Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar frv. þetta var tekið til 2. umr. hér í hv. Nd. þann 13. febrúar s.l., gat hv. frsm. allshn., Jón Pálmason, þess, að nefndinni hefði borizt erindi frá Kvenréttindafélagi Íslands, þar sem farið var fram á, að gerðar væru á frv. nokkrar breytingar og við það aukið. Þar sem tillögur þessar eða ábendingar voru taldar þess virði, að þær yrðu athugaðar nokkru nánar, var umr. um frv. frestað, en annars hafði allshn. mælt einróma með því, að frv. yrði samþykkt óbreytt. Þeim Ármanni Snævarr háskólarektor og dr. Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara, en þeir höfðu samið frv., var síðan falið að segja álit sitt á fram komnum ábendingum Kvenréttindafélags Íslands svo og brtt. þeim við frv., sem hv. 1. þm. Vestf. hefur nú flutt á þskj. 334. Umsögn þeirra próf. Ármanns Snævars og dr. Þórðar Eyjólfssonar liggur nú fyrir, og er hún prentuð sem fskj. með framhaldsnál. allshn. á þskj. 339. Sjálf hefur allshn. athugað og rætt nokkuð á fundi sínum nýlega erindi Kvenréttindafélagsins og brtt. hv. 1. þm. Vestf. og telur ekki ástæðu til að breyta fyrri af'stöðu sinni til frv. þeirra vegna. Leggur nefndin því enn til, að frv. verði samþykkt óbreytt. Einn nm., hv. 11. landsk. þm. (GJóh), áskilur sér þó rétt til að flytja og fylgja brtt., sem fram kunna að koma við frv. Fyrir efni þessa frv. hefur áður verið gerð grein í ræðu hæstv. dómsmrh. við 1. umr. þess í þessari hv. d., svo og í ræðu frsm. allshn. við 2. umr. hér í deildinni. Með frv. því, sem hér er til umr., var flutt frv. til l. um breyt. á l. um skipti á dánarbúum og félagsbúum, nr. 3 1878, frv. um breyt. á l. um réttindi og skyldur hjóna, nr. 20 1923, og frv. um breyt. á l. um ættaróðal og erfðaábúð, nr. 116 1943. Allar standa þær breytingar, sem lagt er til að gerðar verði á lögum þessum, í sambandi við væntanlega setningu nýrra erfðalaga. Leggur allshn. til, að öll þessi þrjú frumvörp verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Þegar frv. það, sem hér liggur fyrir, var til 2. umr., eftir að gefið hafði verið út nál., þar sem nefndin lagði eindregið til, að frv. yrði samþykkt óbreytt, óskaði ég eftir því, að 2. umr. yrði frestað um málið og n. gæfist kostur á að athuga og ræða tillögur, er ég hafði hugsað að bera fram í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég vil leyfa mér að þakka hv. nefnd fyrir að hafa frestað málinu og gefið mér tækifæri til þess að semja þær tillögur og einnig fyrir að taka Þær til athugunar, þó að ég hefði óskað eftir því, að álit nefndarinnar um tillögurnar hefði farið á annan veg. Hér er um mjög viðkvæmt og stórt mál að ræða, og eina ástæðan fyrir því, að málið fær ekki nánari athugun hér í hv. Alþingi í báðum deildum þingsins, er raunverulega sú, að frv. er samið af erfðalaganefnd annars vegar og í samræmi við heildarlöggjöf um erfðir á Norðurlöndum hins vegar, enda kemur það skýrt fram í umsögn nefndarinnar um tillögur þær, sem ég hef borið fram, að meginástæðan fyrir því að leggja til, að þær verði felldar, sé sú, að það sé verið að raska því samkomulagi, sem gert hafi verið í erfðalaganefndinni á Norðurlöndum. Nú viðurkenni ég, að okkur beri að hafa fullt samkomulag um heildarlöggjöf við aðrar Norðurlandaþjóðir. Ég hef einnig tekið þátt í því starfi í Norðurlandaráði. En ég tel hins vegar, að það starf megi ekki ganga svo langt, að það stríði á móti þeim hugsunarhætti, sem er orðinn rótfastur hér í íslenzku þjóðlífi í jafnmerku máli og erfðalöggjöf er. En því ber ekki að neita, að þetta erfðalagafrv., sem hér er nú komið til 2. umr. í síðari deild, fer töluvert aftur á bak við þau ákvæði, sem eru í gildandi erfðalögum, og það tel ég vera stóran ágalla á frv. Ég vil einnig í sambandi við það leyfa mér að benda á, að á síðasta þingi var borið hér fram frv. til l. um breyt. á erfðafjárskattslögunum. Og þessi lög hvor tveggja verða raunverulega hvorki rædd né athuguð nema saman, vegna þess að þau eru nátengd og fjalla um sama efni. Niðurstaðan hér í hv. Nd. varð sú, að það mál var afgreitt með rökstuddri dagskrá. En meginatriðið í því frv. var m.a. að færa til á milli flokka, svo