Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Pálmason) Fyrir hönd landbn. hefi ég lítið að segja annað en það, að hún hefir orðið ásátt um að bæta við þá brtt., sem hún hafði áður flutt á þskj. 75, að þau ákvæði, er þar greinir, skuli gilda til ársloka 1937. Um þessa brtt. er öll n. sammála. Hinsvegar flytur hv. 2. þm. Reykv. sérstaka brtt. á þskj. 96, þess efnis, að binda hámark styrksins við 40 þús. kr. Meiri hl. n. hefir ekki getað fallizt á þessa brtt., því að með henni er styrkurinn rýrður. Fleiri brtt. hafa komið fram, en ég sé ekki ástæðu til að ræða þær fyrr en hv.flm. hafa gert grein fyrir þeim.

Sigurður Kristjánsson Við hv. 11. landsk. höfum borið fram brtt., sem ekki er talin með á dagskránni, af því að hún kom fram eftir að dagskráin var prentuð. Aðalbreyt. er í því fólgin, að við viljum ekki, að einkasala sé á þessari vöru. Vakir það fyrir okkur, að verzlun með þessa vörutegund eins og aðrar farnist bezt í frjálsri samkeppni. En vegna nauðsynja landbúnaðarins teljum við rétt, að styrk úr ríkissjóði til áburðarkaupa sé haldið. Í frv. landbn. er gert ráð fyrir, að felld verði úr gildi eldri lög um þetta efni, lög frá 1928 og lög frá 1931, um styrk til þeirra manna, sem þurfa að flytja áburðinn langa leið frá höftum. Mér er eigi ljóst, hvers vegna n. hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að gera eigi mun á því, hvort meira eða minna kostar að flytja áburðinn frá höfnum. En þegar eldri lögin voru gerð, var í sumum tilfellum eins dýrt að koma áburðinum heim til bænda frá höfnum eins og nú kostar að flytja hann á milli landa. Þó að flutningsgjöld séu nú orðin ódýrari, sé ég ekki ástæðu til að fella þennan styrk niður. Við leggjum til, að styrkurinn sé bundinn við 100 kg., þannig að tveggja króna styrkur sé veittur á hver 100 kg., sem er nálægt því að vera flutningskostnaður á milli landa, en þar að auki leggjum við til, að heimilt sé að greiða aukastyrk, er nemi einni krónu á hver 100 kg. til þeirra, sem þurfa að flytja áburðinn innanlands lengri leið en 30 km. frá höfn, sem skip Eimskipafélags Íslands sigla á eftir áætlun. Eimskipafélagið mun hafa tekið um 22 kr. á smálest í flutningsgjald frá útlöndum, en það er samkv. sérstökum samningi og því nokkru lægra en ella. Einnig hefir Eimskipafél. látið umskipa áburðinum hér og kostað flutning hans til smærri hafna með ríkisskipunum. Það lætur því nærri, að kostnaðurinn sé 2 kr. á hver 100 kg. Ég held því, að þetta mark okkar sé í samræmi við það, sem verið hefir, og við teljum sanngjarnt að létta undir með þeim, sem lengst þurfa að flytja á landi. Ég geri ráð fyrir, að það verði engum erfiðleikum bundið að skipta þessum styrk, því að flestir, sem nota útlendan áburð, hafa með höndum jarðabótastörf, sem hljóta opinberan styrk, og eru því í hreppabúnaðarfélögum. Ætti því að vera auðvelt að fá skýrslur um kaupin og láta félögin útdeila styrknum. Styrkurinn greiðist vitanlega ekki fyrr en eftir notkun áburðarins, og ætti það ekki að valda neinum óþægindum, því að styrkurinn er svo lítill hluti af verði áburðarins, að hver bóndi, sem annars getur keypt áburð, hlýtur að geta lagt út þann kostnað í bráðina. Ég hefi svo engu við þetta að bæta nema því, að ég vænti þess, að hv. deild fallist á, að ekki sé rétt að fella niður þennan styrk til flutninga frá höfnum, og jafnframt, að menn sannfærist um, að salan muni ekki fara betur í einkasölu en í frjálsri verzlun.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hreyfði nokkrum aths. við þetta frv. þegar það var borið hér fyrst fram, og ég bjóst við, að út af þeim aths. mundi hv. landbn. bera sig saman við mig um þau atriði, sem ég gerði að umtalsefni, en það hefir hún ekki gert. Ég bjóst við, að þetta mál yrði ekki tekið svona fljótt fyrir, svo að brtt., sem ég ber fram, er enn í prentsmiðjunni, en hún er væntanleg á hverri stundu. Skal ég nú í stuttu máli skýra afstöðu mína til þessa máls. Það er kunnugt, hvað aðallega vakti fyrir mönnum, þegar lögin voru sett árið 1928. Fyrst og fremst átti að koma áburðarverzluninni undir ríkið, til þess að tryggja þeim, er áburðinn notuðu, innflutningsverð að viðbættum umsetningarkostnaði. Allan annan kostnað skyldi ríkissjóður greiða. Með breyt., er gerð var á lögunum árið 1929, var farið inn á aðra leið. Sú skoðun kom fram, að eigi væri rétt að láta alla kaupa áburðinn sama verði á innflutningshöfnum, án tillits til þess, hvort þeir þyrftu að flytja hann lengri eða skemmri leið heim til sín. Var nú sú breyt. á gerð, að greiðslan úr ríkissjóði skyldi eigi koma fram í lækkuðu verð áburðarins, heldur skyldi búnaðarfélögum og öðrum, sem ræktu þessa verzlun heima fyrir, greidd tilsvarandi fjárhæð til úthlutunar og jöfnunar á aðstöðumun manna, eftir því hvort þeir byggju nærri eða fjarri innflutningshöfnum. Ég held, að þessi ákvæði frá 1929 hafi aldrei komið til verulegra framkvæmda, og með lögunum 1931 voru þau felld úr gildi, en ríkisstj. veitt heimild til þess að greiða flutningskostnað á landi, ef kaupandi áburðarins var búsettur 35 km. frá innflutningshöfn. Ég veit ekki, hvort þessum ákvæðum hefir verið fylgt, nema ef það hefir verið árið 1932, en árið 1933 var það ekki gert og ekki á yfirstandandi ári. Sá kostnaður, sem ríkissjóður hefir af þessu haft, er hv. dm. kunnur, því að ég las þær tölur úr LR, þegar málið var hér síðast til umr. Í skýrslu Búnaðarfél. Íslands er talað um greiðslu fyrir landflutninga, en þeir gátu ekki komið til greina samkv. lögunum sjálfum. En 1932 er ekkert greitt, og gat það þó komið til greina samkv. lögum frá 1931. Það frv., sem hér liggur fyrir, gengur skemmra en lög þau, sem gilt hafa, og brtt. sú, sem ég hefi flutt, bætir úr þessu. Eftir skýrslum, sem fyrir liggja, sést, að innflutningurinn á tilbúnum áburði hefir verið sem hér segir: 1929 innfl. 2130 tn. selt 2095 1930 - 2387 - - 3145 1931 - 3348 - - 3380 1932 - 2492 - - 2550 Eins og sést af þessu yfirlitir, hefir sum árin verið selt meira en inn hefir verið flutt, og kemur það niður á mismunandi birgðum frá ári til árs. Innflutningurinn 1932 er kominn nálega niður í það, sem hann var 1929, en þá var kostnaður ríkissjóðs 74583 kr. Síðan hefir innflutningur lækkað nokkuð, er 1933 um 2360 tn. og 1934 um 2200 tn., eða nokkru minni en 1929. Þó kostnaður yrði lægri nú, hlýtur hann að verða töluvert hærri en áætlað er í fjárl.frv., nema gengið verði inn á þá braut, sem till. 2. þm. Reykv. fer fram á, að binda fjárveitinguna við ákveðið hámark, svo að hún fari aldrei yfir 40 þús. kr. Er sjáanlegt, að þá mundi framlag ríkissjóðs lækka allt að helmingi frá því, sem verið hefir, eða sem nema mundi um 20 kr. pr. smálest samkv. gildandi lögum, sem mundi þýða dýrari vöru fyrir kaupendurna, er því næmi. Mér finnst því ekki rétt að farið hjá hæstv. stj. og hv. landbn., að bera fram og mæla með slíku frv. Ég á hér brtt., sem nú samstundis er að koma úr prentun, og vænti þess, að hæstv. forseti lýsi henni, svo hún geti komið til atkv.

Forseti (JörB): Útbýtt er í d. brtt. frá hv.þm. V.-Húnv., á þskj. 123. En þar sem hún er of seint fram komin, verður að leita afbrigða, til þess að till. megi taka til meðferðar.

Frsm. (Jón Pálmason) [óyfirl.]: Eins og ég tók fram áðan, hefir landbn. ekki borið sig saman um þær brtt., sem nú síðast hafa komið fram, á þskj. 115 og 123. En flest þau atriði, sem þar koma fram, hafa allmikið verið rædd innan n., og býst ég því við, að meiri hl. hennar leggi á móti, að þær verði samþ. Svo ég víki fyrst að brtt. á þskj. 115, frá þeim hv. 6. þm. Reykv. og hv. 11. landsk., þá hefi ég komið nokkuð að því við fyrri umr., hvort einkasala skuli vera áfram á áburðinum eða ekki. Frá mínu sjónarmiði er í heild sinni ekki heppilegt, að höft séu á verzluninni, en hér stendur alveg sérstaklega á. Fyrst og fremst er þetta nauðsynjavara, og í öðru lagi veitir ríkið styrk til kaupa á henni, og því mjög erfitt að koma við úthlutun styrksins nema verzlunin sé öll á einni hendi. Eins og öllum er kunnugt, sem fylgzt hafa með þessum málum, hefir þessi vara verið háð sérstöku hringvaldi á erlendum markaði, og því hægara að ná hagkvæmum kjörum í stórum kaupum. Og það, sem sérstaklega mælir með því í mínum huga að fallast á þessa tilhögun, er það, að þessi verzlun hefir gengið betur en aðrar einkasölur, og geri ég ráð fyrir, að það stafi fyrst og fremst af því, að hún hefir selt að mestu kontant. - Ég hefi svo ekki meira um þetta að segja, en ég tel, að hér standi svo sérstaklega á, að ég vil ganga inn á að fylgja frv. Þá skal ég snúa mér að því atriði, sem mikið hefir verið rætt um á síðustu árum, sem er styrkur til landflutninga á áburðinum. Það er rétt, að ríkið hefir styrkt að nokkru flutning á landi á undanförnum árum, en annmarkar á því hafa orðið margir og reynzt erfitt að gera menn ánægða, og því orðið úr þrætur og missætti, eftir upplýsingum þeirra manna, sem um þau mál hafa fjallað. Ég vil líka benda á, að það virðist lítið réttlæti í því, að sá, sem býr 30-35 km. frá höfn, fær engan styrk, en sá, sem býr 36-40 km. frá höfn, fær fullan styrk, enda tæplega hægt að fá fullt réttlæti. Styrkur þessi hefir verið jafn á allan áburð, eftir þyngd, og komið þeim til góða, sem lengst eiga að flytja. Það hefir verið sama verð á áburðinum á öllum höfnum og því vinningur fyrir þá, sem búa við afskekktustu hafnirnar. Það má vitanlega um það deila, hve langt á að ganga í slíkum styrkveitingum, en landbn. hefir ekki talið ástæðu að ganga lengra í þessu máli, en álítur heppilegra að gera það fremur á öðrum sviðum. Hefir nefndin því orðið sammála um að mæla með, að frv. yrði samþ. óbreytt, að undantekinni brtt.hv. 2. þm. Reykv. Þá skal ég víkja að ræðu hv.þm. V.-Húnv. og brtt. hans á þskj. 123. Það er rétt hjá hv.þm., að upphaflega var til þess ætlazt í 1., að ríkissjóður greiddi allan kostnað við innflutninginn, að frádregnum 2-3%. En raunverulega hafa þau aldrei verið framkvæmd á þessum grundvelli. Ég tel því harða kröfu að fara fram á, að nú verði greiddur hærri styrkur en verið hefir á undanförnum árum. Hv. þm. las upp mikið af tölum um innflutning á áburðinum og úthlutun styrksins 1929-l932 og fór rétt með þær tölur. En viðvíkjandi styrknum 1932 er það að athuga, að þá varð styrkurinn svo hár vegna þess, að þá féll á verzlunina gengistap, sem nam tugum þúsunda kr., því verð var ákveðið áður en vitað var um gengisbreytinguna, og varð því styrkurinn miklu hærri en til var ætlazt í upphafi. Það er að vísu rétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að styrkurinn yrði lægri en hann var síðast, ef till.hv. 2. þm. Reykv. verður samþ., því þá var hann 46 þús. kr. En þetta fer vitanlega eftir því, hve mikið er keypt. En það er mjög erfitt fyrir þá menn, sem um þetta fjalla, að vita ekki fyrirfram um, hvað ganga má út frá miklum styrk pr. smálest. Afleiðingin mundi þá oftast verða sú, ef verð væri ákveðið of lágt, að ríkissjóður yrði að greiða mismuninn eftir á, því örðugt myndi reynast að innheimta hann hjá hverjum einstökum kaupanda. Annars munu hv. meðnm. mínir í landbn. gera grein fyrir afstöðu sinni til þessarar brtt., ef þeim þykir ástæða til.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.): Ég skal ekki verða langorður um þetta mál nú. Þó vil ég segja nokkur orð út af brtt.hv.þm. V.-Húnv. Ég verð að segja það, að ég býst ekki við, að hv.flm. hafi flutt þessa till. hér í d. vegna þess, að hann sjálfur telji hana sanngjarna eða búist við, að hún verði samþ., heldur til þess að hampa henni framan í bændurna og tala um hana í flokksblaði sínu, Framsókn. Hv. þm. gerði tilraun til að sýna fram á, að með till., stj. og landbn. væri verið að lækka styrkinn frá því, sem hann hefði verið og ætti að vera samkv. 1. frá 1931, þar sem gengið væri út frá, að ekki væri lagt meira á áburðinn en 3%. En í framkvæmdinni mun alltaf hafa verið lagt á meira en 3%, og það engu síður í tíð fyrrv. landbúnaðarráðh., Þorsteins Briems, enda varð ríkisstyrkurinn þá um 43 þús. kr., eða svipaður og hér er gert ráð fyrir nú. Þó var samkv. fjárl. þá gert ráð fyrir, að hann yrði 60 þús. kr., en Þorsteinn Briem hefir ekki álitið ástæðu til að hafa hann hærri en 43 þús. Hv. þm. veit að svona till. verður ekki samþ. vegna fjárhagsaðstöðu ríkissjóðs. Ég býst við, að hv.þm. verði það kærkomið, að ég greiði atkv. móti þessari till., þar sem hann hefir alls ekki ætlazt til, að hún yrði samþ., heldur aðeins borið hana fram til þess að geta skammað Framsfl. fyrir að drepa hana, og fá þannig efni í einn dálk í blaði sínu. Annars harma ég, að landbn. skyldi ekki ákveða hámark á styrknum.

Bjarni Ásgeirsson Það er aðeins ein af þeim brtt., sem hér liggja fyrir, sem ég vildi segja um nokkur orð, og er það brtt. á þskj. 115, frá hv. 6. þm. Reykv. og 11. landsk.Till. fjallar um að gerbreyta verzluninni frá því, sem nú er. Vilja þeir færa hana í hendur einstaklinga, eða eins og það heitir á þeirra máli: gera hana frjálsa. Ef brtt. væri samþ., álít ég, að það væri stórt spor í öfuga átt og á móti þeirri þróun sem annarsstaðar á sér stað í verzlun þessari. Hv. þm. ætti að vera ljóst, að framleiðsla og sala þessarar vöru er komin undir einn hring, sem hefir aðsetur í Basel og afgreiðir ekki pantanir beint nema til stærstu heildsölufirma. En við höfum vegna þess skipulags, sem á verzluninni hjá okkur hefir verið, komizt í bein viðskiptasambönd, með eins hagkvæmum kjörum og þær þjóðir, sem eru mörgum sinnum stærri. Ef þessu væri breytt og Pétur og Páll færu að kaupa vörurnar í smáslöttum, mundi ekki verða litið við þeim pöntunum, en vísað til umboðsmanna hringsins á Norðurlöndum, sem vitanlega legðu sitt umboðsgjald á þær, og allt mundi þannig sækja í sama horfið og áður var. Vegna þess að sala áburðarins er öll á einni hendi, hefir forstjórum verzlunarinnar einnig tekizt að fá mjög hagkvæma flutningasamninga, þar sem áburðurinn er fluttur fyrir sama gjald á allar smáhafnir landsins, sem skip Eimskipafélags Íslands koma á. Ég er því sannfærður um, að sá litli styrkur, sem landbn. mælir með, mundi miklu meir en etast upp með dýrari flutningum og óhagstæðari verzlunarsamböndum. Ég legg því eindregið til, að brtt. verði felld.

Héðinn Valdimarsson Eins og hv.frsm. landbn. gat um, hefir orðið fullkomið samkomulag í n., að öðru leyti en því, að ég hefi flutt hér viðbótartill. á þskj. 56, sem bindur styrkhæðina við ákveðið hámark, 40 þús. kr. Eins og ég tók fram við fyrri umr. þessa máls, álít ég miklu heppilegra, að upphæð sú sé fastákveðin, sem ætla þarf í fjárl. í þessu skyni, og er þetta svipuð upphæð og greidd hefir verið á síðustu árum. Og þar sem ég tel engar líkur til, að hægt sé að komast að hagkvæmari samningum um innkaup á áburðinum eða flutninga á honum en einmitt með þeirri tilhögun, sem nú er, verð ég að sjálfsögðu móti till.hv. 6. þm. Reykv. um að leggja áburðareinkasölu ríkisins niður.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. taldi, að við Bændaflokksmenn hefðum ekki sérlega góða aðstöðu í þessu máli, því ráðh. flokksins, Þorst. Briem, hefði ekki veitt nema 43 þús. kr. til áburðarkaupanna. En nú hefir Sambandið haft á hendi stjórnina á þessu, svo að ef engar sérstakar breyt. hafa verið gerðar, þá hefir stj. ekkert haft með þetta að gera, svo að ef hann vill kasta steini að einhverjum í þessu efni, þá verður Sambandið að verða fyrir honum. Hæstv. ráðh. segir, að ég flytji till. til hækkunar í hverju landbúnaðarmáli. Ég er ekki hér að flytja hækkunartill., heldur till. um að halda þeim sömu ákvæðum og hafa verið, og ég skammast mín ekkert fyrir það. Og þó að hann lýsi því yfir, að hann muni hér á þingi reyna að skerða hagsmuni bænda, þá hefi ég ekkert út á það að setja. Hann má segja, að hann sé þar að fá okkur Bændafl.mönnum vopn í hendur og heldur kannske, að sig bíti engin vopn framar. En bágt á ég með að trúa því, ef hann heldur lengi áfram að sverfa að hagsmunum bænda, að honum verði ekki einhverntíma skeinuhætt. Í þessari brtt. minni er ekki farið fram á neitt annað en að halda þeim fjárhagslega stuðningi, sem ríkið hefir veitt í þessu efni hingað til, en geng þó ekki eins langt og 1. frá 1931 gera ráð fyrir, því að þar var gengið lengra en í l. frá 1923 og breyt. á þeim l. 1929. Ég ætlast ekki til, að greitt sé nema flutningsgjöld og kostnaður af verzlunarumsetningu, en að sleppt sé aukagreiðslum vegna flutninga á landi, þar sem hann hefir alltaf orðið lítill í framkvæmdinni, þó að heimildin væri í l.Hæstv. ráðh. heldur því fram, að ástæðulaust sé annað en að miða upphæðina við 40 þús. kr., af því að þessi kostnaður hafi aldrei farið fram úr því. En ef hann hefir bjargfasta trú á því, hvers vegna er þá svo nauðsynlegt að setja þessa takmörkun í frv.? Það er af því, að hann veit, að kostnaðurinn verður meiri. Þess vegna vill hann takmarka þetta, svo að hægt sé að klípa af flutningskostnaðinum. Því er haldið fram hér, að lagt hafi verið á áburðinn miklu meira en 3%. En ef það er, þá er mér óskiljanlegt, hvers vegna kostnaðurinn hefir orðið svona mikill fyrir ríkissjóð, því að auðséð er, að hann er talsvert meiri en sem nemur flutningskostnaði til landsins. En ef þessi kostnaður verður auk þessara 3% álagningar lagður á útsölukostnaðinn, sem nú er þá býst ég við, að verðið verði svo hátt, að bændur sjái sér ekki fært að kaupa áburðinn, þó að þeir hafi mestu þörf fyrir hann, enda veit ég það, að þótt bændur hafi dregið úr áburðarkaupum árið 1933, þá er það ekki af því, að þeir hafi ekki þurft hans með, heldur af því, að þeir höfðu ekki ráð á að kaupa hann, og síðan svalt jarðvegurinn fyrir það, og er það illt, því að það er ekki hyggilegt að rækta meira en svo er hægt að halda í sæmilegri rækt. Því er það að meðan ekki eru möguleikar til að framleiða nægan áburð innanlands, verður að hjálpa þeim, sem mega til með að kaupa hann, svo að ekki ónýtist það fé, sem varið hefir verið til ræktunar. Verði mönnum ekki hjálpað, þá er hætt við, að þeir verði fleiri og fleiri, sem ekki geta keypt þessa nauðsynjavöru þrátt fyrir aðkallandi nauðsyn. Og ef hæstv. fjmrh. ætlar að gera sig ánægðan með þetta starf sitt í þágu bændanna og haga starfi sínu í öðrum málum á svipaðan hátt, þá get ég ekki séð, að hann geti talizt fulltrúi bænda, enda er hann sá eini maður, sem lætur sér detta slíkt í hug. Hann er ekkert nema sósíalisti, enda kemur það nú vel í ljós, þar sem hann er eini maðurinn í d., sem mælir bót till. jafnaðarmannsins, sem lengst vill ganga í því að takmarka þennan styrk til bændanna. Þar rennur saman í einn farveg blóð þeirra beggja, þegar hægt er að klípa af þessum mjög svo nauðsynlega stuðningi til þess að hægt sé að halda við ræktun landsins.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Út af ummælum, sem hér hafa komið fram, aðallega frá hv.þm. V.-Húnv., þykir mér rétt að upplýsa nokkur atriði. Hann lagði megináherzluna á það, að með þessum 1. eigi að skerða tillagið til áburðareinkasölunnar frá því, sem verið hefir. Þegar menn athuga þetta mál, verður greinilega að gera mun á því, hvað ákveðið er í l. og svo hinu, hvernig þau l. hafa verið framkvæmd. Það er rétt, að nú er svo ákveðið í l., að ríkið skuli greiða kostnaðinn við að flytja áburðinn til landsins, ennfremur kostnað vegna flutnings milli hafna, í þriðja lagi kostnað vegna landflutninga, þar sem vegalengd er yfir 35 km., og í fjórða lagi kostnað vegna verzlunarumsetningar. Þetta er nú allt heimilað í l. En við þetta er bara sú stóra aths., sem verður að taka hér með, að l. hafa ekki verið framkvæmd. Skal ég í því sambandi benda á það, að 1933 var styrkurinn til áburðareinkasölunnar ekki 43 þús. kr., eins og hér hefir verið tekið fram, heldur 42 þús., eða m. ö. o. tæplega flutningskostnaður til landsins. Hefði nú átt að fylgja l. eins og þessi hv.þm. vill, þá hefði kostnaðurinn árið 1933 verið 101 þús. kr. Umsetningin var 400 þús., og ef hann reiknar þar af 3%, þá hefði framlag ríkisins samkv. till.hv.þm. átt að vera 90 þús. kr., m. ö. o. 48 þús. kr. meira en landbrh. sá, er þá var við völd, lagði fram. Á þessu verður því að gera glöggan greinarmun. Það er ekki bændum að neinu gagni að ákveða í l., að þeir fái þennan eða hinn styrk, sem þeim er svo aldrei greiddur. Og það, sem hér er verið að fara fram á, er aðeins það, að lögfesta þær reglur, sem fylgt hefir verið í framkvæmdinni. Það er því blekking ein, að verið sé að rýra það framlag, sem veitt hefir verið að undanförnu. Í þessu sambandi vil ég benda á það, að öll árin hefir álagningin farið langt fram úr 3%. Árið 1933 var framlag ríkissjóðs 42 þús., en kostnaður 101 þús., eins og áður er sagt. Álagningin hefir því verið 59 þús. kr. Þannig hafa 1. verið framkvæmd. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, að hér er ekki verið að gera annað en að lögleiða það, að þetta skuli vera framkvæmt eins og gert hefir verið að undanförnu, sérstaklega árið 1933. Vænti ég, að hv.þm. V.-Húnv. geti ekki fundið að því, þó að núv. stj. leggi til, að l. skuli framkvæmd eins og sá ráðh. gerði, sem siðast var við völd.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég skal vera stuttorður, en vil aðeins benda á röksemdafærslu hv.þm. V.-Húnv. Hann segir, að fyrrv. landbrh. hafi ekki haft það á sínu valdi að ákveða álagningu einkasölunnar, heldur hafi Sambandið ákveðið það. Ég hefi l. hér fyrir framan mig, og má þar sjá, að það er ótvírætt, að það er stj., sem ræður þessu, eða m. ö. o. sá ráðh., sem ég minntist á. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta; „Árin 1932, 1933 og 1934 er ríkisstj. heimilt að greiða úr ríkissjóði þann kostnað, sem af því leiðir að flytja tilbúinn áburð bæði frá útlöndum og milli og til allra þeirra hafna, sem skip Eimskipafélags Íslands og strandferðaskip ríkisins koma á“. Ég vona, að hv.þm. geti nú séð, að það er alveg skýlaust, að þetta vald er allt í höndum ráðh., en ekki Sambandsins, eins og hann vildi vera láta. Sambandið hefir aðeins haft það á hendi að framkvæma l. á þann hátt, sem stj. segir fyrir.

