Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Guðjón Guðlaugsson) Það þykir ef til vill athugavert við frv. þetta, að lögin, sem það fer fram á að breytt verði, eru svo ung. Það er að vísu engin nýlunda, en altaf þykir þó leitt að breyta lögum, sem varla eru komin í framkvæmd. Þetta frv. er, að vissu leyti, uppvakningur frá aukaþinginu síðastliðinn vetur. Var þá lagt fyrir Nd. líkt frv., en það kom ekki fyrir Ed. fyr en annríki var þar mest, svo að halda varð 3 umr. um sama mál, ekki að eins á einum degi, heldur jafnvel á einu kvöldi. Var þá tilraun gerð til að drepa frv., eða öllu heldur til að svæfa það, með rökstuddri dagskrá, sem ekki gekk þó fram. Var frv. síðan óafgreitt frá þinginu. Frv. það, sem nú er til umr., er að vísu í nokkuð annari mynd, en þó skylt að mörgu leyti. Breytingar þær, sem farið er fram á í 1. gr. frv., eiga við 9. gr. fasteignamatslaganna. Þar er sagt, að til ábúðarskatts skuli hverjar 150 kr. í matsverði jarða taldar eitt hundrað á landsvísu, en slept skuli til ábúðarskatts því, sem verð húsa kann að fara fram úr helmingi af matsverði jarðar, að undanskildu verði húsanna og þeirra mannvirkja og umbóta, sem gerð hafa verið á jörðinni á síðustu 10 árum. Frv. í vetur, sem vantaði ekki nema herslumuninn til að samþ. yrði, fór í þá átt að skýra grein þessa, sem að mörgu leyti þykir óljós, og sömuleiðis var það einn liður þess að skilja undan skatti hús þau, er á jörðu standa og eru eign annars en jarðeigenda. En aðalefni frv. nú er það, að þegar til skattgreiðslu kemur, þá hvíli lægra gjald á hverjum 100 kr. í matsverði húsa heldur en á hverjum 100 kr. í matsverði jarða, eða með öðrum orðum, að ábúðarskattur af húseignum sje lægri en af jarðeignum. Grein fyrir þessu er gerð í athugasemdum þeim, er frv. fylgja; vil jeg þó leyfa mjer að fara um það nokkrum orðum. Það er öllum ljóst, að hús hjer á landi eru meiri eða minni eyðileggingu undirorpin, og þótt þau teljist sæmileg í ár, geta þau verið orðin hrörleg næsta ár. Sömuleiðis getur svo verið, að hús, sem nú eru að því komin að hrynja, verði bætt og bygð upp eftir skamma tíð. Í þeim sökum getur maður því ekki talað um nema stundarástand. Það getur því ekki talist rjettlátt, að greiða skuli jafnháan skatt af hverjum 100 eða 1000 kr. í matsverði húsa og jarða. Jarðir geta staðið til bóta og hækkað í verði að kostnaðarlausu, t. d. ef einhver nýr atvinnuvegur vekst upp eða óvænt hlunnindi, t. d. námur eða síldveiði, og fleira mætti til nefna. Og slíkt getur orðið án alls tilkostnaðar. En hús geta aftur á móti engum umbótum tekið án stórkostnaðar, og óneitanlega mundi það draga úr framkvæmdum manna í húsabyggingum, ef þeir ættu von á þeirri hegningu fyrir framfarirnar, að lagður yrði eins þungur skattur á húsin og jarðirnar. Þetta eitt virðist mjer næg ástæða til þess, að frv. þetta verði athugað og því ekki stungið undir stól, og vona jeg, að háttv.þm. komist við nánari athugun að sömu niðurstöðu. Jeg var hjer ekki viðstaddur við 1. umr., en ekki hefi jeg neitt út á það að setja, þótt frv. væri þá vísað til 2. umr. nefndarlaust. Var það tilætlun mín, að það væri sett í nefnd að þessari umr. lokinni. Sumir, sem jeg hefi talað við um frv. þetta, hafa viljað sleppa ákvæðinu um skattinn. Er það ef til vill rjett og ekki brýn þörf að nefna hann í lögunum. Það, sem mest er um vert, er það, að eignirnar sjeu rjettilega metnar, eftir varanlegu verðmæti þeirra. En því er nú svo háttað, að þótt það heyri ekki beinlínis undir lög þau, er fara skal eftir við framkvæmd fasteignamatsins, af hvaða eignum greiða skuli skattinn, þá verður það þó nauðsynlegt fyrir matsmenn að vita það. Jeg get, sem matsmaður, talað af reynslu í þeim sökum. Fasteignamatsnefnd sú, sem jeg var í, fór að nokkru leyti eftir frv. frá í vetur. Taldi hún víst, að það yrði gert að lögum. Þar er gert ráð fyrir, að hús leiguliða og aðrir kofar, er á jörðum kunna að standa, sjeu undanþegnir skatti, og tók nefndin tillit til þess. En nú getur svo verið, að ábúandi sje eigandi að nokkrum hluta jarðarinnar. Svo var einmitt ástatt á jörð þeirri, sem jeg mat fyrst. Ábúandinn átti um ¼ hluta jarðarinnar. Taldi hann upp hús þau, er jörðinni