Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Eggerz, framsm: Jeg hef að sinni engu við það að bæta, sem jeg tók fram við síðustu umræðu. Jeg vil nú að eins láta þá ósk í ljós, að í dag verði frv. samþykt og er jeg þá sannfærður um, að þessi dagur verður kallaður heilladagur í sögu þjóðarinnar.



Það gladdi mig, er jeg sá, að nefndin, sem í málið var skipuð, gat einróma ráðið til þess, að deildin samþykti frumvarpið óbreytt. Þær tillögur nefndarinnar gáfu von um, að frumv. næði fram að ganga, og jeg vona að svo verði, þótt ýmislegt hafi að frumv. verið fundið og það jafnvel af sumum nefndarmönnum, svo sem háttv, þm. Strand. (G. G.) Eins og alkunna er, þá hefur þjóðin fyrir allmörgum árum síðan fastlega óskað eftir breytingum á hinni nú gildandi stjórnarskrá. Þessar óskir þjóðarinnar hafa ekki rjenað heldur þvert á móti eflzt ár frá ári, af því menn hafa fundið æ betur og betur til gallanna, sem lagfæra þurfti. Og í þessu hafa menn ekki skifzt mikið eftir flokkum; allir hafa viljað fá breytingu á ýmsum atriðum, svo sem því að konungkjör þingmanna legðist niður, og fjöldi manna hafa viljað auka kosningarrjettinn, að afnema mætti eftirlaun og aðskilja ríki og kirkju með einföldum lögum o. s. frv. Stjórnarskrárhreyfingin, sem samþykt var á þinginu 1911, var framkomin fyrir þessar eindregnu óskir þjóðarinnar, og þótt mönnum líkaði þær ekki alment í öllum atriðum, þá kom það þó í ljós við kosningarnar fyrir aukaþingið 1912, að mikill meiri hluti af kjósendum landsins sættu sig við, að það frv yrði samþykt óbreytt, fremur en að málið yrði dregið eða því telft í tvísýnu. En þegar svo mikill meiri hluti þingmálafunda var því samþykkur á undan aukaþinginu 1912, að málinu skyldi frestað, þá var það aðeins vegna samkomulagstilraunanna um sambandsmálið, sem þá voru á ferðinni, en ekki vegna þess, að áhuginn á framgangi málsins hefði dofnað hjá mönnum. - Og þó að lítill áhugi á málinu virðist hafa sýnt sig á þingmálafundum í vor, þá stafar það eingöngu af, að menn voru alment hræddir um, að ríkisráðssetuákvæðið yrði sá ásteitingarsteinn, sem alt málið strandaði á, en vildu þó ekki hopa á hæl í því atriði. Jeg lít nú svo á, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, sje að mörgu leyti betra, en frv. frá 1911. Það er víst, að margir af kjósendum Iandsins hafa ekki að öllu leyti getað sætt sig við það frv., enda hafa mótbárurnar á móti því verið allríkar, þótt þær hafi ekki verið mjög almennar. Einna mest hafa menn haft á móti rýmkun kosningarrjettarins. Mörgum hefur vaxið í augum að auka kjósendatöluna svo mjög alt í einu, sem ráð var gjört fyrir í frv. frá 1911. En nú er bætt úr þessu á þann hátt, sem jeg hygg, að allir megi vel við una. Konur eiga nú að fá kosninnarrjett, eins og sjálfsagt er, og hjú líka, svo að þau verði ekki fyrir rjettindamissi fyrir vistarráðin. En þetta á ekki að gjörast alt í einu, heldur smám saman en þó á fáum árum og er það æskilegt fyrir þá, sem óttuðust, að ofsnöggar byltingar í þjóðlífinu mundu leiða af þessu, en hins vegar er það vel viðunanlegt fyrir fylgismenn hins almenna kosningarrjettar. Jeg tel því þessa leið góða. Háttv. þm. Strand. nefndi við síðustu umræðu tvær aðferðir, sem hann hefði heldur viljað hafa. Það, sem hann vildi hafa, var annaðhvort kosningarskattur, - gjald fyrir að komast á kjörskrá - eða þá einskonar próf um stjórnmálaþroska. Báðar þessar aðferðir tel jeg mjög gallaðar. Kosningarskatturinn gæti orðið greiddur af einum fyrir marga, og atkvæði kjósenda þannig keypt á sinn hátt. Að minsta kosti hefur þetta orðið reynsla manna annars staðar og eins gæti farið hjer. Og prófin hygg að mundu reynast mjöð lítilsverð. Mjér skildist, að kröfurnar við þau ættu að vera mjög litlar, eftir því sem hinn háttv. þm. hafði hugsað sjer, og þegar frá prófi liði, gæti sumum gleymzt það litið, sem þeir hefðu lært fyrir próf. - Jeg hygg því að kosningarrjettarákvæði frvs., eins og það nú liggur fyrir, sjeu miklu betri. - Þá hafa sumir haft á móti fjölgun ráðherra nú þegar. Hafa þeir talið nóg, að hægt væri að fjölga ráðherrum með einföldum lögum og verð jeg að játa, að jeg er einn í tölu þeirra manna, sem telja þá leið betri, en að breyta frá því, sem nú er, og fastákveða tölu ráðherra í stjórnarskránni. Samkvæmt frv. verður nú altaf hægt að gjöra þessa breytingu, þegar þörf krefur, og því vel sjeð fyrir þessu atriði. Það tel jeg og hinn mesta kost á frv., að samkvæmt því á að fara fram almenn atkvæðagreiðsla um sambandsmálið, áður en því verður ráðið til lykta. Það verður aldrei nein blessun að sambandslögum, sem þjóðin vill ekki eða er mjög óánægð með. Háttv. þm. Strand talaði um, að með þessu ákvæði væri eins og umboðinu væri svift af fulltrúum þjóðarinnar. Þetta er alveg rangt. Svo sem allir vita, eru stjórnarskrárbreytingar jafnan bornar undir kjósendur með nýjum kosningum, og hafa þjóðfulltrúarnir umboð sin óskert eigi að síður. Hjer er um aðferð að ræða, sem er mjög líkleg til þess að afla sambandsmálinu fylgis og vinsælda, ef hún kemst á, og það tel jeg mjög mikils vert. Ríkisráðsetuákvæði frvs. verð jeg að telja allviðunandi eftir atvikum: Eins og hæstv.. ráðh, tók fram við síðustu umræðu, eru allmiklar líkur til þess, að það verði ekki frv. að falli eins og það er nú orðað. Og vjer höfum ástæðu til að vona, að þaðgeti haft líka þýðingu eins og ákvæði frvs. 1911. - Það er þó mikill galli, að þinginu hefur ekki verið útveguð nokkurveginn. vissa um þetta atriði. Stjórnin hefði átt að taka málið, - sem á þinginu 1912 var aðeins frestað, - í sína hönd, þegar hún sá, að útsjeð var um framgang sambandsmálsins í bráð. Hún hefði átt að leggja fram stjórnarfrv. um málið, og þá hefðu menn að líkindum ekki þurft að pota blint í sjóinn um þetta atriði. En stjórnin hefur ekki gjört það, og verð jeg að telja það mikla ávirðing. En nú vænti jeg að málið gangi fram, og að þjóðin sætti sig vel við það og að frv. verði svo samþykt á næsta alþingi. Ef það heppnast, þá tel jeg vel farið.



