Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[13:41] Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á útvarpslögum, nr. 68/1985, með síðari breytingum. Flm. ásamt mér að þessu frv. er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Þetta frv. er einfalt að efni. Í 1. gr. þess er gert ráð fyrir að við 4. gr. útvarpslaganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: ,,Óheimilt er að birta auglýsingar sem ganga gegn lagaákvæðum um umhverfisvernd eða hvetja til hegðunar sem stangast á við lög eða gildandi reglur um umgengni við náttúru landsins. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.``

Forseti vill biðja hv. þm. að gefa hljóð í salnum.

Í stuttri greinargerð með frv. er vikið að ástæðum þess að það er flutt. Tilgangurinn er sá að koma í veg fyrir að með auglýsingum í ljósvakamiðlum sé hvatt til hegðunar sem gengur gegn settum reglum um umhverfisvernd og markmiðum um góða umgengni við lifandi og dauða náttúru. Öðru hvoru sjást í máli og myndum, m.a. í ljósvakamiðlum, auglýsingar sem virðast stangast á við lög og reglur á þessu sviði. Sem dæmi má nefna auglýsingar sem sýna akstur vélknúinna ökutækja utan vega í því skyni að hvetja til að þau séu keypt og um leið að tækin séu notuð við slíkar aðstæður. Ýmis fleiri dæmi má nefna en hér er að sjálfsögðu oft um að ræða álitaefni og álitamál hvað hægt sé að setja beint bann við. Þess vegna er 1. gr. frv. orðuð með þessum hætti sem ég hef þegar vitnað til. Nú er ekki að finna í lögum eða reglugerðum ákvæði sem banna í auglýsingum birtingu á atferli sem valdið getur umhverfisspjöllum. Helstu ákvæði er nú gilda um auglýsingar í ljósvakamiðlum er að finna í útvarpslögum, nr. 68/1985, og í reglugerð nr. 611/1989 um auglýsingar í útvarpi. Sú reglugerð var gefin út 1989 og tekur til ýmissa atriða sem snerta auglýsingar en þar er tæpast hægt að finna stað ákvæðum sem varða efni þessa frv. Þess vegna teljum við flutningsmenn að það sé nauðsynlegt að styrkja lagagrunninn með því að bæta inn í útvarpslögin þeim ákvæðum sem frv. gerir ráð fyrir. Í reglugerðinni sem gefin var út 1989 er fjallað um ýmis mikilvæg efni sem snerta auglýsingar og er vel að á slíku er tekið. Í siðareglum Alþjóðaverslunarráðsins sem eru allítarlegar er einnig að finna ýmsar leiðbeiningar varðandi auglýsingar. Þar er hins vegar ekki tekið á þeim efnum sem frv. þetta fjallar sérstaklega um og því teljum við nauðsynlegt að sett verði lög um þetta efni og síðan reglugerð sem útfæri það nánar svo komið verði í veg fyrir umhverfisspjöll og að gengið sé á svig við gildandi lög eða opinber fyrirmæli að því er varðar umgengni við náttúru landsins. Ég sé, virðulegur forseti, ekki ástæðu til að orðlengja frekar hér í framsögu um þetta mál en geri tillögu um það að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. menntmn. í ljósi þess að útvarpslögin falla undir menntmrn. Vissulega hefði komið til álita að allshn. fjallaði um málið en þetta er tillaga okkar flutningsmanna.

[13:46] Herra forseti. Ég ætla ekki að gera þetta frv. að umtalsefni efnislega en vil hins vegar aðeins ræða hvort það eigi heima í útvarpslögum. Ég tel sjálfur að vilji Alþingi setja slík ákvæði í lög sé skynsamlegra að huga frekar að samkeppnislögum sem lúta m.a. almennt að auglýsingum og því hvaða skilyrði menn verða að uppfylla varðandi þær. Eins og ég skil málflutning hv. flm. er tilgangurinn sá að koma í veg fyrir að auglýsingar með slíku efni séu almennt birtar. Ég tel að það sé of þröngt svið að binda það aðeins í útvarpslögum, frekar beri að líta á þá löggjöf sem almennt gildir um samkeppni og auglýsingastarfsemi ef menn vilja t.d. koma í veg fyrir að slíkar auglýsingar séu birtar í blöðum, kvikmyndahúsum eða annars staðar þar sem menn nota tæknina til að koma þeim á framfæri. Þá er of þröngt að miða þetta aðeins við útvarpslögin. Þess vegna legði ég til að þessu frv. yrði breytt og það yrði lagt fram sem breytingartillaga við samkeppnislögin og látið á það reyna í efh.- og viðskn. þingsins hvort slík ákvæði ættu heima í lögum. Eins og hv. þm. vakti máls á eru til alþjóðareglur verslunarráða og aðrar slíkar reglur sem gilda almennt um auglýsingar og efni þeirra. Mér finnst að það eigi að fjalla um þau mál án þess að tiltaka sérstaka miðla. Þarna er um efni auglýsinganna almennt að ræða og þá ætti þetta að gilda jafnt um alla miðla en ekki aðeins um útvarp eins og yrði ef þetta yrði bundið í útvarpslögum. [13:48]

[13:46] Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir ábendingar hans um þetta efni. Vissulega er það svo að það gæti verið ástæða til þess að setja mun víðtækari ákvæði í lög varðandi auglýsingar að því er varðar þau efni sem hér eru tilefni þessa frv. Ég vil síður en svo hafna því sjónarmiði sem kom fram hjá hæstv. ráðherra þar að lútandi. Það kann að vera að umfjöllun í nefnd leiði til þess að það verði metið svo að slíkt væri rétt að gera og þá er sjálfsagt af okkar hálfu sem flytjum þetta mál að taka það til athugunar. Ástæðan fyrir því að við gerum hér tillögu um breytingu á útvarpslögum er sú að þar eru ákveðin fyrirmæli. Þar hefur verið sett reglugerð sem varðar takmörkun varðandi efni auglýsinga og kemur í veg fyrir að það stangist á við tiltekin atriði. M.a. með tilliti til hættulegs atferlis, öryggisefnis, viðhorfs til barnaverndar og annað af þeim toga. Með því að fella þetta inn í útvarpslögin og taka á því nánar í reglugerð væri stigið skref sem væri í áttina við það sem er hugsunin á bak við þetta frv. Ég tel eðlilegt að nefnd fjalli um málið en skorast síður en svo undan því að athuga að setja víðtækari ákvæði um þetta efni eins og hæstv. ráðherra var að nefna.

[13:50] Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna hins almenna eðlis þessa máls. Mér finnst hugsanlegt að mál af þessu tagi fari til sérstakrar skoðunar í umhvn. og einnig þá í menntmn. og efh.- og viðskn. sem hefur með samkeppnislögin að gera. Ég tel að það gæti verið varasamt að málið fari eingöngu til menntmn. Það er þess eðlis að það gæti lokast þar af. Ég vil því sérstaklega benda á að taka ætti þetta mál til meðferðar í hv. umhvn.

[13:51] Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. síðasta ræðumanns. Mér þætti fengur í því og viðeigandi að umhvn. fengi þetta mál til umsagnar eða umfjöllunar og ég mun stuðla að því að það nái fram að ganga með sem málefnalegustum hætti.