Er álagningin meiri árið 1933?

. Það hefir aldrei verið greiddur eins lítill styrkur til áburðarverzlunarinnar eins og einmitt árið 1933, þegar þessi mikli „bændavinur“ var landbrh., og hæstv.forsrh. gaf þær upplýsingar, að hann hafi haft heimild til að greiða 90 þús., en aðeins greitt 42 þús. Hvað vill hann þá vera að telja mönnum trú um, að hann vilji aukið framlag. Slík till. er flutt aðeins til þess að geta sagt, að hún hafi verið drepin. Ég vil benda honum á það, að þó að samþ. yrði að binda framlagið við 40 þús. þá eru líkur til, að framlagið verði hærra á hvert tonn heldur en Þorsteinn Briem lagði fram á hvert tonn, því að það eru því miður ekki líkur til, að fluttur verði eins mikill áburður til landsins nú eins og árið 1933, svo að þó að þessi voðalega till. yrði nú samþ., þá eru samt líkur til, að styrkurinn yrði hærri en þessi fyrrv. ráðh. Bændafl. treysti sér til að greiða, þó að hann hefði heimild til að leggja fram 90 þús. Ég deili ekki um það við hv.þm., hvort ég sé sósíalisti. Ég geri ráð fyrir, að það komi glöggt fram af afstöðu minni til mála hér á þingi, hvaða flokki ég til heyri. Ef hann heldur, að hægt sé að sjá, hvort ég sé sósíalisti, af því hvort ég vil hafa framlagið til áburðarkaupa 2 þús. kr. meira eða minna, þá skjátlast honum, því að það hefir aldrei staðið á stefnuskrá sósíalista, að áburðarverzlunin ætti að fá 40 þús. kr. styrk, en ekki 42 þús. Hann þyrfti því að kynna sér betur stefnuskrá þess flokks.

Sigurður Kristjánsson Ég skal lýsa því yfir, að ég hefði haft talsverða tilhneigingu til að vilja takmarka þessa upphæð, þó að við flm. þessarar brtt. höfum ekki séð okkur það fært. Það er mikils virði að vita fyrirfram, hve hár hver útgjaldaliður í fjárl. muni verða. Við flm. þessarar till. viljum líka ganga dálítið í þessa átt, þar sem við leggjum til, að ekki verði miðað við flutningsgjald, heldur við tonnatölu. Ég get ekki skilið það, hvers vegna menn vilja nú fara að fella niður l., sem miða til þess, að mönnum verði sem hægast að nota áburðinn þannig, að þeim verði mest hjálpað, sem erfiðasta eiga aðstöðuna. Það verður ekki annað álitið en að þegar verið er að styrkja mann í einhverju, þá séu þeir helzt styrktir, sem þess þurfa mest við, og þegar um flutningsgjöld er að ræða, þá þarf auðvitað helzt að hjálpa þeim, sem erfiðastar hafa samgöngur. Eins og menn vita, þá er ríkinu heimilt samkv. l. 1931 að greiða allan flutningskostnað frá útlöndum og á hafnir og ennfremur kostnað við landflutninga, þar sem vegalengd er yfir 35 km. Ég sé nú enga ástæðu til að tala hér um flutninga á landi, því að það getur vel verið, að flutningur frá höfn fari fram á sjó og getur orðið miklu dýrari en landflutningur, enda er líklega átt við flutninga frá höfnum, sem skip Eimskipafélagsins og skip ríkisins koma á. Ég hefi ekki ennþá komizt að raun um, hvers vegna á að fella þetta ákvæði niður, af því að mér sýnist ákvæðið nauðsynlegt, og það miðar alveg sérstaklega til þess að gera aðstöðu manna sem jafnasta til að ná í þessa vöru. Ég held, að ég neyðist til að svara hv.þm. Mýr. nokkrum orðum. Hann kom hér fram eins og einhver landbúnaðarsérfræðingur nú fyrir nokkrum dögum. Nú er hann að spila sig sem verzlunarsérfræðing, með talsverðu yfirlæti í bæði skiptin, en það mikla yfirlæti er ekki í fullkomnu samræmi við ávextina af hans máli. Hann byrjaði á því að segja, að þessi brtt. okkar hv. 11. landsk. gengi öfugt við þá þróun, sem orðið hefði í verzlunarmálum á síðari árum. Ég vil ráðleggja þessum sérfræðingi í landbúnaðar- og verzlunarmálum að setja sig betur inn í það, hvað orðið „þróun“ þýðir. Ég veit ekki betur en að það, sem hann kallar þróun, sé það, að verzlunin hefir færzt í það horf, sem allir menn telja óviðunandi. Ég vil miklu fremur kalla það böl og örðugleika fyrir verzlunina, en þróun kallar það enginn nema þessi hv.þm. Þessu máli sínu til stuðnings vitnaði hv.þm. í fisksöluna og síldareinkasöluna. Já, það var ekki lítil þróun, sem átti sér stað með síldareinkasöluna! Við vorum nú fyrir stuttu síðan minntir á það, þegar þessi verðmæta vara varð einskis virði fyrir þessa „þróun“. Þeir, sem veiddu síldina, fengu engan eyri. Þeir, sem voru svo ólánssamir að eiga síldveiðiskipin, stórtöpuðu, og síðast olli þessi „þróun“ ríkissjóði milljónatapa, en þó var það tjón lítið hjá því, sem þeir urðu fyrir, sem síldina veiddu. Þá verð ég líka að taka það fram, sem ég hélt að allir vissu, að það gegnir öðru máli um verzlun með framleiðsluvöru, sem út er flutt, eða þegar verið er að leggja höft á innflutta vöru. Þá getur einkasala verið heppileg til að draga úr verzluninni, því að það hefir alltaf sýnt sig, að í einkasölu hefir varan alltaf orðið dýrari og oft óvandaðri líka. Það er undarlegt, að hv.þm. skuli vera að fræða okkur á því, að stj. hafi komizt í samband við verzlunarhring og njóti þar sérstakra vildarkjara. Ég skil ekki, að sá hringur sé yfir höfuð lokaður fyrir neinum, sem vill hafa við hann stór viðskipti. Ég sé engin rök í þessu. Ég hygg, að hver sá, er vill verzla við þennan hring í stórum stíl, muni geta það alveg eins og þessi einkasala. Viðvíkjandi því, hvað þessi „þróun“ sé hagstæð, vil ég benda á olíuverzlunina, þegar við urðum að kaupa þessa vöru í heildsölu hærra verði en menn gátu fengið 2-3 föt fyrir, ef þeir hefðu fengið að hafa verzlunina frjálsa. Þá mátti fá olíuna 15-18 kr. lægra en hún kostaði hjá þessu einokunarfyrirtæki. Við höfum líka fengið smjörþefinn af þessari „þróun“ í tóbaksverzluninni, hvernig verðið varð hærra en í frjálsri verzlun. Er það af því, að þessi „þróun“ veiti ríkinu hagstæðari innkaup, eða er það kannske af því, að verzlunin kostar ríkið nokkuð mikið? Svo mikið er víst, að hvenær sem þessi verzlun hefir verið gefin frjáls, þá hefir varan orðið ódýrari og ríkið þó fengið meiri tekjur heldur en þegar varan hefir verið einokuð. Og svo að við snúum okkur nú að áburðinum, þá kemur hann ekki fyrirhafnarlaust og álagningarlaust upp í hendurnar á bændum, því að hæstv. fjmrh. upplýsti, að álagningin hefði verið 18%, og verður það að teljast mikið á slíka nauðsynjavöru. Þá kom hann að því, að flutningsgjöld yrðu hærri, ef ekki væri einkasala. Ég sé nú enga ástæðu til að halda, að skip Eimskipafél. mundu taka meira fyrir að flytja áburðinn fyrir einstaklinga. Þessi vara yrði alltaf flutt inn í stórum stíl og hleðst mjög vel, og því skil ég ekki annað en að flutningsgjöldin yrðu alltaf þau lægstu, sem mögulegt væri, án nokkurs tillits til þess, hver flytti vöruna inn. - Ég skal engu spá um það, hvernig d. snýst við þessari till. okkar hv. 11. landsk., en það er víst, að það er ekki hægt að fella hana fyrir þær röksemdir, að það sé þróun í verzlun að einoka nauðsynjavörur. Reynslan hefir sýnt það, og það er viðurkennt af öllum, sem vilja segja sannleikann, að frjáls verzlun veitir mönnum ódýrustu og beztu vöruna. En þegar einokun hefir komið, hafa vörurnar orðið dýrari og óvandaðri. Þetta geta þeir, sem vilja, kallað þróun, en ég kalla það spillingu og böl.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki verða mjög langorður. - Hæstv. fjmrh. vitnaði í það, að útgjöld ríkissjóðs 1933 vegna áburðareinkasölunnar hefðu verið 42 þús. kr. Er það náttúrlega þægilegt að vitna í landsreikning, sem ókominn er út, og ég verð að játa það, að ég treysti ekki hæstv. ráðh. betur en svo, að ég get vel hugsað mér, að auk framlags ríkissjóðs hafi verið gengið á innstæðu þá, sem ríkið hefir jafnan átt í áburðareinkasölunni frá ári til árs. Hæstv. ráðh. hefir ekki svarað því, hvort álagningin var hærri 1933 en undanfarið ár, en hafi álagningin verið jafnhá, eins og ég held fram að verið hafi, er ekki hægt að álasa stj., því að til hennar hefir ekki verið leitað, nema þegar um breytingar á álagningu hefir verið að ræða eða eitthvað sérstakt komið fyrir, sem hafði aukinn kostnað í för með sér. Hefi ég orð hlutaðeigandi ráðh. fyrir því, að ekkert hafi verið borið undir ráðuneytið viðvíkjandi álagningunni. Nái brtt.hv. 2. þm. Reykv. fram að ganga, eins og helzt lítur út fyrir að verði, verður heildartillag ríkisins bundið við 40 þús. kr., en það þýðir, að styrkurinn nær því ekki að verða 20 kr. á tonn, miðað við innflutninginn 1933 og eins og út lítur fyrir, að hann verði í ár. vil ég benda á það, að árið 1929 nam styrkurinn 39 kr. á tonnið, 1930 nam hann 37 kr. á tonn, 1931 24 kr. og 1932 kr. 33,60 á tonnið. Miðað við venjulegt innflutningsmagn er hér því um helmings lækkun á styrknum að ræða frá því, sem verið hefir. Sama gegnir um till.n. Og svo er hæstv. ráðh. að belgja sig út með það, að hér sé aðeins verið að lögleiða praksis undanfarinna ára. Till. n. ganga út á það að ákveða styrkinn 20 kr. á tonnið, en praksisin hefir stundum gefið jafnvel tvöfalt það tillag. Dálaglegt að tarna, að lögfesta styrkinn fyrir neðan það, sem hann hefir verið, þegar hann var minnstur. Ég sé, að hæstv. forseti er orðinn órólegur, en hann verður að sjá í gegnum fingur með mér, því að ég tala hér einn af hálfu Bændafl. - Ég vil að lokum benda hæstv. ráðh. á það, að ef hann vill eigna Bændafl. ráðstafanir stj. í þessum efnum 1933, er hann þar með að eigna Bændafl. heiðurinn af því að hafa borgað allt að helmingi meiri styrk en hann vill sjálfur borga.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Það er nú orðið helzt til varnar hjá hv.þm. V.-Húnv., að styrkurinn 1933 hafi ekki verið meiri en raun varð á af því, að ráðh. hafi ekki verið minntur á, að hann réði því, hver álagningin var hjá einkasölunni. Ef þessi ráðh. hefir ekki verið hefur vakandi fyrir að útvega bændum þessi fríðindi, sem honum var heimilt að veita, en ljóst verður af þessu, held ég, að sízt sitji á honum að tala um þá sérstöku árvekni, sem hann jafnan hafi sýnt um málstað bændanna. En það hefir verið viðurkennt í þessum umr. og hnippingum, sem orðið hafa hér milli manna, að einmitt það árið, sem form. Bændafl. fór með landbúnaðarmálin, var minnstur styrkur greiddur á hvert áburðartonn.  Hv. þm. V.-Húnv. vildi vefengja þær tölur, sem ég nefndi viðvíkjandi áburðarverzluninni árið 1933, að þær væru réttar og blekkingarlaust fluttar. Vil ég upplýsa það, að samkv. reikningum áburðareinkasölunnar 1933 nam tillag ríkissjóðs 42500 kr., án þess að gengið væri á innstæðu ríkisins í verzluninni eða tekið úr sjóði fyrri ára. Innflutningurinn var þetta ár 2340 tonn, svo að þetta verður 19 kr. á tonnin. Það, sem farið er fram á, er því að lögfesta það ástand, sem verið hefir og ákveðið í framkvæmd af sjálfum form. Bændafl. Og ég skal bæta því við, að ég tel ekki, að form. Bændafl. sé ámælisverður fyrir þetta. Ég álít, að ekki hafi verið hægt að láta meira eins og hag landsins var þá komið. Munurinn er aðeins sá, að þá bar Bændafl. ábyrgðina, en nú ber hann hana ekki, auk þess sem flokkurinn er í þörf fyrir efni í blað sitt. Þessar miklu umr., sem orðið hafa um þetta mál, eru að vísu leiðinlegar, en á það er að líta, að þetta er í fyrsta skiptið, að Bændafl. er með yfirboð sem þessi, svo að rétt var að taka principin, sem á bak við liggja, til athugunar. Það er vitanlegt, að þetta verður og ekki í eina skiptið, sem Bændafl. fer með slík yfirboð. Það er með Bændafl. og Framsfl. eins og kommúnista og Alþfl. Þegar Alþfl. býður 1 kr., koma kommúnistar og bjóða 1,20 kr. Þegar við gerum till. um 20 kr. tillag, koma Bændaflokksmenn og segja, að við séum að svíkja, þeir skuli láta miklu meira. 

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég skal ekki blanda mér mikið í þessar umr., en ég verð að segja það, að það fer að verða vandlifað fyrir andstæðinga stj., ef ráðh. ætla að taka sér, auk þess að túlka eigin skoðanir, einkaleyfi til þess að túlka skoðanir okkar andstæðinganna. -Hæstv. ráðh. segir nú, að um uppgjöf sé að ræða hjá okkur. Fer hér sem jafnan, að þótt þessir menn reiði hátt til höggs, hitta þeir sjaldan naglann á höfuðið. Og sem betur fer, kann landslýður allur að meta þessa menn og tekur þá eins og þeir eru. Ég fæ ekki séð, að það komi mikið málinu við, hvernig framkvæmdin í því hefir verið, ég sé ekki betur en að Alþingi eigi að láta uppi vilja sinn um það, hvernig það vill láta hafa þetta. Mér sýnist því þeim tíma illa varið, sem varið hefir verið í að deila um þetta fram og aftur, og hæstv. fjmrh. átti sinn drjúga þátt í því að beina umr. í þessa átt. Styrkur sá, sem bændum er ætlaður skv. frv., er skorinn niður um allt að því helming frá því, sem verið hefir undanfarið, þegar frá er tekið árið 1933. Vil ég benda á það, til þess að gera grein fyrir afstöðu minni í málinu, að áburðarhirðing í votviðrahéruðum landsins kemur ekki að notum, nema þar sem eru haughús og safnþrær. En haughús og safnþrær kosta mikið fé, svo að þrátt fyrir þann styrk, sem veittur er til þessara framkvæmda, er fjölda manna það um megn að bæta úr þessum þörfum, enda auk þess, sem menn þurfa að sinna þessum þörfum, óhjákvæmilegt að leggja í aðrar dýrar framkvæmdir, sem ómögulegt er að slá á frest. Nú er það svo, að ræktunin hefir aukizt hraðar en skilyrðin til að hagnýta áburðinn til hagsbóta fyrir ræktunina, og af því leiðir, að óhjákvæmilegt hefir verið fyrir íslenzkan landbúnað að flytja mikið inn af útlendum áburði. Auk þess er svo komið, að landbúskapur er dauðadæmdur, nema hægt sé að byggja hann á véltæku landi, en til þess þarf að rækta og slétta, því að hér hagar óvíða svo til, að hægt sé að beita vél á landið eins og það er frá náttúrunnar hendi. Ef farið verður nú að draga úr þeim stuðningi, sem bændum er veittur til áburðarkaupa, kemur það til með að ganga út yfir ræktunina, meðan ekki verður úr bætt með betri hagnýtingu áburðarins, en bændur leggja nú allt bolmagn sitt í að leysa þetta, til þess að losa sig við þann þungbæra bagga, að þurfa að verja miklum hluta af hinu lága verði afurðanna til áburðarkaupa. Án þess að loka augunum fyrir erfiðleikum ríkissjóðs, því að ég virði hvern þann mann, sem ber fram till. til útgjaldalækkunar af heilum hug og alvöru, held ég, að það borgi sig ekki fyrir Alþingi að draga að sér hendina með styrk til áburðarkaupa eins og sakir standa. Hv. þm. V.-Húnv. gerir till. um það, að leggja megi á áburðinn allt að 3%, en að allur annar kostnaðurinn við framkvæmd 1. greiðist úr ríkissjóði. Í till.n. er styrkurinn fastbundinn við 20 kr. tonnið, en undanfarið hefir hann þó ávallt, nema árið 1933, farið fram úr 30 kr. Sjá menn, að hér er ekki um litla lækkun að ræða á þessum nauðsynlega styrk. Hv. 2. þm. Reykv. gengur þó enn lengra í sínum till., því að hann vill binda þetta í hinn endann líka og ákveða, að heildartillagið megi ekki fara fram úr 40 þús. kr., sem er helmingi minna en þegar mest var greitt. - Ég skal ekki dylja það, að ég vil styðja till.hv.þm. V.-Húnv., sem felur það í sér, að heimild stj. til að veita bændum þennan stuðning verður ekki skert frá því, sem er í gildandi lögum. Það getur komið fyrir, að grípa verði til niðurfærzlu á útgjöldum ríkissjóðs, og í því nauðungartilfelli vil ég ekki undanskilja, að það verði að ganga út yfir þetta líka. Ég vil með mínu atkv. stuðla að því, að þessi stuðningur sé ekki skertur, og stj. fari þá eftir því, sem í lagabókstafnum stendur í þessu efni, með þeirri undantekningu, sem ég gat um áðan. Þetta er mín afstaða til málsins, og við hana stend ég, hvernig sem það verður lagt út fyrir mér. Við bændur vitum manna bezt, hvar skórinn kreppir að í þessu efni. Við vitum það betur en þeir menn, sem hér búa, og betur en hæstv. ráðh., sem búa í því mikla sólarljósi, þegar gerður er samanburður á tekjum þeirra og svo kjörum íslenzkra bænda. Við vitum það í krafti reynslunnar og raunveruleikans, þó að ég efist ekki um þeirra góða vilja til þess að setja sig í þær kringumstæður, sem fyrir hendi eru. Út af þeirri till., sem hér kom fram frá hv. 6. þm. Reykv. og hv. 11. landsk., vil ég segja það, að eftir því, sem þetta mál horfir við frá mínu sjónarmiði, þá álít ég nauðsynlegt að greiða þennan styrk á meðan við erum þess ekki umkomnir að geta hagnýtt okkur betur innlendan áburð, svo að við getum fullnægt þörf okkar í því efni, eða m. ö. o., að hér komi upp áburðarvinnsla, sem gæti létt okkur áburðarkaup, samankomið við að kaupa hann frá útlöndum. Ég vona nú, og ég hefi þá trú á íslenzkum landbúnaði, þrátt fyrir þá erfiðleika, sem nú steðja að honum, að úr þessu rætist hjá okkur og að við getum, áður en langt um líður, losað okkur við hin þungbæru áburðarkaup frá útlöndum. Og þar sem hér er eingöngu um tímaspursmál að ræða, sem líka styðst við þá hugmynd, sem kemur fram nú hjá hv. landbn., þar sem hún leggur til, að l. standi ekki lengur en til 1937, þá held ég, með tilliti til þess, að ekki taki að fara að breyta þessu fyrirkomulagi á áburðarverzlun, sem hefir verið, og það því fremur, sem það kemur fram hjá hv.þm., að framkvæmd á þessu hefi tekizt skaplega í höndum Árna Eylands ráðunautar. Það felst ekki í þessu hjá mér nein yfirlýsing um það, að ég telji, að það hafi verið hagur fyrir bændur að hafa einkasölu á áburði. Það er nú svo, að við höfum ekkert til samanburðar í þessum efnum, af því að á þessum tíma hefir engin verzlun með áburð í frjálsri samkeppni verið hér. Ég mun því greiða atkv. á móti síðastnefndri till., af því að ég vona, að þess verði ekki langt að bíða, að við getum losað okkur við áburðarkaup frá útlöndum, en viðurkenni þó, að í henni felst svipaður styrkur til bænda til áburðarkaupa eins og í gildandi löggjöf, ef hún er framkvæmd eins og hún er, en því hygg ég helzt til leiðar komið með till.hv.þm. V.-Húnv., og mun því greiða atkv. með henni.

