Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft mál þetta til meðferðar, og eins og nál. á þskj. 596 ber með sér, er n. sammála um að mæla með samþykkt frv. með tveimur brtt., sem n. flytur á þskj. 597. En einstakir nm. áskilja sér þó rétt til þess að flytja eða fylgja frekari brtt. Frv. þetta er liður í því að greiða fyrir aðlögun íslenzks atvinnulífs að EFTA-aðild. Sú ákvörðun Alþ. og ríkisstj., að Ísland skyldi gerast aðili að EFTA frá og með 1. marz s.l., hefur skapað ný viðhorf í efnahagsmálum Íslendinga. Þessi nýju viðhorf eru fólgin í möguleikum, sem ekki voru áður fyrir hendi, en allar gagngerar breytingar hljóta líka að hafa í för með sér ýmsan vanda. Ég skal ekki eyða tíma hv. þdm. í það að fara mörgum orðum um, hvort EFTA-aðild hafi verið Íslendingum nauðsynleg, enda hefur slík ákvörðun verið tekin og er komin til framkvæmda. En til þess að fyrirbyggja, að rangar ályktanir verði dregnar af því, sem ég mæli fyrir þessu frv., m.a. með tilliti til þess, að ég átti ekki sæti á þingi, þegar málið var til meðferðar og afgr., þá tel ég, að annars hafi ekki verið kostur, nema Íslendingar vilji sætta sig við það, að lífskjör þjóðarinnar dragist í vaxandi mæli aftur úr lífskjörum nágrannaþjóðanna. Þetta stafar af þeirri einföldu ástæðu, að iðnþróun hér á landi getur ekki átt sér stað, nema framleitt sé fyrir stærri markað en heimamarkaðinn. En iðnaðurinn er eina atvinnugreinin hér á landi, sem raunhæft er að gera ráð fyrir, að geti tekið við fólksfjölgun þeirri, sem búast má við á næstu árum og áratugum. Íslenzki markaðurinn er, hvað flesta iðnaðarframleiðslu snertir, of lítill til þess að nútímatækni verði komið við í þeim iðngreinum, sem framleiða eingöngu fyrir hann. Að mínu áliti er það utan við kjarna málsins, þegar sagt er, að við eigum fremur að leggja áherzlu á nýtingu þeirra hráefna, sem fiskveiðarnar láta okkur í té, því að fiskiðnaður er líka iðnaður, sem byggist á útflutningi, og aðild að efnahagsbandalagi eins og EFTA er spor í þá átt að leysa markaðsvandamál fiskiðnaðarins. Því má bæta hér við, að þessi hugmynd, að við eigum að leggja meiri áherzlu á betri nýtingu þeirra hráefna, sem við fáum frá fiskiðnaðinum, er engan veginn ný. Vísir til niðursuðuiðnaðar hafði myndazt hér fyrir stríð, en ein af helztu hindrununum í veginum fyrir þróun slíks iðnaðar hafa einmitt verið örðugleikarnir á því að koma þeim afurðum á markað. En EFTA-aðild þýðir vitanlega ekki, að steiktar gæsir fljúgi okkur í munn að fyrirhafnarlausu, og þetta frv., þó það e.t.v. geti, a.m.k. ekki að svo stöddu, talizt til stórmála, sýnir okkur þau breyttu viðhorf, sem skapazt hafa, og þann vanda, sem af slíku leiðir. En þau vandamál, sem hér er um að ræða, eru eingöngu fólgin í tvennu. Í fyrsta lagi kostar aðlögun að nýjum aðstæðum fjármagn, og það liggur ekki laust fyrir hér á landi. Í öðru lagi verður öll hagstjórn vandasamari en áður, þar sem efnahagskerfi okkar verður nú í rauninni hluti af stærri heild. Frv. því, sem hér liggur fyrir, er ætlað að sjá hugsanlegri útflutningsframleiðslu véla og tækja fyrir nauðsynlegum lánum, svo og að veita svonefnd samkeppnislán, eins og þau eru nánar skilgreind í 2. gr. frv., til innlendra aðila, sem kaupa slíkar vélar og tæki, þar með talin skip framleidd innanlands. Ekki skal ég um það segja, hverjir möguleikar eru á slíkum útflutningi, enda fær reynslan ein skorið úr því. Það kunna að vísu einhverjir að segja sem svo, að hér sé um ofureinfaldan hlut að ræða og rétt væri að ganga allmiklu lengra í því að veita slíka fyrirgreiðslu en frv. gerir ráð fyrir. Í því sambandi ber þó að hafa þrennt í huga. Í fyrsta lagi, að óvissa er um það, hve mikilla fjármuna kann að vera þörf í þessu skyni, þannig að hér er nánast um tilraunastarfsemi að ræða. Í öðru lagi hafa þeir aðilar, sem gert er ráð fyrir að leggi féð fram, ekki yfir ótakmörkuðu