Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfir.]: Eins og hv.þdm. er kunnugt, var á síðastl. hausti gerð nokkur rannsókn á allskonar matvælum og neyzluvörum, sem seldar voru í Reykjavík, sumpart framleiddar hér og sumpart innfluttar frá útlöndum, og komu í ljós við þá rannsókn allavarlegar misfellur á tilbúningi þessara vara. Því var lýst yfir á síðasta þingi af hálfu stj. í tilefni af fyrirspurn, sem fram kom út af þessum misfellum, að frv. væri í undirbúningi hjá stj. snertandi þetta efni. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er fram borið til þess að efna það loforð, og á frv. að fyrirbyggja, að slíkar misfellur, sem komu í ljós í nóv. síðastl., endurtaki sig í framtíðinni. Í sambandi við þær misfellur, sem komu í ljós í haust, var farið að athuga þau ákvæði, sem snerta þetta efni í gildandi lögum, og kom þá í ljós, að löggjöfin var harla fátæk í þessum sökum og ófullkomin. Aðeins eru til ein lög, sem eingöngu tilheyra heilbrigðislöggjöf, en það eru lög um tilbúning og verzlun með smjörlíki. nr. 32 frá 19. júní 1933, þar sem skipað er fyrir um eftirlit með tilbúningi þessarar vöru. Hefir komið í ljós, að laga þessara var full þörf. Í nóvember í haust var manni þeim, sem settur hafði verði samkv. þessum lögum til þess að hafa eftirlit með smjörlíkisverksmiðjunum, falið að gera rannsóknir á fleiri tegundum matvæla í samvinnu við landlækni og aðstoðarlækni hans, og það kom í ljós við þessa rannsókn, eins og áður er sagt, að um allalvarlegar misfellur var að ræða á tilbúningi ýmsra matvæla. Svo var látið heita um sumar tegundir matvæla, að í þeim væru efni, sem varan dró nafn af, en þar voru ekki. Aftur á móti voru önnur lakari efni í vörunum, sem höfðu minna gildi. Í þriðja lagi kom það fyrir, að í neyzluvörum voru beinlínis skaðleg efni eða óholl. Ég hygg, að flestar menningarþjóðir hafi talsvert ýtarleg lagaákvæði um eftirlit með hollustu matvæla og neyzluvara, sem seldar eru. Hér á landi vantar að mestu leyti slíka löggjöf. En þörfin fyrir þá löggjöf fer stöðugt vaxandi, eftir því sem vex iðnframleiðsla á ýmsum matvælum. Þessum iðnaði er hollt að vaxa upp við ákveðnar reglur og eftirlit, svo hann leiðist ekki til að vanda minna en æskilegt er þær vörur, sem framleiddar eru. Ég skal geta þess, að landlækni hefir verið falið að semja þetta frv., og hefir hann til þess notið aðstoðar eftirlitsmannsins með smjörlíkisgerðunum. Frv. er ekki ýkjamargbrotið eða yfirgripsmikið, en í 6. og 7. gr. eru heimildir fyrir ráðh. til þess að setja með reglugerð ákvæði um ýms atriði, er ekki eru ákveðin með lögunum. Á þennan hátt er ætlazt til, að hægt verði að auka gildi laganna eftir því sem þörf gerist, en frv. er sá rammi, sem nauðsynlegt er að setja upp til þess að binda þau ákvæði, sem síðar kann að verða nauðsynlegt að sett verði. Ég vil svo óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv.allshn.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Á aukaþinginu 1933, þegar afgr. var ný stjórnarskrá og ný kosningalög, var samþ. þingsályktun þess efnis að fela ríkisstj. að undirbúa fyrir næsta þing frv. til l. um breyt. á l. um kosningar sveitarstjórna shlj. lögum um kosningar til Alþingis. Þessu varð ekki lokið fyrir síðasta þing, en nú hefir ríkisstj. látið undirbúa frv., og er það hér með lagt fyrir Alþingi. Á bls. 11 í grg. fyrir frv. eru samandregnar helztu efnisbreytingarnar, sem gert er ráð fyrir með frv. eins og það kemur frá ríkisstj., þ. e. a. s. þessar: Í fyrsta lagi, að gert er ráð fyrir, að hreppsnefndarkosningar fari fram á fjögurra ára fresti, eins og bæjarstjórnarkosningar nú, og á sama ári sem hinar almennu bæjarstjórnarkosningar. Í öðru lagi, að kjörtímabil hreppsnefnda skuli vera 4 ár, eins og bæjarstjórna, og allir nefndarmenn kosnir í einu. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir, að kjördagurinn sé fastákveðinn í lögum, í kaupstöðum síðasti sunnudagur í janúarmánuði, en í sveitum síðasti sunnudagur í maímánuði. Þó er ætlazt til þess, að hreppsnefndarkosningar á þeim stöðum, þar sem 2/3 hlutar kjósenda búa í kauptúni, fari fram á sama tíma og í kaupstöðum. Þá er ennfremur gert ráð fyrir því, að allar hreppsnefndir skuli kosnar hlutbundnum kosningum á sama hátt sem bæjarstjórnir, og að varamenn skuli kosnir á sama hátt og samtímis. Þá er kosning í hreppunum gerð nokkuð auðveldur með því að heimila, að kosningar fari fram í kjördeildum eins og kosningar til Alþingis. Þá er ennfremur gert ráð fyrir því, að allar nefndarkosningar, bæði innan bæjarstjórna og sveitarstjórna, skuli vera hlutbundnar og að hinir ýmsu starfsmenn kaupstaða og hreppa, sem til þessa hafa verið kosnir almennum kosningum (sáttanefndarmenn, skólanefndarmenn, sýslunefndarmenn o. s. frv.), skuli kosnir af bæjarstjórnum og hreppsnefndum. Að því er snertir kosningarréttinn er þess ekki krafizt, að kjósandi hafi átt heimili um eitt ár í kaupstað eða hreppi til að mega neyta þar kosningarréttar síns, en í samræmi við lög um kosningar til Alþingis er hver kjósandi settur á kjörskrá, sem heimilisfastur er í kaupstaðnum eða hreppnum þegar kjörskrá er samin, þ. e. í febrúarmánuði. Með því að almennar kosningar í kaupstöðum og öllum stærri kauptúnum fara ekki fram fyrr en í janúar árið eftir, að kjörskráin var upphaflega samin, verður niðurstaðan svipuð og áður, að yfirleitt kýs þar enginn fyrr en eftir nærri eins árs búsetu að minnsta kosti. Í öðrum hreppum geta menn fengið að kjósa eftir styttri dvöl, þ. e. eftir ca. þriggja mánaða búsetu, en þess er að gæta, að þá er um smærri hreppa að ræða og dreifbýli, þar sem hægara er en í þéttbýli að átta sig á, hvort menn eru þar í raun og veru orðnir heimilisfastir eða ekki. Loks er svo, að allar reglur og tilhögun kosningarinnar er færð til samræmis við gildandi reglur um kosningar til Alþingis, eftir því sem við varð komið, bæði um kosningar á kjörstað og utan kjörstaðar. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en vil gera það að till. minni, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til hv.allshn. þessarar deildar.

Thor Thors Eins og hæstv.atvmrh. gat um, á þetta frv. um sveitarstjórnarkosningar rót sína að rekja til þáltill., sem borin var fram af allshn. þessarar deildar á aukaþinginu 1933. Í þeirri n. áttu sæti hv. 1. þm. Rang., Jón Ólafsson, hv. þáv. þm.N.-Ísf.. Vilmundur Jónsson landlæknir, hv.þm. Barð., Bergur Jónsson, hv. 1. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, ásamt mér. Þar sem ég átti sæli í þeirri n., sem bar fram till., vil ég geta þess, að mér þykir tilgangi hennar vera að miklu leyti fullnægt með þessu frv., sem hér liggur fyrir. Þó finnst mér í einu verulegu atriði vera sveigt frá því, sem beint kom fram í þeirri þáltill.Hæstv. atvmrh. las upp nokkurn hluta þessarar grg., en lét þó hjá líða að minnast á eitt atriði, sem þar var greinilega tekið fram. Það eru þessi orð, sem ég vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr grg.þáltill.: „Nefndin telur sjálfsagt, að rýmkuð verði ákvæðin um hlutfallskosningar í málefnum sveita og kaupstaða, og séu þær ekki eingöngu fyrirskipaðar í kaupstöðum, heldur og í öllum stærri þorpum, en heimilaðar sem allra frjálslegastar annarsstaðar.“ Eins og hv.þdm. er kunnugt, var svo ákveðið í lögum nr. 39 frá 1929, að hreppsnefndarkosningar skyldu fara fram í heyranda hljóði, nema ef 1/6 hluti kjósenda óskaði, að kosningar væru leynilegar. Við vorum allir nm.allshn. sammála um það að lögbjóða yfirleitt leynilegar kosningar. En það vakti einnig fyrir okkur, að enda þótt hlutfallskosningar væru sjálfsagðar í kaupstöðum og stærri kauptúnum, gæti það a. m. k. verið varhugavert að fyrirskipa þær algerlega í sveitum. Það er vitanlegt, að hreppsnefndarkosningar til sveita hafa ekki alla tíð verið pólitískar, eins og nú er orðið fyrst og fremst í kaupstöðum og ennfremur í stærri kauptúnum, heldur hafa það verið ýms önnur mál og persónuleg tillit, sem þar hafa meiru um ráðið heldur en almenn landsmál. Ég tel það vafasamt, að það sé til bóta að knýja fram kosningar samkv. strangpólitískum línum í fámennum sveitum, en teldi eðlilegra, eins og gert er ráð fyrir í þáltill., að sem víðtækust heimild væri til þess, en kjósendum væri það í sjálfsvald sett, hvort þeir vildu nota þessa aðferð. Það má ennfremur geta þess, að ýmsar sveitir eru svo fámennar, að erfitt er að koma við slíkum hlutfallskosningum eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Það verður að gera ráð fyrir, að fram komi a. m. k. tveir listar, ef um hlutfallskosningu er að ræða, og gerum ráð fyrir, að 5 menn eigi að kjósa, þá eiga að vera á hverjum lista 10 menn, 5 aðalmenn og 5 til vara. Auk þess þarf 10 meðmælendur með hverjum lista. Þarna er komið 40 manns, sem þurfa að láta uppi skoðun sína á því, hvorn listann þeir ætli að kjósa. Þetta stappar nærri því að vera brot á leynilegum kosningum í hinum fámennari sveitum. Ég mun því hreyfa því innan allshn., sem ég vænti, að fái mál þetta til meðferðar, hvort ekki sé réttara að halda sig við þann tilgang, sem vakti fyrir þeim, sem þáltill. báru fram. Um önnur atriði frv. skal ég ekki fjölyrða að sinni. Þau koma til rækilegrar athugunar í n. En það má segja, að í öllum öðrum aðalatriðum sé tilgangi þáltill. náð, þótt vikið sé frá honum í þessu atriði, er ég hefi nú getið um.