Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að þegar kosningum sem fram eiga að fara á þessum fundi er lokið hefst hér utandagskrárumræða um skólamál. Fer hún fram skv. síðari mgr. 50. gr. þingskapalaga, og er að beiðni tveggja hv. þm., hv. 18. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Vestf. Kosning sjö fulltrúa og jafnmargra varafulltrúa úr hópi þingmanna í Norðurlandaráð, að viðhafðri hlutfallskosningu, skv. þingsályktun frá 15. des. 1961, um kjör fulltrúa í Norðurlandaráð, sbr. þingsályktun frá 3. des. 1969 og þingsályktun frá 17 nóv. 1983, um fullgildingu samkomulags um breytingu á samstarfssamningi Norðurlanda. Gildir kosningin þar til ný kosning hefur farið fram á næsta reglulegu Alþingi. Fram komu tveir listar sem á voru jafnmörg nöfn og menn skyldi kjósa. Samkvæmt því lýsti forseti yfir að kosnir væru án atkvæðagreiðslu: Aðalmenn: Geir H. Haarde (A), Halldór Ásgrímsson (B), Rannveig Guðmundsdóttir (A), Hjörleifur Guttormsson (B), Árni M. Mathiesen (A), Sigríður A. Þórðardóttir (A), Kristín Einarsdóttir (B). Varamenn: Sturla Böðvarsson (A), Valgerður Sverrisdóttir (B), Karl Steinar Guðnason (A), Svavar Gestsson (B), Árni Johnsen (A), Ingi Björn Albertsson (A), Ingibjörg Sólrún Gísladóttir (B). Kosning eins fulltrúa hvers þingflokks og jafnmargra varfulltrúa úr hópi alþingismanna í Vestnorræna þingmannaráðið, skv. ályktun Alþingis 19. des. 1985. Gildir kosningin þar til ný kosning hefur farið fram á næsta reglulegu Alþingi. Fram komu tveir listar sem á voru jafnmörg nöfn og menn skyldi kjósa. Samkvæmt því lýsti forseti yfir að kosnir væru án atkvæðagreiðslu: Aðalmenn: Árni Johnsen (A), Jón Helgason (B), Rannveig Guðmundsdóttir (A), Steingrímur J. Sigfússon (B), Jóna Valgerður Kristjánsdóttir (B). Varamenn: Guðmundur Hallvarðsson (A), Valgerður Sverrisdóttir (B), Karl Steinar Guðnason (A), Margrét Frímannsdóttir (B), Anna Ólafsdóttir Björnsson (B). Kosning þriggja alþingismanna í Þingvallanefnd, frá þinglokum til loka fyrsta þings eftir næstu almennar alþingiskosningar, að viðhafðri hlutfallskosningu, skv. 5. gr. laga nr. 59 7. maí 1928, um friðun Þingvalla. Fram komu tveir listar sem á voru jafnmörg nöfn og menn skyldi kjósa. Samkvæmt því lýsti forseti yfir að kosnir væru án atkvæðagreiðslu: Björn Bjarnason (A), Steingrímur Hermannsson (B), Jón Sigurðsson (A).

Virðulegi forseti. Undanfarnar vikur og mánuði hefur dregið til slíkra tíðinda í skólamálum að ekki má lengur bíða að ræða hér á hinu háa Alþingi þær aðgerðir sem gripið hefur verið til nú þegar eða boðaðar eru í hvítbók stjórnarinnar og fjárlagafrv. Þá vekja þær yfirlýsingar sem komið hafa frá hæstv. menntmrh. og aðstoðarmanni hans, að ekki sé minnst á formann Alþfl., spurningar um skólastefnu ríkisstjórnarinnar og það hvers konar stjórnarhætti er verið að taka upp í menntmrn. Skóla var lokað nokkrum dögum áður en starf átti að hefjast. Skólum hefur verið skipað að skera niður kennslu og fækka nemendum eftir að skólastarf var hafið. Aðrir voru sviptir leyfi til breytinga og lengingar náms auk þess sem sú stefnubreyting er boðuð að nú skuli nemendur standa að hluta til undir rekstri ríkisskólanna. Það verður ekki betur séð en að verið sé að rjúfa þá þokkalega góðu samstöðu um þróun skólakerfisins sem ríkt hefur um árabil og að boðuð sé stefna sem ekki eingöngu getur stórskaðað íslenska skólakerfið, ef hún kemst í framkvæmd, heldur ýtt af stað þjóðfélagsbreytingum sem eiga meira skylt við frumskógarlögmál iðnríkja 19. aldarinnar en jafnréttiskröfur samfélaga þeirrar 20. Það eru því margar spurningar sem beina þarf til hæstv. menntmrh. en það skal tekið fram að málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna bíða betri tíma því fyrirhuguð er sérstök umræða um Lánasjóðinn innan skamms. Virðulegi forseti. Þjóðfélag sem ekki vill staðna þarf reglulega að spyrja þeirra spurninga hvaða menntun sé nauðsynleg til að einstaklingarnir fái að njóta sín og til að æskileg þróun eigi sér stað, hvernig þeirrar menntunar skuli aflað og hvernig skipulagi skólastarfs verði best fyrir komið. Öll skólasaga Íslands, allt frá dögum Ísleifs biskups Gissurarsonar, fyrsta skólameistarans í Skálholti, ber þess vott að skólarnir hafa ávallt gegnt ákveðnu hlutverki í þjóðfélaginu, hvort sem þeir voru fámennir skólar presta og lögmanna eða skólar fyrir allan almenning. Þeir þjónuðu ákveðnum þörfum samfélagsins löngu áður en nokkuð sem kalla má markað eða hugmyndir um framboð og eftirspurn komu til sögu. Hlutverk þeirra var og er að búa fólk undir líf og störf, mennta í þess orðs bestu merkingu, flytja menningararfinn frá kynslóð til kynslóðar og kenna fólki á gildismat samfélagsins. Sagan sýnir einnig að íslenskt skólakerfi hefur frá upphafi einkennst af ákveðinni tegund víðsýni eða með öðrum orðum þörf fyrir ferska vinda menningar og mennta. Í byrjun var leitað til nunna í Erfurt, munka í Svartaskóla, til skólanna í Lincoln á Englandi eða í Hamborg í Þýskalandi. Jafnvel á erfiðustu tímum fór hópur skólapilta til Kaupmannahafnar og kom til baka með anda upplýsingar, rómantíkur og frelsisbaráttu. Þessi forna löngun til að víkka sjóndeildarhringinn hefur enst okkur fram á þennan dag og er einkenni á íslensku skólakerfi. Við höfum gert námsmönnum kleift að sækja sér menntun jafnt til Kína og Japans sem Bandaríkjanna og Kanada sem orðið hefur til að auðga mannlífið, bæta skólakerfið heima fyrir, efla rannsóknir, auðga atvinnulífið og gera t.d. heilbrigðiskerfi okkar að einhverju hinu besta í veröldinni. En allt í einu er íslenska menntakerfið orðið of dýrt að sögn ráðamanna. Allt í einu er farið að dekra við einkavæðingu í skólakerfinu en hingað til hafa skólar í einkaeign takmarkast við sérskóla og skóla sem stofnaðir hafa verið af hugsjónaástæðum eða vegna trúarskoðana. Allt í einu er Lánasjóður ísl. námsmanna orðinn eins og hvert annað fyrirtæki sem á að reka með hagnaði. Menn horfa á sjóðinn gjörsamlega án samhengis við lífið í landinu. Allt í einu eru foreldrar sem eins og aðrir borga sinn skerf til skólakerfisins í gegnum skattakerfið ekki of góðir til að borga aukalega fyrir menntun barna sinna. Og þeir sem leggja út í háskólanám skulu ekki einungis taka námslán með vöxtum og verðbótum, sem greiða þarf upp á skömmum tíma, heldur bæta á sig skólagjöldum líka. Er meiningin að fækka nemendum í framhaldsnámi? Eru nemendur orðnir of margir að mati ráðamanna þótt það sé hvergi sagt berum orðum? Er menntunin of mikil? Ég spyr eins og Guðmundur Björnsson læknir við umræðurnar um fræðslulögin árið 1907: ,,Er nokkru fé betur varið á fjárlögum en því sem varið er til að mennta hina ungu og upprennandi kynslóð? Svarið verður sjálfsagt nei, og aftur nei.`` Ef notað er mál peninganna erum við að tala um fjárfestingu sem skilar sér margfaldlega á komandi árum. Fjárfestingu sem kemur ekki aðeins einstaklingunum til góða heldur öllu samfélaginu. Menntakerfið ásamt heilbrigðiskerfinu á að hafa forgang þegar við skiptum sameiginlegum sjóðum okkar niður á þau verkefni sem ríki og sveitarfélög annast fyrir okkur. Á þessari öld hafa orðið meiri breytingar á íslensku skólakerfi en á því þúsund ára tímabili Íslandsbyggðar sem á undan fór. Alla þessa öld hefur verið unnið að því jafnt og þétt að auka og bæta menntun landsmanna vegna þess að framsýnt skólafólk og ráðamenn hafa gert sér ljóst að góð almenn menntun er lykill að framförum í atvinnulífi og menningu. Hún er einfaldlega fjöregg þjóðarinnar ásamt blessuðum þorskinum. Þegar litið er yfir þróun skólamála á þessari öld má greina fjögur meginbreytingaskeið. Hið fyrsta átti sér stað á áratugnum eftir að Íslendingar fengu heimastjórn, annað skeiðið var á tíma nýsköpunarstjórnarinnar eftir lok síðari heimsstyrjaldar, hið þriðja á árunum um og eftir 1970, þegar hér átti sér stað menntasprenging, og loks stendur hið fjórða yfir nú. Með heimastjórninni 1904 hófst mikið framfaraskeið sem lýsti sér ekki síst í þeirri menntabyltingu sem gerð var. Sama árið og fyrsti ráðherra Íslands settist í Stjórnarráðshúsið var lærða skólanum breytt í almennan menntaskóla og hann opnaður stúlkum. Árið 1907 voru sett ný fræðslulög sem kváðu á um skólaskyldu 10--14 ára barna. Árið 1908 var Kennaraskólinn stofnaður til að börnin fengju leiðsögn menntaðra kennara og 1911 var Háskóli Íslands stofnaður. Því er ég að rekja þetta hér, virðulegi forseti, að á þessum árum var lagður grunnurinn að þeim meginreglum sem einkennt hafa íslenskt skólakerfi æ síðan. Þar er fyrst að nefna þá skoðun að sú menntun sem talin er þjóðfélaginu og einstaklingunum nauðsynleg á hverjum tíma skuli greidd úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Í öðru lagi að allir sem á annað borð ráða við skólagöngu skuli eiga kost á nauðsynlegri menntun, óháð stétt, búsetu og efnahag. Í nefndaráliti neðri deildar frá árinu 1907 segir um frv. til fræðslulaga, með leyfi forseta: ,,Frumvarp stjórnarinnar er byggt á þeirri grundvallarsetningu að þjóðfélaginu sé skylt að sjá um að hvert einasta barn þjóðarinnar eigi kost á að njóta þeirrar menntunar sem nauðsynleg er talin hverjum manni.`` Þessi grundvallarregla hefur verið í heiðri höfð æ síðan. Með fræðslulögunum 1907 voru skólagjöld afnumin í þeim barnaskólum sem þá voru starfandi, enda hafði orðið að fella mikinn hluta þeirra niður sökum fátæktar. Frá þeim tíma hefur nemendum ekki verið gert að standa undir rekstri ríkisskólanna með skólagjöldum, hvorki í grunnskólum, dagskólum framhaldsskólanna né háskólum. Nokkru öðru máli gegnir um fullorðinsfræðslu, svo sem öldungadeildir, þar sem nemendur greiða þriðjung kostnaðar auk nemendagjalda, í sérskólum þar sem greidd eru mismunandi há gjöld og í hinum svokölluðu einkaskólum sem kenna á sérsviði eins og Verslunarskóli Íslands og Samvinnuháskólinn í Bifröst, sem innheimta nokkuð há skólagjöld. Þær fullyrðingar sem komið hafa fram hjá ráðamönnum um skólagjöld hafa verið afar villandi. Því hefur verið haldið fram að hér á landi séu innheimt skólagjöld sem nema allt að 300 millj. kr. Það er rétt ef allir skólarnir eru taldir með. En við verðum að greina annars vegar á milli þeirra skóla sem velja sína nemendur sjálfir, bjóða upp á sérhæft, dýrt nám og eru reknir af einkaaðilum, þótt þeir séu reyndar stórlega styrktir af ríkinu, og hins vegar þeirra skóla sem bjóða upp á almennt framhaldsnám og eru nú opnir öllum sem lokið hafa grunnskólaprófi. Í Verslunarskóla Íslands eru innheimt skólagjöld að upphæð 37.000 kr. sem að hluta til renna til félagsstarfa nemenda og að hluta til annarra þarfa skólans. Samvinnuháskólinn í Bifröst innheimtir gjöld að upphæð 91.000 kr. yfir veturinn, sem á svipaðan hátt rennur til nemenda og kaupa á bókum og búnaði. Í langflestum framhaldsskólum landsins er innheimt gjald sem er í kringum 8.000 kr. en þeir peningar renna að langstærstum hluta til félagsstarfa nemenda. Þetta eru félagsgjöld og styrkir sem halda uppi víðfrægum kórum, rómuðum leiksýningum og ræðu- og spurningakepnnum, svo eitthvað sé talið. Um skólagjöld til reksturs skólanna er ekki að ræða. Í skólum sem bjóða upp á verknám er greitt efnisgjald og í Háskóla Íslands er nú innheimt 7.700 kr. gjald sem eins og í öðrum ríkisskólum rennur fyrst og fremst til þjónustu við nemendur. 5.700 kr. skiptast milli Stúdentaráðs og Félagsstofnunar stúdenta, en 2.000 kr. koma inn í sjóði Háskólans frá hverjum nemanda. Fyrir þær fá þeir kennsluskrá, háskólapassa, myndatöku og vottorð. Það er ekki um rekstur skólans að ræða. Í umræðum um fjárlög ársins 1992 sem fóru fram í fyrrinótt kom fram hjá hæstv. fjmrh. að menn hefðu ekki vitað af þessum innritunar- og félagsgjöldum sem innheimt eru í framhaldsskólunum. Illa fylgjast menn með. Við alla framhaldsskóla landsins starfa skólanefndir og eftir því sem ég best veit á Sjálfstfl. fulltrúa í öllum skólanefndum Reykjavíkur. Í lögum um framhaldsskóla sem samþykkt voru fyrir rúmum þremur árum segir, með leyfi forseta: ,,Skólanefnd ákveður upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í námsáfanga svo sem innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld.`` Það er ekki að ástæðulausu að þessi grein er í lögunum og nákvæmlega þessir þættir taldir upp því verulegur kostnaður fylgir umsóknum um skólavist og innritun, pappírsnotkun skólanna er með ólíkindum og skólarnir hafa takmarkað fé til kaupa á efni sem notað er t.d. í verknámi. Og því má við bæta að félagsstarfsemi nemenda kostar mikið fé enda oft rekin með halla. Í 32. gr. laga um framhaldsskóla segir, með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður greiðir samkvæmt lögum þessum rekstrarkostnað þeirra framhaldsskóla sem ríkið rekur nú eitt sér eða í samstarfi við sveitarfélög, svo og þeirra skóla sem stofnaðir verða samkvæmt ákvörðun Alþingis.`` Ríkið á að greiða reksturinn, skýrara getur það ekki verið. En hvað er einn lagabálkur milli vina? Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 1992 er ætlunin að innheimta skólagjöld að upphæð 128 millj. kr. af nemendum framhaldsskólanna sem stunda nám í dagskóla. Háskólanemar eiga að greiða allt að 17.000 kr. á mann. Þarna er ekki um verulegar upphæðir að ræða fyrir ríkissjóð, en einstaklingana og fjölskyldurnar í landinu, sem líka eiga að taka á sig sjúkragjöld, lækkun barna- og vaxtabóta, ef verður að þeim breytingum sem ríkisstjórnin boðar, munar um slíkar upphæðir. Í hvítbók ríkisstjórnarinnar segir á bls. 7, með leyfi forseta: ,,Margar þær aðferðir sem beitt hefur verið til að ná settum velferðarmarkmiðum bera þess glögg merki að þær eru frá þeim tíma er lífskjör landsmanna voru mun lakari en þau eru nú og hvorki aðferðirnar né sjálf markmiðin hafa verið endurmetin með tilliti til breyttra aðstæðna.`` Það er mikið rétt að lífskjör hafa batnað verulega hér á landi sem betur fer og einnig að margt má endurskoða í okkar velferðarkerfi. En það fólk sem mótaði íslenska velferð, jafnt í skóla sem heilbrigðiskerfinu, hafði ekki síst í huga að hætt yrði að greina á milli ríkra og fátækra eins og gert var. Hinir efnameiri áttu að greiða hlutfallslega meira til sameiginlegrar þjónustu, hinir fátæku minna og samfélagið átti síðan að sjá um þá sem undir yrðu á einhvern hátt. Þetta var og er réttlæti. Nú vill ríkisstjórnin snúa dæminu við. Þeir sem nota þjónustuna eiga að borga beint til að afla fjár og til að efla kostnaðarvitundina, eins og það er kallað. Þegar bent er á láglaunafólkið komast kratahjörtun við. Myndir Haraldar Guðmundssonar, Hannibals Valdimarssonar, Jóhönnu Egilsdóttur og fleiri alþýðuflokksmanna sem vörðu lífi sínu í þágu réttlátara þjóðfélags, þjóta eflaust um huga þeirra. Gott ef myndir þeirra sumra hanga ekki uppi á vegg í þingflokksherbergi Alþfl. Jú, þessar aðgerðir mega ekki bitna á láglaunafólkinu. Það verður að fá undanþágur. En þá erum við komin aftur til áranna fyrir 1907 þegar fólk varð að ganga á fund skólastjórnenda og biðja um niðurfellingu gjalda vegna fátæktar. Ég vil hvorki sjá nemendur né foreldra í slíkri stöðu. Það væri afturför og til vansa í þessu þjóðfélagi þar sem bruðlað er stórkostlega með opinbert fé. Ef menn vilja efla kostnaðarvitundina eru aðrar leiðir færar til þess. T.d. ættu ráðherrar að byrja á sjálfum sér og steinhætta að tala um ókeypis þjónustu. Fólkið í landinu greiðir þessa þjónustu með sköttum í hverjum einasta mánuði. Hluti þjóðarinnar hefur greitt sína skatta og skyldur áratugum saman og á inni skólavist fyrir börn sín og barnabörn, ásamt heilsugæslu fyrir þau, sjúkratryggingagjöld sem fyrir allmörgum árum voru innlimuð í skattkerfið. Að segja svo við fólk að það sé að heimta ókeypis þjónustu er ósvífni af versta tagi og móðgun við íbúa landsins. Það sem skiptir þó mestu máli er að verið er að víkja frá þeirri grundvallarsetningu að sú menntun sem talin er nauðsynleg á hverjum tíma sé greidd af okkur öllum í sameiningu vegna þess að hún kemur okkur öllum til góða og ég vil fá að heyra frá hæstv. menntmrh. hvað rökstyður slíka grundvallarbreytingu. Þegar hæstv. menntmrh. leit loksins upp frá því verki að skera niður útgjöld menntmrn. og áttaði sig á því að skólahald væri að hefjast nú á þessu hausti, hófust miklar bréfaskriftir í ráðuneytinu. Skal fyrst nefna tilskipun til Kennaraháskóla Íslands um að lengingu kennaranáms úr þremur árum í fjögur skyldi frestað að sinni. Kennarar skólans höfðu unnið árum saman að undirbúningi þessarar breytingar vegna þess að þeir töldu þörf á bættu kennaranámi. Ég spyr mig hvort sú skoðun þeirra tengist hugsanlega þeirri staðreynd hve samsetning nemenda í framhaldsskólum hefur breyst og að Kennaraháskólinn, líkt og aðrir skólar, þurfi einfaldlega lengri tíma til að koma fólki sómasamlega gegnum það nám sem boðið er upp á eða hvort þarna sé fyrst og fremst um bætt gæði að ræða, nema hvort tveggja sé. Hvað um það. Sú ákvörðun menntmrh. að fresta breytingunni kom skólafólki mjög á óvart, enda undirbúningi lokið. Búið var að ráða kennara í samræmi við nýja áætlun og nemendur höfðu búið sig undir breytingar. Að mínum dómi eru stjórnarhættir sem þessir forkastanlegir. Þeir sýna minni en engan skilning á því hvernig skólastarf fer fram, það krefst nefnilega mikils undirbúnings. Þessar aðfarir hæstv. menntmrh. krefjast skýringa. Ég vil af þessu tilefni spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann sé andvígur lengingu kennaranáms. Hvað var um mikinn sparnað að ræða ef tilgangurinn var að spara? Hvaða áform hefur ráðherrann um kennaramenntun almennt? Og hvað um þær hugmyndir að koma upp kennaramenntun á Akureyri? Háskólinn á Akureyri hefur mikinn áhuga á að koma upp kennaradeild og veitir ekki af til að bæta úr þeim mikla kennaraskorti sem hrjáir landsbyggðina. Sú kennaramenntun þarf hins vegar ekki að vera með sama hætti og gerist í Kennaraháskóla Íslands enda ekkert sem segir að mennta eigi alla kennara eins. Næstur í bréfabunkanum verður fyrir mér Menntaskólinn við Hamrahlíð. Menntaskólinn við Hamrahlíð var á sínum tíma reistur sem tilraunaskóli og átti að verða leiðandi í þróun skóla á framhaldsskólastigi. Menntaskólinn við Hamrahlíð hefur ekki fremur en aðrir skólar farið varhluta af þeim miklu breytingum sem átt hafa sér stað í framhaldsskólum landsins, sem einkum felast í því að mun stærri hluti hvers árgangs sækist eftir framhaldsnámi án þess endilega að eiga erindi inn í skólana miðað við það nám sem þar er boðið upp á. Þetta hefur leitt til þess að námstími til stúdentsprófs hefur að meðaltali lengst verulega og gríðarlega mikið er um fall í einstökum áföngum eða bekkjum. Framhaldsskólarnir bjóða einfaldlega ekki upp á það fjölbreytt nám að það henti öllum þessum fjölda. Alþingi samþykkti fyrir þremur árum lög sem, eins og áður segir, opna framhaldsskólann öllum þeim sem lokið hafa grunnskólaprófi. En til að ljúka því prófi þarf enga lágmarkseinkunn lengur. Litlar sem engar ráðstafanir hafa verið gerðar til að mæta þessari breytingu af hálfu skólayfirvalda en að mínum dómi kölluðu ný lög á breytingar í kennslu, húsnæði og skipulagða endurmenntun framhaldsskólakennara þar sem menntun þeirra miðast á engan hátt við kennslu nemenda sem varla eru læsir eða skrifandi. Og því miður eru skólarnir afar illa búnir undir kennslu fatlaðra nemenda eða þeirra sem þurfa á einhvers konar sérkennslu að halda. Á fjárlögum ársins 1992 eru áætlaðar 27,8 millj. til sérkennslu á framhaldsskólastigi og fer verulegur hluti þess fjár til kennslu fatlaðra nemenda. Ég vil taka það skýrt fram að ég styð af heilum hug rétt fatlaðra til framhaldsnáms og að öllum bjóðist nám við hæfi. En að öðru leyti held ég að þarna sé skólakerfið á rangri braut. Grunnskólinn getur nú ýtt vandamálunum á undan sér upp í framhaldsskólann sem farinn er að ýta þeim upp á háskólastigið. Að mínu mati þarf grunnskólinn verulegrar skoðunar við og ég verð að viðurkenna að ég skil ekki þá uppeldisfræði sem byggist á því að gera nánast engar kröfur til námsárangurs og að nemendur þurfi ekki að standast lágmarkskröfur af neinu tagi. Slíkt er ekki góður undirbúningur fyrir líf og störf. Kennarar Menntaskólans við Hamrahlíð höfðu löngu gert sér ljóst að skólinn yrði að bregðast við breyttum aðstæðum. Það er afar þreytandi fyrir kennara að reyna að kenna nemendum allt að þrisvar sinnum sama námsefnið sem þeir ráða ekki við og það er ömurlegt að horfa upp á ósigur nemenda sem falla hvað eftir annað, auk þess sem kennurum fannst skólinn vera farinn að staðna. Því varð niðurstaðan sú að þróa nýtt kerfi sem byggðist á því að stýra nemendum með ráðgjöf inn í nám sem þeir réðu við og vildu læra og gera þeim grein fyrir því hvað þyrfti til ef hugað væri að háskólanámi eða öðru námi. Kennslunefnd Háskóla Íslands gerði athugasemdir við áform Menntaskólans við Hamrahlíð, en ég fæ ekki betur séð en þær athugasemdir byggist á skilningsleysi á þeim aðstæðum sem nú ríkja í framhaldsskólunum. Háskóli Íslands hefur ekki aðlagast þeim breytingum sem orðið hafa á neðri stigum skólakerfisins. Hann fær þar af leiðandi nemendur sem ekki ráða við háskólanám. Það er löngu tímabært að skólar á háskólastigi skilgreini þær kröfur sem gera þarf til nemenda í hinum ýmsu námsgreinum til þess að nemendur viti að hverju þeir ganga. Það er því miður verið að blekkja nemendur sem halda að það eitt að hafa stúdentspróf sé trygging þess að eiga erindi í háskóla. Þetta kerfi sem ég hef hér lýst er afar dýrt, en ég er þeirrar skoðunar að þær breytingar sem fyrirhugaðar voru í Menntaskólanum við Hamrahlíð, hefðu leitt til verulegs sparnaðar með því að stytta námstíma margra nemenda. En hæstv. menntmrh. ákvað að stöðva þessa tilraun og ég vil fá að heyra rök hans fyrir þeirri ákvörðun. Það er nefnilega afar sjaldgæft að menntamálaráðherrar skipti sér af innra starfi skóla með þessum hætti. Þarna er á ferð óeðlileg miðstýring og forræðishyggja. Ég bendi þingmönnum og hæstv. menntmrh. á að í nýjasta hefti Nýrra menntamála er að finna grein eftir tvo kennara við Menntaskólann við Hamrahlíð sem skýra sjónarmið þeirra mjög rækilega. Þá er þess að geta að sent var bréf til hvers einasta framhaldsskóla á landinu með endurskoðaðri fjárhagsáætlun fyrir næsta ár þar sem yfirfullum framhaldsskólum er gert að hagræða og spara, draga saman kennslu ef sparnaðurinn næst ekki á annan hátt og jafnvel fækka nemendum eins og skólameistarinn á Ísafirði fékk skipun um. Mér er spurn: Hvernig er þetta hægt? Hvernig er hægt að gera skólunum að taka inn alla nemendur sem sækja um, troða inn í skólana svo orðið hefur að bæta við húsnæði hér á Reykjavíkursvæðinu og skipa þeim svo að spara og fækka nemendum? Þegar menntmn. hóf störf síðla sumars var óskað eftir ýmsum gögnum sem snerta menntamál. Þar á meðal var nýútkomin bók menntmrn. Til nýrrar aldar. Með fylgdi bréf frá aðstoðarmanni hæstv. menntmrh. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ég vil taka fram að ritið Til nýrrar aldar, lýsir stefnu fyrrv. ríkisstjórnar og fyrrv. menntamálaráðherra í skólamálum en ber ekki að skoðast sem stefna núv. ríkisstjórnar eða núv. menntamálaráðherra. Ritið hefur því meira sögulegt gildi en hagnýtt.`` Hér er á ferð mjög alvarlegt mál að mínum dómi. Í þessari bók er að finna mikið safn hugmynda um það hvernig best muni að þróa íslenskt skólakerfi á næstu árum. Hér eru ekki á ferð einkaskoðanir hæstv. fyrrv. menntmrh. Svavars Gestssonar eða starfsmanna hans, heldur lögðu hönd á plóg hundruð kennara og skólastjórnenda alls staðar að af landinu og af öllum skólastigum. Sett var upp forgangsröð í skólamálum og hana er að finna í þessari bók. Menn kann að greina á um einstök atriði eða hugmyndir en að hafna þessu riti gjörsamlega er að sýna skólafólki fullkomna fyrirlitningu. Ég vil því beina því til hæstv. menntmrh. að hann kynni sér þetta rit betur og hafi samráð við kennarastéttina um mótun framtíðarstefnu í skólamálum. Víkur þá sögunni að hvítbók ríkisstjórnarinnar. Í henni er að finna hugmyndir um skólamál svo sem að hugað verði að styttingu námstíma til stúdentsprófs. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann hafi hugað að því að slík stytting kallar á lengingu skólaársins, eins og vikið er að í bókinni, en það kallar aftur á algjöra skipulagsbreytingu á starfi og launakjörum kennara. Kennarastarfið og kennsluskylda er skilgreint á ákveðinn hátt og inni í þeirri skilgreiningu er m.a. tími sem ætlaður er til endurmenntunar vor og haust. Þá er unnin gífurleg yfirvinna í framhaldsskólunum, í öllum skólum reyndar, sem kennarar yrðu að draga úr með lengingu skólaársins, einfaldlega til að halda lífi og heilsu. Þá vil ég líka spyrja hæstv. menntrm. hvort hann hafi hugleitt hvaða áhrif lenging skólaársins hefði á atvinnulífið í landinu, en ýmsar atvinnugreinar byggja enn að miklu leyti á skólafólki, svo sem ferðaþjónusta. Þá væri fróðlegt að heyra hvaða hugmyndir ráðherrann hefur um einkavæðingu í skólakerfinu sem ýjað hefur verið að. Hvar á hún við, að hans mati og hvernig á að koma henni á? Bjóða út eitt stykki skóla eða hvað? Ríkisstjórnin boðar að endurskoða skuli lög sem snerta öll skólastig, og ég spyr: Út á hvað á sú endurskoðun að ganga? Virðulegi forseti. Hér hefur verið vikið að ýmsu því sem borið hefur til tíðinda í íslenskum skólamálum undanfarnar vikur og er þó margt eftir sem ég læt öðrum eftir að ræða. Það blasir ýmiss konar vandi við íslenska skólakerfinu. Hann er ekki fjárhagslegur að mínum dómi, enda skylda ríkissjóðs að standa undir þeirri almennu menntun sem við teljum þörf á. Vandinn er inntak skólastarfsins: Hvað á að kenna? Hvernig á skipulagið að vera? Hvaða kröfur á að gera? Að mínum dómu eru helstu gallar hins íslenska skólakerfis það kröfuleysi sem ég ræddi um hér áðan og á við um grunnskólakerfið og það, hve einstaklingunum og þörfum þeirra er lítið sinnt þar sem sú skoðun virðist alls ráðandi í íslenska skólakerfinu að það eigi að kenna öllum það sama. Slíkt er misskilið jafnrétti að mínum dómi. Þá eru launamál kennara til mikils vansa og ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvað ríkisstjórnin hyggist gera til að bæta launakjör þeirra. Þá má nefna hinn mikla kennaravanda á landsbyggðinni og hlutfall réttindalausra kennara þar. Í kjölfar þess er nauðsynlegt að kanna það misrétti sem börn á landsbyggðinni búa við af þessum sökum. Þá vil ég ítreka að ég tel nauðsynlegt að Háskólinn skilgreini þær kröfur sem hann vill gera til sinna nemenda. Virðulegi forseti. Skólamál eru yfirgripsmikill málaflokkur sem þarfnast mikillar umræðu og skoðunar, enda snertir hann alla landsmenn. Ég vona að hæstv. menntmrh. og ríkisstjórnin grípi ekki til neinna þeirra aðgerða sem skaðað geta skólakerfið meira en orðið er.

