Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Brtt. á þskj. 169 frá hv. þm. S-Þ. virðist mér dálítið einsfæð í sinni röð. Tilgangurinn með henni er auðvitað auðsær, og hann er sá að gera -þeim, sem hingað til hafa haft rétt til að reka á Bleiksmýrardal, svo erfitt fyrir um það sem verða má með því að ætla þeim, jafnvel þó að þeirra réttur standi ekki nema eitt eða tvö ár, að girða fyrir afréttinn á sinn kostnað að öllu leyti. Að vísu telur flm. þessarar till. sig milda þetta dálítið með því, að öðrum aðilum beri skylda til að kaupa girðinguna, þegar þessi not hverfa úr sögunni, en þó á það að vera eftir mati dómkvaddra manna, sem auðvitað yrðu þá dómkvaddir af yfirvaldi annars aðilans og sennilega nákomnir málinu að einhverju leyti. Ég held, að till. sem þessi sé alveg einstök, elns og ég sagði áðan. Ég held, að það hafi aldrei tíðkazt að krefja þá menn, sem hafa rekið á afrétt gegn fullu hagagjaldi, um það, að þeir girtu. Að minnsta kosti þekki ég ekki til þess, og hef ég þó fengizt fyrir nokkru alllengi við svipuð mál eins og þetta er. Það er vitanlega sá, sem tekjurnar hefur af landinu, sem skyldan hvílir á, en ekki þeir einstaklingar, sem reka þangað gegn fullu gjaldi. En þó að tilgangur hv. flm. þessarar till. sé auðsær, þá virðist mér nú ekki alveg vist, að tilgangurinn næðist, jafnvel þó að þessi till. yrði samþ. Í till. stendur: „Skylt er slíkum notendum afréttarlands að setja upp, ef krafizt er, girðingar og viðhalda þeim til þess að koma í veg fyrir ágang afréttarfjár sins í heimalöndum þeirra, sem afrétturinn er tekinn hjá.“ Þó að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé almenns eðlis og geti átt viðar við, þá er það öllum þm. hér í hv. d. vitað, að þessi till. er borin fram út af Fnjóskdælingum sérstaklega, og þá vildi ég nú spyrja hv. flm. þessarar till. að því, hjá hverjum afrétturinn er tekinn, ef um slíkt er að ræða. Mér virðist, að það hljóti að vera eigandi afréttarins, sem hann er tekinn hjá, og hér hefur ekki verið talað um aðra eigendur en Akureyrarkirkju sem arftaka Hrafnagilskirkju ellegar þá kirkjujarðasjóð, sem sumir hafa haldið fram að væri orðinn eigandi landsins. Þá ætti það vitanlega að vera annar hvor þessi aðili, sem ætti að krefjast girðingarinnar. Ég geri nú ráð fyrir, af því að ég veit líka, að flm. till. er mjög hygginn maður, að hann hafi séð þá veilu, sem að þessu leyti er í till., en huggað sig við það, að valdið yfir afréttinum hefur - með vafasömum rétti, vil ég fullyrða - verið fengið hreppsstjóranum í Hálshreppi, svo að þar af leiðandi telji hann það sama, hvort það er Hálshreppur eða sá rétti eigandi landsins, sem hér kemur til greina. Mér virðist, að þessi till. sé með öllu óþörf. Það eru til ákveðin lög, sem kveða á um það, hvernig að skuli fara, ef þeir aðilar, sem telja þörf á að fá land girt á merkjum, krefjast slíkrar girðingar, og það eru ekki neitt gömul lagaákvæði. Girðingalögin eru frá 1. febrúar í fyrra, 1952, og það er þar skýrt tekið fram, ef krafizt er girðingar fyrir afrétt, að þá skuli eigendur eða notendur landsins leggja fram 3/4 kostnaðar við girðinguna, en þeir, sem girðingarinnar krefjast, sem er gert ráð fyrir að séu næstu bæir við afréttina, leggja fram 1/4. Mér virðist, að ekki sé ástæða til þess í þessu tilfelli að fara neitt lengra í þessu efni heldur en girðingalögin ákveða, og það fráleitast þó af öllu að ætla að sleppa þarna eiganda landsins við að girða, sem girðingalögin kveða skýrt á um að skuli taka þátt í því, þó að ekki sé nákvæmlega tiltekið, hvernig því skuli skipt á milli eigenda og notenda. Mér hefði því þótt réttast af hv. d. að fella þessa till., þar sem ég tel hana óþarfa. En ef d. vildi nú endilega fara að samþ. eitthvað um þetta, þá hef ég hugsað mér að bera fram brtt. við þessa brtt. á þskj. 169, og er hún svo hljóðandi: „Meginmál till. orðist svo: Um skyldu til að setja upp girðingar fyrir slík afréttarlönd og um kostnað við uppsetningu þeirra og viðhald fer eftir ákvæðum girðingalaga, nr. 24 1. febr. 1952, þó þannig, að ef aðilar eru sinn úr hvoru sýslufélagi og komi til matsgerðar samkv. 6. gr. þeirra laga, skulu gerðarmenn frá upphafi skipaðir samkv. 2. málsl. 2. málsgr. þeirrar greinar.“ Þessi brtt. mín gerir ekki raunverulega breyt. nema aðeins síðasti hluti hennar. Í fyrri hlutanum er vísað til þeirra laga, sem nú gilda, og að eftir þeim skuli farið. Það er aðeins um þetta, þegar aðilarnir eru sinn úr hvoru sýslufélagi, eins og er að því er Bleiksmýrardal snertir, að þá líkar mér það ekki, að eins konar fulltrúi annars aðilans skipi gerðardóminn, fyrst í undirmati úttektarmann nærliggjandi hrepps og síðan skipi sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslu gerðardóminn. Þess vegna legg ég til, að ef aðilar eru sinn úr hvoru sýslufélagi og komi til matsgerðar samkv. 6. gr. þeirra laga, skuli gerðarmenn frá upphafi skipaðir samkv. 2. málsl. 2. málsgr. þeirrar gr., en hann er svo hljóðandi: „Liggi girðingin á mörkum 1ögsagnarumdæma, tilnefna hlutaðeigandi lögreglustjórar eða sýslumenn tvo menn hvor, og gengur einn þeirra úr eftir hlutkesti, hinir framkvæma svo matið.“ Í sjálfu sér er ekki önnur breyting í þessari till. minni heldur en þetta. Ef aftur á móti eignarréttur Eyfirðinga yrði viðurkenndur fyrir þessu landi með einhverju móti og framtíðarnot þeirra af landinu til afréttar, þá, mundi ég glaður ganga að því að víkja að því leyti frá girðingalögum, að þeim bæri að girða landið af. En hitt, að ætla mönnum að leggja í þennan kostnað fyrir kannske eitt eða tvö ár, og eigandi það á hættu að fá ef til vill ekki nema lítinn hluta þess kostnaðar endurgreiddan, það skil ég ekki í að hv. d. samþykki og sýni með því, ég hygg, dæmafáa ósanngirni. Ég vil svo afhenda forseta þessa brtt.



