Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l. um breyt. á l. nr. 101 8. des. 1966 um framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl., sem hér er tekið til 2. umr. í hv. Ed., hefur landbn. rætt á fundi í gær og varð sammála um að leggja til, að frv. yrði samþykkt og samþykkt óbreytt, eins og nál. á þskj. 88 ber með sér. Ég þarf ekki að fjölyrða svo mjög um þetta frv. Það er flutt í samráði við fulltrúa bænda og neytenda í Sexmannanefnd, eins og hæstv. landbrh. tók fram í framsöguræðu með frv. hér í hv. Ed. í gær. Einnig hefur formaður yfirdóms um verðlagningu landbúnaðarvara haft samband við nefndina og tjáð sig samþykkan frv. og óskað eftir því, að málinu yrði hraðað eins og föng væru á. Frv. felur í sér, að að þessu sinni skuli verðlagsgrundvöllur sá, er ákveða skal á þessu hausti, gilda aðeins í eitt ár, en gildandi lög gera ráð fyrir, að verðlagsgrundvöllur til ákvörðunar afurðaverðs gildi fyrir 2 ár í senn. Því hefur áður verið lýst við umr. um þetta frv., hverjum annmörkum það er háð að hafa þann hátt á að þessu sinni, svo ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það frekar, nema sérstakt tilefni gefist til, en ég vil, herra forseti, ítreka það, að landbn. leggur það til einróma, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Frv. þetta hefur hlotið greiðan framgang í hv. Nd., þó að um það sé eðli málsins samkv. mikill efnislegur ágreiningur og vona ég, að þó að slíkur ágreiningur sé vafalaust einnig fyrir hendi í þessari hv. d., þá greiði hún fyrir því, að málið fái skjóta afgreiðslu. Undanfarnar vikur hefur verið um það mikill ágreiningur, hvort greiða ætti verðlagsuppbót vegna þeirra verðhækkana, sem urðu í októbermánuði, þegar ríkisstj. taldi sér óhjákvæmilegt að hætta við niðurgreiðslur á nokkrum landbúnaðarafurðum og gerði aðrar ráðstafanir til að tryggja hag ríkissjóðs og standa á móti óeðlilegum verðsveiflum í landinu. Nú hefur orðið samkomulag, ef svo má segja, um það, að þessi ágreiningur leysist nú, hinn 1. des., með þeim hætti, sem í fyrri hl. 1. gr. þessa frv. segir, að þessar verðhækkanir verði bættar upp hinn 1. des., en samkv. þeim reglum, sem liggja til grundvallar nýrri vísitölu, sem unnið hefur verið að að undanförnu og verkalýðshreyfingin hefur að athuguðu máli talið sér til frambúðar hagkvæmari en þá vísitölu, sem hingað til hefur gilt. Af hálfu ríkisstj. er því að vísu yfir lýst, að hún óttast að nokkru afleiðingar þeirra kauphækkana, sem með þessu móti verða, að þær muni skapa aukna hættu á verðþenslu og gera atvinnuvegunum erfitt fyrir. Hins vegar, eftir að vitað var, að gengisfelling var óumflýjanleg vegna þeirrar atburðarásar úti í heimi, sem við ekki réðum með nokkru móti við, þá má segja, að atvinnuvegunum hafi skapazt svigrúm til þess, a.m.k. um sinn, að geta greitt þessa kauphækkun, enda er á það að líta, að verðlag hefur staðið óbreytt frá því í ágúst 1966, og nú má segja, að tímamót séu, og er þá mikils um það vert, að hið nýja tímabil geti hafizt án þess að því séu samfara, a.m.k. þegar í upphafi, stórkostlegar deilur, sem mjög mundu draga úr líkum fyrir því, að þessi tilraun takist. Með þeirri kauphækkun, sem hér er gerð till. um, skapast aftur á móti eins konar hlé, sem gerir mögulegt, að kannað sé til hlítar, hvort fram hjá stórátökum verði komizt. Að öllu athuguðu er ekki vafi á, að það er ekki einungis verjanlegt, heldur hyggilegt að gera þær ráðstafanir, sem í fyrri hl. 1. gr. segir. Eins hygg ég, að það sé enginn ágreiningur um 2. gr. frv., sem ætlast til þess, að áfram haldi útreikningur framfærsluvísitölunnar. Hvað sem verður um sjálfkrafa hækkun kaupgjalds, þá er það eðlileg hagfræðileg upplýsing, að gögn séu fyrir hendi um, hvílíkar verðlagsbreytingar séu í landinu og er þá ætlazt til, að fylgt sé þeim sömu meginreglum, sem ég gat áður um og segja má, að aðilar hafi nú komið sér saman um, að gefi réttari mynd en þær gömlu reglur, sem fylgt var. Af því leiðir einnig ákvæði 3. gr., að hætt er við útreikninginn skv. þeim gömlu reglum. Hins vegar er ágreiningur í sambandi við þetta frv. um síðustu málsgr. 1. gr. og það ákvæði 4. gr., að verðtryggingarlögin frá 1964 falli úr gildi. Það hefur verið hafður ýmislegur háttur á reglum um verðlagsuppbætur á undanförnum árum. Stundum hafa þær verið lögboðnar, í öðrum tilfellum hafa þær verið beinlínis lögbannaðar. En þegar þannig stendur á, að samningar um sjálft grunnkaupið eru frjálsir, þá virðast þessar sérreglur um verðlagsuppbæturnar sannast að segja vera þýðingarlitlar, vegna þess að þá geta aðilar komið sér saman um að draga mjög úr áhrifum þeirra, a.m.k. er það ljóst varðandi það, að þær eigi algjörlega að banna. Reynslan hefur sýnt, að ef slíkt bann er lögboðið, þá hafa aðilar því oftar samið um grunnkaupshækkanir og með þessu móti ýtt undir óstöðugleika í verðlagi, sem menn vildu koma í veg fyrir með þessu banni á sjálfkrafa hækkunum vegna vísitölu. Þess tjáir ekki að dyljast, að vegna gengislækkunarinnar fer í hönd mikill verðbreytingatími. Það er auðvitað mjög nauðsynlegt, að allt verði gert, sem hægt er, bæði til þess að halda niðri almennu verðlagi á þessu tímabili og eins að gera ráðstafanir, sem leiði til þess, að verðhækkanir komi eins lítillega niður á þeim, sem lakast eru staddir í þjóðfélaginu, og unnt er. Þvílíkar ráðstafanir vona ég, að samkomulag geti orðið um, en hins vegar hefur ríkisstj. talið, að á þessum tíma, meðan þessi verðbreytingaalda stendur yfir, væri það hættulegt að hafa ákvæði um sjálfkrafa kauphækkanir vegna vísitöluhækkunar, en eins væri þýðingarlítið að banna þetta, vegna þess að ef aðilar vilja ekki lúta slíku banni, þá geta þeir farið í kringum það. Þess vegna ber að leggja á það höfuðkapp, að aðilar geti komið sér saman um þetta mál, fundið með samningum einhverja þá lausn, sem báðum aðilum sé fullnægjandi. Vafalaust tekst það ekki örðugleikalaust, en sökum þeirrar nauðsynjar, sem fyrir hendi er, þá má engan veginn fyrir fram telja vonlaust, að slíkt geti tekizt. Því hefur stundum verið haldið fram, að ef nú væru felld niður ákvæðin um verðtryggingu kaups, sem sett voru 1964, þá væri þar með verið að brjóta hið svokallaða júní-samkomulag. Þetta fær ekki með nokkru móti staðizt, bæði er það í ósamræmi við orðalag samkomulagsins sjálfs, sem undirritað var hinn 5. júní 1964, og eins brýtur það mjög í bága við þær yfirlýsingar, sem ég gaf, þegar ég mælti með verðtryggingarfrv. á Alþ. í okt. 1964. Hitt verður svo að játa, að það er auðvitað harðhent ákvörðun, sem menn taka ekki nema til knúnir, að fella slík ákvæði úr gildi varðandi liðinn tíma, eins og menn töldu sig að nokkru leyti til knúna með frv. um efnahagsaðgerðir, sem miklar deilur hafa staðið um að undanförnu. Ég tel það mikinn kost, að með þeim till., sem hér liggja fyrir, komast menn fram hjá þeim deilum, sem þá höfðu upp risið. Nú er ekki hægt að segja, að komið sé nokkrum að óvörum, heldur hafa aðilar það algjörlega í eigin hendi að gera þær ráðstafanir, sem þeir telja nauðsynlegar sjálfum sér til öryggis. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um frv. Ég legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. er borið fram við þær aðstæður, að Alþ. og þjóðin öll í raun og veru standa frammi fyrir þeim orðna og óbreytanlega hlut, að gengi gjaldmiðilsins hefur verið fellt um tæp 25% með ákvörðun ríkisstj. og bankastjórnar Seðlabankans. Ein af mörgum afleiðingum þessarar miklu gengisfellingar og sú, sem raunar var auðsæjust fyrir, er sú, að allt verðlag í landinu mun hækka gífurlega mikið, fyrst verðlag allra innfluttra vara og erlendrar þjónustu, sem keypt er, en brátt mun svo sú hækkun þrengja sér inn í allt verðmyndunarkerfið, svo mjög sem það er háð verðlagi innflutningsins, og valda þar, áður en lýkur, jafnmikilli hækkun eða jafnvel meiri, ef að reynslu og líkum lætur. Að mati hæstv. ríkisstj. og sérfræðinga hennar mun gengisfellingin ein leiða til allt að 8% almennrar verðhækkunar á tiltölulega skömmum tíma eftir mælikvarða þeirrar nýju vísitölu, sem nú á að taka upp. Þessari hækkun til viðbótar eru nú þegar komnar fram verðhækkanir vegna þeirrar ákvörðunar ríkisstj. í s.l. mánuði að fella niður 410 millj. kr. niðurgreiðslur á landbúnaðarvörur o.fl. og mælir sú hækkun nú 3.39%, en þá eru ekki enn fram komnar hækkanir, sem áætlaðar hafa verið um 1% samkv. vísitölu og leiða mun af ráðstöfunum, sem ákveðnar voru í sama mund og niðurfelling niðurgreiðslnanna. Nýorðnar verðlagshækkanir að viðbættri hækkun vegna gengisfellingarinnar yrðu þá samanlagt ca. 121/2 % samkv. mati nýju vísitölunnar og áætlunum ríkisstj. Þessar hækkanir mundu allar eða svo að segja allar ganga yfir á u.