Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Guðmundsson Það er með samþykki okkar stjórnarandstæðinga, að eldhúsdagsumr. hefir verið frestað þangað til nú. Var það sérstaklega gert til þess að tefja ekki fyrir fjárlfrv. - Okkur virðist, að þingið hafi verið aðgerðalítið hingað til, og viljum ekki tefja fyrir málum þegar hægt er að komast hjá því. Þingið er nú búið að standa á 3. mán., og hefir litlu verið afkastað af því, sem lagt var fyrir það af málum í upphafi. - Þetta er 16. þingið, sem ég hefi setið á, og ég minnist ekki að hafa verið á jafnafkastalausu þingi síðan 1918, þegar beðið var eftir sambandslagasamningnum frá Danmörku. Ég veit, að ein meginástæða þess er sú, að stuttu eftir þingbyrjun kom Íslandsbankamálið upp, og skyggði það á öll önnur mál þingsins um mánaðartíma, svo ekkert sé ofsagt. Mér er það vel ljóst, að í þetta skipti er mikið eldsneyti til handa þessum degi, - en ég ætla ekki fyrir mitt leyti að stuðla að því, að umr. verði langar. Ég ætla þar fyrir ekki að skorast undan umr. eða orðaskiptum við hæstv. stj., en læt hvern og einn sjálfráðan um, hversu margorður hann vill vera. Ég ætla fyrst að minnast nokkrum orðum á skuldir ríkissjóðs, enda er það efni, sem vissulega er viðeigandi að ræða um, þegar fjárlagafrv. er til meðferðar. Skuldir ríkissjóðs hafa undanfarið verið samkv. landsreikningum eins og hér segir, í milljónum króna, en ég tilfæri þær ekki nánar en svo, að broti úr 100 þús. kr. er sleppt eða hækkað, eftir því hvort það er yfir 50 þús. kr. eða undir. Skuldirnar 31. des. ár hvert voru : 1917 ....... 13,7 millj. 1918 ......... 19,6 - 1919 ......... 16,1 - 1920 ......... 14,7 - 1921 ......... 16,4 - 1922 ......... 15,8 - 1923.......... 18,1 - 1924 ......... 16,6 - 1925 .......... 11,8 - 1926 .......... 11,5 - 1927 .......... 11,3 - 1928 .......... 13,6 - 1929 ......... 18,5 - Um skuldirnar í árslok 1929 er þess að geta, að ég hefi talið þær eftir því, sem ætla má að rétt sé samkv. ræðu þeirri, er hæstv. fjmrh. hélt, er hann lagði fjárlagafrv. fyrir þessa hv. d. Að sönnu sagði hann í þessari ræðu, að skuldirnar hefðu frekað minnkað á árinu 1929, en þetta getur ekki verið rétt, því að í sömu ræðu upplýsti hæstv. sami ráðh., að stj. hefði í haust er leið tekið um 5½ millj. kr. lán í Englandi, og því láni verður sannarlega að bæta við ríkisskuldirnar í árslok 1929, ef rétt útkoma á að fást. Ég veit að sönnu ekki, hve miklu er eytt af þessu láni, en það, sem óeytt kann að vera, ber þá að telja sem peningaeign ríkissjóðs í árslok 1929, og kemur það vitaskuld í sama stað niður um hag ríkissjóðs. Ég geng út frá, að um 600 þús. kr. hafi verið afborgað af skuldum ríkissjóðs 1929 eftir föstum samningum. Skuldaaukningu á árinu 1929 tel ég því 1,9 millj. kr., og eru þá skuldirnar í árslok 1929 18,5 millj. kr., eins og ég áður taldi. Þá liggur næst fyrir að spyrja hvernig muni fara um ríkissjóðsskuldirnar á yfirstandandi ári. Minnka þær eða vaxa þær? Um svarið við þessu getur varla leikið á tveim tungum. Skuldirnar hljóta að vaxa. Lán á að taka til nýrrar símastöðvar hér í bænum, til nýrrar útvarpsstöðvar, til síldarverksmiðju á Siglufirði, til Landsbankans, Búnaðarbankans, Íslandsbanka o. fl. Til alls þessa hefir landsstj. fengið heimild til að taka 16½ millj. kr. lán, en þar frá ber að draga þær 5½ millj. kr., sem teknar voru að láni í Englandi til bráðabirgða síðastliðið haust. Eftir verða þá 11 millj. kr., sem langsennilegast er, að tilætlunin sé að taka á yfirstandandi ári, því að ella mundi stj. ekki hafa útvegað sér heimildir þessar, enda eru vextir nú svo lágir í umheiminum, að allar líkur eru fyrir, að hægt sé að fá hagstæð vaxtakjör. Ef nú svo verður - og mér sýnist það nærri óhjákvæmilegt, eftir því hvernig er í pottinn búið - að þessi lán verði að meira eða minna leyti tekin á yfirstandandi ári, þá er það bert, að í lok þessa yfirstandandi árs verða ríkisskuldirnar orðnar 25–30 millj. kr., og er það miklu meira en nokkru sinni hefir verið fyrr. Mér sýnist óhjákvæmileg nauðsyn að benda á þetta, því að nú verður að stinga fótum við og athuga hvert stefnir. Við megum ekki halda þannig áfram á skuldaaukningabrautinni. Ef það verður gert, fer óðar en varir mikill hluti teknanna í vexti og afborganir. Vextir og afborganir fyrsta árið af 30 millj, kr. til 20 ára með 6% vöxtum eru 3,3 millj. kr., þ. e. rúmlega ¼ allra tekna, eins og þær eru áætlaðar í frv. hæstv. stj. fyrir 1931, því sem hér er til meðferðar. Í fjárlagafrv. fyrir 1931 eru vextir og afborganir áætlað tæplega 1,2 millj. kr. Ég er ekki í neinum efa um, að þetta er alltof lágt, enda er alls ekkert áætlað í vexti af þeim lánum, sem sumpart hafa verið tekin á síðastl. ári, sumpart tilætlunin að taka á yfirstandandi ári. Vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh., hvernig á því stendur, því að vissulega verður þó að borga vexti af þeim á árinu 1931, og sennilega afborganir líka. Hve mikið til þessa þarf, veit ég ekki nákvæmlega, og enginn veit það um hin óteknu lán, en hæstv. ráðh. hlýtur að geta farið nokkuð nærri um það, því að ég geri ráð fyrir, að hann hafi lagt niður fyrir sér, hve mikið ríkissjóði muni endurgreiðast frá þeim stofnunum, sem hin nýju lán eru tekin til. Væri mjög æskilegt, að hæstv. ráðh. vildi upplýsa þetta. Ég sé af 13. gr. D. fjárlagafrv., að þar eru færðar 48 þús. kr. meðal útgjalda símans, og eru það vextir og afborganir af hinu umsamda símastöðvarbyggingarláni. Eins er um vexti og afborganir af útvarpsláninu. Þetta verð ég að telja rangt. Fyrst sérstök grein er í fjárl. fyrir vexti og afborganir af lánum, þá á að sjálfsögðu að færa þetta til þar. Til símans hafa áður mörg lán verið tekin og þau færð í 7. gr., og því þá ekki þetta lán líka? Þetta miðar að því að fela vexti og afborganir og villir efnisniðurröðun fjárl. Eftir því, sem ég áður tók fram, eru allar líkur á, að í tíð núverandi stj. komist ríkisskuldirnar upp í 25–30 millj. kr., en þær voru rúmlega 11 milljónir, er hún tók við. Í þessu sambandi er gagnlegt að minna hæstv.forsrh. á það, hver ummæli hann hafði á niðurlægingartímum sínum sem ritstjóri um fjárstjórn hv. 3. landsk. og mína. Hv. 3. landsk. kallaði hann „skuldakóng landsins“ og alkunnugt er, að hann rómaði lítið fjárstjórn mína árin 1920–1921. Sannleikurinn er nú sá, að þegar hv. 3. landsk. varð fjmrh. voru ríkisskuldirnar rúmlega 18 milljónir, en þegar hann fór frá rúmlega 11 milljónir. Ef hann því er réttnefndur skuldakóngur, þá hlýtur það að vera af því, að hann réði yfir skuldunum - borgaði þær að miklu. En ef „skuldakóngur“ á að þýða þetta, og það eitt getur verið rétt, hvað vill þá hæstv.forsrh. kalla þá, sem auka skuldirnar eins og núv. stj.? Ég finn ekki neitt betra nafn á þeim en að kalla þá „skuldaþræla“, ef halda á líkingunni. Skráin hér að framan sýnir, að þegar ég tók við fjármálaráðherrastarfinu eftir áramótin 1919–1920, voru ríkisskuldirnar 16,1 millj. kr., en þegar ég fór frá rétt eftir áramótin 1921–1922, voru þær 16,4 millj. Meiri var ekki skuldaaukningin þessi ár, þótt það væru mestu dýrtíðarárin, sem yfir okkur hafa komið. Laun embættismanna voru t. d. þá nærri tvöfalt hærri en nú vegna dýrtíðaruppbótarinnar. - Hver mundi nú trúa því, að þessi væri niðurstaða umræddra ára, sem eingöngu hefði lesið blað hæstv.forsrh.? Þessar tölur verða ekki rengdar, þær eru teknar eftir landsreikningunum. Ég man eftir, að ég hafði einu sinni með mér landsreikningana í stjórnmálafundaferð, og las að gefnu tilefni upp þær tölur úr þeim, sem máli skiptu, og bauð andstæðingunum að sjá, hvort ekki væri rétt frá skýrt. Þeir kærðu sig ekki um það, en fjöldi manna kom til mín eftir fundinn og sögðust aldrei skyldu trúa Tímanum oftar. En þetta var dálítill útúrdúr frá skuldaaukningunum, sem ég aftur mun snúa mér að. Auðvitað dettur mér ekki í hug að halda því fram, að þau lán, sem tekin hafa verið og takast eiga, séu eyðslueyrir, en þau hvíla á ríkissjóði um vaxtagreiðslu að meira eða minna leyti á næstu árum, og fyrir því verður að gera. Ég man eftir, að hæstv.forsrh. sagði í deilunum við mig út af „fjáraukalögunum miklu“, að ég hefði gefið þinginu 1922 falska skýrslu um gjöldin 1921, af því að þegar landsreikningurinn fyrir 1921 kom, þá sýndi hann hærri upphæð en ég hafði gefið upp. Nú kom það fyrir þennan ráðh. í fyrra, að hann átti að gefa þinginu skýrslu um gjöld ársins 1928, og þegar landsreikningurinn 1928 kom, þá sýndi hann gjöld nærri ½ millj. kr. hærri en ráðh. sagði þinginu. Hann hefir þá eftir sínum eigin orðum gefið þinginu falsaða skýrslu. En það stóð eins á um okkur. Báðir gáfum við skýrslu; sem bundin var því skilorði, að frekari gjöld kæmu, og báðir erum við því jafn sekir eða jafn saklausir. Mér er óneitanlega dálítil ánægja í að húðstrýkja þennan hæstv. ráðh. með hans eigin vendi. Það er alltaf skemmtilegt að taka vopn mótstöðumannanna og vinna á þeim sjálfum með þeim. Og það er nú svona um hæstv.forsrh., að hann hafði vopnin mjög á lofti í ritstjórnartíð sinni, en nú eru flest eða öll þessi vopn komin í hendur andstæðinganna, því að svo að segja hvarvetna hefir hann sem ráðh. snúizt gegn því, sem hann áður hélt fram, og það er meinleysi og hlífð okkar andstæðinganna að þakka, að hann hefir stundarfrið. Sem dæmi má nefna, að meðan hann var ókrossaður vildi hann leggja skatt á heiðursmerki, en nú, þegar hann er orðinn einhver mesti krossberi landsins, nefnir hann þetta ekki á nafn, að hann fjandskapaðist móti öllum sendimönnum erlendis, en flýtir sér þó að skipa mann í slíkt sæti, sem losnaði í hans stjórnartíð, að hann ávítaði Jón sál. Magnússon harðlega fyrir að taka 4.000 kr. í risnufé, en tekur sjálfur 8.000 kr., að hann taldi fyrrv. stj. hafa gleymt tekjufrv., ef þau komu ekki fram í þingbyrjun, en nú kemur tekjufrv. fram, þegar langt er liðið af þingi, að hann taldi óheimilt að áætla með tekjuauka í fjárlagafrv., sem bygðist á væntanlegum nýjum lögum frá þinginu, en þó er þetta gert í frv. því, sem hér liggur fyrir, o. fl. o. fl. Ég veit, að hæstv.forsrh. hefir látið lána kaupmanni einum hér í bænum 300 þús. kr., meira en milljónar-fjórðung úr sjóði Brunabótafélags Íslands, til þess að reisa stórhýsi til verzlunar hér í bænum. Þetta þykir mér ákaflega undarleg ráðstöfun og raunar óverjandi, Fjöldi hreppsfélaga og sýslufélaga þarfnast mjög lánsfjár gegn ágætum tryggingum til mjög nauðsynlegra framfarafyrirtækja, og mér finnst, að það hefði verið stórum mun réttmætara að lána þetta fé til þeirra hluta en til verzlunarstórhýsis hér í bænum, fyrst Brunabótafélagið hafði safnað svo miklum sjóði, að það gat lánað þetta. Mér finnst sem sé, að hér í Reykjavík sé nóg af verzlunarhúsum, og hið opinbera þurfi því ekki að hjálpa til að byggja stórhallir í þessum tilgangi. Fjöldi nauðsynjafyrirtækja úti um land verður að bíða sökum þess, að ekki er unnt að fá lán til þeirra. Þessi stóra fjárhæð hefði getað bætt úr þeirri nauðsyn á mörgum stöðum, en hæstv. stj. hefir þótt réttara að láta hana koma þannig niður, og tel ég það mjög ámælisvert. Eftir skrifum hæstv.forsrh. undanfarið mundu fáir álíta, að hann væri svo mikill vinur kaupmannanna í Reykjavík, að hann steingleymdi þörfunum úti um landið fyrir hagsmunum eins kaupmanns hér í bæ. En það kemur fram hér sem víðar, að orð hans og athafnir eru sitt hvað, ekki skyldari en suðrið norðrinu, eða hvítur litur svörtum. Næst vil ég víkja nokkrum orðum að fjós- og hlöðubyggingu á Hvanneyri, sem hefir kostað um 130 þús. kr. Margir munu álíta, að þessi bygging sé nokkuð dýr. Ég ætla að sleppa því, að hæstv.forsrh. hefir hér að mestu leyti byggt yfir gripi skólastjórans á Hvanneyri, sem er mágur hans, en ég vil snúa mér að því atriði, hvaða heimild hæstv.forsrh. hafi haft til þess að leggja fram þennan gífurlega byggingarkostnað. Ég mundi ekki eftir, að hæstv. stj. hefði hjá þinginu fengið samþykki til þess að nota þessa stóru upphæð í þessu skyni, og tók mér fyrir hendur að athuga þetta nánar. Ég komst að þeirri niðurstöðu, að í fjárl. fyrir árið 1929 voru veittar 9 þús. kr. til aðgerðar fjósi á Hvanneyri, en enga aðra heimild hefi ég fundið fyrir þessari 130 þús. kr. greiðslu. Af þessum fjósbyggingarkostnaði voru um 80 þús. kr. greiddar á árinu 1928, en 50 þús. kr. á árinu 1929. Nú var það svo, að á þinginu 1929 lágu fyrir fjáraukalög fyrir árið 1928, og verð ég að láta í ljós mikla undrun mína yfir, að hæstv.forsrh. skyldi ekki telja sér skylt að fá samþykki fyrir þessari miklu greiðslu. Hann stendur í þeim sporum á þinginu í fyrra, að hann hefir greitt 80. þús. kr. án þess að hafa neina fjárveitingu frá þinginu, og hann er í þeim sporum, að hann veit, að hann heldur áfram að borga í stórum stíl, en samt leitar hann alls ekki heimildar þingsins. Með þessu hefir hann sýnt fjárveitingavaldi þingsins hina megnustu fyrirlitningu. Hann borgar 16–17 sinnum hærri upphæð en veitt var, og hirðir þó ekki um að fá samþykki þingsins, þótt tækifæri væri til. Svona aðferð verður þingið að átelja. Hæstv. forsrh. hefir hvað eftir annað sagt, að hann muni ekki greiða umfram fjárveitingu, en svona eru efndirnar á því. Nú spyr ég hann og krefst svars: Er allur þessi fjóskostnaður nú greiddur, eða er von á meiru? Ég tel mig hafa fulla ástæðu til að spyrja, því að mér er kunnugt um, að nýlega voru greiddar 10 þús. kr. til fjóssins. Ég vil vita, hvort áframhald á að verða á greiðslum í þessu skyni, svo að maður geti átt von á kannske í allt 200 þús.kr. kostnaði við þessar byggingar. Ég vil einnig spyrja, hvernig hagað hafi verið þessari byggingu, sérstaklega hvort um ákvæðisvinnu hafi verið að ræða eða ekki. Það, sem ég hér hefi sagt, sýnir það, að hæstv. ráðh. telur rétt að leggja fram úr ríkissjóði heimildarlaust á 2. hundrað þúsund kr. til þess að byggja yfir gripi einstaks manns, því að ríkissjóður á ekki nema tiltölulega fáar af kúnum á Hvanneyri. En þegar 8–10 hreppar úti á landi fara fram á styrk til raforkuveitu hjá sér, þá gerir hæstv.forsrh. það að flokksmáli að neita um þennan styrk. Hann veit þó, að fátt eða ekkert verður betra gert fyrir þessar sveitir en hjálpa þeim til þessa. Hann þykist vera vinur sveitanna, en breytnin er samt svona. Þá vil ég minnast nokkrum orðum á Búnaðarbankann, þennan banka, sem bæði er húsnæðis- og peningalaus. Það er nú nærri ár síðan 1. um hann voru samþ. hér á þingi. Eftir þeim l. á hann að starfa í 6 deildum, en aðeins 2 þeirra eru starfandi, Ræktunarsjóðurinn, sem starfað hefir mörg ár, og Byggingar- og landnámssjóðurinn. Sparisjóðs-, veð-, smábýla- og bústofnslánadeildir eru ekki enn teknar til starfa eftir nærri ár. Til samanburðar er nógu fróðlegt að minnast þess, að forðum daga, þegar það drógst nokkra mánuði, að Búnaðarlánadeildin tæki til starfa, ætlaði þáv. ritstj. Tímans; núv. forsrh., að rifna af vandlætingarsemi, og átti hann þó sem meðlimur stj. Búnaðarfélags Íslands sök á nokkru af drættinum. Minnir mig, að við skiptumst þá á opnum bréfum um þetta, og hlægir það mig nú að geta minnt hann á að nú hefir hann dregið að koma á fót lánstofnun fyrir landbúnaðinn lengur en þá var gert, og þótti honum það þó óhæfilegt, en nú telur hann víst allt í beztu reglu. Ég sagði, að dregizt hefði að koma lánsstofnun þessari á fót, en eitt var það, sem ekki drógst, og það var að skipa bankastjórana. Þeir fæddust, 3 að tölu, og er almennt álitið, að þeir muni ekki vera ofreyndir af störfum. Laun er sagt að þeir hafi rífleg, að minnsta kosti 1 þeirra, sumir segja 18 þús. kr. á ári, aðrir 24 þús. kr. Hæstv. forsrh. hefir verið spurður um þetta hér í d. og engu svarað. Nú endurtek ég spurninguna um þetta og vænti, að hæstv. ráðh. svari, því að slíkt sem þetta á ekki að vera launungarmál. Annars var aðalástæða mín fyrir að hreyfa þessu máli sú, að ég vildi spyrja hæstv. ráðh. hvenær hinar 4 nefndu deildir bankans muni taka til starfa. Það er atriði, sem varðar fjölda sveitabænda. Úr því ég er að ræða við hæstv.forsrh. get ég ekki gengið fram hjá því, hversu honum hefir farizt formennska bankaráðsins í Íslandsbanka. Þessu starfi hefir hann gegnt hér um bil 2½ ár, og gegnir enn. Þetta starf hans hefir borið þann árangur, að bankinn er lokaður eins og kunnugt er, og þingið hefir neyðzt til að leggja fram, eða lofa að leggja fram stórfé til þess að bjarga viðskiptalífi landsins og lánstrausti þess. Allan þennan tíma, sem hæstv.forsrh. hefir verið form. bankaráðsins, hefir verið eindæma góðæri, en áður hafði bankanum verið haldið á réttum kili á neyðarárum dýrtíðar og viðskiptakreppu án nokkurs fjárframlags úr ríkissjóði. Hvað er það nú sem veldur þessu? Hvers vegna skiptir svo í tvö horn eftir því hver á heldur? Ég held, að það sé af því, að fyrri forsrh. hafa skilið þýðingu bankans fyrir viðskiptin í landinu. Þeir sáu, að bankann þurfti að styðja, ekki vegna bankans sjálfs - því að bankarnir eru til vegna viðskiptalífsins, en viðskiptalífið ekki vegna bankanna - heldur vegna almennings í landinu. Þeir höfðu því stöðugt auga með hag bankans og veittu aðstoð strax og með þurfti. Á þennan hátt var hægt að hjálpa útlátalaust, og á þennan hátt hélt bankinn áfram störfum sínum án áhættu og útláta fyrir ríkissjóð. En þegar hæstv.forsrh. tók við æðstu stj. bankans, þá brast hann skilninginn á þessu. Hann skildi ekki þýðingu bankans fyrir þjóðarheildina. Þetta segi ég ekki út í bláinn né athugunarlaust. Ég hefi veitt athygli hug hæstv.forsrh. til bankans á þinginu síðan 1924, og það hefir jafnan andað kalt frá honum og hans flokki, með nokkrum undantekningum þó, í garð bankans. Ég kenni þetta ekki illum vilja, heldur skilningsleysi á nauðsyn þess að halda lífi í bankanum. Ég tel, að með því að veita ábyrgð ríkissjóðs á öllum innstæðum í Landsbankanum, eins og gert var 1928, undir forystu hæstv.forsrh. og í skjóli hins nýskapaða þingmeirihluta, hafi Íslandsbanka verið veitt svöðusár, enda var strax á það bent í þinginu það ár. Það gefur sem sé öllum að skilja, að þegar 2 bankar, og hvorugur sterkur, eru í landinu, þá er þeim þeirra, sem fær ríkisábyrgð á inneignum landsmanna, veitt ótvíræð aðstaða til að soga til sín sparifé landsmanna úr hinum bankanum. Menn láta helzt fé sitt þar, sem það er tryggast. Með þessu er soginn mergurinn úr hinum bankanum, því að bezta starfsféð, sem bankar hafa, að undanskildu eigin fé, er sparifé. Og ég hefi séð fleiri merki skilningsleysis á þýðingu bankans. Ég hefi séð þau á þessu þingi átakanlegast og greinilegast. Ég hefi séð hæstv.forsrh. halda fast við lokun bankans þangað til brakaði í stólnum undir honum. Þá og þá fyrst kenndi hann sín og iðraðist eins og fálki, sem fæst við rjúpu, sem hann hefir drepið. En þetta skilningsleysi hefir orðið og verður landsmönnum dýrt, hvernig sem fer. Lánið til að bjarga bankanum mun hvíla allþungt á oss fyrst um sinn, en ennþá verra, langtum verra, hefði það verið að hlaupa ekki undir bagga. Því miður er þetta mál ekki enn til lykta leitt. Ennþá er bankinn lokaður og ég get ekki neitað því, að ennþá er ég ekki ugglaus um lausn málsins, þegar ég hugsa til skilningsleysisins og þess, hve hæstv. stj. er háð jafnaðarmönnum, sem alkunnugt er, að hafa barizt ósleitilega fyrir lokun bankans. Mín skoðun er því sú, að hún hafi orðið oss dýr bankaráðsformennska hæstv.forsrh. Hann hefir leyft blöðum sínum sýknt og heilagt að rýra og naga traust bankans, þar til hann féll, en landsmenn borga brúsann, til þess að lenda ekki í enn meiri vandræðum. Þetta er þá líkræðan yfir bankaráðsformennsku hæstv.forsrh., því að hvernig sem fer, er sú formennska á enda. Líkræðan er samin eftir beztu vitund. Það fullvissa ég hæstv. ráðh. um. Hæstv. forsrh. hefir sjaldan hin síðustu 6–7 árin minnzt á mig án þess að minnast á „fjáraukalögin miklu“ (fjáraukalögin 1920–1921). Í hvert sinn, eða því sem næst, sem okkur hefir lent saman í ræðu eða riti - og það hefir verið talsvert oft -, hefir aðalvopn hans verið fjáraukalögin miklu. Með þeim hefir hann reynt að vega mig sýknt og heilagt. Nú hefir hæstv. ráðh. verið forsætisráðherra 2 heil ár, árin 1928 og 1929. Nú er því hægt að bera saman, hvor okkar hefir eytt meiru upp á væntanlega aukafjárveitingu, ég eða hann. Árin 1920–1921 falla á mitt bak, en árin 1928–1929 á hans. Áður en ég fer út í nokkurn samanburð um þetta ætla ég að minna á orð hæstv. ráðh. sjálfs, er hann sagði í þinginu 1928, og til þess að sýna, að ég fer rétt með, skal þess getið, að þessi orð standa í Alþt. 1928, B. 298. dálki: „Við ætlum ekki að ganga með „fjáraukalögin miklu“ á bakinu; í þær íhaldsspjarir ætlum við ekki að fara.

