Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Eftirlit með skipum og bátum er nú orðinn mikill og vandasamur starfi, sem eykst með ári hverju í líkum hlutföllum og flotinn. Eftirlit þetta hvílir á lögreglustjórum undir eftirliti ráðh., en í reyndinni hefir það verið framkvæmt frá 1923 af sjerstökum starfsmanni, sem nú er farið fram á, að verði lögfestur um leið og verksvið hans og launakjör eru ákveðin. Vjelfróður maður, sem er búsettur hjer í bæ, hefir haft þennan starfa á hendi. í fyrstunni voru honum goldnar 3000 krónur, en bráðlega jókst kostnaðurinn við framkvæmd starfans svo, að síðustu árin hefir hann orðið um 8000 krónur. Breytingar á eldri lögum um þetta efni, sem hjer liggja nú fyrir í frv.-formi, lúta að því þrennu, að skerpa alt eftirlit, sem hingað til hefir verið reikult, að ákveða verksvið skipaskoðunarstjóra, og í þriðja lagi að afla fjár til að standast aukinn kostnað af eftirlitinu. Sjútvn. hefir ekki gert neinar efnisbreytingar á frv., nema við 5. gr.Brtt. við 3. gr. er í raun og veru aðeins skýring og orðabreyting. Nefndin hefir með brtt. tekið upp það ákvæði, að skipaskoðunarstjóra skuli goldin dýrtíðaruppbót eftir sömu reglum og öðrum starfsmönnum hins opinbera. Hinsvegar er brtt. við 5. gr. alger efnisbreyt., þar sem gjaldið er fært mikið niður. N. gerir ráð fyrir, að þetta gjald verði 2 kr. fyrir smáskip, 5 kr. fyrir meðalstærð skipa og hæst 10 kr., alt við ákveðið rúmlestatal miðað. N. virðist, að útgáfa haffærisskírteina sje mjög hliðstæð útgáfu annara opinberra skjala eftir stimpilgjaldsl. frá 1921, þar sem stimpilgjald er 1, 2 eða 5 kr., og vill því fara sem næst því gjaldi fyrir skírteinin, þótt hjer sje lítið hærra. Annars get jeg fyrir hönd n. tekið það fram, að henni virðist gjöld á smáfleytum vera svo há, að tæpast sje ástæða til að bæta þar nokkru við, og meðfram vegna þess hefir hún viljað draga úr þeim miklu gjöldum fyrir haffærisskírteinin, sem frv. tilskilur. Einn af nm. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og býst jeg við, að hann geri grein fyrir fyrirvara sínum, svo að jeg þarf ekki að fara nánar út í það. Jeg vona, að hv. d. geti fallist á þessar breyt. á frv., og þykist jeg þá ekki þurfa að orðlengja frekar um málið.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg hefi skrifað undir þskj. 141 með fyrirvara. Fyrirvari minn er aðallega við 5. gr., um stimpilgjaldið. Annars er jeg n. sammála í aðalatriðunum um efni frv. í frv. felst töluverð breyt. frá því, sem nú er, þar sem gert er ráð fyrir auknu starfi við eftirlit með skipum, en fje til þess samkv. frv. á að fá með því að leggja stimpilgjald á öll skip í landi. Jeg álít miklu rjettara að miða stimpilgjaldið við stærð skipanna og rúmlestatölu þeirra, eins og í frv. stendur. Samkv. frv. mundi stimpilgjaldið nema röskum 9 þús. króna, en það mun ekki vera fullnægjandi upphæð upp í þann kostnað, er af auknu eftirliti leiðir. N. hefir hallast að því að miða þetta að nokkru leyti við stærð skipanna, þó ekki rúmlestatal nema að nokkru leyti, þannig að gjaldið sje 2 kr. fyrir skip og báta upp að 30 rúmlesta stærð. En mjer finst órjettlátt að hafa róðrarbáta í sama flokki og skip yfir 12 rúmlesta. Gjaldið er að vísu ekki hátt, en órjettlátt samt að leggja sama gjald á smábát og 30 rúmlesta mótorkútter. Í næsta flokki eru svo skip frá 30–100 rúmlesta, og stimpilgjaldið 5 kr., en 10 kr. fyrir 100 rúmlesta skip og stærri -, sama ósamræmið í öllum flokkunum. Jeg hefi fengið upplýsingar hjá skipaskoðunarmanni ríkisins um fjölda þeirra skipa, sem mundu greiða stimpilgjald samkv. þessu, og er það á þessa leið: Bátar undir 12 rúml. 329, 2 kr. Skip 12–30 rúml., vjela- og seglskip, án tillits til fiskveiða eða annars, 170, 2 kr. Skip 30–100. rúml. 96, 5 kr. Skip yfir 100 rúml. 105, 10 kr. Samkv. þessu verða tekjurnar 2528 kr., en það er smávægilegt og lítið upp í þann kostnað, sem frv. hefir í för með sjer frá því, sem nú er varið í fjárlögum til þessara mála. En ef farið er eftir frv., fást í stimpilgjald um 9000 kr. miðað við sama skipastól. Þrátt fyrir þetta ætla jeg að greiða atkv. með breyt. n., tel vonlaust um, að brtt. nái fram að ganga. Jeg hefi nú skýrt, í hverju fyrirvari minn liggur, en að lokum ætla jeg drepa örlítið á málið í heild sinni, nefnilega skipaeftirlitið. Á seinni árum hefir verið lögð nokkuð meiri rækt við það en áður. Það er augljóst, að ef eftirlitið á að vera í góðu lagi, útheimtir það allmikið starfslið, sem þarf vel að vanda til. Við höfum því miður sjeð sorgleg dæmi þess, hvað eftirlitinu hefir verið áfátt. Hvort sjóslys hafa af því stafað eða ekki, skal jeg láta ósagt, en við höfum ný dæmi um, að það er ekki eins gott og skyldi. Þessu verður ekki komið í góða höfn, nema nægilegt eftirlit sje af hálfu ríkisins, enda höfum við fyrir nokkrum árum, 1922, öðlast löggjöf um þetta efni, sem er allítarleg, ásamt tilskipun útgefinni sama ár. Þessi lög eru að mestu sniðin eftir dönskum og norskum lögum um eftirlit með skipum og bátum. Svipað er að segja um tilskipunina. Hún er líka miðuð við tilsvarandi löggjöf í nágrannalöndunum. Verði nú öllum þessum lagafyrirmælum framfylgt, bæði þeim, sem nú gilda, og svo hinum, sem væntanlega verða samþ. í þessu frv., þá sje jeg ekki ástæðu til að ætla annað en eftirlitinu ætti að geta verið sæmilega borgið, og sje jeg ekki þörf á að gera að svo stöddu frekari kröfu til ítarlegri lagafyrirmæla. En aðalatriðið er, að þessum lögum sje framfylgt. Jeg vil ekki láta undir höfuð leggjast að geta þess hjer, að það er á almæli, að skipaeftirliti sje mjög ábótavant hjer á landi utan Reykjavíkur. Í Reykjavík er það alment álitið best, sem af líkum má ráða, þar sem skipaeftirlitsmaðurinn er búsettur hjer. En úti um land er skipastóllinn stöðugt að aukast, og því tilfinnanlegri verður sá misbrestur, sem þar er á eftirliti. Sje fullkomnara eftirlit leitt í lög, leiðir vitanlega af því aukinn kostnað fyrir ríkissjóð. En hjá því verður ekki komist. Jeg vil beina þeirri áskorun til hæstv.atvmrh., að hann beiti áhrifum sínum til þess, að ákvæðum laganna verði eftirleiðis fylgt út í ystu æsar. Mistakist eftirlitið, er lífi fjölda manna stefnt í voða, ekki einungis sjómanna, heldur og þess fjölda manna, sem ferðast með skipum hjer við land. En eins og jeg hefi áður sagt, tel jeg þetta frv. stórt spor í áttina til þess að gera eftirlitið tryggara en það hefir verið hingað til.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi, því miður, verið bundinn við umr. í Ed. og gat því eigi hlýtt á ræðu hv.frsm., og aðeins að litlu leyti á ræðu hv. 4. þm. Reykv. En af áliti n. sje jeg, að hún hefir fallist á frv. í aðalatriðum. Hún hefir raunar gert brtt. við 5. gr., og kemur mjer slík breyt. ekki á óvart frá þeirri hv.n. í fyrra var einmitt reynt að ná samkomulagi við hv. sjútvn. um að flytja frv. svipað þessu, en samkomulagið strandaði aðallega á því, að hún vildi ekki fallast á ákvæði 5. gr. Það er ekkert óeðlilegt, þó að n. leggist á móti því, að þau gjöld, sem hið aukna eftirlit hefir í för með sjer, sjeu lögð á sjávarútveginn. En um það hefir Alþ. úrskurðarvald. Jeg verð sem fulltrúi ríkissjóðs í þessu máli að halda því fram, að ákvæðið sje rjettmætt til að mæta nýjum útgjöldum, sem lögin hafa í för með sjer, enda er það sett með vitund og ráði þess manns, sem mesta hefir sjerþekkingu á efni frv., en það er skipaskoðunarmaður ríkisins. En jeg býst vart við, að unt verði að standa gegn till. nefndarinnar.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Mjer hefir nú gefist kostur á að hlýða á fyrirvara hv. 4. þm. Reykv. Jeg er honum þakklátur fyrir það, að hann ætlar, þrátt fyrir alt, að greiða atkv. með till.n. En mjer virðist hann ekki taka fult tillit til þess, að brtt. kemur meira samræmi á stimpilgjaldið en í frv. felst. Eftir frv. mundi þetta gjald verða miklu hærra af smáskipum en sanngjarnlegt er, að tiltölu við hin stærri. Jeg tók eftir því, að hæstv.forsrh. taldi sig hafa orðið fyrir vonbrigðum, er n. vildi ekki fallast á 5. gr. Og jeg þykist sjá, að það hafi verið tilgangur hans og skipaskoðunarmannsins, að þau gjöld, sem frv. ákveður, ættu að nægja til að greiða þann kostnað, sem eftirlitið hefir í för með sjer. Hingað til hefir kostnaðurinn við eftirlitið verið greiddur úr ríkissjóði án nokkurs tekjuauka og mjer virðist, að svo drjúgt hafi dropið frá sjávarútveginum í ríkissjóð á undanförnum árum, að ekki sjeu teljandi eftir þessi útgjöld hans vegna eftirlitsins. Nefndin telur þau gjöld, sem hvíla á smæstu fleytunum hjer við land, nú þegar svo þung, að ekki sje við þau bætandi. Til er reglugerð um skipaskoðun frá árinu 1923. Þar er 30 kr. skoðunargjald lagt á hverja smáfleytu upp að 30 rúml., hversu lítil sem er, ef hún er þiljuð. Þar við bætist svo slysatryggingin o. fl. o. fl. Að öllu samanlögðu telur n. eigi fært að leggja frekari kvaðir á smábátaútveginn en komnar eru. Hagur hans er ekki svo glæsilegur, að það sje fært. Tilgátu hv. 4. þm. Reykv. um það, hversu miklu gjaldið muni nema eftir till.n., er jeg ekki sammála. Jeg hygg, að gjaldið muni verða 3–4 þús. kr., og það er óneitanlega talsverður hluti kostnaðarins. Og það er beinn tekjuauki við það, sem nú er. Þar sem ekki hafa komið fram neinar brtt. frá einstökum þm., á hv. deild nú aðeins um tvent að velja, að ganga að brtt.n. eða samþ. frv. óbreytt.

