Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Þorsteinn Þorsteinsson: Það liggja nú fyrir á þessu þingi nokkuð mörg frv. til breyt. á l. um alþýðutryggingar, og í sambandi við þau vildi ég gera eitt atriði að umtalsefni, þar sem gert er ráð fyrir, að þingið verði nú rofið innan skamms, og því líklegt, að a. m. k. tvö af þessum frv. nái ekki fram að ganga. En það er eitt atriði sérstaklega í þeim frv., sem ekki er í þessu frv., og það er um meðferð og útbýtingu á ellistyrktarsjóðsfé. Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv.atvmrh., hvort hann sæi sér ekki fært að koma því þannig fyrir, að útbýting á ellistyrktarsjóðsfénu fari fram næsta haust, eins og þau 1. gera ráð fyrir, þar sem virkilegur þingvilji virðist vera á bak við það, þannig að ellistyrknum sé útbýtt sérstaklega, en ekki látinn renna til lífeyrissjóðs og síðan útbýtt úr honum. Eftir laganna hljóðan virðist sjálfsagt að hafa þá aðferð, sem við var höfð í haust, að allt var greitt í lífeyrissjóð og svo útbýtt í einu lagi þaðan. Ég vildi gjarnan, að hæstv. ráðh. tæki þetta til athugunar, því að ég tel þetta nauðsynjamál, og þó þingið komi saman aftur á þessu ári, verður aldrei hægt að koma l. svo fljótt frá því þingi, að tiltækilegt verði að útbýta úr ellistyrktarsjóðnum samkv. þeim lögum.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Mér skilst, að hv.þm. Dal. eigi við það, hvort ríkisstj. telji sér heimilt að greiða út vaxtaframlag ellistyrktarsjóðanna gömlu, án þess að framlag komi á móti frá hlutaðeigandi bæjar- og sveitarsjóðum. Ég skal að sjálfsögðu taka þetta til athugunar. Það er rétt hjá hv.þm., að í frv., sem frammi liggur um breyt. á alþýðutryggingarlögunum, er gert ráð fyrir þessari breyt., að ekki skuli krafizt mótframlags, en hinsvegar hygg ég, að samkv. gildandi l. sé það ekki heimilt. En ég skal láta athuga þetta áður en útbýting fer fram í haust, þ. e. a. s. ef það kemur á mig. Úthlutuninni á nú að vera lokið í október, svo það er ekki sennilegt, að hægt sé að fá l. breytt fyrir þann tíma. Hinsvegar er hugsanlegt, að fyrir þann tíma sé hægt að fá yfirlýstan þingvilja, og mætti þá kannske taka tillit til þess, þó að l. heimili þetta ekki. En sem sagt, ég skal taka þetta til athugunar.

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Þetta frv. er komið frá Nd. Þar hefir það tekið þeirri einu breyt., að við er bætt einum vita í Grundarfjörð vestra. - Sjútvn. leggur til, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

*Guðbrandur Ísberg: Hv. fjhn. hefir afgr. þetta mál þannig, að hún mælir öll með því, að frv. verði samþ., en 3 nm. hafa áskilið sér rétt til að koma fram með brtt.Brtt. eru nú komnar fram, frá 2 þm. á þskj. 336, og eru á þá leið, að í stað þess að skylda ríkisstj. til að veita ábyrgð fyrir láni til virkjunar Laxár, er henni heimilað að veita hana. Við þessa brtt. hefi ég ekki mikið að athuga; það skiptir ekki miklu máli, þó að skyldunni sé breytt í heimild, enda samskonar till. komin fram sem till. til þál. í Sþ. Svo ber hv. 2. þm. Skagf. fram brtt. á þskj. 383. Sú brtt. gengur út á að fella niður 3. gr. frv. og breyta 6. gr. í samræmi við það. Þessi brtt. tekur að vísu mikið atriði úr frv., og í sjálfu sér er ég á móti því. En þessi ábyrgðarheimild er borin fram af mér á þskj., sem nú liggur hjá fjvn. og varla fær afgreiðslu þaðan, og full vissa er fyrir því, að frv. muni daga uppi í því formi, sem það er nú í, af því að þingi er senn lokið. Verður því að teljast vonlaust, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi með ábyrgðarheimildinni, en ég hefi hinsvegar fengið nokkra tryggingu fyrir framgangi þess, ef ábyrgðarheimildin verður felld úr. Mun ég fallast á till.hv. 2. þm. Skagf. á þskj. 383 og jafnvel neyðast til að greiða henni atkv., til þess þannig að greiða fyrir gangi málsins. Ég tel ekki nauðsynlegt að fara mörgum orðum um frv. almennt, þetta eru fáar gr. og ég geri ráð fyrir, að menn hafi athugað þær svo sem þarf.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Við umr. á laugardaginn í Sþ. um till. til þál. um virkjun Laxár í Þingeyjarsýslu gat ég um, að ég og hv.þm. V.-Ísf. myndum flytja brtt. við þetta frv. Þessi brtt. er fram komin á þskj. 336, og þarf ég ekki að skýra hana mikið. Þar er lagt til, að ríkisstj. sé heimilað að ábyrgjast þetta lán fyrir Akureyrarkaupstað, en ekki skylduð til þess, eins og stendur í frv. En flm. þessa máls hefir lýst því yfir, að hann muni frekar kjósa, að samþ. verði brtt.hv. 2. þm. Skagf., þar sem lagt er til að fella niður úr frv. gr., sem fjallar um ábyrgð ríkisins fyrir væntanlegu láni. Virðist frv. verða lítils virði fyrir Akureyri, ef aðalatriðið er tekið úr því. Ég vil fyrir mitt leyti mæla með því, að brtt. okkar hv.þm. V.-Ísf. verði samþ., þó að ég viti, að það er þá á valdi ríkisstj., hvort hún vill veita ábyrgðina eða ekki, en ef hún hefði heimild Alþ. fyrir því, gæti hún að afstöðnum kosningum leitað til þingfl. á ný um stuðning til þess, að ábyrgðin verði veitt. Tel ég því eðlilegast, að ef frv. fær afgreiðslu á annað borð, verði það afgr. með þeirri brtt., sem er á þskj. 336. Meðan ekki liggja fyrir aðrar upplýsingar, mun ég greiða atkv. á móti till.hv. 2. þm. Skagf., en með þeirri till., sem við höfum borið fram. Ef hægt er að fá málinu framgengt, fyndist mér eðlilegt, að það yrði afgr. á þann hátt, sem við leggjum til. Ef þessi heimild yrði notuð, væri að vísu tryggara fyrir Akureyri að hafa lög um hana en þál. þá, sem nú liggur fyrir Sþ., því sumstaðar mundi slík heimild fyrir ríkissjóð til að taka á sig ábyrgðina ekki vera fullnægjandi, heldur mundu verða heimtuð lög um hana.

*Guðbrandur Ísberg: Ég vil taka það fram, að ég hefi ekkert að athuga við brtt. þeirra hv. 1. landsk. og þm. V.-Ísf., en ég gat um það áðan, að hin till. gengur lengra og að ég í sjálfu sér væri þeirri brtt. mótfallinn og óskaði helzt að fá frv. í gegn óbreytt, en af því að ég hefi fulla vissu fyrir því, að það kemst ekki í gegnum þingið óbreytt, og af öðrum ástæðum, sem ég taldi, tel ég rétt að ganga inn á að samþ. þá till., sem lengra gengur og tryggir frv. betur greiðan gang gegnum þingið. Jafnframt vil ég benda á, að ég hefi borið fram till. í Sþ., sem rædd hefir verið einu sinni og er nú í fjvn. Gefst hv. 1. landsk. og öðrum flokksmönnum hans tækifæri til að sýna hug sinn til ábyrgðarheimildarinnar, ef sú till. fæst aftur inn á þingið.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þetta frv. er borið fram samkv. ósk hæstv. dómsmálaráðh. og er um það, að heimilt sé að kjósa til Alþingis á komanda sumri eftir kjörskrám þeim, sem samdar voru í febrúar s. l., þótt þær kosningar fari fram áður en kjörskrárnar eru komnar í gildi samkv. kosningalögum. - Annars er frv. þetta svo stutt og ljóst, að það þarf engra sérstakra skýringa, enda hygg ég, að frv. sé flutt með samkomulagi við alla flokka þingsins.

*Pétur Magnússon: Því verður vitanlega ekki neitað, að það fer betur á því, og það er á ýmsan hátt heppilegra, að kosningar fari fram eftir nýjustu kjörskrá, sem samin hefir verið. Þess vegna er það í raun og veru eðlilegt, þar sem fyrirsjáanlegt er, að kosningar muni verða næsta vor, að lagt sé til, að gerð sé sú breyt., sem farið er fram á í þessu frv. Hinsvegar get ég ekki neitað því, að mér finnst það óviðfelldið frá laga-teknisku sjónarmiði að láta gildistöku kjörskrár fara eftir því, hvort kosningar fari fram eða ekki. Eins og frv. á þskj. 364 er orðað, er augljóst, að kosningar fara jafnan fram eftir hinni nýju kjörskrá, ef kosningar fara ekki fyrr fram á árinu en 15. júní. En ef maður á annað borð telur rétt að haga því þannig, sýnist mér eðlilegra að breyta gildistöku kjörskránna en að fara þessa leið, sem hér er lagt til, þannig að gildistakan færist fram um eina viku. Ég vildi því leyfa mér að flytja hér brtt. við 1. gr. frv. um, að hún verði orðuð þannig, að í stað orðanna „23. júní það ár til 22. júní næsta ár á eftir“ í 14. gr. laganna komi: 15. júní það ár til 14. júní næsta ár á eftir, - og því slegið föstu í eitt skipti fyrir öll, að gildistaka hinnar nýju kjörskrár verði 15. júní. - Ég skal ekki neita því, að það er ofurlítið ósamræmi í þessu við l. sjálf, sem gera ráð fyrir, að kosningar geti ekki farið fram fyrr en 23. júní, en þetta er ósamræmi, sem hefir ekki neina praktiska þýðingu. Ég vildi því afhenda hæstv. forseta þessa brtt. og skal geta þess, að hún er borin fram eftir viðtali við ráðh. og með samþykki þeirra.

*Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt svofelld brtt.: [sjá þskj. 386]. Þessi brtt. er of seint fram komin og auk þess skrifl., og þarf því að veita tvenn afbrigði frá þingsköpum til þess að hún megi koma hér til greina.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég hefi ekki getað athugað þetta mál svo vel sem skyldi, en ég geri ráð fyrir, að flm.brtt. hafi athugað, hvort þetta rekist ekki á við einhver önnur ákvæði laganna. Ég þori ekkert um það að segja, en mér skilst, að í brtt. felist ekki annað en það, að gildistaka kjörskránna færist fram til 15. júní frá því, sem nú er, en ef ég man rétt, ákveða lögin, að kosningar skuli fara fram síðasta sunnudag í júní.

*Pétur Magnússon: Ég verð að játa, að ég hefi ekki haft nógan tíma til þess að rannsaka, hvort þetta rekist á önnur ákvæði laganna, en ég hefi talað við hæstv. fjmrh. um þetta, sem er allra manna kunnugastur kosningalögunum, og fullyrðir hann, að svo muni ekki vera. En hv. 1. þm. Skagf. var að benda mér á það núna, hvort þetta gæti ekki haft þau áhrif, að það þyrfti alltaf að stytta frestina, eins og heimilað er í 2. gr. frv. Ég verð að játa, að í fljótu bragði get ég ekki séð það, en vel má vera, að hér komi fram einhverjir ágallar. Það er vitanlega dálítið erfitt að átta sig á þessu á svipstundu, því að hér er um stóran lagabálk að ræða.

*Magnús Guðmundsson: Ég vildi leggja til, að þessari umr. yrði frestað til morguns. Ég get ekki séð, hvað hér liggur á, því að þetta er ekkert ágreiningsmál. Ég lít svo á í fljótu bragði, að þessi breyt. hafi í för með sér styttingu á frestum fyrir kosningar. Ég skal viðurkenna, að ég hefi ekki athugað þetta vel, en ég hygg, að svo muni vera. - Það er ekki nein nauðsyn að taka þetta mál fyrir í dag. Það er enn eftir mál í Nd., sem verður að takast fyrir hér í Ed., og ef það mál getur komið fyrir hér í Ed., þá ætti þetta mál eins að geta komið fyrir í Nd.

*Forseti (EÁrna): Mér hafði skilizt, að samkomulag hefði verið um þetta mál, en nú heyri ég, að menn kunni að þurfa að athuga málið dálítið nánar. Ég er þess vegna fús til þess að taka málið af dagskrá og fresta umr., og geri það hér með.

*Frsm. meiri hl. (Sigfús Jónsson): Ég ætla ekki að hafa langa framsöguræðu í þessu máli. Það er búið að ræða það svo mikið, bæði í blöðum og hér í d., að ég álít, að frekari umr. muni hvorki skýra það frekar en orðið er né breyta þeirri afstöðu, sem hv.þm. í d. hafa tekið til þess. Eins og segir í nál., eru nm. ekki sammála um, með hverjum hætti málið skuli afgreitt frá n. Einn þeirra var með frv., tveir vildu afgreiða það með rökstuddri dagskrá og einn virtist vera mótfallinn bæði frv. og hinni rökstuddu dagskrá. Meiri hl. lítur svo á, að þetta frv. sé ekki einungis óþarft, heldur og óréttlátt, þar sem með því sé verið að taka fram fyrir hendurnar á því umboðsvaldi, sem skipað er yfir málefni bankanna. Meiri hl. n. álítur, að það sé miklu heppilegra og áhættuminna fjárhagslega fyrir bankana, að fara eftir till. þess umboðsvalds, en hafa þá skiptameðferð á búi Kveldúlfs, sem frv. gerir ráð fyrir, að verði fyrirskipuð. Um þá liði hinnar rökstuddu dagskrár, sem lúta að leyfisveitingu til byggingar síldarverksmiðju á Hjalteyri, vil ég segja, að með því er ætlazt til, að sé leystur sá hnútur, sem hefir þar á runnið og ekki lítur út fyrir, að leystur verði öðruvísi. Enda verður leyfisvaldið að fá um það einhverja bendingu frá hv. d., hvernig hann skuli leystur. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta, en meiri hl. fjhn. leggur til, að málið verði afgreitt með því, að hin rökstudda dagskrá verði samþ.

*Frsm. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég get tekið undir orð hv. 2. þm. Skagf., að þetta mál var svo rækilega rætt við 1. umr., að það væri að bera í bakkafullan lækinn að bæta við miklum umr. nú við 2. umr., ekki sízt þar sem þingsköp mæla svo fyrir, að við 2. umr. skuli einstakar greinar frv. ræddar, en frv. rætt almennt við 1. og 3. umr. En ég vil aðeins minnast nokkrum orðum á hina rökstuddu dagskrá, sem meiri hl. fjhn. flytur. Eins og segir í nál. mínu hafa einstök atriði frv. ekki verið rædd í n., og ég er mótfallinn hinni rökstuddu dagskrá, en meðmæltur því, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, enda var ég einn af flm. þessa frv. hér í d. Þar sem n. ræddi ekki einstök atriði frv., komu ekki fram till. til neinna breytinga á frv. sjálfu, en þótt Alþfl. vilji aðeins leysa málið á þeim grundvelli, sem frv. leggur til, hefðum við flm. getað tekið til athugunar breytingar á frv. sjálfu. Um einstakar gr. frv. skal ég ekki tala nú, en sný mér aðallega að hinni rökstuddu dagskrá, sem meiri hl. n. flytur. Sést á afstöðu meiri hl. n., að örlög þessa máls munu vera fyrir löngu ákveðin af meiri hl. á Alþ., sem sé framsóknarmönnum og sjálfstæðismönnum, og ræður það úrslitum þessa máls, að þeir ganga sameiginlega að því, eins og sýnt mun verða. Höfuðröksemdirnar fyrir rökstuddu dagskránni eru tvær: 1. Að frv. sé óréttlátt vegna þess, að þar sé Alþ. að grípa fram fyrir hendurnar á bönkunum, en þeir séu nú búnir að semja við Kveldúlf um skuldaviðskipti hans. Við 1. umr. skýrðum við alþýðuflokksmenn frá því, að sýnilegt væri, að meiri hl. stjórnar aðalbanka landsins væri að gera samninga um eftirgjöf við þetta fyrirtæki, og þá væri sjálfsagt, að Alþ. tæki fram fyrir hendur bankans, af því að það áliti, að hann væri að fara inn á óheppilega braut. Það er engin fjarstæða og á engan hátt óréttlátt, að löggjafarvaldið grípi í vissum tilfellum fram fyrir hendurnar á stjórn bankanna, ef löggjafarvaldinu virðist stjórn þessara fyrirtækja ekki beita valdi sínu réttilega og á eðlilegan hátt, því að eins og ég gat um við 1. umr., þá eru bankarnir ekki annað en eitt af mörgum tækjum þjóðfélagsins til að styðja rekstur þjóðarbúskaparins, og yfir þeim stendur, sem öðrum, löggjafarvaldið. Það er fjarri lagi almennt tekið, að það sé ólögmætt, að löggjafarvaldið grípi fram fyrir hendurnar á fyrirtækjum eins og bönkunum, ef meiri hl. alþm. er þeirrar skoðunar, að bankarnir hafi ekki gert rétt. Það er ekki hægt með fullum rökum að draga í efa það almenna álit, að Alþ. eigi ekki nokkru sinni að grípa fram fyrir hendurnar á stofnunum eins og bönkunum, hvernig sem þær fara með sín mál. Slíkt væri alger fávizka og valdaafsal löggjafarvaldsins til fyrirtækja innan þjóðfélagsins. Fyrirtæki eins og bankarnir eiga að vísu að vera sjálfstæð, en ekki meira en svo, að þeir taki ekki ákvarðanir sem þessa, án þess að meiri hl. Alþ. sé sammála bönkunum um afgreiðslu málsins. En allar líkur benda raunar til þess nú, að Sjálfstfl. og Framsfl. séu bönkunum sammála um afgreiðslu þessa máls. Þeir ættu því ekki að rökstyðja ályktun sína með því, að óeðlilegt sé að grípa fram fyrir hendurnar á bönkunum, heldur með því, að bankarnir hafi hegðað sér réttilega, og því ástæðulaust fyrir löggjafann að gera annað en að staðfesta og láta í ljós ánægju sína með stjórn bankans í afgreiðslu þessa máls, og rökstudda dagskráin yrði þá á þá leið, að þessir tveir flokkar lýstu ánægju sinni yfir gerðum bankanna í þessu máli. Alþfl. er sömu skoðunar og áður, að það hafi verið óviturlegt að ganga að slíkum samningum og heldur sér fast við meginatriði þess frv., sem hann hefir flutt. 2. Önnur röksemd hinnar rökstuddu dagskrár er sú, að hlutafélagið Kveldúlfur sé búinn að fá lán erlendis til að reisa síldarbræðslustöð á Hjalteyri, og þeir, sem standa að dagskránni, virðast telja það æskilegt og eðlilegt, að Kveldúlfur reisi þessa bræðslustöð. Það er atriði út af fyrir sig, sem athuga þarf rækilega, hvort eðlilegt er að reisa stóra síldarverksmiðju á Hjalteyri. En þegar það er í orði, að ríkið reisi e. t. v. síldarverksmiðju við Eyjafjörð, álítum við að fyrirtæki, sem við teljum, að vegna síns fjármálaástands eigi engan tilverurétt, eigi ekki að reisa verksmiðju þar og halda þannig áfram að starfa með sparifé landsmanna, sem bankarnir geyma. Í því sambandi vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh., hvort með þessari rökst. dagskrá, sem hér liggur fyrir, það væri látið á vald ríkisstj., hversu stór þessi verksmiðja ætti að vera, þegar hún yrði reist. Og manni liggur nærri að skilja svo niðurlag hinnar rökst. dagskrártill., að það sé gert ráð fyrir, að stærð þessarar síldarverksmiðju verði svo mikil sem fjármagn hins útlenda láns hrekkur til að kaupa fyrir vélar og annað efni, sem kaupa þarf til verksmiðjunnar frá útlöndum. Það hefir heyrzt, að það hafi verið skilyrði fyrir láninu af hálfu breska lánveitandans, að það fé, sem hann lánaði hlutafélaginu Kveldúlfi í þessu skyni, því yrði öllu varið til innkaupa á þeim vörum, sem þyrfti að kaupa erlendis til verksmiðjunnar. Ef svo er, þá skilst mér, að það komi í ljós, að einhverjir aðrir lánardrottnar verði að lána verulegar upphæðir aðrar en gert hefir verið ráð fyrir sem lánum til Kveldúlfs, til þess að h/f Kveldúlfur geti reist þessa verksmiðju. Það mun vera svo að segja á almannavitund, að í samningum þeim, sem gerðir hafa verið milli Landsbankans og h/f Kveldúlfs, þar hafi verið gert ráð fyrir, að Landsbankinn lánaði félaginu 150 þús. kr. til þess að reisa þessa síldarbræðsluverksmiðju á Hjalteyri. Ef nú fengið væri erlendis lán að upphæð 40 þús. sterlingspund og því ætti öllu að verja til innkaupa á vélum og byggingarefni, en aðrir lánardrottnar, og þá fyrst og fremst Landsbankinn sem höfuðlánveitandi til þessa fyrirtækis, ættu að lána félaginu það, sem á skorti, til þess að hægt væri að koma upp þessari verksmiðju, þá skilst mér, að lán Landsbankans til Kveldúlfs yrði að vera langtum hærra en 150 þús. kr. Ég kann ekki full skil á því, hversu mikill hluti af kostnaðinum við að koma upp slíkri verksmiðju sem þessari eru vinnulaun innlendra manna og innlent byggingarefni, og hve mikill hluti erlent byggingarefni. En ég ætla þó, að innlend vinna og byggingarefni sé æði miklu meiri hundraðshluti af byggingarkostnaði verksmiðjunnar en gert er ráð fyrir með því, að hafa þetta lán bundið við 150 þús. kr. En ef það kæmi í ljós, að h/f Kveldúlfur þyrfti að fá, við skyldum segja 250 þús. til 400 þús. kr. að láni hjá Landsbankanum eða innlendum lánardrottni, sem gert er ráð fyrir, að verði helzt Landsbankinn, þá fer enn berlegar að koma í ljós en við héldum fram í fyrstu, alþýðuflokksmenn, að þessi skuldaskil til Kveldúlfs eru ekki ýkja glæsileg. Ég vil sem sagt, að hæstv. fjmrh. upplýsi um þetta ef honum er unnt. Það er þörf á því, því að þetta mál er svo stórt, að allir landsmenn þurfa að vita, hvernig þetta er fyrirhugað fyrir framtíðina. Ef Landsbankinn á nú að lána h/f Kveldúlfi nokkuð mörg hundruð þús. kr. til byggingar á þessari verksmiðju á eftir erlendum lánum, m. ö. o. taka á sínar herðar ótryggasta hlutann af lánunum til verksmiðjunnar, þá virðist mér þetta fara nú að verða sæmilega lítið glæsilegt, svo að talað sé varfærnislega um fjármálaspekulation þessara manna, sem virðast ráða úrslitum í þessu máli. En það kann að vera, að menn hafi ekki komið auga á þetta enn. En ég bið hv.þm. að vera þess minnuga, sem ég hefi nú sagt, og athuga svo eftir eitt ár eða svo, hvernig sakir standa í þessum málum hjá lánsstofnunum á Íslandi og h/f Kveldúlfi, og athuga þá einnig, hvort það hafi verið nokkurt þjóðráð, sem hnigið var að á vetrarþinginu 1937, að sporna við því, að h/f Kveldúlfur yrði gerður upp.

*Héðinn Valdimarsson: Ein af helztu ástæðum Framsfl. og þess hæstv. ráðh., sem aðallega hefir talað fyrir hans hönd í þessu máli, fyrir því, að gengið hefir verið á móti frv. því, sem við alþýðuflokksmenn höfum lagt hér fram um gjaldþrotaskiptameðferð á h/f Kveldúlfi, var sú, að Alþ. ætti ekki að skipta sér af þessu máli, heldur væri það hlutverk bankanna. Nú er það einkennilegt við þetta, að lokahnúturinn á öllum þessum samningamálum er einmitt riðinn hér á hæstv.Alþ. af Framsfl. og Sjálfstfl. sameiginlega, með því að samþ. þessa rökst. dagskrá, sem hér liggur nú fyrir. Eftir því, sem skýrt hefir verið frá, hefir h/f Kveldúlfur sett það að skilyrði til þess að ganga að samningum við báða bankana, að hann fengi verksmiðjuleyfi. Og með því að veita þetta verksmiðjuleyfi, sem meiri hl. þingsins vill veita með sinni rökst. dagskrá, þá eru raunverulega samningarnir látnir ganga í gildi. Svo að það er einmitt Framsfl., sem gengur inn á að láta Alþ. gera úrskurðinn um þetta mál, og finnst mér satt að segja, að minna hefði átt að tala um, að Alþ. hefði engin afskipti af þessu máli. Þá er annað atriði. Hæstv. fjmrh. talaði mikið um það við umr. um þetta mál, að með þessari lausn málsins fengist 1 milljón kr. upp í skuld h/f Kveldúlfs. Nú ætla ég ekki að fara að sýna fram á það, sem ég hefi áður sýnt fram á, að hér er ekki um neina 1 millj. að ræða, heldur í mesta lagi ¼ millj., sem fast upp í skuldir félagsins, en aftur á móti kemur mikil áhætta með auknum útlánum. Nú vil ég beina fyrirspurn til hæstv. fjmrh. í sambandi við þetta. Hann hefir sagt, að Alþfl. væri á móti því, að þessi 1 millj. kr. gengi til Kveldúlfs. Á hvern hátt álítur hann, að eigi að innheimta þessa milljón? Álítur hæstv. ráðh., að það eigi að ganga að veðinu, sem Thor Jensen hefir gefið, eða ekki? Og ef á að gera það, þá hvenær? Hvort á að gera það einhverntíma á næsta ári eða eftir næstu áramót? Ég get bæði spurt hæstv. ráðh. um þetta sem fjmrh. og alþm. og sem yfirmann bankanna. Í öðru lagi vil ég spyrja hann um, hvort það sé satt, sem haft hefir verið eftir honum og ýmsum framsóknarmönnum, að það vaki fyrir flokknum að gera upp h/f Kveldúlf eftir næstu áramót, og hvort það sé tilgangur þeirra framsóknarmanna að gera það, hvort sem félagið hefir grætt, staðið í stað eða tapað, eða hvort með þessum gerðum, sem umboðsmenn Framsfl. hafa gert í samráði við bankann, eigi að vera bundinn endahnútur á þetta mál, hvernig svo sem gengur með rekstur og afkomu h/f Kveldúlfs, þannig að ekki verði meiri afskipti af því máli höfð af Framsfl. hálfu.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil taka undir það með hv. 2. þm. Reykv., að ef hin rökst. dagskrártill., sem fyrir liggur, verður samþ. í því formi, sem hún nú hefir, þá er það í raun og veru Alþ., sem gengur frá samningunum um skuldaskil Kveldúlfs til bankanna, því að mér skilst, að þeim sé þannig háttað, að þeir komi ekki í gildi, fyrr en um leið og leyfi er fengið til þess að byggja síldarbræðsluverksmiðjuna. En jafnframt vildi ég leyfa mér að vekja athygli hv.þd. á því, að í dagskrártill., eins og hún er orðuð, er um að ræða allt annað leyfi og að mér virðist miklu stærra leyfi til byggingar á síldarbræðsluverksmiðju heldur en h/f Kveldúlfur sótti um á síðastl. ári. Eftir því, sem mér hefir verið skýrt frá, er skilyrðið fyrir þessu 40 þús. sterlingspunda láni erlendis það, að nota verði það allt til innkaupa á erlendu efni til verksmiðjunnar, en að fé upp í annan tilkostnað verði að koma annarsstaðar frá, og þá sennilega að mestu eða öllu leyti frá Landsbanka Íslands. Upp í þetta er mér sagt, að fyrir liggi loforð frá Landsbanka Íslands um 150 þús. kr. lán. Ég skal nú ekki segja um, hvort þessi 150 þús. kr. hrökkva fyrir þeim innlenda kostnaði, sem leiðir af byggingu verksmiðjunnar, miðað við, að þau 40 þús. sterlingspund, sem fengin eru að láni erlendis, verði notuð að öllu leyti til innkaupa á efni til verksmiðjunnar. Hinsvegar hefir hæstv. fjmrh. tjáð mér, að h. f. Kveldúlfur telji hugsanlegt, að hægt verði að koma upp verksmiðju, sem gæti unnið úr 3600 málum síldar á sólarhring, með þeim 40 þús. sterlingspundum, sem fást að láni erlendis. En leyfisbeiðnin frá félaginu í haust var miðuð við það, að verksmiðjan gæti unnið úr aðeins 2400 málum á sólarhring. Stj. síldarbræðslna ríkisins, sem hefir verið með í ráði um að úthluta leyfum til bygginga síldarverksmiðja, mælti með því, að þetta leyfi yrði veitt í haust, með tilliti til þess, að skip félagsins, sem eru 7 að tölu, mundu nokkurnveginn samsvara þessari verksmiðjubyggingu, þannig að litið þyrfti að kaupa til verksmiðjunnar af öðrum skipum. En það segir sig sjálft, að ef niðurstaðan yrði sú, að verksmiðjan yrði kannske fullum þriðjungi stærri en upphaflega var ráð fyrir gert, þá hlyti það að hafa sína sérstöku þýðingu. Nú þegar er búið að byggja 2 síldarbræðsluverksmiðjur við Eyjafjörð, á Krossanesi og á Dagverðareyri. Ef svo kæmi þriðja verksmiðjan við Eyjafjörð, þá er ákaflega mikil spurning, hvort þörf er á svo mörgum verksmiðjum á þessum stað, eða hvort ekki væri heppilegra að reisa nýja verksmiðju á einhverjum öðrum stað, ef á annað borð á að fara að reisa nýja síldarverksmiðju. Mér þótti rétt að benda hv.þd. á þetta, áður en gengið er til atkv. um dagskrártill., þannig að hv.þd. gerði sér það ljóst, að það, að samþ. hana, getur þýtt, að reist verði samkv. henni miklu stærri verksmiðja en upphaflega var ráð fyrir gert, og að gera sér grein fyrir því líka, að hér getur verið um fleiri leiðir að ræða um það, hvar verksmiðjan verður reist. Ef þessi dagskrártill. verður samþ., þá lít ég svo á, að með því sé beint svo fyrir lagt frá þessari hv.þd., að þetta leyfi skuli veita, þannig að ráðuneytið, sem þetta heyrir undir, hafi ekki annað að gera í þessu en að framkvæma vilja Alþ. í þessu efni, samkvæmt því sem stendur í þessari dagskrártill. Einmitt með tilliti til þessa þótti mér rétt og skylt að beina athygli hv.þdm. að þessari dagskrártill. Ég hefi ekki séð ástæðu til að koma með brtt. við dagskrártill., enda þótt ég sé andvígur henni, af því að ég hefi gengið út frá því, að um það séu þegar samningar meðal meiri hl. hv.þdm. að samþ. hana óbreytta. Hinsvegar, ef brtt. kæmi fram um stærð verksmiðjunnar, þá mundi ég greiða henni atkv. mitt.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég mun ekki fara langt út í umr. um þetta mál, þó að ræður þeirra hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Reykv. gæfu tilefni til þess í raun og veru að endurtaka mikið af því, sem sagt hefir verið um þetta. En ég mun ekki fara út í það. Hv. 2. þm. Reykv. gerði þá fyrirspurn til mín, á hvern hátt ætti að ganga að þessum veðum, sem Thor Jensen hefir sett fyrir skuldum h. f. Kveldúlfs, og hvenær.  Þá spurði hv. 1. landsk. út af dagskrártill., hvernig ég liti á orðalag dagskrártill. um síldarbraðsluverksmiðjuna. Ég lít á orðalag dagskrártill. þannig, að það sé gert ráð fyrir því, að atvmrh. veiti leyfi til þess að reisa verksmiðju, sem hægt sé að koma upp fyrir þau lán, sem nú liggur fyrir, að Kveldúlfur hafi fengið loforð um, og það ætla ég, að sé 40 þús. sterlingspund og 150 þús. ísl. kr. Hvað því viðvíkur, að hægt sé að byggja stærri verksmiðju heldur en gert var ráð fyrir, er leyfið var fengið í haust, nefnilega að hún gæti unnið úr 2400 málum á sólarhring, fyrir þetta fé, þá má vel vera, að svo sé. En ég lít svo á, að þótt hægt væri að hafa verksmiðjuna nokkru stærri en upphaflega var ráð fyrir gert, t. d. 1 þús. málum stærri, þá mætti gera það fyrir tiltölulega lítinn verðmun, því að þessi 1 þús. mála aukning á verksmiðjunni fæst fyrir minni tilkostnað en ef byggð væri sérstök verksmiðja fyrir það síldarmagn, sem þessari aukningu næmi. Og enn sem komið er, er ekki það mikið búið að byggja af síldarbræðsluverksmiðjum, að ég sjái neina ástæðu fyrir Alþ. að fara að setja félaginu stólinn fyrir dyrnar um þessa aukningu, því að það getur ekki haft svo mikið að segja fyrir síldarsölu fyrir Norðurlandi, að ríkisverksmiðjunum geti stafað nokkur hætta af þessari aukningu frá því, sem atvmrn. hefir upphaflega gengið út frá og gefið leyfi fyrir. Þannig lít ég á þessi ákvæði, og þetta er ástæðan fyrir því, að ég fyrir mitt leyti er fylgjandi orðalagi dagskrártill. eins og það er. Það hafa 2 hv.þm., þeir hv. 2. þm. Reykv. og hv.atvmrh., lagt nokkra áherzlu á það í ræðum sínum hér í hv. d., að með því að samþ. þetta verksmiðjubyggingarleyfi, sem um getur í dagskrártill., eða leggja svo fyrir, að það verði veitt, þá sé Alþ. að sletta sér fram í þessa skuldaskilasamninga, sem gerðir hafa verið við h/f Kveldúlf, og leysa þessi mál fyrir bankana. Þetta vita þeir báðir, að er ekki rétt. Það, sem hér er verið að gera, er að koma því til vegar, að h/f Kveldúlfur fái leyfi til að reisa síldarbræðslustöð, sem búið var að veita leyfi til að reisa, ef félagið hefði komið með fjármunina, sem til þess þurfti, fyrir 28. febr. síðastl. Hér er að vísu gert ráð fyrir, að hún verði nokkru stærri en upphaflega var ráðgert. En ástæðan til þess er sú, sem ég gat um, að Framsfl. sér enga ástæðu til að setja það á oddinn, hvort síldarverksmiðjan gæti brætt 500 eða 1000 málum meira á sólarhring en upphaflega var ákveðið. Með þessu er verið að leysa þann hnút, sem komið hefir á þetta bræðsluverksmiðjumál. Og það verð ég að segja, að hvað sem líður frv., sem hér liggur fyrir, um skiptameðferð Kveldúlfs, eða öðrum málum, þá er ég með því, að Alþ. ætti að veita slíkt leyfi eins og þetta, eins og málið liggur fyrir, þar sem búið er að leggja fram mikla vinnu til þess að útvega fjármuni til þess að reisa fyrir þessa verksmiðju, en að Alþ. ætti ekki að hanga í því, að þeir, sem hlut áttu að máli, komu nokkrum dögum of seint til að sanna, að þeir ættu þá peninga vísa, sem til þess þarf, að reisa verksmiðjuna. Ég legg áherzlu á, að í dagskrártill. er ekki farið inn á valdsvið bankanna, því að að því leyti, sem hún felur í sér ákvarðanir, þá er það aðeins í þessu síldarbræðsluverksmiðjumáli.

*Hannes Jónsson: Ég var með því, að þetta frv. gengi til n., og var sú afstaða mín byggð á þeim grundvelli, að ég vonaðist eftir, að í gegnum störf n. yrði alþjóð það þó frekar kunnugt, hve mikil og brýn nauðsyn væri á því að rétta við nokkuð atvinnuvegi landsmanna. Ég skal nú ekki segja, að hve miklu leyti þetta hefir unnizt. En í þeirri dagskrártill., sem hér liggur fyrir, er það þó orðið ákveðið, að Alþ. á ekki að blanda sér inn í þetta mál á þann hátt, sem hv.flm. frv. ætluðust til, og ennfremur gefst nú tækifæri til að breyta þeirri ákvörðun, sem mér skilst, að hæstv.atvmrh. hafi verið búinn að taka viðkomandi leyfisveitingunni til síldarbræðsluverksmiðjubyggingarinnar. Þetta hefir, þótt lítið sé, miðað í þá átt, að standa ekki í vegi fyrir því, að þetta atvinnufyrirtæki geti komið upp heilbrigðri starfsemi hjá sér, sem að nokkru leyti geti lagzt undir starfsemi félagsins að öðru leyti. En í sambandi við þetta vil ég víkja þeirri fyrirspurn til hæstv.atvmrh., hvað hann ætli að sitja lengi í ráðherrastóli, eftir að Alþ. er búið að hafa þau gersamlegu endaskipti á hans afstöðu og ákvörðunum í þessu máli, sem það gerir með því að samþ. þessa rökst. dagskrártill., því að ég verð að telja, að hún sé þegar samþ. eða að þegar liggi fyrir samþykkt á henni, þar sem 2 aðalflokkar á Alþ. standa að henni. Ætlar hæstv.atvmrh. að láta sig það engu skipta, hvernig farið er með mál hans, hvernig farið er með ákvarðanir hans, hvernig svo sem þetta er keyrt ofan í hann? Ætlar hann samt sem áður að sitja áfram í ráðherrastóli og hirða laun sín með góðri lyst?

