Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Það er nú orðið nokkuð langt síðan ég kvaddi mér hljóðs, og hafði ég skrifað hér niður hjá mér nokkur atriði, sem ég vildi fara um fáum orðum. Það fyrsta, sem ég hefi skrifað hjá mér, er úr ummælum hv.þm. Hafnf. Hann gat um það, að ekki væri þörf á þessum brtt., vegna þess að það, sem þær fjölluðu um, væri í raun og veru tryggt með bráðabirgðaákvæðum mjólkursölulaganna, þar sem stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú kemst á samkomulag milli mjólkurbúanna og félaga framleiðenda á þessu svæði um að taka stjórn samsölunnar í sínar hendur, og skal þeim það heimilt, ef samþykki landbúnaðarráðherra kemur til. Að öðrum kosti fer mjólkursölunefnd með þessi mál þangað til samkomulag þetta hefir komizt á, að dómi landbúnaðarráðherra.“ Þetta er ekki rétt hjá hv.þm. Hafnf. Í þessu ákvæði er það ekki tryggt, að framleiðendur taki söluna í sínar hendur. Í fyrsta lagi er það tilskilið, að stjórnir mjólkurbúanna komi sér saman, en nú er búið að tryggja það, að samkomulag fæst ekki, því eitt þeirra skerst úr leik; síðan er þetta aðeins heimild, en ekki skylda, og ennfremur undir úrskurði landbúnaðarráðherra, hvort samkomulag hafi náðst. Hér eru margar dyr opnar, og þær eru ekki glenntar upp til annars en þess, að út um þær verði smogið. Það er ekki til neins að ætla sér að telja nokkrum trú um það, að í þessu sé nokkur trygging. Þessi sami hv.þm. sagði, að nokkuð væri öðru máli að gegna með sölu afurða innanlands eða þegar selt er út úr landinu, svo sem er með kjöt, síld og fisk. Þar myndu kaupendur eða neytendur ekki taka því vingjarnlega, ef breytt % væri til um það, hvernig vörunni er dreift. Þetta er rétt, en af hverju yrði þessu ekki vel tekið af neytendum? Af því að þeir sjálfir hafa það hugfast, að reynt er að gera neytendunum sem bezt til hæfis. En myndi ekki hér bezt að hlíta svipaðri reglu og gera neytendum sem bezt til hæfis? Ég hygg, að þó þetta sé innanlandsverzlun, þá haggi það ekki þeirri staðreynd, að svo sé hag seljandans bezt borgið, að sem bezt sé reynt að gera neytendunum til hæfis. Þess vegna höfum við, ég og hv. 3. þm. Reykv., borið fram þær brtt., sem þegar er búið að tala nokkuð fyrir, en ég vil þó bæta við það nokkrum orðum. Aðalkjarni þeirra breyt, sem við förum fram á, er sá, að sala þeirrar mjólkur, sem framleidd er hér í Rvík, sé gefin frjáls. Þetta er krafa, sem af mörgum ástæðum er eðlileg. Í fyrsta lagi er það mjög óeðlilegt, að óviðkomandi menn ráðist inn í bæjarfélagið og segi við þá, sem þar eru fyrir: Við ætlum að setja ykkur reglur um það, hvernig þið farið með þá vöru, sem þið framleiðið. - Þetta er óeðlilegt. Ég hefi áður minnzt á það, á hvern hátt hér hafi vaxið upp kúabú. Þau hafa vaxið hér upp af beinni þörf bæjarfélagsins, og það er ekki hægt að eiga það undir geðþótta náttúrunnar og landsfólksins, hvort bænum verði mögulegt að eiga áfram þennan varasjóð, sem hann nú á í þeim mönnum, sem framleiða hér mjólk. Það kemur ekki til mála, að Reykvíkingar geti látið það afskiptalaust, að þessari atvinnugrein þeirra sé sparkað burt. Og sé hag þessarar framleiðslu svo mjög þröngvað, að erfiðar aðstæður geri það að verkum, að atvinnuvegurinn verði að leggjast niður, þá er Rvík orðin varasjóðslaus, sem ég svo kalla, í þessum efnum, og verður að gera sér að góðu að taka aðeins við því, sem að henni er rétt af öðrum sveitarfélögum. Þegar svo er ástatt, að ekki er hægt að komast hjá því að skera úr málum á milli tveggja aðilja, þá verður að setja sig í beggja spor og skilja beggja málstað. Það er þess vegna ekki hægt að neita því, að það er ekki einasta rétt, heldur skylt, að þeir, sem sérstaklega eiga að vera á verði fyrir Rvík, bendi á þá meinloku og það skilningsleysi, sem kemur fram hjá þeim mönnum, sem skoða Rvík eins og sökudólg, sem verði að skammta eins og fanga, og verði að taka þegjandi og möglunarlaust við því, sem að honum er rétt, hvað sem það er og hvernig sem það er framreitt. En Reykjavík hefir fleiri hagsmuna að gæta, og kem ég að því síðar. Ég vil fyrst benda í það, og legg áherzlu á það, að Rvíkurmarkaðurinn er fyrir 6-7 milli. lítra af mjólk á ári, meðan ekki er tekið af þessum markaði fyrir borgarana sjálfa meira en nemur 2 millj. lítra á ári. Það er ekki hægt að telja Rvík í sök við sveitirnar, ef hún opnar þeim markað fyrir 4-5 millj. lítra af mjólk árlega. Það er ekki með sanngirni neinn refsiskattur í bæinn, vegna þess að héruð utan Rvíkur eigi einhverja meiri og fyllri kröfu en þá, að selja alla þá framleiðslu mjólkurafurða, sem er fram yfir það litla, sem bæjarbúar sjálfir framleiða. Frá sjónarmiði bæjarins er það ekki lítið atriði, hvort bæjarmenn fá að selja þá mjólk, sem þeir framleiða, án skattgreiðslu til manna í öðrum héruðum. Reykjavík hefir ekki í svo fá horn að líta um útgjöld, og mér skilst, að þeir tímar séu framundan, ef ekki koma fyrir sérstök höpp, að fast verði gengið eftir bæjunum um framfærslu þurfamanna og framlag til atvinnubóta, að þess vegna geti Rvík ekki látið vera að halda því fram, að þessar skattgreiðslur eigi fyrst og fremst að vera fyrir Rvík. Það er ekki hægt fyrir Rvík að ganga inn í það, að skattleggja sína borgara svo til annara héraða, að þeir annaðhvort verði ekki færir til þeirrar skattgreiðslu, sem bærinn krefst af þeim, eða að þeir verði að leggja niður sinn eiginn atvinnurekstur. Ég hefi orðið var við það í þessum umr., að ýmsum finnst óeðlilegt, ef komið er í samsölu, að þá geti nokkuð af framleiðslunni verið fyrir utan hana. Ég vil benda í það, að flestallir þeir, sem framleiða mjólk hér í bænum, eru smáframleiðendur, og sumir geta verið svo settir, að þeir hafi nauðsyn fyrir samsöluna, eða þykir kannske eins gott að vera í samsölunni eins og fyrir utan hana, en allir þeir, sem geta sparað milliliðakostnað og notað vinnuafl heimilis síns til afgreiðslu í mjólk þeirri, sem þeir framleiða, eiga að hafa rétt til þess, enda ekki víst, að þeirra litli búrekstur beri það, að lagt sé á hann sérstakt dreifingargjald. Þetta er alveg eins og það, sem ég hefi bent á um marga smábændur í sveit, sem nú er bannað að selja afurðir sínar nema samkv. mjólkursölulögum og kjötsölulögum. Það getur gert það að verkum, að þeir geti ekki rekið bú sín áfram, þó þeir hingað til hafa getað haldizt við, vegna þess að þeir sjálfir hafa getað lagt fram alla vinnu og ekki þurft að borga neinn sérstakan dreifingarkostnað; en ef þeir verða að hlíta fyrirmælum þessara laga, getur það skapað þau útgjöld, sem þeirra litlu brú bera ekki. Nú hefir því verið haldið fram, að menn væru frjálsir að því að selja beint; en þetta er ekki rétt. Það frelsi er aðeins pappírsgagn, þegar sett eru þau skilyrði fyrir því, að menn megi selja beint, að fæstir geta uppfyllt þau. Þess vegna höfum við, ég og hv. meðflm. mínir, borið fram brtt. á þskj. 249. Þar er það tekið fram, að þeim, sem selja mjólk beint til neytenda, sé skylt að hlíta reglugerðarfyrirmælum, sem tryggi hreinlæti við framleiðslu og afhendingu mjólkurinnar. Reglugerð þessi á að vera saman af bæjarstjórn (eða sveitarstjórn) og stafest að landbúnaðarráðherra. Þetta er eðlilegt, því Rvík á mest á hættu um það, hvert hollustu og hreinlætis er nógsamlega gætt, og því eðlilegt, að það sé sett á vald bæjarstj. að semja þá reglugerð, sem fara skal eftir í þessum efnum. Í bæjarstj. Rvíkur mun líka vera fullkominn skilningur á því og fullkomin alvara í því að stemma stigu fyrir útbreiðslu sjúkdóma og óhreinlegri umgengni í sambandi við framleiðslu og afhendingu mjólkur. En hitt munu bæjarfulltrúar líka skilja betur en mjólkursölun., hve örðugt er í einum svip að uppfylla öll þau skilyrði, sem eru sett. Henni treysti ég því betur til að fara svo lempilega að, að slíkar breyt. komi ekki hraðar á en kleift er fyrir framleiðendur. Þegar bein sala var leyfð átti að koma í veg fyrir það, að sett væru svo ströng skilyrði fyrir leyfinu, að ekki væri hægt að uppfylla þau. Það sagði einhver í skopi, að það hefði átt að setja inn þau skilyrði, að kýrnar væru með fægðar og málaðar neglur - þ. e. a. s. klaufir. Þetta er auðvitað sagt sem gaman, en að vissu leyti ekki svo mjög fjarri veruleikanum, svo rík tilhneiging sem komið hefir fram í þá átt að girða fyrir það með reglugerð, að hægt yrði að nota leyfið fyrir hinni beinu sölu. Þá er hitt atriðið, að þessir menn, sem fá leyfi til að selja beint, eiga allir að greiða verðjöfnunargjald af allri sinni mjólk. Hvernig munu þessir menn hugsa um framleiðendur hér í Rvík, sem eiga að greiða verðjöfnunargjald af mjólk sinni í aðra hreppa, án þess að eitthvað komi í staðinn? Halda þeir, að þetta sé sanngjarnt? Þegar svo þar við bætist, að sett hefir verið reglugerð fyrir Rvík um hollustuhætti, sem krefst allmikilla útgjalda, þá verður eitthvað að koma í staðinn fyrir þessi útgjöld. Maður gæti haldið, að þeim væri tryggt að selja vöru sína, en það er alls ekki. Þeir eiga sannarlega á hættu, að samsalan taki alla verzlun af þeim; þeir verða að standa í harðri samkeppni við mjólkursamsöluna, eins og bent var á áðan af einhverjum hv.þm. Bændur þeir, sem fjær búa, hafa rétt til að leggja hér inn mjólk sína á samsöluna, en framleiðendur hér greiða verðjöfnunargjald af mjólk, sem þeim er alls ekki tryggt að geta selt. Ég held, að ekki sé hægt að mótmæla því, að á meðan Rvík framleiðir ekki nema 1/3 af þeirri mjólk, sem hér er neytt, þá sé ósanngjarnt að gera herferð á hendur framleiðendunum hér í bæjarlandinu. Hv. þm. Hafnf. sagðist ekki hafa orðið var við neina óánægju í Hafnarfirði um dreifingu mjólkurinnar. Ég skal ekki véfengja hv.þm., en mér þykir undarlegt, ef hann hefir meint það, að dreifingunni hefir ekki verið ábótavant, og er ég þá kominn að því, að nokkur þörf muni vera á að rifja upp nokkur atriði úr ræðu hv.þm. Hafnf.  Fundarhlé. Ég þarf ekki að tala fleira um þetta atriði, hvernig mjólkursölunefnd hefir tekizt að fullnægja óskum kaupenda. Ég ætlaði aðallega að tala um brtt.þm. Reykv., ef hv.þm. Hafnf. hefði ekki gefið í skyn, að þessi óánægja manna með dreifing mjólkur væri ekki á rökum byggð. Hann vitnaði í Hafnarfjörð, - að það væri engin óánægja þar. Ég efast ekki um það. Skilyrðin eru sjálfsagt öðruvísi þar. Bærinn er fámennari. Og svo er annað, sem ég hygg, að mestu varði í þessu mjólkurmáli um öll óhöpp og mistök í störfum mjólkursölun., en það er sú rótgróna óvild til Reykjavíkur, og því hafi málið færzt í þann farveg að verða árásarmál sérstaklega á Rvík. Og það er efalaust af því, að þeir, sem fyrir þessum hlutum standa, hafa jafnan kallað Rvík „sterkasta vígi íhaldsins“. En það mun nú vera svo, að hv.þm. Hafnf. hefir leyst Hafnarfjörð undan að mæta þeirri óvild, sem Rvík á að mæta úr slíkri átt og virðist vera orðin að algerðum fjandskap. En ég ætla, að það sé ekki vandi að sanna, að það eru mörg atriði, sem mjólkursölun. hefir framkvæmt gegn Reykvíkingum, sem alls ekki eru til gagns fyrir seljendur, en eru fullkomlega til tjóns fyrir Reykjavíkurbúa. Og yfir höfuð hefir óskum neytenda verið svarað með forsi og heimsku. Neytendur óskuðu eftir að fá góða vöru og glöggt flokkaða, með upprunamerki, þannig að þeir vissu, hvaða vöru þeir fengju og hvaðan. Um þetta síðara neitaði samsalan algerlega. Í öðru lagi sendir hún mjög misjafna mjólk að gæðum, og í sumum tilfellum alls ekki sómasamlega neyzluvöru. Ég veit þess mörg dæmi, að þetta hefir valdið veikindum og sjúkdómum í börnum. Er slíkt ekki til þess fallið að gera þetta fyrirkomulag vinsælt. Ég hygg, að hjá þessum göllum hefði vel mátt komast, og að þeir stafi af þrjózku n. og óvild til Reykvíkinga. Neytendur óskuðu eftir, að mjólkin yrði boðin sem víðast í bænum. Og það er öllum vitanlegt, að það mátti fá mjólk selda víðsvegar í brauðbúðum - og svo að segja alstaðar um bæinn -bara fyrir prósentur af verðinu, og koma því fyrir ákaflega ódýrt fyrir seljendur mjólkurinnar. Þetta var ekki tekið í mál. Svarið við þessu var stórkostleg samfærsla sölustaða, sem virtist vera sniðin eftir sérhagsmunum eins stjórnmálaflokks í landinu, Alþfl., sem á að hafa allar tekjurnar í sinn flokkssjóð. Neytendur óskuðu eftir því, að þeir, sem sýndu sig að vera skilsamir menn, mættu vera t. d. í vikureikningi. Áður höfðu menn verið í mánaðarreikningi yfirleitt. Þessi breyt. beinlínis dregur úr mjólkurneyzlunni og veldur því tjóni jafnt fyrir seljendur sem neytendur, ef staðgreiðslu er krafizt í öllum tilfellum. Það virtist algerlega ástætulaust að neita svo harðlega þessari ósk kaupenda, og til þess fyrst og fremst að sýna þeim sem mesta þrjózku og óvild. Og þetta hefir gengið svo langt - eins og menn nýlega hafa heyrt sögu af -, að heimili, sem eru í sóttkví og mega ekki láta neinn fara af heimilinu, verða að vera í mjólkursvelti. Svo langt gengur þrjózka mjólkursölunefndar, að hún lætur sér ekki segjast af óviðráðanlegum atvikum, eins og t. d. sóttkví. Þá óskuðu neytendur eftir að fá sérstaka barnamjólk. Mjólkursölun. var nú ekki frá því að ganga inn á þetta. En sá, sem átti að selja mjólkina, gat því aðeins fengið leyfi til þess, að hann hækkaði hana í verði a. m. k. 5 aura lítrann. Hann gat ekki fengið leyfi til að selja sömu tegund fyrir sama verð og áður. Sú mjólk, sem börnum og sjúklingum er sérstaklega ætluð, mátti því aðeins seljast, að hún væri dýrari en seljandi vildi. Loks kom þetta svokallaða „recepta“-mál, sem allir þekkja og ekki mun þekkjast dæmi um metal siðaðra manna nokkurn tíma, að menn geta ekki fengið barnamjólk nema eftir læknis„recepti“. Það þekkist, að ýms lyf má ekki láta nema eftir „recepti“, sérstaklega eiturlyf. Barnamjólk og sjúklinga er þá af n. sett í sama flokk og eiturlyf. Svona geta menn orðið blindir, þegar ofstæki heltekur. Hún getur þurrkað burt ekki aðeins sómatilfinninguna, heldur líka skynsemina. Ég ímynda mér, að þetta „recepta“-hneykslismál hefði hvar sem er í víðri veröld orðið til þess, að ríkisstj. í viðkomandi landi hefði látið nefndina hverfa tafarlaust úr sínu starfi, því að þetta er fullkomið hneyksli. En okkar sælu ríkisstj. virtist hafa hugnazt þetta mjög vel. Hún hefir aldrei verið hrifnari af sinni kæru mjólkurnefnd en nú, eftir að hún hefir gert sig seka í þessum fíflshætti, sem ég vil kalla, ofan á alla þrjózku og allar árásir á neytendur í Rvík. Ég gæti talið enn upp fjölmargt til frekari sönnunar, en vil forðast endurtekningar á því, sem áður er búið að segja. Og þó væri ekki vanþörf á að leggja frekari áherzlu á margt af því, til þess að það komist frekar inn í meðvitund manna, hve heimskulegt það er og fjarri öllu réttu, að sá, sem vill selja, geri sér far um að móðga kaupanda á allan hátt og gera honum lífið leitt sem framast má verða, auk þess að vinna honum beint og óbeint tjón. Það er bara leiðinlegt verk að endurtaka oft það, sem búið er að segja áður, bæði munnlega og skriflega. Þá voru það nokkur atriði hjá hæstv.forsrh., - ég verð víst að kalla hann landbúnaðarráðh., - það er nú nýtt í málinu að kalla þann mann í stj. landbúnaðarráðh., sem helzt vinnur landbúnaðinum eitthvað til meins. Hann sagði, að sjálfstæðismenn væru að berjast innbyrðis um hagsmunamál. Hann kvað okkur þm. Reykv. vera farna að stangast við flm. frv., sem liggur fyrir, flm. væru hver fyrir sitt hagsmunasvæði, og svo kæmum við þvert á móti, og að það væri ekki gott að gera hvorumtveggja til hæfis. Þetta er algerður misskilningur. Flm. frv., sem hér er til umr., hafa hagsmuni yfirleitt allra seljenda að bakhjarli. Það eru bændur bæði í nær- og fjarsveitum, sem standa að því. Þeir eru að flytja þeirra málstað. Það er svo fjarri því, að við þm. Reykv. séum mótfallnir þeirra till., og ég get lýst yfir fyrir mitt leyti, að ég greiði þeirra frv. atkv. Annað mál er, að okkur þykir frv. ekki ganga nógu langt og að þeir hafi ekki tekið nógu mikið tillit til neytenda. Þess vegna verðum við sem menn, er hafa skyldu til að flytja málstað neytenda, að koma með okkar kröfur að auki. Hér eru ekki neinir hagsmunir milli okkar að togast í, enn sem komið er. Ég er sannfærður um, að þessir gallar, sem ég taldi upp, muni allir hverfa, ef það fyrirkomulag verður tekið upp, sem flm. frv. fara fram á. Ég veit, að þá veljast þeir menn til umsjár þessara mála, sem hafa bæði vit og vilja á að gera neytendum til hæfis, fyrst og fremst af umhyggju fyrir sínum umbjóðendum, framleiðendum mjólkur, og líka vegna þess, að það er yfirleitt engin ástæða til að vinna neytendum neitt tjón. Ég ætla ekki að bæta við þessi orð öðru en nokkrum athugasemdarorðum út af þeim ummælum hæstv.forsrh., að ef farið yrði að gera verulega breyt. í l. hér, myndi hann sjá svo til, að frv. yrði fellt í Ed. Heyrt hefi ég, að þessu frv. yfirleitt væru búin banaráð, - um sannindi þess veit ég ekki. Það getur verið, að það svari hugarfari þeirra manna, sem fylgja þessu mjólkursölumáli að mestu leyti af óvild - að ég ekki segi fjandskap - til neytenda í Reykjavík. Það getur verið, að það svali skapi þeirra í bráð. En ég hygg, að þar verði skamma stund hönd höggi fegin. Því að þessir menn eru komnir í kví, sem þeir losna ekki úr. Annarsvegar eru bændur, sem eru óánægðir með framkomu þeirra og vita, að hún er þeim til tjóns. Hinsvegar eru neytendur, sem þeir hafa tekið upp fjandsamlega afstöðu til. Þeir eru í kví, og munu ekki úr henni losna nema þeir gangi úr henni sjálfviljugir. Og ég segi, að þeir fara þaðan með minni sæmd síðar, því að það er áreiðanlegt, að þótt Reykvíkingar séu seinþreyttir til vandræða, þá munu þeir hafa tök á að reka af höndum sér menn, sem fara með þeim forsi, frekju og rangindum sem mjólkursölun. og þeir, sem að henni standa fastast. Það sýnir sig, að því lengur sem Reykvíkingar þola þetta, því harðari verður þeirra eftirleikur, þegar þeir rísa upp. Þó að það kosti fleiri ára baráttu, þá skal hún standa. Við bíðum eftir, að þeir menn taki þessi mál, sem hafa vit og mannlund til þess að fara siðlega fram gagnvart neytendum. En ef ekki fæst að gert, þá munu þeir geta fundið, hvað á móti er. Þá getur vel verið, að sveigður verði að þeim sá, sem ekki verður létt undir að búa.

Páll Zóphóníasson Fyrst ætla ég að drepa á nokkur atriði, sem hv. 5. og 6. þm. Reykv. voru með, en aðeins til leiðréttingar, án þess þó að ganga inn á þann skoðanamismun, sem er milli þeirra og mín að öðru leyti. Hv. þm. sagði, að framleiðendur hér á bæjarlandinu hefðu um það að velja nú, að ganga í mjólkursamsöluna og fá þá alveg sama verð fyrir sína mjólk og aðrir, sem utan bæjarlandsins eru eða selja utan við samsöluna og borga verðjöfnunargjald. Þetta er ekki rétt. Hann veit vel, að þeir, sem eru í bæjarlandinu og selja í samsöluna, eru lausir við verðjöfnunargjald af einni kýrnyt fyrir hvern ha. af ræktuðu landi, sem þeir hafa, og fá því hærra verð fyrir mjólkina, en þeir, sem búa utan við, þurfa að borga verðjöfnunargjald. Nemur þetta 3 aurum af lítra, ef ekki eru hafðar kýr á aðkeyptu fóðri. Hitt er annað mál, og má sjálfsagt um deila, hvort verðmismunurinn á mjólkinni af bæjarlandinu og utan við það er nægur til þess að vega upp mismun á framleiðslukostnaði mjólkurinnar á þessum stöðum. Um þetta eru ekki til skýrslur, og því ekkert hægt að fullyrða til né frá. Í öðru lagi sagði hann, að mjólkin hafi lækkað um einn eyri pr. lítra. Það var meira, eða 1 eyrir heimsend og 2 seld í búð, eða þegar tekið er tillit til magns hvors um sig, 12/3 eyris að meðaltali. Hv. þm. treysta bæjarstj. betur en öllum öðrum, að mér skildist, til þess að semja reglugerð viðvíkjandi framleiðslu og sölu þeirrar mjólkur, sem seld væri ógerilsneydd til bæjarbúa. Ég fyrir mitt leyti treysti bæjarlækni Reykjavíkur, sem hefir verið aðalmaður í samningu reglugerðarinnar, sem nú gildir, miklu betur en bæjarstj. Þessi hv. bæjarstj. er nú búin að sýna sig með því að láta hafa uppi reglugerð kringum 20 ár, sem er þannig úr garði gerð, að sjálf bæjarstj. hefir brotið hana árlega og oft á ári, - reglugerð, sem tiltekur t. d., að mjólkurbúðir í bænum megi vera 12 flestar, en nú voru þær orðnar 100. Reglugerð, sem skipar ótal margt, sem ómögulegt er að fullnægja og ekkert vit er að heimta, að fullnægt verði. Þessari bæjarstj., sem þetta líður í áratugi, treystir hann betur en bæjarlækninum til að semja reglur um sölu mjólkur. En nú vík ég að fyrirvara mínum. Hann byggðist á því, að ég er ekki að öllu leyti sammála breyt. frá landbn. á þskj. 248. Er ég sérstaklega ósamþykkur 4. lið hennar. Með hinum liðunum var ég í sjálfu sér, en leit hinsvegar þannig á, að hægt mundi án þess að breyta l. að ná því sama marki, sem stefnt er að. Og það er aðallega tvennt. Annarsvegar að stj. mjólkursamsölunnar komist í hendur framleiðenda sjálfra 1. maí. Þó að l. yrði breytt nú, myndi það aldrei verða fyrr, því að það myndi taka mikinn tíma að koma l. í gegnum þingið. Hv. 6. þm. Reykv. fullyrti, að allir þeir gallar, sem hann taldi upp og kvað vera samhliða samsölunni, myndu hverfa eins og dögg fyrir sólu, þegar önnur stj. samsölunnar, kosin af framleiðendum, tæki við. Nú hefir hæstv. landbúnaðarráðh. lýst yfir, að hann muni beita sér fyrir, að þessi stj. verði mynduð, - og þá veit hv. 6. þm. Reykv., að óánægjan hverfur eins og dögg fyrir sólu. Það er því sýnt, að það þarf ekki að breyta l. til þess að ná þessu marki. Hin krafan, sem virðist almenn í bænum, en ég tel nú ekki byggða á réttum forsendum (en hún er almenn í bænum fyrir því, og þess vegna er sjálfsagt að verða við henni), hún er sú, að fá kaldhreinsaða mjólk á markaðinn. Landbúnaðarráðh. hefir líka lýst yfir, að hann muni beita sér fyrir, að þessari kröfu verði fullnægt. Þess vegna þarf ekki heldur að breyta l. af þessari ástæðu. Af þessu er það, að ég sé ekki þörf á að samþ. hér þær brtt., sem fyrir liggja frá landbn; aðrar koma ekki til greina að mínu áliti. Fyrir því höfum við hv.þm. Hafnf. komið okkur saman um að bera fram rökst. dagskrá, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem landbúnaðarráðherra hefir lýst yfir því, að hann muni beita sér fyrir þeirri skipun á stjórn samsölunnar, sem lögin nr. 17. jan. 1935 gera ráð fyrir, eftir 1. maí næstk., og ennfremur, að samsalan hafi í búðum sínum kaldhreinsaða mjólk til sölu, og með því að mjólkursölulögin ber að taka til endurskoðunar eigi síðar en á reglulegu Alþingi 1936, þá sér deildin ekki næga ástæðu til að breyta lögunum að svo komnu og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (JörB): Þessi rökstudda dagskrá, sem lesin hefir verið upp, liggur þá einnig fyrir hér til umræðu.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég hefi í gær gert grein fyrir afstöðu minni og sé ekki ástæðu til að þreyta hv. d. með endurtekningu. En það verður varla komizt hjá að svara nokkrum atriðum, sem komu fram hjá hv. 6. þm. Reykv. Heyrði ég að vísu ekki nema seinni hluta ræðu hans, en í þeim hlutanum hygg ég þessi atriði hafi aðallega komið fram. Hann gat þess, sem áður var minnzt á, að í Hafnarfirði hafi ekki verið nein óánægja - a. m. k. ekki nein veruleg - með mjólkursöluna. Nú getur ekki hjá því farið, að þegar gerð er breyt. á sölufyrirkomulagi jafnalmennrar neyzluvöru og mjólk er, að það valdi einhverri truflun, og þá óánægju. Samt held ég þetta sé rétt, sem hv.þm. tók fram, að ekki sé sérstök óánægja með mjólkursöluna í Hafnarfirði, a. m. k. nú orðið. En hv.þm. staðhæfði, að ástæðan til óánægjunnar í Reykjavík væri sú, að Reykvíkingum hefði verið sýndur alveg sérstakur fjandskapur í mjólkursölumálinu, og yfirleitt hefði allt mjólkursölumálið snúizt um það, að sýna Rvík alveg sérstakan fjandskap. Má ég spyrja: Að hverju leyti hefir Rvík aðra aðstöðu í mjólkurmálinu en Hafnarfjörður? Báðir bæirnir hafa nákvæmlega sömu aðstöðu í mjólkursölumálinu, búa nákvæmlega undir sömu l. og við sömu kjör. Þetta ber ekki vott um það, eins og hv. 6. þm. Reykv. vill vera láta, að Reykvíkingum sé sýndur sérstakur fjandskapur, heldur er hitt, að það hefir í Rvík verð hafin sérstök „agitation“ gegn l. mér dettur ekki í hug að draga dul á það, að meðan l. voru á byrjunarstigi - og sjálfsagt ennþá að einhverju leyti - eru gallar á framkvæmd l., sem smátt og smátt er reynt að leiðrétta og verður haldið áfram að leiðrétta. En þetta, að sama sem engin óánægja er í Hafnarfirði, vegna þess að þar er enginn undirróður, sýnir það, að mikið af óánægjunni í Rvík stafar af undirróðrinum, en ekki raunverulegum mistökum, ef lögunum hefði verið mætt með velvild. Reykjavík hefir ekki á nokkurn hátt aðra aðstöðu viðvíkjandi mjólkurl. en Hafnarfjörður. Það eru fullkomin ósannindi. Og andúðin gegn l. í Rvík sýnir allt annað en hv. 6. þm. Reykv. vildi vera láta. Þá minntist sami þm. á það, að mjólkina hefði mátt selja víðar en hún er seld; Það hefði mátt selja hana gegn ákveðnu hundraðsgjaldi í fjöldamörgum búðum í Rvík, þannig að neytendum hefði orðið miklu léttara að ná í hana. Það er alveg rétt, þetta hefði mátt gera, og hefir verið deilt á samsöluna fyrir að gera þetta ekki. En hvernig hefir tekizt þar, sem þetta hefir verið gert, t. d. í Hafnarfirði áður? Það voru borgaðir 6-8 aurar á lítrann, en nú 2, og út af því er einasta óánægjan í Hafnarfirði, svo að útsölumenn mjólkur hafa hótað verkfalli, verði ekki sölulaun hækkuð. Og úr mjólkursölunefnd var bent á hættuna af því að selja mjólkina gegn hundraðsgjaldi, af því að hægt er að stöðva söluna og eyðileggja hana með því, að seljendur gerðu verkfall. Í Hafnarfirði var hægt að mæta þessu vegna þess að staðurinn er ekki stór. En hér í Rvík var ekki hægt að mæta slíku. Þess vegna var samsalan háð seljendum. Nú er hún frjáls sinna gerða, og það er ekki hægt að trufla hennar gang, eins og það fyrirkomulag, sem er í Hafnarfirði, gæti auðveldlega gert til hættu fyrir samsöluna. Það hefir verið deilt á samsöluna fyrir það, að hún hafi staðgreiðslu. En hverjir eru það, sem að undanförnu hafa aðallega fengið greiðslufrest í búðum, og hverjir eru það, sem aðallega hafa fengið greiðslufrest á mjólk undanfarið? Það eru þeir, sem seljendurnir vita, að er hættulítið eða hættulaust að lána. Það eru þeir, sem geta greitt, ef þeir vilja, og þeir geta staðgreitt, ef þeir vilja. En hinir, sem ekki er hættulaust að lána, þeim hefir ekki verið lánað. Það er ekki verið að deila á önnur fyrirtæki, sem hafa tekið upp þessa reglu. Ég veit ekki betur en að þessari reglu sé fylgt í fjölda mörgum fyrirtækjum í bænum. Það þarf ekki annað en að ganga út í Austurstræti til að reka sig á fyrirtæki, sem eru rekin ýmist af ríkinu eða einstaklingum, sem líka heimta staðgreiðslu. Og það er einmitt fyrsta skilyrði til, að hægt sé að koma lagi á mjólkursöluna. Fyrsta skilyrðið til, að hún gangi sæmilega og hægt sé að lækka verðið, er það, að skilvísir menn þurfi ekki að borga fyrir óskilvísa og þurfi svo að leggja það ofan á mjólkurverðið. Engin verzlun getur verið heiðarlegri en sú, að selja gegn staðgreiðslu þannig, að skilamenn þurfi ekki að borga fyrir vanskilamenn með hærra verðlagi en nauðsynlegt væri annars. Þá hefir verið deilt á samsöluna fyrir það, að þau skilyrði hafi verið sett um barnamjólk, að hún yrði seld hærra verði en önnur mjólk. Um þetta atriði hefi ég nokkrum sinnum leitað mér upplýsinga. Fyrst er að geta þess, að sú mjólk, sem seld hefir verið sem barnamjólk frá Korpúlfsstöðum og framleidd á sérstakan hátt, var seld á 60 aura áður en samsalan tók til starfa. Það, sem deilan stóð um milli Thors Jensens og mjólkursölun., var ekki þetta atriði, því að þegar n. fór fram á það, að Thor Jensen frumleiddi barnamjólk úr sínu fjósi á Korpúlfsstöðum, eftir þeirri reglugerð, sem sett hafði verið, mun hann hafa svarað því, að sín mjólk úr öllum þeim fjósum, sem hann hafði yfir að ráða. væri raunverulega alveg fullkomin barnamjólk og hann gæti því framleitt mjólk í sínum fjósum án þess að hlíta reglum mjólkursölun., og beiddist þess, að fá að selja mjólkina sama verði og hún var annars seld. N. benti honum á, að það fullnægði á engan hátt reglunum um barnamjólk, en bauðst til þess, að ef hann framleiddi barnamjólk eftir þeim settu reglum, þá fengi hann að selja hana 4-5 aurum dýrara en önnur mjólk var seld, eða m. ö. o. 15 aurum ódýrara en hann hafði selt barnamjólkina áður. Þessu tilboði var ekki svarað sérstaklega, en á þeim fundi, þar sem mjólkurmálið var sérstaklega rætt og þar sem þetta mál bar ennfremur á góma, þá áttu þeir tal um þetta, síra Sveinbjörn og hv.þm. G.-K, sem hér er nú viðstaddur, og þá sagði hv.þm., að framleiðslukostnaður á mjólk, þar sem kýrnar verða að fá sérstakt fóður og auk þess að hafa ýmislegt eftirlit með, mundi verða um 45- 48 aurar, og hygg ég að það sé sönnu nær. En mjólkursölun. gat vitanlega ekki verið neinn hagur í því, að barnamjólk, sem framleidd væri á Korpúlfsstöðum, væri seld dýrara en mjólk er seld almennt. N. var á móti því, að sú mjólk, sem framleidd var í öllum þeim fjósum, sem þessi bóndi hafði yfir að ráða, væri kaldhreinsuð og síðan kölluð barnamjólk, án þess að fullnægt væri þeim reglum, sem um það hafa verið settar. Um þetta hefir ágreiningurinn snúizt, eftir því sem ég hefi séð af þeim bréfaviðskiptum, sem fram hafa farið um þetta mál. Þá er ennfremur verið að deila á mjólkursölun. fyrir það, að hún hafi ekki haft nægilega mikið af barnamjólk handa þeim, sem hennar vildu neyta, og að þessi mjólk hafi verið seld með sérstaklega afkáralegum hætti, þar sem menn hafi orðið að koma með læknisvottorð, ef þeir hafi átt að geta fengið barnamjólk. Um þetta hefi ég líka átt tal við n., og hún hefir bent á það, sem óneitanlega er fyrir hana mikil vörn eða mikil afsökun í þessu má, að læknarnir í bænum, bæði bæjarlæknir og landlæknir, álíti, að það sé rangt fyrirkomulag, heilbrigðislega séð, að kæld ógerilsneydd mjólk sé seld hverjum, sem hafa vill, því að þeir álíti það afslátt af þeim heilbrigðisreglum, sem verði að fylgja um sölu mjólkur; þess vegna eigi ekki að selja slíka mjólk öðrum en þeim, sem samkv. vottorði læknis þoli ekki þá mjólk, sem er gerilsneydd. Við höfum rætt um það talsvert mikið hér, sérstaklega í gær, og þá var það viðurkennt réttilega af hv.þm. G.-K., að gerilsneydd mjólk eða stassaniseruð væri sú langöruggasta mjólk, sem hægt væri að fá; ógerilsneydd mjólk, kaldhreinsuð, væri frá heilbrigðislegu sjónarmiði aldrei jafnörugg, þó að hún kynni að vera eitthvað betri að gæðum en stassaniseruð mjólk. Spurningin er þá sú: Er það þorandi að verða við óskum neytenda, að láta þá fá þessa mjólk, sem þeim þykir bragðbezt, þó að það sé afsláttur á þeim heilbrigðisreglum, sem læknar telja, að verði að fylgja um framleiðslu og sölu mjólkur? Eiga neytendur í þessum bæ að fá þessa mjólk, sem heilbrigðislega séð er ekki eins örugg eins og stassaniseraða mjólkin? Á að gera það þvert ofan í það, sem þessir tveir læknar halda fram? Ég álít, eins og ég sagði í gær, að vel geti komið til mála að leysa málið á þennan hátt, en ég býst við, að það muni sannast, að þeir verði ekki margir, neytendurnir í þessum bæ, sem vilja heldur kaldhreinsuðu mjólkina heldur en þá, sem nú er stassaniseruð í stöð Mjólkurfélagsins, þar sem unnið er með þeim allra fullkomnustu og beztu tækjum, sem talið er, að völ sé á, þar sem mjólkin missir ekki nema örlítið af þeim gæðum, sem ógerilsneydd mjólk hefir, en fyrir það örlitla tap fæst fullkomið heilbrigðislegt öryggi, sem er aðalatriðið fyrir alla mjólkurneyzluna í stórum bæ. Ég hygg, að þeir verði nokkuð margir, sem taka heldur öryggið fyrir sig og sína. Á það má og benda í þessu sambandi, að fyrir 11/2 ári síðan, þegar Mjólkurfélagið tók upp stassaniseringaraðferðina, þá var mikið um það skrifað í öllum dagblöðum þessa bæjar, að þetta væri sú sjálfsagðasta meðferð á mjólk, því að hún væri ekkert skemmd, en fullkomlega örugg frá heilbrigðislegu sjónarmiði. Sérstaklega var þessu haldið fram af þeim blöðum, sem nú reyna að breiða það út, að þessi mjólk sé ekki sérstaklega góð. Þá skrifuðu þessi blöð stórar lofgreinar um þessa aðferð, og það var staðfest af landlækni og Niels Dungal, að mjólkin missti ekkert. Og hvernig fór svo með þessa mjólk? Neyzlan á henni hefir tvöfaldazt á einu ári hér í bæ. Þannig hefir neytendum líkað þessi vara. Fólk hefir kastað hinni mjólkinni frá sér. Það liggja fyrir skýrslur, sem sýna, að þetta er tvímælalaust rétt. Þær skýrslur hefi ég séð hjá mjólkursölun., og líka hefir forstjóri Mjólkurfélagsins sent mér þær. Ég skal ekki fara langt inn á þær umr., sem orðið hafa um verðjöfnunargjaldið og að það séu sérstaklega Reykvíkingar, sem eiga að greiða það. Hv. 2. þm.N.-M. tók það svo rækilega til athugunar. Ég vil þó bæta nokkrum orðum við, þar sem því er haldið fram, að Reykvíkingar, sem standa yfir utan samsöluna, eigi ekki að greiða verðjöfnunargjald, af því að þeir selji beint og hafi því enga vernd eða tryggingu fyrir því, að þeir selji sína vöru. Þetta er ekki rökrétt, vegna þess að samsalan veit alltaf, hve mikið er selt í Reykjavík á hverjum tíma. Þess vegna flytur hún ekki meiri mjólk til bæjarins en hún veit, að muni seljast, reiknað með því, að þeir, sem standa utan við, selji sína mjólk. Þar af leiðandi kemst á þessa sölu fullkomið „kontrol“. En auk þess er þið kunnugt, og það skulu þeir góðu herrar athuga vel, sem berjast fyrir því að fá kaldhreinsaða mjólk, að auk þess fæst ógerilsneydd mjólk beint frá framleiðendum innan Reykjavíkur, svo að þeir, sem vilja fá þessa mjólk, fá hana þar. En ef nú verður látið undan þeirri kröfu, að selja ógerilsneydda mjólk í búðum samsölunnar, þvert ofan í ráðleggingar læknanna, þá hlýtur það að ganga mest út yfir þá, sem selja utan samsölunnar, því að þá fá neytendur í samsölunni þá mjólk, sem þeir áður fengu aðeins utan hennar. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Ég hefi sérstaklega leitazt við að svara þeim árásaratriðum, sem komið hafa fram, en forðazt að draga á nokkurn hátt ný atriði inn í málið.

