Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég get verið samþykkur mörgu af því sem stendur í þessum bálki eða bandormi, þ.e. málum 1425, að því er mig minnir, þeim þáltill. sem hv. þm. Stefán Benediktsson hefur flutt. Ég veit þó ekki hvort þessar tillögur þjóna allar miklum tilgangi um framkvæmd þessara mála. Það hefði kannske verið nær að spyrja hvað hafi orðið um vilja hæstv. fjmrh. frá því í fyrra þegar hann lagði til að ríkið hætti afskiptum af eða selji þau fyrirtæki sem hv. þm. leggur nú til að verði seld. Að vísu hefur hæstv. iðnrh. framkvæmt sumt af því sem að hans rn. snýr. Það er svo sem ekkert nýtt í þessari till. um að leggja niður starfsemi Síldarverksmiðja ríkisins umfram það sem sagt var í fyrra. Mér finnst þó fremur lítið í grg. sem till. fylgir og mig langaði til að bæta þar nokkuð úr svo að menn vissu e.t.v. um hvað þeir væru í rauninni að selja eða gefa, ef menn vilja, því að þarna er um þó nokkuð miklar eignir að ræða, í lóðum, fasteignum, vélum og byggingum. Skömmu eftir að fjmrh. lét þessi orð falla í fyrravor bárust virkilega fyrirspurnir til Síldarverksmiðja ríkisins um hugsanleg kaup á tveimur þessara fyrirtækja, þ.e. Síldarverksmiðjunni á Húsavík og Síldarverksmiðjunni á Reyðarfirði, auk lauslegra umr. um eignirnar á Skagaströnd. Fiskiðjusamlag Húsavíkur, sem leitaði eftir þessum kaupum, óskaði eftir að mat færi fram á þessum eignum og það var framkvæmt í febrúar 1984. Skv. afskriftareglum Ríkisábyrgðasjóðs er þetta mat um 10.6 millj. kr. á þávirði. Nývirði var aftur á móti talið rúmar 20 millj. kr. Nú er bókfært verð á þessum eignum 4.5 millj. Það er því ekki óeðlilegt að ef maður hefur bókfært verð á öðrum eignum Síldarverksmiðja ríkisins gæti maður hugsanlega leyft sér - þó að það sé ekki að öllu leyti rétt - að margfalda það bókfærða verð með því verði sem hugsanlega fengist fyrir verksmiðjuna á Húsavík. Talið var að ef eitthvert vit ætti að vera í sölu á þessum eignum hlyti það að vera einhvers staðar á milli þeirrar matsgerðar skv. afskriftareglum og nývirðis. Tölur voru nefndar án þess þó að nokkur tilboð færu fram eða umr. um tilboð, u.þ.b. 13 millj. kr. eða nálægt þreföldu bókfærðu verði. Til er matsgjörð frá Sjóvá fyrir nokkuð mörgum árum og þar voru menn nokkuð sammála um að það mundi styðja þessa reikningsaðferð. Bókfært verð Síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði var 65.4 millj. sem ætti þá að söluverðmæti að vera nálægt 200 millj. Á Seyðisfirði eru það 44.6 eða 150 millj. kr. söluverð. Á Raufarhöfn eru eignirnar 31.3 sem mundu gera nánast 100 millj. kr. á söluverði. Reyðarfjörður er aftur með 18.9 millj. bókfært verð eða nálægt 60 millj. kr. hugsanlegt söluverð. Síðan á Skagaströnd 17 millj. kr. bókfært verð eða 50 millj. kr. hugsanlegt söluverð. Þetta gerir samtals um 560 millj. kr. Nú er það svo að skv. afskriftareglum, sem reiknað er með í verðákvörðun fyrir loðnu, er nánast útilokað fyrir aðila, sem kaupir nýja eign til að bræða loðnu í, að standa undir nokkrum fjármagnskostnaði miðað við það verð sem reiknað er út. Þar af leiðandi mundi nýr kaupandi á þessum verksmiðjum fara beinustu leið á höfuðið skv. þeim verðákvörðunum sem viðhafðar eru í dag nema til komi verulega breyttar aðferðir við þá verðákvörðun. Þá er viss ókostur að brytja niður þessar einingar þar sem verkstæði, lager og varahlutir, stjórn sölumála o.fl., er á sömu hendi. En það er vel til í því, eins og hv. flm. tók fram, og raunar líklegt að einstaklingar gætu rekið ýmsar þessar einingar betur eða ekkert verr en nú er gert og jafnvel gætt meiri hagsýni en nú er. Það vill svo til að nú stendur yfir deila austur á Seyðisfirði við Síldarverksmiðjur ríkisins. Starfsmenn verksmiðjunnar fóru í setuverkfall eina nóttina og drógu mjög úr framleiðslu. Verksmiðjan hélt þá að sér höndum með að taka við hráefni og hefur gert síðan þessi deila hófst. Deilan stendur um það að þvinga á verksmiðjustjórnina til að fjölga aftur á vöktum í verksmiðjunni umfram það sem búið var að fækka til sparnaðar þar sem tekin höfðu verið upp aukin vélræn vinnubrögð. Þetta ásamt fleiru mundi að mínu viti síður koma til í verksmiðju í einkarekstri. Ég vil samt alls ekki fortaka það að þetta gæti gerst í einkarekstri. En Síldarverksmiðjur ríkisins gætu farið betur í einkarekstri og raunar tel ég að þær ættu þar heima. En menn verða að vita hvað þeir eru í raun og veru að tala um að selja í þessum efnum. Það er ýmislegt fleira í þessum tillögubálki sem hér liggur fyrir sem ég hefði gjarnan viljað taka undir þó að ég endurtaki það að ég veit ekki hvort það hefur í sjálfu sér mikla þýðingu um framgang málsins, en það mun þá gert þegar hvert og eitt þeirra mála kemur fyrir.



Herra forseti. Aðeins örfá orð um þetta. Þó þetta mál sé búið að vera lengi á dagskrá hafði ég ekki reiknað með því að það kæmi til umr. í dag. Vissulega mætti fara um þetta einstaka mál mjög mörgum orðum, rekja sögu Síldarverksmiðja ríkisins frá upphafi, rekja það hvernig þær hafa staðið að atvinnulegri uppbyggingu og skipt öllum sköpum fyrir atvinnusögu margra byggðarlaga. Ég held að ef sú saga væri rakin af fyllsta hlutleysi yrði hlutur Síldarverksmiðja ríkisins góður svo ekki sé meira sagt. Ég hygg að þó að ýmsir aðilar hafi gagnrýnt þennan rekstur, jafnvel á heimastöðum, þá hafi það þó komið í ljós að þegar þeir hafa ætlað að breyta til hafi menn hætt við og fundist meira öryggi í því einmitt að geta haft jafntraust fyrirtæki og Síldarverksmiðjur ríkisins hafa þó verið á hverjum stað til staðar. Ég ætlaði ekki að fara ofan í þessa till. mjög náið og hef ekki til þess aðstöðu. En hér var minnst á minn heimastað áðan og það minnir mig á ákveðna sögu frá þeim stað. Menn fengu glýju í augun af gróða síldaráranna og tveir einkaaðilar á staðnum hugsuðu sér til hreyfings og ætluðu hvor um sig að fara að byggja á þessum litla stað sína verksmiðju og það munaði ekki miklu að báðir fengju leyfi. Það var þó sem betur fer sú fjármálastjórn að það var ekki leyft. En það munaði litlu að við hefðum setið uppi með tvær litlar bræðslur sem þá væru nú trúlega báðar, miðað við þá aðila sem ætluðu að takast á við það