Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Mér hefur verið bent á að það sé eðlilegra að sú tillaga sem hér um ræðir fari til efh.- og viðskn. fremur en til umhvn. Með vísun til 25. gr. þingskapa get ég fallist á það en þó með því fororði að með vísun til 23. gr. muni efh.- og viðskn. vísa málinu einnig til umsagnar umhvn.

Virðulegi forseti. Við höfum í nokkrum tilfellum fengið til nefnda mál af þessu tagi sem í raun heyra til á fleiri en einum stað. Ég get nefnt það að félmn. fær til sín mál varðandi tekjustofna sveitarfélaga og fyrir jól var slíkt mál á ferðinni og þá var skattahlið þess máls, aðstöðugjöldunum, vísað til efh.- og viðskn. sem vann málið í samvinnu við félmn. Ég mun sem varaformaður efh.- og viðskn. beita mér fyrir því í nefndinni að þetta mál fari til umsagnar umhvn. og get þar með fallist á þá ósk flm. sem hér hefur komið fram.

Virðulegur forseti. Það er greinilega orðið mikið feimnismál hjá stjórnarflokkunum að láta mál ganga til umhvn. þingsins. Það kemur hér tillaga eftir tillögu frá flm. um að vísa málum til umhvn. en jafnóðum rísa upp stjórnarliðar til að andmæla og gera tillögur um eitthvað annað eða einstakir þingmenn gera athugasemdir. Nú hefur hv. 1. flm. þessa máls fallist á þetta sjónarmið. Ég tek í rauninni tillögu hans þannig að hér sé um skattamál að ræða en ekki umhverfismál.  sinni. En hitt er annað mál að mér finnst það mjög sérkennilegt ef mál sem a.m.k. að formi til líta þannig út að þau varði umhverfismál, séu umhverfismál fyrst og fremst, eigi ekki heima í umhvn. þingsins og ég leyfi mér að gera athugasemd við þetta sem hér er að endurtaka sig æ ofan í æ í þingsölum að þessu leyti.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að leiðrétta hv. síðasta þingmann. Eins og þeir muna sem hér voru í þingsalnum í gær, þá var það hv. 2. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson, sem benti á það úr sal að sennilega ætti þetta mál betur heima í annarri nefnd en umhvn. og að athuguðu máli var það að mínum dómi rétt ábending frá honum. Þetta mál snýst um það með hvaða hætti beita megi sköttum og gjöldum til að ná tilteknum markmiðum í umhverfismálum. Þetta er skattamál sem skírskotar til þátta á umhverfissviðinu og það er nákvæmlega hárrétt tillaga sem flm. hefur nú komið hér með um það að vísa þessu til efh.- og viðskn. sem síðan leiti umsagnar umhvn. Það er mjög eðlileg og rétt málsmeðferð í þessu tilviki.

Frú forseti. Það er nú svo með þessa tillögu að hún fjallar bæði um umhverfismál og einnig um skattamál. Því miður er heimurinn ekki eins klipptur og skorinn og hv. 4. þm. Austurl. virðist vilja að hann sé, að það sé hægt að skipta öllum málum svo nákvæmlega niður á nefndir að ekki verði um deilt. Ég sé fyrir mér að ef við höfum þann hátt á sem ég hef hér lagt til og hv. varaformaður efh.- og viðskn. hefur tekið undir, þá muni þessi tillaga fá meiri og betri umfjöllun heldur en hún hefði ella fengið og það hljóti að verða málinu og umhverfismálum til framdráttar.

Frú forseti. Ég tel að hin nýju þingsköp gefi svigrúm til þess að fara mjög formlega og eðlilega með þessa tillögu. Hér er um að ræða skattamál, þ.e. á hvern hátt umhverfisskattar geti komið í stað núverandi skatta, svo sem tekjuskatta, eignarskatta, útsvars og aðstöðugjalds, og að ætla að fara með það fram hjá efh.- og viðskn. finnst mér ekki vera rétt. Ábending hv. 2. þm. Vestf. í gær var að mínu mati hárrétt. Hér er þó einnig um umhverfismál að ræða, a.m.k. að nafninu til, þannig að það er eðlilegt að umhvn. hafi tækifæri til að gefa álit á málinu og vinna í því. Ég tel að það sé alveg einboðið að efh.- og viðskn. sendi málið til álits hjá umhvn. og það álit verður væntanlega prentað með nál. þannig að ég sé ekki betur en þessi tillaga mundi með þessu móti fá eðlilega og vandaða meðferð. En mér finnst útilokað að ganga fram hjá efh.- og viðskn. í þessu tilfelli.

Virðulegi forseti. Það var enginn misskilningur uppi af minni hálfu um það hver gerði tillögu eða athugasemd við þetta á þingfundi í gær og lét ég það koma fram í máli mínu áðan og þess vegna þarflaust fyrir hv. þm. Geir Haarde að vera með ábendingar þar að lútandi. Hitt er ljóst að 1. flm. hefur nú vent kvæði sínu í kross í sambandi við tillögu um það hvert vísa beri þessu máli og mér finnst að flutningsmenn tillagna eigi að vega nokkuð þungt í sambandi við það hvert þingmáli er vísað og ætla ekki að gera athugasemd við það að þetta mál fari til efh.- og viðskn. Ég vakti reyndar athygli á því þegar málið var rætt í þinginu að hér væri í rauninni ekki um umhverfismál að ræða heldur væri Sjálfstfl. að leita að alveg nýjum skattstofni til þess að gefa til kynna að hann væri að breyta eitthvað til í skattamálum. Og ég hvet nú þingmenn til þess að lesa þessa tillögu, greinargerðina alveg sérstaklega.