Jeg hef enn ekki fengið fullnægjandi svar upp á athugasemdir mínar um úrfellingarnar úr 4. gr. stjórnarskrárinnar, og stendur því alt óhrakið, er jeg hef sagt um þessar úrfellingar; að vísu hefur frsm. afsakað þessa meðferð á greininni með því, að þessu mætti breyta með einföldum Iðgum; nokkur bót kann það að vera. En á hinn bóginn vil jeg lýsa yfir því, að jeg lít svo á, að það ætti að vera sem minst af slíkum undantekningarákvæðum í stjórnarskránni. Og hún á að vera fastari fyrir en svo, að hver einstakur þingmaður geti farið fram á að breyta henni með einföldum lögum, því hver breyting .á stjórnarskránni á að vera komin fram af knýjandi ástæðum, en ekki af stundaruppþoti einstakra þingmanna. En auðvitað kemur þetta til hjá mjer, af því að jeg er íhaldssamur maður. Jeg vil taka það fram viðvíkjandi 4 gr., að jeg veit það vel, að það má setja þessi skilyrði með einföldum lögum. Jeg þekki þessi ákvæði um kunnáttu í íslenzku sem skilyrði fyrir embættisveiting fullvel. H. þm. V: Skf. þarf ekki að minna mig á þau. H. frsm. sagði, að kosningarrjettarskilyrðin væru miklu íslenzkari í þessari stjórnarskrá en í þeirri, sem nú er í gildi. Þetta sannar ekki, að skilyrðin megi ekki gera enn íslenzkari. Það getur enn farið svo, að land fyllist, áður en langt um líður, af útlendum skríl, og er hart að hann hafi sama rjett og innbornir menn. Og það verður þó svo, ef rjettur innborinna manna er ekki eitt af kosningar- og kjörgengisskilyrðunum. Viðvíkjandi þeim getsökum, að jeg vilji spilla fyrir málinu, þá mun atkvæðagreiðslan leiða það í ljós, hvort svo er eða ekki.