verkefni, komnar á hausinn og til lítils gagns fyrir heimamenn. Niðurstaðan varð hins vegar sú að Síldarverksmiðjur ríkisins byggðu þar sína bræðslu og vissulega hefur komið fram margs konar gagnrýni á þá starfsemi. Stundum hefur mönnum þótt að verksmiðjustjórinn þar hefði ekki nægileg völd eða tök á því að stýra sínu fyrirtæki jafnsjálfstætt og hann kannske hefði viljað en í stað þess væri um of stýrt héðan að sunnan. En fyrir þetta byggðarlag stendur þó atvinnusköpunin og öryggið ofar öðru. Ég þarf ekki að fara langt yfir á norðausturhornið, þ.e. til Raufarhafnar, til þess að benda á annað dæmi sem kannske er enn þá gleggra. Ég held að það liggi ekki mjög mikil hugsun á bak við þessa till., enda er hún mjög fortakslaus og grg. stutt. Það er aðeins vegna þess að það er skoðun BJ að leggja beri niður starfsemi á vegum ríkisins í ljósi breyttra atvinnuhátta, tækni og annarra atvinnuhátta sem hægt er að sinna með hagkvæmari hætti. Mig vantar alveg rök fyrir því að þetta mundi gerast með hagkvæmari hætti hjá einkaaðilum. Ég veit um dæmi frá Austurlandi af bræðslu sem átti bærilega að græða á og hefur orðið einhver þyngsti baggi þess fyrirtækis. Ég gæti best trúað því að sá ágæti einkaaðili, sem þar er í forsvari, mundi gjarnan vilja losna við þessa verksmiðju sína í dag, jafnvel þó að loðnan sé komin aftur.  Það er rétt, sem kom fram hjá Birni Dagbjartssyni hv. 5. þm. Norðurl. e. áðan, að heimamenn á Reyðarfirði ræddu um það sín á milli í fyrra þegar kom hálfgert tilboð að nú væri hægt að kaupa ríkisfyrirtæki á slikk því mönnum skildist að svo væri, menn gætu gengið að þessu. Þá hugsuðu heimamenn sér gott til glóðarinnar og fóru að athuga þessi mál. Við könnun á þessu máli kom glögglega í ljós að menn réðu hreinlega ekkert við þetta. Það er útilokað að menn ráði við þær tölur sem hv. þm. fór með áðan og þýða nánast 60 milljónir. Það var hins vegar ósköp eðlilegt í ljósi þess hvernig þessi útsala var sett upp af hæstv. fjmrh. að menn tryðu því að nú væri hægt að komast yfir miklar eignir fyrir lítið. Ég spyr þess vegna af því að ég sé að hv. 8. þm. Reykv. er búinn að biðja um orðið aftur: Er það útsöluhugmyndin sem liggur að baki þessum tillöguflutningi? Er það útsöluhugmyndin um það að ríkið afsali sér dýrum eignum á slikk til einkaaðila? Er skoðun BJ í raun og veru sú að öll starfsemi, hverju nafni sem hún nefnist, eigi að vera í höndum einkaaðila nema þá með þeim formerkjum, sem maður hefur heyrt hjá öðrum þeim sem halda fram þeirri stefnu, að ekki sé gróðavon? Við heyrum það nefnilega frá þeim postulum, sem tala fyrir þessari einkaforsjá, að sjálfsagt sé að setja alla starfsemi sem einhver gróðavon sé í, í hendur einkaaðila, en ef það kynni að þýða kostnað, ef það kynni að þýða tap, þá eigi ríkið skilyrðislaust að taka það á sig. Ég trúi því ekki að BJ sé með þessar íhaldsskoðanir á hraðbergi og það sé grundvöllurinn að þessum tillöguflutningi, en um það væri gott að fá skýr svör.



Herra forseti. Ég þakka þessar undirtektir, sérstaklega vegna þess að þær gefa betra tilefni til að ræða það sem ég tel vera höfuðatriði þessa máls, þ.e. spurninguna um hugmyndir. Ég vil benda á til upplýsingar að við fjárlagaumr. í fyrra lögðum við fram bandorm af brtt. við fjárlagafrv. sem lutu flestar að mjög svipuðum aðgerðum og hér er verið að tala um. Við hugsuðum síðan í framhaldandi tillögugerð að nota mætti þá fjármuni, sem þar losnuðu, til að leggja grundvöll að atvinnuuppbyggingu í hinum dreifðu byggðum. Það er kannske hart að segja það, að ég hafi ekki haft ýkjamikinn áhuga á því hverjar eignir Síldarverksmiðja ríkisins voru. Það sem liggur að baki þessari þáltill. er ekki hugmynd útsölunnar, eins og hv. 2. þm. Vesturl. spurði mig um, heldur fyrst og fremst spurningin um hvert sé verkefni ríkisins og hvert eigi að vera verkefni einstaklinga í ljósi þess hvernig hægt er að gæta ábyrgðar og sækja ábyrgð, gæta ábyrgðar með þeim hætti að menn geti kallað þá aðila til ábyrgðar sem ekki hafa nógu vel farið með opinbera fjármuni og þá hugsanlega kallað þá líka til ábyrgðar þegar vel gengur. Hins vegar þegar um einkaaðila er að ræða skýrast þó línur ábyrgðarinnar með þeim hætti að ekki er nokkur vafi á því hver ber ábyrgð á hverju. Ég nefni það dæmi sem hv. 2. þm. Austurl. nefndi um einkaaðila á Austurl. sem nú rekur svipaðan rekstur sem þungan bagga. Á meðan þessi þungi baggi hvílir á honum getum við þó verið viss um, að hann lendir ekki á alþjóð allri. Það getur allavega ekki gerst nema fyrir fyrirgreiðslu stjórnmálamanna. Það kom í ljós í máli hv. 5. þm. Norðurl. e. að náverandi verðlagsákvörðun á loðnu nánast útilokar rekstur einstaklinga á þeim verksmiðjum sem nú eru fyrir hendi. Þetta þýðir m.ö.o. að sjómenn eru að niðurgreiða loðnuna. Þetta þýðir þá líka að samkeppnisaðstaða okkar á mörkuðum væri nánast töpuð ef þetta væri ekki gert með þessum hætti. Þetta segir okkur, án þess að við þurfum að rekja það, afskaplega mikilvæga sögu. Þetta segir okkur að í síharðnandi samkeppnisaðstöðu hefur ríkið í raun o veru tekið að sér að bjarga því sem bjargað varð. Í eðlilegri samkeppni hefði þurft að endurnýja þessar verksmiðjur með sama hraði og endurnýjun verksmiðja nágranna okkar fór fram til þess að þær framleiddu af sömu gæðum og með sama tilkostnaði eða lægri en keppinautar okkar.  Málið er það að við höfum viðhaldið þessari atvinnustarfsemi með því að greiða hana niður. Og hver er árangurinn? Árangurinn er m.a. sá að við höfum frá Skagaströnd til Reyðarfjarðar mjög einhæft atvinnulíf á fjölmörgum plássum. Þar hefur einfaldlega verið haldið úti atvinnu með því að halda úti rekstri m.a. þessara verksmiðja. Það hefur verið notað sem afsökun fyrir því að gera í raun og veru ekki neitt annað til bóta í atvinnulífinu. Á meðan hægt er að halda tiltölulega stórum fjölda íbúa viðkomandi byggðarlags í vinnu hjá fyrirtæki sem þessu skapast engin pólitísk nauðsyn fyrir því að gera eitthvað annað fyrir atvinnulíf staðarins. Á meðan menn eru alltaf að tala um að renna nýjum stoðum undir atvinnulífið meina þeir allavega ekki neitt með því á þeim stöðum þar sem þeir halda úti niðurgreiddum rekstri verksmiðja sem þessara.