Jón Pálmason Á síðasta Alþingi bar ég og hv.þm. Ak. fram till. til breyt. á mjólkurl. á þá leið: í fyrsta lagi, að bráðabirgðaákvæðin væru felld niður, að mjólkursölun. hefði engin ráð yfir samsölunni, í öðru lagi, að verðjöfnunargjaldið væri lægra, og í þriðja lagi, að mjólkursölun. og verðlagsnefnd væru sameinaðar í eina n. Allar þessar till. voru drepnar með shlj.atkv. stjórnarflokkanna beggja, og af þeim sökum hygg ég, að mjög hafi sprottið þær óeirðir og sterka óánægja, sem orðið hefir út af framkvæmd þessa máls síðan þingi sleit. Nú þegar þetta mál kemur hér fram í annað sinn á þessum vetri, þá skeður það, sem náttúrlega má vera okkur til gleði, sem bárum þessar till. fram, að hv. form. landbn. gengur inn á að samþ.till., sem fara nákvæmlega í sömu átt og okkar till. Ég skal taka það fram, að 4. maðurinn í n., hv. 2. þm.N.-M., gekk einnig inn á þessar till., þó að hann vilji ekki kannast við þær nú. Því töldum við líklegt, að þessar till. okkar yrðu samþ. og yrði þar með fenginn friður um þetta deilumál. En nú hefir það skeð, sem mér þykir í sjálfu sé mjög undarlegt, að einn maður úr landbn., hv. 2. þm.N.-M., hefir borið fram rökst. dagskrá, sem eyðir frv. og þeim till., sem hann var sjálfur búinn að ganga inn á, þó að hann vilji ekki viðurkenna þið nú. Verði sú dagskrá samþ., þá situr allt við þið sama. Ég þykist sjá, af hvaða orsökum þessi hringsnúningur hv.þm. muni vera sprottinn. Hann er sprottinn af því, að það hefir sýnt sig, að stjórnarflokkarnir báðir eru því mótfallnir, að nokkur breyt. eða lagfæring sé á þessu máli gert. Það hefir jafnvel gengið svo langt, að hæstv.forsrh. hefir lýst því yfir, að hann gerði það að fráfararatriði, ef l. yrði breytt. Ég skal svo víkja með örfáum orðum að þeim atriðum, sem komu fram í ræðu hæstv.forsrh., einkum þeirri, sem hann flutti hér í gær til að mótmæla þeim till., sem meiri hl. landbn. hefir nú borið fram. Hæstv. ráðh. fór þeim orðum um þetta frv., að með því væri stefnt að því að eyðileggja framkvæmd þessara l. að mjög miklu leyti. Í því sambandi komst hann að þeirri niðurstöðu, að brtt., sem meiri hl. landbn. hefir borið fram, væru að því leyti skárri, að þær færu fram á, að ýmis viðkvæm deilumál væru eftir sem áður lögð undir mjólkursölun. Eins og hv.frsm. landbn. hefir nú tekið fram, þá er mjólkursölun. ætlað eftir sem áður að hafa með höndum ákvörðun verðjöfnunargjaldsins og úthlutun þess, og það hlýtur alltaf að vera deiluatriði milli einstakra hagsmunasvæða, sem hér eiga hlut að máli. Aðalatriðið í till. okkar er það, að stjórn á framkvæmdum samsölunnar verði fengin í hendur framleiðendunum sjálfum, sem hér eiga hagsmuna að gæta. Það eru fyrst og fremst þeirra hagsmunir, að sem allra mest seljist af þessarivöru og líka, að verðið sé svipat og verið hefir. Nú heldur hæstv. ráðh. því fram, að það sé engin trygging, sem hér er farið fram á, frá því, sem hægt sé að ná án lagabreyt. og í því sambandi lofaði hann því, að samsalan yrði fengin í hendur framleiðendunum 1. maí, ef þeir gætu allir komið sér saman. Ég skal þá ofurlítið víkja að því, hversu mikils virði þetta loforð hæstv. ráðh. er. Ég sé ekki, að það sé sérstaklega mikils virði, þegar tillit er tekið til þess, að í bráðabirgðaákvæðum mjólkurl. er það beint skilyrði, að allir aðiljar, sem hlut eiga að máli, komi sér saman um framkvæmd þessa máls, ef þeir eiga að fá yfirráð yfir samsölunni. Ennfremur er það skilyrði, að ráðh. sé einnig samþykkur. Við skulum nú gera ráð fyrir, að hæstv. ráðh. standi við þetta loforð sitt; ég skal ekki efast um það, að hann láti samsöluna af hendi, ef allir koma sér saman, en ég sé ekki, að mikil líkindi séu til samkomulags, þegar vitað er um eitt búið, Mjólkurbú Flóamanna, sem óskar eftir sama skipulagi og verið hefir, eftir þeim fregnum, sem fengizt hafa af fundi framleiðenda, sem haldinn var nýlega hér í bæ. Þar munu hafa verið 3 fulltrúar móti 16, sem vildu hafa sama fyrirkomulag og nú er. Með þessu móti getur minni hl., og það örlítill minni hl., ráðið því, að samsalan verði áfram í höndum mjólkursölunefndar. Hæstv. ráðh. var að tala um það, að við vildum koma málinu í það horf, að það væri meiri hluti þeirra, sem framleiddu mjólk, sem réði, í stað þess að óviðkomandi óhlutdrægir menn réðu. Ég kastaði því þá til hans, hvort það væri ekki meiri hl. n., sem réði nú, og vissulega er það svo, því að það er vitað, að mjólkursölun. hefir ekki verið sammála um mörg þau atriði, sem mest hefir verið deilt um. Nú virðist það vera miklu eðlilegra, að það sé meiri hluti framleiðendanna, sem ræður, og því sé þessi stjórn tekin úr höndum mjólkursölun. og fengin þeim í hendur, og það sem allra fyrst. Og ég fyrir mitt leyti efast ekki neitt um það, að það er grundvallarskilyrði fyrir því, að sættir og friður komist á í sambandi við þetta þýðingarmikla hagsmunamál, að fulltrúar framleiðendanna sjálfir fái, án íhlutunar ríkisvaldsins, að ráða, hvernig þessu öllu er hagað, því að það er gefinn hlutur, og það hljóta þessir menn að sjá, og þeir sjá það nú þegar, að það eru þeirra hagsmunir, sem fyrst og fremst af öllu eru í veði, þegar búið er að koma þessu máli út á þessa slæmu braut, sem það nú er á, þegar búið er að egna neytendurna upp á móti framleiðendunum með vitlausum ráðstöfunum, þar sem þeir fá engu því framgengt, sem þeir fara fram á. Það er í þessu sambandi vert að geta þess, að það er auðsætt mál, að þeir, sem vilja hafa þetta áfram í sama horfi og nú, þeir hafa á móti sér bæði neytendurna í Reykjavík og framleiðendurna úti um land, að undanteknu því eina búi, sem vill hafa fyrirkomulagið á svipaðan veg og nú. Viðvíkjandi því, sem hér hefir verið minnzt á, að breyta l. í fleiri atriðum en við, sem erum í meiri hl. landbn., höfum farið fram á, já er það að segja, að þær till., sem hv.þm. Reykv. bera fram, eru á þann veg, að ég get ekki léð þeim atkv., því að ég tel þær ganga of langt í því að draga fram hlut þeirra, sem búa á bæjarlandinu, á kostnað þeirra, sem utan bæjarlandsins búa. Eins og menn muna, þá var talsvert um það deilt á síðasta þingi, hvernig verðjöfnunargjaldið ætti að vera. Vildu sumir, og þar á meðal ég, hafa hámarkið 6%, en það var ákveðið 8%. Ég sá ekki til neins að fara fram á að breyta því í það horf, sem mikill meiri hl. var mótfallinn á síðasta þingi, jafnvel þó ég telji, að réttmætt sé. Snertandi það, að það sé sanngjarnt, að þeir framleiðendur innan bæjarlandsins, sem verzla beint, sleppi alveg við verðjöfnunargjaldið, þá efa ég, að það sé rétt, og það er af því, að með því að koma skipulagi á þessi mál, þá er gengið út frá þeirri grundvallarhugsun, að þeir, sem næst eru, kaupi af sér með verðjöfnunargjaldinu af mikið framboð á vörunni frá þeim, sem fjær búa. Hitt er mikið athugamál, hversu hátt þetta gjald megi vera og hvað sé reiknað kýrnyt í þessu sambandi. Ég tel það því verulegt spor í samkomulagsáttina, sem felst í till. meiri hl. landbn., að áætlunin um kýrnyt sé lækkuð um 500 l., en náttúrlega er sá mismunur minnstur hjá þeim, sem fáar, eiga kýrnar, og kemur þeim því að hlutfallslega minni notum en þeim, sem fleiri kýr eiga. Þó gildir þetta 15 kr. pr. kú. Að öðru leyti skal ég ekki fara nánar inn á þessar till., en það vil ég taka fram, að ég held, að það væri stefnt til hins betra og leiða til friðar, ef brtt. okkar væru samþ. hér. Annars þykir mér undarleg sú þrjózka, sem kemur fram hjá hæstv. forsrh, að gera það að þessu mikla kappsmáli að halda þessum illa séðu mjólkurlögum óbreyttum og vilja halda uppi þeim ófriði, sem óneitanlega leiðir af því. Að síðustu vil ég beina þeirri ósk minni til hv. dm., að þeir samþ.brtt. okkar, enda þótt hæstv.forsrh. tali digurbarkalega og hóti því, að allt, sem samþ. kann að verða í þessari hv. d. snertandi þetta mál, verði drepið í efri deild.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja umr. mikið, því að ég tel ekki rétt að svo vöxnu máli að blása mikið að þeim æsingi, sem um mál þetta hefir skapazt. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., er borið fram til þess að reyna að sætta þá aðila, sem hér deila, og ég vil ekki gera ráð fyrir öðru en að þær sættir takist. Hæstv. forsrh. hefir nú gefið í skyn, að hann vilji vinna að því, að samkomulag náist um þetta mál, með því að taka til greina aðalkröfurnar, sem bornar hafa verið fram af framleiðendum og neytendum. En afstaða hans er eigi að síður mjög undarleg, þar sem hann, jafnhliða því að gefa þetta fyrirheit, að hann skuli vinna að samkomulagi í þessu máli, með því m. a., að frá 1. maí skuli öll yfirráð mjólkursölunnar fengin í hendur framleiðendum og tekin af mjólkursölunefnd, og jafnframt það, að leyfð verði rýmri sala á vélhreinsaðri mjólk en nú er, sem mér skilst, að séu aðalatriðin, sem um er deilt, þá skuli hann jafnframt lýsa því yfir í efri deild, að hann geri það beinlínis að fráfararatriði, ef frv. þetta verður samþ. Þó felst ekkert annað í frv. en það, sem hann hefir lýst yfir, að hann ætli að vinna að. Mér fyndist hann því hreinlega geta samþ. frv.; með. því fengi hann þó alltaf skýlausa lagaheimild fyrir því, sem hann hefir lofað að vinna að. Ég get því ekki fundið neina skynsamlega ástæðu fyrir þessari framkomu ráðh. Þar af leiðir að ég hlýt að vera mjög vantrúaður á, að ráðh. ætli að vinna að því, sem hann hefir gefið vilyrði um, og vikið er að í dagskrártill. þeirra hv.þm. Hafnf. og hv. 2. þm.N.- M. Ég þykist vita, að flm. dagskrártill. hafi aflað sér upplýsinga um það hjá hæstv. ráðh, sem þeir sveigja að í till. sinni. Annars væri till. blekking ein, sem mér er þrátt fyrir allt næst skapi að halda, því að það er ekki ástæða til að halda, að hæstv. ráðh. sé alvara með þessar yfirlýsingar sínar, þar sem hann hefir þrátt fyrir þær talað af miklum móði á móti því, að nokkrar breyt. verði gerðar á mjólkursölulögunum. Áðan talaði hann t. d. á móti því, að leyfa mikla sölu á velhreinsaðri mjólk, taldi það vera á móti ráðleggingum lækna að selja hana. Hér held ég, að ráðh. fari skakkt með, því að allt, sem ég hefi heyrt frá læknum um þetta efni, er það, að þeir telja vélhreinsaða mjólk betri og hollari en gerilsneydda mjólk. Vegna þessarar dæmafáu framkomu hæstv. ráðh. í þessu máli er full ástæta til að krefja hann óskoraðrar yfirlýsingar um það, hvað hann í raun og veru ætlist fyrir í málinu, því að eins og sent hefir verið fram 4, þá eru öll orð hans í hreinni mótsögn við yfirlýsingar þær, sem hann hefir gefið um að segja af sér, ef frv. verður samþ. Hvaða ástæðu hæstv. ráðh. hefir til þess að segja af sér, þó að frv. verði samþ., ef hann á annað borð ætlar að standa við eitthvað af því, sem hann hefir sagt, fæ ég ekki skilið, því að ég get tæplega hugsað mér, að hann fari að segja af sér, þó að 5. gr. laganna verði breytt á þann veg, að verðjöfnunargjaldið hjá innanbæjarframleiðendum verði notað við 2500 lítra í stað 3000, eins og nú er í lögum. Annars furðar mig stórkostlega, að hæstv. ráðh. skuli leggjast á móti því að fá lagaheimild fyrir því, sem hann telur sig ætla að gera, því að í raun og veru getur enginn vafi leikið á því, að samkv. gildandi l. er sala á ógerilsneyddri mjólk óheimil, nema þeirri, sem framleidd er á bæjarlandinu. Sömuleiðis tel ég líka mjög vafasamt, að heimilt sé samkv. gildandi l. að fá framleiðendum mjólkursöluna í hendur eftir 1. maí, því að mér skilst, að til þess að það sé hægt þurfi að fást fullkomið samkomulag milli umboðsmanna framleiðendanna, en ég verð að draga mjög í efa, að slíkt samkomulag fáist, þar sem svo bar til nýlega á fundi mjólkurbandalagsins, að einn aðilinn setti sig algerlega á móti þessu. Hvernig nú stendur á því, að hæstv. ráðh. vill vinna að lagfæringu á mjólkursölunni gegn ákvæðum gildandi laga, í stað þess að fá hreina lagaheimild til þess, finnst mér harla undarlegt, og vænti því að fá skýringu á því, hvað veldur þessari undarlegu afstöðu hans. Þá finnst mér ástæða til þess að víkja nokkuð að afstöðu þeirra manna, sem fengið hafa heimild til þess að selja beint til neytendanna. Því hefir verið haldið fram, að það væri óeðlilegt, að þeir væru undanþegnir verðjöfnunargjaldinu, þar sem þeir væru með mjólkursölulögunum verndaðir gegn samkeppni frá þeim mjólkurframleiðendum, er fjær búa. En þetta á bara ekki við þá, sem selja beint til neytendanna; þeir eru alls ekki verndaðir gegn samkeppni, því að samsalan getur flutt mjólk ótakmarkað til bæjarins og keppt við þessa framleiðendur. Það væri því miklu nær að snúa þessu við og láta gjaldið ná til þeirra einna, sem framleiða mjólk innan bæjarlandsins og selja hana til samsölunnar, því að það eru þeir, sem eru verndaðir gegn samkeppni. Hér er því öllu snúið öfugt. Ég verð því að neita því, að það sé ekki fullkomlega réttmætt að halda því fram, að þeir, sem selja beint til neytendanna, eigi að vera undanþegnir þessum skatti. Eða þá a. m. k., að þeir séu jafnréttháir þeim, sem láta mjólkina beint til samsölunnar. Hv. 2. þm.N.-M. gerði að umtalsefni það atriði í brtt. okkar þm. Reykv., að bæjar- eða sveitarstjórnin í hlutateigandi kaupstöðum eða kauptúnum, þar sem mjólkurlögin koma til framkvæmda, skuli semja reglugerð um það, hvaða heilbrigðiskröfur skuli gera til þeirra manna, sem selja framleiðslu sína beint til neytendanna. Hann sagði, að hann t. d. treysti bæjarlækninum hér betur til þess að semja slíka reglugerð en bæjarstj. Rvíkur. Hvað þetta snertir, þá ber nú allt að sama brunni, hvort svo er tiltekið, að bæjarlæknirinn eða bæjarstj. skuli semja reglugerð þessa hér, því að bæjarstj. myndi eðlilega fá bæjarlækninn sér til aðstoðar við samningu slíkrar reglugerðar, en það er bara eðlilegra að kveða svo á, að bæjarstj. skuli semja þessar reglugerðir fyrir bæjarbúa, eins og aðrar reglugerðir, sem þá snerta. Að fara að undanþiggja þessa einu reglugerð og afhenda hana í hendur mönnum, sem enga þekkingu hafa á þessum hlutum, nær vitanlega engri átt. En eins og kunnugt er, þá er mjólkursölunefnd skipuð með allt annað verkefni fyrir augum. Það verður því að teljast fullkomlega rétt, að bæjarstj. og sveitarstj., hver í sínu umdæmi, séu hinn eini rétti aðili til þess að semja slíkar reglugerðir sem þessar, a. m. k. svo fremi, sem tilgangurinn með þeim á ekki að vera annar en sá, að tryggja sem mestan þrifnað og hollustuhætti gagnvart þeim, sem mjólkurinnar neyta. En eigi tilgangurinn aftur á móti að vera sá með reglugerðum þessum, eins og menn hafa jafnvel haft á tilfinningunni, að setja skilyrðin svo þröng, að ekki sé hægt að fullnægja þeim, svo að þeir hverfi með öllu, sem leyfi geta fengið til mjólkursölu beint til neytendanna, þá má vera, að heppilegra sé að fela samningu þeirra einhverjum öðrum en bæjar- eða sveitarstjórnunum. Ein ástæðan fyrir því, að hv.þm. taldi sig verða að vantreysta bæjar- og sveitarstjórnum í þessu, var sú, að þverbrotin hefði verið reglugerð um mjólkursölu í bænum, þar sem t. d. reglugerðin hefði kveðið svo á, að aðeins skyldu vera 12 útsölustaðir mjólkur í bænum, þá hefðu þeir í stað þess verið orðnir 100. Um reglugerð þessa er það að segja, að hún var orðin gömul, og bærinn því stækkað mikið frá því að hún var sett. Mun bæjarstj. því ekki hafa talið það brot á reglugerðinni, þó að hún leyfði það, að mjólkursölustöðum væri fjölgað eftir því, sem bærinn stækkaði. Að þetta hafi ekki verið að ástæðulausu gert, sannast bezt á því, að mjólkursöunefnd hefir jafnvel ekki treyst sér til þess að hafa útsölustaðina í Reykjavík ekki nema 12, heldur hefir hún bara fjórfaldað þá tölu. Þessi ástæða er því einskis virði. Höfuðtilgangurinn með þessum orðum mínum var sá, að reyna að ganga eftir því hjá hæstv. ráðh., hvað hann í rauninni ætlast fyrir, ef frv. þetta verður ekki samþ. Ég fyrir mitt leyti sé ekkert á móti því, að frv. verði að lögum. Það heimilar aðeins það, sem hæstv. ráðh. hefir lýst yfir, að hann ætli að vinna að. Treysti hann sér aftur á móti til þess að vinna að því, sem er höfuðtilgangur frv., án sérstakrar lagaheimildar, þá er vafamál, hvort rétt er að vera að halda frv. til streitu.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég hefði næstum því getað fallið frá orðinu nú, af því það er svo fátt, sem ég þarf að svara úr ræðum hv.þm. Samt sem áður þykir mér viðkunnanlegra að svara nokkuð þeim fyrirspurnum, sem fram komu frá hv. 3. þm. Reykv. Það var þá sérstaklega fyrst það atriði, hvort leyfilegt væri samkvæmt ákvæðum núgildandi laga um meðferð og sölu mjólkur o. fl. að selja kaldhreinsaða mjólk frá samsölunni hér í Reykjavík. Um þetta atriði hefi ég áður upplýst það, að ég teldi, að svo væri, en ég get gjarnan endurtekið þá yfirlýsingu, úr því eftir þessu er spurt. Í umr. í dag upplýsti ég það, að ástæðan til þess, að seld hefir verið svokölluð barnamjólk á þann hátt að krefjast læknisrecepts, sem mest hefir verið deilt á mjólkursölunefndina fyrir, var sú, að bæði landlæknir og bæjarlæknir ráðlögðu að hafa þetta fyrirkomulag. Ég hefi síðan í dag spurt einn manninn í mjólkursölun., hvort þetta væri ekki rétt með farið, og bað ég hann að gæta að þessu í bókum mjólkursölun, og þessi maður hefir upplýst það, að svo væri. Þessir tveir góðu læknar töldu svo litla þörf fyrir ógerilsneydda mjólk, af því ekki væri rétt að láta hana af hendi við aðra en þá, sem þyrftu hennar með af heilbrigðisástæðum. Almenningi væri að öllu samanlögðu betra og hollara að nota hina gerilsneyddu mjólk. En þó að svo hafi verið ráðlagt af þeim læknum, sem mjólkursölunefnd hefir sérstaklega leitað til, þá er ekkert í l. því til fyrirstöðu, að ógerilsneydd mjólk sé seld fleirum en sjúklingum, því eins og hv.þdm. vita, þá er aðeins sagt í l., að framleiða megi með sérstökum hætti ógerilsneydda mjólk handa sjúklingum og börnum, og að í reglugerð skuli vera ákveðið, hvernig þessi mjólk skuli framleidd, og að hún skuli vera seld frá mjólkurbúum, sem væru undir heilbrigðiseftirliti. Af þessu má sjá, að vitanlega er hægt að víkja frá till. læknanna. Það má vitanlega framkvæma þetta þannig, að þeir, sem telja sig þurfa að fá ógerilsneydda mjólk, fái hana; þetta er aðeins reglugerðaratriði. Hitt er aftur álitamál frá heilbrigðislegu sjónarmiði, hve mikið eigi að víkja frá þeim reglum, sem settar hafa verið eftir till. hinna tveggja ágætu lækna, til þess að fullnægja smekk almennings, sem heldur vill ógerilsneydda en gerilsneydda mjólk. Ég fyrir mitt leyti tel ekkert því til fyrirstöðu, að þetta verði tekið til athugunar, og ég hefi m. a. leitað upplýsinga hjá þeirri stöð, sem vinnur að gerilsneyðingu mjólkurinnar, um þetta, og hún telur ekkert því til fyrirstöðu, að mjólkin sé kaldhreinsuð. Spurningin er því aðeins um heilbrigðishlið málsins. Ég ætla ekki að þreyta hv.þdm. á því að fara að endurtaka það, sem ég hefi áður sagt um verðjöfnunargjaldið, heldur vísa til þess, en ég vil aðeins benda á það, að þeir þm., sem hér eru fyrir Reykjavík, bera það sérstaklega fyrir brjósti að fá afnumið verðjöfnunargjaldið fyrir þá mjólk, sem seld er beint, en aðrir hv.þm. úr sama flokki virðast vera því mótfallnir, eftir umr. að dæma. Ég benti á það í gær og get gjarnan minnt á það aftur, hvernig mjólkursölumálinu væri nú komið, ef fulltrúar frá einstökum mjólkurframleiðslusvæðum með mismunandi hagsmunum hefðu einir haft yfirráðin og svo hefði verið úrskurðað eftir því, hvorir hefðu meiri hlutann. Ég skal taka til dæmis þessar andstæðu till. um verðjöfnunargjaldið. Sumir yrðu með því að afnema það fyrir beinu söluna, en aðrir vildu láta það gilda fyrir alla mjólk. Ef svo þeir yrðu í meiri hl., er afnema vildu verðjöfnunargjaldið, þá mundi það verða afnumið, hvort sem hinum þætti nokkurt réttlæti í því eða ekki. En ef hinir yrðu í meiri hl., þá yrði verðjöfnunargjaldið ekki afnumið. Það, sem ég sérstaklega vil benda á í þessu sambandi, viðvíkjandi þessu mjólkurmáli, er einmitt það, sem hv. 3. þm. Reykv. þóttist leitast við að taka upp eftir mér. Hann minntist sérstaklega á það, að ef þetta frv., sem hér liggur fyrir frv. hv. meiri hl. landbn., yrði samþ., þá mundi ég segja af mér. Ég nenni nú ekki að leiðrétta þennan misskilning, því að það gerði ég í hv.Ed., enda veit ég, að hv. 3. þm. Reykv. er miklu kunnugra um þetta atriði en svo, að honum detti í hug, að þetta sé rétt eftir haft. Hann veit vitanlega mætavel, að öll sú röksemdafærsla, sem út af þessu hefir spunnizt, er með öllu út í loftið. Það, sem ég legg megináherzluna á í mjólkurmálinu, er það, að ég vil ekki, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, gangi fram, því það gerir ráð fyrir, að hin mismunandi hagsmunasvæði kjósi sér fulltrúa og ráði mjólkurmálinu til lykta eftir því, hvaða hagsmunasvæði eru í meiri hl. á hverjum tíma; ég er frv. mótfallinn vegna þess að ég veit, að þetta er nákvæmlega það sama og að eyðileggja samsöluna. Hér er alveg það sama á ferðinni og var nýskeð í síldarsölumálinu. Hvað skeði þar? Þar börðust hinir mismunandi hagsmunir þangað til flokksmenn hv. 3. þm. Reykv. snéru sér til ríkisstj. og báðu hana um að taka völdin af sér og öðrum fulltrúum síldarframleiðenda og koma á fót einkasölu á síldarsöluna, m. a. Jón Björnsson, því að þeir vissu, að ef hinir mismunandi hagsmunir síldarframleiðenda áttu að ráða og hinir ættu að beygja sig undir það, þá myndu samtökin springa. Þetta sama mundi ske, ef mjólkursölunefndin væri lögð niður og fengi ekki - eins og ætlazt hefir verið til - að dæma áfram milli hinna mismunandi hagsmuna og reyna að komast að réttmætri niðurstöðu. Ég hefi verið á móti þessu frv. hv. meiri hl. landbn. vegna þess, að ég tel óþarft að breyta til í þessu efni. Ég hefi áður lýst yfir skoðun minni á því atriði, sem einnig hefir verið spurt um, sem sé því, hvort ég muni ætla að bjóða framleiðendum að ráða með beinni tilnefningu meiri hl. þeirra manna, sem samsölunni stjórna. Þetta atriði hefi ég oft minnzt á hér í hv. d. Ég hefi ekki leynt því, hvorki hér á hinu háa Alþingi né heldur á fundum, þar sem ég hefi átt tal við framleiðendur, að það væri vitanlega aðalatriðið fyrir framleiðendur að hafa fullkominn meiri hl. með beinni tilnefningu, því að þá geta þeir til fulls ráðið sínum málum, en þar sem þeir hinsvegar deila um hina mismunandi hagsmuni, aðeins til þess að eyðileggja samtökin, vil ég að menn séu á milli til þess að skera úr, eftir því sem réttlátt er. Það er margbúið að sýna sig í öllum afurðasölumálum undanfarið, að þetta er eina leitin til þess, að þessi mál geti farið vel úr hendi.

