Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Magnús Guðmundsson) : Þetta frv. er ætlað til staðfestingar bráðabirgðal., sem gefin voru út undir síðustu kosningar út af láti eins frambjóðandans. Er ráð fyrir því gert í frv., að þegar svo stendur á, skuli atkvæði þau, er greidd hafa verið fyrir viðkomandi kjördæmi utan kjörstaðar, vera ógild, en þeim mönnum, er greitt höfðu þessi atkvæði, heimilt að kjósa á ný við utankjörstaðakosningu, eftir því sem tími vinnst til. N. fannst þessi regla óheppileg. Í 32. gr. kosningal. er ákveðið, að þegar frambjóðandi fellur frá 7 dögum eða fleiri fyrir kosningar, þá sé heimilt, að annar bjóði sig fram í hans stað. Af því leiðir, að ef hann deyr t. d. 8 dögum fyrir kosningar, þá er vikufrestur til að bjóða fram nýjan mann, og getur þá farið svo, að aðeins sé eins dags frestur fyrir kjósendur til að greiða atkv., en það er sama og að taka atkvæðisréttinn af þeim. Það er ekki heldur vist, að allir, sem greitt höfðu atkv., geti gert það aftur, þó að frambjóðandi hafi látizt meira en viku fyrir kosningar. Því datt n. í hug að fara aðra leið, sem skýrð er í nál. á þskj. 61, þá leið, að láta þan atkv., sem greidd hafa verið utan kjörstaðar hinum látna, falla á hinn nýja frambjóðanda. Á þessu er aðeins einn galli. Það er sem sé ekki alveg víst, að allir, sem greitt hafa atkv. hinum látna, vilji jafnframt kjósa hinn nýja frambjóðanda. Þó mun oftast svo vera, því að yfirleitt er kosið eftir flokkum. En til þess að rétta hlut þeirra, sem greitt hafa hinum látna atkv. sitt, en vilja ekki kjósa hinn nýja frambjóðanda, er þeim heimilað að fá afhentan atkvæðaseðil sinn og kjósa á ný, ef þeir tilkynna fyrir kjördag, að þeir óski þess. Með þessu er hlutaðeigandi flokki bjargað frá því að missa atkv., er greidd hafa verið hinum látna, en hinum óánægða hinsvegar gefinn kostur á að greiða atkv. á ný. Ég get tekið það fram, að það var ekki svo, að höfundar kosningal. - en ég var einn þeirra - hafi ekki athugað þetta mál, heldur töldu þeir, að ekki væri hægt að bæta úr að fullu, ef frambjóðandi létist; það yrði þá að vera skaði þess flokks, sem fyrir því yrði., því að enn verra þótti að ganga á rétt kjósenda. En með þessari brtt. n. ætla ég, að vel sé skipt sól og vindi. Með þessari aðferð verður ekki röskun á utankjörstaðaratkvgr., og þeir einir verða að hugsa sér til hreyfings, sem óánægðir eru með frambjóðanda þann, er kemur í stað hins látna.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Þessi till. er að mínu áliti athugaverð. Ég hefi sagt hv. n. það álit mitt, að hin aðferðin, sem stungið er upp á í l., sé betri, og það eina, sem séð verður, að sé rökrétt f þessu máli. Áður en ég vík nánar að því, vil ég minnast á það, sem hv. 9. landsk. lét í veðri vaka, að út í þetta atriði hafi verið hugsað af þeim, sem sömdu kosningal. Ég held, að vafasamt sé, að það hafi verið gert. Í l. er hvergi minnzt á þetta tilbrigði, sem fram kom í sumar og gaf tilefni til bráðabirgðal. En þegar bráðabirgðal. voru sett, kom til athugunar þessi aðferð, sem brtt. fjallar um. Ég átti þá tal um þetta við tvo færa lögfræðinga utan ráðuneytisins, og töldu þeir ekki hægt að hafa þá aðferð, af því að hin leiðin væri sú eina, sem tryggt gæti, að kosinn þm. væri í raun og veru kosinn að vilja kjósendanna. Eftir till. n. eiga kjósendur þeir, sem greitt hafa hinum látna atkv., rétt á að kalla atkv. til baka. En það getur oft verið, að þeir hafi ekki aðstöðu til að kjósa á ný. Hugsum okkur til dæmis skipshöfn, sem fer í langa sjóferð. Þannig geta legið fyrir atkv., greidd hinum látna, sem kjósendur hefðu ekki viljað greiða hinum nýja frambjóðanda, en hafa ekki tök á að leiðrétta. En ef tekin er upp hin reglan, að láta öll atkvæði greidd utan kjörstaðar vera ógild, þá standa allir frambjóðendur jafnt að vígi um að framkalla á ný vilja kjósenda, og er þá útilokað, að fram komi atkv. annara manna en þeirra, er vilja kjósa. Með aðferð n. geta nokkur atkvæði fallið á hinn nýja frambjóðanda, sem hann á ekki, og þar sem atkvæðamunur er lítill, geta þau ráðið úrslitum; hann getur beinlínis komizt inn á þessum atkvæðum. Þó að margir hafi fundið þessum bráðabirgðal. ýmislegt til foráttu, ætti það ekki að verða til þess, að við gengjum nú frá fyrirkomulagi, sem væri ennþá lakara. Hinsvegar verður hv. d. að ráða úrslitum um það, og eins hv. Nd. Getur og verið, að þetta skipti ekki mjög miklu máli. En ég vildi benda á það, að þegar bráðabirgðal. voru sett, var tekin til athugunar þessi leið hv. n., en hún var þá ekki talin fær.

