Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg verð að minnast nokkrum orðum á ræðu hv. 1. þm. Ám. (E. E.). Jeg get ekki vel orða bundist um ummæli hans viðvíkjandi samtali fjrh. (M. G.) við bankastjórana í október í haust, sem fram fór í Kaupmannahöfn. Hv. þm. (E. E.) segir, að þegar bankastjórarnir eigi töldu rjett að taka lán, þá hefði stjórnin átt að taka af þeim ráðin. Af því nú að jeg hefi heyrt svipuðu hreyft af fleirum hjer á þinginu, þá vil jeg taka það fram og benda á, eins og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), hvílík fjarstæða slíkt er, að stjórnin eigi í fjármálum að taka fram fyrir hendur á þeim. Það mun vera hið tíðasta, að landsstjórnir hafi helstu banka landsins til aðstoðar og ráðuneytis í fjármálum, en grípi eigi fram í fyrir þeim um fjármálaráðstafanir sjálfra þeirra. Í sambandi við þetta margþvælda umtalsefni, lántökuna, tekur hv.þm. (E. E.) svo til orða, að það sjeu brjóstheilir menn, sem vilja halda uppi vörnum fyrir stjórnina. Jeg tek þetta sem unggæðingshátt hjá honum og tel það lýsa dæmafáu þroskaleysi og fljótfærni. Annars er búið að tala mikið um þetta lánamál, en engum hefir enn þá dottið í hug að benda á, hverjir möguleikar hefðu verið fyrir stjórnina til þess að fá slíkt lán. Það hefir verið sagt, að fá mætti lán í Ameríku, en engin rök hafa verið færð fyrir því enn. Enda fæst slíkt ekki á einu augnabliki. Danir og Norðmenn voru mörg ár um að vekja svo mikla athygli og kunnugleik á sjer, að þeir gætu fengið lán þar. En hvað má þá segja um Ísland, sem öllum hefir verið ókunnugt til þessa, Það, sem jeg tók til mín af því, sem hv. 1. þm. Árn. (E. E.) sagði, var annars ekki þetta, heldur það, sem hann mintist á afstöðu stjórnarinnar til atvinnuveganna. Hann spurði um það, hvað stjórnin hefði gert til viðreisnar atvinnuvegunum. Mjer er nú spurn: Var nú hægt að ætlast til mikillar viðreisnar atvinnuveganna á þessu tímabili, sem þessi stjórn hefir staðið, eða síðan um þetta leyti í fyrra? Tökum fyrst landbúnaðinn. Hvernig átti núverandi stjórn að sjá fyrir því, að nægilegar fóðurbirgðir væru í landinu haustið 1919, svo að vel væri á sett ? Hvaða tækifæri hafði hún til þess, og hvað gerði hún í því máli? Það er nú margreynt, að stjórnin getur ekki gert mikið í slíku máli. En einmitt þessi stjórn reyndi meira til en undanfarandi, og það varð þó ögn til björgunar, að minsta kosti sumstaðar. Og jeg vildi spyrja, hvort viðleitni stjórnarinnar hafi ekki einmitt í Árnessýslu, kjördæmi hv.þm. (E. E.), orðið fult eins notadrjúg og það, sem hjeraðsstjórnin gerði? Þá kem jeg að öðru atriði, landbúnaðinum til meins, en það er hið háa kaupgjald. Hvernig átti stjórnin að koma í veg fyrir það? Það er alveg eins um kaupgjaldið hjer og hjá sjávarútvegnum, að það átti stóran þátt í tekjuhallanum á þessum atvinnuvegi. Á meðan bændur eigi hlutuðust til sjálfir með samtökum sín á milli um sanngjarna samninga við verkalýðinn, hverju getur þá stjórnin áorkað til bóta eða samkomulags í því máli? Og þá er dýrtíðin að öðru leyti. Hvaða áhrif gat stjórnin haft á verð í útlöndum á aðfluttum vörum? Hefir stjórnin ekki einmitt með landsversluninni útvegað skárri kjör með vöruverð en ella hefði fengist? En það eru einmitt þessi atriði, fóðurskorturinn í fyrra vor, kaupgjaldið í sumar og þetta síhækkandi verð á öllum aðfluttum vörum, sem hnekt hafa landbúnaðinum. Síðan bætist hið gífurlega verðfall á öllum afurðunum ofan á. Og hvernig gat stjórnin ráðið við það? Um sjávarútveginn er hið sama að segja. Stjórnin gat með engu móti ráðið við hin óheppilegu skipa- og vörukaup í fyrra vetur. Það var ekki á hennar valdi að stemma stigu fyrir þessu, og það því síður, þar sem þetta var nærri alt um garð gengið, eða á fullan rekspöl komið, áður en stjórn sú, er nú situr, komst á laggirnar. En eftir að stjórnin tók við völdum og viðskiftanefndin var sett hefir ekki verið stofnað til slíkra óhappakaupa. Viðvíkjandi fiskinum, sem lá óseldur um nýár, þá átti stjórnin ekkert vald á honum, þar sem hann var í höndum einstakra manna. Fiskinn gat stjórnin aðeins tekið með því að gefa út bráðabirgðalög um stjórnareinkasölu. Og hvernig hefði það mælst fyrir hjá þeim mörgu, er fiskinn áttu? Aukaþingið í fyrra hefði þá líka átt að gera eitthvað í því. En hvaða skipakost hefði svo líka stjórnin haft til að flytja fiskinn út? Og átti svo stjórnin að vita það fyrirfram, sem enginn af fagmönnum sá fyrir? Stjórnin hafði enga hvöt til úr neinni átt að grípa til slíkra örþrifaráða, því síður að það væri skylda hennar að taka af eigendum umráð yfir fiskinum og ráðstafa honum á betri hátt. Loks er mjer kunnugt um það, að stjórnin hefði tæplega fengið nokkurn mann til að standa af hennar hálfu fyrir útflutningi fiskjarins. Svona aðgerðir hefðu að vísu getað bjargað miklu, en viðreisn atvinnuveganna hefði það ekki getað heitið. Nei, í svona árferði og aðköstum er ekki hægt að ætlast til viðreisnar atvinnuveganna. Það eina, sem hjer var hugsanlegt að gera, var að veita viðnám. Og að slíku viðnámi hefði mikið stutt, ef stjórnin hefði tekið vald á gjaldeyri landsins þegar í byrjun, en til þess hefði þurft lagaheimild frá Alþingi. Þessi krafa er því hreint og beint hverri stjórn ofurefli. Hið eina, sem Alþingi fól stjórninni og gaf vald til að reyna og lagði áherslu á, var að veita viðnám með sparnaði, þ. e. að hamla innflutningi á óþarflega miklum vörum. Í þessu allsherjaröngþveiti atvinnuvega og viðskifta eru það tvö höfuðatriði, sem koma til greina. Í fyrsta lagi óviðráðanlegar orsakir, svo sem afarslæmt tíðarfar og óhagstæðar verðbreytingar á erlendum markaði, eins og áður er nefnt. Í öðru lagi nokkuð mikil óforsjálni af hálfu atvinnurekenda í sumum atriðum. Jeg verð því einnig að telja það þroskaleysi af hv.þm. (E. E.), sem sjálfur er bankastjóri, og ekki hefir getað reist rönd við hengingarvíxlum austanfalls, að krefjast þess af stjórninni, að hún framkvæmi það, sem hann getur ekki sjálfur gert og getur ekki sýnt að sje framkvæmanlegt í hans litla umdæmi. Jeg neita því, að stjórnin eigi nokkurn þátt í því með aðgerðum sínum nje aðgerðaleysi, að gjaldeyrir landsins í útlöndum hafi selst of seint og rýrnað í verði. Það, sem jeg sagði að stjórninni væri ofvaxið, var að sporna við, að landið keypti meira af vörum og skipum en það mátti við, - það var þetta, sem einkum skapaði öngþveiti bankanna. Verðfall og seinkuð sala bætist svo ofan á, og þetta veldur gjaldeyrisskorti, hvort sem það er sprottið af óforsjálni eða öðru. Hv. þm. (E. E.) mintist á hina lögskipuðu yfirfærsluskyldu Íslandsbanka á árinu 1920 og fann það að stjórninni, að hún hefði ekki haldið bankanum til skyldunnar. En um það ber nú eiginlega ekki að ræða hjer; þetta er bankamál, og slík mál eru nú í alveg sjerstakri nefnd, sem hv.þm. (E. E.) er sjálfur í, og ætti því að láta það bíða þangað til sú nefnd skilar af sjer. Jeg skal nú samt geta þess, að stjórnin hefir haldið Íslandsbanka til skyldunnar á þann hátt, að bankinn gaf út tjekka til landssjóðs, sem námu 1 miljón króna. En þeir fengust eigi greiddir í Prívatbankanum í Kaupmannahöfn. Stjórnin fær þannig bankann til að gera meira í þessa átt en hann er fær um, og gefa út yfirfærsluávísanir, sem ekki fást greiddar í hans aðalviðskiftabanka. Betri sönnun getur ekki fengist fyrir því, að stjórnin hafi haldið bankanum til þess að gera skyldu sína.

Jakob Möller Já, þá er nú hart að gengið. Jeg ætla nú samt ekki að ganga hart að hæstv. stjórn, enda er þessi vantrauststillaga ekki borin fram af mínum hvötum. Jeg hefði kosið, að hún hefði verið seinna á ferðinni, því jeg hygg, að afstaða stjórnarinnar til ýmsra mála muni verða ljósari síðar. Enn fremur hefði mjer verið ljúfara, að þriðja mál dagskrárinnar í dag hefði verið rætt á undan, vegna þess, að jeg þykist hafa orðið var við einhver veðrabrigði hjá hæstv. stjórn í því máli, sem hefði getað haft áhrif á atkvgr. hjer í dag. Það hefir verið sagt, að þessi stjórn hafi átt skamma setu. Það er nú að vísu svo, að stjórnin var skipuð á síðasta þingi. En þess er þó að gæta, að sjálft höfuð stjórnarinnar, forsætisráðherrann, er enginn nýgræðingur, þar sem hann hefir verið stjórnarformaður í 4 ár. Jeg tel hann fullreyndan, og reynslan er þannig, að jeg get ekki borið traust til stjórnar, sem hlítir forystu hans. Fyrsta skilyrðið fyrir því, að jeg geti borið traust til stjórnar, er það, að jeg geti treyst orðum hennar. En það er nú svo um hæstv.forsrh. (J. M.), að hann er margreyndur að því, að orðum hans er ekki treystandi. Það hefir þráfaldlega komið fyrir, að hann hefir gefið þinginu rangar og villandi skýrslur um opinber mál. Jeg skal ekki segja, hvor ráðherranna, hæstv. forsætisráðherra (J. M.) eða danski ríkisráðherrann, hefir sagt satt í landhelgisgæslumálinu, en jeg treysti mjer ekki til að sýkna hæstv.forsrh. (J. M.), og það því síður, þar sem hann í gær svaraði ekki ákveðnara en svo, að hann kvaðst ekki hafa talað um ti1boð, heldur um það, að kostur væri á aukinni strandgæslu af Dana hálfu. Hann hlýtur þó að minnast þess, að hann sagði í umr. um landhelgisgæsluna hjer á þingi: „Ef jeg hefði beðið dönsku stjórnina, þá væri það alt annað mál“. Þar gaf hann í skyn, að hann hefði alls ekki leitað eftir tilboði eða beðið dönsku stjórnina. Nú segir danski ríkisráðherrann, að danska stjórnin hafi aðeins viljað verða við ósk íslensku stjórnarinnar. Hvernig hefir þá þessi ósk komið fram ? Þá getur hæstv.forsrh. (J. M.) með engu móti sannfært mig um það, að hann hafi ekki vísvitandi gefið ranga skýrslu á fundi dansk-íslensku sambandsnefndarinnar um hug Íslendinga í strandvarnamálinu. Þar sagði hann, að Alþingi mundi ekkert frekar kjósa en að komast hjá kostnaði við strandvarnir. Þetta er í berri mótsögn við það, sem fram var komið á Alþingi, bæði 1919 og 1920. Jeg gæti komið með fleiri dæmi, sem sönnuðu, hversu ábyggilegur hæstv.forsrh. (J. M.) er í orðum sínum, en hirði ekki að gera það að þessu sinni. Jeg get gert það síðar, ef hæstv.forsrh. (J. M.) æskir þess. Væri farið lengra aftur í tímann, mundu fleiri kurl koma til grafar. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði í gær, meðal margs annars, sem jeg hygg að honum gangi treglega að rjettlæta, að stjórnin hefði í öllu farið eftir vilja undanfarandi síðustu þinga. Jeg skildi þetta svo, sem hann mundi þar eiga við innflutningsráðstafanirnar. Hafi hv.þm. (J. Þ.) meint þetta, þá er hægt að sanna honum, með prentuðum orðum hans sjálfs, að þetta er ekki rjett. Í nefndaráliti samvinnunefndar viðskiftamálanna leggur nefndin til, að viðskiftahömlunum sje ljett af og numin úr gildi bráðabirgðalögin frá 15. apríl 1920, og viðurkennir hún með því, að það hafi verið stjórnin, en ekki Alþingi, sem kom viðskiftahöftunum á, þar eð hún telur, að þau byggist á tjeðum bráðabirgðalögum. Jeg heyri, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) segir, að jeg hafi lesið skakt í nefndarálitinu; þar standi, að viðskifta nefndin falli burtu, en ekki viðskiftahöftin. Þetta er rjett að vísu, en það breytir því, sem jeg sagði, í engu að efninu til, því væri það ekki tilætlunin að afljetta viðskiftahöftunum, þá væri viðskiftanefndin ekki afnumin, því hún var einmitt til þess sett að framkvæma þau og halda þeim uppi. Jeg þykist nú vita, að hæstv. fjrh. (M. G.) segi, að í heimildarlögum frá 8. mars 1920 felist leyfi fyrir landsstjórnina að takmarka innflutning bæði ónauðsynlegs og ónauðsynlegs varnings, en það er ekki hægt að teygja orð laganna lengra en þau ná, enda er útgáfa bráðabirgðalaganna frá 15. apríl 1920 sönnun þess, að stjórnin hefir ekki talið, að þessi heimild fælist í lögunum frá 8. mars 1920. Jeg hygg það satt hjá hv.þm. Dala. (B. J.), sem hann sagði í ræðu sinni, að stjórnin ætli nú að fara að taka upp þann sið að eta afkvæmi sín. Frv. um viðskiftahöftin munu þessi forlög ætluð. En sá „nýi siður“ getur ekki aukið traust mitt á stjórninni. Jeg skal í þessu sambandi minna á ræðu hæstv. fjrh. (M. G.), sem hann ljet fylgja fjárlagafrumvarpinu, þar sem hann sagðist eigi geta talað við þá menn, sem vildu afnema innflutningshöftin. Ná er fullyrt, að stjórnin ætli þó að fallast á að afnema þau. Hvað hefir þá breyst síðan hæstv. fjrh. (M. G.) hjelt því fram í þessari ræðu, að gjaldeyrisskorturinn stafaði af of miklum innflutningi, og eina ráðið til þess að bæta úr gjaldeyrisskortinum væri takmörkun á innflutningnum? Jeg held sannast að segja, að lítil breyting hafi orðið á aðstöðunni síðan þessi orð voru töluð. En hvað á þá að koma í staðinn? Jeg hefi nú aldrei haldið því fram, að sú leið gæti ekki komið til greina, að hefta innflutning, til þess að jafna viðskiftin við útlönd. Hitt hefi jeg sagt, að ef þá leið ætti að fara, yrði að taka málið alt öðrum tökum en gert hefir verið. Allar aðgerðir stjórnarinnar í þessu máli hafa verið helbert óvitafálm út í loftið, og mun viðskiftamálanefndinni nú hafa tekist að sannfæra stjórnina um það, og hún því ákveðið að láta höftin falla niður. En ekki er fjárkreppan úr sögunni, þó að viðskiftahöftin sjeu afnumin, því að hún stafar af því, að verð útfluttrar og aðfluttrar vöru helst ekki í hendur, og þann mismun verður að jafna á einhvern hátt. En sje innflutningshöftunum slept, sje jeg ekki, hvernig á að komast hjá því að taka lán. Það gleður mig, ef hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) hefir ekki tapað á búi sínu síðastliðið ár; jeg hygg, að það sjeu ekki margir bændur, sem hafa þá sögu að segja, en ef svo hefði verið, að hann hefði nú tapað, þá vildi jeg spyrja hann að því, hvort hann mundi ekki heldur taka þann kostinn að fá sjer lán en að bregða búi, í von um það, að seinna kynni þó að rakna úr? Eins er þessu varið með þjóðarbúskapinn. Sje hann rekinn með halla, safnast skuldir við útlönd, og þá kemur sú spurning, hvernig fara eigi með þennan halla, hvort heppilegra sje að láta hann standa á smáreikningum hjá ýmsum mönnum í ýmsum löndum, eða safna honum saman í eina heild, taka eitt stórt lán til að borga allar smáskuldirnar. Jeg skil nú varla, hvernig hv.þm. (Þór. J.) fær dulist, hvor leiðin muni heppilegri. Jeg hefi hjer gengið út frá því, að hæstv. stjórn hafi fallist á þá tillögu viðskiftamálanefndarinnar að afnema innflutningshömlumar. En nefndin hefir ekki framfylgt málinu út í æsar, heldur slept aðalatriði þess, hvernig fara á að því að standa skil við erlenda skuldheimtumenn, og þetta er því frekar athugunarvert, þar sem stjórninni á þó að vera heimilað að takmarka yfirfærslur (póstávísanir), þrátt fyrir það, þótt innflutningurinn sje gefinn frjáls. Meðan innflutningurinn var takmarkaður var það ekki nema eðlilegt, að hömlur væru lagðar á yfirfærslur gjaldeyris, en eftir að innflutningshöftunum er af ljett sýnist mjer það blátt áfram ósæmilegt að takmarka yfirfærslu gjaldeyris. Einhver hv.þm. sagði, að þeir, sem vildu afnema innflutningshöftin, vildu skilja við landið eins og stýrislaust fley í stórsjó. Nú vil jeg spyrja þennan hv.þm. og aðra hv. fylgismenn stjórnarinnar, hvort þeim sýnist eigi, að stjórnin hrekist í þessu máli líkt og stýrislaust fley í stórsjó. Leiðirnar út úr fjárkreppunni voru tvær. Annari hefir stjórnin fylgt, en hefir nú yfirgefið hana, án þess að taka hina upp. Það er nægilegt til þess, að jeg get eigi stutt þá tvo hæstv. ráðherra, sem hjer eiga einkum hlut að máli. Því hefir verið haldið fram, að ósæmilegt hafi verið að koma fram með vantraustsyfirlýsingu, sökum þess, að ekki mundi verða hægt að mynda nýja stjórn. En þetta er fyrirsláttur einn og á engum rökum bygt. Það hefir ekki verið reynt síðan 1917 að mynda samfelda meiri hluta stjórn, því að síðan hefir sami maður ætíð flækst fyrir heilbrigðum aðgerðum þingsins þar að lútandi, en jeg fullyrði, að hve nær sem þingið hefir óbundnar hendur í þessu, þá takist því að mynda slíka meiri hluta stjórn. Þetta getur því eigi aftrað mjer frá því að greiða vantraustsyfirlýsingunni atkv. mitt. Nú er hjer líka komin fram tillaga til traustsyfirlýsingar, og jeg get eigi varist því að segja það, að mjer þótti einkennilegur sá úlfaþytur, sem varð meðal fylgismanna stjórnarinnar, þegar hún kom fram. Maður hefði mátt halda, að þeim myndi ekki geta þótt um annað vænna, en í stað þess ráða þeir sjer tæplega fyrir reiði. Hví svo? Jeg beini þessari spurningu sjerstaklega að hv. 3. þm. Reykv.(J. Þ.), sem virtist sjerstaklega hneykslast á þessari trauststillögu. Hann ætti þó að fagna tillögunni manna mest, því jeg varð þess ekki var í ræðu hans, að hann fyndi blett nje hrukku á stjórninni. Því hefir verið haldið fram, að traustsyfirlýsingin væri óþinglega fram borin. Jeg get engan veginn fallist á það. Hjer á aðeins að ganga úr skugga um það, hvort stjórnin nýtur trausts eða ekki. Það verður ekkert tillit tekið til þess, þó að einhverjum hv.þm. komi illa að þurfa að gera skýra grein fyrir afstöðu sinni til stjórnarinnar. En annaðhvort vilja þeir láta stjórnina fara með völdin áfram, og þá er það skylda þeirra að gjalda henni traustsatkvæði, því þeir hljóta þá að bera traust til hennar. Ef svo er ekki, þá eiga þeir að gera sitt til þess, að mynduð verði önnur stjórn, sem þeir geta treyst. Hvað því viðvíkur, að traustsyfirlýsingin sje óþingleg vegna þess, að flutningsmaðurinn (Gunn. S.) ætli sjer að greiða atkv. á móti henni, þá er nú því til að svara, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gerir sig sekan í líku velsæmisbroti, því jeg veit ekki betur en að hann beri hjer, ásamt öðrum, fram frv., sem hann ætlar sjer að greiða atkvæði á móti, að minsta kosti um ákvæði þess, sem einmitt hann átti fmmkvæði að. Nei, sannleikurinn er sá, að hin „rjettláta reiði“ stjórnarsinna út af traustsyfirlýsingunni er sprottin af því, að þeir vita, að stjórnin er í raun og veru í minni hluta, þ. e. nýtur alls ekki trausts þingsins. Þeir vita, að stjórnin hefir fyrirgert öllu trausti með framkomu sinni, og blygðast sín fyrir að taka opinberlega ábyrgð á henni. Það var sagt í fyrra, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefði meiri hluta fylgi þá. En ætli það sje samt ekki full ástæða til að vita, hvernig þeim meiri hluta er nú varið? Ef sá meiri hluti er ekki lengur til, þá hlýtur það að stafa af því, að störf stjórnarinnar þykja ekki hafa snúist landinu til heilla síðasta árið, heldur til óheilla. Og því má það þá ekki koma fram í beinni atkvæðagreiðslu um traust eða vantraust?

Jón Auðunn Jónsson Herra forseti! Jeg óska eftir að fá leyfi til þess að leggja þá fyrirspurn fyrir hv. 1. þm. Ára. (E. E.), hvort honum muni eigi hafa orðið það á að taka skakka ræðu upp úr vasa sínum eða leggja út af skökkum taxta. Mjer fanst, að það hlyti að vera, að ræðan hefði annaðhvort verið önnur en sú, sem átti að flytja, eða að það hafi komið í hans hlutskifti, líkt og var um hv.þm. Dala. (B. J.), að hafa framsögu í máli, sem hann vildi ekki hafa framsögu í. Ástæður mínar fyrir þessu eru þær, sem jeg skal nú greina. Hv. þm. (E. E.) vill slá því föstu sem stimpli á fjármálakreppuna, að hann sjálfur láni hengingarvíxla bændum austanfjalls. Hv. þm. (E. E.) verður að gæta þess, að hann stimplar ekki einungis sjálfan sig með þessum orðum, heldur líka Landsbankann og stjórn hans, og það að óverðskulduðu, því jeg veit eigi til, að stjórn bankans hafi lagt slíkt fyrir útibúin. Jeg hefi nú verið 16 ár í stjórn útibúsins á Ísafirði, og allan þann tíma hefir það aldrei verið lagt fyrir mig að veita landbúnaðinum víxillán, heldur annaðhvort sjálfskuldarábyrgðarlán eða lán gegn veði í fasteignum. Jeg hefi aldrei vitað landbúnaðarlán tíðkast með víxlum. Til landbúnaðar er lánað með alt öðrum kjörum, svo sem sjálfskuldarábyrgðarlán og með veðrjetti í jörðum og öðrum eignum. Þessa fjármálapólitík hv.þm. (E. E.) í útibúi hans austan fjalls má með engu móti skoða sem stimpil á Landsbankann. Hv. þm. (E. E.) talaði um, að lánstraust landsins væri farið erlendis. Mjer þykja þessi ummæli því undarlegri, sem hv.þm. (E. E.) hlýtur að vera kunnugt um, að Landsbankinn hefir nú mjög nýlega tekið stórlán erlendis með aðstoð stjórnarinnar og á ábyrgð ríkissjóðs. Jeg veit ekki, hvar á að leita að ósæmilegum ummælum, ef þessi eiga ekki að teljast ósæmileg. Þótt hv.þm. (E. E.) vilji koma stjórninni fyrir kattarnef, þá má hann ekki gera það á þennan hátt. Slík ummæli veikja traust þings og þjóðar og þeirrar stofnunar, sem honum ber skylda til að halda hlífiskildi yfir. Þá sagði hv.þm. (E. E.), að stjórnin væri skyld til að tryggja landinu lánstraust erlendis. Hvernig má það verða? Væntanlega skýrir hv.þm. (E. E.) það nánar. Hann sló því föstu, að land og þjóð væri í niðurníðslu, og að stjórnin ætti sök á því. Það mætti segja í ýmsum tilfellum, að stjórn ætti sök á því, ef landið væri í niðurníðslu. En þá ætti Alþingi líka sök á því. En jeg skil ekki, hvernig á að kenna stjórninni um það, þó að þjóðin sje í niðurníðslu. Jeg skil ekki meininguna. Líklega á það að vera svo, að stjórnin „demoraliseri“ svo hugi manna. „Fysiskt“ getur hún ekki eyðilagt þjóðina, þótt hún fegin vildi. Allir þeir hv.þm., sem hafa álasað stjórninni fyrir að hafa ekki tekið lán, hv. 1. þm. Árn. E. E.), hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), vilja láta ríkið taka lán til þess að lána aftur Íslandsbanka.  (B. J.: Jeg sagði bönkunum)  . Stjórnin hefir hjálpað Landsbankanum til lántöku.  (B. J.: Ný upplýsing)  . Hæstv. fjrh. (M. G.) hefir gefið þá upplýsingu, og því ekki hægt að bera á móti því. Vildu ekki hv.þm. gera grein fyrir því, hvernig á að hjálpa Íslandsbanka? Á hinn bóginn er það tilefnislaus ásökun á stjórnina, að hún hafi ekki tekið lán handa bankanum, meðan bankinn gat ekki gefið neina viðunandi tryggingu, og bankinn hafði einu sinni ekki beðið um það. Nú lýsti bankastjórn Íslandsbanka yfir því við hæstv. fjrh. (M. G.) í Kaupmannahöfn í haust er leið, að hún byggist ekki við að þurfa hjálp landsstjórnarinnar til lántöku. Ef á að saka stjórnina fyrir að hafa ekki tekið lán, þá verður það að byggjast á ummælum bankastjórnarinnar. En það er kunnugt, að sá bankastjóri, sem mestu ræður í Íslandsbanka, og Kaaber, bankastjóri Landsbankans, voru sammála um það í haust er leið, að úr mundi rakna um áramótin. Þetta hefir þó bragðist. Mikið af framleiðslunni er óselt enn, verð hefir lækkað á útlenda markaðinum og endurgjöldin ekki verið greidd enn. Orð hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og hv. 1. þm. Árn. (E. E.), um að bankarnir geti ekki annast greiðslur sínar erlendis, eru mjög óviðeigandi, sjerstaklega um Landsbankann. Þetta má ekki taka óskorað. Landsbankinn hefir altaf getað hjálpað, þar sem ákvæðin um viðskiftahömlurnar hafa ekki verið í vegi. Það er sjerstaklega undarlegt að heyra þetta af munni hv. 1. þm. Árn. (E. E.), sem veit vel sjálfur, að Landsbankinn gæti lánað öllum stórum viðskiftamönnum sínum til atvinnurekstrar. Að hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) slær þessu fram, er miklu fyrirgefanlegra honum en 1. þm. Árn. (E. E.), sem veit, að Landsbankinn hefir tjáð sig færan til að hjálpa sínum viðskiftamönnum. Það hefir verið mikið talað um lán til atvinnurekstrar. Jeg get vel hugsað, að sem stendur eigi Íslandsbanki erfitt með að lána sínum viðskiftamönnum til atvinnurekstrar. Þetta orð, atvinnurekstur, er líka mjög teygjanlegt. Sumir hv.þm. virðast hafa tilhneigingu til að teygja það út yfir allar hugsanlegar athafnir manna. Það er ekki einasta notað um landbúnað og sjávarútveg, eins og rjett er, heldur og um allskonar iðnir. Það er ekki nóg, að nægilegt fje sje fyrir hendi; það verður að verja því skynsamlega. Ótakmarkað rekstrarfje er ekki viðreisn atvinnuveganna. Hún verður að koma innan að, í bættu skipulagi á rekstri og öllu fyrirkomulagi. Ef hingað væri fengið stórfje frá útlöndum, mundi það verða herfilega misbrúkað undir þeim kringumstæðum, sem nú eru. Þegar vel gengur, hugsa atvinnurekendur um ýmislegt til bóta atvinnuvegi sínum, en á þrengingartímunum hugsa þeir um að spara og draga saman seglin, til þess að minka rekstrarkostnaðinn. Það má vel vera, að hv. 1. þm. Árn. (E. E.) takist að kippa öllu í lag, ef hann kemst í stjórnina, en ekki hefi jeg mikla trú á því. Hann auðkendi mikla menn með því, hvað þeir hefðu getað og viljað. Eftir að hafa lesið hina 11 paragraffa hv.þm. (E. E.), sem hann smurði upp, þegar hann bauð sig fram til þingsetu, þá hugsaði jeg, að hann ætlaði sjer að verða mikilmenni með því að lofa miklu. En jeg ætla að bíða með að lofa hann sem mikilmenni þangað til hann hefir efnt loforðin þau. Þá eru það nokkur orð út af dagskrá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að hún væri fullkomlega þinglega og sæmilega fram borin. Jeg vil spyrja hv.þm. (Jak. M.), hvort honum þætti það sæmilegt, ef stjórnin hefði beiðst trausts og vissi, eftir að málið væri komið á dagskrá, að hún gæti ekki fengið það, en vissi hins vegar, að vantraust mundi felt, að einn af fylgismönnum hennar stæði þá upp og bæri fram vantraustsyfirlýsingu, en lýsti því jafnframt, að hann greiddi atkv. á móti henni?  (Jak. M.: Það er heimilt)  . Já, heimilt, en ekki sæmilegt.