Stefán Jóh. Stefánsson Það hafa komið fram nokkur atriði í umr. um þetta mál, sem mér þykir ástæta til að minnast á nokkrum orðum. það, sem kom mér sérstaklega til þess að standa upp, voru ummæli hv. 5. þm. Reykv. um mjólkurmálið almennt í svari hans til hv.þm. Hafnf. Ummæli hv. 5. þm. Reykv. voru þau, að mjólkurlögin hefðu verið sett eingöngu - eins og þessi hv.þm. undirstrikaði - til hagsmuna fyrir mjólkurframleiðendur. Þessi skýring hv.þm. er ekki rétt. Í málefnasamningi þeim, sem á sínum tíma var gerður milli stjórnarflokkanna, var það tekið fram, að skipulögð skyldi sala innlendra afurða, m. a. sala mjólkur, með það fyrir augum, að efldir skyldu hagsmunir bæði framleiðenda og neytenda. Þetta getur vel farið saman og á að gera það, ef vel á að fara. Þess vegna var þessi löggjöf um mjólkursöluna ekki einungis sett með það fyrir augum að gæta hagsmuna framleiðendanna, heldur einnig neytendanna. Það er flestum vitanlegt, að neytendur mjólkur hafa mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við sölu, skipulagningu og dreifingu mjólkurinnar meðal neytenda, þar sem bæjarbúar eiga mikið undir því, að verði þessarar vöru sé stillt svo í hóf, að fátæk heimili geti keypt hana. Neytendur hafa einnig þeirra hagsmuna að gæta, að mjólkin, sem þeir kaupa, sé góð og heilnæm vara og að ekki stafi hætta af því, að með mjólkinni berist sýklar, sem óhollusta getur stafað af fyrir neytendur. Verð og vörugæti eru þau tvö atriði, sem neytendur sérstaklega hljóta að hugsa um í sambandi við þá hagsmuni, sem þeir hafa að gæta, þegar rætt er um mjólkursölu og mjólkurafurðir. Þess vegna er ekki rétt að hugsa einungis um einhliða hagsmuni þeirra manna, sem atvinnu hafa af mjólkurframleiðslu, heldur hér einnig að hugsa um hagsmuni þeirra, sem þurfa og vilja kaupa mjólk. Þess vegna var það næsta eðlilegt, a. m. k. frá sjónarmiði Alþfl., sem hefir innan sinna vébanda fjölda af neytendum íslenzkra afurða, að það yrti líka lítið á hagsmuni neytenda, þegar sett yrði löggjöf um þetta efni. Það er að vísu svo, að Alþfl. viðurkennir vitanlega, að það er fullkomin þörf á því, að bændur landsins séu studdir í þeirri þungu baráttu, sem þeir eiga nú við að stríða, vegna óárunar. M. a. þess vegna gekk Alþfl. að stjórnarmyndun með það fyrir augum, að bezt væri að efla hag bæði bændanna úti um byggðir landsins og einnig alþýðunnar við sjávarsíðuna, því að Alþfl. er þess fullviss, að hagsmunir alþýðunnar til sjávar og sveita fari saman í flestum megin-landsmálum. það er því engin furða, þótt Alþfl. líti með tortryggnisaugum á þau vígorð sjálfstæðismanna um það, að það beri að fá framleiðendum eingöngu í hendur yfirráðin yfir mjólkursamsölunni. Við Alþfl.menn lítum svo á, að neytendur eigi einnig heimtingu á því að koma nálægt þessu máli, og við teljum, að fulltrúi neytenda hafi vissulega ekki haft ill áhrif á sölu mjólkurinnar í Reykjavík og Hafnarfirði. Ég held, að þetta vígort um það, að mjólkursamsalan eigi að vera undir stjórn framleiðenda, sé ekki annað en fölsk upphrópun, fyrir þá sök, að aðalgagnrýni Sjálfstfl. og þeirra manna annara, sem með honum standa í þessu svokallaða mjólkurstriti, beinist ekki fyrst og fremst að fulltrúum neytenda í stjórn samsölunnar, heldur að fulltrúum framleiðenda í stjórn samsölunnar. Það er þess vegna augljóst mál, að gagnrýni andstæðinga samsölunnar beinist ekki beinlínis að því, að það séu neytendur, sem hafa hönd í bagga með mjólkursölunni, heldur beinist gagnrýnin að vissum mönnum, alveg án tillits til þess, hvort þeir eru fulltrúar neytenda eða framleiðenda; m. ö. o. er þessi gagnrýni miðuð við það, hvernig þessum ákveðnu pólitísku flokkum líkar við þessa menn, og er þá dómurinn fyrst og fremst lagður á þá eftir pólitískum mælikvarta. Ég ætla, að hv. Sjálfstfl. í Reykjavík telji það t. d. engan höfuðgalla á samsölunni, að hv. 3. þm. Reykv. á sæti í stjórn hennar. Ég hygg, að meiri hl. bæjarstj. Rvíkur hefði getað valið einhvern mjólkurframleiðanda, annaðhvort í nágrenni Rvíkur eða einhversstaðar í meiri fjarlægð, til þess að fara með stjórn samsölunnar að sínu leyti, ef þeir hefðu raunverulega viljað halda fast við þá skoðun, að hjá þeim væri atalatriðið, að framleiðendur réðu mjólkurdreifingunni og mjólkursölunni yfirleitt hér í bænum. En það var valinn fulltrúi mjólkurneytenda hér í bæ, hv. 3. þm. Reykv., og til vara annar fulltrúi neytenda hér í bæ, ungfrú María Maack, sem er ein af þessum gunnreifu valkyrjum, sem nú eru komnar fram á sjónarsviðið í þessu mjólkurmáli til þess að bjarga hinum þjökuðu neytendum í Rvík, sem höfðu orðið fyrir „offorsi“ og „óforskömmugheitum“ fulltrúa neytenda í mjólkursamsölunni. En það eru fulltrúar eins og sr. Sveinbjörn Högnason og Egill Thorarensen, sem hafa kannske sett sinn svip á samsöluna ekki síður en aðrir. Undan oki þessara fulltrúa samsölunnar vilja þessar valkyrjur hér í Rvík frelsa neytendahópinn sem allra fyrst. Sumir þessara fulltrúa neytenda, þessir sjálfboðaliðar fyrir neytendur hér í bæ, og á ég þar líka við eina ágæta maddömu í Húsmæðrafélaginu, hafa viljað þvo af sér þá skoðun, að þær meintu nokkuð með baráttu sinni í mjólkurmálinu eða kröfum um lækkun mjólkur hér í bænum. Að vísu var það þannig, að meðan sambandið milli þessara valkyrja og kommúnistanna var sem innilegast, þá gættu þær sín ekki í gleði sinni yfir þessum nýju félögum og samherjum og réttu upp hendurnar með fulltrúum kommúnistanna, sem skilyrðislaust heimtuðu 35 aur. verð á mjólkinni þegar í stað. Síðan hafa þessar ágætu húsmæður séð sig um hönd og kappkosta nú að þvo af sér þann smánarblett, að þær hefðu viljað vera með í því að styðja að mjólkurlækkun í Rvík. Nú kunna menn kannske að segja, að þetta svokallaða, dálítið broslega, en í aðra röndina sorglega mjólkurstríð eigi rót sína að rekja til þess, að stjórn samsölunnar og fyrst og fremst fulltrúar framleiðenda í stjórn samsölunnar hafi ekki viljað taka til greina hinar „hóflegu“ kröfur hinna sjálfboðnu fulltrúa „réttlætisins“ í þessu máli Húsmæðrafélags Reykjavíkur. Ég hefi dálítið minnzt á það í þessum umr., og vil undirstrika það betur, í hverju þessar kröfur húsmæðranna voru fólgnar, og er hv.þm. það þó mætavel kunnugt af því merkilega skjali, sem hv.Alþ. barst frá þessum félagsskap kvenna hér í bæ, þar sem settar eru fram kröfur þær, sem samþ. voru á fundi Húsmæðrafélagsins. Að vísu vantaði eina kröfuna, sem samþ. var þó á sínum tíma með shlj.atkv., þá kröfuna, sem ég minntist á áðan, að hefði verið látin falla fyrir ofurborð, þegar tímar liðu fram og eitthvað kann að hafa kólnað vináttan milli samherjanna, fulltrúa sjálfstæðiskvennanna og fulltrúa kommúnista. Það vantaði kröfuna um lækkun mjólkurinnar í þetta ágæta plagg. Hinsvegar vil ég fara fáeinum orðum um þessar 5-6 kröfur, sem þessar ágætu húsfrúr báru fram á sínum tíma og sendu stjórn samsölunnar, sem þær telja, að hafi gert það að verkum, að kröfunum var ekki fullnægt, svo að þær voru neyddar til þess að grípa til róttækra ráða, sem sé að reyna að fá kröfum sínum framgengt með því að stuðla að því, að húsmæður í Reykjavík takmörkuðu við sig mjólkurkaupin almennt. Fyrsta krafan var um það, að bökunarhús í bænum hefðu jafnan rétt til brauðasölu í mjólkurbúðum samsölunnar. Í sambandi við það má minna á það atriði, sem drepið hefir verið á í umr. um mjólkurmálið yfirleitt og einnig í blöðunum, að samsalan hafi beitt sérstöku gerræði, þegar hún ákvað, hverjir skyldu fá að selja brauð í mjólkurbúðum samsölunnar. Að vísu orðaði hv. 5. þm. Reykv. þetta svo hóglátlega, að Alþýðubrauðgerðin hefði fengið einkarétt til þess að selja brauð í öllum búðum samsölunnar, sem væru 38, þar sem mjólk er seld, en að vísu eru búðirnar, þar sem Alþýðubrauðgerðin selur brauð, aðeins 19, en ekki 38. En hitt ætla ég, að flestir hv.þdm. viti, að Alþýðubrauðgerðin, sem er eign alþýðusamtakanna í Reykjavík, hefir fjölmörg undanfarin ár haldið niðri brauðaverðinu í bænum og hefir lengstan tímann haft verð á almennri brauðavöru miklu lægri en aðrar brauðasölubúðir hér í bænum. Það kann að vera, að sumum mönnum þyki þetta atriði ekki skipta miklu máli, en frá sjónarmiði neytenda, hvort sem það eru mjólkur- eða brauðaneytendur, er það vissulega ekki lítils virði, að þeir geti keypt neyzluvörur sínar við vægu verði. Þegar þess er einnig gætt, að þessi brauðgerð bauð samsölunni þegar í upphafi sitt lága verð og þar næst mjög mikinn afslátt, áður en nokkurt fast tilboð kom frá öðrum brauðgerðarhúsum í bænum, þá verð ég að segja, að ég tel það enga höfuðsynd, þótt mjólkursamsalan vildi ekki láta þetta brauðgerðarhús, sem sýnt hefir mikla umhyggju fyrir neytendum, standa verr að vígi en önnur, sem hafa brauð á boðstólum í bænum. Ég álít því, að stjórn mjólkursamsölunnar hafi með ákvörðun sinni um það, að láta Alþýðubrauðgerðina annast sölu á brauðum í nokkrum hluta af búðum sínum, ekki gert neitt, sem hægt er að telja ámælisvert, heldur þvert á móti það, sem var rétt og eðlilegt eins og á stóð. Það hefir líka komið á daginn, að hagur mjólkursamsölunnar af brauðasölu í bænum er ekki minni en áætlað var, heldur þvert á móti meiri en stjórn samsölunnar hafði gert sér von um. Ég verð því að líta svo á, að reynslan hafi sýnt það og sannað, að brauðasalan í búðum samsölunnar hafi hvorki orðið til þess, að hagur neytenda í Reykjavík hafi versnað né heldur til þess að hafa fé af öðrum þeim aðilum, sem hér eiga hlut að máli, sem sé framleiðendum mjólkur. Í öðru lagi krefst Húsmæðrafélagið þess, að leyfð verði sala mjólkur í öllum brauðsölubúðum í bænum, enda uppfylli þær settar heilbrigðisreglur. Eitt af því, sem gera þurfti til þess að dreifing mjólkurinnar yrði sem ódýrust, var að takmarka útsölustaðina, og að sjálfsögðu var það gert með því að fækka mjólkurbúðunum úr rúmlega 105 niður í 38. Þetta var einn nauðsynlegur þáttur í „rationaliseringunni“ - byggingu skipulagsins í þessum efnum, svo að ég noti þetta orð hv. 5. þm. Reykv., sem ekki gat á það minnzt án þess að láta í ljós vanþóknun sína yfir því, að þetta orð skyldi vera til í íslenzkri tungu. Það var því barnalegt að ímynda sér, að stjórn samsölunnar færi eftir þessum kröfum Húsmæðrafélagsins. Í þriðja lagi var þess krafizt, að heimsend mjólk væri komin til neytenda eigi síður en kl. 8 að morgni. Í því hverfi, sem ég bý í, hefir heimsending mjólkurinnar ávallt verið í bezta lagi síðan samsalan tók til starfa, meira að segja betri en hún var áður en samsalan hóf starfsemi sína. En sumum neytendum mjólkur þótti það nokkur galli, að mjólkin kom kl. 8 á morgnana. Það þótti ýmsum heimilum of snemmt. Ég held því, að þessi krafa Húsmæðrafélagsins sé ekki sérlega vel grundvölluð. Ef gengið væri um á heimilum hér í Reykjavík með þessa kröfu, myndu margir brosa að henni.

Í hvaða burgeisahverfum er það?

. Það er mjög nálægt bústað hv. 3. þm. Reykv. að vísu er það ekki beinlínis burgeisahverfi, því að þar eru fremur ódýrar íbúðir. Þá var talað um það að gefa skilvísum kaupendum kost á að fá greiðslufrest á mjólkinni. Ég skal játa, að slíkt gæti verið æskilegt, en mjólkursamsölunni var upphaflega ætlað að draga úr öllum aukakostnaði, og staðgreiðslan er einmitt eitt af róttækustu ráðunum til þess. Þetta getur að vísu hitt suma illa, en það hittir þá a. m. k. sízt þá, sem fátækastir eru, því að þeir fá yfirleitt hvergi greiðslufrest, hvorki á þessu né öðru. þeir geta hvort sem er ekki staðið í skilum. Greiðslufresturinn væri því ekki til hagsbóta fyrir þá, sem sárfátækastir eru, heldur þægindi fyrir hina. Þó ætla ég, að mönnum finnist þessi greiðsluaðferð ekki óþægileg aðeins um stund. Í öllum stærri bæjum í nágrannalöndunum er ekki minnzt á annað en staðgreiðslu mjólkur, og kvartar þar enginn undan. Eftir lítinn tíma verður þetta atriði gleymt. En um það verður ekki deilt, að það verður til stórhagnaður samsölunni. Að öllu athuguðu er þetta því sjálfsagt fyrirkomulag, nema þá ef reka ætti samsöluna eftir þeirri reglu, að séð væri um, að allir fengju mjólk, hvort sem þeir gætu greitt hana eða ekki. En ég geri ekki ráð fyrir, að fulltrúar húsmæðranna hafi haft þetta í huga. Um gerilsneyðingu og sölu í vélhreinsaðri eða kaldhreinsaðri mjólk er það að segja, að smekkur manna er hér misjafn. Sumir vilja heldur óhreinsaða mjólk, en sumir kjósa gerilsneydda mjólk. Sumir vilja helzt spenvolga mjólk, en aðrir geta ekki bragðað hana. En það er mikilvægt atriði í þessu sambandi, hvaða aðferð hafa verður um vöndun í mjólkurmeðferð, til þess að tryggja, að varan verði góð og heilnæm. Ég ætla, að menn muni vera sammála um það, að það eina, sem þekkt er í þessum efnum, sé gerilsneyðingin. Það er áreiðanlega engin tilviljun, að í flestum stærri borgum erlendis er ekki hægt að fá dropa af ógerilsneyddri mjólk. En það er ekki einu sinni svo langt gengið í Reykjavík. Hér eiga menn kost í að fá ógerilsneydda mjólk frá mönnum innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur. Samsalan hefir gert ráðstafanir til þess, að sjúkir menn og börn gætu fengið ógerilsneydda mjólk. En þessu var tekið hér eins og kunnugt er, og var gefið í skyn, að af þessu gæti stafað smitun á hættulegum sjúkdómi, og varð það auðvitað ekki til að ýta undir menn um kaupi þessari mjólk. Ég hefi þá lýst í fáum orðum afstöðu húsmæðranna, og þó að mjólkursölunefnd tæki þeim ekki eins og hún gerði ráð fyrir, að himinn og jörð myndu forganga, ef þær væru ekki uppfylltar, þá skal ég ekki lá mjólkursölunefnd það. Hv. þm. G.-K. sagði, að það væri æskilegt fyrir bændur, að friður ríkti í mjólkursölumálinu. Ég er honum sammála um það, að til þess að góður árangur geti orðið af framkvæmd mjólkursölul., væri æskilegt, að friður gæti orðið um málið. En þetta hefir ekki getað orðið, og ég held, að það liggi í augum uppi, hverjir hafa byrjað í ófriðinum. Það voru blöð sjálfstæðismanna hér í bæ og einstakir menn, er þeim fylgdu, þó að ég sé viss um, að margir sjálfstæðismenn hér í bæ hafa ekki tekið þátt í þessum gauragangi og þeim ósanngjörnu og órökstuddu ádeilum, sem fram hafa komið í mjólkursölun. Þessir menn fengust ekki til að taka undir ádeilurnar, þó að aðalmálgagn sjálfstæðismanna hér í bæ og þessi alkunni félagsskapur „húsmæðra“ beitti sér fyrir þessum ófriði. Ég held því ekki fram, að stj. samsölunnar hafi verið þannig, að ekki hafi verið þörf á að gagnrýna hana. Hefði enginn getað framkvæmt þetta verk svo, að ekki hefði verið hægt að gagnrýna. Mjólkursölun. hefir í nokkrum atriðum gert skyssur, og var það ekki nema eðlilegt, með an hún var að þreifa sig áfram, eins og ástandið var í þessum málum. En það dylst engum, sem til þekkir, að gagnrýni þessara sjálfstæðisblaða og sjálfstæðishúsfreyja var allt annað en vinsamleg. Þessir aðiljar töldu, að með málið færu menn, sem ekki væru sammála þeim í stjórnmálum, og sögðu, að verið væri að hleypa inn í það pólitík. En það segja sjálfstæðismenn um öll þau mál, sem andstæðingar þeirra fara með. Aftur segja þeir, að þau mál, sem þeir fara sjálfir með, séu rekin ópólitískt. Málin eru sem sé rekin ópólitískt, ef þeim er stjórnað eftir grundvallarreglum íhaldsins, en annars pólitískt. Það er viðtekið hjá þeim, að þau mál séu ópólitísk, sem stjórnað er eftir lífsskoðunum þeirra.  Til samanburðar skal ég geta um atburð, sem kom fyrir í Danmörku nýlega. Í Gentofte klofnaði íhaldsflokkurinn, og önnur álman sendi meðlimunum bréf þess efnis, að ef þeir ekki kysu með sér, yrðu ekki höfð verzlunarviðskipti við þá. Þá skrifaði Christmas Möller opið bréf til meðalmanna og sagði, að íhaldsflokkurinn ætti ekki að vera á svo lágu menningarstigi að ætlast til, að flokksmennirnir verzluðu ekki við pólitíska andstæðinga. - Þetta ættu íhaldsmenn hér að taka sér til fyrirmyndar. Þungamiðjan í öllum þeim deilum, sem átt hafa sér stað um mjólkurmálið, hefir verið vígorðið: Yfirráðin til framleiðenda! Ég hefi fært rök að því, að þetta vígorð er ekki meint eftir orðanna hljóðan. Það eru ekki framleiðendur yfirleitt, sem þessir menn vilja fá stjórn mjólkursölunnar í hendur, heldur aðeins vissir menn, vissir framleiðendur, sem ekki eru andstæðingar Sjálfstfl. Ef þeir væru hreinskilnir, myndu þeir segja: Yfirráðin til framleiðenda í Sjálfstfl.!

Ólafur Thors Ég hafði viðað að mér ýmsum plöggum, sem ég ætlaði að leggja hér fram - ef þau eru þá ekki komin í forngripasafnið, svo langt sem um er liðið frá því málið var síðast í dagskrá. Hv. síðasti ræðumaður beindi því til okkar sjálfstæðismanna, að við ættum að taka okkur íhaldsflokkinn í Danmörku til fyrirmyndar. Við erum nú ekki vanir að sækja okkar fyrirmyndir þangað, eins og sósíalistar. En aftur ætla ég að taka mér sessunaut minn, hv. síðasta ræðumann, til fyrirmyndar og vera fáortur, eins og hann. Það gæti annars verið tilefni til að hefja ýtarlegar umr. um þetta mál og allt það, sem í því hefir gerzt, því fremur sem það virtist upplýst, að hæstv. landbrh. ætlar að standa á móti nauðsynlegum breyt. á mjólkurl., til þess að girða fyrir, að hægt sé að verða við framkomnum óskum neytenda. Ég mun þó ekki nema að litlu leyti notfæra mér þetta tilefni, sem gefið er, til þess að rekja sögu málsins. Nenni ég ekki að fást við það, þar sem flestum hv.þm. er saga málsins kunn, og sérstaklega þó af hinu, að hér eiga ekki rökin að ráða, því að allt er búið að ákveða fyrirfram af stjórnarliðinu. Það er flokksfylgi, sem á að ráða því, hvað gert skuli, og þeirri ákvörðun verður ekki breytt. En það verður þá okkar, sem undir verðum í málinu, að svara fyrir okkur á sínum tíma. Ætla ég því aðeins að víkja að örfáum atriðum, sem fram hafa komið í umr., og þá sérstaklega í ræðu hv. landbrh. Það, sem einkennir allt tal hans um þetta mál, er það, að honum finnst sem hagsmunir bænda séu í hers höndum, ef þeir fái nokkru að rita sjálfir um sín málefni. Hann hampar því, að meðan hann sé ráðh. sleppi hann ekki úr höndum sér völdunum yfir þessu máli. Og rökin eru alltaf þau, að ef bændur fái að ráða, muni allt fara í kaldakol. Þetta er mikið yfirlæti og óviðfelldið. Og þegar litið er á forsögu málsins, kemur það úr hörðustu átt, er landbrh. talar svona. Hann veit, að í mörg ár hafa framleiðendur með frjálsum samtökum girt fyrir skattlega samkeppni á markaðinum, þó að þeir teldu sig ekki einfæra að nema á brott alla agnúa. Í því skyni að bæta, en ekki færa úr lagi, voru mjólkurl. flutt á Alþingi fyrir tilstilli Mjólkurbandalags Suðurlands og Mjólkurfélags Reykjavíkur. Tilgangur bænda og kröfur voru, að þeir réðu einir í málinu. Þegar þess er gætt, að bændur báru þannig gæfu til að byggja upp sín samtök, kemur það úr hörðustu átt, er landbrh. talar um bændur sem óvita, er ekki megi trúa til að fara með sjálfra sín mál. Bændur hafa alltaf krafizt þess að fá að stjórna þessum málum sjálfir, en landbrh. daufheyrist við þessum kröfum, en hampar í þess stað framan í þá vilyrði um, að hann ætli sér eftir 1. maí að skipa svo til um yfirstj. þessara mála, að bændur fái þar meiri hl. Hann meinar með því, að bændur muni hafa meiri hl. í mjólkurnefnd, en það þýðir í reyndinni ekki annað en að bændur eigi að lúta í lægra haldi í málinu. Fyrirheit hans er það, að mikill minni hl. bænda skuli með tilstyrk leiguliða, sem landbrh. leigir í þessa n., kúga meiri hl. bænda. Þetta er það lýðræði, sem hæstv. landbrh. sýnir bændum í þessu nauðsynjamáli þeirra. Ég hefi áður bent hæstv. ráðh. á það, að hann misbeitir karlmannslund sinni og skapi með því að segja: „Meðan ég er ráðh., ræð ég, en ekki bændur.“ Lýðræðisráðh. á ekki í svona máli að taka fram fyrir hendurnar á mönnum, sem eiga lífsframfæri sitt undir því, að málið skipist vel. Það er ekki annað en hreystiyrði hjá hæstv. ráðh., er hann segir: „Meðan ég er ráðh. ræð ég, en ekki bændur“, því það er víst, að sósíalistar ráða yfir honum. Hann beygir sína skoðun og sannfæringu undir vilja sósíalista. Þegar hann neitar að verða við óskum framleiðenda, þá er það ekki vegna þess, að hann vilji það ekki, heldur af því að hann hefir ekki manndóm til að sveigja sósíalista til hlýðni við samvizku sína í málinu. En þegar svo augljóst er sem hér, hvorumegin rétturinn er, þá hlyti sá að verða að vægja, sem á röngu hefir að standa. Það dylst engum, hve óviðeigandi það var, er jafnaðarmaður einn, fulltrúi neytenda, neytti stöðu sinnar í mjólkursölun. til að úthluta sjálfum sér brauðsölu í flestum búðum bæjarins. Slík misbeiting stöðu sinnar hefði í flestum siðmenningarlöndum varðað brottrekstri þessa manns úr starfinu. Er það vansi Reykvíkingum, að þeir skuli þola slíkt. Og það er allt of mikið flokksofstæki að láta leiðast til fylgis við svo rangt mál. Enn verra er þó til þess að vita, að hæstv. landbrh. skuli selja sjálfan sig undir hina sömu sök. En það hefir hann gert. Ég hefi heyrt hæstv. landbrh. hampa því, að hann treysti sér til þess að jafna deiluna með því að heimila sölu ógerilsneyddrar mjólkur, en jafnframt lýsti hann því yfir, að hann teldi vafasamt, hvort æskilegt væri að leyfa sölu á slíkri mjólk. Ég hefi áður bent á, að það virtist vera vaxandi skoðun með menningarþjóðunum, að mest sé undir því komið, að mjólkurframleiðslan fari fram við þau skilyrði, að ekki þurfi gerilsneyðingar við. En það er auðvitað ekki hægt að framleiða alla þá mjólk, sem Reykvíkingar þurfa, við þau skilyrði. En ég ætla að halda mér við það, sem hæstv. ráðh. sagði, að vegna þess, hvað háværar kröfur neytendanna væru, þá væri rétt að verða við þeim, og það væri hægt án þess að breyta l. Ég held nú, að það þurfi hártogana við til þess að skýra l. á þá leið. En það, sem mér þykir undarlegast, er það, að hæstv. ráðh. skuli frekar vilja bæta úr ágöllum l. með því að brjóta þau heldur en með því að breyta þeim. Það verður auðvitað á hans ábyrgð, hvernig hann framkvæmir l. En ég leiði athygli hv.þdm. að því, að þessi skilningur hans á l. mun vera mjög hæpinn, og ef hann vill komast hjá að brjóta l., þá stendur honum opin leið til þess að breyta þeim, og sú leið er a. m. k. miklu viðfelldnari. Hæstv. ráðh. vék að því í ræðu sinni, að óánægjan með framkvæmd mjólkurlaganna stafaði að undirróðri, en ekki af mistökum. Ég hygg, að hæstv. ráðh. hefði komið eðlilegar fram sem ráðh., svo að ég ekki orði það öðruvísi, ef hann hefði sleppt þessum ummælum. Það er viðurkennt af blaði þess manns, sem notaði tækifæri það, sem hann hafði í mjólkursölunefnd, til þess að sölsa undir sjálfan sig sérstaka hagsmuni, að mjólkursamsalan hafi í upphafi verið í skammarlegu ólagi. Það er ekki neytendunum eða húsmæðrunum að kenna, að tekið var fyrir sölu á ógerilsneyddri mjólk, sem hæstv. ráðh. viðurkennir nú, að sé rétt að láta menn fá. Það er ekki húsmæðrunum að kenna, að svo hagar til, að húsmæðurnar verða að hafa aukið ómak við að kaupa braut, ef þær vilja ekki hlíta því valdboði að styrkja Alþýðubrauðgerðina um leið og þær kaupa mjólkina. Þetta eitt er nóg til þess að hrekja ummæli hæstv. ráðh. um það, að hér sé undirróðri um að kenna. En því má bæta við, að mjólkursölun. hefir komið fram með þeim ruddaskap, að ekkert jafnast á við, annað en heimska hennar. Enginn, sem tekið hefir að sér að selja einhverja vöru, myndi svara á sama hátt óánægju neytendanna eins og mjólkursölunefnd svaraði kröfum húsmæðranna, jafnvel þó þær kröfur, sem fram voru bornar, hefðu ekki haft við rök að styðjast. En nú er játað, jafnvel af sjálfum hæstv. ráðh., að þessar kröfur eigi við rök að styðjast, a. m. k. að svo miklu leyti, sem hann telur ástæðu til þess að verða við höfuðkröfunni, en hún var sú, að seld væri ógerilsneydd mjólk. Ég hygg, að það sé byggt á misskilningi, að mjólkursölunni hafi verið hagað svo áður en mjólkursamsalan tók við, að það hafi ekki verið nema hinir efnaðri, sem höfð aðstöðu til að fá mjólk lánaða. Ég hygg, að yfirleitt hafi það verið svo, að nær allir neytendur hafi átt kost á að fá mjólkina lánaða, og hygg eg, að það hafi verið svo í reyndinni, að lítill skaði hafi af því orðið. Ég veit a. m. k., að að því er snertir Korpúlfsstaði hefir þeirri reglu verið fylgt, og enginn skaði orðið, svo teljandi sé. Mér þykir rétt að fara nokkrum orðum um sölu barnamjólkur og samningaumleitanir þær, sem fóru fram milli Sveinbjarnar Högnasonar, formanns mjólkursölun., og mín f. h. Korpúlfsstaðabúsins. Hæstv. ráh. skýrði frá því, að barnamjólk frá Korpúlfsstöðum hefði verið seld áður fyrir 60 aura lítrinn. Hann sagði það ekki, en það mátti þó skilja það á ræðu hans, að það hefði verið óánægjan með verðlækkunina, sem olli því, að Korpúlfsstaðabúið vildi ekki taka að sér sölu á barnamjólk. Sannleikurinn er sá, að sú barnamjólk, sem seld var frá Korpúlfsstöðum, er í engu lík þeirri barnamjólk, sem selja á samkv. reglugerð um sölu mjólkur og rjóma. Sú mjólk var miklu fitumeiri heldur en mjólkin, sem bera má nafnið barnamjólk samkv. reglugerinni um sölu mjólkur og rjóma. Samningarnir fóru að öðru leyti svo fram, að Sveinbjörn Högnason talaði við mig um það, hvort Korpúlfsstaðabúið vildi taka að sér sölu barnamjólkur. Eftir að ég hafði talað vil eiganda Korpúlfsstaðabúsins, fékk hann þau skilaboð, að sú mjólk, sem farið væri fram á, að búið seldi sem barnamjólk samkv. reglugerðinni um sölu mjólkur og rjóma, væri sama mjólkin, sem búið hefði selt undanfarið sem kælda og vélhreinsaða mjólk. Eigandinn sá hinsvegar, að þarna var krafizt umstangs, sem hann taldi ónauðsynlegt, en hafði í för með sér aukinn kostnað, og beiddist eigandinn undan því að leggja á sig þann aukakostnað og þá auknu fyrirhöfn, sem af því leiddi, og eins baðst hann undan því að leggja að óþörfu aukinn kostnað á neytendurna. Hitt er rangt hjá hæstv. ráðh, og er það ekkert undarlegt, þar sem hann hefir það ekki eftir öðrum en Sveinbirni Högnasyni sjálfum, að eigandi búsins eða ég, sem talaði við hann fyrir hönd eigandans, hefði talið, að verðhækkunin við þetta hefði þurft að vera 5-8 aurar á lítra. Það rétta er, að Eyjólfur Jóhannsson, sem kosinn var í mjólkursölunefnd af Mjólkurbúi Korpúlfsstaða og Mjólkurfélagi Reykjavíkur, bar fram á fundi n. þá ósk, að Thor Jensen fengi að selja barnamjólk og honum væri heimilað að hækka verðið um 5 aura á lítra, en hækkunin mætti þó vera minni. Þessi till. var felld með atkv. Sveinbjarnar Högnasonar og Egils í Sigtúnum, sem kröfðust, að hækkunin yrði minnst 5 aurar, og á þessu strönduðu samningarnir. Þetta sýnir, að skilyrðið fyrir því, að Thor Jensen fengi að selja barnamjólk var það, að hann hækkaði verðið, en það vildi Thor Jensen ekki ganga inn á.

Þetta er rangt. Sveinbjörn Högnason greiddi ekki atkv.

. Er samvizka hv.þm. (PZ) orðin svo viðkvæm, að hann getur ekki setið kyrr í sæti sínu? Sveinbjörn Högnason greiddi ekki atkv. Ég tek það trúanlegt, en hvílík dæmalaus ánægja, að geta leiðrétt mishermi með aðstoð framsóknarmanna. Það er svo óvanalegt. - Viðvíkjandi því, hvort eigandi Korpúlfsstaða hafi haft ástæðu til þess að halda, að hann gæti fullnægt ýtrustu kröfum um framleiðslu mjólkur frá heilbrigðinnar sjónarmiði, vil ég segja það að hann hafði, þegar þessir samningar stóðu yfir, vottorð frá Hannesi Jónssyni dýralækni, sem er í mjólkursölunefnd, um það, að mjólkin frá Korpúlfsstöðum væri allt að því bezt í heimi! Þessi vottorð eru prentuð í Morgunblaðinu, og hefi ég lagt á mig að leita að þeim, ef einhverjir skyldu vera, sem ekki hafa lesið þau. Ég vil því, með leyfi hæstv. forseta, taka upp einstaka kafla úr þessum vottorðum. Annað vottorðið er frá 7. ágúst 1934, en hitt frá 17. des. 1933. Fyrra vottorðið er á þessa leið: „Það vottast hér með, að við nákvæma rannsókn á tuberculinsprautingu, sem ég hefi framkvæmt nú síðstl. vor á öllum kúm frá kúabúum Thor Jensens, í því skyni að ganga úr skugga um það, hvort berklasýklar fyrirfyndust í kúastofninum, kom það í ljós, að allar kýrnar, jafnt eldri sem yngri, voru gersamlega heilbrigðar og lausar við berkla. Hefir rannsókn þessi því leitt í ljós, að kúastofn þessi er hinn ákjósanlegasti til framleiðslu heilnæmrar ungbarnamjólkur og annarar drykkjarmjólkur.“ Hitt vottorð er á þessa leið: „Ég undirritaður, Hannes Jónsson dýralæknir í Reykjavík, sem um undanfarin ár hefi haft sérstakt eftirlit með kúabúum Thor Jensens, votta hér með, að ætíð hefir verið sérstaklega vel vandað valið til kúastofnsins á búunum og honum ávallt haldið fullkomlega heilbrigðum, enda hefir hann verið undir stöðugu lækniseftirliti og ekkert til þess sparað að halda stofninum sem heilbrigðustum. Um húsakynni kúnna er nú flestum fullkunnugt, og hvergi hérlendis og tæpast erlendis mun vera eins vel til þeirra vandað og á búum Thor Jensens. Sömuleiðis er mér kunnugt um, að öll hirðing og fóðrun skepnanna er í hinu frábærilegasta lagi og hreinlæti hið fullkomnasta, eins og yfirleitt öll umgengni með skepnur og mjólk, enda þar öll hin fullkomnustu tæki til slíks. Öllum þessum atriðum hefi ég veitt nákvæma athygli í hvert skipti, sem ég hefi komið að búunum. Álit mitt er því þetta: 1. Að allur kúastofn sé sérstaklega vel hraustur, enda mikill hluti kúnna fæddur og uppalinn á búunum sjálfum. 2. Að öll meðferð kúnna, bæði hvað snertir hirðingu og fóðrun, sé hin ákjósanlegasta. 3. Að hreinlæti, bæði við mjaltir og alla meðferð mjólkurinnar, fullnægi ströngustu kröfum nútímans. Að öllu samanlögðu er það sannfæring mín, að sú mjólk, sem framleidd er af kúm Thor Jensens, sé að öllu leyti sú heilnæmasta hrámjólk, sem framleidd verður, og því fullkomlega óhætt að selja hana ógerilsneydda og flytja á loftþéttum flöskum frá mjólkurvinnslustöðinni á Korpúlfsstöðum til neytendanna, eins og gert hefir verið.“ Ef á annað borð nokkurt mark er tekið á þessum manni, - ef þið, sem þekkið hann og eruð flokksmenn hans, takið nokkurt mark á honum, þá verðið þið að virða bóndanum á Korpúlfsstöðum það til vorkunnar, að hann gerði það líka og hélt, að hann með slík vottorð í höndum gæti komizt nærri því að fullnægja kröfum hinna hágöfugu herra í mjólkursölun. Hann hélt, að hann með þessi vottorð í höndum myndi geta fullnægt kröfum þeirrar n., sem átti enga fagþekkingu aðra en þá, sem Hannes Jónsson sat inni með. Ég veit ekki, hvað hann álítur nú en ég held, að hann hljóti að álíta þá menn fávita, sem hann er að eiga við núna, og ég held, að það sé ekki gott að komast hjá því að álíta þetta. Það er líka sönnu nær, að ekkert pólitískt ofstæki hefir gengið lengra en það, að gera með einu pennastriki að engu viðleitni manns til þess að framleiða þessa vöru svo, að hún án gerilsneyðingar fullnægi ýtrustu kröfum neytendanna. Þetta spor aftur á bak úr menningunni yfir í ómenninguna er einn ljótasti votturinn um pólitískt ofstæki á síðari árum, þó að þar sé um auðugan garð að gresja. Ég hygg, að þessi maður hafi haft fullan rétt til þess að segja við þessa spekinga í mjólkursölun., að þeir skyldu ekki heimta af honum verðhækkun á þeirri vöru, sem hann seldi, heldur leyfa honum að selja hana áfram án verðhækkunar, og þess vegna neitaði hann að hækka verðið. Það getur verið, að hann hefði búið betur að eigin hagsmunum, ef hann hefði ekki gert það, en ég er þeirrar trúar, að áður en langt um líður muni hann fá að selja þessa mjólk án gerilsneyðingar. Ég held, að okkur væri sæmra að leita frekar til umbóta á öðrum sviðum heilbrigðismálanna heldur en að gera slíkar kröfur til meðferðar mjólkur frá heilbrigðinnar sjónarmiði, að við séum þar ólíkir öðrum nágrannaþjóðum okkar. Þið eigið eftir, hv.þm., sem eruð flokksbræður Hannesar Jónssonar, að komast undan þessum vottorðum, annaðhvort með því að gera hann að lítilsigldum manni eða játa ykkar eigin yfirsjónir, því aðrar útgöngudyr eigið þið ekki. Þá held ég, að hæstv. ráðh. hafi dálítið ýkt, þegar hann segist ekki hafa snúið út úr ummælum mínum um „stassaniseringu“ mjólkur. Ég sagði, að það væri mín skoðun, að það væri of mikið úr því gert, hvað mjólkin missti mikils í við gerilsneyðingu. Ég hygg hinsvegar, að ef mjólkin er framleidd við þau skilyrði, sem heilbrigðissjónarmiðið krefur, þá sé það kostur að þurfa ekki að gerilsneyða hana. Ég viðurkenni, að einhver aukin sjúkdómshætta fylgi ógerilsneyddri mjólk fram yfir stassaniseraða, en ég með hana minna en það, sem missist við stassaniseringuna, ef um alla hnúta er búið samkv. ströngustu heilbrigðiskröfum. Ef hæstv. ráðh. telur slíka sýkingarhættu samfara sölu ógerilsneyddrar mjólkur, eins og hann vildi láta skína í, þá vil ég spyrja hann að því, hvernig hann geti varið það fyrir samvizku sinni, að hann er að hampa því framan í okkur, að hann ætli að gera ráðstafanir til þess að tryggja það, að slík vara sé á boðstólum. Ef hæstv. ráðh. teldi sýkingarhættuna svo mikla sem hann vill nú láta skína í, þá væri það ekki nema rökrétt afleiðing af því, að láta ekki selja aðra mjólk en stassaniseraða mjólk. Hitt er ekki útúrsnúningur, heldur það, sem hæstv. ráðh. sagði, að um leið og hann var að tala um hættuna, sem stafað gæti af sölu ógerilsneyddrar mjólkur, var hann að tala um, að sjúklingar þyrftu að fá ógerilsneydda mjólk, rétt eins og þeir menn væru ódauðlegir, af því að þeir væru veikir. Ég hélt nú satt að segja, að það yrði að fara varlegar með sjúka menn heldur en heilbrigða. En annaðhvort er, að hæstv. ráðh. er kaldlyndari en ég gagnvart þessum mönnum, eða honum hefir fatazt rökvísin í þessum efnum, og undrar mig það ekki, því það er engum hent að verja málstað, sem hann veit, að er vondur og hann trúir því ekki á sjálfur. Það var ekki margt í hinni löngu ræðu hv. 1. landsk., sem ég sé ástæðu til þess að svara. Þó vil ég víkja að því, að hann skyggndist ekki nægilega djúpt, þegar hann lézt undrast, að deilt hefði verið á umboðsmenn framleiðendanna, þá Svb. Högnason og Egil í Sigtúnum, umfram umboðsmenn neytendanna. Þetta er nú ekki að öllu leyti rétt, því að það hefir líka verið deilt á Guðmund R. Oddsson, og það að maklegleikum, og satt, að það væri óviðfelldið að sjá hans hægri hönd rétta upp gegn öllu velsæmi, en það gerðist, þegar hann greiddi sjálfur atkv. með því, að hann fengi sérréttindi sínu eigin fyrirtæki til framdráttar. Að fremur skuli hafa verið deilt á umboðsmenn framleiðendanna er vegna þess, að þeir, sem á þá hafa deilt, hafa deilt fyrir hönd bænda og framleiðenda, og þeim þykir það af öllu verst, að sá skuli höggva, sem hlífa skyldi. Þeim þykir það verst, að sjá umboðsmenn bændanna ljá lið sitt til þess að drepa niður þeirra eigin hagsmuni. Fyrir þetta hefir verið á þá deilt, og kannske líka vegna þess, að þótt þeir þyki ekki nein stórmenni, þá mun samt þykja meiri slægur í þeim en Guðm. R. Oddssyni. Ég ætla ekki að svara hnjóðsyrðum þeim, sem hann lét falla í garð húsmæðra bæjarins, enda hefi ég gert það með mörgu af því, sem ég þegar hefi sagt. Ég hefi fært rök að því, að það voru ekki neytendurnir, heldur meiri hl. mjólkursölunefndar, sem ollu deilunni. Ég get þakkað hv.þm. fyrir hönd Maríu Maack, þar sem hann kallaði hana gunnreifa valkyrju. Ég get sagt það, að ég hefi oft kosið, að hún væri í brynju, en hv. 1. landsk. í pilsi, því það myndi hafa betur notazt að hæfileikum hans við kvennastörf en karla. Hyggist þessi hv.þm. að deila á húsmæður í Reykjavík fyrir það, að þær hafi ekki borið fram neinar kröfur um verðlækkun á mjólk f. h. neytenda og álasa þeim fyrir það, þá vil ég minna á, að neytendafél. hefir lýst yfir, að það telji, að húsmaður verði að líta með allri sanngirni á hagsmuni bænda, sem að framleiðslunni standa. Þær vilja líta með þeirri sanngirni á málefni bændanna, að bera ekki fram kröfur um lækkun á mjólkurverði fyrr en bændur hafi borið það úr býtum, að það nægi þeim til lífsframfæris. Mér þykir álasið koma úr hörðustu átt, að það komi frá flokksbróður þess manns, hv. 9. landsk. (SE), sem fyrstur rak upp kveinstafi um neyð framleiðenda vegna hins lága mjólkurverðs, þeim manni, sem fyrstur lofaði og lagði við manndóm sinn og mannvit, að mjólkurverðið skyldi hækka til framleiðenda en lækka til neytenda, en þó auðvitað fyrstur rann frá sínum stóru loforðum. Skal ég svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en að lokum segja það, að mig undrar ákaflega mikið öll framkoma hæstv. landbrh. í þessu máli. Ég kenni þessa framkomu hans ofurkappi annarsvegar og hinsvegar talhlýðni við sósíalista, umfram það, sem mér hefði þótt honum sæma. Með þessari framkomu sinni hindrar hann árangur þess lofsamlega tilgangs, sem fólst í mjólkurlögunum. Hann svarar með steyttum hnefa sameiginlegum óskum neytenda og framleiðenda. Og ætíð endar tal hans með hreystiorðum á þessa leið: „Meðan ég er ráðh., ræð ég. Ég ætla að standa og falla með mjólkursölulögunum.“ - Það getur vel verið, að hann komi standandi út úr þessum hildarleik. En ég veit ekki nema honum hafi þá tekizt að leggja að velli einhverja bændur. Og það hélt ég, að landbrh. ætti á hverjum tíma að forðast. Ég hefi reynt í umr. mínum um þetta mál á þingi að haga orðum mínum þannig, að menn þyrftu ekki vegna minna ummæla að fyllast ofurkappi. Ég er vondaufur um, að viðleitni mín til sátta beri árangur. En ég lofa því, ef ekki þýða neitt sáttatilboð í þessu máli, að þá verði hlutur þeirra, sem níðast á bændum, ekki betri á eftir.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Hv. þm. G.-K. endaði ræðu sína með þeim ummælum, að ef svokölluðum sáttaboðum yrði ekki tekið, þá yrðu reynd önnur ráð í þessu máli, og að ég væri á góðum vegi með að leggja í rústir hagsmuni bænda hér í nágrenninu. Ég ætla að svara þessum ummælum með þeim staðreyndum, að þeir bændur, sem þykjast hafa orðið harðar úti en aðrir vegna samsölunnar, hafa fengið 26 aura fyrir hvern mjólkurlítra, útborgað mánaðarlega, í staðinn fyrir að þeir fengu 3 mánuðum eftir á 24,4 aura fyrir hvern mjólkurlítra áður en samsalan tók til starfa. Mjólkin hefir því nú þegar hækkað um á annan eyri til framleiðenda. Samhliða því hefir hún lakkað til neytenda um 2 aura. Með þessu verði á mjólkinni til bændanna eru bændurnir hér í Mosfellssveit búnir að greiða 3 aura í verðjöfnunargjald til bænda austanfjalls. Við sölu í samsölunni hafa þannig sparazt 7 aurar fyrir hvern mjólkurlítra úr Mosfellssveitinni, sem samsalan hefir selt.