*Finnur Jónsson: Ég er ekki á sama máli og sumir hv.þm., sem talað hafa um þetta mál, að ekki sé ástæða til að ræða þetta mál, vegna þess að því séu þegar ákveðin forlög af 2 stærstu stjórnmálaflokkum þingsins. Ég álít þvert á móti ástæðu til að bæta nokkuð við þær útvarpsumr., sem fram fóru á dögunum um þetta mál, af því að þessu máli hafa verið ákveðin forlög af 2 stærstu stjórnmálaflokkum Alþ. Ég álít, að þegar stærsta fjársvikamálinu, sem komið hefir verið upp hér á Íslandi, er ráðið til þeirra lykta, sem gert hefir verið, með samningum á milli 2 stærstu stjórnmálaflokka Alþ., þá sé ástæða fyrir þá, sem sjá óheilindin í þessu ráðabruggi, að leysa verulega frá pokanum, og að ekki sé einasta ástæða til þess, heldur skylda þeirra þm., sem sjá, hvílíkt ódæði hér er verið að fremja, að láta álit sitt í ljós. Það er vert að minna á það, að í umr. um þetta mál, var því alltaf haldið fram í blöðum Framsfl. hér í bænum, að úrslit þess væru algerlega í höndum Alþfl., í fyrsta lagi gegnum bankaráð og bankastjóra Útvegsbankans. En svo þegar fara á að reka endahnútinn á þá samninga, sem Framsfl. og Alþfl. höfðu gert með sér í þessu máli, –hvað gerist þá? Þá er fulltrúi Framsfl. ásamt Magnúsi Torfasyni látinn ganga í lið með íhaldinu og bankastjórum Landsbankans um það, að ráða niðurlögum málsins. M. ö. o., þau sigurmæli um það, að úrslit þessa máls lægju í höndum alþýðuflokksmanna í Útvegsbankanum hafa sýnt sig að vera skrök ein og ekkert annað. Þá var sagt, að samningarnir gætu strandað á því, að ekki fengist leyfi til að byggja síldarverksmiðju. Þá var og sagt, að það væri í höndum Alþfl. En hvað kom svo á daginn? Sameiginleg dagskrártill. frá Framsfl. og Sjálfstfl. um að leysa þetta mál með þingvaldi. M. ö. o.: Allar viðbárur Framsfl. um það, að úrslit þessa máls lægju í höndum Alþfl., hafa frá upphafi ekki verið neitt annað en hinar auvirðilegustu blekkingar, því að þegar Alþfl. vildi ekki standa með Framsfl. að þessu fjármálahneyksli, þá hefir Framsfl. tekið málið í sínar hendur í bankaráði Landsbankans og Útvegsbankans og nú síðast hér á Alþ. Það hefir verið sagt af hæstv. fjmrh. og hv. 2. þm. Skagf., að það væri óréttlátt að taka þetta mál fyrir á Alþ., af því að það heyrði undir umboðsvald bankanna. En mér er spurn: Hvað mikil þarf fjármálaspillingin að verða hjá bönkunum, til þess að ástæða sé til þess, að áliti hæstv. fjmrh., að ríkisvaldið taki í taumana? Álítur hæstv. fjmrh., að engin sú fjármálaspilling geti verið til í bönkunum, að ástæða sé fyrir ríkisvaldið að taka í taumana? Ég veit ekki, hvernig hæstv. fjmrh. svarar þessari fyrirspurn, hvort hann svarar henni með eintómri loðmullu, eins og fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. Ég fyrir mitt leyti skil ekki í því, að hæstv. ráðh. standi hér upp aftur og segi, að það sé alveg sama, hvaða fjármálahneyksli bankarnir geri, Alþingi eigi ekki og megi ekki taka í taumana. Það vita allir, að eins og hv. 1. landsk. benti á, þá var þetta mál afgert fyrst og fremst af stjórnmálaflokkunum, en ekki bönkunum. Bankarnir tóku engar afgerandi ákvarðanir, fyrr en búið var að bera málið undir hæstv. fjmrh. fyrst og fremst, og það er vitað, að Framsfl. hélt bæði þingmannafundi og miðstjórnarfundi til þess að gera út um þetta mál. Málið var því fyrst og fremst afgreitt á pólitískum grundvelli, þótt hæstv. fjmrh. sýni ekki þann drengskap, að kannast við það. Það þarf enginn að segja mér annað en að þurft hafi átök innan Framsfl. til þess að knýja hv.þm. S.-Þ. til að bjarga Kveldúlfi og fórna til þess heiðri sínum og flokksins. Það þarf ekki að segja mér, að ekki hafi þurft átök til þess að fá hv.þm.N.-Þ. til þess að fylgja þessari sömu ráðstöfun í bankaráði Útvegsbankans, því að engir hafa haft eins sterk orð í þessu máli eins og þessir tveir hv.þm. Þeir hafa sagt í blaði sínu, að enginn heiðarlegur maður gæti verið á móti því, að skip Kveldúlfs skiptu um eigendur og að skuldasöfnun þessa fyrirtækis hjá Landsbankanum hætti. Ekki fyrst og fremst af peningaástæðum, heldur vegna þess siðferðilega ástands, sem af þessu leiddi. Og það er líka e. t. v. höfuðatriði þessa máls, sú óreiðukennd, sem áreiðanlega hlýtur að festast í vitund almennings, þegar óreiðumönnunum gengur bezt að fá lán í bönkunum.

5%!

. Ég býst við, að hv.þm. Snæf. eigi við það, að Samvinnufélag Ísfirðinga greiddi skuldheimtumönnum sínum 5% við uppgjör skuldaskilasjóðs. En þetta var sú almenna greiðsla, sem eigendur vélbátanna greiddu kröfuhöfum. Og þó allir Kveldúlfsseppar gelti hér framan í mig 

Því er hv.þm. svona rauður í framan?

. Af því að ég gekk á Kjöl í gær. - Ég vil benda á það, að Samvinnufélag Ísfirðinga var stofnað sem atvinnubótafyrirtæki á þeim tíma, er íhaldsmenn voru búnir að lýsa yfir, að ekki væri lengur hægt að reka útgerð á Ísafirði. Það hefir engin góðæri fengið til þess að safna sjóðum, og ekkert fé hefir verið dregið út úr því fyrirtæki í villubyggingar handa framkvæmdastjórum eða til þess að flytja til útlanda. Og allar skuldir samvinnufélagsins, sem strikaðar voru út, námu ekki eins mikilli upphæð eins og þessir skuldugustu framkvæmdastjórar skuldugasta fyrirtækisins á landinu skulda sínu félagi. Það hefir verið sagt hér á þingi hvað eftir annað, án þess að því hafi verið mótmælt, að Thorsbræður skuldi Kveldúlfi 500 þús. kr., en allar skuldir Samvinnufélags Ísfirðinga, þessa atvinnubótafyrirtækis, nema ekki einu sinni eins hárri upphæð og skuld hvers hinna þriggja framkvæmdastjóra Kveldúlfs, ef skuldin skiptist jafnt á milli þeirra. Og svo eru þeir að hamra á skuldum samvinnufélagsins, þessir mestu skuldaþrjótar í skuldugasta fyrirtæki landsins. Út af því, sem hæstv. fjmrh. segir um fjármálahneyksli, langar mig til þess að segja það, að Framsfl. hefir bundizt föstu bræðralagi við Sjálfstfl. um það, að samþ. í gegnum pólitíska starfsemi það mesta fjármálahneyksli, sem gert hefir verið á Íslandi. Það er greinilegt af því, sem nú er fram komið, að þegar þetta mál á sínum tíma var lagt fyrir flokkana, voru ekki öll kurl komin til grafar, því að nú upplýsir hv. 1. landsk., að erlenda lánið til hinnar nýju síldarverksmiðju á Hjalteyri megi ekki nota til annars en kaupa á erlendu efni og erlendum vélum. Af því er auðsætt, að það eru ekki 150 þús. kr., sem Landsbankinn verður að leggja fram til þessa fyrirtækis, heldur a. m. k. þrisvar sinnum 150 þús. kr. Það þýðir ekki að telja neinum trú um það, að ef keypt er efni og vélar í síldarverksmiðju utanlands frá fyrir 900 þús. kr., þá fari innlent efni og vinna ekki yfir 450 þús. kr. til slíkrar verksmiðjubyggingar. Af þessu er það auðsætt, að það er ekkert smáræðis fé, sem Landsbankinn verður að hætta þarna ofan á alla súpuna, sem fyrir er. Það er margsannað, að sú milljón, sem framsóknarmenn tala alltaf um í þessu sambandi, er ekki annað en blekking. Það vita allir, að Korpúlfsstaðaeignin rentar sig ekki fyrir meira en þær 350 þús. kr., sem á henni hvíla, og hinar eignirnar eru heldur ekki mikils virði  Þessa gamansögu um ósvífni eins norðlenzks sveitamanns er Framsfl. nú að gera að veruleika. Hann lætur Landsbankann leggja ábyrgðina til fyrir stærsta og skuldugasta atvinnufyrirtæki landsins 

5%! - Forseti: Ég vil biðja hv.þm. að gefa hljóð og vera ekki að grípa fram í fyrir ræðumanni

. Ég hélt, að hæstv. forseti leyfði ekki hv.þm. Snæf. að haga sér hér eins og hann væri á skrílsamkomu eða nazistafundi.

5%! - Forseti hringir

. Það þykir ósvífni, ef sveitamaður kemur í Landsbankann og biður um 250 kr. víxil án trygginga. En það þykir svo sjálfsagt, að Framsfl. myndar um það fast bræðralag við Sjálfstfl., að landið í heild leggi til ábyrgðina fyrir skuldugasta fyrirtæki landsins.

5%!

. Ég verð að segja, að ég tel það illa farið, að Framsfl., sem hefir flokka mest látið skrifa um þá fjármálaspillingu, sem átt hefir sér stað í landinu, skuli í heild sem flokkur hafa lagt samþykki á þá mestu fjármálaspillingu, sem Alþingi ennþá hefir veitt samþykki sitt.

5%

. Til upplýsingar fyrir þá hv.þm., sem kynnu að vita ekki, hvað kreppulöggjöfin hvílir þungt á bönkunum, skal ég benda á það, að kreppubréfaeign Landsbankans nemur 4–5 millj. kr. Það er mikið talað um, hvað kreppuhjálpin hafi orðið þungbær fyrir lánstofnanirnar, og með réttu. En allur þungi sveitakreppunnar og kreppu sveitar- og bæjarfélaga á landinu, sem á Landsbankanum hvílir, er þó ekki eins mikill og skuldir skuldugasta fyrirtækisins eins við Landsbankann.

5%!

. Því er haldið fram af Framsfl., að með því að veita Kveldúlfi leyfi til að reisa síldarverksmiðju á Hjalteyri hafi Alþfl. lagt dóm á það, að þetta fyrirtæki ætti að halda áfram að starfa. Þetta er alls ekki rétt. Þegar þetta mál var sent verksmiðjustjórn síldarbræðsluverksmiðja ríkisins til umsagnar, kom hún sér saman um það, að fyrirtæki, sem hefði eins mörg veiðiskip undir höndum eins og Kveldúlfur, væri nauðsyn á að eiga síldarverksmiðju á Norðurlandi. Ég fyrir mitt leyti, sem formaður verksmiðjustjórnarinnar, mælti með þessu leyfi, af því að ég lít svo á, að þótt skip Kveldúlfs og önnur atvinnutæki skiptu um eigendur, þá næði ekki neinni átt að tvístra þeim, heldur yrði fyrirtækið að halda áfram sem stórfyrirtæki, og þá væri því nauðsynlegt að hafa síldarbræðslu á Norðurlandi. Mín afstaða miðast því aðeins við það, að svona stórt útgerðarfyrirtæki eigi að hafa síldarverksmiðju, án tillits til, hver á það. En nú lít ég svo á, að með þeirri dagskrártill., sem nú sýnir sig, að hefir verið með í samningnum um að halda Kveldúlfi lifandi, sé gengið útfyrir þær till., sem verksmiðjustjórnin gerði í þessu máli, því að í dagskránni er stærð verksmiðjunnar aðeins takmörkuð við útlenda lánið, og getur hún því þýtt leyfi fyrir allt að 4000 mála verksmiðju. Ég fyrir mitt leyti mundi ekki telja fyrirtæki á stærð við Kveldúlf þurfa líkt því svo stóra verksmiðju, og ég býst við, að ef dagskrártill. er samþ., gæti farið svo, að bræðsluaukningin yrði helzt til mikil á einu ári, og Framsfl. sé þannig að koma hér upp hættulegum keppinaut fyrir síldarverksmiðjur ríkisins.

5%!

. Ég mun því leggja fram brtt. á þá lund, að á eftir orðunum „af þeirri stærð, sem lánið hrekkur til“ komi: Þó ekki stærri en svo, að hún vinni úr 2500 málum síldar á sólarhring. - Ég veit ekki, hvort búið er að binda menn svo flokksböndum, að samþ. verði dagskrártill. óbreytta, en ég vil alvarlega vara framsóknarmenn við því, að samþ. dagskrána, án þess að stærð verksmiðjunnar sé þar hæfilegum takmörkum bundin.

5%!

. Ég veit ekki, hvað hv.þm. Snæf. hefir tekið mörg % af því, sem Kveldúlfur skuldar umfram eignir, til sinna persónulegu þarfa, en það er áreiðanlega meira en 5%.

Sjáum til!

Ég sé ástæðu til að beina nokkrum orðum til hv.þm. Snæf., úr því að hæstv. forseti gerir það ekki, þótt hann sé nú orðinn svo viti sínu fjær af reiði, að varla sé á það bætandi.

5% mætti nú bæta á!

. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu, endurtaka það, að þetta mál hefir verið leyst á pólitískum grundvelli. Og ég vil ítreka þá spurningu til hæstv. fjmrh., - hvað mikil á fjármálaspillingin að vera í landinu, til þess að Alþingi hafi ástæðu til að grípa í taumana?

5%!

.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Mér heyrist á hv.þm. Ísaf. og fleiri jafnaðarmönnum hér í d., að þeim finnist þörf á að rétta sinn hlut eftir þær umr., sem farið hafa fram opinberlega um þetta mál, og get ég ekki legið þeim á hálsi fyrir það. Það er í rauninni ekki undarlegt eftir þær fréttir, sem borizt hafa víðsvegar af landinu um álit manna um afstöðu þeirra í Kveldúlfsmálinu. Það eru ekki aðeins framsóknarmenn, sem eru sammála lausn Framsfl. á þessu máli, heldur einnig fjöldi þeirra manna, sem öðrum flokkum fylgja, ekki sízt Alþfl.  Hv. þm. Ísaf. gerði hér einkennilegan eldhúsdag á mig út af þessu máli, og ætla ég ekki að láta það fara þegjandi framhjá mér. Hann byrjaði með því að segja, að þetta væri stærsta fjársvikamál, sem nokkurntíma hefði fengið meðferð á Alþingi, og lausn þess væri ódæðisverk. Samkv. þessu er ég, eftir þær yfirlýsingar, sem ég hefi gefið í þessu máli, fjársvikari og ódæðismaður. Út frá þeim ummælum hans verður það, sem ég segi nú um þennan hv.þm. - Hv. þm. segir, að nálægt þessu fjársvika- og ódæðismáli hafi enginn alþýðuflokksmaður komið. Ég vil þá benda honum á það, sem allir vita, að Jón Baldvinsson, forseti Sþ. og bankastjóri í Útvegsbankanum, var sem bankastjóri samþykkur þeirri lausn málsins, sem gerð var, þótt hann af flokksástæðum gerði ekki sérstaka till. um hana innan bankans. Hann getur því fengið sömu heiti og ég hjá hv.þm. Ísaf. Þá hefir hv.þm. talað þannig um þetta mál, að mér skilst hann telja Kveldúlf þannig vaxið fyrirtæki, að það megi ekki á nokkurn hátt líta á það eins og annað atvinnufyrirtæki, þar sem það sé fjársvikafyrirtæki. En hvernig fór þá þessi hv.þm. að því, að mæla með því við atvmrh., að þetta fyrirtæki fengi að reisa síldarbræðslu á Hjalteyri, - þá verksmiðju, sem í dagskrártill. er gert ráð fyrir að veita leyfi fyrir? Í hans augum hefir þetta fyrirtæki þá ekki verið meiri ófreskja en það, að hann teldi forsvaranlegt að veita því þetta leyfi. Eins og áður er sagt telur hv.þm. Ísaf. þetta mál stærsta fjársvikamál, sem nokkru sinni hefir komið hér fyrir, og hið mesta ódæðisverk, að mér skilst, að láta skuldasamning þann, sem bankarnir gerðu, ganga fram, án þess að Alþingi gripi í taumana. Nú hefi ég fyrir löngu lýst því yfir, að ég tek fyrir mitt leyti fulla ábyrgð á þeirri lausn þessa máls, sem fengizt hefir. Þess vegna hefir hv.þm. Ísaf. síðan stutt þann mann í ráðherrasæti, sem hann telur hafa framið hið versta ódæðisverk og staðið að fjársvikum. Hvernig stendur á þessu? Hvers vegna styður Alþfl. ráðh., sem tekur ábyrgð á stærsta fjársvikamáli, sem nokkurntíma hefir hlotið samþykki Alþingis?  Það þýðir lítið að viðhafa slík stóryrði, sem hv.þm. Ísaf. hafði hér áðan, en sýna jafnframt í verkinu, að þau eru ástæðulaus. Ég vil bara benda mönnum á það ósamræmi, sem kemur fram í gerðum þessa hv.þm. annarsvegar, og þeim orðum, sem hann leyfir sér að viðhafa um þetta mál og mig hér í d. hins vegar.

Ólafur Thors Það ætlast sjálfsagt enginn til þess af mér, að ég nú í þinglokin fari að eyða hinum dýrmæta tíma þingsins til að hirta þm. Ísaf. Hv. þm. var að tala um þá dæmalausu spillingu og það ógurlega fjársvikamál, sem hér væri á döfinni. En það er vitað um hann sjálfan, að hann hefir flekkóttari samvizku heldur en flestir þeirra manna, sem ganga lausir. Þessi maður er búinn í mörg ár að vera riðinn við málefni, sem e. t. v. verður bráðlega opinberað meira um heldur en hann kærir sig um. - Hann hefir verið í náinni samvinnu við og haft í sinni þjónustu menn, sem honum er vitanlegt að hafa á óheiðarlegan hátt tileinkað sér fé, sem ég efast ekki um, að hann hefir fengið sinn hlut af. Þetta ætla ég að láta nægja að segja hv.þm. og vil biðja hann að sofna rólega í nótt, ef hann hefir karlmennsku til, út frá hugleiðingum um fjársvik. Annars er það úr hörðustu átt, þegar þessi hv.þm. fjargviðrast yfir því, að einstök atvinnufyrirtæki skulda, þar sem hann sjálfur hefir veitt forstöðu fyrirtæki, sem bágast er útleikið allra þeirra fyrirtækja, sem komið hafa nærri framleiðslu hér á undanförnum árum. Hans frammistaða samanborin við frammistöðu þeirra, sem hann er að ráðast á, er svo aumleg, að umvandanir hans hér á Alþingi eru ekki teknar hátíðlega. Og ekki tekur betra við, af spurt er um viðskiptasiðferði hans í sambandi við það fyrirtæki. Í fyrra hældi hann sér af því hér á Alþingi, að hann sem meðeigandi í Samvinnufélagi Ísfirðinga bæri persónulega ábyrgð á öllu því, sem félagið skuldaði. Hann bar fram þá fyrirspurn til mín, hvort ég gerði það sama, að því er Kveldúlf snerti. Ég svaraði því játandi. Ég hefi æfinlega staðið ábyrgur fyrir öllum skuldum Kveldúlfs. Þetta var í fyrra. En nú er svo komið um æru þessa þm., að þegar fyrirtæki hans er búið að fá 95% afslátt og 147 þús. kr. eftirgjöf á veðskuldum, og komið er til hans kasta að standa við sinn hlut af ábyrgð á þessum vesælu 5%, sem félagið greiddi, þá þverneitar hann, svo að kröfuhafar hafa neyðzt til að draga hann fyrir lög og dóm. Þegar svona maður talar um fjármálaspillingu í landinu, þá er von, að mönnum blöskri. Ég álít líka fulla þörf á að rekja feril þessa manns og Kommúnistaflokksins í sambandi við sölu á frosnum fiski til Póllands. Ég vildi gjarnan heyra, hvað mikið af því þolir að sjá dagsins ljós.

Ekki 5%

. Ég get tekið undir þau rök, sem hæstv. fjmrh. færði fram gegn þessum hv.þm. Fyrir nokkrum mánuðum mælir hann sjálfur með því, að Kveldúlfi verði leyft að reisa síldarverksmiðju. En nú, þegar búið er að tryggja fé til þess, hamast hann gegn því. Slíka framkomu er að verja. Þessi hv.þm. spurði, hversu mikil fjármálaspillingin þyrfti að vera, til þess að tekið yrði í taumana. Mig langar til að spyrja hann: Hvað þarf fjármálaspillingin að vera á Alþingi, til þess að hann beri fram vantraust á þann ráðh., sem hann sjálfur telur, að ábyrgð beri á spillingunni? Ætlast hann til, að spillingin tvöfaldist, eða nægir kannske, að hún hækki um 5%, til þess að þessi beinakerling stjórnarliða geri skyldu sína og rísi gegn þessari spillingu með vantrausti á ráðh.? Það getur litið vel út meðal ókunnugra manna að tala eins og hv.þm. gerir um þau ódæði, sem hér eiga að hafa verið framin, en að gera það hér á Alþingi, þar sem allir þekkja hann, það er bara til að gera sig hlægilegan og ekki til neins annars. Ég finn, að hv.þdm. langar meira og minna til, að ég hætti ekki við þennan hv.þm., tali lítið eitt meira við hann. En þetta er leiðinlegt verk, sem ég í mörg ár hefi hlíft mér við. Ég lagði eitt sinn í vana minn að hafa hann að skotspæni, en ég hefi satt að segja löngu hætt því, því að ég finn, að viðureign við þennan hv.þm. hefir aldrei orðið neinum til sóma. Vegna þess að hv. 1. landsk. lýsti því yfir við 1. umr. þessa máls, að ég færi með staðlausa stafi um hann í sambandi við fyrirhugaða lántöku í útlöndum, vil ég taka það fram, að það, sem ég sagði, var orði til orðs satt og rétt. Verið getur að erfitt sé að sanna þetta, en þeir skipta mörgum hundruðum, sem vita, að hv.þm. var í þeim erindum ytra, að rannsaka möguleika fyrir lántöku á Norðurlöndum, aðallega í Svíþjóð. Og hitt vita a. m. k. nokkrir menn, að ef úr lántökunni hefði orðið, ætlaði þessi þm. að taka 100 þús. kr. af ríkisfé fyrir vikið. Þegar athuguð eru ummæli forseta Alþfl. um þá örðugleika, sem íslenzka þjóðin eigi framundan, og um þau úrræði, sem fyrir hendi eru til þess að ráða bót þar á, þá er það undarleg barátta, sem Alþfl. er að heyja hér, þar sem hann berst eftir mætti gegn því, að ný síldarverksmiðja verði reist hér á landi. Forseti Alþfl. sagði, að til þess að komast út úr ógöngunum væru sérstaklega tvær leiðir opnar. Önnur væri sú, að reisa nú þegar víðsvegar um land frystihús. Hin væri sú, að koma upp sem allra fyrst síldarbræðslustöðvum. Við sjálfstæðismenn höfum borið fram hér á þingi frv. um frystihús. Sósíalistar hafa fyrir sitt leyti hindrað framgang þess máls. Um síldarbræðslustöðvarnar er það að segja, að enda þótt hæstv.atvmrh. og hv.þm. Ísaf. hafi báðir mælt með, að Kveldúlfur fengi að reisa síldarverksmiðju á Hjalteyri, þá gerir flokkurinn nú allt, sem hann getur, til að hindra það, og til vara, að verksmiðjan verði sem allra afkastaminnst. Þó berast Kveldúlfi nú hvaðanæfa tilboð, að ég segi ekki beiðni, um viðskipti með síld næsta sumar. Er þar til fyrst að nefna bæjarútgerðina í Hafnarfirði.  Baráttan gegn Kveldúlfi hefir byggzt á því, að hann eigi ekki fyrir skuldum, heldur muni bankarnir fá töp af honum. En þá er líka þeirra fengurinn allt, sem félagið græðir á hinni nýju verksmiðju, a. m. k. á meðan ekki er öruggt, að það eigi fyrir skuldum. Ef félagið aftur á móti gefst upp, þá get ég ekki séð, að það sé neitt þjóðartjón, þótt þessi verksmiðja standi norður á Hjalteyri og verði hagnýtt af þeim, sem taka við rekstri þessa félags. Það veit hvort sem er hver einasti maður, að ef Íslendingar væru þess megnugir, mundu þeir ekki aðeins byggja þessa verksmiðju, heldur margar fleiri víðsvegar kringum land. Það, sem okkur ber því að gera hér á þingi, er ekki það, að hindra, að ný verksmiðja rísi hér upp. Okkur hefði fremur borið að gera einhverjar ráðstafanir til þess, að þeir síldarútvegsmenn, sem skip eiga, en hinsvegar ekki fjármagn til þess að kaupa veiðarfæri, til þess að hefja síldveiðar í sumar, fái einhverja hjálp til þess að eignast þessi veiðarfæri. Ég veit ekki nema, þótt í eindaga sé komið, að full ástæða sé til að athuga þetta. Fyrirsjáanlega bregðast þorskveiðarnar nú, samanborið við undanfarin ár, og það er auðsætt, að ekkert getur þá bjargað þjóðfélaginu frá þeim voða, að lenda í algerðri greiðsluþröng gegn erlendum lánardrottnum nema síldin og síldarafurðir. Þess vegna drýgir Alþingi glæp, ef það reynir að hindra aukningu þeirra möguleika, sem fyrir eru til þess að afla okkur þess gjaldeyris, sem okkur er lífsnauðsynlegt að fá, ef við eigum að geta staðið í skilum. Ég endurtek það, að ég get á engan hátt skilið þessa afstöðu Alþfl. út frá öðru sjónarmiði en því, að hún stafi af heift og hatri í garð þeirra manna, sem eiga Kveldúlf, og því svo taumlausu, að þar fái ekkert annað að komizt. Það er alveg rétt, sem hæstv.atvmrh. sagði, að ef sú rökstudda dagskrá, sem hér liggur fyrir, verður samþ., þá er þar með gefin heimild til að reisa stærri, ef til vill margfalt stærri verksmiðju, en í öndverðu var farið fram á. Ég geri mér vonir um, að hægt verði fyrir það fé, sem félagið hefir til umráða, að reisa verksmiðju með a. m. k. tveimur vélasamstæðum, sem er áætlað, að gætu unnið úr a. m. k. 5600 málum á sólarhring. Einnig er það rétt hjá hæstv. ráðh., að ef dagskráin er samþ. eins og hún liggur fyrir, þá hefir d. þar með gefið ráðh. bein fyrirmæli um, hvað hann eigi að gera í þessu efni, án hliðsjónar af því, hvað hann sjálfur óskar að gera, og ég tel, að hvorki hann né aðrir ráðh. geti hliðrað sér hjá að virða þennan þingvilja. Því er það rétt hjá hæstv. ráðh., að ef dagskráin er samþ., þá er honum skylt að veita leyfi fyrir verksmiðju, sem sennilega verður miklu stærri en í öndverðu var óskað leyfis um. Það er rétt, að félagið hefir yfir £ 40 þús. að ráða til að reisa hana, og hefir fengið loforð fyrir 150 þús. kr. og vilyrði fyrir, að það yrði hækkað, ef með þyrfti. Það kom sérstaklega til tals, eftir að það var ljóst, hversu gífurlega mikla tolla ber að greiða af þeim vélum og því efni, sem nota þarf til verksmiðjunnar, en tollarnir skipta mörgum tugum þúsunda. Ég mun svo ekki leggja neina áherzlu á að fara í karp um þetta mál. Ég hefi gert grein fyrir afstöðunni eins og hún er frá minni hendi. Ég veit, að það er rétt, að örlög þessa máls eru ákveðin, og mig má gilda einu, hvort jafnaðarmenn sætta sig betur eða verr við það.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil fyrst segja hæstv. forseta, að mig furðar á langlundargeði hans við þessar umr. (ÓTh: Heyr á endemi). Já, það voru nú endemin meiri, þegar þessi hv.þm. fór að gerast fjármálatilhreinsari hér á þingi. Ég veit ekki, hvort það er hans bandamönnum að þakka. Út af hv.þm. G.-K. vildi ég fyrst minnast á orð, sem hann lét falla við 1. umr. þessa máls, sem var útvarpað og enginn alþýðuflokksmaður átti kost á að svara. Hann lét sér sæma að bera það fram, að í minni tíð hefði Kaupfélag Reykvíkinga fengið 160 þús. kr. eftirgjöf. Ég segi ekki, að hann hafi gefið í skyn, að svo eða svo mikið af þessum þúsundum hafi runnið í minn vasa, en það mátti eftir orðum hans gera það sennilegt. Hann veit þó, að þetta var áður en ég tók við. Hann segir, að undir Haraldi Guðmundssyni hafi Kaupfélagi Reykjavíkur verið gefnar eftir 160 þús. kr. En hann veit, að ég tók við, eftir að þetta félag var gert upp. Og nú staðhæfir hann, að Stefán Jóh. Stefánsson hafi ætlað að hafa 100 þús. kr. út úr ríkissjóði; er hann fór utan fyrir nokkru og það eftir að hæstv. fjmrh. hefir lýst yfir því, að þetta sé með öllu tilhæfulaust. Þannig stendur hann hér með fettum og brettum og guðsorðasvip og ber Finni Jónssyni á brýn óhæfa fjármálastj. á samvinnufélagi Ísfirðinga, og bróðir hans situr hér og virðist vera búinn að fá þessi „5%“ á heilann og gripur fram í án afláts, þrátt fyrir aðvaranir hæstv. forseta. Það er reyndar skiljanlegt, að þeim sárni svo þetta Kveldúlfsmál, að þeir gleymi jafnvel öllum mannasiðum. - Flest það, sem hv.þm. segir um Finn Jónsson, er hreinn þvættingur. En ef hann telur stj. samvinnufélags Ísfirðinga hafa verið svo áfátt sem hann lætur, þá getur hann krafizt rannsóknar á félaginu. En það gerir hann ekki, þegar út fyrir þinghelgina kemur.

Hæstv. ráðh. gæti eins krafizt rannsóknar

. Ég er ekki dómsmrh. Það er hægt að kæra til hvaða lögreglustjóra sem er. Þessir hv.þm. horfa öfundaraugum til þeirra 5000 kr., sem Finnur Jónsson hefir fengið fyrir stj. síldarverksmiðjanna, og ætti það þó að vera óþarfi, með tilliti til þess beins, sem Landsbankinn hefir stungið að Kveldúlfi, því að þetta bein hefir þá undursamlegu náttúru, að þegar búið er að þrautnaga það og farið svo með það í bankann, bætist jafnótt kjötið á það. Ég skil, að þeim hljóti að vera sárt um beinið sitt, en þar fyrir ættu þeir að geta tamið sér siðaðra manna hátt. Þá vil ég svara fyrirspurn hv.þm. V.-Húnv. um það, hve lengi ég ætli að sitja í ráðherrastóli, eftir að samvinnu stj.flokkanna hefir verið slitið. Alþfl. sér ekki ástæðu til, þó að til samvinnuslita hafi komið, að taka sinn mann út úr stj. nema því aðeins, að Framsókn geri slíkt hið sama. Ég veit, að hv.þm. G.-K. myndi gjarnan vilja taka við og sitja fram til næstu kosninga, því að lengur myndi hann ekki sitja. Hinsvegar hefi ég ekki trú á, að hann geti fengið nauðsynlegan meiri hl. bak við sig, sem til þess þarf, svo að sá draumur hans getur tæplega rætzt.

Forseti (JörB): Út af ummælum hæstv.atvmrh., sem þótti ég sýna furðu mikla þolinmæði, að líða þessar umr., vil ég geta þess, að ég ætla hv.þm. að kunna siðareglur, svo að ekki þurfi sífellt að vera að grípa fram í fyrir þeim. En ef hæstv. ráðh. hefir fundizt ég gera upp á milli hv.þm., þá vil ég eindregið mótmæla þeirri ásökun.

Forseti (JörB): Eins og kunnugt er, þá hafa verið ákveðnar útvarpsumræður um þetta mál. En það hefir verið farið fram á að þau afbrigði frá þingsköpum verði leyfð, að ræðulengd megi að þessu sinni vera 1 klst. Ég vil því leyfa mér að bera þetta undir hv. deild.

