bera þannig einn þátt frv. undir atkv., þá teldi ég það eðlilegt, ef enginn hefur á móti því, og vildi mega ganga út frá því sem gefnu, þar til fram á annað sæist. Það má segja, að í brtt. okkar á þskj. 674 sé eitt aðalatriði, sem er ákvarðandi fyrir afstöðu flokksins til brtt. stj., og það atriði er, að tryggt sé, að launastéttirnar fái greidda fulla dýrtíðaruppbót, hver sem hún svo verður. Það verður ekki séð á till. stj., hvort hún vill tryggja fulla dýrtíðaruppbót, og þar sem engin ákvæði eru um það, þá fær Alþfl. ekki unað við það óbreytt. Ég vænti þess þó eftir orðum hæstv. félmrh. og ummælum hæstv. stj. við fjhn. Nd. að dæma, að ekkert sé þessu til fyrirstöðu. En ég tel það gersamlega ákvarðandi fyrir afstöðu flokksins, að þetta sé tryggt. Í annan stað leggjum við til, að breytt sé skipan þeirrar n., er rannsaka á hlutfallið milli verðlags og kaupgjalds og gera tilraun til samkomulags milli framleiðenda og neytenda. Við leggjum til, að n. verði skipuð 5 mönnum í stað 6, tveimur fulltrúum fyrir landbúnaðinn og tveimur fyrir launþega og einum óháðum oddamanni. Hvorki hagstofustjóri né forstöðumaður búreikningaskrifstofu ríkisins virðast kjörnari til að tryggja réttlátari niðurstöður í n. en aðrir, en eru henni eðlilegir til aðstoðar. Þá er sá munur á till. okkar og ákvæðum stj., að eftir okkar till. verða niðurstöður þessarar n. ekki bindandi, nema hún verði sammála. Ég vísa til ræðu hv. frsm. fjhn, hv. þm. V.-Ísf. Nú er hafin alvarleg tilraun til að ná samkomulagi milli bænda og verkamanna. Náist það ekki, þá verður hið pólitíska vald að grípa í taumana, og þá kemur til kasta þingsins. Það væri ekki rétt, að meiri hl. í n. réði úrslitum í svo viðkvæmum málum, sem hér um ræðir. Það væri ábyrgðarhluti að fá henni slíkt vald í hendur án nokkurrar íhlutunar af umbjóðandanum, sem er Alþ. Hv. fjmrh. sagði, að það væri óviðunandi fyrir stj. að ganga fyrir kné allra verkalýðsfélaga í landinu til þess að fá hjá þeim heimild til þess, að greiðsla verðlagsuppbótar á kaupgjald fari fram eftir þeirri vísitölu, sem er byggð á verðlaginu 1. dag þess mánaðar eftir að frv. þetta verður að l. En það er vafasamt að líta á þetta. Á stuttum tíma mundi stj. geta fengið upplýsingar um það hjá samtökum launþega, hvernig þeir mundu una þessu. Og fari svo, að fulltrúar stéttafélaganna verði sammála, þá sakar ekki leyfi þeirra. Ég tel þvert á móti rétt og vel farið, að stj. afli sér þessarar heimildar, ef hún getur. Ég hef þá farið nokkrum orðum um þær brtt., sem fyrir liggja frá mér og hv. þm. Hafnf., og ég vil endurtaka það enn einu sinni, að Alþfl. vill gjarnan fá samkomulag um þetta mál, en þó með því ófrávíkjanlega skilyrði, að tekin séu til greina þau höfuðatriði, sem ég hef bent á. Alþfl. óskar ekki eftir neinu öðru fyrir hönd launastéttanna en að þeim sé sýnt réttlæti. Hann óskar þess ekki, að launastéttirnar fái nein forréttindi fram yfir aðrar stéttir þjóðfélagsins, en hann vill ekki fallast á, að þær séu beittar misrétti. Till. Alþfl. eru byggðar á því eingöngu. Ég vildi nú, að hæstv. ríkisstj. léti heyra, hvort hún teldi ekki brtt. okkar við till. hennar heppilegar og mælti með, að þær yrðu samþ. Tel ég þá að meiri hl. Alþ. gæti sameinazt á þeim grundvelli. Á því er enginn vafi, að það þarf að gera slíkar ráðstafanir, sem þarna er lagt til, að gerðar séu, og ég hygg, að þær verði betur gerðar með því að samþykkja till. okkar en till. fjhn., þó að ég sjái þar tilraun til að leysa málið. En í þeirri till. finnst mér of miklu skotið til framtíðarinnar. Ég ætla, að sterkari og betri grundvöllur fáist með brtt. okkar við brtt. stj. en með till. fjhn. En að þeim föllnum mundi Alþýðuflokkurinn athuga, hvort hann getur fallizt á till. fjhn.