Herra forseti. „Og enn kvað hann,“ má segja um hv. flm. þessa frv. Hann hefur flutt hér frv., sem vel má segja um að sé einstætt í sinni röð, og þarf hann þess vegna ekkert að undrast það, þó að það, sem er sagt í sambandi við það frv., sé að einhverju leyti óvenjulegt og að þær till. til breytinga við frv., sem fram koma, séu einstæðar með því. Hann heldur því fram, að till. sú, sem ég hef flutt til breytinga, sé miðuð við það að gera Hrafnagilshreppsbúum sem allra erfiðast fyrir. Þetta er ekki rétt. En till. er miðuð við það að taka af frv. ofur litið af þeirri einhliða umhyggju, sem þar kemur fram fyrir hagsmunum Hrafnagilshreppsbúa. Ég hef lýst því og þarf ekki að endurtaka það, hvernig Hálshreppsbúar eru settir í þessu máli, og ég hef með till. minni viljað tryggja þeim og þó ekki freklega, að þeir gætu krafizt þess, að Hrafnagilshreppsbúar girði fyrir þann ágang, sem frv. hlýtur að leiða af sér af þeirra hendi. Ég hef farið svo vægt í þessar sakir, að ég hef gert ráð fyrir því, að ef Hálshreppsbúar krefjast girðinga, þá verði þeir að kaupa þær girðingar að sjálfsögðu fullu verði í því standi, sem þær eru, þegar Hrafnagilshreppsbúar hætta að veita áganginn. Hv. flm. frv. óttast það, að hér verði aðeins um stuttan tíma að ræða, sem Hrafnagilshreppsbúar fá að nota Bleiksmýrardal. Hins vegar hefur hv. form. landbn. gert ráð fyrir því, að jafnvel um áratug geti orðið að ræða. En hvort sem tíminn verður langur eða stuttur, hafa Hrafnagilshreppsbúar tryggingu fyrir því að fá greiðslu fyrir girðingar, sem þeir skilja eftir í landinu, þegar þeir hætta að nota það. Hv. flm. óttast það, að menn, sem sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslu dómkveður til að meta verðmætið, verði ekki óvilhallir. Hann segir að vísu, að það þurfi ekki vonda menn til þess, jafnvel dómarar þurfi ekki að ganga úr sæti stundum og setudómarar að koma í staðinn. Þetta er rétt. En mundi nú nokkur halda því fram, að dómari væri ekki skyldugur og mundi ekki yfirleitt reyna að velja óvilhalla menn til þessara verka, einmitt þá menn, sem hafa hliðstæða afstöðu og setudómarar, þegar þeir eru kvaddir til? Mál getur verið þannig, að dómari sé svo nákominn því, að setudómara þurfi til. En dómari, sem kveður menu til að meta þetta, hefur aðstöðu til þess að velja mennina þannig, að þeir séu ónákomnir. Það er til þess ætlazt Og ekki ástæða til að tortryggja slíkt, að mér virðist. Hv. flm. sagði, að þó að tilgangurinn væri auðsær með brtt. minni, þá væri ekki víst, að hann næðist, og benti á, að í till. er talað um, að þeir hafi réttinn til kröfunnar, sem afrétturinn er tekinn hjá, og hann spyr: Hjá hverjum er afrétturinn tekinn? Og hann svarar, að afrétturinn sé auðvitað tekinn hjá eiganda landsins. Þetta þykir mér undarlegt að heyra frá jafnrökvísum manni og hv. flm. er. Hér er frv. fram komið vegna þess, að Þingeyingar höfðu rétt þennan. Þeir höfðu hann fyrst og fremst vegna þess, að hreppsstjórinn hafði umráð yfir landinu. En það er ekki nóg. Þeir höfðu hann af því, að bóndinn á Reykjum hefur landið á leigu. Það eru þó ekki þyngstu rökin. En þeir höfðu hann vegna þess, að þau ákvæði eru í fjallskilareglugerð Suður-Þingeyjarsýslu, staðfestri fjallskilareglugerð, sem gefa þeim réttinn. Þess vegna er það skýlaust, að það eru bændurnir í Hálshreppi, sem rétturinn er tekinn hjá, mennirnir, sem búa í þeirri sveit, sem telja má að landið liggi i. Það er enginn vafi á því, og hann þarf engar áhyggjur að hafa af því, að tilgangurinn náist ekki. En tilgangurinn er ekki illur. Hann er aðeins til að tryggja þeim mönnum, sem á að taka rétt af, ofur lítinn sanngjarnan rétt á móti. Flm. heldur því fram, að ákveðin í till. minni séu í raun og veru óþörf, og vitnar í því sambandi til girðingalaganna frá 1. febr. 1952, því að þar segir hann, að „ábúendur og eigendur“ jarða hafi rétt til þess að setja upp girðingar og krefjast þátttöku. Þetta er að nokkru leyti rétt, en þó er breytt einu orði í ívitnun laganna. 7. gr. girðingalaganna, sem inniheldur ákvæði um þessi efni, ræðir um þetta á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Vilji ábúendur eða eigendur jarða, er liggja að afrétt, girða milli afréttarinnar og heimalanda sinna, skulu eigendur eða notendur afréttarinnar greiða 3/4 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar.“ Hér er ekki talað um „ábúendur og eigendur“, heldur „ábúendur eða eigendur“. Og það er ekki alveg ljóst og sízt af öllu í þessu tilfelli, á hverjum skyldan hvílir, „eigendum eða notendum“. Fyrst og fremst er nú ekki ágreiningslaust, hverjir eru eigendur þessa afréttarlands. Og í öðru lagi liggur það ljóst fyrir, að „eigendur og notendur“ í þessu tilfelli eru ekki hinir sömu. Mér virðist, að þar sem á að taka þetta land til nota fyrir Hrafnagilshrepp samkvæmt frv. og tímabundið, þá geti það orðið óþægilegur eltingarleikur fyrir bændurna í Hrafnagilshreppi, sem verða fyrir ágangi af fénaði þeim, sem rekinn verður á Bleiksmýrardal, að gera rétt sinn gildandi, því að svo óljós eru lögin, að þátttökuskyldan snertir annaðhvort „eigendur eða notendur“. Það mundi geta tekið þann tíma, sem ósanngjarnt væri að ætla þeim að bíða eftir þátttöku undir þessum kringumstæðum. Ég hef viljað með till. minni fyrirbyggja þetta. Ég verð að segja það, að mér finnst brtt. hv. flm. sem viðbótartill. við frv. alveg óþörf. Hún vísar aðeins til laganna. Vitanlega þarf ekki að vísa bændum á þessi lagaákvæði. Hitt er það, sem þarf að gera og mín till. gerir, ef hún verður samþ., að tryggja þeim girðingar jafnskjótt og þeir verða fyrir því, að af þeim er tekinn afrétturinn. Ég vona þess vegna, að hv, þdm. samþykki mína brtt., en felli brtt. hv. flm. frv. Og mér þætti það í raun og veru jafnvel nálgast það að vera hlægilegt, ef hún yrði samþ., þótt að vissu leyti væri það í samræmi við þá flækju mála, sem innleidd er með frv. þessu, - frv., sem er miðað við einstakt atriði, einstakt efni, aðstæður á einum stað, en búið út með orðaleik eins og það væri almennt ákvæði.