Virðulegi forseti. Sú staðreynd að ég hef hér með mér upp í pontu nokkuð þykkan bunka af skjölum segir kannski skýrar en nokkur orð að Vestfirðingar eiga sitthvað vantalað við hæstv. menntmrh. Ég verð að segja að það hafa ekki svo ég muni til verið teknar svo margar umdeildar ákvarðanir í menntamálum og skólamálum á Vestfjörðum á jafnskömmum tíma og verið hafa frá því sl. sumar. Þar er ekki aðeins hin umdeilda ákvörðun um lokun Héraðsskólans í Reykjanesi heldur einnig fleiri atriði sem ég kýs að gera hér að umtalsefni og víkja lítillega að. Ég vil í fyrsta lagi nefna þá ákvörðun ráðuneytisins að fyrirskipa 10% samdrátt í kennslukvóta Menntaskólans á Ísafirði. Þessi ákvörðun féll satt að segja í mjög grýttan jarðveg hjá stjórnendum skólans og Fjórðungssambandi Vestfirðinga. Ég er með ályktun þess sambands sem þingmönnum var sent og þar er tekið svo til orða að atlaga sé hafin að Menntaskólanum á Ísafirði á sama tíma og nemendum þar er að fjölga. Og það er einmitt atriði sem vert er að undirstrika. Það hefur verið þannig á Vestfjörðum að of margir nemendur á framhaldsskólaaldri hafa kosið að fara í framhaldsskóla út fyrir fjórðunginn. Við höfum haft uppi tilburði undanfarin tvö ár að breyta þessu og það er að skila árangri. Þá birtist svar ráðuneytisins sem getur orðið til þess að brjóta niður alla þessa undirbúningsvinnu með því að fyrirskipa þennan 10% samdrátt. Að sögn skólameistara getur farið svo að það þurfi á þessum vetri að vísa úr skóla einhverjum af þeim nemendum sem þar sitja við nám ef ákvörðuninni verður ekki hnekkt. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh.: Hefur hann tekið ákvörðun um að endurskoða fyrri fyrirmæli um 10% samdrátt? Og mun hann taka mið af þeirri staðreynd að nemendum hefur fjölgað í skólanum þannig að nemendur sem þar verða í vetur geti verið sæmilega öruggir í sínu námi? Annað mál sem okkur Vestfirðingum þótti skjóta skökku við var sú ákvörðun menntmrn. að synja um heimild til að starfrækja öldungadeild á Hólmavík í tengslum við væntanlegan Framhaldsskóla Vestfjarða. Satt að segja er okkur það óskiljanlegt hvernig ráðuneytið kemst að þeirri niðurstöðu að ekki sé til fé til þessarar deildar á Hólmavík, fé sem er eitthvað um 200 þús. kr. yfir veturinn, á sama tíma og ýmsir ráðherrar í hæstv. ríkisstjórn finna sér fé þó ekki sé til á fjárlögum til að kaupa hentugar bifreiðar frá Heklu hf. Sú spurning kemur upp í minn huga hvort það sé í raun og veru dæmi um afstöðu Sjálfstfl. til menntamála og til fullorðinsfræðslu í hinum dreifðu byggðum landsins að það er að þeirra mati ekki hentugt að fólkið sem þar starfar fái tækifæri til að auka við sína menntun. Ég vil áður en ég kem að aðalmáli í mínu erindi sem er Héraðsskólinn í Reykjanesi nefna eitt mál enn, sem er Framhaldsskóli Vestfjarða. Samningur milli sveitarfélaga á Vestfjörðum og ráðuneytisins lá tilbúinn til undirritunar við stjórnarskipti sl. vor. Síðast þegar ég vissi, ekki fyrir alllöngu, lá sá samningur enn óundirritaður hjá ráðuneytinu. Þessi samningur skiptir okkur verulegu máli í þeirri viðleitni okkar að efla og byggja upp framhaldsmenntun á Vestfjörðum því við erum meðvitaðir um það og fullvissir um að ein leiðin og jafnvel ein af betri leiðunum til að efla byggðir landsins og halda okkar fólki heima í héraði er að geta boðið upp á verðugt framhaldsskólanám. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra að því hvort búið sé að ganga frá undirritun á þessum samningi og ef svo er ekki hvenær það sé fyrirhugað. Í tengslum við Framhaldsskóla Vestfjarða, sem heimamenn eru sammála um að stofna, hefur líka verið í gangi vinna í að koma á fiskvinnslubraut við þann skóla. Sú vinna hefur verið unnin af nefnd sem þáv. skólameistari Menntaskólans á Ísafirði, Smári Haraldsson, veitti forstöðu og hefur sú nefnd unnið að þessu máli í samráði við menntrn. og bæjarstjórn Bolungarvíkur sem hefur boðist til að leggja til aðstöðu fyrir þessa braut. Þetta mál var á góðum skriði í tíð fyrrv. menntmrh. en eftir stjórnarskiptin hefur verulega hægt á því og ég vil leita eftir svörum ráðherra um hvað líði því að vinna að þessu máli og hvenær við megum vænta þess að á Vestfjörðum, þar sem eitt stærsta hlutfall vinnandi fólks á landinu vinnur við sjávarútveg, gefist kostur á að mennta sig í störfum við þá atvinnugrein. Vík ég þá loks að Héraðsskólanum í Reykjanesi. Mér finnst óhjákvæmilegt að rekja aðdraganda málsins og greina frá afstöðu heimamanna til þessarar ákvörðunar og síðan vil ég kalla eftir rökum ráðherra fyrir sinni ákvörðun og hvernig hann rökstyður hana og lögmæti hennar. Ég held að best sé að lýsa aðdraganda málsins með því að vitna í greinargerð sem formaður skólanefndar Héraðsskólans í Reykjanesi hefur birt og rekur málið nokkuð vandlega í stuttu máli. Ég vil því, með leyfi forseta, vitna í greinargerð formanns skólanefndarinnar. Hún er svohljóðandi: ,,Þegar langt var liðið fram á sumarið án þess að nokkurt lífsmark kæmi frá menntmrn. fór skólanefndin að undrast hversu seint gekk af hálfu ráðuneytisins að ganga frá ráðningu skólastjóra og kennara fyrir haustið. Taka verður fram að frá ráðuneytinu höfðu ekki komið fram neinar athugasemdir eða hugmyndir um breytingar á skólahaldi. Það er fyrst þann 25. júlí sem gengið er frá ráðningu skólastjóra og kennara. Þá veit maður ekki annað en að allt sé klárt og ég bið skólastjóra að fara að huga að auglýsingum og þess háttar, því venjan er að auglýsa skólann að vori og svo aftur seinni hluta sumars. Þá gerist svo um miðjan ágúst að deildarstjóri grunnskóladeildar menntmrn. kemur hér fram í svæðisútvarpinu og greinir frá hugmyndum ráðuneytisins um að loka Héraðsskólanum í Reykjanesi í vetur. Hann tíundar þar kostnað á hvern nemanda í skólanum og nefnir tölur sem eru allsendis ósannar, víðs fjarri réttu lagi. Þetta er það fyrsta sem skólanefndin heyrir af hugmyndum ráðuneytisins. Það er með eindæmum að boðskapur þess skuli berast skólanefnd með þessum hætti. Ráðuneytismenn efndu svo til fundar með þingmönnum Vestfjarða eins og þeir kölluðu það í ágústmánuði. Samt boðuðu þeir ekki alla þingmennina til þess fundar. Þetta var kynnt sem upplýsingafundur. Þarna lögðu ráðuneytismenn ekki einungis fram villandi upplýsingar heldur beinlínis rangar upplýsingar í sumum tilvikum. Við töldum þetta háttalag vítavert og svöruðum því í ályktun sem skólanefndin lét frá sér fara á fundi inni í Reykjanesi þann 22. ágúst, en þar mætti fyrrgreindur deildarstjóri til að kynna skólanefndinni hugmyndir ráðuneytisins. Skólanefndin mótmælti harðlega og benti á að á þeim tíma þegar þeir leggja fyrir þingmenn og allan almenning í svæðisútvarpi upplýsingar um 11 örugga nemendur þá hefur skólanefndin í höndum 24 umsóknir. Þeir töluðu um þrjá nemendur í 10. bekk en við vorum þar með tólf umsóknir. Ráðuneytismenn hirtu alls ekki um að afla réttra upplýsinga. Hinn mikla kostnað á hvern nemanda á liðnum árum fengu þeir út með því að taka út úr langversta ár skólans hvað kostnað snerti. Í fyrsta lagi: Það skólaár voru tveir skólastjórar á launum. Og í öðru lagi: Þetta skólaár var byrjað með um haustið 23 nemendur og ráðuneytismenn deila með þeirri tölu í kostnaðartöluna enda þótt um vorið væru 32 nemendur útskrifaðir. Þá sem endranær voru nemendur að bætast við smátt og smátt eftir að kennsla var byrjuð. Í þriðja lagi: Þetta skólaár var síðasta árið sem starfsfólk mötuneytisins var á launum hjá ríkinu. Það hefur ekki verið á launaskrá síðan og ekki nema einn skólastjóri. Það var ekki hirt um að styðjast við eða birta réttar upplýsingar af því að það hentaði ekki málstað ráðuneytisins.`` Að lokum vil ég vitna í annan stað í greinargerð formanns skólanefndar, þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Öll framvinda málsins af hálfu menntrmn. hlýtur að eiga sér miklu lengri aðdraganda en hér kemur fram. Það er greinilegt að þessari málsmeðferð var hagað á allan hátt til þess að drepa okkur á tíma. Skólanefnd fékk ekkert að vita fyrr en á allara síðustu stundu.`` Hér er nokkuð glögglega rakið hvernig menntmrn. stóð að því að taka þessa ákvörðun og kynna hana þeim sem í hlut átti. Það er að vonum að formaður skólanefndar, sem öðrum fremur á að vera ráðuneytinu innan handar, skuli vera nokkuð þungorður í garð ráðuneytisins. Ég vil benda á að þessi ákvörðun ráðuneytisins hefur mætt harðri mótspyrnu heiman úr héraði, nánast hvarvetna. Ég er hér með ályktanir frá ýmsum sveitarfélögum sem eru býsna harðorðar og mótmæla þessari ákvörðun. Sveitarstjórnir við Ísafjarðardjúp, bæjarstjórnirnar á Ísafirði og í Bolungavík og enn fremur frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga, sem segir í sinni ályktun að þessi ákvörðun ráðherra sé aðför að byggðarlögum við Inndjúp. Ég vek athygli á því, þar sem þær ályktanir sem harðorðastar eru koma frá Fjórðungssambandi Vestfjarða, að á þeim tíma var formaður þess sjálfstæðismaðurinn Ólafur Helgi Kjartansson. Mér er það alveg óskiljanlegt hvers vegna hæstv. ráðherra hunsar með öllu vilja heimamanna, hvar í flokki sem þeir standa. Mér er það líka alveg óskiljanlegt hvers vegna ráðherra gat ekki sætt sig við þá málamiðlunartillögu sem þingmenn Vestfirðinga lögðu fyrir hann sem var sú að skólinn skyldi starfræktur í vetur en á þeim tíma færi fram athugun á starfi skólans og því hvort hægt væri að finna honum annað og verðugra hlutverk, þó svo núverandi hlutverk standi fyllilega undir því eitt og sér. Þetta var ekki hægt að fallast á og ég inni ráðherra eftir hans rökstuðningi við því að ganga á svig við vilja þingmanna og annarra heimamanna. Ég bendi líka á þá ákvörðun Alþingis sem fyrir liggur í fjárlögum, sú ákvörðun lýsir sér í því að það er fjárveiting til að reka skólann út allt þetta ár. Sú ákvörðun segir okkur að það hafi verið vilji Alþingis við afgreiðslu fjárlaga að þessi skóli yrði starfræktur með því sniði sem verið hefur út þetta ár. Og ég spyr: Hvaða lög eru það sem hæstv. ráðherra getur vitnað til og taka af fjárlögin? Ég bendi hæstv. menntmrh. líka á að í 6. gr. núv. fjárlaga er tekið fram að fjmrh. sé heimilt að fella niður eða fresta greiðslum úr ríkissjóði á árinu 1991 með því að leggja niður tímabundið eða til lengri tíma starfsemi ríkisstofnana að fengnu samþykki ríkisstjórnar og fjvn. Þetta þýðir, ef við skilgreinum Héraðsskólann sem ríkisstofnun, að það er ekki menntmrh. sem á að taka þessa ákvörðun heldur hæstv. fjmrh. og þá því aðeins að fyrir liggi samþykki ríkisstjórnar og fjvn. Hér er enginn annar ráðherra í salnum svo ég komi auga á þannig að ég verð að beina því til hæstv. menntmrh., þar sem ég sé ekki hæstv. fjmrh., hvort fyrir liggi samþykki ríkisstjórnarinnar og fjvn. fyrir því að loka skólanum í haust. Ég vil líka benda hæstv. ráðherra á að það er ekki sjálfgefið að skilgreina Héraðsskólann í Reykjanesi sem ríkisstofnun. Það er nefnilega til samningur þótt gamall sé orðinn á milli aðila, sýslunefnda og sveitarfélaga, um það að Héraðsskólinn í Reykjanesi sé sjálfseignarstofnun. Og ég hefði talið að í ljósi þess hefði ráðherra þurft að hafa samráð við eigendur þessarar sjálfseignarstofnunar eða aðila að henni áður en hann tæki sína ákvörðun. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra líka hvort hann sé búinn að skipa þá nefnd sem hann boðaði að yrði sett á laggirnar til að ræða framtíð skólans. Hverjir eru í nefndinni og hvert er erindisbréf hennar? Ég vil að lokum vitna til ummæla hæstv. fjmrh. hér í fyrrinótt í umræðu um fjárlagafrv. vegna fyrirspurnar af minni hálfu. Þar kom fram hjá hæstv. fjmrh. sú yfirlýsing varðandi málefni skólans að fari svo að nægur fjöldi nemenda fáist til skólans næsta haust væri hann viss um að fjármagn fengist. Ég tel þetta þýðingarmikla yfirlýsingu, virðulegur forseti, þetta eru mín lokaorð, því hún felur það í sér að hæstv. fjmrh. er tilbúinn að standa að skólanum í óbreyttu formi, setur einungis upp það skilyrði að tilskilinn fjöldi nemenda fáist. Og ég spyr hæstv. menntmrh.: Er hann sammála varaformanni síns flokks?

Hæstv. forseti. Vegna fjarveru minnar úr þinginu hér síðustu tvær vikur hefur dregist nokkuð að þessi umræða um skólamál gæti farið fram. Ég þakka hv. þm. sem höfðu farið fram á utandagskrárumræðuna þolinmæði þeirra að bíða þetta lengi. Það hefur orðið að samkomulagi, eins og kom hér fram hjá hv. þingkonu Kristínu Ástgeirsdóttur, að umræðan um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna, sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir hafði óskað eftir að færi fram, bíði, væntanlega þá þar til í fyrstu viku nóvember. Frummælandi kom mjög víða við í ræðu sinni um skólamál. Ég mun eftir bestu getu ræða þá þætti sem hún gerði alveg sérstaklega að umræðuefni. Það er kannski rétt að ég byrji þá á skólagjöldunum sem rætt hefur verið um að leggja á vegna þess að hv. þm. gerði þeim fyrirætlunum nokkuð ítarleg skil í sínu máli. Samkvæmt fjárlagafrv. er skólagjöldum ætlað að standa undir nokkrum kostnaði við framhaldsskólana og háskólastigið. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að heimilt sé að innheimta allt að 8.000 kr. á nemanda á framhaldsskólastigi og allt að 17.000 kr. á háskólastigi. Ég tek skýrt fram að hér er um heimild að ræða en ekki skyldu skólanna til þess að nýta sér þessa heimild. Það hefur verið skýrt tekið fram að finni skólarnir aðrar leiðir til að ná saman endum, þá fari þeir þær. Ég tek líka fram að liðnum Rekstrarhagræðing í framhaldsskólum, eins og hann heitir, er ætlað að skipta á framhaldsskólana fyrir afgreiðslu fjárlaga eins og segir í athugasemd við fjárlagafrv. Jafnframt tek ég fram að ríkisstjórnin hefur samþykkt að láta kanna sérstaklega hverjar heimildir raunverulega felast í gildandi lögum til innheimtu sérstakra gjalda og hvaða rekstrarliðir í skólunum það eru sem með slíkri gjaldtöku má greiða. Ef það reynist svo að 8.000 kr. á nemanda sé of há tala, þá verður það leiðrétt fyrir afgreiðslu fjárlaga. Það liggja auðvitað nú þegar fyrir álitsgerðir lögfræðinga um þessar heimildir, en engu að síður verður þetta athugað enn á ný vegna efasemda sem komið hafa fram um heimildir og komu m.a. fram í máli hv. frummælanda. Ég get nefnt að ég hef undir höndum greinargerð frá Arnmundi Backman lögfræðingi um þetta mál. Menntmrn. hafði óskað eftir af ákveðnu tilefni við þennan lögfræðing með bréfi 20. febr. 1991 að hann léti í ljós álit sitt á þessum heimildum. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég aðeins að vísa í þetta álit. Þar segir svo: ,,Ég tel að það sé ótvíræð skylda nemenda í framhaldsskólum að greiða skólagjöld. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 57/1988, með áorðnum breytingum, skal skólanefnd ákveða upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í námsáfanga, svo sem innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld. Í 8. mgr. 15. gr. reglugerðar segir enn fremur að það sé hlutverk skólanefndar að ákveða að fengnum tillögum skólameistara upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í námsáfanga, svo sem innritunargjald, efnisgjald, pappírsgjald og nemendasjóðsgjald og sjá um bókhald yfir gjöldin og endurskoðun.`` Það segir hér svo síðar: ,,Af framangreindu leiðir að fyrir því er ótvíræð lagaheimild að innheimta bæði pappírs- og prófgjöld eins og í því máli sem hér um ræðir`` --- það var sérstakt mál sem var tilefni þessarar álitsgerðar --- ,,en einnig nemendasjóðsgjöld þau sem um ræðir og er þá vísað til þess að öll nemendasjóðsgjöldin hafa nemendur sjálfir samþykkt að greiða á fundum sínum allt frá því að tiltekinn sjóður var stofnaður.`` Það liggja fyrir fleiri álitsgerðir um þessar heimildir og svo náttúrlega liggur það fyrir að mikill fjöldi skóla á framhaldsskólastiginu hefur innheimt skólagjöld, ég veit ekki hve lengi. Ég hef aðeins upplýsingar í höndunum fyrir síðasta skólaár. Og þar kemur það skýrt fram að mikill fjöldi skóla hefur innheimt slík gjöld. Þess vegna er það ekki rétt sem hv. frummælandi sagði að um skólagjöld til reksturs skólanna sé ekki að ræða. Því miður er það hins vegar svo að flestir þeirra skóla sem hafa innheimt gjöldin hafa ekki gert ráðuneytinu neina grein fyrir því hvernig þessar upphæðir hafa verið nýttar. Það eru aðeins örfáir skólar sem hafa sýnt það í fjárhagsáætlunum sínum og tillögum til menntmrn. fyrir næstu fjárlög að þeir innheimti slík gjöld sem renni til skólans beint. Ég er ekki að tala hér um, menn mega ekki rugla því saman, þau gjöld sem skólarnir innheimta fyrir nemendafélögin. Það er allt annað mál sem menntmrn. ætlar sér ekki að hafa nein afskipti af. Ég held satt að segja að það sé ekki ástæða núna við þetta tækifæri til að ræða þessi mál frekar. Þau koma auðvitað til umræðu við afgreiðslu fjárlaganna, koma til meðferðar og umræðu bæði í fjárln. þingsins og í menntmn. vegna fjárlagafrv. Ég held ég sé heldur ekkert að tefja tímann með því að vera að rekja núna þá innheimtu sem hefur átt sér stað og ég vísaði til áðan. Sú innheimta er einfaldlega staðreynd. Ég hef því miður ekki nákvæmar tölur um þetta, en ég hef nefnt töluna 250 millj. sem samtals hafi verið innheimt í þessu kerfi. En ég hef ástæðu til að ætla að þessi tala sé töluvert mikið hærri ef sérskólarnir eru teknir með og ef farið væri sérstaklega ofan í ýmsa innheimtu vegna efnisgjalda hjá sérskólum og reyndar fjölbrautaskólum líka. Það kom hins vegar ýmsum á óvart þegar þessar tölur voru gefnar upp nú í sumar og ýmsum þótti þetta sérkennilegt. Ég verð að segja alveg eins og er að mér hefur þótt það hljóma dálítið einkennilega þegar einstakir skólameistarar skrifa lærðar greinar gegn þessum hugmyndum um innheimtu skólagjalda, sérstaklega þegar um er að ræða skólameistara sem hafa stundað þessa innheimtu án þess að gera ráðuneytinu grein fyrir henni en slík dæmi eru til. Það er holhljómur í slíkum skrifum. Ég held ég láti þetta nægja þó ég hafi sannarlega miklu meira um skólagjöldin að segja en ég hef gert, en ég læt þetta nægja af þeirri ástæðu sem ég nefndi að þetta mál á allt saman eftir að koma frekar upp í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Ég ítreka þá enn að ríkisstjórnin hefur ákveðið að setja sérstaka nefnd sem tekur til starfa nú þessa daga til að fara ofan í þetta mál allt og kanna heimildirnar. Og eins og ég sagði í upphafi, ef þær reynast vafasamar, þá verður þessum tölum sem eru í fjárlagafrv. breytt. Það liggur alveg fyrir ákvörðun ríkisstjórnarinnar um það. Hv. frummælandi kom í sínu máli næst að málefnum Kennaraháskólans og gerði að umræðuefni þá ákvörðun mína að kalla aftur heimild forvera míns til þess að taka upp fjögurra ára nám við Kennaraháskólann í stað þriggja ára sem nú er. Í lögum um Kennaraháskólann frá 1988 er lagður grunnur að 120 eininga kennaranámi, þ.e. lengingu námsins um eitt ár, úr þremur árum í fjögur. Í sömu lögum er hlutverk skólans skilgreint þannig að Kennaraháskóli Íslands skuli vera vísindaleg rannsóknamiðstöð í uppeldis- og kennslufræðum og miðstöð kennaramenntunar hér á landi. Kennaraháskólinn skal annast endurmenntun, símenntun með skipulegri fræðslu og kynningu á markverðum nýjungum í skóla- og uppeldismálum og stuðningi við nýbreytni og þróunarstörf. Þá skal Kennaraháskóli Íslands annast framhaldsmenntun og viðbótarmenntun, einkum á sviði uppeldis- og kennslufræða. Skólinn skal leggja áherslu á rannsóknir á sviði skólastarfs við íslenskar aðstæður og stuðla með þeim hætti að þróun og umbótum í skólakerfinu. Hér er auðvitað um að ræða mikilvægt og fjölþætt verkefni sem skólanum er falið. Á umliðnum árum hefur gengið hægt hjá Kennaraháskóla Íslands að fá tækifæri til að sinna þessum verkefnum. Kennarar hafa kvartað undan því að of litlu fé sé varið til endurmenntunarstarfs skólans. Rannsóknastarfsemi á vegum Kennaraháskólans hefur verið afar takmörkuð og þá hefur skólinn ekki enn getað boðið upp á framhaldsnám til æðri prófgráða, svo sem mastersgráðu. Eins og ég sagði er þetta mjög metnaðarfullt hlutverk sem skólanum er ætlað en hefur gengið of hægt að ná því fram. Það sem einkum réð ákvörðun minni um að kalla aftur þessa ákvörðun var sú staðreynd að við vorum með þessu að skrifa ákveðna reikninga inn í framtíðina og það er nokkuð sem þessi ríkisstjórn ætlar sér ekki að gera. Það er alveg ljóst að það kallar á verulegar byggingarframkvæmdir að taka við heilum nýjum árgangi í þessum skóla þó að við tölum nú ekki um nema 120 nemendur sem er auðvitað of lág tala. Það er of lág tala nema sem hefur verið unnt að taka inn í þennan skóla til þessa. Eitt með öðru sem veldur þessum kennaraskorti er að það eru of fáir nemendur sem útskrifast. Kannski ætti ég heldur að orða það svo: Það eru of fáir af þeim sem útskrifast sem koma til starfa eins og glögglega kom fram í þeim tölum sem hv. frummælandi kom hér með og ég kannast vel við. Einnig þykir mér sem það sé ekki rétt leið til þess að bæta úr kennaraskortinum í landinu að efna til aðgerða einmitt nú sem hafa það í för með sér að enginn kennari muni útskrifast árið 1994. Ég held að við verðum að undirbyggja þessa ákvörðun betur en þarna hefur verið gert. Þetta eru meginástæðurnar fyrir því að þessi ákvörðun var tekin. Ég læt þess svo líka getið, sem ég hugsa að öllum sé ljóst, að ákvörðun um fjögurra ára kennaranám er ekki óumdeild ákvörðun, því fer víðs fjarri. Ég skil vel áhuga aðstandenda Kennaraháskólans en um þetta er sem sagt deilt meðal kennara og skólamanna yfirleitt og mér þótti þess vegna fullkomin ástæða til að doka við og kanna þetta mál allt saman betur. Meginrökin eru sem sagt þessi sem ég hef þegar getið um. Það er kannski dálítið erfitt að nefna ákveðnar tölur um það hvað þarna kann að sparast, enda er það ekki eingöngu það atriði sem ég er þarna að tala um. Samkvæmt áætlunum Kennaraháskólans sjálfs var ætlað að fram til ársins 1995 ykist kostnaður um 78 millj. kr. og svo, eins og ég sagði áðan, er þörf fyrir viðbótarhúsnæði sem ég ætla ekki að nefna neinar tölur um hvað mundi kosta en það hlýtur að velta á einhverjum hundruðum milljóna. Við höfum átt um þetta fundi með fulltrúum Kennaraháskólans og það er alveg ljóst að þetta mál verður ekki skilið eftir í lausu lofti. Við höfum komið okkur saman um það, ráðuneytið og Kennaraháskólinn, að setja nefnd af stað sem er að hefja störf einmitt núna þessa dagana þar sem verða tveir fulltrúar frá Kennaraháskólanum og tveir tilnefndir af ráðuneytinu til þess að fara ofan í þetta mál allt saman. Ég vona að það þurfi ekki að líða langur tími þar til ljóst verður hvert framhald þessa máls verður. Ég tek það fram að með þessari ákvörðun er ekki verið að segja að Kennaraháskólinn skuli aldrei verða fjögurra ára skóli, enda er það ákvæði í lögum og þarf að breyta þeim ef frá því verður endanlega fallið. Þá minntist málshefjandi næst á málefni Menntaskólans við Hamrahlíð. Það er ein af þeim aðgerðum mínum sem hefur víst valdið dálítilli ókyrrð. Ég held að ég verði fyrst í því samhengi að fara nokkrum orðum um framhaldsskólann almennt. Það er alveg ljóst að framhaldsskólinn er í miklum vanda, vanda sem stafar að hluta til af því sem ég vil kalla gáleysislegar ákvarðanir teknar af fyrri stjórnvöldum og hluta til teknar vegna breyttra þjóðfélagshátta. Það er búið að opna framhaldsskólann öllum. Hann er orðinn almenningsskóli í þeim skilningi að nú er ætlast til að nær allir fari í framhaldsskóla, að nær allir taki stúdentspróf. Framhaldsskólinn er hins vegar engan veginn í stakk búinn til þess að taka á móti þeim mikla fjölda nemenda sem þangað leitar eins og málum er nú háttað og þar kemur margt til. Það blasir við að nemendur eru mjög misjafnlega undir framhaldsnám búnir. Undirbúningur, áhugi og hæfileikar eru mismunandi. Framhaldsskólinn er hins vegar miðaður við tiltölulega einlitan hóp nemenda sem ætlast er til að stundi bóknám til stúdentsprófs. Á þessu eru að vísu veigamiklar undantekningar. Mér sýnist að það hafi skapast kreppuástand í skólamálum á framhaldsskólastigi. Þetta er hins vegar ekkert einsdæmi á Íslandi. Í löndunum í kringum okkur er þetta vandamál að vissu marki alls staðar fyrir hendi. Hins vegar er þetta kannski með versta móti hér á landi vegna þess að ekki hefur verið rétt að þessu staðið. Framhaldsskólinn hefur verið opnaður eins og ég sagði fyrir öllum án þess að tillit væri tekið til undirbúnings nemenda né tryggt að nægilega fjölbreytilegt nám stæði þessum hópi til boða. Það vantaði líka fyrirhyggju í þá átt að tryggja fjármagn í tengslum við þessar breytingar. Ef fjölga á svo mikið í framhaldsskólunum sem raun ber vitni þarf að auka fjármagn til skóla, svo og fjölbreytni námsins. Hvorugt hefur verið gert og það má segja að með þeim ákvörðunum um þær breytingar sem gerðar hafa verið hafi framhaldsskólakennarar líka verið settir í mikinn vanda. Það er raunar ekki réttlætanlegt að setja samviskusama kennara --- og við skulum segja að þeir séu allir samviskusamir --- í þá stöðu að opna framhaldsskólana á þennan hátt án þess að tryggja nauðsynlegar skipulagsbreytingar og fjármagn. Nemendur eru svo misjafnlega undirbúnir að oft og tíðum er nánast ógerningur að kenna öllum í sömu hópum. Flest bendir til þess að fornámið sem komið var á til að jafna þann mun sem var á undirbúningi nemenda skili sér ekki. Þó sýna rannsóknir að töluvert stór hópur framhaldsskólanema, eða um 20%, á í verulegum persónulegum erfiðleikum og framhaldsskólinn ekki þess umkominn að bregðast við því. Við þurfum að finna leið út úr þessum vanda. Ef við lítum nánar á málið sem kemur upp í Hamrahlíð þá er það að hluta til angi af þeim almenna vanda sem framhaldsskólinn er í. Þar er tekist á um gildi og eðli stúdentsprófsins þar sem annars vegar eru skýrar kröfur frá Háskóla Íslands og hins vegar er um að ræða tillögur Hamrahlíðarmanna sem ganga meira út frá því að koma til móts við þann fjölbreytilega hóp nemenda sem inn í skólann kemur. Það er mjög brýnt í þessu sambandi að tryggja að stúdentsprófið haldi gildi sínu. Það er a.m.k. mín skoðun. Til þess að svo megi verða þarf að skapa fjölbreytilegra nám þannig að fleiri leiðir verði áhugaverðar fyrir framhaldsskólanemendur en stúdentsprófið eitt. Þetta þarf allt að skoðast í samhengi og það verður trúlega ekki sársaukalaust fyrir alla aðila að koma þessum málum í höfn. Í því skyni að reyna að leysa þessi mál er ég að ganga frá skipun nefndar sem á að koma með tillögur til útbóta í málefnum framhaldsskólans, m.a. að skilgreina betur kröfur til stúdentsprófs og hinar ýmsu námsbrautir á framhaldsskólastigi. Ég fer ekkert dult með það, án þess að ég ætli að skjóta mér á bak við aðra í sambandi við þessa ákvörðun mína, að mér hnykkti við þegar ég fékk álit kennslumálanefndar Háskóla Íslands út af þessu máli öllu og það álit varð einmitt til þess að ég fór að rekja það hvern aðdraganda þessi ákvörðun hafði átt í ráðuneytinu. Og mér þótti satt að segja sem nokkuð hefði skort á samráð við þá sem þarna hafa verulegra hagsmuna að gæta og á ég þar auðvitað sérstaklega við Háskóla Íslands. Nú tek ég það líka fram að stúdentar fara víðar en í Háskóla Íslands, en hann er þó eini skólinn á háskólastigi, ég held að ég sé ekki að segja of mikið, ég held að ég sé ekki að taka of djúpt í árinni, hann er alla vega sá skóli sem hefur sínar dyr opnar fyrir öllum sem þangað vilja koma og hafa stúdentspróf. Þannig er það með Háskólann. Þau aðvörunarorð, sem komu fram í áliti kennslumálanefndarinnar, voru þess eðlis að mér þótti ástæða til að staldra við og það var gert. Ég sagði að ég væri að ganga frá skipan nefndar sem ætti að skoða þessi mál öll. Sú nefndarskipan verður gerð í fullu samkomulagi við forustu Menntaskólans við Hamrahlíð, við Háskóla Íslands og ég vænti þess að skólameistarafélagið og líkast til Félag framhaldsskólakennara eigi aðild að því verki sem þarna verður unnið. Það er ástæða til að hafa nokkrar áhyggjur af þróun þessara mála, hvernig komið er fyrir þeim sem flaggað geta stúdentsprófi í dag og jafnvel þeim sem stundað hafa háskólanám. Það er ekki að ástæðulausu að menn hafi nokkrar áhyggjur af því hver geta þeirra er sem hafa slík próf. Ég á kannski ekki að vera að flagga neinum sönnunargögnum en ég hef gert það einhvern tímann áður á fundi, raunar á fundi með nemendum og kennurum í Menntaskólanum við Hamrahlíð. Ég fékk bréf, ég fæ mörg bréf í menntmrn., eitt var með þessari áritun: Herra Ólafur G. Einarsson menntamálaráðherra, menntamálaráðuneytinu. Það var ekki lengra en þarna tókst að koma fyrir sex ritvillum í ekki lengra máli. Þetta er aðili sem ég að vísu þekki ekki en hefur stundað háskólanám. Bréfið sjálft var náttúrlega ekki gott en ekki svo margar villur í svo fáum línum sem þarna var. Ekki ætla ég að alhæfa en margir sem þarna koma að verki hafa lýst miklum áhyggjum yfir þróun þessara mála. Ég læt þetta nægja um þetta atriði, Menntaskólann við Hamrahlíð.

Þessi nemandi hafði háskólapróf frá þessum sama háskóla sem var að gera kröfur.

Sem var að gera kröfur?

Sem var að gera kröfur til breyttra hátta í Menntaskólanum við Hamrahlíð.

Þekkir fyrrv. ráðherra kannski strax hver var bréfritarinn?

Hæstv. ráðherra nefndi að þetta væri maður með háskólapróf.

Ekki samtal við ræðumann.

Við fáum nóg tækifæri til að spjalla saman án frammíkalla. Ég held að næst hafi hv. framsögumaður drepið á ritið Til nýrrar aldar og ráðlagt mér að kynna mér það rit. Ég hef gert það eftir bestu getu og hef sagt að í því sé margt mjög gagnlegt og gott sagt og eins og kom fram hjá hv. ræðumanni komu þar margir að verki. Þetta er mér alveg ljóst. En þetta rit, Til nýrrar aldar, var gefið út af menntmrn. á liðnu vori og er í raun framkvæmdaáætlun fyrrv. menntmrh. Ritið er stefnuyfirlýsing hans og ekkert nema gott um það að segja, líka það að það var gefið út rétt fyrir kosningar. Nú er hins vegar staðreyndin sú að það er komin ný ríkisstjórn og nýr ráðherra og það er ekki óeðlilegt að reikna með nýjum áherslum við það að slíkar breytingar verða. Ég hef lýst því yfir að auðvitað verði það framkvæmt sem í þessu riti segir þar sem saman fer það sem þar segir og lög ákveða. En ýmsar aðrar bollaleggingar sem þar koma fram verða auðvitað endurmetnar og sú endurskoðun stendur einfaldlega yfir. Svo einfalt er það. En ég tek enn fram að með þessu er ekki verið að fordæma eitt né neitt, sem í þessu riti stendur. Ég gæti vafalaust tínt til eitthvað sem ég er algjörlega ósammála en sé ekki ástæðu til þess. Þetta verður einfaldlega endurmetið. Hvítbókin kom hér nokkuð til umræðu. Ég sé að ég er alveg að verða búinn með tímann þannig að ég veit ekki hvernig ég á að nota --- hvað á ég mikið eftir, forseti?

Tíminn mun vera kominn akkúrat á þessari stundu.