Forseti (JJós): Ég hef heyrt óskir þær, sem hv. 4. þm. Reykv. bar fram um atkvgr. um brtt., þegar þar að kemur. Ég get ekki sagt neitt ákveðið um það, en lofa, að það verði tekið til athugunar í samráði við aðra aðila málsins.



Herra forseti. - Þetta mál, sem hér er til 3. umr., hefur verið mikið rætt á Alþ., bæði hér í þessari hv. d. og í Ed. Þó að ég sé þm. fyrir það kjördæmi, sem hér á hlut að máli, hef ég ekki haft mig þar mikið í frammi, e n ég boðaði það við 1. umr. málsins, að ég mundi leita hófanna um sættir, og mér er ljúft að geta tilkynnt, að þær hafa nú tekizt, milli Mosfellshrepps annars vegar og bæjarstjórnar Rvíkur hins vegar. Þess vegna flytjum við hv. þm. Mýr. hér saman á þskj. 672 brtt., sem munu, ef þær ná fram að ganga, fullnægja þeim vilja, sem fram kemur í því samkomulagi, sem gert hefur verið milli Reykjavíkurbæjar og Mosfellshrepps. Aðalatriðið, sem kemur fram í sættinni, er það -, að þegar þessar brtt. hafa verið samþ., er ætlazt til, að í hreppnum verði eftir allt það land, sem áður heyrði undir Lágafell, ásamt Varmá, en af jarðeignum Thors Jensens verði í lögsagnarumdæmi Rvíkur Korpúlfsstaðir og Lambhagi. Þá er og bætt imi í frv. jörðinni Reynisvatni. Þetta eru aðalbreyt., og frá sjónarmiði hreppsins ákaflega miklu aðgengilegri en frv. upphaflega var. Hreppurinn hefur ekki óskað eftir forkaupsrétti að Korpúlfsstöðum, en hins vegar að Lambhaga, og er hann ekki innlimaður í lögsagnarumdæmi Rvíkur. Og þótt það sé kannske rétt, að það sé bitamunur en ekki fjár, þá hefur hreppurinn ekki talið rétt að láta samkomulagið bresta á því atriði. Þá eru fyrirmæli um, að að 10 árum liðnum skuli sá hluti Grafarholtslands, sem Rvík nú ekki fær, lagður undir lögsagnarumdæmi bæjarins. Þetta er gert með sérstakri hliðsjón af því, að þar dvelur nú gamall landskunnur heiðursmaður, sem hefur lengi búið þar og kann betur við að dvelja í þeim hreppi, sem jörðin hefur tilheyrt, þessi fáu ár, sem hann kann að eiga eftir að dvelja á meðal okkar. Hins vegar er ekkert því til fyrirstöðu, að jörðin falli þá, - eða síðar, ef gamli maðurinn lifir lengur -, undir lögsagnarumdæmi Rvíkur. Hins vegar liggur það milli hluta, hvort Rvík muni telja nauðsynlegt að fá þá eignarheimild yfir þessu landi, en um það hef ég engar sannanir. Fyrirmæli frv. eru óviðeigandi, og það er ekki tilgangur Alþ. að leggja kvaðir á bóndann í Grafarholti, án þess að bærinn taki á sig skyldur á móti. Ég veit, að bóndinn í Grafarholti er ekki hræddur við að eiga jörð sína, ef hann ræður, hvenær sala fer fram, og ef hann er skyldaður til þess að selja jörðina, þá á Reykjavíkurbær ekki að ráða hvenær hann gerir það. Hér er svo smávægileg brtt. við 3. gr. Það er 3. töluliður b. á þskj. 672, að í stað „Norðurlandsbraut“ í niðurlagi greinarinnar komi: „Vesturlandsbraut.“ Svo er 4. tölul. á sama þskj. við 4. gr., um, að greinin falli niður og greinatalan breytist samkv. því. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar. Ég tel hér um að ræða allsherjarsætt, þar sem báðir aðilar hafa gert samning sin á milli. - Ég veit, að innan bæjarstjórnar er samkomulag um þetta, því að ég hef rætt bæði við borgarstjórann og hv. 8. þm. Reykv., en þeir hafa samið í umboði meiri hl. bæjarstj. Svo vona ég, að hv. Alþ. sjái sér fært að verða með þessum brtt., sem fram eru komnar.



