Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi hreyfa því hér, að það er daglegur viðburður í Hvalfirðinum nú, þar sem fjöldamargir bátar eru að síldveiðum, að þeir rifa þar nætur sínar í ýmsum leifum, sem þar liggja frá styrjaldarárunum, og þetta veldur mjög miklu tjóni á veiðarfærum, auk þess sem það dregur mjög verulega úr möguleikum til aflabragða á þessum slóðum. Það er einkum á svæði því, þar sem girðing lá utanvert við Hvalfjarðareyri, og það vill svo til, að aðalsíldveiðistöðvarnar eru utanvert við þessa girðingu, og heldur síldin sig mjög mikið á þessum slóðum. Nú hefur verið borin fram hér á þingi þáltill. frá hv. þm. Barð. (GJ) að ég ætla - um það, að gerð verði gangskör að þessu með því að láta fara fram hreinsun á botninum þarna eða taka burtu þær leifar, sem þarna eru í botninum. Þessi till. var borin fram um miðjan desember, en hefur ekki komið til umr. enn þá. Það er vitanlega mjög mikið verk að láta hreinsa botninn eins og þörf er á, og eins og nú er komið, verður framkvæmdin varla svo hröð og gagngerð, að hún komi í veg fyrir það tjón, sem af þessu stafar, en það er þó eitt, sem hægt er að gera og væri til varnaðar fyrir veiðimennina, þ. e., ef settar yrðu ljósbaujur á þar, sem girðingin liggur. Þó að veiðimennirnir viti vel, hvar girðingin liggur, og geti varazt hana að deginum til, þá er þeim fyrirmunað í næturmyrkri að gera sér grein fyrir því til hlítar, hvar girðingin hefur verið. Nú hagar svo til um síldveiðarnar, að mest er veitt að næturlagi. Það er því mjög mikil nauðsyn á því, auk þess sem þarf að hreinsa botninn í Hvalfirði, að settar yrðu 2-3 ljósbaujur á þetta svæði, og mundi varna því að næturlagi, að mikið tjón hlytist á veiðarfærum. Ég vildi beina máli mínu til sjútvmrh. og heyra undirtektir hans um það, hvort hann vildi ekki vinna að því, að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að lýsa upp þetta svæði, auk þess sem hann mundi beita sér fyrir því, að botninn yrði hreinsaður við fyrsta tækifæri. Ég held, að einnig á öðrum stað sé girðing yfir fjörðinn, nokkru innar, en hún veldur minna tjóni, því að síldveiði er þar lítil. Hins vegar er nauðsynlegt að athuga, hvort ekki eru þar í botninum ýmsar leifar frá styrjaldarárunum, sem ráðstafanir þyrfti að gera til að ná upp, þegar farið væri að vinna að þessu. Mér þætti vænt um að heyra undirtektir hæstv. sjútvmrh. um þær bráðabirgðaaðgerðir, sem ég hef nefnt.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Hv. þm. Borgf. hreyfði hér máli, sem er á almannavitorði og hefur verið um nokkurt skeið, síðan Hvalfjarðarveiðin hófst fyrir alvöru, sem sé, hvert tjón fiskimenn bíða, m. a. að sögn vegna einhverra hluta, sem sumir ætla leifar af styrjaldaraðgerðum, sem voru á ákveðnum stöðum í Hvalfirði. Það er vitanlegt, að einhvers konar hervarnir hafa þarna verið á sínum tíma, sem ætla mætti að hefðu verið teknar algerlega burtu, en svo er að sjá, sem eitthvað óhreint sé fyrir hendi. Þegar það vitnaðist, sem endurtók sig hvað eftir annað, að sjómenn yrðu fyrir miklu tjóni á veiðarfærum og afla af þessum sökum, fór ég og leitaði upplýsinga hjá þekktum sjómanni um orsök og ástæðu þessa með það fyrir augum, sem þegar var komið fram á þingi. eins og hv. þm. Borgf. minntist á, í þáltill. hv. þm. Barð., að þarna þyrfti að hreinsa. Nú þekki ég það ekki svo, að ég megi með það fara, hverjar skuldbindingar Bretar undirgengust hér á sínum tíma gagnvart þeirri stj., sem sat, þegar landið var hernumið, um hreinsun á þeim hervirkjum, sem þeir gerðu hér, eða bætur á því tjóni, er landsmenn kynnu að bíða af slíkum hervirkjum. Mér kom þó í hug, að þeir mundu skyldir til að hreinsa slíkt skaðræði, er þeir hefðu eftir skilið og verður landsmönnum til tjóns, en til þess að undirbyggja kröfur um slíkt, ritaði sjútvmrn. vitamálastjóra nú fyrir nokkru og bað um rannsókn á því, hvað þarna væri til trafala í botninum, og skýrslu um það. Þessi beiðni til vitamálastjóra kom fram með það fyrir augum að fá öruggan grundvöll að byggja á, ef það reyndist rétt að athuguðu máli. að hægt væri að byggja á þessu kröfu um að fá hreinsaðan botninn, og ef til vill kröfu um skaðabætur fyrir það tjón, sem orðið er. Eins og menn vita, er hæpið að byggja eingöngu á sögusögn sjómanna um þessi mál, því að oft skemmast veiðarfæri, þótt þær orsakir séu ekki fyrir hendi, sem hér eru. Þess vegna taldi ég rétt, að rannsókn færi fram af hálfu vitamálastj. á þessum hlutum. Vona ég, að þessari rannsókn verði brátt lokið, svo að stj. geti vitað, hvernig eða hvort hún á að taka málið upp. Annað erindi hefur sjútvmrn. líka sent vitamálastjóra, en það var til þess að mælast til þess, að vitamálastjóri vildi endurbæta og gera glöggari þau merki, sem mér skilst, að þarna hafi verið sett, setja fleiri ljósbaujur og merki, svo að bátar ættu auðvelt með að forðast hættusvæðin. Þessi tvö skref hafa verið stigin af ráðuneytinu í þessu máli, og taldi ég hvort tveggja vera í samræmi við almennan vilja sjómanna, og er þetta í samræmi við það sem hv. þm. Borgf. sagði, sem og í samræmi við það, sem kom fram hjá hv. þm. Barð. í till. þeirri, sem ég minntist á áðan. Í þessu sambandi skal ég geta þess, að í viðræðum við kunnuga menn um það, hvernig bezt væri að hugsa til að hreinsa þarna botninn, hefur það komið fram, að þarna muni vera leifar af kafbátagirðingu, sem líklega sé ekki hægt að ná upp nema með öflugri tækjum en við eigum yfir að ráða. Mér er sagt, að Bretar hafi haft inni í Hvalfirði einhvers konar trönuskip með sérstökum trönum til þess að lyfta ákaflega þungum hlutum. Ég býst ekki við, að við höfum nokkuð slíkt hér, og það yrði þá að reyna að fá þess háttar skip til þess að vinna að þessu, þegar hægt væri að eiga við það, og tel ég sjálfsagt að krefjast þess af Bretum, ef rannsókn leiðir í ljós, að hervirki hafi þarna orðið til trafala, að þeir leggi til slíkt skip, og kostnaðinn ættu annaðhvort Bretar að greiða okkur eða Ameríkumenn eða hvorir tveggja. Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál. Ég er alveg sammála hv. þm. Borgf. um það, að það þurfi hvort tveggja að gera, að merkja og eins að gera gagngerðar ráðstafanir til þess að hreinsa fjörðinn af því, sem þarna er fyrir, hvað sem það er, ef hægt væri að nema burtu það, sem þarna er til trafala, svo að það verði ekki framar á vegi sjómannanna.