Eiríkur Einarsson Það gleður mig, hvað ræða mín verkaði fljótt á hæstv. fjrh. (M. G.). Hann var sem sje uppi eins og naðra undir eins og jeg hafði lokið máli mínu, og hjelt jeg, satt að segja, að hann hefði ekki þann fítonskraft til að bera, sem raun var á við þessi andsvör hans. - Honum fanst ræða mín taka fullan klukkutíma, en það var nú ekki nema hálftími. Jeg skil vel, að honum þyki þessir tímar langir, og ræðumar, sem fjalla um stjórnarafrek hans, skoðuð í rjettu ljósi, óþarflega fjölorðar. Hæstv. fjrh. (M. G.) verður að drekka af þeim bikar eins og hann er að honum rjettur, en ekki eftir því, sem hann kýs sjer hann. Hæstv. fjrh. (M. G.) fór mjög í flæmingi, er hann vildi verja gerðir sínar í bankamálunum. Hvað sem hann segir, er landsstjórnin yfirstjórn bankanna, þeirra beggja, og ber skylda til að hafa yfirumsjón með þeim og sjá um, að starfsemi þeirra haldist í forsvaranlegu horfi. Fátt sýnir betur þá eðlisgáfu hæstv. fjrh. (M. G.), að flýja og hlaupa í felur undan ábyrgðinni, en sú viðleitni hans að bregða vesalings hæstv. atvrh. (P. J.) fyrir sig, af því það sje hann, sem fari með bankamál. En hæstv. fjrh. (M. G.) verður ekki kápan úr því klæðinu. Bæði er það, að ráðherrarnir bera sameiginlega ábyrgð á stjórnarathöfnum, ekki hvað síst hinum stærstu málum, svo sem bankamálum, og svo var það vitanlegt, að í Danmerkurförinni á síðasta hausti var hæstv. fjrh. (M. G.) einmitt að böglast við fjármál, og þá auðvitað bankamál, eða hvaða embættisstarfi gegndi hann öðru en bankamálum, er hann í umræddri utanför sinni átti tal og ráðgaðist við bankastjórana að heiman um lántökur, eftir því sem hann hefir sjálfur skýrt frá? Hafi bankastjórarnir ráðið hæstv. fjrh. (M. G.) frá lántökum, þá var það ótvíræð skylda hans að hafa vit fyrir þeim, eða rjettara sagt Íslandsbankastjóra, því hann var þar þeirra yfirmaður, en þeir ekki hans. Eða jeg vil spyrja hæstv. fjrh. (M. G.), hvernig hann gat fallist á það, að Íslandsbanka t. d. bæri ekki brýn nauðsyn til að gera alt, sem unt var, til þess að greiða úr þeim ógöngum, er hann þá var kominn í? Jeg veit ekki betur en að þá væri ókipt í lag hinni alþektu, alt að 1 milj. kr. ávísun, er bankinn hafði gefið út handa póstsjóði til greiðslu í viðskiftabankanum í Kaupmannahöfn, og neitað var þar innlausnir, og jeg hygg, að það mál sje ekki komið í rjett horf enn þá. Og jeg veit ekki betur en að á þessum utanfarartíma fjrh. (M. G.) hafi yfirfærslur Íslandsbanka verið komnar í hið megnasta ólag, og Íslendingar farnir að fá á sig vanskila- og uppgjafarorð fyrir bragðið. Hvað var sjálfsagðara en að fjrh. (M. G.), hefði hann verið maður með mönnum, beitti áhrifum sínum til hins ítrasta til lagfæringar í þessu efni? Og með hverju var það líklegra en að hafa áhrif á það, að bankinn útvegaði sjer „kredit“ til þess að komast á rjettan kjöl og út úr vanskilum, sem stofnað höfðu þessari þjóð í mikinn vanda. Í stað þess að beita sjer að þessu leyti, lætur fjármálaráðherra sjer nægja orð Íslandsbankastjóra um, að ekki sje ástæða til lántöku eða aðgerða. Þetta þykir honum góð frammistaða og segir, að slíkt sje vottfast. Það er öðru nær en að yfirfærsluvandræðunum sje farið að linna; þau eru altaf að verða meira og meira tilfinnanleg. Jeg veit t. d., að svo langt er komið, að utanríkisstjórn Breta hefir sent hingað umkvartanir vegna þess, að rjettmætar kröfur þarlendra manna fáist ekki greiddar frá Íslandi. Má nærri geta, hve megn sú óánægja er þar, úr því stjórn Breta er fengin til íhlutunar. Svo langt er komið, að það er jafnvel mjög erfitt að fá gjaldeyri fyrir ýmsar mestu nauðsynjar frá útlöndum. Er auðsætt, hvert alt þetta stefnir. En samt sem áður klifar hæstv. fjrh. (M. G.) á því, að ekki eigi að taka lán; það hefir hann sýnt í verkinu, og það hefir hann sagt hjer á Alþingi, þó að hann vilji nú ef til vill fara að slá þeirri stjórnmálaskoðun sinni á dreif, þegar í óefni er komið. Nei, eins og margsinnis hefir verið tekið fram, var líklegasta leiðin til þess að vernda viðskiftasóma og viðskiftaöryggi þjóðarinnar gagnvart öðrum ríkjum, að tryggja lán erlendis, er hægt væri að grípa til í framkominni og óframkominni nauðsyn, en ekki til neinna glæfra eða spekúlationa, sem fjrh. (M. G.) er að tæpa á, til þess að leiða málefnið á villuveg. Hæstv. fjrh. (M. G.) verður að standa þjóðinni reikningsskap þessarar ráðsmensku sinnar, og það verður honum erfitt. En við mig má hann segja það, sem honum þóknast. Og jeg vil spyrja: Er það viðeigandi að þegja um þær fjármálatorfærur Íslendinga hjer í þingsalnum, sem eru til umræðu og vekja megna óánægju í erlendum ríkjum? Nei, það sannar vel, hvern skilning hæstv. fjrh. (M. G.) ber á hag bænda, er hann virðist hneykslast á því, að jeg nefndi óhaganlegt lánafyrirkomulag þeirra. Veit sá hæstvirti ekki, að það er bætt lánafyrirkomulag til handa bændum, sem nú þarf að vinda bráðan bug að? Öryggi þeirrar stjettar er ekki hvað síst fólgið í því að geta notið hagstæðra lánskjara í stað skyndilána, svo sem víxla, sem helst er þó að fá, er bankar sjá sjer ekki fært að festa fje sitt til lengri tíma. En hæstv. fjrh. (M. G.) hefir víst nóg fyrir sig að leggja og skilur ekki þarfir fátækrar bændastjettar. Mjer þykir það í alla staði óviðeigandi. er hv. þingmenn hafa hjer orðið til þess að líkja hæstv. fjármálaráðherra, eða fjármálastjórninni nú, við látinn merkismann, Magnús Stephensen landshöfðingja, og fjármálastefnu hans. Hjer er svo ólíku saman að jafna, að slíkt er ekki sæmandi. Einskonar sparneytni kann þar að vera sameiginleg, en hins vegar var Magnús Stephensen framsýnn stjórnmálamaður, sem var vanur að sjá góð úrræði. En hæstv. fjrh. (M. G.) hefir nú, vegna þröngsýni, rekið upp á pólitiskt sker og brotið bát sinn. Skjaldsveinn ráðherra gerir honum því bjarnargreiða með þessu. Við hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) þykir mjer varla taka að elta ólar. Það er ekki jeg, sem hefi gripið til rangs texta, heldur hann, sem tekið hefir skakka „pólíhæðina“, sem kallað er. Hann er að burðast með vantraust á mig, í staðinn fyrir stjórnina. Hvað vill sá hv.þm. (J. A. J.) vera að tala um víxla og bankaviðskifti í öðrum útibúum en sínu eigin á Ísafirði? Jeg hjelt, að hann ætti nóg með það. Enginn mun hafa beðið hann orð til hneigja um einhverskonar varnir fyrir Landsbankann. Sú stofnun á fullar varnir í breytni sinni. Það voru sameiginlegar syndir stjórnarinnar og Íslandsbanka, sem jeg ræddi um. Eða vill hv.þm. (J. A. J.) með rangfærslu blanda Landsbankanum þar inn í? Þegar þessi hv.þm. (J. A. J.) flutti ræðu sína, sem öll var um mig, sýndi hann svo mikla liðveisluauðmýkt við stjórnina og fylgdi svo vel á eftir í anda hæstv. fjrh. (M. G.), að mjer finst, sem um hann sje kveðin kesknisvísan, sem skólapiltar sungu áður fyr: „Jeg er attaníoss“. Þá vildi hv.þm. Ak. (M. K.) gera sitt til. Hann ætlaði að verða skáldlegur, en varð til athlægis. Mintist hann á mig í sambandi við heilmörg lagaboðorð. Best fyrir hv.þm. (M. K.) að vera ekki að telja þau. Hann kann illa það fyrsta. Hefir hann nú mjög gerst sekur um afguðadýrkun, er hann fellur fram fyrir hinu þríhöfðaða skurðgoði og veitir því lotningu. Mun sú tilbeiðsla naumast hætta fyr en skurðgoðið verður brotið og mýsnar hrynja út úr búknum, eins og einu sinni átti sjer stað. Sjer hv.þm. (M. K.) þá, til hvers hann hefir varið matfórnum sínum. Þótt það ætti fyrir mjer að liggja að verða sú bjarta stjarna, sem hv.þm. (M. K.) talaði um, mundi jeg einna síst láta ljós mitt skína á hann frammi fyrir hinu þríhöfðaða skurðgoði. Jeg man ekki, hvort fleiri hnútum hefir verið kastað til mín, sem vert sje að svara. Ef svo væri, þætti mjer gott að vera mintur á það. Get jeg því lokið máli mínu að svo komnu.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg ætla mjer ekki að eltast við persónuleg illyrði eða hnútur, sem varpað hefir verið í minn garð, svo sem því, að jeg sje meðalmaður, sem sækist eftir vegtyllum. Slíkt kemur þessu máli svo lítið við. En hv. 1. þm. Árn. (E. E.) vil jeg segja það, að hann kemst aldrei svo hátt að vera talinn meðalmaður. Hann verður að láta sjer nægja að vera af öllum hv. þingmönnum talinn skilningslaust grautarhöfuð og þokuhali þeirra reikistjarna, sem honum stjórna og teyma hann fram og aftur eins og hund í bandi um hið pólitíska Ódáðahraun, er þeir hafa búið til. Það er annars þessi hv.þm. (E. E.), sem einna mest hefir kveðið að hjer í andófinu og hæst hefir látið í, og hefir málstaðurinn fengið þar verðugan leiðtoga. Hann talaði allmikið um bankamál, og á þann hátt, að skoðast mætti sem heimboð til að rannsaka bankann hjá sjálfum honum. Annars þarf jeg ekki annað til að komast að raun um fjármálaspeki þessa hv.þm. (E. E.) en líta í reikninga útibús þess, fyrir árið 1919, er hann stjórnar. Þessir reikningar sýna sem sje það, að þessi hv.þm. (E. E.) hefir á því ári unnið það meistarastykki að láta útibúið tapa, einmitt á því ári, sem allir bankar og allir sparisjóðir græddu meira en nokkru sinni áður, Íslandsbanki t. d. 21/2 milj. kr. Þetta er nú fjármálaspeki hv. 1. þm. Ám. (E. E.). það er ekki furða, þó að hann geri sig breiðan og látist hafa vit á fjármálum og bankamálum. það er ekki furða, þó að hann telji sig sjálfkjörinn dómara í slíkum málum, hann, sem hefir 1919 stjórnað útibúinu sínu heimskulegar en nokkur dæmi eru til hjá fákænustu sparisjóðsstjórnum. Það er ekki furða, þótt þessi pólitíski reikistjörnuhali geri sig að dómara yfir mjer. En jeg læt hann vita, að jeg viðurkenni ekki hans dóm og bíð rólegur dóms þess hjá þjóðinni, sem hann ætlaði að hræða mig með. Við verðum báðir dæmdir við næstu kosningar, og get jeg vel beðið þess. Annars koma bankamálin í heild sinni til umræðu síðar, og gefst þá fari á að segja nokkur alvöruorð við þennan hv.þm. (E. E.), ef hann skyldi þá enn vera eins upp með sjer og nú. Það var sagt í gær, að stjórnin hefði ekkert gert til þess að hjálpa atvinnuvegunum. Alt á að vera stjórninni að kenna, - það er svo sem ekki nýtt. Það er einstaklega þægileg aðferð fyrir þá, sem ekkert geta sjálfir, að slengja öllu á aðra, og þá helst á stjórnina. Mjer skildist þessi sami hv.þm. (E. E.) álíta, að stjórnin hefði ekkert gert til að hjálpa Árnessýslu í fyrra í harðindunum. En hafi svo verið, fer hann vísvitandi með rangt mál, því hann veit, að stjórnin sendi þangað mikið af síld til skepnufóðurs og lánaði sýslunni andvirðið, og mikið af því er óborgað enn. Fól sýslunefndin hv.þm. (E. E.) að innheimta andvirðið, en hann hefir nú með sínum venjulega dugnaði sagt því starfi af sjer, eftir að hafa marglofað borgun eftir skamman tíma. Ummæli þm. (E. E.) um yfirráð mín yfir bönkunum sýna svo mikla vanþekkingu, að allir þm. aumka hann. Veit hann þá ekki, að það er atvinnumálaráðherra, sem er yfirmaður bankanna? Um lán handa ríkissjóðnum fór hann mörgum orðum, sem jeg hefi svarað á öðrum stað og hirði eigi að endurtaka hjer, en mikil er sú heimska, sem lýsir sjer í því, að alt megi bæta með lánum. Þá var sami hv.þm. (E. E.) að tala um það, að veðdeild Landsbankans væri ómöguleg, og getur hann, sem starfsmaður bankans, átt um það við sjálfan sig og sína yfirboðara, hvernig hann fer hjer að því að halda uppi virðingu og áliti bankans. Eina bótin er, að enginn tekur mark á orðum hans. Þá kom hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) og vildi helst tala um viðskiftahöftin, og kom þar með gamlar og marghraktar missagnir um afstöðu stjórnarinnar. Þarf jeg ekki að rekja það hjer, en get vísað til þess, sem jeg hefi áður sagt um málið. En að öðru leyti skal ekki standa á stjórninni, þegar þessi mál sjálf koma hjer til umræðu. Svo kom hv.þm. Dala. (B. J.), og var nú tiltölulega vingjarnegur í minn garð, - hældi mjer jafnvel, - þó að hann hafi að sjálfsögðu orðið að vinna það upp á samverkamönnum mínum í stjórninni. Eitt aðalatriðið, sem hann talaði um, var annars gamla gróðasagan um lánið í Ameríku, þetta mikla bjargráð, sem stjórnin á að hafa vanrækt. Um þetta má auðvitað deila að eilífu. En benda má þó líklega á það, að hingað til hafa Ameríkumenn ekki verið taldir þeir skussar í fjármálum, að þeir færu að lána svona eitthvað út í loftið, aðeins til þess, að aðrir gætu grætt á þeim, og er sennilegt, að þeir hefðu eitthvað sjeð við þeim leka, að ekki færi gengismunurinn alveg í vasa okkar. Að minsta kosti hafa þeir sjeð fyrir því, er aðrar þjóðir hafa tekið lán. En fjármálaspekingurinn frá Vogi treystir sjer náttúrlega betur en öðrum til að fá hagkvæmt lán, en hitt er annað mál, hvort aðrir treysta honum jafnvel. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að viðskiftahöftin hjeldu uppi dýrtíðinni í landinu, og að kaupmenn vildu afnema þau, svo þeir gætu jafnað verðfallinu milli þeirra vörutegunda, sem þeir hafa nú, og þeirra, sem þeir flyttu inn á næstunni. Ef þetta er rjett, þá er betra, að höftin hafi verið, því þá hafa kaupmenn ekki getað keypt eins mikið inn áður en verðfallið kom.  (B. J.: Því verra, sem búið er að borga meira)  . En eftir því, sem minna er innflutt, því minna þarf að borga. Þá þótti hv. sama þm. (B. J.) það undarlegt og ekki afsakanlegt, að stjórnin skyldi ekki taka síldina í sínar hendur. Það er nú svo komið, að ef stjórnin tekur einhverja vöru til þess að selja hana fyrir framleiðendur, þá er hún skömmuð, og geri hún það ekki, er hún líka bannsungin. Viðvíkjandi barnakennurunum er það að segja, að það er ekki jeg, sem hefi kveðið upp þennan umtalaða úrskurð, heldur fyrirrennari minn, flokksbróðir þingmannsins, eins og hv.þm. (B. J.) hlýtur að vita. Jeg hefi ekki annað gert en að fylgja þeim úrskurði, sem búið var að fella áður en jeg tók sæti í ráðuneytinu. En vitaskuld álít jeg úrskurðinn rjettan. Að jeg breyti fjárlögunum eða borgi ekki út upphæðir þær, sem þar eru nefndar, er fjarstæða. Og það er misskilningur, að stjórnin sje skyldug að borga út alt, sem í fjárlögunum stendur, ef því er að skifta. T. d. ef maður deyr, sem á að fá styrk, hverjum á þá að borga? Eða ef maður tekur að sjer annað starf og sinnir í engu því, sem hann átti að fá styrkinn til, á þá að borga honum út? Nei, það getur ekki verið nein ástæða til að heimta slíkt af nokkurri stjórn.

Sigurður Stefánsson Það mætti nú virðast að bera í bakkafullan lækinn að standa hjer upp og ræða um till. þá, sem liggur fyrir, svo mikið er búið um hana að segja, með og móti, og þó finst mjer, að jeg verði að kveðja mjer hljóðs. Jeg bjóst við, þegar vantraustsyfirlýsing þessi kom fram, að á bak við hana lægju svo margar og þungar sakargiftir á hæstv. stjórn, að allir heilvita menn hlytu að sjá þær, þegar farið væri að reifa málið. Reynsla undanfarandi þinga hefir verið sú, að aldrei var af stað farið með slíkar till., nema nógar og gildar ástæður væru fyrir hendi. Jeg bjóst því fremur við þessu, af því að nú eru þeir tímar yfir okkur og fram undan, að þingið hefir annað og nauðsynlegra að starfa en að eyða í þetta mál, illa undirbúið, svona miklum tíma eins og raun hefir á orðið. Og það verð jeg að segja, að magrari framsöguræðu í slíku máli sem þessu hefi jeg aldrei heyrt heldur en hv.flm., þm. Dala. (B. J.), flutti hjer í gær. Öll þau atriði, sem hv.flm. (B. J.) bygði vantraust sitt á, hefir stjórnin nú hrakið lið fyrir lið, og það með miklu betri rökum. Því sá galli er á öllum þessum ákærum, þó að leitað sje með logandi ljósi, að þær byggjast sumpart á litlum eða engum rökum. Enda bera ræður þeirra manna, sem með vantraustinu hafa talað, merki þess, sem Matthías kveður einhversstaðar. Það eru „dauðastunur og dýpstu raunir“ yfir öllu þeirra röksemdaleysi. Stjórninni er í raun og veru kent um alt, sem miður fer nú í þjóðlífi okkar Íslendinga. Jeg ætla ekki að nefna neinn sjerstaklega af þessum hv. deildarmönnum, sem móti henni hafa snúist. En þeir hafa allir, eftir því sem mjer skilst, ætlast til, að þessi ársgamla stjórn ætti að vera jöfn guði almáttugum.  (Atvrh. P. J.: Eða jafnvel betri)  . Stjórninni er kent um, hvernig sjávarútvegurinn sje kominn og hvernig síldarmarkaðurinn hefir verið og er í útlöndum. En hjer kemur nú það til greina, að síldarútvegsmennirnir hafa ekkert kært sig um afskifti stjórnarinnar í því máli. Og jeg verð nú að segja það, að jeg skil ekki svo hlutverk neinnar stjórnar, að hún eigi óbeðin að troða sjer inn í verkahring og atvinnuvegi þjóðarinnar. Það er ekki lengra síðan en 1918, að stjórnin tók að sjer að selja síld fyrir útgerðarmenn. Og henni tókst það vonum betur. Þó sögðu ýmsir á eftir: Þetta er illa selt. Við hefðum getað fengið hærra, hefðum við mátt ráða. Þetta eru nú þakkirnar. Og meðan þing og stjórn fær slíkar þakkir fyrir vel unnin störf vil jeg, að þeim sje svarað: Þið verðið að hjálpa ykkur sjálfir. Þetta er nú ein af dauðasyndum stjórnarinnar, að síldarmarkaðurinn hefir brugðist á Norðurlöndum. Finst ekki hv. deildarmönnum þetta undarleg ákæra? Þá er stjórninni gefið það að sök, að botnvörpuskipin liggja hjer við landfestar og fara ekki á flot. Hefir stjórnin lagt nokkrar hömlur á þennan útveg ? Eða hafa útgerðarmennirnir komið til stjórnarinnar og beðið hana hjálpar? Jeg held, að einhverjar aðrar og dýpri ástæður liggi hjer til grundvallar. Útgerðarmenn hafa keypt skipin á óhentugum tíma. Átti stjórnin að banna það, úr því enginn leitaði ráða hennar? Verðið á afurðum hefir fallið, og nú treysta útvegsmennirnir sjer ekki til að halda þessum dýru skipum úti. Er nú þetta dauðasök á stjórnina? Átti stjórnin í sumar, áður en sjeð var fyrir þetta fjárhagsöngþveiti, að taka lán, sem hún hafði ekki hugmynd um að nokkur vildi nota? Og nú er heimtað af henni að taka lán til að styrkja þá, sem fullyrða, að ómögulegt sje að halda úti án þess að tapa stórfje. Sumir eru nú það efnum búnir, sem betur fer, að þeir myndu geta haldið úti skipum sínum án nokkurrar lántöku, ef þeir sæju það ekki fyrir, að útgerðin getur á engan hátt borið sig. Það hljóta allir að geta litið í sinn eigin barm um þetta efni. Það gera víst fáir að gamni sínu að tapa stórum fjárhæðum, eða halda uppi atvinnurekstri, sem á engan hátt ber sig. Og nú er heimtað af stjórninni að hlaupa undir baggann og hjálpa. Jú, það skyldi gleðja mig, ef hún gæti það, þ. e. a. s. betur heldur en bankarnir, en hvernig geta menn ætlast til, að stjórnin eða ríkið „financieri“ fyrirtæki, sem hinir vitrari menn og fróðu á þeim sviðum segja að sjeu dauðadæmd í bili ? Stjórninni er kent um, hvernig landbúnaðurinn sje kominn, og að hún eigi sök á því, hvað bændur sjeu illa staddir. Gat stjórnin sjeð fyrir, að svona gæti farið? Jú, segja andstæðingar stjórnarinnar, hún átti að sjá það, hún átti að taka lán til að hjálpa í væntanlegri neyð. En hjer rekur að sama, góðir menn, og með sjávarútveginn. Þessi atvinnuvegur er svo hlaðinn skuldum á skuldir ofan, að bankarnir geta ekki lánað. Og þegar peningastofnanirnar geta ekki lánað, á þá ríkið að taka reksturinn? Jeg get ekki sjeð, að hægt sje að saka stjórnina í þessu efni. Þá er stjórninni kent um, að Íslandsbanki sje kominn í fjárkröggur, og því haldið fram, að stjórnin hefði átt að troða peningum upp á bankastjórnina, að henni nauðugri. Bak við allar þessar lántökur liggur ekki sú hugsun, að bjarga atvinnuvegunum, heldur það, að atvinnurekendurnir eigi að lifa og deyja upp á stjórnarinnar náð. En slíkur hugsunarháttur er áreiðanlega vissasta ráð til þess að fara með landið á hausinn. Landsstjórnin á ekki að vera hvekkur í hvers manns koppi. Hún á ekki að blanda sjer inn í þau mál, sem einstaklingar þjóðarinnar vita miklu betur deili á. Stjórninni er kent um gjaldeyrisskortinn, og þó vita allir, að ráðstafanir hennar voru allar í samræmi við vilja síðasta þings. þingið verður því að ásaka sjálft sig fyrir að hafa gefið þessar heimildir. En nú er það vitanlegt með þennan gjaldeyrisskort, að hann er ekki eins dæmi hjá okkur. Hann er engu minni í öðrum löndum, enda eru sömu ráð höfð þar og hjer. Það má nú segja sem svo, að stjórnin hefði getað ljett af þessum viðskiftahöftum fyr, en jeg verð þá að segja fyrir mig, að hefði jeg verið í stjórninni, þá hefði jeg talið rjettara, þegar svona skamt var til þings, að láta slíkar ráðstafanir bíða og lofa þinginu að hafa síðasta orðið um það mál. Það, sem felst þá í öllum þessum ásökunum, sem komið hafa fram í umr. og stefnt er að stjórninni, er þá þetta: Stjórnin á alstaðar að grípa fram í, þegar atvinnurekendum gengur ekki alt að óskum, með öðrum orðum, stjórnin á að búa fyrir alla atvinnurekendur landsins. En slíkum hugsunarhætti mótmæli jeg; hann er siðspillandi, enda leifar frá þeim gamla tíma, er Íslendingar lifðu og dóu upp á kongsins náð. það er eins og þurfi að gera alt aðrar ráðstafanir hjá okkur en hjá öðrum þjóðum. Þær telja viðskiftahöftin bjargráð, og næsta þjóðin okkur, Danir, munu nú hafa sannfærst um, að viðskiftahöftunum hafi verið of snemma ljett af þar í landi. Með þessu segi jeg ekki, að halda eigi þessum höftum, enda mun í ráði að upphefja þau. En svo skulum við bíða og sjá, hvernig fer. Þessi höft voru lögð á viðskiftin samkvæmt ályktun þingsins. Hefði stjórnin tekið slíkar ráðstafanir upp hjá sjálfri sjer, hugsa jeg, að margir hefðu frekar orðið til þess að ásaka hana. En einmitt af því, hvernig henni hefir farist í máli þessu, á hún miklu fremur skilið að fá þakkir þings og þjóðar. Jeg ætlaði ekki að fara í orðahnippingar við einstaka hv. deildarmenn. Það hefir mikið verið talað um „lánleysi“ stjórnarinnar, en hvernig sem fer um þessa vantraustsyfirlýsingu, þá verð jeg nú að segja það, að á henni er hinn mesti lánleysisblær. Annars er hún alleinkennileg, þessi fjármálapólitík, sem nú hefir stungið upp höfðinu hjer í deildinni. Það er altaf klifað á því að taka lán á lán ofan, en aldrei minst á það, að lán þessi þurfi að borga, og hvernig eigi að borga þau. Og hvar á að taka fje í afborganir og vexti? Ja, kannske með nýjum „hengingarvíxlum“? Eða á að hækka skattana? Svari nú þeir, sem hafa horn í síðu þessara nýju skattafrv. stjórnarinnar. Það er hægt að taka lán til arðvænlegra fyrirtækja; þau eru ekki hættuleg. En þessi eyðslulán, sem upp eru jetin fyrirfram, koma þjóðinni og ríkinu á kaldan klaka fyr en síðar. Hvað sem sagt verður um Magnús Stephensen landshöfðingja, sem jeg þekti sem stjórnmálamann í 20 ár, og betur heldur en nokkur þeirra manna, sem nú sitja á þingbekkjunum, þá er mjer óhætt að fullyrða það, að hefði hann farið með stjórn landsins nú, þá myndi hann ekki hafa verið mánuð lengur ráðherra á þessu þingi án vantraustsyfirlýsingar, og segi jeg það honum til lofs.

Jón Baldvinsson Það mun þykja hlýða að gera grein fyrir atkv. sínu, í ekki vandaminna máli en því, sem hjer liggur fyrir, hvort menn vilja lýsa trausti eða vantrausti á þeirri stjórn, sem með völdin fer í landinu. Stjórnin er, eins og kunnugt er, aðeins ársgömul, en samsteypustjórnarfyrirkomulagið er síðan í ársbyrjun 1917. Þá voru flokkarnir svo lamaðir, að þingið sá sjer ekki annað fært en að búa til þessa þríhöfðuðu stjórn. Þessi stjórn, sem ræður manna hafa nú snúist um í 2 daga, er mynduð úr öllum flokksbrotum þingsins, sem á síðasta þingi tókst að koma upp dálitlum meiri hluta í bili. Það geta því varla hugsast ósamstæðari öfl en þau, sem þessi stjórn bygðist á. Og þetta er aðalmeinið. Hæstv. forsrh. (J. M.) sagði, að í nágrannalöndunum væru samskonar samsteypustjórnir eins og hjer. En þetta er ekki rjett. Stjórnirnar þar er myndaðar af heilsteyptum flokkum, þar sem menn skipast um ákveðnar stefnur, og þessir flokkar bera svo ábyrgð á stjórninni. En hjer er alt öðru máli að gegna. Engir fastir og ákveðnir flokkar standa á bak við þessa stjórn. Og þegar hún var mynduð á þinginu í fyrra, töldust stuðningsmenn hennar vera úr flestum eða öllum flokkum eða flokksbrotum á þinginu, þó að aðrir í þeim sömu flokkum vildu hvorki heyra hana nje sjá. - Þannig er talið, að stjórnin hafi verið mynduð með stuðningi 1 manns úr sjálfstæðisflokknum, líklega óskiftum stuðningi heimastjórnarflokksins sáluga, - því hann lagði til tvo ráðherrana, - nokkrum hluta Langsum-banda- lagsins, - þaðan er hæstv. fjrh. (M. G.) kominn í stjórnina, - og loks með stuðningi eða hlutleysi framsóknarflokksins, eða meginþorra manna úr honum. Sá meiri hluti, sem á þennan hátt er myndaður um núverandi stjórn, með allsendis óákveðnum stefnum í stórmálum þjóðarinnar, getur ekki verið haldgóður. Stjórnin hefir ekki haft tækifæri til að leggja mál fyrir þingið fyr en nú, en af þeim má einnig sjá, hversu alt ráð stjórnarinnar er á reiki og hversu fjarskyldar stefnur rekast á í þessum málum, og má nefna þess mörg dæmi. Hæstv. fjrh. (M. G.) leggur nú fyrir þingið ýms frv. um tekjuauka. Meðal þeirra er frv. um einkasölu ríkisins á tóbaki - og áfengi. Hjer er mál á ferðinni, sem ætla mætti að dregið gæti að sjer fylgi þeirra manna, sem þeirri stefnu fylgja, að ríkið afli sjer tekna með verslunarrekstri. Meðal þeirra manna er jeg, og gæti jeg því fylgt hæstv. stjórn að miklu leyti um þetta mál. En svo fer að vandast málið, því samhliða þessu frv. leggur hæstv. fjrh. (M. G.) fyrir þingið skattafrv., sem gengur svo nærri þeim, sem litlar tekjur hafa, að fádæmum sætir. Skattalögin gömlu frá 1877, sem nú gilda, mega sannarlega hátíð heita hjá þessu frv.; þar er ekki gert ráð fyrir, að skattur sje tekinn af lægri tekjum en 1000 kr., og var þó verðgildi peninga margfalt hærra þá en nú. Enda mun áætlunin þá hafa verið sú, að verkalýður allur og fátækara fólkið slyppi við skattgreiðslu. En í þessu frv. er skift um, og eftir því á að heimta skatt af 500 kr. tekjum, og mega allir sjá, hve ranglátt þetta er gagnvart fátækum og tekjulitlum verkalýð landsins. Þeir, sem hafa háar tekjur, sleppa aftur á móti ágætlega eftir frv.; á þeim á að lækka frá því, sem nú er. Þetta frv. er því há-„kapitalistiskt“, og menn freistast til að ímynda sjer, að hæstv. stjórn hefði með þessum tveim frv. haft þá tvo flokka fyrir augum, annars vegar socialista og þá aðra, sem ríkisverslun fylgja, en hins vegar með skattafrv. kapitalistana. En tollfrv. hæstv. fjrh. (M. G.) mætti ætla að væri handa hinum frjálslyndari mönnum, sem standa á milli þessara flokka. En eftir þessu virðist svo, sem hæstv. fjrh. (M. G.) hafi ætlað sjer að hafa eitthvað handa öllum. Hæstv. forsrh. (J. M.) hefir lagt fyrir þingið frv. til laga um einkasölu á lyfjum. Það gæti á sama hátt verið gert til þess að draga að sjer fylgi þeirra, sem ríkisrekstri fylgja. En svo er nú eftir að vita, hvort þeir ætla sjer að standa við þessi frv., eða hvort þeir ætla að falla frá þeim, ef andblástur verður gegn þeim í þinginu. Þá er það hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.). Hann hefir lagt fram í hv. efri deild frv. um einkasölu á kornvöru. Þó að jeg sje nú ekki samþykkur ýmsum atriðum í frv. þessu, þá get jeg vel felt mig við stefnu þá, sem kemur fram í frv. En jafnframt þessu hefir hæstv. sami ráðh. (P. J.) borið fram í neðri deild Íslandsbankafrumvarpið alræmda, frv. um seðlaútgáfurjett og fleira. Og það mál er fram borið til þess að efla og festa í landinu þessa gróðastofnun einstakra manna, þrátt fyrir það, þótt sú stofnun hefði langsamlega brotið af sjer allan rjett til hlunninda frá þessari þjóð. Hefi jeg áður minst á það hjer í þinginu, að þessi bankastofnun hefði reynst allóþörf landinu. Og jeg sagði þá einnig, að það væri ekkert sjereinkenni fyrir þessa stjórn að veita bankanum ívilnanir; það hafa fleiri stjórnir, illu heilli, gert á undan henni. Þó hefir engin stjórn, fyr en þessi, beinlínis leyft eða liðið bankanum að fótumtroða lög landsins. Enda hefir aldrei komið jafnberlega í ljós og nú á síðastliðnu ári, hvílíkur háskagripur þessi stofnun getur verið landi og þjóð. Landinu var búinn af því hinn mesti fjárhagsvoði, þegar bankinn gat ekki eða vildi ekki yfirfæra peninga fyrir það, eins og honum þó bar lagaskylda til. Og þegar hann loks þóttist sýna lit á því, þá reyndist það tóm blekking. Landið fjekk hjá bankanum steina fyrir brauð, ónýtt pappírsblað fyrir fje. Hvað mundi vera sagt um einstaka menn, ef þeir gæfu út ávísanir, er ekki væru greiddar? En slíkt festir ekki á Íslandsbanka, að dómi stjórnarinnar, þótt hann geri sig sekan í þessu. Og hún mun vera einróma um það að vernda Íslandsbanka, eins og vel hefir mátt heyra af ræðum þeirra hæstv. fjrh. (M. G.) og hæstv. atvrh. (P. J.). Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að það væri ekki hægt að heimta af bankanum meira en hann gæti. Jeg vil nú skjóta því til hv. deildarmanna, hvort þeir viti til þess, að lögfræðingunum sje það nægileg ástæða til að falla frá kröfum sínum, þá er menn standa ekki í skilum, að þeir segist ekki geta borgað? Jeg held ekki. Jeg held, að þá sje gengið að. Íslandsbanki var skuldbundinn til þess, að viðlögðum missi seðlaútgáfurjettarins, að inna af hendi yfirfærslur á peningum til útlanda. Úr því nú bankinn ekki fullnægði þessari skuldbindingu, þá gat stjórnin gengið að honum, svift hann seðlaútgáfurjettinum og komið honum undir yfirráð landsins, ef hún hefði viljað. Jeg þykist vel skilja það, hvers vegna bankastjóri Íslandsbanka rjeð hæstv. fjrh. (M. G.) frá að taka lán handa landinu. Hann gat vel búist við því, að fjeð yrði notað til þess að leggja bankann undir landið. Og ef stjórnin hefði gert slíkar ráðstafanir nógu snemma, í því skyni að ná bankanum undir sig, hefði það ef til vill getað gengið slysalítið og hljóðalaust. Og ef landið rjeði bankanum núna, er jeg viss um, að atvinnuvegirnir væru ekki í annari eins kreppu og nú virðist vera. Það fyrsta, sem hingað hefir frjest af tilraunum erlendra banka til að ljetta dýrtíðinni, er það, að þeir hafi gengið að spekúlöntunum, svo þeir urðu að setja niður braskvörurnar. Og verðfall á vefnaðarvöru og fleiri vörutegundum er að mestu leyti sagt bönkunum að þakka og knúð fram á þennan hátt. Hjer fer Íslandsbanki, brjóstmylkingur stjórnarinnar, nokkuð öðruvísi að. Hann byrjar á því að gera kröfu til þess, að fátækur verkalýður setji niður kaup sitt. Hann hefir neitað atvinnurekendunum um rekstrarfje, nema því aðeins, að þeir lækkuðu kaupið hjá verkalýðnum, þrátt fyrir það, að slíkt sje bæði ósanngjarnt og raunar ómögulegt, því kaup verkamanna er nú fremur of lágt en of hátt, þegar tillit er tekið til þess, að lítil verðlækkun hefir enn átt sjer stað og atvinnuleysi sverfur að. Samt á að taka fje af fátækasta hluta þjóðarinnar, og útlendi bankinn ríður þar á vaðið. Ekkert slíkt hefir komið fram frá Landsbankanum. Hann hefir ekki, mjer vitanlega, neitað um rekstrarfje til útgerðarinnar. Íslandsbanki á því einn heiðurinn! Það er ekki gott að geta sjer til um það, hvaða stefnu stjórnin muni taka í málum þeim, sem fyrir liggja. Ekki ólíklegt, að hún hallist eftir því, sem vindurinn blæs. Og þótt jeg nú fylgi sumum þeim málum, sem stjórnin ber fram, þá þori jeg þó ekki að treysta henni í meðferð þeirra, þar sem hún ber fram jafnsundurleit frumvörp og raun er á orðin, og það því síður, sem dagskrá er fram komin frá samþingismanni mínum, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), um að vísa vantraustinu frá. Hefir sá hv.þm. (J. Þ.), er þá dagskrá bar fram, líklega von um, að hann fái stjórnina síðar til þess að fara að sínum ráðum, eftir þann ágæta stuðning, sem hann hefir með dagskránni veitt stjórninni. En ef svo er, að hann hafi einhverja von í þessa átt, þá er jeg ekki vongóður um afdrif minna mála. Þótt þessi stjórn þykist halda fast við þetta eða hitt, þá er þó svo, þegar til alvörunnar kemur, að hún „sættir“ sig venjulega við það, sem meiri hlutinn samþykkir, þótt það sje þvert á móti því, sem hún hafði áður haldið fram. Slíkri stjórn er ómögulegt að mynda um sig fastan flokk, áhugamálin eru engin, ekkert annað en losaralegt fálm út í loftið. Og það sem verra er, meðan slík stjórn er uppi í landinu er ekki hægt að mynda neina flokka eða hreinar línur, því starf hennar og styrkleikur er í því fólgið að koma í veg fyrir slíkt. Og málin mótast ósjálfrátt af þeim glundroða, sem ríkir í stjórninni. Það er reynt að teygja sig svo langt, sem kostur er á, til þess að hafa eitthvað handa öllum, og reynt að sameina hinar sundurleitustu stefnur og skoðanir, en útkoman verður sú, að allir eru óánægðir. Það þarf að hreinsa þessa óhollustu úr hinu pólitíska lífi og mynda hreinar línur. Að því miðar till.hv.þm. Dala. (B. J.), og mun jeg því greiða henni atkvæði. Út af því, sem hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) sagði, að þeir, sem töluðu með vantrausti á stjórnina, mundu vera í hinum nýja flokki, sem ætlaði að mynda nýja stjórn, þá vildi jeg lýsa yfir því, að jeg er ekki í þessum flokki, ef hann er til, og hefi engin samtök gert um þessa till. Hefi aðeins tekið afstöðu til hennar, eins og hvers annars máls, sem til atkvæða kemur í þinginu.