Herra forseti. N. hefur að sjálfsögðu ekki séð till. hv. 1. þm. Eyf. (BSt), sem kom hér fram skriflega á þessum fundi, og þess vegna ekki rætt hana neitt. Till. þm. S-Þ. (KK) á þskj. 169 hefur n. að vísu lesið og athugað lítils háttar, en hefur um hana óbundnar hendur, eins og málið liggur fyrir núna, og þess vegna hafa nm. alveg óbundnar hendur um báðar þessar till. og ekki tekið afstöðu til þeirra. Mér sjálfum er næst skapi að taka nú bara upp Bleiksmýrardal vestan ár inn í heimild til sölu handa Hrafnagilshreppi.



Herra forseti. Það mun vera aðeins athugasemd, sem ég hef rétt til að gera hér. Skal ég reyna að haga mér samkvæmt því. Það er rétt, að ég hélt því fram, að þessi till. hv. þm. S-Þ. væri óþörf, og ég hef áður bent á það, að hún væri óþörf, því að þeir, sem kunna að verða fyrir ágangi af afréttinum, hafa sinn sanngjarna rétt samkvæmt girðingalögunum, og það eru ekki nema tæp tvö ár síðan við vorum báðir með því að samþ. þessi girðingalög, og var vandað til þeirra, og áttu þau að sjálfsögðu að taka til þeirra ástæðna, sem hugsanlegar væru að því er girðingar snertir. Hv. þm. minntist á þann gerðardóm, sem víkið er að í minni till. og hér hefur borizt í tal, og þótti honum mín till. um það efni óþörf. Ekki hafa höfundar girðingalaganna litið svo á, að ákvæði um þetta væru óþörf. Þess vegna er sett hér í 2. málsgr. 6. gr. girðingalaganna: „Liggi girðingin á mörkum lögsagnarumdæma, tilnefna hlutaðeigandi lögreglustjórar eða sýslumenn tvo menn hvor, og gengur einn þeirra úr eftir hlutkesti. Hinir framkvæma svo matið.“ Þetta er vitanlega sett vegna þess, að öðrum sýslumanninum er ekki fyllilega treyst til þess að tilnefna þennan dóm. Það getur nú verið, að mín till. um þetta atriði sé að sumu leyti óþörf, en ekki af þeim ástæðum, sem hv. þm. nefndi, því að það er ómögulegt að segja annað en að Bleiksmýrardalurinn, ef menn halda sér við hann sérstaklega, liggur á mörkum sýslufélaga, svo að sennilega mætti beita þessu ákvæði samkv. girðingalögunum, þó að ekkert væri um það samþ. En skýrara er það þó að tiltaka það hér í þessu frv., ef það verður samþ. á annað borð. Og þetta ákvæði hefur hv. þm. samþykkt og ég líka. Það er einn höfuðmisskilningur hjá hv. þm. S-Þ., sem öll hans barátta í þessu máli byggist á, og það er, að hann annaðhvort telur eða a.m.k. segist telja, að rétturinn sé hjá Þingeyingum, nánar tiltekið Fnjóskdælingum, í þessu máli. Hann nefndi þrjár ástæður, tvær þær fyrri sagði hann að væru þó ekkert aðalatriði í þessu máli, aðalatriðið væri ákvæði í fjallskilareglugerð Þingeyjarsýslu. Ég hef nú áður vikið að þessu, að með þessu ákvæði í fjallskilareglugerðinni hefur sýslunefndin gengið lengra í því að skerða rétt manna heldur en Alþingi nokkurn tíma leyfir sér að gera, án þess að fullar bætur komi þá fyrir. Ég vil ekki beygja mig fyrir slíku. Ég tel réttinn vera þeirra megin, sem um ómunatíð hafa notað þennan afrétt. Hér er einmitt um það að ræða, að fyrst hefur sýslunefnd Þingeyjarsýslu sett reglugerðarákvæði, sem gerði mögulegt fyrir stjórnarvöldin í Hálshreppi að gera tilraun til að ræna Eyfirðinga réttindum. Það er sannleikurinn í málinu. Út af því, sem hv. þm. sagði, að hér væri talað um ábúendur eða notendur, sem ættu að girða, þá er það rétt, það stendur þannig. En það gefur að skilja, að það er átt við báða þessa aðila, eigendur eða notendur. Ætti því að fara að girða þarna fyrir Bleiksmýrardal samkv. girðingalögunum, þá yrði það að sjálfsögðu þannig, að bændur í Fnjóskadal legðu til 1/4 kostnaðarins, eigendur afréttarins, Akureyrarkirkja eða kirkjujarðasjóður, hvort heldur sem stæði nú fyrir því, meginhlutann auðvitað, en bændur í Hrafnagilshreppi, þeir sem nota afréttinn, einhvern hluta. Hv. þm. sagði, að mín till. væri óþörf, því að hún vísaði aðeins til laganna. Þetta er nú að nokkru leyti rétt. En það er ekkert dæmalaust, að í lögum sé sagt, að um þetta og þetta atriði fari eftir ákvæðum í öðrum lögum. Það er mjög algengt í lagasetningu, að um atriði skal fara eftir ákvæðum þessarar og þessarar greinar í einhverjum öðrum lögum. Það þarf ekki að lesa mikið í stjórnartíðindum og lögum síðustu ára til að sjá slík ákvæði. En síðasti málsl. minnar till. er þó ekki að öllu leyti tilvísun í girðingalögin. Þó að þar sé að vísu ákveðið, að í þessu sérstaka tilfelli skuli fara eftir víssu ákvæði þeirra, þá er þetta ákvæði í minni till. nauðsynlegt, eins og sakir standa, til að koma í veg fyrir það, að dómur annars aðilans í málinu verði látinn nægja.

