Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus Jónsson, fyrrverandi alþingismaður, lést á sunnudagskvöld á líknardeild Landspítalans í Kópavogi. Hann var 82 ára að aldri. Lárus Jónsson var fæddur í Ólafsfirði 17. nóvember 1933 og ólst þar upp. Foreldrar hans voru hjónin Jón Ellert Sigurpálsson skipstjóri þar og kona hans, Unnur Þorleifsdóttir húsmóðir. Lárus lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1954 og prófi í viðskiptafræði við Háskóla Íslands árið 1960. Samhliða háskólanámi stofnaði Lárus fjölskyldu og var starfsmaður við Veðurstofu Íslands. Er námi lauk fluttist hann á ný í heimabæ sinn, Ólafsfjörð, og var bæjargjaldkeri þar í átta ár. Árið 1968 varð Lárus starfsmaður í útibúi Efnahagsstofnunarinnar á Akureyri, vann meðal annars að svokallaðri Norðurlandsáætlun í atvinnumálum, en árið 1970 gerðist hann framkvæmdastjóri Fjórðungssambands Norðlendinga. Lárus hóf afskipti af stjórnmálum er hann settist á ný að á Ólafsfirði, varð formaður félags ungra sjálfstæðismanna þar og sat síðar í stjórn Sambands ungra sjálfstæðismanna. Hann var kosinn bæjarfulltrúi á Ólafsfirði árið 1966 og á Akureyri 1970 eftir að hann var fluttur þangað. Þegar mikil endurnýjun varð hjá Sjálfstæðisflokknum í Norðurlandskjördæmi eystra fyrir kosningarnar 1971 varð góð samstaða um að Lárus skipaði 2. sæti á lista flokksins við kosningarnar þá, og síðar, við kosningarnar 1979 og 1983, var hann í forustusæti listans. Hann sat á 15 þingum alls. Lárus Jónsson var starfsamur þingmaður, setti sig vel inn í mál og var hófsamur í málflutningi. Hann beitti sér mjög í byggðamálum og atvinnumálum og stóð jafnframt vörð um hagsmuni síns kjördæmis og sinna umbjóðenda. Hann tók á öðru kjörtímabili sínu sæti í fjárveitinganefnd, eins og nefndin hét þá, og varð einn helsti talsmaður síns flokks í ríkisfjármálum upp frá því. Hann var formaður nefndarinnar síðasta þingvetur sinn, 1983–1984, og beitti sér fyrir margvíslegum umbótum við fjárlagagerðina. Vorið 1984 ákvað Lárus hins vegar að söðla um, sagði af sér þingmennsku og varð bankastjóri Útvegsbanka Íslands. Eftir að bankinn hætti störfum 1987 stundaði Lárus sérfræðistörf á eigin vegum en varð svo árið 1988 framkvæmdastjóri Félags rækju- og hörpudisksframleiðenda um þriggja ára skeið. Árið 1991 var hann skipaður framkvæmdastjóri Lánasjóðs íslenskra námsmanna og gegndi því starfi til starfsloka, árið 1999. Rótarý-hreyfingin hér á landi og á Norðurlöndunum naut starfskrafta Lárusar lengi, en hann var meðal annars umdæmisstjóri hreyfingarinnar á Íslandi 1967–1968. Lárus naut mikils trausts hvarvetna sem hann starfaði. Hann var vinsæll og vel látinn, vinmargur og vinfastur, og heill í öllu sem hann tók sér fyrir hendur, hlýr í viðmóti og hláturmildur. Þegar embættisönnum lauk tók Lárus að leggja rækt við skáldskap sem hann hafði hneigð til og liggja eftir hann tvær ljóðabækur. Ljóðin lýsa í hug hans og sýna á honum alvarlegri hlið og bæði dýpt og heilindi. Ég bið þingheim að minnast Lárusar Jónssonar, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. - 
            

Forseti. Alþingismenn. Fyrstu viðbrögð manns eru að mótmæla enda má það heita ótrúlegt að svo unglegur og athafnasamur sem forseti okkar, Einar Kristinn Guðfinnsson, er sé 60 ára í dag. Þó er það svo og það er orðinn aldarfjórðungur síðan hann tók hér fyrst fast sæti og raunar tíu árum betur, eða árið 1980 sem hann 25 ára gamall kom til þings fyrsta sinni sem varaþingmaður fyrir það ægifagra kjördæmi, Vestfirði.  Fyrir hönd okkar alþingismanna, kæri forseti, vil ég færa þér hjartanlegar hamingjuóskir á sextugsafmæli þínu. Ég bið þingmenn um að taka undir orð mín svo forseti heyri. 
            

Það fer vel á því á þessum degi að forseti rjúfi hefðir þegar hann tekur nú til máls og vísar ekki til forsetaembættisins heldur segir: Ég þakka kærlega fyrir hlýleg og eftirminnileg orð í minn garð sem hv. þm. Helgi Hjörvar hefur mælt hér fyrir hönd þingmanna. Ég er ákaflega þakklátur fyrir það hversu hraustlega þingmenn tóku undir orð hans. Það þýðir hins vegar að forseti verður núna að tvíeflast til dáða og láta ekki aldurinn trufla sig í þeim efnum. Það er eins og hv. þingmaður nefndi orðinn dálítið langur tími frá því að ég kom inn á þing, fyrst sem þrautavaraþingmaður, sem kom sjálfum mér mjög á óvart, en einnig frá þeim tíma sem ég tók sæti fyrst sem þingmaður árið 1991. Óraði mig þá síst fyrir því að ég sæti hér enn þá á árinu 2015.

Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 403, um rannsóknir, ákærur og dóma vegna kynferðisbrota gegn fötluðu fólki, frá Katrínu Júlíusdóttur.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða dekkjakurl og bæta um betur frá síðustu umræðu um málið. Ég þakka öllum þingflokksformönnum fyrir að bregðast vel við og tryggja að allir þingflokkar styðji aðgerðir í þessu máli þar sem fulltrúar allra þingflokka eru á þingsályktunartillögu um bann við notkun dekkjakurls. Mér finnst líka alveg við hæfi að koma því að undir þessum lið, störf þingsins, þegar vel er unnið þvert á flokka. Þar sem þingmannamál geta hins vegar tekið tíma að komast sína leið vonast ég til að hæstv. ráðherra hafi færi á að klára málið í samvinnu við Umhverfisstofnun en hlutverk Umhverfisstofnunar er einmitt að beita sér fyrir heilnæmu umhverfi og verndun. Í því sambandi vil ég benda á reglugerð um urðun úrgangs sem á sér stoð í lögum um meðferð úrgangs, nr. 55/2003, en í 8. gr. þeirrar reglugerðar er fjallað um úrgang sem óheimilt er að urða. Í d-lið reglugerðarinnar segir meðal annars að óheimilt sé að urða hjólbarða hvort sem um er að ræða heila eða kurlaða. Rannsóknir hafa hingað til ekki kveðið óyggjandi á um það hversu skaðlegt þetta efni kann að vera, en í reglugerðinni segir enn fremur: „Að því er varðar tilteknar tegundir hættulegra efna og spilliefna hefur verið sýnt fram á nauðsyn þess að vernda samfélagið og umhverfið gegn viðvarandi váhrifum til langframa. Til langframa merkir í þessu samhengi nokkur þúsund ár.“ Á sama tíma og jafn strangar reglur gilda um urðun á dekkjagúmmíi þar sem það er beinlínis bannað getur ekki verið eðlilegt að það megi dreifa þessu á leik- og íþróttavelli - og það í tonnum talið.

Herra forseti. Samninganefnd starfsmanna í álverinu í Straumsvík tók þá ákvörðun að aflýsa verkfalli sem átti að hefjast á miðnætti í gærkvöldi. Kjaradeilan stendur þó eftir óleyst en ákvörðun um að fresta þessu verkfalli var í því samhengi að enginn vilji væri hjá forsvarsmönnum álversins Rio Tinto til samninga. Það hefur komið fram frá samninganefnd álversins að það sé gagnslaust að halda verkfallinu til streitu þar sem ítrekað hafi komið fram hótanir um að álverinu verði lokað. Launakröfur starfsmanna hafa verið á sambærilegum nótum og á almenna vinnumarkaðnum en enn fremur vilja þeir standa vörð um störf sín og koma í veg fyrir frekari útvistun verkefna. Starfsfólkið er farið að upplifa sig sem leiksoppa í hagsmunatafli Rio Tinto gegn launafólki víðs vegar um heiminn. Það er ekki fögur saga sem fylgir þessu alþjóðafyrirtæki. Alþjóðaauðhringurinn Rio Tinto beitir hér að mínu mati íslenskan vinnumarkað óeðlilegum þrýstingi og veikir verkfallsréttinn. Hvaða kröfur gerir Rio Tinto í framtíðinni fyrst þetta gengur eftir? Getur fyrirtækið beitt sama þrýstingi varðandi raforkuverð gagnvart sköttum og auknum hlut starfsmannaleigna undir þeim hótunum að loka álverinu? Það getur alveg orðið fyrst það komst upp með þetta. Ég tel að það þurfi að standa vörð um íslenska vinnulöggjöf og verkfallsréttinn og koma í veg fyrir að alþjóðaauðhringir eins og Rio Tinto beiti kúgun og hótunum um lokun fyrirtækja gagnvart starfsfólki þegar það berst fyrir launum sínum og eðlilegum kröfum um bætt kjör og stendur vörð um starfsöryggi sitt. Við megum 

Hæstv. forseti. Ég vil nota tækifærið og byrja á því að óska hæstv. forseta til hamingju með daginn og árna honum og hans fólki allra heilla. Annars vildi ég nota tíma minn í dag til að vekja athygli á sóknaráætlun í loftslagsmálum sem ríkisstjórn Íslands kynnti á dögunum. Áætlunin er til þriggja ára og er ætlað að skerpa á áherslum Íslands í loftslagsmálum og efla starf í málaflokknum til að raunverulegur árangur náist við að minnka losun gróðurhúsalofttegunda. Verkefnin 16 sem kynnt eru undir hatti sóknaráætlunarinnar eru fjölbreytt og mörg hver sjálfstæð en eiga það sameiginlegt að virkja betur einstaklinga og fyrirtæki til að efla baráttuna gegn loftslagsbreytingum. Öll stefna verkefnin að því að draga úr losun, auka bindingu kolefnis úr andrúmslofti, styðja alþjóðleg loftslagsverkefni og efla getu stjórnvalda til að takast á við strangari skuldbindingar í loftslagsmálum. Áhersla er lögð á samvinnu atvinnulífs og stjórnvalda til að draga úr losun í tilteknum greinum auk þess að styðja við nýsköpun og loftslagsvænar lausnir. Í grófum dráttum skiptast verkefni 16 þannig að átta þeirra stefna að því að draga úr nettólosun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi og fjögur verkefni miða að því að efla samstarf Íslands við erlend ríki og aðstoða önnur ríki við að draga úr losun og takast á við afleiðingar loftslagsbreytinga. Sérstaklega finnst mér gleðilegt að benda á að Ísland verður í forustu í samstöðuhópi um nýtingu á jarðhita á heimsvísu. Þá snúa fjögur verkefni að því að styrkja innviði því að sóknaráætlun og auknar kröfur í loftslagsmálum kalla eðlilega á gott utanumhald og öfluga greiningu, vegna þess að miklir efnahagslegir pólitískir hagsmunir eru undir fyrir Ísland. Auðvitað eru umhverfishagsmunirnir mikilvægastir og framlag okkar og hegðun sem einstaklinga telur svo sannarlega. Leggjumst öll á eitt og munum að gjörðir okkar í dag hafa áhrif á morgundaginn.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa áhyggjum mínum af fákeppni hér á landi og afleiðingum hennar fyrir neytendur. Nú hefur Samkeppniseftirlitið upplýst um skýrslu, reyndar frumskýrslu, sem á eftir að leita eftir andsvörum við og birta í endanlegu formi eftir áramót, en þessi skýrsla hefur mjög alvarlegar fréttir að færa varðandi samkeppni á olíumarkaði hérlendis. Í skýrslunni er fjallað með ítarlegum hætti um aðstæður og háttsemi á markaðnum sem talið er hindra samkeppni, almenningi og samfélaginu til tjóns. Jafnframt er fjallað um hvaða aðgerðir koma til greina til að ryðja þessum samkeppnishindrunum úr vegi. Eldsneytismarkaðurinn er þjóðhagslega mjög mikilvægur og því áhyggjuefni ef samkeppni þar er ekki virk. Virðulegi forseti. Við erum að tala um hag almennings. Að mati Samkeppniseftirlitsins er þörf á aðgerðum til að bæta hag almennings í þessum efnum. Talað er um það í skýrslunni að neytendur hafi greitt 4–4,5 milljörðum of mikið fyrir bifreiðaeldsneyti á árinu 2014. Það er því víðar sem íslenskir neytendur eiga undir högg að sækja og þar má nefna bankamarkaðinn, eins og oft hefur verið minnst á í þessum ræðustól. Aukin samkeppni leysir úr læðingi krafta sem koma þjóðfélaginu til góða, t.d. með hagkvæmari rekstri, stuðla að lægra verði til neytenda og það verður að vera þannig umhverfi og landslag að nýir keppinautar geti haslað sér völl. Það mega ekki vera aðgangshindranir sem koma í veg fyrir það að til að mynda smásalar á eldsneyti, t.d. stórmarkaðir, geti veitt hinum hefðbundnu olíufélögum samkeppnislegt aðhald.

Herra forseti. Til hamingju með daginn. Frá árinu 1947 hefur Bulletin of the Atomic Scientists, eitt helsta tímaritið um friðar- og afvopnunarmál á Vesturlöndum, birt dómsdagsklukkuna svokölluðu sem hefur þann tilgang að leggja mat á ástand heimsmálanna með tilliti til hættu á kjarnorkustyrjöld. Klukkan var fyrst stillt á sjö mínútur fyrir miðnætti. Stillingum á klukkunni hefur í áranna rás nokkrum sinnum verið breytt og henni ýmist flýtt eða seinkað til að endurspegla breytingar í alþjóðamálum. Fyrst var aðallega horft til sambúðar kjarnorkuveldanna og tæknibreytinga á sviði kjarnorkuvígbúnaðar við mat á stillingunni á klukkunni en hin síðari ár hafa fleiri þættir verið teknir með í reikninginn, t.d. loftslagsbreytingar. Í upphafi þessa árs var dómsdagsklukkunni flýtt og núna sýnir hún þrjár mínútur í miðnætti. Ástæður breytinganna eru fjórar, væringar milli Rússlands og Bandaríkjanna, m.a. í tengslum við Úkraínu, ráðaleysi andspænis loftslagsbreytingum, óleyst vandamál tengd geislavirkum úrgangi og þróun nýrra og öflugri kjarnorkuvopna. Hæstv. forseti. Það hefur aðeins gerst tvisvar að klukkan hafi náð svona langt, það var þegar stórveldin kepptust við að sprengja kjarnorkuvopn í tilraunaskyni í andrúmsloftinu og þegar kjarnorkukapphlaup kalda stríðsins stóð sem hæst. Næstu daga getur Ísland haft áhrif á tvö af þeim atriðum sem hafa orðið til að þessari dómsdagsklukku hefur verið flýtt, í París þar sem fulltrúar Íslands geta lagt sitt af mörkum til að sporna við loftslagsbreytingum og á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þar sem Ísland getur með atkvæðagreiðslu sinni 

Hæstv. forseti. Undanfarna daga hefur mikil umræða átt sér stað um framlög ríkisstjórnar til heilbrigðis- og velferðarmála. Umræðan hefur verið hávær á þann veg að ríkisstjórnin sé ekki að forgangsraða til þessara mála. Þessi umræða er áhugaverð í ljósi þess að samkvæmt fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2016 fara 48,4% af heildarútgjöldum ríkissjóðs til þessara málaflokka eða sem samsvarar 306,8 milljörðum. Þar fara 25,2% til heilbrigðismála, sem er stærsti útgjaldaliður fjárlaga, og nemur framlagið 159,9 milljörðum. Næst á eftir stærsta útgjaldaliðnum koma almannatryggingar og önnur velferðarmál. Þar eru útgjöld 23,2% af heildarútgjöldum ríkissjóðs og nemur sá málaflokkur 146,9 milljörðum. Þegar við skoðum hvað ríkisstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks hefur gert í heilbrigðismálum á þessu kjörtímabili er meðal annars hægt að nefna að stórauknu fé hefur verið bætt til Landspítalans, 840 milljónum hefur verið bætt við til að minnka biðlista, tækjakaupaáætlun upp á rúma 5 milljarða er á áætlun, sett hefur verið nýtt fjármagn til að hefja útboð á nýbyggingum á Landspítala, eða um 1,8 milljarðar í byggingar, fjármagn hefur verið stóraukið til S-merktra lyfja og verið er að auka fjármagn til tannlækningasamnings sem gerður var á síðasta kjörtímabili. Í fjárlögum fyrir árið 2016 er áhersla lögð á uppbyggingu heilsugæslunnar til að létta álaginu á Landspítala. Það tel ég afar skynsamlega ákvörðun til að tryggja betur að heilsugæslan verði fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Auðvitað er alltaf hægt að gera betur en þau góðu verk sem ríkisstjórnin hefur sýnt í uppbyggingu heilbrigðiskerfisins er hvatning til að halda áfram á sömu braut til að byggja upp þá auðlind sem heilbrigðiskerfið okkar er og á að vera. Auk þessa nema útgjöld til almannatrygginga 99 milljörðum í ár sem er aukning um 10,3 milljarða milli ára. Þessar upplýsingar má finna í fjárlögum fyrir árið 2016 og í þeirri kynningu sem hæstv. fjármálaráðherra setti fram. Uppsöfnuð hækkun til málaflokksins nemur tæpum 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks ætlar í ár að gefa aðganginn að fiskveiðiauðlindinni. Kvótaeigendur heilt yfir munu samkvæmt áætlun í frumvarpi til fjárlaga 2016 ekki borga nema 5,3 milljarða í veiðigjöld fyrir árið 2015.  Í ár fer veiðigjaldið hins vegar aðeins í iðnaðinn sjálfan. Samkvæmt frumvarpi til fjárlaga mun ekkert renna í sameiginlega sjóði til handa þjóðinni. Leigan er 0 kr. Við fáum ekkert til að standa undir sameiginlegum verkefnum allrar þjóðarinnar, t.d. heilbrigðisþjónustu. Eigendur auðlindarinnar fá ekkert í sinn hlut. Þessi staða er mjög eftirtektarverð og sérstök vegna þess að það er ekki eins og sjávarútvegsfyrirtækin berjist í bökkum. Það vita forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar mætavel. Fyrir mánuði stóð hæstv. forsætisráðherra sjálfur á fundi Samtaka sjávarútvegsfyrirtækja og hældi greininni í hástert fyrir að hafa á árinu slegið Íslandsmet í útflutningi. Það er gott að það gengur vel en það er óþolandi að þjóðin fái engan skerf af þeirri velgengni. Ef sjávarútvegsfyrirtækin geta greitt sér arð vegna þess að vel gengur eiga eigendur auðlindarinnar eins rétt á sínum arði - en ríkisstjórnin er greinilega á öðru máli. Ég segi bara: Takk fyrir ekkert.

