Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg sje ekki þörf á því að fara mörgum orðum um þetta frv., því að allsherjarnefnd befir orðið sammála um að láta það ganga fram, með nokkrum þreytingum, Allar þessar breytingar fara í þá átt, að tryggja jarðir nærri kauptúnum fyrir því, að mólandi þeirra verði að þarflausu eytt og jörðinni þannig spilt. Breytingunni við 1. gr. frv. er þannig farið, að ef einhver krefst mótaks, en eigandinn vill ekki laust láta, þá skal bæjarstjórn eða hreppsnefnd, þar sem mólandið er, skera úr því, hvort hinum fyrnefnda sje nauðsyn á mótakinu á þeim stað, er hann krefst, eða ekki. Aðalbreytingin við 2. gr. er sú, að gjaldinu, sem kemur fyrir mótak, þurkun mós, upphleðslu o. s. frv., skuli skift milli leiguliða og jarðeiganda, eftir mati þar til kvaddra manna. En eftir frv., eins og það var í byrjun, var ætlast til þess, að leiguliði fengi helming gjaldsins. Þetta er sett inn til þess að fyrirbyggja, að leiguliðar bjóði upp mótak í landi sínu, í þeirri von að fá helming andvirðieins. Við 1. umr. var það fundið að frv., að í það vantaði ákvæði um, hvernig ganga skyldi frá mógröfunum, eftir að tekið hefir verið upp úr þeim, og því hefir nefndin komið með þá brtt., að fjórða grein þess falli burt, en í hennar stað komi ákvæði um, hvernig ganga skuli frá mógröfum. Annað sje jeg ekki ástæðu til að taka fram, og óska jeg, að málið nái fram að ganga.

Sveinn Ólafsson Það var að eins ógnstutt athugasemd, sem jeg vildi leyfa mjer að gera við frv., eða rjettara sagt við brtt. allsherjarnefndar. Í breytingunni, sem gerð er við 1. gr. frv., stendur, að úrskurði hreppsnefndar eða bæjarstjórnar verði ekki áfrýjað. Mjer flaug í hug, hvort það væri ekki nokkuð djarflegt að gera hreppsnefnd eða bæjarstjórn að nokkurskonar hæstarjetti í þessum málum, því að frv. gerir ráð fyrir einskonar lögnámi, sem byggist á úrskurði bæjarstjórna og hreppsnefnda, og felur í sjer skerðingu eignarrjettarins, sem helgaður er með 53. gr. stjórnarskrárinnar. Jeg vildi aðallega vekja athygli nefndarinnar á þessu, því að ef lögfróðum mönnum sýndist þetta betur mega fara á annan veg, þá væri unt að breyta því við 3. umr.

Magnús Pjetursson Það var að eins örstutt athugasemd eða fyrirspurn til nefndarinnar út af þessari sömu brtt. við 1. gr. Þar stendur meðal annars: „Meðan nægilegt móland er innan takmarka hrepps eða kaupstaðar, er óheimilt mótak utan þeirra takmarka, nema aðiljar sjeu ásáttir um“. Mig langar til þess að fá nokkrar skýringar á þessu, því að jeg álít þetta talsverðan galla á frv., eftir því sem hagar til sumstaðar. Það getur sem sje víða staðið svo á, t. d. þar, sem mjóir firðir ganga inn í landið og aðskilja hreppana, að í öðrum hreppnum sje illmögulegt að ná í móinn, þótt hann sje til í sveitinni, en aftur á móti getur verið miklu hægara fyrir íbúa kauptúna eða kaupstaða að ná í móinn í nágrannahreppnum, en þetta er þeim meinað með þessu ákvæði, eða þótt þeir fái það, þá geta þeir orðið að sæta afarkjörum. Þetta vildi jeg benda nefndinni á til athugunar, ef henni fyndist ástæða til þess að breyta því við 3. umr.

Framsm, (Magnús Guðmundsson); Jeg held, að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hafi misskilið brtt., ef hann heldur, að hún komi í bága við 53. gr. stjórnarskrárinnar, sem fjallar um helgi eignarrjettarins, því að þetta ákvæði var einmitt sett til þess að draga úr rjetti til mótaks og skyldu til þess að láta það af hendi, ákvæðinu eins og það var í upphafi, og vernda þar með eignarrjettinn. Eftir 1. gr. frv. gat hvaða maður sem var heimtað mótak í landi annars manns, þótt hinn síðari vildi ekki láta það laust, en eftir brtt. er það bæjarstjórnar eða sveitarstjórnar að skera úr, ef deila skyldi rísa út af því, hvort sá, er mótaks beiðist, skuli fá það eða ekki. Ef háttv.þm. (Sv. Ó.) hefði borið brtt. saman við 1. gr. frv., þá hefði hann hlotið að sjá þetta. Hv. þm. Stranda. (M. P.) vil jeg svara því, að nefndin athugaði einmitt samskonar tilfelli og hann benti á, en þó varð það ofan á að hafa ákvæðin eins og það er hjer, en persónulega er jeg hlyntur því, sem hann sagði, og ef hann vill koma með brtt. til 3. umr., mun jeg styðja hana, en svo mun eigi vera um meðnefndarmenn mína.