Forseti (GíslJ): Þá hafa ekki fleiri kvatt sér hljóðs. - Mér þótti rétt í gær að fresta umræðum, vegna þess að borin var fram skriflega brtt. á þskj. 169, og bíða þar til hún lægi fyrir prentuð. Nú er hér önnur till. skrifleg frá hv. 1. þm. Eyf. Hún er aðeins um það, hvernig skuli skipa í ákveðinn dóm, ef til kemur, og sé ég því ekki ástæðu til þess að fresta umræðunum vegna þessarar fram komnu till., og er því umr. þessari lokið.



Ég tel bæði till., eins og hún er prentuð á þskj. 169, og eins skriflegu till., sem var samþykkt, til skemmda á frv. eins og það er, tel bezt, að það sé samþykkt óbreytt, og segi þess vegna nei.



Eins og ég hef lýst í umr., þá taldi ég þá till., sem hér var til atkvæða, algerlega óþarfa, og ég er sömu skoðunar og er því í mjög miklum vafa um, þó að mín brtt. við hana hafi verið samþykkt, hvernig ég á að greiða atkv., en vegna niðurlags hennar segi ég þó já. Frv. samþ. með 8:1 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: IngF, JK, LJóh, PZ, SÓÓ, AE, BSt, GíslJ. nei: KK. FRV, HG greiddu ekki atkv. 6 þm. (BBen, BrB, GÍG, HermJ, JJós, VH) fjarstaddir. Frv. afgr. til Nd.



Mér skilst, herra forseti, að bæði till. á þskj. 157 og eins till. um Miðhúsin á þskj. 171 þurfi að orðast um og stílast, eins og nú er komið, við frv. eins og það er prentað eftir 2. umr. Þess vegna hefði ég nú talið réttast, að málinu væri frestað núna og flm. till. á þskj. 157 og 171 orðaði þær um og stílaði þær við frv. eins og það er núna á þskj. 170 og það kæmi fram þannig hér í d. Það er ekki hægt að samþ. þær inn í frv. eins og þær eru. N. hefur að vísu komið saman og tekið afstöðu til Moshlíðar. Þessi jörð er tiltölulega nýlega byggð á 250 kr. á ári. Árgjaldið hefur verið greitt af henni seinast 1949 og er greitt gegnum prestinn á Patreksfirði, sem hefur gefið út fyrir jörðinni fyrir hönd ríkisstjórnarinnar byggingarbréf, sem núna liggur uppi í kirkjumrn. hjá Gústafi A. Jónassyni, sem á aðeins eftir að skrifa undir það, og verður sent heim aftur, svo að Reynir Hjartarson er sama sem búinn að fá jörðina til lífstíðarábúðar með 250 kr. eftirgjaldi. Þrátt fyrir það sér n. ekkert athugavert við það, að hónum sé seld þessi jörð með þeim ummerkjum, sem hún er nú búin að fá, með þeim landskiptum, sem þarna hafa farið fram, og þá um leið með því skilyrði, að hún verði gerð að ættaróðali. Þá væri hún ekki seld eftir mati, heldur eftir lögunum, sem um það gilda, - samkv. fasteignamati, og gerð að ættaróðali. En þetta þyrfti að breytast alveg. 3. málsgr. í frv. þyrfti þá að orðast svona: Enn fremur er ríkisstj. heimilt að selja jarðirnar Grísará í Hrafnagilshreppi í Eyjafjarðarsýslu ábúandanum Hreiðari Eiríkssyni og Moshlíð í Barðastrandarhreppi í Barðastrandarsýslu ábúandanum Reyni Hjartarsyni, enda verði jarðirnar gerðar að ættaróðall. - Og þá þarf að koma ný brtt. við sjálft frv. eins og það er núna. Og ég vil mælast til þess, að forseti taki málið út núna, og gera ráð fyrir, að n. komi þá með svona brtt. næst og þá kannske líka um Miðhús. Ég skal játa það, að mér er ekki ljóst með Miðhúsin. Þetta er gömul eyðijörð, sem hreppsstjórinn í Gufudalssveit hefur séð um byggingu á. Það liggur ekkert fyrir hér í Reykjavík, hvað hún hefur verið byggð fyrir, og ekki heldur neitt nánara um það. Land jarðarinnar mun vera heldur lítið og báðum megin fjarðarins. Hún er ekki metin á nema 900 kr., húsalaus að vísu. Hús eru þar, engin. Hefur jörðin verið leigð hinum og þessum sitt á hvað, var við síðasta fasteignamat byggð lausamanni eða leigð lausamanni, sem þá var á Þórustöðum, mun nú vera leigð manni, sem er í Djúpadal, og ég er ekki viss um, hvort jörðin er það stór, að það sé rétt að selja hána til þess að gera hana að ættaróðali, - hafi nóg land til þess að geta orðið almennilegt býli fyrir neina ætt til að lifa á af búskap. Það á ég eftir að rannsaka nánar. En ef það reyndist við rannsókn, að hún væri það, þá mundi ég vilja setja hana inn í sem þriðju jörðina, sem ríkisstj. þá væri helmilt að selja með því að gera að ættaróðali. Ef hún aftur á móti reynist svo lítil, að það sé ekki fært eiginlega að gera hana að sjálfstæðu og almennilegu býli, þá veit ég ekki, hvort það væri nokkuð betra gert við hana en að lofa mönnum að nota hana svona sitt á hvað, sem eru lausamenn og eiga einhverjar skepnur, eins og hefur verið sýnilega núna um 20–30 ára skeið.



