Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Finnur Ingólfsson, 11. þm. Reykv. Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv. Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh.

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 24. jan. 1995: ,,Þar sem Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., getur ekki vegna sérstakra anna sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með tilvísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, samkvæmt beiðni hans, að óska þess að 1. varaþingmaður Alþfl. í Austurlandskjördæmi, Hermann Níelsson íþróttakennari, Egilsstöðum, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Sigbjörn Gunnarsson, formaður þingflokks Alþýðuflokksins.`` Hermann Níelsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa. Þá hefur borist annað bréf, dags. 24. jan. 1995: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með tilvísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþingmaður Samtaka um kvennalista í Reykjavík, Guðný Guðbjörnsdóttir uppeldisfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Kristín Ástgeirsdóttir, 15. þm. Reykv.`` Guðný Guðbjörnsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa. Með réttu hefði átt að lesa þessi bréf í gær en af ástæðum sem öllum hv. þm. eru skiljanlegar þá var það ekki gert fyrr en í dag.

Hæstv. forseti. Ég fylgi hér úr hlaði skýrslu um stöðu og þróun um málefni fatlaðra sem fyrrv. hæstv. félmrh., Jóhanna Sigurðardóttir, boðaði á liðnu ári að lögð yrði fram. Ég vil taka það fram í upphafi að ég hef ekki átt þess kost að halda utan um gerð þessarar skýrslu þar sem ég hafði nýlega tekið við embætti þegar skýrslan var lögð fram á Alþingi á alþjóðadegi fatlaðra í byrjun desember sl. Þó ég hefði kosið að tekið yrði með nokkuð öðrum hætti á viðfangsefninu var þess ekki kostur að fresta enn framlagningu skýrslunnar, svo mjög sem okkur var í mun að fá umræðu um þennan málaflokk en aðdragandi þess var m.a. sérstök samþykkt félmn. í tengslum við fyrsta alþjóðadag fatlaðra fyrir rúmu ári síðan. Skýrslan fjallar um þrjú meginatriði. Í fyrsta lagi er gerð grein fyrir stjórnsýslu málaflokksins einkum með tilliti til þeirra breytinga sem nýleg lög um málefni fatlaðra boðuðu. Í öðru lagi er fjallað um framkvæmd laganna, annars vegar varðandi þjónustu við börn og fjölskyldur fatlaðra, og hins vegar fullorðna fatlaða. Loks er fjallað um nokkur önnur atriði sem varpa ljósi á stöðu mála svo sem fræðslu fyrir starfsfólk sem starfar að málefnum fatlaðra, þróun útgjalda í málaflokknum hin síðari ár, ásamt stuttri hugleiðingu varðandi framtíðarsýn. Það er að mínum dómi mikilvægt að skoða nútímann í sögulegu ljósi til að öðlast skilning á því sem er og ekki síður á því sem framtíðin kann að boða. Þess vegna vil ég hverfa eilítið aftur í tímann í því skyni að geta betur gert grein fyrir þeirri þróun sem ég tel að sé í gangi. Fyrsta löggjöf um málefni fatlaðra var sett hérlendis árið 1936 er lög um fávitahæli tóku gildi. Þeim var ætlað að bæta úr aðhlynningu fávita, eins og þroskaheftir voru nefndir þá, enda var talið að Íslendingar væru langt á eftir allflestum menningarþjóðum að því er aðhlynningu og uppeldi þeirra snerti. Til þess tíma voru engin sérlög um þroskahefta heldur voru málefni þeirra tengd almennri löggjöf um framfærslu á vegum sveitarfélaga. Þannig var óþekkt að taka málefni þroskaheftra sérstökum tökum. Eftir því sem best er vitað er það fyrst árið 1930 með stofnun Sólheima í Grímsnesi að tekið er upp sérstakt úrræði fyrir þroskahefta. Sú stofnun tók 25 manns en við gildistöku laganna frá árinu 1936 voru um 200 þroskaheftir í landinu. Það var síðan með lögum um fávitastofnanir frá árinu 1967 sem ákveðið var að koma upp einni stórri stofnun, þ.e. ríkisreknu aðalhæli fyrir þroskahefta, til að tryggja þeim nauðsynlega þjónustu. Stór stofnun var talin þjóna best hagsmunum þroskaheftra, þar færi fram flokkun og greining og unnt væri að veita þjónustu með sérmenntuðu starfsliði. Reynslan hefði sýnt að þroskamöguleikar þroskaheftra væru mun meiri en áður hafði verið talið. Á stofnuninni skyldi bæði veitt uppeldis- og læknisþjónusta, þ.e. farið inn á bæði mennta- og heilbrigðismál. Með reglugerð um félagslega þjónustu við andlega vanþroskað fólk frá árinu 1977 er farið að veita þroskaheftum utan stofnana gaum. Þar er m.a. kveðið á um heimilishjálp. Hér er því farið að nálgast sjónarmið nútímans. Með lögum um aðstoð við þroskahefta frá árinu 1979 er málaflokknum komið í fast skipulag hjá þremur ráðuneytum, heilbrrn., félmrn. og menntmrn. Með lögunum fær félagslegi þátturinn formlega séð sama vægi og menntamál og heilbrigðismál en áður var sá hluti sem ekki flokkaðist undir heilbrigðis- eða menntamál trauðla undir nokkurri stjórn. Markmiðið með löggjöfinni var að tryggja þroskaheftum jafnrétti við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til þess að lifa sem eðlilegustu lífi í samfélaginu. Lögin mörkuðu því tímamót bæði hvað varðar skipulag og hugmyndafræði. Komið var á nýju stjórnsýslukerfi sem fólst í skipun stjórnarnefndar með fulltrúum þriggja ráðuneyta og fulltrúum hagsmunasamtaka. Enn fremur var landinu skipt upp í átta þjónustusvæði með sérstakri svæðisstjórn á hverju svæði. Sveitarstjórnir áttu aðild að þeim stjórnum en að öðru leyti er ekki reiknað með aðild þeirra að málaflokknum á þeim tíma. Áfram er mikil áhersla á stofnanaþjónustu en framboð orðið fjölbreytt. Fámennar búsetustofnanir, sambýli, voru nýjung. Einnig sýnir fjárhagsaðstoð við framfærendur sem eru með fatlaða í heimahúsum nýjan hugsunarhátt. Með lögum um málefni fatlaðra frá 1983 var gildissvið laganna rýmkað þannig að lögin tóku til allra fatlaðra, ekki einungis þroskaheftra. Þó var staða geðfatlaðra enn þá óljós. Vægi sveitastjórna jókst með þeim hætti að þær fá nú einnig aðild að stjórnarnefnd um málefni fatlaðra auk svæðisstjórna. Að öðru leyti er ekki um grundvallarbreytingar að ræða. Áfram er lögð áhersla á sambýli og sértæka þjónustu við fatlaða. Lögin leggja áherslu á nærþjónustu án þess að reikna sérstaklega með sveitarfélögum inn í þá mynd nema með sæti í svæðisstjórn eins og áður kom fram. Með núgildandi lögum um málefni fatlaðra, nr. 59/1992, takmarkast lögin við félagslega þáttinn og falla þar með undir eitt ráðuneyti, félmrn. Um heilbrigðis- og menntamál gilda almenn lög með sama hætti og um aðra þjóðfélagsþegna. Stjórnarnefnd er því ekki lengur samræmingarafl þriggja ráðuneyta en er ráðgefandi fyrir ráðuneytið auk þess að fara með stjórn Framkvæmdasjóðs fatlaðra eins og áður var. Svæðisstjórnir voru aflagðar en í þeirra stað komu svæðisráð sem fara með eftirlitsþáttinn og svæðisskrifstofur sem hafa á hendi framkvæmdina. Gjörbreytt afstaða til sveitarfélaga kemur fram í lögunum og er stefnt að því að þau yfirtaki málaflokkinn að hluta til eða að öllu leyti. Í því samhengi ber á það að líta að á árið 1991 voru sett lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Auk þess tengist hugmyndin um aukið vægi sveitarfélaga að sjálfsögðu sameiningu sveitarfélaga, auknum möguleika þeirra til að taka aukin verkefni og stærri viðfangsefni heim í hérað. Segja má að með stefnunni um að færa málaflokkinn til sveitarfélaga sé verið að ákveða að flytja málaflokkinn aftur heim þó þjónustan sé að sjálfsögðu gjörbreytt frá því sem var fyrr á öldinni. Ný afstaða til búsetumála fatlaðra einkennir lögin. Sambýli er ekki eins ofarlega á baugi, þó ákveðið sé enn þá að halda uppi áætlun um byggingu þeirra, en nú skal stefnt að því að sem flestir fái tækifæri til að búa sjálfstætt í félagslegri íbúð með nauðsynlegri stoðþjónustu. Fráhvarf frá stofnanaþjónustu til stoðþjónustu er þannig rauður þráður gegnum lögin. Með stoðþjónustu er átt við margháttaða þjónustu við fatlaða utan stofnana til að stuðla að sem eðlilegustu lífi. Þessi nýi hugsunarháttur um aukna stoðþjónustu er í beinu samhengi við það að flytja málaflokkinn til sveitarfélaga en stoðþjónusta, svo sem heimaþjónusta, er rótgróinn þáttur í félagsþjónustu sveitarfélaga. Auk heimaþjónustunnar kemur til sögunnar ný tegund stoðþjónustu, liðveisla, sem ætlað er að liðsinna fötluðum innan heimilis sem utan, stuðla að því að þeir geti búið sjálfstætt og tekið þátt í lífinu. Auk þess er að sjálfsögðu veitt heimahjúkrun samkvæmt almennum lögum. Reynslan af þessu fyrirkomulagi lofar góðu. Framtíðarsýnin í búsetumálum fatlaðra er því að efla og standa vörð um þessa braut. Í lögunum er sú stefna skýrt mörkuð að almenn þjónusta gangi fyrir sértækri þjónustu samkvæmt lögunum en þetta atriði var ekki nægilega skýrt í eldri lögum. Hvað félagslegri þjónustu viðvíkur er þetta enn eitt atriði sem tengist flutningi málaflokksins til sveitarfélaga þar sem þjónusta við fatlaða á að falla inn í aðra þjónustu við íbúa sveitarfélagsins. Skipun réttindagæslumanns fatlaðra er eitt af nýmælum laganna en honum er ætlað að sinna þeim sem búa á sambýlum, vistheimilum og öðrum sérstökum heimilum fyrir fatlaða þannig að fatlaðir geti leitað til hans með fjármál sín eða önnur einkamál. Í lögunum er tekinn af allur vafi um að geðfatlaðir falli undir lögin og skyldi gert átak í húsnæðismálum þeirra. Eins og fram hefur komið hefur jafnrétti fatlaðra á við aðra verið sett á oddinn í lögum frá og með lögunum frá 1979 og gengið æ lengra á þeirri braut síðan. Reynt hefur verið að stuðla að aukinni þátttöku fatlaðra á öllum sviðum þjóðfélagsins. Þrátt fyrir að þjónustan hafi verið miðstýrð hefur með svæðafyrirkomulaginu markvisst verið leitast við að veita þjónustu í heimabyggð. Úrræðin á svæðunum eru fjölbreytt. Óþarft er að nefna almenna þjónustu svo sem heilbrigðis- og skólamál sem ég hef vikið að og aðgang að leikskólum. Af sértækri þjónustu samkvæmt lögunum má nefna fjölbreytta stoðþjónustu sem ýmist er ætluð börnum eða fullorðnum eðli máls samkvæmt. Má þar nefna fjárhagsaðstoð vegna barna í heimahúsum, stuðningsfjölskyldur, skammtímavistun, leikfangasöfn, félagslega hæfingu og endurhæfingu, aðstoð í atvinnumálum, liðveislu og ferðaþjónustu. Stofnanaþjónusta skiptist í tvennt, þjónustustofnanir og búsetustofnanir. Segja má að framangreind þjónusta hafi að mestu verið byggð upp eftir árið 1980. Undanfarin ár hefur aðaláhersla innan málaflokksins verið á búsetumálum fatlaðra, einkum á sjálfstæðri búsetu og viðeigandi stoðþjónustu eins og áður hefur verið vikið að. Um 1980 voru búsetuúrræði fyrir fatlaða tæpast fyrir hendi nema á sólarhringsstofnunum, en vist á slíkum stofnunum samrýmdist ekki þeirri hugmyndafræði sem lög um fatlaða frá 1983 voru byggð á. Þá hófst uppbygging sambýla um land allt og var nokkurs konar andsvar við vist á sólarhringsstofnunum. Starfsemi sólarhringsstofnana hefur dregist saman og vistmönnum fækkað verulega. Sem dæmi um þetta má nefna lokun vistheimilisins Sólborgar á þessu ári og hafa vistmenn sem þar hafa búið flutt í sambýli í sinni heimabyggð. Enn fremur hafa verið gerðar sérstakar ráðstafanir nú til að greiða fyrir útskrift af Kópavogshæli. Þannig er nú heimild í lögum um að nýta megi fjármagn úr Framkvæmdasjóði fatlaðra til að standa undir rekstri sambýla og er þá sérstaklega átt við sambýli fyrir vistmenn Kópavogshælis. Við útskrift af Kópavogshæli er áformað að stöðugildi flytjist með vistmönnum sem útskrifast af sambýli. En möguleikinn er að viðbótarstöðugildi greiðist af Framkvæmdasjóði fatlaðra. Í tengslum við áform um að Kópavogshæli verði endurhæfingar- og hæfingarstöð á vegum heilrbrn. mun starfshópur frá félmrn. og heilbr.- og trn. skoða hvernig og hve hratt áætla megi útskrift vistmanna af Kópavogshæli á sambýli eða í íbúðir og hvernig verði staðið að þjónustu við þá er ekki verða útskrifaðir. Jafnframt verður kannað hvernig tryggja má íbúum Kópavogshælis þjónustu samkvæmt lögunum um málefni fatlaðra sem vistmenn heilbrigðisstofnana eiga að óbreyttu ekki rétt á. Þetta er þáttur sem fulltrúar í félmn. Alþingis þekkja vel vegna þess að félmn. var mjög umhugað um að þessi þáttur yrði skoðaður í framhaldi af lagasetningunni sem tók gildi 1992, en það hefur ekki enn þá verið gengið frá hvernig fatlaðir einstaklingar með búsetu á Kópavogshæli gætu notið ýmissar þjónustu sem lögin kveða á um. Svo vikið sé aftur að sjálfstæðri búsetu eiga sveitarfélög, félagasamtök og sjálfseignarstofnanir nú rétt á lánum úr Byggingarsjóði verkamanna til að koma sér upp íbúðum þannig að segja má að fjármögnun varðandi varðandi búsetumál sé að færast hægt og sígandi frá Framkvæmdasjóði fatlaðra til Húsnæðisstofnunar ríkisins. Þessi stefna í húsnæðismálum kallar á aukna þjónustu af hálfu sveitarfélaga, svo sem heimaþjónustu og liðveislu en einnig svokallaða frekari liðveislu sem veitt er samkvæmt lögum um málefni fatlaðra auk heimahjúkrunar. Hvað stoðþjónustunni viðvíkur hefur mikið verið lagt upp úr að þróa þá aðstoð sem felst í svonefndri frekari liðveislu, en sú þjónusta er viðbót við heimaþjónustu sveitarfélaga og er einkum veitt á kvöldin og um helgar. Frekari liðveisla er margháttuð og sniðin að þörfum hvers og eins. Reynslan er afar góð og er þjónusta þessi nú fjármögnuð úr Framkvæmdasjóði falaðra. Jafnframt er lögð áhersla á liðveislu á vegum sveitarfélaga en þar er átt við aðstoð við fatlaða í heimahúsum, ætluð til að forða þeim frá félagslegri einangrun, og að geta notið menningar og félagslífs. Þessi þjónusta er mikilvæg með tilliti til breyttra viðhorfa til húsnæðis- eða búsetumála fatlaðra eins og ég hef vikið hér að, en húsnæðismál fatlaðra eru að mínu mati eitt af mikilvægustu framtíðarmálum. Hvað atvinnumálum viðvíkur verður að segjast að vegna hinnar miklu áherslu sem búsetumálin hafa haft að undanförnu hafa atvinnumálin ekki verið sett eins á oddinn en stefnt er að því að úr verði bætt. Í lögunum er kveðið á um atvinnuleit sem hefur það markmið að finna fötluðum vinnu á almennum vinnumarkaði. Jafnframt að fötluðum sé veitt viðeigandi aðstoð og ráðgjöf. Sem fyrr er í lögunum gert ráð fyrir vernduðum vinnustöðum en þó dregið úr áherslu þeirra. Rökin fyrir þessu nýju áherslum eru þau að annars vegar hefur komið í ljós að verndaðir vinnustaðir eru mjög fjármagnsfrekir og líklegt talið að fjármunum verði e.t.v. betur varið með því að stuðla að því að fatlaðir fái vinnu á óvernduðum vinnumarkaði, eða réttara væri að segja á almennum vinnumarkaði. Hins vegar hafa margir orðið til að draga í efa raunverulegt gildi verndaðra vinnustaða til hæfinga þar sem athuganir benda til að mörgum þeirra sem útskrifast á almennan vinnumarkað vegnar ekki alltaf vel. Ljóst er þó að verndaðir vinnustaðir henta ákveðnum hópi. Hér gildir sem endranær innan málaflokksins að fjölbreytni er af hinu góða. Síðastliðin tvö ár hefur verið starfandi fimm manna nefnd á vegum félmrn. til að fjalla um atvinnumál fatlaðra og m.a. útfæra tillögur um hvernig megi auka þátttöku fatlaðra á almennum vinnumarkaði og í vernduðu starfsumhverfi. Í áfangaskýrslu bendir sú nefnd á að mjög brýna nauðsyn beri til að skilgreina betur en nú hin ýmsu úrræði í dagvistar- og atvinnumálum fatlaðra. Þannig verði að liggja ljóst fyrir hvað teljist raunveruleg atvinna og hvað flokkist undir hæfingu og þjálfun. Ætlunin er að leggja aukna áherslu á starfsþjálfun fatlaðra, bæði á vernduðum vinnustöðum og ekki síður í sérstökum starfsþjálfunarstöðum. Í þessu sambandi skal vakin athygli á að í athugasemdum við 3. gr. frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum frá 1994 kemur fram að stefnt skuli að sérstöku átaki í atvinnumálum fatlaðra til að auka möguleika þeirra á almennum vinnumarkaði. Annars vegar eigi að ná þessu markmiði með því að efla vinnu og verkþjálfun á hæfingarstöðum og dagvistarstofnunum og hins vegar með sérstakri liðveislu á vinnustað. Nefndin hefur fjallað um viðfangsefnið í sex meginköflum og þeir eru: Almenn stefnumótun, atvinna og menntun, hæfing og endurhæfing, vinnumiðlun, vinnumat, starfsráðgjöf, viðhorf til fatlaðra á vinnumarkaði, tengsl atvinnu og bóta og sértæk úrræði. Nokkur umræða hefur átt sér stað á undanförnum mánuðum varðandi kaup og kjör fatlaðra starfsmanna á vernduðum vinnustöðum. Í síðari áfangaskýrslu atvinnumálanefndarinnar sem ég nefndi hér áðan er fjallað um skilgreiningar á sértækum úrræðum og þar kemur eftirfarandi fram: ,,Nefndin telur að grundvöllur þess að hægt sé að semja um kaup og kjör sé að menn þekki réttindi og skyldur hvers annars og að slík skilgreining sé einnig forsenda þess að hægt sé að ganga frá samningum þeirra fötluðu starfsmanna sem hér um ræðir. Enn fremur leggur nefndin til að stofnaður verði sérstakur starfshópur sem fjalli um launamál fatlaðra í verndaðri vinnu.`` Hér er um þarfar ábendingar að ræða sem ráðuneytið mun taka afstöðu til þegar endanlegar tillögur liggja fyrir. Þá er ástæða til að vekja sérstaka athygli á því hversu góður árangur hefur náðst í starfsþjálfun fatlaðra í Hátúni 10 og það er mikilvægt að styðja vel við slíka starfsemi í framtíðinni. Starfsþjálfun fatlaðra hefur verið í fararbroddi varðandi ýmsar nýjungar í tölvukennslu og er það fagnaðarefni að starfsþjálfunin mun flytjast í nýtt og betra húsnæði næsta haust. Svæðisskrifstofur hafa nýtt sér heimild til að ráða sérstaka starfsmenn sem eingöngu sinna atvinnuleit fyrir fatlaða og er komin margra ára reynsla í þessum efnum. Ákvæði um atvinnuleit komu inn í lög um málefni fatlaðra frá 1983 og var þá eitt af nýmælum í þeim lögum. Í tengslum um atvinnuleit og starfsþjálfun hefur verið leitast við að aðstoða fatlaða eftir að þeir eru komnir út á almennan vinnumarkað eftir því sem þörf er á og jafnframt að auka fræðslu um fötlun til annarra starfsmanna í fyrirtækjum. Svæðisskrifstofur hafa eftir aðstæðum unnið að atvinnumálum fatlaðra í samvinnu við hlutaðeigandi sveitarfélög og vinnumiðlunarskrifstofur þeirra. Þjónusta við fötluð börn og aðstandendur þeirra hefur nánast veri byggð upp frá grunni á sl. áratug, eða eftir 1980, en fyrir þann tíma var hún varla til nema í afar takmörkuðum mæli. Aðstoð og þjónusta miðast við að fötluð börn geti alist upp hjá fjölskyldu sinni í stað þess að vistast til langframa á sólarhringsstofnun fjarri heimili sínu eins og tíðkaðist áður fyrr. Um er að ræða mjög fjölbreytta þjónustu á öllum svæðunum og má í því sambandi nefna eftirfarandi: Stuðningsfjölskyldur, skammtímaheimili, ráðgjöf og útlán í leikfangasöfnum, fjárhagslega aðstoð, dagvist í almennum leikskólum og sérstökum dagvistarheimilum, meðferðarheimili, sjúkraþjálfun, sérkennslu, dvöl á sumardvalarheimilum, ferðaþjónustu, svo og þjónustu Greiningarstöðvar ríkisins. Enda þótt hér hafi verið tíunduð þjónusta við fjölskyldur fatlaðra barna sem þeim stendur nú til boða og hefur verið komið á fót sl. áratug er svipaða sögu að segja um þróun á þjónustu við fullorðna fatlaða. Hún hefur einnig verið byggð upp að langmestu leyti síðasta áratug. Þó ber að geta þess að lögin um endurhæfingu sem voru í gildi frá 1970--1984 stuðluðu talsvert að uppbyggingu verndaðra vinnustaða og endurhæfingarstöðva, einkum á höfuðborgarsvæðinu. Mig langar að víkja að ferli- og aðgengismálum fatlaðra undir lok þessarar framsögu minnar, virðulegi forseti. Það er ljóst að núverandi ákvæði í skipulags- og byggingarlögum varðandi aðgengi fatlaðra tryggja ekki svo óyggjandi sé nauðsynlegt aðgengi. Það er því að nokkru leyti háð þekkingu, skilningi og velvilja hönnuða og yfirvalda hvort fullnægjandi lausnir fást fram. Þá ber einnig að geta þess að nákvæm hönnun margra svæða, svo sem gatna og margra útisvæða, er ekki háð samþykki skipulags- og byggingarnefnda eins og nú háttar til. Því er nauðsynlegt að setja um þau mál skýr ákvæði í lög og reglugerðir um skipulags- og byggingarmál. Á umliðnum árum hefur vissulega margt þokast í rétta átt, einkum eftir að sveitarfélög voru hvött til að koma á fót ferlinefndum sem hafa beitt sér fyrir að bæta aðgengi opinberra stofnana og hafa eftirlit með að nýbyggingar séu þannig úr garði gerðar að reglum um aðgengi sé fullnægt. Þá má benda á að samkvæmt lögum um málefni fatlaðra er heimilt að verja allt að 10% af ráðstöfunarfé úr Framkvæmdasjóði fatlaðra til að bæta aðgengi og hefur umtalsverðum fjármunum verið varið vegna aðgengismála á undanförnum árum eins og kemur fram í skýrslunni. Um er að ræða t.d. lyftur í skóla og aðrar opinberar byggingar, enn fremur lagfæringar utan húss til að auðvelda fötluðum aðgengi. Sérstök ferlinefnd á vegum félmrn. hefur starfað síðan 1991 og er skipuð fulltrúum hagsmunasamtaka fatlaðra, fulltrúum hönnuða og fulltrúum stjórnvalda skipulagsmála. Ferlinefnd ráðuneytisins hefur sett fram tillögur um að í reglugerð verði sett ákvæði um umsagnarrétt hlutaðeigandi svæðisskrifstofu varðandi byggingarnefndir, sbr. 34. gr. laganna. Framtíðarstefna í ferli- og aðgengismálum fatlaðra hlýtur að verða að byggjast á víðtæku samstarfi milli þeirra aðila sem bera ábyrgð á skipulagi umhverfis, hönnun og eftirliti bygginga, svo og upplýsingum og ábendingum frá félögum fatlaðra sem gerst þekkja hvar úrbóta er þörf. Virðulegi forseti. Búseta fatlaðra hefur þróast frá stofnunum til sambýla og nú er í auknum mæli horft til þess að fatlaðir búi í félagslegum íbúðum, þeir sem það geta. Vinnumiðlun og ráðgjöf, ýmis fræðsla og leiðbeiningar munu í auknum mæli verða á hendi sveitarfélaganna auk þeirrar þjónustu sem þegar er fyrir hendi, almennrar félagslegrar þjónustu, liðveislu og annarrar þjónustu sem í dag er veitt. Áherslan er þannig að smám saman minnki þörf fyrir sérlög í þágu fatlaðra og að þeir njóti þjónustu samkvæmt almennum lögum þar sem þeirra staða er tryggð. Þess vegna hlýtur framtíðarstefnan að verða sú að málefni fatlaðra flytjist í auknum mæli til sveitarfélaga á næstu árum og verði hluti af hinni almennu félagsþjónustu sveitarfélaga. Það er skoðun mín að þar verði málaflokknum best borgið og það er skoðun mín að með því að flytja málaflokkinn í heild til sveitarfélaga sem þá verða til þess búin að taka við málaflokknum eftir bæði sameiningu sveitarfélaga og þá ef ekki sameiningu sveitarfélaga, sameiningu félagsmálanefnda og samvinnu þar um, að það verði sem verði lyftistöng í þjónustu við þennan hóp. Reynslan sem fást mun af þeim sveitarfélögum sem taka að sér málefni fatlaðra sem reynslusveitarfélög verður ómetanleg við undirbúningi að flutningi málaflokksins. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu en kýs að minna á að bráðabirgðaákvæði II í lögum um málefni fatlaðra kveður á um að lögin skuli endurskoðuð innan fjögurra ára frá gildistöku þeirra. Á næsta ári verða liðin fjögur ár frá setningu laganna og því hlýtur sá tími brátt að nálgast að endurskoðun þeirra fari fram og mun ég beita mér fyrir að það verði undirbúið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir þá skýrslu sem liggur fyrir um málefni fatlaðra og er hér komin til umræðu. Ég tel að sú skýrsla sem liggur fyrir sé gagnleg og bregði ljósi á stöðu þessara mála eins og hún er í dag. Það er svo að það má muna tímana tvenna í málefnum fatlaðra og ekki síst ef litið er enn lengra aftur í tímann þá má sjá skelfilegar skrifaðar heimildir um stöðu t.d. geðfatlaðra hér á landi og meira að segja ef bókmenntir þessarar aldar eru lesnar þá hafa þær sömu sögu að segja. Ég minnist þess og það er ekki lengra en rétt fyrir síðustu aldamót að það eru skrifaðar heimildir um það í mínu kjördæmi að ein sveitarstjórn hafi eytt heilum fundi í að ræða hvort ætti stækka trébúr fyrir geðfatlaðan mann. Sem betur fer sýnir þessi skýrsla að ýmsu hefur þokað áleiðis þó að stöðugt verði að halda áfram og að því markmiði að veita fötluðum sama rétt og öðrum þegnum í þjóðfélaginu. Það hafa verið nokkrar breytingar í skipulagsmálum þessa málaflokks og m.a. hefur hann verið færður að fullu undir félmrn. sem ég tel rétt skref. Ég kýs að dvelja í þeim orðum sem ég flyt við þessa umræðu við það hvort og hvenær sé heppilegt að flytja þennan málaflokk til sveitarfélaganna en sú skipulagsbreyting hefur verið allnokkuð í umræðunni að undanförnu. Þau rök hafa verið færð fyrir því að það sé eðlilegt að þessi málaflokkur sé á hendi sveitarfélaga. Þau hafi með höndum félagsþjónustu við sitt fólk ef við megum orða það svo og það sé eðlilegt að þau hafi þjónustu við fatlaða eins og aðra. Það sé eðlilegt líka að auka ábyrgð heimamanna sem eru næst vettvangi í þessum málaflokki og það sé rétt að treysta á sveitarstjórnarmenn í þeim efnum og þeim sé treystandi til þess að fara með þennan málaflokk svo vel sé. Það kemur fram að það hefur verið til umræðu að flytja þennan málaflokk til sveitarfélaganna þegar flutningi grunnskóla lýkur eða á árinu 1997--1998. Það kemur einnig fram að það er fylgi fyrir því í röðum sveitarstjórnarmanna og í röðum samtaka þeirra að þessi málaflokkur fari til sveitarfélaganna. Ég vil aðeins minna á í þessum efnum að öll þessi umræða átti upphaf sitt þegar mikil áform voru um sameiningu sveitarfélaga og áætlun var í gangi í því efni. Síðan var kosið um þessa sameiningu og víða gerðist ekki mikið en þó miðaði verulega til sameiningar í ýmsum kjördæmum en sveitarfélögin í landinu eru enn þá mörg og smá. Ég vil hafa uppi þau almennu varnaðarorð að ef þessi flutningur fer fram þá verður að gæta þess að hann verði fötluðum til framdráttar, auki réttindi þeirra en minnki þau ekki og þessi flutningur leiði ekki til ruglings í yfirstjórninni í þessum málaflokki. Það er viss hætta á því ef gengið er of hart fram í þessu að lítil sveitarfélög hafi ekki afl til eða möguleika til að sinna þessu verkefni svo að vel sé en þetta er afar viðkvæmur málaflokkur og þarf í rauninni ekki að taka það fram hve áríðandi er að þessum málum sé vel sinnt og það þarf að gera í heldur stærri einingum en minni. Ég er á því að þessi flutningur verkefna verði að gerast í tengslum við stækkun sveitarfélaganna og ef verður engin þróun í þeim efnum þá verði að taka mið af því þegar þessi mál eru rædd. Þetta er nú meginatriðið sem ég vildi koma á framfæri við þessa umræðu að vara við í þessum efnum, að það verði ekki hrapað að flutningi verkefna án þess að skoða það mál mjög vel hvort það verður til þess að auka rétt fatlaðs fólks í landinu og þó að ég sé þeirrar skoðunar að þessi málaflokkur eigi að mörgu leyti betur heima í umjsá sveitarfélaganna en ríkisins. Einnig verður að gæta þess að gera sveitarfélögunum kleift að annast þennan málaflokk. Ef það verður framhald á þessari þróun sem verið hefur núna síðustu árin þá fer staða sveitarfélaganna mjög versnandi. Hún hefur gert það núna síðustu 2--3 árin. Afkoma þeirra hefur versnað að mun og skuldir sveitarfélaganna hafa vaxið svo að sveitarfélögin hafa ekkert fjárhagslegt svigrúm til þess að taka við þessum málaflokki nema þeim verði gert það kleift með fjármunum. Þetta þarf að skoða mjög vel þegar þar að kemur ef það verður ákveðið að taka þetta skref. Ég vil víkja örlítið að Framkvæmdasjóði fatlaðra sem er mikilvægur sjóður fyrir þennan málaflokk og hefur verið notaður til að byggja upp í þessum málaflokki. Nú hefur verið tekin ákvörðun um það að setja hluta sjóðsins í rekstur og ég ætla ekki að mæla því gegn út af fyrir sig. Það getur verið eðlilegt þegar framkvæmdum miðar fram að þá sé hluta fjármuna sjóðsins veitt í rekstur. Hins vegar var það ljóst að þetta var gert við síðustu fjárlagagerð án mikils samráðs við forustumenn fatlaðra og stjórn sjóðsins þannig að það kom fram í fjárlagaumræðunni og í umræðum félmn. Alþingis um málið að mikil verkefni í byggingum bíða sjóðsins, ekki síst hér á Reykjavíkursvæðinu. Það er eins og kom fram í ræðu hæstv. félmrh. uppi stefnumörkun í því að minnka dvöl á sólarhringsstofnunum og flytja fólk af þeim á sambýli eftir því sem kostur er. Þetta kostar fjármuni og það má gæta þess að rýra ekki svo framkvæmdamátt sjóðsins að hann sé ekki fær að standa undir sínum upphaflegu verkefnum. Eitt brýnasta mál varðandi það að fatlaðir hafi sama rétt og aðrir í þjóðfélaginu eru ferilmálin. Ég vil ekki láta hjá líða að leggja mikla áherslu á þessi mál, að það verði allt gert sem unnt er til þess að bæta aðgengi fatlaðra. Ég er sammála hæstv. félmrh. í því að skipulagsmál og byggingarsamþykktir geta verið eðlileg tæki til þess að gera slíkt og auðvitað á ekki að ganga frá nýjum byggingum, hvorki byggingum einstaklinga né hins opinbera án þess að fatlaðir hafi þar möguleika á aðgangi. Byggingasamþykktir og skipulag eru lykilatriði í þessum málum og lausn verður aldrei fundin nema í samráði við þá aðila. Hins vegar þarf að hafa uppi eins og í nútímaþjóðfélagi yfirleitt áróður og fræðslustarfsemi í þessum efnum, ekki síst fyrir það að margar eldri byggingar eru þannig útbúnar að fatlaðir hafa ekki þar aðgang að. Ég vil ljúka þessum orðum með því að leggja mikla áherslu á ferilmálin, að það verði einskis látið ófreistað til þess að vinna að því skipulagi mála að þar verði úr bætt eins og kostur er en því miður er langur vegur frá að viðunandi ástand sé í þessum efnum og það blasi við öllum sem vilja skoða slíka hluti. Ég endurtek að ég tel þessa skýrslu til mikils gagns og gagnlegt að ræða hana og stöðu fatlaðra í heild og gera sér grein fyrir hvernig þau mál standa og það sé gott vegarnesti fyrir frekari átök í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Það er þakkarvert að fá skýrslu sem þessa og þyrfti að vera í miklu fleiri málaflokkum en raun ber vitni. Þessi skýrsla, eins og hæstv. félmrh. gerði grein fyrir, byrjar á því að segja frá breytingum í þjónustustefnu gagnvart fötluðum en eins og síðasti ræðumaður sagði er það hárrétt að mjög miklar framfarir hafa orðið á þessari öld á Íslandi. Fyrir þúsund árum var ort hér á Norðurlöndum í Hávamálum vísa sem fjallaði einmitt um það hve fatlaðir gætu tekið mikinn og merkan þátt í atvinnulífinu og er það alls ekki ný bóla á Norðurlöndum að hugsa sér að fatlaðir taki virkan þátt í því ólgandi atvinnulífi sem er utan við þær vinnubúðir eða vinnuheimili sem hafa verið til fyrir fatlaða. Allir þekkja þessar ljóðlínur: Haltur ríður hrossi, hjörð rekur handarvanur. Þetta eru ævaforn orð sem hefur verið vitnað í um aldur hér á Íslandi og það er einmitt þetta sem stefnt er að í þessum lögum að fólk fái möguleika á því að nota krafta sína í samvinnu við aðra sem heilbrigðir eða ófatlaðir eru. Það er vafalaust til bóta að stefna að þessu. Eigi að síður held ég að það geti aldrei farið hjá því að verndaðir vinnustaðir verði að vera fyrir hendi og ég vil benda á það að í skýrslunni stendur að vinnumiðlun Reykjavíkur hefur sérstaka starfsemi sem finnur vinnu fyrir fatlaða en þar eru á skrá um 100 manns sem ekki hafa fengið vinnu. Af þeim eru 65 sem vilja fá vinnu á vernduðum vinnustað en 35 sem vilja fá vinnu úti í samfélaginu. Þetta segir mér það að við megum ekki gleyma því að þeir sem eiga að fá þessa þjónustu vilja líka verndaða vinnustaði og mig langar til að spyrja hæstv. félmrh. hvort hún hafi ekki tekið sérstaklega eftir þessu og hvort ekki sé rétt að gæta þess vandlega að ráða ekki fyrir fólkið heldur fara að þess eigin óskum og ráðum. Mig langaði aðeins að benda á þennan þátt í þessu. Við vitum það líka að um leið og harðnar á dalnum í atvinnulífinu þá verður erfiðara að finna vinnu fyrir fólk sem er heft að einhverju leyti og því verður áreiðanlega ekki hægt að leggja niður verndaða vinnustaði á komandi árum því að ég sé ekki að atvinnuleysið muni minka neitt á komandi árum hér heima á Íslandi. Það er afskaplega margt gott í þessari skýslu og þar segir frá mörgu sem hefur orðið til stórra bóta. Eitt af því er tilkoma stuðningsfjölskyldna sem er að vísu ekki alveg nýtt af nálinni heldur 10 ára gömul regla. En mig langar í sambandi við stuðningsfölskyldur að spyrja hæstv. félmrh. hvort því sé enn þá þannig varið eins og var fyrir tveimur árum að stuðningsfjölskyldur voru skattlagðar ekki aðeins fyrir laununum sem þær hlutu fyrir að annast hinn fatlaða heldur líka fyrir því fé sem þær þurftu að fá til þess að kaupa vistir og aðrar nauðsynjar fyrir fatlaða. Þetta er vandamál sem ég vissi að var fyrir tveimur árum og mig langar að vita hvort ráðin hefur verið bót á þessu. Það er án efa til stórra bóta að færa málefni og úrbætur eða þjónustu fyrir fatlaða til sveitarfélaganna vegna þess að hver maður þarf að fá þjónustu sem næst sínum uppruna og heimilisstað. Allt það sem hefur verið gripið til til að létta hverri fjölskyldu róðurinn er stórgott, skammtímavistunin er til mikilla bóta, sumardvöl í sveit og liðveislan. Og ég tel t.d. að liðveislan sé eitt af því merkilegasta sem hefur komið fram hér á síðustu árum. Liðveislan er ekki síst veitt fólki sem er kannski á mörkum þess að geta bjargað sér sjálft en á við að etja geysilega einsemd í tilverunni vegna þess að það eru svo fáir sem þeir geta í rauninni blandað geði við og eignast að vini. Þess vegna held ég að einmitt þetta liðveisluúrræði sé eitt það merkilegasta sem hefur fram komið í þessari þjónustu á síðustu árum. Hvað viðkemur þjónustu við þá sem eldri eru var rætt mjög mikið um búsetuþjónustuna og að færa búsetuna inn á einbýli þar sem fólk getur búið eitt og sér. Þetta orkar líka tvímælis og ég minni aftur á einsemdina sem fatlað fólk þjáist oft af. Í sambýlum hefur það að sjálfsögðu oft samvistir og getur blandað geði við fólk sem það skilur vel og skilur það. Ég held að það þyrfti að breyta sambýlunum. Ég held aftur á móti að það þyrfti að breyta sambýlunum þannig að sambýlin væru sett saman úr smáum íbúðum fremur heldur en einu og einu herbergi. Eins og ég hef stundum séð á þessum sambýlum er oft eitt herbergi og það ekki stórt sem hver maður hefur og svo setustofu eða sameiginlegt rými. Það mætti fara þarna milliveg og búa út sambýli sem væri samsett úr smærri íbúðum þannig að fólk gæti valið sér að vera eitt út af fyrir sig við notalegar aðstæður en sótt inn í félagsskap þegar því fyndist að það þyrfti á að halda. Í sambandi við sambýlin langar mig að koma inn á eitt mál. Það er það að hér á Íslandi eru svona 30--40 manns sem eru daufblindir, þ.e. bæði blindir og heyrnarlausir. Úrræðin fyrir það fólk hafa verið sárafátækleg hingað til. Þetta fólk var í rauninni kannski pínulítið í felum, fólk vissi ekki af því að það væri svona mikið af þessu fólki til hér á landi, við gerðum okkur ekki grein fyrir því, en síðan þegar farið var að veita fólki sem var bæði blint og heyrnarlaust þjónustu þá kom fleira og fleira í ljós. Ég held að sambýli t.d. fyrir fólk sem hefur þessa tvöföldu fötlun sé stórnauðsynlegt. Það er vegna þess að fólk þarf að fá þjónustu, mjög mikla og sérhæfða þjónustu, og hún verður auðvitað dýr en það er hægt að veita nokkrum saman þjónustu einnar manneskju, kannski tveimur til þremur saman í staðinn fyrir þá þjónustu sem einn maður fær. Þarna finnst mér t.d. að sambýli eigi sannarlega rétt á sér, en slíkt sambýli er mér vitanlega ekki til á Íslandi í dag. Það er eðlileg þróun að stofnanir þar sem margir eru saman í herbergi eða hrúgað er saman fólki sem er heilt að öðru leyti en því að það hefur einhverja fötlun hverfi að sem mestu leyti. Ég álít heillaríka stefnu að útrýma þeim stofnum fyrst og fremst því að fólkið er ekki veikt í sjálfu sér. Það þarf ekki sjúkrahús fyrir fólkið heldur dvalarstað og heimili þar sem fólkið finnur að það á sér virkilegt athvarf og samastað. Ég er búin að minnast á atvinnumál fatlaðra. Stefnan er að draga úr vernduðum vinnustöðum en ég satt að segja dreg mjög í efa að það sé í rauninni það sem er nauðsynlegast á næstunni. Atvinnuleitin sem farið er að iðka mjög a.m.k. í sumum kjördæmum og ég þekki þó nokkuð héðan úr Reykjavík held ég að hafi skilað geysilega góðum árangri. En það eru líklega ekki nógu margir sem vinna á hverjum stað til þess að þjónustan sé eins virk og þyrfti að vera. Ég held nefnilega að þegar búið er að finna vinnu handa fötluðum einstaklingi þá þurfi að fylgja honum ráðgjöf áfram og liðveisla eða leiðbeiningar. Ég veit raunar dapurleg dæmi þess þegar hendinni er sleppt af viðkomandi aðila fer hann út af sporinu og þessa dagana veit ég að það sendur til að segja viðkomandi aðila upp vegna þess að hann hefur ekki haft getu til þess að rata þá leið sem hann þarf að gera í störfum. Ég held að í þessu tilfelli og raunar sjálfsagt fleiri mundi þetta ekki hafa gerst ef leiðbeinandi eða ráðgjafi hefði fylgt honum áfram eftir og þá á ég ekki bara við í nokkra mánuði heldur kannski nokkur ár. En atvinnuleitin sem ég þekki nokkuð til héðan úr Reykjavík reynist afskaplega vel og það er gott fólk sem hefur unnið þar merk störf og ég vil leyfa mér að þakka henni fyrir það sem ég hef séð hana gera hér á Reykjavíkursvæðinu. Ég dreg ekki í efa að eins sé annars staðar. Hvort verndaðir vinnustaðir geti líka virkað eins og hæfingarstöðvar ætla ég ekki að dæma um. En ég geri ráð fyrir því að það mætti hugsa sér að fólk færi af vernduðum vinnustað inn á hæfingarstöð og síðan út í atvinnulífið. Þróunin þyrfti að vera sú. Ég vil beina því til hæstv. félmrh. hvort það sé ekki leið sem rétt er að fara a.m.k. í mörgum tilfellum. Um starfsþjálfun fatlaðra fór hæstv. félmrh. jákvæðum orðum sem vonlegt er því að hún hefur unnið gott starf og ég þekki einnig allvel til þeirrar starfsemi. Þó er sláandi að hún hefur ekki getað veitt viðtökur nema allt of litlum hluta þeirra sem sækja um að komast í nám. Þetta er náttúrlega dapurlegt og þó svo að eigi að bæta úr því á næstunni held ég að það mætti gjarnan gera eitthvað til bráðabirgða líka, einkum eigi að fara að byggja til að bæta úr þessum málum því að fyrir fatlaða er lífsnauðsyn að geta fengið góða þjálfun sem fyrst. Árið 1964 gengu rauðir hundar og þá fæddust börn mæðra sem höfðu fengið rauða hunda á meðgöngu og ég ætlaði að gera allnokkurt mál úr því. 