Við sjáum nú til

. Nei, það er áreiðanlegt, að við gerum það aldrei“. Eins og hin tilfærðu orð sýna, hefi ég tekið fram í ræðu hæstv. ráðh. við þetta tækifæri og sagt, að við skyldum sjá til. Ég ætla að enda þetta og athuga, hvort hæstv. ráðh. getur staðið við þetta eða ekki. Stj. hefir nú lagt fyrir þingið frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1928. Þar er farið fram á aukafjárveitingu að upphæð rúmlega 1.800 þús. kr. Ennfremur hefir stj. gefið bráðabirgðaskýrslu fyrir árið 1929. Samkv. þeirri skýrslu eru gjöld þess árs rúmlega 14400 þús. kr., en fjárveiting fjárl. var 10.850 þús. kr. rúml. Umfram fjárveitingu hefir því verið greitt á árinu um 3½ millj. kr. Þar við bætist svo það, sem ógreitt var um miðjan jan. í ár af gjöldum ársins 1929. Það áætla ég 1½ millj. kr., eða alveg eins og það var í fyrra. Greiðslur umfram fjárveitingar verða þá 4 millj. kr. 1929. Nú veit ég, að ekki kemur öll þessi upphæð á fjáraukalög að ári, en eftir að hafa athugað þetta mál, sem ég er nauðkunnugur, er ég viss um, að minna en 2,6 millj. kr. kemur ekki á fjáraukalög fyrir árið 1929, ef fylgt verður sömu reglu og hingað til. Ef gengið er út frá þessu í frv. hæstv. stj. fyrir árið 1928, þá verða fjáraukalög þessara ára 4,4 millj. kr., en „fjáraukalögin miklu“ voru ekki nema 4,3 millj. kr. Hæstv. forsrh. sýnist mér því hafa sokkið í þann pytt, sem hann svo að segja sór og sárt við lagði, að hann myndi ekki gera. Ég sé ekki betur en að hann muni verða talinn höfundur „fjáraukalaganna mestu“, og skilst mér þá, að stimpillinn, sem hann ætlaði að setja á mig, muni lenda á honum sjálfum: Ef hæstv. ráðh. skyldi vilja reyna að verja sig með því, að hann hefði ekki verið fjmrh. þessi ár, þá vil ég fyrst og fremst benda honum á, að hann hefir verið fjmrh. nokkurn hluta tímabilsins, og allan tímann hefir hann verið það, sem meira er en fjmrh., sem sé forsrh., og ábyrgð hans því mest allra ráðh. En það er annað, sem gerir árin 1920–1921 og 1928–1929 ósambærileg. - Árin 1920–1921 eru mestu dýrtíðarárin, sem yfir oss hafa gengið. Gott dæmi til að sýna mismuninn er það, að árið 1920 var dýrtíðaruppbót embættismanna 120% og 1921 137%, en 1928 og 1929 var hún 10%. Allir sjá, hve gífurlegur munur þetta er. Þetta munar milljónum fyrir ríkissjóð. Og svona er þetta á öllum sviðum. Kaupamannskaupið komst t. d. á þessum árum upp í 100 kr. á viku, en nú mun mega telja það um 50 kr. að meðaltali. Til þessa tók forsrh. ekkert tillit, þótt það auðvitað hlyti að koma niður á ríkisbúskapnum í öllum greinum. Enginn þáttur ríkisbúskaparins var ósnortinn af þessu. Alstaðar lagði dýrtíðin sína helköldu hönd á. Vegir, brýr, vitar, símar, skólar, spítalar, embættislaun, eftirlaun, póstgöngur, prentun, söfnin, allt varð um það bil tvöfalt dýrara en það er nú. Mér dettur í hug að nefna hér eitt dæmi um hina lamandi hönd dýrtíðarinnar, sem ég vænti, að hæstv.forsrh. rengi ekki. Það er þetta: Jónas Þorbergss., fyrrv. ritstj. Tímans, reit fyrir nokkru og birti opinberlega æfiágrip Hallgríms sál. Kristinssonar. Þar er sagt frá því, að á þessum dýrtíðarárum hafi Hallgr. sál. verið hugsandi mjög yfir skuldum þeim, sem hlóðust á kaupfélögin og Sambandið vegna dýrtíðarinnar. Honum hafi stundum fundizt sem lífsverk sitt væri að hrynja til grunna, því að skuldlaus eða skuldlítil verzlun var áhugamál hans. Nú spyr ég: Vill hæstv.forsrh. kenna Hallgr. sál. um skuldasöfnunina? Eða vill hann kenna bændum um hana? Ég vil það ekki. Ég kenni þetta rás viðburðanna, sem enginn ræður við. Ég þakka hamingjunni fyrir það, að á þessum árum tókst að verja ríkissjóðinn bölvun skuldaaukningarinnar, og ég álít, að þeir, sem fyrir því stóðu, eigi, að minnsta kosti kröfu á að vera lausir við álygar óhlutvandra manna. Áætlanir þingsins fyrir árin 1920–1921 reyndust minnst 100% lægri en veruleikinn krafði. Ekki hefir hæstv. núverandi stj. þá afsökun yfirleitt fyrir umframgreiðslum sínum. Sumir liðir hafa verið of lágt áætlaðir. Það viðurkenni ég, en stj. hefir borgað út stórfé, sem enga stoð hefir í fjárl. Ég vil geta þess til, að meðfram sé orsökin sú, að góðæri hefir verið óvanalegt þessi ár. En þá vaknar sú spurning, hvort stj. eigi eða hafi heimild til að greiða gífurlegar upphæðir utan fjárl. af því að tekjur fara fram úr áætlun. Mér er ljóst, að dómur um þetta fer mikið eftir því, til hvers greiðslan hefir farið, hvort það er til nytsamra framkvæmda, eða ónauðsynlegra bitlinga eða fánýts nefndafargans. Ég verð að segja, að mér þykir það undarleg fjármálaspeki eftir hin ágætu ár, sem á undan hafa gengið, að við skulum þurfa að taka lán til t. d. símastöðvar og útvarpsstöðvar. Hefði ekki verið viturlegra að láta af nægtum þessara góðæra til þessa, heldur en setja þessi fyrirtæki sem bagga á komandi ár, 10–15–20, sem sennilega verða sum vond og sum góð? Ég held, að lánin geti orðið mörg hjá okkur, ef í hvert skipti á að taka lán, er stórbygging er reist. Mín skoðun er sú, að það hafi verið mjög heppileg ráðstöfun, er fyrrv. stj. notaði hinn mikla tekjuafgang ársins 1925 til skuldagreiðslu: Mér er kunnugt um, að hæstv. stj. hefir keypt jarðir nokkrar í Ölfusi fyrir 100 þús. kr., vegna þess að þar er jarðhiti. Nú vil ég spyrja: Hvað ætlar hún að gera við þessar jarðir? Í fasteignamati eru þær metnar á rúml. 30 þús. kr., og þykir mér kaupverðið því hátt. Eins og kunnugt er voru á þinginu 1928 sett lög um friðun Þingvalla. Eftir þeim lögum er Þingvallasveitin friðlýstur helgistaður frá 1. jan. 1930, og verja á landið fyrir ágangi sauðfjár. Sem betur fer er enn lítið gert til þess að uppfylla ákvæði þessara 1. og við, sem börðumst gegn þessum l., höfum fengið sannanir fyrir, að það, sem við sögðum um kostnaðinn af framkvæmd þeirra, er sízt ofmælt, en það mál mun ég sennilega rekja betur síðar, ef af framkvæmdum verður. Það er þó ekki svo að skilja, að ekkert hafi verið gert á Þingvöllum í skjóli þessara friðunarlaga. T. d. hefir presturinn verið flæmdur burtu, bæjarhúsin rifin og byggt þar veglegt steinhús, sem ég veit ekkert hvað á við að gera, ef þar verður ekki prestur. Kunnugt er og, að Valhöll og konungshúsið hefir verið flutt með ærnum kostnaði. Hinn beini flutningskostnaður er þó hið minnsta, sem af þessu leiðir. Óbeinn kostnaður er margfallt meiri, því að til þess að komast að þessum húsum, þar sem þau eru nú, þurfti að leggja langan veg, með steypubrú á Öxará, leggja vatnsleiðslur m. m. Þar við bætist, að Valhöll var sett rétt hjá mýrarsvakka, svo að miklu fé hefir þurft að verja til þess að fylla svo upp í kring um hana, að hægt væri að ganga þar í kring þurrum fótum. Hve mikið allt þetta hefir kostað veit ég ekki, en það hlýtur að vera að minnsta kosti 100 þús. kr., og ég verð að segja, að ég hefi aldrei vitað gálauslegar og heimskulegar með fé farið. Ég er í Þingvallafriðunarnefndinni, og ekkert af öllum þessum verkum hefir verið undir mig borið, nema sjálfur flutningur húsanna, sem ég auðvitað var alveg mótfallinn. Mér blöskrar og sárnar að sjá þannig farið með fé, er ég hugleiði hinar mörgu knýjandi þarfir hvarvetna á landinu. Ég veit ekki hvort meðnm. minn, hv. 4. landsk., hefir samþ. þetta, en ég gæti bezt trúað, að hæstv.dómsmrh., sem er 3. maður í n., hafi einn ráðið þessu, og er það ekki meira en annað gerræði hans. Hann skeytir ekkert um lög né reglur, heldur fer því fram, sem honum sýnist í það og það skiptið. Ég get ekki endað þessi orð mín án þess að minnast nokkrum orðum á fimmtardómsfrv. það, sem hæstv. stj. hefir lagt fyrir þingið. Í þessu frv. eru alveg auðsæ stjórnarskrárbrot. Hæstv. stj. hefir eins og við hinir þm. unnið eið að því að halda ákvæði stjskr. Hún hefir unnið tvöfaldan eið að henni, þingeið og embættiseið. Ég ákæri hana fyrir að hafa rofið þennan endurtekna eið, ég ákæri hana fyrir að hafa leyft sér að reyna að raska þeim hornsteinum, sem stjórnskipulag vort er byggt á. Ég mun taka þetta nánar til athugunar síðar hér í d., ef frv. þetta gengur gegnum Ed., sem mér þykir mjög ólíklegt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er nú í þriðja sinn, sem ég hefi þá ánægju að sitja hér fyrir áróðri hv. stjórnarandstæðinga á eldhúsdegi.