Hæstv. forseti. Hér í gærð var allnokkur umræða um samskipti fjmrn. og Ríkisendurskoðunar. Hæstv. fjmrh. lýsti því þá yfir að þar væru engir meinbugir á, hann bæri fyllsta traust til Ríkisendurskoðunar þó að fram hefði komið í hans máli að það væri nú kannski ekki mælt af heilu hjarta. Nú ber svo við að hér hefur borist á borð okkar svar við fsp. hv. 3. þm. Reykn., Árna Mathiesens, fsp. til fjmrh. um innheimtu virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda. Svarið sem hér liggur fyrir á þskj. 727 hlýtur að kalla á ítarlega umræðu um þessi mál því að svarið við síðari hluta fsp. er svo alvarlegur áfellisdómur á Ríkisendurskoðun að ég held að forsætisnefnd þingsins og hæstv. forseti þess komist ekki hjá að taka það mál upp til alvarlegrar umræðu. Þar er vikið að endurskoðun ríkisreiknings 1991, skýrslu Ríkisendurskoðunar og yfirskoðunarmanna ríkisreiknings. Og bara svo að lesnar séu nokkrar setningar úr svari fjmrn. þá segir á bls. 6, hæstv. forseti: ,,Mat Ríkisendurskoðunar á innheimtu hefur að áliti fjmrn. veilur sem óhjákvæmilega leiða til rangrar niðurstöðu og hæpinna ályktana. Eins og þegar hefur verið gerð grein fyrir liggur veilan í þeirri aðferð að blanda saman innheimtutölum margra ára og bæta eftirstöðvum fyrri ára við innheimstustofn þess árs sem fjallað er um hverju sinni og notaður er við að reikna innheimtuhlutfall.`` Til að tefja nú ekki tíma of lengi ætla ég að hlaupa yfir nokkrar setningar. Síðan segir, með leyfi hæstv. forseta, svolítið síðar: ,,Sú aðferð, sem Ríkisendurskoðun notar til að meta innheimtuárangur, leiðir til vafasamrar niðurstöðu a.m.k. í tveimur veigamiklum atriðum.`` Og svo segir hér enn á bls. 7, og ég vil ekki taka tíma, hv. forseti, í að lesa þetta allt, ein lítil setning: ,,Ástæðan er þó ekki sú sem Ríkisendurskoðun telur.`` Og enn segir hér neðarlega á bls. 7: ,,Niðurstöður þessar, sem nánar eru sýndar og rökstuddar hér að framan, sýna að mat Ríkisendurskoðunar á innheimtu virðisaukaskatts er ekki rétt og gefur sem slíkt ekki tilefni til sérstakra aðgerða.`` Þetta er í mínum augum svo alvarlegur áfellisdómur á það virðulega embætti Ríkisendurskoðun að við þetta verður ekki unað, hæstv. forseti, og ég vil fara fram á það að þegar í stað við fyrsta mögulegt tækifæri verði tekin hér til umræðu umrædd skýrsla Ríkisendurskoðunar og yfirskoðunarmanna ríkisreikninga svo að úr því verði skorið hvort Ríkisendurskoðun nýtur trausts Alþingis eða ekki.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að það sem hv. 14. þm. Reykv. hóf máls á verður að flokkast undir stórtíðindi. Hér er um að ræða mjög heiftarlega árás fjmrn. á Ríkisendurskoðun. Ég hefði haldið að það væri skynsamlegra fyrir fjmrn. að reyna að leysa ágreiningsmál sín við Ríkisendurskoðun með öðrum hætti en að kasta inn í þingið sprengjum af þessu tagi. Ég bendi einnig á, virðulegi forseti, að þetta mál snertir ekki aðeins fjmrn. heldur einnig yfirskoðunarmenn ríkisreiknings sem eru kosnir samkvæmt stjórnarskránni af Alþingi Íslendinga og hljóta auðvitað að gera tilkall til þess að þeirra orð séu metin ekki síður en niðurstöður fjmrn. á hverjum tíma. Alþingi verður með öðrum orðum að gera það upp við sig hvort það tekur mark á fjmrn. í þessu máli eða yfirskoðunarmönnum ríkisreikninga sem Alþingi hefur sjálft kosið og taka undir þessar ábendingar Ríkisendurskoðunar í einu og öllu að því er varðar innheimtu á tekjum ríkissjóðs og sérstaklega virðisaukaskatti. Ég tel þess vegna, virðulegi forseti, og vil fara fram á það að fá að taka undir þau sjónarmið hv. 14. þm. Reykv. að það verði rækilega kannað hvort ekki er hægt að koma við alveg sérstakri umræðu um þetta skriflega svar sem hér liggur fyrir frá hæstv. fjmrh. þannig að Alþingi geti gert það upp við sig hvaða aðili það er sem Alþingi telur rétt að styðja í þessum efnum, yfirskoðunarmenn ríkisreikninga eða fjmrn. Það er ekki sitjandi undir þessum áfellisdómi fyrir Ríkisendurskoðun og enn síður fyrir yfirskoðunarmenn ríkisreikninga, verð ég að segja. Og ég undrast það að fjmrh. skuli láta frá sér fara svar af þessu tagi. Það eru uppi mörg ágreiningsmál milli fjmrn. og Ríkisendurskoðunar, en sú aðferð sem hér er viðhöfð af hálfu ráðuneytisins er ekki skynsamleg til að leysa mál. Hún kveikir nýja elda og fjölgar vandamálunum.

Virðulegi forseti. Vegna þeirra orða sem hér hafa fallið tel ég það sjálfsagt og eðlilegt að hið fyrsta verði tekinn hér til umræðu ríkisreikningurinn fyrir árið 1991 og það segir sig sjálft að í tengslum við þá umræðu verður rædd skýrsla Ríkisendurskoðunar og skýrsla yfirskoðunarmanna ríkisreiknings fyrir það ár. Þar með koma þessi mál formlega til þingsins.

Virðulegi forseti. Mér finnst nú þessi umræða ganga nokkuð fram úr efninu. Það er þannig að hér liggur fyrir fsp. og svar við henni og í þessari fsp. kemur greinilega fram að ýmislegt af því sem Ríkisendurskoðun hefur bent á er hið þarfasta mál. Það má nefna ýmislegt í þessum texta sem bendir til þess að ábendingar Ríkisendurskoðunar hafi verið teknar til greina og þeim sinnt. En það sem málið snýst um er það að í skýrslu Ríkisendurskoðunar er farið þannig að að meta innheimtuárangur ríkissjóðs og það er óviðunandi og því er að sjálfsögðu mótmælt. Ég vil eins og aðrir hv. þm. beita mér fyrir því og tel það bara algjörlega sjálfsagt, og mun að sjálfsögðu fagna því að hér verði umræða um þessi mál því að það er kominn tími til að þjóðin fái af því rétta mynd hver innheimtuárangur ríkisins er. Það er nefnilega ekki --- og þar veit ég að við erum ýmsir sammála sem um þessi mál höfum fjallað --- það verður að taka hvert ár fyrir sig og meta það. Það gefur ekki rétta niðurstöðu þegar safnað er upp öllum eftirstöðvum hvort sem þær eru frá gjaldþrota búum uppreiknuð með dráttarvöxtum og fleiru og síðan er stokkurinn borinn saman frá ári til árs. Það vita allir þeir sem til að mynda hafa starfað í bankaráðum eða verið fjármálaráðherrar að gefur ekki rétta mynd af samanburði á innheimtuárangri. Um það fjallar þetta svar sem nauðsynlegt var auðvitað að kæmi fram hjá þingmönnum til þess að það lægju ekki fyrir einhliða athugasemdir um þetta mál sem væri látið ósvarað af hendi þeirra sem bera ábyrgð á því að skattgreiðendur greiði þann skatt sem þeir eiga að greiða. Og ég fagna því og vona að sem allra fyrst verði tækifæri hér í þingsalnum til þess að ræða þessi mjög svo mikilvægu mál því að það er kominn tími til að menn átti sig á því að það er tekið á þessum málum í fjmrn. með fullri einurð og innheimtuárangur í virðisaukaskatti er með þeim hætti að það er ekki hægt að sjá með nokkru móti að hann sé eins lakur og Ríkisendurskoðun vill vera láta með sínum ranga samanburði.

Forseti mun stuðla að því að það verði hægt að taka þessi mál til umræðu hér í þinginu undir öðrum lið en gæslu þingskapa.