Steingr. Jónsson: Jeg býst við, að frv. þetta verði samþ., en mjer finst málið svo mikilvægt, að mjer finst rjett að gera samt sem áður grein fyrir atkvæði mínu og lýsa skoðun minni á frv. Ef það hefði komið svo snemma fyrir deildina, að hún hefði getað athugað málið rækilega, mundi jeg hafa komið fram með breytingartillögur, en nú er það þýðingarlaust. Jeg skal ekki neita því, að frv: þetta hefur talsvert mikla kosti til að bera, og mun jeg því ekki greiða atkvæði á móti því. Það er að minsta kosti eitt atriði, sem þar er ráðin bót á, og sem allir landsmenn eru sammála um; það er afnám konungkjörinna þingmanna. Jeg viðurkenni, að það er nauðsynlegt vegna þingræðisins; því að með okkar fámenna þingi samrýmast þingræði og konungkjörnir þingmenn ekki. Aðalástæðan fyrir því, að rjett er að afgreiða þessa stjórnarskrá, er líka þetta. Þá er annað atriði, það er kosningarrjetturinn. Þar finst mjer rjett að greina á milli tvens. Annarsvegar, að bætt er úr órjetti. Má þar fyrst nefna að konur, sem eru í sjálfstæðri stöðu, hafa ekki átt kosningarrjett. Þær hafa í um 30 ár haft kosningarrjett til sveitastjórna og alt rjettlæti heimtar, að þær fái einnig kosningarrjett til alþingis. í annan stað er útsvarsgreiðslan afnumin sem skilyrði fyrir kosningarrjetti. Slíkt skilyrði er ekki rjettmætt, eins og skattálögum er nú háttað, hjer á landi. Þetta hvortveggja er mjög til bóta. En það hefur verið gengið lengra, og jeg álít, að þingið svigni þar fyrir straumi, sem gengur yfir löndin, svo mjög, að það er vafamál, hvort það er holt fyrir okkur; athugavert, hvort við svignum ekki um of fyrir straumþunganum. Að minsta kosti finst mjer, að það hefði mátt dragast lengur. Á meðan þessir menn, sem hjer er veittur kosningarrjettur, hafa ekki fengið æfingu í að nota hann rjett á ýmsum svigum öðrum, svo sem í sveitarstjórnarmálum, er mikið vafamál hvort þetta verður til góðs, og finst mjer því, að við rennum hjer dálítið blint í sjóinn. En þetta frv. er betra en frv. 1911 að því leyti fjölgunin kemur ekki öll í einu, heldur smámsaman á 7–8 árum. Þá getur líka komið til greina, hvort þetta samrýmist hjúalögunum okkar, hvort þau lög leyfa hjúum það frjálsræði, sem nauðsynlegt er til þess, að geta neytt þessa rjettar, sem þeim er hjer veittur. Þá er 3. atriðið, sem jeg álit þýðingarmikið. Það er afnám ríkisráðssetuákvæðisins úr stjórnarskránni. Þetta atriði er mjög þýðingarmikið fyrir það, að hjer gerum við tilboð til Dana, um að leiða þetta spursmál til lykta með samvinnuþýðleik, og held, jeg að þetta geti með engu móti spilt samvinnunni við Dani. Menn geta að vísu spurt, hvað sje unnið með þessu. Málin verði eftir sem áður borin upp í ríkisráði Dana. Það er tvent unnið; fyrst að það er viðurkent, að þetta mál sje sjermál, og hitt, að ekki þarf annað en að ráðherra undirskrifi með konnngi „resulution“ um, að þessi mál verði ekki borin upp í ríkisraðinu, til þess að því verði hætt. Jeg skal ekki segja um, hvort þetta verður samþykt, en jeg álít, að aðferð okkar sanngjarna og afstöðu okkar til Dana því góða. Vegna þessara atriða, sem jeg hef nú talið, mun jeg ekki greiða atkvæði á móti frv. En jeg finn galla og þá all-verulega á frv. Aðalgallinn virðist mjer vera, hvernig skipun efri deildar er fyrir komið, því það er skoðun mín, að heppilegast sje, að efri deild sje öll hlutfallskosin. Jeg álít, að hún eigi að vera fulltrúi þeirra manna, sem hafa borið og bera enn byrðar þjóðfjelagsins. Þetta er viðurkent að nokkru leyti með því, að aldurstakmarkið fyrir kosningarrjetti við kosningu hinna sjálfsögðu efrideildarmanna er hærra og þetta væri gott, ef deildin öll væri kosin á sama hátt. Hvort menn kalla þetta íhald, skiftir ekki máli, en það liggur í hlutarins eðli,. að af ákvæðunum um kosningu 8 þm. af sameinuðu þingi til Ed. leiðir, að yngri menn, og fjöldinn yfir höfuð ræður mestu eða að minsta kosti miklu um of, hvernig hún er skipuð. Mjer er það mjög ógeðfelt, að einir 6 menn eru kosnir á þennan rjetta, hátt og þótt það bæti nokkuð úr, að þeir 8, sem kosnir eru af sameinuðu alþingi, eru kosnir með hlutfallskosningu, þá er það þó ekki nægilegt að minni hyggju. Þetta gerir það að verkum, að jeg álít að þetta geti aðeins orðið bráðabirgðar fyrirkomulag, og þjóðin þarf að athuga það vel, hvort ekki er nauðsynlegt að breyta þessu á næsta þingi, því þótt það kosti að vísu nýjar kosningar, þá kostar það þó ekki aukaþing, því að reglulegt alþingi verður haldið árið 1915, eins og venja er til. Auk þess vona jeg, að þess verði ekki langt að bíða, að við fáum góða samninga við Dani, um sambandsmálið, og þá verður stjórnarskránni að sjálfsögðu breytt, og þetta atriði væntanlega tekið til athugunar. Sú mótbára hefur aðallega verið færð fram á móti því, að hafa fleiri en 6 þm.. hlutfallskosna, að þá yrði að breyta kjördæmaskipun landsins. En þessi mótbára er mjög veigalítil, því að það þarf að breyta kjördæmaskipuninni hvort sem er áður langt um líður; það er þannig óhæfa, að 6 þm. mæli fyrir 8 þús. manna, en einungis 2 fyrir 13 þús. hjer í Reykjavík. Það getur verið rjett, að höfðatalan ráði ekki eingöngu við kjördæmaskipunina, en þetta er þó að hafa algerlega hausavígi á rjettu og röngu. Þá er annað atriði, sem er mjög athugavert, og það er að innleiða þjóðaratkvæði um sambandsmálið. Jeg get hugsað, að þetta geti reynzt mjög óheppilegur slagbrandur fyrir samningum milli landanna, og er þá illa farið. Það er að vísu ekki mikið um að tala, ef að ræða er um samninga eins og uppkastið frá 1908, þar sem gerð eru lög um sambandið í heild sinni, en ef semja á um einstök atriði, get jeg hugsað, að þetta reynist mjög óheppilegt, og hygg, jeg að þetta hafi ekki verið athugað sem skyldi. Auk þessa, sem jeg nú hef tekið til athugunar, eru ýmsir gallar á frv., sem jeg tel ekki svo mikils umvert, að vert sje að breyta því af þeim ástæðum, eða hindra framgang þess fyrir það. Það er t. d. undarlegt, hvernig frv. hefur nærri því skafið út 4. gr. stjórnarskrárinnar, og jeg hef ekki fundið neina ástæðu færða fyrir því, hversvegna það er gert. Jeg vil benda á eitt: rjett konungs til að flytja embættismenn. Því hefur að vísu lítið verið beitt, en hjer kemur þó fram tiltilhneiging til þess að rýra konungsvaldið, og það finst mjer ekki heppilegt. Ef hjer er hætta á misbrúkun þá; er sjálfsagt að þetta sje afnumið, en sú hætta er alls ekki til staðar. Sama er að segja um kunnáttu í íslenzkri tungu; því ákvæði er full ástæða til að halda, á meðan við höfum sama konung sem Danir. Þá er og eitt atriði í 11. gr., sem jeg kann illa við, það er útilokun dómara, sem ekki hafa umboðsstarf á hendi, frá kjörgengi. Jeg álít, að okkar fámenna Iand sje ekki svo efnað af færum mönnum, að það megi við því að banna dómurum þingsetu. Það gæti þó verið meining í þessu, ef mögulegt væri að banna þeim algerlega að fást við stjórnmál, en að banna þeim þingsetu en leyfa þeim að fást við stjórnmál að öðru leyti, er gagnslaust. Jeg álit, að þeir verði ekki síður háðir flokksæsingum fyrir þetta, þótt þeir megi ekki sitja á þingum. Þá get jeg tekið undir það, að mjer finst óþarft að útiloka menn búsetta í Danmörku frá þingsetu, og mjer finst þetta hafa þann blæ, að það beinist nokkuð móti einstökum manni. Finst mjer það ekki vel viðkunnanlegt. Það virðist engin ástæða til þess að útiloka menn búsetta í Danmörku frá þingsetu, ef þeir geta fengið fylgi kjósenda, svo að nægilegt sje til þess að ná kosningu.