Pjetur Ottesen Eins og jeg gat um við 1. umr. þessa máls, fer frv. fram á að auka nokkru við þann kostnað, sem nú er við yfirstjórn skipaskoðunarinnar, auk þess sem nú á að skipa stjórn þeirra mála með lögum. Frv. gerði ráð fyrir, að yfirskoðunarmaður hefði 5 þús. kr. byrjunarlaun, er færu hækkandi upp í 6 þús. Auk þess átti hann að mega ráða sjer aðstoðarmann eða aðstoðarmenn eftir þörfum. í brtt. sínum lætur hv. sjútvn. lágmark og hámark launanna haldast, en bætir við dýrtíðaruppbót. Ennfremur ákveður hún skoðunarmanni skrifstofukostnað og ferðafje. En það er bert, að kostnaðurinn eykst allmikið frá því, sem nú er, því að í fjárlögum eru aðeins veittar 8 þús. kr. til þessa starfa. Hinsvegar var svo ráð fyrir gert í frv., að kostnaðaraukinn kæmi ekki niður nema þá að nokkru leyti á ríkissjóði, heldur yrði lögfestur sjerstakur skattur á útgerðinni í þessu skyni. En jeg benti á, að ekki væri sanngjarnt að leggja þennan aukaskatt á útgerðina, því að hún ber og hefir borið talsverðan kostnað vegna skipaskoðunarinnar. Samkv. reglugerðinni verður að greiða 30 kr. af hverjum þiljubát undir 50 smál. En nú hefir hv. sjútvn. orðið við tilmælum mínum um að draga úr þessum nýja skatti á bátana, og eins og hún hefir gengið frá till. sínum, verður hann ekki tilfinnanlegur. Mjer telst svo til, að tekjuauki ríkissjóðs muni eftir till.n. lækka um 6500 kr., miðað við þann skipastól, sem nú er í landinu. - Annars verð jeg að segja það, að mjer þótti það undarlegt, að hv. 4. þm. Reykv. skyldi hafa það eitt út á till. meiri hl. sjútvn. að setja, að þessi skattur á smábátaútveginum var lækkaður. Það er ekki í góðu samræmi við það, sem hann lætur í veðri vaka, þegar hann er að geipa af umhyggjusemi fyrir sjómönnum. Hæstv. forsrh. sagði, að aðalbreyt. n. væri við 5. gr. frv. Þetta er ekki rjett. N. hefir og gert, eins og jeg hefi þegar bent á, allmiklar breyt. á 3. gr., þar sem hún ákveður, að yfirskoðunarmaður skuli fá greidda dýrtíðaruppbót og skrifstofukostnað og auk þess kostnað við eftirlitsferðir. Ekkert af þessu var nefnt í frv. Og þessar breyt. skifta allmiklu máli fjárhagslega sjeð. Skal jeg svo ljúka máli mínu, en vil tjá hv. sjútvn. þakkir fyrir það, að hún hefir orðið við tilmælum mínum um það að draga úr þeim skatti, sem eftir frv. átti að leggja á smábátaútveginn.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg skal vera stuttorður. Hv. frsm. þakkaði mjer fyrir það, að jeg lofaði að greiða atkv. með frv. Eins og jeg hefi tekið fram, tel jeg frv. til mikilla bóta, þó að jeg sje ekki ánægður með brtt.n. við 5. gr., og get jeg þrátt fyrir alt greitt atkv. með því. Jeg skal ekki mæla móti því, að skoðunargjaldið hafi verið heldur hátt af smábátum eftir skipaskoðunarreglugerðinni. Um það erum við sammála, að það þurfi að lækka. En jeg verð að álíta, að hv.frsm. hafi ekki áætlað tekjulækkun þá, sem till.n. hafa í för með sjer, nógu hátt. Jeg þykist sjá, að hann hafi í útreikningi sínum miðað eingöngu við smálestatal, en hann verður líka að leggja tölu skipanna til grundvallar, ef áætlunin á að verða rjett. Jeg hefi fengið upplýsingar mínar frá skipaskoðunarmanni ríkisins, og eftir þeim verða tekjurnar ekki nema 2000–2500 kr. Það, sem fyrir mjer vakti með því að fylgja þeirri gjaldaukningu, er í frv. fólst, var einmitt það, sem fram kom hjá hv.þm. Borgf., að ákvæðin um að herða eftirlitið myndu hafa aukinn kostnað í för með sjer. Mjer er ekki kunnugt um, að eftirlitsmaðurinn hafi haft dýrtíðaruppbót áður. Skrifstofukostnað mun hann hafa haft, því að hann er innifalinn í þeim 8 þús. kr., sem veittar eru í fjárlögum. En nú bætist við annar kostnaður, þar sem eru laun aðstoðarmanns, sem frv. gerir ráð fyrir. Má og gera ráð fyrir, að starfsliði verði að fjölga, eftir því sem eftirlitið verður umfangsmeira. Og þá hljóta útgjöld ríkissjóðs óhjákvæmilega að hækka. Mjer skilst, að tilgangur frv. hafi verið sá, að íþyngja ekki ríkissjóði með auknum útgjöldum, sem betra eftirlit hefði í för með sjer, og því gerð tilraun með ákvæðum 5. gr. til að finna nýjar tekjur til að vega móti þessum kostnaði. En verði áætlað nægilegt fje í fjárlögum til að standa straum af þessum kostnaði við eftirlitið, skal jeg ekki deila við meðnm. mína um þetta atriði. Það er auðvitað rjett, að talsverðar byrðar hvíla nú á smábátaútveginum. En jeg hygg, að þær sjeu aðallega á hvílandi þeim aflafeng, sem á skip og báta fæst, og sá greiðir mest, er mest aflar, og er því óskylt þeirri kvöð, sem hjer er gert ráð fyrir. Skal jeg svo eigi fjölyrða um þetta mál, en vænti þess, að sú breyting, sem n. hefir gert á frv. og jeg eftir atvikum get sætt mig við, verði ekki á neinn hátt til þess að draga úr öryggi eftirlitsins og þeim umbótum, sem í frv. felast.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg vil fyrst víkja örfáum orðum að ræðu hv.þm. Borgf. Hann taldi, að n. hefði gert miklar breyt. á 3. gr. frv. Þetta getur tæplega talist rjett. N. gerði eiginlega ekki annað en taka fram það, sem ósagt var í frvgr., en lá þar þó á milli línanna. í nál. stendur: „Breyting 3. gr. lýtur að því að endimarka skýrar verksvið og launakjör skipaskoðunarstjóra“. Hjer er því í raun og veru ekki um breyt. að ræða, heldur ákveðnara orðalag. Hv. 4. þm. Reykv. heldur, að stimpilgjaldið muni ekki verða nema 2000 –2500 kr. eftir till.n. og byggir þá áætlun á upplýsingum frá skipaskoðunarmanni ríkisins. En jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að í skýrslum skoðunarmannsins sjeu opnu bátarnir ekki taldir. Og það mun vera ástæðan til skekkjunnar, sem jeg tel, að sje í áætlun hv. 4. þm. Reykv., og hefir hann ekki varast það. Að lokum vil jeg endurtaka þá áskorun til hv.þdm., að þeir ljetti fremur gjöldum af smábátaútveginum en þyngi þau. Að láta þá bera neinn verulegan hluta af skoðunargjöldum er órjettlátt, því að eftirlit með þeim er hverfandi í samanburði við stærri skipin. En atkv. skera úr um þetta efni, og sje jeg ekki ástæðu til að lengja mál mitt meir en orðið er.

Pjetur Ottesen Eftir skýringum hv.frsm. á 3. gr. frv. eins og hún var í stjfrv. virðist hann líta svo á, að ef einhverjum manni er falið ákveðið starf að vinna, gegn ákveðnum launum, þá eigi hann, án þess að sjerstaklega sje tekið fram, kröfu á dýrtíðaruppbót af þeim launum og auk þess, ef svo stendur á, kröfu til að fá greiddan skrifstofukostnað og ferðafje. Jeg vil algerlega mótmæla því, að þessi skilningur sje rjettur, og endurtek það álit mitt, að hefði 3. gr. frv. staðið óbreytt, þá hefði eftirlitsmaðurinn enga kröfu átt á því að fá neitt af þessu greitt.

Hákon Kristófersson Jeg tók svo eftir áðan, að hv. 4. þm. Reykv. segði, að það myndi hvergi vera reglulegt eftirlit með skipum og bátum og öryggi þeirra, nema hjer í Reykjavík. En úr því að þessi skoðun er nú uppi, þá teldi jeg betur í hóf stilt með slík ummæli, að það væri gerð grein fyrir því, á hverjum stöðum slík vanræksla ætti sjer stað, heldur en að segja það um alla landshluta undantekningarlaust. Jeg held, að það sjeu ekki mörg missiri síðan mjög greinagóðir menn hafa mjer svo tjáð, að það ljeki nokkuð á tveim tungum, hve mikið öryggi fælist í skipaskoðun hjer í Reykjavík. Jeg vona, að hv.þm. taki mjer það ekki illa upp, þótt jeg ekki greini sögumann, úr því að hv.þm. hefir ekki gert svo fyrir ummælum sínum. Hv. þm. tók það fram, að það þyrfti að vera mjög strangt eftirlit með slíku, sem hjer er um að ræða, og jeg er honum mjög svo sammála um það atriði; en það er nú svona, að það er til gamalt orðtæki, sem segir, að strangasti rjettur getur stundum orðið strangasti órjettur, og það þarf enginn að láta sjer detta það í hug, hversu vel sem slíku eftirliti kann að vera fyrir komið, að þá geti ekki komið fyrir slys, sem enginn maður getur gert sjer grein fyrir, af hvaða ástæðum muni stafa. Þá benti hv.þm. á, að það hefði verið nauðsyn á að finna tekjur í sambandi við þau útgjöld, sem óhjákvæmilega leiðir af þessu. Jeg skal viðurkenna það, að þetta er alveg rjett, að útgjöldin þurfa að greiðast með tekjum, en jeg vil leyfa mjer að spyrja, hvort það sje venja hjer yfirleitt á Alþingi, að þegar um útgjöld er verið að tala, þá þurfi endilega að snúast að einhverjum sjerstökum flokki manna, til að láta þá greiða útgjöldin. En jeg sje ekki betur en að svo sje til ætlast með því stjfrv., sem hjer liggur fyrir, að snúist sje að þeim mönnum, sem smábátaútgerð stunda, þótt hv.n. hafi, eins og hv.þm. Borgf. komst að orði, sjeð sjálfsagða skyldu sína að færa þetta nokkuð til betra vegar, sem láðst hefir að gera í stjfrv. Að gjaldið sje lítið, sem á smábátana kemur, er jeg að vissu leyti sammála um við hv. 4. þm. Reykv., en hitt má þá heldur ekki gleymast, þó að það sje lítið gjald, sem verið er að leggja á nú, að ef allmikil gjöld eru fyrir, þá getur það aukið svo mjög byrði hinnar vanmáttugu smábátaútgerðar, að tæpast er hægt að bera þau. Það er rjett, sem hv.frsm.n. sagði, að þessi skoðun mun taka mjög stuttan tíma; þar með er auðvitað ekki sagt, að hún sje einskis virði, en hún hefir í mörgum tilfellum alls ekki tekið viðkomandi meira en einn klukkutíma, en það getur stafað af því, að þegar um algerlega ný tæki er að ræða, þá er svo ósköp auðvelt að líta yfir þetta. Að þær kvaðir, sem þyngstar sjeu á smábátaútgerðinni, stafi af tollum til ríkissjóðs, furðar mig að jafngreinagóður og skýr maður og hv. 4. þm. Reykv. skuli telja rjett, því að vitanlega koma þeir tollar ekki til nema eitthvað aflist, og eru venjulegast miðaðir við einhverja skippundatölu. Það er mesti munur á að greiða, við skulum segja 20 kr., fyrir að skoða smábát, sem ekki útheimtir meiri tíma en þessir heiðursmenn verja til þess, eða að greiða 20 kr. í skatt til ríkissjóðs, sem miðaður er við vist gjald af hverju veiddu skippundi. Hv. n. hefir nú fært þetta skattgjald allmikið niður, en jeg hefði talið vera sanngjarnast að fella það alveg í burt og að það fælist í því gjaldi, sem greitt er fyrir skoðun skipanna. Það þarf ekki að fara í neinar felur með það, að nú, þegar svo mikil gjöld eru á útgerðinni, bæði hinni smærri og stærri, þá verða jafnvel hinir reyndustu menn þessarar stjettar að hugsa sig mjög vel um, áður en þeir stíga spor í þá átt, hvort sem stórt er eða lítið, að auka við sín útgjöld. Enda þótt jeg líti nú þannig á þetta, þá býst jeg þó ekki við að greiða atkv. á móti till.hv.n., því að þær fara miklu meira í sanngirnisáttina heldur en þær till., sem miðuðu að því sama og lágu fyrir í frv. hæstv. stj. Það, sem hefir orðið ágreiningsatriði milli hv.þm. Borgf. og hv.n., finn jeg enga ástæðu til að minnast á, því að jeg tel sjálfsagt, að mönnum, sem eru bundnir við þetta sem fasta stöðu, þurfi að launa sanngjarnlega; jeg hefi aldrei litið öðruvísi á en svo, að menn verði að hafa sæmileg laun af hálfu ríkisins, til þess að þeir geti unnið að þeim störfum, sem þeim er trúað fyrir, og þurfi ekki að vera alstaðar annarsstaðar til þess að fá sjer aukatekjur. Jeg vona, að hv. 4. þm. Reykv. taki mjer það ekki illa upp - 

Það mætti færa dæmi

. Já, en ætli menn reyni þá ekki að færa dæmi á hinn veginn líka.

Flm. (Hákon Kristófersson) Eins og tekið er fram í hinni stuttu grg., sem fylgir frv. þessu, er það flutt eftir ósk þriggja fulltrúa úr Reykhóla-, Geiradals- og Gufudalshreppum í Barðastrandarsýslu, sem kosnir voru síðastliðið sumar til þess að ná endanlegum samningum um læknisbústað fyrir Reykhólalæknishjerað við eigendur Reykhóla. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir þetta læknisbústaðarmál Reykhólahjeraðs verið vandræðamál nú um allmörg undanfarin ár. Það komst það lengst, að búið var einu sinni að ákveða að kaupa jörðina Berufjörð í Berufjarðarhreppi fyrir læknisbústað handa þessu hjeraði, en til þess að þau kaup væru formlega ráðin þurfti að síðustu samþykki sýslunefndarinnar í Austur-Barðastrandarsýslu. En það undarlega skeður, að sú vísa sýslunefnd neitaði um samþykki sitt til jarðarkaupa þessara, þegar til hennar kasta kom. Um atvik þau, sem synjun þessari voru valdandi, sje jeg ekki ástæðu til að tala nú, en með henni var málinu komið í ilt efni fyrir íbúa læknishjeraðsins, því að nú voru þeir neyddir til að leigja jörðina um óákveðinn tíma, því að stjórnarráðið hafði ákveðið með úrskurði, samkv. tillögum landlæknis, að læknisbústaðurinn skyldi vera á þessum slóðum, sem næst Berufjarðarbotni. Þykir mjer svo ekki hlýða að fara lengra út í þessi sögulegu atriði málsins. En þegar hjer var komið, að ekki náðist samkomulag um málið á þessum grundvelli, komu fram ýmsar óskir um það, hvar læknisbústaðurinn skyldi vera, og hafði hver sínar ástæður fram að bera. Mun þó mega fullyrða, að þeir hafi verið flestir, sem vildu hafa hann á Reykhólum. Er jörð sú, eins og kunnugt er, mörgum kostum búin fram yfir aðrar jarðir, og meðal annars þeim, að þar er gnægð heitra lauga, sem hagnýta má til margvíslegra þæginda. Mál þetta hefir nú á undanförnum missirum verið rætt frá ýmsum hliðum, en þó hafa ekki náðst um það endanlegir samningar. Þannig var t. d., eins og hv.þm. er kunnugt, borið fram frv. á síðasta þingi um heimild til þess að taka jörðina Reykhóla eignarnámi, og var því haldið fram frv. til stuðnings, að jörðin væri mjög vel fallin til þess að hafa þar læknisbústað. Að sjálfsögðu viðurkenni jeg, að jörð þessi sje mjög vel sett til þess að þar sje læknisbústaður, en hinsvegar tel jeg með öllu óforsvaranlegt að taka alt það stóra höfuðból eignarnámi. Það gat kannske komið til mála, að nauðsyn hefði borið til að taka einhvern hluta hennar þannig, þó jeg sje samt alls ekki viss um það, því að jeg hefi altaf litið svo á, að núverandi eigendur Reykhóla hefðu altaf verið fúsir til að láta einhvern hluta jarðarinnar af hendi undir læknisbústað, og vísa jeg í því efni til brjéfs frá ekkju Bjarna sál. Þórðarsonar, sem er núverandi eigandi jarðarinnar. Mun brjef þetta hafa verið öllum hv.alþm. kunnugt í fyrra. Mjer þykir nú engin þörf á að fara inn á allar samningaumleitanir, sem átt hafa sjer stað um þessi mál, en vil aðeins geta þess, að síðastl. sumar voru kjörnir þrír menn fyrir hönd viðkomandi hreppa til þess að semja við núverandi eigendur og umráðamenn Reykhóla. Samningamenn þessir voru: hreppstjórinn úr Reykhólahreppi og oddvitamir úr Geira- og Gufudalshreppum. Áttu þeir svo fund saman á Reykhólum ásamt Þórði Bjarnasyni, sem þar var mættur fyrir hönd móður sinnar, eiganda jarðarinnar. Samningar milli þessara aðilja tókust ágætlega. Umráðamaður Reykhóla, Þórður Bjarnason, skuldbatt sig fyrir hönd móður sinnar að láta af hendi úr landi jarðarinnar nægilega stórt landsvæði undir læknisbústað, með því skilyrði, að fulltrúar viðkomandi hreppa hlutuðust til um, að jörðin fengi annað líkt stórt land í staðinn. Samninga þessa hefi jeg í höndunum og er fús til að leggja þá fyrir nefnd þá, sem frv. þetta fær til meðferðar. Til þess nú að útvega þetta áskilda land, hafa menn komið auga á jörðina Laugaland í sama hreppi, sem liggur nærri Reykhólum og er eign ríkissjóðs. En þar sem hún er kirkjujörð, þarf lagaheimild til þess að sala á henni megi fara fram, og fyrir því flyt jeg frv. þetta. Eins og sjest á grg. frv., er hjer um smákot að ræða, sem ekki getur haft neina þýðingu fyrir landið að halda í. Er því, frá mínu sjónarmiði sjeð, ekkert því til fyrirstöðu, að þessi makaskifti megi eiga sjer stað. Jeg verð að biðja hv.þm. velvirðingar á því, að jeg hefi ekki skýrt rjett frá afgjaldi jarðar þessarar í grg. frv. Þar er tilgreint það afgjald, sem var áður, en ekki það, sem er nú. En að sjálfsögðu ber að miða sölu jarðarinnar við það, sem ríkissjóður hefir haft upp úr henni, en ekki við það, sem hefst upp úr henni nú, en það er eftir því sem jeg best veit aðeins 25 kr.