Bjarni Ásgeirsson Fyrst þegar frv. það til mjólkurlaga, sem hér liggur fyrir til umræðu, var lagt fram á Alþingi, gerðu stjórnarandstæðingar og blöð þeirra að því hið versta óp. Þau notuðu um það sín uppáhalds ókvæðisorð, eins og það, að hér væri farið fram á „kommúnistiska verðjöfnun“, eins og blaðið Vísir sagði hvað eftir annað, en það munu vera einhver hin sterkustu skammaryrði, sem það getur valið í opinberum málum. Sömuleiðis var því haldið fram, að með þessu frv. væri verið að ráðast á atvinnuréttindi einstakra sveita, og stefnt að því, að eyðileggja bjargræði og byggð í heilum sýslum. Þó að sumir þm. Sjálfstæðisfl. virðist nú vera komnir nokkuð á aðra skoðun í þessu máli, eins og síðar mun komið að, þykir mér þó rétt að reyna ofurlítið á þolrifin í þessum fullyrðingum, því að ennþá er þeim haldið á lofti þar, sem það þykir við eiga, og verða án efa notaðar í kosningabaráttunni þar, sem búast má við, að þær hafi nokkurn hljómgrunn. Og hver eru nú þessi ákvæði, sem þessi úlfaþytur hefir verið gerður út af? Það er það ákvæði frv., að í stað þess, að í núgildandi lögum er ákvæði um það, að gjalda skuli allt að 8% í verðjöfnunarsjóð af sölu neyzlumjólkur og verja því til verðjöfnunar á vinnslumjólkina, þá er samkv. þessu frv. ekkert ákveðið verðjöfnunarsjóðsgjald, heldur skal það ákveðast á hverjum tíma, með hliðsjón af því, að sama verð sé goldið fyrir alla mjólk, sem búunum á verðjöfnunarsvæðinu berast á sölustað. Með öðrum orðum, að sama verð sé goldið fyrir samskonar vörur á sama sölustað. Það er þetta, sem blaðið Vísir kallar kommúnistiska verðjöfnun. En mér er spurn: Hvaða fyrirkomulag annað en þetta tíðkast um söluverð á vörum yfirleitt? Tökum t. d. nokkrar aðrar landbúnaðarafurðir, sem seldar eru hér í Reykjavík. Hvernig er það með eggin? Er ekki venjulega sama verð á þeim, hvar sem þau eru framleidd á landinu, og hvað sem þau kunna að hafa kostað framleiðandann? Ég veit ekki betur. Er ekki ákveðið sama jafnaðarverð á samskonar kartöflum á sama tíma hér í Reykjavík, hvaðan sem þær koma, og hvort sem framleiðslukostnaður bóndans hefir verið hár eða lágur? Ég hygg það. Eða kjötið? Það, hefir oft verið deilt um framleiðsluverð þess. Nefnd úr Búnaðarfélagi Íslands, sem reiknaði kostnaðarverð á kíló kjöts hjá nokkrum bændum fyrir árið 1934, komst að þeirri niðurstöðu, að framleiðslukostnaðurinn hefði verið harla misjafn. Lætur nú nokkur sér detta í hug, að sett sé misjafnt verð á þetta kjöt, þegar það er komið á markaðinn hér í Reykjavík til sölu í búðunum, ef þetta er sambærileg vara? Ég býst ekki við því. Nei, góðir tilheyrendur. Það er meginreglan um verðlag allra þessara vara, að það er goldið sama verð fyrir allar samskonar vörur komnar á sölustaðinn. Og það er svo ekki aðeins við landbúnaðarvörurnar, heldur og allar vörur, sem hér eru seldar, útlendar og innlendar, enda hefir slík verðákvörðun ætíð verið eitt grundvallaratriði hinnar frjálsu samkeppni, Þetta er því hákapítalísk verðjöfnun, engu síður en kommúnistisk. Ég get nú ekki séð, hvaða ástæða er til að krefjast þess, að fylgt sé annari reglu um sölu og verðlag á mjólk en öllum öðrum vörum. Og ég sé ekki, hvernig það ætti að vera framkvæmanlegt, nema þá með því, að gefa einstökum mönnum eða íbúum einstakra héraða með lögum einkaréttindi eða forréttindi um mjólkursölu í bæjunum. Í frjálsri verzlun er það ekki unnt, því að þá verður ekki hindrað, að þeir menn, sem hafa aðstöðu til að framleiða mjólk og flytja óskemmda til bæjanna, komi þangað með hana og selji á gangverði. En hver er sá, sem í alvöru vill leggja það til, að breyta mjólkurskipulaginu í einkaleyfi til handa einstökum héruðum til beztu markaða landsins, og útiloka önnur, þó að þau hafi góða aðstöðu til framleiðslu mjólkur og sölu á sömu mörkuðum? Höfum við ekki við næga erfiðleika að etja vegna innilokunar og haftastefnu stórþjóðanna, sem útiloka okkur Íslendinga að meira eða minna leyti frá mörgum hinna beztu markaða utanlands, þó að við ekki bætum gráu ofan á svart með því að að útiloka landsins eigin börn frá þeim mörkuðum, sem þjóðin sjálf ræður yfir og á og menn hafa viðunandi aðstöðu til að nota. Það væri þá tekin upp ný stefna í afurðasölumálunum, því að þau byggjast fyrst og fremst á viðurkenningunni á því, að framleiðendur eigi jafnan rétt á innlenda markaðnum, eftir því sem þeir hafa aðstöðu til að nota sér hann. Kjötsöluskipulagið veitir öllum kjötframleiðendum jöfn eða svipuð réttindi til þeirra markaða, sem þjóðin ræður yfir utanlands eða innan, en ákveður verkaskiptingu á milli þeirra um hagnýtingu markaðanna, sem eru misjafnlega góðir, en jafnar svo verðið út eftir á með verðjöfnunarsjóðsgjaldinu. Með mjólkurskipulaginu aftur á móti eru þeim, sem búa innan ákveðins markaðssvæðis, veitt sömu réttindi til þeirra markaða, sem þeir eru búnir að fá aðstöðu til að nota í frjálsri samkeppni, t. d. gegnum auknar vegabætur og bættar samgöngur, stofnun mjólkurbúa og þess háttar. En eins og í kjötsöluskipulaginu, er þar einnig ákveðin verkaskipting á milli mjólkurframleiðendanna um hagnýtingu markaðanna til að forðast sem unnt er glundroða og árekstra, sem annars væru óhjákvæmilegir, öllum framleiðendum til tjóns. Þess vegna var verðjöfnunargjaldið ákveðið, eins og af kjötinu, til að jafna upp verðið eftir á. Um það, hvernig sú verðjöfnun skuli vera, er ekkert sagt í núgildandi lögum, en ég vil fullyrða, að ekkert sé það í lögunum, sem hindri það, að útjöfnunin hefði orðið framkvæmd á þann hátt sem hér segir í þessu frv., vegna þess að mjólkursölunefnd hafi í hendi sér að skipta nýmjólkurmarkaðinum þannig, að þetta hefði tekizt þrátt fyrir takmarkað verðjöfnunarsjóðsgjald. En slíkt fyrirkomulag er óeðlilegra. Hitt er hentugra, að jafna verðið með verðjöfnunarsjóðsgjaldinu, og þó að þetta takmark væri sett á verðjöfnunarsjóðsgjaldið, að það mætti vera allt að 8%, þá vakti það á engan hátt fyrir löggjafanum, að með því og framkvæmd þess ákvæðis skyldi mynda nokkurt forréttindasvæði innan einhverra ákveðinna lína, forréttindasvæði sem héldi óbreyttu verði á sinni framleiðslu, þó að verðlagið félli niður úr öllu valdi á samskonar vörum utan við línuna. Nei, takmörkun verðjöfnunarsjóðsgjaldsins var bundin við það eitt, að eins og þá stóð, var álitið, að það nægði til að ná hæfilegri verðjöfnun á vinnslumjólkina, svo að verðmunur yrði tiltölulega lítill. Og ýmsir háttvirtir stjórnarandstæðingar héldu því þá fram, að gjaldið væri svo hátt, að það nægði til að bæta vinnslumjólkurverðið upp, svo að það yrði hið sama og á sölumjólkinni. Nú hefir hinsvegar mjólkuraukningin verið svo mikil á vinnslusvæðinu, að sýnilegt er, að sé öllu haldið óbreyttu um verðjöfnunarsjóðsgjaldið, gæti hæglega farið þannig, að verð til framleiðenda utan við sölusvæði Reykjavíkur félli niður í helming í samanburði við verð það, sem er á mjólk innan þess. En skipulag sem er slíkum annmörkum háð, verður vitanlega aldrei þolað til lengdar af þeim, sem fyrir barðinu á því verða, enda væri ekkert réttlæti í slíku. Þess konar fyrirkomulag getur ekki orðið til annars en að skipta framleiðendum í tvo fjandsamlega flokka, er alltaf ættu í erjum hvorir við aðra, í stað þess að standa saman um sameiginlega hagsmuni. En slíkur ágreiningur verður aldrei jafnaður, nema fundinn sé réttlátur grundvöllur í eitt skipti fyrir öll fyrir samvinnu bænda um hinn sameiginlega markað og hlutdeild þeirra í notkun hans. Og ég hefi ekki komið auga á og ekki séð bent á neinn grundvöll undir slíkri samvinnu, sem sé réttlátur og framkvæmanlegur, nema þann, sem hér er lagður til - sama fyrirkomulagið, sem notaður er um þátttöku bænda í markaði allra annara framleiðsluvara. Í sambandi við umtal það, sem orðið hefir um, að þessi útjöfnun á verðinu þurrki burt allan eðlilegan aðstöðumun á milli framleiðenda, svo sem legu jarðanna, fjarlægð frá sölustað o. fl. þess háttar, og knýi fram mjólkurframleiðslu í þeim sveitum, sem óeðlilegt er, að stundi hana, er rétt að geta þess, að flutningskostnaður á mjólk frá búunum austanfjalls og í Borgarfirði, eftir að bændur eru búnir að kosta flutninginn á mjólkinni þangað, mun vera 3–4 aurar, sem vitanlega kæmi niður á mjólkurverði þeirra. Annars hefir mér talizt svo til, að flutningskostnaðarmunurinn hjá þeim, sem skemmst eiga á markaðinn, og þeim, sem lengst eiga, af þeim, sem nú nota Reykjavíkurmarkaðinn, geti orðið allt að 8 aurum á lítra, þrátt fyrir þá verðjöfnun, sem hér liggur, eða um 200 kr. á kú, miðað við 2500 lítra ársnyt. Og auk þess eiga þeir menn, sem lengst eiga til markaðarins, ætíð á hættu, að mjólk þeirra verði lakari vara, þegar hún kemur á sölustað, heldur en hinna, og verði fyrir sérstöku verðfalli af þeim ástæðum. Og svo kalla menn þetta „kommúnistiska útjöfnun“. Hvílík endemis fjarstæða. Nei, fyrirkomulag þetta er ekki annað en (ég vil segja) lágmarksréttlætiskrafa gagnvart þeim, sem fjær mörkuðunum búa og á annað borð geta komið til greina um að nota þennan markað fyrir mjólkina. Það þekkist heldur hvergi annað fyrirkomulag en þetta hjá þeim þjóðum, sem komið hafa á hjá sér svipaðri skipan á mjólkursölumálunum og hér er. Norðmenn voru fyrstir þjóða til að leysa mjólkursölumál sín á þann hátt, sem nú er hér, og í fótspor þeirra hafa fetað aðrar þær þjóðir, er síðan hafa tekið það upp. Fyrstu árin voru þeir með ofurlitla aukauppbót til þeirra, sem bjuggu næstir sölustöðunum, fram yfir það, sem flutningskostnaði nam. En nú hafa þeir horfið frá því með öllu og tekið upp nákvæmlega sama fyrirkomulag og hér er lagt til. Og við þurfum ekki að fara til Noregs til að leita fordæmisins. Við þurfum ekki að vitna lengra en til þess mjólkursamlags hér á landi, sem elzt er og lengsta reynslu hefir fyrir sér í þessum málum, Mjólkurfélags Reykjavíkur. Ég hefi nú um 15 ár verið félagi í því sem mjólkurframleiðandi, og um nokkur ár í stjórn þess, svo að mér er vel kunnugt um, hvernig það hefir hagað starfsemi sinni í þessum málum og verðútjöfnun til bænda. Og ég skal segja það strax, að það hefir í þessum málum alla tíð fylgt nákvæmlega sömu reglum og hér er farið fram á að lögfesta fyrir allt verðjöfnunarsvæði Reykjavíkur. Þegar Mjólkurfélag Reykjavíkur fyrst var stofnað, voru félagar þess aðallega framleiðendur í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og næsta nágrenni, enda var á þeim árum lítið um mjólkursölu í hinum fjarliggjandi sveitum. En svo breyttist þetta smásaman. Eftir að vegirnir út frá Reykjavík lengdust og bötnuðu, samgöngutækin fullkomnuðust og ræktunin jókst, bættust smásaman fleiri og fleiri bændur og fleiri og fleiri sveitir við mjólkurframleiðslu og mjólkursölu. Flestir þessara bænda gerðust meðlimir Mjólkurfélagsins, og ekki leið á löngu, unz flestir hreppar Gullbringu- og Kjósarsýslu höfðu myndað deildir í félaginu. Enda var þessari reglu fylgt, að jafnóðum og einstakir bændur eða einstök sveitarfélög höfðu skapað sér aðstöðu til mjólkursölu í Reykjavík, voru þau tekin inn í félagið sem löglegir aðiljar, enda var félagið opið eins og önnur samvinnufélög. En samtímis gerðist hitt, að flestir mjólkurframleiðendur í Reykjavík, og margir úr næsta nágrenni, hurfu úr félaginu og seldu mjólk sína utan við það, annaðhvort beint eða til einstakra kaupmanna. Bæði var það, að þeir vildu nota aðstöðu sína til sem beinastrar og kostnaðarminnstrar sölu, eins og mannlegt má teljast, og þeir gátu það mætavel í skjóli félagsins, sem þá kom á föstu skipulagi á mjólkursölunni, eftir því sem það hafði aðstöðu til, og varnaði því verðfalli og glundroða á markaðnum, sem ella hefði orðið, ef mjólkinni hefði verið velt inn á hann samtakalaust af bændanna hálfu. Þessarar starfsemi félagsins gátu framleiðendur í bænum notið, án þess að leggja á sig þann kostnað, sem af því hlaut að leiða. En svo í annan stað litu þessir menn hina síauknu þátttöku bændanna í mjólkurframleiðslunni hornauga, einkum eftir að þrengjast fór á markaðnum, sem þeir þóttust eiga. Hófst nú um tíma þrálát og á stundum allillkynjuð samkeppni um markaðinn á milli heimamanna og utanfélagsmanna annarsvegar og Mjólkurfélagsins fyrir hönd bændanna hinsvegar. Félagið kom sér upp gerilsneyðingar- og mjólkurvinnslustöð til þess að bæta aðstöðu hinna dreifðu bænda í sveitum út frá Reykjavík í þessari samkeppni. Og hverri reglu fylgdi svo félagið um verðlag á mjólk hinna einstöku félagsmanna sinna? Það fylgdi, eins og ég sagði áðan, nákvæmlega sömu reglu og farið er fram á að lögfesta í þessu frv. Þeir fengu allir sama verð fyrir samskonar vöru, komna á sölustað. Þó að fjölgun félagsmanna og stækkun félagssvæðisins hefði óhjákvæmilega þær afleiðingar í för með sér, að meira færi í vinnslu hjá félaginu en öðrum, og ylli þannig verðfellingu á mjólkinni, þá var það látið ganga jafnt yfir alla. Og þó að oft væri unnið úr meginhlutanum af mjólk þeirra félagsmanna, sem fjarst bjuggu, en selt frá hinum, sem nær voru markaðinum, þá voru hinir fjarliggjandi ekki látnir gjalda þess, þeir fengu sama verð og hinir, að því einu undanteknu, sem þeir urðu að greiða hærra flutningsgjald. Þessari reglu hefir félagið alltaf fylgt, og þessari reglu fylgir það enn. Og þó nær félagssvæði þess nú langt fram á Reykjanes, upp í Kjós og upp í Borgarfjarðarsýslu, Hvalfjarðarströnd, Leirár- og Melasveit og víðar. Ég verð nú að segja það, að ég er dálítið undrandi á því, að menn, sem fyrstir hafa innleitt og framkvæmt hér á landi þessa verðjöfnunaraðferð, sem hér á að lögleiða, skuli verða ókvæða við, þegar á að fara að framfylgja þessari reglu þeirra gagnvart öðrum bændum með sömu aðstöðu, þó að þeir eigi að heita utan við hið svokallaða félagssvæði þeirra sjálfra. Hafa þeir nú allt í einu fundið einhverja heilaga sérréttindalínu, sem ekki megi hagga? Línu, þar sem fyrsta flokks menn séu öðru megin við, en annars eða þriðja flokks menn hinu megin? Það væri ekki úr vegi að athuga þessa línu ofurlítið og sjá, hvað það er, sem gefur henni sérstakt gildi. Það eru einkum þrjár ástæður, sem fram eru færðar af málsvörum forréttindamanna fyrir því, að þeir eigi að fá hærra verð á markaðinum en aðrir. 1. Að hinar nærliggjandi sveitir eigi forgangsrétt á markaðinn og beri því að sitja að honum. 2. Að framleiðslan á núverandi neyzlumjólkursölusvæði sé kostnaðarmeiri en í fjarlægari sveitum; því verði þeir framleiðendur, sem nær búa, að fá hærra verð. Og 3. að núverandi neyzlumjólkursölusvæði sé færara um að tryggja Reykjavík mjólk, þegar snjóa leggi mjög og leiðir lokist sökum ófærða; þess vegna sé það réttmætt, að þær njóti hærra verðs. Það er nú rétt að athuga allar þessar ástæður með tilliti til þess svæðis, sem nú er heimtuð sérstaða til handa. Tökum þá vegalengdina fyrst. Við þá athugun kemur í ljós: 1. að vegalengdin frá Reykjavík á sölusvæðið í Kjósinni er 50–60 kílómetrar og á sölusvæðið í Borgarfjarðarsýslu sjóveg og landveg litlu skemmra, en bæði þessi svæði liggja innan mjólkursölulínunnar núverandi, en það er svipuð vegalengd og austur í Ölfus, sem þó liggur utan þessarar línu. 2. Vegalengdin frá Reykjavík fram á Reykjanes, sem er á sölusvæði M. R. og innan við þessa hugsuðu sérréttindalínu, er 60–70 km, eða eins og frá Reykjavík austur yfir Ölfusá, austur í Flóa og upp í Borgarnes sjóleiðina og 20 kílómetra upp í héraðið, en báðir þessir staðir, Flóinn og upp-Borgarfjörður, liggja langt utan við hið svokallaða sölusvæði Reykjavíkur. Það er því sýnt, að vegalengdin löghelgar ekki þessa línu, sem nú liggur um mjólkursölusvæðið. Þá er það framleiðslukostnaðurinn. Það er að vísu nokkuð mikill vandi að meta hann í einstökum tilfellum. En hitt má þó óhikað segja, að í Kjósinni, sem liggur innan áður nefndrar línu, er gróðursæld og landgæði, sem fyllilega jafnast á við það, sem bezt gerist, bæði austanfjalls og uppi í Borgarfirði, sem hvorutveggja liggur utan við þessa sömu línu, svo að óhætt er að fullyrða, að framleiðslukostnaðurinn hafi ekki verið lagður til grundvallar fyrir sérréttindakröfu alls þessa svæðis. Þá skal ég taka þriðju ástæðuna, að þetta svæði tryggi Reykjavík gegn mjólkurskorti betur en þau svæði, sem eru utan við línuna, og að af þeim ástæðum beri því aukin réttindi fram yfir hin. Og skal ég þegar viðurkenna það, að innan þessa svæðis eru sveitir, sem öðrum fremur ná til markaðarins, þegar samgöngur teppast vegna snjólaga. En það verður á engan hátt sagt um allt þetta svæði. Það kom m. a. þráfaldlega fyrir síðastl. vetur, að bændur á félagssvæði M. R. í Kjós og á Hvalfjarðarströnd urðu að brjótast með mjólk sína á sleðum skemmstu leið til sjávar og senda síðan mótorbáta eftir henni upp í Hvalfjörð. En þá mátti allt eins vel ná mjólkinni ofan úr Borgarnesi, sem og var gert. Enda er engu lakari aðstaða til að flytja mjólk úr Borgarfirði með þeim samgöngum, sem þar eru nú, en á mótorbátum ofan úr Hvalfirði, og ég vil segja víðast af mjólkursölusvæði Reykjavíkur. Þetta atriði nægir því ekki heldur sem fullgild ástæða fyrir sérréttindum fyrir félagssvæði Mjólkurfélagsins eftir þeirri línu, sem afmarkar það nú. Ég held yfirleitt ekki, að það finnist nokkur frambærileg rök, þótt leitað sé með logandi ljósi, fyrir því, að það svæði, sem nú undanfarið hefir annazt aðalmjólkursöluna í bænum, eigi nokkra kröfu til sérréttinda á mjólkurmarkaðnum fram yfir önnur á verðjöfnunarsvæðinu, eða geti átt heimtingu á hærra verði að öðru leyti en því, ef þeir geta skilað þangað betri vöru, sem samkvæmt máli lendir í hærri verðflokki, og komið henni á markaðinn með minni tilkostnaði; þá standa allir jafnt að vígi, eftir því sem aðstaðan leyfir, og það er hið eina fyrirkomulag, sem teljast verður réttlátt og er framkvæmanlegt, og það fyrirkomulag eitt er þess megnugt, að skapa frið og sameiningu bændanna í þessu mikilsverða máli. Og þó að framleiðendum innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur séu ætluð nokkur sérréttindi samkv. frv. þessu, þá álít ég, að það byggist meir á því, að það kunni að þykja nauðsynlegt fyrirkomulag vegna framkvæmda málsins, en hinu, að það byggist á nokkru sérstöku réttlæti. En það er annað í þessu sambandi, sem menn tala um og blanda saman við umræðurnar um mjólkurskipulagið, og það er þetta: Mjólkurframleiðendur í nágrannasveitum Reykjavíkur verða að fá a. m. k. það verð, sem þeir hafa nú fyrir mjólk sína, ef þeir eiga að geta látið búin bera sig. Þetta skal ég fyllilega játa, enda er mér kunnugt um það, og efa jafnvel, að þeir geti allir staðið straum af lánum þeim, sem á búunum hvíla, þó að verðið lækki ekki neitt. En þetta er bara mál út af fyrir sig og alls ekki sérmál þeirra. Eða geta menn ekki látið sér detta í hug, að sú aðstaða geti einnig myndazt, og sé jafnvel fyrir hendi líka meðal bænda, sem búa utan þess sölusvæðis, sem nú annast einkum mjólkursölu til Reykjavíkur? Getur mönnum ekki dottið í hug, að bændur, sem láta mjólk sína til vinnslubúanna, geti einnig komizt í greiðsluþrot, ef mjólk þeirra héldi áfram að falla, svo að þeir fái ekki nema 12–15 aura fyrir lítrann, eins og fyllsta ástæða er til að ætla, ef engar breytingar eru á gerðar, frá því sem nú er? Og eiga þeir bændur ekki líka kröfu að hagsmuna þeirra sé einnig gætt? Ég heyri suma segja, að þeir séu ekki bundnir við mjólkurframleiðsluna eina, og geti farið inn á aðrar framleiðslugreinar, ef mjólkurframleiðslan ekki ber sig. En það má segja nákvæmlega hið sama um marga af bændum þeim, sem búa á núverandi mjólkursölusvæði Reykjavíkur. Sú yfirvofandi hætta, sem stendur fyrir dyrum um verðfall á mjólk og mjólkurafurðum, er því sameiginlegt mál allra mjólkurframleiðenda, og þarfnast athugana og úrlausnar fyrir þá alla, en ekki aðeins nokkurn hluta þeirra. Og það mál hefir verið mjög til athugunar innan Framsfl. og ríkisstj. Það, sem komið hefir til athugunar í þeim efnum, er t. d. nýir og auknir markaðir fyrir mjólkurvörur, svo sem með framleiðslu þurrmjólkur til venjulegrar notkunar, í súkkulaði o. þ. h. og til blöndunar í brauð. Sömuleiðis aukin íblöndun smjörs í smjörlíki. Einnig hefir verið athugað um leiðir til að afla verðjöfnunarsjóði aukinna tekna, t. d. með nokkrum skatti á aðflutt kjarnfóður, eða með því að láta alla smásölu á smjöri og smjörlíki falla undir mjólkursamsöluna, sem að ýmsu leyti væri hentugt. Allt þetta og fleira hefir komið til athugunar, og um sumt af þessu hefðu komið fram frv. á þinginu, ef það hefði reynzt fært um afgreiðslu mála yfirleitt. Og vitanlega verður að halda áfram að leita að öllum þeim leiðum, sem hugsanlegar eru til að draga úr yfirvofandi verðfalli á þessum framleiðsluvörum yfirleitt. En það getur vel farið svo, að ekki sé unnt að hindra áframhaldandi offramleiðslu og því samhliða verðfall mjólkurinnar á annan hátt en þann, að bændur dragi nokkuð úr framleiðslu þessarar vöru og fari inn á aðrar greinar framleiðslunnar. En ég sé engin ráð til þess að koma framleiðslunni inn á önnur svið á annan hátt en þann, að bændur finni það að önnur framleiðsla beri sig betur, og það kemur af sjálfu sér gegnum það verðfall, sem ómótstæðilega hlýtur að kom niður á verði þeirrar vöru, sem að meira eða minna leyti er óseljanleg eða lítt seljanleg vegna offramleiðslu. En ég álít ekki unnt að komast hjá því, að sá þungi, sem á að valda því, að dregið verði úr framleiðslunni, komi hlutfallslega jafnt niður á alla mjólkurframleiðendur, hvar sem þeir búa, enda munu þeir þá fyrst hverfa frá þeirri framleiðslu, sem bezt hafa skilyrðin til að taka upp aðrar verðmeiri framleiðslugreinir. Ég skal játa það, að í nágrenni Reykjavíkur eru ýmsar jarðir, sem örðugt er að láta aðra kvikfjárrækt bera sig á en nautgriparækt til mjólkurframleiðslu, auk loðdýraræktar, sem allsstaðar má koma við. En ég hygg, að bændur þeir, er á þessum jörðum búa, hafi verið um of tómlátir með að athuga möguleika á aukinni kartöflurækt og annari garðrækt, því að hvergi ætti að vera hentugra að reka hana en við hliðina á aðalmarkaðsstað landsins. En geta menn ekki hugsað sér bændur utan sölusvæðis Reykjavíkur, sem einnig hafi í önnur hús að venda en til mjólkurframleiðslunnar? Hvað segja menn t. d. um þá bændur í Borgarfirði og víðar, sem hafa misst allan sauðfénað sinn og eru að missa hann, í neyð sinni grípa til mjólkurframleiðslunnar sem hins eina hálmstrás, er geti haldið þeim uppi í lífsbaráttunni, a. m. k. á meðan þessi alda er að ríða yfir. Á það að vera hjálp þjóðfélagsins þeim til handa, að loka þá að nokkru eða öllu leyti úti af bezta markaði í landinu með þeirra einu eða aðalframleiðsluvöru, mjólkina? Nei, það er sama hvaða hliðar eru skoðaðar á þessu máli; það finnst engin ástæða sem réttlæti það, að eitt svæði frekar öðru fái sérréttindi til að hafa aðgang að mjólkurmarkaðinum í þeim héruðum, sem fyrir aðstoð þjóðfélagsins eða á annan hátt hafa náð aðstöðu til að nota hann framyfir það, sem takmarkast af legu þeirra og öðrum eðlilegum ástæðum. Út af því, sem ég minntist á áður um fjárhagsástæður ýmsra bænda í nærsveitum Reykjavíkur, vil ég segja þetta: Það er alveg rétt, að ýmsir þeirra þola ekki verðlækkun á mjólk frá því, sem nú er, ef þeir eiga að geta staðið undir þeim skuldum, sem á jörðum þeirra hvíla, og vafasamt, að þeir gætu það, þó að mjólkurverðið héldist óbreytt. En þetta ástand hefir ekki skapazt vegna mjólkurlaganna og áhrifa þeirra, heldur væri réttara að orða það svo, að það hefði skapazt þrátt fyrir mjólkurlögin og áhrif þeirra, því að það er alveg vafalaust, að hefðu mjólkurlögin ekki komið né skipulag það, sem nú er á mjólkursölunni, þá væri mjólkurmálið hér í Reykjavík nú orðinn hreinn og beinn óskapnaður. Það þarf ekki að leiða neinar getur að því, að með þeirri mjólkuraukningu, sem verið hefir undanfarin ár í þeim sveitum, sem ná til mjólkurmarkaðarins í Reykjavík, og af því orsakaðist, hefði hlotið að enda í takmarkalitlu verðhruni á mjólkurmarkaðinum, ef sölunni hefði ekki verið haldið í skipulagsskefjum. Og það verðhrun hefði komið niður á öllum mjólkurframleiðendum, ekki aðeins í fjarsveitunum, heldur einnig meðal þeirra, sem næst mörkuðunum búa. Þessu hefir verið forðað. En hitt er augljóst mál, að hin mikla offramleiðsla, sem orðin er á mjólk á þessu svæði, hlýtur fyrr eða síðar að gera vart við sig á þann hátt, að verðið til framleiðenda lækki, hversu fullkomið sem söluskipulagið væri (nema máske ef ríkissjóður væri látinn greiða hallann, en að því mun ég koma síðar). En verðlækkunin er sennilega eina lækningin, sem dugir, gegn offramleiðslunni, hér eins og annarsstaðar. Og ég hefi fært rök að því áður, að það er ekki stætt með það, að láta þessa verðlækkun aðeins ná til nokkurra af mjólkurframleiðendum. Hún hlýtur að koma niður á öllum mjólkurframleiðendum hlutfallslega. Í öðru væri ekkert réttlæti. En það er á annan hátt, sem ég álít, að margir bændur í nærsveitum Reykjavíkur hafi orðið fyrir ranglæti. Og það er í sambandi við skuldaskil þeirra í kreppulánasjóði. Margir þeirra bænda hafa ræktað og bætt jarðir sínar á undanförnum árum meir en flestir aðrir bændur landsins. Allar þessar umbætur hafa orðið mjög dýrar, í fyrsta lagi vegna þess, að þær hafa að mestu verið framkvæmdar á dýrtíðarárunum eftir stríðið og framundir kreppuárin upp úr árinu 1930, og í öðru lagi vegna þess, að mörg af þessum löndum voru léleg og urðu dýr í ræktun. En ræktun þeirra byggðist á hinu háa mjólkurverði, sem var í Reykjavík á þeim árum, og þörf bæjarins fyrir aukna mjólk, eins og þá stóð. Það hefir því orðið tvennskonar verðhrun á eignum viðkomandi bænda. Fyrst það, sem stafaði af hinni almennu verðlækkun í landinu, sem orðið hefir á síðari tímum, og svo ennfremur vegna hinnar sérstöku verðlækkunar á þessu tímabili, sem orsakazt hefir af hinni miklu mjólkuraukningu á Reykjavíkurmarkaðinum á mörgum undanförnum árum, en sú verðlækkun er svo mikil, að engin önnur atvinnugrein landsmanna hefir orðið fyrir neitt svipaðri verðlækkun þetta tímabil. Þetta stórkostlega verðhrun, sem þessir bændur hafa orðið fyrir, átti vitanlega að bæta þeim í gegnum skuldaskil þeirra í kreppulánasjóði, svo að þeir væru færir um að reka búskap sinn áfram á heilbrigðum grundvelli, eins og aðrir bændur, sem þessarar aðstoðar nutu. En þetta mistókst í mörgum tilfellum. Og ástæðan til þess var sú, að menn voru þá ekki almennt farnir að átta sig á því, jafnvel ekki bændurnir sjálfir, og þó sízt skuldheimtumennirnir, að sérstaða þessara bænda, sem þeir áður höfðu haft gagnvart mjólkurmarkaðinum, var þá þegar að miklu leyti þurrkuð burt, var áframhaldandi að þurrkast burt og hlaut að þurrkast burt að mestu á næstu árum vegna aukinna samgangna til fjarlægari góðsveita, nýrra mjólkurbúa og fleira. Það var því svo um marga þessa menn, að þeir fengu ekki þau skuldaskil, sem sjóðstjórn lagði til og þeim var nauðsynleg. Skuldheimtumennirnir neituðu, og bændurnir neyddust til að láta meta eignir sínar upp með hækkuðu verði til þess að fá lánin hækkuð, annars hefðu þeir verið felldir frá skuldaskilum, sem þýddi það, að jarðir þeirra hefðu verið seldar og þeir orðið að hrökklast burtu. Af þessu súpa þeir seyði nú. Það er þetta ranglæti, sem ég tel að eigi og verði að bæta þeim nú. Og það er sjálfsagt að gera það einmitt nú um leið og framtíðarskipun er gerð um fyrirkomulag mjólkurmálsins og hið raunverulega ástand er komið í ljós. Ég hefi nú reynt að athuga eins margar hliðar á þessu mikla vandamáli eins og mér hefir verið unnt á þessum stutta tíma, og athuga sem flestar af þeim mótbárum, sem ég hefi heyrt færðar gegn þessari nýju skipan, sem hér er lögð til. Og mér virðist allar þær mótbárur, sem fram eru fluttar gegn því, ýmist mjög léttvægar eða þá hreinar og beinar fjarstæður. Og ég er sannfærður um, að því meir sem menn hugsa þessi mál, því betur sjái þeir, að hér getur ekki verið að ræða um annað skipulag á þessum málum til frambúðar en þetta, sem hér er lagt til. Og ég hefi fulla ástæðu til að vera vongóður um, að þessi málstaður sigri nú, vegna þess, hver breyting hefir orðið á afstöðu Sjálfstæðisfl. til þess þessar fáu vikur, sem það hefir legið frammi í þinginu. Þegar það var hér til 1. umr., risu hv. stjórnarandstæðingar úr sætum sínum hver af öðrum og fordæmdu stefnu þess með þeim sterkustu orðum, og blöð flokksins fordæmdu það, eins og að hér væri eitthvað ódæði á ferðinni. En nú bera stjórnarandstæðingar í Ed. fram frv. um breytingu á mjólkurlögunum, sem í aðalatriðum er nákvæmlega hið sama og í þessu frv. Þar eru m. a. tekin upp svo að segja orðrétt ákvæði þessa frv. um hina „kommúnistisku“ verðjöfnun, sem Vísir minnist á á dögunum. Og nú taka fulltrúar flokksins í landbn. Nd. þá afstöðu til þessa máls, að þeir muni fylgja því í sama formi og efrideildarfrumvarpið er fært í. Ég verð að segja það, að mér finnst þetta mikill sigur, að svo komnu, og óvæntur. Ég vil a. m. k. gera ráð fyrir því, að þessi nýja afstaða Sjálfstfl. til málsins byggist á því, að augu hinna gætnu og sanngjarnari manna flokksins hafi opnazt fyrir því, að hér er á ferðum rétt mál, sem varhugavert væri að leggjast á móti, en ekki af því, að hann hugsi sér hér, eins og stundum áður, að „gott sé að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri“. Eitt við bændur, sem standa að vinnslubúunum og vilja láta gæta réttar síns þar, og annað við þá, sem búa á mjólkursölusvæði Reykjavíkur og álíta, að með frv. þessu sé gengið á þeirra rétt. Ég ætla að vona það. Annars mun ég ekki fara langt út í það mál, það verður athugað af öðrum, það er aðeins eitt atriði þessa frv. stjórnarandstæðinga, sem ég vildi lítilsháttar drepa á og ekki er í þessu frv. Það er það ákvæði, að ríkissjóður skuli greiða í verðjöfnunarsjóð það, sem á vantar á hverjum tíma, til þess að hægt sé að greiða fyrir vinnslumjólkina sama verð, eða því næst, og greitt er fyrir sölumjólkina. Það má vel vera, að bændum þyki það nokkurt fagnaðarefni, að geta hugsað til þess, að þeir geti áhyggjulausir haldið áfram að auka mjólkurframleiðslu sína án tillits til þess, hvort nokkrar líkur eru til þess, að unnt verði að selja hana í einhverju formi fyrir verð, sem nokkuð nálgast framleiðslukostnað, því að ríkið greiði það, sem á vantar. Og því skyldi þá ekki líka vera tekin upp sama regla um greiðslu fyrir kjöt, garðávexti og aðrar landbúnaðarvörur. En einhverjir kynnu að spyrja, hver borgaði brúsann. En mér finnst þetta ákvæði frv. minna nokkuð mikið á ýms þau frv., sem hv. alþýðuflokksmenn hafa verið að bera fram í þinginu nú undanfarið og gera ráð fyrir því, að ríkið standi að nokkru leyti á bak við rekstur togaranna og greiði þann halla, sum af útgerð þeirra kynni að leiða. Það getur vitanlega á sama hátt verið næsta heillandi fyrir sjómenn, að hugsa til þess að geta haldið atvinnu sinni viðstöðulaust, án þess að vera knúðir til að leggja verulega að sér í því skyni, að láta útgerðina bera sig, vegna vissunnar um, að ríkið greiði tekjuhallann. En ég geri ekki ráð fyrir því, að Framsfl. hafi mikla trú á úrræðum eins og þessum. Hans stefna er sú, að þjóðfélagið veiti atvinnuvegunum þann einan stuðning, sem geri þeim fært að bera sjálfir sinn eigin rekstrarkostnað. En það virðist eiga að geta orðið samvinna á milli Sjálfstfl. og Alþfl. um lausn þessara mála í heild. Ég veit ekki, hvernig sú samvinna yrði, en ég gæti hugsað mér hana þannig, að Alþfl. beitti sér fyrir því, að sjómenn tækju að sér að greiða rekstrarhallann fyrir bændurna, og svo beitti Sjálfstfl. sér fyrir því, að bændurnir greiddu rekstrarhallann fyrir sjómennina, og virðist þessu þá öllu vera sæmilega fyrir komið í bili. Hitt er svo aftur annað mál, hversu lengi slík sjálfhreyfivél væri fær um að halda þjóðfélaginu á floti. Ég fer þá að ljúka máli mínu, og vil að síðustu segja þetta: Sú togstreita, sem nú undanfarið hefir verið á milli bændanna innbyrðis um mjólkurmarkaðinn í Reykjavík, og fjandskapurinn á milli þeirra vegna þeirrar togstreitu, er þegar orðin algerlega óþolandi og öllum hlutaðeigendum til leiðinda og tjóns. Þeim verður að skiljast, að það er sameiginlegt nauðsynjamál þeirra allra að nota hann þannig, að þeir fái í heild sem mest út úr því, sem neytendurnir á hverjum tíma greiða fyrir þessa framleiðslu þeirra. En þetta getur því aðeins orðið, að þeir vinni bróðurlega saman um verkaskiptingu í vöruverkun og sölu afurðanna. En það getur því aðeins orðið, að fundinn sé réttlátur grundvöllur að skiptingu hins sameiginlega markaðar á milli hins mikla fjölda einstakra framleiðenda. Og ég fyrir mitt leyti hefi ekki komið auga á, og ekki orðið var við, að bent væri á nokkurn grundvöll undir slíkri samvinnu annan en þann, sem hér er lagður til, sem er sama fyrirkomulagið og notað er um þátttöku bænda í markaði allra annara framleiðsluvara, að þeir fái allir sama verð fyrir samskonar vöru á sama sölustað.