Forseti. Innilega til hamingju með daginn. Mig langar að gera að umtalsefni verklag í kringum stjórnarskrárbreytingar. Stjórnarskrárnefnd hefur nú verið að störfum um nokkra hríð. Ef maður horfir á klukkuna og dagatalið er alveg ljóst að nefndin nær ekki að skila af sér þannig að hægt verði að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningunum. Í ljósi þess finnst mér eðlilegt að störf nefndarinnar verði opnuð. Mér finnst fullkomlega óeðlilegt að nefnd sem er að fjalla um stjórnarskrárbreytingar fyrir alla þjóðina starfi á þann veg að ekki sé ljóst nákvæmlega hvaða breytingar hún er að gera. Það er ekkert aðgengi almennings eins og var hjá stjórnlagaráði og það er ekkert aðgengi þingmanna að tillögunum á þann veg að við getum deilt því sem er verið að vinna í nefndinni með sérfræðingum okkar. Því langar mig til að bera það undir aðra þingmenn hvort þeim finnist ekki tilefni til að við séum betur meðvituð um hvað nefndin er að gera. Það vantar líka allar upplýsingar um hvort nefndin eigi að kalla almenning til samráðs áður en hún skilar af sér. Er það eðlilegur vettvangur ef þetta er allt gert á bak við tjöldin? Er eðlilegri vettvangur að nefndin skili af sér beint til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar? Hver er hinn eðlilegi farvegur svo nefndin klári störf sín? Er einhlítt að þessi nefnd muni skila af sér þannig að 40% þröskuldur og heimild til stjórnarskrárbreytinga verði nýtt á þessu tímabili? Er eðlilegt að það sé gert 

Kæra afmælisbarn. Til hamingju með daginn, virðulegi forseti. Ég ætla að nálgast ástand heilbrigðismála úr aðeins annarri átt en hv. þm. Elsa Lára Árnadóttir sem talaði áðan og taldi upp öll afrek ríkisstjórnarinnar á því sviði. Ég er með í höndunum glænýjan lista frá Landlæknisembættinu, sem kom á vef embættisins núna um helgina, yfir biðlista eftir aðgerðum. Það er satt best að segja afar dapurleg mynd sem þar birtist okkur. Ef við lítum á miðgildi biðtíma fyrir sex stóra aðgerðarflokka er það þannig að bið eftir skurðaðgerð á augasteini eru 39 vikur, varðandi valdar aðgerðir á grindarholslíffærum kvenna 41 vika, brottnám legs 14 vikur. Það er eini biðtíminn sem nálgast viðmiðunarmörkin, 90 daga. Gerviliðaaðgerðir á mjöðm eru 31 vika og gerviliðaaðgerð á hné 53 vikur. Þetta er biðtíminn og fjöldi á biðlistum hefur aukist í öllum þessum flokkum nema einum, t.d. voru þeir sem bíða eftir skurðaðgerð á augasteini 2.563 í október 2014 en eru 3.895 núna. Það er aðeins hjarta- og/eða kransæðamyndataka þar sem lítillega hefur fækkað á listunum. Þetta ástand er auðvitað alveg skelfilegt, virðulegur forseti, og þó svo að vissulega hafi einhverjir fjármunir verið eyrnamerktir því að takast á við biðlistana þá er það eins og dropi í hafið miðað við aðstæður á okkar stærstu heilbrigðisstofnunum þar sem þessar aðgerðir þyrftu og ættu að vera að fara fram. Þetta er ekki boðlegt fyrir okkur ef við ætlum að reyna að halda því fram að við séum með heilbrigðiskerfi í fyrstu röð. Hvað þá eru þetta aðstæður sem við getum horfst í augu við ef meiningin er að innleiða hér tilskipun Evrópusambandsins um rétt manna til að njóta heilbrigðisþjónustu yfir landamæri án þess að vinna niður þessa biðlista fyrst. Herra forseti. Því miður er það nú ekki 

Virðulegi forseti. Mig langar einnig að gera stjórnarskrána að umræðuefni undir liðnum um störf þingsins þar sem stjórnarskráin var talin ein af forsendum þess að við gætum gert upp hrunið. Það á sömuleiðis við um þá hæstv. ríkisstjórn sem situr nú á þingi, hún lofaði því einnig að koma í gegn nýrri stjórnarskrá. Hins vegar virðist ekki vera vilji í verki hjá hæstv. ríkisstjórn til að koma henni í gegn og ekki virðist ætla að linna þessum endalausu lokafundum hjá stjórnarskrárnefnd. Það er hreinlega kominn tími til að hæstv. ríkisstjórn segi hreint út, og hætti að draga þjóðina og þingið á asnaeyrunum, hver skoðun hennar er á nýrri stjórnarskrá og þeim breytingum sem núverandi stjórnarskrárnefnd ætlar að leggja fram. Við erum í tímaþröng og núna er algjör forsendubrestur fyrir því að við náum að klára þetta mál fyrir tilsettan tíma til að málið geti farið í þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningunum. Nú verðum við bara að fara að fá að vita hvort það sé pólitískur vilji hjá hæstv. ríkisstjórn að standa við stóru orðin um þá nýju stjórnarskrá sem var forsenda fyrir heilbrigðara stjórnmálaumhverfi og öryggi. Almenningur er því sammála, almenningur vill nýja stjórnarskrá. Því verð ég að fá að velta fyrir mér hvort sú ríkisstjórn sem nú situr eigi enn þá samleið með þjóðinni því að hún virðist vera rúin trausti. Þá spyr ég hvernig haldið hefur verið utan um málin varðandi núverandi stjórnarskrárnefnd. Hvernig hefur það gengið? Vill hæstv. ríkisstjórn nýja stjórnarskrá eða ekki? Það verður að koma fram sem fyrst.

Virðulegi forseti. Ég ætla einnig að fjalla aðeins um störf stjórnarskrárnefndar eða öllu heldur allt fyrirkomulagið sem endurskoðun á stjórnarskrá er nú í. Það er gildandi bráðabirgðaákvæði í stjórnarskrá sem segir að hægt sé að breyta stjórnarskrá ef tveir þriðju þingmanna greiða atkvæði með breytingu en sömuleiðis ef 40% kosningarbærra manna á Íslandi greiða atkvæði með breytingunni. Við píratar greiddum atkvæði gegn þessum þröskuldi sumarið 2013 vegna þess að hann er afskaplega vondur og hann er lýðræðislega ótækur. Eitt af því versta við hann að mínu mati er að hann býr til hagsmunaójafnvægi, hann býr til þannig ójafnvægi að sá sem er hlynntur breytingunum þarf að hvetja aðra á kjörstað, hann þarf að hjálpa til við að koma fólki á kjörstað. Sá sem vill ekki breytingar, sá sem vill halda í hlutina eins og þeir eru, þarf bara að gera lítið úr atkvæðagreiðslunni, hvetja fólk til að sitja heima, taka ekki þátt í þessari vitleysu o.s.frv. Af þessum sökum er munur á atkvæðagreiðslu um einstaka mál og kosningum um fólk. Þetta þýðir að þegar um er að ræða fólk sem á að velja úr er kosningaþátttaka almennt meiri. Það er eðlilegt vegna þess að allar hliðar málsins hafa sameiginlega hagsmuni af því að koma sem flestum á kjörstað. Þess vegna er ekki hægt að búast við því að þátttaka í atkvæðagreiðslu um einstaka mál sé jafn mikil og í kosningum um fólk. Nú hef ég ekki tíma til að fara mjög ítarlega yfir það sem er meira að þeim þröskuldi sem er að finna í núgildandi bráðabirgðaákvæði. Það er þó orðið ljóst að ekki er tími til að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrána samhliða forsetakosningunum og það er mjög alvarlegt mál. Það er ábyrgðarhluti þeirra sem þykjast standa af heilindum að baki vinnu um að breyta stjórnarskrá að þeir beri virðingu fyrir því að við þurfum að hafa þátttökuna sem mesta og það eru gríðarleg vonbrigði, í raun ótækt, að hætt verði við að halda atkvæðagreiðsluna samhliða forsetakosningum. Ég vek athygli á því að meiri hluti þjóðarinnar hefur greitt atkvæði um það að hann vilji  
            

Hæstv. forseti. Árnaðaróskir í tilefni dagsins. Fyrst af öllu er rétt að geta þess að stjórnarskrárnefnd er að störfum og hennar störf ganga nokkuð vel og engin ástæða til að halda að þau verði ekki leidd til lykta á farsælan hátt. Ég er aftur á móti staddur á sama stað og hv. þm. Elín Hirst vegna þeirrar skýrslu sem er nýkomin út frá Samkeppniseftirlitinu, Markaðsrannsókn á eldsneytismarkaðnum. Þetta er frummatsskýrsla. Það þýðir að aðilar hafa rétt til 16. febrúar til að koma að andmælum en það verður samt að segja það að miðað við þær niðurstöður sem Samkeppniseftirlitið dregur hér fram er vandséð að ályktunin sé í aðalatriðum röng. Það er út af fyrir sig áhyggjuefni. Þessi rannsókn er búin að standa yfir í tvö ár, hún er mjög vönduð. Það er út af fyrir sig áhyggjuefni að það virðist svo sem olíufélögin á Íslandi hafi ekki lært neitt af þeim atburðum sem hér urðu á árunum 1993–2001 og lauk með ákveðnum hætti sem ekki þarf að fara yfir. Og hún er náttúrlega líka með öllu óþolandi, sú niðurstaða sem hér kemur fram, að neytendur hafi greitt 4–4,5 milljörðum of mikið fyrir eldsneyti á árinu 2014. Það segir einnig, með leyfi forseta, á bls. 9 í þessari skýrslu: „Álagning á bifreiðaeldsneyti var óeðlilega há sem nemur allt að 18 kr. með virðisaukaskatti á hvern lítra bensíns og 20 kr. með virðisaukaskatti á hvern lítra dísilolíu á árinu 2012.“ Nú um stundir er verið að bjóða okkur 13 kr. afslátt tvisvar í mánuði og menn ganga mjög taktfast í því, öll olíufélögin, allir dreifingaraðilar, og núna síðast er verið að bjóða okkur eina viku með 13 kr. í afslátt. Þetta er náttúrlega algerlega út úr kú vegna þess að auðvitað eiga olíufélögin, ef svigrúm er til svona afsláttar og gylliboða, hreinlega að lækka eldsneytisverð í landinu. Hver króna eldsneytis kostar heimilin í landinu 360 milljónir á ári hverju.

Virðulegi forseti. Eins og kunnugt er kynnti hæstv. ríkisstjórn sóknaráætlun í loftslagsmálum til þriggja ára fyrir viku síðan og vil ég nú fagna þeirri áætlun sérstaklega. Áætlunin byggir á 16 verkefnum. Verkefnin og áherslurnar undir hatti sóknaráætlunarinnar eru fjölbreyttar og eiga það sameiginlegt að draga úr loftslagsbreytingum. Bæði er um að ræða verkefni sem auka bindingu kolefnis og draga úr losun kolefnis en líka stuðningur við alþjóðleg loftslagsverkefni. Í mínum huga eru allar þessar leiðir mikilvægar og í því samhengi eru engar aðgerðir of smáar til að skipta máli. Sennilega er viðhorfsbreyting okkar allra þó það sem mestu máli skiptir til lengri tíma litið. Í öllum verkefnunum er áhersla lögð á samvinnu stjórnvalda, einstaklinga og atvinnulífs. Mjög mikilvægt er að ýtt verði undir frumkvæði og nýsköpun varðandi loftslagsvænar lausnir í samgöngum og atvinnulífi. Til þess að það geti orðið er mikilvægt að við séum meðvituð um að til þess að nýta tækifærin getum við þurft að forgangsraða uppbyggingu innviða í samræmi við það. Varðandi bindingu kolefnis eigum við líka fjölbreytt tækifæri. Stefnt er að því að sett verði aukið fé til landgræðslu og skógræktar og hafist handa við endurheimt votlendis. Þetta eru verkefni sem stjórnvöld og einkaaðilar geta varið fjármunum til en framkvæmdin þarf að fara fram í samvinnu við notendur lands og þarf að byggja á skipulagsáætlunum og heildarsýn á landnýtingu, svo sem í gegnum landsáætlun í skógrækt og landgræðslu. Á þessu sviði er líka mikilvægt að byggja á íslenskum rannsóknum og íslensku mati á árangri. Einnig er ætlunin að gera átak til að draga úr matarsóun sem oft á tíðum veldur óþarfakolefnislosun. Í því sambandi er mikilvægt að leita leiða til að auka meðvitund neytenda um þau kolefnisspor sem mismunandi matvæli skilja eftir sig.

Virðulegi forseti. Virðulega afmælisbarn. Mig langar aðeins að ræða störf þingsins undir liðnum um störf þingsins. Það hafa ekki komið mjög mörg mál frá ríkisstjórninni og það er kannski allt í lagi en þá gefur það okkur tækifæri til að taka þingmannamálin fyrir. Við erum með ein 26 mál í Bjartri framtíð, öll auðvitað feykigóð, og þau þingmannamál sem ég hef kíkt á frá öðrum þingmönnum eru mörg hver mjög góð og eiga erindi hingað í þingsal. Mér finnst við hafa mælt fyrir allt of fáum þingmannamálum. Ég veit ekki hvort allt strandar núna á áfengismálinu umdeilda en mér finnst það vera sóun á tíma í haust að hafa ekki getað tekið fleiri þingmannamál inn í nefndir og sent til umsagnar, við værum þá að koma þeim áfram hér í þinginu. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að við höfum mælt fyrir örfáum málum í Bjartri framtíð, hvort við náum því að hafa mælt fyrir fjórum eða fimm málum, það er ekki meira. Ég veit ekki alveg hvað er til ráða. Nú erum við að detta inn í fjárlagaumræðuna og væntanlega gengur það þá fyrir fram að jólum. En ég vil endilega að þegar við komum aftur saman til þings eftir jól tökum við góðan skurk í þingmannamálum, vegna þess að þau eru mjög góð og oft og tíðum betri en það sem kemur frá stjórnvöldum.

Virðulegi forseti. Til hamingju með daginn. Mig langar að ræða um greiðsluþátttöku í lyfjakostnaði sjúklinga og fjöldatakmarkanir sem hafa verið teknar upp á fjölda sjúklinga sem geta fengið niðurgreiðslu lyfjagreiðslunefndar. Ég minni á það að einn af hornsteinum siðaðra samfélaga er heilbrigðiskerfið. Það hefur ríkt fram til þessa sú samfélagssátt á Íslandi að það skuli hlúð að veiku fólki án þess að því sé mismunað. Sú sátt hefur aldrei verið rofin fyrr en núna að tekin var upp sú tilhögun að greiðsluþátttaka ríkisins í lyfjakostnaði skyldi miðast við fjölda sjúklinga en ekki ástand þeirra. Samkvæmt fyrirmælum sem heilbrigðisráðherra hefur gefið er lyfjagreiðslunefnd sett í þá stöðu að beita fjöldatakmörkunum á sjúklinga þegar ákvörðun er tekin á niðurgreiðslu lyfja. Það þýðir að læknum ber, ef farið er að tilmælunum, að neita sjúklingum um lyf eftir að tilteknum sjúklingafjölda er náð sem þarf á þessu lyfi að halda. Strax í apríl síðastliðnum var heilbrigðisráðherra gerð grein fyrir því með bréfi frá formanni lyfjanefndar að þá þegar væru fullnýttar allar heimildir fyrir tiltekin krabbameinslyf, gigtarlyf og augnlyf og að nýir sjúklingar sem þyrftu á lyfjunum að halda fengju þau ekki lengur. Þetta bréf er grafalvarlegt. Það gagnrýnir óásættanlegt misrétti sem í þessu felst og að læknar séu settir í þá erfiðu stöðu að útskýra fyrir sjúklingi sem nauðsynlega þarf á lyfi að halda að það standi honum ekki til boða vegna þess að tilteknum fjölda sjúklinga sé náð. Þetta stangast á við heilbrigðislög, þetta stangast á við þann rétt sem sjúklingi er áskapaður í lögum og stjórnarskrá. Formaður lyfjanefndar hefur fyrir löngu skorað á heilbrigðisráðherra að afnema þessa fjöldatakmörkun. 

Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um sameiningu stofnananna Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar. Vinstri græn munu sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Við teljum hvorki hafa verið sýnt fram á faglegan né fjárhagslegan ávinning af sameiningu þessara stofnana. Ekki hefur heldur verið staðið vel að kjörum og réttindum starfsmanna, þau hafa ekki verið tryggð nægjanlega. Við teljum að ekki hafi verið nægjanlega vel staðið að þeim málum. Við vitum að mannauður þessara fyrirtækja er það sem skiptir mestu máli og hann þarf að tryggja. Við sitjum því hjá við sameiningu þessara stofnana en ef frumvarpið verður samþykkt munum við styðja þá breytingartillögu sem verður kynnt um að stofnunin hljóti annað nafn en var lagt til 

Hæstv. forseti. Ég vildi strax við upphaf atkvæðagreiðslu gera grein fyrir breytingartillögu sem ég flyt ásamt öllum öðrum nefndarmönnum í hv. atvinnuveganefnd. Eins og hér hefur komið fram styður hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hana líka þó að hún hafi ekki verið á þingi þegar tillagan var tekin út úr nefndinni. Breytingartillagan er við nokkrar greinar, auðvitað einhverjar lagatæknilegar breytingar, en í stuttu máli er það þannig að í stað þess að stofnunin heiti Haf- og vatnarannsóknir eins og hún átti að heita heiti hún Hafrannsóknastofnun, rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna. Heiti frumvarpsins verður þá líka þetta. Þetta vildi ég láta koma fram um leið og ég fagna því alveg sérstaklega að allir nefndarmenn atvinnuveganefndar séu flutningsmenn að þeirri breytingartillögu sem hér hefur verið kynnt.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að sameining þessara tveggja stofnana sé komin til lokaafgreiðslu. Hún er byggð á mjög langri undirbúningsvinnu í það minnsta tveggja ráðgjafarfyrirtækja og í það minnsta tveggja ríkisstjórna og kemur núna loks til framkvæmda. Ég gleðst yfir því. Í vinnuplagginu var lagt til að stofnunin héti annað en hér er lagt til í breytingartillögu. Ég ítreka að hér er verið að sameina tvær jafn stæðar stofnanir. Ég mun líta svo á þó að þingheimur breyti þeirri tillögu í Hafrannsóknastofnun að það breyti því í engu að hér er um að ræða sameiningu tveggja stofnana sem standa jafnfætis. Nafnið á til lengri tíma ekki að skipta neinu máli, við horfum til áratuga. Stofnunin sem slík og mannauðurinn þar inni skiptir máli og ég treysti því að þetta verði rannsóknum á vatni og hafi til góðs til langs tíma.

Virðulegur forseti. Í máli hæstv. ráðherra kom fram að verið væri að sameina tvær jafn gildar stofnanir. Mér þykir því sérkennilegt að til komi breytingartillaga um að við sameiningu þessara jafn gildu stofnana skuli nafn annarrar stofnunarinnar eiga að ráða för. Ég hefði kosið að breytingartillagan hefði ekki komið fram. Ég áskil mér allan rétt til að sitja hjá við þessa nafnabreytingu. 
            

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli er varðar breytingar á lögum um Landhelgisgæslu Íslands. Hér er um að ræða frumvarp sem skýtur skýrri lagastoð undir þau verkefni sem Landhelgisgæsla Íslands hefur sinnt erlendis. Það kom fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis að æskilegt væri að kveða skýrar á um lagaheimild stofnunarinnar til að taka að sér verkefni erlendis og tryggja að innanríkisráðuneytið hefði markvisst eftirlit með þeim verkefnum. Eftir að þetta frumvarp verður vonandi samþykkt í þinginu á það að taka af öll tvímæli um heimild stofnunarinnar til að sinna þessum verkefnum. Ég fagna því að sjálfsögðu að við verðum hér við þeim ábendingum sem birtust í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Stofnunin hefur sinnt verkefnum erlendis frá árinu 2010. Upphaflega var farið í það til að afla tekna þannig að varðskip, þyrlur og flugvélar stofnunarinnar gætu haldist í rekstri á þeim miklu aðhaldstímum sem við þekkjum. Það kom fram á fundum nefndarinnar að þessi verkefni hafa fært stofnuninni og starfsmönnum hennar mikla þekkingu og reynslu í að sinna störfunum. Við í nefndinni teljum mjög mikilvægt að þessi reynsla og þekking haldi áfram að byggjast upp hjá stofnuninni og fögnum því að starfsmenn Landhelgisgæslunnar eigi þess kost að sinna verkefnum sem þessum en áréttum þó mikilvægi þess að þetta hafi ekki áhrif á þá grunnþjónustu sem Landhelgisgæslunni er ætlað að sinna við Ísland, þ.e. löggæslu og það að tryggja öryggi við Ísland. Við leggjum til að þetta frumvarp verði samþykkt óbreytt og undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Guðmundur Steingrímsson, Haraldur Einarsson, Karl Garðarsson, Ásta Guðrún Helgadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Vilhjálmur Árnason og sú sem hér stendur.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lýsa andstöðu við þetta frumvarp. Miklu frekar ætla ég að styðja það. Samt sem áður vil ég nota þetta tækifæri til að rifja upp að þegar menn lögðu á sínum tíma drög að smíði þessa skips og að fá það til Íslands var það vitaskuld gert á grundvelli þess að við þyrftum að axla frekari verkefni hér við strendur. Þetta var bókstaflega rökstutt á sínum tíma með ákveðnum breytingum í utanríkismálum Íslendinga sem leiddu til þess að ríkisstjórn á þeim tíma taldi mikilvægt að fá skip af þessu tagi. Ég rifja það upp að Björn Bjarnason sem þá var einna fremstur forvígismanna fyrir því að þetta skip yrði byggt flutti fyrir því mörg og góð rök og þurfti að taka nokkuð á til að sannfæra menn um gildi þess. Síðan hefur þetta farið á þann veg að þetta skip sem er náttúrlega mjög merkilegt og líkast til fremsta skip Evrópu í sínum stærðar- og gerðarflokki hefur löngum stundum verið við störf annars staðar en að sinna grunnþjónustunni og sjá um ákveðin störf við Ísland. Ég held því alls ekki fram að það hafi komið okkur að öðru leyti í koll en þetta var annað en það sem menn lögðu upp með í upphafi. Þegar hér urðu mikil efnahagsáföll lá ljóst fyrir að þetta væri einfaldlega fjárhagslega nauðsynlegt til að hægt væri að reka skipið og Landhelgisgæsluna á þeim tíma en nú virðist mér sem gert sé ráð fyrir því og stoðum slegið undir það að svona verði þetta í framtíðinni. Er það þá ástæðan fyrir að við fórum í að fá þetta skip? Ég er ekki á móti því að Landhelgisgæslan öðlist sérstaka reynslu en hvernig finnst hv. þingmanni þessi þróun hafa verið? Gæti hv. þingmaður til dæmis skýrt út fyrir mér hver þessi mikilvæga reynsla er sem þarna er aflað með þessum hætti? 