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. sjútvmrh. fyrir undirtektir hans í þessu máli og það, sem hann hefur gert. Það leiðir af sjálfu sér, að íslenzka ríkisstj. þarf að gera þá hernaðaraðila, sem hlut eiga að máli, ábyrga fyrir því, að þessar girðingar verði fjarlægðar, svo að þær valdi ekki áfram öðru eins tjóni og þær gera nú. Það er ekkert áhlaupaverk að fjarlægja þetta, því að þarna voru settir niður ákaflega þungir steinsteyptir búkkar, sem bæði voru notaðir til þess að halda niðri girðingunni og til annarra nota. Það eina, sem var tekið burtu, voru flotholtin, og eftir því sem málið horfir við, hefur girðingunum og öllu verið sökkt og liggur þar. Það, sem gert hefur verið, er það, að látnar hafa verið tvær baujur hvor á móti annarri við innsiglinguna og einnig sett bauja við Hnausasker, sem er hættulegt og einn bátur hefur strandað á. Fleiri lýsingar í firðinum er mér ekki kunnugt um, en það, sem er nauðsynlegt, er að setja eina eða tvær ljósbaujur einmitt á girðingarsvæðið. Það er nauðsynlegt fyrir fiskimenn að geta vel áttað sig á því, og vil ég vænta þess, að hæstv. sjútvmrh. geri nú ráðstafanir til að setja ljósmerki þarna, auk þess sem gerðar verði ráðstafanir um að hreinsa fjörðinn. Við þessa girðingu lágu tvö skip, trjánuskip, sem voru til þess að vakta innsiglinguna á fjörðinn og til þess að laga girðinguna, þegar hún var í ólagi, sem átti sér stað oft í vondum veðrum. Ég vænti, að ráðh. sjái um, að þessar varnarráðstafanir verði gerðar með ljósmerkjum á þessu svæði, því eins og hann sagði munu vera erfiðleikar á því. með þeim skipakosti, sem við höfum, að framkvæma fullnaðarhreinsun þarna.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Út af því, sem kom fram hjá hv. þm. Borgf., skal ég upplýsa, að tilmæli ráðuneytisins um ljósmerki í Hvalfirði hafa verið send vitamálastjóra, eftir að þær baujur voru settar, sem hann minntist á. Það var farið fram á frekari aðgerðir, og mun ég leitast við að fylgjast með því, að vitamálastjóri fylgi þessu fljótt fram. Um stærra atriðið vil ég vísa til þess, sem ég áðan sagði, en þar erum við á sömu skoðun.

Fyrirspyrjandi (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Ég flyt hér nokkrar fyrirspurnir á þskj. 211 ásamt hv. 1. þm. N-M. (PZ). Sú fyrsta er um áburðarverksmiðjuna. Svo sem þm. muna, var hér á þingi 1944 rætt um áburðarverksmiðju og gert ráð fyrir framleiðslu köfnunarefnisáburðar og að hún gæti afkastað ca. 3000 smál. á ári. Það var miðað við það, sem landsmenn notuðu þá, en nú er það svo, að þótt landsmenn hafi ekki notað nema 3–4 þús. tonn, þá er áburðarþörfin miklu meiri, en út í það skal ég ekki fara. Ég ætla, heldur að reyna að geta um það, hvað hefur gerzt síðan. Málið var mikið rætt á þingi, og höfðu menn ýmsar skoðanir um það. Því var síðan vísað til nýbyggingarráðs. Nýbyggingarráð réð síðan sérfróðan mann til að fara utan og kynna sér slíkar verksmiðjur víða um lönd og afla, sér vitneskju um það, hvort heppilegt væri að byggja verksmiðjuna eins og gert hafði verið ráð fyrir. Þessi sérfræðingur er nú kominn heim og hefur gefið skýrslu um störf sín. Eftir því, sem fram hefur komið, virðist ekki ráðlegt að byggja verksmiðjuna eins og ráð hafði verið fyrir gert. Þessi verkfræðingur mun hafa lagt til, að verksmiðjan yrði stærri og með öðru sniði til þess að hún næði tilgangi sínum. Nýbyggingarráð skipaði n. í málið. Sú n. hefur nú setið í tvö ár. Hæstv. núverandi landbrh. er formaður hennar og veit því hvað n. hefur gert. Ég efast ekki um, að n. hafi gert sér grein fyrir því, hvort rétt sé að byggja hér verksmiðju og hvernig verksmiðja okkur hentar o. s. frv. Það er rétt, að menn hugleiði, hvernig áburðarþörfin verður. Undanfarið hafa bændur ekki fengið nema helming af þeim áburði, sem þeir hafa viljað kaupa, en verðið fer alltaf hækkandi. Það, sem bændur spyrja um, er ekki, hvort áburðurinn sé framleiddur í landinu eða erlendis, þeir spyrja um, hvort þeir geti fengið hann og fyrir hvaða verð. Það er spurning, hvort það borgar sig að vinna áburðinn innanlands eða eyða milljónum króna í kaup á tilbúnum áburði. Ég vænti þess, að hæstv. landbrh., formaður n., sem starfað hefur í 2 ár, geti gefið þinginu skýrslu um þetta mál. Er rétt að byggja hér verksmiðju eða flytja inn erlendan áburð? Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. hafi áhuga fyrir þessu, en býst við, að ef n. teldi ráðlegt að byggja þessa verksmiðju, hefði þessi ráðh. lagt fram frv. um það hér á Alþingi. Það hefur þessi ráðh. ekki gert, og er því ástæða til að ætla, að n. telji framkvæmd vafasama. Ég vil ekki vera með getsakir um þetta, þar sem hæstv. landbrh. mun nú gefa nauðsynlegar upplýsingar.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég skal segja í fáum, stórum dráttum frá því, sem mér er kunnugt um, að gert hafi verið í þessu máli í sambandi við þá nefndarskipun, sem nýbyggingarráð gerði. Það var í janúarmánuði 1946, að nýbyggingarráð skipaði n. manna til þess að athuga möguleika á undirbúningi frv., ef til kæmi, um byggingu áburðarverksmiðju, og voru í þeirri n. 3 efnafræðingar, Björn Jóhannesson, sem var formaður n., en ekki ég, Ásgeir Þorsteinsson, sem starfar í rannsóknaráði ríkisins, og sömuleiðis Trausti Ólafsson. Ég fór í þessa n. af hálfu Búnaðarfélags Íslands. N. vann um sumarið og skilaði áliti í nóv. 1946. Var hún þá búin að gera þær athuganir á málinu, sem hún taldi unnt að gera á þeim tíma, og búin að safna þeim upplýsingum, sem þá var unnt að safna, til þess að stjórnarvöldin gætu gert sér grein fyrir, hvort hægt væri að reisa hér verksmiðju og semja um það frv. eða löggjöf. N. gekk út frá verksmiðju, sem framleiddi 2500 tonn af köfnunarefni, sem yrði 7700 tonn af ammoniumnítrati. Það var byrjað á athugun á raforku, og þá kom í ljós, að nægileg frumorka (þ. e. orka, sem er handbær allan sólarhringinn) verður ekki fáanleg, fyrr en að lokinni næstu Sogsvirkjun, en það verður ekki fyrr en eftir 1950. Umframorka (þ. e. orka, sem rafveitan hefur aflögu á öðrum tímum en þeim, sem