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Hv. þm. Snæf. hefir nú látið í ljós, hvað vakti fyrir n., sem flutti þáltill. á aukaþinginu 1933, sem þessi breyt. á sveitarstjórnarkosningum byggist á. Og það kemur skýrt fram hjá honum, eins og það kemur líka skýrt fram í þáltill., að það var alls ekki meiningin að færa löggjöfina í þessu efni inn á það svið, að það yrðu fyrirskipaðar hlutfallskosningar í hreppsnefndir í sveitum landsins. Heldur er það skýrt afmarkað í þessari till., að meining n. sé, að hlutfallskosningar séu fyrirskipaðar í kaupstöðum og þorpum, en aftur heimild sem allra frjálslegust um það í hreppum landsins. Þetta kemur vitanlega til af því, að það eru ýmsir agnúar og erfiðleikar á því í fámennum hreppum að koma við slíku kosningafyrirkomulagi, sem auk þess hefir allverulegan kostnað í för með sér, prentun seðla og ýmiskonar umbúnað, sem að öllu leyti á að vera eins og við kosningar til Alþingis. Þess vegna finnst mér sjálfsagt að fara eftir því, sem þáltill. felur greinilega í sér, og ganga ekki lengra í þessu efni heldur en að heimila hlutfallskosningar, ef óskir koma fram um það efni sérstaklega, en lofa hreppunum að haga sínu kosningafyrirkomulagi að öllu leyti eftir því, sem fyrir er mælt, annaðhvort að láta kosningu fara fram í heyranda hljóði eða leynilega eftir fyrirhafnarminna og óbrotnara fyrirkomulagi en hér er gert ráð fyrir. Ég veit ekki annað en að þetta vekti ekki einungis fyrir þeim, sem báru fram þáltill., heldur einnig fyrir þeim, sem guldu henni jákvæði sitt á þinginu 1933. Ég ætla, að mönnum úti um sveitir landsins komi það kynlega fyrir, ef á að þröngva upp á þá kosningafyrirkomulagi, sem hér er gert ráð fyrir, þó að hinsvegar sé ekkert á móti því, og sjálfsagt, ef fyrir eru óskir um, að slík kosning sé viðhöfð, að það sé heimilt að viðhafa hlutfallskosningar. þess er því að vænta, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, og það því fremur, sem í henni eiga sæti nú sumir af þeim, sem stóðu að þáltill., færi nú þetta til leiðréttingar til samræmis við það, sem þeir ætluðust til og þingið ætlaðist til, þegar þáltill. var samþ. á aukaþinginu 1933. . Í grg. fyrir þáltill. mælist n. til þess við þá stj., sem framkvæmdi þessa þál., að hún léti undirbúa þessa löggjöf með svipuðum hætti og kosningalögin til Alþingis, þannig, að menn úr stærstu stjórnmálafl. hefðu undirbúning þessara laga með höndum. Ég veit ekki vel um, hvernig þessu hefir verið hagað, en eftir því, sem ég hefi frétt, hefir einum sósíalista, Vilmundi Jónssyni landlækni - ég sel þetta ekki dýrara en ég keypti - verið falið að undirbúa þetta mál. M. ö. o., gersamlega gengið á svig við það, sem ætlazt var til í till., sem hv. þáv. þm.N.-Ísf., Vilmundur Jónsson, stóð að, að löggjöfin yrði undirbúin á sama hátt og kosningalögin til Alþingis. Það er annað atriði, sem ég vil einnig benda á, en það er, að einn höfuðtilgangur með þessari breyt. á kosningalögunum er að færa löggjöfina til samræmis við þær breyt., sem gerðar voru á kosningalögunum til Alþingis, þannig, að lýðræðið fái betur að njóta sin. En mér finnst, að a. m. k. í einu atriði í þessu frv. sé alveg gengið í þveröfuga átt, og það er breytingin á þeirri tilhögun, sem verið hefir um kosningar sýslunefndarmanna í hreppunum. Eins og kunnugt er, eru þeir kosnir með þeim frjálsmannlega hætti, að þeir eru kosnir á almennum hreppsfundi, sem haldinn er í sambandi við manntalsþing að vor eða sumarlagi. Samkv. þessu frv. er kosning þeirra færð yfir á það þrönga svið, að taka þennan kosningarrétt af kosningabærum mönnum og leggja hann í hendur þriggja, fimm eða sjö manna í hverjum hreppi, eftir því hvað viðkomandi hreppsnefnd er fjölmenn, en tala þeirra er mismunandi innan þessara takmarka. Þetta finnst mér ganga gersamlega í bág við þá stefnu, sem yfirleitt hefir verið hér í þeim málefnum, sem snerta kosningar, hvort heldur þær eru til Alþingis, í sveitarstjórn. bæjarstjórn eða annað, sem því er skylt. Ég vildi því ennfremur beina því til n., að þetta atriði yrði fært til lagfæringar og látið lúta þeim sömu lögum, sem gilt hafa í þessu efni að undanförnu. Ég vil ennfremur benda á eitt atriði, sem snertir mitt kjördæmi sérstaklega. Það er svo ákveðið í lögum um lögreglustjóra á Akranesi, að í því tilfelli, sem hreppsnefnd kýs þannig, að hann hafi oddvitastörf á hendi, er hann atkvæðisbær í hreppsnefndinni. Nú er svo gert ráð fyrir í þessu frv., að því er mér skilst, að þetta ákvæði í lögum um lögreglustjóra sé niður fellt, og atkvæðisrétturinn í þessu tilfelli af honum tekinn, því að í 2. málsgr. 28. gr., þar sem talað er um afstöðu bæjarstjóra eða borgarstjóra til bæjarstjórnar, er það tekið fram, að hann hafi ekki atkvæðisrétt nema hann sé kosinn í bæjarstjórn, og í 3. málsgr. sömu gr. stendur, að þegar svo stendur á, að lögreglustjóri eða bæjarfógeti gegna bæjarstjórastörfum í bæjarstjórn eða oddvitastörfum í hreppsnefnd, fari um atkvæðisrétt hans samkv. ákvæðum 2. málsgr. sömu gr. M. ö. o.: hann hefir ekki atkvæðisrétt í málefnum hreppsnefndarinnar. Ég skal ekki segja, hvort þetta er í betra samræmi við tilgang þessa frv. en sú tilhögun, sem lög um lögreglustjóra á Akranesi gera ráð fyrir. En ég vildi biðja n. að athuga þetta, því að ekki hefir komið fram nein ósk þar heima fyrir um að þessu ákvæði í lögum um lögreglustjóra á Akranesi yrði breytt. Ég vil og leggja áherzlu á, að n. geri nauðsynlegar breytingar á fyrirkomulaginu um hlutfallskosningar, að þær verði ekki valdboðnar, og að einnig verði breytt til um kosningu sýslunefndarmanna. Ef ástæða þykir að breyta til frá þeirri tilhögun, sem nú er, þá vil ég einnig beina til n. að hafa til hliðsjónar þá tilhögun, sem nú er á þessum hlutum í sveitum landsins og allir virðast fella sig vel við.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Út af ummælum hv.þm. Borgf. um að ríkisstj. hafi ekki falið fulltrúum stærstu stjórnmálafl. samningu þessa frv., skal ég játa, að það er rétt. Það var falið einum manni, Vilmundi Jónssyni landlækni. Ég skal taka það fram, að ég taldi, að ekki væri um svo flókið mál að ræða, að ástæða væri til, að fleiri menn ynnu að samningu þessa frv. Að því er snertir það atriði, sem aðallega hefir verið gert að umtalsefni hér, hlutfallskosningarnar, þá er það rétt, að í þáltill. mun hafa verið gert ráð fyrir, að heimilað væri að hafa það frjálslegra. Mín skoðun á þessu atriði kemur fram í frv. Ég sé enga minnstu ástæðu til þess að hafa aðra reglu um þetta í sveitum en í kaupstöðum. Að fámennið sé svo mikið víða, að ekki sé unnt að skipa tvo lista nægilega mörgum mönnum, held ég að ekki komi til mála. Ég sé enga ástæðu til andmæla, sem hægt er að reisa á þeim grundvelli, og hinni ástæðunni, að kosningin verði frekar pólitísk, séu hlutfallskosningar viðhafðar, legg ég ekki mikið upp úr. Ég er mjög andvígur því, að kosningar í opinberum málum fari fram í heyranda hljóði, en ég segi það ekki til hv.þm. Snæf., því að hann tók það fram, að n. hefði gert ráð fyrir, að kosningarnar væru leynilegar, en ég vil skjóta því til hv.þm. Borgf., því að hann tók svo til orða, að það mætti „annaðhvort láta kosningu fara fram í heyranda hljóði eða leynilega“, eins og hann orðaði það. Ég get ekki séð, að neitt hræðilegt sé við það, að hreppsnefndarkosningar séu pólitískar, og í flestum tilfellum munu þær vera það. En sé svo ástatt, að enginn ágreiningur sé um hreppsmál, er vel hugsanlegt, að menn komi sér saman um einn lista og kosning þar með óþörf. Hv. þm. Borgf. tók það réttilega fram, að megintilgangurinn með því að samræma sveitarstjórnarkosningalögin lögum um kosningar til Alþingis er sá, að færa kosningafyrirkomulagið til lýðræðisáttar. En hann vildi halda því fram, að í einu ákvæði væri gengið í bága við þessa stefnu, sem sé því, að í stað þess, að sýslunefndarmenn séu kosnir beinum kosningum, er nú gert ráð fyrir, að þeir séu kosnir af hreppsnefndum. Ég er ekki sammála hv.þm. um þetta. Ég álít fjarstæðu að telja kosningar vera meir í samræmi við lýðræðisreglur, þótt þær fari fram á almennum hreppsfundi, þar sem er meiri eða minni fundarsókn og tilviljun ræður, hve margir hreppsbúar mæta, og engin trygging er fyrir því, að kosningin fari í samræmi við vilja meiri hl. kjósenda. Er ólíkt meiri trygging fyrir því, að með því kosningafyrirkomulagi, sem í þessu frv. er lagt til, verði hreppsnefndir, og þá sýslunefndarmenn, kosnar í samræmi við meirihlutavilja hreppsbúa. Ég skal annars ekki fara fleiri orðum um þetta nú. Málið fer væntanlega til n., og koma þá fram brtt., eftir því sem athugun málsins þar gefur tilefni til.