Herra forseti. - Eins og hv. þm. G.-K. tók fram í ræðu sinni, þá er þessi brtt., sem sá hv. þm. og ég flytjum, árangur af samkomulagsumleitunum milli Mosfellshrepps annars vegar og forráðamanna Reykjavíkurbæjar hins vegar, og hefur þannig af hálfu þessara aðila náðst samkomulag um þessa deilu. Ég tel það vist, að hvorugur aðili sé alls kostar ánægður með þessa lausn, og er það vottur þess, að hér hefur verið farinn meðalvegur í þessu deilumáli. Samkv. þessu hefur hreppsnefnd Mosfellshrepps fallizt á að láta af hendi þær jarðir, sem næstar liggja eða þar sem byggð Reykvíkinga er farin að festa rætur, og jarðir sem bærinn hefur eignazt, t.d. Gufunes og Korpúlfsstaði. - Hreppsnefndin taldi eðlilegt, að þar sem bærinn er orðinn eigandi þessara jarða, þá verði þær fluttar inn í lögsagnarumdæmi hans, því að annars gæti komið til árekstra milli hinna tveggja sveitarfélaga, og á þeim árekstrum mundi Mosfellshreppur sízt hafa grætt. - Þetta samkomulag sýnir, að Mosfellshreppur vill líta með sanngirni á þarfir bæjarins til jarðakaupa, en aftur á móti hefur hreppurinn haldið fast við þá kröfu sína, að Varmá og Lágafell verði áfram í lögsagnarumdæmi hreppsins, vegna þess að hreppnum er mikilsvert að hafa þessar jarðir áfram til þess að geta starfað sem sjálfstætt hreppsfélag, og enn fremur eru hreppamörkin þarna eðlileg. Það er ekki sársaukalaust af mér sem hreppsnefndarmanni í Mosfellshreppi að þurfa að bera fram hér á Alþ. till. um, að svona margar jarðir verði teknar undan hreppnum, en ég hygg, að þetta sé sú heppilegasta lausn á málinu, sem um er að ræða, því að eigi verður spornað við því, að Rvík færist út. Ég vil þakka þeim hv. þm., sem hafa tekið málstað hreppsins, og vona, að hv. dm. geti fylgt brtt. á þskj. 672, sem við hreppsnm. í Mosfellshreppi álitum, að sé heppilegasta lausnin nú og vonandi einnig fyrir framtíðina.



Herra forseti. - Ég vil aðeins segja örfá orð. - Ég get tekið undir það, sem fram hefur komið, að ánægjulegra er, að málið skuli hafa verið útkljáð á þennan hátt, heldur en ef farin hefði verið sú leið, sem frv. fer fram á, því að ég tel þessar brtt. til hins betra. Það má vera, að af hálfu hreppsins sé þetta nauðungasætt, en ég tel þó, að eftir ástæðum telji Mosfellshreppur, að við þetta sé hlítandi, svo að menn sitji nú sáttir að kalla. Ef þessar brtt. verða samþ., verður blærinn á málinu allt annar en áður. Ég sagði í nál. mínu, að ég vildi ekki vera meinsmaður Reykjavíkurbæjar, þegar hann vill færa út kvíarnar, en vinnubrögðin, sem voru viðhöfð, fundust mér fordæmandi, og gat ég því ekki látið það óátalið. Ég hygg, að fulltrúar Rvíkur hafi gert réttara í að reyna að fá samkomulag um málið, eins og þeir hafa nú gert, heldur en beita valdi, sem þeir gátu beitt, því, að frv. hefði orðið samþ., eins og það var. Mér finnst, að það hefði mátt bæta því við 3. gr., að ef ekki semdi um kaup á Grafarholti, þá skyldi bænum heimilt að taka jörðina eignarnámi. E.t.v. er hér ekki um stórvægilegt atriði að ræða, en þetta er formsatriði, sem venjulegt er að fara eftir, þegar svona stendur á. Ég mun þó ekki bera fram brtt. um þetta, en bendi aðeins flm. brtt., þeim hv. þm. G.-K. og þm. Mýr. á þetta, ef þeir vilja flytja um það brtt. Annað atriði er, sem leiðrétt hefur verið í frv. með brtt. og ég legg mikið upp úr, að gert hefur verið, og það er að leggja til, að 4. gr. falli burt, en hún var um að Mosfellshreppur skyldi sviptur forkaupsrétti sínum að löndum þeim úr Korpúlfsstaðatorfunni, sem bærinn hefur fest kaup á, því að ef þessu hefði verið beitt, þá hefði verið gripið til þess, sem áreiðanlega aldrei hefur þekkzt, að svipta félög og einstaklinga þessum rétti. Ég skal ekki fjölyrða um þetta frekar, en ég mun verða við tilmælum hv. flm. brtt., að greiða þeim atkv., því að ég tel það skylt vegna Mosfellshrepps.