Sig. Eggerz, framsögumaður: Ýmsum af atriðum þeim, sem hefur verið hreyft hjer, hef jeg þegar svarað áður, og nægir mjer því að mestu leyti að vísa til þess, sem jeg hef tekið fram hjer á undan. H. þm. Ísaf. lagði enn mikla áherzlu á, að það skyldi ekki hafa verið tekið upp í stjórnarskrána. að innborinna. rjettur skyldi vera skilyrði fyrir embættum hjer á landi. Þartil er því að svara,. að fyrst og fremst má breyta þessu með einföldum lögum, og í öðru lagi er ekki eðlilegt að binda ofmikið við þann rjett, sem við veitum ekki sjálfir. Þá lagði hann mikla áherzlu á, að ekki er ákveðið, að sýna þurfi kunnáttu í máli landsins. En hvaða ástæða er til að taka slíkt ákvæði upp í stjórnarskrárfrv. Það er eins sjálfsagt og mest má vera, og enginn fær embætti án þess að kunna málið. Svo sjálfsagt er þetta, að engri þjóð, sem finnur nokkuð til sin, mundi, detta í hug, að setja slíkt ákvæði í stjórnarskrá. Og enn vil jeg minna hv. þm. á konungsbrjef 8. apríl 1844, þar sem það er gjört að skyldu, að embættismenn hjer á landi kunni íslenzku; það þarf því ekki' ákvæði um þetta í stjórnarskrána. Þá mintist háttv. sami þm. á ríkisráðssetuákvæðið. Hann ljet það í ljósi í gær, að hann bæri kvíðboga fyrir, að frumvarpið yrði ekki samþykt vegna þess. En eigum við þá aldrei að breyta stjórnarskránni vegna þessarar hræðslu. Og hvaða ástæða er til að ætla, að konungsvaldið setji sig á móti jafn eðlilegum og sjálfsögðum kröfum og hjer er að ræða um. Yfir höfuð sje jeg ekki betur, en að mótbárur háttv. þingmanns sje með öllu hraktar.  (Sig. Stefánsson: Öðru nær)  . Háttv. þm. (S. St.) sagðist vita, að breytingartillögur sínar yrðu ekki teknar til greina, og því hætti hann við að koma fram með þær. En úr því svo er, hvaða ástæða er þá til alls þessa hávaða og fáryrða yfir því, að málið var ekki tekið út af dagskrá í gær. Háttv þingm. fórust orð á þá leið, að hann ljeti það ekki ráða skoðunum sínum, hvort þær öfluðu honum lýðhylli eða eigi. Um það er jeg honum sammála, að illa væri farið, ef menn hjeldu þeim einum skoðunum fram, sem menn hjeldu að mundu bergmála bezt í hvert skifti. En hinu má þá heldur ekki gleyma, að það er engin dygð að halla skoðunum sínum til eftir stjórnarhylli.  (Sig . Stefánsson: Á nú að fara að bregða mjer um stjórnarfylgi ?)  . Jeg er aftur samþykkur háttv. þm. Ísf. (S. St.) um fjölgun ráðherra. Jeg tel einum manni ofvaxið að hafa það starf með höndum. Afleiðingin af því verður sú, að skrifstofuvaldið verður of sterkt, og varla við því að búast, að ábyrgðarlausir menn verði ráðherra eins hollir í ráðum og þeir, sem bera ábyrgð á ráðum sínum. Háttv. þingm. taldi það mikinn ókost á frumvarpi þessu, að mörgum ákvæðum þess mætti breyta með einföldum lögum. Um þetta er jeg honum engan veginn sammála, þvert á móti tel jeg það kost, að hægt er að breyta ýmsum atriðum, sem ekki eru kjarnaatriði í stjórnarskránni, án þess að þingrof eða nýjar kosninger þurfi. Ekki get jeg fallizt á það, að rjett sje að heimta innbarinna rjett sem skilyrði fyrir kjörgengi og læt mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hef áður sagt um þetta atriði. Vil aðeins bæta því við, að það er hart að útiloka þá menn, sem hjer hafa dvalið um lengri tíma og unnið landinu vel, frá þessum rjettindum. Þá er háttv. 3. kgk. þm. Hann talaði um kosningarrjett kvenna og var hlyntur honum, en þótti á hinn bóginn farið oflangt í þessu frv., og yfirleitt þótti honum ákvæðin um kosningarrjettinn heldur við, einkum andæfði hann því, að veita vinnuhjúum hann. Þessu er jeg algerlega mótfallinn. Jeg tel það sjálfsagða skyldu þjóðfjelagsins að veita þennan rjett. Það er ekki rjett að hafa lögskipaðan stjettamun í landinu. Hvernig geta menn ímyndað sjer, að hægt verði að fá menn í vist, ef hjúastaðan er svo rjettlág, sem háttv. 3. kgk. þm. kýs. Það er móðgun við stjettina að neita þeim um þennan rjett. Þeim vinnumönnum hlýtur að sárna að sitja heima, er menn ríða til kosninga. Afleiðing þessarar stefnu verður sú, að stjettin hverfur. Þá taldi háttv. 3. kgk. efri deild ekki nógu íhaldssama. Aftur hjer er jeg honum ósammála; tel það öldungis nægilegt, þar sem 6 þingmenn eru kosnir til 12 ára; þingrof nær ekki til þeirra og enginn hefur kosningarrjett til efri deildar nema hann sje 35 ára að aldri. Jeg sje ekki ástæðu til meira íhalds en þetta. Ef öll efri deild hefði verið kosin hlutfallskosningum, þá hefðu aðallega Reykvíkingar skipað hana, og þá er líklegt, að Reykjavíkur áhugamálin höfðu staðið í efri deild gegn áhugamálum landsins alment í neðri deild. Þetta tel jeg mjög óheppilegt. Um kjördæmaskipun er þarfleysa að fjölyrða; ef hún er óheppileg, má breyta henni. Það kemur ekki þessu frv. við. Þá þótti háttv. sama þm. ákvæðið um þjóðar atkvæðið í sambandsmálinu athugavert. Tvö þing eru henni leið til að breyta stjórnarskránni, og því skyldi þá ekki að minsta kosti jafn mikil skilyrði vera henni leið til breytinga á sambandinu milli Danmerkur og Íslands. Það er mjög varhugavert, að eitt þing geti ráðið slíku stórmáli til úrslita. Á æsingatímum getur slíkt orðið til stórtjóns og valdið þeim óþægindum, er við verðum að búa að um langan aldur. Jeg tel það liggja í hlutarins eðli, að hjer þarf að búa vel um hnútana og tryggja, að slíkt komi ekki fyrir.



Aðeins örstutt athugasemd. Það þurfti ekki að fræða mig um konungsbrjefið 1844. En þó að það væri 30 ára gamalt 1874, er stjórnarskráin var gefin út, þótti dönsku stjórninni ástæða til að setja ákvæði þessa konungsbrjefs um kunnáttu á máli landsins inn í stjórnarskrána. Jeg sje ekki annað, en að þingið með því nú að sleppa þessu ákvæði úr 4. gr. stjórnarskrárinnar sje danskara en danska stjórnin var 1874, og er þó ekki á bætandi. Þó að það hafi ef til vill ekki mikla „praktíska“ þýðing, þá á það illa við, að Íslendingar sjálfir striki þetta út alveg að ástæðulausu, og jeg tel það jafnvel ganga óhæfu næst. Það var þessi athugasemd, sem jeg vildi gera um frv. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja, þótt mjer sje brugðið um stjórnarfylgi. Jeg fylgi henni og skammast mín ekkert fyrir það, þótt illa kunni það að láta í eyrum þeirra, sem jafnan skima í allar áttir eftir hylli fjöldans og því tel jeg alveg óþarft að stinga að mjer þeirri pillu. Jeg skal og bæta því við, að jeg tel fjölgun ráðherra hina mestu nauðsyn, og því liggi á að koma henni sem allra fyrst í framkvæmd, þó ekki sje lítið á annað en undirbúning málanna undir alþing frá stjórnarinnar hálfu. Þá er jeg lít á undirbúning mála undir þing, dylst víst fáum, hve ábótavant honum er, sem stafar af því, að einn maður fær ekki annað þessum mikla og margháttaða undirbúningi. Ef menn kjósa sjer afkastasama stjórn, má í rauninni enginn tími líða, þar til þessari bráðnauðsynlegu breyting er komið á stjórnarskipun vora; þessvegna hefði átt að setja það nú þegar í stjórnarskrána; á hinn bóginn má búast við því, að þeir, sem tala hæst við alþýðu móti embættafjölgun og eftirlaunum og kalla alla embættafjölgun óhæfa, hversu þörf sem hún er, fái skotið loku fyrir þessa bráðnauðsynlegu breyting um langan tíma.