Það ætti að vera í síðasta sinn

. Ég efast um, að hv. 2. þm. G.-K. trúi því sjálfur, að svo verði. - Í bæði skiptin hefi ég haft ástæðu til þess, þegar ég hefi hlýtt á ræðu aðalræðumanns stjórnarandstæðinga, að láta í ljós ánægju mína. Og eftir að ég hefi hlýtt á ræðu hv. 1. þm. Skagf. nú, sé ég, að ég hefi enn ástæðu til að þakka stjórnarandstæðingum fyrir það, hvernig þeir hefja árás sína á stj. Ég skal aðeins rifja það upp, hve mikla ástæðu ég hafði til að þakka hv.þm. í hitteðfyrra. Þá líkti hann mér við hinn forvitra, rómverska guð, sem hafði tvær ásjónur og horfði annari fram í tímann, en hinni aftur til hins liðna. En í fyrra var hv. 1. þm. Reykv. kjörinn til að hefja árásina á mig, og hóf hana þá með því að segja, að stj. væri að batna. Ef litið er í stórum dráttum yfir ræðu hv. 1. þm. Skagf., þá er það dálítið eftirtektarvert, að hann byrjar ekki á því að finna að stj. Nei, það finnst hv.þm. ekki liggja næst; hann byrjar með því að ráðast á þingið. Hv. þm. var að tala um, hve lítið lægi eftir það. Þetta væri 16. þingið, sem hann sæti, og þetta væri aumasta þingið af þeim öllum. Svo kom hv.þm. að mér. Og þá skyldi maður halda að rauði þráðurinn í ræðu hv.þm. hefði verið árás á forsætisráðherrann. Nei, það var langtum meira árás á gamla ritstjóra. Tímans, Tryggva Þórhallsson, sem hv.þm. verður svo oft talað um. Þegar hv.þm. svo löngu síðar fer að ráðast á ráðh., verður hann að rifja upp eitthvað gamalt til þess. En ég fyrir mitt leyti er mjög ánægður með, hvernig fór um okkar viðskipti, og hefi enga ástæðu til að reyna að bæta um það aftur. Svo hélt hv.þm. áfram að tala við ráðherrann, og þá var ég að bíða eftir einhverri nýrri samlíkingu hjá honum. Jú, hún kom. Hv. þm. líkti mér við fálka, þennan göfuga og hrausta fugl, sem um langt skeið var í skjaldarmerki Íslands. Ég verð einu sinni enn að þakka hv.þm. fyrir það, hvernig hann byrjar aðalárásarræðu sína.

Það hefði átt að líkja hæstv. ráðh. við sauð. - ÓTh: Það hefði verið réttara að líkja honum við þorsk

. Nei, ég vil heldur láta líkja mér við sauð heldur en þorsk. Ég verð að víkja að því, sem hv.þm. beindi til mín sem ritstjóra Tímans. - Af því gamla, sem hv.þm. nefndi, var það, að ég hefði kallað hv. 3. landsk. skuldakóng, og ég vil undirstrika það, að ég skal gera það enn, hvar og hvenær sem er, því að ég álit það verðskuldað nafn. En það var ekki það, hverjar skuldirnar eru á pappírnum, sem setti aðalsvipinn á ráðherradóm hv. 3. landsk. Það, sem var höfuðsvipurinn, var það, að þegar yfir Ísland kom eitthvert hið mesta góðæri og veltiár, sem yfir landið hefir komið, þá notar stj. það, með hv. 3. landsk. í broddi fylkingar, til að breyta því góðæri í hið mesta böl, með því að láta dynja yfir þjóðina hina mestu gengishækkun, sem dæmi eru til, sem bæði bankar og einstakir atvinnurekendur enn standa undir með bogin bök, vegna ofurþunga hinna ranglátu byrða. Því næst talaði hv.þm. um það, sem ég hefði sagt um hans eiginn ráðherradóm. Náttúrlega get ég látið minn dóm koma fram um það á ný, en ég þarf ekki að vera að rifja það upp aftur, því að ég get vitnað í annan dóm, dæmdan af hans eigin flokksmönnum. Hv. þm. varð fjmrh. í fyrsta skipti þegar hann varð ráðherra. Svo komst hans flokkur aftur til valda, og ég hygg, að engum af hans flokksmönnum hafi þá dottið í hug að gera hann að fjármálaráðherra, en sá, sem var gerður að fjmrh., var verkfræðingur, sérfræðingur í atvinnumálum. En engum kom í hug að gera hann að atvmrh.; það var álitin jafnmikil fjarstæða og að gera hv.þm. sjálfan aftur að fjmrh.

Það er víst sérfræðingur í lögum, sem er dómsmrh. núna.?

. Svo kom hv.þm. aftur að okkar gömlu málum og „fjáraukalögunum miklu“. Sagðist einu sinni hafa haft þau með sér þegar hann var í þingmálafundaferð, og talaði mikið um þann árangur, sem orðið hefði af því. Það er fróðlegt að tala mikið um það, en það er ennþá fróðlegra að sjá, hver árangurinn hefir orðið í verkinu. Hv. þm. var með þau í töskunni, þegar hann bauð sig síðast fram í Skagafjarðarsýslu, - og hver varð árangurinn? Hann varð sá, að atkvæðum mótstöðumanna hans fjölgaði meira en nokkru sinni áður, um 50–100%, en hans eigin atkvæðum fækkaði að sama skapi. Það hefir m. ö. o. aldrei verið komið eins nærri hv.þm. með hinn pólitíska skurðhníf eins og einmitt þegar hann var með fjáraukalögin miklu í töskunni. Og sami hefir árangurinn orðið annarsstaðar úti um land, því að við sjáum hann alstaðar við síðustu kosningar. Það er, sem sagt, hinn mesti stjórnmálaósigur, sem nokkur flokkur hefir beðið síðan árið 1908. Ef þetta mætti nú skilja sem árangur af bardagaaðferð hv.þm., þá vildi ég fyrir mitt leyti óska þess, að hv. 1. þm. Skagf. færi sem oftast út um byggðir landsins með fjáraukalögin miklu í töskunni. Hv. 1. þm. Skagf. vék svo ofurlítið að skýrslu, sem hann hefði gefið á þingi sem fjmrh. - ég man ekki, hvort það var á þinginu 1920 eða 1921 - og skýrslu, sem ég sem settur fjmrh. gaf á þinginu í fyrra. Um þær skýrslur er það að segja, að engum er kunnugra um það en hv.þm. sjálfum, að þær skýrslur eru samdar af starfsmönnum í fjármálaráðuneytinu, og verður fjmrh. mjög að reiða sig á það, sem þeir starfsmenn gefa upp. Hv. þm. sagði, að aðstaða okkar um þetta hefði nákvæmlega verið sú sama. En ég vil segja það, að það er mjög rangt að segja, að okkar aðstaða væri nákvæmlega sú sama. Hv. þm. var fjmrh. og hafði ekkert annað starf á hendi, og átti þess vegna að hafa lagt alveg sérstakt starf í það, þegar þessi skýrsla var samin. Ég hafði, aftur á móti, hlaupið til, þegar Magnús heitinn Kristjánsson dó, og bætt því ofan á önnur störf; meira að segja sat ég líka samhliða á búnaðarþingi, og gat þá ekki hjá því farið, að ég yrði miklu háðari starfsmönnum í stjórnarráðinu um þessa skýrslugerð.

Báðar skýrslurnar voru réttar

. Það reyndist síðar, að þær voru hvorugar fyllilega réttar. Þá vék hv.þm. að því, hvað þeir stjórnarandstæðingar væru vel innrættir í minn garð; ég hefði smíðað vopnin, en þeir vildu ekki beita þeim, þeir væru svo meinlausir og saklausir. Hvernig stendur á þessu? Ég hefi ekki beðið þá að vera meinlausa. Og hafi ég verið grimmur og harður við þá, því koma þeir þá ekki líka með sína grimmd? Ég bið þá engrar vægðar. Komi þeir bara og með þau vopn á mig, sem þeir geta! Þá vék hv.þm. að sérstöku atriði frá því að ég var ritstjóri Tímans, sagði, að ég hefði þá viljað leggja skatta á krossa, en vildi nú ekkert við það fást eða væri á móti því, eftir að ég hefði verið krossaður sjálfur. Hv. þm. getur borið fram frv. um það efni, og ég lofa hv.þm. því hér í heyranda hljóði, að ég skal vera tilbúinn að samþykkja slíkt frv. hvenær sem er.

Hversvegna kemur hæstv. ráðh. ekki með það sjálfur?

. Ég hefi einu sinni borið fram þess háttar frv., og goldið Torfalögin að því leyti, en þá var það fellt fyrir mér, mig minnir af hv.þm. og flokksbræðrum hans. En ég skal fylgja því af öllu afli. Svona er þessu þá varið, og hv. stjórnarandstæðingar geta hagað sér eftir því; öruggasta atkv. sitt skulu þeir hafa frá mér.

Það er ekkert að marka, hverju hæstv. ráðh. lofar

. Það er bezt að láta reynsluna skera úr því. Svo sagði hv.þm., að ég hefði lánað kaupmanni einum hér í bæ 300.000 kr. úr Brunabótafélagi Íslands. Ég verð að segja það, að þetta var það illgjarnasta, sem kom fram í ræðu hv.þm., og hv.þm. veit vel, hvernig á þessu stendur. Það var einn af hans kunnustu fylgismönnum, sem lagði til, að stjórn Brunabótafélagsins fengi leyfi til að gera þetta, til að reyna að bjarga allmiklum fjármunum fyrir Brunabótafélag Íslands. Forstjóra Brunabótafélagsins fyrrv. mun ekki hafa gengið annað til en þetta. Ef hv.þm. því óskar að ræða þetta frekar, þá getur hann fengið allar upplýsingar um þetta mál hjá þessum nánasta samherja sínum. Þá talaði hv.þm. mikið um fjós á öðrum bændaskólanum. Hann talaði aðeins um fjós, en það er um fjós og hlöðu að ræða. Já, „öðrum fórst en ekki þér“, því hv. 1. þm. Skagf. á sína sögu gagnvart bændaskólunum, og ef við förum að rifja upp, hvaða fjármuni hv.þm. lét renna úr ríkissjóði til íbúðarhússins á Hvanneyri, þá kemur það fram, að hann lét ríkissjóðinn borga þá helmingi hærri upphæð en ég hefi látið ganga til fjóss og hlöðu þar, og þótt nauðsynlegt sé að hafa stórt og gott íbúðarhús á slíkum stað, þá hygg ég þó, að gott fjós og hlaða sé enn nauðsynlegra fyrir rekstur bændaskóla. En hvað snertir heimildir fyrir stj. til að láta gera þetta, þá er sú saga svo löng, að hún nær aftur í stjórnartíð hv. 1. þm. Skagf. Það var á þinginu 1927, sem erindi kom frá bændaskólastjóranum á Hvanneyri um, að það væri ekkert undanfæri, að það yrði að byggja upp fjósið á Hvanneyri, og fjvn.Nd. lagði einróma til, að á liðinn „ýmisleg útgjöld“ væri bætt 9.000 kr. í þessu skyni, og að á næsta ári skyldi koma meira. Þetta var samþ. hér í hv.Nd., og þar sem hv.þm. var að tala um, að þetta væri mál, sem kæmi mönnum mjög á óvart, þá er þó skýrt og skilmerkilega frá því sagt í landsreikningnum, sem nú hefir verið útbýtt hér, auk þess sem þessi saga er öllum kunn, sem sátu í Nd. á Alþingi 1927. En hv.Ed. felldi þessa fjárveitingu að því sinni. Í fjárl., sem sett voru 1928, var þetta aftur borið fram af stj. og samþ. af Alþingi, og svo var farið að hugsa um framkvæmdir á verkinu. Húsameistari ríkisins var sendur upp eftir meðan stóð yfir þingið 1928. Ég man ekki dagsetninguna, hvenær hann fór þessa ferð, en svo mikið er víst, að þegar hann kom aftur, voru fjárl. svo langt komin, að ekki var hægt að koma brtt. að. Af till. húsameistara er það að segja, að hann taldi „plan“ það, sem verið hafði áður um það, hvernig fjósið skyldi verða, með öllu óframkvæmanlegt. Það átti nefnilega að notast við veggi úr gamla fjósinu, en hann taldi það með öllu ógerlegt. En þá þurfti að leysa málið á annan hátt. Við vildum ekki, að þarna færi eins og í Reykholti, að fjósið dytti niður á kýrnar. Ég veit ekki nema hv. 1. þm. Skagf. hafi viljað það, en okkur þótti það höfuðskömm, að láta það koma fyrir á öðrum bændaskóla landsins. Húsameistari lagði til, að reist yrði nýtt fjós, fyrst ekki var hægt að nota það gamla. Húsameistari gerði áætlun um kostnaðinn í þinglokin 1928. Sú áætlun og þessar till. hans komu fyrir fjvn.Nd. rétt í þinglokin. Fjvn. hafði ekki langan tíma til stefnu, og ég man ekki, hvort sérstök samþykkt var gerð um þetta, en n. áleit, að í þessu efni yrði að fara eftir því, sem húsameistari legði til. Það var vitanlega ekki formlegt að veita úr ríkissjóði þá upphæð, sem þetta kostaði, en það var gert í samráði við fjvn. og farið eftir till. sérfræðings, húsameistara ríkisins. Á þessum grundvelli var málið framkvæmt. Þessi bygging kostaði meira en áætlað var, eins og oft vill verða, og mér þykir ekkert undarlegt, þó að mörgum þm. vaxi þessi upphæð í augum. Og enginn átti von á því í upphafi, að þetta yrði svona dýrt. En ég skal taka það fram, að mér veg hún ekki mjög í augum. Hv. þm. sagði, að þarna hefði verið byggt yfir búfé einstaks manns. En hann veit það vel, sá hv.þm., að þetta er ekki rétt nema að litlu. Þó að ríkið eigi ekki ennþá mjög mikið af fénaði á Hvanneyri, þá er ætlazt svo til, að það verði ekki svo framvegis. Hv. Ed. gerir a. m. k. ráð fyrir því, að í framtíðinni verði rekið myndarlegi bú á Hvanneyri, sem verði ríkiseign. Ég skal með mestu ánægju taka á móti ávítum fyrir það, að ég lét reisa þarna myndarlegt fjós og hlöðu. Og ef nú stæði svo á, að þyrfti að taka slíkar ákvarðanir, mundi ég snúast alveg eins við því).