Thor Thors Hv. þm. Borgf. varð til þess að minna á, að fyrir allshn., sem bar þessa þáltill. fram, hafi vakað, að allir flokkar skyldu eiga kost á að taka þátt í undirbúningi laganna. Ég hafði gleymt þessu, og þakka hv.þm. fyrir að hafa tekið þetta fram. En hæstv. ráðh. sagði, að ekki hefði verið ástæða til að framfylgja þessu, þar sem um svo einfalt mál væri að ræða. Ég læt vera, hversu einfalt mál þetta er. Hér er um að ræða, á hvern hátt mikill þorri þjóðarinnar skipar sínum sveitarstjórnarmálum, og það hefir þegar sýnt sig við þessa 1. umr. málsins, að um það er allmikill ágreiningur. Ég get vel skilið, að hæstv. ráðh. hafi horft í það að skipa fleiri en einn mann til þessa starfa, vegna kostnaðarins, sem af því kynni að leiða. Ég hefi veitt því athygli, að þessi hæstv.ríkisstj. er mjög treg til þess að fela fleiri mönnum að fjalla um málefni, sem hún ræður yfir, en nauðsyn krefur! En ég hygg, að þetta hefði mátt framkvæma án kostnaðarauka fyrir ríkissjóðinn á þann einfalda hátt, að leggja þetta frv. fyrir menn úr andstöðuflokkunum áður en það var borið fram í þinginu. Ég veit, að innan þeirra flokka eru menn, sem að kostnaðarlausu hefðu viljað fjalla um málið. Út af ágreiningi um það, hvort lögbjóða eigi hlutfallskosningar í hreppsnefndir, hefir hæstv.atvmrh. látið þess getið, að það væri sín skoðun, sem kæmi fram í frv. Mér þykir einkennilegt, að sá, sem samdi þetta frv., sem nú er upplýst að verið hefir Vilmundur Jónsson landlæknir, sem var form. þeirrar allshn., sem bar fram till. til þál. um samræming þessara laga, skuli ekki hafa haldið sinni skoðun fram í þessu máli eins og hún greinilega kom fram í allshn., þar sem ekki var minnsti ágreiningur um, að einungis skyldi vera um heimild að ræða handa hreppsfélögum um að viðhafa hlutfallskosningu, en ekki skyldu. Ég skal að þessu sinni ekki fara út í alm. rökræður um þetta atriði, en mér finnst hæstv. ráðh. gera lítið úr því, að oft hafi meir verið farið eftir mannkostum við kosningar í hreppsnefnd en stjórnamálaskoðunum. Eftir þeirri allt of takmörkuðu þekkingu, sem ég hefi á því atriði, hefir mér virzt, að í hinum smærri hreppsfélögum sé langsamlega oftast lítið á mannkosti, en ekki pólitískar skoðanir, og ég er algerlega á móti þessu almenna lagaboði, af þeirri ástæðu, að óþarft sé og óheillavænlegt að vera að skapa pólitískar flokkadeilur þar, sem slíkt hefir ekki áður þekkzt. Ég óska að taka það skýrt fram, sem ráðh. raunar lét getið, að ég tel, að allar þessar kosningar eigi að vera leynilegar, og kosningar í heyranda hljóði ekki að koma til greina.

Jón Pálmason Ég vildi nú þegar, áður en þetta mál fer til n., taka fram nokkur atriði til viðbótar því, sem sagt hefir verið. Er það þá í fyrsta lagi, að ég tel það til spillis, en ekki endurbóta, að hafa kosningatímabilið 4 en ekki 6 ár í hreppsnefndum, og jafnframt að láta kjósa alla nefndarmenn í einu. Liggja til þess tvær orsakir, að ég tel þetta til spillis. Í fyrsta lagi getur það, að kjósa á alla nefndarmenn í einu, leitt til þess, að tómir nýir menn taki við, í stað þess að áður gekk aðeins helmingur hreppsnefndarmanna úr á 3 ára fresti, og þar með tryggt, að alltaf sé eitthvað af vönum mönnum í nefndinni. Er þetta þó sérstaklega athugavert vegna þess, að samkv. þessum l. er enginn skyldugur að vera í hreppsn. lengur en eitt kjörtímabil, fyrr en hann hefir verið laus sama tíma. Þessi störf eru almennt orðin mjög óvinsæl, bæði vegna hins erfiða fjárhagsástands og svo hins, að fyrir þetta er ekkert greitt, og orðin hálfgerð plága á hæfileikamestu mönnum hverrar sveitar að vera í hreppsnefnd og fjölmörgum öðrum opinberum störfum, sem taka tíma, en ekkert er greitt fyrir. Þetta verkar því þannig, að telja má víst, að algerð skipti verði í hreppsnefnd á 4 ára fresti. Ég vil ennfremur taka undir það, sem hér hefir verið sagt áður, að mér finnst varhugavert að knýja með lögum öll hreppsfélög til pólitískra hreppsnefndakosninga, í stað þess að gefa beztu kröftunum tækifæri til að njóta sín án tillits til pólitískra skoðana. Þá finnst mér eðlilegt að láta almenning, en ekki hreppsnefndir, kjósa sýslunefndarmenn og skólanefndir o. s. frv. Að öðru leyti skal ég ekki fara nánar út í þetta mál en þeir tveir flokksbræður mínir, sem þegar hafa talað. En ég vil vona, að n., sem fær mál þetta til meðferðar, athugi vel öll atriði í sambandi við það, og sérstaklega hvað snertir kosningatímabilið, og hvort ekki er heppilegra að halda því fyrirkomulagi, sem nú er. Hinar hliðar málsins hafa frekar verið ræddar, og er ég sammála þeim aths., sem um þær hafa komið fram.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Þetta litla frv. er flutt til þess að taka fyrir þá heimild, sem er í l. til sölu þjóð- og kirkjujarða. Frv. þetta lá fyrir síðasta þingi, en náði þá ekki afgreiðslu, og höfum við því flutt það hér á ný. Ég tel ekki þurfa fleiri orð um málið nú við 1. umr., en óska, að því verði vísað til landbn. að lokinni þessari umr.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. kallaði þetta lítið frv. Það er rétt, að þegar miðað er við fyrirferð þess, má það kallast lítið, en hinsvegar fjallar það um stórmál, og ég get ekki látið þessa umr. líða svo hjá, að ég láti ekki fáein orð falla, þótt ég skuli ekki fara langt út í málið nú. Það gefst vonandi tækifæri til þess, þegar málið kemur úr n. Einni setningu í grg. frv. vil ég þó ekki láta ómótmælt. Þar stendur svo: „Mun vart orka tvímælis lengur, að lög þessi hafa ekki náð tilgangi sínum, en orðið til mikils ógagns.“ Mín skoðun, byggð upp af þeirri reynslu, sem ég hefi í þessum efnum í mínu héraði, og þótt víðar sé leitað, er sú, að naumast sé hægt að snúa sannleikanum öllu rækilegar við en gert er í þessari setningu. Því að alkunnugt er, að með l. um sölu þjóð- og kirkjujarða er stigið eitthvert stærsta sporið til aukinnar ræktunar og bættra húsakynna í sveitum landsins. Hvorttveggja er vitanlega undirstaða landbúnaðarins: Að jörðin sé ræktuð og skapaðir möguleikar fyrir því að gera hana það frjóa og arðsama, að hún verði notuð til lífsuppeldis fyrir þjóðina eftir kröfum hinna breyttu þjóðhátta hjá okkur, og bæta húsaskipunina þannig, að menn geti einnig í því efni fylgzt með kröfum breyttra tíma og tekið upp svipuð húsakynni og tíðkast nú í kaupstöðum og kauptúnum. Þegar þessa er gætt, þá er það grundvallarskoðun hjá mér, að löggjöfin um sölu þjóð- og kirkjujarða hafi verið heilladrjúg fyrir þjóðina. Ég skal ekki að þessu sinni færa dæmi, óhrekjandi rök fyrir skoðun minni í þessu máli. Það á frekar við við síðari umr., en það er auðvelt verk. Hitt skal ég viðurkenna, að í þessu hefir komið fram nokkur ágalli, sem sé sá, að sökum þeirra verðbreytinga, sem orðið hafa í landinu, og einkum þó orðið áberandi í því mikla róti, sem stríðið olli, hefir verð á jörðum allvíða hækkað mikið. En þegar svo afurðaverðið féll, án þess að jarðarverðið breyttist, þá stóð ekki jarðarverðið lengur í réttu hlutfalli við þá framleiðslumöguleika, sem á jörðinni voru. Þetta er auðvitað ágalli, sem benda má á. Hinsvegar er þessi galli hverfandi lítill miðað við kosti þá, sem lögin hafa haft í för með sér. Það er því síður en svo, að taka eigi fyrir þjóð- og kirkjujarðasölu. Hún er fyllilega réttmæt, og síður en svo, að taka beri fyrir söluna með öllu. Má ennfremur á það benda, að á síðasta þingi kom fram frv. til að bæta úr þessum galla, er ég hefi á minnzt, frv. um óðalsrétt. Frv. þessu hefir verið mikill gaumur gefinn síðan það kom fram. virðist mega ætla, að óðalsréttarfyrirkomulagið beri í sér mikla tryggingu fyrir umbótum á þeim göllum, sem fram hafa komið. Er það sannarlega lóð í skálina á móti því, að