Emil Jónsson Aðalatriði þessa frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 103, um breytingu á l. nr. 17. jan. 1935, um meðferð og sölu mjólkur og rjóma, er það, sem felst í 1. gr. frv., að 2. gr. hinna gildandi l. um þetta efni skuli gerbreytast og hámark verðjöfnunargjaldsins svokallaða verða óákveðið, ótakmarkað. Í 2. gr. núgildandi laga um þetta efni er kveðið svo á, að gjald þetta megi nema allt að 5% af útsöluverði mjólkur og rjóma, en heimilt sé þó að hækka gjaldið, ef sérstök þörf krefur, þó aldrei meira en í 8%, enda komi samþykkt landbúnrh. til, og mun því meiningin í upphafi hafa verið sú, að gjaldið yrði venjulegast 5%, en að hitt væri undantekning, að það færi upp í 8%. - Ég veit að vísu, að þetta gjald hefir alla tíð síðan lögin gengu í gildi verið 8%. Á því hefir verið talin brýn þörf. Lögin heimila það einnig, svo að um það er í sjálfu sér ekkert að segja, en mjög verulegt gjald er þetta nú samt, 3,2 aurar á hvern einasta lítra. Þegar Alþfl. gekk til samvinnu við Framsfl. í upphafi þessa kjörtímabils, var á milli flokkanna gerður sérstakur málefnasamningur, eins og kunnugt er. Eitt atriði í þessum málefnasamningi var það, að skipað yrði með lögum sölu landbúnaðarafurða innanlands, til að fyrirbyggja óheilbrigt verzlunarástand með þessar vörur, óheilbrigða samkeppni, tryggja hollustuhætti þeirra, lækka dreifingarkostnaðinn og þar með einnig verðið til neytendanna. Núgildandi lög um þetta efni eru því til orðin með stuðningi Alþfl., og ber hann sinn hluta af ábyrgðinni á þessu, bæði bráðabirgðal., sem sett voru á árinu 1934, og staðfestingu þeirra á þinginu á eftir. Ástæðurnar fyrir því, að Alþfl. gekk með í það að taka þátt í þessari löggjöf, voru þær aðallega, að með því taldi hann vera hægt að lækka svo dreifingarkostnaðinn við söluna á aðalmarkaðinum í Reykjavík og Hafnarfirði, að báðir aðiljar gætu haft hagnað. Bændurnir gætu fengið nokkru hærra útborgað verð til sin, og neytendur einnig fengið nokkra verðlækkun í sinn hlut. Það er nú sjálfsagt, þegar farið er fram á, að þessu skipulagi, sem gilt hefir nú í 2 ár, verði breytt, að athuga, hvernig það hefir gefizt, hvað upp úr því hefir hafzt, bæði fyrir neytendur og framleiðendur. Sú hliðin, sem að neytendunum snýr, er alveg klár. Mjólkin hefir lækkað úr 42 aurum á lítra niður í 40 aura, eða lækkað um 2 aura lítrinn. Frekari lækkun hefir ekki fengizt, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir okkar alþýðuflokksmannanna og þrátt fyrir það, að við höfum sýnt fram á það með gildum rökum, að neytendum bæri stærri hlutinn af því, sem sparazt hefir við skipulagninguna og þó að sterkar líkur bendi til, að frekari lækkun á mjólkinni mundi þýða aukna sölu og þar með meiri tekjur fyrir mjólkurframleiðendur, og mun ég koma að því atriði siðar. Þetta var sú hliðin, sem snýr að mjólkurneytendunum. Sú hliðin, sem að mjólkurframleiðendum snýr, er þannig, að á þessum 2 árum, síðan mjólkurlögin voru sett, hefir mjólkurverðið hjá þeim, sem skipta við mjólkurbú Flóamanna, hækkað um ca. 4. aura, úr rúmum 15 au. upp í rúma 19 au. pr. lítra, svo að hækkunin til þeirra hefir verið 2 aurum á lítra meira en lækkunin til mjólkurneytendanna. Um mjólkurverðið hér vestan heiðar er allt meira á huldu. Mjólkurfélag Reykjavíkur birtir ekki opinberlega reikninga sína, svo að um það er allt erfiðara að segja en framleiðendurna austan fjalls. Það er nú reyndar alveg furðulegt, að M. R., sem lekið hefir jafnmikinn þátt í opinberum rökræðum um þetta mál, skuli ekki birta reikninga sína og leggja þá hreinlega á borðið til samanburðar. Mér er meira að segja sagt, að félagsmenn sjálfir fái ekki að sjá reikningana, og þó gerir félagið þá kröfu, að það sé kallað samvinnufélag. Það er undarlegt samvinnufélag það, þar sem félagsmenn fá ekki einusinni sjálfir að sjá reikningana. - Nú, en mér hafa samt borizt í hendur viðskiptareikningar eins manns í félaginu við það, og ef tekin eru árin 1933 og 34, þá sýna þessir reikningar, að útborgað verð fyrir mjólkina hefir verið að meðaltali 24,3 aurar pr. lítra þessi ár, en eftir að samsalan tekur til starfa í ársbyrjun 1935 og fram á þennan dag, hefir útborgað verð verið rúmir 26 au. pr. lítra, eða hækkun um 2 pr. lítra. Er það helmingi minni hækkun en orðið hefir hjá viðskiptamönnum Flóabúsins. Þetta sölufyrirkomulag mjólkurinnar hefir því þegar sparað 4–6 au. pr. lítra. Þar af hafa 2–4 aurar farið til framleiðenda, en 2 au. til neytenda. Við þetta er þó eitt að athuga, sem ég tel rétt að minnast á hér líka, og það er það, að rekstrarhagnaður, sem varð á samsölunni 1936, 165 þús. kr., hefir ekki verið notaðar til verðuppbótar fyrir viðskiptamenn samsölunnar, heldur tekinn í verðjöfnunarsjóð og ráðstafað með verðjöfnunargjaldinu eins og því. Þessi ráðstöfun er mjög hæpin, að ekki sé meira sagt, og það þegar af þeirri ástæðu, að lögin heimila ekki að taka meira gjald af neyzlumjólkursölunni en 8% hæst, og það hefir verið gert, en þessi rekstrarhagnaður er tekinn að auki. Í öðru lagi er mér sagt, að útborgunarverð mjólkurinnar hafi í upphafi verið áætlað hærra en hún er borguð út, en það hafi verið lækkað aðeins vegna þess, að varlegra þótti að hafa eitthvað upp á að hlaupa, ef út af bæri, en þeim ágóða, sem þannig kynni að skapast, yrði úthlutað síðar til viðskiptamanna samsölunnar. En ef þessum rekstrarafgangi samsölunnar væri úthlutað til þessara manna, sem ég tel vera hina réttu eigendur hans, hefði mjólkurverðið hækkað hjá þeim um 2–3 au. á lítra. Þessi árangur, sem náðst hefir á 1. og 2. ári mjólkursamsölunnar, er eftir atvikum góður, og ég tel það afarhæpna leið hjá Framsfl., að stofna nú í hættu þeim árangri, sem þegar hefir náðst, með ótakmarkaðri hækkun verðjöfnunargjaldsins og þeim átökum, sem því hljóta að fylgja. Menn vita það, hverju þeir sleppa, en ekki, hvað þeir hreppa. Ástæðan, sem færð er fram fyrir nauðsyn þessarar hækkunar, er aðeins ein, en það er aukning mjólkurmagnsins til búanna. Í grg. fyrir frv. segir, að mjólkurmagn það, sem búin hafi tekið á móti 1933, hafi verið 6,4 millj. lítra, en þetta mjólkurmagn sé nú komið upp í 11,7 millj. lítra, eða hafi með öðrum orðum vaxið um 83%. Í sjálfu sér segir nú þessi tala furðu lítið, því að hún segir ekkert um það, hvernig þessi aukning hefir orðið. Ef hún hefði orðið á þann hátt, að tilsvarandi fjölgun hefði orðið á framleiðendum, þannig að nú væru 83% fleiri viðskiptamenn við búin en áður, þá væri sjálfsagt nauðsynlegt að taka þetta til greina, því að þá þýddi lækkað mjólkurverð lækkaðar brúttótekjur til hvers einstaklings. En þetta mun alls ekki vera tilfellið, heldur mun hið aukna mjólkurmagn fyrst og fremst stafa af því, að mjólkurframleiðendur, með hækkandi verðlagi, hafi aukið framleiðsluna hver um sig eftir getu. Nú er það vitað, að tilkostnaðurinn við framleiðsluaukninguna þarf alls ekki að vera jafnmikill og upphaflegi framleiðslukostnaðurinn, og er það heldur ekki í flestum tilfellum. Afkoma bóndans, sem getur aukið framleiðslu sína um 30–40–50%, getur því á þann hátt orðið miklu betri, jafnvel þó að verðið lækki um 1–2 aura á lítra, ef hann bara getur losnað við hana. Mjólkuraukningin út af fyrir sig þarf því alls ekki að þýða það, að nauðsynlegt sé að halda sama verðlaginu og var áður en aukningin átti sér stað. En hvað sem um það er, mjólkuraukningunni þarf að skapa markað, og þá auðvitað fyrst og fremst þann markað, sem kaupir vöruna dýrustu verði, en það er neyzlumjólkurmarkaðurinn í Reykjavík og Hafnarfirði. Tillögur okkar alþýðuflokksmanna hnigu að þessu atriði fyrst og fremst. Þessi aukning teljum við, að geti átt sér stað, ef söluverð mjólkurinnar er lækkað og kaupgeta almennings á þessum stöðum tryggð með sæmilegri atvinnu fyrir fólkið. Hér í þessari hv. d. var í fyrradag verið að ræða um verðfellingu krónunnar, sem Bændafl. berst fyrir. En ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef krónan yrði felld í verði, þá væri það öruggasta leiðin til þess að færa niður mjólkurkaup almennings, eins og kaup á öðrum nauðsynjavörum, bókstaflega vegna getuleysis almennings til að kaupa þessar vörur. Til þess að auka sölumöguleikana á þessum bezta markaði mjólkurinnar, verður því að gera þetta tvennt jafnhliða, það þarf að lækka mjólkurverðið og tryggja kaupgetu fólksins. Verð á mjólk og mjólkurafurðum fólksins hér er miklu hærra en þekkist í nágrannalöndum okkar. Mjólkin kostar næstum því helmingi meira í Reykjavík en í Stokkhólmi og smjör 1 kr. meira pr. kg. Og sem dæmi þess, hversu neyzla getur vaxið við verðlækkun, má minna á reynsluna í Svíþjóð. Á árunum 1929–'34 hefir smjörverðið þar lækkað um 20%, en salan innanlands óx úr 23 milljónum kg. upp í 39,3 milljónir kg., eða um 70%. En með því að neyzlan jókst svona miklu meira en verðfallið, gátu bændur aukið brúttótekjur sínar mjög verulega. Nú er í raun og veru engin ástæða til að ætla, að öðruvísi myndi fara hér á Íslandi en í Svíþjóð, einkum þegar þess er gætt, að þörfunum er langtum síður fullnægt hér en þar, þar sem neyzla mjólkur og smjörs er 50% minni á Íslandi en í Svíþjóð. Það er því bersýnilegt, að það er öndvert við allan hag landsins, að fara að styrkja einn atvinnuveg á þennan hátt, með löglegri verðhækkun, þegar það verður til þess að takmarka neyzluna, og hin raunverulega neyzluþörf fær ekki að njóta sín. Eða hvaða heimili eru það í Reykjavík og Hafnarfirði, sem myndu ekki tvöfalda neyzluna, ef þau ættu kost á ódýrari mjólk og ódýru smjöri? Alveg sama er uppi á teningnum með ostana. Hér er sagt, að þeir hafi verið seldir til útlanda fyrir mjög lágt verð, ég hefi heyrt 1,10 kr. pr. kg., en á sama tíma er ostur sennilega seldur hér fyrir margfalt hærra verð, 2,20 pr. kg. í heildsölu, svo hátt verð, að almenningur innanlands getur ekki keypt þá. En svo er meginhluti verðjöfnunargjaldsins notaður til að bæta upp þessa ostasölu til útlanda. Í grg., sem þessu frv. fylgir, segir, að þær kröfur, sem gerðar hafi verið til verðjöfnunarsjóðsins vegna þessa ostaútflutnings, hafi árið 1936 numið 107805,36 kr. En það nemur sem svarar 2 aurum á hvern einasta mjólkurlítra, sem seldur er hér á verðjöfnunarsvæðinu. Er nú nokkurt vit í þessari ráðsmennsku? Halda fyrst verðinu á innlendu ostunum svo dýrum, að mjög fáir geta keypt þá, selja þá svo til útlanda fyrir sáralágt verð og hækka síðan mjólkina um 20 aura lítrann til að bæta upp þennan fáránlega ostaútflutning, sem á þann hátt, með hækkuðu verði í mjólkinni, verður til að draga úr neyzlu hennar hér. Annað mjög veigamikið atriði í sambandi við sölu á mjólk og mjólkurafurðum á Reykjavíkurmarkaðinum er vöruvöndunin. Hér er sagt, að enn sé mjög ábótavant um gæði mjólkurinnar oft og iðulega, hverju sem það er að kenna, og stórar sendingar af skyri hefir orðið að senda til baka, af því að það hefir ekki þótt boðleg vara. Þá er það ennfremur kunnugt, að búin verða að verðfella svo og svo mikið af mjólk, af því að hún er ekki meðhöndluð á réttan hátt. Í fyrsta lagi með því, að því lakari sem varan er, því minna verð fæst fyrir hana, og í öðru lagi fælast menn frá að kaupa vöruna, þegar menn geta átt það á hættu að fá lélega eða slæma vöru. Bæði þessi atriði, sem ég hefi nú rætt nokkuð, verðhækkun á mjólkinni og meiri vöruvöndun, myndi að áliti okkar alþýðuflokksmanna geta haft geysi áhrif á aukna sölu, en það er það, sem fyrst og fremst ber að leggja áherzlu á, bæði vegna þess, að það gefur mjólkurframleiðendunum meiri tekjur og neytendunum heilbrigða fæðu, en hvorutveggja er höfuðnauðsyn fyrir báða þessa parta. Og allt þetta er hægt að framkvæma án lagasetningar, eins og við höfum margtekið fram, og skal ég því ekki ræða það frekar. Þó mætti í þessu sambandi, í sambandi við mjólkurneyzluna, benda á eitt atriði ennþá, sem er vel þess vert, að það sé athugað, og það er mjólkurneyla framleiðenda sjálfra. Það mun því miður vera svo á mörgum heimilum, sem hafa aðstöðu til að selja mjólk, að þau selja frá sér meiri mjólk en þau mega missa, og kaupa í staðinn dýra útlenda matvöru og óhollari. Þetta er auðvitað hið mesta öfugstreymi, sem sjálfsagt er að kippa í lag. En ég bendi á þetta vegna þess, að hér er um verulega mikið mjólkurmagn að ræða. Ef gert er ráð fyrir, að á verðjöfnunarsvæðinu búi um 3000 framleiðendur og hver þeirra taki til sín 2 lítra á dag í viðbót, eða sem svari ½ lítra á hvern meðlim 4–5 manna fjölskyldu, þá yrðu þetta á þriðju milljón lítra á ári, og það er þó nokkur hluti af aukningunni, og við það geta sparazt önnur matvörukaup. Auk allra þessara till., sem mætti allar framkvæma án lagasetningar, hefi ég gert till. um að fyrirskipa með l. blöndun á súrmjólk í brauð í brauðgerðarhúsum, eftir till. Jóns Vestdals, og byggt á athugunum hans um þetta mál, en hann hefir kynnt sér það sérstaklega. Telst honum svo til, að með 1% blöndun í rúgbrauð og 5% blöndun í hveitibrauð muni, ef þessi blöndun nær til helmings af hveiti- og rúginnflutningnum, þurfa 180–200 tonn af undanrennudufti á ári. Ennfremur má minna á það, að inn er flutt frá útlöndum nýmjólkurduft til súkkulaðigerðar, og er það sorglegt öfugstreymi, að inn til landsins skuli vera fluttar mjólkurafurðir, samtímis því sem við getum ekki fengið með góðu móti markað fyrir okkar eigin mjólk, og vantar þó gjaldeyri til nauðsynjavörukaupa, sem virðast a. m. k. eðlilegri heldur en mjólkurkaup frá útlöndum. Þá er þess enn að gæta, að á togaraflotanum, og yfirleitt á öllum okkar veiðiskipum, sem ekki koma að kvöldi, er fjöldi manna, sem lifir við mjög einhæfan og mjólkurlausan kost. En úr þurrmjólk má búa til aftur hina beztu mjólk með því að blanda duftið af nýju með vatni. Þegar þetta tvennt er tekið með er varla of hátt í lagt að áætla, að þurrmjólkurmarkaðurinn gæti tekið við dufti úr ca. 3 millj. lítra mjólkur. eða sem svarar úr 1000 kúm. En þá er ástæða til þess, að menn spyrji: Hvers vegna er þetta þá ekki gert? Hvers vegna er ekki byggð þurrmjólkurstöð undir eins? Kostar hún svo mikið, eða af hvaða ástæðum er ekki hafizt handa í málinu? Verð vélanna er samkvæmt upplýsingum dr. Jóns Vestdals, með öllu tilheyrandi, 46000 ísl. kr., og undir þær er talið að þurfi tiltölulega mjög lítið pláss, svo að kostnaðurinn við að koma upp stöðinni mundi verða litlu meiri en greitt er á einu ári til útlanda fyrir þurrmjólkurduft, en það er talið að vera 55 þús. kr., svo að bygging stöðvarinnar virðist ekki þurfa að vera ókleif kostnaðarins vegna. Þá er vert að geta þess einnig, að bakarameistarar, sem rætt hefir verið við um þessa útblöndun á mjólkurdufti í brauð, telja, að með henni sparist nokkuð af öðrum efnum, mjöli og sykri, svo að kostnaðaraukinn sé það lítill, að verð brauðanna þurfi ekki að hækka af þeim sökum, enda í frv. gerðar ráðstafanir til að fyrirbyggja það. Framsóknarmenn hafa mjög haldið því á lofti í umræðunum síðustu daga, að frv. þau, sem við berum fram nú, alþýðuflokksmenn, séu aðeins kosningabombur, sem þeir svo kalla, - frv., sem séu útbúin í skyndi vegna væntanlegra kosninga, illa undirbúin og sett út án þess, að leitað hafi verið álits þeirra um þau mál, er frv. fjalla um. Ég leyfi mér hér að fullyrða, að þetta er rangt. Mörg af frv., a. m. k. þau, sem Skipulagsnefnd atvinnumála hefir samið, eru gerð í fullu samráði og með samkomulagi við fulltrúa þeirra í n., en það er þingflokkur framsóknarmanna, sem ekki hefir viljað taka þau upp til flutnings með okkur. Svo er um þetta frv. Það er samið árið 1935, en ekki í flýti nú. Ég lagði það á þinginu 1936, fyrir ári siðan, fyrir fulltrúa framsóknarmanna í landbn., en þeir fengust ekki til að flytja það með mér þá, og ég vildi þá heldur bíða en að flytja það einn. En svo þegar fór að líða á þetta þing. án þess að nokkur árangur sæist af athugun þessari, sá ég ekki annan kost vænni en að flytja það einsamall, til að koma því á stað út í þingið og gefa hv.þdm. kost á að kynna sér það og taka afstöðu til þess. Svona er það með þetta mál, og svona er það líka með fleiri. Það verður ekki skilizt svo við þetta mál, að ekki sé minnzt á afstöðu hinna flokkanna, Sjálfstfl. og Bændafl., til þess. Þeir hafa, eins og vænta mátti, myndað um það samfylkingu í hv.Ed. og flutt um það frv. á þskj. 281, sem þeir bera fram hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk. Þó að þetta frv. liggi ekki hér fyrir beinlínis, þar sem sjálfstæðismennirnir í landbn. Nd. hafa tjáð sig geta gengið til afgreiðslu á málinu á þeim grundvelli sem í því frv. er lagður, og verður því ofurlítið að athuga, hver hann er. Aðalkjarni þess frv. er að hækka tekjur verðjöfnunarsjóðs án þess að hækka verðjöfnunargjaldið sjálft, og þetta væri auðvitað ákaflega æskilegt, ef það væri hægt á skynsamlegan hátt. en frv. gerir ráð fyrir, að þessi tekjuaukning fari fram á þrennan hátt: 1. Með tekjum af þurrmjólkurvinnslu, sem ekkert er nema gott um að segja, þar sem aðalákvæðin þar eru tekin upp úr frv. um þurrmjólk, sem ég hefi áður lýst. 2. Með tolli á útlendu kjarnfóðri og 3. Með styrk úr ríkissjóði. Um þessar tvær síðarnefndu leiðir er það að segja, að ég álít þær alveg fráleitar. Frv. gerir ráð fyrir 5 au. skatti á hvert kg. af kjarnfóðri, sem inn er flutt, en verð á því er um og innan við 20 au. pr. kg. Yrði þetta því um fjórðungshækkun a. m. k., eða 25%, og væri það sá hæsti skattur, sem líklega nokkurntíma hér hefir verið lagður á nauðsynjavörur landbúnaðarins, en þar sem þetta á að renna til bænda aftur, væri kannske ekki mikið um þetta að segja, ef það kæmi réttlátlega niður, en því fer fjarri. Bezt settir eru nú áreiðanlega þeir bændur, sem geta selt neyzlumjólk á markaðinn í Reykjavík og Hafnarfirði. Næst bezt eru þeir staddir, sem búa innan verðjöfnunarsvæðisins, frá Mýrasýslu að Rangárvallasýslu, að báðum meðtöldum, því að þeir fá stórkostlega uppbót á sína vinnslumjólk. Verst eru svo þeir settir, sem búa utan verðjöfnunarsvæðisins og njóta engra af kostum skipulagningarinnar. Ef svo þar ofan á á að bæta því, að láta þá greiða skatt af kjarnfóðurkaupum sínum, svo greypilegan sem frv. gerir ráð fyrir, þá er þar með bætt gráu ofan á svart, eyrir hins fátækasta, sem minnst ber úr býtum, tekinn til þess að bæta upp þeim, sem meira hefir. Að vísu er látið liggja að því í grg., að e. t. v. orki tvímælis um þetta atriði, samvizkan hefir líklega slegið þá, en eins og frv. er, þá er þetta svona. Ég fullyrði alveg hiklaust, að inn á þessa lausn göngum við alþýðuflokksmenn aldrei, þó að fulltrúar Sjálfstfl. í landbn. hafi tjáð sig fúsa til að leysa málið á þessum grundvelli. Um síðustu tekjuöflunarleiðina, að greiða það, sem á kann að vanta, úr ríkissjóði, er það að segja, að þetta er náttúrlega ákaflega handhæg leið, en hún er ákaflega hæpin. Ég skal viðurkenna, að þessi möguleiki er náttúrlega til staðar, en ég vil helzt ekki þurfa að gera ráð fyrir honum, nema atvinnuvegurinn sé svo aðþrengdur, að öll önnur sund séu lokuð, og koma þá auðvitað aðrir atvinnuvegir þar einnig til greina. Ég gæti þá líka fullt eins vel, og enda betur, hugsað mér þann möguleika, að ríkissjóður styrkti fyrst þá bændurna, sem utan verðjöfnunarsvæðisins búa og njóta því einskis styrks á neinn hátt til sinnar mjólkurframleiðslu. Það eru þeir áreiðanlega, sem mesta þörfina hafa, og til þeirra ber því ríkissjóði að líta áreiðanlega fyrr en til hinna. Að öllu þessu athuguðu er ljóst, að þegar þessum tveimur mjög vafasömu atriðum er svipt í burtu úr frv., þá er lítið eftir annað en nokkur hluti þeirra tillagna, sem við alþýðuflokksmenn höfum borið fram í málinu. Ég hefi því látið bóka eftir mér í fundargerðabók landbn., að ég telji þá lausn málanna, sem framsóknarmenn hafa borið fram í þessu frv., algerða vandræðalausn, og myndi ekki treystast til að fylgja henni, meðan óreyndar eru þær leiðir, sem Alþýðufl. hefir bent á og vænlegri virðast til úrlausnar, en það er rýmkun bezta markaðarins, sem fyrir er, og útvegun nýrra markaða, sem fullar líkur virðast benda til, að megi ná.

Ólafur Thors Á sviði stjórnmálanna eru fá mál, sem á síðari árum hafa verið rædd í blöðum landsins, á stjórnmálafundum og í sölum Alþingis til jafns við mjólkurmálið. Þetta er eðlilegt, því að málið er viðkvæmt hagsmunamál, eigi aðeins mörg þúsund bænda, heldur snertir það og hag tugi þúsunda neytenda, nægjanlega mikið til þess, að einstakir menn hafa reynt að nota þá hlið málsins sjálfum sér eða flokki sínum til framdráttar. En auk þess er málið út af fyrir sig erfitt viðfangs, og mikill vandi er að skipa því, hvort heldur er með frjálsum samtökum eða lagasetningu, svo að vel fari og réttlátt tillit sé tekið til hagsmuna allra aðilja. Þess er nú að sjálfsögðu enginn kostur, og raunar heldur engin þörf, að rekja hina löngu baráttu framleiðenda, undir forystu Eyjólfs Jóhannssonar forstjóra, við vanþroska félagsmálaskilning og vaxandi örðugleika vegna nýrra hagsmunasjónarmiða, sem á þeim árum sköpuðust og tóku örum breytingum. Sú saga er kunn, og ég held, að flestir játi, að framleiðendum tókst alveg furðu vel að halda saman þrátt fyrir innbyrðis ólíka hagsmuni. Mjólkurlögin, sem sett voru árið 1934, voru þó sett fyrir frumkvæði og samkvæmt óskum framleiðenda, sem þá töldu svo komið málum, að ekki yrði lengur komizt af án þess að festa samstarf þeirra með vissum lagafyrirmælum. Að þessu sinni ætla ég hvorki að gagnrýna að nokkru verulegu leyti þá löggjöf - hún var frá öndverðu gölluð - né framkvæmd hennar, sem alla tíð hefir verið fullkomið hneykslunarefni sérhverjum dómbærum manni, sem því máli hefir kynnzt. Verður að vísu að játa, að slík gagnrýni er eigi aðeins freistandi, heldur stappar nærri því, að það sé bein skylda að nota slíkt tækifæri og hér gefst nú til að færa hana fram og sýna þar með og sanna, að þetta mikla hagsmunamál bænda hefir allt frá því, er mjólkursölunefnd settist á laggirnar, verið í höndum alveg óvenju ófyrirleitinna, manna, sem jafnan hafa sett önnur og oft ólík sjónarmið ofar hagsmunum bændanna, en auk þess skort starfhæfni, svo að margt hefir farið í handaskolum. En allt þetta leiði ég hjá mér vegna þess, að enda þótt á miklu velti, að bændur kynnist fortíð þessara mála, til þess m. a. að vítin geti orðið þeim til varnaðar, bæði að því er forystu og framkvæmd snertir, þá veltur þó á meiru, að menn geri sér glögga grein fyrir því, hversu þessum málum er nú komið, og hverjar uppástungur eru gerðar til framtíðarúrlausnar. Því að um það hljóta þó allir að vera sammála, einnig hér á þessu háa Alþingi, þar sem svo dýrmæt perla sem almenn viðurkenning á augljósum staðreyndum alltaf verður sjaldgæfari og sjaldgæfari, að svo sem nú er komið fjárhag bænda, stafar beinn voði um almennt hrun af sérhverri þeirri skyssu, er löggjafinn kann að gera í þeirra hagsmunamálum. Fyrir þessum sannleika beygjum við sjálfstæðismenn okkur, - gleymum þeim syndum andstæðinganna, sem fortíðinni tilheyra, ef með því mætti takast að ná samkomulagi um þá framtíðarlausn í þessu mikla hagsmunamáli bændanna, sem skynsamleg er og þeim sjálfum hagkvæmust. Ég skal því stilla mig um að líta um öxl, nema að svo miklu leyti, sem þess verður þörf til þess að glöggva sig sem bezt á framtíðinni og bregða birtu yfir þær mismunandi leiðir, sem nú er bent á til úrlausnar þeim vanda, er við blasir. Ég skal þá fyrst leyfa mér að leiða athygli að því, að þegar mjólkurlögin voru sett árið 1934, var talið að sem næst ? hlutar þeirrar mjólkur, sem framleidd var til sölu á verðlagssvæði Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, seldust sem neyzlumjólk, en afgangurinn fari til vinnslu. Þannig voru tveir lítrar neyzlumjólkur móti hverjum einum lítra vinnslumjólkur, og nægir því þriggja aura verðjöfnunargjald á hvern lítra neyzlumjólkur til þess að framleiða 6 aura verðuppbót á hvern lítra af vinnslumjólkinni. Utan um þessa staðreynd voru mjólkurlögin svo samin. Nú er þetta allt gerbreytt. Hlutfallsröskunin milli neyzlu- og vinnslumjólkur hefir á þessum stutta tíma orðið svo stórkostleg, að árið 1936 var neyzlumjólkin aðeins 5 milljónir lítra, en vinnslumjólkin orðin hvorki meiri né minni en 6,7 millj. lítra, en af því leiðir, að 3 aurar af lítra neyzlumjólkur nægja nú ekki lengur til að bæta hvern lítra vinnslumjólkur upp með 6 aurum, heldur aðeins með rúmlega 2 aurum. Með þessu hefir skapazt algerlega ný aðstaða, sem kallar á nýjar leiðir til úrbóta. Hinn öri vöxtur mjólkurframleiðslunnar og stórkostlega hlutfallsröskun milli neyzlu- og vinnslumjólkur hefir sprengt af sér mjólkurlögin, og innan þeirrar löggjafar rúmast alls ekki lengur sú verðjöfnun milli framleiðenda innan verðjöfnunarsvæðisins, sem með samþykki allra hlutaðeiganda fékk viðurkenningu löggjafans með mjólkurlögunum. Þetta má víst telja viðurkennt af öllum, enda liggja nú fyrir Alþingi 2 frv. um breytingar á mjólkurlögunum. Það frv., sem hér er til umr. og flutt er af hv. framsóknarmönnum, og frv. þeirra hv. 2. þm. Rang., Péturs Magnússonar, og hv. 10. landsk., Þorsteins Briems, á þskj. 281. Í þessum frv. er bent á tvær algerlega mismunandi leiðir til verðjöfnunar milli framleiðenda innan sama verðjöfnunarsvæðis. Má víst segja, að það sé um tvær algerlega ólíkar stefnur að ræða, en það, sem allt veltur nú á, er, að menn geri sér sem allra réttasta grein fyrir kostum og göllum á hvorri leiðinni fyrir sig, og það því fremur, sem víst má telja, að hvorugt frv. verði samþ. nú, vegna þess þingrofs, sem framundan er, og gefst því hlutaðeigandi bændum ágætt tækifæri við í hönd farandi kosningar til þess að tryggja sér, að frambjóðendur í þeim héruðum fylgi þeirri leið í þessum málum, sem bændur telja sér sjálfum til mestra hagsbóta. Við þennan samanburð verða menn að hafa það hugfast, að telja má öldungis víst, að þróunin í búskaparháttum á þessu verðjöfnunarsvæði stefni áfram í sömu átt og undanfarin ár, þ. e. a. s. að bændur í æ ríkari mæli hverfi frá kjötframleiðslu og að mjólkurframleiðslu. Mjólkurbúin, áveiturnar austan fjalls, bættar samgöngur, allt ber að einum brunni. Ofan á allt þetta hefir nú bætzt hin geigvænlega sauðfjárpest, sem þegar hefir valdið ægilegu tjóni, og er þó jafnvel líklegast, að enn eigi eftir að koma í ljós það, sem verst er. En hvort þessi pest spennir helgreipar sínar um eigur og afkomu fleiri eða færri sauðfjárbænda, er það eitt víst, að bein afleiðing hennar hlýtur að verða, að fleiri eða færri bændur hverfa að mestu eða öllu frá sauðfjárræktinni að framleiðslu mjólkur. Ég minni nú á það, er ég áður sagði, að árið 1934 var talið, að á þessu verðjöfnunarsvæði seldust 2 lítrar af neyzlumjólk á móti hverjum einum af vinnslumjólk. Í dag eru þessi hlutföll svo gerbreytt, að ekki er nema einn lítri neyzlumjólkur móti nærri hálfum öðrum af vinnslumjólk, og ég hika ekki við að fullyrða, að fyrr en varir er hinu fyrstnefnda hlutfalli alveg snúið við, þannig að ekki verður nema einn lítri neyzlumjólkur gegn hverjum 2 lítrum vinnslumjólkur, og mun þó þessi hlutfallsröskun enn vaxa, er frá líður. Út frá þessu sjónarmiði ber nú að athuga þessar tvær mismunandi leiðir til úrbóta, sem fyrir hinu háa Alþingi liggja, þ. e. a. s. till. Framsfl., sem felast í því frv., sem hér er til umr., og till. Sjálfstfl. og Bændafl., sem felast í frv. Péturs Magnússonar og Þorst. Briems á þskj. 281. Þessi samanburður er í sjálfu sér mjög auðgerður. Bæði sjónarmiðin viðurkenna, að mjólkurlögin, eins og þau eru, séu aðeins dauður bókstafur og hafi raunar í framkvæmdinni aldrei annað verið. Bæði frv. leggja til, að „sama verð sé greitt fyrir mjólkina til allra mjólkurbúa á verðjöfnunarsvæðinu, komna á sölustað innan verðjöfnunarsvæðisins“, eins og Pétur Magnússon og Þorst. Briem orða það, eða „allir mjólkurframleiðendur á verðjöfnunarsvæðinu fái sama verð fyrir mjólk sína, komna á sölustað verðjöfnunarsvæðisins“, og sé þá „stöðvarkostnaður“ „talinn jafn hjá öllum framleiðendum“, eins og það er orðað í frv. framsóknarmanna. Báðir ætlast þannig til, að mismunur útborgaðs verðs til bænda innan sama verðjöfnunarsvæðis velti á þeim mismun, sem kann að vera á rekstrarkostnaði einstakra mjólkurbúa innan verðjöfnunarsvæðis, og í öðru lagi á aðstöðumun bænda um flutning mjólkur að mjólkurbúinu, og í þriðja lagi á mismun flutningskostnaðar einstakra mjólkurbúa á sölustaðinn. Má að vísu með óyggjandi rökum sýna fram á veilurnar í þeirri hugsun, en skal þó eigi gert að þessu sinni, bæði vegna þess, að það eitt og út af fyrir sig er ærið viðfangsefni í lengri ræðu en mér er heimilt að flytja hér í kvöld, og einnig af því, að vegna þess samanburðar, sem hér verður gerður, skiptir þetta ekki máli. Skal ég þá víkja að því, sem á milli ber og veigamest er. Frv. framsóknarmanna byggir á því, að bændur séu látnir alveg einir og óstuddir um að leysa vandann, þ. e. a. s. að standa undir verðjöfnuninni. Af því leiðir tvennt. Fyrst það, að þeir bændur, er frá öndverðu hafa byggt búskap sinn á sölu nýmjólkur, lenda þegar í stað í hinum mestu þrengingum. En auk þess er það alveg augljóst mál, að þannig löguð verðjöfnun leiðir þegar í stað til lækkaðs útborgaðs mjólkurverðs til allra bænda á verðjöfnunarsvæðinu, vegna þess að nær allur vöxtur mjólkurframleiðslunnar kemur fram í aukinni vinnslumjólk, en eftir því sem neyzlumjólkin þarf að verðbæta fleiri lítra af vinnslumjólk, eftir því verður uppbótin minni á hvern lítra, og lækkar þá útborgað verð til allra bændanna auðvitað að sama skapi. Þessa hugsun má orða enn skýrara á þann hátt, að eftir því sem vinnslumjólkin vex í hlutfalli við neyzlumjólkina, eftir því verður meðalverð lægra, en sú lækkun lendir auðvitað jafnt á öllum bændum, sem hlut eiga að máli, því að mjólkurlögin eiga öll að fá sama verð fyrir mjólkina, komna á sölustað. Kemur verðlækkun þessi, vegna þeirrar framkvæmdar, sem frá öndverðu hefir verið á mjólkurlögunum, þegar í stað niður á öllum bændum á verðjöfnunarsvæðinu nema þeim, sem mjólk framleiða á bæjarlöndum Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, en til þeirra á verðlækkunin á hverjum tíma að ná ári síðar samkv. frv. framsóknarmannanna. Ég verð nú til skýringar á áður umgetnum till. Péturs Magnússonar og Þorst. Briems að geta þess, að þrátt fyrir skýlaus fyrirmæli mjólkurlaganna um verðuppbætur á vinnslumjólk hefir mjólkursölunefndin frá öndverðu farið sínar eigin götur í þeim efnum alveg utan við lög og rétt. Mjólkurlögin leggja 3 aura skatt á hvern lítra neyzlumjólkur. Með því fé, og ekki öðru, ákveða lögin, að bæta skuli upp vinnslumjólkina. Á árinu 1935 skorti verðjöfnunarsjóð, sem svaraði 1 eyri á vinnslulítra, til þess að geta staðið undir þeirri framkvæmd mjólkurlaganna, sem mjólkursölunefnd hefir ákveðið, eða 52 þúsund krónur. En á síðasta ári eru tekjur verðjöfnunarsjóðs 211 þúsund krónum minni en kröfurnar á hann samkv. nefndri framkvæmd, eða um 3,15 aura á hvern lítra vinuslumjólkur, og veit ég í sannleika sagt ekki, með hverjum hætti á að vera hægt að efna þessi fyrirheit mjólkurnefndar. Ég ætla þá að víkja að frv. Péturs Magnússonar og Þorst. Briems. Þeir krefjast þess, að þessari verðjöfnun verði komið á, án þess að útborgað verð til bænda lækki frá því, sem nú er, að óbreyttum kostnaði við rekstur búanna og útsöluverði mjólkur, skyrs og rjóma. Til þess að þetta megi takast, verður að sjálfsögðu að afla verðjöfnunarsjóði annara og meiri tekna en þeirra, sem honum drjúpa úr pyngju bændanna einna. Leggja þeir því til, Pétur Magnússon og Þorst. Briem, að lagður verði 50 króna tollur á hverja smálest aðkeypts kjarnfóðurs, með vissum undantekningum þó, og að landbnrh. heimilist að skipa svo fyrir, að öll sölubrauð á verðjöfnunarsvæðinu skuli blönduð mjólkurdufti, og ákveður ráðh. í samráði við mjólkursölunefnd verð á þeirri mjólk, sem notuð er á þennan hátt, en sú verðhækkun, sem á þann hátt yrði á þeirri mjólk, fellur verðjöfnunarsjóði óskipt. Loks er í frv. gert ráð fyrir, hrökkvi þessar tekjur verðjöfnunarsjóðs ekki til, að þá greiði ríkissjóður það sem á vantar. Ég skal svo aðeins til frekari skýringar enn minna á, að siðasta ár skorti verðjöfnunarsjóð 211 þús. krónur til að geta greitt bændum á verðjöfnunarsvaðinu það, sem þeim hefir verið lofað. Alls var framleidd sölumjólk 11,7 millj. lítra, og hefði því verðlækkun til banda, jafnt í nærsveitum sem fjærsveitum, orðið 1,8 eyrir á hvern lítra ef frv. framsóknarmanna, það sem hér er borið fram, þá hefði verið orðið að lögum. Ennþá greinilegri verður þó munurinn, þegar mjólkurframleiðslan er orðin svo mikil, að tveir lítrar vinnslumjólkur komi á hvern lítra neyzlumjólkur, eins og bráðlega mun verða, en þá mun nær allur framleiðsluaukinn ganga til vinnslu á verðminnstu afurðunum. Held ég, að eigi fari fjarri, þegar að því kemur, að mjólkurmagnið komist upp í 15 milljónir lítra, að þá verði munurinn á útborguðu verði til bændanna frá því, sem nú er, samkv. frv. framsóknarmannanna, mjög nærri 3½ eyri á lítra, en samkv. frv. Péturs Magnússonar og Þorst. Briems mundi það verða óbreytt. Það má að vísu játa, að bæði hafa þessi frv. nokkra ágalla, en sá er munurinn, að frv. Péturs Magnússonar og Þorst. Briems hefir enga ágalla umfram frv. framsóknarmanna aðra en þá, sem skýrt er frá í grg. og ekki geta talizt verulegir, en það hefir hinsvegar þá kosti umfram frv. framsóknarmannanna, að það bjargar bændunum frá hruni, en hitt kemur þeim á kné. Það er náttúrlega hægt að reyna að villa mönnum sýn í þessu máli. Það er hægt að torvelda samanburðinn með mörgum tölum og flóknum. En það er aldrei hægt að komast framhjá þeirri auðskildu og augljósu staðreynd, að frv. framsóknarmanna lætur bændur eina um að komast yfir þá örðugleika, sem af gerbreytingu búskaparháttanna stafar, að öðru leyti en því, að löggjafinn fyrirskipar verðjöfnun, sem af sér leiðir stöðugt lækkandi útborgað verð til bændanna, og nær sú lækkun jafnt til allra bænda á verðjöfnunarsvæðinu. En frv. Péturs Magnússonar og Þorst. Briems aflar nýrra tekna í verðjöfnunarsjóð til útbýtingar jafnt milli allra þeirra bænda, sem á verðjöfnunarsvæðinu búa. Ég skal svo að lokum aðeins segja þetta: Tilgang flm. með flutningi þessa frv. læt ég liggja milli hluta, þeir þekkja hann að sjálfsögðu bezt sjálfir. En hitt fullyrði ég, að út yfir afleiðingar slíkrar lagasetningar hafa flm. alls ekki séð. Þeim er að vísu ljóst, að slík löggjöf mundi a. m. k. torvelda mjög mikið afkomumöguleika mörg hundruð bænda í nágrenni Reykjavíkur og jafnvel koma mörgum þeirra á vonarvöl. Neyðist ég til að fullyrða þetta alveg óhikað, vegna þess að engum getur verið ljósara, hve búskapur þessara bænda stendur höllum fæti, hve miklum skuldum þeir eru hlaðnir, hve kostnaðarsöm framleiðsla þeirra er, hve örðug lífsbarátta þeirra er, en einmitt sumum flm. þessa frv., sem vel vita, að þessir bændur gætu ekki baldið áfram búrekstri, jafnvel þótt eitthvað væri létt á skuldabagga þeirra, ef útborgað mjólkurverð lækkaði frá því, sem nú er, vegna þess að að undanförnu hafa þeir rekið búskapinn með halla. Engum ætti því að vera nauðugra og sárara en einmitt sumum hv.flm. þessa frv. að vega nú enn í þann knérunn, sem hin stranga kreppa harðast og lengst hefir vegið í, til þess með þeim hætti að fullkomna það, sem nú er vel á veg komið, að kasta mörgum þeirra á kaldan klaka. En sleppum því. Hitt er kjarni málsins, að enda þótt þá heiðursmenn, sem að þessu frv. standa, hafi ekki skort þrek til að stofna til aukinna vandræða bænda í nærsveitum Reykjavíkur, þá hefir þá þó skort vit til að þóknast öðrum bændum á verðjöfnunarsvæðinu, því að eins og ég hefi margsannað, þá myndu ákvæði þessa frv. leggjast með nákvæmlega sama þunga á alla bændur á þessu verðjöfnunarsvaði, engu síður þá, sem í fjarsveitunum búa. Frv. þetta verður nú ekki að lögum að þessu sinni. Við sjálfstæðismenn fögnum því, og það munn allir bændur gera líka að athuguðu máli. Það er því að þessu leyti óskaðlegt. En ef svo færi, að flm. með flutningi frv. skyldu hafa misst marks og ekki aukið sér vinsældir, heldur skapað sér andúð í sínum kjördæmum, þá er það að vísu skaðlegt fyrir þá sjálfa, en það er maklegt, og bændastéttinni í heild verður það aldrei að fjörtjóni.