Herra forseti. - Meiri hluti allshn. hefur ekki haft tækifæri til að athuga þessar brtt., þar sem þeim var fyrst útbýtt á þessum fundi, og get ég því ekki lýst afstöðu meiri hl. til þeirra, en ég fyrir mitt leyti er þeim samþ. Brtt. eru, eins og hv. 1. flm. þeirra gat um. í þá átt, að hreppurinn heldur jörðunum Varmá og Lágafelli, en í stað þeirra kemur jörðin Reynisvatn og jarðarhlutinn Hólmsheiði. - Eins og ég lýsti yfir við 2. umr., þá vorum við fylgismenn frv. fúsir til þess að taka til greina brtt. við 3. umr. Hv. þm. Mýr. sagði, að Mosfellshreppur hefði sýnt mikla lipurð í málinu, og er það rétt, en forráðamenn bæjarins sýndu eigi síður lipurð með því að slá af tvær jarðir, þrátt fyrir það að atkvgr. hefur sýnt, að hægt var að koma frv. í gegn. Fyrst farið er að minnast á samningsvilja Mosfellshrepps, þá ber ekki síður að geta þess, að af hálfu bæjarins var mikill vilji í þá átt að leysa málið á samningsgrundvelli. Viðvíkjandi orðum hv. 1. þm. Árn. um forkaupsréttinn, þá eru dæmi þess, að eignarréttur hefur verið tekinn eignarnámi, og er það meiri skerðing en viðvíkjandi forkaupsrétti. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en ég mun greiða brtt. atkv.



Herra forseti. - Ég þarf ekki að fjölyrða um þetta mál nú. Þessar brtt. eru til orðnar vegna samkomulags, sem gert var milli hreppsnefndar Mosfellshrepps annars vegar og tveggja manna í umboði bæjarstjórnar, hv. 6. þm. Reykv. og mín. Hv. þm. Mýr. sagði, að báðir aðilar mundu vera jafnóánægðir, en ég hugsa, að eins megi segja, að báðir séu jafnánægðir með úrslitin, því að báðir hafa slegið af kröfum sínum, en við þetta hafa myndazt eðlileg takmörk milli lögsagnarumdæmanna. Út af ummælum hv. 1. þm. Árn. vil ég segja það, að því hefur verið lýst yfir af hálfu Reykjavíkurbæjar, að ekki sé útilokað, að samkomulag náist um kaup á Grafarholti. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en ég tel, að bærinn hafi unnið mikið á, þar eð hann á nú samfellt land frá Elliðaám að Blikastöðum, og megum við fylgismenn frv. vel við una.



Herra forseti. - Ég vil þakka þeim hv. þm., sem talað hafa, fyrir góðar undirtektir undir þessar brtt. Við hv. þm. Mýr. munum flytja brtt. í samræmi við það, sem hv. frsm. minni hl. allshn., 1. þm. Árn., benti á, um að þá fyrst komi til eignarnáms, að samkomulag takist ekki um kaup á jörðinni. Ég vil svo þakka þeim hv. þm., sem hafa staðið gegn því, að Mosfellshreppur yrði beittur því ofbeldi, sem frv. fól í sér, og einnig þakka ég borgarstjóranum og hv. 8. þm. Reykv. fyrir sáttaumleitanir þeirra í málinu.



Ég hef hér gert uppkast að brtt. í samræmi við það, sem hv. 1. þm. Árn. drap á, og er hún við a-lið 3. brtt. á þskj. 672 og hljóðar svo: „Efnishluti till. orðist svo: Bæjarstjórn Reykjavíkur er fyrir 1. sept. 1943 heimilt, ef ekki næst samkomulag við eiganda Grafarholts fyrir 1. júní 1943 um kaup á jörðinni, o.s.frv. Ég leyfi mér hér með að afhenda hæstv. forseta þessa skriflegu brtt.

