Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gísli Sveinsson) Jeg álít eigi þörf að fara mörgum orðum um tillögu þessa. Hún er, eins og hv. þingdm. mun kunnugt, fram komin vegna stórskemda þeirra, er urðu af hinu mikla Kötlugosi síðastliðið haust. Skemdir þessar voru margvíslegar; það varð bæði tjón á skepnum og munum manna, og tjón og skemdir á jörðum. Það er ekki tilgangur tillögu þessarar að sækja um eða gera ráð fyrir neinum styrk úr ríkissjóði til að bæta mönnum skepnutjón og muna. En við það er átt, að hið opinbera taki nokkurn þátt í tjóni, sem á jörðum hefir orðið, og mun ekki of freklega að kveðið, þótt ríkissjóði sje talið bera að gera það, að minsta kosti um jarðir þær, sem hann er eigandi að. Til tjónsins á jörðum má telja það að á mörgum þeirra hefir verið algert jarðbann frá því í haust, að gosið gekk yfir, og þangað til í vor, þó ekki af snjó, en af öskufalli og jökulleðju, og sumsstaðar er svo enn, þótt annarsstaðar sjeu nú komnir nokkrir hagar og slægjur í bygð. Jeg ætla ekki að gera tilraun til að reikna tjónið, sem samfara er jarðarspellunum, enda er það lítt reiknanlegt, svo að við hæfi sje. Aftur á móti er tjón á skepnum þeim, er fórust í flóðinu eða fóru sjer að voða af felmtri, útreiknanlegt, því að menn vita nokkurn veginn nákvæmlega tölu þeirra. Um 500–600 sauðfjár mun hafa horfið í gosinu, og það aðallega úr tveim fremur litlum hreppum, og líkast að full 300 af því hafi farist í flóðinu Af stórgripum fórust 37 hross. Þetta er beina skepnutjónið, en óbeina tjónið er sem sagt óútreiknanlegt. Það er óútreiknanlegt, hve hrakningar og skemdir á jörðu háðu fjenaðinum og drógu úr nytjum hans og hnektu búskap manna. En af því að hv.þm. hafa fengið allnákvæma skýrslu um það, sem jeg hefi samið og stjórnarráðið gefið út, þá skal jeg ekki fara lengra út í að skýra frá því. Eins og sjá má af skýrslunni, þá hafa jarðir á þessu svæði verið harla lítils virði síðan gosið skall á, og not af þeim til beitar fram á síðasta vor nálega engin, og rýr mjög enn í dag. Því hljóðar fyrri hluti tillögunnar um það, að hið opinbera gefi eftir eftirgjald jarða þess á gossvæðinu fyrir síðastliðið fardagaár. Þetta nær að vísu skamt, og alls eigi til þeirra, sem eigi búa á þjóðjörðum eða kirkjueignum. En jeg vil ekki fara fram á annað en það, sem fullkomnasta sanngirni mælir með. Annar liður till. fer fram á, að veitt sje úr ríkissjóði nokkurt fje til að ljetta undir með almenningi, sem fyrir jarðspellum hefir orðið, með að afla sjer fóðurbætis. Jeg vil heldur fara þessa leið en að biðja um peninga handa mönnum þessum, því sumir þeirra hafa meira gagn af slíkri hjálp til að halda við búpeningi sínum en þótt þeir fengju nokkrar krónur. Ósk mín er sú, að landsstjórnin hlutist til um kaup á fóðurbæti handa hjeraði þessu, sjái um, að hann komist á hagkvæman stað fyrir hjeraðsbúa, og selji hann ekki fullu verði. Í þessu ætlast jeg til að styrkurinn sje fólginn. Sumir hv.þm. hafa látið í ljós, að rjett væri, að landsstjórnin hlutaðist til um útvegun á meiri fóðurbæti en þurfa mundi til að verða við tillögu minni, eða handa fleiri hjeruðum, og hafa komið með þingsályktunartillögu um það efni. Jeg mun verða henni fylgjandi, því að jeg tel hana á góðum rökum bygða, þar sem svo lítur nú út, að menn verði hart úti víða á Suðurlandsundirlendinu sökum óþurka, þótt grasbrestur sje ekki. Þó er hjer nokkur munur á. Mín tillaga fer fram á, að landsstjórnin útvegi fóðurbæti og selji hann undir sannvirði þeim, sem tjón hafa beðið af eldgosinu; en hin tillagan beinir því til stjórnarinnar að útvega fóðurbæti og selja hann hjer sunnanlands, sjálfsagt að vísu svo lágu verði sem unt er, en þó eigi undir sannvirði. Þessar tvær tillögur gætu því, ef mönnum sýndist, orðið samferða gegnum þingið, þó að ekki sje nauðsynlegt, að þær verði látnar fylgjast að. En þess er að gæta, að tjón getur orðið að því, ef framkvæmd málsins dregst að nokkrum mun, og þyrfti því að hraða þeim sem mest. Það, sem jeg á aðallega við um fóðurbætiskaupin, er að landsstjórnin kaupi fóðursíld, því að það er sá fóðurbætir, sem flestir eystra óska helst að fá. Það mun þykja hlýða, að nefnd fjalli um mál þetta, og óska jeg, að því sje vísað til landbúnaðarnefndar, sem að sjálfsögðu mun bera sig saman við fjárveitinganefnd. Tillagan um fóðurbætiskaupin, er jeg nefndi, býst jeg við að muni verða fengin landbúnaðarnefndinni í hendur; geri jeg ráð fyrir sem sjálfsögðu, að báðar tillögurnar verði samþyktar því að þær eru sumpart sanngjarnar og sumpart nauðsynlegar.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Háttv. frsm. meiri hl. (E. Árna.) hefir nú gert grein fyrir sínu áliti. Skal jeg þess vegna leyfa mjer að fara nokkrum orðum um nefndarálit minni hlutans, því að það er oft svo, að „ekki er nema hálfsögð sagan, er einn segir frá“. Og jeg get ekki neitað því, að mjer finst nál. meiri hlutans nokkuð einhliða. Það er þá fyrst og fremst gjald Íslandsbanka. Það þykir meiri hlutanum of lágt. Minni hlutinn telur líka, að það hefði mátt vera hærra. En það var ekki hægt að fá það hærra. En benda vil jeg á, að fyrst hv. meiri hl. þykir 50 þús. krónur lágt fyrir 2% milj. kr., þá ætti þeim að þykja gott að taka við seðlaútgáfurjetti að ef til vill jafnmiklu fyrir ekki neitt. Með öðrum orðum: Fyrst 50000 kr. þykir lágt gjald frá Íslandsbanka fyrir rjettinn, ætti Landsbankanum að þykja nokkurs um vert að fá samskonar rjett fyrir ekkert. Hjer verður að athuga, að Íslandsbanki hefir fengið seðlaútgáfurjett í 30 ár, gegn árlegu gjaldi, en algerðu skattfrelsi. Þess vegna greiðir hann þessar 50 þús. kr. fyrir seðlaútgáfurjettinn, en engan skatt. Af þessu má sjá, að Íslandsbanki metur ekki seðlaútgáfurjettinn jafnlífis og háttv.frsm. meiri hl. (E. Árna.), sem álítur, að hann muni jafnvel verða Landsbankanum til byrði. Seðlaútgáfurjetturinn er mikilla peninga virði, en meiri hl. heldur, að Landsbankinn muni skaðast á honum. Hann á að tryggja sem næst 2/5 af seðlum. Með öðrum orðum: Ef hann gefur út 100 krónur, þá á hann að hafa 40 krónur trygðar í fyrirliggjandi gulli eða verðbrjefum. Hinar 60 krónurnar eru án tryggingar, og vextirnir af þeim teknir svo að segja á þurru landi, að öðru en kostnaðinum við seðlana. Ef dæmið er stækkað og tekin t. d. 1 miljón, þá fást 30 þúsund krónur greiddar á ári í vexti, ef þeir teljast 5%, af 2 milj. 60 þús. kr., sem er þá hagur af seðlaútgáfunni. Nú var seðlaútgáfan um 9 milj. kr. við síðustu mánaðamót. Af þessu sjest, að hjer er ekki um neitt smáræði að tefla. Mig stórfurðar á því, að hv. meiri hl. skuli slá því fram, sem hjer stendur prentað í nál., að peningalegur gróði Landsbankans sje mjög tvísýnn. Jeg get ekki sjeð, í hverju sú tvísýna á að liggja. Hagurinn sýnist auðsær, þegar ekki þarf að tryggja nema 2/5 hluta. Háttv. framsm. (E. Árna.) talaði mikið um kostnaðinn við að prenta seðlana. í nál. minni hl. segir, að kostnaðurinn árlega muni ekki verða minni en samninganefndin hafi gert ráð fyrir, og miklar líkur til, að hann verði hærri. Jeg veit, að Íslandsbanki hefir fengið tilboð um prentun á sínum seðlum, sem er allmiklu lægra heldur en samninganefndin gerir ráð fyrir. Jeg hefi sjeð brjefið með tilboðinu. Sem sagt má búast við, að kostnaðurinn verði allmikill, en hjá þeim kostnaði verður ekki komist, ef rjetturinn