Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sinnt þingstörfum á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varaþm. Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Jón Kristjánsson félagsmálafulltrúi, Egilsstöðum, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Tómas Árnason, 4. þm. Austurl.“ Jón Kristjánsson hefur áður átt sæti á Alþingi sem varamaður og því hefur kjörbréf hans verið rannsakað áður. Hann er hér með boðinn velkominn til starfa.



Virðulegi forseti. Við 2. umr. þessa máls fór ég þess á leit fyrir hönd landbn. Ed. að frestað væri að taka til atkvgr. 3. till. n. á þskj. 825. Við nánari athugun hefur landbn. orðið sammála um að draga 3. brtt. sína á þskj. 825 til baka, en í till. er lagt til að orðalagi 13. gr. frv. verði breytt. Eins og fram kom er ég mælti fyrir brtt. n. var þessi brtt. flutt í tilefni af því að ekki tókst að leggja fyrir þetta Alþingi sérstakt frv. um fóðurverksmiðjur ríkisins, sem m. a. leysti af hólmi 55.–60. gr. laga nr. 45 frá 1971, um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Í þessum greinum eru Landnámi ríkisins og landnámsstjóra ætluð viss verkefni við rekstur þeirra þriggja graskögglaverksmiðja sem lagaákvæðin taka til. Með því frv. sem hér er til umfjöllunar og fjalla um breytingar á jarðalögum er Landnám ríkisins, landnámsstjórn og embætti landnámsstjóra lagt niður, sbr. e-lið 14. gr. frv., og verða því aðrir aðilar að taka við verkefnum þeirra. Að athuguðu máli varð það niðurstaða að orðalag 13. gr. frv., eins og það liggur fyrir á þskj. 390, leiddi til sömu niðurstöðu og það orðalag sem nefndin lagði til með 3. brtt. sinni á þskj. 825. Mér finnst vert, virðulegi forseti, að taka það fram að þessi lokaafgreiðsla n. fór fram óformlega, þ. e. mér var af nefndarinnar hálfu veitt heimild til að fá niðurstöðu í þetta mál með tilliti til þess sem fram kom á fundi landbn. Ed. Alþingis og með því að sú niðurstaða hefur fengist tel ég að hér sé mætt óskum nm., en að auki hef ég haft samband við allflesta nm., þó ekki alla, núna um helgina, en þetta er í samræmi við þá umfjöllun sem fram fór í landbn.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um ríkismat sjávarafurða. Frv. þetta var lagt fyrir Nd. Alþingis og mælti ég fyrir því þar 23. nóv. s. l. Eins og skýrt kemur fram í grg. með frv. á það sér langan aðdraganda og var byrjað að vinna að því 1979 með skipan nefndar til að endurskoða mál þessi. Hefur verið unnið að þeim samfleytt nokkurn veginn síðan og má segja að frv. þetta sé árangur þess starfs. Það var fullsamið á s. l. vetri og kaus ég að flytja það hér eins og það lá þá fyrir frá þeirri nefnd sem það hafði unnið en á því hafa verið gerðar nokkrar breytingar í Nd. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi máls að fara ítarlega yfir öll þau atriði sem mál þetta fjallar um, en grg. fjallar allítarlega um það. Ég vil hins vegar reyna að drepa á helstu nýjungar sem felast í frv. Fiskmatsráði, sem að miklu leyti stóð að samningu frv., þótti eðlilegt að nafn þeirrar stofnunar sem færi með stjórn fiskmatsmála í landinu bæri þess augljós merki að hér væri um að ræða eftirlit og mat hins opinbera með sjávarafurðum þar sem nokkrir útflutningsaðilar sjávarafurða hafa um lengri eða skemmri tíma komið sér upp sérstöku framleiðslueftirliti með framleiðslu sinna umbjóðenda. Af þessum ástæðum varð nafnið Ríkismat sjávarafurða fyrir valinu. Frv. þetta greinist í sjö kafla. Í I. kaflanum eru almenn ákvæði og felur hann í sér mjög litlar breytingar frá núgildandi lögum nr. 108/1974. Þó er þar að finna heimildarákvæði til að feta sérstökum aðilum, með ákveðnum skilyrðum, eftirlit með vinnslu og mat á afurðum. Með þessu er opnað fyrir þann möguleika að aðrir aðilar en opinberir geti annast bæði eftirlit og mat með sjávarafurðum. Í frv. er byggt á þeirri forsendu að allt yfirmat verði hins vegar á vegum Ríkismats sjávarafurða. Í II. kafla frv. eru skilgreind verkefni fiskmatsráðs. Hér er um að ræða nýmæli. Fiskmatsráði er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að vera tengiliður milli hagsmunaaðila í sjávarútvegi og stjórnvalda varðandi fiskmat. Það hefur nokkuð þótt bera á því að reglugerðir og matsreglur hins opinbera fylgdu ekki þeim breytingum sem verða á kröfum markaðarins. T. d. eru gildandi reglugerðir um freðfisk og skreiðarmat 30 ára gamlar. Hagsmunaaðilar þekkja best óskir og þarfir erlendra viðskiptavina okkar. Það er því eðlilegt og nauðsynlegt að unnið sé að því að koma nauðsynlegum breytingum varðandi fiskmat á framfæri án óeðlilegra tafa. Ég vil leyfa mér að draga saman í nokkrum atriðum helstu verkefni fiskmatsráðs eins og gert er ráð fyrir í frv. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að það sé ráðh. til ráðuneytis varðandi starfsemi og verkefni Ríkismats sjávarafurða. Í öðru lagi geri það tillögur varðandi setningu reglna er varða starfsemi Ríkismats sjávarafurða. Í þriðja lagi sé það umsagnaraðili um ágreiningsmál er upp kunna að koma um fiskmat. Í fjórða lagi skal það leitast við að koma á aukinni samvinnu Ríkismats sjávarafurða, vinnsluaðila og útflytjenda sjávarafurða um gæðamat á sjávarafla. Og í fimmta lagi skal það gera tillögur um rannsóknir og tilraunir er miða að bættri meðferð sjávarafla og nýjungum í vinnslu hans. Í sjötta lagi skal það vera umsagnaraðili um veitingu starfa hjá Ríkismati sjávarafurða. Í grg. með frv. kemur fram, og í 4. gr., að gert er ráð fyrir að ráðinn skuli fiskmatsstjóri til fjögurra ára. Hann hefur á hendi yfirumsjón með allri starfsemi Ríkismats sjávarafurða, en með honum og við hlið hans starfar fiskmatsráð og annast víðtæk og fagleg verkefni, eins og ég hef áður getið um. Með þessu fyrirkomulagi er gert ráð fyrir að fiskmatsstjóri annist fyrst og fremst stefnumótandi málefni og tengsl út á við, en forstöðumenn deilda annist meir daglegan rekstur. III. kafli frv. fjallar um starfsmenn Ríkismats sjávarafurða. Hér er um það nýmæli að ræða að forstöðumenn deilda eru skipaðir til fjögurra ára. Um þennan kafla er fjallað mjög ítarlega í grg. og vísast til hennar. Það sem hér mætti benda á sem breytingu frá gildandi lögum er að í stað fjögurra deildarstjóra, sem nú starfa við stofnunina, eru ráðnir tveir forstöðumenn deilda sem hafa á að skipa sérhæfðum fulltrúum helstu matsgreina. Í grg. segir um þetta atriði m. a.: „Talið er óhjákvæmilegt að skipa fulltrúa, sem sérhæfðir eru í helstu matsgreinum. Þeim er fyrst og fremst ætlað að stjórna og hafa eftirlit með störfum yfirmatsmanna í samráði við forstöðumenn viðkomandi deilda. Fulltrúarnir eiga að veita yfirmatsmönnum nauðsynlegar leiðbeiningar og samræma störf þeirra og starfsaðferðir. Leiðbeiningar- og samræmingarstörf eru afar mikilvæg, en hafa orðið út undan í of ríkum mæli.“ IV. kafli frv. fjallar um ferskfiskdeild. Þar eru skilgreind verkefni þeirrar deildar. Gert er ráð fyrir að verkefni núverandi hreinlætis- og búnaðardeildar Framleiðslueftirlitsins varðandi fiskiskip og hráefnisgeymslur fiskvinnslustöðva verði skv. frv. flutt undir ferskfiskdeildina. Helstu nýjungar eru þær að öðru leyti að gert er ráð fyrir að eftirlitsmenn deildarinnar fylgist nánar en áður með ástandi landaðs afla og geymslu hans eða allt til þess að vinnsla hefst. Eftirlitsskyldan nær m. ö. o. inn í hráefnisgeymslur fiskvinnslustöðvanna, en ákvæði þess efnis munu vera í núgildandi reglugerð. Það er enn fremur nýmæli að lögbundið verði að starfsmenn Ríkismats sjávarafurða stærðarmeti allan ferskan afla auk gæðamats. Að vísu annast matsmenn nú stærðarmat og oft gegn sérstökum greiðslum frá fiskkaupendum. Að öðru leyti verða verkefni ferskfiskdeildar skv. frv. þau sömu og eru nú hjá ferskfiskdeild og hreinlætis- og búnaðardeild Framleiðslueftirlitsins. V. kaflinn fjallar um afurðadeild og vísast til þess sem segir í grg., en m. a. segir svo um 14. gr.: „Sú nýjung felst einkum í þessari grein, að aðalreglan verður sú að afurðadeild annast aðeins yfirmat. Gert er ráð fyrir að eftirlit með vinnslu og gæðaflokkum færist á hendur samtaka framleiðenda eða sölusamtaka, eins og reyndin hefur orðið í hraðfrystiiðnaðinum. Meðan slíku hefur ekki verið komið á annast Ríkismatið nauðsynlega starfsemi á þessu sviði.“ Eins og menn e. t. v. vita eru milli 30 og 40 manns nú starfandi eftirlitsmenn á vegum útflutningsaðila. VI. kaflinn fjallar um framleiðsluleyfi og skyldur útflytjenda. Í frv. var gert ráð fyrir því nýmæli að fiskvinnsla til útflutnings sé háð sérstökum leyfum sjútvrn. Í meðförum Nd. hefur ákvæði þessu verið breytt og 17. gr. felld niður, en í stað þess hefur seinni hluti þeirrar greinar verið tekinn inn í 16. gr., þar sem rn. er heimilt að svipta framleiðanda vinnsluleyfi sýni hann vítaverða meðferð hráefnis eða komi alvarlegir gallar í ljós á afurðum hans. Hér var að sjálfsögðu gert ráð fyrir að settur verði faglegur grundvöllur til að starfa eftir á þessu sviði, en það hlýtur að teljast eðlilegt að heimilt sé að svipta menn vinnsluleyfi ef sýnd er vítaverð meðferð á hráefni. Það eru ýmsar stofnanir í landinu sem geta komið í veg fyrir að fiskvinnslufyrirtæki geti starfað. Þannig getur t. d. Vinnueftirlitið sett skilyrði sem eru þess eðlis að ef ekki er að þeim farið er hægt að stöðva vinnslu, einnig Brunaeftirlitið o. s. frv. Ég hef komið í fiskvinnslustöðvar þar sem hefur verið sett upp ýmis aðstaða. Í nýju frystihúsi á Siglufirði varð m. a. að minnka vinnslusal og stækka matsal til þess að það frystihús fullnægði reglum. Þannig getur vart talist óeðlilegt þó að sjútvrn. og stofnanir þess geti sett reglur um faglegan grundvöll og svipti aðila vinnsluleyfi ef ekki er eftir reglunum farið. Hins vegar hefur það verið svo að það hefur þurft vinnsluleyfi samkvæmt lögunum sem gefin voru út 1975 um skelfisk- og rækjuvinnslu. Voru þau lög sett til þess að hægt væri að samræma veiðar og vinnslu. Ýmsir hafa verið þeirrar skoðunar að það þyrfti að vera svipað fyrirkomulag að því er varðar framleiðslu allra sjávarafurða. Ég er þeirrar skoðunar að afar erfitt sé að stjórna málum með þeim hætti og miklu heppilegra að leyfi séu veitt á faglegum grundvelli. Ef þau eru uppfyllt hafi aðilar heimild til að vinna sjávarafurðir, en sé frá því vikið hafi þeir fyrirgert þeim rétti sínum og er það að sjálfsögðu aðallega gert til að skapa nauðsynlegt aðhald. Vonandi þarf aldrei að koma til þess að aðilar séu sviptir vinnsluleyfi. Hins vegar getur verið nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því að til þess geti komið ef ekki er farið að settum reglum. Hér er um svo þýðingarmikil mál að ræða á mörkuðum okkar að ekki er hægt að líða að einstakir aðilar geti sett markaði okkar þar í hættu. Í þessum kafla er enn fremur nýtt ákvæði í 18. gr. Það er samkvæmt gildandi reglugerð skylt að hafa fiskmatsmann í hverju hraðfrystihúsi. Hér er gert ráð fyrir að matsmenn verði löggiltir og jafnframt að öllum framleiðendum sjávarafurða til útflutnings verði skylt að hafa löggilta matsmenn í þjónustu sinni, enda órökrétt að mismuna vinnslugreinum á þennan hátt. Með þessu ákvæði er stigið skref til aukinnar verkaskiptingar milli fiskverkenda og hins opinbera fiskmats og áhrif framleiðenda aukin. Í 19. gr. er einnig nýmæli, en í grg. með frv. segir um þá grein m. a.: „Stærstu útflytjendur sjávarafurða hafa um árabil haft víðtækt gæðaeftirlit á sínum vegum. Eftirlitsmenn samtakanna hafa verið á stöðugum ferðalögum milli þeirra fiskvinnslustöðva sem framleiða undir merkjum þeirra. Veigamikið er fyrir kaupendur að geta treyst því að vara, sem seld er undir sama vörumerki og sama gæðaflokki, sé sambærileg að gæðum. Einnig er mikilvægt að framleiðendur geti treyst því að þeim sé ekki mismunað. Þar sem slíkt eftirlit er virkt ætti ekki að vera þörf á að Ríkismatið sinni þessu sama hlutverki og er gert ráð fyrir að Ríkismatið feli útflytjendum þetta hlutverk, sbr. heimildir í 1. gr. Lagagreinin heldur þeim möguleika opnum að útflytjendur geti keypt þessa þjónustu af viðurkenndum aðilum.“ Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara miklu fleiri orðum á þessu stigi um frv. þetta. Það hefur hlotið ítarlega meðferð í Nd. og vænti ég þess að það takist að ljúka málinu á þessu þingi. Það hefur verið til athugunar um margra ára skeið og það skapar vissulega nokkurt óvissuástand í kringum þá stofnun sem hér á í hlut. Það er að mínu mati mjög slæmt að óvissuástand þurfi að ríkja um svo mikilvæga stofnun sem þessa um margra ára skeið og því mjög nauðsynlegt að niðurstaða komist í mál þetta, enda hefur verið unnið að því um nærri fimm ára skeið. Ég vil að lokinni þessari umr. leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hæstv. sjútvn.