Ekki má nú gleyma fjárveitingunni

. Hv. þm. mega láta mig sæta ábyrgðinni fyrir þetta. Þeir mega koma og segja: „Þar sem bændaefni landsins eiga að læra að búa, þar á fjósið að detta niður á kýrnar“. Hv. 1. þm. Skagf. spurði, hvernig verkinu hefði verið hagað, hvort það hefði verið ákvæðisvinna eða daglaunavinna. Því get ég ekki svarað nú; ég hefi engan tíma fengið til að fara og spyrja húsameistara að því. Hv. þm. heldur ef til vill, að ég hafi haft einhverja pretti í frammi við þetta, en ég skal segja honum það, að húsameistari sá um þessa byggingu eins og allar aðrar opinberar byggingar og hefir vafalaust hagað sér eins um þessa sem um allar aðrar. Hv. þm. sagði, að umhyggja mín fyrir landbúnaðinum sýndi sig í þessu. Ég léti reisa svona stórbyggingu á einum stað fyrir afar mikið fé, en ríkissjóður væri lokaður fyrir 8–10 sveitum norður í Skagafirði, þegar þær vildu fá styrk ríkisins til að koma upp raforkuveitum. Ég ætla ekki að fara langt út í það mál nú, en aðeins geta þess, að nú er verið að semja heildarlöggjöf fyrir raforkuveitur. Þess vegna eiga einstakar sveitir ekki að hlaupa fram fyrir, meðan verið er að koma skipulagi á þetta mál. En þegar þessi löggjöf er komin, þá geta Skagfirðingar komizt að með sínar till. eins og aðrir. En ég mun jafnan, meðan ég er atvmrh., telja það skyldu mína að hlynna alveg sérstaklega að bændaskólunum, sem ég tel einna þýðingarmestu stofnanir landbúnaðarins. Þá talaði hv.þm. um Búnaðarbankann og það húsnæðisleysi, sem hann ætti við að búa. Sem betur fer, eru fyllstu líkur á því, að það húsnæðisleysi verði ekki lengi. Og það grunar mig, að ef ég verð lengi ráðh., sem enginn veit, að ég muni fremur fá árásir fyrir það, að hafa fengið bankanum of veglegt húsnæði en of lélegt, og til þess hefi ég fremur skap. Ég vil heldur fá átölur fyrir að vera of rausnarlegur en of knífinn í því efni. Hv. þm. talaði um, að ég hefði dregið lengi að stofna bankann, en ég hefði ekki dregið að veita bankastjórastöðurnar. En hvernig er hægt að stofna banka án þess að skipa bankastjóra? Bankinn er ekki stofnaður fyrr en bankastjórarnir eru komnir. Hv. þm. vill láta draga að skipa bankastjórana. En hverjar hefðu afleiðingarnar orðið, ef það hefði verið gert? Þá hefði vitanlega öll undirbúningsvinna undir það að koma skipulagi á bankann orðið að bíða. Heldur hv.þm., að allar reglur fyrir hinar mörgu deildir bankans og yfirleitt allt fyrirkomulag bankans hefði skapað sig sjálft, svo að bankinn hefði allt í einu komið fram alskapaður eins og Aþena forðum út úr höfðinu á Seifi? Nei, til alls þessa þarf mikla vinnu, og hverjir áttu að vinna það verk aðrir en bankastjórarnir? Það er gæfa, að hv. 1. þm. Skagf. átti ekki að skipa bankastjórnina. Hann hefði látið það dragast, svo að bankinn hefði ekki getað tekið til starfa og ekkert verið hægt að gera. Ég vona, fyrst bankastjórnin var skipuð á þeim tíma, sem var, en ekki dregið að gera það, þá takist að vinna hinn nauðsynlegasta undirbúning, áður en hann flytur í þau bráðabirgðahúsakynni, þar sem hann verður að vera, þangað til hann fær önnur veglegri og betri húsakynni en þar eru. Þá kom hv.þm. að því í ræðu sinni, þegar ég hafði á hendi yfirstjórn Íslandsbanka, eins og hann orðaði það. Honum fannst, að þessi generalbankastjóri, Tryggvi Þórhallsson, hefði að mestu leyti eða öllu leyti verið valdur að þessum vandræðum Íslandsbanka. Það hefði þó verið munur á hinum fyrrv. ráðherrum og þessum. Þeir hefðu vitað og skilið, hvað þeir voru að gera. Hv. 1. þm. Skagf. vissi, hvað hann var að gera, þegar hann tók enska lánið, það versta lán, sem nokkru sinni hefir verið tekið Íslendingum til handa. Hv. 3. landsk. vissi, hvað hann var að gera, þegar hann skipaði Landsbankanum að beina einni millj. til Íslandsbanka. Hv. þm. vill, að ég hefði gert slíkt hið sama og látið ríkið taka á sig alla súpuna, þegar bankastjórn Íslandsbanka kom til mín og fór fram á það. Ég er sammála hv.l.þm. Skagf., að það er mikill munur á mér og hinum fyrrv. bankaráðsmönnum Íslandsbanka að þessu leyti. En ég er ósammála hv. 1. þm. Skagf. um annað. Það hefir komið fram áður í ræðu hjá honum, að hann álítur, að fyrst og fremst hafi ég sem bankaráðsformaður átt að hugsa um hag bankans, en ég álít, að fyrst og fremst hafi átt að hugsa um hag landsins. Annars fer ég ekki langt út í það mál. Ég býst við, að flestir séu nú ánægðir með það, hvernig þetta mál var leitt til lykta, og kvarta því ekki yfir því, hvernig komið er. Ég fyrir mitt leyti er mjög ánægður, ekki sízt fyrir það, að hv. 1. þm. Skagf. hefir haft tækifæri til að halda líkræðuna yfir bankaráðsformennsku minni, þó að ég hefði fremur kosið, að hann hefði getað flutt hana fyrr. Árið sem leið var ég að hugsa um að fara þess á leit við konung; að hann vildi létta því af forsrh. landsins með útgáfu bráðabirgðalaga að vera bankaráðsformaður fyrir prívatbanka. Enginn maður er glaðari en ég út af því að vera nú leystur við að vera bankaráðsformaður Íslandsbanka. Hv. þm. fór loks að tala um fjáraukalögin í sinni tíð og fjáraukalögin nú. Ég ætla ekki að fara langt út í það mál; það heyrir undir fjmrh. Hv. þm. fór hér sem oftar með villandi og rangar tölur. Ég skal aðeins nefna tvö atriði. Annað er umframgreiðsla á berklavarnakostnaðinum frá stjórnartíð hv. 1. þm. Skagf. Árið 1924 var sú umframgreiðsla 256 þús. kr., 1925 var hún 204 þús. kr., 1926 var hún 191 þús. kr. og 1927 var hún 360 þús. kr. Hitt atriðið er jarðræktarlögin. Árið 1927 var umframgreiðsla vegna þeirra 129 þús. kr. Engin þessara upphæða var tekin í fjáraukalög, en svona umframgreiðslur eru í fjáraukalögunum nú. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi til að sýna, hvað villandi þessar tölur eru hjá hv.þm. Nú skal ég ljúka máli mínu, en vil aðeins minnast á það, sem hv.þm. talaði um einn af mínum látnu vinum, Hallgrím Kristinsson. Hann var að tala um, hvað hann hefði sagt, og var að gera samanburð á sér og honum. Ég vil ekki taka þátt í því starfi með hv. 1. þm. Skagf., hvorki nú né endranær. Ég hefi enga tilhneigingu til að nefna þá í sömu andránni, hv. 1. þm. Skagf. og Hallgrím Kristinsson, og samanburð á þeim mun ég aldrei gera.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það voru nokkur atriði í ræðu hv. 1. þm. Skagf., sem að mér snéru. Hv. þm. las upp skýrslu um skuldir ríkissjóðs eins og þær hafa verið samkv. landsreikningunum mörg undanfarin ár. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi farið rétt með þær tölur, sem hann tók upp úr landsreikningunum fram til ársloka 1928. En svo fór hann að gera áætlun um það, hvernig útkoman væri með skuldirnar árið 1929, og þá fataðist honum útreikningurinn. Ég undrast, að maður, sem hefir verið fjmrh., skuli láta sér sæma að fara með svo villandi tölur. Hann sagði, að árið 1929 hefðu skuldir ríkissjóðs vaxið úr 13,6 millj. kr. upp í 18,5 millj. kr. Þessa staðhæfing sína byggir hann á því, að á árinu 1929 hafi stj. tekið 5½ millj. kr. lán, og bætir því við skuldarupphæðina eins og hún var við árslok 1928. Sannleikur þessa máls er sá, að á síðastl. hausti gerði stj. samning við enskan banka um 5½ millj. kr. lán, og mátti stj. nota svo mikið eða lítið af þessu láni, sem hún teldi sig þurfa. Nú notaði stj. af þessu um 2½ millj., og var þeirri upphæð varið til að greiða aðrar skuldir, sem ríkissjóður var í og taldar eru í landsreikningnum 1928. Fór mest af þessu fé til Landsbankans. Hér er því aðeins um tilfærslu á skuldum að ræða. Ég tók það fram við 1. umr. fjárl., að skuldir ríkissjóðs hefðu að mestu staðið í stað á árinu sem leið, og þó heldur minnkað. Við þetta stend ég hvar sem er. Allt tal hv.þm. um hækkun á skuldum ríkissjóðs á árinu 1929 er því vísvitandi fals og staðlausir stafir. Þá kom hv.þm., með miklar bollaleggingar um það, hvernig það yrði með skuldir ríkissjóðs í framtíðinni. Hann sagði, að ef þetta og þetta lán yrði tekið, þá mundu skuldir ríkissjóðs verða svona og svona miklar. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að þar sem skuldir ríkissjóðs væru 18 millj. kr. - en það er vitanlega alrangt, - þá mundu skuldirnar verða 30 millj. kr., þegar búið væri að taka það 12 millj. kr. lán, sem stj. hefði heimild til. Þetta er náttúrlega. auðvelt reikningsdæmi, sem óþarfi var að leggja fram hér. Allir vita, að 12 við 18 eru 30. Auk þess vita allir hv.þm., nema þá ef til vill hv. 1. þm. Skagf., að þessar 2½ millj., sem búið er að taka, eru hluti af 12 millj. kr. heimildinni. En hv.þm. er nú ekki að rekja sannleikann svo nákvæmlega. Og ef hv. andstæðingar hafa ekkert annað en ódrýgðar syndir stj. til að tala um, þá fara nú ásakanirnar að verða léttvægar. Hv. þm. lét mjög á sér skilja, að lítil gætni væri sýnd í fjármálum. En ég verð að segja það, að ef athuguð er atkvgr. við 2. og 3. umr. fjárl. nú í þessari d., muni það koma í ljós, að það er hv. 1. þm. Skagf. og hans flokksmenn, sem hafa viljað fara ógætilega. Nú vill hv. 1. þm. Skagf. og hans flokksmenn, að byggðar séu raforkuveitur úti um allar sveitir, og í sambandi við það sé ríkissjóði steypt í milljóna ábyrgðir og skuldir. Ég hefi í raun og veru alls ekki á móti raforkuveitum, síður en svo. Þær framkvæmdir eru sjálfsagðar, þegar hægt er að koma þeim upp án þess að stofna héruðum og ríkissjóði í fjárhagslegan voða. En hv.þm. og hans flokksmenn vilja byrja á þessum framkvæmdum undir eins, án þess að athuga, hvort ríkissjóður hefir nokkurt bolmagn til að reisa rönd við slíkum útgjöldum. Eins og nú er ástatt, þá er enginn tekjuliður ákveðinn, sem mæti þessum raforkuveitum og þeim kostnaði, sem af þeim leiðir. Og þá er ekki um annað að gera fyrir ríkissjóð en að taka lán. Og get ég ekki séð hvað gæti komið ríkissjóði í skuldir, ef ekki það. Þá sagði hv.þm., að áætlun 7. gr. fjárlagafrv., um vexti og afborganir lána, væri of lág, og sagði í því sambandi, að það mundi væntanlega koma fyrir, að lán yrði tekið á þessu ári. Það er nú fyrst og fremst ómögulegt um það að segja, hvort eða hve mikið lán verður tekið þetta ár, og því ómögulegt að segja um það, hve mikla vexti ríkissjóður verður að greiða. En þó að lán verði tekið, þá er nú svo með það lán, sem tekið verður til vissra stofnana og fyrirtækja, að þessi fyrirtæki standa undir sínum lánum sjálf, og kemur alls eigi á bak ríkissjóði að greiða vexti og afborganir. Svo er t. d. um síldarverksmiðjuna, símastöðina, skrifstofubygginguna og Byggingar- og landnámssjóðinn, og þangað fer þó mest fjármagnið.

En Íslandsbanki?

. Íslandsbanki sýndist standa í blóma, þegar frv. var samið, og ekki hægt að vita, að kassinn tæmdist svona hastarlega.

Má maður koma með brtt.?

. Já, hv.þm. má koma með brtt.; það bannar honum enginn. En það er vel á minnst hjá hv.þm., að allt útlit er fyrir, að Íslandsbanki muni verða þungur baggi á ríkissjóði.

En framlagið til Landsbankans?

. Landsbankinn greiðir 6% vexti af því. Veit hv.þm. það ekki?

Nei, það hefir ekki verið upplýst

. Það stendur þó í samningunum milli ríkisstj. og Landsbankans. Eða heldur hv.þm., að þetta sé ekki satt?

Nei

. Mig furðar það, að hv.þm., sem er endurskoðandi landsreikninganna, skuli ekki vita þetta, og ég held, að það hefði verið betra fyrir hann að kynna sér þetta mál, áður en hann fór að tala um það. Þá sagði hv.þm., að það væri fært til vaxta í 13. gr., sem ætti heima í 7. gr. Þetta skiptir engu máli um fjárhagsafkomu ríkisins. Hann sagði, að þetta væri gert til að fela vextina, en þetta er gert eftir fyrirlagi þingsins, að vextir af byggingu landssímastöðva skyldu vera færðir í 13. gr., og fjvn. þessarar d. hefir fallizt á þetta. Það, sem hv.þm. á hér við, eru vextir og afborganir af byggingarkostnaði landssímastöðvarinnar. Í frv. er þetta sett í 13. gr. beinlínis eftir fyrirmælum þingsins í fyrra, enda hefir fjvn. þessarar d. ekkert haft við þetta fyrirkomulag að athuga. Það þarf því ekki að eyða orðum að þessari firru hv.þm. Hv. þm. var að tala um það, að ekki væru talin í 7. gr. fjárlagafrv. öll þau lán, sem ríkissjóður hefir tekið. Til þess er því að svara, að það hefir aldrei verið gert, að telja þar öll lán, sem landið hefir tekið. T. d. er það svo um lán til veðdeildarbréfakaupa, að þau hafa hvorki verið talin sem skuld á landsreikningnum né vextir af þeim verið færðir í 7. gr. fjárlagafrv. Hv. þm. talaði um, að hv. 3. landsk. hefði lækkað skuldir ríkissjóðs á þeim árum, sem hann var fjmrh. Á þessum árum voru litlar framkvæmdir af hálfu hins opinbera, og var því hægt að borga nokkuð af skuldum. Ég viðurkenni fyllilega, að það var gert. En þó var það svo, að þessi hv.þm. (JÞ) tók í ráðherratíð sinni nokkurra millj. króna lán, en það sést bara hvergi í fjárl. eða landsreikningum. Þetta fé fór til veðdeildanna, og er að sínu leyti hliðstætt því fé, sem núv. stj. væntanlega tekur að láni til Byggingar- og landnámssjóðs. Sá er aðeins munur á, að það fé, sem hv. 3. landsk. tók til láns, fór til bygginga í kaupstöðum og kauptúnum, en Byggingar- og landnámssjóður fer til þess að byggja upp sveitir landsins. Þegar hv. 1. þm. Skagf. var að tala um, að útlit væri fyrir, að ríkissjóður myndi komast í stórskuldir í tíð núv. stj., gleymdi hann alveg að minnast á það atriði, að nú er verið að byrja hér stórkostlegar framkvæmdir, sem Alþingi hefir ákveðið, að í skuli ráðizt og veitt fé til.

Ég tók þetta fram

. Stj. á því ekkert ámæli fyrir þetta. Ef ekkert væri gert, en safnað stórum skuldum eins og árin 1920 og 1921, þá væri einhver ástæða til ásakana. Þá var allt etið upp og sást ekkert eftir. Þá var hv.þm. enn með spádóma fram í tímann - hann sýnist halda mikið upp á þá -um það, hversu há fjáraukalögin fyrir næsta ár mundu verða. Sagði hann, að þau myndu verða ennþá hærri en „fjáraukalögin miklu“. Skal ég ekki fara að metast um þetta við hann; reynslan mun skera úr því. En út af því, sem hann sagði, að hann vissi til, að búið væri að greiða úr ríkissjóði ½ millj. kr. síðan ég gaf hér skýrslu mína við 1. umr., vil ég geta þess, að ég bætti við einn lið í þessari skýrslu minni 200 þús. kr. umfram það, sem greitt hafði verið. Verður a. m. k. að draga það frá upphæð þeirri, sem hv. 1. þm. Skagf. talaði um. Annars finnst mér þetta, hvort búið er að borga krónunni meira eða minna síðan þing kom saman, vera smámunir, sem ekki er hægt að eyða tímanum til að tala um. Fleiru þykist ég ekki þurfa að svara úr ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hún var full af hógværum blekkingum og rökvillum í því nær hverju atriði. Sérstaklega er sú fullyrðing hans, að skuldir ríkissjóðs séu nú 18,5 mill. kr., algerlega röng, og er upphæðin nærri 5,5 mill. kr. of há, eins og ég benti á áður. Vil ég að lokum skora á hv.þm. að færa skýr rök að þessari staðhæfingu sinni; ella verður hún að teljast markleysa ein.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það eru mjög fá atriði í ræðu hv. 1. þm. Skagf., sem ég þarf að svara, og þá helzt út af „litlu Þingvallanefndinni“, sem við erum báðir saman í. Hefir ekki borið á öðru en að samvinnan gengi þar vel, við höfum verið mjög sparsamir báðir og tekizt með lagni að bægja frá nefndinni útgjöldum, sem aðrir vildu á hana leggja. - Út af kaupunum á Ölfusjörðunum skal ég geta þess, að Þorkell Þorkelsson veðurfræðingur hefir gert rannsóknir á hitamagninu á þessum stöðum og komizt að þeirri niðurstöðu, að þarna væru um 100 jarðhitaop. Og ef reiknað er með því kolaverði, sem nú er hér í Reykjavík, og að notaður væri helmingur af þessari orku, þá mundu jarðirnar á þennan hátt gefa af sér 2 þús. kr. á dag. Þessi notkun er að vísu ekki byrjuð ennþá.

En kostar ekkert að vinna þessa orku?

. Jú, að vísu, en þarna liggur mikill fjársjóður falinn, þar sem orkan er. Ennfremur hefir í tveim holunum fundizt radium. Veit ég ekki; hversu mikið það er, en það er þó alltaf mjög mikils virði. Ég vil því ráðleggja hv. 1. þm. Skagf., fyrst og fremst vegna sinnar eigin framtíðar, að bíða með alla óvinveitta útreikninga vegna þessara jarðakaupa. Annars er hætt við, að fari líkt fyrir honum og hv. 1. þm. G.-K. (BK), þegar hann reiknaði það út, að landið mundi fara á höfuðið vegna kaupa á símastaurum, þegar sími var fyrst lagður um landið. Hv. þm. (MG) greip fram fyrir sig, þegar hann fór að tala um aðgerðir hátíðarnefndar á Þingvöllum og finna að flutningi „Valhallar“ og konungshússins af hinum helga sögustað. Það var hátíðarnefndin, sem lagði til að þetta yrði gert, og kostnaðurinn af því telst til hátíðarkostnaðar. Ég veit, að nefndin getur aldrei hlotið annað en frægð og hrós fyrir þessa ráðstöfun, og ég vænti, að hv. meðnefndarmaður minn, þm. Dal., verði í sumar fús til að taka sinn hlut af þökkunum fyrir þetta. Í sambandi við bæinn á Þingvöllum dettur mér í hug lítil saga. Þegar konungur kom hér fyrir rúmum 20 árum, var einn maður, sem endilega þurfti að fá kross, en ráðherrann, sem þá var, sagði, að þetta andlit vildi hann ekki „presentera“ fyrir kónginum. Og svo fékk maðurinn bara medalíu. Svipað er með Þingvallabæinn, að mér fannst ekki hægt að „presentera“ hann eins og hann var fyrir hátíðagestum innlendum og útlendum. Það hefir verið talað um að láta einn eða tvo prinza búa þar í vor, og er ekki ósennilegt, að upp úr þessu hafist talsvert af krossum, jafnvel handa smærri Þingvallanefndum eins og þeirri, sem við hv. 1. þm. Skagf. erum saman i. Honum til hugfróunar skal ég nú lofa að gefa honum, í viðbót við það, sem að sjálfsögðu fellur í hans skaut sem eins af þremur umráðamönnum Þingvallabæjar, alla þá krossa, sem ég kynni að fá fyrir að vera einskonar landsdrottinn á Þingvöllum vorið 1930. Út af fimmtardómsfrv. sé ég ekki ástæðu til að fara mörgum orðum. Hv. 1. þm. Skagf. vildi segja, að í því væri eitt, tvö eða jafnvel þrjú stjórnarskrárbrot. Þegar rætt var um fimmtardómsfrv. í hv.Ed., hafðist það upp úr umtalinu um stjórnarskrárbrot, að menn voru minntir á, að fyrir fáum árum bar hv. 3. landsk.þm., sem þá var ráðh., fram frv., þar sem var óþægilega skörp ör til hv.þm. Dal., og var sú tillaga margfalt nær því að brjóta stjórnarskrána en ákvæði þessa frv. Þetta þótti ekki bera vitni um sérlega frómt hugarfar hjá hv. 3. landsk.þm., að hann hafði í hyggju að bola þessum núverandi flokksbróður sínum frá þingsetu með lagaboði, og í þetta var vitnað í hv.Ed., um leið og það var viðurkennt, að mjög litlar líkur væru til, að fimmtardómsfrv. kæmi nokkursstaðar nærri stjórnarskránni.