álagið er mest) verður heldur ekki fáanleg, fyrr en að lokinni nefndri virkjun. Niðurstaðan er því sú, að ekki sé hægt að fá nægilega orku til verksmiðjunnar, og munar vitanlega miklu, hvort um umframorku eða frumorku er að ræða. Þetta leiddi til þess, að niðurstaða n. varð sú, að eini staðurinn, sem til greina gæti komið með tilliti til orkunnar væri hér sunnanlands, eftir að lokið er næstu virkjun Sogsins. N. athugaði fleiri möguleika, en niðurstaðan varð sem sagt þessi. Með því að nota fáanlega umframorku frá Sogsstöðinni eftir stækkun þá, sem ráðgerð er næst, má ætla, samkvæmt fengnum upplýsingum, að árlegur rekstrarkostnaður áburðarverksmiðju, sem framleiðir á ári 7700 tonn af ammóníumnítrati, yrði um kr. 350000,00 minni en með því að nota orku jafnt allan sólarhringinn eftir stækkunina. Af þessari ástæðu taldi n. einsýnt, að koma yrði verksmiðjunni upp hér eftir stækkunina. Vegna dreifingarinnar gerði n. sér grein fyrir því, hvort réttara væri að hafa verksmiðjuna hér eða í nánd við Akureyri, og varð niðurstaðan sú, að dreifingarkostnaður yrði um 100 þús. kr. lægri frá verksmiðju við Reykjavík en frá verksmiðju við Akureyri. N. áætlaði, að stofnkostnaður verksmiðju af þessari stærð yrði 17.5 millj. kr. Um áburðarverðið kæmu þá þrír möguleikar til greina. 1. að tekið yrði lán með 4% vöxtum, 2. að tekið yrði lán með 2½% vöxtum, 3. að ríkið lánaði stofnféð, sem væri framlag frá því að meira eða minna leyti. Verðið á áburðinum yrði sem sé undir því komið, hver leiðin yrði valin. Ef gert er ráð fyrir 4%, þá sýnir það sig, að áburðarverðið er allmiklu óhagstæðara en frá Kanada. Ef reiknað er með 2½%, yrði það einnig óhagstætt, en legði ríkið fram stofnkostnaðinn, mundi ekki muna miklu, en þó yrði áburðurinn nokkru ódýrari en hann er nú frá Noregi. Eins og ég sagði, skilaði n. af sér þessum athugunum til nýbyggingarráðs í nóv. 1946. Svo á síðasta sumri var þetta mál rætt í ríkisstj. og ákveðið að taka það upp aftur og endurskoða þessa áætlun með tilliti til verðbreytinga, sem hafa orðið bæði innanlands og utan, og flytja frv. um málið hér á þingi. S. l. haust fól ég Birni Jóhannessyni, sem verið hafði formaður n., að endurskoða útreikningana og undirbúa drög til þess, að hægt yrði að leggja frv. fyrir þingið. Þetta starf hefur hann haft með höndum, en það var seinlegt fyrir hann, því að hann þurfti að umreikna marga liði. Auk þess fól ég honum að gera áætlun um stærri verksmiðju, því að það er vitanlegt, að því stærri sem verksmiðjan er, því ódýrari verður hún og rekstrarkostnaður því minni, þannig að ef við gætum búizt við að reka verksmiðju þrefalt stærri en hér er talað um, þá værum við ekki aðeins samkeppnisfærir innanlands, heldur gæti komið til mála, að við gætum flutt út, en til þess þarf ekki aðeins stórkostlega miklu meira stofnfé, heldur líka orkuver, sem ekki eru líkur til, að við gætum komið okkur upp. En það er annað, sem hefur gert það, að málið hefur tafizt í meðferðinni - og þá er ég kominn að nýju atriði. Rannsóknaráð ríkisins - og sérstaklega Ásgeir Þorsteinsson, sem hefur mikinn áhuga á þessu máli - hefur haldið áfram rannsóknum á framleiðslu köfnunarefnisáburðar. Hefur Ásgeir Þorsteinsson vakið athygli stj. á því, að nú fer framleiðsla köfnunarefnisáburðar fram með öðru lagi en verið hefur fram til þessa, þannig að köfnunarefnisáburðurinn er aðeins hálfunninn við það, sem áður var, og fleygir þeirri framleiðslu svo fram, að á yfirstandandi ári er reiknað með, að framleiðsla fljótandi köfnunarefnisáburðar verði 37% af allri framleiðslu Bandaríkjanna af köfnunarefni til áburðar. Hann segir: „Þær athuganir, sem rannsóknaráð hefur framkvæmt undanfarið, hafa leitt í ljós, að vel gæti komið til mála að hafa á máli þessu allt annan hátt en gert hefur verið ráð fyrir, að hafður yrði, til þessa. Í stuttu máli virðast vera góðir möguleikar til þess að staðnæmast við framleiðslu ammoníaks og einbeina sér að framleiðslu fljótandi áburðarefna. yfirleitt í stað fastra efna. Hyrfi þá úr sögunni allur vélakostur, húsakostur og að heita má öll sú vinna, sem fólgin er í því að umbreyta ammoniaki í nitrat og framleiða fast, rakavarið og geymsluhæft ammoniumnitrat, sem í rauninni hefur engin sérstök efnagæði í sér fólgin til jarðvegsbætis umfram ammoniakið.“ Þ. e. að í stað þess að binda áburðinn í fast efni með þeim ærna kostnaði, sem því fylgir, yrði hann tekinn fljótandi og borinn á eins og foraráburður, og er talið, að það sé á margan hátt miklu hagkvæmara og ódýrara, þar sem verksmiðjurnar liggja tiltölulega nærri því landi, þar sem áburðurinn er notaður, þó að hann sé ófær til að flytja hann á milli landa. En kosturinn við þessa aðferð er sá, að hægt er að komast af með ódýrar verksmiðjur og að hægt er að reka litlar verksmiðjur. Það þarf minni vélar og minni vinnukraft, og þar sem vinnuaflið er jafndýrt og hér hjá okkur, mundi það muna miklu. Nú þótti mér rétt að taka þessar upplýsingar til meðferðar, og hef ég fengið Ásgeir Þorsteinsson til þess með Birni Jóhannessyni. Vænti ég þess, þótt þetta hafi tafizt svona, að hægt verði að leggja frv. fyrir þingið bráðum og taka þar ákvörðun um þetta mál. En í sambandi við þetta hef ég falið dr. Birni Jóhannessyni að gera rannsóknir og tilraunir með dreifingu þessa áburðar til þess, að hafa nokkuð á að byggja. Auk þess mun ég beita mér fyrir því, að hann fari utan í sumar til þess að kynna sér þetta mál. Í sambandi við þetta mál hefur það komið til tals milli mín og þessa sérfræðings, að unnt megi verða að blanda fosforefni og kalí á ódýrari hátt en nú er. Er það til athugunar hjá þessum mönnum, og telja þeir, að hægt sé að koma upp á næstu árum verksmiðju, sem framleiði alhliða áburð, bæði fosforsúrt kali og köfnunarefni: Það eru mörg rannsóknarefnin í þessu sambandi t. d. það, hvernig hægt sé að koma áburðinum út á meðal bænda, og mundi sennilega heppilegast að nota tankasystem. Eru líkur til, að það yrði ekki dýrara en sú dreifing, sem við þekkjum nú. Ég tel ekki þörf að ræða þetta nánar. Ég vildi aðeins láta hæstv. Alþingi vita, hvernig þetta mál er statt. Vænti ég þess, að áður en þingi lýkur, geti það legið fyrir með fyllri upplýsingum en ég hef gefið nú.