Hæstv. forseti. Nei, þvert á móti. Það kemur fram í nefndarálitinu að við áréttum að þessi verkefni megi ekki hafa áhrif á þá grunnþjónustu sem Landhelgisgæslunni ber að veita við löggæslu og öryggi við Ísland. Við erum með þau sjónarmið uppi og þau sjást einnig í greinargerð með frumvarpinu sjálfu. Við fengum á okkar fund fulltrúa bæði frá ráðuneytinu og stofnuninni sem fóru yfir það með nefndarmönnum hvaða þekkingu þetta hefur fært stofnuninni. Það er mikilvægt fyrir okkar fólk sem sinnir þessum mikilvægu störfum að læra nýja hluti, að endurmennta sig, og maður gerir að best með því að vera á fullu í því að sinna verkefnum. Það var mat allra sem komu á fund til okkar að þessi verkefni væru mikilvæg fyrir stofnunina en rétt er að gæta að því að þetta verði ekki aðalstarfsemi Landhelgisgæslunnar. Ég held að allir séu meðvitaðir um það, enda á frumvarpið líka að tryggja eftirlit ráðuneytisins með þessum ákvörðunum og störfum eins og Ríkisendurskoðun bendir á í skýrslu sinni að nauðsynlegt sé að gera.

Frú forseti. Á sínum tíma var þessi ákvörðun umdeild, hún var þörf og nauðsynleg en samt sem áður var hún rædd í þaula í að minnsta kosti tveimur ríkisstjórnum, hugsanlega fleirum. Ég hafði ætlað mér að halda töluverða ræðu um þessi mál og það hvernig Landhelgisgæslan hefur þróast og með hvaða hætti þessar mikilvægu fjárfestingar okkar eru nýttar í dag en á degi þessa mikla friðar og þessum gleðidegi í sameiginlegu lífi Alþingis og hæstv. forseta ætla ég ekki að þreyta þingið með því. Ég taldi þó rétt að það kæmi fram hjá að minnsta kosti einum þingmanni að þarna verða menn að passa sig. Við verðum að gæta þess að haga starfsemi þessa skips og annarra kosta Landhelgisgæslunnar með þeim hætti að þó að vissulega sé um að ræða mikilvæga tekjuöflun séu menn samt sem áður ekki að smyrja sig of þunnt og of fjarri Íslandi til að það komi niður á grunnþjónustunni. Ég fellst alveg á þau rök hv. þingmanns að með þeim orðum sem koma fram í nefndarálitinu og skýrri yfirlýsingu hennar sjálfrar sem framsögumanns sé það meðal annars ætlun nefndarinnar með samþykktinni og því eftirlitshlutverki sem það færir þá fjármálaráðuneytinu, og ríkisstjórn eftir atvikum, með starfseminni að sjá til þess að það verði skýrt aðhald með þeim ákvörðunum sem kunna að verða teknar af yfirstjórn Gæslunnar varðandi leigu á þessu skipi. Mér finnst nauðsynlegt að viðhorf mitt komi hér fram en ítreka svo það sem ég sagði áðan, það er ekki ætlan mín að leggjast gegn þessu frumvarpi. Þetta eru samt sjónarmið sem verða að koma fram vegna þess að þau eru í samræmi við þau skýru sjónarmið sem sett voru fram af upphafsmanni málsins og sem hann notaði til að slást fyrir málinu og ná því í gegn sem var umdeilt á sínum tíma.

Hæstv. forseti. Það er mjög mikilvægt að þessi sjónarmið komi skýrt fram. Þó er rétt að vekja líka athygli á þeim kafla í greinargerðinni sem fjallar sérstaklega um þetta eftirlit og með hvaða hætti Landhelgisgæslan á að gera ráðherra grein fyrir umfangi verkefna erlendis hverju sinni. Kröfur um innlent öryggis- og þjónustustig stýra því í hve miklum mæli stofnunin tekur þátt í slíkum verkefnum. Í greinargerðinni kemur fram að hafin sé vinna við gerð landhelgisgæsluáætlana fyrir stofnunina og að þar verði sett fram skýr viðmið. Þá á stofnunin að meta hættuna sem þátttaka í slíkum verkefnum hefur í för með sér fyrir bæði áhafnir og eins þau tæki sem við sannarlega höfum fjárfest í með skattfé almennings. Þetta hættumat var gert í samvinnu við embætti ríkislögreglustjóra ásamt Rauða krossinum og Landspítala vegna áhættu af smitsjúkdómum sem gætu fylgt slíkum verkefnum. Eins og fram kom í ræðu minni miðar frumvarpið að því að skýra og tryggja kerfisbundið eftirlit með starfsemi stofnunarinnar og að það verði algjörlega tryggt að það sé alltaf upplýst ákvörðun um hvort rétt sé að taka að sér slík verkefni.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um happdrætti og talnagetraunir. Í frumvarpinu er lagt til að leyfi þeirra aðila sem starfrækja happdrætti og talnagetraunir verði framlengt til 1. janúar 2034. Leyfin hefðu að öðrum kosti runnið út 1. janúar 2019 og þykir rétt miðað við greinargerð sem fylgir frumvarpinu að framlengja þessar heimildir tímanlega vegna skipulagningar og rekstraröryggis. Nokkrar umsagnir bárust um málið og við höfum fengið til okkar gesti. Í umsögnunum er því aðallega fagnað að frumvarpið komi fram en þó er sums staðar bent á að eðlilegt væri að fleiri félagasamtök væru aðilar að því verkefni sem lögin fjalla um. Í umsögn Íslandsspila er lagt til Íslandsspilum verði heimilað að bjóða upp á starfsemi sína á netinu sem þessi lög ná til og nú er svo komið að fleiri umsagnir um slíkt hafa borist nefndinni. Því kalla ég málið aftur til nefndar og munum við taka þar fyrir þessi erindi á fundi hennar í fyrramálið. Málið þarf því að fara til nefndar á milli umræðna. En við viljum árétta hér og gerum það í nefndaráliti okkar að frumvarpið lýtur einvörðungu að framlengingu starfsleyfa en ekki að því hvernig breytingar sé nauðsynlegt að gera á umhverfi happdrættismála hér á landi, þannig að það komi skýrt fram. Við bendum því á að fram kom á fundi nefndarinnar að til stendur að endurskoða löggjöfina um þennan málaflokk og lýsum við yfir stuðningi við það. Við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt en að sjálfsögðu munum við taka það fyrir í nefndinni á morgun. Undir nefndarálitið skrifar sú sem hér stendur og hv. þingmenn Guðmundur Steingrímsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Karl Garðarsson, Jóhanna María Sigmundsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar í þessu máli er varðar mannréttindasáttmála Evrópu. Í frumvarpinu er lagt til að 15. viðauki við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis verði lögfestur, en viðaukinn lýtur að efnisbreytingu á reglum og regluumhverfi og ákvæðum er varða formþætti um gildistöku og undirritun. Við fengum til okkar gesti, þ.e. fulltrúa frá ráðuneytinu, og fulltrúa frá Mannréttindaskrifstofu Íslands til að fara yfir málið og komumst að þeirri niðurstöðu að rétt sé að samþykkja þetta frumvarp óbreytt. Við tökum þó fram að í frumvarpinu er verið að stytta kærufresti dómstólsins úr sex mánuðum í fjóra. Við bendum sérstaklega á það atriði í nefndaráliti okkar enda ræddum við það atriði mest í meðferð okkar á málinu. Reifuð voru þau sjónarmið að þessi þróun væri í samræmi við kærufresti í aðildarríkjunum vegna aukinnar þróunar í samskiptatækni. Við sem undirritum þetta nefndarálit viljum þó undirstrika að tryggja verður að þessi stytting á kærufresti muni ekki fela í sér skerðingu á mannréttindum. Tveir hv. þingmenn, hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttur og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara. Ég sé að þær eru ekki í salnum þannig að ég mun gera grein fyrir honum. Fyrirvari hv. þingmanna felst í ákveðnum áhyggjum af þrengingu málskotsréttar fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, einkum styttri kærufresti. En í ljósi þess að hvorki Mannréttindaskrifstofa Íslands né önnur samtök á sviði mannréttinda hafa gert athugasemdir við það þá samþykkja þingmenn nefndarálitið að öðru leyti. Undir nefndarálitið skrifa sú sem hér stendur og hv. þingmenn Guðmundur Steingrímsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Karl Garðarsson, Jóhanna María Sigmundsdóttir, Vilhjálmur Árnason og eins og áður sagði skrifa hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir undir álitið með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 37/1992, á þskj. 521, 385. mál. Það fjallar um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla. Í frumvarpinu er lagt til að skilgreiningunni á því hvað telst vera ólögmætur sjávarafli í skilningi laganna verði breytt. Í núgildandi lögum telst ólögmætur sá sjávarafli sem fenginn er umfram aflaheimildir eða án þess að tilskilin sérveiðileyfi samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands séu fyrir hendi, svo og afli sem 2. mgr. 7. gr. laga um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla tekur til, þ.e. afli umfram uppgefin kaup eða aðföng. Ekki eru nein haldbær rök fyrir því að marka skilgreiningunni svo þröngt gildissvið. Í frumvarpinu er lagt til að talið verði upp í sjö töluliðum hvað telst vera ólögmætur sjávarafli og skilgreiningin muni þannig einnig taka til afla sem fenginn er án þess að tilskilin veiðileyfi hafi verið fyrir hendi, afla sem fenginn er utan leyfilegra veiðidaga, afla sem fenginn er með óleyfilegum veiðarfærum, afla sem fenginn er af svæði þar sem viðkomandi veiðar eru bannaðar og afla sem ekki nær þeirri lágmarksstærð sem kveðið er á í lögum, stjórnvaldsfyrirmælum eða sérstökum veiðileyfum. Ástæður þess að talið er rétt að gera allan afla upptækan sem fenginn hefur verið með ólögmætum hætti er að enginn á að geta hagnast á lögbroti, þ.e. ekki á að vera fjárhagslegur hvati til að brjóta af sér. Verði frumvarpið að lögum verður meira jafnræði í því hvaða afli sem fenginn er með ólögmætum hætti eða andstætt friðunarreglum verði gjaldtækur samkvæmt lögum um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla. Með þessu verði hvatinn til að brjóta af sér þurrkaður út. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið helstu atriði frumvarpsins sem miða að því að víkka út skilgreininguna á því sem telst vera ólögmætur sjávarafli og vísa að öðru leyti til frumvarpsins og greinargerðar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á siglingalögum, nr. 34/1985, umferðarlögum, nr. 50/1987, og lögum um rannsókn samgönguslysa, nr. 18/2013. Frumvarpið er samið til að innleiða EES-reglur á sviði samgöngumála. Til einföldunar var ákveðið að sameina breytingar á fyrrgreindum lögum í eitt frumvarp, en skilyrði fyrir því var að um hreinar EES-innleiðingar væri að ræða og að ekki yrði gengið lengra en nauðsynlegt er í skuldbindingum stjórnvalda vegna EES-samningsins. Með breytingum á siglingalögum er lagt til að innleidd verði reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1177/2010 sem kveður á um reglur um réttindi farþega sem ferðast á sjó eða skipgengum vatnaleiðum. Hvergi er að finna ítarlegar reglur um réttindi farþega á sjó í íslenskum rétti og er því nauðsynlegt að breyta siglingalögum. Reglurnar mæla fyrir um bann við mismunun farþega varðandi flutningsskilyrði, bann við mismunun gagnvart fötluðu fólki og hreyfihömluðum einstaklingum, aðstoð við þá, réttindi farþega þegar ferð er aflýst eða henni seinkar, lágmarksupplýsingar sem veita á farþegum, meðferð kvartana og almennar reglur um framfylgd reglugerðarinnar. Reglurnar gilda um skip í áætlunarsiglingum með farþega, en ýmis skip eru undanþegin gildissviði hennar. Má þar helst nefna minni skip sem flytja einungis allt að 12 farþegum, skip þar sem áhafnarmeðlimir eru ekki fleiri en þrír og skip í skoðunar- og kynnisferðum, t.d. skip í ferðaþjónustu. Reglurnar gera þó ekki kröfu til útgerðar skipa eða hafna að breyta eða skipta út skipum, grunnvirkjum, höfnum eða hafnarmiðstöðvum. Þá bera útgerðir ekki ábyrgð á því að ferð er aflýst eða henni seinkað vegna veðurskilyrða. Vegna umferðarlaga eru tillögur frumvarpsins um breytingar á umferðarlögum sem miða að því að tryggja lagastoð fyrir tvær EES-reglugerðir, annars vegar reglugerð nr. 167/2013, um gerðarviðurkenningar dráttarvéla, og hins vegar reglugerð ESB nr. 168/2013, um gerðarviðurkenningar bifhjóla. Í báðum reglugerðunum eru gerðar þær kröfur til aðildarríkjanna að þau sekti framleiðanda, fulltrúa framleiðanda, innflytjanda eða dreifingaraðila ökutækja ef þeir framvísa röngum upplýsingum um gerðarviðurkenningu sem leitt geta til innköllunar ökutækja. Það sama á við ef fölsuðum prófunarniðurstöðum er framvísað, gögnum sem varða tækniupplýsingar er leynt eða neitað er að afhenda þau. Með frumvarpinu er lögð til lagastoð fyrir slíkar sektir. Það liggur fyrir að sú sektarheimild mun þó hafa óbein áhrif hér á landi í ljósi þess að hérlendis eru hvorki framleiðendur dráttarvéla né bifhjóla. Þá annast innflytjendur ökutækja hér á landi ekki gerðarviðurkenningar ökutækja nema í mjög litlum mæli enn sem komið er. Til viðbótar eru lagðar til breytingar á skilgreiningu bifhjóls og torfærutækis í samræmi við reglugerð ESB nr. 168/2013. Tillagan felur í sér að ekki verður lengur mælt fyrir um hámarksþyngdir þessara ökutækja í umferðarlögum, heldur verður það nánar útfært í reglugerð sem skapar meiri sveigjanleika til að bregðast við breyttum ökutækjum og aðstæðum. Þá eru breytingar á lögum um rannsókn samgönguslysa. Tillögum um breytingar á þeim lögum er ætlað að tryggja að lögin samræmist þeim tveimur EES-gerðum sem þegar hafa verið innleiddar, annars vegar tilskipun um rannsókn sjóslysa og hins vegar reglugerð um rannsókn flugslysa. Helstu breytingar eru í fyrsta lagi þær að lagt er til að í vissum tilvikum slysa og atvika muni rannsóknarnefnd samgönguslysa ekki lengur geta ákveðið upp á sitt einsdæmi hvort af rannsókn verður, heldur verður það skylt. Í öðru lagi er lögsaga nefndarinnar við rannsókn sjóslysa og atvika rýmkuð í samræmi við ákvæði tilskipunar um rannsókn sjóslysa. Í þriðja lagi er lagt til að felld verði brott heimild ráðherra til að beina því til nefndarinnar að endurupptaka mál, en slík heimild brýtur gegn sjálfstæði nefndarinnar að mati ESA. Þess í stað er lagt til að nefndinni beri að rökstyðja sérstaklega ákvarðanir um hvort mál er endurupptekið. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar til þóknanlegrar meðferðar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til lokafjárlaga fyrir árið 2014. Frumvarpið er lagt fram í samræmi við lög nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, til staðfestingar á ríkisreikningi fyrir árið 2014. Framsetning á talnaefni frumvarpsins er í samræmi við fjárlög og fjáraukalög ársins 2014 og niðurstöðu ríkisreiknings fyrir sama ár og er með sama sniði og frumvarp til lokafjárlaga fyrir árin þar á undan. Í frumvarpinu er stuðst við sömu vinnureglur og áður hvað varðar útreikning á fjárheimildabreytingum vegna ríkistekjufrávika og uppgjör og ráðstöfun á fjárheimildastöðum í árslok. Samkvæmt 45. gr. fjárreiðulaga skal í lokafjárlögum leita heimilda til uppgjörs á gjöldum umfram fjárheimildir ársins og ónotuðum fjárheimildum sem ekki eru fluttar milli ára. Einnig skal í frumvarpinu gera grein fyrir ónýttum lántökuheimildum liðins árs. Jafnframt skal leggja fram sérstaka skrá yfir geymdar afgangsfjárheimildir og um þá aðila sem hafa farið fram úr fjárheimildum ársins. Í 37. gr. laganna er heimild til að geyma ónýttar fjárveitingar í lok reikningsársins og með sama hætti að draga umframgjöld fyrra árs frá fjárveitingu ársins. Efnisatriði frumvarpsins eru í stórum dráttum á þá leið að í 1. gr. er leitað heimilda til að breyta fjárveitingum í sama mæli og reikningsfærðar ríkistekjur hafa samkvæmt uppgjöri vikið frá áætlunum fjárlaga og fjáraukalaga. Þar er þá um það að ræða að stofnanir eða verkefni sem fjármögnuð eru með hlutdeild í ríkistekjum fái meiri eða minni heimildir til ráðstöfunar á tekjunum eftir því hvort tekjurnar hafa reynst vera meiri eða minni en upphaflegar áætlanir gerðu ráð fyrir. Í 2. gr. er lögð til niðurfelling á stöðu fjárheimilda í árslok. Þar er þá um að ræða afgangsheimildir og umframgjöld sem ekki flytjast milli ára og koma þar með ekki til breytinga á fjárheimildum ársins á eftir. Hér er meðal annars um að ræða fjárheimildastöður verkefna þar sem útgjöld ráðast af öðrum lögum en fjárlögum, svo sem almannatryggingar og lífeyrisskuldbindingar. Í fylgiskjali 1 með frumvarpinu er yfirlit um fjárheimildastöður í árslok 2014 sem gert er ráð fyrir að verði fluttar til ársins 2015. Það eru þá aðrar árslokastöður en þær sem lagt er til að verði felldar niður í árslok samkvæmt 2. gr. frumvarpsins. Í fylgiskjali 2 með frumvarpinu er yfirlit yfir talnagrunn þess. Yfirlitið sýnir uppruna allra fjárheimilda ársins 2014 bæði fyrir ríkissjóð í heild og einstök fjárlagaviðfangsefni. Þar er um að ræða yfirfærðar fjárheimildastöður frá fyrra ári, fjárheimildir samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum, millifærðar fjárheimildir innan ársins og breytingar á fjárheimildum vegna frávika ríkistekna samkvæmt þessu frumvarpi. Því næst eru tilfærð útgjöld samkvæmt ríkisreikningi og loks fjárheimildastaða í árslok. Heildarfjárheimildir á árinu 2014 námu 657,3 milljörðum kr. en útgjöld samkvæmt ríkisreikningi voru 642,5 milljarðar kr. Fjárheimildastaða í árslok var því jákvæð um 14,8 milljarða kr., eða um 2,2% af heildarfjárheimildum ársins. Árslokastaðan skiptist í samtals 33,5 milljarða kr. afgangsheimildir og 18,7 milljarða kr. umframgjöld á einstökum fjárlagaliðum. Eins og jafnan áður eru það nokkrir óreglulegir liðir sem eru fyrirferðarmestir hvað varðar frávik reikningsfærðra útgjalda frá fjárheimildum. Þar má í fyrsta lagi nefna 5,2 milljarða kr. afgangsheimild á fjárlagalið lífeyrisskuldbindinga vegna minni hækkunar á gjaldfærðum skuldbindingum í ríkisreikningi en áætlað var í fjárlögum og fjáraukalögum. Í öðru lagi 4,7 milljarða kr. umframgjöld vegna afskrifta skattkrafna. Í þriðja lagi 3 milljarða kr. afgangsheimild á lið Íbúðalánasjóðs þar sem ekki reyndist þörf á að leggja sjóðnum til allt rekstrarframlagið sem heimilað var í fjárlögum. Í fjórða lagi 2,6 milljarða kr. afgangsheimild á liðnum Ófyrirséð útgjöld og í fimmta lagi 1,6 milljarða kr. umframgjöld vegna niðurfærslu í ríkisreikningi á bókfærðu verðmæti eignarhluta í fyrirtækjum og sjóðum. Vík ég þá nánar að lagagreinum frumvarpsins. Í 1. gr. frumvarpsins eru tillögur um breytingar á fjárheimildum ársins 2014 vegna frávika markaðra skatttekna og annarra rekstrartekna stofnana frá áætlunum fjárlaga og fjáraukalaga. Lagt er til að fjárheimildir verði auknar um rúma 2 milljarða kr. samkvæmt þessu uppgjöri á fjármögnun verkefna með mörkuðum ríkistekjum. Nánar tiltekið er hér leitað eftir heimild Alþingis fyrir því að ráðstafa þessum tekjum í samræmi við það hverjar þær urðu samkvæmt uppgjöri ríkisreiknings eða hver metin fjárþörf verkefna, sem fjármögnuð eru með þessum tekjum, reyndist vera. Almennt gildir að útgjaldaheimildir hækka sem nemur mörkuðum tekjum umfram fjárlög en lækka hafi tekjurnar reynst minni en áætlað var. Þetta viðmið er þó ekki algilt því ekki eru lagðar til breytingar á fjárheimildum vegna ríkistekjufrávika þar sem ekki er beint samband milli tekna og útgjaldaþarfar þannig að breyting á tekjum hafi bein áhrif á kostnað, svo sem útgjöld lífeyristrygginga. Í 2. gr. frumvarpsins eru tillögur um niðurfellingar á fjárheimildastöðum í árslok 2014. Meginviðmiðun hvað þetta varðar er sú að felld er niður staða á fjárlagaliðum þar sem útgjöld ráðast af öðrum lögum en fjárlögum eða eru samningsbundin og verður ekki stýrt nema með breytingum þar á. Sama á við um liði þar sem útgjöld ráðast af hagrænum, kerfislægum eða reikningshaldslegum þáttum fremur en fjármálastjórn tiltekins stjórnsýsluaðila. Einnig er við það miðað að niður falli afgangsheimildir í almennum stofnanarekstri og öðrum reglubundnum rekstrarverkefnum sem eru umfram 10% af fjárlagaveltu viðkomandi verkefna nema sérstakar ástæður séu taldar til annars. Fjárheimildastaða fellur einnig niður ef verkefni er lokið. Samkvæmt 2. gr. frumvarpsins falla niður 6,2 milljarða kr. afgangsheimildir á rekstrargrunni en 10,2 milljarðar kr. á greiðslugrunni. Munurinn þarna á milli stafar af því að niður falla fjárheimildastöður á fjárlagaliðum þar sem útgjöld ráðast af reikningshaldslegum gjaldfærslum án samsvarandi greiðslna úr ríkissjóði á árinu, svo sem afskriftir skattkrafna, niðurfærslur á verðmæti eignarhluta og hlutafjár og lífeyrisskuldbindingar. Ég hef hér, virðulegi forseti, farið yfir helstu þætti frumvarpsins. Með því eru lagðar fyrir Alþingi niðurstöður úr rekstri einstakra stofnana, verkefna og A-hluta ríkissjóðs í heild gagnvart fjárheimildum á árinu 2014. Vísast í því sambandi til greinargerða í fjáraukalögum og ríkisreikningi um meginatriði í framvindu ríkisfjármálanna og helstu frávik í tekjum og gjöldum. Þá hefur Ríkisendurskoðun lagt fyrir Alþingi skýrslu um framkvæmd fjárlaga árið 2014. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins.