þ.b. hálfu ári og munu sjaldan eða aldrei aðrar eins verðlagshækkanir hafa átt sér stað á jafnskömmum tíma, og má þó telja víst, að allar áætlanir að þessu lútandi séu ákaflega varlega gerðar. Í fyrsta lagi mun gengið út frá þeim hækkunum einum, sem beint reikningslega leiða af þessum ráðstöfunum öllum, en löng reynsla er fyrir því, að innflytjendur, smásalar og hvers konar milliliðir, notfæra sér slíkar kollsteypur með margvíslegum hætti til þess að auka sinn hlut og ná til sín í leiðinni auknum ágóða. Svo mikið er víst, að ekki mun þá skorta til þess viljann. Í annan stað mun svo reiknað með því, að laun haldist óbreytt, svo sennilegt sem það er, ef slíkri flóðbylgju dýrtíðar er skellt yfir launastéttirnar í einu vetfangi. Það má þess vegna með mikilli vissu fullyrða, að verðlagshækkanir verði miklum mun meiri en þessar áætlanir sýna, jafnvel þótt gengið væri út frá því, að kaupgjald stæði í stað. Þykir mér harla ótrúlegt, að hér verði, þótt sú forsenda sé gefin, um minna en 15–16% hækkun almenns verðlags að ræða, a.m.k. ef ekki verður gripið til alveg sérstakra nýrra ráðstafana til þess að hafa taumhald á verðmyndunarkerfinu. En í dag verður litlu eða engu um það spáð, hvernig þar tekst til. Í því sambandi dylst þó sjálfsagt fáum sú reynsla, sem fengizt hefur á undanförnum árum, um undanlátssemi núv. hæstv. ríkisstj. við verzlunar- og milliliðastéttina, sem ég tel óhikað, að sé ein höfuðorsök þess, hvernig nú er komið í okkar efnahagsmálum, þ.e. þess ástands, sem ríkisstj. metur nú svo, að óhjákvæmilegt sé að fella gjaldmiðilinn í þriðja skiptið á 7 ára valdatíma hennar. Þetta fylgifrv. gengisfellingarinnar verður að skoðast í ljósi þessara staðreynda um þær miklu verðlagshækkanir, sem nú munu næstu dagana og næstu mánuðina dynja yfir þjóðina. Meginefni þess má skipta í tvennt. Annars vegar er það ákvæði, sem tryggja á verðbætur á laun nú 1. des. n.k. fyrir þær hækkanir, sem orðið hafa frá 1. ágúst s.l. samkv. mati nýju vísitölunnar. Hins vegar sú fyrirætlan að fella úr gildi lög um verðbætur launa og taka upp þá meðferð þeirra mála, að um þær verði samið milli hagsmunasamtaka launþega og vinnuveitenda. Um fyrra atriðið er það að segja, að það fullnægir að þessu sinni og í bili þeim kröfum, sem verkalýðssamtökin settu fram í sambandi við hið fyrra efnahagsfrv. ríkisstj., þ.e.a.s. þeirri kröfu, að fullar bætur kæmu fyrir þær verðhækkanir, sem leiddu af brottfalli niðurgreiðslna, en eins og alkunnugt er, var það fyrsta hugmynd ríkisstj. að engar bætur kæmu þar í móti, en síðari fyrirætlanir eða tilboð, að hluti þeirra kæmi á 11/2 ári, í þrjú skipti. Eftir að Alþýðusambandið hafði lýst yfir ákvörðun sinni um að hvetja verkalýðsfélögin til að undirbúa allsherjarverkfall 1. des. n.k., og gengisfall pundsins kom svo sem happ fyrir ríkisstj. af himni sent, féll hún frá þessari ætlun sinni og bauð nú samhliða gengisfellingunni fullar vísitöluuppbætur 1. des. fyrir þá orðnar hækkanir. Þegar verkalýðsfélögin boðuðu aðgerðir sínar 1. des., var afstaða þeirra fyrst og fremst mótuð af þeirri ákvörðun ríkisstj. að fella niður verðbætur þann dag, og voru kröfur þeirra í því sambandi ekki aðrar að sinni en þær, að laun yrðu þá hækkuð til jafns við þá fyrirhuguðu skerðingu vísitölunnar. Var þá heldur ekki ljóst, að til gengisfellingar drægi og enn síður, hver kjaraskerðing henni yrði samfara. Með tilliti til þessa var það samhljóða álit miðstjórnar Alþýðusambandsins á fundi hennar s.l. föstudag, að aflýsa bæri boðuðum vinnustöðvunum 1. des., þar sem fyrir lá ákvörðun ríkisstj. um að tryggja fullar bætur að því sinni fyrir þær verðlagshækkanir, sem orðið hefðu. Hér var ekki, eins og sums staðar hefur verið haldið fram og raunar örlaði á í ræðu hæstv. forsrh., um neins konar samninga eða samkomulag að ræða, heldur stóð stjórn Alþýðusambandsins aðeins frammi fyrir þessum orðna hlut og tók sínar ákvarðanir í samræmi við það til bráðabirgða. En ég legg áherzlu á það, að hér var ekki um neins konar samning í venjulegum skilningi þess orðs að ræða. Þessa ákvörðun um aflýsingu vinnustöðvana ber heldur auðvitað alls ekki að skoða sem neins konar undanhald frá þeirri meginkröfu samtakanna, að kaupgjald hverju sinni þurfi og eigi að miðast að einhverjum samningsbundnum eða lögfestum hætti við verðlag eða verðlagsbreytingar. Ætti það raunar að vera auðskilið hverjum manni, að samningar um kaup og kjör hafa því í raun og veru harla lítið gildi fyrir þá, sem laun taka, ef ekki er um slíka verðviðmiðun að ræða og þá auðsæilega allra sízt á tímum stórfelldra verðbreytinga þeirra vara og þjónustu, sem enginn fær umflúið að gjalda fyrir með launum sínum. Festing slíkra samninga án ákvæða um einhvers konar verðviðmiðun til lengri tíma og jafnvel til skamms tíma er vitanlega hin mesta fásinna. Tilgangur allra kaupsamninga launamanna er vitanlega sá og sá einn, að tryggja a.m.k. eitthvert lágmarksraungildi og helzt fullt raungildi þeirra launa, sem um er verið að semja. Stoðar því í raun ekkert að semja um ákveðna fjárupphæð launa, ef allt leikur á lausu um það, hvaða gæði verða fyrir slíka upphæð keypt, hvort heldur er til matfanga, klæða, húsnæðis eða annarra nauðþurfta. Afnám verðviðmiðunar kaupgjalds jafngildir því í raun réttri að útiloka gerð kaupgjaldssamninga nema þá í hæsta lagi til örstutts tíma í senn, og á þetta þó alveg sérstaklega við, þegar um miklar verðbreytingar er að ræða eins og þær, sem nú eru fram undan. Ef slíkt ástand skapast, býður það heim margháttuðum vandkvæðum og þó tveimur helztum. Í fyrsta lagi fullkominni óvissu á vinnumarkaðinum, jafnt fyrir vinnuseljendur sem vinnukaupendur, þar sem enginn veit stundinni lengur, hvert kaupgjaldið verður. Er fullljóst að mínu viti, að öllu afkomuöryggi launafólks er með slíku stefnt í algera tvísýnu og atvinnurekendur geta heldur ekki haft uppi neinar fyrirætlanir um rekstur eða framkvæmdir, sem á neinum öruggum grundvelli verða reistar. Afleiðingin verður óhjákvæmilega glundroði og upplausn, tíðar kjaradeilur, vinnustöðvanir, skæruhernaður, tilviljunarkennd yfirboð til einstakra hópa launþega, rekstrartruflanir. Í þessum efnum ætti reynslan frá 1960–1964 að vera slíkt viti til varnaðar, að engum, sem ber öryggi á vinnumarkaðinum fyrir brjósti, ætti að koma til hugar að skapa slíkt ástand aftur, ástand, sem aðeins á einu ári, 1963, leiddi til þriggja erfiðra vinnudeilna og lyktaði með allsherjarverkfalli í árslokin, en verðlag fór allt úr skorðum í enn ríkara mæli en nokkra nauðsyn bar til. Þegar júní-samkomulagið var svo gert 1964, var það líka orðin skoðun a.m.k. sérfræðinga hæstv. ríkisstj. og trúlega hennar sjálfrar einnig, að lögbann við greiðslu verðlagsuppbóta væri sýnu verra úrræði en það að hafa í gildi fasta og lögskipaða verðviðmiðun, og var farið að í samræmi við þá skoðun, sem þá hafði skapazt út frá reynslunni og með þeim árangri, að mjög dró úr verðþenslu næstu árin og ró færðist yfir á vinnumarkaðinum. Ég minnist þess vel enn þann dag í dag, að einn af helztu ráðunautum ríkisstj. í efnahagsmálum sagði í sambandi við þetta, þegar þessir samningar stóðu yfir, að það væri alls staðar reynslan, að á því væri í raun og veru enginn munur, þegar til lengri tíma væri lítið, hvort vísitöluuppbætur væru lögfestar eða samningsbundnar eða ekki. Það væri raunverulega eini munurinn, að kaupsveiflurnar yrðu stærri og erfiðari viðfangs, ef slík viðmiðun ætti sér ekki stað. Í annan stað leiðir svo afnám verðviðmiðunar til þess, að aðhald atvinnurekenda og ekki síður stjórnvalda til þess að hindra verðlagshækkanir, eftir því sem í þeirra valdi stendur, stórminnkar eða jafnvel hverfur. Reynslan frá 1960–1964 er einnig í þessum efnum ólygin, þegar álagningarfrelsi verzlunar og milliliða var aukið - ég vil segja - á blygðunarlausan hátt með þeim afleiðingum, að dýrtíð magnaðist með hverju ári, svo að ekki verður jafnað nema til óðaverðbólgu. Verzlunarstéttin fékk strax eftir gengisfellinguna 1960 leyfi til þess að leggja á verulegan hluta, að mig minnir 1/3 hlutann af gengisfellingunni, og síðan voru verðlagsákvæði rýmkuð í sífellu og stórir flokkar nauðsynjavarnings með öllu leystir undan verðlagsákvæðum með þeim árangri, að í mjög þýðingarmiklum vöruflokkum hefur álagning í heildsölu tvöfaldazt og jafnvel meira á því tímabili, sem síðan er liðið. Það hefur sannazt greinilega af þeirri reynslu, að verzlunarstéttinni var ekki trúandi fyrir auknu frelsi frá því, sem áður var. Og það má segja, að með þeirri frammistöðu allri, sem þá var viðhöfð í verðlagsmálunum, hefur verið safnað ötullega í þá gengisfellingu, sem við stöndum nú frammi fyrir sem orðnum hlut. Það er þess vegna sannfæring mín, að einmitt nú væri það hið mesta óráð og til þess eins fallið að rjúfa öll grið á vinnumarkaðinum og leiða til óviðráðanlegrar dýrtíðarþróunar umfram þá, sem gengisfellingin óhjákvæmilega leiðir af sér, að hverfa nú frá öllum verðbótum á laun og kippa þar með raunverulega úr gildi þeim samningsgrundvelli, sem hefur gilt í þessum efnum frá 1964 og hefur að mínu viti að ýmsu leyti gefizt mjög vel til þess að skapa nokkurt öryggi og festu í samskiptum hagsmunaaðilanna á vinnumarkaðinum. Ég ætla ekki í þessu sambandi að hafa uppi nein stór orð eða brigzl um svik. Mér er það alveg ljóst, að það, sem einu sinni er fest í l., er hægt að taka út aftur með einu pennastriki, eins og sýnir sig nú. En hitt dylst þó engum, sem hafa fengizt við kjarasamninga á þessu tímabili, að þó að ekki hafi verið mikið um þennan grundvöll, sem þarna var lagður, verðviðmiðunina, rætt í þeim samningum, hafa allir gengið út frá því sem sjálfsögðum hlut, að hann mundi haldast að meira eða minna leyti óbreyttur. Með þessu frv., sem hér er á ferðinni, eru numin úr gildi lagaákvæðin frá 1964 um verðtryggingu launa, en hins vegar gefið frjálst gagnstætt því, sem var gert 1960, að samtök verkafólks og atvinnurekenda megi semja um verðtryggingu kaupgjalds. Ég vil segja það, að ég tel fyrir mitt leyti, að þessi skipan, sem hér er gert ráð fyrir, sé almennt séð engan veginn fráleit sem framtíðarskipun, þar sem reynslan hefur að mínu viti sannað, að tíð afskipti stjórnarvalda um þessi efni eru engan veginn ein fullkomin trygging fyrir verkalýðsstéttina. Lögum er hægt að breyta, eins og ég sagði áðan, með einu pennastriki og jafnvel, þegar verst gegnir, og reynslan sannar, að þess er ekki svifizt, þegar svo ber undir. Lögbinding ákvæða um verðlagsbætur á laun er því engin fullkomin trygging fyrir raungildi launa og tæpast á nokkurn hátt hagkvæmari til frambúðar en samningar. En við þau skilyrði, sem nú hafa skapazt, ber þó ýmislegs að gæta, þegar þetta nýmæli er metið. Í fyrsta lagi það, að það er ríkisstj. sjálf, en ekki atvinnurekendur í landinu, sem stendur fyrir þeirri stórfelldu verðlagshækkun, sem nú er að skella yfir, og henni bar því og ber fyrstri skyldan til að hamla gegn áhrifum hennar á hagsmuni láglaunastéttanna í þjóðfélaginu. Þeirri skyldu bregzt hún í einum mikilvægasta þættinum með því að afnema vísitöluna eftir 1. des. og kasta ábyrgðinni á aðra. Hefði hún haft það eitt í huga að framkvæma þá formbreytingu, sem ég tel út af fyrir sig engan veginn fráleita, eins og ég sagði, og jafnvel æskilega undir hagstæðari kringumstæðum fyrir verkalýðsstéttina, að hagsmunasamtökin semji um þetta mikilvæga atriði kjaramálanna, en löggjafarvaldið komi þar ekki nærri, sýnist mér auðsætt, að kveða hefði átt svo að í þessu frv., að áframhaldandi verðlagsbætur, verðtrygging eftir 1. des. í samræmi við þá