[13:52] Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um læsivarða hemla á bifreiðum en þessi tillaga fjallar um öryggisbúnað, svokallaðar ABS-bremsur. Í ýmsum málaflokkum hefur meiri og meiri áhersla verið lögð á forvarnir. Í umfjöllun um heilbrigðismál ber þetta mál oft á góma ekki síst þegar réttlæta á breyttar áherslur eða niðurskurð. Þá á að bæta úr vanda með aukinni áherslu á forvarnir. Þetta þekkjum við frá umræðu hér á Alþingi og víða hefur það verið sett í lög að efla skuli forvarnir. Þó sumum finnist þetta virka eins og réttlæting í erfiðri stöðu þá vitum við sem hér störfum að því fjármagni sem veitt er til forvarnastarfa er vel varið. Við vitum að í flestum tilfellum erum við of skammt á veg komin í forvarnastarfi eins og t.d. varðandi vímuefni og ofbeldismál. Einnig þarf að styrkja fræðslustarf sem snýr að heilbrigðum uppvaxtarskilyrðum. Alls staðar má betur gera í þessum efnum. Ég dreg upp þessa mynd vegna þess að í flestum tilfellum er forvarnaaðgerð í huga okkar bundin við útlagða fjármuni, fjárfestingar í ákveðnum aðgerðum eða verkefnum eða með því að ríkið afsali sér tekjum sem það hefur haft af einhverjum þáttum. Og þar með komi til tekjutap fyrir ríkissjóð og kostnaður við gjörð. Það mál sem ég mæli fyrir í dag snýst hins vegar um öðruvísi gjörning, e.t.v. aðra leið að forvörninni. Tillagan snýst um að ríkisvaldið afsali sér fyrir fram tekjum af búnaði bifreiða sem telst til meiri háttar öryggisbúnaðar. Hann ætti að vera sjálfsagður hlutur í landi eins og okkar með þeim akstursskilyrðum sem hér myndast og nægir þar að benda á aðstæður bæði í gær og í dag í umferðinni. Ég leyfi mér að halda því fram að samþykkt þessarar tillögu kosti ríkisvaldið nánast ekkert. Hins vegar myndi samþykkt hennar stuðla að öryggi í umferðinni og afstýra í mörgum tilfellum óhöppum og/eða slysum. Tillagan sem ég mæli fyrir lýtur að því að fella niður gjöld af svokölluðum öryggisbremsum, á rammíslensku nefndar læsivarðir hemlar, en í daglegu tali oftast nefndar ABS-bremsur eða öryggisbremsur. Þó ég mæli hér fyrst og fremst fyrir niðurfellingu gjalda af læsivörðum hemlum þá ætla ég jafnframt að fylgja eftir og mæla með tillögu sem mælt var fyrir í lok síðustu viku um afslátt af gjöldum bifreiða með öryggisloftpúðum en þeir eru gjarnan kallaðir líknarbelgir. Því miður átti ég þess ekki kost að taka þátt í þeirri umræðu. Belgirnir fyllast lofti við árekstur bifreiðar og koma í veg fyrir að bílstjóri eða sessunautur, sé um loftpúða við bæði framsæti að ræða, kastist fram og slasist. Öryggishemlarnir virka þannig að ef viðnám á vegi er minna slær hemlaástigið eða pedalinn á móti og sýnir að nú eiga að vera viðbrögð. Þó stigið sé á hemilinn af fullum þunga læsist bremsukerfið aldrei, hjólin snúast örlítið, bíllinn hleður ekki undir dekkið eða eins og við segjum oft, hann klossar ekki. Hann rennur ekki eins og sleði áfram og það er í því sem þessi vörn felst. Ef hemlað er í hálku heldur bíll oftast beint áfram en með læsivörðu hemlunum getur bíllinn beygt, hemlavegalengd styttist og hann stöðvast fyrr. Við umræður um bifreiðagjöld í lok nóvember kom ég með fyrirspurn til fjmrh. um stefnumörkun varðandi þennan öryggisbúnað, öryggishemla og loftpúða og skattlagningu þessa búnaðar. Kom þá í ljós að þótt Bílgreinasambandið hefði hreyft við málinu við ráðuneytið hafði engin stefnumörkun átt sér stað varðandi þessa öryggisþætti og engin ákvörðun hafði verið tekin um að fella niður gjöld af þeim. Þegar lögð var fram þingmannatillaga um loftpúðana skömmu seinna fannst mér mjög mikilvægt að umfjöllun um þessi stóru öryggisatriði færi fram samtímis í þingnefnd og ástæða til að nefna að fleiri öryggisatriði eru undanþegin gjöldum hjá nágrannaþjóðum okkar. Þessi tvö mál, loftpúðar og öryggisbremsur, tel ég þó mikilvægast að lögfesta afslátt á þannig að þessi búnaður verði sjálfsagður í nýjum bifreiðum því þá er von til að fleiri slíkir þættir fylgi í kjölfarið. Ég sagði að búast mætti við litlum eða jafnvel engum tekjusamdrætti hjá ríkinu vegna þess að svokallað fob-verð bifreiðanna myndi hækka. Innkaupsverð á bifreiðum með umræddum öryggisbúnaði yrði alltaf hærra en núverandi innkaupsverð en bjóða mætti bifreiðar með enn meiri öryggisbúnaði og þá á sama verði og áður. Það er sannfæring mín að útgjöld ríkisins og kostnaður þjóðarbúsins myndi lækka vegna fækkunar slysa. Mestu máli skiptir þó að afstýra slysum og þeim meiðslum, dauðsföllum og öðrum áföllum sem eru afleiðingar alvarlegra umferðarslysa. Áður en ég vík að því hvernig nágrannalöndin taka á þessum öryggisþáttum vil ég gjarnan greina frá þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá bifreiðaumboðunum um hvert hlutfall nýrra bifreiða með öryggisbúnaði er af nýjum seldum bifreiðum. Fagna ég því hve skilmerkilegar upplýsingar hafa borist frá flestum umboðunum með mjög litlum fyrirvara. Lausleg athugun sýnir að u.þ.b. 3--5% bifreiða hjá umboðunum eru búnar læsivörn eða ABS-bremsum, sem hér eru til umræðu, og loftpúðum eða líknarbelgjum. Tekjutap ríkisins yrði því sáralítið eða ekkert ef tillagan yrði samþykkt en fækkun slysa og lækkun sjúkrakostnaðar líkleg. Minna má á að á 8. áratugnum þótti sjálfsagt að öryggishjálmar fyrir bifhjól væru í 0% tolli þótt annar búnaður bifhjóla væri með yfir 152% aðflutningsgjöldum, 80% tolli og 40% vörugjaldi. Reiknað er með að innan skamms verði sá búnaður sem ég hef rætt hér um staðalbúnaður. Í Bandaríkjunum eru nýir bílar ófáanlegir nema með öryggispúðum eða líknarbelgjum og 80% þeirra eru afgreiddir með læsivörðum hemlum. Á Norðurlöndum, þar sem vel er hugað að þessum málum, er þróunin í sömu átt. Í Noregi eru t.d. allar Honda-bifreiðar seldar með læsivörðum hemlum og öryggispúðum. Hér á landi eru um 20% dýru bifreiðanna með læsivörðum hemlum, bifreiðar sem kosta yfir 2 millj. kr., en eingöngu 1% bifreiða með loftpúðum. Frá Ræsi berast þær upplýsingar að allar Mercedes Benz bifreiðar, 100%, séu með læsivörðum hemlum en nokkru lægra hlutfall hvað loftpúða varðar meðan litlu Mazda-bifreiðarnar hafa í flestum tilfellum ekki slíkan öryggisbúnað eða um það bil 6--7%. Frá Brimborg fæ ég þær upplýsingar að dýru bifreiðarnar af tegundunum Volvo og Ford eru yfirleitt með þessum búnaði á meðan 10--23% ódýrari tegundanna hafa þennan búnað og japönsku bifreiðarnar alls ekki. Ekki þarf að taka það fram að fjöldi seldra bifreiða er að sjálfsögðu mestur í þeim gerðum sem einmitt eru án þessa mikilvæga búnaðar. Skýringin er að kostnaður við öryggisbúnaðinn er of hátt hlutfall af verði bifreiðarinnar. Af 1.345 innfluttum bifreiðum frá Heklu voru aðeins 64 búnar læsivörðum bremsum en 55 með líknarbelgi. Hemlalæsivörnin kostar frá 150--250 þús. kr. eftir tegundum og líknarbelgirnir frá um 60--120 þús. kr. eftir tegundum. Þarna er um umtalsverðan umframkostnað að ræða við bifreiðakaup sem fólk lætur sig að sjálfsögðu muna um. Frá Ingvari Helgasyni bárust ekki sundurliðaðar tölur en þess getið að farið er að bjóða þennan öryggisbúnað sem staðalbúnað. Verðið er hátt og hlutfallslega hæst í ódýrari bifreiðum eða um 7--10% af bílverði. Í ákveðna gerð bifreiða gátu læsivarðir hemlar kostað liðlega 80 þús. kr. án álagningar, takið eftir því, án álagningar en með álögðum gjöldum færi kostnaðurinn í nær 176 þús. kr. eða tvöfalt innkaupsverð búnaðarins. Án álagningar yrði búnaðurinn á tvöföldu verði og færi úr 80 þús. í 176 þús. kr. Allar Toyota bifreiðar eru fáanlegar með ABS-kerfi sem aukabúnað en eingöngu staðalbúnað í þeim dýrustu. Þar kemur fram að þessi dýri öryggisbúnaður verður allt of dýr með þeim háu gjöldum sem á hann er lagður. Það er lögð áhersla á það að stefna stjórnvalda eigi að miða að góðri endurnýjun bílaflotans og gera almenningi kleift að kaupa öruggar bifreiðar. Undir það geta allir tekið en þar er væntanlega um flóknara mál að ræða en það sem hér er flutt sem þáltill. Einnig hjá Suzuki er um 5% seldra bíla með læsivörn og útsöluverð um það bil 120 þús. kr. á þessum búnaði og aðeins fáanlegur í dýrustu bílunum. En þeir hafa ákveðið að bjóða eingöngu loftpúða fyrir bæði ökumann og farþega í framsæti. Virðulegi forseti. Ég hef valið að stikla á stóru í upplýsingum frá bifreiðaumboðunum til að undirstrika í hve litlum mæli sá mikilvægi öryggisbúnaður sem hér er um rætt --- ég legg áherslu á hvort tveggja, líknarbelgina og læsiverða hemla eða öryggisbremsur --- í hve litlum mæli hann er talinn eðlilegur eða sjálfsagður búnaður við kaup á nýrri bifreið. Á vetrardegi sem þessum má hverju mannsbarni vera það ljóst hvaða stefnu okkar þjóð ætti að hafa í þessu máli. Hún ætti ekki að skattleggja öryggið eins og nú. Eins og málin standa eru það þeir efnuðu sem geta leyft sér að tryggja sig að því marki sem slíkur öryggisbúnaður býður upp á, eingöngu þeir efnuðu sem kaupa dýru bifreiðarnar. Ég hef í máli mínu vísað til Norðurlandanna. Danir, Norðmenn og Finnar endurgreiða kostnað vegna þessa öryggisbúnaðar sé hann settur í bifreiðar. Danir endurgreiða um 9.000 danskar krónur vegna bifreiðar sem er með líknarbelg en 7.000 ef bifreið er með sérstakt bremsukerfi sem læsir ekki hjólunum eins og ég hef lýst. Það er litið svo á að kostnaður við þessi öryggistriði í bifreið hér á landi mundi vera um 120 þús. kr. í innkaupum og þá tekið meðaltal af því sem ég hef framan rekið og mun reyndar vera áþekkt og í Danmörku. Það er ekki tekið tillit til þessa hér af hálfu stjórnvalda eins og fram hefur komið og þess vegna er enginn hvati til þess hjá innflytjendum né bifreiðakaupendum að fá sér þennan öryggisútbúnað í bifreiðar til að afstýra vá ef til áreksturs eða erfiðra aðstæðna kemur. Mér er sagt að forsenda Dana, Norðmanna og Finna fyrir áróðrinum sem þeir reka fyrir þessu máli og stuðningnum sem þeir veita fólki til að kaupa bíla með þessum útbúnaði sé sú að bíll sem er með þessu öryggistæki spari umtalsverðar fjárhæðir í ríkisrekstri og þá sérstaklega í heilbrigðiskerfinu. Í grannlöndum okkar er veittur afsláttur af vörugjaldi bifreiða sem nemur þeim aukakostnaði sem fylgir öryggisbúnaði af þessum toga. Á liðnum árum hefur kastljósinu í vaxandi mæli verið beint að öryggi bifreiða og þýðingu þess að afstýra umferðarslysum svo sem unnt er. Þess vegna hefur það færst í vöxt að tekið sé tillit til öryggisatriða þegar ákvarðanir eru teknar um gjöld af bifreiðum. En ekki hjá okkur. Þannig ákvað norska Stórþingið, takið eftir því, virðulegir þingmenn, norska Stórþingið, ekki ríkisstjórnin, að breyta bifreiðagjöldum vorið 1994 með tilliti til öryggisatriða og gefa afslátt af gjöldum öryggisbúnaðar svo sem loftpúða, læsivarinna hemla og hárra hemlaljósa. Afslátturinn af læsivörðu hemlunum í Noregi er um 3.400 norskar kr. eða um 34 þús. íslenskar kr. Í Danmörku hefur einnig verið lögfest að gefa afslátt af bifreiðagjöldum þegar um er að ræða sérstakan, tilgreindan umferðaröryggisbúnað. Danir segja t.d. sem svo að kostnaðurinn við aðgerð sé strax kominn í 10 þús. danskar krónur eða rúmlega 100 þús. íslenskar krónur um leið og einhver lendir á skurðarborði vegna andlitsskaða. Þess vegna sé mjög mikilvægt að reyna að meta hvað heilbrigðiskerfið þarf að greiða til að koma sjúklingi í fyrra horf við slys af þessu tagi. Miðað við það sem ég hef kynnt mér í þessu máli hefði ég talið að það væri mikið þjóðþrifamál að fella niður aðflutningsgjöld og tolla eins og gert er við hjálma og öryggisbelti. Þetta eiga að vera hin sjálfsögðu öryggistæki í bifreiðum, ekki bara í dýrum bifreiðum. Forvarnir eru eins og ég hef áður sagt fleira en það að fá fólk til að hætta að reykja. Ég vísaði til þess að norska Stórþingið tók sjálfstæða ákvörðun um að breyta þessum gjöldum á bifreiðar vorið 1994 og í Noregi endurgreiðir norska ríkið allt að 14 þús. kr. ef öryggisbúnaður fylgir eða um 154 þús. íslenskar krónur. Þá er um að ræða tvöfalda öryggisloftpúða, ABS-bremsukerfi og hátt liggjandi bremsuljós í afturrúðu. Þetta er afsláttur upp á 154 þús. íslenskar krónur. Í Danmörku getur endurgreiðslan orðið allt að 28.500 kr. eða um 340 þús. íslenskar krónur. Virðulegi forseti. Hér á landi hefur mikið verið rætt um nauðsyn þess að spara í heilbrigðiskerfinu. Það er enginn afsláttur veittur af búnaði sem er til þess fallinn að afstýra umferðaróhöppum og slysum og sparar augljóstlega fé. Með þeirri hvatningu sem hér er lögð til má stuðla að því að bifreiðar verði í auknum mæli útbúnar með sérstökum öryggisbúnaði. Og ég treysti því að fá góðan stuðning alþingismanna við þessi mikilvægu mál, það sem ég hér hef mælt fyrir og það mál sem mælt var fyrir fyrir helgi og mælist til þess, virðulegi forseti, að máli þessu verði vísað til efh.- og viðskn.

[14:09] Virðulegi forseti. Umferðarslys eru einhver sá mesti vandi sem við eigum við að glíma hér sem víða annars staðar og forvarnir á því sviði munu án efa skila sér ekki síður en aðrar forvarnir sem nú er svo mikil áhersla lögð á. Ég vil fagna sérstaklega málflutningi og tillögum sem komu fram í ræðu hv. 5. þm. Reykn., Rannveigar Guðmundsdóttur, og styð hana að öllu leyti í þessum tillöguflutningi og röksemdafærslu hennar. Ég vil einnig þakka þingmanninum fyrir að fara stuðningsorðum um þá þáltill. sem lögð var fram fyrir skömmu af þeim sem hér stendur. Það er enginn vafi að með öryggisbúnaði af því tagi sem getið er um í þessum tveimur tilfellum, mun ríkið spara útgjöld sín verulega þó að það tapi nokkrum tekjum í bráð. Ég gat ekki tekið eftir því í máli hv. þm. að fram kæmu hugmyndir, ágiskanir eða mat á því hversu mikið tekjutap ríkisins yrði en það munu aðeins vera örfáar milljónir sem ríkið verður af við það að missa gjöld af loftpúðum í bifreiðar. Það segir sig sjálft að ekki þarf að koma í veg fyrir mörg slys til þess að slíkar upphæðir skili sér að nýju. Ég ætla ekki að lengja umræðuna en lýsi aftur stuðningi mínum og fagna því sem hér hefur komið fram í dag varðandi öryggisatriði í bifreiðum og í umferðinni. Ég minni á það sem fram kom í máli mínu um daginn, að ríkið þarf að móta sér stefnu í bifreiðamálum, í málum er varða tekjuöflun, sölu og notkun bifreiða. Og mér þætti vænt um að eiga samstarf við aðra þingmenn um mál sem ég er með í undirbúningi, en það er stefnumótun ríkisins á þessu sviði. Með stefnumótun ríkisins á þessu sviði getur ríkisvaldið haft gríðarlega mikil áhrif. Það getur haft áhrif á þessi öryggisatriði sem hér hafa verið gerð að umtalsefni. Það getur sömuleiðis haft áhrif á val fólks á bílum með tilliti til umhverfismála og val á búnaði til þess að koma í veg fyrir mengun. Það getur haft áhrif á félagslegu sviði eins og kom fram hjá hv. þm., þannig að þeim efnaminni sé ekki haldið frá nauðsynlegum öryggisbúnaði. Fyrir þessu mun ég beita mér og fagna stuðningi og samstarfi við hvern þann sem vill undir þetta taka.

[14:13] Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. 11. þm. Reykv. að ég gerði ekki tilraun til að leggja mat á hvert tekjutap ríkisins yrði af samþykkt þessarar tillögu, reyndar minnar tillögu og þeirrar sem flutt var fyrir helgi. En ég gat þess að miðað við þær upplýsingar sem ég aflaði mér frá bifreiðaumboðunum virtist sem 3--5% seldra bifreiða á síðasta ári hefðu þennan búnað og um væri þá að ræða tekjur ríkisins af álögum á búnaði í þessu hlutfalli bifreiða. Það getur ekki verið um mikla fjármuni að ræða. Ég tek undir það með þingmanninum að þarna er um einhverjar milljónir að ræða. Þetta er ákvörðun um það að afla ekki tekna af þessum öryggisbúnaði og hvetja þar með til þess að hann verði í bifreiðum af öllu tagi eins og ég hef fyrir mælt og þá sérstaklega í þeim bifreiðum sem eru algengastar í innkaupum fjölskyldufólks.