kippa að sér höndinni með sölu þjóð- og kirkjujarða og spyrna þannig á móti þróun í ræktun og húsaskipun. Vonandi ber Alþingi það, er nú situr, gæfu til þess að samþ. frv. um óðalsrétt. Að þessu öllu athuguðu hefi ég ekkert á móti því, að málið fari í n., en vona, að sú hugsun, sem bólað hefir á undanfarið og kemur nú fram í frv.formi, fái þar þá útreið, að málið verði gersamlega látið daga uppi. Það er nú svo í okkar þjóðfélagi, bæði í sveitum sem annarsstaðar, og verður að telja það mikið mein, að allmikið los er á hugsunarhætti fólksins, og helzta ráðið hvað sveitirnar snertir til þess að menn uni þar við sitt það er ekki hægt að búast við, að menn uni þar „glaðir við sitt“ fremur en annarsstaðar - er, að ábúðarfyrirkomulagið færist í það horf, að ekki verði grafnar ræturnar undan tryggð fólksins við átthagana, en með afnámi l. um sölu þjóð- og kirkjujarða er stigið spor í þá átt að ala á rótleysi fólksins. Grundvallaratriðið í þróun sveitanna er, að einstaklingsframtakið fái að njóta sín með aðstoð ríkisvaldsins, þ. e. a. s., að sjálfsábúð aukist sem allra mest. Án þess er hætt við því, að starfi einstaklingsins og aðstoð ríkisvaldsins beri ekki hinn tilætlaða árangur. Þetta er mín óbifanlega skoðun.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Hv. þm. Borgf. hefir að mestu tekið af mér ómakið, en ég vil þó ekki láta hjá líða að lýsa yfir því, að ég er mótfallinn frv. því, sem hér er á ferðinni. Ég tel óþarft og óhyggilegt að samþ. þetta frv., hvernig sem á það er litið, jafnvel þótt lítið sé á það frá sjónarmiði hv.flm. og annara þeirra, er taka vilja fyrir sölu þessara jarða. Ráðandi stj. hefir það í hendi sér, hvort jarðirnar eru seldar eða ekki, og ég tel afnám laganna óhyggilegt vegna þess, að alltaf hljóta að koma fyrir tilfelli þar sem heilbrigð skynsemi segir, að svo sjálfsagt sé, að sala sé leyfð, að sjálft Alþingi kemst ekki hjá því að leyfa möguleika til þess, að sala geti farið fram. Ég get bent á lítið dæmi þessu til sönnunar. Ungur bóndi, ábúandi á kirkjujörð, sækir um styrk eða lán til byggingar á jörðinni, og setur þá kosti, að annaðhvort verði að byggja upp eða að hann flytji burtu. Hann hafði líka sótt um að fá jörðina keypta. Hér var því um þrennt að ræða: Að jörðin færi í eyði, því að enginn hefði tekið hana húsalausa eins og hún var, að ríkissjóður legði ca. 10 þús. kr. í kostnað við byggingu á koti, sem kostaði 2 þús. kr., eða í þriðja lagi að selja ábúandanum og láta hann byggja upp. Hið síðastnefnda var gert. Afleiðingin er sú, að bóndinn er nú búinn að byggja upp og býr þar nú sæmilega góðu búi, eftir því sem gerist um bændur nú. Ég tilfæri þetta dæmi til að sýna, hve óhyggilegt getur verið að loka þessum möguleika. Annars geri ég ráð fyrir, að þetta mál fari til landbn. og gefist þá tækifæri til að athuga það nánar.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) [óyfirl.]: Ef menn taka þetta mál í víðasta skilningi, má segja, að það fjalli um, hvort ríkið eigi að eiga jarðirnar yfirleitt eða ekki, og hv.þm. Borgf. virtist taka málið frá þeirri hlið, sem frv. þetta gefur þó í sjálfu sér ekki tilefni til. Ég hefði hinsvegar ekkert á móti því, að fram kæmi frv., sem lyti að því að gera allar jarðir að ríkiseign, en í þessu frv. er aðeins um það að ræða, hvort þær þjóð- og kirkjujarðir, sem enn eru í eign hins opinbera, skuli halda áfram að vera það eða seljast skv. heimild í l. frá 1905 og 1907. Það hefir varla nokkurntíma farið svo fram kirkju- eða þjóðjarðarsala, að þeir, sem fyrir henni stóðu, hafi ekki sætt miklum ávítum. Nú er ég á ólíkri skoðun í þessu máli og hv.þm. Borgf. Ég álít, að bændastéttinni sé sem heild heppilegra, að allar jarðeignir séu í höndum hins opinbera, og þá sérstaklega, að þær jarðir, sem nú þegar eru þess eign, haldi áfram að vera það, og að með því fyrirkomulagi sé hægt að búa betur að bændunum en með því fyrirkomulagi, að þeir þurfi að eignast jarðirnar, og láta mikinn hluta strits síns ganga til að borga jarðirnar, sem svo halda sínu fulla verði gagnvart þeim, sem næst tekur við. Nú hefir Sjálfstfl. verið að taka upp miðaldaráð, óðalsréttinn, sem á engan hátt leysir þetta mál. Ef mönnum þætti í einstökum tilfellum sérstaklega heppilegt, að jarðir kæmust í einkaeign, þá er auðvitað alltaf það ráð til að setja sérstök l. um það, og mundi það ganga mjög greiðlega, þótt svona væri í pottinn búið.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Það var út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði síðast, að ég kvaddi mér hljóðs, þar sem hann sagði, að samkomulag væri á milli stuðningsmanna stj. hér á Alþ. um að gera þetta frv. að l. Ég vil ekki halda því fram, að hv.þm. hafi farið þar með ósannindi, en ég held, að þetta sé misskilningur. Ég hefi sem sé ekki trú á því, að þeir, sem kosnir hafa verið hér á þing nú fyrir sveitirnar, gangi svo herfilega í berhögg við vilja sveitanna, að þeir geri samning um það við sósíalista að samþ. þetta frv., því að manni getur skilizt, að þetta frv. eigi að vera byrjunarspor á þeirri braut, að allar jarðir verði ríkiseign, svo að sjálfseignarbúskapur hverfi úr sögunni, en leiguliðabúskapur komi í staðinn. Ég vildi gjarnan fá að heyra það frá fleirum en hv. 2. þm. Reykv., hvort það sé rétt í rann og veru, að samkomulag sé um það á milli stjórnarflokkanna, að gera frv. þetta að l. Ég þarf ekki að fara út í þau atriði, sem þeir hv.þm. Borgf. og hv.þm. Ak. hafa sérstaklega minnzt á, sem sé að andmæla þeirri firru, að l. þau, sem hér er farið fram á, að afnumin verði, hafi ekki náð þeim tilgangi, sem þeim var ætlað, að neinu verulegu leyti. Í því sambandi get ég ekki stillt mig um að minna á eitt dæmi því til stuðnings, að sjálfseignarbúskaparfyrirkomulagið er lyftistöng landbúnaðarins yfir höfuð, og þá líka til réttlætingar þeim kröfum, sem ég hygg, að enginn hv.þm. hafi komizt hjá að heyra. kröfum fólksins í sveitunum um það, að stefnt sé að því, að hver bóndi eigi ábýlisjörð sína. Þetta dæmi er úr Norður-Ísafjarðarsýslu og er eitt af mörgum um þetta efni. Bóndi keypti kirkjujörð til eigin ábúðar fyrir 5 árum. Þessi jörð þótti lítilfjörleg, og hafði verið flest búfé á henni um 80 fjár og 4 gripir. Furðaði menn dálítið á þessum kaupum, þar sem bóndi þessi átti stórt bú. Nú, eftir þessi 5 ár, hefir þessi bóndi á jörðinni yfir 300 fjár og 14 gripi og þarf ekki að sækja heyskap út fyrir landamerki jarðarinnar. Hann hefir húsað jörðina vel, bæði um íbúðarhús og peningshús. Ég hygg nú, að ekki sé vafi á því, að ef þessi jörð hefði verið áfram kirkjujörð, en ekki komizt í sjálfsábúð, þá hefði hún verið sama niðurnídda kotið sem hún var fyrir 5 árum. Ég nefni þetta dæmi ekki af því, að það sé einstakt, heldur mun það vera eitt af mörgum svipuðum, því að ég held, að rekja megi á slóðum sjálfsábúðarinnar raðir af slíkum dæmum um allt Ísland. Þær jarðir yfirleitt á landinu, sem eru í sjálfsábúð. munu vera miklu betur setnar en hinar, sem eru í leiguábúð. Vera má, að það stafi að einhverju leyti af því, að til sjálfseignarbúskapar veljist yfirleitt atorkumenn. Bændur eru, sem eðlilegt er, miklu áhugasamari um að rækta og endurbæta ábýlisjarðir sínar, ef þeir eiga þær sjálfir, hvort sem þeir hafa miklu eða litlu úr að spila. Það eykur orku og bjartsýni bóndans að hafa það á tilfinningunni, að hann sitji á sinni eignarjörð. Sú yfirlýsing, sem hv. 2. þm. Reykv. gaf, kom mér ekki á óvart, að hann væri ekkert á móti því, þó að fram kæmi frv. þess efnis, að stefnt væri að því, að allar jarðir hér á landi yrðu ríkiseign. Ég var ekki í vafa um, að svo væri, þegar ég sá, að þessi hv.