vísitölu, sem nú á að taka upp, yrði í gildi þar til samningar tækjust um annað milli hagsmunasamtakanna. Með því hefði ákvæðum þessa frv. í raun og veru verið alveg snúið við, og það hefði þá verið undir neitunarvaldi verkalýðshreyfingarinnar komið, hvort slíkir samningar gengju í gildi eða ekki. Ef þannig hefði verið staðið að, hefðu samtök atvinnurekenda orðið að sækja málið, ef þeir teldu sér það hagstætt eða nauðsynlegt, á hendur verkalýðssamtökunum og afstaða þeirra hefði því orðið mjög erfið til að koma fram launalækkunum eftir þeirri leið. En hér er þessu snúið algerlega við. Rétturinn til verðviðmiðunar launa er afnuminn úr lögum eftir 1. des. og raunverulega sagt við verkalýðshreyfinguna: Þið skulið sækja þennan rétt í hendur atvinnurekenda, ef þið getið og hafið afl til. Þessi háttur er auðvitað skiljanlegur frá því sjónarmiði og frá þeirri yfirlýstu skoðun og stefnu ríkisstj., sem raunar kom fram í framsöguræðu hæstv. forsrh., að það sé nú mál málanna fyrir eðlilega, efnahagslega þróun í þjóðfélaginu, að stórfelld kjaraskerðing eigi sér stað hjá sjómönnum, hjá verkafólki og öðrum launþegum, og virðist þá ekki þurfa í neinar grafgötur um það að fara, hvorum megin ríkisstj. muni standa í þeim átökum, sem hljóta að verða um verðbætur undir hinni nýju skipan, a.m.k. í fyrstu. Þar verði að etja við sameiginlega fylkingu ríkisstj, og samtaka atvinnurekenda. Það sýnist því harla líklegt, að þessi höfuðbreyting, sem hér er ráðgerð, leiði af sér a.m.k. tímabundin átök og það fyrr en síðar á vinnumarkaðinum. A.m.k. er alveg óhætt að slá því föstu, að full alvara fylgir þeirri margítrekuðu yfirlýsingu Alþýðusambandsins, sem ríkisstj. fékk síðast yfirlýsta í bréfi núna s.l. föstudag, þegar Alþýðusambandið samþykkti að mæla með aflýsingu verkfalla 1. des., að ekki væri hvikað frá kröfunni um verðbætur á laun með vaxandi dýrtíð. Ég held, að það sé ekki ofmælt, að verkalýðshreyfingin sé algerlega einhuga um þá skoðun, að engin efnahagsleg rök finnist fyrir því, að 15–16% almennar verðhagshækkanir nú og á næstu mánuðum eigi að lenda með a.m.k. sáralitlum bótum á herðum láglaunafólks í landinu. Allir draumar og fyrirætlanir um slíkt eru dæmdir til að verða sér til skammar og mistakast með öllu. Spurningin í því sambandi er sú ein, hve fljótt ríkisstj. og samtök atvinnurekenda átta sig á því, hve vonlaus barátta þeirra gegn verkalýðshreyfingunni er í þessu tilliti, þegar um grundvallarhagsmuni hennar er að ræða, grundvallarhagsmuni, sem hún er algerlega einhuga um að verja til hins ýtrasta. Á það verður seint lögð of mikil og of oft áherzla, að sjómenn og verkafólk almennt hafa þegar tekið á sínar herðar hlutfallslega miklu meiri kjaraskerðingu vegna verðfalls á afurðum okkar og minnkandi sjávarafla í bili en nokkrir aðrir aðilar í þjóðfélaginu. Og hversu fráleitt það er því að ætla að reyna að margfalda þær byrðar með afnámi verðlagsbóta í kjölfar stórfelldrar gengisfellingar. Og hvað sjómennina snertir, sem hafa tekið langsamlega mestan skellinn á sínar herðar af bæði verðfalli og veiðibresti, kannske allt að því að hálfu leyti eða sem svarar þeirra samningsbundna hlut í afla, en það mun vera eitt helzta ráð efnahagssérfræðinga ríkisstj., að það verði gert og jafnvel talið, að öll gengisfellingin sé unnin fyrir gýg, ef þær breytingar nást ekki fram. Og þetta bergmálar síðan í samtökum atvinnurekenda, eins og ég sá t.d. í þeim ummælum framkvæmdastj. LÍÚ núna í Morgunblaðinu, að eina vonin til þess að útvegsmenn fengju eitthvað út úr þessari gengisfellingu væri sú, að hlutaskiptunum væri breytt og þeir gætu sótt bættan hlut í hendur sjómannastéttarinnar. Ég held, að það sé ástæða til að endurtaka það, að fyrirætlanir um slíka hluti eru óframkvæmanlegar, og eins og ég sagði, spurningin í því sambandi ekki önnur en sú, til hve mikils ófriðar er efnt áður en menn vitkast eitthvað í þessum efnum. Og það mun fara svo um þær, eins og aðrar óréttlátar, að ég segi ekki ósvífnar árásir og þjóðfélaginu í heild hættulegar, að þær munu stranda á þeim vegg, sem einhuga verkalýðssamtök geta byggt upp engu síður eftir 1. des. eins og þau voru tilbúin að gera þá.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., fjallar um verðlagsuppbót á laun og um vísitölu framfærslukostnaðar. Þar eru settar fram aðallega tvær till. hæstv. ríkisstj. um hreyt. á gildandi l. um verðtryggingu launa. Það er í fyrsta lagi lagt til, að verðlagsuppbótum á laun og öðrum vísitölubundnum greiðslum verði breytt á þann hátt, að 1. des. n.k. miðist þær við nýjan vísitölugrundvöll að mestu leyti. Samkv. þessum till. á verðlagsuppbótin að hækka um 3.39%. Ef hins vegar eldri vísitalan hefði verið notuð, þá skilst mér, að hækkunin hefði orðið rúmlega 6%. Hin aðalbreytingin í þessu frv. er sú, að eftir þessa tímasetningu, eftir 1. des., verði hætt að reikna út kaupgjaldsvísitölu og fellt úr lögum ákvæði um vísitölubætur umfram það, sem nú er tekið inn. En í staðinn fyrir lögákvörðun þess er gert ráð fyrir því, að stéttarfélögin og atvinnurekendafélögin geti gert samninga, bæði um breytingar á grunnkaupi, eins og verið hefur, og einnig á vísitöluuppbótum. Hér er sem sagt, eins og bent hefur verið á, lagt til að fara inn á nýjar brautir í þessum málum og hverfa frá þeirri skipan, sem lengst af hefur verið við lýði frá því 1939, að ég held, að fyrst var sett á tenging milli kaupgjaldsins og verðlagsins. Allan tímann frá 1939 og til 1960 hygg ég, að þetta fyrirkomulag hafi gilt, að kaup hækkaði eftir því sem framfærslukostnaður hækkaði eftir þar til gerðri vísitölu. En með gengisbreytingunni eða efnahagsráðstöfunum 1960 var, eins og kunnugt er, horfið frá þessu ráði í samræmi við þá yfirlýstu stefnu hæstv. ríkisstj., að hún mundi ekki hafa afskipti af kaupgjaldsmálum, að launamál ættu að vera samningsatriði milli vinnuveitenda og launþega. Þar ætti enginn annar nálægt að koma, hvorki með lagasetningu né á annan hátt. Því hefur verið lýst hér, m.a. af hv. síðasta ræðumanni, og raunar viðurkennt af hæstv. forsrh. í framsöguræðu hans hér áðan, að aldrei hefðu verið örari breytingar á vinnumarkaðinum, aldrei meiri ófriður og aldrei meiri hækkanir. Og ég tók svo eftir, að hv. 4. þm. Norðurl. e. lýsti því þannig áðan, að á árinu 1963 eða um það bil sem þetta fyrirkomulag var að ganga sér til húðar, voru þrenn erfið verkföll, eins og hann orðaði það, og endaði með allsherjarverkfalli í lok þess árs. Þetta er sú reynsla, sem við höfum fyrir framan okkur af því fyrirkomulagi, sem nú er lagt til að taka upp. Með margrómuðu júní-samkomulagi var breytt hér til, þá var á nýjan leik tekið upp sambandið milli kaupgjaldsins og verðlagsins. Þeir, sem að þessu samkomulagi stóðu, hafa fram undir þetta a.m.k. mjög keppzt um að róma ágæti þess og þá ekki sízt hæstv. ríkisstj. Hún telur það eitt af sínum allrabeztu verkum. Má vera, að það sé, það er nú kannske ekki svo erfið samkeppnin í því tilliti. Og forustumenn verkalýðshreyfingarinnar hafa einnig lýst því yfir, nú síðast í þessum umr., að síðan horfið var frá skipulaginu, sem gilti samkvæmt I. síðan 1960 og tekið upp sambandið milli kaupgjalds og verðlags, hafi orðið meiri friður á vinnumarkaðinum en áður var, og ekki einungis það, heldur líka að kaupmáttur launanna hafi þá farið nokkuð að jafna sig, en hann hafði hríðlækkað á viðreisnartímabilinu allar götur þangað til. Hv. þm. Eðvarð Sigurðsson lýsti þessu greinilega í hv. Nd. í gær. Hann sagði, - ef ég hef tekið rétt eftir, - að kaupmáttur tímakaups hafi oftast nær verið lægri á viðreisnartímabilinu en hann var 1959, en nú væri hann orðinn svipaður, og hann vildi þakka það júní-samkomulaginu. Menn hafa viljað gera mikinn greinarmun á því, og hæstv. forsrh. gerði greinarmun á því hér áðan, hvort í lögum væri bann við því að semja um verðlagsálag á laun eða hvort það væri leyft. Í mínum huga er ekki verulegur munur á þessu. Eftir þessa breytingu, verða verkalýðsfélögin að semja við atvinnurekendurna, bæði um grunnkaupshækkanir, sem má hugsa sér, að leitt gætu af auknum þjóðartekjum, skulum við segja, eða aukinni framleiðni, sem mikið er nú talað um, eða einhverju slíku, í einhverri tiltekinni atvinnugrein, og auk þess þær afleiðingar, sem fram hafa komið vegna almennrar verðhækkunar í landinu. Fyrir launþega er enginn munur á því, hvað af kaupi hans er kallað grunnlaun og hvað er kallað verðlagsuppbót. Það, sem hann hlýtur að keppa að í sínum samningum, er ekkert annað en það að hafa nægilegt til sinnar framfærslu. Og ég held, að það hljóti að leiða af hlutarins eðli, að því meira sem á milli ber, því meira sem launþeginn þarf að sækja undir vinnuveitandann í samningum, þeim mun erfiðari verði þeir samningar. Enda er það samhljóma álit þeirra forustumanna verkalýðsfélaganna, sem hér hafa sagt álit sitt um þetta frv., að það muni síður en svo verða til þess að treysta vinnufrið. Ég tók svo eftir, að hæstv. forsrh. talaði um samkomulag við verkalýðsfélögin eða Alþýðusambandið um þetta frv., að einhverju leyti a.m.k., en því var nú mótmælt af hv. síðasta ræðumanni, og ég hygg, að það sé mála sannast, að hér sé því miður alls ekki neinu samkomulagi til að dreifa. Krafa sú, sem ASÍ og BSRB settu fram í viðræðum sínum við hæstv. ríkisstj. um efnahagsmálafrv. eða efnahagsaðgerðafrv. hæstv. ríkisstj., sem nú hefur verið lagt til hliðar, í bili a.m.k., var, að tengslin milli kaupgjalds og verðlags héldust óbreytt. Það var grundvallarkrafa og augljóst er, að þetta frv., sem hér um ræðir, uppfyllir ekki þá kröfu, heldur þvert á móti fellir niður þessi tengsl, gerir ráð fyrir því að afnema þau að öllu með lögum. Hins vegar er það auðvitað rétt, að ASÍ hefur í bili frestað eða fallið frá þeim verkfallsboðunum, sem búið var að ákveða, miðað við 1. des. Og hv. síðasti ræðumaður orðaði það svo, að þetta frv. fullnægði í bili þeim kröfum, sem ASÍ setti fram. Ég verð nú að segja það, að ég tel, að stjórn ASÍ hafi sýnt ákaflega mikinn samningsvilja, þegar hún getur lýst því yfir, að þetta frv. fullnægi kröfum hennar, og ég tel þá, að þeir séu búnir að slá verulega af sínum kröfum vegna þess, eins og ég sagði áðan, að þær bætur, sem ákveðið er að reikna á launin, eru aðeins 3.4% í stað þeirra 6%, sem eldri vísitölureikningur sýnir, að launþegar eiga kröfu til. Auk þess upplýsti hv. 4. þm. Norðurl. e., að eftir væri að koma u.