Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Björgvin Jónsson, framkvæmdastjóri og fyrrverandi alþingismaður, andaðist erlendis sunnudaginn 23. nóvember sl. Hann var sjötíu og tveggja ára. Björgvin Jónsson var fæddur á Hofi á Eyrarbakka 15. nóvember 1925. Foreldrar hans voru hjónin Jón Björgvin Stefánsson verslunarmaður og Hansína Ásta Jóhannsdóttir húsmóðir. Hann lauk prófi frá Héraðsskólanum á Laugarvatni 1944 og prófi frá Samvinnuskólanum í Reykjavík 1946. Starfsmaður við Kaupfélag Árnesinga á Selfossi var hann 1947--1952 og síðan kaupfélagsstjóri Kaupfélags Austfjarða á Seyðisfirði 1952--1963. Eftir það starfaði hann við rekstur útgerðar og fiskverkunar sunnan lands. Hann var stofnandi og framkvæmdastjóri útgerðar- og fiskvinnslufyrirtækisins Glettings 1957--1990 og útgerðarfyrirtækisins Húnarastar frá 1973. Björgvin Jónsson var í bæjarstjórn Seyðisfjarðar og bæjarráði 1954--1961 og hann var í stjórn fiskvinnslu- og útgerðarfyrirtækja á Seyðisfirði. Vararæðismaður Noregs á Austurlandi var hann 1958--1963. Hann var fulltrúi á fiskiþingi fyrir Reykjavík 1970--1991, sat í bankaráði Útvegsbanka Íslands 1973--1976 og 1987--1989 og í stjórn Sölusambands íslenskra fiskframleiðenda 1974--1992. Í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins var hann 1986--1988 og hann var einn af stofnendum og stjórnarformaður Fiskimjölsverksmiðjunnar Óslands á Höfn í Hornafirði frá 1993. Auk þess sem hér hefur verið talið var hann í stjórn ýmissa hagsmuna- og áhugafélaga. Við alþingiskosningarnar 1956 var Björgvin Jónsson í kjöri á Seyðisfirði fyrir Framsfl., hlaut kosningu og var síðan endurkjörinn í fyrri kosningunum 1959. Í síðari kosningunum 1959 var hann kjörinn varaþingmaður Austurlandskjördæmis og tók sæti á Alþingi um tíma vorið 1960. Hann átti því sæti á fimm þingum alls. Björgvin Jónsson sat á Alþingi síðustu ár einmenningskjördæmanna. Hann var í efri deild, stuðningsmaður ríkisstjórnar lengst af, og starfaði í sjávarútvegs-, iðnaðar- og samgöngunefndum deildarinnar. Seta hans í þingnefndum bendir til þeirra málaflokka sem áhugi hans beindist að. Á Seyðisfirði hófust störf hans að útgerð og fiskvinnslu og bæjarfélagið naut framtaks hans til eflingar atvinnulífinu þar. Rekstri útgerðar og fiskvinnslu helgaði hann síðan ævistarf sitt, dugmikill, árvakur og forsjáll. Þekking hans á fiskveiðimálum leiddi til þess að hann var kvaddur til starfa í nefndum og stjórnum ýmissa samtaka. Á þeim sviðum nutu margir víðtækrar þekkingar hans og hollráða. Ég bið háttvirta alþingismenn að minnast Björgvins Jónssonar með því að rísa úr sætum. --- 
            

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Það tilkynnist hér með að Guðný Guðbjörnsdóttir hefur tekið við formennsku þingflokks Kvennalistans eftir úrsögn Kristínar Ástgeirsdóttur úr samtökunum. Virðingarfyllst, f.h. þingflokks Kvennalistans. Guðrún Jónsdóttir, framkvæmdastýra.``

Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. nánari frétta af þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að tengja lífeyrisgreiðslur á nýjan leik með við launaþróun eða laun eða launavísitölu. Fréttir af þessari ákvörðun ríkisstjórnarinnar hafa verið nokkuð véfréttarlegar svo ekki sé fastara að orði kveðið. Hér er auðvitað stórmál á ferð og eðlilegt að hæstv. ríkisstjórn geri sem fyrst skýra grein fyrir því hvað í ákvörðun hennar er fólgið. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta í fyrsta lagi feli í sér viðurkenningu á því að afnám launatengingar lífeyrisgreiðslna og atvinnuleysisbóta undir lok ársins 1995 hafi verið mistök og hvort hæstv. ríkisstjórn sé með þessari ákvörðun að viðurkenna og leiðrétta mistökin. Í öðru lagi hvernig þessari tengingu verði háttað. Verður um að ræða fasta lögbundna tengingu? Hvernig verður viðmiðunin? Verða bæturnar framreiknaðar og uppreiknaðar frá því sem þær voru á árinu 1995 eða verður um aðra viðmiðun að ræða? Verða allar lífeyrisgreiðslur tengdar eða aðeins sumar? Loks vil ég spyrja hvort sambærilegra breytinga sé að vænta eða hvort það felist í ákvörðun ríkisstjórnarinnar að sams konar breytingar verði gerðar hvað atvinnuleysisbætur snertir, hvort þær verði einnig tengdar beint eða á annan hátt við launavísitölu eða launaþróun.

Virðulegi forseti. Í svokölluðum bandormi ríkisstjórnarinnar sem hæstv. forsrh. mun mæla fyrir er að finna ýmsar ráðstafanir sem grípa þarf til svo fjárlög standist samkvæmt fjárlagafrv. Eins og hv. alþm. muna, þá þurfti að breyta almannatryggingalögunum því í þeim var að finna bráðabirgðaákvæði sem gilti til loka þessa árs. Niðurstaða ríkisstjórnarinnar er sú varðandi tryggingabætur almannatryggingakerfisins að þær hækki í framtíðinni samkvæmt ákvæðum fjárlaga en þó með viðmiðun í almenna launaþróun í landinu. Síðan er tekið fram, ef ég man þetta rétt, ég hef þetta ekki við höndina, að þróunin skuli aldrei vera lakari en nemur verðlagsþróun. Það þýðir að ef það gerist að laun þróist ekki með sama hætti og verðlag heldur lakar, þá er miðað við verðlagið. Þetta eru megindrættirnir í lagagreininni. Að sjálfsögðu er miðað við að lögin taki gildi frá næstu áramótum þannig að viðmiðunin, ef svo á að kalla, er frá næstu áramótum. En ég vil taka það fram að hækkun almannatryggingabótanna að undanförnu hefur verið meiri en sem hækkun almennra launa. Það þarf að undirstrika. Og þessi viðmiðun mun ná til allra bóta almannatryggingakerfisins en ekki til atvinnuleysistryggingabóta, að því er ég best veit.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin en hlýt jafnframt að lýsa því yfir að ég óttast að sá grunur minn hafi verið staðfestur í svörum hæstv. fjmh. um að hér sé á ferðinni afar loðin aðferð. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra sagði að þetta skyldi hækka samkvæmt niðurstöðu fjárlaga hverju sinni en þó taka mið af launavísitölu. Þó er það ekki bundið og jafnframt að útkoma lífeyrisþeganna skuli aldrei vera lakari en sem nemur verðlagsþróun á hverjum tíma. Þetta þarf ekki að segja mjög mikið, nema síður sé, en staðfestir þann ótta að það sé einmitt ekki ætlunin að tryggja lífeyrisþegunum sambærilegar kjarabætur og öðrum í landinu. Nú háttar svo til að menn eru að gera sér vonir um að launaþróunin verði hagstæðari en verðlagsþróunin. Ætlunin var að semja um raunaukningu kaupmáttar á gildistíma núverandi kjarasamninga og þess vegna þyrftu lífeyrisbreytingarnar að fylgja þeirri þróun en ekki bara verðlaginu.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið mun lagt fram frv. um þetta efni nú í vikunni og þá sjá menn þetta hvernig þessu er komið. En ég vil taka það skýrt fram og það kom fram í máli mínu að hækkunin að undanförnu hefur verið meiri en nemur launaþróuninni. Það þarf að undirstrika. Í öðru lagi er það ekki rétt ályktun hjá hv. þm. að þetta væri eitthvað loðið. Í lagagreininni er alveg skýrt að ákvörðunin er í fjárlögum og viðmiðunin er sótt í almenna launaþróun. Ef það gerist, eins og t.d. gerðist á árunum 1988, 1989 og 1990 en þau ár þekkir hv. þm. afar vel því að þá sat hann í ríkisstjórn, að verðlagið hækkar meira en laun þá mun viðmiðunin verða í verðlaginu. Þannig er það algerlega rangt sem hv. þm. sagði þegar hann hélt að þetta væri einhver loðinmolla.

Herra forseti. Þetta skýrist auðvitað betur þegar bandormur hæstv. forsrh. kemur, sem vonandi verður nú bráðum því ekki fer að veita af að líta á þá hluti --- kominn desember. Í öðru lagi kýs ég að túlka svör hæstv. forsrh., nei fjmrh. --- það er nú víst óþarfi að titla hæstv. ráðherra sem forsrh. þó hann sé gjarnan talinn eins konar yfirfagráðherra --- þannig að ekki standi til að tengja atvinnuleysisbætur. Um það tjáði hæstv. ráðherra sig ekki en ég geri ráð fyrir að hann hefði látið það koma fram ef til stæði að tengja þær með sama hætti. Í þriðja lagi er náttúrlega ódýrt hjá hæstv. ráðherra að tala um að lífeyrisgreiðslurnar hafi að undanförnu hækkað meira en laun, eftir skerðingarnar sem á þeim voru orðnar frá 1995, það verður auðvitað að taka tímabilið í heild sinni. Hæstv. ráðherra svaraði því ekki hvort lífeyrisþegum yrðu tryggðar fullar framreiknaðar upphæðir frá 1995. Ég held, herra forseti, að því miður sé hér leiksýning á ferðinni hjá hæstv. ríkisstjórn. Ríkisstjórnin hefur talið nauðsynlegt að grípa til einhverra aðgerða til að lægja öldur og minnka þann þrýsting sem á stjórninni hefur verið að undanförnu vegna réttmætrar reiði lífeyrisþega yfir þeim breytingum sem hæstv. ríkisstjórn hefur gert.

Virðurlegi forseti. Á árum áður þegar kjarasamningar voru gerðir var gjarnan gripið til svokallaðra eingreiðslna til þess að kalla fram hækkun á lífeyri fyrir þá sem höfðu annaðhvort lág laun eða lifðu nær eingöngu á tryggingabótum. Þetta hefur auðvitað breyst eftir að taxtarnir breyttust. Það kom skýrt fram í máli mínu að viðmiðunin er ekki í atvinnuleysistryggingabótunum. Ég sagði það í upphafsræðu minni og það gat ekki farið fram hjá nokkrum manni. Það stendur heldur ekki til að reyna að reikna út hver breytingin hefur verið annaðhvort frá 1995 eða 1970 eða einhverju öðru ártali. Breytingin tekur gildi frá og með áramótum, frá þeim tíma tekur viðmiðunin gildi og miðað verður við að setja í fjárlög upphæð sem nemur þeirri viðmiðun. Svo að það sé nú alveg skýrt þá er ætlunin að almannatryggingabætur hækki á næsta ári með sama hætti og laun hækka í landinu.

Herra forseti. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. Úti á landsbyggðinni er algengt að félagasamtök svo sem ungmennafélög, íþróttafélög eða kvenfélög, svo dæmi séu nefnd, efni til skemmtana til fjáröflunarstarfsemi félaganna. Þá greiða félagasamtökin skemmtanaleyfi eða sérstakan löggæslukostnað ef um dansleiki eða útihátíðir er að ræða, allt frá 5.000 kr. fyrir skemmtanaleyfi og 9.000 kr. fyrir hvern starfandi löggæslumann. ÍBV, íþróttafélag, greiðir 1.500--1.800 þús. kr. í löggæslukostnað á þjóðhátíð í Vestmannaeyjum. Svipaða sögu er að segja um löggæslukostnað á landsmótum hestamanna og öðrum sumarhátíðum. Kostnaður þessi er mjög íþyngjandi fyrir félögin. Í miðbæ höfuðborgarinnar eru 90 veitingastaðir sem rúma um 11.000 manns. Flestir þessara staða loka á sama tíma um helgar. Þá fyllist miðbærinn af fólki en löggæslukostnaðurinn lendir ekki á samkomuhöldurum heldur almenningi í landinu. Hér er því um ákveðið ósamræmi að ræða varðandi gjaldtöku. Hyggst dómsmrh. beita sér fyrir breytingum hvað þetta varðar og ef svo er á hvern hátt?

Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda er gert ráð fyrir því í gildandi lögum að lögreglustjórar geti innheimt aukakostnað sem verður vegna löggæslu í tengslum við skemmtanir ef löggæsla er meiri en venjulegt er. Vissulega getur falist mismunun í þessu á milli lögregluumdæma þar sem eru margir löggæslumenn og auðvelt að takast á við sérstök viðfangsefni sem koma upp og hinna þar sem eru fáir löggæslumenn og útilokað að takast á við stór verkefni eins og stórar útihátíðir nema með viðbótarlöggæslu. Í þeim tilvikum gera lögin ráð fyrir því að viðkomandi lögreglustjóri geti innheimt greiðslu fyrir löggæslukostnaði hjá þeim sem fyrir skemmtun standa. Það er ekki vandalaust að gera breytingar hér á. Það hefur verið skoðað með ýmsu móti og mjög mikilvægt að reyna að tryggja samræmda framkvæmd þessara lagaákvæða en útilokað að gera breytingar hér á nema með lögum. En jafnvel þó menn litu til þess þá stöndum við frammi fyrir því að í litlum löggæsluumdæmum verður aldrei hægt að áætla fyrir svo miklum kostnaði sem einstakar útihátíðir geta haft í för með sér.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svarið. Hins vegar fannst mér ekki koma nógu skýrt fram í svari hæstv. ráðherra hvort mögulegt væri að breyta þessu vegna þess að, eins og kom fram í fyrirspurn minni, þá er um ákveðna mismunun að ræða sem við ræðum ákaflega sjaldan. Þegar við berum saman höfuðborgarsvæðið og landsbyggðina gleymast þættir eins og þessir. Í nýrri skýrslu Byggðastofnunar, sem kynnt var í gær varðandi landsbyggðina og höfuðborgarsvæðið, kemur einmitt fram að menningarlíf á landsbyggðinni líður m.a. fyrir þetta --- að við erum að borga þarna kostnað sem ekki er lagður á hér á höfuðborgarsvæðinu. Og eins og kom skýrt fram í fyrirspurn minni þá er oft og tíðum um fjáröflun að ræða fyrir félagasamtök sem hefur síðan ómæld áhrif í viðkomandi byggðarlögum. Þess vegna hvet ég hæstv. dómsmrh. til að taka þetta til gaumgæfilegrar athugunar og breyta lögunum.

Herra forseti. Síðasta vor voru samþykkt á þinginu lög um réttindi sjúklinga. Í þeim lögum segir að markmið þeirra sé að ,,tryggja sjúklingum tiltekin réttindi í samræmi við almenn mannréttindi ...`` Sjúklingur á ,,rétt á þjónustu sem miðast við ástand hans og horfur á hverjum tíma og bestu þekkingu sem völ er á``. Síðan er talað um í 17. gr. að heilbrigðisstarfsmaður skuli ,,gæta þess að framkvæma nauðsynlega meðferð með þeim hætti að utanaðkomandi aðilar sjái ekki til ...`` Og í 22. gr. er kveðið á um það að ,,áður en að útskrift sjúklings kemur skulu aðstæður hans kannaðar og honum tryggð fullnægjandi heimaþjónusta eða önnur úrræði eftir því sem unnt er``. Ég get ekki séð annað en að verið sé að brjóta þessi lög á sjúklingum miðað við þá þjónustu sem boðið er upp á sérgreinasjúkrahúsunum í Reykjavík. Þar vil ég sérstaklega nefna bráðasjúklinga á sérgreinasjúkrahúsunum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem landlæknir gaf heilbr.- og trn. Alþingis í vikunni er ,,aðbúnaður bráðasjúklinga á sérgreinasjúkrahúsum í Reykjavík [er] óviðunandi. Fleiri athuganir hafa leitt í ljós að í lok vakta vistast sem svarar heilli legudeild á göngum, skotum og jafnvel baðherbergjum. Ítarleg rannsókn leiddi í ljós að fjórði hver sjúklingur vistast við slíkar aðstæður. Oft er hér um verulega veikt fólk að ræða sem liggur með vökva og blóðgjafir og þarfnast veigamikilla rannsókna og hjúkrunar. Á göngum er mikil umferð svo mikið veikir sjúklingar fá ekki ró né svefnfrið. Fer ekki milli mála að slíkt umhverfi er ekki bjóðandi veiku fólki. Miklar kvartanir berast frá heilbrigðisstarfsfólki vegna þess að margir sjúklingar eru útskrifaðir of fljótt.`` Síðan er sýnt fram á með línuriti hversu mjög endurinnlagnir hafa aukist  
             Fólk fær ekki heimahlynningu þó það sé útskrifað og landlæknir kemst að þeirri niðurstöðu að verið sé að brjóta þessi lög á sjúklingum. Ég spyr hæstv. heilbrrh.: Hvernig hyggst hann bregðast við svo lög verði ekki brotin á sjúklingum á þessum sjúkrahúsum?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir kom hér inn á lög um réttindi sjúklinga sem voru samþykkt á Alþingi í fyrra. Þetta er mjög mikilvæg lagasetning og ég tel að þetta sé með mikilvægari lagasetningum sem hafa verið samþykktar og það er allt gert til að fullnægja þeim lagabókstaf. Hv. þm. sagði að það kæmi fyrir að sjúklingar lægju úti á gangi og þess vegna hefðu þeir ekki þann frið sem nauðsynlegt er. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að oft eftir bráðavaktir eru sjúklingar úti á gangi en það er ekki nema til skamms tíma í einu, sem betur fer. Því að, eins og ég segi, allt er gert til þess að sjúklingurinn fái sitt pláss en það getur komið fyrir á bráðavöktum að allt að 20 sjúklingar leggist inn og það er ekki fyrirséð. En hvað erum við að gera til að fullnægja lögum um réttindi sjúklinga? Það er ýmislegt sem við gerum. Með byggingu Barnaspítala Hringsins erum við að fullnægja þeim lögum sem við höfum samþykkt um það að foreldrar geti verið með börnum sínum á sjúkrahúsi. Með nýrri líknardeild erum við einnig að auka rými fyrir sjúklinga og bæta úr þeirri þörf sem fyrir er að sjúklingar geti haft meira næði og persónulegt umhverfi.

Herra forseti. Vissulega er lagasetning um réttindi sjúklinga mikilvæg en það er lágmark að þessi lög sem nýlega hafa verið sett, þau voru sett síðasta vor, séu ekki brotin. Nú er ljóst, a.m.k. að mati landlæknis, að verið er að brjóta þau lög daglega miðað við þá þjónustu sem boðið er upp á á sérgreinasjúkrahúsunum. Í lok vakta er á við heila legudeild liggjandi á göngum. Það er ekki sú þjónusta sem talað er um í lögum um réttindi sjúklinga sem boðið er upp á á göngunum. Og að fjórði hver sjúklingur sem kemur inn á bráðavaktirnar skuli leggjast inn á gang er auðvitað ekki samkvæmt lögunum sem við samþykktum í vor. Við segjum einmitt í þeirri lagasetningu að það eigi alls ekki að bjóða upp á þetta. Telur hæstv. ráðherra að það sé eðlilegt og að það sé samkvæmt lögunum að fólk fái þessa þjónustu veitta á göngum fyrir almannasjónum eða að það fái ekki heimahlynningu tryggða þegar það er útskrifað af sjúkrahúsunum? Ég óska eftir svari við þessu, herra forseti.

Virðulegi forseti. Varðandi heimahlynningu þá hefur hún aukist mjög á undanförnum árum. Heimahjúkrun hefur aukist og hlynning sem t.d. Krabbameinsfélagið veitir en almannatryggingakerfið greiðir. Verið er að bjóða í auknum mæli upp á sérhæfða hjúkrun heima og sólarhringshjúkrun þannig að hún hefur aukist verulega. Auðvitað er það ekki það sem við stefnum að, að sjúklingar liggi á göngum, enda er reynt að sporna gegn því með ýmsum hætti eins og ég sagði áðan. Það er verið að byggja upp einmitt til þess.

Herra forseti. Þetta eru ekki svör við þeim spurningum sem ég spurði. Auðvitað hefur heimahjúkrun og heimahlynning aukist vegna þess að fólk er útskrifað af sjúkrahúsunum æ veikara. Það kemur fram í þessari skýrslu landlæknis. Það kemur líka fram að verið er að brjóta þessi lög daglega. Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera í málinu? Það er ekki hægt að bjóða fólki upp á það að vera útskrifað án þess að fá þá þjónustu sem kveðið er á um í lögum um réttindi sjúklinga. Það er ekki boðlegt og það er ekki boðlegt að við séum að setja hér lög sem síðan þykir sjálfsagt að brjóta nokkrum mánuðum eftir að við setjum þau. Ég kalla eftir því: Hvað á að gera í ástandinu á bráðavöktum sérgreinasjúkrahúsanna? Hvað hyggst ráðherrann gera í málinu þegar fjórði hver sjúklingur liggur á göngum og menn eru endurinnlagðir trekk í trekk og mikil aukning hefur verið á því að sjúklingar komi í endurinnlagnir eftir að hafa verið útskrifaðir? Það er auðvitað vegna þess að ekki er búið að lækna þá þegar þeir eru sendir út af sjúkrahúsunum. Ég kalla eftir svörum og því hvað ráðherra hyggst gera í þessum málum.

Virðulegi forseti. Það er verið að auka þjónustuna á öllum sviðum. Það er verið að fjölga hjúkrunarrýmum t.d. Það er verið að undirbúa byggingu barnaspítala. Það er verið að undirbúa byggingu líknardeildar. Það er verið að auka heimahjúkrun. Þetta eru svörin við spurningum hv. þm.

Hæstv. forseti. Ég beini spurningu minni til hæstv. samgrh. Er það ásetningur hæstv. ráðherra að beita sér fyrir sölu á Pósti og síma hf. þvert á yfirlýsingar sem hann sjálfur gaf þegar Pósti og síma var breytt í hlutafélag, yfirlýsingar sem hann gaf bæði hér á Alþingi en einnig annars staðar á opinberum vettvangi? Hér segir hann t.d. í blaðaviðtali, með leyfi forseta: ,,Ég legg áherslu á að í mínum huga kemur ekki annað til greina en að Póstur og sími verði áfram alfarið í eigu ríkisins.`` Þetta er orðrétt tilvitnun í ummæli hæstv. ráðherra og afdráttarlausara og skýrara getur afstaðan vart orðið. Það er eitt að vera þeirrar skoðunar að selja eigi Póst og síma. Annað er að fara með blekkingar í þessu máli. Hvað er það sem raunverulega vakir fyrir hæstv. samgrh. og hver er afstaða ríkisstjórnarinnar? Hefur þetta verið rætt í ríkisstjórn og standa báðir ríkisstjórnarflokkarnir og allir ráðherrar einhuga að þessari ákvörðun?