Virðulegi forseti. Hér hafa þráfaldlega komið upp umræður í þinginu um samskipti fjmrn. og Ríkisendurskoðunar og bókhaldsaðferðir og til viðbótar núna matsaðferðir. Ég ætla ekki að vera langorður um þessi mál undir liðnum um þingsköp. Það er nauðsynlegt að ræða þessi mál hér undir liðnum um ríkisreikning, en ég vildi aðeins undirstrika að það er mjög brýnt að hraða störfum svokallaðrar ríkisreikningsnefndar og komast að niðurstöðu um þessi mál svo að þessir hvimleiðu árekstrar og umræður um bókhald víki til hliðar út úr þessari umræðu um ríkisfjármálin. Þetta er alveg óviðunandi og grefur náttúrlega undan því trausti sem menn hafa á ríkisfjármálunum yfirleitt. Ég vildi aðeins nota þetta tækifæri til að undirstrika að það verður að komast niðurstaða í þessi mál og taka heildstætt á þeim.

Virðulegi forseti. Ég vil út af fyrir sig fagna því sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan að hann vilji beita sér fyrir því að fram fari umræða um þessi mál hið fyrsta. Ég læt mér svo sem í léttu rúmi liggja hvort það gerist í umræðum um ríkisreikninginn eða á öðrum vettvangi, en aðalatriðið er að það gerist fljótt vegna þeirra upplýsinga sem hér liggja fyrir. Ég held að það sé einnig mikilvægt fyrir þingheim að átta sig á því að hér er ekki einasta um að ræða deilur um tæknilega uppsetningu ríkisreikninga. Hér er líka um að ræða pólitíska deilu, þá deilu að virðisaukaskatturinn reyndist ekki vera sá kínalífselexír gegn skattsvikum sem þáv. fjmrh. vildi vera láta á sínum tíma.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka forseta fyrir að taka af skarið með að lýsa því yfir að hún muni beita sér fyrir að fram fari umræða um þessi mál. Ég vil benda hæstv. forseta á að það kom fram í gær í umræðu að ársskýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir árið 1992 hefur legið órædd mánuðum saman frá því að mælt var fyrir henni og þeirri umræðu þarf að halda áfram og ljúka henni. En auk þess vil ég taka undir það með hv. 9. þm. Reykv. að ég tel að það sé nauðsynlegt að umrædd skýrsla Ríkisendurskoðunar og endurskoðunarmanna ríkisreikninga komi hér á dagskrá á allra næstu dögum því að það er auðvitað ekki unandi við það að hæstv. ráðherra segi hér æ ofan í æ setningar eins og hann sagði nú hér síðast í máli sínu: ,,eins og Ríkisendurskoðun vill vera láta með sínum ranga samanburði.`` Harðari áfellisdóm er varla hægt að fella um þessa stofnun sem heyrir undir hið háa Alþingi og það er þess vegna ekki í valdi hæstv. ráðherra að beita sér fyrir einni eða neinni umræðu um þessi mál hér. Það er eins og hæstv. forseti réttilega tók af skarið um í valdi forseta og forsætisnefndar og ég treysti því, frú forseti, að það verði gert sem allra fyrst.

Forseti vill leiðrétta hv. þm. Skýrsla Ríkisendurskoðunar 1992 hefur ekki verið rædd enda ekki borist Alþingi en það voru skýrslur fyrir árin 1990 og 1991 sem hér voru til umræðu á sínum tíma og var frestað.

Hæstv. forseti. Ég vil biðja afsökunar á þessu en þetta voru upplýsingar sem ég fékk hér úr forsetastóli í gær en það er þá kannski til umhugsunar að hér skuli liggja óræddar þrjár skýrslur Ríkisendurskoðunar því fátt ætti nú að vera áhugaverðara fyrir hv. þingheim en að fylgjast með afkomu þjóðarbúsins og endurskoðun á henni. En ég þakka fyrir þessar upplýsingar og þeim mun heldur er mál að ræða málefni Ríkisendurskoðunar.