þ.b. 1% verðhækkun sem afleiðing af verðhækkun undanfarinna vikna eða mánaða, og ekki verður hún bætt. Það er sjáanlegt. Það er auðvitað mikilsvert, að vinnufriðurinn er tryggður í bili, sízt ætla ég að gera lítið úr því, en ég hef oft sagt, að lögfesting þessa frv. tryggi það ekki til frambúðar, heldur öðru nær. Og ég hygg, að það sé mjög rétt, sem hér var sagt áðan, að einhvers konar samband milli framfærslukostnaðarins og kaupgjaldsins sé óhjákvæmilegt í kaupsamningum, ekki einungis fyrir launþegann eða fyrir vinnusalann, heldur einnig fyrir atvinnurekandann, fyrir vinnukaupandann. Það eru ákaflega fljótar að tapast fjárhæðir, sem jafngilda einhverjum lágum prósentuálögum á laun, ef til vinnustöðvunar kemur. Það hygg ég, að reynslan hafi þráfaldlega sýnt og að vinnustöðvanir eru sjálfsagt, þegar til lengdar lætur, hvorugum til góðs, hvorki þeim, sem telur sig fara með sigur úr þeim hildarleik, þaðan af síður hinum, sem bíður lægra hlut. Þjóðhagslega eru þau óæskileg, og afnám sambandsins milli kaupgjalds og verðlags eykur líkurnar, að ekki sé meira sagt, á því, að til þessara óhappaverka kunni að koma. Þessi 3.4%, sem frv. fjallar um, eiga að bæta þær verðhækkanir, sem orðið hafa frá 1. ágúst til 1. nóv. Það er afnámið af niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum og ýmsar aðrar hækkanir, sem í þess kjölfar hafa fylgt. Eftir sem áður eru því allar afleiðingar gengislækkunarinnar óbættar. Nú segja sumir, að hækkun á verðlagi vegna gengisbreytingarinnar verði rúmlega 6%, 7% segja aðrir. En ég veit ekki um neinn, sem hefur séð þá útreikninga, sem liggja til grundvallar því, að þessum tölum er slegið föstum. A.m.k. hef ég ekki séð þá. Vafalaust eru þeir til. Vafalaust hefur hæstv. forsrh. þá undir höndum. En mér leikur nokkur forvitni á því að vita, hvernig þessi verðhækkun er reiknuð. Eins og kunnugt er, hafa löngum fylgt í kjölfar gengisbreytingar margs konar svokallaðar hliðarráðstafanir, sem hafa átt að jafna byrðarnar, draga úr óþægindunum, þar sem þau voru sárust, og færa gjöldin yfir á aðrar herðar, sem í bili a.m.k. voru betur til þess fallnar að bera þær. Þessar hliðarráðstafanir hafa enn þá ekki að nokkru marki séð dagsins ljós, og ég skil ekki, hvernig hægt er að reikna út verðhækkun af gengislækkun, nema að vita þessar hliðarráðstafanir. Ef sérfræðingar hæstv. ríkisstj. hafa talið sig geta reiknað út þessa hækkun, þá hlýtur það að liggja í því, að þeir viti um þessar hliðarráðstafanir, þó að þær séu enn ekki látnar uppi. Hvað verður t.d. um tollana? Hvernig verður verðtollsákvörðunin, sem í kjölfar þessarar gengisfellingar fylgir? Það hlýtur að vera grundvallandi atriði um útreikning á verðhækkun vegna breytingarinnar. Ætlar ríkissjóður að ætla sér allar þær auknu tekjur eða verða þær notaðar til þess að draga úr sárustu áhrifum gengisbreytingarinnar? Manni sýnist nú, ef sú tilhögun á að gilda, þá sé nú hlutur ríkissjóðs sæmilega tryggður, en í tilefni af því, sem var rætt hér áðan um verðstöðvun og ýmislegt í því sambandi, þá minnist ég þess nú, að fyrir nokkrum dögum var t.d. afsagnarkostnaður af víxlum hækkaður talsvert. Það bendir ekki til þess, að ríkissjóði eða hæstv. ríkisstj. finnist hlutur ríkissjóðs enn þá vera nægilega góður. Ég á alls ekki von á því, að afsagnarkostnaður hækki vegna erlendra áhrifa, ég get ómögulega fundið sambandið þar á milli. Þess vegna hlýtur það að vera af öðrum ástæðum, og spurningin, sem vaknar t.d. í þessu sambandi, er þá, hvort ráðgert er að hækka aðrar aukatekjur ríkissjóðs eða ekki. Einnig þetta, þó að í smáum stíl sé, hefur áhrif á það, hver verðhækkunarafleiðingin af gengisbreytingunni verður, og svo margir, fjöldamargir aðrir liðir. Hér er sagt, að verkamönnum, sjómönnum og iðnaðarmönnum og öðrum, sem taka kaup samkvæmt sérstökum samningum við atvinnuveitendur, sé svo sem enginn vandi á herðum, enginn sérstakur vandi. Þeir hafi alltaf samningsréttinn. Þeim er vísað á atvinnurekandann til þess að ná fram nauðsynlegum kaupbótum. En það eru ýmsir fleiri, sem gengislækkunin og verðhækkanirnar af hennar sökum snerta illa, þ. á m. sumir, sem alls ekki hafa þó þennan verkfallsrétt, þennan samningsrétt og verkfallsrétt. Hver á t.d. að verða hlutur opinberra starfsmanna, starfsmanna ríkisins, starfsmanna bæjanna og sveitarfélaganna? Þeir hafa engan samningsrétt um sín kjör. Þeir hafa engan verkfallsrétt. Og þeir eiga ekki einu sinni að fá fulltrúa í nýrri verðlagsnefnd til þess að gæta hagsmuna sinna. Jafnvel svo lítilli bón ætlar hæstv. ríkisstj. að neita. Og mig furðar mjög á því, að hæstv. viðskmrh. skyldi vera svo óbilgjarn hér áðan að neita þeim hógværu tilmælum, sem fram hafa komið frá þessum stóra og þýðingarmikla starfsmannahópi, 5000 manns, að neita honum um alla aðstöðu til þess að hafa áhrif á verðlagið og á þann hátt að bægja frá sér helztu agnúum gengislækkunarinnar, þegar það liggur fyrir, að þessir menn hafa enga möguleika til þess að koma sínum málum sómasamlega fyrir. Að vísu er hér kjaradómur eða hvað hann er kallaður. En reynslan af honum er, eins og allir vita, sú, að launabætur þessara manna koma langt á eftir og eru yfirleitt heldur smátt skammtaðar. Það kemur ekki þessu máli við, má segja, það frv. sem hér var til umr. áðan um nýja skipun á verðlagsnefndinni. Ég get tekið undir það, sem hér var sagt, að það er auðvitað engin frágangssök að breyta skipan verðlagsnefndarinnar á þann hátt, sem þarna er ráðgerður. En þó er þar að vísu ein tilhneigingin enn til þess að taka valdið af Alþ., og ég vil nú segja það fyrir mitt leyti, að mér finnst vera allt of langt gengið í því nú á síðustu tímum að minnka vald Alþ. Það er meira að segja svo langt gengið, að n., sem kosin er af Alþ. fyrir viku síðan, er á einum sólarhring gerð óvirk, hún fær frí, henni er lagt við stjóra eins og í eitt ár til að byrja með og þessum málum skipað með öðrum hætti. Og svo kemur það þar að auki, að sanngjarnri kröfu frá mjög stórum hópi launþega BSRB, er vísað frá. Mér finnst þetta ekki skemmtileg vinnubrögð, og mér finnst það ekki sýna góðan hug hjá hæstv. ríkisstj. til þessara undirmanna sinna að ætla þeim ekki betri hlut en hér er um að ræða. En það eru fleiri, sem gengislækkunin snertir en félagar í ASÍ og BSRB. Það eru allir þeir, sem taka bætur samkv. almannatryggingalögum. Þeirra bætur, þeirra kaup er einnig miðað við verðlagið og verður að vera það af ástæðum,sem allir hljóta að sjá. Hér mun vera um að ræða í mörgum tilfellum þá, sem allraminnst hafa fyrir sig í þjóðfélaginu að leggja. Þeirra kjör hafa verið látin fylgja vísitölunni, að vísu með sérstökum hætti, en sú trygging, sem þeir hafa fyrir því að verða ekki undir í lífsbaráttunni að þessu leyti, fellur niður. Ég get ekki trúað því, að hæstv. ríkisstj. ætli sér að láta þau mál þannig skipast. Hér hlýtur að vera um að ræða eina af þessum hliðarráðstöfunum, sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér að gera. Það er eitt af góðu áformunum, sem gengur svona hægt að koma í framkvæmd. En það er alveg ljóst, að við svo búið geta bótaþegar ekki unað, og hér hljóta að verða til að koma miklar lagfæringar. Það er náttúrlega margt, sem gæti verið ástæða til að ræða í sambandi við þetta mál, því að vísitalan hefur áhrif svo ákaflega víða, og uppbæturnar hafa verið trygging svo margra fyrir því að kaffærast ekki í verðbólguflóðinu. En með því að tíminn er, eins og löngum, þegar leita þarf til Alþ., næsta takmarkaður, þá skal ég reyna að takmarka mál mitt við mjög fá atriði og nánast einungis þau, sem þegar hafa verið nefnd. Þó er það eitt atriði, sem mig langar til þess að geta um, áður en ég lýk máli mínu að þessu sinni og beina þá þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hæstv. forsrh. eða annarra þeirra ráðh., sem því kunna að vilja svara, hvað fyrirhugað mun vera með húsnæðismálalánin. Er áformað að halda áfram að láta afborganir og vexti miðast við einhverja framfærslukostnaðarvísitölu, eða verður breyting þar á gerð? Það má segja, að hægt sé að réttlæta það, að afborganir og vextir af þessum lánum hækki með hækkandi verðlagi, meðan launin hækka sjálfkrafa um jafnháa upphæð eða jafnháa prósentu. En eftir að sambandið milli kaupgjaldsins og verðlagsins er skorið í sundur, þá er augljóst, að hér er um stórkostlegt ranglæti að ræða, ekki sízt þar sem ekki hefur enn þá tekizt, þrátt fyrir lög frá Alþ. þar að lútandi, að koma á verðtryggingu annarra fjárskuldbindinga. Þeir, sem byggja nú og taka lán úr almenna veðlánakerfinu, eru eins og sakir standa hinir einu og hafa verið það síðan 1964, sem hafa orðið að borga vísitöluálag á vexti og afborganir af lánum sínum, og ég hygg, að það sé nú augljóst mál, að margir þeirra a.m.k. flestir, mundi ég vilja segja, eru mjög illa undir það búnir að mæta því, jafnvel þó að verðlagsuppbót væri greidd á laun, hvað þá heldur þegar á að taka hana af, og skella á 24.6% gengislækkun, hækka erlendan gjaldeyri um 33% í verði með þeirri stórkostlegu verðhækkun, sem af því hlýtur að leiða. Sérfræðingar ríkisstj. segja 7%, en allir aðrir draga þá tölu í efa og telja víst, að hækkunin verði miklu hærri. Af þeim fáu orðum, sem ég hef hér sagt, er það auðvitað ljóst, að ég er algjörlega andvígur þessu frv. og mun greiða atkv. á móti því. Í frv. eru þó viss atriði, sem eru til bóta, þ.e.a.s. frá þeim fyrirætlunum, sem uppi hafa verið um ráðstafanir þessara mála, og fengið er samþykki ASÍ a.m.k. fyrir því að sætta sig við þessa verðlagsuppbót 1. des., sem þarna er ráðgerð. Þó að hún sé nú að mínum dómi engan veginn fullnægjandi, þá mun ég freista þess að flytja við frv. nokkrar brtt. til þess að reyna að koma því í það horf, að það sé viðhlítandi vegur að fylgja því. Þær brtt., hygg ég, að muni vera eitthvað svipaðar og minni hl. fjhn. hv. Nd. flutti, en það mun nú koma í ljós að skammri stundu liðinni.