Má ég skila því til bændanna þar?

. Vill hv.þm. véfengja þetta?

Má vera samtal, herra forseti? - Forseti: Nei, ekki samtal

. Ég hygg, að hv.þm. G.-K. sé eins gott að hafa ekki samtal um þetta. Og það mun sýna sig, að það verður hægt að bæta við þessa 26 aura til framleiðenda innan skamms. Samsalan stendur sig þannig, að hún borgar til bænda í nágrenni Reykjavíkur 29 aura fyrir hvern mjólkurlítra, og mun geta borgað þeim 30 aura fyrir hana. Það er nú þegar búið að vinna þó nokkuð á, frá því sem var, í þá átt að koma mjólkursölunni í betra horf. Þrátt fyrir allar árásir, sem samsalan hefir orðið fyrir, hefir hún nýlega borgað 20 þús. kr. í verðjöfnunargjald til Mjólkurbús Flóamanna og 6 þús. kr. til Mjólkurbús Ölfusinga, sem bændur héðan úr nágrenninu hafa greitt af sinni mjólk og fengið þrátt fyrir það hærra verð fyrir hana en áður. Og það mun sýna sig, þegar mjólkursamsalan fær meira og meira að starfa undir eðlilegum starfsháttum og aðstöðu, þá á hún eftir að vinna meira á en hún enn hefir gert. Hún er ekki á leiðinni með að leggja neitt í rústir. En hún hefir þegar unnið mikið á. Hv. þm. G.-K. taldi það ósamræmi hjá mér að halda því fram, að það mætti taka það til athugunar að selja ógerilsneydda, kaldhreinsaða mjólk, þó að hún væri ekki eins örugg og stassaniseruð mjólk. Ég tók það fram undir umr., að ég áliti það athugunarmál, hvort ekki væri rétt að taka tillit til þess, þegar neytendur hafa þann smekk að vilja heldur kaldhreinsaða mjólk, og láta þá taka á sig sjálfa ábyrgðina á því, að þeir neyti sjálfir þeirrar mjólkur, þó að hún sé ekki eins örugg. En um það, að hún sé ekki eins örugg, þarf ekki að sækja úrskurð til mín eða hv.þm. G.-K. Ég geri ráð fyrir, að það muni fullkomlega nægja að sækja þann úrskurð til Niels Dungals, sem lesa má í Morgunblaðinu frá því fyrir hálfu öðru ári síðan. Það hefir verið talað mikið um, að það beri að láta að kröfum neytenda og leyfa sölu ógerilsneyddrar mjólkur, því að hún sé af ýmsum talin betri handa sjúkum, og þeir, sem hafa veila meltingu, álíta sumir, að hún eigi betur við sig heldur en gerilsneydd mjólk. Það, sem hv.þm. G.-K. talaði mikið um, - og að mér virtist af nokkurri viðkvæmni -, var búið á Korpúlfsstöðum. Nú bið ég hv.þm. að taka sérstaklega vel eftir því, að það var rétt, sem ég upplýsti hér í dag, að Thor Jensen taldi framleiðslu mjólkur á búum sínum vera í svo góðu lagi, að hann þyrfti ekki að beygja sig undir þær reglur, sem settar eru sérstaklega um framleiðslu barnamjólkur. Hann vildi fá að hlíta þeim reglum, sem hann hafði haft áður um þá framleiðslu, og ekki breyta til. Hann vildi og gerði kröfu til þess að fá að framleiða mjólkina eins og áður og taldi hana fullnægja þeim kröfum, sem gera þyrfti til barnamjólkur. Hv. þm. G.-K. sagði, að ef fylgja ætti þeim reglum, sem fylgja á nú um framleiðslu barnamjólkur, þá teldi Thor Jensen sig ekki geta framleitt barnamjólk fyrir sama verð og áður. Hann taldi, að óþarft væri að setja þessar sérreglur, sem yrðu til þess að koma fram óþarfri verðhækkun á barnamjólk. Það, sem ég sagði í dag um þetta atriði, er algerlega rétt. Þá kem ég að öðru atriði. Nú munu hv.þdm. segja sem svo: Það er upplýst af þeim vottorðum, sem hv.þm. G.-K. las upp, að þessi framleiðsla var í svo góðu lagi á Korpúlfsstöðum, að þar þurfti engu við að bæta. Það er eðlilegt, að þeir, sem hlustuðu á hv.þm. G.-K., hugsi sem svo. Í þessu sambandi skal ég upplýsa það, að þegar byrjað var á því hér að skipuleggja mjólkursöluna og mjólkurframleiðsluna samkv. mjólkurlögunum, þá voru fengir til ráðuneytis þrír menn, heldur en tveir, og meðal þeirra var Árni G. Eylands, sem hefir mjög góða þekkingu á þessu máli, en þó sérstaklega hefir annar þeirra manna, Jónas Kristjánsson, þekkingu á málinu, því að hann er sá maðurinn hér á landi, sem hefir fullkomnasta þekkingu á framleiðslu og meðferð mjólkur, og var nýkominn frá útlöndum frá því að kynna sér þessi mál. Hann hefir einnig stjórnað mjólkurbúi á Akureyri undanfarin ár. Þegar hann var ytra, ferðaðist hann í hálfan mánuð um Evrópu til þess að kynna sér þessi mál, og þegar hann kom heim úr þeirri ferð, var hann fenginn til þess að rannsaka, hvernig framleiðsluhættirnir væru á hinum ýmsu mjólkurbúum. Ég vænti þess, að þessi maður verð tæplega tortryggður, en hann taldi verulega galla á mjólkurframleiðslunni á Korpúlfsstöðum. M. a. taldi hann, að þvottur á flöskum væri í ólagi og raki væri í húsinu, þar sem mjólkin var hreinsuð, og ennfremur að ekki væri nógu vel gengið frá gólfum í húsinu o. fl. Það er ómögulegt að fá umsögn neins manns um þetta, sem treysta má, ef ekki má treysta þessum manni, sem sérstaklega hefir lagt sig eftir að læra þetta starf. Og fyrst endilega þarf að draga inn í umr., hvernig mjólk er frá hinum ýmsu búum, þá vil ég bæta því við, að á meðan ég var lögreglustjóri var gerð rannsókn á mjólk frá Korpúlfsstöðum. Þessi rannsókn var gerð af Trausta Ólafssyni, og vottorð hans um mjólkina eftir þeirri rannsókn eru til enn. Í tveimur af þeim sýnishornum, a. m. k., af þeirri mjólk, sem hann rannsakaði frá Korpúlfsstöðum, sýndi það sig, að fitumagnið var 2,75%. Ef hv.þm. G.-K. óskar eftir að sjá vottorð frá Trausta Ólafssyni um þetta, þá getur hann fengið að sjá þau, því að þau eru til.

Ég vil biðja hæstv. ráðh. að segja, hvað meðalfitumagnið var í mjólkinni frá Korpúlfsstöðum

. Það var vitanlega ekki tekið, heldur var farið í búðir hér og tekin mjólk, sem komið hafði frá ýmsum stöðum, og þetta var gert mönnum alveg á óvart, fyrirvaralaust, frá fjórum stöðum í annað skiptið, en þremur í hitt skiptið. Mjólkin frá Korpúlfsstöðum var lægst að fitumagni í bæði skiptin, eða með 2,7 fitumagni. Það er ekki verið að hampa þessu. Þetta er einungis eftirlit, sem látið var fara fram. Ég skal taka það fram, að frá öðru búi, sem talið var, að seldi sérstaklega góða mjólk, var þá rannsökuð mjólk, sem reyndist að hafa alltof lágt fitumagn. Hjá báðum þessum búum stafaði þetta of lága fitumagn af því, að talsvert mikið var á þeim báðum gefið af fóðurbæti. Hlutaðeigandi menn voru þá áminntir um að selja ekki svona mjólk. Það má vitanlega agitera um mjólk eins og annað og reyna að fá fólk til að trúa því, að ein mjólk sé betri en önnur. Þegar hv.þm. G.-K. er að spyrjast fyrir um, hvað meðalfitumagnið hafi verið, og þær fyrirspurnir eru ætlaðar til að verjast þessum staðreyndum, þá eru þær fyrirspurnir vitanlega alveg út í bláinn, því að mjólkin var tekin úr bútum hér í Reykjavík fyrirvaralaust.

Þetta eru ósæmilegar blekkingar hjá ráðh.

. Þetta er salt.

Ósæmilegar blekkingar

. Hv. þm. G.-K. veit, að faðir hans hefir alltaf átt við það að stríða, að fitumagnið sé lágt í mjólk hans vegna fóðurbætisgjafar.

Ósæmilegar blekkingar

. Það er bezt að segja sannleikann um þetta afdráttarlaust, en hinsvegar vil ég ekki fara út í neinar deilur um þetta atriði. Annað, sem hv.þm. G.-K. minntist á, var m. a. brautasalan. Hann sagði, að mjólkursölun. hefði notað aðstöðu sína til þess að leggja alla brautasöluna undir Alþýðubrauðgerðina. Ég skal upplýsa það, að ég vissi ekki vel um þetta fyrr en í dag. Skal ég upplýsa hv.þd. um það, að mjólk er seld í 38 búðum. Þar af hefir Alþýðubrauðgerðin 18 eða 19 búðir, Kaupfélagsbrauðgerðin hefir 4 og bakararnir hafa 14 eða 15 búðir. Það er því síður en svo, að það sé undir nokkrum kringumstæðum rétt, sem hvað eftir annað hefir verið fullyrt hér í þessari hv. d. í dag, að Alþýðubrauðgerðin hafi yfirráð yfir öllum mjólkurbúðum hér í bænum. Það, sem hv.þm. G.-K. varð sérstaklega tíðrætt um og var meginuppistaðan í hans fyrri ræðu um málið, var það, að hann sagði, að það, sem ég ætlaði að gera, væri að kúga bændur, því að það væri að kúga bændur að leyfa þeim ekki að ráða algerlega yfir mjólkursölunni og skera sjálfir úr sínum ágreiningsmálum um hana. Hann kvað það vera vantraust á bændur að álíta, að þeir gætu ekki skorið sjálfir úr sínum ágreiningsatriðum og dæmt sjálfir í sínum málum. Ég benti á það í dag, að það hefði aldrei verið talin heppileg leið, jafnvel þó að bændur eigi í hlut, að menn dæmi sjálfir í sínum málum. Ég vil benda hv.þm. G.- K. á dæmi, þar sem gerð var tilraun til þess að láta framleiðendur dæma sjálfa í sínum málum. Það var í síldarsamlaginu, sem átti að stofna hér um daginn. Þar áttu framleiðendurnir að dæma um það, þ. e. meiri hl. þeirra, hverjir ættu að sitja fyrir hinum þrönga erlenda markaði fyrir síldina, alveg eins og hv.þm. G.-K. vill, að framleiðendur mjólkur, eða meiri hl. þeirra, dæmi í hliðstæðum atriðum í sínum málum, þ. e. dæmi um það, hverjir eigi að sitja fyrir hinum þrönga markaði mjólkur hér í Reykjavík. En hvernig fór? Það fór þannig, að minni hl. þorði ekki að eiga undir meiri hl. stjórnar síldarsamlagsins, og tveir sjálfstæðismenn, þeir Jón Arnesen og Hafsteinn Bergþórsson, komu til ríkisstj. til þess að biðja hana að taka málið í sínar höndur, taka málið af framleiðendunum og dæma í málum framleiðendanna. En vegna hvers haldið þér, hv.þdm., að þessir tveir sjálfstæðismenn hafi óskað eftir þessu? Haldið þér, að það hafi verið vegna þess, að þeir hafi óskað svo mjög eftir einkasölu á síld? Ég segi: Nei, heldur var það vegna þess, að þeir vissu, að það er erfitt að dæma í sínum eigin málum, og vegna þess, að minni hl. vildi ekki beygja sig undir dóm meiri hl., af því að hann þorði það ekki, því að minni hl. hélt, að meiri hl. mundi ekki dæma svo rétt sem ákjósanlegt væri. Þeir báðu ríkisstj. einmitt þess vegna að taka valdið af sjálfum þeim og dæma upp á milli þeirra sjálfra. Það er einmitt þetta, sem við erum að gera viðvíkjandi mjólkursölunni, að láta sem allra óhlutdrægasta menn dæma um, hvernig eigi að skipta réttindunum til að hagnýta mjólkurmarkaðinn hér í Reykjavík. Ég er fús til að fallast á, að framleiðendur fái að tilnefna meiri hl. í stjórn samsölunnar, og þá eru þeir búnir að fá það, sem þeir geta krafizt í þessu efni, og geta ráðið öllu því, sem snertir þeirra sameiginlegu hagsmuni gagnvart sölunni. Og hvað vilja þeir svo hafa meira? Ég vil ekki sleppa við þá valdinu til þess að dæma í þeirra eigin málum að öðru leyti, eftir því sem hlutföllin verða, um hagsmuni í sambandi við söluna, sem komið gæti á stað óeiningu innbyrðis, sem eyðilegði samtökin. Ég vil, að framleiðendur fái meiri hl. í stj. sinna sameiginlegu hagsmunamála, þar sem búast má við, að þeir standi saman um sín mál. En í þeim málum, þar sem búast má við, samkv. því, sem ég áðan gat um viðvíkjandi síldarsamlaginu, sem átti að stofna hér á dögunum, að komið geti upp deila á milli mjólkurframleiðenda innbyrðis um hagsmuni þeirra, vil ég ekki, að þeir verði látnir sjálfir dæma, því að þá mundi koma nákvæmlega sama upp og í stjórn síldarsamlagsins um daginn. Það gæti eyðilagt samtökin. En þegar svo væri komið, mundu bændur koma til stj. og biðja hana að dæma í málum sínum, eins og þeir góðu síldarframleiðendur gerðu á dögunum. Það er talað um, að fyrirkomulag það, sem ég vil taka upp í mjólkursölumálinu, sé ósanngjarnt, það sé að kúga meiri hl. bænda undir vilja minni hl. Mér virðist skína í það hjá hv.þm. G.-K., að ef til vill eigi búin austanfjalls að tilnefna einn mann og búin vestanfjalls annan. En ég get upplýst, að að búunum austanfjalls standa 470 bændur, en að búunum vestanfjalls, að Borgarfirði meðtöldum, standa 430 bændur. Sú regla, sem hv.þm. G.-K. og aðrir, sem hans stefnu fylgja í málinu, vilja innleiða, er fyrst og fremst það, að atkvæðunum verði skipt niður á búatöluna. Og það er bezt, að það komi fram fyrir hv.þd., fyrst hv.þm. G.-K. var að tæpa á því, að eftir þeim hlutföllum mundu framleiðendur vestanfjalls ráða gersamlega yfir samsölunni, vegna þess að búin og félögin, sem þá ættu að kjósa, eru fleiri vestanfjalls en austan og hefðu þess vegna meira atkvæðamagn, samkv. þeim reglum, sem þeir vilja innleiða. Ef þar væri um 3 atkv. að ræða, þá hefðu búin vestanfjalls 2 af þeim á móti því að búin austanfjalls hefðu 1 atkv., eftir þeim reglum, sem þeir vilja innleiða, og búin vestanfjalls gætu þá ráðið lögum og lofum og sett hinum kosti. Það er þetta, sem verið er að reyna að innleiða, og það er bezt, að það komi skýrt fram eins og það er. Það er þetta, sem ég ætla ekki að innleiða. Bændur mega sannarlega ráða samsölunni að öllu leyti, að svo miklu leyti sem um sameiginlega hagsmuni þeirra er að ræða, en bændur mega ekki taka samsöluna í sínar hendur til þess að mynda deilur innbyrðis. Það er þetta, sem ágreiningurinn er um, og hann er ekki um annað. Skal ég svo fara að stytta mál mitt. Ég vænti þess, að komið hafi sæmilega fram það, sem deilt er um. Vil ég aðeins að lokum segja það, vegna þess að þau ummæli hafa hvað eftir annað fallið hér í hv. d., að ég vildi ekki gera fyrir mjólkursöluna hér í bænum það, sem ég í raun og veru gæti gert, að ég get lýst því yfir enn einu sinni, að mér dettur ekki í hug annað en að gera það, sem í mínu valdi stendur, fyrir mjólkursöluna hér í bænum, án þess að skaða samtök bænda, sem verið er að stefna að með samsölunni. mér dettur ekki í hug annað en að gera allt sem í mínu valdi stendur, til þess að ráða bót á þeim mistökum, sem á samsölunni eru, sem alltaf hljóta að koma fram hjá byrjunarfyrirtækjum eins og þessu fyrirtæki. Það er blátt áfram útilokað, að neitt nýtt fyrirkomulag, sem tekið er upp um meðferð neyzluvöru, sem svo almennt er notuð eins og mjólk, verði hafið án þess að á því séu einhverjir gallar í fyrstu, og vitanlega er sjálfsagt, að keppt sé að því að lagfæra það þannig, að neytendurnir geti orðið sem ánægðastir. Ég vil taka þetta fram til þess að fyrirbyggja, að þau orð festi sig í huga nokkurs manns, að ég vilji ekki gera allt það fyrir samsöluna, sem mögulegt er í þessu sambandi.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég skal nú reyna að stilla máli mínu í hóf, þar sem mjög er orðið áliðið dags. Ég verð þó að svara nokkrum aths., sem fram hafa komið við till. meiri hl. landbn. Ég skal þá fyrst snúa mér að hv.þm. Hafnf., sem fyrstur hreyfði andmælum og hafði það sérstaklega við frv. að athuga, að það gerir ráð fyrir, að bændurnir sjálfir taki samsöluna í sínar hendur. Taldi hann, að neytendurnir ættu þar að hafa íhlutun um engu síður en bændurnir. Nákvæmlega það sama kom fram hjá hv. 1. landsk. Ég get nú ekki séð, hvað er óeðlilegt við það, að þeir, sem framleiða vöruna og eiga hana, sjái sjálfir um sölu á henni. Þannig hefir það verið til þessa hér á landi, og hefir salan gengið bezt svo. Hverjir hafa verið brautryðjendur um verkun og sölu á kjötinu aðrir en framleiðendurnir sjálfir? Hverjir hafa byggt fullkomin sláturhús og frystihús og séð um söluna utanlands og innan aðrir en bændurnir sjálfir? Það hefir mikið verið talað hér á þinginu, í blöðum og á mannamótum um, hvernig sölufyrirkomulagið væri á Akureyri. En hverjir hafa komið því upp og stjórnað þeim umbótum, sem gerðar hafa verið um framleiðslu og sölu, aðrir en bændurnir sjálfir? Það sama er að segja um mjólkursöluna hér í Rvík. Það var fyrst Mjólkurfélag Reykjavíkur, sem gekkst fyrir fullkominni hreinsun og meðferð á mjólk, sem seld var í bænum. Það var fyrst fyrir 15 árum, að það byrjaði að gerilsneyða mjólk með ærnum kostnaði. Það hefir gengizt fyrir að koma upp fullkomnum sölubúðum, jafnvel fullkomnari en reglugerð bæjarins krefst. Þetta hefir félagið gert óstutt og ótilknúið af löggjafarvaldinu, vegna þess að framleiðendurnir hafa skilið, að skilyrði fyrir því, að salan gangi vel, er að vanda meðferð mjólkurinnar og hafa fyrirkomulag sölunnar sem hagkvæmast fyrir neytendur, svo að þeir séu ánægðir. Þannig ganga viðskiptin bezt. Hitt er annað mál og áður viðurkennt, að þegar svo er komið, að löggjafinn hefir gripið inn í og fyrirkomulagið nálgast einkasölu, þá er ekki nema eðlilegt, að neytendum og yfirvöldum sé gefinn kostur á að hafa eftirlit um, að ekki sé níðzt á kaupendum; sérstaklega að verð sé ekki spennt úr hófi fram, þegar samkeppni verkar ekki lengur. En ég skal sérstaklega taka það fram í sambandi við þau deiluatriði, sem hæstv.forsrh. minntist á, að komið hefðu upp milli framleiðendanna, og hann þess vegna vildi ekki fá þeim sjálfum málið í hendur, að ég álít, að sölunni í bæinn verði á engan hátt betur fyrir komið en í höndum þeirra. Hæstv. ráðh. minntist einnig á síldarsölu, sem nú væri orðin einkasala samkv. beiðni framleiðendanna sjálfra, þó l. hefðu gert ráð fyrir, að hún væri frjáls. Ég er því e. t. v. ekki nægilega kunnugur, en ég hygg, að þar hafi rekizt á tveir ólíkir hagsmunir, síldarsaltenda og síldarspekúlanta, og síldarsalendurnir hafi verið bornir ofurliði og þess vegna verið gripið til einkasölu. En ég held, að það hljóti að koma af sjálfu sér, að framleiðendurnir leitist við að fullnægja kröfum og hagsmunum neytendanna, til þess að tryggja afsetningu á sínum vörum. Ég skal vera fáorður um brtt.hv.þm. Reykv., því þeim hefir verið svarað af hæstv. landbrh. o. fl. Ég get ekki fallizt á, að það sé sanngjarnt, að þeir, sem framleiða mjólk hér í Reykjavík, séu undanþegnir verðjöfnunargjaldi. Það er alveg óhugsandi annað en að þeir, sem framleiða mjólk innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur, greiði verðjöfnunargjald eins og aðrir, því skipulagslaus og hóflaus samkeppni kæmi ekki síður niður á þeim en öðrum. Skipulagið verndar því jafnt þá og hina. En hitt er sjálfsagt að tryggja, að þeir geti á sama hátt og aðrir bændur staðið undir sinni framleiðslu. Ég viðurkenni einnig, að eins og nú er sé sanngjarnt og nauðsynlegt að hafa tiltölulega mikinn hluta af þeirri mjólk, sem daglega þarf til sölu í bænum, framleiddan á bæjarlandinu og nágrenni bæjarins, því oft getur komið það færi, að ekki sé hægt að koma á markaðinn mjólk úr fjarlægum stöðum. Þetta er því nauðsynlegt til þess að tryggja neytendum í bænum nægilega og örugga mjólk, hvernig sem veður og færi er. En þar sem það er nauðsyn, að mikið af mjólk sé framleitt í Rvík og næsta nágrenni, en framleiðslan þar dýrari en annarsstaðar, verður að tryggja framleiðendum þar meira fyrir mjólkina en öðrum. Þetta er gert með mjólkurl., en um það má deila, hvað sá munur á að vera mikill. En ef allur kostnaður af mjólkurl. ætti að koma á þá, sem fjær búa, yrði það til þess að auka mjólkurframleiðsluna hér. En það er vitanlega skökk stefna og óeðlilegt að beina framleiðslunni þangað, sem hún er dýrari, fram yfir það, sem nauðsyn krefur. Með þessu er í raun og veru svarað því, sem svara þurfti ræðu hv. 6. þm. Reykv. Hann vildi halda því fram, að Reykvíkingar greiddu verðjöfnunargjald fyrir ekki neitt, og því væri það bara gjöf handa bændum. En ég hefi nú sýnt fram á, að mjólkurl. eru sett sameiginlega fyrir Reykvíkinga og aðra, enda koma þau öllum jafnt að liði. Hv. þm. A.-Húnv. talaði nokkur orð og minntist á till. meiri hl. landbn. og sagði, að það hefði farið betur, ef þær till. hefðu verið bornar fram á síðasta þingi; þá horfði þetta allt öðruvísi við. Þá varð að setja bráðabirgðaskipulag um mjólkursöluna, því framleiðendur voru ekki tilbúnir að taka hana í sínar hendur. En tíminn til 1. maí ætti að vera nægilegur, og ég lít svo á, að rétt sé að stefna að því, að þeir taki söluna þá í sínar hendur. Einnig horfir þetta nokkuð öðruvísi við nú, þegar leggja á allan kostnað af yfirstjórn og framkvæmd laganna á framleiðendurna sjálfa. Mér þykir leitt, að hæstv. landbrh. er ekki við, því ég ætlaði að víkja að honum nokkrum orðum og því, sem hann sagði. En ég verð þó að koma að því, sem mig langaði til að svara hæstv. ráðh. - Ég verð að segja, að mér urðu nokkur vonbrigði að því, hvaða viðtökur till. landbn. fengu hjá honum, vegna þess m. a., að aðaltill. er ekki annað en „formulering“ á því, sem l. gera ráð fyrir, að bændurnir taki sjálfir framkvæmd þeirra í sínar hendur. Þar er ekki gert annað en ákveða nánar en l. gera ráð fyrir, eftir hvaða reglum skuli kjósa í stjórn samsölunnar. Það hefir, að ég held, ekki verið bent á, að það fyrirkomulag, sem við stingum upp á, sé ranglátt. Er þar tekið tillit til tveggja höfuðatriða, mjólkurmagns og framleiðendafjölda. Ég skal geta þess í þessu sambandi, að hæstv. ráðh. var að tala um, hvernig færi um hlutfall í stj. samsölunnar, og virtist álíta, að menn vestan Hellisheiðar mundu ráða þar öllu. En eftir því, sem mér hefir reiknazt til, yrði meiri hl. fulltrúaráðsins skipaður af þeim, sem hag hafa af því, að verðjöfnunargjald sé greitt, en minni hl. af þeim, sem verðjöfnunargjaldið þyrftu að greiða. En vitanlega verður aðalágreiningurinn milli þeirra, sem verðjöfnunargjaldið þurfa að greiða, og þeirra, sem við því eiga að taka. Ég skal taka það fram, að mér hefir ekki dottið í hug að hagga við meginatriði mjólkurlaganna. Annað atriði, sem n. leggur til, er, að rýmkuð séu ákvæðin um sölu á kaldhreinsaðri mjólk. En ég vil taka það fram, að mitt álit er, að stassaniseraða mjólkin sé bezt, og óska því ekki breytinga. Og þar sem blandað er saman mjólk frá mörgum búum, er stassanisering langtryggust. En því er haldið fram, að hægt sé að framleiða holla og góða mjólk með kaldhreinsun, þar sem fullnægt er skilyrðum um hreinlæti og nákvæmni í meðferð. Og þar sem fjölda margir vilja fá mjólkina þannig, og hverfandi sú hætta, sem af því stafar fyrir heilsu manna, er sjálfsagt að rýmka um ákvæðin fyrir þeirri sölu. Og ég skal játa, að hæstv. landbrh. hefir nú rétt hendina á móti, þar sem hann hefir lofað að vinna að báðum þessum breyt., að framleiðendur taki við stj. samsölunnar 1. maí, ef samkomulag næst milli þeirra, og að með reglugerð verði rýmkað um skilyrti fyrir því, að neytendur geti fengið kaldhreinsaða nýmjólk. Er ég hæstv. landbrh. Þakklátur fyrir að hafa rétt þannig hendina á móti til samkomulags og treysti honum til að rýmka svo um þetta, að við megi una. Ég hefi heyrt, að hæstv. ráðh. hafi lýst því yfir í Ed., að hann ætlaði að standa eða falla með mjólkursamsölunni. Er það vel mælt, því það er gott mál og fullkomlega þess vert. Á sama hátt munu mörg hundruð bændur hugsa, að þeir standi eða falli fjárhagslega með samsölunni. Eina leiðin, sem þeir sjá til bjargar sinni atvinnu, er að vel takist um framkvæmd mjólkurlaganna. Það hefir verið deilt hart um framkvæmd mjólkurl., bæði í blöðum og útvarpi, og skal ég ekki blanda mér í þá deilu eða ásaka neinn. Það er ekki hæst í huga þeirra bænda, sem ég er fulltrúi fyrir, heldur uggur og ótti yfir þeim hjaðningavígum, sem orðið hafa út af þessum ópólitísku vörum. Þeir óska ekki annars en friðar um þessi mál og að þeir geti fengið það verð fyrir sínar vörur, að þeir megi öruggir stunda framleiðslu þessara hollu og góðu vara. - Ég vil segja út af aðkasti, sem hæstv. landbrh. hefir orðið fyrir, að ég treysti honum til að greiða úr þessum málum, þegar hann hefir gefið beint loforð um það. Það eru tvö atriði, sem ég legg höfuðáherzlu á, að gangi fram, og þar sem hæstv. landbrh. hefir lýst yfir, að hann treysti sér til að koma þeim fram með þeim l., sem nú gilda, vil ég rétta mína hönd á móti og standa með honum að því að koma þeim breyt. fram. Hann hefir áður haft þetta mál til meðferðar, gefið út um það bráðabirgðalög og tekizt að jafna ýmsan ágreining. Ég get því sætt mig við að leggja málið aftur í hans hendur, og fela honum á ný að jafna þann ágreining, sem enn er. Og í því trausti, að honum takist giftusamlega að koma fram þeim tveim meginatriðum, sem ég nefndi, lýsi ég yfir því, að ég mun greiða atkv. með þeirri rökst. dagskrá, sem hér liggur fyrir.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Það er naumast, að aumingja framleiðendurnir og neytendurnir að þessari vöru eru fallnir í hendur pólitískra manna, einkum sósíalistanna. Það eru vitanlega fjöldamargir, bæði framleiðendur og neytendur, sem óska breytinga, og þá sérstaklega um framkvæmdir. En forráðamenn þessara aðilja beggja halda rétti beggja og svara nei við öllum kröfum, sem koma fram um bætt skipulag. Þetta mál ber öll merki svörtustu einokunar. Skal ég benda á nokkur atriði, sem sýna einokun eins og henni er verst lýst. Það er algild regla, sem menn eru sammála um, að hver vörutegund selst því meir, sem fleiri hafa hana á boðstólum og því meira sem ber á henni. Sama gildir auðvitað um mjólkina, að hún mundi seljast því meir, sem hún væri seld víðar og þægilegra væri að ná í hana. En hvað segja svo þeir pólitísku menn um þetta? Þeir segja nei, og aftur nei. Þessar kröfur eru svar neytenda. Eitt atriðið er mjög eftirtektarvert. Neytendur biðja um fleiri tegundir þessarar vöru. Sumir vilja spenvolga nýmjólk, en aðrir vilja ógerilsneydda mjólk, kaldhreinsaða, vegna þess að það er betra að geyma hana. Þetta voru vitanlega ofur eðlilegar kröfur, en þeim var samt svarað algerlega neitandi. Þeim, sem geta selt spenvolga nýmjólk, er gert eins óhægt fyrir með þessari reglugerð og unnt er - þessari reglugerð, sem er svo vitlaus, að það er engu líkara en að hún hafi verið samin fyrir „Spegilinn“. Ein ósk neytenda var sú, að sú venja mætti haldast, sem áður var algeng, að heimilin í bænum gætu fengið keyptar þær brauðtegundir í mjólkurbúðunum, sem þau áður voru vön að kaupa. Þetta er ef til vill ekki gott að sameina í öllum bútunum, en vissulega má þó koma á móti kaupendunum í þessu efni. Þessari ósk neytenda var einnig neitað. Svarið var: „Ef þið viljið kaupa brauð, þá gerið svo vel að kaupa þær tegundir, sem samsalan vill selja ykkur.“ Ef þetta er ekki einkenni hinnar verstu einokunar, þá veit ég ekki, hver þau eru. Ein óskin var, að menn gætu komizt að hagkvæmum kjörum um greiðslu á andvirði mjólkurinnar til samsölunnar. Að sjálfsögðu þarf vart að taka það fram, að enginn hefir farið fram á það, að samsalan veiti óskilvísum kaupendum gjaldfrest. Það hefir verið venja, að verzlanir hér í bæ og víðar á landinu veittu gjaldfrest á vörukaupum, enda þótt hv. 1. landsk. lýsti því með miklum fjálgleik, að slíkt ætti sér yfirleitt hvergi stað erlendis. Ég leyfi mér að efast um, að hv.þm. hafi smogið í gegnum hverja mjólkursölubúð erlendis, og þess vegna er mér næst að ætla, að hv.þm. hafi hreint ekki vitað, hvað hann var að segja, heldur sagt það hugsunarlaust, beint út í loftið. Þessari ósk var vitanlega neitað. Svörin voru þessi: „Ætlist þið til þess, að bændur ausi fé í þá, sem ekki borga?“ Eitt einkenni enn á einkasölu er það, að verðið hækkar venjulega frá því, sem það áður var. Það á einnig heima í þessu tilfelli. Nú þykir það ekki kostur á fyrirkomulagi fyrirtækis, að verðið hækki, án þess að eitthvað komi til greina, sem vegið getur upp á móti. Hvað kom á móti? Ekkert nema aukin óþægindi. Allir ókostir einokunar komu í staðinn. Einkennilegast af öllu þessu fargani er þó það, að þeir, sem fyrir þessu standa, byrjuðu með því að halda því fram, hve skaðleg ógerilsneydd mjólk gæti verið, og menn mættu því vara sig á því að kaupa hana, hún væri slíkur eiturvökvi, að menn skyldu ekki kaupa hana án þess að hún hefði gengið í gegnum hendur samsölunnar. Þetta var ekki gert af því, að þeir, sem fyrir þessu standa, hafi svo mikinn áhuga fyrir því, að ekki sé seld heilsuspillandi mjólk, heldur var þetta ein aðferðin til þess að hræða bæjarbúa frá því að kaupa aðra mjólk en þá, sem samsölunni þóknaðist. Ég las einu sinni grein í ensku blaði, sem ég undraðist. Hún var eftir lækni og prentuð í víðlesnu blaði. Þar er því m. a. haldið fram, að enginn ætti að láta mjólk koma inn fyrir sínar varir, því að mjólkin væri fyrst og fremst alls ekki ætluð mönnum, því að þeim væri ætlað að drekka móðurmjólkina; þetta mjólkurþamb væri eitt af því, sem væri að drepa fólkið. Þetta er vitanlega tóm fjarstæða. Því var líka haldið fram af vissum flokki manna, að það væri fjarstæða að gefa mönnum meðul, sem gerð væru úr vessum úr líkömum dýra, t. d. serum. Þessi enski læknir kvað það vera eins um mjólkina. Líkt og þessum lækni fórst forráðamönnum þessarar samsölu í upphafi. Ég minnist ræðu, sem sr. Sveinbjörn Högnason hélt á fyrsta fundi Húsmæðrafélagsins í Nýja bíó. Hann fór um það mörgum orðum, hvílíkan óþverra Reykvíkingar legðu sér til munns. Hann kvaðst hafa farið í fjós bæði utanbæjar og innan, en aldrei hafa séð annan eins viðbjóð og mjólkina. Þetta var eingöngu gert í því skyni að hræða Reykvíkinga frá því að kaupa aðra mjólk en „stassaniseraða“ eða „pasteuriseraða“ mjólk frá samsölunni. Til þess að þvinga Reykvíkinga gersamlega undir vald þessarar einokunar, sem er ekkert annað en ofbeldi, bæði í garð framleiðenda og neytenda, er svo látið líta svo út, sem hér sé verið að vinna bæði fyrir framleiðendur og neytendur! Svo er fenginn læknir til þess að lýsa yfir því, að það sé blátt áfram hreinn voði að kaupa nokkuð annað en mjólk, sem hefir verið soðin upp í 80°. Við vitum vel, að læknar eru mestu „humbugistar“ í þessum efnum. Það sýnir dæmið um enska lækninn, sem ég minntist á rétt áðan, m. a. mjög ljóslega. Svo taka umboðsmenn framleiðendanna upp þetta bull her, að mjólkin sé ódrekkandi ópastcuriseruð. Þetta er fyrst og fremst gert til þess að þvinga alla þá menn, sem sent hafa mjólk til bæjarins, undir ok ofbeldisins, sem er mjólkursamsalan í þessu tilfelli. Að öðru leyti er þetta gert til þess að hræða Reykvíkinga frá viðskiptum við aðra en samsöluna. Hv. 2. þm.N.- M. sagði, að bæjarstj. Rvíkur hefði ekki verið trúandi til þess að setja reglugerð um meðferð og sölu mjólkur. Þegar þessi hv.þm. leitar að einhverjum til þess að gera óþarfar og vitlausar kröfur, þá er eðlilegt, að hann leiti til þeirra, því að honum finnst það vera verkefni þeirra bæjarstjórnarmeðlima að setja alla þá þvingun, sem hugsanleg er í þessu efni, á allt fyrirkomulagið viðvíkjandi mjólkursölunni. Slík hugmynd hv.þm. um verkefni bæjarstj. Rvíkur er vitanlega byggð á eintómum misskilningi og þekkingarskorti á eðli starfsaðferða bæjarstjórnarinnar. Það mætti taka margt til athugunar í ræðum þeirra hv.þm., sem mælt hafa gegn því, að þessar till., sem hér liggja fyrir til lagfæringar á þessari mjólkursölu, nái fram að ganga. Sumpart hafa aðrir hv.þm. svarað þessu og sumpart finnst mér það geta legið á milli hluta. Samt vil ég segja það við hv. 2. þm.N.-M., að hann þurfti ekki að ómaka sig með því að reyna að leiðrétta það, sem ég hafði sagt hér áður um aðstöðu framleiðenda hér í Rvík í þessu máli. Ég fór með rétt mál, en hann með rangt. Ég hafði sagt, að þeir, sem óskuðu eftir að fá að selja sína mjólk utan mjólkursamsölunnar, yrðu að borga verðjöfnunargjald, og ég sagði einnig, að þeir, sem sendu sína mjólk í samsöluna, yrðu líka að greiða verðjöfnunargjald, að því undanteknu, að 1 ha. væri notaður til framleiðslu á fóðri handa hverri kú. Þetta þurfti hv.þm. ekki að reyna að leiðrétta, því að það er rétt. Hann sagði aftur á móti, að þeir, sem legðu mjólk inn í samsöluna, væru undanþegnir verðjöfnunargjaldi. Það er rangt. Þeir eru skyldugir til þess að greiða verðjöfnunargjald, en þeir fá undanþágu á greiðslu verðjöfnunargjalds fyrir mjólk, sem framleidd er á ræktuðu landi, þannig að 1 ha. af ræktuðu landi er ætlaður til fóðurframleiðslu fyrir hverja kú. Mig langar líka til þess að segja fáein orð við hæstv.forsrh. mér finnst furðulegt, að hann skuli leitast við að láta líta svo út, sem hér sé ekkert merkilegt á ferðinni, þótt menn séu óánægðir vegna framkvæmdar þessara laga. Hann sagði, að þetta væri ekkert merkilegt, vegna þess að menn væru alstaðar erlendis óánægðir með þetta. Ég held ég þekki þetta frá útlöndum, sagði hann. Þetta er algild regla. - En er þessi óánægja hér í sambandi við þessi lög ekki jafnsjálfsögð fyrir það? Hæstv. ráðh. nefndi reyndar ekki, hvað menn erlendis væru óánægðir með í þessu efni. En ætli það sé ekki eitthvað svipað og hér á sér stað. Mér var það einnig undrunarefni, að hæstv. ráðh. skyldi leggja áherzlu á það, að allt það, sem ábótavant væri í þessu efni, mætti lagfæra með lögunum sjálfum eins og þau eru. Hvers vegna hefir þessu þá ekki verið kippt í lag? - Hæstv. ráðh. segir: „Ég skal laga þetta!“ Hvers vegna hefir þetta ekki verið lagað fyrr en komið hefir fram frv. í þinginu, og þingið fyrirskipar, að það skuli lagfært? Hvers vegna segir hæstv. ráðh., þegar till. kemur fram um breyt. á þessum lögum, að þetta megi lagfæra án þess að ný lög þurfi að koma til? Ég hefi ekki trú á því, að hæstv. ráðh. sé að hugsa um að slá sér upp á því að segja frá því, að framleiðendur utan Rvíkur hafi fengið 26 aura fyrir hvern lítra mjólkur í stað 24,4 aur. fyrir hvern lítra áður en samsalan tók til starfa, og framleiðendur í Rvík, sem ekki borga verðjöfnunargjald, fái 29 aura. Þetta lýsir engu, nema til komi miklu frekari upplýsingar. Það er t. d. hægt að setja fram þá spurningu, hvort þetta fé er greitt með þeim peningum, sem samsalan hefir vegna þess, að hún borgar ekki allt út jafnóðum. Getur hún greitt 26-29 aur. með því fé, sem lagt var út í gær t. d.? Samsalan hefir um 100 þús. kr. af fé framleiðenda, sem hún þarf ekki að greiða strax. Hve mikið af þeim peningum gengur til þess að geta greitt 26-29 aur.? Ef það skyldi nú hafa verið tekið lán? Þannig vakna ótal spurningar í þessu sambandi, sem svara þarf, áður en þessar upplýsingar hæstv. ráðh. gefa nokkra meiningu. Mér finnst rangt að slá slíku fram án þess að gefa svo fyllilegar upplýsingar, að hver maður geti séð, hvað það þýðir. Af sjálfum tölunum verður lítið séð. Þá vil ég leyfa mér að spyrja hv.þdm., hvort þeim þyki líklegt og heppilegt, að jafnmikið ofurkapp verði lagt á að „skipuleggja“ og gert hefir verið upp á síðkastið Reykjavík fiskar ekki allan sinn neyzlufisk sjálf. Hér í bæ er seldur fiskur, sem sumpart er veiddur af bæjarmönnum sjálfum, en sumpart er aðfluttur, t. d. frá Grindavík, Keflavík, Sandgerði, Ólafsvík, Stykkishólmi og jafnvel frá Húnaflóa. Hugsum okkur nú, að skipuleggja ætti þessa fisksölu, og Reykvíkingar, sem draga bein úr sjó, yrðu skattlagðir með allt að 10% af verði aflans til þess að borga Snæfellingum, Húnvetningum og Reykjanesbúum, til þess að jafna verðið. Það vill nú svo undarlega til, að það er að mörgu leyti svipað ástatt um nýjan fisk og mjólk. Þær vörutegundir líkjast talsvert að eðlisfari í sumu tilliti. Þannig er nýr fiskur og ný mjólk sérstakar vörutegundir, þó að það þurfi að geyma þær og breyta þeim í aðrar vörutegundir. Mjólkinni er t. d. breytt í skyr, smjör og osta, eins og kunnugt er, en fiskinum er breytt í harðfisk eða saltfisk. Þessum vörutegundum er báðum þannig farið, að fyrir þær fæst hæst verð, ef þær seljast nýjar, hærra verð heldur en ef þær eru gerðar markaðshæf vara fyrir erlendan markað. Á þessu, sem nú var nefnt, sést það, að þessar tvær vörutegundir - nýr fiskur og ný mjólk eru að mörgu leyti eðlislíkar vörutegundir. Skyldi nokkrum detta í hug, að hæstv.ríkisstj. færi nú að skipuleggja þessa fisksölu? Skyldi nokkrum koma til hugar, að byrjað yrði á því að skattleggja fátæka reykvíska sjómenn með 10% skatti á verðmæti aflans, til þess að greiða það svo öðrum sjómönnum á Reykjanesi, Snæfellsnesi og við Húnaflóa? Mundu Reykvíkingar sætta sig við það, að þessi fisksala væri lögð í sömu viðjar og mjólkursalan? Mundu menn sætta sig við það, að þeim yrði t. d. bannað að fara með fisk eftir götum bæjarins til sölu? Ætli sósíalistar í hv. deild - sem nú eru háttaðir og sofnaðir út frá þessum umr., sökum þess að þeir eru áhugasamari en sjálfir framleiðendurnir um það að gera enga breytingu á mjólkurlögunum - ætli þeir vildu beita sjómenn í Rvík svo lúalegum fantabrögðum, að koma því til vegar, að þeir yrðu skattlagðir til þess að borga vinnu annara sjómanna alla leið frá Húnaflóa og að Atlantshafsströnd Suðurlands? Ég held ekki. Þetta, sem nú var drepið á, er aðeins smáspegilmynd af því, sem nú er verið að gera í mjólkurmálinu. Mönnum þykir þetta e. t. v. eðlilegt, vegna þess að ár eftir ár heyrist sami söngurinn um það, að Reykvíkingar verði að leggja bændum svo mikið til sem með nokkru móti sé unnt að pína út úr neytendum í Reykjavík handa þeim. Og ekki nóg með það, heldur verður sjálft ríkisvaldið að hlaupa undir bagga með þeim og láta ríkissjóð styrkja þá mestum því til allra framkvæmda, sem þeir þurfa að inna af höndum. Sjómenn eiga ekki slíkri umhyggju að venjast, nema ef nefna skyldi löggjöfina um kreppuhjálp fyrir smábátaútveginn til þess að leggja stærri ritgerðina í rústir. Þessi mynd, sem brugðið hefir verið upp, ætti að geta sýnt hv.þdm., að það, sem verið er hér að gera í þessu mjólkurmáli, er allt óeðlilegt, og að það er vafasamt, hvort það verður nokkrum að gagni. Það er afturför fyrir alla - bæði framleiðendur og neytendur -, að gerð skuli vera tilraun til þess að draga úr því, sem er brýn þörf fyrir alla framleiðendur, og ekki sízt fyrir neytendur, að hægt sé að reka framleiðsluna á sem ódýrastan, „praktiskastan“ og heppilegastan hitt. Það er verið að draga úr þessari þörf. Það er verið að gera alla jafna í þessu efni - skussana og þá duglegu.