fjármagni að ráða, þannig að það fé, sem lagt er fram í þessu skyni, sé ekki á kostnað neins annars. Í þriðja lagi verður að horfast í augu við það, að þær fyrirgreiðslur, sem við ákveðum í þessu skyni, verða að vera í samræmi við sams konar fyrirgreiðslu og önnur EFTA-lönd veita í sams konar skyni. EFTA-samkomulagið felst í því, að aðildarríkin opna tollfrjálsa markaði fyrir öðrum aðildarríkjum. En veiti eitthvert land opinbera styrki og aðrar fyrirgreiðslur til útflutnings eða samkeppni á innlendum markaði umfram það, sem annars staðar er gert, er litið svo á, að rangt sé haft við í spilinu. Einmitt þetta atriði er skýring á því, sem ég sagði í upphafi, þegar ég talaði um, að EFTA-aðild gerði alla hagstjórn hér á landi vandameiri en áður. Samstarfið við aðra byggist á því, að samræmi sé í stærstu dráttum milli þróunar efnahagsmála í hinum einstöku aðildarríkjum, og á þetta sér í lagi við um verðlagsþróunina. Ef meiri verðbólga á sér stað í einu EFTA-landi en öðru, þá hlýtur það að leiða til stóraukins innflutningshalla í gjaldeyrisviðskiptum við útlönd og erfiðleika fyrir innlenda framleiðslu, sem keppir við hinn tollfrjálsa innflutning. Hafta- og uppbótaleiðin, sem áður var notuð í svo ríkum mæli hér á landi, samrýmist ekki aðildinni að EFTA. Auðvitað voru slíkar ráðstafanir, eins og uppbætur og innflutningshöft, engin lausn á þeim vanda, sem við var að etja, heldur mátti líta á þessar ráðstafanir sem gálgafrest, þannig að raunhæfari lausn málanna var skotið á frest, sem gjarnan var þá keypt því verði, að gera þurfti miklu sársaukafyllri ráðstafanir síðar. En það vill nú gjarnan vera svo, að stjórnarvöld hljóta að finna til mikillar freistni til þess að skjóta vandamálunum á frest. Þessar leiðir, sem þarna var um að ræða, voru e.t.v. þær sársaukaminnstu í bili, en yfirleitt hefur það nú verið þannig, að flestar hæstv. ríkisstj., sem setið hafa um áratugaskeið hér á landi, hafa ekki átt örugga langa lífdaga, og einmitt undir slíkum kringumstæðum hlýtur freistingin að verða mikil til þess að finna hinar þrautaminnstu leiðir í bili, þótt þær haf í það í för með sér, að eftir að það verður ekki lengur umflúið að gera raunhæfar ráðstafanir, þá verða þær að verða enn þá róttækari og sársaukafyllri en ella. Af EFTA-aðildinni leiðir annars vegar, að eftirleiðis verður að horfast í augu við vandann, þegar hann er skapaður, og gera þegar í stað raunhæfar ráðstafanir til úrbóta, en á hinn bóginn leiðir EFTA-aðildin, þegar frá líður, auðvitað til jöfnunar launakjara og annarra lífskjara í hinum ýmsu aðildarríkjum. Í því efni hafa þeir verkalýðsleiðtogar, sem hafa haft nægilega víðsýni til þess að styðja EFTA-aðildina, haft fullkomlega rétt fyrir sér. Ég fjölyrði svo ekki meira um þetta, en ég tel fulla ástæðu til þess, að á þessi atriði sé bent einmitt í sambandi við umr. um frv. eins og þetta. Það má ekki fela þann vanda, sem fólginn er í EFTA-aðildinni, heldur verður frá upphafi að horfast í augu við hann. Að lokum vil ég aðeins víkja að þeim brtt., sem n. flytur á þskj. 597. Ég lít í rauninni svo á, að hér sé frekar um leiðréttingar að ræða en efnislegar breytingar. Fyrri brtt. er við a-lið 2. gr., en hún er orðuð svo í frv., með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk útflutningslánasjóðs er að veita lán vegna útflutnings meiri háttar véla og tækja.“ N. leggur til, að þessu verði breytt þannig, að það sé orðað svo: „að veita lán til meiri háttar útflutnings véla og tækja.