[14:15] Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um endurskoðun á lagaákvæðum um vernd trúnaðarsambands fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra. Hún er á þskj. 454, 261. mál. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, Össur Skarphéðinsson, Jón Kristjánsson og Kristín Ástgeirsdóttir. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa nefnd sem hafi það verkefni að endurskoða gildandi lög um vernd trúnaðarsambands fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra. Við þá endurskoðun verði 53. gr. laga nr. 19/1991 skoðuð sérstaklega og lagt mat á það hvort þörf sé á frekari löggjöf sem miðar að því að tryggja aðstöðu blaðamanna og annars fjölmiðlafólks við starfa sinn, svo sem vernd þeirra gagna sem fjölmiðlamenn komast yfir, vernd starfsstöðvar þeirra o.fl. gegn rannsóknaraðgerð yfirvalda. Nefndin ljúki störfum fyrir 1. mars 1996. Forsaga þess að þetta mál er lagt fram er sú að blaðamaður Morgunblaðsins var kallaður til að bera vitni hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins í máli sem spannst út frá skrifum hans um endalok stórrar viðskiptasamsteypu, þ.e. Sambands íslenskra samvinnufélaga, og uppgjör á skuldbindingum við aðalviðskiptabanka þess, Landsbanka Íslands. Þar neitaði blaðamaðurinn að gefa upp nafn á heimildarmanni sínum. Rannsóknarlögreglan krafðist þess þá að héraðsdómur úrskurðaði að blaðamanninum væri skylt að gefa slíkar upplýsingar. Til að gera langa stöðu stutta var niðurstaða héraðsdóms sú að blaðamanninum væri skylt að koma fyrir dóm og bera vitni. Forsendur úrskurðarins voru þær að réttur blaðamanns til að halda heimildarmanni sínum leyndum skyldi víkja fyrir hagsmunum bankaeftirlitsins við rannsóknina á meintu trúnaðarbroti starfsmanna Landsbanka Íslands. Morgunblaðið kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem komst að gagnstæðri niðurstöðu, þ.e. að blaðamanninum bæri ekki að upplýsa um heimildarmenn sína fyrir dómi. Í VIII. kafla laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, er fjallað um vitni, mat og skoðun. Þar er kveðið á um að öllum sé skylt að koma fyrir dóm í opinberu máli og bera þar vitni. Þó vitnisburður teljist til réttlægri sönnunargagna í íslenskum rétti en önnur eru rökin að baki vitnaskyldu augljós. Vitnaskylda miðar að því að rétt niðurstaða komi í ljós og þar með vernd fyrir almenning. Frá þessari meginreglu eru undantekningar. Í 50.--55. gr. er fjallað um þá sem skorast geta undan vitnaskyldu eða er óheimilt að bera vitni fyrir dómi um ýmis atriði vegna tengsla við sakborning eða trúnaðar sem fylgir starfsskyldum þeirra. Í 53. gr. er fjallað um vitnaskyldu fjölmiðlamanna. Ákvæðið var lögfest árið 1991 og er það fyrsta sinnar tegundar í lögum um meðferð opinberra mála og var afgreitt af löggjafanum án teljandi umræðu eða athugasemda. Athyglisvert er að ekki var leitað álits Blaðamannafélags Íslands eða annarra slíkra samtaka. Greinin átti sér fyrirmynd í dönsku réttarfarslögunum. Annað sem er athyglisvert við þessa lagasetningu er að fyrirmyndin úr dönsku lögunum var lagagrein sem féll úr gildi sama ár og við Íslendingar lögtókum hana, þ.e. árið 1991. Fyrir danska þinginu lá nefnilega á þessum tíma frv. til laga um breytingu á umræddri grein sem gekk mun lengra í þá átt að vernda trúnaðarsamband blaðamanna eða fjölmiðlamanna við heimildarmenn sína. Í þeirri grein er kveðið á um að því aðeins verði blaðamaður að vitna um heimildarmenn sína að vitnisburðurinn hafi úrslitaáhrif varðandi rannsókn afbrots sem fjögurra ára fangelsisrefsing liggur við. Í hinu danska lagaákvæði segir einnig að við mat á mikilvægi vitnisburðar blaðamanns við rannsóknina skuli hagsmunir fjölmiðla af því að sinna hlutverki sínu ávallt hafðir í huga. Í 53. gr. eru viðurkenndar starfsskyldur fjölmiðlamanna um trúnað við heimildarmenn sína. Þetta ákvæði á sér hliðstæðu í siðareglum Blaðamannafélags Íslands þar sem segir í 2. gr., með leyfi forseta: Blaðamaður virðir nauðsynlegan trúnað við heimildarmenn sína. Þessi siðaregla er alþjóðleg í fjölmiðlun og eru um það ótal dæmi að fjölmiðlamenn hafa heldur sætt varðhaldi og öðrum refsingum en að brjóta þessa reglu. Í reglum um fréttaflutning Ríkisútvarpsins segir í 4. gr., með leyfi forseta: Virða ber trúnað við heimildarmenn, bæði að því er varðar nafnleynd þeirra og trúnaðarupplýsingar. Í framangreindri lagagrein eru ákvæði um undantekningar frá hinni almennu reglu um trúnað fjölmiðlamanna við heimildarmenn sína fyrir dómi. Annars vegar er kveðið á um að vitnisburðar sé krafist vegna afbrots sem ætla megi að varði þyngri refsingu en fésektum eða varðhaldi, enda sé vitnisburður nauðsynlegur fyrir rannsókn málsins og ríkir hagsmunir í húfi. Ekki er óeðlilegt að löggjafinn kveði með einhverjum slíkum hætti á um vitnaskyldu þessara starfsstétta. Hér ganga Íslendingar mun lengra í því að takmarka nafnleyndina en Danir því að dómstólar hafa frjálsara mat hér og minni kröfur eru gerðar um hve alvarlegt það brot er sem verið er að rannsaka hverju sinni. Hins vegar er kveðið á um að fjölmiðlamanni sé skylt að bera vitni vegna brots gegn þagnarskyldu í opinberu starfi enda sé vitnisburður nauðsynlegur fyrir rannsókn málsins og ríkir hagsmunir í húfi. Þrátt fyrir mikilvægi þeirrar þagnarskyldu verður að teljast óeðlilegt að binda fjölmiðlamenn sérstakri vitnaskyldu í slíkum dómsmálum. Það er eðli fjölmiðlastarfa að afla upplýsinga sem víðast að, afhjúpa spillingu og veita ríkisvaldinu aðhald. Skerðing á rétti fjölmiðlamanna til upplýsingaöflunar gerir þeim ókleift að gegna hlutverki sínu. Fjölmiðlamenn bera ábyrgð á birtingu efnisins samkvæmt m.a. meiðyrðakafla hegningarlaga, prentlögum og siðareglum en það er mikilvægt fyrir fjölmiðla í lýðræðissamfélagi að sem minnst höft séu lögð á sjálfa upplýsingaöflun þeirra. Mikilvægi frelsis við upplýsingaöflun sést best á því að líklegast er að almenningur í Bandaríkjunum hefði aldrei komist á snoðir um Watergate-málið ef blaðamenn Washington Post, Robert Woodward og Carl Bernstein, hefðu ekki getað tryggt heimildarmanni sínum fyllstu leynd. Minna má á að hérlendis hafa fjölmiðlamenn oft bent á mikilvægi þessa og á að enn eru engin lög til um upplýsingaskyldu hins opinbera og reglur og venjur um upplýsingar úr stjórnkerfinu eru óljósar og ósamstæðar, jafnvel svo að enn eru ekki tiltæk íslensk gögn um sögulega viðburði. Oftar en ekki verða gögn úr skjalasöfnum annarra ríkja því einu heimildir fjölmiðlamanna og sagnfræðinga um gang mála á Íslandi. Ég set stórt spurningarmerki við það hvort mál vegna brota á þagnarskyldu í opinberu starfi hafi þá sérstöðu umfram önnur dómsmál að þau verði ekki felld inn í þann almenna ramma sem tiltekinn er í 1. mgr. 53. gr. um alvarleg brot. Enga ámóta hugsun er að finna í 55. gr. um vitnaskyldu presta, lækna, lyfsala, sálfræðinga, félagsráðgjafa, lögfræðinga og endurskoðenda. Varpa má fram þeirri spurningu hvort andi lagaákvæðisins brjóti ekki í bága við þróun í nútímaréttarríkjum sem miðar að opnari stjórnsýslu og virkara aðhaldi fjölmiðla gagnvart stjórnvöldum en áður var. Í því tilliti bendi ég á dómaframkvæmd hjá Mannréttindadómstóli Evrópu varðandi 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, um rétt til að taka við og miðla áfram upplýsingum, sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994. Hugmyndin um að nauðsyn sé á því að þögn og leynd hvíli yfir embættisfærslum stjórnvalda byggist að mínu mati á úreltum sjónarmiðum. Hérlendis hefur ekki reynt á umrætt ákvæði 53. gr. fyrr en héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðaði 15. des. sl. að fyrrgreindum blaðamanni Morgunblaðsins væri skylt að bera vitni í tilteknu máli sem varðar meint brot á þagnarskyldu. Því máli var áfrýjað til Hæstaréttar eins og ég gat fyrr í máli mínu. Athyglisvert er að hefði blaðamaðurinn sætt sig við úrskurð héraðsdóms og borið vitni um heimildarmann fyrir dóminum má telja líklegt að hann teldist hafa brotið siðareglur Blaðamannafélags Íslands. Með því að hlíta úrskurði dómsins, sem felldur er á grunni umræddra ákvæða 53. gr., hefði blaðamaðurinn því orðið fyrir álitshnekki innan starfsstéttar sinnar og þrengt verulega starfsmöguleika sína við fjölmiðlun. Þá miða þvingunaraðgerðir gegn blaðamanninum í þessu tilviki að því að halda uppi trúnaðartrausti almennings á forustumönnum Landsbanka Íslands og því að bankaeftirlitið njóti trausts. Einnig er athyglisvert við dóminn að viðkomandi rannsókn beindist að banka í eigu ríkisins og með niðurstöðunni er sýnt að hagsmunir ríkisbankans eru mun betur tryggðir en hagsmunir einkabanka. Það er mál sem ástæða væri til að skoða sérstaklega hér á Alþingi. Ég hef orðið vör við þann misskilning að með dómi Hæstaréttar í máli blaðamanns Morgunblaðsins sé endanlega búið að skapa umgjörð um heimild blaðamanna til að halda heimildarmönnum sínum leyndum. --- Það er víðs fjarri. --- Sams konar mál geta komið upp aftur og aftur þar sem kemur í hlut dómstóls að meta hverju sinni hvort hagsmunir annarra, t.d. hins opinbera, séu það ríkir að leynd heimildarmanna verði hrundið. Í þessu tiltekna máli var mat héraðsdóms annars vegar og mat Hæstaréttar hins vegar misvísandi. Á fundi Blaðamannafélags Íslands, sem haldinn var 18. jan. sl., kom fram að þingsályktunartillaga þessi væri mjög þörf og reyndar nauðsynleg fyrir blaðamenn og þeir litu með eftirvæntingu til þeirrar umræðu sem væntanlega færi fram á Alþingi þegar hún kæmi þar til umfjöllunar. Á fundinum kom fram að réttur blaðamanna væri mun betur tryggður í nágrannalöndum okkar en hér á landi. Noregur, Danmörk og Bandaríkin voru sérstaklega nefnd í því sambandi. Mikilvægt er fyrir lýðræðið og frjálsa fjölmiðlun að fjölmiðlamenn njóti sömu eða sambærilegrar verndar samkvæmt lögum hér á landi og blaðamenn njóta í nágrannalöndum sem við berum okkur helst saman við. Það er grundvallarréttur fjölmiðlamanns að vernda heimildir sínar, réttur sem er virtur í öllum lýðræðisríkjum. Eðlilegt er að nefndin sem hér er lagt til að sett verði á laggirnar verði skipuð bæði lögfróðum mönnum og blaðamönnum. Henni er ætlað það verkefni að endurskoða sérstaklega 53. gr. laga nr. 19/1991, skoða önnur lagaákvæði sem fjalla um trúnaðarsamband fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra með tilliti til þess að styrkja starfsskilyrði þeirra, og skoða reglur um húsleit, símahleranir o.fl. í því sambandi. Nú eru fyrirhugaðar breytingar hjá Pósti og síma í þá veru að símtöl símnotenda verða skráð og þeim þar með gefinn kostur á að fylgjast betur með reikningum sínum og símtölum. Í framhaldi af því mætti spyrja hvort lögreglan hefði aðgang að slíkum upplýsingum í tengslum við rannsókn mála og þá hver réttur blaðamanns verði í því sambandi. Skoða þarf reglur um ábyrgð á efni prentaðs rits eða öðru efni sem birt er opinberlega. Er eðlilegt að blaðamaðurinn, sem hér um ræðir, hafi verið settur í þá stöðu að mæta fyrir dóm og gefa upp heimildarmann sinn á meðan ritstjórinn, ábyrgðarmaður blaðsins, sat hjá? Hvaða reglur eiga að gilda um hlutdeild þegar blaðamaður tekur við upplýsingum sem fengnar eru t.d. með trúnaðarbroti heimildarmanns? Í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur hefur verið hér á landi með lögum nr. 62/1992, er kveðið á um tjáningarfrelsi, rétt til að taka við upplýsingum og miðla þeim áfram. Við endurskoðun á hinu íslenska réttarástandi sem nefndinni er ætlað að fjalla um ber að hafa 10. gr. að leiðarljósi og það borið saman við réttarástand hjá öðrum þjóðum sem lengra eru komnar en við. Að öðrum kosti er hætt við því að mál af svipuðum toga og mál blaðamanns Morgunblaðsins verði lögð undir mælistiku dómaranna í Strassborg og við yrðum að sæta fyrirmælum þaðan. Ég tel að æskilegra verði að gefa nefndinni lengri tíma til vinnu sinnar en gert er ráð fyrir í tillögunni en flutningsmenn leggja þó ríka áherslu á það að nefndin skili af sér fyrir árslok 1996. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að málinu verði vísað til hv. allshn.

[14:30] Hæstv. forseti. Ég ætla að fjalla í örstuttu máli um þessa tillögu og þakka hv. 1. flm. fyrir það frumkvæði sem hún átti að samningu hennar. Öllum má ljóst vera að hér er um mjög spennandi og þarft mál að ræða sem varð til í kjölfar rannsóknar og dóma yfir blaðamanni. Hér er um grundvallaratriði í blaðamennsku að ræða, þ.e. rétt blaðamannsins til þess að virða trúnað við heimildarmenn sína. Eins og sjá má af hópi flutningsmanna er þar um fyrrv. blaðamenn að ræða, fólk sem hefur reynslu af því að vera í blaðamennsku og skilur því vel hver þörf er á tillögu um að hér verði breyting á lögum til þess að það sé alveg skýrt hver réttur fjölmiðlamanna er. Vert er að minnast þess að þegar stjórnarskráin var endurskoðuð, en þær breytingar urðu að lögum í fyrravor, var m.a. tekið á tjáningarfrelsi og skoðanafrelsi sem auðvitað er grundvallarréttur en að öðru leyti er lítið vikið að hlutverki fjölmiðla. Í þjóðfélagsfræðum er fjallað um fjórða valdið við hliðina á framkvæmdarvaldi, löggjafarvaldi og dómsvaldi. Öllum má ljóst vera að fjölmiðlar hafa gífurlega þýðingu og gífurleg áhrif í öllum samfélögum, eiginlega hvort sem þeir njóta þess frelsis og þeirra réttinda sem við gerum kröfum til í þeim ríkjum sem vilja kenna sig við lýðræði eða öðrum ríkjum svo við nefnum t.d. Kína. Þeir ófrjálsu fjölmiðlar sem þar eru hafa gífurleg áhrif vegna þess að menn lesa í gegnum þá stefnu stjórnvalda hvað er leyfilegt og hvað er ekki leyfilegt. En það má geta þess að í alþjóðasamþykktum á undanförnum árum, m.a. hjá Sameinuðu þjóðunum, og er mér þá t.d. í huga framkvæmdaáætlunin til að ná fram jafnrétti kynjanna, er mjög víða vísað til hlutverks fjölmiðlanna og til skoðanafrelsis og réttar fjölmiðla til þess að láta skoðanir sínar og þekkingu í ljós. Þessi hugsun er komin víða inn í alþjóðasáttmála en ég hygg að við eigum eftir að fylgja þeim miklu betur eftir inn í íslensk lög. Það eru tvær hliðar á þessu máli eins og öðrum. Annars vegar grundvallarréttur blaðamannsins sem m.a. er kveðið á um í siðareglum íslenskra blaðamanna. Í 2. gr. siðareglnanna segir, með leyfi forseta: ,,Blaðamaður virðir nauðsynlegan trúnað við heimildarmenn sína.`` Þetta er grundvallarregla allra þeirra sem vinna við fjölmiðla. Ef hægt á að vera að sinna því hlutverki að veita stjórnvöldum aðhald, sem er eitt af hinum stóru hlutverkum fjölmiðla, þarf að vera nauðsynlegt að geta varið heimildarmennina. Í greinargerð er einmitt rifjað upp eitthvert frægasta dæmi um slík mál, þ.e. Watergate-málið í Bandaríkjunum. Mér vitanlega hefur enn ekki verið sannað hver heimildarmaðurinn var sem kallaður var Deep Throat. Eflaust eru fjöldamörg dæmi um að embættismönnum hefur verið nóg boðið og hafa lekið til fjölmiðla mikilvægum upplýsingum þegar spillingin var orðin slík að mönnum fannst að eitthvað yrði að gera en stundum er slíkur leki í öðrum tilgangi. Annars vegar er nauðsynlegt að verja rétt fjölmiðlanna en hins vegar er nauðsynlegt að vernda borgarana fyrir fjölmiðlum og því hvað fjölmiðlar geta verið ósvífnir og raunar gengið langt í fréttamennsku sinni. Þetta þarf að hafa í huga. Ég get rifjað í því samhengi upp tillögur sem legið hafa fyrir hér á þingi en hafa ekki verið afgreiddar. Þar átti í hlut hv. fyrrv. þm. Gunnlaugur Stefánsson, klerkurinn fyrir austan, sem var hér á síðasta kjörtímabili. Hann lagði ítrekað fram tillögur um reglur um myndbirtingar og jafnvel bann við myndbirtingum þannig að margt er að athuga í þessu samhengi. Enda þótt hv. 1. flm. veki fyrst og fremst athygli á ákveðnu atriði er margt annað sem væri vert að athuga í þessu samhengi og ég varpa því fram hvort hér þurfi að verða til einhver samfelld löggjöf um fjölmiðla. Ég viðurkenni að ég þekki nægilega ekki til hvort menn hafa sett löggjöf um fjölmiðla í öðrum ríkjum m.a. til þess að vernda þennan rétt og skilgreina hlutverk fjölmiðla í samfélaginu eða hvort menn styðjast fyrst og fremst við stjórnarskrá eða aðildarreglur og hafa sótt rétt til með dómum. Það er íhugunarefni hvort rétt sé að setja slíka löggjöf en vissulega hefur löggjöf verið mjög forneskjuleg hér á landi, t.d. varðandi opinbera starfsmenn, hlutverk þeirra og þagnarskyldu og það hvernig þeir hafa verið ofvarðir með lögum þannig að það hefur verið erfitt að sækja til þeirra upplýsingar. Þetta vekur upp enn eina spurninguna um það hvað líður frv. um upplýsingaskyldu stjórnvalda sem samkvæmt nýjustu fréttum er einhvers staðar á leiðinni í kerfinu.  Hæstv. forseti. Ég ítreka að hér er um mjög gott mál að ræða sem kallar á spennandi umfjöllun í allshn. og ég hvet nefndina til þess að skoða það í þessu samhengi hvort ástæða sé til þess að setja löggjöf um hlutverk og rétt fjölmiðla.