Hannes Jónsson Herra forseti! Ég mun við þessar umr. ekki eingöngu binda mig við það frv., sem hér liggur fyrir. Ég mun einnig minnast á þau sjónarmið, sem koma fram í frv., sem þeir Pétur Magnússon og Þorsteinn Briem flytja í hv.Ed. Frv. það, sem hér liggur fyrir, miðar að því að lækka verð þeirra, er neyzlumjólkina selja, sem raunverulega er nú ekki yfir 22 aurar, þar sem það heimilar hærra verðjöfnunargjald en 8%, eða ótakmarkað. Ég efast stórlega um, að þetta sé fær leið. Ég efast um, að bændur, sem neyzlumjólkina selja, geti lifað á því verði, er þeir fá nú, hvað þá heldur, ef það væri lægra, og löggjafarvaldið á að hjálpa bændum til að reka atvinnu sína, en ekki á þann hátt, að gera öðrum bændum með því ómögulegt að lifa. Hér þarf því að finna önnur ráð, og frv. Péturs Magnússonar og Þorsteins Briems gerir það. Það kveður öllu fastar á um það, að sama verð sé greitt fyrir mjólk til allra mjólkurbúa á verðjöfnunarsvæðinu, komna á sölustað innan sölusvæðisins, án tillits til þess, hvort hún er notuð til neyzlu eða vinnslu. En tekna til þess að standa straum af verðjöfnuninni á ekki að afla með því að lækka verð þeirra, er neyzlumjólkina selja, frá því, sem nú er, heldur með nýjum tekjum í verðjöfnunarsjóð. Í fyrsta lagi með 5 aura gjaldi af hverju kg. af innfluttu kjarnfóðri eftir nánari ákvæðum reglugerðar. Innflutt kjarnfóður vegna harðinda er þó undanþegið. Í öðru lagi með hækkun, er fæst á mjólkurverði með því að áskilja, að brauðgerðarhús á verðjöfnunarsvaðinu blandi brauðin tilteknum hundraðshluta af mjólk eða mjólkurdufti, mysu eða mysudufti, er sé keypt ákveðnu verði. Þetta er sambærilegt við þá heimild, sem ríkisstj. hefir til að skuldbinda smjörlíkisgerðirnar til að blanda smjörlíki með smjöri til að auka sölumöguleika smjörsins og um leið til þess að neytendur fái betri vöru. Dugi tekjur verðjöfnunarsjóðs ekki til að bæta upp verðið, skal ríkissjóður greiða það, sem á vantar. Þá á ríkið einnig að veita styrk til að koma upp þurrmjólkurstöð, á sama hátt og mjólkurbú hafa notið, og jafnframt að ábyrgjast lán til byggingarinnar. Þessi mikli munur á þessum tveimur frv. ætti að vera mönnum ljós og auðskilinn, og mun ég koma nánar að því síðar. Allt frá því að mjólkurlögin komu til framkvæmda, 15. febrúar 1935, og til þessa, hafa þau valdið allmiklum ágreiningi og stundum mjög miklum. Ágreiningur þessi hefir þó ekki svo mjög stafað af lagasetningunni sjálfri, vegna þess að öllum mjólkurframleiðendum, svo og einnig mönnum úr öllum þingflokkum, var löngu orðið það ljóst, að óhjákvæmilegt var að gera eitthvað til verndunar og skipulagningar þessari framleiðslu sem annari með þjóð okkar. Það verður og ekki um það deilt, að enda þótt núverandi stjórnarflokkar vilji ranglega þakka sér þessa löggjöf, þá er hún þó þannig til orðin, að allir þingfl. stóðu að samþykkt hennar, enda höfðu framleiðendur á verðjöfnunarsvæði Reykjavíkur í gegnum Mjólkurbandalag Suðurlands árum saman barizt fyrir henni, og ennfremur hafði fyrrv.ríkisstj. hafið nauðsynlegan undirbúning undir slíka löggjöf. En deilan, sem mjólkurlögin vöktu í öndverðu og að nokkru leyti stendur enn um þau, hefir fyrst og fremst stafað af framkvæmd þeirra, og í annan stað haldizt við vegna ýmsra galla, er komið hefir í ljós, að lögin fela í sér, og sífellt hljóta að halda deilunni við, meðan ekki er úr bætt. Vegna þess hvað þessi lög eru staðbundin í framkvæmdinni, þannig, að þau, enn sem komið er, snerta tæplega nema verðjöfnunarsvæði Reykjavíkur, má óhætt fullyrða, að á því svæði er fáum eða engum framkvæmdaratriðum eða breytingum fylgt með öllu meiri athygli en einmitt mjólkurlaganna, þar sem þau snerta hvert mannsbarn á svæðinu beinlínis, annaðhvort sem framleiðendur eða neytendur. Þau framkvæmdaratriði, sem í öndverðu vöktu mesta deilu, voru augsýnilega fyrst og fremst þau, að í stað þess að afhenda framleiðendum þau í hendur, er mjólkurverzlunin þegar í upphafi gerð að einskonar ríkiseinkasölu, og þannig um búið, að andstæðingar núverandi ríkisstj. voru fullkomlega útilokaðir frá öllu áhrifavaldi um framkvæmdirnar, enda þótt þeir væru stórum fjölmennari, jafnt í hópi framleiðenda sem neytenda. Þetta varð og til þess, að svo langt rak, að mjög stór hópur neytenda taldi sig knúinn til að gera neyzluverkfall síðari hluta vetrar 1935 til stórtjóns fyrir alla framleiðendur. Það er vist ekki of sagt, að fyrstu þrjá mánuðina, sem mjólkursamsalan starfaði, hafi ekki verið auðið að finna fyrirtæki, er rekið hafi verið á öllu nauðpólitískari og óverzlunarlegri hátt en einmitt mjólkursamsalan. En fyrir hina harðsnúnu gagnrýni, er fram kom, bæði frá framleiðendum og neytendum, sáu þó stjfl. sitt óvænna, þannig að nú dregur enginn lengur í efa, að mikið gagn hafi þegar hlotizt af mjólkurlögunum, bæði fyrir framleiðendur og neytendur. Þetta kom fyrst og fremst fram í því, að skipt var um mann í forstjórastöðu samsölunnar, og í hana settur maður, sem ekki hefir gleymt, að hún er fyrst og fremst verzlunarfyrirtæki, og hefir ekki látið undir höfuð leggjast að reka hana á svo hagkvæman hátt sem lögin sjálf framast leyfa. Þetta var og að ýmsu leyti viðurkennt af nefnd 7 manna, er kosin var af Mjólkurbandalagi Suðurlands frá öllum mjólkurbúum á verðjöfnunarsvæðinu, er skilaði áliti um þetta á síðastl. vetri, eftir að hafa framkvæmt allýtarlega rannsókn á framkvæmd og starfsreglum samsölunnar, eins og þær þá voru orðnar. Annað það, er valdið hefir allmikilli deilu kringum mjólkurlögin, eru ágallar þeir, er mönnum hefir fundizt, að lögin sjálf fælu í sér. Það, sem þar verður þyngst á metunum, er auðvitað allt það, sem vekur upp hagsmunaandstöðu milli framleiðenda sjálfra innan verðjöfnunarsvæðisins, og þar næst það, er orsakað getur samskonar andstöðu milli framleiðenda annarsvegar og neytenda hinsvegar. Sú hagsmunaandstaða, er orðið hefir milli framleiðenda innbyrðis, er fyrst og fremst fólgin í verðjöfnunargjaldinu. Í framkvæmdinni hefir, eins og sjálfsagt var, verið tekin upp sú regla, að þeir, sem næstir eru markaðinum, hafa gengið fyrir um sölu neyzlumjólkur, og hafa þar af leiðandi greitt það verðjöfnunargjald, er lögin hæst heimila til hinna fjærliggjandi mjólkurbúa, er orðið hafa að vinna alla mjólk sína á flestum tímum ársins. Þeim, sem greitt hafa gjaldið, hefir eins og vænta mátti þótt það næsta nóg, og jafnvel um of. En hinsvegar hefir þeim, er áttu að þiggja það, orðið það of lítið, enda þótt ekki hafi enn verið gengið lengra í verðjöfnun en það, að 2 aura munur er ákveðinn á milli vinnslumjólkur og neyzlumjólkur á sölustað, Það virðist nú auðsætt, að öll sanngirni mæli með því, að þessi verðmunur hverfi á burtu, þegar tekið er tillit til þess, að á vinnslubúunum hvílir sá kostnaður, að standa undir mjög mikilli vörusöfnun og þeirri óhjákvæmilegu rýrnun, er henni fylgir, samtímis því sem hinir, er neyzlumjólkina selja, geta sótt andvirði hennar til samsölunnar á hálfsmánaðarfresti. Þykir auk þess líklegt, að flutningur og vinnslukostnaður verði jafnan mun meiri hjá þeim, sem nær liggja markaðsstað. En þar sem það nú hefir sýnt sig, að hið lögákveðna verðjöfnunargjald hvergi nærri hrekkur til þess að fullnægja þeirri verðjöfnun, sem ákveðin er, hvað þá meiri, en öll sanngirni mælir hinsvegar með því, að full verðjöfnun eigi sér stað, þá er auðsætt, að ekki verður hjá því komizt að auka svo tekjur verðjöfnunarsjóðs, að nægar verði til fullrar verðjöfnunar. Nú liggja fyrir Alþingi tvö frv., sem bæði stefna að því, að fullkomin verðjöfnun geti orðið framkvæmd í framtíðinni. Frv. þessi, sem flutt eru annað af stjfl. og hitt af stjórnarandstæðingum, benda greinilega í þá átt, að þessa andstöðufl. greini ekki á um það, að stofna beri til fullrar verðjöfnunar. En þar sem það nú hefir sýnt sig, að verðjöfnunargjald það, er hingað til hefir verið lögákveðið, hefir reynzt svo mjög of lítið, að þegar nemur um 200 þús. kr. á tæpum tveimur árum, þá er bersýnilegt, að ekki eru nema tvær leiðir fyrir hendi, sem sé að hækka hið beina verðjöfnunargjald til mikilla muna eða þá hitt, að afla verðjöfnunarsjóði annara og utan að komandi tekna. Í frv. stj. er gert ráð fyrir fullri verðjöfnun, án þess að hugsað sé fyrir nokkrum auknum tekjum til handa verðjöfnunarsjóði. Hinsvegar er í frv. þeirra Péturs Magnússonar og Þorsteins Briems gert ráð fyrir nýjum og allverulegum tekjustofni. Ef nú athugaður er hinn geysimunur þessara tveggja frv., þá kemur fyrst og fremst í ljós, hve stjfl. eru alltaf samir við sig um það, hversu þeim liggur hagur og velferð bændastéttarinnar gersamlega í léttu rúmi. Verði nú frv. stj. gert að l., þá hlýtur hverjum heilvita manni á verðjöfnunarsvæðinu að vera það augljóst, að afleiðing þess getur aldrei orðið önnur en óhjákvæmilegt verðfall á mjólkinni heim til bændanna, þar sem ekki er annað til verðjöfnunar heldur en að hækka í sífellu verðjöfnunargjaldið á neyzlumjólkinni, þar til allir eru jafnir. Nú hefir formaður mjólkursölunefndar, sr. Sveinbjörn Högnason, talið það hinn glæsilegasta vott um góðan árangur skipulagsins, hve mjög framleiðslan hafi aukizt í mjólkurbúunum, síðan skipulagið komst á. Telur hann, að það stafi fyrst og fremst af stórbættu mjólkurverði til framleiðenda og svo af auknu framleiðsluöryggi. Enda þótt þessi 83 r aukning sr. Sveinbjarnar sé nú í alla staði mjög svo ýkt, þar sem vitað er, að mjög mikið af þeirri mjólkuraukningu, er komið hefir fram í mjólkurbúunum, var til, áður en skipulagið komst á, en var knúin inn í mjólkurbúin með skipulaginu, þá má þó hiklaust viðurkenna, að vegna hækkandi mjólkurverðs hefir og mun framleiðslan halda áfram að stóraukast, og að ekki minnkar hættan á því, að sú aukning takist ekki, ef svo er nú komið, að hinn mikli vágestur, Borgarfjarðarpestin, sé þegar byrjuð að gera strandhögg á Suðurlandsundirlendinu. Með tilliti til alls þessa er auðsætt, hvílík reginvilla og ábyrgðarleysi um hag bændanna, austan sem vestan, er innifalið í frv. stj., sem ekki virðist hafa neitt annað takmark með því, en að geta nú komizt lítið eitt dýpra í vasa þeirra, er fram að þessu hafa greitt verðjöfnunargjaldið. Það er nú sennilega ekki orðið svo djúpt til botnsins í þeim vasa, að næsta milljón lítra, sem bætist við framleiðsluna til verðuppbótar, nægi ekki til að tæma hann með öllu. Og hvað tekur þá við annað en lækkað mjólkurverð yfir allt framleiðslusvæðið við hvern lítra, er við bætist til verðuppbótar úr því? Hvort þetta á að vera kosningabeita fyrir menn í Árnes- og Rangárvallasýslu, skal ósagt látið, en hitt er víst, að sunnan Hellisheiðar og Skarðsheiðar í Borgarfirði getur það tæplega orðið, þar sem bændur á því svæði þykjast tæplega fá staðizt síhækkandi verðjöfnunargjald. Það er mjög ósennilegt, að bændur á Suðurlandi og í Borgarfirði vilji gerast málsvarar þeirrar stefnu, að þrengja svo að stéttarbræðrum sínum sunnan Skarðsheiðar og í Gullbringu- og Kjósarsýslu, að búskapur þeirra hrynji í rústir fyrir síhækkandi verðjöfnunargjald, gjald sem þeim sjálfum getur heldur ekki komið að neinu verulegu leyti að gagni, og því minna sem mjólkurframleiðslan fer vaxandi. Hér er sama neikvæða stefnan á ferðinni, sem auðkennir svo mjög alla starfsemi stjfl. Það á að jafna allt niður á við, þangað til allir eru orðnir jafnaumir og ófærir um að láta atvinnureksturinn bera sig. Má furðu gegna, að bóndi úr nágrenni Reykjavíkur skuli ljá sig til að vera einn flm. að slíkum óskapnaði. Við þetta má svo bæta því, að ekki vaxa líkurnar fyrir því, að unnt verði að lækka mjólkurverðið til neytenda, eins og sumir tala um, ef verðjöfnunargjaldið fer síhækkandi á þeirri mjólk, sem til þeirra fer. Nei, þetta skipulag verður öllum til tjóns. Framleiðendur, sem eiga að greiða verðjöfnunargjaldið, sligast undir þunga þess. Framleiðendum, sem eiga að taka við því, verður það ófullnægjandi, og þeir dragast niður með hinum. Og neytendum hverfur öll von um lækkun á verði mjólkurinnar. Sé nú frv. þeirra hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk. athugað við hlið stjfrv., má, sem vænta mátti, fljótt reka augun í það, að hér er gerð veruleg tilraun til þess að ráða bót á því meini, er verið hefir ein höfuðorsök þeirrar hagsmunastreitu, er ríkt hefir innbyrðis milli framleiðendanna á verðjöfnunarsvæðinu fram til þessa, jafnframt því, sem reynt er að koma í veg fyrir, að bændur éti hver annan upp. Þetta er gert með því tvennu, að finna verðjöfnunarsjóði nýja tekjustofna, og með því að finna nýjar leiðir til þess að auka afsetningu á mjólkurvörum a þann hátt, að það gæti orðið vísir að nýrri grein mjólkuriðnaðar hér á landi, er til framkvæmda kemur. Nú má að sjálfsögðu halda því fram, að hér sé ekki um annað að ræða en hreyfing á skatti á sömu mönnum, þannig að í stað þess að greiða hátt verðjöfnunargjald af mjólk sinni, greiði sömu bændur nú verðjöfnunargjald af kjarnfóðri sínu. En því fer fjarri, að svo sé. Það fer sem sé ekki milli mála, að aðstaða til heyafla getur verið meir en nóg hér á landi til þess að fullnægja innlendri neyzluþörf fyrir mjólk og mjólkurvörur. Í annan stað er hér atvinnuleysi á öllum tímum árs, svo að margir stunda nú orðið heyskap til sölu, eingöngu vegna atvinnuleysis. Hinsvegar sjá margir sér hag í því að gefa útlent kjarnfóður með heyjum sínum, bæði til heysparnaðar og til mjólkuraukningar. Hin aukna framleiðsla, sem af þessu stafar - og hún er mikil - kemur því fram sem ber samkeppni við hina innlendu framleiðslu bændanna í landinu, og er því fullkomlega sanngjarnt, að þeir, sem sjá sér hag í slíku, gjaldi eitthvað af gróða sínum til verðuppbótar hinni innlendu framleiðslu. Verki slíkt gjald hinsvegar í þá átt, að menn minnki þessi kjarnfóðurkaup, þá hverfur líka út af markaðinum sú mjólk, sem framleidd hefir verið á þeim, og minnkar þá tekjuþörf verðjöfnunarsjóðs að sama skapi eða meir, svo þetta virðist hafa skilyrði til að jafna sig sjálft að talsverðu leyti. Frá þjóðhagslegu sjónarmiði virðist nú stefnt í rétta átt, því að ekki virðist ástæða til að ýta undir menn með innkaup á kjarnfóðri í slíkum gjaldeyrisvandraðum, sem nú ríkja, þegar vart verður leyft nægilegt af neinu inn í landið nema áfengi vegna gjaldeyrisskorts, og á sama tíma, sem menn standa hundruðum saman iðjulausir í landinu. Og ríkissjóðsframlagið, ef til þyrfti að taka, yrði þá verðlaun fyrir þá breytingu, sem hér yrði á framleiðslu mjólkur að þessu leyti. Í sambandi við þetta má og benda á það, að allkynleg virðist sú ráðstöfun hafa verið hjá mjólkursölunefnd, að flytja út úr landinu í hundruðum smálesta osta á erlendan markað, er ekki seldist fyrir meira verð en svaraði innlendu verði smjörfeitinnar, er í honum felst, og verðuppbæta hann síðan með innlendu fé, Það sýnist hafa legið nær, að bændur sjálfir hefðu étið sitt ágæta smjör og fengið það verðuppbætt, heldur en að vera á þennan hátt knúðir til að éta smjörlíki á sama tíma, sem þeir gáfu Englendingum og Þjóðverjum undanrennuna í ostinum. Undanrennan, sem talin er ágætur fóðurbætir, hefir þó varla verið bændum einskisvirði í bú þeirra, og þótt nokkur gjaldeyrir hafi fengizt fyrir hinn selda ost, hefði hann getað sparazt aftur í minnkuðum innflutningi kjarnfóðurs og hráefna til smjörlíkisgerðar. Það verður tæplega litið á þessa ráðstöfun mjólkursölunefndar öðruvísi en svo, að hér sé enn á ferðinni hin alkunna umhyggja stjórnarflokkanna fyrir bændastéttinni, er sér ofsjónum yfir hverri smjörsköku, er þeim kynni að gefast aðstaða til að leggja sér til munns. Hin hliðin á frv. þeirra hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk., sú sem snýr að aukinni neyslu á mjólkurvörum í nýjum myndum, er svo jákvæð, að ekki verður um deilt, og er mikið útlit fyrir, ef frv. þetta verður að l., að einmitt hér megi frelsa undan verðuppbótarskyldu verulegan hluta af því undanrennumagni, er við fram að þessu höfum verið að gefa út úr landinu, jafnframt því, sem risið gæti upp ný tegund mjólkuriðnaðar til hagsbóta fyrir mjólkurbúin. Ég hefi heyrt, að í des. síðastl. hafi mjólkursölunefnd skipað nefnd manna til að gera till. til tekjuöflunar fyrir verðjöfnunarsjóð. Sú nefnd var, að því er ég bezt veit, skipuð mönnum frá öllum mjólkurbúum á verðjöfnunarsvæði Rvíkur og mönnum úr ýmsum flokkum stjórnmála. Till. þær, er þessi nefnd sendi mjólkursölunefnd, munu hafa gengið mjög í sömu átt eins og frv. þeirra hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk., svo að auðsætt er, að um allt svæðið er litið svipuðum augum á þessa hluti af kunnugum mönnum, sem ekki eru pólitískt blindir, og er gott til þess að vita. Í umræðum sem þessum verður ekki gengið framhjá öðrum höfuðaðilja málsins, neytendunum. Margir úr hópi þeirra halda því fram, að allar framleiðsluvörur okkar bænda séu of dýrar. Víst er um það, að mikla peninga þarf til að kaupa mikið af mjólkurvörum með því verði, sem á þeim er. Er og eðlilegt, að neytendum sárni að vita þá vörutegund, er þeir sjá sér ekki fært að kaupa nóg af, gefna erlendum neytendum, og bætta upp til bændanna með fé því, er þeir af vanefnum sínum hafa greitt fyrir hina dýru vöru þeirra, því er það, að við bændaflokksmenn leyfum okkur, sem sannir fulltrúar hinna vinnandi stétta, að snúa okkur til neytenda Rvíkur og Hafnarfjarðar sem heildar, jafnt efnaðra sem fátækra, og skora á þá að standa nú með okkur bændunum í því að knýja það fram, að hinar viturlegustu og beztu leiðir náist, án tillits til þess, hvort einum eða öðrum stjórnmálaflokki kann að verða það til framdráttar eða ekki. Með því móti skapast fljótast sú aðstaða, er gerir bændum kleift að selja ykkur vörur sínar á því verði, að þið þurfið ekki að vera án þeirra fyrir þá sök, að útlend vara er ódýrari. Bændur munu ekki verða ykkur örðugir til samninga, ef þeir einhverntíma skyldu endurheimta þann rétt, sem nú hefir verið af þeim tekinn, að ráða yfir framleiðslu sinni sjálfir. Ef Alþ. auðnast að gera frv. hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk. að l., má óhætt fullyrða, að stórvægileg bót er ráðin á einum höfuðgalla hinna fyrri mjólkurlaga, sem sé þeim, að útrýma hagsmunatogstreitunni milli bændanna sjálfra, jafnframt því, sem mjög er aukið framleiðsluöryggi bænda, einkum hinna fjærliggjandi. Þótt margt verði enn óendurheimt, og hljóti að vera svo, meðan núverandi stjórnarfar ríkir, áttu samt allir, jafnt bændur sem neytendur, að lifa við þá von, að það verði lagað, ef mönnum, og þá einkum bændum, opnast augu fyrir því, að kjósa ekki fyrir fulltrúa sína á Alþ. þá menn, sem vilja jafna þeim út með sjálfum sér. Bændur verða að standa saman um þetta mál, eins og öll önnur hagsmunamál sin. Bændur verða að læra að jafna sjálfir allar hagsmunadeilur, sem upp kunna að rísa meðal þeirra. Bændur verða að heimta rétt sinn til að koma fram sem sjálfstæður aðili í hagsmunamálum sínum gagnvart öðrum stéttum þjóðfélagsins. Ekki til þess að kúga og knésetja aðra, enda hafa þeir ekki gert það, og munu aldrei gera það, heldur til þess að bera mál sín fram til sigurs á réttlátum grundvelli. Þá munu hugsjónirnar um batnandi hag og hamingju þjóðarinnar rætast - þá mun aftur morgna.