Gunnar Sigurðsson Sný jeg mjer fyrst að hæstv. fjrh. (M. G.), til þess að leiðrjetta misskilning hans á orðum mínum um lántökuna. Jeg sagði, að flestir, að minsta kosti sunnanlands, hefðu sjeð nauðsyn þess, að ríkið tæki lán, og að það þýddi ekki að vera að reyna að sannfæra þingið um, að spekúlationslán væru ægilegur hlutur og gengi glæpi næst. Jeg sje ekki neitt óheiðarlegt í því að taka lán á hagstæðum stað og hagstæðum tíma og hagnast á gengismuninum. Það má vel vera, að hægt sje að telja Skagfirðingum trú um þessar firrur, en ekki mjer eða þinginu. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að það væri bókað í ráðherrabókina, að stjórnin hefði aldrei ætlað sjer að halda fast við kornvörufrv. En jeg verð þá að segja það, að ef slík bókun fylgir flestum frv. stjórnarinnar, þá sje jeg eftir pappírnum, sem í þau hefir verið varið. Hv. þm. Ísaf. (J. A. J.) sagði, að Landsbankinn hefði nóg fje. Það er vissara að halda þessu fram við aðra en Reykvíkinga, sem þekkja ástandið eins og það hefir verið. Jeg skal ekki fara langt út í húslestur hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), en vil þó aðeins benda honum á það, að hvar værum við staddir nú, ef ekki hefði verið tekið lán, og hvar munum við verða staddir eftir nokkur ár, ef ekkert verður til þess gert nú að bjarga landinu og atvinnuvegunum? Það hlýtur að vera áhugamál allra góðra manna að reyna að bjarga nú, og það verður ekki gert með öðru en því að taka lán. Jeg fyrirgef hv.þm. Ak. (M. K.) þau stóryrði, er hann ljet falla hjer í gær í minn garð. þau voru í reiði sögð. Hann kallaði mig þá meðal annars ófyrirleitinn ofstopa. Slík ummæli um mig hefi jeg aldrei heyrt, og hefi jeg þó komist í kynni við marga götustráka. Í sömu andránni var þm. (M. K.) að minna menn á að hegða sjer þinglega. Jeg skýt því nú til hv. deildar, hvort henni fanst ræða þessa hv.þm. (M. K.) svo þingleg, að hún væri fyrirmynd. Fautalegri skammir hefi jeg naumast heyrt. Og ef þessi hv.þm. (M. K.) vill fara að hafa menn í skóla hjer í deildinni og kenna mönnum kurteisi, þá er jeg að minsta kosti sá oflátungur, að jeg frábið mjer allri slíkri kenslu.  (M. K.: Mætti jeg þakka fyrir)  . Það er dálítið undarlegt, hvern úlfaþyt, ugg og æsingar dagskrá sú, er jeg flutti, hefir vakið í hv. deild. Það kom mjer að vísu ekki svo á óvart, að það, að nefna traust í sambandi við hæstv. stjórn, myndi láta illa í eyrum manna, og vissi, að það var eins og að nefna snöru í hengds manns húsi. En hitt er aftur á móti skringilegt, hve margir af þeim háu þingherrum verða alt í einu kvikukærir fyrir virðingu og sóma þingsins í sambandi við dagskrána, og ætla að ganga af göflunum yfir því, hve hún sje óþingleg, þar sem jeg hefi lýst yfir, að jeg greiði atkvæði á móti henni. Þetta er því undarlegra, sem einn af ráðherrunum hafði í næstu ræðu áður en jeg bar fram dagskrána lýst hátíðlega yfir því, að hann mundi greiða atkvæði með sjálfum sjer. Er þetta þinglegt? Það er að minsta kosti ekki dæmi til þess á Alþingi fyr. Þetta ýtti undir mig með dagskrána; jeg vildi ekki bíða eftir fleiri þesskonar yfirlýsingum. Mjer er nú spurn: Dettur nokkrum manni í hug, að þessi úlfaþytur sje af umvöndun fyrir virðingu og sóma þingsins, sje af því, að dagskráin sje ósæmilega óþingleg? Nei, nei. Það er af því, að þeir sárfáu menn, sem vilja greiða atkv. með trausti, eru svo fáir, að það kæmi sjer illa, að það kæmi fram. Hinum kemur aftur á móti óþægilega að greiða atkvæði með eða móti, svo jeg noti væg orð. Það er einkarvel til fallið að velja hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) til foringja í þessu skyni. Það kynni að vera, að það liti kynlega út í augum kjósenda hans, ef hann greiddi stjórninni traustsatkvæði. Annars er fyrirslátturinn um, að dagskrá mín sje óþingleg, firra hin mesta. Það er öldungis sama, hvort vantraust kemur fram jákvætt eða neikvætt. Mörg lík dæmi eru í þingsögunni, og er skemst á að minnast, að sjálfur merkisberinn, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er nú flm. að frv. í deildinni, sem hann sjálfur hefir lýst yfir að hann sje á móti. Sömu skoðunar og jeg í þessu máli eru forsetar beggja deilda, og sá forseti neðri deildar, er lengst hefir verið forseti. Og til þess að sýna enn skýrar, að það er ekki óþinglega hliðin á dagskránni, sem áherslan er lögð á, þá skal það tekið fram, að jeg bauð að taka aftur dagskrána, ef engin „loðmullu“-dagskrá kæmi fram, en vantraustið fengi að koma hreint undir atkvæði. Það þurfa að myndast skýrar línur í þinginu. Þeir menn þurfa, eins og jeg hefi tekið fram áður í ræðu, að sameinast, sem vilja gera sitt ítrasta til að komast yfir þá erfiðleika, sem nú standa yfir, með því að halda uppi framleiðslunni eins og mögulegt er, og reyna að finna úrræði til þess, að bankarnir geti yfirfært fje til útlanda, sem þá yrði með því að fá gengislán, eins og Norðurlandaþjóðirnar hafa gert. Því ef lengur verður látið reka á reiðanum með að greiða skuldir erlendis, verðum við álitnir gjaldþrota. En meðan sú stjórn situr að völdum, sem hefir vanrækt að hefjast handa í tíma, og sjer nú engin önnur bjargráð en innflutningshöft, aðgerðaleysi og úrræðaleysi á öllum sviðum, og lánleysi í tvöföldum skilningi, er ekkert hægt að gera. Eina ráðið er að taka rösklega í stýrið, annars fer alt í strand.

Magnús Pjetursson Það var sagt af einum hv.þm., og ef til vill fleirum, að það þætti hlýða, að þm. alment gerðu grein fyrir atkv. sínu. Mjer finst jeg þá og skyldur til þess, og þá einkum vegna þess, að afstaða mín var önnur til hæstv. núverandi stjórnar, þegar hún myndaðist, en ýmsra annara þm. Jeg hafði, ásamt öðrum úr bandalagi því, sem jeg þá var í, lýst yfir hlutleysi mínu til stjórnarinnar á því þingi og lofað að bregða ekki þegar í stað fæti fyrir hana. Beinan stuðning vildi jeg alls ekki veita henni, og þá einkum vegna þess, hvernig hún var mynduð. Hún var mynduð með bræðingi, eða, eins og hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) sagði, að ný stjórn mundi verða mynduð með því að taka sinn spóninn úr hverjum askinum, og enginn samfeldur meiri hluti stóð að baki henni. Samt sem áður vonaði jeg, að þessari stjórn tækist nú, með öruggri og ákveðinni stefnufestu og einbeittum framkvæmdum, að skapa sjer samfeldan meiri hluta og vinna sjer traust vor hlutleysingjanna, með því að bera fram stórmál og fylgja þeim fast fram. En svo óheppilega hefir viljað til, - jeg segi óheppilega, af því að mjer hefði af beint persónulegum ástæðum ekki verið kærara að fylgja annari stjórn en þessari, - að með ýmsum framkvæmdum, svo sem viðhaldi viðskiftahamlanna úr hófi fram og skammsýni í að afla landinu gjaldeyrisláns, hafði stjórnin látið vonir mínar verða að engu alt fram að þingbyrjun. Jeg var þó enn að vona, að hæstv. stjórn tækist, þegar á þing kæmi, að greiða úr því flokksleysismoldviðri og vandræðum, sem nú ríkir á þingi og gerir íslensku þjóðinni ómetanlegt tjón á ýmsan hátt. Jeg hafði vonast eftir því, að stjórnin tæki þegar í þingbyrjun svo ákveðnar stefnur í fyrirliggjandi málum, að skapast gætu þá þegar hreinar línur og hreinir flokkar til stuðnings og andstöðu stjórninni. Og mjer er kunnugt um það, að sumir af bestu stuðningsmönnum stjórnarinnar höfðu vonast eftir og treyst því, að þessi stjórn myndi telja það eitt sitt hlutverk, og ekki það sísta, að skapa hreinar línur með ákveðnum stefnum í innanlandsmálum. Þeir vonuðust eftir því, að stjórnin bæri fram sín áhugamál og ljeti framgang þeirra ráða um setu sína eða fráför, ljeti skríða til skarar. En enn sem komið er hefir þetta ekki getað orðið. Enn sem komið er hefir engin önnur ákveðin stefna komið fram hjá hæstv. stjórn en sú ein, að sitja. Hefði þó verið hæstv. stjórn innan handar að gera eitthvað af þeim málum, sem fyrir þinginu eru, að stefnumálum, og segja af eða á, hvort hún vildi hafa þau fram eða fara frá að öðrum kosti. Og tækifærin hafa verið lögð upp í hendurnar á henni. Við umræður um eitt mál (frv. um einkasölu á tóbaki) var gerð fyrirspurn til stjórnarinnar um þetta, en henni var ekki svarað. Og í umr. þeim, sem urðu í strandvarnamálinu hjer í deildinni, var stjórnin spurð um framtíðarfyrirætlanir sínar í málinu, þar komu eigi heldur nein skýr svör. Þau voru svo loðin, að framsögumaður sagði, að stjórnin gæfi sjer sjálf vantraustsyfirlýsingu með þeim. Af þessu öllu er einsætt, að stjórnin hefir brotið af sjer það hlutleysi, sem jeg hjet henni í fyrra til bráðabirgða. Jeg get ekki fylgt þessari stjórn, nje neinni annari, sem ekki styðst við ákveðinn meiri hluta og hefir enga stefnu aðra en þá, að sitja. Jeg hefi samt engan þátt átt í því, að þessi till. er komin fram. Ef jeg hefði nokkru mátt þar um ráða, þá hefði jeg a. m. k. ekki viljað láta hana koma svo fljótt. Síðar hefði getað átt sjer stað, að þingið væri betur undirbúið, og síður hætta á, að líkt tækist til og í fyrra, því að enn er ekki loku skotið fyrir, að flokkar geti fest um stefnur á þessu þingi. Jeg vildi mega athuga nokkur atriði í ræðum sumra þeirra þm., sem talað hafa, áður en jeg sný mjer að dagskrártillögum þeim, sem fram eru komnar og liggja hjer fyrir. Það er þá fyrst hæstv.forsrh. (J. M.). Hann sagði, að vantraustsyfirlýsingin hefði tafið þingið nærfelt í mánuð. Þessu verð jeg að mótmæla. Jeg vinn nú í einni stærstu nefnd þingsins, og þar hafa verið haldnir fundir tvær stundir á hverjum degi og engar tafir orðið. Tafirnar eru engar, nema þá þessa daga, sem umr. um málið stendur yfir, enda hafði jeg ekki heyrt þetta fyr en af munni hæstv.forsrh. (J. M.). Og jeg mótmæli því í nafni þessarar nefndar, til þess að menn skuli ekki ætla, að hún hafi vanrækt starf sitt. Hæstv. atvrh. (P. J.) talaði af hógværð og kurteisi, eins og hans var von og vísa, og ætla jeg ekki að fara út í þau mál, sem hann ræddi um. En eitt atriði í ræðu hans vil jeg minnast á. Hann lýsti yfir því, að hann væri fús að rýma sætið, ef þingið óskaði og færari maður fengist til, sem hefði fylgi meiri hluta þings, og var það honum líkt. En í sambandi við þetta duttu mjer í hug Gróusögur, sem gengið hafa um það, að hann ætti að verða fórnarlamb til að friðþægja fyrir syndir stjórnarinnar, og við það ætti svo að sitja. Þetta þætti mjer illa farið. Jeg átel engan ráðherranna einn fremur öðrum, heldur stjórnina alla sem heild. Hann talaði enn fremur um, að óreiða mundi verða og tíð stjórnarskifti, nema hugsunarháttur þm. breyttist. Þetta er satt að vísu, og þetta verður þar til flokkar myndast um mál og stefnur. En að því á einmitt stjórnin að vinna. En í þess stað reynir hún að halda uppi sömu ringulreiðinni og verið hefir nú upp á síðkastið. Þá talaði hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) um það, að vantraustsyfirlýsingin spilti fyrir samúð og samvinnu meðal þingmanna. Jeg hefi nú aldrei orðið var við, að menn gætu ekki unnið saman, þótt sumir væru með stjórninni, en aðrir á móti. Og síst ætti það að spilla samúð og samvinnu, þótt eitthvað hreinsaðist til og skýrðist afstaða manna. En hitt spillir, þá er menn verða varir við, að aðrir gjóta hornaugum og sitja á svikráðum við stjórnina og hver við annan. Jeg skal svo ekki tefja tímann lengur, heldur snúa mjer að dagskrártill. þeim, sem fram eru komnar. Af einni þeirra, traustsyfirlýsingunni, sem hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) bar fram, hafa þegar orðið hin mestu vandræði. Hún hefir verið talin óþingleg, og hefir verið stungið upp á ýmsum ráðum til þess að firra deildina hneisu af þessu. Jeg verð nú að segja það, að aldrei mundi jeg bera fram till., sem jeg væri sjálfur á móti, og get jeg því ekki talið aðferð hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) rjefta. En jeg vil leyfa mjer að benda á eitt ráð. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) tekur sína till. aftur, og jafnskjótt tekur einhver stuðningsmaður hæstv. stjórnar till. upp, t. d. sessunautur hans og vinur, hv.þm. Ak. (M. K.). Þetta er algengt, að till. er tekin aftur og annar tekur hana upp, og þetta er líka fullkomlega þinglegt, og þá er tillagan borin fram af rjettum aðilja. Jeg gat þess, að mjer hefði þótt vantrauststill. koma of fljótt fram. Jeg átti von á dagskrá, einmitt í þá átt, sem og nú er fram komin, frá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hana fjekk jeg að sjá, og virtist mjer hún, fljótt á litið, aðgengileg. En nú, er jeg hefi athugað hana betur, og einkum eftir að hafa heyrt hann tala fyrir henni, virðist mjer í henni felast grímuklætt traust til hæstv. stjórnar. Fyrir því get jeg ekki samþykt hana eins og hún er. Nú hafði jeg hugsað mjer að koma fram með algerlega hlutlausa dagskrá, en þar sem í raun og veru lítið skilur mig frá dagskrá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), þá vil jeg leyfa mjer að bera fram brtt. við hana, sem gerir hana hlutlausa. Brtt. er sú, að orðin „afstaða til núverandi stjórnar og“ falli niður. Þá felur hún aðeins í sjer það, að skoðanir þm. um stefnur og mál eigi að ráða stjórnarskipun, ef til kemur, en getur ekkert um afstöðu til núverandi stjórnar, enda get jeg ekki gengið inn á það, að afstaða til hennar sje háð málum þeim, sem fyrir þinginu liggja, hjeðan af. Hún hefir svo margt af sjer brotið, að ekki væri þess vegna eftir neinu að bíða. Og þá hljóðar dagskráin svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þingdeildin álítur, að samtök um skipun nýrrar stjórnar, ef til stjórnarskifta kæmi, hljóti að ákvarðast af skoðunum þingmanna á ýmsum þeim stórmálum, er stjórnin hefir lagt fyrir þetta þing. En með því að flestöll þessi mál eru enn til meðferðar í nefndum, og þingdeildarmönnum því ekki gefist kostur á að ræða þau til neinnar hlítar eða taka afstöðu til þeirra, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ef þessi brtt. mín verður samþykt, mun jeg greiða atkv. með dagskránni. En verði brtt. feld, mun jeg greiða atkvæði með till.hv.þm. Dala. (B. J.).

Þorleifur Jónsson Það er að bera í bakkafullan lækinn, að jeg fari nú einnig að tala í þessu máli. Það hefir nú fjöldi þingmanna tekið til máls í því, og jeg hefi litlu við að bæta það, sem áður hefir verið sagt um það efni. Í fyrra vetur, þegar þessi stjórn var mynduð, þá var undir eins auðsjeð, að hún var mjög veik stjórn. Hún virtist ekki hafa eindregið fylgi neins ákveðins þingflokks. Raunar munu flestir úr heimastjórnarflokknum hafa stutt hana, og auk þess utanflokkasambandið á sína vísu, sem jeg skoðaði sem eindregið fylgi. En eftir því, sem hv.þm. Stranda. (M. P.) hefir lýst yfir, hefir það aðeins verið hlutlaus afstaða. Sama er þá að segja um framsóknarflokkinn. í honum voru það aðeins 5–6 menn, sem hjetu stjórninni hlutleysi sínu á því þingi, eða að sinni. það var aðeins með það fyrir augum, að tekist gæti að mynda löglega stjórn, að þetta var gert, og leit illa út um tíma, að þetta ætlaði að lánast. það mun enginn geta neitað því, að fylgi stjórnarinnar hafi verið mjög valt í fyrra, og þegar svo þess er gætt, að nú hafa 3 nýir þingmenn bæst við, sem eru beint kosnir sem mótstöðumenn stjórnarinnar, þá er ekki von, að fylgi hennar sje meira nú en þá. Það má því heita, að stjórnin svífi nú í lausu lofti, og hlýtur það að vera mjög bagaleg afstaða fyrir hana. það er líka afleitt ástand í þinginu, ef ekki er hægt að mynda samfeldan meiri hluta um stjórnina. Jeg veit ekki til, að hæstv. stjórn hafi nú það fylgi, að með nokkru móti sje við unandi, og gæti maður vænst þess, að hún fyndi sáran til þessa veikleika. En hvað sem þessu líður, þá hafði jeg búist við, að afstaðan til stjórnarinnar mundi skýrast betur, er á þingið líður og hin stærri mál, sem fyrir þinginu liggja, koma til meðferðar. Jeg hafði búist við, að þau hlytu að skapa annaðhvort fylgi eða vanfylgi, og stuðla þannig að trausti eða vantrausti. En nú hefir till.hv.þm. Dala. (B. J.) orðið til að raska að nokkru rás viðburðanna. Verð jeg að taka undir með hv.þm. Str. (M. P.) um það, að sú till. sje of fljótt fram komin. Og skal jeg taka það fram, að hvorki jeg nje neinn úr mínum flokki hafa átt þátt í því, að hún kæmi strax fram. Jeg tel það ekki heppilegt að koma svo flótt fram með slíka till., áður en þm. hafa áttað sig til fulls á frv. stjórnarinnar og sjeð afstöðu hennar í ýmsum stórmálum, sem liggja fyrir og nauðsynlegt er að koma fram. Það vantar ekki, að í þessum umr. hafi verið kastað mörgum hnútum til stjórnarinnar, sumum verðskulduðum, og mikið fundið að gerðum hennar. Sjerstaklega hefir verið fundið að því, að hún hafi ekki útvegað gjaldeyrislán á rjettum tíma, og á þann hátt reynt að greiða úr vandræðum þeim, er að steðjuðu. En líklega er stjórninni nokkur vorkunn, þar sem hún hefir í byrjun reitt sig á Íslandsbanka, að hann gæti af eigin ramleik yfirfært peninga. En allir vita, að hann hefir reynst með öllu ómáttugur til þess. Stjórnin hefir því líklega verið í nokkrum vanda stödd, hvernig best yrði úr þessu greitt. En mjer finst ákaflega mikið velta á því, hvernig stjórninni tekst að ráða fram úr þeim vandræðum, sem þjóðin er komin í út af því, að ekki er hægt að fá póstávísanir eða peningaupphæðir „yfirfærðar“ til útlanda. Þegar það varð augljóst út á meðal landsmanna, að tekið væri fyrir viðskifti milli Íslands og útlanda, þá sló eðlilega óhug miklum á landslýðinn. Það hafði aldrei komið fyrir áður hjer, að til þess örþrifaráðs þyrfti að taka að banna að senda smápóstávísanir til útlanda. Það má því geta nærri, hversu mörgum brá við, er boð komu frá póststjórn í sumar leið, að nú mætti ekki senda hærri fjárupphæð en 50 kr. í póstávísun til útlanda. Þetta kom sjer auðvitað mjög illa fyrir alla, og ekki síst fyrir þá, sem þurftu að senda vandamönnum sínum erlendis fje, t. d. námsfólki. Það var enginn annar vegur en að senda slíkt í póstávísunum. Ekki þýddi að senda Íslandsbankaseðla; það leit enginn við þeim í Danmörku. Að vísu var oft hægt að fá leyfi viðskiftanefndar til að senda hærri fjárhæðir en þetta, en það kostaði jafnan mikið stapp og símakostnað, og auk þess mun það og hafa komið fyrir, að neitað hafi verið, þótt vart væri ástæða til. Þetta hefir því alt verið mjög óvinsælt hjá landsmönnum, og það því fremur, sem almenningur úti um land áttaði sig ekki á því, að íslenska ríkið væri komið í þá fjárkreppu, að slíks þyrfti með. Síðar með haustinu harðnaði þó enn í þessu tilliti. Því nú var, í október held jeg, með öllu bannað að senda nokkra póstávísun, og ekki fjekst leyfi til að innleysa smápóstkröfuávísanir frá útlöndum. Mjer er þetta mál vel kunnugt, þar sem jeg er póstafgreiðslumaður, og jeg minnist þess, að þegar þetta bann skall yfir, voru 4 eða 5 póstkröfubögglar liggjandi á póstafgreiðslunni á Hólum. Þetta voru mjög verðlitlir bögglar, en ekki fjekst leyfi til að innleysa þá, og varð því að senda þá til baka. Þegar þetta almenna bann kom, um að ekki mætti senda nokkra póstávísun, þá fyrst sló verulegum óhug á fólkið úti um land. Það var mjög ilt, að stjórnin skyldi þurfa að taka til slíkra örþrifaráða. En maður hlaut að líta svo á, að svona ráðstöfun væri ekki gerð nema í ítrustu nauðsyn, og að stjórnin hefði sannarlega ástæðu til að sporna við eftir mætti peningastreymi til útlanda, þegar svo erfiðlega gekk með alla yfirfærslu og Íslandsbanki gat ekki int af höndum þá skyldu að yfirfæra fjárhæðir. Síðan hefir þetta að vísu nokkuð skánað. í janúar kom út tilkynning um það, að senda mætti 50 kr. póstávísanir til útlanda, án þess að fá leyfi útflutningsnefndar. Jeg hefi annars ekkert heyrt um það, síðan jeg kom hingað, hvort búið væri að koma verulegu lagi á með póstávísanir til útlanda. Því það er svo undarlegt, að maður er miklu ófróðari um slíka hluti hjer í Reykjavík, rjett undir handarjaðri stjórnarinnar, heldur en þegar maður er uppi í sveit. Jeg býst auðvitað við, að þetta sje orðið, og vildi líka óska, að svo væri. Nú vildi jeg gjarna við þetta tækifæri fá greinargerð stjórnarinnar á því, hvort hún treysti sjer ekki til að yfirfæra fjárupphæðir, sem ekki nema því meiru, til Danmerkur og annara ríkja, og hvort eigi má búast við, að þessu fargi verði af ljett, sem ríkti hjer í sumar og haust. Mjer finst þetta velta á allmiklu. Það er óneitanlega hinn mesti bagi fyrir einstaklinginn, sem þjóðina í heild sinni, er póstkröfur og pantanir verða að sendast til baka, bara sökum þess, að ríkið getur ekki yfirfært fjeð. Þá vildi jeg gjarna fá að vita það, hvernig stjórnin hugsar sjer að komast út úr fjárkröggunum. Því þótt skattafrv. stjórnarinnar sjeu bæði mörg og umfangsmikil, þá er jeg hræddur um, að það fáist aldrei nóg með því einu í tekjuhalla fjárlaganna, sem er nú um 2 miljónir króna, og búast má við, að þingið verði að bæta einhverju við, sem til útgjalda horfir. Það er, eins og gefur að skilja, þýðingarmikið og alvarlegt mál, að tekjur og gjöld ríkissjóðs standist nokkurn veginn á. Jeg býst nú raunar við, að hæstv. stjórn treysti sjer ekki til að svara þessu, og vísi til frv. Það er að vissu leyti rjettmætt. En ef þau hrökkva ekki til, hvernig á þá að fara að, til að komast yfir örðugleikana ? Þá er enn eitt, sem jeg vildi spyrja stjórnina um, og það er, hvort ekki sje búið að afnema seðlaskrifstofuna. Jeg er í sjálfu sjer ekki á móti því, að það væri rjett um tíma að viðhafa skömtun, á meðan vörur voru svo dýrar. En nú, er vörur eru óðum að falla í verði, þá álít jeg ekki lengur nauðsynlegt að halda skömtuninni áfram. Jeg hygg, að það hafi verið stakasti óþarfi að úthluta seðlum fyrir svona langan tíma, 3–4 mánuði. Nú er komið fram í marsmánuð, og ætla jeg, að það væri heppilegast, að skömtunin hætti nú þegar, enda getur verið, að stjórnin hafi hugsað sjer það, þótt jeg hafi ekki fengið vitneskju um það. Eins og jeg tók fram áðan í ræðu minni, þá álít jeg, að þessi till.hv.þm. Dala. (B. J.) sje of snemma fram komin. Stjórnin ætti einmitt að standa og falla með frv. þeim, sem fram eru komin, og svo því, hvernig hún býst við að geta framkvæmt ýmislegt af því, sem nú krefur skjótrar og hagkvæmrar úrlausnar. Því þótt ýmsar gerðir hennar hafi valdið nokkurri óánægju, þá er ekki óhugsandi, að hún geti komið sjer upp algerðum meiri hluta, ef hún snýst heppilega við málum þeim, sem nú liggja fyrir og bíða úrlausnar. Sum þeirra mála eru ágætlega fallin til að sjá af, hvaða afstöðu beri að taka til stjórnarinnar, eins og t. d. Íslandsbankamálið, sem er eitt af þeim þýðingarmestu. Jeg fyrir mitt leyti hefði gjarna viljað sjá, hverja stefnu stjórnin tæki í því máli, þegar þingið tekur það til meðferðar. Af þessu, sem jeg nú hefi sagt, geta menn rent grun í, hvers vegna jeg mun ekki greiða vantraustsyfirlýsingu hv.þm. Dala. (B. J.) atkv. mitt að svo stöddu máli. Afstaða mín til stjórnarinnar er ekki ákveðin enn, og hlýtur mjög að fara eftir þessu, sem jeg hefi þegar um getið. Ef nú svo fer, þegar til þessara mála kemur, að þingi og stjórn geti ekki komið saman, og stjórnin getur ekki aflað sjer nægilegs fylgis, þá álít jeg rjett, að hún beiðist lausnar, og þá verður hægara að skipa löglega stjórn, með meiri hluta þings að bakhjalli en nú er.