Ég er ekki hálfnaður og ekkert kominn að því sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi. Ef ég fæ nokkrar mínútur þá gæti ég svo sem drepið á örfáa þætti. Á ég ekki eftir annan hálftíma, ef ég kann nýju þingskapalögin rétt? Þá get ég að sjálfsögðu notað þann tíma til að koma að öðrum atriðum. En ef ég má, með leyfi forseta, kannski aðeins syndga upp á náðina á seinni hálftímanum?

Það er tæpur hálftími kominn.

Þá held ég að ég reyni að velja úr eitthvað af því sem ég á eftir að svara. Hv. málshefjandi kom hér t.d. nokkuð inn á launamál kennara sem er mjög freistandi að ræða þó ég verði að taka fram, og það vita auðvitað allir, að launamálin eru ekki á borði menntmrh., heldur er það fjmrh. sem hefur með samningamál við kennara eins og aðra ríkisstarfsmenn að gera. En það breytir hins vegar ekki því að ég kann að hafa einhverjar skoðanir á þessu. Það er deginum ljósara að laun kennara eru ekki í samræmi við mikilvægi starfa þeirra. Það er ég alveg sannfærður um. Ég hef ekki lausn á reiðum höndum fremur en aðrir en ég segi hins vegar að mér þykir sem laun og kjaramál opinberra starfsmanna yfirleitt séu farin að standa skipulagi hjá hinu opinbera almennt fyrir þrifum. Mér finnst t.d. ekki gott að forusta kennarasamtakanna skuli fyrst og fremst vera upptekin af kjarabaráttunni og er í sjálfu sér kannski ekkert að undra að svo sé. En það er vont að svo mikill tími forustu kennarasamtakanna skuli fara í slík mál. Við þurfum að komast út úr þessum vítahring með einum eða öðrum hætti. Ég get aðeins skotið því að svona í framhjáhlaupi að ég heimilaði núna í sumar að gerður yrði svonefndur skólasamningur við Fjölbrautaskólann í Garðabæ. Það er tilraun sem verið er að gera til þess að brjótast út úr þessum vandamálum. Við munum fylgjast vandlega með því í ráðuneytinu hvað út úr þeim málum kemur. Þar er í stórum dráttum staðið þannig að málum að það er gerður samningur við tiltekinn hóp kennara í skólanum þar sem þeir gangast undir það að hafa tiltekna viðveru í skólanum og ganga í ýmis verk þar. Ég bið menn nú um að misskilja það ekki, það er ekki í ræstingu eða neitt slíkt, það er í kennslu, viðtöl við nemendur og foreldra og annað slíkt en þeir hafa alveg tiltekna viðveru. Hafa af þessu nokkurn fjárhagslegan ávinning en eins og þetta mál er lagt upp við mig þá er ástæða til að ætla að af þessu verði líka alls konar annar ávinningur og má kannski vera að þetta sé ein leið sem við gætum farið. Um endurskoðun laga á hinum ýmsu skólastigum sem ég hef nefnt að yrði gerð þýðir einfaldlega það sem í þessum orðum felst að það er ástæða til endurskoðunar á ýmsum ákvæðum laga hinna einstöku skólastiga bæði í ljósi reynslunnar og vegna breyttra tíma. Um það gæti ég að sjálfsögðu líka sagt miklu fleira en nú er forseti farin að hringja bjöllunni. Ég held að ég verði þess vegna að bíða þar til í seinni ræðu að ræða málefni Reykjanesskólans sem ég á hér alveg eftir og raunar ýmislegt fleira sem ég hafði hug á að koma að í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli forseta á því og reyndar þingheims líka að það lágu fyrir tvær beiðnir um utandagskrárumræður. Önnur var um skólamál frá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, og hin frá mér um málefni Héraðsskólans í Reykjanesi. Það er síðan farið fram á það við mig að fallast á að þessar tvær umræður verði felldar saman í eina. Ég held að ég megi segja að hæstv. forseti hafi lagt nokkurt kapp á það þannig að unnt væri að greiða fyrir þingstörfum að öðru leyti. Ég féllst á þessa áskorun til mín til að liðka fyrir þinghaldi en mér finnst það fullkomlega óviðunandi að það leiði til þess að annað málið sem í raun og veru er hér til umræðu kemst ekki að í svari ráðherra. Ég uni því ekki ef það er ætlun forseta að það skuli vera framhald á, að því verði ekki svarað af hálfu ráðherra fyrr en í seinni ræðu hans sem væntanlega verður flutt undir lok umræðunnar. Ég spyr því hæstv. forseta, hvernig hann hugsaði sér að þessar umræður færu fram. Og ég fer fram á það að hæstv. menntmrh. svari mínum fyrirspurnum til jafns við fyrirspurnir fyrri frummælanda áður en umræður halda áfram.

Hæstv. forseti. Það hafa sjálfsagt orðið hér mistök með því að hafa þennan hátt á umræðunni þó það hafi allt verið áreiðanlega vel meint. Þó að ég hafi tekið ýmis gögn með mér hér upp í ræðustól þá hafði ég ekki tímamælt það sem ég kynni að segja. Og þótt við hefðum rætt saman, ég og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, þá vissi ég svo sem ekki hversu langan tíma það tæki mig að svara öllum þeim mörgu atriðum sem komu fram í hennar ræðu og mér entist ekki hálftíminn til þess. Ég er tilbúinn að ræða núna áður en lengra er haldið málefni Héraðsskólans í Reykjanesi. Ef það kostar það að ég nota seinni ræðu mína í það og ég er búinn með ræðutímann þá er komið hérna nýtt kerfi, andsvör, er það ekki? Ég hef ekki séð hvernig það virkar en mér skilst að ég geti komið býsna oft upp í ræðustólinn ef ég nota þær heimildir. Ég er alveg tilbúinn að reyna það. Ég legg það í vald forseta hvaða hátt við höfum á þessu.

Herra forseti. Hér hefur átt sér allsérstæð grautargerð. Tvö málefni hafa verið tekin fyrir í einu og ráðherra stendur frammi fyrir því að með þeirri ákvörðun hefur hans ræðutími verið svo skertur að hann á ekki kost á að svara með eðlilegum hætti. Ég segi nú fyrir mig að þó andsvarakerfið sé komið inn í þingsköpin þá finnst mér ekki eðlilegt að standa þannig að málum að við vegum að ráðherranum sem við tvímælalaust munum gera vegna Reykjanesskólans og hann verði sviptur málfrelsi nema með tveggja mínútna athugasemdum eftir þær umræður. Ég sé ekki að forseti eigi aðra leið út úr þessu en að óska eftir því við þingheim að ráðherra fái lengri ræðutíma og fái óskertan ræðutíma í lokin. Og ég vænti þess jafnframt að forseti fari ekki aftur í svona samsuðu.

Virðulegi forseti. Hér stöndum við auðvitað frammi fyrir tilteknu nýju ákvæði í þingsköpunum sem er dálítið erfitt að framkvæma. Það er auðvitað algjörlega óviðunandi fyrir hv. 5. þm. Vestf. að hans fyrirspurn sé ekki svarað eins og hann gat hér um áðan. Í þessum umræðum kemur það fram að í raun og veru er um að ræða of þröng tímamörk í utandagskrárumræðunni. Það er ósköp einfaldlega þannig. Bæði fyrir hæstv. ráðherra til að svara fyrirspurnum og eins til þess að þingmenn geti skipst á skoðunum með eðlilegum hætti. Ég tel að þau skólamál sem hér eru á dagskrá séu með þeim hætti að það sé algjörlega útilokað að gera þeim nein skil í 15 mínútna ræðum eins og gert er ráð fyrir að við sem ekki erum frummælendur og ekki erum svarendur eigum hér rétt á, 

Vegna þeirra orða sem hafa verið látin falla í þessari þingskapaumræðu vill forseti láta þess getið, eins og hér kom reyndar fram, að það var gott samkomulag á milli þessara tveggja aðila sem vildu fá að ræða skólamálin í utandagskrárumræðu um að sameina hana undir þessum lið 50. gr. þingskapa, þ.e. síðari mgr., sem er þessi lengri umræða. Það lá ljóst fyrir strax þegar utandagskrárumræðan um sjávarútvegsmálin fór fram á dögunum að þetta er óhagkvæmt fyrirkomulag. Reynslan hefur sýnt það nú þegar, bæði þá og eins núna, að það er of þröngur stakkur, sérstaklega fyrir hæstv. ráðherra sem þurfa að svara í slíkum utandagskrárumræðum, að hafa ekki leyfi til þess að tala nema tvisvar sinnum þó að það sé hálftími í hvort sinn. En svona eru þingsköpin. Hins vegar tók ég því sem nokkurs konar tillögu eða ábendingu frá hv. 9. þm. Reykv. hvort ekki mætti nú gera undantekningu og leyfa hæstv. menntmrh. að svara hv. 5. þm. Vestf. í eins og 10 mínútur sem væru utan við þessi lög sem við erum að reyna að fara eftir. Forseta er ljúft að gera það og ef ekki koma athugasemdir við það frá þingheimi, --- þegar er búið að biðja um orðið um þingsköp, en forseti æatlar aðeins að ljúka setningunni og gefa síðan hv. 1. þm. Vestf. orðið um þingsköp --- þá vill forseti leyfa þetta þannig að hæstv. menntmrh. taki núna 10 mínútur af þessum hálftíma sem hann á eftir að nýta sér í þessari umræðu og vill forseti taka jafnframt skýrt fram að það er á engan hátt fordæmisskapandi.

Virðulegi forseti. Alþingi setur sér þingsköp og þá ber Alþingi að fara eftir þeim þingsköpum. Ef það á að breyta út frá því eins og forseti vill leggja til og fleiri hafa beðið um, þá hlýtur það að vera fordæmisskapandi jafnvel þó virðulegur forseti segi að það sé ekki fordæmisskapandi. Það er þá verið að skapa fordæmi. Það sem hér hefur gerst er það að grautað er saman umræðu með þeim hætti að við getum ekki sætt okkur við hana. Ég þakka hv. 18. þm. Reykv. fyrir að biðja um þessa utandagskrárumræðu og ræða almennt um skólamál. En ég er ekki að sama skapi eins ánægður með 5. þm. Vestf. sem hleypur hér fram fyrir skjöldu eftir að þingmenn Vestf. að einum undanskildum, hæstv. heilbrrh., hafa talað um það að taka málið hér upp á þingi og grautar því hér inn í þessa umræðu með þeim ömurlega hætti að ráðherrann nefnir ekki einu orði það sem hann hefur talað hér um. Þetta er orðin sú grautargerð að það verður útilokað annað, virðulegur forseti, en að krefjast þess að sérstök umræða verði tekin upp um hið svokallaða Reykjanesskólamál sem er langt mál og getur sú ákvarðanataka orðið afdrifarík þannig að það verður útilokað annað en taka það þá upp sérstaklega. Ég mun þá krefjast þess að fram fari þá sérstök umræða um það mál eftir þessa grautargerð 5. þm. Vestf.

Forseti vill gera fimm mínútna hlé á þessum fundi og ræða við formenn þingflokka um þingsköp niðri á skrifstofu sinni. --- Fundarhlé. Hv. 5. þm. Vestf. vill bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja að mig undraði mjög ummæli hv. 1. þm. Vestf. í minn garð hér áðan og þær ásakanir hans að ég hefði klúðrað þessari umræðu um Héraðsskólann í Reykjanesi. Það hefur þegar komið fram að ég bað um sjálfstæða umræðu um það mál. Það hefur líka komið fram að það voru aðrir sem óskuðu eftir því að ég féllist á að sameina þessa beiðni mína annarri beiðni og að ég varð við þeirri ósk. Hv. 1. þm. Vestf. ætti því að beina orðum sínum að þeim sem fóru fram á þessa tilhögun en ekki að mér. Ég vil segja það við hv. 1. þm. Vestf. að þótt hann hafi lengi setið á þingi eða sé nokkuð aldinn að árum, þá hefur hann ekkert forræði yfir mér sem þingmanni. Og þó að hann hafi tilkynnt fjölmiðlum að hann mundi taka málið upp hér, þá breytir það því ekki að ég hef óskað eftir því. Hins vegar fyrst hv. þm. lætur svo þung orð í minn garð falla, þá vil ég minna hann á það að það er annað mál sem e.t.v. væri ástæða til að ræða hér í þingsölum og það er afstaða hans og ráðstöfun á eignum ríkissjóðs í Byggðastofnun, ákvörðun sem þar er tekin með hans atkvæði að selja eignir ríkissjóðs fyrir lítið fé náfrænda sínum.

Virðulegi forseti. Ég ætla að segja þessum hv. þm. að í Byggðastofnun er ekki greitt atkvæði og samþykkt tillaga með einu atkvæði. Hann kannski veit það ekki, það gerist kannski í einhverjum félagsskap sem hann í. Og það er því að taka upp rannsókn á hendur öllum þeim sem í stjórn Byggðastofnunar sitja og þá á öllum sviðum. Ég veit að þessi hv. þm. hefur afar gaman af öllu rannsóknarstarfi og sérstaklega ef hann finnur einhvers staðar auman blett, þá vill hann hræra vel í.

Virðulegi forseti. Í sumar var gerð könnun á áhuga Hólmvíkinga á námi í öldungadeild. Undirtektirnar voru mjög góðar og bera vott um mikinn áhuga fólks á námi af þessu tagi. Alls lýstu 34 menn áhuga sínu á námi í öldungadeild auk þess sem 16 höfðu áhuga á að ná sér í 30 tonna skipstjórnarréttindi og 9 hugðu á vélavarðanám. Ætlunin var með stofnun þessarar öldungadeildar að skipuleggja hana með svipuðu sniði og var gert við öldungadeildina á Flateyri á síðasta vetri. Hver nemandi gat valið um hvaða greinar sem er, eina eða fleiri, og námið átti að aðlaga samræmdu áfangakerfi framhaldsskólanna í landinu og nýtist því nær öllum framhaldsskólum landsins. Nemendur í öldungadeild greiða skólagjöld og eru þau nokkuð mismunandi eftir skólum. Sem dæmi má nefna að nemendur í öldungadeildinni á Flateyri greiddu 4.250 kr. fyrir önnina ef þeir stunduðu nám í aðeins einni grein. Þeir sem stunduðu nám í fleiri en einni grein greiddu 8.500 kr. Þessari beiðni Strandamanna að starfrækja öldungadeild í Hólmavík í tengslum við Menntaskólann á Ísafirði var hafnað af menntmrn., en það var ætlunin að deildin tæki til starfa með haustinu. Þetta neikvæða svar ráðuneytisins vakti bæði vonbrigði og undrun. Hugmyndin um öldungadeild hafði verið rædd mikið í sambandi við stofnun framhaldsskóla Vestfjarða. Á síðasta skólaári var sams konar deildum komið á fót á Flateyri og Patreksfirði en deildin á Flateyri mun ekki starfa í vetur vegna þess að ekki voru nægilega margir þátttakendur. Eftir að afstaða ráðuneytisins lá fyrir var leitað eftir því að deildin yrði starfrækt innan fjárheimilda Menntaskólans á Ísafirði án sérstakrar fjárveitingar, enda er kostnaður við þessa deild mjög lágur, nokkuð innan við 200 þús. kr. á skólaári. Eftir að menntmrn. hafnaði þessari beiðni skrifuðu heimamenn bréf 23. sept. þar sem óskað er eftir því að þessi beiðni verði tekin upp eftir áramót og deildin starfrækt hálft skólaár. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh. að því hvort ekki sé möguleiki á því að þetta stórmál fái nú afgreiðslu í menntmrn. því að ég tel að þó að það sé þröngt í búi hjá smáfuglunum, þá séu ábyggilega til molar þess virði sem þetta er til að leyfa fólki á þessum stað slíka fræðslu. Ég tel þetta svo smátt mál að það taki því varla að vera að vinna gegn því. Þá kem ég að hinu málinu. Ég hefði að mörgu leyti viljað ræða almennt um skólamál en þar sem þessi háttur er nú kominn á þessa umræðu, þá vil ég minna á það að þingmenn Vestf., að einum undanskildum sem ekki var á fundinum, hæstv. heilbrrh., samþykktu á fundi sem haldinn var 28. ágúst að krefjast þess að Héraðsskólinn í Reykjanesi verði starfræktur næsta skólaár, enda er fjárveiting til skólahaldsins út þetta ár á fjárlögum og nú þegar liggja fyrir 30 umsóknir um skólavist næsta vetur. Þingmenn átelja í þessu bréfi að rangar upplýsingar sem starfsmenn menntmrn. hafa lagt fram séu notaðar sem grundvöllur að þessari ákvörðun. Þingmenn Vestf. lýsa sig í þessu bréfi reiðubúna að taka þátt í endurskoðun á framtíðarstarfi Reykjanesskóla. Þá skora þingmenn Vestf. á menntmrh. að koma til fundar hið fyrsta í Reykjanesi ásamt þingmönnum, skólanefndum, sveitarstjórnarmönnum og héraðsbúum um framtíðarmálefni skólans. Undir þetta bréf skrifuðu fimm þingmenn Vestf. eða allir þingmennirnir nema Sighvatur Björgvinsson. Þessu bréfi var aldrei svarað. Hins vegar tekur menntmrh. þá ákvörðun að leggja kennslu niður í Reykjanesi í vetur. Aldrei hefur komið svar um það hvort menntmrh. er tilbúinn að koma til fundar við okkur til að ræða almennt um þessi skólamál og þessa ákvarðanatöku. Það er nú nokkuð langt gengið að þurfa á sjálfu Alþingi að óska eftir svari hæstv. ráðherra á þessu atriði. Það getur vel verið að hæstv. ráðherra segi að það sé svo langt um liðið, enda hefur hann nú verið fjarverandi um alllangt skeið, að það sé tilgangslítið að vera að halda fund á svona fámennum stað, en það gæti hugsast að samkomulag næðist um einhvern annan stað en Reykjanesið, en umfram allt hefur áhuginn, a.m.k. ekki minn, ekki fallið niður við það að ræða þessa ákvarðanatöku. Það er ákaflega leiðinlegt hvernig að þessu Reykjanesskólamáli hefur verið staðið af menntmrn. og af sjálfum menntmrh. Það vissi enginn annað en að þarna yrði skólahald með eðlilegum hætti þennan vetur. Rekstur skólans í Reykjanesi er á fjárlögum til áramóta og það er vandlega þagað um þessi mál öll og 25. júlí, ef ég man rétt, er gengið frá ráðningu skólastjóra og kennara við Héraðsskólann í Reykjanesi. Það er kallað í suma þingmenn Vestf. á fund fyrri hluta ágústmánaðar í sjálft menntmrn. til þess að skýra þeim frá því að hugmyndir séu uppi um það að leggja niður starfrækslu Reykjanesskóla á þessum vetri. Tveir þingmenn Vestf. voru ekki á þessum fundi, ég sem er 1. þm. og Ólafur Þórðarson sem er 2. þm. Það náðist að vísu í hann en hann var þá búinn að ráðstafa sér annars staðar og í töluverðri fjarlægð við menntmrn., en í mig var aldrei hringt og ég var þó við síma og farsíma þessa daga. Ekki veit ég hvers vegna. Kannski segir menntmrh. frá því í sínu svari. En á þessum fundi var dreift gögnum sem ég sá ekki fyrr en 28. ágúst hjá öðrum þingmönnum sem voru á þessum fundi. Það var ekki heldur haft fyrir því að senda mér og ég held ekki heldur hv. 2. þm. Vestf. þessi gögn. Þetta finnst mér vera ákaflega illa að verki staðið. Og þegar ég frétti um það hvað til stæði, þá hringdi ég í menntmrh. sem tók mjög elskulega í það að skoða þetta mál af fullri sanngirni. Ég sagði honum það að mér væri það mjög í mun að skólahald í Reykjanesi yrði ekki lagt niður í vetur. Það væri komið að því að skólahald ætti að hefjast innan nokkurra vikna. Hins vegar gæti ég mjög vel fallist á það að nefnd yrði skipuð til þess að kanna hvað ætti að gera í framtíðinni við þennan skóla. Reykjanesskóli hefur starfað í rúmlega hálfa öld. Þar voru ágætir skólastjórar allan þennan tíma. Fyrsti skólastjórinn var einn af fremstu skólamönnum landsins, Aðalsteinn heitinn Eiríksson, sem var brautryðjandi skólans, stofnaði hann og var samnefnari fyrir heimabyggðina og ríkisvaldið, og það var lagður grundvöllur að uppbyggingu skólans sem stóð í mörg ár og miklu lengur heldur en hann var skólastjóri og lengur en Páll sonur hans, sem tók við af honum, var skólastjóri. Síðan komu ágætir skólamenn að skólanum og áfram hélt þessi uppbygging. Reykjanesskóli var upprunalega til fyrir það að heimamenn lögðu til lóð, lögðu til hlunnindin sem eru í Reykjanesi, heita vatnið sem skóli og heimavist eru hituð upp með. Það hefur töluvert að segja og ég hefði talið nauðsynlegt að ræða við sveitarfélögin við Djúp, við Fjórðungssamband Vestfirðinga og finna leið til samkomulags í aðgerðum í þessu máli. En í staðinn fyrir það fara ákveðnir menn í ráðuneytinu af stað og einn kemur fram í svæðisútvarpinu á Ísafirði. Hann talar eins og sá sem valdið hefur og telur að það eigi að leggja þennan skóla niður, en aðrir vita þetta ekki fyrr en nokkru seinna. Þá er komið að því að þingmennirnir fjórir eru kallaðir til, en ég vil nú bæta því við af því að hæstv. menntmrh. er búinn að vera þingmaður í allmörg ár að það eru óskráð lög hér í þinginu að þegar þarf að kalla saman þingmannafund, þá er 1. þm., alveg sama í hvaða kjördæmi það er, falið það að kalla saman fund. Ef hann er ekki viðstaddur, þá er það 2. þm. þess kjördæmis sem kallar saman fund og það eru þeir sem ákveða þá hvenær fundur er kallaður saman og reyna eftir bestu getu að hafa samstarf og samvinnu við aðra þingmenn. Þetta var ekki gert. Það voru gerð mörg mistök í sambandi við þetta mál. Það var látið í veðri vaka að kostnaður á nemanda í Reykjanesi væri jafnvel 1,5 millj. kr. en samkvæmt upplýsingum skólastjórans þar var rekstrarkostnaður fyrir árið 1990 19 millj. en fjöldi nemenda var um 33. Þýðir það að kostnaður á nemanda var 576 þús. en þessi tala var ekki raunhæf vegna þess að í henni eru ákveðnir kostnaðarliðir sem ekki eru fyrirsjáanlegir í framtíðinni. Fyrrv. skólastjórahjón voru á launum við skólann að hluta þetta ár með launatengdum gjöldum og námu þau um 1100 þús. Í öðru lagi voru laun starfsfólks við mötuneytið með launatengdum gjöldum u.þ.b. 1600 þús. en það er búið að leggja það niður og er ekki lengur á menntakerfinu. Ýmislegt viðhald sem löngu var tímabært féll einmitt á rekstur þetta ár og það vegur þyngst á tólfta hundrað þúsund vegna lagfæringa á rafmagni á drengjavistum. Samtals var þetta um 1,5 millj. Ef þessir liðir eru taldir frá, sem ekki áttu heima skólaári á eftir, þá er kostnaður við nemanda kominn niður í u.þ.b. 448 þús. Ég verð að segja það að ég hef þekkt Ólaf Einarsson lengi og við höfum átt samvinnu og setið hér á Alþingi, ef ég man rétt í 20 ár síðan hann kom hér inn, og ég veit ekki annað en það hafi jafnan verið gott samstarf með okkur og mjög náið. Ég get ekki annað en látið það koma hér fram að mér finnst að það sé mikils virði þegar slíkar ákvarðanir eru teknar að hafa sem nánast samstarf við fólkið sem byggir þessi byggðarlög, við þingmennina sem eru fulltrúar fólksins hér á Alþingi. Jafnframt vil ég minna á að ráðherrar verða ekki ráðherrar nema hafa stuðningsmenn á bak við sig og því hefur það alltaf verið mikils virði fyrir ráðherra að reyna að hafa gott samstarf við stuðningsmenn sína sem og Alþingi í heild.

Hæstv. forseti. Áður en ég kem að Reykjanesskólanum ætla ég aðeins koma að svörum við nokkrum spurningum sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson beindi til mín. Fyrst varðandi samning um framhaldsskóla Vestfjarða. Ég get upplýst að ég hef þegar staðfest samninginn um framhaldsskóla Vestfjarða sem sveitarfélög á Vestfjörðum hafa gert sín í milli, en það er ekki von að hv. þm. hafi verið það kunnugt vegna þess að það var gert núna eftir að ég kom aftur til starfa í ráðuneytinu, þ.e. sl. mánudag 21. október. En staðfesting liggur sem sagt þegar fyrir. Varðandi öldungadeildina í tengslum við grunnskólann á Hólamvík var erindinu svarað með bréfi 13. ágúst og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ráðuneytið sér sér ekki fært að verða við þessari beiðni að þessu sinni þar sem fjárveiting er ekki fyrir hendi og ekki horfur á að hún fáist heldur á aukafjárlögum, en er reiðubúið að taka þetta mál til athugunar síðar verði óskað eftir því.`` Ég get svarað hv. 1. þm. Vestf. þá um leið þannig að ég er alveg tilbúinn að líta sérstaklega á þetta mál, en ég bendi á að ákveðin vandkvæði eru uppi í sambandi við öldungadeildirnar yfirleitt. Öldungadeildirnar hafa þróast víða í það að verða hálfgerðir námsflokkar sem þekkjast nú sums staðar enn. Með þessu móti hafa menn kannski séð sér leik á borði að koma meiri kostnaði yfir á ríkisvaldið með því að fara inn á þessa braut. Í öldungadeildirnar sækir fólk sem hefur kannski ekkert annað í huga en að nema einhverjar greinar eða jafnvel eina grein, en er ekki að hugsa um að ná stúdentsprófi. Þetta er allt svona til sérstakrar athugunar núna, en ég er sem sagt reiðubúinn, eins og kom fram í þessu bréfi ráðuneytisins frá 13. ágúst, að skoða þetta mál sérstaklega. Varðandi fiskveiðibrautina í Bolungarvík er ég ekki alveg reiðubúinn að svara hvernig það mál stendur. Ég man þetta ekki nægilega vel og tókst ekki að afla mér gagna. Ég held endilega að það sé eitthvað óafgreitt heima í héraði en ætla þó ekki að fullyrða það. Ég mun því athuga sérstaklega hvernig það mál stendur. Ein spurning var um Menntaskólann, þ.e. kröfuna um samdrátt í kennslukvóta. Það eru tilmæli sem var ekki eingöngu beint til Menntaskólans á Ísafirði, en ég held að þar hafi orðið nokkur misskilningur. Það var verið að tala um fjárlögin fyrir árið 1992. Sjálfsagt hefur það áhrif miðað við þann fjölda sem tekinn er inn í skólann núna á haustmissiri þannig að það er skiljanlegt að skólameistari og skólayfirvöld hafi kippst nokkuð við þegar svona tilmæli koma, en menn eiga samt ekkert að láta sér bregða á niðurskurðartímum sem þessum. Það er verið að beina þeim tilmælum til allra stofnana sem undir ráðuneytið og ráðuneytin öll heyra að rifa seglin sem mest er mögulegt. Sú var ástæðan fyrir þessari beiðni. Um málefni Héraðsskólans í Reykjanesi hafa orðið allsnarpar umræður og ég vil aðeins segja strax í upphafi að mér þykir leitt að samráð og samband við þingmenn kjördæmisins hefur kannski ekki verið eins og best hefði verið á kosið. Ég þekki vel þá reglu sem hv. 1. þm. Vestf. var að minna mig á að ef óskað væri eftir fundi með þingmönnum einstakra kjördæma er venjan sú að hafa samband við 1. þm. kjördæmisins. Þetta þekki ég vel. En allt bar þetta nokkuð brátt að. Að því er mér a.m.k. þótti var mikil nauðsyn að ná fundi þingmannanna sem allra fyrst. Þetta mál hafði verið um nokkurt skeið, ekki lengi, í þeirri stöðu í ráðuneytinu að það varð að taka ákvörðun af eða á hvort skólastarf ætti að vera með óbreyttum hætti nú í haust eða hvort þarna yrði breyting á. Hv. 1. þm. Vestf. nefndi það að 25. júlí hefði verið gengið frá ráðningu skólastjóra. Þetta er alveg rétt. Ég gaf leyfi til þess og taldi það einu færu leiðina þegar ég var spurður hvort ætti að ganga frá ráðningu skólastjórans vegna þess að hann þurfti að fara inn á launaskrá fyrir mánaðamótin. Ég taldi mér auðvitað ekki annað fært en að svara því játandi vegna þess að þá hafði ekki verið tekin ákvörðun um að skólahald yrði ekki með sama hætti og áður. Sú var ástæðan og gert alveg með opnum augum að kæmi sú staða upp að skólinn yrði ekki starfræktur yrði einfaldlega að ráða fram úr því hver yrði staða skólastjórans og, ef ég man rétt, eins kennara og eins leiðbeinanda líkast til. Þetta var sem sagt ástæðan fyrir því að frá ráðningu skólastjórans var gengið. En mér þótti þegar svo var komið undir mánaðamótin ekki hægt að bíða miklu lengur með ákvörðun. Mér þótti rétt og raunar skylt að hafa samráð og samband við þingmenn kjördæmisins. Hv. þm. Kristinn Gunnarsson komst einhvern veginn þannig að orði að við í ráðuneytinu hefðum ekki boðað alla þingmenn til fundarins. Ég ætla ekki að gera mikið mál úr þessu, en staðreyndin er sú að það náðist ekki í hv. 1. þm. Vestf. Ég var að vísu ekki sjálfur við símann, sem ég hefði svo sem vel getað hugsað mér að gera til þess að hafa tal af hv. 1. þm. Vestf., heldur var það tiltekinn starfsmaður í ráðuneytinu sem tók að sér að boða þingmennina. Og ég hef satt að segja ekki ástæðu til þess að rengja hann um að hann hafi reynt að ná sambandi við hv. 1. þm. Vestf. en hann segir mér að það hafi ekki tekist. Hann náði hins vegar í hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson sem hafði síðan samband við mig og við ræddum saman og það fór ekkert á milli mála hver afstaða hans var til þessa máls. Ég ætla ekki í neinum smáatriðum að rekja þann fund sem fulltrúar ráðuneytisins ásamt mér og þingmenn kjördæmisins utan þeirra tveggja áttum í ráðuneytinu þann 1. ágúst en þar var þingmönnunum gerð grein fyrir stöðu mála. Ég vona að ég sé ekkert að segja of mikið þó að ég segi að þetta hafi verið vinsamlegur fundur. Það ríkti skilningur á þeim vandamálum sem við stóðum frammi fyrir. Það varð ekki nein endanleg niðurstaða á þessum fundi. Ég á nokkuð ítarlega fundargerð frá fundinum og ég leyfi mér að túlka það þannig að þingmenn kjördæmisins hafi haft skilning á vandamálinu og þeir hafi gert sér grein fyrir því að ráðuneytið stæði frammi fyrir þeim vanda að taka þarna ákvörðun. Ég tek það skýrt fram að ekki fór á milli mála hverjar voru óskir þingmannanna. Þær voru þær að skólinn yrði starfræktur. Það kom upp sá möguleiki að væru nemendur þetta fáir, sem þar var talað um, yrði gert hlé á skólastarfi í vetur gegn því að yfirlýsing yrði gefin um að skólastarf hæfist þá að nýju haustið 1992. Ég treysti mér ekki til þess að gefa slíka yfirlýsingu. Það viðurkenni ég fúslega. En sú staða hefur komið upp annars staðar. Ég hlýt í þessu samhengi aðeins að minnast á það líka að málefni héraðsskólanna almennt hafa verið til meðferðar. Staða þeirra hefur töluvert mikið breyst við breytta þjóðfélagshætti og breytta skólalöggjöf og hlutverk þeirra er allt annað en áður var. Þetta eru staðreyndir. Það var svarað hér fyrirspurn, að ég hygg í síðustu viku í minni fjarveru, um málefni héraðsskólanna þar sem nokkuð var rakið hver staða einstakra skóla er og það er einfaldlega svo að þeir eru hver af öðrum að týna tölunni í því formi sem þeir hafa verið reknir. Héraðsskólinn á Laugarvatni var t.d. nú í haust sameinaður Menntaskólanum og verður sem slíkur ekki rekinn meir. Mér þykir mjög líklegt að þetta sé síðasta árið sem Reykholtsskóli starfar í núverandi formi. Það liggur hins vegar ekki endanlega fyrir hvernig byggingar á staðnum verða nýttar en þegar ég kom í ráðuneytið lá fyrir ítarleg tillögugerð frá nefnd sem hafði starfað að þeim málum um framtíð þess staðar. Það er verið að yfirfara þær tillögur nú og ég vona satt að segja að hægt verði að vinna að málum þess staðar eins og þar var lagður grunnur að. Það eru uppi spurningar um hvort Skógaskóli muni starfa áfram. Þar er gerð tilraun nú í vetur í samstarfi við Fjölbrautaskólann á Selfossi og má vel vera að sú tilraun heppnist og ef svo er þá er enn opin leið til þess að halda því starfi áfram. Þar hefur engum dyrum verið lokað. En svona er þetta. Hlutverk þessara héraðsskóla hefur mjög svo breyst á undanförnum árum og við stöndum einfaldlega frammi fyrir því að taka þarna ákvarðanir. Þegar ákvörðunin um að skólinn í Reykjanesi skyldi ekki starfa í ár var tekin lágu fyrir ákveðnar staðreyndir sem hins vegar hafa verið vefengdar, m.a. í bréfi þingmanna kjördæmisins sem vitnað var til hér áðan. Ég vona að menn virði mér það til betri vegar þó að ég fari eftir þeim upplýsingum sem lagðar eru á borð fyrir mig af starfsmönnum ráðuneytisins. Ég hef ekkert annað að halla mér að, ekki neitt, og ég hef ekki við frekari athugun málsins séð ástæðu til þess að rengja það sem lagt var á borð fyrir mig. Það er einu sinni svo að þessi skóli hefur nú á síðari árum byggt sína starfsemi að þó nokkru leyti á því að nemendur hafa komið annars staðar að heldur en úr héraði. Það voru einfaldlega ekki nægilega margir nemendur sem höfðu staðfest umsóknir sínar til þess að réttlætanlegt væri frá sjónarhóli ráðuneytisins að reka skólann núna í vetur. Þegar svo kom upp að fleiri kynnu að koma --- enda fór skólanefndin í það að auglýsa sérstaklega, eftir að henni var kunn ákvörðun ráðuneytisins, látum það vera þó að það hafi verið gert --- lýsti ég því yfir að ég væri reiðubúinn til þess að endurskoða þessa ákvörðun mína og ef svo færi að 30--40 nemendur staðfestu umsóknir sínar teldi ég réttlætanlegt að endurmeta þessa afstöðu. Þetta sagði ég og við þetta var ég reiðubúinn að standa. Það vil ég að komi skýrt fram. En það fór nú einfaldlega ekki svo að þessi fjöldi næðist. Talan 30 náðist ekki. Ég sé að enn er verið að vefengja að þar hafi ráðuneytið verið með réttar tölur og það þykir mér mjög leitt að sjá og heyra. Það var hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, sem las hér upp úr bréfi skólanefndarinnar --- er það ekki bréfið frá 21. ágúst?  ,,Í bréfinu``, þ.e. bréfi skólanefndarinnar, ,,koma fram villandi staðhæfingar sem ráðuneytið vill leiðrétta og koma á framfæri við þá aðila sem fengu sent afrit af bréfi skólanefndar. Þegar ákvörðun um að fella skólahald í héraðsskólanum niður næsta skólaár var tekin, lágu fyrir upplýsingar um samtals 24 umsóknir í þrjá árganga skólans. Þar af höfðu fjórar verið dregnar til baka. Þessar tölur voru staðfestar á fundi með skólanefndum beggja skólanna, skólastjóra og kennurum, fundi sem haldinn var í héraðsskólunum 15. ágúst sl. Miðað við þessar tölur stefndi í að kostnaður á hvern nemanda í héraðsskólanum yrði rúmlega 830 þús. á sama tíma og meðalkostnaður ríkisins á hvern grunnskólanemanda á Vestfjörðum er um það bil 125 þús. Þar á ofan var óvissa ríkjandi um það hvort allir þessir 20 nemendur skiluðu sér ef þeir yrðu krafðir um að standa straum af launakostnaði í mötuneyti. Kostnaður við rekstur héraðsskólans 1991 var samkvæmt útreikningum fjármálaskrifstofu ráðuneytisins kr. 446 þús. á nemanda og á þá eftir að taka stofnkostnað með í dæmið. Þessu tvennu er ruglað saman í bréfi skólanefndar og svo virðist sem þingmenn Vestf. og Fjórðungssambandið hafi verið ranglega upplýstir um þessar prósentur. Hafi slíkt verið vísvitandi gert verður að átelja harðlega slíkan málflutning sem er héraðsskólanum síst til framdráttar.`` Þetta var úr bréfi ráðuneytisins til skólanefndarinnar og bætt svo við að rök ráðuneytisins um nemendafæð og kostnað standist því fyllilega. Í bréfi skólanefndar er fullyrt að nú liggi fyrir yfir 30 umsóknir. Þær lágu ekki fyrir þegar ákvörðun um að fella niður skólahaldið var tekin. Síðan er óskað eftir að þessar umsóknir eða ljósrit þeirra verði send ráðuneytinu sem var gert. Þar segir líka: ,,Það er öllum ljóst sem til þekkja að tilvist Héraðsskólans í Reykjanesi byggist á nemendum utan byggðarlagsins. Minnkandi aðsókn að héraðsskólum almennt hefur leitt til þess að þeir hafa verið lagðir niður eða önnur starfsemi en grunnskólakennsla sett á fót. Þessi þróun hefur m.a. leitt til þess að stærra hlutfall nemenda héraðsskóla en áður hefur átt við einhvers konar erfiðleika að etja. Á þetta m.a. við um Héraðsskólann í Reykjanesi. Ekki skal dregið úr því að þessir nemendur hafa fengið góða umönnun í skólanum, en bent á að það er andstætt grunnskólalögum og stefnu ráðuneytisins að safna nemendum sem eiga í tímabundnum eða langvarandi erfiðleikum saman í tiltekna skóla.`` Þetta vil ég nefna sérstaklega um leið og ég þó segi að skólamenn og ráðuneytismenn hafa sagt mér að það hafi vissulega verið gott að eiga þennan skóla að vegna þess að hann hafi tekið oft og tíðum við nemendum sem átt hafa í einhvers konar erfiðleikum, kannski ekki síst erfiðleikum á heimili en þeir sjálfir ekki verið neinir vandræðaunglingar. Og þannig hefur margur vandinn verið leystur og af þeim ástæðum kannski sérstaklega var ákveðinn vilji fyrir því í ráðuneytinu að reyna í lengstu lög að halda í þetta skólahald þótt það hafi hins vegar í lokin ekki verið talið réttlætanlegt. Ég veit ekki hvort ég þarf í sjálfu sér að fara mörgum fleiri orðum um þetta mál. Ég harma að þetta hefur valdið leiðindum og ég veit að þetta olli ákveðnum erfiðleikum vegna þess að ákvörðunin var seint tekin, en hún átti hins vegar ekki að koma mönnum algerlega í opna skjöldu. Þetta hefur vofað yfir og þetta var ekkert sem var í raun að gerast þegar bréfið frá ráðuneytinu um ákvörðunina og dags. er 21. ágúst var sent. Það átti sér ákveðinn aðdraganda sem heimamönnum var bærilega vel kunnur. Ég vil líka segja að áframhaldandi rekstur Héraðsskólans í Reykjanesi hefði svo sem ekki skipt neinum sköpum í því fjármáladæmi sem við erum að glíma við núna. Ég viðurkenni það fúslega. Það sparast þarna að vísu nokkur upphæð. Það er svona eftir því frá hvaða sjónarhóli menn líta þegar þeir meta upphæðir, en mér finnst þetta frekar vera mál sem taka á prinsippákvörðun um, ef ég má orða það svo, vegna þess að við stöndum frammi fyrir mörgum hliðstæðum núna alveg á næstunni. Ég held að það sé alveg ljóst. Þetta er ekki neitt einstakt dæmi sem við komum ekki til með að sjá annars staðar. Hæstv. forseti. Ég held að ég láti þetta nægja 