að hægara væri að skattleggja erfðaflokkana, þar sem sýnt var, að ef ætti að halda erfðafjárskattinum, eins og hann nú er, óbreyttum, eftir því sem nefndinni sýndist, kæmi hann mjög ranglátlega niður, eins og ég síðar skal koma að. Hin rökstudda dagskrá, sem afgreidd var hér ágreiningslaust í hv. Alþingi um þetta mál í fyrra, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í trausti þess: 1) að ríkisstj. láti þegar á næsta ári fara fram endurskoðun á erfðalögunum frá 1949 með tilliti til þess, að þeim verði breytt þannig, að rýrður verði verulega erfðaréttur fjarskyldra erfingja frá því, sem nú er,“ - ég vil benda á, að það frv., sem hér liggur fyrir, gengur í þveröfuga átt við þessa samþykkt, sem þessi hv. deild afgreiddi á s.l. ári, -„2) að jafnframt verði gerðar tillögur til breytinga á lögum um erfðafjárskatt frá 1921 til samræmingar við breytingu á erfðalögunum, enda séu erfðafjársjóði með þeim breytingum tryggðar verulega auknar tekjur; 3) að þar til slíkar breytingar hafa verið lögfestar, noti ríkisstj. ekki þá heimild, sem felst í 6. gr. núgildandi laga um erfðafjárskatt um lækkun erfðafjárskatts í 5%, - tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Skömmu eftir að þessi dagskrá hafði verið samþykkt hér á Alþingi mótatkvæðalaust samkv. tillögum nefndarinnar, lagði hæstv. dómsmrh. fram frv. til erfðalaga, 169. mál á því þingi, en það frv. er svo að segja óbreytt frá því frv., sem nú er hér til umr., og ganga þessi frumvörp bæði í öfuga átt við það, sem hv. deild samþykkti í þessu máli á s.l. þingi. Mér þykir rétt að láta þetta koma hér fram. Ég trúi því ekki að óreyndu, að þeir hinir sömu menn, sem voru þeirrar skoðunar, að erfðalögin þyrftu einmitt að breytast í þá átt, sem þar er lagt til, taki ekki að einhverju leyti undir þær tillögur, sem ég nú ber fram og fara í þá átt, sem lagt var til í fyrra í sambandi vfð umr. um þessi mál. En að sjálfsögðu sést það, þegar tillögurnar koma til atkvæða. Höfuðbreytingar þær, sem ég legg til að gerðar verði á frv., eru þær, að flutt sé til á milli erfðaflokka, bæði frá því, sem nú er í gildandi lögum, og frá því, sem er í þessu frv. En erfðaflokkarnir eru nú þrír. Er fyrsti flokkurinn börn hins látna, annar flokkurinn foreldrar hins látna og þriðji flokkurinn afar og ömmur hins látna. Að óbreyttum lögum um erfðafjárskatt er sýnilegt, að ef frv. nær fram að ganga nú, eins og það er hér til umr., þá fellur allt að 10% - fyrstu 10 þúsundirnar eru stighækkandi - af erfðafé samkvæmt fyrstu erfð í erfðafjársjóð, en aftur á móti 25% úr annarri erfð, þ.e.a.s. börn greiða í erfðafjársjóðinn allt að 10% af þeim hluta, sem fellur í þeirra hlut, en foreldrar verða að greiða 25% af þeim hluta, sem fellur til þeirra frá börnum. Hins vegar ber að greiða af þeim hluta, sem fellur frá barni til afa og ömmu, í erfðafjársjóðinn hvorki meira né minna en 50%. Fannst nefndinni þá, að það væri óeðlilegt, að barn greiddi aðeins 10% í erfðafjárskatt, en af hluta, sem fellur til afa og ömmu, skuli skylt að greiða 5-falt hærri skatt. Þess vegna taldi nefndin nauðsynlegt, að öll erfðalögin yrðu endurskoðuð með tilliti til þess að fá hér meira samræmi í hluti, sem eiga svo margt sameiginlegt. Ég skal aðeins setja fram eitt dæmi í sambandi við þetta og sýna fram á, hversu óeðlilegt þetta getur orðið. Við skulum hugsa okkur, að foreldrar deyi ungir, skilji eftir sig eitt barn, sem væri t.d. drengur. Hann hefur ekkert að hverfa nema til afa og ömmu. Þau taka hann, ala hann upp og gefa honum menntun, sem kostar e.t.v. mikið fé. Síðan fengi hann ágæta stöðu, segjum, að hann yrði t.d. flugmaður, vátryggði sig hátt, yrði fyrir flugslysi og félli frá án þess að eiga nokkurn niðja. Þá mundi hálf sú upphæð, sem kæmi í hlut erfingja hans, t.d. vátryggingarupphæð, sem gæti numið heilli millj. kr., fara í erfðafjársjóðinn, en aðeins hinn helmingurinn til afa og ömmu, sem hafa þó borið allan þunga uppeldisins og alla menntunina. En ef um væri að ræða barn, sem tekur arf eftir foreldra sína, þá mundi það ekki greiða nema 10% í erfðafjársjóð. Þetta tel ég vera óþolandi ósamræmi og eiga að lagast. Það er að sjálfsögðu hægt