Magnús Jónsson Það er ekki nema eðlilegt í alla staði og tilhlýðilegt, að þm. standi upp og geri grein fyrir atkv. sínu í jafnmikilvægu máli sem þessu. En svo verður það eðlileg afleiðing af því, er þeir hafa einu sinni tekið til máls, að þeir þurfi síðar að standa upp aftur til svara, og svo koll af kolli. Það lætur því í raun og veru að líkindum, þótt umr. sem þessi geti ekki tekið enda fyr en allir þm. eru „dauðir“. Og þá á hún vel við þessi skáldlega líking, að þegar alt er orðinn einn blóðugur valur, þá geta hinir þrír ódauðlegu guðir risið upp úr sætum sínum, blessað yfir valinn og skift öllum þingheimi í sauði og hafra sjer til hægri og vinstri handar, og mælt fram orðunum alkunnu: Komið blessaðir, og farið .., og svo þetta óþinglega orð, sem jeg vil ekki nefna hjer. Þetta væri óneitanlega stórfenglegur lokaþáttur í virðulegum sjónleik. Jeg hefði annars getað sparað mjer að gera nú grein fyrir atkv. mínu, því hæstv.forsrh. (J. M.) hefir gert það fyrir mína hönd, frá sínu sjónarmiði, þegar hann hjer á dögunum í kensluræðu sinni lýsti hinu átakanlega fylgisleysi sínu og stjórnarinnar hjer í bænum, með því að gera uppskátt, að jeg hefði verið kosinn upp á það eitt að vera stjórnarandstæðingur. Það er nú ekki svo lítið að fá alt að 1400 atkv. með það eitt fyrir augum, og það samhliða þremur listum öðrum, sem allir lýstu meiri eða minni andstöðu gegn stjórninni. En þó að hann hafi nú tekið þetta fram frá sínu sjónarmiði, þá vil jeg samt víkja nokkrum orðum að þessu frekar, því úr því stjórnarandstaðan hjer var svo eindregin, þá hefir það væntanlega verið af einhverjum orsökum sprottið. Það er auðvitað mýmargt, sem hjer þarf á að minnast, en af því að margt af því hefir verið gert að umræðuefni, vil jeg forðast að endurtaka það, sem oft hefir verið sagt, og lofa öðrum að bítast um það eins og gaddhestum um ilt fóður. En lýsa má því í fáum orðum, að mjer þykir sem varnir hæstv. stjórnar hafi verið furðuljelegar, og það, sem hv. andstæðingar hennar hafa fært fram, átt við gild rök að styðjast. Auk þess álít jeg, að afstaðan til stjórnarinnar markist ekki svo af einstökum málum sem því, hvernig hún hefir komið fram yfirleitt, og ástandi því, sem hún hefir skapað í landinu. Það er eitt atriði, sem hv.þm. Str. (M. P.) tók fram í ræðu sinni, sem mjer er mikilsvert atriði, en það er, hve hörmulegt stjórnarástand hefir skapast hjer í landinu undanfarið. Eitt af því, sem kvartað er undan nú, og ekki að ófyrirsynju, um land alt, er glundroðinn, sem nú hefir verið um tíma ríkjandi. Það má eiginlega segja, að síðan sambandsmálið var gert óhæft til að skifta flokkum, hefir svo að segja enginn vitað upp nje niður í flokkaskiftingu í landinu. Þetta er ekki heilbrigt í þingræðislandi, og verður ekki metið, hve mikill skaði það er fyrir stjórnmálaþroska þjóðarinnar að vaða þannig árum saman í villu og svima. Og auk þess, hve það ruglar, þá leiðir það af sjer virðingarleysi fyrir öllum stjórnmálum, fyrir kosningarrjetti, fyrir þingi og þingræði, og jeg hygg, að þessa virðingarleysis sje nú þegar farið að gæta nokkuð. Þá má segja, að þessi sami glundroði hafi komist inn í hið háa Alþingi. Það hefir verið vikið að því hjer áður, að menn ráfa milli flokka og þekkja varla hægri frá vinstri eða austur frá vestri, og afleiðingin er lítilsvirðing þjóðarinnar á þessari samkomu, þar sem mönnum finst, að þeir viti lítið hvað þeir vilji. Er það og mjög illa farið og háskalegt, því að virðing Alþingis í augum þeirrar þjóðar, sem það mætir fyrir, er virðing þjóðarinnar fyrir sjálfri sjer og heill sinni, sem síst má glatast. Hvar liggur nú orsök þessa? Hvað veldur þessum glundroða, og hvað getur kipt þessu í lag? Menn geta kannske svarað þessu dálítið mismunandi, en þó hygg jeg, að bróðurparturinn hljóti að falla í skaut stjórnarinnar, og að þaðan sje því að vænta einu verulegu bótarinnar við þessu stóra meini, sem er því háskalegra einmitt nú, sem þau mál eru stærri en venjulega, sem hjer liggja fyrir, og meira undir því komið, að það, sem hjer verður gert, nái trausti, samþykki og einhuga fylgi þjóðarinnar, sem það er unnið fyrir. Stjórnin hefir stuðlað að þessum glundroða með því að vera sjálf í eilífum glundroða, forðast að hafa skýra afstöðu eða stefnuskrá, sem flokkum hafi getað skift, með eða móti. Það hvíldi einmitt á stjórninni sjerstakur vandi í þessu efni nú. Það hvíldi á henni sá vandi að skapa heilbrigða flokkaskiftingu í landinu í stað þeirrar, sem áður var, og hún hefir alveg brugðist í þessu efni. Nokkra sök hjer á þingið, sem hefir látið það viðgangast að hafa bræðingsstjórn, vera að skifta um einn eða tvo ráðherra á hverju þingi, og annað slíkt. En svo má það ekki ganga áfram. Stjórnin verður að vera einlit, en ekki margskjöldótt, eins og stríðsmálað skip, sem svo er útleikið til þess, að þar skuli Öll ummerki vera sem óljósust. Hvenær hefir maður heyrt um stefnu þessarar hæstv. stjórnar, stefnu, sem marki afstöðu hennar til meira en eins máls í senn? Hefir hún markað sjer ákveðna stefnu í fossamálunum? Hún hefir þar brætt saman tillögur beggja aðilja í fossanefndinni, og auk þess er ómögulegt að vita, hvort hún ætlar að standa við það. Hefir hún gripið föstum tökum á dýrtíðinni, og markað sjer þar ákveðna braut, og sagt: Fylgið þið nú þessu, eða felið öðrum að framkvæma það? Hefir hún tekið fasta stefnu í fjárkreppunni, og hvernig úr henni skuli ráðið? Hefir hún myndað sjer nokkra svo ákveðna stefnu um viðskiftamálin, að hún geti sagt: Þetta er jeg viss um, að er besta leiðin, og jeg verð ekki foringi fararinnar, sje önnur leið farin? Svona mætti halda áfram að telja, og altaf sama svarið: Nei, eiginlega ekki. Hún heldur fram þessu og hinu, en festan er sú, að jafnskjótt og móti er andað, hvort heldur af bakarafjelagi bæjarins, eða efri deild Alþingis, eða viðskiftanefnd, þá legst hún flöt og segir: Farið þið með þetta eins og ykkur lystir, við leggjum enga beina áherslu á þetta. Og meira að segja, hún lýsir yfir því, þegar eitt höfuð-„principspursmál“ hennar er svæft með rökstuddri dagskrá: Þetta var, sem við einmitt vildum helst. Hæstv. fjrh. (M. G.) má sanna það með hvaða prótokolli sem hann vill, að stjórnin hafi verið búin að samþykkja það áður að sætta sig við þetta. Það sannar ekkert annað en það, að stjórnin hafi verið búin að samþykkja að vera stefnulaus í þessu sem öðru. Og nú síðast kemur þessi dagskrá, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) bar fram og beinlínis byggist á því, að stjórnin snúist nú í hring í flestum hinum svo kölluðu áhugamálum sínum, og haldi með því fylgi þess vitanlega meiri hluta, sem er á móti þeim. Hvernig eiga menn þá að skiftast í hreina flokka um slíka stjórn? Enginn flokkur getur fylgt henni, því að óvissan er svo mikil um það, hvar hún kunni nú næst að bera niður. Og enginn flokkur verður heldur eindregið á móti henni, vegna þess sama. Altaf einhverjar sálir í hverjum flokki, sem vona, að á morgun ef til vill verði hún með þessu eða hinu áhugamáli þeirra. En þeir kannske of fáir, sem hafa þá óbeit á sjálfu stefnuleysinu, að þeir vilji fyrir það telja stjórnina óhæfa. En jeg tel þetta eitt af stóru atriðunum. Það er betri jafnvel ill stefna en engin. Því það mun sannast, að komi aðeins sú stjórn, sem veit hvað hún vill og er einráðin í að leiða hugsjónir sínar í framkvæmd, hún fær þegar hreinar línur með eða móti, og sje stefnan, sem hún tekur, óheppileg, þá er altaf tangarhaldið á henni, og þá geta menn óhræddir gefið henni brottfararpassa upp á það, að menn vita bæði, hvað þeir hreppa og hverju þeir sleppa, í stað þess, að nú vita menn eiginlega hvorugt. Stjórn með ákveðna stefnu skapar hreinar línur í þinginu, og hreinar línur í þinginu færast þegar í stað út um bygðir landsins. Jeg tel þetta stórt atriði, og jeg vantreysti núverandi stjórn algerlega að koma þessu í rjett horf, eftir þeirri reynslu, sem fengin er um stefnufestu hennar og stefnumið. Jeg vil heldur hliðra mjer hjá að tala um það, sem búið er margtaka til meðferðar hjer, en hlýtur að ráða mjög miklu um mitt atkvæði í þessu sambandi. En þó verð jeg aðeins að koma að því, að stjórnin hefir látið undir höfuð leggjast að afla landinu lánsfjár til þess, sem kallað hefir að og kallar að, hvort sem hún nú heldur studdi að því, að bankarnir tækju það eða tæki það sjálf, og fæli Landsbankanum að ráðstafa, eins og þörfin krefði. Það hafa nú, auk fjármálaráðherra, risið hjer upp fjármálaspekingar, sem hafa lýst yfir því, að þetta aðgerðaleysi stjórnarinnar hafi verið hið eina rjetta. Hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) sýndist helst vilja leiða að því óyggjandi rök, að allir atvinnuvegir vorir væru nú og yrðu reknir með tapi. Þeim mætti því ekki lána, og þeir yrðu því að hætta. Íslandsbanki væri að springa á þeim, og hvað ætti þá ríkissjóður að gera í þá kássu? Mikið rjett. En hvað tekur þá við? Hvernig eiginlega lítur hún út, myndin af því íslenska ríki, þegar aðalatvinnuvegir þjóðarinnar eru stansaðir? Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók í þennan sama streng, nema hvað hann útfærði þetta mál enn þá meira. Hann sagði, að það hefði ekki verið þörf að taka lán; það þyrfti alt annað, og það var „að draga saman seglin“. Hann átti einmitt við það, sem stjórn vor stefnir hröðum fetum að með ráðleysi sínu: Að svo og svo mikið af dýrustu og dýrmætustu framleiðslutækjum þjóðarinnar fari úr hennar vörslum, og einu vopnin, sem hún vonast eftir að geta barist með til sigurs í þessari voðaorustu við fjárkreppu og erfiðleika, verða slegin úr höndum hennar. Landbúnaðurinn á að hjakka í sama farinu, sem nú er farið að verða svo þröngt, að sveitirnar strjálast óðum, og sjávarútvegurinn á að færast aftur í gamla fleytuformið. Þetta er átt við með því að draga seglin saman, og þetta á að vera lausnin úr vandræðunum. Þá var sami þm. (J. Þ.) að tala um, að ekki þyrfti að taka lán, heldur þyrfti framleiðslukostnaðurinn að lækka. Það væri nú fróðlegt að vita, hvernig á að lækka framleiðslukostnaðinn, nema einmitt með talsverðum peningaráðum. Framleiðslukostnaðurinn minkar ekki, nema vörur fáist af útlendum markaði ódýrari. En til þess er ekki nóg að afnema viðskiftahöftin, það þarf líka að hafa til þá peninga í svipinn, sem bankarnir eiga að vísa á sem borgun. Og svo er annað. Skip fara ekki af stað, eða önnur framleiðslutæki, „þó að dýrtíðin minki“, því það er ekkert drifafl í sjálfu sjer. Lækkandi framleiðslukostnaður á aðeins að gera þeim mögulegt að halda áfram, án afskaplegs halla, en drifaflið verður auðvitað að vera fje. Og er það virkilega alvara nokkurs þingmanns, að ríkisstjórnin eigi að láta það dankast, hvort bankarnir geta haldið áfram að fleyta höfuðatvinnuvegum landsins áfram, eða ekki. Jeg veit ekki hugi annara þingmanna, en jeg fylgi eigi þeirri stjórn, sem hefir haft þá reglu, og ætlar að hafa þá reglu. Hitt er annað mál, að mjer dettur ekki í hug, að landsstjórnin og ríkissjóður fari að taka að sjer þá, sem þegar eru búnir að kollsigla sig. Enda þótt það sje oft og einatt, að enga vitfirringa þurfi til þess, eins og menn hafa jafnvel látið sjer um munn fara. Að taka að sjer slík fyrirtæki væri ofraun ríkissjóði og ekki hans meðfæri. Að þessu leyti mætti segja, að seglin mundu færast saman, en það á ekki að vera nein regla, og getur aldrei orðið neitt bjargráð. Það er aðeins slys og ógæfa, sem ekki verður með öllu siglt fram hjá. Jeg skal nú ekki tína stórum fleira til, enda þótt jeg geti sagt, að af nógu sje að taka. Jeg fjekk tækifæri til að tala hjer um daginn um framkvæmdir stjórnarinnar í landhelgisvarnamálinu eða strandvarnamálinu, sem sumir kalla, og skal jeg ekki endurtaka það. Mönnum munu vera minnisstæð svör hæstv.forsrh. (J. M.), þegar hann, í stað þess að sýna, að vilji þingsins 1919 og 1920 hefði verið framkvæmdur, gerði ekki annað en snúa út úr einstöku orði í ræðu minni, orðum, sem hann þó bæði sleit úr sambandi, rangfærði og misskildi. Og þetta átti þing og þjóð að taka gilt í því máli. Hefði hann sýnt sama vilja að framfylgja vilja þingsins, eins og kom fram í því að rangfæra orð mín, þá væri nú landhelgisvörnunum öðruvísi komið en er, og ef við hefðum haft yfirleitt í broddi farar meira af einlægum vilja og framkvæmdalöngun, jafnvel þó að útúrsnúningaskarpleikinn hefði verið ögn minni, þá værum við betur komnir. Hæstv. atvrh. (P. J.) mintist á hjer á dögunum, í sambandi við hrossasölu stjórnarinnar, að flutt hefðu verið upp kol með skipunum, og fullyrti, að það hefði að minsta kosti ekki orðið til þess að spilla hrossasölunni. En hann tekur það ekki með í reikninginn, að þeir, sem hafa keypt kolin, hafa orðið að greiða ærið háan skatt fyrir hrossaeigendur. Hæstv. fjrh. (M. G.) afsakaði Íslandsbanka. Hann hefði ekki getað yfirfært, og þá hafi hann verið löglega afsakaður. Atvinnumálaráðherra (P. J.) tók undir. Já, svo nærri gekk stjórnin, að bankinn gaf út „tjekk“, sem ekki var „honoreraður“. Það var talað hjer um „tragikomedíu“ í sambandi við vantraustið, og má segja, að vörn stjórnarinnar sje öll snúin upp í „tragikomedíu“. Hugsið þið ykkur stjórnina, þegar hún kreistir út úr Íslandsbanka þennan andvana fædda „tjekka“ Svona má halda áfram, en jeg ætla ekki að gera það að svo komnu. Jeg vil svo loks minnast rjett aðeins á þessa allra nýjustu dagskrá, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir borið fram. Hann hneykslaðist ákaflega á dagskrá 1. þm. Rang. (Gunn. S.), og talaði um brot á þinglegu velsæmi. En jeg ætla mjer nú ekki að fara neitt að verja hann hjer. En jeg vil aðeins benda á það, að hv.þm. (J. Þ.) hefði þá helst ekki átt að svara með því að leggja heilt orustuplan gegn þinglegu velsæmi, eins og að skora á þingmenn að neita að greiða atkv., og annað slíkt. það er bara fantabragð á móti hrekk. Annars finst mjer þessi dagskrá sanna átakanlega það, sem spáð var um þennan hv.þm. (J. Þ.) um kosningamar hjer í Reykjavík síðast. Við, sem heima eigum í Reykjavík, munum eftir þeim dæmalausa feluleik, sem þessi hv.þm. (J. Þ.) tók þátt í fyrir kosningar. Þá var hann eltur úr einu skotinu í annað, með stjórn eða móti stjórn, aldrei víst. Og nú sannast þetta sama, og kemur engum á óvart, að minsta kosti ekki mjer. Nú amast auðvitað enginn við því; hann má auðvitað þjóna eðli sínu um afstöðu til stjórnarinnar, eins og hann vill. En hinu er ástæða til að amast við, að menn vilja ekki, í slíkum málum sem þessum, segja skoðun sína skýrt og afdráttarlaust, því þessi dagskrá er ekki annað en tilraun til að skjóta sjer undan, og er hún því ekkert annað en argasta skálkaskjól. Dagskráin segir, að ekki sje hægt að greiða nú atkvæði um traust eða vantraust til núverandi stjórnar, því þm. sjeu ekki búnir að taka afstöðu til þeirra höfuðmála, sem liggja fyrir löggjafarvaldinu frá stjórninni. Jeg held, að það væri erfitt, jafnvel með góðum vilja, að búa til öllu meira vanhugsað skjal en þetta, og jeg vil segja, að þá væri gengið vel nærri þingsómanum, ef menn vildu heldur gleypa í sig þessa slepju en segja afdráttarlaust vilja sinn. Fyrst og fremst má nú telja alla þá, sem hafa verið ráðnir með stjórninni og móti þegar í þingbyrjun, bygt á því, sem hún hafði aðhafst. Enginn þessara manna getur greitt dagskránni atkvæði, og jeg er ekki í neinum vafa um, að þetta er langsamlega meiri hluti hv.þm., og hv. tillögumaður (J. Þ. sjálfur. Þá eru eftir þeir fáu, sem ekki hafa verið búnir að ráða við sig, hvort þessi stjórn væri heppileg eða ekki. Þá fá þeir þegar í þingbyrjun til leiðbeiningar öll lagafrv. stjórnarinnar. Stjórnin er búin að segja sína skoðun í þessum málum. Og það er enginn vafi á, að talsverður hluti þeirra manna hefir ráðið með sjer afstöðu sína til stjórnarinnar, og geta því ekki heldur greitt atkv. með dagskránni. Þá eru aðeins þeir, sem ætla að bíða eftir því, að nefndir segi álit sitt um þessi mál. Til þess að geta greitt dagskránni atkvæði þarf því ekki aðeins skoðunarleysi á stjórninni fram að þessu, heldur líka skoðunarleysi á öllum þeim stefnum í löggjöf, sem koma fram í frumvörpum stjórnarinnar. í hópi þessara húsviltu sauða vill nú hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) telja sig. Ef hann vildi ekki láta telja sig þar, þá er komið nokkuð það sama og hjá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), nema hann ætli að greiða atkvæði á móti sinni till., og þá er það alveg það sama. Lítum þá á frumvörpin. Stjórnin leggur fram frv. um einokun á kornvöru, einokun á tóbaki og áfengi, einokun á lyfjum. Nú var það eitt af því fáa, sem fjekst að vita um afstöðu hans (J. Þ.), að hann lýsti yfir því, að hann væri á móti einokun í nokkurri mynd, og mundi ekki styðja þá stjórn, er hjeldi slíku fram. Jeg efast ekki um, að hann meinti það þá. En nú, þegar stjórnin er að leggja fram þessi frv., veit hann ekki, hvort hann á að vera á móti stjórninni eða ekki. Hv. þm. (J. Þ.) hefir lýst yfir, að hann vildi afnema viðskiftahömlurnar. Bæði fjrh. (M. G.) og atvrh. (P. J.) vörðu af krafti miklum í upphafi þingsins viðskiftahömlur og alt það dót. En samt veit hv.þm. (J. Þ.) ekki, hvort hann er með þeim eða móti. Hv. þm. (J. Þ.) hefir fyrir löngu lýst skýrt afstöðu sinni til allra þessara mála, þvert á móti skoðunum ráðherranna. En samt veit hann ekkert um afstöðu sína í þessu, og getur því ekki greitt vantraustsyfirlýsingunni atkv. sitt. í vatnamálunum hefir stjórnin bygt á því „principinu“, sem einmitt hv.þm. (J. Þ.) var á móti í fossanefndinni. En samt veit hann ekki nú um afstöðu sína til þeirra mála, sem stjórnin leggur fyrir þingið, og getur af þessum ástæðum ekki tekið afstöðu til trausts- eða vantraustsyfirlýsingar. Þessu trúir bara enginn lifandi maður. Það vita allir, að þetta er ekkert annað en skollaleikurinn gamli, ábyrgðarlaus stjórn og ábyrgðarlaust þing; það er „idealið“. Glundroðinn lifi! Eða kann ske þessi dagskrá sje öðrum ætluð; þm. (J. Þ.) sje sjálfur búinn að taka afstöðu til stjórnarinnar, en hann ætli þetta ílát þeim, sem veikir sjeu. En þá lendir bara í sama, sem hann var að atyrða 1. þm. Rang. (Gunn. S.) fyrir, að hann verður að greiða atkv. á móti eigin till., eða, sem verra er, með tillögunni en á móti sannfæringunni. Og í því lendir. Það er alveg sama, hvernig hann spriklar innan í þessum poka, sem hann hefir saumað utan um sig. Yfirleitt, eins og jeg sagði áðan, mætti það æra óstöðugan að elta ólar við að sýna, hve frábærlega vanhugsaður afspringur þessi dagskrá er. Og hverjum er hún svo að gagni? Ekki þjóðinni, sem þyrfti að fá að vita skýra afstöðu fulltrúa sinna, og það mun beðið með óþreyju eftir því úti um land, að fá að vita, hvort þingið vill styðja stjórnina, draslast með hana, eða fela öðrum forystu. Ekki gagnar það Alþingi sem stofnun, eða þingræðinu, sem með þessu er traðkað niður, til þess að hylja óheilindi sumra fulltrúanna. Ekki heldur vinnubrögðum Alþingis, því ekki flýtir hún fyrir, þar sem þessi dagskrá gerir beint ráð fyrir, áð þetta þvarg verði endurtekið, þegar þingmenn eru búnir að skoða huga sinn um stjórnarfrv. Forsrh. (J. M.) sagði líka, að hún hefði tafið fyrir þingstörfum. Jeg hefi ekki orðið var við hið minsta hik, þegar menn hafa gert upp við sig, hvernig þeim er innan brjósts. Ekki er það heldur, rjett á litið, stjórninni að gagni, nema það sje hennar höfuðáhugamál að hanga með einhverju móti sem lengst. En annars hlyti þetta að vera versta bragð, sem hverri góðri stjórn væri gert, að neita henni um að fá að vita, hvort hún hafi þingmeiri hluta, hvort hún sje þingræðisstjórn eða ekki. Stjórnin getur nú sýnt með afstöðu sinni til þessarar dagskrár, hvort hún kærir sig yfirleitt nokkuð um að vera þingræðisstjórn eða ekki. Það eina, sem frá stjórninni hefir heyrst, er yfirlýsing hæstv. atvrh. (P. J.) um, að hann ætli að greiða atkv. á móti vantraustsyfirlýsingunni. Þá voru það örfá orð til kollega míns, hv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hann talaði um, að stjórninni væri borið alt á brýn; henni væri kent um síldarsöluna, að hún seldist ekki nema svo lágt. Og henni væri kent um togaravandræðin. Það er nú ýmislegt, sem henni er kent um, en hv.þm. (S. St.) varði hana líka fyrir því, sem henni er ekki kent um. Það er auðvitað, að ráðstafanir stjórnarinnar geta haft ótrúlegar afleiðingar, líkt og þegar herskipin voru að skjóta á vígin við Dardanellasund, þá lækkaði hveitið í Ameríku, en þegar þau fóru frá, þá hækkaði það. Ræða hv.þm. (S. St.) gekk út á það að verja stjórnina, og gerði hann það eins og hann væri að verja sakamann eða verja gerræði. Gerði hann það vel og tókst það vel, eins og ekki var furða, því enginn hefir komið með neinar slíkar sakamálakærur á hæstv. stjórn. Jeg skyldi taka að mjer að verja stjórnina fyrir þessum sökum og sanna, að hún hafi ekki drýgt neina þá glæpi, sem hv.þm. (S. St.) var að verja hana fyrir. Hv. þm. (S. St.) mintist á síldarsöluna 1918, að samningarnir hefðu verið gerðir fyrir ráðstöfun stjórnarinnar. En þessi sala var ákaflega einföld, en ýmsum þótti hún dýr, og andvirði síldarinnar koma seint. Er engin sönnun fyrir því, að hún hefði ekki getað tekist þá sæmilega í höndum einstaklinga. Þá kem jeg að togurunum. Hv. þm. (S. St.) og hv.þm. Borgf. (P. O.) sögðu, að það væri ekki stjórninni að kenna, að togararnir væru dýrt keyptir.  (S. St.: Þetta er misskilningur)  . En stjórnin eggjaði að nokkru leyti til togarakaupanna, með því að halda andvirði togaranna, nema það væri notað til skipakaupa, og neyddi þá því til að kaupa togara, þó að dýrir væru. Hann sagði, að atvinnurekendur væru nú sjálfir búnir að sjá það, að útvegurinn gæti ekki gengið nema með tapi, - það er að segja ekki nú, - en ef dýrtíðin minkar, munu togararnir geta gengið, og standa þá betur að vígi, og það kemur engum til hugar, að þeir fari að sökkva sjer í botnlaust fen. En við skyldum sjá, ef viðskiftahömlurnar væru ekki, hvort hann gæti ekki gengið, og hvort það yrði þá með hangandi hendi. Mjer hafa fundist umr. snúast mest um ágreining milli stjórnarinnar og stjórnarandstæðinga um það, hvort ætti að taka lán eða ekki taka lán. 2. þm. Húnv. (Þór. J.), þm.N.-Ísf. (S. St.), þm. Ísaf. (J. A. J.), og 3. þm. Reykv. (J. Þ.), og þeir hinir, sem eru með stjórninni, hafa yfirleitt með hjartnæmum og auðmeltum orðum ráðið frá lántökum, af því, að lán þurfi að borga, og það er engu líkara en þeir haldi, að það, að lán þurfi að borga, sje einhver spánnýr sannleikur, sem enginn hafi þekt fyr en nú, er þeir fundu það upp. En það er ekki gott að komast hjá því að taka lán, nema fyrir þá, sem hafa alla vasa fulla af peningum, og ausa þeim út. Hvernig er svo sem alt viðskiftalíf bygt upp? Ef altaf væri sparað og aldrei tekið lán? Hvernig væri um útgerð, landbúnað, og hvaða atvinnugrein sem er? Það er alviðurkend regla og viðurkent í hverju einasta fjelagi, að lánstraust sje allra peninga virði, og mikilsvert að spilla því ekki. Þetta er því hreinasta grýla, og hv.þm. ættu þá að sýna fram á aðra leið, ef ekki á að taka lánsfje, annaðhvort fengið eða ófengið. Það er þess vegna eiginlega barist um aðgerðaleysi í þeim vandamálum, sem eru fyrir hendi, eða frjálsmannlegar athafnir, bygðar á trú á framtíð landsins. Í þeim flokki, sem slíkt vill gera, vil jeg vera, og því mun jeg greiða mitt atkv. með vantraustsyfirlýsingunni.