Forseti (JörB): Þá verður fundi frestað til kl. 8½.

Ólafur Thors Ég vil leyfa mér að tilkynna hæstv. forseta það, að Sjálfstfl. hefir boðað flokksfund í kvöld kl. 8½. Eins og hæstv. forseti veit, þá hefir það verið venja undanfarið, að Sjálfstfl. hefir haft föst fundarkvöld tvo daga vikunnar, mánudaga og miðvikudaga. Ég veit, að hæstv. forseti viðurkennir, að það er ærið verkefni fyrir flokkana, að tala um og taka afstöðu til mála, sem duglega er útbýtt í deildunum, og menn verða að ganga til atkv. um, og ég hygg, að ekki verði komizt hjá að viðurkenna, að flokkunum er nauðsyn að hafa einhvern tíma til slíkra fundarhalda. Ég leyfi mér að mælast til þess, að hæstv. forseti virði þennan rétt í verkinu og bjóði ekki til fundarhalda þau kvöld, sem eru föst fundarkvöld flokkanna.

Forseti (JörB): Hv. þm. G.-K. minntist á þetta við mig núna fyrir stuttu, þegar ég gat þess, að kvöldfundur yrði haldinn. Ég viðurkenni fullkomlega, að það er í alla staði eðlilegt, að flokkarnir þurfi að halda fundi, og þá náttúrlega helzt á kvöldin. Mér var það úr minni liðið, að Sjálfstfl. hefir á undanförnum þingum haft sína flokksfundi þetta kvöld, en ég mun taka, eftir því sem mér framast er unnt, fullt tillit til þessara óska framvegis, eftir að mér hefir verið á þetta bent. Í þetta sinn vil ég samt vænta þess, að hv.þdm. komi á fund, af því að ég hefi lofað því, að fundur skuli haldinn í kvöld, og seint hefir sótzt með afgreiðslu mála í dag.

Ólafur Thors Ég þakka hæstv. forseta fyrir loforð það, sem hann gefur, um að hlífa mönnum við þingdf. þessi föstu fundarkvöld flokkanna. Ég vil nú ekki gera það að kappsmáli, þó að þessi góði ásetningur hæstv. forseta komi ekki til framkvæmda í kvöld, en vildi þó beina því til hans, hvort hann telji ekki rétt að bera þessa ákvörðun undir þd. að þessu sinni.

Forseti (JörB): Ég hefði vel getað orðið við þessum tilmælum hv.þm. í þetta sinn, en þar sem ég hefi gefið mörgum þdm. fararleyfi, þá vil ég láta þetta standa að þessu sinni.

Ólafur Thors Ég skal þá láta minni sókn í þessu máli lokið, en vil benda á það, að sjálfstæðismenn hafa gert skyldu sína með því að sitja hér, en stjórnarliðið er farið heim. 

Forseti (JörB): Ég hefi ekki fest það í minni, af hvaða flokkum þeir menn eru, sem hafa óskað eftir að fara, en vil þó geta þess, að a. m. k. einn þm. úr Sjálfstfl. er fjarverandi, og hefi ég hans vegna frestað atkvgr. í dag.

Ólafur Thors Ég vil, að þingtíðindin geymi það, að þessi eini maður úr Sjálfstfl., sem hæstv. forseti var svona góður við, hv. 1. þm. Rang., sem er einhver með vinsælustu mönnum þessa lands, varð 63 ára í gær, og hefir þess vegna ekki komizt að heiman þessa daga fyrir vinum, sem eru að óska honum til hamingju. Ég vildi nota þetta tækifæri til að mæla fyrir minni hans hér í d. í kvöld. Fundarhlé

Ólafur Thors Hæstv. fjmrh. gaf mér með sinni síðustu ræðu tilefni til að segja nokkur orð. Hann var að kasta þeim hnútum að Sjálfstfl., að flokkurinn gerði sér leik að því að bera fram á Alþingi ýms mál, aðeins til að sýnast. Ég veit enga sök á hendur Sjálfstfl. í þessu efni. Hitt veit ég, að það situr ekki verr á neinum en hæstv. ráðh. og hans flokki að vera með ásakanir í þessum efnum. Það er alkunnugt, að sá flokkur hefir lengi legið undir réttmætu ámæli fyrir það, að viðhafa ýmiskonar loddaraleik í þeim efnum. Þá sagði hæstv. ráðh., að Sjálfstfl. hefði lýst því yfir, að hann væri á engan hátt fáanlegur til að styrkja neina nýja tekjustofna fyrir ríkissjóðinn. Mér þykir það alleinkennilegt um svo ungan mann sem hæstv. ráðh., að hann skuli hafa svo bilað minni. Það eru ekki nema örfáir dagar síðan ég lýsti því yfir hér í hv. d., að Sjálfstfl. væri reiðubúinn til þess að styðja stjórnarflokkana í því að afla ríkissjóði tekna, að því tilskildu, að áður væru færð niður gjöld ríkissjóðs svo sem framkvæmanlegt væri. Þessi ummæli hæstv. ráðh. eru því alveg tilefnislaus og gripin úr lausu lofti. Ég ætla mér nú ekki að taka verulegan þátt í þeim umr., sem hér hafa farið fram. Þó vil ég í tilefni af brtt.hv. 6. þm. Reykv. og hv. 11. landsk., með sérstakri tilvísun til hinnar skörulegu ræðu, sem hv. 6. landsk. hélt nýlega hér í hv.þd., segja það, að þrátt fyrir þau rök, sem hv.þm. Borgf. flutti hér fram fyrir því, að réttast væri að breyta ekki til um fyrirkomulag áburðareinkasölunnar vegna ágætrar forstöðu þess manns, er stjórnar henni. mun ég greiða atkv. með brtt. þeirra hv. 6. þm. Reykv. og hv. 11. landsk. Ég get í sjálfu sér engu bætt við rök hv. 6. þm. Reykv. fyrir þessari brtt., en ég vil endurtaka það, að þó við sjálfstæðismenn, fyrir rás óviðráðanlegra viðburða, verðum stundum neyddir til að hvika frá stefnu okkar í verzlunarmálum, þá er full ástæða fyrir okkur til að vera á verði í þeim efnum og víkja ekki frá okkar stefnu nema í nauðir reki. Út af brtt.hv.þm. V.-Húnv., og sér í lagi í sambandi við ummæli hæstv. ráðh. um að fastákveða styrkinn, skal ég láta í ljós þá skoðun, að ég tel í sjálfu sér rétt, að þess sé freistað, að fastákveða þau útgjöld ríkissjóðs, sem ekki eru í fjárl., en eru ákveðin með öðrum lögum, svo þau verði miðuð við ákveðna hámarksupphæð, eftir því sem við verður komið. Þó því aðeins, að sú upphæð sé á viti byggð og sé í samræmi við önnur ákvæði, sem löggjafinn hefir sett. Nú sýnist mér, eftir þeim upplýsingum, sem komið hafa fram í d., að sú upphæð, sem tiltekin er í brtt.hv. 2. þm. Reykv., sé of lág til þess að samsvara þeirri þörf, sem henni er ætlað. En ef það er rétt, þá er hér um allverulega réttarskerðingu að ræða á þeim fríðindum, sem bændur hafa undanfarið notið. Mér finnst, ef taka á þau fríðindi af bændum, að þá megi ekki gera það með grímu fyrir andlitinu, þannig að inn í fjárl. sé sett upphæð, sem fullnægir ekki tilgangi þeim, er vakti fyrir löggjafanum, þegar þessi ákvæði voru sett. Ég verð þess vegna að segja fyrir mitt leyti, að ég hefi á engan hátt fundið, að brigzlyrði hæstv. fjmrh. í garð hv.þm. V.-Húnv. eigi við nokkur rök að styðjast, en eins og allur þingheimur hefir heyrt, þá hefir hæstv. fjmrh. borið þessum hv.þm. á brýn, að hann væri í þessu efni aðeins að sýnast. Meiningin með till. væri engin önnur en sú, að láta Framsfl. fella hana og ráðast svo á flokkinn á eftir. Ég hefi ekki orðið var við, að þetta eigi við rök að styðjast. En hitt veit ég, að „kunnugir bítast bezt“, og ég veit, að hæstv. fjmrh. hefir góða aðstöðu til að skilja, hvernig hans gömlu og nýju flokksbræðrum er heitt. Ég efast ekkert um, að þessi ummæli hæstv. ráðh. séu rétt lýsing á þeirri aðferð, sem hans flokkur hefir beitt og hv.þm. V.-Húnv. hefir haft ágæta aðstöðu til að læra sem einn af þm. þess flokks á undanförnum árum. Mér finnst ekki rétt að ásaka hv.þm. V.-Húnv. fyrir, að hann hafi aðeins ætlað að sýnast í þessu máli, en það kann að vera rétt, að í þessu máli hafi annar maður ekki ætlað að sjást, en þó hefir hann sýnt sinn innri mann, og það er hæstv. fjmrh. sjálfur. Það er eftirtektarvert, að þegar hv. 2. þm. Reykv., sem er einn aðalvaldamaður sósíalista á þessu þingi, ber fram till., sem upplýst er, að á mjög veigamikinn hátt getur skert fríðindi bændum til handa, þá er hæstv. fjmrh. fyrstur manna - og enda sá einasti -, sem ekki vill taka á móti neinum rökum og ekki hlusta á neinn kvíðboga, sem menn hafa látið í ljós um, að þessi till. mundi skerða hag bænda. Sósíalistar hafa skipað, og hæstv. fjmrh. veit, að hann á að hlýða. Það er það, sem alls ekki hefir verið ætlað að sæist. Ég mun því fyrir mitt leyti greiða atkv. með till.

Sigurður Kristjánsson Það er út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði í síðustu ræðu sinni að mér finnst ástæða til að taka til máls, en það er aðeins örstutt aths. Í sambandi við það, þegar hæstv. fjmrh. var að tala um yfirboð sjálfstæðismanna til þess að sýnast fyrir bændum, þá komst hann svo að orði um till. mína og hv. 11. landsk., að við berum fram með till. stórkostlega útgjaldahækkun. Þetta er alveg tilhæfulaust, og ef hæstv. fjmrh. hefir ekki lesið brtt. okkar, þá held ég, að væri rétt fyrir hann að gera það nú. Okkar brtt. við frv., sem fyrir liggur, er engin önnur en sú, að við leggjum til, að þessi styrkur haldist nokkurnveginn eins og hann hefir áður verið. Við leggjum til, að hann verði bundinn við ákveðna upphæð á hver 100 kg. Þetta gerðum við af því, að við teljum rétt, að í lögum, sem ákveða útgjöld úr ríkissjóði, sem ekki eru beinlínis miðuð við ákveðna tölu í fjárl., séu þau þannig ákveðin, að sjá mætti nokkurnveginn fyrirfram, hver upphæðin mundi verða alls, og það er hægt að fara mjög nærri um það, þegar menn hafa fyrir sér, hver innflutningur á þessari vöru hefir verið á undanförnum árum til jafnaðar, og svo er heimilað að veita vissan styrk eftir þyngdarmagni. En hér er ekki um eyris hækkun að ræða frá því, sem er í gildandi lögum, en það má vera, að það leiddi til lítilfjörlegrar lækkunar. Ég vildi ekki láta þessari fjarstæðu ómótmælt, en annars vildi ég bæta því við, að ef það er rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, að umsetning þessarar áburðarsölu væri um 400 þús. kr., en álagningin um 59 þús. kr., þá er það nálega 18%. Mér þykir þetta ákaflega óeðlilegt og geri ráð fyrir, að það sé ekki rétt, að álagningin sé svona mikil, en ef hún væri nokkuð nálægt þessu, þá vil ég segja, að það sé full ástæða til þess að rannsaka nánar, hvernig á því getur staðið, að álagningin, sem í lögum er ákveðið, að ekki sé meiri en 3%, skuli komast svona hátt, að hún, eftir ummælum hæstv. fjmrh., á að vera orðin sexföld. Ég þarf svo engu við þetta að bæla, en mér þykir það undarlegur ofstopi, sem hleypur í þessa hv. sósíalista hér í d., ef einhverjir aðrir en þeir minnast á landbúnaðarmál. Ég veit ekki til þess, að það sé viðurkennt, að landbúnaðurinn og bændur eigi að frelsast fyrir forgöngu sósíalista hér í þinginu. Ég veit ekki til, að þeir með framkomu sinni í garð bænda hafi aflað sér neinna sérréttinda til þess að tala einir og hugsa um málefni bænda. Hugsa ég, að frekar sé litið svo á, að þeirra stefna sé óholl og jafnvel fjandsamleg fyrir atvinnurekstur í sveitum landsins, og þess vegna er það, að ég og aðrir, sem ekki fylgjum þeim flokki, teljum okkur frjálst og skyldugt að gera till. um landbúnaðarmál, og yfirleitt málefni allra stétta þjóðfélagsins, og ekki síður þeirra, sem í sveitunum búa, því að í sveitunum er helmingur þeirra kjósenda, sem veita Sjálfstfl. fylgi.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. leggur mikla alúð við að sanna, að tilhögun hans á frv. sé byggð á því að lögfesta þá framkvæmd, sem var á þessum málum árið 1933, sem hann heldur fram, að þáv. ráðh. hafi veitt minna úr ríkissjóði en nokkurntíma fyrr. Nú verður hann að taka það með, þegar hann er að tala um, að minna hafi verið veitt úr ríkissjóði en áður, að þetta ár var 1/3 minna flutt inn í landið af áburði en árið 1931, svo það er þá ekki undarlegt, þó að heildarfjárveitingin verði minni það árið heldur en árið 1931. Ég vil líka benda honum á, að það að tillagið úr ríkissjóði árið 1933 varð ekki meira en 20 kr. á tonn, stafaði m. a. af því, að það ár var gengisgróði fyrir áburðarverzlunina, en árið 1931 var aftur á móti gengistap, og það allverulegt. Þetta hefir áhrif á það, hvort upphæðin fer lækkandi eða hækkandi, þegar miðað er við hvert tonn út af fyrir sig. Ég vil líka benda á, að það hefir haft áhrif á, að þessi styrkur varð minni á hvert tonn en undanfarið, að áburðarverzlunin mun hafa fengið hagkvæmari samninga um flutningsgjöld þá en nokkru sinni áður. Það er full ástæða til að taka þetta með, þegar verið er að ræða þetta frv. Þó að það sé heimilt að greiða þennan flutningskostnað til landsins „allt að“ 20 kr. á tonn, þá er engin vissa fyrir því, að viðkomandi ráðh. telji sér skylt að greiða þessa upphæð, vegna þess, að ef hann fengi tonnið flutt fyrir 15 kr., mundi hann ekki greiða úr ríkissjóði nema 15 kr. á tonn, og þess vegna mundi þessi styrkur fara lækkandi, jafnvel þó að miðað sé við árið 1933, þegar kostnaðurinn varð tiltölulega lægri en áður af þessum ástæðum, sem ég hefi til fært: gengisgróðanum og hagkvæmum flutningi. Ég vona því, að hæstv. fjmrh. viðurkenni, að með þessu frv. sé hann að gera tilraun til að draga úr styrkveitingu úr ríkissjóði til þessarar starfsemi. Ef hæstv. ráðh. vill halda áfram að vitna í árið 1937, þá verður hann líka að taka með í reikninginn, að álagningin 1933 var ekki hærri en árin l931 og 1932, og ef hann vill ásaka landbúnaðarráðh., sem var 1933, þá verður hann líka að ásaka landbúnaðarráðh. 1931, sem var Sigurður Kristinsson, forstjóri Sambands ísl. samvinnufélaga. Það er ekki hægt að segja, að hér sé um sök eins ákveðins flokks að ræða. Þeir, sem hafa framkvæmt þessi lög síðan þau komu í gildi, hafa ekki fullnægt ákvæðum þeirra, þ. e. a. s. ekki út í það ýtrasta, enda aðeins um heimild að ræða, og þess vegna ekki um brot á ákvæðum l. sjálfra, og hæstv. fjmrh. gæti vel tekið við þessari heimild og greitt samkv. henni, ef ástæður ríkissjóðs leyfa. En ef þær leyfa ekki, þá gæti hann farið í spor fyrirrennara síns og dregið úr þessu framlagi eftir því, sem hann teldi þörf. Því verður ekki á móti mælt, að það er dregið úr heimildarákvæðum ráðh. með þessu frv., en ég vil, að heimilað sé að greiða sömu upphæð eins og núgildandi lög heimila. Ég sé, að hæstv. forseti er orðinn órólegur, enda býst ég við, að hæstv. fjmrh. geti ekki komizt út af þeirri staðreynd, að hér er um að ræða að takmarka meira en verið hefir heimild ráðh. til fjárframlaga úr ríkissjóði í þágu áburðarverzlunarinnar.