Forseti vill upplýsa að 3. dagskrármálið verður ekki tekið fyrir á þessum fundi. Ástæðan er sú að þessum fundi mun ljúka kl. 4 í dag.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um framkvæmd útboða á þskj. 363. Vegna smávægilegra mistaka í prentun er nauðsynlegt að prenta þetta þskj. upp og mun skrifstofa þingsins sjá til þess að það verði gert í dag. En svo ég snúi mér að efni frv. þá felur það í sér nýmæli sem er lögfesting reglna um framkvæmd útboða, en fram til þessa hafa menn einkum stuðst við ákvæði íslensks staðals, ÍST 30, um útboð verklegra framkvæmda og byggist gildi þessa staðals á því að þeir aðilar sem staðið hafa að samningu hans hafa orðið um það sammála að nota hann og mæla með því að hann verði notaður óbreyttur. Staðallinn hefur tvívegis verið endurskoðaður og einnig hafa verið settir fleiri staðlar um sérstök svið en reynslan af notkun staðalsins hefur leitt í ljós að jafnframt stöðlum er nauðsynlegt að hafa almenn lög um framkvæmd útboða. Þetta frv. fjallar einmitt um slíkan almennan lagaramma fyrir útboð, verk, vöru og þjónustu útboða. Þar nær þó ekki til útboða á fjármagns- og verðbréfamarkaði sökum þeirra sérstöku aðstæðna sem þar ríkja. Frv. hefur að geyma reglur um allt ferlið frá því að útboð er auglýst og þar til endanlegur samningur er kominn á milli kaupenda og bjóðenda. Ég ætla ekki að vera margmáll um einstök ákvæði frv. Þau skýra sig að mestu leyti sjálf, en hér er bæði stuðst við þær venjur sem skapast hafa við útboð vöru og verka og einnig er hér reynt að móta nýjar og sanngjarnar reglur þar sem framkvæmdin hefur verið á reiki. Sem dæmi um þetta nefni ég ákvæði 17. gr. frv. þar sem mótuð er regla um það hvernig kaupandi skuli standa formlega að því að tilkynna bjóðanda það að hann hyggist ekki taka tilboði hans. Þá vil ég sérstaklega nefna ákvæði 18. gr. frv. en því hefur oft verið haldið fram á undanförnum árum að útboðsfyrirkomulagið hafi verið misnotað í allríkum mæli. Hefur verið staðhæft að kaupendur hafi efnt til útboða til þess eins að kanna markaðinn og afla sér hugmynda um verð og aldrei hafi staðið til að semja við neinn þeirra sem tilboðin gerðu. Það hefur jafnvel gerst að efnt hafi verið til útboða eftir að búið hafi verið að ákveða að ganga til samninga við ákveðinn aðila. Þannig hafi útboðið farið fram undir fölsku flaggi og eingöngu hafi verið um verðkönnun að ræða til þess að skapa kaupandanum betri samningsaðstöðu gagnvart þeim aðila sem þegar var ákveðið að ganga til samninga við. Með ákvæðum 18. gr. þessa frv. er þrengdur að mun möguleikinn til þess að misnota útboðsfyrirkomulagið á þennan hátt. Samkvæmt þessum ákvæðum er óheimilt að bjóða út að nýju eða semja um framkvæmd eftir öðrum leiðum en útboðsgögn kveða á um fyrr en öllum þátttakendum hefur verið gerð rækileg og ítarlega rökstudd grein fyrir ástæðum þess að öllum tilboðum hafi verið hafnað. Í 20. gr. er lagt til að brot á ákvæðum laganna leiði til bótaábyrgðar, jafnframt því sem útboðið í heild verði lýst ógilt. Ekki er að efa að slík bótaábyrgð mun stuðla að heilbrigðari viðskiptaháttum hvað útboð varðar. Þetta frv. er samið af nefnd sem ég skipaði sl. haust í framhaldi af þál. sem samþykkt hafði verið um vorið. Í nefndinni sátu þeir Björn Friðfinnsson ráðuneytisstjóri, sem var formaður, Andrés Magnússon, lögfræðingur Landssambands iðnaðarmanna, Ásgeir Jóhannesson, forstjóri Innkaupastofnunar ríkisins, Pálmi Kristinsson, framkvæmdastjóri Verktakasambands Íslands, og Stefán Hermannsson, borgarverkfræðingur í Reykjavík. Þetta frv. er afrakstur af starfi þessarar nefndar. Ég tel að þeir nefndarmenn hafi unnið ágætt starf. Með þessu frv. er leitast við að koma til móts við þá í íslensku atvinnulífi sem telja að framkvæmd útboða hafi einatt hallað á innlenda tilbjóðendur. Virðulegi forseti. Þetta frv. hefur að geyma tillögur um mikilvæga lagasetningu sem ég hygg að geti framvegis fært íslensku atvinnulífi sanngjarnari leikreglur en við búum við nú. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta frv. skuli vera komið fram. Ég hafði flutt þáltill. um að unnið skyldi að því að semja frv. til útboðslaga og fékkst hún samþykkt eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra 20. maí 1992. Þess vegna fagna ég því að frv. skuli nú vera komið fram því að svo vissulega var mikið þörf á að kveða hér fastar að heldur en áður hafði verið eftir þeim staðli sem menn höfðu þá áður unnið eftir. Mér var það fyrir nokkru og reyndar löngu ljóst af fyrri störfum mínum að um útboð þurfti að skapa betri reglur, ef svo mætti segja. Það fór margt þar úrskeiðis og enginn efi er í mínum huga að með útboðum, ef að þeim er staðið á eðlilegan hátt, er um mikinn sparnað að ræða fyrir þjóðfélagið og þá sem að útboðum standa, enda hefur það mjög sýnt sig í dag. Ég ætla ekki að segja um hve háar upphæðir er að ræða, en það fer ekki á milli mála að þar eru menn að tala um verulega mikið fé. Ég ætla ekki fremur en ráðherrann að fara fyrir einstakar greinar frv. Ég held að það sé rétt að hinir hæfustu menn hafa verið kallaðir til starfa til að smíða þetta frv. og ég vona þess vegna að löggjöfin standist. Ég tek undir það að mistök hafa orðið eins og hæstv. ráðherra vék að og minntist þar á 17. gr. frv. sem á að fyrirbyggja að slíkt verði. Og þá datt mér einmitt í hug, vegna þess að mér varð þá litið á hæstv. heilbrrh. þar sem hann sat í sæti sínu, umræður sem hér höfðu farið fram ekki fyrir löngu síðan um ákveðið verk á Ísafirði. Ef þetta frv. hefði þá verið komið fram, þá hefðum við losnað við þá umræðu því að þá hefði auðvitað viðkomandi ráðherra orðið að ganga um þann garð eins og siðuðum mönnum sæmir. Það sem vakti fyrst og fremst áhuga minn fyrir þessu máli voru fyrri störf mín og ekki síst hitt að ég hafði fylgst með ráðstefnu sem fór fram á vegum Staðlaráðs Íslands og kynnti mér þar ítarlega erindi sem Sigurður Gissurarson flutti um útboð og er hið merkasta plagg og það var kveikjan að því að ég flutti þessa þáltill. Ég þarf ekki að segja fleiri orð. Ég er kominn hér fyrst og fremst upp til að þakka það að við þessari þál. var orðið og nú búum við vonandi fljótlega við ákveðin og markvissari lög og reglur um útboð. En menn verða að átta sig á því að útboð eru ekki aðeins til þess að nota við stærri mannvirkjagerð. Þau eru ekki síður orðin tæki í dag í hinni almennu þjónustu, verslun og hvers konar viðskiptum. Það er því mjög brýnt að þetta mál fái farsæla afgreiðslu á þessu þing og geti orðið að lögum áður en við förum heim í vor.

Virðulegi forseti. Það sem knýr mig til að ræða hér um gæslu þingskapa er sú breyting sem hér hefur orðið á dagskrá þessa fundar. Samkvæmt drögum að dagskrá Alþingis fyrir þessa viku sem við þingmenn fengum í hendur fyrir helgi og samkvæmt dagskrá sem hér lá fyrir í morgun mátti ætla að það mál sem yrði þungamiðja umræðunnar í dag yrði seðlabankalögin. Nú hefur það mál verið tekin af dagskrá í dag og sú eina skýring gefin að það verði ríkisstjórnarfundur kl. 4 í dag. Ég spyr því virðulegan forseta: Síðan hvenær er hæstv. ríkisstjórn farin að stýra fundum á þennan hátt? Og ég spyr einnig hæstv. viðskrh. hvort það sé að kröfu ríkisstjórnarinnar að það mál sem hér átti að vera á dagskrá, seðlabankafrv., sé ekki tekið fyrir. Þetta segi ég, virðulegi forseti, kannski fyrst og fremst vegna þess að í fyrsta skipti var beitt því ákvæði þingskapa að fresta umræðu og fara fram á að mál yrði tekið fyrir í viðkomandi nefnd áður en 1. umr. yrði fram haldið. Þá lá svo mikið á að sá fundur var knúinn í gegn án þess að forvígismaður þess að fá málinu frestað gæti verið þar og þá hélt maður að það væri vegna þess að það lægi á því að taka málið fyrir hér á í þinginu. Þetta er mjög bagalegt fyrir okkur þingmenn sem erum að reyna að skipuleggja tíma okkar út frá því sem við teljum að dagskráin bjóði upp á. Sá sem hér stendur hafði til að mynda notað þann tíma sem gafst til undirbúnings í gær og í dag fyrir þingfund í dag fyrir seðlabankafrv. Ég spyr því, virðulegi forseti, um nánari skýringar á því hvers vegna á þennan hátt er hér brugðið út af dagskrá.

Forseta er ljúft að upplýsa það og gefa skýringar á því. Skýringin er sú að forseti fékk upplýsingar um það í hádeginu í dag að ríkisstjórnin þyrfti að halda fund á óvenjulegum tíma, kl. 4 í dag. Forseti hafði hins vegar gert ráð fyrir að þetta yrði langur fundardagur á Alþingi sem yrði notaður fyrst og fremst til þess að ljúka umræðu um það mál sem hv. þm. var að tala um, 3. málið á dagskrá, sem er Seðlabanki Íslands. En það er alveg ljóst að það er ekki hægt að ljúka umræðu um það mál á þeim tæpum tveimur tímum sem eru eftir af þessum þingfundi. Það er jafnframt ljóst að það gengur ekki að halda hér þingfund um stjfrv. þegar ráðherrar geta ekki verið viðstaddir þar sem þeir eru á fundi. Forseti er alveg viss um að hv. þm. virða það, ef ríkisstjórnin þarf að halda fund á óvenjulegum tíma og lætur vita af því og óskar eftir að það sé tekið tillit til þess. Og það er ekkert við þessu annað að gera en að reyna að taka þau tvö mál fyrir sem eru á dagskránni í dag önnur en Seðlabankinn, þ.e. 4. og 5. dagskrármálið, og þar á meðal það mál sem nú þegar er hafin umræða um. Þetta eru skýringarnar og það var engin krafa frá ríkisstjórninni til forseta um að fresta umræðunni um 3. dagskrármálið. Það vill forseti upplýsa. Það var ákvörðun forseta sjálfs og það var vinnuhagræðing í huga forseta að taka frekar þau mál sem væntanlega yrði hægt að ljúka 1. umr. um heldur en mál þar sem margir þingmenn eru á mælendaskrá og vitað er að munu taka langan tíma. Þetta eru svör forseta.