Gunnar Thoroddsen Þetta frv. um breyt. á mjólkurlögunum svokölluðu fer fram á þá aðalbreyt., að stjórn samsölunnar sé fengin í hendur framleiðendunum sjálfum. Ég hafði hugsað mér að segja nokkur orð um þetta frv., en get þó verið fáorður, vegna þess að ýtarleg grein hefir verið gerð fyrir því áður. Tillögur meiri hl. landbn. eru allmikið ólíkar frv. að formi, en að efni til falla þær að mestu saman við frv. það, sem við hv.þm. Borgf., hv.þm. G.-K. og ég flytjum. Og ég get lýst því yfir, að ég er þeim till. samþykkur í aðalatriðunum og mun greiða þeim atkv. Hv. þm. Mýr. gerði í gær ýtarlega grein fyrir till. meiri hl. landbn., og var þá ekki annað á honum að skilja en að hann teldi það nauðsynlega úrlausn málsins að samþ. þessar tillögur. Það kom mér þess vegna undarlega fyrir sjónir, að hann skyldi segja það í síðustu ræðu sinni, að hann myndi falla frá þessum till. og greiða atkv. með rökst. dagskránni. Ég verð nú að segja um hv.þm. Mýr., að svo bregðast krosstré sem önnur tré. Þessi hv.þm. hefir á undanförnum árum oft verið hálfgerður krossberi, hann hefir haft þann þunga kross að bera, sem er hans eigin sannfæring, og hann virðist nú ætla, eins og svo oft fyrr, að sligast undan þeim þunga krossi. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um brtt., en víkja fáeinum orðum að frv. sjálfu. Meginatriðið er það, að stjórn samsölunnar sé þegar tekin úr höndum mjólkursölunefndar og fengin framleiðendum sjálfum í hendur, en í mjólkurlögunum er gert ráð fyrir því, að framleiðendur fari sjálfir með stjórn samsölunnar eftir 1. maí, ef samkomulag næst milli mjólkurbúanna og ráðherra leyfir. Í þessu máli á fyrst og fremst að fara eftir kröfum þeirra aðilja, sem þetta skiptir mestu máli, og þeir eru tveir: Annarsvegar bændur og hinsvegar neytendur. Það er nú upplýst og er ómótmælanlegt, að framleiðendur óska þess eindregið, að stjórn mjólkursamsölunnar sé fengin í hendur þeim sjálfum. Á fundum bænda hafa verið samþ. tillögur, þar sem þess er einróma óskað, að stjórn sölunnar yrði fengin þeim í hendur. Aðeins eitt mjólkurbú hefir ekki tekið þessa afstöðu, og það er Mjólkurbú Flóam. Það má í fáum orðum segja, að mikill meiri hl. bænda hafi verið sameinaður um þessa ósk. Auk þessa hafa verið haldnir nokkrir þingmálafundir, sem hafa borið fram þessa sömu ósk, og vil ég í því sambandi minna á fund, sem haldinn var í Borgarnesi 13. febr. Það mætti nú kannske segja; að ekki væri rétt að fara eftir óskum, sem bornar væru fram af öðrum aðilanum, ef hinn aðilinn, sem er neytendur í Reykjavík og Hafnarfirði, væri þeim ósamþykkur. En nú vill svo til, að sá aðilinn hefir gert sömu kröfu og bændur. Húsmæðrafélagið í Reykjavík hefir gert einróma kröfu um það, að fyrirkomulaginu yrði breytt í það horf, að stjórn samsölunnar yrði fengin í hendur framleiðendum sjálfum. M. ö. o., bæði bændur og neytendur hafa óskað þess nær eindregið, að þær breyt. séu gerðar, að stjórn samsölunnar sé í höndum framleiðendanna sjálfra. - Hvaða ástæðu getur þá hæstv. landbrh., hæstv.ríkisstj. og hv. þingmeirihl. haft til að leggjast á móti þessari kröfu? Hæstv. landbrh. hefir gefið yfirlýsingu um það, að hann muni beita sér eindregið á móti þessu frv. og segir, að það þýði ekki að samþ. þessar breyt. hér í þessari hv. d., því hann muni beita sér á móti þeim í Ed. og fá þær felldar. Ástæðan til þessa getur ekki verið umhyggja fyrir hagsmunum framleiðenda, og ekki heldur fyrir hagsmunum neytenda, því báðir þessir aðilar hafa óskað eftir breytingunni. En hvaða hagsmunir eru það þá, sem hæstv. ráðh. ber fyrir brjósti? Það eru eingöngu pólitískir hagsmunir. Hæstv. ráðh. og þingmeirihl. sjá það, að með því að gefa eftir í þessu máli, þá er gefið eftir á pólitísku einræði. Hæstv. ráðh. hefir lýst því yfir, að hann muni segja af sér, ef breytt verði í það horf, sem við óskum. Það er augljóst, að verið er að vernda pólitíska hagsmuni, hæstv. ráðh. sjálfs, en ekkert verið að hugsa um hagsmuni framleiðenda eða neytenda. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum að þessu sinni, en mér þótti rétt, að ég sem flm. segði nokkur orð við þessa umr. Ég vil svo ljúka máli mínu með því, að ég hefi þá trú, að sá ráðh. verði ekki langlífur í ráðherrastóli, sem setur pólitíska hagsmuni ofar hagsmunum bæði framleiðenda og neytenda í landinu.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Það er ekki mikið, sem ég þarf að segja, en ég vil samt ekki láta hjá líða að segja nokkur orð um sumt það, sem sagt hefir verið hér í þessari hv. deild. Hv. þm. G.-K. sagði, að menn gerðust ófeimnir nú á dögum. Þetta er satt um hann sjálfan. Það þarf mikla ófeimni til þess að segja af fundi í mjólkurverðlagsnefnd, sem þessum hv.þm. var boðið á og hann lézt ætla að koma á, en kom ekki, og ætla sér á þennan hátt að seilast til Sveinbjörns Högnasonar til að reyna að hnífla í hann og segja, að hann hafi greitt þarna atkv., þó að hann eigi ekki sæti í n., og vitanlega þá ekki heldur atkvæðisrétt. Það þarf sannarlega ófeiminn mann til þess, þegar hann veit, að form. verðlagsnefndarinnar er í d. og veit, hvað fram fór, að skrökva þá frá rótum, búa blátt áfram til heila sögu, til að reyna að ná sér niðri á andstæðing. Til þessa þarf ófeimni og óskammfeilni á háu stigi, hv.þm. G.-K. Einkennileg kenning kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv. Ég benti á, að mér þætti líklegt, að treysta mætti betur bæjarlækni til að semja reglugerð um meðferð mjólkur heldur en bæjarstj. Rvíkur. Ég byggði þetta á því, að bæjarstj. Rvíkur hefir látið vera í gildi reglugerð frá 1917, og hún hefir alltaf verið þverbrotin. Ég benti á í það sinn, að greinar þessarar reglugerðar eru 23 að tölu og þær hafa allar verið brotnar. Ég tók dæmi af 9. gr., sem ákveður það, að búðir megi ekki vera færri en 7 og ekki fleiri en 12, og varði brot á þessu þús. kr. sekt. Þá grein hefir nú bæjarstjórnin sjálf brotið 60-70 sinnum. En þá segir hv. 3. þm. Reykv., að af því bæjarstj. hafi sett reglugerðina, þá megi hún líka brjóta hana. Bæjarstj. á þá að hafa einkarétt á því að brjóta þær reglur, sem hún sjálf setur. Eftir því ættum við þm. að hafa leyfi til að brjóta lög, ef við brjótum ekki önnur lög en þau, sem við setjum sjálfir. Hv. 5. þm. Reykv. var að taka undir þetta með honum, en ég kann ekki við þessa sérfræðikenningu; hún á ekki heima í mínum flokki, og ekki við mína siðfræðihugsun.

Breytir ekki Alþ. lögum?

. Jú, en þá er lögunum breytt, en bæjarstj. Rvíkur hefir aldrei séð ástæðu til að breyta þessari reglugerð.

Það hefir verið gert með þessum samþykktum

. Einmitt, gert með því að brjóta hana. Kannske þjófar séu þá að breyta hegningarlögunum en ekki brjóta þau, þá þeir stela? Enginn mátti setja hér upp mjólkurbúð nema hann hefði til þess leyfi, en 23 mjólkurbúðir voru hér til, þegar samsalan hóf starf sitt, sem aldrei höfðu fengið leyfi. Svona dæmi gæti ég tekið í hvaða grein sem væri, og þess vegna er ekki von, að ég treysti bæjarstj. betur en bæjarlækni. Þá var hv. 5. þm. Reykv. búinn að koma auga á það, sem hann hefði átt að vera búinn að sjá áður, að munur er á því verði, sem Reykvíkingar fá fyrir sína mjólk, þegar þeir eru í samsölunni, og því, sem þeir fá, sem fyrir utan bæinn búa. Þá var hann að tala um, að mjólkin væri einokuð og nefndi sem dæmi því til sönnunar eitt með öðru, að mjólkin hefði hækkað í verði. Hann hefir þá verið búinn að gleyma því, sem hann sagði áður í kvöld, en ég þá leiðrétti hjá honum, að mjólkin hefði lækkað um 1 eyri, sem raunar er 12/3. Ég vil benda á það, að þeir hv.þm., sem eru sama sinnis eins og hv. 6. þm. Reykv., að allir gallar hverfi, ef stjórn mjólkursölunnar sé látin í hendur framleiðenda sjálfra, og allir þeir hv.þm. í þessari hv. d., sem eru þeirrar skoðunar, að það sé rétt að hafa í búðum samsölunnar ógerilsneydda mjólk, þeir ættu að styðja að því, að þetta náist, með því að samþ. rökst. dagskrána, nema þeir beri svo gott traust til hæstv. landbúnaðarráðh., að hann geri þetta án þess. Ég gæti gert hvort sem heldur væri, en til tryggingar vil ég heldur, að rökst. dagskráin sé samþ.

Jakob Möller [óyfirl.]: Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm.N.-M. sagði, þarf ég ekki margt að segja. Það er fullkominn misskilningur hjá honum, að bæjarstj. Rvíkur eigi að líta eftir því, að þeir menn, sem reka hér verzlun, hvort sem er með mjólk eða annað, hafi fengið verzlunarleyfi. Það er lögreglustjóri, sem á að hafa eftirlit með því, og ef eitthvað hefir verið af ólöglegum verzlunum, þá er það ekki bæjarstj. að kenna. Það er ekki hennar hlutverk að líta eftir því, hvort þær hafi fengið leyfi. Um þetta hefði hv. 2. þm.N.-M. getað fengið upplýsingar, ef hann hefði snúið sér til hæstv.forsrh., sem hefir verið lögreglustjóri hér í Reykjavík. Hæstv. forsrh. mun hafa neitað því, að hann hafi lýst því yfir í hv.Ed., að hann myndi gera það að fráfararsök, ef þetta frv. yrði samþ. Ég hafði ekki gert ráð fyrir, að hæstv. ráðh. tæki hér fyrstur til máls eftir kaffihléið, og hafði því ekki tækifæri til að heyra allt, sem hann sagði þá, en mér skilst, að hann hafi þá leiðrétt þetta og gefið í skyn, að ég hafi vitað betur heldur en fram kom í ræðu minni. Ég sagði í dag, að ég hefði heyrt þetta, og ég var fullkomlega í góðri trú, mér var sagt þetta af þm., sem á sæti í hv.Ed., og hefir hann þá misskilið hæstv. ráðh., en hitt stendur ómótmælt, að hann berst á móti samþ. frv., jafnframt því sem hann gefur yfirlýsingu um, að hann vilji vinna að því, að höfuðatriði þess komist í framkvæmd. Hæstv. ráðh. gerir þá grein fyrir andstöðu sinni gegn frv., að ef framleiðendur fái óskoruð yfirráð, muni allt fara í handaskolum, vegna mismunandi hagsmuna framleiðendanna. Þetta er ekkert annað en viðbára, sem styðst ekki við neitt. Ef hæstv. ráðh. finnst ekki nægilega tryggilega um búið í frv. og þurfi að gera á því breyt., þá ætti að vera hægt fyrir hann að bera fram brtt., sem kæmu í veg fyrir, að slíkur ólestur þurfi að verða á framkvæmdinni. Ef það er tryggt, að hann vilji vinna að því, að meðferð þessa máls verði framkvæmd á þann hátt, sem hann hefir lýst yfir, þá væri eins gott að tryggja það með því að samþ.brtt. En hæstv. ráðh. óskar ekki eftir lagaheimild til að gera þetta; hann vill gera það í trássi við lög. Þar við bætist, að ég fæ ekki betur séð en það sé fullkomlega tryggt í frv. og brtt., að ekki geti til þess komið, að neitt þurfi að fara í ólestri í höndum framleiðenda. Ég hygg, að það sé svo um búið, að til þess geti varla komið. Þetta er gersamlega ósambærilegt við síldarmálið, vegna þess að sú lagasetning, sem um þau gildir, er svo ónákvæm, að ekki er eðlilegt, að þau komi til framkv. fyrr en búið er að fylla í þær eyður. Hæstv. ráðh. gerði enga grein fyrir því, hvaða árekstrar ættu sérstaklega að geta orðið af því, að stjórnin væri í höndum framleiðenda sjálfra. Ég get ekki heldur séð, hvar þeir geta orðið, þegar búið er að leggja aðallínuna með þeirri reglugerð, sem gefin yrði út. Þeirri reglugerð yrði að breyta í samræmi við það, sem hér yrði ákveðið, t. d. að leyfa sölu á ógerilsneyddri mjólk, en að út af því þurfi að verða nokkrir árekstrar, getur mér ekki skilizt. Mér skilst, að samkv. till. meiri hl. landbn. eigi mjólkursölunefnd að skera úr, ef ágreiningur verður í samsölustj. Hæstv. ráðh. sagði, að óþarft væri að breyta framkvæmdaratriðum. Það hefir margsinnis verið bent á, að hér er ekki um annað að ræða en það, að borið hefir verið fram frv. til laga um breyt. á mjólkursölulögunum, til þess að hindra það, að framkvæmd þeirra verði öðruvísi en mjólkurframleiðendur og neytendur æskja eftir. Því til sönnunar, að samkv. núgildandi lögum sé ekki hægt að verða við þeim kröfum, sem hafa verið bornar fram, skal ég vekja athygli á því, að þegar n. var að ræða um það, hvort leyfa skyldi Korpúlfsstaðabúinu að selja ógerilsneydda mjólk, þá leit n. svo á, að það væri óheimilt samkv. fögum. Ég á sjálfur sæti í n. og er þess vegna fullkunnugt um þetta. Mér var þá bent á ákvæði í lögum, sem væru þessu til fyrirstöðu, og ég er fullkomlega viss um það, að eins og lögin eru er óheimilt og ekki hægt að breyta þessu nema með því að breyta lögunum. Mér er því óskiljanlegt, hvernig hæstv. ráðh. hugsar sér að koma þessum breyt. í framkvæmd. Að vísu veit ég, að hægt er að aka seglum nokkuð eftir vindi, og framkvæmd laga og reglugerða getur verið mismunandi, eftir því hverjir eiga hlut að máli, og því til sönnunar skal ég vekja athygli á því, að það var sett sem ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir því, að Korpúlfsstaðir fengju að selja ógerilsneydda mjólk, að verðið hækkaði um 5 aura á lítra. Þessari kröfu var haldið fram bæði af verðlagsnefnd og mjólkursölunefnd og því haldið fram, að samkv. lögum væri óheimilt að veita mönnum leyfi til að selja ógerilsneydda mjólk nema með hærra verði. En þegar það féll niður, að Korpúlfsstöðum yrði veitt þetta leyfi, og Kleppsbúinu var veitt það, þá var fallið frá þessari kröfu um hækkað verð, þó það væri gallhart nei við Korpúlfsstaði, að þeir fengju umrætt leyfi nema verðhækkun kæmi á mjólkina. Þetta sýnir, að í höndum þeirra manna, sem með framkvæmdirnar fara, er þeim hagað mismunandi, eftir því hver hlut á að máli; en auðvitað er það ekki hægt þannig, að þá sé alltaf jafnt fylgt settum lögum og reglugerðum. Af því, sem hér hefir skeð, þar sem hv.frsm. meiri hl. landbn. hefir lýst því yfir, að hann leggist á móti þeim till., sem hann sjálfur hefir samið og hlotið lof manna fyrir, þykist ég sjá, að það eigi að koma frv. fyrir kattarnef. Það er meira að segja ekki nokkur hreyfing í þá átt að koma málinu í viðunandi horf, og er því full ástæða til að vekja athygli á því, hvað það kostar að spyrna á móti kröfunum og halda óánægjunni við. Talið er, að mjólkurneyzla Reykvíkinga nú, ef miðað er við eðlilega notkun, sé um 6 millj. og 600 þús. lítrar að meðaltali yfir árið, eða að meðaltali á dag yfir 17 þús. lítra. Nú er það kunnugt, að meðalsala mjólkur hjá mjólkursamsölunni er komin niður fyrir 13 þús. lítra á dag, og sú mjólk, sem seld er utan samsölunnar, mun vera eitthvað á annað þús., eða um 17 hundruð lítrar á dag, þannig að öll mjólkursalan í bænum er nú að meðaltali ekki yfir 15 þús. lítra á dag. Það er því bersýnilegt, að mjólkursalan nú er 2 þús. lítrum á dag fyrir neðan meðalmjólkurneyzlu eins og hún er eðlileg og hefir verið að undanförnu. Það er þannig nokkurn veginn víst, að vegna óánægju og ósamkomulags hefir mjólkursalan hér í bænum minnkað um allt að 2 þús. lítra á dag, og þó sennilega meira, því gera má ráð fyrir, að á þessum tíma árs, þegar fólk er með langflesta móti í bænum, sé dagleg sala mjólkur að jafnaði meiri en að meðaltali yfir allt árið. Þannig er það augljóst, að með þessum reipdrætti, sem hæstv. stj. og hennar flokkar standa fyrir, eru mjólkurframleiðendur skaðaðir um stórfé. Það liggur alveg í augum uppi, að þetta ástand getur ekki haldizt til lengdar, og ég furða mig á því, að hæstv. stj. skuli vilja vinna það til, aðeins fyrir ofurkapp, að verða þess valdandi, að þetta vandræðaástand, sem nú ríkir í þessu efni, skuli haldast enn um ófyrirsjáanlegan tíma. Því að ég þori að staðhæfa það, að ástandið fer versnandi, en ekki batnandi, ef stj. heldur uppteknum hætti og varast það mest af öllu að gera kaupendum mjólkurinnar til hæfis í þessu máli hér í bænum. Ég sé svo ekki ástæðu til að lengja þessar umr. meira. Það er fyrirsjáanlegt um afdrif frv., að þau eru fyrirhuguð, og að þeirri niðurstöðu verður ekki breytt með lengri ræðuhöldum.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Eitt af því, sem sérstaklega hefir komið fram undir þessum síðustu umr., er það, að sumir hv.þdm. undrast yfir því, að þeir landbnm., sem standa að brtt., skuli geta sætt sig við að samþ. þá rökst. dagskrá, sem fyrir liggur. Það, sem þá greinir á við fylgismenn mjólkurlaganna og núv. framkvæmd þeirra, eru aðeins tvö atriði, og ekki annað en það, að framleiðendurnir fái sjálfir í sínar hendur yfirráðin um sölu mjólkurinnar, og í öðru lagi, að neytendum hér í bænum verði gefinn kostur á ógerilsneyddri mjólk til kaups. Deilan er aðeins um það, hvort hægt sé að ná þessu tvennu, ef dagskrártill. verður samþ., og þá án lagabreyt., sem flm. frv. ætluðu sér að koma fram með því að gera lagabreyt. Þeir hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að þessar ráðstafanir til breyt. á framkvæmd mjólkursölunnar sé hægt að gera án lagabreyt., og þess vegna eru þeir í fullu samræmi við sjálfa sig, þó að þeir samþ. dagskrána. En ef þessar brtt. við mjólkursölul. verða felldar í Ed., sem að sjálfsögðu má gera ráð fyrir, þá ná þeir engum árangri. Verði dagskrártill. hinsvegar samþ., þá eru meiri líkur til, að þeir nái betur þeim tilgangi, sem felst í brtt. og þeir leggja sérstaka áherzlu á. Um einstök atriði, sem fram hafa komið í umr., skal ég ekki lengja mál mitt mikið. Ég vil þó sérstaklega út frá því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, gera lítilsháttar aths. Hann hélt því fram, að mjólkursalan í bænum væri talsvert fyrir neðan hið venjulega sölumark, sem var áður en mjólkurverkfallið hófst. En það getur ekki staðizt. Mjólkurverkfallið hefir þá verið byrjað í janúar, því að hin daglega sala á neyzlumjólk í bænum er hin sama nú eins og þá, og álíka og áður var. Um þetta hafa að vísu staðið nokkrar deilur. En þetta hefir verið reiknað nákvæmlega út af Árna G. Eylands og þrem til fjórum mönnum öðrum, sem hafa gert nákvæman samanburð á mjólkursölunni í bænum fyrir og eftir verkfallið. Þær skýrslur, sem hv. 3. þm. Reykv. miðar við, eru eftir Eyjólfi Jóhannssyni, en hinir telja sig hafa hrakið þær fullkomlega. - Hv. 3. þm. Reykv. spurði, hvort ég teldi leyfilegt að selja ógerilsneydda og kaldhreinsaða mjólk í bænum án þess að breyta lögunum. Ég vil spyrja hann aftur á móti, hvernig færi, ef allt í einu væri afnumin ákvörðunin um það, að neytendur þyrftu læknisvottorð til þess að fá ógerilsneydda mjólk keypta. Væri þá ekki þar með fengið allt, sem krafizt er í þessu efni í frv.? Er það ekki önnur aðalkrafan í frv. að fá kaldhreinsaða mjólk á markaðinn? Vitanlega er það heimilt samkv. núgildandi lögum að afnema skilyrðið um læknisvottorðin, og þá er um leið orðið heimilt að neyta almennt ógerilsneyddrar mjólkur. Þetta er nú allur galdurinn. Ég fæ ekki séð, að það sé neitt ákvæði í lögunum, sem hindri það, að neytendur geti fengið ógerilsneydda mjólk. Ef menn vilja gefa það frjálst og afnema þetta skilyrði um læknisvottorðin, þá sé ég ekki, að neitt sé því til fyrirstöðu í lögunum, að það fáist; og geri ég ráð fyrir, að hv. 3. þm. Reykv. fallist á, að þetta sé ekki mikill galdur. Hitt höfuðatriðið, sem hv.þm. drap á, að framleiðendur ættu sjálfir að taka mjólkursöluna í sínar hendur, það er náttúrlega réttmætt að vissu leyti; en þó er það vitanlega að mestu komið undir því skipulagi, sem er á félagsskap bænda á þessu sviði, og því samkomulagi, sem þar ríkir, hvort fært er að fá þeim mjólkursöluna í hendur, óskorað. Flóabúið hefir alltaf staðið á móti því hingað til. Nú eru miklar líkur til, að það geti fallizt á þá miðlunarleið, sem ég hefi stungið upp á til úrlausnar í þessu máli, og þá verður að standa á hinum mjólkurbúunum, ef það ekki tekst. Þess vegna er tvímælalaust hægt að koma þessu fram án þess að nokkur lagabreyt. verði samþ., og ég vil endurtaka það enn, að með því að samþ. dagskrártill., þá komast þeir þdm., sem að frv. og brtt. standa, miklu nær því að fá kröfum sínum framgengt heldur en þó að þeir fái frv. samþ. hér í d., þegar það verður síðar fellt í Ed. Ég vil ekki eyða tíma til þess að elta ólar um þau atriði, sem fram komu í ræðu hv. 5. þm. Reykv., t. d. um samanburð á því að leggja verðjöfnunargjald á fisk, sem seldur er til neyzlu innanlands, eins og á mjólkina. En hér er ólíku saman að jafna; það er svo sáralítið brot af fiskinum, sem selt er innanlands, svo að verðjöfnunargjald af því yrði óverulegt. Í öðru lagi má benda á það, ef á að rökræða þetta, að fiskmarkaðurinn er ekkert betri hér innanlands en útlendi markaðurinn. Fiskurinn er seldur til fisksalanna hér í bænum með hlutfallslega svipuðu verði og fæst fyrir hann verkaðan. En hið háa útsöluverð á fiskinum hér í Reykjavík stafar eingöngu af því, hvernig fisksölunni er hagað; útsölumennirnir leggja svo mikið á hann.  Ég vil enn á ný mótmæla því, sem verið er að læða hér út um bæinn, að það verð, sem samsalan borgar út fyrir mjólkina, sé að einhverju leyti falskt. Það er ekki hægt að mótmæla því, að samsalan borgar nú hærra verð til mjólkurframleiðendanna t. d. hér í Mosfellssveit en áður var, og þá segja andstæðingar hennar, að þetta sé falskt verð, þannig að samsalan taki fram fyrir sig og hafi með lánsfé borgað út hærra verð til framleiðenda en hún raunverulega getur staðið við. Þetta er gersamlega tilhæfulaust, og skal ég í þessu sambandi upplýsa, að það er hægt að hækka mjólkurverðið enn meira til bænda en gert hefir verið. Ég skal ennfremur upplýsa það, að samsalan fékk fyrir 3 vikum heimild til þess að taka 36500 kr. lán til stofnkostnaðar, vegna kaupa á bílum, lagfæringa á búðum o. fl. Blöð Sjálfstfl. í bænum hafa verið með ósæmilegar dylgjur um samsöluna út af þessu og talað um, að hún stæði fjárhagslega höllum fæti og væri búin að fá 35 þús. kr. eyðslulán. Þetta er vitanlega tilhæfulaust; enda var samsalan ekki búin að taka lánið fyrir viku síðan. - Ég vil þá vænta þess, að hv. 5. þm. Reykv. láti sér ekki sæma það að breiða út róg og gróusögur um samsöluna, hvorki um hag hennar né söluskýrslur. Skýrslur og reikningar samsölunnar eru færðir af starfsmönnum hennar, sem vita, hvað þeir eru að gera, og vinna fyrir opnum tjöldum. Hv. 5. þm. Reykv. fer hér með hinn ósæmilegasta róg, og mig undrar, að hann skuli leyfa sér að viðhafa slíkan málflutning hér í þd. Ég hefi nú leiðrétt veigamestu atriðin og rangfærslurnar í ræðu hv. 5. þm. Reykv., og kem þá að fyrirspurn hans um það, hvers vegna framleiðendum skuli ekki vera fengin mjólkursamsalan í sínar hendur. Hv. þm. veit, að það er ákveðið í lögunum, að samsalan skuli fara með mjólkursöluna þangað til 1. maí. næstk. og fara með stjórn hennar. Þess vegna er alls ekki hægt að breyta til um þetta fyrr. Viðvíkjandi sölu á ógerilsneyddu mjólkinni er það að segja, að það hefir verið reynt að spilla fyrir og eyðileggja sölu mjólkur frá Kleppsbúinu, og talað um, að hún væri óholl og hættuleg til neyzlu. Þess vegna getur vel verið, að það sé búið að koma þeirri trú inn hjá neytendum og að hún sé minna keypt en ella. Það má vel vera, að þeir, sem þykjast vera að vinna fyrir neytendur í bænum, séu að eyðileggja þessa tilraun um sölu á ógerilsneyddri mjólk, þannig að það þurfi að taka hana upp á annan hátt. - En það er eftirtektarvert, að blöð Sjálfstfl. skuli hafa leyft sér að birta slíkar greinar, með feitletruðum þriggja dálka fyrirsögnum, um þessa hættulegu mjólk frá Kleppsbúinu, sem báðir læknarnir á Kleppi og læknirinn á Laugarnesi (Maggi Magnús) hafa notað handa sér og sínum fjölskyldum í mörg ár. Með þessum greinum, sem birtar hafa verið í Morgunbl. og Vísi, hefir verið reynt af andstæðingum samsölunnar að eyðileggja sölu á þessari mjólk, og má vel vera, að það þurfi að endurtaka þá tilraun. Ég skal svo láta máli mínu lokið; ég er búinn að svara því, sem mest er um vert, og það, sem sagt verður hér á eftir í nótt, verður að mestu leyti endurtekningar á því, sem þegar er búið að taka fram.