Herra forseti. Þegar þetta frv. kemur hér til umr., þá hafa málefni skipazt svo, að búið er að ákveða stórfellda gengislækkun. Gengislækkun hefur hverju sinni mjög víðtæk áhrif á efnahagskerfi þjóðfélagsins, þó að nokkuð megi draga úr þeim á ýmsan hátt með hliðarráðstöfunum, sem oft eru gerðar í því sambandi, en nú að þessu sinni virðist lítið bóla á. Ein augljósasta afleiðing gengislækkunar er sú, eð verðlag hækkar að miklum mun og er það alveg fyrirsjáanlegt. Af því leiðir, að tekjur launþega og raunar meiri hluta manna í þjóðfélaginu endast verr en áður til þess að greiða þær lífsnauðsynjar, sem menn óhjákvæmilega þurfa að komast yfir. Og það er, eins og fram kom hér hjá einum ræðumanni í dag, höfuðatriði hjá launþeganum að hafa viðhlítandi rauntekjur, þ.e.a.s. að tekjurnar hrökkvi til þess að afla sér þeirra gæða, sem nauðsyn ber til, að hver maður og hvert heimili geti komizt yfir. Og þegar kaupið er komið í hendur launþegans, þá er vitanlega ekki neinn munur á því, hvort það er greitt sem grunnkaup eða sem verðlagsuppbót. En í eðli sínu er þó samt sem áður munur á þessu. Grunnkaupshækkun er hægt að knýja fram, án þess að það standi í beinu sambandi við nýorðnar verðlagshækkanir. Það getur verið, að launþegum og samtökum þeirra þyki það eðlilegt, þyki það hlýða að leitast við að auka tekjur sínar á þann hátt frá því, sem áður hefur verið. En verðlagsuppbótin er ávallt greidd eftir á. Hún er afleiðing af því, sem orðið er, og felur einungis í sér viðurkenningu á því, að verðlagshækkanir hafi orðið. Nú hefur ríkisvaldið mikil afskipti af verðlagsmálum, og það má segja, að það beri því öðrum fremur ábyrgð á því, hvernig skipast um verðlag nauðsynjavara í þjóðfélaginu. Og í beinu sambandi við það má með miklum rökum segja, að ríkisvaldinu beri fremur skylda til að taka afleiðingum af því, sem orðið er, með því að viðurkenna í reynd, að launþegum beri kaupuppbót í sambandi við verðvísitölu, heldur en að því leyti, sem að grunnkaupinu sjálfu snýr. Verðlagsuppbót skv. vísitölu snertir mjög marga þegna þjóðfélagsins, sennilega mikinn meiri hluta þjóðarinnar, þar sem kaup allra launþega er við það bundið, bæði opinberra starfsmanna og hinna, sem vinna skv. samningum. Þetta snertir enn fremur bændastéttina, því að svo er um hnúta búið í l., sem um verðlag landbúnaðarafurða gilda, að verðlagsuppbót er tekin þar til greina í kaupi bóndans með hliðsjón af því, sem öðrum stéttum er greitt. Gengislækkanir á hverjum tíma hafa víðtæk áhrif í efnahagskerfi þjóðarinnar. Og við, sem höfum fengizt nokkuð lengi við almenn mál og erum komnir um eða yfir miðjan aldur, munum eftir a.m.k. 4 gengislækkunum og getum af eigin raun nokkuð metið þau áhrif, sem af þeim hafa orðið. Árið 1939 var gengi ísl. kr. fellt gagnvart sterlingspundi að verulegum mun. Þá var það viðurkennt, að það væri eðlilegt að bæta að verulegu leyti upp þær verðhækkanir, sem af gengisfallinu leiddi, með verðlagsuppbót og í gengisfellingarl. frá 1939 voru ákvæði, þar sem gengið var verulega til móts við launþega að þessu leyti. Og ég hygg, að til þeirrar löggjafar megi raunar rekja það fyrirkomulag, sem síðar hefur lengst af verið í gildi, að greiða verðlagsuppbót á laun. Árið 1950 var aftur horfið að því ráði að fella gengið og þá að verulegum mun. Ég verð að telja, að sú gengislækkun hafi verið miklum mun betur undirbúin en sú gengislækkun, sem nú nýlega hefur verið ákveðin. Þá höfðu vissulega farið fram hagfræðilegar athuganir, margvíslegar athuganir á aðstöðu þjóðfélagsins og efnahagskerfinu og niðurstöður þeirra athugana voru skilmerkilega lagðar í hendur þm., áður en ákvörðunin var tekin um gengislækkunarl. sjálf. En í gengislækkunarl. 1950 var enn fremur, eins og 1939, viðurkennt af löggjafans hálfu það sjónarmið, að eðlilegt væri að bæta launþegunum að verulegu leyti þær verðhækkanir, sem gengislækkunin hefði í för með sér, og þar var gengið til móts við þetta sjónarmið með sérstökum ákvæðum um verðlagsuppbætur í l. sjálfum. Árið 1960 er svo enn horfið að því ráði að fella gengi ísl. krónu að miklum mun. Þá var brugðið á það ráð af þeim, sem að því máli stóðu og knúðu það fram hér á hv. Alþ., að hætta að greiða verðlagsuppbót skv. vísitölu. Þá var vísitalan tekin úr sambandi, eins og það er oft orðað, í sambandi við kaupgreiðslur. Þetta var skýrt á þann veg, að með þessu mundi hagur atvinnuveganna verða betur tryggður og það yrði séð fyrir hagsmunum þeirra, sem stæðu höllum fæti í þjóðfélaginu, m.a. með auknum tryggingum og á annan hátt en þann að greiða verðlagsuppbót skv. vísitölu. En ég held, að það sé rétt og sjálfsagt fyrir okkur alla að rifja það upp, hvaða reynsla fékkst af þessum ákvæðum. Því hefur nú verið lýst hér af mönnum, sem betur fylgjast með kaupgjaldssamningum en ég hef haft aðstöðu til, að einmitt á þessu tímabili, sem málum var skipað á þann veg að greiða kaupgjald ekki í samræmi við vísitölu, hafi orðið meiri ókyrrð og tíðari verkföll en jafnan áður eða síðan 1964, að júní-samkomulagið var gert. Og það þarf ekki um það að deila, að þótt ætlunin væri sú, að kaupgjald hækkaði a.m.k. minna en ella væri með þessari ráðstöfun 1960, þá skýra Hagtíðindin frá því, að á þessu tímabili, sem kaup var ekki greitt skv. vísitölu, hækkaði samt sem áður tímakaupið allverulega. En sú hækkun var bara fengin á annan hátt. Skv. Hagtíðindunum var tímakaup í almennri verkamannavinnu í Reykjavík í árslok 1959 kr. 21.91, en í árslok 1963 er tímakaupið í almennri verkamannavinnu í Reykjavík orðið 34.45. Og í árslok 1964, en á síðari hluta þess árs kom vísitölukerfið aftur í samband, ef svo má segja, þá var tímakaupið kr. 36.52. Þó að kaupgjaldið hækkaði á þessu tímabili, svo sem Hagtíðindin skýra frá, þá nægði það launþegum vitanlega ekki til þess að vega á móti þeim verðlagshækkunum, sem efnahagsráðstafanirnar frá 1960 og gengisfellingin 1961 höfðu í för með sér, þannig að ég hygg, að kaupmáttur tímakaupsins hafi fremur lækkað á þessu tímabili en hækkað. En þetta sýnir eigi að síður það, að sú fyrirætlun, sem fyrir valdhöfunum, er stóðu að efnahagsmálalöggjöfinni 1960, vakti, misheppnaðist að verulegu leyti, þannig að ekki varð hjá því komizt, að tímakaupið hækkaði verulega, þó að sú hækkun væri aðeins knúin fram á annan hátt en að hún væri fengin með verðlagsuppbót skv. vísitölu. Og mig minnir, að þegar hið margnefnda júní-samkomulag var gert, þá væri því fagnað af beggja hálfu eða réttara sagt af hálfu allra þeirra aðila, sem að því stóðu, og þar á ég við vinnuveitendur, launþegasamtök og hæstv ríkisstj. Og ég minnist þess, að hæstv. forsrh. stóð hér í ræðustól á hv. Alþ. haustið 1964 og talaði um það, að því er virtist, af skilningi, að sú ósk og krafa launþegasamtakanna að miða kaupgjald við vísitölu væri ekki óeðlileg. Ég held því, að það hljóti að vera nokkuð þung spor fyrir þennan sama hæstv. ráðh. að ganga nú í ræðustól Alþ. og leitast við að færa rök fyrir því, að frá því, sem var eðlilegt og sanngjarnt og jafnvel réttlátt 1964, sé ástæða til að hverfa nú. En skv. ákvæðum þessa frv. er það svo, að meðan sú skipan gildir, sem hér er ráðgerð, þá eiga launþegar að sækja allan rétt sinn með samningum gagnvart vinnuveitendum - allan rétt sinn um kauphækkanir. Ég get ekki komizt hjá að benda á það, að mér sýnist, að með þessu sé stefnt að því að skapa mikið og ég vil segja óhæfilegt ósamræmi milli hinna ýmsu hagsmunahópa í þjóðfélaginu. Segjum, að það takist með samningum, að vissir launþegahópar tryggi sér verðlagsuppbót á kaupið skv. vísitölu. Þá er það augljóst, að aðrir launþegahópar og þeir mjög fjölmennir hafa ekki aðstöðu til þess að tryggja sinn hlut á þann hátt. Í þessu sambandi nefni ég, eins og fleiri ræðumenn hafa gert, opinbera starfsmenn, sem ekki hafa nema takmarkaðan samningsrétt - og ekki verkfallsrétt. Ég nefni bótaþega almannatrygginganna, því að ég fæ ekki betur skilið en að með þessu frv. sé að því stefnt að afnema einnig greiðslu verðlagsuppbótar á bætur almannatrygginganna. Það mun þó varla vera ætlazt til þess, að gamalmenni og öryrkjar tryggi sinn hlut að þessu leyti með samningum. Og í þessu sambandi kemur einnig upp sú spurning, sem hv. síðasti ræðumaður, hv. 11. þm. Reykv., lagði mikla áherzlu á, og ég skal af þeim ástæðum ekki fjölyrða um, hvað verður um húsnæðislánin? Er fyrirhugað að halda áfram þeirri skipan að láta afborganir þeirra lána hækka skv. byggingarvísitölu, þótt verðlagsuppbætur á kaup verði niður felldar? Þetta er svo veigamikill þáttur, að það er ekki hægt að ganga fram hjá því og vænti ég þess, að skýr svör fáist við þessu, áður en frá þessu máli verður endanlega gengið hér í hv. þd. Ég vil því segja það að lokum, að í ljósi fenginnar reynslu í sambandi við verðhækkanir sem af gengisfellingum leiða og í sambandi við það samræmi, sem ríkisvaldið á fyrir sitt leyti að beita sér fyrir og leitast við að tryggja milli launþegahópanna í þjóðfélaginu, þá er það að mínum dómi í senn óhyggilegt og ógætilegt að samþykkja það frv., sem hér liggur fyrir, nema á því verði gerðar miklar breytingar frá því, sem nú er fyrirhugað.