Hæstv. forseti. Menntun er mikilvægasta aflið í baráttunni gegn félagslegu og efnahagslegu óréttlæti, hleypidómum og hvers konar ofstæki sem og í baráttunni fyrir friði, mannúð og mannréttindum. Menntun er jafnframt grundvöllur framfara á tækniöld. Þessi orð eru eins og þau kannski bera með sér tekin upp úr stefnuskrá stjórnmálaflokks, í þessu tilfelli Framsfl. Íslenskt menntakerfi hefur verið í mjög örri þróun á síðustu áratugum og þar hefur að sjálfsögðu ekki verið fundin nein endanleg lausn. Þó er ólíklegt að horfið verði frá þeirri skiptingu innan skólans sem nú er komin til framkvæmda, þ.e. leikskóli, grunnskóli, framhaldsskóli, háskóli. Ég vil þakka hv. 18. þm. Reykv. og 5. þm. Vestf. fyrir að hefja þessa umræðu hér um skólamál. Það er með mig eins og fleiri að á síðustu mánuðum hafa verið að aukast áhyggjur í mínum huga yfir framtíð íslensks skólakerfis og hvað núv. hæstv. ríkisstjórn ætlar sér með það. Nú hefur hæstv. ríkisstjórn gefið sér tíma til að setja saman stefnuskrá sem við myndun ríkisstjórnarinnar gafst ekki tími til vegna þess hversu mjög lá á að koma ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar frá völdum. Mergurinn málsins er kannski sá að fullyrðingar hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. frá vordögum um að nú fengi þjóðin loksins samheldna ríkisstjórn sem vegna samheldninnar og áþekkrar stefnu í öllum meginmálum þyrfti ekki að senda frá sér texta um stefnu og starfsáætlanir hafa verið vanhugsaðar og nú sé komið í ljós að hvorki er samstaða innan hæstv. ríkisstjórnar í veigamiklum atriðum né á meðal stjórnarþingmanna. Því hefur verið gripið til þess ráðs að setja saman texta sem nokkurs konar ratljós fyrir þessa hv. þm. og flokksmenn alla. Hæstv. forseti. Ég ætla að gera hér að umræðuefni nokkur málefni sem snerta skólann. Ég byrja á leikskólanum og held síðan áfram upp skólastigann. Ný lög um leikskóla voru samþykkt á sl. vori. Það var tekin veigamikil ákvörðun um skipan leikskólamála í stjórnkerfinu þegar leikskólinn fékkst staðsettur innan skólakerfisins. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið mikilvægt skref. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh. í hvaða átt hæstv. ríkisstjórn hugsar sér að vinna að breytingum í samráði við samtök sveitarfélaga með þessa nýju löggjöf. Ég óttast um ákvæði 3. gr. sem samkvæmt bráðabirgðaákvæði eiga að koma til framkvæmda á næstu 10 árum, en þar sem segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Sveitarfélag gerir árlega könnun á því hversu margir foreldrar óska eftir leikskólavistun. Á grundvelli þeirrar könnunar verði gerð áætlun um uppbyggingu leikskóla í viðkomandi sveitarfélagi til a.m.k. tveggja ára í senn. Sveitarfélögum er samkvæmt lögum þessum skylt að hafa forustu um að tryggja börnum þann lögvarða lágmarksrétt til þjónustu sem lög þessi gera ráð fyrir. Til þess að setja á stofn leikskóla þarf starfsleyfi frá menntmálaráðuneytinu. Heimilt er að veita leikskóla starfsleyfi þótt börnin dvelji þar ekki daglega eða einungis hluta úr ári.`` Ég óttast sem sagt, hæstv forseti, að þessi ákvæði séu í hættu. En einmitt þetta er grundvallaratriði í allri umræðu um jafnréttismál í landinu þar sem tæplega helmingur mannafla á vinnumarkaði er konur. Þarna verður að vinna samkvæmt nýsamþykktum lögum. Víkjum þá að grunnskólanum. Ný löggjöf um grunnskóla var einnig samþykkt á sl. vori. Þar var stigið stórt skref í framfaraátt. Þar náðust m.a. fram ýmis meginatriði og markmið Framsfl., svo sem samfelldur skóladagur og skólamáltíðir. Þessa löggjöf á einnig að endurskoða samkvæmt texta í hvítri bók. Ég óttast að sú endurskoðun verði ekki til bóta þrátt fyrir það að núverandi hv. stjórnarþingmenn hafi allflestir staðið að samþykkt laganna fyrr á þessu ári. Það er þó ýmislegt sagt í hinni hvítu bók um grunnskólann sem ástæða er til þess að taka undir eins og t.d. um ráðgjöf með tilliti til námsframvindu, persónulegra málefna nemenda, fyrirbyggjandi aðgerðir gegn ávana- og fíkniefnaneyslu og fleira. Eitt vil ég benda hæstv. ráðherra á í tengslum við lengingu grunnskólans og það er lítill hópur sem lætur ekki mikið yfir sér en þarf athygli. Það eru þau grunnskólabörn sem eru í heimavist og þá alveg sérstaklega yngstu börnin. Á síðasta þingi lagði ég fram fyrirspurn um heimavistarskólana, en þar kom m.a. fram að í 15--20 grunnskólum voru þá börn í 1. bekk á heimavist. Að sjálfsögðu mislengi og mismargar nætur í viku. Víðast hvar er reynt að þjappa náminu saman á fáa daga þannig að svona ung börn þurfi ekki að sofa margar nætur að heiman. En með lengingu skóladagsins og lengingu skólaársins er hætt við, og ég er hrædd um að það gerist, að ekki verði tekið tillit til þessa litla hóps sem oft býr við lélegar aðstæður á heimavistum. Ríkisstjórnin hyggst skilgreina stöðu einkaskólanna nánar. Nú er Tjarnarskóli kominn í frv. til fjárlaga. Hvert verður framhaldið? Við framsóknarmenn erum á móti því að einkavæða grunnskólann og óttumst stórslys í þeim efnum þar sem Sjálfstfl. fer nú með málefni hans. Reyndar er það sem Sjáflstfl. boðar engin einkavæðing þar sem sveitarfélög leggja til húsnæði og ríkið laun kennara. Þetta er því frekar til að þjóna óskum tiltölulega lítils hóps sem telur sig hafinn yfir almenning. Einkaskólar eru mjög óæskilegir í okkar litla þjóðfélagi. Aukið sjálfstæði skólanna er rétta leiðin en þó innan ákveðins ramma vegna lítilla og vanmáttugra sveitarfélaga. Þá er mjög æskilegt að efla fræðsluskrifstofur og kennslumiðstöðvar þeim tengdar þannig að kennarar á landsbyggðinni þurfi sem minnst að leita til Reykjavíkur. Ég geri þó að sjálfsögðu ráð fyrir að Námsgagnastofnun verði áfram til staðar. Í framhaldi af málefnum grunnskólans langar mig til að koma inn á kennaramenntunina í landinu. Ný lög um Kennaraháskóla Íslands, sem samþykkt voru árið 1988, voru tvímælalaust til mikilla bóta fyrir allt skólastarf. Í þeirri löggjöf var stefnt að því að efla stórlega starfsemi endurmenntunar og símenntunar fyrir kennara. Þá var einnig tekin sú ákvörðun að lengja kennaranámið úr þriggja ára námi í fjögurra ára nám þó svo að ekki væri ákveðið hvenær það skyldi gert. Sú ákvörðun var tekin í tíð síðustu ríkisstjórnar að sú breyting skyldi koma til framkvæmda á þessu hausti. Vinnubrögð hæstv. menntmrh. við afturköllun þeirrar heimildar á síðustu stundu eru ámælisverð. Stærsta vandamálið í dag er hins vegar hversu erfiðlega gengur að fá réttindakennara til starfa á landsbyggðinni. Það er orðið alllangt síðan farið var að tala um dreifða og sveigjanlega kennaramenntun hér á landi samkvæmt norskri hugmynd. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvað líði aðgerðum í þá átt. Þá höfum við framsóknarmenn sett fram hugmyndir um sérstakan sjóð sem settur yrði á stofn og til hans rynnu þeir fjármunir sem ríkissjóður sparar með því að ráða réttindalaust fólk í stað réttindakennara. Þessir fjármunir yrðu síðan nýttir til að styrkja fólk til kennaranáms gegn því að það starfi að námi loknu við dreifbýlisskóla. Ég tel þó að stærsta skrefið sem hægt væri að taka nú í þessum efnum væri að koma við kennaramenntun á landsbyggðinni, t.d. við Háskólann á Akureyri eins og hér hefur áður verið nefnt í dag. Reynslan frá Samvinnuháskólanum og frá Háskólanum á Akureyri segir okkur að stundi fólk nám á landsbyggðinni eru meiri líkur til þess að það að námi loknu búi þar áfram og setjist þar að. Í 16. gr. framhaldsskólalaganna stendur með leyfi forseta: ,,Allir, sem lokið hafa grunnskólanámi eða hlotið jafngilda undirstöðumenntun, eiga rétt á að hefja nám í framhaldsskóla að fullnægðum kröfum um starfsþjálfun þar sem hennar er krafist. Nemendum er skylt að stunda fornám í einstökum námsgreinum samkvæmt ákvæðum í námsskrá hafi þeir ekki náð tilskildum lágmarksárangri.`` Þetta er ótvírætt ákvæði þess efnis að allir skulu eiga rétt á námi í framhaldsskóla. Að sjálfsögðu þarf að virkja alla einstaklinga en það þarf að gera með ólíkum úrræðum. Gamli menntaskólinn hentar ekki öllum. Hann var fyrst og fremst undirbúningur undir háskólamenntun. Fyrrv. hæstv. sjútvrh. Halldór Ásgrímsson beitti sér fyrir aukinni menntun fiskvinnslufólks. Við þurfum að auka menntun á sviði ferðamennsku og fleira mætti telja. T.d. eru umtalsverðir möguleikar á sviði matvælaframleiðslu, ekki síst í mínu umdæmi, Norðurl. e., sem menntakerfið á að laga sig enn frekar að. Sem sagt, það þarf ólík úrræði. Annað yrði ekki til annars en að brjóta niður einstaklingana. Síðan langar mig aðeins að nefna ákvæði um jafnrétti til náms í hvaða skóla sem er. Þróunin hefur verið sú að framhaldsskólarnir komi heim í byggðarlögin og það er að sjálfsögðu rétt og gott. Sveitarfélögin og ríki bindast samtökum um stofnun nýs framhaldsskóla. Hlutur ríkisins við stofnbúnað er 60% en sveitarfélaganna 40%. Það er þannig ætlast til þess að nemendur stundi framhaldsnám í sinni heimabyggð sem er gott og gilt. En ég vil þó ekki að það sé njörvað svo rækilega niður að það komi niður á nemandanum fjárhagslega, í gegnum dreifbýlisstyrkinn svokallaða, kjósi hann að stunda nám í öðrum skóla. Þarna verður að vera ákveðinn sveigjanleiki. Hæstv. forseti. Nú hafa gerst þau tíðindi í íslenskum skólamálum að ríkisstjórn Íslands hefur sett fram stefnu í fjárlagafrv. um skólagjöld á framhaldsskólastigi og háskólastigi en er nú reyndar eitthvað farinn að draga í land ef marka má orð hæstv. ráðherra hér áðan. Hin gamla speki, sem fram að þessu hefur verið tiltölulega góð samstaða um í þessu litla þjóðfélagi, að allir skuli eiga jafnan rétt til náms án tillits til efnahags, er nú í hættu. Í umræðunni um fjárlög gerði ég að umtalsefni þann gífurlega kostnað sem því fylgir víða hjá fólki í hinum dreifðu byggðum að senda börnin sín til framhaldsskólanáms í framhaldsskólabæjunum. Oftast er brugðið á það ráð að leigja eða kaupa íbúð, stofna til útibús frá heimilinu, a.m.k. þegar um fleiri en eitt barn er að ræða. Þetta eru atriði sem ég er sannfærð um að fólk hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu leiðir ekki oft hugann að. Það er svo vant því að hafa allt við höndina. Við framsóknarmenn mótmælum öllum frekari álögum á framhaldsskólanemendur og fjölskyldur þeirra og teljum slíka skattheimtu ósanngjarna og merki um uppgjöf við skattheimtu í landinu samkvæmt hefðbundnum aðferðum þar sem tekið er tillit til félagslegra og fjárhagslegra aðstæðna. Eitt af því sem ríkisstjórnin hefur sett fram er að kannað verði hvort mögulegt sé að stytta þann tíma sem þarf til að ljúka námi til stúdentsprófs. Þetta eru í sjálfu sér ekki nýjar hugmyndir og ég er ekki andvíg því að þær verði skoðaðar. Ég vil tengja þetta því sem ég sagði fyrr um aukið sjálfstæði skólans. Gæti ekki verið skynsamlegt, hæstv. ráðherra, að gera tilraun í þessum efnum? Einn eða tveir skólar yrðu sérstaklega skipulagðir í þessu skyni, þangað sæktu þeir nemendur sem virkilega vilja leggja á sig mikla vinnu og lengra skólaár. E.t.v. væri þó rétt að byrja á því að kanna áhugann á meðal framhaldsskólanemenda. Ég get ekki skilið við framhaldsskólann án þess að minnast á framhaldsskólana í mínu kjördæmi, sem er Norðurl. e., en þar eru gífurleg húsnæðisvandamál, bæði á Akureyri og á Húsavík. Framlög úr ríkissjóði til Verkmenntaskólans á Akureyri á þessu ári urðu að umtalsefni í þinginu þar sem að þau voru óeðlilega lág og ekki í samræmi við þarfir og ekki í samræmi við aðra skóla. Nú er skólinn sprunginn utan af starfseminni og kennsla er þar fram að kvöldmat. Menntaskólinn er einnig í mjög miklum húsnæðiserfiðleikum og þar eru áformaðar miklar framkvæmdir við uppbyggingu. Um þessi mál fjallar héraðsnefnd Eyjafjarðar þessar vikurnar og þessa mánuðina. Vel má vera að niðurstaðan verði sú, þó ég sé ekki að boða það alveg á næstu árum, að nýr framhaldsskóli komi á Eyjafjarðarsvæðinu og þá á Út-Eyjafjarðarsvæðinu svokallaða, t.d. á Dalvík. Þörfin er geysilega mikil. Framhaldsskólinn á Húsavík hefur verið að festast í sessi á síðustu árum, en þar hefur einnig skort fjármagn til framkvæmda. Núv. ríkisstjórn treystir sér ekki til að fylgja eftir þeim vilja fyrrv. ríkisstjórnar að veita fjármagni til skólans á fjáraukalögum, og gildir það sama um Verkmenntaskólann á Akureyri, sem hins vegar reyndist verða niðurstaðan að gera í sambandi við suma aðra skóla. Framhaldsskólinn á Laugum í Reykjadal er einn af fáum gömlum héraðsskólum í landinu þar sem virkilega hefur fundist hlutverk fyrir skólann og þar fer fram blómleg starfsemi. Háskólinn og háskólamenntun hefur verið nokkuð í umræðunni á síðustu vikum, ekki síst vegna Lánasjóðsins sem verður ræddur hér síðar og ég ætla ekki að gera að frekara umtalsefni í dag. Einnig hafa verið settar fram hugmyndir um inntökupróf í háskóla. Fyrr í haust töluðu framámenn skólans um nauðsyn þess að koma á námsskeiðum fyrir nýnema til að kenna þeim íslensku. Þetta vekur hjá manni ýmsar hugsanir og alveg sérstaklega þá að lögð sé of mikil áhersla á háskólanám í þessu landi, án tillits til getu einstaklingsins og þarfa þjóðfélagsins. Verkmennt almennt hefur ekki hlotið þann sess sem henni ber. Við framsóknarmenn höfum nýlega lagt fram á hv. Alþingi tillögur um endurmat á iðn- og verkmenntun. Ég fagna því sem kemur fram í stefnu ríkisstjórnarinnar að Háskólann á Akureyri verði efldur. Á það höfum við framsóknarmenn lagt mikla áherslu frá upphafi. Háskólinn hefur nú sýnt það með sinni starfsemi að sú gagnrýni sem var uppi um stofnsetningu skólans í upphafi átti ekki við rök að styðjast. Hæstv. forseti. Ég vil að síðustu segja það að skólakerfið hér á Íslandi er að flestu leyti gott. Ólæsi er ekki vandamál hér. Ég vara hæstv. menntmrh. við byltingum í íslensku menntakerfi, ég tel reyndar að hann sé enginn byltingarmaður en það er félagsskapurinn sem hann er í í hinum nýja Sjálfstfl. sem ég óttast.

Herra forseti. Ég vona að það sé innan hinna nýju þingskapa sem mér leyfist að svara spurningum sem beint er til mín þar sem ég hef nýtt ræðutíma minn. Fyrst varðandi leikskólann. Hv. þm. spurði í hvaða átt ríkisstjórnin ætlar að vinna í sambandi við endurskoðun leikskólalaga. Ég get svarað því hreint út að mér finnst að eftir að sveitarfélögin hafa tekið alfarið við stofnkostnaði og rekstri leikskóla þá eigi endurskoðunin á leikskólalögunum að hníga í þá átt að afskipti ráðuneytisins verði sem allra minnst og minni en þau eru samkvæmt gildandi lögum. Það er ekki ástæða fyrir hv. þm. að óttast mjög endurskoðun grunnskólalaganna undir okkar stjórn. Það er heldur ekki nein ástæða til þess að óttast einkavæðingu skóla almennt. Slíkt er ekki á dagskrá og ég get sagt að frá mínu sjónarmiði kemur auðvitað einkavæðing grunnskóla ekki til greina og enda hef ég aldrei heyrt neinn tala um slíkt í neinni alvöru. En það breytir ekki þeirri staðreynd að ýmsa þætti í rekstri skólanna má einkavæða. Það er allt annað en að tala um einkavæðingu heilla skóla. Það má einkavæða sem sagt ýmsa rekstrarþætti. Varðandi Kennaraháskólann og dreifða og sveigjanlega kennaramenntun sem hv. þm. spurði um. Ég svaraði því í fyrirspurnatíma í morgun en þingmaðurinn hefur sjálfsagt ekki verið við. Ég get endurtekið það að vonast er til að það komi til framkvæmda haustið 1992 og í síðasta lagi haustið 1993. Ég hef áður lýst áhuga mínum á að efla Háskólann á Akureyri, m.a. með því að athuga sérstaklega hvort kennaramenntun verði komið þar á og það mun ég láta athuga alveg sérstaklega. Varðandi skólagjöldin þá er það misskilningur að ég sé eitthvað farinn að draga þar í land. Ég talaði alveg eins núna áðan og ég hef talað frá upphafi um möguleikann á innheimtu skólagjalda. Tilraun til styttingar náms, að gera slíka tilraun í einum til tveimur skólum er sjálfsagt að athuga en þetta verður þáttur í endurskoðun framhaldsskólalaganna.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leggja nokkur orð inn í þá umræðu sem hér fer fram um skólamál. Þau eru vissulega þýðingarmikill málaflokkur og óumdeilt hve skólinn gegnir mikilvægu hlutverki í lífi okkar frá fyrsta skóladegi. Gildir þá einu hvort um er að ræða eflingu tungu okkar og almenns þroska eða grundvallarundirstöðu menntunar og menningar. Víst er líka að í breyttri þjóðfélagsgerð hefur skólinn og þá sérstaklega grunnskólinn tekið á sig ýmsar þær skyldur sem lágu hjá fjölskyldunni á fyrri tíma. Með þessa þætti í huga er það ljóst að almenn umræða um skólamál á í raun sífellt erindi við okkur öll. Hins vegar geta verið skiptar skoðanir um hvort þessi umræða um skólamál sé tímabær að því leyti sem hún fer hér fram í dag. Sumt af því sem til umfjöllunar er fellur að mínu mati í raun undir fjárlagaumræðu þar sem um er að ræða gagnrýni á niðurskurð eða lokun stofnana. Annað á í flestum tilfellum eftir að útfæra og kemur, ef svo ber undir, inn í þingið á sínum tíma. En þar sem ég tek þátt í umræðu utan dagskrár finnst mér alveg við hæfi að nefna til umhugsunar að aðeins tíu þingmál eru komin til nefnda og að ótrúlega mikill tími hefur farið í óhefðbundna umræðu á þeim 24 dögum sem liðnir eru af þinginu. Miðað við þann áhuga sem oft hefur komið fram að við færum okkar þinghald í átt að því sem viðgengst í nágrannalöndunum, og er ég þar að vísa í þyngra vægi nefndarstarfa þingmanna, finnst mér við ótrúlega föst í átaka- og orðræðuformi þingfunda frá fornu fari. Í þessum orðum mínum felst ekki gagnrýni á málshefjanda sem að vanda þeirra kvennalistakvenna var með málefnalega framsögu hér. Í svokallaðri hvítbók ríkisstjórnar koma fram áform í skólamálum til lengri tíma litið. Þar er boðað að leitað verði nánara samráðs við þann aðila sem ber ábyrgð á rekstri, bæði leikskóla og grunnskóla, en það eru sveitarfélögin. Þar kemur líka fram að leitað verði leiða til að framhaldsskólinn geti þjónað fjölbreytilegri þörfum nemenda og búið þá undir sérhæfðar námsbrautir og starfsnám, að tekið verði mið af þörfum viðkomandi atvinnugreina viðvíkjandi starfsnámi. Það er áhugi á að kanna hvernig breyta megi skipulagi náms, m.a. þannig að unnt sé að ljúka stúdentsprófi við 18 ára aldur eins og viðgengst víða í nágrannalöndum okkar og framsögumaður vék að. Einnig að ná fyrstu námsgráðu í háskóla ári fyrr. Stuðla að eðlilegri sérhæfingu og samræmingu í æðstu menntastofnunum og að eflingu þeirra. Í hvítbókinni er fjallað um þær leiðir sem ríkisstjórnin vill kanna sem og áherslur. Sú vinna sem liggur til grundvallar útfærslu á auðvitað að mestu leyti eftir að fara fram og það er eðlilegt að hún eigi eftir að fara fram því að hún tengist óhjákvæmilega frumvarpsgerð þar sem um slíkt verður að ræða. Þannig minnist ég þess að þrátt fyrir nokkurn aðdraganda að frv. til laga um grunnskóla á síðasta vetri voru þó fluttar fjöldi brtt., m.a. af fulltrúum stjórnarflokka, sem þýðir einfaldlega að menn voru að ljúka samræmingu áhersluatriða sinna. Á þeim tíma var það gagnrýnt að sveitarfélögin voru ekki höfð nægilega með í ráðum. Þess vegna er það sérstaklega ánægjulegt hver áhersla er lögð á slíkt samráð í stefnuyfirlýsingu þessarar ríkisstjórnar. Þess er líka vert að geta að það kom rækilega fram í fyrrgreindri umræðu að þeir flokkar sem eiga fulltrúa á þingi eru sammála um þau meginatriði varðandi grunnskólann að hann skuli einsetinn, samfelldur og boðið upp á léttar máltíðir í skólum. Þá kom það fram í sömu umræðu frá fulltrúum allra flokka að nauðsyn væri á athvarfi í skólanum utan kennslutíma. Á aðalfundi Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, sem haldinn var sl. laugardag, kom sú hugmynd fram og fékk góðar undirtektir hvort ekki væri tímabært að rekstur grunnskólans færi að öllu leyti yfir til sveitarfélaganna. Sú umræða spratt í framhaldi af gagnrýni á hve ríkisvaldið reynir að ýta verkefnum sem það á að greiða yfir á kostnað sveitarfélaganna. Í þessu tilfelli var um sálfræðiþjónustu í skólum að ræða. Við munum að sjálfsögðu skoða þessa þætti mjög vel þó umræðan um þá sé ekki fullþroskuð nú. Spurningar frummælanda vegna hugmynda um styttingu tíma til stúdentsprófs og hvernig slík aðgerð mundi tengjast atvinnulífi og kjörum kennara eiga fullan rétt á sér. En þetta eru m.a. þeir þættir sem þarf að kanna. Mín skoðun er sú að e.t.v. verði breyting í þá átt sem viðgengist hefur í nágrannalöndum okkar lyftistöng í kjaramálum kennara. Alla vega á ekki að hafna þessum hugmyndum án rækilegrar skoðunar. Það hefur líka orðið mikil breyting á atvinnumálum á liðnum árum meðan áður fyrr þurfti að gera út á námsfólkið, ef svo má að orði komast, jafnvel gefið frí í gagnfræðaskólanum þegar óvænt kom mikill afli á land í sjávarútvegsplássum. Þá hefur þróunin orðið á þann veg hin síðari ár að minna og minna er byggt á sumarvinnufólki, t.d. í frumvinnslugreinum okkar. Jafnvel hafa komið sumur þar sem ríkisvaldið þurfti að grípa til sérstakra aðgerða í samvinnu við sveitarfélög til að afstýra því atvinnuleysi skólafólks sem yfirvofandi var. Ég tek líka undir varúðarorð hv. frummælanda varðandi þá þróun sem orðið hefur eftir að aflétt var lágmarkskröfum um námsárangur nemenda og ég tel fyllilega tímabært að skoða þau mál aftur. Þó margt hafi breyst á framhaldsskólastiginu með tilkomu fjölbrautaskólanna og fjölbreytni námsbrauta hafi í framhaldi aukist ár frá ári hefur þó ríkt visst tregðulögmál í þeirri heildarsýn á samspili atvinnulífs og menntakerfis sem hér þyrfti að vera. Ég minnist þeirrar bjartsýni sem ríkti á sínum tíma í Kópavogi þegar unnin var námsskrá fyrir MK í framhaldi af breytingu skólans í fjölbrautaskóla. En þar með tók bærinn líka á sig ákveðinn kostnað vegna skólans. Á þeim tíma var ákveðið að áherslur þess skóla yrðu matvælaiðja og ferðaþjónusta, þ.e. þeir þættir sem tengdust framtíðarsýn í atvinnulífi okkar Íslendinga. Sú námsskrá sem unnin var laut bæði að styttri matvælaiðjubrautum sem tengst gætu vinnumarkaði beint og lengri brautum sem leiddu til háskólanáms. Í framhaldi af því var ákveðið að matvælaiðjuskólinn yrði tengdur Hótel- og veitingaskólanum sem þó var að nokkru sérmál en tengdist húsakostinum, samnýtingu dýrra innréttinga og áhalda auk sérhæfðra kennara. Ég nefni þessi góðu og á sínum tíma merkilegu áform hér vegna þess að þó liðinn sé nær heill áratugur er MK enn að basla við að koma ferðamálaskólanum til fulls inn í sitt skólahald. En matvælaiðjuskólinn, húsið sjálft, er opinn grunnur, en grunnur samt, tekinn í framhaldi af samkomulagi sem loks var gert af hálfu menntmrn. laust fyrir kosningar. Virðulegi forseti. Í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að framhaldsskólinn geti þjónað æ fjölbreytilegri þörfum nemenda og búið þá undir sérhæfðar námsbrautir og starfsnám. Varðandi menntunarmál almennt vil ég því líka nefna mikilvægi frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu sem verður til umfjöllunar hér í haust sem mun þegar að lögum verður hafa geysilega þýðingu fyrir atvinnulífið, bæta verkkunnáttu og auka hæfni starfsmanna til að mæta nýjum kröfum og greiða fyrir tækninýjungum.