höfðu fylgt við síðustu úttekt, og voru þau harla lítils virði. Var það ein baðstofa, næstum gluggalaus og þiljulítil, og eitthvað af hálfföllnum útihúsum. Var ekki hægt að meta það meir en um 200 kr. Aftur á móti voru hús þau, er hann átti sjálfur, í ágætu standi, bæði heyhlöður og fjárhús, mörg járni varin og járnþakin. Voru þau að sjálfsögðu mörgum sinnum meira virði en jarðarhúsin. Samkvæmt 9. gr. fasteignamatslaganna slapp nú maður þessi skattlaus af húseignum sínum. Á næsta bæ var þannig ástatt, að ábúandi átti jörðina alla, og varð því að telja fram öll hús sem jarðarhús, og samkvæmt 9. gr. laganna átti hann að greiða skatt af því af matsverði húsanna, sem ekki færi fram úr hálfu matsverði jarðarinnar. Fyrri maðurinn er skoðaður sem leiguliði, þótt hann eigi nokkurn hluta jarðarinnar, og eftir því, sem mjer er kunnugt, átti hann von í að erfa síðar meira í henni; hann losnar við allan skatt af húseignum sínum. Síðari maðurinn verður aftur á móti að greiða skatt af öllum sínum húsum, sje matsverð þeirra ekki hærra en hálft matsverð jarðarinnar. Þetta fyrirkomulag, sem ákveðið er í lögunum, sýnist mjer því athugunarvert, og engin vanþörf á umbótum þeim, sem farið er fram á í síðustu málsgrein 1. gr. frv., nefnilega að leiguliði, sem á einhvern hluta jarðarinnar, greiði skatt af húsum sínum í sama hlutfalli og eign hans er í jörðinni. Jeg álít því, að rjettast væri við matið að sundurliða fasteignir í þrent. Í 1. flokki yrðu jarðirnar sjálfar, í 2. flokki jarðarhús og í 3. flokki hús leiguliða. Væri nú verð þessara flokka sundurgreint, mætti haga skattinum eftir því og láta þann leiguliða, sem einhvern hlut á í jörðinni, greiða skatt af húseign sinni í hlutfalli við það. Vona jeg, að hæstv.Ed. skilji þetta og fallist á það. Þá er enn eitt atriði í 9. gr. laganna, sem jeg vildi leyfa mjer að minnast á. Það er ákvæðið um að undanskilja umbætur og mannvirki, sem gerð hafa verið á jörðinni í síðustu 10 árin. Jeg sá mjer ekki fært að breyta ákvæði þessu, en hefði þó helst óskað, að það hefði aldrei verið til, því að það má heita ógerlegt að framfylga því. Til þess að geta það þurfa matsmenn að hafa þekt jörðina og umgengni alla fyrir 10 árum, en þannig er ekki altaf til háttað. Fasteignamatsnefnd sú, sem jeg var í, sá sjer ekki fært að framfylgja ákvæði þessu. Var það þó ekki af ókunnugleika einum. Samkvæmt reglugerð stjórnarráðsins fengum við skýrslur hjá hreppstjóra og formanni búnaðarfjelagsins um endurbætur þær, sem gerðar höfðu verið á síðustu 10 árum. Lögðum við endurbætur þessar í dagsverk og möttum dagsverkið á 2,50, og getur það naumast talist ofhátt, þegar þar í er innifalið fæði, kaup og alt saman. Fengum við það út, að einstöku jarðir urðu mjög lítils virði, og komust sumar niður í ekki neitt. Ein jörð (6 hndr. að stærð) var metin 1000 kr. virði, en samkvæmt skýrslum hreppstjóra og formanns búnaðarfjelagsins námu endurbætur á henni á síðustu 10 árum 14-1500 kr. Maðurinn hefði því átt að fá 400- 500 kr. að gjöf, til þess að taka við henni fyrir 10 árum. Við sáum okkur því ekki fært að fara eftir ákvæði þessu, en tókum að eins tillit til endurbótanna, einkum þeirra nýjustu, og settum verð hinna upp gefnu endurbóta í dálk sjer, dagsverkið á kr. 2,50, meir til fróðleiks en til þess að draga þær upphæðir frá sannvirði jarðanna. Þá er annað, sem athugavert er við ákvæði þetta. Matið stendur yfir á 3. ár. Matsmenn, sem byrjuðu að meta snemma á árinu 1916, undanskilja 10 ára endurbætur, en þegar endað er að meta, verða 12 ára umbætur undanskildar hjá þeim, sem byrjað var á. Bendir því alt til þess, að ákvæði þetta sje ómögulegt. Treysti jeg mjer þó ekki til að afnema það, einkum vegna þess, að búast má við, að matsmenn líti misjafnt á. Getur verið, að sumir sleppi því, sem aðrir taka til greina, og undanskilji það, sem aðrir gera ekki. Ef vel ætti að fara, hefði helst þurft að senda mann út um landið, til að stjórna í hverri sýslu og sjá um, að alt yrði rjett og nákvæmt, og sjerstaklega í fullu samræmi. 2. gr. frv. er um það, að kaupið verði hækkað úr 5 kr. upp í 7 kr. Það gekk í gegnum Nd. í vetur að hækka það úr 5 kr. upp í 6 kr. En að líkindum var það þessi eina króna, sem varð frv. hjer að fótakefli. Jeg man það, að einn háttv.