er tekinn, og enginn þarf að reyna að telja mjer trú um, að Íslandsbanki vildi halda áfram að gefa út seðla, ef ekkert væri upp úr því að hafa. Svo er annað atriði. Það var áður álit margra, að kostnaðurinn við seðlaútgáfuna kæmi upp við það, hve mikið tapaðist af seðlum í umferð. Það vita allir, að seðlar bankanna koma ekki allir til innlausnar. Þeir tapast á margan hátt, brenna í eldsvoðum, eða glatast er skip farast, týnast o. s. frv. En það er hagur bankans. Bankinn er búinn að fá borgun fyrir þá seðla, en þeir koma aldrei til innlausnar. Hv. meiri hl. segir, að naumast sje ábyggilegt að reikna með meðaltali seðla þeirra, sem úti eru síðustu dagana í hverjum mánuði, því að það meðaltal myndi verða of hátt. Mjer er óskiljanlegt, á hverju háttv. meiri hl. byggir þetta. Það eru engar skýrslur til um það, hve mikil seðlaútgáfan er, aðrar en þær, sem miðaðar eru við lok hvers mánaðar. Bankinn gerir ekki daglega skýrslu um það, heldur að eins í lok hvers mánaðar. Jeg sje ekki heldur minstu líkur til þess, að meira sje úti í lok mánaðarins en t. d. um hann miðjan eða hvern annan dag. Getur því ekki hjá því farið, að þetta verði nokkurn veginn rjett og ábyggilegt, ef jafnan er fylgt sömu reglunni. Það kemur hjer fram, sem oftar, að hv. meiri hl. málar eins svart og hann mögulega getur og tortryggir að ástæðulausu. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að skilyrðunum, sem Íslandsbanki hefir sett fyrir því, að láta af hendi hindrunarrjettinn, og svara þá um leið hv. framsm. meiri hl. (E. Árna.). Um fyrsta skilyrðið hefi jeg þegar talað og sýnt, að auðsær sje gróði af seðlaútgáfunni. Það getur hver reiknað, sem vill, þar sem hjer um bil 3/5 af vöxtunum eru teknir á þurru landi, ef svo má að orði kveða, eða tryggingarlaust. Til samanburðar skal jeg geta þess, að bönkum þykir gott að fá sparifje til að ávaxta, þótt þeir þurfi að greiða 4% í vexti. En hjer ætti bankinn ekki að hagnast neitt, eftir áliti meiri hl., þótt hann fái fje fyrir ekki neitt. Jeg skal skjóta því hjer inn í, að samninganefndin leit svo á, og líka minni hl. fjárhagsnefndar, að það væri sama, hvort Landsbankinn græddi eða ríkissjóður; það gæti gengið á milli. Það er alt annað að eiga við Landsbankann en Íslandsbanka, sem er útlendur hlutafjelagsbanki og hefir fengið hjer seðlaútgáfurjett til 30 ára, leyfi, sem ekki verður hróflað við fyr en sá tími er liðinn, nema með hans samþykki, og nú liggur einmitt þetta samþykki fyrir. Þá er annað skilyrðið, yfirfærslurjetturinn. Það er rjett, að hjer er öllu snúið við um skyldur og rjettindi bankanna, vegna þess, að hjer er skift á um útgáfurjettinn. Það er auðvitað skilyrði, sem betra væri að losna við, en í samningi milli tveggja aðilja er ekki hægt að vænta þess, að annar aðilinn fái að búa til alla skilmálana. Þar verður að vera samkomulag. Í nefndarál. meiri hl. er bent á, að ef svo skyldi fara, að dönsk og íslensk mynt breytti verðhlutfalli, þá gæti Landsbankinn tapað á því. Hjer er nú nokkuð langt seilst, þar sem bæði löndin hafa sömu mynt. Það er auðvitað mikið rjett, að þetta gæti breyst. En þá ætti hv. meiri hl. að athuga orðalag 6. gr., „án sjerstakra ómakslauna“. Jeg verð að minna hv. meiri hl. á, að ómakslaun og gengismunur er sitt hvað. Þetta er svo mikill misskilningur, svo mikil fjarstæða, að mig stórfurðar, að hv. meiri hl. skuli geta komið þetta gat til hugar, og það sýnir hversu grunt hv. meiri hl. ristir í þessu máli. Það er náttúrlega satt, að það getur orðið dálítið tap fyrir Landsbankann, ef hann getur ekki selt þá peninga, sem hann t. d. á niðri í Danmörku. En jeg vil benda hv. meiri hl. á, að það getur eins vel verið hagur fyrir bankann, og sjest þetta með því að snúa dæmi hv.frsm. meiri hl. (E. Árna.) við. Segjum t. d., að Landsbankinn eigi 200000 kr. í Kaupmannahöfn, og Íslandsbanki vilji fá þær fluttar heim, svo að Landsbankinn eigi þar ekkert inni. Næsta dag kemur maður, sem ætlar að fá peninga flutta til Kaupmannahafnar, og greiðir peningana hjer, segjum 200000. Þá er alt komið í samt lag aftur, og Landsbankinn hefir grætt á þessu. Þetta sýnir, að skilyrðið getur verið til hags, og er erfitt að meta hvort þyngra verður á metunum, tap eða gróði. Að segja, að þetta sje mjög varhugavert, er að gera úlfalda úr mýflugu, og víst er um það, að Íslandsbanki, sem hefir þessa kvöð nú, telur hana lítils virði. Þá er ákvæðið um, að Íslandsbanki megi leggja inn seðla sína í Landsbankann gegn 3% vöxtum. Við hefðum helst viljað losna við þetta skilyrði, en það var ekki hægt. En annars get jeg ekki sjeð, að hjer sje nein hætta á ferðum. Þetta er sett til að tryggja, að seðlar þeir, sem Íslandsbanki má gefa út, 2½ milj. kr., sjeu altaf í umferð, og meðan bankarnir keppast við að ná í sparisjóðsfje gegn 4% vöxtum er það næsta undarlegt og ósamrýmanlegt heilbrigðri skynsemi, að það sje til tjóns fyrir seðlabanka að fá peninga fyrir 3%. Að minsta kosti trúi jeg þessu ekki, hversu lengi sem hv. meiri hl. stagast á því. Þá telur meiri hl. nefndarinnar leyfið um takmarkalausa aukning hlutafjár til handa Íslandsbanka hættulegt. En jeg sje ekki, í hverju sú hætta liggur, því að sá hemill er á bankanum, að hann verður að sjá um að ávaxta fje sitt. Ágóðinn má tæpast vera undir 10%. Getur háttv. meiri hl. þá verið svo viss um, að bankinn auki ekki hlutafje sitt, þótt hann hafi seðlaútgáfurjettinn? Sú stefna hefir einmitt verið uppi í þinginu, að aukning hlutafjárins eigi að fara eftir aukning seðlaútgáfu. Hjer er því ekki um neina hættu að ræða. Það getur vel komið fyrir, að bankinn auki hlutafjeð, en það er í sjálfs hans „Interesse“ að auka það ekki meira en svo, að hann geti ávaxtað það. Og ef þörf er til slíkrar aukningar, þá er ekki rjett að setja sig upp á móti því. Þá skal jeg minnast dálítið á bankaráðið. Því hafði nú aldrei verið spáð, að það yrði til að frelsa þetta land. En nú virðist meiri hl. helst líta svo á, að það sje ómissandi. En það besta, sem um það er hægt að segja, er það, að það geri ekki neitt, sje „húmbúg“, spillandi bitlingur og ekki annað. Og jeg skil ekki, að það breytist á næstu 15 árum þannig, að í því verði menn, sem skifta sjer af störfum bankans. Svo hefði háttv. meiri hluti átt að geta þess, hefði hann viljað vera samviskusamur, að ekki er slept eftirlitinu með bankanum. Samkvæmt 7. gr. frv. á ráðuneytið að skipa tvo eftirlitsmenn, sem jeg held að gætu orðið eins hollir fyrir bankana og ríkið eins og þetta blessað bankaráð, sem nú er. Og að komast þannig að orði, að það sje til beins tjóns fyrir landið, ef bankaráðið yrði afnumið og tveir menn settir í staðinn, er staðleysa ein, og skil jeg ekki annað en meiri hlutinn finni til þess sjálfur. Háttv. meiri hl. segir um 9. gr. frv., að það sje auðsætt, að breytingin eigi að fara fram smátt og smátt. Er mjer óskiljanlegt, hvernig hann hefir fundið það út. Vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp greinina: „Ráðuneytið ákveður í samráði við báða bankana, hvernig breytingu þeirri á seðlaútgáfurjettinum, sem ræðir um í lögum þessum, skuli fyrir komið, og eru bankarnir skyldir að hlíta úrskurði þess þar um.