að laga þetta með breytingum á erfðafjárskattslögunum, en það verður miklu flóknara, ef erfðaflokkarnir í sjálfum erfðalögunum eru ekki ákveðnir þannig, að það sé hægt að vísa til þeirra og þar ákveðið, hve mikið hver flokkur skuli greiða í erfðafjársjóð. Þetta er meginástæðan til, að ég óskaði eftir, að þetta væri tekið til athugunar. Mín till. við 2. gr., án þess að lesa hana upp, er því sú, að fluttir séu í fyrstu erfð foreldrar, afi og amma og af því fé, sem til þeirra fellur, verði ekki greitt hærra af þúsundi en af því fé, sem börn erfa eftir foreldra sína. Auk þess verði skerðingin sú, að útarfar komi ekki til þess að fá þá arfahluta, eins og nú er eftir gildandi lögum. Ég sé ekki ástæðu til, að verið sé að skipta búum í fjöldamarga staði. M. a. tjáði sá mæti maður, dr. Björn Þórðarson, mér, að hann hefði einu sinni skipt hér búi í Reykjavík í 138 staði, og ég sé ekki, hvers vegna eigi að vera að parta niður erfðafé, sem kemur þá lítið til gagns fyrir viðkomandi aðila, en mundi koma miklu meira að gagni, ef því væri haldið til færri aðila, hvort heldur það væri í fjölskyldunni eða þá til erfðafjársjóðs, sem nú hefur tekið að sér að standa undir mikilvægu hlutverki í þjóðfélaginu. Þegar athuguð er álitsgerð nefndarinnar, færir hún raunverulega engin önnur rök fram til stuðnings þeirri tillögu sinni, að mínar tillögur verði felldar, en það, sem hefur vakað fyrir löggjöfunum, þegar þessi lög eru samin, þ.e. að hafa heildarlöggjöf fyrir öll Norðurlönd, og það er það, sem nefndin leggur megináherzlu á, að ekki sé frá vikið. En eins og ég sagði áðan, tel ég ekki, að það eigi að vera aðalsjónarmiðið hjá okkur í sambandi við þessa löggjöf. Ég vil í sambandi við það leyfa mér að benda á, að í heilbr.- og félmn. Norðurlandaráðs voru teknar upp ár eftir ár tillögur frá Dönum um að samræma fóstureyðingarlöggjöfina fyrir Norðurlönd öll og lögð á það mikil áherzla að lögfesta íslenzku löggjöfina, því að hún væri mildust og viturlegust, og hafin stórsókn í því máli til að fá þá löggjöf viðurkennda um öll Norðurlönd. Það hefur ekki tekizt enn þá. Þar settu Norðmenn sig á móti mjög alvarlega og vildu ekki gangast inn á samræminguna. Og ég sé ekki heldur, að það hafi verið þörf fyrir okkur að ganga svo langt í að mæta óskum Norðurlandanna í þessu máli, að það sé farið lengra í að dreifa erfðafé í framtíðinni en gert er nú í gildandi lögum, og alveg sérstaklega eftir að tekin hefur verið sú stefna hér að láta allan erfðafjárskattinn renna í erfðafjársjóð, sem stendur undir þeim verkefnum að koma upp elli- og örorkuheimilum fyrir þá aðila í landinu, sem ríkissjóður eða sveitarsjóðirnir yrðu að standa undir að öðru leyti. En það er það verkefni, sem erfðafjársjóðurinn hefur nú með höndum. Og einmitt vegna þess, hversu sá sjóður er févana, en mikið fé þarf til þess að uppfylla þær þarfir, sem að kalla á því sviði, verður að tryggja honum fasta og örugga tekjustofna. Fyrir þessu þingi liggja tvö frumvörp til þess að tryggja milljónatekjur í þennan sjóð með beinum sköttum á neyzluvörur landsmanna vegna þess, hversu þörfin er óhemjumikil til þess að standa undir þeim verkefnum, og hv. alþm. skulu ekki loka augunum fyrir því, að það verður ekki undir neinum kringumstæðum staðið á móti því að láta nauðsynlegt fé til þessarar starfsemi á einn eða annan hátt í landinu, og er þá vafasamt, að það sé heppilegra að taka það á slíkan hátt, eins og lagt er til að sé gert með þeim frumvörpum, sem ég annars mæli ekki á móti, meðan ekki er séð nægilega fyrir framlögum til þeirra málefna á annan hátt. En er nokkuð heppilegra að taka það þannig heldur en að taka það af því erfðafé, sem skiptist til fjarskyldra erfingja í þriðja eða fjórða lið eða til systkinabarna og hinna og annarra útarfa, sem oft og tíðum hafa ekki nein tengsli við þá aðila, sem hafa aflað fjárins? Ég skal ekki fara langt inn á það atriði, en það eru mýmörg dæmi þess, að skipting erfðafjár hefur valdið alls konar fjandskap á milli erfingjanna. M.a. eru til um það sagnir, að í einu merku embættismannsbúi hér fyrir nokkrum tugum ára hafi ekki verið meira samkomulag hjá sjálfum systkinunum, svo að ekki sé