Herra forseti. Ég get varla annað en blandað mér lítillega í þetta mál þar sem ég hef nokkuð langa reynslu af að veita verksmiðju forstöðu. Auðvitað má deila um rekstrarform. síldarverksmiðjur ríkisins eru langstærsti framleiðandinn hér á landi á lýsi og mjöli. Þær reka slíkar verksmiðjur á Siglufirði, Raufarhöfn, seyðisfirði og Reyðarfirði. Svo eru minni verksmiðjur fyrir sérstaka vinnslu á Skagaströnd og Húsavík. Ég skal segja það strax í sambandi við þessar verksmiðjur, sem við köllum ekki lengur síldarverksmiðjur, heldur loðnubræðslur, að mitt mat er að stjórn þessa fyrirtækis hafi lagt margt gott af mörkum og að mínu mati staðið sig vel og reynt að fylgjast með breytingum og lagfæringum eins og mögulegt er. Þetta segir ekki allt um að það sé endilega ríkið sem eigi að eiga þessar verksmiðjur. En það er annað alvarlegra sem hefur skeð í þessum rekstri okkar hér á Íslandi. Það er hvað við höfum vanrækt að endurnýja og endurbæta þessar verksmiðjur almennt, hvort heldur eru í ríkis- eða einkaeign. Eini verulegi votturinn um það er blandaði reksturinn í Krossanesi á vegum Akureyrarbæjar og einstaklinga. Ég held ég megi fullyrða að sú verksmiðja sé með besta vinnslukerfið. Ég held að við hlaupum yfirleitt fram hjá þessu. Þetta er ábending til stjórnmálamanna og stjórna lánastofnana. Þarna höfum við vanrækt og þarna erum við að tapa stórfé á hverju ári. Við seljum mjöl t.d. miðað við eggjahvítueiningar. Sennilega töpum við stórfé á hverju ári vegna þess að þær eru alltaf í lágmarki. Réttar vinnsluaðferðir, nútíma vinnsluaðferðir, eins og nágrannar okkar nota, færðu okkur stórfé. Það eru yfirleitt frá 68 upp í 72% í próteini. Það er fjögurra prósentustiga munur á þessu og verulegur verðmunur. Við þyrftum að geta gert þetta á réttan hátt. Það er verið að reyna að gera. Á því hefur verið byrjað í Krossanesi og víðar í litlum mæli. Það eru ekki eingöngu vélarnar í verksmiðjunum heldur mjölblöndunartæki og annað sem þarf að gera vel úr garði. En í þessu eru fólgnir verulegir fjármunir. Þetta gera nágrannar okkar Norðmenn og Danir svo til árlega, taka allar nýjungar upp og breyta hjá sér með fyrirgreiðslu lánastofnana því að ekki er þetta tekið beint úr rekstri. Þessir aðilar hafa skilað ómældum arði. Svo segjum við hér heima á Íslandi: Hvernig stendur á því að við fáum ekki hærra verð fyrir loðnuna í íslensku verksmiðjurnar? Þeir borga miklu meira bæði í Danmörku og Noregi og alls staðar. - Þetta er verulegur hluti af skýringunni, fyrir utan orkumál og annað sem fylgir því að innlend orka er hér miklu dýrari en danska olíuorkan og gasið. En þetta var framhjáhlaup. Þetta er risaatvinnuvegur á okkar mælikvarða. Þetta er stóriðja hjá okkur. Nú blasir við eftir nýjustu upplýsingum að loðnubræðslur eigi að vinna úr 600 þús. lestum af loðnu. Það er ekkert smáræði sem fer í gegnum þessar vélar. Og það þarf að gæta þarna fyllstu arðsemi. Ég legg áherslu á að varðandi umbætur í arðsemi erum við of kærulausir. Við tölum alltat um arðsemi, en gerum lítið í því að framkvæma það sem þarf að gera þar. Þá kem ég að aðalmálinu sem er: Á að selja Síldarverksmiðjur ríkisins eða ekki? Mín skoðun er sú að Síldarverksmiðjur ríkisins séu frumkvöðlar í uppbyggingu síldarbræðslu eins og hún var á sínum tíma. Ríkið hljóp þá undir bagga til að hrinda af stað nýrri atvinnustarfsemi. Þetta var mjög virðingarvert og var nauðsynlegt að gera það á sínum tíma. En ef einstaklingar eða sveitarfélög eða byggðarlög, þar sem þessar verksmiðjur eru staðsettar, vildu fara inn í þennan rekstur og taka hann að sér er alveg óþarfi að vera með „stóru mömmu“, ríkið, með í þeim rekstri eins og nú er komið. Þessi ábyrgð á að flytjast heim í hérað og til þeirra einstaklinga sem þar vilja vera og ekki á neinu gjafverði, heldur sannvirði. Ég held að það hafi jafnvel verið baggi á ýmsum byggðarlögum, ég segi ekki meira en það, að hafa þessi fyrirtæki í sínum höndum. Það hafi verið orðið svo ríkt í þeim að geta sagt: Við höfum þarna ríkisfyrirtæki. Við þurfum ekki meira fyrir þessu að hafa. Þetta veldur ýmsum erfiðleikum, en við leitum bara til ríkisins. Ég er ekki að ámæla fólki á þessum stöðum. Það er alið upp við þetta. Við vitum um vandamál sem hafa skeð á Siglufirði og annars staðar vegna þessa. Því ekki að leyfa fólkinu sjálfu, hvort það eru sveitarfélögin eða einkaaðilar sem vilja reka þessi fyrirtæki, að byggja þau upp á sem bestan máta? Þá má það njóta arðsins af því. Við eigum ekki að blanda ríkinu of mikið í slíkan rekstur. Ég er ekki tilbúinn, hv. þm. Stefán Benediktsson, að leggja þetta allt niður á einu bretti, þetta þurfum við að athuga, en ég er algerlega tilbúinn að styðja þig í því að leitað verði eftir því að þetta verði gert á þann veg, sem ég hef um rætt, að gefa einstaklingum og sveitarfélögum á þessum stöðum tækifæri til að eignast þessi atvinnufyrirtæki og reka þau upp á sína eigin ábyrgð.



Herra forseti. Ég ætla að leggja nokkur orð í belg, vegna þess að síldarverksmiðjan á skagaströnd hefur komið hér til tals. Ég ætla að upplýsa þingheim um að síldarverksmiðjan á Skagaströnd er ákaflega stór verksmiðja, en hún hefur varla starfað í 20 ár. Ef það á að selja þessa verksmiðju fyrir 17 millj. kr. mundi ég óska ríkissjóði til hamingju með að koma þeirri verksmiðju í verð. Þarna hafa verið möluð og brædd bein af og til úr frystihúsinu, en síld hefur ekki sést á Skagaströnd og ekki loðna heldur. Mér er mjög minnistætt þegar vélarnar voru teknar úr þessari verksmiðju og fluttar til Siglufjarðar, það hefur verið á árunum 1963-1965, ég man ekki nákvæmlega árið. Það er því alveg vonlaust að tala um þetta sem fyrirtæki sem sé atvinnuskapandi á þessum stað. Ég er alveg sannfærð um að ef einstaklingar á Skagaströnd hefðu átt þessa verksmiðju og ættu hana hefðu þeir séð einhver not fyrir húsnæðið a.m.k. og veit að þar hefur verið áhugi á að nýta það. Í upphafi var síldarverksmiðjunum komið á laggirnar til að styrkja atvinnulífið. En ágóðinn af þessum verksmiðjum, því einhver hlýtur hann að hafa verið á sínum tíma, rann ekki til byggðarlaganna, heldur fór hann eitthvað annað. Það var ekkert eftir nema stórir steinkumbaldar á Skagaströnd og víðar - á Vestfjörðum svo eitthvað sé nefnt - stórir kaldir steinkumbaldar sem standa steindauðir og eru öllum til ama ef ekki verður reynt að koma þeim í hendur einkaaðila sem sjá einhver not fyrir þá.