“ Hjer stendur ekki orð um, að breytingin eigi að fara fram smátt og smátt. En í greinargerðinni segir, að breytingin verði að fara fram eftir því, sem viðskiftaþörfin krefur, og það er líka auðvitað sjálfsagður hlutur. Á hinu á ekki að þurfa að vera nein hætta, að ríkið missi nein rjettindi, og það verður þá því að eins, að stjórnin verði of eftirlát. Og rjett á eftir kemur það óbeinlínis fram í nál. meiri hl., að það sje töluvert varið í seðlaútgáfurjettinn, þar sem talað er um, að fullur rjettur komi ekki fyr en seint og síðar meir. Þar er meiri hl. sýnilega hræddur við hömlur á hinum aukna seðlaútgáfurjetti. En það er auðvitað ástæðulaust að treysta ekki ráðuneytinu til að stjórnabreytingunni þannig, að ekki verði til tjóns fyrir viðskiftin. Það er rjett skýrt frá hjá hv.frsm. meiri hl. (E. Árna.), að fjárhagsnefnd hafi haft fund með bankastjórn Landsbankans. En það hefði þá verið rjett að geta þess um leið, að skoðun hennar, sem fram kom á þeim fundi, væri ekki hvað minsti þátturinn í nál. meiri hl. því áður en bankastjórnin kom á fundinn voru a. m. k. tveir meiri hl. manna minni hl. samdóma, en snerust svo. þetta ættu þeir hv.þm. að kannast við og „motivera“ rjett sinnaskiftin, þ. e. a. s. með því, að þeir vilji ekki gera bankastjórninni á móti skapi, en segja ekki, að seðlaútgáfurjetturinn sje einskis virði. Háttv. meiri hl. segir, að Íslandsbanki hafi grætt mikið á stríðsárunum. eins og aðrir seðlabankar. Það er alveg rjett. En af hverju? Af því, að hann var seðlabanki og auðgaðist af seðlaútgáfunni. Og vegna þess, að Íslandsbanki hefir grætt svona mikið, vill meiri hlutinn láta hann taka við afleiðingunum af því, ef „krisis“ yrði í peningamálunum. En á „krisis“-tímum væri einmitt miklu heppilegra að láta Landsbankann, sem er ríkiseign, standa fyrir peningamálum landsins, en að láta útlent hlutafjelag gera það. Er ekki hugsanlegt, að útlent gróðafjelag næði þá eignarhaldi á ýmsu fjemætu, er alþýða hefði ekki peninga? Ætli það væri ekki eins heppilegt að láta Landsbankann miðla peningum og gefa út meiri seðla þá en ella? En þessu hlutverki vill meiri hl. kasta frá Landsbankanum og í hendurnar á erlendu hlutafjelagi. Að síðustu vil jeg benda á það, að meiri hl. gerir ekkert ráð fyrir, hvað gera skuli í þessu máli framvegis, en leggur að eins fram rökstudda dagskrá til að svæfa málið fyrir fult og alt. Á þá að láta sjer nægja með það sem er? Meiri hl. hlýtur að vera viðbúinn að koma með till. um, hvað gera skuli. Að öðrum kosti er framferði hans óforsvaranlegt. Áður en nefndin klofnaði vildi hann láta fresta málinu um eitt ár, en eins og jeg benti þá strax á, þá er það ekki hægt. Málið má ekki biða svo lengi, því seðlar Íslandsbanka eru þrotnir, og verður því að láta fara að prenta nýja. Eins og kemur fram í nál. meiri hl., þá býst hann við, að Íslandsbanki haldi áfram að hafa seðlaútgáfu þau 15 ár, sem eftir eru af leyfistímanum. Þess vegna vildi jeg skjóta því til hv. deildar, að brjóta ekki af sjer þá brú, sem verið er að leggja með frv., fyr en eitthvað er gert. Og það má ekki dragast að gera eitthvað, því annars hefir Íslandsbanki hindrunarráðin, og jeg býst við, að hann noti þau. Gæti þá skeð, að meiri hl. kæmist að því, hversu gott verður að fá hjá honum þau fríðindi, er með þarf. Eða ætlar deildin virkilega að láta bankann sjá, að hún hafni nú tilboði hans, svo að hann á eftir geti sett hvaða skilyrði sem honum sýnist? Ef rökstudda dagskráin verður samþ., væri það undarlegur endir á málinu. Það var mikið rætt um það á þinginu 1914, hvort Íslandsbanki ætti að fá seðlaútgáfurjettinn, og nú 1. september næstkomandi er tíminn út runninn. Á meðan á stríðinu stóð var það ætið tekið fram, að þetta væri að eins stríðsráðstöfun. En nú er stríðið úti, og stjórnin hefir nú komist fyrir um, með hvaða kjörum seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka fengist. Og svo ætti að afgreiða málið með þessari rökstuddu dagskrá! Jeg þykist vita, að hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) taki hjer til máls. Hann lýsti því yfir á þinginu 1917, að aukning seðla- útgáfu Íslandsbanka væri „stórkostleg hlunnindi“ fyrir bankann. En nú segir sami háttv.þm. (B. Sv.), að það sje svo langt frá því, að hjer sje um stórkostleg hlunnindi að ræða, heldur sje mjög tvísýnt, hvort Landsbankinn hefði ekki skaða af að öðlast slíkan rjett. Það verður gaman að heyra, hvernig háttv.þm. (B. Sv.) fer að samræma þetta. Nei, hjer er ekki hægt að fella frv. með þeirri „motiveringu“, að það borgi sig ekki fyrir Landsbankann að taka við seðlaútgáfurjettinum, því að með því væri deildin að gefa sjálfri sjer löðrung, eftir framkomu hennar 1917 að dæma. Annað mál er það, að skilyrðin sjeu slæm, en jeg hefi reynt að sýna fram á, að svo er ekki. En hvað sem ofan á verður, þá tel jeg sjálfsagt, að deildin lofi frv. til 2. umr. og athugi það þannig nánar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg legg ekki svo sjerstaklega mikla áherslu á það, hvort þetta frv. verður samþ. eða ekki. En jeg verð að taka undir með hv. framsm. minni hl. (M. G.) um það, að jeg tel óforsvaranlegt af meiri hl. að ganga svo frá málinu, eins og raun er á orðin. Það er sjálfsagt að koma fram með álit um, hvað gera ætti í málinu, ef frv. yrði felt eða því yrði vísað frá. Sá tími, sem Íslandsbanki hefir heimild til seðlaútgáfunnar, er að verða úti  (M. G.: Hálfur mánuður eftir)  , og hvernig stendur þá á því, að meiri hl. hefir ekki tekið það til athugunar. Rökstuddu dagskrána, sem fram er komin, má með engu móti samþykkja, því að það er að svæfa málið. Og jeg legg áherslu á, að það eigi ekki að ráða því til lykta á þann hátt, heldur taka málið út af dagskrá og fresta umr., eða lofa því að ganga til 2. umr., ef vera kynni, að hv. meiri hl. gerði einhverjar breytingar til batnaðar á meðan.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Háttv. frsm. minni hl. (M. G.) hefir talað hjer langt mál frá sínu sjónarmiði. Mjer kom það ekki á óvart, þó að honum þætti málstaður minni hl. fagur. Háttv. þm. (M. G.) sagði um skilyrðin, að hann vildi helst losna við þau, en svo þegar til kemur telur hann þau alls ekkert viðsjárverð. Þarna skilur á milli. Við álítum skilyrðin athugaverð og frágangssök að ganga að þeim þeirra vegna. Þá dvaldi hv.þm. (M. G.) lengi við gróðann, sem væri af seðlaútgáfu. Hann sagði, að þegar bankinn þyrfti ekki að hafa nema 40% í gulli, þá væru vextir af 60% gróði. Þetta væri rjett, ef enginn væri kostnaður við rekstur bankans og allir seðlarnir væru í umferð, en það kemur aldrei fyrir, að svo sje, og má aldrei koma fyrir.  (M. G.: Það þarf þá ekki að borga af þeim á meðan)  . Vissu fleiri. En það skýtur skökku við, þar sem háttv.þm. (M. G.) sagði, að 60% væri hreinn gróði, og ber það vott um nákvæmni hans. Háttv. þm. (M. G.) þótti meiri hl. mála svart. Það kann vel að vera. En þegar fyrirmyndin hefir horn og klaufir, þá er eðlilegt, að það komi fram á málverkinu. Hitt getur líka verið álitamál, hvort hv. minni hl. er ekki litblindur í þessu máli. Það er nú alls ekki undarlegt, þó margir sjeu ragir við að gerbreyta því fyrirkomulagi, sem nú er, eftir þeirri reynslu, sem fengin er, og eftir þeim ályktunum, sem gera verður um framtíðina. En meiri hl. vill vera viss um það, að þegar breytt sje til, þá sje það gert til hins betra. Þá gat háttv.þm. (M. G.) um yfirfærslurjettinn, og taldi hann óhjákvæmilegan og eðlilegan. Um það geta ekki verið skiftar skoðanir, og það ætti að vera öllum ljóst, að Landsbankinn afsalar sjer rjetti, sem hann hefir nú, og tekur að sjer skyldur, sem oft geta orðið honum til skaða.  (M. G.: Fær hann ekkert í staðinn)  . Hann fær aldrei það í staðinn, að þetta sje honum ekki til meira og minna tjóns eða óþæginda. Háttv. frsm. minni hl. (M. G.) var allstórorður út af því áliti meiri hl., að gengismismunur hjer og í Danmörku gæti orðið Landsbankanum til tjóns. Taldi hann það fjarstæðu. Veit þá háttv.þm. (M. G.) ekki, að myntlög og verðgildi peninga er tvent óskylt? Má benda á það, að Noregur og Svíþjóð hafa samhljóða myntlög, en þó er gengismunur nokkur í þeim löndum nú. Þar sem hann sagði, að í frv. stæði, að yfirfærslurnar ættu að vera Landsbankanum að kostnaðarlausu, þá gildir það ákvæði alls ekki um hið breytilega verðgildi peninga. Þann varnagla vantar einmitt í frv. Háttv. þm. (M. G.) fór því þarna með staðleysur einar. Þá voru ummæli háttv.þm. (M. G.) um aukningu hlutafjárins allkynleg. Þau voru á þá leið, að Íslandsbanki mundi ekki auka hlutafjeð, nema hann gæti sjeð fyrir að koma því á vöxtu, og þá yrði það til góðs, því að það efldi framkvæmdir í landinu. Auk þeirra vafasömu hlunninda, sem af því leiða að láta arðinn af framleiðslu landsins renna út úr landinu, þá getur þetta verið athugavert að öðru leyti. Þegar nú Íslandsbanki er ekki lengur seðlabanki í eiginlegum skilningi, og það er hann ekki eftir þessu frv., og allar skyldur og ábyrgð seðlabanka eru komnar yfir á Landsbankann, þá þarf Íslandsbanki ekki að bíða eftir tækifæri til að ávaxta hlutafje sitt. Hann getur skapað tækifærin sjálfur með því að stofna til ýmiskonar braskfyrirtækja hjer, sem vafasamt er að reynist langlíf eða til þjóðþrifa. Og þegar þessi fyrirtæki fara að velta um koll, þá kemur það á bak Landsbankans að bjarga fjárhagslegu áliti landsins út á við, og gæti honum orðið það örðugt að halda jafnvæginu á fjárreiðunum út á við, og inn á við, ef Íslandsbanki gengi langt í þessu efni. - Hjer eru margar auðsuppsprettur í landi, og er í aðsigi, að farið sje að reyna að færa sjer þær í nyt. Er þar opinn vegur fyrir Íslandsbanka til að ávaxta aukið hlutafje. Þá talaði háttv.þm. (M. G.) um bankaráðið, og vildi gera lítið úr því. Það þýðir ekki að deila um, hvernig það hefir orðið í reyndinni, en hitt er meira um vert, hver áhrif það getur haft á framferði bankans, ef það beitir sjer. Bankaráðið hefir ekki að eins eftirlit með rekstri bankans, heldur hefir það vald til að hlutast til um stjórn hans og fyrirkomulag. Það getur því ráðið miklu um það, hvernig bankinn beitir sjer gagnvart landi og þjóð. Eftirlitsmennirnir, sem frv. gerir ráð fyrir, eru algerlega valdlausir um allan rekstur bankans. Hlutverk þeirra er einungis það, að líta eftir því, að nægileg gulltrygging sje fyrir öllum þeim seðlum, er út eru gefnir. Lengra ná þeir ekki. Háttv. frsm. minni hl. (M. G.) taldi það hart að orði kveðið, þar sem meiri hl. kallaði skilyrðin tjón fyrir Landsbankann. Já, meiri hl. dregur engar dulur á það, að hann lítur svo á. Annars verður hver að eiga um það við sjálfan sig, hvert álit hann hefir á skilyrðunum. Þá taldi háttv. framsm. (M. G.) meiri hl. fara ekki rjett með, því að hann hjeldi því fram, að aukningin kæmi ekki fyr en seint og síðar meir. En háttv. framsm. (M. G.) viðurkennir sjálfur, að aukningin komi smátt og smátt.  (M. G.: Jeg sagði, að hún kæmi eftir því sem viðskiftaþörfin krefðist)  . Já, og nú eru allar líkur til, að hún krefjist þess smátt og smátt, og þá fer aukningin eftir því. Annars erum við ekki að fárast yfir því, að Landsbankinn fái þetta ekki alt í einu, heldur yfir því, að hann skuli taka á sínar herðar allar skyldur og alla ábyrgð áður en hann hefir fengið það, sem á móti á að koma. Háttv. framsm. (M. G.) drap einnig á það, að afstaða meiri hl. væri nú önnur en hefði verið áður en stjórn Landsbankans hefði átt tal við nefndina. Því er nú svo varið, að það er ekki á allra meðfæri að dæma um það í fljótu bragði. Jeg býst við, að allmargir háttv. deildarmanna viðurkenni, að þeir hafi ekki þekkingu á þessu máli eins og bankafróðir menn.  (E. A.: Eru þeir til?)  . Það er hægt að segja menn mismunandi bankafróða, þó alfullkominn bankafræðingur sje ef til vill ekki til. Þetta mál lá fyrir okkur, og við urðum að dæma um það eins og við vorum menn til, með stuðningi og upplýsingum fróðra manna í þessari grein. Áður en við áttum tal við bankastjórnina þá höfðum við að eins fengið einhliða skýringu á málinu, og var því ekki að furða, þó að afstaða okkar meiri hl. yrði nokkru gleggri og ákveðnari við það að fá málið skýrt frá báðum hliðum. Háttv. framsm. (M. G.) sagði, að nefndarálitið væri einhliða. Þessi ummæli bera vott um það, að hann hefir ekki kynt sjer nál. nógu vel. Jeg er viss um, að ef háttv.þm. (M. G.) les nefndarálitið vandlega yfir aftur, þá sjer hann, að skoðun og niðurstaða nefndarinnar er fengin með samanburði á báðum hliðum málsins. Næsta atriðið hjá háttv. framsm. (M. G.) var um, að hollara væri að Landsbankinn stæði fyrir peningaverslun landsins. Þetta er alveg rjett, og svo hefði það átt að vera frá upphafi. En hjer er nú að eins um að tala leifar af seðlaútgáfu, sem Landsbankinn á að fá með ýmiskonar kvöðum og ókjörum. Þá er spurning háttv. framsm. (M. G.) um það, hvað við meiri hl. menn ætluðumst fyrir. Hann sagði, að við gerðum ekkert annað en að rífa niður, en bygðum ekkert nýtt í þess stað, og þetta taldi hann með öllu óforsvaranlegt. Hann taldi það skýlausa skyldu okkar að gera eitthvað í þá átt, að seðlaþörfinni yrði fullnægt En bæði er það, að engin skylda hvílir á meiri hl. í þessu efni, enda kemur það ekkert þessu frv. við. Það er ekki í fyrsta skifti, sem svona lagaðar mótbárur eru notaðar. Það lá að eins fyrir nefndinni að athuga og taka afstöðu til þessa frv., og það hefir nefndin gert. Meiri hl. hefir komist að þeirri niðurstöðu, að skilyrðin væru óaðgengileg, og þá var það fyrsta skylda hans að sporna við því, að frv. væri samþ. Að meiri hl. fjárhagsnefndar hafi borið nokkur skylda til að leita nýrra samninga við Íslandsbanka, því neita jeg algerlega. Mjer virðist háttv. framsm. (M. G.) ljúka ræðu sinni með aðvörun til þingsins um það, að ef þetta frv. yrði felt þá myndi Íslandsbanki sýna þjóð og þingi í tvo heima. Þetta eru nýjar upplýsingar í málinu, og eru þær síst til meðmæla þessu frv., ef þær hafa við nokkur rök að styðjast. En jeg geri ekki ráð fyrir, að svo sje. Jeg tel því ekki einasta hættulaust, heldur nauðsynlegt, að fella frv. Hvort það verður gert með dagskrá, eða á annan hátt, skiftir ekki máli.