nú farið lengra, en það, að saga varð í sundur merkan silfurgrip í fjóra parta, til þess að hver erfinginn gæti fengið sinn hluta, af því að ekkert samkomulag varð um, hver skyldi fá hann heilan. Mætti telja mýmörg dæmi, sem sýna, að það er ekki að öllu leyti hvorki létt né rétt að láta erfðaféð ganga til útarfa. Ég sé, að Kvenréttindafélag Íslands hefur einnig sent ýtarlegt erindi til hv. nefndar og óskað eftir því, að teknar væru til athugunar ýmsar ábendingar í sambandi við skipti á dánarbúum og sérstaklega sá kafli, þar sem kveðið er á um í lögunum, hvaða reglur skuli gilda um, þegar maki situr í óskiptu búi, og sést í álitsgerð nefndarinnar, að hún telur, að þessi ákvæði flest ættu heima í lögum um skiptingu búa og ættu ekki heima í þessu frv., sem hér er til umræðu. En ef svo er, hvers vegna er þá nefndin að leggja til, að II. kafla laganna sé haldið í þessu frv.? Mér skilst, að ef það er nokkur rökrétt hugsun hjá nefndinni, þá ætti hún einnig að leggja til, að II. kafli, um óskipt bú, væri fluttur inn í þá löggjöf og þá tekin upp þar þau ákvæði, sem hér er bent á, því að vissulega eru mörg af þeim ákvæðum mjög athyglisverð. Ég vil nú biðja hv. nefnd að athuga, hvort ekki væri rétt að fella þennan kafla alveg í burtu og semja þá um það mál annaðhvort nýja löggjöf eða fella kaflann inn í önnur lög, úr því að það er ótvíræð skoðun nefndarmanna, að þessi ákvæði, sem þeir treysta sér ekki til að mæla á móti, eigi ekki heima í þessum lögum, heldur í lögum um óskipt bú. En langur kafli er hér einmitt um slík ákvæði. Ég vil einnig í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að það liggur nú fyrir hér í þinginu kafli um breytingar á lögum um skiptingu búa. Væri þá ekki rétt í sambandi við afgreiðslu þess máls að taka upp ekki einungis þær tillögur, sem bornar eru hér fram af Kvenréttindafélaginu, heldur og allan kaflann úr frv. um að sitja í óskiptu búi? Mér finnst vera miklu meira vit í því en að ganga frá frv. á þann hátt að víkja í burtu fjöldamörgum atriðum, sem nefndin sjálf viðurkennir að séu athyglisverð og þurfi ef til vill að fella inn í löggjöfina. Ég skal ekki lengja mikið þessar umræður. Það er sýnilegt, að þessar tillögur mínar fá ekki hér stuðning hv. nefndar, ef til vill fá þær ekki heldur neinn eða lítinn stuðning í hv. deild. Það er þó ekki lokastig þessa máls, þótt þær nái ekki fram að ganga, því að með breytingu á erfðafjárskattslögunum er hægt að gerbreyta sjálfum erfðalögunum. Og það verður áreiðanlega tekin upp barátta fyrir því, að erfðalögin, þótt þau verði samþykkt nú, þá skerði þau á engan hátt þær tekjur, sem erfðafjársjóðnum eru ætlaðar. Þess vegna sæki ég ekki eins fast, að mínar tillögur verði samþykktar, eins og ég hefði gert, ef samþykkt frv. kæmi til þess að hafa áhrif á tekjur erfðafjársjóðsins. En það var miklu eðlilegra og léttara að ákveða erfðafjárskattinn sanngjarnan og eðlilegan með því að skipta erfðaflokkunum öðruvísi en hér er gert með þessu frv., og það var meginástæðan fyrir því, að ég bar fram mínar tillögur.



Herra forseti. Brtt. og athugasemdir þær, sem fram hafa komið við þetta frv., hafa nú verið til athugunar hjá þeim lögfræðingum, sem unnu að samningu sjálfs frv., og gera þeir, eins og að hefur verið vikið í umræðunni, grein fyrir skoðun sinni á því efni í sérstakri álitsgerð, sem prentuð er sem fskj. með framhaldsnál. hv. allshn. Skal ég ekki rekja það, en einungis taka fram, að ég er þeim athugasemdum, svo langt sem þær ná, sammála. Þó er sérstök ástæða til þess að víkja að því, sem hv. síðasti ræðumaður, hv. 1. þm. Vestf., hélt fram, að eðlilegast væri að taka kaflann um óskipt bú út úr þessu frv. og hafa hann þá í sjálfum skiptalögunum, og styður það að nokkru við ummæli í álitsgerð erfðalaganefndarinnar. Ég vil einungis vekja athygli á því, að þarna er nokkur misskilningur, vegna þess að í II. kafla þess frv., sem nú liggur fyrir, er fyrst og fremst um að ræða, hvenær réttur sé til að sitja í óskiptu búi og hvaða réttarstaða skapist, þegar sá háttur er á hafður. Í skiptalögunum er hins vegar verið að ræða um allt annað, sem sé hvernig skipti eigi að fara fram, þegar á annað