Frú forseti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kann auðvitað fjárlög ríkisins utan að svo ég vona að hann virði það mér til betri vegar þó að ég leyfi mér að óska eftir frekari upplýsingum frá honum um eitt tiltekið atriði. Hæstv. ráðherra fór með mjög athyglisverðan parsus um stöðu Íbúðalánasjóðs og ég heyrði ekki betur en að hann væri að greina frá því að sjóðurinn hefði ekki þurft að nýta fjárveitingar sem samþykktar voru honum til handa, mér heyrðist að upphæð 3 milljörðum. Það eru góðar fréttir. Mig langar, fyrst við erum í umræðum um lokafjárlögin, að biðja hæstv. ráðherra í örstuttu máli að fara yfir stöðu sjóðsins og framtíðarhorfur. Ég veit að hann getur það með hinar stærstu línur, örugglega á þeim tveimur mínútum sem hann hefur. Ég tel að þetta séu mjög merk tíðindi sem hér er verið að flytja.

Virðulegi forseti. Það er því miður svo að ríkissjóður hefur þurft að leggja Íbúðalánasjóði til um 50 milljarða á undanförnum árum í kjölfar þeirra áfalla sem hafa orðið í fjármálakerfinu og efnahagslífinu. 50 milljarðar eru framlögin sem hafa komið beint úr ríkissjóði til að styðja við sjóðinn og tryggja algjöra lágmarksstöðu sjóðsins hvað eiginfjárhlutföll snertir. Þetta hefur reynst nauðsynlegt vegna þess að ríkissjóður hefur lýst því yfir að hann muni standa sem bakhjarl Íbúðalánasjóðs vegna þeirra skuldbindinga sem hann hefur tekist á herðar. Á árinu 2014 var gert ráð fyrir því að nokkuð myndarlegt framlag til sjóðsins þyrfti að koma til sjóðsins og eins og hér er rakið þá reyndist uppgjör vegna ársins 2014 nokkuð hagfelldara en menn sáu fyrir undir árslok 2013. Því má fagna. Það breytir því ekki að sjóðurinn hefur fram á þennan dag glímt við talsverðan uppgreiðsluvanda og af þeim sökum hefur verið ástæða til að hafa áhyggjur af því með hvaða hætti starfsemi sjóðsins verði haldið áfram til lengri tíma. Á þessu ári sýnist mér að Íbúðalánasjóður muni ekki þurfa á stuðningi frá ríkinu að halda sérstaklega vegna rekstrarins. Sjóðurinn hefur á árinu verið að losa um eignir og koma aftur í verð eignum sem hann fékk í fangið vegna veðkalla og annarra fjárhagsvandræða viðskiptamanna sjóðsins og því ber að fagna. En það verkefni er í sjálfu sér enn þá óleyst hvernig við sjáum fyrir okkur starfsemi sjóðsins til lengri tíma.

Frú forseti. Er ekki fullseint að segja núna að það sé allsendis óljóst hverju menn eru að velta fyrir sér varðandi framtíð Íbúðalánasjóðs? Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvenær má vænta þess að menn komist að einhverri niðurstöðu um það? Hver er það sem leggur hana til, er það hann eða er það hæstv. húsnæðismálaráðherra eða ríkisstjórnin í heild? Hvenær má þess vænta? Það væri ágætt ef hann gæti skýrt málið aðeins varðandi það. Hinu fagna ég að fjárhagur Íbúðalánasjóðs skuli standa miklu betur en menn áttu von á á þessum tíma. Ástæðan fyrir því að ég staldraði við í sporinu þegar hæstv. ráðherra veitti þessar upplýsingar áðan er auðvitað sú að fyrir tveimur árum að ég hygg, á síðasta ári fyrri ríkisstjórnar, voru mjög harðar ásakanir uppi um hvernig haldið hefði verið á málum Íbúðalánasjóðs. Þá komu fram tölur hér í þinginu og því var haldið fram af að minnsta kosti einum hv. þingmanni að honum yrði féskylft sennilega upp að markinu 147 milljarðar ef ég man rétt. Miðað við að við höfum þó ekki þurft að leggja til hans nema 50 milljarða, sem sannarlega er há upphæð en hefði getað verið mun þyngri vegna uppgreiðsluvandans, þá þykja mér þetta góð tíðindi. Ég spyr hæstv. ráðherra: Má draga þá ályktun að sjóðurinn sé kominn í gegnum skaflinn og útlit sé fyrir að það þurfi ekki að leggja honum til meira fé?

Virðulegi forseti. Þær fjárhæðir sem merktar eru Íbúðalánasjóði vegna fjárlaga ársins 2016 eru fyrst og fremst til komnar vegna skuldalækkunaraðgerða stjórnvalda sem valda því að sjóðurinn fær uppgert að minnsta kosti hluta af lánum sem eru útistandandi til hans fyrr en áður hafði verið reiknað með og verður þannig af vaxtatekjum inn í framtíðina. Ríkissjóður gerir ráð fyrir því að bæta sjóðnum þann mismun eins og hann hefur gert fyrir aðra viðskiptabanka. Ég tel að við þær aðstæður sem uppi eru núna sé engin sérstök ástæða til þess að halda áfram með rekstur sjóðsins á almennum lánamarkaði enda hefur það sýnt sig að almenni húsnæðislánamarkaðurinn keppir ekki bara við Íbúðalánasjóð heldur virðist vera að hann hafi getað boðið betri kjör sem er aftur ástæða þess að margir óska eftir því að fá að gera upp við sjóðinn og flytja viðskipti sín annað. Eftir situr hins vegar að svara því með hvaða hætti eigi að tryggja að áfram verði hlúð að því hlutverki sjóðsins sem snýr að þeim sem þurfa sérstaka og frekari fyrirgreiðslu, félagsleg lán og ekki síst hvernig aðgangur að lánum utan höfuðborgarsvæðisins verði áfram tryggur, hætti sjóðurinn að veita lán. Þetta finnst mér vera meginverkefnið og það er á forræði 

Frú forseti. Þetta er kannski mál sem kveikir ekkert óskaplega í þingmönnum oft og tíðum. Lokafjárlög þykja ekkert endilega mjög spennandi  Á köflum eru þau nefnilega mjög mikilvæg, sérstaklega ef verið er að taka einhverjar nýjar pólitískar ákvarðanir og framkvæma þær í gegnum lokafjárlög, eins og auðvitað getur verið á ferðinni. Það mun að vísu ekki eiga við hér í miklum mæli, að ég best fæ séð, og það kemur fram í frumvarpinu, sem er allt rétt um, að það var tekið vel til í þessum geira, eins og á fleiri sviðum, í upphafi síðasta kjörtímabils enda ekki vanþörf á. Við afgreiðslu lokafjárlaga fyrir árið 2008 fór fram mikil hreingerning sem fólst í því að felldar voru niður gríðarlegar stöður sem höfðu hlaðist upp árin á undan, þá höfðu menn ekki verið mikið í tiltektum, og reynt að móta tilteknar verklagsreglur í kringum þetta mál. Fram kemur í greinargerðinni að í aðalatriðum hefur þetta, sem var smíðað á tiltölulegum hlaupum og nokkuð hratt, þó ekki gefist verr en það að hér er hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson að leggja fram lokafjárlög og vísar til þeirra vinnureglna sem þarna voru mótaðar á árinu 2009, hygg ég vera frekar en að það hafi verið komið inn undir áramótin 2009/2010. Í grófum dráttum var þetta sem sagt þannig að menn hugsuðu sér að setja tiltekið þak á yfirfærslu almennra liða. Menn gætu fært 4% af ónýttum heimildum miðað við veltu í rekstrinum yfir á næsta ár. Ef þeim gengi vel ár eftir ár gætu þeir safnað sér saman smátt og smátt upp í 10%. Einhver slík regla þarf að vera við lýði. Það er alveg bráðnauðsynlegt að einhver hvati sé til staðar fyrir menn og þeir njóti þess í einhverjum mæli ef þeim tekst að haga rekstri sínum með svo hagkvæmum hætti að einhver afgangur verður. En það er á hinn bóginn ómögulegt að það hlaðist upp í einhverjar gríðarlegar fjárhæðir sem aftur geta svo leitt til snöggaukinna útgjalda, af einhverjum ástæðum, og menn hafa litla stjórn á. Á hina hliðina, og kannski hefur gengið mun verr þar, er ástæða til að inna hæstv. fjármálaráðherra aðeins eftir því hvernig á að fara með útgjöld umfram heimildir og uppsöfnuð útgjöld umfram heimildir, þ.e. skuld sem þá myndast við ríkissjóð og er færð í bókhaldi stofnana ár eftir ár og við þekkjum. Margir hafa búið við það á erfiðleikaárum í rekstri, t.d. margir framhaldsskólanna á umliðnum 15–20 árum, að vera með uppsafnaðan gamlan skuldahala á herðunum og eiga samkvæmt reglum helst að gera hann upp árið eftir sem er auðvitað yfirleitt ekki hægt. Kannski eru menn bara að bæta við hallann af því að þeir geta engan veginn rekið sig innan heimilda og þá hleðst stabbinn upp. Það var í þessari vinnu gengið út frá því að menn mundu búa til einhvers konar reglu og hún var eitthvað kynnt og rædd og framkvæmd, ef ég best veit, sem væri á þeim nótum að ef mönnum tækist að koma rekstri sínum inn fyrir heimildir og þeir gerðu upp þrátt fyrir skuldahala sem lægi geymdur með jákvæðri niðurstöðu þrjú ár í röð þá hæfist umbunartímabil í þeim skilningi að menn færu að höggva niður eitthvað af þessum skuldahala. Í nokkrum tilvikum var þetta gert og til dæmis naut Landspítalinn á einhverjum tíma góðs af, ef ég veit rétt. En í öðrum tilvikum hefur þetta ekki tekist eða ekki verið gert og þarna held ég að það vanti miklu meiri festu í framkvæmdina. Við höfum dragnast með mál sem eru okkur öllum til skammar sem einhverja aðild höfum átt að því í gegnum tíðina eða ábyrgð á því borið, eins og skuldahalann á landbúnaðarskólunum. Það er auðvitað ekki nokkur leið að stofnanir séu undir þessu þrúgandi oki kannski upp undir áratug. Að gamlar skuldir séu alltaf endalaust á herðunum á þeim og þar af leiðandi blikki öll ljós rauð þegar kennitölur þeirra eru skoðaðar og ekki gaman að vera stjórnandi í slíkri stofnun. Það getur stundum verið um eldgamlan vanda að ræða sem hefur ekkert að gera með núverandi stjórnendur viðkomandi stofnunar eða möguleika þeirra til að vinna á þessum ósköpum. Ég veit ekki betur til dæmis en að í bókhaldi Hólaskóla standi enn þá skuld við ríkið vegna um tíu ára gamallar tapaðrar viðskiptakröfu. Á það við eitthvert áfall skólans og hann sem sagt tapaði fjármunum vegna þess að hann fékk ekki greitt. En þá situr hann uppi með þetta allt saman sem halla ár eftir ár. Það væri gaman að heyra aðeins meira um þetta. Í öðru lagi með Íbúðalánasjóð er það að sjálfsögðu ánægjulegt að sjóðurinn reyndist ekki í þeim bráðavanda sem menn héldu, að það yrði nauðsynlegt að setja inn í hann 3 milljarða í viðbót í eiginfjárinnspýtingu. Vissulega er búið að þurfa að hlaupa verulega undir bagga með sjóðnum. Það er eitthvað í kringum 50 milljarðar samtals, ef ég man rétt, sem inn í hann hafa verið greiddir. En við skulum þá ekki gleyma ýmsum hlutum á móti, svo að sanngirni sé nú gætt í garð Íbúðalánasjóðs. Í fyrsta lagi mátti náttúrlega við því búast að hann eins og allar aðrar fjármálastofnanir, útlánastofnanir, yrðu fyrir einhverju höggi eftir hrunið. Í öðru lagi tók hann auðvitað á sig veruleg útgjöld vegna aðgerða sem hann tók þátt í ásamt með öðrum varðandi niðurfellingu skulda, frystingu lána, 110%-leiðina og annað í þeim dúr. Auðvitað gerðu menn það með opin augun og vitandi það að sjóðurinn hafði þá ekki borð fyrir báru til að taka það algjörlega á sig og yrði að fá stuðning í þeim efnum. Í þriðja lagi er ljóst að ýmis mistök sem gerð voru í fortíðinni eru sjóðnum erfið í skauti. Nú hefur það gerst á hinn bóginn að sjóðurinn hefur náð að endurfjárfesta eitthvað af uppgreiðslufé sínu í vaxtagefandi tekjum með kaupum fyrir það lausafé á veðlánum af Seðlabankanum og það kann vel að vera, ég þekki ekki nákvæmlega hversu hagstæð þau viðskipti eru, en ég gef mér að það sé alla vega mun betri kostur en að liggja með laust fé og reyna að ávaxta það. Ég ætla ekki að mótmæla í sjálfu sér því sem hæstv. fjármálaráðherra sagði. Það var allt rétt sem hann sagði um það sem þarf að skoða. Ef menn eru í alvöru að tala um að taka Íbúðalánasjóð út af markaði þá standa þar eftir hlutir sem engan veginn er fyrirséð að verði í lagi og eru það kannski ekki einu sinni í dag, eins og útlán til íbúðabygginga á landsbyggðinni og félagslegi hluti húsnæðiskerfisins og annað í þeim dúr. Ég hef ekki neina sannfæringu fyrir því að ekki geti verið áfram hagkvæmt og mikilvægt að sjóðurinn megi lána til almennra íbúðakaupa eða bygginga, líka hér á höfuðborgarsvæðinu, upp að þeim mörkum sem við höfum fengið samþykkt af hinu evrópska regluverki, þ.e. til lítilla íbúða, venjulegra íbúða, sem eru þá hugsaðar í þeim skilningi á félagslegum grunni að það sé að breyttu breytanda yfirleitt tekjulægra fólk sem kaupir minni íbúðirnar en láta þá öðrum eftir að lána út í miklar villur og annað í þeim dúr. Þannig gæti starfsemi sjóðsins orðið hagkvæmari og kjörin betri. Það ætti að geta verið þannig. Ég hef ekki sannfærst um það, þó að tímabundið kunni að vera, að bankar eða aðrir slíkir bjóði betri og hagstæðari kjör. En hvers vegna skyldi „i det lange løb“, eins og Danskurinn mundi segja, ekki sjóður með ábyrgð ríkisins geta boðið bestu kjörin? Það er eitthvað skrýtið ef svo er ekki því að hann ætti að eiga greiðastan aðgang að fjármagni á góðum kjörum, vegna þess að hann er með ríkissjóð að bakhjarli. Það er eitthvað skrýtið ef til lengdar er ekki hægt að nýta það til þess að bjóða góð kjör. Frú forseti. Að lokum langar mig aðeins að ræða niðurfellingarnar, þ.e. hæstu umframgjöldin sem felld eru niður. Þar koma náttúrulega ekkert á óvart gamlir kunningjar eins og afskriftir skattkrafna, menn hafa sem sagt einfaldlega afskrifað meiri skattkröfur en áætlanir gerðu ráð fyrir og þar með eðlilegt að það sé svo fellt niður, sjúkratryggingarnar og lífeyristryggingarnar og þetta, þessir stóru óreglulegu liðir sem alltaf er erfitt að glíma við og áætla fyrir fram. Þeir fimm fjárlagaliðir sem hér er fjallað um sérstaklega í skýringum við 2. gr. frumvarpsins standa fyrir 88% af öllum niðurfelldum umframgjöldum. En þá standa eftir 12% og mér telst svo til að það séu tæplega 1,2 milljarðar og ég spyr hvað þar sé stærst á ferðinni. Kann hæstv. ráðherra að skýra það? Ég spyr hreinskilnislega í tengslum við það sem ég sagði fyrr í ræðu minni um niðurfellingu slíkra skulda. Er inni í þessum tæpu 1,2 milljörðum sem út af standa, að frátöldum þessum fimm stóru liðum, verið að höggva skuldahala af einhverjum og er það eitthvað sem máli skiptir sem ástæða væri til að skoða? Ég bið hæstv. ráðherrann að upplýsa okkur um það.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur verið sem sneri að nokkrum hefðbundnum atriðum úr lokafjárlögum. Það er ekki óeðlilegt að einstaka stofnanir eins og Íbúðalánasjóður komi hér við sögu. Ég ætla að byrja á því að nefna niðurfellingu á uppsöfnuðum útgjöldum umfram heimildir sem réttilega var bent á að taka þurfi á, sérstaklega þegar um er að ræða uppsafnaðar heimildir sem orðnar eru allt að áratugsgamlar. Ég tek undir það. Ég hygg þó að Landspítalinn sé eina stóra einstaka dæmið sem við höfum úr seinni tíð þar sem gengið hafði verið út frá því í samskiptum við Landspítalann að ef menn gætu skilað spítalanum hallalausum í þrjú ár yrði skorið af uppsöfnuðum halla fyrri ára. Það var gert með því að taka 3/4 uppsafnaðs halla eftir að Landspítalinn hafði staðist fjárlög þrjú ár í röð. Skoðun mín varðandi þau mál almennt er sú, og ég hef sett þá vinnu af stað í fjármálaráðuneytinu, að í raun ætti að vera til staðlaður samningur fyrir svona mál sem stæði þeim ríkisaðilum til boða sem eru í þessari stöðu um að standist menn fjárlög um eitthvert árabil, það gæti verið ágætt að miða við þrjú ár, verði uppsafnaður halli fyrri ára felldur niður samkvæmt viðmiðunarreglu, sem gæti verið á tveimur til þremur árum, jafnvel mætti gera það í einu skrefi ef ekki er um mjög háar fjárhæðir að ræða. Sá samningur væri gerður milli viðkomandi fagráðuneytis, stofnunar og fjármálaráðuneytisins. Þannig gætu stjórnendur viðkomandi stofnunar haft fast land undir fótum og það væri gegnsæi og samræmi í meðhöndlun sambærilegra mála með því að samningar í þessu efni væru staðlaðir. Það væri fyrirsjáanlegt hvernig við ætluðum í kerfinu að taka á uppsöfnuðum vanda fyrri ára. Ég tek heils hugar undir að það er ekkert unnið með því að láta stofnanir velta slíku á undan sér í allt of langan tíma. Það gefur ekki nægilega glögga mynd af stöðu mála hverju sinni að vera endalaust með gamla neikvæða stöðu í bókunum. En þó er rétt að benda á að það er jú ekki annað en neikvæð staða í bókunum og kemur ekki í veg fyrir að menn fái aðgang að fjárheimildum ársins hverju sinni. Það er fyrst og fremst eins og skuggi yfir starfseminni en lamar ekki starfsemina þó að bókfærð sé neikvæð staða vegna fyrri ára. Þetta er það sem ég sæi fyrir mér að við mundum gera. Ég hef sett þá vinnu af stað í ráðuneytinu, að fá stöðlun á samningum fyrir ríkisaðila vegna þessara mála. Varðandi Íbúðalánasjóð er réttilega búið að benda á það hér að sjóðnum eru viss mörk sett samkvæmt Evrópulöggjöfinni eða evrópskum reglum um ríkisaðstoð hvað varðar samkeppni á húsnæðislánamarkaði. Hér stöndum við frammi fyrir þeirri spurningu hvort eitthvað er unnið með því sérstaklega að sjóðurinn keppi áfram í almennum húsnæðislánum. Vegna ríkisábyrgðarinnar sérstaklega vil ég nefna að það er auðvitað stórmerkilegt að okkur skyldi takast að koma sjóðnum í þá stöðu, svona í neikvæðum skilningi, svo ég sé nú ekki misskilinn, þá var það eiginlega alveg ótrúlegt klúður að það skildi gerast að sjóður sem starfar undir vernd ríkisins með eins konar bakábyrgð þess og tekur eingöngu fyrsta veðrétt í fasteignum til tryggingar á lánum og lánar eingöngu upp að vissu hámarki, skyldi komast í þá stöðu að þurfa ríkisaðstoð upp á nokkra tugi milljarða. En eins og menn vita sem hafa kynnt sér þessa sögu var það safn af misvitrum ákvörðunum í gegnum tíðina sem leiddi til þessarar stöðu. Það var til dæmis stórtap á lánveitingum til leigufélaga, stórkostlegt tap af þeirri starfsemi, en það þótti nú mjög góð hugmynd á sínum tíma að nýta þessi hagstæðu lán til að fjölga leiguíbúðum. Á endanum var það þannig að sjóðurinn sat uppi með tóm, skuldmikil félög og hálfkláruð hús og af því hlaust milljarðatjón. Það var líka á sínum tíma galli á breytingum sem gerðar voru á starfsemi sjóðsins þegar hann breytti fjármögnun sinni og var útsettur fyrir uppgreiðsluvandanum. En auðvitað var til svar allan tímann við því hvað gera ætti ef menn vildu greiða upp lánin. Þá var búið að búa þannig um hnútana að ráðherrann átti alltaf þann kost að skella á háu uppgreiðslugjaldi, sem mundi annaðhvort jafna stöðu sjóðsins vegna uppgreiðsluáhættunnar eða forða því að margir kæmu í röðina til að losna undan viðskiptum við sjóðinn. Svo liðu árin og sú staða kom upp en aldrei var uppgreiðslugjaldið tekið upp vegna þess að það hefur eflaust þótt vera svo óvinsælt að banna fólki að koma í Íbúðalánasjóð og gera upp þessi hagstæðu lán. En sú furðulega staða var þá komin upp að viðskiptamenn vildu losna undan viðskiptum við sjóðinn sem komið var sérstaklega á fót til að bjóða bestu mögulegu lán. Viðskiptamennirnir vildu sem sagt leita annað vegna þess að þar var hægt að fá enn betri kjör. Menn létu hjá líða að taka upp uppgreiðslugjald sem hægt var að gera fyrir að minnsta kosti hluta þeirra lána sem voru þá útistandandi. Það var kannski ekki hægt vegna allra lánanna. En það hafði í för með sér viðbótartjón. Ég ætla nú ekki að rekja alla þessa sögu en þetta er dæmi um mál þar sem menn þóttust hafa séð vandann fyrir og hvernig bregðast ætti við honum, en svo var það bara ekki gert þegar að því kom. Hér hefur líka verið rætt um niðurfellingarnar. Ég er ekki með í kollinum niðurbrot á því smælki þegar frá eru talin stærstu atriðin sem eru á listanum yfir niðurfellingar, en ég hygg þó að þar sé ekkert eitt stórt markvert sem tengist uppsöfnuðum útgjöldum umfram heimildir frá fyrri árum heldur sé það miklu frekar ýmislegt smálegt. Ég held að ég hafi brugðist við helstu spurningum sem til mín var beint vegna þessarar umræðu og læt máli mínu lokið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Auðvitað er hægt að kynna sér það betur í gegnum umfjöllun fjárlaganefndar hvar þessir smælkisliðir liggja. Það eru ekki stórar fjárhæðir þar á ferð. En ég er áhugasamur um það, ekki síst út frá því sem hæstv. ráðherra nefndi réttilega, það er svo mikilvægt að eitthvert samræmi sé í þessu. Ég tek svo hjartanlega undir það að með að móta fastmótaða reglu, jafnvel hafa í boði staðlað samningsform sem aðilum bjóðist sem glíma við þennan vanda og vilja leggja á sig til að ná rekstrinum í plús í von um umbun síðar, að ljósið verði kveikt aftur og skugginn fari frá þeim, skuldahalinn sem þeir draga á eftir sér, jafnvel þó að hann liggi dauður og sé bara bókfærsla og ekki vaxtareiknaður eða neitt í þeim dúr. Þetta hefur stundum ekki verið alveg svona skemmtilegt. Stutt er síðan til dæmis heilbrigðisstofnun þurfti örfáum sólarhringum áður en átti eiginlega að loka reikningunum hennar að biðja sérstaklega um að opnað yrði fyrir fjárheimildir vegna þess að hún lagði inn í árið með skuldahala sem ekki hafði verið tekinn til hliðar. Ég ætla ekki að nafngreina hana hennar vegna. Að lokum aðeins um Íbúðalánasjóð. Segja má að sjóður með fyrsta veðrétt og þak á lánveitingum og ríkið að bakhjarli hefði ekki átt að geta lent í svona vandræðum. En margar samverkandi ástæður eru fyrir því. Hrunið sjálft er auðvitað ein þeirra, mistök sem gerð voru áður og svo það sem sjóðnum var uppálagt að gera og taka á sig með. Það má því líka alveg eins segja að það sé kannski ekkert óskaplega stór hluti reikningsins fyrir allan hrunkostnaðinn og allt það þó að ríkið hafi þurft að leggja sjóðnum eigið fé af þessari stærðargráðu borið saman við risavaxna 