Herra forseti. Mér er mjög ljúft að svara þessari fyrirspurn sem er mjög kærkomin. Ég er þeirrar skoðunar að enginn vafi sé á því að á síðustu vikum hafi komið mjög í ljós að fyrirtæki sem rekið er alfarið í eigu ríkisins hafi ekki forsendur til að standa sig í harðri samkeppni og allra síst í grein sem er alþjóðleg. Fjarskipti eru alþjóðleg og ekki bundin við landamæri þannig að við hljótum að tala um heimsmarkað þegar við tölum um samkeppni á fjarskiptamarkaði. Af þeim sökum hef ég talið bráðnauðsynlegt að kannað sé hvaða kostir fylgi því að endurskoða þá ákvörðun að Landsíminn verði ekki alfarið í eigu ríkisins. Hv. þm. mismælti sig hér áðan --- það kemur nú kannski fyrir fleiri en mig --- þegar hann talaði um að ég hefði viljað selja Póst og síma hf. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt verður Pósti og síma hf. skipt upp um næstu áramót. Landsíminn hf. mun annast fjarskiptasviðið. Ég er með það í athugun og hef lýst þeirri skoðun minni að nauðsynlegt sé að slíkt fyrirtæki geti keppt á sömu forsendum og önnur sambærileg fyrirtæki, það verði að byggja á trausti og trúnaði og af þeim sökum hljóti fyrri ákvarðanir mínar að koma til endurskoðunar. Ég þakka hv. þm. fyrir að beina þessari fyrirspurn til mín hér í sölum Alþingis til þess að svar mitt afdráttarlaust geti komið fram.

Hæstv. forseti. Ég mun sjá til þess að hæstv. samgrh. fái fleiri tækifæri til að þakka mér fyrir að vekja máls á þessu. Hann talaði um traust og trúnað. Hann segir að nú sé hann þeirrar skoðunar að selja eigi símann. Hér lýsti hann því yfir á Alþingi þegar Pósti og síma var breytt í hlutafélag að ekki stæði til að selja hlutaféð. Er hæstv. samgrh. ekki þeirrar skoðunar að ráðherrum beri að segja satt og rétt frá og efla þannig traust og trúnað á stjórnmálamönnum? Hann virðist ekki starfa í anda þessa í þessu máli. Hann lýsti því yfir opinberlega fyrir fáeinum dögum að breyting á Pósti og síma í hlutafélag hefði af sinni hálfu verið hugsuð sem millileikur, það hefði verið millileikur. Og nú hvet ég alþingismenn og fjölmiðla og alla sem láta sig heiðarleika í stjórnmálum nokkru skipta að rifja upp ummæli hæstv. ráðherra í þessu máli þegar Pósti og síma var breytt í hlutafélag.

Herra forseti. Nú er fyrirspurnin komin á persónulegar nótur og má raunar segja að það sé svo sem í lagi líka. Ég hélt kannski að reynt yrði reynt að halda þeim á efnislegum nótum í þetta skipti. Auðvitað hljóta allir stjórnmálamenn að endurskoða fyrri afstöðu sína til mála, hvort sem þau eru stór eða mikil, oftar en kannski verður vart við það að oftar en ekki eru ástæður til þess að standa við hina fyrri skoðun. Á hinn bóginn hygg ég að hv. þm. viti það vel að ef við horfum til þeirra öru breytinga sem eru á fjarskiptasviði þá stendur naumast nokkur hlutur kyrr og ég hygg að það séu fleiri en við Íslendingar að endurskoða afstöðu sína til símafyrirtækis og fjarskiptafyrirtækis um þessar mundir. Ég hygg líka að hv. þm. verði að viðurkenna að inn í þessa mynd kemur m.a. hvaða starfsskilyrði og rekstrarskilyrði hlutafélag sem er alfarið í eigu ríkisins hefur í nútímasamkeppnisumhverfi hér á landi og hefur hv. þm. raunar vikið að þeim þætti málsins þó ekki hafi það verið á Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég lái engum manni að skipta um skoðun ef hann hefur fyrir því rök og ef aðstæður breytast þannig að ástæða er til að taka upp aðra stefnu og breytta. Það sem ég er að gagnrýna eru blekkingar sem eru hafðar í frammi. Ráðherrann lýsti því yfir í fréttum útvarpsins ekki alls fyrir löngu að hlutafélagavæðing Pósts og síma hefði verið hugsuð sem millileikur og ef þetta er rétt, þá var hann að blekkja Alþingi á sínum tíma þegar hann sagði að ekki stæði til að selja fyrirtækið. En nú segir hann að þetta hafi verið hugsað sem millileikur. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra í framhaldinu: Stendur til að selja Póst og síma til útlanda? Sá háttur hefur verið hafður á víðast hvar þar sem póst- og símafyrirtækin, símafyrirtækin sérstaklega, hafa verið einkavædd að menn hafa tekið þetta skref fyrir skref. Fyrst er stofnununni breytt í hlutafélag og þjóðinni sagt að ekki standi til að selja. 

Herra forseti. Hv. þm. varð það aftur á að mismæla sig og ekkert er við því að segja. Það er kannski nokkuð algengt að það gerist hér í þingsölum. Ég hef ekki talað um það að selja póstinn og vil leiðrétta það enn einu sinni, enda hygg ég að hv. þm. hafi ekki meint það svo. Það sem á hinn bóginn er ljóst að minni hyggju er að við hljótum að velta því fyrir okkur hvernig við getum í framtíðinni og í hinu erfiða samkeppnisumhverfi sem síminn, er treyst atvinnuöryggi þess fólks sem þar starfar, treyst það að þetta sterka fyrirtæki geti áfram verið, ég vil segja flaggskip okkar Íslendinga á fjarskiptasviði. Við hljótum að líta til annarra sambærilegra fyrirtækja þegar við veltum þessu fyrir okkur. Núna á næstu mánuðum er nýr samkeppnisaðili að hasla sér völl hér á landi, Íslenska farsímafélagið, sem er að stofni til í eigu erlends aðila. Þeirri erlendu samkeppni verður að mæta og ég vil minna á að fulltrúar þess fyrirtækis eru þegar farnir áð leita hófanna hjá fjárfestum hér á landi, hjá sterkum fyrirtækjum, um að þeir kaupi hlutabréf í Hinu íslenska farsímafélagi til þess að reyna að tryggja sér viðskipti þeirra til frambúðar auðvitað á kostnað íslenska símafyrirtækisins, Landssímans.

Herra forseti. Á þskj. 364 er flutt frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar. Þar er lagt til að 26 nafngreindum einstaklingum verði veittur ríkisborgararéttur með lögum. Tillögurnar eru í samræmi við þær reglur sem allshn. hefur stuðst við og að venju er þetta fyrra frv. sem flutt verður á þessu þingi. Reikna má með því að á vorþingi verði síðan lagt að nýju fyrir frv. til þess að afgreiða þær umsóknir sem þá liggja fyrir. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Hér er um að ræða frv. um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða sem felur í sér breytingu á endurnýjunarreglum fiskiskipa. Frv. var samið á vegum starfshóps sem ég setti á fót í janúar sl. Starfshópnum var falið að gera tillögur um breytingar á endurnýjunarreglum fiskiskipa m.a. til samræmingar á þeim reglum sem gilda annars vegar um breytingar og hins vegar um nýsmíði. Þá var starfshópnum falið að leggja mat á kosti þess og galla að heimila almennt ákveðna stækkun skipa við endurnýjun án þess að sami rúmmetrafjöldi væri tekinn úr rekstri, þar á meðal hugsanleg áhrif á umgengni við nytjastofna sjávar og þróun fiskvinnslu. Enn fremur átti starfshópurinn að huga að reglum um meðferð endurnýjunar heimilda, t.d. varðandi tímabundna geymslu og í sambandi við ýmis áhrif endurnýjunar á úthlutun aflaheimilda á grundvelli veiðireynslu. Í starfshópinn voru skipaðir Ari Edwald, aðstoðarmaður ráðherra, sem var formaður hópsins, útgerðarmennirnir Gunnar E. Hafsteinsson og Sigurður Einarsson og alþingismennirnir Einar Oddur Kristjánsson, Kristján Pálsson og Stefán Guðmundsson. Ritari starfshópsins var Auðunn Ágústsson. Frv. sem hér er lagt fram er efnislega samhljóða þeim tillögum sem starfshópurinn skilaði sjútvrh. en gerðar hafa verið nokkrar breytingar varðandi uppsetningu og orðalag í þeim tilgangi að gera frv. skýrara. Í frv. eru lagðar til tvær meginbreytingar frá núgildandi reglum. Í 2. mgr. frv. er lagt til að heimilt verði að endurnýja skip með þeim hætti að skip það sem veiðileyfið fær sé stærra í rúmmetrum talið en skip það sem veiðileyfið lætur. Heimildin er takmörkuð við skip sem hafa haft leyfi til að veiða með aflamarki í a.m.k. sjö ár. Þá er möguleg stækkun takmörkuð við 100 m 3 að viðbættum 25% af rúmmetrafjölda þess skips er veiðileyfið lætur. Skip það er veiðileyfið fær má þó aldrei vera meira en 60% stærra en skip það sem veiðileyfið lætur. Rétt er að leggja áherslu á að ef skip stækkar meir en stækkunarreglan gerir ráð fyrir er ekkert því til fyrirstöðu að kaupa viðbótarrúmlestir með sama hætti og verið hefur og kemur þá rúmlest á móti rúmlest. Þá er enn fremur rétt að leggja á það áherslu að þótt stækkunarreglan eigi aðeins við þegar eitt skip kemur í stað eins eða fleiri skipa er ekkert því til fyrirstöðu að veiðileyfi þess skips sem viðbótarrúmlestir lætur sé skipt á fleiri en eina stækkun, en það veiðileyfi yrði þá ekki sjálft grundvöllur fyrir stækkun. Ávallt er horft til þess skips sem veiðileyfi er flutt frá þegar einstök tilvik eru metin og þess veiðileyfis sem þar er um að ræða. Fyrirmynd þessarar reglu er að miklu leyti að finna í reglugerð sem gilti fram til 1. sept. 1991 en er nú talið nauðsynlegt að stækkunarheimildin komi fram í lögunum sjálfum. Í 3. mgr. frv. er lagt til að sú regla sem gildir um stækkun skipa sem stunda veiðar með aflamarki taki einnig til breytinga á slíkum skipum en sérreglur þar um verði felldar úr gildi. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að þeim útgerðum sem rétt hafa til stækkunar samkvæmt gildandi sérreglum og lagt er til að felldar verði úr gildi sé veittur ákveðinn aðlögunartími. Skilyrðin í bráðabirgðaákvæðinu eru hefðbundin og í samræmmi við það sem tíðkast hefur þegar reglum af þessu tagi hefur verið breytt. Í 5. mgr. frv. er enn fremur lagt til að rúmmetrar sem ekki nýtast við flutning veiðileyfa á milli skipa eða vegna stækkana falli niður en slíkt ákvæði var áður að finna í reglugerð. Varðandi áhrif endurnýjunar á úthlutun aflaheimilda á grundvelli aflareynslu er talið að framkvæmanlegt sé að miða áfram við hlutfallslega skiptingu veiðileyfis og var ekki talin þörf á að lagabreytingar taki til þessa þáttar. Þá er ekki talið nauðsynlegt að setja reglur um geymslu rúmmetra. Skoðanir manna um endurnýjunarreglur fiskiskipa eru og hafa verið mjög skiptar. Óhætt er að segja að starfshópurinn, sem skipaður var til að gera tillögur um þetta málefni, endurspeglaði hinar ólíku skoðanir stjórnmálamanna og hagsmunaaðila í þessu efni. Sumir telja flotastýringu með einum eða öðrum hætti mjög mikilvægt tæki við fiskveiðistjórnun en aðrir eru þeirrar skoðunar að stjórnkerfi á borð við aflahlutdeildarkerfi það sem er í gildi á Íslandi sé fullnægjandi og því ekki þörf á slíkum fjárfestingarhömlum. Óhætt er að fullyrða að sú hagræðing sem fylgt hefur aflahlutdeildarkerfinu hafi leitt til þess að takmarkanir á flotastærð skipta minna máli en áður og endurspeglast í þeirri staðreynd að rúmmetraverð hefur farið mjög lækkandi að undanförnu, m.a. vegna aukins framboðs í þeim efnum. Hagkvæmniástæður eru þó enn því í vegi að víkja alveg frá þessum reglum. Má í því sambandi benda á hugsanlega hættu á auknum þrýstingi fyrir hærri heildaraflaákvörðun og ýmis eftirlitsvandamál en skip sem ekki hafa aflaheimildir í samræmi við afkastagetu geta skapað aukna hættu á brottkasti og/eða löndun fram hjá vigt. Í ljósi þeirra ólíku sjónarmiða sem meðlimir starfshópsins stóðu fyrir er það vissulega ánægjulegt að samkomulag skyldi hafa tekist um þær tillögur sem hér eru lagðar fram í frumvarpsformi fyrir Alþingi. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og meðferðar hjá hv. sjútvn.

Herra forseti. Þetta frv. er vissulega spor í rétta átt. Þær endurnýjunarreglur sem nú eru í gildi hafa staðið í vegi fyrir eðlilegri endurnýjun flotans og þá ekki síst vertíðarbátanna sem eru að eldast og hverfa einn af öðrum. Margir útgerðarmenn minni báta hafa áhuga á að byggja nýja báta og þá örlítið stærri en hafa ekki treyst sér til þess vegna þeirra reglna sem í gildi eru. Þetta á ekki síður við um loðnuflotann sem er orðinn mjög gamall og á margan hátt úreltur. Þar hafa menn brugðist við þeim reglum með endalausum endurbótum, dýrum endurbótum á þessum gömlu skipum sem eftir sem áður eru gömul og á margan hátt úrelt og þarna vantar auðvitað ný og betri skip. Ég held að þessar reglur séu hreinn óþarfi meðan við búum við það fiskveiðistjórnarkerfi að hverju skipi er úthlutað upp á kíló hvað það má veiða af hverri fisktegund, þá sé ég ekki að miðstýringu þurfi á þessu sviði. Það kemur fram í greinargerðinni að þessar reglur séu til komnar vegna hættu á auknum þrýstingi fyrir ákvörðun um aukinn heildarafla og eins hins að koma í veg fyrir brottkast á fiski. Mér finnst satt að segja að þetta séu ekki fullgild rök og skil það svo sem vel að ágreiningur hafi verið í nefndinni en ég held að stíga eigi skrefið til fulls. Ég vil því spyrja hæstv. sjútvrh. hvort ekki sé ástæða til að stíga skrefið til fulls og afnema þessar reglur með öllu.

Herra forseti. Ugglaust kemur að því í fyllingu tímans að unnt verði að afnema þessar reglur. Ég tel hins vegar að það sé mjög mikils um vert að tekist hefur samkomulag í þeim hópi sem um þetta fjallaði. Eins og fram kom komu að því starfi bæði stjórnmálamenn og hagsmunaaðilar með alveg gjörólík viðhorf í þessum efnum og náðu þessu samkomulagi. Ég held að það sé mikils um vert að reyna að fylgja því eftir og ánægjulegt að mínu mati að það skyldi hafa tekist. Því legg ég til að því verði fylgt eftir hér með þeim breytingum sem frv. gerir ráð fyrir og ég vona að Alþingi geti fallist á og vissulega koma til móts við sjónarmið hv. þm.

Herra forseti. Ég vil í upphafi taka undir orð hv. 4. þm. Vesturl. um það að þessi lög þarf að úrelda. Það kemur að því alveg örugglega í fyllingu tímans að þau verða aflögð. Mig langar að leggja inn örfá orð í þessu máli sem fjallar um úreldingu og endurnýjunarreglur fiskiskipa. Meginrökin fyrir þessu frv. eru að veiðitakmarkanir aflahlutdeildarkerfisins eru nægilegar og menn eiga sjálfir að bera ábyrgð á áætlunum um rekstrarhæfi fjárfestinga sinna. Brottfall sérstaks endurnýjunarkostnaðar á að greiða fyrir endurnýjun flotans með nýrri, öruggari og fullkomnari skipum þar sem aðstaða er til betri hráefnismeðferðar og vöruvöndunar og auk þess betri aðbúnaður fyrir sjómenn. Það var og það skal viðurkennt hér að á sínum tíma var þörf fyrir stífar reglur varðandi stækkun fiskiskipa við endurnýjun þeirra, en verulega breytt viðhorf eru orðin varðandi ýmsar tegundir fiskiskipa til þess að nútímaskip geti gegnt því hlutverki sem til er ætlast og í flestum tilvikum er um að ræða aukna þörf á rými vegna meðferðar afla og vegna aðbúnaðar skipverja svo nokkuð sé nefnt. Við endurnýjun skipa í flokki skipa fyrir uppsjávarveiðar á þetta einkum við. Ég vil almennt taka undir þetta frv. en tel eðlilegt, og vil koma því hér að, að þær útgerðir sem hafa stækkað skip sín eða keypt ný á þessu ári megi ráðstafa þeim rúmmetrum sem samkvæmt þessu frv. hefðu verið ónauðsynleg fjárfesting. Því vil ég spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann vilji beita sér fyrir þessari breytingu og að hún verði gerð í meðferð hv. sjútvn. Alþingis.

Herra forseti. Ég hef hvatt til þess mörg undanfarin ár að reglur um úreldingu fiskiskipa eða endurnýjunarreglur yrðu endurskoðaðar. Ég hef reyndar flutt um það frumvörp á undangengnum tveimur eða þremur þingum að í fyrsta lagi yrðu þessar reglur rýmkaðar með ákveðnum skilyrtum hætti og í öðru lagi að heildarfyrirkomulag þessara mála verði tekið til endurskoðunar og mótuð um það framtíðarstefna hvort og þá með hvaða hætti slíkar reglur skuli yfirleitt vera við lýði. Að sjálfsögðu fagnaði ég því þarf af leiðandi þegar fréttist að hæstv. sjútvrh. hefði skipað starfshóp til að fara ofan í þessi mál, en að sama skapi verð ég að segja að mér eru það nokkur vonbrigði hversu rýr eftirtekjan er því hér er í raun og veru á ferðinni ákaflega veigalítil breyting, að mínu mati, miðað við það sem við mátti búast. Það sem er þó verra er að málið er á engan hátt gert upp. Það er á engan hátt kveðið upp úr um það hvernig skuli farið með þessi mál til lengri framtíðar litið. Það er mikill ókostur vegna þess að það er afar slæmt þegar í hlut á langtímafjárfesting af því tagi sem endurnýjun á stórum og dýrum fiskiskipum er, þá skuli ríkja nokkur minnsta óvissa um ákveðna grundvallarþætti undir slíkri fjárfestingu eins og úreldingarreglurnar að sjálfsögðu eru. Af hverju segi ég þetta, herra forseti? Ég segi það m.a. vegna þess að það vakir í sjálfu málinu, kemur fram í greinargerð og kom reyndar fram í orðaskiptum hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar og hæstv. sjútvrh. áðan að menn reikna í raun og veru með að einhvern tímann í framtíðinni, eftir einhver x ár verði þetta sennilega aflagt en samt á að halda í þetta og það með ekki merkilegri rökstuðningi en þeim sem hér kemur fram, að það gæti hugsanlega skapað einhvern þrýsting á stjórnvöld um að auka aflaheimildir ef skipastóllinn stækkaði án þess að reglur af þessu tagi virkuðu þar hamlandi á. Það er að mínu mati ekki mjög góð niðurstaða, herra forseti, að hafa svona mál áfram hangandi í hálfgerðri óvissu. Hér er að vísu stigið visst skref sem er að sjálfsögðu í rétta átt vegna þess að þarna er viðurkennt að fullkomlega óraunhæft er að gera þær kröfur við endurnýjun fiskiskipa, t.d. þegar endurnýjað er kannski 30 ára gamalt skip eða eitthvað því um líkt að rúmmetratalan haldist óbreytt vegna þess að kröfur dagsins í dag hvað varðar aðbúnað mannskaps, vinnsluaðstöðu um borð, útbúnað til meðferðar hráefnis og margt fleira eru gerbreyttar og á engan hátt sambærilegar við það sem var fyrir 20--30 eða þaðan af fleiri árum. Þetta er mönnum sem betur fer loksins orðið ljóst og niðurstaðan er þá sú að stíga þarna visst skref en er slumpað á að þetta megi aukast um 25% og þó aðeins meira hlutfallslega þegar minni skip eiga í hlut vegna þess að ákvæðið um 100 m 3 verkar að sjálfsögðu þannig að það eykur stækkunarmöguleika minni skipa, en þó geta þau aldrei orðið meira en 60% stærri en það skip sem veiðileyfi lætur. Þessi niðurstaða er að mínu mati sem sagt stórgölluð, sérstaklega hvað það snertir að málið er ekki gert upp, óvissan verður því við lýði áfram og ekki dregur úr henni þegar sá sem fyrir málinu mælir, hæstv. sjútvrh., gefur það beinlínis í skyn að þetta regluverk ekki mjög langlíft. Í greinargerð nefndarinnar, sem vann að málinu fyrir hæstv. ráðherra, kemur fram á bls. 9 í frv. að nefndarmenn líta á það skref sem samstaða varð um í nefndinni sem tímabundna aðgerð. Það kemur fram, með leyfi forseta, en þar segir: „Með hliðsjón af þessu varð samstaða um það í nefndinni að leggja til að það skref yrði stigið nú að heimila tiltekna stækkun allra skipa ...“ o.s.frv. Hér er greinilega gefið í skyn að meira geti orðið á döfinni innan tíðar. Þetta, herra forseti, tel ég að sé kannski meginágalli málsins. En ég er jafnframt ekki mjög sannfærður um að sú efnisbreyting sem hér er á ferðinni sé að öllu leyti vel hugsuð. Hún er til að mynda ekki bundin við neina raunverulega þætti sem réttlæta eða rökstyðja það að rúmmálsaukning verði í skipum. Í þeim frumvörpum sem ég hef lagt til hef ég verið með þá hugmynd að tekið yrði mið af því hvaða breytingar fælust í endurnýjuninni hvað varðaði skilgreinda þætti í skipunum, svo sem aðbúnað fyrir áhöfn og/eða rúmmálsaukningu sem væri nauðsynleg vegna bættrar meðferðar hráefnis. Um þetta væri að sjálfsögðu hægt að setja vissa staðla og nota þannig að rúmmálsaukningin eða stækkunin tæki mið af einhverjum skilgreindum efnislegum þáttum en væri ekki bara hlutfallstala út í loftið þar sem eitt gengi yfir alla, jafnt væri á komið fyrir alla þannig að til að mynda skip sem kemur í stað eldra skips þar sem engin breyting verður á aðstöðu fyrir áhöfn, þar sem engin breyting verður á geymslu hráefnis eða afurða, eingöngu er um afkastaaukningu í formi t.d. rúmmálsaukningar að ræða ef svo má að orði komast, fær sömu stækkunarmöguleika og skip sem fyrst og fremst er endurnýjað og felur í sér breytingar sem tengjast þáttum af þessu tagi eða þá að um nýja vinnsluhætti um borð eða annað því um líkt er að ræða. Ég tel líka að það sé nokkuð harkalegt þegar þessi rýmkun er sett hér inn hvað varðar skip á aflamarki, að þá skuli haldið í þá reglu að þegar krókabátar eru endurnýjaðir skuli rúmmálið ekki bara standa í stað heldur minnka um helming við hverja endurnýjun. Það á sem sagt að minnka þann flota við hverja endurnýjun um helming en hinn fær leyfi til að aukast sem þessu nemur. Loks er ekki tekið á þeim ágalla þessa kerfis sem gerir það afar óþjált og að sumu leyti ósanngjarnt, að rúmmetrar sem ekki nýtast við flutning veiðileyfa milli skipa falla niður. Af þessu getur verið verulegt óhagræði þegar um minni skip er að ræða og erfitt er að finna veiðiskip, eitt eða fleiri á móti, sem er svipað af stærð og það sem kemur nýtt og getur hreinlega valdið því, t.d. að þegar um er að ræða endurnýjun á minni bátum, aflamarksbátum, að það geti skapað meiri háttar vandamál og verulega ósanngjarna reglu að ekki skuli þá einhvern veginn vera hægt að geyma eða nýta þá rúmmetra sem ekki ganga upp í hið nýja skip. Þetta er eðli málsins samkvæmt síður vandamál þegar um mjög stór skip er að ræða og safnað er saman rúmmetrum úr fleiri minni fiskiskipum því þá er oftast hægt að finna samsetningu sem gerir það að verkum að lokum að rúmmetratalan nýtist nokkuð. Hugmyndir hafa líka verið uppi um það að menn gætu beinlínis haft einhvers konar rúmmetrabanka þar sem þessi eining, þessi fótur undir sókninni, væri geymd og að sjálfsögðu mundi það vera mikið hagræði fyrir þá sem í hlut eiga. Þetta kerfi er einnig mjög óþjált þegar að því kemur, sem gerist æ algengara, að skip eru að færast milli lögsögu ríkja eða íslensk fiskiskip fá tímabundin verkefni erlendis, fara undir erlendan fána og nýta þar af leiðandi ekki rúmmál sitt eða veiðiheimild tímabundið innan íslensku lögsögunnar. Menn hafa talið að það væri jákvætt og til bóta að auðvelda íslenskri útgerð að nýta sér slíka möguleika að fara tímabundið eða varanlega í verkefni erlendis og það er alveg ljóst að reglugerðarverkefni af þessu tagi er ekki sérlega þjált eða hvetjandi í því sambandi. Í það heila tekið, herra forseti, þá er röksemdafærslan fyrir því að viðhalda þessu móverki afar veik svo ekki sé fastar að orði kveðið, afar veik. Það er satt best að segja lakara, svo maður taki nú mjög hógværlega til orða, að ekki skyldi nást niðurstaða í þessu máli sem mótaði ákveðna framtíðarstefnu þar sem þetta mál væri gert upp jafnvel þó svo niðurstaðan hefði orðið sú að afnema þetta í áföngum á þó nokkuð löngum tíma. Þá hefði framtíðið verið vörðuð og menn vissu að hverju þeir gengju þegar fjárfestingar af þessu tagi eiga í hlut. Þetta boðar sem sagt óljósa framtíð um að einhverjum reglum af þessu tagi verði við haldið til hliðar við aflamarks- eða aflahlutdeildarkerfið um einhver ár, þó e.t.v. ekki mjög mörg. Og í ljósi þess hversu stórar fjárhæðir geta verið á ferðinni þegar um stærri fiskiskip er að ræða, þá er þetta að mínu mati heldur slök niðurstaða, herra forseti.