0664Bjarni Ásgeirsson: Hv. 6. þm. Reykv. var að senda mér kveðju sína áðan, og langar mig til að kvitta lítillega fyrir. Þessi hv.þm. er mjög mikið á móti allri einkasölu og þesskonar réttindum ríkinu til handa. En hann virðist vilja hafa einkarétt sér til handa, - einkarétt til þess að „spila sérfræðing“, eins og hann orðar það, bæði í landbúnaðarmálum og verzlunarmálum, og af því að fleiri vildu tala, og þar á meðal ég, þá réðst hann á mig með fúkyrðum. Nú spilar hann líka sérfræðing í verzlunarmálum landbúnaðarins, og af því að ég vildi tala þar líka, þá fannst honum gengið á sérréttindi sín í þessu máli. Ég hefi lítil kynni haft af þessum hv.þm., en hinsvegar heyrt aðra tala um hann, og ég hefi aðeins heyrt eitt talið honum til gildis, það, að hann væri vel að sér í íslenzku, m. a. skrifaði fallegt mál. Mætti því búast við, að hann væri einna næst því að vera sérfræðingur í þeirri grein en þó ferst honum ekki betur í því efni en það, að hann skilur ekki orðið „þróun“, a. m. k. ef hann hefir skilið það, þá hefir hann lagt allan sinn skilning í að snúa út úr því. Þróun er ekki annað en breyting, sem bæði getur orðið til góðs og ills. Þess vegna er talað um framþróun, að þróunin getur bæði orðið til góðs og ills. Það er talað um sögulega þróun, og það er talað um þróun í dýraríkinu, en það er engu hægt að slá föstu um, að sú þróun sé ætíð fram á við. Það má segja, að það sé stjórnmálaleg þróun hér á landi, sem hefir orðið þess valdandi, að kjördæmaskipunin og kosningalögin til Alþingis breyttust þannig, að þessi maður eftir langa mæðu komst inn á þing. En ég fyrir mitt leyti vil ekki viðurkenna, að það sé nein framþróun, þó að ég hinsvegar vilji ekki heimfæra það undir það, sem dr. Helgi Péturss kallar hina helvízku þróun. Sú þróun, sem orðið hefir í verzlunarháttum þjóðarinnar, stafar af þeim straumhvörfum, sem orðið hafa í verzlunarmálum heimsins undanfarin ár og leitt hefir til þess, að grípa varð til opinberra ráðstafana, sem mörgum þótti allt annað en æskilegt. En þetta er staðreynd, og ég hefi bent þessum hv.þm. á, að ýmsir flokksmenn hans hafa beygt sig undir þessa þróun í verzlunarmálum, og þeir hafa flúið til ríkisvaldsins um aðstoð í ýmsum greinum, t. d. með saltfiskútflutninginn og síldarútflutninginn, sem blöð þessa hv.þm. hafa lagt blessun sína yfir. En þetta minntist hv.þm. ekki á, en fór í þess stað að fimbulfamba um síldareinkasöluna sálugu. Það er alveg ómótmælt af þessum hv.þm., að sú þróun, sem orðið hefir í þessu áburðarmáli í heiminum, gerir það nauðsynlegt að grípa til þeirra ráða að taka einkasölu á þessari vöru, til þess að ná henni frá fyrstu hendi og njóta þeirra hlunninda, sem af því leiðir að get, verzlað þannig. Það var svo, að áður en tekin var upp einkasala á þessari vöru, var margreynt að komast í samband við höfuðmiðstöð þessarar framleiðslu, en það tókst ekki, af því að verzlunin var svo dreifð, og því svo lítið, sem hver einn hafði með höndum, að okkur var vísað til umboðsmanna hringsins á Norðurlöndum, og urðum við að sætta okkur við þá álagningu, sem hann vildi vera láta. Og nákvæmlega sama yrði, ef nú ætti að breyta í sama horf og áður. Hv. þm. sagði, að ef um stór viðskipti væri að ræða, ætti eins að vera hægt að komast í beint samband við verksmiðjuna, þó verzlunin væri frjáls eins og í gegnum ríkisvaldið. Ég skal segja hv.þm. það, að það er fyrst og fremst alls ekki um stór viðskipti að ræða, þó við stæðum saman um alla áburðarverzlun. Við kaupum ekki meira af áburði en eitt amt í Danmörku kaupir. Ég er sannfærður um, að ekki hefði tekizt að ná þessu beina sambandi, ef ríkið hefði ekki tekið það í sínar hendur. En ef ætti að fara að skipta þessum viðskiptum í 10 til 20 staði, milli hinna og annara, þá yrði litið svo smáum augum á pantanir þessara manna, að þeim yrði vísað til umboðsmanna, sem afgreiddu smærri pantanir. Ennfremur vildi þessi hv.þm. vefengja, að það væri rétt hjá mér, að örðugra yrði að fá samninga við Eimskipafél. um að flytja áburðinn til landsins með jafngóðum kjörum og nú er. Ég skal ekki neita því, að það mundi verða mögulegt að fá svipuð kjör um flutning til aðalinnflutningshafnanna, en það er vafalaust, að ef mörgum mönnum er ætlað að panta nokkra poka hverjum, að þeir næðu ekki þeim samningum við Eimskipafél. að flytja áburðinn til allra smáhafna með sömu kjörum og nú. Það yrði því aðeins til þess að þyngja á þeim mönnum, sem þessi hv.þm. þykist bera fyrir brjósti, þeim mönnum, sem búa víðsvegar úti um land og hafa við meiri örðugleika að stríða hvað flutninga snertir en þeir, sem búa nálægt aðalhöfnunum. Þetta er að vísu ekki nema endurtekning á því, sem ég var búinn að segja, en ég fann ástæðu til þess að taka það fram aftur, þó að þessi hv.þm. virði að vísu ekki rök í neinu máli, heldur aðeins snúi út úr. Út af því, sem hv.þm. sagði um álagninguna á áburðinn, að hún hefði verið um 18%, þá get ég upplýst það, að það er ekki nærri neinu lagi. Álagningin hefir að vísu orðið meiri en 2 til 3%, en aldrei komizt nærri því, sem hér um ræðir. Annars hefi ég ekki aflað mér glöggra talna um þetta, en get fullyrt þetta eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið um þetta mál.

Páll Zóphóníasson Það eru einstök atriði í þessu máli, sem ég vildi benda á. Ég vil þá fyrst benda á, að þegar einkasalan tók til starfa, lækkaði allur áburður hér á landi mjög mikið, frá 1/6 og niður í 1/3, eftir því hvaða tegundir það voru. Og síðan hefir verðið á áburðinum verið þannig, að það hefir alltaf staðizt samkeppni, miðað við heildsöluverð erlendis, og þess vegna er ég hissa á því að sjá brtt. á þskj. 115, um að afnema einkasöluna, sem er búin að gefa okkur eins mikinn hagnað og raun er á orðin. Ef við athugum álagninguna á áburðinn, sem búið er að tala svo mikið um, þá liggur það greinalega fyrir á reikningum einkasölunnar. Ef við tökum t. d. árið 1933 og miðum við útsöluverðið á áburðinum, þá var innkaupsverðið 82,30% af útsöluverðinu, flutningskostnaður 10,21%, uppskipun og húsaleiga 2,55% og innheimta og þess háttar 4,8%. Þetta er mjög svipað öll árin, sem einkasalan hefir starfað. Hefir innkaupsverðið komizt neðst ofan í 81,32% árið 1932, en hæst upp í 85,8% árið 1930. Hitt hefir farið í farmgjöld og annan kostnað. Öll þessi ár hafa farmgjöldin verið yfir 10%, nema árið 1931, þá fóru þau niður í 8%. Þegar talað er um, að einkasalan hafi haft heimild til að leggja á áburðinn 3%, þá er eftir að vita, á hvað henni hefir verið ætlað að leggja. Ef hún hefir átt að leggja 3% á miðað við innkaupsverð erlendis, þá hefir verið lagt meira á. En eins og lögin hafa verið nú síðast, að ríkinu hefir verið heimilt að greiða allan kostnað á flutningi áburðarins til landsins og allan annað kostnað, þá er álagningin komin langt fram yfir 3%. Annarsvegar er heimild til þess að leggja á 3%, en hinsvegar er ætlazt til, að borgað sé meira, og reynslan hefir alltaf orðið sú, að meira hefir verið borgað. Árið 1930 er álagningin á áburðinn 69860 kr. fram yfir ríkissjóðstillagið, er var þar að auki 60240 kr., árið 1931 er álagningin 70810 kr. fram yfir ríkissjóðstillagið, er var 53007 kr., árið 1932 er álagningin 40760 kr. fram yfir ríkissjóðstillagið, er var 74583 kr., og árið 1933 er álagningin 59119 kr. fram yfir ríkissjóðstillagið, er var 42533 kr. Þetta hefir alltaf verið framkvæmt þannig, að þessi styrkheimild hefir aldrei verið notuð nema að nokkru leyti, og alltaf verið lagt meira á en 3%. Miðað við tonnatal af innfluttum áburði þá var: 1930 41 kr. álagning og 19 kr. styrkur 1931 :37 - - - 16 - - 1932 45 - - - 29 - - 1933 43 - - - 18 - - 1932 varð um 40000 kr. gengistap og því varð styrkurinn svo mikill það ár. Annars er 20 kr. styrkur á tonn hærri styrkur en verið hefir og hærri en bændavinurinn Þorst. Briem lét vera þá hann var ráðh. Þá var hv. 6. þm. Reykv. að tala um, að hann í sinni till. hefði fastákveðið 1 kr. tillag á hver 100 kg. áburðar, sem flutt eru lengra en 30 km. inn í landið, og færði þau rök fyrir því, að þá væri hægt að sjá fyrir fram, hve mikil sú upphæð yrði, ef miðað væri við þyngdarmagn vörunnar. En ég vil segja þessum hv.þm. það, að það er aldrei hægt að segja fyrir fram, hve mikið muni verða flutt inn í landið af áburði, og því síður hve mikið af því, sem inn er flutt, verði flutt 30 km. inn í landið. Ef á að styrkja landflutning á áburði, þá væri langréttlátast að miða þann styrk við hvern km., sem áburðurinn er fluttur inn í landið, eins og var meðan sá styrkur var veittur.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Það eru aðeins fáein orð, og ég skal reyna að tala ekki þannig, að það gefi mikið tilefni til almennra pólitískra umr. Ég vil einungis taka það fram út af því, sem hv.þm. G.-K. sagði, að ég held, að það sé öðru nær en að það hafi verið öfugmæli hjá mér, þar sem ég gerði ráð fyrir því í minni ádeilu á Sjálfstfl., að hann myndi ekki verða meðmæltur frv., sem miðuðu að tekjuöflun stj. til handa. Þetta byggði ég fyrst og fremst á því, að frsm. Sjálfstfl. við 1. umr. fjárl. í byrjun þessa þings lýsti yfir því skýrt og skorinort, að svo myndi ekki verða. Ég hygg, að það muni allur þingheimur, að hv. 1. þm. Reykv. kvað flokkinn vilja taka upp þá stefnu að lækka útgjöldin, svo að ekki þyrfti nýja tekjuviðbót. Ég held, að þetta sé nákvæmlega rétt eftir haft hjá mér. En nú heyri ég af yfirlýsingu frá form. Sjálfstfl., að eitthvað er farið að hala í land í þessu efni, og býst hann við, að flokkurinn muni gera till. um einhvern tekjuauka. Vænti ég þess, að þegar að því kemur, minnist hv.þm. G.-K. þess m. a., að hann hefir heitið stuðningi sínum töluverðri útgjaldaaukningu hér á einum lið, er ég hygg, að muni nema nokkrum tugum þúsunda. Viðvíkjandi öðrum atriðum hér í umr. ætla ég ekki að vera margorður. Því sem hv.þm. V.-Húnv. sagði um álagninguna 1933, ætla ég fullsvarað með ræðu hv. 2. þm.N.-M. En eins og fram kom, var álagningin þá ekki minni en áður og því ekki ástæða til að greiða nema um 19 kr. á tonn. Ég vil taka það skýrt fram, vegna þessa ágreinings, sem orðið hefir, að þar sem ég segi, að till. einstakra þm. fari fram á töluverða útgjaldahækkun, miða ég við heimildarlögin eins og framkvæmd þeirra hefir verið, og á því byggi ég það, sem ég sagði um hækkun eftir till.hv. 6. þm. Reykv. - Till. hv. 2. þm. Reykv. fer fram á það, að sett sé hámarksupphæð, og tel ég það rétt grundvallaratriði í máli eins og þessu, að hafa hámarksupphæð, svo að menn viti fyrirfram, hve miklu þeir mega eiga von á. Hinsvegar hefði ég getað fallizt á að hafa upphæðina 44-45 þús. kr. Eftir þeim undirtektum, sem þessi till. hefir fengið, býst ég við, að hámarksupphæðin verði samþ., og tel ég 40 þús. nærri lagi.

Ólafur Thors Ég vil vænta þess, að hæstv. fjmrh. geri sig ekki aftur beran að því að fara rangt með afstöðu Sjálfstfl. til svo veigamikils máls sem það er, hvernig flokkurinn ætlar að taka undir viðleitni til að afgr. tekjuhallalaus fjárl. Ég hefi ekki hér við hendina prentaða þá ræðu, sem frsm. flokksins, hv. 1. þm. Reykv., flutti hér, þegar hæstv. fjmrh. flutti fjárlræðu sína, en ég veit, að allir hv.þdm., aðrir en þá hæstv. ráðh., minnast þess, að ummæli hv. 1. þm. Reykv. féllu þá mjög á líka leið og þau ummæli, sem ég síðar við fyrsta tækifæri viðhafði í nafni og fyrir hönd Sjálfstfl. Þessi ummæli koma svo aftur greinilega fram í prentuðu þskj., sem ráðh. á að hafa lesið en hefir auðvitað ekki gert, og er það undirritað af sama manni, sem hann var að vitna í - frsm. Sjálfstfl. við 1. umr. fjárl., hv. 1. þm. Reykv. Þessi ummæli eru á þskj. 104 og hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Minni hl. fjhn. telur ekki, eins og nú er ástatt, fært að lögleiða miklar hækkanir á einstökum tollum eða sköttum til ríkissjóðs. Telur hann nauðsyn bera til þess að knýja útgjöld ríkissjóðs niður eins og frekast er unnt, til þess að greiðsluhalli hverfi, án skattlækkana. Verði á hinn bóginn ómögulegt að komast hjá greiðsluhalla á fjárlögum án skatthækkana, telur hann þá leið færasta, að gefa ríkisstj. heimild til að innheimta sem flesta tekjustofna ríkissjóðs með þeim viðauka, sem þarf til þess að komizt verði hjá greiðsluhalla“. Nú hefir þetta verið kennt hæstv. ráðh. í fyrsta annað og þriðja sinn, og þar með vil ég vænta að hann kunni það.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson)[óyfirl.]: Ég vil láta nægja að taka fram út af ummælum hv.þm. G.-K., þar sem hann taldi mig hafa farið rangt með ummæli frsm. Sjálfstfl., að ég hefi að vísu ekki hér við hendina ræðu hv.1. þm. Reykv. flutta við það tækifæri, sem hér ræðir um, en ég er viss um, að þetta kom svo greinilega fram hjá honum, og síðan hjá mér og þá engin aths. gerð við það, að hver einasti þdm., sem hefir veitt þessu nokkra athygli, hlýtur að muna þetta. Og ég vænti, að mér gefist tækifæri til að sanna mál mitt með því að grípa til heimildanna. Ég hafði lesið þskj., sem hv.þm. las upp úr, en gat ekki fallizt á, að það væri sönnun í þessu máli, því að þegar flokkurinn sá, að hin fyrri ummæli voru ekki heppileg, greip hann til þess að milda þau á þann hátt, að setja „ef ómögulegt þá“ o. s. frv. En ég held, að þetta „ef“ hafi vantað hjá hv. 1. þm. Reykv. í hans ræðu. Ég get verið sammála hv.þm. G.-K. um það, að hin fyrri ummæli voru ekki heppileg og það veitti ekki af að breyta þeim.

Frsm. (Jón Pálmason) Það eru aðeins fá atriði, sem ég þarf að drepa á í því sambandi, sem hér er um að ræða. En ég vildi áður en umr. yrði lokið víkja að því, hvernig rætt hefir verið um afstöðu meiri hl. landinu, í þessu máli. Það hefir komið í ljós, að þær till., sem n. ber fram, eru, ef svo mætti segja, milli tveggja skauta hvað við kemur öðrum till., sem fyrir liggja. Ein till. fer fram á að minnka þau fríðindi, sem hér er um að ræða, frá því, sem nú er, en það er till.hv. 2. þm. Reykv., sem studd er af fjmrh., sem sé að miða styrkinn við 40 þús. kr. hámark. Er því ekki um að villast, að þessi till. miðar til lækkunar. Landbn. hefir hlotið ámæli af því að gera ekki hærri kröfur í þessu efni en raun ber vitni um. Þar er því til að svara, að eins og framkvæmdirnar hafa verið, er þetta ekki lækkun, miðað við síðustu ár, og ég geri nokkurn mun á því, að landbn. hefir fært málið í það horf, að það sé skylda að greiða styrkinn, en áður var það einungis heimild, og sú heimild hefir ekki verið notuð eins og l. hafa ætlazt til. Það virðist svo sem menn álíti, að þetta sé styrkur til bænda einna, en því fer fjarri. Ég hygg, að hin tvö síðustu kreppuár hafi meiri hluti hins aðkeypta áburðar verið notaður til ræktunar í kaupstöðum landsins, því að það eru einmitt þeir staðir, sem hafa minnstan búfjáráburð til afnota. Þetta raskar ekki neitt vilja mínum til þess að líta á þá þörf, sem er á styrk í þessum tilgangi. En ég hefi gengið inn á það hiklaust með meiri hl. landbn. að gera ekki hærri kröfur en till. bera með sér. Það er auðvitað mjög æskilegt og gleðilegt, ef það er hægt að veita til þessara hluta hærri upphæð en till. meiri hl. landbn. fara fram á. En ég held, að það væri hyggilegra að hækka fremur styrkinn til áburðarhúsa og safnþróa en að veita hærri styrk til þessa, því að það eru nauðsynlegar framkvæmdir, sem miða að því, að ræktunarmenn geti fyrr en ella komizt hjá að kaupa mikið af aðfluttum áburði. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Atkvgr. sker úr um það, hvort menn geta ekki fallizt á þann miðlunarveg, sem virðist vera fundinn með till. landbn.

Ólafur Thors Örstutt aths. Ræða hv. 1. þm. Reykv. við l.umr. fjárl. liggur ekki fyrir prentuð nema í útdrætti. Ég get því ekki bent á þær heimildir og skjalfest ummæli mín með þeim, og ég skal ekki vefengja, að hæstv. fjmrh. hafi skilizt, að umsögn þessa hv.þm. hafi verið eitthvað tvíræð í þessu efni. En ég get ekki látað hjá líða að vekja athygli þdm. á því, hve ríka áherzlu fjmrh. leggur á það, að reyna að spana andstöðuflokkana gegn því, að tekjuhallalaus fjárl. verði afgr. Þetta myndi enginn maður gera, sem hefði einhverja þingreynslu. Hver einasti fjmrh., sem hefði einhverja lífsreynslu - það þyrfti ekki endilega að vera þingreynsla -, myndi láta sem hann hefði ekki heyrt hótun frá andstæðingum um að afgr. ekki tekjuhallaus fjárl. og taka fegins hendi hverja yfirlýsingu þeirra um, að þeir ætluðu að afgr. fjárl. tekjuhallalaus og lofuðu til þess stuðningi. Ég vek athygli á þessu, svo að það verði bert, hversu óhyggilega ráðh. hagar sér í þessu, og það mun ekki verða í seinasta skiptið, sem það kemur í ljós, að hann skortir lífsreynslu til að standa í þeirri vandasömu virðingarstöðu, sem hann hefir tekið að sér.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Allshn. hefir orðið sammála um að mæla með því, að frv. þetta nái fram að ganga. Þó er hér ein brtt. við frv. frá sjálfstæðismönnunum í nefndinni, sem þeir að sjálfsögðu munu gera grein fyrir. Ég mun aðeins í stuttu máli skýra frá því, í hverju þær breyt. eru fólgnar, sem n. ber fram á þskj. 78. sem eru fæstar miklar að efni til. Brtt. við 2. gr. er aðeins orðabreyt. og sömuleiðis breyt. á 4. tölul. 3. gr. Hún á aðeins að kveða skýrar á um það, að hinar einstöku deildir byggingarsjóðanna séu ekki í samábyrgð hver fyrir aðra. Aðalefni frv. er það, að sameina alla byggingasjóði undir eina stjórn, til þess að gera byggingarsjóðunum og félögunum hægara um lántökur heldur en ef sjóðunum er komið fyrir í deildum úti um landið, eins og nú er. Sjóðirnir og félögin eiga mörg erfitt um lántökur, en með þessu mundi aðstaða þeirra bætt, þar sem þau þyrftu aðeins að leita til hins sameiginleg, sjóðs. En á því ríður vitanlega mikið, að næg lán og með sem beztum kjörum fáist til bygginganna, eins og t. d. hafa fengizt til verkamannabústaðanna hér í Rvík síðast, þar sem til þeirra fékkst lán með 4% vöxtum. Þriðja brtt., sem er við 4. gr. frv., er og að mestu leyti orðabreyt. Þar er aðeins kveðið skýrar á um það, að byggingarsjóði sé heimilt að veita aðeins eitt lán, allt að 85% af kostnaðarverði eignarinnar, með fyrsta veðrétti. Í frv. er svo tiltekið, að lána megi þetta í tvennu lagi, 60% af virðingarverði eignarinnar út á fyrsta veðrétt, og svo einnig út á 2. veðrétt, en þó ekki meira en það, að samanlagður fyrsti og annar veðréttur nemi ekki meiri fjárhæð en 85% af kostnaðarverði eignarinnar. Þá er brtt. við 6. gr. Hún kveður nákvæmar á um það en gert er í frv., að komi það fyrir, að kaupstaður, sveitarfélag eða ríkið eigi ekki nægilega hentugar byggingarlóðir í þessu skyni, þá megi taka þær eignarnámi hjá einstaklingum, ef þörf krefur. Þá ber n. fram þá brtt. við 8. gr. frv., að í staðinn fyrir að atvmrh. skipi 3 menn í stjórn byggingarsjóðs, skuli stjórn hans skipuð mönnum, og kjósi sameinað Alþingi 4 þeirra með hlutfallskosningu, en atvmrh. skipi einn þeirra, sem skuli vera form. sjóðsstjórnarinnar. Er þetta gert til samkomulags, svo stjórnmálaflokkarnir geti haft þar sína fulltrúa. Síðasta brtt. er um það, að stj. byggingarsjóðs og endurskoðendur skulu í fyrsta sinn kosnir á Alþingi 1934. - Að öðru leyti þykir mér ekki ástæða til að gera grein fyrir þessum brtt.allshn., en mælist til þess, að þær verði samþ. og að frv. nái fram að ganga með þeim.