Frú forseti. Það er nú kosturinn við hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra að hægt er að eiga við hann vitrænar umræður og hann reynir að minnsta kosti eftir bestu getu að svara. Við höfum hér verið að tala um Íbúðalánasjóð. Þá er náttúrlega nærtækt að ræða aðeins um stöðu húsnæðismála. Ég ætla þó ekki að þreyta hæstv. ráðherra á því. En þetta er samt sem áður sá málaflokkur sem við í stjórnarandstöðunni höfum kannski verið að bera okkur mest eftir að hæstv. ríkisstjórn sýni á spilin gagnvart. Nú eru bráðum að verða liðin þrjú ár frá því hæstv. ríkisstjórn tók við stjórnartaumunum og allan þann tíma hafa menn verið að bíða eftir Godot. Menn hafa verið að bíða eftir því að sjá skýrar línur um framhald húsnæðismála, hvernig hæstv. ríkisstjórn hyggst reyna að skipa þeim málum til vegar. Hvað eftir annað hafa menn verið að óska eftir einhvers konar stefnumótun varðandi málefni og framtíð Íbúðalánasjóðs frá hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. Ég rifja það upp að ég held að það hafi verið eitt af fyrstu verkum hjá mínum þingflokki, þegar kjörtímabilið hófst, að verða við bón hæstv. ráðherra um að skipa mannskap í eina eða tvær nefndir, held ég, sem áttu að fjalla um þetta. Málið var svo langt komið að komnar voru hugmyndir sem þingflokkarnir voru byrjaðir að ræða um og vörðuðu það með hvaða hætti ætti að fara með Íbúðalánasjóð í framtíðinni. Muni ég rétt þá voru ýmsir valkostir reifaðir í þessum nefndum, en síðan heyrist ekkert af málinu. Nú getur það vel verið, og er í sjálfu sér alveg hárrétt hjá hæstv. fjármálaráðherra, að það megi segja að við séum að sjá, loksins þegar við erum að rísa úr kafinu eftir samfellt hagvaxtarskeið frá miðju ári 2010, að bankarnir, sem hafa notið óvanalegs góðæris á síðustu árum, séu hugsanlega að hefja síðbúna samkeppni um húsnæðislán á hinum frjálsa markaði. Hins vegar er athyglisvert að það sem knýr bankana til þess er reyndar hið félagslega kapítal - fyrir atbeina Lífeyrissjóðs verslunarmanna, sem lækkaði vexti á sínum húsnæðislánum, sem leiddi til þess að að minnsta kosti einn hinna stóru banka hefur fylgt í fótsporið, þó ekki jafn kröftuglega. Þar er um að ræða breytingar sem skipta verulega miklu máli. Maður veltir því auðvitað fyrir sér hvernig á því stendur að þjóðarbankinn, Landsbankinn blessaður, hefur að minnsta kosti ekki enn fylgt í fótsporið. En staðreyndin er sú að þegar menn eru að tala um Ísland, hvort Ísland sé gott eða slæmt land, og um það sér maður nánast daglegar umræður á á samfélagsmiðlunum, þá er það nú þannig að mínu viti að Ísland er mjög gott samfélag; hér horfir allt til heldur betri vegar. Hér hafa verið samfellt að störfum fjórar ríkisstjórnir sem allar hafa lagt sitt af mörkum til þess að reyna að greiða úr þeim ógöngum og þeirri flækju sem skapaðist 2008. Það er einn blettur á Íslandi, það er eitt mál sem gerir það sérstaklega erfitt að vera ungur Íslendingur í dag, og það eru húsnæðismálin. Það er þess vegna sem menn spyrja vitaskuld: Hvað dvelur þann langa orm, hvar er stefnan í húsnæðismálum? Ég ætla ekki endilega að fara að krefja hæstv. fjármálaráðherra um svör við því, en hins vegar er rétt að hann sem oddviti annars stjórnarflokksins viti að menn eru orðnir mjög langeygir eftir að sjá lausnir í þessum efnum. Að því er varðar Íbúðalánasjóð þá get ég í sjálfu sér tekið undir með hæstv. ráðherra að þar fór margt úrskeiðis. Hæstv. ráðherra fór hér með ágæta tölu þar sem hann rakti það. Það er hugsanlegt að það sé kannski fyrst og fremst tvennt sem olli því, það var með hvaða hætti fé fór til leigufélaga á frjálsum markaði, einkum hér í Reykjavík, sem tapaðist allillilega, og sömuleiðis að menn báru ekki gæfu til þess að setja á uppgreiðslugjald, sem þó var búið að benda á árum saman. Ekki ætla ég að munnhöggvast við hæstv. fjármálaráðherra um það, en hann mætti gjarnan fara í smiðju þeirra höfunda sem skrifuðu skýrslu um Íbúðalánasjóð á sínum tíma. Þar sæi hann kannski að þar er nú einkum og sér í lagi sektin, ef sekt skyldi kalla á sínum tíma, lögð við dyr ríkisstjórnar sem hvorki ég né síðasti hv. þingmaður stjórnarandstöðunnar, sem höfum tekið þátt í þessari umræðu, berum nokkra ábyrgð á. Það er hins vegar fullkomlega lögmætt að hæstv. ráðherra ræði framtíð Íbúðalánasjóðs. Hann er líklega, eins og okkur í stjórnarandstöðunni, tekið að lengja eftir því að sjá framhald á þeirri vinnu sem var af hálfu hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra í upphafi þessa kjörtímabils og ég var að spyrja eftir hér áðan. Það bendir allt til þess og er allt að teikna sig upp til þess að að minnsta kosti að því er varðar þennan þátt húsnæðismálanna muni bara ekkert gerast á þessu kjörtímabili. Það er guðsþakkarvert að miklu lægri upphæðum hefur þurft að verja til Íbúðalánasjóðs, vegna skorts hans á eigin fé, en menn spáðu hér í þann mund sem staðan var hvað verst, þegar lánin voru fryst. Það voru langar pípur sem lánin voru þá fest í. Það var til hagsbóta fyrir neytendur. Við skulum ekki gleyma því að að stórum hluta voru neytendur þessarar vöru sem Íbúðalánasjóður bauð upp á þeir sem verst voru staddir á lánamarkaðnum. Þetta var eitt af því sem gripið var til til að lina þjáningar manna, var reyndar gert hér með samþykki allra á hinu háa Alþingi. En þá töluðu menn um þrefalt hærri upphæðir sem þyrfti að verja í það að mæta kostnaðinum af þeirri stöðu sem komin var upp í sjóðnum. Það var verið að tala hér um fast að þrefalt hærri upphæðir, eða 150 milljarða. Hér í þessum þingsal supu menn hveljur. Og ef það er einhver einn ástkær þingmaður sem ég sakna hér sem vinar í stað þá er það hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson sem hafði uppi stórar ræður og kvalafullar á sínum tíma og spáði mjög svörtu fyrir framtíðina. Niðurstaðan varð þrátt fyrir allt miklu betri. En mig langar þá til þess að spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurningar: Get ég dregið þá ályktun af orðum hans hér í andsvari og ræðu áðan að ekki muni koma til frekari fjárveitingar af hálfu ríkisins til sjóðsins? Erum við sem sagt búin að sigla í gegnum þennan hörmungarbrimskafl? Í öðru lagi vil ég líka segja að mér finnst það fullkomlega lögmætt hjá hæstv. ráðherra að hafa skoðun á því hvernig sjóðurinn á að verða í framtíðinni. Ég fæ ekki betur séð en að hæstv. ráðherra sé í reynd að segja að hans viðhorf sé það að það eigi að slá Íbúðalánasjóð af. Það er erfitt að leggja aðra merkingu í þau orð hæstv. ráðherra þegar hann segist ekki sjá neina sérstaka ástæðu fyrir því að almenni markaðurinn geti ekki tekið við þessum almennu húsnæðislánum, sem hann kallaði svo. Það kann vel að vera. Þó tek ég algjörlega undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði hér áðan, sérstaklega að því er varðar landsbyggðina. Mig langar þá að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, sem sjaldnast verður uppvís að því að tala út í loftið, og sem ég hef stundum lýst sem erfiðum andstæðingi vegna þess að hann hefur sína ídeólógíu á hreinu: Ef hæstv. fjármálaráðherra er kominn að þeirri niðurstöðu að það eigi bara að slá sjóðinn af þá hlýtur hann að hafa hugsað til þess með hvaða hætti eigi þá að sinna þörfum landsbyggðarinnar. Ég er sannfærður um að ég og hæstv. ráðherra erum báðir þeirrar skoðunar að við viljum styrkja stöðu landsbyggðarinnar eins og hægt er, en telur hæstv. ráðherra að bankamarkaðurinn sé reiðubúinn til að taka við þeim böggum sem því fylgja að ætla að sinna landsbyggðinni á sama hátt og Íbúðalánasjóður gerði? Telur hæstv. ráðherra hægt að leggja niður Íbúðalánasjóð án þess að við séum þá búin að hugsa fyrir einhvers konar kerfi sem tryggir það að þeir sem eiga heima utan hins auðsæla suðvesturhorns geti með sama hætti og við hin komið sér upp þaki yfir höfuðið? Að lokum þetta: Það er ekki hægt að tala um húsnæðismálin öðruvísi en að taka á þessum svarta bletti sem þau eru í dag. Leigumarkaðurinn þar sem ungu fólki er bókstaflega hent út í hin villtu lögmál frumskógarins út af því að unga fólkið okkar í dag, þau sem ekki eiga þokkalega efnaða foreldra sem geta reitt fram eigið fé sem þarf, eða geta önglað upp í það, á engan annan kost en þann að fara út á markað þar sem menn eru að greiða kannski tvöfalt á við það í hverjum mánuði sem þeir þyrftu að greiða af lánum sínum, verðtryggðum húsnæðislánum. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hans ríkisstjórn, eða eftir atvikum hvaða ríkisstjórn sem er, greiði úr þessu? Fyrir skömmu sendu Samtök atvinnulífsins, fyrir hönd Mannvirkjasambandsins, okkur mjög vel útfærðan bækling sem kom í hólf þingmanna. Þar var sýnt fram á hver þörfin væri bara til þess að taka á móti því unga fólki sem á ári hverju kemur út á markaðinn og hins vegar spár sambandsins um byggingar. Maður sá bara að það gliðnaði þarna á milli. Þá mundi reynslan og lögmál markaðarins segja mér, og örugglega hæstv. ráðherra, að afleiðingin hlýtur að verða sú að leiguverð heldur áfram að hækka. Þetta tel ég vera óttaefni vegna þess að ég tel að þetta sé svo snar þáttur í lífsbaráttunni að þetta sé líklegt til þess að verða drifafl og hvati að því að unga fólkið okkar, ekki síst það sem hefur mesta sjálfsbjargarviðleitni og frumkvæði, tapist úr landi. Eitt af því sem við ættum öll, hvar sem við stöndum í flokki, að reyna að ná saman um er að bæta úr þessari stöðu. Þetta er bletturinn á Íslandi. Þetta er það eina sem mér í dag finnst kannski vera tilefni til þess að staldra við þegar maður er spurður: Er Ísland gott samfélag? Mér finnst það vera með bestu samfélögum, en ég verð að viðurkenna að þetta er svartur blettur á samfélagi okkar. Þarna er munurinn á millum Íslands og þeirra samfélaga sem við þekkjum svo ágætlega á Norðurlöndunum, hann er mjög mikill, jafnvel svakalegur á köflum. Þessar spurningar þætti mér vænt um að hæstv. fjármálaráðherra mundi kannski, í skýru máli eins og hans er von og vísa, reyna að upplýsa mig aðeins um.