Sig. Eggerz, frsm.: Stutt athugasemd við 4. gr. Háttv. þm. Ísf. (S. St.) verður að gæta þess, að nú stendur öðruvísi á, en þegar stjórnarskráin var samþykt. Þá var það venja að skipa embættin aldönskum mönnum. Nú er þessu breytt svo mjög; menningin hefur vaxið svo mikið, að það liggur við, að það væri móðgun við þjóðina að setja þetta ákvæði í stjórnarskrána nú. Um flutning embættismanna vísa jeg til þess, sem jeg sagði í gær, en jeg get bætt því við, að þetta ákvæði getur verið hættulegt. Stjórnin gæti misbrúkað það á pólitískum æsingatímum. Það er ekki nein móðgun við Hans Hátign konunginn, þótt ákvæðið sje numið úr henni, því að það er ekki konunglegt „prærogativ“. Loks hefur háttv þingm. gleymt, að minnast á eitt ákvæði, sem felt er úr 4. gr. Það snerti eftirlaunin. Verði þetta frumvarp samþykt, er ekkert því til fyrirstöðu, að þau verði numin burt, en það er eitt af áhugamálum þjóðarinnar. Jeg fjölyrði svo ekki meira um málið nú. Það gleður mig, hvað nú blæs byrlega fyrir málinu hjer í háttv. deild og hve góðar horfur eru á framgangi þess. Ef frv, verður samþykt nú, tel jeg daginn í dag mikinn heilladag í sögu hinnar íslenzku þjóðar.



Jeg skal ekki vera langorður, en vil aðeins lýsa yfir því, að jeg greiði atkvæði með frv., enda þótt jeg sje ekki ánægður með sum ákvæði þess. Það voru einkum ummæli háttv. þm Ísf. (S. St.) frá 2. umræðu, er hneyksluðu mig  (Sig. Stetánsson: Jeg er dauður)  . Þó háttv. þingm. sje dáinn um sinn. Hann talaði um þá ábyrgð, sem við tækjum á okkur, er samþykkja vildum frumvarpið. Jeg þakka fyrir þann hluta, er jeg á af þessum brjóstgæðum. Þótt jeg sje yfirleitt óánægður með fyrirkomulag efri deildar, og það sje reynsla fengin fyrir því, að þingræðisfleytan hefur ekki farið af kjölnum, þó að konungkjörnir þingmenn hafi ekki verið skipaðir nema til 6 ára, svo að óþarfi er að kjósa nú þá, sem koma í stað þeirra til 12 ára, þá greiði jeg atkvæði með frv., því að mörg önnur ákvæði þess eru til stórra bóta frá því, sem nú er, enda hefur þjóðin óskað þess, að þetta þing bætti úr óorðheldni síðasta þings, og samþykkti stjórnarskrárbreytin,u, og þó jeg telji, að breytingin hefði mátt verða betri en raun er á orðin, sjerstaklega hvað víkkun á kosningarrjettinum og skipun efri deildar snertir, þá held jeg, að betra hefði ekki verið hægt að koma fram á þessu þingi, þar sem hver höndin er upp á móti annari ef svo mætti að orði kveða.

Forseti: Samkvæmt 61. gr. stjórnarskrárinnar á að rjúfa þing þegar í stað, er stjórnarskrárbreyting hefur verið samþykt, og ef stjórnarskrárbreytingin verður samþykt nú, ætti að rjúfa það áður en fjárlögin hafa verið samþykt. En jeg vildi spyrja hæstv. ráðherra, hvað honum lízt um þetta mál.

Ráðherra: Mjer kemur þessi spurning á óvart. Til þessa hefur það ekki verið venja að rjúfa þing í sömu svipan, er stjórnarskrárbreyting hefur verið samþykt, enda voru engin tök á því, er sími var enginn til landsins, svo að það varð ekki náð til konungs. Ekki var þingið 1911 heldur rofið þegar eftir að samþykt var stjórnarskrárbreyt. Og jeg ætla að eiga undir því, að jeg verði ekki dreginn fyrir landsdóm, þó að jeg enn fresti þingrofi, þar til er jeg fer á konungsfund.

Forseti: Hjer er um bein og skýr lagaákvæði að ræða, og jeg tel það brot á stjórnarskránni, ef þing er ekki rofið nú þegar, hvað svo sem venju frá fyrri tíð líður. En ef hæstv. ráðherra álítur öllu óhætt, þó gengið sje í bága við þau, er nokkuð öðru máli að gegna.



Jeg sje enga ástæða til að fresta málinu. Jeg get fullvissað hæstv. ráðh. um, að hann verður ekki dreginn fyrir landsdóm, þó atkvæðagreiðsla fari fram, og tel sjálfsagt, að atkvæðagreiðsla fari fram nú þegar.

Forseti: Jeg ætla samt að fresta atkvæðagreiðslu til morguns til þess að íhuga málið nánar. Atkvæðagreiðslunni frestað til næsta fundar.

Sigurður Stefánsson, framsögum.: Jeg hef sem frsm. ekki annað að segja, en að jeg óska, að frumvarpið verði samþykt. Afbrigði frá þingsköpum voru leyfð af þingdeildinni með 10 atkv. gegn 2 og sömul. af ráðherra.



Jeg vil leyfa mjer að benda á, að það er talsvert athugavert að fara nú að breyta þessum merkilegu fátækralögum frá 1905. Þess vegna vil jeg leggja til, að málinu sje vísað til nefndar að lokinni umr. Nefndin getur athugað málið í dag, og ef henni við þá athugun finst það þess vert, að það gangi fram á þessu þingi, þá er tími til þess.