Fylgir henni þá ekki svo mikið sem lamb?

. Hvað segir hv. þm?

Hann spurði, hvort ekki fylgdi lamb

. Jeg þakka hv.þm. Mýr. fyrir að bæta úr vanheyrn minni. Já, jeg get vel skilið, þó að hv. 1. þm. Reykv. sje dálítið skilningssljór, þegar talað er um afgjöld jarða og þessháttar veraldlega hluti, því að hugur hans mun að jafnaði vera helgaður öðrum háfleygari viðfangsefnum. En hv.þm. Mýr. hlýtur að vera það ljóst, að rollurnar eru látnar vera með öllum sínum herlegheitum, þegar þær eru látnar í landskuld á vorin. Þær 25 kr., sem ríkissjóður hefir nú upp úr Laugalandi, munu falla til viðkomandi sóknarprests upp í tekjur hans, og jeg þykist vita, eftir þeirri við kynningu, sem jeg hefi haft af þeim heiðursmanni, að hann muni ekki leigja jörðina ábúendum dýrara en þetta. Verði frv. þetta samþ. nú, verð jeg að halda því fram, að Alþingi hafi gert sitt til þess að leiða þetta læknisbústaðarmál Reykhólalæknishjeraðs til friðsamlegra lykta, og í trausti þess, að svo verði, legg jeg frv. þetta undir úrskurð hv. deildar og leyfi mjer að óska, að því verði að umr. lokinni vísað til allshn., og þar sem jeg á sjálfur sæti í þeirri n., sje jeg ekki þörf frekari upplýsinga á þessu stigi málsins.

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg ætla, að það þurfi ekki mörgu að bæta við það, sem sagt er í grg. þessa frv. Það er fram borið af þeirri nauðsyn, sem þar er lýst, sem sje þeim erfiðleikum, sem nú eru á orðnir um lögreglustjórn og tollheimtu á Akranesi. Auk þess er oddvitastarfið orðið þar svo umfangsmikið, að það er óhugsandi, að það geti lengur verið algert aukastarf. Það er því svo komið, að hreppsbúar og hreppsnefnd geta ekki lengur unað við að búa við ákvæði sveitarstjórnarlaganna hvað þetta snertir. Til þess að hv.þdm. verði ljósari nauðsyn þessa máls, ætla jeg aðeins með fáum orðum að gefa nokkrar nánari upplýsingar um staðhætti þarna. Akranes hefir vaxið mjög síðari árin, en stærsta framfarasporið var þó stigið þar fyrir 3 árum, er komið var þar á fót hafnarbótum, er gerðu íbúunum þar mögulegt að stunda fiskiveiðar heiman að á vetrarvertíðinni. Var það stórmikil framför frá því, er áður hafði verið, því þá urðu þeir að leita til annara staða á þeim tíma. En eftir þessar umbætur gátu þeir farið að leggja upp aflann heima og notfært sjer alt verðmæti hans, en áður hlaut mikið af því að fara forgörðum, er þeir urðu að dvelja í fjarlægum verstöðvum. Þessi aðstöðumunur hefir leitt inn í kauptúnið nýtt líf og nýjan þrótt, enda hefir útgerðin aukist mikið og aðrar framfarir, sem eru afleiðingar af því. Nú eru gerðir út frá Akranesi 20 vjelbátar 12 smálesta og stærri, og auk þess 1 gufuskip. Þá má og benda á, að í kauptúninu er þegar nokkur kvikfjárrækt. Munu nú vera þar 50 kýr, 1000 fjár og nokkuð af hestum. Ræktun hefir og mikið aukist síðari árin, og hefir aðstaðan til þess sjerstaklega batnað mikið eftir að kaupstaðurinn fjekk keypta prestssetursjörðina Garða. Þá er hitt og kunnugt, að á Akranesi er rekin mikil kartöflurækt. Vaxtarskilyrði kauptúnsins eru því mikil, og er óhætt að gera ráð fyrir því, að fólki fjölgi þar mikið á næstunni. Þá hafa og þær breyt. orðið á um samgöngur, að sveitaverslun er mjög að aukast þar, og mun þó meiri verða þegar lokið er þeim samgöngubótum, sem nú er verið að vinna að og tengja kauptúnið við hjeraðið. Benda má og á það, að þarna var sett á stofn sláturdeild frá Sláturfjelagi Suðurlands, og var í sambandi við það reist frystihús með nýtísku útbúnaði. Fullvíst er, að aðsókn bænda úr hjeraðinu að fá fje sínu slátrað þarna muni vaxa, og það því fremur, sem Akranes er eini staðurinn í Borgarfjarðarhjeraði, sem komið getur til greina sem útflutningsstaður á frystu kjöti á erlendan markað. Loks ætla jeg að fara nokkrum orðum um þá leið, er jeg legg til, að farin verði til þess að ráða bót á þeim erfiðleikum, er Akranesingar eiga nú við að búa og bæta á úr með þessu frv. Undanfarin ár hefir það verið venja að ráða bót á slíkum vandkvæðum annarsstaðar með því að láta hlutaðeigandi kaupstaði fá bæjarrjettindi. En það er aftur á móti alkunnugt, að sú skipun á málefnum kaupstaðanna hefir mikinn kostnað í för með sjer, bæði fyrir kaupstaðina og ríkissjóð, án þess að tilsvarandi hlunnindi komi í staðinn. Það er því með sjerstöku tilliti til þess, að farið er inn á þessa braut, er í frv. felst. Hún er sú, að sameina oddvita- og hreppstjórastarfið og fela það í hendur einum og sama manni. Og með tilliti til þess, hvað sýslumaðurinn er í mikilli fjarlægð og oft erfitt að ná til hans, þá er ráð fyrir því gert, að þessi maður hafi lögfræðipróf og að hann hafi heimild til að kveða upp úrskurði í lögreglumálum. Af því að þetta er nýmæli, vona jeg, að það verði tekið til rækilegrar íhugunar í þeirri n., sem fær málið til meðferðar. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vona, að hv. d. geti fallist á þetta frv., og legg jeg svo til, að því verði að umr. lokinni vísað til allshn.

Gunnar Sigurðsson Jeg minnist þess, að á síðasta þingi deildum við hv.flm. þessa frv. og jeg nokkuð um bæjarstjórann á Norðfirði. Gat jeg þess þá, að það mundi heldur verða til sparnaðar að fá mann, er gegndi sjerstaklega þessum störfum, svo sem innheimtum o. fl. Er mjer því gleði að því, að hv.þm. Borgf. skuli nú vera kominn á sömu skoðun. Jeg skal ekki fara neitt inn á einstök atriði frv. Það getur vel verið, að það geti verið fær leið, sem hjer er stungið upp á. En eitt er jeg hræddur um, og það er, að ekki fáist duglegur maður fyrir það kaup, er þar er gert ráð fyrir. Hygg jeg þar kenna fullmikillar bjartsýni hjá hv.flm. En því má nú reyndar breyta síðar, enda hygg jeg, að það verði gert. Þá vildi jeg beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvort það sje ekki meiningin, að þessi lögreglustjóri hafi líka með höndum störf þau, er talað er um í 2. gr., og hvort hann eigi þá ekki að fá sjerstaka borgun fyrir þau, og hana allríflega.

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg hjelt, að það hefði komið skýrt fram í ræðu minni, og sömuleiðis sje það skýrt fram tekið í frv., að tilætlunin sje, að starfi þessa manns verði hagað þannig, að hann jafnframt lögreglustjórastarfinu hafi á hendi oddvitastörfin. Um launin er það að segja, að upphæð sú, sem hjer er nefnd, er aðeins sá hluti launanna, sem ætlast er til, að greiddur verði úr ríkissjóði. En hitt leiðir af sjálfu sjer, að hreppsfjelagið greiðir sjálft fyrir þau störf, sem fyrir það eru unnin. Út af ummælum hv. 2. þm. Rang. um umr. þær, sem fóru fram hjer í fyrra í sambandi við frv. um bæjarstjórn á Norðfirði, vil jeg taka það fram, að við deildum ekki um það, að ekki væri nauðsyn á að breyta til á Norðfirði, heldur hitt, hvort nauðsyn bæri til að taka þar upp bæjarrjettindi í venjulegum skilningi. Jeg hjelt því þá fram, að það fyrirkomulag, sem hjer um ræðir, gæti komið Norðfjarðarbúum að fullum notum, en hv. 2. þm. Rang. því gagnstæða.

Flm. (Hákon Kristófersson) Það er samkv. ósk hreppsnefndarinnar í Geiradalshreppi, að jeg hefi leyft mjer að flytja þetta frv. Jeg hefi mjög litlu við það að bæta, sem tekið er fram í hinni örstuttu grg. frv. Eins og þar er frá skýrt, voru þetta upphaflega sameiginlegir hreppar og höfðu sameiginlega dómþinghá, Reykhólahreppur og Geiradalshreppur. Um 1880 breyttist þetta þannig, að Geiradalshreppur fjekk sjerstakt manntalsþing, eins og Reykhólahreppur. Var það fyrst haldið í Garpsdal, en síðar flutt að Króksfjarðarnesi, þar sem það nú er háð. Nú hafa Geiradalshreppsmenn litið svo á, að hagkvæmara væri fyrir þann hrepp að hafa sjerstaka dómþinghá, og þess vegna er þetta frv. fram komið. - Málið er í eðli sínu þannig, að jeg álít ekki þörf á að vísa því til sjerstakrar n., og jeg býst við, að hv. deild sjái, að því er þannig háttað, að það getur gengið nefndarlaust fram, nema því aðeins, að hv. deild vildi álíta, að í þeim örstuttu skýringum, sem jeg hefi gefið um málið, væri eitthvað ekki rjett hermt. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekari orðum um málið, og leyfi mjer að óska þess, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað nefndarlaust til 2. umr.