Virðulegi forseti. Það eitt er víst að þetta var ekki vinnuhagræðing fyrir okkur þingmenn sem þurfum að búa okkur undir þau mál sem á dagskrá eru á hverjum tíma. Og ég get sagt það fyrir mig, meðal annars vegna þess sem virðulegur forseti nefndi hér áðan, að ég hafði talið að þessi dagur færi allur undir Seðlabankann og því ekki haft tök á að búa mig undir hin tvö málin sem eru á dagskrá nú sem koma til þeirrar nefndar sem ég sit í. Það eru því margar hliðar á vinnuhagræðingunni. Í öðru lagi, virðulegi forseti, vil ég spyrja hvenær sé meiningin að halda seðlabankaumræðunni áfram því að það lá svo mikið á henni að það var ekki hægt að bíða með umfjöllun í nefnd eftir því að nefndin væri fullskipuð. Þá vil ég einnig, virðulegi forseti, benda á að það má alveg snúa við því sem virðulegur forseti sagði hér áðan þegar hún sagði að það gengi ekki að Alþingi væri að halda fund á þeim tíma sem ríkisstjórnin væri að funda. Ég mundi nú hafa tilhneigingu til að orða það þannig, virðingu Alþingis vegna, að það gengi ekki ríkisstjórnin tilkynni í hádegi að hún ætli að halda fund seinni part dags á þriðjudegi sem er einn starfsamasti dagur þingsins í vikunni og mér finnst þetta reyndar ekki við hæfi og það hefði þá átt að vera virðulegs forseta að láta Alþingi sitja fyrir fundatíma ríkisstjórnarinnar.

Forseti boðaði þingflokksformenn á fund í hádeginu og tilkynnti um þessa breytingu og það komu engar athugasemdir fram á þeim fundi nema síður væri. Þeir sýndu skilning á þessari stöðu sem upp var komin.

Virðulegi forseti. Mér sýnist nú að það sé dálítið merkileg staða hérna uppi. Það er greinilegt að það er ekki áhugi á því fyrir hönd ríkisstjórnarinnar eða forustu þingsins að ræða seðlabankafrv. því að það voru meira en tveir tímar til stefnu. Annað eins hefur komið fyrir og það að umræðu um mál hafi verið frestað og mér finnst í hæsta máta einkennilegt að það sé hægt að tilkynna um ríkisstjórnarfund í hádegi á óvenjulegum tíma. Mér er spurn hvert tilefnið er. Það er sjálfsagt að leggja niður fundi þingsins ef ríkisstjórnin þarf af mjög brýnum ástæðum að halda fundi. En það er ekki ástæða til þess ef ríkisstjórnin hefur einhverja þörf að halda fundi á óvenjulegum tíma að fella niður þinghald þess vegna. Er ríkisstjórnin að fara frá? Eða er öryggishagsmunum landsins ógnað? Hvað er að gerast?  að beina þessum fyrirspurnum til forseta, en hún er þó . . . 

Virðulegur forseti. Það þarf ekki að hafa langt mál um þetta frv. til laga um framkvæmd útboða. Mér sýnist eftir yfirferð yfir efnisatriði frv. að þar séu öll aðalatriði sem þurfa að vera lögtekin til þess að útboð geti farið fram með lagalegum stuðningi og ég vil almennt lýsa yfir stuðningi mínum við frv. Þó kann að vera að hv. nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar rekist á eitthvað sem vantar eða þurfi að breyta og að sjálfsögðu mun ég þá taka afstöðu til þess þegar að því kemur. Að vísu var verið að dreifa nýrri útgáfu af frv. núna rétt áðan, en ég sé enga breytingu á þeirri nýju útgáfu miðað við þá fyrri aðra en að gildistökugreinin hafi fallið niður og ég vænti þess að hæstv. ráðherra muni þá leiðrétta mig ef mér hefur sést yfir aðrar leiðréttingar í þessari nýju útgáfu. En það er óþarft af minni hálfu að hafa mörg orð um efnisatriði frv. Það er fyrir löngu tímabært og að mínu viti hefðu efnisatriði frv. átt að vera komið í lög fyrir mörgum árum. Það hefði sparað bjóðendum a.m.k. tíma og fyrirhöfn ef ákvæði ÍST 30 hefðu haft lagagildi eins og lagt er til nú.

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með það að þetta frv. skuli vera komið fram. Ég spurði hæstv. iðnrh. á síðasta þingi um hvort mætti vænta frv. frá ráðuneytinu um þessi útboðsmál og fékk þau svör að málið væri í athugun í ráðuneytinu sem e.t.v. gæti leitt til þess að lagt yrði fram frv. Nú er þetta frv. komið og mér sýnist það nokkuð vel úr garði gert. Það hefur verið mikið baráttumál Landssambands iðnaðarmanna og fleiri aðila í háa herrans tíð að fá skýrar leikreglur um útboðsmálin og mér sýnist að þetta frv. sé ágætlega úr garði gert og fullnægi þeim óskum sem þessir aðilar hafa haft. Íslenski útboðsmarkaðurinn veltir mörgum milljörðum á ári og það er því mikilvægt að hafa skýrar leikreglur og skýrari heldur en verið hafa varðandi útboð. Menn hafa oft og tíðum farið ansi frjálslega með þessi mál og notað útboð sem eins konar verðkönnun og það eru mörg dæmi um það að menn hafi notað lægsta tilboð til þess að pína niður verð hjá öðrum sem jafnvel hafa ekki tekið þátt í útboðinu. Það er því mjög tímabært að setja lög um útboð en ég held að einnig þyrfti í framhaldinu að setja skýrari leikreglur en nú eru um gerð verksamninga í framhaldi af útboðum því að oft og tíðum er nú mikil brotalöm hvað varðar verksamningana líka. Og ég held að það væri ástæða til þess að skoða það í framhaldinu. Ég vil ítreka ánægju mína með það að þetta frv. skuli vera komið fram. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það hér en ég ræddi þetta mál nokkuð ítarlega á síðasta þingi og sé ekki ástæðu til þess að ítreka þau ummæli. Ég vona að við fáum þetta frv. fljótlega til umræðu í efh.- og viðskn.

Forseti. Vegna orða hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar um framgang þessa máls vil ég að það komi alveg skýrt fram að 20. maí 1992 samþykkti Alþingi Íslendinga að fela iðnrh. að skipa nefnd til að vinna að þessu máli þannig að það var Alþingi Íslendinga sem samþykkti þáltill. um að iðnrh. kæmi með frv. til útboðslaga og hann varð góðfúslega við því og láir honum það enginn.