Það er ekki langt þetta frumv., og fer aðeins fram á eina breyting á fátækralögunum, og felst hún í því, að í frv. er fyrst og fremst ákveðið, eins og í núgildandi lögum, að dvalarsveit eigi heimting á af hálfu framfærslusveitarinnar 2/3 hlutum af styrk þeim, sem hin fyrnefnda hefur veitt þurfalingnum, nema svo standi á sem segir í 68. gr., en svo er bætt við: „eða þurfalingur eftir úrskurði læknis verður eigi fluttur á framfærslusveit sína sakir sjúkleika.“ Almenna ákvæðið í 63. gr. fátækralaganna er það, að dvalarsveitin borgi 1/3 af framfærslukostnaði þurfalings, hvernig sem á stendur, meðan hann er ekki fluttur á framfærslusveit sína. Orsakirnar til þess, að menn þurfa sveitarstyrk, eru margar, þar á meðal veikindi. Í 64. gr. fátækralaganna er talað um, að styrksþörfin geti verið svo brýn, að ekki fáist svigrúm til að leita þeirra skýrslna, sem heimtaðar eru. Það getur t. d. vel komið fyrir, að maður sýkist á ferð, en sje svo staddur, að hann geti ekki greitt legukostnaðinn sjálfur, og verði að leita til sveitar. Nú heimilar 69. gr. fátækralaganna dvalarsveitinni að flytja þurfaling á framfærslusveit hans, og framfærslusveitinni að heimta að hann sje fluttur, þegar hann hefur þegið 100 kr. styrk eða meira í dvalarsveit sinni, og bersýnilegt er, að hann sje kominn á stöðugt sveitarframfæri. Ef þurfalingurinn er þá svo veikur, að hann er ekki flutningsfær, þá skil jeg frv. greinina svo, að dvalarsveitin eigi að vera laus við að borga nokkuð af meðlagi þurfalingsins úr því, en eigi eftir sem áður að greiða þriðjung af kostnaðinum, hversu lengi sem sjúklingurinn kann að verða ófær til flutnings. En það er ekki í samræmi við greiðsluskyldu dvalarsveitarinnar í öðrum tilfellum. Þetta mun frv. eiga að laga, en það þarf að orða það ljósara og setja það í samband við 69. gr. Í 77. gr. fátækralaganna er talað um, hvernig fara skuli að, ef þurfalingur er fluttur á sjúkrahús eftir læknisráði. Mjer sýnist greinin taka jafnt til þess, hvort framfærslusveitin eða dvalarsveitin hefur látið legga sjúklinginn á sjúkrahús, þá eigi framfærslusveitin ein að borga. En í þessu frv. mun vera að tala um sjúkling, sem ekki er lagður á sjúkrahús, en er þó eigi flutningsfær. Þetta þarf að vera tekið skýrara fram, og hvort sem nefnd verður sett í málið eða ekki, þá þarf að bera fram brtill. í þessa átt.