Magnús Jónsson *) Ég býst við, að það fari nú fyrir mér eins og áður hefir farið bæði fyrir mér og öðrum, sem yrt hafa á hæstv. stj., að ég geri ekki annað en innvinna mér enn einu sinni þakklæti hæstv.forsrh. Venja hans hefir verið sú á undanförnum þingum, þegar bornar hafa verið á hann sakir, að í stað þess að bera þær til baka, þá hefir hann bara sagt: „Ég þakka“. Hann þakkaði í fyrra, þakkaði líka í hitteðfyrra. Hann þakkar enn, og þakkar eflaust líka á morgun eins og endranær. Þegar sagt er, að hann hafi brotið öll þau loforð, er hann gaf meðan hann var ritstjóri, þá bara þakkar hann. - Þegar sýnt er fram á, hve óhollur hann hefir reynzt bændastétt landsins, þá þakkar hann enn. - Ég þykist vita, að eins muni fara fyrir mér. Ég veit, að hann þakkar mér bara. En ég læt mér það í léttu rúmi liggja, því ég veit ósköp vel, hversu alvarlega það er meint.

Það er meint alveg einlæglega

. - Ójá, ég fer nú líka nærri um það! Annars er talsvert skemmtilegt að athuga framkomu hæstv.forsrh. á eldhúsdegi. Um eldhúsdaginn er nú það að segja, að hann á að vera hér sem annarsstaðar talsvert nauðsynleg stofnun. Hann á að gefa andstöðuflokki stj. alveg sérstakt tækifæri til að rifja upp það, sem aflaga hefir gerzt í fari stj., og hann á að gefa stj. færi á að koma fram með sín rök til andsvara. Ræður þær sem fluttar eru á eldhúsdegi eru oft vel uppbyggðar og fast rökstuddar. Og sá er síðar vill kynna sér stjórnarfar einhvers tíma á kost góðra heimilda um það í eldhúsdagsumr. Alþt. En hæstv.forsrh. skilur eldhúsdaginn svo, að þá eigi að stofna til einhvers apa- og slönguleikhúss, þar sem allt sé undir því komið, hver mest geti sprellað og hver orðið geti fyndnastur. Ég get sem dæmi tekið svar hæstv.forsrh. áðan, þegar hann var að tala um tösku hv. 1. þm. Skagf. „Hann fór með tösku! Hann fór með tösku!“ hrópar hv.forsrh. - Alveg eins og þegar krakkar í grínleik hrópa: „Einn í einn! Einn í einn!“ - Þetta á að vera gert til þess að menn fari að hlæja. Og svo eru svör hæstv. ráðh. svo dauðans ómerkileg. Sem dæmi um það má nefna eitt atriði í ræðu hans til hv. 1. þm. Skagf. Sá hv.þm. hafði bent á ósamræmið, sem væri milli afstöðu hæstv.forsrh. um krossaveitingar fyrr og síðar. Áður voru krossaveitingar hið tilvalda grín hæstv.forsrh. Þá vildi hann stilla öllu slíku glingri út í skemmu Haralds. Nú segist hann bara vilja vera með, ef aðrir komi fram með frv. um það efni að banna alla krossa. En hvers vegna vill hann ekki sjálfur bera þetta mikla áhugamál sitt fram? Stj. hefir þó langbezt tökin á að koma fram með frv. Hvers vegna? - Ætli það sé ekki af því, að hæstv. ráðh. er sjálfur orðinn einhver mesti krossberi þessa lands. Ég held, að hann ætti nú að minnast sinna fyrri orða og fara að sýna krossa sína í skemmu Haralds. Hann vildi láta fyrirrennara sína í ráðherrasæti gera það. Ég vil nú skora á hæstv.forsrh. að veita bæjarbúum þá fágætu skemmtun að sýna sig nú í allri sinni krossadýrð í skemmuglugga Haralds, svo sem einn klukkutíma, strax á morgun! Ég ætla ekki að rekja ræðu hæstv.forsrh. Ég tel víst, að hv. 1. þm. Skagf. fái tækifæri til að gera það síðar. Og ég býst við, að honum muni ekki reynast það erfitt verk. - Jú, það getur nú samt einmitt orðið nokkuð erfitt, því að í stað þess að ræða málin eftir því sem ræða hv. 1. þm. Skagf. gef efni til, þá er hæstv. ráðh. með þetta ógnar flug út um allt, líkt og fálki. - Og að þessu leyti er hann einmitt líkur fálkanum. Ég heyrði nú ekki það, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði. En ég held nú, að í raun og veru hafi hann farið villt að nefna nokkuð fálkann í sambandi við hæstv.forsrh. Hann hefði heldur átt að líkja honum við fyrsta skjaldarmerkið, sem okkar Íslendingum var gefið. Ég held því, að hv. 1. þm. Skagf. hafi þarna farið skjaldarmerkja villt. Hæstv. forsrh. er einmitt svo afarlíkur stórum golþorski, sprellandi og úttútnuðum meðan ekkert er átt við hann, en sem verður næsta fyrirferðarlítill þegar hann er slægður og flattur. Það má t. d. taka fjósið á Hvanneyri. Í stað þess að svara með rökum, þá belgir hæstv.forsrh. sig allan út og hrópar: Komið þið bara! - Komið þið bara ef þið þorið! Ég skal standa fyrir mínu máli við bændur þessa lands. Bændur landsins munu skilja, að ekki var rétt að láta þakið detta ofan yfir kýrnar! Það getur satt verið, að ekki hafi verið rétt að láta þakið á fjósinu detta yfir kýrnar. En það var bara ekkert verið að tala um það. Hitt var talað um, að ekki hefði verið veitt á Alþingi fé til þessarar byggingar, sem kostar mikið á annað hundrað þúsund kr., að undanteknum einum 9 þús. kr. Og það var þetta, sem var átalið. Það er jafnan ámælisvert þegar fé er veitt án þess að spyrja Alþingi að, og hægt er að koma því við. Þegar þingin voru stofnuð á þann hátt, að þjóðin sendi kjörna fulltrúa á þau, þá var mark þeirra fyrst og fremst það, að hafa gát á fjárhagnum. Það var algengt, að konungarnir notuðu fjárhirzlu ríkisins til að auka sína dýrð. Þeir eyddu peningunum í munað og hégóma, en alþýðan var pínd til að borga. Hið fyrsta, sem því er heimtað af þingunum, er, að þau hafi ráð yfir fjárhirzlum ríkjanna. Og þótt þingin fari misjafnlega með það vald, þá er þeim þó treyst betur en stj. eða konungum. Núv. hæstv. stj. virðist hafa löngun til að draga þetta vald úr höndum þingsins. Hvanneyrarfjósið er sláandi dæmi þess. Það hlýtur líka að vera óhóflegt að eyða 130 þús. kr. til að byggja eitt fjós og hlöðu. Fyrir sömu upphæð hefði mátt byggja vegi og brýr yfir heila sýslu. Ég man ekki hvað ég hefi heyrt um það, hvað þetta kostar á hverja kú. En það er alveg lýgileg upphæð. En þó er það ekki upphæðin, sem hæstv. ráðh. er víttur fyrir, heldur hitt, að leita ekki heimildar þingsins um að láta gera þetta. Hæstv. ráðh. vill sjáanlega haga sér alveg eins og einvaldskonungarnir gerðu áður. Þetta er svipað og kom fram við 3. umr. fjárl. hér nýskeð, þegar talað var um fjárveitingu til Vesturlandsvegar. Þá kom hið einkennilega fram, að hæstv. fors.- og atvmrh. vildi heldur gera þennan veg án þess að fá heimild í fjárl. til þess. Þá minntist hæstv.forsrh. á rafveitumál Skagfirðinga að gefnu tilefni frá hv. 1. þm. Skagf. Það var nú ekkert einkennilegt við það, þótt þeim hv.þm. kæmi það mál til hugar í sambandi við Hvanneyrarfjósið. Í eitt fjós má veita 130 þús. kr. En til raforkuveitu fyrir stórt hérað má ekki veita miklu minni upphæð. Hæstv. forsrh. ver sig að vísu með því, að nú sé n. að rannsaka þessi mál, og ekkert megi gera fyrr en hún hefir lagt fram álit sitt. En þetta er bara tylliástæða. Þing eftir þing hefir frv. verið borið fram um þessi mál. Og þing eftir þing hefir verið neitað að afgreiða nokkuð í því máli. Það fæst því hvorki heildarlöggjöf um þetta, né heldur samþykki um einstakar framkvæmdir. Stj. stendur fast á móti því öllu saman. Hæstv. forsrh. stendur svo upp og segir: Af því ekki er til heildarlöggjöf um þetta, þá má heldur enginn byrja. Þannig er það. Eitt rekur sig á annars horn hjá hæstv. stj. Hvar annars endar þetta? Ég hefi skrifað hjá mér Búnaðarbanka Íslands. Hæstv. ráðh. fannst ástæða til að fara að skipa bankastjórn fyrir þennan banka, enda þótt hann játi nú, að hann hafi hvorki haft hús né peninga til að byrja með. En þó var sjálfsagt að byrja að skipa stj. Og hæstv.forsrh. hélt því fram, að bankinn hefði ekki getað komizt af stað fyrr en stj. væri skipuð. En ég held nú, að hyggilegra hefði verið að bíða með skipun bankastjórnar þar til bankinn gat farið að taka til starfa. Það hefði sparað óþörf útgjöld. Það eru að vísu til fyrirtæki, sem aldrei eru annað en stj. Það eru braskfyrirtæki, sem aldrei eru annað en nafnið eitt. Þau hafa aldrei neinn sannan höfuðstól, og eru sett af stað í því einu augnamiði að svindla út fé á einn eða annan hátt. Ég veit ekki hvort hæstv. fors.- og atvmrh. hefir þótt viðeigandi, að Búnaðarbankinn hefði svip slíkra fyrirtækja. En víst er um það, að annað aðaleinkenni þeirra hefir hann: að borga há laun. Það eitt er víst, að sú bankastjórn, eða minnsta kosti aðalbankastjórinn, hefir há laun, enda þótt hæstv. stj. hafi ekki til þessa fengizt til að segja til um dýrtíðaruppbót þá, sem borguð hefir verið síðan stj. var skipuð. Áður var þessari stofnun stjórnað á mjög ódýran hátt. Og síðan breyt. var gerð á stj. hennar, hefir engri deild verið bætt við. Þar situr allt í sama farinu og áður var. Þá vil ég víkja máli mínu að embættaveitingum þessarar stj. Mestu frægðarverk hennar, og líklega þau, sem hún getur sér ódauðlega frægð fyrir, liggja einmitt á því sviði, hvernig hún hefir valið í embætti þau, sem hún hefir veitt. Á því sviði er hún eflaust hin allra ófyrirleitnasta stj., sem setið hefir við völd í langan aldur. Að vísu er þetta þekkt úr sögunni. En slíkt hefir jafnan þótt hinn mesti blettur, bæði á stj. og mönnum, þótt ágætismenn hafi verið að öðru leyti. Ég skal t. d. nefna Odd Einarsson, sem þótti einhver hinn ágætasti maður í sinni stöðu. En á honum hvíldi sá blettur, að hann væri ranglátur í embættaveitingum. En Oddur Einarsson hafði breiðar herðar til að bera það ámæli, vegna annara mannkosta mikilla. En slíkt verður aldrei hægt að segja um núv. stj. Ég held, að þessi hæstv. stj. fái aldrei annað en heldur leiðinleg eftirmæli, og ekki sízt fyrir embættaveitingar sínar. Annars er sjálfsagt líkt farið með þetta og ýmsa aðra lesti, að þegar farið er að láta undan þeim, þá eykst og magnast ástríðan til að fremja þá. Þessu er líkt farið og með drykkjuskapinn. Og ég held, að drykkjuskapur stj. á þessu sviði fari sívaxandi. En áður en ég vík að þessu aðalmáli mínu, embættaveitingum stj., þá vil ég minnast nokkrum orðum á annað, en það er kostnaðurinn vegna undirbúnings alþingishátíðarinnar. Þegar hæstv. fjmrh. gaf í þingbyrjun yfirlit yfir útgjöld ríkisins á liðnu ári, um leið og hann lagði fram fjárlagafrv. stj., þá kom það í ljós, að hann taldi, að varið hefði verið til undirbúnings alþingishátíðarinnar um 350 þús. kr. Ég hafði þá ekki fylgzt svo nákvæmlega með því, hver eyðsla var orðin, að ég gæti sagt um það nákvæmlega, hve mikið mundi hafa getað eyðzt. En ég þóttist þó strax viss um, að það gæti ekki verið neitt nálægt þessu. Ég gerði þá þegar fyrirspurn til hæstv. fjmrh. um það, í hverju þessi eyðsla væri fólgin. Hæstv. ráðh. svaraði því, að þessar tölur hefðu sér verið gefnar upp hjá ríkisféhirði. Um sundurliðun vissi hann ekki. Ég lét þá þetta gott heita í bili. Í hátíðarn. kom svo fljótlega þar á eftir ósk um það, að fá sundurliðaða skýrslu um þennan kostnað. Kom þá í ljós, að samkv. bókum gjaldkera n. náði útlagður kostnaður ekki hálfri þeirri upphæð, sem ráðh. hafði gefið upp, og ekkert nálægt helming. Ég veit nú eiginlega varla, hvernig ég á að fara í þetta mál. Það er svo samantvinnað af allskonar vitleysum, að ég veit naumast hvar ég á að byrja. Ég held ég verði þó að byrja á því, að skýra frá, að sá kostnaður, sem framkvæmdastjóri hafði ávísað, og þann einan kostnað má með réttu telja útlagðan vegna hátíðarinnar, er orðinn 128 þús. kr. En samkv. skýrslu þeirri, er ráðh. hafði frá ríkisbókara, var hann orðinn kr. 340.624,20. Aukreitis og til skýringar því, sem hæstv.dómsmrh. tók fram í stuttri ræðu sinni áðan, þegar hann var að hæla n., sem sér um friðun Þingvalla, fyrir það, að hún væri lagin að koma af sér kostnaði af framkvæmdum þar, skal ég segja hvernig þetta er gert. Valhöll og önnur hús á Þingvöllum stóðu óheppilega, svo að þau voru til mikilla lýta og skemmdu svip staðarins, þegar að var komið. Því hafði stundum verið talað um að flytja þessi hús. En þegar um það var rætt í undirbúningsn. lagði ég áherzlu á, að hún gæti ekkert við þetta átt. Því að þegar ótal tjöld eru komin á völlunum, veitingatjöld, sem taka hundruð og þúsundir manna, og allt fullt af smærri tjöldum, þá tæki enginn eftir, þó að Valhöll og konungshúsið hefðu staðið þar líka. Það bæri lítið eða ekkert á þeim, þegar sá hátíðabragur, sem búast má við, hefir sett sinn svip á vellina. Þá er að víkja að því, að hæstv.dómsmrh., sem er form. Þingvallan., kom með skilaboð til undirbúningsn. um það, að ef flytja ætti húsin, hvort n. áliti þá ekki bezt að flytja þau fyrir 1930. Ég bjóst strax við, að þetta væri af lævísi gert, til þess að velta þessum kostnaði yfir á undirbúning hátíðarinnar. Ég ætla að lesa hér útskrift úr fundabók hátíðarn., og skal taka það fram strax, að það, sem þar var gert, var ekki samþ. með mínu atkv. Þetta er dags. þriðjudaginn 11. sept. 1928: „Enn var rætt um húsaflutning á Þingvöllum. Með 4 shlj.atkv. ályktaði n. að mæla með því við Þingvallan., að öll hús á þingstaðnum forna, önnur en staðarhús og kirkja, yrðu fyrir 1930 flutt á annan stað en nú standa þau, þangað, sem minna bæri á þeim“. Þetta sýnir aðeins, að þegar hæstv.dómsmrh. spyr, hvort n. vilji ekki heldur, að húsin séu flutt fyrir 1930, þá drógust fjórir af sjö inn á það. Nokkru seinna er þetta bókað: „Lesin var upp tilkynning Þingvallanefndar frá 17. þ. m. um, að nefndin hafi út af ályktun undirbúningsnefndarinnar á fundi 11. sept. þ. á. ákveðið, að flytja hús af þingstaðnum forna, önnur en staðarhús og kirkju, og jafnframt hafi Þingvallanefnd samþykkt, að kostnað, sem leiði af flutningi þessum, beri að telja með hátíðarkostnaði“. Þetta er m. ö. o. sama og ef hæstv.dómsmrh. stingi upp á því við mig, hvort mér þætti ekki betra, að Arnarhvoll t. d. stæði einhversstaðar annarsstaðar en nú, og ég segði jú, og svo léti hann rífa húsið og flytja burt á mína ábyrgð. Undirbúningsn. sagði aldrei annað en, að hún kysi heldur að þetta væri gert fyrir hátíð, ef það ætti að gerast á annað borð. En ég þorði þó ekki að vera með þessu þá. Ég þekkti mína „Pappenheimera“ og vissi til hvers refarnir voru skornir. Ég bar síðan fram till. um að mótmæla þessu. En það var þá samþ. með 4 atkv. gegn 2, að samsinna ákvörðun Þingvallan., eins og stendur í fundargerð undirbúningsn. frá 22. des. 1928: „Hafið var máls á því, hvort greiða skyldi kostnað af flutningi Þingvallahúsanna af hátíðarkostnaði, samkv. tilmælum Þingvallanefndar, og var það samþykkt með 4:2 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu: já: Ásgeir Ásgeirsson, Jónas Jónsson, Sig. Eggerz, Pétur Guðmundsson. nei: Jóhannes Jóhannesson, Magnús Jónsson“. Með þessu er náttúrlega búið að samþykkja þessi útgjöld. En hvað varð svo þessi kostnaður mikill? Hér var eingöngu átt við það ákvæðisverð, sem um hafði verið samið við ákveðinn mann að flytja húsin fyrir. Það voru 19 þús. kr. fyrir flutning Valhallar, og við undirbúningsn. var ekki talað nema um þá upphæð eina. En menn sjá, að þótt hér séu talin þau 128 þús., sem framkvæmdarstjóri n. hefir greitt, og bætt við 19 þús. kr., sem stöfuðu af flutningi Valhallar, þá er þó ekki kominn nema lítill partur af þessu, sem telst til hátíðarkostnaðar samkv. reikningi, sem ég skal lesa upp með leyfi hæstv. forseta. I. (Útgjöld, sem nefndin hefir samþykkt að greiða): Greitt af framkvæmdastjóra samtals ........ kr. 128.000,00 Efniskaup vegna alþingishátíðar - 40.000,00 Flutningur á sama efni - 9.000,00 Bílstæði ofan Almannagjár - 650,00 Vegur um Fögrubrekku - 80,00 Gangstígar í Almannagjá - 200,00 Reiðvegur frá Vatnsviki að Sleðaási - 400,00 Vegur frá Þingvöllum að Leirum - 11.500,00 Flutningur Valhallar - 19.000,00 Flutningur Konungshúss - 13.500,00 Lagfæring umhverfis Valhöll - 3.500,00 Vatns- og skólpleiðsla til Valhallar - 1.300,00 Vegur að Valhöll - 7.000,00 Vegur að Konungshúsi - 3.350,00 Ýmis kostnaður við þessi verk - 3.420,00 240.900,00 II.(Útgjöld, sem hafa ekki veriðborin undir nefndina): Þingvallabærinn kr. 35.000,00 Til Laugarvatnsskólans (verður endurgreitt) - 42.636,20 Girðingar - 3.000,00 Vatnsveita - 3.500,00 Magnús Torfason - 3.000,00 E. Schram - 126,00 Vegur að Þingvallabæ 600,00 87.862,20 Loks eru þrír liðir, sem n. hefir samþ., en vafasamt er, hvort færast eiga á kostnað alþingishátíðar: Leynistígur að Ármannsfelli kr. 5.000,00 Vegur frá Bolabás á Hofmannaflöt - - 2.000,00 Breikkun vega á Þingvöllum - 5.000,00 12.000,00 Samtals kr. 340.762,20 Kostnaður, sem leitt hefur af flutningi húsanna á Þingvöllum er um 50 þús. kr. Nú vil ég segja það um einstaka liði reikningsins, að sumir af þeim fólust alls ekki í því, sem undirbúningsn. hafði samþ. að greiða. Efni t. d. og flutningur þess, sem nemur 49 þús. kr. til samans, er náttúrlega kostnaður vegna hátíðarinnar. En framkvæmdastjóri n. hafði enga hugmynd um þetta. Húsameistara ríkisins var ávísað fé til þessa framhjá n. Svona embættisrekstur má ekki eiga sér stað í vesölustu búðarholu, hvað þá hjá sjálfri landsstj. Ef hún ávísar Pétri og Páli, er framkvæmdastjóranum ómögulegt að halda reikning um allt, sem til þessa fer, og þó er það bæði réttur hans og skylda að gera það. Ég verð að segja, að hæstv. fjmrh. kunni ekki sitt starf, ef hann ávísar hinum og öðrum eða til mþn. fé til framkvæmda, sem aðrir eiga að hafa umsjón með. Þá gæti hver, sem er, komið og beðið stj. um ein 10–20 þúsund og sagzt ætla að nota þau til þessa og þessa fyrirtækis, án þess að það kæmi honum nokkuð við. Þingvallabærinn kostaði 35 þús. kr. Hvernig dettur hæstv. stj. í hug að fara að reisa nýjan bæ í sambandi við hátíðina? Aldrei var á það minnst í n. Og fyrir þetta verð! Hann virðist ekki heldur reistur fyrir neinn. Menn muna víst eftir þeim úlfaþyt, sem gerður var, þegar reist var við prestssetrið á Mælifelli fyrir 30 þús. kr. Þar býr þó prestur. Hæstv. ráðh. upplýsti það, að tveir prinzar ættu að búa í bænum meðan á hátíðinni stendur. Þetta eru víst krossaveiðar. Hann bauð meira að segja hv. 1. þm. Skagf. að gefa honum eitthvað af krossum. Næsti liður er sá, sem okkur nm. þótti undarlegastur. Það eru 42.636,20 kr. til Laugarvatnsskólans. En það fylgdi með, að þetta ætti að endurgreiða. Vildi ekki hæstv. fjmrh. gera grein fyrir, hvort þetta sé oft gert í stjórnarráðinu, þegar búið er féð, sem fjárl. heimila til einhvers fyrirtækis? Þegar stj. leyfir sér að veita margfalda upphæð þá, sem heimild er fyrir, þá ætti hún ekki að fara að færa á milli líka. Hvernig ætli það tæki sig út, ef hún færi t. d. að veita aukagreiðslur við laun embættismanna og bera milli þeirra eftir geðþótta? Nú hefi ég heyrt, að búið sé að endurgreiða þetta. Það er gott, ef hæstv. stj. hefir vaknað með einhvern ótta út af þessu. Nú fer að vandast málið. Hér stendur: Magnús Torfason 3 þús. kr. Enginn veit, hvað þetta er. Það sést ekki einu sinni, hver þessi maður er. Aldrei var þetta samþ. í n., svo að hún getur ekkert um það sagt. En menn segja, að þetta sé utanfararstyrkur til hv. 2. þm. Árn., þáv. forseta Sþ. Hann fór utan til að kynna sér sitthvað, sem þurfti að vita á þessari herrans hátíð. Verst að hann skuli ekki vera í þessari stöðu lengur. Ég vildi bera fram till. um, að hann kenni núv. forseta, hv.þm. V.-Ísf. eitthvað í mannasiðum. Einhver sagði annars, að hann hafi líka átt að kynna sér nýjungar í löggjöf Dana. Ekki heyrir það undir Alþingishátíðina. Hér stendur næst: L. Schram 126 kr. Þetta er svo lítið, að n. hefir ekki hirt um að rekast í því, en ekkert veit hún til hvers það hefir verið notað. Loks er vegur að Þingvallabæ. Hann hefir verið kostaður án þess að borið væri undir n. Þrír síðustu liðirnir, sem nema 12 þús. kr., eru að vísu samþ. af n., en þeir eiga. eiginlega heima hjá öðrum vegagerðarkostnaði, en ekki hér. Af öllu þessu get ég ekki séð, að neitt sé veitt með heimild nema það, sem framkvæmdastjóri hefir á reikningi sínum, 123 þús. kr. Sumt af hinu er að vísu samþ. af n. En það er alveg óverjandi, hvernig stj. hefir ávísað þeim upphæðum. Undirbúningsn. hefir ætlað sér að hafa svolítinn hemil á, hve miklu væri eytt, og þá má stj. ekki gera slíkt, án þess að n. fái svo mikið sem að vita um það. N. hefir haft fáa fundi undanfarið vegna anna margra nm. hér á þingi, svo að mótmæli hafa ekki verið samþ. enn. En ég býst við, að það verði gert. Ég ætlaði sérstaklega að tala um embættaveitingar stj. Það er ákaflega mikil ábyrgð, sem á hana er lögð með þessu valdi. Þegar þjóðirnar tóku valdið af einvaldskonungum sínum, höfðu þeir ekki eftir nema nafnið tómt. Þingin tóku við framkvæmdastjórninni og fela hana ráðh., sem eru ábyrgir fyrir þinginu. Reynslan sýnir, að völd þeirra geta orðið næstum einræðisvöld. Því að það er svo sjaldgæft, að flokkur stj. taki af henni völdin. Af því er svo þung ábyrgðin, og skylda að fara vel með þetta vald. Ég játa, að það er oft fjarska mikið vandastarf, og embættaveitingar ekki sízt. Stj. þarf að vega vel allar ástæður, þegar margir eru umsækjendur. Þó ætti ekki að vera mikill vandi að velja alltaf einhvern af þeim hæfu. Og umfram allt má hlutdrægni ekki komast að, hvort sem er pólitísk hlutdrægni eða sprottin af persónulegum hvötum. Hvernig hefir núv. hæstv. stj. gætt þessa? Það er ekki hægt annað að segja, en að hún hafi oft sýnt pólitíska hlutdrægni og stundum persónulega. Þetta eru mjög þungar ásakanir. Núv. stj. hefir gengið mjög erfiðlega að hreinsa sig af þeim. Það er erfitt að losna alveg við pólitíska hlutdrægni: En það má ekki koma fyrir, að stj. verði sjálfri sér samkvæm í hlutdrægninni. Nú er hún orðin svo mikil regla hjá hæstv. stj., að ef það hefir komið fyrir, að hún hafi sýnt óhlutdrægni, og það hefir hún gert einstöku sinnum, þá hrökkva menn við, og þá ganga allmiklar sögur um rimmu innan stj. sjálfrar út af því. Þá ætla ég að taka nokkur dæmi. Fyrst verður fyrir mér Búnaðarbankinn. Það er búið að tala dálítið um hann hér í öðru sambandi. Það er búið að skipa í hann stj., en lítið annað komið í framkvæmd. Hann er settur saman úr fimm eða fleiri pörtum, en aðeins tvær deildir eru teknar til starfa, Ræktunarsjóðurinn, sem frá upphafi er sjálfstæð stofnun og byggir starf sitt á lögum frá 1925, og Byggingar- og landnámssjóður frá 1929. Fyrir þessum sjóðum stóð sami maður, Pétur Magnússon. Það mun hafa mælzt vel fyrir, þegar honum var falin stj. Ræktunarsjóðsins, því að þessi hrm. hefir orð á sér fyrir að vera hygginn maður og ágætlega að sér. Það mun hafa verið til þess að gera lítil þóknun, sem hann hafði fyrir þetta. Þegar Byggingar- og landnámssjóði var bætt við hann, voru laun hans hækkuð, en þó urðu þau ekki eins mikil og aðalbankastjórinn hefir nú einn. Lögin um bankann gengu í gildi 1. jan. 1930. Það brást ekki, að stj. skipaði bankastjórana þrjá. Menn höfðu verið að geta sér til, hverja hún mundi skipa. Böðvar Bjarkan hafði verið tilnefndur. Hann hafði víst unnið mikið að undirbúningi málsins fyrir stj. Hann hafði um mörg ár skoðað og kynnt sér svipaða bankastarfsemi og farið utan í þeim tilgangi. Ekki er opinbert, hvers vegna hann var ekki valinn, eða hvort hann hefir ekki viljað taka við bankastjórastöðu. En samt er á almæli, að hann hafi ekki verið ráðinn vegna þess, að hann vildi ráða nokkru um, hverjir yrðu meðbankastjórar. Það er sagt, að einn þeirra manna, sem hann vildi hafa með sér, sé maður, sem stj. virðist hafa lagt í einelti í seinni tíð, Þórður Sveinsson á Kleppi. Hún hefir látið hann fara frá ráðsmennskunni þar eftir 20 ára starf. Sagt er, að 70 hestar hafi fengizt af túninu, þegar hann tók við, en það tún fæðir nú um þrjátíu nautgripi, svo að ætla má, að heyfengur sé á annað þúsund hesta. Þetta er svipað og á Vífilsstöðum. Þar var áður kot, en allir þekkja, hvernig þar er búið nú. Slíkir menn virðast góðs maklegir. Mér er sagt, að þessu stórbýli hafi Þórður Sveinsson komið upp með undralitlum kostnaði, hann hafi haft lag á að láta sjúklinga vinna að þessu og sýnt óvenjulega hagsýni og framtak. Það er hálf-leiðinlegt, að hæstv. stj. skyldi launa Þórði lækni þetta 20 ára starf sitt í þágu ræktunarinnar með því að víkja honum frá því fyrir tyllisakir einar. En hæstv. stj. var nú einu sinni búinn að espa sig á móti Þórði lækni, og því var engin von til þess, að hún færi að veita honum stöðu við Búnaðarbankann. Slíkt hefði verið á móti meginreglum hennar í embættaveitingum, þeirri reglu, að veita aldrei neinum pólitískum andstæðingi stöðu, hversu fær sem hann væri og vel fallinn til að leysa hana af hendi. Ég hefi heyrt því fleygt, að einmitt af þessari ástæðu, að hæstv. stj. fékkst ekki til að veita Þórði Sveinssyni lækni bankastjórastöðu við Búnaðarbankann, hafi Böðvar Bjarkan ekki viljað taka við bankastjórastöðunni við þennan banka. Þær ástæður aðrar, sem ég hefi heyrt færðar til fyrir því, að Böðvar Bjarkan afsalaði sér þessari stöðu, eru svo smávægilegar, að mér finnst þær ekki geta komið til greina. En hvern valdi svo hæstv. stj., til þess að gegna þessari stöðu? Val hennar féll á dr. Pál Eggert Ólason, prófessor í sögu við háskólann. Ég hefi þekkt dr. Pál frá því á skólaárum hans og skal verða manna seinastur til að neita því, að hann er framúrskarandi vel gefinn maður og duglegur eftir því, en hann er orðinn roskinn, og ævistarf hans hefir hnigið í aðrar áttir en staða hans við Búnaðarbankann bendir til. Hann hefir verið búsettur í kaupstað í mörg herrans ár og fjarlægzt það meira og meira að þekkja til um hag landbúnaðarins, enda hefir starf hans, eins og ég áðan sagði, ekki beint huga hans í þá átt. Og meðmælin, sem dr., Páli voru gefin í stjórnarblaðinu, voru eins dæmalaus og vera hlýtur, þegar verið er að verja óverjandi embættaveitingar. T. d. það, að dr. Páll hefði verið mjög duglegur við þúfnasléttur austur í Fljótshlíð í barnæsku sinni. Og að hann þekkti út í æsar sögu stórbýlanna hér á landi á 16. og 17. öld! Slíkt og annað eins gerir dr. Pál auðvitað hvorki verr né betur fallinn til þess að gegna bankastjórastöðunni við Búnaðarbankann. Hitt er annað mál, að dr. Páll er slíkur gáfu- og dugnaðarmaður að búast má við, að honum takist að setja sig inn í þetta starf með tímanum, en ef þessi regla verður tekin upp, að veita greindum mönnum stöður, sem þeir kunna ekkert til við, í þeirri von, að þeim muni takast með tíð og tíma að setja sig inn í starf sitt, er þar með búið að rugla öllum þeim reglum um embættaveitingar, sem hingað til hafa gilt, og sjálfsagt er, að gildi áfram. Stofnanir eins og Búnaðarbankinn eiga ekki að vera neinar kennslustofnanir. Það ríður á því, að þeir menn hafi öðlazt nægan undirbúning, sem við þær starfa, en komi ekki þangað til þess að læra að setja sig inn í starf sitt. Það var sagt hér í bænum í gamni, að stj. ætlaði að gera dr. Sigurð Nordal að forstjóra við síldarbræðsluverksmiðju norður á Siglufirði. Þetta væri engu meiri fjarstæða. Dr. Sigurður Nordal er nákvæmlega jafnfær til þess starfs og dr. Páll Eggert til að vera aðalbankastjóri við Búnaðarbankann, og ég efast ekki um, að hann mundi með tíð og tíma læra þetta vandaverk, ef hann á annað borð tæki það að sér, enda þótt ég verði að telja það mjög vafasamt, að rosknir menn geti sett sig svo vel inn í óþekkt starf, að þeir standi þeim á sporði, sem starfinu hafa vanizt frá blautu barnsbeini. Það hefir ekki fengizt upplýst enn hjá hæstv. stj., þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir, hve há laun bankastjórarnir við Búnaðarbankann hafa: Þó er það víst, að þeim var fyrst í staði borguð 