Virðulegi forseti. Nú eru annir hér á hv. Alþingi. Ríkisstj. hefur lagt fram óskalista um hver þau mál séu sem hún telur nauðsynlegt að lögfest verði áður en Alþingi tekur sér sumarfrí. Eitt af þeim málum, sem talið er nauðsynlegt að afgreidd verði, er það frv. sem við erum að ræða hér, þ. e. frv. um Ríkismat sjávarafurða. Mín skoðun er sú að þarna sé ekki um neitt nauðsynjamál að ræða og það sé ekki vel sett í forgangsröð ríkisstj. Að meginhluta til er frv. tilgangslaust vegna þess að fyrir hendi eru lög sem eru það góð að þau leggja grundvöll að góðu fiskmati í landinu. Í þessu frv. eru þó þættir sem breyta nokkuð frá því sem áður var, þ. e. frv. gerir ráð fyrir tveimur sérstökum breytingum. Það er í fyrsta lagi horfið frá því að gera hið íslenska fiskmat óháð tæknilegt mat og það gert að mati sem að nokkru leyti og í viðamiklum tilfellum er háð skoðunum og tillögum þeirra aðila sem í framleiðslunni eru, þ. e. hinna svokölluðu hagsmunaaðila. Þessi þáttur er að mínu mati þýðingarmikið mál og gæti ég næstum því haft um það sömu orð og hæstv. ráðh. hafði um annan þátt málanna. Þetta er mjög þýðingarmikið mál á mörkuðum okkar. Að mínu mati er ekki hægt að liða það, eins og hæstv. ráðh. sagði, að teflt sé á tæpasta vaðið í sambandi við markaði okkar víða um lönd með því að breyta óháðu tæknilegu mati í mat framleiðanda. Um þennan þátt er hægt að hafa mörg orð. Ég bendi á að t. d. krefjast Austur-Evrópuríkin öll vottorða frá opinberu mati. Eins hefur verið um flesta þá markaði sem við höfum haft viðskipti við, að þeir hafa tekið hið íslenska ríkismat gilt og það hefur unnið sér virðingu og tiltrú á undanförnum árum. Á hinn bóginn er stærsti markaður okkar, í Bandaríkjunum, þó nokkuð öðruvísi en markaðir sem við seljum á í Evrópu. Þar erum við að selja sjálfum okkur aftur og við höfum tvöfalt eftirlit með þeirri framleiðslu. Varan fer til framleiðslufyrirtækja okkar í Bandaríkjunum og þar gefst tækifæri til að benda á galla og lagfæra galla ef fram koma. Ríkismatið þjónar því þó nokkuð öðrum tilgangi á þeim vettvangi en á hinum svokallaða frjálsa verslunarmarkaði. Annar þáttur sem er nýlunda í þessu frv. er að frv. þetta gerir ráð fyrir því í 16. gr., eins og ráðh. nefndi áðan, að nú skuli það vera á valdi ráðh. hverjir verki fisk. Í 16. gr. er ákvæði um ráðherravald. Ráðh. nefndi að margir aðilar hér á landi gætu stöðvað framleiðslu og það væri eðlilegt að ráðh. bættist í þann hóp. Ég er á nokkuð annarri skoðun. Ég tel ósköp eðlilegt og sjálfsagt að Brunaeftirlitið geti stöðvað fyrirtæki ef brunavarnir eru ekki samkvæmt lögum og skyldum. Ég tel líka sjálfsagt að Vinnueftirlitið geti stöðvað framleiðslu hjá fyrirtæki ef viðkomandi uppfyllir ekki þær kröfur sem Vinnueftirlitið gerir. Og ég tel líka sjálfsagt að Framleiðslueftirlit sjávarafurða eða Ríkismat sjávarafurða geti stöðvað framleiðslu hjá viðkomandi fyrirtæki ef það brýtur í bág við reglur um hvernig framleiðslan skuli vera unnin. En að það skuli vera komið í hendur á pólitísku valdi hvort menn framleiði fisk eða ekki finnst mér alveg fráleitt. Ég held ég fari í nokkrum orðum yfir grg. þá sem fylgdi hinu upphaflega frv., eins og það var áður en að Nd. breytti því, og líti aðeins á hver er tilætlunin í frv. Að mínu mati kemur í ljós við þá yfirferð að hún er fyrst og fremst að lögleiða það framtak sem ég hef nefnt hér á undan. Ég mun, herra forseti, fara yfir greinargerð frv. og lesa upp úr henni jöfnum höndum sem ég bendi á ýmsa þætti sem ég tel gagnrýnisverða ellegar ekki sé ástæða til að breyta. Með leyfi forseta mun ég lesa grg. á þann máta. - Grg. hefst þannig: „Með bréfi 6. sept. 1979 skipaði sjútvrh. fimm manna nefnd til að endurskoða lög um Framleiðslueftirlit sjávarafurða til einföldunar og sparnaðar í rekstri stofnunarinnar.“ Skyldi það frv. sem við erum að fara yfir nú og ræða hér bera í sér eitthvað slíkt? Ég held að það sé af og frá. Frekar bendir þetta frv. í þá átt að það muni verða, ef að lögum verður, til kostnaðarauka fyrir stofnunina. „Þessir menn voru skipaðir í nefndina: Björn Dagbjartsson, forstjóri Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, formaður, Ingólfur Ingólfsson, tilnefndur af Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og Sjómannasambandi Íslands, Gísli Jón Hermannsson framkvæmdastjóri, tilnefndur af Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Hjalti Einarsson framkvæmdastjóri, tilnefndur af Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og sjávarafurðadeild Sambands ísl. samvinnufélaga, og Tómas Þorvaldsson framkvæmdastjóri, tilnefndur af Sölusambandi íslenskra fiskframleiðenda og síldarútvegsnefnd.“ Hér er hver öðlingurinn öðrum meiri og kunnugir menn í framleiðslu sjávarafurða, en allir með því markinu brenndir að vera hagsmunaaðilar eða stjórnendur í aðalframleiðslufyrirtækjunum. „Nefndin hélt marga fundi og kallaðir voru til viðræðna fulltrúar frá hagsmunaaðilum í sjávarútvegi, ásamt starfsmönnum Framleiðslueftirlits sjávarafurða. Þann 23. jan. 1980 skilaði nefndin áfangaskýrslu um störf sín og lagði til að 20 aðilum úr röðum þjónustustofnana og hagsmunasamtaka í sjávarútvegi yrði send áfangaskýrslan til umsagnar.“ Ég hef ekki lista yfir þá 20 aðila sem send var þessi skýrsla til umsagnar. Ekki var hún send þm. nema þá í þrengsta hring eða kannske sjútvn. þingsins. „Umsagnir bárust frá 13 aðilum. Í yfirliti yfir rekstur og skipulag stofnunarinnar segir svo í áfangaskýrslunni: „Allhörð gagnrýni hefur verið höfð í frammi gagnvart starfsemi stofnunarinnar og má segja að sú gagnrýni sé þríhliða: Frá hagsmunaaðilum, frá hinu opinbera og frá starfsmönnum. Frá hagsmunaaðilum hefur fiskmatið verið gagnrýnt fyrir ófagleg vinnubrögð, stífni og stirðleika og jafnvel hlutdrægni, enn fremur misræmi í mati á milli landshluta og á milli manna á sama stað o. s. frv.“ Þegar flett er umsögnum, sem hv. formaður sjútvn. Ed: sá til að við fengjum til yfirlestrar áður en málið kom hér til umræðu, þá ber hvergi á þessari gagnrýni. Það kemur hvergi fram í þeim umsögnum sem sjútvn. Nd. hafa borist að fiskmatið hafi verið gagnrýnt fyrir ófagleg vinnubrögð, stífni, stirðleika og jafnvel hlutdrægni. Nær er að undirstrikað sé að matið hafi unnið sitt verk að öllu leyti vel. „Einnig hefur verið kvartað yfir vafasömum og ósamræmdum innheimtuaðgerðum einstakra matsmanna o. fl.“ Flest er nú tínt til, segi ég. „Síldarverkendum finnst t. d. sinn hlutur fyrir borð borinn í starfsháttum Framleiðslueftirlitsins. Skreiðarverkendur kvarta undan því að starfsmenn Framleiðslueftirlitsins taki ekki tillit til kröfugerða viðkomandi markaða þegar metið er og þannig mætti lengi telja.“ Hæstv. ráðh. tók undir það að þetta væri eitt af því sem ætti að girða fyrir með því frv. sem hér er til umr., að mat taki ekki tillit til viðkomandi markaða þegar metið er og þannig mætti lengi telja. Ég geri nú ráð fyrir að erfitt verði að búa til þá stofnun til að gera skreiðarmat og skreiðarúttekt sem einhverjar kvartanir berist ekki um. Ég efast ekki um og veit að í vissum tilfellum eru gerðar tillögur um breytingu bæði á pökkun og mati útflutnings, en ég held að það verði ekki komist fyrir þau vandræði með því að breyta lögum. „Gagnrýni hins opinbera er sennilega hvað mest vegna fjármála stofnunarinnar og kostnaðar, einkum af ferskfiskmatinu, þar sem það þjóni í dag litlum öðrum tilgangi en að vera verðfellingaraðili, þ. e. milligönguaðili milli kaupenda og seljenda.“ Þetta er jafnskrýtið og annað í þessari umsögn í sambandi við kostnaðarhlutann og ferskfiskeftirlitið. Liggur beint fyrir að samkvæmt þeim tillögum sem hér eru uppi er gert ráð fyrir að ferskfiskeftirlitið þenjist út, ef það á að skila því hlutverki sem því er ætlað í því frv. sem hér er til umr. „Enn fremur hefur verið að því fundið af opinberri hálfu, að seljendur saltfisks og skreiðar skuli ekki sjálfir kosta eigið eftirlit í svipuðum mæli og seljendur freðfisks gera.“ Ég nefndi áðan að reginmunur er á milli þess hvort verið er að meta fisk á Austur-Evrópumarkað, Spánar eða Portúgalsmarkað, Nígeríumarkað eða Ítalíumarkað eða þá framleiðsluvöru sem send er til Bandaríkjanna og fyrirtækin eru að selja sjálfum sér. Í sambandi við Austur-Evrópu-viðskiptin er þá vitað mál að ríki í Austur-Evrópu krefjast þess öll að ofan á gæðastimpil frystihúsanna sjálfra komi gæðastimpill frá Framleiðslueftirlitinu eða ríkismati. „Þá er ekki minnst um verð hin innri gagnrýni, það er sjálfra starfsmanna Framleiðslueftirlits sjávarafurða.“ Það kveður við allt annan tón þegar lesin er umsögn þeirra starfsmanna. Ég man ekki eftir því, og hef nú fylgst með starfsemi þessara manna í áratugi, að slíkur hafi verið dómur um fiskmat, hvorki Fiskmats ríkisins né Framleiðslueftirlits sjávarafurða, og vil sérstaklega undirstrika að allt samstarf við þessa menn hefur verið sérstaklega gott, þvert ofan í það sem hér er sagt. Svo kemur rúsínan í pylsuendanum: „Virðist sem innanhúsósætti hafi átt talsverðan þátt í því að minnka veg þessarar stofnunar og komi það bæði niður á þeirri þjónustu sem stofnunin á að veita og kostnaði við rekstur F.S.“ Gæti ekki verið að öll þessi óvissa, sem búin er að vera í kringum þessa stofnun á undanförnum árum eins og hæstv. ráðh. lýsti í ræðu sinni áðan, hafi getað stafað af einhverju öðru ósætti en innanhúsósætti hjá Framleiðslueftirliti ríkisins? Ég hef trú á að svo gæti verið, þó að ég ætli ekki að fullyrða neitt, að einhverjir aðilar hafi talið nauðsynlegt að breyta þarna einhverju út frá sínum eigin persónulegu ástæðum en ekki vegna þess að matið væri á þann veg sem hér er lýst. „Lokaskýrsla nefndarinnar barst sjútvrh. síðustu daga októbermánaðar 1980 og er þar lagt til í samandregnum tillögum „Um breytta skipan fiskmatsmála“ eftirfarandi: 1. Lagt er til að sett verði á stofn fiskmatsráð, skipað fulltrúum hagsmunaaðila og sjútvrh., er hafi með höndum yfirumsjón gæðaeftirlits og mats á sjávarafurðum. 2. Gert er ráð fyrir því, að ferskfiskeftirlit og afurðamat með útfluttum sjávarafurðum verði skilið að. Afurðamatið verði einfaldað og ábyrgð framleiðenda aukin, en ferskfiskeftirlitið byggt upp af opinberum trúnaðarmönnum í hverri löndunarhöfn og sérstökum ferskfiskeftirlitsmönnum, hliðstæðum veiðieftirlitsmönnum sjútvrn.“ Í sjálfu sér er í 2. lið ekki verið að breyta miklu, en í 1. lið er, eins og ég sagði áðan, verið að breyta Framleiðslueftirlitinu í stofnun sem er stjórnað af hagsmunaaðilum. „3. Lögð verði sú skylda á sölusamtök og útflutningsaðila, að þeir komi á fót eigin framleiðslueftirliti ella kaupi þeir þá þjónustu sérstaklega af afurðamati ríkisins eða öðrum viðurkenndum eftirlitsaðilum.“ Stærri sölusamtökin hafa á hendi framleiðslueftirlit. Bæði hraðfrystiiðnaðurinn og saltfiskframleiðslan hafa sitt framleiðslueftirlit sem hefur unnið í góðu samstarfi við Framleiðslueftirlit sjávarafurða. En hvar er hugsanlegt að þeir aðilar sem ekki hafa slíkt framleiðslueftirlit á hendi eða hafa ekki aðstöðu til þess að byggja það upp geti fengið það hjá öðrum viðurkenndum eftirlitsaðilum en afurðamati ríkisins? Það má vel vera að eftir að þessi lög hafa verið samþykkt komi upp stofnanir sem verði svipaðar og þau mörgu, og sjálfsagt góðu, fyrirtæki sem hafa risið upp á undanförnum árum og endurskoða rekstur hinna og þessara fyrirtækja vítt um landið og virðast gróa vel, en eins og stendur veit ég ekki um neina stofnun aðra en Framleiðslueftirlit sjávarafurða og þær stofnanir sem sölusamtökin hafa byggt sér upp sem gæti tekið að sér að hafa eftirlit með útflutningi. „4. Sérstök hreinlætis- og búnaðardeild verði lögð niður, en slíkt eftirlit í vinnslustöðvum falið almennum afurðamatsmönnum undir yfirstjórn gerlafræðings er starfi hjá stofnun þeirri er annast afurðamat.“ Þar skyldi nú gera mikla breytingu á Framleiðslueftirliti sjávarafurða. Það skyldi leggja niður hreinlætis- og búnaðardeildina. Kannske hyrfi það, sem hæstv. ráðh. nefndi áðan, að aðrir aðilar en ráðh. gætu lokað íslenskum fiskvinnslufyrirtækjum, stofnunin hefði ekki burði til þess að fylgjast með hvernig framleiðslan á sér stað. Síðan Framleiðslueftirliti sjávarafurða var komið á fót hefur þessi þáttur í starfi þess verið ég vil ekki segja viðamestur, en sá þátturinn sem menn hafa tekið hvað mest eftir og mestum breytingum hefur komið til leiðar. Það hefur orðið mjög mikil breyting í sambandi við búnað og hreinlæti, bæði í frystihúsum og þó sérstaklega í vinnslustöðvum í sambandi við saltfisk og skreið. Ef á að fara að draga úr möguleikum Framleiðslueftirlits sjávarafurða, til að hafa eftirlit með þessu finnst mér mjög miður farið. Það má reyndar bæta þessum þætti við þá tvo er ég sagði áðan að mér fyndust mjög neikvæðir og marka nýja stefnu í þessu frv., þ. e. í fyrsta lagi að verið sé að breyta Framleiðslueftirlitinu í mat hagsmunaaðila, í öðru lagi að verið væri að gefa ráðh. heimild til að taka vinnsluleyfi af framleiðendum og í þriðja lagi að dregið væri úr þeim þætti starfsemi Framleiðslueftirlitsins sem mjög mikilsverður hefur verið undanfarandi ár, hreinlætisdeildinni. Nd. mun hafa breytt þeirri áherslu sem lögð er á að draga úr starfsemi á þessu sviði Framleiðslueftirlitsins. „5. Lagt er til að hafist verði handa um að endurskoða allar reglugerðir og opinber fyrirmæli um fiskmat undir yfirstjórn fiskmatsráðs strax er það hefur störf.“ Það gefur auga leið að þetta þurfti ekki að koma inn. Ráðh. hefur heimild til að gefa út reglugerðir um þessi mál samkv. þeim lögum sem í gildi eru, en þarna er skotið inn: „undir yfirstjórn fiskmatsráðs“. Tilætlunin er enn sú sama og öll á þann veginn að hagsmunaaðilar hafi þar hönd í bagga. „6. Mætt er með því að gefnar verði út samræmdar matsreglur og leiðbeiningar um fiskverkun og fiskmat.“ Ekki sé ég ástæðu til að setja sérstök lög til þess að þetta kæmi fram. „Þann 29. janúar 1982 skipaði sjútvrh. fimm menn í nefnd er kallast fiskmatsráð og hefur eftirgreind verkefni.“ Fiskmatsráð, já. Þetta er líkast til upphafið að þeirri stjórnun sem þetta frv. leggur til að komið verði lagaramma utan um. Mér er ekki kunnugt um að þetta fiskmatsráð og starfsemi þess sé neins staðar tengt lögum. En löglegt getur það verið fyrir það. Ekki vil ég gefa í skyn að þarna sé verið að búa til stofnun sem ekki hafi lagastoð. Fiskmatsráð hefur eftirgreind verkefni: „1. Vera ráðuneytinu og forstjóra Framleiðslueftirlits sjávarafurða til ráðgjafar um framleiðslumál og eftirlit og mat á sjávarafurðum. 2. Endurskoða starfshætti, verklag og reglur Framleiðslueftirlitsins eftir því sem ráðinu sýnist nauðsynlegt. 3. Fylgjast með starfsemi Framleiðslueftirlits sjávarafurða og taka fyrir til umfjöllunar þau vandamál og ágreiningsmál sem upp koma hverju sinni. 4. Fiskmatsráð skal í störfum sínum hafa samráð og samvinnu við forstjóra framleiðslueftirlitsins.“ Allt þetta er miklu eðlilegra að setja beint undir forstjóra eða framkvæmdastjóra fiskeftirlitsins og hlýtur að verða trúverðugra þannig. Því næst er í grg. skýrsla um fiskmatsráð og hverjir eru þar innan dyra. Þar eru Halldór Þorsteinsson, forstöðumaður fiskeftirlitsdeildar Sambands ísl. samvinnufélaga, formaður, Hjalti Einarsson, framkvæmdastjóri Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, Jónas Bjarnason, deildarverkfræðingur Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, núverandi forstjóri Framleiðslueftirlits sjávarafurða, Hafþór Rósmundsson, starfsmaður sjómannasambands Íslands, og Einar M. Jóhannsson, eftirlitsmaður frá sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, nú annar forstjóri Framleiðslueftirlits sjávarafurða. Þetta eru allt menn sem beinna hagsmuna hafa að gæta þarna og ekki beinir tæknimenn aðrir en Halldór Þorsteinsson, Jónas Bjarnason, sem nú er orðinn forstjóri stofnunarinnar, og Einar M. Jóhannsson. „Fiskmatsráð, sem falið var að gera uppkast að frv. þessu, hefur starfað óslitið frá því það var skipað. Fyrsti þáttur í störfum ráðsins var að láta framkvæma úttekt á öðrum meginþættinum í starfsemi Framleiðslueftirlits sjávarafurða, þ. e. ferskfiskmatinu. Til þess verks voru ráðnir þeir Benedikt Gunnarsson tæknifræðingur og Sigurjón Auðunsson fiskeftirlitsmaður. Greinargerð þeirra um úttektina barst fiskmatsráði og Framleiðslueftirlitinu í september 1982. Þann 2. nóv. 1982 boðaði sjútvrh. til fundar með hagsmunaaðilum og þjónustustofnunum í sjávarútvegi um gæðamál í sjávarútvegsframleiðslunni. Á fundinum var lögð fram skýrsla fiskmatsráðs, dags. 28. okt. 1982, um „Ástand ferskfiskmats og tillögur til endurbóta á skipulagi og starfsemi Framleiðslueftirlits sjávarafurða varðandi ferskfiskmat.“ Skýrsla fiskmatsráðs var að miklu leyti byggð á greinargerð þeirra Benedikts Gunnarssonar og Sigurjóns Auðunssonar um úttektina á ferskfiskmatinu. Þann 29. nóv. 1982 boðaði sjútvrh. aftur til fundar með hagsmunaaðilum og lagði fram drög að lagafrv. um Ríkismat sjávarafurða. Eftir kynningu á drögunum og umræður var viðstöddum fulltrúum hagsmunaaðila boðið að senda skriflegar aths. við lagauppkastið. Þrettán umsagnir bárust frá helstu hagsmunasamtökum og þjónustustofnunum í sjávarútvegi. Flestar veigamiklar brtt. voru teknar til greina við samningu frv. þessa.“ Þessar umsagnir, bæði þær umsagnir sem bárust í upphafi þegar fyrsta uppkastið var lagt fram og þær umsagnir sem hér um ræðir, höfum við ekki fengið að sjá í sjútvn., þó að ég teldi æskilegt að við fengjum a. m. k. að fletta þeim og líta á það sem við teldum áhugaverðast. „Með fyrirliggjandi lagafrv. er í flestum atriðum tekið undir sex áðurnefndar megintillögur nefndar undir forustu Björns Dagbjartssonar. Veigamesta frávikið varðar tillögu 2 um ferskfiskeftirlit. Gert er ráð fyrir því að stofnunin verði í tveimur deildum eins og þar er lagt til, en í þessu frv. er gerð tillaga um töluvert öðruvísi fyrirkomulag ferskfiskmála, sbr. meðfylgjandi skýrslu fiskmatsráðs frá 20. okt. 1982 „Um ástand ferskfiskmats og tillögur til endurbóta frá skipulagi og starfsemi Framleiðslueftirlits sjávarafurða varðandi ferskfiskmat.“ Sú úttekt, sem að baki þessarar skýrslu liggur, sem og margvísleg vandamál, sem upp komu varðandi gæði á íslenskum fiskafurðum á s. l. ári, undirstrika mikilvægi þess að miklar og róttækar endurbætur verði gerðar á ferskfiskmati og ferskfiskeftirliti.“ Ég geri ráð fyrir að fyrsta skrefið til þessarar þróunar hafi átt að stíga í vetur undir forustu Jónasar Bjarnasonar, núverandi forstjóra Framleiðslueftirlits ríkisins, þegar hann lagði til að breytt yrði reglum um mat á ferskfiski, þ. e. horfið yrði frá hinu hefðbundna skoðunarkerfi yfir í kerfi sem hann hafði byggt sér upp og kallað er punktakerfið. Við munum öll eftir því hvernig um þá leiðréttingu fór. Mín tilfinning er sú að þetta frv. muni í meginefni til fara á sama veg, þ. e. að í því sé eitthvað sem annaðhvort verður ekki samþykkt af hagsmunaaðilum ellegar er næstum óframkvæmanlegt. Að öðru leyti tel ég að tilraun sú sem gerð var í vetur hafi að öllu leyti verið út í bláinn vegna þess að grunnurinn undir því ferskfiskeftirliti sem rætt er um í þessu frv. og hefur verið haldið fram í vetur og á undanförnum árum er ekki þannig upp byggður að um raunverulegt mat sé að ræða. Það skiptir ekki máli hvort matsmaðurinn er með eitthvert punktakerfi í höndunum eða hvort hann er með það kerfi sem notað hefur verið hingað til. Á undanförnum árum hefur þróast sú leið að matinu hefur verið frekar stjórnað af framleiðendum. Framleiðendur hafa ráðið því sjálfir hvernig ferskfiskmatið hefur komið út, þessir aðilar sem nú skulu fá að ráða í Framleiðslueftirliti sjávarafurða. Mér er vel kunnugt um að margir framleiðendur hafa, til þess að einfalda viðskipti við sína báta sagt: Ja, við skulum láta fara í mat, en það skiptir ekki máli. Við borgum síðan meðaltalsverð á afurðirnar. - Aðrir framleiðendur hafa viljað fylgja mati og láta reikna út eftir matsreglum og sagt á þessa leið við bátaflotann: Ef þér líkar ekki matið skaltu hafa þetta þannig að þú skalt landa verri fiskinum fyrst á bílinn og setja betri fiskinn ofan á. Þá er nokkurn veginn öruggt að það koma góðar prufur út úr matinu. - Ég veit ekki til þess að þeir nýju herrar sem núna stjórna í Framleiðslueftirliti sjávarafurða og sem ættu að geta farið að stjórna eftir tilætlun laganna hafi gert neina tilraun til að breyta þarna um. Aftur á móti bjuggu þeir til heilmikið af pappírum. Mér er sagt að það hafi verið upp undir heilt bílhlass sem búið var að útbúa í sambandi við punktakerfið, en það notaðist ekki vegna þess að ákveðnir hagsmunaaðilar stoppuðu þessa aðgerð. Ég hef ekki séð metið eftir punktakerfinu, en mér hefur verið sagt hvernig á að framkvæma það. Ég hygg að ef horfið væri frá vinnubrögðum framleiðenda við kaup á fiski þar sem stöðugt er gengið fram hjá mati gæti vel verið að punktakerfið hans Jónasar Bjarnasonar væri besta aðferðin til að meta, ef þær prufur sem lagðar væru fram sýndu raunverulegt ástand aflans í heild. En það er því miður ekki, vegna þess að þeir sem á að setja á stall, eins og nú er um talað, kæra sig ekkert um þetta mat og fara fram hjá því á alla vegu. Og hvað hefur skeð með því að þessi þróun hefur átt sér stað? Íslenskur úrvalsfiskur er greiddur jafnlágu verði og raun ber vitni um. Meðaltalsreglan hefur fengið að gilda þarna eins og annars staðar. Menn hafa keypt þetta og þetta mikið af fiski sem hefur verið neðan til á bílnum fyrir fyrsta flokks verð og það hefur komið fram í rekstri fyrirtækisins. Þegar fiskverð hefur verið ákveðið hafa verið teknir reikningar þessa fyrirtækis og fundið út hvað þetta fyrirtæki geti borgað mikið fyrir fiskinn sinn. Útkoman hefur verið sú, að fiskverð á Íslandi hefur lækkað og lækkað. Það hefur verið tekið meira og meira úr vösum sjómanna og útvegsmanna vegna þess að þessum vinnubrögðum hefur verið haldið uppi í sambandi við ferskfiskmatið. Í þessu frv. er talað um að breyta skuli ferskfiskmatinu. Við höfum orðið vör við hver tilætlunin er. Á undanförnum mánuðum hafa nýir aðilar stjórnað Framleiðslueftirliti sjávarafurða. Það hefur ekkert breyst annað en að það hefur verið búinn til pappír og menn hafa búið til, sjálfsagt betri, reglur til að meta það sem ómögulegt var að meta vegna þess að þær prufur sem fyrir lágu voru ekki réttar. Ef áfram heldur sem horfir í sambandi við þetta og ef frv. verður samþykkt verður þar með afráðið að þannig skuli áfram halda. Þá verður íslenskur fiskur langtum lægra borgaður en fiskur í Færeyjum, eins og við höfum orðið vör við á undanförnum árum, í staðinn fyrir að ef tekið yrði á þessum málum út frá þeim gömlu lögum sem við höfum og breytt reglugerð og farið öðruvísi að en gert hefur verið gætum við aukið verðmæti sjávarafla okkar án þess að auka tonnatöluna. Við gætum aukið verðmæti hans um ómældar fjárhæðir, en það er engin tilraun gerð til þess vegna þess að þeir hagsmunaaðilar sem hér eiga að fá að fara að stjórna í auknum mæli fiskmatinu kæra sig ekki um það. Þeir vilja geta keypt lélega fiskinn á háu verði eins og þeir kalla það og sagt við útvegsmanninn: Ég borga þetta allt á einu verði o. s. frv., láta það líta út eins og þeir séu að gera rétt þegar það er alveg öfugt. Það er verið að grafa undan verðmætisaukningu í sjávarútveginum. Það mætti hafa ótalmörg orð og ég gæti sagt hv. þm. margar sögur um það hvernig hér er unnið að. Ég hef nefnt dæmi í sambandi við bátaflotann, en það væri kannske rétt að nefna dæmi um togaraflotann. Hvernig er matið þar? Sjómenn og útvegsmenn eru óánægðir ef matið á togarafiski eftir 9, 12, 14 daga úthald nær ekki 95%. Þeir, sem hafa fengist við fiskverkun og verið sjómenn, vita að fiskur sem er 10 eða 15 daga gamall þegar hann kemur að landi er ekki sama vara og hann er fyrstu 2–3–4 dagana. Það er mjög mikill munur á því. Þrátt fyrir það gerist næstum stöðugt að mat á heilum togaraförmum er í 90–95% í 1. flokk, og ekki nóg með það, heldur er allur þessi fiskur með einum stimpli. Allt er sami gæðaflokkur. Segjum að það sé sent úr einum togara í 3–4 frystihús. Sá sem fær 10 daga gamla fiskinn er líka með 90–95% gæðamat. Það er ekki verið að meta aflann eftir aldri, heldur er hann metinn allur sem einn. Það hefur líka viðgengist undanfarið, og viðgengst enn, að togarar komi með meira og minna af lausum fiski án þess að hann sé kassaður. Einu sinni var talað um að slíkt væri ekki leyfilegt og væri víst bannað skv. reglugerð, en það hefur verið horft fram hjá þessu. Það er hver gleðifréttin í blöðum á fætur annarri um að þessi og þessi togarinn hafi komið með þetta mikinn afla að landi. Fyrir nokkrum dögum var frétt austan af fjörðum, af Hólmadrangi á Eskifirði. Þeir á Hólmadrangi komu með mesta afla að landi sem hann hefur nokkurn tíma komið með. Ja, gott og blessað. Hvað þýða yfirleitt svona fréttir?  Ef þetta frv., sem hér er til umr., verður samþykkt er verið að ákveða að svona skuli halda áfram vegna þess að þeir aðilar sem vildu breyta, voru að tala um að breyta einhverju, leggja ekki til neinar breytingar í þessu frv. hér. Þeir hafa setið að völdum í Framleiðslueftirliti sjávarafurða undanfarna mánuði og það hefur ekki verið gerð nein tilraun til að breyta. Það hefur engin tilraun verið gerð önnur en þessi með pappírana og punktana, sem þarf við ákveðnar ástæður þegar átt hefur sér stað ákveðin breyting. Það þarf engar lagabreytingar að gera, síst af öllu þær lagabreytingar að til valda og til ráðgjafar séu valdir þeir menn sem eru kannske fyrst og fremst valdir að því hvernig þróunin hefur orðið í sambandi við gæði á íslenskum sjávarafurðum á undanförnum árum. Þetta frv. kemur til þeirrar nefndar sem ég á sæti í og ég veit að okkur mun gefast tækifæri til að skoða það og kalla til umsagnar bæði þessa ágætu hagsmunaaðila, sem um er rætt hér í frv., og svo aðra sem hér eiga hlut að máli. Ég tel því ekki ástæðu til að lengja ræðu mína miklu meira. En ég vil undirstrika að ég lít svo á að hér sé lagt fram frv. sem sé ástæðulaust að hafi forgang í röð þeirra frv. sem á að afgreiða á Alþingi áður en þm. taka sumarfrí. Það væri betur látið eftir liggja.