Björn Þorláksson, framsm.: Það stendur svo á þessu máli, eins og sjá má á þingsályktunartillögunni, að það er komið frá fjárlaganefnd þessarar deildar, og orsökin til þess er sú, að í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar var farið fram á 2000 kr. fjárveitingu til viðgerðar á kirkjunni, og þannig kom málið hingað frá h. Nd. Nefndin hjer hefur breytt þessu á þann veg, að fje þetta skyldi veitt kirkjunni að láni. Mjer, sem einum í nefndinni, var falið á hendur að rannsaka reikninga kirkjunnar, til þess að reyna að komast að því, hvort ástæða væri til að leggja fjeð fram fyrir fult og alt, eða hvort ekki mundi nægja að lána kirkjunni það, upp á það, að hún endurborgaði það smátt og smátt. Jeg hef nú rannsakað reikningana, eins og nefndin fól mjer að gera, og skal jeg nú skýra frá niðurstöðunni. Jeg byrja á því, að Reykjavíkur dómkirkja er nú 117 ára gömul, hún var bygð 1796, þegar dómkirkjan var flutt frá Skálholti til Reykjavíkur; þá var söfnuð urinn um 300 manns. Síðan var kirkjan endurbætt á árunum 1847–48. Aðal viðgerð fór fram á henni 1879. Þetta nefni jeg til fróðleiks fyrir þá, sem það fýsir að vita. Jeg hef tekið til rannsóknar reikninga kirkjunnar um síðustu 20ár,. frá 1891 til 1911 og gengið gegnum þá alla. Árið 1890 átti kirkjan í sjóði 926 kr. 1891 voru tekjur kirkjunnar 2448 kr. og útgjöldin svipuð eða 2540 kr. Síðan fóru. tekjurnar smávaxandi fram að 1898, þá voru þær orðnar yfir 3000 kr., en útgöldin höfðu og vaxið að sama skapi og voru. orðin 3000 kr. Enn halda tekjurnar áfram að vaxa jafnt og þjett fram til 1909 þá eru þær orðnar 6533 kr., en þá hafa útgjöldin líka vaxið svo, að það ár voru þau 8354 kr. Árið eftir, 1910, falla tekjurnar ofan í 3694 kr. Orsökin til þess er breyting sú. sem varð á tekjum kirkna um land alt, þá hvarf t. d. húsaskatturinn úr sögunni, sem svo mikið munaði um fyrir dómkirkjuna. Þetta ár voru útgjöldin 5100 kr. Það gengur eins og rauður þráður gegnum alla reikninga dómkirkjunnar, að útgjöldin vaxa jafnt og þjett, og að sama skapi sem tekjurnar. Það litur svo út, sem um það sje alvarlega hugsað, að láta kirkjuna ekki safna neinu fje. Alt er jetið upp jafnóðum. Á öllum þessum árum safnast aldrei meiri sjóður en full 2000 kr., og er aumt af því í árslok útistandandi hjá gjaldendum. En í raun og veru á kirkjan aldrei neitt í sjóði, því á henni hvíla ýmisleg lán: Þannig var 1879 tekið 16000 kr. lán úr landssjóði, er skyldi afborgast á 28 árum með 960 kr. árlega. Árið 1896 var enn tekið lán, 1500 kr. Af því eru enn óborgaðar 500 kr.; 1911 var enn tekið lán í landsbankanum 4500 kr. Af þessu láni er ógreitt 3600 kr.; þá hafa fleiri smálán verið tekin; t. d. til orgelkaupa. Af þessu leiða talsverð aukaútgjöld fyrir kirkjuna. En þrátt fyrir það hefði kirkjan átt að geta safnað talsverðu fje; hún hefði nú átt að geta átt nægilega mikinn sjóð til að geta kostað þessa aðgerð sína sjálf. Engin kirkja á landinu hefði átt að geta staðið jafnvel að vígi með að safna miklum sjóði. Þrátt fyrir afborganir og vexti af lánum sínum, og þrátt fyrir greiðslu sjálfsagðra árlegra gjalda, ætti hún jafnvel að geta safnað sjóði til að stækka hana fyrir, þegar að því rekur. Hingað til hefur þetta ekki tekizt. Jeg hef leitað að orsökunum til þess, og þykist hafa fundið þrjár. Fyrsta orsökin er sú, að úr sjóði kirkjunnar hafa iðulega verið greiddar ýmsar upphæðir beint á móti lögum og landsvenju, og skal jeg nefna ýmisleg dæmi: 1898 voru greiddar fyrir rannsókn á grafreit 106 kr. 1899 fyrir sama 18 kr. 1900 fyrir keypta lóð til kirkjugarðs 465 kr. 1904 var keyptur kirkjugarðsblettur fyrir 65 kr., og 1905 gerður kirkjugarður fyrir 500 kr., eða samtals 1154 kr. Kostnað við þetta átti söfnuðurinn að greiða, en ekki kirkjan, fram að 1901. Nú má greiða hann úr kirkjusjóði, þó því að eins að kirkjan sje safnaðarkirkja, en það er Reykjavíkurkirkja ekki. Til söngflokks í kirkjunni hefur verið greitt úr sjóði kirkjunnar 1906: 300 kr., 1907: 300 kr., 1908: 300 kr., 1909: 350 kr., 1910; 350 kr. Þetta var algerlega ólöglegt; söfnuðurinn átti að kosta kirkjusönginn. Þetta eru alls 1600 kr. Þá hefur verið greitt til meðhjálpara af fje kirkjunnar 1909: 150 kr., 1910: 150 kr., 1911: 150 kr. Alls 450 kr. Um þetta er það að segja, að samkvæmt lögum 29. febr. 1880 áttu sóknarnefndarmennirnir að vera sjálfsagðir meðhjálparar án nokkurrar þóknunar fyrir, og Iög nr. 36 frá 1907, 8. gr., þar sem fram er tekið, að sóknarnefndarmenn skuli útvega meðhjálpara, virðast ekki gefa neitt leyfi til þess; að þóknun til meðhjálpara sje greidd úr kirkjusjóði. Hjer mun því vera að ræða um ólögleg útgjöld alls yfir 3200 kr. Önnur orsökin til þess, að ekki hefur safnazt neinn sjóður, eru hinar sífeldu, nær því árlegu aðgerðir við kirkjuna, og skal jeg telja þær upp. En geta skal jeg þess, að jeg hef ekki haft tíma til að rannsaka fylgiskjölin við reikninga kirkjunnar, svo jeg hef ekki getað kynt mjer, hvernig á þessum aðgerðum stendur; en það hef jeg sjeð, að á hverju ári síðan 1891 hefur meira eða minna fje gengið til aðgerða. 1891 var það 145 kr., 1892: 161 kr., 1893: 235 kr., 1894: 222 kr., 1896: 79 kr., 1897: 121 kr., 1898: 131 kr., 1899: 106 kr. (áður gleymt) 83 kr., 1900: 139 kr., 1901: 363 kr., 1902: 419 kr., 1903: 439 kr., 1904: 170 kr., 1905: 115 kr.“ 1906: 237 kr., 1907: 374 kr., 1908: 163 kr.; 1909: 429 kr.,1910: 105 kr., 1911: 1204 kr., eða alls þessi árin 5620 kr. Auk þessa hefur gengið til aðgerða á kirkjuþaki 1908: 547 kr. og 1909: 1469 samtals 2016 kr. Enn fremur til aðgerðar kirkjunni að utan 1899: 1203 kr. Þá hefur ennfremur farið í málun 1897: 939 kr., í málun að utan 1907: 780 kr., í málun að innan 1909: 3315. Þessi málun nemur alls 5034 kr. Allur kostnaður við þessar aðgerðir og málun á kirkjunni að utan og innan nemur nær því 14 þúsundum. Jeg mintist á þessar viðgerðir af því, að hjer er fylgt sama sið, eða öllu heldur ósið, sem tíðkazt hefur áður víða út um landið, að vera að framkvæma smá aðgerðir við kirkjurnar, svo að aldrei geti safnazt neitt verulegt í sjóð. Það var aðeins 1911, að viðgerðin nam dálitlu að mun, eða um 1200 kr.  (Júlíus Havsteen: Er það ólöglegt að gera við kirkjurnar ?)  Jeg segi ekki, að það sje ólöglegt, en nefni þetta til að sýna, hverju hefur verið tilkostað. Þá er 3. orsökin til þess, að kirkjunni hefur ekki safnazt sjóður, og hún er sú, að ákaflega óspart hefir verið farið með fje fyrir það, sem út þurfti að borga. Hefði eflaust mátt spara mikið fje á hverjum lið, sem þó er löglegur, enda eru sumir útgjaldaliðirnir svo háir ár eftir ár, að miklu meira nemur en flestar kirkjur á landinu háfa í tekjur. T. d. skal jeg geta þess, að hringjaranum hefur verið borgað: fyrst 66 kr., svo 100 kr., svo 150, svo 200, svo 250 kr. á ári, og fyrir aukahringing, þegar Kristján IX. dó: 70 kr. Og jeg ætla að lesa upp einn reikning til að sýna, hvað upphæðirnar eru stórar og gífurlegar, og tek jeg þá reikninginn 1911, sem er sá nýjasti og seinasti: Hringjaralaun . . . . . kr. 250,00 Innheimta . . . . . . . - 330,00 Skrá yfir kirkjugjaldsgreiðendur - 25,00 Afrit af manntalsbók Rvíkur. . - 30,00 Umsjón á húsum og munum kirkjunnar . . . . . . . . . . . . . - 100,00 Til meðhjálpara . . . . . . . . . - 150,00 Prentun seðla og pappir . . . - 14,00 3 eintök hátíðasöngva . . . . . - 7,50 Stilling orgels . . . . . . . . . . . - 60,00 Gasljós . . . . . . . . . . . . . . - 269,00 Kol og steinolía . . . . . . . . - 239,00 Ýmsar smiðar og viðgerðir . - 1204,00 Linoleum . . . . . . . . . . . . .. . - 127,00 blálning á kirkjunni að innan - 3315,00 Ýmislegt í viðgerðir og áhöld - 364,00 Ræsting o. fl. . . . . . . . . .. . . - 669,00 Ræsting á Fríkirkjunni og leiga á sal K. F. U. M. til barnaspurningar meðan verið var að mála dómkirkjuna . . . . - 179,00 Ílagning í ofna . . . . . . . . . . . . - 172,00 Jeg skal nú ekki lesa meira upp, en af þessu hygg jeg megi vera ljóst, hve vel hefur verið farið með fje kirkjunnar þessi árin. Jeg tel víst, að með góðri meðferð á kirkjnnnar fje hefði henni á undanförnum árum átt að geta safnazt nægilegt fje til að greiða sjálf þegar þær 20,000 kr., sem hjer er um að ræða, auk nauðsynlegra árlegra útgjalda, Árið 1819 munu tekjur kirkjunnar hafa numið varla meir en 1500 til 1600 kr. og var þá tekið 16000 kr. lán, sem greiðast átti á 28 árum. Nú hefur hún þrefalt meiri tekjur, eða hátt á 5. þús. kr., og hefði því átt, eftir sama mælikvarða, í að geta fengið sjer 48 þús. kr. lán, og tek jeg þetta fram af því, að mjer sýnist, að kirkjan gæti vel borgað þetta 20,000 kr.. lán og þó meira hefði verið. Jeg vil leggja áherzlu á, að þar sem jeg hef heyrt suma þingmenn tala um, að lán væri sama og tillag, þar sem láníð yrði aldrei borgað, að svo er ekki. Að minsta kosti hygg jeg, að svo megi koma því fyrir, að það verði endurgreitt. Jeg hef tekið fram þrjár orsakir til hins bágborna fjárhags kirkjunnar. Fyrst ólögleg útgjöld, í öðru lagi varið talsverðu tiI smáviðgerða, sem vel hefðu mátt bíða, og í þriðja lagi of miklu varið til ýmislegra útgjalda, sem þó var löglegt að greiða að einhverju leyti. Þetta hygg jeg að stafi af því, að kirkjan hefur ekki staðið undir eftirliti biskups, enda mun bæði hann og prófastur hafa álitið hana sjer óviðkomandi. Reikningarnir hafa ekki verið endurskoðaðir eins og aðrir kirkjureikningar, heldur af mönnum úr stjórnarráðinu, og sjest ekki, að neitt hafi verið að fundið hinni gífurlegu eyðslu, og lítur enda út fyrir, að kirkjan hafi verið algerlega eftirlitslaus. Og jeg er sannfærður um það, að þó nú að tekjurnar tvöfaldist í framtíðinni, og sömu reglu haldið og hjer til, þá muni hún ekki eignast neitt, og verður því að taka í taumana, og láta eigi við svo búið standa. Þingsályktunartillagan fer fram á, að kirkjan verði sett undir umsjón biskups, og að sömu reglur verði látnar gilda um reikningshald hennar og annara kirkna í landinu. Þá mundi ekki verða liðið að greiða ólögleg útgjöld úr kirkjusjóði, og verða sett takmörk fyrir, hvað greiða mætti mest, t. d. fyrir ræstingu, upphitun, lýsingu o. fl. Jeg vona, að hv. deild skilji þetta og samþykki þingsályktunartillöguna.