Hæstv. forseti. Ég skildi nú ekki alls kostar þetta andsvar eða tilganginn með því. Mér er alveg kunnugt um hvaða gang þetta mál hefur haft hér í þinginu, þetta er gott og þarft mál sem nú hefur fengið ágætan framgang. Það var eins og hv. þm. Stefán Guðmundsson tekur fram, samþykkt þáltill. sem hann var held ég 1. flm. að. Fsp. mín í fyrra gekk út á það hvaða framgang þetta mál mundi hafa hjá hæstv. ráðherra. Ég sé enga ástæðu til þess að við séum að karpa um það hér hvaða gang þetta hefur haft. Aðalatriðið er að nú er málið komið fram, þarft mál og gott sem allir fagna.

Virðulegi forseti. Ég er eins og margir sem hér hafa talað á undan mér mjög ánægð með það að hér skuli vera komið fram frv. til laga um framkvæmd útboða og vil taka það fram að ég studdi eins og margir aðrir tillögu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar á síðasta þingi. Hefði þurft að vera komið fram frv. til laga um þetta fyrir löngu síðan því að það hefur sýnt sig að þó að í útboðum hafi verið byggt á ÍST 30, þá hefur það ekki nægt til þess að þeir sem hafa stundað útboð hafi farið eftir þeim reglum sem þar gilda. Vonandi kemst þetta frv. áfram í þinginu þannig að menn hafi þá lagaákvæði að byggja á. Það má nefna að í 17. gr. frv. segir um höfnun á tilboði, með leyfi forseta: ,,Vilji kaupandi ekki taka tilboði sem borist hefur skal hann skýra bjóðanda frá því formlega eigi síðar en í lok þess frests sem hann hefur til að taka tilboði.`` Fresturinn er samkvæmt íslenskum staðli þrjár vikur og ég minni á það að núna síðast í vetur þegar við ræddum utan dagskrár um tilboð í sjúkrahúsið á Ísafirði, þá voru komnar sex vikur frá því að tilboð höfðu verið opnuð og þá var enn hvorki búið að taka tilboðum né hafna. Það liðu rúmar sex vikur þar til það gerðist. Það má einnig nefna það að í 18. gr. segir að hafi útboð farið fram, þá sé kaupanda óheimilt að efna til útboðs að nýju eða semja um framkvæmd þess eftir öðrum leiðum en útboðsgögn kveða á um fyrr en öllum þátttakendum hafi skriflega verið greint ítarlega frá ástæðum þess að öllum tilboðum hafi verið hafnað. Þetta ákvæði hefur einnig verið brotið. Það voru að vísu ekki lög um það en ef þetta hefðu verið lög á þeim tíma sem ég ræddi hér um áðan, þá hefði þetta lagaákvæði einnig verið brotið. Svo að ég nefni aftur útboð í sjúkrahúsið á Ísafirði, þá fóru fram útboð í utanhússviðgerðir á sl. sumri. Það barst fjöldi tilboða en þeim var ekki svarað áður en ákveðið var að fara aðra leið en þar var boðin út. Ég vænti þess að hæstv. iðnrh. sem hér er að leggja fram þetta frv. muni hafa kynnt þetta mjög vel í sínum ríkisstjórnarflokki og allir ráðherrar séu því samþykkir og vilji vinna að framgangi þessarar lagasetningar.

Hæstv. forseti. Ég vil nú eins og fleiri ræðumenn fagna því að þetta frv. er hér komið fram og þakka þeim sem eiga þátt í því eða hafa átt á undanförnum árum að koma þessu máli á dagskrá og stuðla að því að frumvarpssmíð hefur farið fram. Ég held að það sé engin spurning um að það er þarft og til bóta að fá skýr lagafyrirmæli um svona almennan framkvæmdaramma á þessu sviði og fljótt á litið sýnist mér að sú tillaga sem hér er um það gjörð sé í alla staði eðlileg. Það má sjálfsagt skoða það og ræða í viðkomandi þingnefnd hvaða ástæða sé til að hafa þessi fyrirmæli ítarleg og í miklum smáatriðum, en í öllu falli eru hérna ákvæði sem ættu að tryggja vandaðri framkvæmd þessara hluta en oft hefur orðið raunin á og nýleg dæmi og eldri færa okkur heim sanninn um að þyrftu að vera í lögum þannig að ótvírætt væri hver réttarstaða verkkaupa og bjóðenda væri í hverju tilviki. Hér hefur verið minnt á t.d. framgöngu hæstv. heilbrrh. sem stóð með afar sérstæðum hætti í verkkaupum nú á dögunum og þarf í raun og veru ekki að fara fleiri orðum um það. Það minnir hins vegar á það að þó svo að þetta komist nú í lög, sæmilega skýr ákvæði um framkvæmd útboða, þá held ég að það sé enn talsvert verk óunnið að koma skikk á þennan málaflokk í heild sinni hjá hinu opinbera. Og þar tel ég að vanti alveg sérstaklega verklagsreglur eða lagafyrirmæli um það hvenær skuli viðhafa útboð og hvenær ekki og þá hvers konar útboð. Hér er að sjálfsögðu ekki verið að taka á þeim þætti málsins, enda ekki ætlunin. Hér er verið að setja lagaramma um framkvæmdina, mér er það mjög vel ljóst. En ég vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli á þessu í leiðinni. Í 1. gr. segir einfaldlega: ,,Lög þessi gilda þegar útboði er beitt til þess að koma á viðskiptum milli tveggja eða fleiri aðila um verk, vöru eða þjónustu.`` Ég tel a.m.k. hvað opinbera aðila snertir, ríkið sjálft og allar stofnanir þess sem eru nú einu sinni með viðamestu framkvæmdir í landinu á sínum snærum, þar sem eru til að mynda hinar stóru framkvæmdastofnanir sem heyra undir samgrn., þá þurfi að móta miklu skýrari verklagsreglur og lagaákvæði um þessi mál í heild sinni, þar á meðal það hvenær útboð eru viðhöfð og hvers konar útboð. Og þar held ég að þurfi að vera fyrir hendi viss sveigjanleiki. Sú venja sem hefur skapast, að taka að vissu leyti tillit til laga um skipan opinberra framkvæmda en að öðru leyti ekki, viðhafa útboð í ákveðnum tilvikum en öðrum ekki og hafa það jafnvel í mati einstakra stofnana eða starfsmanna ríkisins, er ekki nógu góð. Á sínum tíma, ég hygg að það hafi verið á árinu 1989 frekar en 1990, var reynt að koma skikk á þessi mál innan samgrn. með því að setja einfaldlega sérstakar verklagsreglur þar á bæ sem stofnunum er undir það ráðuneyti heyrðu bæri að fara eftir og það var unnið eftir þeim a.m.k. árin þar á eftir, en hvernig þau mál standa síðan núna er mér ekki nákvæmlega kunnugt um. Ég held að það sé í þeim tilvikum fyrst og fremst nauðsynlegt að samræmi sé á um framkvæmd þessara mála milli einstakra stofnana og innan hvers málaflokks, en það hefur ekki verið svo og nægir þar að nefna dæmi um t.d. einstök umdæmi Vegagerðar ríkisins. Tilhögun útboða eða hvort útboð eru viðhöfð og þá hvernig hefur verið með nokkuð mismunandi hætti innan hinna einstöku umdæma. Þetta skapar ýmiss konar árekstra og leiðindi sem hægt væri að komast hjá ef í gildi væru annaðhvort lagafyrirmæli ef ástæða þætti til eða þá a.m.k. skýrar verklagsreglur í þessum efnum. Mér sýnist nákvæmlega sama dæmið á ferðinni í raun og veru þegar hin sérstæða byggingardeild heilbrrn. ef ég man rétt sem allt í einu varð heimsfræg í umræðum sl. vetur vegna framkvæmda á Ísafirði virðist þess umkomin að yfirtaka hlutverk Innkaupastofnunar ríkisis og taka forræði varðandi framkvæmdir á vegum heilbrrn. í einstökum tilvikum en svo öðrum ekki, þá er auðvitað verið að dreifa þessum málaflokki út um dal og hól. Þetta skapar hættu á misræmi í framkvæmd sem ekki á að eiga sér stað. Ég held þess vegna að það sé þörf á því að í beinu framhaldi af setningu laga um framkvæmd útboða, sem eins og margoft hefur komið hér fram er þarft mál í sjálfu sér, þá þurfi að taka til endurskoðunar lög um skipan opinberra framkvæmda og í raun og veru líka ákvæði sem gilda um opinber innkaup að svo miklu leyti sem við höfum þá eitthvert sjálfdæmi í þessu lengur ef samningur um Evrópskt efnahagssvæði gengur í gildi, en þar eru jú upp á okkur settar reglur utan að frá í verulegum mæli í þessum efnum. Ég legg þess vegna áherslu á það að menn líti ekki einangrað á þetta frv. og gangi ekki að því gruflandi að það eitt og sér, svo þarft sem það er, leysir ekki ýmsa þætti þess vanda sem uppi er í sambandi við tilhögun framkvæmda. Og sérstaklega hvað hið opinbera snertir, þá held ég að það sé löngu tímabært að framkvæma heildarendurskoðun eða úttekt á því hvernig þessum málum er fyrir komið hjá hinum einstöku ráðuneytum og einstöku stofnunum ríkisins með það að markmiði að tryggja þarna samræmi og heilbrigða framkvæmd í hvívetna, en þetta mál, þarft í sjálfu sér, getur vel orðið hluti af réttarfarsbótum eða úrbótum á þessu sviði.