Jón Jónsson Jeg hefi ásamt hv.þm. A.-Húnv. leyfi mjer að bera fram brtt. við þetta frv. eins og það var samþ. við 2. umr. í þessari hv. deild. Þegar um er að ræða að veita fje úr ríkissjóði til hafnargerðar, kemur til athugunar, hvort mikil þörf er á verslunarhöfn, síldveiðahöfn eða fiskiveiðahöfn á viðkomandi stað, og hvort kostnaðurinn standi í rjettu hlutfalli við það gagn, sem höfnin kemur til með að gera. Húnaflói hefir lengi haft ilt orð á sjer fyrir hafnleysi, og kvað um tíma svo ramt að, að gufuskipafjelögin ljetu skip sin iðulega sigla þar framhjá. Jeg hygg, að of mikið hafi verið gert úr, hvað Húnaflóahafnirnar sjeu slæmar, en svo mikið er víst, að skip hafa oft tafist þar vegna hafnleysis, til stórtjóns fyrir fjelögin og fólkið í hjeraðinu. Hefir það lengi verið áhugamál og framtíðardraumur flestra áhugasamra manna í Húnavatnssýslu, að fá góða höfn á Skagaströnd sem þrautalendingu þegar fokið væri í önnur skjól. Þessi höfn á Skagaströnd (eða Höfðakaupstaður) er ein af allra elstu og þektustu höfnum landsins. Hún hefir tvo osti, en einn galla. Kostirnir eru þeir, að þarna er auðvelt að gera góða höfn, og staðurinn liggur vel við fiskiveiðum og góð skilyrði til þess að þar risi upp blómleg síldarstöð með tímanum. Aftur á móti liggur höfnin illa við innanhjeraðssamgöngum og flutningar að og frá henni eru ekki miklir, sennilega ekki mikið yfir 800 smálestir alls á ári. Einnig býst jeg við, að íbúum hjeraðanna mundi falla illa að hugsa sjer Skagaströnd sem aðalútflutningsstöð hjeraðsins. Blönduósi er miklu betur í sveit komið; þar er stærri kaupstaður, stór verslunarhús, nýtt frystihús o. fl. byggingar. Þar er allgóð bryggja norðan Blöndu, og var miklu fje varið til bryggjugerðarinnar frá hjeraðsbúum sjálfum. Kemur hún að svo góðu gagni, að þarna er hægt að afgreiða skip nema í aftakaveðri. Skagaströnd yrði því ekki mjög mikils virði sem verslunareða útflutningshöfn, en hún yrði mjög mikilsverð þrautalending fyrir allan Húnaflóa og þýðingarmikil sem slík. Aðalgagn hafnarinnar verður ekki fyrir verslunarsamgöngur, heldur fyrir síldarútveginn um síldveiðitímann og sem fiskveiðahöfn. Mikið af þeirri síld, sem lögð er á land á Siglufirði, er veidd á Húnaflóa, og er það vægast sagt öfugstreymi, að sigla með allan þann afla alla leið til Siglufjarðar til verkunar. Það er kunnugt, að á Húnaflóa er gott til fiskjar, og má fá þar mikla veiði, ef kostur væri góðra hafna. Síðasta ár veiddust þar sem svarar 100 smálestum af þurrum fiski, en það er fullvissa, að þar verði gerðir út helmingi fleiri bátar næsta sumar, og allar líkur til þess, að útgerðin margfaldaðist, ef höfninni væri fullur sómi sýndur. Sjerstaklega mundi vjelbátaútvegurinn aukast, því að þegar lítill afli er fyrir sunnan og vestan, er oft mikil fiskiganga í Húnaflóa, og er þá gott fyrir bátana að leita til Skagastrandar. Bátar frá Ísafirði koma oft þangað til veiða og snúa svo heim aftur með góðan afla. Af þessu er augljóst, að höfnin á Skagaströnd mundi hafa í för með sjer aukna framleiðslu á fiski að miklum mun; hún yrði ekki nema að litlu leyti verslunarhöfn, heldur þrautalending og síldar- og fiskiver. Hafnargerðin þar er því miklu fremur landsmál en hjeraðsmál Austur-Húnvetninga, þótt þeir hafi manna best opin augun fyrir þörfinni. Ber nú að líta á, hvort aðrar hafnir sjeu annarsstaðar á landinu, sem eigi að sitja fyrir þessari. Á þinginu 1915 var samþ.þál. þess efnis, að útvega hafnarverkfróðan mann til þess að athuga, hvar arðvænlegast væri og þýðingarmest fyrir fiskiveiðarnar, að gerðar væru hafnir og lendingarbætur. Samkv. þessari þál. var danskur maður, Kirk, fenginn til að rannsaka skilyrði fyrir hafnarbótum kringum alt land. Hann rannsakaði 42 staði, og um þá rannsókn er til skýrsla, sem hinir eldri þm. kannast víst vel við. Hann taldi æskilegt, að gerðar væru smærri hafnarbætur á allmörgum stöðum, en stærri hafnarbætur á 10 til 12 stöðum. Á flestum þessum stöðum er kostnaðurinn mikill og aðstaðan erfið, svo ekki hefir þótt gerlegt að ráðast í miklar framkvæmdir. Höfuðáhersluna leggur Kirk á 3 hafnir, sem sje Þorlákshöfn, Skagaströnd og Ólafsvík. Þetta sjeu þær hafnir, sem fyrst eigi að koma upp. Af þessum höfnum er Þorlákshöfn langdýrust, og mun hún vera svo kostnaðarsöm, að það getur vart talist kleift að ráðast í hana. Hefir nú lengi verið hljótt um það mál og ekki komið neinar kröfur frá hjeraðsbúum um það. Væri sú höfn þó mjög æskileg, þar sem bestu fiskimiðin liggja þar undan landi. Af þessu sjest, að Kirk setur Skagaströnd efsta á blað með þeim allra nauðsynlegustu höfnum á landinu, og það varð meðal annars til þess að sannfæra mig, sem er ófróður um sjávarútvegsmál, um, að það væri fullkomlega rjettmætt að koma þar upp höfn. Hv. sjútvn. hefir líka sjeð nauðsynina, en svona fyrirtæki verður ríkissjóður að styrkja ríflega í byrjun; annars eru litlar líkur til þess, að málið komist í framkvæmd fyrst um sinn. Jeg skal játa, að væri til hafnarsjóður, væri sjálfsagt að nota hann svo sem hann hrykki, en því láni er ekki hjer að fagna; hann er enginn til. Hinsvegar er ekki von, að Austur-Húnavatnssýsla, sem er nær eingöngu landbúnaðarhjerað og verður vonandi í framtíðinni, vilji taka á sig ábyrgð á 1/2 milj. kr. láni í þessu skyni. Sýslusjóður er líka í allmiklum skuldum sem stendur, enda hefir ráðist í stórkostlegan kostnað við byggingar, svo sem kvennaskóla, frystihús og bryggju, og auk þess varið afarmiklu fje til vegagerða. Vextir af stórláni til hafnargerðar, sem með tímanum gætu greiðst úr hafnarsjóði, mundu nú til að byrja með hvíla með ægilegum þunga á herðum hjeraðsbúa sjálfra. Tel jeg því illa farið, að þessi hv. deild skyldi lækka ríkissjóðsframlagið frá því, sem það var, þegar það kom frá hæstv. stj. Þess vegna hefi jeg borið fram brtt. þess efnis, að til hafnargerðarinnar veitist úr ríkissjóði 2/5 stofnkostnaðar, og vænti jeg þess fastlega af hv. d., að hún sjái, að betra er að leggja meira fram í byrjun heldur en að taka á sig stórfeldar ábyrgðir, sem svo gætu ef til vill síðar meir fallið á ríkissjóð. Þætti mjer ilt, ef Húnavatnssýsla yrði að hlaupa frá sínum skuldbindingum; jeg hefi það mikinn metnað fyrir hennar hönd. Hv. þdm. hafa sagt, að þetta aukna framlag gefi ilt fordæmi, en nú vill svo til, að eftir skýrslu Kirks er engin höfn sambærileg við Skagaströnd, nema Ólafsvík, og sje jeg ekki ástæðu til annars en að gera þeim jafnt undir höfði, sjeu skilyrði þar lík. Um 2 síðustu liði brtt. minnar er það að segja, að þeir eru settir til þess að tryggja frekari tekjur handa höfninni, ef á þarf að halda. Síðasti liðurinn er gerður eftir bendingu hv. 3. landsk., sem talaði um málið af skilningi og velvilja. Vona jeg svo, að brtt. mínar fái stuðning frá hæstv. stj. og verði samþ. hjer í hv. deild.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hafði ekki tækifæri til þess að vera við fyrri umr. þessa máls, þar sem jeg var þá bundinn við umr. í hv.Nd. Vil jeg þakka hv. sjútvn. og hv. d. fyrir að hafa afgr. málið til 3. umr. Eftir að hafa heyrt ræðu hv. 6. landsk. út af brtt. hans á þskj. 154, vil jeg geta þess, að jeg get fyrir mitt leyti fallist á þær með tilliti til þeirra raka, sem fram komu í ræðu hans, og vona, að hv. d. geti einnig verið þeim meðmælt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fyrir hönd n. hefi jeg ekki mikið að segja, en ræða hv. 6. landsk. gaf mjer tilefni til þess að fara dálítið lengra út í málið. Hann sagði, að hafnleysi á þessu svæði væri búið að valda stórtjóni, og hjelt því fram, að þessi höfn mundi koma að miklu meiri notum fyrir útveginn en verslunina, þar sem hún hefði mikil hlunnindi aðallega sem fiskiveiðahöfn. Jeg get verið að mestu leyti sammála honum um þetta, en vil þó ekki ganga inn á, að höfnin hafi svo geysimikla þýðingu eins og hann vill vera láta sem fiskiveiðahöfn. Höfnin verður að mínu áliti fyrst og fremst verslunarhöfn, en verður að meira eða minna leyti, er fram líða stundir, fiskiveiðahöfn. Hve fljótt það má verða, fer að miklu eftir því, hve bráðlega verður framkvæmd og fullgerð þessi hafnarbygging. Viðvíkjandi því, að hafnargerðin sje tiltölulega ódýr, get jeg ekki verið sammála hv. 6. landsk. Það er mín sannfæring, að þessi hafnargerð, sem hjer er um að ræða, sje ekki nema byrjun að höfn á Skagaströnd, en ef Skagaströnd á að eiga framtíð fyrir sjer, þá þarf þar afarfullkomna höfn, sem kostar stórfje. Til slíkra ráðstafana þarf miklu meira fje en hjer er farið fram á, en svo langt er ekki hægt að ganga að svo komnu. Það er þó síður en svo, að þetta, sem nú á að gera, sje til þess að tefja fyrir málinu. Það er einmitt stórt spor í áttina. Jeg lít á þessa höfn sem mikla bót fyrir hjeraðsbúa. Með þetta fyrir augum telur n. ekki rjett að ganga lengra með tillag ríkissjóðs en hún lagði til, þar sem líkur eru til, að í framtíðinni verði máske eigi síður um fiskihöfn en verslunarhöfn að ræða, og mun því fá svo miklar tekjur, að hún geti í framtíðinni staðið sjálf straum af sjer. Væri þetta ekki svo, horfði málið öðruvísi við. Væri þá varhugavert að leggja svona mikla byrði á hafnarsjóðinn. Hv. 6. landsk. talaði um það, að hafnarsjóður mundi ekki verða í neinum vandræðum með lán til hafnargerðarinnar, þó ábyrgð ríkissjóðs væri færð svo niður, að hún stæði ekki að baki alls lánsins. Þetta bendir á, að fyrirtækið er talið arðvænt. Þetta er hið sama og vakti fyrir sjútvn., er hún lagði til að færa tillagið niður, þótt hún teldi rjett að hafa tillagið nokkru hærra en venja hefir verið til annarsstaðar. Tel jeg því, að sjútvn. hafi tekið vingjarnlega í þetta frv. Þá vil jeg geta þess, að sjútvn. er fyllilega samþykk 3. brtt. á þskj. 154, sem fer í þá átt að tryggja hafnarsjóði meiri tekjur. Af till. sjest, að hv.flm. hennar trúa á, að hjer geti verið um álitlegan tekjustofn að ræða. Og þótt óvíst sje, að það sje meira en ágiskun, og vafasamt að reynist rjett það, sem hv. 3. landsk. sagði, að útflutningur frá Skagaströnd mundi verða 20 þús. skpd. -  Eins og skilja hefir mátt á orðum mínum, er sjútvn. því móti 1. og 2. lið brtt. á þskj. 154, en leggur til, að 1. liður brtt. verði samþ. Þá hefir sjútvn. og athugað brtt. frá hæstv. fjmrh. á þskj. 173 og leggur til, að hún verði samþ. Það er vitanlega ekki nema gott við því að segja, að þetta fyrirtæki sje athugað sem best, áður en framkvæmd er hafin. Og þessi brtt. tryggir það. Eins og jeg gat um áður, þá hvikar sjútvn. ekki frá sinni stefnu í þessu máli og telur þær upplýsingar enn ekki fram komnar, sem haggi skoðun hennar á því. Ræða hv. 6. landsk. fremur styrkir það, að skoðun sjútvn. sje rjett.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við frv. þetta á þskj. 173. Jeg þarf ekki að tala langt mál fyrir henni, því hún skýrir sjálf hlutverk sitt. Brtt. á að tryggja það betur en gert hefir verið með frv., að mál þetta verði vandlega íhugað áður en hafist er framkvæmda. Í frv. er gert ráð fyrir því, að sýslan takist ábyrgð á hendur vegna fyrirtækisins, er nemi að upphæð alt að 1/2 milj. króna. Er það allstór upphæð fyrir tiltölulega lítið sýslufjelag. Virðist mjer því varhugavert, að einn sýslufundur geti með máske eins atkv. meiri hl. tekið ákvörðun um að vinna verkið og bundið sýsluna þessari ábyrgð. Er því gert ráð fyrir í brtt. minni, að til þess að takast ábyrgðina á hendur þurfi samþ. tveggja aðalfunda sýslunefndar og 2/3 atkv. til samþykkis. Lýsi sjer eindreginn áhugi innan hjeraðs um hafnargerðina, verður þetta öryggisákvæði tillögunnar ekki því til fyrirstöðu, að hafist verði handa um framkvæmdir. Meining mín er aðeins sú, að fyrirbyggja fljótræði um svo kostnaðarsamt fyrirtæki. Síðari brtt. á þskj. 173 er engin efnisbreyt., heldur borin fram vegna þess að mjer fanst betur fara á, ef till. mín verður samþ., að síðari málsliður 2. gr. verði sjerstök málsgr.

Jón Jónsson Hv. frsm. sjútvn. var sammála mjer um það, að í framtíðinni mundi höfn á Skagaströnd fremur verða fyrir fiskiveiðar en verslun. En mjer fanst ályktun hans af því nokkuð einkennileg. Hann vildi með því rjettlæta lækkun ríkisstyrksins. En mjer finst mín ályktun af því rjettari, sú, að ríkinu bæri að leggja meira til, vegna þess að með því að verða fiskihöfn kemur hún fleirum að notum og höfnin verður fyrir það meira landsmál en hjeraðsmál. Frá mínu sjónarmiði sjeð er því sanngjarnt, að ríkið leggi meira til þess vegna. Þá vildi hv.frsm. draga það út úr orðum mínum, er jeg gat þess, að þótt ábyrgð ríkisins fyrir lántöku væri lækkuð, mundi sýslan geta fengið lán á sitt nafn eingöngu, eða fyrirtækið út á ábyrgð sýslunnar, að jeg teldi fyrirtækið arðvænlegt. En þetta er röng ályktun. Í þeim ummælum mínum fólst vitanlega engin umsögn um arðvænleik hafnargerðarinnar. Jeg vona, að Húnavatnssýsla sje ekki svo illa stödd, að hún geti ekki útvegað lán á nafn sitt, ef kapp er á lagt. Þetta sannar því ekkert um höfnina, heldur, ef nokkuð væri, um lánstraust sýslunnar. En jeg vil þó ekki neita því, að jeg vona, að fyrirtæki þetta geti orðið arðvænlegt þegar fram líða stundir. En það tekur sinn tíma. Og þeir tímar geta orðið erfiðir fyrir hafnargerðina. Jeg býst líka við, að sýslan verði fremur hikandi, ef henni er gert að leggja mikið fram. Og verði lækkunin á tillagi ríkissjóðs til þess, að aldrei verði ráðist í fyrirtækið, kemur arðurinn heldur aldrei. Till. frá hæstv. fjmrh. hvetur til varúðar um þetta mál. Er gott, að full varúð sje viðhöfð, og get jeg verið þakklátur fyrir það. Till. sýnir ábyrgðartilfinningu hæstv. ráðh. í fjármálum, sem er mjög nauðsynleg hjá öllum, er við landsmál fást, en einkum manni í hans stöðu. En máske verður hún frekar til að draga úr framkvæmd verksins, einkum ef till.hv. sjútvn. nær fram að ganga. Þá þótti mjer það einkennilegt, þegar hv.frsm. klykti út sína ræðu með því, að mín ræða hefði styrkt skoðun sjútvn. Jeg held, að hv.þm. hafi þar alveg hausavíxl á rökunum. Mín rök sýna, að framkvæmd fyrirtækisins er í hættu, ef till. sjútvn. hafa framgang óbreyttar. Ástæður mínar eru kröftug andmæli gegn því, að dregið verði úr tillaginu, svo sem hv. sjútvn. vill. Þá talaði hv.þm. um, að hafnargerðin væri ekki ódýr. Vitanlega kostar hún mikið. En miðað við það, sem hafnargerðir kosta annarsstaðar, má segja, að Skagaströnd sje fremur ódýr staður. Þar hagar vel til. Að norðan er stór höfði, sem skýlir víkinni, sem höfnin verður í, og veitir mikla hjálp. Þegar garður hefir verið gerður að vestan, er lítið eftir ógert, því lítil hætta er frá suðri og suðvestri. Það er að vísu rjett, að ef útgerðin vex mikið, þá er gott að geta stækkað höfnina. Er það líka hægt með því að gera garð að austan, móti þessum, sem fyrst verður gerður. En þó það sje ekki gert, verða mikil not af höfninni. Þarf hún varla stærri að vera í náinni framtíð.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg vil minna hv. 6. landsk. á það, að þegar ráðist er í mannvirki sem þessi, þá e það gert með það fyrir augum, að þau svari kostnaði annaðhvort beint eða óbeint. Jeg hefi haldið því fram, að þegar um landbúnaðarhjerað sje að ræða, þá komi hagnaðurinn fremur óbeinlínis, en aftur beint þegar um fiskiveiðahöfn er að ræða, sem gefur von um góðar, beinar tekjur. Nú virðast allir sammála um það, að hjer verði um fiskihöfn að ræða að miklu leyti, og eru því forsendur sjútvn. fyrir því að lækka tillagið rjettar. Og þar sem við trúum á það, að þessi höfn geti gefið góðar tekjur, er ekki ástæða til að leggja mjög mikið óafturkræft ríkisfje í hana, ef hún kemur til með að renta sig vel. Á því verður að byggja. Og sje ekki hægt að byggja á því, þá verður auðvitað alt vafasamara um fyrirtækið. En jeg lít einmitt svo á, að hún muni bera sig mjög vel, a. m. k. er fram líða stundir. Og þá sje jeg heldur enga skynsamlega ástæðu til þess að fara að leggja út fje úr ríkissjóði vegna eftirkomendanna, meira heldur en nú stendur í frv., ef það er álit allra, að fyrirtækið muni svara vel arði sjálft. Hv. 6. landsk. talaði um, að þetta væri baggi á sýslunni. En það er ekki rjett að orði komist, því fyrst og fremst er það hafnarsjóður, sem tekur þetta lán.