Benedikt Sveinsson Jeg vildi segja örfá orð, út af því, sem háttv. framsm. minni hl. (M. G.) beindi til mín. Hann sagði, að jeg hefði áður talið Íslandsbanka hag að aukinni seðlaútgáfu. Þetta er rjett; jeg hefi altaf haldið því fram, að bankinn stæði sig við að láta landið sæta betri kostum, bæði við lánskjör og annað, vegna alls þess, er undir hann hefir verið hlaðið af þingsins hálfu, þar á meðal með auknum seðlaútgáfurjetti. En þrátt fyrir þessa skoðun þá verð jeg að mótmæla þeim getsökum, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) bar bankann, og þeim hótunum, sem hann hafði í frammi, til að reyna að hræða menn frá að fella þetta frv. Íslandsbanki hefir sínar skyldur gagnvart landinu, þótt frv. verði felt, og hann hefir margvíslegra hagsmuna að gæta hjer á landi. Það væri því óhugsandi, að hann færi að stofna landinu í viðskiftavandræði, þótt frv. yrði felt, því að þau vandræði mundu fyrst og fremst bitna á honum sjálfum. - En þótt Íslandsbanka hafi verið hagur að seðlaútgáfurjettinum, þá er engan veginn víst, að það sje landinu hagur að taka seðlaútgáfurjettinn með þeim kjörum - eða rjettara sagt ókjörum - sem hann er nú fáanlegur. Íslandsbanki fær að ýmsu leyti frjálsari hendur eftir en áður. Hann losnar við skyldur, sem lagðar eru á herðar Landsbankanum. Landssjóður missir tekjur miklar, er hann hefir haft af bankanum, og missir eftirlitið með þessum erlenda hlutafjelagsbanka. Þegar þetta alt er athugað, þá er von, að tvær grímur renni á menn. Jeg hefi aldrei haldið því fram, að Landsbankinn mundi bíða tjón við seðlaútgáfuna eina út af fyrir sig, ef hún fæst með sæmilegum kjörum. En hjer er á fleira að líta en seðlaútgáfurjettinn einan, svo sem minni hl. gerir mjög um of. Meiri hl. virðist hafa litið dýpra á málið; hann hefir ekki látið það glepja sig, að einhver hagur kann að verða af seðlaútgáfunni, hann hefir vegið þann hag á móti tekjumissi ríkissjóðs og kvöðunum, sem lagðar eru á landssjóð, en teknar ef hlutabankanum, og að öllu athuguðu komist að þeirri niðurstöðu, að útgáfa seðlanna verði þá ljettari á metunum. Jeg hefi fallist á röksemdir meiri hl. og þykist því vera í fullu samræmi við þá skoðun, sem jeg hjelt fram í þessu máli l917. Mjer kemur það undarlega fyrir, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) skuli verða til þess að reyna að hræða menn frá að fylgja því fram í þessu máli, sem þeir álíta rjettast. Hann talar um, að óráð sje að fella frv., meðan ekki sje vitað, hvernig Íslandsbanki snúist í málinu, og setur það jafnvel í samband við viðskifti bankans og ríkissjóðs. Hann vildi gefa í skyn, að Íslandsbanki mundi jafnvel fara að vanrækja að fullnægja seðlaþörf landsins. Jeg get ekki ætlað bankanum að gleyma svo algerlega þeim skyldum, sem á honum hvíla, og öllum kemur saman um að sjeu skýlausar. Máli mínu til stuðnings vil jeg drepa á það, sem nefnd sú, er skipuð var í vetur til að íhuga þetta mál, segir um þetta efni. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp þá umsögn: „En þessi hagnaður (þ. e. af seðlaútgáfunni) er þó svo óbeinn og svo óviss, að ekki er unt að reikna með honum sem ákveðinni stærð. Enda kemur það líka í móti, að seðlabanki hefir sjerstakar skyldur að rækja gagnvart þjóðfjelaginu vegna seðlaútgáfunnar, sem valda því, að hann getur ekki eins hagnýtt sjer hvert gróðatækifæri, sem bjóðast kann. Stundum er seðlabönkum jafnvel bannað að taka þátt í sumri bankastarfsemi.“ Svo er og um Íslandsbanka. Honum var bannað að taka á móti sparisjóðsfje, þótt hann hafi síðar komið ár sinni svo fyrir borð, að það fyrirmæli hafi ekki staðið honum í vegi. - Þá segir enn fremur í nefndarálitinu: „En þótt svo sje ekki, er það sjálfsögð skylda seðlabanka að líta fyrst og fremst á hagsmuni þjóðfjelagsins, en ekki að eins á eigin hag í bili.“ Þetta er skoðun nefndarmannanna um skyldur Íslandsbanka, og munu flestir undirskrifa hana. Kemur hún heldur en ekki öfugt við það, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) er nú að tjá og telja fyrir þinginu. Furðar mig, að æðsti valdsmaður landsins skuli flytja slíkar kenningar, þegar annars vegar er hagur og heill þjóðarinnar í heild, en hinum megin erlent auðfjelag.  Það þarf engan veginn að óttast, að Íslandsbanki haldi ekki áfram bankastarfsemi sinni, svo sem að sjá landinu fyrir nægum gjaldmiðli, þótt frv. þetta verði skorið niður. Enda vill svo vel til, að jeg hefi hjer yfirlýsing frá honum þar að lútandi. Hún stendur í nefndaráliti bankanefndarinnar, frá hr. Tofte bankastjóra sjálfum, þar sem hann segir, að hann telji að vísu ósennilegt, að bankinn muni fást til að takast framvegis á hendur seðlaútgáfu fram yfir 2½ miljón kr. - með strangari skilmálum en þeim, sem settir eru í einkaleyfi bankans, - en hins vegar sje hann fús til að gefa út seðla eftir þörfum, með þeim skilmálum, sem verið hafa. Þar sem slík yfirlýsing liggur fyrir á prenti frá nefndinni, sem talaði við hr. Tofte sjálfan, þá sjá allir, hve fráleitt það er að vera með grýlur um það, að ekki verði sjeð fyrir að afla landinu gjaldmiðils, ef frv. þetta fer fyrir ætternisstapa. - Það mætti að vísu sjálfsagt segja margt um það, sem farið hefir á milli hv.frsm. minni hl. (M. G.) og háttv.frsm. meiri hl. (E. Árna.). En sökum þess, að hv.frsm. meiri hl. (E. Árna.) hefir svarað flestum þeim atriðum vel, þá sje jeg ekki ástæðu til að blanda mjer í þær umræður.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf ekki að vera margorður að sinni. Það var ekki margt í ræðu háttv.frsm. meiri hl. (E. Árna.), sem í rauninni þarf að svara. - Hann byrjaði ræðu sína með því að segja, að hann vildi fara varlega í þessu máli, því þingið hefði einu sinni misstigið sig. - En þar sem hann nú telur, að það hafi verið misstigið spor að láta Íslandsbanka fá seðlaútgáfurjettinn, þá finst mjer, að honum ætti að vera ljúft að stíga nú spor, til að bæta úr þessu. - Út af heimild Íslandsbanka til að auka hlutafje sitt þá gaf hv.frsm. meiri hl. (E. Árna.) í skyn, að þótt hann gæti ekki ávaxtað fjeð í venjulegum bankafyrirtækjum, þá væru ýmsar aðrar leiðir, t. d. gæti hann lagt fjeð í ýmiskonar gróðafyrirtæki, sem ekki tilheyrðu bankastarfsemi. En þá er þess að gæta, að concession bankans eða leyfi er óbreytt. Og þessi ástæða er því ekki rjett. Hv. frsm. (E. Árna.) sagði, að þetta væri gert á ábyrgð Landsbankans. Jeg vil benda honum á í þessu sambandi, að Landsbankinn getur einmitt ef hann fær seðlaútgáfurjettinn stöðvað Íslandsbanka, með því að segja, að nú sje ekki þörf á fleiri seðlum. En ef við snúum dæminu við og segjum, að bankinn færi út fyrir sína concession, þá mundi hv.frsm. meiri hl. (E. Árna.) má ske sjá, hvort heppilegt sje, að sú stofnun hafi allan seðlaútgáfurjettinn. Hvort bankinn gefur út 1 eða 2 milj. gerir í sjálfu sjer ekki svo mikið til. Þess eru víða dæmi, að bankar hafi leyfi til að gefa út ákveðna upphæð, enda þó þeir sjeu ekki eiginlegir seðlabankar. Það sem skiftir máli er, hvaða banki skamtar seðlaumferðina eftir viðskiftaþörfinni, en það verður Landsbankinn eftir frv. - Jeg vil benda á ákvæðið í 7. gr. frv. Þar stendur: Ráðuneytið skipar 2 menn til 4 ára í senn, til þess að hafa eftirlit með bönkum þeim, sem seðlaútgáfurjett hafa. Með öðrum orðum, þar er gengið út frá, að Íslandsbanki verði skoðaður sem seðlabanki, og hann hefir gengið inn á að verða skoðaður sem eiginlegur seðlabanki. Og eftirlitsmennirnir eru því til tryggingar, að hann geri ekkert það, er óviðurkvæmilegt er seðlabanka. - Svo að væri hjer hætta á ferðum, þá væri með þessu frv. girt fyrir hana. En það er þvert á móti, að hún sje nokkur. - Hv. frsm. (E. Árna.) talaði og um það, að Íslandsbanki mundi ekki geta fengið lán, nema sem svaraði litlum hluta af hlutafje hans. En það er misskilningur. Lánstraustið miðast alls ekki við hlutafjeð. Banki getur fengið meira lán en sem svarar öllu hlutafje hans, ef hann að eins gefur nægða tryggingu fyrir láninu. Þá sagðist hv.frsm. (E. Árna.) hafa ætlað að minnast á eftirlit með bönkum, en gleymt því. Það rengi jeg ekki. En það lítur illa út, þegar