þm., sem annars tók aldrei til máls, stóð þá upp og mótmælti kauphækkun þessari. Var það hv.þm. 2. Húnv. (G. Ó.). Býst jeg því við, að þetta fái ekki góðar undirtektir. Annars er mjer það ekki neitt sjerstakt kappsmál. Það getur vel verið, að einhverjum þyki þetta 7 kr. kaup ofhátt, en ef þeir vildu athuga daglaun þau, sem óbreyttir verkamenn fá hjer í Reykjavík - er það yfir 7 kr. á dag - þá sjá menn strax, að þetta kaup er ekki ofhátt, ekki hvað síst er þess er gætt, að í því er falinn ferðakostnaður. Ferðakostnaðurinn var raunar ekki mikill hjá okkur Strandamönnum. Í matsnefndinni þar var sóknarpresturinn í þremur hreppum, sem var nákunnugur á hverjum bæ, og jeg, sem hafði verið búsettur í 3 af 4 hreppunum og var þar öllum nákunnugur. Jeg vonast, því til að fasteignamatsnefnd Strandasýslu verði langódýrust allra fasteignamatsnefnda landsins. Jeg þurfti um daginn að fara frá Blönduósi norður á Akureyri, á fund, sem var haldinn þar. Jeg fór fyrsta áfangann sjóveg. Jeg fjekk 2 hesta til fararinnar; annar þeirra kostaði 4 kr. á dag, frá því að jeg fjekk hann og til þess að hann kom heim aftur, en hinn hesturinn kostaði 3 krónur á dag. Hvernig líst nú háttv. þingm. á, ef fasteignamatsmennirnir þyrftu svo dýra fararskjóta, og auk þess yrðu þeir að kaupa fóður handa þeim á næturnar? Jeg er hræddur um, að það sje ekki hægt að álíta þetta sanngjarnt kaup. Setjum svo, að fasteignamatsnefndarmaðurinn þyrfti að kaupa hest, er kostaði 4 kr. um daginn, og færi að ríða honum um sveitir landsins, til þess að meta aðaleignir þjóðarinnar, verk, sem er vandaverk, og mikið undir komið að sje vel af hendi leyst. Það væri þá svo, að hesturinn hefði 4 króna dagkaup, en maðurinn fengi 1 kr. fyrir að sitja á bykkjunni. Og ef gert væri ráð fyrir, að hann þyrfti 2 hesta, og þeir kostuðu hið sama og jeg varð að greiða núna í sumar, eins og jeg sagði áðan, eða 7 kr. á dag, þá fengju hestarnir alt landssjóðskaupið, en auk þess yrði hann sjálfur að greiða 1 kr. fyrir hverja dróg. Það sjá allir, að svo má þetta ekki vera. Það er vandaverk, sem fasteignamatsnefndirnar eiga að inna af hendi, og það er alls ekki rjett, að þeir, sem að því vinna, sjeu ómagar við starfið, eða verra en það. Satt er það, að hjer er um virðingarstarfa að ræða. Það er auðvitað heiðursstarfi, eins og annað, sem maður er kosinn til að gera. En þótt svo sje, þá finst mjer ekki rjett að gjalda svona háan metorðaskatt af honum. Jeg hefi, að minsta kosti til bráðabirgða, sett í frv., að gjald þetta eigi og að ná til þeirra, er hafa int starfið af hendi, því að ef svo væri ekki, þá væri eins og það væru að eins verðlaun til þeirra, sem eru ekki enn farnir að inna verkið af hendi, en hafa hins vegar með því tafið fyrir yfirmatsmönnunum. Og þótt þeir sjeu ekki búnir enn, þá er í rauninni ekkert um það að segja, því að eftir lögunum þurfa þeir ekki að hafa lokið verkinu fyr en í júlí 1918, svo að þeir geta látið sjer nægja að segja, að þeir skuli þá vera búnir með það. En að þeir beri betra kaup úr býtum fyrir drátt sinn sjá allir að ekki er rjett. Þá hefi jeg sett í frv., að auk þess skuli borgað úr landssjóði fyrir sendiferðir, símagjöld og ritföng fyrir nefndina. Síðan jeg bjó til frv. hefi jeg orðið þess var, að stjórnarráðið greiðir þessa reikninga, en þótt svo sje, þá tel jeg rjettara, að þetta sje í lögunum, því að mjer virðist svo, sem fasteignamatslögin heimili ekki þessa greiðslu. Þau segja raunar, að landssjóður greiði allan kostnað, og þar eru t. d. hinar sjálfsögðu og vönduðu bækur, sem stjórnarráðið hefir sent fasteignamatsnefndunum. Stjórnarráðið hefir enn fremur greitt húsaleigu fyrir stofur þær, er matsmennirnir hafa unnið í. Það tel jeg síður nauðsynlegt og alls ekki samkvæmt lögunum, jafnvel enn síður en símagjöld og sendiferðir, því að í lögunum er enginn kostnaður sjerstaklega nefndur, nema þessir 5 kr. fæðispeningar. Þetta eru ástæðurnar til þess, að jeg ber fram frv. Jeg tel rjettara, að málið verði athugað í nefnd, og vil því leyfa mjer að stinga upp á, að því verði vísað til fjárveitinganefndar, að þessari umr. lokinni.