[14:39] Virðulegi forseti. Ég hygg að með þessari till. til þál. sé hreyft máli sem nauðsynlegt er að Alþingi, löggjafarvaldið, og þá einkum og sér í lagi framkvæmdarvaldið fjalli mjög ítarlega um í ljósi nýrra tíðinda af meðferð mála af þessum toga og raunar eldri einnig þó að stundum hafi svipuð mál sem hafa komið upp varðandi trúnaðarsamband fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra farið lægra en það mál sem er sérstaklega tilgreint í fskj. með þessari þáltill. Ég held að það sé algerlega ljóst að það er nauðsynleg regla og raunar réttur sem þarf að vera til staðar af hálfu fjölmiðlamanna ef þeir eiga að geta sinnt starfi sínu af viti þannig að gagn sé að fyrir almenning í landinu að þeir njóti mjög víðtæks og almenns réttar varðandi trúnað við heimildarmenn sína. Gjarnan hefur það verið þannig í raun og sanni að yfirvöld hafa ekki gengið mjög hart í því að sækja fréttamenn til saka og kalla þá til dóms og laga til þess að upplýsa um þessi samskipti enda þótt réttur löggjafans og yfirvalda til þess sé allnokkur og þá sérstaklega er lýtur að stöðu opinberra starfsmanna. Ég fagna því mjög að tillaga af þessum toga sé komin fram en vil engu að síður undirstrika það eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi réttilega að þessi þáttur mála er aðeins einn af fjölmörgum sem lúta að samskiptum fjölmiðla og opinberra aðila og svo auðvitað aftur samskiptum þeirra gagnvart lesendum sínum, hlustendum eða áhorfendum. Til þess að halda því til haga í ljósi orða sem féllu af hálfu síðasta hv. ræðumanns, hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur, var þáltill. um samskiptareglur fjölmiðla og opinberra aðila þegar kemur að frásögnum af harmrænum atburðum eins og það var orðað samþykkt skömmu fyrir síðustu kosningar. Dómsmrh. var þar falið að skipa nefnd til þess að fara yfir þetta ferli. Ekki síst í ljósi nýorðinna atburða í því sambandi er orðið mjög brýnt að dómsmrh. setji þessa nefnd á laggirnar og atburðir af þeim toga hafa komið upp sem hafa gefið tilefni til þess að fjölmiðlar hefðu þurft að fara mun varlegar í sakir en þeir sumir hverjir hafa gert. Fórnarlömb slíks málflutnings og slíkra fjölmiðlafrétta hafa einmitt borið sig illa undan verklagi og vinnubrögðum einstakra fjölmiðla í því sambandi. Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að brýnt er að umræðan fái líka það vægi sem nauðsynlegt er, ekki síst í ljósi þess að maður áttar sig fljótlega á því við lestur verklagsreglna annars vegar fréttastofu Stöðvar 2 og Bylgjunnar og hins vegar Ríkisútvarpsins, hljóðvarps og sjónvarps, sem er að finna í fskj. með þáltill. að nokkur mismunur er á almennum verklagsreglum þegar kemur einmitt að þessum þætti mála og raunar segja dæmin sitthvað í því sambandi. Það liggur líka ljóst fyrir að ábyrgð fjölmiðla þegar kemur að birtingu frétta eða fréttatengds efnis, skýringa af ýmsum toga, þegar um er að ræða frásagnir óafngreindra heimildarmanna, ábyrgð fjölmiðla undir þeim kringumstæðum auðvitað eykst að sama skapi mjög verulega. Þá liggur ábyrgðin ef vegið er að einstaklingum á hendi viðkomandi fjölmiðils sem er ekki um að ræða ef viðkomandi heimildarmaður lýsir viðhorfum sínum eða upplýsingum undir nafni. Með öðrum orðum færist til ábyrgð við það eitt að heimildir eru frá ónafngreindum aðilum. Þetta leggur að sama skapi stórauknar byrðar og stóraukna ábyrgð á hendur fjömiðlum, ekki eingöngu vegna þess að þeir þurfa þá að svara fyrir þessar upplýsingar almennt, heldur líka að erfiðara er en ella að lesa úr því hvað er satt. Auðvitað er hárrétt, eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi, að til eru þau dæmi að ónafngreindir heimildarmenn reyni að koma á framfæri upplýsingum sem eru e.t.v. ekki sannleikanum samkvæmar heldur settar fram til þess eins að hrinda af stað ákveðinni rógsherferð gagnvart einstaklingum eða stofnunum. Aðalatriðið er þá ekki að hafa sannleikann með í för. Enn og aftur leggur þetta samskiptaferli fjölmiðla og ónafngreindra heimildarmanna fjölmiðlum á herðar það hlutverk að greina á milli þess sem hlutlægt er og hins vegar þess sem vænta má að ónafngreindir heimildarmenn vilji sérstaklega koma á framfæri vegna sinnar eigin stöðu. Þessi tillaga er því gott innlegg inn í þá víðtæku umræðu sem ég hygg að þurfi að fara fram í þjóðfélaginu og þá ekki síst í þessari stofnun hér. Auðvitað kemur þar ævinlega að sama þættinum, þ.e. með hvaða hætti hægt er að tryggja greiðara upplýsingaflæði frá opinberum aðilum til fjölmiðla og þar með þjóðarinnar. Þá vísa ég auðvitað til þess að árum og jafnvel áratugum saman hefur verið rætt um nauðsyn þess að koma frá Alþingi löggjöf sem tryggi ákveðna upplýsingaskyldu stjórnvalda er taki mið af hagsmunum almennings og að upplýsingar frá frá einni stofnun til annarrar séu með hliðstæðum hætti. Við þurfum að kalla mjög ákveðið eftir því og við eigum líka að ræða það. Ég hef enn ekki mótað mér skoðanir varðandi það hvort einhver ástæða sé til að skoða sérstaka löggjöf um fjölmiðla landsins. Ég hef ákveðnar efasemdir um það. Við þurfum að fara mjög varlega í slíka umræðu. En almenn umræða um fjórða valdið í okkar samfélagi er mjög brýn. Sú þáltill. sem hér er til umræðu er mjög mikilvægur þáttur í þeirri heildarumræðu sem þarf að fara fram um málið.

[14:48] Herra forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni um þetta mál. Það er ljóst af máli þeirra að það er tímabært og nauðsynlegt að hefja þá vinnu sem þeirri nefnd sem við leggjum til að sett verði á laggirnar er ætluð. Mér þykir aftur á móti slæmt að hæstv. dómsmrh. skuli ekki hlýða á þessa umræðu. Hann er fyrrv. blaðamaður og ætti að vita hversu brýnt það er að taka á löggjöfinni varðandi málefni og aðstöðu blaðamanna. Mig langar til að minnast á reglur um samskipti fjölmiðla og hins opinbera og ýmislegt fleira sem fram kom í umræðunni hjá þeim tveimur hv. þingmönnum sem tóku til máls. Ég vil líka minna á að fyrir þinginu liggur þáltill. um fjölmiðlastefnu þar sem gert er ráð fyrir vinnu varðandi þá þætti sem þar voru nefndir, þ.e. þáltill. sem varaþingmaður Þjóðvaka í Reykn., Lilja Guðmundsdóttir, er 1. flm. að og ég meðflm. Í Noregi hefur slík fjölmiðlastefna verið lögfest og var hún höfð til viðmiðunar við gerð fyrri þál. Aftur á móti langar mig, vegna þeirrar umræðu sem fór fram um rétt blaðamanna, að vitna í grein sem Ólafur Jóhannesson, prófessor og fyrrv. forsrh., ritaði í Úlfljót árið 1969 um prentfrelsi og nafnleynd. Þar kemur hann mjög víða að því hvernig tryggja beri trúnaðarsamband fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra. Hann segir þar, með leyfi forseta: ,,Nafnleyndarrétt blaðamanna á löggjafinn þrátt fyrir allt að viðurkenna skýrt og ótvírætt. Frá honum á ekki að gera aðrar undantekningar en almannahagsmunir krefjast. Þær undantekningar á að taka fram í lögum. En þrátt fyrir réttinn fer best á að blaðamenn sjálfir noti nafnleynd í hófi. Fastir blaðamenn ættu sem oftast að skrifa undir nafni. Það gefur hinu ritaða orði þeirra aukið gildi. Nafnleyndarréttur á ekki aðeins að taka til greina sem ritaðar eru í blað, heldur og til þeirra heimildarmanna blaðamanna er gefa þeim munnlegar upplýsingar. Hér á ekki aðeins að vera um rétt að ræða, heldur og skyldu til leyndar. Sá leyndarréttur og sú leyndarskylda á ekki að ná til blaðamanna einna, heldur einnig annarra sem vegna starfa sinna við útgáfu blaðs geta fengið vitneskju um höfund eða heimildarmann án þess að þeim sé frá því sagt, t.d. til setjara í prentsmiðju.`` Ólafur Jóhannesson ræðir í þessari grein um prentfrelsið og nafnleyndina. Þar kemur skýrt fram að prentfrelsi verður ekki án ábyrgðar og ekki verður nafnleynd án prentfrelsis. Það er ljóst að það verður að taka heildstætt á þessum málum. Ég vona að þessi þáltill. fái góða afgreiðslu í allshn. og nefnd sú sem tillagan gerir ráð fyrir verði sett á laggirnar og ljúki störfum fyrir árslok. Það er mjög mikilvægt fyrir starfsvettvang fjölmiðlamanna og blaðamanna.

[14:52] Virðulegi forseti. Hér er mjög sérstakt þingmál til umfjöllunar. Það er lagt fram að gefnu tilefni og sem viðbragð við opinberri umfjöllun um tiltekið mál. Því máli er nú lokið með dómi Hæstaréttar og ekki mikið um það að segja umfram það sem menn geta lesið sér til um í dómi Hæstaréttar. Ég vil hins vegar segja að ég er ósammála tillögugreininni í þessu máli. Ég er verulega ósammála því sem þar er lagt til, þ.e. að leggja fyrst og fremst áherslu á að verja og tryggja nafnleynd þannig að menn geti í skjóli nafnleyndar komið upplýsingum til fjölmiðlamanna. Við hljótum að setja löggjöfina þannig að við tryggjum eftir föngum að upplýsingar fari eftir löglegum leiðum, hvort heldur það er til fjölmiðla eða annarra aðila. Við getum ekki, eins og hér er lagt til, hvatt löggjafann til að setja lög til varnar lögbrotum. Oft og tíðum er það lögbrot að koma upplýsingum til fjölmiðla. Það er lögbrot t.d. í bönkum, Byggðastofnun eða öðrum slíkum stofnunum. Ég get ekki verið sammála því að við eigum að stuðla að því að auðvelda mönnum að brjóta lög. Við hljótum að útbúa löggjöfina þannig að menn hafi heimild til að koma upplýsingum á framfæri þegar ríkar ástæður eru fyrir hendi og geti þá notið nafnleyndar. Löggjöfin á með öðrum orðum að vera þannig að það geti verið löglegt, ef almannahagur krefst, að koma upplýsingum á framfæri. Þannig tel ég að nálgast eigi málið. Ég er sammála því að oft er nauðsynlegt að koma upplýsingum fram í dagsljósið sem haldið er leyndum. Ég bendi á, eins og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, að það vantar löggjöf um upplýsingaskyldu stjórnvalda. Við ættum að álykta um að slík löggjöf komi strax. Hún ætti líka að tryggja opinberum starfsmönnum eða öðrum, sem af einhverjum ástæðum búa yfir upplýsingum sem þeir telja nauðsynlegt að koma á framfæri, rétt til að gera það og njóta nafnleyndar ef mikið er í húfi. Menn ættu því að umorða tillögugreinina með þetta í huga. Þá finnst mér líka vanta í þessa tillögu ákvæði sem tryggir rétt borgaranna gegn fjölmiðlum og umfjöllun þeirra. Slíkt á þar fyllilega heima því fjölmiðlar eru oft og tíðum ósanngjarnir í garð einstaklinga sem þeir fjalla um, ef þeim býður svo við að horfa. Það er enginn hægðarleikur fyrir einstakling að verja sig gegn fjölmiðlum eða andæfa fréttaflutningi þeirra. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson þekkir það fár, á þeim tíma gengu fjölmiðlar allt of langt að mínu mati. Það undrar mig oft að heyra fréttir af rannsóknum mála hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins þar sem öll smáatriði eru rakin, jafnvel vitnisburður manna sem hafa verið yfirheyrðir þótt þeir hafi enn ekki verið ákærðir, hvað þá heldur að yfir þeim hafi verið felldur dómur. Hver er réttur þeirra sem þar eiga í hlut? Hver gætir réttar þeirra og þess að þeirra sjónarmið komi fram? Því miður finnst mér ég æ oftar verða var við slíkar fréttir sem eru bersýnilega komnar frá opinberri stofnun eins og Rannsóknarlögreglu ríkisins. Það má vel vera að menn komist að þeirri niðurstöðu eftir að hafa fjallað um málið að rétt sé að fjölmiðlar birti fréttir af gangi mála í rannsókn og tilgreini þar jafnvel meinta sakborninga. En þá verða menn að gæta þess að þeir geti komið sínum málstað á framfæri með jafngildum hætti. Mér finnst ekki eðlilegt að rekja í smáatriðum í fjölmiðlum mál sem er í rannsókn. Það kemur í ljós að lokinni rannsókn hvert mat ákæruvaldsins er. Komi til ákæru er það auðvitað fréttamál og fær þá umfjöllun sem slíkt. Mér finnst, virðulegi forseti, allt of mikil áhersla lögð á rétt blaðamannsins í þessari tillögu af því að það er ekki nema einn hluti málsins. Það eru miklu fleiri málsaðilar í þjóðfélaginu sem eiga í hlut í opinberri umfjöllun mála en fréttamennirnir einir. Ég hef tekið undir það að það er rétt og skylt að þeir hafi reglur til að geta gegnt sínu starfi. Það kann að vera rétt að hafa svona trúnaðarsamband sem hér er getið um en það verður líka að huga að rétti annarra sem koma að þessum málum og löggjafinn getur ekki að mínu viti tekið svona einhliða á þessu máli.