Garðar Þorsteinsson Ég skal þegar geta þess að hv.þm. Snæf. hafði sérstaklega gert ráð fyrir að hafa orð fyrir brtt. minni hl. allshn., en þar sem hann er ekki viðstaddur, mun ég í stuttu máli gera grein fyrir þeim. Eins og kunnugt er, þá er í lögum um verkamannabústaði ákvæði um það, á hvern hátt afla skuli fjár til þessara byggingarsjóða, og hefir í Rvík einni myndazt sjóðir yfir 100 þús. kr. á ári. Eins og kunnugt er, þá hefir Byggingarfélag. verkamanna hér í bænum hafizt handa um byggingar og byggt nokkra verkamannabústaði. En það hefir orðið nokkur óánægja um þessar byggingar, og hafa ýmsir verkamenn, sem hús hafa viljað fá, ekki getað fellt sig við þann byggingarmáta, sem byggt hefir verið eftir, og því stofnað annað byggingarfélag, sem nefnt hefir verið Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna. Það hefir að vísu ekki tekið til starfa ennþá, en kosið sér stjórn og sett sér lög, og ég hefi hvergi séð því haldið fram, að ekki hafi verið frjálst að stofna þetta félag og að það eigi fullan rétt á sér. En nú ber svo til, að í 4. gr. frv. þessa er svo kveðið á, að byggingarsjóður veiti aðeins lán til eins byggingarfélags í hverjum kaupstað eða kauptúni. Með þessu virðist eiga að útiloka þetta nýstofnaða byggingarfélag frá því að fá lán úr byggingarsjóðnum, en minni hl. allshn. lítur svo á, að slíkt sé alveg óviðeigandi. Hann telur þvert á móti sjálfsagt, að framlagi Rvíkurbæjar til byggingarsjóðs sé varið til styrktar jafnfjölmennum hóp manna og skipa Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna. Hann getur því ekki sætt sig við, að lánsheimild byggingarsjóðanna sé takmörkuð við eitt byggingarfélag í hverjum kaupstað eða kauptúni, og fyrir því höfum við minni hl. allshn. borið fram brtt. á þskj. 82, þess efnis, að byggingarsjóður veiti lán til byggingarfélaga, sem reist eru á samvinnugrundvelli og að öðru leyti fullnægi skilyrðum 6. gr. frv. Ég fyrir mitt leyti fæ ekki séð neina ástæðu fyrir því, hvers vegna meiri hl. allshn. hefir sett sig á móti þessari brtt. og hvers vegna stj. hefir sett þetta útilokunarákvæði inn í frv., aðra en þá, að hér sé um að ræða pólitískt mál frá þeirra hlið. Þeir vilji útiloka þessa menn frá þessum nauðsynlegu hlunnindum sakir þess, að þeir búist við, að þeir muni ekki verða þeim eins fylgispakir í pólitík eins og þeir óska. En að fara að blanda pólitík inn í jafnmikið hagsmunamál hinna efnaminni borgara og hér er um að ræða, er vitanlega stórhættulegt og óviðeigandi. Þar sem hv.þm. Snæf. er nú mættur á fundinum, mun hann gera fyllri grein fyrir brtt. okkar. Ég skal því aðeins taka það fram að síðustu, að ég tel það vel farið, að með brtt.allshn. er því slegið föstu, að ekki megi taka fé frá einni deild sjóðsins og lána annari, nema þá aðeins til bráðabirgða.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Meiri hl. allshn. er á móti brtt. á þskj. 82, sem sjálfstæðismennirnir í n. bera fram. Þegar Byggingarfél. verkamanna var fyrst stofnað, gengu allir út frá því, að aðeins yrði um eitt félag að ræða á hverjum stað, enda ekki þörf á þeim fleirum, þar sem allir hafa sama rétt til þess að ganga í félagið, sem að öðru leyti uppfylla þau skilyrði, sem lögin setja um hámark tekna og eigna. Um pólitískar skoðanir er aldrei spurt. Hitt mun aftur víst, að félag hinna „sjálfstæðu verkamanna“ er beinlínis stofnað í pólitískum tilgangi. Að menn hafi ekki getað fellt sig við þann byggingarmáta, sem byggt var eftir, er bara sagt út í loftið. Það er ekkert fyrirskipað í lögum félagsins hvernig skuli byggja, öðruvísi en að það skuli gert í samræmi við lögin um verkamannabústaði. Það hafa verið gerðar teikningar og áætlanir um húsin, sem þeir, er íbúðirnar keyptu, hafa valið sjálfir um, og þeir hafa því valið þann byggingarmáta, sem þeir felldu sig bezt við, töldu sér ódýrastan og hagkvæmastan. Óski meðlimir byggingarfélagsins eftir að byggja öðruvísi, er hægt að verða við óskum þeirra, ef að öðru leyti er í samræmi við lögin um verkamannabústaði. Aftur er það ofurvel skiljanlegt, að það yrði á engan hátt hagkvæmara, þó að byggingarfélögin væru fleiri en eitt, þar sem fyrst og fremst það féð er takmarkað, sem byggt er fyrir, og í öðru lagi myndu öll innkaup á efni verða mun dýrari að gera þau í mörgu lagi heldur en einu. En ef þessu á að breyta þannig, að minnka veltu byggingarfélagsins um helming, eða kannske að skipta því milli fjögra eða fimm félaga að byggja fyrir sama fólkið, þá er áreiðanlega bætt aðstaða þeirra, sem selja efni til bygginganna, um leið og afstaða þeirra, sem láta byggja, gagnvart þeim, er efnið selja, breytist stórum til hins lakara. Ég vil algerlega mótmæla því, að það sé af pólitískum ástæðum, að meiri hl. allshn. vill ekki hafa nema eitt byggingarfélag í hverjum kaupstað, heldur er það af þeim ástæðum, sem ég hefi nú gert grein fyrir.

Thor Thors Eins og hv.frsm.allshn. hefir lýst yfir, er n. sammála um þær brtt., er hún flytur, að því fráskildu, að ágreiningur er um gr. frv., og höfum við hv. 8. landsk. flutt brtt. við hana á þá leið, að í staðinn fyrir, að frv. gerir ráð fyrir, að byggingarsjóður veiti lán aðeins til eins félags í hverjum kaupstað, þá leggjum við til, að sjóðurinn veiti lán til fleiri félaga, ef þau fullnægja ákvæðum 6. gr. frv. Það er sem sé ekki takmark laganna nr. 71 frá 1931 að veita lán aðeins einu félagi á hverjum stað, hvorki í kaupstöðum eða kauptúnum, heldur er þvert á móti gert ráð fyrir því, að byggingarsjóður veiti lán til fleiri félaga. Það er því ekki rétt, að lögin banni það, að byggingarsjóðir kaupstaða veiti lán til fleiri en eins félags á hverjum stað, heldur gera þau þvert á móti ráð fyrir því, að svo sé gert. Það er því fyllilega í samræmi við lögin, að í Rvík eru stofnuð tvö byggingarfélög.  Þá eru þeir, sem myndað hafa byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna, ekki ánægðir yfir því að hrúga íbúðunum á einn stað í bænum, eins og hitt félagið hefir gert með byggingu bæjarhverfis í Vesturbænum, þrátt fyrir það, þó að félaginu hefði verið boðið ágætt land í Austurbænum. Það er eðlilegt, að þeir, sem eiga að nota íbúðirnar, kjósi ekki allir að vera á sama stað í bænum. Þá er það eitt atriði, sem skilur á milli þessara tveggja félaga, og það er það, að í eldra byggingarfélaginu hvílir ótakmörkuð ábyrgð á öllum félögum, þar sem einn ábyrgist fyrir alla og allir fyrir einn. Þessi sameiginlega ábyrgð gildir fyrir einstaklinginn, hvort sem hann hefir fengið nokkurt hús eða ekki. Slík samábyrgð er ekki nauðsynleg, enda er það beint heimilað í samvinnulögunum frá 1921, að henni megi sleppa. Í byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna er þessi ábyrgð takmörkuð, þannig, að aðeins þeir, sem hafa fengið hús, bera ábyrgðina, og aðeins fyrir þeirri upphæð, sem þeir hafa fengið til þess húss, er þeir fá, enda mega þeir ekki veðsetja húsið öðrum en félaginu. Þeir leggja því einungis það fé í hættu, sem þeir hafa fengið frá félaginu. Af þessum ástæðum má sjá, að það var mjög eðlilegt, að verkamenn stofnuðu byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna, enda eru nú komnir í það 350 félagar. Þeir hafa allir greitt í félagssjóð 10 kr. stofngjald, og auk þess greiða þeir árgjald til félagsins 3 kr. Ef nú á með harðvítugri löggjöf að fara að eyðileggja þetta félag, sem löggjafinn sjálfur hefir gefið tilefni til að var stofnað, og láta allan þann kostnað, sem hjá byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna hefir óhjákvæmilega farið í undirbúning, verða að engu, þá er þeim mönnum, sem að félaginu standa, bakað verulegt tjón að ástæðulausu og af einskærri illgirni. Ég hefi nú bent á það, að félagið var stofnað samkv. gildandi lögum og starfrækt í þeim tilgangi að gefa sem flestum kost á að njóta þeirra hlunninda, sem löggjöfin hefir fram að bjóða. Ég get eigi séð ástæðu fyrir löggjafann til þess að fara nú að banna öðru félaginu að starfa, en leyfa hinu að halda áfram. Ég sé ekki betur en það sé illa viðeigandi vegna þeirra hlunninda, sem löggjöfin veitir í þessu efni, að gera mun á félögunum af pólitískum ástæðum, og láta skoðanir ráða því, hverjir verði aðnjótandi hlunnindanna eftir lögunum um verkamannabústaði frá 1931. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að meiri hl. allshn. kæti ekki fallizt á brtt. okkar sjálfstæðismanna í n., en ég hygg, að hv.þm. Barð. láti sig þennan ágreining í n. ekki miklu skipta. Mér hefir heyrzt, að honum sé það ekkert kappsmál að eyðileggja byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna. Ég vona, að hv. 2. þm. Reykv. og aðrir, sem honum fylgja, fái að þreifa á því, að menn úr öllum flokkum geti ekki verið með því að beita þennan félagsskap verkamanna í bænum neinum fantatökum. Treysti ég svo á sanngirni hv.þm., að þeir sjái sér fært að samþ.brtt. okkar hv. 8. landsk. á þskj. 82.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Hv. þm. Snæf. gat ekki mótmælt neinni af þeim ástæðum, sem ég færði fram gegn því, að hér í bænum störfuðu tvö eða fleiri byggingarfélög, svo ég sé ekki ástæðu til þess að fara að endurtaka þar. Hann var að vitna í 3. gr. laganna um það, að fleiri en eitt byggingarfélag mættu starf, á sama stað, en þetta er eingöngu blekking hjá hv.þm., og geta hv. þingdm. lesið það sjálfir og sannfært sig um, að svo er ekki. Þar stendur aðeins, að Byggingarsjóður veiti byggingarfélögum lán, ef þau starfa á samvinnugrundvelli, til þess að byggja íbúðarhús handa félögunum. Hér er ekkert orð um þetta nánar, hvernig ætlazt er til, að lánin séu veitt.

Það stendur „til félaga“

. Félögin eru að sjálfsögðu mörg í landinu. En sjálfstæðismenn hugsa sér nú að teygja þetta orðalag þannig, að meint sé, að byggingarsjóðir láni til fleiri félaga á hverjum stað, en það er algerlega rangt og allir vita, sem fylgdust með þegar lögin voru sett, að það var gert gegn fjandsamlegri andstöðu frá sjálfstæðismönnum, og að það var ekki fyrr en löngu eftir að lögin voru sett og tekin til framkvæmda, að þeim hugkvæmdist það ráð að stofna sprengifélög á sumum stöðunum, til þess að draga frá því félagi, sem stofnað var samkv. lögunum og sem í Reykjavík var að byggja. Það er ósatt hjá hv.þm., að stjórn byggingarfélags verkamanna hafi neitað sínum félagsmönnum um að byggja fyrir þá sérstakar íbúðir. Þeir sáu sjálfir, að þær yrðu miklu dýrari en þær, sem byggðar voru, og hv.þm. getur talað við hvern sem er af þeim, sem íbúðirnar hafa tekið, og sannfært sig um, að þeir eru ánægðastir með þær eins og þær eru. Hitt er rétt, að Byggingarfélag verkamanna hefir ekki haft þá sömu aðferð og félag sjálfstæðismanna, að smala meðlimum út um borg og bý. Það hefir ekki séð neina þörf til þess að bæta fleiri mönnum í félagið en þeim, sem hægt var að byggja fyrir á hverjum tíma, og þann áhuga höfðu fyrir málinu, að þeir komu sjálfkrafa. Hv. þm. var að tala um, að byggingunum hefði verið hrúgað á einn stað í Vesturbænum þrátt fyrir það, þó félaginu hefðu boðizt lóðir í Austurbænum. Borgarstjórinn, Jón Þorláksson, bauð að vísu lóð í Austurbænum, sem var svo lítil og léleg, að bæði húsameistari ríkisins og byggingameistari okkar töldu hana ófæra. Við kusum því heldur lóð á ágætum stað, og verkamennirnir, sem áttu að fá húsin, kusu sér þessa lóð og aftóku að leigja lóð þá, sem borgarstjóri vildi pranga inn á félagið, en enginn annar vildi taka. Þeir vildu byggja saman, enda eru þeir ekkert hræddir við að búa margir saman. Alþýðan í Reykjavík er vön við að búa þannig og kann vel við það. Annars hefir byggingarfélag verkamanna gert margvíslegar tilraunir til að fá lóðir á fleiri stöðum og farið fram á það við íhaldsstjórnina hér í bænum, en ekki fengið svar, þrátt fyrir það, þó hún sé skyld til að svara slíkum beiðnum eftir lögunum. Aftur er víst, að íhaldið hefir lofað hinn félaginu lóðum hér og þar í bænum, áður en vitað var, hvort nokkrir vildu ganga í það, eða hvort félagið mundi starfa innan ramma þeirra laga, sem því var skylt að starfa eftir. Auk þess mun íhaldsstjórn bæjarins hafa látið byggingameistara í þjónustu bæjarins vinna mikið verk kauplaust fyrir sjálfstæðisfélagið. En þetta eru auðvitað ekki nema venjuleg dæmi um rangsleitni íhaldsins, að vilja gefa sínum mönnum betri aðstöðu en öðrum. Þá talaði hv.þm. um, að girnilegra væri að byggja smærri hús. Ég hefi fært fram ástæður fyrir því, að engir þeirra, sem byggt var fyrir, vildu velja þá leið. Hinsvegar hefir okkar byggingarfélag gefið sínum mönnum kost á því að byggja smáhús, ef þeir teldu það heppilegra, en þeir hafa ekki óskað þess, að undangenginni rannsókn. Þeir hafa talið það á margan hátt heppilegra að búa í sömu byggingu heldur en í sjálfstæðum húsum. Þá hélt hv.þm. því fram, að samábyrgðin, sem er skilyrði í þessu félagi, væri leiðinleg fyrir þá, sem aldrei væri byggt fyrir. En það hefir ekki borið á því, að félagsmenn hafi kveinkað sér undan þeirri ábyrgð. Það hefir engin rödd heyrzt í þá átt, að samábyrgðin væri hættuleg. Ef félagar væru þeirrar skoðunar, gætu þeir hæglega breytt lögunum, t. d. í deilda-samábyrgð, en enginn hefir farið fram á það. Og væntanlega verður félaginu stjórnað svo vel, að til þess þurfi ekki að koma að neyta samábyrgðarinnar. Ég þarf svo ekki að segja meira að sinni. Sjálfstæðismennirnir í n. vita vel, hver afstaða meiri hl. n. er gagnvart þeirra brtt., og ég vænti þess, að atkvgr. í d. sýni þeim það, að flokkur þeirra hér í bænum fær ekki með ofbeldi sínu og einræði að eyðileggja byggingarmál verkamanna.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Það kom í ljós á tiltölulega skömmum tíma, hver niðurstaðan mundi verða í þessum byggingarfélagsmálum verkamanna. Það kom í ljós, að félagsskapnum var lokað fyrir þeim, af stjórn félagsins, sem höfðu aðrar pólitískar skoðanir en forsprakkarnir sjálfir. Ég hélt því fram þegar í fyrstu, að þessi lög væru sett í því skyni að stofna félag utan um pólitíska foringja, þar sem foringjarnir gætu veitt sínum mönnum alveg sérstök hlunnindi á kostnað hins opinbera, með þeim ávinningi fyrir sjálfa sig að geta svo haft þessa menn undir sínum handarjaðri og vera vissir um þeirra liðveizlu í pólitík. Það sást undir eins vel, þegar veðdeild Landsbankans var útilokuð frá því að lána til þessara bygginga með sínum 6% vöxtum, að það var gert til pólitísks framdráttar fyrir vissa menn. Þetta var gert í því eina skyni, í stað þess að ég vildi nota framlag ríkissjóðs og það, sem bæjarsjóðir voru skyldaðir að leggja til, til þess að stofna varasjóð, er lánaði út á 2. veðrétt í húsunum á eftir veðdeildinni. Það ráð var ekki tekið, heldur hitt, að fá þetta fé í hendur pólitískum foringjum, sem vildu njóta pólitískra fríðinda af því að útbýta því til manna, er þeir gætu safnað um sig og notað í sína þjónustu. Fyrst voru það foringjar jafnaðarmanna, sem stofnuðu byggingarfélag verkamanna utan um sig, síðan var stofnað byggingarfélag samvinnumanna handa þeim framsóknarmönnum, sem hingað hafa flutzt nú í seinni tíð, eftir að búið var að telja þeim trú um, að Rvík væri slík blóðsuga á þjóðinni, að hvergi væri nú orðið lífrænt nema hér, og svo hafa þeir flutt fjölda margir til þess að lifa hér betra lífi og sjúga blóðið eins og aðrir. Þeir hafa svo sett hér upp byggingarfélag með samvinnusniði, sem nýtur alveg merkilegra hlunninda hjá ríkissjóði og bæjarfélagi, með lánskjörum úr byggingarsjóði, sem eru þannig, að þeir fá akkurat gefins andvirði húsanna, þar sem þeir þurfa ekki að greiða nema 5% af lánunum í vexti og afborgun. Ég verð að segja, að það séu hagkvæm kjör, eftir því sem gerist hér á voru landi. Þeir, sem fá íbúðirnar, þurfa aldrei að borga þær, þeir þurfa aðeins að borga af láninu - 5% í vexti í 40 ár. Það er allt, sem þeir þurfa að borga; kostnaður við sjóðsstjórnina er greiddur annarsstaðar frá. M. ö. o., sjóðurinn gefur þessum mönnum allt það fé, sem þeir fá að láni, miðað við þau lánskjör, sem almenningur hefir við að búa á þessu landi. Það er því engin furða, þó að sósíalistar sjái þarna leik á borði að ná yfirráðum yfir þessu fé, til þess að geta notað þessi fríðindi handa þeim mönnum, sem þeir með því gefa unnið til fylgis við sig. Það er bein afleiðing af því, hvernig þetta mál var tekið upp á sínum tíma. Þó hefir fyrir greind eða mannvit, sem um lög þessi fjölluðu, verið komið inn í lögin ákvæði um það, að byggingarsjóður mætti lána til fleiri félaga, en svo þegar menn, sem ekki tilheyra flokki sósíalista, vilja njóta þessara hlunninda, þá verða þeir æfir og uppvægir og vilja umsvifalaust láta svipta þau félög fríðindunum, sem þeir geta ekki notað í þágu síns flokks. Mér kemur þetta ekki á óvart. Ég sá, að þegar í upphafi var til þessa stofnað með lögunum um byggingarsjóði verkamanna. Það átti frá upphafi að nota þetta mál sósíalistaforingjunum til framdráttar. Ég skil vel, hvað hv. 2. þm. Reykv. er að fara. Þegar sjálfstæðir verkamenn vilja fá lán úr sjóðnum, segir hann: Nei. Við, sem fundum upp á þessu, viljum láta okkar menn njóta þess, við gefum þeim, en ekki hinum, sem eru okkur andvígir. Við sleppum ekki þessum hlunnindum við aðra en þá, sem eru okkur þægir og hlynntir, svo að við getum hóað þeim saman á einn stað og notað þá eftir okkar vilja sem árásarher, ef á þarf að halda. - Ég meina að sjálfsögðu aðeins á pólitískan hátt. Þess vegna er það ekkert undarlegt, þótt hv.frsm. sé mjög harður á því, að ekki sé orðið við þeim óskum, sem fram hafa komið úr Rvík um að sjóðurinn skyldi vera frjáls fleirum en sósialistum og framsóknarmönnum í bænum. Ég veit ekki, hvað rétt er í því, sem hv.þm. sagði, að mjög væri takmörkuð geta sjóðsins til lána. Hún er því minna takmörkuð, sem lánskjörin eru betri, sem sjóðstjórnin fær, því það framlag, sem lagt er úr ríkissjóði og bæjarsjóði, er það fé, sem takmarkar getu sjóðsins, og það fé nemur um 120-130 þús. kr. á ári. Það er því undir því komið, hvað mikið fé fer af þessu fé til þess að borga mismuninn af vöxtum þeim, sem verkamenn sjálfir borga, og þeim, sem sjóðurinn verður að borga. 120 þús. kr. eru mikið fé, og ég skil ekki, að möguleikar sjóðsins til lána sé þröngur með þessu fjármagni árlega til þess að nota til greiðslu á vaxtamismun. Og ef það er meiningin hjá hv.þm. að mótmæla þessari sjálfsögðu till., sem minni hl. allshn. hefir borið fram, vegna þess að fé sé ekki fyrir hendi til meiri starfsemi, þá finnst mér hann ætti að leggja fram gögn um það, hvað mikið á ári fer af þessum 120 þús. kr. til þess að borga vaxtamismun; því svo lengi, sem það fé nægir til þess að greiða vaxtamismun, ættu möguleikar að vera fyrir hendi til lána. Og svo lengi sem þessi fríðindi eru aðeins fyrir fáa menn, því meira verður það fyrir hvern, sem nýtur þeirra, og þess vegna verður það að vera krafa, að sem mest sé að því gert að byggja eftir þessum l., til þess að þeim fjölgi, sem hagsmunanna njóta. Mér finnst það ekki geta komið til mála, að það sé tekið gott og gilt hjá hv.þm., að lánsfé sé svo takmarkað, að þeir einir fái að sitja að því, sem vilja byggja stórhýsi fyrir sósíalistíska verkamenn. Nú er það líka fánýt ástæða, sem hv.frsm. nefndi, að ekki megi vera nema eitt byggingarfélag á hverjum stað, því það er á valdi sjóðstj., hvort hún bætir við nýju félagi til þess að lána eða ekki. Sömuleiðis er það á valdi sjóðstj., hvort hún telur viturlegt eða hentugt að lána fé til samvinnubygginga eða einstakra húsa. En mér virðist hv.þd. varla geta fallizt á þá skoðun og skilning, sem kemur fram í frv. og till. meiri hl. allshn., að þessi byggingarsjóður verkamanna, sem ríkið og bæjarfélagið leggur fé til, sé stofnaður til pólitískra hagsmuna stjórnmálaflokka, en það er bein og rökrétt afleiðing og ályktun, sem dregin verður af því, að þessari till. minni hl. allshn. um að lána fleiri félögum, er ekki sinnt og sú till. verður felld.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Það eru aðeins örfá orð út af því, sem fram kom í ræðu hv. 5. þm. Reykv., að hér hefði verið komið upp samvinnubyggingum fyrir framsóknarmenn. Þetta er einkennileg staðhæfing. Það vita allir, að það voru framsóknarmenn, sem komu því til leiðar, að l. voru sett hér á Alþingi um byggingarsamvinnufélög, en ég veit ekki betur en að sjálfstæðismenn hafi verið fegnir að notfæra sér þau 1. Svona er það líka oft, þegar framsóknarmenn hafa komið í framkvæmd einhverju nytjaverki, að þá eru sjálfstæðismenn jafnan fúsir til að notfæra sér hlunnindin, jafnvel þótt þeir, sem teljast fyrir í Sjálfstfl., hafi veitt málinu mótstöðu. Þetta sýnir bara það, að þetta fólk sem af einhverjum misskilningi fyrir Sjálfstfl., ætti ekki að fylgja flokknum, því hann berst á móti því, sem fólkinu er til hagsbóta. Þegar 1. um samvinnubyggingarnar komu til framkvæmda, sýndi það sig, að margt fólk, sem fylgir Sjálfstfl., fylgir honum af misskilningi og vana, af því það skilur ekki, hvar það á að skipa sér í flokka til þess að reyna að vinna að eðlilegum framdrætti þeirra, sem úr minna hafa að spila. - Mér þykir vænt um, að ég skuli hafa fengið tækifæri til að benda á, að þó að forkólfar Sjálfstfl. hafi ekki verið því fylgjandi að koma upp samvinnubyggingum, þá hafa þeirra flokksmenn þó kunnað að notfæra sér þessi l. En þetta er ekkert einsdæmi. Svona er það um flest, sem kemur fram á þingi, enda eru kjósendur Sjálfstfl. smátt og smátt að koma auga á það, hvar þeir eiga að skipa sér í flokk.