borð er skipt. Á þessu er ljós meginmunur, sem ég veit að menn átta sig á, strax og á þetta er bent. Hitt er svo annað mál, eins og kom fram í hv. Ed. og í þessu bréfi Kvenréttindafélagsins og einnig lýsir sér í tillögu, sem tveir hv. þingmenn úr Ed. hafa flutt í sameinuðu þingi um endurskoðun skiptalaganna, að þau eru orðin gömul, sett 1878, og þess vegna trúlegt, að tími sé kominn til þess að endurskoða þau. Og ég get lýst því yfir, að ég er því samþykkur, að sú þáltill., sem fram er komin um þá endurskoðun, verði samþykkt. En þær reglur, sem í nýjum skiptalögum yrðu settar, mundu fyrst og fremst fjalla um framkvæmd skiptanna, en ekki um rétt til að sitja í óskiptu búi eða það réttarástand, sem þá myndast, þegar seta í óskiptu búi er heimil og ákveðin. Það er og eftirtektarvert, að hv. 1. þm. Vestf., sem er allra manna mestur áhugamaður um þessi efni og einkar vel að sér í þeim, hefur ekki talið ástæðu til að taka upp í brtt. sínar neinar af þeim tillögum, sem Kvenréttindafélagið hreyfir, heldur bendir á, að þá væri nær að fella burt II. kafla sjálfs frv., en sú till. hans hvílir, eins og ég benti á áðan, á nokkrum misskilningi. Ég held því, að sá bezti háttur verði á hafður varðandi þessar ábendingar Kvenréttindafélagsins, að frv. verði þrátt fyrir þær samþykkt óbreytt, en dómsmrn. hlutist síðan, eftir áskorun Alþingis eða án hennar, eftir því sem þingið sjálft vill, til um það, að efnt verði til endurskoðunar á sjálfum skiptalögunum. En það er einhver flóknasta lagasetning og sízt við almenningshæfi að átta sig á af allri réttarfarslöggjöfinni, sem þó er ærið flókin, og þess vegna ekki von, að breytingar verði gerðar á henni nema eftir mikla íhugun og yfirlegu af hálfu þeirra manna, sem bezt eru að sér fræðilega í þeim efnum og mesta hafa æfinguna. Varðandi brtt. hv. þingmanns, sem hér talaði áðan, 1. þm. Vestf., þá lýsti hann því alveg réttilega, að áhugi hans beinist fyrst og fremst að nokkuð öðrum þætti þessa máls en fjallað er um í þessu frv., sem sé að því, hvaða reglur skuli gilda um erfðafjárskatt, og hann minnti á rökstudda dagskrá, sem samþykkt var um þetta efni hér í deildinni í fyrra. Nú er það svo, að samning erfðalaga heyrir undir annað ráðuneyti en samning frv. um breyt. á erfðafjárskatti. Þar er um sitt hvort efnið að ræða. En ég vil segja, að það er a.m.k. forsenda þess, að hægt sé að semja nýtt frv. um erfðafjárskatt, að búið sé að kveða á um, hvaða reglur menn hugsi sér að gildi um sjálfar erfðirnar, því að því firnari sem erfðir eru, því meiri ástæða er til þess að skatta þær þunglega. Þess vegna er skoðun mín, að það séu skynsamleg vinnubrögð, að Alþingi nú fyrst taki afstöðu til þess, hvort setja eigi ný erfðalög, og síðan verði, að þeirri ákvörðun tekinni, snúið sér að því, hvort menn sjá sér fært eða telja ástæðu til að setja nýjar reglur um erfðafjárskattinn. Hv. þm. sagði, að það væri meginhugsun sín með þessum sínum lagabreytingum að gera breytingar á erfðafjárskattslögunum auðveldari og gleggra fyrir menn að átta sig á, hvaða skattreglur giltu um hvern erfðaflokk um sig. Ég efast ekki um, að hv. þm. hafi rétt fyrir sér í þessu. En á því er sá annmarki, að sjálfar erfðareglurnar verða mun flóknari og erfiðara að átta sig á þeim eftir þeirri uppsetningu, sem hann leggur til að höfð sé, heldur en er samkvæmt sjálfu frv., og þar sem hér er, eins og hv. þm. tók fram, í raun og veru um sitt hvort atriðið að ræða, þá held ég, að það fari betur á því áfram eins og hingað til að halda þessu tvennu aðskildu og láta þá framsetningu, sem í frv. er nú, haldast. Það er enginn vafi á því, að það er mun hægara að átta sig á því eftir henni, hverjar erfðareglur gildi, heldur en eftir tillögum hv. þingmanns. Ég hef reynt að bera þetta saman og átta mig á því, hvað í hvoru um sig felst, og mér sýnist, að reglur frv. séu auðskildari, og hið sama kemur fram hjá þeim lögfræðingum, sem samið hafa álitsgerðina, að þeir telja frv. ljósara í þessu efni og þeim mun ljósara, að þeir telja nokkur vandkvæði á því að átta sig á, hvað í brtt. felst. Hitt er svo auðvitað endalaust deiluefni og þrætu, hversu víðtækur erfðaréttur skuli vera. Á