Sýslan verður í ábyrgð

. Það er að vísu rjett. En til þess að sýslufjelaginu verði íþyngt, þarf fyrirtækið að bera sig illa. En þá er ríkissjóður líka í ábyrgðinni og mundi sennilega hlaupa undir bagga með sýslufjelaginu, ef það yrði hart úti. Og jeg tel mun á því, hvort fje er lagt fram í upphafi óendurkræft, eða að hugsanlegt er, að hlaupið sje undir bagga síðar, ef illa fer. En þar sem von er um, að fyrirtækið beri sig, þá vil jeg láta það sýna sig, að það þurfi meiri styrk, áður en hann er veittur. Jeg vil ekki eins og hv. 6. landsk. segja, að hann hafi haft hausavíxl á rökunum, en mjer finst, að hann hafi ekki gert sjer það nógu ljóst, að þar sem fyrirtækinu eru trygðir góðir tekjustofnar, þá sje ekki rjett að leggja meira fram, fyr en þörfin sýnir nauðsyn þess. Máske verða fyrstu árin erfið, meðan verið er að byggja höfnina, svo bjarga verði fjárhag hennar með bráðabirgðaláni. En með þeim tekjustofnum, sem ráðgert er, að höfnin hafi, eru líkur til, að árlegar tekjur hennar verði áður langt líður um eða yfir 100 þús. kr. Jeg hefi að vísu ekki full gögn til að áætla þetta nákvæmlega, en líkur eru fyrir þessum tekjum, þegar höfnin er fullgerð. Sje jeg því ekki betur en sæmilega sje sjeð fyrir framtíð fyrirtækisins. Jeg skal svo ekki lengja umr. meira. Aðeins benda á það, að ekki má taka upp þá stefnu, að ráðast í fyrirtæki, sem ekki er full ástæða til að ætla, að standi undir sjer í framtíðinni. En af því jeg hefi þá trú, að þetta fyrirtæki muni gera það, þá legg jeg til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Jón Þorláksson Jeg tel brtt. á þskj. 154 til bóta og mun greiða henni atkv. En þó er eitt ákvæði í henni, sem jeg mundi heldur hafa kosið öðruvísi. Jeg get sem sje ekki fundið í huga mínum full rök fyrir því, að heimila hafnarsjóði að taka stærri hlut af stórum bátum en litlum. Í brtt. er gert ráð fyrir, að heimild sje veitt til þess að innheimta sem hafnargjald 1/2 hlut af bátum, sem eru 8 smál. eða stærri, en af smærri bátum en 8 smál. 1/4 hlut, þar með taldir róðrarbátar. Jeg get skilið þetta, ef hlutaskifti eru færri á smærri bátunum, hlutfallslega við afla. En jeg held, að ekki sje nein föst regla um hlutaskiftin, og hygg því, að tilætlunin sje sú, að taka hlutfallslega meira af stóru bátunum. Eftir því áliti, sem hingað til hefir verið á Húnaflóa til sjósókna, álít jeg, að eigi sje rjett af löggjafarvaldinu að gera nokkuð til þess að ýta undir það, að frekar verði notaðir smábátar þar en stærri bátar. Þótt jeg bendi á þetta, mun jeg greiða brtt.atkv., af því að þetta er 3. umr. Um brtt.hæstv. fjmrh. vil jeg segja það, að það er svo mikið íhaldsbragð að henni, að síst mætti vænta þess, að formaður Íhaldsflokksins yrði til þess að andmæla henni. Þó finst mjer þar of langt gengið í íhaldsáttina. Get jeg ekki felt mig við það, að til þess að sýslan taki að sjer ábyrgðina þurfi aukinn meiri hl. að standa á bak við. Hygg jeg, að þetta sje ekki neitt alment ákvæði í sveitarstjórnarlögunum, og finst mjer ástæðulaust að setja slíkan tortrygnisstimpil á þetta fyrirtæki. Ef sýslunefnd samþ. ábyrgðina með 2/3 atkv., finst mjer ekki ná nokkurri átt að gera slíka samþykt ómerka og að aðalfundur, sem kemur saman ári seinna, þurfi að endurtaka samþyktina með sama meiri hl. til þess að hún verði gild. Mjer finst slík varúð ganga úr hófi fram. Þó veit jeg ekki, hvort slíkt ákvæði gæti orðið fyrirtækinu að falli; til þess er jeg ekki nógu kunnugur afstöðu manna til þess í Húnavatnssýslu. En eftir legu Skagastrandar væri ekki ólíklegt, að nokkur hluti sýslunefndarmanna væri málinu ekki fylgjandi, þar sem þeir mundu ekki álíta það sjerstakt hagsmunamál fyrir sína hreppa. Jeg get því ekki greitt brtt.hæstv. ráðh. atkv. mitt, því að jeg tel seinna ákvæðinu í brtt. alveg ofaukið og finst engin ástæða til þess að heimta aukinn meiri hl. um þessa ábyrgð, þegar slíkt er ekki gert um önnur fyrirtæki, er geta orkað eins mikils tvímælis og þetta.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 3. landsk. andmælti brtt. á þskj. 173, og vil jeg því víkja nokkrum orðum að till. Jeg gæti vel trúað því, að hv.þm. hefði borið fram svipaða till. og þessa, ef hann hefði verið fjmrh. Veit jeg, að í hans ráðherratíð gerði hann margt svipað til þess að tryggja hag ríkissjóðs, ef honum fanst eitthvað það á ferðinni, er orðið gæti ríkissjóði útgjaldaauki. Um hitt má auðvitað deila, hve langt hafi átt að fara til þess að tryggja það, að eigi verði ráðist í þessar framkvæmdir að lítt hugsuðu máli. t. d. hvort heimta á einhvern ákveðinn meiri hl. í sýslunefnd eða samþyktir tveggja sýslufunda í röð. - Það er vitanlegt, að stundum hafa verið gerðar samþyktir, er voru lítt hugsaðar fyrirfram, og iðraði menn þess þá á eftir. Jeg fyrir mitt leyti hefði helst kosið, að almenn kosning til sýslunefndar færi fram á milli þeirra funda, er ákvörðun taka um þetta mál, enda hefði jeg þá ekki farið fram á nema einfaldan meiri hl. En slíkt ákvæði er ekki hægt að setja. Það er vel hugsanlegt, að sýslunefndarfundur tæki ákvörðun í þessu máli án þess að hjeraðsbúum væri gerður kostur á að segja álit sitt. Hinsvegar þegar um samþykt tveggja funda er að ræða, hafa hrepparnir tækifæri til þess að gera sínar samþyktir um málið. En ákvæði þau, er till. felur í sjer, eru engin einsdæmi. Í mörgum stórfyrirtækjum hefir það verið ákveðið til frekara öryggis, að t. d. upphæð úr varasjóði megi ekki greiða fyr en það hefir verið samþ. af tveim aðalfundum í röð. Hafði komið í ljós, að gerðar höfðu verið fljótráðnar samþyktir á einum aðalfundi, en þóttu síðar ekki heillavænlegar. En síðan þetta ákvæði hefir verið sett í lög þessara fyrirtækja, hefir slíkt eigi komið fyrir, og hafa allir vel við unað. - Jeg hefi borið till. mína undir n. þá, er hjer átti hlut að máli, sömuleiðis hv. 6. landsk., og hafa þeir hv.þm. á hana fallist. Till. flutti jeg til þess eins að tryggja hagsmuni hjeraðs og ríkissjóðs, og áleit jeg það skyldu mína að benda á það, að nauðsynlegt væri að fara varlega í þessu máli.

Erlingur Friðjónsson Það var ekki ætlun mín að taka til máls, en umr. hafa gert það að verkum, að jeg vil fara um mál þetta fáum orðum. Jeg vil þá byrja með því að kasta fram þeirri almennu aths., að þegar ríkissjóði er ætlað að leggja fram fje til einhvers fyrirtækis. verður að gera sjer grein fyrir því, hvað honum er fært í því efni. Framundan er margt sem gera þarf, og ef greiða á helming kostnaðar úr ríkissjóði við hafnargerð á Skagaströnd. mun það koma í ljós, að ýmsum hliðstæðum fyrirtækjum er eigi síður þörf á slíku tillagi. Með þetta fyrir augum hefir mín till. eigi getað orðið hærri en svo, að ríkissjóður legði fram 1/3 kostnaðar, í stað þess sem honum er ætlað að greiða helming kostnaðar eftir frv. og 2/5 eftir till. á þskj. 154. Get jeg ekki, fyr en búið er að rannsaka, hvað gera þarf fyrir ýmsa aðra hafnleysustaði, gengið lengra en sjútvn. lagði til, að ríkissjóður legði fram 1/3 kostnaðar. Er það einnig hærri upphæð en ríkissjóður hefir lagt fram annarsstaðar, eins og sjá má á nál. sjútvn. og tekið hefur verið fram við umr. þessa máls. Mjer dettur í hug í þessu sambandi staður einn nálægt Skagaströnd, sem er Sauðárkrókur. Höfn er þar mjög slæm, en lagt hefir verið í að byggja þar öldubrjót, sem verið hefir til nokkurra bóta. Þykir mjer líklegt, að ríkissjóður þurfi að sinna þeirri höfn ekki síður en á Skagaströnd, því að aðstaðan er hin sama til fiskimiða, en hafnarstaður verri og kaupstaður nokkru stærri en á Skagaströnd. Þá kem jeg að því atriði, er aðallega kom mjer til þess að taka til máls, en það voru ummæli hv. 3. landsk. gegn 3. lið till. á þskj. 154. Telur hann ósamræmi í því, að gert er ráð fyrir í till., að taka megi alt að 1/2 hlut af hverjum vjelbáti, sem er 8 smálestir að stærð og stærri, en 1/4 hlutar af smærri mótorbátum og róðrarbátum. Af því að jeg á dálítinn þátt í þessum lið till., þótt jeg sje ekki beint flm. hennar. vil jeg benda á það, að það er mikill munur á því, hvort afli bátanna á að skiftast í t. d. 14 staði eins og er á stærri vjelbátum, eða 3–4 staði. Hlutfallslega verður þá meira tekið af smábátunum, ef tekinn er 1/2 hlutur, en af stærri bát, sem skiftir í fleiri staði. Jeg nefndi 3 hluti í sambandi við róðrarbátana, og á jeg þar við, að tveir menn rói. Skiftist afli þá milli þessara tveggja manna, en þriðja hlut fær bátseigandi, - bátshlut. Frá sjónarmiði okkar, er að till. þessari stöndum, munar það miklu, hvort afli skiftist í fáa eða marga staði, og því er till. fram komin, og vildi jeg því skýra þetta fyrir hv. d.

Jón Jónsson Jeg get þakkað hv. 3. landsk. hinar hlýlegu undirtektir hans við till. okkar, en jeg get því miður ekki þakkað hv.frsm. Hann hjelt því fram, að sýslunni ætti ekki að vera þetta mikill kostnaður, því að hafnarsjóður mundi greiða það fje, er fram í sækti. Þó skautst það fram úr hv. framsögumanni, að það geti verið dálítill baggi fyrir sýslusjóð að sjá fyrir vöxtum af alt að 1/2 miljón króna, enda þótt megi gera sjer von um endurgreiðslu. Þá kom hv.frsm. með það ágæta fyrirheit, að ef illa færi, myndi ríkissjóður hlaupa undir baggann og taka á sig skellinn. Jeg er nú ekki þingvanari en svo, að mjer finst það vandræða hugsunarháttur, að opinber fyrirtæki sjeu rekin áfram af einstökum hjeruðum eða aðiljum í því trausti, að ekkert geri til um fjárhagsafkomuna, því ríkið beri skellinn ef á þarf að halda. Vona jeg, að Húnvetningar þurfi aldrei að nota sjer slíkt.

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg ætla ekki að hefja neinar umr. um mál þetta nú; það var svo þrautrætt í fyrra í sambandi við lögin um tilbúinn áburð. Jeg leyfi mjer því aðeins að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Svo sem nál. á þskj. 136 ber með sjer, hefir allshn. lagt til, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, verði samþ. með lítilsháttar breytingum. Nefndin viðurkennir það öll, að kaupstaðir þurfi nauðsynlega að eiga land það, er þeir standa á, ásamt hæfilegu landi til ræktunar og hagbeitar til afnota kaupstaðarbúum. Breyting sú, er nefndin leggur til, að gerð verði á frv., er í því fólgin, að undanskilin verði hæfileg lóð undir og kringum íbúðar- og geymsluhús dánarbús Jóns prófasts Guðmundssonar. Jeg sje heldur ekki neitt, sem getur mælt á móti því, að lóð þessi verði undanskilin, en þar sem nefndin segir í áliti sínu, að ef hið opinbera teldi ástæðu til að kaupa það, þá ber ekki í að líta á það sem ábending frá nefndarinnar hálfu, heldur sem hugsanlegan möguleika, að svo kynni að fara. Svo stendur nú á, að eigandinn er prestsekkja, og við vildum láta þetta koma ljóst fram, að n. vill ekki á neinn hátt gera núverandi eiganda þessa húss erfiðara að selja húseignina, þó sala á landi kirkjunnar yrði leyfð. 2. brtt. skýrir sig sjálf. Þar er aðeins vitnað til laga um sölu þjóðjarða. Það mun hafa komið fram brtt. á þskj. 166, en jeg mun ekki víkja að henni fyr en hv.flm. hennar hefir fært fram rök sín.

Jón Þorláksson Það gladdi mig að sjá upphafið á áliti allshn. á þskj. 136, því þar viðurkennir nefndin, að kaupstaðir og kauptún þurfi að eiga land það, er þau standa á, ásamt nálægu landi til ræktunar. Jeg mintist þá þess, að er jeg var í Nd. kom þar fyrir svipað mál, og urðu nokkrar deilur út af. Var það hvort Siglufjarðarkaupstað skyldi selt land prestssetursins Hvanneyrar, og hallaðist jeg þá að því, að það skyldi gert, og yfirleitt hefi jeg hallast á þá sveifina við önnur slík tækifæri, og svo er því nú farið, en jeg vil ganga lengra en haldið er í frv. þessu, og því hefi jeg komið fram með brtt. á þskj. 166. Jeg vil að leyft verði einnig að selja Siglufjarðarkaupstað land prestssetursins Hvanneyrar, að undanskildum nauðsynlegum lóðum handa því og öðrum opinberum byggingum. Því er líkt farið með Siglufjarðarkaupstað og Neskaupstað, að verið er í báðum stöðunum að gera skipulagsuppdrátt, og jeg tel rjett að undanskilja þegar í upphafi þær lóðir, er þarf til opinberra bygginga. Jeg vona, að hv.allshn. taki vel í þessa brtt. mína, samkvæmt stefnu sinni, og að hún fáist samþ. í þessari hv. deild.