“ Þetta er gert út frá því sjónarmiði, að óeðlilegt sé, að ekki sé lagður á það verðmætamælikvarði, í hvaða tilvikum skuli veita þessi lán, en eins og þetta er orðað, verður þetta varla skilið öðruvísi en þannig, að það sé stærð umræddra tækja, sem þarna hafi úrslitaþýðingu, hvort sem stærðin sé mæld í þungaeiningum, rúmmáli eða öðru. Slíkt er mjög óeðlilegt, þótt bæði orðalag og sömuleiðis aths. í meginatriðum bendi til þess, að til slíks sé ætlazt. En þó má benda á það, að í grg. stendur þessi setning á miðri bls. 2, ef menn hafa frv. við höndina, með leyfi hæstv. forseta: „Gert er ráð fyrir, að þessi lán verði einskorðuð við kaup á meiri háttar vélum og tækjum og stærri samninga og yrði þar reynt að fylgja svipuðum reglum og gilda í nágrannalöndunum.“ Að talað er hér um stærri samninga, virðist benda til þess, sem eðlilegt mætti hér teljast, að það sé stærð samninganna, sem þarna eigi fyrst og fremst að líta á, en ekki það, hvort þau tæki, sem framleidd eru, eru stór eða lítil, þegar litið er á hverja einingu. Önnur brtt. n. er sú, að orðin „ekki skemmri tíma en þremur árum og“ í 3. gr. frv. falli niður. Við gátum ekki fundið skynsemi í því að hafa þetta ákvæði, og býst ég við því, að þetta hafi komið inn fyrir mistök. Það hefði getað verið hugsun í því að ákveða árleg framlög frá þessum aðilum, sem þarna er um að ræða, sem næmi ákveðinni upphæð, en að það skuli líða minnst þrjú ár, þangað til þeirri skyldu er fullnægt að öllu leyti, er að okkar áliti óeðlilegt, enda mætti algerlega fara í kringum það, ef sú hefði verið hugsunin. Í viðbót við þetta má búast við brtt. frá n. fyrir 3. umr. málsins, en ég tel rétt að geyma það, þar til næsta frv., sem skoða má sem fylgifrv. við þetta, verður tekið fyrir, að geta þess nánar.



Herra forseti. Eins og ég drap á, þegar ég mælti fyrir frv. um útflutningslánasjóð, má líta á þetta frv. sem fylgifrv. þess, og sé ég ekki ástæðu til þess að fara um það mörgum orðum. Frv. gerir ráð fyrir því, að við ríkisábyrgðasjóð verði stofnuð sérstök tryggingardeild útflutningslána, sem gegni því hlutverki, eins og það er orðað í 2. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta, „að taka að sér að tryggja lán, sem bankar eða aðrar lánastofnanir veita innlendum útflytjendum til fjármögnunar á útflutningslánum, sem þeir veita eða útvega erlendum kaupendum. Enn fremur er tryggingardeild heimilt að tryggja aðrar kröfur íslenskra útflytjenda á hendur erlendum kaupendum, enda hafi þær orðið til vegna útflutnings á íslenzkum vörum.“ Þannig hefur verið litið á og n. á það fallizt, að frv. um útflutningslánasjóð nái ekki fullkomlega tilgangi sínum, nema stofnað væri til slíkrar ábyrgðatryggingar. Það er ekki gert ráð fyrir því í þessu frv., að hin svokölluðu samkeppnislán, sem um er rætt í frv. um útflutningslánasjóð, verði slíkrar ábyrgðar aðnjótandi. En ég vil geta þess, að við 3. umr. málsins er von á brtt. frá n., þar sem heimilað verður í vissum tilvikum að stofna til slíkrar ábyrgðar. En annar hv. nm. mun mæla fyrir þeirri till. og hliðstæðri brtt. við frv. um útflutningssjóðinn, þegar þar að kemur. Herra forseti. Að öðru leyti leggur n. til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt til 3. umr.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorsteinsson) : Herra forseti. Í frv. því, sem hér er til umr., felst það að fella skuli úr gildi lög nr. 33 frá 1915, um verkfall opinberra starfsmanna. Þessi lög banna opinberum starfsmönnum sem kunnugt er, að gera verkföll að viðlögðum refsingum. Þessi lög eru orðin meira en hálfrar aldar gömul, og þess vegna er vitanlega ekki úr vegi, að athuga, hvort ekki þurfi að breyta þeim og endurskoða þau eða hugsanlega að fella þau alveg úr gildi. Samkvæmt þessum l. eru allströng viðurlög við því, ef opinberir starfsmenn gera verkföll, það er hægt að dæma þá í sektir og jafnvel fangelsi, og það er hægt að dæma fleiri en þá, sem gera slík verkföll. Það er einnig hægt að dæma þá, sem hafa stuðlað að því eða hvatt til þess, að slík verkföll væru gerð, þó að þeir séu ekki beinir aðilar að verkfallinu. Ef þetta er nú borið saman við ákvæði l. um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938, þá eru viðurlög þar önnur. Þarna er auðvitað sá