Forsætisráðherra (J. M.) Það má undarlegt heita, að eftir allar þessar löngu umræður um þetta mál í deildinni, þá er það í rauninni lítið, sem segja þarf af hálfu stjórnarinnar. Maður getur sjeð, hve mikill mergur hefir verið í ræðunum, eftir að hafa heyrt ræðu hv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Hann hefir ekki sagt eitt orð, sem ekki var margbúið að segja áður, en aðeins endurtekið það með þessum venjulegu vafningum sínum. Það er margbúið að segja, að stjórnin eigi að leita trausts hjá þinginu, og ef frv. hennar falli, eigi hún að segja af sjer. Um þetta má margt segja. Hjer er, eins og víðar, sinn siður í landi hverju. í Englandi t. d. mun það vera siður, að stjórnin segi af sjer, ef hún verður undir í atkvæðagreiðslu jafnvel í smámáli. Hjer hefir það aldrei verið. Það dettur engum í hug, að stjórnin þurfi að taka nærri sjer eða segja af sjer, þó að frv. sje felt fyrir henni. Jeg hefi setið á öllum þingunum síðan ráðuneytið varð innlent, og aldrei orðið þess var, að heimtað væri af stjórn að hún segði af sjer, þó að slíkt kæmi fyrir. Það kom fyrir stjórnina, þegar hún var sterk, eins og hún var í fyrri ráðherratíð Hannesar Hafsteins, að frv., sem hann hafði lagt mikla alúð við, ágætt frv., fjell fyrir mótstöðu sumra hans manna. Honum datt ekki í hug að fara samt. Hjer verður að fara eftir því, hver venja er hjer upp tekin. Jeg skal aðeins minna á, hvernig á stóð 1913. Það voru fögur orð, sem hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) og fleiri þingmenn átu hver eftir öðrum, þetta, að stjórnin æti afkvæmi sitt. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) kom með þau fyrst við þessar umr., og þóttist fyndinn. Jeg vil nú ekki spilla ánægju hans út af þessu, en ekki hefir hann fyrstur fundið þetta púður. En þegar tveir, sem þykjast miklir ræðumenn, hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), jórtra þetta eftir honum, og loks hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), þá fer mesti glansinn að fara af þessari mjög svo smekklegu fyndni. Það hefir verið sagt, að stjórnin þegar í þingbyrjun hefði átt að biðja um traustsyfirlýsingu. Um það er það að segja, að jeg hygg það ekki hægt að krefjast af neinni stjórn, að hún leiti traustsyfirlýsingar fyr en henni sýnist. Því verður hún að ráða. En að mótstöðumenn hennar beri fram vantraustsyfirlýsingu er þinglegt, þótt það lýsti óþolinmæði hjá hv.þm. Dala. (B. J.) að koma fram með hana einmitt þann dag, er hann gerði það. Fyrir viku sagði hann hjer í þingsalnum, að síðasta ráðið, sem hann ætlaði að gefa mjer, væri að heimta traustsyfirlýsingu, en daginn eftir kom hann fram með vantraustyfirlýsinguna, og hefði mátt búast við, að hann gæti beðið einn dag til þess að vita, hvort jeg ætlaði að fylgja ráðleggingu hans. Sem sagt, það er ekkert út á það að setja, að mótstöðumenn stjórnar reyni að koma henni frá með vantraustsyfirlýsingu. Það er ofureinfaldur hlutur og á ekki að þurfa að taka mikinn tíma fyrir þinginu, ef rjett er að farið. Jeg vil benda á annað. Á undanförnum þingum, eða þingum, sem vantraustsyfirlýsing hefir verið borin fram, - það mun vera þrisvar sinnum, - þá var bygt á því, að það væri yfirlýstur vilji alls þingsins, eða meiri hluta alls þingsins, er hjer ætti að ráða úrslitum, en ekki, eins og nú virðist tilgangurinn, aðeins meiri hluti annarar deildarinnar. Jeg hefi áður nefnt þær þrjár vantraustsyfirlýsingar, sem komið hafa fram, og það verð jeg að segja, að umr. voru þá á alt annan veg en nú. Þá var ekki talað eins mikið, og þá var reynt að halda sjer við það, sem fyrir lá, en ekki þuldir framtíðarspádómar og annað þess háttar. Það var villandi hjá hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefði ekki þurft að verja stjórnina, því á hana hefði ekki verið ráðist. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. hafa verið að gera þessa tvo daga, ef þeir hafa ekki ásakað stjórnina, og jeg skil ekki, hverju þetta vantraust á að byggjast á, ef stjórnin væri ekkert ásökuð fyrir það, sem hún hefir gert eða látið ógert. Hv. þm. Dala. (B. J.) hafði það vit að reyna að finna orðum sínum stað, en margir þm. hafa reyndar farið með tóman vaðal, sem ekkert mark er á takandi. Jeg leiði þess vegna minn hest frá því að elta ólar við alt það, sem sagt hefir verið, og drep aðeins á einstöku atriði. Jeg þarf litlu að svara öðrum, því svo má segja, að fátt eða ekkert nýtt hafi komið fram eftir fyrstu ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Jeg hefi gleymt að svara ásökunum hans fyrir það, að jeg hafi ekki sjeð fyrir því, að sendimenn, er hingað komi, hafi „diplomatiska funktion“, sem hann kallaði svo. Hann hefir víst átt við aðalkonsúla senda, eða aðra sendiræðismenn. það er rjett, að slíkir menn eru stundum sendir til annara ríkja, en það er helst til hálfsiðaðra þjóða, og veit jeg ekki, hvort hv.þm. (B. J.) vill láta telja Íslendinga í þeim flokki. Annars ætti hv.þm. (B. J.) að vita, að slíkum málum ræður hvert ríki sjálft, og er þýðingarlaust að heimta sendiherra hingað eða sendiræðismenn frá öðrum ríkjum. Hvernig því er háttað, ræður það ríki, er sendi, alveg eftir sínum hentugleikum. Jeg hefi gleymt að svara þessu fyr, en jeg býst ekki við, að þetta verði stjórninni fundið að sök af meiri hluta hv. deildar. Jeg býst við því, að hv.þm. (B. J.) hafi sagt það í spaugi, sem hann sagði um myntsláttuna. Það þarf ekki langan tíma til að gera samning, ef þar að kemur, og ætti engri stjórn að verða skotaskuld úr því. En tíminn til þess að taka upp myntsláttu nú væri heldur en ekki heppilegur! Þá hjelt hv.þm. (B. J.), að vandalaust yrði að skipa nýja stjórn. Jeg vil engu um það spá, en erfitt reyndist það í fyrra, en ef til vill reynist það betur nú. Um það get jeg ekki sagt. Hv. þm. (B. J.) mintist á dagskrá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og gat ekki talið hana þinglega, heldur nefndi hana þinghrekk. Jeg þarf ekkert um þessa dagskrá að tala; jeg hefi lýst yfir því áður, hvaða skoðun jeg hefi um hana. En hv.þm. Dala. (B. J.) hefir ekki álitið hana samboðna sóma sínum, eftir því sem hann talaði í fyrstu ræðu sinni. Hann talaði svo um það, eins og honum hefði komið til hugar að hafa þvílíka aðferð sem hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), en fundið, að það var ósæmilegt. Þá talaði hv.þm. (B. J.) um viðskiftahöftin og kaupmennina og hjelt því fram, að þeir væru á móti þeim, af því þeir vildu ekki okra á almenningi. Þetta er vitanlega alveg rangt skilið. Kaupmennirnir hugsa fyrst um sjálfa sig og sjá það, að þótt þeir græði ef til vill á höftunum í svip, tapa þeir á þeim er til lengdar lætur. Þeir eru það hygnir að horfa einnig fram í tímann, en það ræður afstöðu þeirra, hvernig hagur þeirra verði mestur. Það hefir verið talað um afstöðu ráðherranna til vantraustsins, og margir hafa fárast yfir því, ef þeir greiddu atkv. gegn því. Jeg get hjer litið hlutlaust á málið, því jeg get ekki greitt atkv., og jeg verð að segja það, að hugleysi eitt gæti aftrað ráðherrum frá að greiða atkv., eða misskilin hógværð. Allir vita, hverju megin þeir eru, og ef fastir flokkar væru hjer á þingi, mundi ráðherrum ekki haldast annað uppi en að greiða atkv., því auk þess, sem þeir eru ráðherrar, eru þeir þingmenn. Í sambandsríki voru, Danmörku, sat nýlega stjórn að völdum, sem aðeins hafði 1 atkv. meiri hluta í fólksþinginu. Ráðherrarnir voru margir þingmenn, og ef vantraustsyfirlýsing hefði verið borin fram, og ráðherrarnir ekki greitt atkv., hefði minni hlutinn samþykt vantraust. Jeg held, að slík framkoma ráðherranna væri of hógvær. Hv. þm. Dala. (B. J.) talaði um, að enginn mætti greiða atkv. með fjárveitingu til sjálfs sín, en hjer er ekki um fjárveitingu að ræða. Jeg held, að þeir sjeu fáir hjer í deildinni, sem líta á ráðherraembættið peningaaugum. En það mætti minna hv.þm. (B. J.) á, áð fyrir nokkrum árum greiddi þm. (B. J.) atkvæði með sjálfum sjer, og hafði sú atkvgr. fjárveitingu í för með sjer. Það var gerður allmikill þytur út af þessu, en jeg lít svo á, og leit svo á þá, að sá þm. (B. J.) hefði gert það eitt, sem rjett var. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagðist vera einn af þeim fáu, sem ekki ásakaði stjórnina fyrir kolakaupin. Jeg veit ekki til, að nokkur maður, sem hefir athugað það mál, ásaki stjórnina fyrir þau kaup. Allir sjá, að það var rjett gert, nema hv. 4. þm. Reykv. (M. J.), og er ekki ástæða til að taka slíkt alvarlega.  (B. J.: Jeg hefi ekki heyrt nema last um stjórnina fyrir þau kaup)  . Margir heyra það helst, sem þeir vilja heyra, og tek jeg hv.þm. (B. J.) trúanlegan. Hv. þm. (B. J.) taldi það óforsvaranlegt af mjer, að jeg sagði, að vantraustið tefði þingtímann og spilti samvinnu þm., og hv.þm. Str. (M. P.) tók þetta einnig óstint upp. Hann sagði, að ekkert hefði það tafið fyrir sjer, og verð jeg að trúa þessu, þegar það er borið blákalt fram. En jeg er hræddur um, að hv.þm. (M. P.) sje þá undantekning, ef eitthvað er leggjandi upp úr þeim sögum, sem um þetta ganga. Vitanlega hefi jeg ekki ráð yfir því, hve langan tíma hv.þm. taka sjer til þess að koma vantraustsyfirlýsingunni fram, en óheppileg er öll þessi tímatöf, ef ekki er trygt, að hún nái fram að ganga. Jeg sagði það í fyrri ræðu minni og endurtek það hjer, að jeg álít það ganga ósvífni næst að setja stjórninni fyrir og láta hana ekki í friði fyrir ráðleggingum, en vera þó í andstöðu við hana. Hv. þm. Dala. (B. J.) virðist ekki skilja þetta, en hann ber enga ábyrgð á stjórninni og getur því geymt ráðleggingar sínar. Hv. þm. (B. J.) sagði, að jeg vildi endurbæta og reisa við atvinnuvegina með sparsemi. En jeg tók það fram, að hún væri ekki nægileg; fyrirhyggja og atorka þyrfti að fylgja. Það var hrein fjarstæða hjá hv.þm. (B. J.), að stjórnin hefði lagt atvinnuvegina í kalda kol, og held jeg, að þm. (B. J.) hefði ekki dottið slíkt í hug, ef hugsun hans hefði verið í eðlilegu ástandi; en eitthvert rót hefir verið á henni. Jeg held, að hann eigi bágt með að sanna, að stjórnin hafi skaðað atvinnuvegina á nokkurn hátt. En á svona tímum er það fast lögmál, sem ekki verður undan komist, að það þrengi að öllum framkvæmdum, og held jeg, að ástandið sje ekki verra hjer en annarsstaðar í álfunni. Einhver hv.þm. sagði það, að atvinnuvegirnir yrðu að halda áfram sem undanfarið, og það þó að halli yrði. Jeg veit ekki betur en að allir hafi dregið saman seglin meira eða minna; t. d. í Ameríku stóðu til miklar framkvæmdir, sem nú verða að liggja í láginni, og um allan heim liggur mikill hluti skipaflotans í höfnum, því það eru ekki nógar vörur til flutnings. í Danmörku eru yfir 200 þús. manna atvinnulausir, og svo má víðar telja. Það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að hjer komi einhver afturkippur, og er ósanngjarnt að kenna nokkurri stjórn um það. Togararnir hafa nú stöðvast, en jeg vona, að það líði ekki langur tími þar til þeir halda út aftur. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) veit minna um það en stjórnin, hvers vegna togararnir ganga ekki, og ætti hann sem minst um það að tala. Hv. þm. Dala. (B. J.) þótti jeg heldur harðorður í fyrri ræðu minni, en það get jeg ekki viðurkent. Jeg feldi úr margt miklu harðara, sem jeg ætlaði að segja, og það gerði jeg af því, að hv.þm. Dala. (B. J.) talaði mjög stillilega, og jeg vona, að mjer hafi tekist að svara honum á sama hátt. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) stóð hjer upp og lýsti yfir því, að hann væri á móti stjórninni. Það furðaði víst engan á því, en á hinu furðaði mig, að aðalástæðan virtist vera einskær sannleiksást. Hann, sem er ritstjóri að hógværu og sannleiksflytjandi blaði, gat ekki þolað það, að jeg hefði gefið rangar skýrslur. Hann tilfærði tvö dæmi, ummæli mín í ráðgjafarnefndinni í sumar um landhelgismálið og skeyti ríkisráðherrans. Á því þykist hv.þm. (Jak. M.) hafa sjeð, að jeg hafi farið rangt með, því hann telur sjálfsagt, að Íslendingurinn hafi á röngu að standa, ef honum ber ekki saman við erlendan mann. En sannleikurinn er sá, að við höfum báðir sagt satt, ríkisráðherrann danski og jeg. Spurningin er aðeins um það, hvernig ummælin verða skilin. Jeg þarf ekki að lesa þau upp; hv.þm. hafa heyrt þau svo oft. En jeg vil skjóta því til þeirra, hvort það eigi að kalla tilboð af hálfu nefndarmannanna dönsku, að þeir segjast fúsir til þess að leggja það til, að strandgæslan verði aukin, ef Alþingi óskar þess. Hvort þetta má kalla tilboð, það getur verið álitamál, en ekki var um neitt beðið að fyrra bragði. En það hefir í raun og veru enga þýðingu, hvort þetta er kallað einu nafni eða öðru. Svo mikið er víst, að kostur er á þessu frá hálfu Dana. Jeg sagði það eitt, sem jeg vissi sannast og rjettast í þessu efni, og eins gerði jeg, er jeg sagði frá afstöðu þingsins 1920 á annan veg, og á annan veg frá afstöðu dönsku stjórnarinnar. Það hefði verið óðs manns æði að segja annað en satt um þetta, því það var sagt í einu við íslenska þingmenn og stjórnmálamenn og danska þingmenn og stjórnmálamenn. Jeg áleit það skyldu mína að reyna að fá Dani til að uppfylla skyldur þær, er þeir höfðu gengist undir í þessu efni, í sem ríkustum mæli, og þeir mega álasa mjer fyrir það, sem það vilja. Og þótt jeg hefði að fyrra bragði farið fram á ríkari landhelgisgæslu en beint var skylt, þá hefði jeg ekki þóst þurfa að biðja neinnar afsökunar á því. Hv. þm. (Jak. M.) talaði um það, að jeg flæktist hjer fyrir og að á mjer strönduðu allar tilraunir til eðlilegrar flokkamyndunar, og þá um leið stjórnarskipunar. Menn efast vonandi ekki um sannsögli hans, en þó mun hann hafa vitað það, að tilraunir hafa verið gerðar til að mynda meiri hluta flokk í sumar, og hefir ekki tekist, en jeg hefi enga tilraun gert til að spilla því. Jeg hlýt að verða upp með mjer af því trausti, sem hv.þm. (Jak. M.) ber til hæfileika minna, að jeg geti farið með hv.þm. eftir geðþótta mínum, því þótt jeg sje ekki fíkinn í völd, kitlar það altaf hjegómagirnina að heyra manni hælt svo og vald sitt sagt eins víðtækt og hv.þm. lýsti mínu valdi. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) vítti það mjög, að verið var að tala um Magnús Stephensen í sambandi við þessa stjórn, er nú situr. Þótt svo sje, að minst hafi verið á hann í einhverju sambandi, þá fæ jeg ekki skilið, að það sje í neinu óviðkunnanlegt.  (E. E.: Jeg átti við fjármálastjórnina)  . Mjer er alveg sama, hvort hv.þm. (E. E.) átti við fjármálastjórn eða einhverja aðra; jeg skil ekki svona ummæli yfirleitt. Jeg þekti Magnús Stephensen betur en hv.þm. (E. E.), og jeg er viss um það, að hann hefði ekkert haft við það að athuga, þótt hann hefði verið nefndur í sambandi við fjármálaráðherra. Það virtist koma fram í ræðu hv.þm. (E. E.), að jeg megi ekki dæma um mínar gerðir. Nú. þm., sem er sækjandi í þessu máli, hann má dæma, en stjórnin, sem er verjandi, hún má það ekki. Þm. (E. E.) sagðist ekki treysta sjer til að koma heim til kjósenda sinna, ef hann þá væri ekki búinn að taka skýra afstöðu til stjórnarinnar. Sumir segja nú, að þessi umbrot hans sjeu til þess gerð, að hv.þm. (E. E.) þurfi ekki að koma til þeirra aftur.  (E. E.: Þetta skil jeg ekki)  . Jeg get ekki gert við skilning hv.þm. (E. E.). Hv. þm. (E. E.) talaði enn fremur um vandræðin, sem nú væru fyrir landbúnaðinn og sjávarútveginn. það er rjett, að hjer er vandi á ferðum, þótt jeg hins vegar verði að álíta, að hann lýsi ástandinu í sínu kjördæmi lakar en það er. En jeg hefi nú meiri trú á bændunum en hann. Og jeg get ekki, í þessu sambandi, látið vera með að segja litla sögu um kotbónda nokkum, og bera svo saman það, sem hv. 1. þm. Árn. (E. E.) segir um búskapinn í Árnessýslu, og orð þau, er þessi bóndi sagði við mig. Sumarið sem leið var, eins og allir vissu, mjög erfitt, votviðrasamt og hey skemd. Jeg segi þá á þessa leið við bónda: „Mikið ósköp hlýtur að vera erfiður tími fyrir bændur núna“. En bóndi svaraði: „Ojæja, örðugt er það að vísu. En þegar sólin skín, þá lifnar alt aftur“. Þetta var nú hans trú, ólík trú bankastjórans. þetta er sú sanna íslenska trú, að alt rís upp aftur þegar sólin skín. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að ekki hefði verið rjett skýrt frá hjá mjer um samsteypustjórn í nágrannalöndunum. Jeg nefndi nú aldrei neina samsteypustjórn heldur minni hluta stjórn. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. (J. B.) viti eitthvað um þetta, fyrst hann er að leiðrjetta mig. En sje svo ekki, þá get jeg sagt honum það, að sá stjórnarforseti, sem var næst á undan þeim, sem nú er í Danmörku, sat einu sinni með 16 manna fylgi, að undanskildu stuttu millibilsástandi utanþingsstjórna. - Í Noregi mun líkt hafa verið ástandið, og er má ske enn. Vafasamt, hvort nokkursstaðar á Norðurlöndum er veruleg meiri hluta stjórn með samfeldan meiri hluta að baki sjer. Hv. þm. (B. J.) sagði, að nauðsynlegt væri nú að mynda meira hluta, og að hann mundi vilja styðja að því. En hvað kemur honum það við, hvort hjer er meiri hluti eða flokkabrot, eða ekki. Jeg get ekki hugsað mjer, að sócíalisti geti tekið þátt í flokksmyndun hjer. Hann getur ekki samlagað sig neinum flokki hjer, hann stendur einn og á að standa einn, eftir sínum kenningum. Hann getur ekki tekið ábyrgð með neinum flokki, sem segir: Frjáls verslun í frjálsu landi. Ef jeg skil sócíalista rjett, þá er þoka fyrir augum hv.þm. (J. B.). Annars skal jeg ekkert setja út á það, þótt hann sje á móti stjórninni; jeg mundi vera það sjálfur, ef jeg væri í hans sporum, og þá líklega á móti allri stjórn, er hjer gæti myndast, svo jeg þá væri sjálfum mjer samkvæmur. Hv. þm. (J. B.) talaði um einkasölufrv. og sagði, að þau sýndu svipaða stefnu og hann vildi viðhafa. Nefndi hann þar einkasölu á tóbaki, lyfjum o. s. frv. Þetta er og misskilningur hans. Það hefir verið tekin upp einkasala í ýmsum löndum, t. a. m. á tóbaki, eldspýtum og fleiru, án þess að það hafi þótt benda nokkuð í sócíalistaátt. Austurríki þótti ekki sjerlega sócíalistiskt fyrir stríðið t. a. m. Tóbakssölufrv. hjer átti ekki að sýna neina þvílíka stefnu. Svo er það lyfjasalan. Hún er til tryggingar því, að lyfin verði góð, en sýnir alls enga stefnu í verslunarmálum. Þetta er bara misskilningur, viljandi eða óviljandi. Hitt gæti verið rjett, að heimta af stjórninni, að hún stæði eða fjelli með einhverju frv. En það væri alveg nýr siður, ef stjórn ætti að fara frá, þótt eitthvert af frv. hennar fjelli, t. d. að þessi stjórn ætti að fara frá, þótt eitt af þeim 50 frv. fjellu, er hún hefir lagt fyrir þingið að þessu sinni. Frá sjónarmiði þm. (J. B.) get jeg vel skilið, að hann sje mótfallinn Íslandsbanka, en það á ekki, frá hans sjónarmiði, að gera svo mikið til, hvort eigendur eru innlendir eða útlendir. Hann hlýtur að vera á móti honum, - samanborið við Landsbankann, - af því að bankinn er eign einstakra manna. Og hv.þm. (J. B.) á eftir að sýna fram á það, að stjórninni hafi verið fjárhagslega mögulegt að taka bankann í sínar hendur. Aftur á móti er hitt rjett, sem hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) benti á, að stjórnin verður að láta sig máli skifta, að það frv. fái á einhvern hátt sæmileg afdrif. Hann er þingvanur og skilur betur þingmálin. Það var eitthvað lítils háttar, sem jeg skrifaði eftir hv. 1. þm. Rang.(Gunn. S.), en jeg held nú samt, að jeg sleppi honum. Þá er það frændi minn, hv.þm. Str. (M. P). Hann ásakaði stjórnina fyrir það, að hún hefði ekki komið með neitt það mál, er valdið gæti ótvíræðri flokkaskiftingu í þinginu. Jeg held, að það sje til nokkuð mikils ætlast að krefjast þess af stjórninni, nú á þessum vandræðatímum, að hún vinni það kraftaverk að láta menn skiftast í meiri og minni hluta flokka um ákveðin mál. Slíkt er nær alveg óþekt nú sem stendur. Yfir höfuð myndast varla flokkaskifting á þann hátt. Viðvíkjandi því, að stjórnin komi ekki með nein stefnumál, þá vildi jeg spyrja: Hvaða stefnumál hefir hv.þm. Str. (M. P.) komið með? Mjer þykir gaman að sjá, þegar þessi stjórn er farin frá, sem nú er ætlast til, hvernig sú stjórn, er þá tekur við, fer að koma á flokkaskiftingu hjer í þinginu. Hv. þm. (M. P.) sagði, að stjórnin hefði ekki hugsjónir. Hvað meinar hv.þm. (M. P.) ? Jeg veit ekki betur en að það eigi að geta talist fullsæmilegt og forsvaranlegt að leggja fyrir þing heilt nýtt skattakerfi. Jeg tek það alveg trúanlegt, að sú nefnd, sem háttv.þm. Str. (M. P.) hefir starfað í, hafi ekki tafist í öllum undirbúningi þessa máls, enda er það meiri hluti flokks þm. Dala. (B. J.), sem borið hefir þessa till. fram.  (B. J.: Jeg er nú einmitt í þessum flokki, sem ekki hefir tafist)  . Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) var að tala um það, að jeg hefði sagt svo skýrt, að hann væri stjórnarandstæðingur. Mjer þykir leiðinlegt, ef jeg hefi gert hann að stjórnarandstæðingi með því. En jeg man svo langt, að hann var efstur á lista stjórnarandstæðinga. Og að því er snertir þessi 1400 atkv., þá gerði jeg ráð fyrir, að það væru fleiri stjórnarandstæðingarnir í þessum bæ en 1400, svo að þessi tala hræðir mig ekki. Hv. þm. (M. J.) talaði um stjórnmálaástandið í landinu og glundroðann, sem ríkti þar, og það var víst líka það, sem ræða hans spanst út af. Jeg held, að hún sje nú nokkuð langsótt þessi kenning hv.þm. (M. J.) um alt þetta. Þm. sagði, að glundroðinn væri jafnvel kominn inn í þessa virðulegu stofnun. Jeg vil nú ekki segja neitt ilt um þessa virðulegu stofnun, þingið, en jeg held, að glundroðinn sje nú fult eins mikill hjer og fyrir utan. Jeg veit ekki, hvort stjórnin hefði getað fyrirbygt það, en hitt fullyrði jeg, að það á sjer alls engan rjett að ásaka stjórnina fyrir ástandið. Það gera tímarnir mest. Það er vitanlegt, að hjer er eiginlega ekki nema einn flokkur í þinginu, sem hefir ákveðna stefnu, og þó er þessi flokkur nú sundurlausari og ósamstæðari en áður. Svo mintist hv.þm. (M. J.) á þetta, sem svo margir hv.þm. hafa talað um, að þingræði heimtaði fasta flokkaskiftingu. Þá kenningu hefi jeg aldrei heyrt fram setta fyr. Þingræði getur vel verið án fastra flokka; það gæti vel verið, þótt ekki væri nokkur flokkur. Hv. þm. (M. J.) var að finna að því, að skift væri um einstaka menn í stjórn. Það hefir alls ekki verið á valdi þingsins; þessir menn hafa farið sjálfviljugir, og ekkert hefir bundið þá. Stjórnin tók að vísu sömu stefnu um eignarrjett vatna, sem hún áður hefir fram haldið og hún taldi rjetta. Og þó að hv.þm. Dala. hafi lastað þetta, þá get jeg ekki tekið það neitt nærri mjer. Jeg álít það alveg rjett, af hvaða stjórn sem er, að standa á sinni meiningu, þangað til þing beinlínis skipar henni að breyta til. Ásökun þessa hv.þm. (M. J.) að öðru leyti á sjer engan stað. Því það er föst og ákveðin stjórnarvenja að leggja frv. fram í þeim búningi, er þau hafa fengið á fyrra þingi. Stjórnin hefir nú, að því er þetta frv. snertir, aðeins fylgt þessari sjálfsögðu reglu af virðingu fyrir þinginu. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) talaði um það, að stjórnin stæði ekki við dýrtíðarráðstafanir sínar, nema hún hjeldi þeim áfram svo og svo lengi. En stjórninni fanst nú rjettast að halda slíkum ráðstöfunum áfram til þings, svo að þingið gæti sjálft ákveðið, hvort þeim skyldi áfram haldið eða ekki. Stjórnin hefir aldrei ætlað sjer að halda því máli fram til streitu, þótt breytt væri til. Slíkt fer auðvitað eftir breyttum aðstæðum. Jeg býst við, að þetta sje í samræmi við þá kenningu þessa hv.þm. (M. J.), að betra sje ilt að gera en ekkert, þótt mjer raunar þyki það dálítið spaugilegt af munni þessa hv. guðsmanns. Það hefir verið minst hjer á það, að ekki dygði að draga saman seglin. En jeg er samt hræddur um, því miður, að það verði að gerast. Annars virðist mjer það nokkuð undarlegt, að þessar umræður, er áttu að snúast um stjórnina, hafa að miklu leyti lent í deilur milli einstakra hv.þm. Það væri æskilegt, að hv.þm. hjeldu sjer betur við efnið og deildu aðeins á stjórnina, kæmu með vantraustið á hana, en ekki hver á annan. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) talaði um það, að stjórnin vildi ekki taka lán og teldi það óráðlegt. En þetta er hinn mesti misskilningur. Fjrh. (M. G.) hefir tekið það skýrt fram, að hjer sje ekki um það að ræða, hvort stjórnin eigi að taka lán í framtíðinni, heldur sje um það að ræða, hvort stjórnin hafi átt að taka lán. Það var líka ásökun hv.þm. Dala. (B. J.). þeirri ásökun hefir fjrh. (M. G.) svarað svo, að hann hafi ekki sjeð ástæðu til lántöku á árinu sem leið. En um hitt vill stjórnin eðlilega ekkert segja við þetta tækifæri, hvort eða hvenær eða hvar hún ætli að taka lán einhvern tíma. Og það ekki síst, ef hún nú fer frá. Jeg held, að jeg sje þá búinn að svara flestu í ræðum hv.þm., er var svaravert. Og jeg vona að þurfa ekki að lengja umræður mikið fram úr þessu.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal ekki vera margorður, því jeg tel, að umræður eigi nú að fara að styttast. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) gerði mjer upp hugsanir, er jeg samdi og bar fram tekjuskattsfrv. þessar hugsanir, sem hv.þm. (J. B.) lagði mjer í brjóst, báru ekki vott um neinn sjerstakan velvilja í minn garð, þar sem jeg átti að hafa lagt fram frv. og samið þau til þess að afla mjer atkvæða á víxl úr ýmsum flokkum. En jeg get sagt þessum hv.þm. (J. B.) það, að jeg hefi aldrei ætlað að veiða atkvæði hans eða annara með þessu eða öðru frv. Hann var ekki kominn á þing þegar jeg samdi frv. og hafði því ekkert atkvæði. Þar sem þessi hv.þm. (J. B.) talaði um tekjuskattsfrv., þá skýrði hann beinlínis rangt frá, er hann sagði, að það gengi nær mönnum en tekjuskattslögin frá 1877. því í frv. mínu er gert ráð fyrir því, að frá sje dregið tekjunum fyrir hvern ómaga, er sá hefir fram að færa, er skattskyldur er, þannig, að sá, sem á fyrir að sjá 2–3 ómögum, er betur settur eftir frv. mínu en samkvæmt gildandi lögum. Þetta var þm. (J. B.) skyldur til að taka fram, ef hann vildi segja allan sannleikann, en ekki gerast ber að ósanngirni og röngum sakargiftum. Þessi hv.þm. (J. B.) sagði, að jeg hjeldi vörnum uppi fyrir Íslandsbanka. Hann má nú segja það. Jeg skammast mín ekkert fyrir að reyna að sjá um það, að ekki sjeu eyðilagðar peningastofnanir landsins. Það er og rangt hjá hv.þm. (J. B.), að missir seðlaútgáfurjettarins hafi verið við lagður, ef bankinn gæti ekki yfirfært peninga til útlanda. Þetta getur þm. sjeð, ef hann nennir að líta í lögin frá í fyrra, og á annað borð vill heldur segja satt en skrökva. Hann sjer það, að við liggur, að seðlarnir sjeu innleysanlegir, en ekki annað. Jeg hafði og skrifað hjá mjer ummæli þessa hv.þm. (J. B.) um flokkaskipunina. Því hefir hæstv.forsrh. (J. M.) rækilega svarað. Þarf jeg engu þar við að bæta, en er á sama máli og hann um það, að þessi þm. (J. B.) geti ekki, samkvæmt stefnu sinni, gengið í nokkum flokk í þinginu eða átt með þeim samleið. Um hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) tala jeg ekki. Hann er nú framliðinn í þessari umræðu, og þeir dauðu hafa sinn dóm, og dóminn yfir honum hefi jeg þegar kveðið upp. Mjer skildist á hv.þm. Str. (M. P.), að hann væri gramur yfir því, að jeg hefði ekki lýst yfir því, að jeg segði af mjer, ef einkasölufrv. væri felt. Telur hann það vott um stefnuleysi hjá mjer og stjórninni yfirleitt. En þetta mál er fyrir mjer ekkert stefnumál. Það, sem fyrir mjer vakti við samningu frv., var það, að fje þyrfti að útvega í ríkissjóð, og jeg sá ekki betri leið til þess en þetta. Og ef hv.þm. Str. (M. P.) getur bent á heppilegri leiðir til þessa, þá skal jeg fúslega fylgja honum. Hv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) spurði, hvað stjórnin ætlaði sjer að gera, ef tekjur og gjöld ríkisins stæðust ekki á. Þessi fyrirspurn er óþörf. Jeg sagði við 1. umr. fjárlaganna, að ef einhver tekjufrv. yrðu feld, eða gjöldin aukin, þá byggist jeg við, að hallann yrði að jafna með útflutningsgjaldi af afurðum landsins. Jeg játa það fúslega, að slíkt er neyðarúrræði, og jeg vildi óska, að slíkt þyrfti ekki að koma fyrir. Jeg skal taka það fram, að mjer þykir það nokkuð undarlegt, ef ráðherra á nú að fylgja svo fast fram hverju einasta frv., að hann segi af sjer, ef við því er hróflað. Jeg mundi telja slíkt nokkuð mikinn einstrengingshátt, er ekki mundi bæta ástandið. Þar sem nú yfir 40 þingmenn sitja á þingi, þá er ekki hægt að búast við því, að allir fái vilja sínum framgengt í öllu. Menn verða að sveigja til, ef samkomulag á að fást eða samvinna verða. Enn fremur spurði hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) um það, hvernig fara mundi um yfirfærslur peninga gegnum póst. Já, það er nú ekki gott að svara því, hvernig það verði í framtíðinni. En svo mikið get jeg þó sagt, að mikið hefir verið yfirfært nú upp á síðkastið gegnum póstinn, t. d. nær einni miljón á einum mánuði. En að því getur þó rekið, að hjer verði að taka í taumana, ef aðalviðskifti landsmanna við útlönd eiga að fara fram á þennan hátt. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) hefir hæstv.forsrh. (J. M.) svarað. Það var annars býsna margt, sem sá hv.þm. (M. J.) sakaði stjórnina um. Hún átti sök á flokkaglundroðanum á þingi. Hún átti sök á illu ástandi, sem er afleiðingar ófriðarins, o. s. frv. Þó benti nú þessi hv.þm. (M. J.) sjálfur á ástæðuna fyrir flokkariðluninni, að það væri lausn sambandsmálsins. Er það rjett hjá hv.þm. (M. J.). Sama kom og fyrir hjá Norðmönnum, er þeir losnuðu úr sambandinu við Svía. Hv. sami þm. (M. J.) segir, að stjórnin hafi ekkert gert til þess að ljetta af dýrtíðinni í landinu. Ja, hvað á þm. við ? Ef hann á við, að stjórnin hefði átt að selja vörur undir sannvirði, þá var slíkt ekki hægt. Það gat stjórnin ekki gert án lagaheimildar frá þinginu. Hann sagði enn fremur, að stjórnin væri stefnulaus viðvíkjandi viðskiftahömlunum og vissi ekkert hvað gera skyldi í þeim efnum. Það hefir nú aldrei verið meining stjórnarinnar að halda þeim hömlum til eilífðar. Hann hjelt því fram, að stjórnin hefði haldið þeim of lengi. En til þess er því að svara, að verðfall á erlendum markaði hófst fyrst fyrir 2–3 mánuðum, og því naumast hægt að áfellast stjórnina mjög, þótt hún vildi ekki sleppa öllu lausu þá þegar, þar sem bæði þing átti að koma saman innan skamms, og verðfallið tiltölulega lítið erlendis. Jeg hygg, að flestir muni telja það hyggilegt af stjórninni, úr því sem komið var, að bíða eftir vilja þingsins. Þm. (M. J.) talaði um peningaleysið hjer, að það væri mikið. Og það er satt. En það er alda, sem gengur yfir allan heim, og því eðlilegt, að við sjeum þar engin undantekning. Þessi hv.þm. (M. J.) er mjög óánægður yfir því, að stjórnin skuli ekki þegar vera farin frá. Jeg býst nú við, að það fari að styttast fyrir henni, og þm. (M. J.) geti því verið ánægður. En jeg vil geta þess, að það hefir aldrei verið siður hjer, að stjórn hafi leitað trausts hjá þingmönnum. Og af hverju hefir þm. (M. J.) ekki sjálfur komið með vantraustsyfirlýsingu, öðru en því, að hann veit, að hann getur ekki fengið hana í gegn? Hann gerir fúlyrðum sínum of mikinn kraft, er hann heldur, að stjórnin víki fyrir þeim einum. Til þess hefir hún ekki heimild. Þá mintist þm. (M. J.) á bókunina í ráðherrabókinni viðvíkjandi kornvörufrv., og að sú bókun sýndi best stefnuleysi stjórnarinnar. En jeg get nú sagt þessum hv.þm. (M. J.) það, að svona slagorð met jeg einskis. Stjórnin ætlaði aldrei að nota þá bókun sem neitt skálkaskjól, heldur átti hún aðeins að sýna það, að stjórnin legði ekki og ætlaði sjer ekki að leggja neitt kapp á þetta mál. Þessi hv.þm. (M. J.) sagði, að stjórnin væri hálfvolg og óákveðin, og því væra þm. það líka. Jeg skil ekki almennilega, að þm. (M. J.) skuli vilja lýsa vantrausti á öllum þm. líka; þeir eru ekki heldur hjer til umræðu í dag. Hann ætti því að láta sjer nægja að fást við stjórnina eina, en hann er í svo miklum vígahug, að hann veit ekki hvert hann heggur. Um lántökurnar söng hann aðeins sama sönginn sem áður hefir verið sunginn hjer. Þarf jeg ekki að svara því, þar sem það er marggert áður. Þá spurði hv.þm. (M. J.), hvaða gagn væri að afnámi viðskiftahamlanna, ef ekki væri hægt að taka lán til að greiða skuldirnar erlendis. Jeg hefi aldrei borið á móti því, að hægt væri að taka lán. Þvert á móti. Landsbankinn hefir tekið lán. Og það hafa verið tekin lán bæði í Englandi, Ameríku og Danmörku. En það þykir ekki nóg. Altaf er verið að klifa á lántökum og sagt, að stjórnin vilji ekki taka lán, og það eingöngu vegna þess, að stjórnin vill ekki vasast í því að taka lán handa einstökum mönnum til atvinnurekstrar. Þm. (M. J.) segist ekkert upp úr því leggja, hvort samþ. verði traust eða vantraust á stjórnina. En til hvers var hann þá að eyða dýrmætum þingtíma með klukkutíma ræðu? Þm. (M. J.) sagði, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefði tekist vel að verja stjórnina, þ. e. a. s. að bera af henni glæpi. En hann tók aftur að sjer að lasta stjórnina, og reyndi að finna henni ýmislegt til foráttu. Meðal annars það, að fjeð fyrir trollarana hefði verið fast hjá stjórninni, nema þá til kaupa á nýjum skipum. Þetta er ekki satt. Stjórnin borgaði fjeð út, þegar ekki þótti þörf fleiri skipa. Ef jeg ætti þá að draga saman í eitt það, sem stjórninni hefir verið fundið til foráttu af þessum hv.þm. (M. J.), þá er það þetta, að hún hefði átt að koma í veg fyrir afleiðingar ófriðarins, en ekki gert það. En hver einasti meðalgreindur maður hlýtur að sjá, að þetta er ómögulegt. Þegar miljónir manna gera ekki annað árum saman en eyða og spilla fjármunum og vegast, í stað þess að framleiða, þá hlýtur slíkt að koma niður á öllum heiminum. Mjer skildist, að þessi hv.þm. höfuðstaðarins (M. J.) miklaðist mjög af því að hafa fengið rúm 1400 atkvæði einungis vegna þess, að hann var á móti stjórninni. En mjer finst nú, satt að segja, þm. (M. J.) vera orðinn nokkuð bljúgur og lítilþægur, ef hann heldur, að hann hafi ekkert atkvæði fengið sjálfs sín vegna, heldur hafi stjórnin útvegað honum þau öll. En kann ske þetta sje satt? Jeg mun ekki greiða hjer atkvæði, hvorki með eða móti vantraustinu. En hitt játa jeg þó, að það er skýlaus rjettur hvers þm. En jeg vil þó ekki nota þann rjett nú. En hitt er annað mál, þegar jeg fer að gera það upp með sjálfum mjer, hverjir eru með og hverjir móti núverandi stjórn, að þá getur enginn bannað mjer að telja mig í hópi stuðningsmannanna, því jeg er með stjórninni, eins og hv.þm. munu hafa heyrt.

Ólafur Proppé Við erum búnir að sitja hjer í tvo daga og ræða þetta mál. Jeg hefi hlustað á mál manna og er búinn að punkta niður um 30 til 40 atriði. En jeg get vel setið á þeim, því þau eru orðin þvæld til þrautar. Jeg tek ekki til máls til að tala máli stjórnarinnar, heldur til að gera grein fyrir atkvæði mínu. En jeg get þó ekki stilt mig um að taka fram, að jeg hefi saknað eins í umræðunum, sem hefði getað orðið stjórninni til málsbóta, og það er yfirlit yfir það, sem á undan er gengið. Menn hafa ekki tekið nægilegt tillit til tímanna, sem hjer voru, áður en þessi hæstv. stjórn tók við völdum. Jeg geri nefnilega ráð fyrir, að 7 ára tímabilið, sem liðið er frá stríðsbyrjun, hafi valdið miklu af þeim vandræðum, sem eru hjer nú, en að þetta eina ár, sem þessi stjórn hefir setið að völdum, hafi ekki eitt skapað þetta ástand. Orsakirnar til vandræðanna verður áreiðanlega að rekja miklu lengra aftur. Jeg hreyfði þessu ekki til að verja stjórnina, heldur aðeins til að vekja athygli manna á því. Aðalmálin tel jeg vera banka- og peningamálin. Aðalatriðið er því, hvernig tekst að greiða fram úr þeim. Jeg er engan veginn ánægður með aðgerðir stjórnarinnar í þeim málum. Jeg hefði óskað, að stjórnin hefði verið svo framsýn að taka lán. Framsýn stjórn hefði eflaust gert það. En við getum ekki búist við, að okkar stjórn væri framsýnni en allar aðrar, því aðrar stjórnir, í nágrannalöndum vorum, eru undir sömu syndina seldar; þær hafa ekki tekið lán. Ef við hefðum haft slíka stjórn, hefðu aðrar þjóðir öfundað okkur. Hvað viðvíkur þessari lántöku, þá liggur í augum uppi, að veltufje bankanna er ekki nóg. Og það er ekki að búast við því. Verðfall peninganna er nú orðið ferfalt. Bankafjeð hefði orðið að aukast að sama skapi, en það hefir ekki gert það. Það vantar rekstrarfje, og það er ekki hægt að fá það nema með lántöku. Atvinnuvegirnir krefjast því, að tekið sje lán. Það hefir upplýstst í þessari hv. deild, að stjórnin hafi nú sjeð sig um hönd í þessu máli. Mjer skildist á hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að Landsbankinn væri búinn að fá lán í Danmörku og stæði í samningum um lán í Englandi. Ef svo er, að þessar fjárupphæðir náist, lít jeg svo á, að stjórnin kannist við þörfina og hafi sjeð sig um hönd.  (Fjrh. M. G.: Landsbankinn hefir tekið lánið)  . Já, en með aðstoð ríkissjóðs.  (Fjrh. M. G.: Já, ábyrgð)  . Af því jeg lít svo á, að þetta sje eina málið, sem í þessu sambandi skiftir nokkru máli, og mjer hins vegar virðist stjórnin hafa sjeð að sjer og vilji nú sjá um, að við fáum nægilegt fje, þá vil jeg, áður en jeg greiði atkv., leggja fyrir stjórnina eftirfarandi spurningar, sem jeg óska að fá greinileg svör upp á nú þegar: 1. Hversu mikið er það fje, sem Landsbankinn hefir þegar fengið í Danmörku, og er í samningum um í Englandi? 2. Kæmi þetta fje jafnt að haldi viðskiftamönnum Íslandsbanka sem Landsbankans? 3. Hverjar eru horfur um hag Íslandsbanka? Á hann von á samskonar láni, eða trausti sinna fyrri erlendu viðskiftavina? 4. Álítur stjórnin þær upphæðir, sem bankamir þannig kunna að hafa trygt sjer, nægilegar? 5. Ef svo er ekki, er stjórnin þá reiðubúin að láta einskis ófreistað til viðbótarlántöku, svo mikillar, að atvinnuvegum landsins verði nægilega borgið? Eftir þeim svörum, sem stjórnin greiðir við þessum spurningum, fer um atkvæði mitt. Ýmislegt annað hefði mátt athuga, en það mun vera heppilegra að vera stuttorður, ef málinu á að geta orðið lokið í kvöld. Þó get jeg ekki gengið fram hjá strandvandamálinu. Jeg býst við, að eftir eldhúsdagana um daginn, hafi stjórnin tekið sjer til inntekta það, sem þingið sagði, og muni því undirbúa það mál svo, að einhverja fasta niðurstöðu verði hægt að taka á næsta þingi. Á eitt af því, sem hæstv.forsrh. (J. M.) sagði, verð jeg að minnast. Hann sagði, að störf þingsins hefðu tafist sökum framkomu þessarar tillögu. Þetta má eigi standa ómótmælt, enda hefir hv.þm. Str. (M. P.) einnig tekið í þennan streng. Vantrauststillagan hefir aldrei komið til umtals í þeim flokki, sem jeg tilheyri, og jeg mótmæli því, að þetta mál hafi að nokkru tafið skyldustörf þingmanna. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að hann mundi greiða atkv. á móti vantraustsyfirlýsingunni á stjórnina. Jeg verð að játa, að mjer fanst þetta í fyrstu óviðkunnanlegt. En þegar jeg fór að íhuga það, sá jeg, að við þetta er ekkert athugavert. Jeg minnist þess, að þegar jeg bauð mig fram til þings 1919, þá var jeg upphaflega staðráðinn í að kjósa ekki sjálfur, og gerði eigi heldur. En fylgismenn mínir tóku mjer þetta óstint upp og spurðu mig: Hvernig getur þú búist við, að við kjósum þig, ef þú hefir ekki sjálfur traust á þjer? Sama er nú með stjórnina og þá með mig. Á þessu geta menn sjeð, hvernig þjóðin lítur á þetta mál. Einstaka fleiri atriði hafði jeg hugsað mjer að drepa á, en jeg get látið þau liggja. En þurfi jeg að taka til máls aftur, mun jeg, ef til vill, athuga þau.