Jón Baldvinsson Það er engan veginn meining mín að hlaupa fram fyrir skjöldu og svara fyrir hv.frsm., hann mun sjálfur gera það, en jeg vildi aðeins segja nokkur orð í sambandi við sölu jarðar til Siglufjarðarkaupstaðar og afstöðu mína til þess máls. Á fyrstu þingunum, er jeg sat á, var jeg á móti sölu ríkissjóðsjarða til einstakra manna og er það enn. Sama var að segja um afstöðu mína, er bæjarfjelög eiga í hlut, þar eð mjög er hætt við því, að löndin lendi í braskarahöndum, og þá er það aðeins til bölvunar, að láta þau úr eigu ríkissjóðs. Jeg var á móti því, að Siglufjarðarkaupstað væri selt land kirkjunnar, því að þá sá jeg, að svo gæti farið, þar sem bærinn var þá að kalla mátti í höndum Norðmanna. En nú á síðari árum er þetta breytt, þeir menn komnir til valda í bæjarstjórn Siglufjarðar, sem líklegt er að sjá mundu í þessu sem öðru borgið hag bæjarins. En auðvitað gæti ríkissjóður leigt bænum landið með svo góðum kjörum, að betra væri en sala fyrir Siglufjörð. Mér kemur það einkennilega fyrir sjónir, að hv.flm.brtt. (JÞ) skuli fara að skjóta þessu inn í við 2. umr., án þess að nefndin fái tækifæri til að athuga málið, því alt er þetta stærra mál en salan handa Norðfirði. Gjarnan má í þessu sambandi minna á, að oft hefir landið selt jarðeignir sínar fyrir mjög lágt verð, og hafa þær eignir sumar síðan orðið bröskurunum að bráð, og venjulega hafa þær þá lent í óhirðu og niðurníðslu. Hitt vil jeg taka fram, að þótt jeg geti fallist á að bæjar- og hreppsfjelög fá keyptar landeignir ríkissjóðs, þá geta þó verið undantekningar frá því, þegar um stórar eignir er að ræða.

Halldór Steinsson Jeg vildi fara þess á leit við hæstv. forseta, að málinu yrði frestað, þar sem nýtt atriði er komið fram, sem nefnd þyrfti að fjalla um og athuga nánar. Legg jeg til, að því verði vísað til allshn.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það er nú svo, að hv. 3. landsk. fer ýmsar leiðir til að koma sínum málum fram, en þessi leið finst mjer þó einkennilegust vegna þess, að hann kemur ekki með þessa brtt. sína inn í þingið fyr en eftir að málið er búið að vera 3 vikur í nefnd. Jeg kann ekki við þessa aðferð, og mjer finst hún koma illa heim við rjettlætistilfinningu þá, sem allshn. taldi valda fylgi sínu við sölu á landinu. Jeg get ekki varist þeirri hugsun, að hv. 3. landsk. sje með þessari brtt. að leggja stein í götu þessa frv.  Á þessa till.hv.þm. er varla hægt að líta sem brtt., heldur miklu fremur sem viðauka við frv., þar sem það breytir engu í frvgr. Jeg hefði í forsetastól álitið rjettast að vísa brtt. frá af þeirri ástæðu. Jeg álít samsuðu sem þessa óheppilega, og jeg vil geta þess, að við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) höfum flutt sitt málið í hvorri deild, sama eðlis, af því að við töldum það heppilegra en að hnýta þeim saman, þar sem vera má, að eitthvað sje ver undirbúið í öðru tilfellinu. Jeg vil því mælast til, að hv. 3. landsk. taki till: sína aftur og komi fram með hana sem nýtt frv. Mun jeg styðja það. Jeg er ekki ánægður með, að umr. um frv. þetta sje frestað vegna þessarar till., sem naumast er hægt að skoða sem brtt. við frv. Að fresta umr. er að tefja það mál, sem hv. 3. landsk. telur þó vera sanngirnismál. Jeg vil því enn mælast til, að hv. 3. landsk. taki till. aftur og komi með hana í frumvarpsformi. Verður það að vísu seinna á ferðinni, en þar verður hv.þm. að gjalda þess, hve seint hann kom fram með það. Eins og jeg hefi sagt, mun jeg styðja það, en mjer finst óþarfi að tefja þetta mál með því.

Jón Þorláksson Hv. 2. þm. S.-M. leggur algerlega skakkan skilning í mína afstöðu til þessa máls. Þingsköpin leyfa mjer enga aðra leið til að auka við frv. en að koma með brtt. Ef þau hefðu leyft mjer að koma með viðaukatill., þá hefði jeg gert það, en þá aðferð þekkja þau ekki, og var mjer því nauðugur einn kostur. En til þess að skemma ekki frv., þá kaus jeg að bæta við það nýrri grein og við 2. umr., þar sem hver gr. er þá borin upp til samþykkis sjerstaklega. Og af sömu ástæðu hefi jeg engu bætt inn í núv. frvgr., svo þær breytast ekkert. Ef mín brtt. verður samþ., þá breytist aðeins fyrirsögnin. - Það er fjarri tilgangi mínum að vilja leggja stein í götu þessa frv. með brtt. minni. En í jeg vildi nota ummæli hv. allshn um í rjettmæti slíkrar sölu, til þess að bera þetta fram. Þau ummæli, sem hv.n. í ljet frá sjer fara, voru almenns eðlis, í svo ekki er hægt að lá mjer, þótt jeg notaði þau. En jeg hafði ekki ástæðu til að ætla, fyr en jeg sá nál., að sala á Hvanneyrarlandi til Siglufjarðar í mundi fá betri byr en áður hefir verið. Var því ekki ástæða til, að jeg kæmi fram með þetta fyr en jeg hafði lesið nál.

Forseti (Guðmundur Ólafsson) Jeg vil svara þeirri aðfinslu hv.frsm. í (IP), að jeg hefði átt að vísa brtt. á þskj. 166 frá, af því það væri viðaukatill., en ekki breytingartill. En jeg fæ ekki sjeð, að það sje rjett, því ef brtt. verður samþ., þá breytist fyrirsögn frv. Hinsvegar sje jeg engan vinning við að koma með mál þetta sem sjer stakt frv. Ætti það ekki að orsaka ; skaðlegan drátt, þótt frv. væri tekið af dagskrá nú. Er ekki svo áliðið þings, að um stóra hættu sje að ræða. Ætti frv. þrátt fyrir það að geta komið til framhaldsumr. fyrir næstu helgi. -Tek jeg því málið út af dagskrá.

Jón Þorláksson Mjer kom það ekki á óvart, þó heldur andaði kalt frá hv.frsm. (IP), þegar til þess kom að draga rökrjettar afleiðingar af afstöðu n. til frv. þess, er hann flytur, og um það er að ræða að láta aðra kaupstaði, sem eins stendur á fyrir og Nesi, verða sömu velvildar aðnjótandi og fá að kaupa lönd þau, er þeir liggja í, og löggjafinn hefir ráð yfir. - Mjer skildist af ræðu hans, að það væru aðallega þrjár ástæður, sem hann færði fram móti brtt. minni. Hin fyrsta var sú, að það vantaði ósk kaupstaðarins til kaupanna. Þetta er rjett; það liggur nú engin formleg ósk fyrir frá kaupstaðnum. En hún hefir komið fram áður, bæði þegar frv. það var á ferðinni, er hv.frsm. gat um, og einnig síðan. Þetta er einungis formleg ástæða gegn brtt., því ekki leikur neinn vafi á ósk kaupstaðarbúa. En fyrsta sporið er það, að stjórninni sje veitt heimild til að selja landið. Það verður því ekki neitt úr þessari mótbáru. - í öðru lagi hjelt hann því fram - og með rjettu, - að lögin um sölu kirkjujarða gera ráð fyrir, að löggjafinn taki ákvörðun um sölu hverrar jarðar út af fyrir sig. Þetta er rjett, og er líka gert í brtt.; jörðin er þar nefnd. Það er rjett athugað hjá hv.frsm., að lögin gera ráð fyrir, að ekki verði heimilað í einu lagi að selja allar þær kirkjujarðir, er kauptún og kaupstaðir standa á, heldur verði greint um hverja í sínu lagi. Þessu er fullnægt í brtt. Hitt nær ekki neinni átt, að löggjafinn hafi verið að ákveða, hvaða ákvarðanir yrðu samferða í einum og sömu lögum. Fremur væri máske ástæða til að telja það óviðkunnanlegt, að í lagafrv. eins og þessu skuli vera sett sameiginleg ákvæði um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Raunar virðist mjer ekkert við það að athuga, þótt um það sjeu sett sömu lögin, og því er engin ástæða til aðgreiningar. Hv. þm. sagði, að þetta væri einsdæmi í þingsögunni, að heimiluð væri 2ja jarða sala, enda mun það svo að vísu, að fá dæmi þess finnist, að kaupstöðum eða þorpum hafi verið seldar kirkjujarðir. En þingið hefir þó, fyrir 22 árum síðan, heimilað í einum lögum að selja allar kirkjujarðir, að fám einum undanskildum. Þó að hv.þm. geti því máske fundið þeim orðum sínum stað, að aldrei hafi í einum lögum verið heimilað að selja 2 jarðir, verður hann þó að viðurkenna, að þingið hefir heimilað sölu einnar og margra, og þá getur ekki verið neitt athugavert við að heimila í einum lögum það, sem þar er í milli. Þriðju ástæðuna gegn brtt. minni flutti hv.þm. hálf feimnislega fram. Hann sagðist vera hræddur um, að frv. yrði felt, ef brtt. yrði samþykt, í en jeg get ekki skilið í því, að hv.þm. greiði fyrst atkv. með till., og felli svo frv. Hitt getur komið til mála, að hv.Nd. hleypi frv. þessu ekki í gegn, en brtt. mín mun þó ekki spilla fyrir því, því að hún er alveg sjerstæð, og ef hv.þm. fella sig ekki við hana, mun það koma fram í umræðunum, og þá geta þeir auðvitað látið brtt. mína falla, en samþ. frv. Af þessum ástæðum verð jeg að álíta, að ótti hv.þm. sje ekki á rökum bygður, þótt hann kunni að hafa látið hann í ljós af umhyggju fyrir frv. Fyrir mjer vakir það eitt, að jeg vil greiða fyrir rjettu máli, og jeg lít svo á, að Siglufjarðarkaupstaður eigi rjett á því að kaupa það land, sem hann þarfnast, engu síður en aðrir kaupstaðir, en þar sem jeg sje, að tillaga mín sætir andúð fyrir það, að hún er flutt í sambandi við þetta frv., þá vil jeg ekki hætta henni lengra í þessari mynd, og tek jeg hana því aftur, en mun sjá svo um, að efni hennar komi hjer fram að nýju á annan hátt.

Páll Hermannsson Það fjell nú að vísu botninn úr því, sem jeg hafði ætlað mjer að tala um, þar sem hv. 3. landsk. tók brtt. sína aftur, en það var líka annað atriði, sem jeg hafði ætlað mjer að minnast á, og því kvaddi jeg mjer hljóðs. Hv. frsm.allshn. tók það fram, að þegar um sölu slíkra jarða sem þessarar væri að ræða, yrðu allir hlutaðeigendur að vera sammála um kaupbeiðnina, og jeg er honum þar samdóma. En mjer þykir bresta á, að allar þær upplýsingar sjeu komnar fram, sem þurftu að liggja fyrir hendi. Það er upplýst, að Neskaupstaður vill kaupa landið, og álit yfirmanns kirkna í landinu liggur fyrir hendi, þótt ekki mæli það með sölunni, en jeg veit ekki til, að umboðsmaðurinn fyrir Múlasýsluumboði hafi nokkuð látið til sín heyra, eða að álit hans sje fengið. Úr þessu mætti þó fljótlega bæta, því það vill nú svo til, að hann á sæti hjer á þingi. Ennfremur er til samþykt, sem kölluð er Nessamþykt, er snertir þessa eign. Gerðu eigendur samþykt þessa sín á milli, en eins og menn vita, eru eigendurnir margir. Hvað samþ. þessi felur í sjer, er ennþá ekki upplýst, en það gæti verið eitthvað, er þýðingu hefði fyrir málið. Jeg vil ekki bregða fæti fyrir frv. nú, og mun því greiða því samþykki mitt til 3. umr., en þá munu þessar upplýsingar fengnar. En þessa skýringu vildi jeg gefa ef svo kynni að fara, að jeg greiddi öðruvísi atkv. við 3. umr.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg þarf aðeins að gera stutta aths. Hv. sessunautur minn (PH) taldi ýmsar upplýsingar vanta, sem nauðsynlegar væru til þess, að hægt væri að taka afstöðu til málsins. Nefndi hann þar á meðal umsögn umboðsmannsins, en jeg hefi nú ekki hirt um að afla hennar, þar sem sá maður á sæti hjer á þingi, og fær sjálfur að fjalla um málið. Hv. þm. nefndi það ennfremur, að til væri svokölluð Nessamþykt, en hún er nokkurskonar samningur um skipulag og leigu lóða, er eigendur gerðu með sjer, og því sje jeg ekki hvaða þýðingu hún hefir í þessu máli.

Samþyktin snertir ekki sölu

. Nei, það gerir hún ekki, en annars mun hún vera til í stjórnarráðinu, og þar má efalaust útvega hana, og skal jeg þá upplýsa málið fyrir hv. deild við 3. umr. Jeg sje svo ekki ástæðu til að svara fleiru, og get ekki gefið nánari upplýsingar, síst af öllu þegar jeg veit ekki, hvað þarf að upplýsa frekar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Eins og getið er um í grg. þessa frv., þá var hjer í þessari deild í fyrra samþykt áskorun til ríkisstjórnarinnar, um „að láta endurskoða siglingalög nr. 56, frá 30. nóv. 1914, og leggja fyrir næsta þing breytingar á lögunum, er gangi í svipaða átt og sjómannalög þau, er nú gilda á Norðurlöndum“. Samkvæmt þessari þál. skipaði stjórnin þá Kristján Bergsson, forseta Fiskifjelags Íslands, og Sigurjón Á. Ólafsson, alþingismann, formann Sjómannafjelags Reykjavíkur, til þess að takast þetta starf á hendur, og hafa þeir samið þetta frv. og það, sem hjer er næst á dagskrá. Ennfremur var fenginn þeim til aðstoðar sá lögfræðingur, sem ætla má að beri allra manna best skyn á þessa hluti, en það er Ólafur prófessor Lárusson. Jeg vil gera ráð fyrir, með því að svo mikil vinna hefir verið lögð í þetta frv., að hjer sje ekki aðeins um miklar, heldur og góðar breytingar að ræða, sem jeg ekki skal gera grein fyrir í einstökum atriðum, því til þess brestur mig þekkingu. Jeg vil mælast til, að hv. deild láti þetta frv. ganga til þeirrar n., sem að rjettu á um það að fjalla, sem er sjútvn., að þessari umr. lokinni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg er sammála hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) um, að það sje rjett að njóta aðstoðar góðs lögfræðings við samning slíks frv. sem þessa. Það hefir verið fenginn til þessa verks sá maður, sem menn hyggja að hafi mest til brunns að bera á þessu sviði, en hitt er jeg ekki saminála hv.þm. um, að nægilegt sje að leita lögfræðilegrar aðstoðar, og að það hafi ekki verið sjálfsagt að fara þá leið, sem stjórnin fór, að snúa sjer til þeirra manna, sem höfðu sjerþekkingu á starfi þeirra, sem lögin eiga að gilda um. Það var rjett hjá stjórninni að snúa sjer til fulltrúa þeirrar stjettar, og fá þeim svo góða aðstoð sem hægt var. Jeg held því, að aðfinslur um undirbúning þessa máls, sjeu ekki á rökum bygðar, og hefði verið rjettara hjá hv.þm., ef hann hefði haft sjerstakar skoðanir um það, hvernig málið átti að undirbúa, að taka það fram, þegar þessi ályktun var samþykt í fyrra. En um það, hvort þetta mál verði leitt til lykta á þessu þingi, skal jeg ekki segja. Jeg játa það, að þótt jeg beri þetta frv. fram, þá hefi jeg enga sjerþekkingu á því, og get því ekki um það dæmt, hvort tiltækilegt sje að koma þessu máli fram nú. Jeg skal svo ekki deila frekar um þetta við hv. 2. þm. G.-K., en vil aðeins geta þess, þar sem hv.þm. benti á, að þetta frv. kæmi seint fram, að þar sem þingið hafði falið stjórninni að undirbúa málið, þótti rjettara að það væri látið koma fram sem stjfrv. Jeg skal ennfremur geta þess, að þetta frv. var sett í póst, til þess að verða sent utan 25. febr., til að leggjast fyrir hans hátign konunginn, en það eru ekki nema eitthvað tveir dagar síðan tilkynning kom um, að búið væri að leggja það fyrir konunginn og að leggja mætti það fram sem stjfrv. Hv. þm. sagði, að þetta frv. hefði helst ekki átt að leggja fram nú, en jeg býst við, að það hefði kannske heyrst eitthvað annað, ef frv. hefði ekki verið lagt fram, því að Nd. skoraði á landstjórnina í fyrra að leggja það fyrir næsta þing. Jeg lít svo á, að úr því að möguleikar voru á því, væri það skylda stjórnarinnar að leggja það fram, og láta hv.þm. fá tækifæri til að kynnast því, hvort sem það verður afgreitt á þessu þingi eða ekki.