[15:01] Herra forseti. Andsvar gefur ekki langan tíma til að reifa málin enda var ég búin að flytja rök fyrir því að það er ærin ástæða fyrir að setja þessa vinnu í gang. Mér fannst gæta allmikils misskilnings á málinu hjá síðasta hv. ræðumanni. Það er eðli fjölmiðlastarfa að afla upplýsinga, afhjúpa spillingu og veita ríkisvaldinu aðhald. Skerðing á rétti fjölmiðlamanna til upplýsingaöflunar gerir þeim ókleift að sinna því hlutverki sínu. Þess vegna er þetta mikilvægt og sérstaklega í lýðræðisríkjum. Það sem hefur verið að gerast í öllum löndum í kringum okkur hefur verið í þá veru að tryggja rétt blaðamanna og fjölmiðlamanna til að halda trúnað við heimildarmenn sína. Ég get ekki farið nánar í þetta tímans vegna. En að sjálfsögðu mun nefndin sem sett verður á laggirnar til að fara í þá vinnu að tryggja þetta trúnaðarsamband í lögum, eins og ég vona að verði að veruleika, hafa umræðuna á Alþingi um þetta mál að leiðarljósi og til skoðunar, auk þeirra lagagreina sem snúa að fjölmiðlamönnum í þessu efni.

[15:02] Virðulegi forseti. Nefndin, sem mun starfa ef þetta verður samþykkt, mun fyrst og fremst hafa til hliðsjónar þá tillögugrein sem verður samþykkt. Það er nú það sem er kjarni málsins. Ég legg áherslu á að það þurfi að breyta henni til þess að útvíkka hlutverk hennar. Hún er of þröngt orðuð. Menn eiga að leggja áherslu á að breyta landslögum þannig að menn tryggi rétt almennings til upplýsinga hvort heldur það eru fjölmiðlar eða aðrir. Við eigum að tryggja upplýsingaflæðið með beinum hætti sem mest en ekki að gera leynilega þáttinn að aðalatriði málsins. Ef lýðræðisríki á að standa undir nafni verður það að byggjast á því að aðgangur að upplýsingum liggi sem beinast fyrir mönnum, almenningi og fjölmiðlamönnum samkvæmt lögum en ekki samkvæmt ólöglegum aðferðum.

[15:03] Virðulegi forseti. Ég skal nú ekki verða til þess að teygja þessa umræðu á langinn. Hins vegar vil ég undirstrika það sem ég sagði áðan að hér erum við vissulega aðeins að fjalla um einn tiltekinn þátt fjölmiðlunar og það hvernig löggjafarvaldið og fjölmiðlar sjálfir fara með þann þátt í sínum störfum frá einum degi til annars. Það er hárrétt hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni að vissulega er meginmálið það að tryggja almennan venjubundinn aðgang að upplýsingum sem fjölmiðlar síðan vinna úr og koma á framfæri til þjóðarinnar. Það hlýtur að vera hin venjubundna regla.Til þess að tryggja að sá framgangsmáti geti orðið almennur og hin venjubundna regla en heyri ekki til undantekninga þá gerum við það með því að ganga í það löggjafarstarf sem lýtur að upplýsingaskyldu stjórnvalda. Þessi þáttur máls er mjög afmarkaður og lýtur eingöngu að því hvort það beri að líta á það undir einhverjum kringumstæðum sem lögbrot að taka á móti upplýsingum. Það er ekki verið að fjalla um það hvort ólögmætt sé af hálfu einstaklinga að veita þessar upplýsingar heldur eingöngu hvort að fjölmiðlamenn geti tekið og unnið sitt starf með þeim hætti að taka á móti upplýsingum af þessum toga og notið ákveðinnar verndar löggjafarvaldsins í þeim þætti sinna starfa. Ég held að það sé nauðsynlegt að taka þetta mjög skýrt fram. Hvað varðar orðaræður um vernd einstaklinga og hugsanlega hópa gagnvart fjölmiðlum, þá er það að sönnu allt annar þáttur. Eins og ég gat um í fyrri ræðu minni rifjaði ég það upp að þingsályktunartillaga í þá veru var samþykkt hér á síðasta vori, fyrir síðustu kosningar. Það er mjög mikilvægt að einmitt sá þáttur sem er líka að sönnu mjög afmarkaður, fái nauðsynlega skoðun og nefndin sem þar um ræðir hefji störf hið allra fyrsta því eins og ég gat um þegar kemur að þeim þætti þá er nokkuð misjafnt hvaða vinnureglur og verklagsreglur fjölmiðlar viðhafa í þeim efnum. Siðareglur blaðamanna eru þar eitt, reglur um fréttaflutning útvarpsins eru annað og eins og getur í fskj. III, eru siðareglur fréttastofu Stöðvar 2 og Bylgjunnar það þriðja. Þar er nokkur mismunur á þegar kemur að því hvernig fara skuli með mjög viðkvæmar fréttir sem lúta að harmrænum atburðum, fréttir sem hugsanlega gætu valdið saklausu fólki eða þeim sem um sárt eiga að binda óþarfa sársauka eða vanvirðu ef ekki er rétt að staðið. Því miður hefur þróun mála orðið sú í seinni tíð að svona slysum, ef ég má orða það svo, í vinnubrögðum fjölmiðla hefur frekar fjölgað heldur en hitt og sum þeirra eru býsna slæm. Ég sat fyrir ekki margt löngu til að mynda ráðstefnu Samtaka um sorg og sorgarviðbrögð, Nýrrar dögunar, þar sem var fjallað um þessi mál. Þar áttu forsvarsmenn þessara samtaka orðastað við fréttastjóra Stöðvar 2. Tínd voru til ýmis tilvik þar sem augljóst var að fréttamenn höfðu gengið lengra en góðu hófi gegndi. Í hinni hörðu keppni um að vera fyrstur með fréttirnar hafði sú gullna regla gleymst að gæta þess að valda ekki saklausu fólki óþarfa sársauka. Þessi vinnubrögð þekkjum við erlendis frá. Ég held að þess sé skemmst að minnast, fyrir allnokkrum árum síðan raunar, þegar flugvél hrapaði í New York og sýnt var í beinni útsendingu frá tilraunum björgunarmanna að bjarga mannslífum úr straumharðri á sem var ísi lögð. Ég held að svona fréttaflutning viljum við Íslendingar ekki og viljum ekki yfir okkur kalla, því að þessir þættir eru hér kannski sýnu viðkvæmari en gerist úti í hinum stóra heimi sökum fámennisins, sökum þess hversu algengt það er að maður þekki mann og annan. Það er því kannski einkum og sér í lagi af þeim sökum sem við þurfum að stíga varlegar til jarðar en ella. Vissulega er það þannig að vel flestir fjölmiðlar gæta sín. En slysin eru hins vegar allt of mörg. Það leiðir aftur að því sem ég sagði hér áðan að þegar fjölmiðlar verða að hafa þann hátt á að sækja sér fréttir eftir óhefðbundnum leiðum, þ.e. frá ónafngreindum heimildarmönnum, leggur það aukaábyrgð á þessa sömu fréttamenn um að greina á milli þess sem réttast kann að vera og hins sem hugsanlega er komið á framfæri af einhverjum öðrum hvötum. Þá reynir á það hvort að fréttamennskan er hlutlæg, hvort hún sé ,,objektíf`` eða hvort hún sé hlutdræg, ,,subjektíf``. Það er því miður þannig að allt of margir fréttamenn hafa í seinni tíð fundið til þessa valds síns sem að sönnu er mjög mikið. Þeir hafa farið offari í því að fara fram með upplýsingar án þess að kanna til hlítar hvort þær séu á rökum reistar, þ.e. á vondu máli, virðulegi forseti, að ,,double tékka`` þær upplýsingar sem fram færu með þessum hætti. Það er mjög mikilvægt í allri fjölmiðlavinnu. Þó að afsaka megi margt með því að á íslenskum fjölmiðlum vinnur fátt fólk í samanburði við hina stóru fjölmiðla úti í heimi þótt tímapressan sé nákvæmlega sú sama, þá afsakar það ekki að hin almenna regla verður að vera sú að fréttamaður vandi vinnubrögð sín. Og hann þarf að vanda þau miklum mun betur þegar heimildarmenn eru ekki sjáanlegir heldur fela sig á bak við nafnleynd sem á stundum kann að vera nauðsynleg. Ég get að sönnu tekið undir það að hér er um að ræða eingöngu einn þátt af stóru og miklu máli sem ég held að við alþingismenn eigum að ræða miklum mun frekar. Ekki undir þeim formerkjum að koma böndum á prentfrelsi í landinu eða rétt fjölmiðlamanna heldur eingöngu til þess að við séum þátttakendur í þeirri viðamiklu umræðu sem á sér að sönnu stað í þjóðfélaginu um hlutverk fjölmiðla og þróun þeirra á allra síðustu árum. Þar hefur orðið bylting og henni er langt í frá lokið og þingmenn og löggjafarsamkundan mega ekki sitja þar eftir án þess að leggja orð í belg.

[15:13] Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga sem er á þskj. 497, um breytingu á lögum um gjald af áfengi. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Rannveig Guðmundsdóttir og Kristín Ástgeirsdóttir. Breytingin fjallar um að 8. gr. laganna orðist svo, með leyfi forseta: ,,Af innheimtu gjaldi skv. 3. gr. skal 1% renna í Forvarnasjóð. Tilgangur sjóðsins skal vera að stuðla að forvörnum gegn áfengis- og fíkniefnaneyslu. Styrki skal veita úr sjóðnum til forvarnastarfa á verkefnagrundvelli. Heilbrigðisráðherra skipar fjögurra manna sjóðstjórn. Fjármálaráðherra, menntamálaráðherra og dómsmálaráðherra tilnefna einn stjórnarmann hver en þann fjórða skipar heilbrigðisráðherra án tilnefningar og skal hann vera formaður stjórnar. Heilbrigðisráðherra setur nánari reglur um sjóðinn með reglugerð.`` Í greinargerð segir: ,,Hér er lögð til sú breyting á 8. gr. laga um gjald af áfengi, nr. 96/1995, að þær tekjur, sem renna í Forvarnasjóð og á að nota til forvarnastarfa gegn áfengisneyslu, megi einnig nota til forvarnastarfs gegn annarri fíkniefnaneyslu. Í júní á þessu ári voru samþykkt á Alþingi lög um gjald af áfengi. Þar er í 8. gr. kveðið á um að 1% af því gjaldi á áfengi, sem er innheimt skv. 3. gr. laganna, skuli renna í Forvarnasjóð. Tilgangur sjóðsins er að með framlögum úr honum skuli stuðla að áfengisvörnum. Heilbrigðisráðherra setti reglugerð um starfsemi Forvarnasjóðsins 3. október sl. Þar segir í 1. tölul. 5. gr. reglugerðarinnar að hlutverk sjóðsins sé ,,að styrkja forvarnastarf félagasamtaka og einstaklinga á sviði áfengisvarna á verkefnagrundvelli, svo sem fræðslustarfsemi og alls kyns áróður.`` Stjórn sjóðsins skal samkvæmt reglugerðinni auglýsa a.m.k. einu sinni á ári eftir umsóknum um styrki úr Forvarnasjóði. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 1996 er liðurinn 08-621 Áfengisvarnir og bindindismál. Þar er gert ráð fyrir að til áfengisvarnaráðs fari 9,1 millj. kr. Á sama fjárlagalið er lagt til að 40,9 millj. kr. fari til annarrar forvarnastarfsemi. Af þeim lið hefur nú þegar verið ráðstafað til forvarnastarfs um 12 millj. kr. samkvæmt ákvörðun Alþingis. Framlög til Forvarnasjóðs eru ekki sérmerkt í frumvarpi til fjárlaga en ætla má að tekjur sjóðsins séu undir liðnum 08-621. Eins og áður segir eru framlög úr Forvarnasjóði eingöngu ætluð til forvarnastarfs gegn áfengisneyslu. Þar er vissulega um þarft verk að ræða en í ljósi þess að neysla annarra ávana- og fíkniefna hefur stóraukist á undanförnum árum er nauðsynlegt að auka framlög til allrar forvarnastarfsemi. Í ljósi þess er hér lögð til sú breyting að heimilt sé að veita fé úr Forvarnasjóði til forvarnastarfsemi gegn áfengisneyslu og annarri fíkniefnaneyslu.`` Virðulegi forseti. Er hæstv. heilbrrh. í húsinu?

Hæstv. heilbrrh. er ekki í húsinu, nei. Vill hv. þm. að forseti geri ráðstafanir til að hæstv. heilbrrh. komi ef það væri mögulegt?

Tekur það ekki óskaplega langan tíma?

Það er hætt við því að það taki nokkurn tíma.

Er hæstv. fjmrh., hæstv. menntmrh. eða hæstv. dómsmrh. í húsinu?

Nei, það er nú bara enginn þeirra, því miður.

Það er slæmt.

Já.