Herra forseti. Þetta frv., sem komið er frá hv. Nd., var samþ. þar við þrjár umr. í gærkvöldi. Efni þess er einfalt. Eins og komið hefur fram hér á hinu háa Alþ. er það stefna ríkisstj. að hafa samráð við verkalýðshreyfinguna í því skyni, að sú gengislækkun á krónunni, sem nýlega hefur verið ákveðin, þurfi ekki að rýra hlut launþega meir en óhjákvæmilegt reynist. Fyrir skömmu var af hálfu Alþýðusambands Íslands borin fram sú ósk við ríkisstj., að fulltrúar frá ASÍ hlytu sæti í verðlagsnefnd, þeirri n., sem fer með opinberar verðákvarðanir, í því skyni að geta fylgzt með því og átt hlut að því, að álagningarreglur íþyngdu ekki launþegum, hefðu ekki meiri áhrif til hækkunar á verðlagi en óhjákvæmilegt væri. Að vandlega athuguðu máli taldi ríkisstj. rétt að verða við þessum óskum. En jafnframt þótti þá eðlilegt, að Vinnuveitendasamband Íslands, Verzlunarráð Íslands og Samband íslenzkra samvinnufélaga fengju hliðstæða aðild að verðlagsnefndinni. Þess vegna er í þessu frv. gert ráð fyrir því, að til ársloka 1968 skuli 9 manna n. fara með opinberar verðlagsákvarðanir. Fjórir í nefndinni skulu tilnefndir af Alþýðusambandi Íslands, tveir af Vinnuveitendasambandinu, einn af Verzlunarráði Íslands og einn af Sambandi íslenzkra samvinnufélaga. En ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. skal vera níundi maður í n. og formaður hennar eins og hann er nú form. verðlagsnefndar. Það var talið rétt að hafa þessa skipan tímabundna, fyrst og fremst vegna þess, að ástæðan til þess að breytingin er gerð, er ósk, sem fram hefur komið af hálfu ASÍ um það, að það fái sérstaka aðstöðu til þess að hafa áhrif á það, hver áhrif gengisfellingarinnar verða á verðlag í landinu. Út af fyrir sig kæmi vel til greina að hafa skipun opinberrar verðlagsnefndar til frambúðar þannig, að annars vegar ættu þar fulltrúar neytenda sæti og hins vegar atvinnurekenda og þeirra, sem verzlun og viðskipti annast. En ef skipa ætti þessum málum til frambúðar, þá þyrfti að hugleiða, hvort ekki geti verið um að ræða önnur samtök, sem með eðlilegum hætti gætu talizt eiga aðild að verðlagsnefndinni. Í þetta skipti var óskin fram borin af ASÍ og þess vegna var talið rétt, að fulltrúar neytenda, ef svo mætti segja, væru eingöngu valdir af því. Í hv. Nd. kom sú brtt. fram af hálfu minni hl. fjhn., að fulltrúar ASÍ skyldu ekki vera nema þrír, en BSRB skyldi fá einn fulltrúa í staðinn. Þetta var fellt með atkv. stjórnarflokkanna, fyrst og fremst vegna þess, að óskir höfðu verið uppi frá ýmsum öðrum launþegasamtökum og neytendasamtökum um það að fá fulltrúa í nefndina, og treystu menn sér ekki til að gera upp á milli óska aðila um þetta efni og halda því fast við upphaflegu hugmyndina, að það væri Alþýðusambandið eitt, sem tilnefndi þarna fulltrúa neytenda, ef ég mætti svo til orða taka. Hins vegar gefur það auga leið, að ef ASÍ óskar eftir því að taka tillit til óska opinberra starfsmanna, óska neytendasamtaka eða annarra launþegasamtaka, sem nefnd hafa verið í þessu sambandi, þá er ASÍ það að sjálfsögðu frjálst. Það ræður alveg vali sinna fjögurra fulltrúa og getur í vali sínu tekið þar tillit til annarra launþegasamtaka eða neytendasamtaka, sem það telur ástæðu til. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn., en ég vildi leggja á það áherzlu, að frv. hljóti sem greiðastan gang gegnum þingið, vegna þess að fyrir dyrum stendur að taka mikilvægar ákvarðanir í verðlagsmálum, og fyrst ákvörðun hefur á annað borð verið tekin um það, að fulltrúar ASÍ annars vegar og samtakanna, sem nefnd hafa verið, hins vegar skuli fá sæti í verðlagsnefndinni, þá tel ég rétt, að þessir aðilar taki allar ákvarðanir, sem máli skipta í tengslum við gengisbreytinguna og í framhaldi af henni. Fram til þessa hefur núv. verðlagsnefnd engar „princip“-ákvarðanir tekið, sem neinu máli skipta, heldur aðeins afgreitt það, sem óhjákvæmilegt var að afgreiða, en frá og með morgundeginum má búast við því, að taka þurfi aðrar og stærri ákvarðanir en teknar hafa verið undanfarna daga, og þá tel ég rétt, að hin nýja n. takt þær ákvarðanir, en ekki hin, sem nú starfar.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er nú eitt út af fyrir sig ekki margra orða virði. Hins vegar snertir það önnur mál, mál, sem eru sérstaklega brennandi á þessum síðustu og verstu tímum, verðlagsmál, verðlagningarmál og verðlagseftirlit. Þess vegna þykir mér rátt að láta þetta frv. ekki algjörlega þegjandi fara fram hjá hér í d. Ég vil ekki gera neitt til þess að tefja framgang þess, þó að óskir frá hæstv. ríkisstj. um það, að mál séu keyrð hér í gegn athugunarlaust, fari nú að gerast fulltíðar. Og í sambandi við þetta mál hefði ég gjarnan viljað afla mér nokkurrar fræðslu hjá hæstv. viðskmrh. Nú sé ég, að hann hefur að vísu orðið að skreppa frá í bili, og gæti ég náttúrlega beðið með að bera fram þær fsp., því að mér liggur ekkert á. En hæstv. viðskmrh. var að óska eftir, að málinu væri hraðað. Þess vegna hafði ég nú ekki hugsað mér að vera með neinar málalengingar hér, en ætlaði að bera upp við hann mjög einfalda spurningu, sem vefst fyrir sumum að svara um þessar mundir, en ég efast ekki um, að viðskmrh. muni fljótlega geta greitt úr, og þessi spurning, sem mig langaði nú fyrst til að leita svars við hjá viðskmrh., er, hvort hér sé verðstöðvun nú eða ekki. Mönnum ber nefnilega ekki alveg saman um það. Fyrir rúmu ári síðan voru samþ. hér á Alþ. l. um verðstöðvun. Þau voru tímabundin, þau eru gengin úr gildi. En í fyrra voru þessi l. talin mjög nauðsynleg og óhjákvæmileg, til þess að hægt væri að koma á þeirri verðstöðvun, sem þá var talin sjálfsögð og nauðsynleg. Því máli var vel tekið af hálfu stjórnarandstæðinga, en ef ég man rétt, þá vorum það við framsóknarmenn einir, t.d. í Nd., sem mæltum með samþykkt þess frv. óbreytts, eins og það kom frá hendi stjórnarinnar í öndverðu. En við bentum þá á, að þessi l. væru óþörf, vegna þess að í l. um verðlagseftirlit, sem þetta frv. er flutt til að breyta, væru allar heimildir til verðstöðvunar, nema um bann við hækkun opinberra gjalda. Þessu vildu stjórnarmenn þá ekki trúa og töldu það alveg nauðsynlegt og óhjákvæmilegt, að þetta verðstöðvunarfrv. væri samþ. Og þeir fengu það samþ. Við skulum segja, að verðstöðvun hafi verið komið á. Þetta frv. féll svo úr gildi 1. nóv. og nú er spurningin, hvort verðstöðvun sé í gildi eftir það eða ekki. Mér skilst, að verðlagsnefnd hafi uppgötvað það, rétt um síðustu mánaðamót, að allar heimildir, sem nauðsynlegar voru til verðstöðvunar, væru í gömlu l. um verðlagseftirlit nr. 54 frá 1960 og að hún hafi samkv. heimild í þeim l. gefið út almennt bann við hækkun á allri álagningu og öllum vörum. Hafi hún getað gert þetta, og ekki dettur mér í hug að hún hafi verið að brjóta l., þá verð ég nú að telja sannað, að við höfum haft rétt mál að flytja í fyrravetur, þegar við sögðum, að stjórnin hefði allar heimildir til verðstöðvunar í lögum, og að hún hefði haft þær síðastliðin 6 ár, en ekki notað þær heimildir. Það má kannske segja, að það skipti ekki miklu máli að fá það staðfest, hver hefur haft á réttu að standa um svona atriði, en ég verð þó að telja það viðkunnanlegra að fá skýringu ráðh. á því, og umfram allt verð ég að telja það nauðsynlegt, að hann lýsi því yfir, hvort verðstöðvun sé hér í gildi eða ekki, vegna þess að almenningi er það ekki ljóst. Þrátt fyrir það að sagt sé, að verðstöðvun hafi átt að vera hér, þá hefur mátt heyra það núna á allra síðustu dögum, að verð hefur verið hækkað á vissum vörutegundum. Ég er almennt ekki mikill fylgjandi verðlagseftirlits, af því að ég hef á því takmarkaða trú og byggi þar að nokkru leyti á reynslu, en ég held samt, að á vissum tímum og undir vissum kringumstæðum sé verðlagseftirlit nauðsynlegt. Ekki verðlagseftirlit í orði, heldur verðlagseftirlit á borði, verðlagseftirlit í raun og veru. Og ég álít, að þær kringumstæður séu alveg sérstaklega fyrir hendi í sambandi við gengisfellingu, því að það er gefið mál, að afleiðingar gengisfellingar verða þær, að innfluttar vörur hljóta að hækka í verði og það getur þá líka verið tilhneiging til þess að hækka álagningu í raun og veru, þ.e.a.s. að halda sömu álagningarprósentum, þó að grundvöllurinn, sem á er lagt, hafi hækkað. Og þó að lagt sé bann við því að hækka vörubirgðir, þá er það svo, að það bann nær ekki til vörubirgða, sem ekki hafa þegar verið greiddar, sem ég reyndar tel ekki óeðlilegt, en mér er tjáð, að það séu allmiklar vörubirgðir, sem þannig er ástatt um. Hef ég heyrt nefndar í því sambandi tölur upp á 700 millj., sem eru stutt vörukaupalán. Ég held þess vegna, að það geti orðið talsvert erfitt í framkvæmd að greina á milli þess, hvort um er að ræða greiddar vörubirgðir hér og þar eða ógreiddar, og hvort þær vörubirgðir megi hækka eða ekki. Allar þessar kringumstæður gera það að mínum dómi sérlega nauðsynlegt nú á þessum tímamótum að halda uppi skörpu, hörðu verðlagseftirliti, ekki verðlagseftirliti, sem er upp á punt, heldur raunverulegu verðlagseftirliti, og þess vegna hafði ég satt að segja vænzt þess, að ákvörðun um gengisfellingu hefði fylgt efst á blaði sú hliðarráðstöfun að koma hér upp öflugu verðlagseftirliti. Það má vissulega segja, að í þessum l., sem áður er á drepið, séu margar og góðar heimildir til þess og að mikið sé undir framkvæmdinni komið, en við sem af reynslunni þekkjum það, að framkvæmdin í þessum efnum hefur, þrátt fyrir allar lagaheimildirnar, verið heldur slöpp á undanförnum árum, mundum kjósa, að mál þessi yrðu betur mörkuð í settum l. Og ég hefði haldið, að ástæða væri til þess að fylgja gengislækkuninni eftir með ítarlegu frv. um verðlagsmál, í stað þess að kasta inn þessu litla frv. hér, sem ég ætla ekki að lasta. En þar er að því er virðist um þá einu breytingu að ræða, sem á að verða í verðlagningarmálunum. Ég verð að lýsa sérstökum vonbrigðum mínum yfir því, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa séð ástæðu til þess að láta fara fram grandgæfilega endurskoðun á þessum l. og leggja slíkt frv. fyrir þetta Alþ. og láta það vera fylgifisk gengislækkunarinnar. Áreiðanlega fær allur almenningur í þessu landi að finna fyrir afleiðingum gengisfellingarinnar, og það er lágmarkskrafa frá hans hendi, að reynt sé að skipta þeim byrðum, sem gengislækkun óhjákvæmilega fylgja, sem réttlátast niður. Og ein leiðin til þess er að framfylgja traustu og heiðarlegu verðlagseftirliti. Ég er ekki kunnugur framkvæmd verðlagsmálanna að undanförnu. Ég veit, að það sitja góðir og gegnir menn í verðlagsnefnd, og ég efast ekki um, að það séu góðir og færir menn, sem starfa á skrifstofu verðlagsstjóra. En ég verð að segja það eins og er, að ég hef ákaflega lítið orðið var við þetta verðlagseftirlit að undanförnu. Og ég verð að segja það, að annað var á árum áður. Þegar við hæstv. viðskmrh. komum nærri þeim málum, þekktist það hreint ekki svo sjaldan, að menn væru sóttir til saka fyrir brot á verðlagslögum, og þá gengu starfsmenn verðlagsstjóra í búðir, ekki aðeins hér í Reykjavík, heldur um land allt og fylgdust með verðlagningu. Það má vera, að þetta hafi verið gert nú upp á síðkastið, en um það vildi ég spyrja hæstv. viðskmrh., hvernig framkvæmd málanna að þessu leyti hafi verið hagað. Og eitt lítið dæmi. Ég sé það t.d. í þessum l. um verðlagseftirlit, að verðlagsstjóri getur fyrirskipað að verðmerkju vörur, festa upp verðskrár í verzlunum og verkstæðum og annað slíkt, sem hann telur auðvelda viðskipti og eftirlit með verðlagi. Slíkir