Ólafur Thors Jeg er hæstv.forsrh. sammála um það, að það var nokkur ástæða til að tryggja það, að sjerfróðir menn yrðu til aðstoðar þeim lögfræðingum, sem ríkisstjórnin fengi til að vinna þetta verk. En þá sjerþekkingu mátti tryggja sjer ríkissjóði að kostnaðarlausu. Hæstv. forsætisráðh. viðurkennir, og leggur áherslu á, að sjerþekking hafi verið nauðsynleg. Hvers vegna gaf hæstv. ráðh. þá ekki skipstjórafjelaginu „Öldunni“ og fjelagi útgerðarmanna kost á því, að eiga mann í þessari nefnd? Þetta mál er aðiljum svo mikið áhuga- og hagsmunamál, að það var þeim ekki ofætlun að standa straum af þeim kostnaði, sem þurfti til að tryggja sjerfræðilega aðstoð. Jeg veit, að skipstjórafjelagið og útgerðarmannafjelagið hefðu með ánægju orðið við þeirri beiðni, að leggja til mann í n., og jeg efa ekki, að Sjómannafjelag Reykjavíkur hefði gert hið sama, og jeg tel heldur ekki, að forseta Fiskifjelagsins hefði verið ofþyngt, þótt hann hefði tekið þátt í starfi þessarar n., án sjerstakra launa. Þá yrði kostnaðurinn, sem ríkissjóður ætti að standast, sá einn, að greiða fyrir lögfræðislega aðstoð. Jeg hefi ekki átalið, að Ólafi prófessor Lárussyni var falið að vinna þetta verk, þótt nokkur kostnaður verði auðvitað af því. En þar sem hæstv. ráðh. var að undrast yfir því, að jeg skyldi ekki bera fram áskorun til hæstv. stj. um ákveðna skipun væntanlegrar n. á síðasta þingi, þegar þál. var samþykt, þá voru þær orsakir til þess, að jeg var alveg grunlaus í þessu efni. Jeg hafði talið sjálfsagt, ef sjerfræðingar væru fengnir til aðstoðar, að þá ættu allir aðiljar þar fulltrúa, ríkissjóði að kostnaðarlausu. Hæstv. ráðh. taldi þær ástæður til þess, hversu seint þetta frv. væri lagt fyrir þingið, að það hefði verið sent til konungs fyrir fjórum vikum síðan, og væri fyrst komið aftur fyrir fáum dögum. Jeg efa ekki, að hæstv. ráðh. skýri þar rjett frá, en jeg hefði haldið, að þó að svo hefði verið, þá væri samt greiðfær leið fyrir hæstv. ráðh. til að gefa hv.þd. kost á að kynna sjer frv. Ráðherrann gat vel látið þm. fá þennan lagabálk, en jafnframt fyrirskipað þagnarskyldu. Veit jeg, að þetta hefir verið gert með önnur mál, t. d. með frv. um landbúnaðarbankana báða. Þau munu að vísu ekki hafa verið send öllum þm., en nokkrir þeirra hafa fengið að sjá þau. Auk þess hygg jeg og, að flestir kaupfjelagsstjórar þeirra kaupfjelaga, sem eru í S.Í.S. muni hafa fengið að fjalla um það mál, áður en það kom fyrir konung. Jeg hygg ekki, að hæstv.atvmrh. hefði orðið fyrir neinum ávítum, þó hann hefði ekki lagt þetta frv. fram á þessu þingi. Hæstv. ráðherra veit vel, að hann hefir ekki ávalt orðið við áskorunum, er beint hefir verið til hans um að leggja fram ýms mál. Má þar til nefna till. til þál., sem samþykt var hjer í þessari deild í fyrra, þess efnis, að hæstv. stjórn legði fyrir þetta þing frv. til laga um ellitryggingar. Hæstv. ráðh. hefir nú að vísu gefið skýringu á því, hvers vegna hann hafi ekki gert það, sem sje vegna þess, að málið var ekki nægilega undirbúið. En það sýnir þó, að hann lítur svo á, að honum sje ekki skylt að leggja mál fyrir Alþingi, sem að hans áliti eru ekki nægilega undirbúin, enda þótt sjerstaklega hafi verið á hann skorað.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil geta þess út af því, er hv. 2. þm. G.-K. sagði, að jeg get ekki í fallist á það, að útgerðarmenn hafi ekki átt fulltrúa í nefndinni, því jeg verð að líta svo á, að forseti Fiskifjelagsins sje fullgildur fulltrúi útgerðarmanna í þessu máli. Annars voru nú þessar aðfinslur hv.þm. ekki fluttar af neinni grimd, heldur munu þær frekar hafa verið fluttar til þess að sýnast. Mjer skildist svo á orðum hv.þm., að það væri aðallega tvent, er hann vildi ásaka mig fyrir. Annað var það, að frv. þetta hefði verið borið of seint fram. Hitt var það, að það hefði komið of snemma. Þetta virðist nú óneitanlega nokkuð skrítið, en svona var það samt.

Það getur vel samrýmst!

. Jeg býst því við, að maður verði að fara þann gullna meðalveg, og draga af þessu þá mjög svo rjettu ályktun, að jeg hafi borið frv. fram á hæfilegum tíma.

Sigurjón Ólafsson Jeg skal nú ekki fara inn á efni þessa máls, heldur aðeins gera að umtalsefni þau ummæli, er hv. 2. þm. G.-K. hafði um mig. Hann sagði, að við nefndarmennirnir tveir, forseti Fiskifjelagsins og jeg, hefðum verið að gefast upp við þetta starf, og því orðið að fá lögfræðing okkur til aðstoðar. Jeg veit nú ekki hvaðan hann hefir þetta, en vilji hann fá góðar og áreiðanlegar upplýsingar um þetta, þá er best og beinast fyrir hann að leita til prófessors Ólafs Lárussonar, sem getur frætt hann um það rjetta í þessu máli. Svo vil jeg benda hv.þdm. lítilsháttar á það, hvernig meðferð þessara mála hefir verið hagað hjá nágrannaþjóðunum, því jeg býst ef til vill við, að þeim sje það ekki fulljóst. A. m. k. veitti hv. 2. þm. G.-K. ekki af því, að fá fræðslu í þeim efnum. Var því svo hagað, að í nefnd voru skipaðir fulltrúi sjómanna og fulltrúi útgerðarmanna, og loks lögfræðingur af hálfu ríkisins. Jeg verð því að líta svo á, að því hafi verið hagað eins hjer, því Kristján Bergsson hlýtur að teljast fullgildur fulltrúi útgerðarmanna samkv. stöðu sinni sem forseti Fiskifjelagsins, sem er fjelag útgerðarmanna en ekki sjómanna. Viðvíkjandi því, að þetta frv. geti ekki gengið í gegn á einu þingi, þá er því til að svara, að á öllum Norðurlöndum hafa þessi mál verið afgreidd á einu þingi. Þingin í þeim löndum hafa, eins og vitanlega er rjett, bygt aðallega á áliti þeirrar nefndar, er undirbúið hefir málið í hverju landi, og gert mjög smávægilegar breytingar á frv. þeim, sem nefndirnar lögðu fyrir þingin. Við, er störfuðum að undirbúningi þessa frv., höfum að mestu leyti þrætt þá löggjöf í aðalatriðum, er samþykt hefir verið í nágrannalöndunum, og ætti því að vera óhætt að hyggja á því, er við höfum gert, enda fór þingsályktunartillagan fram á það, sem samþykt var hjer í deildinni í fyrra. En hitt kemur mjer ekki á óvart, þó hv. 2. þm. G.-K. hafi sitthvað að athuga við þá löggjöf. Þegar siglingalögin frá 1914 voru samþykt, hafði engin nefnd um þau fjallað, sem skipuð væri fulltrúum atvinnuveganna, heldur var einum lögfræðingi falið að semja frv., ef jeg man rjett, og fór það síðan í gegn á einu þingi. Var það Jón próf. Kristjánsson, er samdi það frv. Annars eru, eins og tekið er fram í greinargerð frv., lög Norðurlanda í þessum efnum mjög svipuð, og einn merkasti þátturinn í samvinnu Norðurlanda um löggjöf. Nú voru Skandinavísku siglingalögin endurskoðuð fyrir nokkrum árum. Var það gert í sameiningu af Dönum, Finnum, Svíum og Norðmönnum, og var nefnd skipuð af hálfu hvers lands fyrir sig til þess. Íslandi mun hafa verið boðið að taka þátt í þessari endurskoðun, en því mun ekki hafa verið sint. Hefir því ávalt setið við sama hjá okkur, og við því dregist aftur úr. Er slíkt slæmt, því að best er, að sem svipaðastar reglur gildi í þeim löndum, sem jafn náið samband er milli eins og milli okkar og Norðurlandaþjóðanna. Annars er sú stefna mjög hávær, og þegar farið að vinna að því, að sjómanna- og siglingalöggjöf verði alþjóðleg. Hvað snertir vinnubrögð okkar nefndarmanna, þá getur frv. sjálft sagt til um það. En víst er um það, að æskilegri mann en prófessor Ólaf var ekki hægt að finna, og var okkur það mikil ánægja, að fá samþykki stjórnarinnar til þess að hann starfaði með okkur.

Ólafur Thors Hæstv. fors.- og atvmrh. sagði, að forseti Fiskifjelagsins hefði verið fullgildur aðili útgerðarmanna í þessu máli. En ef svo var, hví var hann þá ekki líka fullgildur aðili sjómanna? Annars hafði hann ekkert umboð frá útgerðarmönnum, og jeg fæ ekki sjeð, að það hafi við neitt að styðjast, að líta á hann sem sjálfsagðan umboðsmann útgerðarmanna. Jeg hlýt því að mótmæla þessari skoðun hæstv. ráðh. Þá var hæstv. ráðh. að spauga með það, að jeg hefði bæði sagt, að þetta frv. hefði komið of snemma fram og of seint, og yrði hann því að álykta, að hann hefði gert alveg rjett í því að fara hinn gullna Framsóknar-meðalveg. En þó þetta líti nokkuð einkennilega út hjá mjer, þá er það þó rjett. Frv. kom of seint til þess, að það yrði útkljáð á þessu þingi, en óþarflega snemma til þess að takast til meðferðar á næsta þingi. Til þess hefði verið nóg að útbýta frv. meðal þm. rjett í þinglokin. En með því að koma nú fram með það, verður það aðeins til þess að tefja tíma þingsins. Jeg vil ekki fara að rökræða þetta mál neitt við hv. 4. þm. Reykv. Jeg var ekkert að finna að vinnubrögðum hans. Hitt veit jeg, að hann er alls ekki maður til þess að vera í slíkri nefnd 

Þetta er bara oflof

. Er það lof um mann að segja, að hann sje ólíkur Ólafi próf. Lárussyni? Þá sagði hv. 4. þm. Reykv. frá því, að það tíðkaðist erlendis við skipun slíkra nefnda og hjer um ræðir, að í þær væru skipaðir hæfir lögfræðingar, er svo nytu aðstoðar þeirra manna, er sjerfróðir væru, eftir því er henta þætti, en einmitt þessu hefi jeg haldið fram. Ennfremur tók hann undir það með hæstv.forsrh., að forseti Fiskifjelagsins gæti ekki verið fulltrúi sjómanna. En það geta þeir karpað um, forseti Fiskifjelagsins og hv. 4. þm. Reykv., hvort svo sje eða ekki. Þá taldi hv. 4. þm. Reykv. sjálfsagt, að þetta frv. yrði strax samþykt, vegna þess að aðrar þjóðir hefðu samþykt athugasemdalítið frv. um líkt efni frá samskonar nefndum. Jeg efast nú ekkert um það. En hitt efast jeg heldur ekki um, að þær nefndir hafa verið betur skipaðar en sú, er hjer hefir starfað. Jeg mun því ekki loka augunum og segja já og amen við þessu frv. Því enda þótt nefndin hafi að mestu sniðið frv. eftir og fylgt ágætri löggjöf nágrannaþjóðanna, þá er það engin sönnun fyrir ágæti þess. Að vísu efa jeg ekki, að þýðingin sje góð hjá hv. nefnd, en það er þá heldur ekki þakkandi, því þetta er ugglaust einhver sú dýrasta þýðing, er hjer þekkist. En til þess þó að geta dæmt fyllilega um ágæti þýðingarinnar, verður maður líka að hafa frumtextann, en jeg býst við því, að þeir sjeu fáir, hv.þdm., er hafa kynt sjer hann. En kjarni málsins er sá, að reynslan hefir sýnt, að það er varhugavert að miða löggjöf vora um of við löggjöf annara þjóða, sökum þess að staðhættir eru hjer að mörgu leyti alt aðrir. Það er því engin sönnun fyrir ágæti þessa frv., þó að það sje ágæt þýðing á löggjöf, sem er hagkvæm fyrir aðrar þjóðir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg verð að segja það, að jeg er hissa á ummælum hv. 2. þm. G.-K. viðvíkjandi undirbúningi þessa frv. Því ef maður athugar hans eigin orð, kemur það í ljós, að hann hefir ekkert nema gott að segja um forseta Fiskifjelagsins. Ennfremur hefir hann játað, að það sje venja í öðrum löndum, að slík nefnd sje skipuð fulltrúum allra aðilja og rjett sje, að framfylgja því hjer. Hvað lá þá beinna við en að stjórnin skipaði formann Sjómannafjelags Reykjavíkur í nefndina? Á þriðja manninn í nefndinni, Ólaf próf. Lárusson, hefir hann rjettilega borið mikið lof. Jeg fæ því ekki betur skilið, en að hann hafi fært stjórninni hina fylstu traustsyfirlýsingu fyrir valið í nefndina, og jeg verð að segja, að það er ekki í fyrsta skifti, sem hann þakkar stjórninni verk hennar.