Herra forseti. Hv. frsm. n. óskaði eftir því, að umr. um þetta mál yrði frestað. Mér finnst eðlilegt, að slík ósk sé tekin til greina. Mér þykir þá einnig eðlilegt, að ég mæli hér nokkur orð fyrir till. minni á þskj. 171, áður en umr. er frestað. Till. mín á þskj. 171 er þess efnis að afla heimilda fyrir ríkisstj. til þess að selja jörðina Miðhús í Gufudalshreppi í Austur-Barðastrandarsýslu Samúel Zakaríassyni í Djúpadal, er nú nytjar jörðina. Að ég hef stílað þessa till. á eftir 2. tölul. í 1. gr. stafar beinlínis af því, að ég tel, að það sé ekki hægt að setja það skilyrði fyrir sölunni að gera þessa jörð að ættaróðali, eins og hv. frsm. einnig kom nokkuð að. Og það er einmitt af þeirri ástæðu, að ég hef ekki flutt þessa brtt. sem viðbót við brtt. mína á þskj. 157 eða gert eina brtt. úr báðum till. - Ef hv. n. kæmist að þeirri niðurstöðu, að ekki væri unnt að gera þetta að sérstöku býli, og ég hygg, að hv. frsm. sé ekki langt frá þeirri hugsun að viðurkenna það, þá á að sjálfsögðu till. heima í 1. gr. á eftir 2. tölulið og á því að berast upp þannig. Hins vegar hefur n. lýst því yfir, að hún muni ekki vilja mæla með því, að jörðin Moshlíð verði seld án skilyrða, og verði það niðurstaðan, að sú jörð verði aðeins seld með því skilyrði að gera hana að ættaróðali, þá á hún að sjálfsögðu að berast upp og bætast við síðasta málslið 1. gr. Það er því ekki hægt að sameina till. og því rétt, að þær séu bornar upp hvor í sínu lagi, eins og ég einnig hef gert ráð fyrir. Ég sé því enga ástæðu til þess að fresta málinu til þess að geta borið upp till. á þskj. 171, nema síður sé. Hins vegar getur verið ástæða til þess að fresta málinu, ef hv. n. vill sjálf gera brtt. við mína brtt. á þskj. 157, og þykir mér rétt, að sú meðferð verði höfð á málinu. Ég vil svo að síðustu í sambandi við till. mína á þskj. 171 upplýsa, að þessi jörð er, eins og hv. frsm. gat um, svo lítil að landi, að ógerlegt er að hafa þar sjálfstæðan búskap, nema eitthvað annað eða meira komi til. Jörðin er núna leigð manni, sem er í húsmennsku í Djúpadal, og Djúpadalsjörðin er nytjuð þannig, að þar situr oddviti hreppsins og býr á nokkrum hluta jarðarinnar, en tveir húsmenn, sem þar eru, Samúel Zakaríasson og Gísli Gíslason, búa einnig á jörðinni og á Miðhúsum. Hefur Samúel fengið Miðhús leigð, og án þess, að þetta fylgdi Djúpadalnum, þyldi sú jörð ekki þann búskap, sem þar er rekinn. Ég tel því, að það sé heppilegast að selja þessa jörð frjálsri sölu, svo að viðkomandi aðilar þurfi ekki að raska þeim búskaparháttum, sem þeir hafa þarna á Djúpadal, og eigi það ekki á hættu, að öðrum sé seld jörðin, og þar með fyrirmunað að halda áfram sínum búskap. Læt ég svo þetta nægja í sambandi við till. En úr því að ég hóf hér máls, þykir mér rétt að minnast nokkuð á einstök atriði, sem hv. frsm. n. (PZ) sagði hér við síðustu umr. Ég hafði þá talað tvisvar og hafði ekki leyfi til þess að svara við þá umr., en mun nú nota tíma minn hér til þess að svara nokkrum af þeim atriðum, sem hann gat þá um í sambandi við sölu þjóðjarða almennt. Hann gat þess, að það væri til bölvunar fyrir þjóðina að skrúfa upp verð á jörðum, og taldi, að þetta fyrirkomulag, að banna sölu þjóðjarða nema að setja það skilyrði, að þær væru um leið gerðar að ættaróðulum, kæmi alveg í veg fyrir verðhækkun, - verðhækkun, sem á sér stað, oft og tíðum fyrir aðgerðir hins opinbera, eins og hv. þm. tók réttilega fram. Til sönnunar sínu máli benti hann á, að nú mundi engum manni detta í hug að selja lóðir í Reykjavík, nú væru þær eingöngu leigðar, og kom svo með ýmis önnur dæmi, svo sem um verðhækkun á Hofsós og Þórshöfn og víðar. Ég vil út af þessum ummælum benda hv. alþm. á, að það fyrirkomulag, sem nú er haft á sölu þjóðjarða, fyrirbyggir á engan hátt, að slíkt komi fyrir eins og hér er á minnzt af hv. 1. þm. N–M., og skal aðeins taka hér nokkur dæmi máli mínu til sönnunar. Ég veit ekki betur en að jörð sú, sem þorpið Skagaströnd stendur á, sé í dag og hafi lengi verið ríkiseign, það hafi verið byggt ákveðnum aðila til lífstíðar og ekki selt. En þegar átti að fara að taka þessar lóðir til þess að nýta þær fyrir ríkið sjálft, þar sem það var að byggja á Skagaströnd, þá varð ríkið að kaupa sín eigin lönd fyrir okurverð, alveg eins og íbúarnir á Hofsós hafa orðið í dag að kaupa lóðirnar á Hofsós fyrir okurverð af jarðeiganda. Það er bara sá munurinn hér á, að íbúarnir á Hofsósi urðu að kaupa þetta af öðrum eiganda, en ríkissjóður varð að kaupa sínar eigin eignir með okurverði, og það kemur einfaldlega til af því, að umráðarétturinn er um ótakmarkaðan tíma, eða a.m.k. mjög langan tíma, í höndum annars aðila, sem ekki á landið, og ekki hægt að taka af honum þennan umráðarétt nema borga fyrir það eins mikið fé eins og verið væri að selja sjálft landið. Þetta veit hv. þm. um. Við vitum einnig um, að ríkissjóður á allar lóðir í Vestmannaeyjum og á Siglufirði. En það vita líka jafnframt allir, að allar þær eignir, sem standa á þessum lóðum, eru seldar við mjög mismunandi verði eftir því, hvar þær standa á þessum löndum. Þegar aðstaðan hefur batnað fyrir aðgerðir þess opinbera í sambandi við vegi, hafnir og fleiri mannvirki, þá hefur verið boðið miklu meira í leigu eða í kaup á