Þessir hæstv. ráðherrar eiga að tilnefna fulltrúa í þá sjóðstjórn sem á að úthluta úr Forvarnasjóði sem samkvæmt lögum í dag má eingöngu úthluta fjármagni til forvarnaaðgerða gegn áfengisneyslu. Það hefur komið fram í ræðum undanfarið hjá hæstv. heilbrrh. og reyndar í umræðum um lögin um gjald af áfengi s.l. sumar að áætla mætti að þetta 1% gjald á áfengi gæfi á bilinu 20--30 millj. til forvarnastarfsemi. Það hefur ítrekað komið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar að þarna væri um tvöföldun framlaga til forvarnastarfsemi að ræða. Allt það fé sem kæmi í þennan sjóð væri hrein viðbót, ekki væri áætlað að skerða þau framlög sem áður hefðu verið. Nú er það svo að undir liðnum 08-621 Áfengisvarnir og bindindismál eru á fjárlögum 1995 29,5 millj. kr. Í ár eru undir þessum sama lið 40,9 millj. Þarna eru um hreina viðbót að ræða en hún er ekki nema rétt um 11 millj. Má því segja að áætlaðar tekjur af gjaldi af áfengi séu í raun mun minni en gert var ráð fyrir við afgreiðslu á lögum um gjald af áfengi. Það kom fram bæði hv. formanni efh.- og viðskn. og eins hjá hæstv. ráðherra að gert væri ráð fyrir tekjum upp á 20--30 millj. kr. sem væri hrein viðbót til forvarnastarfsemi. Við afgreiðslu fjárlaga í ár er, þrátt fyrir þetta ákvæði laga um gjald af áfengi og þrátt fyrir að búið sé að samþykkja reglugerð um starfsemi þessa sjóðs, hvergi í fjárlögum gengið frá því hvar má finna þetta sérstaka gjald. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef bestar frá heilbrrn. má gera ráð fyrir að þessi framlög eða þessi sjóður finnist undir þeim lið sem ég áður hef nefnt. Þaðan var samkvæmt ákvörðun síðustu fjárlaga úthlutað um 12 millj. kr. Óskipt er hins vegar 28,9 millj. Ég hafði gert mér vonir um að sá málflutningur sem hæstv. heilbrrh. hefur haft uppi um að það þyrfti að samræma forvarnastarfsemi í landinu yrði til þess að þessi sjóður, þar sem auglýsa þarf sérstaklega eftir umsóknum um framlög úr honum, þýddi að þarna væri tæki til að samræma forvarnaaðgerðir. Engu að síður er samkvæmt venju undanfarinna ára úthlutað styrkjum til ýmissa samtaka og félagasamtaka sem sjá um forvarnastarfsemi og hafa gert árum saman án þess að þurfa nokkurn tíma að skila skýrslu um árangur af sinni starfsemi eða hvernig henni er háttað. Með þessu er ég ekki að segja að starfsemi þessara félaga og samtaka sem fengið hafa framlög úr þessum forvarnasjóði sé eitthvað ábótavant eða hún hafi ekki skilað árangri. En það er lenska við afgreiðslu fjárlaga að þegar félagasamtök eða einstakir aðilar sækja um framlög frá ríkinu þurfa þeir ekki að færa rök fyrir því að vel hafi til tekist með fjárveitingu fyrra árs. Ég get því ekki séð að sú sjóðsstofnun sem þarna er um að ræða og skipulag þessarar starfsemi sé færð til betri vegar þrátt fyrir samþykkta reglugerð síðan í október sl., en þá skrifaði hæstv. heilbrrh. undir reglugerð sem fjallar um starfsemi þessa sjóðs. Nú er ljóst að þótt neysla áfengra drykkja sé verulegt vandamál og vissulega sé þörf á að skipuleggja forvarnastarfsemi þar umfram það sem gert hefur verið, að þá er önnur fíkniefnaneysla vaxandi vandamál í þjóðfélaginu. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að eftir alla þá umræðu sem átt hefur sér stað, nýlega yfirlýsingu þess efnis að hér eigi að halda fjölþjóðaráðstefnu um fíkniefnavandann og nýskipaða nefnd sem hæstv. heilbrrh. og að ég held hæstv. dómsmrh. standa að varðandi fíkniefnavandann og hvernig eigi að bregðast við, finnst mér einkennilegt að einu viðbrögðin sem maður sér á hv. Alþingi og á göngum þess eru hv. stjórnarliðar sem tipla um á tánum og passa sig á að koma ekki inn í þingsalinn til að taka þátt í umræðu um þetta mikilvæga mál. Að vísu eru á dagskrá mál frá stjórnarandstöðunni og maður hefur það sannarlega á tilfinningunni suma dagana að það séu haldnir sérstakir þingfundir á hv. Alþingi fyrir hv. stjórnarandstöðu. Ef stjórnarliðar eru yfirleitt í húsinu tipla þeir á tánum svo við verðum sem minnst vör við þá og fást alls ekki til að taka þátt í umræðu um málið. Þetta er slæmt og alls ekki í takt við þann vilja sem hæstv. forseti hefur margsinnis nefnt við okkur og við virðum að störf Alþingis verði markvissari og umfjöllun málaefnaleg. Ég hef ævinlega litið svo á að 1. umr. sé til þess að kynna meginrökin fyrir því máli sem flutt er hverju sinni og í það minnsta sé hægt að fara fram á að þeir hv. þingmenn sem skipa viðkomandi nefnd sem fjallar um málið sitji í sölum Alþingis og hlýði á umræðuna. Hér er í hæsta lagi einn hv. þm. úr hv. efh.- og viðskn. sem mun líklega fá þetta mál til umfjöllunar. En auðvitað er alltaf skammast yfir þeim sem þó mæta. Þetta er eins og þegar prestar tala yfir hausamótunum á þeim sem til kirkju mæta á sunnudögum, en hinir eru lausir við skammirnar. En þar sem ég veit að hv. stjórnarliðar lesa örugglega þingtíðindin til að skoða þau mál sem þeir fá til umfjöllunar í nefndum sínum, vænti ég þess að þeir reki líka augun í þessar skammir og láti þær sér kannski að kenningu verða. Aðalmálið er það að þetta frv. fái skjóta afgreiðslu í gegnum þingið. Ég tel afar mikilsvert að þar sem við höfum til úthlutunar rétt um 30 millj. kr. til forvarnastarfs, en það er allt sem við höfum á fjárlögum þessa árs sem Alþingi hefur samþykkt, að þá fái þetta mál skjóta afgreiðslu í gegnum þingið svo hægt sé að nýta þetta fjármagn til forvarnastarfsemi gegn vímuefnaneyslu almennt. Sérstaklega í ljósi þess að við höfum fengið í hendur skýrslu sem sýnir okkur svo ekki verður um villst að neysla fíkniefna hefur færst neðar í aldurshópa og má jafnvel finna dæmi þess að 11 og 12 ára börn neyti fíkniefna annarra en áfengis. Þess vegna tel ég afar mikilsvert að hægt sé að skipuleggja öfluga forvarnastarfsemi þar sem starfsemi félagasamtaka, frjálsra félagasamtaka og opinberra stofnana sé samræmd. Við náum engum árangri með vinnu okkar nema þar sé um samræmda starfsemi og aðgerðir að ræða. Ég óska eftir því að þessu máli verði vísað til hv. efh.- og viðskn. þar sem það á heima vegna þess að þarna er fjallað um lög um gjald af áfengi, en jafnframt að hv. efh.- og viðskn. vísi því til heilbr.- og trn. til umsagnar og málið komi síðan til 2. umr.

[15:25] Vegna orða hv. þm. vill forseti taka fram að það eru ekki beint haldnir sérstakir fundir í þinginu vegna frumvarpa eða þingsályktunartillagna stjórnarandstöðunnar, heldur hefur forseti reynt að taka á dagkrá frumvörp og þingsályktunartillögur þingmanna ekkert síður en málaskrá ríkisstjórnar. Það hefur tekist það vel að sennilega bíður ekkert mál að þessum þingdegi loknum.

[15:26] Virðulegi forseti. Ég tek undir þau orð flm. að þessa dagana sitja fyrst og fremst stjórnarandstöðuþingmenn í þingsal. Ég geri mér grein fyrir því að það er hárrétt sem forseti nefndi að það er góður vilji til að setja þingmannamál á dagskrá, en staðreyndin er eflaust sú að það eru fyrst og fremst stjórnarandstöðuþingmenn sem flytja þingmannamálin. Það er umhugsunarefni að í gær sátum við í þingsal og stjórnarliði flutti mál um tímamun. Annar stjórnarliði andmælti málinu en þeir sem sátu í salnum voru stjórnarandstæðingar. Virðulegi forseti. Ég tek til máls út af frv. til laga um breytingu á lögum um gjald af áfengi. Ég er meðflm. að þessu máli og styð heils hugar það sem fram kom í máli flm. um mikilvægi þess að breyta grundvellinum fyrir úthlutun eða styrkjum sem veittir eru úr þessum sjóði til forvarnaverkefna vegna þess að það er mikilvægt að þurfa ekki að greina á milli hvort vandinn er áfengisvandi eða annar vímuefnavandi. Ég geri hins vegar ekki lítið úr því að veita þurfi fjármagn til áfengisvarna. Í raun ætti að vera möguleiki á að veita fjárhæð eins og þeirri sem hér er fjallað um til áfengisvarna og annarri eins til vímuefnavarna miðað við umfjöllun um málið í sölum Alþingis. Við erum reyndar mjög upptekin af vímuefnavandanum í dag og það er full ástæða til og mikilvægt að öflug umræða eigi sér stað um allt þjóðfélagið eins og hér á Alþingi, að allir reyni að leggja sitt af mörkum til að átta sig á hvað sé til ráða. Þar sem við erum að fjalla um sjóð sem á að vera forvarnasjóður til áfengisvarna vil ég nota tækifærið til að segja frá frétt sem ég heyrði á bresku fréttastöðinni BBC í haust. Hún var á þá lund að í skýrslu sem þá var verið að kynna í Bretlandi kom fram að tíu sinnum fleiri ungmenni létust af völdum áfengisneyslu en af völdum vímuefnaneyslu. Þessi frétt var mjög sláandi og óhugnanleg og hún kom mér mjög á óvart. Ég hefði einmitt haldið að þessu væri öfugt farið. Það mátti líka lesa úr viðbrögðum þeirra sem fjölluðu um skýrsluna og talað var við í fréttatímum þetta kvöld sem ég hlustaði á fréttir á þessari ágætu stöð að þessar upplýsingar virtust koma þarlendum jafnmikið á óvart og mér. Þess vegna lít ég svo á að þessi tillaga sé ekki flutt í þeim tilgangi að láta deigan síga í baráttunni við áfengisneyslu ungmenna, síður en svo. Það er full ástæða til að minna á mál eins og landabrugg og aðgang unglinga að því efni. Í raun og veru þarf að taka mjög á í öllum forvörnum og fræðslu í þessu máli sem og öðrum. Það er hins vegar alveg ljóst að það er erfitt að aðskilja þessi mál, þ.e. neyslu vímugjafanna, áfengis og annarra efna. Baráttan gegn þessari vá þarf að vera markviss og það þarf að nýta mjög vel það fjármagn sem lagt er til forvarnaaðgerða. Mér hefur hins vegar fundist nokkuð óljóst, virðulegi forseti, hvaða fjármunir renna í forvarnasjóðinn eða réttara sagt hvaða fjármunum á að verja til forvarnastarfa. Í umræðu um fjárlög fyrir jól var þess gjarnan getið að auka ætti mjög framlag til forvarnastarfa, að meira fjármagn yrði til umráða í þessu skyni en áður. Samkvæmt þeim tölum sem við, nokkrir fulltrúar úr félmn., reyndum að lesa út úr fjárlögunum gátum við ómögulega fundið annað en þarna væri bara um örlitla hækkun að ræða, e.t.v. 10 millj. Þetta voru mun lægri tölur en rætt hefur verið um í þessum ræðustól. Ég tek því líka undir það með framsögumanni að það er mjög miður fyrir okkur sem erum að reyna að átta okkar á þessum málum og viljum leggja góðum stjórnvaldsaðgerðum lið að ráðherrar sjái sér ekki fært að vera viðstaddir umræðuna. Í mörgum tilvikum fá mál einmitt góða og málefnalega umfjöllun í sambandi við þingmál af þessu tagi, oft miklu málefnalegri og á öðrum nótum en þegar verið er að rjúka til út af umdeildum aðgerðum ríkisstjórnar og afmörkuðum þáttum þegar svo ber undir. Þessar tölur sem ég er að vísa til voru aðrar en þær sem heilbrrh. gaf upp og það væri mjög áhugavert fyrir okkur að fá að vita hve mikið nýtt fjármagn kæmi í þennan sjóð og almennt til forvarnastarfa áfengis- og vímuefna. Þessi spurning er alls óháð því að ég tel rétt að vera með einn sjóð svo að hægri höndin viti hvað sú vinstri gerir. Það vekur líka til umhugsunar um ýmsar upplýsingar sem hafa komið fram frá ríkisstjórninni um aðgerðir. Þar er margt mjög gott að heyra og ég tek undir ýmislegt sem þarna hefur verið gert og vil hrósa því sem vel hefur verið gert. Þar nefni ég fyrst framlag menntmrh. til Félags framhaldsskólanema. Mig minnir að 3 millj. hafa verið veittar til svokallaðrar jafningjafræðslu. Þetta var góð aðferð, þetta var gott mál og miklu betra en 3 millj. gefa til kynna. Með þessu er verið að virkja unga fólkið. Það er verið að vekja það til umhugsunar um meðbræður sína, ungt fólk á sama aldri og það er verið að fá þau til aðgerða. Það flytur umræðuna til þeirra sjálfra og það kveikir spurningar í þeirra eigin huga, hvernig viljum við viðhafa þessa hluti og hvernig viljum við ná til félaga okkar. Það vill svo til að ég þekki mjög vel nokkur þeirra ungmenna sem hafa farið í jafningjafræðsluna. Þau eru mjög upptekin af því að verða til liðs og þau hafa verið með frjóar hugmyndir til þess að beita sér í þessu mikilvæga máli. Þarna vil ég nota tækifærið og hrósa menntmrh. fyrir mál sem var ekki svo stórt um leið og þetta var gert en sem vefur utan á sig og verður mjög gott og kannski miklu stærra en hann gerði sér grein fyrir þegar hann veitti 3 millj. til þessa verkefnis. Margt annað finnst mér hins vegar óljósara. T.d. hef ég heyrt um nefndaskipan á vettvangi dómsmrh. Ég átta mig alls ekki á um hvað sú nefnd mun fjalla eða hvaða verkefni verða á verksviði hennar. Einnig hef ég heyrt tilkynningu frá heilbrrn. um ákveðna upplýsingamiðstöð til foreldra sem starfrækt verður hjá barna- og unglingageðdeildinni. Þar hef ég t.d. allt aðrar upplýsingar um hvar slík ráðgjafarstöð eða upplýsingamiðstöð ætti að vera og kom mér mjög á óvart að það hefði þótt henta að setja hana niður nákvæmlega þarna um leið og ég tek undir það hversu mikilvægt er að vera með öfluga ráðgjafarmiðstöð eða upplýsingamiðstöð af þessu tagi. Ég er samt ekki í nokkrum vafa um að þær hugmyndir sem hafa komið fram eru um margt góðar en þær eru óljósar. Alþingi tók þessi mál til mjög góðrar og málefnalegrar umræðu í desember. Sú umræða var góð og það sem var mikilvægast þar var að þeir ráðherrar sem koma að málinu og sem þessi mál heyra undir voru allir viðstaddir og tóku þátt í umræðunni. Það skapaði málefnalegar samræður milli þingmanna og ráðherra sem þyrfti að vera miklu meira af og er allt of lítið af í þessum sal. Ég vildi óska þess, virðulegi forseti, að við gætum oftar komið af stað góðri umræðu um mörg mál sem skiptir miklu máli að þjóðin viti að við tökum til umræðu á Alþingi. Ég harma að sú umræða sem þá fór fram fékk tiltölulega litla athygli út á meðal þjóðarinnar og það hefur verið mjög mikilvægt að koma því til skila að við ræðum þessi mál og við viljum öll takast á við þetta vandamál og taka höndum saman hvort heldur er í stjórn eða stjórnarandstöðu um að ná árangri í þessu stóra máli sem fíkniefnavandinn er. Virðulegi forseti. Mér finnst því mjög mikilvægt að fylgja þessu máli eftir sem við hófum í desember. Mikið hefur verið að gera hjá ríkisstjórninni og sumt er alveg ljóst fyrir okkur að er gott mál, annað er óljósara eins og ég sagði áðan. Það er tillaga mín, og ég mun fylgja henni eftir og hef þegar gert það við formenn viðkomandi nefnda, að heilbr.- og félmn. Alþingis efni til sameiginlegs fundar þessara tveggja nefnda og kalli þar eftir að forsvarsmenn ráðuneytanna sem koma að vímuefnavandanum mæti á slíkum fundi hjá nefndunum sameiginlega og fari yfir það hvað er á döfinni hjá ráðuneytunum, í ráðuneyti menntamála, í ráðuneyti heilbrigðismála og í ráðuneyti félagsmála. Menntmn. gæti komið að þessum málum en afleiðingar þessara mála heyra undir heilbr.- og trn. Hugmynd mín hefur fengið mjög góðar undirtektir formanna og ég mun þess vegna óska eftir því að slíkir fundir geti orðið og við fáum áfram mjög gott samstarf við ráðuneytin sem um þessi mál véla. Alþingi geti þess vegna haldið áfram að vera aðili sem með ríkisvaldinu lætur sig þessi mál varða og það verði hlustað á sjónarmið okkar hvort heldur er í stjórn eða stjórnarandstöðu um hvað betur megi fara og að við sýnum það virkilega að við ætlum að taka saman á þessu máli og þetta er eitt af þeim málum sem mun ekki verða stjórnar- og stjórnarandstöðumál, og þá legg ég áherslu á andstöðumál, nema því aðeins að ríkisvaldið láti deigan síga í málinu.