Jón Pálmason Það hefir ýmislegt komið fram í þessum umr., sem mér þykir athugavert, og sumt af því verð ég að telja svo kynlegt, að ég get ekki komizt hjá að fara um það nokkrum orðum. Eru það einkum og sérstaklega nokkur atriði í ræðu hv.frsm. landbn., er ég vildi drepa á. Hann vék að þeirri breyttu aðstöðu, sem orðið hefði frá því á síðasta þingi um yfirráð framleiðenda yfir samsölunni. Ég skal játa, að það er nokkuð til í þessu. Þó var mér það ljóst á síðasta þingi, að framleiðendurnir sjálfir, og engir aðrir, áttu að hafa full yfirráð yfir mjólkursölunni. Í öðru lagi sagði hann, að aðstaðan væri nú breytt frá því, sem var á síðasta þingi, að því leyti, að nú væri með nýjum lögum ætlazt til, að framleiðendur bæru sjálfir allan kostnað við framkvæmd afurðasölulaganna, en ríkissjóður, sem áður hefði greitt kostnað við mjólkursölunefnd og kjötsölunefnd, væri nú laus við þau útgjöld. Það er rétt, að þetta er veruleg breyting. En hún er þó aðeins tilfærsla á kostnaðinum og sízt ástæða til að eyða að óþörfu í þetta, þó ríkissjóður ætti að greiða. En það kemur hér fram sem oftar, að menn eru viðkvæmari fyrir sínum hag en ríkissjóðsins, og mun það ekkert nýtt um þingmenn. Þrátt fyrir þetta tel ég, að aðstaðan sé ekki breytt að því er sjálf undirstöðuatriðin snertir. Hv. þm. Mýr. sagðist hafa það efst í huga að koma í veg fyrir, að ófriður héldist áfram í þessum efnum milli framleiðenda og neytenda mjólkurinnar, því að undir því ættu báðir aðilar sitt fjárhagslega gengi, að viðskiptin færu sem greiðast og bezt fram. Þetta er vitaskuld alveg rétt, enda mun það vera efst í huga framleiðenda og áreiðanlega mjög ofarlega í huga neytenda í Reykjavík, að núv. ófriði verði aflétt. - Það er auðséð, að hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M. hefir verið það vel ljóst, að það var fullkomin þörf á þeim brtt., sem þeir fluttu í n. og við hv.þm. Ak. vorum samþykkir og gengum inn á. En hvað skeður svo? Þegar brtt. landbn. eru komnar til umr. hér í þd., þá ganga flm. frá þeim, fyrst hv. 2. þm.N.-M. og síðan hv.þm. Mýr., og lýsa sig samþykka hinni rökst. dagskrá frá hv.þm. Hafnf., sem ekki horfir til neinna bóta í þessu máli. Ég verð að segja það, að þessir menn, sem snúast þannig á móti sinni eigin sannfæringu í þessu máli, eru brjóstumkennanlegir. Þeir hafa orðið að beygja sig fyrir hinu pólitíska valdi síns flokks og hæstv. landbrh., sem ekki vill gera neina breyt. á mjólkursölulögunum. Ég skal ekki véfengja það, að þeir muni bera fullt traust til hæstv. landbrh. um, að honum muni takast að greiða úr deilunum. En það er nú fengin fullkomin reynsla fyrir því, að hæstv. ráðh. er ekki treystandi til að greiða úr þessu máli; það er öllum kunnugt, hvernig honum hefir gengið það hér í bænum undanfarna mánuði. Og hvað finnst þá þessum hv.þdm. vera leggjandi upp úr loforðum og fagurgala hæstv. ráðh.? Hvernig geta þeir tekið slík loforð til greina? Það er full ástæða til að taka það til athugunar áður en umr. er lokið. Ég hefi nú hlustað á allar ræður hæstv. landbrh. í þessu máli, og ekki fundið, að neitt væri hægt upp úr þeim að leggja. Hæstv. ráðh. hefir tvístigið sitt á hvað; hin góðu áform, sem hann talar um í öðru orðinu, tekur hann að miklu leyti aftur í hinu, þannig að ræðurnar eta sig upp. - Nú eru það einkum 4 atriði, sem fyrir liggja í brtt. landbn., og út frá þeim atriðum skal ég nú víkja nánar að málinu sjálfu. Að því er snertir kröfuna um aukna sölu á ógerilsneyddri mjólk hér í bænum hefir hæstv. ráðh. lofað að athuga möguleikana fyrir því, að sú sala verði leyfð. En það hefir ekkert komið fram um það hjá honum, hvað hann muni gera, ef meiri hl. mjólkursölunefndar leggur á móti því. Það er því engin trygging fyrir, að neitt verði breytt til í þessu efni, eftir þeim svörum, sem hæstv. ráðh. hefir gefið. Ég efast ekki um, að hann vilji gjarnan gera það sjálfur, en hvort hann framkvæmir það gegn vilja mjólkursölun., er með öllu óvíst. Þá kem ég að afstöðu hæstv. ráðh. gegn þeirri kröfu, að framleiðendur fái full yfirráð yfir mjólkursölunni. Hæstv. ráðh. gaf þá yfirlýsingu, að þegar fullt samkomulag væri orðið meðal framleiðenda um skipulag og stjórn mjólkursölunnar, þá væri hann fús til að leggja yfirráðin í þeirra hendur. En það eru sáralitlar líkur til þess, að samkomulag náist með öllum framleiðendum; það þarf ekki nema einn fulltrúa frá mjólkurbúunum á verðjöfnunarsvæði Reykjavíkur til þess að koma í veg fyrir það. Hæstv. ráðh. hefir einnig lýst því yfir, að framleiðendur skyldu fá meiri hl. í mjólkursölun. og að hún eigi að hafa yfirstjórn á mjólkursölunni. Þetta bendir til þess, að hæstv. ráðh. ætlast til, að mjólkursölun. haldi þessum yfirráðum áfram, en ekki framleiðendafélög bænda. Þá kem ég að 3. atriðinu í brtt. meiri hl., um að mjólkursölunefnd og mjólkurverðlagsnefnd verði sameinaðar, og jafnframt verði breytt til um skipun í þá einu nefnd. Um þetta atriði hefir hæstv. ráðh. engin loforð gefið. - Í fjórða lagi er í till. meiri hl. ætlazt til, að kýrnyt, sem verðjöfnunargjald miðast við, sé færð úr 3000 niður í 2500 lítra um árið; en það gildir 15 kr. lækkun á verðjöfnunargjaldinu fyrir hverja kú í bænum. Engin yfirlýsing hefir komið fram frá hæstv. ráðh. gagnvart þessu. N. vildi gera þessa tilraun til samkomulags gegn kröfum þeirra manna. er reka mjólkurframleiðslu hér í bænum, og sá hún sér ekki fært að fara lengra í því efni. Þó er þetta samkomulagstillaga. En verði dagskrártill. samþ., þá er vitanlega engra breyt. að vænta á því sviði. - Þá þótti mér það góð rúsína í síðustu ræðu hæstv. ráðh., þar sem hann hélt því fram, að þeir, sem óska eftir breyt. á mjólkursölunni, muni vinna meira á í því efni, ef dagskrártill. verður samþ. heldur en brtt. meiri hl. landbn., af því að þær mundu sennilega verða felldar í Ed. Þessi ummæli hæstv. ráðh. sýna það og sanna betur en nokkuð annað, hversu mikið er hægt að leggja upp úr loforðum hans. Hann heldur því fram, að þó að till. meiri hl. landbn. verði samþ. í Nd., þá verði þær felldar með atkv. stjórnarliðsins í Ed. Og að fenginni þeirri niðurstöðu muni stj. ekki gera neitt til úrlausnar í þessu máli. M. ö. o., þá sér hæstv. ráðh. enga ástæðu til að efna sín fögru loforð, ef loforð skyldi kalla. Ég get ekki stillt mig um að benda hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M. á þessa rúsínu. Þessi ummæli hæstv. ráðh. ættu þeir að athuga. þegar þeir eru að hugsa um velferð mjólkurframleiðenda í nærsveitum Reykjavíkur, sem eiga allan hag sinn undir því, að vel takist um úrlausn þessa máls. Till. velta á atkvæði ráðh. sjálfs í efri deild, ef þær fara þangað, en hann telur meira virði fyrir þá sem endurbætur að samþ. dagskrá, sem ekkert segir, heldur en að samþ. þeirra eigin till. Slík heilindi eru nokkuð fágæt, en við fáum hér að sjá ýms skrítin dæmi um staðfestu og alvöru sumra hv.þm. Það er undarlegt, þegar ekki er um stærra ágreiningsatriði að ræða, hvílíkt kapp er á það lagt að heimta, að engin breyt. verði gerð á þessum l., sem þegar hafa reynzt jafnilla og þessi mjólkurlög hafa reynzt. Ég verð að segja það, að hv.þdm. hafa enga tryggingu fyrir því, að breyt. komist á í þessu efni, nema þessi lagabreyt. verði samþ. áður en þingi verður frestað.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég ætla að svara ræðu hv.þm. A.-Húnv. Hann taldi mig og hv. 2. þm.N.-M. brjóstumkennanlega fyrir það að hafa horfið að því ráði að taka á móti tilboði hæstv. landbrh. í þeim aðalatriðum, sem við höfum lagt til og farið fram á. Ég vil aðeins segja þessum hv.þm. það, að þegar um það er að ræða að fá annaðhvort ekkert eða mikið af því, sem ég fer fram á, þá er ég ekki sá þverhaus að segja: annaðhvort allt eða ekkert. Þegar yfirlýsing kom frá hæstv. ráðh. um það, að hann treysti sér til þess að framkvæma þetta á þeim grundvelli, sem þegar hefir verið lagður, þá tek ég heldur við því en eiga það á hættu að fá ekkert. Ég skal að vísu ekki átelja hv.þm., þó hann kunni að hafa lagt annað upp úr orðum hæstv. ráðh., en tímarnir verða að skera úr þessu. Ég ætlaði líka að svara hv. 11. landsk., en ég sé, að hann er farinn burt úr hv. d., og mun ég því láta staðar numið að sinni.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Ég vil ekki láta ómótmælt þeim orðum hæstv. landbrh., að ég hafi farið rógsherferð á hendur samsölunni með því að spyrjast frekar fyrir um atriði, sem mjög ófullnægjandi upplýsingar voru fyrir hendi um. Ég veit vel, að hv. dm. var kunnugt um, hvað ég átti við. Hæstv. ráðh. var svo ógætinn að upplýsa það nú, að eðlilegur og réttmætur grundvöllur hefði hvílt undir fyrirspurn minni. Hann upplýsti það, að fyrir utan það fé, sem samsalan greiðir framleiðendum fyrir mjólk - og hann hrósaði sér af því, að það væri hærra en áður hefði verið -, þá hafi samsalan yfir fé að ráða, einnig frá framleiðendum, sem færi til þess að borga stofnkostnaðinn, sem væri 36300 kr. Það var því engin fjarstæða, þótt ég spyrði, hvort það fé, sem samsalan hefir með höndum umfram það, sem hún borgar framleiðendunum, væri allt í sjóði og hvort ekki væri tekið af því fé til þess að bæta upp lítratöluna. Hæstv. ráðh. upplýsti það með frásögn sinni um stofnkostnaðinn, að rétt var til getið hjá mér, að samsalan hefir mikið fé umfram það, sem hún þarf til þess að greiða framleiðendum á hverjum tíma.  Hæstv. ráðh. svaraði ekki því atriði, sem ég spurði hann um í sambandi við þær upplýsingar, sem hann gaf. Hann sagði að vísu, að í sjóði væri mikið fé, sem framleiðendur ættu hjá samsölunni, en hinsvegar á hann eftir að svara hinu, sem ég spurði hann um, hvort samsalan væri reiðubúin til þess að borga áfram sama verð og nú fyrir mjólk, sem hún fær. Ég ætlast til þess, að hv. meiri hl. landbn. sjái til þess, að framkvæmdur verði vilji þessa meiri hl. í þeim till., sem hann hefir borið fram í hv.n. um það, að lítið sé á fleira en það, sem hæstv. ráðh. þóknast að gera, sem sé, að líka verði lækkað verðjöfnunargjald hjá framleiðendum í Reykjavík úr 3000 niður í 2500 lítra. Ég hefi bent á það, að hægt væri að gera það með því t. d. að lækka hundraðstöluna, sem verðjöfnunargjaldið er nú reiknað með, 8%, sem raunverulega er reiknað með, því að í lögunum er gert ráð fyrir því, að ef það komi í ljós við rannsókn, að nauðsynlegt sé að hækka verðjöfnunargjaldið úr 5% upp í 8%, þá sé heimild til þess. Engin slík rannsókn hefir farið fram, en verðjöfnunargjaldið var þegar í öndverðu ákveðið 8%. Ég bendi á, að þessa lagfæringu má gera, ef hv. meiri hl. landbn. gengur eftir því, með því að lækka verðjöfnunargjaldið á þann hátt, sem bent var á.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég ætla aðeins að segja fáein orð út af því, sem hæstv.forsrh. sagði. Hann hélt því fram, að það væri einfalt mál að koma í framkvæmd sölu á ógerilsneyddri mjólk með því að fella úr reglugerðinni um mjólkursöluna kröfuna um það, að þeir, sem vildu fá ógerilsneydda mjólk frá samsölunni, þurfi að leggja fram læknisvottorð. Það er alveg rétt, að það er einfalt mál að nema þetta ákvæði burt úr reglugerðinni. En er það heimilt samkv. lögunum? Í. 7. gr.l. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Öll mjólk og rjómi, sem seldur er frá samsölunni samkv. þessum l., skal vera gerilsneyddur.“ - Svo er næsta málsgr. um það, að um framleiðslu og meðferð mjólkur skuli sett ákvæði með reglugerð í samráði við yfirstjórn heilbrigðismálanna. Þarna er að vísu ekki beinlínis tekið fram, að leyfð sé sala á ógerilsneyddri mjólk, en það er þó óhætt að leggja þá meiningu í þetta ákvæði, að eftir sérstakri reglugerð skuli heimilt að selja ógerilsneydda mjólk handa börnum og sjúklingum. En lögin leyfa ekki neina aðra sölu frá sölumiðstöðinni á slíkri mjólk, nema handa börnum og sjúklingum. Nú verður vitanlega að gera þá kröfu, að það sé tryggt, að slík mjólk sé ekki notuð handa öðrum, en það verður ekki séð, að það sé tryggt með öðru en læknisvottorði. Þess vegna verð ég að líta svo á, að óheimilt sé að fella úr reglugerðinni ákvæðið um læknisvottorð. Þannig hlýtur mjólkursölun. að hafa litið á þetta atriði. Þess vegna hefir hún sett þetta í reglugerðina, og hæstv. landbrh. virðist einnig hafa litið svo á, þar sem hann hefir staðfest þessa reglugerð. Ég geri ráð fyrir því, að þótt hann hafi staðfest reglugerðina, þá þurfi það ekki að stafa af því, að hann hafi talið það óhjákvæmilega nauðsyn þrátt fyrir orðalag l., en ég er viss um, að sérhver lögfræðingur annar en hæstv. ráðh. mundi kveða upp sama úrskurð um þetta atriði eins og ég hefi gert, fyrst lögin mæla svo fyrir, að einungis börn og sjúklingar skuli fá keypta ógerilsneydda mjólk, og þá þarf að liggja fyrir trygging fyrir því, að ekki fái aðrir að neyta slíkrar mjólkur. Þetta er því aðeins undantekningarákvæði frá því almenna ákvæði, að öll mjólk frá sölumiðstöðinni skuli vera gerilsneydd. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði um mjólkurneyzluna, vil ég bæta við fáeinum orðum. Hann sagði, að ef það væri á rökum byggt, sem ég sagði um mjólkurneyzluna á dag, þá hlyti mjólkurverkfallið að hafa byrjað strax þegar mjólkursamsalan hóf starfsemi sína. Í sambandi við þetta skal ég vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að strax fyrsta dag samsölunnar var það viðurkennt af öllum, að svo mikið ólag hefði verið á framkvæmd mjólkursölunnar, að þess væri alls ekki að vænta, að eins mikils hefði verið neytt af mjólk á dag eins og eðlilegt og venjulegt er. Þetta var viðurkennt, ekki aðeins af sjálfstæðismönnum, heldur einnig af aðalmálgagni hæstv.ríkisstj. Það komst svo að orði, að á mjólkursölunni væri skammarlegt ólag. Og þetta ólag hlýtur að hafa haft þær afleiðingar, að salan minnkaði þegar í stað. Ef hún hefir ekki vaxið, þá er það bersýnilegt, að andúð sú, sem vaknaði gegn samsölunni þegar í upphafi, hefir haft sín áhrif, og þau áhrif hljóta að haldast enn þann dag í dag. Hvort neyzlan hefir minnkað eftir að mjólkurverkfallið skall á, er ekki gott að segja um, en það er ekki ólíklegt, að fjöldi manna hafi minnkað sína mjólkurneyzlu, en svo mun hinsvegar töluverður hópur manna hafa aukið sína neyzlu, svo að það mun að líkindum hafa vegið nokkurn veginn hvað á móti öðru. En þó hygg ég, að tölur mjólkursamsölunnar sýni, að mjólkursalan hafi minnkað eftir 25. febrúar. Ennfremur er það kunnugt, að samsalan hefir ákveðið að fara í skaðabótamál út af undirróðri fyrir minnkaðri mjólkurneyzlu. Vitanlega hlýtur sú málshöfðun að byggjast á því, að mjólkurneyzlan hafi minnkað hér í bænum, því að annars gæti ekki verið um neinar skaðabætur að ræða. En hitt hefir verið trú manna, að mjólkurneyzlan í Rvík hafi verið meiri en sala á mjólk síðan samsalan hófst bendir til. Eftir þeirri uppgerð að dæma lítur út fyrir, að mjólkurneyzlan hafi verið1/2 lítri á mann hvern dag, en það er minni mjólkurneyzla en talin hefir verið eðlileg, því að a. m. k. 2/3 lítra á mann daglega hefir verið talin sæmilega viðunandi mjólkurneyzla.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja umr. mikið, en þó vil ég svara hv. síðast ræðumanni. Rök sín, sem hann reyndi að færa fram fyrir því, að mjólkurneyzlan hefði minnkað, byggði hann aðallega á því, að svo mikið ólag hefði verið á mjólkursölunni fyrstu dagana, að þótt mjólkurneyzlan sé svipuð nú og hún var þá, sanni það ekki, að sama neyzla sé nú og hafi verið áður en samsalan byrjaði. Ég vil benda þessum hv.þm. á það, að þótt dálítið ólag væri á heimsendingu mjólkurinnar fyrstu dagana, þá var samt engin tregða á því að senda mjólkina út eða á eftirspurn eftir mjólk þessa daga, því að engin samtök voru um það, að menn keyptu ekki sína mjólk og fengju hana senda, jafnvel þótt hún kæmi seinna en áður. Um þetta hafa menn fengið skýrslu frá mjólkurbúunum, því að hvert bú um sig veit, hvað það hefir selt mikið, bæði Mjólkurfélag Reykjavíkur, búið í Borgarnesi, Ölfusbúið, Mjólkurbú Flóamanna og Korpúlfsstaðabúið, svo að það er bezt að reikna út, hve mikið hefir verið framleitt í Reykjavík. Þetta gerði mjólkurn. í viðurvist hr. Eyjólfs Jóhannssonar, og skal ég taka það fram, að hann gat ekki mótmælt þessum tölum, sem gefnar voru upp áður en þessi þræta reis upp. Það sýndi sig, að samkv. þessum tölum er mjólkurneyzlan sú sama og áður. Þetta er ekki hægt að hrekja með öðru móti en því, að gera ráð fyrir, að gefnar hafi verið upp falskar tölur. Skýrslan um þetta liggur fyrir og hefir verið birt. Hvað hitt atriðið snertir, þá skal ég ekki vera langorður. Það stendur í l., að framleiða megi mjólk handa ungbörnum og sjúklingum, og að um það skuli sett ákvæði í reglugerð. En svo býr hv. 3. þm. Reykv. til setningu, sem eftir hans dómi á að standa í lögunum, sem sé, að framleiða megi þessa mjólk banda börnum og sjúklingum, og að ekki megi afhenda hana nema gegn læknisvottorði. En þetta stendur bara ekki í l., en það þyrfti að standa þar í augum hv. 3. þm. Reykv. Það hefir oft komið fram í þessum umr., og síðast í hv.Ed., að það væri aðeins eintóm þröngsýni að vera að gera kröfu um læknisvottorð, þar sem nú væri engin þörf fyrir það, hvorki í l. né annarsstaðar, vegna þess að það væri vitanlegt, að selja mætti þessa mjólk ekki síður þeim, sem ekkert læknisvottorð hefðu, heldur en öðrum. Það má ennfremur benda á, að það hefir mikið verið vikið frá þessari reglugerð, vegna þess að þeir, sem framleiða mjólk í Reykjavík, mega selja ógerilsneydda mjólk.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá að þessu sinni, af því að n. hefir ekki getað athugað og tekið afstöðu til brtt. á þskj. 272.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Eins og sjá má af grg. frv., er það fram borið fyrir ósk sjómanna á Akureyri, en fyrir þeim vakir, að lögfest verði undanþága um, að þeir megi nota dragnót til að veiða kola á tímanum frá 15. júní til 1. des., eins og leyft er á svæðinu frá Hjörleifshöfða að Látrabjargi. Það hafa verið gerðar tilraunir með að nota dragnót til kolaveiða á Eyjafirði, og telja sjómenn þar, að að því geti orðið almennur tekjuauki, ef þeir fá að nota hana á þeim tíma, sem nú er bannað með l. að nota hana. Þeir færa það sem rök fyrir þessu, að atvinna sjómanna sé svo takmörkuð, að það sé nauðsynlegt að hlynna að öllu, sem skapað geti þeim atvinnu. Mér er nú ekki kunnugt um, hve mikil brögð eru að kolaveiðum þarna, en kunnugir telja skilyrði svo góð, að það sé hægt að veiða það mikið af kola, að nokkuð megi nota til neyzlu á Akureyri, en nokkuð til útflutnings. Ég sé ekki, að ástæða sé til að neita um leyfi á einum stað, þar sem það er leyft á öðrum stað, og hefi ég þess vegna gerzt flm. að þessu frv. ásamt 1. þm. Eyf. Ég skal svo ekki gera frekari grein fyrir þessu en ég hefi þegar gert, en mælist til þess að lokum, að málinu verði vísað til sjútvn.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vil mælast til þess við hv. sjútvn., að hún afgreiði ekki málið, nema mér hafi gefizt kostur á að tala við n. á fundi.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég er ekki tilbúinn að gefa svar við þessu, því að ég veit ekki, hve marga vantar í deildina.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Það ber að viðurkenna, að góður tilgangur er bak við þetta frv., en hann er sá, að greiða fyrir kartöflusölu innanlands og styðja þar með að aukinni framleiðslu. Ég verð nú að segja, að samt sem áður þykir mér frv. fremur innmatarlítið, sérstaklega eftir að felld hefir verið niður 4. gr., sem upphaflega var í frv., en hún var um það, að skipaútgerð ríkisins væri skylt að flytja innlendar kartöflur milli hafna fyrir hálft farmgjald. Ég hefði talið það allmikla hvatningu til þess að menn legðu stund á kartöfluræktina úti um land, ef þetta ákvæði hefði fengið að halda sér. Ég skal að vísu játa, að í 1. gr. frv. er ákvæði, sem er í áttina til þess að styðja að aukinni innlendri framleiðslu á þessari vöru, en nú hafa heyrzt raddir um að fella þá grein niður eða breyta henni allmjög, og þá teldi ég allmikið vera farið að sneyðast um innviðina í frv. 2. gr. frv. felur ekki í sér nein ný nauðsynjaákvæði, nema ef vera skyldi í 2. málsgr., þar sem kveðið er svo á, að þeim mönnum, sem Búnaðarfél. Ísl. leitar til í þessum efnum, sé skylt að gefa umbeðnar skýrslur. En mér er kunnugt um, að landbúnaðarráðh. hefir leitað til Búnaðarfél. án lagaheimildar og beðið það um að afla upplýsinga fyrir gengisnefnd, og finnst mér, að ekki þurfi nein l. til þess. En það, sem kom mér sérstaklega til þess að standa upp, eru ákvæði 3. gr., sem ég tel, að ekki séu nógu nákvæm. Þar er að vísu sagt, að landbúnaðarráðh. sé heimilt að ákveða með reglugerð, hvaða skilyrðum innlendar kartöflur skuli fullnægja til þess að geta talizt markaðshaefar. Ég geri ráð fyrir, að bak við ákvæðið felist það, að farið er fram á mat á íslenzkum kartöflum, en hinsvegar vantar ákvæði, sem ég hefði talið nauðsynlegt að setja í l., en það er, að kveðið sé á um, hvað megi setja í reglugerðina, því það er venja, þegar gert er ráð fyrir mati, að þá séu ákvæðin nokkru fyllri en hér er. Mér er nú ekki kunnugt um, hvernig þetta verður framkvæmt, en það getur verið, að það megi setja ákvæði um þetta með reglugerð, en það eru þó ýms atriði í sambandi við þetta, sem ég hefði talið nauðsynlegt að hafa ákvæði um í l., eins og það, hvor eigi að bera kostnaðinn, og eins er hitt, að ef mat á að vera, þá get ég ímyndað mér, að það verði örðugleikum bundið að ákveða, hver eigi að útvega hús, þar sem matið eigi að fara fram.

Þjóðleikhússkjallarinn

. Hann gæti verið góður í Rvík, en það vantar ákvæði um, að matið eigi að fara fram í Rvík. En ég hygg, að það sé svo með þjóðleikhúsið, að það sé allt undir stjórn n., sem hefir verið falið víðtækt vald yfir húsinu. Ég veit ekki, hvort kjallarinn liggur svo laus fyrir til afnota, og a. m. k. geta ekki allir notað hann. Ég hefði talið nauðsynlegt, að í sambandi við ákvæði 3. gr. væri sett ákvæði um það, að bæjar- eða sveitarstjórnum væri skylt að útvega hús til þessara hluta, og að bæjar- og sveitarfélög annaðhvort bæru kostnaðinn af því sjálf eða tækju hann af framleiðslunni, eftir vissri reglu, sem ég hygg, að nauðsynlegt sé að hafa ákvæði um í l. sjálfum frekar en í reglugerð. Það hefir nú verið talað margt á við og dreif um þetta frv., og sumir gera alllítið úr því. En ég skal segja það sem mína meiningu, að ef ákvæðum 1. gr. verður ekki mikið brjálað, þá hygg ég, að frv. megi koma að nokkrum notum, og þá er vissulega mikið unnið. Því að æskilegt væri það, að hægt væri að komast hjá því sem mest að kaupa þessa vöru frá útlöndum, og er sú nauðsyn ekki sízt aðkallandi nú, þegar þjóðin á við svo mikla gjaldeyrisörðugleika að stríða. Auk þess hagar víða svo til, að kartöflurækt getur orðið verulegur atvinnuauki fyrir menn. Á ég þar ekki við þá eina, sem búa í sveit, heldur, og ekki síður, þá stétt manna, sem lifa annars af daglaunavinnu í kaupstöðum. Sumstaðar hafa einmitt kauptúnshreppar gert nokkuð til þess að styðja að því, að verkamenn gætu aflað sér nokkurrar atvinnu með þessari ræktun, á þann veg að sjá þeim fyrir nokkru landi til þessarar ræktunar. Þetta er mjög lofsamlegt, eins og öll viðleitni, sem lýtur að því að hjálpa mönnum til þess að hjálpa sér sjálfir. Og ef þetta frv. gæti eitthvað stutt að því að bæta aðstöðu slíkra manna, þá teldi ég töluvert unnið. Í sambandi við þetta frv. hafa sumir hv.þdm. minnzt á, að nauðsynlegt væri að setja inn í það ákvæði um geymslu fyrir kartöflur, sérstaklega hér í Rvík. Það mál hefir áður komið inn á þing og fengið nokkra afgreiðslu af þingsins hálfu, þannig að stj. hefir verið veitt heimild til þess að gera ráðstafanir í þá átt. En ég hygg nú, að ekki sé svo mjög mikil eftirspurn eftir því að fá geymslu fyrir kartöflur hér í Rvík, af þeirri ástæðu, að mér skilst, að menn eru dálítið hræddir við að hrúga saman miklu af þessari vöru, því að mikið er í húfi, ef eitthvað lítið kvantum reynist vera skemmt, því að þá breiðist skemmdin eða getur breiðzt mikið út, ef um stóra geymslu er að ræða. Þess vegna treysti ég því fullkomlega, að ef kartöflurækt eykst í landinu, þá sjái menn ráð til þess að koma sér upp kartöflugeymslum sjálfir, því að það er mjög ódýrt tiltölulega, og þá er jarðgeymsla kartaflna miklu tryggari. En jafnvel þó að geymsla sé góð, verður að vera nokkuð stöðugt og nákvæmt eftirlit með þeim í geymslunni. Þess hefir verið getið í sambandi við þetta frv., að í 3. gr. þess fælust m. a. ákvæði, sem ættu að fyrirbyggja það, að svonefnd kartöflusýki eða aðrir kartöflusjúkdómar breiddust út, því að þegar mat væri komið á kartöflur, þá verðust menn sýkinni betur. Þetta má vera. En ég hygg þó, að mesta og bezta vörnin væri að auka fræðslu um það efni. Því að það er nokkurn veginn auðvelt að haga útsæðisvali þannig, að ekki sé nein hætta af þeim sjúkdómi. Og þar sem einn hv.þm. minntist á það í umr., að hann vissi t. d. um ákveðin kauptún hér í námunda, þar sem kartöfluuppskeran hefði eyðilagzt vegna kartöflusýki, þá hygg ég, að á þeim stað hafi þegar verið unninn sigur á þeim sjúkdómi, aðeins með útsæðisvali. Ég er sem sagt ekki svo mjög hræddur um þetta, því að ef menn hagnýta sér þá fræðslu, sem Búnfél. Ísl. hefir látið í té í þessum efnum, þá má ætla, að menn komist fljótt upp á að verjast þeim hættulegustu sjúkdómum, sem þessi jurt er aðallega í hættu fyrir. Ef nú þetta frv. nær fram að ganga án þess að því verði breytt til hins lakara hér í hv. d., og ekki sízt ef á því yrðu gerðar nokkrar breyt. til bóta, þá tel ég athugunarmál og gildi skjóta því til hv.n., hvort henni þætti ekki ástæða til þess að breyta frv. á þá leið, að þessari heimild, sem í frv. er gert ráð fyrir, að veitt verði, verði breytt á þá leið, að hún sé ekki eingöngu bundin við kartöflur, eins og hér er gert, heldur gildi hún líka um aðra garðávexti. Ráðuneytið getur svo ákveðið um það á sínum tíma, hvort ætti að nota þá heimild út í yztu æsar. Vera má, að ráðuneytinu þætti ekki ástæða til að nota heimildina nema um kartöflur fyrst í stað. En hér á landi má rækta marga fleiri garðávexti heldur en kartöflur, sem mjög nauðsynlegt er, að ræktun aukist á innanlands, ekki sízt þar sem þar er um að ræða hollar og fjörefnaríkar fæðutegundir, t. d. ýmsar káltegundir og gulrætur og aðra slíka garðávexti, sem standa mjög framarlega meðal fæðutegunda að því er hollustu og fjörefnamagn snertir. Út af þeim orðum, sem fallið hafa um það, að fella jafnvel 1. gr. frv. niður, vil ég segja það, að ég tel hana svo mikils virði, að ef svo yrði gert, þá teldi ég ekki mikið unnið með slíkri lagasetningu sem þessu frv. eins og það þá yrði.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Frv. þetta hefir verið til meðferðar hjá landbn., og hefir n. verið sammála um að leggja til, að það yrði samþ. Þó hefir einn af nm., hv.þm. A.-Húnv., skrifað undir nál. með fyrirvara, og mun hann sjálfur gera grein fyrir honum. Frv. er nærri shlj. frv. því, sem samþ. var 2 síðasta þingi í Nd., en dagaði uppi í Ed., og er það nú komið hingað aftur. Málið var rætt allýtarlega á síðasta þingi hér í d., svo að ég sé ekki ástæðu til að fara langt út í það. Þó vil ég geta aðalbreyt., sem hafa orðið á frv. í Ed. Aftan við ákvæði 6. gr., þar sem stendur; „Það af viðlagasjóði Íslands, sem er fram yfir eign veðdeildar Búnaðarbanka Íslands eins og hann telst 1. jan. 1935“. hefir verið bætt ákvæði þess efnis, að áður en skiptin fara fram, skuli fara fram nákvæmt mat á sjóðnum. Þetta er sett inn af því, að óvíst er um hið raunverulega gildi viðlagasjóðs, en það er nauðsynlegt að vita, áður en hann fellur til ræktunarsjóðs. Vitanlega eru mörg af lánum sjóðsins ótrygg, svo að ef skiptin eiga að verða nákvæm, þá verður að fara fram nýtt mat, til þess að sjá, hver eign hans raunverulega er. Og verður því þessi breyt. til bóta. Önnur breyt., sem hefir verið gerð á frv. í Ed., er sú, að niður falli c-liður 10. gr., eins og hún var í fyrra í frv., um heimild til að lengja um 10 ár lánstímann á nokkrum hluta af eldri Lánum ræktunarsjóðs. Nú eru lög um að gefa greiðslufrest á lánum úr ræktunarsjóði til 5 ára. Þetta hefir að nokkru leyti verið framkvæmt, og Búnaðarbankinn heldur áfram framkvæmd þessa. Það var álitið, að þetta vægi upp á móti hinn ákvæðinu, að dreifa afborgunum lánanna á 10 ára bil, svo að þess vegna væri ekki ástæða til að samþ. þetta ákvæði. Ég get eftir atvikum fallizt á þetta, og n. í heild hefir ekki lagt til, að þetta ákvæði verði tekið upp aftur. Aðrar breyt., sem gerðar hafa verið á frv., eru smávægilegar, og eru það aðallega formsatriði. Það voru nokkrir formgallar á frv., sem stöfuðu af því, að það voru mörg mismunandi ákvæði, sem þurfti að samræma og hafði sezt yfir. Ég ætla ekki að ræða meira um frv. að sinni, en ég legg til f. h. n., að málið nái fram að ganga á þessum hluta þingsins. Því að það hlýtur að verða aðkallandi einmitt nú í haust að veita bænum þær réttarbætur, sem í frv. felast með ráðstofunum vegna fjárkreppunnar. Hér er ein brtt. frá hv.þm.N.-Þ., sem n. hefir ekki getað athugað. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. tali fyrir henni. En ég vil óska, að hann taki hana aftur til 3. umr., þangað til n. hefir kynnt sér hana og getur gefið sameiginlegt álit um hana.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Ég hefi í raun og veru ekki neinu að bæta við það, sem segir í nál. sjútvn. á þskj. 284. Það er að öllu leyti heppilegra, að ákvæði um merkingu, umbúðir og mat á sjávarafurðum séu reglugerðarákvæði heldur en að setja l. um það í hverju einstöku tilfelli, og kemur það í veg fyrir, að gefa þurfi út bráðabirgðalög um þetta. Hinsvegar er það svo sjálfsagt, að settar séu reglur um þetta, að þess má vænta að ríkisstj. gefi út á hverjum tíma reglugerð um þetta, en þeim þarf oft að breyta, sérstaklega ef teknar verða upp nýjar verkunaraðferðir, og er því heppilegra að hafa þetta sem reglugerðarákvæði.