Eins og hv. þm. er vafalaust kunnugt um er henni heimilt að taka aftur til máls í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Það er fagnaðarefni að málefnum fatlaðra skuli gert svo hátt undir höfði að flytja um málaflokkinn sérstaka skýrslu og taka hana til umræðu á Alþingi. Ég vil láta koma fram að skýrslan er að mínu viti verulegur áfangi í framfaraátt í þessum málaflokki. Ég vænti þess að það verði árlegur viðburður héðan í frá að þingheimur taki þennan málaflokk til umfjöllunar, hlýði á skýrslu ráðherra og síðan skiptist menn á skoðunum um málaflokkinn í framhaldi af því. Skýrslan ber það með sér að menn hafa byggt upp þjónustu í þessum málaflokki á undanförnum áratugum, þó einkanlega á síðasta áratug. Eins og gefur að skilja þegar menn byrjuðu fyrir 10--12 árum að mál komu með tiltölulega nýjum hætti en lítið hafði verið gert fram að því. Í heildina tekið hefur áunnist ákaflega mikið á þessum tíma og menn hafa náð verulegum árangri á mörgum sviðum í þessum málaflokki. Það er fagnaðarefni og ég held að allir stjórnmálaflokkar hafi í reynd verið sammála um þessa uppbyggingu hvort sem þeir hafa á hverjum tíma verið í stjórn eða stjórnarandstöðu. Því er hins vegar ekki að leyna að skýrslan ber það með sér að ýmislegt af því sem sett var inn sem nýmæli í síðustu löggjöf 1992 hefur átt erfiðar uppdráttar en ætlað var vegna fjárskorts. Ég vil fyrst og fremst benda á svokallaða liðveislu sem var eitt af nýmælunum í þeirri löggjöf og kannski það atriði sem menn bundu öðru fremur miklar vonir við en því miður hefur reyndin orðið sú að í þennan þátt hefur fengist minna fé en ætlað var og menn hafa náð ákaflega litlu fjármagni af fjárlögum til þessa þáttar. Mest af peningunum sem í þetta hefur farið hefur verið tekið úr Framkvæmdasjóði fatlaðra en sá sjóður var ekki ætlaður til þeirra hluta upphaflega. En það hafa menn gert auðvitað af neyðinni. Menn hafa ekki náð árangri í beinum fjárveitingum á fjárlögum og farið þá þessa leið fremur en að fá ekkert. Ég get alveg fallist á að það er betra að gera það en fá ekkert hjá þeim en þetta er slæmur kostur að mínu mati. Þá hefur fjárskorturinn orðið til þess að menn hafa skilgreint hugtakið ,,liðveisla`` og sérstaklega þann hluta þess sem ríkið á að borga, svokallaða frekari liðveislu, ákaflega þröngt og þar með girt vel fyrir hlut ríkisins í þessu máli og byrjað skilgreiningar á þessu hugtaki þannig að menn hafa farið ákaflega varlega hvað ríkissjóð varðar. Ég vonast hins vegar til þess að hugur ráðherra og annarra sem að þessu máli koma daglega standi til þess að sækja áfram hvað þennan þátt varðar. Ég vil þá láta koma fram nokkur atriði sem ég tel vanta í skýrsluna eða hefði óskað eftir að hún segði meira um en raun ber vitni. Ég tel að meiri upplýsingar vanti í skýrsluna um það hvernig sveitarfélögin standa að þessum málum hjá sér þannig að við höfum betra yfirlit yfir framkvæmdina eins og hún er en við höfum í dag. En upplýsingar um það er ákaflega erfitt að nálgast, a.m.k. upplýsingar heildstætt um landið og því væri vel þegið ef ráðuneytið legði sig fram um að taka saman upplýsingar um þjónustu sveitarfélaga. Þar má nefna liðveislu ef fengjust upplýsingar um það hvernig sveitarfélög standa að henni og hversu miklum fjármunum þau verja til þess þáttar árlega. Ég nefni ferlimál og aðgengi. Það hefði verið forvitnilegt ef fram hefði komið einhver heildstæð samantekt um hversu mörg sveitarfélög hefðu skipað nefndir um ferlimál og aðgengi og hvernig starfsemi þeirra nefnda hefði verið háttað í aðalatriðum. Þá hefði líka verið mjög forvitnilegt að hafa upplýsingar um hvernig til hefur tekist með ferðaþjónustu fatlaðra eftir að sveitarfélögin tóku við þeim málaflokki frá ríkinu fyrir einu og hálfu ári ef ég man rétt, en um það var samið á sínum tíma að þessi málaflokkur færi frá ríkinu til sveitarfélaganna eins og gerð er grein fyrir í skýrslunni. Ég hef ekki heildstætt yfirlit yfir þessa breytingu og get því ekki lagt mat á það hvort hún hafi tekist vel eða ekki og vil auðvitað ekki gera það fyrr en upplýsingar liggja fyrir um það. En ég vil segja að þær brotakenndu upplýsingar sem ég hef um þessa tilfærslu eru mjög misvísandi og því miður eru nokkrar þeirra á þann veg að þjónusta fatlaðra hafi versnað við það að sveitarfélögin tóku við málaflokkinum. Ég vildi því skora á ráðherra að beita sér fyrir úttekt á þessari breytingu og ég efast ekki um að samtök sveitarfélaga ljái henni stuðning og liðsinni við þá úttekt en ég tel afar þýðingarmikið að fá þá úttekt sem fyrst þannig að menn geti metið breytinguna og hvort menn þurfi að gera bragarbót á einhverjum stöðum, hvort heldur með því að ráðuneytið beiti sér gagnvart sveitarfélögunum eða hvort þörf er á frekari lagasetningum. Þá finnst mér líka að sjónarmið aðila sem eru að framkvæma núgildandi lög vanti í skýrsluna og þar sem fram komi upplýsingar um hvernig breytingarnar í lögunum reynast að þeirra mati. Þar vil ég nefna fulltrúa svæðisráða en eins og mönnum er kunnugt um var þessi málaflokkur rekinn með nokkurs konar heimastjórn, svæðisstjórn sem náði yfir kjördæmi og fór með framkvæmdarvald málaflokksins heima í héraði. Það var lagt af og tekin upp bein stjórn frá ráðuneytinu, en í þess stað tekin upp eftirlitsnefnd, svokallað svæðisráð, heima í héraði sem átt að hafa eftirlit með framkvæmd laganna og tillögugerð til svæðisskrifstofu og ráðuneytis um tiltekin mál samkvæmt lögunum. Það væri fróðlegt að fá sjónarmið þeirra sem eru í svæðisráðunum um hvernig þeim finnst þessi lagabreyting vera, hvort þeim finnist þetta vera fyrirkomulag sem menn eigi að styrkja eða hvort þörf er á bæta um eða jafnvel að breyta. Þá hefði verið fróðlegt ef í skýslunni hefðu líka komið fram sjónarmið samtaka fatlaðra um einmitt þessi helstu atriði í lagabreytingunum frá lögunum 1992 en þá voru algerlega ný lög sett og margar breytingar gerðar. Mér finnst að menn ættu í svona skýrslu, ekki endilega á hverju ári en a.m.k. einu sinni, að gera grein fyrir sjónarmiðum þessara aðila til breytinganna hvernig reynslan er. Ég bið ráðherra að taka þetta niður til athugunar og umhugsunar. Þá vil ég nefna að skýrslan er fáorð um málefni geðfatlaðra. Ég rifja upp að árið 1991 skipaði þáv. félmrh. sérstaka nefnd til að gera athugun á málefnum geðfatlaðra og tillögum til úrbóta. Sú nefnd skilaði tillögum sínum í apríl 1991 og greindi vandann og væri fróðlegt að fá upplýsingar hæstv. ráðherra um hvernig hafi miðað að uppfylla tillögur nefndarinnar. Ég vil rifja aðeins upp úr skýrslu nefndarinnar. Hún lagði mat á vandann þannig að þarna væru samtals um 124 aðilar sem þyrftu á úrlausn að halda tiltölulega skjótt og greindi það í þrennt. Í fyrsta lagi þyrfti að koma upp sambýli fyrir þá einstaklinga sem þyrftu sólarhringsumönnun. Í öðru lagi voru þeir sem dygði dagleg umönnun en þyrftu ekki vakt eða starfsmenn að næturlagi. Og í þriðja lagi þyrfti að koma upp íbúðum fyrir suma þeirra, bæði einstaklingsíbúðir og íbúðir þar sem fleiri gætu verið saman og væru tiltölulega sjálfbjarga með daglegar athafnir en þyrftu stuðning. Í framhaldi af þessari greiningu langar mig að lesa stuttan kafla úr skýrslunni, með leyfi forseta, sem er svohjóðandi: ,,Eitt þeirra mörgu atriða sem fram koma í þessari athugun og starfshópurinn vill vekja sérstaka athygli á er skortur á markvissu samstarfi milli þeirra aðila sem láta sig varða málefni geðfatlaðra. Þessu til útskýringar skal bent á að sami einstaklingur sem þarf á raunhæfri úrlausn að halda er oft skjólstæðingur margra aðila um langan tíma án þess að vandi hans sé leystur á viðunandi hátt. Þannig má geta þess að af þessum 124 manna hópi voru 42 einstaklingar sem voru skjólstæðingar 2--5 stofnana sem höfðu með mál þeirra að gera án þess að vandamál þeirra væru leyst að því er virtist.`` Nefndin gerði nokkrar tillögur og ég vil geta tveggja tillagnanna sem eru fyrst nefndar. Sú fyrri er að lagt var til að skipuð yrði samráðsnefnd um málefni geðfatlaðra tímabundið til fjögurra ára sem hafi það hlutverk að samræma aðgerðir og þjónustu opinberra aðila og félagasamtaka í þessum málum. Í öðru lagi lagði starfshópurinn til að á næstu fjórum árum yrði komið á fót a.m.k. sextán sambýlum fyrir geðfatlaða í samræmi við þá greiningu sem þeir ættu áður á þessum hópi. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig hefur miðað að vinna úr tillögum þessarar nefndar ráðherrans frá 1991? Hvað hefur mikið áunnist við að uppfylla þær tillögur sem lagðar voru fram á þeim tíma og réttilega getið um af hálfu ráðherra og nefndarinnar að væri eitt allra brýnasta úrlausnarefnið í þessum málaflokki? Virðulegur forseti. Ég sé að tíma mínum er að ljúka og vil því segja örfá orð í lokin um þá stefnumörkun ráðuneytisins að flytja málaflokkinn til sveitarfélaga. Ég hef ekki lýst yfir andstöðu við þau áform en ég verð þó að segja að það vefst dálítið fyrir mér að átta mig á því hvernig menn ætla að fara að því sérstaklega eftir þá kúvendingu sem varð með nýju lögunum 1992 að taka upp beina stýringu ráðuneytisins á þessum málum þar sem forstöðumenn svæðisskrifstofa eru ráðnir af ráðherra beint og aðrir starfsmenn ýmist ráðnir af ráðuneyti eða forstöðumanni. Hér er um að ræða beina miðstýringu og ráðuneytið er að byggja upp þessa starfsemi með þessum hætti sem nær yfir svæði eða kjördæmi í hverju og einu tilviki. Það vefst fyrir mér að sjá fyrir mér hvernig menn ætla að færa þessa þjónustu yfir á sveitarfélögin, sem kunna að vera fjögur til fimmtán eða eitthvað slíkt í hverju kjördæmi, nema brjóta niður þá uppbyggingu og starfsemi sem menn hafa komið á fót. Þessu held ég að menn verði að velta betur fyrir sér auk þess sem mér finnst að menn þurfi að ræða betur hvað það er sem menn ætla að flytja til sveitarfélaganna, hvernig og hvenær.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir sem hér hafa tekið til máls þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skýrslu sem hér liggur fyrir. Það hefur ekki orðið umræða um málefni fatlaðra síðan ítarleg umræða fór fram varðandi lagabreytinguna sem tók gildi í september 1992. Þá fór fram mikil umræða um málefni fatlaðra og ég tel að þá hafi náðst samkomulag sem er mjög mikilvægt. Það kom einmitt fram í þessari skýrslu að lögin sem samþykkt voru á hinu háa Alþingi hafa komið skjólstæðingum til góða á flestan hátt. Þó er ýmislegt sem veldur vonbrigðum, það er ávallt þannig. Það var sérstaklega eitt atriði sem ég vil gera að umræðuefni sem við ræddum mikið í tengslum við lagabreytinguna 1992 en það er varðandi Kópavogshælið. Kópavogshæli var skilið eftir nokkuð í lausu lofti og það kemur líka fram í þessari skýrslu að málefni Kópavogshælis eru eins og þau voru þá. Það hefur lítið gerst. Það þurfum við sérstaklega að taka til skoðunar. En skýrslan sem hér liggur fyrir er mjög mikilvæg. Hún er mjög mikilvæg við þá endurskoðun sem fer fram á lögunum sem nú eru bráðum þriggja ára gömul. Ég tel því að verkið sé hálfnað við endurskoðunina einmitt með þessari skýrslu. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað og sagt að það ætti að vera árlegur viðburður að ræða hér um málefni fatlaðra. Fötluðum hefur verið helgaður einn dagur árlega, 3. des., og við ættum að nýta störf Alþingis 3. des. ár hvert til að ræða þessi málefni þangað til að jafnrétti hefur náðst í þessum málaflokki og við þurfum ekki lengur sérlög varðandi málefni fatlaðra. Það er auðvitað sú stefna sem allir vilja að sé framfylgt. Það eru ýmsar spurningar sem vakna og hv. síðasti ræðumaður minntist á ýmis mál sem ég hefði gjarnan viljað koma inn á varðandi það sem ekki stendur í skýrslunni. Ég tel einmitt mjög mikilvægt þegar menn eru að tala um þessa tilfærslu í dag, að færa þennan málaflokk alfarið yfir á sveitarfélögin, að þessi svör liggi fyrir. Þá tek ég sérstaklega t.d. varðandi liðveislu og sérstaka liðveislu. En eins og hv. þm. vita er liðveisla greidd af sveitarfélögum en sérstök liðveisla af ríki sem ég tel kannski ekki gott að svo nátengdur og líkur stuðningur sé greiddur á tvennan hátt. Það á að vera á einni hendi. Ég veit að það er mjög mismunandi hvað sveitarfélögin hafa lagt mikið til þessa málaflokks varðandi liðveisluna. Það var fleira sem hv. þm. kom inn á sem ég tel mikilvægt að verði í næstu skýrslu sem verður vonandi 3. des. næsta ár varðandi geðfatlaða og ferðaþjónustu fatlaðra og aðgengi fatlaðra. Það er eitt af því þegar við förum að tala um flutning yfir til sveitarfélaga þá væri gaman að taka hvert sveitarfélag út af fyrir sig varðandi aðgengi fatlaðra og hvar menn eru staddir þar. Mig langar að spyrja sérstaklega varðandi stuðningsfjölskyldurnar. Hv. 18. þm. Reykv. kom inn á það áðan. Það er þannig, því miður, að þrátt fyrir það að stuðningsfjölskyldur hafa reynst afskaplega vel, bæði foreldrum og þeim einstaklingum sem hafa notið þess að vera á heimilum sem hafa tekið að sér fatlaða, þá næstum fyrirverða foreldrar sig fyrir að þurfa að fá slíkar stuðningsfjölskyldur vegna þess að greiðslan til þeirra er svo skammarlega lág. Mig langar til að fá nákvæmar tölur frá hæstv. ráðherra um hvað stuðningsfjölskyldum er greitt fyrir þetta mikilvæga starf. Eins að við fáum svör við spurningum sem hv. 18. þm. Reykv. spurði áðan varðandi skattlagninguna. Mig langar líka að spyrja varðandi Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Það kemur fram í þessari skýrslu að það eru 150 nýir einstaklingar ár hvert sem nýta sér þjónustu Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins og 300 einstaklingar sem koma þar árlega. Greiningarstöðin er byggð upp á mjög mikilli sérfræðiþekkingu og til þessarar þjónustu koma einstaklingar alls staðar að af landinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé til umræðu að sérfræðingar fari meira út á land og nálgist þá einstaklinga sem þurfa þessarar aðstoðar við vegna þess að það er mjög mikið rask fyrir þær fjölskyldur sem þurfa kannski að vera langdvölum í Reykjavík vegna fatlaðra barna sinna. Mig langar að fara aðeins inn á atvinnumál fatlaðra en það sem er kannski elst í skýrslunni er varðandi atvinnumálin. Sumt af því er nokkuð úrelt, þær upplýsingar eru frá 1992. Ég tel að á allra síðustu tímum hafi málefnin varðandi verndaða vinnustaði og atvinnumál fatlaðra farið sífellt halloka í þjóðfélaginu. Það er æ erfiðara fyrir fatlaða að fá vinnu úti á hinum almenna vinnumarkaði og á sama tíma eru verndaðir vinnustaðir að draga saman seglin vegna fjárskorts. Þetta er því afskaplega erfitt mál. Þær upplýsingar sem hér eru eru ekki nákvæmar varðandi þessi mál því ég hef fylgst með þeim. Svo bætist við að nú eru komnar nýjar reglur á vernduðum vinnustöðum þannig að allir sem eru 67 ára og eldri hætta störfum. Það er líka nýtt. Ég tel það vera rétta stefnu að fatlaðir einstaklingar séu úti á hinum almenna vinnumarkaði og verndaðir vinnustaðir séu þjálfunarstöðvar fyrir hinn almenna vinnumarkað. Og ég tel afskaplega hollt fyrir heilbrigða einstaklinga að vinna með fötluðum einstaklingum. Þó ekki sé horft nema á það eitt þá sé það mjög mikilvægt fyrir okkur sem heilbrigð eigum að kallast að kynnast þrautseigju þessara fötluðu einstaklinga svo ekki sé talað um það hvað fatlaðir einstaklingar eiga betur heima í hinu almenna lífi en lokaðir inni á vernduðum vinnustöðum þó ágætir séu og nauðsynlegir. Mig langar að fara nokkrum orðum um það málefni sem hér er nú kannski efst á baugi varðandi málefni fatlaðra þessa dagana, þ.e. hvort eigi að færa málaflokkinn alfarið yfir til sveitarfélaga. Hér hefur komið fram að nokkur sveitarfélög, mér skilst að fimm sveitarfélög hafi beðið um að taka þessi málefni til reynslu og mig langar að fá upplýsingar um það hjá hæstv. félmrh. hvaða fimm sveitarfélög það eru sem vilja taka þennan málaflokk að sér. Mig grunar nefnilega að það séu allt stór sveitarfélög. Út af fyrir sig er allt gott um það að segja en málið er einfaldlega það að í stærri sveitarfélögum er búið að byggja þennan málaflokk tiltölulega vel upp af ríkinu. En aftur á móti hafa minni sveitarfélög notið þessarar þjónustu og farið til stærri sveitarfélaga og fatlaðir einstaklingar hafa flutt þangað til að njóta þessarar þjónustu. Ég er að tala um þetta vegna þess að ég er hrædd um að minni sveitarfélög verði út undan við þennan tilflutning og það má ekki gerast. Það verður að ganga þannig frá endum að allir séu jafnir gagnvart þessum lögum. Við vitum að það er miklu auðveldara í stærri sveitarfélögum að þjóna þessum einstaklingum heldur en í þeim minni. Það verður að ganga frá öllum þessum endum áður en tilflutningur á sér stað. Skoðum kjördæmin, förum hringinn í kringum landið. Ég hef skoðað aðbúnað fatlaðra í flestum kjördæmum landsins. Hann er afskaplega mismunandi og við erum afskaplega mismunandi langt komin. Ég ætla ekki að gera upp á milli kjördæma en ég ætla að segja það hér að ég hef hvergi séð myndarlegri uppbyggingu en í Suðurlandskjördæmi. Ef við komum á Selfoss og sjáum aðbúnað fatlaðra þar þá er hann til algjörrar fyrirmyndar og kannski akkúrat á þeirri braut sem við vildum sjá þetta alls staðar í landinu. Ég segi þetta vegna þess að ég óttast að það verði enn þá meiri mismunun þegar þessi tilflutningur hefur átt sér stað en er í dag. Spurningin er þessi: Þurfum við ekki að vera búin að byggja nokkuð jafnt upp áður en þessi tilflutningur á sér stað? Spurning mín var einfaldlega þessi: Eru einhver minni sveitarfélög sem hafa sýnt því áhuga að taka þennan málaflokk yfir? Með þessum orðum er ég alls ekki að segja að það sé ekki framtíðin að flytja hann yfir en það þarf að gera það að mjög yfirveguðu ráði og tryggja að það verði ekki mismunun og skörun eftir því í hvaða sveitarfélagi fatlaðir einstaklingar búa.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka fyrir þessa skýrslu og fagna því að hún er fram komin --- vissulega hefur margt verið gert í málefnum fatlaðra frá því að fyrstu lög voru setti árið 1980 --- þá er það kannski eins og hjá fleirum að ég kem fyrst og fremst upp til þess að benda á ýmislegt sem mér finnst vanta í skýrsluna og spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hefur einhver svör við því. Hún sagði í sinni ræðu að það hefði ekki orðið veruleg breyting stjórnsýslulega séð á framkvæmd um málefni fatlaðra. Ég tel þó að það hafi orðið allmikil breyting með því að svæðisstjórnir voru lagðar niður og komið upp svæðisráðum í staðinn. Nú heyrir framkvæmdastjórinn beint undir félmrn. en heyrði áður undir svæðisstjórnir og alla vega nokkrir framkvæmdastjórar sem ég hef heyrt í hafa talið það vera ókost að heimastjórnin sé ekki lengur sá aðili sem hefur með stjórnun og framkvæmd að gera og framkvæmdastjóri starfsmaður hennar heldur séu svæðisráðin aðeins umsagnaraðilar. Þau eru ekki ráðandi og framkvæmdastjórinn er núna starfsmaður ráðuneytis. Ég tel að þarna hafi heimastjórnin verið tekin úr höndum heimamanna og það stangast nokkuð á við það markmið að færa rekstur þessa málaflokks meira til sveitarfélaganna og þar með heim í hérað. Það segir einnig í skýrslunni um starfssvæðið, með leyfi forseta: ,,Heimilt er samkvæmt lögunum að skipta starfssvæðum í sérstök þjónustusvæði sem geta þá miðast við einstök sveitarfélög, héraðsnefndir eða byggðasamlög sveitarfélaga. . . . Ekki hefur reynt á þetta ákvæði enn þá``, segir síðan. Þessi skýrsla er þá ekki alveg í takt við tímann því að það eru þjónustusvæði víða út frá svæðisráðunum og frá skrifstofunum þar sem þjónustan er fyrst og fremst. Hún er jú á kjördæmavísu og ég get nefnt það að t.d. í mínu kjördæmi, Vestfjarðakjördæmi, eru fjögur þjónustusvæði, þ.e. þrjú fyrir utan aðalsvæðið. Það hefur gefist einmitt mjög vel að reka þjónustu með kannski einum starfsmanni og síðan leikfangasafn og fleira sem hefur þá komið í framhaldi af því, það hefur gefist mjög vel að fólkið fær þarna þjónustuna til sín og ég vona að það verði framhald á því. Ég veit ekki hvernig þetta er í öðrum kjördæmum en ég geri ráð fyrir að þetta sé sú stefna sem eigi að koma og ég vænti þess að hún muni aukast heldur en hitt. Síðan vildi ég gera nokkuð að umtalsefni greiningarstöðina. Það segir um greiningarstöðina að hún standi fyrir sérstökum foreldranámskeiðum nokkrum sinnum á ári. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra að því hvar þessi námskeið hafa verið haldin. Hafa þau eingöngu verið haldin á Reykjavíkursvæðinu eða hafa þau verið haldin líka út um landið? Ég held að það sé mjög gott framtak að halda þessi foreldranámskeið en það þurfa auðvitað fleiri að njóta þess en hér í Reykjavík. Ég vil einnig benda á það í sambandi við þessi foreldranámskeið að það getur farið svo að við Íslendingar stöndum frammi fyrir því á næstu árum að það verði aukinn fjöldi fatlaðra barna sem þurfi aðstoð og þar af leiðandi geta foreldrar þeirra barna þurft mikla aðstoð. Þetta vil ég benda á í sambandi við þá þróun sem hefur verið að það hefur orðið mikið um fyrirburafæðingar. Það hefur verið aukning í fyrirburafæðingum núna á síðustu árum. Það eru fleiri börn sem fæðast fyrir tímann sem lifa og þau eru oftar en ekki eitthvað fötluð eða verða það í framtíðinni. Þessir foreldrar þurfi mikla aðstoð og þessi börn auðvitað líka. Þetta vildi ég gera að umtalsefni líka í sambandi við það hlutverk sem greiningarstöðin hefur og þau foreldranámskeið sem hún hefur haldið. Þá vil ég einnig nefna nokkuð atvinnumál fatlaðra. Með vaxandi atvinnuleysi stöndum við auðvitað frammi fyrir því að fatlaðir eiga erfiðara með að fá vinnu á almennum vinnumarkaði. Samkvæmt lögunum eins og þau eru í dag gera þau ráð fyrir því að ekki verði aukning á vernduðum vinnustöðum. Frekar verði leitað eftir því að fatlaðir fái vinnu úti á hinum almenna vinnumarkaði. Þar sem hingað til hefur verið nægilegt framboð á vinnu hefur verið tilhneiging til þess að koma til móts við þarfir fatlaðra og taka þá í vinnu og sumir vinnustaðir hafa jafnvel fengið sérstaka viðurkenningu frá samtökum fatlaðra fyrir það hversu vel þeir hafa staðið sig í því að taka fatlaða til vinnu. En það er kannski gráglettni örlaganna að einmitt þeir vinnustaðir sem fengu þessa viðurkenningu og hafa staðið sig mjög vel á undanförnum árum standa núna frammi fyrir því að þurfa að fækka starfsfólki og þá er tilhneigingin að fækka þeim sem fatlaðir eru vegna þess að þeir eru kannski ekki sá fullkomni starfskraftur sem atvinnufyrirtækið vill hafa. Ég held að það þyrfti að athuga hvort ekki er hægt að styðja þessi fyrirtæki, hugsanlega með einhverjum stoðgreiðslum til þess að fatlaðir hafi áfram þá vinnu sem þeir hafa haft á undanförnum árum. Mörg fyrirtæki hafa gert þetta án nokkurrar aðstoðar af opinberri hálfu og nú þegar þau standa frammi fyrir meiri erfiðleikum og þurfa að segja upp fólki þá getur þetta verið leið til þess að fatlaðir haldi sinni vinnu í framtíðinni. Það er alveg rétt sem hér kom fram áðan hjá hv. þm. Ingibjörgu Pálmadóttur að það hefur lítið gerst í málefnum Kópavogshælisins og það er orðið mjög tímabært að vinna að því leysa betur þau mál. Það kemur fram í skýrslunni að það hafi verið skipuð nefnd til þess að vinna að þessu máli. Á þeim tíma sem frv. til laganna sem nú eru í gildi var mikið til umræðu þá var þetta mikið rætt og í framhaldi af því var skipuð fimm manna nefnd sem átti að gera tillögur um framtíðarhlutverk og skipan Kópavogshælisins. Síðan segir í skýrslunni að nokkrir fundir hafi átt sér stað og það virðist vera það eina sem þetta hefur skilað. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðherra að því: Hefur virkilega ekki komið neitt meira út úr þessari vinnu um Kópavogshælið annað en það að nokkrir fundir hafa átt sér stað? Að síðustu vildi ég aðeins nefna Framkvæmdasjóð fatlaðra því hann var settur á stofn til þess að vinna að úrbótum í málefnum fatlaðra og hefur skilað mjög góðu hlutverki. Það hefur verið tilhneiging til þess nú á undanförnum árum þegar fjárlagaramminn hefur þrengst að fara í þann sjóð sem átti að vera framkvæmdasjóður til þess að hafa þar peninga fyrir rekstri stofnana fatlaðra. Samt sem áður hefur lögunum ekkert verið breytt heldur aðeins árlega verið lögð fram tillaga um það í fjárlögum að nú skuli svo og svo mikið af ráðstöfunarfé sjóðsins tekið til rekstrar, 25% fyrst og nú á fjárlögum þessa árs 40%. Það er því sífellt verið að seilast lengra og lengra í þennan framkvæmdasjóð og taka úr honum fé til rekstrar. Það hefur mikið gerst í því að byggja upp stofnanir fyrir fatlaða og þessar stofnanir þurfa auðvitað vaxandi rekstrarfé vegna vaxandi kostnaðar við rekstur. Hvort það er rétt leið að skerða sífellt meira og meira af framkvæmdafé sjóðsins tel ég mjög athugavert og hugsanlega hægt að finna einhverjar aðrar leiðir og a.m.k. að þær breytingar sem gerðar eru á ráðstöfun á fjármagni úr sjóðnum séu gerðar í fullu samræmi og samráði við það sem samtök fatlaðra og stofnanir fatlaðra vilja að sé gert. Ég held að það sé ekki nógu gott að það hafi sífellt verið skert með einhliða ákvörðunum á fjárlögum en ekki farið fram umræða um það á hvern hátt sé hægt að bregðast við þeim vaxandi rekstrarkostnaði sem að sjálfsögðu verður þegar fleiri stofnanir eru komnar á fót. Hér er einnig rætt nokkuð um starfsþjálfun fatlaðra. Hún fer fram, eins og kom fram hjá einhverjum ræðumanni áðan, að Hátúni 10 í Reykjavík og þar er í rauninni unnið gott starf. En ég vildi einnig spyrja að því hvort sú starfsþjálfun sé aðeins á þeim stað eða fer hún fram víðar á svæðinu eða fer hún fram víðar út um landið. Það kemur einnig fram í skýrslunni í kaflanum um atvinnumál fatlaðra að í nóvember 1992 hafi þáv. félmrh. skipað nefnd sem átti að gera tillögur í atvinnumálum fatlaðra á almennum vinnumarkaði. Sú nefnd er ekki búin að skila skýrslu, hún vinnur að lokaskýrslu sem mun liggja frammi líklega mjög fljótlega. En hér er bent á ýmsar leiðir til þess að vinna betur að atvinnumálum fatlaðra og m.a. að það verði stofnaður sérstakur rannsókna- og tilraunasjóður í atvinnumálum fatlaðra og jafnvel að samið verði við eitt eða fleiri ríkisfyrirtæki í tilraunaskyni til að rannsaka möguleika vinnumarkaðarins á að hagræða störfum til að auðvelda fötluðum að fá vinnu. Nefndin bendir raunar á fleiri atriði og ég vænti þess að þetta verði meira í umræðunni þegar þessi nefnd sem hér er talað um skilar af sér lokaskýrslu því í kaflanum segir að nefndin muni efna til kynningar og umræðu um tillögur í skýrslu nefndarinnar. Að lokum vil ég nefna ferlimál og ferðaþjónustu. Ferðaþjónusta fatlaðra var flutt til sveitarfélaga og í stærri sveitarfélögum hefur það gefið góða raun. Ferlimál fatlaðra eru hins vegar mjög víða í miklum ólestri og nægir bara til þess að gera ekki of langt mál úr því að nefna þann vinnustað sem við erum á sem ekki hefur framkvæmt neinar úrbætur í þeim málum enn þá. Það er orðið mjög nauðsynlegt að vinna betur að því að sinna ferlimálum. Það er ekki nægilegt að rétt fyrir kosningar, hvort sem það eru alþingiskosningar eða sveitarstjórnarkosningar, keyri frambjóðendur um í hjólastól til þess að sýna hversu erfitt fatlaðir eigi með að komast um svæðið. Það verður að gerast eitthvað á milli kosninga í ferlimálum. Þar sem tími minn er búinn verð ég víst að ljúka máli mínu nú en hugsanlega er það eitthvað fleira en þá hef ég möguleika á að koma hér aftur ef svo er.