Hæstv. forseti. Ég þakka þann stuðning sem fram hefur komið við þetta frv. í umræðunum. Ekki síst vil ég þakka þeim hv. 4. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Vesturl. sem báðir hafa sýnt þessu máli mikinn áhuga á fyrri stigum málsins og sannarlega flýtt fyrir því að þetta mál er nú hingað komið. Vegna spurningar frá hv. 5. þm. Vestf. vil ég taka það fram að í útgáfunni sem prentuð hefur verið upp eru leiðrétt þau mistök að niður hafði fallið gildistökuákvæðið og kostnaðarumsögn frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. Þetta tvennt hefur nú verið leiðrétt. Þetta eru þær einu breytingar sem gerðar hafa verið á frv. frá þeirri gerð sem það hefur legið hér í þinginu um nokkurt skeið. Ég tel ekki ástæðu á þessu stigi til þess að hafa fleiri orð um efni frv. Ég fagna því að þingmenn virðast almennt taka tillögunum vel og bendi á að hv. efh.- og viðskn. mun að sjálfsögu fjalla vandlega um þetta mál og mér segir hugur um að það kynni að vera skynsamlegt, þótt sú nefnd ákveði það að sjálfsögðu sjálf, að leita álits hv. iðnn. á málinu því að það er hverju orði sannara sem hér kom fram hjá hv. 5. þm. Vesturl. að það hefur lengi verið mikið kappsmál iðnaðarmanna og Landssambands iðnaðarmanna að koma á betri leikreglum á þessu sviði athafna- og viðskiptalífs. Vegna orða hv. 4. þm. Norðurl. e. um gildissvið laganna, þá er það að sjálfsögðu afmarkaður tilgangur þessa frv. að gera tillögur um lög sem gilda skuli þegar útboði er beitt. Í þessum lagagreinum er hvergi að því vikið orði hvenær eða með hvaða hætti skuli fara með einstök tilefni slíkra viðskipta. Það er annað mál og ekki ætlunin að taka á því með þessu frv. Ég vil svo að lokum vegna orða hv. 6. þm. Vestf. taka það fram að að sjálfsögðu hefur þingflokkur Alþfl. fjallað um þetta mál og er alls ekki ráð fyrir öðru gert en lögin gildi á Vestfjörðum líka.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 22 frá 27. mars 1991, um samvinnulög. Frv. er á þskj. 644. Þegar hin nýju samvinnulög voru samþykkt árið 1991 var bætt við þau ákvæði til bráðabirgða sem lagði viðskrh. þá skyldu á herðar að skipa nefnd sem hafa skyldi það hlutverk að gera tillögur um framtíðarskipan innlánsdeilda samvinnufélaga. Jafnframt skyldi nefndin gera tillögur um þær lagabreytingar sem nauðsynlegar kynnu að vera til þess að fella reglur um rekstur innlánsdeilda að almennum reglum sem gilda um aðrar innlánsstofnanir og jafnframt taka tillit til sérstöðu starfandi innlánsdeilda og þýðingar þeirra fyrir hlutaðeigandi samvinnufélög. Í samræmi við þetta ákvæði skipaði ég síðan nefndina og frv. sem hér liggur fyrir þingheimi er árangur af starfi nefndarinnar og tillögugerð hennar. Auðvitað var þessari nefnd nokkur vandi á höndum. Annars vegar er ljóst að innlánsdeildirnar hafa haft miklu hlutverki að gegna innan samvinnuhreyfingarinnar á Íslandi. Hins vegar hafa menn lengi haft áhyggjur af stöðu innlagseigenda í innlánsdeildum eins og reyndar er allítarlega rakið í athugasemdunum við frv. Af þessum ástæðum þótti nauðsynlegt að tryggja betur stöðu þeirra sem innstæður eiga í innlánsdeildunum. Það er skylt að taka fram að það hafa að vísu ekki orðið stóráföll í þessu efni ef litið er á heildarfjárhæðir en minni áföll þó og það síðasta líklega í sambandi við gjaldþrot kaupfélags vestur í Önundarfirði. Þótt þar væri ekki um háar fjárhæðir að ræða var það að sjálfsögðu mjög tilfinnanlegt tjón fyrir þá einstaklinga og þá aðila sem urðu fyrir því. Til þess að gefa hugmynd um mikilvægi innlánsdeildanna er rétt að það komi fram að innstæður í innlánsdeildunum námu rúmlega tveimur milljörðum kr. í árslok 1991 og hér er því um verulega hagsmuni að ræða þegar litið er á heildina. Það varð niðurstaða nefndarinnar að það mætti ekki jafna innlánsdeildunum í samvinnufélögunum við venjulegar innláns- og lánastofnanir. Áhættan er meiri, einkum af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi er lántakinn aðeins einn, samvinnufélagið, og hins vegar er fjármunum deildanna ekki haldið aðskildum frá atvinnurekstri, áhætturekstri, sem er alls óskyldur rekstri venjulegra innlánsstofnana en það er einmitt þetta tvennt sem markar innlánsdeildum kaupfélaganna sérstöðu. Nefndin mat þá hagsmuni sem hér eru í húfi og gerði síðan um það tillögu í frv. að samvinnufélögum verði áfram heimilað að reka innlánsdeildir, en gerðar verði strangar kröfur til þessara félaga um eigið fé og eiginfjárhlutfall í innlánsdeildunum. Jafnframt yrðu þau að vera aðilar að Tryggingarsjóði innlánsdeilda. Þessar kröfur koma fram í 1. gr. frv. en þar er lagt til að nýrri grein, 2. gr. a. verði bætt við samvinnulögin og þar séu talin skilyrði fyrir því að samvinnufélag megi starfrækja innlánsdeild. Eigið fé slíks samvinnufélags skal vera a.m.k. 100 millj. kr. og hlutfall eigin fjár af heildareignum eigi lægra en 20%. Lágmarksfjárhæð eigin fjár breytist í takt við verðbreytingar og er mælt fyrir um hvernig við skuli bregðast þegar eigið fé eða eiginfjárhlutfall samvinnufélags fer niður fyrir