Forseti (JJós): Mér hefur borizt skrifleg brtt. við brtt. 672,3. a, frá hv. þm. G.-K. og hv. þm. Mýr., svo hljóðandi [Sjá þskj. 678]. Ég mun leita afbrigða fyrir þessari skriflegu brtt.



Herra forseti. Skipulag læknishéraða á Snæfellsnesi er þannig, að því er skipt í tvö læknishéruð: Stykkishólmslæknishérað og Ólafsvíkurlæknishérað, auk þess sem tveir syðstu hrepparnir tilheyra Borgarneshéraði. Læknarnir sitja í Stykkishólmi og Ólafsvík, sem sé báðir norðan við fjallgarðinn. Þau fjölmennu héruð, sem liggja sunnan fjallgarðsins, hafa engan lækni, en þaðan er erfið leið og torsótt, einkanlega á vetrum, norður yfir fjöllin. Það hefur lengi verið ósk manna á Snæfellsnesi sunnanverðu að fá stofnað þar sérstakt læknishérað, og hafa verið samþ. um það ýmsar ályktanir, m.a. sú, sem prentuð er í grg. fyrir frv. þessu. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um nauðsyn þessa máls. Hún kemur fram í grg. Í frv. er gert ráð fyrir, að hið nýja læknishérað nái yfir Kolbeinsstaðahrepp og Eyjahrepp, sem. nú eru í Borgarnesshéraði, Staðarsveit og Breiðavíkurhrepp, sem nú tilheyra Ólafsvíkurhéraði, og svo Miklaholtshrepp, en hann heyrir nú undir Stykkishólmshérað. Slíkt hérað mundi liggja vel við samgöngum. Þar yrði ekki yfir neinn fjallgarð að fara. Hér er ekki farið fram á stofnun læknishéraðs, sem sé fámennara en mörg læknishéruð í landinu eru. Það eru nú í landinu 13 læknishéruð, sem hafa aðeins rúmlega 800 íbúa, en þetta hérað hefur tæplega 1000 íbúa. Ég held það sé ekki ástæða til að taka upp í frv. nein ákvæði um laun. Þau eru ákveðin með l. og mundu í þessu tilfelli verða í ákveðnu hlutfalli við það, sem þau eru annars staðar. - Ég þarf þá ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vil mælast til þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og til allshn.



Herra forseti. - Mér finnst það rétt hjá hv. þm. Snæf., að það sé kannske ástæða til þess, að þessir hreppar á Snæfellsnesi, sem hann hefur tilgreint, skeri sig úr og myndi læknishérað út af fyrir sig. En ég vil benda á, að þetta nýja hérað, sem á þarna að mynda, mundi verða eitt með fámennustu héruðum landsins, en í slík héruð er venjulega erfitt að fá lækni, og get ég ímyndað mér, ef þetta hérað yrði myndað, að enn erfiðara yrði að ná til læknis en nú, á meðan þessir hreppar tilheyra stærri læknishéruðum. Það er eins og um þau fámennu héruð, sem fyrir eru. Það er helzt ekki hægt að fá neinn lækni til að þjóna þeim. Ég vil því beina því til hv. þm. að athuga vel sinn gang og hvort íbúar þessara héraða mundu verða nokkuð betur settir. þótt frv. þetta yrði að lögum.



Út af ummælum hv. 1. þm. Rang. vil ég taka fram, að þetta hérað yrði ekki með allra fámennustu héruðum landsins. Það eru 13 fámennari, og 42 héruð hafa tæplega 1000 íbúa, en hið fámennasta aðeins 429. Að því er hitt snertir, að erfitt muni vera að fá lækni til fámennra héraða, þá mun það vera rétt, og hefur einmitt þess vegna verið borin fram till. um að skora á stjórnina, að hún sjái um, að fámenn læknishéruð fái lækna. Eins og bent er á í þessari till., eru læknishéruðin í landinu 50 að tölu, en læknar um eða yfir 200. Það er öfugstreymi, að fámenn og strjálbýl héruð skuli þurfa að vera læknislaus mánuðum eða jafnvel árum saman. Ég held því, að sá ótti, að ekki sé hægt að fá lækni í héraðið, nægi ekki til að fara að seinka þessu frv. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta að sinni. Það nægir, þegar málið kemur aftur úr n.