Þessi þingsál.till. gengur út á að setja dómkirkjuna undir umsjón biskups, en stjórnarráðið hefur áður haft þá umsjón á hendi, og getur þetta að minni hyggju ekki látið sig gera án laga. Þessi kirkja er eign landssjóðs og gilda því um hana sömu reglur sem um bændakirkjur, en nú á með væntanlegum úrskurði stjórnarráðsins að gera hana að nokkurskonar „beneficiaer“-kirkju, Þetta verður ekki gert nema með lögum, og jeg byggi mína skoðun um, að ekki megi afhenda hana á þann hátt, sem til ætlað er, á Iögum frá 22. maí 1890, og ennfremur á ýmsum lögum frá 1887 og 1897, snertandi afhending nokkurra landssjóðskirkna söfnuðunum í hendur. Álít jeg því, að þessi tillaga hafi engan árangur, þó að hún verði samþykt. Að því, er snertir þessa löngu ræðu hv. 5. kgk. og allan upplestur hans, þá skildi jeg hann svo, að hann hefði fundið ýmislegt útásetningarvert við stjórn kirkjunnar frá því stjórnarráðið tók við henni. Jeg hef sjálfur haft umsjón með kirkjunni frá 1894–1904, og var þá viðhöfð hin mesta sparsemi. Hversu það hefir verið eftir 1904, get jeg ekki dæmt um, en líklega hefir sömu reglu verið fylgt og áður. Annars er búið fyrir löngu að endurskoða þessa reikninga og úrskurða þá, og ekki til neins að vera að lesa þá upp hjer í deildinni. Hv. 5. kgk. heldur, að alt sje komið undir að safna í sjóð, en jeg hugsaði, að það væri nú ekki nóg að safna í sjóð, heldur þyrfti líka að brúka peningana. Það þarf að halda kirkjunni við og ekki til neins að safna svo mikið í sjóð, en gera ekki við kirkjuna, en láta hana grotna niður, þar til hún er komin alveg að falli, því að þá verður kostnaðurinn við viðgerðina miklu meiri.



Það var aðeins örlítil athugasemd, sem jeg vildi gera út af ræðu hv. 1. kgkj. þm. Jeg fæ ekki sjeð, hvað getur verið á móti þessari tillögu, og það, sem vakir fyrir mjer með henni, er það, að sparlegar verði farið með fje kirkjunnar framvegis en hingað til. Það mundi verða gert, ef kirkjan kæmist undir umsjón biskups, og fæ jeg ekki sjeð, hvað gæti verið því til fyrirstöðu. Undir eftirliti biskups standa flestar kirkjur landsins, líka bændakirkjurnar, og landsjóðskirkjurnar ættu allar að komast líka undir umsjá hans. Hv. 1. kgk. vill fullvissa deildina um það, að eftirlit kirkjunnar hafi verið gott, meðan hann hafði það á hendi, en jeg efast um, að svo hafi verið. Jeg er hræddur um , að honum sjálfum sje dálítið um að kenna eyðslu þá á kirkjunnar fje, sem jeg hef bent hjer á. Fyrir mjer og nefndinni vakir, að einhverjum manni, sem hægt sje að trúa, sje falin umsjá kirkjunnar og eftirlit með henni. Hv. 1. kgk. vill ekki láta safnast einn eyri  (Júlíus Havsteen: Það hef jeg aldrei sagt !)  , en til þess er dregið saman og sparað, að hægt sje að gera við eða endurbyggja, þegar þess er veruleg þörf. Hvernig farið hefur verið með fje dómkirkjunnar, gefur grun um það, að víðar sje farið miður vel með fje landssjóðs en hjer, og að eftirlitið sje lítið.



Jeg vil aðeins taka það fram, að jeg hafði ekkert með umsjón kirkjunnar að gera nema frá 1894 til 1904, og að aðalmunurinn á skoðun hv. 5. kgk. og mín er, að jeg vil láta gera við gallana jafnóðum, en hann vill láta bygginguna falla og byggja svo upp aftur.



Dómkirkjan mun upphaflega hafa verið bændakirkja, en eins og kunnugt er, hafa sóknarnefndirnar ekkert með fjárhag bændakirkna að gera, og er það því í algerðu lagaleysi, að sóknarnefndin hefur verið látin valsa með fje kirkjunnar, eins og hjer hefur átt sjer stað. En hjer hefur altaf verið viðkvæðið, ef kirkjuna vantaði eitthvað, að landssjóður borgaði það, þar eð hún væri landssjóðs eign. Eg jeg verð að slá því föstu, að sóknarnefndin hefur engan lagalegan rjett haft til umráða yfir kirkjufjenu.



Jeg vildi skýra frá því, að nefndarálitið var sent í prentsmiðjuna, en er ekki komið enn, og kann jeg því illa, að þetta mál var sett á dagskrá, þótt nefndarálitið væri ekki komið, og skoða það sem móðgun við mig, formann nefndarinnar.

Forseti: Jeg neita því, að jeg hafi viljað móðga h. 5. kgk. með því að taka málið inn á dagskrá, en jeg hafði leyfi til að gera það, þótt nefnarálitið væri ekki komið. Jeg hafði óskað þess í fyrirfarandi 2 daga, að hv, skrifari setti málið á dagskrá, en hann hafði ekki gert það, svo jeg var neyddur til að taka til minna ráða.



Jeg ætla ekki að ræða málið frekar en jeg þegar hef gert; vil aðeins geta þess, að brtill. fer fram á, að í staðin fyrir „efri deild“ komi „alþingi“.