hvorki er á það minst í nál. nje heldur í framsöguræðunni. - Það, að bankaráðið sje ákjósanlegra en þessir menn, það fæ jeg ekki skilið. Og svo hugsa jeg að sje um fleiri, með tilliti til þess, sem 15 ára reynsla hefir sýnt okkur. Víst er um það, að víða úti um landið hefir það ekki þótt gott hingað til, að þingið kysi bankaráðsmenn. Mönnum hefir þótt brenna við, að bankinn öðlaðist með því fylgismenn, og kosningin hefir þótt valda kapphlaupi um feitan bita. Þetta er ein af þeim ástæðum, sem frá mínu sjónarmiði mæla móti því, að haldið sje í bankaráðið. - Hv. frsm. meiri hl. (E. Árna.) sagði, að það væri ekki á allra meðfæri að dæma um þetta mál, til þess þyrfti bankafróða menn. Og er það rjett. En háttv. meiri hl. nefndarinnar hefir þó leyft sjer að dæma það. Fyrst hann álítur málið svo flókið, að ekki sje öðrum en bankafróðum mönnum fært að dæma það, þá finst mjer, að hann hefði gjarna mátt taka tillit til þess, að í bankanefndinni átti sæti Þorsteinn Þorsteinsson, hagstofustjóri, sem hefir lagt sjerstaka stund á bankamál og er bankafræðingur. Hann, með sinni sjerþekkingu, hefir hugsað mál þetta miklu lengur en meiri hl. nefndarinnar og ekkert fundið athugavert við það. - Allir sjá, hvílík mótsögn er í þessu. Nefndin segir í öðru orðinu, að málið sje svo vandasamt, að hún treysti okkur ekki til að fara með það. En þó hikar háttv. meiri hl. ekki við að leggja alt annað til en er vilji hins bankafróða manns. - Þá skildist mjer á hv. framsm. (E. Árna.), að jeg mundi hafa „agiterað“ í málinu, eða reynt að telja samnefndarmenn mína á að taka frv. En jeg neita, að svo hafi verið, enda er jeg ekki gjarn á slíkt. Nefndarmenn sögðu sjálfir, að þeir hefðu áhuga fyrir þessu máli og hefðu lesið tilheyrandi skjöl. Hv. frsm. (E. Árna.) gaf enn fremur í skyn, að jeg hefði ætlað að hræða deildina til að taka þessu frv. En það er heldur ekki rjett. Það ætti miklu fremur við um hæstv. forsætisráðherra (J. M.). - Jeg sagði áðan, að jeg áliti hyggilegra að drepa ekki málið að svo komnu. En jeg hafði þá ekki tekið eftir, að það er prentvilla á dagskránni, þannig, að þetta er framhald 1 umr., en ekki 2. umr. Ástæðan til þess, að Landsbankinn og meiri hl. vill ekki að seðlaútgáfurjetturinn sje tekinn af Íslandsbanka, er einungis hræðsla. Þetta kemur einmitt glögt fram í lok nefndarálits hv. meirihl., að þeir treysta ekki Landsbankanum til að takast á hendur stjórn peningamálanna. Þetta stendur skýrum stöfum í nefndarálitinu. Þar stendur: „Fyrir Landsbankann mundi slíkur óvissutími vera hinn hættulegasti til að auka viðskifti nú í stórum stíl og takast á hendur stjórn peningamálanna.“ Þar er því berlega játað, af hv. meiri hl., að með þessu frv. eigi Landsbankinn að takast á hendur stjórn peningamálanna í landinu. En bæði hv. meiri hl. nefndarinn og auk þess stjórn Landsbankans eru því mótfallin. Þetta er hættulegt, segja þeir, því skulum við ekki gera það. Að vísu skal jeg játa, að nú sjeu hættulegir tímar að þessu leyti, en því meiri ástæða væri til fyrir þjóðbankann að taka að sjer stjórn peningamála. Þó sje jeg ekki, að nú sjeu neitt hættulegri tímar en meðan stríðið stóð yfir. Að vísu getur altaf peningakrisis vofað yfir. En einmitt þá er mikilsvert, að stjórn peningamálanna sje í góðum höndum. Og þó Landsbankinn kynni að bíða við það eitthvert tjón, þá gæti það tjón orðið margfaldur hagnaður landinu sjálfu. Jeg þarf ekki að svara neinu í ræðu hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Hann talaði aðallega til hæstv. forsætisráðherra og ávítaði hann. Jeg ætla ekki að blanda mjer í það, en þó vil jeg benda háttv.þm. á, að hann er nú orðinn hæstv. forsætisráðherra sammála um það, að ekkert sje að hafa upp úr seðlaútgáfurjettinum. Því fyrst Landsbankinn vill ekkert hafa af því að segja, þá dreg jeg þar af, að það sje álit bankastjórnarinnar, að á því sje enginn hagnaður. - Þetta horfði öðruvísi við fyrir augum háttv. sama þm. (B. Sv.) á þingi 1917. Þá taldi hann þetta vera alveg stórkostleg hlunnindi fyrir Íslandsbanka. Hæstv. forsætisráðherra er sjálfum sjer samkvæmur enn, en háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) ekki. Hann er nú kominn á aðra skoðun. - Það er rjett hjá hv.þm.N.- Þ. (B. Sv.), að seðlabanki hefir altaf talsverðar skyldur gagnvart því opinbera. En þar, sem ekki eru nema tveir bankar, eins og hjer á sjer stað, kemur þessi mismunur lítt fram. Öðru máli er að gegna annarsstaðar víða, þar sem eru margir bankar. Þess munu dæmi, að seðlabönkum sjeu bönnuð ýms venjuleg bankastörf. Um þetta er ekki að ræða hjer, enda rekur Íslandsbanki ýms störf önnur, alveg eins og Landsbankinn. - Að síðustu vil jeg taka það fram, að jeg tel langhyggilegast að taka þessu frumv., þar sem ekki eru betri kostir í vændum. - Jeg gleymdi að taka það fram í fyrri ræðu minni, að afstaða bankastjórnarinnar var sú, að hún taldi skilyrðin viðvíkjandi seðlaútgáfurjettinum vera viðunandi, og að það væri hagur fyrir bankann að taka við honum með þessum skilyrðum. Hins vegar mun hún ekki hafa verið spurð um, hvort hún áliti þetta hag fyrir landssjóð - Mjer er kunnugt um, að hæstv. atvinnumálaráðherra hefir rætt um þetta við stjórn bankans áður en frv. var lagt hjer fram fyrir þingið og að bankastjórnin samþykti það. En því undarlegar kemur mjer fyrir sjónir, hvernig bankastjórnin snýst nú í málinu, og mig tekur það sárt, að hún skuli nú berjast á móti þróun og vexti landsins eigin banka og það í þágu erlends hlutafjelags, alt samtímis og hún reynir að narta í sparisjóði landsins, og eftir að hún hefir lýst því yfir, að hún vildi veita rjettinum viðtöku. Það er grátlegt, að stjórn bankans skuli verða til þess að drepa hendi við vexti hans.

Jörundur Brynjólfsson Það má nú segja um þetta mál, að „sínum augum lítur hver á silfrið.“ Við höfum hjer hlustað á tvo aðilja, sem ber allmjög á milli. Jeg get sagt fyrir mitt leyti, að strax þegar jeg leit á þetta frumv. um seðlaútgáfurjett handa Landsbankanum, þá leist mjer hálfilla á það. Í fljótu bragði sýndust mjer ýms atriði í því vera varhugaverð, og ekki gerlegt, að hjer yrði hrapað að í neinu. Því lengur, sem jeg hefi hugsað málið, því fjær sanni tel jeg, að það beri að samþykkja það. - Það er nú þegar búið að taka æði margt fram í þessu máli. Mest hefir það gert háttv. frmsm. (E. Árna.), en þó vildi jeg drepa á nokkur atriði lítið eitt nánar en hann. Þá er það fyrst, sem mjer sýnist allhættulegt, að Íslandsbanki má auka hlutafje sitt eftir eigin geðþótta. - Það hefir nú verið minst á það hjer áður, að svo gæti farið, að Íslandsbanki yki svo sitt hlutafje, að Landsbankanum stafaði hætta af því. Og er það einnig mín skoðun. - Það þarf ekki endilega að vera því samfara, að bankinn færi út fyrir sitt starfssvið. En þó er nú ýmislegt, sem veldur því, að hann á hægar með það en áður. Bankinn getur sem best, með mjög miklu hlutafje, lagt út í hinar og aðrar „spekulationir“ með of fjár. Þetta gæti orðið mjög hættulegt, því svo gæti farið, að hann með tímanum yrði Landsbankanum sá ofjarl, að hann hefði alveg töglin og hagldirnar á hjerlendum peningamarkaði. Háttv. frmsm. minni hl. (M. G.) gat þess, að Landsbankinn gæti sett Íslandsbanka stólinn fyrir dyrnar að nokkru leyti, með því að neita honum um seðla. En þó að svo kunni nú að vera, að Landsbankinn gæti sett honum nokkrar takmarkanir með því, þá er það mjög mikið efamál, hvort Landsbankinn hefir svo góða aðstöðu, að hann yrði ekki að taka mjög nærri sjer, áður en svo langt væri gengið, og eftir 6. gr. frv. er það beinlínis efamál, að hann hafi rjett til þess. Greinin byrjar á þessum orðum: „Landsbankinn er skyldur til að greiða með seðlum sínum ókeypis og eftir þörfum í Reykjavík, samkvæmt brjefi eða símskeyti, fjárhæðir, sem Íslandsbanki borgar inn í reikning Landsbankans við viðskiftabanka hans í Kaupmannahöfn o. s. frv.