* Frsm. (Magnús Guðmundsson) : Hæstv. forsrh. finnst till. n. athugaverð. Hann segir, að sú leið hafi verið athuguð í stjórnarráðinu, en ekki fundið náð fyrir þess augum. Ég tók það fram áðan, að á till. okkar væri sá galli, að fyrir gæti komið, að á frambjóðenda féllu nokkur atkvæði kjósenda, sem hefðu ekki viljað kjósa hann. Það er því ekkert nýtt komið fram, þó að hæstv. forsrh. bendi á þann galla. En þetta er líka eini galli þess fyrirkomulags.

En hann er líka nokkuð stór

. Jæja, við skulum nú athuga gallana á hinni till. Hún gerir ráð fyrir, að öll atkv., sem búið er að greiða fyrir viðkomandi kjördæmi utan kjörstaðar, falli ógild. Segjum sem svo, að frambjóðandi félli frá 8–9 dögum fyrir kjördag og að það væri vika til stefnu fyrir hinn nýja frambjóðanda. Þá væru eftir 1–2 dagar til kosninga. Þetta þýðir, að útilokaðir eru svo að segja allir frá því að greiða atkv. utan kjörstaðar. Og eins og það er orðið mikið um það nú, þá sjá allir, að þetta er mjög rangt gagnvart öllum þeim fjölda kjósenda, sem þar gætu átt hlut að máll, því af þessum mönnum er beinlínis tekinn kosningarréttur. Það er þetta, sem var aðalatriðið fyrir nefndinni, að henni fannst ákaflega varhugavert, undir vissum kringumstæðum, að taka beinlínis kosningarréttinn af svo mörgum mönnum, sem nota þessa aðferð, að kjósa utan kjörstaðar. Ég held, að þegar vegnir eru gallar þessara till. beggja, þá séu ólíkt minni gallar á till. n. en till. stj. Og þó það sé svo, að það geti komið fyrir, að menn vilji ekki, að atkv. sitt falli á hinn nýja frambjóðanda, þá verða allir þeir, sem kunnugir eru kosningum hér á landi, að viðurkenna, að það er ekki nema í undantekningartilfellum. Það er svo venjulegt, að menn kjósi eftir flokkum, og menn eiga það á hættu, að fleiri verði gert rangt til í hinu tilfellinu, þegar kosningarrétturinn er beinlínis tekinn af fjölda manns. Ég vænti því, að till. n. verði samþ., því hún er sammála um hana. Út af ummælum hæstv. ráðh. skal ég taka það fram, að mér er kunnugt um, að þetta mál var einmitt umrætt í þeirri n., sem undirbjó kosningalögin. Og til þess að vita, hvort ég myndi þetta ekki rétt, hefi ég spurt hv. þm. N.-Ísf., sem líka var í undirbúningsnefndinni, hvort hann myndi ekki eftir þessu, og hann kvað já við því. Hann sagði, að þegar hann frétti um þessi bráðabirgðalög, hefði hann álitið og talað um það á fundi í sinni kosningabaráttu, að hann teldi réttara að hafa þessa aðferð, sem hér er stungið upp á. Ég er ekki að halda því fram, að það hafi svo mikið að segja, að hann líti svo á, þótt hann hafi verið í þeirri nefnd, sem undirbjó kosningalögin, en ég get ekki neitað, að þeir sem það gerðu, eru enn kunnugri þeim anda, sem hefir gengið í gegnum kosningalögin, en hinir, sem ekki voru í þeirri nefnd. Það er vitanlega rétt, að það getur komið fyrir, að menn nái kosningu með atkv., sem kjósendurnir í raun og veru vilja ekki láta hlutaðeigandi fá. En það sama getur alveg eins komið fyrir af því, að tekinn er kosningarrétturinn af þeim mönnum, sem myndu hafa fylgt þeim frambjóðanda, sem fær lítið eitt færri atkv. en andstæðingurinn. Þetta atriði getur því komið fyrir í báðum tilfellunum. Og það eina, sem menn geta sagt sér fyrirfram, er þetta, að það er miklu færri gert rangt til með till. n. en till. stj.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Því hefir verið haldið fram hér undir umr., að með þessari aðferð, sem stungið hefir verið upp á og lögfest með bráðabirgðal., séu margir útilokaðir frá að greiða atkv., jafnvel fjöldi manna. En um leið og þeim rökum er haldið fram, að það sé gert, þá gilda þau rök líka og á sama þátt viðvíkjandi þeim, sem hafa greitt öðrum atkv. sitt, en fá ekki að leiðrétta það, því vitanlega fylgist það að, að menn hafa aðstöðu til að kalla atkv. sín til baka og greiða atkv. á ný. Þannig gæti það orðið fjöldi manns, sem hefði greitt látnum frambjóðanda sitt atkv., sem fengi ekki leyfi til að leiðrétta þau, ef þessi till. verður samþ. Og ég er ekki í neinum vafa um það, að hefði þessi regla, sem hér er stungið upp á, verið látin gilda í bráðabirgðal. frá stj., þá hefði það getað valdið - og e. t. v. ekki að ástæðulausu - verulegum ágreiningi. Þá hefði verið hægt að segja, að öll utan kjörstaðar greidd atkv. í Skagafirði, sem sá látni frambjóðandi hafði fengið, hefðu verið tekin með lögum og færð yfir á hinn. Og það hefðum við í raun, og veru gert með því að gefa út slík lög. Ég gæti þó betur fellt mig við, að Alþingi gerði slíkar ráðstafanir fyrir fram en að stj. geti látið sér detta í hug að taka atkv. frá látnum frambjóðanda og yfirfæra þau með lögum á nýjan frambjóðanda. Reynslan mun hafa orðið sú í vor, að flestir eða næstum allir munu hafa greitt atkv. á ný. Ég hygg, að það hafi verið sárafáir, sem ekki höfðu aðstöðu til þess. Það, sem ég vil leggja aðaláherzlu á, er þetta, að það sé komið undir vinsældum hins nýja frambjóðanda, hvað menn vilja mikið á sig leggja til að greiða honum atkv., og að það geti ekki komið fyrir, að menn séu kosnir á þing með atkv., sem látinn frambjóðandi hefir fengið, en ekki þeir sjálfir. Og slíka reglu gat ríkisstj. ekki látið sér detta í hug að gera að lögum undir þessum kringumstæðum.