Sveinn Ólafsson Það munar lítið um einn kepp í sláturtíð, segir máltækið. Hið sama má segja hjer, þótt eytt sje fáeinum mínútum til þess að gera grein fyrir atkv. sínu. Það stendur svo á, að hjer er búið að eyða því nær 5 dögum af dýrmætum tíma þingsins til að leita lags á að koma stjórninni frá. Því jeg lít svo á, að fyrirspurnin viðvíkjandi strandvörnunum, sem þingið eyddi þremur dögum í, hafi verið nokkurskonar forspil að vantraustsyfirlýsingu þeirri, sem nú er til umræðu, og eigi því að teljast með. Það er alt annað en ánægjulegt, að þessum tíma hefir verið varið svo - til alls ekki neins. Alt frá æskuárum hefir sjálfstæðismál vort verið mjer stöðugt umhugsunarefni, og hefi jeg verið mjög viðkvæmur fyrir öllu, sem varpað hefir skugga á sjálfstæðisvonir þjóðar minnar. Jeg hefi tekið mjer nærri, er frændur vorir fyrir handan hafið hafa gert lítið úr hæfileika okkar til að fara með okkar eigin mál. Jeg hefi ekki staðist reiðari en ef þessir frændur vorir hafa sagt, að við mundum ekki bera gæfu til að nota okkur frelsið, þótt við fengjum það. Þegar baráttan stóð hæst í sjálfstæðismálum vorum fyrir 12 árum, var jeg sterktrúaður á það, að við værum búnir þeim hæfileikum, að við værum færir um að sjá um oss sjálfir, og fanst mjer hin mesta goðgá að mæla því í móti eða spá um það hrakspám. En þessi trú hefir síðan orðið fyrir áföllum, og hún hefir veikst því meir sem jeg hefi betur kynst starfsháttum þingsins. Þetta er mjer áhyggjuefni, því jeg vil ekki missa þessa trú. Jeg hefi þess vegna reynt að leita að ástæðunum fyrir því, að oss takast stjórnarstörfin óhöndulega, og alvöruleysis eða jafnvel ljettúðar vill þar gæta. Jeg veit ekki, hvort jeg hefi fundið þær. Niðurstaðan, sem jeg hefi komist að, er sú, að einhver helsta ástæðan sje umhverfi það og andrúmsloft, sem þingið starfar í. Jeg hefi áður sett fram þá skoðun í öðru sambandi, að þingið eigi ekki að starfa í Reykjavík, heldur einhversstaðar til sveita, t. d. fyrir austan fjall. Því jeg held, að áhrif þessa bæjar á þingið og þingstörfin sje sjeu sjerstaklega óholl. Því er svo farið í þessum unga bæ, að meira gætir skemtana, ljettúðar og sundurgerðar en góðu hófi gegnir. Menn sækja mjög örðugt leikhús og kvikmyndahús o. s. frv. þessi hneigð hefir gagntekið fólkið, svo það ætlast til að fá að sjá eitthvað svipað í þingsölunum og í leikhúsunum. Og þetta virðist hafa smitað þingið svo, að það sýnist vera farið að verja tíma sínum til að skemta þessu iðjulitla fólki með loddarahætti, líkum till. þeirri, sem hjer er rædd. En þetta á ekki við, þegar um slík störf er að ræða sem liggja nú fyrir þinginu. Jeg líki þessu, sem farið hefir hjer fram nú í tvo daga, við þessa leiki, sem fólkið er vant að sækja, og tel jeg þessi slæmu áhrif eina orsök ólagsins. Aðra ástæðuna til þess, hvernig þingstörfin ganga, tel jeg þá, að einstakir menn hafa lagt einskonar löghald á tíma þingsins og tafið mikið störf þess. Á jeg þar sjerstaklega við einn, og þarf ekki að nafngreina hann; jeg ætla þm. sjálfum að geta sjer til um, hver hann er. Jeg hafði búist við mergjaðri framsöguræðu og að jeg fengi greinilega skýrslu um yfirsjónir stjórnarinnar. En mig furðaði, hvað lítið var þar um feita drætti. Og mig furðaði enn meir eftir að hafa heyrt umræðurnar, því mjer virðist, sem þar hafi verið frekar sókn en vörn af hálfu stjórnarinnar. Það er búið svo oft að svara þeim ásökunum, sem flm.till. (B. J.) kom fram með, að tilgangslaust er að gera það frekar. Því hefir verið svarað, hvers vegna stjórnin tók ekki síldarsöluna í sínar hendur. Afskiftum stjórnarinnar af kolaversluninni hefir einnig verið svarað. Svarað hefir verið um afskifti hennar af launakjörum kennara. Svarað hefir verið mörgu smávægilegu, sem flm. (B. J.) nefndi, en hefir enga þýðingu. Einnig hefir ásökunum út af innflutningshömlunum verið svarað á ýmsa vegu, og að því, er mjer virðist, ljóslega. Jeg vil geta þess, að einn hv.þm., þm.N.-Ísf. (S. St.), vildi velta allri ábyrgðinni af þeim ráðstöfunum af stjórninni yfir á þingið. Jeg get ekki verið honum sammála um, að þetta sje rjett, þótt jeg annars sje honum sammála um margt. þingið ber þar ekki eitt ábyrgðina. Fyrst og fremst voru heimildarlögin frá 8. mars 1920 frá stjórninni runnin. Því næst hefir stjórnin ekki notað þau eins höndulega og skyldi. Jeg finn ástæðu til að átelja framkvæmd hennar á þeim, ekki það, að hún takmarkaði innflutning, heldur hitt, að hún reisti ekki skorður við okri því, sem af hömlunum leiddi á einstökum vörutegundum, með hámarksverði. Verðlagsnefndin náði ekki nema til Reykjavíkur. Einstakir menn hafa því okrað á fágætari vörunum og pínt fje út úr almenningi. Þetta tel jeg ámælisvert hjá stjórninni. Henni var innan handar að taka þetta fastari tökum. En þetta er ekki nein dauðasök, því að reynslan þurfti að skera úr, og nú er hún fengin. Auðvitað eignumst við aldrei þá stjórn, sem ekki verður meiri og minni aðfinslum undirorpin. En þetta er eitt aðalaðfinsluefnið hjá mjer við núverandi stjórn, af því, sem hjer hefir komið fram. Annað atriðið, sem jeg vildi minnast á, er meðferð hennar á vatnamálunum. Jeg skal reyndar viðurkenna það, að stjórnin hefir tekið rjetta stefnu með því að fylgja minni hluta fossamálanefndarinnar í eignarrjettarspurningunni um vatnsaflið. En jeg verð að segja, eins og jeg tók fram við 1. umr. vatnamálsins hjer í deild, að meðferðin er að öðru leyti hrapalleg. Stjórnin tekur þann manninn til þess að búa málið undir þetta þing, sem hafði ákveðna tilhneigingu til þess að færa stefnu minni hlutans úr skorðum og lita hana stefnu meiri hlutans, með öðrum orðum, að spjalla málið. Það var innan handar fyrir stjórnina að fá óhlutdrægan, vel færan lögfræðing, til þess að búa málið í hendur þingsins. Með því að hafna þessari sjálfsögðu meðferð málsins og velkja það á þann hátt, sem sagt hefir verið, hefir verið tafið fyrir framgangi þess, tíma eytt í reiptog og vakin sundrung um það að nýju. En þótt jeg uni illa við þessa meðferð stjórnarinnar á málinu, þá vil jeg ekki gera hana að útlegðarsök. Jeg hlýt að sætta mig við þá hugsun eftirleiðis, eins og hingað til, að stjórnin verði ekki alfullkomin, og henni yfirsjáist. Jeg mun því ekki greiða atkv. með vantraustsyfirlýsingunni, því það er ekkert komið í ljós, sem sýni, að hæfari stjórn verði mynduð úr þessu þingi, eins og það er skipað. Og þótt sú stjórn fengist, sem í einhverju hefði yfirburði yfir núverandi stjórn, þá er jeg ekki trúaður á það, að hún gæti fært þær örðugu ástæður okkar, sem vikið hefir verið að í umræðunum, til betri vegar. Erfiðleikarnir liggja ekki svo mjög í athöfnum stjórnarinnar eða athafnaleysi, eins og í atburðum liðins tíma og afleiðingum af þeim, sem við verðum allir að beygja okkur fyrir. Það hefir verið tekið fram, að eina ráðið væri að taka lán til þess að reisa atvinnuvegina við. Það er nú svo, að þegar reisa á við hnignandi atvinnuveg, þá er lántaka oft nauðsynleg. Annað mál er það, hvort lántaka sje tiltækileg til að reisa við atvinnufyrirtæki, sem óholl eru og stofnað hefir verið til af lítilli fyrirhyggju og um efni fram. Hvaðan stafar annars þessi margumrædda fjárkreppa? Hún stafar af fyrirtækjum hjer í höfuðstaðnum. Erfiðleikunum valda óholl fyrirtæki, fífldjarfar „spekúlatíónir“, sem ráðist hefir verið í hjer. Þessi fyrirtæki ætti svo ríkið að styðja með nýrri lántöku. Láta okkur hina, sem varlega höfum farið og reynt að sjá fótum okkar forráð, greiða þann halla, sem þessi fyrirtæki gætu eigi sjálf endurgreitt. Jeg tel eigi, að gerlegt sje að fara lengra á lántökuleiðinni en komið er. Mjer skilst, að lán þau, er á okkur hvíla nú, sjeu þegar orðinn allþungur baggi, svo að ekki sje fært, nema brýn nauðsyn beri til, að halda lengra á þeirri braut. Það hefir verið talað um, að fjárkreppa sú, er nú vofir yfir, dragi menn, sem annars, undir venjulegum kringumstæðum, mundu fullfærir um að halda fyrirtækjum sínum uppi, niður í fjárþrotafenið. Það er nú einu sinni svo, að þegar skriða fellur, þá hrífur hún með sjer, ekki einungis lausagrjót og annað, heldur og stofna, sem á leið hennar verða. Við þetta er eigi auðvelt að ráða, en rangt væri að láta allan landslýð gjalda þeirra fáu, sem vandræðunum valda. Ástæðan fyrir þessu ástandi er ofvöxtur sá, sem hlaupið hefir í sjávarútveginn á síðustu árum, skipakaupin, sem ráðist hefir verið í fyrirhyggjulítið hjer í Reykjavík, og stórfeldur innflutningur í gróðaskyni. Að sumu leyti veldur þessu einnig fiskkaupabraskið, sem nú, meðal annars, veldur því, að Íslandsbanki hefir komist í fjárþröng. Skal jeg svo ekki tefja lengur tímann. Jeg hefi lýst yfir því, að jeg greiði ekki vantraustsyfirlýsingunni atkv., og tel hana ekki tímabæra, meðan engin frekari gögn koma fram og aðalstefnumálunum er eigi lengra komið en nú er. Jeg felli mig við dagskrá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og brtt.hv.þm. Str. (M. P.) við hana, og mun greiða henni atkv., og er hún í samræmi við dagskrártillögu þá, er jeg ætlaði að bera hjer fram, en get nú slept að minnast á frekar.

Jón Þorláksson Jeg er í vafa um, að hvorum jeg eigi að snúa mjer fyr, hv.þm. Dala. (B. J.), eða hv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Jeg þarf að svara þeim báðum, og sumt af því, sem jeg vil taka fram, er svar til þeirra beggja. Hv. þingmönnum hefir ekki nægt að deila á stjórnina, heldur hafa þeir snúið sókn sinni á hendur einstökum þingmönnum. Jeg ætla að taka fyrst hv. samþm. minni, 4. þm. Reykv. (M. J.). Hann gerði sjer fyrst að umtalsefni þau orð mín, að atvinnurekendur yrðu að draga saman seglin í bili. En þegar hann fór að skýra þau, þá settist hann á sama stólinn og hv.þm. Dala. (B. J.), og mun jeg því svara þeim í sameiningu um það atriði. Hv. þm. (M. J.) gerði og að umtalsefni framkomnar dagskrártillögur, og þar á meðal till.hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hann sagði, að mjer þætti hún óþingleg og ekki berandi fram, og hann fjelst á það með orðum, sem samboðin eru hans smekkvísi. Hann var eitthvað að tala um saur og að þvo annara saur, og virtist hann þar eiga við till. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að jeg hefði flutt frv. hjer inn á þingið, sem jeg muni ekki ætla að samþykkja, og geri mig því sekan í því sama, sem jeg víti hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) fyrir. Þetta er rangt, því þótt jeg sje ósamþykkur einstökum atriðum þess og hafi bent á ýmsar greinar þess, sem þurfa lagfæringar við, þá er ekki þar með sagt, að aðaltilgangi frv. þurfi að breyta til þess, að jeg geti greitt því atkv. Og er þetta alt annað en að bera fram till., sem flm. er algerlega mótfallinn og ber fram beint í þeim tilgangi, að fá sjálfur tækifæri til að greiða atkv. á móti henni, eins og hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) kveðst ætla að gera. En till. er líka borin fram af þeim þm., sem talað hefir mest um að eta sitt eigið afkvæmi, og er aðferð hans þá kann ske skiljanlegri.  (Gunn. S.: Hún átti að fyrirbyggja loðnar tillögur)  . Þá sný jeg mjer aftur að hv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Hann talaði langt mál um stefnur í ýmsum landsmálum og um atvinnumál, en sagði þar raunar ekkert annað en það litla, sem hann hafði lært af mjer á þingmálafundunum í vetur. Hv. þm. (M. J.) talaði um, að þeir, sem greiddu atkv. með dagskrártill. minni, væru að lepja slepju. Röksemd er þetta ekki, fremur en annað, sem hv.þm. (M. J.) ber fram. En þetta orðatiltæki var honum sjálfum svo einkar samboðið, því að ekkert af því, sem menn verða varir við hjer í þessum sal, líkist meir slepju en það, sem fram gengur af munni þessa hv.þm. (M. J.). Það er þunt, - ekki alveg eins og vatn, heldur ámóta og slepja. Það rennur stanslaust eins og slepja, og það er uppfylt af allra ósmekklegustu orðatiltækjum og samlíkingum, og þess vegna ógeðslegt - eins og slepja. Eftir að hv.þm. (M. J.) var búinn að skálda langt mál út af ræðu minni og dagskránni, komst hann að þeirri niðurstöðu, að jeg mundi annaðhvort greiða atkv. á móti minni eigin tillögu, eða á móti sannfæringu minni. Jeg vil biðja hv.þm. (M.J.) að taka betur eftir því, sem tillaga mín fer fram á, og hann hlýtur þá að kannast við, þegar hann er kominn í rúmið og búinn að lesa kvöldbænirnar, að þetta eru alt rangfærslur frá honum sjálfum. Till. mín fer fram á það, að afstaða þingsins til stjórnarinnar fari eftir málum. Jeg lofaði mínum kjósendum að stuðla ekki að stjórnarskiftum, nema betri stjórn væri fáanleg. En hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) lofaði sínum kjósendum því að vera á móti stjórninni, án tillits til allra mála og hvað sem við tæki, og upp á það eitt er hann kosinn. Það er ekki rjett, sem hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) sagði, að hjer hefðu verið kosnir 3 þingmenn upp á það að vera á móti stjórninni, því að einungis einn var kosinn upp á þá stefnu, og það sá, sem fæst fjekk atkvæðin. Jeg sagði einungis, að jeg vildi skifta um stjórn, ef trygging fengist fyrir því, að betri stjórn fengist í staðinn. Hv. þm. (M. J.) sagði, að beðið væri með óþreyju eftir úrslitunum hjeðan um þetta mál. En sú óþreyja mundi ekkert batna, þótt haldið væri áfram stjórnarskiftabraski, sem þingið ef til vill gæti ekki ráðið fram úr. En hitt er skiljanlegt, að þjóðin bíði með óþreyju eftir afgreiðslu stórmálanna, sem eiga að ráða bót á þeim ósköpum, sem yfir landið dynja. Jeg get nú slept hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) að sinni, og að öðru leyti svarað honum um leið og hv.þm. Dala. (B. J.). Þm. Dala. (B. J.) ljek hjer skopleik mikinn í gærkvöldi, svo sem hans er vandi oft og einatt. Jeg hefi skrifað sanna og óhlutdræga lýsingu af ytra látæði hans hjer í þingsalnum, eins og það birtist þá og oft endra nær, þegar hann annars tollir inni í deildarsalnum. Hann eirir sjaldnast í sæti sínu, en rápar í sífellu um salinn, ýmist utan borða eða innan borða. Hann er sífelt að grípa fram í fyrir ræðumönnum, stráandi frá sjer hnyttyrðum, með fettum og brettum, eins og leikari á leiksviði, og fær líka einatt hlátur áheyrenda að launum, eins og títt er um leikara. Lýsingin er of löng til að hafa hana yfir hjer, en jeg mun smám saman fullkomna hana og geyma hana á þeim stað, sem eftirkomendurnir hafa aðgang að henni. Jeg ætla líka að geyma að minnast á utanríkismálin, þar til allsherjarnefndin hefir skilað áliti sínu um þingsályktunartillögu hans þeim viðvíkjandi. En í þetta skifti ætla jeg að minnast lítið eitt á fjármálavit hans og atvinnumálavit, með því að endurtaka nokkur ummæli hans sjálfs úr ræðu hans í gærkvöldi, og má hann skoða það sem þökk og kvittun frá mjer fyrir nokkur hnittyrði hans þá í minn garð, sem áhorfendur launuðu honum með hlátri. Fjármálaviti sínu lýsti hann einna best með þeim ummælum sínum, að það borgaði sig ekki fyrir atvinnurekendur sjávarútvegsins að eiga svo mikið fje, að þeir gætu komist af án lánsfjár, yfir þann tíma ársins, sem veltufjeð verður bundið í atvinnurekstrinum. Það er ótrúlegt, að nokkur gæti sagt slíkt. En hann sagði þetta orðrjett. Tal hans um gengislánið lýsti líka allvel fjármálaviti hans. Hann gerir ráð fyrir tvennu í sömu andránni, fyrst að geyma peningana, er til láns væru teknir, nokkra hríð, þangað til gengið sje lækkað, og endurgreiða þá svo með lægra gengi, þ. e. a. s. græða á gengismun, og það jafnvel 6 miljónir króna. Og í öðru lagi að nota þessa sömu peninga til að neyða þeim upp á bankana, sem svo lánuðu þá til fyrirtækja, jafnvel til fyrirtækja, sem ekki borguðu sig, svo engin trygging væri fyrir því, að peningarnir fengjust aftur. Atvinnumálaviti sínu lýsti hann sjerstaklega vel með því, þegar hann fór að skýra frá, hvernig hann vildi fara að því að „draga saman seglin“, sem jeg sagði að atvinnurekendur yrðu nú að gera. Og hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) notaði sama efnið til að lýsa sínu atvinnumálaviti, og þess vegna slæ jeg þeim saman í þessu atriði. Þetta, að draga saman seglin, er eitt af mestu vandamálum hvers atvinnurekanda, þegar kringumstæður neyða hann til þess. Báðir lýstu þeir því, hvernig þeir álitu, að togaraeigendur mundu fara að slíku. Hv. þm. Dala. (B. J.) vildi gera það með því að setja skipin á land „þetta ár, næsta ár, og hver veit hve mörg ár“. Þetta er haft eftir honum orðrjett. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) útlistaði þetta vandamál á þann hátt, að svo og svo mikið af atvinnuvegunum verði að hætta og togararnir að fara út úr landinu, þessi dýru og góðu vopn, sem íslenska þjóðin hafi nú í höndum í þeirri ógurlegu orustu, sem þjóðin eigi nú í. Auðvitað geti komið fyrir, að menn þurfi að draga saman seglin, en þá skoði hann það sem slys, líkt og þegar skip rekst á sker og skipstjón hlýst af. Þetta geti komið fyrir, en viljandi geri þetta enginn. Það veit nú svo að segja hvert mannsbarn í bænum, nema þessir hv. þingmenn, hvernig togaraeigendur fara að „draga saman seglin“, þegar kringumstæðurnar neyða þá til þess. Þeir gera það með því að láta skip sín stunda veiðar einungis þann eða þá tíma ársins, sem mest er aflavonin, en láta þau - því miður - liggja við landfestar aðra tíma ársins. Jeg get einnig frætt þessa háttv.þm. um, hvernig bóndinn fer að draga saman seglin. Hann hættir ekki að búa, og hann reynir ekki heldur að fljóta á síhækkandi lánum. En hann minkar dálítið við sig bústofninn, fækkar fólkinu, og þá helst dýrasta fólkinu; svo vinnur hann sjálfur dálítið meira en áður, konan hans sömuleiðis, og kann ske börnin þeirra líka. Þessu fylgja vitaskuld ýms óþægindi, en þannig verður að fara að, og þannig fara menn að. Jeg hefi nú lokið því, sem jeg vildi við þessa hv.þm. sagt hafa. Og sný jeg mjer þá að afstöðu minni til stjórnarinnar. Ummæli mín um hana hafa verið misskilin, og þar á meðal af hv.þm. Str. (M. P.). Hann segir, að jeg hafi sagt, að jeg væri ekki óánægður með núverandi stjórn. En jeg sagði, að jeg væri minna óánægður með framkvæmdir stjórnarinnar á ráðstöfunum síðustu þinga, heldur en með þessar ráðstafanir sjálfar. En jeg segi honum það satt, að jeg er svo mjög óánægður með margt, sem gerst hefir á síðari þingum, að óánægja mín með stjórnina getur vel verið býsna mikil, þó að hún sje minni en óánægja mín með ráðstafanir síðustu þinga. Og í öðru lagi sagði jeg það, að mjer fyndist lítið til um þær ásakanir, sem hv.þm. Dala. (B. J.) bar fram. Og jeg álít, að það sje margt annað, sem er athugavert við aðgerðir hæstv. stjórnar, en það, sem hv.þm. Dala. (B. J.) taldi upp. En auðvitað er ekki að búast við því, að hann beri fram sömu aðfinslur gegn stjórninni sem jeg mundi gera, því skoðanir okkar eiga ekki samleið þar, frekar en víða annarsstaðar. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði t. d., að eitt af stærstu málunum væri það, að hæstv. stjórn ætti að sjá um, að kosningar í sveit stæðu yfir í þrjá daga. Hæstv. stjórn hefir láðst að svara þessu, en jeg nefni það sem dæmi um, hve nauðaómerkilegar ásakanir hans eru. Hjer hefir verið minst á stefnur og flokksmyndanir. Jeg er þar sammála hv.þm. Str. (M. P.), að nauðsynlegt sje, að flokkar myndist innan þingsins, flokkar, sem hafi fastar og ákveðnar stefnur og haldi þeim uppi. En jeg er honum ekki sammála um það, að stjórnin eigi að gangast fyrir þessu. Við því er ekki að búast. Stefnur verða að myndast annarsstaðar en hjá stjórninni. Þær verða að myndast hjá þeim, er bera uppi málin, og þá fyrst og fremst hjá kjósendunum. Þó gæti jeg líka hugsað mjer, að byrjunin gæti orðið með flokksmyndun meðal þingmanna. En svo mikið hefi jeg þegar kynst þinglífinu, að mjer er það ljóst, að ráðherrarnir mundu öðrum þingmönnum fremur verða utan við slík samtök í fyrstu, og gætu þá síst haft þar forgöngu. Það hefir verið minst á það, að hæstv. atvrh. (P. J.) lýsti yfir því, að hann mundi neyta atkvæðisrjettar síns og greiða atkv. á móti vantraustsyfirlýsingunni. Sumir hafa hneykslast á þessu, en jeg tel það rjett. Ef svo stæði á, að flokkaskifting væri hjer, þá mundi hver flokkur krefjast þess, að ráðherra, sem teldist til flokksins, greiddi atkv. um slíkt, ef á því ylti. Hæstv. forsrh. (J. M.) mintist á, að í Danmörku hefði stjórnin setið með eins atkvæðis meiri hluta í fólksþinginu, að atkvæðum ráðherranna meðtöldum. Hefði einhver úr minni hlutanum þar borið upp vantrauststillögu, þá hefði þess auðvitað verið krafist af ráðherrunum, að þeir greiddu atkvæði á móti henni, enda hefði það verið algerlega rangt af stjórnarflokknum að líða minni hlutanum að koma fram vantraustsyfirlýsingu. Það er einnig orðin venja, að frambjóðendur til Alþingis greiði atkv. með sjálfum sjer. Og að ráðherra greiði einnig atkv. með flokki sínum á þingi er alveg hliðstætt því. Loks verð jeg að víkja lítið eitt að dagskrá minni. Hún hnígur, eins og menn vita, að því, að afstaða deildarinnar til stjórnarinnar hljóti að fara eftir ýmsum þeim málum, sem liggja nú fyrir þinginu. En þessi mál eru ekki enn komin fyrir deildina, að öðru leyti en því, að sumum þeirra hefir verið vísað til nefnda. Það hefir nú komið fyrir hjer í deildinni við þessar umr., að sumir hv.þm. hafa talað um mál, og það stórmál, sem enn þá eru í nefndum. Þar á meðal má nefna hv. 1. þm. Árn. (E. E.), sem er formaður peningamálanefndar deildarinnar og hjelt langa ræðu um mál, sem er í þeirri nefnd til athugunar. Það er ekki viðunandi, að þm. þurfi að tala um aðstöðu sína til mála, sem enn þá eru í nefndum, og taka á þeim grundvelli afstöðu til stjórnarinnar. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) mintist líka á mál, sem er ekki komið fyrir deildina enn þá, þótt nefndarálit sje fullgert. Hann gat þess meðal annars, að sú nefnd (viðskiftamálanefndin) hefði farið út fyrir verksvið sitt, en fyrir því verða færðar ástæður í framsögu þess máls, sem jeg veit, að hv.þm. (Jak. M.) tekur gildar. Jeg undirstrika það enn þá, að stórmálin hljóta að ráða afstöðu manna til hæstv. stjórnar, en það er augljóst, að flest málin verða ekki nægilega upplýst fyr en þau koma úr nefndum. Hitt er annað mál, að sum mál eru svo ljós, að menn geta þegar í upphafi tekið afstöðu til þeirra. Þar á meðal tel jeg eitt af stærstu málunum, sem nú liggja fyrir, sem sje stjórnarfrv. um undirbúning járnbrautar og virkjun Sogsfossanna. Jeg hafði ákveðið, að það skyldi vera eina frv., sem jeg bæri fram á þessu þingi af eigin hvötum, en hæstv. stjórn varð fyrri til og bar frv. fram. Þetta, að hæstv. stjórn bar fram aðaláhugamál mitt, ræður mjög miklu um afstöðu mína til hennar. Mjer finst þeir hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og 1. þm. Árn. (E. E.) ekki rækja rjettilega skyldur sínar við kjördæmi sín, hvað viðvíkur þessu máli. Engum ætti þetta stórmál fremur að vera áhugamál en þeim. En þegar stjórnin hefir borið fram lagafrv. til rjettrar byrjunar í þessu stórmáli,  (Gunn. S.: Það getur næsta stjórn líka)  , þá láta þeir það vera meðal sinna fyrstu verka að mæla með vantraustsyfirlýsingu á þá sömu stjórn. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) á það engan veginn víst, að næsta stjórn geri það, yfir höfuð verði því fylgjandi. Það gleður mig, að hv. 2. þm. Ám. (Þorl. G.) hefir til þessa skilið köllun sína betur. Hvað viðvíkur brtt.hv.þm. Str. (M. P.), þá álít jeg, að hann hefði ekki átt að koma fram með hana, því mjer skilst, eftir ummælum hans, að hann ætti blátt áfram að greiða atkvæði með vantraustsyfirlýsingu, því að mjer virðist hugur hans eindreginn á móti stjórninni. Annars er brtt. hans ekki efnisbreyting, og mjer stendur því nokkuð á sama, hvort hún er feld eða samþykt.

Þórarinn Jónsson Það er sannast að segja, að margt hefir verið sagt og mörgu þyrfti að svara, en hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir tekið af mjer ómakið í mörgum atriðum, enda þýðingarlaust að elta öll smáatriði. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) beindi orðum sínum til mín út af því, er jeg hafði sagt viðvíkjandi lántökunni. Hann sagði, að öll þjóðin stæði nú á öndinni út af því, hvort ríkið tæki lán. En jeg held, að hann standi fremur sjálfur á öndinni.  (Gunn. S.: Rangfært)  . Það er ekki til neins fyrir hv.þm. að mótmæla þessu; jeg hefi skrifað það orðrjett niður, en jeg get gert hv.þm. (Gunn. S.) það til geðs að eyða ekki fleiri orðum við hann. Hann hvort sem er fellur undir sama númer og sumir aðrir hv.þm., sem talað hafa um lántökuna og jeg mun víkja orðum mínum að. Jeg lauk orðum mínum, er jeg svaraði hv.þm. Dala. (B. J.) með því að halda því fram, að spegilmynd lántökunnar væri það, hvernig Íslandsbanki væri nú kominn, lánaði of mikið, og því væri kreppan; alt væri stoppað. Af því dró jeg þá ályktun, að eins mundi fara fyrir ríkinu. Þetta hefir enginn vefengt með neinum rökum. Og færi ríkið að styðja bankann með lántöku, þá yrði það að teljast óforsvaranlegt, áður en hagur bankans er rannsakaður. Hv. þm. Dala. (B. J.) viðurkendi nú þessa kreppu í bankanum. En í sumar gaf hann skýrslu um bankann sem bankaráðsmaður, og sannaði þar, eða ætlaði að sanna, að bankinn ætti alls úrkostar. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp nokkur orð úr skýrslu þessari. Hann segir: „Smærri víxlar mega heita krosstrygðir, en hinir stóru verslunarvíxlar gætu ekki átt sjer stað með slíkum krosstryggingum, því þá myndi alt sitja fast. Jeg þóttist því þurfa að athuga sjerstaklega, hversu vel þessir stóru víxlar væru trygðir. Þar voru þá alstaðar vörur til tryggingar, sem voru langsamlega nægar til lúkningar, þótt seldar yrðu mun lægra en nú er verðið. En auk vörutrygginga voru og eignir, sem voru í flestum tilfellum næg trygging, einar út af fyrir sig, og þar sem minst var, reyndist þó vara og eignir til samans svo næg trygging, að bankinn mundi fá skuld sína, hversu sem tækist. Eiginlegir verslunarvíxlar hafa oltið og velta áfram, gjaldast, koma aftur á skömmum fresti, og eru því tryggingarnar og þekking bankastjórnar á mönnum full trygging fyrir, að engin hætta stafar af þeim.“ Þannig lýsir hv.þm. Dala. (B. J.) ástandinu, og skemti jeg nú mönnum með orðum hans, en ekki með mínum. En þrátt fyrir þessa álitlegu skýrslu er nú svo komið, að bankinn getur ekki fullnægt viðskiftaþörfinni og hefir alveg mist traust í útlöndum. því gengur hann ekki eftir einhverju af útistandandi fje, sem eftir þessari skýrslu sýnist ekki myndi þrengja neitt að gjaldþegnum? Hefði fje verið náð inn, mundu seðlar bankans ekki hafa staðið eins illa í útlöndum. En stöðvunin nú stafar af lánunum. Óforsjál stjórn hefir lánað út á rýrar eða engar tryggingar. Hún hefir lánað út á fiskinn í sjónum, og jeg hefi ekki eins mikla trú á dánarbúinu eins og hv.þm. Dala. (B. J.). Þessi lánaleið er í mínum augum hin mesta fjarstæða. Við bændurnir höfum lært að lesa smáa stílinn; við kunnum tvö orð, sem ekki finnast í nokkrum orðabókum þessara fræðimanna, sem hjer hafa talað fyrir lánunum, þ. e. sparsemi og að borga. Í kring um þetta er farið. Þeir minnast aldrei á að spara og draga saman seglin, og því síður á að borga. En það þekkjum við sveitamennirnir og álítum, að það verði að ske. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) spurði, hvort jeg mundi bregða búi næsta vor. Satt að segja finst mjer þetta nokkuð nærgöngult. Jeg hefi ekkert talið fram fyrir honum fjárhag minn, og ætla mjer ekki að gera, en það get jeg sagt honum, að lán til framkvæmda á þeirri atvinnugrein, sem stórtap er alveg fyrirsjáanlegt á, myndi jeg aldrei taka. En hitt er ekki þar með sjálfsagt, að hætta. En leiðina þar í milli er ekki til neins að tala um við hv.þm. (Jak. M.), hann skilur hana ekki. Og enn þá rekur hann sama erindið fyrir útgerðarmenn togaranna, að fá lán á lán ofan, þrátt fyrir það, þó að útgerðarmennirnir sjálfir sjeu gersamlega fallnir frá því og telji það óhamingju og óráð. Enda mun það sýna sig síðar, hver ástæða væri til þessa, þegar hagur þeirra kemur betur í dagsljósið. Hv. þm. Dala. (B. J.) þótti það fulldjarflega til orða tekið, þegar jeg sagði, að þeir vildu nota ríkissjóðinn til þess að halda uppi þeim fjármálavitfirringum, sem til eru á landi hjer. En jeg sný ekki aftur með það. Hv. þm. hafa bara ekki haft eftirköstin nógu vel í huga. Hv. þm. Dala. (B. J.) talaði um afleiðingarnar af því, ef togararnir hættu veiðum. Jeg býst ekki við, að það komi til ófyrirsjáanlegs hungurs fyrir það. Eða hafa togararnir fiskað fyrir Reykjavík? Jeg hefi ekki heyrt það. Jeg skil ekki, að það sje ægileg grýla á Reykvíkinga, þó að togararnir hætti um tíma. Þeir þurfa ekki að vera svangir fyrir það. Mjer kemur ekki til hugar að mæla á móti nauðsynlegum lánum til skynsamlegra framkvæmda, bæði hjer í Reykjavík og annarsstaðar. En hv.þm. láta sjer ekki nægja með það. þeir vilja láta taka marga tugi miljóna og halda, að það sje nóg til viðreisnar að taka lán á lán ofan takmarkalaust. Jeg sje hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hrista höfuðið. En jeg get sagt honum það, að þessi fjármálaskoðun er svo rótgróin úti um land, að mjer er nær að halda, að hann næði hvergi þingkosningu þar, þótt hann túlkaði þessa gullnu lántökuskoðun sína með allri sinni mælsku og skýrleik, þótt hún þyki góð og gild hjer í Reykjavík. Hv. þm. Dala. (B. J.) stefndi til mín ýmsu, sem raunar snerti minst málið sjálft. Út af því, að jeg var að minnast á flokkagrautinn hjer á Alþingi, sagði hann, að jeg væri sá alþektasti grautarkökkur, sem hefði sjest í flestum grautarpottum þingsins. Jeg skal lofa honum að eiga það sjálfum. Hitt skal jeg játa, að augu hans hafa ekki aðallega staðið til grautarins í pottunum, heldur hins, ef bitar kynnu að vera niðri í þeim, sem hægt væri að ná í með lagi. Og fjármálaframsýni hans hefir notið sín best á því sviði. Hún kemur einnig allvel fram í skýrslunni um Íslandsbanka, sem jeg las upp úr áðan, enda er hún borgun fyrir einn bitann, er hann hefir krækt upp úr kjötpottum þingsins fyrirfarandi. Annars kemur það ekkert við mig, þótt eitthvað sje sagt um mig, sem þeir menn ekki trúa, sem á hlýða. Og flest ummæli hans um mig voru svo illa sniðin, að enginn, sem hjer er staddur, gat trúað þeim. Það hefir því litla þýðingu að fara út í fleira, sem hann vjek að mjer. Hv. þm. (B. J.) segir, að dagskrá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sje komin fram vegna þess, að við þorum ekki að greiða atkvæði um vantraustsyfirlýsinguna. En þetta er rangt. Jeg er í engum vafa um, hvernig jeg mundi greiða atkv., þó að vantraustið kæmi hjer eitt til atkv., og þess óska jeg helst. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) fann sig knúðan til að víta mig fyrir að hafa nefnt nafn Magnúsar Stephensens að ófyrirsynju. Jeg hjelt, að jeg hefði alls ekki dregið minningu hans neitt niður með því að nefna hann. Jeg tók fram, að hann hefði verið lofaður fyrir fastheldni á landsfje. Jeg stend við það, og hann má vel leiða það út af orðum mínum, að mjer þyki vænt um, að stjórnin heldur fast á fje ríkissjóðs. En hann nefndi annan mann í ræðu sinni. Það var Jón Sigurðsson. Hann sagði, að hann hefði verið lágt settur í mannfjelaginu.  (E. E.: Jeg sagði, að hann hefði ekki verið í neinni líkri virðingarstöðu og fjármálaráðherrann)  . Ónei. Hv. þm. (E. E.) bar hann saman við sjálfan sig. Þóttist jeg þá vita, að hann vildi láta hv. deildarmenn skilja það, að Jón Sigurðsson hefði aldrei komist svo hátt að vera settur yfir hengingarvíxlastofnun austanfjalls, og þannig stæði hann æðimikið ofar í mannfjelaginu en Jón Sigurðsson hefði staðið. Hv. þm. Str. (M. P.) sagði, að jeg hefði haft rangt fyrir mjer um það, að þessar umræður veiktu samúð meðal þingmanna. Jeg býst þó við, að hv.þm. (M. P.) geti sannfært sig um það af fyrri reynslu, að það hefir æðioft bólað á því, að sá flokkurinn, sem ósigur bíður við stjórnardeilu, gerir alt, sem hann getur, þeirri stjórn til miska, sem situr í óþökk hans, með því að tefja fyrir og jafnvel ónýta frv. hennar. Þetta er alkunnugt. Hv. þm. Str. (M. P.) þarf ekki annað en spyrja aðra hv. deildarmenn um þetta, ef hann veit það ekki sjálfur. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) nefndi mig eitthvað á nafn undir sama númeri og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem hefir tekið að mestu af mjer ómakið að svara honum. Hv. þm. (M. J.) ályktar nokkuð einkennilega. Hann þykist vera að sanna, að lán sjeu sjálfsögð, með því, að ekki sje hægt að draga úr framleiðslukostnaðinum nema með lánum. Mjer er ómögulegt að skilja þetta. Sú rjetta viðleitni atvinnurekenda er einmitt að reyna að draga úr rekstrarkostnaðinum, án þess að taka lán. En þessir hv.þm. sjá engin önnur bjargráð en lán. Jeg er hissa á, að enginn þeirra skuli hafa nefnt þekkingarlán; sumum mundi þó ekki vera vanþörf á því. Jeg hefi skrifað hjer ýmislegt fleira niður, sem ástæða væri til að svara, en mjer finst það vera illa farið með tímann. Vil gera mitt til, að endi verði rekinn á þetta sem fyrst.