[15:38] Virðulegi forseti. Ég kem til að þakka sérstaklega fyrir ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur sem ég veit að þekkir þessi mál og þekkir þann vanda sem við er að etja bæði af störfum sínum sem þingmaður og sem ráðherra á sínum tíma. Ég tek sérstaklega undir þá tillögu hennar að nefndir heilbrigðis- og félagsmála hittist og auðvitað mætti þar koma inn í inn í menntmn. til þess að fjalla um þennan vanda sameiginlega og hvernig hægt er að samræma þær aðgerðir sem þarf að fara í. Við megum heldur ekki gleyma einum þætti sem oft vill verða út undan í umræðunni og það er meðferð ungra afbrotamanna sem hafa leiðst út í afbrot vegna fíkniefnaneyslu. Ungmenni eru sakhæf 15 ára og þess vegna er um unglinga að ræða sem brjóta af sér og um þeirra mál er fjallað. Ég vil aðeins ítreka að við þurfum á því að halda að það fjármagn sem er sýnilegt á fjárlögum til forvarnastarfsemi megi nýta hvort heldur sem er til forvarnastarfsemi vegna áfengisneyslu eða annarrar vímuefnaneyslu.

[15:41] Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um miðlun upplýsinga um réttarstöðu fólks í vígðri og óvígðri sambúð en flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir og Kristín Halldórsdóttir. Tillgreinin felst í því að ályktað er að fela dómsmrh. að láta gera fræðslubækling um réttarstöðu fólks í vígðri og óvígðri sambúð. Þetta er ákaflega einföld tillaga en að baki hennar býr mikil nauðsyn. Þessi tillaga hefur verið flutt tvisvar áður af okkur kvennalistakonum, en hefur því miður ekki náð fram að ganga. Hins vegar er mikil nauðsyn á því að þessari tillögu verði komið í framkvæmd vegna þess að þess eru ótal dæmi og alveg ótrúlega mörg að fólk virðist í fyrsta lagi ekki gera sér grein fyrir því hvaða munur er á hjónabandi og óvígðri sambúð. Það er það fyrsta. Síðan er þess einnig að gæta að hvort sem fólk er í hjónabandi eða óvígðri sambúð virðist fólk ákaflega lítið hafa kynnt sér réttindi og skyldur sem fylgja hvoru sambúðarforminu fyrir sig. Lögum samkvæmt virðist enginn hafa tekið það að sér að fræða fólk almennilega um réttindi og skyldur í hjónabandi eða óvígðri sambúð. Það er ekki öðruvísi en fólk kynni sér viðkomandi lagagreinar að hægt er að átta sig á þessu. Auðvitað fræða prestar fólk að einhverju leyti þegar um það er að ræða að fólk ætli að gifta sig en staðreyndin er sú eins og margoft hefur komið fram við hjónaskilnaði, við sambúðarslit, við lát maka og annað það sem upp kann að koma í hjónabandi að fólk er ótrúlega óupplýst um rétt sinn. Eins og ég nefndi felur tillagan fyrst og fremst í sér að fela dómsmrn. að semja slíkan bækling. Hér er um mjög einfaldan bækling að ræða sem ætlunin er að liggi frammi hjá prestum, hjá dómurum, sem hafa réttindi til þess að gifta fólk, eða á Hagstofunni eða þar sem fólk skráir sig í óvígða sambúð eða hjá forstöðumönnum safnaða og öðrum þeim sem koma nærri þessu máli. Hæstv. forseti. Ég hygg að með bæklingi af þessu tagi, sem öllum sé aðgengilegur, megi koma í veg fyrir ýmiss konar vandræði. Ég get aðeins gripið niðri í greinargerðinni til þess að skýra betur við hvað er að fást en þar segir: Algengt er að upp komi vandamál í sambandi við eignalegan og fjárhagslegan rétt fólks við sambúðarslit eða andlát annars aðilans í vígðri eða óvígðri sambúð. Við slíkar aðstæður kemur oft í ljós að það sem fólk hélt að væri réttur þess er það alls ekki. Þessar ranghugmyndir, sem á lagamáli eru kallaðar lögvilla, eru sennilega tilkomnar vegna nokkurra lagaákvæða sem til eru um óvígða sambúð og snerta tryggingalög, skattalög og lög um húsaleigusamninga. Reyndar er þess að geta að víðar í lögum er minnst á óvígða sambúð, m.a. höfðum við til meðferðar í félmn. breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Vegna þess að ég minnist á það vil ég rifja upp að í greinargerð frv. var að finna ábendingu frá félmrn. um nauðsyn þess að setja lög um óvígða sambúð. Það er einungis að finna skilgreiningar á réttindum og skyldum þeirra sem eru í óvígðri sambúð í ýmsum lagabálkum en heildstæð löggjöf um óvígða sambúð er ekki til. Ég kom þessari ábendingu til hæstv. dómsmrh. sem hafði um það góð orð að koma henni áfram til þeirrar nefndar sem er að endurskoða sifjalögin og vonandi verða einhverjar úrbætur hvað þetta varðar. Einnig hefur verið boðað að von er á frv. inn í þingið sem víkur að sambúð samkynhneigðra sem snertir þetta mál líka og þarf þá að taka inn í þennan bækling ef það lagafrv. nær því að verða samþykkt á þessu þingi sem ég vona svo sannarlega að verði vegna þess að þar er þörf úrbóta. Í framhaldi af þessu ætla ég að víkja að því sem fram kemur í greinargerð um þann mun sem er á vígðri og óvígðri sambúð. Í greinargerðinni segir: Munurinn á hjónabandi og óvígðri sambúð er í aðalatriðum þessi: Í óvígðri sambúð eru engar reglur um helmingaskipti eigna og skulda. Enginn erfðaréttur er milli sambúðarfólks. Enginn réttur er til setu í óskiptu búi. Engin gagnkvæm framfærsluskylda er fyrir hendi. Við þetta er auðvitað að bæta því sem ekki er nefnt í þessari upptalningu sem er yfirráðaréttur yfir börnum sem er ákaflega vandmeðfarið mál þegar um sambúðarslit er að ræða og þar er ákveðinn munur á þeim sem eru í hjónabandi eða óvígðri sambúð. Hæstv. forseti. Ekki er ástæða til að vera með málalengingar um þetta. Þörfin er ótvíræð. Ég leitaði til dómsmrn. nýlega og spurðist fyrir um hvort einhverjar upplýsingar væru þar handhægar um hjónaband og óvígða sambúð og fékk það svar að engar upplýsingar lægju þar frammi aðrar en það sem er að finna í lögum. Ég ætlaði líka að leita upplýsinga hjá Fjölskylduþjónustu kirkjunnar en þar svaraði bara símsvari þannig að ég veit ekki hversu aðgengileg sú þjónusta er. Það kann að vera að þar hafi verið teknar saman einhverjar upplýsingar en þær voru mér ekki aðgengilegar þegar eftir var leitað. Ég hygg að það sé alveg ótvírætt að þörfin á þessum bæklingi sem við viljum svo gjarnan sjá er mikil og ekki síst gagnvart því unga fólki sem í hverjum mánuði gengur í hjónaband eða skráir sig í óvígða sambúð.

[15:49] Herra forseti. Ég fagna því að þessi till. til þál. er komin fram í þinginu. Ég tek undir þá miklu nauðsyn sem er á því að gerður verði fræðslubæklingur um réttarstöðu fólks í vígðri og óvígðri sambúð. Ég þekki að ótrúlega mikil vanþekking er hjá almenningi um réttarstöðu sína bæði í vígðri og óvígðri sambúð. Ég þekki það mjög vel frá fyrra starfi mínu þar sem fólk kom iðulega til mín til að leita ráða við fráfall maka og einnig ef mikil veikindi voru hjá fjölskyldum. Við fráfall maka kom oft í ljós að fólk hafði ekki hugmynd um réttarstöðu sína og oft var mikill misskilningur á ferðinni. Eins og kemur fram í greinargerð flutningsmanna þáltill. er löggjöf oft mjög misvísandi, sérstaklega hvað varðar tryggingalöggjöfina. Þar er rétturinn meiri en í annarri löggjöf, sérstaklega hvað varðar óvígða sambúð. Í greinargerðinni segir að hafi sambúð varað í a.m.k. tvö ár eða hafi sambúðarfólk átt barn saman á það sama rétt og fólk í vígðri sambúð. Þar sem ég sé að þessi þáltill. hefur verið lögð fram tvívegis áður og þetta er þarna inn í greinargerð áreiðanlega frá því að hún var lögð fram fyrr þá langar mig til að leiðrétta þetta því það hafa orðið breytingar á almannatryggingalögunum. Í almannatryggingalögum, nr. 117/1993, varð breyting þar á og rétturinn aukinn, þ.e. að hafi fólk verið í sambúð í eitt ár öðlast það sama rétt. En það er bara til að auka þá misskilninginn því að margt fólk telur að það eigi sama rétt hvað varðar eignir og ýmsa aðra hluti og miðar þá við tryggingalöggjöfina. Ég hef t.d. lagt það til þegar fólk hefur komið til mín og leitað ráða að fólk láti skrá sig bæði fyrir húseignum, bifreiðum og þeim eignum sem það á í sameiningu. Ég legg áherslu á að engar heildarupplýsingar eru til um réttarstöðuna, enginn bæklingur og það var yfirleitt ekki hægt að vísa fólki á neinn ákveðinn stað til að leita heildarupplýsinganna. Þegar fram undan er lögfesting á því að samkynhneigðir eigi sama rétt og gagnkynhneigðir hvað varðar sambúð tel ég enn þá meiri ástæðu til þess að farið verði í að útbúa fræðslubækling af þessu tagi og það yrði þá gert um leið og réttarstaða samkynhneigðra verður tryggð. Þessir bæklingar mættu liggja frammi á þeim stöðum sem tilteknir eru í greinargerðinni en einnig á sjúkrahúsum, sýsluskrifstofum og mun víðar þar sem upplýsingar og bæklingar frá hinu opinbera liggja frammi. Í þessu sambandi langar mig til að benda á að árið 1981 var samþykkt á Alþingi þingsályktun um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð. Hún fólst í því að gerð yrði könnun á réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð og einnig að sett yrði nefnd á laggirnar til að gera tillögur um hvernig réttindum þess verði best fyrir komið, sérstaklega með tilliti til eignarréttar og erfðaréttar. Eins og segir í þingsályktuninni: ,,Nefndin skal hraða störfum sem kostur er og skila álitsgerð og tillögum áður en næsta reglulegt Alþingi kemur saman.`` Þetta var 17. febr. 1981 og þetta er þingsályktunartillaga sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir flutti á þingi það ár. Ekkert hefur komið út úr þessari vinnu og ég ítreka að farið verði í þá vinnu sem hér er lögð til. Það er orðið tímabært að eitthvað komi út úr þessari nefndarvinnu ef nefndin hefur þá einhvern tímann verið sett á laggirnar og farið í þessa vinnu. Ég ítreka að þetta er mjög mikilvægt mál og yrði til mikilla hagsbóta fyrir alla þá sem þurfa að kynna sér réttarstöðu sína en þeir eru alls ekki svo fáir eins og augljóst er.