Virðulegi forseti. Frv. til l. um ríkismat sjávarafurða var lagt fram snemma á þessu þingi. Það er þess vegna ekki við ráðh. að sakast að fyrst nú er málið komið til Ed. Þetta mál hefur þvælst fyrir nefnd í Nd. í allan vetur og fyrst nú fyrir nokkrum dögum eða klukkustundum að það hefur komist hingað til Ed. til umr. Það verður að átelja þessi vinnubrögð sem eru fyrir neðan allar hellur. Og ég tel mjög miður líka að nefndir Ed. og Nd. skuli ekki hafa unnið saman við athugun á þessu frv. Það hefði verið nauðsynlegt vegna þess að þetta er frv. sem þarf mjög ítarlega umfjöllun og athugun og það hefði flýtt fyrir vinnslu á því ef slík vinnubrögð hefðu verið höfð í frammi. Menn vita næstum því hvenær sauðburður fer fram ár hvert. Menn vita líka að um það leyti fara ýmsir þm. að ókyrrast og vilja fara heim til sín. Menn ættu þess vegna að geta áttað sig á að nauðsynlegt er að vinna málin fyrr og betur en gert er með því að ræða þau í nefndum. Ég ætla ekki að fara efnislega við þessa umr. í frv. Það gefst tækifæri til að gera það þegar því hefur verið vísað til sjútvn., hvar ég á sæti, og býst ég við að þá verði tækifæri til að kalla til hina ýmsu aðila sem málið snertir. Ég furða mig á því ef tekst að afgreiða þetta frv. fyrir þinglok. Vissulega væri æskilegt að svo yrði vegna þess að það hefur verið svo lengi í umr. og líka vegna þess að það hefur innl að halda ýmsar breytingar sem til bóta eru, einkum eftir að það hafði fengið umfjöllun sjútvn. Nd. sem gerði á því veigamiklar breytingar. Ég tel óhyggilegt að starfi við athugun í nefnd verði flýtt svo mjög að nm. fái ekki aðstöðu til að fara vandlega í málið og vil því koma á framfæri ósk minni um að málið fái ítarlega umfjöllun og unnt verði að kalla til alla þá aðila sem sjútvn. óskar eftir að segja álit sitt. Ég endurtek að ég mun við næstu umr. fara ítarlega í frv., gera grein fyrir skoðunum mínum á því, en tel nauðsynlegt að fá bæði umsagnir og eiga viðræður við hagsmunaaðila áður en ég geri það.