Eiríkur Einarsson Jeg sný ekki aftur með það, að mjer þykir það óviðeigandi af hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) að vera að bera Magnús Stephensen saman við núverandi stjórn. Jeg álít hann hafa haft svo margt mikilsvert fram yfir hana. Hv. þm. (Þór. J.) gerir sjer mikinn mat úr hengingarvíxlum, sem hann segir, að jeg fáist við að gefa. Jeg hefi ekkert fengist við það, en hv.þm. (Þór. J.) væri sæmra að gæta betur að þeirri meiri háttar snöru, sem hann hefir brugðið að hálsi sjer í þessum umræðum. Annars er ekki víst, hvort hann kemst lífs af úr henni. Verði hún honum til fjörtjóns, myndi hann deyja fyrir stjórnina, en ekki fyrir fósturlandið. Hæstv. fjrh. (M. G.) er ör til svars eins og fyrri daginn, en hann vjek mest að aukaatriðum. Hann talaði mikið um fjárhag útibúsins á Selfossi og skaða, sem á því hefði orðið. En þar sem hann leggur til grundvallar árið 1919, þá skeikar fjármálaviti hans illilega, því það var frumbýlisárið, og þar að auki var þá ráðist í stóra húsbyggingu á nýjum stöðvum.  (Fjrh. M. G.: Húsið er tilfært með fullu verði)  . Já, en útibúið verður að greiða af því fulla vexti. Er því heimskulegt að búast við miklum hagnaði það ár. Auk þess varð vitanlega margt að kaupa og leggja í kostnað, vegna þess að útibúið var í byrjun, og verkaði það á reikning þess fyrstu árin. Er fjármálaviti ráðherrans (M. G.) vel lýst með þessari skarpskygni hans. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) segir, að við viljum „spekúlera“ með lán þau, sem taka þarf. þetta eru mjög ómaklegar getsakir. Við viljum láta taka lán til þess að tryggja landið fyrir fjárhagslegu hruni og losa það við það óorð, sem komið er á það erlendis. Hæstv. forsrh. (J. M.) segist hafa mikla trú á bændum. þessi ummæli hans gleðja mig. En hann ályktar ekki rjett frá þeirri trú sinni, ef hann vill ekki láta útvega þeim lán til þess, að þeir geti komist úr því skuldabasli, sem margir þeirra eru nú í, og rjett við aftur. Það er einmitt vegna þess, að jeg hefi trú á bændum, að jeg vil láta þá fá hagkvæm lán, því þá er jeg viss um, að þeir geta bjargað sjer við sjálfir. Hæstv. forsrh. (J. M.) mintist á viðtal sitt við bónda að austan, sem hefði sagt, að þegar sólin skini, yrði alt gott aftur. Jeg held jeg þekki þennan bónda. Það er smábóndi, en mjög bjartsýnn maður, og mjer þykir það ekkert undarlegt, þó að honum hafi fundist sólin skína, þegar hann var að tala við svo elskulegan og háttstandandi mann, eins og hæstv.forsrh. (J. M.). Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) minti mig á frv. stjórnarinnar „um rannsókn til undirbúnings virkjunar á Sogsfossunum“, og þótti honum það viðurhlutamikið fyrir mig að leggjast á móti stjórninni vegna þess, að hún er með þetta mál á pappírnum. Jeg virði mjög mikils fossa- og járnbrautarmálið, og framgangur þess er mjer kappsmál, en jeg býst ekki við neinum framkvæmdum í þeim málum, nema landsstjórnin sýni skörungsskap, sem jeg get ekki vonast eftir hjá núverandi stjórn. Hæstv. atvrh., sem sat í fyrra, dró upp úr vasa sínum samskonar skjal og hæstv. núverandi atvrh. (P. J.) dregur upp núna. Jeg hefi litla trú á, að það komist lengra en upp úr vasanum, og kann ske ofan í hann aftur. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) virðist þekkja betur hv. samþm. minn (Þorl. G.) heldur en jeg, er hann segir, að hann kunni þó að virða þetta við stjórnina. Jeg veit ekki, hvað hv.þm. (J. Þ.) á við með þessu, því mjer vitanlega ætlar hv. samþm. minn (Þorl. G.) að greiða atkv. með vantraustsyfirlýsingunni.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil fyrst reyna að svara fyrirspurnum hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.), þótt jeg búist ekki við að geta gert það svo, að honum þyki það fullgild svör. Hann spurði, hvað lánin væru mikil. Jeg vil ekki svara þessu yfir alla, því bankastjórn Landsbankans hefir látið í ljós við landsstjórnina, að hún teldi æskilegast, að bankamálin væru aðeins í einrúmi gerð kunn þingmönnum. Þá spurði hv.þm. (Ó. P.), hvort fjeð kæmi báðum bönkunum að haldi. Stjórnin getur vitanlega ekki sagt um, hvernig Landsbankinn fer með fjeð, en jeg býst við, að hann muni nota það handa sínum viðskiftamönnum. Jeg hefi skýrt frá því í bankamálanefndinni, að hinn síðarnefndi banki hefði von um lán hjá erlendum samböndum sínum, svo framarlega sem bankamálin leysist viðunanlega hjer á þingi. Hann spyr, hvort stjórnin muni gera sitt ítrasta, ef þörf krefur, til að bjarga úr kreppunni. Það er mjög óhentugur tími nú til þess að gefa loforð, því það má búast við, að álitið verði, að jeg sje að reyna að veiða með því atkv. En jeg get sagt, að jeg álít, að sú stjórn, sem ekki gerði það sem auðið er í því efni, vanrækti skyldu sína, og jeg vona, að hv.þm. álíti ekki, að jeg geri það viljandi. Jeg skýrði frá því hjer áður, að jeg mundi ekki greiða atkv. En jeg sagði það ekki vegna þess, að jeg áliti það óheimilt, en það er óþarft, því það liggur í augum uppi, hvoru megin ráðherrarnir eru, þegar greitt er atkv. um vantraust til þeirra, og það er því alveg óhætt að telja atkv. þeirra á móti, hvort sem þeir segja nei eða ekki. Að lokum fáein orð til hv. 1. þm. Árn. (E. E.). Það er alveg rjett, að útibúið hans hefir tapað, eins og jeg tók fram áður. Það stoðar ekkert í þessu sambandi að vera að tala um fjármálavit mitt, og sýnir bara augljósar þann heilabögling, sem honum er eiginlegur. Húsið er tilfært fullu verði. Að útibúið hafi orðið að greiða vexti er auðvitað mál, en þar á móti kemur húsaleigan, sem það losnar við að greiða. Þessi hv.þm. (E. E.) var miklu rólegri nú en áður, og fanst það á, að ræða mín hafði haft áhrif, svipað og vatn, sem helt er yfir reiðan hana, enda var það tilætlunin. Hann sagði, að tapið á útibúinu á Selfossi væri góður mælikvarði á fjármálavit mitt. En það er mælikvarði á fjármálavit hans, þar sem hann er útibússtjóri þar, en ekki jeg. Skilja þetta allir nema hann. Verður að virða honum það til vorkunnar, og skal jeg ekki virða hann frekar svars í þessu máli, enda vita allir, að hann er kolamokari á kafbátnum.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það mun ekki seinna vænna að þakka fyrir þær kveðjur, sem mjer óverðugum hafa verið sendar. Mjer komu á óvart köpuryrði hæstv.forsrh. (J. M.) til mín. Jeg sje, að jeg hefi skrifað heila blaðsíðu af þeim, og mundi nú gjalda honum þau, ef aðrir hefðu ekki gert sig maklegri. Til hans þóttist jeg hafa talað með fullri hæversku. Þá vil jeg aðeins geta þess, að þótt sama sje, hvort atkvæði ráðherranna eru talin með eða ekki, er þó skemtilegra, að þeir greiði ekki atkv. Annars er hjer margs að minnast, því að margir hafa að mjer vikið ýmsum orðum, t. d. hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), þó ekki fari jeg að kryfja hans ræðu að sinni, af einskærri hlífð við hann sjálfan. Einnig sagði hæstv. fjrh. (M. G.) það, sem ekki var rjett, að till. mín væri sprottin af forvitni einni saman. En þó að svo væri, mun hann vita það, að forvitni er undirrót allrar þekkingar, og liggja því til grundvallar till. minni hinar bestu hvatir, þær sem sje, að fá vitneskju um það, hvort núverandi stjórn er þingræðisstjórn eða ekki. En þá kem jeg að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), og er hann svo gamall þingmaður, að jeg verð að meta hann því meira og dvelja litla stund við ræðu hans. Þar sem hann sagðist ekki hafa fundið neinar röksemdir í minni ræðu, mun það vera því einu að kenna, að hann hafi aðeins leitað með Saltvíkurtýrunni úr Vigur. Og þar sem hann sagði um mína ræðu, að hún hefði aðeins verið „dauðastunur og dýpstu raunir“, verð jeg að heimfæra til hans ræðu orð hins sama skálds og hann vitnaði til, og segja, að hún hafi verið „reykur, bóla, vindaský“. Annars var margt það í ræðu þessa hv.þm. (S. St.), sem hefði getað komið stjórninni til að biðja guð að vernda sig fyrir vinum sínum, t. d. það, sem hann sagði um síldina. Þá verð jeg að minnast stuttlega á það, sem sagt hefir verið um lántökuna, og þá fyrst að leiðrjetta það, að nokkur hafi verið að heimta hjer 20 miljóna lán. það hefir aðeins verið farið fram á það, að tekið yrði óákveðið lán, til þess að halda áfram arðberandi atvinnuvegum. Og samanlögð fjármálaspeki hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) hefir ekki hnekt þeirri skoðun, að búhnykkur hefði verið að slíku láni. Annars get jeg í þessu sambandi bent á það, að jeg hefi fyrir nokkrum árum bent á ráð til þess að bjarga landinu, þegar borga þurfti 3–4 krónur fyrir hverja 1 áður, sem sje það, að gjalda eftir verðlagsskrá og vísitölu, og taka tekjur allar með sama hætti. Þetta þótti þá lítið fjármálavit, þótt annað kunni nú að sýnast. Jeg held svo, að jeg verði að sleppa hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og bollaleggingum hans um það að flytja þingið að Þingvöllum eða austur að Firði, eða hvert það nú var. Hugleiðingar um orsakir fjárkreppunnar voru ekki svo djúpristar, að það svari kostnaði að hrófla við þeim. En hins vegar verð jeg að þakka hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) fyrir þá hugulsemi hans að skrifa lýsingu á mjer sem þingmanni. Jeg hlakka til þess að lesa hana og þykist vita, að hún verði höfundinum lík um hæversku og fagra ásýnd, og mjer og öðrum til ánægju. Hins vegar verð jeg að öðru leyti að reynast honum svo vanþakklátur að segja honum hreinskilnislega frá því, að mjer hefði aldrei dottið í hug að eyða tíma í það að skrifa lýsingu á honum. Þess þarf ekki heldur, að því leyti sem hann hefir sjálfur lýst sjer í þessum umræðum, og ekki síst fjármálaviti sínu og atvinnumála, þótt jeg yrði reyndar ekki svo frægur að skilja til fulls, hvað hann fór þar. Enda bar öll ræða hans þess vott, að hann vildi draga fjöður yfir aðalatriði þessa máls og væri það ljúfara að skeggræða við mig en að verja stjórnina. Þá kemur nú annar fjármálaspekingurinn frá, hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.). Hann byrjaði á því að lesa upp greinarkafla eftir mig, - slitinn út úr rjettu samhengi auðvitað, því skýrsla mín um bankann er í fullu samræmi við alt það annað, sem jeg hefi sagt og skrifað um það mál. Hinu get jeg auðvitað ekki gert að, þó að sumt af því veði, sem bankinn átti - fiskurinn - hafi seinna reynst skemt. Annars virtist þennan hv.þm. (Þór. J.) helst langa til þess, að sem flestir viðskiftavinir bankans yrðu gerðir gjaldþrota, og hirði jeg ekki að elta ólar við slíkar firrur, frekar en við stagl hans um grautarpottana og bitana. Í þeim orðum hans skaut reyndar upp því gamla heimastjórnareinkenni að þykjast eiga allan heiminn. Annars er það einkennilegt að heyra slíka menn bera aðra brigslum og er orðinn hvimleiður þeirra skopleikur í þessu máli sem víðar. Þeir þykjast vera að verja stjórnina, en þora þó engu öðru en því, að vefja hana fyrst í pappír og svo í ull. Manni dettur í hug um þessa menn það sem kveðið var: Hvað vilt þú í kór, sem ekki kant að syngja? En samt, hvað eru þessir allir hjá einum öðrum? Hvað vilja þeir etja við hv.þm. Ak. (M. K.)? Hann byrjaði á því að segja, að þessar umræður væru skrípaleikur, líklega þá af því, að enginn vildi verða til þess að bjóða stjórninni fylgi, öðru vísi en í ullarreifum, uns einn deildarmaður gerði þeim þann grikk að bera fram traustsyfirlýsingu. En hvað verður? Rýkur ekki allur skarinn upp og heldur sjerstakan fund um það, hvernig vinda eigi sig úr vandræðunum. Og stjórnin verður að horfa þegjandi á eftir þeim. Það er ekki óskemtilegt að eiga slíkt fylgdarlið, og því segi jeg það enn: Guð varðveiti stjórnina fyrir vinum hennar. Annars er þetta, að bera fram till., sem maður ætlar þó að vera á móti, engin nýlunda hjer á Alþingi, þótt jeg hins vegar myndi ekki gera það. Slíkt hefir oft tíðkast, er menn vildu drepa eitthvert mál með atkvæðamagni. Nægir mjer að benda á Benedikt gamla Sveinsson, er hann á Alþingi 1897 tók upp frv. Valtýs (valtýskuna), er Valtýr hafði undan skotið, til þess eins að drepa það, og hann leyfði sjer að greiða atkvæði á móti frv. Svo þetta getur ekki ótítt kallast nje óþinglegt. En hitt er óþekt áður, að stuðningsmenn stjórnarinnar neiti að greiða henni traustsyfirlýsingu, og hóti með þingsafglöpun, ef þeir komist ekki hjá því. En takist nú ekki að greiða þessari dagskrá atkvæði sín, þá hafa þeir aðra til taks, loðna dagskrá, sem á að sýna það, að þeir hafi ekki þorað að bera ábyrgð á stjórninni, og þessu ætla þeir að slá fram í fáfróða kjósendur. Og aumingja stjórnin horfir á þennan skrípaleik, en hún hefir ekki klappað, og ekki heldur kvartað. Það var einhver þm., sem gat þess, að atvrh. (P. J.) ætti að vera fómarlambið, þessi þingeyski bóndi, en það hefir líka flogið fyrir, að einn af varnarmönnum hans eigi að taka sess hans, og þá líklega bóndinn, ef fylgja á þingvenju þeirri, sem tíðkast hefir um skeið. Það er skrípaleikur að bjóða stjórninni slíka steina fyrir brauð, sem þessi ullardagskrá gerir, og það er lítilþægni stjórnarinnar að þiggja fylgi slíkra manna. Væri jeg í stjórninni, myndi jeg segja við slíka menn: Nei, þakka fyrir, verið þið sælir. En fyrstu verðlaun fyrir leikhæfileika fær þó að sjálfsögðu skrípið að norðan, með rassaköstunum á trjehestinum. Harma jeg það mjög vegna Akureyringa, að þeim skyldi ekki auðnast að sjá, þegar hann þeysti þembinginn hjer í deildinni í gær og barða fótastokkinn. Varnir eru engar fram komnar; stjórnin hefir ekki varið sig. Hún hefir ekki getað gert neina grein fyrir því, hvers vegna hún hefir ekki tekið gjaldeyrislán á hentugum tíma, eins og henni hefir verið bent á. En það hefir brunnið við hjá hæstv. stjórn, að hún hefir snúið umr. upp í þrátt og köpuryrði til mín og annara. Þó er það svipur hjá sjón hjá því, sem varnarleikarar stjórnarinnar hafa gert, enda hafa þeir gengið lengra í því efni, sem þeir eru óvitrari. Jeg gaf þó engum tilefni til þess, því jeg hóf umr. með rökstuddu máli og fullri hæversku. Enginn þeirra hefir þorað að verja stjórnina, nema hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), eins og hans var von og vísa; hinir hafa verið frakkastir til skammanna. Ekki verður sannara sagt um þessa strútfugla stjórnarinnar en að þeim farist eins og strútnum, er hann stingur höfðinu inn í runnana. En þó mun þjóðin sjá í gegnum þann hrísrunn, svo ekki komast þeir hjá ábyrgðinni. Traustsótti og ullarást tekur ekki af þeim ábyrgðina, svo alt verður árangurslaust. Þeir hafa nú snúið öllum vörnum sínum upp í skammir, og er það löngum fangaráð þeirra, sem vonda samvisku hafa og illan málstað. Að koma flugum í munn manna tekur ekki heldur af þeim ábyrgðina. Það hefir verið stungið saman nefjum um það hjer í deildinni, að hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) ætli að síma til útlanda atkvæðaúrslitin um dagskrá hans. Slíka ógurlega frjett gæti heimurinn ekki staðist. En hvort sem símað verður, eða ekki, sjest þó, hversu þeir eru dyggir stjórnarfylgifiskarnir, sem ekki þora að greiða atkv. með traustsyfirlýsingu nje móti vantrausti. Fáfróðum mönnum má villa sýn, en ekki fulltrúum þjóðarinnar á Alþingi. Hvernig sem þeir koma þessari till. fyrir kattarnef, þá bera þeir alla ábyrgð á athöfnum og athafnaleysi stjórnarinnar. Og þessi skollaleikur þeirra hjer ber þeim engan ávöxt; hann er aðeins aðgangur að þeim sjálfum, sem hafa valdið því, að stjórnin hlýtur að skoða þetta eins konar traust. Á hverju bera þeir þá ábyrgð? 1. Á vanrækslu utanríkismála allra, nema sendiherrasending til Kaupmannahafnar, sem þakka má ef til vill að nokkru leyti hæstv. fjrh. (M. G.). 2. Á þeirri stefnu, sem forsætisráðherra (J. M.) nefndi, og áður var táknuð með þeim fleygu orðum, „að gera sjer mat úr því“, og notað var 1903, þegar ráðherranum var hnoðað inn í ríkisráðið. Jeg hefi ávalt talið rjettara að gæta meira sóma landsins en að vera að hugsa um að borga Dönum þann greiða, sem þeir gerðu okkur, er þeir viðurkendu sjálfstæði okkar. 3. Þeir bera líka ábyrgð á þeirri heimastjórnarstefnu, sem nú stingur upp höfðinu hjá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að draga sáttmálann nýja niður í uppkastið sæla frá 1908, og hann orðaði svo laglega í þessu þakkarávarpi til hæstv.forsrh. (J. M.). Ekki segi jeg, að ástæðulaust hafi verið að koma með þetta þakkarávarp, enda mátti og sjá það í þessum harmagrát þingmannsins, að hann taldi forsrh. (J. M.) það til skaða, að hann hafði um skeið hallast að minni stefnu. Minna mætti og á grein, sem þessi sami hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) skrifaði um fánamálið í Lögrjettu, og náði þó fram að ganga, þrátt fyrir andróður hans. Hv. þm. (J. Þ.) segist hafa skrifað lýsingu mína. Vil jeg nú gera honum nokkur skil og senda honum sína lýsingu, eins og hann hefir hana best skrifað. Hún sýnir þó, hvað hann hefir viljað gera fyrir land sitt og þjóðina. Sannast þar sem fyrri, að verkin dæma þig. Þeir bera líka ábyrgð á framkvæmdaleysi stjórnarinnar atvinnuvegunum til stuðnings, og í öllum bjargráðum við hag almennings. Þeir bera ábyrgð á, eins og hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) rjettilega tók fram, að til ónýtis fari alt það fje, sem nú liggur í skipum og öðru þeim fylgjandi. Maður veit ekki, hvað lengi þeir ætla að verða að safna því fje í sparisjóðsbókina; jeg hefi ekki sjeð þann útreikning, veit ekki heldur, hversu reikningsfróðir þeir eru, eða hvort fremur megi á þeim byggja en útreikningum á brúm eða öðrum mannvirkjum, sem allir kannast við. Þeir bera og ábyrgð á því, er stjórnin hefir mánuðum saman haldið við verslunarhallæri í landinu með viðskiftahömlunum, og með því dregið fje úr vösum alls almennings, og mega það blóðpeningar kallast. Þeir bera og ábyrgð á þessari ullarkembu gagnvart kjósendum, sem borin er hjer fram, vegna þess að menn þora ekki að segja afstöðu sína til stjórnarinnar. Þessir ullarkembumenn bera loks ábyrgð á því, að svo lítilþæg stjórn fer með völdin áfram, svo lítilþæg, að hún þiggur alt. Því hvað er henni boðið ? Jeg ætla að endingu að endurtaka það, hvað stjórnin er lítilþæg, og bæti við einu atriði, þ. e. dagskrá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), þessa stólpagrips stjórnarinnar. Dagskrá hv.þm. Str. (M. P.) er þó enn þá gleggri, og hefði þm. (J. Þ.) átt að ganga inn á hana. Dagskráin segir þetta: Þeir eru ekki tilbúnir að fella stjórnina og telja vantrauststill. of snemma upp borna. Það getur ekki verið afstaða þeirra til hinna ýmsu mála og frv. stjórnarinnar, sem veldur þessu, því frv. voru þm. send löngu fyrir þing, og nú búið að athuga þau í nefndum hjer á þinginu í mánuð, svo um þau ættu þeir að vera búnir að skipa sjer. Nei, þeir eru ekki tilbúnir að fella stjórnina, af því þeir vita ekki heldur, hverjir eigi að taka við. En svona á það ekki að ganga. Í þessu máli á að ganga hreint að verki. Þó að jeg hafi borið fram þessa till., þá veit jeg, að jeg hefi unnið stjórninni miklu þægra verk heldur en allir þeir, sem þóst hafa verið að bera blak af henni. Nú veit hún, að hún fær að heita stjórn, þangað til mennirnir, sem vísa nú vantrauststill. frá, eru tilbúnir að fella hana. Og gerist hún svo lítilþæg að þiggja náðarbrauð þessara fylgifiska, þá segi jeg: Verði henni að góðu. Og hefi jeg þá lokið máli mínu.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg verð að taka það fram, að mjer leiðist alt hnotabit, og reyni að losast við skammir og hnífilyrði á meðan kostur er. Jeg myndi ekki hafa tekið þátt í deilum þessum, ef ekki stæði svo á, að til mín hefir verið beint allmörgum skeytum, og þá ætlast til, að jeg tæki á móti þeim. Jeg var ekki viðstaddur áðan, er hæstv. fjrh. (M. G.) tók til máls, svo jeg veit ekki nema hann hafi svarað einhverju af því, sem til okkar hefir verið beint beggja í senn, og jeg taki það upp að ófyrirsynju. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) hafði lítið við það að athuga, sem jeg hafði áður mótmælt í ræðu hans viðvíkjandi atvinnuvegum landsins. Hann sagði aðeins, að koma þyrfti fjármálum landsins í betra horf, og dettur víst engum í hug að neita því. Og það, sem hann mun hafa átt við, er það, að stjórnin hefði ekki komið peningamálum landsins í gott horf, eins og henni bar þó skylda til. En á öðrum stað í ræðu sinni fór hann að afsaka sjálfan sig, hvers vegna hann hefði ekki komið peningamálunum austan fjalls í betra horf, og ástæðurnar voru þær sömu eins og hjá stjórninni. Þess vegna held jeg, að ef hann vildi nú líta á málið með sanngirni, að hann myndi geta tekið afsakanir stjórnarinnar gildar jafnhliða sínum. Annars verð jeg að segja það, að þar sem hann leiddi bankana inn í þessar umr., þá sat það mjög illa á honum sem formanni peningamálanefndarinnar. Hann hefði gert skynsamlegra í því að spara sjer þessar ásakanir allar, þangað til þau mál verða til umr. hjer í deildinni. Sami hv.þm. (E. E.) var að brigsla þm. Ak. (M. K.) og þm. Ísaf. (J. A. J.) um fylgi sitt við stjórnina. Jeg sje ekki, að það sje brigsl á neinum, að vera hvort heldur sem er, með eða á móti stjórn, ef menn fylgja sinni sannfæringu. Því veitti jeg þessu eftirtekt, að oft hefir bólað á því, að þótt hafi vansi að fylgja stjórninni, meira að segja þeim ámælt líka, sem ekki hafa viljað lýsa andstöðu sinni gegn henni. Dæmi þessa eru ámæli þau, sem 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir hlotið. En jeg met þetta til drengskapar og tel það einurðarvott hjá þessum hv.þm. (J. Þ.), að vera ekki í andskotaflokki stjórnarinnar, úr því þeir hafa eigi trú á því, að hægt sje, að svo stöddu, að mynda betri stjórn. Það hefir, frá byrjun okkar innlendu landsstjórnar, bólað á ragleik hjá sumum hv.þm. í því að fylgja stjórninni og kannast við það, en jeg held, að þetta lýsi þroskaleysi í hinu pólitíska lífi hjer hjá oss. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) talaði um það, að stjórnin væri ósamræm. Jeg veit nú ekki glögt, hvað hann meinar með þessu, nema ef vera skyldi það, að þegar stjórnin myndaðist, hafi mismunandi stoðir runnið undir hana. Við tveir, forsætisráðherra og jeg, erum nú heimastjórnarmenn, og nutum því sameiginlega styrks þess flokks. Undir fjármálaráðherra munu aftur á móti fleiri stoðir hafa runnið. En þetta sannar ekkert ósamræmi, og stjórnin hefir ekkert tilefni gefið til þess, að heimilt sje að telja hana ósamræma. Auðvitað er það, að þar sem stjórnin er skipuð fleiri en einum manni, geta ekki allir ráðherrarnir altaf verið á sama máli. Hver ráðherra hefir sitt starfssvið og fylgir þeim málum, sem sannfæringin býður. En við höfum leitað samvinnu hver við annan, og erum yfirleitt ekki ósammála í neinu verulegu. Hv. sami þm. (J. B.) mintist á tvö frv., sem jeg lagði fram, einkasölufrv. fyrir kornvörur og frv. um seðlaútgáfurjettinn, og fanst þau mjög fara í bága hvort við annað. Jeg fæ nú, satt að segja, ekki sjeð, hvað er samræmilegt með þeim málum. Jeg lagði kornvörufrv.. fram í Ed. og tók ljóst fram afstöðu stjórnarinnar í því máli. Jeg get mjer þess nú til, að hv.þm. (J. B.) sje fylgjandi stefnu þessa frv. En haldi hann, að hjer sje verið að hneigjast að ríkisverslun alment, þá er svo ekki. Stjórnin er ekki að marka neina slíka stefnu; hún bar fram frv. aðeins til þess að reyna að koma fram bjargráðamáli, og var þar öll sammála. Það má vel vera, að í sumum atriðum fari skoðanir okkar, hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) og mín, á þjóðfjelagsmálum, ekki mjög á mis, en jeg er þó ekki neinn sócíalisti, heldur samvinnumaður, og þó að samvinnustefnan geti leitt til ríkisverslunar á sínum tíma, þá hygg jeg, að aldir líði áður en það verður. Hvað seðlaútgáfufrv. viðvíkur, er það misskilningur hjá hv.þm. (J. B.) að vera því mótfallinn, því það hefir að geyma ákvæði um, að ríkið taki í sínar hendur þann seðlaútgáfurjett, sem bankinn nú hefir, lögum samkvæmt, í vissan tiltekinn tíma, og það talsvert fyr en sjerleyfislög Íslandsbanka, hin upphaflegu, heimila. Það atriði, hvort rjett hefði verið af stjórninni að taka bankann nú, kemur til umræðu á öðrum tíma, en ekki nú. En það bið jeg hv.þm. (J. B.) að athuga, að þegar um framtíðarmál er að ræða, þá er ekki stefnumismunurinn fólginn í því, hve fljótt málið kemst í framkvæmd, heldur hvert markmiðið er, sem stefnt er að. Hv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) mintist á seðlaskrifstofuna og seðlaskömtunina, og hvað stjórnin hugsaði sjer að gera þar. Þetta virðist nú dálítið einkennileg spurning, þar sem málið er í nefnd hjer á þinginu. Get jeg þó sagt honum það, að nái tillögur viðskiftanefndarinnar um viðskiftahömlurnar fram að ganga, þá er stjórninni engin eftirsjón í seðlaskömtuninni. Þetta var auðvitað bráðabirgðaráðstöfun, gerð samkvæmt stefnu þingsins í fyrra í þessu máli, og í viðnámsáttina gegn því, að hagur landsins færi versnandi. Sjái þingið sig um hönd í þessu, er það fól stjórninni í fyrra að framkvæma, þá er svo langt frá því, að stjórnin geri þetta að fráfararatriði. Slíku ástfóstri við verslunarhömlur hefir hún ekki tekið. Það eru næg mál önnur, sem nær stæði, að stjórnin gerði að fráfararatriði, og sýnist sjálfsagðast, að það sjeu ekki smærri málin. Sami hv.þm. (Þorl. J.) mintist á stefnu stjórnarinnar í bankamálunum. Því er áður svarað. Málin eru í nefnd og munu rædd hjer á sínum tíma. Hygg jeg, að við þetta tækifæri sje nægilegt að minnast þess eins, að stjórnin mun leggja mikla áherslu á, að með seðlaútgáfufrv. sje ekki farið svo, að landinu stafi tjón af. Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) mintist á hrossasöluna og kolakaupin í sambandi við hana. Honum hefir förlast athyglin, er jeg mintist á mál þetta áður hjer í hv. deild. Jeg skal nú endurtaka það, að nauðsynlegt var, að skip það, sem átti að fara þrjár ferðir hingað eftir hrossum, hefði einhvern flutning hingað upp. Hins vegar átti stjórnin um þessar mundir í allmiklum erfiðleikum með það að útvega landinu tryggilegan kolaforða. Hún greip því þetta tækifæri, sem þarna fjekst. Samningurinn um kaup á 2000 hrossum og innflutning á 4000 tonnum af kolum var í einu lagi, og þar, á meðal annars, samið fyrirfram um flutningsgjald á kolunum, enda var það eitt undirstöðuatriði í samningnum, af því skipið var leigt eftir því. Og um flutningsgjaldið á kolunum er það að segja, að það var venjulegt flutningsgjald á þeim tíma, og eigi umþokað, þótt hátt væri. Að öðru leyti var hestaverðið fob Reykjavík alveg sjerstakur liður í samningnum. Jeg hjó eftir því hjá sama hv.þm. (M. J.), að hann ætlaðist til þess, að ef ný stjórn kæmi, þá skifti hún um anda og aðferð. Þetta er auðvitað eigi nema eðlileg krafa. Því til hvers væri þessi barátta, ef stefnan og andinn ætti að vera hinn sami. Þegar jeg nú að lokum geri alt upp, þá er það í raun og veru aðeins eitt einasta atriði, sem ekki er fullhrakið af öllum ásökununum á stjórnina. Hinum öllum hafa stjórnarandstæðingamir orðið að kingja. Og þetta atriði er, að stjórnin hafi ekki útvegað lán í Ameríku, eða má ske öllu heldur hitt, enga tilraun til þess gert. Þetta er satt. En hefði stjórnin einkum viljað verja sig fyrir slíkri ásökun, þá hefði hún auðvitað getað gert tilraunina; en hún hefir ekki kært sig um slíkt, og það sökum varfærni í fjársökum. Það verður því aðalhlutverk komandi stjórnar, til þess að skifta um anda og aðferð, að varast varfærni núverandi stjórnar í fjársökum, og það óska jeg, að hv.þm. glöggvi sig á, þá er þeir greiða atkvæði. Hv. þm. Str. (M. P.) mintist á það, sem jeg var svo óheppinn að segja í fyrstu ræðu minni, að það væru atvinnumálin, sem nú væru stærstu vandamálin, og erfiðust úrlausnar. Til þess að fást við þau, þyrfti í raun og veru afburðamenn, og treystu menn mjer ekki til þess, sem mjer þætti eigi nema eðlilegt, þá væri jeg fús til þess að fara, ef þeir vísuðu á annan betri, sem fáanlegur væri. Jeg var nú svo einfaldur að halda það, að menn tækju mig trúanlegan, og án þess nokkur undirhyggja byggi undir. Mjer fellur það illa, að hv.þm. Str. (M. P.), sem er. náinn samvinnumaður minn undanfarin þing, skuli halda, að þetta sje af þeim toga spunnið, að náfrændur hans í stjórninni, forsætisráðherra og fjármálaráðherra, hafi fengið mig til þess að fórna mjer. Jeg sje nú eftir því að hafa látið þetta um mælt, fyrst ekki var hægt að taka það blátt áfram, eins og það var talað og meint. Hið sanna er, að jeg ráðgaðist um þetta við engan, og er það að einskis hvötum gert. En úr því jeg hefi sagt það, stend jeg við það, en jeg krefst þess, að hv.þm. bendli enga aðra við þessa ákvörðun mína. Sami hv.þm. (M. P.) fór nokkrum orðum um það, og fann að stjórninni fyrir, að hafa ekki sýnt af sjer þá föstu stefnu, sem þyrfti til að mynda flokka í þinginu. Um þetta hefir einmitt verið farið svo rjettmætum orðum af hæstv.forsrh. (J. M.) og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að jeg bæti ekki þar um. það er ekki oft, að flokkar myndist á þann hátt frá grundvelli, að landsstjórnin verði til að skapa flokkinn með stefnu sinni. Eðlilegasta og besta tilorðning flokks er sú, þegar einhver maður rís upp, sem hefir hugsjónir fram að flytja, og leitar þeim fylgis. Ef þær svo fá fylgi, þá myndast flokkur um þær, og svo eru náttúrlega valdir forkólfar þess flokks, sem svo róa að því öllum árum að reyna að bera hugsjónirnar fram til sigurs og framkvæmda. Þannig er rjett myndun flokka, og á þennan eina hátt geta myndast traustir og þingnýtir flokkar.  (M. P.: Jeg veit ekki til, að stjórnin hafi fasta stefnu í nokkru máli)  . Það er næsta kynlegt, að hv.þm. Str. (M. P.) skuli vera að álasa stjórninni fyrir stefnuleysi. Jeg hefi enn sem komið er ekki getað áttað mig á því, hvaða stefnu hann fylgir í nokkru stórmáli. Þótt hann hafi áhuga á berklaveikismálinu, þá tel jeg það ekki með stórum stefnumálum. Hv. þm. (M. P.) ætti að geta sjeð það, að það lýsir sjer ákveðin stefna í þeim málum stjórnarinnar, sem nú liggja fyrir þinginu. Og þótt vjer ráðherrarnir sjeum ekki sammála um öll mál, þá höfum vjer varast að leggja fyrir þingið önnur mál en þau, sem okkur greinir eigi verulega á um, eins og t. d. skattamálin, sem eru vel fallin til að skifta mönnum í flokka. Einmitt sú stefna, sem stjórnin hefir tekið upp í þeim málum, er nokkuð greinileg, en það er að hneigjast að beinum sköttum frekar en óbeinum. Fjárhagur landsins er samt þannig nú, að nauðsynlegt er að afla landssjóði fjár með einhverju móti. Verður því óhjákvæmilegt að nota þær aðferðir, sem best duga til þess í bráð, þótt þær fari ekki eftir „principum“ þeim, sem í framtíðinni væri æskilegast að fylgt væri, og þess vegna verður skattastefna stjórnarinnar nú ekki eins greinileg og ella hefði orðið. Í frv. um fasteignaskatt er gerður verulegur munur á fasteignunum eftir því, hvort þær eru lönd og lóðir, eða hús og önnur slík mannvirki. Hjer er því lagt til hæfis fyrir ákveðna stefnu, sem augsýnilega getur orðið þýðingarmikil í framtíðinni, og ekki hefir áður eiginlega verið til í okkar skattamálum. Einnig er með tekjuskattinum mörkuð greinilegri stefna en áður hefir verið í þeim lögum. Hvað snertir stefnu í fossamálunum, þá hefir stjórnin tekið þar ákveðna afstöðu. En að því er viðkemur eignaratriðinu í því máli, sem mikill ágreiningur hefir orðið um, þá get jeg ekki sjeð, að það hafi mikla praktiska þýðingu í þessu tilliti. Jeg hygg,að það megi fremur teljast lögfræðilegt en tekniskt mál, og að þar geti því trauðla verið um ákveðna flokkaskiftingu og þýðingarmikla að ræða í sambandi við það atriði. Aftur á móti er öðru máli að gegna um önnur atriði í fossamálinu. Þar eru þegar komnar í ljós tvær nokkuð greinilegar stefnur. Önnur er sú, að vera hræddur við stórvirkjun fossa, og sjerstaklega útlent fólk og útlent fje. Innflutningur fólks mundi fara með þjóðernið, og útlenda fjeð drotna yfir hagsmunum manna. Það sje um að gera að girða sem best fyrir þetta með lögum. Hin er sú, að sleppa ekki tækifærum, ef þau gæfust, til þess að koma einhverju af okkar stærri fallvötnum í gagn svo fljótt, sem unt er, og vogast til að hafa þar til aðstoð af útlendum mönnum og útlendu fje. Stjórnin hneigist nú að þessari stefnu og trúir ekki öðru en þá gát megi hafa á þessu, að hagsmunir landsmanna og sjálfstæði sje fulltrygt fyrir því. En vitaskuld eru ekki núna miklar horfur á, að langt komist áleiðis í þessum efnum næstu árin. Jeg held, að hver maður ætti að geta sjeð, að það er ekkert sjerlega gott árferði fyrir hugsjónamál nú eða önnur stefnumál. Það er svo háttað á flestum sviðum, að það getur tæpast verið um framsókn að ræða, heldur frekar afturhald, og það er líka það hyggilegasta að haga því svo, eins og þegar franski herinn hopaði aftur frá landamærum Belgíu og Frakklands, til þess að fá betri aðstöðu og geta svo síðar sótt fram á ný. Það liggur því í augum uppi, að það er næsta örðugt nú að marka stefnulínur í framtíðinni. Lætur því næsta undarlega í eyrum, þegar hv.þm. standa upp hver á fætur öðrum og saka stjórnina um getuleysi hennar í þessu efni. Tel jeg slíkt bera vitni um þekkingarskort eða aðgæsluleysi á ástandinu, sem nú ríkir, jafnt hjer á landi sem annarsstaðar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er ekki rjett hjá hv.þm. Dala. (B. J.), að það sje bæði óþinglegt og óþekt að viðhafa þá aðferð um vantraustsyfirlýsingu, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir gert. Hv. þm. Dala. gleymir því, að það er ekki lengra síðan, að þessi sama aðferð var notuð, en á þinginu 1911. Raunar var hv.þm. (B. J.) ekki ánægður með þá niðurstöðu, er þá var fengin, en jeg hygg, að um óánægju hans hafi þá ráðið meiru niðurstaðan en aðferðin. Þá gat hv.þm. (B. J.) um það í ræðu sinni áðan, að þeir þm., sem dirfðust að greiða atkvæði með þessari dagskrá, mundu þar væntanlega skáka í því skjólinu, að þeim tækist að slá ryki í augun á fáfróðum kjósendum sínum, þegar heim kæmi. Mjer datt í hug þá, hve undarlega oft bregður við, er kosningin er hjá liðin, þar sem ávarpið til kjósenda, sem hjá flestum er „háttvirtur“ fyrir kosningu, breytist hjá sumum hv.þm. í „fáfróður“, undir eins og kosningin er búin. Jeg tel annars nóg komið af ræðum um þetta mál, og jeg hefi enga löngun til að vera langorður eða illorður í garð andstæðinga minna. Jeg skal taka það fram, að jeg tala ekki um dagskrá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Jeg hefi lýst áður áliti mínu á aðferð þessa hv.þm. (Gunn. S.). Aftur á móti skal jeg láta þess getið um dagskrá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að jeg læt mjer hana vel lynda, og eins þótt brtt.hv.þm. Str. (M. P.) á henni verði samþykt. Annars læt jeg mjer vantraustsyfirlýsinguna í ljettu rúmi liggja, hvort hún verður samþykt eða feld. Og hvort hún stingur upp höfðinu aftur eftir lengri eða skemri tíma, þá er mjer sama, því ekki skal jeg syrgja það, þótt jeg yrði að víkja úr þessu sæti.