Herra forseti. Ég tók smávegis þátt í umr. hér um fyrsta frv. af þessum bandormi þeirra Bandalagsmanna um að leggja niður starfsemi ákveðinna stofnana. Mér hefur fundist umr. hjá hv. flm. á þann veg að fyrst og fremst eigi að fara eftir því, sem í tillgr. segir, að leggja niður starfsemi síldarverksmiðja ríkisins, þ.e. að leggja niður þá starfsemi sem þar fer fram. Það er ekki verið að tala um að koma henni í hendurnar á öðrum. Meira að segja fannst mér koma fram í einni ræðu hans að starfsemi ríkisverksmiðjanna frá Húnaflóa og austur um hefði gert það að verkum að atvinnuástand á þessu svæði væri, og þessi starfsemi hefði sett það mark á, einhæfara og verra en í öðrum landshlutum. Í því fannst mér felast að það væri æskilegt að leggja loðnubræðslu niður, þetta væri ekki verkefni sem stæði undir eðlilegri atvinnuþróun í landshlutunum. Ég vil mótmæla því og hefði talið að til að fylla út í stefnumörkun BJ um að skapa fólki öryggi og jafnvel með breyttu hlutverki ríkisins hefði verið eðlilegra að fara inn á þá braut að leggja til að starfsemi Síldarverksmiðja ríkisins yrði að einhverju leyti breytt. Ég hefði talið mjög við hæfi að nú hefði verið lagt til að starfsmenn þessara fyrirtækja fengju að hafa áhrif á stjórn og rekstur fyrirtækjanna, jafnvel sjómennirnir sem koma með hráefni til verksmiðjanna og jafnvel sveitarstjórnir á viðkomandi stað, en það hefur hvorki falist í ræðu flm. né heldur í till. að neitt slíkt sé æskilegt, heldur það fyrst og fremst að leggja niður starfsemi síldarverksmiðjanna. Vitaskuld er meiningin sú, þó að það hafi ekki komið beinlínis fram, að þarna verði um eignabreytingu að ræða, þ.e. að færa þessar ríkiseignir yfir til einstaklinga. Það hefur um leið verið gert lítið úr hlutverki þessa fyrirtækis næstum því frá upphafi og nú sé það orðið úrelt rekstrarform. Síldarverksmiðjur ríkisins voru stofnaðar um 1930 og höfðu forustu í því að vinna silfur hafsins, síldina, hér á tímabilinu frá 1930 og fram til 1944 meðan fyrir Norðurlandi var mikið af síld. Það komu ýmsir aðilar að þessum leik. Stórkapítalistar á þá vísu, sem voru umsvifamiklir í rekstri hér sunnanlands, brugðu sér norður á land og byggðu stórar síldarverksmiðjur, steinkumbalda eins og hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir var að nefna hér áðan. Það eru til ansi stórir steinkumbaldar norður á Hjalteyri. Það eru stórir steinkumbaldar norður á Djúpuvík og Ingólfsfirði. Það eru steinkumbaldar á Hesteyri og Sólbakka. Hverjir skyldu hafa átt þessa steinkumbalda? Ekki var það nú blessað ríkið. Nei, það voru þeir sem nú er talað um að sjálfsagt sé að eignist ríkisfyrirtækin sem voru byggð upp á sama tíma og þessir steinkumbaldar voru byggðir. Og það voru fleiri aðilar sem fóru inn í leikinn á þessu tímabili. Það gerðu líka bæjarstjórnir. Rauði bærinn á Siglufirði fór af stað og þótti ekki sæma annað en að nefna þá verksmiðju fallegu nafni og hún var nefnd Rauðka. Hún er ekki lengur steinkumbaldi, heldur er búið að rífa hana til grunna. Hún er ekki lengur til sem atvinnufyrirtæki fyrir norðan og hún var ekki tilbúin að taka á móti nýrri síldargöngu við Norðurland né heldur loðnugöngu við Norðurland þegar að því kom að þessir gullfiskar komu hér upp að ströndinni. Þetta var nú bjargræði einkaframtaksins og líka, því miður, bæjarfyrirtækis í aðalsíldarbænum. Ef Síldarverksmiðjur ríkisins hefðu ekki verið til staðar og verið byggðar upp á því tímabili sem ég hef áður nefnt hefði svo getað farið að þegar síldin kom og fór að veiðast aftur á 6. áratugnum hefði engin verksmiðja verið ganghæf. Það var engin af einkaverksmiðjunum. Það var búið að loka á Ingólfsfirði, Djúpuvík, Hjalteyri og Dagverðareyri sem ég gleymdi að nefna áðan. Og það var enginn til þess að nýta þessa afurð okkar. Sama hefði sjálfsagt skeð þegar næsta aflaleysistímabilið gekk yfir. Reyndar hefði ekkert verið hægt að gera þá. Við hefðum látið þetta silfur hafsins ganga fram hjá. Ég lít svo á að Síldarverksmiðjur ríkisins hafi að stórum hluta staðið undir þeirri lífskjarabyltingu sem átti sér stað á tímabilinu frá 1930 og fram yfir 1945, staðið undir stórum hluta af tekjuöflun og nýtingu sjávarafurða. Og þær hafa haldið þessu hlutverki sínu áfram á undanförnum árum og verið að mörgu leyti í fararbroddi þó að hægt sé að segja að sú forusta hafi slappast nokkuð á undanförnum árum. En því miður er alveg það sama að gerast á hinum vettvanginum, þ.e. í einkageiranum. Endurnýjun á verksmiðjum einkaframtaksins, sem eru nokkrar, þó ekki jafnstórar og ríkisverksmiðjurnar, hefur verið allt of hæg. Mér finnst engin ástæða til að kenna þar um forustumönnum hjá Síldarverksmiðjum ríkisins né heldur forustumönnum eins og hv. þm. Valdimar Indriðasyni, sem stjórnar einni verksmiðjunni, heldur hefur á undanförnum árum verið kreppt það að íslenskum sjávarútvegi að hann hefur ekki frekar á þessu sviði en öðrum getað byggt sig upp. Það á kannske að vera lausnin, þegar þannig er búið að leika ákveðinn þátt sjávarútvegsins, eins og síldarverksmiðjurnar, að afhenda ríkisverksmiðjurnar einkaframtakinu þegar stjórnendur landsins hafa leikið þannig rekstrargrundvöll fyrir þessi fyrirtæki að þau hafa ekki getað byggt sig upp. Ég mótmæli slíkri stefnu. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt, eins og hv. þm. Valdimar Indriðason nefndi hér áðan, að gert verði átak í því að endurbyggja verksmiðjurnar, jafnt ríkisverksmiðjurnar sem einkaverksmiðjur, en það væri sjálfsagt og eðlilegt að þar hefði ríkið forustu, ekki með því að reyna að skattleggja sjávarútveginn frekar en gert hefur verið, heldur með því að almenningur í landinu endurgreiddi nú þessum góðu fyrirtækjum, sem hafa á undanförnum árum að miklu leyti staðið undir þeirri uppbyggingu sem átt hefur sér stað í landinu, til þess að þau gætu orðið samkeppnisfær og til þess að þau gætu framleitt þá vöru sem er verðmætust og hægt er að skila frá þessum verksmiðjum. En það sem hefur skeð, eins og ég sagði áðan, á undanförnum árum og hefur gert það að verkum að þessar verksmiðjur hafa ekki getað endurnýjað sig er að þeim hefur ekki verið búinn rekstrargrundvöllur. Þær hafa verið skattlagðar á ýmsan máta til almenningsnota, og þó fyrst og fremst til ýmissa þjónustustofnana sem eru fyrir hendi í þjóðfélaginu, og þær hafa ekki getað sinnt því hlutverki sem þær eiga að hafa og þeim ber að sinna. Ég vil sem sagt ítreka að ég teldi það eðlilegri og sjálfsagðari vettvang okkar alþm. nú að ræða um það hvernig fara skuli að því að endurbyggja þessar verksmiðjur og ná fullkomnari vinnslu og betri afurðum frá þeim en að ræða um hvernig við skulum breyta eignarformi á þessum góðu fyrirtækjum samfélagsins sem hafa byggt upp okkar þjóðfélag og styrkt uppbyggingu okkar á undanförnum árum.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég fagna þeirri yfirlýsingu að útsöluhugmyndin sem fæddist í herbúðum þeirra sjálfstæðismanna á ekki innangengt í herbúðum þeirra Bandalagsmanna. Það er vissulega gott að svo er ekki, þótt ýmislegt hafi bent til þess, en ég er kannske ekki alveg nægilega sannfærður þó eftir þessa yfirlýsingu. Ég vil leiðrétta það að starfsemi Síldarverksmiðja ríkisins á Seyðisfirði og Reyðarfirði hafi haft afgerandi áhrif um einhæfni atvinnulífs þar. Þó þær hafi vissulega verið nokkur þáttur öðru hverju í atvinnulífi þessara staða, þá eru það auðvitað allt aðrir hlutir þar sem hafa verið afgerandi núna á hinum síðustu árum varðandi atvinnu, en góðir viðbótarþættir eru þetta engu að síður sem ég dreg ekkert úr. En það er annað þar eins og annars staðar sem hefur stuðlað að einhæfninni og ómögulegt að kenna það við starfsemi þessara aðila. Þessi einhæfni er nákvæmlega sú sama og ekki minni á hinum stöðunum þar sem einkaaðilarnir eru með þessar bræðslur, síður en svo að þar sé meiri einhæfni. Út af því sem fram hefur komið hér varðandi ítök heimamanna vil ég taka undir þá ósk sem kom frá mínum sveitungum um að heimaaðilar hefðu meiri ítök í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. Þeir hefðu þar sinn fulltrúa og gætu þar einhverju ráðið. Það þykir mér eðlilegt og jafnvel að fyrir hverja verksmiðju væri ákveðin undirstjórn sem væri þar málum kunnug og tæki betur á. Mér datt í hug í sambandi við allt tal um ríkisforsjá og þátttöku ríkisins í hinu og þessu að núna er mjög um það rætt að skapa verði ný atvinnutækifæri. Ríkisstj. er með það alveg sérstaklega á sinni könnu að skapa fleiri atvinnutækifæri á nýjum sviðum. Til þess er ákveðið framlag á fjárlagafrv. Mig minnir 50 millj. væru á fjárlagafrv. til að stuðla að þessari nýsköpun. Ég tek heils hugar undir það þegar fulltrúar BJ kvarta yfir því hvað ríkið geri lítið þarna og leggi of litla upphæð fram. Ég heyrði það í umr. um fjárlögin hjá fulltrúa BJ að þetta þótti lítil upphæð og það var greinilegt að BJ vildi eindregið stuðla að því að framlag ríkisins til nýrra atvinnutækifæra til nýsköpunar atvinnulífsins væri margfalt miðað við það sem er í fjárlagafrv. nú. Ég tek alveg undir þetta, en mér finnst að krafan um að ríkið leggi þarna meira til sé ekki í sem bestu samræmi við niðurlagningarstefnu hv. 8. þm. Reykv.