Virðulegi forseti. Ég vil út af orðum hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar taka það fram að um málið varð samkomulag í sjútvn. Nd. eftir að þær breytingar voru gerðar sem fram hafa komið og vænti ég þess að þær breytingar hafi verið ræddar í þingflokkunum. Ég vænti þess að um málið sé allgott samkomulag hér á Alþingi. Þær breytingar voru m. a. gerðar vegna þess að fulltrúar stjórnarandstöðu töldu að það þyrfti að taka af öll tvímæli m. a. varðandi starfsvettvang fiskmatsráðs. Ég vil taka það fram, vegna þess að það hefur oft komið fram í umr. á Alþingi og m. a. hjá hv. þm. Skúla Alexanderssyni að með þessu falli niður óháð mat, að slíkt tel ég vera rangan málflutning og beinlínis hættulegan. Það er alls ekki tilgangur þessa frv. að fella niður óháð mat. Satt best að segja skil ég ekki hvers vegna menn geta haft á móti því að samstarf við aðila í sjávarútvegi sé styrkt þannig að eðlilegt og gott samband sé þar á milli. Það var m. a. fullyrt í Nd. af hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna væri á móti þessu frv., sem mér var þá ekki kunnugt um áður. Mér varð að orði að það styrkti mig í þeirri trú að þeir aðilar sem hafi starfað í fiskmatsráði hafi starfað þar algerlega óháð sem fagmenn og án nokkurs þrýstings frá sínum samtökum, hafi þar tekið afstöðu án tillits til þess hvað þeir hafa starfað. Varðandi þær tilraunir og þær breytingar sem gerðar voru á matsreglum í vetur er þess að geta að með þeim aðgerðum var verið að samræma matið um land allt, sem er mjög mikilvægt mál og að allra dómi nauðsynlegt. Hins vegar er eðlilegt að það taki nokkurn tíma og þarf að fá fram skilning á slíkum breytingum. Slíkar breytingar geta ekki gerst í einu vetfangi. Þær munu hins vegar fara fram og ég tel að undirbúningur þess máls sé á mjög góðum vegi. Það var mjög mikill mismunur á matinu. Það gat verið verulegur munur þar á eftir því í hvaða verstöð var landað. Þannig hljóta allir að telja eðlilegt að tekið yrði til hendi og reynt að samræma matið sem allra best. Það punktakerfi sem hér hefur verið talað um átti einmitt að tryggja að samræmi ætti sér stað á milli matsstöðva og matsmanna.



Virðulegi forseti. Hæstv. sjútvrh. lagði áherslu á að hér væri ekki um óháð mat að ræða. Það má sjálfsagt teygja þó nokkuð úr þessu. Það mun eiga sér stað grundvallarbreyting á því mati sem við búum við í dag með frv. þessu, ef að lögum verður, þar sem ráðgjafarstofnun og allt að því stjórnarstofnun samanstendur af hagsmunaaðilum. Þetta er algerlega á öfugan veg við það sem aðrar fiskveiðaþjóðir gera. Noregur er með óháð tæknimat. Kanada er að reyna að leysa ákveðin vandamál í gæðamati, þeir stefna beint í óháð tæknilegt mat. Þá snúa Íslendingar við og láta hagsmunaaðila stjórna sínu mati eða hafa möguleika til að hafa áhrif á hvernig það er byggt upp. Um hinn þáttinn, þ. e. þann áfanga sem hafinn var í vetur til að betrumbæta ferskfiskmatið, get ég aðeins bætt þessu við: Ég tel að þar hafi hent sig það sama og virðist stefnt að með þessari lagasetningu. Það er verið að byrja á öfugum enda. Það var byrjað á öfugum enda með pappírstilbúningi og punktakerfi vegna þess að punktakerfið og allar góðar leiðbeiningar í sambandi við mat eru gagnstaus ef prufan sem lögð er fyrir matsmanninn sýnir ekki hvernig aflinn er samsettur. Það er gersamlega gagnslaust. Á sama máta er gagnslaust fyrir okkur að tala um að breyta lögum, eins og hér er verið að leggja til, og vera að tala um að hægt sé að bæta fiskmat þegar um enga breytingu á þeim vettvangi er að ræða. Það er verið að byrja á öfugum enda á báðum stöðum.



Virðulegi forseti. Í Nd. flutti ég allítarlega framsögu um þetta mál. Sú ræða hefur þegar verið prentuð í þingtíðindum og hafa hv. þm. aðgang að henni. Ég mun því stytta framsöguræðu mína hér en að sjálfsögðu fara yfir nokkur mikilvægustu atriðin. Um halla á ríkissjóði þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Það mál hefur verið ítarlega rætt á þingi og utan. Ég þarf heldur ekki að fara mörgum orðum um þær leiðir sem færar eru til að draga úr slíkum halla. Þær eru að sjálfsögðu í raun og veru ekki nema tvær, annars vegar að afla meiri tekna og hins vegar að skerða eða skera niður útgjöld. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að ríkisfjármálin eru að sjálfsögðu einn þáttur í peningamálum þjóðarinnar. Hinir þættirnir eru almenn lántaka, sérstaklega erlendis, og svo bankamálin. Í peningamálum þjóðarinnar er töluverð þensla sem gefur til kynna meiri þrýsting en æskilegt væri í verðtags- og efnahagsmálum. Ríkisstj. hefur áður lýst því að hún gerir ráð fyrir því í 2. áfanga sinnar efnahagsstefnu að leggja höfuðáherslu á að ná jöfnuði í efnahagsmálum og tryggja þann mikla árangur sem hefur náðst í hjöðnun verðbólgu. Hins vegar ætlar ríkisstj. aðilum vinnumarkaðarins að semja frjálst um kaup og kjör innan þess ramma sem ríkisstj. hefur í stefnuyfirlýsingu sinni lýst. Ríkisstj. gerði grein fyrir því að hún stefnir að því að verðbólga í lok ársins verði um það bil 10% og hyggst ná því með því að breyta ekki gengi meira en að hámarki 5%. Sömuleiðis hefur ríkisstj. lýst því að hún leggur á það áherslu að erlendar skuldir aukist ekki í ár umfram þau 60% sem þær eru af þjóðarframleiðsu. Þetta skapar að vísu mjög þröngan ramma fyrir þær aðgerðir sem lýst er í þessu frv. í ríkisfjármálum, peninga- og lánsfjármálum. Til viðbótar því telur ríkisstj. jafnframt nauðsynlegt að vernda eins og frekast má verða þann kaupmátt sem um var samið í samningunum á hinum almenna launamarkaði í lok febr. s. l. Með tilliti til þenslunnar í peningamálum hefði að sjálfsögðu verið mjög æskilegt að brúa þann halla sem er á ríkissjóði sem allra mest ef ekki að öllu leyti. Eins og ég sagði í upphafi míns máls verður það ekki gert nema annars vegar með því að auka tekjur og hins vegar með því að skera niður útgjöld. Eins og hv. þm. mun vera ljóst, svo að ég komi fyrst að síðara lið, þá er það ekki auðvelt eftir að fjárlagaár er hafið og raunar niðurstaðan sú að það verður ekki gert í stórum stíl án umtalsverðra kerfisbreytinga á þeirri þjónustu sem veitt er. A. m. k. er ljóst að mikill samdráttur í þjónustu mun koma illilega við launþega og leiða til skerðingar á kaupmætti. Um auknar tekjur er reyndar svipað að segja. Aukin gjaldheimta ríkissjóðs leiðir að sjálfsögðu til aukinnar greiðslu einstaklinga og því um leið til skerðingar á kaupmætti. Niðurstaðan varð sú að gera ekki ráð fyrir því að brúa halla ríkissjóðs að öllu leyti nú. Það var ekki talið fært í ár að öllu leyti, enda má segja að það sé ekki óeðlilegt þegar þjóðartekjur dragast nú saman þriðja árið í röð. Því er gert ráð fyrir að brúa halla ríkissjóðs að hálfu leyti í því frv. sem hér er til umr. En jafnframt gerir ríkisstj. ráð fyrir því að á næstu 2–3 árum náist sá jöfnuður hjá ríkissjóði sem nauðsynlegur er þegar litið er til lengri tíma. Ég ætla nú að fara yfir einstakar greinar þessa frv. Í 1. gr. er því lýst að gert er ráð fyrir að lækka ríkisútgjöld um allt að 370 millj. kr. Þessu er nánar lýst í aths. við frv. við 1. gr. Þar kemur sundurliðun fram á einstök rn. Þar er þess að gæta að einstökum rn. eða einstökum ráðherrum er í sjálfsvald sett hvernig þeir haga þessum niðurskurði og er gert ráð fyrir því að þeir leggi fram í ríkisstj., strax og þetta frv. hefur verið samþykkt, niðurstöður sínar í því efni. Í 2. gr. er gert ráð fyrir því að fjárveiting og lántaka Lánasjóðs ísl. námsmanna verði sú sem fram kemur í fjárlögum fyrir árið 1984. Ljóst er að það nægir ekki til að fullnægja allri þeirri lánaþörf sem lög um Lánasjóðinn gera ráð fyrir. Ég skal ekki segja hve mjög verður að skerða lán í haust. Það fer mjög eftir því hvaða breytingar verða gerðar á reglugerðum Lánasjóðsins sérstaklega með tilliti til útreiknaðs framfærslukostnaðar námsmanna. Það er nú í undirbúningi en ljóst má þó vera að lán munu tæplega ná þeim 95% af fjárþörf sem verið hefur upp á síðkastið. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir útflutningsbótum að upphæð 468 millj. kr. Gert er ráð fyrir útflutningsbótum í samræmi við fullan rétt bænda að viðbættum 18 millj. kr. sem fært er á milli ára. Um landbúnaðarmálin mætti að sjálfsögðu hafa alllangt mál. Ríkisstj. telur að á næstu árum þurfi að vinna að verulegri breytingu í framleiðslumálum landbúnaðarins og hefur landbrh. skipað nefnd til að fjalla um það. Útflutningur á landbúnaðarafurðum er erfiður og reynist erfiðari með hverju ári og getur ekki orðið regla, þegar til lengri tíma er litið, heldur hlýtur slíkur útflutningur að verða undantekning. Í 4. gr. og reyndar 5. og 6. gr. einnig er gert ráð fyrir breytingum sem tengjast Innheimtustofnun sveitarfélaga og Jöfnunarsjóði. Svo hagar til í dag að Innheimtustofnun sveitarfélaga, sem innheimtir meðlög og ber að endurgreiða þau til Tryggingastofnunar ríkisins, er reyndar, í samræmi við þær reglur sem gilda, nú mjög á eftir í þessum greiðslum. Jöfnunarsjóður hefur aðstoðað Innheimtustofnun við þessar greiðslur. Gert er ráð fyrir því að Jöfnunarsjóður fái heimild til lántöku, sem hann endurláni Innheimtustofnun sveitarfélaga, til að gera Innheimtustofnuninni kleift að standa við greiðslur til Tryggingastofnunar ríkisins þegar á því ári sem innheimtan fer fram. Í vor lítur út fyrir að skuld Innheimtustofnunar sveifarfélaga verði um 200 millj. kr. Með þessu móti batnar hagur Tryggingastofnunar ríkisins á þessu ári um um það bil þá upphæð. Í 7. gr. er gert ráð fyrir að tekjur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga fari ekki fram úr því sem nú er á fjárlögum enda þótt útlit sé fyrir nokkru meiri tekjur af söluskatti en ráð er fyrir gert. Hér mun vera um að ræða um það bil 30–40 millj. kr. sem þá renna til ríkissjóðs. Fært þótti að gera þessa breytingu með tilliti til þess, að útsvarsálögur sveitarfélaga hafa verið hærri að tiltölu en skattálögur ríkissjóðs. Í 8.–16. gr. frv. er fjallað um breytingar á greiðslum frá almannatryggingum. Í 8. gr. er gert ráð fyrir því að samlagsmenn njóti sjúkradagpeninga frá og með 15. veikindadegi séu þeir óvinnufærir a. m. k. 21 dag. Er þá lengdur um eina viku sá biðtími sem um er að ræða skv. gildandi reglum. Um þessa grein var töluvert rætt í hv. Nd. og m. a. upplýst þar að þessi aukni kostnaður, sem samtals er talinn spara almannatryggingum 25 millj. kr. á ári, greiðist að 90–95% af atvinnurekendum. Í 9. gr. er gert ráð fyrir að sjúkratryggingar geti hafnað reikningi læknis eða endurgreiðslu læknisaðstoðar til sjúklings ef viðkomandi læknir starfar ekki skv. samningi þeim sem gerður hefur verið við læknasamtökin. Í sambandi við breytingar á almannatryggingum urðu umr. ekki síst töluverðar um 12.–15. gr. þar sem gert er ráð fyrir því að draga úr þátttöku trygginganna í tannlæknakostnaði barna og unglinga. Í frv. kemur fram að sá sparnaður geti orðið um 50 millj. kr. á heilu ári. Það mun vera ofáætlað. Eftir nánari athugun virðist sá sparnaður geta orðið um 16 millj. kr. Sérstaklega hefur kostnaður við tannréttingar orðið miklu meiri en ráð var fyrir gert. Ég vil fyrir mitt leyti leggja áherslu á að tannréttingar eru að sjálfsögðu nauðsynleg þjónusta og mjög æskilegt að áfram sé veitt veruleg aðstoð við þær aðgerðir. Við þær breytingar sem þetta frv. gerir ráð fyrir er eftir sem áður gert ráð fyrir að veita verulega aðstoð úr ríkissjóði og frá sveitarfélögum við tannlækningar unglinga, en þó nokkuð úr þeim mikla kostnaði dregið, sem aukist hefur ákaflega mikið síðustu árin. Í 17. gr. er framlengd frestun á ákvæði laga um síðasta ár skólaskyldu. Það hefur ekki enn komið til framkvæmda og verið frestað árvisst og er svo enn gert með þessu frv. II. kafli frv. fjallar fyrst og fremst um þær aðgerðir sem samþykktar voru af ríkisstj. skv. tillögum aðila vinnumarkaðarins, ASÍ og VSÍ, 21. febr. s. l. um barnabótaauka. Ég held að ég megi fullyrða að í þeirri framsetningu sem felst í 18., 19., 20. og 21. gr. sé fylgt eins og frekast er kostur þeim tillögum sem þá voru lagðar fram. Gerðar eru örlitlar lagfæringar en að öðru leyti er framkvæmdin sú sama. Helsta frávikið er í 20. gr. Í till. aðila vinnumarkaðarins kom fram að þeir gerðu ekki ráð fyrir því að þessi aðstoð næði til þeirra sem hafa tekjur sínar af atvinnurekstri né heldur til námsmanna. Í íslenskum skattalögum eru engin ákvæði sem gera með góðu móti kleift að greina svo á milli. Skattalögin byggjast á tekjum en ekki starfsstéttum og hefur engin ríkisstj. reyndar undanfarin ár, svo ég þekki, treyst sér til að fara út í slíka aðgreiningu. Hins vegar gera skattalögin kleift að greina á milli eftir eignum einstaklinga og þótti því réttara að gera þá aðgreiningu frekar en eftir starfsstéttum. Í 20. gr. er því gert ráð fyrir að barnabótaauki vegna barna á framfæri hjóna skerðist um 1.2% af því sem eignarskattsstofn hvors hjóna um sig fer fram úr 750 þús. kr. og falli síðan niður er eignarskattsstofn hvors hjóna nær 1 millj. 250 þús. kr. Svipað ákvæði er um einstæða foreldra nema þar er skerðingarhundraðshlutinn 2.4 af því sem eignarskattsstofn foreldris fer fram úr 1 millj. kr. Í 22. gr. segir að innheimta skuli við tollafgreiðslu sérstakt gjald af fullunnum fóðurblöndum. Hér er um að ræða tilfærslu á fóðurbætisskatti þeim sem nú er innheimtur af samtökum bænda sjálfra og ráðstafað til þarfa landbúnaðarins. Gert er ráð fyrir því að sá skattur verði lækkaður til samræmis við þá tollheimtu sem hér er um að ræða. Þessi tollheimta, sem er 1.30 kr. af hverju kg á að gefa á þessu ári 60 millj. kr., sem segja má að sé ráðstafað upp í þær útflutningsbætur sem um er getið fyrr í frv. III. kafli frv. fjallar um heimild í 25. gr. til Seðlabanka Íslands að fengnu samþykki ríkisstj. að ákveða allt að 10% sveigjanlega bindiskyldu innlánsstofnana til viðbótar því sem nú er í lögum. Um þetta hefur verið allmikið deilt, en niðurstaðan varð sú að gera ráð fyrir þessari heimild til þess að fyrir lægju allar þær leiðir, allar þær heimildir sem Seðlabanki og ríkisstj. geta haft til þess að hafa áhrif á útlán viðskiptabankanna. Þær eru þrjár, þ. e. endurkaup og vextir og svo binding, en heimild til bindingar er nú að fullu nýtt. Ég vil á þessu stigi taka fram að engar ákvarðanir eru teknar um notkun á þessari heimild. Hún kemur fyrst og fremst til greina ef um verulega viðbótarþenslu, t. d. ef um meiri afla yrði að ræða í þjóðfélaginu. Þá er í 26.–28. gr. fjallað um þær lántökur erlendar sem nauðsynlegar eru, í fyrsta lagi vegna þess halla sem eftir er á ríkissjóði og fram kemur í því sem ég hef hér sagt og aths. við frv., og sömuleiðis vegna fyrirsjáanlegrar lánsfjárþarfar atvinnuveganna. Um það er fjallað í 28. gr. Þar er gert ráð fyrir 680 millj. kr. lánsfjárþörf sem lýst er í aths. við þá grein. 300 millj. munu fara til skuldbreytinga í sjávarútvegi, 80 millj. til skuldbreytinga í landbúnaði, 150 millj. til að koma í veg fyrir stöðvun skipasmíðastöðva og skapa þeim aðstöðu til viðhaldsverkefna og 150 millj. til nýsköpunar í atvinnulífinu skv. reglum sem ríkisstj. mun setja. Ég vil taka það fram vegna umr., sem varð um það mál í Nd., að þetta fjármagn verður að sjálfsögðu lánað í gegnum þá sjóði sem fjalla um viðkomandi atvinnuveg. Sérstaklega hefur verið talað um að ráðstafa nokkru fjármagni til nýrra greina eins og laxeldis, loðdýraræktar og háþróaðs iðnaðar, eins og lífefnaiðnaðar og rafeindaiðnaðar, sem nokkuð hefur haslað sér völl. Segja má að þessar greinar eigi það allar sameiginlegt að þær þjást af fjárskorti. Ekki hefur tekist að koma þeim á fót eins og einstaklingar og fyrirtæki hafa viljað vegna fjárskorts. En allar eiga þær það einnig sammerkt að þær eru að öllum líkindum vaxtarbroddar þessa þjóðfélags. Mér láðist að geta þess, virðulegi forseti, í sambandi við 1. gr. að þar er einnig með sú lækkun á niðurgreiðslum sem mjög hefur verið um talað. Sú lækkun er samtals 185 millj. kr. Af því eru 40 millj., sem talið er að verði eftirstöðvar af þessum fjárveitingalið, þar sem samdráttur hefur orðið í neyslu. Raunveruleg lækkun er því 145 millj. kr. og hefur þegar komið til framkvæmda, enda er hér um heimild að ræða í fjárlögum til að ráðstafa því fjármagni sem þar er talað um en ekki skylda. Ég vil taka það fram, að í till. frá VSÍ var á það bent að taka fjármagn til þeirrar millifærslu sem ég hef lýst, til barnabóta o. fl., úr niðurgreiðslum. ASÍ benti hins vegar á útflutningsbætur. Hvort tveggja kemur þetta svipað niður, leiðir til hækkunar á landbúnaðarafurðum. Ríkisstj. treystir sér þó ekki til að ganga nema að hluta til móts við þessi sjónarmið, því að í lækkun niðurgreiðslna felst að sjálfsögðu bæði skerðing á afkomu fjölskyldufólks og sömuleiðis getur það leitt til erfiðleika við sölu landbúnaðarafurða. Virðulegi forseti. Þótt mjög margt mætti um þetta mál segja, bæði almenns eðlis og um einstakar greinar, þá hefur það verið svo ítarlega rætt bæði hér á hinu háa Alþingi og í fjölmiðlum upp á síðkastið að ég sé ekki ástæðu til að lengja mál mitt. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.og viðskn.



Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til umr. um ráðstafanir í ríkisfjármálum hefur verið afgreitt gegnum Nd. Alþingis og er nú hér til 1. umr. Forsrh. hæstv. hefur mælt fyrir frv., en satt best að segja var það ekki forsrh. sem mælti fyrstur fyrir þessu frv. Sá sem tók að sér að mæla fyrstur fyrir þessu frv. og það á opinberum vettvangi var hv. þm. Friðrik Sophusson, varaformaður Sjálfstfl. Hann mælti fyrir frv. í viðtali sem birtist í Morgunblaðinu daginn áður en frv. var tekið hér til 1. umr. á Alþingi. Hann lýsti aðdraganda frv. í einni setningu sem óðara varð landsfræg, en hún var á þessa leið: „Þetta tók um tvo mánuði og þá fæddist lítil mús.“ Í raun og veru segir þetta sem hv. þm. Friðrik Sophusson sagði um frv. þegar í upphafi, allt sem segja þarf um þetta frv. Meðgöngutíminn var tveir mánuðir eins og alkunnugt er.  Kjarni þessa frv. er sá að ríkisstj. tekur alls ekkert á vandanum. Hún treystir sér ekki til þess að stoppa í þetta gat upp á tvo milljarða, sem hún taldi að við blasti í febrúarmánuði, heldur grípur það neyðarúrræði að taka erlend lán í stórum stíl til þess að komast ekki í greiðsluþrot. En auðvitað fyllir hún ekki í gatið með því. Það er mesti misskilningur, sem fram hefur komið hjá mörgum ræðumanninum sem um þennan vanda hefur fjallað, að gatið væri fyllt með erlendum lántökum. Gatið verður alveg jafn stórt eftir sem áður. Það verður þessi milljarðs halli á rekstri ríkissjóðs og síðan forðast ríkissjóður greiðsluþrot með því að taka erlend lán. Þessi hlið málanna er athyglisverð fyrir þá sök að meðan fyrri stjórn var við völd var það algengt að áróðursmenn tækju svo til orða að það væri ekki að furða þótt þetta baslaðist allt áfram hjá þeim. Þeir tækju bara erlend lán þegar á þyrfti að halda og fylltu upp í það sem á vantaði með lánum. En sannleikur málsins er sá að það er hvorki hægt að fylla upp í ríkissjóðsgat hvað reksturinn varðar með innlendum né erlendum lántökum. Gatið hverfur ekkert við það. Það er áfram til staðar og þess vegna er það um leið kjarni málsins að þegar ríkissjóður kom út með afgangi í rekstri öll árin 1980, 1981 og 1982, með verulegum afgangi öll árin, gat ekki eðli málsins samkvæmt verið neitt gat á ferðinni sem fylla þyrfti upp í með erlendum lánum. Það lá í hlutarins eðli að menn voru að segja ósatt þegar þeir stilltu málum svo upp. Niðurstaða ríkisreiknings hlaut að segja allan sannleikann, að það var ekkert gat sem þurfti að fylla upp í með erlendum lánum. Halli ríkissjóðs hefur lengi verið fyrirsjáanlegur. Þegar á s. l. ári var ljóst að fjárhagur ríkissjóðs hlyti að vera erfiður á þessu ári. Ástæðan var sú að þegar eftir að þessi ríkisstj., sem nú situr, tók við virtist beinlínis stefnt á það að á árinu 1983 yrði talsverður rekstrarhalli hjá ríkissjóði. Hver ákvörðunin rak aðra þar sem teknar voru ákvarðanir um stórfelld útgjöld upp á hundruð milljóna króna án þess að nokkrar tekjur kæmu þar á móti og eins var það að tekjur ríkissjóðs voru felldar niður hver af annarri án þess að gerð væri tilraun til að láta eitthvað koma þar í staðinn. Sem dæmi má nefna að skömmu eftir að þessi ríkisstj. tók við voru gerðar breytingar í skattamálum sem samtals höfðu í för með sér um 400 milljón króna aukaútgjöld fyrir ríkissjóð. Þar kom ekkert annað á móti. Niðurgreiðslur voru líka auknar í tíð þessarar stjórnar á seinasta ári án þess að nokkrir peningar væru til fyrir þeim. Þvert á móti var sýnt að niðurgreiðslur yrðu frekar að dragast saman ef eitthvað væri og sérstaklega að á vantaði um greiðslu á vaxtagjöldum, en ríkisstj. tók ákvarðanir um verulega miklu meiri niðurgreiðslur en innistæða var fyrir og án þess að nokkrar tekjur kæmu þar á móti. Það var eins og vegamálin. Fráfarandi stjórn dr. Gunnars Thoroddsen hafði gert ráð fyrir því að innheimt væri í Vegasjóð nokkuð á annað hundrað milljónir kr. með sérstakri skattlagningu og hafði miðað vegáætlun sína við það. Alþingi hafði að vísu ekki afgreitt þessa sérstöku skattlagningu þar sem ekki entist tími til þess, en málið hafði farið í gegnum þrjár umr. í Ed. og verið samþykkt þar og reyndar einnig í gegnum tvær umr. í Nd. Það lá því fyrir að fullur vilji var hjá Alþingi til þess að samþykkja þessa skattlagningu í þágu Vegasjóðs og þess vegna ákvað ríkisstj. að vegáætlun sú, sem undirbúin hafði verið af fjvn., skyldi standa. En hvað gerði sú stjórn sem við tók? Jú, hún hélt sig við útgjöldin sem fráfarandi stjórn hafði ákveðið, en hún sleppti tekjuöfluninni. Hún ákvað að skatturinn skyldi ekki lagður á. Það skyldu bara tekin erlend lán upp í það gat sem þarna var myndað. Auðvitað bar stjórninni að gera annaðhvort, að afla tekna á móti sem raunverulega kæmu inn sem rekstrartekjur hjá ríkissjóði eða að skera niður vegáætlunina í samræmi við tekjurnar. En hvorugt var gert. Þarna var vísvitandi myndað gat hjá ríkissjóði upp á nokkuð á annað hundrað milljónir kr. Þegar allar þessar breytingar á fjárlögum fyrir árið 1983 eru lagðar saman kemur út gat af völdum núverandi ríkisstj. á fjárlagaárinu 1983 upp á rétt um 800 millj. kr. Við höfum enn ekki séð ríkisreikninginn fyrir árið 1983 og ég get ekki neitt fullyrt um það hver niðurstaða hans verður, en mig hefur lengi grunað að rekstrartap ríkissjóðs á árinu 1983 yrði ekkert mikið meira en næmi akkúrat þessum 800 millj. kr. sem voru á ábyrgð þessarar nýju ríkisstjórnar. Greiðsluafkoman var að vísu óhagstæð sem nam rétt um 1100 millj. kr., en reglan hefur verið mörg undanfarin ár að reksturinn hefur raunverulega komið miklu betur út en greiðsluflæði ríkissjóðs. Það eru þarna viss útgjöld sem tilheyra árinu 1984 en komu til gjalda á árinu 1983, eins og t. d. útflutningsuppbætur upp á 50 millj. kr. Ég hygg því að staðan á árinu 1983 rekstrarlega séð sé skárri en greiðslustaðan gaf til kynna og sennilega ekkert mikið meiri en nam útgjöldunum sem ekki var aflað tekna fyrir eða skattalækkunum sem voru þess eðlis að ekkert kom í staðinn. Sem sagt, þarna varð til stórfellt gat hjá ríkissjóði og það er þetta gat sem hefur verið að stækka, víkka út, í meðförum núverandi stjórnar því að hún var ekki aðeins örlát á ýmiss konar skattalækkanir í þágu atvinnurekstrar á árinu 1983 heldur hefur hún haldið þar áfram af fullum krafti. Skattar á skrifstofu- og verslunarhúsnæði hafa t. d. verið lækkaðir. Þar hefur atvinnureksturinn sloppið við verulegar byrðar en ríkissjóður fengið á sig enn eitt gatið. Hér hafa verið samþykkt lög sem fela í sér verulegar skattaívilnanir í þágu hlutabréfaeigenda, í þágu þeirra sem fjárfesta í atvinnurekstri. Allt hefur þetta orðið til þess að auka hallann hjá ríkissjóði. Nú seinast fyrir helgina, á föstudaginn var, vorum við alþm. einmitt hér í hv. Ed. að fjalla um frv. ríkisstj. sem fela í sér stórfellda lækkun á skattgreiðslum banka og lánastofnana, lækkanir sem nema um 120 millj. kr. að meðaltali á ári næstu þrjú árin. Þarna er um að ræða lækkanir sem ekkert kemur á móti. Þarna er spilað út 120 millj. án þess að fjmrh. og ríkisstj. hans geri minnstu tilraun til þess að skera niður útgjöld á móti eða afla annarra tekna. Þarna var svo sannarlega á ferðinni sýnikennsla í því hvernig á að koma götum á ríkissjóð.  Menn spyrja að sjálfsögðu stjórnarandstöðuna að því hvað hún vilji gera þegar svo stendur á að fyrirsjáanlegur er halli. Ég hef nú þegar nefnt ýmislegt það sem við hefðum hagað á annan veg ef við hefðum ráðið. Við hefðum ekki samþykkt allar þessar skattalækkanir á atvinnureksturinn. Við hefðum ekki fallist á lækkun skatts á skrifstofu- og verslunarhúsnæði og jafnvel þótt við hefðum látið plata okkur til þess á fyrra stigi hefðum við breytt um afstöðu, alveg hiklaust, þegar gatið stóra kom í ljós í febrúarmánuði. Það gæti hæstv. fjmrh. gert enn þann dag í dag. Hann gæti tekið ákvörðun um að vera ekki að lækka skatta á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Hann gæti tekið ákvörðun um að vera ekki að lækka skatta á bankana. Hann gæti lagt að nýju á álag á ferðagjaldeyri. En hann kærir sig ekkert um að gera það vegna þess að hann er búinn að ákveða að það eigi bara að vera dágóður halli á ríkissjóði, hann sé búinn að fá það vel inn á undanförnum árum að það geri ekkert til. Það er að vísu mesti misskilningur. Þó að staða ríkissjóðs hafi verið allþokkaleg á undanförnum þremur árum er mjög stórfelld skuld við Seðlabankann og ríkissjóður allskuldugur líka hvað erlend lán varðar. Mundi því áreiðanlega ekki veita af þó að við fengjum svo sem eins og fimm ára tímabil nú til viðbótar þar sem væri einhver afgangur hjá ríkissjóði á hverju einasta ári og gæti gengið upp í að greiða niður lán og skuldir. En ég vil svo sannarlega ekki að mál mitt verði skilið svo að það eina sem hæstv. fjmrh. geti gert sé að hækka þá skatta sem hann er búinn að lækka á atvinnureksturinn og bankana o. s. frv. Hann getur líka gert margt annað. Hann getur t. d. ákveðið að eyða ekki 100 millj. kr. í nýja flugstöð. Þar er fé sem má taka til að lækka útgjöldin hjá ríkissjóði. Hann getur líka ákveðið það að útgerðarmenn ættu að borga lán sem þeir tóku og fengu ábyrgð ríkissjóðs á fyrir tveimur árum með þeim yfirlýsta skilningi allra stjórnmálamanna sem að því stóðu að útgerðarmenn ættu að borga þetta lán og ábyrgð ríkissjóðs væri ekki í því skyni að hann greiddi lánið heldur einungis til að auðvelda lántökuna. Ef nú væri ákveðið að útgerðarmenn stæðu undir sínum skuldum og borguðu þetta lán -  Staðreyndin er sú að þegar við ræðum hér um göt og orsakir þeirra erum við að tala um mál sem við vissulega höfum ekki fullt yfirlit yfir. Ég hygg að gatið hjá ríkisjóði sé töluvert miklu stærra en það sem búið er að gera grein fyrir nú þegar. Ég er sannfærður um að öll kurl eru ekki komin til grafar. Ég bara nefni það dæmi að hæstv. fjmrh. lét afgreiða fjárlögin þannig að öll ráðuneyti ættu að spara sem svaraði 2.5% í launum. Ég hef fullar heimildir fyrir því og ágæta vissu að það er ekki á nokkurn hátt verið að framkvæma þetta fyrirheit fjárlaganna. Það er varta minnsta tilraun gerð til þess í rn. að spara þessi 2.5% sem átti að spara. Þarna er enn eitt gatið á ferðinni sem verður til þegar ekki er framkvæmt það sem stendur í fjárlögunum. Ég hafði satt að segja aldrei frú á því að til stæði að framkvæma þetta fyrirheit. Hv. þm. Friðrik Sophusson lýsti því líka yfir í framsöguræðu sinni fyrir þessu frv., sem mun hafa verið haldin á fundi sjálfstæðismanna einhvers staðar á höfuðborgarsvæðinu, að það vantaði í húsnæðislánakerfið, þrátt fyrir þetta frv., 300–400 millj., eins og hann reyndar orðaði það, „ef standa á við digrar yfirlýsingar félmrh.“ Ég tek það fram að þetta eru óbreytt orð Friðriks Sophussonar, „ef standa á við digrar yfirlýsingar félmrh.“ Það er greinilegt að loforðin, sem hæstv. félmrh. hefur verið að gefa fyrir hönd ríkisstj., þykja ekki alls staðar merkileg á ríkisstjórnarbænum, og greinilega er verið að tala í nokkrum óvirðingartón um vanda húsbyggjenda sem hæstv. félmrh. mun hafa verið að gefa þessar digru yfirlýsingar um að yrði leystur. Hv. þm. Friðrik Sophusson bætti því við að óleystur vandi útgerðarinnar, hvað lausaskuldir hennar snertir, næmi um 400–500 millj. kr. Þarna er enn eitt gatið sem fyrirsjáanlegt er að með einhverjum hætti verði að fylla í, að vísu ekki ríkissjóðsgat vegna þess að ekki verður vandi útgerðarinnar leystur með greiðslu úr ríkissjóði, en sennilega lánsfjárlagagat. Um frv. ætla ég ekki að fjölyrða margt á þessu stigi, enda gefst tækifæri til að ræða það nánar við 2. umr. málsins eftir nánari athugun í nefnd. Ég vil þó segja alveg eins og er að það er makalaus niðurstaða sem í þessu frv. felst. Gerð er tilraun til þess að spara í þágu ríkissjóðs. Hverjir eru það sem helst eru látnir taka þann sparnað á sig? Í fyrsta lagi eru það heimilin þar sem munnar eru flestir og þar sem landbúnaðarvörur eru mest borðaðar. Það er sem sagt ætlunin að leysa stóran hluta af þessum vanda með því að hækka búvörur í verði, hækka þær vörur sem mannmörg og barnmörg heimili nota hvað mest. Það er því ljóst að einn stór þáttur í þessari fjáröflun lendir af fullum þunga á fátækum heimilum. Aðrir, sem eiga að taka þarna á sig stóra byrði, eru sjúklingarnir. Það er annar hópurinn sem talinn er sérstaklega hæfur til þess að bera byrðarnar sem stafa af því að verið er að lækka skatta á atvinnurekstrinum og bönkum. Þeir fá minni sjúkradagpeninga en áður hefur verið. Þó að í frv. sé að vísu reynt að láta í veðri vaka að það séu atvinnurekendur sem taki þessa byrði á sig þá er það mesti misskilningur því að þeir sem taka þetta á sig eru ekki síður verkafólk sem er nýbyrjað í vinnu og er því ekki komið með þann rétt sem fólk fær eftir að hafa verið hjá sama atvinnurekenda í ákveðinn tíma og fær því veikindi sín greidd af þeim atvinnurekanda. Sama gildir um húsmæðurnar. Þær taka á sig þessa réttindaskerðingu mjög almennt og reyndar námsmenn líka sem ekki hafa aflað sér þess réttar sem fólginn er í veikindarétti skv. samningum. Sá hópurinn, sem verður fyrir hvað mestri skerðingu, eru börnin vegna stóraukins tannviðgerðarkostnaðar. En þó tekur alveg steininn úr þegar kemur að námsmannahópnum. Þar er greinilega á ferðinni langsamlega rosalegasta kjaraskerðingin sem í þessu frv. er fólgin. Ég þarf ekki að orðlengja um þennan þátt málsins. Hann hefur verið margræddur á opinberum vettvangi. Ég var viðstaddur fund í fjh.- og viðskn. Ed. Þar staðfesti framkvæmdastjóri Lánasjóðs ísl. námsmanna að það væri nákvæmlega rétt reiknað, sem áður hafði fram komið, að námslán á síðari hluta þessa árs mundu lækka úr 95% umframfjárþarfar námsmanna, eins og lánin voru greidd á fyrri hluta ársins, og niður í 60%. Sem sagt, langt, langt niður fyrir það sem verið hefur á undanförnum árum. Líklega þurfum við að fara meira en áratug aftur í tímann til þess að finna tímabil þegar námslán voru aðeins 60%. Mjög lengi var þessi prósenta milli 70-80%. Og það get ég upplýst hér að þessir útreikningar framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna voru ekki hraktir á þessum fundi. Þeim var ekki einu sinni mótmælt af talsmönnum stjórnarmeirihlutans, enda voru þær lagðar svo skýrt og augljóslega fram að þar gat ekkert dulist. Ég spurði framkvæmdastjóra Lánasjóðs ísl. námsmanna um það á fundinum hvort það væri ekki frekar á hinn veginn að þetta yrði aldrei meira en 60% umframfjárþarfar, en gæti orðið minna ef t. d. námsmönnum fjölgaði meir en áætlanir gerðu ráð fyrir, sem reyndar er útlit fyrir, og ef verðbólga yrði meiri en ráð hefur verið fyrir gert í útreikningum, sem líka er allt útlit fyrir. Hann tók mjög undir það og sagði: Þetta er alveg laukrétt. Það er útlit fyrir að námsmönnum fjölgi um 2–3% meira en útreikningarnir gera ráð fyrir og það er útlit fyrir að verðbólgan verði a. m. k. 4–5% meiri en útreikningar gera ráð fyrir. Sem sagt, þá verður fjárvöntunin meiri og ef menn ætla að standa við það sem stendur í þessu frv. að ekki megi eyða til Lánasjóðs ísl. námsmanna hærri upphæð en nefnd er í frv. er alveg ljóst að allt stefnir í það að hlutfall lána af umframfjárþörf námsmanna verði lægra en 60%, sennilega milli 50 og 60%. Sannarlega er þetta makalaus niðurstaða af því þegar ríkisstj. tekur sig til að spara, hvar hún kemur niður, hvar hún finnur þá aðila í þjóðfélaginu sem helst eru taldir geta staðið undir að bjarga fjárhag ríkissjóðs. Þó er kannske makalausasta niðurstaðan af öllu makalausu að hún skuli gera ráð fyrir því að erlend lán verði tekin til þess að greiða barnsmeðlög í landinu, til þess að bjarga fjárhag Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem aldrei hefur tekið lán, hvorki innlend eða erlend. Hann er nú í fyrsta skipti látinn taka lán, erlent lán til þess að geta gert upp skuldir sveitarfélaga við ríkissjóð vegna barnsmeðlaga. Þessi uppfinning núv. ríkisstj. er einstæð í allri Ístandssögunni. Erlent lán hefur áreiðanlega aldrei verið tekið í þessum tilgangi. Sama má raunar segja um kaupgreiðslur til opinberra starfsmanna. Ég þekki það ekki að erlend lán hafi verið tekin í því skyni. Ég veit heldur ekki til þess að erlend lán hafi verið tekin til þess að útvega fé í Byggingarsjóð ríkisins þó að kannske mætti segja að það væri þó nær lagi og ekki alveg jafn forkastanlegt eða fráleitt. En ég hygg að það hafi aldrei fyrr verið gert og að ríkisstj. slái öll met í þessum efnum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða um þann alræmda bandorm sem hér er til umr. því að ég ætla að stuðla að því með öðrum hv. þm. Ed. að þessi fundur þurfi ekki að standa allt of lengi. Langar ræður eru ekki endilega neitt betri en stuttar ræður. En ég verð bara að segja alveg eins og er að hv. þm. Friðrik Sophusson hitti svo sannarlega naglann á höfuðið þegar hann tók það fram í opinberu blaðaviðtali að með þessu frv. væru allar horfur á að Sjálfstfl. kæmi buxnalaus til næstu kosninga.