Fyrirspyrjandi (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þessa ýtarlegu skýrslu, sem hann hefur gefið. Mér skilst af því, sem fram kom í skýrslu hæstv. ráðh., að það sé ýmislegt, sem bendi til þess, að fært verði að ráðast í byggingu áburðarverksmiðju hér með góðum árangri. En þetta er það umfangsmikið og dýrt, að sjálfsagt er að ráðast ekki í það, nema allt verði tekið til greina, sem þarf í þessu sambandi. Þegar byggt er fyrir tugi milljóna, þarf að gera sér fulla grein fyrir því, að verksmiðjan þarf að framleiða alhliða áburð, því að landsmenn geta ekki orðið sjálfum sér nógir, ef þeir eiga aðeins verksmiðju, sem framleiðir eina tegund áburðar. Það er vitanlega leiðinlegt að vita það, að við þurfum samt að bíða, þangað til Sogsvirkjunin nýja er komin í framkvæmd, en það verður, eftir því sem ég bezt veit, ekki fyrr en árið 1951 í fyrsta lagi, og er óvíst, að henni verði lokið þá. Þá eru það enn 3–4 ár, sem bændur verða að bíða eftir að fá nægilegan áburð, en eins og ég sagði, er betra að bíða og verja tímanum í rannsóknir og undirbúning. Mér skilst, eftir því sem fram er komið af reynslu og rannsóknum undanfarinna ára, að við megum vera þakklátir fyrir að hafa ekki byrjað verksmiðjubygginguna 1944, þar sem rannsóknir hafa leitt í ljós, að verksmiðja með því sniði, sem þá var hugsað, hefði ekki reynzt vel eða fullnægt áburðarþörf landsmanna. Ég tel mikilsvert, að þetta mál skuli vera lifandi og í undirbúningi, og vænti ég því, að úr framkvæmdum megi verða, þegar heppilegt þykir.



Herra forseti. Í tilefni af hinum mjög merkilegu upplýsingum hæstv. atvmrh. um, að það gæti komið til mála, að notað yrði fljótandi efni til áburðar í staðinn fyrir fast efni, vildi ég benda á það, að þegar hafa verið gerðar af útgerðarmönnum tilraunir með að nota límvatn, að vísu í smáum stíl, en með þeim árangri, að ef límvatn er tekið og blandað 2 hlutum af vatni og 1 af lími, þá fæst betri spretta af þeirri jörð, þar sem slíkur áburður er notaður, heldur en þótt notað sé venjulegt fast efni. Komi það því til greina að breyta þessu þannig að taka fljótandi efni á þann hátt, sem hæstv. ráðh. talaði um, vildi ég beina því til hæstv. ráðh., hvort ekki væri sérstök ástæða til að láta efnafræðinga háskólans rannsaka þetta mál, því að sannarlega eru ekki lítils virði öll þau tonn af fitu, sem renna frá íslenzkum verksmiðjum til sjávar og þannig mætti nota og spara þar með svo og svo mikinn hluta af þeirri vinnslu, sem hér er um rætt.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að beina þeirri fsp. til hæstv. landbrh., hvað n. hefur reiknað með mikilli rafmagnsþörf í sambandi við áburðarverksmiðjuna, því að það er vitanlegt, eins og hæstv. ráðh. gat um í sinni ræðu, að það er fyrst og fremst undir rafmagninu komið, hvernig þetta gengur, og þess vegna verður það eðalspursmálið, auk vaktanna, að geta rekið verksmiðjuna í nægilega stórum stíl. Ég er hræddur um, að einmitt rafmagnsþörfin hér heima og rafmagnsskorturinn komi til með að standa einna mest í vegi fyrir slíkri stóriðju eins og þessari. Það dugir ekki eins og undanfarið að láta þennan rafmagnsskort standa í vegi fyrir þróun stóriðnaðar á Íslandi. Það er talað hér um, að verksmiðjan verði ekki tilbúin fyrr en 1950–1951. Ég get satt að segja ekki séð, að þetta þurfi að taka svo langan tíma, og fæ lítt skilið, hvernig á því stendur, að ekki er unnið skarpar að því að undirbúa að koma þessu upp, og ég vil beina þeirri fsp. til hæstv. atvmrh., hvort, ríkið hefur ekki að sínu leyti samið við Reykjavíkurbæ um nýju Sogsvirkjunina, þannig að ekkert sé því til trafala að flýta fyrir þessu eins og hægt er. Ég er enn fremur hræddur um, að það hafi verið vanrækt að hugsa um að fá nauðsynlegar vélar til raforkuframleiðslunnar. Það er vitanlegt, að það þarf forsjálni um það að gera samninga um þær stóru vélar, sem til þess þarf, en ég álit, að það sé hægt að tryggja slíkar vélar 1949–1950, ef undinn hefði verið að því bráður bugur. Mér skilst, að innlendri vinnu við Sogsvirkjunina ætti að geta verið lokið á sama tíma og hægt væri að fá vélarnar, ef þær væru útvegaðar með svona fyrirvara. Fyrir alla íslenzka framleiðendur, ekki sízt hér í Reykjavík, þýðir það verulega mikið, hvort þetta fyrirtæki, Sogsvirkjunin, kemst upp 1949–1950, og hvað áburðarverksmiðjuna snertir, þá er engin ástæða til annars en að ganga út frá því, að hún geti verið tilbúin á sama tíma og Sogsvirkjunin, og það mundi verða talsvert tap að láta líða tíma þarna á milli og láta Sogsvirkjunina bíða eftir þeim markaði, sem áburðarverksmiðjan yrði fyrir hana. Vélar til áburðarverksmiðjunnar mun því ekki veita af að panta sem fyrst vegna þess langa tíma, sem það tekur að fá vélar afhentar. Hins vegar, ef áburðarframleiðslan ætti að verða mjög stórfelld, þá er ég hræddur um, að rafmagnið frá nýju Sogsstöðinni verði tiltölulega fljótara að étast upp en menn reikna með, og veitti því ekki af að fara þegar að hugsa um stærri rafmagnsframleiðslu í landinu en nú hefur verið gert.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Í sambandi við aths. og upplýsingar hv. þm. Barð. skal ég geta þess, að ég mun taka það til athugunar, sem hann benti á, í sambandi við atvinnudeild háskólans. Hv. 2. þm. Reykv. spurði um það, hversu miklu rafmagni hefði verið reiknað með fyrir þessa verksmiðju. Það eru 7000 kw., sem gert er ráð fyrir, að hún muni nota. Í sambandi við fsp. hans um það, hvort samkomulag væri milli Reykjavíkurbæjar og ríkisins um virkjun Sogsfossanna, get ég getið þess, að það hafa farið þar fram samræður milli þessara aðila, og er fullt útlit fyrir, að fullkomið samkomulag náist um áframhaldandi virkjun. Það er aðeins eftir að ganga frá samningum í einstökum atriðum, og verður það gert næstu daga. Sömuleiðis er samkomulag um það milli mín og bæjarstjórnar Reykjavíkur og rafmagnsstjóra Reykjavíkurbæjar, að þeir, sem hafa haft undirbúning þessa máls með höndum, skuli ekki bíða eftir því, að fullkomið samkomulag verði gert