Virðulegi forseti. Ég ætla að bregðast hér við nokkrum spurningum. Spurt er hvort þess sé að vænta að frekari fjárveitingar þurfi að ganga til Íbúðalánasjóðs. Ekki er hægt að fullyrða neitt um það, en í fjárlagafrumvarpinu birtist áætlun fyrir næsta ár og það getur farið eftir ýmsu hvort frekari fjárveitingar mun þurfa. Varðandi framtíðina sé ég ekki þörf fyrir Íbúðalánasjóð á þessum almenna húsnæðislánamarkaði, en það verður þá að vera tryggt hvernig fólk utan höfuðborgarsvæðisins, sérstaklega úti á landsbyggðinni sem sagt, getur haft aðgang að tryggri húsnæðisfjármögnun. Við getum séð fyrir okkur ýmsar leiðir í því. Ein væri sú að vera með einhvers konar alþjónustukvöð á þá sem vilja vera starfandi á þessum markaði, að þeir séu einfaldlega ekki í því að veita húsnæðislán án þess að láta þau standa til boða fyrir landið allt. Aðrar leiðir koma líka til greina. Ég tek eftir því að hv. þingmaður hefur áhyggjur af húsnæðismarkaðnum almennt. Það er kannski um húsnæðismarkaðinn almennt að segja að það er athyglisvert að þrátt fyrir að við getum verið sammála um að það er vandi fyrir ungt fólk að koma sér þaki yfir höfuðið virðast fasteignir almennt ekki vera komnar langt upp fyrir byggingarkostnað, það virðist að minnsta kosti ekki almennt vera mikil húsnæðisbóla um þessar mundir. Það kann þó að vera að fasteignaverð sé komið upp úr þakinu á afmörkuðum svæðum, en meginvandi húsnæðismarkaðarins á Íslandi er háir vextir. Þetta tengist þess vegna inn í efnahagsmálin almennt. Ég tek undir það að meðan framboðið vex ekki þá er því miður við því að búast að hvort tveggja, leiga og húsnæðisverð almennt, geti farið hækkandi miðað við þá eftirspurn sem við þekkjum í dag. Ef við gerum ekkert annað en að auka ríkisstuðninginn þá er hætta á því að sá stuðningur birtist einmitt frekar 

Frú forseti. Þetta var nú ekki glæsileg framtíðarsýn sem hæstv. fjármálaráðherra birtir hér fyrir ungt fólk sem þarf að ráðast í það að koma sér þaki yfir höfuðið. Hæstv. ráðherra sagði réttilega að það sem skipti mestu máli væri vaxtakostnaður á Íslandi. Hvað blasir við í þeim efnum? Jú, seðlabankastjórinn hefur lýst því mjög skarpt yfir að það sé líklegt að á næstu tveimur missirum að minnsta kosti, hafi ég skilið hann rétt, sé líklegt að herða þurfi vaxtaskrúfuna, svo að það liggi nú bara alveg ljóst fyrir. Auðvitað kann að vera að það sé tímabundið vegna þess að við erum að sigla í gegnum erfitt tímabil sem felur í sér afnám gjaldeyrishafta og þá þurfi menn að vera við öllu búnir og sjálfsagt að rifa engin segl - en þetta er samt framtíðarsýnin. Hæstv. ráðherra sagði líka að í sjálfu sér væri ekki hægt að hugsa sér neins konar aðgerðir til að létta ungu fólki lífið í þessum efnum vegna þess að það mundi bara leiða til hækkana. Þá er nú þetta eiginlega það sem við köllum, með leyfi hæstv. forseta, Catch 22. Þá er bara ekkert hægt að gera. Það finnst mér nú vera heldur mikið ráðleysi af hvaða ríkisstjórn sem er. Ég held að það sé hægt að gera ýmislegt. Mig langar bara að rifja það hér upp að mig rak í rogastans þegar ég las um það að einn vinur okkar á Suðurlandi hefði tekið sig til í Vík í Mýrdal og byggt þar raðhús, 90 fermetra raðhús, sem hann seldi á kostnaðarverði. Það var partur af viðleitni samfélagsins þar til þess að laða að sér nýtt fólk. 16 milljónir, herra trúr. Hvaða ungum Íslendingi mætti ekki bjóða 90 fermetra nýtt húsnæði á 16 milljónir? Svo að eitthvað er nú hægt að gera ef menn koma saman, bæði ríkisvaldið og sveitarfélögin. Mig langar svo í blálokin að spyrja hæstv. ráðherra einnar spurningar: Fórum við kannski of langt þegar við vorum að hreinsa til eftir kreppuna og í bankaheiminum þegar við bönnuðum lánsveðin? Ástæðan fyrir því að ég gat á sínum tíma keypt mér húsnæði var sú að ég fékk lánað veð hjá foreldrum mínum 

Frú forseti. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé ekkert hægt að gera. Húsnæðismálaráðherra hefur þegar lagt fram frumvörp til þess að bregðast við ástandinu. Fyrir þinginu er frumvarp til breytinga á húsaleigulögum, húsnæðisbótafrumvarp er á leiðinni og sömuleiðis frumvarp sem varðar stofnstyrki. Allt eru þetta aðgerðir sem taka á ólíkum þáttum þess vanda sem við ræðum hér. Ég er eingöngu að benda á að á meðan skortur er á framboðshliðinni þá hjálpar það ekki eitt og sér að bæta í á eftirspurnarhliðinni. Það getur leitt til hærra leiguverðs og hærri húsnæðiskostnaðar; stuðningur inn í skort endar kannski bara í vasa leigusalans eða húsbyggjandans. Því miður.  Ég er sammála því að það er ekki skynsamleg, varanleg lausn að banna lánsveðin með öllu. Ég þekki mörg dæmi þess persónulega að lánsveð hafa reynst mikilvæg til að komast yfir erfitt tímabil. Ég nefndi hér vexti og vaxtakostnað á Íslandi áðan vegna þess að mér hefur þótt sem menn hafi ekki nægjanlega beint sjónum sínum að honum. Menn ræða oft um gjaldmiðilinn, en stöðugleiki í efnahagsmálum og ábyrg opinber fjármál eru grunnurinn að lægra vaxtastigi. Í augnablikinu erum við því miður á þeim stað að við höfum hækkað laun 

Frú forseti. Ég ætla að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að hafa tekið undir það með mér að við höfum kannski gengið of langt varðandi lánsveðin. Ég tek það þá svo að það sé afstaða hæstv. fjármálaráðherra að bankakerfið, sá partur þess sem við höfum einhver áhrif á og getum til dæmis ráðið með eigendastefnu, eigi að hafa hliðsjón af þessu. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það skipti allverulega miklu máli fyrir þennan part af samfélaginu, unga Íslendinga sem eru að koma út úr skóla, sem eru að stofna fjölskyldu, sem eru komin í vinnu, byrjuð að feta sig inn í samfélagið sem vinnuafl, að geta átt kost á þessum stað, þessum stuðningi, þessari liðveislu, til að geta klifið hinn fyrsta og oft langerfiðasta hjalla. Fyrst við erum hér að reyna að tala um lausnir á þessum vanda, sem er húsnæðisglíman sem þessi partur kynslóðanna stígur, þá finnst mér að við eigum að taka höndum saman um að láta þetta verða annað og meira en orðin tóm hér í þessum ágætu sölum Alþingis, þá skulum við gera eitthvað í þessu, vegna þess að þetta skiptir máli. Síðan vil ég líka, til þess að vera uppbyggilegur eins og hæstv. ráðherra, segja að vitaskuld er hægt, eins og mér fannst ráðherrann taka undir hér áðan, að hafa áhrif á framboðshliðina með stjórnvaldsaðgerðum. Það eru menn að gera í litlum sveitarfélögum úti á landi þar sem einkaframtakið og framkvæmdarvaldið í héraði taka höndum saman. Þetta er eitthvað sem ríkisvaldið þarf að gera og leita eftir samstöðu um gagnvart sveitarfélögunum. Hæstv. ráðherra talar hér síðan um frumvörp hæstv. húsnæðis- og félagsmálaráðherra. Guð láti gott á vita. En við erum búin að bíða daufeyg og stundum hálfkjökrandi hér missirum saman eftir því að sú góða kona komi loksins með þær afurðir sem hún hefur verið að klekja út síðustu missiri.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fasteignalán til neytenda. Frumvarpið er á þskj. 519 og er 383. mál þingsins. Með frumvarpinu er lagt til að sérlög gildi um veitingu fasteignalána til neytenda, en frá árinu 2001 hafa fasteignalán til neytenda fallið undir gildissvið laga um neytendalán. Verði frumvarpið að lögum færast fasteignalán til neytenda frá innanríkisráðherra til fjármála- og efnahagsráðherra til samræmis við forsetaúrskurð um skiptingu stjórnarmálefna, nr. 71/2013. Markmið frumvarpsins er tvíþætt, annars vegar að tryggja neytendavernd við kynningu, ráðgjöf, veitingu og miðlun fasteignalána til neytenda og hins vegar að stuðla að ábyrgum lánveitingum og sporna gegn óhóflegri skuldsetningu neytenda. Helstu breytingar frá gildandi rétti eru eftirfarandi: 1. Gerð er almenn krafa um að starfskjör starfsmanna lánveitenda og lánamiðlara hafi ekki áhrif á hæfi þeirra til að stunda góða viðskiptahætti, þ.e. að uppbygging starfskjara samræmist þeirri almennu aðgæsluskyldu sem lögð verður á lánveitendur og lánamiðlara um að starfskjör starfsfólks þeirra séu ekki líkleg til að skapa freistnivanda eða hagsmunaárekstra. Þessari almennu kröfu til viðbótar er gerð sértæk krafa um að starfskjör starfsfólks lánveitenda sem framkvæma lánshæfis- og greiðslumat séu ekki árangurstengd. 2. Gerðar eru kröfur um hæfni og þekkingu starfsfólks lánveitenda og lánamiðlara. Lagt er til að fram til 21. mars 2019 verði heimilt að horfa eingöngu til reynslu viðkomandi starfsmanns við mat á þekkingu og hæfni svo lánveitendum gefist svigrúm til að uppfylla þessar nýju kröfur. 3. Kveðið er á um að óheimilt sé að binda samning um fasteignalán eða lánstilboð því skilyrði að neytandi geri samning um kaup á annarri aðgreindri fjármálaafurð eða fjármálaþjónustu. Lánveitanda verður eftir sem áður heimilt að bjóða fasteignalán þar sem neytandi á kost á að gera um leið samning um kaup á annarri aðgreindri fjármálaafurð eða fjármálaþjónustu. 4. Lögð er aukin áhersla á hvernig beri að útskýra þá samninga um fasteignalán sem boðnir eru, enda skiptir afar miklu máli að neytendur fái réttar og góðar útskýringar á helstu efnisatriðum mismunandi tegunda lána svo þeir geti áttað sig á hvað hentar best miðað við aðstæður þeirra. 5. Fjallað er sérstaklega um hvernig lánaráðgjöf skuli fara fram og skýrar skilið á milli lánaráðgjafar og upplýsingagjafar um lánaframboð. Áður en lánaráðgjöf er veitt þarf lánaráðgjafi að upplýsa um hvort ráðgjöfin miðist við lánaframboð á markaði eða lánaframboð ákveðins lánveitanda. Jafnframt þarf hann að upplýsa um fjárhæð þóknunar. Lánaráðgjafa er óheimilt að kalla sig óháðan nema ráðgjöfin miðist við lánaframboð á markaði og hann þiggi ekki greiðslur frá lánveitanda, einum eða fleiri, vegna ráðgjafarinnar. 6. Gerð er krafa um að lánamiðlarar skrái sig hjá Fjármálaeftirlitinu áður en þeim er heimilt að veita þjónustu. Lánamiðlurum er jafnframt gert skylt að eiga aðild að úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Gert er ráð fyrir að þessar kröfur hafi óveruleg áhrif hér á landi, enda þekkist lánamiðlun nánast ekki á markaði fyrir fasteignalán. Með lánamiðlun er átt við þjónustu í atvinnuskyni gegn fjárhagslegum ávinningi sem veitt er af aðila sem starfar ekki sem lánveitandi, sem felur í sér kynningu eða boð til neytanda á fasteignaláni, aðstoð við neytanda með því að taka að sér undirbúningsvinnu vegna samnings um fasteignalán eða það að gera samning um fasteignalán við neytanda fyrir hönd lánveitanda. 7. Lögð eru til sérákvæði vegna lána sem tengjast erlendum gjaldmiðlum. Þetta atriði tengist frumvarpi fjármála- og efnahagsráðherra um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu þar sem lagt er til að opnað verði á ný fyrir veitingu gengistryggðra lána. Í frumvarpi þessu er lagt til að neytandi þurfi að uppfylla strangari skilyrði við greiðslumat fasteignaláns sem tengist erlendum gjaldmiðlum en vegna fasteignalána almennt. Jafnframt er lagt til að neytandi, sem óvarinn er fyrir gjaldeyrisáhættu, eigi rétt á að breyta eftirstöðvum láns sem tengist erlendum gjaldmiðlum í annan gjaldmiðil að vissum skilyrðum uppfylltum. 8. Lagt er til að lánveitandi geti á grundvelli frekari upplýsinga frá neytanda fallist á að veita lán þrátt fyrir neikvæða niðurstöðu greiðslumats, enda sýni þær fram á að líklegt sé að neytandi geti staðið í skilum með lánið. Lánveitandi skal skjalfesta rökstuðning fyrir þessari ákvörðun, útskýra hana fyrir neytanda og varðveita gögn henni til stuðnings. Sem dæmi um tilvik þar sem lánveitandi gæti talið ástæðu til að veita lán þrátt fyrir neikvætt greiðslumat er ef neytandi hefur haft takmarkaðar tekjur tímabundið, svo sem vegna fæðingarorlofs, náms eða árstíðabundinna verkefna. Einnig væri óeðlilegt ef lánveitandi yrði að neita neytanda um endurfjármögnun fasteignaláns vegna neikvæðs greiðslumats í þeim tilvikum þegar neytandi getur sýnt fram á greiðslusögu sem sýnir að hann ræður við reglulegar endurgreiðslur fasteignalánsins. Lánveitandi getur í dag veitt fasteignalán þrátt fyrir neikvæða niðurstöðu greiðslumats að því eina skilyrði uppfylltu að virði veða eða annarra trygginga sem lántaki leggur fram sé meira á þeim tíma þegar lánið er veitt en heildarfjárhæð láns enda sé lántaki upplýstur um mat lánveitanda. 9. Lagt er til að Fjármálaeftirlitinu verði veitt heimild til beitingar sérstaks þjóðhagsvarúðartækis í formi reglna um hámark veðsetningarhlutfalls fasteignalána til neytenda. Eftirlitinu verði heimilt að setja reglurnar að fengnum tilmælum frá fjármálastöðugleikaráði. Hámarkið getur numið 60–90% og getur verið mismunandi eftir tegundum lána og hópum neytenda. Í reglunum skal vera aukið svigrúm vegna kaupa á fyrstu fasteign. 10. Lagt er til að hlutfallslegu hámarki uppgreiðslugjalds verði breytt úr 1% af fjárhæð endurgreiðslu í 0,2% af fjárhæð endurgreiðslu fyrir hvert heilt ár sem eftir stendur af binditíma vaxta. Með þessu er ætlunin að stuðla að auknu framboði lána með föstum vöxtum, sér í lagi á óverðtryggðum lánum. 11. Lagt er til að ákveðin úrræði verði lögfest hvað varðar lausnir til handa neytendum, bæði áður og eftir að fasteign er sett á nauðungarsölu. Hér er annars vegar lagt til að áður en lánveitandi krefst nauðungarsölu á grundvelli samnings um fasteignalán sé neytanda veitt færi á að óska eftir úrræðum sem gætu leyst greiðsluvanda hans, svo sem endurfjármögnun eða skilmálabreytingu. Hins vegar er lagt til að ef fasteign sem lögð var fram sem trygging fyrir fasteignaláni er seld á uppboði og uppgjörið hrekkur ekki til fyrir eftirstöðvum fasteignalánsins skuli lánveitandi bjóða neytanda upp á samkomulag um greiðslur á eftirstöðvum lánsins sem tekur mið af greiðslugetu hans. Vert er að taka fram að ekki er um verulega breytingu að ræða frá núverandi markaðsframkvæmd. 12. Lagt er til að Neytendastofu verði falið almennt eftirlit með ákvæðum frumvarpsins en Fjármálaeftirlitinu sértækt eftirlit með ákvæðum frumvarpsins, um starfskjör, þekkingar- og hæfniskröfur, veðsetningarhlutföll og með starfsskilyrðum lánveitenda og lánamiðlara. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. í þinginu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna og það er gott að fá þetta mál fram. Það er eiginlega tvennt sem mig langar að gera að umtalsefni og spyrja hæstv. ráðherra nánar út í. Annars vegar er það sem kom fram um gerð greiðslumats og svo það sé skýrt þá er gert ráð fyrir því að þótt niðurstöður greiðslumats geti verið neikvæðar er ætlunin að taka tillit til þess ef lántakandi hefur greiðslusögu sem sýnir að hann standi undir afborgunum. Við sem erum á þingi heyrum talsvert um það að fólkið sem er á leigumarkaðnum og borgar himinháa leigu fær eigi að síður ekki greiðslumat upp á afborganir sem eru jafnvel lægri en sú leiga sem það hefur þegar staðið í skilum með. Ég velti því fyrir mér hvort það þurfi að orða þetta með skýrari hætti í frumvarpinu sjálfu en það kom þó fram hjá hæstv. ráðherra þannig að mig langar að biðja hann um að skýra þetta nánar fyrir okkur. Hins vegar er ég með aðra fyrirspurn sem varðar veðsetningarhlutföllin. Í frumvarpinu er lagt til að Fjármálaeftirlitið fái heimild til að setja þak á veðsetningarhlutföll og er vitnað til reynslu annarra landa. Ég tel að þetta þurfi að skoða vel. Það er talað um þak upp á 60–90% sem er auðvitað breitt bil. Í greinargerð er tafla sem sýnir veðsetningarhlutfall með viðbótarlánum og það er ansi hátt og þetta eru núverandi veðsetningarhlutföll. Með viðbótarlánum eru veðsetningarhlutföllin í 85–90%. Mig langar að spyrja: Er ætlunin að setja slíkt þak á fasteignalán með viðbótarlánum? Hæstv. ráðherra nefndi það að sérstök ákvæði mundu eiga við um þá sem væru að kaupa sína fyrstu eign og mig langar að spyrja líka: Erum við með gögn um það hvernig veðsetningarhlutföllin sem birtast hér á blaðsíðu 37 í greinargerðinni skiptast á milli þeirra sem eru með lán af sinni fyrstu eign og annarra? Það væri hjálplegt að átta okkur á þeim mun.

Herra forseti. Það er spurt um greiðslumatið. Í 22. gr. frumvarpsins er fjallað um ákvörðun um lánveitingu. Þar segir að lánveitandi skuli vinna eftir skjalfestum innri reglum og hann skuli aðeins veita fasteignalán ef hann telur líklegt að neytandi geti staðið í skilum með lánið að teknu tilliti til niðurstöðu lánshæfis- og greiðslumats. Það er sem sagt í þeim tilvikum sem lántaki stenst ekki það greiðslumat sem þarna er verið að vísa til sem opnað er fyrir þann möguleika að hann fái engu að síður lán ef viðbótarathugun leiðir líkur að því að hann geti engu að síður staðið í skilum. Þá er tvennt sem þarf að koma til, annars vegar að varðveitt séu öll gögn um viðbótarathugunina, og það hvílir þá skylda á lánveitandanum að gera það, að halda utan um gögnin, og hins vegar að lántakinn sé upplýstur um að þetta sé staðan. Þarna er í raun og veru verið að fjalla um neytendaverndarsjónarmið sem þarf að hafa í huga þegar lánveitingar af þessu tagi eru annars vegar. Ég sæi fyrir mér að lánveitandi sem hefði látið hjá líða að varðveita gögnin og gæti ekki sýnt fram á hvers vegna lán var veitt þrátt fyrir neikvæða niðurstöðu greiðslumats gæti orðið í vandræðum með að innheimta það lán samkvæmt skilmálum lánsins. Hér var spurt varðandi veðsetningarhlutföllin hvort verið væri að horfa til fasteignalánanna einvörðungu eða að teknu tilliti til viðbótarlána. Hér er eingöngu verið að horfa á þau lán sem hér er fjallað um, þ.e. sjálft fasteignalánið. Ég vil vekja athygli á því að þessi veðsetningarhlutföll eru hugsuð sem þjóðhagsvarúðartæki, þ.e. ef þær 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er margt áhugavert sem kemur fram í greinargerðinni með frumvarpinu og mig langar í seinna andsvari að spyrja sérstaklega út í fasteignalánin. Hér kemur fram að óverðtryggðar skuldir eru núna um 14% af fasteignaskuldum heimila. Löng verðtryggð lán eru enn vinsælasta lánaformið þar sem greiðslubyrðin af þeim er lægst, eðlilega, því að þessi löngu 40 ára verðtryggðu lán hafa nýst þeim sem lægstar hafa tekjurnar til þess að koma sér þó þaki yfir höfuðið. Hér kemur fram að 50% nýrra lánveitinga innlánsstofnana til fasteignakaupa séu verðtryggð sem er samt lækkandi hlutfall. Telur hæstv. ráðherra raunhæft að ráðast í þær aðgerðir sem hér voru einhvern tímann boðaðar í tengslum við margboðað afnám verðtryggingar, sem eru að banna lánaflokk 40 ára verðtryggðra lána? Mig langar bara aðeins að spyrja, ég veit að mínúta er stuttur tími til að svara þessu en mér finnst þetta áhugaverðar tölur sem koma fram í greinargerðinni.