Herra forseti. Ég vil minna á það, sem ég sagði í upphafi orða minna, að ég teldi það hlutverk ríkisvaldsins fyrst og fremst að hámarka kjör hinna verst settu í þjóðfélaginu. Ég verð að viðurkenna að ég furða mig á áhuga Alþb.-manna á rekstri Síldarverksmiðjanna. Ég get vel skilið að menn finni til einhvers sögulegs skyldleika við þessa starfsemi. Flestallir hafa trúlega einhvern tíma komið nálægt henni og hafa þannig séð einhverjar taugar til hennar. En að sá flokkur hér á þingi sem telur sig bera hagsmuni verkafólks hvað mest fyrir brjósti skuli ekki gera sér grein fyrir afleiðingum af þessum rekstri og þróun þessa rekstrar. Fyrirtæki sem ekki getur borgað eðlilegt hráefnisverð getur auðvitað ekki heldur borgað eðlileg laun. Það að halda í rekstur þessara verksmiðja er að halda niðri launakjörum hér á Íslandi og það hefur áhrif miklu víðar en bara í starfsemi Síldarverksmiðja ríkisins. Hv. 2. þm. Austurl. fannst gæta misræmis í gagnrýni okkar Bandalagsmanna á fjárframlögum til þróunar atvinnustarfsemi og þeirrar till. að leggja beri niður starfsemi sem þessa. Svo ekkert fari á milli mála, þá teljum við að það sé hlutverk samfélagsins eða ríkisins að ábyrgjast öryggi í aðstæðum en ekki að það fari fram þannig að ríkið haldi úti framleiðslustarfsemi. Menn tala hér af mjög mikilli fyrirlitningu um einkaframtak. Fyrir mitt leyti vil ég ekki og mun ekki skilyrða það með einum eða öðrum hætti hvernig rekstri þessarar starfsemi og annarrar, sem við höfum lagt til að ríkið hætti afskiptum af, verður fyrir komið. Vitanlega eru margir möguleikar til í því, hvort sem þar er um að ræða einstaklinga, samtök einstaklinga, svo sem samvinnufélög, samtök einstaklinga í stærri hópum, sveitarfélög og þar fram eftir götunum, sem tekið gætu við þessum og öðrum rekstri. En allt eru það einstaklingar í samanburði við ríkiseignina. Ef og þar sem þessar verksmiðjur eru svona mikilvægar fyrir byggðarlög og sannanlegt er að þær séu svona mikilvægar og ekki sé hægt að bjóða fólki þar önnur atvinnutækifæri, ef þær standa undir byggðarlaginu, þá er ekkert eðlilegra en að byggðarlagið eignist þessar verksmiðjur og reki þær sjálft. Þá er ábyrgðin þar sem mest er nauðsyn fyrir hana og ekki ástæða til að sækja neitt til ríkisins í þeim málum. Séu borin saman afrek einstaklinga eða samtaka þeirra og afrek ríkisins í þessum efnum finnst mér kannske farið út fyrir hugmyndafræðilegan grundvöll þessarar umr. því ég lagði áherslu á það áðan í mínum orðum að ég tel hér fyrst og fremst vera spurt um hvar og hvernig maður getur gert aðila ábyrga fyrir rekstri og þróun atvinnustarfsemi. Ég bendi á það, af því að ég hef einhvers staðar rekist á það, að Krossanesverksmiðjan sem hér var aðeins nefnd borgar 10% ofan á ákveðið verð  Ég held að menn blandi allt of mikið saman við þessa umr. tilfinningum sínum til þeirra fyrirtækja sem nefnd eru. Þetta eru fyrirtæki sem stofnað var til með ákveðnum hætti fyrir mjög löngu margra hverra og menn hafa til þeirra grónar og kannske eðlilegar mannlegar tilfinningar. En það þýðir ekki að eðlilegt og nauðsynlegt sé að ríkið haldi úti starfsemi sem þessari sem nokkurs konar minjasafni. Í sambandi við hvernig hefur verið staðið að þessum rekstri í fortíðinni ætla ég ekki að fara að vera neitt rótarlegur, en tilfellið er að Síldarverksmiðjur ríkisins hafa verið einkabarn ákveðinna stjórnmálaafla hér á landi og notaðar sem nokkurs konar uppspretta atvinnutækifæra fyrir vissa stjórnmálaflokka. Ég nefni þar engan einn fremur en aðra.

Þú mátt nú til með það.

Sá stjórnmálaflokkur er reyndar sá sem ég hef gjarnan nefnt stærstan kerfisflokk á þessu landi, en það er Sjálfstfl. Það væri þess vegna ástæða til, ef menn vildu, að fara nánar út í þá sálma. 



Herra forseti. Ég er hreinlega gáttaður á þeirri fullyrðingu hv. 8. þm. Reykv. að einkaaðilar í þessum rekstri greiði verkafólki einhver sérstaklega góð laun, en Síldarverksmiðjur ríkisins hafi haft forgöngu um að greiða lág laun og af þeirra völdum séu fólki í þessari vinnu ekki greidd mannsæmandi laun og af þeirri ástæðu séum við Alþb.-menn að verja Síldarverksmiðjur ríkisins. Ég frábið mér svona fullyrðingar og botna ekkert í þessu frekar en í röksemdafærslu hv. þm. þegar hann var að tilgreina Sjálfstfl. hér sérstaklega. Ég ætla þó að vona að menn muni upphaf Síldarverksmiðja ríkisins það vel að þar hafi að staðið og haft forgöngu um Framsfl. og Alþfl. og byggt það upp og þeir eiga heiður skilið fyrir það. En það er gömul fortíð, því miður.



Herra forseti. Á þskj. 165 leyfi ég mér að flytja svohljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér þegar í stað fyrir átaki í byggingu leiguhúsnæðis. Verði varið 200 milljónum króna í núgildandi verðlagi til þessa verkefnis á ári þar til þörfinni hefur verið fullnægt. Fjárins verði aflað með sérstökum hátekjuskatti.“ Þessi till. er fram sett vegna hins mikla vanda sem leigjendur eiga við að glíma, einkum hér á höfuðborgarsvæðinu. Í fréttum sjónvarpsins fyrir nokkrum vikum kom fram að það borgar sig engan veginn fyrir fólk að fjárfesta í húsnæði til að leigja út. Leigan þarf að vera himinhá til að standa undir öllum kostnaði. Af þessu svo og öðru leiðir að leigumarkaðurinn þrengist stöðugt. Íbúðum til leigu fækkar og leigan hækkar ár frá ári. Þær íbúðir sem um er að ræða eru húsnæði sem fjárfest hefur verið í og ætlaðar eru til leigu, gamalt húsnæði, t.d. í eigu dánarbúa, og síðast en ekki síst íbúðir sem kaupendur eða íbúðabyggjendur leigja dýru verði til að geta staðið undir vöxtum og afborgunum. Hin kröppu kjör íbúðakaupenda koma þannig niður á leigjendum sem í neyð sinni verða að taka nánast hverju sem er ef þeir eiga ekki að tjalda í Laugardalnum eða flytja aftur til foreldra sinna sem reyndar er sú lausn sem margir grípa til. Því er við að bæta að afar lítið hefur verið byggt af leiguhúsnæði á vegum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu undanfarin ár, sem veldur því að það fólk, sem leitar aðstoðar félagsmálastofnana, er á hrakhólum. Hvaða skoðun sem menn annars hafa á húsnæðismálum og því hvaða stefnu hið opinbera eigi að reka í þeim málum, er það staðreynd að hér á landi eru fjölmennir hópar fólks sem þurfa á leiguhúsnæði að halda, auk þeirra fjölmörgu sem gjarnan vilja leigja og eyða tíma sínum í annað en það þrælahald sem fylgir kapphlaupinu við víxla og afborganir. Í hópi leigjenda er einkum um að ræða einstæða foreldra, námsmenn sem margir hverjir hafa fyrir fjölskyldu að sjá, aldraða, öryrkja og fólk sem t.d. er nýkomið heim úr námi eða nýflutt í bæinn, hvaða bær sem það nú er. Þar við bætast allir þeir sem engan veginn hafa bolmagn til að kaupa eigið húsnæði. Þá má nefna þá sem fara út á land til að stunda vinnu, t.d. kennara, lækna og presta sem að vísu fá margir hverjir embættisbústaði, en skv. þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér, eru margir þessara bústaða mjög óhentugir og kyndingarkostnaður að sliga embættismennina. Þess eru mörg dæmi að kennurum er holað niður við alls ófullnægjandi aðstæður sem valda því að þeir haldast ekki við á staðnum. Auðveldasta