0972Stefán Jóh. Stefánsson: Ef til vill er það óþarfi að fjölyrða um mál það, sem hér liggur fyrir, en það kom dálítið fram í þessum umr., sem gaf mér tilefni til að standa upp. - Ég vil þá fyrst vekja athygli á, að það er til að gleðjast yfir, að Sjálfstfl. hefir tekið sinnaskiptum í afstöðunni til þessa máls. Á þingi 1929, þegar frv. til l. um byggingu verkamannabústaða var borið fram fyrst, réðust sjálfstæðismenn á móti frv., sem þó náði fram að ganga. Það gleður mig því að heyra af vörum sumra sjálfstæðismanna, sem talað hafa hér í d. í dag, að þessi löggjöf sé þörf og hafi orðið til góðs, og vil ég þá sérstaklega tilnefna hv. 8. landsk. og hv.þm. Snæf., sem báðir hafa lýst fylgi sínu við innihald l. um verkamannabústaði. En það er aðeins eitt atriði, sem valdið hefir ágreiningi, bæði innan allshn. og hér í d., og það er, hvort leyfa eigi fleiri en eitt byggingarfélag á hverjum stað. Ástaðan, sem sjálfstæðismenn hafa flutt fyrir því, að rétt væri að leyfa tvö byggingarfélög hér, var sú, að reynslan hér í Rvík hefði sýnt, að mönnum hefði ekki líkað framferði þess félags, sem hér hefði starfað undanfarið. En ég verð að mótmæla því, að þeir menn, sem hafa gengið í þennan félagsskap, hafi kunnað illa framkvæmdum félagsins. Þetta er því bara út í bláinn sagt. En ef risið hefði upp óánægja meðal manna, sem standa utan við þennan félagsskap, en hefðu vegna þjóðfélagsafstöðu sinnar rétt til þess að ganga í hann, þá hafa þeir ekki gert það, sem þeim virðist hafa verið innan handar, að sækja um inngöngu í þennan félagsskap og beita áhrifum sínum til breytinga á framkvæmdum félagsins sem þeir væru menn til. En ég held, að kjarninn í þessu máli sé allur annar, eins og líka kom fram hjá hv. 5. þm. Reykv. Hann var að tala um fríðindi og framdrátt foringjanna, eins og hann orðaði það, sem hefði haft áhrif í þessu máli. Ég ætla, að það hafi komið upp einskonar öfund meðal sjálfstæðismanna út af hinni myndarlegu starfsemi byggingarfélags verkamanna á undanförnum árum, og að þeir hafi viljað fara í einskonar kapphlaup við þetta félag og reyna með því að ávinna sér traust verkalýðsins í bænum. En þeir byrjuðu bara á öfugum enda. Þeir áttu að benda sínum fylgifiskum á að ganga í þennan félagsskap og reyna að hafa áhrif til breytinga á honum, en ekki að stofna nýtt félag, því ég; sé ekki, að nokkur ástæða sé til að ætla, að tvö félög afreki meira með 500 sömu mönnunum en eitt félag. Ég sé engin rök, sem mæla sérstaklega með því. Nú er það vitað og hefir ekki verið mótmælt, að Byggingarfélag verkamanna í Rvík veitir öllum inntöku, sem þangað sækja. Þar er ekki spurt um pólitískar skoðanir manna, er þeir leita upptöku, enda eru í þessum félagsskap menn af öllum stjórnmálaflokkum. En þeir menn hafa að vísu verið á oddinum, sem notið hafa mest trausts þeirra manna, sem í félagsskapnum hafa verið. Ég held þess vegna, að ekki sé ástæða til að ætla, að brtt. minni hl. allshn. sé sprottin af neinni sérstakri umhyggju fyrir hugmyndinni um byggingu verkamannabústaða hér í Rvík, heldur vegna þess, að þeir vilja reyna að koma á fót félagsskap sinna trúuðu manna, til þess að njóta þeirra hlunninda, sem löggjöfin veitir mönnum þrátt fyrir megna andstöðu sjálfstæðismanna. Og ef nokkurntíma hefir komizt pólitík inn í þetta mál, þá er það með stofnun byggingarfélags sjálfstæðra verkamanna. Það hljómar fallega í eyrum, sjálfstæðir verkamenn og sjálfstæðir bústaðir, og það hefir hljómað vel hér á landi að tala um sjálfstæðismenn, en ég veit, að álitið á því nafni hefir þorrið á síðari árum, síðan þeir menn, sem engin sérstök afskipti hafa haft af sjálfstæðismálum þjóðarinnar hafa tyllt á sig þessari nafnbót. En þetta nafn gefur grun um, að hér sé verið að stofna félagsskap í nánu sambandi við einn stjórnmálaflokk, og sú pólitík, sem hlaupin er í þetta mál, er runnin frá Sjálfstfl., og þeir hafa viljað halda pólitíkinni við með því að reyna að koma af stað tvístringi um byggingar verkamannabústaða og reyna að gera tortryggilegan félagsskap, sem hér hefir starfað undanfarin ár. En sjálfstæðismenn hafa ekki sýnt það í byggingarmálum Rvíkur, að þeim sé sérstaklega trúandi til sigurvænlegrar forystu í þessum efnum. Talandi tákn byggingarstarfsemi Sjálfstfl. hér í Rvík eru Suðurpóll, Grímsbý og Selbúðirnar. Ég vil því brýna fyrir hv. dm., að þeir, sem samþ.brtt. minni hl. n., vilja halda við tvískinnungnum og pólitíkinni í byggingarmálum alþýðunnar hér í Rvík og annarsstaðar, en þeir, sem ganga gegn þessari brtt., vilja halda áfram sameiningu félagsskapar manna í kaupstöðum landsins til myndarlegra átaka með byggingar verkamannabústaða, eins og hér hefir verið í Reykjavík.

Garðar Þorsteinsson Ég ætla ekki að fara að karpa við hv.þm. sósíalista um þetta mál. Ég veit, að hv.þm. Snæf. mun svara þeim, og kannske fleiri sjálfstæðismenn. En ég vona, að þeir þm. séu til hér í d., sem ekki séu svo flokkslega bundnir, að þeir vilji ekki athuga þetta mál með allri sanngirni, og í sambandi við það vil ég taka fram, að það hefir alltaf verið álitin sjálfsögð skylda löggjafans að byggja löggjöfina þannig upp, að hún raski ekki þeim réttindum, sem borgararnir þegar hafa öðlazt. Lög eiga ekki - ef hægt er hjá að komast - að gilda aftur fyrir sig, á þann veg, að þau svipti þegnana þeim rétti, er þeir áður með beinni stoð í l. hafa öðlazt. - Ef þetta væri ekki aðalreglan, myndu menn ekki - af pólitískum ástæðum - þora að haga framkvæmdum sínum í samræmi við gildandi 1., af ótta við það, að pólitískir andstæðingar kynnu að nota meirihlutavald sitt til þess að útiloka viðkomandi borgara frá þeim réttindum, sem þeir áður hefðu. Ef Alþingi ætlar nú að ganga inn á þessa hættulegu braut, þá veit enginn, hvernig áframhaldið verður. Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna hefir nú stofnað sinn félagsskap með hliðsjón af þeim l., er þá giltu. Þeir hafa hafið undirbúning undir sína starfsemi í fullu trausti þess, að l., sem giltu, vernduðu þá jafnt og aðra borgara. Það, sem nú á að gera, er að útiloka af pólitískum ástæðum byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna, og setja l., er gilda aftur fyrir sig og mundu gera að engu þann rétt, er þeir skv. gildandi l. hafa. Þetta vil ég taka fram til þeirra, sem nú greiða atkv. um þetta mál, því þeir, sem greiða atkv. gegn brtt. okkar hv.þm. Snæf., ganga inn á pólitískt ofbeldismál, sem hv. 2. þm. Reykv. stendur fremstur í flokki fyrir.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Út af því sem hv. 3. landsk. sagði, vil ég aðeins geta þess, að þetta félag, sem hann er að bera fyrir brjósti, er ekki búið að koma sér meir niður en svo, að það hefir enn ekki sótt um lán til byggingarsjóðs, a. m. k. var það ekki búið að gera það núna fyrir nokkrum dögum. - Þá hefir verið talað um það, að stofnkostnaður hafi orðið verulegur við þetta félag. Ég skil ekki í því, að stofnkostnaðurinn geti verið sem nokkru nemur. Við stofnun hins félagsins var svo að segja enginn stofnkostnaður. Forgöngumenn félagsins og stjórn þess hafa aldrei fengið nein laun, enda ekki óskað þeirra. Það kann eitthvað að hafa farið í uppdrætti að húsum félagsins, en eftir l. um verkamannabústaði er ætlazt til þess, að þeir séu látnir ókeypis af hendi húsameistara ríkisins. Svo að sá hluti stofnkostnaðar mundi hafa verið óþarfur. Annars er það svo, að ef þetta stjfrv. verður samþ., þá geta þeir menn, sem í þessu félagi hafa verið - ef þeir falla undir ramma l. -gengið inn í byggingarfélag verkamanna og notið þeirra réttinda, sem sá félagsskapur hefir að bjóða, því það er tilhæfulaust, að í þann félagsskap fái ekki aðrir inngöngu en sósíalistískir verkamenn, eins og hv. 5. þm. Reykv. hélt fram, enda er félagið ekki stofnað í þeim tilgangi sérstaklega að útbreiða jafnaðarmennsku, heldur til þess að útvega verkamönnum bættar og góðar íbúðir. En að vísu er það svo, að aðrir flokkar en Alþfl. hafa ekki haft áhuga fyrir bættu og ódýrara húsnæði fyrir alþýðu manna. Þá hélt hv. 5. þm. Reykv. því fram, að þar sem ég hefði sagt, að lánin endurgreiddust með 5% af lánsupphæðinni, þá væru húsin gefin, þar sem lántakendur greiddu aðeins vexti. En hv.þm. gleymir því fyrst og fremst, að vextirnir hafa verið hærri, þeir hafa verið lækkaðir úr 6% niður í 5%, og jafnvel eftir það, að vextirnir voru hækkaðir er ekki hægt að tala um tap, vegna þess að sjóðurinn hefir auk lánsfjárins allmikið eigið fjármagn og vaxandi, sem myndast við framlag úr ríkis- og bæjarsjóði. Lántakendur hafa fyllilega borgað vexti og afborganir af lánum sínum, og jafnvel þó þetta væri styrkur til þessara húsabygginga, þá væri það ekki nema sjálfsagt og eðlilegt, og mun ég reyna að stuðla að því, að vextir af þessum hinum verði enn þá lækkaðir síðar. Í nágrannalöndum vorum eru vextir og afborganir af þessum lánum ekki nema 3-3½%. Þá áleit hv.þm., að það drægi ekki neitt úr lánsmöguleikum sjóðsins þó önnur félög bættust við. Ég ætla aðeins að tala um þá reynslu, sem hér er fengin. Byggingarfélag verkamanna hefir fyrir löngu sótt um meiri lán, en það hefir ekki fengizt. Og hvernig getur hv. 5. þm. Reykv. búizt við, að lánsmöguleikar sjóðsins vaxi við það, að fleiri félög sæki um lán? Atriðum, sem fram komu í ræðu hv. 5. þm. Reykv. Ég þykist þá hafa hnekkt þessum þrem atr., og sé því ekki ástæðu til að fjölyrða um málið frekar að sinni.

Thor Thors Hv. 2. þm. Reykv. vildi bera brigður á það, sem ég hélt fram, að 1., sem nú gilda, geri ráð fyrir því, að fleiri en eitt byggingarfélag starfi á sama stað, og ætlaði hann að sanna mál sitt með því að lesa upp gr. í l., en gerði það á þann hátt - sem náttúrlega var ekki hægt að gera á annan hátt -, að hann sannaði mitt mál, því í gr. segir: „byggingarsjóður veitir lán til byggingarfélaga“. Það er fleirtala, sem hér er notuð, enda þótt hér sé verið að tala um byggingarsjóð innan eins kaupstaðar. Hv. þm. var eitthvað að tala um fjandskap, sem sjálfstæðismenn hefðu sýnt í byggingarmálum Rvíkur. Þetta er einkennileg staðhæfing, þegar þess er gætt, að Rvík er eina bæjarfélagið, sem enn hefir ráðizt í bygging verkamannabústaða. Og að hægt hefir verið að leggja fé til verkamannabústaða í Rvík, stafar einungis af því, að meiri hl. í bæjarstj. hefir verið sjálfstæðismenn. En þar, sem jafnaðarmenn hafa ráðið - skoðanabræður hv. 2. þm. Reykv. - eins og á Ísafirði og í Hafnarfirði, hefir ekkert fé safnazt í byggingarsjóði.  Hæstv. fjmrh. ætla ég ekki að svara. Ég sé nú ekki, hvort hann er í d.; það er stundum erfitt að sjá það. Hann sagði, að mikill hluti kjósenda Sjálfstfl. fylgdi honum af misskilningi. Ég ætla ekki að deila um þetta. Ég hygg, að í þeim umr. myndi hvort éta úr sínu. En það voru ýmsir, sem sögðu, er þeir fréttu, að þessum unga manni hefði verið falið að gegna fjmrh.embættinu, að annaðhvort væri hér um fjármála„geni“ að ræða eða þetta hafi verið byggt á misskilningi. Ég fyrir mitt leyti er þess fullviss, að hér hefir verið um misskilning að ræða.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Það var tvennt, sem gerðist með þessari nýju stefnu: Lokun veðdeildar Landsbankans, en upp voru tekin í staðinn pólitísk félög. Fyrst og fremst var horfið af þeirri braut, sem áður hafði verið farin mjög varlega, að veita ábyrgð ríkissjóðs á fasteignaveðum í landinu. Það var annar liðurinn í hinni nýju stefnu að breyta út af þessu og taka á ríkissjóð mjög alvarlega áhættu af lánum til bygginga í landinu. En hitt hefir verið bent á áður og allir vita, að með l. um verkamannabústaði voru þar að auki veitt margskonar hlunnindi. Og út af því vil ég gjarnan segja við hæstv. fjmrh., sem virtist undrandi yfir því, að þeir, sem ekki fylgja honum, hans flokki og sósíalistum að máli, skyldu vilja njóta sjálfir þeirra hlunninda, sem þessir flokkar hafa ætlað sér einum.

Ég undraðist það ekkert

. Jú, mjög, að yfirleitt skyldu sjálfstæðismenn taka þátt í að njóta þessara hlunninda. En því meiri sem hlunnindin eru, því ólíklegra er, að flokkar, sem hafa ætlað sér þau, geti setið einir að þeim. Ég hélt, að m. a. hefði það verið tilgangur þeirra, að fá sjálfstæðismenn einn og einn í þessi félög, til þess að koma því til vegar, að þeir hættu þeim „misskilningi“, sem það er kallað, að vera sjálfstæðismenn. Það var einn tilgangurinn með þessum nýju hlunnindum að geta veitt þá, sem kynnu að vera af misskilningi sjálfstæðismenn. Og það má vel vera, að þeir menn séu til. En allt kemur þetta til af því, að aðalverkefni þessara flokka, sem nú hafa runnið saman í einn og myndað stj., er að mismuna mönnum í þjóðfélaginu. Og af því að tekst ekki beinlínis til lengdar að mismuna mönnum eftir pólitískum flokkum, mega þeir draga þá ályktun, að það sé röng pólitík. Því að þeir, sem í þessu tilfelli telja sig sjálfstæðismenn, eru margir fúsir til þess að hagnýta sér þessi hlunnindi, þótt þau hafi verið ætluð einhverjum vissum mönnum. Og þegar þetta kemur í ljós, mega sósíalistarnir ekki verða undrandi og ávíta þá menn, sem hafa staðið á móti því, að hlunnindin væru veitt í upphafi, þótt þeir vilji nú njóta þeirra, úr því þau á annað borð voru látin ná fram að ganga. Þetta er bein sönnun fyrir því, og hin eðlilega og réttmæta sönnun fyrir því, að pólitísku flokkarnir fara rangt að, þegar þeir mismuna borgurunum á þennan hátt. En það er ekki í þessu eina atriði, sem þessir flokkar vilja mismuna borgurunum. Einungis sýnir þetta atriði ljóslega, hversu ólífvænleg pólitík það er, að standa að því og hafa sem aðalmarkmið í stjórnmálabaráttunni, að mönnum sé mismunað. Ég áfellist ekki þá kaupstaði, sem ekki hafa ennþá stofnað hjá sér byggingarfélög og reynt að hagnýta sér lögin. Það er einungis vegna þess, að til þess að hægt sé að mismuna verulega flokki manna í bæjar- eða þjóðfélagi, þá þarf það að vera nokkuð stórt. Þetta er ein ástæðan til þess, að þetta hefir ekki verið tekið upp í smákaupstöðunum úti um land, því að þeir eru ekki nægilega stórir til þess, að hægt sé að taka verulega frá einum til að gefa öðrum. Þetta er hægt hér í Rvík. Við erum hér svo margir, að þetta er hægt og hefir verið gert með þessum l. En það er því erfiðara, því minni heild, sem um er að ræða. Þetta er að komast á í Hafnarfirði, að sagt er, og kemur það sjálfsagt til af því, að Hafnarfjörður er nú stærstur kaupstaður utan Rvíkur og líklega sá, sem einna mesta getuna hefir. Þar eru meiri framkvæmdir heldur en á mörgum öðrum stöðum og því eðlilegt, að Hafnarfjörður yrði næsti staðurinn. En þar, sem fólksfjöldinn er undir vissu marki, getur slíkt ekki átt sér stað. En ég vil að lokum segja það, að ég sannfærist ekki um það, sem ég hélt fram í fyrri ræðu, að geta væri til þess að lána til þessarar starfsemi, enda fékk ég enga vitneskju þessu viðvíkjandi hjá hv. 2. þm. Reykv. Hann var með óákveðið orðalag, en þetta verður ekki sett fram öðruvísi en með tölum, ef skiljanlegt á að vera. Og mér finnst, að n., sem fær þetta mál til meðferðar, sé skylt að upplýsa, hve mikið fé úr ríkis- og bæjarsjóði fer árlega í vaxtamismun og kostnað við sjóðstjórn og hverjir möguleikar eru á því, að þessi sjóður standi í raun og veru undir sínum verkefnum. Það er einnig verkefni til athugunar, hvort þörf sé á fleiri félögum en einu á hverjum stað, eða hvort heppilegra sé að þau séu fleiri.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Það er alveg rétt hjá hv. 5. þm. Reykv., að við Alþýðuflokksmenn viljum breyta til um þá aðstöðu, sem nú er í þjóðfélaginu. Við viljum jafna hana, hjálpa hinum veikari gegn hinum sterkari, og einn liðurinn í þeirri pólitík er þetta frv. um verkamannabústaði. Það er gert til þess að hjálpa þeim til að eignast húsnæði, sem ekki hefðu annars tök á því, en hinsvegar ekki ætlað þeim, sem ekki þurfa þess með. Við þetta munum við kannast hvar sem er, en hinsvegar á þessi aðstoð jafnt að ná til manna, hvaða pólitíska skoðun sem þeir hafa, ef þeir tilheyra hinum efnaminni stéttum.  Hv. þm. Snæf. kom með aths. um það, að hann myndi ganga inn á þá braut að binda réttindin við þau félög, sem þegar eru stofnuð, og sýnir það greinilega viðhorf íhaldsins í þessu máli, þar sem úti um land, þar sem ekkert hefir enn verið byggt eftir þessum lögum, er alstaðar eitt byggingarfélag, að ég hygg. Þar hafa fleiri félög ekkert að gera. En hér í Rvík og Hafnarfirði, þar sem hafa verið og eru starfandi félög fyrir, þar vilja þeir endilega fyrirskipa tvö félög, sprengifélög.