sínum tíma má segja að ég hafi borið ábyrgð á erfðalögunum 1949. Þau voru samin að minni tilhlutan og flutt sem stjórnarfrv., þegar ég þá var dómsmrh. Eftir á efast ég þó ekki um, að þá var gengið of langt í breytingum, og eins og hv. þm. tók dæmi áðan af erfðafjárskatti, að hann kæmi misjafnlega niður og stundum nokkuð af handahófi, þá er því miður hægt að benda á alveg tiltekin raunhæf dæmi um erfðarétt samkvæmt lögunum frá 1949, þar sem mikils handahófs virðist gæta og tilviljun ráða um niðurstöður. Ég hygg því, að sú breyting, sem í þessu frv. er gerð og hv. þm. sagði að væri aftur á bak, - og er það að vissu leyti frá sjónarmiði þeirra, sem vilja takmarka erfðarétt og kannske þar með eignarrétt sem allra mest, að þær breytingar, sem gerðar eru með frv., fara þó ekki lengra aftur á bak frá þessu sjónarmiði heldur en lagareglur standa til um í hinum mjög viðurkenndu velferðarríkjum, í hinum Norðurlöndunum, þannig að ég hygg, að ekki sé hægt að segja, að erfðaréttur sé verndaður óhóflega eða farið langt aftur í forneskju um viðurkenningu hans, meðan þó er ekki farið lengra í að halda honum við heldur en ætlunin er í alveg nýlegri löggjöf og tillögum þessara umgetnu þjóða. Að vísu er rétt, sem hv. þm. sagði, að þó að eðlilegt kunni að vera og sé oft að hafa sem mest samstarf í löggjöf milli Norðurlandaþjóðanna, þá á ekki að fara svo langt í þeim efnum, að brotið sé á móti viðurkenndum réttarhugmyndum í hverju landinu um sig. En ég minni á, að þær réttarreglur, sem hér er verið að örlitlu leyti og einungis örlitlu leyti að færa í fyrra horf, hafa þó ekki staðið lengur en frá 1949 og voru þá mjög róttæk breyting frá því, er áður hafði gilt. Og ég vil sannast að segja mjög efast um, að allur almenningur og jafnvel allir lögfræðingar hafi áttað sig á, fyrr en ákveðin dæmi komu fram um, hversu langt var gengið í breytingunni frá 1949 og hversu hún gat í sumum tilfellum komið mjög einkennilega niður. En þar að auki skulum við viðurkenna, að það er auðvitað beint heppilegt, að með svo skyldum þjóðum, sem við höfum svo margháttuð samskipti við eins og hinar Norðurlandaþjóðirnar, sé í slíku grundvallaratriði eins og erfðarétti jafnlíkar reglur og réttarhugmyndir hverju sinni leyfa. En ég skal ekki þræta um þetta. Hér koma oft svo persónuleg tillit til, þegar á að fara að meta, hvort erfðaréttur í einstöku tilfelli sé sanngjarn eða ekki, að það er í raun og veru ákaflega erfitt að setja reglur, sem menn fyrir fram geti verið sannfærðir um að rati hið rétta meðalhóf. Það má sjálfsagt ætíð benda á, að tiltekin regla komi illa niður og að stundum fái einhver arf, sem í raun og veru sé ekki eðlilegt að erfi, í öðrum tilfellum séu menn sviptir arfi, sem erfa hefðu mátt, ef full sanngirni hefði verið viðhöfð. Og þá er þess einnig að gæta, að þarna er ekki um skylduarf að ræða á þann veg, að ekki sé hægt að svipta menn þessum erfðarétti með erfðaskrá, svo að ef um verulegar fjárhæðir er að ræða og menn hafa í raun og veru viljað ráðstafa eigum sínum á annan veg, þá hafa þeir möguleika til þess, bæði samkv. núgildandi lögum og þessu frv. En mér dettur ekki í hug, að ekki megi þræta um einstök atriði þessa frv., né neita því, að það séu nokkuð tilviljanakenndar niðurstöður, sem af því geti leitt. En engu að síður hygg ég þó, að það sé til bóta að setja þessar reglur, það leiði til sanngjarnari niðurstöðu en er samkv. gildandi lögum. Einkanlega vek ég athygli á því sama sem hv. 1. þm. Vestf. lagði megináherzlu á í sinni ræðu, að hann getur komið sínum hugsjónum fram um sem mestar tekjur í erfðafjársjóðinn í raun og veru að mestu leyti án tillits til þeirra reglna, sem settar eru í þessum lögum, heldur er með þeim verið að skapa grundvöll til þess að taka erfðafjárskattslöggjöfina upp til nýrrar endurskoðunar, og þá kemur til mats á því, hversu langt menn treysta sér til að ganga í skattheimtunni. Ég legg því til, að frv. verði samþ. óbreytt, en síðan verði í samræmi við þá þál., sem hér var samþykkt í fyrra, snúið sér að því að endurskoða erfðafjárskattslögin og sjá, hvort menn finna þá lausn á því máli, sem meiri hluti Alþingis geti komið sér saman um.