Pjetur Ottesen Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í þær umræður, er hjer hafa orðið um þetta mál. Jeg vil aðeins mótmæla þeim orðum, er fjellu áðan hjá hv. 4. þm. Reykv. þar sem hann sagði, að Fiskifjelagið væri fjelag útgerðarmanna. Þetta er alveg rangt. Það er stofnað og starfrækt til þess að vinna fyrir sjávarútveginn í heild sinni, en ekki sjerstaklega fyrir útgerðarmenn.

Ólafur Thors Það er dálítið einkennilegur skilningur á orðum mínum, sem kom fram í síðustu ræðu hæstv. fors.- og atvmrh. Jeg veit satt að segja ekki, hvernig jeg á að haga orðum mínum, svo að hann taki þau ekki sem traustsyfirlýsingu. Jeg vítti, hvernig nefndin var skipuð og þann óþarfa kostnað, er af því leiddi. Í hana vantaði sem sje umboðsmenn frá siglingafjelögunum, útgerðarmönnum og skipstjórum. Ef hæstv.forsrh. telur þetta gælur, þá verð jeg líklega að klappa honum með handarbakinu næst, svo að honum þyki jeg ekki of mjúkhentur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get að öllu leyti skírskotað til þess, er sagt var um það mál, er var á dagskrá næst á undan þessu (Frv. til sjómannalaga), því þetta hefir að öllu leyti haft sama undirbúning. Legg jeg svo til, að því verði vísað til sjútvn. að þessari umr. lokinni.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Frv. þetta felur í sjer breytingu á 3. gr. laga um vjelgæslu á íslenskum mótorskipum. Breytingin er í því fólgin, að til þess er ætlast í frv., að vjelstjórar, sem lengi eru búnir að vera við vjelgæslu, geti öðlast rjettindi til þess að stjórna stærri mótorvjelum en hið upphaflega próf þeirra tiltekur. Frv. er flutt að óskum vjelfróðra manna, og finst mjer eðlilegt, að vjelstjórar fái þessi rjettindi. Sjálfur hefi jeg enga sjerþekkingu í þessu efni. Jeg leyfi mjer að vænta þess, að hv. deild samþ. að vísa frv. til nefndar, og óska jeg að því verði vísað til sjútvn. að þessari umr. lokinni.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg hefði viljað mælast til þess, að till. þessi yrði ekki rædd svo, að hæstv. fors.- og atvmrh. sje ekki við, því hann þarf að lýsa undirtektum hæstv. stj. um málaleitun þessa. Vil jeg því mælast til þess, að hæstv. forseti fresti umr. þar til hæstv. ráðh. getur verið við. 

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er föst regla þegar slíkum till. er beint til ríkisstj. frá deildum Alþingis, þá telur hún sjálfsagt að verða við þeim. Annars finst bæði mjer og fleirum, að hjer hafi hv.flm. gengið fram fyrir skjöldu. Að minsta kosti má undirbúningur málsins tæplega minni vera. Jeg hefði getað vænst þess t. d., að um þetta hefði eitthvað legið fyrir frá hjeraðslækni. Eða að hreppsfundur, hreppsnefnd eða jafnvel þingmálafundur hefði óskað þessa. En mjer vitanlega liggur ekkert fyrir um þetta frá slíkum aðiljum. En samt sem áður, ef þörfin reynist mikil að athuguðu máli og hv. deild vill, að slík rannsókn fari fram, þá er sjálfsagt, að ríkisstj. lætur slíka rannsókn fara fram, einkum þegar kröfunum er svo í hóf stilt, að þetta má framkvæma þegar starfsmenn þeir, sem mælingarnar mundu framkvæma, eru þar á ferð hvort sem er.

Jón Jónsson Mjer finst einkennilegt, að slík till. sem þessi skuli koma fram. Og það bendir ekki til þess, að mikið sje að gera hjer, ef það á að tefja þingið með slíku smámáli. Mjer finst og naumast taka því að láta ríkisstj. fara að sjá um framkvæmd á þessari rannsókn. Í þorpi þessu eru ekki nema 1–2 hundruð manns. Og aðstaða til að ná vatni þar er ekki erfið, því lindir eru skamt frá þorpinu. Mjer finst því óþarft að blanda þinginu í þetta mál mikið til að ástæðulausu. Nú er svo ástatt, að oddviti hreppsins er búsettur á Hvammstanga. Ætti hann því að geta beitt sjer fyrir framgangi þessa máls og fá því vegna aðstöðu sinnar komið í gegn, ef þorpsbúum væri það áhugamál. En um þann áhuga hefir ekkert heyrst. Hv. flm. segist að vísu hafa fengið brjef þaðan, en frá hverjum, veit enginn. Annað hefir ekki heyrst. Ekki hefir heldur heyrst að sýslufundur hafi neitt hreyft þessu máli. Mátti þó vænta þess, að svo hefði orðið, ef honum hefði þótt hreppsnefndin vanrækja sínar skyldur í þessu efni. Ekki hefir heldur verið snúið sjer til þm. kjördæmisins, sem er búsettur á Hvammstanga. Mjer finst þetta því nokkuð í lausu lofti og eiginlega vera gripið fram fyrir hendur sveitarfjelagsins með þessu. Vil jeg því leggja til, að hvorki þing nje ríki eyði tíma sínum eða starfskröftum í þetta og till. verði látin falla.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg held, að hjer sje nú ekki um svo mikið smámál að ræða. Að minsta kosti virtist mjer hæstv. stj. ekki líta svo á, því hún virtist vera æði-„nervös“ yfir þessu máli. Hæstv. atvmrh. taldi nú upp öll þau „autoritet“, sem hann gat hugsað sjer viðvíkjandi þessu máli, og vildi fá umsögn þeirra.

Einhvers þeirra að minsta kosti

. Hann taldi upp lækni, hreppsnefnd, sýslunefnd, þingmálafund o. fl. Nú vill svo vel til, að jeg hefi umsögn frá einu þessara „autoriteta“, sem sje hjeraðslækni. Jeg skal með leyfi hæstv. forseta lesa umsögn hans, þótt jeg viti ekki, hvernig mjer tekst það, því það er á henni hálfgerð „recepta“-skrift. Hún hljóðar þá þannig: „Að gefnu tilefni vottast viðvíkjandi vatnsbólum og neysluvatni á Hvammstanga: Nokkur hluti þorpsbúa hjer á engan kost á nothæfu drykkjarvatni. Aðeins aðgang að svonefndri „Syðri-Hvammsá“ og kjallarabrunnum með algerlega ónothæfu vatni, sjerstaklega þegar tekið er tillit til taugaveikisfaraldurs, er gekk hjer fyrir nokkrum árum. Má fullyrða, að brunnar þessir sjeu ekki öruggir gagnvart taugaveikissýkingarhættu. Hvammstanga, 2. febr. 1929. J. Sveinsson, hjeraðslæknir“. Hjer er þá eitt af þeim „autoritetum“, sem hæstv.atvmrh. var að lýsa eftir. Ennþá var eitt, sem hæstv.forsrh. var að höggva eftir, og það var, að jeg hefði gengið fram fyrir skjöldu í þessu máli. En jeg vil láta hæstv. ráðh. vita, að jeg tel mig þm. þessa kjördæmis eins og reyndar allra annara á þessu landi, því jeg mun sem landsk.þm. hafa fengið atkv. úr öllum kjördæmum landsins. En auk þess talaði jeg við hv.þm. V.-Húnv. og hv.þm. A.-Húnv. um þetta áður en jeg bar það fram. Höfðu þeir ekkert á móti því, og taldi hv. síðarnefndur þm. þessa leið vel færa. Jeg hefi þá nefnt „autoritet“, sem hæstv.forsrh. ætti að taka gilt. Annars hjelt jeg satt að segja, að hæstv. ráðh. væri ekki eins trúaður á „autoritetin“ eins og orð hans báru vitni um. Annars virtist mjer ræða hæstv. ráðh. bera keim af glensi. Hæstv. ráðh. talaði um, að það mætti gera þetta, er starfsmennirnir ættu þarna leið um. En jeg ætlast til, að þetta verði gert á þessu ári, og það án tillits til þess, hvort menn þessir verða að leggja krók á leið sína eða ekki. Þá virtist mjer hv. 6. landsk. vera nokkuð „nervös“ yfir þessu. Hann vildi ekki raska friði ríkisstj. með slíku smámáli, sem hann taldi þetta vera. En jeg veit nú alls ekki, hvort það getur kallast smámál, að 200 manns eigi við svo slæmt neysluvatn að búa, að þeir að áliti læknis geti drukkið dauðann í hverjum vatnsdropa, er þeir láta inn fyrir sínar varir. Það er einmitt ekkert smámál, enda þótt tilkostnaðarlítið ætti að vera fyrir ríkið að láta rannsaka þetta. Enda er algengt, að ríkið tekur að sjer slíkar rannsóknir fyrir hjeruð. Hv. 6. landsk. vill láta fella þessa till. Hann um það. En jeg held, að það væri lítill sómi fyrir þingið að fella svo þarft mál, sem kostar ríkið jafnlítið. Mjer finst anda kalt til þessa hjeraðs, ef þessi rannsókn fæst ekki. Og sýni rannsóknin, að þetta kostar ekki mikið, er það til að koma skriði á málið og getur leitt til framkvæmda í því.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg álít, að hv. 4. landsk. hafi nú talsvert bætt um fyrir sjer með þessu „recepti“, sem hann las upp. Og jeg held, að hann hefði átt strax að láta það fylgja till. Jeg get ekki neitað því, að það var dálítið broslegt með þetta brjef, sem hv.þm. kvaðst hafa fengið að norðan og enginn hefir fengið að sjá. En sem sagt hefir hann nú nokkuð bætt úr þessu. Þótt jeg hafi nú máske ekki tekið máli þessu mjög alvarlega, þá get jeg þó upplýst það, að væntanlega getur þessi rannsókn farið fram fyr en hv.flm. æskir. Jeg tel sem sje víst, að hægt yrði að koma þessu í verk í vor eða sumar, því vafalaust á vegamálastjóri eða aðstoðarmenn hans leið þarna um í sumar. Hv. 4. landsk.þm. sagði, að við í stjórnarflokknum værum eitthvað „nervösir“ út af þessari þáltill. hans. Jeg held, að það sje nú mjög orðum aukið. Hjer er ekkert annað á ferðinni en lítilfjörlegar kjósendaveiðar af meinlausasta tægi. Og þesskonar smábrellum eigum við að venjast hjer á Alþingi.

Jón Jónsson Það er líklega þýðingarlítið að mæla á móti þessari þáltill., þar sem þeir styðja hana í samvinnu hv. frjettaritari Morgunbl. á Hvammstanga og hv. formaður jafnaðarmannaflokksins. Jeg vil þó mótmæla gífuryrðum hv.flm. um hina brýnu þörf þessa máls og þá erfiðu aðstöðu heima í hjeraði um að hrinda því í framkvæmd. Jeg get ekki annað skilið en að þeir sjeu sjálfir einfærir um að koma á samtökum hjá sjer í kauptúninu um að undirbúa og framkvæma þessa vatnsveitu á Hvammstanga. Jeg mótmæli því ennfremur, að jeg sje andstæður þessari ályktun af kulda til hjeraðsbúa; jeg tel það miklu fremur bera vott um kulda og vantraust til þeirra, að hv. þingdm. sjeu að blanda sjer í þetta einkamál þorpsbúa á Hvammstanga, fyrst engar sjerstakar ástæður eru til þess. Það ber óneitanlega vott um vantraust til hlutaðeigandi hreppsnefndar, ef þáltill. verður samþ.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg er ánægður með svör hæstv.forsrh. í síðari ræðu hans. Mjer er sama, þó að hann kalli þessa þáltill. kjósendaveiðar. Hann er ef til vill hræddur um, að eitthvað verði veitt frá sjer. Það má gjarnan vera svo, fyrst þetta er svo gott mál, að kjósendur vilja ljá því fylgi sitt. En í þessu máli hefir ekki verið farið með neinar brellur. Jeg þarf engu að svara því, sem hv. 6. landsk. sagði. Það var óþarfi af honum að kasta hnútum að brjefritaranum, með því að kalla hann frjettaritara „Morgunbl.“.

Eru það hnútur?!

. Jeg hefi ekki borið fram neinar ásakanir á hendur hreppsnefndinni á Hvammstanga í sambandi við þetta mál; og jeg hefi ekki haft neina ástæðu til þess. Það er hv. 6. landsk., sem það gerir, ef honum finst það ásökunarvert, að hreppsnefndin hefir ekkert gert í þessu vatnsveitumáli. En það geta verið ýmsar ástæður til þess, að þetta mál hefir enn eigi komist í framkvæmd, t. d. kostnaðarspursmálið og ef til vill eigi síður hitt, að meiri hl. hreppsbúa er utan kauptúnsins, og lætur því þetta mál eigi til sín taka. Hinsvegar er það ekki óvenjulegt, að þing og stj. hlaupi undir baggann og styðji slík mál sem þessi, þegar svo stendur á.

Ólafur Thors Eins og hæstv.forsrh. gat um, hefir hann skipað þá forseta Fiskifjelags íslands og formann Sjómannafjelagsins til að undirbúa þetta mál. Jeg hygg, að það hafi nú verið öllum ljóst þegar í stað, er þeir heyrðu um skipun þessa, að það hafi ekki verið á færi þessara manna, að gera þetta mál svo úr garði, að sæmilega færi, enda hefir raunin orðið sú, að þeir gáfust upp við málið, og fengu til þess hæfan mann, Ólaf prófessor Lárusson. Jeg geri ráð fyrir að undirbúningur þessa máls hafi kostað ríkissjóð talsvert fje, og er ástæða til að finna að því, að þessu fje hefir verið á glæ kastað. Það liggur í augum uppi, að ekki muni vera á annara færi en hinna gleggstu lagamanna að fjalla um slíka flókna lagabálka. Í öðrum löndum hefir það verið svo, að nefnd hinna færustu manna hefir verið skipuð til að fjalla um siglingalögin. Jeg læt þessar aðfinslur nægja að sinni, en vil svo hinsvegar geta þess, að jeg tel, að það komi ekki til nokkurra mála, að þetta Alþingi geti leitt slíkt stórmál til lykta, einkum þar sem bæði þetta frv. og hið næsta á dagskránni eru lögð svo seint fyrir þingið, og jeg hefði í sjálfu sjer talið eðlilegt, til þess að tefja ekki störf þingsins, að hæstv.atvmrh. hefði látið það nægja að sjá um, að þm. fengi í þinglokin frv. þetta til athugunar fyrir næsta þing. Með því hefðu þeir getað athugað málið í ró og næði milli þinga og leitað upplýsinga fróðra manna um það. Tel jeg að störf þingsins sjeu eingöngu tafin með því, að þetta frv. er nú lagt fram, þar sem vitanlegt er, að ekki vinst tími til að afgreiða það.