[15:55] Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir innlegg hennar í umræðunni og þær upplýsingar sem komu fram í ræðu hennar. Eins og kemur fram í þskj. var greinargerðin birt óbreytt en að sjálfsögðu hefði verið ástæða til að gera hana nákvæmari. Ýmsar lagabreytingar hafa orðið sem snerta þetta mál en sem breyta ekki inntaki tillögunnar. Sannleikurinn er sá að það er nánast að æra óstöðugan að elta uppi breytingar á almannatryggingalögunum, þeim er breytt á hverju einasta ári. Eins og ég nefndi reyndar í framsögu minni hafa víðar orðið breytingar eins og á lögunum um félagsþjónustu sveitarfélaga þar sem um það var að ræða að jafna rétt milli fólks í hjónabandi og óvígðri sambúð. Ég tek undir það sem kom fram í ræðu hv. þm. að maður rekur sig ótrúlega oft á að það er sérstaklega algengt að konur eru ekki skráðar fyrir eignum. Ég get upplýst það til gamans að ég hef haft þá reglu ef ég hef tekið lán eða eitthvað slíkt að fá konur til að skrifa upp á þau með mér sem ábyrgðarmenn. Þá kemur ótrúlega oft í ljós að þær halda að þær séu skráðar fyrir eignunum af því að þær hafa skrifað undir kaupsamninga eða slíkt en þær eru það bara ekki, þetta þarf að gera formlega. Þetta þurfa konur auðvitað að athuga hvort sem þær eru í hjónabandi eða í óvígðri sambúð. Það er hárrétt sem fram kom hjá hv. þm. varðandi þá þingsályktun sem rætt var um að ég hygg að henni hafi því miður ekki verið fylgt eftir. Þó vil ég ítreka það sem ég sagði áðan að það er nefnd að störfum sem er að fara í gegnum sifjalög. Ætli það séu ekki um tvö eða þrjú ár síðan gerðar voru miklar breytingar á lögum um hjónaband þar sem m.a. var rætt um upplýsingaskyldu hjóna þeirra í milli. Var gert hálfgert grín að því að nú þyrftu karlmenn að segja konunum sínum hvað þeir ættu mikla peninga og að upplýsa slíka hluti. En þarna voru gerðar allnokkrar breytingar. Það væri gaman að vita hversu upplýst fólk er um þær. Það er nefnilega galli á stjórnkerfi okkar að við erum sífellt að samþykkja ný lög og eins og kom fram í mati Sameinuðu þjóðanna á réttarstöðu kvenna hér á landi, þ.e. formlegum réttindum kvenna, þá stöndum við best allra kvenna í heiminum hvað varðar þessi formlegu réttindi en svo blasir við okkur að lögunum er bara ekki framfylgt, þau eru ekki kynnt og þeim er ekki framfylgt. Það dugir ekki að birta lög og reglur í Stjórnartíðindum og Lögbirtingarblaðinu og í slíkum ritum, það þarf miklu meira að koma til. Hér er einmitt um eitt slíkt dæmi að ræða sem snertir daglegt líf fólks og getur skipt óhemjulega miklu máli fyrir allt líf og starf. Þarna þarf að standa miklu betur að málum. Einmitt þær lagabreytingar sem hv. þm. Ragnheiður Ásta Jóhannesdóttir nefndi og koma einnig fram í greinargerð og ég nefndi, t.d. varðandi sifjalögin, undirstrika að það þarf með reglulega að kynna fólki hver eru réttindi þeirra eru og hverjar skyldurnar eru þegar um hjónaband og sambúð er að ræða. Að lokum, hæstv. forseti, minnist ég þess að einmitt í kringum þessa umræðu um hjónabandið og sifjalögin urðu nokkrar umræður um hvort að það ætti að vera munur á þessum tveimur formum. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að vera munur. Fólk á að geta valið á milli tveggja forma. Það fylgir því meira frelsi, það er svona einfaldara að vera í óvígðri sambúð. Ég held að lögin eigi að endurspegla það að þarna sé ákveðinn munur. En þegar kemur að öðrum þáttum eins og tryggingum, á ekki að gera mun. Það er svolítið misjafnt hvar á að gera kröfur um sömu réttindi og sömu skyldur og hvar ekki. Það er þetta frelsi sem skiptir meginmáli. Um þetta kunna að vera skiptar skoðanir og þetta er í sjálfu sér spennandi umræða. En ég þakka hv. þm. og undirtektirnar og vona að nefndin sem fær þetta til meðferðar veiti málinu gott brautargengi. Þá held ég að það sé nú rétt, hæstv. forseti, að ég muni eftir því að leggja til að vísa málinu til hv. allshn. sem ég gleymdi í fyrri ræðu minni.

[16:02] Virðulegi forseti. Á þskj. 507 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Ágústi Einarssyni að flytja frv. um breytingu á lögum um virðisaukaskatt. Frv. þetta var áður flutt á 118. löggjafarþingi en náði þá ekki fram að ganga. Frv. fjallar um að skattstjórum sé heimilt að krefjast trygginga vegna endurgreiðslu virðisaukaskatts úr ríkissjóði. Eins og hv. þm. vita hafa á undanförnum mánuðum gengið dómar vegna sviksamlegrar háttsemi manna við að fá virðisaukaskatt ranglega greiddan úr ríkissjóði. Um er að ræða nokkur mál sem dómar hafa gengið í þar sem fjárhæðir svo mörgum tugum milljóna skiptir hafa verið sviknar út úr skattkerfinu. Það mál sem stærst er að umfangi og hæst hefur borið er svokallað ,,Vatnsberamál`` en í því eina máli voru 38 millj. sviknar út úr ríkissjóði. Ég hef kynnt mér, virðulegi forseti, nokkra dóma sem hafa fallið varðandi svik á virðisaukaskatti og ekki síst Vatnsberamálið sem er stærsta málið varðandi innskattssvikin. Niðurstaða mín, eftir að hafa lesið þessa dóma, er að það er ótrúlegt hvernig hægt hefur verið að svíkja svona mikla fjármuni út úr ríkissjóði. Ég vil, með leyfi forseta, fá að vitna aðeins í dómsúrskurð varðandi þetta mál. Þar kemur fram varðandi Vatnsberamálið að ákærða voru gefnar að sök stórfelldar rangfærslur við virðisaukaskattsskil á árunum 1992, 1993 og 1994 með því að hafa útbúið fyrir hönd téðs hluthafa alls 111 tilhæfulausar virðisaukaskattsskýrslur. Þar var tilgreindur innskattur að meginhluta samkvæmt reikningum frá einkafyrirtæki ákærða sem kallast EBÓ-verktakar, án þess að nokkur raunveruleg viðskipti hefðu átt sér stað á milli fyrirtækja, enda var það fyrirtæki ekki með neina starfsemi. Það skilaði á greindu tímabili ýmist engum virðisaukaskattsskýrslum eða skýrslum þar sem virðisaukaskattsskyld velta var engin. Honum var einnig gefið að sök að hafa með vikulegum framvísunum á röngum skýrslum sem hafa þá verið 111 talsins, svikið úr ríkissjóði að minnsta kosti 38 millj. sem endurgreiddan virðisaukaskatt samkvæmt skýrslum sem nánar er svo greint frá í þessum dómi. Það er furðulegt þegar um er að ræða 111 tilhæfulausar virðisaukaskattsskýrslur að ekki hafi verið brugðist fyrr við í þessu máli. Það kemur fram í þessum dómi að dregið er í efa þegar farið er yfir niðurstöðu málsins að sá sem var kærður hafi í reynd verið með sjálfstæðan atvinnurekstur í nafni þessa einstaklingsfyrirtækis síns sem var EBÓ-verktakar. Og það er upplýst í málinu og staðfest af kærða að engar greiðslur á umræddum útgefnum reikningum þessa verktakafyrirtækis hafi farið fram á milli aðila þ.e. frá Vatnsberanum hf. og til EBÓ-verktaka. Svo segir í dómnum: ,,Margt bendir til að umræddir útgefnir reikningar EBÓ-verktaka og viðskipti sem þeir eiga að bera með sér séu tilbúningur einn og jafnvel gerðir í sviksamlegum tilgangi, þ.e. að svíkja fé úr ríkissjóði.`` Þetta er mjög athyglisvert mál að mínu viti. Það kemur fram í úrskurðinum sjálfum að þetta verktakafyrirtæki hafi verið einkafyrirtæki viðkomandi og hann hafi verið eini starfsmaður fyrirtækisins á föstum launum og reikningar fyrirtækisins á hendur Vatnsberanum hf. hafi verið samkvæmt verksamningi og hafi hann einn séð um vinnu samkvæmt honum. Hann var síðan sjálfur framkvæmdastjóri og eini stjórnarmaður Vatnsberans. Þetta er því allt hið furðulegasta mál og með ólíkindum að hægt hafi verið með 111 virðisaukaskattsskýrslum að svíkja 38 millj. út úr ríkissjóði. Fleiri dómar hafa gengið varðandi svik á virðisaukaskatti og hafa þeir m.a. lotið að endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna innskatts af hráefnakaupum án þess að nokkurt hráefni hafi verið keypt. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara nákvæmar út í þessa dóma en ég held að þeir sýni ljóslega að það þurfi að skoða verulega þær leiðir sem menn hafa fundið til skattsvika gegnum virðisaukaskattskerfið. Það var nefnilega svo, virðulegi forseti, að einn meginkosturinn með upptöku virðisaukakatts í stað söluskatts var talinn felast í kerfisbreytingunni úr söluskatti í virðisaukaskatt því að þá væri verið að loka smugum til skattsvika. Reyndin hefur þó orðið sú að menn hafa fundið leiðir til skattsvika, eins og hér hefur komið fram og menn vita, ekki síst gegnum innskattinn. Þetta er vissulega ný tegund af skattsvikum og það er ljóst af þeim dómum sem gengið hafa og ég hef stuttlega vitnað í, að það er veruleg hætta á stórfelldum skattsvikum ef ekki er við brugðist. Mér finnst, virðulegi forseti, að fjmrh. sem yfirmanni skattamála á Íslandi beri skylda til þess að skoða hvernig hægt sé að taka á þessu máli og loka fyrir þær smugur sem hægt er að nota til þess að fá ólöglega greiddar innskattsgreiðslur. Uppbygging skattsins er, eins og menn þekkja, að innskatturinn getur alloft orðið hærri en útskatturinn og oft og tíðum hafa aðilar því fengið umtalsverðar fjárhæðir ranglega endurgreiddar úr ríkissjóði áður en í ljós hefur komið að um skattsvik er að ræða. Því er nauðsynlegt að sporna við tilhneigingu af þessu tagi og á því er tekið í frv. sem hér er tekið til umræðu. Ég er ekki að segja að sú leið sem stungið er upp á í frv. sé eina leiðin sem til greina komi til að loka þessari smugu en það er vissulega gerð tilraun til þess í frv. sem hér er til umræðu. Efni frv. er að skattstjórum sé heimilt að krefjast trygginga vegna endurgreiðslu virðisaukaskatts úr ríkissjóði. Þannig er gert ráð fyrir að unnt verði að krefja aðila sem fá greiddar verulegar fjárhæðir úr ríkissjóði um tryggingu, t.d. bankaábyrgðir eða veðsetningar. Með þeim hætti ættu hagsmunir ríkissjóðs vera miklu betur tryggðir ef í ljós kæmi að forsendur endurgreiðslu virðisaukaskattsins ættu ekki rétt á sér. Hugmyndin er sú að þessu ákvæði mætti beita þegar innskattur er að jafnaði hærri en útskattur en í frv. er gert ráð fyrir að nánar verði kveðið á um í reglugerð hvernig að þessu skuli staðið. Það er áætlað að um 10% framteljenda virðisaukaskatts fái endurgreiddan virðisaukaskatt þegar innskatturinn reynist hærri en útskattur, þannig að hér er um þó nokkurn fjölda virðisaukaskattgreiðenda að ræða og þó nokkuð háar fjárhæðir. Í þeim tilvikum sem innskattur reynist hærri en útskattur, er um að ræða fjárfestingar, útflutning eða breytingu á eignarhaldi. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í upphafi míns máls var þetta frv. til umræðu á 118. löggjafarþingi og fékk nokkra umfjöllun í hv. efh.- og viðskn. sem sendi málið til umsagnar. Nefndin fékk síðan umsagnir ýmissa aðila, m.a. skattrannsóknarstjóra ríkisins. Ég vil í lokin leyfa mér að vitna í umsögn skattrannsóknarstjóra ríkisins. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Það er reynsla embættis skattrannsóknarstjóra ríkisins að virðisaukaskatturinn opni nýja svikamöguleika. Þar er sérstaklega um að ræða innskattinn sem er þess eðlis að strangt aðhald þarf að vera með honum. Ný tegund skattsvika hefur litið dagsins ljós sem eru fjölbreytileg innskattssvik og hætta á misferli er umtalsverð. Í málum sem komið hafa til kasta embættisins hafa aðilar í nokkrum tilvikum fengið umtalsverðar fjárhæðir ranglega endurgreiddar áður en við rannsókn hefur komið í ljós að grundvöllur slíkrar endurgreiðslu var enginn. Má í þessu sambandi benda á dóm héraðsdóms Reykjanesumdæmis sem kveðinn var upp 31. desember 1993 þar sem fiskkaupandi gerði tilraun til þess að fá röskar 6 millj. endurgreiddar úr ríkissjóði án þess að nokkur fiskkaup hefðu átt sér stað. Þá má nefna fleiri dóma sem eru á sama vegu. Verður því að telja að full ástæða sé til að gæta mjög vel að innskattinum og þeirri misnotkun sem þar er möguleg. Frumvarp það sem hér liggur fyrir gerir kleift að setja ákveðnar tryggingar ef á þarf að halda. Ekki er vafi á að ákvæði þetta mun draga úr skattsvikum af þessum toga en einkum gera ríkissjóði kleift að endurheimta oftekinn skatt.`` Skattrannsóknarstjórinn mælti þá, á 118. þingi, með samþykkt ákvæðisins sem var í frv. og er samhljóða ákvæðinu sem er í frv. sem hér er mælt fyrir. Eftir að skattrannsóknarstjóri lét þinginu í té þessa umsögn, sem var 14. nóvember 1994, hefur gengið dómur í Vatnsberamálinu sem er stærst að umfangi þeirra mála sem fjalla um innskattssvik. Það er því enn brýnna nú en kannski var á þinginu 1994 að þingið taki þetta frv. til mjög rækilegrar skoðunar og efnislegrar umfjöllunar og afgreiðslu. Það er ósk mín og von, virðulegi forseti, að svo verði. Ég vil í lokin leyfa mér að óska eftir að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

[16:15] Virðulegi forseti. Ég fagna því frv. sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur lagt fram, reyndar í annað sinn. Þó að ég sé ekki endilega sannfærð um það hvaða leiðir eru vænlegastar til þess að taka á svikum varðandi virðisaukaskattinn, þá er hér a.m.k. vissulega tilraun til að fá þessi mál rædd. Það er ljóst að það er um veruleg skattsvik að ræða varðandi skil á virðisaukaskatti og eins á innskatti virðisauka. Þetta vandamál er þekkt úr flestum skattumdæmum landsins og það þarf nauðsynlegt að taka á því. Þar sem ríkisstjórnin hefur hvorki hreyft legg né lið, sérstaklega í ljósi þeirra dóma sem hafa fallið undanfarið, þá fagna ég frv. sem hér er á ferðinni.

[16:16] Virðulegi forseti. Ég þakka þær undirtektir sem fram komu við málið hjá síðasta ræðumanni. Síðasti ræðumaður tók undir efni frv. um að þetta mál yrði skoðað rækilega og fundnar yrðu leiðir til að koma í veg fyrir innskattssvik þó að hv. þm. tæki ekki endilega undir leiðina sem hér er nefnd. Ég vil upplýsa það --- ég held að þingmaðurinn hafi ekki verið kominn í salinn --- að ég sagði að þetta væri kannski ekki eina rétta leiðin sem fær er í stöðunni en það væri nauðsynlegt að hreyfa málinu og að þingið skoðaði ítarlega hvaða leið væri hægt að fara til að taka á því. Það er alveg ljóst, virðulegi forseti, að þingið getur ekki búið við það ef framkvæmdarvaldið, í þessu tilfelli hæstv. fjmrh., kemur ekki með inn í þingið hugmyndir sínar og tillögur um hvernig taka eigi á þessu máli. Það er mjög sæmt, virðulegi forseti, að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera viðstaddur umræðuna svo að við hv. þingmenn mættum heyra hugmyndir hans um það hvernig hann vill taka á þessu máli. Það má vel vera, í ljósi þess að hæstv. ráðherra heiðrar okkur ekki með sinni nærveru, að það sé full ástæða til þess og ég mun skoða hvort það væri rétt að leggja fram formlega fyrirspurn til að komast að því hvað hæstv. ráðherra ætlar að gera í málinu ef ekki fást upplýsingar um það í nefndinni sem fjallar um þetta mál.