Herra forseti. Ég get að mörgu leyti sætt mig við þá skoðun, sem hæstv. ráðh. hefur sett hér fram, og er honum sammála í því, að ég tel, að sumt í þessu frv., sem hér er til umr., sé til bóta, og mun þar af leiðandi greiða atkv. með frv., þó að það verði samþykkt óbreytt. Ég tel m.a., að það sé til bóta að stækka hlut eftirlifandi maka, og tel það vera veigamikið atriði í frv. Og þó að menn séu ekki að öllu leyti ánægðir með ákvæði frumvarps, þá gefst tími alltaf til þess að gera við það breytingar síðar meir, þegar reynslan sýnir, hvar skórinn kreppir mest að, svo að ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. með frv., þó að mínar tillögur verði ekki samþykktar. Ég er sérstaklega þakklátur hæstv. ráðh. fyrir að hafa lýst því hér yfir, að þegar þetta frv. hefði náð fram að ganga og væri orðið að lögum, þá yrði snúið sér að hinum hluta þál., um endurskoðun á lögum um erfðafjárskattinn, því að eins og kom fram í umræðum um þessi mál á s.l. þingi, var nauðsynlegt að ákveða með nýrri erfðalöggjöf, hvernig flokka skuli arftaka. Um þetta er ég honum sammála, enda leit síðasta þing svo á, að ekki væri hægt að ganga að öllu leyti frá endurskoðun á lögum um erfðafjárskatt, nema því aðeins að það væri fyrst ákveðið, hvernig ný erfðalög skyldu hljóða, svo að þar er ég alveg sammála hæstv. ráðh. og þakka honum fyrir þá yfirlýsingu, sem hann hefur gefið hér í því máli. En það er sýnilegt, að þeir menn, sem hafa þá skoðun, að erfðafjársjóðurinn verði að fá meiri tekjur en hann hefur nú, verða að gera um það tillögur og berjast fyrir því, að hærri og meiri skattur sé tekinn af útörfum en verið hefur, eftir að búið er að ákveða það með löggjöf, að ekki skuli fækka útörfum, því að það er sýnilegt, að með þessum lögum, sem hér er verið að setja, eins og hæstv. ráðh. hefur viðurkennt, er útörfum ekki fækkað, heldur er þeim einmitt fjölgað, gengið miklu lengra inn á þá braut en gert var með lögunum frá 1949, en þá löggjöf undirbjó núverandi hæstv. dómsmrh. Var ég honum mjög þakklátur fyrir það verk, því að þar var farið miklu lengra inn á þá braut að fækka fjarskyldari erfingjum en verið hafði. En með þessu frv. er aftur stigið sporið til baka, eins og ég hef minnzt á. Hæstv. ráðh. gaf hér þá skýringu á þessu, að reynslan hefði sýnt, að hér hafi verið of langt gengið árið 1949. Um það skal ég ekki deila. En mín skoðun er sú, að það hefði átt að ganga enn lengra um fækkun en þá var gert. En ég vil, áður en ég lýk máli mínu, benda á, að ein mgr. í brtt. mínum, við 2. gr., er alveg nýmæli, sem kemur ekki því við, hve margir útarfar skuli taka arf, en það er, að karl og kona, sem búið hafa saman í þrjú ár eða meira, eiga saman niðja og eru samvistum, þegar annað deyr, eigi að hafa sama rétt til arfs og þótt gift hefðu verið. Til þessarar tillögu tekur erfðalaganefndin alveg ákveðna afstöðu. Hér er um mikið efnisatriði að ræða. Nefndin leggur á móti því, að farið sé inn á þá leið og telur hana hættulega. En ég vil biðja hv. alþm. að gera sér ljóst það ástand, sem ríkir hér í þessum málum, áður en gengið er til atkv. um þetta mál. Við skulum ekki loka augunum fyrir því, að fjöldi fólks býr saman ógift og það í vaxandi mæli, eiga börn saman, síðan fellur maðurinn frá og það miklu oftar en konan, skilur hana eftir fjárvana eftir kannske að hafa búið með henni í fjöldamörg ár, og hún hefur samkv. frv. óbreyttu lítinn eða engan rétt samanborið við það, ef hún væri gift. Það má segja sem svo, að það sé hennar sök. Það getur vel verið. Það er náttúrlega ýmislegt, sem kemur þar til greina. En það er vitanlegt, að á þessu eru mjög mikil vandkvæði og það verður á einn eða annan hátt, ef ekki í þessum lögum, þá á einn eða annan hátt að bæta hér úr. Tryggingastofnun ríkisins hefur viðurkennt rétt karls og konu, sem eiga börn og búa saman, til bóta eins og gift væru. Og þá sýnist mér, að það sé alveg rökrétt afleiðing af því að viðurkenna einnig erfðarétt þessara aðila, svo sem lagt er til í tillögu minni. Tryggingastofnun ríkisins er skyldug til þess að greiða sömu bætur til þessa fólks eins og það hefði verið gift, og ég sé ekki, að það sé neinn munur þar á, að löggjöfin þá einnig í sambandi við erfðalögin ákveði: Þennan rétt skal makinn hafa til samræmis við tryggingalöggjöfina. Nú var því mjög haldið fram af varaþm. 4. þm. Norðurl. v., sem var formaður í n. í fjarveru 4. þm. Norðurl. v., að skattalög undanfarinna ára ættu stórkostlegan þátt í því, að fólk gifti sig ekki og byggi saman ógift og ætti börn saman ógift, beinlínis til þess að komast undan skattalögunum. Ef það er staðreynd, að svo væri í stórum stíl, þá ber löggjafanum enn meiri skylda til að tryggja þessum sömu aðilum með því ákvæði, sem hér er lagt til, erfðarétt í þeim erfðalögum, sem nú er verið að setja, því að það væri að höggva tvisvar sinnum í sama knérunn, fyrst að semja skattalög, þar sem fólkið verður að flýja annaðhvort úr hjónabandinu eða verjast hjónabandi, vegna þess að það séu of þungir skattar þannig, og neita svo hins vegar um þann rétt, sem þau siðferðislega eiga í sambandi við það fé, sem þau hafa aflað sameiginlega í sameiginlegu búi, þótt þau hafi ekki gift sig, vegna þess að þau vilja ekki á þann hátt beygja sig undir skattaákvæði, sem samþykkt hafa verið á Alþingi. Mér þykir rétt að láta þetta koma fram hér, áður en gengið er til atkv. um málið. Ég vil svo endurtaka það, að ég mun fylgja sjálfu frv., þó að tillögur mínar verði ekki samþykktar, vegna þess að ég tel, að í því séu margar breytingar til hins betra, þó að aðrar séu, sem ég hefði kosið að væru teknar í burtu.