þeim eignum, sem standa nálægt þeim stöðum, þar sem framkvæmdirnar hafa orðið, og sú verðhækkun kemur engan veginn til góða fyrir landeiganda, hvorki í einu né öðru þorpi. Það nákvæmlega sama gildir um lóðir í Hafnarfirði, sem allar eru í eigu bæjarins. Þó að ekki sé tekið nú í leigu í Hafnarfirði nema 10 aurar af hverjum fermetra af lóð, hvar sem hún stendur í bænum, þá er það vitanlegt, að þegar húseigandi selur eign á lóð í Hafnarfirði, sem stendur við athafnasvæði eða aðalgötur, þá fær hann margfalt meira verð fyrir þessa eign, bara vegna þess að hún stendur á þessari lóð, og lóðareigandi hefur engan ágóða fyrir verðhækkunina. Auk þess er um allt annað að ræða hér í sambandi við ríkisjarðirnar eða um lóðir almennt. Lóðir, hvort heldur er um að ræða í Reykjavík eða annars staðar, eru leigðar, og allt það, sem gert er á lóðinni, er gert á kostnað þess aðila, sem hefur lóðina á leigu, og hann getur notið verðhækkunar á þeim mannvirkjum, ef hann hefur tryggt sér lóðarréttindi, svo að ekki þurfi að fara með eignirnar burt innan ákveðins tíma. En í sambandi við jarðirnar er allt öðru máli að gegna. Þar er ekki einungis landið leigt, heldur eru einnig mannvirkin leigð, húsin, jarðabæturnar, girðingar o.fl., o.fl., ef það er í eign eða að svo miklu leyti sem það er í eign ríkissjóðs. Og vegna þess að ríkissjóður hefur brugðizt skyldu sinni um það að byggja upp á þessum jörðum, þá hefur ekki heldur verið hægt að leigja að fullu mannvirkin, vegna þess að ríkissjóður hefur ekki átt nema brot af þeim, og allt er það svo mikill hrærigrautur í sambandi við þessi mál, að það sætir undrum, að Alþ. skuli ekki fyrir löngu hafa sett um þetta aðra og hollari löggjöf. Og það er einmitt vegna þess, að það er sífellt stríð á milli jarðareiganda og ábúanda um framkvæmdirnar, vegna þess að ríkissjóður sér sér ekki fært, sem ekki er eðlilegt, að setja í stórar framkvæmdir á slíkum jörðum, fá aðeins 3% í leigu fyrir það fé, sem hann lætur í slíkar framkvæmdir, og getur svo ekki haft neitt eftirlit t.d. með viðhaldi þessara eigna. Þetta er oft og tíðum nítt svo niður, að það er lítils virði, eftir að búið er að leigja þetta mönnum ákveðið tímabil, svo að hér er raunverulega um allt annað að ræða en um lóðir í kaupstöðum. Ég gæti vel fallizt á það, að þessum l. yrði breytt þannig, að ríkið ætti landið sjálft og um það yrðu gerðir samningar til 99 ára, eins og gert er um lóðir almennt, og að lóðargjaldið eða landgjaldið þannig yrði ekki hækkað, og þetta væri leiguréttur, sem gengi frá manni til manns, alveg eins og gert er um lóðir í kaupstöðum, en það er allt annars eðlis en það, sem nú er gert í sambandi við þessi mál. Mér þykir rétt, svona mönnum til gamans, að geta nokkra hugmynd um, hvernig þetta dæmi kemur út reikningslega fyrir ríkissjóð. Árið 1942 voru allar tekjur af ríkisjörðunum kr. 293530.35. Þetta eru heildartekjurnar af öllum ríkisjörðum í landinu. En kostnaðurinn á sama ári er um kr. 782011.90. Þetta eru nú þessi viðskipti hins opinbera. Og hvernig er svo þessum kostnaði mætt? Honum er mætt á þann hátt, að það eru seldar jarðir fyrir kr. 141000.00. Nú á þessi söluupphæð að ganga til þess að mæta ákveðnum verkefnum, og það sést ekki í ríkisbókhaldinu, hvort þetta fé hefur verið greitt út aftur til þeirra aðila, sem eiga að taka á móti því, og sé því innifalið í þessum kr. 782000.00, og ef svo væri, þá hefur ríkissjóður orðið að skulda einhvers staðar þessa sömu upphæð. Mér skilst nú helzt á bókhaldinu, að það hafi verið notað til viðhalds og annars kostnaðar og væri því skuld við viðkomandi aðila, sem á að taka á móti þessum upphæðum. En síðan er lagt frá ríkissjóði kr. 350000.00, og þannig koma út kr. 784000.00 til þess að mæta gjöldunum. Það sér nú hver maður, sem vill líta á þetta réttlátum augum, að svona rekstur frá ríkisins hálfu er náttúrlega algerlega óverjandi ár eftir ár, og ofan á þetta er þó greiddur jarðabótastyrkur, sem á að bætast við þessa upphæð. Það er raunverulega ekkert annað að gera en að hæstv. ríkisstj. beiti sér fyrir því, að þessi mál verði tekin til meðferðar, það verði hætt að gefa með þessum jörðum, eins og hefur verið gert á hverju ári. Hér hefur verið gefið nærri kr. 400000.00 með jörðunum árið 1952, og það er sýnilegt á fjárlagafrv. fyrir árið 1954, að það er ætlazt til þess, að þessi upphæð fari hækkandi. Það er því sjálfsagður hlutur að taka þetta mál rækilega til -athugunar, þótt það sé ekki í sambandi við afgreiðslu þessara till., sem hér liggja fyrir, og hætta að ausa þannig að óþörfu úr ríkissjóði, og það alveg sérstaklega þegar vitað er, að þetta kemur ekki heldur bændunum að neinu gagni, því að eins og ég sagði hér í gær, má svo að segja þekkja þessar jarðir úr í landinu vegna þess, hversu þær eru langsamlega mest niðurníddar af öllum jörðum í landinu af þeim ástæðum, sem ég hef þegar tekið fram. Það má fara allt aðra leið til að tryggja það, að verðhækkun á eignum í landinu fari ekki að öllu leyti í vasa eigandans, sem ég fyrir mitt leyti tel ekki óeðlilegt, að gert yrði, og um það vildi ég gjarnan mega hafa samráð við þá menn, sem hafa hug á því að koma þeim málum eitthvað áfram. En þessi aðferð er ekki til þess að fyrirbyggja það á einn eða annan hátt.