grundvallarmunur á í fyrsta lagi, að verkföll hjá opinberum starfsmönnum eru bönnuð, en hjá verkalýðsfélögum og samtökum atvinnurekenda eru vinnustöðvanir og verkföll heimiluð samkv. l. um stéttarfélög og vinnudeilur. En þó geta samkvæmt þeim l. átt sér stað ólögmæt verkföll, þ. e. a. s. verkföll, sem er staðið þannig að, að ekki er farið eftir reglum l. En samkv. l. um stéttarfélög og vinnudeilur eru viðurlögin við ólögmætu verkfalli allt önnur og miklu vægari heldur en samkv. l. frá 1915, og þau eru fyrst og fremst skaðabætur. Það er að vísu hægt að dæma í sektir, en þær sektir eru ekki aðfararhæfar. Verkfallsmál eða mál út af ólögmætu verkfalli samkv. l. um stéttarfélög og vinnudeilur yrði rekið fyrir félagsdómi, en mál út af ólögmætu verkfalli opinberra starfsmanna samkv. l. frá 1915 yrði rekið sem sakamál. Það er rétt, að menn geri sér grein fyrir þessu, ef þeir líta þannig á, að opinberir starfsmenn eigi ekki að gera verkföll eða a. m. k. í vissum tilvikum séu þau bönnuð, þá séu viðurlögin of ströng og maður getur sagt of gamaldags samkv. þessum l. frá 1915. En það, sem hv. flm. þessa frv. meina nú, er ekki fyrst og fremst það að athuga það að breyta þessum viðurlögum, heldur vilja þeir, að opinberir starfsmenn fái verkfallsrétt eins og aðrir launþegar í þjóðfélaginu. Og það má telja þetta fyrsta sporið í þá átt að afnema þessi lög og jafnvel stórt spor í þá átt. Þegar afstaða er tekin til þessa frv., verða menn því fyrst og fremst að gera sér grein fyrir því, og það er aðalspurningin, hvort á að heimila opinberum starfsmönnum að gera verkföll eða ekki. Flm. þessa frv. vilja það eindregið. Aftur á móti teljum við, sem skipum meiri hl. í þeirri n., sem fékk þetta frv. til meðferðar, þ. e. a. s. allshn., ekki tímabært að taka afstöðu til þessarar mikilvægu spurningar að svo stöddu. Við teljum, að það þurfi að athuga ýmsa hluti gaumgæfilega og komast að niðurstöðu um þá, áður en svo mikilvæg ákvörðun er tekin sem sú, hvort veita beri opinberum starfsmönnum verkfallsrétt eða ekki. Og þau atriði, sem við viljum sérstaklega láta kanna, koma fram og eru talin upp í nál. okkar á þskj. 587. Fyrsta atriðið er það, hvort ríkir þjóðfélagshagsmunir séu í húfi, ef verkfallsréttur verði veittur. Það er nú augljóst mál, að margvíslegir, mikilvægir þjóðfélagshagsmunir verða skertir, ef verkfallsréttur verður veittur opinberum starfsmönnum. Ef maður tæki nokkur dæmi, við skulum segja, ef starfsmenn Pósts og síma færu í verkfall, skapaði það auðvitað mjög mikil óþægindi. Ef t. d. starfsmenn stjórnarráðsins færu í verkfall og fleiri slíkir, þá gæti maður spurt, hvort það hefði ekki þær afleiðingar í för með sér, að landið yrði stjórnlaust. Maður heyrir það iðulega af fregnum erlendis frá, að þar eru vissir hópar opinberra starfsmanna í verkföllum og þar skapast mikið öngþveiti, jafnvel þannig að viðkomandi ríkisstj. verður að láta herinn grípa í taumana. Hér höfum við sem betur fer engan her, og ég held, að engum detti það í hug að fara að stofna til hersveita til þess að geta bætt úr slíku neyðarástandi. En spurningin um það, hvað miklir hagsmunir séu í húfi, er auðvitað nátengd því í fyrsta lagi, hvort verkfallsréttur verður veittur og í öðru lagi og ekki síður, hversu víðtækur þessi verkfallsréttur á að verða. Nú skilst mér, að flm. þessa frv. séu þeirrar skoðunar, að vissir hópar opinberra starfsmanna eigi ekki að hafa verkfallsrétt eða njóta ekki þess réttar að fullu, t d. starfslið alls konar öryggisgæzlu. Ég veit ekki, hvernig þeir hugsa sér þetta, og hvort þeir hafa markað endanlega stefnu um það enn þá. Það er auðvitað hægt að taka mörg fleiri dæmi, við skulum segja starfslið sjúkrahúsa, lækna, starfslið raforkuvera o. s. frv. o. s. frv. Hin opinbera þjónusta er svo brýn, og hún er svo þýðingarmikil, að jafnvel verkfall örfárra manna úr hópi starfsmanna hennar