Forseti (JörB): Ég skil hæstv.atvmrh. svo, að honum leiki hugur á að láta málið ná samþykki þingsins áður en frestun á sér stað. En dráttur frá deildinni gæti orsakað það, að Alþ. yrði að standa e. t. v. tveim dögum lengur. Og þar sem lasleiki gengur nú mikill í bænum, og ekki er sýnt nema á föstudag gæti aðrir hv. dm. verið orðnir veikir, þá sé ég mér ekki fært að fresta atkvgr., þegar svo er ástatt, að hæstv.atvmrh. óskar eftir, að hún fari fram.

Ólafur Thors Ég skal ekki lengja umr. með neinu óþarfahjali. Þessari tilraun hæstv. stj. til þess að svíkja loforð sín verður væntanlega svarað á sínum tíma af þeim, sem gerðu sér einhverjar vonir um efndir á þeim loforðum, sem stj. hefir nú svikið.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Það er orðið nokkuð gamalt þetta, sem ég þurfti að svara hæstv.atvmrh.; það er síðan á mánudag. En þessu atriði get ég ekki látið ósvarað, því að pað er byggt á misskilningi. Hæstv. ráðh. sagði því til afsökunar, að hann vildi ekki sinna stórútgerðinni, að það væri sýnilegt, að smáútgerðin hefði verið rekin með miklu betri árangri, þar sem töpin hefðu verið miklu minni á henni. Hann taldi, að samkv. yfirliti því, sem mþn. í sjávarútvegsmálum samdi um hag útgerðarinnar, hefði rekstrarhallinn á útgerðinni 4 næstu árin áður en rannsóknin fór fram verið á 9. millj. kr. Þar af sagði hann, að á bátaútgerðina, á alla 4 flokka, kæmu 2,1 millj. kr., en á togaraútgerðina 5,7 millj. króna tap. Ég get vel skilið, að hæstv. ráðh. hafi komizt að þessari niðurstöðu, ef hann hefir lesið allt yfirlitið eins og skrattinn les biblíuna. Hæstv. ráðh. átti að álykta þannig, að eftir því sem rekstar einnar útgerðartegundar hefir orðið óhagstæðari, því meiri þörf væri á hjálp henni til handa. En hæstv.atvmrh. ályktaði þannig, að því meiri sem hjálparþörfin er, því minni eigi hjálpin að vera. Þar sem hæstv. ráðh. vill miða lán til skuldaskila við það, hvað útgerðin á miklar eignir, þannig að lánin verði því minni sem eignirnar eru minni, þá vil ég benda á það, að af þessari forsendu leiðir þá röksemdafærzlu, að ekki verði tekið nóg tillit til þess, hvað skuldirnar eru miklar. Og hjálp til þeirra, sem mikið skulda, verður sannarlega eftir þessu mjög ófullnægjandi, þannig að engin skuldaskil geta orðið, og kannske sízt hjá þeim greinum útgerðarinnar sem framfleyta hlutfallslega flestum fjölskyldum. Ég skal þá koma að því, hve hæstv. ráðh. gerir sig ánægðan með litlar upplýsingar. Frá okkar sjónarmiði er hjálpin nauðsynleg til þess að tryggja afkomu bæði mannanna, stofnananna og opinberrar starfrækslu, sem hvílir á þessari útgerð, en ekki til þess að gleðja eða hrella foringja og framkvæmdastjóra vissra útgerðarfélaga. Nú er það svo, að á stórútgerðinni hefir lifað mikill fjöldi fólks; þess vegna hefði hæstv. ráðh. átt áður en hann fór að rökræða um tap þeirrar útgerðar og halda því fram, að hún hefði tapað miklu meira en smáútgerðin, að athuga það, hve margt fólk hún hefir brauðfætt, og hve mikið hún hefir greitt til opinberra þarfa samanborið við aðrar greinir útgerðar. Þetta er náttúrlega ekki fljótlegt verk, en af því ég er allkunnugur þessum málum, hefi ég gert nokkra athugun á þessu. Náttúrlega er hér ekki um tæmandi skýrslu að ræða, en hún sýnir þó merkilega niðurstöðu. Eftir þessari skýrslu hafa þeir 37 togarar, sem skýrslan nær yfir, tapað á 4 síðustu árum 5,7 millj. kr., en á vélbátaflotanum hefir tapið verið um 2,1 millj. kr. Þetta þykir hæstv. ráðh. mikili munur, en ef hann hefði svo til viðbótar athugað, hvað bátaútgerðin hefir greitt í útsvör og tekju- og eignarskatt, og hinsvegar það, sem greitt hefir verið í samskonar gjöldum af togaraflotanum á þessum 4 árum, þá kemur í ljós, að allur bátaflotinn hefir greitt 273303 kr.

Er það það, sem bátaútgerðin hefir greitt?

. Já, það, sem greitt hefir verið af driftinni sjálfri, en náttúrlega hafa eigendur hennar þar fyrir utan borið sín gjöld. En á sama tíma og bátaútgerðin greiðir þetta greiða þessir 37 togarar í sömu gjöldum rúmlega eina millj. kr., og eru þó hér náttúrlega ekki talin með útflutningsgjöldin. Af þessu sest, að togaraútgerðin hefir greitt þrefalt meira í opinberum gjöldum en vélbátaútgerðin. En hvað ber svo fólkið úr býtum, sem vinnur að útgerðinni, hvorri fyrir sig, það fólk, sem hæstv. ráðh. hefir talið sig fulltrúa fyrir? ég hefi reynt að reikna þetta og tekið jafnaðartal af dagkaupi á togurum í oll þessi 4 ár, og það hefir reynzt 23 kr. En hvað hefir það svo verið hjá bátaútveginum? Honum er skipt í fjóra flokka. Í fyrsta flokki, sem hefir um (eyða í hndr.) skip eða báta, eru daglaun skipverja kr. 6,86, í næsta flokki, sem telur um 200 skip, er kaupið kr. 8,93, í þriðja flokki, sem mun hafa 50 til 60 skip í rekstri, hefir dagkaupið verið kr. 11,67, og í fjórða flokki, þar sem talin eru um 30 stærstu mótorskipin, hafa daglaunin verið kr. 13,28. Við sjáum á þessu, að daglaunin fara hækkandi eftir því, sem skipin eru stærri, en jafnaðartal daglauna á fjórum síðustu árum á bátunum yfirleitt mun vera undir 10 kr. Það er því ekki hátt reiknað, þó gert sé ráð fyrir, að togaraútgerðin hafi greitt sínum mönnum a. m. k. 10 kr. hærri daglaun heldur en smáútgerðin hefir greitt sínum mönnum, miðað við fjögur síðastl. ár. En á þessum fjórum árum hefir útgerðin öll greitt 31/2 millj. kr. í vinnulaun. mér finnst hæstv. ráðh. hefði ekki átt að nota tölur sem rök fyrir því, að ekki bæri að styrkja togaraútgerðina, úr því hann lætur vera að taka það með í reikninginn, hversu mikið meira sjómennirnir á togaraflotanum hafa borið úr býtum heldur en á smærri skipum og bátum, eða hitt, hvað þessir tveir aðalþættir útgerðarinnar, hvor um sig, hafa greitt til hins opinbera. Ég er ekki með þessu að segja, að ég vilji ekki láta sinna smáútgerðinni. Það er kunnugt, að hin mesta þörf er á því að hjálpa öllum tegundum útgerðar hér á landi, en ég mótmæli því harðlega, að ríkið líti fyrst og fremst á það, hverjir stjórna útgerðarfyrirtækjunum, og hagi hjálp sinni við útgerðina eftir því. Það kemur ekki neitt málinu við, hverjir veita togaraútgerðinni forstöðu, nema hvað það snertir, að fullvíst er, að hún hefði aldrei flotið svo lengi, sem raun er á orðin, nema af því, að til forstöðu hennar hafa ráðizt miklu meira en meðalmenn. Ég stóð á fætur til þess að taka þetta fram, en um leið skal ég bæta við, úr því hv.þm. Vestm. flytur brtt. við frv. um hækkun framlagsins úr ríkissjóði, sem ég er að sjálfsögðu fylgjandi, þá tel ég alveg fyllstu þörf að gera aðra breyt. á frv., ef það á að verða að l., sem ég þó sætti mig alls ekki við, þar sem hjálpin til sjávarútvegsins á að verða svo ónóg og óréttlát sem frv. ber með sér. En ef það á að verða að l., þá tel ég alveg nauðsynlegt að laga eina misfellu á frv., og hún er sú, að form. skuldaskilastj. á að vera bankastjóri úr öðrum bankanum. Ég skil ekki, hvernig stjórnin hugsar sér það, að bankastjóri í öðrum bankanum eigi að hafa yfirstjórn skuldaskilanna, þar sem vitanlegt er, að skuldaskilin snerta báða bankana. Það er alveg óviðunandi að segja við annan bankann: Þú skalt ráða yfir því, hvernig skuldaskilin verða framkvæmd, - en við hinn: Þú skalt taka þegjandi við þeim greiðslum, sem að þér verða réttar. Það væri sýnu nær, að hér stjórnuðu tveir menn, sinn frá hvorum banka, eða þá að útgerðarmenn veldu forstöðumann skuldaskilanna, eða máske ríkisstj. Ég bendi á þetta, af því ég tel óhjákvæmilegt að gera hér á breyt., og kannske hæstv.ríkisstj. vilji taka upp brtt. um þetta.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vil mælast til þess við hv. forseta, að hann fresti ekki atkvgr., þar sem farið er að líða svo mjög að þingfrestun. Ég vil, að málið verði afgr. á þessum hl. þingtímans. En ég ottast, ef atkvgr. er frestað, að málið geti ekki orðið afgr.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Við 2. umr. þessa máls lýsti hæstv.atvmrh. því yfir, að hann skyldi sjá svo til, að viðræður gætu orðið milli beggja aðila, sem að skuldaskilafrv. standa, milli 2. og 3. umr. mér þykir nú fyrir því, að hæstv. ráðh. skuli ekki hafa tekið neitt tillit til minni hl. sjútvn. og afstöðu Sjálfstfl. til málsins, eða leitazt við að efna loforð sín, að öðru leyti en því, að flytja þessa brtt., sem lítill tími er til að athuga, ef afgr. á málið nú frá 3. umr. En eins og sakir standa, er ekki um það að sakast, fyrst hætv. ráðh. þóknast að hafa það svo, og mun minni hl. sjútvn. ekki hafa tök á að beygja hann eða sveigja inn á aðrar brautir. En þó ég álíti, að hér sé allt of skammt gengið og að frv. okkar sjálfstæðismanna sé betra en frv. stj., þá hefi ég samt látið mér koma til hugar, að eitthvað mætti bæta þetta frv., sérstaklega að hækka upphæðina, sem ætlazt er til, að notuð verði til hjálpar þessum hluta bátaútvegsins. Hæstv. stj. hefir áætlað, að 11/2 millj. kr. nægi í þessu skyni, en ég leyfi mér að draga í efa, að þetta fé nægi til þess að gera það líklegt, að sporið verði stigið svo að a. m. k. sá hluti bátaútvegsins, sem hér er látinn koma til greina samkv. till.hæstv. stj., fái þá hjálp, sem hann þarf. Álít ég því að nauðsynlegt sé að hækka upphæðina til muna Hér með er ekki sagt, að ég samþykki þær aðferðir, sem hér er beitt, og hæstv. stj. hefir lýst yfir, að hún hafi í hyggju að herja fram með oddi og egg í þessu máli, sem sé lántökuaðferðina, og að okkar till., sem borin er fram í öðru lagi, í sérstöku frv., sé ekki lífs auðið. Brtt. mín miðar að því, að það komi í ljós, hvort það, sem hæstv. stj. lætur í veðri vaka, að hún ætli að gera, sé framkvæmanlegt. Þetta ætti að vera þeim mun aðgengilegra, þar sem hæstv. stj. hefir nú komið fram með brtt. á þskj. 293, þar sem gengið er út frá því, að horfið sé frá því að taka lán, heldur skuli gjaldeyrisins aflað með útgáfu handhafaskuldabréfa. Þegar þessa er gætt, þá ætti það að vera heldur aðgengilegra fyrir hæstv. stj., að ganga inn á dálitla hækkun á þessari upphæð, sem ég veit, að hæstv. stj. er ljóst, og ekki sízt þeim, sem til þekkja í þessu máli, að er allt of lág í stjfrv. Vegna þess, sem ég gat um áður, að við minni hl. bíðum eftir boði frá hv. meiri hl. sjútvn. til þess að ræða málið, var ég ekki viðbúinn að hafa hér prentaða brtt., og með því að það eru aðeins fáar mínútur síðan ég sá brtt.hæstv.atvmrh., þá hefi ég samið skrifl. brtt., sem ég vona, að fái að koma hér undir atkv. Hún gengur í þá átt að hækka 11/2 millj. um 1 millj. upp í 21/2 millj. kr. Verði hún samþ. og horfið að því að gefa út handhafaskuldabréf, þá yrði umráðafé þessa sjóðs 1 millj. kr. hærra en upphaflega var gert ráð fyrir, og ímynda ég mér, að öllum muni þykja það sanngjarnt og ekki of hátt áætlað með því móti. Þá er enn önnur brtt., sem mér virðist þurfa að flytja við byrjun 21. gr. frv. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Frá því er lánbeiðandi hefir sent lánbeiðni til sjóðsstj. og þangað til samningaumleitunum endanlega er lokað, má lánbeiðandi eigi greiða skuldheimtumönnum skuldir, sem áður eru stofnaðar, hvort sem þær eru fallnar í gjalddaga eða eigi, nema um veðkröfur eða ótvíræðar forgangskröfur sé að ræða.“ Ég býst við, að mörgum muni þykja það ákvæði nokkuð strangt fyrir báða aðila, að þeir menn, sem sent hafa lánbeiðni til sjóðsstj., megi frá því augnabliki og þangað til samningaumleitunum er að fullu lokið, sem getur skipt mánuðum, alls ekki undir neinum kringumstæðum greiða nokkrar skuldir aðrar en veðskuldir og forgangsskuldir. Í gr. er ekkert tekið fram um það, hvort um stærri eða smærri skuldir sé að ræða. Menn mega bara engar skuldir greiða. Mér virðist þetta ákvæði allt of einstrengingslegt og geti orðið jafnt skuldunautum sem skuldheimtumönnum til mikilla óþæginda. Þess vegna vil ég leggja til, að orðalaginu yrði dálítið breytt og vikið við, þannig að hendur manna séu ekki algerlega rígbundnar í þessu efni.

Thor Thors Ég skal ekki lengja umr. mikið frá því, sem orðið er, en ég sé ástæðu til að segja nokkur orð í sambandi við þau ummæli, sem ég lét falla við 1. umr. Ég gat þess þá, að það væri yfirleitt sjónarmið Sjálfstfl., að frv. stj. um skuldaskil vélbáta væri aðallega flutt til þess að slá ryki í augun á útgerðarmönnum. Ég byggði það á því, að þar sem ekki var um annað að raða en að taka 11/2 millj. kr. lán í þessu skyni, þá gæti þessu engin alvara fylgt, af því að stj. hefir nýlega gefið yfirlýsingu um það, og reyndar skuldbundið sig til þess að forðast allar lántökur erlendis. Og þar sem ennfremur er vitað, að peningamarkaðurinn innanlands er ekki slíkur, að þess sé nokkur von, að hægt sé að fá lán innanlands, þá væri þessi heimild einskis virði fyrir bátaútveginn. Mér er ánægja að sjá, að stj. hefir nú í raun og veru fallizt á þessi ummæli okkar sjálfstæðismanna, þar sem hún hefir vikið frá fyrri afstöðu til þessa máls og farið inn á þá lausn málsins, sem forsvarsmenn okkar fyrir sjávarútvegsmálin, hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm., einmitt bentu á í sínu frv. Þeir bentu á þá lausn, að gefa út handhafaskuldabréf, sem væru lögboðinn gjaldeyrir til þeirra, sem skuldir eiga á hendur útgerðarmanna. Hæstv. stj. hefir því, þrátt fyrir öll hin stóru ummæli hæstv.atvmrh. við fyrri umr. þessa máls, neyðzt til að fara inn á þá einu frambærilegu lausn málsins, sem henni hefir verið bent á við meðferð þess á þessu þingi, og ég verð að láta í ljós ánægju mína yfir því, að stj. hefir þó að þessu leyti viljað taka leiðbeiningum sjálfstæðismanna. Ég sé fram á það, að með þessari aðferð, að gefa út þessi bréf, er þessu máli þó sinnt nokkuð, en ég tel, að sú upphæð, sem verja á í þessum tilgangi, sé allsendis ófullnægjandi. En vegna þess, að hér getur um vísi til úrlausnar verið að ræða, þá mun ég eigi greiða atkv. gegn þessu frv., en mun sitja hjá við atkvgr., þar sem ég tel lausnina algerlega ófullnægjandi. Ég skal ekki fara langt út í að ræða það, hverjar ástæður geta legið til þess að vilja ekki sinna nauðsyn allra útgerðarmanna. En ég skal minna á það einu sinni enn, að þegar skuldaskil bænda voru hér til meðferðar, þá var ekki spurt um það, hvort það væru stórbændur eða smábændur, heldur átti að sinna málefnum þeirra allra, en nú þykir ástæða til að beita annari aðferð hér, þegar útgerðarmenn eiga í hlut. Og ef þeir láta sér það ekki vel líka, þá er þeim brugðið um smásálarskap, illkvittni og öfund. Þessu er slegið fram með stórum orðum í blöðum stjórnarflokkanna og fínum orðum í ræðu hæstv. ráðh., sem eftir að hafa fyrst verið hávær og heimtufrekur þm. í andstöðuflokki stj., hefir nú komizt í þá virðulegu stöðu að vera atvmrh. En ég hygg, að allir þeir, sem bíða með eftirvæntingu eftir raunverulegri og fullnægjandi lausn þessa máls, láti sér ekki lynda þetta músarrindilssjónarmið stjórnarflokkanna, og þess verði ekki langt að bíða að alþjóðarnauðsyn heimtar, að þetta mál verði tekið fyrir á ný og grundvöllurinn lagður á víðari og víðsýnni hátt en hér er gert.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég gat þess, að það munaði miklu, hvað lausaskuldir og verzlunarskuldir væru hærri hjá bátaútveginum en togurunum, og það er rétt. En ég vil benda hæstv. ráðh. á það, að það, sem ég sagði í minni ræðu, var það, að munurinn væri ekki svo mikill á þessum viðbótarskuldum, að það réttlætti þessa syrjun um skuldaskil togaraútgerðinni til handa. Nú vil ég ennfremur benda hæstv. ráðh. á það, að í þessum verzlunarskuldum eru ekki taldar með ákaflega mikilsverðar verzlunarskuldir hjá togurunum, heldur eru þær taldar undir víxilskuldum. Honum er kunnugt um það, að skuldir fyrir t. d. kol og salt, sem togaraflotinn fær í geysilega stórum stíl, eru raunverulegar verzlunarskuldir, en þær eru yfirleitt taldar sem víxilskuldir. Ég ætla, að þetta muni vega þennan mismun að miklu leyti upp og, þessar stoðir hjá hæstv. ráðh. séu því algerlega hrundar undan því, að ekki skuli styðja togaraútgerðina til skuldaskila.

Jón Pálmason Ég hefi skrifað undir þetta nál. á þskj. 266 með fyrirvara og ætla þess vegna að segja örfá orð viðvíkjandi afstöðu minni. Þessi fyrirvari nær ekki til þess, að ég sé á móti frv., og ég hefi ekki heldur borið fram brtt. við það. En ég tel, að þessar ráðstafanir nái of skammt til þess að geta orðið að tilætluðum notum. Mér var það frá upphafi ljóst, að kreppulánin komu ranglátlega niður, með tilliti til þess, hvort lánið var tekið til greiðslu á föstum skuldum eða lausum skuldum. Einmitt þess vegna er nú nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að lagfæra þetta, og í þessa átt stefnir frv. En svo er gert ráð fyrir hækkun vaxta frá því, sem verið hefir 2 síðastl. ár þrátt fyrir ákvæði þessa frv. Ég tel því of skammt gengið eins og nú horfir við. Í því liggur minn fyrirvari, en af því ég sá brýna þörf á að koma þessu í gegn á þessum hluta þings, sá ég ekki ástæðu til að bera fram brtt., því ég sá, að það er til muna betra að fá þessa lausn, sem í frv. felst, heldur en enga lausn. Um aðrar hliðar málsins skal ég ekki fjölyrða. Ég vænti þess, að það sé tryggt, að frv. fáist samþ. í því formi, sem það nú er, og er þá á valdi þeirra, sem með fjármál fara, hverjar frekari ráðstafanir er hægt að gera síðar.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Þetta frv. er flutt af landbn. Nd. og gekk í gegnum þá deild lítt breytt. Landbn. Ed. hefir athugað frv. og mælir með því, að frv. verði samþ., þótt einstakir nm. áskilji sér rétt til að bera fram eða fylgja brtt. við það. Býst ég við, að sá fyrirvari eigi einkum við eitt atriði í frv., í síðari málsl. 1. gr., sem bætt var inn í frv. í Nd., þar sem heimilað er að undanskilja útrýmingarböðununni þau svæði, þar sem fjárkláða hefir ekki orðið vart síðustu 5 ár. Má því vænta þess, að brtt. um þetta komi fram við 3. umr. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að fjárkláðinn hefir valdið allmiklu tjóni og leiðindum hér á landi undanfarin ár, og mun heldur vera að ágerast. Þetta hefir kostað bæði ríkið og einstaklinga allmikið fé, jafnvel ár eftir ár. Landbn. hefir því litið svo á, að heppilegast vari fyrir þjóðfélagið að hefjast handa um algerða útrýmingu fjárkláðans með allsherjar útrýmingarböðun. Tvennt gæti þó mælt á móti þessu. Annað er kostnaður ríkis og sveitarfélaga, sem hlýtur að verða talsverður í bili, og hitt er óþægindi þau, sem slík böðun gerir einstökum bændum, þar sem sýkin hefir ekki gert vart við sig að ráði. Um kostnaðinn get ég ekki fullyrt, en því hefir verið slegið fram í Nd., án þess að móti hafi verið mælt, að líklegt væri, að baðlyfin kostuðu 50–70 þús. kr. alls. Af þeirri upphæð á ríkissjóður að greiða helming. Myndi kostnaður hans því nema 25–35 þús. kr. Sýslusjóðir eiga að bera nokkurn kostnað, en þeir bera einnig kostnað af kláðaeftirlitinu, eins og nú er. Kostnaður hreppsfélaga getur ekki orðið tilfinnanlegur. Hinu verður ekki neitað, að slík böðun myndi baka bændum allmikla fyrirhöfn og aukna heyeyðslu. Síðari ástæðan er jafnvel svo rík, að óráðlegt verður að teljast, að leggja út í böðun eftir slæmt sumar. Enda er engin skylda samkv. frv. að láta böðunina fara fram á næsta vetri. En þegar metið er það, sem mælir með og móti slíkri böðun, verður niðurstaðan sú, að þrátt fyrir alla annmarka sé ekki í það horfandi að láta böðunina fara fram og losa sig með öllu við fjárkláðann, ef unnt er, og því leggur n. til, að frv. sé samþ. Að vísu verður að játa það, að óvíst er um það, hvort sá tilgangur næst, að útrýma fjárkláðanum með öllu. Laust eftir síðustu aldamót var gerð ein rækileg tilraun til þess að losna við kláðann. Sú tilraun mistókst að nokkru leyti, eins og sest á því, að fjárkláðinn er enn í landinu og fer vaxandi. En þótt hin svonefnda Myklestaðsböðun bæri ekki fullan árangur, þá bar hún þó mikinn árangur. Fjárkláðanum var með öllu útrýmt í mörgum héruðum, þótt síðasti kláðamaurinn yrði ekki drepinn. Verð ég því að segja, að ef sú böðun, sem frv. gerir ráð fyrir, ber eigi minni árangur, þá teldi ég þó betur af stað farið en heima setið. En þó eru nú meiri líkur en þá fyrir fullum árangri af böðuninni. Þekking á þessum efnum hefir farið vaxandi, tæki og aðstaða er betri en þá. Annars var það eitt, sem ég ætla, að hafi verið aðalástæðan til þess, að böðunin mistókst í fyrra skiptið. Ástæðan var sú, að böðunin fór fram á tveimur vetrum, og þótt verðir væru hafðir á takmörkum svæðanna, þá mun það ekki hafa verið fullnægjandi til að varna samgangi hins baðaða og óbaðaða fjár. Ég hefi sérstaka ástæðu til að ætla þetta vegna reynslu úr mínu héraði. Fyrri veturinn var baðað austan Héraðsvatna, en hinn síðari að vestan. Þegar kláðans varð aftur vart í Eyjafirði, mátti rekja slóð hans í Skagafjörð. - Ég sé ekki ástæðu til frekari umr. og óska málinu vísað til 3. umr.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég er ekki allskostar ánægður með frv. það, sem fyrir liggur, en hefi þó ekki borið fram breytingar við það, af því að ég tel hættu á því, að það fái ekki afgreiðslu fyrir þingfrestunina, ef það fer til Nd. aftur. Ég er þakklátur frsm. fyrir þann góða hug, sem kom fram hjá honum í þá átt, að losna við þann vágest, sem fjárkláðinn er, og hefi ég ekki miklu við það að bæta, er hann sagði. Mér líka vel ákvæði 7. gr. um það, að láta ekki sitja við eina útrýmingarböðun, ef hún ber ekki fullnægjandi árangur, en það, sem spillti árangri af böðununni eftir aldamótin, var einmitt það, að ekki var látin þegar fara fram önnur útrýmingarböðun á þeim bæjum, þar sem kláðinn gaus upp aftur, og bæjunum í kring. Ég álít þetta ákvæði því til mikilla bóta. Ég hefi mikla von um, að þessi böðun takist a. m. k. ekki verr en sú fyrri eftir aldamótin, því að baðáhöld öll eru miklu fullkomnari nú en þá. Út af því, sem hv.frsm. sagði um kostnað ríkissjóðs, að hann myndi geta orðið um 35 þús. kr., vil ég benda á það, að ríkissjóður greiðir nú árlega vegna fjárkláðans á 2. tug þúsunda. Það er því hátt reiknað, að aukin útgjöld af böðununni yrðu yfir 20 þús. kr. En ef böðunin tekst, hverfa hin árl. útgjöld alveg af ríkissjóði, svo að hér er um hreinan sparnað að ræða. Þá vil ég minnast á heimild þá, sem í frv. er til að undanskilja svæði, þar sem fjárkláðans hefir ekki orðið vart síðustu 5 ár. Þetta er að vísu ógreinilega orðað, en ég býst við, að hér sé átt við sýslur, þar sem fénaður gengur ekki á milli af sjálfsdáðum. Þætti mér gott að heyra álit frsm. um þetta.