Virðulegi forseti. Í dag hafa staðið hér þarfar umræður um mál sem hvort um sig var fullt tilefni til þess að ræða, almenn skólamálaumræða, sem vitaskuld þarf alltaf að eiga sér stað í okkar þjóðfélagi ekki síst vegna þess að við stöndum frammi fyrir miklum og óleystum vanda í þeim þætti, vanda sem bæði er skólamálalegs eðlis og einnig fjárhagslegs eðlis, og vanda sem hefur komið upp vegna þeirrar óvæntu og óréttmætu ákvörðunar hæstv. menntmrh. að afleggja skólahald í Reykjanesi við Djúp á næsta ári. Ég tel þessa umræðu, þó að hún hafi verið af fullu tilefni, ákaflega óheppilega að því leytinu að hér er verið að sulla saman tveimur stórum málum sem vitað var að hlytu að kalla á mjög mikla umræðu og því hefði verið miklu eðlilegra að þessi umræða hefði farið fram undir öðrum formerkjum en hér hefur gerst í dag. Ég hefði t.d. talið ekki óskynsamlegt að þá umræðu, sem nú fer fram um Reykjanesmálið, hefði getað borið þannig að að þingmenn hefðu borið fram ósk um skýrslu um málið en í þingsköpum er einmitt gert ráð fyrir því að þannig sé hægt að standa að málum sem níu þingmenn hið fæsta telja ástæðu til þess að ræða. Sá framgangsmáti hefði að mínu mati verið miklu skilvirkari og miklu líklegri til þess að laða fram þá nauðsynlegu umræðu sem um þetta mál þarf að fara. Ég sagði áðan að ákvörðunin um lokun Reykjanesskólans hefði verið ónauðsynleg og óréttmæt og það er einlæg sannfæring mín. Ég geri mér hins vegar mæta vel grein fyrir því, eins og ég hygg að flestir geri og fram kom í máli hæstv. menntmrh. að hefði verið skilningur okkar, þeirra fjögurra þingmanna, sem mættum á títtnefndan fund í menntmrn. til þess að ræða um málefni Reykjanesskóla, að það er fyllileg ástæða til þess að ræða til frambúðar málefni skólans og ég hef aldrei skorast undan því. Hins vegar hygg ég að afar óheppilega og óskynsamlega hafi verið að öllu þessu máli staðið. Það hefur síst orðið til þess að auðvelda framtíðarvinnuna í þágu þessa skóla og í þágu skólahaldsins í landinu í framtíðinni. Þau rök sem sett hafa verið fram fyrir því að nauðsyn hafi krafið að loka Reykjanesskólanum í ár eru einkanlega þau að kostnaður við skólahaldið hafi verið mikill vegna þess hve nemendafæðin sem við blasti í skólanum hafi verið alvarleg. Það hefur verið sagt sem svo og var sett fram sem skilyrði af hálfu menntmrn. að til þess að skólinn mætti starfa áfram í vetur yrði það að liggja fyrir að a.m.k. 30 nemendur kæmu að skólanum í haust. Það var úrslitakrafa, það ultimatum sem ráðuneytið setti stjórnendum skólans, að í skólanum yrðu að vera 30 nemendur hið fæsta til þess að hann mætti starfa. Niðurstaðan af þessu máli varð sú að það tókst að vísu ekki á þeim fáu dögum sem fram undan voru að uppfylla fullkomlega skilyrðið um 30 nemendur, en hins vegar er það staðreynd að 27 nemendur voru þess albúnir að hefja nám í skólanum í haust hefði skólinn fengið að starfa. Fyrir nú utan það sem allir ættu að vita og ekki síst starfsmenn ráðuneytisins að það hefur verið reynslan af starfi Reykjanesskólans, og raunar margra annarra skóla á landsbyggðinni, að aðsókn að skólanum eykst ekki síst á haustin af ýmsum ástæðum. Það eru fjölmargir nemendur sem sækja ekki um skólavist fyrr en jafnvel eftir að skólahald hefst og koma til skólans langt fram eftir öllu hausti. Fyrir því eru margar ástæður. Þetta hefur m.a. verið eitt af einkennum skólans í Reykjanesi vegna þess, eins og ég hygg að hafi komið fram í máli hæstv. menntmrh., að skólinn hefur verið þýðingarmikið skjól fyrir mjög marga nemendur í landinu sem ekki hafa átt í önnur hús að venda eða séð sínum hag best borgið á haustin með því að sækja í skólann, jafnvel þó að þeir eigi langt að sækja. Það er alveg rétt að um tíma í sumar litu mál ekkert allt of vel út fyrir þennan skóla við Ísafjarðardjúp. Vegna breyttra laga um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga háttaði þannig til að launakostnaður í mötuneyti hefði fallið með fullum þunga á nemendur í skólanum. Þessir litlu sveitarhreppar sem í kringum skólann eru voru ekki í stakk búnir til þess að greiða þennan kostnað og auðvitað hlaut þessi aukakostnaður sem yfirvofandi var að draga úr skólasókninni, draga úr áhuga nemendanna og foreldranna til þess að senda börnin sín í þennan skóla. Þá gerðist það hins vegar að stjórn Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga tók þá ákvörðun að standa undir þessum kostnaðarlið þannig að úr vegi var þessari hindrun sem við mörg, velunnarar skólans, óttuðumst að gæti ella orðið honum að fótakefli. Það er þess vegna ekki rétt að dræm skólasókn hafi verið réttmæt forsenda fyrir því að fella niður skólahaldið. Aðsóknin að skólanum var í fullu meðallagi og þess vegna var eðlilegt að starfrækja skólann í vetur. Reykjanesskóli við Djúp hefur, eins og fram kom í máli hv. 1. þm. Vestf., gegnt afar mikilvægu hlutverki í skólahaldi á Vestfjörðum. Þetta hefur verið menntasetur Ísafjarðardjúpsins. Í þennan skóla hafa sótt nemendur víða að og hann hefur gegnt mjög miklu hlutverki. Það er út af fyrir sig alveg rétt sem hæstv. menntmrh. sagði að breyttar aðstæður í sveitum landsins og breyttar aðstæður í landinu hafa kallað á endurskoðun á skólahaldi og starfsemi við Reykjanes eins og annars staðar. Ég lýsti því til að mynda yfir á þessum fræga títtnefnda fundi, sem menntmrh. og ráðuneytið boðuð þingmenn Vestfirðinga á með litlum fyrirvara, að ég væri þess albúinn að taka þátt í þeirri endurskoðun. Vegna þess að ég er því sammála að sú starfsemi sem við Reykjanesið hefur verið upp á síðkastið var ekki til þess að byggja á til frambúðar. Ég tel að þetta svæði og þessi staður eigi annað og betra skilið en að hökta áfram í fyrsta gír, skólinn eigi alla virðingu skilið og það þurfi fremur að efla þá starfsemi en að láta hana drepast niður í dróma. Hitt er auðvitað alveg ljóst að sú endurskoðun átti ekki að hefjast með því að leggja skólastarfið svo fyrirvaralítið niður. Það er út af fyrir sig rétt sem hæstv. menntmrh. benti á að þetta er ekki í fyrsta skiptið sem lokun hefur vofað yfir þessum skóla. Ég þekki það af langri göngu minni sem formaður fræðsluráðs Vestfjarðaumdæmis að það hefur áður syrt mjög í álinn fyrir þennan skóla. Við höfum áður endurskoðað starfsemi og starfshætti skólahaldsins þarna. En aðstæður nú kölluðu enn á endurskoðun og ég er þeirrar skoðunar að veturinn sem nú er að hefjast hefðum við átt að nota í rólegheitunum til þess að finna starfsemi í Reykjanesinu nýjan og öflugan farveg. Það er rétt að vekja athygli á því að formaður skólanefndar Héraðsskólans í Reykjanesi hefur ítrekað bent á að umsóknir um skólavist í skólanum voru orðnar um 24 þegar menntamrn. hélt því fram að þær væru allt að helmingi færri. Það er líka ástæða til þess að láta það koma fram hér, sem var upplýst á fundi með okkur þingmönnum Vestf. á Suðureyri við Súgandafjörð 28. ágúst sl., að menntmrn. hafði hvorki fengið upplýsingar sínar um væntanlega skólavist nemenda við Reykjanesskóla frá formanni skólanefndar né skólastjóra. Þess vegna vaknar með manni sú spurning hvaðan í ósköpunum þessar upplýsingar voru fengnar. Hvaðan í ósköpunum og hvaðan í dauðanum fékk ráðuneytið þessar tölur? Voru þær gripnar utan úr loftinu? Voru þetta einhverjar tölur sem höfðu borist með ótilgreindum hætti inn í ráðuneytið eða hvað hafði gerst? Staðreyndin var sem sagt sú að forráðamenn skólans sem gerst máttu þetta mál þekkja höfðu ekki veitt þessar upplýsingar. Þeirra upplýsingar hljóðuðu upp á að 24 nemendur höfðu um þessar mundir sótt um og niðurstaðan varð sú að um það leyti sem skólahald átti að hefjast voru komnir 27 nemendur sem voru tilbúnir til þess að hefja nám við skólann í haust. Það er svo önnur saga sem hv. 1. þm. Vestf. rakti hér áðan að það var auðvitað með ólíkindum hvernig að öllu þessu máli var staðið, að ráða fyrst bæði kennara og skólastjóra að skólanum og taka síðan ákvörðun um það nokkrum dögum seinna að leggja niður skólahaldið. Þetta segir manni auðvitað að hið fjárhagslega spursmál, sem þó hefur alltaf verið sagt að væri ástæðan fyrir því að skólahaldið yrði ekki í vetur, var ekkert fyrir hendi. Það verður ekki sá fjárhagslegi ávinningur af þessari ákvörðun að með með nokkru móti sé hægt að réttlæta hana. Eftir því sem ég best veit var búið að ráða skólastjóra. Það var búið að ráða kennara. Það þarf húsvörslu við þennan skóla í vetur. Maður spyr þess vegna sjálfan sig: Hvar er og hver verður þessi sparnaður? Það er gert ráð fyrir því í frv. til fjárlaga að þessi sparnaður geti numið eitthvað í kringum 10 millj. kr. miðað við fjárlögin í ár og verður náttúrlega út af fyrir sig fróðlegt að sjá hvort þær tölur standast. Jafnvel þótt svo verði er auðvitað ljóst að fjárhagslega er þetta ekki mál sem skiptir neinu í ríkissjóðsdæminu. Ég sagði áðan að ég væri fyllilega tilbúinn til þess að standa að endurskoðun á starfseminni sem á að fara fram í Reykjanesi. Ég, eins og margir aðrir, hef haft af því nokkrar áhyggjur að ekki hafi verið nægjanlega vel frá því gengið hvernig staðið var að málum í Reykjanesinu. Annars vegar var hér um að ræða skóla og menntasetur fyrir Inn-Djúpið og nokkra nemendur af Vestfjörðum, hins vegar var hér um að ræða griðastað fyrir marga nemendur, eins og ég sagði áðan, sem ekki áttu í önnur hús að venda eða sáu hag sínum betur borgið með því að fara í þennan skóla. Ég tel að það hafi verið ámælisvert af yfirvöldum menntamála alla tíð að viðurkenna ekki þessa sérstöðu skólans, viðurkenna það ekki að slík starfsemi kallaði á aukna sérkennslu, á aukna sálfræðiþjónustu og ýmislegt fleira í þeim dúr. Fyrir utan það að sumir kunna að hafa haft af því áhyggjur að þetta tvennt færi kannski ekki allt of vel saman. En það er önnur saga. Ég vil ítreka það að í Reykjanesi þarf að fara fram lifandi og öflug starfsemi. Þar er nú þegar starfrækt efnileg ferðaþjónusta hluta úr árinu. Þeirri þjónustu þurfum við að viðhalda og bæta við hana. En engu að síður er það svo að þarna þarf að fara fram kröftug starfsemi sem jafnframt tryggir það að Reykjanes við Djúp verði áfram það mennta- og menningarsetur sem það hefur jafnan verið og styrki byggðina við Ísafjarðardjúp.

Virðulegi forseti. Ég tel ástæðu til þess að undirstrika það í framhaldi af ræðu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar að á þessum málum hafði verið tekið í Reykjanesskóla við Ísafjarðardjúp. Mér finnst það fjarskalega ófaglegt af honum sem fyrrv. eða jafnvel núv. formanni fræðsluráðs Vestfjarða að tala um hlutina eins og hann gerði áðan. Það er eins og hann geri sér ekki grein fyrir því að um árabil var ástandið í uppnámi í Reykjanesskóla við Ísafjarðardjúp og á því var tekið af fyrrv. menntmrh. í fullri sátt við heimamenn. Ég tel það í raun og veru háskalega ófaglega nálgun af hv. þm. að vera uppi með málflutning af því tagi sem hann flutti hér áðan. Ég vil einnig segja að ég tel að eitt af því alvarlegasta við Reykjanesmálið sé framkoman við starfsliðið sem þar hefur verið og hafði verið kallað til af fyrrv. menntmrh. og menntmrn. vegna þess ófremdarástands sem verið hafði. Að skólanum hafði verið kallaður ungur skólamaður sem hafði lagt sig fram um að bæta skólastarf og ég vil láta það koma fram að a.m.k. af minni hálfu, þó að aðrir þingmenn hafi ekki gert það til þessa, tel ég að þeir forráðamenn skólans hafi starfað vel við erfiðar aðstæður við að byggja upp starfsemi skólans á ný. Þess vegna er ákvörðun hæstv. menntmrh. auðvitað þeim mun meira reiðarslag fyrir þá. Hitt vil ég svo segja, virðulegi forseti, um þá umræðu sem hér hefur farið fram að ég er þeirrar skoðunar að í framhaldi af henni sé útilokað að samþykkja það oftar að hér fari fram margar utandagskrárumræður í senn þegar það gerist að þingmenn stjórnarliðsins hver á fætur öðrum ráðast að þessu fyrirkomulagi sem við höfum fallist á í góðri trú til þess að greiða fyrir eðlilegum störfum í þinginu. Auðvitað hefði verið eðlilegast í framhaldi af ræðu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, ég sé það núna, að biðja um sérstaka umræðu um Menntaskólann við Hamrahlíð, sérstaka umræðu um Kennaraháskóla Íslands, sérstaka umræðu um Reykjanes, sérstaka umræðu um Menntaskólann á Ísafirði og þannig mætti lengi telja vegna þess að hæstv. núv. menntmrh. hefur bersýnilega skilið eftir sig jarðsprengjur um allt land í þessu efni sem óhjákvæmilegt er að ræða og ég tel þessar menntastofnanir sem ég nefndi áðan engu síður mikilvægar en Héraðsskólinn í Reykjanesi við Ísafjarðardjúp.

Virðulegi forseti. Hæstv. fyrrv. menntmrh. þarf auðvitað ekkert að rifja upp fyrir mér þau innri vandamál sem hefur verið við að glíma í Reykjanesi. Hins vegar var ég að árétta það sem allir hafa alltaf vitað og hefur auðvitað margoft komið fram í skólamálaumræðu á Vestfjörðum að það hefur ekki með nægjanlegum hætti verið tekið á og viðurkennd sú sérstaða skólans að taka á móti nemendum, eins og hann hefur gert, sem oft á tíðum hafa ekki átt í önnur hús að venda. Ég hygg að fyrrv. menntmrh. hljóti að hafa haft skilning á því, og það hefur verið samdóma álit bæði þeirra sem hafa starfað í Reykjanesi og annarra sem þekkt hafa til, að það hafi alls ekki með eðlilegum og nægjanlegum hætti verið tekið á og viðurkennd sérstaða skólans að þessu leyti.

Hæstv. forseti. Meginþátturinn í uppbyggingu skólastarfs á Vestfjörðum hefur gengið út á það að skipuleggja framhaldsskólann á Vestfjörðum með Menntaskólann á Ísafirði sem grunnþátt. Í gegnum það hefur verið gert samkomulag, m.a. um Iðnskólann á Ísafirði eins og hann var og um framhaldsdeildir víðs vegar um Vestfirði. Ætlunin var einnig að sjálfsögðu að Reykjanesskólinn yrði þáttur af þróun framhaldsskólans á Vestfjörðum, eins og héraðssamtök Vestfirðinga höfðu m.a. gert samþykktir um. Þess vegna er ákvörðunin um að leggja niður Reykjanesskólann brot á þeirri stefnu sem Samtök sveitarfélaga á Vestfjörðum höfðu markað og sem menntmrn. hafði fallist á fyrir sitt leyti.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði að við hefðum átt að nota veturinn í vetur til að finna starfseminni á Reykjanesi nýjan og öflugan farveg. Það er einmitt það sem við ætlum að gera og breytir í engu þeirri ákvörðun sem tekin var að skólinn mundi ekki starfa í vetur. Þetta ætlum við okkur að gera og ég vona að það gerist í góðu og fullu samstarfi við þingmenn Vestfirðinga og heimamenn. Ég hef þegar svarað því hvers vegna ég lét setja skólastjórann á launaskrá síðustu daga júlímánaðar. Ég hlaut að gera það vegna þess að ákvörðunin hafði ekki verið tekin þá um framtíð skólans. Ef ég hefði neitað að láta setja hann á launaskrá hefði ég þar með verið að gera það sem mér var alls ekki heimilt. Þessi sami maður verður skólastjóri grunnskólans í vetur og þeim sem höfðu verið ráðnir af skólanum hefur verið fundinn starfi. Það út af fyrir sig veldur því ekki neinum auknum fjárútlátum þótt ákvörðunin um að ekki yrði þarna skólahald hafi verið seint tekin. Ég er ekki að svara andsvari þó ég segi um leið að framkoman við starfsliðið var í alla staði eðlileg.

Virðulegi forseti. Ég fer nú að þreytast á því að sitja undir ámæli og ásökunum frá þingmönnum Sjálfstfl. af Vestfjörðum fyrir það að hafa fallist á beiðni forseta þings um að sameina tvær utandagskrárbeiðnir í eina. Ef þeir eru ósáttir við það fyrirkomulag eiga þeir náttúrlega að beina gagnrýni sinni á þann sem um það biður eða forseta þingsins. Hins vegar er það greinilegt að þeir kunna ekki við að skamma sinn eigin flokksmann og ráðast þá á mig í staðinn. Ég er út af fyrir sig maður til að taka við því en ég verð að segja að það er ekki drengilega gert hjá hv. þm. Sjálfstfl. af Vestfjörðum að vera alltaf með atyrði í minn garð fyrir það að fallast á beiðni forseta sem var sett fram í því skyni að greiða fyrir þingstörfum og þar á meðal málum stjórnarliðsins. Þingflokkur Sjálfstfl. verður að eiga það við sig innbyrðis ef menn eru ósáttir hver út í annan.

Virðulegi forseti. Ég hygg að í ræðu minni hafi ég ekki nefnt það einu orði að ég væri sérstaklega að atyrða hv. 5. þm. Vestf. Ég fann eingöngu að því að væri verið að slá þarna saman tveimur mjög stórum og viðkvæmum málum sem hvort um sig kallaði á sérstaka umræðu. Ég fann einnig að því með hvaða hætti þetta mál var borið upp og taldi að eðlilegra væri að nýta sér ákvæði þingskapalaganna um það að biðja um skýrslu um þessa mál. Ég hefði talið það heppilegri framgangsmáta. Um þetta geta menn auðvitað deilt. Ég hefði hins vegar talið að sú umræða gæti orðið markvissari og frjórri og leitt til ákveðnari niðurstöðu. Í því fólst aðfinnsla mín gagnvart hv. þm. en öðru ekki. Ég beindi spjótum mínum í ótilgreindar áttir varðandi það að verið var að slá saman tveimur málum í þessari umræðu og ég tel að hv. þm. sé óþarflega hörundssár gagnvart þessu.

Virðulegi forseti. Ég bendi hv. þm. á að það er vel hægt að biðja um þessa skýrslu ef honum sýnist svo. Það hefur ekkert breyst og ekkert gerst sem kemur í veg fyrir að hann geti beðið um þá skýrslu. Mér er satt að segja óskiljanlegt, fyrst honum finnst þetta vera svo mikið ráð, af hverju hann er ekki þegar búinn að því. Hins vegar verð ég að segja að í svari hans kom fram hin raunverulega ástæða fyrir þeirra heldur stirðu lund og hún er einfaldlega sú að að þeirra mati bað ekki réttur maður um utandagskrárumræðuna.

Virðulegi forseti. Það fer að verða dálítið mikið af Vestfirðingum hér uppi í ræðustól, en það er alveg óháð þessum orðaskiptum hér á undan mér að ég hef beðið um orðið. Hér átti að ræða skólamál almennt og málefni Reykjanesskóla við Djúp. Það hef ég hugsað mér að gera. Í kringum árið 1950 fjárfestu menn í steinsteypu á Íslandi. Það þótti þá álitlegast að eiga þar sína fjármuni. Minna var um það vert að leggja þá í banka því að þeir báru neikvæða vexti, en steinsteypan skilaði sér í auknu verðmæti eftir því sem árin liðu. Síðar breyttist þetta með verðtryggingu og þá þótti mjög álitlegt að eiga innstæðu í banka og þykir jafnvel enn. Það er minna rætt um það að menntun er fjárfesting. Menntun er fjárfesting þjóðarinnar, fjárfesting til framtíðar. Aðalnámsskrá grunnskóla og grunnskólalögin byggja á því að menntun sé fyrir alla, allir eigi rétt á henni og hún eigi að vera við hæfi hvers og eins. Það á að vera óháð búsetu, efnahag og stöðu. Ríkisvaldinu ber að sjá öllum sínum börnum fyrir grunnskólamenntun þegar það á við og útvega þeim aðgang að skóla frá sex ára aldri. Misjafnlega gengur að uppfylla þessi skilyrði, sérstaklega úti um landið. Skólahús eru misjafnlega búin tækjum og misjafnlega mönnuð og eins og fram hefur komið hér fyrr er hlutfall leiðbeinenda í störfum um og yfir 50%. Hver skyldi vera ástæðan fyrir því? Þær eru sjálfsagt margar og mismunandi. Þeir kennarar sem útskrifast frá Kennaraháskóla Íslands skila sér ekki til starfa í grunnskólum landsins. Þeir leita annað, ekki síst vegna lágra launa. Þar að auki er tregða meðal kennara við því að fara of langt frá þéttbýlinu í kringum suðvesturhornið. Önnur ástæða er líka fyrir þessu. Hún er sú að þó að hægt sé að fá kennara til starfa er þar oft um tvo aðila að ræða, það vantar þá vinnu fyrir hinn aðilann. Það vantar vinnu fyrir makann. Þó að annar sé kennaramenntaður og vilji sækja vinnu út á land hefur makinn, sem oft er líka með háskólamenntun, ekki vinnu við hæfi. Það er líka spurning um húsnæði og um flutninga og kostnað við þá. Það er líka spurning um háan rekstrarkostnað þess heimilis sem viðkomandi ætlar að reka. Hverjar ættu þá að vera úrbætur til þess að bæta úr þessum kennaraskorti við grunnskólana? Húsnæði verður að vera á sanngjörnu verði og sanngjörnum kjörum. Það verður jafnvel að veita aðstoð í formi flutningsstyrks og greiða niður húsaleigu. Þetta hafa sveitarfélögin tekið að sér að gera í síauknum mæli þó að í raun og veru sé ekki þeirra að sjá til þess að börnin fái kennslu, heldur ríkisvaldsins. Sveitarfélögin hafa tekið að sér að greiða staðaruppbót, misjafnlega mikið og oft eftir aðstæðum á hverjum stað. En það þurfa líka að vera fjölbreyttari atvinnumöguleikar, eins og ég nefndi áðan, fyrir hinn aðilann. Það er ekki alltaf svo að það séu einstaklingar sem koma til kennslu. Og síðast en ekki síst þarf að hækka laun kennara. Framhaldsskólinn á líka að vera fyrir alla, en í framhaldsskólanum hafa skapast vandamál vegna þess að nú geta nemendur gengið á milli skólanna, úr grunnskóla upp í framhaldsskóla, án þess að mjög miklar kröfur séu gerðar um skil þar á milli. Þetta hefur skapað þau vandamál að sérkennsla þarf í auknum mæli að fara fram í framhaldsskólum. Þá hefur það ákvæði að fatlaðir eigi inngöngu í framhaldsskólana jafnt og aðrir, sem er sjálfsagt mál, líka skapað ýmis vandræði og aðstöðumismunun í skólunum. Í framhaldsskólunum hefur líka orðið mikil fjölgun undanfarin ár og er skemmst að minnast þess að á þessu hausti urðu nemendur um 1.500 fleiri en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum. Því er meiri þörf á fjárframlögum á fjáraukalögum þessa árs vegna þessarar fjölgunar nemenda. Einnig er meiri þörf fyrir stoð- og sérkennslu. Allt þetta kallar á aukið fjármagn. Það kallar þá jafnframt á nýja skipulagningu til að taka mið af þessum aðstæðum eða skoða hver grunnurinn ætti að vera. Það þarf að skoða málefnið betur. Það er ekki hægt að koma bara með handahófskenndar aðgerðir á síðustu mánuðum áður en skólastarf á að byrja og skera af handahófi hér og þar. Það hefur aldrei þótt til fyrirmyndar, ef eitthvað er að í mannlegum líkama, að leggja hann bara upp á borðið og skera af handahófi til þess að vita hvar meinsemdin er. Fyrst þarf að rannsaka og athuga hvar meinsemdin liggur. Ef framhaldsskólar og skólakerfið yfirleitt í landinu er komið svo langt fram úr því sem við Íslendingar höfum efni á að standa undir verðum við að skoða leiðir sem við getum farið í samráði við það fólk sem það á að bitna á en ekki gera handahófskenndar tilraunir við að lækna meinsemdina. Er það þá rétt stefna að framhaldsskóli sé fyrir alla? Já, vissulega, en ekki sami skólinn eða sömu námsbrautir fyrir alla. Nám þarf að vera sveigjanlegt. Það þurfa að vera styttri brautir. Það þarf að auka fullorðinsfræðslu. Það þarf að fjölga öldungadeildum. Það þarf að bæta starfsmenntun og það þarf að sníða þetta að þörfum þjóðfélagsins á hverjum tíma. Og það á að færa menntunina nær fólkinu. T.d. er mjög misjafnt hvernig skilgreining er á milli starfsmenntunar, öldungadeildar, starfsþjálfunar o.s.frv. og mjög er misjafnt hvernig þetta er greitt af hálfu menntmrn. eða af hálfu viðkomandi aðila sem halda þessi námskeið eða halda þessari kennslu uppi. Öldungadeildir hafa t.d. mikið félagslegt gildi. Ef hægt er að koma þeim á sem víðast út um land, og fullorðinsfræðslu annarri, hafa þær það gildi að þær auka bæði félagslegt og menningarlegt starf á stöðunum, þær auka samstarf skóla og þær vekja bjartsýni meðal íbúanna. Þess vegna þarf að styrkja þá starfsemi af fremsta megni. Þetta er allt of dýrt, segja ráðamenn í dag. Fjárfesting er dýr eins og ég sagði í upphafi. Það er dýrt að byggja Perlu og hún fer fram úr áætlunum. Það er líka dýrt að leggja vegi, en það skilar sér í betri nýtingu ökutækja, bættum samgöngum sem hafa ótalin önnur áhrif. Það færir byggðirnar saman og bætir nýtingu annarra mannvirkja. Menntunin skilar líka miklu. Hún kostar ekki bara peninga, hún skilar sér alls staðar í þjóðfélaginu. Menntun á að vera fyrir alla, óháð búsetu, óháð kyni eða stétt, óháð efnahag. Þess vegna eru skólagjöld óheppileg lausn á fjárhagsvanda ríkissjóðs því að þau mismuna fólki eftir efnahag. Ég get ekki látið hjá líða að nefna aðeins þá breytingu sem fyrirhuguð er á Lánasjóði ísl. námsmanna þó að fram eigi að fara sérstök utandagskrárumræða um það síðar. Sú breyting, sem nefndin, sem skilaði áliti nýlega, hefur lagt til, er fáránleg í einu orði sagt. Hún er ekki til þess fallin að hvetja fólk til framhaldsnáms eða háskólanáms. Ef þær breytingar ná fram að ganga mun það auka misréttið. Bilið á milli fátækra og ríkra breikkar og á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Ég vona svo sannarlega að þær tillögur verði gjörsamlega kolfelldar. Það verður hins vegar rætt síðar. Málefni héraðsskólanna, þ.e. málefni Héraðsskólans í Reykjanesi, hafa verið til umræðu í tengslum við þessa skólamálaumræðu. Svo mörg orð hafa verið sögð um það mál að ég ætla ekki að bæta miklu við. Ég vil þó leggja áherslu á mikilvægi þess að þar sé starfræktur skóli, það er mikilvægur hlekkur í byggðajafnvægi. Þessi skóli hefur orðið út undan á síðustu árum, bæði í viðhaldi og í því að vera byggður upp samhliða öðrum skólamannvirkjum og annarri útfærslu í skólakerfinu. Að vísu hafa verið uppi hugmyndir um það, samkvæmt því sem hæstv. fyrrv. menntmrh. upplýsti hér áðan og ég get vissulega tekið undir þær hugmyndir, að uppbygging Reykjanesskólans muni verða í tengslum við framhaldsskóla Vestfjarða, en það var einnig upplýst í dag að nýlega væri búið að skrifa undir samning um það í menntmrn. Ég held að sá hlekkur sem Reykjanesskólinn hefur verið megi ekki bresta. Þar er hægt að gera góða hluti. Aðstæður þar eru eru dálítið sérstakar. Þar er t.d. fuglalíf óvanalega mikið og fjölskrúðugt. Þangað hafa komið fuglafræðingar alls staðar að úr heiminum. Ég hef oft verið þar og hitt fólk frá ýmsum þjóðlöndum sem þar hefur sest að í nokkrar vikur til þess að rannsaka fuglalífið. Þar eru líka sérstakar örverur sem hafa bólfestu í hverunum sem eru á Reykjanesinu. Þær örverur eru mjög sjaldgæfar og eiga sér nánast enga sambærilega stöðu annars staðar í heiminum. Það býður því upp á möguleika á rannsóknum á þessum örverum og í framhaldi af því líftækni sem byggist á þeim rannsóknum. Því mætti hugsa sér að þarna væri e.t.v. hægt að hafa náttúrufræðibraut í tengslum við framhaldsskóla Vestfjarða. Eins og mönnum er kunnugt, sem hafa hlustað og fylgst með fréttum, var þarna fiskeldisstöð í gangi sem varð síðan gjaldþrota, þannig að þar hefur verið byggð upp ýmiss konar aðstaða til fiskeldis. E.t.v. væri hægt að nýta þá aðstöðu til kennslu í fiskeldisfræðum. Þá má einnig nefna að hæstv. menntmrh. nefndi áðan að hann ætlaði sér að vinna að dreifðri og sveigjanlegri kennaramenntun, mundi leggja mikla áherslu á að hún yrði komin af stað árið 1993. Ég fagna því vissulega að hann skuli vera að vinna að því. Þetta hefur verið mikið baráttumál kennara og landsbyggðarmanna yfirleitt að koma á dreifðri og sveigjanlegri kennaramenntun og ég vona svo sannarlega að það verði sem allra fyrst. E.t.v. væri hægt að nýta eitthvað af húsnæði Reykjanesskóla undir slíkt, t.d. koma á námskeiðum sem væru þá áfangi í dreifðri og sveigjanlegri kennaramenntun. Það mætti vel hugsa sér það. Frú forseti. Ég vænti þess að hæstv. ríkisstjórn endurskoði þá ætlun sína að koma hér á stórhækkuðum skólagjöldum til að draga úr kostnaði af rekstri framhalds- og sérskóla og háskóla. Með skólagjöldum er verið að gera upp á milli nemenda, eftir efnahag og þar með eftir stétt og búsetu. Um leið er hugtakið framhaldsskóli fyrir alla fótum troðið.