milli ríkisins og Reykjavíkurbæjar um undirbúning málsins, heldur skuli þeir vinna að verkinu alveg eins og samkomulag hefði náðst, hvort sem það næst eða ekki, vegna þess að framkvæmdarinnar er þörf, þannig að ég held, að þessi dráttur, sem orðið hefur á að ríki og bær hafi gert fullnaðarsamninga, hafi ekki þurft að tefja fyrir pöntun á vélum og öðrum nauðsynlegum undirbúningi, sem unnt hefur verið að leysa af hendi. Það er rétt, að það tekur mörg ár að fá vélar til stærri framkvæmda og fyrirtækja eins og þessa, og af þeim ástæðum hafði ég kosið, að þetta mál kæmist fyrir þingið, til þess að heimild fengist til að gera ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru, panta vélar og annað þess háttar, þó að sýnilegt sé, að slíkri verksmiðju yrði ekki af tekniskum ástæðum komið upp fyrr en um sama leyti og Sogsvirkjuninni vegna þess að skortur er á rafmagni, sem á að reka verksmiðjuna með. En ef Alþ. féllist á það, þá vildi ég gjarnan, að þessu yrði hagað þannig, að áburðarverksmiðjan yrði tilbúin um það leyti, sem Sogsvirkjunin nýja getur tekið til starfa.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingarnar. Hann telur. að það muni þurfa 7000 kw. til áburðarverksmiðjunnar, en nú hefur hæstv. ráðh. falið n. að athuga að stækka verksmiðjuna þrefalt, og yrði þá tæplega undir 20000 kw., sem áburðarverksmiðjan þyrfti af rafmagni, sem yrði tekið frá Sogsvirkjuninni, svo að það er hlutur, sem þarf að athuga, og býst ég þá við, að það sýni sig fljótlega, að rafmagnsframleiðslan er undirstaða undir öllu þessu. Viðvíkjandi vélaspursmálinu þá hef ég áður vakið athygli á því, hvað þessi dráttur er ískyggilegur með vélarnar. Það er vitað, að víða á landinu standa nú verksmiðjur, sem búið er að byggja, en vélarnar vantar, og útgerðin hefur sums staðar ekki getað gengið vegna þess, að það vantar vélar, og fiskimjölsverksmiðjur hafa ekki getað tekið til starfa, vegna þess að dieselvélar eru ekki komnar enn. Ég álít, að það hefði átt að vera búið að gera ráðstafanir til þess að tryggja þetta, þar sem nægur gjaldeyrir hefur verið til. Ég veit t. d., að eitt það land, sem stendur bezt að vígi um að framleiða vélar í einstakar verksmiðjur, Tékkóslóvakía, - ég veit, að Íslendingar áttu 7 millj. kr. hjá því ríki í fyrra, og það munu hafa verið möguleikar til þess að semja þá við viðkomandi yfirvöld í því landi og tryggja yfirfærslu á öllum þessum vélum með 2 ára afhendingarfresti. Við höfum sem sé átt peninga þarna inni og gætum á þennan hátt nýtt okkar inneignir mjög skynsamlega. En ég er mjög hræddur um, að það sé ekki enn þá farið að vinna að því að tryggja vélapantanir, hvorki viðvíkjandi Sogsvirkjuninni né Laxárvirkjuninni, og því síður viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni. Ég held þess vegna, að í sambandi við þessi mál þurfum við alls fá mun betri upplýsingar en hingað til um það, hvernig framkvæmdum miðar. Það er lagt það vald í hendur okkar embættismönnum, sem eiga að sjá um innkaup á þessum hlutum til landsins, að heilir, stórir atvinnuvegir eiga stundum allt undir því, og ég er hræddur um, að ýmsum þessum mönnum sé ekki ljóst - eða Alþ. og ríkisstj. geri sér ekki fullkomlega ljóst, hvað þarna liggur á að hinir praktísku hlutir séu ekki langt á eftir. Skortur á forsjálni getur þess vegna orðið svo mikill, að nauðsynlegt sé að gefa betri gaum að því en verið hefur að tryggja slíkar verzlunarlegar framkvæmdir í tíma. Annars væri gott að fá upplýsingar frá hæstv. ráðh. í sambandi við þessa nýju aðferð viðvíkjandi því, hvað sérfræðingar álita um raforkuþörfina.

Fyrirspyrjandi (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Þegar l. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum voru sett, breyttist verulega viðhorf þeirra bænda, sem þurftu að byggja og bæta jarðir sínar - breyttist á þann hátt, að þeim var með l. gefið fyrirheit um það að geta fengið verulega hærri lán en áður með lægri vöxtum. Til þess að þessi l. kæmu að gagni, var gert ráð fyrir, að sá sjóður, sem bændur gætu fengið lán úr, byggingarsjóður, yrði efldur verulega, og í 12. gr. l. er svo ákveðið, að það, sem vantar til, að stofnfé Búnaðarbankans eða deilda hans væri 10 millj. 1. júlí 1947, skuli ríkissjóður greiða eða útvega að láni vaxtalaust. Þegar þessi l. voru gengin í gildi, þá byggðu bændur á þeim bjartar vonir um það, að þeir mundu fá nóg lán, og réðust í endurbyggingar á jörðum sínum, svo að það hefur líklega ekki á einu ári verið byggt öllu meira en á árinu 1947. En bændur hafa orðið fyrir sárum vonbrigðum, því að það hefur verið talið lýti á einstökum mönnum að standa ekki við loforð og hlýða ekki l., en það lítur út fyrir, að sjálf ríkisstj. Íslands láti sér sæma að hlýða ekki l., því að afleiðingin af því, að ekki hefur verið greitt það framlag, sem átti að greiða samkvæmt 12. gr. byggingarsjóðs laganna, hefur orðið sú, að það hefur orðið að neita bændum um lán eða skera niður lán úr 75% niður í helming eða ekki það, vegna þess að sjóðsstjórnin hefur verið að reyna að koma á móti mönnum og miðla því litla, sem hún hefur, milli fjöldans, svo að allir fengju eitthvað, og hefur þó ekki einu sinni getað það. Mér er kunnugt um það, að þótt nú sé komið árið 1948, þá er ekki enn búið að greiða stofnféð, er greiða átti 1. júní 1947, og nú spyr ég hæstv. ríkisstj.: Hvað lengi á þetta að ganga? Það er komið það ástand, að ekki er hægt að veita þessi lán. Býli, sem áttu að fá þau í haust, eru ekki farin að fá þau enn. Það er fjöldi manna búinn að taka byrjunina af sínu láni, en hafa ekki fengið neina viðbót, og mér finnst hart, að ríkisstj. skuli ganga á undan öðrum í landinu með það að hlýða ekki landslögum, því „hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það.“