Magnús Torfason Þess hefir verið getið af ræðustóli, að framkvæmd mjólkurlaganna hafi verið fullkomið hneyksli, og það hefði verið hafður ófyrirleitinn og óstarfhæfur maður sem forstjóri samsölunnar. Þessu vil ég fyrir mitt leyti algerlega neita. Ég hefi gert mér mikið far um að grennslast eftir, hvernig framkvæmd þessara l. hafi farið, og það er langt frá því, að ég hafi heyrt neinn mann bera framkvæmdastjóranum slíkan vitnisburð. Hitt gegnir öðru máli, að þegar hafin er slík starfsemi sem þessi á nýjan leik með nýjum mönnum, þá fari eitthvað í ólagi í fyrstu; það hafa öll fyrirtæki sína barnasjúkdóma og er ekki um það að sakast. Ég held mér sé óhætt að segja, að dag frá degi hafi stjórn þessara mála orðið betri og betri, og víst er um það, að ég hefi hvorki í ræðu né riti heyrt nokkurn mann segja eitt einasta orð til hnekkis framkv.stj., Halldóri Eiríkssyni, sem von er, því að hann er einn af okkar merkustu og þjóðnýtustu mönnum. Áður en ég sný mér að þessu máli, skal ég lýsa ánægju minni yfir því, að það hefir orðið samkomulag um jarðræktarlögin, þann kafla, sem misklíðinni olli um stund; mér er það ánægjuefni, að bændur og Búnaðarfélagið hefir sett sjálft niður þessa deilu og miðlað málum á þann hátt, að aðiljar hafa hvor um sig dregið nokkuð í sinn dilk. Og ég er í engum vafa um, að Búnaðarfélag Íslands hefir vaxið af þessum málalokum, og er það vel og spáir Búnaðarfélaginu góðri framtíð. Þetta mál, sem hér er til umr., er eitthvert erfiðasta mál úrlausnar, ekki sakir þess aðeins, að hagir kúabænda fari ekki saman, heldur fara þeir einnig eftir héruðum, og það þýðir, að þetta mál hefir alla djöfla hreppatogstreitunnar í eftirdragi; og eins og menn vita verða slík mál jafnan sárust og erfiðast að leysa. Ég minnist þessa út af því, að einmitt afstaða mín til þessa máls var fyrst og fremst undirrót að þeim þverbrestum, sem urðu milli mín og Bændaflokksins. Og ég játa það fúslega, að það var fyrir mína tilstilli að endanleg lausn þessa máls komst í það horf, sem nú hefir verið um hríð. En það var ekki nema eðlilegt, að mér kæmi ekki saman við hina bændaflokksmennina. Ég leit á málið austan yfir fjall, en sjónarhóll Bændafl. var hér neðan heiðar. M. ö. o., þeir báru meiri elsku til Korpúlfsstaðabóndans og Kolbeins í Kollafirði heldur en Bræðratungubóndans og Birtingaholtsbóndans. En sem sagt, ég leit árið 1935 á þetta mál austan yfir fjall og hinir héðan, og skal ég ekki sakast um það, en reynslan hefir sýnt, að mín skoðun var réttari, og árangurinn hefir orðið miklu betri heldur en búizt var við. Menn hafa sameinast í mjólkurmálinu, og þeim fer dagfækkandi, sem vilja draga meira en drottinn gefur með því að sneiða framhjá mjólkurlögunum, og ég býst við, að flestir gætu nú sætt sig við mjólkurlögin, ef framleiðslan hefði ekki aukizt svo, sem raun hefir á orðið. Ég skal ekki á þessum stutta tíma fara út í einstök atriði eða fara að deila við menn; það munu nógir verða til þess. Ég skal láta mér nægja að lýsa því yfir, að ég er samþykkur þeirri stefnu, að sama mjólkurverð eigi að vera fyrir alla á sama sölustað; það er hárrétt stefna, og ég hygg, að mál þetta verði ekki leyst til hlítar, nema þeirri stefnu verði fylgt. Hitt er annað mál, að hagsmunir bænda rekast mjög á, og það verður að leita margra bragða, áður en málinu verður komið þannig fyrir, að fullur jöfnuður fáist, en um það sker reynslan ein úr, hvaða ráða verður þar að leita. En regla á þessi mál kemst ekki, fyrr en smátt og smátt. og fyrir mitt leyti þá er ég efins í, að þetta muni takast með tímanum, svo fremi sem óskyld öfl rugla ekki öllum ritningum. Ég á hér við, að það hefir sérstaklega borið við í þessu máli, að viðhorf manna til landsmála hefir slegið pólitískri blindu á suma þeirra. Án þess að fara langt út í það, skal ég geta þess þessu til sönnunar, að oddvitar einnar sveitar vörnuðu bændunum að ganga í Mjólkurbú Flóamanna; sveitin varð fyrir mörg þúsund kr. tjóni af því. Hinsvegar er frá því að segja, að bændur tóku ráðin af þessum mönnum og fóru sínu fram. Ég segi þetta af því, að þetta er afarhættuleg braut fyrir bændur að komast á. Ef þeim ekki tekst að halda pólitískri togstreitu fyrir utan sín sveitarmál og sín félagsmál, verður allt þeirra ráð á reiki, og það er viðbúið, að þá verði með því kveiktur sá eldur, að til stórvandræða horfi. Ég hefi talsverða reynslu á því, hvað það segir, þegar illdeilur komast milli manna í sveitum, þær hafa oft orðið stórskaðlegar, og þess vegna ber að skoða þessi orð, sem ég nú mæli, sem síðustu varnaðarorð mín á þingi til þeirrar stéttar, sem mér hefir jafnan verið kærust og mest veltur á, að taki þroska í bráð og lengd.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Herra forseti! Góðir hlustendur! Það verður ekki komizt hjá því, að rekja sögu þessa máls, því að hún sýnir betur en nokkuð annað trúnað flokkanna við þetta mál allt. Og þess vegna verða menn fyrst og fremst að hafa þessa sögu í huga, þegar dæma skal um málið við kjörborðið. - Á enga af framkvæmdum núverandi ríkisstj. hefir verið ráðizt með jafngengdarlausu og þrotlausu offorsi sem mjólkurskipulagið. Þessar árásir á sjálfsbjargarviðleitni bændanna hófust í sjálfstæðisblöðunum, löngu áður en framkvæmd laganna byrjaði, og komu þannig fram sem bein andstaða gegn l. sjálfum, þótt annað hafi síðar verið látið í veðri vaka. Árásirnar komu fram í margskonar myndum. Það var ráðizt gegn samsölunni fyrir fækkun mjólkurbúðanna. Það var stofnað svokallað húsmæðrafélag til að beita sér gegn skipulaginu með blaðaárásum, með fundahöldum og mjólkurverkföllum. Það var heimtað, að þeir, sem áður hefðu haft atvinnu af mjólkursölunni, fengju að halda henni, enda þótt mjólkurbúðunum væri fækkað úr 105 niður í 38. Þess var krafizt, að mjólkurverðið yrði lækkað niður í 35 aura, og þegar ekki var orðið við þessum kröfum, voru sett á stað mjólkurverkföll. Það voru skrifaðar æsingagreinar í blöð sjálfstæðismanna, og bæjarmenn hvattir til að takmarka mjólkurneyzluna. Blað eftir blað af Morgunblaðinu var gefið út með leiðbeiningum til manna um „spónamat“, sem Reykvíkingum var ætlað að borða í staðinn fyrir mjólk. Á bak við þennan mjólkurverkfallsfélagsskap húsmæðranna stóð Sjálfstæðisfl. Og það varð uppvíst, að einn af þm. flokksins, Pétur Magnússon, tók virkan þátt í mjólkurverkfallinu með því að takmarka mjólkurneyzlu á heimili sínu. Þessar ofsóknir gerðu skipulaginu og bændastéttinni vafalaust mikið tjón. En margir af unnendum skipulagsins juku þá mjólkurneyzlu sína til að vinna upp á móti markaðstapinu, og að lokum tókst að sigrast á ofsækjendunum til fulls. Hversu langt þetta fólk gekk í ofsóknum sínum gegn skipulaginu sést nú á því, að nýlega er genginn dómur um þetta mál, þar sem verkfallsfélag húsmæðranna og 2 aðalblöð Sjálfstfl. eru dæmd til fjárútláta fyrir athæfi sitt. Það voru brotin landslög til þess að reyna að brjóta samsöluna niður. Þegar sigrazt hafði verið á þessum ofsóknum, tóku við aðrir erfiðleikar úr sömu átt. Það sýndi sig á árinu sem leið, að mjólkurstöð sú, sem Mjólkurfélag Reykjavíkur rak, þar sem neyzlumjólkin var gerilsneydd, var rekin með slíkum eindæma sóðaskap, að tæpast er hægt að skýra frá því opinberlega. Árangurinn af þessum rekstri varð sá, að neytendur hættu í stórum stíl að kaupa mjólk, og á 2 mánuðum lækkaði mjólkursalan frá því, sem verið hafði á sama tíma árið áður, um rúmlega 19000 lítra, en hefði samkvæmt meðaltalssöluaukningu 1936 átt að aukast um rúmlega 25000 lítra. Raunveruleg minnkun sölunnar þennan tíma varð því samkvæmt meðaltalssölu 1936 rúmlega 44000 lítrar. Með þessum rekstri mjólkurstöðvarinnar, sem var í höndum eins aðalandstæðings mjólkurskipulagsins, var því óafvitandi eða vitandi verið að gereyðileggja mjólkurskipulagið á örstuttum tíma, þegar stöðin var tekin af hinum eldri umráðamönnum með bráðabirgðalögum og breytt um rekstur hennar, þannig að salan komst aftur í lag. Þessi fjandskapur gegn mjólkurskipulaginu stafaði af ýmsum ástæðum, sem rétt er að draga fram og gera mönnum skiljanlegar. Í fyrsta lagi var verið að reyna að halda uppi sérréttindum, sem Mjólkurfélagssvæðið hafði sölsað undir sig og vildi ekki sleppa. Í öðru lagi var reynt að blása að eldinum með því að sýna fram á, að mjólkurskipulagið væri gegn hagsmunum Korpúlfsstaða og þá einnig gegn hagsmunum formanns Sjálfstfl., um leið og það væri gegn hagsmunum sérréttindasvæðisins hér vestan fjalls, sem Ólafur Thors er þm. fyrir, og ennfremur var það bersýnilega gegn hagsmunum hinna mörgu kaupmanna, sem höfðu milliliðagróðann af hinum mörgu búðum og Sjálfstfl. hefir fyrst og fremst umboð fyrir. Og inn í þessa hagsmuni var svo ofið pólitískri baráttu; það átti að eyðileggja mjólkurskipulagið, fyrst og fremst til að koma ríkisstjórninni á kné og um leið koma yfirráðum mjólkurskipulagsins í hendur Mjólkurfélags Reykjavíkur og Eyjólfs Jóhannssonar, til þess að geta skammtað bændum austan fjalls og í Borgarfirði eftir geðþótta þessara manna, eins og gert hefir verið áður en mjólkurskipulagið komst á. Þetta var hinn raunverulegi ásetningur bak við allar árásirnar, þó að þær á yfirborðinu hafi verið sagðar í þeim tilgangi gerðar, að bæta sölufyrirkomulagið hér í bænum, svo hlægileg sem sú ástæða er af vörum þessara manna. En allar þessar árásir og ofsóknir hefir samsalan staðið af sér. Hún hefir orðið bændum stórkostleg fjárhagsleg hjálp. Það tókst að fækka mjólkurbúðunum, eins og áður er sagt, úr 105 niður í 38. Dreifingarkostnaðurinn, sem var 17 aurar á lítra, eftir uppgjöf E. J. í Mbl. 1933, komst árið 1935 niður í 7,49 aura pr. lítra og 1936 niður í 4,75 pr. lítra. Á þennan hátt hefir græðzt bændum til handa svo hundruðum þúsunda skiptir. Verðuppbót til fjarsveitanna, til mjólkurbúanna austan fjalls og í Borgarfirði. hefir á árunum 1935–'36 numið um 500 þús. kr., þar af 360 þús. kr. verðjöfnun og 140 þús. kr. hagnaður af rekstri samsölunnar síðastl. ár, sem náðst hefir vegna þess, að afgangur hefir orðið af því, sem samsölunni var ætlað til dreifingarkostnaðar. Árið 1933 var allt mjólkurmagn mjólkurbúanna 6,4 millj. lítra, en árið 1936 er það orðið 11,7 millj. lítra; aukning mjólkurmagnsins er því orðin 5,3 millj. lítra eða 83%. Árið 1935 er meðalhækkun á verði til bænda á þessu svæði, þrátt fyrir hina gífurlegu framleiðsluaukningu, 2,9 aurar á lítra. Árið 1933 greiddu mjólkurbúin öll á verðjöfnunarsæðinu til bænda 1 millj. 298 þús. kr. Árið 1936 greiddu þau sem næst 2 millj. og 600 þús. kr. Verðmætisaukning var því um 100% á þessari 83% mjólkurmagnsaukningu. Samanburður skipulags og skipulagsleysis er því í stuttu máli þessi: Skipulagsleysisárin 1930–'33 er mjólkuraukning 16% og verðfall 14% - 1936, skipulag, er mjólkuraukning 83%, en verðhækkun 18%. Tjónið, sem Þorsteinn Briem hefir unnið bændum með skipulagsleysi mjólkursölunnar árin, sem hann fór með völd, skiptir því mörg hundruð þúsund kr., en aðgerðarleysi hans í því máli á sína sögu, sem áður hefir verið rakin. Sigur mjólkurskipulagsins, þrátt fyrir allar ofsóknir, hefir því orðið svo greinilegur sem verða má, enda eru ofsækjendurnir teknir að hafa hægara um sig nú upp á siðkastið. En eins og Bjarni Ásgeirsson rakti mjög ýtarlega þarf nú, vegna hinnar miklu aukningar á mjólkurframleiðslunni, að stíga ný skref í framhaldi af því, sem þegar hefir verið gert; það þarf í fyrsta lagi að koma á fullkominni verðjöfnun: sama verð fyrir sömu vöru á sölustað. En til þess þarf að auka tekjur verðjöfnunarsjóðs, sumpart með því að hækka verðjöfnunargjaldið að einhverju leyti með tollum á fóðurbæti, sem fluttur er inn í landið, og jafnframt kemur að því, að rétt muni að taka einkasölu á smjörlíki, sem mundi geta gefið verðjöfnunarsjóði á annað hundrað þús. kr. tekjur á ári án þess að hækka verðið. En jafnframt þarf að auka markaðinn, og það þarf fyrst og fremst að gera með bættum framleiðsluaðferðum á mjólkinni, nýrri eða endurbættri mjólkurstöð, með því að framleiða þurrmjólk, sem mjólkursamsalan hefir haft undir athugun nú um nokkurt skeið, og ennfremur kemur sennilega að því, að rekin verði smjörlíkisgerð í samstarfi við mjólkurbúin til þess að auðveldara sé að minnka smjörlíkisframleiðsluna að sama skapi sem smjörframleiðslan eykst og þarfnast aukinna markaða. Frv. um þessi efni hefi ég haft í undirbúningi, og sum þeirra eru fullgerð, enda þótt ég hafi ekki séð ástæðu til að leggja þau fram hér á Alþingi, eftir að séð varð, að til þingrofs mundi koma. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, mætti þegar mjög mikilli mótstöðu hér á Alþ., og var þá farið um það ákaflega hörðum orðum í blöðum Sjálfstfl. Regluna um sama verð á öllu verðjöfnunarsvæðinu, miðað við vöruna komna á sölustað, töldu sjálfstæðismenn stórkostlegt eignarán gagnvart þeim mönnum, sem búa á Mjólkurfélagssvæðinu. Bjarni Ásg. hefir, eins og einnig var gert við 1. umr. málsins, sýnt fram á, að þessi mótbára hafi við engin rök að styðjast. Og sú regla, sem tekin er upp í frv., er í alla staði réttlát, enda styst hún við rannsóknir og reynslu Norðmanna í þessum efnum, og er beinlínis tekin upp af Jónasi Kristjánssyni eftir utanferð hans til að kynna sér mjólkurmál í nágrannalöndunum, á vegum ríkisstjórnarinnar í haust. En hin hatrama andstaða gegn réttlátum kröfum austanfjallsmanna og Borgfirðinga í þessu máli nú er í fullu samræmi við baráttu þeirra gegn mjólkurskipulaginu frá því fyrsta. En þessi mótstaða sjálfstæðismanna hefir fengið skyndilegan og næstum skoplegan endi. Allt í einu kemur upp sá kvittur meðal þm., að þingrof sé framundan og kosningar á mestu grösum. Og þá fyrst rumskar samvizka sumra sjálfstæðismanna. Nú eiga þeir að koma fram fyrir kjósendur og gera grein fyrir afrekum sínum í þágu bændastéttarinnar, sem þeir þurfa að biðja um að kjósa sig aftur á þing. Og þessir menn, sem í baráttu undanfarinna ára algerlega hafa gleymt hagsmunum bændanna, eru nú allt í einu orðnir glaðvakandi, þegar þeirra eigin hagsmunir um þingsetu eru í veði og reikningsskilin frammi fyrir bændum framundan. Í frv. frá Þorsteini Briem og Pétri Magnússyni, sem nú í nokkra daga hefir legið fyrir Ed., er nú allt í einu gengið inn á þá hugsun, að allir eigi að fá sama verð. Því er þó slegið föstu í þessu frv., að Mjólkurfélagssvæðið eigi eitt að sitja að markaðinum í Reykjavík. En bændur austan fjalls og í Borgarfirði eigi að fá verðjöfnun með skatti á fóðurbæti, háu verði á mysu og þurrmjólk og afganginn úr ríkissjóði. Kjarni málsins er þannig, að samkv. frv. Péturs Magnússonar og Þorsteins Briems eiga bændur á Mjólkurfélagssvæðinu að eiga Reykjavíkurmarkaðinn, með þeirri 8% verðjöfnun til bænda í Borgarfirði og austan fjalls, sem nú er. Mjólkurfélagsbændur eru því tryggðir með hátt verð. En svo eiga aftur bændur í Borgarfirði og á Suðurlandsláglendinu að eiga á hættu, hvort það tekst að fá verðjöfnunargjald handa þeim af mysudufti og fóðurbætistolli og tillagi úr ríkissjóði. Við framsóknarmenn viljum hinsvegar fyrst með hækkuðu verðjöfnunargjaldi fá jöfnuð fyrir alla bændur á verðjöfnunarsvæðinu og jafnframt afla verðjöfnunarsjóði tekna á þann hátt, sem ég hefi sýnt, og láta alla bændur á verðjöfnunarsvæðinu bera jafna áhættu af því, hvernig tekst að afla þessara tekna. Við viljum ekki, eins og PM og ÞBr fyrst tryggja Mjólkurfélagsbændurna alveg, en láta alla hina bændurna bera alla áhættuna af því, hvort tekst að afla tekna í verðjöfnunarsjóð. ÞBr, sem hefir skaðað bændurna um hundr. þús. kr. meðan hann var landbrh., með því að láta Jón Þorláksson fyrir hönd milliliðastéttarinnar eyðileggja fyrir sér hina eldri skipulagstilraun, og hefir sýnt mjólkurskipulaginu allan fjandskap, eftir að hann hrökklaðist frá völdum, og PM, hv. 2. þm. Rang., sem hefir orðið uppvís að því, að hafa tekið virkan þátt í mjólkurverkfalli, og hefir reynt að verja hið óverjandi sleifarlag í mjólkurstöð Reykjavíkur, sem var á góðum vegi með að eyðileggja mjólkurskipulagið til fulls, - þessir tveir herrar fá nú skyndilega óstöðvandi áhuga fyrir mjólkurskipulaginu, nú, þegar þeir hafa verið látnir vita um andúð og fyrirlitningu bænda á framkomu þeirra, - núna, þegar þeir hafa verið látnir vita, að það sé gagnslaust að koma aftur til bændanna og biðja um fylgi þeirra, þá kemur iðrunin og yfirbótin. Og nú segjast þeir skulu bæta fyrir þátttöku sína í mjólkurverkfallinu, ekki aðeins með því að þamba meiri mjólk, heldur skuli þeir líka þvinga alla til að eta mjólk í fastri fæðu, ef hún vill ekki fara fljótandi ofan í þá. Og þeir vilja lofa því, að jafnvel hver mysudropi skuli fara ofan í neytendur, og það fyrir verð svo hátt sem bændur biðja um. Það er víst ekki ástæða fyrir kjósendur að efast um, að hér séu frelsaðir menn á ferð. um blátt áfram kunna sér engin læti í því, að vitna um frelsun sína. Af fyrstu gr. í frv. þessara frelsuðu manna má sjá, að þeir vilja láta öll mjólkurbúin greiða sama verð fyrir mjólkina. Hér er því tekin upp reglan úr frv. framsóknarmanna, sem sjálfstæðismenn hér á þingi og sjálfstæðisblöðin, áður en vitað var um kosningarnar, höfðu fordæmt með öllu. En svo nær þetta nú ekki lengra, ef betur er að gáð. Og reglan í frv. okkar framsóknarmanna er hin eina færa leið, til að jafna milli bændanna því verði, sem fæst fyrir mjólkina og mjólkurafurðirnar á hverjum tíma, eftir því sem fært þykir. Frv. okkar er byggt upp með það fyrir augum, að knýta hagsmuni allra mjólkurframleiðenda á verðjöfnunarsvæðinu saman með sömu réttindum, sömu skyldum, sömu áhættu og sömu ágóðavon. Svo langt þora hinir nýfrelsuðu ekki að stíga; þeir lifa auðsjáanlega ennþá í þeirri trú, að félögin vestan heiðar eigi mjólkurmarkaðinn í Reykjavík og eigi að ráða yfir honum og hirða það, sem hann gefur af sér. Þeir halda, að fyrir kosningarnar sé nóg að segja við bændur á suðurláglendinu og í Borgarfirði: Þið eigið að fá sama verð og bændur í Reykjavík og grennd. En Þorsteinn Briem og Pétur Magnússon eiga eftir að gera grein fyrir því, hvort þetta sé raunverulega framkvæmanlegt eftir þeirra frv. Í frv. segir, að bændur vestan heiðar eigi að hafa mjólkurmarkaðinn með sama verðjöfnunargjaldi og verið hefir, en bændur austan fjalls og í Borgarfirði eiga að mynda sér verðjöfnunarsjóð sjálfir með því að selja dýrt mysu og undanrennu frá mjólkurbúum sínum. Ég hefi aldrei verið í neinum vafa um það, að tollur á fóðurbæti, sem yrði tekinn af bændum með annari hendi, en réttur að þeim með hinni, yrði ekki nema lítil upphæð, vegna minnkandi innflutnings á erlendum fóðurbæti, og þess vegna hrekkur þetta mjög skammt. Um sölu á mysu, undanrennu og mjólkurdufti liggur hér fyrir frv. frá hv.þm. Hafnf., Emil Jónssyni, og verður það sjálfsagt tekið til greina, eftir því sem fært er, undireins og mjólkursölunefnd hefir rannsakað það til fulls, en það er ekki til neins, að færa mönnum neinar gyllivonir um, að þessi framleiðsla geti gert meira en tekið við nokkrum hluta af þeirri stórkostlegu aukningu á mjólkurframleiðslunni, sem hlýtur að vera á næstunni, bæði á Suðurlandsundirlendinu og ekki sízt Borgarfirði vegna sauðfjárpestarinnar. Þorsteinn Briem og Pétur Magnússon eru líka auðsjáanlega vantrúaðir á það, að bændur geri sig ánægða með loforð mu gott verð á mysu og gjald af fóðurbæti sínum eingöngu. Þess vegna eru ákvæði um það í frv., að það, sem á vantar, og það verður vitanlega megnið af allri upphæðinni, skuli greitt úr ríkissjóði. M. ö. o. það á að stefna að því, að öll verðuppbótin og meginverð mjólkurinnar til bændanna á Suðurlandsláglendinu og í Borgarfirði verði greitt úr ríkissjóði. Og þetta bera þessir herrar á borð líka fyrir þann hluta bændastéttarinnar, sem býr utan við verðjöfnunarsvæðið, utan við beztu markaðsskilyrðin, - þeir virðast eiga að bera hluta af tollinum á fóðurbætinn, og þeir eiga enga ríkissjóðsuppbót að fá, þótt þeir séu að berjast við að framleiða mjólk við miklu verri skilyrði. Þessa stórkostlegu þjóðnýtingarhugmynd á allri mjólkurframleiðslunni á verðjöfnunarsvæðinu bera þeir nú hér fram, hv. 10. landsk. og hv. 2. þm. Rang., sömu mennirnir sem ekkert tækifæri láta ónotað til að lýsa andúð sinni á þjóðnýtingarstefnunni og stöðugt eru að tala um hinn tóma ríkissjóð og hina þungu skatta. Hvar og af hverjum á að taka skatta í þennan tekjuhallarekstur? Á að taka þá af bændum, sem eru utan við verðjöfnunarsvæðið og búa við lakari markaðsskilyrði? Á að taka þá af sjálfum bændunum á verðjöfnunarsvæðinu? Eða á e. t. v. að taka þá af sjávarútveginum, sem sjálfstæðismenn bera nú fram kröfur um, að sé létt af sköttum, svo skiptir þúsundum króna, og sé varið stórkostlegum fjárhæðum til úr ríkissjóði, svo að maður ekki tali um tillögur jafnaðarmanna um framlög ríkisins til sjávarútvegsins. Það virðist þá vera komið svo hér á Alþ. núna fyrir kosningarnar, að boðið er upp á það annarsvegar, að reka landbúnað með þjóðnýtingu á kostnað sjávarútvegsins, og sjávarútveginum hinsvegar boðið upp á fjárframlög og þjóðnýtingu á kostnað landbúnaðarins. En það er algerlega þýðingarlaust að bera svona tylliboð á borð fyrir íslenzka bændur, og það jafnvel þótt mennirnir, sem bera það fram, hefðu ekki sína ljótu fortíð í mjólkurmálinu. en þeim, sem þá fortíð þekkja, getur enganveginn dulizt, hvað hér er á ferð. Og bændur hér á suðurláglendinu og í Borgarfirði munu heldur ekki láta þessi kosningafrv. ÞBr og PM, fram borin á síðustu dögum þingsins, villa sér sýn. Frá hinum aðgerðalausa uppgjafalandbrh. frá 1933 og frá mjólkurverkfallsmönnum í Reykjavík munu þeir engra gagnlegra úrræða vænta. Þeir munu skipa sér saman um það frv., sem hér liggur fyrir og fram er borið af þeim mönnum, sem á undanförnum árum hafa staðið með núverandi mjólkurskipulagi og borið það fram til sigurs. Undir framgangi þessa frv. er það komið, hvort bændur í Borgarfirði, Árnessýslu og Rangárvallasýslu geta haldið áfram eðlilegri aukningu framleiðslu sinnar á næstu árum. Framsfl. mun standa með bændum í þessu mikla hagsmunamáli þeirra, eftir því sem hann hefir orku og vald til. Og við framsóknarmenn vitum, að bændurnir muni standa með sínum eigin málstað.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Herra forseti! Ég heyrði á ræðu hæstv.forsrh. nú síðast, að hann hefir enn ekki gleymt mjólkurverkfallinu, hvernig það var rekið og hverjir að því stóðu, en hann verður að afsaka mig, þótt ég láti það fylgja með, að ég hélt, að hann væri búinn að gleyma því, og veldur þar margt um. En ég vil láta ánægju mína í ljós yfir því, að hann er þó þetta minnugur ennþá. Ég man eftir því, að ráðleggingar voru um það í Morgunblaðinu, að ágætt væri að nota ýsusoð í stað mjólkur og að grábland væri bezti matur, að mjólkin, sem samsalan seldi, væri hreinasta samsull og að börnin í Reykjavík væru í hættu, fyrir það, að þau gætu ekki fengið Korpúlfsstaðamjólk, og fleira slíkt, sem kom fram í þessu sambandi. En þótt hæstv.forsrh. sé svo minnugur á þessa hluti, eins og ég heyrði, að hann er, sem sé afstöðu Sjálfstfl. og ýmissa hans mætustu manna til mjólkurskipulagsins, þá held ég, að hann sé ekki eins minnugur á, hverjum það var að þakka, að mjólkurverkfallið og allt það brölt sjálfstæðismanna endaði þann veg, sem það gerði - þeim sjálfum til minnkunar. Ef hæstv.forsrh. er búinn að gleyma þessu, þá ætla ég að minna á, hverjum það var að þakka. Það var fyrst og fremst að þakka verkamönnum, sjómönnum og almenningi þessa bæjar yfirleitt; þeir stóðu saman um þetta nýja skipulag og létu ekki á sig fá, þótt það væri rógborið, en voru vissir um, að lögin myndu koma að gagni. Þeir voru vissir um, að jafnframt því, að þeir hjálpuðu bændum til að fá verð fyrir sínar afurðir, væru þeir að styðja sjálfa sig. Ég vildi því óska, að hæstv.forsrh. væri einnig ríkt í huga, hverjir björguðu mjólkurverkfallinu. Ég sé á skýrslu yfir mjólkurframleiðslu í grg. þessa frv., að mjólkurframleiðsla á verðjöfnunarsvæðinu hefir verið 11,7 millj. lítra árið 1936, og af því mun hafa verið selt hér í bænum 5 millj. lítra, auk þess sem gengur í gegn um samsöluna. Í þeim umr., sem hér hafa farið fram, virðist bera mikið á því, að flm. þessa tveggja frv. sjái ekki aðra leið út úr vandræðum bænda en að auka verðjöfnunargjaldið beint eða óbeint, en hækkun verðjöfnunargjalds hefir óhjákvæmilega í för með sér, að verð mjólkurinnar verður að hækka. Ef hver íbúi Reykjavíkur notar sem svarar hálfum lítra mjólkur í mál, sem mun vera hæfileg mjólkurneyzla, þá þurfa Reykjavíkurbúar um 12½ millj. lítra á ári, og þá þarf um 1 millj. lítra meiri mjólk á dag en framleitt er á verðjöfnunarsvæðinu, auk þess sem framleitt er í Reykjavík og nágrenni hennar. Mér finnst því, að það, sem fyrst og fremst beri að athuga, sé, hvernig hægt er að koma neyzlumjólkinni í verð. Það mun reynast bændum drýgst. En bezta leiðin til þess mun vera sú, að mjólkin sé góð og holl og verð hennar sambærilegt við verð á öðrum matartegundum, svo að hún sé vel kaupandi. Ég vil minnast á það í þessu sambandi, að ég hefi átt tal við mann um þessi mál, sem þekkir vel til þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið í öðrum löndum í þessu efni. Ég vil nefna eina hugmynd, sem hann skaut fram. Hún er sú, að hafa mismunandi verð á mjólkinni eftir því, hver kaupandinn er. Hverjir þarfnast mjólkurinnar mest hér? Jú, það eru stóru og barnmörgu heimilin, sem hafa úr litlu að spila. Þau geta ekki keypt mikla mjólk, nema að hún sé miklu ódýrari, en þá geta þessi heimili aukið stórum mjólkurkaup sín. En allt hvað mjólkur verð er hærra en það, sem þarf í vinnulaun, er það vinningur fyrir framleiðendur, að selja við því verði. Víða kaupa barnaskólar mjólk handa börnunum, og þar vil ég láta athuga, hvort ekki er hægt að semja um sérstakt verð á mjólkinni, sem börnin fá þar. Í Rauðku er stungið upp á vinnslu þurrmjólkur, og sú hugmynd er tekin upp í frv. sjálfstæðismanna. að setja á stofn þurrmjólkurverksmiðju. Einnig hefi ég heyrt, að menn geti nú keypt föt, sem unnin eru úr ítalskri mjólk. Hvernig þeirri framleiðslu er háttað, veit ég ekki, - hvort hún borgar sig nema í svo stórum stíl, að við getum ekki hagnýtt okkur hana, en sjálfsagt er að athuga þetta. Menn tala um það sem vandræði, að mjólkurframleiðsla hafi aukizt um 83%. Ég endurtek, að hagur bænda hefir batnað fyrir aðstoð Alþfl. við aukna mjólkurframleiðslu. En hitt er augljóst, að það væri að skapa sér hlekk um háls að ætla að auka verðjöfnunargjaldið; það myndi leiða til hækkaðs verðs á neyzlumjólk og þá myndi salan minnka. Það, sem gera þarf, er að auka söluna til fólksins, en vinna svo úr því, sem eftir verður og fært þykir að vinna. Alþfl. studdi mjólkurlögin með tvennt fyrir augum. Annað var að fyrirbyggja það heimskulega stjórnleysi, sem var á þessum málum, eins og það, að mjólk til neyzlu var flutt um langan veg, en mjólk þeirra framleiðenda, sem voru rétt við bæinn, var sett í vinnslu, gerð að ostum og skyri. En sjálfsagt er að nota þá mjólk, sem mest er til neyzlu, en hina, sem fjær er framleidd, til vinnslu. Ef mjólkurlögin hefðu ekki verið sett, eru líkur til, að vissa hluta ársins hefði streymt svo og svo mikið af ódýrri mjólk á markaðinn og mjólkurverð lækkað hér í Reykjavík um tíma. Það hefði að vísu verið vinningur fyrir þá, sem mest spara við sig af mjólk. En alþýðuflokksmenn settu þetta ekki fyrir sig. Þeir sáu nauðsyn þess, að bændur fengju gott verð fyrir sínar afurðir, og töldu sér hag í því, að styðja þannig að því, að bændur þyrftu ekki að flosna upp frá búum sínum. Í raun og veru er það svo, að með mjólkurlögunum hafa sjómenn og verkamenn tekið á sig hærri skattgreiðslur, til þess að bændur fái hærra verð fyrir vöru sína. Enda er það líka hagur kaupstaðanna, að bændur geti haldið áfram framleiðslu sinni og þurfi ekki að flytja til kaupstaðanna, og bezta trygging bænda fyrir því, að þeir geti haldið sínum bústofni, er, að hagur kaupstaðarbúa sé það góður, að þeir geti keypt vörur þeirra, Ég verð að segja, að mér urðu það vonbrigði, hvernig þeir menn, sem telja sig málsvara bænda hér á Alþ., hafa tekið þeim frv., sem við alþýðuflokksmenn höfum lagt fram um viðreisn sjávarútvegsins. Það er óendanleg skammsýni, því að með því eru þeir að gera mjólkurlögin og kjötsölulögin gagnslítil eða gagnslaus fyrir bændur. Ágreiningur sá, sem risið hefir á milli Alþfl. og Framsfl., stafar ekki af því, að Alþfl. hafi neitað að fylgja hagsmunamálum sveitabændanna. Hann stafar af því, að fulltrúar bænda, sem kalla sig framsóknarmenn, hafa neitað á sama hátt að viðurkenna nauðsyn og þörf manna, sem eiga afkomu sína undir sjávarútveginum. Þeir hafa neitað að styðja frv. okkar og spilla með því í raun og veru afkomu bændanna, sem þeir þykjast bera fyrir brjóstinu. Þeir eru með því að rýra kaupgetu mannanna, sem kaupa mjólk og kjöt, sem bændurnir framleiða. Ég skal ekki hafa þessi orð mín fleiri, Ég býst við, að þetta verði í siðasta sinn, sem ég tala í útvarp frá Alþ. að þessu sinni, og vil ég að lokum beina þeim orðum til allra, sem mál mitt heyra, að nú, þegar dregur að kosningum og kjósendur eiga að leggja sinn úrskurð á þau mál, sem rædd hafa verið hér undanfarna daga, vil ég biðja ykkur að vera þess minnug, að þingrof, sem nú stendur fyrir dyrum, stafar ekki af því, að Alþfl. sé óvinveittur málefnum sveitanna, heldur af því að Framsfl. vill ekki taka tillit til réttlátra krafa þeirra, sem við sjóinn búa. Við kosningarnar verður kosið um þau viðreisnarfrv., sem Alþfl. hefir borið fram. En það eitt er víst, að hvort sem menn búa við sjó eða til sveita, þá styðja þeir sín málefni bezt með því að kjósa þann flokk, Alþfl., sem mest og bezt berst fyrir heill almennings. Að lokum vil ég segja við ykkur alþýðuflokksmenn: Heilir hildar til, - og býð góða nótt.

*Pétur Ottesen: Herra forseti! Góðir hlustendur! Hæstv. atvmrh. hélt, að starfsbróðir hans hæstv.forsrh., væri alveg búinn að gleyma mjólkurverkfallinu. Ég er dálítið hissa á þessu, svo lengi sem þessir menn hafa sveitzt blóðinu saman í þessum erfiðu stöðum þarna í hvíta húsinu. í stjórnarráðinu. En af öllu því, sem hæstv.forsrh. hefir haft til brunns að bera í þessu mjólkurmáli og borið fram - þá er það fyrst og síðast mjólkurverkfallsmálið. Það er sá atburður, sem hann hyggst að nota til þess að þvo sínar saurugu hendur í þessu máli. Af hverju varð mjólkurverkfallið? Af því að hæstv. landbrh. hélt verndarhendi yfir starfsemi þeirra manna í mjólkurmálinu, sem fóru svo hatramlega að ráði sínu, að friðsamir borgarar þessa bæjar urðu til þess að fá nokkura réttingu á þessum málum, að grípa til þessara örþrifaráða. Það er hæstv. landbrh. fyrst og fremst, sem ber ábyrgðina á þessu mjólkurverkfalli. Ef hann hefði ekki farið svo að ráði sínu sem hann hefir gert með því að virða að vettugi óskir bænda um það, að þeir mættu sjálfir hafa framkvæmd mjólkursölunnar með höndum, þá hefði aldrei komið til þessa mjólkurverkfalls. Það er þess vegna sektarmeðvitund þessa annars óviðkvæma ráðh., sem knýr hann út á þann hála ís, að tala um mjólkurverkfallið. Ég býst nú við því, að formaður Sjálfstfl., sem talar hér á eftir mér, muni nokkuð víkja að ummælum hæstv.forsrh., að því leyti sem ræða hans beindist að Sjálfstfl. í sambandi við þetta mál, En af því að hæstv. forsrh, gerðist svo djarfur, að minnast á það hermdarverk, sem hann vann, þegar hann tók mjólkurvinnslustöðina leigunámi í sumar, þá vil ég segja honum, að ég undrast, að hann skyldi minnast á það, vegna þess, hvaða verknaður þetta var, og ekki síður undrast ég þetta fyrir það, hvaða útreið hann fékk í hv.Ed. hér á dögunum út af þessu máli, því að slíka útreið hefir enginn þm., hvað þá heldur ráðh. fengið, þar sem hann var staðinn að skjalafölsun og ósannindum. Og svo langt var gengið í þessu efni, að innflutningsn. þorði ekki að láta af hendi gögn til upplýsinga í málinu, af því að hún óttaðist, að með því yrði komið upp lygum landbrh, Þannig er opinber stofnun höfð til þess að halda gögnum fyrir mönnum til þess að dylja svívirðingar valdhafanna í landinu. Jafnframt því, sem hæstv. landbrh. greip til þessara ráða, bar hann þær svívirðingar á bændur, að þeir hefðu svikið mjólkina til þess að gera samsölunni erfitt fyrir. Slíkar aðdróttanir gagnvart íslenzkum bændum hafa aldrei fyrr verið bornar fram, og enginn ráðh. hefir komizt nálægt því svona djúpt ofan í skarnið eins og þessi ráðh. í því, að kasta óþverra að íslenzkri bændastétt með blekkingum sínum, - þessi ráðh., sem telur sig þó alveg sérstaklega vera forsvarsmann þess flokks, sem styðst við fylgi bænda í þessu landi. Svona er innræti þessa ráðh. En það er gott fyrir alla, og ekki sízt bændur, að geta kynnzt hans innra manni sem allra bezt. Út af því, sem hér hefir fram komið um þá gagnrýni af hálfu Sjálfstfl. og afstöðu hans, sem fram hefir komið gagnvart þessu frv., sem hér liggur fyrir til umr., og þeirri lausn, sem þarf að fást á þessu máli, vil ég segja, að það hefir verið skýrt af hv.þm. G.-K., hvert það leiðir fyrir mjólkurframleiðendur, ef farið verður inn á þá braut, sem í frv. er gert ráð fyrir, að jafna verðið með þeim hætti, að það jafnist alltaf niður á við, þannig að eftir því sem framleiðslan vex á mjólkinni, eftir því lækki verðið, sem fyrir hana fæst. Og ef þær vonir manna rætast um aukna framleiðslu mjólkur hér á landi, sem tengdar eru við stofnun nýbýla í landinu, þá er ekki vafi á því, að þess verður ekki langt að bíða, að verðið með þessum hætti lækki svo á mjólkinni, að eigi verði við unað fyrir bændurna. Á þetta hefir verið bent. Og þarna kemur fram skammsýni þeirra manna, sem að þessu frv. standa. Þá er munur á frv. því, sem flutt var í Ed. af þeim hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk., því að eftir ákvæðum þess á að vera hægt að standa í þessum efnum á þeim grundvelli, sem við stöndum á nú, a m. k. um mjólkurverðið, þannig að það þurfi ekki að lækka frá því, sem það nú er, og þyrfti ekki að leiða af ákvæðum þess sú röskun, sem samkvæmt þessu frv. yrði að koma fram gagnvart vissum svæðum, sem ég vík að síðar. Það felst ekkert í umbótaátt í þessu frv. annað en það, sem yrði að grípa til, áður en langt liði. Ef þetta frv. verður lögfest, sem hæstv. landbrh. og hv.þm. Mýr. hafa verið að halda hér langar lofræður um, þá má það vera öllum ljóst, bæði bændum og öðrum, sem byggja framtíð sína á mjólkurframleiðslu, að í frv. þessu felst ekkert framtíðarskipulag. Og úr því svo er, þá er það ekkert áhorfsmál, að taka heldur það skipulagið í þessu efni, sem sýnilega leiðir til beztrar úrlausnar í þessu máli fyrir framtíðina, en vera ekki að taka það millispor, sem í þessu frv. felst, en ekki getur leitt til nokkurrar framtíðarlausnar á málinu, heldur hinsvegar þess umróts, sem hv.þm. Mýr. kom inn á og varð að viðurkenna, þar sem hann gerði ráð fyrir því, að stofna yrði sérstakan kreppulánasjóð handa bændum í námunda við Reykjavík og í nærsveitum Reykjavíkur, til þess að bjarga þeim bændum, sem kæmust á vonarvöl, þegar farið yrði að framkvæma þetta nýja skipulag. Það er þess vegna engin stefnubreyt. hjá sjálfstæðismönnum, sem kemur fram í þessu. Síður en svo. Því að það var einmitt á þetta minnzt hér í hv.Nd., þegar frv. þetta var til 1. umr., að eftir þessari leið, sem tekin er fram í frv. þeirra hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk., ætti að fara til að bæta úr því öngþveiti, sem þessi mál nú eru sýnilega að komast í. Og það var nú svo, að hv.flm. þessa frv., og þar með hv. 1. þm. Árn., tóku vel í að athuga líka þessa leið. Og ég ætla, að það hafi þá runnið upp fyrir hv. 1. þm. Árn., eins og líka vænta mátti, að þarna væri úrlausn, sem ekki einasta stæði ekki stefnu þessa frv., sem hér liggur fyrir, að baki, heldur væri miklu líklegri til góðrar niðurstöðu til úrlausnar í málinu heldur en ákvæði hans eigin frv. En svo fer hæstv. landbrh. smánarorðum um þessa till. þeirra hv. 2. þm. Rang. og 10. landsk., sem þó vitanlega á sínum tíma verður til þess að bjarga málinu, þegar Alþ. hefir rótað svo til í sínum sölum, að hér eru komnir menn, sem vit hafa á að lögfesta þær till., sem beztar eru fyrir framtíðina í þessu efni. Og þess er að vænta, að eftir næstu kosningar verði þá hér þannig umhorfs, að þá verði valin hin skynsamlegasta leið til þess að leysa úr þessu máli. Hv. þm. Mýr. var í byrjun sinnar ræðu nokkuð líkur þeim fola, sem fer geyst af stað og er framhár, en afturlágur, Honum ferst illa, þeim hv.þm., að tala um, að menn geri sig seka um hringlandahátt í þessu máli. Hver hefir hringsnúizt í mjólkurmálinu, ef ekki hann? Hvað oft er hann búinn að breyta á móti sinni sannfæringu í þessu máli, þegar hæstv. landbrh. andar á hann? Á Alþ. 1935 hafði þessi hv.þm. tekið afstöðu með till., sem ég og hv.þm. G.-K. bárum fram. Þegar hv.þm. Mýr. svo bara sá framan í ráðh., þá rann hann á augabragði frá sínum eigin till. og laut ráðh. Þegar hann svo fer að tala um hringlandahátt hjá öðrum, þá ætti hann ekki að kasta steinum úr glerhúsi, vildi ég mega segja við hv.þm. Þá hafa þeir smjattað mjög á því hér, hv.þm. Mýr. og hæstv. landbrh, ekki síður, að með till. þeim, sem felast í frv. þeirra hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk., væri verið að fara inn á ríkisrekstur. Þetta hafa þeir dregið út með töngum úr því ákvæði, sem í frv. stendur, að ríkið í einstökum tilfellum gæti hlaupið undir baggann. En eins og þessi verðjöfnunarsjóður er byggður upp samkvæmt þeirri tekjuöflunarleið, sem þar er gert ráð fyrir, þá er ekki líklegt, að til þess þurfi nokkurntíma að koma. Og ef til þessa þarf að koma, þá væri hægt að setja inn í frv. ákvæði um, að slík hjálp væri endurgreidd af þessum tekjum. Svo að þessi hvalablástur hér í útvarpinu út af þessu, er barasta út í loftið. En það má benda á annað í þessu sambandi, sem þessum mönnum flökraði ekki við og ekki hefir verið talað um, að væri nein þjóðnýting, og það var sá styrkur, sem af alþ. var veittur úr ríkissjóði sem uppbót á kjöt. Ætla ég þó, að það sé meira mál heldur en þessi styrkur, þó að frv. væri samþ. Hefir enginn talað um, að kjötuppbótin væri nein þjóðnýting. Þvert á móti hefi ég heyrt ýmsa framsóknarþingmenn hæla sér af því á hvert reipi, og enga meira en hv.þm. Mýr. og hæstv. landbrh., að hafa komið því til vegar, að sá styrkur var veittur. Svona er samkvæmnin og samhengið í þessu óskaplega rausi þeirra. Hv. þm. Mýr. var eitthvað að tala um það, að sjálfstæðismenn og sósíalistar ættu helzt samleið í þessu máli. Já, hv.þm. er nú undir kosningarnar farinn að gleyma þeirri innilegu flatsæng, sem hann hefir legið í með sósíalistum, sem hefir leitt til þess, að þeir hafa komið í framkvæmd miklu af kenningum sósíalista um verzlun og annað, svo sem ýmis konar höft á atvinnuvegum manna í þessu landi. Og það er nú reyndar svo, að þessu innilega sambandi er ekki slitið, því að hvaða leið vilja þeir fara hv.þm. Mýr, og sósíalistar? Hv. þm. Hafnf. vill lækka útsöluverð mjólkurinnar. Hv. þm. Mýr. kom einnig inn á það áðan, að hann vildi lækka mjólkurverðið til framleiðendanna. Hann talaði jafnvel um að takmarka mjólkurframleiðsluna. Þannig var nú stórhugur þessara hv.þm. í velferðarmálum landbúnaðarins, að þeirra ráðstafanir eiga að vera til takmörkunar á útfærslu landbúnaðarins, hvað snertir mjólkurframleiðsluna. Það kvað þó nokkuð við annan tón hjá hæstv. landbrh., þegar hann talaði og breiddi sig út yfir þetta mál. En sannleikurinn er sá, að ef þessar till.hv.þm. væru samþ., þá mundi það leiða til þess að takmarka þessa framleiðslu og þá vitanlega afkomumöguleika landbúnaðarins að því leyti sem hann byggist á mjólkurframleiðslu. Hv. þm. Hafnf. fylltist öfundarkenndrar vandlætingar út af því, að í frv. þeirra hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk. væri farið fram á skatt á aðfluttar kjarnfóðurvörur til þess að leggja í verðjöfnunarsjóð fyrir mjólkurframleiðsluna. En þessi sami hv.þm. hefir, án þess að hneykslast, flutt sjálfur frv. á þessu þingi um að leggja skatt á aðfluttar vörur, sem á svo að nota á ýmsan hátt, en ekki á að hans till. einn eyrir af því að koma til góða fyrir bændur. Og þessi hv.þm. hefir ekki verið hneykslaður yfir því, að nær á hverju þingi hafa verið lagðir á nýir skattar á skatta ofan á aðfluttar vörur. Það er nú naumast hægt að benda á nokkra vöru, sem ekki hefir verið skattlögð mikið á þessum tíma, sem sósíalistar og framsóknarmenn hafa stjórnað. En af því að þessi skattur átti að koma til hagnaðar landbúnaðinum, mátti ekki nefna þetta. Það er þá rétt að athuga dálítið afstöðu sósíalista til landbúnaðarins og lýsa þeirra eigin framkomu í þeim efnum. Í þeim útvarpsumr., sem fram hafa farið hér undanfarið, hafa bæði hv. 9. landsk. og hæstv.atvmrh. verið að gorta af því, að sósíalistar vildu veita stuðning við þær ráðstafanir, sem gerðar verða til þess að hefta útbreiðslu borgfirzku veikinnar í sauðfé. En hvað sagði fulltrúi þeirra sósialista í landbn., þegar hann talaði um þetta mál hér á dögunum? Hann sagði, að hann gengi í lið með okkur hinum í n. um þetta með samvizkunnar mótmælum. Hann sagðist ekki geta forsvarað það fyrir sjálfum sér að veita þessa hálfu milljón til þessa málefnis. Ég hefi ekki séð neinn annan þm. velta vöngum yfir því, hvort ætti að veita styrk til þess að hefta útbreiðslu þessarar voðaveiki til þess að varna því, að hún leggi í rústir landbúnað manna í heilum héruðum. Sama máli var að gegna, þegar hv. 2. þm. Reykv. var að hamast yfir því hér á dögunum - og þótti vald sitt yfir Framsfl. ekki vera jafnmikið og það hefði lengi áður verið -, að nú væri orðið nokkuð mikið frelsið í Búnaðarfélagi Íslands, þegar því hafði tekizt að brjóta af sér þann fjötur, sem sósíalistar og framsóknarmenn höfðu sett á það með jarðræktarl. á síðasta þingi. Þannig var nú hugur hv. 2. þm. Reykv. út af þessu máli. En hvað ætli Héðinn Valdimarsson segði, ef ætti að setja slíkan fjötur á Alþýðusamband Íslands? Þá er ég hræddur um, að mundi nú blása út á honum hanakamburinn. Eina ráðið, sem fulltrúi sósíalista í þeirri n., sem á að vera sérstakur velunnari landbúnaðarins, nefnilega landbrh., - eina ráðið, sem þessi fulltrúi sósíalista þar sér til hjálpar bændum í sambandi við mjólkurmálið, það er að lækka útsöluverðið. Hann hefir þegar komið á einni mjólkurlækkun í þessu efni. Nú vill hann meiri lækkun. Það er bezt að athuga þetta dálítið með hliðsjón af því, hvernig viðhorfið er um þessa hluti. Þeir vilja lækka mjólkurverðið, sósíalistarnir. En í því sambandi er rétt að líta á það, að hér í Reykjavík er mér sagt, að tímakaup sé 1,36 kr. Þær kröfur, sem sósíalistar gera nú um kaupið, eru, að það hækki upp í 1,87 kr. á klst. En eftir þessum kröfum, ef þær næðu að ganga fram, gæti dagkaupið orðið miklu hærra en eftir núgildandi taxta, því að þetta 1,87 kr. tímakaup miðast í kröfum sósíalista við það, að vinnudagurinn sé 8 klst., þannig að fyrir eins til fjögurra klst. vinnu séu borgaðar ca. 7,50 kr., sem er sama sem 1,87 kr. á klst. í 4 tíma, en fyrir 5 klst. vinnu til 8 klst. vinnu séu borgaðar ca. 15 kr. Fyrir 5 tíma vinnu ætti eftir þessum kröfum að borga 15 kr., eða sama sem 3 kr. á klst. Nú hafa verið haldnir búreikningar á nokkrum stöðum á landinu undir handleiðslu Guðmundar Jónssonar, kennara á Hvanneyri. Þeir, sem hafa haldið þá, eru nálægt 20 menn úr 8 sýslum á landinu. Hvað kemur þar í ljós um það kaup, sem þessir bændur bera úr býtum fyrir sína vinnu? Þeir fá fyrir sína vinnu sem meðalkaup á hverja vinnustund 46 aura um tímann. Nú ætlar hv.þm. Hafnf. og aðrir sósíalistar að fara að lækna meinsemdir landbúnaðarins með því að lækka mjólkurverðið, sem þýðir sama sem að lækka þetta 46 aura tímakaup, samtímis því sem þeir fara fram á kauphækkun til annara borgara þjóðfélagsins. Þarna er umhyggju hv. sósíalista fyrir landbúnaðinum alveg rétt lýst. Það hefir lítið skort á, að þeir hafi mælt hvorir öðrum, framsóknarmenn og sósíalistar, fyrir þá sameiginlegu umhyggju, sem þeir hafi borið fyrir velferð bænda, á því kjörtímabili, sem nú er að renna út. Og sósíalistar gera þetta áreiðanlega með ráðnum hug, ekki aðeins til þess að afla sér kjörfylgis, heldur líka til þess að afla Framsfl. kjörfylgis. Þetta, sem slettst hefir upp á vinskapinn nú fyrir þessum flokkum, er ekkert annað en tilbúinn ágreiningur, en bak við er sama vináttusambandið; vináttan er bara grímuklædd. Því að sósíalistar geta ekki hugsað sér meira sæluástand í hinu pólitíska lífi en að geta notað Framsfl. og gert hann meðábyrgan um að knýja fram stefnumál sósíalista í verzlunarmálum og hvers konar höftum og hömlum á sjálfsbjargarviðleitni einstakra borgara í þjóðfélaginu. Þetta er að slá 2 flugur í einu höggi með þessu skjalli og skrumi sósíalista um þetta. Þessi ágreiningur milli stjórnarfl. er ekkert annað en tilbúningur, sem sést bezt á því, að þrátt fyrir allan þennan árekstur sitja ráðh. beggja fl. allir saman í ráðherrastólum. Nei. það skreppa ekki sessurnar undan þeim í ráðherrastólunum fyrir þennan ágreining, Þeir skilja ekki, ráðh., að borði og sæng, hvað þá að sterkari tengsl hrökkvi í sundur. Hæstv. forseti sendir mér miða, sem á stendur, að minn ræðutími sé búinn, og býð ég því öllum hlustendum góða nótt.