Eggert Pálsson Jeg verð að segja það, að mjer finst það ekki nema eðlilegt, að svona frv., eða frv. í svipaða átt, kæmi fram nú á þessu þingi, því að það er mjög svipað frv. því, er borið var fram hjer á vetrarþinginu síðast, en vanst ekki tími til að ganga frá. Ástæðan til þess, að frv. það var borið fram, var sú, að það þótti orka tvímælis, hvernig ætti að skilja 9. gr. fasteignamatslaganna. Jeg held, að það hafi verið sjerstaklega matsmenn Rangæinga, sem fóru fram á það, að greinin væri skýrð, á einhvern þann hátt, er þinginu þætti best við eiga. Frv. var samþ. í hv.Nd., en komst að eins hingað upp til deildarinnar, en náði ekki að verða útrætt. Með þetta fyrir augum finst mjer eðlilegt, að þetta frv. komi fram, og að 9. gr. laganna verði skýrð, svo vel sem unt er. En eins og hv.flm. (G. G.) tók fram er þó talsverður munur á þessu frv. og því, sem lagt var fyrir þingið í vetur. Aðallega er hjer um einn verulegan mun á frumvörpunum að ræða, en hann er sá, að hjer er gert ráð fyrir, að 300 kr. í húsavirðingu jafngildi 100 kr. í jarðavirðingu, þar sem ekki var gert ráð fyrir slíkum mismun í frv. því, er fyrir lá í vetur sem leið. Eftir þessu frv. þarf meira en áður í húsum til þess að komast á móts við jörð. Jeg fyrir mitt leyti get vel gengið inn á þetta, og þykist skilja rökfærslu hv.flm. (G. G.) fyrir því. Það er vitanlega minni eign í húsum en í jörðum, því að jörðin gengur ekki eins af sjer eins og húsin hljóta að gera. Að sjálfsögðu geta komið fyrir náttúruáföll, er rýra jörðina í gildi, en annars gengur hún ekki svo mikið af sjer að jafnaði. En þótt mjer finnist þessi tilraun hins háttv.flm. (G. G.), til að jafna mismun húsa og jarða, skiljanleg, þá virðist mjer, sem hann hafi ekki gengið nógu langt. Jeg hygg, að best mundi fara á í þessu efni, að öllum húsum væri slept í fasteignamatinu. Frá mínu sjónarmiði er ekki nema um tvær færar leiðir að ræða; önnur er sú, að sleppa algerlega húsunum í matinu, en hin er, að viss upphæð króna í húsavirðingu ætti að fylgja hverju jarðarhundraði; með því móti væri fengin föst regla. En, eins og gert er ráð fyrir þessu í frv. og eins og gert var ráð fyrir því í frv. í vetur og í sjálfum lögunum, verður þetta altaf meira eða minna grautarlegt og ósanngjarnt. Þessu til skýringar skal jeg taka dæmi. Í síðustu málsgrein 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að ef ábúandi jarðar er eigandi að nokkrum hluta ábýlis síns, en leiguliði á nokkurn, þá beri að telja það af húsum, sem hann á sjálfur, skattskyld í sama hlutfalli, sem eign hans er í jörðinni. Jeg skal nú reyna að sýna, að þetta ákvæði er ósanngjarnt. Hugsum oss, að maður búi á jörðu, sem er 40 hndr. að dýrleika. Frá fornu fari hafa jörðunni fylgt ýms jarðarhús, en þau eru orðin gömul og hálffallin og geta ekki talist nema 200 kr. virði. Helminginn af jörðunni eða 20 hndr. á ábúandinn, en hinn helminginn hefir hann tekið á leigu, og hefir hann bygt á jörðunni íbúðarhús, sem hann á og metið er á 3000 kr. Afleiðingin af þessu er sú, að hálfri jörðunni fylgja hús, sem eru virt á 100 krónur til mats, og hækkar því eftir frv. sá helmingur jarðarinnar í mati um ? úr hundraði, svo að þessi hálflenda verður skattskyld sem 20,33 hndr. Íbúðarhús það, er ábúandinn hefir bygt, telst að hálfu sem jarðarhús, og helmingurinn af andvirði þess, eða 1500 kr., koma því til skatts, og ber að reikna þau sem 5 hndr.; þessi hálflenda verður því til skatts metin nær 5 hndr. dýrari en hin hálflendan, eða á 25 hndr. Það sjá allir, að í þessu er lítil eða engin sanngirni. Mjer finst það vera galli á frv. því, er hjer liggur fyrir, að þess er alls ekki getið, hvaða greinar falli úr gildi í fasteignamatslögunum við það, enda mintist hv.flm. (G. G.) á þetta. Ef það er ekki beinlínis tekið fram, þá er jeg hræddur um, að það geti orðið skiftar skoðanir um, hvað í gildi sje.  (K. D.: Það er vafalaust; þetta hlýtur að vera gleymska.)  (G. G.: Jeg vildi láta það bíða nefndar.)  