þm. var orðinn stangarhestur fyrir þessum ríkiseignarvagni, að það mundi eiga að draga hann víðar en þetta frv. beinlínis hermir. Ég þóttist vita, að hann væri þarna að tengja fyrir þennan vagn með sér nokkra dráttarhesta, sem ættu að hjálpa honum til þess að koma þessari hugsun í framkvæmd, að gera alla íslenzka bændur að leiguliðum, m. ö. o. að losa grundvöllinn undan þeirra búrekstri, svo að þeir verði líklegri til að aðhyllast kommúnismann, því að slík er stefna stjórnarflokkanna, þó að þeir að nafninu telji sig sósíalista og framsóknarmenn. - Þessi er nú tilætlunin með frv. þessu, á því er enginn vafi, og ég álít því, að frv. gangi algerlega í öfuga átt. En hinsvegar væri þörf á því, að hér á þingi kæmi fram till. um að gera ráðstafanir til þess, að allir bændur gætu orðið sjálfseignarbændur. Það þarf að gera bændum auðveldara en það nú er að eignast jarðir sínar, til þess að allir íslenzkir bændur verði sjálfseignarbændur. Og ég er viss um, að það gæti orðið stórgróði fyrir íslenzka ríkið, ef það gæfi dugandi ábúendum allar þær jarðir, sem það á nú sem þjóð- og kirkjujarðir. Tekjur ríkisins af þessum jörðum eru mjög lítilfjörlegar, ég ætla ekki nema um 40 þús. kr. Það er ekki vafi á því, að ef þessar jarðir yrðu allar óðalseign, þá mundi búskapur á þeim blómgast svo, að auknar tekjur fyrir sveitarfélög og ríkissjóð yrðu miklu meiri, beinlínis þess vegna, heldur en þær tekjur, sem ríkissjóður hefir af þeim nú.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Mér virðist, að í þessu frv. gæti mjög sömu ófrjóu andstöðunnar, sem alltaf kom fram gegn þjóðjarðasölu frá því fyrst er farið var að berjast fyrir því máli, um aldamótin síðustu, og þangað til l. þau um sölu þjóðjarða og kirkjujarða voru sett, sem nú er gert ráð fyrir að nema úr gildi. Hér er að vísu látið í veðri vaka, að sjálfsagt eigi að setja löggjöf um ábúð á þjóðjörðum á þessu eða næsta þingi. En hvers vegna þá ekki að setja þessi ábúðarl. fyrst, byrja á því, til þess að sjá svo, hvaða áhrif það hefði á söluna sjálfa? Af hálfu þeirra manna, sem vilja stöðva sölu þjóðjarða og kirkjujarða, hefir aldrei komið neitt fram, sem sýni og sanni, að sú leið sé rétt, en hin röng, að selja jarðirnar. Hvers vegna eiga bændur að eiga eftirkaup við þing og stj. um ábúðarkjör á þjóðjörðum? Mér finnst, að bændur eigi kröfurétt á að fá að sjá, hvað þingið vill í þessu efni, áður en þeir eru útilokaðir frá því að geta eignazt jarðirnar. Á það hefir réttilega verið bent nú við umr., hve ósanngjarnt það sé að segja, að l. um sölu þjóð- og kirkjujarða hafi orðið til ógagns. Að þau hafi ekki náð tilgangi sínum, getur verið a. n.l. rétt. En þá átti bara að gera ráðstafanir til þess, að tilgangi l. yrði náð sem fyrst og bezt. Það er réttur bænda í þessu efni, að að því sé unnið, að kostir þjóðjarðasölunnar fái notið sín sem bezt. Fyrir síðasta Alþ. lá frv., sem gekk í þá átt. Annars er nokkuð mikið samræmi í þeirri tvennskonar grg., sem er fyrir þessu frv. Hin venjulega grg. er í hreinni samhljóðun við hina grg., það, að flm. frv. eru allir kaupstaðabúar, menn, sem ekki geta talað, aðstöðu sinnar vegna, frá sjónarmiði bændanna sjálfra. Þó að einn þeirra sé ráðunautur Búnaðarfél. Íslands, þá hefir hann samt ekki skilning á þessum hlutum, og hefir ekki sýnt annað en að hann væri á þeim leiðum, sem stefna að því, að ríkið eigi allt, en einstaklingarnir ekkert. Stjórnarliðið hefir vitanlega ekki getað fengið þá bændur, sem sæti eiga á alþ., til þess að gerast meðflm. að þessu frv. Þeir hafa auðvitað veigrað sér við því að ganga svo algerlega í berhögg við hagsmuni stéttar sinnar. Ég verð nú að segja það, að ég tel, að þetta frv. eigi alls ekkert erindi til n., né að það eigi að halda áfram í þinginu. En þeir, sem að því standa, hafa sjálfsagt tryggt sér framgang þess, svo að það verði ekki heft á neinn hátt. Ég mun samt sem áður sýna afstöðu mína til frv. með því að greiða því ekki atkv., að það fari lengra en til þessarar umr., því að þetta mun vera hugsað sem fyrsta sporið á þeirri braut, sem samkvæmt kenningum þessara manna á að fara, sem stefnir að því, að ríkið eigi allar jarðeignir í landinu. Fyrst á að stíga þetta spor, að stöðva sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Svo á að stíga hitt sporið, að ná af bændum eignarheimild á jörðum þeim, sem þeir nú eiga. Þetta er vítisstefnan í landbúnaðarmálum, sem ráðunautur Búnaðarfél. Ísl. hefir gerzt talsmaður fyrir, og fallið þar á sveif með sósíalistum, sem allt vilja taka af öllum.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Ég skal reyna að leiða hjá mér þá hnífla, sem beint hefir nú verið að mér sérstaklega í þessu máli, og reyna líka að tala um málið þannig, að það espi ekki upp þá menn, sem hyggja sig sjá langt fram í framtíðina, og sjá þar ímyndaðar forynjur og tröll, sem þeir svo eru hræddir við. Það hafa nú verið nefnd einstök dæmi, sem átt hafa að sanna það, að mikil blessun hafi orðið af því fyrir bændur landsins að geta eignazt þjóðjarðir og kirkjujarðir. Dæmi var nefnt úr Norður-Ísafjarðarsýslu, af dugandi bónda þar. En hv.þm., sem dæmið kom með, láðist að geta þess, hve mikinn heyforða þessi bóndi átti, þegar hann keypti jörðina, og hve mikið innstæðufé hann átti þá í Útvegsbankanum, sem gerði honum mögulegt að framkvæma það á jörðinni, sem hann hefir gert. Hér er því um alveg sérstakt dæmi að ræða, sem sannar ekki það, sem það átti að sanna, af því að það er ekki rétt mynd af því, sem almennast er í þessu efni. Mér er þetta dæmi kunnugt, og ég skal nefna nafn þessa bónda, ef hv.þm. langar til. Það var líka sérstaklega ástatt í því tilfelli, sem hv.þm. Ak. tók sem dæmi, og það sannar heldur ekkert fyrir heildina. Það, sem gerir það að verkum, að við eigum að hætta að selja þjóðjarðir og kirkjujarðir, en búa svo að ábúendum á þeim, að þeir hafi nákvæmlega jafnmikla hvöt til þess að búa vel á jörðunum og endurbæta þær eins og ef þeir ættu þær sjálfir, er það, að jarðirnar í einkaeign eru stöðugt að skipta um kaupendur, og í hvert skipti, sem eigendaskipti verða á þeim, hækkar verðið á þeim, og með því er þeim mjög íþyngt, sem á þeim búa. Þetta er höfuðatriðið. Nú vil ég spyrja hv. andmælendur þessa frv.: Haldið þið, að það sé betra að búa á jörð, sem við það, að hún hefir gengið kaupum og sölum, hefir verið tífölduð í verði? Haldið þið, að bónda gangi betur að renta 40 þús. kr. höfuðstól heldur en að greiða 180 kr. eftirgjald? En svo er reyndin t. d. með eina jörð í Eyjafirði. Er það betra að búa á jörð, þegar búið er að selja hana fyrir 11 þús. kr., sem áður var seld fyrir 4 þús. kr.? En það dæmi er alveg rétt úr Skagafirði. Skyldi það ekki vera léttara að renta 4 þús. kr. höfuðstól? Sala þjóðjarða og kirkjujarða er vitanlega gróði fyrir þá, sem fyrst kaupa jarðirnar, en fyrir þá, sem svo taka við þeim, verður það ekki gróði, að þær séu seldar úr ríkiseign. Höfuðatriði þessa máls er nauðsynin á því, að komið sé í veg fyrir, að bændastétt landsins sé íþyngt með of háu verði á jörðum, og of háu eftirgjaldi af þeim, og þess vegna er ég á móti sölu þjóðjarða og kirkjujarða. En á það vil ég leggja ríka áherzlu, að það þarf að búa svo að leiguliðum á þessum jörðum, að það sé alveg sama fyrir þá að búa á þeim eins og þeir ættu jarðirnar sjálfir. Þetta er tekið fram í grg. frv., og þessu mega menn ekki gleyma. Og á síðasta þingi lá fyrir frv. til l. um þetta efni, sem lá hjá landbn. samhliða þessu frv. Ég geri ráð fyrir, að þessi ábúðarl. komi á eftir samþykkt þessa frv., sem hér liggur fyrir. eða samhliða. Það er alveg rétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að l. um ábúð á þjóðjörðum og kirkjujörðum þurfa að koma jafnframt l. um afnám l. um þjóð- og kirkjujarðasöluna.