Herra forseti. Ég tel að það væri mjög æskilegt ef hægt væri að þrengja að notkun verðtryggingarinnar á neytendalánamarkaði. Hérna takast á ýmis sjónarmið. Það þurfa að vera hagfelldar ytri aðstæður og góð skilyrði þegar slíkar breytingar eru gerðar. Varðandi Íslandslánin sem nú er til skoðunar að loka fyrir og þá ekki með þá lengri lán en 25 ára verðtryggð jafngreiðslulán er málið þannig vaxið að við erum að meta áhrifin á getu fólks til að standast greiðslumat við þær breyttu aðstæður. Þá höfum við óskað eftir því við Fjármálaeftirlitið að tekin verði saman gögn um það hversu margir þeirra sem fóru í greiðslumat og tóku 40 ára lán mundu hafa staðist greiðslumat ef eingöngu hefðu staðið 25 ára lán til boða. Það eru svona hlutir sem mér finnst mestu skipta að við skoðum vandlega. 

Virðulegi forseti. Þetta er áríðandi frumvarp sem hér liggur fyrir og efnismikið. Kannski er það svolítið yfirborðslegt sem maður nefnir í 1. umr. en ég vil segja í tilefni af síðustu orðum hæstv. ráðherra að auðvitað hefur greiðslumatið og þessi 40 ára lán verið erfið að því leytinu til, eins og hæstv. ráðherra sagði, að fólk gerði sér ekki alveg fyrir því hvernig þau virkuðu. Þess vegna fagna ég því að verið sé að skoða það einmitt í því samhengi sem hæstv. ráðherra talaði um, vegna þess að sérstaklega fyrir þá sem hafa lægri tekjur og fyrir ungt fólk getur þetta verið eina leiðin til að fjárfesta, þ.e. að fjárfesta í þessum 40 ára lánum vegna þess að þar er greiðslubyrðin hugsanlega viðráðanleg, ef það má tala um það. Þetta er mikið mál. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra. Hann talar um almenn starfskjör og almenn starfskjör þeirra sem vinna við þessar stofnanir og segir að þau verði að samræma og stuðla að traustri og skilvirkari áhættustýringu. Ég skil þetta þannig, ef ég segi það bara á mannamáli, að þetta þýði að fólk sem starfar í þessum deildum í bönkum mætti til dæmis ekki fá neina bónusa. Ég skil það þannig. Getur ráðherrann staðfest að sá skilningur minn á skilyrðum um starfskjör sé réttur?

Herra forseti. Varðandi 40 ára lánin má segja að miðað við þá vexti sem við höfum búið við undanfarin ár sjái menn ekki nokkra einustu lækkun á höfuðstól lánsins fyrr en eftir að minnsta kosti hálfan lánstímann. Við þekkjum öll sem höfum verið í stjórnmálum að fólk kemur reglulega til okkar og ræðir vexti og verðtryggingu og rekur dæmi þess að það hafi staðið í skilum með skilvísi í svo og svo mörg ár en höfuðstóllinn hafi ekkert lækkað. Þegar betur er að gáð þá átti það að liggja fyrir þegar lánið var tekið samkvæmt áætlun um einstaka greiðslur þetta langt fram í tímann. Þar fyrir utan má segja að óverðtryggð lán hafi marga aðra kosti umfram verðtryggðu lánin, eins og t.d. þann að þau leiða til þess að vaxtastýringatæki Seðlabankans hefur meiri virkni. Ef okkur tækist nú að bæta umhverfið, eins og við höfum svo oft verið að ræða í þessum þingsal, í þá átt að vextir mundu lækka og við gætum skapað umhverfi fyrir fasta vexti, óverðtryggða til lengri tíma, þá held ég að það væri fyrir alla mun ákjósanlegra umhverfi til lántöku en það sem við erum að ræða, 40 ára jafngreiðslulán verðtryggð. Það var spurt um starfskjörin og, já, það er réttur skilningur að þeir sem taka ákvörðun um lánveitingu eiga samkvæmt frumvarpinu ekki að vera á afkastahvetjandi starfskjörum eins og þeim sem hér var vísað til.

Forseti. Við erum sammála um það, hæstv. ráðherra og ég, að auðvitað væri best að við gætum veitt lán á óverðtryggðum vöxtum. Það er bara einn stór galli við það sem er sá að það er ekki hægt á meðan við erum með íslensku krónuna. Þess vegna þurfum við að gera ráðstafanir til þess að við lifum hér við sömu vaxtaskilyrði og sömu kjör og fólkið í löndunum í kringum okkur. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að útskýra aðeins betur fyrir mér þetta með uppgreiðslugjaldið. Það hefur verið lækkað úr 1% niður í 0,2 á binditímanum. Á þetta að gera það auðveldara að greiða upp lán en nú er? Bara einföld spurning af því taginu.

Herra forseti. Við erum ekki alveg sammála varðandi möguleika okkar til þess að skapa hér markað fyrir fasta vexti á óverðtryggðum lánum. Það eru ýmis skilyrði sem þarf að uppfylla, m.a. þurfum við að ná betur utan um vinnumarkaðinn og það hvernig samið er um kaup og kjör þar og svo margt annað sem ég hef oft nefnt. Það er sannarlega ekki einfalt verkefni. Varðandi uppgreiðsluna er tilgangurinn með þeirri breytingu sem hér er um að ræða að auka hvatana til þess að bjóða óverðtryggð lán. Eitt af því sem kemur í veg fyrir að lánveitendur séu tilbúnir til að gera það er þak á uppgreiðslugjaldi. Hérna er verið að breyta því þaki og miðað við þann árafjölda sem eftir stendur af láninu. Í skýringu við 36. gr. frumvarpsins eru miklir útreikningar sem sýna hvernig breytingin er á núvirði þessara lána eftir mismunandi vaxtalækkanir. Ég vonast til þess 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans. Ég vil inna hann eftir því hvort ekki væri óhætt að segja að hér væri verið að efla og styrkja lagarammann í kringum óverðtryggð en þó kannski einkum verðtryggð fasteignalán til neytenda. Ljóst er að þar hafa verið uppi ýmis álitaefni fyrir dómstólum um lagaumgjörðina og meðal annars upplýsingagjöfina sem þar var dæmd ólögmæt þó að hún hafi ekki leitt til ógildingar vaxtaákvarðana fyrir dómum, og fleiri atriði í tengslum við þá lagaumgjörð hefur reynt á fyrir rétti. Ég vildi byrja á að inna ráðherrann eftir því hvort hann teldi að með frumvarpinu væri, að því samþykktu, allri helstu lagalegri óvissu sem verið hefur uppi um einkanlega verðtryggðu lánin eytt.

Herra forseti. Ég tel reyndar að frumvarpið sé tiltölulega hlutlaust hvað þetta atriði snertir, þ.e. frumvarpið gerir ekki mikinn mun á milli verðtryggðra og óverðtryggðra lána með þeim hætti sem hér er rakið. Reyndar er það svo að dómstólar hafa nýlega komist að þeirri niðurstöðu að verðtryggðu lánin eins og þau hafa verið veitt standist lög, að þeir almennu lánaskilmálar sem hafa staðið neytendum til boða séu ekki ólögmætir. Það hefur verið látið reyna á það af ýmsum forsendum með ýmsum málsástæðum, bæði hvað varðar skuldbindingar okkar samkvæmt EES-samningum og á grundvelli annarra íslenskra laga. En það er hins vegar rétt að töluvert er um það fjallað í frumvarpinu hvernig þeim upplýsingaskiptum eigi að vera háttað og hvaða kvaðir eru lagðar á lánveitendur varðandi upplýsingagjöf. Meira að segja, eins og hér hefur aðeins verið til umræðu, er gengið nokkuð langt í því að fjalla í lögum um það hvaða aðbúnaður skal vera tryggður þeim starfsmönnum sem mega taka ákvarðanir um þessi lán. Þetta er feiknaefnismikið frumvarp sem við erum með fyrir í þinginu. Þar er meðal annars brugðist við athugasemdum út af fortakslausu banni við gengistryggingu. Það er líka komið inn á erlendu lánveitingarnar sem eru heimilar í dag án hindrana en í frumvarpinu eru settar töluvert miklar skorður við veitingu erlendra lána. Það er því komið inn á fjölmörg atriði en ekki svo mjög gert upp á milli einstakra lánaforma eins og hv. þingmaður spyr um.

Virðulegur forseti. Það sem að hlýtur að vekja athygli er að hér sé ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Framsóknarflokksins að leggja fram nýjan lagaramma um fasteignalán, verðtryggð, til íslenskra neytenda. Látum vera að flokkurinn hafi ekki getað undið ofan af því sem var, en að hann skuli beita sér fyrir nýrri löggjöf um verðtryggð íbúðalán er auðvitað eftirtektarvert og ekki síður þegar verið er að leyfa í raun og veru fleiri form verðtryggingar, þ.e. gengistrygginguna sem menn töldu almennt að slæm reynsla væri af. Talandi um það þá hefur verið spurt um 40 ára verðtryggðu lánin, sem ríkisstjórnin hefur boðað í eitt og hálft ár að ætti að afnema með lögum og ráðherrann hefur haft á málaskrá sinni ef ég hef tekið rétt eftir. Nú er orðið hálft annað ár liðið og ég hlýt að spyrja hvers vegna það sé ekki hluti af þessu máli, að taka fyrir þau lán. Er ekki einboðið fyrir formann efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Frosta Sigurjónsson, að nýta tækifærið og breyta málinu í meðförum 

Herra forseti. Ég rakti það í fyrri ræðu minni í andsvari að það væri á margan hátt æskilegt að draga mjög úr eða losna alfarið við 40 ára verðtryggðu jafngreiðslulánin. Meginástæðan er sú að eignamyndunin samkvæmt því lánaformi er svo gríðarlega hæg, hún er í raun og veru engin framan af lánstímanum. Það er rétt sem spurt er um að þau mál, að þrengja að þessu lánaformi, Íslandslánunum, hefur verið til skoðunar í ráðuneyti mínu. Þau gögn sem við erum núna að viða að okkur og ég hef ekki enn fengið til skoðunar snúast sem sagt að því hvaða áhrif það mundi hafa við núverandi aðstæður að skrúfa fyrir þessi 40 ára jafngreiðslulán. Það höfum við reynt að gera með því að fá samanburð og spyrja hreinlega hversu margir af þeim sem tóku slík lán hefðu staðist greiðslumat af 25 ára láni. Ef við sjáum mjög neikvæða niðurstöðu úr þeirri skoðun þá er það stór ákvörðun að taka núna, 

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001, og lögum um neytendalán, nr. 33/2013, með síðari breytingum. Svipað frumvarp var lagt fram á síðasta löggjafarþingi og varð ekki útrætt. Það er því nú lagt fram að nýju með nokkrum breytingum. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að veita gengistryggð lán með sömu skilyrðum og erlend lán. Þetta er málið sem ég var í raun og veru að vísa til í fyrri ræðu minni undir síðasta máli á dagskrá. Með þessu er komið til móts við sjónarmið Eftirlitsstofnunar EFTA, sem við nefnum ESA, sem fram koma í rökstuddu áliti hennar frá 22. maí 2013 þar sem stofnunin álítur að fortakslaust bann við gengistryggingu lána í íslenskum krónum sé ekki í samræmi við meginreglu EES-samningsins um frjálst fjármagnsflæði. Í framhaldinu féllust íslensk stjórnvöld á að endurskoða bann við gengistryggingu lána í íslenskum krónum. Til að gæta að samræmi við umgjörð erlendra lána er um leið lagt til að lánveitingum tengdum erlendum gjaldmiðlum verði sett takmörk, bæði frá sjónarhóli neytendaverndar og með tilgreinda almannahagsmuni að leiðarljósi. Þess ber að geta að engar eiginlegar skorður eru við veitingu slíkra lána eins og sakir standa. Annars vegar eru í 7. og 8. gr. frumvarpsins lagðar til breytingar á lögum um neytendalán þar sem gert er ráð fyrir að lán tengd erlendum gjaldmiðlum, samkvæmt skilgreiningu í 6. gr. frumvarpsins til neytenda, sem ekki standast greiðslumat, verði óheimil. Þessum breytingum er ætlað að tryggja að neytandi hafi burði til þess að standa í skilum með lánið. Þannig er byggt á því að heimilt verði að veita lán tengt erlendum gjaldmiðlum til neytanda ef greiðslumat leiðir í ljós að hann hafi nægilegar tekjur í þeim gjaldmiðli sem lánið tengist til að standa undir greiðslubyrði vegna lánsins eða hann stenst greiðslumat þar sem gert er ráð fyrir verulegum gengisbreytingum og verulegum hækkunum á vöxtum eða stenst greiðslumat og leggur fram viðeigandi fjárhagslegar tryggingar sem eyða gjaldeyrisáhættu hans vegna lánsins á lánstímanum. Þá er lagt til að óheimilt verði að veita neytendum lán sem miðuð eru við hlutabréfavísitölu, samanber 2. gr. frumvarpsins, enda er það jafnan ekki á færi neytenda að verja sig fyrir slíkri áhættu. Sú leið sem farin er í frumvarpi þessu byggir á því að ekki eigi að ganga lengra í að skerða heimildir neytenda til þess að taka lán tengd erlendum gjaldmiðlum en nauðsyn ber til. Hins vegar er lagt til í 3. gr. frumvarpsins að Seðlabanka Íslands verði heimilt, í þágu fjármálastöðugleika og að undangenginni kynningu í fjármálastöðugleikaráði, að setja lánastofnunum reglur um hámark á útlánum tengdum erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu. Jafnframt er gert ráð fyrir að Seðlabankinn geti sett reglur um viðhlítandi tryggingar og lengd lánstíma. Tilgangur slíkra reglna er að takmarka lántökur aðila, annarra en lánastofnana, sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu og koma í veg fyrir að slíkar lánveitingar skapi kerfislæga áhættu í fjármálakerfinu og ógni fjármálastöðugleika. Það er ekki gert ráð fyrir að ákvæðinu verði beitt nema nauðsyn krefji. Verði frumvarpið að lögum er þess vænst að lánveitingar tengdar erlendum gjaldmiðlum verði innan skynsamlegra marka með tilliti til áhættu. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Eins og hæstv. ráðherrann sagði þá er líka komið inn á greiðslumat varðandi erlend lán, sem felst í breytingum á greiðslumati í frumvarpinu sem við ræddum hér áðan. Þessi lög þarf að setja vegna þess að ESA hefur sagt að ekki sé hægt að banna gengistryggð lán í landinu. Nú er lagt til að þeir sem hafa tekjur í erlendri mynt eða geta einhvern veginn tryggt sig geti hugsanlega fengið gengistryggð lán eða erlend lán á miklu lægri vöxtum en við hin. Virðulegi forseti. Hinn ónýti gjaldmiðill kristallast í þessu frumvarpi og verður til þess að tvær þjóðir verða í þessu landi, annars vegar þeir sem geta reitt sig á erlendar tekjur - við vitum að sum fyrirtæki gera meira að segja upp í erlendri mynt - og geta tekið lán á lægri vöxtum en allir aðrir. Menn segja: Við viljum hafa hér óverðtryggða vexti og bjóða fólki upp á 7% vexti. Hver getur staðið undir því? Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Þýðir þetta ekki einfaldlega að þetta verður land tveggja þjóða, þeirra sem geta verið með erlendan gjaldeyri og svo okkar hinna sem erum með íslensku krónuna?

Virðulegi forseti. Í því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir erum við að takast á við tvennt. Við erum annars vegar að takast á við það að ESA hefur sagt: Það gengur ekki í íslenskri löggjöf að banna og vera með fortakslaust bann við gengistryggingu íslenskra krónulána. Þá eru okkar viðbrögð þau sem birtast í frumvarpinu að segja: Gott og vel, við skulum ekki vera með fortakslaust bann en við ætlum ekki að leyfa slík lán nema samkvæmt þeim ströngu skilyrðum sem er að finna í frumvarpinu. Hins vegar þykir óeðlilegt að hreyfa við lagareglum um gengistryggðu lánin á sama tíma og allt stendur galopið gagnvart erlendum lántökum til neytenda. Þannig er löggjöfin í dag. Valið sem við stöndum frammi fyrir varðandi erlendu lánin er að draga einhver líkindi á milli reglna um gengistryggingu krónulána og reglna um erlendar lánveitingar til neytenda. Það er gert með þessu frumvarpi. Við gætum að sjálfsögðu valið þann valkost sem mér finnst hv. þingmaður láta skína í, að skipta okkur ekkert af erlendu lántökunum og hafa fyrirkomulagið óbreytt og galopið fyrir neytendur að sækja slík lán samkvæmt ákvörðunum fjármálafyrirtækjanna almennt, en þá kæmu inn í myndina ýmis önnur sjónarmið eins og þjóðhagsvarúðarsjónarmið um það hversu hættulegt það getur verið þjóðarbúinu í heild sinni ef safnast upp miklar skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum sem eru óvarðar í kerfinu og geta leitt til skyndilegs áhlaups á okkar sjálfstæða gjaldmiðil. Við því er verið að bregðast hér. 
             Ég tel að við séum að fara skynsamlegan milliveg í því að finna lausn á þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég á eftir að fá nánari útskýringar á þessu í efnahags- og viðskiptanefnd, en mér sýnist þetta vera ljóslifandi dæmi um það hvernig gjaldmiðillinn virkar ekki. Við höfum ekki tæki til að standa vörð um hann. Menn segja að þetta megi ekki fara of hátt þannig að það er ekki bara verið að segja: Þú átt að hafa erlendar tekjur til að borga til baka í erlendum tekjum! - heldur geta líka falist þjóðhagsleg markmið í þessu. Mér finnst kristallast í þessu máli að við ráðum ekki við þessa litlu, veiku, óstabílu krónu. Það er það sem við þurfum að takast á við til þess að fólkið í landinu búi við sömu lánakjör. Við erum að segja að þeir sem geti einhvern veginn sýnt fram á að þeir geti borgað erlend lán til baka eða hafi þær tryggingar á bak við sig að þeir geti borgað gengistryggð lán til baka eigi að geta fengið erlend lán sem eru kannski á 1,5% vöxtum eða eitthvað svoleiðis á meðan hitt fólkið í landinu á að borga 7% vexti. Þetta er hinn mesti ójöfnuður. Þetta er óréttlæti. Það þarf að fara að líta þessi mál þeim augum, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Óréttlætið, ef hægt er að kalla það óréttlæti, birtist í ólíku vaxtastigi og þess vegna legg ég alltaf svo mikla áherslu á að við högum okkur með þeim hætti að við getum stuðlað að lægri vöxtum fyrir íslensku krónuna. Það vantar margt upp á enn þá eins og nýafstaðin kjarasamningalota sýnir, að mínu viti. Við skulum ekki gleyma því að það eru ekki bara kostir við það að taka erlent lán. Nýleg dæmi sýna okkur að erlendum lánum til óvarinna aðila getur fylgt gríðarlega mikil áhætta. Þeir sem komust kannski verst frá áföllum fjármálahrunsins voru þeir sem voru með lögmæt erlend lán sem þeir gátu aldrei fengið leiðrétt. Það eru dæmi um fjölmarga neytendur hér á landi sem enn hafa ekki fengið neina úrbót sinna mála vegna þess að þeir voru með lögmæt erlend lán. Vissulega leit þetta allt saman ágætlega út á meðan viðkomandi naut lága vaxtastigsins, hvort sem það var í japönskum jenum eða svissneskum frönkum eða í hvaða gjaldmiðli sem það kann að hafa verið, en þegar gengisbreytingarnar dundu síðan yfir og viðkomandi var óvarinn fyrir þeim þá varð þetta ein allsherjarhörmung. Við getum því ekki tekið umræðu um möguleikann til þess að taka erlend lán án þess að taka það með í reikninginn hversu mikil áhætta getur verið því samfara fyrir einstaka neytendur sem eru óvarðir. Síðan er hitt sem ég nefndi sérstaklega í fyrra andsvari mínu: Í þessu frumvarpi er verið að taka tillit til þeirrar uppsöfnuðu áhættu sem getur falist í miklum erlendum lántökum óvörðum fyrir fjármálakerfið í heild sinni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Mig langar að spyrja einfaldrar spurningar í ljósi þess sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir kom að áðan. Liggur einhver greining á bak við það hve margir það eru sem hafa tekjur sínar í erlendum gjaldmiðlum í íslensku samfélagi? Hversu stór hópur er það sem er líklegur til þess að geta staðist greiðslumat á erlendum lánum? Mér finnst það í raun vera nauðsynleg gögn fyrir okkur þingmenn til að fjalla um þær reglur sem verið er að tala um að setja hér á varðandi veitingu gengistryggðra lána eða lána sem tengd eru erlendum gjaldmiðlum. Hér er rætt um aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu og eru þar af leiðandi ekki með tekjur í erlendri mynt. Liggja einhverjar upplýsingar fyrir um hve stór hópur það er?