lausnin væri auðvitað sú að byggja ódýrt og hentugt leiguhúsnæði. Hér á Reykjavíkursvæðinu er ástandið á leigumarkaðnum þannig að leiga fer stöðugt hækkandi, svo sem áður segir, og er nú komin langt upp fyrir greiðslugetu láglaunafólks þó vissulega séu undantekningar þar á. Ég get nefnt dæmi um einstæða móður sem vinnur hjá ríkinu. Hún fær 14 700 kr. útborgaðar þegar öll gjöld hafa verið dregin frá en eina húsnæðið, sem hún átti kost á að fá nú í haust eftir mikla leit, auglýsingar og umsóknir, var 3ja herbergja íbúð fyrir 13 000 kr. á mánuði. Hún á sem sagt að láta 1700 kr. plús meðlag duga fyrir mat, klæðum, barnapössun, hita, rafmagni og síma. Hvað gat hún gert? Þessi kona í fullu starfi hjá ríkinu átti ekki annars kost en að leita til Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar til að fá hjálp. Ég vil tíunda hér aðra sögu einstæðrar móður sem líka er í fullu starfi, vinnur vaktavinnu. Frásögn hennar birtist í Kvennablaðinu Veru nú í október. Hún segir með leyfi forseta: „Ég hélt áfram leit minni og það eina sem bauðst voru samningar frá tveimur og upp í sex mánuði, en ég stefndi a.m.k. að árs samningi, búin að fá nóg af flakkinu. En það tókst mér engan veginn svo ég lenti að lokum á Grundarstígnum á sex mánaða samningi. Það var góður eigandi því ég slapp við fyrirframgreiðslu. Að sex mánuðum liðnum var aftur flutt inn á saumastofu frænku minnar, næst var það Kópavogurinn hjá vini í sjö mánuði og í mars s.l. fluttum við í tólfta sinnið, nú á Framnesveginn í eitt niðurgrafið kjallaraherbergi með aðgangi að baði, engri eldunaraðstöðu og hvorki skápum né geymslu, kostaði 3 þús. krónur á mánuði og sex mánuði fyrir fram. Þetta var ekki mannabústaður og við héldumst ekki lengi við þarna. Þrautalendingin var þá hús Félags einstæðra foreldra í Skeljanesi og þar búum við sem sagt í dag.“ Þessi saga er ekkert einsdæmi, enda sýndi skýrsla sú, sem unnin var á vegum félmrn. um hagi einstæðra foreldra, að húsnæðismálin eru þeirra stærsti vandi. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Það hefur vakið töluverða athygli að meðal þátttakenda í greindri könnun telja langflestir að tryggt húsnæði sé eitt brýnasta mál einstæðra foreldra. Athuganir á húsnæðismálum einstæðra foreldra renna einnig stoð undir þá nauðsyn að tryggja möguleika á hæfilegu húsnæði til lengri tíma. Helmingur einstæðra foreldra býr í leiguhúsnæði en að jafnaði búa níu af hverjum tíu fjölskyldum á Íslandi í eigin húsnæði. Aðeins 6% einstæðra foreldra í leiguhúsnæði á almennum leigumarkaði hafa leigusamning til meira en eins árs og helmingurinn hefur engan leigusamning. Til samanburðar er bent á niðurstöður könnunar sem gerð var í Svíþjóð árið 1980, en þar kemur fram að 90% einstæðra foreldra í leiguhúsnæði hafa langtímasamning og eru taldir búa í mjög tryggu húsnæði. Það verður einnig að teljast athyglisvert að 27% einstæðra foreldra, sem búa í eigin húsnæði, hafa eignast það á félagslegum grundvelli í gegnum verkamannabústaðakerfið. Þar að auki hafa jafnmargir til viðbótar, eða þriðjungur allra þátttakenda í könnuninni, sótt um íbúðir í verkamannabústöðunum en ekki fengið. Það er einnig athyglisvert í þessu sambandi að fjórðungur einstæðra foreldra, sem leigja, bjuggu áður í eigin húsnæði.“ Það spyr kannske einhver: Hvers vegna kaupir þetta fólk sér ekki íbúð, þ.e. leigjendur? Því er til að svara að hér er einmitt um að ræða þann hóp í þjóðfélaginu sem ekki á þess nokkurn kost að festa sér húsnæði til kaups nema hjá verkamannabústöðunum vegna lágra launa. Skv. upplýsingum frá ríkisskattstjóra um tekjuskiptingu þjóðarinnar árið 1983 skiluðu 5857 einstæðir foreldrar með 4062 börn á framfæri skattaskýrslum. Af þessum hópi eru um 60% með brúttótekjur undir 230 þús. krónum og, ég endurtek, allt er þetta fólk sem hefur börn á sínu framfæri. Verkamannabústaðirnir geta engan veginn annað eftirspurninni eftir íbúðum til handa láglaunafólki. Síðast þegar úthlutað var komu 900 umsóknir en aðeins 300 fengu íbúð til kaups. Hjá Reykjavíkurborg eru nú á milli 600 og 700 fjölskyldur á biðlista eftir leiguíbúðum á vegum borgarinnar. Fólk hefur nú tekið sig saman og stofnað húsnæðissamvinnufélagið Búseta, sem nú telur um 2700 félagsmenn, til að finna leið til lausnar húsnæðisvanda leigjenda. En svo sem kunnugt er fékk Búseti enga úrlausn sinna mála s.l. vor þegar ný lög um Húsnæðisstofnun ríkisins voru afgreidd og nú liggur umsókn frá Búseta óafgreidd hjá Húsnæðisstofnun. Allar þessar tölur sýna og sanna hversu mikil þörfin er. En hvað gerir fólk, hvernig fær það þak yfir höfuðið? Margir fá lánað fyrir fyrirframgreiðslum. Bankakerfið, pabbi og mamma eða afi og amma hlaupa undir bagga. Og þeir eru ófáir sem fá að vera í kjallaranum eða risinu hjá ættingjum og vinum, einhvern veginn bjargast þetta. En það breytir ekki því að margir búa við neyðarástand og há leiga er að sliga fjölda heimila, því það er nú einmitt það sem fólk er að reyna - að koma sér upp heimili. Hér er um mikinn og brýnan vanda að ræða sem ber að leysa á félagslegan hátt. Sú lausn, sem hér er lögð til, er að veitt verði fjármagni að upphæð 200 millj. kr. til byggingar leiguhúsnæðis ár hvert þar til þörfinni hefur verið fullnægt. Ekki er nú beðið um mikið. Þessi upphæð mundi kannske duga til að byggja u.þ.b. 100 íbúðir eftir því hve ódýrt er byggt. Það verður að segjast eins og er að 200 millj. eru varla upp í nös á ketti miðað við þann mikla vanda sem við er að glíma. En sökum þess hve fast er haldið um ríkispyngjuna þessi árin er farið vægt í sakirnar í von um að vilji sé til staðar hjá ráðamönnum til að fara nýjar leiðir í húsnæðismálum. Ekki þykir mér stætt á því að klípa af naumum fjárveitingum til Húsnæðisstofnunar ríkisins, heldur ætti þessi sérstaka fjárveiting að verða sveitarfélögum og félagasamtökum hvatning til að hefjast nú handa. Lagt er til að þessara 200 millj. til byggingar leiguhúsnæðis verði aflað með sérstökum hátekjuskatti þeirra sem meira mega sín í þjóðfélaginu, þeirra sem hafa séð til þess að ekkert hefur dregið úr neyslu eða innflutningi þrátt fyrir mikla kjaraskerðingu. Þar með er breiðu bökunum gefinn kostur á að axla hluta af þeim byrðum sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt á herðar almennings. Skv. upplýsingum ríkisskattstjóra hafa 15 180 einstaklingar, skattgreiðendur, gefið upp til skatts tekjur sem eru 527 þús. kr. árið 1983 eða þaðan af meira sé miðað við brúttótekjur. Ef miðað er við vergar tekjur er um 13 318 skattgreiðendur að ræða. Til fróðleiks skal þess getið að skiptingin milli hjóna er með þeim hætti að 12 573 kvæntir karlar eru með tekjur yfir 527 þús. en aðeins 260 konur. Segir þetta nokkuð um launamisréttið á voru landi, Íslandi. Ef miðað er við brúttótekjur yrði hátekjuskatturinn 13 175 kr. á skattgreiðanda en ef miðað er við vergar tekjur 15 180 kr. Þetta getur ekki talist há upphæð fyrir þá sem hafa sæmilega mikið umleikis jafnvel þótt þeir hinir sömu hafi börn á framfæri. Að öllum líkindum eru flestir í þessum hópi búnir að koma sér upp húsnæði, sjálfsagt margir á þeim tímum er verðbólgan hjálpaði upp á sakirnar. Er