Hæstv. forseti. Ég vil auðvitað eins og aðrir þakka hæstv. félmrh. fyrir skýrsluna sem hér liggur frammi, en því er ekki að neita að mér finnst allmikið vanta í hana. Það er alveg rétt sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að auðvitað hefur orðið bylting í málefnum fatlaðra í landinu á sl. áratug eða 15 árum og ber að fagna því. En því fer auðvitað víðs fjarri að fatlaðir njóti jafnréttis á borð við okkur hin. Það fyrsta sem ég sakna úr þessari skýrslu er: Hvað er þetta stór hópur? Þegar við erum að tala um fatlaða, þá hættir okkur við að rugla ýmsu saman. Annars vegar er um að ræða börn sem eru fötluð frá fæðingu eða ungum aldri. Hins vegar er fólk sem fatlast af ýmsum ástæðum, hefur þá lifað löngu og góðu lífi og aflað sér starfsmenntunar og getur í mörgum tilvikum haldið áfram fyrra starfi þó að t.d. ferlimáttur hafi farið eða eitthvað slíkt. Og jafnframt er það nú svo eins og hv. 6. þm. Vestf. kom inn á áðan, að þessir hópar barna breytast. Sú umræða þykir mér aldrei skemmtileg en það er ekki hægt að loka augunum fyrir henni. Það er auðvitað ljóst að með vaxandi notkun fósturvatnsrannsókna hafa foreldrar nýtt sér rétt til að eyða mjög sködduðu fóstri. Þar á móti kemur hins vegar að í æ meira mæli er lífi haldið í mjög ungum fyrirburum og vanþroskuðum þannig að það má vel vera án þess að ég hafi hugmynd um það að þessar þarfir hafi breyst. Ég held að það sé ákaflega erfitt að skipuleggja þá þjónustu sem við viljum veita öllum þeim sem á þurfa að halda án þess að við vitum hvers konar hópar þetta eru. Það er munur á að hjálpa blindu barni að komast til manns eða þroskaheftu barni. Þetta eru gjörólíkir hópar sem þurfa mismunandi þjónustu svo dæmi sé tekið. Þess vegna held ég að það sé ákaflega nauðsynlegt að við reynum að gera okkur grein fyrir því áður en lög um málefni fatlaðra verða endurskoðuð hvernig þessir hópar eru núna því að ég leyfi mér að halda því fram að þeir kunni að hafa breyst. Við verðum líka að skilja á milli einstaklinga sem eru fatlaðir frá fæðingu og við verðum að þjónusta frá byrjun eða hvort við erum að ræða fatlað fólk sem hefur kannski orðið fyrir einhverju á miðjum aldri og hefur starfsþjálfun og alla möguleika á að lifa eftir sem áður kannski svipuðu lífi og fyrir slys eða veikindi eða hvað sem upp kann að koma. Ég held að þetta sé ákaflega mikilvægt og að við gerum okkur grein fyrir hvernig þessari þjónustu er varið. Ég ætla að leyfa mér að byrja á börnunum sem ég held að sé mesta ábyrgð okkar. Hér hefur lítið verið talað um skólagöngu. Við erum núna að færa grunnskólann yfir til sveitarfélaganna og næst stendur til að færa þjónustu við fatlaða líka yfir til sveitarfélaganna. Þetta er ekkert fráleitt og við erum kannski ekkert á móti því. En til þess að svo geti orðið þarf að sýna fram á að sveitarfélögin séu fær um þetta og það eru þau ekki, a.m.k. ekki þau minnstu. Ég tók eftir því að hér var að berast svar til þingsins við fyrirspurn hv. 4. þm. Suðurl., Margrétar Frímannsdóttur, um hvað hefði verið flutt samkvæmt lögunum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og hvaða tekjur sveitarfélögin hefðu fengið í staðinn. Þetta svar liggur hér frammi á þskj. 563. Þar kemur fram að lítið hafi verið gert í málefnum fatlaðra annað en færa akstur fatlaðra yfir á sveitarfélögin en um það segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ekki er rétt að tala um tekjuaukningu sveitarfélaga af þessum breytingum þar sem sveitarfélögin innheimtu ekki aðstöðugjald á árunum 1993 og 1994.`` Í síðara svari þar sem þingmaðurinn spyr hvaða tekjur sveitarfélögin hafi haft, annars vegar Reykjavíkurborg og hins vegar hverjar séu tekjur hvers kaupstaðar, er enn sagt að erfitt sé að sundurliða áhrif þessara breytinga á tekjustofnum sveitarfélaga. Það segir sig náttúrlega sjálft að sveitarfélögin geta ekki tekið við þessu nema þau fái tekjur til þess þannig að ég held að það sé ákaflega erfitt fyrir okkur að segja bara: Já, þetta er alveg sjálfsagt að gera, nema sameining sveitarfélaga komist á eitthvert skrið og tekna verði aflað til að taka við þessum mikilvægu málaflokkum. Ég held nefnilega að þó að segja megi að hæstv. félmrh. beri ekki ábyrgð á menntakerfi landsins, þá sé auðvitað a, b og c varðandi fatlað barn að það fái fullnægjandi kennslu. Það er verið að tala um að útvega fötluðum vinnu, koma þeim á vinnumarkað. Við vitum alveg hvernig þjóðfélagið er í dag. Undirstaða fyrir því er auðvitað að hver einasta manneskja hafi fengið viðunandi menntun. Þess vegna þykja mér þessi úrræði sem hér er talað um þó að þau séu mörg góð og gegn heldur yfirborðsleg og satt að segja verið að horfa fram hjá því að það er undirstaða farsæls lífs hvers fatlaðs einstaklings að hann hljóti þá sérkennslu sem hann þarf með. Við vitum öll að á það vantar geysilega mikið, því miður, og satt að segja er á örfáum stöðum á landinu sérkennsla að nokkru gagni. Þetta vitum við öll því að æðimörg okkar hafa fatlaða einstaklinga í okkar eigin fjölskyldum eða hjá nákomnum ættingjum og það þarf ekki vitnanna við að sú kennsla er meira og minna í molum. Ég held að það væri kannski það fyrsta sem þyrfti að líta til ef við ætlum að standa við það sem við erum öll sammála um, að búa fötluðum sömu réttindi til venjulegs líf og öðru fólki. Það er búið að koma inn á ýmis atriði þegar þessum grundvallaratriðum sleppir sem maður hefur hnotið um gegnum árin og þá verður fyrst fyrir manni Framkvæmdasjóður fatlaðra. Nú skal ég vera sanngjörn, það hefur verið unnið mikið verk með stuðningi sjóðsins og kannski ekkert óeðlilegt þó einhver hluti hans nýtist til viðhalds þeirra bygginga sem þegar hafa risið. Ég er hins vegar miklu hræddari við þegar farið er að taka verulegan hluta sjóðsins til rekstrar. Þá segir sig sjálft að það verður auðvitað lítið eftir af honum. Þá vil ég líka minnast á annað atriði og vænti þess að það verði ekki misskilið eins og mönnum hættir stundum til að vera ofurviðkvæmir ef við spyrjum um þessi mál eins og önnur mál í þjóðfélaginu. Ég óskaði eftir að fá að vita það nýlega hvað hefði komið inn af fjármagni gegnum lottóið, ríkið veitir t.d. Öryrkjabandalaginu einkaleyfi á ákveðnum tekjum lottósins. Þá kemur í ljós að 211 íbúðir af 433 í eigu Hússjóðs Öryrkjabandalagsins eru tilkomnar með peningum frá lottóinu, 211 íbúðir. Það er vissulega umtalsvert framlag. Þar með er ég ekki að segja að þeirri eftirspurn sé nándar nærri fullnægt en fram hjá þessu ber auðvitað ekki að líta. Þá kemur alltaf til vandi ríkisvaldsins að í einhverjar af þessum íbúðum þarf þjónustu. Ég leyni því ekkert að mér finnst stundum sem fulltrúa í fjárln. þingsins að við fáum ekki alltaf nákvæmar upplýsingar um hvað þjónustan eykst í raun og veru frá ári til árs. Þetta þurfum við að vita til að hafa einhverja möguleika á að leggja fram það fé sem nauðsynlegt er til þessara mála og þetta á auðvitað ekki að vera neitt vandræðamál. Við þurfum að fá upplýsingar um þessi mál eins og önnur. Tíminn er hér mjög takmarkaður, því miður, og það er satt að segja skaði því að hér er af mörgu að taka. Annað er það sem er stefnumarkandi mál og kunna að vera skiptar skoðanir um, af því að hér var minnst á Kópavogshælið: Í hve miklum mæli ætlum við að gera fötluðum fært að búa úti í þjóðfélaginu og að hve miklu leyti ætlum við að bjóða upp á þjónustu á stofnunum þeim sem útilokað er að geti hugsanlega verið annars staðar? Nú er mér alveg kunnugt um gegnum margra ára áhuga á þessu máli að til er það fólk sem segir: Það geta allir búið úti í þjóðfélaginu. Ég held að þetta sé ekki rétt. Það er kannski ekkert rétt og rangt í þessu máli, en ég held að það orki mjög tvímælis að það fari betur um svo fatlaða einstaklinga sem nær einskis geta notið í sambýli eða eigin íbúð með mikilli þjónustu eða á góðri stofnun. Ég held að það geti verið mikið álitamál og ætla svo sem ekki að gerast neinn dómari um það, en ég held að menn verði að varast allt ofstæki í þessum málum. Hvert mál verður endanlega að afgreiða fyrir sig vegna þess að auðvitað eru fatlaðir eins ólíkir einstaklingar og í þörf fyrir jafnmismunandi þjónustu og við öll hin í samfélaginu. Ég hef sjálfsagt ekki tíma til að fara út í launamál á vernduðum vinnustöðum. Ég tel að þau þurfi að líta á alveg að nýju. Ég held að að sumu leyti sé farið mjög illa með það fólk sem vinnur þar og þó ekki væri annað virðist það vera alveg utan við öll félagsleg réttindi, svo sem lífeyrissjóði og annað slíkt og úr því þarf auðvitað að ráða fram úr. Ég skal, herra forseti, ekki ganga á þann tíma sem mér hefur verið úthlutaður en ég vil enn og aftur benda á það að ég held að við hv. þm. verðum í samvinnu við það eljusama fólk og duglega sem stýrir samtökum fólks um málefni fatlaðra að fara varlega áður en við förum enn að endurskoða lögin eins og við erum reyndar neydd til þar sem þar er svokallað sólarlagsákvæði. Ég held að við þurfum að afla mjög góðra upplýsinga um hina raunverulegu þörf og sérstaklega að reyna að greina á milli barnanna sem við þurfum að hjálpa frá byrjun til þess að ná þroska og hinna sem nutu þess að mennta sig og lifa eðlilegu lífi þangað til eitthvað gerðist sem veldur fötlun síðar. Á þessu er reginmunur. Jafnframt ítreka ég að það er auðvitað reginmunur á fötlun. Sem betur fer er nú til ótrúleg tækni til þess að koma fólki sem fyrir örfáum árum var útilokað frá umheiminum í samband við hann. En allt kostar þetta mikla peninga og mikla þjónustu og ég leyfi mér að halda því fram að hið háa Alþingi sé allt tilbúið til að leggja það fé fram, en á því verður auðvitað að halda af skynsemi eins og öðrum fjármunum. Og það má ekki vera æsingamál þó að hv. þm. vilji fá upplýsingar um hvernig því fé er varið fremur en til annarra málaflokka. Það veit ég að hæstv. félmrh. veit jafn vel og ég. Ég leyfi mér að halda því fram að við í mínum flokki höfum frá fyrstu byrjun stutt þennan málaflokk af alefli. Við áttum mikinn þátt í því árið 1971 að koma þessu fólki inn í samfélagið undir forustu þáv. hæstv. heilbrrh. Magnúsar Kjartanssonar. Hæstv. fyrrv. ráðherra Svavar Gestsson gerði annað átak í sinni ráðherratíð þannig að við þurfum ekki að vera feimin við að spyrja um eitt eða neitt í þessum málaflokki. Við höfum staðið vörð um hann og barist fyrir honum öll þessi ár og þess vegna erum við jafntilbúin til þess í dag og ævinlega áður, en þetta er svo stór þáttur í samfélagsþjónustunni að við hljótum að leggja áherslu á að þar verði varlega farið og skynsamlegar ákvarðanir teknar. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir hér byrja á því að þakka hæstv. félmrh. fyrir þessa fróðlegu skýrslu um málefni fatlaðra. Einnig ýmsum fyrri ræðumönnum fyrir góðar ábendingar ekki síst varðandi menntun fatlaðra barna. Í þessari skýrslu kemur mjög skýrt fram sú grundvallarbreyting á hugmyndafræði sem orðið hefur í þessum málaflokki, frá hugmyndafræði aðgreiningar þar sem áhersla var lögð á stórar stofnanir þar sem fatlaðir voru aðskildir frá ófötluðum sem mest yfir í hugmyndafræði samþættingar og svokallaðrar ,,normalíseringar`` þar sem áherslan er á að fatlaðir lifi sem eðlilegustu lífi innan um aðra þjóðfélagsþegna. Þó þessi breyting á hugmyndafræði sé, held ég, mjög æskileg og hafi fyrst og fremst á sér yfirbragð mannúðar og að allir geti sannfærst um að hún er til bóta fyrir fatlaða þá er ekki hægt að horfa fram hjá þeirri staðreynd að þessi breyting á hugmyndafræði getur líka hentað þeim sem vilja niðurskurð í velferðarkerfinu. Því vil ég leggja áherslu á að svo verði ekki, þ.e. að þjónustustigið og framlag samfélagsins til þessa málaflokks minnki ekki þó þjónustan fari í annan farveg, í litlar og smáar einingar, liðveislu og persónulegri þjónustu. En þessi áherslubreyting hefur áhrif á fleiri aðila en fatlaða ekki síst á konur. Langflestir sem vinna að málefnum fatlaðra eru konur. Það þarf að vinna mjög markvisst að því að tryggja að laun og starfskjör þessara kvenna séu sem best og þær fjölskyldur sem eiga fötluð börn fái eins góða þjónustu og stuðning og mögulegt er þannig að líf þeirra verði sem eðlilegast. Þessi áherslubreyting má ekki verða til þess að þjónustan færist frá stórum stofnunum til mæðra og láglaunaðra kvenna og að velferðarkerfið spari á kostnað kvenna. Höldum áfram að byggja upp þessa þjónustu þangað til fatlaðir njóta í raun jafnréttis á við aðra þjóðfélagsþegna og allir fái þjónustu við sitt hæfi. Gerum vel við fatlaða og fjölskyldur þeirra svo og þá sem starfa með þeim á hinum ýmsu sviðum sem allir vita að eru konur að langstærstum hluta. Þessum konum ber að launa vel sín störf og þær þurfa að fá fræðslu því störfin geta verið mjög erfið og sérhæfð þó þau geti verið gefandi líka. Höldum áfram á þessari braut þannig að þessi áherslubreyting á þjónustu verði í raun bætt þjónusta en ekki niðurskurður í velferðarkerfinu. Ég vil að lokum spyrja hæstv. félmrh. hvort hún sér einhverja hættu fólgna á niðurskurði með þessari áherslubreytingu sem þegar er orðin eða fyrirhuguð er varðandi áform um að flytja málefnin yfir til sveitarfélaga sem augljóslega eru mjög misfær um að taka á þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim hv. þm. sem hafa fært hæstv. félmrh. þakkir fyrir þessa skýrslu. Skýrslan varpar ljósi á þennan mikilvæga málaflokk og tekur á mjög mörgum upplýsandi þáttum um hann. Ég ætla ekki að fara efnislega í innihald þessarar skýrslu en vil nota tækifærið sem mér býðst til þess að spyrja hæstv. félmrh. um málefni sem kannski má flokka undir eins konar jaðarmálefni af þessu tilefni. Það er svo að mörgum sjúkdómum fylgir veruleg fötlun. Eftir því sem ég best veit er það svo t.d. með flogaveika að sá sjúkdómur leiðir ekki til þess að þeir sem þjást af honum falli undir málaflokk fatlaðra þó svo að þessum sjúkdómi fylgi mjög veruleg fötlun, tímabundin oft að vísu, en sem getur fylgt gífurlegt álag á fjölskyldur þeirra sem flogaveikir eru. Flogaveiki getur verið á svo háu stigi að fjölskyldurnar geti nánast ekki sinnt öðru en að þjóna þeim sem þennan erfiða sjúkdóm bera. Svo má einnig líta á um krabbameinssjúka og t.d. sykursjúka að þar er um að ræða skilgreiningu á sjúkdómi fyrst og fremst og þeim sem eru haldnir þessum sjúkdómum ég vona að hæstv. ráðherra geti upplýst mig um það, að standa fyrst og fremst til boða þau úrræði sem sjúkum standa til boða en ekki þau sem fötluðum standa til boða. Án þess að ég sé að gera þá kröfu til hæstv. félmrh. að hann svari tæmandi um þessi atriði, það gefst tækifæri til að taka það til umfjöllunar í þinginu aftur síðar með ýmsum hætti, þykist ég vita að hæstv. félrmh. geti upplýst þingheim um stöðu þessara mála. Ég held að það væri gagnlegt í þessari umræðu nú ef hann vildi koma inn á þessa þætti hvort eitthvað er að gerast þarna, hvort hreyfing er á málum þannig að þau úrræði sem bjóðast fötluðum geti náð til fötlunar sem sprottin er af þessum sökum. Ég ætla ekki að lengja umræðuna að öðru leyti en óska eftir því ef hæstv. ráðherra vildi vera svo vinsamlegur að koma inn á þetta líka í tengslum við skýrslu sína.