Jakob Möller [óyfirl.]: Þetta byggingarfélag í Hafnarfirði er nýtt af nálinni. Það er upplýst, að það, sem greitt hefir verið til byggingarsjóðs í Hafnarfirði, hefir eyðzt ár eftir ár til daglegra þarfa bæjarins og ekkert orðið eftir í sjóðnum. Ég er ekki kunnugur því, hvað nú, rétt fyrir þing, kann að hafa verið gert í þessu máli, hvort einhver útvegur hefir verið hafður til þess að koma af stað einhverri hreyfingu í þessu efni, en mér er sagt, að svona hafi það gengið ár eftir ár, og svona hefði það gengið hér í Rvík líka, eins og á Ísafirði, að peningunum hefði verið eytt jafnóðum, ef Alþfl. hefði stjórnað. Þótt þessu fé hafi verið jafnað niður í því skyni eða undir því yfirskini, að það ætti að fara í verkamannabústaði. Um þann frámunalega dugnað jafnaðarmanna hér í Rvík í að koma upp húsunum er það að segja, að það liðu ár áður en nokkur hreyfing komst á málið. Féð safnaðist í sjóðinn og lá þar. Og þegar loks var hafizt handa, þá var fyrst byggt fyrir það fé, er saman hafði safnazt í sjóðinn, þveröfugt við tilgang löggjafarinnar. Tilgangurinn var sá, að þetta tillag gengi til að greiða vaxtamismuninn, en dugnaðurinn hjá hv. 2. þm. Reykv. - hann er sjálfsagt ánægður með, að honum sé eignuð öll forstaðan þar - var nú ekki meira en þetta.  Það eru til verkamenn, sem vilja byggja öðruvísi - vilja byggja sjálfstætt. Það hefðu sjálfsagt miklu fleiri komið í þetta félag hv. 2. þm. Reykv., ef sú byggingaraðferð hefði verið leyfð. Ég held, að hv.þm. þýði ekki að bera á móti þessu. Þetta er svo augljós staðreynd, að um hana þýðir ekki að deila, þótt hv.þm. slái á þann streng, þegar hann vill drepa félag sjálfstæðra verkamanna, að þeir geti fengið að byggja sérstæð hús. En þegar hann er búinn að drepa þetta félag, með aðstoð bandamanna sinna innan þings, þá heldur hann áfram eins og hann hefir byrjað. Það stendur við það, sem hann hefir sagt, að þetta er talið hagkvæmt fyrirkomulag. Það er þessi einstrengingsháttur, sem stendur því fyrir þrifum, að ný tilraun verði gerð og menn fái að reyna annað en forsprakkarnir vilja eða þeim er viðfeldnast. Af þessari ástæðu er það augljóst, að eitt er sjálfsagt, og það er, að byggingarfélögin séu fleiri. Það er ekki annað en vitleysa, að það, hvort byggingarfélögin eru fleiri en eitt eða fleiri en tvö á hverjum stað. hafi áhrif á verðlagið, því að hvert svona lagað byggingarfélag er eitt út af fyrir sig nógu stórt til að fá beztu kjör á öllu, sem kaupa þarf. Þetta vita allir, og er því þessi viðbára einskisverð. Það er auðvitað, að tillag úr opinberum sjóðum, bæjarsjóðum og ríkissjóði, er takmarkað, en hitt, hvort hægt er að fá lán, vil ég ekki dæma um, en þykist vita, að nokkur andstaða sé gegn því, að sjóðstjórnirnar taki mjög mikil erlend lán. Innanlands eru sennilega ekki miklir möguleikar til þess að fá lán. Ég sé ekki, að það skipti miklu máli, hvort það fé, sem fáanlegt er, er veitt til þessa félags eða hins, ef bara er byggt fyrir það. Og öll skynsemi mælir með, að réttara sé, hagkvæmara og á allan hátt æskilegra, að félögin séu tvö. Nei, það er vitanlega ekki nokkur minnsti vafi á því, að þessi breyt. á þessari löggjöf er upp tekin af pólitískum ástæðum, og þegar hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. landsk. eru að segja, að engin pólitík komist þarna að, ja, þá verður maður undrandi, og það því fremur, þegar maður líka veit, að jafnvel innan þessa félagsskapar er svo römm pólitík, svo mögnuð innanflokkapólitík, að menn eru jafnvel eltir á röndum, eftir því hvar þeir standa innan flokksins, og reynt er til að flæma þá úr atvinnu, sem þeir hafa, af þeim ástæðum, en það veit ég, að átt hefir sér stað um einn af andstæðingum hv. 2. þm. Reykv., sem hafði lítilsháttar stöðu í sambandi við byggingarnar.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ég hefði ekki veitt sér mikið sár með því að tala um, að þeirra aðalstefnumál væri að mismuna mönnum, því að þetta væri alveg rétt. Það má bæta því við, að það er líka aðalaðferð þeirra til að afla sér fylgis. Ég vil ekki, að mín orð séu skoðuð þannig, að ég persónulega eða flokkurinn, sem ég fylgi, geti ekki hugsað sér að mismuna mönnum á þann hátt, sem alltaf hefir verið. Það er nokkuð, sem allir geta verið sammála um. Ég ætla að taka nærliggjandi dæmi til skýringar á því, sem ég átti við í sambandi við þetta mál sérstaklega. Það getur ekki verið verkefni þingsins og bæjarfélagsins, eins og sósíalistar halda fram, að koma því til vegar, að verkamönnum þjóðfélagsins sé mismunað, þannig, að sagt sé við einn verkamanninn t. d.: þú skalt fá 50 króna spegil eða gúmmígólf til að ganga á, eða einhver önnur lífsþægindi, - en að annar fái ekki neitt. Svona ráðstafanir á ríkisvaldið ekki að gera, þar sem einum manni eru veitt skilyrði til betri lífskjara, en öðrum ekki. En það er einmitt þetta, sem er aðalatriðið fyrir þessum mönnum, að hæna menn að sínum pólitísku skoðunum með einhverjum hlunnindum. Með þessum stórkostlegu hlunnindum, sem hér um ræðir, getur ekki nema 1/20 hluti verkamanna notið góðs af, og það eru pólitískir samherjar valdamanna flokksins, sem þeirra eiga að njóta, en eins og ég áður hefi tekið fram, þá er það ekki verkefni ríkisvaldsins að mismuna mönnum á þennan hátt.

Emil Jónsson Mig langar til þess að segja nokkur orð um það, sem verið hefir aðaldeiluefni í frv. og þeim brtt., sem komið hafa fram, nefnilega það, hvort lán skuli veitt einu eða fleiri byggingarfélögum á hverjum stað. Það hafa verið færð fyrir því, að því er mér hefir virzt gild rök, að það sé að sumu leyti betra að hafa aðeins eitt félag á hverjum stað, en aðrir hafa aftur á móti fært rök fyrir því, að betra sé að hafa þau tvö eða jafnvel fleiri. Það, sem mælir með því að hafa félagið eitt, er aðallega það, að menn byggi þá í nokkuð stærri stíl og með því geti framkvæmdirnar orðið ódýrari að öllu leyti. Það er fullyrt af hv. 3. þm. Reykv., að ekki muni verða ódýrara að byggja með þessu lagi, vegna þess, að ekki yrði stofnað svo lítið byggingarfélag, að það gæti ekki notið beztu kjara. Ég leyfi mér að efast um, að þetta sé rétt, a. m. k. um marga kaupstaði úti á landi, því að, ef þeim litlu möguleikum, sem þar eru fyrir hendi um byggingar er skipt og bútað í sundur í tvö eða fleiri félög, þá verður ekki mikill hlutur hvers einstaks, og vafamál að þau gætu notið beztu kjara. Ég leyfi mér að fullyrða, að þau geri það ekki. Þetta er aðalatriði málsins, og þeir þm., sem um það hafa talað og eru fulltrúar Reykjavíkur, hafa aðallega augun föst hér, og það er ekki nema eðlilegt. En þeir verða líka að vita það, að þeim, sem búa úti um landið, er engu minna áhugamál og engu minni þörf á að geta notið hlunninda þessara l. Ég skal geta þess, að byggingartilraun í Hafnarfirði var gerð með því að byggja 16 íbúðir. Ef þessu hefði verið skipt í tvennt, þá hefði ekki verið hægt að hafa fyrirkomulagið eins hagkvæmt og ella. En þó að þessi hv.þm. hugsaði aðallega um Rvík, gat hann ekki stillt sig um að hugsa lítilsháttar um Hafnarfjörð, og beindi þar til mín nokkrum orðum, sem ég vil ekki láta ómótmælt. Hann sagði, að það, sem safnazt hefði í byggingarsjóð verkamanna í Hafnarfirði, hefði orðið eyðslueyrir fyrir bæjarsjóðinn. Þetta er rangt, því að byggingarsjóðurinn í Hafnarfirði tók ekki til starfa fyrr en byggingarfélagið var tekið til starfa. Eftir að þörf var fyrir að nota sjóðinn til byggingaframkvæmda, hefir verið gerð ráðstöfun til þess að sjóðurinn geti unnið sitt hlutverk. Annars er ýmislegt í þessum umr., sem getur verið nógu gaman að tala um, eins og t. d. það, hverjum sé mismunað með þessum l. Ef nokkrum er mismunað, þá segja l. sjálf skýrt og greinilega til um það. Þeim er mismunað, sem hafa laun undir ákveðinni lágmarksupphæð. Þeir einir koma til greina, sem hafa laun undir 3-4 þús. kr. á ári, og ef á að tala um, að einhverjum sé mismunað, þá eru það þessir menn. Eins og allir vita, er það stefnumál okkar sósíalista, að einmitt þessum mönnum sé mismunað á þann hátt, að gera minni þann mismun, sem er milli þessarar stéttar þjóðfélagsins og annara, sem við betri kjör búa. Þetta er dálítið sérstakur máti á að mismuna fólki. Að mönnum sé mismunað eftir pólitík, kemur ekki til greina, þar sem hverjum manni er opin leið til og heimilt að ganga í þessi byggingarfélög, hér og annarsstaðar. Úr því að mitt kjördæmi var innleitt í þessar umr., skal ég gjarnan geta um það, hver tildrögin voru til þess, að tvö byggingarfélög voru stofnuð í Hafnarfirði. Forgöngumenn Alþfl. í Hafnarfirði hófu undirbúning um stofnun byggingafélags, og þegar sá undirbúningur var kominn það langt, að búast mátti við, að bráðlega yrði hægt að byrja á framkvæmdum, hlupu til nokkrir menn úr Sjálfstfl. - eins og hér - og stofnuðu sitt félag, og í það voru eingöngu teknir sjálfstæðismenn. Fyrst vildu þeir ekki vera með um stofnun byggingarfélags, og síðan vildu þeir ekki þrátt fyrir ítrekuð tilboð, hafa neina samvinnu við það. Af hvaða ástæðu það er, veit ég ekki nema ef það skyldi vera vegna þess, að þeir treysti sér ekki til að eiga ítök í nema fáum verkamönnum, og vilji því safna þeim saman og hafa þá út af fyrir sig, til þess að geta þar komið fram sem fulltrúar þeirra. Um það, að það sé fjarri hugsunarhætti sjálfstæðismanna að lifa eins og sníkjudýr á kostnað annara, þá getur verið, að svo sé, en það eru bæði ég og aðrir, sem efast um, að svo sé. Það eru ýmsir, sem fylla þann flokk, sem - mér liggur við að segja - hafa lifað eins og sníkjudýr á annara kostnað. Ég skal svo ekki lengja umr. um þetta. Ég tel, að mönnum ætti nú, eftir þær umr., sem hafa verið hér um málið, að vera orðið fyllilega ljóst, hvaða afstöðu þeir geti tekið í því. Ég vil undirstrika það, að þegar menn taka afstöðu til málsins, verða þeir að hafa fleira í huganum en Rvík. Ég tel illa farið, ef byggingarfélög í kaupstöðum úti um land verða bútuð í sundur og með því gerð óhæfari til þess að koma að góðu gagni.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég vildi aðeins segja hv. 3. þm. Reykv. það, út af því, sem hann var að tala um, að fleiri en einn þyrfti að vera, ef um kapphlaup væri að ræða, að ég þekki kapphlaup, þar sem aðeins einn var sjáanlegur, og það var þegar þessi hv.þm., að afstöðnum kosningum í sumar, hljóp norður á land til þess að endurskoða sparisjóði. Það var kapphlaup án þess að nokkur hlypi á móti, nema hans eigin fortíð.

Jón Pálmason Það eru líkur til, eftir því sem umr. hafa fallið í þessu máli, að ég eigi hér nokkra sérstöðu. Það er ljóst af því, sem hér hefir komið fram hjá öllum, sem til máls hafa tekið, að þau fríðindi, sem þessi l. veita, eru talsvert mikil, og þau hlunnindi, sem hér um ræðir, nokkuð rík til þeirra einstaklinga, sem þeirra eiga að njóta. Fyrir mér hefir það vakað, ekki aðeins nú, heldur um langan tíma, að einmitt þessi lög væru eitt með öðru merki um það, hvernig á undanförnum árum hefir verið farið að beita ríkisvaldinu í þá átt, að hafa áhrif á, hvernig straumarnir hafa stefnt í landinu. Það er síst að undra þó að fólkið flykkist í hina stærri kaupstaði, þegar svo er komið í þessu efni, að farið er að byggja yfir nokkurn hluta þess með ríkisstyrk. Og það er einmitt gert hér í Rvík, þar sem skilyrðin eru að ýmsu leyti bezt. Jafnframt þessu hefir líka verið gripið til þeirra úrræða, að leggja fram fé úr ríkissjóði til þess að veita sumu af þessu fólki atvinnu, af því að ekki er næg atvinna fyrir það. Ég skal taka það fram, að ef hér væri svo ástatt, að ekki væri nægilegt húsnæði fyrir það fólk, sem stundar þá vinnu, sem hér er á boðstólum og gefur arð, þá er frekar ástæða til þess að veita styrk úr ríkissjóði til slíkra hluta. En þegar fleira fólk er hér en líkur eru til, að geti fengið atvinnu, nema þegar bezt lætur, og þegar svo er farið að byggja yfir það fyrir fé úr ríkissjóði, þá þykir mér of langt gengið og stefnt í ranga átt. Þess vegna tel ég ákaflega hæpið að verja fé úr ríkissjóði til bygginga á þeim stöðum, sem svo hagar til, nema jafnframt sé séð fyrir auknum atvinnuskilyrðum, svo að fólkið hafi næga vinnu, sem gefur arð. En þegar svo er upplýst, að jafnframt því, sem áður er tekið fram, á að ganga inn á þá braut, að gefa vissum félögum eða einstaklingum einkarétt á því, hverjir hljóti þau fríðindi, sem hér um ræðir, þá tekur alveg út yfir. Í því sambandi vil ég taka það fram, að sé það réttlátt, sem ég tel ekki vera, að veita fé til þessara hluta, á það að sjálfsögðu ekki að vera neinn einkaréttur til vissra félaga, heldur handa hverju því félagi, sem fullnægir þeim skilyrðum, sem sett eru fyrir þessum styrk. Í því, sem vikið hefir verið að afstöðu flokka til þessara mála hér í þessari hv. d. í dag, hafa mér þótt ýmsar undarlegar setningar sagðar, en þó ekkert eins og það, sem hæstv. fjmrh. sagði, að það sýndi sig í þessu eins og svo mörgu öðru, að þegar einn flokkur hefði komið á umbótum í einhverjum greinum, vildu sjálfstæðismenn njóta þeirra líka, og það sannaði, að fólkið væri í Sjálfstfl. af misskilningi. Það er dálítið undarlegt að heyra því slegið fram hér, að þær 22 þús. kjósenda, sem fylgdu Sjálfstfl. við síðustu kosningar, séu í honum af misskilningi, fyrir það, að þeir álíta, að fríðindi séu ekki fyrir einstaka menn, en vilja, að fleiri fái að njóta þeirra en þeir, sem fylgja flokknum, sem til þeirra hefir stofnað. Ef hægt væri með aðstoð hæstv. fjmrh. og annara, sem ráðin hafa, að byggja yfir alla þjóðina hér í Rvík og annarsstaðar, að nokkru leyti á kostnað ríkisins, þá efast ég ekki um, að mönnum fyndist það aðgengilegt, engu síður sjálfstæðismönnum en öðrum, en sú stefna, sem kemur fram í þessum l., eins og mörgum öðrum, kemur þannig út, að verið sé að hafa með ríkisvaldi áhrif á að stefna fólksstraumnum einmitt á þá staði, þar sem flestir eru fyrir.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég veit ekki nema ég gleymi skepnunni honum Katli, ef ég tek hann ekki strax til athugunar. Hv. 1. landsk. var að tala um kapphlaup. það sjá nú allir, að þessi hv.þm. er illa fallinn til kapphlaupa líkamlega, en þó er hann enn verr fallinn til andlegra kapphlaupa, og það finnst mér hann hafa sannað, þegar hann var að tala um, að ég hefði hlaupið kapphlaup til Akureyrar í sumar. Ég skal fúslega viðurkenna það, að ég er ekki sérlega vel fallinn til hlaupa. Ég er maður farinn að eldast, svo að það er varla við öðru að búast. Í því kapphlaupi var ég líka nokkuð seinfær, því að kosningarnar voru hér 24. júní, en ég fór ekki norður fyrr en 18. ágúst, en þeir, sem voru í kapphlaupinu með mér, voru þó ennþá seinfærari, þar sem þeir fóru ekki af stað fyrr en 4. september. Hv. þm. Hafnf. er einn þeirra manna, sem manni leiðist að hlusta á verja rangan málstað. Hann fór svo skringilega að því að játa, að það hefði verið rétt, sem ég sagði. Hann sagði, að dregizt hefði að stofna félagið, en þegar það hefði verið stofnað, þá hefði verið gerðar ráðstafanir til þess, að sjóðurinn gæti staðið við sínar skyldur. Þetta er játning um það, að fé hafi ekki verið fyrir hendi, og þar sem hann segir, „að gerðar hafi verið ráðstafanir til að fá fé“, þá er augljóst, að það, sem ég sagði, var rétt. Að því leyti, sem hann kom að því efni, sem hér er um deilt, fórst honum ekki hefur, því að hann ætlaði að sanna, að óheppilegt væri að hafa tvö byggingarfélög í kaupstöðum úti á landi, með því, að Hafnarfjörður hefði ráðizt í að byggja 16 íbúðir, og menn gætu sagt sér sjálfir, að skaði hefði verið að skipta þessum l6 íbúðum í tvennt og hafa tvö byggingarfélög. Þá hefði efni orðið dýrara og kostnaður allur meiri. Þetta má til sanns vegar færa.  Hv. þm. Hafnf. sagði rangt frá um stofnun byggingarfélaganna í Hafnarf. Ég vona, að það hafi ekki verið vísvitandi. Það var rangt, þegar hann sagði, að verkamenn í Hafnarf. hefðu stofnað byggingarfélag, en svo hefðu sjálfstæðismenn hlaupið til þess á eftir. Sannleikurinn er sá, að stofnað var byggingarfélag verkamanna í Hafnarf., en svo leið langur tími og félagið gerði ekki neitt. Þá var það, að sjálfstæðismenn sáu fram á, að félagið ætlaði ekki að gera nokkurn skapaðan hlut.

Sigurður Einarsson Meðan hv.þm. A.-Húnv. flutti ræðu sína datt mér í hug orðtæki, sem haft er eftir fornrómverskum hershöfðingja: Guð varðveiti mig fyrir vinum mínum, fyrir óvinunum skal ég gæta mín sjálfur. Ef enginn sjálfstæðismaður hefir hugsað eitthvað svipað undir ræðu hv.þm. A.-Hún., þá hefir það verið þess vegna, að þeir hafa ekki munað eftir þessu orðtæki úr Rómverjasögunni. Hv. þm. byrjaði ræðu sína með almennum hugleiðingum, og var sá hluti ræðu hans einna óljósastur. Þar var hann að tala um hlunnindi, sem það opinbera veitti einstaklingnum, og fór svo út frá því að tala um það, hvernig fólkið þyrptist í kaupstaðina. Nú er það öllum mönnum ljóst, hvers vegna fólkið hópast til þessara staða. Við sjávarsíðuna hefir risið upp umsvifameiri atvinnuvegur en þekkzt hefir í sveitum, er þurft hefir á mörgu fólki að halda, og getað boðið því betri kjör. En nú er það svo, að forráðamenn þessara umsvifamiklu atvinnutækja hafa ekki verið jafnaðarmenn, heldur oft og tíðum foringjar flokks þessa hv.þm., foringjar Sjálfstfl. Ef hv.þm. vill því bera sakir á einhvern einstakan flokk vegna uppgangs kaupstaðanna, lægi næst að beina þeim að hans eigin flokki, en ekki mínum. En hv.þm. heldur áfram: Þegar þetta fólk er komið í kaupstaðinn, þá er meira að segja farið að byggja yfir það með aðstoð ríkissjóðs. En hvað er það, sem hv.þm. A.-Húnv. vill að gert sé? Er hann einn þeirra manna, sem byggja von sína um viðreisn landbúnaðarins og afturhvarf fólks í sveitirnar á vaxandi vesöld þess fjölda, sem við sjávarsíðuna býr? Slíkum lausnum þjóðfélagsvandamála neitum við Jafnaðarmenn eindregið. Hið opinbera hjálpar ekki landbúnaðinum með því að bregðast skyldum sínum við þá af þegnum sínum, sem við sjóinn búa. Hv. þm. hélt því ennfremur fram, að þetta fólk hefði lítið sem ekkert að gera. Og svo skildist mér, að hv.þm. fyndist það vera að bíta höfuðið af skömminni, að fara nú, ofan á aðrar náðargjafir, að veita þessu fólki atvinnubótavinnu, svo að því verði líft í kaupstaðnum. Með þetta fyrir augum skýrist margt í afstöðu þessa hv.þm. til málsins. Það er varla von, að hv.þm. viti, að sá hluti bæjarbúa, sem l. þessum er ætlað að vera skjólgarður fyrir, leggur mikla áherzlu á það, að byggingarfélagið verði aðeins eitt. En ég skal upplýsa hv.þm. um það, að ástæðan er sú, að þeir þekkja mæta vel vini og fjandmenn að. Saga málsins sýnir, að það er Alþfl., sem er frumkvöðull þessa máls, forráðamenn hans hafa séð um framkvæmdir þess hingað til, og það er eindreginn vilji verkamannanna, að svo verði einnig framvegis. En það er með þetta mál eins og ótal margt fleira, að loks þegar löggjöfin mætir réttmætum kröfum um endurbætur á högum fólks, rísa upp gamlir og nýir andstæðingar málsins og krefjast hlutdeildar í framkvæmd þess. Þá vildi ég beina nokkrum orðum til hv. 5. þm. Reykv. Mér þykir engin furða, þó að Sjálfstæðismenn snúist illa við þessu frv., ef það eru fleiri en hann, sem sjá í íbúum verkamannabústaðanna árásarher á sig og flokk sinn. En þetta er mesti misskilningur. Hér er ekki um neinn árásarher að ræða, heldur er þarna alþýðufólk, sem fegins hendi hefir gripið þann möguleika, sem þessi löggjöf gefur þeim til þess að eignast skýli yfir höfuðið. Að allir þeir, sem óskað hefðu eftir að nota sér fríðindi þessara l., eru ekki enn komnir í byggingarfélagið, er ekki af því, sem hér hefir verið haldið fram, að þeir séu á móti sambyggingum. Heldur mun orsökin sú, að þrátt fyrir hámark það, sem l. tilskilja á tekjum félagsmanna, eru þeir margir, sem sitja verða hjá af því að þeir geta ekki lagt fram nægilegt fé til þátttöku. Og þetta er ástæðan til þess, að ákvæði l. um byggingarsjóði verkamanna hefðu ekki komið að notum í hinum smærri kauptúnum úti um land. Þar hafa verið stofnaðir litlir byggingarsjóðir, en ógerningur hefir reynzt að útvega nægilegt lánsfé til starfseminnar. Mér er kunnugt um það, að á ýmsum stöðum eru til dálitlir byggingarsjóðir, og fyrir liggja umsóknir frá mönnum, sem uppfylla ákvæði l., en ekki hefir verið hægt að hjálpa þeim til að byggja, því að lánsféð hefir vantað. En með þeirri breyt., sem nú er gerð á l., er gefin von um það, að þessir litlu byggingarsjóðir muni geta tekið til starfa. Að þeir hafa ekki gert það nú þegar, er af vöntun á lánsfé, en ekki því, sem hv. 3. þm. Reykv. gaf í skyn, að sjóðirnir mundu uppétnir. Ég get nú látið hér við sitja. En það er áreiðanlega ekki að gera málinu nein skil að benda á það öfugstreymi í þjóðfélaginu, eins og hv.þm. A.-Húnv. hélt fram, að fólkið þyrpist í kaupstaðina, né það enn hættulegra öfugstreymi, að hans dómi, að hið opinbera hjálpi þessu fólki til þess að eignast þak yfir höfuðið, hvað þá slíka kórvillu sem að láta þetta fólk fá eitthvað að gera. Og með því fyrirkomulagi, sem hér er gert ráð fyrir að verði á þessum málum, er búið svo um hnútana, að hlutdrægni kemur ekki til greina.