Þau þurfa að koma á undan

. Þau þurfa að fylgjast að. Þegar menn athuga það, hve margar þjóð- og kirkjujarðir hafa verið seldar á Íslandi, og þegar menn fara að telja saman þær jarðir, sem þeir þekkja til, sem aftur hafa verið seldar og þá margfaldazt í verði, án þess að þær hafi verið neitt bættar, þá hlýtur mönnum að verða það ljóst, hversu mikill munur það væri fyrir bændastétt landsins, ef ábúðarkjör bænda miðuðust við það verð á jörðum, sem áður var á þeim, en þeir þyrftu ekki að greiða fé til peningamanna, sem taka sína vexti af því fé, sem þeir hafa lánað til jarðakaupunna.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að hér væri lítið frv. á ferðinni, sem færi ekki fram á annað en að stöðva sölu þjóð- og kirkjujarða, en gat þess þó, að ekki væri alveg laust við, að samband væri á milli þessa frv. og svo hins, sem vitanlega mun eiga að leiða af þessu, að ríkið fari að kaupa upp jarðirnar í landinu. Ef í stj. landsins og meiri hl. á Alþ. eru menn, sem vilja knýja þetta fram, þá hefir ríkisstj. eða ríkisvaldið vitanlega ákaflega sterk tök á að geta náð jörðunum frá bændum og undir ríkið, án þess beinlínis að ganga í berhögg við ákvæði stjskr. um friðhelgi eignarréttarins. Og það er enginn vafi á, að hv. 2. þm. Reykv. stefnir að þessu. Og hann hefir góðan liðsmann með sér, þar sem er hv. 2. þm.N.-M., sem hlýða mun fyrirskipunum formanns síns í öllum greinum. Hv. 2. þm. Reykv. var að tala um það, að oft hafi orðið mikil óánægja út af sölu á þjóðjörðum. En ég vil svara því þar til, að það eru hverfandi fá þau tilfelli, þegar sala þjóðjarða hefir valdið óánægju, í samanburði við þau tilfelli, þegar sú sala hefir orðið til ánægju fyrir þá menn, sem unna framförum í sveitabúskap á landi voru, við það, að þeir sjá, hve jarðirnar taka miklum stakkaskiptum við að komast úr leiguábúð og í sjálfseignarábúð. Hitt getur verið, að til séu þau dæmi, þar sem eigendaskipti hafa orðið mjög fljótlega á jörðum eftir að þær hafa verið seldar úr ríkiseign, og mikill verðmunur komið fram við þá sölu í stöku tilfellum án beinna aðgerða þeirra, sem keyptu jarðirnar. Í flestum slíkum tilfellum hefir verðhækkunin stafað af því, að lagt hefir verið í kostnað til að bæta húsakynni jarðanna og rækta þær. Víða þar, sem búið er að byggja upp á slíkum jörðum, er það svo, að hús hafa verið gerð þar svo dýr, að landverðið er orðið hverfandi lítið, samanborið við það, sem kostað hefir verið til umbótanna. Í þessu liggur að miklu leyti verðhækkun sú, sem orðið hefir á þessum jörðum, þó að hinsvegar megi auðvitað benda á einstök dæmi, þar sem þetta liggur ekki til grundvallar. Auk þessa hafa vitanlega ýmsar verðlagsbreytingar áhrif á verð jarða, því að vitanlega er það svo um jarðir eins og allt annað í landinu, að verðbreyt. verða miklar á þeim frá ári til árs, bæði vegna verðfalls peninga á pappírnum og af fleiri ástæðum. Krónan er nú ekki nema í hálfu gildi, miðað við það, sem áður var, og þessi mismunur á gildi krónunnar hefir verið rækilega notaður af þeim mönnum, sem ríða fantareið í þá átt að reyna að koma öllum jörðum í ríkiseign. Hv. 2. þm. Reykv. drap lítillega á frv. um óðalsrétt og sagði, að það fyrirkomulag tilheyrði frekar miðöldunum en nútíðinni. En ég vil þá aftur á móti benda hv.þm. á það, að Norðmenn, sem frá ómunatíð hafa búið við það skipulag, þeir álíta óðalsréttinn svo mikils virði fyrir sinn landbúnað, að þeir hafa lagt mjög mikla rækt við að sníða löggjöf sína eftir breyttum tímum, þannig að þetta fyrirkomulag ætti alltaf stoð í veruleikanum, svo að það gæfi þrifizt sem bezt. Svo mikils virði telja þeir óðalsréttinn fyrir landbúnað Noregs. Og af því að hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að þetta frv. - og þá væntanlega líka á sínum tíma frv. um, að ríkið skuli kaupa upp allar jarðeignir á landinu - væri samningsatriði á milli sósíalista og framsóknarmanna, þá vil ég benda þessum hv.þm. á það, að einn fyrrv.þm., sem mikils er metinn í Framsfl., var t. d. álitinn þess verður að vera settur í skipulagsn. atvinnumála - Steingrímur Steinþórsson, skólastjóri á Hólum -, sem ég ætla að sitji nú við hlið hv. 2. þm. Reykv. á rauðu merinni - hann fór nokkrum orðum um þetta mál, óðalsréttinn, hér á þingi árið 1933, þegar til umr. var ábúðarlöggjöfin.  Þetta, að taka upp óðalsrétt sem aðra lausn þessa vandamáls, segir framsóknarflokksmaðurinn Steingrímur Steinþórsson, sem þá var 2. þm. Skagf. og nú hefir verið settur til þess að skipuleggja ýms mál, sem framsóknarmenn og sósíalistar telja sig þurfa að skipa eftir sínu höfði. Annars er þetta, að menn vilja yfirleitt eiga land það, er þeir búa á, sjálfir, sprottið af þeirri hvöt, sem gerir vart við sig hjá hverjum einstökum manni, að vilja vera sjálfum sér nógur. Það er yfirleitt það takmark, sem menn keppa að í lífinu, að eiga sjálfir þau gæði, sem þeir þurfa að nota til þess að byggja upp það þjóðfélag, sem þeir búa i. Vilji stjórnarvöldin fara að reyna að koma í veg fyrir það, að þegnunum auðnist að ná þessu takmarki, er beinlínis verið að hefta eðlilega framþróun þeirra, sem þó er öfugt við það, sem öll siðuð stjórnarvöld telja sér skylt. Hjá hv. 2. þm. Reykv. og fleiri bæjarbúum kemur hvötin „að vilja vera sjálfum sér nógur“ m. a. fram í því, að þeir vilja eiga hús þau, sem þeir búa í, sjálfir. Þess vegna hefir hv. 2. þm. Reykv. t. d. byggt sér dýra og skrautlega „villu“ til þess að búa í, og finnst það víst ekki nema sjálfsagt. Það er þeim mun undarlegra, þegar þessir góðu menn ætla svo af göflunum að ganga, þegar talað er um, að eðlilegast sé, að sveitamennirnir eigi ábýli sín og íbúðarhús sjálfir. Annars þýðir ekki að vera að þrátta um þetta. Það hefir hvor sína skoðun í þessu sem mörgu öðru, en hitt er ekki undarlegt, þó að forsvarsmenn þessa frv. og fylgifiskar þeirra verði áhrifalitlir, þegar hægt er með rökum að benda á, að allt, sem þeir halda fram, stangast í þeirra daglega lífi eins og mannýg naut. Hv. 2. þm.N.-M. vildi gera lítið úr dæmi því, sem hv. 6. þm. Reykv. tók, sagði, að það væri lítið á því að græða. Slík rökvísi var tæplega samboðin öðrum en honum, að það sé ekkert á því að græða fyrir íslenzkan landbúnað, þó að keypt sé niðurnídd jörð, byggt upp á henni og hún ræktuð, svo hún geti framfleytt stóru búi. Það er harla undarlegt, að búnaðarráðunauturinn skuli ekki koma auga á gagnsemi slíks fyrir íslenzkan landbúnað. Þegar skarpskyggni hans er þannig varið, er sízt að undra, þó að starfsemi hans verði og garnslítil fyrir íslenzka bændur og íslenzkan landbúnað yfirleitt. Hann vildi halda því fram, hv.þm., að peningarnir, sem notaðir hefðu verið til umbóta á jörðinni, hefðu verið teknir út úr Útvegsbankanum, og því væri ekki hægt að telja dæmi þetta til inntekta fyrir landbúnaðinn. En það er eins og annað út í loftið hjá þessum hv.þm. Er það kannske ekki sláandi dæmi, að peningar, sem teknir eru til ávöxtunar í íslenzkri mold, skuli bera slíkan ávöxt sem hér ber raun vitni um?

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Um þetta mál, sem hér er til umr. nú, hefir oft verið deilt á Alþingi, því að um það hafa löngum verið skiptar skoðanir. Framsfl. hefir jafnan staðið nær óskiptur með því að selja ekki þjóðjarðir. Fleiri hafa og verið á þeirri skoðun, að ekki væri rétt, að ríkið seldi jarðir sínar, enda þótt sjálfstæðismenn haldi því fram nú, að það hafi verið og séu ennþá aðeins framsóknarmenn og sósíalistar, sem vilji ekki, að þjóðjarðirnar séu seldar. Ég þekki nfl. fjölda sjálfstæðismanna úti um land, sem eru fylgjandi afnámi þjóðjarðasölulaganna. Þannig veit ég t. d. um bændur norður í Skagafirði, sem eru eindregnir sjálfstæðismenn, en fylgja þó afnámi þessara laga. Hér er því ekki aðeins um að ræða mál framsóknarmanna og sósíalista, heldur og fjölda annara. því hefir verið haldið fram undir þessum umr., að það væri fjandsamlegt gagnvart íslenzkri bændastétt að afnema með lögum rétt bænda til þess að fá keyptar ábýlisjarðir sínar, sem eru eign ríkissjóðs eða kirkjujarðasjóðs. Það er því ekki úr vegi að athuga lítilsháttar, hvernig ýmsir merkir menn litu á þessi mál, þegar þjóðjarðasölulögin voru sett. Hinir stórmerku menn Pétur Jónsson frá Gautlöndum, Jón Jónsson frá Múla og Hermann Jónasson skólastjóri frá Hólum sýndu allir með sterkum rökum fram á þá ágalla á þjóðjarðasölulögunum, sem síðar hafa komið fram og staðfestir hafa verið með reynslunni. Fyrst og fremst það, að óeðlileg verðhækkun myndi verða á þeim jörðum, sem seldar yrðu manna á milli. Þetta hefir fullkomlega rætzt, því að mörg dæmi þess mun mega finna, að jarðir, sem t. d. ríkissjóður hefir selt fyrir 2000 kr., hafa eftir stuttan tíma verið seldar fyrir 20 þús. kr. Í nágrenni við mig norður í Skagafirði vissi ég m. a. dæmi þess, að jörð, sem keypt var af ríkissjóði fyrir 4 þús. kr., var eftir 