Herra forseti. Ég hygg að það hafi verið mismæli hjá hv. þm. þegar hann orðaði það á þann veg að gildandi reglur útilokuðu það að menn stækkuðu skip umfram þá rúmmetra sem fyrir eru því að að sjálfsögðu eru menn alveg frjálsir að því að stækka skip sín meir en þau skip sem þeir hafa fyrir. En þá verða þeir að kaupa rúmmetra þar á móti. Það hefur með öðrum orðum verið lagt á útgerðarmenn að taka þannig þátt í því að hraða þróuninni að betra jafnvægi á milli sóknargetu fiskiskipaflotans og afrakstursgetu fiskstofnanna og sá kostnaður hefur að hluta til verið lagður á útgerðarmennina með reglum af þessu tagi. Menn hafa því getað tekið slíkar ákvarðanir. En það hefur kostað útgerðina ákveðna fjármuni. Á því er auðvitað mjög veigamikill munur. Ég vildi að þetta væri alveg skýrt vegna framhalds umræðunnar, herra forseti.

Herra forseti. Ég held að við kunnum þetta báðir nokkuð vel, ég og hæstv. sjútvrh. og það er enginn misskilningur hér á ferðinni. Mér er að sjálfsögðu ljóst að sá möguleiki er og hefur verið fyrir hendi að menn safni saman rúmmetrum úr ýmsum áttum og kaupi þetta af nágrönnum sínum og þar með er í raun og veru búið að gera þessa rúmmetra, eins og allir vita, að verðmætum. Þessi skrýtna eining, rúmmetrarnir í íslenska fiskiskipaflotanum, er orðin viðbótargullmyntfótur undir kerfinu til viðbótar við framseljanlegt aflamark, og hefur tekið á sig sjálfstætt verðgildi og verðmætið á þessari einingu fór í háar hæðir um tíma þegar best lét. En á hvaða verðmæti í raun þetta ávísar er svo hins vegar annað mál, eða hvað? Er það ekki þannig, herra forseti? Ég var að vísa til þess í mínu máli sem menn geta gert á grundvelli endurnýjunar eigin skipakosts og þar er ljóst að þetta hefur verið þannig að þar hefur þetta gilt einn á móti einum, en nú er leyfð þó þessi rýmkun. Ef menn hins vegar ætla að stækka meira þá verða þeir að ná sér í rúmmetra annars staðar frá. Það er mér vel ljóst að er áfram möguleiki eins og verið hefur.

Forseti vill tilkynna að þingflokksformenn stjórnarflokkanna hafa óskað eftir hálfrar stundar hléi á þingfundinum og hyggst forseti verða við þeirri beiðni og gera hlé á fundinum milli kl. 16.30 og 17.00. Þetta vill forseti tilkynna strax ef aðrir þingflokkar vilja nýta sér þennan tíma til fundahalda.

Herra forseti. Eins og kom fram í framsögu hæstv. sjútvrh. þá er frv. sem hér liggur fyrir niðurstaða starfshóps sem ráðherrann skipaði í fyrravetur. Þessi starfshópur er að leita eftir mismunandi sjónarmiðum manna. Það dylst engum sem þekkir til þessara hluta og hópurinn leitaðist við að ná ákveðnu samkomulagi til að skila ráðherranum. Ég sé ekki, þó svo standi í nefndaráliti okkar að menn hafi orðið sammála um að stíga eitthvert skref nú, að það gefi ástæðu til að ætla að hér sé um meiri bráðabirgðahugsun að ræða en almennt í lagafrv. Ég held að lagafrumvörp hljóti að vera börn síns tíma og standi meðan pólitískur vilji er fyrir því að hafa lögin þannig. Þau geta ekki staðið neitt lengur. Ef pólitískur vilji er til að breyta lögum þá breytast þau þannig að þetta frv. er ekkert meira út í óvissuna en önnur stjfrv. sem flutt eru. Ég er þess viss að frá upphafi þegar aflakvótakerfið var sett á, þá voru settar líka á takmarkanir um flotastærð og ég man ekki betur en það hafi verið hlutfallið 1:0,7 þannig að það sem menn eru að leggja til núna og menn kalla rýmkun er þá frekar í þá veru að hér sé verið að falla mjög nálægt því hlutfalli sem var áður notað eða frá upphafi. Menn skulu ekki gleyma því heldur að í lagafrv. er gert ráð fyrir því að reglan frá 1986 falli út þannig að ekki er eingöngu um rýmkun að ræða heldur er verið að fella út atriði þar sem menn gátu endurnýjað alveg hindrunarlaust. Að dómi nefndarinnar gat það verið mikið innlegg í þetta mál að menn færu að leika þá leiki að fara fram hjá reglunni um aldur skipanna 1986 og endursmíða skip þannig að það var talið skynsemdarákvæði að fella alla undir sama hatt eins og gert var ráð fyrir í þessu frv. Nú hafa menn áður deilt um það hvort yfirleitt sé rétt að vera með einhverja stjórn á flotanum en ég held að það sé viðhorf manna um allan heim þar sem er reynt að hafa einhverja vitræna stjórnun á sjávarútvegi, að þá liggi það fyrir að stjórn á stærð og afkastagetu flotans er það sem menn horfa mjög á. Sjávarútvegsráðherra Evrópubandalagsins hefur fjallað um þetta oft, frú Bonino, og margsinnis mælt fyrir því að svo lengi sem Evrópa geti ekki náð um það einhverri reglu að takmarka afkastagetu flotans verði seint nokkurt vit í þeirra stjórnunaraðferðum. Ég held að það sýni sig bara best að það hefur verið ástæða til að gera þetta. Við höfum verið að minnka afköstin. Við höfum gert það vitandi vits. Þetta hefur verið þannig nákvæmlega að menn hafa verið að kaupa hver af öðrum. Menn eru að kaupa út verðmæti og kaupa þau hver af öðrum þegar þeir eru kaupa þessa rúmmetra þannig að þetta hefur átt sitt verð alveg eins og aflakvótinn hefur átt sitt verð, óskilgreint, þannig að enginn ætlar að segja hvers vegna. En það er bara rétt verð því að markaðurinn hefur kallað á þetta verð. Ef við værum komnir í jafnvægi með flotann og hefðum enga ástæðu til þess að hafa áhyggjur af þessum afköstum, þá mundi líka verðið fara niður í núll. Þá yrði ekkert verð á markaðnum, á frjálsum markaði, þannig að þetta skapast af sjálfu sér. Verðið fer nú mjög lækkandi eins og menn kannski vita og því er ástæða til þess að ætla að við séum að nálgast eitthvað sem markaðurinn lítur á sem jafnvægisástand þannig að þetta er að gerast af sjálfu sér og þessi breyting sem hér á sér stað er eðlileg að okkar dómi vegna þess að við töldum rétt að vera ekki að skilgreina nákvæmlega hvað það ætti að vera sem menn væru að stækka eða minnka. Ef við hefðum viljað fara út í þá sálma, þá eru til nú þegar og hafa verið til í mörg, mörg ár hjá tæknideild Fiskifélags Íslands uppreiknaðir afkastastuðlar fyrir skip. En menn hafa ekki viljað fara út í þá sálma hér og nú þó að menn hafi notað hluta af þeim stuðlum í frv. sem samþykkt var í fyrravor um nýtingu landhelginnar. Það var því kostur sem menn ætluðu sér ekkert að fara út í, að fara nákvæmlega að taka til hvaða hluti skips varð að stækka og hvað ekki heldur litu menn þannig á að það væri eðlilegt miðað við tækniframfarir að miða bara við eitthvert ákveðið hlutfall. Það er svo líka með smábátana sem menn hafa komið hér inn á, með krókabátana, að ég vil minna á það, herra forseti, að það var ekki fyrr en vorið 1995 sem voru settar takmarkanir á krókabáta. Þeir höfðu haft frjálst leyfi til stækkunar að koma inn í bátaflotann sem var til mikilla vandræða vegna þess að með stöðugri fjölgun smábátanna var verið að þrengja mjög að lífsrými þeirra sem fyrir voru. Ég held að það skref sem við stigum vorið 1995 þegar við stoppuðum þá fjölgun hafi verið algert lykilatriði til þess að tryggja þeim afkomu. Hefði það ekki verið gert, þá væri engin leið til þess að horfa framan í það að þeir menn sem eiga þessa útgerð ættu einhverrar afkomu von þannig að það er eðlilegt í þessu tilfelli af okkar hálfu að hafa reglurnar svona, óbreyttar gagnvart krókabátum, því það má vissulega benda á að þeir sem róa á þorskaflahámarki eru náttúrlega með frjálsa sókn í aðra fiskistofna þannig að það var ekki talin ástæða til þess að breyta því neitt. Við erum með annað frv. hér í gangi þar sem menn gera ráð fyrir því að koma til móts við þær kröfur að finna smábátunum stað og ég þykist vita það að þingið mun styðja þær tillögur mjög einarðlega. En í þeim er líka gert ráð fyrir því að halda áfram að úrelda smábáta sem er mjög nauðsynlegt til þess að reyna að finna jafnvægi þar líka. Ég tel að þessar aðferðir sem við Íslendingar notum jafnframt kerfinu við stjórn fiskveiðanna, flotastýringu, séu lífsnauðsynlegar, ekki hvað síst með tilliti til þeirra vandræða sem við vitum að nágrannar okkar í Evrópu eiga með sinn gríðarlega stóra flota sem þeir ráða ekkert við. Við vitum að samskiptin aukast og eru vaxandi og þá er þetta sá varnagli sem við höfum fyrir því að menn geta ekki flaggað hér inn endalaust undir íslenskum fána. Það eru vandræði sem við munum aldrei ráða við. Þessi stjórnun hefur komið sér vel. Það hefur ekkert annað gerst en að menn hafa verið að greiða hver öðrum. Greinin hefur ekkert verið að láta neina peninga frá sér í gegnum árin sem við höfum haft þetta kerfi þó menn hafi verið að greiða hver öðrum og þannig hafa þeir sem hafa talið sig vera kannski með bestu útgerðirnar verið tilbúnir til þess að standa fyrir því að endurnýja og búa til ný og tæknivæddari skip. Þetta hefur greitt fyrir þeirri minnkun flotans sem er okkur lífsnauðsynleg þannig að við séum í jafnvægi með þessar fjárfestingar sem sannarlega voru komnar mjög langt frá því að vera í samræmi við afrakstursgetu fiskstofnanna á Íslandsmiðum. Þetta frv., herra forseti, er þannig að mínu mati lagt fram ekkert út í óvissuna. Það er ekkert sem segir í þessu frv. annað en í öðrum lagasetningum. Það stendur svo lengi sem vilji er fyrir því á þingi að hafa þau lög þannig og ég á von á því að menn muni ekki hverfa frá því nokkurn tíma að hafa stjórn á flotanum vegna þess að markaðurinn mun sjá fyrir þessu jafnvægi sjálfur. Verðið fer þá niður í ekki neitt þegar þetta er í jafnvægi þannig að það er alveg óþarfi að vera að hafa áhyggjur af því að afnema þessi lög.

Herra forseti. Hv. þm. gengur vasklega fram í vörninni fyrir afrakstri nefndarstarfsins. Það er hv. þm. nokkuð skylt því að hann sat í nefndinni og telur að þetta sé svo sem ekki verra né betra og alls ekki verra heldur en önnur frumvörp sem flutt hafa verið um þessi mál og óvissan ekki meiri. Það má til sanns vegar færa en eru ekki endilega rök fyrir því að ekki hefði verið betra að gera málið upp, útkljá það hvort keyra eigi þessi tvö takmörkunarkerfi hlið við hlið inn í framtíðina, annars vegar aflatakmörkunarkerfið og hins vegar rúmmetratakmörkunarkerfið. Ég geri miklar athugasemdir við það og hef enga sannfæringu fyrir að skynsamlegt sé að byggja á því til framtíðar. Að nauðsynlegt sé að hafa einhverjar rúmmetratakmarkanir eða flotastýringu, svo menn finni nú á þetta hátíðlegt orð, vegna þess að annars mundum við lenda í sambærilegum ógöngum með of stóran flota og t.d. ýmsar aðrar Evrópuþjóðir hafa gert, tel ég alls ekki frambærilega röksemd vegna þess að hinir risastóru flotar Evrópuríkjanna eru byggðir upp við allt aðrar aðstæður. Þá voru fyrst og fremst sóknartakmarkanir notaðar ef einhverjar takmarkanir voru yfirleitt við lýði í þeim löndum. Þar er að hluta um að ræða gamla úthafsveiðiflota sem eru orðnir verkefnalausir vegna útfærslna landhelgi og vegna þess að menn hafa verið hraktir af fjarlægum miðum og eru þar af leiðandi ósambærilegir við flota ríkja sem byggja á sóknartakmörkunum eða voru áður umsvifamiklir í úthafsútgerð. Hér er aflastýringarkerfi með kostum þess og göllum. Að sjálfsögðu er það ekki fullkomið. Á því þarf að gera breytingar og á því er hægt að gera breytingar til að gera það miklu betra en ég hef þá trú á íslenskum útgerðarmönnum, öfugt við hv. þm., að ég sé enga hættu í því að íslenskir útgerðarmenn fari að hrúga hér inn allt of stórum skipaflota til þess að láta hann liggja verkefnalausan. Ég tel bara enga hættu á því.

Herra forseti. Ég sagði í ræðu minni áðan að ég ætlaði að það lægi alveg fyrir að þetta mundi leita jafnvægis af sjálfu sér vegna þess að ef enginn vill borga neitt fyrir rúmmetrana, þá gerir hann það ekki. Þá er ekkert verð á rúmmetrunum og jafnvægi á hlutunum þannig að menn þurfa ekki að hafa áhyggjur af því. Ég tel að þetta frv. sé nákvæmlega eins og önnur frumvörp. Það er verið að gera tillögur um það að setja lög og lögin gilda svo lengi sem pólitískur vilji er fyrir því að hafa lögin þannig. Í þessu er engin sérstök takmörkun umfram annað, það er alveg jafnmikið uppgjör í þessu frv. og öðrum. Það gildir bara meðan lögin standa. Hér er því ekki um það að ræða að verið sé með sérstaklega óljósa hluti. Það er ekkert óljósara en hvað annað sem við setjum í lög. Við ætlum að hafa þetta kerfi. Það er pólitískur vilji fyrir því að hafa stýringarkerfi á flotanum jafnframt því kerfi sem við höfum við stjórn fiskveiða þannig að hér er enginn munur á. Íslenski flotinn varð of stór á þeim tímum að ekki var takmörkun á flotanum og hverjir mótmæltu stækkuninni mest. Hverjir voru það? Það voru útgerðarmenn sem mótmæltu stækkuninni. Árum saman gerði aðalfundur Landssambands ísl. útvegsmanna samþykkt um að mótmæla og krefjast þess af stjórnvöldum að takmarka stærð flotans. Árum saman gerðu þeir það vegna þess að þeir vildu varðveita lífsrými sitt. En alltaf voru nýir og nýir aðilar að koma inn. Útvegsmenn voru að mótmæla því. Þeir voru alveg vissir um að þeir væru ekki að stækka flotann, það voru aðrir að gera. Þess vegna voru þeir alltaf að gera þessar samþykktir. Herra forseti. Þetta mál mun leita síns jafnvægis sjálft.

Herra forseti. Ég er hv. þm. þakklátur fyrir fræðsluna. Mér er nú betur ljóst en áður að þetta er lagafrv. alveg eins og önnur lagafrv. og það mun sem sagt vera hugsun flutningsmanna að því verði hægt að breyta síðar á öldinni eða jafnvel á næstu öld. Þetta sé ekki borg á bjargi reist þannig að hugsanlega sé hægt að gera á þessu breytingar og það eru auðvitað mjög mikilsverðar upplýsingar. Mín gagnrýni, herra forseti, lýtur að því og ég vona að hv. þm. skilji að þrátt fyrir það skref sem hér er stigið þá er málið ekki gert upp. Í þessari niðurstöðu felst ekki skýr framtíðarstefnumótun. Það er alveg ljóst. Það bíður, það er í óvissu. Og orð sem hér hafa fallið og vísa til ákveðinna hluta í greinargerð eða fylgiskjali með frv. gefa óvissu framtíðarinnar til kynna. Þetta er ekki heppilegt og ég bendi á það hér. Auðvitað er aldrei hægt að ganga frá hlutum af þessu tagi í eitt skipti fyrir öll. Öll mannanna verk eru þannig að þau koma til skoðunar og lagasetning ekkert síður en annað. En það er betra að reyna að hafa hlutina eins skýra og mögulegt er, sérstaklega þegar um svona þætti er að ræða sem koma inn í mat manna t.d. á ákvörðunum um miklar fjárfestingar. Þetta veit ég að hv. þm. er mér alveg hjartanlega sammála um. En að burðast með þetta takmörkunarkerfi, rúmmetrana, til viðbótar við aflatakmörkunarkerfið og hið fjölþætta og samsetta stjórnunar- og stýringarkerfi sem felst í löggjöfinni að öðru leyti, landhelgislínur, veiðarfæratakmarkanir og fjölmargt fleira. Menn gleyma oft í umræðum um þessi mál að fiskveiðistjórnunin og takmörkunin er fjölþætt og samsett úr mörgu. Mér hefði fundist til einföldunar, herra forseti, að þetta hefði mátt hverfa út úr myndinni.