mundi geta skapað alvarlegt öngþveiti. En þetta teljum við, sem skipum meiri hl., að þurfi allt að athuga vel og þá um leið, hvernig þessi verkfallsréttur ætti að takmarkast, ef hann ætti að veita. Þá er annað atriði, sem við teljum að líka þurfi að skoða vel, og ég tel mjög mikilvægt. Það er, hvort launabarátta opinberra starfsmanna hafi eftir gildistöku laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna 1962 borið minni árangur en launabarátta verkalýðsfélaga, er njóta verkfallsréttar. Ég geri ráð fyrir því, að ýmsir, sem nokkuð þekkja til þessara mála, hafi nokkuð ákveðnar skoðanir á því, hvernig þessu sé háttað. Eftir því, sem ég þekki til þessara mála, þá held ég, að kjarabarátta opinberra starfsmanna á þessu árabili hafi alls ekki borið minni árangur heldur en annarra launþega í landinu, en hins vegar verður vissulega að taka tillit til, að 1962 var almennt viðurkennt, að opinberir starfsmenn væru á eftir, svo að maður getur sagt, að það væri út af fyrir sig eðlilegt, að þeir ættu að hafa náð eitthvað meiri árangri en aðrar launastéttir. En engu að síður er þetta mál, sem þarf að kanna vel og ég mundi segja, að væri eitt af undirstöðuatriðunum, því að ef það sýndi sig, að launabarátta opinberra starfsmanna undir núverandi kerfi með samningsrétti, en án verkfallsréttar, sem svo endar í kjaradómi, eins og kunnugt er - ef hún bæri jafngóðan árangur og launabarátta annarra stétta í þjóðfélaginu, þá getur maður sagt, að það væri minni ástæða til þess að veita þeim verkfallsrétt en ella. Ef aftur hið gagnstæða kemur í ljós, að þeir dragast alltaf aftur úr, þá er auðvitað mjög mikil ástæða til þess að athuga, hvort ekki þurfi að styrkja réttarstöðu þeirra með verkfallsrétti. Þá er eitt atriði enn, sem þarf að athuga í sambandi við þetta, og það er, hvort veita skuli ríkinu og sveitarfélögunum verkbannsrétt, ef opinberum starfsmönnum verður heimilað að gera verkföll, en eins og kunnugt er, er réttur vinnustöðvana samkv. vinnulöggjöfinni á hinum almenna vinnumarkaði gagnkvæmur, þannig að verkalýðsfélög geta gert verkföll og samtök atvinnurekenda geta sett á verkbönn. Því þarf að skoðast, hvort rétturinn ætti þá einnig á þessum vettvangi að vera gagnkvæmur, ef til kæmi. Þá er í þessu sambandi einnig að líta á, hvernig skipan þessara mála sé hjá okkar nágrannaþjóðum og hvernig hún hafi gefizt. Þar er sums staðar verkfallsréttur, en annars staðar ekki. Enn eitt atriði, sem ég vil láta athuga eða bíða eftir niðurstöðu um, er, hvernig fer um endurskoðun þá, sem nú stendur yfir á l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 38 frá 1954. Það, hvernig breytingar verða á þeirri löggjöf eða réttarstöðu opinberra starfsmanna verður breytt, kann að hafa áhrif á það, hvort veita beri þeim verkfallsrétt eða ekki eða með hverjum hætti. Eins og nú er og lengi hefur verið, hafa opinberir starfsmenn eiginlega haft æviráðningu, ef þeir fá starf hjá ríkinu eða sveitarfélögum, a. m. k. meðan þörf er á því starfi og það ekki lagt niður. Ein af þeim spurningum, sem hlýtur að vakna í sambandi við þessa endurskoðun er, hvort þessu eigi eitthvað að breyta, þannig að réttarstaða þeirra verði t. d. eitthvað svipaðri réttarstöðu almennra launþega, sem vinna hjá atvinnufyrirtækjum á hinum frjálsa vinnumarkaði. Þá ber líka að skoða það, eða reyndar að komast að niðurstöðu um það eitthvað fram í tímann, hvort samningsréttur ríkisstarfsmanna verði áfram á hendi heildarsamtaka þeirra, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, eins og hefur verið frá 1962, eða hvort samningsréttinum verði dreift á fleiri aðila. Eins og öllum er kunnugt, hafa háskólamenntaðir menn, sem eru opinberir starfsmenn, gert mjög ákveðnar kröfur um það, að Bandalag háskólamanna fái samningsrétt við ríkið fyrir háskólamenntaða menn, sem starfa hjá ríkinu, og að samningsréttur Bandalags