11/2 ár seld fyrir 30-40) þús., og þannig mætti lengi telja. Jafnframt benda þeir á, að af sölu jarðanna geti stafað afturför í ræktun þeirra, sem liggi í því, að þeir, sem jarðirnar kaupi, festi fé sitt í kaupverði þeirra og geti því ekki lagt eins mikið í ræktun. Jón frá Múla bendir á þá leið út úr þessu, að koma á rétti til erfðaábúðar inn í ábúðarlögin. Hann telur, að það myndi verða nægileg hvöt fyrir bændurna til þess að vinna að því að skila jörðunum betri í hendur afkomendanna en þær væru, er þeir tóku við þeim. Ég held nú, að þeir, sem stöðugt eru að deila um þetta mál og halda því fram, að það sé fjandskapur gegn íslenzkri bændastétt að afnema þjóðjarðasölulögin, hefðu gott af því að lesa umr. í Alþt. frá þeim tíma, er lögin voru sett, og þá sérstaklega að kynna sér skoðun hinna merku bændafrömuða, sem ég nefndi. Eins og ég tók fram, þá er fjöldi sjálfstæðisbænda úti um land, sem eru fylgjandi afnámi þjóðjarðasölulaganna. Þeir hafa eins og fleiri m. a. rekið sig á þann ágalla, sem allmjög hefir komið við menn, að þegar bóndi, sem býr í sjálfsábúð og gert hefir jörð sinni vel til góða, ræktað hana og húsað, vill hætta búskap, eða hann fellur frá og börnin eiga að taka við, þá hefir það sýnt sig, að eitt þeirra eða tvö rísa ekki undir því að kaupa eignina og standa hinum systkinum sínum skil á þeirra hlut. Þess vegna hefir raunin orðið sú, að þau, sem orðið hafa til þess að kaupa jörðina, hafa orðið að strita og strita til þess aðeins að geta haldið öllu gangandi, án þess að geta borgað eyri af kaupverði eignarinnar. Og það eru jafnvel dæmi þess, að þau hafa ekki risið undir vaxtabyrðunum einu sinni, og hlaðizt þá dýpra og dýpra í skuldir. Má því finna dæmi þess, að lánsstofnanirnar hafa að lokum orðið að taka jarðirnar, leigt þær svo til eins árs í senn, en eins og kunnugt er, þá er sjaldan mikill áhugi þeirra manna fyrir umbótum á jörðunum, sem slíka ábúð hafa. Hefir því reynslan orðið sú, að jarðirnar hafa stórkostlega gengið úr sér, og jafnvel fallið í niðurníðslu. Með frv. þessu er því verið að vinna að hagsmunum bændastéttarinnar í heild, jafnt framsóknarmanna, sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna. Læt ég svo þessi fáu orð nægja um málið á þessu stigi.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég vil leyfa mér að leiðrétta tvö atriði í ræðu hv. 2. þm.N.-M. Hann vildi halda því fram, að það hefði verið blandað blekkingum dæmið, sem ég nefndi um sjálfseignarbóndann. Hann sagði, hv.þm., fé í banka, sem hann hefði notað til þess að byggja upp á jörðinni o. fl. Þó nú svo hefði verið, að bóndinn hefði gert þetta, þá er ekki annað um það að segja en að það hefði verið til styrktar mínum málstað. En ég sem kunnugur þessum manni get fullvissað hv.þm. um það, að hann hefir ekki tekið 1 eyri út úr banka til þessara hluta, aðeins gengið lítilsháttar á annað innstæðufé sitt. Hann hefir ræktað jörð sína og byggt hana upp fyrir dugnað sinn og ráðdeild. Þá sagði hv.þm. ennfremur, að bóndinn hefði átt fleiri ára fyrningar til þess að gefa fénaði sínum, jafnvel 5 ára gamlar birgðir. Nú veit ég ekki, hvernig fóðurbirgðaráðunauturinn fer að halda því fram, að hægt sé að nota 5 ára gamalt hey til þess að fóðra með búpening. Ég fyrir mitt leyti held, að það sé létt fóður, jafnvel léttara heldur en þó að gömlu rollurnar verði brytjaðar ofan í kýrnar, eins og þessi hv.þm. hefir af sinni miklu vizku viljað kenna sem eitthvert sérstakt snjallræði. Þá eru nokkur atriði úr ræðu hæstv.forsrh., sem ég vildi leyfa mér að minnast á. Hann sagði, að framsóknarmenn hefðu staðið óskiptir að því að afnema þjóðjarðasölulögin. Ég veit ekki, hvernig ber að skilja þetta. Hvort ráðh. á aðeins við framsóknarmenn hér í þinginu eða framsóknarmenn almennt. Ég býst þó frekar við, að hér sé aðeins átt við þingflokkinn, og þá aðeins síðan hann komst í faðmlögin við sósíalista, því að ég þekki marga framsóknarmenn, sem eru ákveðnir þeirrar skoðunar, að sem flestar jarðir eigi að vera í sjálfsábúð. Hann vildi halda því fram, hæstv. ráðh., að það væru margir bændur úr Sjálfstfl., sem fylgdu afnámi þjóðjarðasölulaganna. Ég býst við, að í Sjálfstfl. eins og í öðrum stjórnmálafl. séu menn, sem hafa kollsiglt sig í búskapnum, yfirbyggt jarðir sínar o. s. frv. og því ekki getað staðið við skuldagreiðslur sínar. Þessir menn hafa því margir hverjir misst kjarkinn við búskapinn, og má því vera, að einhverjir þeirra hneigist að þeirri skoðun, að bezt sé, að ríkið eigi jarðirnar, en ekki einstaklingar. Þessi og þvílík óhöpp, sem bændur hafa orðið fyrir, ásamt verðfalli afurðanna, hafa að sjálfsögðu orðið til þess að draga úr mörgum bóndanum kjarkinn. Á það lagið vilja því sósíalistar ganga, og girða fyrir það um leið, að nokkur bóndi hér eftir geti orðið sjálfseignarbóndi. Þá vitnaði hæstv.forsrh. til merkra manna úr Þingeyjarsýslum, sem tóku þátt í umr. um þjóðjarðasölulögin, þegar þau voru sett. Út af því vil ég taka það fram, að enda þótt Jón frá Múla, Pétur Jónsson o. fl. hafi verið á móti þjóðjarðasölulögunum þegar þau voru sett, þá er ég ekki viss um, að þeir hinir sömu menn væru með afnámi þeirra nú, eftir þá góðu raun, sem þau hafa gefið. Annars vil ég í þessu sambandi taka það fram sem kunnugur maður í Þingeyjarsýslunum, að á þeim árum, sem ég var að alast þar upp, voru mjög fluttar þar kenningar sósíalismans, og af því eimir eftir ennþá. Eitt af því, sem boðað var, var t. d. það, að ríkið ætti að eiga allar fasteignir. Frá þessari villu hafa allir betri menn norður þar snúizt nú, og er því ekki nema hinn fákænni hluti fólksins, sem ennþá fylgir þessari firru. Mér þótti undarlegt, að hæstv. ráðh. skyldi fara að draga hér fram þær skoðanir hinna mætu manna, sem hann vitnaði til, að ræktun myndi yfirleitt minnka með sölu þjóðjarðanna, þar sem það blasir við öllum, sem augun hafa á annað borð opin, að ræktun landsins hefir aukizt í stórum stíl síðan jarðirnar yfirleitt komust úr leiguábúð yfir í sjálfsábúð. Því er sífellt hampað af þeim mönnum, sem vilja, að ríkið eigi allar jarðir í landinu og afnema sjálfsábúðina, að erfðafestuábúðin hvetji bændur svo ákaflega mikið til umbóta á jörðunum. Það er nú ekki svo geysimikill munur á sjálfsábúð og erfðafestuábúð. En ég vil spyrja hæstv. landbrh., þó að hann hafi ekki sérstaklega mikinn kunnugleika á landb., hvort honum hafi virzt ákaflega blómlegur búskapur hjá þeim bændum, sem höfðu lífstíðarábúð á jörðum. Í þeirri sveit, þar sem ég er uppalinn, hafði fjöldi bænda lífstíðarábúð á kirkjujörðum, og voru þær yfirleitt sárlega niðurníddar. En nú á síðustu árum hafa flestar af þessum jörðum verið keyptar af ábúendum og þannig komizt í sjálfsábúð, enda hafa síðan verið gerðar á þeim miklar og blómlegar umbætur. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri mikið um það talað af andmælendum þessa frv., að það mundi vera sprottið af fjandskap til bænda. Ég hefi ekki heyrt því haldið fram. Og ég vil ekki heldur líta svo á, að jafnaðarmenn flytji þetta frv. af hatri til bænda yfirleitt, enda ekki ástæða til þess; en það er áreiðanlega sprottið af hatri til sjálfstæðra bænda. Ég held, að það sé miklu fremur ástæðan fyrir flutningi þessa frv., að flm. vilja koma á ríkisrekstri í landbúnaði, með því að innleiða leiguábúð á öllum jörðum, heldur en það sé sprottið af hatri til bændastéttarinnar í heild. Þetta mun vera ástæðan til þess, að sósíalistar flytja þetta frv. og hafa skuldbundið Framsfl. til að fylgja því. Og ef það er satt, að það sé samningur um það á milli stjórnarflokkanna að gera þetta frv. að lögum, þá er þetta frv. vitanlega ekki annað en eitt atriðið í þeim nauðungarsamningi, sem Framsfl. hefir orðið að krjúpa að til þess að fá að halda völdum og lífi í landinu. Stefna þessa frv. á engar rætur úti um byggðir landsins hjá bændunum sjálfum. Ég veit ekki betur en að á flestum fundum meðal bænda í seinni tíð hafi verið samþ. ályktanir um kosti og aukningu sjálfsábúðar í landinu. Og tel ég, að þetta frv. sé snoppungur fyrir þá stefnu og að það eigi engan rétt á sér. Enda bætir það ekki um, ef til þess er stofnað með gerræðiskenndum samningum á milli stjórnarflokkanna bak við tjöldin, þar sem annar flokkurinn hefir verið kúgaður til fylgis við það. Ég tel mig því ekki hafa nokkurn rétt til þess að sýna þessu frv. neina miskunn og mun hiklaust greiða atkv. á móti því, að það verði látið fara lengra.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Það kom fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv., að Framsfl. væri þessu frv. fylgjandi vegna nauðungarsamninga við jafnaðarmenn. Ég hygg, að þetta sé sagt á móti betri vitund. Hv. þm. veit, að þeirri stefnu, sem í frv. felst, hefir verið haldið fram í aðalmálgagni Framsfl. í mörg ár, og að flokkurinn hefir á engan hátt farið á bak við kjósendur í þeim efnum. Í mínu kjördæmi var þetta eitt af þeim málum, sem mest var um rætt fyrir síðustu kosningar, og ég var beinlínis kosinn upp á það að fylgja fram þeirri stefnu, sem í frv. felst. Um þetta mál var rætt á öllum fundunum, og eins og hv.