Virðulegi forseti. Ég var komin þar í máli mínu áðan að ég var að ræða starfsþjálfun fatlaðra og undirstrika að það þyrfti að vinda bráðan bug að því að efla þá starfsemi þar sem langt er því frá að starfsþjálfunarfólk geti annað umsóknum. Ég var þar komin að árið 1964 gengu rauðir hundar hér á landi og þá fæddust allmörg börn sem nú er um þrítugt en sakir þess að mæður þeirra fengu rauða hunda á meðgöngutímanum fæddust þau heyrnarlaus. Þessi börn eru dreifð um land allt en stór hluti er á Reykjavíkursvæðinu. Nú hafa Félag heyrnarlausra og Þroskaþjálfaskóli Íslands uppi áætlanir um að koma af stað námi fyrir þetta fólk vegna þess að sum þeirra hafa misst vinnu nú þegar harðnað hefur á dalnum á vinnumarkaðnum. Annað fólk er hrætt um að missa vinnu sína og kennir um að fyrst og fremst hafi það ekki þá starfsþekkingu og þá almennu þekkingu sem þarf til að halda vinnunni eða fá vinnu. Þeim hefur, að því ég best veit, gengið fremur illa að fá fjármagn til að koma af stað þessari kennslu. Kennslan er í raun og veru mjög tengd því hvort fólk getur haldið vinnu eða fengið vinnu á vinnumarkaðnum og ætti þar af leiðandi að vera styrkt. Mig langar að spyrja hæstv. félmrh. hvernig þessu sé varið og hvort ekki standi til að greiða úr málefnum þessa hóps. Hann mun vera á milli 20 og 30 manns hér á Reykjavíkursvæðinu. Í annan stað vildi ég taka undir þau orð sem fallið hafa um menntun fatlaðra barna og unglinga og hversu nauðsynlegt er að styrkja hana og bæta. Það hafa orðið ýmsar úrbætur nú á síðustu árum en mér er kunnugt um það, og það veit þingheimur sjálfsagt allur því það hefur verið rætt áður í vetur, að Menntaskólinn við Hamrahlíð hefur orðið að vísa frá nemendum vegna þess að hann hafði ekki fjármagn eða bolmagn til að veita öllum þeim fötluðu nemendum aðstoð sem inn vildu komast. Þetta er líka hlutur sem er mjög alvarlegur og hefur auðvitað valdið geysilegum vonbrigðum meðal þessara ungmenna. Það verður aldrei undirstrikað nóg hversu mikilvægt það er að veita fötluðum börnum góða undirstöðumenntun og búa þau undir lífið, ekki bara menntunarlega séð heldur líka til að þau hafi það sjálfsöryggi og sjálfstraust sem til þarf til að takast á við erfiðleika þess lífs sem bíður fólks. Það er ekkert fjallað um þetta í þessari skýrslu enda sennilega álitið að það heyri undir menntmrn. En það heyrir líka undir félmrn. og ég get ekki séð annað en að félmrn. verði að láta það til sín taka svo framarlega sem þjónustan verður ekki veitt innan menntakerfisins. Í þessari skýrslu er lögð áhersla á það að fólk komist úr í atvinnulífið, fólk geti öðlast eigið húsnæði og dreifst sem þýðir það að ferlimálin þurfa að vera enn þá betur úr garði gerð en hefur verið. Því dreifðari sem byggð og bústaðir fatlaðra verða þeim mun meira þurfa þeir á flutningi að halda og þeim mun meira þurfa þeir á bættri aðstöðu í ferlimálum að halda á allan hátt. Það hafa ýmsir rætt um ferlimál hérna og ég ætla aðeins að benda á að þessi stefna sem við höfum tekið og ég er fylgjandi krefst miklu betri aðstöðu í ferlimálum heldur en verið hefur. Mig langar síðan að benda á þann mikilvæga þátt sem trúnaðarmaður fatlaðra getur átt í tilveru hinna fötluðu. Ég held að tilkoma þeirra, en þetta er alveg ný skipan mála, sé af hinu sérlega góða. Í þessari skýrslu er síðan rætt um starfsmenntun í atvinnulífinu, þ.e. starfsmenntun þeirra sem þjónustuna veita. Ég tel eiginlega undarlegt að þessi menntun skuli ekki hafa komist á fyrr en árið 1993. Þessi menntun er eingöngu miðuð við meðferðar- og uppeldisfulltrúa en ég held að það sé rétt að taka fram að Starfsmannafélagið Sókn, en ýmsir á þeirra félagssvæði vinna við umönnun og aðstoð fatlaðra, hefur haft í sínum kjarasamningum fræðslu fyrir fólk sem vinnur við þessi störf í meira en 15 ár og það ekki bara 160 tíma eins og nefnt er hérna heldur fer það upp í 230 til 240 tíma ef allir tímarnir eru taldir. Þannig hefur þetta verkalýðsfélag haft forsjálni til að bera sem er lofsverð. En þetta skref sem hér er fyrst stigið árið 1993 eða 1994, að koma á skipulegri fræðslu fyrir uppeldis- og meðferðarfulltrúa, er mjög mikilvægt en því miður kemur í ljós í skýrslunni að 70 sóttu um námskeiðið, þetta er bara eitt námskeið sem virðist vera búið að halda, og 30 manns komust að. Á því sést hversu geysileg þörfin er og hún er náttúrlega miklu meiri en 70 manns, hún er langt fram yfir það. Þetta er þáttur sem þarf að margefla í þessari starfsemi. Ekki síst vegna þess að eftir því sem búseta og dreifing hinna fötluðu verður meiri og einstaklingsþjónustan verður þar af leiðandi meiri þá vinnur hver uppeldis- og meðferðarfulltrúi meira án leiðsagnar yfirmanna eða menntaðs fólks í fræðunum og þeim mun meiri þörf er fyrir þessa aðila að hafa staðgóða grunnmenntun. Þess vegna kallar stefnan á meiri menntun þessa fólks og ég tel að það sé gott að þetta er komið inn í kerfið og kennslan farin af stað en það þarf margfalt meira heldur en enn er komið af stað. Ég vildi að lokum koma aftur að aðstöðu geðfatlaðra því hún hefur nánast verið afskaplega slæm hér á Íslandi. Hv. þm. Jón Kristjánsson nefndi það að um aldamót hefðu menn á Austurlandi eytt heilum hreppsnefndarfundi í að athuga hversu stór klumpurinn ætti að vera sem hinn geðfatlaði væri hlekkjaður við. Þetta er náttúrlega óhugnanleg frásögn og mikið vatn runnið til sjávar síðan en þegar við lítum bara nokkur ár aftur í tímann hér í Reykjavík og sjálfsagt víðar þá sjáum við líka óhugnanlegar myndir. Við sjáum fólk sem á hvergi höfði sínu að að halla, jafnvel ekki einu sinni þak yfir höfuðið. En þetta hefur sem betur fer heldur lagast. Með tilkomu þessara áfangastaða sem nú eru komnir í lög þá ættu aðstæður geðfatlaðra að batna stórkostlega mikið. Að vísu eru það aðeins tíu geðfatlaðir sem geta búið á því heimili sem komið er upp en ég er ekki í nokkrum vafa um að það þurfi meira og ég vildi gjarnan vita frá hv. félmrh. hvort það er búið að gera greiningu á því hversu þörfin fyrir þessa þjónustu er mikil. Hvað viðkemur menntun geðfatlaðra þá er hún oft líka í molum eins og gefur að skilja og þarf mjög mikla natni og nákvæmni við að koma hinum geðfötluðu aftur í nám. Ég þekki þetta mjög vel af eigin raun eftir að hafa tekið þátt í slíku starfi. Það er í rauninni alveg stórkostlegt að sjá hvað geðfatlaðir einstaklingar geta margeflst við að finna að þeir geta lært á borð við aðra. Menntun geðfatlaðra er eitt af því sem er stórmikilvægt átaksverkefni sem félmrh. og raunar öll ríkisstjórnin ætti að standa að. Ég ætla ekki hafa orð mín fleiri að svo komnu máli. Ég vil undirstrika það að sú stefna sem við höfum tekið og ég fylgi krefst meiri menntunar allra aðila. Hún krefst þjónustu sem er af þó nokkuð ólíkum toga heldur en verið hefur og við þurfum að endurskoða þessi lög. Við þurfum að fá aftur skýrslu eftir eitt eða eitt og hálft ár um hvernig miðar því að það er svo greinilegt að margt þarf að laga. Einkum og sér í lagi finnst mér það varhugavert hvað Reykjavíkur- og Reykjanessvæðið eiga í miklum erfiðleikum með að sinna öllum þeim þörfum sem hér eru uppi. Þetta eru mannflestu kjördæmi landsins og á sama tíma og verið er að nota Framkvæmdasjóð fatlaðra til að fjármagna starfsemi þá vantar fé til að byggja upp aðstöðu á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu. Ég tel það mjög slæmt að Reykjavíkur- og Reykjanessvæðið skuli vera svo afskipt sem raun ber vitni. Það þarf miklu meira fé í þennan málaflokk í heild. Við sjáum að hvar sem litið er á þessa þjónustu þá þarf meira fé heldur en veitt hefur verið og ég tel að hið háa Alþingi eigi að sjá til þess að þessir bræður okkar og systur sem við fötlun eiga að etja fái a.m.k. það fé sem til þarf til þess að þau geti lifað sæmilegu lífi.

Virðulegur forseti. Varðandi þessa skýrslu þá er óhætt að segja að það hefur mjög mikið gerst í málefnum fatlaðra á síðustu 15 árum. Upphafi var lög um aðstoð við þroskahefta sem gengu í gildi árið 1980 og enn fremur næstu lög um málefni fatlaðra sem gengu í gildi 1. jan. 1984. Á þessum tíma hefur gífurlega mikil þróun orðið í þessum málaflokki og hún hefur orðið mjög til góðs. Svæðisstjórnir um málefni fatlaðra unnu geysilega mikið starf, þýðingarmikið og gott mótunarstarf. Hins vegar urðu nokkur tímamót þegar með lögunum frá 1992 að svæðisstjórnir þær sem störfuðu voru aflagðar en svæðisráð tóku við. Ég tel að sú breyting hafi ekki verið til bóta og það er reyndar álit mjög margra sem að þessum málaflokki koma einkum vegna þess að svæðisráðin hafa miklu minni möguleika á að fylgjast með því sem gerist. Þau hafa miklu minni möguleika á því að stjórna málefnum heima fyrir. Samt sem áður hefur bæði fyrir þá breytingu og á eftir þessum málum þokað í rétta átt. Ég kem nánar að þeirri breytingu á eftir en ég tel að það hafi verið misráðið enda voru svæðisstjórnir almennt á móti þeirri breytingu og vöruðu við þeim áhrifum sem hún mundi hafa. Ég hygg að ýmsar þær efasemdir sem voru látnar í ljósi hafi reyndar sannað sig. Hæstv. ráðherra talaði um að það væri verið að færa þjónustuna heim. En einmitt þessi breyting verður til þess að þjónustan færðist að heiman og stjórn þessara mála fór í auknum mæli aftur suður í ráðuneytið. Ráðuneytið hefur að mörgu leyti staðið vel í sínu stykki hvað þetta snertir en þarna er áhersluatriði sem ég tel að þurfi að breyta aftur að heimamenn hafi meira um einstaka þætti að segja heldur en nú er. Það er kveðið svo á um að svæðisráð eigi að gegna eftirlitshlutverki og ýmsu fleiru sem þeim er falið. Í reyndinni er það mjög víða svo að þau eru ekki fær um að gegna þessu hlutverki. Einfaldlega vegna þess að þau eru ekki inni í því sem er að gerast og það kostar heilmikla vinnu og fyrirhöfn að ná þeirri yfirsýn sem þarf til þess að geta gegnt því eftirlitshlutverki sem þarna er kveðið á um. Því tel ég að þessi breyting eins og segir hér að svæðisstjórnir heyri nú sögunni til en svæðisráð komin í staðinn, ég held að einmitt sú saga sem þessar svæðisstjórnir tilheyra sé mjög merkilegur þáttur í þessari uppbyggingu og það er skoðun mín að það hefði ekki náðst svo mikil breyting nema vegna baráttu svæðisstjórna á sínum tíma. Nú kann vel að vera að svæðisráð séu sæmilega virk einhvers staðar á landinu, ég þekki það ekki. Ég veit að á því svæði sem ég þekki til þá er svæðisráð ekki lengur virkur þátttakandi í því sem verið er að gera þar sem svæðisstjórn var áður. Hv. 6. þm. Vestf. minntist í ræðu sinni áðan á starfssvæði. Ég vil ítreka það sem hún vakti athygli á að það segir: ,,Heimilt er samkvæmt lögunum að skipta starfssvæðum í sérstök þjónustusvæði.`` Og síðan segir: ,,Ekki hefur reynt á þetta ákvæði enn þá.`` Nú er það svo að á Vestfjörðum hefur einmitt þessi skipting verið tekin upp. Hún hefur reyndar verið í undirbúningi mjög lengi og það er komin nokkuð skýr skipting í fjögur þjónustusvæði. Eitt, tvö, þrjú og fjögur eftir svæðum þar. En Vestfirðir eru það landsvæði sem einna erfiðast er að þjóna frá einni miðstöð. Mér er sagt að það sem skorti á að þessi þjónustusvæði uppfylli að öllu þær kröfur sem gerðar eru sé að það vanti inn í þetta skipulag nánari samninga við sveitarstjórir og ábyrgð sveitarstjórna á því sem verið er að gera þarna. Svo kann vel að vera. Hins vegar er þessi undirbúningur mjög þýðingarmikill þáttur í framkvæmdinni síðar meir því að það er rætt um það að sveitarstjórnir taki við þessum verkefnum að sem allra mestu leyti. Nú eru mörg sveitarfélög svo smá og þau hafa svo lítið fjárhagslegt bolmagn að mestallar þeirra tekjur fara oft og tíðum í skólakostnað og þær eru mjög lítið aflögufærar með annað. Þannig að ég held að annaðhvort verði að koma til sameining sveitarfélaga á víðum grundvelli eða þá ekki síður það sem er að gerast að samvinna sveitarfélaga t.d. á héraðsnefndagrundvelli gæti tekið við þessum verkefnum. Það er reyndar svo að svæðaskipting á Vestfjörðum í þjónustusvæði er nákvæmlega á héraðsnefndagrundvelli. Það eru fjórar héraðsnefndir á Vestfjörðum og það eru fjögur þjónustusvæði sem fylgja nákvæmlega þeim skilum sem héraðsnefndir fara með. Ég var búinn að ræða aðeins um svæðisráð og svæðisstjórir. Það stendur hér, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hlutverk svæðisráða er m.a. að hafa faglegt og fjárhagslegt eftirlit með þjónustu, starfsemi og rekstri þeirra stofnana sem sinna málefnum fatlaðra. Svæðisráðum er einnig ætlað að gera tillögur til svæðisskrifstofu fyrir þjónustu og stuðla að samræmingu.`` Það er mikið hlutverk sem svæðisráðum er falið. En ég sé í rauninni ekki í hendi mér hvernig svæðisráð getur sinnt þessari skyldu sinni án þess að leggja í það mjög mikla vinnu og það er reyndar ekki gert ráð fyrir því að svæðisráðin starfi svo mikið eða hafi neinar ákvarðanir með höndum þannig að þetta er allt svona heldur erfiðara í sniðum heldur en var meðan svæðisstjórnir störfuðu sem höfðu ákveðið vald og eftir því sem ég best veit fóru vel og réttlátlega með það og hrintu í framkvæmd mörgum af þeim nýmælum sem einmitt er verið að tíunda í þessari skýrslu. Áður réðu svæðisstjórnirnar framkvæmdastjóra en nú hafa þær ekkert um það að segja lengur heldur er framkvæmdastjórinn ráðinn af félmrn. og starfar samkvæmt erindisbréfi frá félmrh. Sömuleiðis þetta ýtir undir það að tengsl þeirra við svæðisráð hljóta óhjákvæmilega að verða önnur og oft á tíðum minni. Mig langar aðeins að geta um hlut Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins og segja það eiginlega eitt að það starf sem þar er unnið er ómetanlegt bæði fyrir þá sem starfa að málefnum fatlaðra út um landsbyggðina og ekki síður fyrir grunnskólana út um allt land. Ég veit að bæði stofnanir um málefni fatlaðra og grunnskólar hafa haft mikil samskipti við Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og yfirleitt eru þau samskipti mjög góð og starfsemin sem þar fer fram afar lofsverð. Hér er getið um að biðlisti eftir þjónustu greiningarstöðvarinnar sé langur þar sem eftirspurnin er mikil. En þar sem hefur reynt á beiðni um aðstoð greiningarstöðvarinnar og ég þekki til þá tel ég að forgangsröðun hafi verið metin á mjög skynsamlegan og velviljaðan hátt. Ég vil fyrst og fremst láta þess geti að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins er mjög þýðingarmikil stofnun í málefnum fatlaðra og starfsemi hennar ber að efla fyrst og fremst. Sama má einnig segja um leikfangasöfn og ráðgjöf sem þar er veitt. Þetta er komið um allt land og þessi starfsemi hefur verið mjög þýðingarmikil stoð við foreldra fatlaðra og einnig við stofnanir sem fyrir þá hafa starfað. Það má geta þess í þessu sambandi að einmitt nú nýverið þegar leikskólinn í Súðavík missti öll sín gögn og húsnæði og hóf störf á Ísafirði þá komi einmitt leikfangasafn sem var fyrir hendi á Ísafirði til sögunnar og útvegaði þau gögn sem óskað var eftir fljótt og vel. Það er aðeins spurning um skammtímavistun, heimili sem ætluð eru fötluðum. Ég held líka að þessi skammtímavistun sé mjög þýðingarmikil og tel að með skammtímavistun fyrir fötluð börn t.d. hafi aukist mjög skilningur þeirra forráðamanna sem þar um ræðir á starfsemi einmitt þessara stofnana á vegum svæðisstjórna sem eiga að veita aðstoð. Það er ekki hægt að neita því að það voru vissir fordómar framan af en það hefur mjög dregið úr þeim. Hins vegar hvað snertir liðveislu sem sveitarfélögin eiga að láta í té við fatlaða þá eru ákvæði um það að sveitarfélögin ákveði sjálf hversu miklum fjármunum er árlega varið í það viðfangsefni. Hérna held ég að það sé um að ræða þátt sem hið háa ráðuneyti þarf að taka til skoðunar. Eins og ég gat um áðan þá eru mörg sveitarfélög fámenn, vanmegnug og þrátt fyrir góðan vilja þá hafa þau ekki nokkur tök á því að veita liðveislu. Oft er það svo í dreifðum byggðum að skólakostnaður er mjög hár fyrir almenna grunnskólakennslu og tekjurnar fara í það. Eitt fatlað barn í litlum, fámennum hreppi getur valdið sveitarfélaginu það miklum aukaútgjöldum að það ræður ekki við að veita þá liðveislu og þá þjónustu sem því bæri að gera svoleiðis að hér verður að koma til samvinna um þetta og stuðningur. Mig langar aðeins til að ræða um verndaða vinnustaði og stefnu í þeim málum. Ég leyfi mér að segja að á Vestfjörðum hafi verið ákveðið frumkvæði sem tekið var í sambandi við atvinnutækifæri fatlaðra. Þegar Bræðratunga, vistheimili fyrir fatlaða, tók til starfa fyrir rúmum tíu árum þá fóru menn að velta fyrir sér hvernig ætti að fara með atvinnumál þeirra sem þar voru. Þeir sem þangað komu höfðu verið á stofnunum alla sína tíð og ekki verið möguleiki á að veita þeim atvinnu. Sú leið sem farin var er að mínu viti afar merkileg og mjög til eftirbreytni. Í stað þess að reyna að setja upp verndaðan vinnustað fyrir þetta fólk þá var leitað til fyrirtækja sem störfuðu í bænum og það var reynt að fá vernduð atvinnutækifæri. Að fá möguleika fyrir þessa einstaklinga til að vinna á almennum vinnustað hluta þeirrar vinnu sem þar fór fram. Jafnframt að þeim yrði veitt aðstoð til að geta sinnt þessu. Þetta tókst afskaplega vel og það verður að segja forráðamönnum fiskvinnslufyrirtækja á Ísafirði til hróss að þeir hafa sýnt þessu máli mikinn skilning og þeir ásamt starfsfólki þeirra hafa unnið þrekvirki við að koma mjög mörgum fötluðum einstaklingum af þessu heimili í atvinnu. Þeir urðu launþegar eins og aðrir og þó nokkur hópur þessa fólks er nú kominn í eigið húsnæði með stuðningi. Það heldur sinni atvinnu og þau eru virk í þjóðfélaginu. Það er gífurlega mikil breyting á þeim aðstæðum sem þau bjuggu við þegar starfsemin hófst þarna fyrir vestan og af þessari reynslu tel ég þá möguleika sem gefast á vernduðum atvinnutækifærum inn á almennum vinnustöðum miklu þýðingarmeiri, miklu farsælli og heppilegri lausn heldur en nokkuð annað sem hægt er að gera. Síðan hitt að þessir einstaklingar fengu síðan aðstoð við að koma sér upp eigin húsnæði, búa þar á eigin vegum með stuðningi, með hjálp og aðstoð og lifa á margan hátt eðlilegu lífi eins og aðrir sem í umhverfi þeirra eru. Virðulegi forseti. Tími minn er á þrotum. Það er eitt og annað sem ég hefði viljað koma að fleira í þessum efnum en ég mun þá nýta mér þann rétt síðar.