Einar Arnórsson Það var að eins lítils háttar athugasemd, sem jeg vildi gera við ræðu háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hann virtist gera ráð fyrir, að úrlausn um þörf á mótaki gæti heyrt undir úrskurð dómstólanna. En hvar sem um lögnám er að tefla heyrir ekki þörfin undir úrskurðarvald dómstólanna, heldur úrskurðar löggjafarvaldið alment um hana, þegar það setur lögnámsheimildin. Hjer verður úrskurðarvaldið um þörfina í hverju einstöku tilfelli að heyra undir hreppsnefnd eða bæjarstjórn. Dómstólaleiðin um það atriði er ófær. Eða hvernig ætti t. d. yfirdómur eða hæstirjettur að geta gert sjer grein fyrir þörf háttv. 1. þm. S. M. (Sv. Ó.) á mólandi í nágrannahreppi sínum? Hitt er annað mál, hvort hægt væri að finna æðra yfirvald, sem dæmdi um slík mál sem þessi, en það hlyti þá líka að hafa aukinn kostnað í för með sjer. En það, sem vakti fyrir nefndinni, er hún lagði til, að áliti hreppsnefndar og bæjarstjórnar yrði ekki áfrýjað, var, að ef öðruvísi hefði verið fyrir mælt og leyft hefði verið að áfrýja, þá hefði það tekið svo langan tíma, að allar líkur væru til, að enginn úrskurður hefði fengist um málið á því sumri, og hefði því ef til vill ekkert orðið úr mótaki það árið. Viðvíkjandi aths. háttv.þm. Stranda. (M. P.), þá er það rjett, að í einstöku tilfellum getur verið mjög óheppilegt að geta ekki farið út fyrir hreppinn, þótt móland sje þar til. Og nefndin gæti tekið til athugunar þangað til við 3. umr., hvort ekki væri hægt að veita undanþágu undan þessari reglu, þar sem sjerstaklega stæði á. Sömuleiðis mundi nefndin taka með þökkum, ef einhver gæti bent á annað og heppilegra úrskurðarvald heldur en hreppsnefnd og bæjarstjórn.

Björn R. Stefánsson Það var út af 2. brtt. við 3. gr. á þgskj. 65, að jeg vildi gera örstutta fyrirspurn. Jeg er sem sje í vafa um, hvort með orðalaginu geti ekki farið svo, að gengið sje á rjett leiguliða, þann sem nú eiga þeir, því að í ábúðarlögunum frá 1884, í 13. gr., stendur, að leiguliði megi ekki lána landsnytjar nema með leyfi landsdrottins, nema því að eins, að aðrar landsnytjar komi í staðinn. Þetta skil jeg svo, að leiguliða sje frjálst að lána landsnytjar gegn öðrum landsnytjum, án þess að leita til þess samþykkis landsdrottins, og að hann einn eigi að njóta þeirra nytja, sem á móti koma, hvort heldur er engi, beit eða annað þess háttar, sje að eins í öðrum landsnytjum goldið. Brtt. finst mjer liggja næst að skilja svo, að gjaldi, sem komi fyrir mótak, skuli skift milli leiguliða og landsdrottins eftir mati óvilhallra manna, í hverju sem goldið er. En ef nú heyskapur, beit eða aðrar landsnytjar koma fyrir mótakið í jörð leiguliða, þá finst mjer, að honum beri landsnytjar allar, eftir 13. gr. í ábúðárlögunum frá 1884, en með þessu ákvæði brtt., að gjaldið skuli skiftast milli leiguliða og landeiganda, finst mjer hinum fyrnefnda vera gerður órjettur, eins og jeg hefi áður tekið fram, og á þann rjett gengið, sem hann nú á að lögum. Jeg vildi því beina því til háttv. nefndar, hvort henni fyndist ekki rjettara að bæta orðunum „sje í öðru goldið en landsnytjum“ inn í 2. gr.brtt. á eftir orðunum „og skiftist gjaldið þá“. Þá verð jeg og að segja, að jeg kann ekki við orðalagið síðast, þar sem tekið er fram, að ganga skuli svo frá mógröfum, að skepnum stafi ekki „veruleg“ hætta af. Mjer finst, að það sje sjálfsögð skylda allra að ganga svo frá mógröfum, að þær sjeu ekki eingöngu hættulausar fyrir skepnur, heldur stafi beinlínis engin hætta af þeim fyrir menn heldur. Þess vegna ætti orðið „verulega“ .að falla burt, og áskilja það berum orðum, að svo skuli frá mógröfum ganga, að ekki standi hætta af. Mjer finst það vera sjálfsögð krafa. Við 1. gr.brtt. hafa þegar verið gerðar athugasemdir, svo að jeg get leitt hana hjá mjer, og þarf jeg því ekki að taka annað fram.