Herra forseti. Hæstv. menntmrh. boðaði það í ræðu sinni að þessi ríkisstjórn ætlaði ekki að skrifa reikning á framtíðina. Það er nú svo að eitt sinn þorðu sjálfstæðismenn að hylla skáld sem sagði ,,hverfult að börn þín skuldir sínar greiði``, en það er nú eitthvað annað uppi á teningnum nú. Hæstv. menntmrh. fæst við þann fortíðarvanda sem byggist á barneignum í þessu landi og áður en hann þáði embættið hafði hann ekki gert sér grein fyrir því að þetta er líka framtíðarvandi í hugum flestra því að varla eru hugmyndir stjórnarherranna á þann veg að börn hætti að fæðast börn. Trúlega verða áfram skrifaðir reikningar á framtíðina, eða í það minnsta vona ég það, í þessum efnum. Mér finnst aftur á móti dálítið einkennilegt þegar menn tala um stöðugt vaxandi vandamál í þessum efnum. Það blasir nefnilega við ef farið er yfir fjölda í árgangi á Íslandi að árið 1975 fæddust 4.384 börn í þessu landi, árið 1985 fæddust 3.856 börn og árið 1990 fæddust 4.768 börn. Barnafjöldinn er þess vegna minnkandi hlutfall af heildarfjölda Íslendinga sem á þessu tímabili fjölgaði um rúmlega 66.000 manns. Engu að síður er dæmið sett þannig upp að þetta sé að verða eitthvað óyfirstíganlegt vandamál, vandamál sem forfeður okkar af litlum efnum hikuðu ekki við að setja fremst í röð þess sem bæri að framkvæma í landinu þegar Íslendingar fengu stjórn eigin mála 1904. Mér finnst þess vegna að hér skjóti mjög skökku við í öllum málflutningi um þessa hluti. Ég tel það gjörsamlega óásættanlega niðurstöðu, sem fram kom í þingsölum í fyrra, að um 150--235 nemendur á skólaskyldualdri hafa horfið úr skýrslum án þess að vitað sé hvert þeir fóru. Þetta er gjörsamlega óásættanleg niðurstaða. Hvað yrði gert við sauðamann sem tapaði slíkum fjölda? Hvað var gert við smalana sem ekki komu heim með kvíaærnar? Hvað ætti að gera við menntmrh. sem hefur slíkt ,,kontról`` á þeim málefnum sem honum er falið að sinna? Reykjanesskóli við Djúp var einn af þeim skólum sem reyndi að leysa úr þessum málum. Hér hafa verið fluttar það stórar ræður um hann að ég tel ástæðulaust að bæta neinu öðru þar við en þeirri staðreynd að það var fyrirsjáanlegt að hann hafði næg verkefni í vetur miðað við umsvif hans á undanförnum árum. Hér hafa menn haldið því hér fram að skólagjöld hafi alltaf verið innheimt á Íslandi. 250 millj. er sagt að greitt hafi verið og samt talið að ekki sé allt tínt til og mikið vanti á að upplýsingar séu fullnægjandi. Hér er verið að rugla saman tveimur þáttum. Skólar hafa gjarnan innheimt efnisgjald fyrir pappír, fyrir kostnaði við handavinnu og eitthvað smálegt. Þetta hefur ekki verið talið af þeirri stærðargráðu að það bæri að senda menntmrn. miklar skýrslur yfir það af ótta við kostnaðaraukann sem af því hlytist að hafa menn á störfum við að lesa slíkt í ráðuneytinu. Ég held að ef menn eru að tala um skólagjöld eins og þau hafa tíðkast í nágrannalöndunum þá viti allir hvað verið er að tala um. Það er verið að setja vissa bremsu á það að nemendur fari í skóla. Það er verið sortera menn eftir efnum en ekki eftir hæfni til náms. Breski verkamannaflokkurinn barðist mjög hart fyrir því eftir heimsstyrjöldina síðari að sú stefna yrði tekin upp að að stofnaðir væru skólar þar sem færi fram mikið leiðbeiningarstarf til að vísa mönnum veginn innan menntakerfisins. Þessir skólar hafa verið nefndir fjölbrautaskólar. Ástæðan var sú að það var búið að sanna það með félagslegum athugunum að það var mikill munur á hver yrðu örlög tveggja jafngreindra einstaklinga í bresku samfélagi eftir því hvaða foreldra þeir áttu. Ef foreldrarnir voru komnir af fólki með meiri greind og meiri efni sáu þeir um að koma þeim áfram á sama tíma og hinir hirtu hvorki um að velja fyrir þá skóla né hvöttu þá til áframhaldandi náms. Þess vegna komst breski verkamannaflokkurinn að því að það bæri að framkvæma þetta leiðbeiningarstarf innan skólanna sjálfra. Dýrasta lausnin í menntakerfi nokkurrar þjóðar er að taka svo vitlausa ákvörðun að það eigi að fara eftir efnum og ástæðum hverjir halda áfram skólanámi. Ég er þeirrar skoðunar að fram til þessa höfum við Íslendingar verið að betrumbæta skólakerfi okkar. Við höfum kannski ekki verið með allt í fyrsta flokki, en við höfum engu að síður stöðugt verið að sækja fram. Ég óttast því miður að nú séu þær hugmyndir uppi sem leiði til verulegrar stöðnunar í þessum efnum. Samt ber að horfa á vissa ljósa bletti í þeirri stefnumörkun sem nú á sér stað. Hjá hæstv. menntmrh. eru hugmyndir um að stytta námstíma þeirra sem taka stúdentspróf. Ég vil taka undir þetta sjónarmið. Hins vegar er ég mjög andvígur því að við líðum það að tapa nemendum úr grunnskóla í jafnríkum mæli og verið hefur. Alveg eins tel ég það út í hött að Íslendingar uni því að útskrifa stúdenta mun seinna en aðrar þjóðir. Ég tel líka að það sé verulegur hvati ef bæði er gefinn kostur á að ljúka stúdenstnámi á þremur árum og fjórum. Ég hygg að þetta gæti tengst því hvaða örlög menn ætla heimavistarskólum en það er staðreynd að heimavistarskólar fara betur með tíma nemenda en aðrir skólar vegna þeirrar nálægðar sem nemendur eru við þau verkefni sem þeir eru að vinna. Ég ætla að víkja í fáum orðum að því málefni sem mjög hefur verið haldið á lofti að undanförnu að Ísland bíði nánast gjaldþrot ef við stígum ekki með báðum fótum á bremsurnar gagnvart stuðningi við þá námsmenn sem stunda lengra nám. Það var vikið að því að það er kvíði meðal íslenskra framhaldsskólanema og verulegur ótti er við þá stefnumörkun að það eigi að herða mjög að námslánum. Mér er ljóst að það er ætlunin að taka heildstætt á þessu umræðuefni seinna en ég vil vekja athygli á því að það gætir verulegs ósamræmis í fjárlögum íslenska ríkisins sem annars vegar launar lögreglumönnum meðan þeir eru í Lögregluskóla og greiðir þeim dagpeninga ef þeir eru utan af landi og hins hvernig staðið er að því að mennta aðra þegna sem ætla sér einnig störf hjá ríkinu. Það hlýtur að vera einhver vitræn hugsun að baki þeirrar stefnu sem menn eru að boða. Eða eru menn svo hræddir um að upplausn verði í landinu að nú þurfi enn að styrkja þann arminn, sem á að halda uppi lögum og lofum, ef friður á að vera um þá stefnu sem stjórnvöld boða? Ég vil undirstrika alveg sérstaklega að ég held að þessi þjóð eigi farsæld sína undir því í framtíðinni hvernig henni tekst til að ala upp og mennta sitt æskufólk. Við sem hér erum í salnum eigum okkar eftirlaun og okkar aðbúnað á efri árum undir þessum atriðum. Það fer ekkert á milli mála. Og sú reglugerðarspeki, sem sumir hafa tekið upp, að skilyrðislaust eigi að kosta þess sama til grunnskólanema án tillits til nokkurra aðstæðna, það eigi að vera sama sem komi út í kröfum, í greiðslum, í námslánum, gerðar verði sömu kröfur eftir einhverjum reglustikufræðum, sú kenning gengur illa upp. ,,Örðugasta arfa sínum önn fyrir bera flestar mæður`` var sagt af Stefáni G. Skáldinu sem upplifði það sem ungur sveinn að þurfa að segja móður sinni að hann hafði farið að gráta af því að hann komst ekki suður í skóla. Og hún lýsti því seinna yfir að þá hefði sér sviðið fátæktin mest. Ég held að Sjálfstfl. sé kominn í slíka villu í hugsun sinni í íslenskum skólamálum að hann þurfi alvarlega að fara að rétta kompásinn af og skoða hvað var á bak við hugsunina í slagorðunum um mannúð og mildi sem átti að nota til að afla fylgisins. Mér finnst einhvern veginn sem menn hafi ekki frétt að járnfrúin í Bretlandi er ekki lengur við völd. Hún var ekki felld af breska verkamannaflokknum, hún var ekki felld í kosningum, hún var felld af íhaldsmönnum sjálfum á þingi íhaldsmanna í Bretlandi vegna þess að breskir íhaldsmenn vildu ekki það þjóðfélag íhaldsstefnu sem hún boðaði. Það var m.a. hennar kalda ákvörðun um að skipta Bretum upp í ríka menn og fátæka sem olli því að flótti brast í liðið. Þess vegna skora ég á hæstv. menntmrh. að gefa sér tíma til að hugleiða stöðuna í skólamálum og flýta sér hægt sem boðberi frjálshyggjunnar í menntamálum á Íslandi. Ég trúi ekki öðru en að hann búi yfir meiri lífsreynslu en svo að hann viti ekki eitt og annað um íslenskt samfélag sem væri honum hollara veganesti en þær hrásoðnu kenningar um að nú eigi að fara að sortera menn eftir nýjum leiðum inn í skólakerfið og inn á menntabrautir í þessu landi. Ég veit að vísu að menn horfa til ýmissa átta þegar þeir velja sér fyrirmynd í stjórnun. Ég minnist þess þegar ég las biblíusögurnar sem ungur maður að þar er sagt frá þeim afarkostum sem skaparinn tilkynnti Lot að hann mundi eyða Sódómu fyndust þar ekki fimm réttlátir. Þó að nú hafi farið þannig fyrir Reykjanesi að hæstv. ráðherra hafi ákveðið að tilkynna að fyndust þar ekki 30 nemendur reiðubúnir að mæta til náms yrði skólanum eytt met ég það svo að nokkrar efasemdir sitji eftir. Ég vænti þess að þeir stjórnunarhættir verði aflagðir að við fréttum það í slíkum fyrirskipunartón hvaða ákvarðanir verði teknar í menntamálum á Íslandi. Ég trúi ekki öðru en að þær hefðbundnu leikreglur hins íslenska samfélags verði virtar að á Alþingi Íslendinga verði teknar ákvarðanir um hvað gert verði í skólastarfi næsta vetur. Það komi ekki eins og þruma úr heiðskíru lofti á miðju sumri hvað menn ætli að aðhafast. Ég vil þakka þeim sem hófu hér mál utan dagskrár um skólamál. Ég hef áður gert athugasemd við og ég vona að það gerist ekki aftur að menn ætli tveimur frummælendum að tala samtímis. Ég vil aftur á móti undirstrika að það liggur fyrir að hér eiga að fara fram umræður um stefnuna varðandi menntunarmöguleika íslenskrar æsku í tengslum við námslánin. Ég tel óumflýjanlegt að þær umræður fari fram sem allra fyrst. Fyrst að hæstv. menntmrh. er í landinu og ekki hafa borist fréttir um brottför næstu daga þætti mér vænt um ef það yrði sem allra fyrst tímasett hvenær sú umræða fer fram. Ég er sannfærður um það að kvíði þeirra mörgu sem tóku sínar ákvarðanir út frá gjörbreyttum forsendum í möguleikum sínum til að fjármagna sitt nám geri þeim erfitt fyrir að einbeita sér að námi og því veldur sú óvissa að e.t.v. sé best að hætta strax en halda ekki áfram og geta ekki leyst þessi mál síðar. Herra forseti. Mér þykir það miður hvað hæstv. ráðherra hefur sóað tíma sínum og á þess ekki kost að svara með eðlilegum hætti. Af þeirri ástæðu ætla ég ekki að fara hér út í hvassari umræðu en ég hef gert og vænti þess aftur á móti að hv. 3. þm. Vestf. falli ekki frá þeirri hugmynd að biðja um skýrslu.

Vegna orða hv. 2. þm. Vestf. um væntanlega utandagskrárumræðu um Lánasjóð ísl. námsmanna vill forseti benda honum á að nú þegar liggur fyrir í drögum að dagskrá Alþingis fyrir vikuna 3.--9. nóv. að sú umræða fari fram þriðjudaginn 5. nóv. Vænti ég að hv. þm. hafi heyrt þessi orð.

Virðulegi forseti. Það er þakkarvert að hér skuli fara fram umræða um skólamál enda tilefnin orðin mörg. Auðvitað hefði verið gott ef við hefðum getað gefið okkur lengri tíma eða bútað þessa umræðu meira í sundur en kostur er á. En það verður ekki á allt kosið og í sjálfu sér held ég að unnt sé að koma ýmsum skilaboðum á framfæri við hæstv. ráðherra. Ég tel ástæðu til þess að þakka frummælendum báðum fyrir það hvernig þau lögðu málin fyrir og ég held að það hafi í sjálfu sér greitt fyrir því að hér hefði átt að geta farið fram fagleg umræða í öllum meginatriðum þó að mál vilji náttúrlega fara dálítið út og suður eins og gengur í þessari virðulegu stofnun. Satt best að segja er það þannig að þegar maður hugleiðir vinnubrögð ríkisstjórnarinnar í menntamálum verður jafnvel manni eins og mér, sem er nú þekktur fyrir ýmislegt annað, í fyrstunni eiginlega orðfall vegna þess að menn hafa sýnt skólunum í landinu ótrúlegt tillitsleysi, börnunum og unglingunum sem eru þar, kennurum og skólastjórnendum, skólanefndum og sveitarstjórnum. Einhver mundi kannski nota þau orð að þar hafi verið gengið um á skítugum skónum eða eitthvað þvíumlíkt en ég ætla í sjálfu sér ekki að gera það. Ég verð að segja eins og er að mig setur iðulega hljóðan þegar ég hugsa um hvernig menn hafa farið með þessi mál í menntmrn. á undanförnum mánuðum, þar sem menn höfðu um nokkurra ára skeið gert tilraunir til að stilla saman strengi skólastéttanna á Íslandi á þeim forsendum að samstaða yrði til um það sem ég hef kallað íslenska skólastefnu, þ.e. stefnu sem gengur út á það að lyfta skólanum ofar á forgangslista þjóðfélagsins, þannig að menntamálin séu mikið framar en þau hafa verið í hinni almennu, félagslegu og pólitísku efnahagslegu umræðu. Ég leit aldrei á það sem hlutverk mitt í menntmrn. að knýja þar fram flokksstefnu af neinu tagi heldur að leita að samnefnara. Samnefnara sem væri sæmileg sátt um í hinu almenna íslenska skólakerfi og ég get út af fyrir sig viðurkennt að sjálfsagt er í einhverjum tilvikum hægt að benda á að það hafi ekki tekist fullkomlega. T.d. tel ég að okkur hafi ekki tekist það í kjaramálum framhaldsskólakennara svo ég nefni dæmi. En á öðrum sviðum að því er varðar hina almennu framkvæmdaáætlun í skólamálum til næstu ára, þá tókst það vel. Það var mjög mikil samstaða um þá stefnu. Hún kom t.d. fram á Alþingi í því að lög um leikskóla voru samþykkt samhljóða, lög um grunnskóla voru samþykkt samhljóða, m.a. með ágætum stuðningi núv. hæstv. forseta Alþingis og núv. hæstv. menntmrh. Þarna hafði í rauninni fundist víðtækur samnefnari. Mér finnst að Sjálfstfl. hafi núna því miður, eins og stundum áður í menntmrn., horfið frá þessari grundvallarhugsun og það sé verið að reyna að knýja fram stefnu sem byggist á allt öðrum forsendum. Mér finnst að stefnan einkennist af tvennu. Annars vegar er tilskipanastíllinn sem er mjög líkur því sem tíðkaðist í ráðherratíð Sjálfstfl. í menntmrn. hér áður, og hins vegar er einkavæðingarkreddan. Mér finnst að út af fyrir sig geti menn rætt um aðferðir, m.a. einkavæðingu og einkaskóla. Mín vegna má gera það. En menn eiga auðvitað aldrei að fórna grundvallarmarkmiðum í uppeldisstarfi fyrir kreddur af hvaða tagi sem þær kunna að vera. Mér finnst að það hafi í raun og veru því miður verið þannig að menn hafi fórnað grundvallaratriðum á altari kreddu, ekki pedagógískrar kreddu, ekki uppeldislegra skoðana, heldur rekstrarlegra skoðana, tiltekinna mjög þröngra sjónarmiða sem aðeins minni hluti Sjálfstfl. stendur á bak við. Eins og m.a. hefur komið í ljós í þessari umræðu og í umræðunni úti í þjóðfélaginu er aðeins brot af Sjálfstfl., það er kredduparturinn af íhaldinu, sem getur í raun og veru tekið undir þessi sjónarmið. Við þessu vil ég almennt vara. Ég gæti í þessum efnum farið yfir ýmsa hluti. Ég gæti t.d. farið yfir bréf aðstoðarmanns menntmrh. um framkvæmdarstefnu ritsins Til nýrrar aldar. Þetta bréf lýsir svo miklum hroka og lítilsvirðingu gagnvart skólastéttum að það er algerlega ótrúlegt. Ég bendi á það í allri vinsemd að það fólk er ekki tilfinningalaust sem hefur starfað að því að reyna að ná samstöðu um þessi mál. Að þessi stefna er birt í minni tíð liggur auðvitað fyrst og fremst í því að ég lét hefja störf við þetta í nóvemberlok 1988 og þau tóku langan tíma. Og það var eitt sem mér gramdist við birtingu stefnunnar fyrst og fremst. Það var það að ekki skyldi vera hægt að koma plagginu út fyrr en nokkrum mánuðum fyrir kosningar. Það spillti fyrir því. Mér fannst það ódýrt af núv. menntmrh., sem vissi hve faglega var unnið að málinu, að reyna að gera skjalið tortryggilegt með orðum sínum hér áðan. Mér fannst það óþarflega ódýrt miðað við það hvernig þessi mál hafa verið lögð upp. Ég tel t.d. að framkoman við Menntaskólann við Hamrahlíð sé tilskipanastíll. Þar er ráðuneytið að hlutast til um innri mál framhaldsskólanna þar sem Menntaskólinn við Hamrahlíð er að reyna að taka á tilteknum innri vandamálum. Mér finnst það vera eins að því er varðar Kennaraháskóla Íslands. Ég dreg í efa að nokkurn tíma hafi háskólastofnun á Íslandi verið sýnd önnur eins lítilsvirðing og að skipa henni að breyta sínu námi í grundvallaratriðum með aðeins tíu daga fyrirvara. Og hvernig er það, hafði hæstv. menntmrh. og Alþingi og ríkisstjórnin ekki áður möguleika á að grípa þarna í taumana? Jú, að sjálfsögðu þegar lögin um Kennaraháskóla Íslands voru sett. Þau voru sett veturinn 1987--1988. Þá er Birgir Ísl. Gunnarsson menntmrh. Hann gerir ítarlega grein fyrir því í sinni ræðu hvaða rök eru fyrir því að taka upp fjögurra ára kennaranám. Er einhver sem mótmælir því? Nei. Er einhver sem fagnar því? Já. Hverjir? Allir. Fleiri, fleiri ræðumenn úr öllum flokkum fögnuðu frv. eins og það kom fyrir. Engar athugasemdir af neinu tagi. Og bara til að sýna hver samstaðan var í raun og veru þá segir frsm. menntmn. Nd. á sínum tíma, Sverrir Hermannsson, þetta. Þetta er ræða hans í heild, virðulegi forseti sem ég fer núna með. ,,Menntmn. hefur fjallað um frv. til laga um Kennaraháskóla Íslands og leggur einróma til að það verði samþykkt eins og hv. Ed. gerði það úr garði.`` Engar athugasemdir. Og þess vegna er það auðvitað skiljanlegt að það komi forráðamönnum Kennaraháskólans á óvart, að ekki sé meira sagt, hvernig að þessu er staðið. Það eru send tilskipunarbréf. Það er ekki kallað á forráðamenn þessara stofnana til samtala um málið. Það eru tilskipunarbréf í fornum stíl eins og tíðkuðust hér fyrr á öldum. Þetta gengur auðvitað ekki. Ég hef mjög knappan tíma, virðulegi forseti, miðað við hvað það er í rauninni margt sem væri hægt að segja um þetta mál. Ég ætla aðeins að víkja að örfáum atriðum sem komu fram í máli hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi segi ég í sambandi við skólagjöldin að það bersýnilegt að hann hefur dregið í land. Það er bersýnilegt að ráðherrann viðurkennir núna að hann er á tæpu vaði með að leggja á skólagjöld samkvæmt gildandi framhaldsskólalögum. Það er gott að hann hefur áttað sig á því gagnstætt því sem hann fullyrti í sjónvarpi um það leyti sem þessi umræða hófst að það væri hægt að leggja þessi skólagjöld á samkvæmt framhaldsskólalögum. En ég segi: Ég tel þetta stórhættulega braut í grundvallaratriðum vegna þess að hún vinnur á móti þeirri grunnhugsun í skólakerfinu að stuðla að jöfnun í aðstæðum til menntunar. Hér er ekki verið að leggja á skatt eftir efnum og ástæðum. Hér er verið að leggja á nefskatta sem koma þyngra á þá sem litla fjármuni hafa en aðra. Ég segi því alveg eins og er: Mér er skapi næst að biðja hæstv. menntmrh. úr þessum stól um að hugsa sinn gang, átta sig á því að þetta er hættulegt. Þetta er varasamt fyrir jafnréttisþróun íslenska skólakerfisins. Og ég bið menn í rauninni í hvaða flokki sem þeir eru að íhuga að þetta getur haft hættulegar afleiðingar. Ég ætla að víkja lauslega að framhaldsskólanum. Það er út af fyrir sig athyglisvert sem hæstv. menntmrh. segir að það var gáleysislegt að ákvarða að framhaldsskólinn ætti að vera fyrir alla. Hann sagði: Það vantaði fyrirhyggju. Ég get tekið undir margt af því sem hann sagði í þessum efnum. Hins vegar bendi ég á að framhaldsskólalögin voru ekki í sett minni tíð heldur áður. Við stóðum frammi fyrir því verkefni, sem er flókið og að sumu leyti óleysanlegt eins og staðan er í dag, að taka við öllu þessu fólki þar sem vantaði í raun og veru undirbúning að því er varðaði kennara, að því er varðaði húsnæði, að því er varðaði fjármagn og að því er varðaði námsframboð. Hvert er okkar svar í þessu efni? Okkar svar er það að breyta framhaldsskólanum í grundvallaratriðum þannig að fólk geti lokið námi til tiltekins prófs á einu eða einu og hálfu ári en ekki þurfi allir að taka stúdentspróf eða sveinspróf. Með þessu móti sáum við fram á að það væri hægt að spara stórkostlega í framhaldsskólunum vegna þess að í dag er það þannig að af 16 þúsund nemendum framhaldsskólanna eru milli 35--40% í raun og veru á fyrsta ári. Það er með öðrum orðum fólk sem er að spóla, sem er aftur og aftur og aftur að reyna að fara í tiltekna áfanga sem menn ráða síðan ekki við af ýmsum ástæðum. Þetta er dýrt og þetta er óskynsamlegt fyrir fólkið af því að það brotnar niður í þessu kerfi. Þess vegna þarf að breyta námsframboði framhaldsskólanna í grundvallaratriðum og að því á að vinna, en það á ekki að reyna að leysa vanda framhaldsskólanna og takmarka aðgang að þeim með því að leggja á skatta eins og hæstv. fjmrh. viðurkenndi í útvarpinu núna fyrir nokkrum dögum. Skólagjöldin eru vel til þess fallin að draga úr aðsókn að skólunum. Ég segi alveg eins og er, virðulegi forseti, að yfirlýsingar af þessu tagi eru gersamlega þvert á alla þá grunnhugsun sem skólastarf á Íslandi hefur byggst á. Ég vil einnig segja það í framhaldi af þeim umræðum sem hér hafa farið fram að í skólamálum gildir það að menn eiga ekki að reyna að stjórna þeim eftir reglustikum og tommustokkum vegna þess að aðstæður eru svo mismunandi. Ég fagna því að hæstv. menntmrh. er að undirbúa það að taka sérstaklega á málefnum Reykholtsskóla. Á málefnum framhaldsskólanna verður að taka með mismunandi hætti vegna þess að aðstæðurnar eru mismunandi. Og ég fagna því einnig sem hæstv. ráðherra sagði varðandi Fjölbrautaskólann í Garðabæ að þar hefur verið gengið frá skólasamningi. Það er skynsamlegt. Þar er reynt að taka á málum út frá forsendum þess skóla og slíkan skólasamning þyrfti í raun að gera við hvern einasta framhaldsskóla í landinu. Mér þykir vænt um það að hæstv. menntmrh. skuli halda sig á þeirri braut. Ég gæti sagt ýmislegt fleira um þessi mál að sinni, virðulegi forseti. Ég ætla ekki að bæta þar miklu við nema aðeins út af því sem hv. 11. þm. Reykn. sagði um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga varðandi skólana og ræddi um þá hugmynd frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu að hugsanlegt væri að flytja alla skólana yfir á sveitarfélögin. Ég tel það ekki skynsamlegt. Þó að skólarnir á Reykjavíkursvæðinu gætu kannski ráðið við það er landsbyggðin svo miklu veikari í þessu efni. Ég held að menn eigi að hugsa það mjög alvarlega hvernig er hægt að endurskipuleggja þessi mál á ný þannig að ríkið og sveitarfélögin hafi meira samstarf um skólana upp úr og niður úr en gert er samkvæmt gildandi lögum. Að lokum þetta. Ég tel að fjögur atriði liggi mjög skýr fyrir eftir umræðuna um menntamál á þessu hausti. Í fyrsta lagi að Sjálfstfl. er að reyna að framkvæma stefnu sem hluti hans styður og er kreddustefna einkavæðingar og tilskipana. Sjálfstfl. hefur því miður ekki reynst þeim vanda vaxinn að honum sé treystandi fyrir skólamálum eins og kom reyndar fram í tíð fyrrv. hæstv. ráðherra Sverris Hermannssonar. Í öðru lagi vil ég segja það í tilefni af umræðunni að skólamálin eru ódýr, menntamálin eru ódýr. Það er rangt að setja hlutina þannig upp að menntunin sé dýr. Í raun og veru er það svo að þróun og uppbygging menntakerfisins, rannsóknir, vísindi og þróunarstarfsemi eru undirstaða góðra lífskjara og sá sem gegnir starfi menntmrh. á ekki að koma fram eins og aðstoðarfjármálaráðherra. Hann á að halda á merkjum skólastarfs af fullri reisn og kröfuhörku fyrir hönd þess unga fólks sem er í skólanum og þeirrar framtíðar Íslands sem býr í þessu unga fólki.

Hæstv. forseti. Örfá orð út af skólagjöldunum þótt mér þyki í raun og veru nóg komið. En það kemur enn og aftur fram að núv. ríkisstjórn sé með áætlanir sem aldrei hafi verið framkvæmdar áður. Það er eins verið sé að leggja til að lögð verði á skólagjöld í fyrsta skipti. Þetta er bara einfaldlega ekki rétt. Og ég verð að spyrja: Hvar var hv. þm. Svavar Gestsson? Var hann ekki í menntmrn. þegar skólagjöld voru lögð á skólaárið 1990--1991? Ég veit ekki hvað ég má fara langt aftur í tímann vegna þess að ég hef ekki gögn í höndunum. En ég hef gögn í höndunum um álagningu skólagjalda í framhaldsskólakerfinu fyrir skólaárið 1990--1991. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson talaði um að það hefði verið lagt á eitthvert smálegt.

Efnisgjald.

Efnisgjald, já. 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. menntmrh. að það hafa verið innheimt skólagjöld, ég hugsa í raun og veru alveg frá því að skólastarf hófst á Íslandi, frá því að Ísleifur biskup Gissurarson setti niður skóla á sínum tíma og frá því að stofnaður var Hólaskóli og skóli í Skálholti. En það sem við erum að tala um hér er þetta: Skólagjöld þau sem hafa verið innheimt hafa verið tekin til félagsstarfs nemenda í fyrsta lagi. Í öðru lagi eru efnisgjöld upp í 18 þús. kr., hygg ég, á önn þar sem hæsta dæmið er sem mig minnir að sé frá hússtjórnarbraut Menntaskólans á Akureyri. Í þriðja lagi er um að ræða skóla sem gilda um sérstök afbrigðileg ákvæði í framhaldsskólalögum. Þ.e. Verslunarskólinn sem tekur 37 þús. kr. og er sérstaklega undanþeginn almennum ákvæðum laganna með ákveðinni lagagrein. Þegar framhaldsskólalögin voru svo sett er ákveðið að setja í 8. gr. ákvæði um þessi gjöld til þess að ríkið geti í raun og veru verið með þau inni í sínum fjárlagafrv. og uppgjörum og gert kröfu á skólana um að þeir skili þessu. Hvað gerir núv. ríkisstjórn? Hún gerir enga slíka kröfu á skólana. Í rauninni er það þannig að þegar fjárlagafrv. birtist er engin grein gerð fyrir þessum gömlu skólagjöldum. En um það snýst málið hins vegar ekki. Málið snýst um það að ríkisstjórnin er að tala um að leggja á ný skólagjöld í rekstur skólanna, laun og annan rekstrarkostnað. 

Virðulegur forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson sagði hér áðan: Menntun er ódýr. Af því tilefni langar mig til að taka undir og benda á að það kom í ræðu Þórólfs Matthíassonar lektors á iðnþingi, sem er haldið í dag, að Ísland ver næstminnst af öllum ríkjum OECD í menntun. Eina ríkið sem ver minna er Grikkland og ég reikna með því að Ísland muni njóta þess vafasama heiðurs að fara í neðsta sæti eftir þær aðgerðir sem ríkisstjórnin ætlar að beita í menntamálum.

Virðulegi forseti. Ég ætla í upphafi máls míns að fara örfáum orðum um ummæli hv. 11. þm. Reykn. Hún talaði í nokkrum umvöndunartón til þingmanna um að enn þá væru ekki komin nema tíu mál til nefnda. Ég get deilt áhyggjum hennar varðandi þetta. En þar sem það er stjórnarþingmaður sem setti þetta fram vil ég benda þingmanninum á að af þessum tíu málum eru einungis þrjú frá ríkisstjórninni. Að þessu gefna tilefni, virðulegi forseti, sé ég ástæðu til að vekja athygli á því að við erum að fara í viku frí á morgun sem er, eftir því sem ég skil, til komið að frumkvæði stjórnarflokkanna. Málum er þannig háttað að þessa 23 daga sem þing hefur staðið og hv. þm. nefndi hafa ráðherrar ekki verið til staðar til þess að leggja mál fyrir þingið, hvað þá að fram gæti farið umræða til þess að koma þeim til nefndar. Síðan átti það að gerast í dag, og það er kannski það sem stjórnarliðar sjá ofsjónum yfir, að koma átti á næstsíðasta degi fyrir þetta frí heilum ellefu málum hæstv. ráðherra til nefnda. Þetta eru náttúrlega vinnubrögð, virðulegi forseti, sem hljóta að vera mjög ámælisverð af hendi hæstv. ríkisstjórnar. Ég hef ekki fleira um þetta að segja. Ég ætla að fara örfáum orðum um skólamál almennt. Ég hef reyndar verið viðriðinn skólamál allt mitt líf þangað til á síðasta vori að ég lét af störfum sem skólanefndarformaður, fyrst sem nemandi, síðan kennari og loks starfað í skólanefndum. Ég hef oft bent mönnum á í þeirri umræðu að okkur er hollt að líta til baka og átta okkur á því að við höfum á mjög skömmum tíma tvöfaldað umfang okkar skólakerfis, bæði hvað snertir nemendur og fjármagn. Það er jákvætt að mínu mati. En það er jafnrétt að við stöldrum við annað slagið og veltum því fyrir okkur hvernig höfum við varið öllu því fjármagni og öllum þeim tíma sem við verjum til skólastarfsins. Höfum við aukið virknina um 100% á sama tíma? Það er að vísu ekki eðlileg krafa. En þetta er samt hlutur sem okkur er hollt að gera og er bráðnauðsynlegt núna, fyrst og fremst hvað snertir framhaldsskólana sem, eins og hér hefur margsinnis komið fram, hafa vaxið mjög ört á síðustu árum og hafa gengið í gegnum þó nokkra vaxtarverki. Í öðru lagi get ég tekið undir það sem hér hefur verið nefnt að það fer lítið fyrir ákveðinni stefnumörkun í skólamálum hjá núv. ríkisstjórn og fátt eitt komið fram enn sem bendir til þess að hún sé væntanleg. Það sem við höfum helst heyrt og hefur vakið óróa meðal skólafólks eru óskilgreindar yfirlýsingar ákveðinna stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar um einkavæðingu og skólagjöld. Það er því fyllilega réttlætanlegt að þessi umræða sé tekin hér upp vegna þess að almenn menntun og almennur réttur til menntunar er einn af hornsteinum okkar þjóðfélags og það eru örugglega nægilega öflugir aðilar tilbúnir til þess að standa upp og verja þá hornsteina. Að sá réttur sé óháður efnahag og búsetu er annað grundvallaratriði sem ekki hefur verið deilt um í þjóðmálaumræðu að undanförnu. Það má kannski túlka þær hugmyndir um skólagjöld sem nú eru uppi sem svo að þær virðist nokkuð sakleysislegar. Það á að efla kostnaðarvitund fólks, bæði neytenda og þiggjenda, eins og við höfum margheyrt í ræðum talsmanna núv. ríkisstjórnar. En í höndum þeirra sem telja rétt að þau ryðji veginn til þeirrar einkavæðingar, til þess kerfis í skólamálum að menntunin sé forréttindi hinna ríku og þeirra sem njóta styrkja frá stofnunum og sjóðum sem veita styrki til menntunar eru þau skólagjöld sem nú er verið að leggja á stórhættuleg. Ég vil að vísu ekki ætla núv. hæstv. menntmrh. að það sé í raun hans meining, en það verður ekki fram hjá því gengið að þetta er meining áhrifaríkra afla innan hans stjórnmálaflokks. Það er heldur ekki hægt að ræða þessi mál hér öðruvísi en að setja þau aðeins í samhengi með þeirri umræðu sem verið hefur um námslán, þó hér eigi að fara fram önnur umræða um þau. Ef þær hugmyndir næðu fram að ganga til viðbótar við skólagjöldin þá erum við komin með, eins og ég gat um í umræðu um fjárlagafrv. í fyrrinótt, kerfi fyrirheitna landsins. Kerfi eins og það sem gildir í Bandaríkjunum þar sem menntun er, eins og ég sagði áðan, forréttindi hinna efnameiri og þeirra sem eiga aðgang að peningum og þeir sem ekki eiga aðgang að fjármagni verða að sækja sína menntun með því að gerast sjálfboðaliðar í hernum. Við höfum að vísu engan her á Íslandi og ég veit ekki hvert þeir mundu leita sem ekki ættu kost á menntun hér vegna fjárskorts. Ég ætla að lokum að koma aðeins að skólamálum sem byggðamálum. Um það hefur margt verið rætt, m.a. í tengslum við Héraðsskólann í Reykjanesi. Ég ætla að nálgast þetta út frá því að eins og það var sjálfsagt að færa hluta af framhaldsmenntuninni frá höfuðborginni út á land á fyrri hluta þessarar aldar er jafnsjálfsagt í dag, eins og skólamál hafa þróast, að háskólastigið verði byggt upp utan höfuðborgarsvæðisins. Þar á ég náttúrlega sérstaklega við uppbyggingu Háskólans á Akureyri. Ég legg á það áherslu að uppbygging hans áfram verði forgangsverkefni í uppbyggingu í skólamálum á næstunni. Menn hafa verið viljugir við að gefa yfirlýsingar um slíka hluti á góðum stundum. Það hefur gilt jafnt um ráðherra sem stjórnmálaflokka. En mér hefur reyndar fundist á stundum að ekki fylgi alltaf hugur máli og það hafi virkilega þurft að berjast fyrir hverjum áfanga. Þrátt fyrir að sá skóli sé staðreynd í dag þá stendur hann enn mjög veikum fótum og þarf dyggan stuðning, bæði sinna velunnara og ríkisvaldsins meðan hann er að festa sig í sessi áfram. Ég ætla að nefna tvö lykilatriði varðandi þróun Háskólans á Akureyri. Í fyrsta lagi fyrirætlanir um kennaramenntun við skólann og að þær verði að veruleika. Það hefur að mínu mati tvíþættan tilgang. Það er sú leið sem á skemmstum tíma getur veitt skólanum það vægi hvað snertir nemendafjölda og umfang til þess að festa sig í sessi og eins og hér hefur komið fram áður í dag þá er það lykilatriði að mínu mati til þess að bæta úr kennaraskorti í dreifbýli. Það segir kannski einhver: Skiptir það einhverju máli hvar menn sækja sína menntun? En við þurfum ekki annað en að líta á þá könnun sem gerð hefur verið meðal nemenda við Kennaraháskóla Íslands í Reykjavík til þess að sjá að hér er um að ræða raunverulega hættu. Meiri hluti nemenda við Kennaraháskóla Íslands eru konur, og það er ekki nema góðra gjalda vert, en það sem meira er er að meiri hlutinn eru giftar konur eða í sambúð og búnar að koma sér upp heimilum á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla að nefna annað atriði um Háskólann á Akureyri sem hefur að vísu verið nokkurt feimnismál. Menn hafa rætt það sín á milli en ekki viljað ræða mikið opinberlega. Það er að nú þegar verði hugað að því að Háskólinn á Akureyri fái sérstakan tekjustofn til sinnar uppbyggingar líkt og Háskóli Íslands hefur haft með sínu happdrætti um áratugaskeið. Það er hægt að færa að því sterk rök að Háskóli Íslands hefði aldrei orðið það sem hann er í dag ef hann hefði ekki haft þennan sjálfstæða tekjustofn og þurft að reiða sig á bein framlög úr ríkissjóði til sinnar uppbyggingar. Í öðru lagi er það að mínu mati grundvallaratriði í því að Háskólanum á Akureyri takist að standa við og þróa sitt akademíska frelsi að hann geti haft ákveðið frumkvæði og sýnt fram á eigin tekjustofna til þess að hrinda fyrirætlunum sínum í framkvæmd. Þetta er atriði sem ég mundi vilja vinna að og í samvinnu við núv. ríkisstjórn ef hún vill ljá á máls á þessu. Að lokum, virðulegi forseti, um skólamál sem byggðamál vil ég benda á þá tilhneigingu núv. stjórnvalda --- hún hefur kannski komið skýrar fram í heilbrigðismálum en skólamálum en þó bryddað á henni þar, m.a. sagði hæstv. menntmrh. áðan að það sem væri að gerast í Reykjanesskólanum núna væri bara fyrsta tilvik af langri röð, ég man ekki hvort hann orðaði það akkúrat þannig, og við ættum eftir að sjá mörg slík tilfelli á næstunni --- að setja samasemmerki á milli sparnaðar og aukinnar miðstýringar og þá á höfuðborgarsvæðinu. Eins og ég sagði hefur þetta verið meira áberandi í heilbrigðiskerfinu þar sem menn gefa sér þá hæpnu forsendu að það sé hagkvæmt að leggja niður litlar skurðstofur úti á landi til þess að dekka á móti rándýrar skurðstofur byggðar fyrir dýrar aðgerðir á stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík. Þetta er stórhættuleg stefna sem að mínu mati er alls ekki sparnaðarstefna og byggðafjandsamleg í þokkabót, ekki síst í dag þegar við hljótum að fara að líta á öll byggðamál í nýju ljósi og þegar Reykjavík er kannski orðin útkjálki frá Brussel.