* Frsm. (Magnús Guðmundsson): Það voru aðeins örfá orð. - Það getur verið, að það hefði verið hægt að gera þetta tortryggilegra, ef stj. hefði gefið út slíkt frv. sem þetta. En ég vil benda hæstv. ráðh. á, að það var að sönnu ekki það að hann tæki utan kjörstaðar greidd atkv. og yfirfærði þau á hinn nýja frambjóðanda. En hann gerði annað. Hann eyðilagði öll þau atkv., sem búið var að greiða.

Fyrir báðum jafnt

. Já, fyrir báðum, en eigi að síður fjöldamörg atkv., sem hafa verið greidd á fyllilegu lögmætan hátt, og ég efa, að það sé betra. Ef honum finnst það betra, þá skal ég ekkert um það deila við hann. En það, sem skilur á milli þessara till. frá stj. og n., er, að það eru engin líkindi til þess, að till. n. geri nema örfáum mönnum rangt til, en till. stj. getur, ef frambjóðandi deyr mjög nærri kosningu, eyðilagt svo að segja öll utan kjörstaðar greidd atkv. Mér skilst því, að málið standi í þeim sporum, að kveða á um það, hvort það eigi að gera fáum mönnum rangt til eða mörgum. Þá segi ég, að betra sé að gera fáum mönnum rangt til.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég vildi aðeins benda á það, án þess að vera að ræða þessi atriði frekar, að þau rök, sem ég færði fram áðan, hafa ekki verið hrakin. Með frv. stj. er jafnmörgum gert rangt til, því þeir, sem geta leiðrétt atkv. sín, geta einnig kosið. Þau rök gilda eins um þá menn, sem ég er að bera fyrir brjósti. Svo er það annað atriði, sem ég vildi benda á, að þetta þarf alls ekki að koma fyrir. Það þarf aðeins að lengja tímann, sem ákveðinn er í kosningalögunum, ef frambjóðandi deyr, þegar komið er nærri kosningu, eða m. ö. o. fresta kosningunni. Í. l. eins og þau eru nú er, að því er mig minnir, miðað við síðustu vikuna. Þannig mætti komast að þeirri niðurstöðu, að gera öllum fært, að greiða atkv. á ný, með því að fresta kosningu, ef frambjóðandi deyr, þegar vantar t. d. hálfan mánuð, þar til kosningar eiga að fara fram. Þetta er e. t. v. eðlilegasta aðferðin, og ætti n. að athuga hana.