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég veit ekki, hvort þessari fsp. er beint til atvmrh. eða fjmrh., eða ef til vill til okkar beggja. Hins vegar munum við báðir svara því, sem við álítum hér við eiga. Ég skal geta þess, að fsp. sjálf á þskj. 211 er ekki rétt stíluð. Þar stendur: „Hver er orsök þess, að ekki hefur verið greitt til Búnaðarbankans lögboðið framlag“ o. s. frv. Hér er ekki um framlag að ræða, heldur lánsútvegun. Samkvæmt þessum sérstöku l. er um tvenn framlög að ræða, þ. e. samkv. 4. gr. framlag til landnáms, 2,5 millj. kr. á ári næstu 10 ár, og samkv. 13. gr. framlag til byggingarsjóðs, sem nemur 2,5 millj. kr. í 10 ár, m. ö. o. 5 millj. kr. á ári. Bæði þessi framlög hafa verið greidd á árinu, eins og l. standa til, greidd með jöfnum greiðslum mánaðarlega frá byrjun árs til enda. Hitt er annað mál, að ekki hefur enn þá tekizt að útvega sjóðnum það lán, sem hér um ræðir, og er það ekki af því, að ríkisstj. hafi ekki haft viðburði til þeirra hluta. Ég hef iðulega og ýtarlega rætt um þetta við hæstv. fjmrh. og veit, að hann hefur fullan vilja og skilning á að leysa þetta mál. En það eru til hlutir, einir og aðrir, sem eru óleysanlegir. Það er t. d. löggjöf, heimildir og allt að því skylda sums staðar, sem undanfarin ár hefur verið lögð á ríkisstj. um að útvega lán - milljónatuga og hundruð milljóna bæði lán og ábyrgðir, sem lána á samkv. l. í framkvæmdir. En það hefur sýnt sig, að það er komið þannig fjármálum þessarar þjóðar, bæði banka, einstakra sjóða og ríkisins sjálfs, að það getur engin ríkisstj. útvegað öll þessi lán. Það má alltaf deila um það, hvort meiri áherzlu eigi að leggja á þessa lánsútvegun eða aðra, og ég er þeirrar skoðunar, að þetta sé eitt af þeim lánum, sem mesta nauðsyn beri til að útvega. En ef málið liggur þannig fyrir, og um það getur hæstv. fjmrh. upplýst, að ríkisstj. telur ómögulegt að útvega lán, þá verður þingið sjálft að hjálpa til að leysa þetta mál. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég legg mjög mikla áherzlu á, að þetta mál verði leyst, og ég hygg, að eins sé um hæstv. fjmrh., og við munum halda áfram, eins og við höfum gert þetta ár, að reyna að leysa þetta mál, þangað til það annaðhvort tekst eða við gefumst upp við það. En það er ekki hægt að dæma, hvorki ríkisstj. né aðra, til þess að gera þá hluti, sem eru óframkvæmanlegir, og það er alveg efalaust, að það eru svo miklar kvaðir og skyldur lagðar á herðar ríkisstj. um að útvega lán til hins og annars, að það er óhætt að segja, að það er óframkvæmanlegt að útvega öll þau lán. Hins vegar, eins og ég sagði áðan, þá legg ég mikla áherzlu á það, að lánið geti orðið útvegað, og mun, meðan ég er í ríkisstj., gera það, sem mér er unnt, til þess að það megi verða.



Herra forseti. Ég hef flutt þessa fsp. ásamt hv. 1. þm. N-M. og vil taka í sama streng og hann og leggja áherzlu á það, að þetta fé hefur ekki enn tekizt að útvega Búnaðarbanka. Íslands, en samkv. 12. gr. laganna á það að vera gert. Hæstv. atvmrh. talaði um, að fsp. væri tæplega rétt orðuð, þar sem talað væri um framlag, en hér væri um lán að ræða, og það væri ekki spurt um þessi framlög, sem hefðu verið greidd, 2,5 millj. vegna landnáms og 2,5 millj. til byggingarsjóðs. En það vantar til byggingarsjóðs samkv. 12. gr., þar sem segir: „Stofnfé sjóðsins er: a. Byggingarsjóður, nýbýlasjóður og smábýladeild Búnaðarbanka Íslands, eins og þessar stofnanir eru nú. b. Lán, er ríkissjóður veitir eða útvegar vaxtalaust, þannig að stofnféð nemi alls 10 millj. kr. 1. júlí 1947, en síðan leggist árlegur tekjuafgangur sjóðsins við stofnféð.“ Og það, sem vantar til þess að stofnfé sjóðsins sé 10 millj., það er, eins og segir í fsp., tæpar 5 millj. kr. Nú er það, eins og hv. 1. þm. N-M. tók fram, að menn hafa reitt sig ákaflega mikið á þessi l. og byrjað byggingarframkvæmdir í von um að fá lán samkvæmt þessum l., sem eru mjög góð og vaxtavæg, en hafa svo ekki, af því að stofnfé sjóðsins er ekki enn orðið nálægt því eins mikið og til var ætlazt, getað fengið þessi lán, sem þeir gerðu sér vonir um, og þess vegna eru margir menn, sem byrjuðu þessar byggingar, eftir að þessi 1. voru samþ., í hreinustu vandræðum, af því að þeir fá ekki lán. Það er þess vegna ekki að ófyrirsynju, þó að spurt sé um það, hvers vegna ríkisstj. hafi ekki útvegað þetta lánsfé til byggingarsjóðs. Hæstv. atvmrh. segir, að þetta hafi ekki verið hægt fram að þessu. Ég skal ekkert rengja það, að það hafi verið örðugleikum bundið. Hæstv. ráðh. segir líka, að þar sem ríkisstj. telji vafasamt, að hún geti leyst þetta mál, þá sé það þingsins að hjálpa til með útvegun á þessu lánsfé. Ég býst við því, að það sé þingsins að hjálpa, þegar stjórnin er í vandræðum með útvegun fjár, en stjórnin hefur ekki enn þá leitað til þingsins í því skyni að fá hjálp til útvegunar á þessu fé. Það er ekki fyrr en þessi fsp. kemur fram, sem ríkisstj. gerir þá játningu, að hún hafi ekki getað útvegað þetta fé. - Ég held, að það verði ekki fram hjá því komizt að útvega þetta fé. Bændur hafa ekki búizt við því, að l., sem Alþ. samþykkti, væru aðeins „blöff“, heldur hafa þeir reitt sig á og byggt á því, sem Alþ. hefur gert í þessum efnum. Og það verður ð leysa þetta mál þannig, að l. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum verði ekki pappírsskraut, heldur komi að þeim notum, sem til er ætlazt. Ef hæstv. ríkisstj. þarf að leita til þingsins til að útvega fé, þá geri ég ráð fyrir því, að stuðningsmenn hennar leitist við að verða henni aðstoð í þessum efnum, þannig að hægt sé að uppfylla þær kröfur, sem l. ákveða, því að það er ekki langt síðan þessi l. voru staðfest, þau eru síðan 15. apríl 1946. Þeir, sem stóðu að því að samþykkja þessi l., munu einnig standa á verði um það, að féð verði útvegað til byggingarsjóðsins. Ég efast ekki um það, að hæstv. ríkisstj. hafi nú ráð í hendi sér til þess að útvega þetta fé, og mér er kunnugt um það, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki enn notað einfaldar tekjuöflunarleiðir, sem fyrir hendi eru, til þess að ná inn milljónum króna. Meðan stjórnin gerir það ekki, þá á hún ekki að vera að berja sér framan í þm. um það, að hún sé með tóman kassann og geti ekki staðið við skuldbindingar samkv. lögum.