Magnús Pjetursson Jeg hefi ekki miklu að bæta við það, sem sagt hefir verið um þetta mál. Þó vildi jeg segja svolítið út af orðum háttv. framsm. (M. G.) um mínar aths. Jeg ætla að skýra þetta dálítið nánar. Það er ekki nægilegt, þó að það standi í greininni: „meðan nægilegt mótak er í hreppnum“, því að það getur verið full ástæða til að leita mótaks utan hrepps, þó að nægilegt mótak sje einhversstaðar í hreppnum, Það getur hagað svo til, að 4-5 tíma lestagangur sje til mótaks í hreppnum og flytja verði allan móinn í böggum, en í öðrum hreppi sje mótak, sem miklu hægra er að ná til. Því gæti svo farið, að menn yrðu fegnir að sæta afarkostum með mótak í öðrum hreppum, heldur en að nota það mótak, sem kostur er á innan hrepps, vegna þess að aðdrættir á innanhreppsmótakinu yrðu svo dýrir. Jeg bendi á þetta einnig í sambandi við 3. gr., sem sett er til þess að eigendur mólands skuli ekki geta sett mönnum afarkosti. En utanhreppsbúar geta ekki komist undir þessi ákvæði, af því að eigendur mólandsins hafa svo mikil völd gagnvart þeim, að þeir geta neitað þeim um mótak og því neytt þá til að sæta afarkostum.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf ekki að segja nema örfá orð til svars ræðu háttv. 2. þm. S. M. (B. St.). Það er misskilningur hjá honum, að brtt. nefndarinnar brjóti í bág við rjett leiguliða eftir ábúðarlögunum, því að ef leiguliði fær jarðarafnot í skiftum fyrir mótak, er auðsætt, að jarðareigandi á ekkert af gjaldinu fyrir mótakið. Og ef kvaddir menn ættu að gera um slíkt, mundu slíkir matsmenn strax sjá, að svo væri, og mundu kveða svo á, að leiguliði fengi alt gjaldið. Slík tilfelli sem þetta koma sem sje ekkert þessu frv. við, því að það tekur alls engan rjett af leiguliða, en leggur að eins þær skyldur á hann að þola, með ákveðnum skilyrðum, að mór sje tekinn upp í landi hans gegn gjaldi. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) hefi jeg þegar svarað.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg býst við, að jeg verði að sætta mig við þær umbætur á launakjörum kennara, sem nefndin fer fram á í frv. þessu, því að ekki mun nokkur von um að fá frekari kröfum framgengt. En jeg vil láta þess getið, að jeg hefi hugsað mjer að tala dálítið almennara um málið við 3. umr. frv. Jeg tek það fram nú, til þess að háttv. deild skuli ekki ætla, að jeg sje fyllilega ánægður með gerðir nefndarinnar.

Flm. Jörundur Brynjólfson Mál þetta er svo ofur einfalt, að jeg sje enga ástæðu til að fjölyrða um það. En jeg vil gera það að till. minni, að frv. verði vísað til allsherjarnefndar.

Frsm. (Einar Jónsson) Mál þetta er að mínu áliti þannig vaxið, að ekki þurfi að spinnast miklar umr. um það. Eins og nál. á þgskj. 72 ber með sjer, hefir enginn ágreiningur orðið um málið í nefndinni. Frv. það, er hjer liggur fyrir, er nærri því sniðið orðrjett eftir lögum fyrir Reykjavík um sama efni, sem samþ. voru hjer á Alþingi síðast, og þar sem þörfin á svona lögum virðist ekki vera neitt minni á Ísafirði heldur en hún var í Reykjavík, þá fæ jeg ekki skilið annað en að frv. verði látið ganga fram. Að svo mæltu lýk jeg máli mínu með þeirri ósk til háttv. deildar, að frv. verði vel tekið og í engu breytt.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg legg það til, að málið gangi til allsherjarnefndar.