Hæstv. forseti. Með frv. þessu er lagt til að gerð verði breyting á lögum um vitamál, nr. 56/1981, og lögum um lögskráningu sjómanna, nr. 43/1987. Frv. þetta er samið af nefnd sem samgrh. skipaði í mars sl. til að gera tillögur til samgrn. um nauðsynlegar breytingar á lögum og reglugerðum vegna breyttra reglna um mælingar skipa sem tóku gildi 18. júní sl. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar frá samgrn., Sambandi íslenskra kaupskipaútgerða, Hafnasambandi sveitarfélaga, Landssambandi íslenskra útvegsmanna og Siglingamálastofnun ríkisins. Reglur nr. 244/1987 um mælingar skipa kveða á um að frá og með 1. júlí 1987 skuli mæla skip samkvæmt alþjóðasamþykkt um mælingu skipa (International Convention on Tonnage Measurement of Ships) sem undirrituð var í London 23. júní 1969 og tók gildi 18. júlí 1982. Þar er miðað við að nýjar mælingareglur taki ekki til gamalla skipa fyrr en 18. júlí 1994, þ.e. 12 árum eftir gildistöku alþjóðasamþykktarinnar. Alþjóðasamþykktin tekur til allra skipa er stunda alþjóðlegar siglingar, eru lengri en 24 metrar og skráð eru hér á landi. Ísland var aðili að þessari alþjóðasamþykkt og hefur skuldbundið sig til að taka upp reglur hennar, en auglýsing um gildistöku alþjóðasamnings um mælingar skipa var birt í C-deild Stjórnartíðinda nr. 11/1987. Með nýjum mælingareglum alþjóðasamþykktarinnar frá 1969 er tekin upp mælieiningin brúttótonn (Gross tons --- GT) í stað mælieiningarinnar brúttórúmlest (Gross register tons --- GRT) sem ákveðin var með alþjóðasamþykkt sem undirrituð var í Ósló 10. júní 1947. Mælingaaðferðir og mælieiningar þessara alþjóðasamþykkta eru mismunandi og í sumum tilfellum mælast skip samkvæmt nýrri samþykktinni miklu stærri en samkvæmt þeirri eldri. Af þessum sökum er nauðsynlegt að breyta ýmsum lagaákvæðum og gjaldskrám og miða við brúttótonn í stað brúttórúmlesta þannig að ekki verði breytingar á upphæð gjalda í kjölfar breyttra mælingareglna skipa. Samkvæmt 10. gr. laga um vitamál, nr. 56/1981, skal greiða vitagjald af skipum sem sigla við Íslandsstrendur og hafa hér viðkomu. Tekjum af vitagjaldi má einungis ráðstafa til að standa straum af kostnaði við rekstur Vitastofnunar Íslands. Á árinu 1992 voru tekjur af vitagjaldi 44.909 þús. kr. og kostnaður af rekstri Vitastofnunar Íslands 105.000 þús. kr. Gjaldið er tekið af öllum íslenskum skipum á skipaskrá einu sinni á ári og er miðað við brúttórúmlestatölu skips eins og hún er mest. Erlend skip sem setja farþega eða vörur á land greiða vitagjald við hverja komu til landsins sem svarar 1 / 5 af vitagjaldinu, mest fimm sinnum á ári. Í 1. mgr. er lagt til að 11. gr. laga um vitamál verði breytt þannig að taka vitagjalds verði miðuð við brúttótonnatölu skips í stað brúttórúmlestatölu þess. Í 2. mgr. er lagt til að erlend skip greiði vitagjald sem svarar til 1 / 4 af vitagjaldinu en ekki 1 / 5 eins og nú er. Í 2. gr. frv. er lagt til að skylt verði að lögskrá alla skipverja sem ráðnir eru til starfa á íslenskum skipum sem eru 12 brúttótonn eða stærri. Núgildandi reglur miða við 12 rúmlestir brúttó í þessu efni. Ég sé ekki ástæðu til að rekja frekar einstakar greinar frv. en legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og samgn.

Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til að sett verði ný heildarlög um köfun sem ætlað er að leysa af hólmi núgildandi lög um kafarastörf sem eru frá árinu 1976. Frv. var samið í samgrn. að höfðu samráði við Siglingamálastofnun og hagsmunaaðila, þar á meðal siglingamálaráð, Félag íslenskra kafara og Félag sportkafara. Ábendingar þessara aðila voru hafðar til hliðsjónar við gerð frv. Með gildandi lögum nr. 12/1976, um kafarastörf, var þeim mönnum sem stunda atvinnuköfun í fyrsta skipti tryggður ákveðinn starfsgrundvöllur. Jafnframt voru settar ákveðnar reglur um réttindi og skyldur þessara manna í starfi. Með lögunum var einnig verið að tryggja verkkaupanda hæfan og ábyrgan kafara og tryggja eftir föngum að kafari sakir vanhæfni eða kunnáttuleysis færi sjálfum sér eða öðrum ekki að voða. Voru lög þessi enn fremur viðleitni löggjafans til að samræma íslensk lög við stefnu annarra norðlægra strandríkja í köfunarmálum. Hins vegar hafa ákveðnir annmarkar á núgildandi lögum um kafarastörf frá 1976 komið í ljós á undanförnum árum, m.a. vegna mismunandi túlkunar á hugtakinu atvinnuköfun. Í 1. mgr. 1. gr. frv. kemur fram sú meginregla að þeir sem stunda atvinnuköfun verði að uppfylla ýmis skilyrði sem sett eru fram í 3. gr. frv. Sú skylda er því lögð á herðar vinnuveitenda að ráða ekki til kafarastarfa aðra en handhafa atvinnuköfunarskírteina. Er tilgangur þessa ákvæðis augljós sem er fyrst og fremst sá að sporna við því að réttindalausir einstaklingar taki að sér slíka vinnu og skapi hættu. Í 2. gr. frv. eru ýmsar orðaskýringar. Á undanförnum árum hefur það verið miklum vafa undirorpið hvernig skilgreininga beri atvinnuköfun og hefur verið mikið ósamræmi í túlkun þess. Vafi hefur leikið á því hvort athafnir kafara í skipulagðri sjálfboðavinnu eða annarri þjónustustarfsemi svo sem kafanir björgunarsveita, lögreglu eða slökkviliðs falli undir umrætt hugtak. Enn fremur má nefna sem dæmi söfnun ígulkera, ljósmyndaköfun og leiðbeinendur við köfun og fleira. Hér er valin sú leið að hafa skilgreiningu á atvinnuköfun rúma svo það ráði ekki úrslitum með hvaða hætti greiðsla kemur fyrir köfun. Hins vegar er gert ráð fyrir því að gera megi mismunandi menntunar- og hæfniskröfur eftir eðli starfsins. Þannig á að vera tryggt að þeir sem stunda köfun hljóti ákveðna lágmarksþjálfun. Þessi skilgreining er einnig til þess fallin að eyða þeim mikla vafa sem verið hefur á túlkun hugtaksins atvinnuköfun og hvatt til ósamræmis. Með mismunandi menntunar- og hæfniskröfum í reglugerð verður síðan unnt að koma til móts við þarfir t.d. neyðarþjónustunnar (lögreglu, slökkviliðs og björgunarsveita). Áhugaköfun eða sportköfun er skilgreind sem allar athafnir sem teljast köfun skv. 2. gr. en er ekki atvinnuköfun í skilningi 1. mgr. þessarar greinar. Er ljóst að þörf er á því að greina að atvinnuköfun annars vegar og áhugaköfun hins vegar. Í 3. gr. frv. koma fram þau skilyrði sem aðili er áformar að stunda atvinnuköfun þarf að fullnægja. Í fyrsta lagi þarf viðkomandi að vera fullra 20 ára. Í öðru lagi þarf hann að hafa gengist undir fullnægjandi læknisskoðun þar sem athugað hefur verið líkamlegt ástand viðkomandi með tilliti til athafna undir yfirborði sjávar. Í þriðja lagi er kveðið á um að aðili þurfi að uppfylla menntunar- og hæfniskröfur þær sem Siglingamálastofnun ríkisins setur fram. Í fjórða lagi gefur svo Siglingamálastofnun út svokallað atvinnuköfunarskírteini um að viðkomandi sé hæfur til að stunda atvinnuköfun. Í 3. gr. eru einnis sett fram skilyrði sem áhugakafarar verða að uppfylla til að mega stunda slíka köfun. Hættueiginleikar köfunar kalla á aukið aðhald með þeim aðilum sem stunda köfun sér til ánægju og yndisauka. Er þess krafist að áhugakafarar fullnægi skilyrðum um læknisskoðun og séu orðnir 17 ára að aldri. Ber m.a. leiðbeinendum og öðrum þeim aðilum er sjá um kennslu að athuga hvort viðkomandi áhugamaður fullnægi þessum skilyrðum. Samkvæmt lögum um Siglingamálastofnun annast hún framkvæmd laga og reglugerða um kafarastörf. Í 6. gr. frv. er kveðið á um þetta eftirlit og umsjónarstarf stofnunarinnar. Eðli málsins samkvæmt telst það heppilegur kostur að láta Siglingamálastofnun hafa eftirlit með því að farið sé eftir ákvæðum þessara laga sem fjalla um svo mjög sérhæft svið. Stofnunin hefur yfir að ráða þeirri sérfræðiþekkingu sem nauðsynleg er til að faglegt og öflugt eftirlit sé viðhaft. Samgrn. mun hins vegar hafa yfirumsjón með málum er falla undir gildissvið laga þessara. Tilgangur 7. gr. er að færa rannsókn slysa frá hinum opinbera eftirlitsaðila, Siglingamálastofnun, til óháðs aðila. Jafnframt er miðað við að ávallt sé til staðar aðili með sérþekkingu í köfun. Ég sé ekki ástæðu til að rekja frekar einstakar greinar frv. og legg til að því verði vísað til 2. umr. og samgn.

Virðulegi forseti. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra að því ef Siglingamálastofnun á að taka við þessu hlutverki að hafa eftirlit og umsjón með framkvæmd þessara laga hvort þar sé inni einhver sérfræðingur sem muni taka þetta að sér. Hvaða breytingar eru fyrirhugaðar á því ef svo er ekki? Í öðru lagi þá er gerður munur á því hvort um atvinnukafara er að ræða eða áhugamenn. Verður það þá hlutverk Siglingamálastofnunar bæði að fylgjast með atvinnuköfurum, hvort þeir fullnægi settum reglum, og hvernig verður það þá viðkomandi áhugaköfurum?

Herra forseti. Eins og ég skil þetta þá er þekking á þessum málum í Siglingamálastofnun sem hefur haft eftirlit með þessum málum og mun svo verða áfram með sama hætti og verið hefur.

Hæstv. forseti. Í 1. gr. frv. er talað um atvinnuköfun í ám og vötnum og síðar er einnig talað um áhugaköfun. Mig langar að spyrja hæstv. samgrh. að því hvort einhverjar takmarkanir séu á því hvar megi kafa eða hvort það sé öllum frjálst að stunda hvar sem er köfun þá sem þetta frv. fjallar um?

Herra forseti. Hér er ekki gert ráð fyrir því að slíkar takmarkanir séu lögbundnar. Á hinn bóginn hygg ég að búast verði við því að atvinnukafarar kunni sér hóf í þeim efnum og gæti fyllstu varúðar. En það er ekki gert ráð fyrir að lögbinda neitt í þessum efnum.

Herra forseti. Með þessu frv. eru lagðar til breytingar á lögum um skráningu skipa, nr. 115/1985. Með 24. gr. laga um breytingu á lagaákvæðum er varða fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri o.fl., nr. 23/1991, var 1. gr. laga um skráningu skipa, nr. 115/1985, breytt. Breyting var fólgin í því að kveða skýrar á um skilyrði eignaraðildar til þess að hægt sé að skrá skip hér á landi. Með 24. gr. laga nr. 23/1991 féll niður 2. og 3. mgr. 1. gr. laga um skráningu skipa, nr. 115/1985, en þær kváðu á um að heimilt væri að skrá hér á landi kaupskip sem íslensk útgerð rekur samkvæmt samningi þar um þó svo ekki væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. um eignarhald. Með 2. mgr. frumvarps þessa er ákvæði þetta tekið inn í lögin á nýjan leik, enda var ekki miðað við að það félli úr gildi á sínum tíma. Með 10. gr. laga um breytingu á lagaákvæðum er varða samgöngumál vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu, nr. 62/1993, var kveðið á um að ríkisborgarar aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins njóti sama réttar og íslenskir ríkisborgarar. Ég sé ekki ástæðu til að rekja frekar einstakar greinar frv. en legg til að því verði vísað til 2. umr. og samgn.

Hæstv. forseti. Mig langar til að gera athugasemdir við þetta frv. og bera fram spurningar til hæstv. ráðherra. Það er sagt hér í 2. málslið 1. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Rétt er að skrá skip hér á landi þegar íslenskir ríkisborgarar, sem eiga lögheimili hér á landi eða íslenskir lögaðilar, sem eiga heimili hér á landi, eiga það.`` Spurningin varðandi þetta efni er sú: Á að skilja þetta orðalag, þ.e. ,,Rétt er að skrá skip`` sem skýlausa fyrirskipun um það að íslenskir ríkisborgarar megi ekki eiga skip sem séu skráð undir öðru ríkisfangi? Ég tel það mjög mikilvægt að menn svari þessari spurningu skýrt og greinilega einfaldlega vegna þess að samkvæmt orðanna hljóðan þá ætti samkvæmt mínum málskilningi ekki að vera leyfilegt að íslenskir aðilar ættu skip undir erlendum fána. Síðan langar mig til að spyrja um 2. gr. frv. þar sem segir: ,,Ef Þróunarsjóður hefur greitt styrk vegna úreldingar skipsins í samræmi við lög um Þróunarsjóð sjávarútvegsins, nr. 92/1994, með síðari breytingum.`` Þetta skil ég þannig að þarna eigi að binda í lög bann við því að skip megi vera á skipaskrá sem hafi verið greiddur úreldingarstyrkur út á. Ég tel að það sé óþarfi og ankannalegt að taka atriði eins og þau sem lúta að úreldingu skipa inn í skráningarlögin. Skráningarlögin eiga að mínu viti að fjalla fyrst og fremst um skráningu skipa en hvað svo sem menn taka sér fyrir hendur af einhverjum allt öðrum ástæðum en þeim sem lúta að öryggi og eignaskráningu skipa, á ekki að hafa áhrif á reglur um skráninguna. Ég tel þess vegna að þetta ákvæði sé fullkomlega óþarft þarna og að lög um Þróunarsjóð eigi þá að sjá fyrir því með hvaða hætti eigi að fyrirkoma þeim skipum sem Þróunarsjóður greiðir út peninga fyrir. Þessu tvennu vildi ég koma hér á framfæri en að öðru leyti ætla ég ekki að gera athugasemdir við þetta frv.

Herra forseti. Um fyrra atriðið er það vitaskuld svo að íslenskum ríkisborgurum verður áfram heimilt að eiga skip sem skráð eru erlendis. Þessi lagaheimild opnar einungis fyrir að það sé eðlilegt og rétt að íslenskum ríkisborgurum sé gert mögulegt að skrá skip sín hér á landi. Um síðari athugasemd hv. þm. hef ég ekki annað að segja en það að ég taldi eðlilegt ef frv. um Þróunarsjóð sjávarútvegsins næði fram að ganga eins og það liggur fyrir þinginu þá sé það tekið fram í lögum um skráningu skipa fyrirvari að því leyti. En það er mér ekki fast í hendi. Þetta er einungis til að lögin séu skýrari að þessu leyti og menn geti flett upp í lögum um skráningu skipa til að finna þau skilyrði sem löggjafinn setur. Ef samgn. telur ástæðulaust að 2. gr. sé í frv. þá er mér það ekki fast í hendi.

Hæstv. forseti. Úr því að sá skilningur sem ráðherra gerði grein fyrir er á frv. þá tel ég rétt og mun koma því á framfæri í nefndinni að menn velti fyrir sér hvort annað orðalag eigi ekki að vera í 1. gr. um það að rétt sé að skrá skip hér á landi. Ef mönnum er þetta frjálst þá held ég að þetta orðalag vísi nú frekar til þess að mönnum sé þarna nánast skipað að gera það sem rétt er eins og þarna stendur. Um 2. gr. vil ég bara segja að það liggur ekki fyrir hvort frv. um breytingar á lögunum um Þróunarsjóð verði samþykkt og það helst þá í hendur við þá hluti ef ég skil ráðherrann rétt að hann muni ekki talda þessu til streitu verði það frv. ekki samþykkt og ég tek það eins og það er sagt.

Herra forseti. Á sl. vori var breytt lögunum um skráningu skipa í framhaldi af frumvarpsflutningi sem ég stóð fyrir þannig að hægt væri að skrá hér á landi hentifánaskip sem talsvert var orðið af í flotanum, en hætta að skrá þau í Belís og allra handa ríkjum þar sem þau höfðu verið skráð. Ég vil spyrja hæstv. samgrh. hvað hafi gengið að skrá þessi hentifánaskip. Mér er kunnugt um að þau eru ekki öll komin undir íslenskan fána sem ég tel eðlilegt að þau séu. Á hverju stendur eða hverju bera menn við? Hvers vegna skrá menn þau ekki undir íslenskan fána? Þetta er fyrsta spurningin. Önnur athugasemd mín fjallar um texta í 1. gr. sem mér finnst nú ekki vera beint skýr eða skilmerkilega orðaður og ég vildi gjarnan að hæstv. samgn. skoðaði nánar þegar hún tekur þetta mál til meðferðar og beini ég því sérstaklega til herra forseta sem jafnframt er formaður hv. samgn. Þar segir í 1. gr.: ,,Rétt er að skrá skip hér á landi þegar íslenskir ríkisborgarar, sem eiga lögheimili hér á landi eða íslenskir lögaðilar, sem eiga heimili hér á landi, eiga það. Þennan rétt hafa einnig ríkisborgarar annarra ríkja Evrópska efnahagssvæðisins frá og með gildistöku samnings um hið Evrópska efnahagssvæði samkvæmt nánari ákvæðum sem ráðherra setur með reglugerð. Til fiskveiða hér á landi má aðeins skrá skip og báta sem eru í eigu íslenskra ríkisborgara sem eiga lögheimili hérlendis og lögaðila sem eiga heimili hér á landi og eru að öllu leyti eign íslenskra ríkisborgara sem eiga lögheimili hér á landi.`` Þessi texti finnst mér ekki nægilega markviss og vil nú óska eftir því að hv. samgn. athugi hvort ekki væri skynsamlegra að hnika þarna til orðum eða orðaröð þannig að tvímælum sætti ekki. Í öðru lagi er þarna minnst á að ráðherra muni setja reglugerð um þessa skráningu hvað varðar aðild að hinu Evrópska efnahagssvæði. Mig langar til að spyrja hver undirbúningur sé hafinn að reglugerðarsetningunni og heppilegast væri ef hv. samgn. gæti fengið tækifæri til að fara yfir þessa reglugerð eða drög að reglugerð áður en hún afgreiðir frá sér frv.

Herra forseti. Hv. þm. vék að þrem atriðum. Hið fyrsta var varðandi hentifánaskip. Mér er ekki kunnugt annað en að það sé opið útgerðarmönnum og útgerðaraðilum hentifánaskipa að skrá þau hér á landi. Þau verða að sjálfsögðu að uppfylla þær öryggiskröfur sem íslensk fiskiskip þurfa almennt að gera. Ég veit að í vissum tilvikum hefur það veri þröskuldur. Um hið annað atriði hvort nógu kröftug íslenska sé á 1. mgr. 1. gr. hef ég ekki annað að segja að svo hefur mér fundist en ef aðrir vilja kveða þar fastar og skýrar að þá verður slíkt orðalag lagt fram til skoðunar í nefndinni og hef ég síst við það að athuga. Um hið þriðja atriði vil ég segja, herra forseti, að mér finnst sjálfsagt að starfsmenn samgrn. kynni reglugerðina fyrir samgn.

Herra forseti. Ég vil aðeins taka undir það sem hér var bent á áðan af hv. 3. þm. Vesturl. með orðalagi í 1. gr. þar sem talað er um að rétt sé að skrá skip hér á landi að samkvæmt lagamáli þá verður ekki lesið annað en skyldu því að rétt í lagamáli hefði ég a.m.k. haldið að væri skylda en ekki heimild.

Herra forseti. Ég held að ég skuli ítreka það sem stendur hér í greinargerð. Við erum hér að tala um texta sem hefur verið í lögum og féll niður af misgáningi þegar lögunum var breytt þannig að við höfum nokkra reynslu af þessu orðalagi. Og ef svo er nú að ekki sé rétt farið með tunguna í þessum lagatexta, þá hefur fleiri orðið á en mér í þeim efnum, meira að segja Alþingi sjálfu þegar þessi lagatexti var ákveðinn á sínum tíma.

Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til að gerð verði breyting á vegalögum og er það af þeim sökum að við meðferð þeirra í samgn. kom upp á fundum í umræðum um viðhaldskostnað girðinga að nauðsynlegt væri að það efni væri tekið til athugunar. 56. gr. frv. sem lýtur að þeim efnum kveður á um að lausaganga búfjár á vegsvæðum stofn- eða tengivega þar sem girt er báðum megin vegar sé bönnuð, en greinin tók gildi 1. janúar sl. Frv. var samþykkt sem vegalög nr. 45/1994. Samgn. gerði að tillögu sinni að samgrh. skipaði nefnd til að endurskoða lagaákvæði VII. kafla frv. sem fjallar um girðingar með vegum og á grundvelli þeirrar athugunar verði lagt fram frv. um framtíðartilhögun þessara mála. Í september sl. skipaði ég fyrrgreinda nefnd. Í henni áttu sæti fulltrúar frá samgrn., Vegagerð, Stéttarsambandi bænda og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Nefndin skilaði tillögum sínum í desember sl. Fullt samkomulag var innan nefndarinnar um að lagt yrði fram á Alþingi það frv. sem hér um ræðir. Helstu breytingar þess eru að Vegagerðinni verði heimilt að taka þátt í stofnkostnaði girðinga sem reistar eru til að friða svæðið sem vegurinn liggur um og girðingar með vegum þar með ónauðsynlegar. Sveitarstjórn hafi eftirlit með viðhaldi girðinga og geti bætt úr eða fjarlægt girðingu sem er óþörf og til mikillar óprýði á kostnað þeirra sem ber að greiða viðhaldskostnað. Viðhaldskostnaður girðinga með stofnvegum og tengivegum greiðist að jöfnu af landeiganda og veghaldara sem í flestum tilfellum er Vegagerðin. Í 2. mgr. 1. gr. er nýmæli sem heimilar Vegagerðinni að taka þátt í stofnkostnaði girðinga þótt þær séu ekki lagðar með vegum. Skilyrðið er að með því verði tiltekið svæði friðað með lausagöngubanni og girðingar með vegum þar með ónauðsynlegar. Dæmi um slíka framkvæmd er girðing þvert yfir Reykjanesskaga um Kleifarvatn. Gert er ráð fyrir að kostnaður Vegagerðarinnar verði takmarkaður við lengd þeirra girðinga sem ella hefði þurft að reisa með vegum. Í 3. mgr. 1. gr. frv. er nýmæli og er það sett fram með hliðsjón af því að nú eru öll sveitarfélög skipulagsskyld og að girðingar eru mannvirki sem eru áberandi í umhverfinu og hafa á það afgerandi áhrif. Þykir því eðlilegt að sveitarfélög komi að þessum málum þótt ekki sé skylt að reisa girðingar í samræmi við áður gerðan skipulagsuppdrátt. Einnig þykir samráð við sveitarfélög eðlilegt í ljósi þess að lagt er til í 3. gr. þessa frv. að sveitarfélög hafi eftirlit með girðingum í sveitarfélagi og taki að nokkru leyti þátt í viðhaldskostnaði þeirra. Í 3. gr. frv. er miðað við að landeigendur skuli halda við girðingum með vegum svo sem verið hefur. Hins vegar er það nýmæli sem lagt er til að sveitarstjórnir hafi eftirlit með viðhaldi og framkvæmi viðhald, ef því er ábótavant, á kostnað þeirra sem eiga að greiða viðhaldið. Þykja sveitarfélög standa svo nærri vettvangi og hafa af því svo mikla hagsmuni að mál þessi séu í góðu horfi að eðlilegt sé að leggja á þau eftirlitsskylduna. Í 2. mgr. 3. gr. er nýmæli um viðhaldskostnað girðingar með vegum. Samkvæmt núgildandi lögum hvílir hann í flestum tilvikum að öllu leyti á landeiganda. Hér er lagt til að hann skiptist að jöfnu milli landeiganda og veghaldara þegar um er að ræða girðingar með stofnvegum og tengivegum. Hins vegar er miðað við að veghaldari greiði allan viðhaldskostnað ef rétt er talið vegna umferðaröryggis að girða af veg sem fer um afrétt eða önnur sameiginleg beitarlönd. Í 4. mgr. 3. gr. er nýmæli sem fjallar um viðhald girðinga sem reistar eru samkvæmt 2. mgr. 1. gr. frv., þ.e. girðingar sem lokar af tiltekin svæði. Gert er ráð fyrir að í slíkum tilvikum annist viðkomandi sveitarfélög viðhaldið og greiði að hálfu á móti Vegagerðinni nema um annað sé samið. Girðingar sem þessar þykja mikið hagsmunamál fyrir sveitarfélög og geta gert aðrar girðingar óþarfar, svo sem um skógræktarsvæði, fóstursvæði, garða og önnur nytja- eða frístundasvæði íbúa sveitarfélaganna. Þykir því eðlilegt og réttlætanlegt að koma málinu fyrir með þessum hætti og þurfa ekki að vera til kostnaðarauka fyrir sveitarfélög ef á málið er litið frá öllum hliðum. Í 4. gr. frv. eru lagðar til breytingar á girðingalögum en þær miða að því að öll lagaákvæði varðandi girðingar með vegum verði í vegalögum. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar einstakar greinar en legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og samgn.