starfsmanna ríkis og bæja verði skertur að sama skapi. Undir þessar kröfur hefur að vísu ekki mikið verið tekið enn þá á opinberum vettvangi, hvað sem verða kann, en á þetta er lögð mikil áherzla af háskólaborgurum. Það er mikilvægt atriði í sambandi við hugsanlegan verkfallsrétt opinberra starfsmanna að mínum dómi, hvort samningsréttur verður á hendi eins aðila, sem fer með alla samninga og hefur alla opinbera starfsmenn innan sinna vébanda, eða hvort honum verður dreift á fleiri samtök. Ég segi, að þeim mun varhugaverðara væri að veita verkfallsréttinn, því fleiri aðilar, sem hefðu samningsréttinn á hendi. Ég er ekki talsmaður þess, að þessi samningsréttur verði klofinn. Ég vil hafa hann á hendi Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og ég óttast það, að ef út af þeirri reglu verði brugðið, þannig að háskólamenn fái samningsrétt, þá muni fleiri hópar fara í kjölfarið og heimta samningsrétt fyrir sig. Og reyndar finnst mér, að ef það ætti að fara að kljúfa þetta niður í fleiri aðila, sem semdu við ríkið, þá sé það ekki eðlilegt að taka háskólaborgara sérstaklega, því að ég skil ekki, hvernig þeir eiga sérstaka samstöðu í kjaramálum, þó að þeir hafi lært í sama skóla eða sambærilegum menntastofnunum, heldur ætti að fara eftir allt öðrum reglum. Reyndar er þetta töluvert vandasamt mál og mikið alvörumál, því að ef ég man rétt, sagði hæstv. 11. þm. Reykv., sem er nú forseti Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, hér í ræðu í vetur, að sín persónulega skoðun væri sú, að sérhvert félag innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja ætti að fá sjálfstæðan samningsrétt gagnvart ríkinu. En við, sem skipum meiri hl. allshn. lítum svo á, að það sé mikilvægt að vita, áður en ákvörðun um verkfallsrétt verður tekin, hvernig samningsrétti verður háttað til frambúðar, hvort sú skipun, sem nú er, telst til frambúðar, eða hvort taka eigi upp einhverja aðra. Við, sem skipum meiri hl. n., viljum svo í trausti þess, að framangreind athugun, sem ég hef hér rakið, í hverju ætti að felast, fari fram, að henni verði kappsamlega unnið og ríkisstj. hafi þar forgöngu um - í trausti þess, að svo verði gert, leggjum við til, að þessu frv. verði vísað til ríkisstj.

Frsm. minni hl. (Kristján Thorlacius) : Herra forseti. N. varð ekki sammála um afgreiðslu þessa frv. Meiri hl. vill vísa því til ríkisstj., en minni hl. n., Karl Guðjónsson, Björn Fr. Björnsson og ég, leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem ég skal koma að síðar. Þetta frv. er um afnám l. frá 1915 um bann við verkföllum opinberra starfsmanna. Eins og nú er komið málum, verður það að teljast algert misrétti að leggja bann við verkföllum opinberra starfsmanna. Með vinnulöggjöfinni, sem sett var á árinu 1938, var viðurkenndur verkfallsréttur annarra launþega hér á landi, og um þann rétt gilda síðan reglur, sem þau lög ákveða. Þau lög, sem frv. gerir ráð fyrir, að felld verði úr gildi, voru sett við allt aðrar þjóðfélagsaðstæður en nú eru. Einnig er hugsunarháttur manna í þessum efnum gjörbreyttur frá því, sem þá var. Við nútíma aðstæður fer þýðing starfa fyrir þjóðfélagið ekki eftir því, hvort starfið er unnið á vegum ríkis eða bæjarfélaga eða á vegum félaga einstaklinga. Sannleikurinn er sá, að ýmis störf í þjóðfélaginu, bæði hjá hinu opinbera og einkaaðilum, eru þannig vaxin, að tjón getur af hlotizt, ef vinna er stöðvuð um lengri tíma. Þessi staðreynd hefur verið viðurkennd af þeim stéttarfélögum, sem framkvæma verkfallsréttinn, og í framkvæmd er framfylgt óskráðum lögum, sem gilt hafa um slík störf í verkföllum, og þó að í vinnulöggjöfinni gildi ekki neinar sérreglur um þau störf, sem viðkvæmust eru að þessu leyti, þá hefur þetta ekki komið að sök. Til þess að girða fyrir, að tjón hljótist af verkföllum þeirra opinberra starfsmanna, sem sinna öryggisþjónustu í víðri