Herra forseti. Þegar málið var til 2. umr. í þessari hv. deild, var óskað eftir því, að þær tillögur, sem fyrir lægju, væru athugaðar af fjhn. Nefndin hefur ekki haft tækifæri til þess að halda fund um málið. Form. hennar hefur tjáð mér, að hann muni gera það á morgun, og vildi ég óska, að málið yrði tekið út af dagskrá, en hins vegar mætti setja það á dagskrána á morgun, því að þá mundi n. vera búin að athuga tillögurnar. Forseti tók málið af dagskrá, og á sömu leið fór á 60. fundi í Nd., 6. marz.



Herra forseti. Svo sem sjá má af nál. landbn. á þskj. 332, leggur n. til, að þetta frv. verði samþykkt óbreytt. Frv. gerir ráð fyrir tveimur breytingum á l. nr. 66 frá 1936, um eyðingu svartbaks. Önnur breytingin er fólgin í því, að skotmannslaun hækki allverulega og verði 12 kr. fyrir hvern skotinn svartbak og greiðist helmingur þeirrar upphæðar úr ríkissjóði, en hlutaðeigandi sýslusjóður og sveitarsjóður greiði hinn helminginn, sinn fjórðung skotmannslaunanna hvor. Hin breytingin er um sektarákvæði 5. og 6. gr. l., og er gert ráð fyrir í frv., að sektir tífaldist. Þá er gert ráð fyrir því, að ráðherra setji reglugerð samkvæmt lögunum, og er hægt að setja inn í þá reglugerð ákvæði um sönnunarskyldu þeirra, sem verðlauna krefjast fyrir skotinn svartbak, og annað, sem þurfa þykir varðandi framkvæmd þessara laga. Þrátt fyrir þá hækkun á skotmannslaunum, sem frv. gerir ráð fyrir, vorum við í landbn. ekki svo mjög trúaðir á, að svartbaknum yrði að nokkru verulegu marki haldið í skefjum með skotum. Sú var einnig skoðun dr. Finns Guðmundssonar, forstöðumanns Náttúrugripasafns Íslands, en hann kom á fund nefndarinnar og ræddi við hana um málið, og þá skoðun sína byggði hann á þeirri reynslu, sem fékkst á árunum 1942-1954 á eyðingu svartbaks með skotum, en á því 13 ára tímabili voru greidd samkv. tímabundnum lögum frá 1941 talsvert hærri skotmannslaun en lögin frá 1936 gerðu ráð fyrir. En svo sem sjá má af fskj. með nál., voru á þessu tímabili greidd skotmannslaun fyrir 42792 svartbaka, og taldi dr. Finnur Guðmundsson það mjög lítinn hluta þeirrar mergðar, sem er af þessum fugli við strendur landsins. Mál þetta var einnig til meðferðar hér í hæstv. Alþ. á síðasta þingi, og þá skilaði landbn. þessarar deildar áliti um málið. Í því nál. er bent á, að það væri æskilegt að fela sérfróðum mönnum athugun á því, hvort ekki muni unnt að framkvæma eyðingu svartbaks með einhverjum áhrifameiri ráðum en ætla má að skotaðferðin reynist. Ýmsar þjóðir munu kunna til þess fleiri ráð að varna offjölgun veiðibjöllunnar og annarra mávategunda henni skyldra, sem skaða gera, og ólíkt mannúðlegri ráð en eitrunin er, - en hér á landi hefur varpbændum verið heimilað að eitra fyrir svartbak, en sú aðferð hlýtur ávallt að vera óæskileg að mínu áliti og raunar hættuleg fleiri dýrum en ætlað er að útrýma með henni. Það þyrfti því að athugast, hvort við gætum ekki eitthvað lært af öðrum þjóðum í þessum efnum. Ef við gætum fundið haldkvæm ráð til þess að fækka svartbaknum og halda fjölgun hans í skefjum, þá mundi það vafalaust verða til eflingar þeirri skemmtilegu og arðsömu búgrein, sem æðarvarpið er. Þess er að vænta, að þetta frv. stuðli nokkuð að því að efla æðarvarpið í landinu, og þess vegna leggur landbn. til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar fim. leyfa mér að þakka hv. landbn. fyrir afgreiðslu þessa máls, og þar sem nm. eru sammála um að leggja til, að frv. verði samþykkt, þá er það von okkar, að það geti fengið greiða afgreiðslu.



Herra forseti. Snemma á þinginu í vetur var í Ed. lagt fram frv. til laga um jarðgöng á þjóðvegum. Flm. frv. voru þingmenn frá Framsfl., Alþfl. og Alþb. Frv. náði samþykki Ed. og fór þaðan til Nd. Á fundi í Nd. var frv. tekið fyrir 5. febr. og því vísað til samgmn. með shlj. atkv. Síðan hefur ekkert heyrzt frá nefndinni um málið. Ég leyfi mér því að spyrjast fyrir um það, hvað þessum óeðlilega drætti valdi, og jafnframt fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann sjái um, að samgmn. afgreiði málið frá sér, svo að hv. deild gefist kostur á að afgreiða frv. Afgreiðsla þessa frv. getur haft afgerandi áhrif í þá átt, hvernig fer um lagningu m.a. vegar í gegnum Stráka við Siglufjörð, og þar með, hvort á næstunni verði leyst hið algerlega óviðunandi vegasamband, sem nú er við kaupstaðinn. Ég vil því endurtaka ósk mína til hæstv. forseta, að hann sjái um, að samgmn. afgreiði frv. til deildarinnar.