Fyrirspyrjandi (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Ég skal ekki deila um það, hvort rétt er að kalla það fé, sem ríkissjóði ber að útvega, framlag eða lán. En það fé, sem vantar til þess að stofnlánasjóðurinn nái tilskilinni upphæð, á ríkissjóður að leggja fram eða útvega að láni og þá vaxtalaust, og skiptir ekki máli í mínum augum, hvort það er kallað lán eða framlag. Við skulum nú líta á málið. Þessi l. voru samþ. 1946. Síðan voru samin fjárl. fyrir 1947. Og hvað skeður? Þessir ráðh. töldu ekki þörf á að taka það upp í fjárl., því að það væri lögboðið að greiða það og það yrði gert, þó að það stæði ekki í fjárlögum, þeir hefðu nóg ráð í hendi sinni til þess að útvega ríkissjóði lán eða leggja það beint fram úr ríkissjóði, og með því að taka upphæðina ekki á fjárlög, urðu þau fallegri á pappírnum. En upphæðin var ekki greidd. Nú liggja frammi önnur fjárl., og er ekki sjáanlegt, að þörf hafi þótt að taka upphæðina upp í þau heldur. Enn virðast hæstv. ráðherrar ætla að leysa þetta utan fjárlaga. Og vitanlega hefðu þeir getað verið búnir að því fyrir löngu, ef vilji hefði verið til staðar. En viljann hefur vantað. Er ekkert sölufé til, sem kom inn fyrir hin svo kölluðu aflausnarbréf skattsvikaranna? Hvar er það? En þó að ríkisstj. hafi ekki greitt þetta, þá hefur hún greitt stærri upphæðir án lagaheimildar og án þess að þær hafi verið teknar í fjárlög. 



Herra forseti. Ég hef fáu að bæta, sem upplýsir málið, við það, sem þegar hefur verið sagt. Mér virðist hv. 1. þm. N-M. vera í einhverjum sérstökum „habít“ til að byrja með, og því hef ég ekki neina löngun til að ræða við hann um þetta mál. Hann virðist frekar leggja áherzlu á að bera sakir á menn um að ræða nauðsyn málsins. Ríkisstj. hefur leyst af hendi, eins og tekið hefur verið fram, framlag í báða þessa sjóði. Í byggingarsjóð 2½ millj. kr. og ræktunarsjóð 2½ millj. kr. Ríkisstj. hefur að vísu ekki tekið það mál upp í fjárl., síðast þegar þau voru afgreidd, og ekki lagt til, að það væri tekið upp í þessi fjárl. En það er tækifæri til þess enn, ef hv. þm. N-M. vill og getur fengið Alþ. til þess að koma með tekjur á móti. Ég veit það, að þau eru ekki fá þau lagaákvæði frá síðustu tímum, þar sem er líkt kveðið að orði um skyldur ríkisins til þess að útvega lán eða lána til ýmissa hluta, en þó ekki tekið upp í fjárl. Manni hefði nú fundizt, að það væri skyldast að reyna að standa við að greiða það, sem í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir. Þetta, sem hv. þm. segir um, að ríkisstj. hafi greitt út mikið fé, sem þingið hafi ekki heimilað, því vísa ég frá mér og þeirri stjórn, sem nú er, a. m. k. er það ekki neitt, sem heitið getur. Það hefur komið fyrir allar stjórnir á öllum tímum, að þær hafi orðið að greiða lítils háttar fé, þótt þingið hafi ekki samþ. Svo var t. d. með kostnaðinn við Snorrahátíðina. í sumar, sem ekki var nú gífurlegur, en var ekki samþ. af þinginu. Það þótti skylt og var, að stjórnin greiddi hann. Og svo kann að vera með einhverjar fleiri smágreiðslur. En að bera það fram, að við höfum goldið út fé, svo að nokkru nemi, án samþykkis Alþ., það er ekki rétt. Hv. þm. vitnar hér til mótorbáta og að teknir hafi verið víxlar til greiðslu á mótorbátum. Ég ímynda mér, að þó að farið hafi verið út á þá braut að taka víxla upp í þá mótorbáta að nokkru leyti sem greiðslu, þá hefði það verið mikið álitamál, hvort fremur hefði átt að láta þá standa í naustum, smíðaða, eða fara þá leið, sem ráðuneytið gerði, áður en við komum í það, sem sé að taka að nokkru leyti víxla af bátakaupendum. Ég drep á þetta hér, þó að það sé óskylt þessu máli, því að hv. þm. N-M. gusaði því út úr sér, að þarna hefðu einhver ósköp skeð. En það er ekki af viljaleysi hjá hvorki einum né öðrum, sem með þetta mál fara, heldur hefur stjórninni ekki enn sem komið er tekizt að fá nægilegt fé, því að það er nú svo með margt, sem er ráðið að gera og þingið hefur stefnt út í nú í nokkur ár, að það er eins og Alþ. hafi búizt við því, að hér sé hægt að vinna. að öllum framförum með sama hraða. Ég ætla ekki að fara ýtarlega út í það nú, það gefst væntanlega tími, áður en langt um líður, að lýsa því. Við verðum að sætta okkur við þá hugsun að geta ekki haft taumlausan hraða í öllum fjárfestingum og framförum í þessu landi, þótt við höfum eitthvert tímabil látið okkur dreyma um, að það væri hægt. Ég veit, að það er bagalegt fyrir þá, sem út í framkvæmdir hafa farið í trausti þessara l., að geta ekki fengið allar óskir sínar uppfylltar. Svo er á fleiri stöðum, þar sem stofnað hefur verið til lánveitinga, sem ætlazt er til, að standi opnar, og þær vonir geta líka brugðizt. Það er skemmst að minnast stofnlánadeildarinnar. Menn líða undir því að hafa ekki nema mjög takmarkað fé til umráða. En ég vil taka undir það, sem hæstv. landbrh. sagði, að það er verið að vinna að því að reyna að greiða úr þessu, ekki á einu sviði, heldur mörgum. Ég held, að við ríðum þá úr hlaði bezt í þeim efnum, þegar Alþ., ríkisstj. og bankinn leggja saman krafta sína með góðvilja til úrlausnar á þessum málum, en síður á þann veg að varpa órökstuddum spurningum fram á hendur ríkisstj. í sambandi við skyldur til að útvega fé, sem þó er ekki staðfest í fjárl. ríkisins.



Herra forseti. Að gefnu tilefni frá hæstv. atvmrh. vil ég leiðrétta þær fullyrðingar, sem komu fram í svari hans um þetta mál. Hann sagði hér, að hagur ríkissjóðs væri kominn þannig, að hann gæti ekki lengur staðið við þær skuldbindingar, sem honum væru bundnar hér með l. Vitanlega er hagur ríkissjóðs ekki eins góður og 1947. 1. des., hygg ég, að komnar hafi verið inn 206 millj. kr. tekjumegin og greiddar út 175 millj. kr., eða yfir 30 millj. kr. gróði eða tekjuafgangur á árinu 1947. Ég hygg, að því muni hafa komið upp tekjumegin 225 millj. kr. eða meira. Þetta getur hæstv. fjmrh. náttúrlega upplýst. Þannig er þetta samanlagt stærsta tekjuár ríkissjóðs og bezti tekjuafgangur, sem nokkurn tíma hefur verið. Svo segir hæstv. ráðh., að hagur ríkissjóðs sé þannig kominn, að ekki sé lengur hægt að standa við skuldbindingar, sem honum eru bundnar. Slíkur áróður er óþolandi. Sannleikurinn er sá, að þrátt fyrir góða afkomu er ekki hægt að uppfylla þetta. Sannleikurinn í málinu sést í frv., sem nú liggur fyrir, því að aldrei hefur verið gert ráð fyrir meiri tekjum en á árinu 1948. Aldrei hefur verið flutt eins mikið inn eins og 1947 og útflutningur með mesta móti. En það er annað atriði, að ríkissjóður hefur orðið að sinna mörgu málefni og nota sitt fé til þess, vegna þess að bankinn hefur viljað taka undir þennan áróður um, að hér væri allt að fara í kaldakol, til að reyna að stöðva verðbólguna í landinu. Ég geri þessa aths. við svar ráðh., sem ég get ekki skilið öðruvísi en að hér sé allt að fara í kaldakol fjárhagslega.