Virðulegi forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir hefur mikið verið rætt þegar á þessu þingi og kannske ekki ástæða til þess í þessari 1. umr. að gera annað en að lýsa í grófum dráttum afstöðu sinni til frv. í heild. Til að byrja með get ég ekki látið hjá líða að minna á atriði úr þeim viðræðum sem fram fóru á sameiginlegum fundum fjh.- og viðskn. beggja deilda. Þar var mættur Ásmundur Stefánsson til að gera grein fyrir afstöðu Alþýðusambands Íslands til þessa frv. Hann sagði aðspurður, að hefði Alþýðusambandið eða verkalýðsfélögin vitað af þeim aðgerðum sem hér eru fyrirhugaðar þegar samið var þá hefðu einfaldlega engir samningar átt sér stað. Þetta er nokkuð athyglisverð yfirlýsing í ljósi þess að þegar samið var vissi hæstv. ríkisstj. um það gat sem svo mikið hefur verið rætt hér í vetur. Hæstv. ríkisstj. var mjög viðriðin þá samninga sem menn almennt luku miklu lofsorði á og föluðu um að verkalýðsfélög og vinnuveitendur hefðu sýnt mikla ábyrgð í þeim samningum. En við tilkomu gatsins og við tilkomu þessa frv. kemur í ljós að sá aðili, sem minnsta ábyrgð sýndi, var hæstv. ríkisstj. Nánast mætti fullyrða að hún hafi beðið með rýtinginn uppi í erminni. Í heild er þetta ekki gott frv. Það er í því ákveðinn kuldi, kaldranalegur andi sem maður hálfvegis óttast að vísi á ákveðið framhald sem þá verður að sporna mjög fast á móti ef hægt er. Þessi andi kemur strax í ljós í byrjun þessa frv. þegar gert er ráð fyrir því að lækka námslán og námsstyrki niður í 60% af reiknaðri fjárþörf einstaklinga. Það er ákveðið að einhleypur námsmaður skuli lifa af 9 þús. kr. á mánuði. Spyrji sig hver sem er að því hvort hann telur sér fært að lifa af ekki stærri upphæð, greiða af henni húsaleigu, fæði, bækur og annan þann kostnað sem námsmaður þarf að leggja út. Þetta atriði frv. er því síður hægt að samþykkja ef maður á von á því að svona verði framhaldið því að einmitt á þessum mánuðum eru menn kannske að gera sér ljósara en áður hversu mikilvæg vísindin eru fyrir okkar framtíð, hversu mikilvægt það er að hlúa að námi, jafnvel að auka fjölda námsmanna því að þeir menn, sem framtíð okkar kemur til með að byggja á, verða að vera menntaðir menn og verða að vera hámenntaðir menn. Hv. 3. þm. Norðurl. v. minntist á þann undarlega þátt í þessu frv. sem lýtur að Jöfnunarsjóði sveitarfélaga þar sem honum er gert að taka lán til þess að standa undir meðlögum. Hann fullyrti það - sem ég er ekki dómbær um - að þetta væri jafnvel í fyrsta sinn í Íslandssögunni sem þessum sjóði væri gert slíkt. Það sýnir í raun og veru kannske betur en margt annað úrræðaleysi þessarar ríkisstj. til að fylgja fram þeim málum sem hún einsetti sér í upphafi. Það er líka athyglisvert að ákveðið er af þessari ríkisstj. að hækka framlög til útflutningsbóta um nákvæmlega sömu upphæð og niðurgreiðslur eru lækkaðar um. Þarna er því um einfaldar millifærslur að ræða sem nánast engu skila öðru en að viðhalda áfram því gamla og ónýta kerfi sem útflutningsuppbæturnar eru. Sá kafli í þessum lögum, sem þó er kannske einna kaldranalegastur, er sá kafli sem snýr að almannatryggingakerfinu, þ. e. að viðtalsgjöldunum og opinberu framlagi til læknisþjónustu. Greiðslur sjúklinga til lækna vegna viðtala eða rannsókna hjá sérfræðingum á að hækka um 200% eða úr 100 kr. í 300 kr. Þetta gerist nánast án þess að nokkur maður taki eftir því að hvergi er minnst á þetta, hvorki í frv. sjálfu né í grg. sem með því fylgir, heldur er með breyttu orðalagi þessari heimild komið fyrir. Síðan er ákveðið með reglugerð hjá sjúkrasamlaginu að hækka þetta gjald um þessa upphæð, 200% hækkun á þjónustu sem menn hafa verið að berjast fyrir í tugi ára að verði sem nánast án tilkostnaðar fyrir þegna landsins í þeim tilgangi að allir hafi sem besta möguleika til þess að njóta sem bestrar heilsugæslu. Þessi 200% hækkun er mér allavega sönnun þess að þessi ríkisstj. ber ekki hag almannatryggingakerfisins fyrir brjósti. Þetta er eitt af mörgum atriðum sem benda til þess að hún hafi hreint og beint sett sér það að markmiði að naga úr þessu kerfi þannig að ekkert standi eftir að lokum. Einnig er gert ráð fyrir því að lækka aðstoð eða kostnaðarþátttöku við tannlækningar og menn grípa þar á þætti sem þeir telja að hljóti að vera skynsamlegur, þ. e. tannréttingar. Tannréttingar, þ. e. þær sem oftast er verið að fást við, eru yfirleitt meðfædd fötlun. Þar er um að ræða fólk sem hefur það skakkar tennur að búast má við að það geti ekki nýtt þær sem skyldi, að tennur og gómur skemmist fyrr en ella og valdi þar með viðkomandi einstaklingi bæði óþægindum og kostnaði. Í dag er talið mjög nauðsynlegt að vinna bug á þessari fötlun strax í upphafi, rétta tennurnar og koma þannig í veg fyrir bæði óþægindin og kostnað sem af framhaldandi þróun fötlunarinnar gæti leitt. Hérna er með einu pennastriki nánast greitt þannig úr málum að kostnaður einstaklinga við meðaltannréttingaaðgerð hækkar u. þ. b. sem nemur 15 þús. kr. bara fyrir þessa breytingu á þátttökuhlutfallinu. Að öðru leyti ætla ég ekki að fjalla um þetta mál í einstökum atriðum því að við eigum eftir að fara yfir það í hv. fjh.- og viðskn. og ná þar vonandi þeim upplýsingum sem við teljum enn hugsanlega á vanta. Ég á ekki von á því að við sem í stjórnarandstöðu erum komum til með að hafa áhrif á þetta frv. til breytinga. Það verður þá að koma í ljós við 2. umr. og þá hugsanlegar brtt. sem fram verða lagðar.



Virðulegi forseti. Alþfl. hefur lýst sig andvígan því frv. sem hér liggur fyrir. Þetta frv. er til komið vegna þeirrar uppgötvunar ríkisstj. að endar nái ekki saman og stórfellt gaf sé fyrir hendi í ríkisfjármálunum. Gefnar voru út yfirlýsingar af ríkisstj. við valdatöku um að nú skyldi búa þannig um ríkisfjármálin að ekki þyrfti til slíkra uppgötvana að koma, en það hefur brugðist eins og hvað annað. Okkur hinum sem vorum og erum í stjórnarandstöðu var það ljóst að vissulega yrði erfitt að halda fjármálunum í góðu lagi við þær aðstæður sem voru fyrir hendi með bullandi verðbólgu og hvers konar þrengingum á sviði efnahagsmála og óstjórn. En það var fullyrt við gerð fjárlaga fyrir áramót að svo hefði verið tekið til hendi að ekki þyrfti til þess að koma að leysa vandamál, eins og þau sem hér liggja fyrir. En þetta hefur sem sagt uppgötvast og urðu víst margir hissa þegar það varð ljóst. Við teljum að með því frv. sem hér liggur fyrir sé seilst mjög langt í það að brjóta niður velferðarkerfið í landinu. Skattheimta er aukin í því formi að koma byrðunum yfir á sjúklinga, yfir á þá sem minna mega sín. Þetta er gert á sama tíma og verið er að lækka skatta á fyrirtækjum, verið er að koma peningum til þeirra sem peninga hafa fyrir, taka af hinum sem minna mega sín. Það hefur verið fullyrt hvað eftir annað að það yrði að forðast að taka erlend lán. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að tekin verði lán upp á 2100 millj. Ekki er vafi á því að sú lántaka fer fram úr öllu því sem fyrirheit gáfu til kynna. Þegar teknar eru saman allar þær lántökur sem verða bæði samfara fjárlögunum og lánsfjárlögum, verður heildaraukning erlendra skulda á þessu ári 4000 millj. kr. Það stendur sem sagt ekki steinn yfir steini af þeim yfirlýsingum sem gefnar hafa verið, yfirlýsingum sem fjmrh. hefur reyndar verið hressastur við að koma á framfæri og jafnvel hótað því að það yrði brottfararatriði fyrir hann sjálfan ef ráðist yrði í slíka hluti. En enn situr ríkisstj. og enn situr hann sem sýnir best að engu er að treysta, ekki einu sinni loforði um það að fara frá ef gengið yrði of hart fram í að taka erlend lán. Þetta frv. verður rætt í fjh.- og viðskn. þar sem frekari upplýsingar fást um hin ýmsu atriði. Það er því óþarfi að vera mjög langorður nú. Þó langar mig að vekja athygli á því, sem reyndar hefur komið fram hjá öðrum hér, að nú eru í fyrsta sinn tekin lán fyrir hinum ólíklegustu hlutum, eins og barnsmeðlögum. Þá eru lagðir á ýmsir smáskattar á almenning sem í raun eru ekki smáskattar gagnvart fólkinu sem þá þarf að greiða. T. d. hækkar hvert viðtal hjá lækni um 200–300%, hver röntgenmynd um 200%, hver rannsókn og hver lyfjaskammtur sömuleiðis. Ég á von á því að hefði verkalýðshreyfingin gert sér grein fyrir því að þessa væri að vænta þegar gengið var til samninga nú í febrúar hefði staðan verið önnur hjá hinum almenna félagsmanni er samþykkti þá samninga. Í 2. kafla frv. er meiningin að lögfesta það sem gert var ráð fyrir að lögfest yrði með gerð kjarasamninganna og er ekkert nema gott um það að segja. En aðrir þættir í þessu frv. eru mjög í þá átt, eins og ég sagði áðan, að flytja fjármagn frá þeim sem minnst mega sín í þá hít sem nú er verið að brúa. Ein grein er hérna sérstaklega varhugaverð. Það er 8. gr. um sjúkrasamlagið þar er ákvæði sem lendir sérstaklega á húsmæðrum, námsmönnum og verkamönnum sem hafa minnstan réttinn, menn sem eru að flytjast á milli starfa o. s. frv. Þeir koma til með að þurfa að gjalda mjög þeirrar greinar varðandi sjúkradagpeninga. En ég ætta ekki að fjölyrða um frv. nú. Ég lýsi andstöðu minni við það, þau atriði sem ekki varða þá kjarasamninga sem ég var að ræða um áðan, og tel að með þessu sé verið að koma aftan að fólki og það á hinn versta máta.



Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist þegar þessi ormur liggur hér á borðinu. Í 3. gr. frv. er kveðið á um að útflutningsbætur á landbúnaðarvörur skuli hækka um allt að 188 millj. kr. á sama tíma og dregið er úr niðurgreiðslum innanlands um 187 millj. kr. Það er því aðeins um tilfærslu fjármagns innan landbúnaðarkerfisins að ræða en enga raunhæfa úrlausn til að færa sig nær því marki að ekki þurfi að greiða niður landbúnaðarafurðir innanlands. Þess í stað er fjármunum sóað í útflutningsbætur. Það kom fram á fundi nú fyrir skömmu með fulltrúum bændasamtakanna að við sölu lambakjöts á erlendum mörkuðum væri skilaverð til bænda frá mínus 5 kr. upp í 1,60 af hverju kg. Það segir okkur m. ö. o. að það verð, sem fæst fyrir íslenskt lambakjöt, dugir rétt fyrir flutnings- og milliliðakostnaði, svo ekki sé minnst á þá óhæfu að söluaðili, í þessu tilfelli Sambandið að stærstum hluta, skuli fá sölulaun af allt að helmingi hærri upphæð en hann fær fyrir viðkomandi vörur. Það má því segja að Sambandið fái allt að 2% af þessum 468 millj. sem hér er verið að greiða niður kjötið um á þessu ári. Erlendar lántökur eru hér upp á rúma 2 milljarða. Þetta er aðeins ógreidd ávísun á börn okkar lands sem þau eiga að standa undir í framtíðinni. Þetta skeður á sama tíma og yfirlýst stefna ríkisstj. er að draga úr erlendum lántökum, flestum fannst þó nóg um skuldastöðu þjóðarbúsins. Lækkun skatta á banka er eitt ótrúlegasta dæmið um skattalækkun. Ríkisstj. leggur til að sjúkir og aldraðir taki meiri þátt í læknis- og tannlæknakostnaði á sama tíma og hæstv. fjmrh. lýsir því yfir að bankarnir séu í þvílíkri fjármagnsklemmu að ekki veiti af að létta af þeim verulegum skattbyrðum.



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að hliðra til í umr. hér í hv. Ed. svo taka mætti fyrir mál utan dagskrár. Eins vil ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að samþykkja að svara þeim fsp. sem ég hyggst hér beina til hans. Í hádegisfréttum í útvarpinu í dag var skýrt frá því að maður, sem játað hefur að hafa nauðgað stúlku hér í bæ í fyrrinótt, sé nú laus úr haldi. Í fréttum kom fram að lögreglan hefði farið fram á 30 daga gæsluvarðhald yfir manninum en því verið synjað af fulltrúa sakadóms. Tvær ástæður voru gefnar fyrir synjuninni: Í fyrsta lagi að viðurlög við brotum af þessu tagi væru svo létt að ekki væri ástæða til gæsluvarðhalds þess vegna. Algengasta refsing við nauðgunarbroti mun vera nú fangelsi í 12 til 18 mánuði. Síðari ástæðan var sú að það truflaði á engan hátt rannsókn málsins þótt maðurinn væri látinn laus. Hann væri búinn að játa að hafa nauðgað konunni og því væri óhætt að sleppa honum. Lögreglan og fulltrúi sakadóms voru þó sammála um að maðurinn skyldi sæta geðrannsókn. Jafnframt kom fram að ásetningur hans til að fremja brotið hafi verið mikill þar sem hann hefði áður sama kvöld gert misheppnaða tilraun til sams konar brots. Nú vil ég spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hann telji að hér sé um eðlilega málsmeðferð að ræða, hvort hann telji það forsvaranlegt að maðurinn sé nú frjáls ferða sinna hér í bænum, og í framhaldi af því hvort hæstv. dómsmrh. hyggist beita sér fyrir endurskoðun á meðferð þessa máls svo og meðferð nauðgunarmála yfirleitt.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið hefur sá sem ákærður er í því máli sem hv. 11. þm. Reykv. ræddi hér um ekki sætt dómi fyrir hegningarlagabrot og ekki kæru fyrir brot af þessu tagi. Þegar borin var fram krafa um gæsluvarðhald var málið enn á því stigi að það var ekki að fullu upplýst en þegar til úrskurðar kom lágu játningar mannsins fyrir. Af þeirri ástæðu mun dómari ekki hafa talið að gæsluvarðhalds þyrfti við vegna rannsóknar málsins. En þá var eftir kröfu úrskurðað farbann vegna framhaldsmeðferðar, m. a. væntanlegrar kröfu um geðrannsókn. Saksóknara var tilkynnt um stöðu málsins en málinu verður haldið áfram með ýtrasta hraða og mun ekki fyrirstaða á því að geðrannsókn taki nú við. Samkvæmt þeim upplýsingum sem mér bárust í dag hafði ríkissaksóknari ætlað að kæra til Hæstaréttar dómsúrskurðinn. Hlýtur úrskurður Hæstaréttar um það að falla á morgun eða í síðasta lagi á miðvikudag hvort gæsluvarðhald skuli taka við. Hef ég vissulega ekkert að athuga við þá málsmeðferð að leitað sé til Hæstaréttar um úrskurð í þessu máli vegna þess hversu alvarlegt brotið er.



Virðulegi forseti. Ég tel þessa umr. hér tímabæra og sjálfsagða. Mér þóttu fréttir af þessum málum í hádeginu sannast sagna hinar undarlegustu og veit þó að oft virðist svo sem aðrar reglur gildi þegar um nauðgunarmál er að ræða en önnur afbrotamál, að ekki sé nú talað um ýmis undarleg fyrirbæri í kringum þessi mál hvað varðar alla málsmeðferð og dómstóla. Þar má, svo sem áður hefur verið gert hér á Alþingi í vetur, nefna þær furðulegu yfirheyrsluaðferðir sem viðgangast oft og tíðum hér að lútandi. Ærnar grunsemdir vakna vissulega um mismunandi afbrotamat í ljósi þeirra frétta sem hádegisútvarpið var með og enn frekar í ljósi margra þeirra fregna sem maður því miður hefur haft oft og tíðum um hliðstæð mál, án þess að þar séu undir höndum bein og ótvíræð dæmi. En illur grunur hefur oft að mér læðst af ærnum tilefnum, staðfestum og óstaðfestum, um það að málsmeðferð kunni að vera á margan máta önnur varðandi þessi afbrotamál en hin almennu afbrotamál í þjóðfélaginu. Hér eru auðvitað einhver óhugnanlegustu afbrotamálin á ferðinni, sem fyrir koma í okkar þjóðfélagi, og ef ég má koma með samanburð, þó ævinlega sé hann afstæður eftir eðli einstakra undantekninga, þá fullyrði ég það að ólíkt er slíkt mál í minni vitund alvarlegra en stuldur, svo dæmi sé nefnt, þó að ég dragi ekkert úr alvöru þess afbrots. En meðferðin er áreiðanlega misvísandi ef ekki misjöfn. Og hádegisfréttirnar fundust mér birta okkur ákveðna vísbendingu um þetta, því miður. Það er því full ástæða til þess að hvetja yfirvöld dómsmála til þess að fara gaumgæfilega ofan í þessi mál. Hins vegar er hin hlið þessara mála í raun miklu óhugnanlegri, það eru málin sem aldrei koma neins staðar á dómspappíra eða á rannsóknarstig. Þessi mál komu á sínum tíma mjög til umræðu í kringum frv. um kynlífsráðgjöf og fóstureyðingar. Þegar þau voru til meðferðar í þinginu og í nefndarstörfum komu fram ýmsar upplýsingar sem komu mér a. m. k. þá á óvart í óhugnaði sínum. Önnur hliðin snertir sem sagt meðferð mála í dómskerfinu, hin höfðar beint til þess almenningsálits sem í veigamiklum atriðum hefur verið brenglað og næstum öfugt við siðgæði og réttlætiskennd gagnvart þolandanum. Jafnhliða dómsmeðferð allri, og málsmeðferð þó aðallega, þarf því sannarlega að rétta af þann áttavita sem öllu skiptir, álit fólks af báðum kynjum á rétti og hlut þolandans í nauðgunarmálum. Því fordæmingarraddir fortíðarinnar eru sannarlega enn á ferð og ráða meiru en okkur grunar og það spilar um leið inn á málsmeðferð alla. Fyrst og síðast þarf að hafa áhrif til aukins réttlætis, betri réttarstöðu þolandans en nú er. Það mætti vissulega fleira um þetta segja. En þessi meginatriði skulum við hugleiða, og ekki bara hugleiða, heldur gera allt sem unnt er til þess að ná fram þeirri niðurstöðu, sem ein er okkur sæmandi í þessum málum, og breyta því áliti sem er allt of ríkjandi enn þá meðal fólks af báðum kynjum.



Virðulegi forseti. Umr. um fjármálaáhyggjur ríkisstj. verða að frekar léttvægum hlutum við hliðina á jafnalvarlegum atriðum og hér um ræðir. Í tilefni af þessari mjög þörfu umr. utan dagskrár langaði mig til að beina nokkrum spurningum til hæstv. dómsmrh. Það var í fyrsta lagi: Voru ekki lagalegar heimildir fyrir gæsluvarðhaldsúrskurði í þessu máli? Ef svo var ekki telur dómsmrh. þá ekki nauðsyn að endurskoða lög og vinnubrögð við ákvörðun gæsluvarðhalds með tilliti til eðlis afbrota eða brots? Í þriðja lagi: Ef þessi heimild er í raun og veru til, og var fyrir í lögum, er þá ekki nauðsyn að reyna að hafa áhrif á það með einhverju móti að vinnubrögð og hugsunarháttur manna eða afstaða til þessara brota breytist? Í fjórða lagi: Er hugsanlegt að hér hefði mátt beita ákvæði frv. til lögræðislaga, ef orðið væri að lögum, þ. e. sjálfræðissviptingu með úrskurði geðlæknis og bendir ekki jafnhjákátlegur úrskurður eins og farbannsúrskurðurinn til þess að eitthvað mikið sé að í íslensku réttarkerfi? Eða hvers eiga reykvískar unglingsstúlkur að gjalda umfram þær sem búa fyrir utan borgarmörkin? Hversu oft enn eigum við að verða vitni að jafnóskiljanlegum viðbrögðum íslensks réttarkerfis áður en við teljum ástæðu til að endurskoða það með hagsmuni þolendanna fyrir augum?



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svörin þótt ég hefði kosið að þau væru ákveðnari en um var að ræða. Spurning mín til dómsmrh. hljóðaði upp á þá málsmeðferð sem ég tiltók hér áðan en ekki upp á hvað gerist á næsta stigi málsins, þar sem kemur til kasta Hæstaréttar. Farbann það sem dómsmrh. minntist á mun þýða að manninum sé ekki heimilt að yfirgefa borgina en að öðru leyti er hann frjáls ferða sinna. Ég harma það að hæstv. dómsmrh. skuli sáttur við þessa málsmeðferð, því ef ég hef skilið hann rétt setur hann traust sitt á Hæstarétt og gerir ekki athugasemd við þá málsmeðferð sem ég ræddi hér um. Og ég vil aðeins segja það hér að ég tel að það geti ekki samrýmst anda neinna laga að þegar ofbeldismaður hefur játað á sig brot eigi umsvifalaust að sleppa honum. Og ég vil spyrja: Hver er ábyrgðarhluti þess sem ákveður að láta mann, sem greinilega er hættulegur umhverfi sínu, ganga lausan? Ég veit ekki hvort hæstv. dómsmrh. er tilbúinn til að svara því, en ég vil í rauninni endurtaka síðustu spurningar mínar til hans aftur - ég veit að hann er búinn að biðja aftur um orðið - og spyrja í ljósi þess, sem hér hefur komið fram í tengslum við þetta mál, hvort hann telji að þörf sé á því að endurskoða meðferð nauðgunarmála yfirleitt.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Hv. 8. þm. Reykv. bar hér fram nokkrar spurningar til mín. Ég skal ekki segja hversu fræðilega ég get svarað svona alveg á stundinni, en ég skal reyna að víkja að þeim. Fyrsta spurningin var það hvort ekki hefðu verið til lagalegar heimildir til að úrskurða gæsluvarðhald. Eftir því sem mér hefur verið tjáð var beiðnin um gæsluvarðhald borin fram á meðan á rannsókn málsins stæði. En síðan, áður en úrskurður var felldur, lágu fyrir játningar hins kærða að fullu, þannig að að því leyti mun hafa verið talið að rannsókn væri lokið.

Má ég koma með eina spurningu um þessi efni? Eru ekki til heimildir fyrir því að fangelsa menn sem taldir eru hættulegir umhverfi sínu?

Ég skal ekki segja hversu víðtækar þær heimildir eru. En dómari er náttúrlega alltaf í vanda með það hversu langt hann má ganga að nýta þessar heimildir. Við vitum að stundum hefur það komið fyrir að of langt hefur verið gengið í þessu. Dómarinn er því þarna vitanlega alltaf í vanda. Út af fyrir sig held ég að það sé rétt að hann hefði haft heimild til þess að úrskurða gæsluvarðhaldið og á það mun ríkissaksóknari ætla að láta reyna, hvort Hæstiréttur muni fallast á slíkt, og þá á þeirri forsendu en ekki endilega á þeirri forsendu að þess gerist þörf vegna rannsóknarinnar. Sem sagt, ég held að heimildin til gæsluvarðhalds sé fyrir hendi. Samt sem áður verður mat dómarans alltaf að koma til um það hvernig henni eigi að beita. Það á við um aðra spurninguna. Varðandi þriðju spurninguna, hvort ekki sé nauðsynlegt að hafa áhrif á dómsúrskurði, þá vitum við að mjög hefur verið talað um þrískiptingu valdsins og að hver aðili þar megi ekki hafa of mikil áhrif á hinn. Fyrirmæli til dómara eru því held ég dálítið erfið. En vitanlega hlýtur dómarinn að fara eftir þeim lögum sem löggjafarvaldið setur. Að því er varðar sjálfræðissviptingu þá hygg ég að erfitt hefði verið að beita henni í þessu tilfelli og kæmi ekki til greina fyrr en að undangenginni rannsókn. Og eins og hér kom fram í umr. nýlega þá þarf til þeirra hluta úrskurði lækna svo að það hlýtur alltaf að þurfa aðdraganda að slíku. Farbannssviptingin er skilst mér, fyrst og fremst til þess að hinn kærði fari ekki brott áður en dómur hefur verið felldur. Vegna þess sem hv. 11. þm. Reykv. sagði vil ég taka fram að ég svaraði því til að ég væri sáttur við þá málsmeðferð ríkissaksóknara að óska eftir úrskurði Hæstaréttar í þessu máli vegna alvöru verknaðarins. En um það að öðru leyti hvort dómarinn hefur fellt þar eðlilegan úrskurð get ég ekki sagt því að ég hef ekki þau gögn í höndunum sem dómari hefur haft. Ég var beðinn um þessi svör nú með stuttum fyrirvara. En ég vil á engan hátt draga úr alvöru málsins og nauðsyn þess að þarna sé hart á málum tekið. Um þörf fyrir endurskoðun þessara mála vil ég taka undir það að þörf sé á að skoða þetta. Ég hef rætt það nokkuð í vetur að þegar svona alvarlegur verknaður er framinn á þessu sviði og fleirum, þar sem viðkomandi aðili er með verknaði sínum hættulegur samfélaginu, þá hljóti að þurfa að taka til athugunar hvort gæsluvarðhald sé ekki nauðsynlegt, þrátt fyrir það að enginn eigi að vera sekur fyrr en hann hefur verið dæmdur, en það er grundvallaratriði í okkar réttarfari. Þar hefur mér komið í hug fyrir utan þennan málaflokk t. d. mjög gróf fíkniefnasala. Ég hef rætt um það og vænti þess að geta látið skoða þessa hlið málanna nú á næstunni.