Herra forseti. Ég taldi mig gera þetta eins skýrt og mér væri unnt. Þetta lagafrv. er eins og öll önnur lagafrumvörp. Við skulum segja sem svo að frv. væri um það að afnema reglurnar. Gætum við þá komið og sagt: Þetta er óljóst vegna þess að kannski á næsta ári eða næstu öld kemur einhver sem setur nýjar reglur sem eru öðruvísi? Nei, það gengur ekki. Allir vita að lagasetning hlýtur að vera eins og orðanna hljóðan, að þegar menn hafa sett lög þá gilda þau. Þó í greinargerð sem starfshópurinn lét frá sér fara standi að nú hafi orðið samkomulag þeirra sem unnu í nefndinni, þá gefur það auga leið að það voru menn með ólík sjónarmið sem voru skipaðir í starfshópinn þannig að þetta á ekki að gefa nein fyrirmæli eða tilefni til að álykta að hér sé um meiri bráðabirgðalagasetningu að ræða en í lagasetningu almennt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða en ákvæði frv. varða breytingar á reglum um veiðar smábáta. Aðallega snúa ákvæði frv. að lagfæringum á reglum um veiðar svonefndra krókabáta sem stunda veiðar samkvæmt 6. gr. fiskveiðistjórnarlaga og eru minni en sex brúttótonn að stærð. Ákvæði til bráðabirgða II tekur þó einnig til aflamarksbáta minni en tíu brúttórúmlestir að stærð en 3. mgr. þess ákvæðis varðar útdeilingu til þessara báta á 320 lesta þorskveiðiheimildum sem teknar eru út úr krókakerfinu. Mikil samstaða er um það meðal útgerðarmanna smábáta að ráðstafanir séu gerðar í þágu þessara báta í kvótakerfinu þar sem þeir hafa margir farið hvað verst út úr þróun síðustu ára og hefðu margir getað hugsað sér að ganga lengra en hér eru gerðar tillögur um. Ég mæli hér einnig fyrir frv. til laga um breytingar á lögum um Þróunarsjóð sjávarútvegsins sem flutt er samhliða fyrrnefndu frv. Tilboð um úreldingarstyrk sem nemur 80% af matsverði báts gegn afsali á krókaleyfi og endurnýjunarrétti er mikilvægur hluti þeirrar niðurstöðu sem lögð er fram í þessum frumvörpum og ætlað að koma sérstaklega til móts við þá í sóknardagakerfinu sem búa við erfiðastar rekstraraðstæður, t.d. vegna skuldastöðu og lítillar veiðireynslu. Breytingar á ákvæðum laga um stjórn fiskveiða sem varða veiðar smábáta voru síðast gerðar með lögum, nr. 105 19. júní 1996 eins og fram kemur í athugasemdum með frv. því sem hér er flutt. Frv. sem þá varð að lögum var niðurstaða umfangsmikilla viðræðna milli sjútvrn. og Landssambands smábátaeigenda og fól í sér róttækar breytingar á starfsumhverfi krókabátaútgerða sem ætlað var að einfalda reglur og auðvelda þennan atvinnurekstur án þess að hvika frá því að afla þessara báta yrði haldið innan viðmiðana um heildarafla. Frv. sem hér er flutt felur í sér tillögu um ákveðnar breytingar á gildandi lögum sem aðallega er ætlað að auðvelda krókabátum, sem nú stunda veiðar í tiltekinn fjölda sóknardaga, að laga rekstur sinn að þeim þorskveiðiheimildum sem til ráðstöfunar eru. Þær tillögur að breytingum sem hér eru settar fram hafa mótast í viðræðum Landssambands smábátaeigenda og ráðuneytisins á undanförnum mánuðum og er fullt samkomulag milli þessara aðila um að flytja þær tillögur sem frv. felur í sér. Ein veigamesta breytingin sem fólst í lögum nr. 105/1996 var að sú 21.500 lesta heildarþorskaflaviðmiðun krókabáta sem þá gilti var tengd hlutfallslega við heildarafla í þorski miðað við 155.000 lesta þorskafla fiskveiðiársins 1995/1996. Varð heildarþorskaflaviðmiðunin eftir það 13,9% af heildarafla þorsks, þó ekki minni en 21.500 lestir miðað við óslægðan fisk. Vegna hækkunar heildarafla í þorski hefur þessi hlutfallstenging þegar leitt til þess að sameiginlegur hámarksþorskafli krókabáta hefur aukist úr 21.500 lestum í 30.302 lestir, eða um meira en 40%, og enn frekari aukningu heimilda er spáð á næstu árum ef spár um vöxt þorskstofnsins ganga eftir. Má minna á að veiðiheimildir krókabáta höfðu áður verið auknar með lögum frá 1994 er viðmiðunin var hækkuð úr 2.896 þorskígildislestum, miðað við úthlutað aflamark 1994/1995, í 20.170 þorskígildislestir og var þá varðandi síðari töluna miðað við meðalafla fiskveiðiáranna sem hófust 1. september 1991 og 1. september 1992. Einnig voru veiðiheimildir krókabáta rýmkaðar með lögum nr. 83/1995 sem gáfu frjálsar, varðandi aflaviðmiðun, aðrar veiðar þessara báta en þorskveiðar. Til frekari upplýsingar um framtíðarafla krókabáta má nefna að ef markmiðið um uppbyggingu þorskstofnsins gengur eftir, um veiðistofn upp á 1,5 millj. lesta og árlega veiði upp á nálega 350.000 lestir, þá færi hlutfallstengingin í þessum útgerðarhópi, sem telur um 850 báta, nálægt 50.000 lesta þorskafla. Ég leyfi mér að fullyrða að framtíðarrekstrarhorfur smábátaflota Íslendinga hafi ekki á seinni tímum verið bjartari eða öruggari en einmitt nú vegna þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á undanförnum árum á þeim lögum sem um þessar veiðar gilda. Samkvæmt lögum nr. 105/1996, sem samþykkt voru í fyrravor, gafst eigendum krókabáta kostur á því að velja um tvær meginleiðir fyrir 1. júlí 1996, annars vegar hvort þeir stunduðu veiðar með einstaklingsbundnu þorskaflahámarki sem byggðist á eigin aflareynslu tveggja bestu áranna af almanaksárunum 1992, 1993 eða 1994, eða hins vegar hvort þeir stunduðu veiðar í tiltekinn fjölda sóknardaga í öðrum af tveimur veiðihópum, með handfærum eingöngu eða handfærum og línu. Ráðast sóknardagar í hvorum hópi á sameiginlegu þorskaflahámarki allra báta sem hvorn hóp völdu og meðalþorskafla á hvern leyfðan sóknardag næstliðins fiskveiðiárs. Niðurstaða valsins 1. júlí 1996 var sú að tæp 54% krókabáta, þ.e. 561 bátur, með rúm 82% af veiðireynslu bátanna á viðmiðunarárunum, völdu þorskaflahámark. Tæp 28% bátanna, eða 291 bátur, með um 10% veiðireynslunnar, völdu sóknardaga með handfærum, en rúm 18% bátanna, eða 192 bátar, með rúm 7% veiðireynslunnar, völdu sóknardaga með línu og handfærum. Síðan valið fór fram 1. júlí 1996 hefur krókabátum fækkað um 193. Þar af greiddi Þróunarsjóður sjávarútvegsins úreldingarstyrki vegna 166 báta, en alls hefur Þróunarsjóður greitt styrki vegna 190 krókabáta samtals að fjárhæð 498,5 millj. kr. frá 1. júlí 1996. Hefur mest fækkun orðið í þorskaflahámarkinu. Þar hefur bátum fækkað um 152 eða um rúm 27%. Þorskaflahámarksbátar eru nú 409, handfærabátar eru 277 og handfæra- og línubátar eru 165. Hækkun aflaheimilda og fækkun báta, m.a. fyrir tilstilli Þróunarsjóðs sjávarútvegsins, hefur leitt til þess að þeir krókabátar sem stunda veiðar með þorskaflahámarki hafa nú allrúmar veiðiheimildir. Bátar í þeim hópi hafa að meðaltali 63 lesta þorskveiðiheimild hver, en þessir bátar eru frjálsir að sókn í aðrar tegundir en þorsk. Meðalveiðiheimild þessara báta eftir valið 1. júlí 1996 var nálægt 35 lestum þannig að þarna hefur orðið mjög veruleg aukning. Frá 1. júlí 1996 hefur sóknardagabátum hins vegar aðeins fækkað um 41. Þar af hafa verið greiddir styrkir úr Þróunarsjóði vegna 30 báta í þessum tveimur veiðikerfum. Það vekur nokkra athygli að sóknardagabátum skuli ekki hafa fækkað meira en raun ber vitni, þrátt fyrir 80% úreldingarstyrk, þar sem meðalþorskveiðiheimild í hvorum sóknardagahópnum er miklu minni en í þorskaflahámarkinu, eða um 13 lestir á hvern bát. Er samanlögð þorskveiðiheimild beggja sóknardagakerfanna um 5.000 lestir, miðað við óslægðan fisk, á fiskveiðiárinu 1997/1998. Á síðasta fiskveiðiári var afli þessara báta hins vegar um 20.000 lestir af þorski og hefur það leitt til þess að leyfðir sóknardagar þessara báta á yfirstandandi fiskveiðiári eru aðeins 26 fyrir báta sem veiða með handfærum eingöngu og 20 fyrir báta sem veiða með línu og handfærum. Það er fyrst og fremst vegna þessarar þróunar hjá sóknardagabátunum sem ástæða er talin til að gera tillögur um ákveðnar breytingar. Með þessu frumvarpi er lagt til að eigendur krókabáta, sem stunda veiðar í tiltekinn fjölda sóknardaga, geti endurskoðað val sitt fyrir 1. febrúar 1998 og er búist við að eigendur margra sóknardagabáta muni nýta sér þann möguleika. Samkvæmt því sem lagt er til er aðeins útilokað að fara úr þorskaflahámarki yfir í sóknardagakerfi þannig að heimilt er t.d. að fara úr línu- og handfæraveiðihópnum yfir í handfæri eingöngu en reiknað er með að flestir velji að stunda veiðar með þorskaflahámarki. Hafa margir eigendur krókabáta sýnt þessum möguleika áhuga og ljóst er af tölum Fiskistofu að fáir bátar hafa hafið veiðar á róðrardögum það sem af er þessu fiskveiðiári. Jafnframt heimild til endurvals er eins og áður sagði lagt til í frv. um breytingar á lögum um Þróunarsjóð sjávarútvegsins að heimild til að veita 80% úreldingarstyrk vegna sóknardagabáta verði endurvakin frá gildistöku laganna frá 1. apríl 1998. Einnig er lagt til í þessu frv. það nýmæli að krókabát á sóknardögum megi alltaf flytja án veiðiheimilda yfir í þorskaflahámark, en reiknað þorskaflahámark bátsins verður þá eftir í sóknardagakerfinu sem báturinn fer úr. Getur þetta orðið til þess að endurnýjun báta í þorskaflahámarkskerfinu stuðli að fækkun sóknardagabáta. Þá er lagt til að þau skilyrði fyrir framsali þorskaflahámarks frá báti séu felld niður, að allt sé flutt af bátnum, veiðileyfi fellt niður og endurnýjunarrétti afsalað. Varanlegt þorskaflahámark yrði því skiptanlegt og framseljanlegt milli báta í þorskaflahámarkskerfinu. Hins vegar er lagt til að framsal á úthlutuðu þorskaflahámarki innan hvers fiskveiðiárs verði takmarkað við 30% af úthlutuðu þorskaflahámarki og er það gert að ósk Landssambands smábátaeigenda. Þessi rýmkun á heimild til framsals kæmi örugglega til með að auðvelda mönnum með tiltölulega lága aflaviðmiðun að flytja sig yfir í þorskaflahámarkið. Í þorskaflahámarkinu er nú talsverður hópur báta með verulegar veiðiheimildir, og því líklegt að framboð verði á veiðiheimildum, ekki síst þegar frekari aukning verður á heildarafla þorsks á næstu árum. Landssamband smábátaeigenda hefur í viðræðum við ráðuneytið, bæði nú og í aðdragandanum að setningu laga nr. 105/1996, lagt mikla áherslu á ósk um fastan lágmarksdagafjölda til handa krókabátum á sóknardögum. Ráðuneytið hefur hins vegar hafnað því að lágmarksfjöldi sóknardaga sé ákveðinn án tengsla við þann afla sem sú ákvörðun fæli í sér. Stjórnvöld geta ekki afsalað sér endanlega möguleikanum til að stjórna fiskveiðum með hliðsjón af aflamagni. Fiskveiðistjórnun miðast við að halda heildarafla innan ákveðinna marka og sóknareiningarnar eru afleidd stærð sem miðar að því að ná markmiðum um tiltekinn afla. Ekki er hægt að ákveða sóknareiningarnar þannig að heildaraflinn verði augljóslega utan þeirra viðmiðunarmarka sem lögin segja til um, miðað við fyrirliggjandi reynslu um afla og sóknareiningu, hver sem þau viðmiðunarmörk um heildarafla annars væru. Með hliðsjón af þeim breytingum sem endurval og endurnýjun úreldingartilboðs fela í sér á veiðimynstri krókabáta, og að teknu tilliti til ýmissa smærri þátta, svo sem afla þeirra báta á síðasta fiskveiðiári sem þegar hafa verið teknir úr rekstri og ónýttra heimilda í þorskaflahámarkskerfinu, þykir þó vera verjanlegt að leggja til í þessu frv. að sóknardagar fyrir fiskveiðiárið 1997/1998 verði 40 fyrir báta sem veiða með handfærum eingöngu en 32 handfæradagar fyrir báta sem veiða með línu og handfærum. Með frv. er lagt til að þeim 500 lestum af þorski sem Byggðastofnun hefur úthlutað árlega frá fiskveiðiárinu 1995/1996 verði skipt á milli þorskaflahámarks bátanna sem notið hafa þessarar úthlutunar, sem fái 180 lestir, og smábáta á aflamarki undir 10 brúttórúmlestum að stærð, sem fái 320 lestir. Félög smábátaeigenda um allt land og aðalfundur Landssambands smábátaeigenda hafa ályktað um að þessum 500 lestum ætti að úthluta til smábáta á aflamarki, m.a. vegna þess að aukning aflaheimilda hjá þorskaflahámarksbátum hefur gert það að verkum að þeir hafa nú meiri aflaheimildir en á viðmiðunarárunum og því ekki lengur um neina skerðingu að ræða. Fyrst og fremst hafa þessi viðhorf byggst á því að þessir bátar hafa almennt farið mun verr út úr þróun síðustu ára en aðrir smábátar. Mun það vera næsta ágreiningslaust. Á móti hefur legið það sjónarmið að úthlutað hafi verið til þorskaflahámarksbáta í ákveðnum byggðarlögum sem eru sérstaklega háð smábátaútgerð og úthlutunin hafi skipt máli fyrir þau byggðarlög. Samkvæmt því sem þessi tillaga gerir ráð fyrir verða þeir bátar, sem notið hafa úthlutunar og hafa allt að 80 lesta þorskaflahámark, um það bil jafnsettir í þorskveiðiheimildum eftir úthlutun yfirstandandi fiskveiðiárs og þeir voru eftir úthlutun á síðasta fiskveiðiári. Aukning aflaheimilda almennt vegur með öðrum orðum upp skerta viðbótarúthlutun. Er það raunar svo að þeir bátar sem uppfyllt hafa skilyrði Byggðastofnunar, á milli 50 og 60 bátar, höfðu um 48 lestir að meðaltali sem þorskaflahámark fiskveiðiárið 1995/1996 en munu samkvæmt fyrirliggjandi spá hafa um 80 lestir eftir þessa 180 lesta viðbótarúthlutun á yfirstandandi fiskveiðiári en nú er um varanlega úthlutun að ræða. Á fyrra árinu sem hér er nefnt var það meira en helmingur bátanna sem höfðu minna en 50 lesta heimild en nú væri það innan við fimmtungur. Þetta segir í raun meira en mörg orð um þróun veiðiheimilda þessara báta og sýnir svo ekki verður um villst að tilefnið sem varð til þessara sérstöku aðgerða hefur minnkað verulega. Eins og að framan var getið er samhliða þessu frv. flutt frv. til laga um breytingar á lögum um Þróunarsjóð sjávarútvegsins. Að fenginni reynslu má ætla að styrkur vegna hvers báts geti numið nálægt 3,5 millj. kr. Ekki er hægt að gera sér nákvæmlega í hugarlund hversu margir muni nýta sér þetta tilboð auk þess svigrúms sem Þróunarsjóður kann að hafa, en lagt er til að veitt verði sérstök lántökuheimild upp á allt að 200 millj. kr. í þessu skyni. Þessum úreldingarreglum, ásamt með heimild til endurvals og rýmri heimilda til framsals á þorskaflahámarki, er ætlað að stuðla áfram að þeirri aðlögun afkastagetu krókabátaflotans að veiðiheimildum sem hefur átt sér stað og nauðsynleg er ef starfsumhverfi þessa útgerðarforms á að vera lífvænlegt fyrir þá sem munu hafa atvinnu af krókaveiðum í framtíðinni. Herra forseti. Ég hef þá gert grein fyrir aðalatriðum þessara tveggja frv. sem hér liggja fyrir og legg til að þeim verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Herra forseti. Í d-lið 1. gr. frv. um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða er gert ráð fyrir því að bátar sem stunda veiðar samkvæmt sóknardögum megi færa sig yfir í þorskaflahámarkskerfið en að reiknað þorskaflahámark viðkomandi báta verði eftir í sóknardagakerfinu, ef ég skil frv. rétt. Þess vegna spyr ég til upplýsingar: Bátur sem fer yfir í aflahámarkskerfið fær þá væntanlega úthlutað því aflahámarki sem honum ber. Mun það verða til þess að skerða aðra báta sem eru í því kerfi eða hvaðan munu þær heimildir koma? Mér finnst þetta óljóst í frv., alla vega hef ég ekki séð skýringar á því og þess vegna spyr ég hæstv. sjútvrh.

Herra forseti. Það er alveg skýrt að þeir bátar sem flytja sig úr róðrardagakerfinu yfir í þorskaflahámarkskerfið flytja þá veiðireynslu sem þeir höfðu á viðmiðunarárunum og sú veiðiheimild flyst þá úr sóknardagapottinum yfir í þorskaflahámarkspottinn. Það eru alveg skýrar reglur um þetta í frv.

Herra forseti. Það er nú komið að þeim árlega atburði hér á Alþingi að málefni smábátanna fá enn eina bráðabirgðalækninguna ef svo má að orði komast. Þetta hefur að vísu stundum borið upp á vorin. Nú er svo seint í rassinn gripið að verið er að gera ráðstafanir sem eiga að verða virkar innan þegar hafins fiskveiðiárs vegna þeirrar stöðu sem uppi er, sérstaklega hvað varðar smábáta sem stunda krókaveiðar og var auðvitað löngu fyrir séð að verða mundi. Við því var varað bæði sl. vor, vorið þar áður og vorið 1995 að sá frágangur þeirra mála, sem þá og í öll skiptin síðan hefur verið ákvarðaður af meiri hluta hins háa Alþingis, gæti ekki annað en falið í sér tímabundna ráðstöfun og vandamálin hlytu að koma til kasta Alþingis á nýjan leik þegar að ári. Þetta hefur gengið eftir í öll skiptin og því miður, herra forseti, er óhjákvæmilegt að fara með þá framtíðarspá nú að enn einu sinni muni þetta gerast að ári vegna þess að enn einu sinni er um bráðabirgðaákvörðun eða bráðabirgðaráðstöfun að ræða. Það kemur skýrast fram í frv. um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða í ákvæði til bráðabirgða I en þar eru festir róðrardagar handfæra- og handfæra- og línubáta á þegar höfnu fiskveiðiári við 40 daga fyrir handfærabátana og 32 fyrir handfæra- og línubátana. Þetta er gert vegna þess að þegar til kastanna kom treystu menn sér að sjálfsögðu ekki til að standa frammi fyrir þeirri miklu fækkun róðrardaga sem ella hefði orðið úr um 84 dögum, ef ég man rétt, á síðasta fiskveiðiári niður í 20 annars vegar og 26 hins vegar. Hér er því lagt til með ákvæði til bráðabirgða, sem gilda á aðeins þetta fiskveiðiár, að þessi mikli niðurskurður gangi að hluta til baka en þó ekki nema að hluta til. Ekkert er sagt um það hvað skal síðan taka við á fiskveiðiárinu sem hefst 1. september 1998. Leiði veiðar til þess að hlutfallslegur afli umfram það sem til skiptanna er í pottinum verði í krafti þessara sóknardaga með svipuðum hætti og hann var á síðasta fiskveiðiári, hvað ætla menn þá að gera? Ætla menn þá að flytja upp á nýtt frv. með ákvæði til bráðabirgða sem bætir við einhverjum dögum á fiskveiðiárinu 1998/1999 o.s.frv. koll af kolli eða hvað? Vissulega er það góðra gjalda vert og ég er stuðningsmaður þess að úr hinni miklu skerðingu róðrardaga sé dregið og hefði reyndar talið að úr því að farið er af stað á annað borð hefði átt að ganga nokkuð lengra og skapa sæmilega lífvænlegt umhverfi fyrir þennan hluta smábátaflotans á fiskveiðiárinu en langvænlegast hefði að sjálfsögðu verið að búa til varanlega reglu sem tryggði einhvern lágmarksdagafjölda. Á móti hefði mín vegna mjög gjarnan mátt setja þak á t.d. þann afla sem handfæra- og línuhópurinn gæti tekið og reyndar vísa ég í því sambandi til frv. sem ég ásamt fleiri hv. þm. hef flutt um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum þar sem tekið er á þessum málum með þeim hætti. En meginniðurstaðan, herra forseti, þegar farið er yfir þessi ósköp, sem sá frumskógur stjórnkerfa fyrir smábátaútgerð á Íslandi er orðinn, er náttúrlega þessi, herra forseti. Þetta kerfi þarf að stokka upp í heild sinni. Það er náttúrlega gersamlega fráleitt að ætla til frambúðar að baksa með ferfalt stjórnkerfi fyrir þennan minnsta hluta flotans, báta undir 10 lestum að stærð. Það væri, herra forseti, fróðlegt að vita hverjir aðrir en innvígðir átta sig á því hvernig þessi frumskógur er orðinn og vita þá staðreynd að við lýði er sem sagt ferns konar fyrirkomulag hvað varðar sjósókn þessa voðalega flota til að verja þorskstofninn eða fiskana í sjónum fyrir áganginum af sókn smábátanna. Niðurstaðan hlýtur að verða sú líka vegna þess, herra forseti, að þetta er ekki aðeins flókið og þetta leiðir ekki aðeins af sér vandræðagang af því tagi sem við höfum orðið vitni að á Alþingi undanfarin ár, heldur fyrst og fremst vegna þess að þetta kerfi felur í sér mikla mismunun. Það er innbyggt í þetta kerfi gríðarlega misjöfn aðstaða manna grundvölluð á vali á undanförnum árum trekk í trekk, á þvinguðu vali sem mönnum var gert að framkvæma 1990 og 1995 og svo á enn einu sinni að opna fyrir val og enn einu sinni eru aðstæðurnar þannig að menn velja annars vegar einhverjar aflatakmarkanir á móti fullkominni óvissu með það sem biði þeirra ef þeir halda áfram í sóknartakmarkandi kerfi. Þannig eru aðstæðurnar og hafa verið í öll skiptin, að menn hafi í raun og veru verið settir upp við vegg og látnir velja um fyrirkomulag sem hefur síðan haft afgerandi áhrif á útkomu þeirra í bullandi óvissu um það hvað biði þeirra. Það versta er svo að sjálfsögðu það að síðan hafa leikreglurnar ekki verið framkvæmdar eins og til stóð heldur hefur þeim trekk í trekk verið breytt. Ef einhvern tíma verður á komandi árum svo kjarkmikill sagnfræðingur uppi á Íslandi eða námsmaður við háskólastofnun sem treystir sér til að fara ofan í saumana á þeirri sögu frá því að takmarkanir á sókn eða fjölda smábáta hófust á árunum 1985--1986 eða 1986--1987 og skrifar hana alla saman, þá held ég að ýmsum mundi koma á óvart það sem út úr henni kæmi og þá auðvitað fyrst og síðast sú harkalega mismunun sem þetta kerfi hefur leitt yfir annars sambærilega setta aðila, þ.e. þá sem áttu smábát og reyndu að lifa af því að sækja sjó á litlum fiskibáti. Ráðstafanirnar sem eru lagðar til eru út af fyrir sig viðleitni eins og hefur verið á ferðinni nokkur undanfarin ár til að stoppa í verstu götin og draga eitthvað úr þessu óréttlæti. Hér er enn á ferðinni ákveðin viðleitni til að koma eitthvað til móts við hinn gleymda flota sem tvímælalaust verst fór út úr þessum takmörkunum öllum, þ.e. smábátana sem völdu aflamark 1990, og sátu síðan lengst af uppi með óbætta skerðinguna á þorskaflamarkinu á sama tíma og aðrir gátu í sóknarkerfi bætt verulega sína stöðu. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að langvænlegasta fyrirkomulagið væri takmarkandi kerfi af mjög hliðstæðum toga við það sem þorskaflahámarksfyrirkomulagið er. Það væri um að ræða tiltölulega frjálsa sókn þessa flota, e.t.v. með einhverri stýringu með hliðsjón af veiðarfærum sem byggði á óframseljanlegu hámarki hvað þorskveiðarnar snertir og að sjálfsögðu ætti allur flotinn að vera í slíku samræmdu kerfi. Það er góðra gjalda vert að þorskaflahámarkið er núna viðurkenning á því að setja girðingu eða lag í útgerðina þannig að veiðiréttindin færist ekki upp fyrir þá stærð sem þar er á ferðinni og haldist innan hópsins. Hitt verð ég að segja að það er miklu síður gleðiefni að framsals- og jafnvel leigumöguleikarnir eru núna að vakna til lífsins í því kerfi þannig að það er að taka á sig æ ríkari einkenni venjulegs kvótakerfis eða aflamarkskerfisins með framsalsmöguleikum og jafnvel leigumöguleikum, að vísu innan hópsins. Ég get ekki sagt, sem mikill andstæðingur þess að menn megi leigja frá sér afnotaréttinn án þess að nota hann sjálfir, að ég sé hrifinn af því þó að ég skilji út af fyrir sig rökin fyrir að gera það en þau eru m.a. að sumir þessara báta fengu á grundvelli aflareynslu sinnar á viðmiðunarárum krókabátanna svo ríflega úthlutun og/eða hafa bætt það miklu við sig með viðskiptum að þeir eiga orðið í vandræðum með að ná sínum hlut. Það hefur skapað þrýsting á að þeir gætu að einhverju leyti leigt réttindin frá sér. Mér finnst siðferðislegur grundvöllur þeirrar leigustarfsemi í ljósi þess hvernig réttindin eru til komin hjá þessum hópi --- að þau eru áunnin á sama tíma og aðrir urðu að sæta skerðingu að fullu --- vera nokkuð hæpin svo ekki sé meira sagt. Reyndar má segja það um allt leigukerfið í aflamarkskerfinu eða fiskveiðistjórnarkerfinu að siðferðislegur grundvöllur þess er að mínu mati afar hæpinn því að fiskveiðirétturinn á að vera afnotaréttur og eðli málsins samkvæmt eiga menn fyrst og fremst að nýta hann sjálfir eða láta hann öðrum eftir og þá ekki fyrir endurgjald. Það hefur allan tímann, herra forseti, verið mín skoðun að þetta stingi einna mest í augu hvað varðar spurningar um siðferðislegan grundvöll eða réttlæti sem margir taka sér í munn um þessar mundir í sambandi við stjórnkerfi fiskveiða. Það ber að gera skýran greinarmun á annars vegar varanlegu framsali þeirra sem hætta í sjávarútvegi og láta öðrum réttindin eftir þó endurgjald komi fyrir eða þó að það gerist í viðskiptum og hinu að menn geti ár eftir ár vegna hinnar vægu nýtingarkröfu leigt eða fénýtt veiðiréttinn, afnotaréttinn með því að láta aðra nota hann fyrir sig. Um ákvæðin um Þróunarsjóðinn, herra forseti, vil ég segja að út af fyrir sig er eðlilegt að þau ákvæði séu vakin til lífsins á nýjan leik úr því að farið er í aðgerðir af því tagi sem hér eru undir, þ.e. að endurval er opnað, að vísu aðeins í aðra áttina, að þeir sem eru á sóknartakmörkunum eða róðrardögunum geti fært sig yfir í þorskaflahámarkið, þá sé jafnframt við þær aðstæður opnaður sá möguleiki að menn geti úrelt báta. En ég hef efasemdir um að prósentan sem hér er sett inn dugi til þess að menn telji sér almennt fært að velja þann kost. Það kom á daginn að í raun var staða þeirra sem gátu annars vegar fengið 60% af húftryggingaverðmæti bátanna og hins vegar ráðstafað veiðiréttinum í þorskaflahámarkskerfinu mun hagstæðari eða betri en hinna sem eingöngu höfðu bátsverðmæti til að úrelda og engan veiðirétt sökum þess að þeir voru í krókakerfinu. Ég held að nær væri að þetta hlutfall væri 90% eða jafnvel 100% af tryggingaverðmætinu til þess að menn almennt teldu sér það færa leið, að fara þó ekki væri nema nokkurn veginn eignalausir út úr því að úrelda báta sína. Þetta á að sjálfsögðu augljóslega við þegar um er að ræða dýr tæki sem mikið hefur verið lagt í að útbúa á undanförnum missirum. Almennt verður staða þeirra sem núna standa frammi fyrir því að taka þá ákvörðun hvort þeir eigi að færa sig á milli kerfa eða halda áfram í óvissunni vond en þó langverst þegar í hlut eiga ungir menn með nýja eða dýra báta sem sjá ekki rekstrargrundvöll í þeim takmörkuðu veiðiheimildum sem þeir fengju í þorskaflahámarkinu á grundvelli sinnar veiðireynslu. Eiga þeir að fara inn í það og hefja þar leiguhark og berjast þar um þrátt fyrir að afkoman sem þar blasir við sé mjög erfið eða eiga þeir að halda áfram í kapphlaupinu á þessu ári og í framtíðinni? Ég bið menn að hugleiða augnablik í hvaða aðstæður við erum að dæma þá einstaklinga sem þurfa að taka þessar ákvarðanir. Er einhver hér í salnum, herra forseti, sem vildi upplifa sjálfan sig í þessari stöðu, að þurfa að taka afdrifaríkar ákvarðanir um framtíð sína og kannski afkomu og fjölskyldu sinnar við aðstæður af þessu tagi? Það er það sem löggjafinn er að ætlast til. Við alþingismenn eigum að velta því aðeins fyrir okkur og skiptir mig þá engu þó að svo eigi að heita að hér sé á ferðinni eitthvert samkomulag við samtök smábátasjómanna. Það leysir alþingismenn ekki undan þeirri siðferðislegu skyldu og þeirri samviskuspurningu að fara vandlega yfir það við lagasetningu af þessu tagi hvort þetta eru yfir höfuð boðlegar aðstæður sem við erum að dæma menn í. Er ekki nóg komið, herra forseti? Hafa menn ekkert lært af því sem gerðist í kjölfar hins þvingaða valds árið 1990 og aftur 1995? Það er a.m.k. svo með undirritaðan að þá verður mér sjaldan jafnsvarafátt eins og þegar ég stend frammi fyrir því á fundum í sjávarútvegsbyggðarlögum vítt og breitt um landið að ræða við þá menn sem hlið við hlið tóku mismunandi ákvarðanir á þessum tíma og hafa síðan verið mjög misjafnt settir eftir það. Það á að vera til eitthvað, herra forseti, í stjórnsýsluréttinum sem heitir jafnræðisregla og ég er hræddur um að hún hafi stundum farið fyrir lítið í ljósi þess sem hefur leitt af endurtekinni lagasetningu hvað varðar málefni smábáta og þessa endurvals eða þvingaða vals sem þar hefur átt sér stað. Að lokum vil ég segja, herra forseti, hvað varðar breytingarnar í ákvæðum til bráðabirgða um meðferð jöfnunarpottsins sem þar á í hlut, þ.e. ákvæði til bráðabirgða II í frv. á þskj. 377, fiskveiðistjórnarlögunum, að ég held að sú breyting sé í sjálfu sér eðlileg eða sú viðleitni sem þar er á ferðinni, að nýta með öðrum hætti og ganga þá varanlega frá þessum 500 lestum sem settar voru inn til ákvörðunar eða úthlutunar á grundvelli ákvarðana Byggðastofnunar og í fyrsta sinn á fiskveiðiárinu 1995 og 1996. Hins vegar verður eins og jafnan að spyrja sig að því hvort þau viðmiðunarmörk eða meðferð þessara veiðiheimilda sem þarna eru sett séu vel ígrunduð. Það liggur í hlutarins eðli að þarna er t.d. verið að gera býsna mikinn mun á aðilum sem t.d. eru samtals með 60 þorskígildislestir og hinna sem lenda þar rétt fyrir neðan. Það er auðvitað gallinn á því að velja öll viðmiðunarmörk af þessu tagi að einhverjir verða fyrir barðinu á þeim beinlínis með því að liggja öðru hvoru megin rétt við mörkin. Þar hefði að mínu mati mátt skoða t.d. aðferðir af því tagi að láta þetta í tonnum talið halda sér eða nota það sem stundum í kjarasamningum er kallað krónutölureglan en ekki hlutfallsreglan eða prósentureglan og láta það gilda til þess að draga úr þeirri mismunun sem ella verður milli þeirra sem lenda rétt niður fyrir annars vegar og rétt upp fyrir mörkin hins vegar. Mönnum kann að finnast að þarna sé nú bitamunur en ekki fjár á ferðinni, þ.e. 2,5 lestir af þorski. En það er bara þó nokkuð þegar að því kemur að um er að ræða tekjur, kannski að miklu leyti nettóviðbótartekjur, til þeirra sem hafa allan fastan kostnað fyrir hendi og geta sótt sér þennan viðbótarafla og lagt hann inn. Ég a.m.k., herra forseti, vil hafa fyrirvara á um þennan þátt málsins og reyndar fleira í þessu sambandi, dagafjöldann hjá sóknarbátunum og annað sem ég tel ástæðu til að fara betur og rækilegar ofan í saumana á. Það væri að sjálfsögðu æskilegt að tími ynnist til að gera útreikninga og láta einfaldlega reikna út dæmi þannig að menn gætu glöggvað sig á því hvernig þetta kemur út fyrir hvern og einn. Á hinn bóginn ber brýna nauðsyn til að afgreiða þessi mál vegna þeirrar óvissu sem hangir yfir mönnum eins og málin standa og vegna þess að við erum komin langt inn á það fiskveiðiár sem þessar breytingar eiga að taka til sem er auðvitað hin hraklegasta útkoma, að vera með þessi mál í höndunum þegar komið er langt inn á fiskveiðiárið og menn bíða í landi með sín atvinnutæki og hafa ekki treyst sér til þess að nota þau vegna þessarar óvissu sem yfir hefur legið. Að síðustu, herra forseti, verð ég svo að segja að ég er bjartsýnismaður og bind þar af leiðandi enn þá vonir við það að að lokum renni upp sú gleðilega tíð á Alþingi að frumvörp af þessu tagi þurfi ekki að vera árlegur viðburður og árlegt viðfangsefni okkar þingmanna að glíma við þessi ósköp. Menn reyni að koma sér í þær aðstæður að taka varanlega á þessum málum og útkljá þau í eitt skipti fyrir öll. Hér er ekki lengur orðið um það stóra hluti að ræða, hvort heldur í fjölda, sókn eða álagi á fiskstofnana, að okkur eigi að vera ofvaxið að klára þetta mál sómasamlega og koma þokkalegum starfsgrundvelli undir smábátaútgerðina, það sem eftir er af henni og ekki hefur þegar verið leyst úr, þannig að um þetta geti skapast friður og stöðugleiki til frambúðar litið.