það nokkuð ósanngjarnt að ætlast til þess að þeir skili örlitlu broti af verðbólgugróðanum aftur til samfélagsins? Nú er sá galli á gjöf Njarðar að enn einu sinni sleppa skattsvikararnir. En við því er ekki annað að gera en að skora á hæstv. fjmrh. að gerast nú djarfur og dugandi og gera gangskör að því að uppræta skattsvikin með ráðstöfunum og stórauknu eftirliti. Þá mundi hátekjuskatturinn að sjálfsögðu lækka til muna, en við mundum væntanlega horfa á bak vandamáli sem nágrannaþjóðir okkar á Norðurlöndunum hafa svo til leyst að fullu með byggingu leiguhúsnæðis. Ég vil geta hér sérstaklega húsnæðisvanda námsmanna sem ekki er hvað síst brýnt að leysa. Sú stefna hefur verið rekin í menntamálum hér á landi að stefna nánast öllum nemendum á framhaldsskólastigi til Reykjavíkur. Úti um allt land hafa risið menntaskólar og fjölbrautaskólar og er það vel, en það er eins og alveg hafi gleymst að gera ráð fyrir öllum þessum nemendum eftir að stúdentsprófi er lokið. Á hverju hausti streyma hundruð nemenda til borgarinnar auk þeirra sem yfirgefa foreldrahús og stofna sitt eigið heimili. Allt þetta unga fólk þarf að finna sér húsnæði og það fær svo sannarlega að finna fyrir leiguokrinu sem hér viðgengst. Félagsstofnun stúdenta sem m.a. gegnir því hlutverki að byggja húsnæði yfir námsmenn við Háskóla Íslands, getur aðeins leigt um 4% stúdenta húsnæði. Þá eru eftir allir hinir. Skráðir nemendur við Háskóla Íslands munu vera yfir fjögur þúsund. Þá eru eftir nemendur við aðra skóla. Mér vitanlega hefur ekki verið reist neitt heimavistarhúsnæði við skóla hér í borg ef frá er talinn Hjúkrunarskólinn. Stjórn Félagsstofnunar stúdenta hefur samþykkt að hefja byggingu stúdentagarða á grundvelli þeirra laga sem samþykkt voru s.l. vor um Húsnæðisstofnun ríkisins. Vonandi rísa þeir garðar fljótt, en þeir leysa aðeins lítinn hluta þess vanda sem hér um ræðir. Aðeins skipuleg bygging leiguhúsnæðis á vegum sveitarfélaga og félagasamtaka megnar að draga úr þeirri miklu spennu sem ríkir á leigumarkaðinum og létta þar með þungu fargi af fjölda kvenna og karla sem býr við öryggisleysi og fátækt, ég segi og skrifa fátækt. Fátt væri betri kjarabót fyrir láglaunafólk en nægilegt framboð á ódýru og hentugu húsnæði. Það er skylda samfélagsins að jafna kjör þegnanna og það ætti að vera stefnan í húsnæðismálum sem og öðrum málum að gefa fólki kost á að velja, velja um það hvernig það vill haga lífi sínu í stað þess að þröngva því inn á ákveðnar brautir eins og nú er gert, t.d. í húsnæðismálum. Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr hafa orðið miklar og örar þjóðfélagsbreytingar hér á landi á undanförnum áratugum. Ein þeirra er sú að þeim heimilum fjölgar stöðugt þar sem aðeins er að finna einn einstakling eða eitt foreldri með barn eða börn. Fjölskyldan á undir högg að sækja af ýmsum orsökum, hjónaskilnuðum fjölgar og þeim fjölgar einnig sem búa einir. Allt kallar þetta á nýja tegund húsnæðis og nýjar lausnir í húsnæðismálum. Þar sem aðeins er einn fullorðinn, sem vinnur fyrir rekstri heimilis, verður lítið afgangs til að leggja til hliðar eða til að greiða fyrstu útborgun í íbúð. Það gleymist oft að þar sem einn er um hituna eiga ein laun að standa undir kostnaði sem í öðrum tilvikum deilist á tvo. Herra forseti. Sú till., sem hér er flutt, er hugsuð sem spor í átt að nýjum lausnum í húsnæðismálum, lausnum sem þola enga bið. Að lokum legg ég til að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þáltill. sú sem hér liggur fyrir fjallar um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum hér á landi. Í henni felst að Alþingi marki skýra stefnu gagnvart fjárfestingum af þessu tagi. Í því skyni er lagt til að ríkisstj. skipi nefnd sem verði falið það verkefni að semja frv. til l. um slíkar fjárfestingar og eigi í henni sæti fulltrúar allra þingflokka. Gerir till. ráð fyrir að störfum nefndarinnar ljúki svo tímanlega að unnt sé að leggja frv. fyrir næsta löggjafarþing. Eins og orðalag till. ber með sér er ekki tekin bein afstaða til þess hvort fjárfestingar erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum hér á landi séu æskilegar eða ekki, heldur er megináherslan lögð á nauðsyn þess að sett verði sérstök lög í þessu efni. Engu að síður ætti till. að kalla á umr. þar sem vonandi fengist úr því skorið hver afstaða hv. þm. væri til þessara fjárfestinga. Í mínum huga leikur enginn vafi á því að skoðanaskipti og ákvarðanir í þessu máli eru mjög brýnar. Hitt er ekki síður mikilvægt að rætt sé um aðrar atvinnugreinar en stóriðju í þessu sambandi. Það er deginum ljósara að hefðbundnar atvinnugreinar landsmanna munu ekki einar sér geta bætt lífskjör þjóðarinnar á næstu árum og áratugum. Þetta vita flestir og það er varla lengur til sá maður er tekur til máls um efnahags- og atvinnumál sem ekki leggur áherslu á að efla verði nýsköpun í atvinnulífi. Þessa er þörf bæði til þess að auka útflutningstekjur og fjölga störfum. Hæstv. forsrh. gerði þetta m.a. að umtalsefni í stefnuræðu sinni í síðustu viku. Hann benti hins vegar á að svigrúm til nýsköpunar væri lítið vegna mikilla erlendra skulda og lítils hagvaxtar. Þetta sjónarmið tók hæstv. fjmrh. síðan undir á þriðjudaginn var þegar 1. umr. við fjárlagafrv. fór fram. Hann sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Sé hugað að þeim áformum sem eru í sjónmáli um nýsköpun í íslensku atvinnulífi, þar með taldar stóriðjuframkvæmdir, er ljóst að þjóðin stendur frammi fyrir þeim staðreyndum að ekki er unnt að fjármagna þær nema til komi erlendar lántökur í ríkum mæli. Þar sem erlendar lántökur á undanförnum árum eru nú taldar komnar að hættumörkum sem hlutfall af þjóðarframleiðslunni virðist lítið svigrúm vera til þeirra áforma nema menn sætti sig við að erlenda skuldahlutfallið aukist á næstu árum frá því sem nú er. Afar brýnt er að það takmarkaða svigrúm sem er til erlendrar lántöku verði aðeins nýtt til arðbærra verkefna.“ Það er hverju orði sannara að erlendar lántökur eru komnar að hættumörkum sem hlutfall af þjóðarframleiðslu einkum þegar litið er til þess að í heild hafa lántökurnar ekki skilað sér í auknum hagvexti og að fjórða hver króna af útflutningstekjum þjóðarinnar mun á þessu ári ganga til greiðslu erlendra skulda. Það er einnig staðreynd sem horfast verður í augu við, að erlent fjármagn er undirstaða þess að unnt sé að efla lífsnauðsynlega nýsköpun í atvinnulífi. Þessar tvær staðreyndir rekast harkalega hvor á aðra og því er mikilvægt að brjóta nýjar leiðir. Í því efni er mikilvægt að löggjafinn, Alþingi, geri upp við sig hvort til greina komi að ná erlendu fjármagni hingað til lands í auknum mæli í formi fjárfestinga erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum. Er þá bæði átt við fjárfestingar með stofnun nýrra fyrirtækja og þátttöku í starfandi fyrirtækjum. Eins og síðar verður komið að vantar mikið á að skýr stefna sé fyrir hendi á þessu sviði í íslenskri löggjöf. Ef litið er t.d. á fiskeldi sem miklar vonir eru bundnar við sem framtíðarútflutningsgrein er ljóst að þátttaka erlendra aðila, einkum Norðmanna og Bandaríkjamanna, er