*Hannes Jónsson: Ég þarf ekki mikið að segja hér að þessu sinni. Og heyrði, að hæstv.forsrh. söng hér sinn gamla söng um Bændafl., og þá sérstaklega Þorstein Briem og aðra leiðtoga flokksins, sem hann talar um sem verstu fjendur bændanna. Ég býst við, að bændur úti um land meti þessa viðleitni hæstv. ráðh. til þess að draga úr fylgi Bændafl, að verðleikum og hafi hans orð í þessu efni, eins og svo mörgum öðrum, að engu. Hæstv. ráðh. lagði mikla vinnu í að reyna að sannfæra hlustendur um það, að frv. þeirra Péturs Magnússonar og Þorsteins Briems, um auknar tekjur verðjöfnunarsjóðs, væri ekkert annað en vitleysa ein. Hann gekk að vísu nokkuð framhjá þeim tekjulið, sem samkv. frv. á að fást með því, að fyrirskipa blöndun þurrmjólkur í brauð, á sama hátt og fyrirskipað er nú að blanda smjöri í smjörlíki til þess að auka sölumöguleika smjörsins. Hæstv. ráðh. taldi það eina reginvillu, að afla verðjöfnunarsjóði tekna með því að taka gjöld af öðrum heldur en þeim, sem mjólk selja hér í bæinn. Hann er sennilega búinn að gleyma því, sem hv.þm. Mýr. sagði í ræðu sinni hér í kveld, að Framsfl. hefði verið að undirbúa löggjöf um tekjuöflun fyrir verðjöfnunarsjóð. En hvernig ætla þeir sér að ná í þessar tekjur, án þess að það komi niður á einhverjum öðrum en mjólkurframleiðendum? Ætla þeir kannske að setja upp einhvern útbúnað til þess að vinna tekjur handa verðjöfnunarsjóði úr loftinu? Ég hygg, að sjóðurinn fái aldrei tekjur, nema þær séu teknar úr vösum einhverra, - og hvað er þá eðlilegra en þær séu einmitt teknar af því fóðri, sem flutt er inn frá útlöndum til þess að auka mjólkurframleiðsluna? Þessi innflutningur á fóðurvörum er sannast að segja mjög vafasamur fyrir bændur landsins og þessa atvinnugrein, vegna þess að hann gerir mjólkurframleiðsluna að einskonar iðnaði, þar sem verðmæti eru keypt frá útlöndum og þeim aðeins breytt í aðra vöru innanlands. En ef svo færi nú, að þetta gjald, sem tekið væri á þennan hátt af innfluttu kjarnfóðri, yrði til þess, að kjarnfóðurkaupin minnkuðu eða jafnvel hyrfu, þá hyrfi líka um leið þessi tekjustofn, en það hefði þá unnizt í staðinn, að sú mjólk, sem nú er framleidd með þessu kjarnfóðri, hyrfi af markaðinum og auknir möguleikar á mjólkurframleiðslu með heyöflun mundu verða fyrir hendi, og það aftur minnka þörfina fyrir verðjöfnunarsjóðsöflun. Þannig verkaði þetta í þá átt, að færa framleiðsluna í heilbrigðara horf. - Að öðru leyti ætla ég ekki að fara út í ræðu hæstv.forsrh. - En ég má ekki gleyma garminum honum Katli. Hv. 2. landsk. jarmaði hér áðan á barmi sinnar pólitísku grafar. Hann fann sig knúinn til þess að lýsa því yfir, að árekstur sá, sem orðið hefði milli sín og Bændafl. út af þessu máli, hefði verið undirrót þess, að hann hvarf úr flokknum og sveik þannig sína umbjóðendur. Hann sagði, að Bændafl. hefði viljað taka meira tillit til og haft meiri ást á Korpúlfsstaðabúinu og Kolbeini í Kollafirði heldur en Skúla í Bræðratungu og Ágústi í Birtingaholti. Hann nefndi þessa tvo mætu bændur austur í Árnessýslu, gamla sýslunga sína, sem hann þóttist hafa staðið betur með heldur en við bændaflokksmenn. En hvernig eru vitnisburðir þessara manna? Þeir eru ekki hv. 2. landsk. í vil. - En það var ekki ágreiningurinn í þessu máli, sem olli því, að hv. 2. landsk. sveik flokk sinn. Það voru hans eigin hagsmunir og hans nánustu, en ekki hagsmunir bænda austur í Árnessýslu. Það var apótekið Iðunn, sem hann var að vernda. Sósíalistar höfðu lýst því yfir, að þeirra fyrsta verk í valdastöðu mundi verða það, að koma apótekunum undir ríkisrekstur. Það eru sönnur á því, að hér átti sér stað verzlun milli hv. 2. landsk. og hv. stjórnarflokka, og þær sönnur liggja í því, að sósíalistar hafa ekki hreyft þessu máli þau ár, sem þeir hafa setið að völdum - þessu máli, sem þeir voru búnir að lýsa yfir, að þeir munu koma í framkvæmd strax og þeir næðu aðstöðu til þess. Ég ætla svo ekki að rekja sögu þessa hv.þm. lengra. Ég get vel unnt honum þess, að hvíla í friði í sinni pólitísku gröf, ef honum má auðnast það. - Það var fljótséð, hver hafði sent þennan hv.þm. í þessar útvarpsumræður, því þegar hann hætti að tala, settist hann hjá þeim hv.þm. S.-Þ., sem hvolfdi sér svo ástúðlega og elskulega yfir hann eins og kýr, sem karar nýborinn kálf, en hvort hv. 2. landsk. verður hreinni af þessari körun eftir en áður, munu margir efast um. En ég býst við, að eftir sinn pólitíska dauða, sem kemur fyrir þennan hv.þm. sennilega á morgun, muni fara fyrir honum og hv.þm. S.-Þ. eins og sagt er frá í þjóðsögum okkar um Skottu og Móra. Hann mun verða lifandi meðal þjóðarinnar og sérstaklega í fylgd með hv.þm. S.-Þ. sem pólitísk Skotta.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Herra forseti! Góðir áheyrendur! Það er ekki hægt að segja mikið á þessum stutta tíma, sem ég hefi til umráða, en ég skal þó reyna að svara nokkru af því, sem fram hefir komið. Ég ætla ekki að brúka stóryrði hv.þm. V.-Húnv. eða hv.þm. Borgf. í þessari ræðu, því að þeirra orðbragð var ekki til fyrirmyndar. Um mjólkurstöðina ætla ég að segja það, að öll skjöl henni viðvíkjandi skulu koma til ykkar bænda nú á næstunni, og þá munuð þið sjá, hvernig þetta mál stendur. En ég ætla að segja ykkur það, að eftir að hv. 1. þm. þing. hafði hlustað á umr. um mjólkurstöðina í Ed, rétti hann upp höndina hér í Nd. með því, sem hv.þm. G.-K. hafði talið stjórnarskrárbrot, vegna þess að hann þorði ekki að koma austur í Rang. án þess að hafa greitt atkv. með því máli. Mjólkurverkfallið ætla ég ekki að rifja upp frekar heldur en þegar hefir gert verið. - Hv. þm. Borgf. deildi á jafnaðarmenn fyrir það, að hækka mjólkurverðið. En ein af ástæðum sjálfstæðismanna fyrir mjólkurverkfallinu var einmitt krafa þeirra um að lækka mjólkina niður í 35 aura. Hv. þm. Borgf. óskapaðist yfir því, að of mikið hefði verið flutt af kjöti inn á Reykjavíkurmarkaðinn og hann þannig eyðilagður fyrir bændum hér í nágrenninu. En það hefir nýlega komið upp, að þeir, sem þessi hv.þm. hefir sérstaklega gerzt umbjóðandi fyrir, kaupmennirnir, fluttu inn á Reykjavíkurmarkaðinn á sviksamlegan hátt svo mikið af kjöti, að það var það, sem fyrst og fremst eyðilagði að nokkru leyti markaðinn fyrir bændum hér í nágrenninu. Að lokum ætla ég að segja það, að ég hefi nú staðið í baráttunni um þetta mjólkurskipulag í 3 ár. Ég þekki, hvernig andstæðingarnir haga sér í þessu máli, Þeir tala nógu fallega nú fyrir kosningarnar. En það er ekkert, sem getur bjargað þessu máli annað en það, að bændur hér á Suðurlandi og í Borgarfirði – hvaða flokki, sem þeir tilheyra - standi í breiðfylkingu bak við Framsfl. til þess að vernda það, sem þeir hafa þegar náð, og ná því, sem þeir eiga rétt á. Hinsvegar er Sjálfstfl. bundinn af hagsmunum hv.þm. G.-K. og Korpúlfsstaða, og þess vegna verður þetta skipulag rifið niður, ef sjálfstæðismenn fá aðstöðu til þess, Það hefir tekizt að vernda þetta skipulag, en næsta sporið er að stiga í áttina til fulls réttlætis, og það stendur ekki á Framsfl. að heyja þá baráttu. Hinsvegar verður þingið rofið innan skamms, og þá veltur á skilningi bænda, hvernig um þessi mál fer. Innan fárra vikna afhendi ég ykkur, bændur, þá vernd, sem ég hefi yfir þessu máli. Þá baráttu, sem ég hefi háð fyrir þessu skipulagi, afhendi ég ykkur sjálfum. Undir afstöðu ykkar er það komið, hvernig þessum málum verður skipað á mestunni og hvernig ykkur tekst að vernda þessa hagsmuni, sem þið hafið nú fengið fyrir ykkur og skyldulið ykkar. Ég sé, að hæstv. forseti gefur mér nú bendingu um, að minn tími sé búinn, og mun ég taka það til greina. En ég vil enda þessi orð á því, að brýna það fyrir bændum á Suðurlandi og í Borgarfirði, að standa fast utan um sinn rétt. Þessu máli verður því aðeins ýtt áfram af Framsfl., ef bændur standa í breiðfylkingu bak við flokkinn í þessu máli.

*Emil Jónsson: Það er í sjálfu sér litlu að svara, því að höfuðátökin hafa orðið milli Framsfl. og Bændafl., en þeim rökum, sem ég og hæstv.atvmrh. höfum borið fram í þessu máli, hefir ekki að neinu verulegu leyti verið hrundið. Ég kemst þó ekki hjá því að minnast á þau ummæli, sem hv.þm. Borgf. lét falla í minn garð, þegar hann lauk máli sínu. Hann var að lýsa afstöðu minni til frv. um varnir gegn sauðfjárveikinni, og sagði hann, að ég hefði að vísu verið með málinu, en að ég hefði gert það með hangandi bendi og með samvizkunnar mótmælum, og þess vegna - skildist mér - hefði þetta ekki verið neinn stuðningur við málið. Þetta er mjög villandi frá sagt hjá hv.þm., og hann lætur þarna skína á það, sem hann veit, að ekki er rétt. Mín umhugsun og varfærni við að flytja frv. var vegna þess, að mér var ljóst, að það er ekki víst, að þessar ráðstafanir komi að fullum notum, og það er ekki einusinni víst, að þær komi að neinum notum. Það var vegna þess ekkert undarlegt, þó að bæði ég og fleiri hugsuðum okkur vel um, hvort henda ætti úr ríkissjóði þessari 1/2 millj. til þess að gera ráðstafanir, sem enginn veit, hvort koma að gagni. En þetta þýðir ekki það, að ég hafi verið á móti málinu. Langt frá því. Ég hefi lýst því yfir, að ég fylgi öllum þeim ráðstöfunum, sem verða mættu til einhvers gagns í málinu. Þá var hv.þm. Borgf. að vísa til einhverra búreikninga, sem sýndu, að tímakaup bænda væri ekki nema 46 aurar, og með mjólkurlækkuninni mundi það lækka enn meira. Þetta er öfugt við það, sem við alþýðuflokksmenn höldum fram. Við teljum, að með mjólkurlækkuninni mundi fást aukin sala og við það hækka tímakaup bænda. Þetta er byggt á reynslu annara þjóða, og því eru líkur fyrir, að eins fari hjá okkur. Þá lýsti hv.þm. Borgf. því yfir út af frv., hv. 2. þm. Rang. og hv. 10. landsk., að framlagið úr ríkissjóði til verðjöfnunarsjóðs mundi aldrei koma til útborgunar, og hv.þm. V.-Húnv. taldi jafnvel líklegt, að skatturinn af kjarnfóðri mundi með tímanum hverfa, því að innflutningur á þessari vörutegund mundi hverfa úr sögunni, þegar skatturinn kæmi svona þungt niður, og þá mundu líka tekjur verðjöfnunarsjóðs frá þessum lið hverfa. En hver er þá orðin tekjuöflun þessa sjóðs? Þá er ekkert orðið eftir annað en þurrmjólkin, sem sjálfstæðismenn hafa hnuplað frá okkur jafnaðarmönnum. Ég skal ekki fara langt út í ræðu hv.þm. V.-Húnv., þótt hann á mjög óviðurkvæmilegan hátt réðist á hv. 2. landsk., mann sem allan sinn aldur gegnum fleiri áratugi alltaf hefir haldið á rétti þeirra, sem erfiðast hafa átt í lífsbaráttunni, sérstaklega bænda. En út af því, sem hv.þm. sagði um apótekið Iðunn, skal ég geta þess, að Alþfl. hefir aldrei við hann um þessi mál talað, og þess vegna er það langt frá sannleikanum, að hann hafi nokkra íhlutun um þau mál haft. Ég kemst ekki hjá því að minnast á það í sambandi við þessar umr., að það hefir verið merkilega hljótt um það, hvað hinir flokkarnir allir þrír vilja gera fyrir þá, sem eru utan við verðjöfnunarsvæðið, en það er vitanlegt, að þeirra hagur er verstur. Framsfl., Sjálfstfl. og Bændafl. vilja fá jafna útborgun fyrir alla bændur á verðjöfnunarsvæðinu. En hvers vegna á ekki réttlætíð að ná austur yfir Jökulsá á Sólheimasamdi eða vestur fyrir Snæfellsnes? Hví mega ekki aðrir bændur landsins líka njóta einhvers af þessari jöfnun? Hæstv. forseti benti mér nú á, að minn tími sé úti, og verð ég að taka það til greina. En ég vil aðeins undirstrika það, að engar verulegar mótbárur hafa komið frá hendi neinna ræðumanna um það, að leiðir þær, sem Alþfl. bendir á, væru ekki færar eða ekki bezt færar, en það er að auka markaðinn í Reykjavík og stofna nýjan markað fyrir mjólkurvörur, sem ekki er til áður, og framsóknarmenn og sjálfstæðismenn hafa lýst sig fylgjandi.

Ólafur Thors Út af ræðu hv.þm. Hafnf. ætla ég aðeins að gera tvær stuttar aths. Þm. sagði, að hv.þm. Borgf. hefði sagt rangt frá um undirtektir hans um framlag úr ríkissjóði til þess að freista að hefta útbreiðslu Deildartungupestarinnar. Ég held, að óhætt sé að fullyrða, að almennt skyldu menn afstöðu hans á sama hátt og PO gerði. Hann færði að vísu ekki fram bein mótmæli, en lét nægja að heimta frest, enda var honum ljóst, að fresturinn hlaut að leiða til þess, að allar ráðstafanir féllu niður. Það situr alveg sérstaklega illa á einmitt þessum þm. að bera fram kveinstafi fyrir munn bænda út af kjarnfóðursbæti þeim, er ætlað er að leggja á með frv. þessu. Hann hefir nefnilega sjálfur gert tillögu um 15% kjarnfóðurskatt, eða nærri jafnháan skatt og þetta frv. mælir fyrir um. Munurinn er aðeins sá, að samkv. þessu frv. fellur skatturinn allur bændum til framdráttar, en samkv. frv. EJ eiga bændur að borga, en aðrir að njóta. Það var auðheyrt á hæstv.forsrh., að hv.þm. Borgf. hefir komið eitthvað óþægilega við kaun hans, og verður að játa, að meiri köppum en HermJ hefir orðið hætt í höndum PO. Hitt hlægir okkur, sem daglega verðum að hlusta á stóryrðaglamur forsrh., er hann nú ber lóminn yfir því, að PO sé ekki nógu kurteis. Þori ég óhikað að fullyrða, að flestir, og raunar nær allir hlustendur, kunna betur föstum rökum og karlmannlegri einurð PO en yfirlæti og sívaxandi leikaraskap æfintýramannsins í ráðherrastólnum. Ráðh. var að hóta að láta prenta og dreifa um austursýslur ræðu, er hann nýverið hélt í Ed. um mjólkurstöð M. R. Eftir venjunni þykist ég vita, að ríkissjóður borgi. Vil ég því gera þá till., að jafnframt fylgi svarræða Péturs Magnússonar, og einkum og sérstaklega tvær myndir af ráðh., önnur þegar hann lauk ræðu sinni, en hin þegar Pétur Magnússon endaði sína ræðu. Er sú ræða talin einhver rökfastasta og þyngsta ádeiluræða, sem haldin hefir verið hér á Alþingi, a. m. k. í minni nú lifandi þm., og því viðbrugðið, hve vesaldarlegur forsrh. var um það lestrinum lauk HermJ sagði, að ráðizt hefði verið á mjólkurl. í blöðum sjálfstæðismanna löngu áður en lögin komu í framkvæmd. Þetta eru bein ósannindi. Hitt er rétt, að ráðizt hefir verið á sumt það vítaverðasta í framkomu mjólkursölunefndar. Og það veit enginn betur en einmitt HermJ, að það voru bændur sjálfir - vestan fjalls og austan, - sem stóðu að og hvöttu til mótmæla gegn framkvæmd laganna, ekki sízt þeirri háðung, að mjólkursalan skyldi verða gerð að beinu hagsmunamáli sósíalista. En skýrasti vottur um samvizkulausa óskammfeilni mjólkursölun. er einmitt það, að þetta fékkst ekki lagfært, fyrr en n. var svínbeygð með allföstum átökum. HermJ segir, að andstaðan gegn mjólkurl. hafi verið gerð fyrir ÓTh og Korpúlfsstaði. En hver bar fyrst fram mjólkurl.? Var það ekki þessi sami ÓTh. HermJ segir, að dreifingarkostnaðurinn hafi færzt úr 17 og ofan í 4 aura. En hvar eru þá þessir 13 aurar? Ekki eru þeir í vasa bændanna. Eru þeir kannske í kosningasjóði sósíalista? HermJ sagði, að kjarni frv. PM og ÞBr vari sá, að nærsveitirnar áttu að eignast Reykjavíkurmarkaðinn, en fjarsveitir áhættuna. Þetta er auðvitað ósatt, og því miður fer ráðh. nú sem oftar með alveg vísvitandi ósannindi. Hér á Alþingi vita allir, að frv. PM og ÞBr tryggir öllum bændum nákvæmlega sama rétt. Hagsmunirnir verði sameiginlegir og verðið eitt og hið sama. Það liggur við, að ég dáist að heilagri einfeldni forsrh., er hann hyggst að byggja árásir sínar á frv. PM og ÞBr á þessari ægilegu spurningu. „Hvaða nýja skatta á að leggja á til að afla fjár til að standa undir útgjöldum, er af því frv. leiðir.“ Við því svara bæði ég og fleiri þessu: Í fyrsta lagi ber frv. sjálft með, sér, að mjólkurduftinu er ætlað að afla þess fjár, er með þarf. En í öðru lagi langar mig að minna þennan mann, sem einnig er kallaður landbúnaðarráðh., á það, að það situr illa á honum að spyrja þannig nú, einmitt þegar eitthvað á að gera fyrir bændurna, úr því að honum hefir aldrei hugkvæmzt að spyrja, þegar verið er að leggja nýja og nýja skatta á bændur til þess meðal annars að greiða hina svo kölluðu atvinnuleysisstyrki í kaupstöðunum. Út af kosningaræðu þeirri, er hæstv.atvmrh. hélt hér og ætluð var til að styrkja sósíalista við sjávarsíðuna, en Framsókn til sveita, vil ég aðeins segja það, að hinn mikli nýi áhugi sósíalista fyrir sjávarútvegsmálum hefir aðeins lýst sér í því, að taka nú upp og gera að sínum baráttumálum þau mál, sem við sjálfstæðismenn höfum barizt fyrir allt þetta kjörtímabil, en sósíalistar og framsókn lagzt gegn, og svo í því, að standa gegn því sem foringi flokksins þó taldi aðalbjargræði fram úr vandræðunum, þ. e. a. s. aukningu á síldarbræðslustöðvunum og bygging nýrra frystihúsa. Yfir okkar þjóðfélag hefir á undanförnum árum riðið margvíslegt böl. Eitt hið geigvænlegasta, að ég ekki segi það allra versta er sá rígur og kali milli einstakra stétta þjóðfélagsins, sem rauðliðar hafa kveikt og glætt eftir fremstu getu. Sjálfstfl. hefir frá öndverðu leitazt við að slökkva þann eld. Hann hefir í allri sinni málefnalegu aðstöðu fært sönnur á það, að hann vill ráða hverju máli til lykta út frá því, sem bezt hentar heildinni, og þegar flokknum er borið á brýn, að hann sé eingöngu flokkur atvinnurekenda, er það sagt gegn betri vitund. Sjálfstfl. berst að vísu fyrir sem fyllstu athafnafrelsi einstaklingsins á sviði atvinnulífsins, en hann gerir það alls ekki fyrst og fremst vegna þess einstaklings, sem atvinnuna rekur, heldur vegna þess, að hann telur, að með þeim hætti verði atvinnulífið arðvænlegast og blómlegast, en það á að vera hið mikla sameiginlega markmið, vegna þess að með því er hag allra þjóðfélagsþegnanna bezt borgið, og ekki sízt verkalýðsins. Af þessum ástæðum hefir Sjálfstfl. tekið forystu í baráttunni gegn öfgum og úlfúð milli stétta þjóðfélagsins og valið sér kjörorðið: Stétt með stétt. Frv. það, sem hér er til umr., mun, ef að lögum verður, kveikja eld, eigi aðeins milli stétta, heldur og innan sjálfrar bændastéttarinnar. Fjöldi bænda mun líta svo á, að fjárhag þeirra sé teflt í voða til hagsbóta fyrir aðra bændur, og þeim bændum er ætlað að trúa því, að hinna dauði sé þeirra brauð. En eins og ég sýndi í frumræðu minni og enn stendur óhrakið og bjargfast, myndi frv. þetta, ef að lögum yrði, ekki reynast nokkurs bónda brauð, heldur allra dauði, þ. e. a. s. öllum til tjóns, því, að verðlækkun sú, sem af því leiðir, bitnar jafnt á öllum bændum verðjöfnunarsvæðisins, og yrði fyrr en varir a. m. k. 3½ eyrir á lítra. En jafnvel þótt nokkur hluti bænda hagnaðist á fyrirmælum frv. á kostnað annara bænda, sem þó ekki er, þá hlýtur það að vera öllum heiðursmönnum í bændastétt óbærileg tilhugsun. Og því fjær sanni væri að leita slíkra úrræða sem augljósara er, að til er önnur leið, leið PM og ÞBr, sem með öruggri vissu bjargar eigi aðeins nokkrum hluta bændastéttarinnar, heldur og öllum hlutaðeigandi bændum á verðjöfnunarsvæði Reykjavíkur, en að sú leið, sem Framsfl. bendir á, ríður eigi aðeins niður hag nokkurs hluta bændanna, heldur allra bænda á verðjöfnunarsvæðinu. Eining og friður innan bændastéttarinnar, stétt með stétt í þjóðfélaginu, þetta er vilji okkar sjálfstæðismanna. Að þessu stefnum við í allri stjórnmálastarfsemi okkar, og við þetta miðast tillögur okkar í þessu máli jafnt sem öðrum.

Hannes Jónsson Hæstv. forsrh. gerði enga tilraun til þess að skýra, eftir að hann var búinn að ræða till. Péturs Magnússonar og Þorsteins Briems um aukatillög verðjöfnunarsjóðs, hvernig hann ætlaði að framkvæma það, sem hv.þm. Mýr. var búinn að segja, að væri stefnumið Framsfl., að koma á löggjöf til þess að auka tekjur verðjöfnunarsjóðs. Hvernig ætlar Framsfl. að, gera þetta, ef hann ætlar ekki að gera það með því, að láta einhverja aðra greiða það? Þetta á hæstv. ráðh. eftir að skýra, ef þá á ekki að skoða þessa þögn hans sem nýja yfirlýsingu hans um, að það, sem hv.þm. Mýr. var að segja, væri ekki annað en orðin tóm, orð sem aldrei ætti að framkvæma af flokknum. Hv. þm. Hafnf. neitaði því ákveðið, að Alþfl. hefði nokkurntíma átt tal við hv. 2. landsk. um lyfjabúðina eða nokkuð því tilheyrandi. Því getur hver trúað, sem vill. Hver sem veit, hver afstaða sósíalista var í þessu máli og hverjar upplýsingar þeir gáfu á þingi um, hvernig fyrirkomulag lyfjaverzlunar ætti að vera, og hvernig ætti að breyta þar öllu, þegar þeir kæmust til valda, - hver sem þekkir þetta getur trúað þessum orðum hv.þm., ef hann vill. Ég trúi þeim ekki. Það er sannleikurinn í þessu máli, að hv. 2. landsk. hefir selt sig fyrir hagsmuni þess fyrirtækis, sem honum er nákomið. Um afstöðu Bændafl. til mjólkursölulaganna er það að segja, að frá því fyrsta hefir það verið stefna hans, að vilja vinna að því, að bændur fengju í þessu efni fullan umráðarétt yfir allri stjórn og starfsemi þessa fyrirtækis. Þessi lög eru að öllu leyti undirbúin af n., sem fyrrv, stj. skipaði til að gera till. um þessi mál og semja frv. Aðalbreyt., sem á því voru gerðar, var það, sem Bændafl. hefir alltaf verið þyrnir í augum, en það var, að framkvæmdin skyldi að öllu leyti vera tekin úr höndum hænda og fengin sósíalistum í hendur, til þess að þeir gætu haft hagsmuni af því fyrir flokk sinn. Þetta var sú óhæfilega meðferð þessa máls, sem Bændafl. vildi fá breytt í annað og betra horf, Bændafl. hefir alltaf viljað berjast fyrir, að framleiðendunum væri tryggt framleiðsluverð fyrir afurðir sínar. En með því að haga löggjöfinni eins og þetta frv. ætlast til, er fyrirsjáanlegt, að eftir því sem mjólkurmagnið eykst, sem á markaðinn kemur, hlýtur verðið að lækka. En í frv. Péturs Magnússonar og Þorsteins Briems er reynt að ráða bót á þessu, og þar er það a. m. k. tryggt, að verðið fari ekki lækkandi frá því, sem nú er, a. m. k. lækkar það ekki á meðan ekki er hægt að lækka framleiðslukostnaðinn frá því, sem hann er nú. Þetta er stefna Bændafl. í þessu máli og öllum þeim málum, sem við koma bændastéttinni. Bændafl. mun aldrei vilja framselja frumburðarrétt bændastéttarinnar, - þann rétt að ráða málum sínum. Þeir eiga heimtingu á, að þeim sé tryggð sú aðstaða, að þeim verði endurgreitt kostnaðarverð vara sinna. Það er sú stefna, sem Bændafl. mun berjast ötullega fyrir, og hann mun ekki ljá lið sitt neinum þeim mönnum, hvaðan sem þeir koma, sem vilja draga þessi völd bændanna úr höndum þeirra. Þessu mega bændur landsins trúa, og þessu trúa bændur landsins, þrátt fyrir hvað sem hv. 2. landsk. segir. Ég hefi skemmri tíma yfir að ráða en ég bjóst við. Það var gert ráð fyrir, að þessum umr. yrði skipt í fernt, en þær verða í þrennu lagi, það kemur til af því, að það hafa allir etið yfir sig nema ég. En þótt svo sé, þá gerir það ekki svo mikið til, og einum manni getur þetta orðið til nokkurrar huggunar. en það er hv. 2. landsk., því að hv.þm. S.-Þ. var að hvísla að honum hér í hliðarherbergi, eftir að ég hélt mína ræðu, hvort hann ætlaði ekki að svara því. Þá var eftir ein umferð, svo að ég gat svarað honum, en nú, meðan á þessari umferð stendur, situr hv.þm. S.-Þ. við hliðina á hv. 2. landsk. og þylur í eyra hans, og hann skrifar eins hart og hv.þm. S.-Þ. hvíslar. Það verður sjálfsagt góður matur, sem verður borinn á borð fyrir ykkur, hlustendur góðir, en ef ekki verður eitthvert sengjubragð að því, eftir að það kemur úr potti hv. 2. landsk., þá er ég illa svikinn. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég er búinn með þann tíma, sem mér er skammtaður. Ég vænti þess, að allir kjósendur, hvar sem er á landinu, hafi veitt því eftirtekt, hvernig afstöðu hæstv.forsrh. hefir tekið til þessa máls. Hann hefir látið flokksbræður sína flytja þetta frv., sem á að gefa ykkur von um að fá aukna möguleika fyrir tekjuöflun fyrir verðjöfnunarsjóð, sem svo eigi að bæta þeim með, sem örðugast eiga með að nota Reykjavíkurmarkaðinn, en sjálfur tekur hann það aftur með því að flytja fram alla annmarka, sem hann getur hugsað upp, fyrir því, að hægt sé að afla þessara tekna, af því að það verður að taka það af öðrum. Þið getið því ekki búizt við, að sú löggjöf, sem hv.þm. Mýr. talaði um, geti komið. Þið verðið að taka þetta frv. eins og það er, leggja það við hliðina á frv. Péturs Magnússonar og Þorsteins Briems og velja svo um, hvort þið viljið heldur. Ég efast ekki um, hvernig val ykkar verður. Í trausti þess, að þið veljið þá menn fyrir fulltrúa ykkar við þessar í hönd farandi kosningar, sem eru reiðubúnir að fylgja þessu máli til sigurs, býð ég ykkur góða nótt, árna ykkur alls góðs, óska ykkur gleðilegs sumars. Verið þið sæl!

Magnús Torfason Ég hafði ekki búizt við, að ég þyrfti að taka aftur til máls. Ég þóttist hafa hagað þannig ræðu minni, að hún meiddi engan, og því síður hafði ég búizt við, að ég yrði að bera af mér sakir, maður, sem á að vera kominn á grafarbakkann, því að það hafa verið ómælt lög, að láta þá fara í friði. Hv. ræðumaður Bændafl., sem vissulega er honum samboðinn, byrjaði á að segja, að enginn ágreiningur hefði verið í mjólkurmálinu milli mín og Bændafl. Nú get ég vitanlega ekki sannað, hvað milli okkar hefir farið í samtölum. en það vill svo vel til, að ég get vísað í blað Bændafl., Framsókn. Þar stendur skýrum orðum, að einmitt afstaða mín til þessa máls hafi orðið til þess, að þeir ætluðu að reka mig úr flokknum. Þetta er sannleikurinn í málinu, og ekkert annað. Þá vildi sami hv. ræðumaður bera það á mig, að ég hefði verið keyptur af Alþfl. til að skipta um skoðun í þessu máli. Ég vissi ekki það, að þetta væri sérstakt mál Alþfl., en ég hélt, að það hefði verið mál Framsfl., svo að það hefði verið miklu nær, að hann hefði keypt mig en Alþfl.; þegar af þessari ástæðu er þetta bull og rakalaus ósannindi, eins og ræðumaður Alþfl., hv.þm. Hafnf., lýsti yfir. En vitanlega er slík yfirlýsing ekki talin nein sönnun af Bændafl. Sannleikurinn er sá, að enginn maður úr Alþfl. né öðrum flokki nefndi neitt við mig um lyfjabúðina Iðunni, nema form, íhaldsflokksins, Ólafur Thors. Hann gekk um þvert gólf í þessum sal til mín og spurði mig, hvernig mér litist á, ef Sjálfstfl. bæri fram frv. um einkasölu á lyfjum. Ég sagði honum blátt áfram, að hann skyldi tala um það við form. Bændafl. Síðan hefi ég ekki heyrt neitt um þetta mál, og enginn maður hefir nefnt það við mig síðan. Þetta kom til tals á fundi við Ölfusá, sem ég boðaði til eftir að ég var knúður til að segja mig úr Bændafl. Þar átti ég orðastað við Svavar Guðmundsson og Jón í Dal, og urðu þeir þar alveg að láta í minni pokann, sem von var að. Nú hefir þessi ræðumaður látið sér sæma, að taka það hér upp aftur, og ég skil nú ósköp vel, að hann hefir gert þetta. Hann hefir fyrr og síðar sýnt það, að hann er trúr þjónn Ólafs Thors, en það vita allir, að engum manni var verr við mjólkurlögin en einmitt þeim hv.þm., enda hefir hann lýst yfir hér á fundi, að þeir Korpúlfsstaðamenn töpuðu á mjólkurmálinu, og þá var það sjálfsagt, að hv. ræðumaður Bændafl. tæki það upp og fylgdi honum trúlega að þessu eins og öðru. Annars hefir hann haft það embætti á hendi að svívirða mig, hvenær sem hann getur komizt að því, án þess að ég hafi nokkurntíma sagt eitt einasta styggðaryrði til þessa manns, og get ég sagt ykkur ástæðuna til þess. Það er blátt áfram af því, að mér hefir verið það hreinn viðbjóður að eiga orðastað við þennan þm., og ég mundi telja það alveg þýðingarlaust að reyna að hafa nein áhrif á þennan hv. ræðumann Bændafl. til hins betra, því að það er satt, sem gamall orðskviður segir: Seint er afglapa að snotra. - Góða nótt!

Stefán Jóh. Stefánsson Við 2. umr. tilkynnti hv. 6. landsk., að hann mundi bera fram brtt. við frv. við 3. umr. Frv. mun hafa verið tekið á dagskrá án þess að hann athugaði það. Hann er ekki staddur hér nú, en ég veit, að hann mundi óska eftir, að málinu yrði frestað, til þess að hann gæti borið fram sínar brtt., og ég geri ráð fyrir, að ég hefði kosið að greiða þeim atkv., en eins og málið liggur fyrir, greiði ég ekki atkvæði.

Bergur Jónsson Eins og menn sjá á nál., eru allir nm. sammála um stefnu frv. Hinsvegar greinir menn á um, hvaða leið ætti að fara í þessu máli, eins og ástatt er nú með þingið, og einn af nm., fulltrúi Sjálfstfl. í sjútvn., hv.þm. Vestm., lýsti yfir því við umr. um sjávarútvegsmál, að hann mundi hallast að þeirri leið, sem ég og hv. 2. þm.N.-M. höfum viljað fara, sem sé að afgr. málið með þáltill. Þess vegna þykir mér óþarft að vera að tefja tíma hv.þd. meira með þessu frv. og greiði því atkv. á móti málinu.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Þar sem ég tel betur séð fyrir málinu með því að samþ.þáltill. þá, sem liggur fyrir þinginu um svipað efni, segi ég nei.

Forseti (JörB): Ég vil nú mælast til þess, að allir hv.þdm. fari ekki að halda langar ræður um þetta.

Finnur Jónsson Ég ætla ekki að halda ræðu, en ég álít rétt að gera grein fyrir atkv. mínu, ekki sízt þar sem ég ætlaði að koma með brtt., sem ekki er nú tími til að koma með hér. Þar sem ég álít ekki nægilega vel séð fyrir þessu máli í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, mun ég athuga, hvort ekki verður hægt að koma brtt., sem ég hafði hugsað mér að koma með, fram í hv.Ed. Ég greiði því atkv. með málinu út úr hv. d. og segi já.

Gísli Guðmundsson Með sömu forsendu og hv.þm. Barð. segi ég nei.

Héðinn Valdimarsson Með skírskotun til grg.hv. 1. landsk. og þess líka, að fyrir liggur frv. af hálfu Alþfl., sem gengur miklu lengra og þar sem betur er fyrir þessu máli séð heldur en í þessu frv., þá ætla ég ekki að greiða atkv.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Vegna þess að hv.þm. Barð. vitnaði til þess, að ég hefði látið í ljós, að það mundi vera eina úrræðið í málinu á þessu þingi að samþ.þáltill. hans um samskonar mál, vil ég taka það fram, að þó að ég hafi viðhaft þessi ummæli, þá var það aðeins með það fyrir augum, að tími þingsins mundi ekki leyfa afgreiðslu frv. Á þessu stigi málsins sé ég samt sem áður ekki ástæðu til að stöðva málið í þessari hv. d. og tel rétt, að það fari til hv.Ed. Sjái ég hinsvegar fram á, að ekki verði leyst úr málinu eins og það liggur fyrir, þá mun ég fylgja till.hv.þm. Barð., og segi því já.

*Flm. (Gísli Guðmundsson): Þeir, sem til þekkja, telja mikla nauðsyn vera á því að gera ýmsar umbætur á höfninni á Raufarhöfn, dýpka hana og bæta innsiglinguna. Eins og kunnugt er, þá er höfn þessi mikið notuð um síldartímann, og væri miklu meira notuð, ef hún væri betri. Það er því vegna þeirrar notkunar, sem sérstaklega er nauðsynlegt og aðkallandi að gera þarna umbætur. Það er orðið nokkuð langt síðan höfn þessi var mæld upp, og eitthvað lítilsháttar hefir hún verið athuguð síðan fyrir tilhlutun vitamálaskrifstofunnar, en skjallega liggur ekki neitt fyrir um þær athuganir. Eins og sjá má á till., þá er hún ásamt mér flutt af hv.þm. Ísaf., sem, eins og kunnugt er, er formaður í síldarútvegsnefnd. Að hann er meðflm. að till., er vegna síldveiðiflotans, hinnar miklu nauðsynjar, sem flotanum er á því að fá sæmilega höfn á þessum stað. - Ég mun svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en vænti þess, að hv. dm. skilji þá nauðsyn, sem hér er um að ræða fyrir síldveiðar landsmanna, og samþ.till.

*Finnur Jónsson: Til viðbótar því, sem hv. fyrri flm. hefir sagt, vil ég taka það fram, að svo er ástatt um þessa höfn, að þangað fljóta ekki inn nema minnstu skip. Síldveiði er nú oft mikil við Langanes, og þetta er næsta höfnin. Það er því mjög bagalegt, að hin stærri síldveiðiskip skuli ekki komast þangað. Þetta stendur og í vegi fyrir því, að síldarverksmiðjan, sem er á Raufarhöfn, verði stækkuð. Út- og uppskipun er mjög dýr þarna, þar sem flytja verður langar leiðir á smábátum út í hin stærri skip, sem flytja þangað vörur og taka þar vörur, auk þess, sem mjög er stormasamt þarna. Það væri því mjög nauðsynlegt að dýpka höfnina svo, að meðalstór flutningaskip gætu flotið hingað inn. Og þá myndi síldarverksmiðjan verða aukin um leið.

*Jörundur Brynjólfsson: Ég hefi hér, ásamt samþm. mínum, borið fram þáltill. viðvíkjandi rannsóknum á möguleikum til rafvirkjunar í helztu þorpum austanfjalls. En þar sem komin er fram till. frá atvmrh., sem gengur alveg í sömu átt, þá get ég fallizt á, að sú ályktun verði látin nægja, í trausti þess, að hæstv. ráðh. láti undirbúa málið á þann hátt, sem við höfum óskað eftir, og eins og skýrt er tekið fram í grg., og þá sérstaklega í niðurlagi hennar. Gert er ráð fyrir, að leitað sé til sveitarstjórna til að gera tillögur og undirbúa þetta mál í samráði við atvmrh. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en vil leggja til, að það álit, sem hæstv.atvmrh. lagði fram, verði látið nægja.