“ Mjer sýnist nú, að samkvæmt þessu ákvæði verði það mjög hæpið, að Landsbankinn geti með góðu móti synjað Íslandsbanka um seðla. Í 1. gr. frv. stendur, að Landsbankanum skuli heimilt að gefa út seðla eftir því, sem viðskiftaþörfin krefur. En hver á að dæma um þá þörf ?  (M. G.: Eftirlitsmennirnir)  . Jeg get nú ekki lagt mikið upp úr því, að fela þeim það starf, og jeg lít svo á, að það sje að reiða sig á ærið ófullkomið atriði í þessu máli. Og þetta atriði, þótt ekki væri annað, ætti að vera nóg til þess að vekja menn til umhugsunar á því, hve varhugavert það er að gleypa við frv. þessu. Eins og menn vita, er fulltrúaráð Íslandsbanka þannig skipað, að Alþingi velur 3 fulltrúa, hluthafar 3 og er ráðherra oddamaður. Fulltrúaráði þessu eru fengin svo mikil völd í hendur, að segja má, að það ráði algerlega öllum störfum og framkvæmdum bankans, auðvitað þó í samræmi við heimildarlög þau, sem um hann eru sett. Getur hver sem vill sannfærst um það með því að lesa reglugerð fyrir bankann, frá 25. nóv. 1903. Þar stendur svo í 13. gr. þar sem verið er að tala um starfstegundir bankans: „Aðrar tegundir af bankastörfum en þær, er að framan eru greindar, má bankinn ekki takast á hendur nema samkvæmt ályktun fulltrúaráðsins, er samþykt sje með 5 atkvæðum að minsta kosti.“ Og í 19. gr. reglugerðarinnar stendur svo: „Fulltrúaráðið hefir hina æðstu forstöðu bankans og allra mála hans á hendi. - Í öllum málefnum, öðrum en daglegum störfum bankans, gerir fulltrúaráðið ályktanir fyrir hans hönd, nema þar sem vald til þess er í reglugerðinni áskilið aðalfundi o. s. frv.“ Auk þess er hjer í reglugerðinni drepið á það, að ráðherrann í fulltrúaráðinu geti haft framkvæmdir bankans, sem fulltrúaráðið gerir, ef þær brjóta í bág við ákveðna starfsemi bankans. Samkvæmt þessu frv. er þeirri heimild haldið, en aðstaða öll er miklu verri eftir en áður. Jafnframt er það áskilið í reglugerð bankans, að ráðherra geti ekki að eins setið á fundum fulltrúaráðsins, heldur einnig á fundum bankastjórnar, þar sem hún hefir mál bankans með höndum. En í þessu efni er sýnilegur skortur á því eftirliti, sem hægt væri að hafa, eftir þessu frv. En að slík hafi verið tilætlun þeirra, sem um málið fjölluðu í fyrstu, má best sjá í umr. um það í Alþtíð. 1901, A. á bls. 132–133. par segir frsm., Hallgrímur Sveinsson, meðal annars þetta: „Öll nefndin var sammála um það, að það væri æskilegt, að landsmenn gætu haft nægilega hönd í bagga með bankastjórninni og allri framkvæmd hennar og aðalfundarins, því að eins og gefur að skilja, stendur það á mjög miklu. Oss þótti tryggingin ekki nægileg nema landsmenn rjeðu mestu, bæði í fulltrúaráðinu og bankastjórninni. Þetta virtist meiri hlutanum nokkurn veginn trygt með því, að Alþingi kýs 3 menn í fulltrúaráð bankans, sem sjálfsagt eru áreiðanlegir fylgismenn lands og þjóðar, eins og einnig má ætla um ráðgjafann, sem er sjálfkjörinn í fulltrúaráðið. - - - “ Þessum augum hefir hann og þeir, sem honum fylgdu, litið á þetta atriði. En nú segir hv.frsm. minni hl. (M. G.), að sig furði á því, hversu mikið meiri hl. geri úr þessu fulltrúaráði, þar sem það hefði gefist svo hingað til, að tæplega væri ástæða til að ætla, að það ljeti sig starfsemi bankans miklu skifta hjer eftir. En þó nú svo hafi verið, þá getur það verið varhugavert að nema þetta ákvæði úr lögunum, af þeirri ástæðu, að illa hefir tekist valið á mönnum þessum. Jeg hygg, að sýna megi fram á það með eins miklum rökum, að ef illa hefir verið til fulltrúavalsins vandað, og það hefir rækt illa starf sitt, þá væri það nær, að Alþingi vandaði betur til valsins hjer eftir en hingað til og tæki meira tillit til þess starfs, sem þeir menn eiga að inna af hendi. Það hygg jeg að væri nokkru nær en að nema aðhald þetta burtu.  (M. G.: Eru þessir eftirlitsmenn þá ekkert?)  Jeg geri satt að segja mjög lítið úr þeim. Það er ekki víst, að þeir viti fyr en eftir á, hvað bankinn hefir ætlað sjer, og þótt þeir vissu það, þá er það ekki sagt, að þeir hefðu svo mikið að segja. Þeim eru ekki heldur fengin nein völd gagnvart bankanum í hendur. Það er víst alveg einstakt að leyfa „prívat“-banka, eins og hjer er gert, að vera sinn eiginn dómari í öllum peningamálum, og veita honum heimild til að auka hlutafje sitt eftir vild, því að þótt háttv. framsm. minni hl. (M. G.) haldi, að takmörk sjeu sett fyrir þeirri aukningu, þar sem hann verði að greiða svo háa vexti til hluthafa sinna, þá er það hreinasta fásinna að ganga út frá því. Hvað skyldu hluthafar láta sig muna um það að fá lága vexti af hlutabrjefum sínum í nokkur ár, ef þeir ná með því tökum á peningamarkaðinum hjer á landi. Eftir að Íslandsbanki hefði komið Landsbankanum á knje, mundu þeir fá það marguppborið. Þetta atriði, sem háttv.frsm. minni.hl. (M. G.) styður sinn málstað með, hefir því ekki við nein rök að styðjast. Þá drap hann einnig á það, að ef bankinn yki mjög fje sitt hjer, þá væri það af því, að fjárins væri þörf í landinu og hægt væri að ávaxta það hjer. Jeg býst nú við, að lengi megi finna hjer fjárþörf og sömuleiðis megi hjer ávaxta mikið fje. Þarf ekki annað en að benda á, að hjer eru einhver bestu fiskimið í heimi, og mundi bankinn geta stutt að því, að efla þennan atvinnuveg; hann gæti meira að segja lagt svo mikið fje fram til þess, að það hefði stór áhrif á peningamarkaðinn, eða rjeði honum algerlega. En þegar á alt er litið, er mjög vafasamt, hvort það yrði þjóðinni til hagsmuna, þótt ganga megi út frá því, að það yrði til bóta fyrir einstaka vini bankans. Menn skyldu að minsta kosti forðast að draga þá ályktun. Þess vegna verður, þegar talað er um að auka hlutafje bankans, jafnframt að athuga, eftir hvaða mælikvarða það getur talist holt að fá fje inn í landið. Jeg man ekki betur en í sambandi við fossamálið hafi það komið fram, að á fleira beri að líta en að eins það eitt, að ná fje inn í landið til þess að starfrækja fossana. Menn telja það ekki óttalaust að fá stórfje inn í landið til þeirra starfa vegna áhrifa þeirra, sem þau gætu haft á allan þjóðarhag og atvinnuvegi. En eins gæti farið hjer, að ekki yrði holt að auka sjávarútveginn úr öllu hófi fram. Og jeg veit ekki, hvort það yrði þjóðinni nokkur vegsauki, ef landbúnaður legðist niður og hjer yrðu að eins fiskiver með ströndum fram. Jeg fyrir mitt leyti mundi gera alt, sem í mínu valdi stæði, til þess að koma í veg fyrir það. Hjer hefir verið drepið á ýms önnur atriði, sem snerta þetta mál, eða skilyrðin fyrir því, að Íslandsbanki láti af hendi til Landsbankans rjett sinn til að auka seðlaútgáfuna. En jeg skal ekki fara langt út í þau atriði, enda held jeg, að þau sjeu ekki eins stórvægileg eins og þau, sem jeg hefi nú minst á. Aðallega er það fjármálahliðin, og svo fulltrúaráðið, sem hjer er um að ræða. En þá ber að líta