Herra forseti. Mér skildist á síðasta ræðumanni, þm. Barð., forseta d., að hann væri því enn þá mótfallinn, að málinu væri frestað nú, og þá verð ég að koma með brtt. skriflega f.h. nefndarinnar um það, að 3. málsgr. 1. gr. orðist svo:. „Enn fremur er ríkisstj. heimilt að selja jörðina Grísará í Hrafnagilshreppi í Eyjafjarðarsýslu Hreiðari Eiríkssyni og Moshlíð í Barðastrandarhreppi í Barðastrandarsýslu ábúandanum Reyni Hjartarsyni, enda verði jarðirnar gerðar að ættaróðulum.“ Miðhúsa höfum við ekki tekið afstöðu til, og fyrst forseti vildi ekki fresta málinu, þá verður ekki heldur af n. tekin afstaða til þess, hún hefur um það óbundnar hendur, hvað hún segir um Miðhúsin. Viðvíkjandi því, sem síðasti ræðumaður, þm. Barð., var að segja almennt um málið, þá vildi ég gjarnan benda honum á það, að hann gáir ekki að því, að þegar samkomulag varð um það í Alþ. að setja lög um erfðaábúð og óðalsrétt, þá var þar með slegið föstu, að þeim kostnaði, sem hann er að tala um, og þeirri kvöð, sem hann vildi láta ríkið taka á sig með því að byggja á ríkisjörðunum, opinberu jörðunum, var létt af að öllu leyti með því, að manni var heimilt að fá lán út á jörðina eins og hann ætti hana sjálfur - fá sams konar lán til að byggja á henni og rækta á henni eins og hann ætti hana sjálfur, og heimild að lögum að veðsetja jörðina fyrir slíku láni. Þess vegna var þá einmitt gengið út frá því, að það yrði komið því fyrirkomulagi á með jarðeignirnar annars vegar, að þær væru eign þess opinbera og þá byggðar með erfðafestu, og ef þær væru ekki eign þess opinbera, heldur seldar, þá gerðar að ættaróðulum, til þess að sama ættin gæti notið jarðarinnar án frekari verðhækkana á meðan hún yfirleitt vildi. Í þessum I. eru svo ákvæði um það, að þegar ætt fellur frá, þegar enginn er til af ættinni til að taka við jörð, sem er í ættaróðali, þá fer fram nýtt fasteignamat, og þá tekur hin nýja ætt, sem við jörðinni tekur, við henni eftir mati. Á sama hátt fer um erfðaábúðarréttinn. Þegar enginn er til að taka við honum, þá fer líka fram nýtt mat, fasteignamat, og nýja ættin, sem tekur við erfðaábúðinni, tekur við jörðinni með því mati. Hitt er svo annað mál, og það er það, sem þm. ruglar saman, að af því að þetta er tiltölulega nýtt og þó að eftirgjaldið sé ekki nema 3% af matsverði jarðarinnar, sem á að byggja jörðina fyrir eftir lögunum um erfðaábúð, þá hafa ekki enn þá nema sárafáar jarðir af opinberu jörðunum tekið erfðaábúð. Þær eru með lægra afgjald en 3%, sumar miklu lægra afgjald, eins og við heyrðum um Bægisá í gær, sem er svolítið á annað hundrað króna afgjald á ári, og þess vegna hafa menn heldur viljað hafa það svo en að taka erfðaábúðina og tryggja ættinni til frambúðar rétt á jörðinni, - eða um Moshlíðina núna, sem er með 250 kr. afgjald á ári. Það er svo létt, og hann hefur þó ekki fengið nema lífstíðarábúð, hann hefur ekki beðið um erfðaábúð. Hann mundi strax fá erfðaábúð, ef hann beiddi um hana, og þá getur hann veðsett Moshlíðina, alveg eins og Gísli Jónsson veðsetti sitt hús. Þegar hann ætlar að taka lán út á hana til að byggja fyrir, þá hefur hann rétt og leyfi til þess að gera það. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í þetta mál nánar. Þetta er umdeilt mál, ekki á milli flokka, það á formælendur innan Sjálfstfl., sem eru heitari eða eins heitir og ég í málinu, eins og t.d. Tón á Reynistað o.fl., svo að það er ekki neitt flokksmál, heldur er það mál, sem menn bara líta misjafnlega á eftir því, hvað mikinn skilning þeir hafa á því, hvernig landið er undirstaða undir allri framleiðslunni og lífsþörf mannanna, hve mikil bölvun það er fyrir heildina, þegar það er sprengt upp í verði með endalausum kaupum og sölum. Þó að einstaka menn geti grætt á því, þá verður heildin að blæða fyrir það með því að borga hærra verð fyrir þær nauðsynjar, sem jarðnæðið þá lætur í té. Ég skal svo leyfa mér að afhenda forseta þessa till., en með því er því slegið föstu frá n. hálfu, að hún hefur óbundnar hendur um Miðhúsin og hefur ekki tekið afstöðu til Miðhúsanna.



Herra forseti. Mér finnst það svo athyglisverðar upplýsingar, sem hv. þm. Str. gaf hér, að full ásæða sé til þess að fresta nú málinu og að n. taki það atriði til athugunar, hvort þörf er yfirleitt á þessari löggjöf, sem stendur til að setja hér. Ég segi fyrir mig, - að vísu stend ég ekki að þessu frv., en hef þó síðan 1946 borið fram frv. um sölu þjóðjarða, - að ég hafði skilið þessi lög þannig, að eitt af því, sem kaupandinn þyrfti að fullnægja, væri að búa á jörð með erfðaábúð, en það kann að vera misskilningur. Og eftir því sem þm. Str. hefur skýrt þetta, þá virðist svo vera, og þá er auðvitað eklei rétt að vera að setja löggjöf um það, sem engin lög þurfa til, ef svo væri.