Herra forseti. Frv. um breytingar á fiskveiðistjórnarlögunum, mun vera til orðið í framhaldi af viðræðum sjútvrn. við Landssamband smábátaeigenda, viðræðum þar sem fyrst og fremst var reynt að finna leiðir til að mæta þeim mikla vanda sem smábátamenn á dagatakmörkunum standa frammi fyrir. Vandi þessara útgerðarmanna, þ.e. krókabáta á dagatakmörkunum var fyrirsjáanlegur þegar þessi lög voru sett. Ég benti einmitt á það í umræðum á Alþingi vorið 1995 þegar verið var að breyta lögum um stjórn fiskveiða og krókaleyfunum var skipt upp í dagatakmarkanir og þorskaflahámark, að sá vandi væri fyrirsjáanlegur að eigendur þeirra báta sem höfðu mesta veiðireynslu og gátu fengið kvóta upp á kannski 40--50 tonn eða þaðan af meira, mundu velja þorskaflahámarkið en eftir sætu svo nokkur hundruð bátar sem áttu litla veiðireynslu og færu því á dagatakmarkanir þar sem allt of margir mundu bítast um allt of lítinn afla. Þetta hefur gengið eftir og á síðasta fiskveiðiári veiddu þessir bátar það mikið að það hefði komið til stórskerðingar á næsta ári, það mikillar að þessir bátar hefðu kannski ekki mátt stunda sjó nema eitthvað innan við 20 daga. En því sagði ég það vorið 1995 og segi það enn að það var verið að eyðileggja krókaleyfiskerfið með þeim breytingum sem voru gerðar á því þá fyrir tveimur árum. Gamla krókaleyfiskerfið hafði þann höfuðkost að þar komu menn með allan fisk að landi og gerðu úr honum verðmæti. Þar er enginn hvati til að henda fiski og það finnst mér krókaleyfiskerfið hafa umfram aðrar aðferðir í fiskveiðistjórnarkerfinu. Ég vil taka undir það með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að það er með ólíkindum að við skulum vera búnir að búa til ferfalt stjórnkerfi fyrir þessa litlu báta undir sex tonnum. Ég tek undir það með honum að frjáls sókn með króka á þessum bátum með óframseljanlegum heimildum væri besta aðferðin til að stýra þessum veiðum. Það er tvennt í þessu frv. sem ég hef miklar efasemdir um og er reyndar andvígur. Það er í fyrsta lagi það sem segir í c-lið 1. gr. um framsal aflaheimilda. Ég er því algerlega andvígur að innleiða kvótabraskið í smábátaútgerðina og held að reynslan sé ekki það góð af því í útgerðinni sem býr við frjálst framsal aflaheimilda í dag að ástæða sé til að útvíkka það og færa það inn í smábátakerfið. Ég held að þetta framsal hafi skapað það mikla togstreitu milli sjómanna og útgerðarmanna og það mikla andúð þjóðarinnar á fiskveiðistjórnuninni að ekki sé á það bætandi. Þess má geta að framsalið jókst í fyrra um 120% í tonnum talið milli ára og milli 50--60% ef miðað er við þorskígildi. Sama mun auðvitað gerast ef þetta fer inn í smábátaútgerðina, þá munu menn smáþróa framsalið þar eins og í stærri flotanum og þetta endar með því að verða óskapnaður sem enginn ræður við. Annað atriði sem ég er ekki sáttur við í frv. er ákvæði til bráðabirgða II þar sem 180 lesta kvótaúthlutun til þeirra byggðarlaga sem Byggðastofnun úthlutaði til á fiskveiðiári er ráðgerð. Þetta kemur í stað bráðabirgðaákvæðis í gildandi lögum um stjórn fiskveiða þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Á fiskveiðiárunum 1995/1996 til og með 1998/1999 skal Byggðastofnun árlega hafa til ráðstöfunar þorskaflahámark er nemur 500 lestum miðað við óslægðan fisk. Skal Byggðastofnun árlega ráðstafa þessum aflaheimildum til krókabáta sem gerðir eru út frá byggðarlögum sem algjörlega eru háð veiðum slíkra báta og standa höllum fæti.`` Þegar Byggðastofnun ætlaði að fara að vinna eftir þessu ákvæði laganna þá kom í ljós að ekkert byggðarlag uppfyllti þessi skilyrði. Mér fannst eðlilegast í þeirri stöðu að Byggðastofnun skilaði þessu verkefni af sér vegna þess að ekki var hægt að framfylgja lögunum eins og stóð í lagatextanum. Í stað þess var búin til reikniregla í Byggðastofnun þar sem 500 tonnunum var úthlutað til þeirra byggðarlaga sem komu næst ákvörðun laganna. Ég hef reyndar oft bent á það áður hér á Alþingi að úthlutun Byggðastofnunar sé ekki í samræmi við gildandi lög og mér finnst það reyndar viðurkennt hér með því að fella út gamla lagatextann og setja inn bráðabirgðaákvæði um að úthluta til þeirra byggðarlaga sem Byggðastofnun úthlutaði til árlega. En ég vil segja það að mér finnst þessi Byggðastofnunarkvóti óþarfur vegna þess að sáralítið hefur verið veitt af honum. Ef ég man rétt, þá hefur um 1 / 3 verið notaður af þessum kvóta, 2 / 3 hafa verið óveiddir í lok fiskveiðiársins. Þess vegna finnst mér eðlilegast að úthluta þessum 500 tonna kvóta að fullu og úthluta honum þá til smábáta á aflamarki og ekki skipta þessu eins og hér er gert ráð fyrir í 180 tonn annars vegar til þessara byggðarlaga og 320 til báta á aflahámarki. Ég vil minna á það í leiðinni að þessir smábátar á aflamarki eru sennilega þeir sem hafa farið verst allra út úr fiskveiðistjórnarkerfinu á undanförnum árum og það er reyndar staðfest í umsögnum félaga smábátaeigenda sem er vitnað í í athugasemdum með þessu frv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Félög smábátaeigenda um allt land og aðalfundir LS hafa ályktað um það að þessum 500 lestum ætti að úthluta til smábáta á aflamarki, m.a. vegna þess að aukning aflaheimilda hjá þorskaflahámarksbátum hefur gert það að verkum að þeir hafa nú meiri aflaheimildir en á viðmiðunarárunum og því ekki lengur um neina skerðingu að ræða. Fyrst og fremst hafa þessi viðhorf byggst á því að þessir bátar hafi almennt farið mun verr út úr þróun síðustu ára en aðrir smábátar. Mun það vera næsta ágreiningslaust. Á móti hefur legið það sjónarmið að úthlutað hafi verið til þorskaflahámarksbáta í ákveðnum byggðarlögum sem séu sérstaklega háð smábátaútgerð og úthlutunin hafi skipt máli fyrir þau byggðarlög.`` Þetta finnst mér einfaldlega ekki standast með tilliti til þess sem ég sagði áðan, að þessar heimildir hafa nánast ekkert verið notaðar. Þær hafa verið notaðar sennilega að hámarki að 1 / 3 . Þess vegna er þetta ekki rökrétt og ég teldi eðlilegast að úthluta þessum 500 tonnum eins og Félag smábátaeigenda og aðalfundir Landssambands smábátaeigenda hafa ályktað um, þ.e. til litlu aflamarksbátanna. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. að sinni en ég vona að hv. sjútvn. muni skoða vel þessa tvo þætti sem ég nefndi, þ.e. annars vegar að taka upp framsal á þessum kvóta og hins vegar úthlutun á Byggðastofnunarkvótanum.

Virðulegi forseti. Það var dálítið fróðlegt áðan að hlýða á skoðanaskipti hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar og hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þar sem sá síðarnefndi kallaði eftir ákveðinni framtíðarsýn eða framtíðarstefnu í þessum málaflokki en hinn svaraði því til að lög giltu aðeins á meðan þau giltu, á meðan pólitískur vilji væri til þess að þau giltu og að þangað til þau væru felld úr gildi eða breytt, þá giltu þau. Þetta voru grundvallarsjónarmiðin í þeim skoðanaskiptum. Það er árviss viðburður að ræða einhvern uppskurð eða uppstokkun á stjórn veiða smábáta. Það frv. sem við ræðum hér er niðurstaða viðræðna ráðuneytisins og Landssambands smábátaeigenda. Það er lenska hér á Alþingi að þegar hagsmunaaðilar komast að samkomulagi við ráðuneytið, þá fikti Alþingi ekki mikið í því frv. og ég geri varla ráð fyrir að svo verði nú. Þó vil ég, virðulegi forseti, vekja athygli á tveimur þáttum í þessu máli sem stinga örlítið í augu. Í fyrsta lagi er það sem segir í almennum athugasemdum með frv. og hv. þm. Magnús Stefánsson spurði hæstv. sjútvrh. um áðan. En það var ekki gott að átta sig á því hvort hæstv. sjútvrh. væri með á nótunum um hvað málið snerist. Á bls. 4 í athugasemdunum segir, með leyfi forseta: ,,Einnig er lagt til í þessu frumvarpi það nýmæli að krókabát á sóknardögum megi alltaf flytja án veiðiheimilda yfir í þorskaflahámark, en reiknað þorskaflahámark bátsins verður þá eftir í sóknardagakerfinu sem báturinn fer úr. Getur þetta orðið til þess að endurnýjun báta í þorskaflahámarkskerfinu stuðli að fækkun sóknardagabáta.`` Ég fæ ekki skilið þetta öðruvísi en svo, virðulegi forseti, að ef til þess kemur að slíkir bátar skipta um og fara yfir á þorskaflahámark en skilja eftir í sóknardagakerfinu sínar veiðiheimildir, þá hljóta þeir að vera að éta af þeim sem þar eru fyrir. Ég get a.m.k. ekki skilið það öðruvísi en svo ef veiðiheimildir verða eftir í einu af þessum fjórum fiskveiðistjórnarkerfum sem nauðsynleg eru til þess að stjórna fiskveiðum smábáta. Alla vega held ég að nauðsynlegt sé að hæstv. sjútvrh. skýri þetta frekar því að í frv. eru á ferðinni tvær leiðir. Annars vegar er að menn geti endurskoðað val sitt fyrir 1. febrúar 1998 og síðan er hin leiðin að menn geti alltaf farið af sóknardagakerfi yfir í þorskaflahámark og það er sá þáttur sem er verið að spyrja um, þ.e. seinni þátturinn. Ég held að það sé nauðsynlegt að hæstv. sjútvrh. skýri þetta frekar en hann hefur gert. Hitt atriðið sem ég vil vekja sérstaka athygli á er að hér er vitaskuld verið að auka framsals- og leiguréttindi á aflaheimildum. Það er með öðrum orðum verið að færa það atriði sem helst er gagnrýnt í aflamarkskerfinu inn í þetta stjórnkerfi af meiri þunga en verið hefur og nú eru felld niður þau skilyrði fyrir framsali þorskaflahámarks að veiðileyfi sé fellt niður og endurnýjunarrétti afsalað þannig að varanlegt þorskaflahámark yrði því skiptanlegt og framseljanlegt milli báta í þorskaflahámarkskerfinu. Annað atriði sem ég vil einnig vekja athygli á í þessu sambandi er að heimild til þess að framselja úthlutuðu þorskaflahámarki innan hvers fiskveiðiárs verði takmörkuð við 30% í staðinn fyrir 20% eins og nú er. Af hverju er þetta gert? Hvar er hægt að finna röksemdafærslu fyrir þessu í frv.? Hana er hvergi að finna. Jú, það er gert að ósk Landssambands smábátaeigenda. Ekki er um frekari rökstuðning að ræða í frv. og því erfitt að draga af því einhverjar sérstakar ályktanir aðrar en þær að verið er að færa þessa braskmöguleika úr aflamarkskerfinu yfir í þetta kerfi. Það er annar angi af þessu sem ekki hefur komið fram í þessari umræðu og er einmitt að gerast þessa dagana og hefur verið að gerast undanfarna mánuði og það er að fjársterkir aðilar eru að kaupa upp í stórum stíl þessa smábáta í þeirri von að smám saman muni sú þróun verða í þessu kerfi líkt og í aflamarkskerfinu að hægt verði að framselja og leigja þær aflaheimildir sem eru á hverjum bát. Miðað við það hvernig þróunin hefur verið í aflamarkskerfinu hvað stærri bátana varðar, þá telja menn þetta líklega þróun í þessu og muni væntanlega skila verulegum arði þegar fram líða stundir og menn geta farið að braska með þetta eins og nú viðgengst í aflamarkskerfinu. Það er því spurning og full ástæða til að velta því fyrir sér í ljósi þeirrar röksemdafærslu sem menn jafnan hafa sett fram fyrir sérstöðu smábátanna --- sem er sú að þarna sé um að ræða einstakling, eiganda báts, sem stundar umhverfisvænar veiðar sem skipta miklu máli fyrir minni staðina úti á landi --- hvort ekki sé ástæða til að fara hér svipaða leið og mér skilst að menn hafi farið í Noregi, þ.e. að veiðileyfi á þessa báta séu takmörkuð við það að eigendur stundi a.m.k. veiðar á 50% af þeim tíma sem skipið eða báturinn er á sjó. Ég held að það sé full ástæða til að skoða einhverja slíka hluti í því skyni að reyna að koma í veg fyrir að jafnmikil óánægja verði með stjórnun á smábátunum og nú er með stjórnun á aflamarksbátunum stóru. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég taka undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði hér áðan þegar hann lagði til að fenginn yrði sagnfræðingur eða einhver góður nemandi í háskólanum til þess að rannsaka hvernig þetta kerfi hefur breyst í gegnum tíðina. En ég er voðalega hræddur um, virðulegi forseti, að einum manni yrði það meira en ævistarf að upplýsa, rannsaka og skýra þær breytingar sem orðið hafa á stjórnkerfi smábáta.