Virðulegi forseti. Ég vil aðeins þakka hæstv. dómsmrh. aftur svörin og fagna því að hann tekur undir það sjónarmið að þörf sé fyrir endurskoðun á meðferð þessara mála. Ég vil í því sambandi minna á þáltill. frá okkur Kvennalistakonum þess efnis að „Alþingi feli dómsmrh. að skipa fimm manna nefnd er kanni hvernig háttað er rannsókn og meðferð nauðgunarmála og geri tillögur til úrbóta í þeim efnum,“ eins og tillgr. hljóðar upp á, með leyfi forseta. Þessi till. liggur nú í bunkanum í hv. allshn. Sþ. og mér er kunnugt um að 1. flm. till., Kristín Halldórsdóttir, hefur komið að máli við formann allshn. og spurt um líkurnar á því að hægt væri að afgreiða þetta mál úr n. fyrir þinglok. Taldi hann öll tormerki á því. Og nú vil ég spyrja hv. þdm.: Eru þeir sáttir við þá afgreiðslu á slíku máli í ljósi þess sem hér hefur verið til umræðu? Ég vil eindregið mælast til þess að menn geri upp hug sinn í þessu efni og framfylgi honum síðan. Jafnframt skora ég á hæstv. dómsrh. að taka nú snarlega og af ákefð á þeim málum sem hér eru til umræðu, jafnt því sérstaka máli sem hér hefur verið rætt svo og meðferð þeirra mála sem hér um ræðir. Við svo búið má ekki lengur standa.



Virðulegi forseti. Hér er til umr. á lokastigi frv. til l. á þskj. 865, um breyting á lögum nr. 46 frá 25. apríl 1977, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sbr. lög nr. 35 frá 1976, lög nr. 23 frá 1977, lög nr. 58 frá 1977, lög nr. 61 frá 1977 og lög nr. 22 frá 1981. Frv. þetta hefur fengið afgreiðslu í báðum deildum en kemur til baka frá Nd. með leiðréttingu á þeirri upptalningu sem getið er um í 1. gr. Á ég ekki von á miklum umr. um þetta en legg til að málið verði samþykkt hér á þessu lokastigi umr.



Virðulegi forseti. Þar sem við búum í landi, þar sem gert er ráð fyrir því að menn semji um kaup sitt og kjör í frjálsum samningum, þá er ég á móti þessu kerfiskarlafrv. og segi því nei.



Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. hefur haft til umfjöllunar þetta frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 49/1978. Eins og fram kemur í nái. voru margir sem sendu nefndinni umsagnir, m. a. Apótekarafélag Íslands, Lyfjafræðingafélag Íslands, landlæknir, Neytendasamtökin, Félag ísl. stórkaupmanna og Læknafélag Íslands. Það kemur fram í nál. að nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með brtt. sem birtar eru á þskj. 861. Eins og hv. þdm. er kunnugt hafa frv. í svo að segja sömu mynd verið flutt hér áður, líklega tvívegis. Það er því kominn tími til að afgreiða þetta mál sem er í meginatriðum smálagfæringar á núgildandi lyfjalögum. Brtt., sem nefndin flytur, eru fjórar. Það er í fyrsta lagi brtt. við 8. gr. frv. Hún á ekki síst við tilraunastöðina að Keldum. Nefndin gerir till. um orðalagsbreytingu þar og leggur til að málsgr. orðist á eftirfarandi hátt: „Ef fyrirtæki eða rannsóknastofnun fæst við framleiðslu á ónæmisefnum handa dýrum má víkja frá ákvæðum 1. tölul. 3. mgr., enda sé tryggt að mati yfirdýralæknis og Lyfjaeftirlits ríkisins að hlutaðeigandi forstöðumaður hafi til að bera nægilega menntun og reynslu til að veita framleiðslunni forstöðu.“ Eins og greinin verður að samþykktri þessari breytingu er hér einvörðungu átt við Keldur. Nefndin gerir till. um að 9. gr. frv. falli niður. Ástæðan fyrir því er sú að með vissum hætti stangast 9. gr. við ákvæði gildandi læknalaga. Þá flytur nefndin brtt. við 12. gr. frv. Brtt. varðar 5. mgr. 12. gr., þar sem stendur í frv.: „Heimilt er að kalla til sérfræðinga til að vera lyfjanefnd til ráðgjafar þegar þurfa þykir.“ Nefndin leggur til að málsgr. orðist þannig: „Heimilt er að kalla til sérfræðinga og fulltrúa fagfélaga til að vera lyfjanefnd til ráðgjafar, þegar þurfa þykir, og skulu nánari ákvæði um það sett í reglugerð, sbr. 31. gr.“ Breytingin felur í sér heimild til nefndarinnar að kalla til fulltrúa fagfélaga þegar málefni eru til umr. sem snerta ekki síst fagfélögin. Hér er að vísu aðeins um heimild að ræða, en ég geri ráð fyrir því, og raunar er vikið að því, að nánari ákvæði í þessu efni verði sett inn í reglugerð. Það er vilji heilbr.- og trn. að svo verði gert og því hnykktum við á þessu atriði í þessari málsgr. Við teljum eðlilegt að fulltrúar fagfélaga verði kallaðir til þegar við á. 4. brtt., sem nefndin flytur á þskj. 861, er um að 16. gr. frv. falli niður. Það má segja það sama um þessa till. eins og till. nefndarinnar um að fella niður 9. gr., að 16. gr. stangast á vissan hátt á við ákvæði læknalaga og því ástæðulaust að hafa~á grein inni í frv. Virðulegi forseti. g sé ekki ástæðu til að ræða þetta frv. frekar. Ég vil þó taka fram vegna 2. gr. frv. að ég veit ekki betur en heilbr.- og trn. hafi þann skilning að þar sé fremur um rýmkuð ákvæði að ræða varðandi vítamín og steinefni frá því sem áður hefur gilt. Að þessu frv. samþykktu er fremur gert ráð fyrir að um slíkt verði ákveðið í reglugerð. Heilbr.- og trn. leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef nú kynnt.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Ég tel eins og formaður nefndarinnar, hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, að þetta frv. sé í heild til bóta. Og ég fagna samkomulaginu sem varð um brtt., sér í lagi varðandi 8. gr., þannig að ótvírætt sé að einungis sé átt við Keldur varðandi þá undanþágu sem þar er gefin, og svo aftur varðandi samráðið, sem hann gat um, í 12. gr. varðandi lyfjanefndina. En ég get ekki annað en látið í ljós efasemdir um það fyrirkomulag, og á þá við það almennt, sem ætlað er að gildi um skipun lyfjanefndar, en skv. frv. hljóðar greinin um það svo, með leyfi virðulegs forseta: „Ráðh. skipar formann. Aðra nefndarmenn, auk fimm varamanna, skipar ráðh. í samráði við formann.“ Nú heyri ég að hæstv. fjmrh. segir að þetta sé gott og ég efast ekki um að svona vildi hann hafa þetta. En mér þykir þetta nú svona varðandi mál í heild sinni ekki alveg nógu gott.  Og skýringar formanns nefndarinnar, sem voru fengnar í gegnum annan hæstv. ráðh. að vísu, hæstv. heilbrmrh., eru fólgnar í því að það sé mjög erfitt að fá menn til starfa í þessari lyfjanefnd. Ég þori að vísu ekki alfarið að dæma um það, en ég hef í rauninni með undirskrift minni beygt mig fyrir þessari túlkun og skýringu hæstv. ráðh., enda er tillitssemi mín við þennan hæstv. ráðh. og hv. nefndarformann Davíð Aðalsteinsson alkunn. 



Virðulegi forseti. Svona til upplýsingar fyrir minn ágæta vin, 2. þm. Austurl., og forseta líka, þá er það nú starfandi heilbrmrh. sem tekur til máls. Varðandi þá athugasemd sem hv. 2. þm. Austurl. gerði um 12. gr., þá á ég erfitt með að sjá að önnur betri leið verði fundin en einmitt sú sem þarna er lögð til. Þar segir, með leyfi forseta: „27. gr. orðist svo: Lyfjanefnd skal skipuð fimm mönnum með sérfræðikunnáttu á sem víðustu sviði læknis- og lyfjafræði, svo sem lyfjaefnafræði, lyflæknisfræði, lyfjagerðarfræði, eiturefnafræði (toxycology), lyfjafræði (pharmacology).“ Síðan segir: „Ráðh. skipar formann. Aðrir nefndarmenn, auk fimm varamanna, skipar ráðh. í samráði við formann.“ Nú er það ákaflega sjaldan sem ráðh. er sérfræðingur á öllum þeim sviðum sem hann þarf að koma nálægt og ég held að það verði vandfundinn ráðh., sem væri sá sérfræðingur, að hann treysti sér til að ráða mann í svo áríðandi stöðu sem þessa. Mér er næst að segja: ef hann væri sá sérfræðingur, sem þarf í formennsku þessarar nefndar, þá væri hann líklega svona allt að því óhæfur á öllum hinum sviðunum sem ráðh. þarf að koma nálægt. Ég lít svo á að þarna sé ráðh. heimilað að skipa eða velja sér trúnaðarmann, sem verður formaður nefndarinnar, og ásamt þessum trúnaðarmanni, sem er þá sérfræðingurinn, að velja aðra fagmenn í nefndina. Ég held að það fari ekki á milli mála og allir geti verið sammála um það, að í þessa stjórn eigi ekki að velja aðra en fagmenn.



Virðulegi forseti. Ég samfagna hæstv. fjmrh. með þessa nýju stöðu hans, þó tímabundin sé, varðandi heilbrigðismálin og dreg ég ekkert úr því að þau eru í góðum höndum einnig þar. Ég vil aðeins benda á það, að ekki ætla ég að gera þetta að stórmáli, en ekki má hæstv. fjmrh., núv. hæstv. heilbrrh. einnig, ekki má hann skilja mig á þann hátt, að ég telji skipun formannsins óeðlilega af ráðh. hálfu. Það er mjög algengt varðandi slíka nefndaskipan. Það sem ég var að gagnrýna var í raun og veru það, að við mættum ekki í of ríkum mæli fara þá leið að ráðh. ásamt einhverjum formanni, þó hæfur væri og ágætur, geti alfarið ráðið nefndaskipun af þessu tagi, því að við vitum það auðvitað báðir, hæstv. ráðh., að hin almenna tilnefningarleið þeirra aðila sem málefnin varða mest, sú leið er yfirleitt farin varðandi alla slíka nefndaskipan að öðru leyti en því, að oftast nær er það að sjálfsögðu í valdi hæstv. ráðh. hvern hann skipar formann.



Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. hefur haft til umfjöllunar þetta mál, frv. til laga um tóbaksvarnir. Eins og fram hefur komið hafði Nd. þetta mál til umfjöllunar nokkuð lengi og gerði á því töluverðar breytingar sem ég mun ekki gera grein fyrir hér. Í öllum aðalatriðum eru þær til bóta að ég tel. Gildandi lög um ráðstafanir til að draga úr tóbaksreykingum eru frá 2. maí 1977. Þau lög fela í sér nokkuð rúmar heimildir, en sannleikurinn er sá, að reglugerð hefur ekki verið sett á grundvelli þessara laga. Komið hefur fram að það hefur reynst nokkuð örðugt af ýmsum ástæðum að koma til framkvæmda þeim heimildum sem í lögunum felast. Því hefur verið brugðið á það ráð eins og fram kemur í þessu frv., að festa í lögum skýr ákvæði í þessu efni. Það frv. sem hér liggur fyrir er að vísu orðinn meiri lagabálkur, en skiptist í nokkra kafla. Í I. kafla er getið um markmið og gildissvið og stjórn. Í II. kafla er fjallað um sölu og auglýsingar á tóbaksvörum. Í III. kafla er fjallað um takmörkun á tóbaksreykingum. Í IV. kafla er vikið að fræðslustarfsemi. Í V. kafla eru almenn ákvæði, m. a. varðandi tekjuöflun, en þar stendur í 15. gr., lið 1.: „Skylt er að verja 2% af brúttósölu tóbaks til tóbaksvarnastarfs.“ VI. kafli frv. fjallar um eftirlit og viðurlög og síðast er gildistökukaflinn. Heilbr.- og trn. Ed. hefur uppi till. um breytingar á frv. Þær eru ekki efnismiklar. Fyrir það fyrsta er gerð till. um að breyta 8. gr. frv., en í lið 3 í 8. gr. er gert ráð fyrir því, eins og frv. er nú komið frá Nd., að ekki megi selja tóbak í spítölum. Í upphaflega frv. var gert ráð fyrir því að það yrði alfarið bannað að selja tóbak í öllum heilbrigðisstofnunum. Nd. breytti þessi í þá veru sem það er núna, þ. e. „ekki má selja tóbak í spítölum, skólum eða stofnunum fyrir börn og unglinga.“ Heilbr.og trn. Ed. leggur til að 3. tölul. 8. gr. orðist þannig: „Ekki má selja tóbak í skólum eða stofnunum fyrir börn og unglinga.“ Við fellum burt „í spítölum“. Við teljum ekki raunhæft að hafa slíkt ákvæði inni og þarf ég í sjálfu sér ekki að fara fleiri orðum um það. Önnur brtt. á þskj. 836 varðar 10. gr. frv. en þar stendur: „Tóbaksnotkun er óheimil ...“ Nefndin vill færa þessi upphafsorð gr. til samræmis við það sem annars staðar stendur í frv.: „Tóbaksreykingar eru óheimilar ...“ Þetta er nauðsynleg breyting því óhæft er að banna mönnum að taka í nefið. Þriðja brtt. sem n. flytur varðar 17. gr. frv. Þar er lagt til að 3. tölul. 17. gr. falli niður. Ástæðan fyrir því er fyrst og fremst sú að 3. liður 17. gr. og 18. gr. eru efnislega eins. Fjórða brtt. varðar 18. gr. Nefndin gerir till. um að 18. gr. orðist þannig: „Heilbrigðisnefndir og Vinnueftirlit ríkisins fylgjast með því eftir því sem við á að virt séu ákvæði III. kafla laga þessara og skal þá farið skv. ákvæðum laga nr. 50/1981 og laga nr. 46/1980.“ Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla um þetta frv. frekar né heldur þær brtt, sem n. flytur. Eins og fram kemur ( framhaldsnefndaráliti á þskj. 836, þá er full samstaða um þetta mál og allir viðstaddir nm. rita undir framhaldsnefndarálitið.



Virðulegi forseti. Nú heyrði ég það að hv. þm. héldu það að ég ætlaði að fara að mæla fyrir þessu frv. hér og var það mjög að vonum að mönnum dytti það í hug, en ég ætla ekki að vera hér með efnislega umfjöllun um þetta mál, aðeins benda á atriði sem ég tel að sé rétt að benda á við þessa 1. umr. Það er sjálfsagt margt í okkar áfengislögum sem má endurskoða á ýmsan veg en öll viðleitni sem er nú í þá átt virðist muni vera til aukinnar undanlátssemi og þá sérstaklega við þá aðila, sem á einhvern hátt tengjast gróðastarfsemi af ýmsu fagi í kringum áfengissölu og ég held að þetta afmarkaða mál sé nú vissulega tengt því, en ég skal ekki ræða um það frekar hér. Hins vegar vil ég benda þeirri hv. n. sem fær málið til meðferðar að til er þingkjörið ráð sem á skv. lögum að vera Alþingi til ráðuneytis um öll þessi mál. Þetta ráð á l. skv. að vera umsagnaraðili sem þingnefndir eiga að leita til. Ég segi þetta að gefnu tilefni frá hv. Nd. og veit það að hv. Ed. vill vinna öðruvísi. Áfengisvarnaráð á sem sagt að vera ráðgefandi og til þess er það kjörið af Alþingi. N. eiga að leita umsagnar Áfengisvarnaráðs og hvað sem menn vilja í öllum fordómum sínum oft segja um þetta ráð þá eru lagaákvæðin ljós. Ég vil svo aðeins mega benda á það einnig að Alþingi hefur samþykkt þál. um stefnumótun í áfengismálum og n. er þar að störfum og vinnur ágætavel, hefur þegar skilað áfangaályktun til ráðh. og vinnur ötullega að heildarmótun þessara mála. Og mitt álit er það að í raun ætti Alþingi að bíða álits þessarar n., hinna fjölmörgu sjónarmiða sem þar eru ríkjandi og samræmingar þeirra, áður en það gerir breyt. hér á þessum meginlögum í hvaða átt sem þær breyt. eru. Ég fer sem sé fram á það að n. leiti til Áfengisvarnaráðs um umsögn varðandi mál þetta og eins bendi ég á ályktun Alþingis um stefnumörkun þessara mála í heild og hvort ekki sé ráðlegt að bíða þess. Ég hygg að það álit liggi fyrir snemma á næsta þingi.