Herra forseti. Ég sé nú ekki að það sé nein ástæða til þess að fresta umr. um þetta mál fyrir þær upplýsingar, er komu fram frá hv. þm. Str. Það er alveg ljóst og hefur öllum hv. þm. verið ljóst, að þessi lög eru til. En það er líka ákveðið í þessum lögum, að það skuli uppfylla sérstök skilyrði, m.a. er ekki hægt aðselja jörð, nema viðkomandi aðill hafi búið á henni áður í 3 ár. Um Moshlíð er það að segja, að þessu ákvæði hefur ekki verið fullnægt, og svo er e.t.v. um fleiri ákvæði. Það eru þess vegna sett önnur ákvæði í sambandi við þessi l., og ef þau ákvæði eru ekki fyrir, þá er ekkert óeðlilegt að bera fram sérstakt frv. um það að heimila að selja jarðirnar, þó að öðrum ákvæðum sé ekki fullnægt en þeim að gera jörðina að ættaróðali. Ég hygg, að hvenær sem hefur verið óskað eftir sérstakri heimild frá Alþingi, þá hefur það verið af þeim ástæðum, að það hefur ekki verið hægt að öllu leyti að fylgja ákvæðum laga frá 1946. Hins vegar er það vitað, og það velt hv. þm. Str. máske langbezt, að ráðuneytið hefur líka selt eignir án þess að þessum ákvæðum væri fullnægt, þ.e.a.s. án þess að hafa haft heimild til að selja þær. 



Herra forseti. Það er vissulega alveg rétt hjá hv. þm. Barð., að það þarf sérstaka lagaheimild til þess að selja jarðir án þess að gera þær að ættaróðali. Það er, eins og ég sagði líka í þeim orðum, sem ég lét falla hér áðan, að sú stefna gægðist hér fram að taka upp þá söluaðferð og afla heimildar til þess. En það, sem ég var að benda á, stendur vitanlega óhaggað, að það þarf enga heimild til þess að selja jarðir, þar sem ábúendurnir eiga rétt á því að fá þær keyptar, hvort sem þær eru í erfðaábúð eða venjulegri leiguábúð. En ég vil benda á, að það. er ekki ástæðulaust, að ég minntist á þetta, vegná þess að það hefur verið aflað þessara heimilda á Alþ. fyrir menn, sem búa á ríkisjörðum, og var sett inn ákvæði í hv. Nd. um, að verðið á jörðunum skyldi fara eftir mati, en þeir skyldu gera þær að óðalseign. Þeir sögðu undireins, ábúendurnir, samkvæmt því sem eðlilegt var: Við höfum réttinn til að -kaupa jarðirnar fyrir fasteignamat og gera þær að óðalseign og við kaupum vitanlega ekki eftir sérstöku mati. Þetta þurfum við nú ekki að ræða frekar, því að þetta eru skýr ákvæði, að ég hygg, sem ekki verða vefengd. Viðvíkjandi sölu Kaldaðarness, þó að það snerti mig nú ekki neitt, því að ég framkvæmdi ekki þá sölu og hef aldrei framkvæmt sölu nema eftir skýrum lagaheimildum, - þá vildi ég nú geta þess, vegna þess að sá ráðherra, sem það framkvæmdi, er ekki hér, að maðurinn, sem keypti Kaldaðarnes, bjó á og hafði skýlausan rétt til þess að búa áfram á ríkisjörð, var búinn að búa þar meira en í þrjú ár, sem er sá tími, er þarf til þess að hafa -réttinn til að kaupa. Og af þeim lögfræðingum, jafnvel skrifstofustjórum, sem sá ráðh. leitaði til, var álitið, að það væri óhætt að lögjafna til þessa atriðis, - fyrst maðurinn væri með sérstökum ráðstöfunum hrakinn burt af jörðinni, sem hann hafði rétt til að kaupa, þá væri eðlilegt, að hann fengi rétt til þess að kaupa aðra jörð. Þetta var sú lögjöfnun, sem þarna var álitin heimil, og ég skal ekkert um það dæma, hvort sú lögjöfnun fær staðizt eða ekki. En ég vil samt sem áður að gefnu tilefni skýra frá því, að þetta var sú heimild, sem sá ráðherra taldi sig hafa til þess. að selja jörðina.



Herra forseti. Þm. Str. lítur svo á, að það sé ekki þörf á því að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir, nema að því leyti sem það snertir Eyvindará og Heiðarhús, eða mér skilst það. Ég held, að þetta sé misskilningur að nokkru leyti a.m.k. Hvað snertir Grísará í Eyjafirði, þá hefur sá, sem þar er nú, eða sá, sem nytjar það land nú, fengið það leigt frá ríkissjóði ásamt hluta af landi frá annarri jörð. Hann býr núna á pörtum af tveimur jörðum, og hann hefur engin hús á Grísará, hann er þar ekki skrifaður til húsa, hann er skrifaður til húsa í Reykhúsum. Þar hefur hann búið, síðan hann fékk afnot af Grísará, og stjórnarráðið fékkst ekki á sínum tíma til að byggja honum Grísarána lengur en til 6 ára, frá 1949–55. Ég álít þess vegna a.m.k., að það muni orka nokkuð tvímælis, hvort hægt er að láta hana heyra undir 1. gr. laga um ættaróðul og erfðaábúð, þar sem tekið er fram heilmargt, sem þarf að vera til staðar, til þess að salan verði heimil eftir l. frá 1946, og það a.m.k. sé mjög vafasamt, hvort ekki þurfi að taka það sérstaklega fram hvað Grísará snertir.  Öðru máli gegnir um Moshlíðina. Ég get búizt við, að hann geti átt rétt á að kaupa hana, þó að það væri ekki neitt tekið fram um það í þessum l., og því sé ekki beint þörf á því að hafa hana þarna með. Hins vegar sakar það ekki. þótt hún sé tekin þarna með, svo að ég sé ekki ástæðu til að breyta frv. þess vegna. Það kann vel að vera, að það sé ekki alveg rétt að kalla Reyni ábúandi á Moshlíðinni, af því að hann hefur engin hús þar og býr þar ekki, er þar ekki sjálfur til húsa, ekki skrifaður þar heimilisfastur, þó að hann hafi jörðina á leigu. Ég held, að það valdi nú ekki misskilningi. En ef það væri ástæða til, þá mætti náttúrlega fella orðið „ábúanda“ burt í fyrra tilfellinu, og stæði þá aðeins Hreiðari Eiríkssyni, ef talið væri, að það væri alveg rangt að kalla hann ábúanda, og það er það að nokkru leyti. En ég held, að það geri nú ekki neitt til, þó að það standi.