100% dýrtíðaruppbót, en því var hætt, að því er menn bezt vita, þegar Morgunblaðið hafði komizt á snoðir um þetta og fór að gera veður út af því. Hvað mikla dýrtíðaruppbót bankastjórarnir fá nú, það veit enginn nema hæstv. stj., og hún fæst ekki til að gefa upplýsingar um það, frekar en ýmisleg önnur útgjöld, sem hún hefir stofnað til. Þá kem ég að veitingu rektorsembættisins við Menntaskólann. Þó að menn séu orðnir þjálfaðir í að heyra undarlegar fregnir um embættaveitingar stj., held ég, að dottið hafi yfir flesta þegar það fréttist, að ungum manni, nýkomnum frá prófborðinu, með litla sem enga kennarareynslu, hefði verið veitt rektorsembættið við Menntaskólann. Menntaskólinn er elzta og virðulegasta menntastofnun hér á landi. Við hann hafa starfað margir hinna ágætustu vísindamanna okkar, og það þori ég að fullyrða, að þegar rektorsembættið losnaði að þessu sinni, var enginn hörgull á ágætum mönnum innan skólans til þess að taka við því embætti. Og fyrst svo var, virtist einsætt að veita það einhverjum þeirra. Þessir menn hafa unnið við þessa kennslustofnun með lágum launum um langan tíma, og höfðu því fyllstan rétt til þessa embættis með þeirri launahækkun, sem því er samfara, auk þess sem bar að líta til þess, að þeir eru manna kunnugastir skólanum og hans högum. Fimm af kennurum skólans sóttu um rektorsembættið: Þorleifur H. Bjarnason, sem hefir starfað við skólann í yfir 30 ár, og hafði stjórnað honum sem settur rektor í 1½ ár, við hinn ágætasta orðstír og í góðu samkomulagi við hina kennara skólans. Auk hans sóttu þeir Sigurður Thoroddsen, sem verið hefir kennari við skólann í 25 ár, Ólafur Daníelsson (20 ár), Jón Ófeigsson (18 ár) og Bogi Ólafsson (12 ár). Allir voru þessir menn ágætlega hæfir í rektorsstöðuna sökum starfs síns við skólann, lærdóms, kennarahæfileika og mannkosta enda bar stjórnarblaðið þau ein boð frá hæstv.dómsmrh., sem hafði meðveitingu þessa embættis að gera, að þetta væru allt svo hæfir menn, að ekki væri hægt að velja á milli þeirra. Ef svo var, að hæstv.dómsmrh. treysti sér ekki til að gera upp á milli þessara manna, var hægurinn á fyrir hann að fylgja hinni gömlu reglu og hluta á milli þeirra, og láta þannig hendingu ráða um það, hver þeirra hreppti stöðuna, auk þess sem honum var í lófa lagið að komast hjá vali með því að veita elzta kennaranum embættið, ekki sízt þar sem sá kennari hafði gegnt rektorsembættinu á annað ár og farizt það prýðilega úr hendi. En hæstv.dómsmrh. tók annað ráð. Um rektorsembættið hafði auk þeirra, sem ég hefi þegar nefnt, sótt ungur maður, sem nýlega var búinn að taka við kennarastöðu norður á Akureyri. Honum veitti hæstv.dómsmrh. rektorsembættið, að því er virðist vegna þess, að sá munur var á honum og hinum umsækjöndunum, að hann einn átti alls ekki að fá þessa stöðu. Ég vil taka það fram, að það er fjærri mér að vilja lasta Pálma Hannesson. Ég þekki hann ekki, en mér er sagt, að hann sé vel gefinn maður, og hann hefir haft lag á því að vinna sér hylli þeirra, sem samtímis honum eru. Ég veit það, að Pálmi er af góðum ættum, og mér virðist sem kjarni sé í honum, ef dæma má eftir útliti hans. En hann átti engan rétt á þessu embætti, og með því að veita honum það er framið hróplegt ranglæti gagnvart kennurum skólans og gagnvart skólastofnuninni sjálfri. Ein einasta ástæða hefir verið borin fram, til þess að fóðra þetta ranglæti: Að það hefði þurft að fá „nýtt blóð“ í skólann. Ég skal nú játa það, að ég þekki ekki mikið til í Menntaskólanum, en eftir því, sem ég hefi haft spurnir um, er langt frá því, að Menntaskólinn hafi verið orðinn slíkt spillingarsýki og hæstv.dómsmrh. hefir viljað vera láta. Það má vel vera, að erfitt hafi verið að halda uppi reglu, þar sem slíkt fjölmenni ungra og óstýrlátra pilta var samankomið í ekki stærri húsakynnum en er í Menntaskólanum, en það er ekkert, sem bendir til þess, að skólalífið hafi verið orðið svo spillit, að þurft hefði að grípa til örþrifaráða eins og t. d. gert var eftir „,pereatið“ fræga, þegar Bjarni Jónsson var sóttur til þess að taka við rektorsembættinu af Sveinbirni Egilssyni. En setjum nú svo, að spillingin í Menntaskólanum hafi verið eins mikil og hæstv.dómsmrh. lætur, og hyggjum að því, hvernig ástandið er nú í skólanum, hvort það hefir batnað eða farið versnandi. Er fróðlegt að fá hér umr. um það, því að vera má, að þær fregnir, sem borizt hafa út um bæinn um skólann, séu ekki sem áreiðanlegastar. Piltar hafa föst samtók um það að flíka ekki neinu, sem gerist innan veggja skólans, en samt er það nú svo, að það sigur ýmislegt út úr stofnun, sem er hér í miðjum bænum, þar sem hæstv.dómsmrh. fann bókasafnið, sællar minningar. Ég hefi t. d. handa á milli blað það, sem Menntaskólapiltar gefa út, og ætti það að vera nokkur spegilmynd þess, hvílíkur bragur er í skólanum. Þetta blað hefst á svofelldri „trúarjátningu“ nemandanna: „Ég trúi á Jónas frá Hriflu, sem lét mér í té kamra, vindsnældur og fatasnaga. Ég trúi á hans pólitísku vindsnældu, Pálma Hannesson, sem getinn var á venjulegan hátt, píndur undir Valtý Stefánssyni og Árna frá Múla, svívirtur, smánaður, kvalinn, féll í áliti, reis upp eftir marga daga og stefndi Árna og Valtý. Ríður nú röftum í höll sannleikans og mun þaðan kveða upp áfellisdóma yfir þeim, sem völdu gullið í stað sannleikans“. Ég læt menn sjálfa um að dæma um það, hvernig umhorfs er í skóla, þar sem nemendurnir byrja blað sitt með því að snúa út úr hinni postullegu trúarjátningu, hvað svo sem líður virðingunni, sem lýsir sér í þessari trúarjátningu piltanna fyrir hæstv.dómsmrh. og hans pólitísku vindsnældu, rektor skólans. En ég fæ ekki skilið, að það sé hollur jarðvegur, sem slíkt og annað eins sprettur upp úr, og að þurft hefði að fá mann langt að til þess að fá þennan jarðveg fram. En auk þessa virðingarleysis, sem virðist ríkja í skólanum, fyrir öllu á himni og jörðu, kveður mjög að því, hve piltar sækja illa kennslustundir. Þeir eru út um hvippinn og hvappinn um sama leyti dags og kennsla fer fram í skólanum, eins og þeir séu sjálfs sín herrar. Ég vissi til þess, að ferðamaður, sem var staddur hér í bænum, en var ókunnugur og þurfti því á hjálp að halda við erindi sín, fór að rekja þessi vandræði sín fyrir frænda sínum, sem stundar nám í Menntaskólanum. Pilturinn bauðst óðara til að hjálpa honum, og þegar þessum manni þótti þetta hálfskrítið, og spurði hann að því, hvort hann þyrfti ekki að sækja tíma í skólanum, svaraði pilturinn því einu, að það gerði ekkert til, hann réði því sjálfur. Og svo liðu tveir dagar, að pilturinn lét ekki sjá sig í skólanum, en var að hjálpa frænda sínum við þau erindi, sem hann þurfti að reka hér í bænum. Þó að það væri ekki sterk stj. í Menntaskólanum þegar ég var þar við nám, þá datt okkur piltum samt aldrei í hug að valsa um bæinn meðan tímar voru og hjálpa einum eða öðrum til að reka erindi sín. Ég veit heldur ekki, hvað rektorinn, sem þá var, Jón sál Þorkelsson, hefði sagt, hefðum við fundið upp á öðru eins háttalagi. Við þetta bætist svo, að sagt er, að slitnað hafi með öllu upp úr milli eins kennarans og nemandanna, svo að kennslan hefir fallið niður í hans grein, án þess að rektor skólans tækist að taka í taumana. Slíkt nær vitanlega engri átt, að nemendurnir geti sagt kennurum sínum upp trú og hollustu þegar þeim býður svo við að horfa, þannig, að kennsla hætti. Með slíkum vettlingatökum fer allur agi út um þúfur. Rektor skólans átti að sjálfsögðu að setja nemöndunum stólinn fyrir dyrnar og segja: Annaðhvort sækið þið tíma eða farið. En í stað þess að gera þetta, er sagt, að rektor hafi lúffað fyrir piltunum og gengið inn á kröfu þeirra um að fá nýjan kennara í þessari námsgrein. Þannig hefir það þá reynzt þetta „nýja blóð“, sem hæstv.dómsmrh. var að veita inn í Menntaskólann. Og þetta var eina ástæðan, sem heyrzt hefir færð fyrir því, að Pálma Hannessyni var veitt rektorsembættið og þannig tekinn fram yfir alla aðra. Ég leyfi mér að fullyrða það, með tilliti til þess, sem ég nú hefi sagt, að skólalífið í Menntaskólanum hefir ekki batnað, heldur versnað, síðan nýi rektorinn tók þar við stj., að ég nú ekki tali um það ranglæti, það óverjandi ranglæti, sem kom fram í því að veita Pálma Hannessyni þetta embætti. Hæstv. dómsmrh. getur hellt sér yfir mig með skömmum, en hann getur aldrei varið þessa veitingu sína. Þó að Pálmi Hannesson væri jafnoki Caesars eða Washingtons réttlætti það ekki þessa ráðstöfun ráðh., og þar sem honum hefir ekki farið skólastjórnin betur úr hendi en ég hefi lýst, verður dómurinn yfir hæstv. stj. algjörlega fellandi. Þá kem ég að skipherranum á Ægi. Eins og kunnugt er lét fyrrv. stj. byggja Óðinn 1925, og árið eftir keypti hún Þór af Vestmanneyingum til landhelgisgæzlunnar. Var þetta djarft spor, sem Sjálfstæðisflokkurinn steig með þessu, og mikið undir því komið, hvernig færi, einkum um val yfirmanna. Þó að gnótt væri hér góðra sjómanna var næstum enginn, sem uppfyllti þau skilyrði, sem gera verður til foringja á varðskipi. Þegar Vestmanneyingar keyptu Þór var aðeins um einn mann að gera, sem gæti uppfyllt þessar kröfur, Jóhann P. Jónsson. Hafði hann gengið á liðsforingjaskóla og auk þess gegnt liðsforingjastöðu á stríðstímunum. Þennan mann fengu Vestmanneyingar fyrir skipherra á Þór, og þegar Óðinn kom til sögunnar var hann gerður að skipherra á honum, en fyrsti stýrimaðurinn á Þór fór utan til þess að fullnuma sig og búa sig undir að taka við skipherrastöðunni á honum. Eftir þetta virtist brautin bein fram undan, og sjálfsagt að þessir tveir skipherrar hækkuðu í tigninni eftir því, sem betri og stærri skip bættust við í flotann, svo framarlega sem ekki yrði fundið að embættisrekstri þeirra. En ég held, að enginn gerist til þess að halda því fram, að þessir menn hafi brotið neitt af sér. Þeir eru báðir ágætir sjómenn og hin mestu prúðmenni í allri framkomu. Hefir það ekki lítið að segja, því að þótt þessir menn umgangist aðallega lögbrjóta vegna starfs síns, er ekki sama, hvernig fram við þá er komið. Eftir að þessir menn höfðu verið settir yfir landhelgisgæzluna lærðist okkur fyrst að reka gæzluna, og það er kunnara en frá þurfi að segja, hversu fengsæl landhelgisgæzlan hefir orðið í höndum þeirra. Næst gerist það fyrir atbeina Sjálfstæðismanna, að þriðja skipið er byggt til strandvarnanna. Er það stærsta skipið, líklega helmingi stærra en Óðinn. Sýndist nú sjálfsagt, að annarhvor gömlu skipherranna tæki við foringjastöðunni á þessu nýja skipi, og þó fremur skipherrann á Óðni, vegna þess að hann hefir lengri embættisaldur að baki. Ef ekki var hægt að sanna upp á þessa menn, að þeir dygðu ekki til starfans, þá var ekkert, sem gat komið í veg fyrir það, að annarhvor þeirra fengi stöðuna, nema hlutdrægni. Hana vantaði svo sem ekki, enda hafði ráðh. frá upphafi lagt fæð á þessa tvo skipherra, brotið á þeim lög, lækkað kaup þeirra, og sýnt þeim allskonar ójöfnuð. Og nú seilist hann fram hjá þeim báðum, þegar hann á að veita skipherrastöðuna á þessu stærsta og vandaðasta skipi flotans, og veitir hana stýrimanni á öðru eldra skipinu. Hvað valdið hefir, eða hvort skipherrarnir hafa ekki verið nógu liðugir sem pólitískar vindsnældur, veit ég ekki, en engum dylst það, að hér hefir hið magnaðasta ranglæti verið haft í frammi. Það efast enginn um, að þessi maður er röskleikamaður og ágætur sjómaður, en hann hafði ekki fengið neina sérmenntun til þessa starfs, og hann var ekki stöðu sinnar eða reynslu vegna rétt kominn að þessu embætti. Það hefir engin áhrif á dóm minn um þetta, að einmitt sá maður, sem naut hér náðar stj., er fornkunningi minn, en hinir mennirnir mér ókunnir þar til nú fyrir skemmstu. Í hvaða flokki, sem hv.þm. eru, hljóta þeir þó að skilja, að það er ekki rétt að launa mönnum þannig vel unnin störf, og þetta ranglæti hlýtur öllum heiðarlegum mönnum að gremjast, því að vitanlega er þetta gert af pólitískum ástæðum. Ég ætla þá að víkja að annari persónulegri veitingu, þótt vont sé að bera skömm saman við skömm, en sama svívirðingin hefir þar átt sér stað, að embættin hafa verið veitt án þess. að tekið hafi verið tillit til verðleikanna, en óvildin gegn einstökum umsækjendum hefir þar ráðið úrslitum. Síðan núv. stj. kom til valda hafa tvær póststöður losnað, nefnilega póstmeistaraembættið og póstmálaritaraembættið. Í bæði þessi embætti virtust sjálfsagðir menn, og ef vel hefði átt að vera komu þeir einir til greina, en af því varð nú ekki alveg. Ekkert virðist sjálfsagðara en að Guðmundi Bergssyni hefði verið veitt póstmeistarastaðan, því að hann hafði manna bezt unnið til hennar. Ég minnist þess, að þegar ég var hér í Reykjavík fyrir 20 árum, þá var bróðir minn hér á pósthúsinu, og átti ég þá stundum tal við hann um póstafgreiðsluna. Þá sagði hann mér, að hún væri nú nokkuð misjöfn, en á einum stað skeikaði aldrei í neinu, hvort sem um útlendan eða innlendan póst væri að ræða, og það væri hjá Guðmundi Bergssyni, sem þá var póstafgreiðslumaður á Ísafirði. Guðmundur Bergsson er búinn að vinna að póstmálunum um tugi ára, og nú hafði hann náð svo langt, að hann var kominn til Reykjavíkur og hafði verið skipaður póstmeistari eftir fráfall Þorleifs Jónssonar, en þegar staðan er veitt, hvað skeður þá? Þessi maður fær ekki stöðuna. Nú veit ég ekki, hvað valdið hefir, því að á síðari árum hefir hann ekki gefið sig neitt að pólitík, en líklegt þykir mér, að þessir pólitísku þefarar stj. hafi ekki fundið af honum rétta lykt, og því var sóttur sócíalisti austan af Seyðisfirði til að gegna þessu embætti.