Jeg held, að það sje nauðsynlegt að taka þetta skýrlega fram. Jeg kannast fyllilega við það, að það er erfitt að meta sjerstaklega síðustu 10 ára jarðabætur, en það er þó nauðsynlegt, ef unt á að vera að undanþiggja þær skatti, sem jeg tel alveg nauðsynlegt. Mjer finst það afaróviðfeldið, ef farið væri að gera þær skattskyldar, enda var það ætlun beggja nefnda þingsins, þegar fasteignamatslögin voru samþykt, að svo væri ekki. Hjer er að ræða um framtakssemi og dugnað manna, og væri einkar óviðfeldið að fara að skattskylda þá fyrir slíkan dugnað og framtakssemi, og það jafnvel strax á fyrsta ári eftir að þeir hefðu framkvæmt umbæturnar og standa ef til vill í skuld fyrir þær. Jeg vil því halda því fram, að síðustu 10 ára jarðabætur sjeu undanþegnar skatti, eins og jeg tel að eigi að skilja 10. gr. fasteignamatslaganna, eins og hún nú liggur fyrir. Að því er snertir þessa 7 kr. dagpeninga, sem fasteignamatsmenn eiga að hafa samkvæmt frv., þá er ekki svo að skilja, að jeg telji það í sjálfu sjer ofháa borgun. En þess ber að minnast, að það eru svo mörg trúnaðarstörf í mannfjelaginu, sem eru lítt borguð. Og er því spurning um það, hvort við eigum að borga þetta vel, þegar við borgum illa á öðrum líkum sviðum; t. d. hafa sýslunefndarmenn ekki nema 4 kr. á dag. Í frv. í vetur var gert ráð fyrir að hækka laun matsmannanna upp í 6 kr., úr 5, en nú er hjer farið fram á 7 kr. Þetta atriði er þess vert, að það sje athugað, því að mjer finst afleiðingin af því sú, ef við hækkum kaup matsmannanna, að þá verðum við líka að hækka kaup annara starfs- og trúnaðarmanna þjóðfjelagsins. Háttv. flm. (G. G.) lagði til, að málinu yrði vísað til fjárveitinganefndar; það finst mjer ekki rjett, því að eftir eðli sínu finst mjer, að málið heyri undir landbúnaðarnefnd. Jeg geri því að till. minni, að málinu verði vísað þangað, og jafnframt, að 2. umr. verði frestað. Það er þeim mun meiri ástæða til að fresta 2. umr., þar sem málið, af sjerstökum ástæðum, var afgreitt alveg hljóðalaust við 1. umr.  (G. G.: Jeg felst á það að fresta umræðum)  .

Guðmundur Ólafsson Jeg verð að gera háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) það til heiðurs að segja örfá orð, því að hann fann ástæðu til þess að geta mín í ræðu sinni, þótt hann gæti ekki farið rjett með. Jeg ætla mjer ekki að svara háttv.þm. (G. G.) orði til orðs, en tala nokkuð um ástæður hans. Jeg skal ekki þræta um það, að betur megi ganga frá 9. gr. fasteignamatslaganna en þingið 1915 gerði, en það eru auðsjáanlega miklir erfiðleikar á því, því að í vetur kom fram í þinginu frv. um breyting á orðalagi greinar þessarar, er ekki varð útrætt, og nú vill háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) breyta henni á annan veg en þá var farið fram á, en láta þá þau ákvæði standa, er mæla fyrir um, að húsa- og jarðabætur, er gerðar hafa verið síðustu 10 árin á undan matinu, sjeu undanþegnar skatti, og segir hann þó, að það sje versti hluti greinarinnar. Ekki tekst honum vel. Honum þótti þetta, um 10 árin, svo slæmt vegna þess, að jarðamatið færi fram ef til vill á 2-3 árum, en það skilst mjer vera harla þýðingarlítið, því að altaf verða þó einhver 10 ár síðust á undan matinu. Annars er margt kynlegt í Strandasýslu, eftir því er háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) segist frá. Jeg minnist ekki að hafa heyrt þess getið fyr en nú, að jarðabætur sjeu þar svo miklar, að hæfilegt mat á þeim um 10 ár verði ýmist eins hátt og hæfilegt verð á jörðinni allri, eða hærra, svo að hundruðum króna skiftir, en þannig er því varið, ef það er rjett, sem háttv.flm. (G. G.) sagði, að greiða hefði þurft einum bónda 400 kr. til þess, að hann hefði verið skaðlaus af að fá jörðina gefins fyrir 10 árum. Jarðabætur síðustu 10 ára 1400 kr. virði, en jörðin með jarðabótunum ekki nema 1000 kr. virði! Þetta eru jarðabætur, sem um munar, og ekki ósanngjarnt, að ábúandi njóti góðs af. Þegar fasteignamatslögin voru samþykt á þinginu, var það álit allra, að sú jörð væri ekki nægilega húsuð, þar sem virðingarverð húsanna væri ekki meira en þriðjungur af samanlagðri virðingarupphæð húsanna og jarðarinnar, og þetta tel jeg rjett. Enda er verð húsa, er fer fram yfir það, skattfrjálst. Háttv. flm. (G. G). vill gera greinarmun á því, hvort það sje leigjandi eða eigandi, sem eigi að greiða skattinn, en mjer finst ekki vera hægt að skilja 9. gr. fasteignamatslaganna öðruvísi en svo, að leigjandi eigi að greiða hann. Jeg held því, að breyting háttv.flm. (G. G.) yrði að eins til að gera glundroða, gera öllum erfiðara fyrir. Það vita allir, að fólk vill hliðra sjer hjá skattgreiðslum og yrði því ef til vill stundum ekki rjett greint á milli húsa eiganda jarðar og húsa leiguliða, en mjer finst það ekki neitt ranglæti, þótt greiða beri skatt af húsum eins í sveitum sem kauptúnum, og vita þó væntanlega allir, eins hv.flm. (G. G.), að kaupstaðarbúar hafa lengt greitt húsaskatt. Annað mál er það, að skattur af húsum, er leiguliðar eiga, ætti að vera til muna lægri en skattur af húsum jarðeiganda. Háttv. flm. (G. G) sagði enn fremur, að húsaskatturinn væri eins og hegning á þá menn, sem rjeðust í húsabyggingar. Jeg fæ ekki sjeð, að þessu sje á nokkurn hátt öðruvísi varið en með jarðarskattinn. Hann vex vitanlega að sama skapi og jarðabæturnar aukast og jörðinni fer fram. Og eftir því ætti jarðarskatturinn að vera hegning fyrir jarðabætur. Ef annars er hugsanlegt, að skatturinn geti haft þessar afleiðingar, gæti það orkað tvímælis, hvort hættulegra er, svo að þessi ástæða er í raun og veru ljettvæg. Annars er jeg sannfærður um, að þessi 9. gr. laganna þarf meiri athugunar við, áður en skattur af jörðum og húsum er fastákveðinn, en gert er ráð fyrir í þessu frv.  