Virðulegi forseti. Ég vil með öfráum orðum fagna því frv. sem hér liggur fyrir sem ég held að sé mjög mikilvægt til að tryggja stöðu þessa bátaflota sem gegnir mjög þýðingarmiklu hlutverki í atvinnusköpun víða um landið og ekki síst á vestanverðu landinu í heild, m.a. á Vestfjörðum. Það hefur þróast þannig á undanförnum missirum eftir að nýtt fiskveiðistjórnarkerfi fyrir smábáta leit dagsins ljós að vegna aðstæðna þar hafa þessir bátar verið að safnast þangað þar sem segja má að sóknarmöguleikar þeirra séu betri og nálægðin við miðin fer virkilega að skipta máli. Það er enginn vafi á því að þetta kerfi hefur á vissan hátt verið að festa sig í sessi. Ég held að það sé ekkert óeðlilegt og alls ekki til þess að hafa um það sérstök orð þó við komum nokkrum sinnum að því að þróa þetta kerfi einhvern veginn. Reynslan færir okkur heim sanninn um að oft og tíðum þarf að taka hluti til endurskoðunar og það er ekkert óeðlilegt að við endurskoðum svo flókna lagasetningu sem lög um stjórn fiskveiða eru sem taka til smábáta. Þar er um að ræða mjög margvíslega hagsmuni og margvísleg álitamál og ég tel að það sé fráleitt að stilla málinu þannig upp að hér sé um að ræða einhvern sérkennilegan flöt þó við komum að því oftar en einu sinni að endurskoða þennan veigamikla þátt. Ég vek athygli á því að við höfum haft við lýði almenn lög um stjórn fiskveiða sem voru sett á árinu 1983 en tóku gildi árið 1984. Ég veit ekki hversu oft frv. hafa litið dagsins ljós sem hafa tekið til þess. Það er einfaldlega svo nú að um það kerfi er bullandi ágreiningur og við munum sjá á þessu þingi og næstu þingum frv. sem lúta að breytingum á gildandi fiskveiðistjórnarlögum vegna þess einfaldlega að hér er um að ræða mjög flókið mál og mikið álitamál svo það er ekkert óeðlilegt við að menn taki til við að endurskoða þessa lagasetningu eins og aðrar lagasetningar í landinu. Ég held að það sé bara til bóta að menn skoði þessi mál sem oftast til að reyna að finna þá leið sem vænlegust er og menn geta orðið sáttir um. Virðulegi forseti. Athyglisverðast í þessari umræðu um fiskveiðistjórn smábáta er einmitt sú staðreynd að við erum komin langan veg frá þeim mikla ágreiningi sem uppi var í þjóðfélaginu um þetta fiskveiðistjórnarkerfi og við sáum birtast við endurskoðunina á síðasta kjörtímabili og eins í upphafi þessa kjörtímabils þar sem í ljós kom bæði mikil andstaða hjá eigendum smábátanna og eins meðal útvegsmanna sem töldu að hér væri um að ræða atlögu að fiskveiðistjórnarkerfinu í heild. Ég tel rétt að vekja athygli á því að á sínum tíma lýsti formaður Landssambands ísl. útvegsmanna því yfir að hann hugleiddi að hann og hans samtök snerust gegn núverandi fiskveiðistjórnarkerfi vegna þeirra róttæku breytinga sem gerðar voru á sínum tíma með breytingu á lögum um stjórn fiskveiða sem tóku sérstaklega til málefna smábáta. Nú er hins vegar ljóst að miklu meiri sátt er um það fyrirkomulag sem hefur tekist að þróa og miklu meiri sátt um þær breytingar sem hér er verið að leggja til þó að auðvitað sýnist að einhverju leyti sitt hverjum. Þó er engu að síður staðreynd að mun meiri sátt er um þetta mál núna en var fyrir nokkrum árum. Og það er út af fyrir sig býsna mikill árangur. Ég held að þegar við skoðum af sanngirni þetta kerfi sem byggir á þorskaflahámarkinu, þá sé ljóst að það hefur í meginatriðum reynst mjög vel. Það hefur skapað nýja möguleika fyrir útgerðarmenn smábáta og sjómenn þeirra. En það sem ég held að skipti kannski mestu máli er að þetta kerfi hefur verið mjög mikilvæg vörn, nauðvörn skulum við segja, fyrir þær byggðir sem hafa verið að missa kvóta, tapa aflamarki. Fyrir nokkrum árum stóðum við ráðþrota frammi fyrir þeim mikla vanda --- og erum að sjálfsögðu ekki búnir að leysa hann --- sem skapaðist í ýmsum sjávarplássum þegar þau voru að missa kvóta sinn. Menn höfðu í sjálfu sér ekki mikla möguleika til að bregðast við þessu. Þá var bent á að jafnvel þótt til þess kæmi, sem nú er að gerast, að þorskveiðiheimildirnar mundu aukast, þá mundi það ekki gagnast þeim byggðum sem hefðu misst sinn kvóta. Með þeim breytingum sem síðast voru gerðar á lögum um stjórn fiskveiða þar sem ákveðið var að tengja afla smábátanna við tiltekið hlutfall í þorskinum, 13,9%, var hins vegar búið að búa til aðferð sem tryggði það að þessi hluti bátaflotans, útgerðarinnar, nyti væntanlegrar aukningar í þorskveiðiheimildum á næstu árum, gagnstætt því sem hafði verið í gildandi lögum og var auðvitað mikil björgun og aðstoð við þau byggðarlög sem byggja orðið gríðarlega mikið á útgerð smábáta. Það hefur líka verið að koma í ljós að þetta hefur skilað miklum afla inn á þau svæði þar sem þessi bátaútgerð hefur verið að þróast. Ég vek athygli á því sem dæmi að þegar við skoðum afla sem landað var á Vestfjörðum fiskveiðiárið 1995--1996 annars vegar og 1996--1997 hins vegar þá kemur í ljós að þorskafli sem landað var á Vestfjörðum á þessum tíma jókst um heil 5.000 tonn hjá krókaleyfisbátum, um heil 5.000 tonn. Hann fór úr 8.400 tonnum í 13.400 tonn á sama tíma og þorskur sem landað var af aflamarksbátum, kvótabátum, dróst saman úr rúmlega 17.900 tonnum í 15.200 tonn. Þannig að þessi landshluti sem hefur lent í miklum erfiðleikum vegna minnkandi þorskveiðiheimilda gat að nokkru leyti bætt upp hjá sér þetta mikla tap. Við sjáum því að þetta hefur skilað býsna miklu, ekki bara fyrir einstakar útgerðir, ekki bara fyrir einstaka sjómenn, heldur sérstaklega fyrir þau landsvæði og ýmis þau byggðarlög sem hafa orðið verst úti í hinum harða heimi kvótakerfisins. Þess vegna held ég, virðulegi forseti, að það sé mjög mikilvægt að við reynum að verja þetta kerfi eins og við teljum skynsamlegast og gera þær breytingar sem nauðsynlegar kunna að vera til að tryggja stöðu þessa kerfis. Það var ljóst eins og fram kom að kominn var upp mikill vandi hjá þeim bátum sem höfðu valið sér dagakerfi. Hér er verið að opna fyrir að þeir geti á eðlilegan hátt fengið að velja upp á nýtt, kannski í ljósi þeirrar góðu reynslu sem hefur fengist á þorskaflahámarkskerfinu sem hefur sýnt okkur að ýmsir þessara báta geta lifað af við mun lægra þorskaflahámark en menn töldu í upphafi. Það hefur komið á daginn t.d. á Vestfjörðum að vegna aðstæðna þar hafa menn getað lifað af við mun minna þorskaflahámark en menn töldu í upphafi. Umræðan um þennan svokallaða Byggðastofnunarpott hefur aðeins komið til tals. Ég verð að játa að ég hef verið mikill talsmaður þess kerfis og tel það ágætiskerfi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það gafst vel t.d. á stöðum eins og Súgandafirði og á Tálknafirði. Ég var þess vegna dálítið hikandi þegar menn voru að ræða það að færa þennan pott algjörlega inn í aflakvótakerfið til minni bátanna sem hafa verið að fiska í kvóta. Ég tel hins vegar að hér hafi fengist viðunandi niðurstaða. Þessum heimildum er að hluta til úthlutað til báta sem sannarlega hafa orðið fyrir miklum skakkaföllum. En í öðru lagi er líka verið að tryggja stöðu þeirra báta á þorskaflahámarki í byggðarlögum sem hafa orðið fyrir mikilli skerðingu. Við skulum ekki gleyma því að hugsunin á bak við þessa úthlutun var ekki sú að bæta upp einstökum útgerðum heldur fyrst og fremst sú að styrkja þær byggðir sem höfðu orðið fyrir mestum skakkaföllum vegna minnkandi úthlutunar á þorskkvótum til smábáta. Það voru skilgreindar byggðir og auðvelt er að sýna fram á það með rökum að þetta skilaði þessum byggðarlögum verulegri aflaaukningu. Ég get tekið sem dæmi sjómenn á Súgandafirði sem fengu þarna 10--12 tonn á vori og gátu nýtt þau til að róa fyrir ýsu sem hefur fiskast ágætlega undanfarin tvö ár á Súgandafirði sem sést best á því að Súgfirðingar hafa verið að landa, ef ég man rétt, 400 tonnum af ýsu á hvoru fiskveiðiárinu 1995/1996 og 1996/1997. Það var auðvitað ómetanlegt fyrir þá að hafa þorskinn með því eins og við vitum þá þarf þorsk sem meðafla til að tryggja möguleikann á að sækja í ýsuna. Ég held því að þetta kerfi hafi komið sér mjög vel fyrir þennan hluta bátaflotans. Með því sem nú er verið að gera verður þorskaflahámarksgrunnurinn sem þeir fá hækkaður sem þessu nemur. Það skilar sér vonandi enn þá betur þegar þorskaflaheimildirnar aukast sem allir sjá að muni gerast í ljósi þeirrar miklu aflaaukningar á hverja sóknareiningu sem hefur orðið á þessu fiskveiðiári og hefur komið mjög greinilega fram í grunnslóðarfiskinum. Virðulegi forseti. Þetta voru svona almennar hugleiðingar út af þessu frv. Ég tel að hér sé um að ræða mjög mikilvæga niðurstöðu sem muni treysta betur en áður útgerðarflokk þennan, smábátaútgerðina sem er orðin svo mikilvæg fyrir byggðir landsins. Þess vegna held ég að út af fyrir sig sé fagnaðarefni að þetta frv. er komið fram og treysti því að það fái farsæla og góða niðurstöðu í þinginu. Það er ljóst að eftir því sem líður á þetta fiskveiðiár verður óvissan meiri. Þess vegna er það rétt sem hefur komið fram að það er mikilvægt að þetta mál fái hraða og góða meðferð í sjútvn. þingsins.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Einars Kr. Guðfinnssonar að hann fagnaði mjög frv. En í gegnum tíðina hefur andstaða við kvótakerfið með öllum göllum þess, braski o.s.frv., helst komið frá Vestfjörðum. En hitt er alveg ljóst að hér er verið að reyna að tryggja það að sem flestir krókabátar séu í kvótakerfi smábátanna. Ég held að það væri eðlilegt að hv. þm. gerðu þá a.m.k. þingi og þjóð grein fyrir því hvort þeir séu fallnir frá þeirri skoðun sinni að kvótakerfið sé ekki fyrir byggðirnar eða bátana heldur hitt að þeir séu gengnir í björg með hæstv. sjútvrh. og fallnir frá þeirri andstöðu sem þeir hafa sýnt kvótakerfinu í gegnum tíðina. Ég held að það sé nauðsynlegt að þetta komi fram því að hv. þm. fagnaði mjög fram komnu frv. sem hefur það skýrt að markmiði að tryggja og festa í sessi kvótakerfi smábátanna.

Virðulegi forseti. Mínar skoðanir á stjórn fiskveiða hafa í sjálfu sér ekki verið að breytast neitt og ég held að það sé mikill útúrsnúningur hjá hv. þm. að halda því fram að hér sé verið að festa í sessi kvótakerfi fyrir smábáta. Þvert á móti er um að ræða kerfi sem felur í sér mikla möguleika á frjálsri sókn. Það sem hefur fyrst og fremst verið gildi þessa kerfis er sú staðreynd að möguleikar manna til þess að njóta nálægðarinnar við miðin hafa verið að festast í sessi. Út af fyrir sig er það rétt að þarna er verið að setja upp þak á afla í einni tegund, þ.e. þorskinum. Það er sú aðferð sem menn hafa oft og tíðum hugsað sér sem lausn í ýmsum fiskveiðistjórnarkerfum. Það breytir hins vegar ekki að því þetta kerfi gerir það að verkum að þær útgerðir sem eru næst miðunum, alveg eins og smábátaútgerðin er t.d. á Vestfjörðum, nýtur þess í auknum afla eins og ég rakti áðan. Það er auðvitað megingildi þessa fiskveiðistjórnarkerfis fyrir smábátana. Þetta er vissulega sóknartengt kerfi þó það feli í sér þorskaflahámark. Þetta er sóknartengt kerfi sem skilað hefur gríðarlegri aflaaukningu fyrir smábátana og hefur nýst sérstaklega vel þeim byggðarlögum sem hafa staðið lakast en eru hins vegar nærri gjöfulum miðum og við höfum séð það gerast í kerfinu síðan það var sett á laggirnar. Staða þessara báta hefur fyrst og fremst verið að styrkjast á þeim stöðum sem liggja best við gjöfulum þorskveiðimiðum og gjöfulum miðum að öðru leyti. Það hefur kannski skapað forskot ýmissa byggðarlaga, þ.e. hvort þau hafa haft möguleika á því að sækja í aðrar fisktegundir. Við höfum séð það gerast á vestanverðu landinu að vegna nálægðarinnar við steinbítsmið og ýsumið á sumrin, hafa þessi byggðarlög hafa verið að rétta úr kútnum að þessu leyti.

Herra forseti. Kannski er það einmitt kjarni málsins sem hv. þm. kom að hér að lokum. Það er nefnilega engin trygging fyrir því að þær byggðir sem næst eru miðunum njóti þess. Þegar búið er að innleiða inn í þetta kerfi að það sé hægt að selja varanlega aflaheimildirnar, hvort heldur er að hluta eða öllu leyti, og eins hægt að leigja þær brott. Í þeim efnum er því ekki öruggt að viðkomandi aflaheimildir verði áfram eins og hingað til hjá þeim byggðarlögum sem næst eru miðunum hverju sinni. Það er aldeilis ekki og kannski er það þess vegna að ég undrast mjög hve ánægður hv. þm. er með það frv. sem hér liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Það er gott að hv. þm. hefur áttað sig á því að ekkert er öruggt undir sólinni og það ætti kannski ekki að koma á óvart, a.m.k. ekki öðrum hv. þm. Fiskveiðistjórn hlýtur eða á a.m.k. að hafa það að markmiði að treysta að þær byggðir sem eru nálægt gjöfulum fiskimiðum geti notið þeirrar nálægðar. Það, virðulegi forseti, tel ég vera höfuðkost þess fiskveiðistjórnarkerfis sem við höfum verið að innleiða í smábátahópinn, að skapa slíkt forskot fyrir þessar byggðir. Það er ómótmælanlegt vegna þess að það er stutt tölum. Tölurnar sem ég rakti áðan um það hvernig staðir á vestanverðu landinu hafa verið að rétta úr kútnum vegna þess að þeir hafi getað notað þetta forskot sem nálægðin við miðin færir þeim, sýna okkur að þetta kerfi gefur miklu fleiri sóknarfæri en aflamarkskerfi með framseljanlegum aflakvótum. Hið hefðbundna aflamarkskerfi þar sem nánast hver einasti tittur er settur í kvóta hefur gert það að verkum að þessar byggðir standa núna höllum fæti. Þess vegna, virðulegi forseti, er það þannig að þó menn geti deilt um það hvað menn vilja kalla þetta kerfi, þá er það algert aukaatriði. Aðalatriðið er það að þetta kerfi býr til ný verðmæti á stöðum þar sem menn voru að tapa möguleikunum til þess að geta sótt sjóinn.

Herra forseti. Ég fór hér nokkrum orðum um Byggðastofnunarpottinn svokallaða og minnti á að í fyrsta lagi væri úthlutun úr honum sennilega á skjön við laganna hljóðan og í öðru lagi að þessi pottur hefði ekki nýst, þessi kvóti ekki verið nýttur nema að litlum hluta. Hv. þm. Einar Guðfinnsson var þessu ekki sammála í ræðu sinni og taldi að Byggðastofnunarpotturinn hefði gefist vel eins og hann orðaði það. En ég get ekki séð hvernig hann fær þá niðurstöðu meðan fyrir liggur að um það bil 70% af þessari úthlutun, þessum kvóta, voru óveidd í lok fiskveiðiársins. Stærstur hluti þessarar úthlutunar lenti á Vestfjörðum og það kom fram í máli hv. þm. að þorskafli sem landað var úr smábátum hefði aukist um 5.000 tonn á Vestfjörðum á fiskveiðiárinu. Það finnst mér enn ýta undir tilgangsleysi Byggðastofnunarúthlutunarinnar.

Virðulegi forseti. Aðalatriðið varðandi þessa úthlutun Byggðastofnunar er hvort eitthvað af þessari úthlutun hafi fallið dautt niður. Mér er ekki kunnugt um að nokkurt einasta tonn hafi fallið niður. Menn höfðu geymslurétt í þessu kerfi eins og í aflamarkskerfinu og gátu þess vegna nýtt sér það þegar að úthlutun kom og töluvert var liðið á fiskveiðiárið að eiga þarna viðbótarheimildir sem hafa síðan nýst. Mér er ekki kunnugt um að neitt af þessu hafi fallið niður. Þetta hefur nýst mönnum fullkomlega og alveg prýðilega. Ef ég tek dæmi af svæði þar sem ég þekki mjög vel til, þá var það þannig að þegar töluvert var farið að líða á árið stóðu menn frammi fyrir því að höggva mjög mikið í þorskaflahámarkið sitt. Þá drógu menn úr sókninni, reyndu að beina henni yfir í aðrar tegundir og sem betur fer tókst það mjög vel sumarið 1996. Þannig gátu menn farið miklu sparlegar með þorskaflahámarkið sitt og áttu þess vegna þorskaflahámark til góða þegar nýtt fiskveiðiár hófst, en því lauk núna fyrir rúmum tveimur mánuðum. Því get ég ekki verið sammála hv. þm. um að þetta út af fyrir sig sýni fánýti þessa Byggðastofnunarpotts sem kenndur er við bæinn Seljavelli heldur tel ég að þetta hafi skilað ýmsum byggðarlögum verulega mikilli aflaaukningu. Eins og ég sagði áðan er það einkanlega vegna þess að sum þessara byggðarlaga eru svo vel sett að þaðan er hægt að sækja í aðrar tegundir og það hafa menn gert af miklum dugnaði og útsjónarsemi. Því er mikilvægt að árétta að hvert einasta tonn sem kom inn í þessi byggðarlög, hart leikin af kvótaniðurskurði og kvótamissi, var mjög þýðingarmikið.