á það beina peningatjón, sem landið gæti haft af því, ef þessi breyting kæmist á. En það getur orðið miklu meira en háttv. nefnd hefir gert ráð fyrir. Hefðu t. d. þeir samningar verið komnir á síðasta ár, þá mundi landssjóður hafa skaðast um 80 þús. kr. En þá má ef til vill gera ráð fyrir, að Landsbankinn græði annað eins á seðlaútgáfurjettinum. En um það er ekkert hægt að staðhæfa, og verða menn þar að dæma eftir líkum einum. En hvernig jeg líti á það atriði geta víst allir rent grun í. Jeg geri ekki mikið úr þeim gróða, sem Landsbankinn muni hafa af seðlaútgáfunni. Ef viðskiftakreppa kæmi, svo að umferð peninga minkaði eða teptist, þá mundi sá gróði ekki verða stórvægilegur, þar sem honum er gert að skyldu að ávaxta um 3% þá seðla Íslandsbanka, sem eigi eru í umferð og fram yfir eru það, sem Landsbankinn hefir í umferð af sínum seðlum fram yfir 750 þús. kr. En af þessu ákvæði leiðir það, að Landsbankinn yrði að sjá um, að seðlar Íslandsbanka væru ætið allir í umferð, og mundi þá verða smár vinningur Landsbankans, ef viðskiftakreppa sverfur að. Jeg hygg því, að ef frv. verður að lögum, sem jeg vona að aldrei verði, þá muni það koma í ljós, að landið bíði fjárhagslegt tjón af breytingu þessari. Jeg get ekki heldur skilið það, hvers vegna Íslandsbanki vill láta af hendi þennan rjett sinn óneyddur, ef hann er ekki fullviss um, að hann geri það sjer að skaðlausu. Jeg lít líka svo á, að skilyrði þau, sem hann setur, sjeu þannig vaxin, að honum sje vel borgið. Jeg held líka, að þegar Íslandsbanki hefir borið erindi sín fram fyrir Alþingi, þá hafi hann oftast borið frekar fyrir brjósti hag sinn og hluthafanna heldur en hag alþjóðar hjer. Og þegar nú er auðvelt að sjá ýmsa agnúa á þessari breytingu, þá er jeg ekki svo auðtrúa, að halda, að bankinn vilji ganga inn á hana af því, að hann telji hana til alþjóðarheilla. Jeg held því, að hyggilegast sje að taka máli þessu með mestu varkárni, og að forðast beri að samþ. neina breytingu á lögum Íslandsbanka, nema menn sjeu sannfærðir um, að hún sje til einhvers hagnaðar fyrir landið. En jeg lít svo á, að ekki sje saman berandi, eins og háttv. framsm. minni hl. (M. G.) vildi vera láta, seðlaútgáfurjettur sá, sem Landsbankinn á að fá, og seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka. Þar eru ekki sömu skilyrði sett. Íslandsbanka er ekki gert að skyldu að ávaxta seðla Landsbankans, ef þeir eru ekki í umferð, og margt fleira og fleira. Og ýmislegt er fleira varhugavert í ákvæðum þessum. Og trúað gæti jeg því, að ef frv. þetta yrði samþ. nú, þá yrði Íslandsbanki sá Mjölnir á íslensku viðskiftalífi, að okkur mundi ekki síður iðra þess, að hafa samþykt þá breytingu, en menn iðrar þess nú, að hafa veitt Íslandsbanka þessi rjettindi í upphafi. En með þessu er jeg ekki að álasa háttv. minni hl. nefndarinnar. Jeg sagði það í byrjun ræðu minnar, að menn litu misjöfnum augum á þetta mál, en til þess þurfa ekki að vera aðrar ástæður en þær, að menn skoði málið frá mismunandi hliðum. En í þessu máli gætir svo mjög hagsmuna þjóðarinnar, að það er skylda allra fulltrúa hennar að viðhafa sem mesta varfærni, og það mun betur reynast í þessu máli að vera of varfærinn en of djarfur.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skil ekki í því, hvernig á því stendur, að eftir því, sem jeg hefi heyrt, hefir háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) reiðst svo mjög við mig út af því, sem jeg sagði áðan. Jeg hjelt þó, að ef hann hefir athugað þetta mál nákvæmlega, þá hlyti hann að skilja, að þetta eru nokkuð snubbótt málalok hjá háttv. deild, ef hún samþ. nú þessa rökstuddu dagskrá frá meiri hl. nefndarinnar. Hann virðist ekki hafa athugað, að þessi samningur er gerður eftir beinni ósk Alþingis, þar sem till. var samþ. með 27 samhlj. atkv. í sameinuðu þingi. Var þar skorað á stjórnina að láta fram fara samninga um þetta við Íslandsbanka. Nú hefir stjórnin gert þetta, og hafa samningar þessir verið bornir undir þingið. Og Íslandsbanki hefir svarað málaleitan þessari og sagt: „Þetta vil jeg gera til þess að láta af hendi þennan rjett, þó jeg vildi helst fá að halda honum og mega gefa út seðla eftir því, sem viðskiftaþörfin krefur.“ Jeg álít því ekki rjett af háttv. nefnd að vísa málinu frá sjer hispurslaust, án frekari athugunar, og finst mjer, að menn geti skilið þá skoðun mína reiðilaust, og það því fremur, sem jeg hefi ekki lagt til, að frv. verði samþ., heldur að eins, að háttv. fjárhagsnefnd taki málið til rækilegrar athugunar áður en frv. er vísað frá. Jeg lít líka svo á, að það sje blátt áfram skylda hennar að benda á, hvað gera skuli, ef frv. yrði felt. Mjer datt ekki í hug að verða fyrir sjerstökum árásum í sambandi við mál þetta, og það kom mjer alveg á óvart, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) skyldi beita mig persónulegum meiðyrðum, svo sem því, að það væri vandi minn að hlaupa í felur, þegar mikilsverð mál væru til meðferðar. Jeg hjelt, að hann hlyti að skilja það, að ráðherrar hafa oft ýmsum störfum að gegna auk þingstarfa, svo að við getur borið, að þeir þurfi að bregða sjer frá, þegar minst varir. Þetta hlýtur því að vera eitthvert óstjórnlegt reiðikast, sem gripið hefir hv.þm. (B. Sv.). Ef til vill stafar það af því, að mjer var hjer einu sinni ekki nógu ljóst um hans ágætu hæfileika til að verða bankastjóri. Þetta eru því gamlar væringar. Annars getur það hugsast, að jeg fái tækifæri til andsvara, þó seinna verði.

Benedikt Sveinsson Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) þurfti ekki að ganga að því gruflandi, hverja afstöðu jeg mundi taka til síðustu ræðu hans, því að hann var ómögulegt að skilja öðruvísi en að hann væri að reyna að hræða hv.þm. til þess að halda málinu gangandi þar til komist hefði verið að samningum við Íslandsbanka. En slíkt tel jeg alveg ranga aðferð. Bankinn getur verið harðari í kröfum, þegar hann hefir tvo kosti um að velja, heldur en eftir á, þegar honum er einbeygður kostur að halda áfram seðlaútgáfunni með sömu eða líkum kostum og áður, eins og hann hefir áður gert ráð fyrir, samanber það, sem bankanefndin hafði eftir hr. Tofte. Íslandsbanki er, sem hver annar seðlabanki, skyldur til þess að sjá landinu fyrir gjaldeyri, og þar sem hann hefir grætt á seðlaútgáfunni, þá fer hjer saman skylda hans og hagsmunir. Mjer kom því kynlega fyrir, þegar hæstv. forsætisráðherra (J. M.) fór að væna bankann um, að ríkissjóði stafaði hætta af honum, ef þingið feldi frv. áður en stjórnin hefði samið við bankann um skuldaskifti sín fyrir landssjóðs hönd, og eins væri öllu viðskiftalífi stýrt í voða. Jeg hefi sýnt, að til þess eru engar líkur. Viðvíkjandi því, er hæstv. forsætisráðherra (J. M.) gaf í skyn, að jeg mundi sjer andvígur af því, að jeg teldi hann ekki hafa verið því hlyntan, að jeg yrði settur bankastjóri, þá hefir mjer satt að segja ekki dottið slíkt í hug, enda ekki leitt spurnir að tillögum hans um það mál. Er jeg og vanur, að haga svo framkomu í málum, sem jeg tel rjettast, en ekki eftir því, er mjer kynni að vera hagstæðast. Jeg hefi ekki hingað til skriðið fyrir neinum til þess að fá þetta starf eða annað, og get því haldið fullri einurð við hvern sem um er að eiga. Býst jeg því ekki við, að neinar hótanir breyti skoðun minni eða tillögum um það mál, sem hjer liggur fyrir.