Frú forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. sem fóru fram á þessa utandagskrárumræðu um skólamál sem hefur auðvitað komið í ljós að full þörf var á. Það hefur verið þannig á stundum síðustu mánuði að það hefur hvarflað að mörgum að hæstv. menntmrh. væri kominn í einhverja samkeppni við hæstv. heilbrrh. um það að fá athygli fjölmiðla. En það verður að segjast um hæstv. heilbrrh. að hann virðist ætla að halda tigninni. Vegna orða hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur um að nauðsynlegt væri að auka vægi þingnefnda, þá vil ég í upphafi taka undir það sjónarmið en jafnframt beina þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. að þessu gefna tilefni, hver það var í menntmrn. ef það hefur ekki verið hæstv. ráðherra sem neitaði beiðni hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar í menntmn. um að fá bréfaskipti menntmrn. og Kennaraháskóla Íslands og einnig bréfaskipti Menntaskólans við Hamrahlíð og menntmrn. Því miður hefur hv. þm. ekki fengið þessi bréfaskipti til sín þrátt fyrir beiðni, bæði í þingnefndinni og þó málið hafi verið tekið upp við virðulegan forseta. Hæstv. ráðherra fór eðlilega víða í umræðunni og hóf svör við ræðu hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur um skólagjöld. Þar kom ýmislegt markvert fram, m.a. að hugmyndir hæstv. ráðherra um skólagjöld gera ráð fyrir því að um hámarksupphæð sé að ræða. Ég vil í því sambandi spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé hugmyndin að þessi hámarksupphæð gildi einnig fyrir einkaskóla, og á ég þar að sjálfsögðu fyrst og fremst við Verslunarskóla Íslands, vegna þess að það er ljóst að breyta verður lögum ef menn ætla að ná fram þeim markmiðum sem menn hafa sett sér við þessa gjaldtöku. Það liggur ljóst fyrir öllum sem það vilja skilja ef lesin er 8. gr. laga um framhaldsskóla. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Skólanefnd ákveður upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í námsáfanga svo sem innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld.`` --- Það segir að það má eingöngu innheimta þessi gjöld og engin önnur. En það kemur fram í fjárlagafrv. að gert er ráð fyrir að þessi gjöld verði notuð til að lækka rekstrargjöld hjá skólum, en miðað er við, eins og þar segir, að skólarnir geti lagt á innritunar- og efnisgjöld og/eða lækkað rekstrargjöld til þess að semja starfsemina að fjárveitingum. Ég vil fara fram á það við hæstv. menntmrh., að hann nefni okkur dæmi hvernig þetta getur orðið í raunveruleikanum. Æskilegast þætti mér að hæstv. ráðherra tæki dæmi af þeim framhaldsskóla sem næstur okkur er, þ.e. Menntaskólanum í Reykjavík, þannig að við fengjum hér í þingsölum ,,konkret`` dæmi um hvernig þetta er hugsað. Við höfum því miður ekki fengið nægjanlega skýr svör við því í menntmn. þrátt fyrir að embættismenn menntmrn. hafi verið um það spurðir. Eitt til viðbótar varðandi skólagjöldin. Það kom fram í ræðu hæstv. menntmrh. að mjög margir framhaldsskólar, að því er mig minnir, hafi notað þessi skólagjöld, sem innheimt hafa verið fram að þessu, til rekstrar. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að hæstv. menntmrh. komi fram með það hvaða skólar eru þarna á ferðinni vegna þess að meðan það er ekki gert þá sitja allir framhaldsskólar undir þeirri ásökun hæstv. ráðherra að hafa í raun og veru brotið lög sem þeir eiga að starfa eftir. Það er einnig nauðsynlegt að fá svör frá hæstv. ráðherra um það hvernig ríkisstjórnin hyggst manna þá nefnd sem m.a. á að yfirfara rekstur framhaldsskólanna vegna þess að í fjárlagafrv. segir að þessa nefnd muni ríkisstjórnin skipa. Það vekur óneitanlega þann ótta eftir að hafa hlýtt á m.a. fulltrúa námsmannahreyfinganna á fundi menntmn. þar sem þeir fjölluðu um ágæta nefnd sem hæstv. ráðherra skipaði um endurskoðun á reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna að þarna verði á ferðinni svipuð nefnd sem loki sig af og hafi ekki samráð við neina aðila sem að málinu koma. Það er einn þáttur sem minnst er á í hinni hvítu bók sem nauðsynlegt er að fá frekari skýringar á frá hæstv. ráðherra og hann minntist einnig á sjálfur í ræðu sinni áðan. Það er varðandi einkavæðingu og einkaskóla. Í hinni hvítu bók segir að staða einkarekinna skóla í skólakerfinu verði skilgreind nánar. Spurning er hvort hægt er að fá á þessu stigi nánari skýringu á því hvað þarf að skilgreina nánar. Þá er einnig nauðsynlegt að hæstv. ráðherra upplýsi okkur með örfáum dæmum um hvaða þættir í skólastarfinu það eru sem hæstv. ráðherra telur hægt að einkavæða. Það er einn þáttur í skólastarfi hér á landi sem er líklega hvað mest einkavæddur, en það er fullorðinsfræðsla. Þar kemur að máli mikill fjöldi aðila og samkvæmt ágætri bók, Til nýrrar aldar, kemur m.a. fram að á árinu 1990 hafi um 150 aðilar komið nálægt fullorðinsfræðslu. Það er ekki síður athygli vert að í þessari sömu bók kemur einnig fram að á árinu 1990 hafi framlög ríkisins til fullorðinsfræðslu á vegum nær allra ráðuneyta eða undirstofnana numið um 300--400 millj. kr. Ég hefði haldið, hæstv. menntmrh., að þegar tekið var til sparnaðarverka í menntmrn. þá hefði mátt skoða þennan þátt öllu betur. Það sem vekur enn meiri athygli er að það er ekki að sjá að menntmrn. hafi hug á því að auka sinn þátt í fullorðinsfræðslunni þegar fjárlagafrv. er skoðað. Hins vegar virðist félmrn. ætla að stórauka sinn þátt í þessari fræðslu því undir liðnum Starfsmenntun í atvinnulífinu er aukning úr 15 millj. á þessu ári í 58 millj. á því næsta. Þarna hefði ég haldið að hægt hefði verið að samræma hlutina og vera ekki að hafa þá á víð og dreif í ráðuneytunum. Það hefði verið eðlilegt að menntmrn. hefði þarna ákveðna yfirumsjón. Ég er sannfærður um að hægt er að auka verulega sértekjur stofnana og þar á meðal skólanna vegna þess að sú fullorðinsfræðsla sem m.a. fer fram í framhaldsskólum landsins er ódýrasta fullorðinsfræðsla sem fram fer og ekki bara ódýrasta heldur trúlega sú besta eða a.m.k. nálægt því að vera sú besta og þegar slíkt fer saman held ég að vænlegt sé að reyna að efla og breiða út slíka starfsemi. Ein er sú stofnun sem sinna á grunnskólum landsins og heitir Námsgagnastofnun. Samkvæmt fjárlagafrv. virðist ekki vera gert ráð fyrir að framlag á nemanda verði aukið til þeirrar stofnunar. Því er nauðsynlegt að hæstv. menntmrh. skýri hvort ekki sé ætlunin að framfylgja því sem ótvírætt er samkvæmt lögum, að nemendur í grunnskólum landsins eigi að fá öll kennslugögn ókeypis. Að vísu er sagt í hvítu bókinni: ,,Stefnt verður að aukinni þátttöku almennra bókaforlaga í gerð námsgagna.`` Hugsast gæti að þarna væri hugmyndin að bjóða út gerð námsgagna og hæstv. ráðherra hafi þá trú að með því sé hægt að spara stórar upphæðir og hægt sé að ná þessum markmiðum laganna fyrir sama pening og áður var þegar sá háttur var ekki á hafður að nemendur fengju öll gögn ókeypis. Það hefur komið fram víða að markmið ríkisstjórnarinnar sé að auka sjálfstæði framhaldsskólanna, bæði faglegt og fjárhagslegt. Því er hins vegar ekki að neita að þau vinnubrögð sem notuð hafa verið og hér hafa verið gerð að umtalsefni hvað eftir annað vekja ugg vegna þess að skólakerfið er auðvitað viðkvæmt sem slíkt og það ber að meðhöndla það á þann hátt. Það gengur ekki að gefnar séu fyrirskipanir út og suður eftir geðþótta hverju sinni. Við höfum haft af því reynslu og ég hélt að það væru liðnir tímar að hæstv. menntmrh. gengi í spor sumra fyrirrennara sinna sem ekki þarf að nefna dæmi um því að þau ættu að vera öllum vel kunn. Örlítið hér til viðbótar um grunnskóla. Það kemur fram í fjárlagafrv. að ákveðið hefur verið að seinka gildistöku nokkurra ákvæða nýrra grunnskólalaga, m.a. um hámarksfjölda nemenda í bekkjum. Því miður hafa ekki fengist um það nægjanlega skýr svör hversu mikið þessi ákvæði hefðu kostað hefðu þau verið látin taka gildi, en það vekur athygli að gert er ráð fyrir að almennar sparnaðaraðgerðir í grunnskólunum spari um 50 millj. og þeirra getið í greinargerðinni án þess að sérstaklega sé tilgreint hvað þarna er átt við. Það er einnig nauðsynlegt, hæstv. menntmrh. að í þessari umræðu komi fram hvenær hæstv. menntmrh. gerir ráð fyrir að endurskoðun á bókinni Til nýrrar aldar verði lokið vegna þess að ekki er hægt að skilja orð hæstv. ráðherra öðruvísi en svo að þar til því verki er lokið sé menntastefna ráðuneytisins í raun og veru ekki ljós. Það er ekki síður mikilvægt að fá um það upplýsingar hvernig þessi endurskoðun á að fara fram. Það hefur komið fram hér í umræðunum að þessi bók er ekki einkasmíði eða fámennissmíði, heldur smíði fjölda aðila á víð og dreif í skólakerfinu. Þess vegna er eðlilegt að spyrja: Verður farið að þessari endurskoðun á sama hátt, að sami fjöldi aðila fái að koma að þeirri endurskoðun eða er ætlunin að færa hana inn í fámennari hóp? Þá væri ekki síður nauðsynlegt að fá að heyra hvaða gæðingar fái að sitja þar. Virðulegi forseti. Ég er alveg að ljúka máli mínu og enda á því að gera stutta athugasemd við ummæli hæstv. menntmrh. um forustu kennarasamtakanna. Hæstv. ráðherra orðaði það svo að nauðsynlegt væri að forusta kennarasamtakanna þyrfti ekki að vera eins upptekin við kjaramálin og hún hefði verið. Þetta var væntanlega vel meint vegna þess að ef kjörin væru betri gæti forusta kennarasamtakanna að sjálfsögðu farið að sinna ýmsum öðrum málum. Ég held þó að nauðsynlegt sé að fram komi að forusta kennarasamtakanna og sérstaklega Kennarasambands Íslands hefur sinnt skólastefnu og skólamálum mjög mikið og ég efast um að mörg stéttarfélög í landinu hafi sinnt faglegri umræðu jafn vel.

Herra forseti. Þetta eru of margar spurningar til að ég geti svarað þeim á tveimur mínútum. Til þess hins vegar að taka það sem hv. þm. nefndi síðast og til að fyrirbyggja allan misskilning er mér mætavel kunnugt um það að forusta kennarasamtakanna hefur auðvitað sinnt öðru en kjaramálum, en ég sagði að mér þætti vont að hún væri svo mjög upptekin við þau eins og hún er og var svo sem ekkert hissa, ég tók það fram. Ég var spurður hver í menntmrn. hefði neitað beiðni hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um bréfaskipti ráðuneytisins vegna Kennaraháskólans og Menntaskólans við Hamrahlíð. Það var komið með þau erindi til mín og ég heimilaði ekki að þetta bréfasafn yrði látið út. Það er einfaldlega þannig að menntmrn. lætur ekki sitt bréfasafn út til einstaklinga, jafnvel ekki þó að þeir séu þingmenn, um einstaka liði, hvað þá safnið allt. Ég vona að menn skilji það. Það er svo sérstakt athugunarefni ef beiðni kemur frá þingnefnd, og slíkar beiðnir hafa komið til einstakra ráðuneyta, veit ég, um upplýsingar, og það verður skoðað í hverju einstöku tilviki. Hvort þessi hámarksupphæð sem er verið að tala um að setja á skólagjöldin gildi fyrir þessa svonefndu einkaskóla, það getur varla orðið. Ég nefni þar Verslunarskólann sem þegar innheimtir yfir 30 þús. kr. en ég held að það sé alveg ljóst að hann yrði að bæta við sína gjaldtöku vegna þess að það framlag sem Verslunarskólinn fær frá ríkinu miðast við meðalkostnað tveggja menntaskóla, ef ég man rétt, Menntaskólans í Reykjavík og Menntaskólans við Sund. Hvaða skólar hafi notað skólagjöldin til reksturs og þar með brotið lög, ég ætla ekki að fullyrða að þeir hafi brotið nein lög. Ég veit ekki til hvers þeir hafa notað þetta fé vegna þess að þeir hafa ekki gert ráðuneytinu grein fyrir því. Það hefur áður komið fram í mínu máli. Þetta er liður því sem verður sérstaklega skoðað fyrir afgreiðslu fjárlaga, hvað er raunverulega heimilt samkvæmt gildandi lögum að innheimta upp í rekstrarkostnað skóla. Það hafa verið settar fram efasemdir um að þetta sé heimilt og það verður kannað. Ég hef ekki ákveðið það endanlega hvernig þessi nefnd verður skipuð og er algjör óþarfi að líkja því við það sem ég ákvað varðandi endurskoðun lánasjóðslaganna. Þar lofaði ég, og mun standa við það, að eftir að hugmyndir þeirrar nefndar hafa komið fram verði haft samráð við samtök námsmanna, og það verður gert.  Það var spurt hvað það væri sem hægt væri að einkavæða. Tilefnið var sjálfsagt að ég sagði að ég væri ekki með neinar hugmyndir um að einkavæða skólakerfið í heild, svo var ekki. Hins vegar má kaupa ýmsa þjónustu sem nú er innt af hendi af ríkisstarfsmönnum, þar á meðal kennslu, líkt og er í Verslunarskóla Íslands, og ég nefni t.d. ræstingu. Hv. þm. nefndi sjálfur fullorðinsfræðslu og það er ýmislegt svona sem má athuga. Talið er að það sem sparast við það sem ætlunin er að leggja fyrir Alþingi, um frestun á vissum þáttum grunnskólalaganna, muni verða um 40 millj. frá haustmissiri 1992. Ef um allt árið væri að ræða yrðu það 100 millj. kr. Fleira hefði ég viljað segja en ég má ekki misbjóða þolinmæði forseta.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þakkir þeirra þingmanna sem hafa lýst ánægju sinni með að hér skuli fara fram umræður um menntamál. Ég hef lengi talið að mjög skorti á slíka umræðu í íslenskri þjóðmálaumræðu og þess vegna fagna ég því. Við lifum í síbreytilegum heimi sem einkennist í senn af samvinnu og samkeppni þjóða á milli. Um þetta höfum við einmitt verið að tala í þinginu á síðustu dögum í tengslum við samningana um Evrópskt efnahagssvæði. Við þessar aðstæður tel ég að aldrei hafi verið jafnmikilvægt fyrir okkur Íslendinga og einmitt núna að huga vel að menntakerfi okkar því að aukin samkeppni kallar á enn þyngri áherslur á þau mál sem að menntuninni snúna. Aðeins með því að leggja áherslu á góða undirstöðumenntun fáum við staðist öðrum þjóðum snúning í samkeppninni. Við Íslendingar höfum oftast nær verið ófeimnir við að bera okkur saman við aðrar þjóðir í flestum efnum og okkur þykir oft að okkar hlutur sé góður. Ef við berum okkur hins vegar saman við aðrar þjóðir í skóla- og menntamálum, hvað blasir þá við? Íslensk börn hefja skólagöngu seinna en jafnaldrar þeirra í öðrum löndum. Íslensk börn verja styttri tíma á dag í nám í skólanum en börn með öðrum þjóðum og íslenskir unglingar útskrifast seinna en unglingar með öðrum þjóðum sem stúdentar eða úr öðrum framhaldsskólum og hefja háskólanám seinna en ungt fólk annars staðar í nágrannalöndum okkar. Þetta er það sem blasir við og kannski má draga það saman í hnotskurn að við notum tímann illa, við gætum notað tímann miklu betur. Hv. þm. Svavar Gestsson, fyrrv. menntmrh., lét áðan eins og allt hefði verið blúndulagt í hans tíð í menntmrn. Hann hrósaði sjálfum sér og starfsháttum sínum og hann deildi á Sjálfstfl. og menntmrh. með fullyrðingum í hneykslunartón. Ég held að umræðurnar sem við höfum átt hér í dag sýni svo ekki verður um villst að það er ekki allt jafngott og hann vildi vera láta. Það er mikið verk að vinna í menntamálum þjóðarinnar þannig að við sjálfstæðismenn höfum nóg að gera í þessi fjögur ár, og við ætlum okkur að vinna vel. Það sem ég vildi helst gera að umræðuefni er framhaldsskólinn vegna þess að ég tel að þar sé mesti vandinn í íslensku skólakerfi í dag. Framhaldsskólinn var opnaður upp á gátt fyrirhyggjulaust undir slagorðunum ,,framhaldsskóli fyrir alla`` og ,,jafnrétti til náms``. Um leið og þetta var gert var ekkert hugsað fyrir því hvernig því yrði mætt að inn í framhaldsskólann kæmu miklu fleiri nemendur en áður höfðu verið þar. Kennararnir voru ekki viðbúnir að taka við þessu. Skólarnir voru ekki viðbúnir hvað varðaði húsnæði og búnað. Nemendur voru heldur ekki viðbúnir, og við sitjum uppi með mjög stórt, óleyst vandamál. Í framhaldi af þessu mætti kannski velta fyrir sér þessum spurningum: Í hverju er jafnrétti til náms fólgið? Er jafnrétti til náms fólgið í því að allir fari sömu leið, óháð hæfileikum og þörfum einstaklinganna? Svari því hver fyrir sig. Ég held að það sem einmitt núna er brýnast að gera sé að leggja meiri áherslu á fjölbreytni. Það vantar meiri fjölbreytni inn í framhaldsmenntunina. Við höfum lagt ofuráherslu á stúdentsprófið og bóklegt nám í þessu þjóðfélagi og við höfum talið unga fólkinu okkar trú um, eða einhvers staðar frá hefur það fengið þær hugmyndir, að stúdentsprófið sé nauðsynlegt til að standa sig, til að komast áfram. En það er bara ekki þannig því að þetta stúdentspróf veitir fólki engin starfsréttindi. Sá sem hefur stúdentspróf fær ekkert frekar vinnu en sá sem ekki hefur slíkt próf og þar held ég að sé kannski mesta verkið sem við þurfum að beina okkur að, þ.e. að búa til fleiri stuttar námsbrautir sem tengjast atvinnulífinu. Atvinnulífið kallar á slíkt nám, en við höfum ekki brugðist við því kalli. Hins vegar verðum við líka að gæta þess að stúdentsprófið haldi gildi sínu sem próf sem veitir aðgang inn í Háskólann. Á síðustu dögum hafa einmitt verið uppi umræður um það í Háskóla Íslands að taka upp inntökupróf í Háskólanum. Þetta er m.a. afleiðingin af því að framhaldsskólinn hefur verið opnaður og þessi umræða á örugglega eftir að verða háværari og það verður e.t.v. fyrr en okkur grunar, að slík inntökupróf verði tekin upp. Með leyfi hæstv. forseta vitna ég í viðtal í Morgunblaðinu þriðjudaginn 22. okt. við Þorstein Vilhjálmsson sem er formaður kennslumálanefndar Háskólans. Hann segir þar: ,,Við erum með þessum hugmyndum ekki að gagnrýna framhaldsskólana. Námið hefur orðið þar fjölbreyttara og þeir hafa brugðist við vaxandi ásókn í menntun. Það má segja að það sé eðlilegt næsta skref að skilgreina betur undirbúning fyrir þessa tegund af háskóla sem Háskóli Íslands er. Stúdentspróf er ekki endilega fullnægjandi undirbúningur fyrir nám í Háskóla Íslands, en það getur verið undirbúningur fyrir margt annað, annars konar háskóla eða lífið.`` Með þessu finnst mér hann segja að stúdentsprófið sé ekki lengur sá inngangur að Háskólanum sem var. Seinna segir: ,,Hann sagði að varlega yrði farið í sakirnar til að byrja með og árangur af inntökuprófi ekki látinn vega þungt en metið yrði hvort menn fengju skólavist. Einnig væri líklegt að aukið tillit yrði tekið til einkunna á stúdentsprófi, en ómögulegt væri að láta einkunnirnar ráða eingöngu þar sem stúdentsprófið væri mjög sundurleitt eftir framhaldsskólum.`` Guðni rektor Menntaskólans í Reykjavík segir í DV 23. okt.: ,,Ég vil bara að stúdentsprófið standi fyrir sínu.`` Þarna má segja að skoðanir stangist nokkuð á. Guðni segir líka í viðtalinu í DV, með leyfi forseta: ,,Það er alveg ljóst að þeir [og þar á hann við þá í Háskólanum] eru með þessu að segja að það sé ekki nógu góður undirbúningur í menntaskólanum. Hann tekur þessar hugmyndir um inntökupróf sem gagnrýni á framhaldsskólann eða menntaskólana og ég held að sá skilningur sé alveg réttur hjá honum vegna þess að þarna er Háskólinn að bregðast við því að framhaldsskólinn útskrifar fólk með stúdentspróf sem stenst ekki þær kröfur sem til þess eru gerðar í Háskólanum. Mig langar líka til að gera að umtalsefni afleiðingar þessarar opnunar á þá nemendur framhaldsskólanna sem trúa því að í þessu þjóðfélagi sé nauðsynlegt að hafa stúdentspróf en komast síðan að því að námið hentar þeim ekki og þeir ná ekki fótfestu. Þetta er mjög slæmt fyrir þetta unga fólk, hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess og sjálfsmyndina og getur verið mjög erfið reynsla sem oft og tíðum endar með því að það flosnar upp úr námi löngu áður en því lýkur. Einnig má benda á að þessi opnun leiðir í raun og veru það af sér að framhaldsskólinn verði skyldunám. Þetta er í rauninni byrjunin á því ef við bregðumst ekki við með einhverjum markvissum aðgerðum. Ég tel að það sem við eigum að gera núna og leggja megináherslu á sé að gera námið fjölbreyttara, hafa fleiri stuttar námsbrautir og leggja áherslu á starfsnám. Ég tel að það sé undirstaða þess að jafnrétti sé í raun til náms. Það er ekki jafnrétti að steypa alla í sama mót heldur þvert á móti að allir geti fundið nám við sitt hæfi. Virðulegi forseti. Áður en ég lýk máli mínu vildi ég taka innritunargjöldin örlítið til umræðu. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir nefndi hér í ræðu sinni í dag niðurfellingu gjalda vegna fátæktar. Ég get ekki annað en undrast slíka umræðu á Íslandi árið 1991. Innritunargjöld hafa tíðkast í framhaldsskólanum svo lengi sem ég man og mér finnst að það hafi verið allt of mikið gert úr þeim innritunargjöldum sem fyrirhugað hefur verið að taka. Þar að auki er rétt að það komi líka fram hér að skólunum er gert að brúa ákveðið bil með þessum innritunargjöldum. Þeim er í sjálfsvald sett hvort þeir nota gjöldin til þess eða beita einhverjum öðrum aðgerðum. Ég vænti þess að þessar umræður hafi orðið til að vekja fólk til umhugsunar um þann vanda sem við blasir og að það er ærið verk að bregðast þar við.

Virðulegi forseti. Ég vil bera blak af fyrrv. hæstv. menntmrh. Birgi Ísl. Gunnarssyni. Þær endalausu árásarræður sem fluttar eru á hann hér af hv. þm. Sjálfstfl. eru satt að segja ákaflega merkilegar. Hæstv. fyrrv. menntmrh. gerði tillögu á Alþingi um frv. til laga um framhaldsskóla. Það var samþykkt samhljóða og engin athugasemd gerð við þau ákvæði sem hér hafa aðallega verið nefnd. Það er greinilegt að Sjálfstfl. er að reyna að nota sér þessi ákvæði til þess að skjóta sér undan skyldum sínum í sambandi við framhaldsskólana þó svo að það örli á því, eins og kom fram hjá hv. 10. þm. Reykn., að menn átti sig á að það er breytt námsframboð, stuttar brautir, m.a. tengdar atvinnulífinu, sem þurfa að koma í staðinn fyrir þessar eilífu stúdentsprófsbrautir. Ég vil lýsa því yfir sem minni skoðun að þá oftrú á stúdentshúfuna sem hefur birst hér í málflutningi m.a. hv. síðasta ræðumanns kann ég ekki að meta. Hitt sem mér fannst einnig athyglisvert var það hvernig hv. þm. hagaði orðum sínum, að Sjálfstfl. hefði nóg að gera í menntmrn. næstu fjögur ár. Það er ljótur boðskapur á bak við slíka yfirlýsingu vegna þess að hver svo sem er menntmrh. má ekki vera þar í vinnu fyrir þrönga flokkshagsmuni heldur þjóðina í heild, öll þau börn, alla þá unglinga og allt það unga fólk sem er í skólum landsins.

Virðulegi forseti. Ég vil láta það koma skýrt fram að hér er ekki um gagnrýni að ræða af minni hálfu á fyrrv. menntrh., Birgi Ísl. Gunnarsson. Ég tel að hann hafi unnið mjög gott starf í menntmrn. Einnig ætla ég að mótmæla því sem hv. þm. Svavar Gestsson fullyrti hér áðan að ég hefði oftrú á stúdentshúfunni. Þvert á móti var ég að leggja áherslu á að við höfum lagt ofuráherslu á stúdentsprófið með þeim afleiðingum sem nú blasa við. Það vantar meiri fjölbreytni fyrst og fremst. Það vantar meiri tengingu við atvinnulífið.

Virðulegi forseti. Mér þykir vænt um að svo skuli vera komið að ég og hv. form. menntmn. erum sammála. Miklu máli skiptir það í fyrsta lagi að við erum sammála um það að við höfum ekki oftrú á stúdentshúfunni sem er einhver mesta vandræðaflík sem til er í þessu landi. Í öðru lagi erum við sammála um að það þurfi að gjörbreyta innra starfi framhaldsskólans og í þriðja lagi þykir mér afar vænt um að hv. þm. skuli hafa tekið af skarið um það að hún var ekki sérstaklega að ráðast á fyrrv. hæstv. menntmrh. Birgi Ísl. Gunnarsson.

Frú forseti. Það er af mörgu að taka ef maður ætlar að ræða skólamál en ég ætla að halda mig við einn afmarkaðan þátt. Ein af mörgum afleiðingum þess að draga úr starfsemi, jafnvel takmarka svo starfsemi framhaldsskóla á landsbyggðinni með því að minnka fjárveitingar til þeirra eins og við sjáum t.d. núna í Menntaskólanum á Ísafirði er að þar komast að færri nemendur en vilja. Og einnig getur það haft þau áhrif að námsframboð verði mjög takmarkað þannig að þeir nemendur, sem hafa áhuga á að stunda nám, sjái ekki annan kost en að fara eitthvað annað og þá alla leið hingað suður til Reykjavíkur. Þessu fylgir að sjálfsögðu mikill aukakostnaður, fyrir einstaklingana og líka fyrir ríkissjóð ef ríkissjóður fer samkvæmt lögum. Það er til sjóður sem gengur undir nafninu Dreifbýlissjóður og um hann eru lög nr. 23 frá 2. maí 1989, lög um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. 1. gr. þessara laga hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður veitir námsstyrki til jöfnunar á fjárhagslegum aðstöðumun nemenda í framhaldsskólum að því leyti sem búseta veldur þeim misþungum fjárhagsbyrðum eða efnaleysi torveldar þeim nám, sbr. 5. gr.`` Þessum sjóði er fyrst og fremst ætlað að styrkja nemendur sem þurfa að fara úr heimabyggð sinni til þess að sækja nám vegna þess að þeir eiga ekki annarra kosta völ. Styrkur á hvern nemanda, sem átti rétt á styrk úr sjóðnum, var á sl. ári um það bil 40 þús. kr. yfir allt skólaárið. Ef fjárlög þessa árs eru skoðuð sést að framlag ríkissjóðs til hans núna er 7% hærra en er á yfirstandandi ári og gerir það svona rétt að halda í verðhækkanir, ekki mikið meira. En nú má búast við fleiri nemendum sem eiga rétt á styrk úr þessum sjóði m.a. vegna breytinga sem verða á framhaldsskólum eins og Menntaskólanum á Ísafirði og því ætti að hækka framlög til sjóðsins. Og það má líka benda á að ef af fyrirhuguðum breytingum á Lánasjóði ísl. námsmanna verður, þess efnis að nemendur, sem stunda verknám á framhaldsskólastigi og eru yfir tvítugt, eigi ekki lengur rétt lá láni úr Lánasjóðnum eins og þeir hafa haft hingað til,  Þessar athugasemdir mínar, virðulegur forseti, eiga kannski frekar heima í umræðu um fjárlög, en ég tel samt að þær eigi einnig heima í þessari umræðu þó ekki væri nema til að sýna fram á hvað svona tilskipanir, sem við höfum orðið vör við úr menntmrn., geta verið vanhugsaðar og hugmyndir um sparnað og hagkvæmni í rekstri, t.d. í framhaldsskólakerfinu, geta verið skammsýnar. Það kom líka fram í orðum hv. 3. þm. Vestf. þar sem hann benti á að það muni kannski spara ríkissjóði 10 millj. að leggja niður skólann í Reykjanesi því að þessar ákvarðanir kalla á mun meiri útgjöld og þá á öðrum póstum ef á að fara samkvæmt lögum, t.d. hvað varðar dreifbýlisstyrkina. Og er ég þá ekki síður með áhyggjur af rétti ungs fólks til að afla sér menntunar því að það er ekki nóg að tala í stórum bókstöfum um jafnan rétt til náms ef möguleikum til að nýta þann rétt er svona misskipt eftir búsetu og efnahag ungmenna og foreldra þeirra.