Herra forseti. Þá er komið að því að skrifa nýjan kafla í sögunni um smábátaútgerð á Íslandi. Þegar síðasti kafli var skrifaður vorið 1996 var mikil umræða um þær leiðir sem þá var tekist á um og síðan urðu að lögum og ýmsir vöruðu við því að þær leiðir mundu ekki skila mönnum í þá átt sem ætlað væri. Við afgreiðslu þeirra laga var einnig tekið skýrt fram af hæstv. sjútvrh. og fleirum að frekari breytingar yrðu ekki gerðar á þessum lögum. En hver hefur síðan reynslan verið af þeim lögum sem voru sett á síðasta ári? Hún hefur verið sú að það sem menn vöruðu við við setningu laganna hefur nokkurn veginn gengið eftir. Veiðin í sóknardagakerfinu hefur orðið mun meiri heldur en heimilt hefur verið og þar er fyrst og fremst um að kenna, kannski er ekki rétt að orða það þannig, en orsökin er fyrst og fremst sú línuveiði sem á sér stað í þessum bátaflokki. Þessi mikli afli hefur síðan valdið því að róðrardögum verður fækkað en nú er hins vegar verið að bregðast við því með því að fjölga þeim umfram það sem lögin gerðu ráð fyrir. Þegar fjallað er um afla einstakra báta er rétt að skoða það sem fram kemur í grg. með frv. að í þessum sóknardagakerfum, þ.e. annars vegar handfærakerfinu og hins vegar línu- og handfærakerfinu, er gert ráð fyrir 5 þúsund tonnum af þorski. Til samanburðar má geta þess, eins og fram kemur í grg. frv., að meðaltal aflahámarksbáta eða meðalafli þeirra er 63 tonn. Samkvæmt upplýsingum frá Fiskistofu kemur m.a. fram að 57 bátar sem stunduðu veiðar í línu- og handfærakerfinu fiskuðu meira en 80 lestir af þorski sem segir þá sögu hvað um mikinn afla er að ræða í þessu kerfi þar sem línuveiðar eru annars vegar. Ég held að ég fari rétt með að dæmi eru um einstaka báta sem hafa fiskað um eða yfir 200 lestir af þorski á síðasta fiskveiðiári. Þetta sýnir fram á það hversu ómarkviss sú veiðistýring er og hvers konar mismunun á sér þar stað. Ef við skoðum síðan hvernig reynslan hefur orðið í því aflahámarkskerfi sem tekið var upp á sl. ári, þá tel ég af samtölum við smábátaútgerðarmenn, að sú reynsla hafi orðið nokkuð góð og menn séu tiltölulega sáttir við það fyrirkomulag sem þar gildir. Frv. sem hér er til umræðu byggir á svonefndu samkomulagi við Landssamband smábátaeigenda. Ég held að í ljósi reynslunnar beri að fara varlega með þetta orð, samkomulag, vegna þess að reynslan sýnir að ekki líður langur tími frá því að slíkt samkomulag er gert þar til menn hefjast aftur handa við frekari breytingar. Ég tel að svo muni einnig verða að þessu sinni þannig að óvissan mun halda áfram í þessu efni. Í frv. er fyrst og fremst um að ræða nokkur atriði. Þau eru að útgerðarmenn geta valið upp á nýtt og gert ráð fyrir fjölgun sóknardaga frá því sem ætti að verða samkvæmt gildandi lögum. Síðan er tekin upp sú nýjung sem felst í því að þeir útgerðarmenn sem gera út samkvæmt aflahámarki geta farið að leigja frá sér aflaheimildir. Loks er sú breyting, sem hér hefur verið rædd um 500 tonna aflaheimildirnar, sem Byggðastofnun hefur úthlutað. Þetta eru helstu atriði sem koma fram í frv. Þegar þetta frv. kom til umræðu í þingflokki Framsfl. þá lýsti ég þar ákveðnum fyrirvörum við frv. Fyrst og fremst felast þeir fyrirvarar í því að ég tel að hér sé ekki um neina lausn að ræða í þessum málum. Hagur þeirra báta sem áfram munu gera út samkvæmt sóknardögum mun ekki batna við þetta og ég tel að ekki verði langt þangað til við þurfum að fjalla um þeirra mál upp á nýtt. Ég tel því að ekki sé um að ræða lausn fyrir þann flokk sem þar fellur undir. Áfram er gert ráð fyrir því að einstakir bátar geti stundað línuveiðar samkvæmt sóknardögum. Samkvæmt reynslunni held ég að bóka megi að þeir bátar munu fiska töluvert langt umfram það sem þeim er ætlað samkvæmt úthlutuðum heimildum og ég held að það sé hlutur sem eigi að koma í veg fyrir. Það hefur komið fram í samtölum við útgerðarmenn, sem hafa gert út samkvæmt aflahámarkskerfinu, að þeir eru misjafnlega sáttir við þetta, telja jafnvel aftan að sér komið miðað við það sem gerðist á síðasta ári og vitna gjarnan til þess að þeir bátar sem hafa fiskað samkvæmt sóknardögum hafa aflað miklum mun meira en þeim var ætlað. Einnig lýsa þessir aðilar ótta sínum gagnvart því að þeir bátar sem færast yfir í aflahámark munu ganga á hlutdeild þeirra sem fyrir eru í þeim potti. Ég held að mjög mikilvægt sé að skýra það nákvæmlega hvernig þetta mun koma út til þess að eyða væntanlega þeim ótta sem þarna kemur fram og mjög mikilvægt er að hæstv. sjútvrh. komi nákvæmar inn á það. Síðan er ákvæðið um framsal á 30% aflaheimilda í aflahámarkinu. Ég held að það sé ekki í samræmi við það sem lagt var upp með í fyrra og ég vil taka undir þau orð sem hér hafa komið fram varðandi það atriði. Ég hef miklar efasemdir um að rétt sé að opna fyrir þetta. Ef ég vík að þeim 500 tonnum af þorski sem Byggðastofnun hefur úthlutað, þá er ég þeirrar skoðunar að í því efni hefði frekar átt að líta til þess bátaflokks, sem við gjarnan nefnum gleymda flotann, þ.e. minnstu aflamarksbátanna sem hafa farið verulega illa út úr þróun mála síðustu árin og er sá bátaflokkur sem þarf líklega einna helst á lagfæringum að halda. Ég tel að fyrst farið var að hreyfa við þessum 500 tonna potti Byggðastofnunar, þá hefði kannski átt að líta fremur til þessa svonefnda gleymda flota í því tilefni. Herra forseti. Það er auðvelt að gagnrýna það sem fram kemur. Menn verða auðvitað að koma með einhverjar tillögur á móti og ég vil leyfa mér að koma því hér á framfæri að ég hef verið þeirrar skoðunar að sóknardagafyrirkomulagið er eitthvað sem ég tel að sé ekki það sem við eigum að búa við. Hins vegar held ég að ganga ætti þá leið að bjóða mönnum upp á að stunda handfæraveiðar, svonefnt skak sem við þekkjum svo vel úr mæltu máli, og þær veiðar væru eins frjálsar og mögulegt væri, þó með t.d. tímatakmörkunum eftir árstímum. Þannig höldum við þá hefð sem hér hefur ríkt áratugum og öldum saman, að viðhalda handfæraveiðum, skakinu. Þeir sem hins vegar kjósa að stunda línuveiðar og ekki vilja una þeim skilmálum sem gilda um handfæraveiðar féllu undir aflahámarkið. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að reynslan hafi verið orðin nokkuð góð af því fyrirkomulagi og útgerðarmenn hafi verið nokkuð ánægðir með það. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um frv. Við höfum að sjálfsögðu ýmsar skoðanir á þessum málum. Þetta eru þannig málefni, grundvallarmál, að eðlilegt er að mjög skiptar skoðanir séu um þau mál. Ég held hins vegar að löngu sé orðið tímabært að koma hreinum línum í málefni smábátaútgerðarinnar. Því miður, eins og ég sagði í upphafinu, þá tel ég þetta frv. ekki hníga að því þannig að hluti útgerðarmanna smábátaútgerðarinnar mun lifa áfram í óvissu og ákveðnum hringlandahætti með þau mál en ég vona hins vegar að okkur takist sem allra fyrst að koma hreinum línum í þetta málefni.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og jákvæðar undirtektir margra hv. þingmanna undir meginefni frv. og vilja til að afgreiða málið skjótt fyrir jólaleyfi. Eins og fram hefur komið í umræðunni skiptir það mjög miklu máli að Alþingi geti tekið afstöðu til frv. á þessum tíma þannig að efnisákvæði þess komi að notum þegar á þessu fiskveiðiári. Frv. byggir á því samkomulagi sem varð milli ráðuneytisins og Landssambands smábátaeigenda í fyrra og þeirri löggjöf sem sett var á grundvelli þess. Hér er fyrst og fremst verið að laga aðstæður ákveðinna hópa innan smábátakerfisins að þeim heildarramma sem þá var ákveðinn. Menn spyrja vissulega sem svo: Getur þessi vandi ekki komið upp aftur? Koma menn ekki aftur og enn á ný með breytingar af þessu tagi? Í því sambandi ætla ég aðeins að minna á að ég sé ekki að menn hafi það svigrúm sem menn hafa hér að gefa mönnum aftur kost á endurvali og ég sé ekki að föng séu á því í þriðja sinn að gefa mönnum kost á úreldingartilboðum. Ég held því að menn verði að reikna með að hér sé verið að slá utan um þá þróun sem mörkuð var með löggjöfinni í fyrra en mjög eðlilegt í því samstarfi sem tekist hefur við Landssamband smábátaeigenda að auðvelda aðlögun ákveðinna hópa að þeim ramma sem þar var ákveðinn. Það er vissulega svo að við höfum aukið mjög svigrúm smábátaflotans við veiðar hér við land og heimildir hans hafa stóraukist, um 40% bara á tveimur síðustu fiskveiðiárum. Ef við horfum til Noregs samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið þaðan, þá eru menn þar að tala um 4.500 báta sem hafa leyfi til að veiða 40 þúsund lestir úr 600--700 þúsund lesta stofni þegar við erum að tala um 30 þúsund lestir fyrir 850 báta úr rúmlega 200 þúsund lesta veiði. Þær ákvarðanir sem við höfum tekið í þessu efni sýnast því vera miklu rýmri heldur en til að mynda Norðmenn hafa gert að þessu leyti. Auðvitað er það rétt sem hér hefur komið fram að fyrirsjáanlegt var að þeir sem veldu róðrardagakerfið mundu lenda í erfiðleikum og á það var rækilega bent og því vakti það nokkra undrun að fleiri skyldu ekki hafa valið þorskaflahámarkið. Ég hygg að flestir sem vinna í greininni á þeim grundvelli séu tiltölulega ánægðir og sáttir við þá skipan og þess vegna er það mat manna að mun fleiri muni nú velja þorskaflahámarkið, enda gefur það mönnum aukið frelsi til þess að stýra sjálfir sínum eigin veiðum. Ákvarðanirnar sem verið er að taka um framsal byggjast á samþykktum Landssambands smábáteigenda og samkomulagi við þá. Það er verið að opna fyrir varanlegt framsal og takmarkað leiguframsal, eins og fram kemur í frv. Þetta eru mjög mikilvægir þættir til að gefa mönnum svigrúm til að leysa innbyrðis vanda í kerfinu og örugglega mikilvæg forsenda fyrir þá sem hafa áhuga á því að fara úr róðrardagakerfinu yfir í þorskaflahámarkskerfið þannig að það geti gengið greiðlega fyrir sig. Þess vegna þótti okkur eðlilegt að taka tillit til þeirra óska sem fram komu frá smábátaeigendum. Vegna þeirra spurninga sem hafa komið fram frá hv. 6. þm. Suðurl. og hv. 3. þm. Vesturl. er rétt að vekja athygli á því að ákvæði frv. sem gera ráð fyrir endurvali úr róðrardagakerfinu yfir í þorskaflahámarkið koma fram í ákvæði til bráðabirgða. Það efnisatriði, sem verið er að fjalla um í d-lið 1. gr., lýtur ekki að endurvalinu, það lýtur að heimildum til þess að breyta endurnýjunarreglunum. Það hafa verið alveg fastar girðingar á milli þessara tveggja kerfa. Eftir þessa breytingu geta menn endurnýjað bát í þorskaflahámarkinu með báti úr róðrardagakerfinu. Þar eru margir bátar sem eru tiltölulega nýrri og um margt betri en fjölmargir bátar í þorskaflahámarkskerfinu og með þessu móti sýnist okkur að hægt sé að rýmka fyrir endurnýjun báta í þorskaflahámarkinu og greiða fyrir hagræðingu innan róðrardagakerfisins. Hér er sem sagt ekki um að ræða efnisatriði sem lúta að flutningi á milli kerfanna heldur einvörðungu spurning um að breyta endurnýjunarreglunum. Þess vegna hefur þetta ákvæði í d-lið 1. gr. engin áhrif á veiðirétt manna heldur er einvörðungu verið að fjalla um endurnýjunarreglur. Herra forseti. Ég held að ég hafi þá vikið að flestum þeim atriðum sem hafa komið fram í umræðunni og ítreka þakklæti mitt til þeirra hv. þingmanna sem tekið hafa þátt í henni í dag.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um að skipta árlegum afnotarétti nytjastofna á Íslandsmiðum milli íbúa landsins. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna kosti og galla þess að árlegum afnotarétti nytjastofna á Íslandsmiðum verði skipt jafnt milli allra íbúa landsins. Enn fremur verði kannaðir kostir og gallar annarra mögulegra leiða sem tryggja varanlegt eignarhald þjóðarinnar á nytjastofnum á Íslandsmiðum. Forsætisráðherra hafi forgöngu um að gera þessa könnun og henni verði lokið í mars 1998.`` Herra forseti. Ég vil eindregið benda á að hér er lagt til að kannaðir verði kostir og gallar þessarar hugmyndar eða annarra betri, ekkert annað, kostir og gallar. Öll umræða um auðlindagjald og veiðileyfagjald er mjög loðin. Út og suður ræða menn um ýmsar tegundir af veiðileyfagjaldi eða auðlindagjaldi. Oftast nær skal það renna til ríkisins. Hér er í fyrsta sinn að mínu mati, lögð fram vel útfærð tillaga sem ekki byggir á skattlagningu. Ég undirstrika að hér er ekki um skatt að ræða. --- Herra forseti. Mér þætti vænt um ef hæstv. sjútvrh. gæti verið viðstaddur.

Forseti skal gera ráðstafanir til þess.

Herra forseti. Í stjórnmálayfirlýsingu síðasta landsfundar Sjálfstfl. segir svo, með leyfi forseta: ,,Þar skal það öðru fremur haft að leiðarljósi að stjórnvöld eiga einungis að tryggja stöðugt umhverfi og gott athafnarými atvinnulífs og einkaframtaks, en ekki að hlutast með öðrum hætti til um starfsemi á frjálsum markaði.`` Varðandi veiðar í fiskveiðilögsögunni þá brýtur nauðsyn lög. Það er nauðsynlegt að ríkisvaldið setji reglur en það á ekki að gera meira. Samkvæmt þessari ályktun landsfundarins á ríkisvaldið að vera eins fyrirferðarlítið og hægt er. Því get ég ekki fallist á að á auðlindina verði lagður skattur sem renni til ríkisvaldsins. Hér er aftur á móti lögð fram tillaga um að þessi eign eða greiðsla fyrir veiðiheimildir renni til íbúa landsins, þ.e. til einstaklinga. Það er í samræmi við stefnu flokksins. Enn fremur segir í stjórnmálayfirlýsingu landsfundar Sjálfstfl.: ,,Í stefnu Sjálfstfl. í efnahags- og atvinnumálum er frelsi til athafna og framtak einstaklinga lagt til grundvallar. Kappkostað er að efla markaðsbúskap og nýta kosti samkeppninnar enda er það vísasta leiðin til að tryggja grósku og aukna velmegun.`` Frelsi til athafna og framtak einstaklingsins er ekki tryggt með núv. eignarhaldi á veiðiheimildum. Hvorki er um markaðsbúskap né samkeppni að ræða þar sem nýir aðilar geta ekki komið inn í kerfið þar sem það kostar 76 þús. kr. að fá leyfi til að veiða eitt tonn af þorski. Það kostar um 750 þús. kr. að fá að veiða eitt tonn af þorski varanlega. Þar af leiðandi er ekki um að ræða að hér ríki markaðsbúskapur eða samkeppni. Þannig er núverandi kerfi veiðistjórnunar ekki í samræmi við stjórnmálaályktun landsfundar Sjálfstfl. Í ályktun síðasta landsfundar Sjálfstfl. um sjávarútvegsmál segir svo, með leyfi forseta: ,,Sjósókn og fiskveiðar hafa verið helstu undirstöður batnandi lífskjara íslensku þjóðarinnar á þessari öld. Stefnan í sjávarútvegsmálum hlýtur því að hafa að höfuðmarkmiði að afkoma heimilanna í landinu verði sem best í bráð og lengd. Til þess þarf að tryggja eftir föngum að arðsemi fiskstofnanna verði sem mest og í þágu þjóðarinnar allrar, enda eru fiskstofnarnir í hafinu sameign hennar. Auðlindum sjávar þarf að skila óskemmdum til komandi kynslóða.`` Þetta voru ályktanir landsfundar Sjálfstfl. sem marka þeim ágæta flokki stefnu. Í upplýsingariti ríkisstjórnarinnar, Áfangar á réttri leið, segir svo með leyfi forseta: ,,Meginmarkmið sjávarútvegsstefnunnar eru: Að tryggja og viðhalda hámarksafrakstri til handa íslensku þjóðinni af ábyrgri nýtingu allra auðlinda hafsins.`` Svo mörg voru þau orð. Þetta markmið Sjálfstfl. og ríkisstjórnarinnar er ekki tryggt, herra forseti, með núverandi kerfi eignarhalds á þessari auðlind þjóðarinnar. Sama skoðun hefur komið fram hjá Markúsi Möller hagfræðingi. Ef veiðiheimildirnar eru einkaeign einstaklinga sem þeir geta ráðstafað að vild munu þjóðarhagsmunir eðlilega víkja fyrir hagsmunum þessara einstaklinga þegar þeir taka ákvarðanir. Þetta höfum við séð gerast nýverið. Mikið magn af kvóta var selt frá Suðurnesjum til Akureyrar og stór hluti af aflaheimildum Vestfirðinga er kominn undir yfirstjórn fyrirtækis á Akureyri. Ekkert í núv. kerfi kemur í veg fyrir að yfirstjórn þessara veiðiheimilda færist hvert á land sem er, jafnvel til útlanda og þá að sjálfsögðu í hendur íslenskra fyrirtækja sem þar starfa alþjóðlega. Fólk mun stofna fyrirtæki sem uppfylla öll formskilyrði. Til þess eru lögfræðingar. Ég hef ekki á móti því að íslensk fyrirtæki hasli sér völl erlendis, alls ekki. Ég tel það jafnvel af hinu góða. Þau mega bara ekki taka með sér auðlindina sem við höfum barist fyrir í mörgum landhelgisstríðum. Það er enginn munur á íslensku fyrirtæki sem starfar alþjóðlega og erlendu fyrirtæki sem starfar alþjóðlega. Þau láta sína eigin hagsmuni ganga fyrir hagsmunum t.d. íslensku þjóðarinnar. Það er eðlilegt. Ef við ákveðum að halda áfram með núverandi kerfi á eignarhaldi þurfum við að gera það með opnum augum, sjáandi það sem fram fer, að fiskstofnarnir við strendur landsins eru ekki lengur auðlind þjóðarinnar. Spyrja má hvort auðlind þjóðar geti nokkurn tímann verið í eigu einstaklinga? Herra forseti. Tillaga sú sem ég legg hér fram hefur verið kölluð kommúnistaplagg og ekki í heiðursskyni. Þó er hún eins langt frá því að vera kommúnismi og hægt er. Tillagan byggist á séreign einstaklinga og markaðsvæðingu sem sumt vinstra fólk mundi kalla brask. Hvernig getur það þá verið séreign? Jú, ef maður ákveður að breyta íbúð sinni í próventusamning, þ.e. hann selur t.d. tryggingafélagi íbúðina og fær að búa í henni leigufrítt til æviloka og fær jafnframt lífeyri. Þetta er þekkt form. Þá breytir hann einni eign í aðra eign. Þannig er próventusamningurinn eign, nákvæmlega eins og íbúðin var áður. Þetta er séreign. Á sama hátt er hlutdeild Íslendinga í veiðiheimildum allra landsmanna. Hlutdeild hvers Íslendings í veiðiheimildinni er séreign einstaklingsins. Þannig að eignarhugtakið er algjörlega klárt. Hér er verið að tala um séreign einstaklinga. Markaðsvæðingin fælist í því að hver íbúi landsins mundi reyna að selja sinn hlut hæsta verði. Þannig að allir Íslendingar tækju þátt í markaði um þessa hluti sem sumir kalla brask, aðallega vinstri menn. Þetta er alþýðukapítalismi. Þessi tillaga er því alþýðukapítalismi í samræmi við stefnu Margrétar Thatcher hinnar bresku og er þar af leiðandi í samræmi við stefnu margra í mínum flokki. Í þessu sambandi vil ég vitna til prófessors Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar. Í bók sinni Hádegisverður er aldrei ókeypis segir hann svo á síðu 257, með leyfi forseta: ,,Setjum svo, að olía finnist skyndilega fyrir ströndum landsins eða gull í Vatnajökli. Þá mætti vissulega stofna almenningshlutafélag, sem hlyti óskoraðan eignarrétt til olíunnar eða gullsins, og senda öllum íslenskum ríkisborgurum hlutabréf í þessu félagi í pósti.`` Hann vitnar til breska hagfræðingsins Samúels Brittans sem hafi lagt til að þessi háttur verði hafður á um olíu þá sem ,,Bretar`` eigi í Norðursjó. Hvaða Bretar? Ríkið eða fólkið? Ef breskur almenningur á olíuna þá er eðlilegt, finnst Brittan, að hann fái sjálfur að njóta afrakstursins. Hér er akkúrat þetta lagt til. Að íslenskur almenningur, einstaklingar, fái að njóta þessarar auðlindar sem skyndilega hefur orðið til. Í ofangreindri bók prófessors Hannesar Hólmsteins segir enn fremur: ,,Móse veitti öllum gyðingum einmitt jafnan hlut í manna, því er féll af himnum ofan í eyðimerkurgöngunni forðum`` og lýkur hér með tilvitnun í prófessor Hannes Hólmstein Gissurarson. Þau verðmæti sem við erum að fjalla um, þ.e. verðmæti veiðiheimilda mynduðust skyndilega þegar aðgangur að auðlindinni var takmarkaður. Þá fyrst urðu til verðmæti, þá féll manna af himnum. Við erum því að fjalla um nákvæmlega það sama og prófessor Hannes gat um. Ef gull finnst skyndilega, ef einhver verðmæti finnast skyndilega, þá á að dreifa því til fólksins. Herra forseti. Úthlutunin sem við erum að fjalla um var tilviljunarkennd og það truflar réttlætiskennd fólksins. Hæstv. sjútvrh. sagði svo á aðalfundi LÍÚ: ,,Trúlega hafa ekki jafnfáir sjómenn, útvegsmenn, fiskverkafólk og fiskverkendur lagt jafnmikið af mörgum til jafnmargra á jafnskömmum tíma eins og eftir að núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi var innleitt.`` Það var nefnilega það. Hvernig var svo auðlindinni útdeilt, hvernig var fjármununum útdeilt? Hvað fengu sjómenn, skipstjórar sem lögðu sitt af mörkum? Hvað fékk fiskverkafólkið? Nei, þeir útgerðarmenn sem af tilviljun gerðu út á þessum þremur árum, 1981--1983, fengu allan arðinn. Engan arð fengu þeir útgerðarmenn sem höfðu gert út áður og engan arð fengu þeir skipstjórar sem þó sóttu aflann. Í ræðu sinni sagði hæstv. sjútvrh. enn fremur á aðalfundi LÍÚ: ,,Í fyrsta lagi liggur ljóst fyrir að skattheimta af þessu tagi mundi fela í sér mestu fjármagnsflutninga af landsbyggðinni til Reykjavíkursvæðisins í sögu landsins.`` Þetta er hárrétt hjá hæstv. sjútvrh. Það er nefnilega þannig að sérhver aukning á skattheimtu eykur báknið í Reykjavík og skekkir stöðuna í byggð landsins. Ef lagður yrði skattur á auðlindina þá mundi þessi skattlagning skekkja jafnvægi í byggð landsins en hugmynd mín, sem gengur út á það að auka ekki báknið, mun ekki skekkja kerfið. Það er meira að segja þannig að mitt kerfi mun verða mikil markaðsvæðing og það mun lækka verðið á kvótanum sem kæmi landsbyggðinni til góða. Það má rökstyðja að þegar kerfið væri allt komið á eftir 20 ár og t.d. Grandi þyrfti að borga fullt verð fyrir allan fisk sem hann veiðir gætu þeir ekki borgað meira en 20--30 kr. á kg nema fara að skila tapi sem þeir háu herrar kæra sig ekki um. Útgerðin almennt mun því ekki borga meira fyrir kvótann en gefur að meðaltali í hagnað og miðað við núverandi ástand er það 20--30 kr. á kg. Þá gætu nýir menn byrjað úti á landsbyggðinni og keypt kvóta til þess að veiða. Þá eru þeir ekki í samkeppni við aðila sem hafa fengið kvótann gefins. Herra forseti. Sumir hafa sagt: Þetta er sérviskulegt. Jú, skemmtileg tillaga en gersamlega óframkvæmanleg. Til þess að svara því vil ég lýsa kerfinu. Gert er ráð fyrir 20 ára aðlögun til þess að koma ekki í bakið á þeim útgerðarmönnum sem hafa nýverið keypt kvóta eða eru að rísa upp úr skuldum. Sumir hafa sagt að tíminn sé of langur en ég er ekki sammála. Herra forseti. Ég get ekki farið nánar út í lýsinguna þar sem tíma mínum er lokið en ég mun fara á mælendaskrá aftur og ljúka ræðunni.

Herra forseti. Sú tillaga sem er til umræðu fjallar um nefndarskipun, að kanna kosti og galla þess að úthluta árlegum afnotarétti milli allra íbúa landsins og hv. þm. Pétur H. Blöndal rakti áðan rökstuðning fyrir tillögunni. Hugmyndin er nátengd aðferðafræðinni og umræðunni um veiðileyfagjald vegna þess að þetta byggir á því ákvæði í lögum að fiskimið eru þjóðareign. Eins og hv. Alþingi er kunnugt höfum við jafnaðarmenn lagt fram tillögu um veiðileyfagjald sem felst í því að Alþingi lýsi því yfir að taka skuli upp veiðileyfagjald í sjávarútvegi. Með veiðileyfagjaldi er átt við gjaldtöku í tengslum við úthlutun veiðiheimilda fyrir afnot af sameiginlegri auðlind. Hugmyndin að baki er svipuð og kemur fram í tillögu hv. þm. Péturs H. Blöndal, þ.e. sú staðreynd að fiskimiðin eru sameiginleg og óeðlilegt að beinn arður af þeim renni einungis til þess fámenna hóps sem fær afnotaréttinn árlega hverju sinni eins og núverandi kerfi byggir á. Það er almannavaldið sem skapaði skilyrði fyrir fiskveiðiarðinum. Fiskveiðiarður er hagnaður í sjávarútvegi við fiskveiðar og skapaði þessi skilyrði með því að úthluta útgerðarmönnum veiðiheimildir og takmarka aðgang að auðlindinni. Með þessu er einni stétt manna tryggð verðmæti sem þeir í gjafakvótakerfi ríkisstjórnarflokkanna fá afhent ókeypis. Aðrir sem vilja hefja útgerð verða að kaupa eða leigja veiðiheimildir af þessum útgerðarmönnum. Þetta er það sem málið snýst um og liggur ljóst fyrir að fiskveiðiarður er umtalsverður í núverandi kerfi. Veiðiheimildir ganga kaupum og sölum á háu verði. Þessi viðskipti eru hins vegar öll án þess að almenningur fái nokkuð í sinn hlut vegna þess að veiðiheimildum er úthlutað án endurgjalds. Það er hins vegar pólitísk ákvörðun að hafa þetta kerfi með þeim hætti sem hér er en í tillögu okkar jafnaðarmanna leggjum við til þrjár leiðir við útfærslu á veiðileyfagjaldi. Það er í fyrsta lagi að hægt er að leggja á árlegt gjald á hvert úthlutað þorskígildi. Þetta er einfaldast í framkvæmd. Í öðru lagi gæti ríkisvaldið selt veiðiheimildir á opinberu uppboði. Þetta hefur einkum verið nefnt síðustu vikurnar í tengslum við norsk-íslenska síldarstofninn en þessi aðferð gæti verið hentug þar. Í þriðja lagi er, eins og segir í tillögu okkar, hægt að dreifa veiðiheimildum milli allra landsmanna og leyfa þeim að versla með þær þannig að útgerðarmenn kaupa þær á markaði í líkingu við hlutafjármarkað til að þeir geti haldið til veiða. Þetta er einmitt sú aðferð sem hv. þm. Pétur H. Blöndal útfærir síðan nákvæmar í tillögu sinni þó svo tillagan sjálf gangi út á að skoða kosti og galla útfærslunnar. Benda má á að fleiri hafa lagt til þá útfærslu á að koma arðinum til þjóðarinnar sem er náttúrlega meginatriðið í hugmyndafræði okkar sem tölum fyrir veiðileyfagjaldi, þ.e. að koma arði af sameiginlegri auðlind á einfaldan hátt til þjóðarinnar. Gróska, sem eru ungliðasamgöng á vinstri væng, hafa lagt til að dreifa árlega 20% af veiðiheimildum meðal allra landsmanna þannig að á fimm árum rynni það allt til fólksins svipað og lagt er til í tillögunni þó að dreifingin verði öðruvísi. Vegna þess að hv. flm. verður stundum tíðrætt um að veiðileyfagjald sé skattlagning tek ég sérstaklega fram að það er rangt. Við segjum í tillögu okkar að það eigi að leggja á veiðileyfagjald, þ.e. útgerðarmenn greiði veiðileyfagjald fyrir heimildirnar að fara til veiða. Þær tekjur fari síðan til að lækka aðra skatta einstaklinga. Þetta höfum við sagt skilmerkilega nógu oft þannig að hér er ekki um að ræða aukna skattlagningu á almenning, þvert á móti. Hér væri almenningur að nýta sér arð af auðlind sinni með því að greiða lægri skatta til samfélagsins. Vitaskuld má hugsa sér aðra útfærslu eins og að taka gjald fyrir veiðileyfi og nýta til að lækka erlendar skuldir þjóðarinnar, einmitt eins og Norðmenn gerðu með olíuhagnað sinn en þeir lögðu þar á auðlindagjald. Vitaskuld er mikilvægt að menn hafi í huga að um er að ræða víðtæka hugmyndafræði sem tengist gjaldtöku á auðlindir og við viljum leggja á með nákvæmlega sambærilegum hætti gjald á aðrar auðlindir eins og rafmagn, vatnsorku og fleira. Það sem gerðist nú um helgina eru hins vegar tíðindi, að hin pólitíska andstaða Sjálfstfl., sem hefur verið í forsvari fyrir andstæðingum veiðileyfagjalds, er að bila í vörn sinni. Þeir eru farnir að leggja á flótta frá efni sínu og hafa ljáð máls á veiðileyfagjaldi þótt sú útfærsla sem forsrh. lagði til sé aldeilis fráleit, þ.e. að sjávarútvegurinn og útgerðarmenn greiði einungis 1 milljarð í þeim kostnaði sem orðinn er vegna sjávarútvegs. Hins vegar er um að ræða fyrstu viðurkenningu á réttmæti þessarar hugmyndar og það er mjög mikilvægt að fylgismenn veiðileyfagjalds reki nú flóttann en geri það á forsendum okkar stuðningsmanna veiðileyfagjalds en ekki á forsendum Sjálfstfl. og Framsfl. og LÍÚ. Það er mjög mikilvægt, herra forseti, að viðurkenning er að nást fram á þessu réttmæti að leggja á gjald fyrir sameiginlegar auðlindir en vitaskuld verður útfærslan að vera með þeim hætti að skynsemi sé í því að hinn raunverulegi arður renni til fólksins í landinu. Með vaxandi hagnaði í sjávarútvegi getur veiðileyfagjald tryggt að skattar á almenning í landinu, t.d. tekjuskattur einstaklinga, lækki verulega og um það snýst málið. Það er að eigandi að fiskimiðunum er almenningur, borgararnir, ekki fámenn stétt útgerðarmanna og það þarf að tryggja aðkomu almennings með þessum arði. Það verður best gert með veiðileyfagjaldi. Það má alveg hugsa sér þessa útfærslu eins og þingmaðurinn leggur fram með að dreifa veiðiheimildum til allra landsmanna. Það er ein af þeim hugmyndum sem við jafnaðarmenn höfum talað fyrir þannig að sjónarmið skarast ekki og ég bendi einnig á hugmyndafræði Grósku í þessu sambandi. Aðalmálið er að fylgja því fast eftir, herra forseti, að almenningur fái réttmætan arð af auðlind sinni og gjafakvótakerfi ríkisstjórnarflokkanna verði afnumið.