Emil Jónsson Hv. 3. þm. Reykv. taldi, að sjóðstjórnirnar gætu sett skilyrði fyrir lánveitingum og útilokað menn frá þeim. Ég veit ekki hvar hann finnur því stað; það er a. m. k. ekki hægt í l. Sami hv.þm. sagði, að Byggingarfélag verkamanna í Hafnarfirði hefði verið svo lengi við lýði án þess að gera nokkuð, að Sjálfstæðismenn hefðu fundið ástæðu til þess að ýta við því. Ég skal gefa þessum hv.þm. þær upplýsingar, að bæði félögin voru stofnuð í einum og sama mánuði. Og þess var farið á leit við sjálfstæðismenn, að þeir frestuðu stofnun félags síns og yrðu í einu félagi með Alþýðuflokksmönnum. En við það var ekki komandi. Ég vil ennfremur afþakka allar upplýsingar frá hv. 3. þm. Reykv. um það, sem gerist í Hafnarfirði. Ég er þar fæddur og hefi verið þar alla mína tíð, og er því vafalaust kunnugra um allar aðstæður þar og viðburði en hv. 3. þm. Reykv., sem ég held að hafi komið til Hafnarfjarðar í fyrsta sinn í vor, og í erindagerðum, sem hann mun sjálfur bezt vita.

Jón Pálmason Ég vildi ekki láta hjá líða að mæla nokkur orð til hv. 9. landsk. Hann byrjaði ræðu sína með því að ráðleggja mér að taka mér í munn rómverska orðtækið: „Guð forði mér frá vinum mínum, fyrir óvinum mínum skal ég gæta mín sjálfur“. Mér skildist, að hv.þm. ætti við, að vinir mínir, sjálfstæðismennirnir, væru orsök í því öfugstreymi í þjóðlífinu, sem lýsir sér í flutningi fólks til kaupstaðanna. Það er ekkert nýtt að heyra þessa staðhæfingu frá flokksmönnum hv. 9. landsk., að sökum þess, að sjálfstæðismenn hafa víðast hvar verið umsvifameiri í atvinnurekstri en aðrir, séu þeir upphaf þessa öfugstreymis. Nú vita allir, sem um það vilja hugsa, að þessi atvinnurekstur hefir orðið til hinna mestu þjóðarheilla og valdið því, að fólksflutningurinn beindist ekki inn á þær brautir, að menn færu af landi burt. En þegar svo margt er komið í kaupstaðina, að atvinnuskilyrði þeirra eru tæmd, þá hleypur ríkissjóður undir bagga, hjálpar þessu fólki til að byggja sér hús og veitir stórfé til atvinnubótavinnu. Þá kalla ég, að stefnt sé í öfuga átt. Auðvitað er ég ekki á móti því, að mönnum geti liðið sem bezt. Hv. 9. landsk. hefir áreiðanlega ekki hugsað nóg fram í tímann, ef hann hefir ekki gert sér það ljóst, að í þessa stefnu er ekki hægt að fara langt. Það getur verið ástæða til þess að stofna til atvinnubóta í slæmu árferði, en að ríkissjóður fari að byggja yfir fjölda atvinnulauss fólks í kaupstöðunum, er í fyllsta máta hættuleg leið. Hv. þm. var að tala um það, að ég hefði engin ráð til að benda á í þessu vandamáli. Það er satt, að ég hefi litla trú á því, að takast megi að fá fólkið, sem komið er í kaupstaðina, til þess að flytja upp í sveitirnar aftur. En ég vil, að lífsskilyrðin í sveitunum verði svo góð, að fólkið vilji ekki fara þaðan. En stefna jafnaðarmanna er sú, að gera sem flesta efnahagslega ósjálfstæða, og því hafa þeir ekkert á móti fólksstraumnum í kaupstaðina, á mölina. - Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar, aðeins segja það, að ofan á allt annað að ætla að fara að einoka þennan húsabyggingarstyrk, finnst mér í fyllsta mæli vera að bíta höfuðið af skömminni.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. þm. Hafnarf. telur sig vita allt, sem skeður í Hafnarfirði, og þyrfti ég því ekki að gefa sér neinar upplýsingar um það. Ég veit, að það þarf ekki að segja hv.þm. Hafnf. frá því, að tekjur byggingarsjóðs var búið að éta upp til annars, og að klórað hefir verið saman í hann aftur nýlega. Hann veit líka vafalaust um fleiri hafnfirzka sjóði, sem sömu leið hafa farið. En hv.þm. Hafnf. veit ekki allt, sem gerist í Hafnarfirði. T. d. er það misskilningur, að ég hafi ekki komið til Hafnarfjarðar fyrr en í vor. Ég hefi oft komið þangað áður, en það er til allt of mikils mælzt, að hv.þm. sé á þveitingi um allar götur eins og varðhundur, til þess að athuga, hverjir komi í bæinn. En þó að ég komi sem sagt nokkuð oft til Hafnarfjarðar, verð ég að játa, að ég er ekki svo kunnugur bæjarmálum þar sem skyldi. Ég verð að meðganga það, að ég hefi ekki farið allskostar rétt með um stofnun byggingarfélaganna þar. Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna var stofnað fyrst, en þá ruku jafnaðarmenn upp til handa og fóta og stofnuðu annað. Og þegar félögin voru orðin tvö, bauð félag bæjarstjórans meðlimum hins félagsins að ganga í félag jafnaðarmanna og leggja sitt félag niður, en því boði var hafnað. Það var fyrst og fremst af því, að byggingarfélag bæjarstjórans var svo seint á sér með allar framkvæmdir, að það hefir ekkert gert fyrr en ef til vill nú. Hv. þm. hélt því fram, að sjóðstjórnirnar gætu ekki sett skilyrði fyrir lánum. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Sjóðstjórnirnar geta meira að segja neitað um lán, ef þeim býður svo við að horfa. Hv. 2. þm. Reykv. upplýsti, að þetta hefði oft verið gert. Og hv.þm. Bolvíkinga skýrði frá því, að mörgum litlum félögum úti um land hefði verið neitað um lán. Það liggur í augum uppi, og þarf ekki um það að deila, að sjóðstjórnirnar geta ráðið öllu um þessar lánveitingar.

0988Sigurður Einarsson: Hv. þm. A.-Húnv. hefir kosið að setja þetta mál um verkamannabústaði í sambandi við það, sem hann nefnir ofvöxt bæjanna. En hvað vill hv.þm. A.-Húnv. gera til þess að snúa við þessum fólkstraumi í kaupstaðina? Hvers vegna dettur honum í hug að ræða þessa straumbreytingu í sambandi við verkamannabústaðina? Það verður að gera ráð fyrir þeirri alvöru hjá hv.þm., að því aðeins taki hann svo djúpt í árinni í máli þessu, að hann sjái sér hér leik á borði til að hindra strauminn í kaupstaðina. Og hann tekur sér þá aðstöðu að vera andvígur frv., sem hér liggur fyrir, og ég hef grun um, að hann telji sig fylgjandi brtt. þeim, sem hv. 8. landsk og hv.þm. Snæf. bera fram. Hann skilur brtt. þeirra um tvö byggingarfélög hér í bæ sem meðal að því marki, að fólk fýsi ekki að flytjast hingað. Öðruvísi verður framkoma hans ekki skilin. Og sannleikurinn er sá, að þessi hv.þm. talaði einlæglega í anda síns flokks, og með hliðsjón af ræðu hans verða allar þær ræður, sem hv.þm. Sjálfstfl. hafa flutt hér í d. um þetta mál, mjög svo auðskildar. Meiningin slapp upp úr hv.þm. A.-Húnv. Hún er sú, að koma því til leiðar, að minna verði byggt, færri geti notið fríðinda þessara l., bærinn verði óbyggilegri, svo að fólki verði ekki lífvænt í honum, og freistist ekki til þess að yfirgefa sveitirnar. Hv. þm. A.-Húnv. sér í andstöðu við framgang málsins möguleika til þess að vinna að straumbreytingu í þá átt, að fólk langi ekki í kaupstaðina. Þá aðra hv.þm. Sjálfstfl., sem talað hafa, hefir vantað hreinskilni hv.þm. A.-Húnv. Þeir hafa ekki þorað að viðurkenna eins og hann, að ætlun þeirra væri sú, að gera fátækum mönnum lítt viðvært í Reykjavíkurbæ. En hver getur efast um það hér eftir? Einhver hv.þm. var að skopast að því, að ég hefði nefnt lágar tölur, þegar ég minntist á byggingarþörf manna í litlum kauptúnum. Það eru til þorp með þetta 2-300 íbúa, og þar eru kannske þetta 5, 6, 7 eða 8 menn, sem gætu fullnægt skilyrðum þessara l., ef lán fengist. En hinir eru fleiri, sem ekki hafa aðstöðu til þess að nota sér fríðindi l. - Og þetta er sannarlega ekki neitt til að skopast að. Ég kom síðastl. sumar í lítið þorp, sem algerlega er stjórnað af flokksmönnum hv. 3. þm. Reykv. Þar þekkti ég fátækan mann, föður sjö barna, sem fór þess á leit við hreppsnefndina, að hún hjálpaði sér til þess að hann gæti dyttað að kofanum sínum. Hann fékk afsvar, enda þótt hann hefði læknisvottorð um það, að íbúð hans væri heilsuspillandi fyrir hann sjálfan og börn hans. Það var ekki fyrr en barnaverndarn. á staðnum skarst í leikinn, að hann fékk þessa lítilfjörlegu hjálp. Menn, sem svona er ástatt fyrir, eru því miður allt of margir, og það er sannarlega engin ástæða til þess að sjá ekki svo um, að þeir fáu menn í litlu kauptúnunum úti um landið, sem geta uppfyllt skilyrði l., fái færi á því, engu síður en þeir, sem í stórum kaupstöðum búa.

Thor Thors Hv. 2. þm. Reykv. gekk illa að skilja það, að við sjálfstæðismenn kynnum að ganga inn á brtt. við 3. umr., sem gengi út á það að vernda tilverurétt þeirra byggingarfélaga, sem nú þegar eru stofnuð. Þetta er samkomulagstill., og ef till. okkar hv. 8. landsk. verða felldar, teldi ég sjálfsagt að ganga að henni til þess að forða þeim félögum, sem þegar eru til, frá tjóni. Ég tel mig ekki þurfa að svara hv. síðasta ræðumanni, enda er hv.þm. A.-Húnv. fyllilega fær um að gera grein fyrir meiningu sinni og atkv. En viðvíkjandi því, sem hv. 9. landsk. sagði um það, að tilgangur frv. væri sá, að sem flestir gætu notið hlunninda þessara l., vil ég benda þessum hv.þm. á, að þessum tilgangi verður einmitt bezt náð með till. okkar hv. 8. landsk.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. talaði seinast í þessu máli og virtist hafa tekið hart viðbragð út af því, sem fram kom í ummælum embættisbróður hans, atvinnumálaráðh., og laut að markmiði skipulagsn., á hvern hátt hún myndi starfa og til hvers niðurstöður hennar myndu leiða. Hæstv. forsrh. flýtti sér að þvo hendur sínar og síns flokks af öllu því, er leitt gæti til þjóðnýtingar í sambandi við störf þessarar n. Hann fullyrti að þeir, framsóknarmennirnir, væru alls ekki á þeirri leiðinni að vinna að þjóðnýtingu og yfirleitt alls ekki með því að lögfesta einkasölur á vörum, nema þeim, sem dálítið væri á að græða. Hitt mega svo aðrir eiga við. Hæstv. ráðh. sagði og beindi því til mín, að þessar umr. hefðu verið nokkuð hávaðasamar. Kann að vera, að ég hafi nokkuð kveðið við raust, enda ástæða til eftir málavöxtum. En þó bar nú svo til, að ég hefi ekki mælt nógu skýrt eða hátt til þess að ritstj. að dagblaði hæstv.forsrh., sem á hér sæti í d., gæti numið mál mitt rétt eða hefði hæfileika til að fara rétt með það í blaði hæstv. ráðh. Það er þess vegna að því er virðist ekki vanþörf á því að tala allskýrt hér og hátt, ef þessi ritstj. á ekki að hverfa öllu við, sem hann heyrir. Hæstv. ráðh. endaði mál sitt á því, að hann væri staðinn upp til þess að mótmæla hinni röngu yfirlýsingu, er hann kallaði svo, og þm. Vestm. hefði komið með. Ég kom ekki með neina sjálfstæða yfirlýsingu í þessu máli, en henti aðeins á lofti það sem atvmrh. sagði um þau tvö atriði, hvers vegnu hann hefði skipað n. jafneinlita pólitískt skoðað, eins og raun ber vitni um og hver að hans áliti myndi verða niðurstaða þessarar n.Hæstv. atvmrh. er svo skýr maður og svo gætinn, að hann hefir áreiðanlega ekki sagt annað en það, sem hann meinti, og ekkert sagt í ógáti. Hann var svo hreinskilinn að láta uppi ástæðuna fyrir því, hvernig n. er skipuð, opinskátt og afdráttarlaust, og er það út af fyrir sig allrar virðingar vert, hvað sem annars má segja um nefndarskipunina frá pólitísku sjónarmiði skoðað. Vottar að því, sem hæstv.atvmrh. sagði, voru nægilega margir hér og þ. á m. forsrh. sjálfur, og því algerður óþarfi af honum að láta líta svo út, sem ég hefði verið að koma með ranga yfirlýsingu í þessu máli. Ég vil taka það fram, að ádeilur mínar í þessu efni hafa einungis takmarkazt við það, hvernig n. er skipuð. Þær hafa að vísu verið harðar, en vegna þess, hve pólitískt er á þessu máli tekið, þá vil ég nota þetta tækifæri, - af því að því er haldið fram í dagblaði forsrh., að ég hafi vefengt, að þau verkefni, sem n. eru ætluð, þyrfti rannsóknar við -, til að leggja áherzlu á það, að þessu hefi ég aldrei haldið fram. Vitanlega þurfa þessi mál rannsóknar, en alls ekki með því markmiði, sem atvmrh. lýsti. - En hvað annars viðvíkur þessu viðbragði, sem forsrh. tók í þessu máli og það hversu hann flýtti sér að reyna að þvo Framsóknarflokkinn, ég held næstum því hreinan af öllu makki við sósíalista, þá er það í mestan máta broslegt. Það þarf ekki annað en benda á reynslu undanfarandi ára, t. d. frá 1927-1931, þegar sá flokkur, sem forsrh. tilheyrir, stjórnaði hér með stuðningi sósíalista, var reynslan sú, að framsóknarmenn á Alþ. urðu að beygja sig svo að segja í einu og öllu að vilja sósíalistanna hér á þingi, og því þarf engan að undra, þótt nú, þegar sósíalistar eiga einn sinn hæfasta mann í ríkisstj. og hafa auk þess miklu styrkari aðstöðu á þingi en á því árabili, sem ég nefndi, verði Framsóknarfl. að dansa eftir sömu pípu og það m. a. s. hálfu liprar nú en áður, og var þó svo þá, að mörgum bóndanum var nóg boðið. Ég sé ekki ástæðu til að lengja frekar umr. um þetta mál. Ég sé, að hæstv. forseti er viðbúinn að stytta þær, enda mun nú vera úttalað um málið. En ég þurfti að benda á, að það var ekki yfirlýsing mín, sem hæstv.forsrh. þurfti að mótmæla. Yfirlýsingin var komin annarsstaðar frá.

Jakob Möller Ég skil það svo, að það sé samkomulag á milli mín og hæstv. forseta, að ég falli frá orðinu. Og ég get það líka frekar fyrir það, að ég hefi nú ekki tekið þessa nefndarskipun eins alvarlega eins og sumir aðrir hv.þm. Svo verður tækifæri til umr. um málið við 2. og 3. umr.

Flm. (Pétur Magnússon) Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá að þessu sinni. Ég býst við að geta verið tilbúinn með framsöguna á morgun.

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Ég hefi flutt þetta frv. af þeim ástæðum, að ég veit, að nú er orðinn hér á landi fjöldi af slíkum sjóðum sem þetta frv. ræðir um, og þeim sjóðum fjölgar árlega, en ekkert allsherjareftirlit er nú með stjórn og reikningshaldi þessara sjóða eða því, hvort haldnar séu nákvæmlega skipulagsskrár þeirra. Ég geri ráð fyrir því, að langflestir þessir sjóðir séu í góðra stjórnenda höndum, en þó er ekki víst, að þeir séu allir undir gæzlu þeirra manna, sem séu færir um að veita þeim forstöðu á þessum breytingatímum. Þó vil ég alls ekki vera með getsakir í garð sjóðstjórna að órannsökuðu máli. Það, sem ennfremur vakti fyrir mér, var að athuga, hvort allir þessir sjóðir væru ávaxtaðir á tryggum stöðum, hvort eignirnar væru í öruggum sjóðum eða stofnunum, hvort útlán væru nægilega tryggð með fasteignaveði, og í hverju væru eignir þær, sem kynnu að vera í öðru en innstæðu í sjóðum og skuldabréf. Það er vitanlegt, að slíkir sjóðir eða sjóður hefir nær tæmzt vegna kaupa á hlutabréfum, er síðan hafa orðið verðlaus. Ég er reyndar persónulega þeirrar skoðunar, að þessir sjóðir ættu ekki að vera algerlega bundnir við peningaeign eina saman, nema skipulagsskrá mæli beinlínis svo fyrir. Það mun alltítt um sjóði erlendis, að þeir verji nokkru af fé sínu til að kaupa reglulega vel tryggð hlutabréf og jafnvel fasteignir, og mun það nokkuð stafa af því, hve lágir innlánsvextir eru þar. En það hefir líka sýnt sig nú á tímum, að öruggast er að hafa ekki allar eignirnar í samskonar verðaurum. Peningar geta fallið niður úr öllu valdi, hlutabréf orðið að litlu eða engu og fasteignir stórlækkað. En um leið og peningar lækka, hækka oft aðrar eignir, t. d. fasteignir, og helzt þá meira jafnvægi á eignum sjóðsins þrátt fyrir verðbreytingar, eftir því sem eignir hans eru minna einskorðaðar, en hér skal þó ekki farið frekar út í það mál að sinni. Ég skal taka það fram, að ég hefi ekki viljað að svo stöddu máli láta frv. ná til fleiri sjóða en hér um ræðir. En ég vona, að málinu verði sýnt sú velvild, að það fái að ganga til n., og gæti sú n. þá íhugað, hvort ætti að víkka það starfssvið, sem frv. ræðir um. Ég hefi stungið upp á, að þeir menn, sem þetta eiga að annast, væru kosnir af Alþingi til 5 ára í senn. Tel ég heppilegra, að ekki sé skipt um þá árlega, heldur gegni þeir starfinu nokkurn tíma í senn og hætti því ekki undir eins og þeir eru farnir að kynnast þessum sjóðum. Vegna kostnaðar hefi ég ekki viljað stinga upp á fleirum en 2, og hefi lagt til, að laun þeirra verði svo lág sem ég hefi séð mér frekast fært. Ég álít áríðandi að velja til þessa starfs ábyggilega og sanngjarna menn, sem forðast alla pólitík í starfi sínu. Þetta kemur ekki pólitík við, heldur er aðeins farið fram á þetta eftirlit til að tryggja það enn betur, að þessum sjóðum sé stjórnað sæmilega.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég tel sjálfsagt, að þetta frv. gangi til n. Vil ég upplýsa það í því sambandi, að samkv. þál. frá vetrarþinginu 1933 hefir fjmrh. lagt fyrir hagstofuna að safna skýrslum um alla opinbera sjóði. Enn eru þær skýrslur ekki komnar allar, en þó er nokkuð komið. Tel ég sjálfsagt, að n., sem fær þetta mál til athugunar, kynni sér, hversu langt sú skýrslusöfnun er komin.