Herra forseti. Á sl. vori voru afgreidd vegalög á Alþingi. Það kom upp í umræðum við þá lagasetningu að skaðabótaskylda stofnaðist á eigendur búfjár sem keyrt yrði á á vegum ef 56. gr. yrði samþykkt eins og hún stóð í frv. Hv. samgn. lagði sem betur fer til að fresta gildistöku þeirrar greinar sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Lausaganga búfjár á vegsvæðum stofnvega og tengivega þar sem girt er báðum megin vegar er bönnuð. Vegagerðinni er heimilt að fjarlægja búfé af lokuðum vegsvæðum á kostnað eigenda.`` Dómur hefur fallið a.m.k. einn, ég held að það hafi verið á Selfossi, þar sem sveitarfélag hafði bannað lausagöngu búfjár. Þrátt fyrir það komust hross á veg og ökumaður keyrði á þau og skemmdi bílinn sinn. Skaðabótaskylda var lögð á eiganda hrossanna, þ.e. hann missti ekki einungis hross bótalaust heldur jafnframt varð hann að borga þær skemmdir sem urðu á bílnum. Nú veit ég ekki hvernig þetta mál hefur farið, ég hef ekki fylgst með því hvort það var rekið til Hæstaréttar en undirréttardómur hljóðaði upp á þetta. Ekki er hægt annað heldur en rökleiða það að eftir að 56. gr. vegalaga tekur gildi svo orðuð, sem ég var áðan að benda á, þá væru bændur eða skepnueigendur skaðabótaskyldir á ökutækjum sem kynnu að aka á skepnur þeirra á vegunum. Samgn. bætti bráðabirgðaákvæði inn í lögin þannig að þau tækju þegar gildi, þ.e. 25. apríl 1994, en 56. gr. öðlaðist ekki gildi fyrr en 1. janúar 1995. Þetta frv., sem hér er til meðferðar, á að taka á því máli hver eigi að annast viðhald girðinganna. Mér finnst nú eðlilegast að það sé Vegagerðin sem annast viðhald girðinga og ósanngjarnt að leggja þá kvöð a.m.k. alfarið á landeigendur en sú nefnd sem hæstv. samgrh. skipaði hefur komist að annarri niðurstöðu, þ.e.: ,,Landeigandi skal annast viðhald girðinga með vegum í landi sínu. Viðkomandi sveitarstjórn hefur eftirlit með viðhaldi girðinga í sveitarfélaginu. Sé viðhaldi girðinga ábótavant eða girðing bersýnilega óþörf og til mikillar óprýði er viðkomandi sveitarstjórn heimilt að framkvæma viðhald á girðingunni eða fjarlægja hana á kostnað landeiganda, sbr. þó 2. mgr. Viðhaldskostnaður girðinga með stofnvegum og tengivegum greiðist að jöfnu af veghaldara [þ.e. Vegagerðinni og landeiganda]. Þó skal veghaldari greiða allan viðhaldskostnað ef girðingin er reist eingöngu til að fría vegsvæði frá búfé, þ.e. á afréttum og öðrum sameiginlegum sumarbeitilöndum búfjár.`` Ég tel að samþykkt þessa frv. sé framför frá núverandi skipulagi þó að ég hefði kosið að lengra hefði verið gengið í að leggja viðhaldskostnaðinn á Vegagerðina. Þetta er býsna mikil kvöð sem lögð er á þá bændur eða landeigendur sem eiga land að tengivegi eða stofnvegi. Þessi kvöð er sem sagt töluvert mikil. Nú er það svo að eigendur búfjár geta tryggt sig fyrir þessum skaða sem e.t.v. er unninn á skepnum þeirra. Auðvitað er það ökumaðurinn sem á að hafa meira vit heldur en skepnan og passa sig á að aka ekki á hana, en það er hægt að kaupa tryggingar vegna búreksturs þannig að búfjáreigendur geti tryggt sig. Það hafa allmargir gert en ekki nærri allir og ég tel það mjög brýnt að bændasamtökin t.d. bendi búfjáreigendum á að það sé ekkert vit annað en kaupa þessar tryggingar. Nú veit ég ekki hvort þær eru til sölu hjá öllum tryggingafélögum en það er a.m.k. hægt að fá þær hjá því tryggingafélagi sem ég skipti við. Það kostar að vísu dálitla peninga, árleg trygging af þessu tagi, en áhættan er líka mikil ef um það óhappatilvik er að ræða að keyrt sé á búfé manns. Væntanlega þyrfti að taka tillit til þess arna í verðlagningu landbúnaðarafurða. Nú er það mála sannast að búfé á vegum er afar mikið vandamál og alveg sjálfsagt að reyna að koma í veg fyrir að það sé á lausagangi á vegum en kringumstæður geta verið þær að það sé mjög erfitt að tryggja það alveg að skepnur fari ekki út á vegina. Ég minni á það ástand sem skapast á veturna og reyndar hefur skapast nú í vetur víða um land að girðingarnar eru komnar í kaf og ef einhverjar skepnur eru utan húss, þá eiga þær greiða leið inn á vegina. Ég legg mikla áherslu á að þetta frv. nái fram að ganga fyrir þinglok og hefði reyndar þurft að hafa nokkurn umþóttunartíma þannig að Vegagerð og landeigendum hefði unnist tími til að koma hlutunum í lag áður en 56. gr. tók gildi en það er komið sem komið er og ekkert annað að gera en samþykkja þetta frv. með hraði.

Virðulegi forseti. Það kom fram þegar verið var að ræða setningu vegalaga á síðasta þingi að það mundi þurfa að gera breytingu á þeim lögum hvað varðaði þessi girðingarmál. Nú er það fram komið að hér eru ákveðnar breytingar lagðar til og samkvæmt því sem segir í athugasemdum þá er þetta heldur til bóta fyrir bændur sem annars hefðu þurft að hafa þennan kostnað algerlega á sínum vegum. Ég tel það alveg nauðsynlegt að um þetta gildi ákveðnar reglur og bæði Vegagerðin, þeir sem fara um þjóðvegina og bændur viti hver staða þeirra er í þessum málum. Ég er ekki tilbúin til að tjá mig á þessari stundu um það hvort þetta er fullkomlega eins og æskilegt væri. Ég vil gagnrýna að það hefur ekkert samráð verið haft við samgn. um samningu þessa frv. Það var skipuð nefnd til að skoða þessi mál og hún hefur lagt þetta frv. fram og það hefur ekki verið gert í neinu samráði við samgn. eins og ég hafði skilið starf nefndarinnar á síðasta þingi. Það kemur fram í umsögn um frv. frá fjmrn. að Vegagerðin áætlar að kostnaður vegna þessara ákvæða sem hér eru fram lögð aukist um 30--40 millj. kr. á ári. Hins vegar verði það ekki til þess að auka útgjöld ríkissjóðs heldur muni þetta vera greitt af mörkuðum tekjustofnum Vegagerðarinnar. Það er nú svo að markaðir tekjustofnar Vegagerðarinnar hafa ekki mikið aukist á síðustu árum þó að bifreiðagjald hafi að vísu hækkað nokkuð, bensíngjald hafi hækkað nokkuð og núna á síðasta ári er alltaf verið að setja meira og meira á vegáætlun eða það sem þarf að greiða af þessum mörkuðu tekjustofnum. Hér eru nefnd þessi girðingarákvæði, kostnaðarauki vegna girðinga. Ég get nefnt að það er stutt síðan rekstur ferja var settur yfir á Vegagerðina og í fyrstunni voru ætlaðir sérstakir fjármunir til þess rekstrar en nú á síðustu fjárlögum var rekstur ferja eingöngu fjármagnaður af vegafé. Rekstur ferja hefur kostað í kringum 400--500 millj. kr. og er viðbót sem tekin er af framkvæmdum til vegamála. Þá vil ég einnig nefna það að við umfjöllun um ný vegalög á síðasta þingi var mjög mikið rætt um reiðvegi, það var mikil áhersla lögð á það að reiðvegir yrðu með í vegáætlun og það er þegar hafið átak til þess, búið að skipuleggja ákveðin svæði þar sem á að leggja reiðvegi. Það er reiknað með því að fjármagn til þess fáist af vegáætlun og það hafa engir auknir tekjustofnar komið til þess á móti. Hins vegar hefur ríkissjóður einnig seilst í Vegasjóð til viðbótar því að í hann renna beint á yfirstandandi fjárlagaári 265 millj. kr. af vegafé. Mér sýnist að með því sem sífellt verið er að bæta á að Vegasjóður greiði, þá sé nú farið að ganga ansi mikið á það framkvæmdafé sem er til vegagerðar í landinu. Það er kannski rétt að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann muni eitthvað beita sér í því að t.d. verði lögð á einhver fjáröflun til þess að standa undir reiðvegalagningu og jafnframt hvort einhver breyting yrði hugsanlega á með þær 265 millj. sem eiga að renna í ríkissjóð. Því er hægt að breyta með fjáraukalögum þó að búið sé að samþykkja það nú á fjárlögum. Að síðustu vil ég aðeins nefna að þó að hér séu ákveðin tilmæli og hugsanlega ákvarðanir sem komi um það hver eigi að sjá um viðhald girðinga þá held ég að það þurfi jafnframt að koma inn í þetta frv. eitthvað um þær sérstöku aðstæður sem skapast þegar mikil snjóalög eru. Það er ekki hægt að setja þetta fram án þess að gera grein fyrir því að það er ekki alltaf sumar hjá okkur, það er ekki alltaf hægt að halda við girðingum eins og það sé að sumarlagi og það hljóta að gilda aðrar reglur þegar girðingar eru á kafi í snjó. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann teldi ekki að það þyrfti að taka sérstaklega fram að einhverju leyti í þessu frv. og ég er ekki í vafa um að það mun verða rætt eitthvað innan hv. samgn. Að öðru leyti geri ég ráð fyrir því að við í samgn., sem ég á sæti í, munum fara yfir þetta mál og þó að ekki hafi verið haft samráð við samgn. um samningu frv. þá erum við að sjálfsögðu öll af vilja gerð til að fjalla um þetta eftir því sem best er hægt að gera.

Herra forseti. Vegna spurninga hv. þm. vil ég taka það fram að vegáætlun er til umræðu síðar á þessum fundi þannig að sjálfsagt er að ræða þau mál sem hana varða undir þeim dagskrárlið. Um hina síðari athugasemd varðandi lausagöngu búfjár þegar mikil snjóalög eru þá get ég einungis sagt að auðvitað er brýnni ástæða en ella til þess að reyna að halda búfé fjarri vegum í hálku og dimmvirði og hef ég sjálfur reynslu af því að það liggur oft nærri slysi þegar þannig háttar til og skilyrði eru með þeim hætti, hált og dimmviðri.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna því að þetta mál er komið til umræðu. Á sl. vetri var mjög mikið fjallað um þetta mál í samgn. og ég var mikill áhugamaður fyrir því og beitti mér mjög fyrir því að tekið yrði á þessu mikla vandamáli. Vissulega er það svo að menn hafa gert það hér og fyrir það ber að þakka en ég tek undir það sem menn hafa sagt áður að ég tel að skort hafi að það hefði mátt flýta fyrir afgreiðslu þessa máls hér og nú með því að sú nefnd sem skipuð var til þess að fara yfir þetta mál hefði haft samstarf og samráð fyrr við samgn. þingsins um þessar hugmyndir sínar. Það hefði verið betra en menn verða að sætta sig við að það þurfi að taka einhvern örlítið lengri tíma í samgn. að ræða um málið og skiptast á skoðunum við þá smiði sem ráðherra kallaði til að koma þessu saman. Ég legg áherslu á að hér er um mikið og brýnt vandamál að ræða, þ.e. um lausgöngu búfjár og hvernig við getum losnað við það af vegum landsins en þó með skikkanlegu móti þannig að réttur og skilningur á högum bænda sé þar ekki fyrir borð borinn. Það er auðvitað mikið mál samhliða því sem við hljótum að huga að öryggi þeirra sem um vegina fara. Þetta þarf að fara saman og á því byggðist mikið sú umræða sem fór fram í nefndinni sl. vetur og er kveikja að þessu frv. sem hér liggur fyrir. Um þetta mál var sett upp nefnd og ég sé að í henni hafa átt sæti fulltrúar frá Stéttarsambandi bænda, Ari Teitsson, og svo einnig frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, Valgarður Hilmarsson oddviti og Gísli Einarsson oddviti, þannig að fulltrúar frá þessum aðilum hafa vissulega komið að þessari smíð. En engu að síður eru nokkur atriði sem ég tel mig þurfa að fá frekari skýringar við en geri það ekki hér. Ég á sæti í samgn. og mun leita eftir ákveðnum upplýsingum þegar við fjöllum um þetta mál í nefndinni. Það eru þarna nokkrir athyglisverðir punktar og ég vil benda á það sem segir í 3. gr. sem mér finnst að mörgu leyti athyglisvert sem kemur þarna fram þar sem segir: ,,Viðhaldskostnaður girðinga með stofnvegum og tengivegum greiðist að jöfnu af veghaldara og landeiganda. Þó skal veghaldari greiða allan viðhaldskostnað ef girðingin er reist eingöngu til þess að fría vegsvæði frá búfé, þ.e. af afréttum og öðrum sameiginlegum sumarbeitilöndum búfjár.`` Hér finnst mér vissulega verið tekið á stórum málum og hafa verið nokkuð vel gert. Það verður að segja eins og er. Það segir einnig í athugasemdum við 3. gr. sem mér finnst að þurfi aðeins að fá fyllri upplýsingar um í nefndinni þar sem segir: ,,Í 3. mgr. er gert ráð fyrir sams konar fyrirkomulagi og verið hefur varðandi viðhaldskostnað girðinga með safnvegum og landsvegum.`` Ég segi fyrir mig að ég þarf aðeins að fá betri útskýringar á þessum þætti þar sem átt er við að óbreytt ástand verði um girðingar hvað varðar safnvegina og landsveginn. Ég held, virðulegi forseti, að ég þurfi ekki að segja mikið meira um þetta hér og nú. Mér gefst tækifæri til þess eins og ég hef áður sagt í samgn. að fjalla um frv. Mér finnst það gott mál sem við erum hér komnir með en við þurfum auðvitað að vanda okkur við þessa smíð eins og aðra og reyna að koma sem bestri skipan á í þessum málum því að það er hverjum manni ljóst sem um þjóðvegi landsins fer og ekkert síður þeim sem hafa búsetu, lögbýli við þessar miklu og hröðu umferðaræðar sem orðnar eru í dag að það er mikil þörf á að reyna að finna þarna þokkalega sátt hvernig þessi mál verða leyst.

Virðulegi forseti. Ég hef notið þeirrar aðstöðu að vera þátttakandi í þessari umræðu á búnaðarþingi og hygg að það megi til sanns vegar færa að það frv. sem hér er til umræðu megi rekja til þeirra ábendinga sem komu fram á búnaðarþingi þegar frv. til laga um breytingar á vegalögum var þar til umræðu. Búnaðarþing féllst á það sem kemur fram í vegalögum að lausaganga búfjár væri bönnuð á lokuðum vegsvæðum. Það gefst auðvitað tími til þess að fara nákvæmar yfir þetta efni í samgn. þar sem ég á sæti. En með leyfi forseta segir svo í 56. gr. vegalaga og það er einmitt sú grein sem er tilefni að því frv. sem hér er verið að ræða: ,,Lausaganga búfjár á vegsvæðum stofnvega og tengivega þar sem girt er báðum megin vegar er bönnuð.`` Hér gildir einu hvernig þessar girðingar eru tilkomnar. Ef það eru girðingar lengri eða skemmri sem eru settar upp meðfram vegum jafnvel þó að þær séu ekki nema nokkur hundruð metrar og þó að það sé frjáls aðgangur úr úthaga svo að ég nefni dæmi inn á þessi vegsvæði, er lausaganga búfjár samkvæmt laganna hljóðan bönnuð. Og væntanlega eins og farið er að túlka núna bótaskyldur og bótarétt, þá væru þeir búfjáreigendur sem ættu þann fénað sem slæddist inn á þessi vegsvæði harla illa settir. Niðurlag þessarar greinar, með leyfi forseta, er á þennan veg: ,,Vegagerðinni er heimilt að fjarlægja búfé af lokuðum vegsvæðum á kostnað eigenda.`` Þ.e. ef búið er að leggja girðingar meðfram vegum þannig að þær séu fjárheldar, t.d. að það séu ristar við endamörk beggja megin og á þeim afleggjurum sem eru við þessa vegi, þá hefur Vegagerðin orðið rétt til þess að fjarlægja búfé á kostnað eigenda. Á þetta hefur líka verið fallist að því tilskildu að Vegagerðin sæi um viðhald á þessum vegum þar sem bændur eða búfjáreigendur geta þurft að bera af því kostnað að fénaður fari inn á þessi vegsvæði. Þetta er grundvallaratriðið í þessu máli. Ég hygg að þau mál verði menn að skoða til endamarka í frekari umfjöllun í nefnd um þetta mál. Ég vil hins vegar segja út frá því sem hér hefur komið fram að ekki hafi verið haft samráð við samgn. um undirbúning þessa frv. þá var flutt hér einmitt af þessu tilefni yfirlýsing frá hæstv. samgrh. við afgreiðslu þessa máls í fyrra þar sem tekið var fram að nefnd yrði skipuð til að semja frumvarp um efnislega viðauka við 36. gr. Ég hef farið yfir þann texta og sé ekki annað en frv. eins og það er hér lagt fram sé í samræmi við það sem þá var lýst yfir. Ég held því að það gæti allgóðs samræmis í þeim ákvörðunum og þeim yfirlýsingum sem voru gefnar þegar vegalög voru afgreidd hér á sl. vetri og þess frv. sem hér liggur fyrir. En ég legg áherslu á það að það verði skilgreint nánar um skyldur Vegagerðarinnar gagnvart lokuðum vegsvæðum og ef það skyldi nú vera svo að þær yfirlýsingar sem hafa flogið fyrir um að þeir búfjáreigendur sem kynnu að eiga fénað þar sem girt er meðfram vegum þrátt fyrir að það sé opinn aðgangur inn á þá vegi verði bótaskyldir, það sýnist mér að þurfi að athuga nánar.

Hæstv. forseti. Það hefur komið fram í þessum umræðum að þetta frv. fjallar um vandamál sem tekið er á. Menn eru sammála um að frv. sé til bóta. Jafnframt hefur verið bent á að þetta frv. er samið af nefnd og þar átti m.a. sæti fulltrúi frá Stéttarsambandi bænda. Ég vil aðeins vekja athygli á því að þegar menn vinna saman í nefnd, þá verða menn auðvitað að reyna að komast að sameiginlegri niðurstöðu með því að miðla málum og því er ekki þar með sagt að einstakir nefndarmenn hefðu ekki kosið að hafa einhver atriði þarna öðruvísi. Ég vil nefna þetta hér til þess að vekja athygli á því við hv. þingmenn sem sæti eiga í samgn. við athugun á þessu máli hvort ekki eru einstök atriði sem æskilegt væri að lagfæra þó að þarna hafi orðið samkomulag í undirbúningsnefnd. Ég treysti þeim þingmönnum sem þar sitja til þess að skoða málið vel og ætla því ekki að vekja athygli á mörgum atriðum. Ég vil aðeins minnast á eitt vegna þess að þarna er lögð skylda á landeiganda í misjafnlega ríkum mæli að taka þátt í viðhaldi. Við höfum sjálfsagt öll séð að snjóruðningur getur farið mjög illa með girðingar sem eru það nálægt vegum að ruðningur lendir á þeim. Að vísu er í 3. gr. heimild til þess að flytja girðingar svo langt frá að slíkt komi ekki til en það er ekki víst að slíkt sé alltaf unnt að gera og snjóalög mismunandi. Því finnst mér það spurning hvort landeigandi eigi að taka þátt í viðhaldi sem beinlínis er af völdum Vegagerðarinnar sjálfrar með nauðsynlegum snjóruðningi. Þetta er ekki stórt atriði en ég vildi aðeins minnast á þetta en að öðru leyti treysti ég því að hv. þingmenn í samgn. muni skoða þetta ítarlega og færa til betri vegar það sem þeim sýnist að betur megi fara.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að gagnrýna það að þetta frv. skuli ekki hafa komið fram fyrr. Það var auðvitað nógur tími til þess að undirbúa það frá því í fyrravetur en hæstv. ráðherra skipaði ekki nefnd í málið fyrr en 7. sept. og það var kannski ekki við því að búast að málið yrði þá komið til þingsins nægilega snemma því að það var meiningin þegar talað var um að þetta frv. kæmi að það yrði hægt að afgreiða það fyrir áramótin. Mér sýnist í fljótu bragði að það hafi bærilega tekist til við samningu frv. og það sé í samræmi við þær tilætlanir sem menn voru nokkuð sammála um en auðvitað munum við fara yfir það í hv. nefnd. Það er eitt sem ég staldra svolítið við og langar til að nefna. Það er í 3. gr. þar sem talað er um viðhaldskostnað. Þar er sagt: ,,Þó skal veghaldari greiða allan viðhaldskostnað ef girðingin er reist eingöngu til þess að fría vegsvæði frá búfé, þ.e. á afréttum og öðrum sameiginlegum sumarbeitilödnum búfjár.`` Ég hef svolitlar áhyggjur af því að það verði erfitt að úrskurða í þessu efni stundum og það muni vera það mikið hagsmunamál bænda sem þarna er á ferðinni að það geti orðið býsna erfitt að úrskurða um það hvort um er að ræða sumarbeitilönd eða hluta af öðrum löndum viðkomandi bújarðar. Þetta þarf kannski að skoða svolítið nánar en ég held að það sé mjög mikilsvert að þessar reglur verði eins skýrar og mögulegt er. Ég ætla svo sem ekki að lengja þessa umræðu neitt en fagna því að þetta frv. skuli þó vera komið fram og vonast til þess að tíminn til þess að afgreiða það verði fyrir hendi. Ég held reyndar að það sé mikill vilji í samgn. til þess að afgreiða þetta mál og það muni ekki standa á mönnum þar að mæta til starfa en það hefði verið betra að frv. hefði komið fram fyrr.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði aðeins að bæta inn í þessa umræðu fáeinum orðum sem lúta aðallega að 2. mgr. 1. gr. frv. Það er breyting sem ég er hjartanlega sammála og held að sé löngu tímabær. Því meir sem ég hef hugleitt eða fylgst með þessum málum þeim mun sannfærðari er ég um að menn hefðu fyrir löngu síðan átt að vera komnir inn á þá braut að vinna að þessum friðunarmálum veganna jöfnum höndum með því að girða þá af það sem þar hentar en ekki síður með hinu að taka fyrir lausagöngu búfjár á ákveðnum svæðum þar sem það væri vænlegri og jafnvel ódýrari og einfaldari aðgerð eins og sums staðar er. Ég skal játa að ég er þá sérstaklega með Reykjanesið í huga. Það er satt best að segja búið að taka alveg ótrúlegan tíma að koma því sjálfsagða máli í höfn að taka fyrir lausagöngu búfjár á Reykjanesskaganum eða friða vegsvæðin þar. Þar voru tvær leiðir færar. Önnur var að girða veginn af og hin var að girða búféð af. Og þegar svo er komið að búféð er orðið mjög fátt á viðkomandi svæði og það er tiltölulega einföld og viðráðanleg aðgerð að hafa það innan girðingar og í haldi þá er auðvitað miklu skemmtilegra og eðlilegra á allan hátt að sú leið sé valin. Og þá er jafnframt eðlilegt að Vegagerðin hafi alveg ótvíræðar lagaheimildir til að taka þátt í slíkri aðgerð. Hún er jafngild því og fullkomlega það frá sjónarhóli umferðaröryggis og Vegagerðarinnar að vegsvæðin sjálf séu girt af þannig að ég fagna því alveg sérstaklega að þessi heimild er þarna tekin inn og er að öllu leyti sáttur við hana nema kannski síðasta málsliðinn sem ég veit ekki hvort á endilega að vera að binda með þessum hætti, þ.e. að kostnaðurinn sé algerlega bundinn við það að Vegagerðin megi ekki greiða meira en sem nemur lengd þeirra girðinga sem til hefðu komið ef vegirnir hefðu verið girtir af, ef ég hef skilið þetta rétt. Ég held að það sé ekki endilega skynsamlegt að vera bundinn af slíku ákvæði því að stundum getur frá bara almennum sjónarmiðum verið svo miklu æskilegra að velja þennan kost heldur en að girða af vegina beggja vegna að ég tel af efnislegum ástæðum það vel koma til greina að Vegagerðin legði í þetta meira. Ég þykist að vísu alveg vita hvað höfundarnir hafa verið að hugsa. Þetta er hugsuð sem víglína eða varnaraðgerð af hálfu Vegagerðarinnar til að hún verði ekki teymd með samningum inn í að borga þarna meira heldur en minna. Það viðhorf get ég svo sem skilið. En ef menn hafa það sjálfstraust að treysta sér til að fara þannig með heimildir sínar í þessum efnum að þeir geri ekki annað en það sem skynsamlegt er þá hefði mér verið alveg sama þó að þessi málsliður hyrfi út og þessi heimild einfaldlega verið almennt orðuð að Vegagerðin gæti tekið þátt í svona aðgerðum. Ég hlýt auðvitað að nefna hér líka mál sem ég hef flutt endurtekið á þingi, hæstv. forseti, og varðar það bann við lausagöngu stórgripa. Enn á ný höfum við verið rækilega minnt á það á þessum vetri og á þessu ári að þetta ófremdarástand sem enn viðgengst á nokkrum stöðum á landinu með lausagöngu stórgripa á vegum er neðan við allar hellur og það er alveg yfirgengilegt að menn skuli ekki hafa tekið á þessu. Menn eru að baka sjálfum sér þvílíkan skaða með því og þá á ég alveg sérstaklega við þá forsvarsmenn landbúnaðarins sem hafa staðið gegn því að þetta mál kæmist í höfn, það er alveg ömurlegt satt best að segja. Sjá menn ekki hversu ákaflega dýrt það er að valda þessum árekstrum og núningi milli umferðarinnar annars vegar og búskaparins í landinu hins vegar? Þetta er mál sem hefði fyrir löngu þurft að vera búið að taka á og koma í höfn að afleggja lausagöngu stórgripa, a.m.k. alls staðar þar sem umferð er á ferðinni því að þetta tvennt fer ekki saman. Um það eru dæmin mörg, bæði gömul og ný og sum sorgleg. Lausaganga sauðfjár er hins vegar allt annað mál og þar gilda allt aðrar aðstæður, enda frá umhverfisöryggissjónarmiðum séð hverfandi vandamál í þeim skilningi og ekki sama ástæða til þess að setja reglur af því tagi þar. Ég vona að það verði hægt að koma einhverju áleiðis í þessum málum og það þarf að endurskoða bæði þær reglur sem gilda um vörsluna sjálfa eða lausagönguna sjálfa, um bótahliðina og tryggingahliðina, sem komið hefur upp upp á síðkastið, m.a. í kjölfar dómsniðurstaðna og það kemur inn á þetta mál líka hvaða leiðir eru valdar í sambandi við það að girða af vegsvæði eða taka fyrir lausagöngu búfjár vegna þess að ég tel einmitt að sú aðferð að sleppa því að þvera með girðingum heilar sveitir beggja vegna vega en velja í staðinn hitt að búpeningnum sé haldið afmarkað innan girðinga, a.m.k. á þeim svæðum sem að umferð snýr, sé mjög vænlegur kostur í þessum efnum og oft og tíðum ódýrari og eðlilegri. Ef bændur megi velja um það að fá stuðning við að búa út hagagirðingar fyrir sína stórgripi annars vegar eða hins vegar að girt sé beggja vegna vega í gegnum þeirra land þá er ég ekki viss um nema þeir taki fyrri kostinn í mörgum tilvikum því að það getur verið augljóst hagræði að því í búskapnum að fá slíkar hagagirðingar, fá stuðning við að gera slíkar hagagirðingar, frekar en fá landið þvergirt meðfram vegum. Þetta þyrfti að skoðast í samhengi, sérstaklega þegar stórgripirnir eiga í hlut, og það verður að komast fyrir þetta vandamál. Þetta gengur ekki svona. Reglum um búfjárhald var breytt fyrir nokkru og var von manna að í kjölfarið myndu sveitarfélögin almennt setja sér samþykktir um þessi efni og fjölmörg þeirra hafa gert það, mjög mörg þeirra hafa bannað lausagöngu stórgripa, sérstaklega hrossa sem oftast eiga í hlut, en nokkur þeirra hafa ekki gert það af einhverjum ástæðum, kannski af heimapólitískum ástæðum hafa menn ekki haft stöðu til þess eða kjark til þess eða hvað sem það er að taka á þessu vandamáli og á nokkrum stöðum á Norðurlandi og Suðurlandi þar sem umferð er mikil er enn þetta ófremdarástand. Ég er svo þeirrar skoðunar að það þurfi að gera áætlun um þetta mál, það eigi að gera samhliða vegáætlun sérstaka áætlun um það hvernig umferðarþyngstu vegirnir í landinu verði friðaðir fyrir búfé og hún eigi einfaldlega að byggja á því annars vegar að lausaganga stórgripa verði aflögð og hins vegar að það verði lagt af stað með friðun umferðarmestu veganna út frá helstu þéttbýlissvæðum landsins. Það er löngu tímabært t.d. að setja bara upp áætlun um það að umferðaræðarnar út frá höfuðborginni og suðvesturhorninu, Suðurnesjavegurinn, sem vonandi er nú að friðast endanlega, Suðurlandsvegur og Vesturlandsvegur í báðar áttir út frá höfuðborginni verði friðaðir og ég teldi að það væri lágmark að koma því t.d. á hvað Suðurlandsveginn snertir að hann yrði friðaður eitthvað austur eftir Suðurlandi, austur fyrir Hvolsvöll eða svo og þá meina ég algerlega friðaður þannig að vegurinn girtur af beggja vegna ef lausaganga er þá ekki aflögð með sveitasamþykktum eða öðru slíku og það yrðu reist hlið við veginn og hægt að ganga um það ef vel færi. Sama ætti við um Vesturlandsveg, a.m.k. upp í Hvalfjörð, vegina út frá Akureyri í báðar áttir o.s.frv. Að þessu á bara að vinna samkvæmt skipulagðri áætlun þannig að það fari að myndast á vegakerfinu þar sem umferðin er þyngst kaflar þar sem engir árekstrar verða milli búfjár og umferðar og síðan væri það afmarkað með aðvöunarskiltum hvenær menn væru komnir út af því svæði og hvenær menn mættu fara að búast við eða þyrftu að hafa vara á sér vegna hugsanlegra samskipta við búfénað á eða við veginn. Það þekkja það sjálfsagt flestir sem hafa ekið erlendis að þar er náttúrlega ágangur búfjár á vegum óþekktur þar sem umferð er mikil, en ef menn keyra til að mynda á Alpasvæðunum eða úti í Þýskalandi, ef menn keyra þar út í sveit eða upp til fjalla, þá kemur stundum að því að menn aka yfir ristarhlið og þar koma skilti mikil sem vara menn við því að nú megi menn fara að búast við búfénaði, dádýrum eða einhverju öðru á vegunum og þurfi að hafa varann á. Og alveg eins ætti að hafa þetta hér þó að vísu þyrfti ekkert að vara mikið við dádýrum. Þó gæti verið skynsamlegt að hafa skilti sem minnti menn á tilvist hreindýra, til að mynda á Austurlandi þar sem búast mætti við þeim á vegum, þó að þau hafi að vísu mikla hæfileika til að forða sér undan ökutækjum eins og kunnugt er. En hvað um það, hæstv. forseti. Ég tel að þetta sé þörf breyting og sjálfsagt að stuðla að afgreiðslu hennar á þingi en ég hefði viljað sjá tekið meira á í þessum efnum og ég hefði viljað sjá það þingmál sem ég hef flutt hér endurtekið ásamt með fleiri þingmönnum um að lausaganga stórgripa yrði aflögð með einum eða öðrum hætti fá afgreiðslu í tengslum við þetta mál, vegáætlun og önnur slík sem eru til umfjöllunar. Ég hef fylgst með því síðan ég fór fyrst að vinna efni í það mál hvernig þróunin hefur verið í sambandi við árekstra stórgripa og umferðar og því miður verður að segja þá sögu eins og hún er að sennilega erum við að upplifa eða vorum að upplifa á síðasta ári eitt af verri árum í þeim efnum ef ekki það versta.