Virðulegi forseti. Nei, ég hef ekki aðgang að þeim upplýsingum og í sjálfu sér er frumvarpið tiltölulega hlutlaust gagnvart því. Hér er aðallega verið að horfa til neytendasjónarmiða annars vegar og hins vegar til þess hvernig við verjum best fjármálakerfið fyrir meiri háttar áföllum og einnig peningastefnuna með varúðarreglum. Álitamálið sem við stöndum frammi fyrir er tvenns konar og er tekist á um þau bæði í þessu frumvarpi. Annars vegar; hvað eigum við að gera í því þegar ESA segir: Þið megið ekki vera með fortakslaust bann við gengistryggingu íslensku krónunnar? Hérna er brugðist við því með ákveðinni útfærslu. Hins vegar stöndum við frammi fyrir þeirri spurningu að ef við erum komin með regluverk utan um gengistryggð lán til að mæta athugasemdum ESA, ætlum við þá að láta heimildir til þess að taka erlend lán bara standa óhreyfðar? Að það sé sem sagt galopið fyrir það fyrir neytendur að taka erlend lán og jafnvel þannig að kerfisleg áhætta byggist upp þannig að þær lánveitingar séu ekki sérstaklega varðar af greiðslugetu lántakenda, hvort sem það eru heimili eða aðrir? Samræmist það innbyrðis að vera annars vegar með sterkar skoðanir á því hvenær hægt er að hafa gengistryggðu lánin en láta sér það í léttu rúmi liggja hvernig þróun á erlendum lánveitingum verður? Því er svarað neitandi í frumvarpinu. Í raun felst í þessu frumvarpi það svar að ekki gangi upp að vera með strangar kröfur gagnvart gengistryggðum lánum en engar kröfur gagnvart erlendum lánveitingum. Þess vegna er farin sú leið að reyna að sjá til þess að slík lán séu ekki veitt nema að viðkomandi hafi staðist greiðslumat eða geti staðið í skilum þrátt fyrir talsvert mikil áföll. Og svo er gengið lengra og Seðlabankanum veittar heimildir til þess 

Herra forseti. Ég heyri hvert hæstv. fjármálaráðherra er að fara og get í sjálfu sér tekið undir það að það er eðlilegt að horfa á gengistryggð lán og erlend lán með svipuðum hætti. Ég tel samt að svara verði þeirri spurningu hversu stór hópur það er sem gæti haft aðgang að þessum lánum í ljósi þess sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði hér áðan. Hún lýsti áhyggjum sínum af því að hér væri verið að byggja upp kerfi þar sem einhver hópur hefði aðstöðu umfram annan til sérstakra lánveitinga. Eða sér hæstv. ráðherra það sem svo að ramminn um þessi lán verði með þeim hætti að í raun eigi mjög fáir kost á slíkum lánum í ljósi þeirrar þjóðhagslegu áhættu sem þau geta valdið? Mér finnst það vera a.m.k. spurning sem við þurfum að velta fyrir okkur í efnahags- og viðskiptanefnd. Hæstv. ráðherra upplýsti hér að hann hefði ekki neitt yfirlit eða gögn yfir það hversu hátt hlutfall þjóðarinnar væri með tekjur í erlendri mynt, en það er samt áhugavert og gott að hafa slík gögn undir í umfjöllun um þetta frumvarp til þess að við getum horft á það ekki aðeins út frá sjónarmiðum fjármálastöðugleika, sem er mikilvægur, heldur líka út frá sjónarmiðum almennings og lántakenda, almennra lántakenda í landinu.

Virðulegi forseti. Ég tel reyndar að þetta sé nú ekki alveg svona flókið. Mig grunar að þeir sem sækjast eftir því að taka erlend lán í fjármálakerfinu í dag, þar sem lög eru því ekki mjög til fyrirstöðu, þurfi að sýna fram á að þeir hafi raunverulega endurgreiðslugetu, að bankarnir hafi lært það af áföllum undanfarinna ára að það borgi sig ekki að vera með óhindraðan aðgang að erlendum lántökum jafnvel þótt menn standist greiðslumat miðað við íslensku krónuna við slíkar lántökur. Ég ítreka enn það sem ég nefndi áðan um hversu mikil áhætta getur verið fólgin í því að taka lán og vera á sama tíma óvarinn. Bankarnir lentu sjálfir í greiðsluþroti vegna slíkrar stöðu og einnig fjölmargir viðskiptavinir þeirra. Það er engu að síður svo að það getur verið fróðlegt að afla upplýsinga um það hversu hátt hlutfall landsmanna þiggur laun í erlendum gjaldmiðlum. Ég tel að það sé einungis mjög lítið brot. En við skulum ekki gleyma því að það er ekki eina skilyrðið fyrir því að geta fengið lán að hafa tekjur í erlendum gjaldmiðli. Það er líka hægt að uppfylla skilyrði þess að fá slík lán samkvæmt frumvarpinu með því að sýna fram á að maður geti staðist verulega miklar gengissveiflur eða mikla hækkun vaxta og eins ef aðrar fullnægjandi tryggingar eru lagðar fram. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að við ættum að byrja með það prinsipp að fólk eigi að fá að ráða sér sjálft. En síðan þurfum við að skoða þjóðhagsvarúðarreglur, hvað við þurfum að setja í regluverkið hjá okkur til þess að verja hagsmuni heildarinnar. Segja má að þau tæki sem falin eru Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum í þessum tveimur frumvörpum séu af þeim toga, og eins aðrar hindranir í frumvarpinu sjálfu sem beint eru festar í lög. Síðan þurfum við jafnframt að horfa til neytendasjónarmiða, að gætt sé að góðri upplýsingagjöf og vandvirkni 

Virðulegi forseti. Ég kem hérna upp til að rifja það upp að á síðasta þingi var keimlíkt mál og urðu miklar umræður um það hvort óhætt væri að opna á óvarðar lántökur samkvæmt þessu. Ég er sammála því markmiði þessa frumvarps að bregðast við ábendingum Eftirlitsstofnunar EFTA um að bannið samrýmist ekki meginreglu EES-samningsins um frjálst fjármagnsflæði. Við því þarf að bregðast og afnema hið fortakslausa bann gegn gengistryggðum lánum og um leið nota tækifærið til þess að bregðast við því að hér eru kannski ekki nægilega viðamiklar reglur um veitingu gjaldeyrislána sem hafa verið heimil og lítið samræmi í því að leyfa gjaldeyrislán en banna síðan gengistryggð lán. Í eðli sínu er áhættan svipuð, alla vega fyrir lántakann, fyrir þann lántaka sem hvorki hefur tekjur né eignir í erlendum gjaldmiðli að taka lán í erlendum gjaldmiðli og gengistryggt lán, það er svipuð áhætta. Það sem hefur breyst og skiptir miklu máli að mínu mati kemur fram í II. kafla frumvarpsins, þ.e. breytingin sem verður á lögum um Seðlabanka Íslands þar sem Seðlabanka Íslands eru fengnar heimildir til þess að setja lánastofnunum reglur um hámark á útlánum tengdum erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu. Það er mjög mikilvægt að þetta sé túlkað þannig að Seðlabankinn geti gripið strax til setningar slíkra reglna en þurfi ekki að bíða þar til vandinn er orðinn óviðráðanlegur. Má rifja upp, eins og kemur fram í greinargerðinni, að í lok september 2008 voru lán til einstaklinga sem tengd voru erlendum gjaldmiðli orðin 320 milljarðar eða 17% af heildarskuldum einstaklinga og einnig voru sveitarfélög farin að taka mikið af óvörðum lánum í erlendum myntum eða tengdum erlendum gjaldmiðlum. Það sem gerist við það að íslenskan krónan lækkar, sem getur gerst og hefur gerst, er að þá geta þessir lántakar orðið fyrir mjög miklum skakkaföllum og þess vegna er mikilvægt að byrgja brunninn áður en menn falla í hann. Í þeim kafla sem snýr að neytendalánunum, þetta er í 8. gr. frumvarpsins, er stungið upp á nýrri 10. gr. a sem kemur á eftir 10. gr. laganna. Þar eru sett nokkur skilyrði fyrir því varðandi greiðslumat fasteignalána sem tengjast erlendum gjaldmiðlum: Lánveitandi skal aðeins veita lán tengd erlendum gjaldmiðlum til neytanda sem hefur nægilegar tekjur í þeim gjaldmiðli sem lánið tengist til þess að standast greiðslumat. Þetta er eðlilegt skilyrði og ætti ekki að skapa mikla hættu. Svo kemur b-liðurinn: Eða hefur staðist greiðslumat í krónum þar sem gert er ráð fyrir verulegum gengisbreytingum og verulegum hækkunum á vöxtum. Vandinn við þetta ákvæði b-liðar er að það opnar á óvarðar lántökur í sjálfu sér. Þar skiptir þá mjög miklu máli að fjármálastofnanir og Seðlabankinn stilli hlutina þannig að hinn sanni kostnaður af því að taka slíkt lán sé borinn af lántakandanum en ekki samfélaginu. Til þess ættu að vera til leiðir vegna þess að annars er hætt við því að ákveðinn hópur sem nýtir sér þetta og vill kannski skjóta sér undan stýrivöxtunum sem hér eru allt að sliga, ákveðinn vel stæður hópur sem gæti staðist slíkt greiðslumat vegna þess að hann hefur miklar tekjur í krónum eða eignir í krónum, freistist til að taka þarna gengisáhættu til þess að komast í lægri vexti. Í fyrsta lagi grefur það undan miðlun peningastefnunnar sem annars mundi líka hafa haft áhrif á þennan hóp. Það getur þýtt að stýrivextirnir þurfi að vera hærri á hina sem eftir eru og ekki hafa haft tækifæri til að taka slík lán. Síðan er það að einhvern tíma kemur að því að Seðlabankinn segir að nú sé þetta orðið of mikið, þarna séu komnir of margir milljarðar og þá er einhver hópur sem hefur verið fyrstur kemur fyrstur fær og er þá í annarri stöðu en hinir. Það er ákveðin mismunun í þessu. Svo hafa menn bent á að það getur verið að þarna sé verið að mismuna fólki almennt eftir tekjum og stöðu. Varðandi c-liðinn er þar gerð krafa um að menn leggi fram viðeigandi fjárhagslegar tryggingar sem eyða gjaldeyrisáhættunni algjörlega, og það er alveg ásættanlegt. Það er aðallega b-liðurinn sem opnar á óvarða lántöku og ég held að það sé ekki krafa ESA að það séu leyfðar óvarðar lántökur. ESA segir aðeins að hið fortakslausa bann skuli afnumið. Okkur er því alveg í lófa lagið að setja reglur sem eru skynsamlegar og það getur verið skynsamleg regla að þær séu heimilar öllum þeim sem eru sannanlega með tekjur eða eignir eða bæði. Þá getur það alveg verið eðlilegt í sjálfu sér. Það sem vantar síðan og þarf að ræða líka er hvað gerist ef til dæmis einhver sem hafði nægilegar tekjur í viðkomandi gjaldmiðli lendir í því að missa þessar tekjur og er ekki lengur varinn, er allt í einu orðinn óvarinn en skuldar mjög mikið og er með eitthvert lán sem tengist gjaldmiðli. Þá þarf að vera einhver útgönguleið. Sú útgönguleið getur einfaldlega verið að ef sú staða kemur upp að viðkomandi stenst ekki lengur greiðslumat þá geti hann greitt lánið upp á þeim tíma sem það verður ljóst. Þeir sem tala gegn því segja að þá yrði lánið dýrt vegna þess að fjármálastofnunin mundi vilja geta tryggt sig gegn þessu, en það er í rauninni jákvætt vegna þess að þá færu menn að átta sig, þá fer lántakinn að bera í raun þann kostnað sem fylgir því að taka lán í erlendum gjaldmiðli. Það er margt í þessu sem á eftir að skoða. Varðandi gildistöku þessara laga er lagt til að þau taki þegar gildi, en það er ljóst að í lögunum sem við vorum að ræða áðan um fasteignalán er sambærileg grein, 21. gr. þeirra laga ef ég man rétt, sem fjallar um hvernig skuli fara með, og þar er reyndar rætt töluvert um hvernig skuli bregðast við ef aðstæður breytast og menn vilja losna út úr stöðu, eru kannski komnir í óvarða stöðu. Það er eitthvað sem við í efnahags- og viðskiptanefnd þurfum að skoða mjög vandlega. Ég ætlaði ekki að lengja þessa umræðu mjög mikið. Nefndin á eftir að fjalla um þetta mál og fá á því ítarlega kynningu og margar umsagnir og ég á von á því að við munum taka góðan tíma í að skoða málið. Þó að ESA reki vissulega á eftir held ég að óþreyjan sé ekki það mikil að þingið geti ekki unnið vandaða vinnu í málinu. Ég held að það hljóti að vera skilningur á því að við þurfum að vera viss um að við vöndum 

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum ræðu sína. Ég held að full ástæða sé til þess fyrir hann og nefndina að fara vel yfir þau álitamál sem tengjast gengistryggðu lánunum sem reyndust okkur ákaflega ófarsæl hér í hruninu. Ég vildi inna þingmanninn eftir því, vegna þess að hér er verið að opna lögin um vexti og verðtryggingu, sem er einmitt lagabálkur sem Framsóknarflokknum hefur verið hugleikinn, hvort hér gefist flokknum ekki kjörið tækifæri til þess að koma inn með þær lagabreytingartillögur sem flokkurinn hefur talað fyrir og boðað, og raunar lofað, um afnám verðtryggingar. Þetta er nákvæmlega lagabálkurinn þar sem verðtryggingin er skrifuð inn. Ef menn vilja skrifa hana út úr íslenska lagasafninu þá er það þessi löggjöf, og þá væntanlega breytingartillögur sem kæmu hér fram fyrir 2. umr. um frumvarpið, sem gætu orðið til þess að takmarka verðtrygginguna eða banna hana til framtíðar, eða hvað það nú er sem Framsóknarflokkurinn hyggst gera í þessu stærsta kosningaloforði sínu frá síðustu kosningum. Ég spyr einfaldlega: Ætlar þingmaðurinn að nota tækifærið núna, þegar löggjöfin er opin og hann hefur stjórn á meðferð málsins hér í þinginu sem formaður nefndarinnar, til að setja inn í þetta mál þau ákvæði sem lúta að banni við verðtryggingu á lánum til einstaklinga?

Virðulegi forseti. Ég vil svara hv. þingmanni með því að sá sem hér stendur hefur verið einn af einörðum talsmönnum þeirrar stefnu að ekki beri bara að draga úr heldur afnema verðtryggingu á nýjum lánum og koma hvötum þannig fyrir að lántakendur og lánveitendur hafi hag af því að breyta eldri lánum yfir í óverðtryggð lán, ég hef fært mörg rök fyrir því. Hvort þetta sé tækifærið til þess að grípa til svo róttækra aðgerða strax og í þessu samstarfi sem við erum í meiri hlutanum - ég held ekki. Ég held að ég muni vinna af heilindum að þessu máli og vinna það á faglegan og vandaðan hátt sem hér er verið að leggja til. Fjármálaráðherra hefur hins vegar getið þess að vinna sé í gangi í ráðuneytinu við að stíga þau skref sem lagt var til og ég held að samstaða sé um. Ég held að við munum bíða og sjá hvernig það gengur. Sá sem hér stendur mun reyna að vanda sig sem allra best í því að þau mál sem hér er verið að leggja til, og þær breytingar sem hér er verið að leggja til, verði vel útfærð.

Virðulegur forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með orð hv. þingmanns. Hvort það eigi að gera þetta strax, spyr þingmaðurinn. Það eru liðin tvö og hálft ár af kjörtímabilinu, það er ekkert strax. Annaðhvort ætlar Framsóknarflokkurinn að efna einhverjar lagabreytingar um verðtryggingu eða ekki. Ef það kemur ekki fram núna, þegar verið er að opna frumvarpið um vexti og verðtryggingu, þá er augljóst að Framsóknarflokkurinn ætlar ekki að efna neitt um verðtryggingu á þessu kjörtímabili. Og lofaði hann því þó fyrir kosningarnar um þetta kjörtímabil, ekki um næsta kjörtímabil eða þarnæsta kjörtímabil. Hér er tækifæri fyrir þingmenn Framsóknarflokksins því að það er ekki Sjálfstæðisflokkurinn sem getur varnað því að flutt sé breytingartillaga við þetta frumvarp fjármálaráðherra, ef það er ætlun framsóknarmanna að uppfylla þetta kosningaloforð á þessu kjörtímabili. En ef það var aldrei ætlunin að afnema verðtryggingu, ef þau loforð voru bara gefin svona út í loftið fyrir þetta kjörtímabil, og framsóknarmenn ætla meira að segja að láta fjármálaráðherrann hæða sig svo og spotta að hann hafi ekki á tveimur og hálfu ári getað stytt tímann á verðtryggðum lánum úr 40 árum í 25 ár eins og hann hefur þó, að því er virðist, gefið Framsóknarflokknum einhvers konar ádrátt um til þess að koma til móts við þá í málinu hlýt ég að spyrja hv. þingmann: Ætlar hann ekki að minnsta kosti að taka á því? Það er komið eitt og hálft ár síðan niðurstaða nefndar forsætisráðherra var sú að það ætti að gera. Hér hefur ítrekað verið boðað að frumvarp væri á leiðinni inn um það. Ekki ætla menn að koma með það hér inn á kosningavetri? Það er alveg ljóst að á því stutta þingi mun ekkert verða að lögum. Það er annaðhvort núna eða ekki, virðulegur þingmaður. Á þá ekki að minnsta kosti að banna hin lengri lánin, eins og Framsóknarflokkurinn hefur lagt svo mikla áherslu á, hvort sem það er gott eða vont?

Virðulegur forseti. Ég sé að hv. þingmaður hefur vikið af fundi á meðan við ræðum þetta mál og ég veit ekki hvert ég á að beina svarinu ef hann er farinn úr þingsalnum. Ég þakka honum fyrir spurninguna og ég þakka honum fyrir þá umhyggju sem hann sýnir Framsóknarflokknum að gæta þess að við fylgjum kosningaloforðum okkar eftir; og við gerum það að sjálfsögðu. 

Ég get flutt breytingartillöguna fyrir þig.

Já, þakka þér fyrir það. Þá veit ég hvernig atkvæði hv. spyrjanda mun falla í þeirri atkvæðagreiðslu. Hann styður það að verðtryggingin verði lögð af, og væntanlega strax og með hraði. Ég þakka fyrir þann stuðning í málinu. Gott að vita af því. Ég get glatt hv. fyrirspyrjanda með því að Framsóknarflokkurinn hefur nú þegar staðið við tvö mjög mikilvæg kosningaloforð og það er ekki sá gállinn á okkur að hætta að standa við kosningaloforðin núna. En það þarf að vanda sig við öll verk. Við vönduðum okkur við leiðréttinguna, við vönduðum okkur við þessar tillögur um afnám hafta og við ætlum líka að vanda okkur í því að afnema hér verðtryggingu.