Atvmrh. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég fæ hér nýjar upplýsingar hjá hv. þm. Barð., þar sem hann upplýsir hér, að ríkið vaði í peningum, sem það hafi ekkert við að gera. Þetta eru öðruvísi upplýsingar en koma frá hæstv. fjmrh., sem eðlilega hefur verið við að greiða þessar upphæðir. Ég skal upplýsa það, að yfirdráttur ríkisins hjá Landsbanka Íslands var kominn í 35–40 millj. um áramót. Ég veit ekki betur en að ríkisstofnanir skuldi hjá Landsbankanum einum um 90 millj. kr. Svo segir hv. þm. Barð., að ríkisstj. og ríkið yfirleitt vaði í peningum, sem þeir hafi ekkert við að gera. Ef hv. þm. N-M. lítur þannig á þetta, þá fer ég að skilja ásakanir hans í garð ríkisstj. um, að hún svíkist um að greiða fjárhæðir, sem hún eigi að greiða og geti greitt. Ég veit ekki, hvaðan hv. þm. Barð. kemur, formaður fjvn., sem búinn er að sitja yfir fjárl. ríkisins og á að hafa allra manna bezta aðstöðu til að kynna sér, hvernig hag ríkissjóðs er komið, að hann skuli rjúka upp með fullyrðingar eins og þessar og segja, að ríkið vaði í peningum, sem það hafi svo að segja ekkert við að gera. Ég get ekki skilið svona fullyrðingar öðruvísi. Sannleikurinn í þessu er, að það er búið að festa allt fé laust í bönkum, sparisjóðum og öðrum sjóðum ríkisins og ríkissjóði sjálfum, þannig að það er ekki leikur fyrir ríkisstj. að svara út milljónum á milljónir ofan, þótt hún sé öll af vilja gerð til að standa við þær greiðslur, sem henni ber að greiða samkv. lögum. Ég vil heldur þrátt fyrir þessar ástæður, sem verið hafa, segja frá þeim eins og þær eru. Og ég er sannfærður um, að ríkisstj. tekst með aðstoð bankans að greiða úr þessari lánaþörf, sem hér er til umr., eins og henni er skylt að gera. Ég vildi aðeins upplýsa það, að það er ekki af tómum illvilja ríkisstj. í garð landsmanna. yfirleitt að tregðast við þessum greiðslum, eins og menn vildu vera láta. Þetta er sannleikur málsins, og við það höfum við að glíma í ríkisstj. og Alþ. að horfast í augu við þetta, þótt form. fjvn. vilji ekki sjá hlutina í réttu ljósi.



Herra forseti. Það er ekki hægt að komast hjá því að segja nokkur orð um þetta mál, sem er mjög alvarlegt, eins og þetta er nú komið. Það verður ekki sagt, að fullnægt hafi verið með sæmilegu móti þeirri skyldu ríkisstj. að svara þeim fsp., sem fyrir hana eru lagðar. Þessum málum er svo komið, að þau eru miklu alvarlegri en hér hefur komið fram. Það er með öðrum orðum þannig í sambandi við þessar fsp. og aðrar, sem koma siðar, að bændur hafa gert ýmsar framkvæmdir í trausti þess, að staðið sé við framkvæmd laga, eins og siðuðu þjóðfélagi sæmir. Það er ósæmilegt að setja l. í einu þjóðfélagi og framkvæma þau ekki, sérstaklega þegar svona er ástatt, sem ég kem hér síðar að. Hér er um atriði að ræða, sem ríkisstj. hlýtur að veita mjög mikla. athygli af ástæðum, sem ég mun minnast á síðar. Við verðum að svara þessum mönnum, sem hafa beðið um lán, svo að milljónum skiptir, og eru búnir að gera framkvæmdir og geta síðan ekki staðið í skilum samkvæmt loforðum, sem þeir hafa sjálfir gefið og byggt á l., sem samþ. eru á Alþ. með samþykki ríkisstj. Því að vitanlega á engin ríkisstj. að taka við l., sem hún vill ekki bera ábyrgð á að framkvæma. Það skiptir ekki máli, þótt það sé verið að gera þetta að sið í þessu landi. Það er siður, sem aldrei getur orðið framkvæmdur til lengdar. Ég veit, að hv. þm., sem farið hafa út á land í jólafríinu, hafa sannarlega orðið varir við þá bændur, sem nú liggja undir vanskilaorði fyrir það, að ekki er hægt að framkvæma það, sem lofað er í l. frá Alþ. Ég vil benda á það, að ég hygg, að ekki mjög mörg ákvæði séu orðuð eins og 12. gr. vísar til. Það er beinlínis tekið fram, að ríkissjóður veiti eða útvegi lán. Og ég hygg rétt fyrir ríkisstj. að athuga, hvort ekki muni vera hægt að fá dóm á hana samkvæmt þessum l., ekki sízt þegar gert er ráð fyrir því, að lánsfé þessara stofnsjóða, sem hér er um að ræða, er samkvæmt ákvæði síðar í greininni samansett af því fé, sem ríkisstj. veitir eða útvegar. Ég þarf ekki að ræða þetta frekar, en ég geri ráð fyrir því, að það sé erfitt fyrir bankastjórnir og þær stofnanir, sem hér er um að ræða, að neita daglega bændum, sem koma með vanskilaskuldir og eru orðnir vanskila vegna þess, að ekki er hægt að veita þeim þann rétt, sem þeir samkvæmt l. eiga að geta náð. Ég bara bendi á þessi lagaákvæði og hvernig það muni vera fyrir bankastjóra að geta ekki veitt lán, sem eru svo aðkallandi, að fjöldi manna lendir í vanskilum fyrir. Bankastjórinn í útibúinu á Akureyri sendi hraðskeyti um yfirdrátt fyrir ríkisstj. um fjárhæð, sem erfitt væri fyrir bankann að neita, því að hart væri að honum gengið að veita þau lán, sem vanskila væru orðin, því að þeim hefur ekki fundizt þessum ákvæðum vera fullnægt. Það er því vegna þeirra ákvæða, sem hér eru til staðar, sem rekið er hart á eftir því, að þeim sé fullnægt. Það er ekki hægt að komast undan því nema stuttan tíma að greiða það, enda er ég ekki að segja neitt, sem hæstv. fjmrh. gerir sér ekki ljóst. Hann sagði, að hér væri um skyldur að ræða, og það verður að hjálpast að því að framkvæma þessi ákvæði. En ég get ekki sem formaður bankaráðs í þeim banka komizt hjá því að benda á það, hvað ástandið er alvarlegt og vil taka undir ummæli hæstv. fjmrh., að menn ríði svo bezt úr hlaði, að þeim sé hjálpað til að greiða úr þessu. En það á ekki að ríða úr hlaði og samþykkja l., sem ekki eru framkvæmanleg. Nú eru komnar vanskilaskuldir, en vegna þessara laga er ekki hægt fyrir ríkissjóð að komast undan því að standa við þau loforð, sem þessum mönnum hafa verið gefin. Fyrst þetta mál er komið inn á fyrirspurnalistann, þá vildi ég sérstaklega undirstrika þetta, því ef þessar upphæðir eru ekki greiddar, þá verður að taka málið upp á öðrum vettvangi, enda sé ég ekki, hvernig ríkisstj. ætlar að hafa þessi ákvæði í gildi, ef þau eru ekki framkvæmd.