miðar eru sjálfsagt uppi á ýmsum stöðum, en ég held nú samt, að verðmerkingu vara í búðum sé talsvert ábótavant, þ.e.a.s. að þær séu ekki verðmerktar á þann hátt, sem mér skilst að þessi l. geri ráð fyrir, að viðskiptavinurinn geti séð þá verðmerkingu. Ég vildi líka spyrja hann um það, hvernig háttað hefði verið þessu atriði. Ég held einmitt í sambandi við spurninguna um það, hvort vörubirgðir eiga að hækka vegna ógreiddra skulda, þá sé það ákaflega þýðingarmikið að greiða fyrir því að almenningur geti fylgzt með því sem allrabezt, hverjar verðbreytingar verða í hinum ýmsu búðum. Og ég held, að ef hafa á raunverulegt eftirlit með því, að vörubirgðir séu ekki hækkaðar, jafnvel þó að hafi nú verið búið að greiða eitthvað í þeim, þá þurfi að vera ákaflega gott eftirlit. Þá þurfi verðlagsstjóri og verðlagsskrifstofa að hafa á að skipa ákaflega góðu og fjölmennu starfsliði til að fylgjast með því öllu. Ég vildi spyrja viðskmrh. að því, hvort það sé meiningin að hlúa betur að þessum starfsmönnum, sem hafa verðlagseftirlitið á hendi, en gert hefur verið að undanförnu, ekki aðeins hér í Reykjavík, heldur og út um allt land. Hvað hefur verið hugsað fyrir því? Hefur ekkert verið hugsað um þetta mál nema aðeins að því er varðar breytingu á þessari nefndarskipun. Mér finnst það mjög nauðsynlegt, að ráðh. gefi sem gleggsta skýrslu um þetta efni, hvernig háttað hefur verið framkvæmdum í þessum efnum og hvort nokkuð hefur verið hugsað fyrir því að styrkja framkvæmdir í þessum efnum. Hæstv. viðskmrh. sagði, að nú lægi á að fá þessa nefnd skipaða, vegna þess að engar ákvarðanir ætti að taka um verðlagsmál, sem máli skiptu, fyrr en hún væri komin. En ég veit ekki betur en farið sé þegar að taka ákvarðanir um verðlagshækkanir, sem æðimiklu máli skipta. Það er kannske ekki „princip“-afstaða, sem liggur í því, hvort olía og benzín eru hækkuð. En hitt veit ég, að almenningur finnur fyrir þeirri hækkun, sem ekki lét á sér standa eftir gengisfellinguna á þeim vörum, og ég veit ekki betur en í morgun hafi verið auglýst hækkun á vöru eins og t.d. smjörlíki, hreint ekki lítil, þannig að ekki virðist nú hafa verið skotið á frest ákvörðun um verðlagshækkanir til þess að bíða eftir þessari væntanlegu verðlagsnefnd, enda þótt hún eigi þó samkvæmt yfirlýsingum ráðh. að taka til starfa, ja, að manni skilst, á morgun, ef þetta frv. á að afgreiða í dag. Ég skal svo ekki fara mikið fleiri orðum um þetta almennt, en vona að ég fái greið svör hjá hæstv. viðskmrh. um þau efni, sem ég hef hér drepið á. Svo ætla ég að víkja örfáum orðum að þessu frv., sem hér liggur fyrir. Það er um breytta skipan verðlagsnefndar. Það er að vísu fyrir fáum dögum búið að kjósa hér á Alþ. verðlagsnefnd til fjögurra ára, en umboð hennar á nú að fella niður með þessu frv. Það má segja, að það sé nú ekki mikið atriði, þó að skemmtilegri bragur hefði verið á því að fresta þeirri kosningu, þangað til þetta mál var útkljáð. En það er horfið að nýrri tilhögun um skipun þessarar n. Hún á að vera skipuð fulltrúum frá þeim aðilum, sem eru taldir eiga sérstakra hagsmuna að gæta, fjórum frá Alþýðusambandi Íslands, tveim samkv. tilnefningu Vinnuveitendasambands Íslands, einum samkv. tilnefningu Verzlunarráðs Íslands, einum samkv. tilnefningu Sambands íslenzkra samvinnufélaga og ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. á svo að vera form. í þessari n. eins og áður fyrr. Í leiðinni er fjölgað allmikið í þessari n., úr sex og upp í níu. Það má vissulega sitthvað um þá stefnu segja, sem í þessu felst og getur verið góðra gjalda verð, að láta þá aðila, sem hér hafa mikið um að segja og málið snertir, hafa sína fulltrúa til þess að fylgjast með. Raunar má nú segja, að verðlagning varði okkur nú flest í þessu þjóðfélagi. En þetta er önnur stefna heldur en ríkti, þegar við hæstv. ráðh. sátum í viðskiptaráði í sinni tíð. Þá var það svo, að tveir menn af þeim, sem sátu í viðskiptaráði, áttu samkv. ákvæði í skipunarbréfi að víkja sæti, þegar fjallað var um verðlagsmál. Það var ég og dr. Oddur Guðjónsson. Það sjónarmið byggðist á því, að við mundum vera of tengdir stofnunum, sem þarna kæmu nærri og hefðu hagsmuna að gæta. En í stað okkar áttu þá að koma aldeilis sérstaklega hlutlægir aðilar, sem með engu móti gætu talizt fulltrúar fyrir nokkra stétt í þjóðfélaginu, þ.e.a.s. fyrst hæstv. viðskmrh., sem þá var nú ekki orðinn viðskmrh., og svo hagstofustjóri núverandi og síðan dr. Ólafur Björnsson. Sem sagt: hagfræðingar. Og það verð ég að segja og gefa þeim ágætu mönnum þann vitnisburð, að þeir slógu ekki slöku við þau efni á þeirri tíð, þannig að ég vil nú álíta, að ef alla tíð hefði verið unnið að verðlagsmálum og verðlagseftirliti með sama hætti, þá væri raunin betri en hún er í dag. Þá man ég það, að þessir ágætu menn sátu dögum saman á skrifstofu verðlagsstjóra með honum og rannsökuðu þessi mál ofan í kjölinn. Og ég man vissulega oft eftir eldlegum áhuga hæstv. viðskmrh. í því sambandi. Þetta er sem sagt stefnubreyting frá því, sem áður var í þessum efnum, að láta fulltrúa aðilanna sjálfra sitja í þessari n., sem á að taka ákaflega þýðingarmiklar ákvarðanir, en ekki, skulum við segja, óvilhalla og óhlutdræga aðila að öllu leyti. Þetta er að vísu í samræmi við þá stefnu, sem almennt gildir og fylgt er um úrskurðaraðila. En hvað um það, ég er ekki að hafa á móti því, að þessi stefna sé nú upp tekin og athugað sé, hvort hún gefi betri raun en sú hin fyrri. En á það vil ég benda, að samkvæmt þessum l., sem fyrir eru og nú eru í gildi, er það skylda verðlagsstjóra að fylgjast með verðlagi í landinu, og síðan segir: Skal verðlagsstjóri leita samvinnu við verkalýðsfélög og önnur hagsmunasamtök neytenda víðs vegar um landið til að tryggja sem raunhæfast verðlagseftirlit. Það hefur verið skylda að láta verkalýðsfélög og önnur samtök neytenda fylgjast með í þessu efni. Hvernig hefur því verið fram fylgt? En þegar á að hverfa að þessu ráði, sem ég vil ekkert misjafnt um segja, að leyfa aðilum þannig að nefna menn til, þá hlýtur vitaskuld að vakna sú spurning, hvort ekki eigi fleiri að nefna til menn í þessa n. Og ég verð að segja það, að þó að ég meti ASÍ mikils og það sé alls góðs maklegt, þá kemur það mér nokkuð kynlega fyrir sjónir, að því skuli vera ætlað að nefna fjóra menn í þessa n., en BSRB synjað um að fá að nefna einn af þessum fjórum. Á bak við BSRB eru þó, að ég ætla, um 8 þús. félagsmenn. Og það vill svo vel til, að í þessum l., sem hér er fjallað um og hér er verið að breyta, hefur BSRB þegar verið viðurkenndur aðili og alveg sérstaklega við hliðina á ASÍ og Stéttarsambandi bænda. En það kemur einmitt fram, að þegar um er að ræða skipun í verðlagsdóm, sem á að vera skipaður reglulegum héraðsdómara á hverjum stað og auk þess einum meðdómanda, leikmanni, að þessi meðdómandi skuli skipaður af dómsmrh. að fengnum till. þriggja manna, tilnefndra af stjórnum ASÍ, Stéttarsambandi bænda og BSRB. Ég get ekki séð nein rök fyrir því að hverfa frá þeirri stefnu, sem þarna er mörkuð í þessum lögum sjálfum, og ætla nú að synja BSRB um aðild. Hæstv. viðskmrh. sagði, að ósk um þetta hefði komið frá ASÍ og að mér skildist ekki frá öðrum. Nú er að vísu, skilst mér, ósk fram komin frá BSRB, en henni á þá að vísa frá víst á þeim grundvelli, að hún sé of seint fram komin. Einhvern tíma hefur öðru eins verið breytt í meðförum máls, eins og þessu atriði. En auk þess veit ég nú ekki betur en að í samningum þeim og samtölum, sem ríkisstj. hefur átt við fulltrúa stéttasamtaka, hafi verið sameiginleg nefnd frá ASÍ og BSRB og að það hafi verið rætt við þá sameiginlega, enda sæmir það sízt að setja BSRB hjá í sambandi við gengisfellingu, því að ég býst við því, að þegar allt kemur til alls, þá komi nú gengisfelling einna harðast niður á opinberum starfsmönnum. Og það kemur fram í sambandi við annað mál, sem hér verður rætt á eftir, um niðurfellingu vísitölunnar, vegna þess að þau stéttarfélög, sem samningsrétt hafa, geta barizt og náð rétti sínum, kannske með mikilli fyrirhöfn, og fengið sitt kaup hækkað og fengið umsamda vísitölu, en í því efni er opinberum starfsmönnum lokuð leið, vegna þess að þeir hafa ekki slíkan rétt. Og ef þeir fá einhverja uppbót, þá er áreiðanlegt, að þeir verða alltaf eftirbátar. Hún kemur ekki fyrr en á eftir, hún kemur ekki fyrr en seint og síðar meir, þegar aðrir hafa fengið uppböt og sem afleiðing af því, ef hún kemur þá. Þess vegna finnst mér það í mesta máta ómaklegt að ætla að setja BSRB til hliðar í þessu sambandi. Það má kannske segja, að það skipti ekki miklu máli, en það er vottur samt og tákn, sem hefur sína sögu að segja, og það tákn, sem taka verður eftir, tákn, sem vekja verður athygli á. Mér skildist, að ein ástæðan til þess, að stjórnarsinnar í hv. Nd. hefðu ekki viljað fallast á fram komna brtt., væri sú, að 4 mennirnir væru samkv. ósk ASÍ. Nú væri sjálfsagt möguleiki á því, þegar nefnd fjallar um þetta mál hér á eftir, að leita eftir því við stjórn ASÍ, hvort hún legði fyrir sitt leyti áherzlu á það, að hún hefði þarna alla þessa fjóra menn eða hvort hún vildi unna BSRB 1 fulltrúa. Og ef svo reyndist vera, þá skilst mér, að ekkert standi í veginum af hálfu hæstv. ríkisstj. að samþykkja þessa sjálfsögðu breytingu og vænti ég, að ráðh. gefi yfirlýsingu um það hér á eftir, svo að n., sem fær málið til meðferðar, fái það veganesti, að hún megi leita eftir þessu og þá sé allt í lagi, ef það samþykki fæst. Ég sagði í upphafi, að ég skyldi ekkert sérstaklega vera að tefja tímann og ég ætla þá að standa við það. En annars er ákaflega margt í þessum lögum, sem hér eru fyrir, sem þyrfti athugunar við og endurskoðunar, og ákaflega margt, sem hægt væri að tala um, m.a. skipun verðlagsdóms, sem er náttúrlega fáránleg og ég hygg einstæð, þar sem það er hinn raunverulegi héraðsdómari og svo einn leikmaður með, og ef þá greinir á, þá á náttúrlega dómur fastadómarans að gilda. Það er ákaflega hætt við því, að í reyndinni verði þessi meðdómari mest upp á punt. Það liggur í augum uppi líka, að það væri þörf á því að ræða það, hvernig þessum málum er fyrir komið og verður fyrir komið víða úti um landið. Þar eru skipaðir allmargir eftirlitsmenn, verðlagsstjórar, sjálfsagt ágætir menn margir hverjir, en það væri náttúrlega full ástæða til þess að setja einhver ákvæði í l. um það, hvaða skilyrðum þeir þyrftu að fullnægja o.fl. í því sambandi, en ég skal ekki fara um það fleiri orðum. Það er náttúrlega alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það koma býsna margir til greina, þegar á að láta aðila fara að nefna fulltrúa í verðlagsnefnd. Og ég verð nú að segja það, að ég sakna í svona verðlagsnefnd þess, að sjá þar ekki fulltrúa Neytendasamtakanna, sem ég held, að sé félagsskapur, sem hefur látið heldur gott af sér leiða og gæti gert mikið gagn, miklu meira gagn en hann hefur þó gert, ef hann mætti fullum skilningi og væri styrktur til dáða í þessu efni. En náttúrlega verður það aldrei brýnt nógsamlega fyrir fólki, að hvað sem góðu verðlagseftirliti líður, skiptir það auðvitað meginmáli, að almenningur sé vel á verði og vakandi í þessum efnum og Neytendasamtökin hafa einmitt átt góðan þátt í að vekja almenning til umhugsunar í þessu efni. Og því skyldu þessi samtök ekki fá fulltrúa? Hverju skiptir það, þegar nefndin er komin upp í 9, þó að hún sé sett upp í 11? Talan skiptir ekki öllu máli. Þegar farið er að fjölga á annað borð, þá finnst mér engin ástæða til þess að vera að binda sig endilega við töluna 9.