Herra forseti. Þegar menn líta til baka síðar meir og rifja upp málflutning stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna í þessu mikla deilumáli, þegar reynsla hefur fengist af álagningu veiðileyfagjalda ef við búum áfram við lokað kerfi, þá spái ég því að menn muni gjarnan rifja upp þá valkosti sem voru einkum kynntir. Þá munu menn hugsanlega líta til þessarar tillögu með nokkuð jákvæðum huga. Mér fannst afar fróðlegt í ljósi þess að flokkur minn hefur nú í rúman áratug barist fyrir þessu máli, og þá sérstaklega síðustu 5--6 árin, að heyra ræðu hv. flm. og frsm. Péturs Blöndals. Mér finnst líka afar athyglisvert að þegar umræðan fer fram sé enginn ráðherra í núverandi ríkisstjórn viðstaddur. Hæstv. sjútvrh., flokksbróðir flutningsmanns, sýnir honum ekki þá virðingu að vera viðstaddur umræðuna, hvað þá heldur hæstv. forsrh. sem nýlega sá þó ástæðu til, sem hann gerir afar sjaldan, að tjá sig um málið. Að öðru leyti fer umræðan fram nokkurn veginn fyrir tómum þingsal, þ.e. að undanskildum fjórum hv. þingmönnum í efh.- og viðskn. sem hér eru staddir. Mér fannst fróðlegt þegar hv. frsm. vísaði til landsfundarsamþykktar Sjálfstfl. og lýsti þeirri skoðun sinni að núverandi kerfi sem við búum við að óbreyttu sé ekki í samræmi við stefnu flokksins og færði þau rök fyrir máli sínu að hann væri að koma fram með tillögu að útfærslu og lausnum út frá almannahagsmunum og út frá markaðssjónarmiðum í einhverju stærsta hagsmunamáli sem nú er tekist á um. Hv. þm. sagði að tillaga sín væri í samræmi við grundvallarsjónarmið flokksins eins og þau eru kynnt, a.m.k. á tyllidögum, en þess sér ekki mörg merki að þeir sem eiga að bera fram sjálfstæðisstefnuna úr valdasessi í ríkisstjórnum geri það út frá þessum grundvallarsjónarmiðum. Það var auðheyrt, bæði af málflutningi hv. þm. sem og af tillögunni sjálfri, að hv. þm. skilur kjarna þessa máls og það er mikið ánægjuefni þar sem þeim skilningi er yfirleitt mjög áfátt þegar talsmenn Sjálfstfl. tjá sig um málið. Kjarni þessa máls er að sjálfsögðu sá að Alþingi --- löggjafarsamkoman --- hefur í nafni fiskverndarsjónarmiða lokað aðganginum að auðlindinni og tekið upp skömmtunarkerfi. Veiðiheimildum er úthlutað ókeypis til valins hóps manna og það er rétt hjá hv. þm. að sú úthlutun er tilviljunarkennd og felur í sér mismunun. Jafnframt er kerfið þannig uppbyggt að veiðiheimildirnar, á fárra höndum, eru að sjálfsögðu orðin fémæti og þau fá markaðsverð og það markaðsverð er í þessu lokaða kerfi býsna hátt. Þeim sem fá gjafakvótana er heimilt að víxla þeim, skipta þeim, selja þá á markaði, leigja þá á markaði og smám saman er að byggjast upp ansi þversagnafullt kerfi þar sem þetta verður að flóknu og erfiðu úrlausnarefni í löggjöf, dómstólameðhöndlun og skattaframkvæmd því að jafnframt eru heimildir til þess að afskrifa þessa endurnýjanlegu heimild út frá skattasjónarmiðum fyrir utan það að þessi fémæti ganga að erfðum og eru orðin deiluefni í hjónaskilnaðarmálum. Kjarni málsins er með öðrum orðum sá að Alþingi Íslendinga hefur með löggjöf, skömmtunarkerfi, búið til einokunargróða. Sá einokunargróði á ekkert skylt við venjulega arðsemi vel rekinna fyrirtækja. Hann er einfaldlega búinn til með því að loka aðgangnum að auðlindinni og hefði það ekki verið gert hefði fiskveiðiarðinum, sem myndast við þessi skilyrði, með aukinni sókn, ótakmarkaðri sókn, verið sólundað í almenning eins og við þekkjum náttúrlega af langri sögu. En í stað þess að sólunda fiskveiðiarðinum í of mikla sókn og of mikinn tilkostnað er honum úthlutað til tiltölulega fárra og arðurinn sem þannig myndast --- einokunargróðinn, rennur ekki til þjóðarinnar heldur fárra útvalinna. Þau rök sem menn hafa reynt að bera fyrir sig um það að þetta megi leysa með almennri skattalöggjöf hafa ekki staðist, og staðreyndir staðfesta að stærstu fyrirtæki í íslenskum sjávarútvegi sem njóta helst arðsins af þessu greiða afar litla skatta. Hv. þm. Ágúst Einarsson vék að því að nú seinustu dægrin er eins og brostið hafi á ákveðinn flótti í liði þeirra sem hingað til hafa undir engum kringumstæðum léð máls á því að viðurkenna staðreyndir í þessu máli eða fallast með nokkrum hætti á réttmæti hagfræðilegra röksemda fyrir því að koma þessum einokunararði með einni eða annarri aðferð til almennings. Fyrst hafi menn neitað tilvist málsins, menn hafa harðneitað því að staðreyndirnar væru eins og hér hefur verið lýst. Nú ber hins vegar svo við að undanhaldið er hafið. Hver aðilinn á fætur öðrum er nú farinn að viðurkenna réttmæti þessara grundvallarsjónarmiða, jafnvel þótt þeir geri það með nokkurri tregðu og vísi framkvæmdinni á einhvern óvissan tíma í framtíðinni. Ágætt dæmi um þetta er skýrsla Verslunarráðsins og umræðan sem orðið hefur í framhaldi af því. Meira að segja harðvítugasti málsvari núverandi einokunargróða, formaður eða framkvæmdastjóri í LÍÚ, hefur látið fara frá sér ummæli á þá leið að við viss skilyrði, einhvern tíma í óvissri framtíð, væri hugsanlegt að fallast á slíkt gjald. Hæstv. forsrh., sem á seinasta landsfundi Sjálfstfl. fór hamförum í þessu máli, hefur einnig látið orð falla á þá leið að ef gjaldtakan væri nógu lítil og yrði tekin upp einhvern tímann síðar, þá væri nú lítið mál að ná sátt í þessu máli. Meira að segja hæstv. sjútvrh. sem flutt hefur marga eldmessuna gegn þessu máli er farinn að taka undir. Þannig eru að því leyti nokkur skil að verða í málinu. Menn eru hættir að berja höfðinu við steininn, hættir að neita staðreyndum.  Og ég vil, virðulegi forseti, einfaldlega nota þennan tíma til þess að segja að þessi tillaga hv. þm., Péturs Blöndals, er mjög þarft og virðingarvert innlegg í þá umræðu.

Herra forseti. Ég held áfram máli mínu þar sem frá var horfið. Þær 15 mínútur sem þingmönnum eru skammtaðar við framsögu fyrir þáltill. geta oft á tíðum reynst mjög knappar þegar um er að ræða viðamikið mál. Eins og ég gat um áðan hafa sumir sagt að þetta sé sérviskuleg, jafnvel skemmtileg tillaga en algerlega óframkvæmanleg. Og ég ætla að lýsa því hvernig ég sé þetta fyrir mér. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir 20 ára aðlögun og það er til þess að gæta réttlætis gagnvart þeim sem nýverið hafa keypt varanlega kvóta á 800 kr. kílóið eða 800 þús. kr. tonnið og eins til að mæta þeim gífurlega hallarekstri sem verið hefur hjá útgerðinni fyrir upptöku þessa kerfis. Einnig er gert ráð fyrir því að þeir aðilar sem stunda nýsköpun og finna nýja fiskveiðistofna megi njóta þess í 20 ár frá þeim tíma sem aðgangur að þeim stofnum er takmarkaður. Þannig er hvatt til nýsköpunar í þessu kerfi. Þessi 20 ár eru hugsuð sem langtímaafskriftatími eða afskriftatími á langtímaeignum og ætti að gefa útgerðarmönnum og lánardrottnum þeirra tíma til að aðlaga skuldir útgerðanna sem eru umtalsverðar. Margir hafa sagt að þetta sé of langur tími. Og það er greinilegt af umræðunni sem hér fór fram áðan, að Gróska ætlar að gera þetta á fimm árum, að það verður einhver slagur um hvað eigi að gera þetta á löngum tíma. Ég tel hins vegar að það sé mjög brýnt að gera þetta á nægilega löngum tíma svo það komi ekki illa við útgerðina og til þess að ná sátt um málið. Í tillögunni er gert ráð fyrir því að selja megi árlegar fiskveiðileyfiheimildir þrjú ár fram í tímann, þ.e. leigukvóta megi selja þrjú ár fram í tímann. Þetta er gert til þess að ná fram ákveðinni markaðsvæðingu og ef kerfið væri komið í gang um næstu áramót þá fengi fólk ávísun upp á 1:270.000, hver íbúi landsins, af veiðiheimildum fiskveiðiársins sem hefst 1. september árið 2000 og stendur til ágústloka 2001. Þessar ávísanir á hluta af fiskveiðiheimildum þessa fiskveiðiárs gæti fólk selt þá þegar. Sumir munu geyma þær og aðrir munu selja þær. Stofnaðir verða kvótasjóðir. Það veit ég að mun alveg örugglega gerast miðað við þekkingu mína á verðbréfamarkaðnum. Kvótasjóðirnir munu kaupa þessar ávísanir á veiðihlutdeildir, geyma þær og versla sín á milli þar til að því kemur að útdeila hlutdeild í þorski og ýsu. Það er gert rétt áður en fiskveiðiárið hefst og þá munu þeir breyta þessum ávísunum í kíló af þorski og ýsu sem má veiða á umræddu fiskveiðiári. Svo munu þeir selja þessar veiðiheimildir í kílóum eða tonnum af þorski og ýsu og karfa, mánuð fyrir mánuð, út fiskveiðiárið og dreifa sölunni á þessum fiskveiðiheimildum þannig að verðið haldist nokkuð stöðugt. Ef einhver býst við því að verðið hækki undir lok fiskveiðiársins þá mun hinn sami kaupa fiskveiðiheimildir í byrjun ársins og selja þær svo í lok ársins. Þetta mun leiða til þess að verðið verði mjög stöðugt allan tímann. Verðið tekur í fyrsta lagi mið af því hve miklu megi búast við að leyft verði að veiða þar til það liggur fyrir, þá mun það taka mið af markaðsverði erlendis og öðrum þáttum sem geta valdið verðhækkun eða verðlækkun á kvótanum. Einstakir útgerðarmenn geta síðan keypt veiðiheimildir eftir hendinni, hvenær sem er. Þetta verður samfelldur markaður eins og við þekkjum með húsbréfin. Við getum hvenær sem er keypt húsbréf í dag og við getum selt húsbréf hvenær sem er. Verðbréfa- og fjármagnsmarkaðurinn sér til þess og fjármagnar kerfið. Útgerðarmenn geta jafnvel keypt kvóta eftir að þeir koma með aflann í land. Það er vel hægt að hugsa sér þá útfærslu að krókabátar gætu veitt eins og þeir vildu og borguðu þegar þeir kæmu í land. Þetta væri hugsanleg útfærsla. Þannig mun fjármagnsmarkaðurinn taka yfir fjármögnunarþáttinn. Þeir útgerðarmenn sem vilja tryggja sig fram í tímann geta keypt veiðiheimildir allt að þremur árum fram í tímann. Þetta sýnir hvernig kerfið vinnur. Þeir sem trúa á mátt markaðarins, eins og minn ágæti flokkur gerir, vita að verð mun haldast mjög stöðugt  Verðið á veiðiheimildunum færi eftir hag útgerðarinnar. Útgerðin mundi borga það verð, hún mundi gera tilboð í veiðiheimildirnar og bjóða það verð sem að meðaltali gefur henni hagnað, annað væri della. Og það lýsir mikilli vantrú á forstöðumenn útgerðarfyrirtækja að gera ráð fyrir því að þeir muni bjóða meira fyrir veiðiheimildirnar en svo að það gefi þeim hagnað. Ég skil ekki slíka vantrú. Það er tómt mál að tala um það að eigið fé fyrirtækjanna verði tekið burt því þau munu að meðaltali skila hagnaði og þau best reknu munu skila góðum hagnaði. Þau verst reknu skila að sjálfsögðu tapi og fara á hausinn. En það er gangur atvinnulífsins. Herra forseti. Mikið hefur verið rætt um öfund, ágirnd og lýðskrum í sambandi við þetta mál. Oft er það þannig þegar barist er fyrir réttlætismálum að þá er sagt: Þetta helgast bara af öfund o.s.frv. Ég geri ráð fyrir því að aðallinn á miðöldum hafi notað þau rök að lýðurinn, sem var réttlaus, hefði bara öfundað hann af öllum forréttindunum. Þetta er nákvæmlega það sama. Það eru engin rök að segja að almenningur í landinu öfundi útgerðarmenn. Ég held að hann, almennt, öfundi ekki útgerðarmenn. Hann öfundar ekki þá sem gengur vel í viðskiptum, menn sem taka áhættu --- og tapa stundum og græða stundum --- menn öfunda ekki yfir slíku. En menn þola ekki óréttinn sem felst í því að einhverjir skuli tilviljunarkennt fá úthlutað eftir á, eftir að þeir voru búnir að loka árinu. Þeir voru búnir að reka fyrirtæki sín miðað við þær aðstæður sem þeir máttu eiga von á og þá allt í einu, mörgum árum seinna, fá þeir happdrættisvinning. Það skilja menn ekki af því að það máttu ekki allir taka þátt í happdrættinu. Herra forseti. Kostir og gallar kerfisins sem hér er lagt til að skoðaðir verði eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er það bundið við íbúa landsins. Það má vel hugsa sér að t.d. útlendingar öðlist þennan rétt eftir fimm ára búsetu í landinu. Það er mjög mikilvægt að þetta komi inn, tryggt sé að það séu íbúar landsins sem selji þessar veiðiheimildir í frumsölu og arðurinn renni þannig til íbúa landsins. Við háðum landhelgisstríð, mörg hver, til þess að ná fram því markmiði að þessar aulindir yrðu þjóðarinnar eða þeirra sem búa á Íslandi. Og þetta kerfi tryggir markmið ríkisstjórnar og Sjálfstfl. eins og ég las hér upp í fyrri ræðu minni. Eins og segir í ályktun um sjávarútvegsmál á landsfundi Sjálfstfl.: „Til þess þarf að trygga eftir föngum að arðsemi fiskstofnanna verði sem mest og í þágu þjóðarinnar allrar, enda eru fiskstofnarnir í hafinu sameign hennar.“ Þetta er markmið Sjálfstfl. og því er náð með þessu því að í frumsölu veiðiheimildanna eru það íbúar landsins sem selja. Í öðru lagi komumst við hjá flókinni og krampakenndri lagasetningu. Við höfum staðið að lögum um fjárfestingar útlendinga í atvinnurekstri og reynt að hindra að útlendingar --- það er eitthvert fyrirbæri --- komist inn í þessa auðlind þjóðarinnar með alls konar furðulegum, mjög flóknum og hamlandi lögum. Ég nefni lögin um veðsetningu sem hafa staðið í hálsinum á mönnum mjög lengi. Ég nefni reglur um afskriftir og fleira. Allt eru menn að reyna að gera til að halda þessari auðlind í eigu þjóðarinnar en tekst illa og ekki. Þetta kerfi er ekki tilviljunarkennt, það er þriðji punkturinn. Þetta kerfi sem hér er lagt til er ekki tilviljunarkennt. Það eru ekki einhverjir sem fá það einhvern tíma heldur þeir Íslendingar eða það fólk sem býr á Íslandi sem fær úthlutunina og engir aðrir. Það er engin tilviljun fólgin í því. Í fjórða lagi eykur þessi tillaga ekki ríkisumsvif. Á því er reginmunur, að mínu mati, og því að vera sífellt að auka báknið, sífellt að auka peningastrauminn í gegnum ríkissjóð eins og menn hafa bent á. Ég tel að einmitt aukningin á bákninu skaði landsbyggðina langmest því að báknið er hér í Reykjavík. Í fimmta lagi má benda á það að börn og gamalmenni, öryrkjar og aðrir slíkir fái veiðiheimildir eins og aðrir og það mun minnka þörf þeirra fyrir stuðning af hendi ríkisins. Það mun minnka þörf fyrir barnabætur, það mun minnka þörf á örorkulífeyri og ellilífeyri frá hendi ríkisins. Þetta mun verða um 50 þús. kr. á ári þegar kerfið er komið í jafnvægi og þegar veiðiheimildirnar verða komnar niður í um 30 kr. á kíló. Í sjötta lagi gefur þessi hugmynd möguleika á að taka upp flatan skatt vegna þess að ekki er lengur þörf á að hafa félagslegt atriði inni í tekjuskattinum. Ekki er lengur þörf á því að hafa persónuafslátt og annað slíkt vegna þess að hver Íslendingur fær þarna forgjöf. Í sjöunda lagi er um að ræða gífurlega markaðsvæðingu kvótans. Það er verið að gera alla Íslendinga virka á verðbréfamarkaði. Það er jákvætt frá mínu sjónarhorni og ég geri ráð fyrir að flestir í mínum flokki muni geta stutt það. Í áttunda lagi verður sveiflujöfnunin, sem iðnaðurinn hefur kvartað svo mikið undan, hjá heimilunum. Þegar vel árar í útgerð, þá munu útgerðirnar geta borgað hátt verð fyrir aflaheimildirnar og þá fá heimilin mikla peninga, fjölskyldur geta farið í ferðalag og keypt sér nýjan bíl en þegar illa árar, þá á að láta það vera. Þar verði sveiflujöfnunin. Þetta kerfi mun bæta samkeppnisstöðu Íslands þar sem íslensk fyrirtæki vita að starfsmenn þeirra fá forgjöf við það eitt að starfa á Íslandi og þegar fyrirtæki keppa um starfsfólk við önnur fyrirtæki í útlöndum, þá mun þetta hafa mikið að segja. Í tíunda lagi getur útgerðin keypt kvóta hvenær sem er og hún ræður verðinu, útgerðin sjálf ræður verðinu. Þess vegna er þetta markaður. Og það er hugsanlegt að öll vandræðin sem við höfum átt við, hv. þingmenn, með krókaleyfisbáta séu leyst vegna þess að þeir munu hreinlega kaupa kvóta, aflaheimildir, eins og allir aðrir, og geta vel gert það því að ég hef grun um það að smábátaútgerð sé mjög arðbær. Herra forseti. Fyrsta skrefið í átt að þessari tillögu gæti verið að nota veiðiheimildir í norsk-íslensku síldinni. Þetta hafa sumir hv. þingmenn lagt til og gæti verið fyrsta skref og þannig mildað enn frekar álögur á útgerðina. Herra forseti. Fjármálalegar afleiðingar þessa kerfis eru þær að fjármálamarkaðurinn mun að sjálfsögðu jafna sveiflur á verði og að ekki verði miklar breytingar á verði ávísana frá degi til dags eða frá mánuði til mánaðar innan fiskveiðiársins. Það er fráleitt sem fram hefur komið t.d. hjá hæstv. sjútvrh. að aðallega ríkir geti keypt kvótann. Þeir geta ekki keypt kvótann því að þeir yrðu að kaupa hann á hverju einasta ári aftur og aftur og þeir mundu sprengja upp verðið. Hvað ættu þeir að gera við aflaheimildirnar? Þeir yrðu að veiða þær og til þess þurfa þeir aðstoð væntanlega Íslendinga þannig að það getur enginn ríkur aðili keypt allan kvótann. Það er fráleitt. Fyrsta kastið er gert ráð fyrir að fyrstu þrjú árin fari út, þ.e. 5%, 10% og 15%, þ.e. fyrsta árið fari út, 30% sem eru til sölu og ef gert er ráð fyrir að helmingur þeirra sem fengi mundi selja, þá eru það u.þ.b. 3,5 milljarðar sem það mundi krefjast. Ekki af útgerðinni heldur af fjármálamarkaðnum. Það er fjármálamarkaðurinn sem mundi fjármagna þetta og hann fer létt með það. Þegar kerfið verður komið í fullan gang geri ég ráð fyrir að um verði að ræða 11--12 milljarða miðað við það að verðið verði 30 kr. á kg og það muni gefa hverjum einstaklingi um 45 þús. kr. á ári. Í tillögunni er enn fremur bent á að sömu aðferð megi nota við aðrar auðlindir, eins og orkulindir og hálendið þegar takmarka þarf aðgang í þær auðlindir. Það er þannig í dag að öllum er hleypt inn í hálendið. Allir mega virkja sem geta vegna þess að það er minni eftirspurn en framboð eftir raforku. Það hefur gengið illa hjá okkur að selja raforkuna þannig að við erum ekki komnir í þá stöðu. Aðalkostur þessarar hugmyndar er markaðsvæðing og ég vil benda á að hér er eingöngu verið að leggja til að kanna kosti og galla ákveðinnar tillögu. Að lokinni umræðu legg ég til að þessari þáltill. verði vísað til hv. sjútvn.