*Magnús Jónsson: Það er vitanlegt, að ef frambjóðandi deyr eftir að framboðsfrestur er liðinn, þá verður ekki komizt hjá erfiðleikum út af því á nokkurn hátt. Það er undantekningartilfelli, sem löggjafarnir verða að setja einhverjar reglur um, en það þarf enginn að halda, að þetta sé hægt að gera svo, að enginn verði fyrir misrétti á neinn hátt. Mér sýnist, að það geti varla verið um fleiri en fjóra möguleika að ræða. Sá möguleiki, sem er í kosningalögunum, er að ganga fram hjá því að sjá fyrir þessu, og lendir það á þeim flokki, sem er svo óheppinn að verða fyrir því, að frambjóðandi hans falli frá. Það eru þeir tveir möguleikar, að ónýta atkv., eins og bráðabirgðalögin gera ráð fyrir, og yfirfæra atkv. á hinn nýja frambjóðanda og láta þau fylgja flokknum, eins og allshn., hefir stungið upp á. Og svo er loks fjórða leiðin, sem forsrh. minntist á, og það er að aflýsa kosningunni og auglýsa hana síðar. Allir þessir möguleikar hafa stóra ókosti. Ókostir fyrstu aðferðarinnar komu svo glögglega í ljós, þegar þetta tilfelli kom fyrir við síðustu kosningar, að stj. sá sér ekki annað fært en gefa út bráðabirgðalög um þetta. Og n. hefir ekki stungið upp á að fella þau alveg úr gildi, og þess vegna ekki fallizt á þann möguleika, sem fellst í kosningalögunum. Hvað því viðvíkur að fresta kosningu, þá hygg ég, að á því séu svo miklir og ófyrirsjáanlegir örðugleikar, að tæplega geti komið til mála, að horfið verði að því, þótt það væri að ýmsu leyti sanngjarnt. Í raun og veru er því hér aðeins um tvær leiðir að velja, og forsrh. og frsm. n. hafa dregið fram ókosti þessara beggja leiða, því að þær hafa báðar sína ókosti. En ég verð að segja, að mér finnst sú leið, sem allshn. hefir stungið upp á, eðlilegri. Það er naumast hægt að ganga öllu greipilegar á rétt kjósendanna, sem þeir hafa fullan og óskoraðan í kosningalögunum, en með því að ónýta öll þau atkv., sem greidd hafa verið fyrirfram. Báðar þessar leiðir fela í sér, að hér eftir verður viss áhætta því samfara að greiða atkv. utan kjörstaðar. Eftir annari leiðinni geta menn átt á hættu, að atkv. verði ónýtt, og eftir hinni, að það verði yfirfært á annan en þann, sem kjósandinn hafði í huga, þegar hann kaus. Ég vil segja, að ég mundi sem kjósandi heldur vilja, að mitt atkv., a. m. k. í flestum tilfellum, yrði yfirfært á hinn nýja frambjóðanda. Mér finnst þetta mál horfa allt öðruvísi við eftir að hin nýju kosningalög komu, þar sem flokksvaldið er gert svo mikið, að það er beinlínis gengið út frá því, að kosið sé um flokka, en ekki menn. Frambjóðandinn verður beinlínis að tilgreina, hvaða flokki hann fylgir, og ef hann fylgir engum flokki, þá flokksleysi, sem hann verður einnig að tilgreina. Með þessu er beinlínis gefið undir fótinn með það, að það er flokkavaldið, sem ræður, og það er staðreynd, sem ekki þýðir í móti að mæla, að það er fyrst og fremst kosið um flokk, en ekki menn. Ég vil benda á eitt tilfelli, sem mér sýnist einmitt hliðstætt við það, sem n. hefir stungið upp á. Það eru hlutfallskosningarnar. Þær kosningar eru að töluvert miklu leyti bundnar við flokka, og menn geta tiltölulega litlu ráðið um það, hverjir komast að, þótt þeir hafi rétt til að strika út og færa til nöfn á listanum.

Flokkurinn fær atkv. samt

. Já, flokkurinn fær atkv., og það er einmitt það, sem n. vill innleiða hér, að flokkurinn fái atkv., en að það sé ekki tekið og ónýtt, þótt skipta verði um frambjóðanda. Mér finnst það að ýmsu leyti talsvert skylt hlutfallskosningunum og algerlega í anda kosningalaganna eins og þau eru nú, öll byggð upp á flokksvaldinu í landinu. Hitt aftur á móti, að ógilda greidd atkv., fannst mér svo hart að gengið, að það væri mikið spursmál, hvort það væri hægt, því með stjskr. er mönnum tryggður kosningarréttur, eftir nánari ákvæðum kosningalaganna.