Herra forseti. Hér hefur hv. 10. þm. Reykn. talað um menntamál og boðað þar stefnu sem má segja að gangi að sumu leyti þvert á stefnu núv. hæstv. menntmrh. ef hann fer að ráðum þeirra sem sett hafa reglurnar um námslánin. Ef við viljum auka iðnnám í landinu verðum við að hafa víðsýni til þess að halda áfram að lána iðnnemum sem eru undir tvítugsaldri. Með þeirri ákvörðun að neita að veita lán úr Lánasjóði ísl. námsmanna til nemenda, sem eru undir tvítugsaldri, eru menn að þrýsta mönnum frá verknámi með hraðari aðgerðum en nokkru öðru. Þess vegna verða menn að átta sig á því að það þýðir ekki í orði að tala um það að menn vilja styðja verknámið og hins vegar að svipta verknámið þessum möguleikum sem það hefur haft. Ég ætla að bæta við: Ef við skoðum fjölbrautaskólana, sem hafa verið vaxtarbroddur hins íslenska skólakerfis á undanförnum árum, og framhaldsskólalögin, sem voru lögð fram af Birgi Ísl. Gunnarssyni þáv. menntmrh. og samþykkt á Alþingi Íslendinga, blasir það við að fyrst og fremst einn þáttur í þeim gengur ekki upp. Það eru blindgöturnar í verknáminu, þ.e. nemandi fer í fjölbrautaskóla, lýkur þar bóklega hluta ákveðins verknáms, e.t.v. fer hann líka í eitthvert verknám í skólanum, en svo liggur blindgatan í því að hann getur ekki klárað námið nema meistari taki hann í vinnu. Ef mönnum er alvara hljóta þeir í framhaldi af þessu að höggva á þennan hnút. Það gengur í sjálfu sér ekki að hafa þær blindgötur að menn standi frammi fyrir því eftir kannski tveggja eða þriggja ára nám í Iðnskólanum að þeir komist ekki á leiðarenda í því námi sem þeir ætluðu sér vegna þess að það er ákveðinn tími sem þeir eiga það undir einhverjum meistara hvort þeir komast áfram eða ekki. Hitt atriðið sem ég ætlaði að vekja athygli á er að talað er um hvað afleiðingar opnunar séu alvarlegar. Mér hefði nú fundist nær að spyrja: Hverjar hefðu afleiðingarnar verið ef menn hefðu lokað? Ef við hefðum bara Menntaskólann við Tjörnina, Menntaskólann við Hamrahlíð og nokkra aðra menntaskóla, hverjar hefðu afleiðingarnar þá orðið? Við vorum með þetta lokaða kerfi á tímabili á dögum viðreisnar. Þá streymdu menn í Kennaraskólann í stórum stíl. Hvers vegna? Það var leið sem var opnuð fram hjá þessu kerfi og afleiðingin var sú að það er búið að mennta óhemju marga sem aldrei hafa ætlað sér að fara í kennslu. En það er líka tímabært að menn geri sér grein fyrir því að það er nú ekki eins og guð hafi sagt þó eitthvað heyrist úr Háskólanum. Ég held að það sé ekkert nýtt að Háskólinn hóti inntökuprófum og þrengingum á aðgerðum. Læknafélag Reykjavíkur hefur ráðið því í mjög mörg ár hversu margir fara í læknadeild. Menn hafa viljað byggja stéttarmúra til að þrengja að. En hitt er svo umhugsunarefni hvort það sé sjálfgefið miðað við það hve stúdentsprófið er orðið fjölbreytilegt. Einn er stúdent úr máladeild, annar úr stærðfræðideild, þriðji er úr náttúrufræðideild, einn úr verslunarfræði og þar fram eftir götunum. Ég kann ekki einu sinni nöfn á þessu öllu saman. Það er ekki sjálfgefið að nám í öllum greinum í Háskóla gangi upp sem framhald af öllum þessum tegundum af stúdentsprófi. Við getum tengt og sagt: Það á að vera eðlilegt að sá sem hefur stærðfræðipróf úr stærðfræðideild komist t.d. í verkfræði eða efnafræði, en það er ekkert sjálfgefið að fyrir þá sem hafa fyrst og fremst lagt áherslu á tungumál í sínu námi henti raungreinar í Háskólanum. Ég held að menn verði að átta sig á þessu. Það er einnig umhugsunarefni að sennilega fer íslenska þjóðin verr með sína stærðfræðinga og þá sem efnilegir eru í raungreinum en nokkur önnur þjóð með þeim kvöðum sem hún leggur á þá til tungumálanáms. Það eru náttúrlega mikil hlunnindi fyrir þessa aðila að stunda nám í enskumælandi heimi og læra kannski ekkert nema ensku en komast svo áfram eftir háskólanám á leiðarenda í einhverjum sérgreinum raunvísinda. Ég held þess vegna að sú kenning að einhverjar alvarlegar afleiðingar séu af opnuninni í skólakerfinu standist ekki. Ég man ekki betur en Háskóli Íslands hafi fellt menn alveg miskunnarlaust í læknadeild frá því ég man eftir mér og ég býst við að hann haldi áfram að gera það. Ég býst við að það verði áfram þannig um þær deildir sem taka við mönnum og vita að þær eru að útskrifa menn sem komast í mjög hálaunuð störf. Þær geta valið úr. Það er svo aftur á móti spurning hvort þjóðfélagið raðar rétt upp áherslum í hvaða deildir hæfustu námsmennirnir þurfa að fara. Ég held aftur á móti að eitt af verkefnunum sem komi til umhugsunar hljóti að vera að koma í veg fyrir blindgöturnar í fjölbrautakerfinu. Og ég trúi því að þau lög um framhaldsskóla sem við höfum í dag bjóði upp á mikla möguleika á að auka fjölbreytni. Þess vegna finnst mér að það sé kannski ekki sanngjörn umsögn, skulum við segja, ekki árás á þann menntmrh. sem lagði til að þessi lög yrðu hér upp tekin og eftir þeim farið, að halda því fram að framhaldsskólinn sé eitthvert stórkostlegt vandamál í íslensku skólakerfi. Ég verð að segja eins og er að ég er miklu hræddari við stöðuna í grunnskólunum. Það er varla að það sé á hreinu lengur hvort ólæsi er í vexti á Íslandi eða ekki. Það er varla að menn viti það. Það hefur gengið verulegt sparnaðaræði yfir gagnvart grunnskólanum. Þetta er nú einu sinni sá skóli sem allir Íslendingar þurfa að fara í. Þar hefur virkilega verið sparað. Enn er verið að spara í þeim fjárlögum sem nú gilda. Að mínu viti er verið að framkvæma þá stefnu að leggja það á herðar kennaranna að búa við stærri bekkjardeildir en ásættanlegt er og jafnframt að gera of lítið úr því að þeir þurfi aðstoð gagnvart nemendum sem annaðhvort eru erfiðir eða eiga erfitt með nám. Ég held að sú umræða sem hér hefur farið fram hafi verið mjög þörf. Ég er sannfærður um, eftir að hafa hlustað á mál þeirra sem hér hafa talað og áttað mig á því hverjir tóku ákvörðun um að þegja við þessa umræðu, því að það er líka athyglisvert miðað við yfirlýsingar í fjölmiðlum sem við höfum hlustað á, það hafa ekki allir hanar galað sem hafa haft hátt að undanförnu, að svo virðist sem bak við tjöldin hafi náðst einhver málamiðlum í þeim ágreiningsmálum sem uppi hafa verið og geti kannski komið manni til að trúa því að íslenska skólakerfið muni ekki taka öllum þeim breytingum sem mestu boðendur frjálshyggju hafa talið að væru í höfn og Alþfl. hafi kannski haldið fastar á sínum stefnumiðum í menntamálum en menn áttu von á miðað við eftirgjöf á ýmsum öðrum sviðum. Ég tel að sú þögn sem hér hefur ríkt og ég hef tekið eftir gagnvart afstöðu ýmissa sem hafa haft sig mjög í frammi að undanförnu boði það að í menntamálum hafi Alþfl. ákveðið að ná vopnum sínum og koma í veg fyrir að valtað verði yfir eitt og annað í fortíðinni sem hann getur vissulega hælt sér af að hafa átt sinn þátt í að skapa í landinu sem félagshyggjuflokkur.

Herra forseti. Já, þetta var dálítið skrítinn endir á annars ágætri ræðu. En við ætluðum ekki að ræða málefni Lánasjóðsins í dag, en samt hafa málefni hans öðru hverju komið upp og menn tala finnst mér stundum eins og hugmyndir lánasjóðsnefndarinnar sem ég skipaði á sl. sumri séu nánast orðnar að lögum. Bara til að fyrirbyggja allan misskilning, þá er ekki svo. Þessi nefnd hefur sett fram sínar hugmyndir. Þær eru margar hverjar ágætar, sumar hverjar tel ég ekki framkvæmanlegar en það hefur engum manni dottið í hug, ekki heldur þeim sem tóku þátt í þessu nefndarstafi, að allar þær hugmyndir sem þar eru settar fram verði framkvæmdar. Það eru settir fram kostir sem menn hafa svo um að velja. Þetta vildi ég taka fram. Í öðru lagi vil ég einnig taka fram að ég mun ekki styðja tillögur sem þrengja kosti þeirra er hyggja á iðnnám. Ég held að það sé ekki skynsamlegt. Ég held að ekki sé skynsamlegt að standa þannig að málum. Það eru ýmsar leiðir til til að gera iðnnámið eftirsóknarverðara en það er og þær leiðir þurfum við að finna.

Virðulegi forseti. Vegna ummæla hæstv. menntmrh. áðan um það að málefni Lánasjóðsins hafi komið til umræðu og ummæli þingmanna um þær hugmyndir sem sú nefnd sem hann skipaði hefur lagt fram finnst mér rétt að taka fram að þær hugmyndir eru unnar af nefnd sem fulltrúar nemenda eiga engan þátt í. Þeir hafa ekki fengið að vera með í þeirri stefnumörkun sem þar kemur fram. Ef á að vinna upp úr þeim tillögum einhverja breytingu á úthlutunarreglum og fleira vænti ég þess að nemendur eigi þá fulltrúa í þeim hópi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum þeim sem tekið hafa til máls hér í dag. Ég þóttist vita að fleirum en mér lægi á að ræða skólamál. Það hefur komið greinilega í ljós. Mig langar að ræða enn á ný eða skýra betur nokkur atriði sem fram hafa komið í umræðunni. Ég verð að segja að mér finnst ákaflega erfitt að greina hver skólastefna núv. ríkisstjórnar er. Það er verið að skoða ýmislegt og setja í nefndir og að mörgu leyti er ekkert nema gott um það að segja að menn skoði málin, sérstaklega þegar þeir kalla til fagfólk og skoða málin frá ýmsum hliðum. Það mætti gjarnan nefna það að ekki stendur á okkur í stjórnarandstöðunni að ræða góð mál. Í dag hefur mikið verið rætt um skólagjöld. Mig langar til að endurtaka það sem ég sagði í ræðu minni: Megnið af þeim gjöldum sem eru innheimt rennur til félagsstarfs nemenda. Ég skal nefna dæmi því að ég veit um hvað ég er að tala vegna þess að ég gerði ásamt fleirum mjög ítarlega könnun á þessu sem fór þannig fram að við hringdum í fjölda skóla. Í flestum framhaldsskólum er það þannig að þau innritunargjöld sem innheimt eru skiptast nokkurn veginn til helminga milli nemendasjóðs og svokallaðs pappírssjóðs sem víða gengur undir því nafni. Þessi pappírssjóður er hins vegar víðast hvar notaður til að styrkja félagsstörf nemenda. Ég nefni tvö dæmi. Í Kvennaskólanum í Reykjavík, þar sem ég þekki mjög vel til, voru 90% af því sem innheimt var í pappírssjóð á síðasta ári notuð í þágu nemenda. Meginskýringin á því var sú að þar var sett upp viðamikil leiksýning sem var með miklum halla og þessi sjóður greiddi þann halla. Í Menntaskólanum við Hamrahlíð fóru á síðasta ári um 70% af sjóðnum til félagsstarfa nemenda. Þar tekur hinn víðfrægi kór Menntaskólans við Hamrahlíð stærstan skerf. Þannig er þessu háttað í flestum skólum og eins og ég nefndi hér fyrr í dag fylgir mikill kostnaður bara því að innrita nemendur, senda þeim bréf með staðfestingu, kalla eftir því að nemendur staðfesti á ný. Einnig er gífurleg pappírsnotkun í skólunum sem er raunar mál sem mætti kanna út af fyrir sig, hvort ekki væri hægt að stöðva þá gífurlegu pappírseyðslu sem þar er. Það er sorglegt en satt að með tölvuvæðingu hefur pappírsnotkun margfaldast. Rökstuðningur ríkisstjórnarinnar fyrir skólagjöldunum er sá að þau eigi að mæta ákveðnum hluta af rekstrarkostnaði skólanna. Í framhaldi af því langar mig að nefna að á síðasta ári var rekstrarkostnaður framhaldsskólanna stórlega vanmetinn sem sést á því að nú varð að sækja um aukaframlag. Spurningin er hvort núgildandi fjárlög séu nokkuð betur unnin. Ég hef reyndar aðeins farið nákvæmlega ofan fjárhagsáætlun fyrir í einn skóla og þar virðist bæði vera reiknað með færri nemendum en eru í raun í skólanum og ekki er hægt að sjá annað en að hin ranga áætlun frá í fyrra hafi verið framreiknuð. Ég held að þetta sé mál sem þurfi að athuga því að ef þetta er raunin komast skólarnir ekki hjá því að innheimta þessi skólagjöld verði þau lögfest. Þá eiga þeir engra kosta völ vegna þess að framhaldsskólarnir eru yfirfullir af nemendum og það verður ákaflega erfitt að ná fram sparnaði með því að draga úr kennslu. Það er nú einu sinni svo að kennslan er lögbundin. Nemendur eiga að taka ákveðinn einingafjölda og vandinn er sá, hæstv. menntmrh., að skólarnir eru að því leyti úr takt við annað að þeirra starfsár nær til tveggja ára. Þar af leiðandi er búið að ganga frá rekstri skólanna fyrir þennan vetur. Það verður ekki hægt að fækka nemendum með tilliti til þess hvað kemur út úr fjárlögunum fyrir árið 1992. Þess vegna kemur niðurskurðurinn, sem þeir þurfa að glíma við, á haustönnina 1992. Þetta er visst vandamál sem menn verða að hafa í huga. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir furðaði sig á þeim ummælum mínum að ég talaði um niðurfellingu vegna fátæktar. Ég hefði getað nefnt það hér áðan að ég þekki þess dæmi að hinn svokallaði pappírssjóður hefur verið notaður til að styrkja fátæka nemendur, nemendur sem hafa verið á framfæri Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Mig langar að nefna það líka að ég hef þá reynslu að baki að hafa setið í stjórn Verkamannabústaðanna í Reykjavík og það er einhver merkasta lífsreynsla sem ég hef orðið fyrir því að ég verð að játa það að ég er alin upp í svo vernduðu umhverfi ég vissi ekki að sá heimur sem ég kynntist í stjórn Verkamannabústaðanna í Reykjavík væri til. Því miður eru hér, sérstaklega innan borgarmarka Reykjavíkur, tugir, jafnvel hundruð fjölskyldna sem búa við svo erfið kjör að það munar um hvern einasta þúsundkall. Þær álögur sem verið er að leggja á með þeim fjárlögum sem nú eru til meðferðar í þinginu eru því þannig að þessar fjölskyldur munar um. Þess vegna sagði ég í ræðu minni fyrr í dag að ég vildi ekki sjá fólk í þeirri aðstöðu að þurfa að biðja um niðurfellingu. Mér finnst þetta niðurlægjandi og mér finnst að fólk eigi ekki að þurfa að standa frammi fyrir svona hlutum árið 1991. Ég er mjög sammála því sem fram kom í ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar, að auðvitað er við viss vandamál að glíma í framhaldsskólanum en mér finnst grunnskólinn vera meira vandamál. Auðvitað leiðir eitt af öðru. Vandamál framhaldsskólans koma í beinu framhaldi af því sem við er að glíma í grunnskólanum, og ég vil enn og aftur nefna það að við erum búin að koma upp kerfi þar sem vanda grunnskólans er ýtt upp í framhaldsskólann o.s.frv. Á þessu verður að taka. Ég er innilega sammála hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur um það að tíminn í grunnskólanum er mjög illa notaður. Ég nefni dæmi sem ég þekki til af sjö ára gömlum nemanda sem nú er í námi hér í bæ. Hann er fluglæs, en það er verið að kenna bekknum síðari hluta stafrófsins. Ég nefni annað dæmi um nemanda sem nú er kominn upp í framhaldsskóla og sat út í horni mest alla sína grunnskólatíð við að vefa. Það vildi svo vel til að það var vefstóll inni í skólastofunni til að þeir nemendur sem löngu voru búnir að læra það námsefni sem var verið að kenna hefðu eitthvað að gera. Nú er ég ekki að tala sérstaklega um betri nemendur, en ég held að þetta skólakerfi sem við höfum í grunnskólanum þjóni mjög illa þeim sem standa illa að vígi og þeim sem standa best að vígi. Það eru ýmsar leiðir til til að leysa þetta. Ég vil taka sem dæmi að í Englandi og Skotlandi er verið að gera tilraunir með skólakerfi sem byggist upp á því að bekkir eru mjög stórir, allt upp undir 40 nemendur í bekk, en aðeins örstuttan part úr degi eru þeir saman allir 40. Það sem eftir lifir dags er stöðugt verið að taka litla hópa út úr. Einn hópurinn fer í hægferð í lestri, annar fer í hraðferð í stærðfræði o.s.frv. Með slíku kerfi er ákaflega auðvelt að fylgjast með því hverjir eiga erfitt og hverjum gengur vel. Allir eru saman en eru í mismunandi verkefnum á mismunandi hraða. Þ.e., þarna er verið að koma upp hægferð og hraðferð í sama bekk. Ég held að það sé eitthvað slíkt sem hugsanlega gæti leyst vanda okkar. Menn mega ekki vera of fastir í því kerfi sem hér hefur verið við lýði frá því að skólaskyldu var komið á að allir nemendur sem eru jafngamlir þurfi endilega að vera saman í námi. Við sem höfum verið að kenna í framhaldsskólum þekkjum það að þegar nemendur koma inn í framhaldsskólann eru þeir ákaflega mismunandi langt komnir í þroska og eiga ekkert endilega allir saman, jafnvel 15--16 ára gamlir. Er þetta einhver heilög regla? Mega nemendur ekki byrja fyrr, mega þeir ekki hætta seinna? Mega þeir ekki vera á þeim hraða sem þeim hentar, hvort sem um er að ræða grunnskólann eða framhaldsskólann? Í mínum huga er þetta ákaflega stórt mál sem vert er að skoða mjög rækilega og þarf að taka á vegna þess að ég held að því miður fari okkar skólakerfi of illa með of marga. Hæstv. menntmrh. nefndi það í sínum rökstuðningi fyrir breytingunum í Kennaraháskólanum að hann hefði verið að koma í veg fyrir það að reikningar væru sendir inn í framtíðina, en hér hefur komið fram að í skólakerfinu erum við óneitanlega að fjárfesta til framtíðar og of fáir skila sér til kennslu. Ég held að kennaramenntun sé að mörgu leyti mjög góð menntun sem hentar til margra starfa og þess vegna í sjálfu sér ekkert um það að segja þó að fólk fari í önnur störf. Þetta getur verið eftirsóttur vinnukraftur og nýtist vel. En ég hef þó grun um að launamál kennara skipti þar mestu máli. Þá langar mig til þess að vitna í orð Tryggva Gíslasonar, skólameistara á Akureyri, sem hann lét falla í útvarpsþætti fyrir nokkrum vikum þar sem hann sagði að ef ekki yrði gerð bót á launakjörum kennara á allra næstu mánuðum eða árum mundi íslenska skólakerfið einfaldlega hrynja. Og ég held því miður að í þessu felist mikill sannleikur því að bæði er það að gerast að kennarastarfið á öllum skólastigum er orðið heldur lítið eftirsóknarvert vegna þeirra slæmu kjara sem þar eru, og það gildir alveg jafnt um grunnskólann og Háskólann, og jafnframt hafa þessi slæmu kjör mikil andleg áhrif innan kennarastéttarinnar. Þau átök sem átt hafa sér stað milli kennara og ríkisvaldsins hafa því miður haft miklu verri áhrif en ég held að nokkur ráðamaður geri sér grein fyrir. Þarna þarf virkilega að eiga sér stað breyting. Hæstv. menntmrh. sagði líka að nýrri ríkisstjórn fylgdu nýjar áherslur í skólamálum. Ég er ekki sammála. Auðvitað þurfa menn alltaf að skoða hlutina og það má lengi betrumbæta. En ég held að í málaflokki eins og skólamálum þurfi að ríkja ákveðin samfella. Miklar grundvallarbreytingar í skólamálum geta haft svo afdrifaríkar afleiðingar að það getur tekið mörg, mörg ár að leiðrétta það sem rangt er gert. Þetta er viðkvæmur málaflokkur og menn eiga að hugsa vel sinn gang. Ég ætla að gera það að mínum lokaorðum að minna hæstv. menntmrh., eins og aðra ráðherra, á það hversu gríðarlega mikilvægt það er að horfa á þennan málaflokk eins og aðra í samhengi við þjófélagið, hugleiða hvaða afleiðingar það hefur sem gert er. Við höfum verið að ræða hér margnefndan samning um Evrópskt efnahagssvæði. Samkvæmt því sem mér skilst af þeirri umræðu eru menn að gera þar samning og vita sáralítið um afleiðingarnar og hafa lítið reynt að gera sér grein fyrir þeim. Það er ákveðin lenska hér á Íslandi að vera alltaf að stökkva út í sundlaugina og svamla í stað þess að stíga skref fyrir skref, að vísu ekki í sundlauginni en taka málin svona í skrefum.  Ég vil hvetja menntmrh. til að leita samstarfs við fólk í skólakerfinu svo og stjórnarandstöðuna og jafnframt hvetja hann til þess að hugsa vel sinn gang.

Virðulegi forseti. Orðið andsvar á kannski ekki við í þessu tilviki þótt ég nýti mér þann rétt sem ég hef samkvæmt þingsköpum til þess að taka til máls vegna ræðu hv. síðasta ræðumanns. Ég vil taka eindregið undir það með henni sem hún sagði varðandi skólakerfið og þá stefnu hér að leggja alla að jöfnu innan íslenska skólakerfisins. Ég tel að þar hafi menn farið inn á varhugaverða braut og það sé tími til kominn að huga að leiðum til þess að snúa af þeirri braut. Hún tók fast til orða þegar hún sagði að skólakerfið hafi farið of illa með of marga. Ef svo er, og hún talaði hér af reynslu sem kennari, að hennar mat er það að íslenska skólakerfið hafi farið of illa með of marga, þá er vissulega tími til kominn að líta á það kerfi og kanna hvort ekki sé bráðnauðsynlegt að gera skjótar úrbætur á því þannig að menn séu ekki lagðir að jöfnu á röngum forsendum.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur að það þarf að fara með gát í breytingar á skólakerfinu. Nákvæmlega eins og hún sagði getur það tekið langan tíma að leiðrétta ef gert er eitthvað rangt. Það er einmitt ástæðan fyrir því að ég afturkallaði ákvörðunina um fjórða ár Kennaraháskólans og afturkallaði samþykki forvera míns um breytingu á námsskrá Menntaskólans í Hamrahlíð vegna þess að ég hafði miklar efasemdir um að þarna væri verið að gera rétt. Ég er þess vegna ekki að gera neina byltingu eða kollsteypu. Við erum í sama kerfi og við höfum verið og menn hafa vissulega verið misjafnlega ánægðir með. En það er skynsamlegra að skoða þetta ofan í kjölinn. Það hafði ekki verið gert, það liggur fyrir. Því miður var ekki það samráð haft sem nauðsynlegt var áður en þessar ákvarðanir voru teknar. Ég er ekki að fordæma þær. Ég er ekki að segja að það sé alrangt sem þarna var fitjað upp á en ég vil skoða það betur. Á þetta legg ég áherslu.

Virðulegi forseti. Í þeim málum sem ég hef hreyft hér hafa orðið þó nokkrar umræður og það eitt sannfærir mann um að það var full þörf á að biðja um að málin yrðu rædd. Hvað varðar fyrsta atriðið sem ég tek hér til, samning milli ríkisins og sveitarfélaga Vestfjarða um framhaldsskóla Vestfjarða, þá fagna ég því að hæstv. menntmrh. hefur undirritað þann samning og hann því komist á því sveitarstjórnarmenn, og ég segi við sveitarstjórnarmenn á Vestfjörðum, bindum miklar vonir við þennan samning að hann muni verða okkur ansi halddrjúgur í þeirri viðleitni að búa Vestfirðingum og ungu fólki þar betri aðbúnað en verið hefur að mörgu leyti. Hvað varðar annað atriðið, öldungadeildina á Hólmavík, fagna ég því út af fyrir sig að hæstv. ráðherra er reiðubúinn til að líta á þetta mál aftur eins og hann orðaði það. Ég hefði heldur kosið að hann tæki sterkar til orða. Ég vil þó virða þessa viðleitni en ítreka þó það sjónarmið varðandi þetta mál að ég skil ekki hvers vegna ekki voru til örfáar krónur fyrir erfiðisvinnufólk á Hólmavík til þess að sækja sér frekari menntun en hins vegar til margar, margar krónur til að kaupa bíla. Og ég held að það séu mjög margir sem eru sammála mér og skilja ekki þennan áherslumun. Í þriðja lagi er fiskvinnslubraut við væntanlegan framhaldsskóla Vestfjarða sem ég gat um. Það mál er þannig statt að sú nefnd sem sett var á laggirnar til þess að undirbúa það með fyrrv. skólameistara Menntaskólans á Ísafirði í forsvari skilaði af sér skýrslu snemma á þessu ári. Í þeirri skýrslu er lagt til að ráðinn verði sérstakur starfsmaður í sex mánuði til að skipuleggja námsbrautir í þessu námi við framhaldsskóla Vestfjarða. Og þar er óskað eftir því að sjútvrn. eða menntmrn. verði við því að greiða laun þessa starfsmanns sem sérstakt þróunarverkefni í námi fyrir sjávarútveginn eða fiskvinnsluna. Að vissu leyti er þetta mál því á borði hæstv. menntmrh. og að nokkru leyti hæstv. sjútvrh. og ég vildi beina því til ráðherra að líta á það og ýta því frekar áfram. Í fjórða lagi, Menntaskólinn á Ísafirði. Þar tók ég eftir því að ráðherra notaði orðið tilmæli um samdrátt í kennslukvóta. En í þeim gögnum sem ég hef er talað um að fyrirskipa. Ég skil þessa breytingu þannig að í raun og veru sé ráðherra búinn að gera það upp við sig að Menntaskólinn á Ísafirði fái þann kennslukvóta sem þarf til að halda uppi því námi sem er í gangi út þennan vetur án þess að til truflunar að þurfa að koma, hvorki fyrir skólann né nemendir. Þá er í fimmta lagi Héraðsskólinn í Reykjanesi. Þessi umræða hefur að vissu leyti varpað skýrara ljósi á það mál. Hún hefur dregið það fram að hér var um að ræða prinsippafstöðu sem ráðherrann studdist við við þá ákvörðun að loka skólanum en ekki fjárhagsástæður. Það hefur líka komið fram að þessi prinsippafstaða styðst við mjög takmarkaðan rökstuðning og líkur benda til þess að stuðningur við afstöðu af þessu tagi sé minni en ég hafði haldið innan Sjálfstfl. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra vefengdi á engan hátt skilning minn á gildi fjárlaga og bar ekki fram nein svör og tilvitnun í lög til þess að styðja ákvörðun sína um að loka skólanum. Það stendur þess vegna eftir að hér hafi menn tekið ákvörðun á hæpnum lagalegum forsendum. Í raun og veru stendur það eftir varðandi Héraðsskólann í Reykjanesi að það eitt sem menn setja fyrir sig og að vilja að verði uppfyllt er að nemendur ná einhverri tiltekinni tölu. Nefnd hefur verið talan 30 án þess að nokkur rökstuðningur fylgi fyrir því af hverju sú tala er heilagri en önnur. Ég bendi á það að fjöldi nemenda sem væntanlega hefði hafið nám í haust er mjög svipaður og verið hefur undanfarin ár. Með skírskotun til þeirra raka verður því ekki fundin haldbær skýring á því að loka skólanum þar sem engar breytingar hafa orðið sem munar um í þeim efnum. Ég vil því skiljast við þetta mál að sinni þannig að ég líti svo á að hér hafi menn í raun og veru dregið nokkuð í land og ráðherra sé tilbúinn að endurmeta fyrri ákvörðun sína varðandi þennan skóla. Ég hygg að það besta sem þingmenn kjördæmisins geta gert til þess að vinna að hagsmunum þeirra sem að skólanum standa og íbúum sem búa á því svæði sem skólinn er sé að halda áfram að hafa áhrif á hæstv. ráðherra og láta ekkert annað trufla okkur í þeirri viðleitni. Ég bind nokkrar vonir við það að væntanlegur fundur og fyrirhuguð nefnd um framtíð skólans leiði til þess að sjónarmið okkar haldi áfram að vinna á eins og það hefur gert, bæði fyrir þessa umræðu og í henni. Ég vil því ljúka þessu máli með því að segja að þó að sigur hafi ekki unnist þá sér maður ljós fram undan í þessum efnum. Fyrirkomulag þessara umræðna hefur nokkuð verið gagnrýnt og ég hef tekið sérstaklega eftir því að fáeinir þingmenn Sjálfstfl. hafa gert athugasemdir við það og í raun verið að beina gagnrýni að forseta. Ég vil segja af því tilefni að mér finnst það heldur ómaklega að forseta Alþingis vegið og hvað mig áhrærir hefur forseti sýnt sanngjarna og réttmæta fundarstjórn og ég mun halda áfram að taka vel beiðnum hennar í framtíðinni eins og ég gerði fyrir nokkrum dögum.

Hæstv. forseti. Aðeins vegna orða hv. þm. um þau orð sem ég notaði varðandi kennslukvóta Menntaskólans við Hamrahlíð að ég talaði um tilmæli en í bréfinu væri talað um fyrirskipun, þá má hann ekki skilja orð mín svo að þar með hafi ég lýst því yfir að Menntaskólinn fái þann kvóta sem hann hefur beðið um, en þetta verður allt saman athugað. Ég hafði ekki tíma til þess að svara öllu í fyrri ræðum mínum í dag og þar á meðal ekki, og kannski gleymdi ég því, varðandi gildi fjárlaga. Menn geta haldið áfram að deila um það svo lengi sem þeir vilja að ef einhver tiltekin fjárveiting hefur verið samþykkt í þinginu sé alveg bráðnauðsynlegt að eyða henni. Ég hef ekki þann skilning á fjárlögum og lái mér hver sem vill. Þetta eru heimildir til framkvæmdarvaldsins sem það fær hjá fjárveitingavaldinu og mér finnst ekki að menn þurfi að deila um þetta. Hv. þm. talaði um að hann fengi það út úr þessari umræðu varðandi Reykjanesskólann að þar hefði verið um grundvallarákvörðun að ræða, ekki fjárhagslega. Ég sagði það í minni ræðu að sparnaðurinn sem af því hlytist að skólinn starfaði ekki í vetur skipti ekki sköpum í þessu fjárlagadæmi okkar öllu og það er auðvitað ekki svo. En það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að réttlæta í rekstri þótt ekki sé þar um stórar fjárhæðir að ræða og mér finnst alveg út í bláinn að vera að tala um bílakaup í því samhengi. Við verðum vonandi sammála um að setja nefnd á laggirnar til þess að kanna hver er heppilegust nýting mannvirkja á Reykjanesi við Djúp, hvernig hægt er að kveikja þar nýtt líf en ekki leyfa eitthvert líf sem er ekkert líf, eins og ég segi að Héraðsskólinn hafi verið orðinn. Ég held að við hljótum að vera sammála um að við eigum að reyna að finna þessum stað verðugt viðfangsefni. Hann hafði það fyrr á árum meðan héraðsskólarnir gegndu öðru hlutverki en þeir gera í dag. Það var svo og það á að endurnýja þennan stað með viðfangsefnum sem hæfa breyttum tímum.

Herra forseti. Mér virðist að mikill ágreiningur sé uppi á milli hv. 5. þm. Vestf. og hæstv. menntmrh. Annar telji sig hafa verið að leggja af draugabyggð í Reykjanesinu en hinn að verja þar mannlíf. Mér sýnist þess vegna að umræðan um Reykjanesið hafi alls ekki skilað þeim árangri sem ég vænti. En ég ætla ekki að fara nánar út í túlkun á því sem ég hafði hugsað mér að ræða. Það kallar á umræður í trássi við þann rétt sem mér er hér gefinn en þakka fyrir.