Íslendingum afar mikilvæg. Í fyrsta lagi verður áhættan sem því er samfara að byggja upp nýja útflutningsgrein mun minni. Í öðru lagi er líklegt að þátttaka bandarískra fyrirtækja muni auðvelda að koma vörunni á markað í Bandaríkjunum sem ég hygg að sé stærsti markaðurinn fyrir þessa vöru. Í þriðja lagi mun þátttaka Norðmanna flytja hingað til landsins tækniþekkingu á þessu sviði, sem gerir kleift að hraða uppbyggingu atvinnugreinarinnar. Hinu er ekki að leyna að löggjöfin sem um þetta fjallar veitir engin skýr svör um það hversu stór eignarhlutur erlendra aðila í fyrirtækjum á sviði fiskeldis má vera. Sýnist þar sitt hverjum. Á hinn bóginn sýnir fiskeldið okkur að verulegir hagsmunir geta verið í því fólgnir fyrir þjóðina að fá erlenda aðila til að fjárfesta í atvinnufyrirtækjum hér á landi. Þegar rætt er um þessi mál leiða menn sjaldnast hugann að því að erlendar fjárfestingar geta leitt til aukins útflutnings héðan og skapað auknar útflutningstekjur. Umræðan einkennist fyrst og fremst af hræðslu við að útlendingar muni hreinlega gleypa landið og þjóðina með fái þeir að fjárfesta hér í auknum mæli. Þeir sem þannig hugsa virðast einna helst aðhyllast sjálfsþurftarbúskap sem til allrar hamingju rann skeið sitt á enda hér á landi á fyrstu áratugum þessarar aldar. Hugtak eins og efnahagslegt sjálfstæði má ekki binda menn í þessu tilliti. Efnahagslegt sjálfstæði er nefnilega ekki það sama og efnahagsleg einangrunarstefna. Íslendingar eiga nú efnalega afkomu sína undir því hvernig utanríkisviðskipti þjóðarinnar ganga. Hvernig væri t.d. atvinnuástandið á Austfjörðum nú ef ekki hefðu náðst stórir og hagstæðir síldarsamningar við sovétríkin í haust? Mikilvægi utanríkisviðskipta í heiminum mun án efa fara vaxandi og þau verða sífellt fjölbreyttari. Þar á meðal aukast hægt og sígandi fjárfestingar af því tagi sem hér eru gerðar að umtalsefni. Ef það á að vera stefnan að bæta lífskjörin og tryggja fulla atvinnu eigum við hiklaust að vera virkir þátttakendur í þessari þróun mála, en ekki dæma okkur sjálf úr leik vegna hræðslu eða jafnvel fordóma í garð útlendinga. Á hinn bóginn ber vitaskuld að sýna gætni á þessu sviði eins og öðrum. Ég hygg að setning heildarlöggjafar um þessi mál eins og þáltill. gerir ráð fyrir gæti m.a. að því leyti þjónað veigamiklu hlutverki. Á Norðurlöndum ríkir töluverður áhugi á fjárfestingum erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum. Í sænsku nefndaráliti sem fjallar um þetta og er frá árinu 1978 segir t.d. að nefndarmenn hafi verið sammála um að fjárfestingar erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum í Svíþjóð hefðu margvíslega kosti í för með sér, svo sem nýtt fjármagn, fleiri störf, aukna útflutningsmöguleika og nýja þekkingu á sviði tækni, markaðssetningar og stjórnunar. Er á það bent í nál. að þessar fjárfestingar gætu ýtt undir margbreytni, virkni og alþjóðlega samkeppnishæfni sænsks efnahagslífs. Sá áhugi sem þessi orð lýsa og vart verður við á öllum hinum Norðurlöndunum á sér auðsæjar skýringar. Það liggur t.d. fyrir að útibú IBM í Danmörku hefur greitt fyrir útflutningi danskra fyrirtækja á ýmiss konar einingum og búnaði í tölvur til verksmiðja IBM í Evrópu og Bandaríkjunum. Þessi dönsku fyrirtæki eru hvorki fleiri né færri en tæplega 90 talsins. Hér á landi þar sem útibú IBM er eitt af örfáum erlendum fyrirtækjum að stóriðjufyrirtækjunum undanskildum má sjá merki þess að íslensk fyrirtæki geti verið að hefja sams konar útflutning. Þetta ætti vissulega að vera hvatning til að huga betur að þessum málum og setja eins og áður sagði heildarlöggjöf um fjárfestingar erlendra fyrirtækja hér á landi eins og þáltill. gerir ráð fyrir. Fleira kemur til sem gerir löggjöf af þessu tagi nauðsynlega. Íslensk lagaákvæði er að þessu lúta finnast á víð og dreif um allt lagasafnið. Þessi ákvæði eiga fátt sameiginlegt nema það að þau sýna svo ekki verður um villst að löggjafinn hefur látið undir höfuð leggjast að marka stefnu gagnvart fjárfestingum erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum. Einkum á þetta við á sviði iðnaðar, verslunar og þjónustu en síst að því er varðar útgerð. Það er að vísu rétt að atvinnurekstur í iðnaði, verslun og ýmiss konar þjónustu er háður leyfi stjórnvalda og skilyrðum um íslenskt ríkisfang, búsetu hér á landi og stundum meirihlutaeign Íslendinga á hlutafé. Á hinn bóginn er löggjöfin þannig úr garði gerð að stjórnvöld hafa víðtækar heimildir til að veita undanþágur frá þessum skilyrðum. Þegar reynt er að grafast fyrir um hvaða hugmyndir löggjafinn hefur gert sér um beitingu á þessum undanþágum er litlar sem engar skýringar að hafa, hvorki í lagafrv. né umr. á þingi. Þetta á jafnt við um lög um einstakar atvinnugreinar, lög um eignarrétt og afnotarétt fasteigna og lög um hlutafélög. Þetta viljaleysi felur í sér mikið valdaframsal af hálfu Alþingis til framkvæmdavaldsins. Samkvæmt gildandi lögum verða einstök stjórnvöld að móta sjálf þá stefnu sem þau kjósa að fylgja í þessum efnum. Þetta getur ekki alltaf verið auðvelt og þess vegna má búast við að umsóknir erlendra aðila um undanþágur til að geta fjárfest hér verði sendar til umsagnar hagsmunasamtaka. Það virkar ef til vill vel við fyrstu sýn, en miðað við ríkjandi ástand og þá einkum afstöðuleysi löggjafans er ekki fjarri lagi að ætla að þessar umsagnir geti í næstu framtíð haft úrslitaáhrif um það hvort undanþága skuli veitt. Það þýðir að hagsmunasamtök fara að ráða miklu um framvinduna í þessum málum sem Alþingi á með réttu að móta. Úr þessu þarf að bæta og mér virðist að setning heildarlöggjafar um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnufyrirtækjum sé vel til þess fallin. Meginkostur þess að setja ein lóg um þessar fjárfestingar er fólginn í auðveldari og skilvirkari framkvæmd þeirrar stefnu sem lögin koma til með að marka. M.a. yrði yfirstjórn þessara mála í höndum eins aðila í stað margra eins og nú tíðkast en flest sérákvæði í lögum um þessar fjárfestingar yrðu felld úr gildi. Það skal einnig tekið fram að lög af þessu tagi þurfa ekki að hafa að geyma nákvæmlega sömu reglur um allar fjárfestingar erlendra aðila, án tillits til þess hvers konar atvinnurekstur um væri að ræða. Það er heldur ekki nauðsynlegt að láta sömu reglur gilda um allar fjárfestingar án tillits til þess hve stórar þær eru. Að mínu mati er mikilvægast að auðvelda erlendar fjárfestingar í þeim atvinnugreinum sem tengjast beint því yfirlýsta markmiði ríkisstjórnarinnar að efla nýsköpun í atvinnulífinu. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þeim atriðum sem ég tel að skipti mestu máli þegar þessi þáltill. verður vegin og metin hér á Alþingi. Eins og kom fram í upphafi máls míns gerir till. ráð fyrir að fulltrúar allra þingflokka eigi aðild að þeirri nefnd sem lagt er til að falið verði að semja frv. um þessar fjárfestingar, en fjöldi nm. verði að öðru leyti ákveðinn af ríkisstj. Með þessum hætti er ætlunin að tryggja að öll sjónarmið sem uppi eru í þessu máli meðal þingflokka geti komist að. Að lokum vil ég leyfa mér að leggja til að till. verði vísað til hv. atvmn. Sþ.