Hæstv. forseti. Ég dreg ekki úr því sem hv. þm. sagði um hættu þess að stórgripir gengju lausir á helstu umferðaræðum landsins. Ég held að til allrar hamingju sé það nú svo að lausaganga stórgripa sé bönnuð upp í Hvalfjörð, til Þingvalla, yfir Hellisheiði og Reykjanesskaga eftir því sem ég veit best.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra hefur misskilið orð mín eða ekki heyrt hvað ég sagði. Ég var ekki að tala um stórgripina þegar ég talaði um að alfriða vegina út frá þéttbýlinu hér á suðvesturhorni landsins, þá var ég að tala um alfriðun gagnvart öllum búpeningi. Mér er vel kunnugt um það að lausaganga stórgripa er held ég alls staðar bönnuð með samþykktum í nágrenni höfuðborgarinnar. Hún er leyfð í nokkrum sveitum á Norðurlandi vestra, einstaka hreppum á Norðurlandi eystra og á Suðurlandi og þar eru einmitt þau svæði sem mestum áhyggjum valda og þar sem árekstrar umferðar og stórgripa hafa verið tíðastir. En ég tel að það sé tímabært að setja áætlun af því tagi sem ég var að tala um gagnvart alfriðun umferðarþyngstu vega landsins út frá helstu þéttbýlisstöðum, einkanlega hér út frá höfuðborgarsvæðinu. Ég nefndi Suðurlandsveg suður um mitt Suðurland, t.d. austur fyrir Hvolsvöll og maður gæti nefnt Vesturlandsveg upp í Hvalfjörð, þannig að þar væri um alfriðun fyrir öllum búpeningi að ræða og eins tel ég að væri tímabært að huga að sambærilegum aðgerðum út frá Akureyri og jafnvel fleiri stærstu þéttbýliskjörnum á landsbyggðinni. En ég held að ég kunni þetta ágætlega með samþykktir sveitarfélaganna um lausagöngu og mér er það vel ljóst að slíku er ekki til að dreifa á þessum vegum sem næst liggja höfuðborginni.

Hæstv. forseti. Með frv. þessu er lagt til að lögum um atvinnuréttind vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum verði breytt. Frv. er samið af nefnd sem samgrh. skipaði í desember 1992. Nefndinni var ætlað að endurskoða lög um atvinnuréttindi vélstjórnarmanna á íslenskum skipum og áttu sæti í henni fulltrúar frá samgrh., Sambandi ísl. kaupskipaútgerða, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Siglingamálastofnun, Landssambandi smábátaeigenda, Vélstjórafélagi Íslands og Vélskóla Íslands. Fullur einhugur var innan nefndarinnar um þær tillögur sem hún gerði til samgrn. Nefndarmenn telja mjög mikilvægt að frv. þetta fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi enda full samstaða innan nefndarinnar um nauðsyn á afgreiðslu þess í þeim búningi sem nefndin lagði til. Frv. það sem hér er lagt fram er óbreytt frá tillögum nefndarinnar. Samhliða skipun þessarar nefndar var skipuð nefnd til að endurskoða lög um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum, nr. 112/1984, og samhliða þessu frv. er lagt fram frv. til breytinga á þeim lögum og frv. til laga um áhafnir íslenskra kaupskipa sem nefndirnar unnu að sameiginlega. Tilgangur þessa frv. er m.a. að samræma gildandi atvinnuréttindalög vélstjóra, vélfræðinga og vélavarða við alþjóðasamþykkt um þjálfun, skírteini og vaktstöðu farmanna frá 1978, skammstafað STCW. Helstu breytingar sem frv. felur í sér eru: Í 2. gr. frv. er nýmæli sem felur í sér ákveðna rýmkun frá gildandi lögum, einkum að því er varðar smábáta. Gert er ráð fyrir því að við vélar allt að 221 kw. verði ekki gerð krafa um vélavarðaréttindi. Þess í stað er lagt til að komið verði á sérstöku vélgæslunámskeiði. Hér er um rýmkun að ræða þar sem vélavarðanámið tekur nú eina námsönn, þ.e. fjóra mánuði, en gert er ráð fyrir styttra námi fyrir vélgæslumenn. Að því er stefnt að eftir gildistöku laga þessara, verði frv. þetta að lögum, fari fram á vegum menntmrn. og í samráði við Vélskóla Íslands námskeið í vélgæslufræðum. Er þetta einkum hugsað fyrir sjómenn á skipum að 20 rúmlestum með aðalvél minna en 221 kw. Miðað er við að þeir sem fæddir eru á árinu 1945 eða fyrr og hafa annast vélgæslu í fimm ár þurfa ekki að loknu námskeiði um efnið að gangast undir sérstakt próf. Lagt er til að á bátum að 20 rúmlestum geti skipstjórinn og vélgæslumaðurinn verið einn og sami maður. Það er nýmæli að sami maður geti sinnt vélstjórn og skipstjórn að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að á skipum með allt að 376 kw. vél sé aðeins einn vélstjóri um borð að því tilskildu að útivera fari ekki yfir 30 klukkustundir í einu. Í gildandi lögum eru ekki sérákvæði sem taka mið af útivist skipa. Jafnframt er lagt til að ekki verði krafist þriggja vélstjóra á skipum með 1.501--1.800 kw. vél heldur tveggja vélstjóra og þeim til aðstoðar komi vélavörður eða aðstoðarmaður. Í 2. mgr. 2. gr. frv. eru felld niður ákvæði um fjölda vélavarða og vélstjóra á íslenskum kaupskipum en ákvörðun um fjölda þeirra falin mönnunarnefnd íslenskra kaupskipa samkvæmt frv. til laga um áhafnir íslenskra kaupskipa sem lagt er fram samhliða frv. Í 6. gr. frv. eru lagðar til nokkrar breytingar sem eru m.a. tilkomnar vegna aðildar Íslands að STCW-alþjóðasamþykktinni. Bætt er við tveimur nýjum atvinnuskírteinum vegna breytinga sem koma fram í 2. gr. frv. Einnig er í greininni aldursskilyrði þess að geta verið handhafi atvinnuskírteinis til vélstjórnar sem ekki eru tilgreind í gildandi lögum. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og samgn.

Hæstv. forseti. Þetta frv. er samið af nefnd sem samgrh. skipaði í desember 1992. Nefndinni var ætlað að endurskoða lög um atvinnuréttindi vélstjórnarmanna á íslenskum skipum. Í henni áttu sæti fulltrúar frá samgrn., Sambandi ísl. kaupskipaútgerða og Landssambandi ísl. útvegsmanna, Siglingamálastofnun, Stýrimannaskólanum í Reykjavík, Farmanna- og fiskimannasambandinu, Stýrimannafélagi Íslands og Landssambandi smábátaeigenda. Fullur einhugur var innan nefndarinnar um þær tillögur sem hún lagði fram. Nefndarmenn telja mjög mikilvægt að frv. fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi, enda full samstaða innan nefndarinnar um nauðsyn á afgreiðslu þess í þeim búningi sem nefndin lagði til. Frv. er óbreytt frá tillögum nefndarinnar. Samhliða skipun þessarar nefndar var skipuð nefnd til að endurskoða lög um atvinnuréttindi vélstjórnarmanna á íslenskum skipum og samhliða frv. er lagt fram frv. til breytinga á þeim lögum og frv. til laga um áhafnir íslenskra kaupskipa sem nefndirnar unnu sameiginlega. Tilgangur frv. er m.a. sá að samræma gildandi atvinnuréttindalög skipstjórnarmanna við alþjóðasamþykktina um þjálfun, skírteini og vaktstöður farmanna frá 1978. Helstu breytingar frv. eru: Gerðar eru nauðsynlegar breytingar á lögunum með hliðsjón af reglum Evrópska efnahagssvæðisins sem fela það einkum í sér að ríkisborgarar á Evrópska efnahagssvæðinu hafa sömu réttarstöðu til atvinnuréttinda og íslenskir ríkisborgarar. Lögð er til breyting á réttindastigum skipstjórnarmanna sem felur það í sér að 2. stig stýrimannaskólanna veitir aðeins réttindi til skipstjóra og yfirstýrimanna að 200 rúmlesta kaupskipum og minni í strandsiglingum en hingað til hefur 2. stig veitt réttindi til skipstjórastarfa á skipum allt að 400 rúmlestir að stærð, bæði í siglingum á milli landa og innan lands. Þessi breyting er í samræmi við STCW-alþjóðasamþykktina. Lagt er til að felld verði úr lögum ákvæði sem segja til um fjölda stýrimanna á kaupskipum. Samhliða frv. þessu er lagt fram frv. til laga um áhafnir íslenskra kaupskipa og er þar miðað við að skipuð verði sérstök mönnunarnefnd kaupskipa sem ákveður lágmarksmönnun kaupskipa og að Siglingamálastofnun gefi út mönnunarskírteini í samræmi við ákvörðun mönnunarnefndar. Hvað varðar skipstjóraréttindi á 30 rúmlesta skip og minni er komið til móts við þá sem náð hafa ákveðnum aldri og stundað hafa sjómennsku um langa hríð með því að gefa þeim kost á að afla sér tilskilinna réttinda fyrir 1. sept. 1996 með því að taka þátt í námskeiði í sjómanna- og skipstjórnarfræðum. Viðkomandi getur í stað þess að ganga undir próf fengið vottorð um að hann hafi setið námskeið og sé hæfur til skipstjórnarstarfa að mati námskeiðshaldara. Ég sé ekki ástæðu til að rekja efni frv. frekar en legg til að því verði vísað til 2. umr. og samgn.

Hæstv. forseti. Þetta frv. er samið af tveim nefndum sem ég skipaði í desember 1992. Annarri nefndinni var ætlað að endurskoða lög um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum en hinni að endurskoða lög um atvinnuréttindi vélstjórnarmanna á íslenskum skipum. Í nefndunum áttu sæti fulltrúar frá samgrh., Sambandi ísl. kaupskipaútgerða, Stýrimannaskólanum, Farmanna- og fiskimannasambandinu, Stýrimannafélagi Íslands, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Siglingamálastofnun, Landssambandi smábátaeigenda, Vélstjórafélagi Íslands og Vélskóla Íslands. Nefndirnar urðu sammála um að gera að tillögum sínum að nema ákvæði atvinnuréttindalaga um mönnun kaupskipa úr þeim lögum og fella þau ákvæði er varða heildarmönnun íslenskra kaupskipa í sérstakan lagabálk. Nefndarmenn telja mjög mikilvægt að frv. fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi enda full samstaða innan nefndanna um nauðsyn á afgreiðslu þeirra í þeim búningi sem nefndin lagði til. Tillögur að frv. til laga um áhafnir íslenskra kaupskipa sem hér eru lagðar fram eru óbreyttar frá tillögum nefndarinnar. Tilgangur frv. er m.a. að breyta ákvæðum gildandi laga um fjölda skipstjórnarmanna, vélstjóra og vélavarða á kaupskipum til samræmis við alþjóðasamþykktina um þjálfun, skírteini og vaktstöður farmanna frá 1978 (STCW) og alþjóðasamþykkt um öryggi sjófarenda (SOLAS). Þess má geta að mjög brýnt er orðið að fullgilda alþjóðasamþykktina frá 1978 hér á landi og hafa íslenskir farmenn nú þegar átt erfitt með að fá atvinnu á erlendum skipum þar sem Ísland hefur ekki fullgilt hana. Eins og kunnugt er hefur atvinnutækifærum farmanna fækkað mjög hér á landi vegna fækkunar í kaupskipastól Íslendinga og því brýnna en ella fyrir stjórnvöld að auðvelda aðgang þeirra að atvinnu erlendis. Í frv. þessu er lagt til að þær breytingar verði gerðar frá því sem er í gildandi lögum að ákvörðun um fjölda skipstjórnarmanna og vélstjórnarmanna á íslenskum kaupskipum verði á hendi mönnunarnefndar kaupskipa og taki hún ákvarðanir um fjölda skipverja hvers skips með hliðsjón af tæknibúnaði, gerð og/eða verkefni viðkomandi skips. Í 16. gr. frv. er lagt til að ákvarðanir mönnunarnefndar kaupskipa verði endanlegar á sviði stjórnsýslunnar og er því ekki hægt að skjóta ágreiningsefninu til æðra stjórnvalds. Slík skipan er eðlileg í ljósi þess að hagsmunaaðilar eiga jafnmarga fulltrúa í nefndinni og að samgrh. skipar oddamann nefndarinnar. Í frv. þessu er ekki kveðið á um lágmarksfjölda skipstjórnar- og vélstjórnarmanna á íslenskum kaupskipum að öðru leyti en því að á hverju skipi skuli vera skipstjóri. Hins vegar er kveðið á um hvaða réttindastig skipstjórnar- og vélstjórnarmenn þurfa að uppfylla miðað við stærð skips og vélar og farsviðið. Í 7. gr. frv. er kveðið á um það að á hverju skipi skuli vera skipstjóri og hvaða atvinnuskírteini skipstjórnarmenn og vélstjórnarmenn að öðru leyti þurfa að hafa miðað við farsvið og stærð skips og vélar og er þar að finna tilvitnanir til alþjóðasamþyktarinnar STCW varðandi atvinnuskírteini þessara manna. Í 9. gr. frv. er kveðið á um að Siglingamálastofnun gefi út skírteini fyrir öll íslensk kaupskip til staðfestingar um lágmarksfjölda skipverja, svokölluð mönnunarskírteini, í samræmi við ákvarðanir mönnunarnefndar kaupskipa. Slíkra mönnunarskírteina er nú krafist í hafnareftirliti með kaupskipum í öllum Evrópuríkjum, Bandaríkjunum, Kanada og í fjölda Asíuríkja og hefur vöntun á mönnunarskírteinum íslenskra kaupskipa þegar valdið eigendum þeirra erfiðleikum. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv., en legg til að því verði vísað til 2. umr. og samgn.

Virðulegi forseti. Það eru örfáar spurningar sem ég vildi leggja fyrir ráðherra varðandi þetta frv. til laga um áhafnir íslenskra kaupskipa. Það er í fyrsta lagi varðandi l-lið 2. gr. Þar segir að fullgildur undirmaður sé sá sem uppfyllt hefur þær kröfur sem gerðar eru til stöðunnar. Til þess að mega gegna vaktstöðu á siglingavakt í brú, í vélarrúmi og hafa á hendi stjórnun björgunarfara, þurfi viðkomandi að hafa tilskilin réttindi frá Siglingamálastofnun ríkisins eða sambærileg réttindi frá öðru viðurkenndu yfirvaldi, eða frá öðru ríki sem aðili er að STCW-samþykktinni. Það sem ég vildi spyrja í þessu sambandi er: Hvaða réttindi eru það sem Siglingamálastofnunin veitir nú undirmanni samkvæmt l-lið og frá hvaða tíma hafa þau ákvæði laga verið í gildi hvar menn geta fengið þessi réttindi með tilliti til þess að verði þetta að lögum nú í þessum mánuði eða þeim næsta, þá má ætla að þessi ákvæði laganna taki þegar gildi eins og gert er ráð fyrir í frv.? Þá vildi ég í annan stað spyrja um það sem kemur fram í 2. gr. í skilgreiningu r-liðar þar sem segir að utanlandssigling sé hver sú ferð sem farin er milli landa eða til fiskimiða utan íslenskrar fiskveiðilögsögu þótt hafna sé ekki leitað. Nú stangast þetta, hæstv. ráðherra, nokkuð á við íslensk tollalög sem segja að utanlandssigling teljist eingöngu sú sigling hvar skip koma, leggja hér úr höfn og koma við í erlendri höfn. Er einhver breyting þarna gerð? Og ég spyr þá líka: Er líka gerð breyting á tollalögum hvað þetta áhrærir? Því það skiptir verulegu máli að vita af því ef lögum um tollheimtu, tolleftirlit og tollalögum um skip hefur verið breytt í þessa veru. Þá vildi ég líka spyrjast fyrir um 11. gr., hvort sú sé skoðun ráðherra að ef þetta frv. verður að lögum þá séu með lögum felld úr gildi ákvæði kjarasamninga farmanna hvar tiltekið er um mannafjölda.

Hæstv. forseti. L-liður 2. gr. er nýmæli og eru öll gögn, kennslugögn og annað þvílíkt tilbúið til þess að hægt sé að veita þá fullgildingu undirmanna sem hér er gert ráð fyrir frá Siglingamálastofnun ríkisins. Eins og ég sagði áður, þá legg ég áherslu á það að við erum hér að tala um að nauðsynlegt sé fyrir okkur að hafa svigrúm og heimildir til að fullgilda alþjóðasamþykktina frá 1978, STCW. Það er mergurinn málsins í þessu sambandi og eins það ákvæði sem hv. þm. spurði um varðandi það hvað séu utanlandssiglingar, þ.e. r-lið, en sá liður hljóðar svo: ,,Utanlandssigling er hver sú ferð sem farin er milli landa eða til fiskimiða utan íslenskrar fiskveiðilögsögu þótt hafna sé ekki leitað.`` Ég skil það svo að þetta sé í alþjóðasamþykktinni og sé þess vegna óhjákvæmilegt að taka þetta ákvæði inn, en hitt er svo annað mál hvort tollurinn vilji fallast á sömu skilgreiningu. Það mál hefur ekki verið rætt milli samgrn. og fjmrn. og skal ég ekki um það segja. Það er rétt hjá hv. þm. að hér er gert ráð fyrir öðrum reglum en áður um fjölda yfirmanna og má vera að það stangist í einhverjum atriðum á við gildandi kjarasamninga. Ég hef ekki athugað það sérstaklega en ég vek athygli á að þessi frumvörp eru samþykkt af nefnd þar sem fulltrúar frá Vélstjórafélaginu, Farmannasambandinu og Stýrimannafélaginu eiga aðild og þeir hafa fallist á frumvarpsdrögin eins og þau liggja fyrir og ég tel að af þeim sökum sé ekki um neinn ágreining við þessi stéttarfélög að ræða.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þau svör sem hér hafa komið fram en vek enn athygli á því að ég get ekki séð að í þessari nefnd hafi átt sæti fulltrúi þeirra háseta sem eru aðilar að kjarasamningum, þ.e. sjómannafélaganna og þess vegna vek ég athygli á því hvernig réttarstaða er varðandi kjarasamninga um mönnunarákvæði ef ekki hefur verið til þeirra leitað. Ég vek aftur athygli á því og ítreka það að þarna stangast verulega á lög um tollheimtu og tolleftirlit miðað við r-lið 2. gr. þessa frv. og ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að lögin um tollheimtu og tolleftirlit séu samræmd og þá eðlilegt að þau séu samræmd til þessarar veru sem hér er talað um, þ.e. að til utanlandssiglinga sé þá hver sú ferð talin sem verður vegna millilandasiglinga, svo og þess líka þá skip fara til fiskimiða utan íslenskrar fiskveiðilögsögu þótt ekki sé hafna leitað. Það var þetta sem ég vildi ítreka.

Hæstv. forseti. Ég sé síður en svo neitt athugavert við það að Sjómannasambandi Íslands verði gefið tækifæri til þess að gera sínar athugasemdir við þessi frumvörp ef einhverjar eru og þær verða þá teknar til efnislegrar athugunar í samgn.

Hæstv. forseti. Sú þáltill. um vegáætlun sem hér liggur fyrir fjallar um fjáröflun og framkvæmdir á árunum 1995--1998. Tillögunni var dreift á Alþingi í desembermánuði meðan fjárlög voru í vinnslu og eru niðurstöðutölur tillögunnar fyrir árið 1995 í samræmi við það sem ákveðið var í fjárlögum. Tillagan er með hefðbundnu sniði, þ.e. að í henni er að finna áætlun um fjáröflun næstu fjögur ár, svo og skiptingu útgjalda á helstu liði, en þeir eru nú nokkuð breyttir frá því sem verið hefur og er það í samræmi við vegalög sem samþykkt voru á sl. ári. Þá er í tillögunni að finna skrá um þjóðvegi og flokkun þeirra. Í athugasemdum með tillögunni koma fram skýringar á einstökum liðum auk ýmissa upplýsinga um vegakerfið, þar á meðal breytinga sem stafa af nýjum vegalögum. Rétt er að geta þess í upphafi að allar tölur eru settar fram á sama verðlagi, áætluðu verðlagi þessa árs þannig að tölur eru sambærilegar milli ára. Verður nú vikið að helstu þáttum í tillögunni og byrjað á fjáröfluninni. Bensíngjald hækkaði um 5,67% 1. des. sl. og þungaskattur hækkaði 1. jan. um 4,5%. Hafa þá báðir þessir liðir verið hækkaðir eins og vísitala byggingarkostnaðar leyfir. Enn er þó í gildi afsláttur af blýlausu bensíni sem upp var tekinn í júní 1989. Afsláttur þessi nemur nú 5,66% en þess má geta að markaðshlutdeild blýlauss bensíns hefur stöðugt farið vaxandi á undanförnum árum og er nú 86% og enn að aukast. Í tillögunni er ekki gert ráð fyrir frekari hækkunum á bensíni en reiknað með að þungaskattur hækki um næstu áramót um 0,8%. Gert er ráð fyrir því að umferð aukist að meðaltali um 1,8% á milli ára á áætlunartímabilinu og tekjur af bensínsölu og þungaskatti hækki samsvarandi. Unnið hefur verið að auknu eftirliti og bættri innheimtu þungaskatts. Þetta hefur þegar skilað nokkrum árangri og er reiknað með að tekjuaukning á árunum 1995--1998 verði 100 millj. kr. á ári vegna bættrar innheimtu. Í tillögunni er lagt til að nokkurt fé sé árlega fært í ríkissjóð eins og gert hefur verið undanfarin ár. Þessu fé er m.a. ætlað að standa að hluta til undir útgjaldaaukningunni sem varð vegna framkvæmdaátaks í atvinnumálunum á árunum 1993--1994. Ríkisstjórnin ákvað í nóvember 1994 að beita sér fyrir framkvæmdaátaki í vegamálum. Ákvörðunin fól í sér að á næstu fimm árum, frá 1995--1999, skyldi aflað 3.500 millj. kr. Helmingi þessarar upphæðar er aflað af mörkuðum tekjustofnum með hækkun þeirri sem áður var greint frá. Hinn helmingurinn er sérstakt framlag úr ríkissjóði. Vegna aðstæðna í atvinnulífinu er ákveðið að nota allt þetta viðbótarfjármagn á fjórum árum, 1995--1998 og mest á fyrsta ári, 1.250 millj. kr., en síðan minnkandi. Til að brúa bilið milli fjáröflunar og fjárnotkunar þarf að taka lán, einkum árin 1995 og 1996, en lánin verða síðan endurgreidd á árunum 1998 og 1999. Niðurstöðutala fjáröflunar 1995 er 7.425 millj. kr. Niðurstöðutölur 1996 eru 7.440 millj. kr., 7.320 millj. kr. árið 1997 og 7.170 millj. kr. árið 1998. Innifalið í þessum tölum eru lántökur árin 1995--1997 og endurgreiðsla á árinu 1998. Næst er að víkja að gjaldahlið áætlunarinnar. Þar ber að hafa í huga að breytingar þær sem leiða af nýjum vegalögum hafa töluverð áhrif á uppsetningu vegáætlunarinnar, m.a. er flokkun vega töluvert breytt og ný nöfn vegflokka í samræmi við vegalögin. Fyrst kemur að liðnum stjórn og undirbúningur. Fjárveiting til þessa liðar er á þessu ári sú lægsta sem verið hefur í a.m.k. 15 ár og er ljóst að mjög er kreppt að þessum málaflokki þar sem verkefnin verða sífellt umfangsmeiri og flóknari og þarfnast samráðs og umsagnar fleiri aðila en áður var. Má þar t.d. nefna lögin um mat á umhverfisáhrifum sem auka vinnu á þessu sviði til mikilla muna. Þá eru kröfur um upplýsingaþjónustu stöðugt vaxandi. Því er lögð til nokkur hækkun á þessum lið á síðari árum áætlunarinnar. Lagt er til að fjárveitingar til almennrar þjónustu aukist nokkuð frá því sem verið hefur en kröfur um þjónustu á vegakerfinu fara stöðugt vaxandi. Er í aðalatriðum miðað við að staðið verði við þau markmið sem sett voru fram í drögum að langtímaáætlun fyrir árin 1991--2002. Fjárveiting til vetrarþjónustu árið 1995 er í samræmi við meðaltalskostnað við þennan málaflokk á síðustu 10 árum að viðbættum áætluðum kostnaði vegna rýmkaðra reglna um vetrarþjónustu sem tóku gildi á síðasta ári. Lagt er til að fjárveiting verði óbreytt á næsta ári en hækki lítið eitt á árunum 1997 og 1998 þannig að svigrúm verði til lítillega aukinnar þjónustu miðað við meðalárferði. Lagt er til að fjárveitingar til viðhalds hækki nokkuð frá því sem var á síðasta ári. Ljóst er að enn vantar töluvert á að þessi liður fái það fjármagn sem þyrfti. Þetta kemur harðast niður á styrkingu vega og viðhaldi malarvega en fjárþörf til viðhalds bundinna slitlaga fer einnig ört vaxandi vegna aukinnar umferðar og með vaxandi lengd bundinna slitlaga. Með nýjum vegalögum voru þjóðvegir í þéttbýli lagðir niður sem sérstakur vegflokkur en þeir vegir sem töldust til flokksins falla nú að mestu undir stofnvegi en nokkrir verða tengivegir og örfáir falla niður. Fjárveitingar til þjóðvega í þéttbýli samkvæmt eldri lögum voru undir sérstökum lið og fóru að mestu til viðhalds og þjónustu og er því lagt til að þær falli undir viðhald nú. Þar eð væntanlega verður samið við þéttbýlissveitarfélögin um veghald vegna þessa að einhverju eða öllu leyti er lagt til að fjárveitingar til þessara vega verði sérstakur liður, a.m.k. að þessu sinni. Í tillögunni er gert ráð fyrir að haldið verði hinum hefðbundnu framkvæmdaliðum, almennum verkefnum, stórverkefnum o.s.frv. Eðlilegast er að samgn. fjalli um skiptingu fjármagns milli kjördæma og skiptingu fjárveitinga til einstakra stórverkefna eins og venja hefur verið. Eins og áður er vikið að hefur ríkisstjórnin ákveðið að gera sérstakt framkvæmdaátak í vegagerð og afla fjár til þess eins og áður greindi. Þetta veldur því að fjármagn til nýbygginga helst mikið á vegáætlunartímabilinu eins og verið hefur undanfarin tvö ár. Það er vilji ríkisstjórnarinnar að viðbótarfé þessu verði skipt á milli kjördæma samkvæmt íbúatölu og að litið verði á höfuðborgarsvæðið sem eitt svæði þó í tveim kjördæmum sé. Mikil þörf er orðin á að ráðast í kostnaðarsöm umferðarmannvirki á höfuðborgarsvæðinu og mun viðbótarféð gera það kleift. Segja má að fjárveitingar til annarra útgjaldaliða séu með hefðbundnum hætti en hafa verður þó í huga áðurnefndar breytingar sem stafa af breyttum vegalögum. Þar má nefna að stofnvegir nú svara að mestu til stofnbrauta áður að viðbættum þjóðvegum í þéttbýli. Tengivegir eru að mestu þeir vegir sem áður voru þjóðbrautir og safnvegir svara til sýsluvega samkvæmt eldri lögum. Landsvegir eru þeir vegir sem áður voru aðalfjallvegir auk nokkurra annarra fjallvega, vega innan þjóðgarða og til ýmissa fjölsóttra ferðamannastaða. Styrkvegir eru ýmsir vegir samkvæmt 16. gr. vegalaga sem áður gátu m.a. verið sýsluvegir eða aðrir fjallvegir. Loks má geta þess að gert er ráð fyrir í samræmi við vegalög að fjármagn til tilrauna tvöfaldist frá því sem áður var og er það vel því mikil þörf er á að þróa nýjar aðferðir og prófa ný efni á þessu sviði. Svo sem kunnugt er hefur verið ákveðið á árinu 1993 að fela Vegagerðinni umsjón með ferjum og ferjumálum og hafa útgjöld ríkisins af ríkisstyrktum ferjum verið greidd af vegafé frá og með árinu 1993. Samkvæmt tillögunni sem hér liggur fyrir eru framlög til ferja áætluð 469 millj. kr. árið 1995 en 455 millj. kr. árin 1996--1998. Í samræmi við 3. mgr. 23. gr. vegalaga eru ferjuleiðir nú í fyrsta sinn taldar upp í tillögunni, grein 3.3, og fá hliðstæða meðhöndlun og þjóðvegir. Þannig er gert ráð fyrir að framlög til stofnkostnaðar verði sundurliðuð á einstakar ferjuleiðir eins og gert er með framlög til nýbyggingar vega. Áætlað er að stofnkostnaður vegna ferja, þ.e. afborganir og vextir af lánum vegna kaupa á ferjunum nemi um 374 millj. kr. á árinu 1995 miðað við vaxtaforsendur og gengi 1. nóv. 1994. Hins vegar er áformað að gera breytingar á ferjulánunum með skuldbreytingu sem felst í að sameina lánin, lengja þau og fá betri vaxtakjör. Er reiknað með að lækka megi árlega greiðslu af þeim um 100 millj. kr. með þessum hætti. Á hitt ber að líta að ferjuskuldir nú nema 2 milljörðum og 100 millj. kr. Þar sem um er að ræða mjög háar fjárhæðir er ljóst að tiltölulega litlar breytingar á gengi og vöxtum geta valdið verulegum breytingum á þessum útgjaldalið áætlunarinnar. Í vegalögum er nú skilgreindur sá ferjurekstur sem ríkið á að styrkja. Er áætlað að rekstrarstyrkir á árinu 1995 nemi um 190 millj. kr. Vegagerðin hefur unnið að því að koma á samræmingu á þjónustustigi í gjaldskrármálum ferja. Einnig hefur verið unnið að því að koma á hagræðingu í rekstri. Hefur rekstur einnar ferjuleiðar verið boðinn út og gerðir hafa verið rekstrarsamningar, marksamningar vegna fjögurra ferjuleiða. Er vonast til að þessar aðgerðir muni leiða til lægri rekstrarstyrkja á komandi árum. Í nýju vegalögunum eru lagðar meginlínur um það hvaða vegir teljist þjóðvegir og skiptingu þeirra í vegflokka. Reglur þessar eru talsvert breyttar frá fyrri lögum. Í þáltill. er í samræmi við vegalögin upptalning á þeim þjóðvegum sem teljast stofnvegir og tengivegir ásamt ferjuleiðum. Gert er ráð fyrir því að samgn. og þingmönnum einstakra kjördæma verði gerð nánari grein fyrir vegflokkuninni við áframhaldandi vinnu við tillöguna. Ég legg til, hæstv. forseti, að þessari tillögu verði vísað til samgn. og vonast til þess að þingmenn leggi sig fram um að afgreiða hana svo fljótt sem kostur er.