Ólafur Proppé Jeg get verið mjög stuttorður, því það, sem jeg vildi sagt hafa, eru aðeins örlitlar athugasemdir út af svörum hæstv.forsrh. (J. M.). Mjer þykir það mjög leitt, annara þm. vegna, að svör hans hafa ekki verið greinilegri en þau voru. En hins vegar verð jeg að taka gilda afsökun hans í því efni. Jeg hefi, síðan jeg hjelt fyrri ræðu mína og gerði fyrirspurnina, haft færi til þess að tala við hann og fjrh. (M. G.) ítarlega um þessi mál og kynnast áformum þeirra, og þær upplýsingar, sem jeg hefi fengið hjá þeim, get jeg látið mjer nægja, eftir atvikum. En það, sem jeg legg aðaláhersluna á í þessu lántökumáli, er það, að hvernig sem fyrirkomulagið verður, þá verði gengið svo frá, að hag þeirra kaupsýslumanna og annara framleiðenda, sem við bankann skifta, verði borgið, og það jafnt hvort sem þeim banka eða Landsbankanum verður fengið fjeð til ráðstöfunar.

Magnús Jónsson Jeg skal vera ákaflega fáorður. Er það hvorttveggja, að umræður eru orðnar langar, og auk þess hefi jeg verið svo óheppinn að fá kvefpest þá, sem nú gengur, og er því hás og lítt hæfur fyrir löng ræðuhöld. Það kemur sjer því afarvel fyrir mig, að þau hafa verið svo undarlega kraftlítil þessi skeyti stjórnarinnar og verjenda hennar. Því fyrir bragðið hefi jeg næsta fáum að svara. Jeg get þó ekki stilt mig um að víkja með nokkrum orðum að ræðu hæstv.forsrh. (J. M.), þar sem hann var að leggja út af ummælum mínum um, að það væri óeðlilegt í þingræðislandi, að menn skyldu ekki skiftast í greinilega flokka um stórmálin og starfa á þann hátt. Jeg skal fúslega játa það, að það geti einstöku sinnum komið fyrir, að málefnum sje þannig farið, að ekki sje gott að mynda fasta flokka um þau. En jeg verð samt að halda því fram, að þetta muni ekki vera heppilegt sem regla, og jeg býst við, að bæði hæstv.forsrh. (J. M.) og aðrir verði að játa það, að slíkt geti orðið beint hættulegt, er til lengdar lætur. Mjer finst meðferðin á þessu máli einmitt bera vitni um það, að þetta getur orðið að hreinni og beinni sýking. Er ekki kynlegt, að jafneðlileg og óbrotin till. og sú, er hv.þm. Dala. (B. J.) hefir komið hjer fram með, skuli ekki geta fengið beina afgreiðslu, heldur vera undir eins vafin og kafin slíkum glundroða, sem hjer er á ferðinni? Að því er snertir umyrði mín um viðskiftahöftin, þá hafa hæstv. ráðherrar snúið orðum mínum þar við. Þeir sögðu, að ekki ætti að halda óeðlilega lengi í slíkar ráðstafanir. En jeg taldi aðeins undarlegan snúning hæstv. ráðherra síðan í þingbyrjun, er þeir vörðu viðskiftahöftin af kappi, því síðan veit jeg ekki til, að nein breyting hafi orðið í þessu efni. Annars þarf jeg ekki að svara því, sökum þess, að það var ekki rjett eftir haft. Þá hefir það komið fram hjer, að ekki sje viðeigandi, að hv.þm. sjeu að skattyrðast hjer og skiftast á köpuryrðum sín á milli. Nú, það má náttúrlega að öllu of mikið gera; en annars fæ jeg ekki sjeð, að þegar sumir hv.þm. ganga fram fyrir fylkingar og verja stjórnina, en aðrir sækja á, þá sje það nema ofureðlilegt, að í harðbakka slái með þeim. Annars hafa bæði meðhaldsmenn og mótstöðumenn stjórnarinnar í þessum umræðum verið að reyna að skýra stefnu stjórnarinnar, og tekist mismunandi vel. Hygg jeg, að hæstv.forsrh. (J. M.) hafi komist þar næst með líkingu sinni um sólskinið og bóndann í Árnessýslu, og mun það einmitt vera sláandi dæmi upp á stefnu stjórnarinnar. Við bændurna á að segja, þegar að þeim kreppir: Bíðið, þangað til sólin skín, og við togaraeigenduma á einnig að segja: Bíðið þangað til sólin skín. Með öðrum orðum, kjörorð núverandi stjórnar er: Bíðið þar til sólin skín. Jeg skal nú játa það, að það er mörgum sjúkdómum svo farið, að þeir batna af sjálfu sjer, án þess að læknir sje sóttur. En það sannar ekkert um það, að ekki sje sjálfsagt að leita læknishjálpar, er sjúkdóma ber að höndum. Að minsta kosti hygg jeg, að fáir sjeu nú svo óvitrir að halda slíku fram. Og ekki býst jeg við, að sú aðferð gæfist betur þar, sem um sýkingu heillar þjóðar er að ræða. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði í ræðu sinni áðan, að það væri mjög undarlegt, eftir annari afstöðu minni, er jeg lýsti yfir því, að jeg legði ekkert upp úr því, hvort vantraustsyfirlýsingin væri feld eða samþykt. það voru ekki mín orð, að jeg legði ekkert upp úr því, en hitt tók jeg fram, að mjer lægi það í ljettu rúmi hjá hinu, að slík loðmulla verði samþykt, sem dagskrá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) er, og afstaða þingsins til hæstv. stjórnar verði eftirleiðis jafnóákveðin og nú. Þá var hæstv. ráðherra (M. G.) að tala um, að jeg hefði verið farinn að bjóðast til þess að verja stjórnina gegn öllu illu. Það gætir hjer svipaðs misskilnings hjá hæstv. ráðherra og áður. Jeg var þar að leggja út af ræðu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) og sagði, að vörn hans væri svipuðust því, sem verið væri að verja sakamenn. En þess væri engin þörf, því engum hefði dottið í hug að saka hæstv. stjórn um að hafa aðhafst neitt, sem væri glæpsamlegt. í því tilliti kvaðst jeg vera fús til að verja hana fullum fetum, og það er jeg enn. Þá skal jeg með örfáum orðum víkja að ræðu hv. samþm. míns, 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Jeg varð satt að segja hálfhissa á mörgu í ræðu hans. Hún var mjer órækur vottur um það, hve varlega maður verður jafnan að tala þar, kem vinir eiga hlut að máli. Sjerstaklega þegar ræða er um góða vini, þá verður að tala mjög varlega við þá, því þeir skilja stundum lausleg ummæli manns sem bón og fara þegar að leggja hart á sig til þess að verða við henni. Jeg mintist eitthvað á poka, sem hann hefði klætt sjálfan sig í og kæmist nú ekki úr, hvernig sem hann brytist um. En hann hefir tekið þetta sem ósk frá mjer og þegar í stað farið að leitast við að verða við henni, með því að fara að sprikla í pokanum hjer frammi fyrir öllum þingheimi. Þetta var alls ekki meining mín, því mig langaði ekkert til, að hann færi að gera sig hjer að athlægi. En hann um það, úr því hann gerði það óbeðinn. Til þess að menn skilji, hvað hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) átti við, er hann sagði, að jeg hefði ekkert stjórnmálavit, nema frá honum, þá verð jeg að skýra, hvernig á þessum orðum hans muni standa. Um kosningamar í vetur var nefnilega borinn út sá orðrómur hjer í bænum, að jeg sendi skrifara á þá fundi, sem þessi hv.þm. (J. Þ.) hjelt, til þess að skrifa upp ræður hans; átti jeg svo að læra þær utan að og flytja síðar. Þetta er það, sem hann er að glópa með, en það varð til þess að breiða yfir það, sem satt var, að hann hefði tekið upp......*) Hann var að tala um tóninn í minni ræðu. En gaman væri að bera saman tóninn í minni ræðu og hans. Jeg nenti auðvitað ekki að skrifa upp það, sem hann sagði, en ef til vill kemur það í Morgunblaðinu, eða kann ske öllu heldur í fornvini hans, Alþýðublaðinu, því lík ummæli og hans komu um ræðu, sem jeg hjelt um daginn, í því blaði. Jeg talaði um, að hann hefði annaðhvort orðið að greiða atkvæði með dagskrártillögunni eða á móti, og fyrir þessu gerði jeg grein. En ef hann nú greiðir atkvæði með dagskránni, þá hefir hann engar ákveðnar stefnur hvað snertir frv. stjórnarinnar. En nú hefir hann þó ákveðna skoðun á þeim sumum, t. d. þeim, er snerta fossamálið, því maður veit, frá hans fossanefndarstarfi, hverju hann hjelt fram um eignarrjettinn. Eitt í þessu dæmi getur þó ef til vill verið skakt. Jeg gerði sem sje ráð fyrir, að hann hefði sagt satt á þingmálafundunum hjer, þar sem hann hjelt fram fastri og ákveðinni skoðun í þessum málum. En vilji hann taka það aftur og segja, að hann hafi enga skoðun á þeim, og því sagt ósatt á þingmálafundunum, þá er honum það guðvelkomið. En það getur vel komið fyrir, að honum verði launað það síðar. Hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) sagðist hafa skrifað það eftir mjer, að framleiðslukostnaðurinn minkaði því aðeins, að lán væri tekið. Jeg sagði það aldrei, en hitt sagði jeg, að framleiðslukostnaðurinn minkaði því aðeins, að vörur fengjust frá útlöndum ódýrari en þær hefðu verið að undanförnu. En til þess að geta keypt þær þarf peninga. Best væri auðvitað að hafa þá fyrirliggjandi, en úr því að því er ekki til að dreifa, yrði að taka lán. Mjer þykir vænt um, að hv.þm. (Þór. J.) sagði, að sjer þætti best að greiða atkvæði annaðhvort um traust eða vantraust á stjórnina, og trúi jeg þessu vel, því hv.þm. (Þór. J.) er kunnur að því að vera maður ákveðinn. *) Hjer vantar eitthvað í ræðuna.

Jakob Möller Þó að nokkuð sje liðið á nótt, verð jeg að tefja hv.þm. augnablik. Jeg á ósvarað nokkrum atriðum. Einn hv.þm. sagði, að nú væri orðin fremur sókn en vörn af hálfu stjórnarinnar. En jeg verð að segja, að hún er einkennileg sú sókn. Það hefir verið talað um, að taka þyrfti lán, en nú vill svo til, að stjórnin og þeir, sem verja hana, eru eigi þar á eitt sáttir. Hæstv. atvrh. (P. J.) segir, að stjórnin hafi viljað taka lán, en ekki vitað til þess, að hægt væri að fá það. Hæstv. fjrh. (M. G.) segir, að stjórnin hafi „útvegað“ lán. En þeir þm., sem verja stjórnina, lofa hana einmitt fyrir það, að hún skuli ekki hafa tekið neitt lán eða viljað taka það. En svo vita þeir ekkert, hvað hjer er um að ræða. Þeir halda, að hjer sje verið að tala um að taka lán til eyðslu. Þetta er misskilningur, því að gjaldeyrislán er tekið til þess að borga með skuldir, sem á hvíla, en ekki til að auka þær. Og í öðru lagi hefir verið talað um að taka lán til atvinnurekstrar. Hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) sá, að jeg hristi höfuðið, er hann var að tala. Jeg skal nú gera honum skiljanlegt, hvers vegna jeg gerði það. Hann hafði heyrt, að ef til vill gæti orðið hungursneyð, ef togararnir hættu að stunda fiskveiðar, og hann skildi það svo, að Reykvíkingar myndu þá svelta, af því að togararnir hættu að færa þeim fisk í soðið! En togararnir fiska fyrir alt landið, og ekki aðeins „í soðið“ fyrir Reykvíkinga. Hv. þm. (Þór. J.) hefir ef til vill heyrt, að þeir geta fiskað fyrir alt að 10 milj. kr. yfir vertíðina, og hann ætti að vita, að því fje, þeim erlenda gjaldeyri, sem fyrir fiskinn fæst, er varið til að kaupa mat fyrir handa öllum landsmönnum jafnt, en ekki handa Reykvíkingum. Hann sagði og, að ef útgerðin bæri sig ekki, ætti að hætta að gera út, en ekki að taka áfram lán til eyðslu. Ef menn nú komast að þeirri niðurstöðu, að hægt sje að gera út, með því að leggja dálitla viðbót til útgerðarinnar, þá myndi jeg skoða huga minn um, hvort eigi væri rjett að verja t. d. einni milj. til þess að fá aftur tíu. Væri enginn fiskur veiddur á togarana, yrðum við óhjákvæmilega að taka 10 miljónirnar allar til láns erlendis, - eða að svelta. Jeg bjóst ekki við, að hæstv. fjrh. (M. G.) notaði sjer það, að viðskiftahömlurnar væru ekki á dagskrá, og fyndi þar af leiðandi ekki ástæðu til að svara því, er jeg drap á þeim viðvíkjandi, og ljeti jafnvel í veðri vaka, að óvíst væri, að stjórnin vildi sætta sig við að nema þær úr gildi. En þótt nú stjórnin álíti þær enn eina bjargráðið, þá hefir hún þó ekki framkvæmt þær svo, að að gagni hafi orðið, og það er að minsta kosti ekki upplýst, að hún ætli að halda fast við þær, eða að hún hafi hugsað sjer neitt í þeirra stað. Þar sem jeg talaði um, að stjórnin ætti framvegis, samkvæmt till. viðskiftamálanefndar, að hafa heimild til að hefta greiðslur með póstávísunum til útlanda, þá var það af því, að jeg verð að líta svo á, að með því sje stjórninni „gefið undir fótinn“ að láta hjá líða að bæta úr því ástandi, að bankarnir gætu ekki uppfylt þá skyldu sína að yfirfæra fje. Stjórnin vill ekki tryggja, að þetta komist í lag, þó að fje það, sem þannig yrði sent í póstávísunum, sje ekki eyðslufje, heldur sent til að greiða með skuldir. Stefna stjórnarinnar í þessu er því sú að láta landið safna skuldum hjer og hvar erlendis og banna útflutning á greiðslum. Jeg skal svo eigi fjölyrða frekar um það mál. Af því að hjer var talað um stefnur, langar mig til að spyrjast fyrir um það, hvað hæstv.forsrh. (J. M.) hafi átt við, þegar hann sagði um 2. þm. Reykv. (J. B.), að hann gæti ekki stutt aðra stjórn en þá, sem hefði á stefnuskrá sinni: Frjáls verslun í frjálsu landi, ef núverandi stjórn færi frá? Á að skilja það svo, að hæstv.forsrh. (J. M.) sje að ógna hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) með því, að ef þessi stjórn fari frá, þá komist andstæðingar hennar að, og stefnuskrá þeirra verði: Frjáls verslun í frjálsu landi, en það sje eitthvað annað, sem núverandi stjórn vilji? Það væri fróðlegt fyrir hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) að fá að vita nánar um þetta. Jeg skil það, að hæstv.forsrh. (J. M.) furðaði sig á því, að jeg lagði svo mikla áherslu á það í fyrri ræðu minni, í sambandi við afstöðu mína til hæstv. stjórnar, að stjórnin þyrfti að vera sannleikselsk. Jeg get skilið, að það sje svo fjarlægt honum, að honum þyki það undarlegt, að nokkur skuli halda því fram, að stjórnin þurfi að vera það. Og jeg hugsa, að hann hafi hvorki getað sannfært mig eða aðra þm. um það, að stjórnin væri sjerlega sannleikselskandi. Viðvíkjandi strandvarnarmálunum er ekki fullljóst, hvort hæstv.forsrh. (J. M.) hefir sagt vísvitandi ósatt. En mjer þótti undarlegt, að þegar hann svaraði mjer, vjek hann undan. Jeg man ekki betur en hæstv.forsrh. (J. M.) talaði á dögunum um, að flotamálastjórnin danska hefði látið á sjer skilja, að henni væri það ljúft að auka strandvarnir hjer við land. Spurningin er um það, hvort slíkt tilboð, beint eða óbeint, hafi komið fram frá flotamálaráðuneytinu að fyrra bragði. Á því veltur það, hvor forsætisráðherranna fer rjett með þetta. Þetta atriði kemur sambandsnefndinni ekkert við, eða því, sem dönsku nefndarmennirnir sögðu um strandvarnamálið. Það er enn óupplýst hjer af hæstv.forsrh. (J. M.), hvort danska stjórnin hefir boðið auknar strandvarnir, eða hæstv.forsrh. (J. M.) hefir sjálfur beðið hana um þær. Hann lagði mikið upp úr því, að jeg hefði farið rangt með nokkur orð, sem hann sagði hjer á dögunum. Jeg sagði, að hann hefði sagt, „að annað mál væri, ef hann hefði beðið dönsku stjórnina“. En hann segist hafa sagt: „Jafnvel þó jeg hefði beðið“. Jeg fullyrði nú, að jeg hafi haft orð þessi rjett eftir. En þótt hann segði nú satt um þetta, þá sjer hver maður, að einnig í þeim orðum, sem hann segist hafa viðhaft, liggur neitun á því, að hann hafi beðið dönsku stjórnina um auknar strandvarnir. Þá talaði hæstv.forsrh. (J. M.) um, að hann hefði viljað ganga fast eftir því, að Danir fullnægðu samningunum. En jeg man ekki betur en að hann hafi sagt, að þeir fullnægðu þeim, ef þeir hefðu eitt skip til strandvarna hjer. Þá er rangt, að þeir sjeu skyldugir að hafa meira. Jeg skal ekki tala meira um það nú, sem jeg sagði áður, að hæstv. forsætisráðherra hafi þvælst fyrir því, að mynduð yrði samfeld meiri hluta stjórn. Um það mætti deila lengi, en aðeins reynslan getur skorið úr því. Þá skal jeg með nokkrum orðum víkja að hinni rökstuddu dagskrá 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Nokkrir hv.þm. hafa beint að mjer spurningum viðvíkjandi því, hvort mjer sýndist dagskráin vera þingleg, og jeg get svarað því strax, að mjer finst ekkert óþinglegt við hana. Jeg held meira að segja, að það, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gerir, sje ekkert þinglegra, því að dagskráin hans er fram komin af því, að hann óttast, að vantraustsyfirlýsingin yrði annars samþykt. En er það þá þinglegt að reyna með krókaleiðum að koma í veg fyrir það, að hinn sanni vilji þingsins komi í ljós? Að hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) ætlar að greiða atkvæði á móti sinni eigin dagskrá, hefir fordæmi, og nægir þar að minna á Benedikt gamla Sveinsson, er hann tók frv. Valtýs upp sjálfur til þess að fella það. Hv. samþm. minn, 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði það ekki rjett, sem jeg hafði sagt, að hann væri flutningsmaður að frv., sem hann sjálfur væri ekki fylgjandi. Jeg er hissa á því, að hann skuli leyfa sjer að segja þetta, því jeg hefi tvo votta að því, að hann sagði við mig, að hann væri á móti því og vildi ekki flytja það. Hann hefir að vísu sagt þetta utan þings, og ef til vill ekki ætlast til þess, að það kæmi opinberlega fram. En jeg segi þetta ekki hjer honum til hneisu, því jeg álít það enga hneisu að flytja frv. samkvæmt áskorun kjósenda sinna, þó að maður sje því sjálfur ósamþykkur.

Fjármálaráðherra (M. G.) Aðeins stutt athugasemd. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að viðskiftahöftin hefðu ekki komið að neinu gagni, því enn þá væri viðskiftakreppa. En það sannar alls ekkert um það, að viðskiftahöftin hafi ekki komið að gagni, því að viðskiftakreppan mundi vera enn þá meiri, ef þau hefðu ekki verið. En hins vegar getur maður sagt, að þau hafi ekki nægt að fullu, og við því hafði enginn búist, því að kreppa hlaut að koma, eftir því ástandi, sem var í heiminum.

Forsætisráðherra (J. M.) Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hlýtur að vera orðinn mjög syfjaður, þegar hann þóttist ekki skilja, að jeg efist um það, að hann hafi mjög næma tilfinning fyrir sannleikanum, og jeg hafi gilda ástæðu til að efast um sannleiksást hans. Jeg get verið hv.þm. (Jak. M.) sammála um það, að ekki sje skemtilegt að heyra okkur segja: Klipt var það, skorið var það. Þar sem hv.þm. (Jak. M.) sagði, að jeg hefði sjerstaklega talað um aðstöðu ráðgjafarnefndarinnar, þá er það satt; gerðabók hennar sýnir og sannar mína skýrslu. En hins vegar hefir fjrh. (M. G.) skýrt frá samtali sínu við ríkisráðherrann danska. Þar sem hv.þm. (Jak. M.) ber það á mig, að jeg hafi ekki farið með rjetta skýrslu í þessu máli, þá er það ekki satt. Jeg hefi margskýrt þetta. Hvað viðvíkur stefnumuninum, þá er jeg hissa á því, að hv.þm. (Jak. M.) skuli vera að taka svari hv. 2. þm. Reykv. (J. B.). Jeg er viss um, að hv.þm. (Jak. M.) hefir vel skilið, hvað jeg átti við.

Jakob Möller Jeg þykist skilja, að hæstv.forsrh. (J. M.) vill finna afsökun, segjum ónákvæmni sinni, í því, að ritstjórar fari stundum með rangt mál. Þetta getur verið, en jeg vil algerlega vísa því frá mjer. Jeg fer aldrei með rangt mál vísvitandi. Og þótt svo væri, sem ekki er, þá má þó gera ráð fyrir því, að þingið þykist verða að gera hærri kröfur í þeim efnum til ráðherra en ritstjóra. En ef hæstv.forsrh. (J. M.) ætlar að fara að jafna sjer við blað mitt, sem hann hefir þó leyft sjer að viðhafa niðrandi orð um, þá verð jeg að mótmæla þeim samanburði.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer hefir aldrei dottið í hug að bera mig saman við það blað.

Jakob Möller Gleður mig.

forseti (B. Sv.) Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gerði þá kröfu, að rökstuddu dagskránni frá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) væri vísað frá atkvæðagreiðslu, sakir þess, að hún væri óþingleg. Jeg sje ekki, að jeg geti orðið við þeirri kröfu. 42. gr. þingskapanna segir svo um rökstudda dagskrá: „Meðan á umræðum stendur má gera tillögu, er bygð sje á ástæðum, um að taka skuli fyrir næsta mál á dagskránni, og skal þá afhenda forseta tillögu um það skrifaða“. Nú hefir sú oft verið venjan, að tillagan hefir lítt verið rökstudd í dagskránni sjálfri, heldur hafa ástæðurnar verið færðar fram í ræðu. Í þingsköpunum er ekkert því til fyrirstöðu, að þm. geti borið fram till., þótt hann greiði henni ekki sjálfur atkvæði. Oft hefir það borið við, þá er tillaga eða frumvarp er tekið aftur, að aðrir hafa tekið það upp (sbr. skýlausa heimild í 40. gr. þingskapanna), til þess eins að láta það koma undir atkv. og falla. Jeg sje mjer því eigi fært að hnekkja frá atkvæðagreiðslu dagskrártill. hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), hvorki af þeirri ástæðu, að hún sje óþingleg, nje þeirri, að hún sje ekki rökstudd. Þessi dagskrártill. kemur því fyrst til atkvæða. Nafnakalls óskuðu um allar atkvæðagreiðslur í málinu þessir þm.: M. P., M. J., Sv. Ó., Gunn. S., B. J. og P. O. Var síðan til atkvæða gengið um dagskrártill. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), og fór á þessa leið: Gunn. S.: nei. H. K.: nei. Jak. M.: nei. J. A. J. greiddi ekki atkv. og færði til þau rök, að hann teldi dagskrána óþinglega, en forseti kvaðst eigi meta rök þessi gild og taldi varða þingvíti. Þá krafðist J. A. J. þess, að þeim úrskurði væri skotið undir atkvæði deildarinnar, hvort rök sín skyldi gild meta. Var það gert, að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: B. H., E. Þ., J. A. J., J. S., J. P., M. G., M. K., M. P., Ó. P., P. J., P. Þ., S. St., St. St., Sv. Ó., Þorl. J., Þór. J., alls 16. nei: E. E., Gunn. S., H. K., Jak. M., J. B., M. J., P. Þ., Þorl. G., Þorst. J., B. J., alls 10. Forseti greiddi ekki atkvæði. Var nú haldið áfram nafnakalli um dagskrártill. 1. þm. Rang. (Gunn. S.): J. B.: nei. J. S. greiddi ekki atkv. og færði til sömu rök og J. A. J. Forseti úrskurðaði þau rök eigi gild, en þm. (J. S.) krafðist þess, að þeim úrskurði væri skotið undir atkvæði deildarinnar. Þá kvöddu nokkrir þingmenn sjer hljóðs til þess að gera athugasemdir um gæslu þingskapa.

Sigurður Stefánsson Mjer virðist, sem þetta sje leikur, að vera að bera hið sama hvað eftir annað undir deildina. Mig uggir, að úrslitin muni jafnan verða eins, því mjer virðist, að hjer muni flokkur standa bak við.

Flm. (Bjarni Jónsson) Leikurinn er ekki forseta megin, heldur þeirra, sem byrjuðu. Og það ætti hv. varaforseta (S. St.) að vera kunnugt, að svo verður að vera, sem þingsköp mæla fyrir.

Magnús Jónsson Er það yfirlýst, að flokkur standi bak við?

Forseti (B. Sv.) Samkvæmt 44. gr. þingskapanna getur þingmaður skotið úrskurði forseta um undanfærslu sína við atkvæðagreiðslu, þá er nafnakall fer fram, undir atkvæði deildarinnar, og getur deildin þá leyst þingmanninn undan þingvíti, þótt hann neiti að greiða atkvæði. Þetta á við hvern einstakan þingmann, en ekki heilan flokk manna, sem hefir tekið sig saman um að skorast undan að taka þátt í atkvæðagreiðslu. Hjer liggur fyrir krafa frá einum hv.þm., 2. þm. Skagf. (J. S.), um það, að úrskurði mínum um undanfærslu hans sje áfrýjað til deildarinnar, og mun jeg verða við þeirri kröfu, samkv. ákvæðum 44. gr. þingskapa.

Gunnar Sigurðsson Enda þótt skylt sje, að þetta sje borið undir atkv., þá óska jeg ekki nafnakalls.

Magnús Kristjánsson Jeg verð að líta svo á, að hæstv. forseti móðgi þingmenn með því að halda, að þeir greiði öðruvísi atkvæði en þeir nú þegar hafa látið í ljós.

Forseti (B. Sv.) Það er ekki móðgun, þótt fylgt sje þingsköpum.

Jakob Möller Er ekki hægt að fá skýra yfirlýsingu um, að flokkur sje á bak við, því sje svo, þarf ekki fleiri atkvgr.?

Forseti (B. Sv.) Ekki er mjer þága í að hafa fleiri nafnaköll, og mun jeg taka gilda skýlausa yfirlýsingu, ef hún kemur fram.

Sigurður Stefánsson Jeg lýsi aðeins yfir því, sem jeg og áður hefi gert, að það er fylsta trú mín, að allar atkvgr. fari á einn veg.

Jakob Möller Ef enginn mótmælir, þá er óhætt að líta svo á, að það sje flokkur.

Magnús Pjetursson Jeg mótmæli því, að jeg sje í nokkrum samtökum um þetta.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg mótmæli líka, en mun ávalt greiða eins atkv.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skýt því til hæstv. forseta, hvort eigi sje hægt að láta eina atkvgr. ráða, með þeim formála, að hún gildi um þá alla, sem færa fram sömu ástæður.

Flm. (Bjarni Jónsson) Þetta er hættuleg braut, sem hjer er gengið inn á. Ef einhver segir, að þetta eða hitt sje óþinglegt, þá er gefið fordæmi með þessu, og enn fremur fyrir því, að þingmenn hjálpi hver öðrum til þess að halda dagkaupi sínu, þótt þeir neiti að greiða atkv.

Forseti (B. Sv.) Jeg get fallist á tillögu hæstv.forsrh. (J. M.), og verður því gengið til atkv. um ástæður þær, er hv. 2. þm. Skagf. (J. S.) færir fyrir því, að hann neitar að greiða atkv., að því viðbættu, að svo verður litið á, ef atkv. falla eins og áður, að þá sjeu um leið feld atkvæði um undanfærslu hvers einstaks þingmanns um sig, ef fleiri kynnu að verða, er fram færðu sömu mótbárur sem sá hv.þm. (J. S.), sem nú verða greidd atkvæði um. Skoða jeg þessa atkvæðagreiðslu jafngilda sem sjerstakt nafnakall um hvern einstakan deildarmann, er feta kynni nú í fótspor þessara tveggja hv. þingmanna.

Flm. (Bjarni Jónsson) Nú hefi jeg náð tilgangi mínum, er það hefir sýnt sig í þessari atkvæðagreiðslu, að stjórnin fjekk ekki eitt einasta traustsatkv. Vantrauststill. er því nú orðin óþörf, og tek jeg hana því aftur.

Forseti (B. Sv.) Hv. flm. tillögunnar til vantraustsyfirlýsingar (B. J.) hefir tekið hana aftur, og er þá þessu máli lokið. Síðan lýsti forseti því, að mál þau, er eftir voru, væru tekin út af dagskrá, las upp dagskrá fyrir næsta fund og ætlaði að segja fundi slitið, en í því kvaddi sjer hljóðs og tók til máls.

Jón Þorláksson Mjer skildist á hæstv. forseta, að hann hefði úrskurðað, að þessi rökstudda dagskrá væri feld. En eftir 44. gr. þingskapanna verð jeg að álíta, að svo sje ekki. Þar er það tekið fram, að þingið geti ekki gert ályktun, nema meira en helmingur deildarmanna greiði atkvæði, og er það ótvírætt tekið fram í fyrstu málsgrein, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp: „Hvorug þingdeildin má gera ályktun um neitt, nema meira en helmingur þingmanna sje á fundi og greiði þar atkvæði“. Þetta: „má gera ályktun um neitt“, á jafnt við það, að meira en helmingur sje á fundi, og að meira en helmingur greiði atkvæði. Verð jeg því að álíta, að bóka ætti, að engin lögmæt ályktun hafi verið gerð um till. 1. þm. Rang. (Gunn. S.).

Forseti (B. Sv.) Þrátt fyrir það, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vitnaði til þingskapanna, þá verð jeg að álíta, að úrskurðurinn um afdrif dagskrárinnar hafi verið rjett feldur, og vil í því efni jafnframt skírskota til 2. málsgreinar 44. gr. þingskapanna, er hljóðar svo: „Engin ályktun er lögmæt, nema meira en helmingur fundarmanna, þeirra, sem atkvæðisbærir eru, greiði atkvæði með henni“. Nú getur engin deila verið um það, að meira en helmingur þingmanna var á fundi, og greiddi þar atkvæði, einmitt meðan á atkvæðagreiðslunni stóð um dagskrána, því að í þeirri atkvæðagreiðslu fóru fram margar atkvæðagreiðslur, sem allir deildarmenn tóku þátt í. - Þar sem 12 þingmenn greiddu atkvæði gegn dagskránni, en enginn með, enda höfðu hinir sjálfir gert sig óatkvæðisbæra með undanfærslu, þá verður ekki annan veg á litið en dagskráin væri fallin. - Um þetta atriði verða svo engar frekari umræður, og segi jeg fundi slitið. Fundabókun. í byrjun 26. fundar í Nd., föstudaginn 18. mars, mælti