Háttv. flutnm. (G. G.) stendur víst í þeirri meiningu, að kaupgjaldið hafi rekið mig til þess að tala í vetur. Þetta er misskilningur. Mjer er í raun og veru sama um, hvort það er 5, 6 eða 7 kr. Jeg játa það, að 7 krónu gjald er ekki ofhátt í sjálfu sjer, en það er ofhátt í samanburði við aðra borgun fyrir opinber störf. Hv. flutnm. (G. G.) talaði um, að hann hefði orðið að gjalda 4 kr. í hestleigu á dag. Það er, nú satt að segja, hæsta hestleiga, sem jeg hefi heyrt getið um í sveitum. Og víst er um það, að þingið hefir ekki gert ráð fyrir öðru eins. Annars kom það fram í ræðu hv.flm. (G. G.), að nefndarmennirnir hefðu ekki þurft að borga fyrir sig á bæjunum. Þingið hefir líka auðvitað gert ráð fyrir því. Enda hygg jeg, að það muni vera óvíða í sveitum, að fasteignamatsmenn hafi orðið að borga fyrir næturgreiða sinn. Í sjávarþorpum er auðvitað alt öðru máli að gegna. Hvað það snertir að láta þetta ákvæði ná aftur í tímann, sem hv.flm. (G. G.) mintist á, þá verður naumast litið á það annan veg en að hann hafi sagt þetta í spaugi. Því að það nær vitanlega ekki nokkurri átt. Og sje þetta gert með tilliti til þeirra slóða, sem varla sjeu byrjaðir á verkinu, þá eru þeir tæplega til, því að víðast hvar mun verkinu vera meira en hálflokið. Annars er hreinn óþarfi að hræðast það svo mjög, að jeg muni sjerstaklega bregða fæti fyrir þetta ákvæði. Eins og jeg hefi tekið fram þykir mjer kaupið í sjálfu sjer ekki ofhátt, ef þingið gerir öðrum störfum jafnhátt undir höfði. En nú sje jeg, að í hv.Nd. er fram komið frv. til laga um forðagæslu, sem jeg hefi lítillega kynt mjer, og líst að mörgu leyti vel á, og er þar gert ráð fyrir 5 króna dagkaupi til forðagæslumannanna. Jeg fæ ekki sjeð, að nein ástæða sje til að hafa kaupið hærra fyrir fasteignamatsmennina, því að ferðalög þeirra eru alls ekki erfiðari. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) benti á, að sýslunefndarmenn hefðu ekki nema 4 kr. í kaup á dag, og yrði þá nokkuð ósamræmi í þessu. Annars er það auðvitað gott að launa öllum vel, ef fje skorti ekki til þess. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) fór hlýjum orðum um frv. þetta, en vildi þó láta sleppa öllum skatti af húsum. Jeg get ekki felt mig við þá till., en jeg mun greiða atkv. mitt með því, að málið gangi til 3. umr. og verði sett í nefnd.

Flm. (Guðjón Guðlaugsson) Mjer heyrðist lítill munur vera á skoðun minni og hv. 1. þm. Rang. (E. P.). En mjer fanst hann ekki skilja fyllilega dæmi mitt um hálflendurnar tvær, þegar svo stendur á, að eigandi er ábúandi á helmingi jarðarinnar og sá helmingur hækkar stórum í mati sökum húsavirðingarinnar. Dæmi hans var ekki rjett, því að ekki er hægt að hafa sjerstakt mat á þeirri jörð, sem einn maður býr á. Það má því að eins meta sjer, ef tveir eða fleiri ábúendur eru á jörðunni og hús ábúenda aðskilin, svo að hver jarðarhluti getur skoðast sem sjerstök jörð. Þessi sami hv.þm. (E. P.) taldi það eitt vera á móti launahækkuninni, að þá væri ekki samræmi við laun fyrir önnur störf. Jeg á erfitt með að skilja þessa ástæðu. Jeg fæ ekki sjeð, að rjett sje að borga mönnum sultarlaun fyrir þetta verk, þó að það sje gert fyrir önnur verk. Er þá ætlunin sú, að þessu verði aldrei kipt í lag? Jeg fæ ekki betur sjeð en að þessi ástæða komi málinu ekkert við. Hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó) tók þetta sama atriði fram og hv. 1. þm. Rang. (E. P.), og benti á laun sýslunefndarmanna og annara opinberra starfsmanna í sveitum. Hjelt hann því fram, að þau störf væri engu vandaminni en fasteignamatsstarfið. Jeg get þá frætt þennan hv.