lágmarkskröfu laganna. Þá er gerð sú krafa að reikningar félagsins séu endurskoðaðir af löggiltum endurskoðanda og einnig sú krafa að það sé aðili að Tryggingarsjóði innlánsdeilda og enn fremur að samþykktir sjóðsins skuli staðfestar af ráðherra líkt og gildir t.d. um sparisjóði. Í greininni segir að til tryggingar því fé sem lagt er í innlánsdeild séu eignir félagsins, þar með taldar eignir í Tryggingarsjóði innlánsdeilda og ábyrgð félagsmanna samkvæmt 18. gr. samvinnulaga. Þá er innlánsdeild óheimilt að veita lán í eigin nafni eða reka aðra fjármálastarfsemi en um getur í upphafi greinarinnar og hún teljist ekki innláns- eða lánastofnun í skilningi laganna um Seðlabanka Íslands. Til nánari skýringar á því sem ég nefndi hér síðast vil ég geta þess að samþykktir Tryggingarsjóðs innlánsdeilda eru nú til endurskoðunar, og þar með krafan um staðfestingu ráðherra, eru sett fram til þess að tryggja vissar lágmarkskröfur til starfsemi sjóðsins. M.a. þykir eðlilegt að gera þá kröfu að samvinnufélag sem er aðili a þessum sjóði eigi sem séreign í honum a.m.k. ígildi bindiskyldrar innstæðu í sama hlutfalli og Seðlabankinn beitir á ráðstöfunarfé lánastofnana á hverjum tíma. Það að innlánsdeild teljist ekki innláns- eða lánastofnun í skilningi laganna um Seðlabankann þýðir m.a. að hún þarf þá ekki að fullnægja almennum kröfum til innlánsstofnana, m.a. þeim kröfum sem gerðar eru í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði, en á móti nýtur hún heldur ekki sömu fyrirgreiðslu í Seðlabanka og innlánsstofnanir eiga að geta notið. Hún fellur hins vegar undir eftirlit bankaeftirlits Seðlabankans samkvæmt fyrirliggjandi frv. til nýrra seðlabankalaga sem ég bendi á og var nú á dagskrá þessa fundar, en þar er einmitt áskilnaður um það að innlánsdeildir samvinnufélaga falli undir bankaeftirlitið. Þetta ákvæði tel ég mjög mikilvægt. Í 2. gr. frv. er að finna tillögu um nýtt bráðabirgðaákvæði við samvinnulögin þar sem samvinnufélögum er veittur aðlögunarfrestur að þessum nýju kröfum til 31. jan. 1994. Fullnægi þau ekki kröfunum skulu þau leggja niður innlánsdeildir sínar hinn 1. jan. 1995 og má reikna með því að þar sem slíkt gerist verði það yfirleitt gert með samningum við banka eða sparisjóði sem tryggi hag innlagseigenda og komi a.m.k. í mörgum tilfellum til móts við þarfir félaganna. En stærstu og öflugustu samvinnufélögin munu án efa áfram geta rekið sínar innlánsdeildir ákveði stjórnir þeirra að gera það. Þá er loks í 2. gr. mælt fyrir um að ákvæði framangreindrar innskotsgreinar í samvinnulögin verði tekin til endurskoðunar ekki síðar en 1. jan. árið 2000. Eru þá hafðar í huga þær öru breytingar sem nú eru að verða í atvinnu- og efnahagsstarfsemi þjóðarinnar. Ég vil taka það fram að í nefndinni sem samdi þetta frv. sátu þeir Björn Friðfinnsson ráðuneytisstjóri, Guðbrandur Þ. Guðbrandsson fulltrúi, Jón Adólf Guðjónsson bankastjóri, Ragnar Hafliðason, aðstoðarforstöðumaður bankaeftirlits Seðlabanka Íslands, Sigurður Hafstein framkvæmdastjóri og Þórir Páll Guðjónsson kaupfélagsstjóri. Þessar tillögur eru samdar af þeim og þeir standa sameiginlega að þeim. Ég vil ljúka ræðu minni í þetta sinn, virðulegi forseti, með því að bera fram þá ósk að þetta frv. verði að lögum á þessu vori og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegur forseti. Ég vil fagna því að þetta frv. er komið fram og treysti því að á grundvelli þess megi finna innlánsdeildum samvinnufélaganna stað í fjármálakerfi okkar á næstu árum. Það er rétt sem ráðherra nefndi hér að innlánsdeildirnar hafa gegnt mikilvægu hlutverki í þessu rekstrar- og félagsformi þó að það sé kannski ekki eins stórt í dag og það var þegar best lét. Það er einnig rétt hjá hæstv. ráðherra að það má leiða að því líkur að B-deildir samvinnufélaganna muni að einhverju leyti geta komið í stað innlánsdeildanna, en þó að mínu mati ekki að öllu leyti. Ég er þeirrar skoðunar að þetta form hafi á umliðnum árum í langsamlega flestum tilfellum verið báðum aðilum hagstætt, þeim sem trúðu viðkomandi samvinnufélagi fyrir sínum fjármunum og félaginu þó að það hafi getað greitt fyrir það fyllilega sambærilega vexti við það sem aðrir hafa gert, þrátt fyrir það hafa þetta verið ódýrari peningar, því að á þá hefur ekki fallið vaxtamunur eins og hefði verið ef það hefði farið í gegnum aðrar lánastofnanir. Ég ætla ekki að gera athugasemdir við einstaka liði frv. Ég hef tækifæri til þess í nefndinni. Ég get tekið undir það með hæstv. ráðherra að það er mjög æskilegt að takist að ganga frá þessu á vorþinginu núna og eyða þeirri óvissu sem hefur verið um framtíð innlánsdeildanna. Að lokum, virðilegi forseti, svona rétt til að menn átti sig á hvað þessar innlánsdeildir eru þó stórar, þá eru í þeim samtals 2.176 millj. kr. eða 2,1 milljarður kr. og það er af um 450 milljarða kr. peningalegum sparnaði í okkar þjóðfélagi. Og ef við tökum bankakerfið sem heild, þá eru það, ef ég man rétt, eitthvað í kringum 150 milljarðar kr. sem eru í bönkunum þannig að þetta eru þó umtalsverðir fjármunir.