Herra forseti. Hv. þm. ræddi í upphafi máls síns um verðstöðvunarlöggjöfina og hitaði í því sambandi upp gamla lummu og bar hana á borð fyrir okkur öll, sem hér erum í salnum. Og þetta gefur mér kærkomið tilefni til þess að ræða þetta mál örfáum orðum, ég þarf ekki að nota til þess langan tíma. Það hefur eins og kunnugt er verið ein uppáhaldskenning framsóknarmanna nú um margra mánaða skeið, að verðstöðvunarlögin í fyrra hafi verið algerlega óþörf, vegna þess að allar heimildir, sem þau veittu, hafi einnig verið fyrir hendi í verðlagalöggjöfinni. Þetta hefur verið endurtekið miklu oftar en maður hefur talið ástæðu til þess að svara og þykir mér vænt um að fá tækifæri til þess að leiðrétta þennan grundvallarmisskilning. Til þess þarf ekki mörg orð. Ég veit ekki, hvort það er misskilningur algengur meðal þingmanna, en ég veit, að hann er algengur meðal almennings, að verðlagslöggjöfin taki til alls verðlags, þ.e. verðlagsnefndin, sem starfar eftir verðlagslöggjöfinni, sem þm. vitnaði til, ráði öllu verðlagi í landinu. Það er algjör misskilningur. Þetta ættu þm. a.m.k. að vita, þó að almenningur þurfi kannske ekki að vita staðreynd eins og þessa. Allt verðlag á landbúnaðarvörum er háð öðrum lögum og öðru verðlagsyfirvaldi og verðlag á margs konar opinberri þjónustu er hvorki háð þeirri almennu verðlagsnefnd né heldur þeim aðilum, sem fara með verðlagsmál landbúnaðarafurða, heldur er komið undir ákvörðun ýmissa rn. og m.a.s. margra rn. Það er enn fremur alkunna, að skattar og útsvör eru ekki háð neinu almennu verðlagseftirliti. Um álagningu þeirra fer eftir almennum lögum og ákvörðun um þau taka ýmist löggjafinn sjálfur eða sveitarfélögin, að því er snertir útsvörin, en í verðstöðvunarfrumvarpinu var gert ráð fyrir stöðvun á öllu innlendu verðlagi, því sem heyrir undir verðlagsnefnd, þ.e. almenna verðlagsnefnd, því sem heyrir undir verðlagsyfirvöld landbúnaðarfurða, einnig á öllum opinberum töxtum, sem rn. ákveða, og m.a.s. opinberum gjöldum. Útsvör voru fryst og stöðvuð með verðlagslögunum. Það er því furðuleg firra að staðhæfa það og endurtaka jafn oft og hefur verið endurtekið, að í verðlagslögunum hafi verið heimildir til allra þeirra verðstöðvana, sem verðstöðvunarlögin í heild gerðu ráð fyrir. Auk þessa var í verðstöðvunarlögunum mörkuð almenn stefna í verðlagsmálum innanlands að því er snerti innlendan kostnað, af því þetta er innlent verðlag. Hún tók því til miklu fleiri atriða heldur en almenna verðlagslöggjöfin veitir heimild til afskipta af og ætti þessi einfalda skýring að duga til þess að sýna fram á, að öll þau orð, sem um þetta hafa verið sögð af hálfu framsóknarmanna, eru markleysa, algjör markleysa. Hv. þm. spurði, hvort verðstöðvun væri enn í gildi. Hér er nú nánast orðið um orðaleik einn að ræða. Verðstöðvunarlöggjöfin í fyrra gerði ráð fyrir stöðvun innlends verðlags. Það var skýrt tekið fram í löggjöfinni, að að sjálfsögðu gæti hún ekki kveðið á um fast verðlag á vöru, ef um erlenda vöru og erlenda þjónustu væri að ræða og þessi vara hækkaði erlendis, enda urðu á verðstöðvunartímabilinu margvíslegar hækkanir á verðlagi. En þær áttu rót sína að rekja til útlanda, og engum datt í sjálfu sér í hug að andmæla því, að almenn verðstöðvun væri í gildi, þó t.d. kaffi þyrfti að hækka, ef erlendis varð hækkun á kaffiverði. Grundvallaratriði verðstöðvunarlaganna var það, að ekki skyldu verða hækkanir af innlendum rótum runnar, og það tókst í öllum grundvallaratriðum að fylgja þessari stefnu. Þeirri stefnu er enn tilætlunin að fylgja. Það er enn meginstefna ríkisstj. að vinna gegn því, að nokkrar hækkanir verði á verðlagi af innlendum rótum runnar. Auðvitað má segja, að eftir 1. des. verði erfiðara að ná þessu marki, vegna þess að allt kaupgjald í landinu hækkar 1. des., en á verðstöðvunartímabilinu öllu varð engin breyting á almennu grunnkaupi og það tókst að halda verðlagsvísitölunni niðri með síauknum niðurgreiðslum úr ríkissjóði. Það verður erfiðara fyrir ríkisstj. að fylgja þessari grundvallarstefnu sinni að láta ekki verða verðlagshækkanir af innlendum rótum vegna kauphækkana 1. des., en það verður reynt. Það verður öll áherzla lögð á að reyna það og vonandi tekst það. Hitt er svo annað mál, að gengisbreytingin hefur í för með sér stórkostlegar breytingar á verðlagi á vöru erlendis frá og erlendri þjónustu, sem mun hafa í för með sér svo miklar hækkanir, að ég tel ekki eðlilegt eða skynsamlegt að tala áfram um verðstöðvunarstefnu, beinlínis vegna þess að það er í ósamræmi við heilbrigða málvenju að telja vera verðstöðvunarstefnu framfylgt samtímis því sem almenn hækkun verður á verðlagi, þó hún sé af erlendum rótum runnin. Eðlismunur er enginn á því, sem skeður á næstu árum, og því, sem skeði undanfarið ár. Það gátu orðið hækkanir á verðlagi hér, þrátt fyrir verðstöðvunarstefnuna, ef hækkunin kom utan frá, en þær voru tiltölulega litlar. Nú verða þessar hækkanir miklar, og þess vegna tel ég, að viðhorfið allt verði gerbreytt og við eigum ekki lengur að tala með sama hætti og við höfðum leyfi til að tala á liðnu ári. En það vildi ég endurtaka að síðustu um þetta mál, að grundvallarafstaða ríkisstj. er óbreytt, sú stefna, sem mörkuð var, þegar verðstöðvunarlögin voru sett: að gera allt, sem í valdi ríkisstj. stendur, til þess að hindra verðhækkanir af innlendum rótum runnar. Einmitt vegna þess að efnahagsstefnan er þessi, er ég alveg sammála hv. þm. um, að nú er sérstök nauðsyn á verðlagseftirliti, ekki aðeins verðlagseftirliti í orði, heldur verðlagseftirliti á borði. Um það er ég honum algjörlega sammála. Ég er honum líka sammála um það, að ég hef ekki lengur mikla almenna trú á verðlagseftirliti, tel mörg önnur tæki, mörg önnur ráð miklu líklegri til þess að þjóna neytandanum og tryggja honum hagstætt vöruverð en það að halda uppi verðlagseftirliti í því formi, sem hefur verið beitt hér nú undanfarna áratugi. En undir núv. kringumstæðum tel ég verðlagseftirlit vera alveg sjálfsagt og sjálfsagt að beita af fullri festu því tæki, sem verðlagseftirlit leggur hinu opinbera í hendur. Um þetta er ríkisstj. sammála. Einmitt þetta frv. er staðfesting á því, að ríkisstj. vill taka verðlagsmálin alvarlega og vill gefa þeim aðilum í þjóðfélaginu, sem eðlilegan og réttmætan áhuga hafa á því, að það sé strangt, því sé beitt af fullri festu, kost á að kynnast málunum ofan í kjölinn og eiga aðild að ákvörðunum um þau. Að síðustu vildi ég svo aðeins endurtaka það, sem ég sagði áðan varðandi hugsanlega aðild BSRB að hinni nýju verðlagsnefnd. Það felst ekkert vanmat á gildi eða þýðingu BSRB í því, þótt ríkisstj. hafi ekki talið rétt, að þessi samtök fái beina aðild að nefndinni, ekki frekar en það teist vanmat á Neytendasamtökunum eins og þm. nefndi alveg réttilega, að þeim er ekki ætluð aðild að þessu eða Farmanna- og fiskimannasambandinu t.d., sem lítið hefur verið nefnt og eðlilegt væri að ætti aðild að þessu. Það sem við teljum einfaldlega vera rétt er það, að sá aðili, sem bar hugmyndina fram um þessa skipun verðlagsnefndarinnar, ráði þeim neytendafulltrúum, ef ég mætti svo að orði komast, ráði þeim neytendafulltrúum, sem sæti í verðlagsnefndinni eiga. Honum er fullkomlega frjálst að taka í því sambandi tillit til óska BSRB, Neytendasamtakanna, Farmanna- og fiskimannasambandsins, ef Alþýðusambandið telur það rétt. Og ég hef fulla trú á stjórn ASÍ í þessu sambandi, að hún velji þá aðila, sem hún telur líklegasta til þess að hafa góð og skynsamleg áhrif í þessu efni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil nú þakka hæstv. viðskmrh. fyrir svörin, svo langt sem þau náðu. Hann lýsti því sem sinni skoðun, að það væri nánast orðaleikur úr því sem komið væri, hvort talað væri um, að verðstöðvun væri í gildi eða ekki. Það verður þá hans svar við því, hvort verðstöðvun sé í gildi eða ekki. Hins vegar bætti hann þó um að því leyti til, að hann lýsti því sem sinni persónulegu skoðun, að það væri ekki lengur skynsamlegt að tala um verðstöðvunarstefnu. Það mundu - og í því var hann raunsær alveg og mælti réttilega - í kjölfar gengisfellingarinnar fylgja svo miklar hækkanir, að það væri ekki lengur skynsamlegt eða eðlilegt að tala um verðstöðvunarstefnu. Ég er honum sammála um þetta. Nú, náttúrlega gleður það mig að heyra, að ríkisstj. skuli lýsa því yfir, að hún muni taka verðlagseftirlitið alvarlega. Ég vona, að efndir fylgi orðum þar. En ýmislegt fleira spurði ég um, þ. á m. um framkvæmd verðlagseftirlitsins, sem hæstv. ráðh. fór nú ekki út í. Vegna þess að tíminn er naumur, þá fyrirgef ég honum það og geng þá ekki frekar eftir svörum í því efni nú, en ég tel að það sé málefni, sem ástæða er til að ræða og hæstv. ráðh. ætti við tækifæri að gefa sér tóm til að ræða hér og gefa þinginu skýrslu um. Hins vegar get ég nú ekki alveg fallizt á skýringar hans viðvíkjandi verðstöðvunarlögunum og sambandi þeirra við þessi lög nú. Hann vildi halda því fram enn, að verðstöðvunarlögin hefðu verið nauðsynleg, þessi l. um verðlagsmál hefðu ekki geymt allar nauðsynlegar heimildir til verðstöðvunar og taldi upp í því sambandi verðlag á innlendum vörum og opinber gjöld. Nú tók ég það skýrt fram og hef alltaf tekið það fram, að gömlu verðlagslögin geymdu ekki bann við hækkun opinberra gjalda. Það var nýtt í verðstöðvunarlögunum, en það var líka það eina, sem var nýtt, því að um verðlagningu á landbúnaðarafurðum breyttu t.d. verðstöðvunarl. engu. Verðlagning á þeim var eftir verðstöðvunarl. alveg eins og fyrir þau í höndum alveg sérstakrar n. Og verðlagning sjávarafurða var eftir sem áður í höndum alveg sérstakrar n., verðlagsráðs sjávarútvegsins. Um þetta atriði breyttu verðstöðvunarlögin engu til né frá. Eftir sem áður voru öll þessi mál í höndum hálf- eða alopinberra nefnda. Það eina, sem skal játað að var nýtt í verðstöðvunarl., var það, að samþykki ríkisstj. þyrfti til tiltekinna hækkana. Það var nýtt. En það er þá fallið niður með niðurfalli verðstöðvunarl. Ég vil nú ekki þreyta hv. þm. á því að fara að lesa hér upp l. um verðlagsmál, en ef það væri gert, þá mundi það koma á daginn, að þar hefur verðlagsn. heimild til hvers konar ákvörðunar um verðlagsmál. Hún ákveður hámarksverð á vöru og verðmæti, þ. á m. hámark álagningar, umboðslauna og annarrar þóknunar, er máli skiptir um verðlag í landinu. Verðlagsn. getur úrskurðað hverja þá kostnaðarliði, sem máli skipta um verðlagningu í landinu. Verðlagsákvarðanir allar skulu miðaðar við þörf þeirra fyrirtækja, sem hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. Þá getur verðlagsn. og ákveðið gjöld fyrir flutninga á landi, sjó og í lofti og þar með talin farmgjöld, afgreiðslugjöld og enn fremur greiðslur til verkstæða og annarra verktaka fyrir alls konar verk, svo sem pípu- og raflagnir, smíðar, málningu, veggfóðrun, saumaskap, prentun og því um líkt. Enn fremur getur verðlagsn. ákveðið hámarksverð á greiðasölu, veitingum, fæði, snyrtingu, fatapressun, aðgöngumiðum, almennum skemmtunum og öðru slíku. Þannig mætti halda áfram. En sem sagt, ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin. Þau voru í styttra lagi, en það sagði líka sína sögu.