þm. er kunnugt, þá hefir þetta verið yfirlýst stefnuskráratriði Framsfl. í mörg ár. Þegar verið er með stórum orðum að tala um nauðsyn þess, að flestar eða allar jarðir séu í sjálfsábúð, þá er varla minnzt á jarðeignir einstakra manna, sem þeir leigja öðrum til afnota. Í því sambandi vil ég benda á það, að þegar þjóðjarðasölulögin voru til meðferðar á Alþingi 1905, þá voru hér á landi 450 þjóðjarðir, 700 kirkjujarðir og 2600 jarðir, sem einstakir menn áttu og leigðu öðrum til ábúðar. Og kjör þau, sem leiguliðar á jörðum einstakra manna áttu við að búa, hafa aldrei verið sambærileg við þau kjör, sem ríkið hefir veitt leiguliðum á opinberum jarðeignum, heldur hafa þau jafnan verið til muna lakari. Andmælendur þjóðjarðasölulaganna bentu á þann meðalveg til úrlausnar, að jarðirnar yrðu blátt áfram leigðar einstaklingum með þeim kjörum, að þeir fengju með erfðaábúð að njóta þeirra kosta, sem fylgja sjálfseignarumráðum, án þess að festa kapítal í jörðunum. Ég er ekki að gera þeim upp þessar skoðanir. Rök þeirra gegn þjóðjarðasölunni koma greinilega fram í umr. á Alþingi 1905, og þau rök þeirra hefir reynslan staðfest svo áþreifanlega, að ekki verður um villzt. Þá var á það minnzt, að enginn bóndi úr hópi sjálfstæðismanna væri fylgjandi þeirri stefnu að stöðva sölu þjóðjarða, nema þeir, sem hefðu hagað sér eins og glópar í búskapnum og væru komnir svo í þrot, að þeir vildu láta ríkissjóð kaupa af sér jarðirnar. Þessa staðhæfingu hv. 6. þm. Reykv. vil ég leiðrétta, því að þetta er alveg gripið úr lausu lofti. Ég benti á það í minni fyrri ræðu, að þessi skoðun ýmsra sjálfstæðismanna í sveitunum væri byggð á þeirra eigin reynslu og þekkingu á þessum efnum í byggðarlögum þeirra, alveg án tillits til eigin hagsmuna. Ég vil ekki nefna einstök nöfn þessu til sönnunar, en í einkasamtali gæti ég bent hv. 6. þm. Reykv. á marga sjálfstæðismenn í Skagafirði, og þá ekki úr hópi hinna lakari bænda, sem hafa verið og eru beinlínis mótfallnir þjóðjarðasölunni. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að þau rök, sem hefðu verið flutt á móti þjóðjarðasölunni 1905, og máske talin frambærileg þá eða jafnvel góð, væru vitanlega einskis virði nú, eftir að reynslan væri búin að leiða í ljós sannleikann í þessu máli. En ég vil aðeins benda hv.þm. á það, að allar hrakspár þeirra þm., sem töluðu á móti þjóðjarðasölulögunum 1905 og bentu á galla þeirra, hafa margfaldlega rætzt, og meira en það. Afleiðingarnar af framkvæmd þeirra laga, sem þeir bentu á þá, hafa komið fram og margskonar ógæfa önnur. Hv. þm. sagði, að því hefði verið haldið fram, að það myndi valda afturför um ræktun jarðanna, ef þær yrðu seldar einstaklingum, en reynslan hefði nú sannað hið gagnstæða. Þetta er ranghermi. Andstæðingar þjóðjarðasölunnar létu það aldrei í ljós, að sala þjóðjarðanna myndi leiða til þess, að ræktun og umbætur á jörðunum færu minnkandi frá því, sem áður var. En þeir bentu á annað. Þeir sögðu, að með róttækum umbótum á ábúðarlöggjöfinni og löggildingu erfðafestuábúðar á opinberum jarðeignum mætti gera meira að því að knýja ábúendur til ræktunar og umbóta á jörðunum. Og ég er ekki í neinum efa um, að útkoman hefði orðið sú. Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá höfum við mikla reynslu fyrir þessu hér í nágrenni Rvíkur og víðar, að erfðafestuábúðin veitir bændum og búaliði yfirleitt alla hinn sömu kosti og sjálfsábúðin. Þá minntist hv. 6. þm. Reykv. á það, hvernig á því stæði, að lífstíðarábúðin hefði ekki reynzt bændum nægileg hvöt til þess að bæta jarðirnar. Og beindi hann þeirri spurningu til mín. Það er um lífstíðarábúðina að segja, að hún hefir vitanlega ekki veitt bændum nægilega hvöt til umbóta á jörðunum, vegna þess að ábúðarlöggjöfin veitti þeim ekki öruggar tryggingar fyrir því, að umbæturnar yrðu af þeim keyptar við hæfilegu verði af viðkomandi jarðeiganda. Ennfremur má benda á það, að lífstíðarábúðin veitir ekki sömu hvöt sem erfðafestuábúðin gefur, þá hvöt, sem fólgin er í því, að afkomendur ábúandans fái að njóta athafna hans og umbóta á jörðinni. Af þessum ástæðum er lífstíðarábúðin ekkert sambærileg við erfðafestuábúðina. En því ábúðarfyrirkomulagi fylgja sömu kostir og sjálfsábúð. Og munurinn er sá, að bændur, sem fá jarðir byggðar á erfðafestu, þurfa ekki að festa fé í kaupverði þeirra, enda skiptir það geysimiklu máli fyrir bændur, sem flestir eru kapítallitlir eða kapítallausir.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Ég skal verða stuttorður og leiða hjá mér alla hnífla, sem varpað hefir verið til mín persónulega. En mér þótti það dálítið hart, þegar hv. 6. þm. Reykv. sagði, að í Þingeyjarsýslu væru það nú orðið ekki aðrir en þeir fákænustu og lítilsigldustu, sem fylgdu þeirri stefnu að afnema þjóðjarðasölulögin. Hv. þm. leyfir sér að dæma fjarstadda menn, sem ekki geta svarað fyrir sig á sama vettvangi, og bletta með sínum svarta stimpli helztu bændafrömuði í þessu héraði, eins og t. d. Bjarna Arason á Grýtubakka, Benedikt Jónsson á Auðnum og fleiri þjóðkunna Þingeyinga, með því að kalla þá fákæna aumingja. Þetta er ekkert annað en ósvífinn sleggjudómur, sem ég mótmæli afdráttarlaust og tel hv.þm. til megnustu vansæmdar. Ég sagði, að þetta dæmi, sem hv. 6. þm. Reykv. tók af bónda í N-Ísafj.sýslu, væri alveg einstakt í sinni röð og sannaði ekkert um það mál, sem hér er deilt um. Hv. þm. Borgf. vildi eitthvað mótmæla því, sem ég sagði um þetta. En hvernig var ástatt um þennan mann áður en hann keypti jörðina? Hann hafði verið fyrirvinna hjá föður sínum í mörg ár, og sjálfur bóndi í raun og veru, og var búinn að umturna þeirri jörð. Hann átti, þegar hann keypti kotið, mörg þús. kr. í sparisjóði á Ísaf., margfaldan bústofn á jörðina og svo miklar heyfyrningar, að hann þurfti í raun og veru ekkert að heyja handa búpeningi sínum í 2 ár. Hann átti nægilegt kapital til þess að byggja steinhús á jörðinni, peningshús og framkvæma stórfellda ræktun. Ef þetta dæmi á að gilda almennt um þá menn, sem kaupa sér jarðir til ábúðar, þannig að af því verði dregnar almennar ályktanir um ástæður þeirra yfirleitt, þá verð ég að segja það, að meiri fjarstæðu er ekki hægt að nefna. Þetta dæmi er svo einhliða, að það sannar bókstaflega ekki neitt. Hitt dæmið, sem hv.þm. Ak. tók, er miklu nær því að sýna, hvernig gengið hefir fyrir þessum mönnum almennt. Hann veit vel, hvernig það hefir leiðzt út, og mér er það einnig kunnugt. Ég er viss um, að við hefðum báðir óskað, að það hefði farið öðruvísi fyrir þeim manni. En það er eitt atriði í þessu máli, sem ekki hefir enn komið nægilega ljóst fram í þessum umr., en væri þó mest ástæða til að gefa gaum, af því að það þjakar sveitarfélögunum hvað mest, og það er, hvernig fjármagnið sogast úr sveitunum í kaupstaðina með fólkinu, sem þangað flyzt. Þetta skeður venjulega á þann hátt, að bændur, sem eru nokkuð við aldur, hafa ekki ástæður til að halda áfram búskapnum í sveitunum, og selja þá jarðir sínar, sem þeir í mörgum tilfellum höfðu áður keypt af því opinbera, og flytjast svo með jarðaverðið í kaupstaðina. En við jörðunum taka, í þeirra stað, eignalitlir menn með sáralítið gjaldþol og þjakaðir af erfiðum kringumstæðum. Gjaldþol sveitarfélaganna þverr að sama skapi og fjárstraumurinn rennur eftir þessum farvegum til kaupstaðanna. - Ég geri ráð fyrir því, að við síðari umr. um þetta mál muni gefast tækifæri til þess að sýna fram á það með dæmum, hversu mikið fé er flutt úr sveitunum á þennan hátt, og hvernig þær eru orðnar útarmaðar vegna þeirrar blóðtöku. Ég hygg, að hv. 7. landsk. og ég getum bent á margt í því sambandi. En þrátt fyrir þetta vilja sumir menn, og þá ekki sízt þeir, sem búa í kaupstöðunum, láta halda áfram við að. kasta jarðeignum ríkisins út í braskið, með því að ýta undir það, að þær séu seldar einstökum mönnum, sem að lokum lenda með gróðann af jarðabraskinu til kaupstaðanna, eins og ég hefi bent á. Hin aðferðin, sem við flm. þessa frv. viljum beita, er sú, að taka jarðirnar tafarlaust út úr braskinu, stöðva sölu á þeim til einstakra manna, hafa jarðaverðið hóflegt og gera bændum jafnauðvelt að búa á þeim eins og þeir ættu þær sjálfir, og gefa þeim með erfðafestuábúð sömu hvöt til þess að bæta jarðirnar, enda er á þann hátt bezt tryggt, að þeir sjálfir og niðjar þeirra fái að njóta umbótanna. Erfðaábúðin veitir bændunum betri kjör en sjálfseignarfyrirkomulagið, af því að með þeirri aðferð er auðveldast að halda jarðaverðinu í hófi og fyrirbyggja jarðabraskið, en það gerir þeim, sem í sveitunum búa, erfiðara undir fæti með hverju ári, sem liður.