þm. (G. Ó.) á því, að jeg hefi verið sýslunefndarmaður, hreppstjóri og oddviti og yfirleitt gegnt öllum þeim opinberum störfum, sem fyrir koma í sveitum, en jeg get fullyrt, að ekkert þeirra er eins vandasamt og fasteignamatsstarfið, ef það á að vera heiðarlega af hendi leyst og verða manni ekki til skammar. Allir, sem við þetta verk fást, og skilja starfið í raun og veru, finna glöggast til þess, hversu vandasamt það er. Og jeg fæ ekki skilið, að nokkur ástæða sje til þess að svelta þessa starfsmenn, sem vinna að einu þýðingarmesta opinbera verkinu, sem í sveitum er unnið. Mjer finst vera full ástæða til þess að hækka kaupið af þeirri ástæðu einni. Annars má einnig geta þess, að nú er þó verið að leitast við að bæta laun opinberra starfsmanna í sveitum nokkuð. Stjórnin hefir t. d. lagt fyrir þingið frv. um að hækka laun hreppstjóra. Jeg tel sjálfsagt, að það fái góðan byr hjá öllum, nema ef til vill einstöku mönnum, sem aldrei hafa hreppstjórar verið og geta ekki gert sjer neinar vonir um að verða það nokkurn tíma. Hv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) hjelt, að mig hefði tekið það sárt, að hann skyldi mæla á móti launahækkuninni í vetur, sökum þess, að jeg hefði verið í nefndinni. Því fer mjög fjarri. Og jeg gætti þess að þegja alveg, er málið var til umræðu, vegna þess, að jeg taldi mig ekki vera nógu vel heima í lögunum, og satt að segja hjelt jeg, að hann hefði ekki hugmynd um, að jeg væri í fasteignamatsnefnd. Hitt er auðfundið á öllu, að hann er ekki í fasteignamatsnefnd sjálfur; jeg fann það þegar í vetur. Annars var ýmislegt í ræðu þessa hv.þm. (G. Ó.), sem jeg skildi ekki vel, eða sýndi öllu heldur, að hann skildi ekki lögin nje sjálfan sig. Hann var að tala um, að skatti af húsum, sem næmu meira en þriðjungi jarðar, væri slept. Þetta er ekki rjett. Hálft jarðarverðið er lagt til grundvallar, en ekki þriðjungur þess. Reyndar geta orðið nokkur slumpakaup á þessu í reyndinni, og ekki fyllilegt samræmi í lögunum. Ef jörð er t. d. metin á 1000 kr. og húsin metin á 500 kr., þá er tekinn skattur af öllu, en þótt húsin sjeu 2000 króna virði, verður skatturinn jafn. Háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) kvaðst vera á móti því, að leigjendum væri slept. Jeg veit nú ekki gerla, hvað hann á við með því. Í frv. er farið fram á það eitt, að húsum leigjenda væri slept við skatt. Það var farið fram á þetta sama í vetur, og jeg get ekki sjeð að það sje ósanngjarnt. Því að það er augljóst, að mesta fjarstæða er að leggja hús jarðeiganda og leigjanda að jöfnu. Sje það rjett, að hundrað í húsum sje minna virði en hundrað í jörð, þá verður ekki með neinni sanngirni sagt, að hús leiguliða sje minna virði en hús jarðeiganda. Þetta kemur bert í ljós, þegar eigenda- eða leigjendaskifti verða á jörð. Jarðeigandi þarf alls ekki að selja jörðina nema hann fái sæmilega mikið fyrir hús sín, en leigjandi verður að taka við þeim boðum, sem nýi ábúandinn býður honum fyrir hús hans, eða rífa þau ella. Af þessu má sjá, að þrjú stig verða að vera í skattaálagningunni. Leiguliðahúsin eru að vísu eign, en það eru ekki vissir peningar, sem gefa ákveðinn arð. Jeg minnist þess ekki, að fleira hafi verið í þessum ræðum þessara háttv. þingmanna, sem þörf sje á að svara að þessu sinni.

Magnús Torfason Jeg get ekki að því gert, að jeg er dálítið hissa á að sjá þetta frv. hjer fram komið í þessari mynd. Á því er hvorki haus nje hali, svo að frá því sjónarmiði veitir ekki af, að það verði sett í nefnd. En annars fæ jeg ekki sjeð, að nokkur þörf sje á því að eyða tíma í frekari umræður um þetta mál að þessu sinni. Frv. ræðir einungis um skatthæðina, en, eins og kunnugt er, ganga lögin að þessu leyti ekki í gildi, eða skattahæðin kemur ekki til greina fyr en 1. apríl 1920. Það virðist því vera nægur tími til stefnu að taka málið fyrir á næsta reglulega þingi, og það því fremur sem sjálfsagt virðist, að skýrslur allra fasteignamatsnefnda verði komnar og álit yfirmatsmanna verði leitað, áður en skattaálögur verði bygðar á matinu. Annars var 9. gr. upphaflega algerlega ofaukið í lögunum. Þau áttu að fjalla um matið eitt, en ekki um skattinn af eignunum. Þess vegna er allra hluta vegna rjettast, að málið verði látið bíða fyrst um sinn. Jeg get ekki stilt mig um að taka það fram, að mjer finst æði mikið misrjetti vera í lögunum. Menn eiga að sleppa við svo og svo mikið af húsaskattinum undir eins og þeir eignast jarðarhundrað með þeim, en þorpararnir verða að borga fullan húsaskatt. Það er eins og menn hafi gleymt því, að þeir þurfa líka eitthvað til þess að skýla sjer með. Mjer hefði þó fundist full ástæða til þess að vægja þeim nokkuð. Það er öllum mönnum vitanlegt, að hús eru oft æði lítils virði í þorpum og kauptúnum. Nóg dæmi þess, að menn hafa orðið að rífa þau og flytja langar leiðir, sökum þess, að enginn kostur hefir verið á að selja þau. Jeg skal svo ekki ganga frekar inn á einstök atriði frv., og get gjarnan sýnt háttv.flm. (G. G.) þá kurteisi að styðja að því, að það komist til landbúnaðarnefndar, því að jeg ber það traust til þeirrar nefndar, að hún grafi það svo djúpt, að ekki bóli framar á því á þessu þingi. En vitanlega hefði rjettara verið að vísa málinu til fjárhagsnefndar.