merkingu þess orðs, gera flm. frv. ráð fyrir, að ef frv. verður að lögum, verði jafnframt lögfest sérstök ákvæði í samráði við samtök opinberra starfsmanna um samningsrétt þessara starfsmanna. Er þetta í samræmi við yfirlýsta stefnu samtaka opinberra starfsmanna. Þegar lög um bann við verkföllum opinberra starfsmanna voru sett á árinu 1915, var verkalýðsbaráttan í mótun. Þá var hörð andstaða gegn verkföllum almennt, og átökin snerust þá einmitt fyrst og fremst um sjálfan verkfallsréttinn. Ef dregið verður lengi að setja löggjöf, er heimili verkföll opinberra starfsmanna, gæti svo farið, að einstakir hópar opinberra starfsmanna tækju sér þennan rétt. Ég tel æskilegra, að ekki þurfi að koma til slíks frekar en orðið er, heldur verði sett frjálslynd löggjöf um þetta efni á sama hátt og gert hefur verið hjá frændþjóðum okkar í Noregi og Svíþjóð. Á það verður að líta, að þróunin í þá átt, að einstakar stéttir opinberra starfsmanna taki sér verkfallsrétt þrátt fyrir bann í lögum er þegar hafin. Segja má, að læknastéttin hafi í reynd tekið sér verkfallsrétt, og svipuðu máli gegnir í fleiri starfsgreinum. Eins og nú er ástatt er ríkjandi mjög mikil óánægja hjá opinberum starfsmönnum með launakjörin, og það sannarlega ekki að ástæðulausu. Menn telja, að sú skipan, sem lögfest var 1962, að kjaradómur úrskurði launakjör opinberra starfsmanna, ef samningar takast ekki, hafi gefið miður góða raun. Ástandið var orðið þannig, áður en kjarasamningalögin voru sett 1962, að alveg var komið að því að sjóða upp úr. Ef þá hefði ekki verið sett löggjöfin um samningsrétt opinberra starfsmanna er óhætt að fullyrða, að uppsagnir hefðu hafizt í stórum stíl hjá hinu opinbera. Til stuðnings þessu vil ég benda á, að á þeim tíma lágu fyrir skriflegar uppsagnir frá um 90% af kennurum við barnaskóla og gagnfræðaskóla, og hefðu þær uppsagnir vafalaust verið lagðar fram, ef ekki hefði verið komið til móts við opinbera starfsmenn með setningu l. um kjarasamninga. Launakjörin voru verulega lagfærð í fyrstu kjarasamningunum 1963, en sú lagfæring entist ekki nema skamma hríð, og síðustu árin hefur sigið mjög á ógæfuhlið í kjaramálum opinberra starfsmanna. Áður en frv. um kjarasamninga opinberra starfsmanna var lagt fyrir Alþ. á árinu 1962, var leitað álits stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það var álit stjórnarinnar, að slík lagasetning væri skref fram á við og væri þess verð að reyna þetta fyrirkomulag. Jafnframt var lögð áherzla á, að samtökin viðurkenndu ekki réttmæti þess, að kjör launþega væru ákveðin með lögskipuðum gerðardómi. Var og talið sjálfsagt og því lýst yfir við ríkisstj. í sambandi við undirbúning málsins, að unnið yrði áfram að því lokamarki, að opinberir starfsmenn njóti sama samningsréttar og aðrir launþegar búa við. Eins og ég gat um, þótti fyrsta framkvæmd kjarasamningalaganna frá 1962 takast allvel og lofa góðu um það fyrirkomulag, sem þar var upp tekið. En framkvæmdin eftir það hefur valdið miklum vonbrigðum hjá opinberum starfsmönnum. Standa menn nú fastar saman en nokkru sinni um þá réttmætu kröfu, að opinberir starfsmenn fái sama samningsrétt og aðrar stéttir. Það hefur sýnt sig, að í framkvæmd eru kjarasamningalögin ekki mikið annað en réttur til málflutnings fyrir gerðardómi eða kjaradómi, eins og hann er nefndur í kjarasamningal. Þetta stafar einkum af þeirri tilhneigingu ríkisvaldsins og forsvarsmanna sveitarfélaga að vilja fremur skjóta ágreiningsmálum til dómstóla en semja um þau. Þess vegna telja samtök opin berra starfsmanna núverandi fyrirkomulag ófull nægjandi og raunar með öllu óviðunandi. Samtökin voru frá byrjun uggandi vegna dómsákvæðanna, og reynslan hefur sýnt, að sá ótti var engan veginn ástæðulaus. Mér finnst full ástæða til, að í þessu máli sé litið til þeirrar þróunar, sem orðið hefur hjá frændum okkar á Norðurlöndum. Árið 