Sigurjón Á. Ólafsson Hv. frsm. sagði, að varhugavert væri að gera breytingar á frv., af því að með því væri málinu stefnt í hættu. En ég held, að þessi hætta sé ekki svo mikil, því ég sé ekki betur en að miklu leyti megi ná tilgangi frv. án löggjafar. Í 1. gr. er gert ráð fyrir að innflutningsnefnd ráði takmörkunum á innflutningi erlendra kartaflna. Ætti ekki að vera nauðsynlegt að setja löggjöf í því skyni, þar sem þetta heyrir vitanlega undir innflutningsn. nú. Um 2. gr. er það að segja, að Búnaðarfél. Íslands myndi fúslega safna skýrslum um ræktun kartaflna og framboð á þeim án þess að löggjöf komi til. Um 3. gr. má segja, að ákvæði hennar um gæðamerki o. s. frv. verði ekki framkvæmd án löggjafar, en ég ætla, að það kæmi ekki að stórfelldu tjóni, þótt framkvæmd þeirra yrði frestað um eitt sumar. Það er því alveg óþarfi að flaustra frv. svo af, að þm. komi ekki leiðréttingum að. Ég er alveg sammála hv.frsm. um það, að við eigum að kosta kapps um, að innlenda kartöfluframleiðslan nægi okkur, og ég er þess fullviss, að svo verður einhverntíma, en mér er líka ljóst, að töluverð bið muni verða á því. því vil ég tryggja það, að erlendar kartöflur fáizt, regar þeirra er þorf, og jafnframt það, að við þurfum ekki að sætta okkur við að taka á móti hverskonar vöru, sem að okkur er rétt.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Það er aðeins mjög lítið, sem ég þarf að svara. Ég hygg, að það sé rétt aths. hjá hv.þm. V.-Húnv. Ég hefi ekki athugað það nákvæmlega, en ég býst við, að það þurfi að gera breyt. á þessum lið 12. gr., af því að einu sinni hafi fallið niður 5% og á þann hátt raskazt meiningin, sem í því átti að liggja. Ég hefi samþ. að taka þetta til meðferðar á milli umr., og mun ég bera fram brtt. um þetta við 3. umr., ef ég tel ekki líkur til þess, að það stöðvi framgang frv. Út af fyrirvara hv.þm. A.-Húnv. vil ég taka það fram, að ég get að mörgu leyti verið sammála þessum hv.þm. um það, sem í fyrirvaranum felst, að þrátt fyrir vaxtaívilnanir þær, sem gefnar eru, munn þær hrökkva fullskammt hjá mörgum bændum. En hinsvegar er það svo, að það vill fara saman, að þegar þörfin er mest knýjandi um styrk og ívilnanir til atvinnuveganna, þá er mest þörf fyrir ríkissjóð til sparnaðar. Þetta tvennt er mjög örðugt að samræma. Þetta er sama atriðið og um var rætt í dag í sambandi við útgerðina. Þegar aðstoðarinnar er mest þörf, þá er geta ríkissjóðs venjulega minnst, og þess vegna verður að fara skemmra en æskilegt væri og þörf er á.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Hæstv. ráðh. mótmælti því, sem ég sagði, að með þessari ráðstöfun væri hætta á, að togaraútvegi landsmanna gæti orðið lokið áður en langt um liði. Hann sagði, að tilgangurinn væri að sjálfsögðu ekki sá með þessum ráðstöfunum. Ég þykist líka vita það. En hitt er öllum ljóst, að ef ekki er hægt að selja meira en t. d. 2/3 eða aðeins helming af aflamagni landsmanna næstu árin og ríkisvaldið styður mótorbátaútgerðina til að geta selt það, sem þeir afla, en togaraflotinn fær engan stuðning, þá er togaraútveginum stefnt í hættu. Ef ríkisvaldið ætlar að styðja þannig einn hluta útgerðarinnar, en skiptir sér ekkert af hinum, þá fullyrði ég, að togararnir, þó það séu betri framleiðslutækin, standist ekki framar samkeppnina. Og þá hefir ríkisvaldið lagt grundvöll að því, að togaraflotinn getur ekki lengur haldið áfram að ganga. Hlýtur því að reka að því, ef ríkisvaldið heldur áfram á þessari braut, að togaraútgerðin líði undir lok. Hæstv. ráðh. gerði enga tilraun til að hugleiða þetta atriði, heldur hamraði alltaf á því, að þetta væri ekki tilgangurinn, og meinti væntanlega, að þessi afleiðing af ráðstöfunum ríkisvaldsins gæti ekki átt sér stað. En ég skil ekki, að neinum geti verið það hulið öðrum en hæstv. ráðh., að þetta verður afleiðingin, ef taka á mótorbátana á arma ríkissjóðs, en láta betri framleiðslutækin hverfa út úr samkeppninni. Óhjákvæmilega yrði þetta afleiðingin. Hitt er ekki nægilegt, að láta það í ljós hér úr ráðherrastóli, að vélbátaútgerðin sé frekar verð stuðnings, því að fleiri menn hafi framfærslu af mótorbátum en togurum. Þetta getur verið sjónarmið góðviljaðs manns gagnvart þeim, sem erfitt eiga, en það er ekki nægilega vítt sjónarmið fyrir ráðh., sem á að leysa úr yfirvofandi vanda alls þjóðfélagsins. Ég skil, að þær muni vera ástæðurnar til þessara ráðstafana, að í hópi vélbátaeigenda eru m. a. samvinnuútgerðarfélög, sem hæstv. ráðh. þykir líka þörf að styrkja, enda munu þau um alla framtíð þurfa styrks með. En þetta sjónarmið dugir heldur ekki fyrir atvmrh., sem á að gera ráðstafanir fyrir alla þjóðina. Ég fullyrði það og er samfærður um, að þessar ráðstafanir eru fallnar til þess að útrýma togaraútgerð landsmanna, og þá mun mörgum þykja kollhúfulegt um að litast, þegar landsmenn geta ekki lengur sjálfir tekið þátt í veiðum á sínum ríkustu miðum.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég er ekki við því búinn að kryfja til mergjar upplýsingar hv. 5. þm. Reykv. um mismun á innkaupum frá útlöndum fyrir togara og vélbáta. Ég mun að sjálfsögðu kynna mér þetta, og hefi ég svo ekki fleira um það að segja. Orð hv.þm. um það, að stj. vildi styðja vélbátana í því skyni að útrýma togurunum, eru að minni hyggju alveg út í bláinn sögð, því að mér er ekki kunnugt um neinar ráðstafanir, sem ríkisstj. sé að gera eða hafi gert, sem að þessu gætu miðað. Það, sem hér er um að ræða, er þetta: Hvað miklu er hægt að verja til að styðja útgerðina, og hvernig er bezt að haga þeirri hjálp, sem hægt er að veita? Hv. þm. Snæf. sagði, að sér væri það mikil ánægja, að stj. hafði tekið hér upp till. sinna flokksmanna, og ef honum er einhver hugarbót í því, þá skal ég ekki vera að spilla þeirri gleði hans eða óróa hans sálarástand í því efni. Hv. 6. þm. Reykv. fullyrti, að ekki væri rétt að bera saman lausaskuldir togara og vélbáta. af því að skuldir togara vegna kaupa á salti og kolum væru víxilskuldir. Mér er ekki vel kunnugt um þetta. Ég hygg þó, að í mörgum tilfellum sé það svo með vélbátaútveginn, að þeir fái olíu og salt að láni gegn ábyrgð bankanna, svo að þar sé svipað ástatt fyrir þeim og togurunum.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég vil taka undir þau orð hv. 6. þm. Reykv., að það sé hægt að fara rangt með réttar tölur, - það hefir hann greinilega sýnt. Hann vill nota þessar tölur til að afsanna, að lausaskuldir vélbáta væru tiltölulega miklu meiri en hjá togaraútgerðinni. En það er ekki hægt að komast framhjá því, að skýrslan sannar hitt. Skuldir vélbátaeigenda ásamt línuveiðurum eru taldar í skýrslunni á bls. 37 14039000 kr., en skuldir togaraeigenda 12481000 kr. Nú veit ég ekki, hvað skuldir línubáta eru miklar, en ég geri ráð fyrir, að látí nærri, að þær séu 11/2 millj., og eru þá heildarskuldir vélbáta- og togaraútgerðarinnar svipaðar. Af þessu eru vieilskuldir vélbátaútgerðarinnar 4733 þús. kr., en víxilskuldir togaraútgerðarinnar 8272 þús. kr. Skakkar þar meira en 31/2 millj. Hinsvegar eru verzlunarskuldir vélbáta 4310 þús. kr., en togaranna ekki nema 1387 þús. kr. Engum getur blandazt hugur um, að það eru einmitt þessar skuldir, verzlunarskuldir, sem eru ósamningsbundnar, sem langmest hætta stafar af, að fyrirtækin verði stöðvuð og að þeim gengið. Ég veit ekki, hvað hv.þm. telur lausaskuldir, en mér sýnist eftir þessum skýrslum, að lausaskuldir vélbáta séu 6,1 millj., en togara um 3,2 millj., eða næstum því helmingi minni en vélbáta og línuveiðara. Framhjá þessu er ómögulegt að komast, hvernig sem reynt er að nota þessar tölur.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Við 2. umr. þessa frv. lét ég í ljós fyrst og fremst dálítinn vafa um, að þessi tilraun, sem hér á að gera til að bjarga útgerðinni, væri á nokkurn hátt fullnægjandi, og í öðru lagi að það, sem hér átti að gera, væri að styðja þann lakast stæða hluta af lökustu framleiðslutækjum landsmanna til samkeppni við önnur framleiðslutæki sömu atvinnugreinar. Ég var sannfærður um það þá, og er það enn, að ef á að nota aðstöðu ríkisvaldsins til þess að halda uppi útgerð án þess að tilkostnaður hennar sé nokkuð lukkaður eða að von sé um arð, þá er vafasamt, að þetta frv. fari í rétta átt, m. a. vegna þess, að gera má ráð fyrir, að togaraútvegurinn og stærri skipin í flota landsmanna séu hagkvæmari fyrir þjóðfélagið í rekstri heldur en smábátaútvegurinn, og þó sérstaklega smærri mótorbátar. Ég sagði þá, að ég skyldi reyna við þessa umr. að lýsa því nokkuð með tölum, hvernig hlutfallið er milli þessara framleiðslutækja, togaraútgerðarinnar og smábátaútvegsins, þegar litið er til þess, hversu mikið þessi útgerð hvor fyrir sig verður að kaupa af því, sem okkur landsmönnum er óhagstæðast, nefnilega frá útlöndum. Nú þykist ég vera nokkru nær um þetta, og skal ég því leyfa mér að segja með nokkrum tölum frá þeirri niðurstöðu, sem ég hefi komizt að í þessu efni. Það er þá fyrst samanburður á aflamagni og tilkostnaði hjá bátaútgerðinni 1933, borið saman við afla og tilkostnað togaraútgerðarinnar frá sama tíma. Sé nú aflinn athugaður fyrst, þá kemur það í ljós, að togararnir, 40 að tölu, hafa aflað alls um 50% af heildarafla landsmanna, og mótorbátarnir, 400 að tölu, hafa aflað á þessu sama ári 40% af öllum aflanum. Tilkostnaðurinn greiddur til útlanda var hjá togurunum á þessu ári hér um bil 1890000 kr., en samskonar kostnaður hjá smábátunum þessa sömu vertíð var hér um bil 2925000 kr., og eins og áður var sagt, var aflinn álíka mikill, eða 40%. Það munar því rúmlega 1 millj. kr., sem vélbátaútvegurinn hefir verið óhagstæðari þjóðarbúinu heldur en togaraútgerðin í þá 80 daga, sem það tók að ná í þennan afla. Það er augljóst af þessu, að ef ríkisvaldið vill taka tillit til þess, hversu mikið hver grein sjávarútvegsinns þarf að kaupa frá öðrum löndum, þá er óhentugt að styðja vélbátaútveginn. Og það er alveg augljóst, að ef ríkisvaldið er með fjárframlögum að styðja lakasta hlutann af framleiðslutækjunum til þess að keppa - með árangri skulum við segja -, við betri framleiðslutæki, þá er ríkisvaldið þar að gera ráðstafanir, sem eru til þjóðartjóns. Ég hélt, að það mundi ekki vera tilgangur ríkisvaldsins með þeirri íhlutun, sem þeir hafa nú meiri og meiri með hverjum mánuði um alla atvinnuháttu landsmanna, að tilgangurinn með þessum ráðstöfunum væri sá, að gera þjóðarbúinu augljóst tjón, með því að ég heyrði líka hæstv.atvmrh. viðurkenna, að þetta sjónarmið væri þó nokkurs virði, og að bæri vissulega að taka tillit til þess arna í hugleiðingunum um það, hvernig ráðstafanir skyldi gera, ef ríkisvaldið hefði afskipti af svona framleiðslu, og því vildi ég benda hæstv. ráðh. á það, hvort hann vildi ekki, áður en hann gerir ráðstafanir til að fá þessa löggjöf í gegn óbreytta eins og hún liggur fyrir nú, kynna sér þetta og vitanlega draga af því ályktanir, sem ég fyrir mitt leyti álít, að geti ekki verið nema á einn veg, ef hér á að gera ráðstafanir til frambúðar, og ef þær ráðstafanir, sem gera á, eiga að verða til hagsmuna fyrir þennan atvinnuveg, og þá um leið fyrir þjóðarbúið í heild. Ég get skilið, að hæstv. ráðh. vilji ekki líta á þetta, ef hann vill bara hugsa um hagsmuni einstakra aðilja, en ekki taka tillit til þarfa þjóðfélagsins eða þeirra erfiðleika, sem nú eru að dynja yfir. Hæstv. ráðh. segir, að fleiri menn hafi atvinnu á mótorbátum en í sambandi við togaraútgerðina. Ég játa, að mikið tillit má taka til þess. En af því að hæstv. ráðh. sagði við 2. umr., að hann hefði ekki gert sér grein fyrir því, ekki hefðu legið fyrir upplýsingar um það atriði sérstaklega og því hefði hann ekki tekið tillit til þess, þá vildi ég óska, að hæstv. ráðh. kynnti sér nánar þetta atriði og léti það hafa áhrif á sínar framkvæmdir í þessu máli, því að það er a. m. k. fyrir mér alveg augljóst, að ef ríkisvaldið ætlar að taka upp á sína arma og styðja þessi verstu framleiðslutæki, smábátana, og láta þá útrýma betri framleiðslutækjum, sem sé stærri skipunum, sérstaklega togurunum, styðja þá svo í samkeppninni við togaraflotann, að hann biði lægri hlut, þó að ég sé ekki í vafa um, að hér sé verið að vinna óþurftarverk fyrir land og lýð.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég var ekki alveg við því búinn að svara fullyrðingu hæstv.atvmrh. um, að það væri meiri ástæða til að láta bankana gera skuldaskil fyrir togaraútgerðina fremur en bátaútveginn, vegna þess að skuldir togaranna væru mestar í bönkum, en skuldir, sem á bátaútveginum hvíla, væru mestar við einstaka menn. Þetta er ekki nema að nokkru leyti rétt, en ég var ekki við því búinn áðan að hrekja þetta með tölum. Ég hefi það meira að segja á tilfinningunni, að þessi fullyrðing hæstv. ráðh. sé aðeins að litlu leyti rétt. Bátaútgerðin mun skulda öðrum lánardrottnum en bonkum kringum 6 millj. kr., þó er ekki hægt annað að sjá en sumt af því sé í bönkunum. því það er stór póstur, sem kallaður er aðrar skuldir og ekki er neitt flokkaður í framtölum manna, en í þessum pósti eru taldar veðskuldir, verzlunarskuldir og víxlar, og má ætla, að helmingur þessarar upphæðar, eða um 3 millj. kr., séu skuldir við banka. Skuldir þær, sem vélbátaútvegurinn hefir hjá bönkum, eru að vísu ekki líkt því svona háar, svo skuldar bátaútvegurinn meira í ógreiddum vinnulaunum heldur en togaraútgerðin. Ógreidd vinnulaun hjá bátaútveginum eru 157 þús. kr., en hjá togaraútgerðinni er þessi upphæð engin. Þá eru skuldir hjá bátaútveginum fyrir hluti 131 þús. kr., en ekkert hjá togaraútgerðinni. Ógreidd opinber gjöld hjá bátaútveginum 10 þús., hjá togaraútgerðinni sama. Svo koma þessar aðrar skuldir, sem eru hjá togaraútgerðinni 300 þús. kr. meiri en hjá bátaútgerðinni. Munurinn á þessum skuldum verður því alls ekki neinn, sem nemi verulegu. Ég held því, að þetta sé allt of völt undirstaða undir því að synja togaraútgerðinni um samskonar aðstoð og bátaútgerðinni. Ég vil segja hæstv. ráðh. það, fyrst hann fór út í það, að bankarnir hafa ekki heimild til að gera upp skuldir nema á þann veg að gefa sjálfir eftir, eða þá að velta fyrirtækinu. Þegar bankarnir ganga þannig að fyrirtæki, þá er það meira og minna gert í þeim tilgangi að láta þá menn, sem hafa ótryggðar skuldir, tapa öllu, sem þeir hafa lánað. Síðan er fyrirtækið látið koma á annars hendur, sem er kannske betur til þess fallinn, kannske verr, býst við, að það verði svipað, upp og ofan. Bankarnir geta þannig aftur og aftur tekið fyrirtækin, og með því að hafa nafnaskipti á þeim geta þeir losað fyrirtækin við talsvert miklar skuldir, en setið eftir með allar sínar skuldir án þess að gefa eftir einn einasta eyri. Þessi skuldaskil eru gersamlega óviðunandi. Fyrst og fremst eru þau ekki fullnægjandi fyrir fyrirtækið, og í öðru lagi nálgast þau ákaflega mikið það, að vera svindl, sem jafnvirðulegar stofnanir og bankarnir mega ekki leggja stund á. Þess vegna álít ég, að þessi leið hjá hæstv. ráðh. sé ófullnægjandi og þar að auki óheilbrigð. Hæstv. ráðh. segir, að ég hefði ekki getað sýnt fram á annað en að þær tölur, sem hann tilfærði með töpin, væru réttar. Ég var ekki að reyna að færa sönnur á annað. Hver, sem er las, getur tilfært þessar tölur rétt, og ekki efast ég um, að hæstv. ráðh. sé læs á tölur. Hitt sýndi ég fram á, að hann hefði ekki með þessum tölum sannað það, sem hann vildi sanna. Bæði sönnuðu tölurnar þetta alls ekki sjálfar, og í öðru lagi hefir hann gengið framhjá rökum, sem voru miklu meira virði í þessu sambandi en þau, sem hann koma með. Ég sýndi fram á, að hann hefði ekki með þessum tölum sýnt fram á, að það væri nær að styðja togaraútgerðina en bátaútveginn, þó að þær tölur, sem hann notaði, væru réttar. Það er hægt að blekkja með réttum tölum, ef þær eru notaðar í röngu sambandi og öðrum tölum sleppt, sem miklu meira máli skipta í málinu.

Jóhann Jósefsson Þar eð hæstv.atvmrh. leggur svo mikið kapp á að fá málið fram og tekur ekki tillit til veikinda af hálfu stuðningsmanna till., þá vil ég vænta þess, að hæstv. ráðh. reyni að fá tvo af sínum flokksmönnum til að sitja hjá við atkvgr. Ég flyt ekki till. til að tefja málið, heldur til að bæta frv. Að öðru leyti beygi ég mig fyrir úrskurði hæstv. forseta.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég held, að ég muni það rétt frá umr. í gær, að hv.frsm. tók þannig undir þar aðfinnslur, sem komu fram við frv., að hann taldi ekki líkur til, að n. mundi gera breyt. á frv. En ég spurði n., hvort hún treysti sér ekki til á milli umr. að gera á því smábreyt. Ég mun því bíða og sjá, hvort n. er alveg ósveigjanleg í þessu efni. Ég hafði hugsað mér að koma með brtt. við frv. við 3. umr. Í 1. gr. álit ég, að ekki eigi að standa nokkur orð, þar sem er heimildin til að banna með öllu innflutning kartaflna. Ég álít þetta allt of víðtæka heimild með tilliti til neytenda. Ég tel seinni mgr. sömu gr. óþarfa. Það er að mínu áliti ekki þörf á að binda þetta við þá eingöngu, sem hafa verzlað með kartöflur. Ég álít, að það eigi að vera nokkurn veginn frjálst, hverjir fá að verzla með þær. Ég hygg, að nokkra þekkingu þurfi yfirleitt til þess að verzla með kartöflur. Þá hefir verið bent á það, og nú síðast af hv. 10. landsk., að 3. gr. frv. ætti að vera ýtarlegri en hún er, og get ég fallizt á það. Vildi ég óska, að á upprunamerki væri þess getið, hvaða tegund af kartöflum þar er um að ræða Hér er t. d. ræktuð allmikið viss kartöflutegund og boðin til neytenda, sem mörgum þykir ekki góð til neyzlu eða til að geyma; það er hin svo nefnda Eyvindarkartafla. Fróður maður um þessi mál hefir sagt mér, að meðal erlendra þjóða sé hún ekki skoðuð sem mannafæða, heldur höfð til skepnufóðurs. En það mun vera töluvert mikið ræktað af þessari kartöflu hér á landi. - Þá vildi ég, að á þessu merki væri ekki aðeins tekið fram, úr hvaða sýslu kartöflurnar væru, heldur væru þau einnig miðuð við kauptún, til þess að maður gæti t. d. vitað, hvort um Akraneskartöflur er að ræða eða ekki, þegar kartöflur eru sendar úr Borgarfjarðarsýslu. Því að ég álít miklu betra, að hægt sé að vita, hvort kartöflurnar eru ræktaðar á Akranesi heldur en að aðeins verði vitað af merkinu, að þær séu ræktaðar einhversstaðar í Borgarfjarðarsýslu. Ég hefði viljað, að í þessu frv. fælist vernd fyrir neytendur gegn því, að þeim væri boðin skemmd vara, hvort heldur um er að ræða erlendar eða innlendar kartöflur. Við, sem lengi höfum neytt útlendra kartaflna, vitum, að fluttar hafa verið inn kartöflur, sem í raun og veru hafa ekki verið nein vara, og því fé, sem eytt var fyrir þar, hefir verið eytt til einskis. Ég er þeirrar skoðunar, að við séum enn ekki komnir svo langt í framleiðslu þessarar vöru, að við getum birgt okkur upp að henni á öllum tímum árs fyrir hina stærri bæi, og jafnvel að meðtöldum stærri kauptúnum. Mér er sagt, að Vestmannaeyjar hafi á undanförnum árum oftast orðið að birgja sig upp með erlendum kartöflum, og hér í Rvík vitum við, að það er ekki leið að fá innlendar kartöflur seinni part vetrar. Hitt atriðið, með geymsluna, er líka nokkuð verulegt atriði, því að sérstaklega góð húsakynni þarf til geymslu fyrir kartöflur, þó að ekki sé um sýkingu að ræða. Til þeirrar geymslu þyrfti stórt lagerhús. Ég álít rétt að byggja kartöflukjallara hér í Reykjavík til slíkrar geymslu. En á meðan sama aðferð er höfð, sem verið hefir hér um geymslu á kartöflum, þá er ekki líklegt, að kartöflur víðsvegar af landinu geymist til langframa né komi að notum til neyzlu hér í bænum síðari hluta vetrar. Að ég legg mikið upp úr þessu máli, er af því, að ég legg áherzlu á, að engin vara er eins mikil neyzluvara og enga vöru má því síður vanta á matborð manna. Þess vegna má löggjafarvaldið ekki gera neitt, sem getur orsakað það, að þurrð verði á kartöflum til neyzlu í landinu. Ég mun bíða átekta og sjá, hvort n. vill taka orð mín til athugunar. Annars mun ég koma með brtt. við frv.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja mjög umr. um málið úr þessu. Það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, breytti að engu leyti því, sem ég hafi sagt. Hann gat ekki komizt hjá því að viðurkenna þær tölur réttar, sem ég nefndi; svo langt sem þær náðu. Hitt er mér ljóst, enda hefi ég aldrei borið á móti því, að togararnir, að undanskildum örfáum undantekningum, hafa greitt mikið í vinnulaun og veitt ríkissjóði verulegar tekjur. Það er því ekkert annað en útúrsnúningur af verstu tegund að skilja orð mín svo, að mér sé ósárt um, þó floti togaraútgerðarinnar stöðvaðist. Mér er fyllilega ljóst, hvílíkur voði slíkt væri fyrir þjóðina og ríkið, en þar sem togaraútgerðin hefir að langsamlega mestu leyti lánsfé frá bönkunum, sem eins og allir vita eru ríkisstofnanir, þá tel ég rétt, að bankarnir geri upp skuldamál togaraútgerðarinnar. Aðalhætta bátaútgerðarinnar er aftur á móti sú, að mikill hluti þeirra skulda, sem á henni hvíla, eru verzlunarskuldir, sem eru kræfar hvenær sem er og skuldareigendum þóknast. Þess vegna verð ég að álíta, að þessi útgerð sé í meiri hættu vegna lánardrottna sinna heldur en togaraútgerðin. Það er því hreinasti útúrsnúningur að halda því fram, að ég vilji togaraútgerðina feiga, en með tilliti til takmarkaðrar getu ríkissjóðs, þá verð ég að telja sjálfsagt að reyna að hjálpa þeirri útgerðinni, sem í mestri hættu er stödd. Þá var ekki alveg réttur sá samanburður, sem hv. 6. þm. Reykv. var að gera á tekjum þeirra manna, sem vinna að útgerð á bátum og togurum. Bæði er það, að vélbátaútgerðin er af mörgum stunduð sem hjáverk, en togaraútgerðin miklu síður, og svo er á það að líta, að togararnir eru flestir gerðir út í Reykjavík, þar sem kaup er hærra en annarsstaðar á landinu, og sömuleiðis opinber gjöld og allar lífsnauðsynjar manna. Aftur á móti eru flestir vélbátarnir gerðir út víðsvegar úr öðrum landshlutum. Ég ber engar brigður á það, að togararnir skili miklu kaupi þann tíma, sem þeir starfa, en það gera fleiri tegundir útgerðar. Línuveiðararnir eru næstum því jafnháir og stærri vélbátar í einstöku tilfellum, þegar á allt er litið. Að ég gerði í síðustu ræðu minni samanburð á rekstrarafkomu mismunandi greina útgerðarinnar, var í tilefni af orðum hv. 5. þm. Reykv. um daginn. Þá er það hin mesta meinloka hjá hv. 6. þm. Reykv., að lánin ættu að vera því hærri, sem eignirnar séu minni. Slíkt nær ekki nokkurri átt, því ef hann vill lána þeim meira, sem minna eiga en aðrir, samanborið við skuldir, þá er það ekki annað en það, að verið er að greiða lánardrottnum skuldir, sem eru þeim að mestu leyti tapað fé, og þá væri hér um að ræða fyrst og fremst hjálp til lánardrottna útgerðarinnar, en ekki til hennar sjálfrar, en tilgangurinn er ekki sá fyrir þeim, sem flytja þetta frv., heldur hinn, að tryggja mönnum með tiltölulega lítilli hjálp eftirgjöf á skuldum, svo þeir geti verið færir um að starfa áfram. Hv. 6. þm. Reykv. þótti það óviðfelldið, að bankastjóri í öðrum bankanum ætti að hafa yfirstjórn skuldaskilanna, en að hinn bankinn hefði þar enga íhlutun. Ég skal játa, að í fljótu bragði lítur þetta svona út, og skal ég gera grein fyrir því, hvers vegna þetta er talið heppilegt. Í 25. gr. frv. segir svo: „Þegar lokið er lánveitingum úr skuldaskilasjóði, skulu eignir sjóðsins renna í stofnsjóð fiskveiðasjóðs Íslands, jafnóðum og útlán skuldaskilasjóðs útborgast“, enda á fiskveiðasjóður að annast allt skrifstofuhald skuldaskilasjóðs frá upphafi, skuldaskilasjóði að kostnaðarlausu. Nú er það svo, að einn af bankastjórum Útvegsbankans hefir stjórn og umsjón fiskveiðasjóðs með höndum, og þar sem eignir og tekjur skuldaskilasjóðs eiga að renna í stofnsjóð fiskveiðasjóðs, þótti okkur eðlilegt og rétt, að sá bankastjóri, sem hefir stjórn þess sjóðs með höndum, væri einnig formaður skuldaskilasjóðs.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki borið fram brtt. við þetta frv., þó að ég hefði viljað koma með svipaða brtt. við III. kafla eins og kom fram í Ed. En það er sýnilegt, að slíkt næði ekki fram að ganga. Ég vil því ekki tefja málið á þinginu, þar eð það er þó til nokkurra bóta. Ég hefi þó rekið mig á við yfirlestur frv., að varla verður komizt hjá því að gera dálitla breyt. á 12. gr., í sambandi við niðurfærslu á vöxtum og vaxtakostnaði. í gr. er komizt svo að orði: Í stað „6%“ „5%“ og „6%“ komi: 5%, 41/2 og 5%. En í lögunum er þetta orðað svo: „Árlegt tillag, til að borga kostnað við sjóðinn og til varasjóðs, er 1/2% á ári af upphæð lánsins eins og það var fyrir hvern gjalddaga. Gjald þetta fellur burt, ef vextir þess flokks, sem lánið er veitt úr, eru 6% eða hærri; og ef vextirnir eru milli 51/2 og 6%, færist gjaldið niður hlutfallslega, svo að vextirnir að viðbættu gjaldinu fari ekki fram úr 6%“. En eftir till.n., ef samþ. verður, hljóðar þessi kafli þannig: „Árlegt tillag, til að borga kostnað við sjóðinn og til varasjóðs, er 1/2% á ári af upphæð lánsins eins og það var fyrir hvern gjalddaga. Gjald þetta fellur burtu, ef vextir þess flokks, sem lánið er veitt úr, eru 5% eða hærri; og ef vextirnir eru milli 41/2% og 5%, færist gjaldið niður hlutfallslega, svo að vextirnir að viðbættu gjaldinu fari ekki fram úr 6%“. Nú býst ég við, að n. hafi ætlazt til, að þar, sem nefnt er 51/2% og 6%, færist gjaldið niður í 41/2% og 5%. En af því upplagið er tvisvar tekið, þá orðið tæmandi, svo að síðustu 6% standa óhreyfðir. Þetta getur orðið þess valdandi, að þeir, sem hafa vexti með t. d. 4,8 %. verði að borga svo mikið, að vextirnir nemi 5,2–5,3% . En þá verða þeir verr settir en þeir, sem hafa 5% lán. Þetta er engin sök n., en á rót sína í orðalaginu sjálfu, sem er ekkert annað en vitleysa og felst í orðunum „og ef vextirnir eru á milli 51/2%, og 6%, færist gjaldið niður, svo að vextirnir að viðbættu gjaldinu fari ekki fram úr 6%“. Þessi hemill á vitleysuna þurfti því að vera áfram. Ég hefði viljað haga orðum þannig, að í stað 6 % komi 5% og í stað 51/2% komi 41/2%. En hér er tvisvar nefnd 6%, og sýnist eins og það ætti að vera tæmandi, en það er ekki tæmandi. Ég hefi lítillega talað um þetta við hv. form. landbn., og hefir hann fallizt á þessa skoðun mína, og fannst mér því ekki nauðsynlegt að koma með brtt., en mætti nægja að fá yfirlýsingu um þetta. Að lokum vildi ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh. - vegna þeirrar heimildar, sem frv. veitir um að taka allt að 5 millj. króna lán innanlands eða utan -, hvort það er ekki stefna hæstv.ríkisstj. að forðast að taka utanlands lán, hvort sem er í þessu skyni eða öðru, og hvort ekki sé hæpið, að slíkt lán fáist innanlands. Á þessu vildi ég fá frekari skýringu hjá hæstv. fjmrh. og vænti ég þess fastlega, að hún komi fram annaðhvort nú eða við 3. umr.

Jóhann Jósefsson Með því að skrifl. brtt. mín veltur á miklu um það, hvort málið kemur vélbátaúveginum að gagni eða ekki, og þar sem tveir hv. dm., sem ég veit, að hafa samúð með því, að málið verði afgr. í því formi, sem ég fer fram á í till., eru nú veikir, þá mælist ég til þess við hæstv. forseta, að hann fresti atkvgr. til föstudags. Ég get sagt, að það eru líkur til, að þeir verði þá mættir.

Gísli Guðmundsson Ég hefi leyft mér að flytja brtt. við frv., á þskj. 269. Brtt. er þess efnis, að lán til rafmagnsstöðva í sveitum verði veitt til 20 ára, en þau eru nú, samkv. reglugerð ræktunarsjóðs, aðeins til 10 ára. Ég flyt brtt. vegna þess, að ég veit, að mönnum, sem hafa slík lán, eru þau þungbær, því að rafmagnsstöðvarnar hafa verið dýrar og kostnaðarsamar. Ég geri ráð fyrir, að ekki sé að ræða um mörg slík lán, en þessi breyt. er réttlætismál. Ég hefi talað um till. við form. landbn. í þessari hv. d. og flm. málsins í Ed. Þeir hafa báðir tekið till. vel. En ég vil verða við tilmælum hv.þm. Mýr. að taka till. aftur til 3. umr., og geri ég það hér með, svo að nefndin geti athugað hana nánar.

Forseti (JörB): Þá hafa ekki fleiri kvatt sér hljóðs, og er umr. lokið. verður nú gengið til atkv.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég nenni ekki að endurtaka það, sem ég er búinn að margsegja við þessar umr., ekki heldur það, sem bókað er í fundargerðum hv. sjútvn. Nd. á síðasta þingi um þetta mál, enda er hv.þm. G.-K. það fullkunnugt. Það eina loforð, sem ég gaf n., var, að reynt yrði að hjálpa vélbátaútgerðinni á þessu þingi, og það loforð hefir verið efnt út í æsar. Það eru því ekkert annað en rakalausar fullyrðingar, að ríkisstj. hafi ekki staðið við það, sem hún heflr lofað að leggja til þessa máls.

Ólafur Thors Það er nú búið að ræða þetta mál svo ýtarlega hér á Alþingi, að ég tel enga ástæðu til þess að bæta miklu við rök flokksbræðra minna til sönnunar á okkar skoðunum á málinu. Það frv., sem hér liggur fyrir, er ekkert annað en fullkomin brigðmælgi á þeim vilyrðum um lausn á málinu, sem ríkisstj. gaf í lok síðasta Alþingis. Frv. þetta er aðeins ófullnægjandi tilraun til þess að leysa úr einum þætti þeirra vandræða, sem sjávarútvegurinn á nú við að búa og greinilega er lýst í skýrslum og áliti mþn. í sjávarútvegsmálum, er lögð voru fyrir síðasta þing og þá var gerð fullkomin tilraun til að leysa með þeim frv. um skuldaskilasjóð útgerðarmanna, um fiskveiðasjóð og fleiri frv., er þá voru fram borin af sjálfstæðismönnum hér í hv.Nd. Ég tel enga þörf á því, eins og ég þegar hefi tekið fram, að bæta við rök minna flokksbræðra fyrir því, að frv. það, sem hér liggur fyrir, felur í sér enga lausn á þessu mikla vandamáli, en ég vildi gjarnan láta það sjást í Alþt., að þetta er mín skoðun eins og þeirra og ég hygg megi segja, skoðun allra sjálfstæðismanna á Íslandi. Skýrsla sú, er hv. 6. þm. Reykv. flutti í síðustu ræðu sinni, er mjög merkilegt sönnunargagn í þessu máli og sýnir það, að hæstv.ríkisstj. hefir ekki litið á málið frá réttu sjónarmiði, þegar hún bar fram sínar lítilmótlegu og veigalitlu till. í þessu frv. Ég tel mig vera allkunnugan þessum málum, en þó brestur mig kunnugleika til þess að bæta nokkru við þá skýrslu, sem hv. 6. þm. Reykv. flutti hér í sinni síðustu ræðu. Ég vil aðeins minna á það, að daglaun á togurunum hafa á síðustu 4 árum verið meira en helmingi hærri en daglaun annara sjómanna á öðrum skipum, en jafnframt má taka það fram, að atvinnan á togurunum hefir yfirleitt náð yfir lengri tíma á hverju ári en atvinnan á hinum öðrum skipum, og mér er kunnugt um það, að meðaltekjur sjómanna á togurunum hafa verið tvisvar til þrisvar sinnum hærri yfir árið en á öðrum veiðitækjum, og margir þeir menn, sem á togurunum vinna, hafa enga aðra atvinnu yfir árið. Af þessu er augljóst, sem hæstv. ráðh. þá líka telur sig hafa vitað, að togaraútgerðin er arðvænlegasta atvinnugreinin við sjávarsíðuna, en þá staðreynd, að þessi útgerð hefir ekki skilað sínum eigendum eins góðum tekjum og önnur veiðitæki, ber að rekja til þess, að þessi útgerð hefir greitt þeim, sem að henni vinna, hærra kaup en aðrar atvinnugreinir, og sömuleiðis hærri gjöld til hins opinbera. - Ég skal svo enda þessi orð mín með því að lýsa því yfir enn á ný, að ég uni á engan hátt við þau úrslit þessa máls, sem í frv. felast. Það má náttúrlega segja, að nokkur bot sé ráðin á málinu, ef hin skrifl. brtt.hv.þm. Vestm. verður samþ., og greiði ég henni að sjálfsögðu atkv., en lausnin er þó eftir sem áður ófullnaegjandi og þeir, sem frv. bera fram, hafa ekki staðið við þau loforð, er þeir gáfu á síðasta þingi, heldur hafa þeir riftað þeim.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Undir þessum umr., bæði í gær og í dag, hafa nokkrir hv. dm. beint til n. aths. út af einstökum atriðum frv. með ósk um, að n. tæki þessi atriði til athugunar og bæri fram brtt. um þau. Út af þessu vil ég taka það fram, að það þyrftu að vera nauðsynlegar breyt. á frv. til þess, að ég vildi fyrir mitt leyti vinna að breyt. á því, vegna þeirra sérstöku ástæðna, sem nú eru fyrir hendi, að það er, eins og allir vita, talað um að fresta þinginu nú innan skamms.

Af hverjum?

. Yfirleitt af þingmönnum, og ég geri ráð fyrir að hv. 1. þm. Skagf. hafi heyrt um það.

Ég vildi spyrja um, hvenær það yrði gert

. Mér hefir heyrzt á þessum hv.þm., að hann gangi út frá því sem gefnu, að þetta muni verða gert. Ég hefi ekki heldur heyrt neina rödd um, að það sé rangt að fresta þinginu, svo að ég býst við, að það verði gert. Jæja, verði farið að breyta frv. nú, þá er ákaflega hæpið, að það geti orðið að l. áður en þessi þingfrestun á sér stað, og þá getur það ekki komið að gagni á þessu ári að því er snertir framleiðslu ársins. Þess vegna álít ég, að mikil þörf þurfi að vera til breyt. til þess að rétt sé að gera hana nú. Hinsvegar sé ég ekkert athugavert við það, þó að þessum l. verði breytt aftur, jafnvel þegar þingið kemur aftur saman í haust, ef þess þætti þurfa. Auk þess verð ég að segja það, fyrir utan þessa formshlið málsins, að mér sýnist ekki svo mjög mikil þörf á að breyta frv. T. d. það, sem hv. 10. landsk. minntist á, ákvæði 3. gr., sem hann taldi ekki nógu skýr og taldi nauðsyn á að taka það beint fram í l., hvað mætti setja í reglugerð og hvað ekki. Það kann nú að vera, að þetta hefði verið viðkunnanlegra. En þó hygg ég, að einmitt með reglugerðarákvæðum megi ákveða um það, sem hann var að tala um, t. d. um það atriði, sem hann minntist á, hver ætti að borga kostnaðinn vegna þeirra aðgerða, sem það opinbera hefði nú í þessum efnum. Viðvíkjandi því, sem þessi sami hv.þm. minntist hér á og beindi því til n., hvort ekki mundi rétt að taka upp í frv. svipuð ákvæði um aðra garðávexti eins og í frv. eru um kartöflur, þá virðist mér, hvað sem annars segja má um þetta, að það geti a. m. k. ekki verið nein nauðsyn á að fara nú að tefja þetta mál út af því, vegna þess, sem ég hefi áður sagt um þingfrestun, því að vitanlega væri auðvelt að bæta þesskonar lagaákvæðum við á næsta þingi, eða jafnvel á framhaldsþinginu í haust. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að vernd vantaði fyrir neytendur í frv. En þessi vernd felst einmitt í 3. gr.

Ég átti við erlendar kartöflur

. Þetta frv. fjallar um innlendar kartöflur. Hv. þm. þótti einnig og rúm heimildin í 1. gr. til að útiloka erlendar kartöflur og sagði, að þær þyrftu að fást, ef þær innlendu hrykkju ekki til. Frv. gerir einmitt ráð fyrir þessu. Samkv. því á ekki að hefta innflutning á erlendum kartöflum nema ekki sé þörf á þeim. Það er því engin þörf á að breyta frv. af þessum ástæðum. Ég hefi þegar sagt, að ég er á móti breytingum á frv. af því, að ég get búizt við, að af þeim leiði, að frv. gangi ekki fram að þessu sinni. Þær breyt., sem gerðar yrðu á frv., yrðu þá að vera til verulegra bóta, ef tilvinnandi ætti að vera að tefla því í tvisýnu vegna þeirra, en ég sé ekki, að neitt af því, sem hv.þdm. hafa talað um, sé svo aðkallandi.

(Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Till. er flutt í framhaldi af því, sem ég sagði við 2. umr. málsins, og þar sem ég gerði nokkra grein fyrir henni, þá get ég verið stuttorður nú. Svo er til ætlazt, að ef stj. sjóðsins þykir það hentugra, þá geti hún gefið út handhafaskuldabréf í hlutföllunum 175:150, og hækkar þá tillagið eftir 11. gr. í samræmi við það. Ástæðan fyrir því, að lagt er til, að upphæðin sé hærri, ef gefin eru út handhafaskuldabréf, er sú, að búizt er við, ef þau verða notuð til skuldaskila, að ekki verði eins þægilegt að ná samningum, og er gert ráð fyrir, að sá mismunur nemi um 121/2%, og er varla ástæða til að búast við, að hann verði meiri, þegar þess er gætt, að bréfin eiga að vera fullgildur gjaldeyrir til lúkningar á skuldum fram til 1935, á sama hátt og bréf kreppulánasjóðs voru fram til 1933. En sá hængur er á, eins og sett var á síðasta þingi um kreppulánasjóðsbréf bænda, að þau eru ekki gjaldgild til ríkis eða bæjarfélaga. Þótti sjálfsagt að samræma báða þessa flokka handhafaskuldabréfa ríkissjóðs. Í samræmi við þetta er í 4. gr. gert ráð fyrir 15-20% mismun, eftir því hvort greitt er í peningum eða skuldabréfum. Hygg ég, að þessa sé svo ljóst, að óþarfi sé að fjölyrða frekar um það.