*Flm. (Ásgeir Ásgeirsson): Þessari till. var tekið vel við fyrri umr., enda er hér um leiðréttingu að ræða. Þegar launalögin voru sett, var gengið út frá því, að þeir menn, sem við þetta vinna, væru aðeins teknir til skamms tíma, eða að hér væri um bráðabirgðastarf að ræða. Lágmarkslaun talsímakvenna eru nú 1200 kr., er hækka um 200 kr. annaðhvert ár, upp í 1800 kr. Gert er ráð fyrir, að laun þeirra verði jafnhá launum 2. fl. skrifara, og þá yrði hækkunin 400 kr. og dýrtíðaruppbót. Um 20 stúlkur koma til greina að fá þessa launahækkun nú. Þegar þess er svo gætt, að þessar stúlkur þurfa að starfa í 6 mánuði áður en þar komast í lægsta launaflokk, þá má ekki gera mikinn greinarmun á þeim störfum og störfum 2. fl. ritara, þegar um launagreiðslur er að raða. Nú er litið á þetta sem lífsstarf, og því þurfa þessar stúlkur að fá, auk þess sem þær fá til að framfleyta lífinu, nokkuð hærra kaup, til þess að þar geti búið sig fjárhagslega undir það að mæta ellinni. Það er því ljóst, að hér er um sanngirni að ræða, og sé ég ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en vil að lokum upplýsa það, að þessi hækkun mun vera 18 þús. kr. á ári. Ég vænti þess svo, að hv. Alþingi afgr. þessa till. til hæstv.ríkisstj., sem mun vera fús til að framkvæma hana.

*Flm. (Héðinn Valdimarsson): Þessi till. er ekki stórfelld, og ég vona, að hún kosti ekki miklar umr. Eins og hv.þm. sjá, er lagt til, að stjórnin fái heimild til að greiða á yfirstandandi ári allt að 5 þús. kr. til þeirra, sem urðu fyrir brunaslysum og kostnaði vegna jólatrésbrunans mikla í Keflavík um jólin 1935. Margir þeirra, sem þar eiga hlut að máli, urðu fyrir miklum sjúkrahúskostnaði, og er sumt af honum ógreitt enn. Mun það nema um 3 þús. kr., eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, auk annars ógreidds kostnaðar, sem valdið hefir miklum búsifjum.

*Thor Thors: Hv. þm. G.-K. getur ekki verið viðstaddur á þessum fundi og hefir beðið mig að tala í þessu máli fyrir sig. Það er þannig til komið, að samkv. beiðni hreppstjórans í Keflavík sendi hv.þm. G.-K. erindi til fjvn. með tilmælum um, að bætur yrðu greiddar þeim, sem urðu fyrir skaða af brunaslysinu. Þar sem fullvíst er, að fjárlög verða ekki afgr. á þessu þingi, var jafnframt flutt till. um þetta í Sþ. Bættist þá þessi liðstyrkur frá jafnaðarmönnum. Vil ég mæla með, að till. verði samþ.

*Bergur Jónsson: Mér þykir vænt um, að till. er komin fram hér á þingi um að veita þeim mönnum einhverja hjálp, sem verst urðu úti af völdum brunans mikla í Keflavík um áramótin 1935–1936, en það er eitt atriði í sambandi við þetta mál, sem mér þykir leiðinlegt, atriði, sem kemur alloft fyrir hér á hv.Alþ. Það er, að einstakir menn á hv.Alþ. hafa sérstaka tilhneigingu til að stela málum frá öðrum mönnum, sem allir vita, að hafa ekki brjóstgæði til að bera; það veit ég. Ég var veikur í fyrra og þurfti á fjárhjálp að halda og sneri mér til nokkurra vina minna um hana. Þá sneri ég mér til eins af flm. þessarar till., ekki af því, að ég byggist við, að hann mundi greiða úr fyrir mér, heldur af því, að ég vildi staðfesta fyrir sjálfum mér, hvernig maðurinn væri sjálfur. Enginn efast um, að hann muni eiga nokkuð mikið fé, bæði hér á landi og erlendis. Ég vil geta þessa, til þess að menn gangi ekki að því gruflandi, að þessi maður ætlar með flutningi þessarar till. að afla sér kjörfylgis suður með sjó. Hefði mönnum þar verið óhætt að snúa sér til manna úr öðrum flokkum um þetta mál; þeir mundu fá eins góðan stuðning þaðan. Þeir, sem kunnugir eru í Keflavík, munu vita, að mönnum þar hefði verið kærara, að þessi till. hefði ekki verið borin fram sem kosningabeita. Ég vildi geta um þessi atriði hér vegna þess, að það er orðinn síður hér á Alþ. að raða ekki eingöngu um málin, sem fyrir liggja, heldur einnig um afstöðu flm. til málanna. Það kom fram í útvarpsumr., sem fram fóru fyrir nokkru, að hv.flm. þessarar till. ásakaði Thorsbræður fyrir að hafa skemmt fjárhag sinn með því að ganga of mikið í ábyrgðir fyrir aðra menn. Það getur verið, að svo hafi verið, en hvort menn almennt álíta, að þeim ríka manni, hv. 1. flm. þessarar till., hafi í því tilfelli farizt betur en þeim, ætla ég að láta alla siðferðislega heilbrigða menn dæma um.

Forseti (JBald): Út af orðum hv.þm. Barð. til forseta vil ég segja það, að ég tel, að forseta beri skylda til, þegar komið er út í slíkar umr., sem fram fóru áðan milli hv.þm. Barð. og hv. 9. landsk., að slíta þeim. Þeir höfðu báðir talað tvisvar í málinu og umr. var lokið.

*Flm. (Héðinn Valdimarsson): Það fer fjarri því, að þessi till. sé borin fram sem kosningabeita, og mér var ókunnugt um, að hv.þm. G.-K. hefði komið fram með till. til fjárveitingar í þessu efni. En þó svo væri, er ekki síður ástæða til að koma fram með þessa till., ef víst ætti að vera um, að þeir, sem urðu fyrir slysinu. fengju bæturnar nú, en það drægist ekki til næsta hausts, þegar fjárlög verða samþ. Það var ekki heldur úr vegi, að Alþfl. bæri þessa till. fram, þar sem þessi till. var borin fram á fundi, sem Alþfl. og Framsfl. stofnuðu til í Keflavík. Annars tel ég ekki, að einn flokkur frekar en annar eigi þessa till. En það, sem hv.þm. Barð. fór að reyna að skeyta skapi sínu á mér með, er í engu sambandi við þetta mál, og í því sérstaka ástandi, sem hann hefir verið og er í stundum hér á þingi, er ekki ástæða til að segja mikið við hann eða eiga við hann deilur. En þar sem hann talaði um, að ég hefði ekki viljað ganga í ábyrgð fyrir sig, þá sé ég ekki neina ástæðu til þess að ég fari að ganga í ábyrgð fyrir þm., sem tvisvar hefir ætlað að berja mig á allshn.fundi.

*Thor Thors: Ég vil geta þess nú, af því að mér láðist að geta þess í fyrri ræðu minni, að hv.þm. G.-K. mun bera fram brtt. við 2. umr. um, hvernig sú n. skuli skipuð, sem úthluti þessu fé. Það er engin stórbreyting og mun ekki tefja afgreiðslu málsins. Ég vil líka geta þess, að þetta mál er engin kosningabeita. Það er þannig til komið, að hreppsnefnd Keflavíkur sneri sér, svo sem eðlilegt var, til þm. kjördæmisins og bað hann að koma þessari beiðni á framfæri. Hann lagði hana fyrir fjvn., en ætlaði að bera hana síðar fram sem till. til þál. Sú þáltill. er nú óþörf orðin, þar sem sú till., sem nú liggur fyrir, er komin fram.

*Bergur Jónsson: Ég ætla að biðja þá, sem hér eru viðstaddir, að taka til greina, að hv. 2. þm. Reykv. var að reyna að bera mér drykkjuskap á brýn, en það tekst bara ekki, því það eru nógu margir, sem rita, hve tilhæfulaust það er. Þessi hv.þm. sagði ennfremur, að ég hefði ætlað að berja sig á allshn.fundi. Það er bezt að segja sannleikann í því máli, og hann er sá, að það var þessi hv.þm., sem tvisvar hefir ráðizt á mig. Hvað því viðvíkur, hvort þetta er kosningabeita eða ekki, vil ég benda á það, að það er venja, ef mönnum er alvara um að koma fram málum hér á Alþ., sem þeir vita, að menn úr öllum flokkum munu líka vilja fylgja, að þá leita þeir til þeirra manna líka, en það eru þessir menn, sem hafa ekki þá venju, og þar á meðal hv. 2. þm. Reykv., sem er nú nýbúinn að koma sínum flokki í þá úlfakreppu, að ekki er búizt við, að hann rísi upp aftur á ný, nema ef hæstv. forseti, sem er miklu meiri vitmaður, gæti fengið völdin aftur í flokknum.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Það vill svo vel til, að hér á Alþ. finnast vitni um þá atburði, sem hv.þm. Barð. talar um, og það eru hv. samnm. okkar, og geri ég ekki ráð fyrir, að þeir fylgi hv.þm. Barð. í þessu máli.

*Flm. (Jónas Jónsson): Ég hefi flutt þessa till. með einum hv.þm. Alþfl. Um hana þarf ekki langa grg. Þegar lögbókin var gefin út af menningarsjóði, var ákveðið að geyma blýið vegna væntanlegrar endurútgáfu. Nú eru liðin mörg ár síðan og miklar breyt. hafa orðið á íslenzkum lögum, þó ekki meiri en svo, að mikið af þeim er óbreytt enn. Ef hallazt verður að því að gefa lögbókina út aftur, verður mikið gagn að því verki, sem búið er að vinna. Það er bezt og að öllu leyti eðlilegast, að landið gefi út bókina, því að menningarsjóður getur varla gert það, og mundi alls ekki geta það eins og sakir standa nú. Reynslan hefir orðið sú, að menn hafa yfirleitt verið mjög ánægðir með lögbókina eins og hún var, en nú er hún orðin of gömul, og hún hefir verið afarmikið notuð, bæði af hv.alþm. og öðrum, sem yfirlit þurfa að hafa yfir íslenzk lög. Munu þeir óska þess, að fá bókina endurbætta, enda var upphaflega gert ráð fyrir, að Lögbók Íslands yrði gefin út á 3 ára fresti. Ég tel óþarft, að málinu verði vísað til n. en legg til, að till. verði vísað til siðari umr. að þessari lokinni.

*Thor Thors: Ég vil aðeins vekja athygli á því, hvort rétt sé að gefa út þetta safn af lögum að svo stöddu, þar sem vitað er, að miklar breyt. á þeim standa fyrir dyrum. Hefi ég þar í huga m. a. breyt. þá á hegningarlögunum, sem ekki mun dragast lengur en til næsta árs, og breyt. á réttarfarslöggjöfinni, sem er mikill lagabálkur, er vænta má, að verði lagður fyrir næsta Alþingi. Ég vil vekja athygli á því, hvort rétt er að ganga frá lögbókinni áður en þessar miklu breyt. ná fram að ganga.

*Flm. (Jónas Jónsson): Þær mótbárur, sem hv.þm. Snæf. kom með, þurfa ekki að rekast á mínar till., því að það tekur alltaf sinn tíma að undirbúa útgáfu lögbókarinnar, svo að það gæti verið búið að lögfesta eitthvað af þessum stóru lagabálkum, sem nú liggja fyrir, svo að þeir komist í útgáfuna, og þótt það dragist lengur að samþ. innskotið í hegningarlögin, þá gerir það ekki svo mikið til, eigi að gefa lögbókina út á 5 ára fresti. Þessar mótbárur eru því ekki veigamiklar. Þannig má segja, að fyrst Alþingi gefi alltaf út Alþt., þótt það sé allmikill kostaður við það og þau lítið notuð öðruvísi en sem ívitnunarheimild, þá sé ekki meira að gefa út lög, sem aðeins gilda nokkur ár, fyrst útgáfan er bundin við vissan tíma. Reynslan hefir orðið sú, að lögmenn, sem helzt gætu verið án lagasafns, voru mjög ánægðir yfir lögbókinni, þegar hún kom út, og svo mun fara enn, að því meira þykir mönnum varið í lögbókina, sem hún er nær því að vera í fullu gildi.

*Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson): Ég mun nú vera búinn að tala meira en þingsköp leyfa í þessu máli. Ég þarf ekki neinu við það að bæta, nema því, að fjvn. hefir athugað till., og leggur meiri hl. n. til, að hún verði samþ.Hv. 6. landsk. skrifar þó undir nál. meiri hl. með fyrirvara. - Hinsvegar hefir hv. 9. landsk. ekki getað fallizt á till., og gefur hann út sérstakt nál. Um brtt. á þskj. 220 var gerð tilraun til að ná samkomulagi, en það náðist ekki, og hafa hinir ýmsu nm. óbundin atkv. um hana, svo og um aðrar brtt., sem fram kunna að koma. Ég vænti þess, að þessari till. verði að lokinni umr. vísað til síðari umr.

*Frsm. minni hl. (Sigurður Einarsson): Ég get að vissu leyti valið mér sömu orð og hv.flm. um, að það sé ástæðulaust fyrir mig að halda langa ræðu, vegna þess að aðalatriðinu hefi Ég gert grein fyrir í nál., sem sé því, að Ég sé ekki ástæðu til að mæla með því, að till. verði samþ. Það liggja hér fyrir hv.Alþ. a. m. k. 3 frv., sem Alþfl. stendur að og hann telur heppilegri og víðtækari lausn á bankamálum landsins heldur en séð verður fyrirfram að fáist, þótt mþn. verði skipuð til að ráða bót á þessum málum. Og það, sem sérstaklega hefir ráðið minni afstöðu, er það, að ýmsar þær breyt., sem gera verður á bankafyrirkomulagi landsins, eru þess eðlis, að þær þola enga verulega bið. En ef skipuð verður mþn. í þessu máli, þá þyrfti hún langan tíma til þess að ljúka störfum, svo að það er mikil hætta á, að skipun slíkrar n. myndi tefja fyrir bráðnauðsynlegum aðgerðum og breytingum á bankarekstri landsins. Það er mjög gott fyrir þá, sem eru andstæðir slíkum breyt., að vitna til þess, að yfir standi endurskoðun á bankamálunum í heild sinni og það sé vanráðið og ekki rétt að gera breytingar á þeim rétt áður en slík n. skili störfum. En bak við þau frv., sem Alþfl. hefir flutt um skipun bankamálanna, annað um seðlabanka Íslands, á þskj. 99, og hitt um breyt. á l. um Landsbanka Íslands, liggur eins mikil rannsókn á væntanlegum úrlausnarleiðum til að skipa bankamálum landsins eins og gera má ráð fyrir, að mþn. inni af höndum. Frv. um seðlabanka Íslands er samið af skipulagsnefnd atvinnumála, og hvað sem einstakir hv.þm. vilja finna n. til foráttu, þá hefir hún lagt í það mikið starf og notið þar aðstöðar sérfróðra manna. En að því er snertir frv. Aþfl. um breyt. á l. um Landsbanka Íslands, þá lítum við svo á, að það liggi fyrir á allra síðustu tímum þess háttar reynsla af starfsemi bankans og dæmi um þess háttar ráðstafanir, að það sé hin mesta þörf á, að slíkar breyt. komist hið bráðasta á, og fljótar en slík n. getur lokið störfum sínum. Enn má minna á, að frá sjónarmiði okkar alþýðuflokksmanna er því svo háttað, að myndun stofnfjárbanka fyrir þriðja stóratvinnuveg landsins, iðnaðinn. þolir enga bið, því að iðnaðinn hungrar svo ettir fjármagni, að þar verður að gera eitthvað til úrlausnar. Eitt dagblaðið hér í bæ hefir fundið ástæðu til þess að gera þessa skoðun okkar í nál. að sérstöku bitbeini, og það sækir ónot sín svo langt í þessu máli, að gera úr þessu nál. einhverja lítilsvirðandi herferð á hendur merkilegustu samkomu bænda - eins og blaðið orðar það -, sem haldin hefir verið í þessu landi. Því er haldið fram, að till. til þál. sé fyrst og fremst samin vegna samþykktar, sem gerð var á flokksþingi Framsfl. En hitt er á vitorði allmargra manna, eða það er a. m. k. almennur grunur almennings hér í bænum og víðar, að Framsfl. viti á sig þess háttar ráðstafanir í bankamálum á hinum síðustu dögum og tímum, að þeim væri það ekki ókært mál, að til væri ruslakista eins og mþn., sem hægt væri að henda í þeirri gagnrýni og breyt. og kröfum, sem fram kynnu að koma á þinginu og annarsstaðar. Ég vil ekki fullyrða, að þetta sé eina orsökin til þess, að þáltill. er fram komin. En hitt er víst, að hún er ekki fram komin fyrr en eftir að Alþfl. hefir gert grein fyrir sinni stefnu í frv., sem allir vita um. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um málið. Mér þykir það þó undarlegt, að dagblað Framsfl. skuli hafa farið í svo dólgslegan ham að brigzla hæstv. forseti Sþ. um það, að hann misnoti forsetavald sitt með því að keyra þessa till. okkar áfram. Slík aðdróttun er mjög óviðeigandi, að ég ekki segi ósæmileg.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég vil ekki verða til þess að tefja framgang till. með löngum ræðuhöldum. Ég ætla aðeins að taka fram örfá atriði út af nál. minni hl., en ætla ekki að fara út í neinar deilur um málið, til þess að tefja ekki tímann. Hv. 9. landsk. sagði í ræðu sinni, að þessi till. muni vera komin fram til þess að koma á þann hátt fyrir kattarnef till. Alþfl. í bankamálunum, og rökin eru þau, að hún hafi komið síðar fram en till. Alþfl. um breyt. á landsbankalögunum. Hv. 9. landsk. hefir ef til vill ekki tekið eftir því, hvernig hún er fram komin, og skal ég þá upplýsa hann hér með um það. Þessi till. kom fram fyrir frumkvæði flokksþings framsóknarmanna, sem beitti sér fyrir því, að n. vær skipuð í þessu skyni. Það var háð áður en frv. Alþfl. kom fram, svo að það er alveg þýðingarlaust að vera að metast um það. Hv. 9. landsk. sagði ennfremur, að hann sjái ekki ástæðu til að skipa mþn. í bankamálunum, og færði það fram sem rökstuðning fyrir því, að fyrir lægju ýmsar till. frá Alþfl. til breyt. á bankalöggjöfinni, sem væru vel undirbúnar. Ég skal játa, að í sumar till. hefir verið lögð nokkur vinna, en hinu ætla ég að halda fram, að það mundi vera óhæf meðferð á slíkum málum, ef Alþ. á örstuttum tíma gerði slíkar gerbreytingar á bankamálum landsins; sem þessar till. fara fram á. Þar er t. d. till. um að setja á stofn 2 nýja banka, seðlabanka og iðnlánasjóð. Ég vil ennfremur taka það fram, án þess að gera lítið úr störfum skipulagsnefndar atvinnumála, að sú n. hafði svo mörg verkefni með höndum, að hún hefir ekki getað gefið bankamálunum þann gaum, sem nauðsynlegt er, að sé undanfari stórkostlegra breyt. á þeim málum. Ef það er skoðun hv. 9. landsk., að hér sé mikilla breytinga þörf, þá er hin rétta afleiðing af því, að hann fylgí því, að mþn. verði skipuð. Mþn. hafði starfað að þessum málum, áður en núverandi löggjöf um Landsbankann var sett. Þessi mál eru þannig vaxin, að það er ekki hægt að gera á þeim breyt., án þess að málið sé íhugað af þar til kjörnum mönnum. Ég ætla ekki, til þess að stofna ekki til deilna, að fara út í ummæli hv.þm. um það, að Framsfl. hafi mórauða samvizku í sambandi við einhver verk og vilji því svæfa málið í mþn. Ég hygg, að almennt sé litið svo á, að skipun mþn. sé vottur þess, að Framsfl. sé alvara í því að taka málið föstum tökum. Ég get ekki fallizt á, að það sé réttlátt að kalla slíka n. ruslakistu, enda rökstuddi hv.þm. þau ummæli sín ekki á neinn hátt. Það hafa oft verið skipaðar mþn. í málum, sem hafa verið minni háttar en það, sem hér ræðir um.

*Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson): Hæstv. fjmrh. hefir að nokkru leyti tekið af mér ómakið, svo að ég get verið mjög stuttorður um það, sem ég þarf að segja hér. Mér skildist að ein af höfuðástæðunum til þess, að hv. 9. landsk. er á móti skipun þessarar mþn., sé sú, að fyrir þinginu lægju frv. um bankamál, sem hann vildi samþ. En það er orðið alkunnugt og opinbert í þinginu, að það stendur til, að þingið hætti störfum innan mjög skamms tíma. Ég hygg því, að hv.þm. geti sannfærzt um það, að héðan af er ekki um það að ræða, að þessi frv. verði samþ. Hann taldi, að skipun þessarar mþn. myndi tefja málið og hefta það, að nokkrar ráðstafanir yrðu gerðar út af bankamálum. Ég held þvert á móti, að það mundi flýta fyrir því, að á næsta þingi eða þinginu 1938 komi fram vel undirbúið frv. frá mþn., og hygg ég, að slíkt myndi verða betra heldur en ef þm. ættu þá að fara að semja slíkt frv. - Ég hefi ekki neinn við það að bæta, sem hæstv. fjmrh. sagði út af orðum hv. 9. landsk. um frv. Alþfl. um seðlabanka, sem hefir verið undirbúið af skipulagsnefnd atvinnumála. Ég ætla ekki, frekar en hann gerði, að fara niðrandi orðum um þá n., og ekki heldur um frv. En það frv. er þó áreiðanlega samið með tilliti til annara breyt., sem kann að vera þörf á að gera í bankamálunum. Hv. 9. landsk. taldi, að þetta mál þyldi enga bið. Ég fæ ekki betur séð en að biðin yrði lengri, en þessi n. væri ekki skipuð. Að öðru leyti skal ég ekki nota mér leyfi hæstv. forseta til að tala oftar en þingsköp heimila.

*Jakob Möller: Eins og hv.þm. sjá í nál., þá hafa nokkrir nm. áskilið sér óbundið atkv. um brtt. á þskj. 220. í þeirri brtt. er farið fram á, að 2. málsgr.till. á þskj. 104 verði orðuð á annan veg og víðtækar heldur en þar er gert. Samkvæmt till. á þskj. 104 er mælt svo fyrir, að n. eigi aðeins að athuga og gera tillögur um, hvernig verðskráningu íslenzku krónunnar verði haganlegast fyrir komið, virðist tilgangurinn þar aðeins sá, að athuga, hvaða fyrirkomulag á verðskráningunni myndi heppilegast og tryggilegast. Hinsvegar litu margir svo á, að þetta geti tæplega talizt nægilegt í sambandi við athugun krónunnar, þar sem margir telja, að íslenzka krónan sé þegar raunverulega fallin í verði, og þá beri líka, þegar um ráðstafanir í þessum málum er að ræða, að taka til athugunar, hvað gerlegast sé í því efni til þess að koma því ástandi, sem nú er, í samrami við gengið, eða með öðrum orðum, hvernig á að koma skráningu krónunnar í samræmi við ástandið, sem nú ríkir, eða ástandinu í samræmi við þá verðskráningu krónunnar, sem nú er. Það eru tvær leiðir hugsanlegar í þessu efni. Önnur er sú, að gera ráðstafanir til að halda uppi því gengi, sem þegar er ákveðið, og hin sú, að gera ráðstafanir til þess, að krónan fái opinberlega viðurkennt sitt rétta gengi eins og það er nú. Mér hefir skilizt á umræðum þeim, sem hér hafa farið fram, að ýmsir þm. væru andvígir því að viðurkenna, að íslenzka krónan væri fallin í verði. Ég hygg þó, að með sjálfum sér viðurkenni allir þm., að svo sé, og um það verður í rauninni alls ekki deilt. Og sérstaklega væri þess að vænta af þeim hv.þm., sem kunnugir eru störfum hinnar svokölluðu skipulagsnefndar atvinnumála, sem fékk aðstöðu sérfræðings í þessu máli, að þeir viðurkenndu, að svo væri talið af óhlutdrægum mönnum, sem hafa kynnt sér þessi mál. Þegar svo er ástatt, þá er það ljóst, að það er óforsvaranlegt að taka ekki þessi mál til rækilegrar athugunar, enda hefir það dregizt óþarflega lengi. Hinsvegar hefir brtt. á þskj. 220 allt það í sér, sem farið er fram á í 2. málsgr.till. á þskj. 104, því að undir þær ráðstafanir, sem nauðsynlegt er að gera í sambandi við gengisfall íslenzku krónunnar, verður jafnframt að koma athugun á því. hvernig haganlegast sé að koma fyrir verðskráningu krónunnar. Það verður líka að falla undir þá rannsókn eða athugun. Brtt. á þskj. 220 er því í raun og veru sama efnis og hliðstæð ummæli eða ákvörðun í till. frv., en viðtækari og nær jafnframt yfir það, sem óforsvaranlegt er að færast undan að taka til athugunar. Þess, vegna tel ég rétt að samþ.brtt. á þskj. 220.

*Frsm. minni hl. (Sigurður Einarsson): Ég sé enga ástæðu til að karpa lengi um þetta mál við hv.flm. og hæstv. fjmrh. Ég hefi líka tekið aðalatriði minnar afstöðu svo greinilega fram í nál., að þess gerist ekki þörf. Hinsvegar gleður það mig, að hæstv. fjmrh. hefir játað, að í sumar af till. þeim, sem Alþfl. hefir borið fram, hafi verið lögð mikil vinna og bak við þær standi nauðsynleg rannsókn á málinu, og þetta var einnig játað af hv.flm. En svo segir hæstv. fjmrh. alveg út í bláinn, að það hafi verið lögð lítil vinna í aðrar till. flokksins, en um það veit hann ekki neitt. Hann hefir enga hugmynd um það, enda segir hann þetta eingöngu vegna þess, að þær hafa ekki komið frá n„ sem skipuð hefir verið opinberlega, en það er engin sönnun þess, að ekki hafi verið eins vandaður undirbúningur þeirra till. eins og frv. um seðlabankann. Hæstv. ráðh. finnur afstöðu okkar alþýðuflokksmanna það til foráttu, að með frv. okkar sé að ræða um stofnun nýrra banka. Það má orða það svo, en réttara væri þó að segja, að í þeim felist ráðstafanir til að skapa nýja lánsfjármöguleika fyrir fyrirtæki og atvinnurekstur, sem er þess mjög þurfandi og hefir ekki fyrirgert rétti sínum til þess að verða slíks aðnjótandi frá hinu opinbera. Því að þar sem iðnaðurinn er, þar er um nýjan atvinnuveg að ræða, sem brotizt hefir upp úr engu og er að verða stór liður í hagkerfi okkar. Ég get ekki ímyndað mér, að hæstv. ráðh. finnist það óeðlilegt, þótt ýmsir menn geti vel hugsað sér þá möguleika, að lánsfjármöguleikum ýmsra atvinnuvega verði ráðstafað og komið fyrir þannig, að þeir séu ekki á vegum þeirrar bankastarfsemi, sem nú er rekin. Það er vitað að því er iðnaðinn snertir, að hann hefir átt ákaflega erfitt uppdráttar, vegna þess að bankarnir hafa komizt inn á vissar brautir í starfsemi sinni, sem ekki hefir verið svo auðvelt að hverfa af, þar sem fjármagnið hefir verið takmarkað, sem þeir hafa haft yfir að ráða á hverjum tíma. Það verður aldrei hægt fyrir hæstv. ráðh. að gera neitt tortryggilegt út úr því, þó Alþfl. hafi hallazt að þessari leið. Og sízt getur hann látið sér koma þetta spánskt fyrir sjónir, þegar svo er komið, að hann sjálfur virðist vera orðinn augasteinn þeirra manna og fyrirtækja, sem aðallega hafa holað innan gömlu bankana, svo að gagnvart hinum nýja atvinnurekstri eru þeir ekki nema skelin ein. Þótt ég kunni að hafa komizt svo að orði um mþn. þá, sem í ráði er að skipa, að hún væri ruslakista, þá var það eingöngu sagt með tilliti til þess, að það eru hirzlur, sem látnir eru í þeir hlutir, sem ekki er ætlunin að taka upp fyrst um sinn. Ég er sannfærður um, að till. um breytingar á starfsemi bankanna, sem fram kynnu að koma á næsta þingi, mun verða bægt frá á þeim grundvelli, að mþn. í bankamálum sé starfandi, sem sjálfsagt sé að tæki afstöðu til slíkra till. En það er eitt, sem athuga má í þessu sambandi, og vil ég beina fyrirspurn til hæstv. fjmrh. út af því. Dagblað eitt hér í bænum hefir verið með óviðurkvæmilega og ósæmilega aðdróttun um það, að hæstv. forseti Sþ. hafi nú beitt forsetavaldi sínu gagnvart þessu máli, þar sem gefið er í skyn, að þetta muni hann hafa gert af því að honum leiki hugur á að koma í veg fyrir rannsókn á því bankafyrirtæki, sem hann veitir forstöðu ásamt 2 öðrum mönnum. Ég geri ráð fyrir, að sumir þeir menn, sem fram að hinum síðustu dögum hafa tekið blað hæstv. fjmrh. alvarlega, hafi rekið upp stór augu. Ég hefi ekki vitað til, að í vændum væri nein rannsókn á því bankafyrirtæki. Ég vildi mega spyrja hæstv. ráðh., hvað það sé, sem stendur til. Er honum kunnugt um, að fara eigi fram sérstök rannsókn á þessu bankafyrirtæki, svo að hæstv. forseti Sþ. sjái ástæðu til að misbeita forsetavaldi sínu til þess að hindra, að slík rannsókn færi fram? Sé svo ekki, þá er um svo ósæmilega blaðamennsku að ræða í sambandi við þetta mál, að maður fer að fá grun um, að ekki sé mjög hreint mjöl í pokanum hvað till. snertir, þegar gripið er til slíkra meðala. Mér dettur í hug, að það geti staðið í sambandi við það, sem ég, sagði áður um það, þegar hv.þm. G.-K. og hæstv. fjmrh. stóðu hér hlið við hlið og sneru bökum saman og vörðu afstöðu sína í viðkvæmu bankamáli fyrir skemmstu. Mér datt í hug það, sem sagt var einu sinni um persónu, sem var augasteinn annarar: „Mitt er þitt og þitt er mitt, og þú veist, hvað ég meina.“

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það liggur hálfilla á Alþýðuflokksmönnunum í dag, og er ekki hægt við því að gera. - Hv. 9. landsk. var að kvarta hér yfir ummælum, sem Nýja dagblaðið hefði haft eftir hæstv. forseta. Það hefir nú ekki verið venja að draga blaðadeilur inn í umr. hér á Alþ., en hvað sem þessum ummælum líður. Þá vísa ég þeim frá mér. - Þessi sami hv.þm. sagði, að við hv.þm. G.-K. hefðum staðið hlið við hlið og snúið bökum saman. Ég veit ekki, hverskonar uppstilling það er; það er eitthvað alveg nýtt; ég hélt satt að segja, að það væri ekki hægt, og held þess vegna, að hv.þm. sé farinn að sjá einhverjar ofsjónir. Ég ætla ekki að fara langt út í umr. um frv. Alþfl. um breyt. á landsbankalögunum. Ég veit ekki til, að þetta frv. hafi verið gert að neinu flokksmáli hjá Alþfl. En viðvíkjandi því, að í frv. séu einhver sérstök úrræði, þá vil ég segja það, að ég hefi ekki komið auga á þau. - Ég vil svo nota tækifærið til að taka það fram, að ég er mótfallinn till.hv.þm. A.-Húnv. á þskj. 220; ég álít, að það nái ekki nokkurri átt að fara að lýsa því yfir í þáltill., að íslenzka kr. sé fallin í verði, þar sem hún er ennþá verðsett.

*Thor Thors: Ég ætla ekki að blanda mér almennt í umr. um þetta mál. Hv. 3. þm. Reykv. hefir tekið fram, hver afstaða Sjálfstfl. er til málsins. Það er sannarlega tími til kominn að rannsaka löggjöfina um banka og sparisjóði í þessu landi. Sérstaka áherzlu vil ég leggja á, hvaða ábyrgðir af hendi ríkissjóðs hafa verið á rekstri og starfsemi sparisjóða víða um land. Því verður ekki neitað, að það er full nauðsyn á, að einstakir sparisjóðir geti dregið til sín fjármagn, sem héruðin hafa fram að bjóða, en það hefir minnkað við það, að ríkissjóður hefir ábyrgzt bankana eina. Fyrir skömmu er komið fram frv. hér á Alþ. um að skipa sérstaka n. til að rannsaka löggjöf um hlutafélög hér á landi. Mér skilst, að þetta mál sé nokkuð skylt starfsemi bankanna, og ég vildi þess vegna mælast til þess við ríkisstj., að hún beindi þessu verkefni jafnframt til þeirrar n., sem hér verður kosin til að endurskoða bankalöggjöfina.

*Frsm. minni hl. (Sigurður Einarsson): Þetta verður aðeins örstutt aths. Hæstv. fjmrh. var að reyna að snúa út úr orðum mínum áðan, þegar ég var að tala um það, að hann og hv.þm. G.-K. hefðu staðið hlið við hlið og snúið bökum saman í „Kveldúlfsmálinu.“ En ég get upplýst hæstv. ráðh. um það, þótt honum kunni að vera það óljóst til að byrja með, að þessi samlíking er ekki út í bláinn, því að það þarf ekki annað en að önnur hlutaðeigandi persóna snúist eins og kvarthring, til þess að þetta geti átt sér stað; í þessu tilfelli er það hv.þm. G.-K., sem hefir staðið kyrr á sínum stað, þar sem hann hefir verið frá öndverðu, en hæstv. fjmrh. hefir tekið snúning í þessu máli, eins og raunar mörgum öðrum, þannig að þeir hv.þm. G.-K. og hann standa nú ýmist hlið við hlið í málunum eða snúa bökum saman. Og ég verið að segja, að mig undrar það ekkert, þó að hæstv. ráðh. kunni illa við að sjá sjálfan sig í þessum stellingum.

*Bergur Jónsson: Ég verð að taka undir það hjá öðrum ræðumönnum heldur en hv. 9. landsk., að hér sé um alvarlegt mál að ræða, því að ég get ekki séð, að hann álíti það, hvað sem hann kann um það að segja, þar sem hann byrjaði á því að fara út fyrir þetta alvarlega mál og hóf árásir á einstaka menn og var með skoplegar lýsingar af allskonar ljótum leikfimisæfingum, sem ég efast um, að hv.þm. kunni sjálfur, þó að hann kunni margt ljótt. Hann byrjaði á því að tala um það, að n. þyrfti að geta lokið störfum sem allra fyrst. Og þetta átti að sýna áhuga hans og alvöru í málinu. En ég vil nú spyrja þennan hv.þm., hvort það muni ekki vera einhver önnur ástæða fyrir því, að hann vill láta leysa málið svona fljótt. Ætli það sé ekki vegna þess, að hann vilji hafa aðstöðu til að ná sér í bitling í sambandi við það? Ég geri ráð fyrir, að honum hafi verið lofað einhverju slíku og þess vegna sé áhuginn svona mikill fyrir þessu máli, því að af þeim toga er áhugi þessa hv.þm. oftast spunninn.

*Frsm. minni hl. (Sigurður Einarsson): Ég get verið ákaflega stuttorður. Ég ætla ekki að fara að skattyrðast við hv.þm. Barð. Ég álít, að við höfum ekki tíma til þess að hlusta á og svara svo ómerkilegu þvaðri, sem venjulega kemur frá honum, þegar safnazt hefir fyrir svo mikið af gremju við guð og menn, að hann þarf að veita því út úr sér. En mig langar að beina til hans einni fyrirspurn og óska eftir því, að hann svari henni, ef hann vill ekki vera staðinn að því hér á Alþ. að fara með fleipur eða helber ósannindi. Hvað er það, sem mér persónulega hefir verið lofað í sambandi við þetta mál? Og hvaðan hefir hv.þm. það? Ef hann gerir ekki fulla grein fyrir þessu, ætla ég að lýsa því hér yfir, að þetta er ekkert aunað en fleipur og helber vitleysa, - orð, sem utan þinghelginnar mundi mega kalla kjaftæði, og það eru þau raunar líka hér á Alþingi.

*Bergur Jónsson: Ég ætla ekki að fara að endurtaka orð þessu hv.þm., sem hann sagði hér nú; ég vona, að þau komi orðrétt í þingtíðindunnm. En ég vil aðeins segja það um afskipti þessa hv.þm. almennt af bankamálum, að ég býst við því, að allir, sem hv.þm. þekkja, viti það, að þau hafa aðallega verið í því fólgin að fá aðra menn til þess að skrifa upp á blöð fyrir sig, og svíkjast svo um að borga þau á þeim tíma, sem hann átti að gera það, og það er eins og hv.þm. þykist ekki minni maður fyrir, vegna þess að hann er þekktur að slíku.

Forseti (JBald): Ég sé ekki ástæðu til að halda þessum umr. áfram, en vil gefa hv. 9. landsk. eina eða tvær mínútur til að bera af sér sakir.

*Frsm. minni hl. (Sigurður Einarsson): Ég þakka hæstv. forseta. En ég verð að segja það eins og það er, að ég álít það ósamboðið að fara að lýsa því yfir, hvernig skuldaskiptum mínum við bankana kann að vera komið. Ég hefi ekki haft geð í mér til þess að ganga hér milli borða í þinginu til þess að biðja mér griða í mínum fjármálum, og ég hefi ekki heldur átt að ráðh., sem hefir haldið hlífiskildi yfir mér á þann hátt sem haldið hefir verið yfir þessum hv.þm.

*Flm. (Jón Auðunn Jónsson): Ég skal ekki tefja tímann mikið með því að gera grein fyrir ástæðunni fyrir þessari till. á þskj. 282. Ég hefi litlu að bæta við það, sem þar stendur. Ég skal upplýsa það, að svo er ástatt þarna vestra, að sjómenn hafa í hlut yfir árið um 400 kr. á þessum verstöðvum, og veldur aflaleysi þar mestu um. Þó að útgerðarmenn hafi tryggt sjómönnum lágmarkshlut, þá hafa þeir vegna stórkostlegs taps á útgerðinni ekkert fé til að greiða upp í slíka ábyrgð. því miður er ekki útlit fyrir annað en að ástandið verði ennþá aumara á yfirstandandi ári en nokkru sinni fyrr. verði þetta fé ekki veitt, verður ekki hjá því komizt, að lána þessum hreppi 35–40 þús. kr. á þessu ári. Ég vænti, að hv.alþm. sjái, að hér er slík alvara á ferðum, að ekki verður hjá komizt að gera ráðstafanir til hjálpar fólkinu, og þá er þetta ein bezta leiðin. Verðmætið, sem fæst fyrir aflann, mun jafna þau útlát fyrir ríkissjóð, sem annars fara beint til óarðbærra atvinnubóta.