1958 voru sett lög í Noregi um samningsrétt opinberra starfsmanna. Samkv. þeim lögum er opinberum starfsmönnum þar í landi veittur verkfallsréttur, þó með undantekningum - um öryggisþjónustu og tiltekna embættismenn. Einnig er sá fyrirvari um verkfallsréttinn, að heimilt er að skylda starfsmenn til að gegna störfum sínum í þrjá mánuði, ef talið er, að brottför þeirra úr starfi stofni í hættu mikilvægum þáttum þjóðarhagsmuna. Í Svíþjóð var opinberum starfsmönnum veittur verkfallsréttur með l. á árinu 1966. Hvorki í Finnlandi né Danmörku munu vera nein lög, sem banna verkföll opinberra starfsmanna. Í þessum löndum telja samtök opinberra starfsmanna sig hafa verkfallsrétt, og í báðum löndunum hafa hópar starfsmanna gert verkföll á undanförnum árum án þess, að ákærur hafi átt sér stað. Síðan l. um bann við verkföllum opinberra starfsmanna voru sett 1915, hafa orðið stórfelldar þjóðfélagsbreytingar. Á þeim tíma voru örfáir starfsmenn í þjónustu ríkis og bæjarfélaga. Nú starfa hjá ríki og bæjum milli 8 og 9 þús. starfsmenn. Af þessum hópi eru um 7 þús. í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Um flesta þessa starfsmenn gildir það, að engin ástæða er til frá þjóðhagslegu sjónarmiði, að þeir búi við aðrar reglur en aðrir launþegar, að því er tekur til samningsréttar og verkfallsréttar. Eins og tekið var fram við 1. umr. þessa máls, líta flm. frv. á það sem stefnumarkandi mál um það, hvort starfsmenn hins opinbera eigi að hafa samningsrétt með svipuðum hætti og aðrir launþegar í landinu eða ekki. Okkur er það ljóst, að ef þetta frv. verður að l., þarf að ákveða nánar, hvaða störf skuli teljast til öryggisþjónustu, og hvaða reglur um þau gilda. Við gerðum ráð fyrir, að þau atriði yrðu rædd samhliða þessu frv. í n. Nú höfum við flutt brtt. um, að l. öðlist gildi um næstu áramót, til þess að tími vinnist á næsta þingi til þess, ef frv. verður að l., að setja lagaákvæði um þau sérstöku atriði, sem þarf að setja reglur um, svo sem ég vék að áðan. Meiri hl. allshn. vill vísa þessu máli til ríkisstj., og rökin fyrir þeirri till. eru þau, að áður en ákvörðun verður um það tekin, að veita opinberum starfsmönnum verkfallsrétt, þurfi að kanna tiltekin atriði, sem upp eru talin í áliti meiri hl. n. Við, sem minni hl. skipum í n., erum sammála meiri hl. um, að hér er um stórt mál að ræða. En málið er ekki nýtt og hefur allmikið verið rætt á undanförnum árum. Að minnsta kosti tveir af þeim hv. þm., sem skipa meiri hl. n., eru þaulkunnugir þessu máli, annar þeirra, hv. 12. þm. Reykv., sem fyrrv. form. BSRB um margra ára skeið og hinn, hv. 3. landsk. þm., frsm. meiri hl., var um nokkur ár einn aðalsamningamaður ríkisins um kjaramál opinberra starfsmanna og hefur því fylgzt náið með þessum málum og gangi þeirra. Það hefði því vel mátt gera þær athuganir, sem um er rætt í áliti meiri hl. n., í þingn. En ef svo skyldi fara móti von okkar, sem stöndum að áliti minni hl., að málinu verði vísað til ríkisstj., er þess að vænta, að sú athugun, sem gert er ráð fyrir í áliti meiri hl. n., verði látin fram fara hið allra fyrsta, og ég vil leyfa mér að vænta þess, að þessi athugun verði látin fara fram, þannig að málið geti af hálfu hæstv. ríkisstj. komið á ný fyrir næsta þing. Sú afstaða meiri hl. n., að vísa þessu máli til ríkisstj. með þeim röksemdum, sem í nál. greinir, er út af fyrir sig fagnaðarefni. Þar með er málið ekki í þetta skipti svæft í n., og auknar líkur fyrir því, að það verði ekki fellt. Þetta sýnir, að þróunin gengur í þá átt, að menn telja ekki stætt á því öllu lengur að synja opinberum starfsmönnum um sama samningsrétt í kjaramálum og aðrir hafa búið við í marga áratugi. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en við í minni hl. allshn, leggjum sem sagt til, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu, sem grein hefur verið gerð fyrir.