Jeg hefi fengið reynslu í því að meta svona hús, og við höfum þar tekið mest tillit til þess, hvað húsin mundu verða keypt fyrir. Því að það er vitanlega sannvirðið, sem menn sjálfir, eða aðrir, vilja kaupa eignina fyrir. Það er gott að hafa lýsinguna á jörðinni og vita, hversu marga heyhesta hún gefur af sjer, en aðalatriðið er og verður: Hvað selst jörðin fyrir? Jeg er í landbúnaðarnefndinni og ætti því fremur að vilja, að málinu væri vísað þangað, en jeg tel rjettara, að því sje vísað til fjárveitinganefndar, því að málið snertir mest fjármál. En ekki hefi jeg þá ótrú á háttv. meðnefndarmönnum mínum í landbúnaðarnefndinni, að þeir græfu frv. svo djúpt, að það kæmi ekki framar í dagsljósið. Jeg efa ekki, að hún skili því aftur, má ske eitthvað breyttu, og því hefi jeg ekkert á móti. Annað hlýtur öllum að vera óskiljanlegt, þar sem jeg á sjálfur sæti í nefndinni, og eigi er jeg hræddur að flytja mál, þótt það fái mótbyr. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) má vita það, að jeg hefi oftar borið sigur af hólmi, og það enda þótt jeg hafi verið í minni hluta fyrst.

Magnús Torfason Að eins fáein orð, út af því, sem háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) sagði. Við sjáum, að hann er og hefir verið hræddur við landbúnaðarnefndina, því að annars myndi hann hafa látið þá nefnd, sem hann situr í, bera fram málið. Háttv. flm. (G. G) sagði, að 2. gr. væri aðalefni frv., ákvæðið um þóknunina, og er hinu þá að eins prjónað framan við. Hefir líklega ekki þótt sæma að koma með frv. að eins um það. (G. G.: Ágætt fyrir háttv.þm. Þetta var mismæli)  . Jeg hafði reynt að leiðrjetta háttv.þm. (G. G.), en þá hnykti hann á þessu, en úr því að hann tekur það nú aftur, er óþarfi að eyða um það frekari orðum. Hátt. þm. (G. G.) sagði, að húsaskattur myndi hamla mönnum frá að gera húsabætur. Þetta eru ekki sæmilegar getsakir í garð bænda; svo sinkir held jeg að bændur sjeu ekki, þó að þeir kunni vel að meta peninga. En það, sem jeg legg áherslu á, er það, að við bíðum betri upplýsinga, áður en við ákveðum, hvaða skattar verði lagðir á eftir fasteignamati. Jeg hefi yfirfarið mat úr 2 sýslum, og er jeg sannfærður um, að það verður aldrei lagður skattur á eftir þessu mati, enda er það líka víst, að á þessu fasteignamati hefir verið mikil fljótaskrift, og matið þarf gagngerðra endurbóta við.

Forseti: Jeg tel mjer skylt að gera það kunnugt hjer í hæstvirtri þingdeild að nú er lokið öllum undirbúningi viðvíkjandi prentun Alþingistíðindanna. Jeg og skrifstofustjóri höfum margsinnis rætt um það í vetur, að brýn nauðsyn beri til að gæta sem mest sparnaðar og hagsýni um útgáfukostnað á umræðum Alþingis, þar sem laun setjara hafa stórum hækkað og pappírsverð margfaldast. Hefir skrifstofustjóri íhugað það málefni mjög vandlega og fundið ýms ráð til prentsparnaðar með breyttri tilhögun og niðurskipun, og væntir þess, að sá sparnaður muni nema minst 20-30 örkum, miðað við umræður Alþingis 1915. Engu að síður verður niðurstaðan sú, að allur útgáfukostnaður Alþingistíðinda frá þessu þingi hlýtur að fara að verulegum mun fram yfir 60 þúsundir króna. Tel jeg rjett að vekja fulla athygli á því, að hverja hálftímaræðu kostar nú 30- 40 krónur að gefa út. Er vert, að allir háttv. þingmenn hafi þetta vel í huga, og fyrir þá sök mun jeg ekki boða til þingfunda ef mjög fátt og lítið er fyrir hendi til að taka á dagskrá. Enda eru það yfirleitt hyggindin mest framan af þingi, meðan allar nefndir standa í mestu annríki, að tefja þingmenn sem minst frá þeirri nytsömu vinnu, sem er svo miklu heilladrýgri í hverju vandamáli en langt þref á þingfundum.