Sótti Guðmundur um embættið?

. Já, hann gerði það.

Hafði hann meðmæli póstmeistara?

. Það veit ég ekki, en nú skal ég sýna fram á, hvað hæstv. stj. tekur mikið tillit til þess, þótt meðmæli fylgi umsóknum. Það vildi svo til, að póstmálaritarastaðan losnaði sökum veikinda Óla P. Blöndals, og hafði Magnús Jochumsson gegnt þessari stöðu nokkuð á annað ár, án þess að fá nokkura launauppbót. Þessi maður sækir svo um stöðuna, en tveir menn, sem aldrei hafa starfað að póstmálum, keppa við hann. Annan þessara manna þekki ég vel, því að hann er lærlingur minn, og ég veit, að hann er ágætur maður, en hinn manninn þekki ég ekkert. Báða þessa menn skorti þá þekkingu og þá reynslu, sem nauðsynleg var til þess að hægt væri að veita þeim embættið, og Magnús Jochumsson virtist því sjálfsagður í stöðuna. En hvað kemur þá upp úr kafinu? Fyrir mörgum árum hafði Magnús Jochumsson skrifað heldur óþvegna skammagrein í eitthvert blaðið um Tryggva Þórhallsson, sem sjálfur hafði aldrei verið spar á skömmunum. Greinin mun hafa verið hvassyrt, og komið ónotalega við kaun núv. forsrh., enda hefi ég heyrt til þess tekið, hver kraftur hafi verið í greininni Nú skyldi maður ætla, að hæstv.forsrh., sem sjálfur hafði fengið fjölda sektir fyrir rit sín, hefði ekki kippt sér neitt upp við það, þótt hann fengi óþvegna skammagrein, en greinin virðist hafa hitt markið. Þrátt fyrir það, þótt M. J. hefði náttúrlega óskoruð meðmæli aðalpóstmeistara, vildi hæstv. ráðh. ekki veita honum stöðuna sökum þessarar greinar, að því er sagt er, heldur hlaut maður stöðuna, sem alls ekki hafði sótt, og er mér sagt, að persónulegur kunningsskapur hafi ráðið því. Það er erfitt að gera upp á milli pólitískrar hlutdrægni og persónulegrar, eins erfitt og að gera upp á milli skammar og ósóma  Ég hefi svo margt að segja, að ég sé fram á það, að tími muni ekki vinnast til að tína allt til, og verð því að sætta mig við að grípa aðeins á fáum þeim kýlum, sem líkami stj. er alþakinn af. Það gengur nú svona, að þegar maður kemst í eldhúsið, þá er nóg eldsneyti til að brenna. Það er ekki nóg fyrir stj., að stöður losni, því að þegar stj. þykir þær ekki losna nógu ört, er hlaupið í að búa til ný embætti og stöður, og er Esjuútgerðin gott dæmi þess. Eimskipafélagið hefir gert Esju út, og bauðst nú til þess að annast þá útgerð fyrir svo lágt verð, 1800 kr. á mánuði, að óhugsandi er að gera það eins ódýrt á nokkurri sérstakri skrifstofu. Hæstv. dómsmrh. hafði í bæklingnum „Komandi ár“ skrifað um nauðsyn þess að sameina útgerðir ríkisins undir Eimskipafélagið. En nú var nýr Pálmi sprottinn, Pálmalundur stj. aukinn, en reynslan mun sýna, að af því mun leiða mikinn kostnað fyrir ríkið, því að hinn svo kallaði brauða- og flotamálaráðh. og hv. 4. þm. Reykv. munu einnig fá þarna feitan bita, enda er sagt, að þetta hafi verið gert til að útvega þessum mönnum að éta. Ég hygg, að allir landsmenn séu miklu frekar sammála hæstv.dómsmrh. í greininni „Komandi ár“, heldur en nú, þegar allt þetta fargan er gert út af einu skipi, og ef til vill nokkrum flóabátum. Það er enginn efi á því, að bezt væri að láta Eimskipafélagið taka alla afgreiðslu þessara skipa að sér fyrir lítið, heldur en að ríkið fari að kosta til þess ærnu fé. Þá kem ég að læknamálinu, en af því að það er svo víðtækt verð ég aðeins að stikla á stærstu steinunum, og skal ég þá víkja að veiting læknisembættisins í Keflavík. Læknaembættin á samkv. 1. að veita eftir till. landlæknis. - Hæstv. dómsmrh. kunni ekki við að hafa slíkt vald við hlið sína og braut því þessa reglu. Hann gekk jafnvel svo langt, að hann veitti hvert embættið eftir annað eftir eigin geðþótta, ýmist án þess að spyrja landlækni, eða móti till. hans. Til að fóðra þetta gerræði var svo oft smalað einhverjum undirskriftum í þeim héruðum, sem hlut áttu að máli, og loks voru læknar svo brýndir af þessu, að þeir ákváðu að nota samtök sín til þess að koma á heilbrigðri reglu í þessum málum. Þeir kusu því n., til að vinna svipað verk og það, sem landlæknir á að inna af hendi, en var bægt frá að vinna: að leggja til sérþekkingu. Þetta var svo kallað ríkisupplausri í Tímanum, en hinu gleymt, að það var ráðh„ sem átti sök á þessari ríkisupplausn, ef einhver var, með því að svipta konung raunverulega veitingarvaldinu, eins og Alþýðublaðið komst svo hátíðlega að orði, og leggja það í hendur einhverra áskorenda. En þegar læknarnir mynda samtök með sér og skipa n. til þess að gera skynsamlegar till. um þetta mál, þá rís ráðh. upp með offorsi og segir, að ríkisupplausn sé í aðsigi. Við skulum nú athuga þetta mál nokkuð ofan í kjölinn og komast að raun um, í hverju þetta gerræði læknanna var fólgið, sem hæstv. ráðh. talar svo mikið um. Jú, þeir bjuggu til ákveðið kerfi, ákveðnar reglur til þess að fylgja við veitingar læknisembætta. Það voru öll ósköpin, sem hæstv. ráðh. stendur svo mikill stuggur af, að muni hafa upplausn ríkisins í för með sér. Að þessi framkoma læknanna sé byggð á fullri sanngirni og réttlæti sést af því, hversu nákvæmar þessar reglur eru, að þær vísa algerlega á bug öllu persónulegu vali, en eru ákveðinn, fastur mælikvarði, til þess að leggja á umsækjendur. Það er t. d. eitt stig fyrir embættisaldur, eitt fyrir t. d. sérmenntun, eitt fyrir utanför til fullkomnunar, eitt fyrir hátt próf, o. s. frv. Yfirleitt allt það, sem sérstaklega mælir með umsækjanda, er nákvæmlega metið án nokkurrar persónulegrar íhlutunar. Þetta er nú þessi voðalega ríkisupplausn. Nú sjá það vitaskuld allir sannsýnir menn, að læknarnir hafa ekkert gert annað en það, sem þeir voru knúðir til þess að gera. Þetta var neyðarvörn læknanna gegn rangsleitni þessa ráðh., sem brotið hefir á þessari stétt bæði l. og venjur, og komið fram með meira ofstæki, einræði og frekju í garð læknastéttarinnar, heldur en bjóða má frjálsbornum, vel menntuðum mönnum. Gerræði ráðh. hlaut því að knýja þessa stétt til andstöðu, til varnar, og hafa þeir í þeim viðskiptum gætt fullrar sanngirni, enda þótt framkoma ráðh. gæfi einatt lítið tilefni til slíks. Nú er fróðlegt að bera saman við þetta kerfi, sem læknarnir vilja láta veita embættin eftir, það kerfi, sem hæstv.dómsmrh. fer eftir í læknaveitingum. Hann þykist vilja veita embættin eftir áskorunum héraðsbúa. Um þetta fyrirkomulag er það skemmst að segja, að það mun vera það lang-ófullkomnasta á alla lund, sem hugsanlegt er. Þá væri betra að einn maður réði óskorað, eða að héruðin kysu læknana, eða eitthvað þvílíkt. En að fara eftir áskorunum nokkurra manna í héruðunum, sem engin trygging er fyrir að séu meiri hl. héraðsbúa, það er alveg fráleitt form fyrir embættaveitingum. Það er ekkert hægt um það að segja, hversu hart hefir verið gengið að mönnum um undirskriftir, og það getur líka vel komið fyrir, að farið sé að safna undirskriftum fyrir einhvern ákveðinn umsækjanda áður en umsóknarfrestur er liðinn, og að síðar komi svo fram einhver umsækjandi, sem héraðsbúar kysu miklu fremur. Hversu meingallað slíkt fyrirkomulag er og hefir reynzt má sjá af prestskosningunum. Það kemur þrásinnis fyrir, að skorað er á prest að sækja um brauð, en sem hefir fallið þegar til kom. Er þess t. d. skemmst að minnast, að ekki fyrir löngu var skorað á prest hér í nágrenni Reykjavíkur að sækja um brauð eitt. Vegna þess, hve margar áskoranir bárust honum, lét hann að lokum undan og sótti, en - mikil ósköp - hann féll með miklum atkvæðamun. Þetta stórgallaða og stórhættulega fyrirkomulag vill nú hæstv. ráðh. innleiða um læknaveitingar. - Ennfremur ber á það að líta, að héraðsbúar eiga þess sjaldnast kost að dæma um umsækjendur af reynslu, heldur kemur þar miklu fremur ýmislegt annað til greina, sem bezt væri að blanda ekki inn í þessa hluti. Afleiðing af slíku er það, að ekkert réttlæti og skynsemi mega sín nokkurs framar í þessum efnum. Í stað þess eru það agitationir, pólitískt flokksfylgi og persónuleg kynning, sem ræður. Sérþekking, há próf, embættisaldur og reynsla eru að engu höfð í þessum efnum. Afleiðingin hlýtur að verða handahóf í veitingum embættanna, sem um leið er ranglæti gagnvart mörgum umsækjanda, gerræði og blekking gagnvart héruðunum sjálfum, og lamandi fyrir framahug læknanna í landinu, því þá er minni hvöt fyrir lækna að reyna að verða nýtir í stöðum sínum, ef þeir eiga þess engan kost síðar að fá betri héruð. Svo reynir hæstv. ráðh. að telja mönnum trú um, að þetta sé einhver háleit og göfug hugsjón, sem hann er að hrinda í framkvæmd með því að taka upp þetta fyrirkomulag. En þar hallar hann réttu máli, sem endranær. Loks kemur hin margumtalaða veiting Keflavíkurhéraðs. Þá er það, að hæstv. ráðh. beitir einhverju því mesta einræði og gerræði, sem nokkur stjórnarherra getur gripið til. Héraðið er auglýst laust og margir sækja um. Embættan. Læknafélagsins tekur málið til athugunar á þeim grundvelli, sem hinar settu reglur ákveða, og niðurstaðan verður sú, að einhver harðasti andstæðingur ráðh. fær meðmæli n. Nú var svo sem ekki að sökum að spyrja. Vitaskuld virti ráðh. þessar vel athuguðu og óhlutdrægu till.n. að vettugi. Nú var um að gera að geta sundrað samtökum læknanna, fengið einhvern úr þeirra hópi til þess að svíkjast undan merkjum og taka við embættinu. Hann fór með þá upp á afarhátt fjall til þess að ginna þá til að þiggja embættið. En allt kom fyrir ekki. Sá, sem að lokum lét tilleiðast, gerði það mjög nauðugur, og meira að segja afsalaði sér stundum embættinu, en slíkt tjóaði nú ekki. Það þarf nú ekki í grafgötur að leita um þær hvatir, sem lágu að baki þessa atferlis hæstv.dómsmrh., það var hrein og bein pólitísk hlutdrægni, samfara hefndarfýst og persónulegri óvild. Og það, sem sérstaklega er athugandi í þessu sambandi er það, að hér var ekki leitað álits héraðsbúa, enda mun ekki hæstv. ráðh. þótt eigandi undir því, ef ske kynni að óskir héraðsbúa pössuðu ekki við vilja hans. Og það er líka á allra vitorði, að lækninum var beinlínis þröngvað upp á hérðasbúa, því hann er, sökum heilsubrests, ófær til þess að gegna stóru læknisembætti. Á þessu litla dæmi sést, að allt tal ráðh. um vilja héraðsbúa, þegar um er að ræða veitingu læknisembætta, er hreinn fyrirsláttur og ekkert annað. Um þetta hneykslismál, sem er eitt af mörgum, mætti vitaskuld tala mjög langt mál, en til þess er ekki tími að svo stöddu. Gefst mér væntanlega tilefni og tækifæri til þess að ræða það mál frekar við þessa umr. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að veitingu útvarpsstjórastöðunnar. Það er af hendingu að ég tala um hana síðast, því að um þá veitingu má segja með öruggri vissu, að hún er pólitísk hlutdrægni og verður að öðru leyti á engan hátt réttlætt. Þessi veiting er miklu alvarlegri en flestar aðrar embættaveitingar, vegna þess að embætti þessu hljóta að fylgja mikil áhrif á allt menningar- og þjóðlíf okkar. Það má segja um útvarpið, að það er það menningartæki nútímans, sem erfiðast mun að segja fyrir um, hve mikið býr í. En svo mikið mun þó óhætt að fullyrða, að útvarpið er vafalaust einn voldugasti og áhrifamesti þátturinn í menningarlífi komandi ára. Hingað til hefir ekki verið unnt að tala til nema fárra manna í einu, en með útvarpinu er mögulegt að tala til heillar kynslóðar. Með því er unnt að tala til allrar þjóðarinnar og meira að segja til annara þjóðlanda. Af þessu má ráða, hversu geysileg ábyrgðarstaða það er að veita útvarpinu forstöðu. Það er því auðsætt, að veita má slíkt embætti aðeins framúrskarandi góðum mönnum. Hér máttu sízt koma til greina pólitískir flokkshagsmunir né flokksfylgi, og allra sízt skipa þanni mann, sem ber var að því að vera harður flokksmaður. Allt veltur á, að misnota ekki þetta merkilega menningartæki. En hvernig fór? Það má að því leyti líkt um þessa veitingu segja og veitingu Búnaðarbankastjórastöðunnar, að stj. flýtti sér að slá embættinu upp, ákveða launin nógu há, þó þau vitanlega væru ekki alveg eins há og bankastjóranna, en þó til muna hærri en t. d. biskups, landsímastjóra og annara slíkra embætta. Það lá mikið á að hola þarna niður einum gæðing stj., og það þurfti að gerast strax, enda þótt ekkert útvarp væri komið á fót. Í l. í fyrra skyldi skipa útvarpsráð. Það virðist nú dálítið hæpið, hvernig það er skipað, en ég mun ekki fara frekar út í þá sálma að sinni. Í því eru þeir Helgi Hjörvar, Páll Ísólfsson og Alexander Jóhannesson. Útvarpsráðið auglýsti nú stöðuna lausa og um hana sóttu nokkrir menn, sem flestir voru prýðilega gefnir, hámenntaðir og háskólagengnir menn og alkunnir mannkostamenn, eins og t. d. Baldur Sveinsson blaðamaður, sem hefir almenningsorð fyrir mannkosti og gáfur og alveg sérstaklega mikla þekking á íslenzkri tungu. Svo má nefna ýmsa fleiri ágætismenn, svo sem Vilhjálm Þ. Gíslason magister og séra Ragnar E. Kvaran prest í Vesturheimi, sem að mörgum þótti sem mest hefði skilyrðin til þess að takast starfið á hendur. En auk þessara manna, sótti einnig ritstjóri að einu harðvítugasta og ófyrirleitnasta flokksblaði, sem út hefir verið gefið hér á landi, maður, sem orðinn var þjóðkunnur fyrir pólitískt ofstæki, ófyrirleitni og ofsa, sem mjög benti til lágrar menntunar. Þetta var ritstjóri Tímans og fyrrv. ritstjóri Dags, Jónas Þorbergsson. Frá sjónarmiði almennrar skynsemi hlaut þessi maður með öllu að vera útilokaður frá því að koma til greina í þessu sambandi, og því fremur, sem úr var að velja ágætum mönnum, menntuðum, viðurkenndum gáfu- og mannkostamönnum. En hvað skeður? Þrátt fyrir hina syndugu fortíð þessa ófyrirleitna blaðamanns, og þrátt fyrir menntunarleysi hans samanborið við hina umsækjendurna, og þrátt fyrir það þótt hann væri allra umsækjendanna lakastur að öllu leyti, varð hann samt sem áður valinn. Einhverntíma hefðu slíkt þótt mikil tíðindi og ill, en nú er maður orðinn svo mörgu misjöfnu vanur af hendi núv. stj., að jafnvel slíkt atferli hefir fremur lítið verið átalið. Það hefir verið sagt, að hæstv.forsrh. hafi þótt þessi ritstjóri ekki gera nógu mikið úr sér og sínum verkum, og hafi því gjarnan viljað losna við hann frá ritstjórn blaðsins. Því var það, að einn fyndinn náungi sagði, að Jónasi Þorbergssyni hafi verið veitt útvarpsstjórastaðan vegna ókosta hans en ekki vegna kosta hans, þ. e. a. s. ekki vegna kosta hans sem útvarpsstjóra, heldur vegna ókosta hans sem ritstjóra Tímans. Annars mætti margt um þennan mann segja, sem ekki á við á þessum stað, þar sem hann er ekki viðstaddur og jafnvel ekki hérlendis. En ef ætti í fám orðum að segja það um hann, sem að líkindum væri sanni næst, þá er það það, að hann ætti að vera áfram ritstjóri Tímans, þar hæfir hvort öðru, en útvarpsstjóri ætti hann að vera sízt allra manna. Það fór vel á því að hafa slíkan sannleikspostula fyrir stjórnarblaðinu. Þar hæfði skel kjapti. Að lokum má benda á það gerræði í þessu máli, að umsóknarfresturinn var styttur til þess að bægja frá þeim umsækjandanum, sem að flestra dómi hafði bezt skilyrði til að gegna embættinu. Þannig var búin til átylla til þess að hundsa þessa umsókn. Með því að taka til greina umsókn séra Ragnars Kvarans hefði tvennt áunnizt að dómi margra: fengizt heim ágætur maður, sem nú dvelur erlendis, og um leið fengizt ágætur maður sem útvarpsstjóri. Hann er gáfumaður með afbrigðum, og raddmaður í bezta lagi, sem er mikill kostur á manni, sem tala á í útvarp, hann er söngvinn maður og hefir prýðilegt vit á hljómlist. Allt eru þetta kostir, sem prýða mann í þessari ábyrgðarstöðu. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þessa hluti. Þessi fáu dæmi, sem ég hefi nefnt, sýna það og sanna, hve greypilega hæstv. stj. misnotar veitingavaldið. Það er ekki nema um tvennt að ræða: pólitísk hlutdrægni eða persónuleg hlutdrægni. Allt annað víkur fyrir þessum meginlögmálum stj. Engin trygging er fyrir því framar í þessu landi, að hæfir menn, menntaðir og vel hugsandi setjist í embætti. Þetta er spilling, rotnun í opinberu lífi þjóðarinnar, sem fyrr eða síðar leiðir til ófremdar og ófarnaðar fyrir þjóðina í heild. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Fjhn. hefir ekki orðið fyllilega sammála um þetta frv. Hv. 4. landsk. skrifaði ekki undir nál. á þskj. 306, tjáði sig ekki mundu skila nál., en gera grein fyrir afstöðu sinni við umr. málsins í deildinni. Meiri hl. n. lítur svo á, að ekki sé fært annað en að samþ. þetta frv., þar sem nú er svo áliðið þings og litlar líkur til, að nokkur veruleg tekjuaukafrv. geti gengið fram á þessu þingi. Að vísu hafa komið fram í Nd. frv. um tekjuauka, en ég tel litla von, að þau gangi fram. Hinsvegar gerir fjárlagafrv., sem nú er í meðferð, ráð fyrir þessum tekjustofni áfram. Og eftir því, sem út lítur með afgreiðslu fjárlagafrv., þá eru ekki líkur til, að ríkissjóður geti misst af þessum tekjum. Hinsvegar er rétt að taka fram, að það er aðeins af þessum ástæðum, að meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ., en vildi helzt, að þessi tekjustofn væri numinn burt. En þar sem auðséð er, að það er ekki hægt á þessu þingi, nema því aðeins, að afkomu ríkissjóðs sé stefnt í óheillavænlegt horf, þá leggjum við til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Magnús Torfason) Þetta er ekki mikið mál. Það eru að mestu sömu ákvæðin og áður voru í lögunum. En aðalbreyt. er sú, að þessi ákvæði um greiðslu verkkaups ná hér eftir til iðnaðarmanna. Um aðrar efnisbreyt. er ekki að ræða. N. leggur einróma til, að frv. verði samþ. Önnur brtt.n. hnígur einungis að því, að færa frv. til betra máls, en snertir ekkert efni þess. Síðasta brtt. er gerð til þess að skýra atriði, sem var dálítið óljóst í frv. eins og það var orðað. Þess vegna bætti n. inn í það, til þess að það sæist gleggra. Ég leyfi mér svo að vænta þess, að hv. þingd. afgreiði þetta mál á þann hátt, sem n. leggur til.