Virðulegi forseti. Þessi till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1995--1998 felur í sér heildarendurskoðun á vegáætlun. Hún mun fara til samgn. til meðferðar og skipting fjárhæða milli kjördæma mun þá væntanlega fara til kjördæmis þingmannanna til yfirferðar. En eigi að síður vildi ég áður en tillagan fer til samgn. koma inn á nokkur atriði varðandi þetta mál og þá einkum það framkvæmdaátak sem boðað er í þessari tillögu um vegáætlun upp á 1.250 millj. kr. á árinu 1995. Hingað til hefur ríkt hér í hv. Alþingi bærilegur friður um aðferðir um skiptingu fjármagns til vegamála og það hefur verið álitið sameiginlegt verkefni þjóðarinnar að byggja upp vegakerfi landsmanna og það hefur verið ákveðið samkomulag í því efni sem byggist á vegalengd, ástandi vega og umferðarþunga og það hefur verið fengin ákveðin skiptiprósenta eftir þessum reglum. Þessi regla er búin að vera við lýði núna í þau um það bil 10 ár sem ég hef verið á Alþingi og hefur ríkt um þetta mjög viðunandi samkomulag. Þó að þingmenn einstakra kjördæma hafi auðvitað ekki alltaf verið ánægðir með sinn hlut eins og gengur og talið of lítið fjármagn fara til þessara mála, þá hefur verið nokkuð gott samkomulag um þessa reglu þrátt fyrir allt. Nú bregður hins vegar svo við þegar þetta framkvæmdarátak er ákveðið að það er ákveðið af ríkisstjórninni án nokkurs samráðs við Alþingi að breyta þessari reglu varðandi framkvæmdaátakið og taka það upp að skipta þessu viðbótafjármagni eftir höfðatölu. Ég tel að hér sé um forkastanleg vinnubrögð að ræða og ekki síst er athyglisverður í þessu þáttur hæstv. forsrh. sem hefur talið það sæma að slá um sig með yfirlýsingum um þetta efni án nokkurs samráðs við nokkurn mann hér í Alþingi svo að mér sé kunnugt um. Og ég hef ekki, ég verð þá leiðréttur ef það er rangt að framkvæmdir séu hafnar hér á höfuðborgarsvæðinu samkvæmt þessu átaki. Ég veit ekki betur en að stórframkvæmdir upp á 400 millj. kr. séu hafnar áður en vegáætlun kemur hér til fyrri umr. hér í hv. Alþingi. Þetta eru náttúrlega vinnubrögð sem ná ekki nokkurri átt. Og ég vil spyrja hæstv. samgrh. hvort hann sé ánægður með þessi vinnubrögð og hvort hann hafi tekið þátt í þessum ákvörðunum eða hvort hann hafi verið neyddur til þess eftir þær yfirlýsingar sem gefnar voru af hæstv. forsrh. að dansa með. Ég vil líka einnig fá að vita hvort útreikningur á því liggur fyrir hvað einstök kjördæmi fá í sinn hlut samkvæmt þessari vegáætlun, heildarfjárhæðina. Ég veit að það á eftir að skipta þeirri fjárhæð niður á einstök verkefni í kjördæmi en ég kalla eftir svörum frá hæstv. samgrh. um það hve mikill hluti af þessu viðbótarfjármagni kemur í hlut einstakra kjördæma. Það vill svo til t.d. á Austurlandi og einnig á Vestfjörðum í fámennustu kjördæmunum að þar eru stórverkefni í samgöngumálum eftir, og ég þarf ekki að tíunda það, t.d. á hringveginum í kringum landið þar sem standa út af stór verkefni, ekki síst á Austurlandi. Mér býður í grun að Austurland muni standa nokkurn veginn jafnrétt eftir þetta framkvæmdaátak og muni ekkert viðbótarfjármagn í raun koma í hlut landshlutans. Það er gott að það liggur fyrir að þetta er ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar. Það kemur fram í máli hæstv. samgrh. Hins vegar hefðu það verið betri vinnubrögð að ræða þessi áform á hv. Alþingi áður en þessi ákvörðun var tekin. Í vegamálum hefur eins og ég kom að í upphafi máls míns verið allgott samkomulag um það hvernig skipting ætti að vera milli kjördæma í þessum málum. Ég dreg ekki úr því að það séu aðkallandi verkefni á höfuðborgarsvæðinu en ég tel að það hefði mátt ná verulegum áföngum hér á þessu svæði innan þess ramma sem áður var í staðinn fyrir að breyta þessari skiptingu sem gott samkomulag hefur verið um án nokkurs samráðs. Ég tel í rauninni ekki ástæðu til þess að setja á langt mál um þessa tillögu í framhaldi af þessu. Ég tel áríðandi að það verði upplýst við þessa umræðu hvað mikið framkvæmdaátak verður í einstökum kjördæmum fyrir þessar 1.250 millj. kr. sem ætlunin er að leggja til þess á þessu ári. Og hvað það verður mikið á næstu árum og á áætlunartímabilinu. Ég bið hæstv. samgrh. að svara þeirri spurningu.

Hæstv. forseti. Athugasemdir hv. þm. voru út af tveim efnum. Annars vegar því að nú er tekin upp sú regla að hluta af vegafé skuli skipt í samræmi við fólksfjölda og er auðvitað höfuðástæðan fyrir því sá mikli fjárskortur sem hefur verið til framkvæmda hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég hygg að framsóknarmenn sem buðu sig fram fyrir R-listann hér í Reykjavík geti ekki tekið undir þau ummæli hv. þm. að það hafi verið að ástæðulausu sem ráðist var í að flýta framkvæmdum í Ártúnsbrekku. Þetta er sá kafli á landinu þar sem hvað mest hætta er á slysum. Mannslíf eru í húfi og það var ástæðan fyrir því að þeim framkvæmdum var flýtt. Á bak við það stóð ríkisstjórnin með sinni ákvörðun og við erum reiðubúnir til að standa við það. Mér finnst satt að segja undarlegt að hv. þm. skuli gera þessa framkvæmd tortryggilega. Hitt atriðið lýtur að því hvort sú framkvæmd vegamála sem tekin hefur verið upp nú af þessari ríkisstjórn halli á Austurland miðað við það sem áður hefur verið. Hvort sú stefna sem felst í þessari tillögu halli á Austurland og það vill svo til að hv. þm. lagði sérstaka áherslu á hringveginn í því sambandi. Það er alveg laukrétt hjá hv. þm. ef við tökum einungis tillit til þeirra framlaga sem koma samkvæmt höfðatölureglunni. Þá mun það auðvitað ekki vera sama féð og við tökum með öðrum hætti til hliðar til þess að flýta því að leggja veg yfir hálendið til Norðurlands sem er hluti af hringveginum. Með þessari vegáætlun er verið að marka þá stefnu að við sjáum fyrir endann á því að ljúka hringveginum. Það er kjarni málsins. Það eru auðvitað fyrst og fremst miklir hagsmunir Austurlands og Norðurlands eystra. Þar fara okkar sjónarmið saman, vona ég, og það er gjörsamlega út í hött að gera lítið úr þessum þætti tillögunnar.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki spurningu minni hvað kæmi í hlut einstakra kjördæma af fénu til framkvæmdaátaksins. Hins vegar ræddi hann það að ég hefði gert framkvæmdina í Ártúnsbrekkunni tortryggilega, talaði um að það væru mannslíf í veði. Ég talaði ekki nokkurn skapaðan hlut um að þessi framkvæmd væri ekki nauðsynleg. Hins vegar eru vinnubrögðin forkastanleg, að sniðganga Alþingi varðandi framkvæmdir samkvæmt vegáætlun og fara í framkvæmdir áður en vegáætlun kemur til fyrri umr. á Alþingi. Það var inntakið í mínu máli en ekki hitt að þessi framkvæmd í Ártúnsbrekkunni væri ekki nauðsynleg. Ég talaði ekkert um það. En hæstv. samgrh. þótti sæma að snúa út úr mínu máli eins og hann gerir nú nokkuð oft. Hins vegar vil ég fá að vita hvað kemur í hlut einstakra kjördæma. Hvernig standa einstök kjördæmi eftir þetta framkvæmdaátak og þá fjármuni sem ætlaðir eru til vegamála í þessari áætlun? Hvaða fé verður tekið með öðrum hætti til hliðar til að klára hringveginn? Við þessu vil ég fá skýr svör, hæstv. samgrh.

Hæstv. forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt þá er ekki hægt að gera grein fyrir öllum þessum málum í stuttu andsvari. Ég vil á hinn bóginn minna á það, sem hv. alþm. er jafnkunnugt og mér, að það er mjög algengt að verk séu boðin út þó á vegáætlun hafi ekki verið samþykktar nægilegar fjárveitingar til að ljúka verkinu. Er kannski skemmst að minnast þeirrar ákvörðunar síðustu ríkisstjórnar að bjóða út Vestfjarðagöngin. Er kannski líka skemmst að minnast allra þeirra ferjukaupa sem við erum nú að burðast við að reyna að borga og hefur kostað okkur um hálfan milljarð á ári en ekki var lögð ein einasta króna til á fjárlögum síðustu ríkisstjórnar svo ég taki þau mál sérstaklega. Finnst mér nú að Framsfl. sé ekki mjög heilagur í þessum efnum. Á hitt vil ég leggja áherslu sem ég gerði áðan. Það skiptir ekki máli þegar við erum að tala um að ljúka hringveginum bæði um Austurland og Norðurland og um fjallvegina á milli Austurlands og Norðurlands eftir hvaða númeri á vegáætlun þeir fjármunir koma. Það sem skiptir okkur máli er eins og hv. þm. sagði áðan að við fáum nægilega fjármuni til að sjá fyrir endann á því að hægt sé að ljúka við hringveginn. Það er mikilsvert vegna þess að vegasamgöngur eru brýnni en áður vegna þess að gámaflutningar á landi eru meiri þáttur í flutningum en áður í samstarfi fyrirtækja en áður, í hagkvæmum útflutningi og í hagkvæmum innflutningi til verðlækkunar fyrir neytendur. Það er að þessu sem við eigum að einbeita okkur en ekki vera með einhverja útúrsnúninga um einhvern einn lið vegáætlunar. Það er ekki upplýsandi og slíkur málflutningur er ekki settur fram til þess að útskýra málin fyrir sínum kjósendum og sínum umbjóðendum.

Virðulegi forseti. Það sem máli skiptir í þessu vegamáli öllu saman er hvað miklir peningar eru til framkvæmda. Hæstv. ráðherra hefur ekki enn þá svarað fyrirspurn minni um það hvað kemur í hlut einstakra kjördæma. Ég er ekkert að ætlast til að hann svari því í andsvari. Ég er að ætlast til að hann svari því áður en umræðunni lýkur og ég mun bíða eftir því. Varðandi þessa framkvæmd í Ártúnsbrekkunni þá er einfaldlega um það að ræða að þar er farið í framkvæmd upp á 400 millj. kr. og hún boðin út rétt áður en vegáætlun er tekin hér til umræðu. Mér er fullkunnugt um að framkvæmdir hafa verið boðnar út sem eru inn á vegáætlun og framkvæmdafé er skipt á eitt, tvö eða jafnvel þrjú ár. Það er mér alveg kunnugt um. En þetta mál er ekki af því tagi. Hins vegar vil ég taka það fram að ég er ekki með neinum hætti að draga úr því að það þurfi að fara í þessa framkvæmd. En vinnubrögðin hér eru alls ólíðandi og yfirlýsingarnar í þessu máli. Þar á hæstv. samgrh. ekki einn hlut að því hann hefur kannski ekki verið eins yfirlýsingaglaður og hæstv. forsrh. um þetta mál sem ætti auðvitað að vera við þessa umræðu og standa fyrir máli sínu um þetta mál sem hann hefur tekið að sér hér í bæ.

Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða till. til þál. fyrir næstu fjögur ár, 1995--1998. Ég vil fyrst gera að umtalsefni að þar sem farið er yfir markaðar tekjur til þessara framkvæmda er talað um að fært skuli í ríkissjóð 275 millj. kr. á þessu ári. Síðan kemur í framkvæmdaátaki framlag úr ríkissjóði 350 millj. kr. Hér er alveg vísvitandi verið að slá ryki í augu þeirra sem líta á þetta í fljótheitum. Það er verið að tala um að framlag úr ríkissjóði er í raun og veru ekki nema 75 millj. kr. Væri nú heiðarlegra að setja þessa vegáætlun upp á þann hátt að hér væri réttar tölur um að ræða. Það er einnig hægt að benda á að samkvæmt þessari vegáætlun þá er ætlað á árinu 1995, ef við tökum aðeins það ár, fjármagn til framkvæmdaátaks vegna atvinnu áætlað 450 millj. og nýtt framkvæmdaátak hjá ríkisstjórninni 1.250 millj. kr. Það er sem sagt um að ræða 1.700 millj. af rúmlega 3 milljörðum kr. sem ríkisstjórnin hefur ákvarðað að leggja fram og ákvarðað skiptingu á. Hæstv. ríkisstjórn hefur í vaxandi mæli verið að fara inn á þá braut að ákveða einhliða hvernig framkvæmdum í vegamálum skuli háttað og á það sérstaklega við um þetta nýja framkvæmdaátak sem er á þessu ári upp á 1.250 millj. þar sem hér er verið að ákvarða einhliða án nokkurs samráðs við þingmenn eða hv. Alþingi hvernig með þessa skiptingu skuli farið. Hingað til hefur þetta verið gert, eins og hv. 2. þm. Austurl. kom hér inn á áðan, í góðu samkomulagi við þingmenn. Kjördæmaþingmenn hafa skipt þessu og farið yfir þetta og samgn. og þetta hefur verið gert í góðu samkomulagi en nú á allt í einu að fara að gera þetta samkvæmt höfðatölu, íbúatölu. Þá kemur í ljós að þau kjördæmi sem hafa nú hvað lengstar vegalengdir að fara um en fæstir íbúar búa þar á svæðinu, samanber Vestfirði og Austfirði, fá enga aukningu úr framkvæmdaátakinu á þessu ári. Það er sem sagt verið að fara þarna inn á alveg nýja braut og ég er engan veginn með því að draga úr þeirri þörf sem er fyrir framkvæmdir í gatnamálum á höfuðborgarsvæðinu. Það er orðið mjög nauðsynlegt og það vita allir sem eitthvað skoða þessi mál. Hins vegar er það annað mál að þegar þarf að taka fyrir sérstök verkefni í vegamálum þá hefur það verið gert með sérstökum lið í vegáætlun sem heitir Sérstök verkefni. Það hefur líka verið gert í góðu samkomulagi við þingmenn og samgn. Það hefur ekki þurft að fara út í það að tveir ráðherrar, hæstv. forsrh. og hæstv. samgrh., ákveði einhliða að nú skuli allt í einu taka ákveðna upphæð og deila henni út samkvæmt íbúatölu. Ég deili þess vegna mjög á að þessi aðferð skuli vera viðhöfð og hér er eins og ég sagði farið inn á nýja braut. Það er u.þ.b. 14% af framkvæmdafé vegáætlunar sem ákvarðað er með þessum hætti. Í öðru lagi hefur, eins og ég reyndar nefndi áðan í umræðum um annað mál, sífellt verið farið inn á vegáætlun með fleiri og fleiri liði sem þarf að greiða af mörkuðum tekjustofnum Vegagerðarinnar og nefndi ég áðan að nú koma girðingar, viðhald þeirra og framkvæmdir hugsanlega einhverjar nýjar inn á þetta. Það er einnig ákvörðun um meiri framkvæmdir í reiðvegum. Á þessu ári er ætlað til reiðvega 9 millj. kr. Þarna er einnig verið að bæta inn fleiri atriðum í sambandi við framlög til vegamála. Svo síðast en ekki síst þá er til flóabáta áætlað 469 millj. samkvæmt þessari áætlun fyrir árið í ár og lækkar raunar á tímabilinu til ársins 1998 í 455 millj. kr. Það er nokkuð gert af því hér í athugasemdum með þáltill. að tíunda það hvernig verði með greiðslu til flóabáta á næstu árum og talað um að ferjuskuldir í heildina séu nú í kringum 2 milljarðar kr. Það er áformað að gera breytingar á þessum ferjulánum með skuldbreytingu og spara með því um 100 millj. kr. árlega. Það er einnig skilgreindur nánar sá ferjurekstur sem ríkið á að styrkja. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðherra að því ef nú er verið að vinna að því að gera rekstur ferja hagkvæmari en verið hefur með ýmsum tiltækum ráðum hvernig á því standi að ekki hafi enn þá verið farið út í það að byggja þær ferjubryggjur sem átti að byggja við Ísafjarðardjúp sem mundi vafalaust gera rekstur djúpferjunnar miklu hagstæðari en hann er í dag. Þessu máli hefur verið ýtt á undan í kerfinu og þæfst við að koma því í framkvæmd á undanförnum tveimur árum. Það eru framlög á fjárlögum til þessara mála og það er ekki nokkur vafi á því að hefðu þessar bryggjur komist í gagnið nokkru eftir að nýtt skip var keypt á þessa leið þá hefði rekstur þess verið allt öðruvísi í dag en hann er. Það er því rétt að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort í sambandi við að hagræða í rekstri flóabáta sé ekki áætlað að byggja þessar ferjubryggjur sem allra fyrst enda mun útboð hafa verið tilbúið til þeirra hluta í ágústmánuðu sl.

Hæstv. forseti. Það var mjög sérstakt að hlusta á ræðu hv. þm. Jónu Valgerðar sem talaði á undan mér.

Forseti vill minna hv. þm. að það á að ávarpa þingmenn með fullu nafni eða kenna þá við kjördæmi sitt.

Hv. þm. Jónu Valgerðar Kristjánsdóttur. Ég þakka forseta fyrir ábendinguna. Rétt skal vera rétt. En það var einkennilegt að hlusta á ræðu hv. þm. Jónu Valgerðar Kristjánsdóttur þar sem uppistaðan í málflutningnum var sú að það væri verið að ákveða einhliða að breyta því hvernig fjármagni væri úthlutað með vegáætlun. Ég hlýt að álykta sem svo að það sé um einhvern misskilning að ræða því ef það væri verið að ákveða eitthvað einhliða þá væri ekkert verið að ræða vegáætlun á hv. Alþingi. Þá þyrfti ekkert að ræða það.

Til málamynda.

Til málamynda, segir hv. þm. Jón Kristjánsson. Hvers lags eiginlega málflutningur er þetta? Er þá öll umræða hér til málamynda? Hefur öll umræða hér undanfarin ár verið til málamynda? Þó svo menn leggi fram tillögur sem hafa meirihlutastuðning þingmanna þá þarf að afgreiða þær en það eru engar einhliða ákvarðanir. Það er hv. Alþingi sem tekur ábyrgð á ákvörðuninni þegar hún er tekin. Það getur vel verið að hv. þm. telji að forsrh. og samgrh. séu svo áhrifamiklir að þeir geti bara tekið einhliða ákvarðanir og þær fari hér í gegn og þeir séu þess vegna bara til málamynda að taka þátt í umræðunum. Af hverju eru þeir þá að því að taka þátt í málamyndaumræðum? Til hvers eru þeir þá að því?  Mér heyrðist líka á málflutningi hv. þm. Jónu Valgerðar Kristjánsdóttur að það mætti helst aldrei gera neinar breytingar á neinu af því að fjármagni á vegáætlun hefur verið skipt eftir einhverri reglu í einhverja áratugi þá megi alls ekki breyta því, þá megi alls ekki gera það öðruvísi. Og þetta er náttúrlega slík íhaldssemi að íhaldsmönnum eins og mér meira að segja blöskrar. Það hlýtur hins vegar að vera ánægjuefni fyrir borgarstjórann í Reykjavík að heyra að hv. þm. Jóna Valgerður Kristjánsdóttir frá Kvennalistanum er ekki á móti því að það verði farið í auknar framkvæmdir á vegum á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegi forseti. Ég skildi hv. þm. Árna Mathiesen á þann veg að hann væri því ekki sammála að hér væri búið að ákveða einhliða hvernig skipta ætti þessu fjármagni og ég fagna því auðvitað ef hann er ekki sammála því því að þetta hefur ekkert verið rætt á Alþingi og það á alveg eftir að gera það. Ég geri þá ráð fyrir að hv. þm. sé því ósammála að það sé búið að ákveða þetta. Hins vegar stendur það í vegáætluninni að gert sé ráð fyrir að skipta þessu framkvæmdaátaki samkvæmt íbúatölu. Hvað varðar það að ég sé því mótfallin að það séu gerðar breytingar þá er það alls ekki rétt. Ég sagði áðan að ég væri því sammála að það gæti þurft að gera sérstakt átak í sambandi við vegamál á höfuðborgarsvæðinu en ég teldi að það ætti að gera það í samráði við Alþingi og alþingismenn. Hingað til hafa þær breytingar sem gerðar hafa verið verið gerðar í góðu samráði, vegáætlun hefur ekki alltaf verið eins og ekki alltaf verið nákvæmlega eins skilgreind eða sundurliðuð hvað varðar fjármagn til framkvæmda en þessar breytingar á bara að gera í góðu samráði við Alþingi. Það á ekki að ákveða fyrst í ríkisstjórninni að þetta skuli gert og leggja hundruð milljónir í þetta en síðan eigi að koma inn á Alþingi og fá samþykki þess eða blessun yfir það sem ráðherrarnir hafa ákveðið fyrir fram.

Hæstv. forseti. Samráðið við Alþingi felst í þessari tillögu til vegáætlunar sem lögð er fram á Alþingi til umfjöllunar. Samráðið felst í umfjölluninni sem fer fram í nefndinni og fer fram í þingmannahópnum. Framkvæmdin er ekki ákveðin af hálfu Alþingi fyrr en samþykki þingsins hefur fengist. Þeir sem halda öðru fram eru að ómerkja sig sem þingmenn og ómerkja Alþingi. Þeir eru að draga úr mikilvægi þeirrar umfjöllunar sem hér fer fram og þeirrar ákvörðunar sem hér er tekin.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. Árni M. Mathiesen sé ekki búinn að lesa greinargerðina með þessari vegáætlun því á bls. 25 stendur: ,,Í nóv. sl. ákvað ríkisstjórnin að gera framkvæmdaátak í vegamálum.`` 

Hæstv. forseti. Það er ljúft að svara þeirri fyrirspurn sem lýtur að ferjubryggju við Ísafjarðardjúp. Það er rétt að framlög til hennar hafa verið veitt samkvæmt fjárlögum í tvö ár. Framlagi fyrra árið var samkvæmt tillögu allra þingmanna Vestfirðinga varið til annarrar hafnar þar fyrir vestan og gerði ég ekki athugasemd við það. Um málið að öðru leyti er það að segja að það er eðlilegt að þetta mál kom fyrir samgn. Þessi mál og tillagan í heild sinni verður lögð fyrir í þingmannahópi Vestfirðinga og þá verða þau mál rædd eins og önnur hvernig standa skuli að samgöngum í Ísafjarðardjúpi og hefur hv. þm. þar auðvitað fullan rétt og aðstöðu til að koma við sínum rökum og sínum sjónarmiðum. Um hitt atriðið vil ég segja að það er alveg laukrétt hjá hv. þm. að það er verið að taka upp nokkurn annan hátt nú í sambandi við fjáröflun til vegagerðar. Ég veit ekki hvort ég á að byrja á því að minna á að í fjáraukalögum var gert ráð fyrir 350 millj. kr. sérstaklega til Vesrfjarðakjördæmis. Það er til viðbótar því sem kemur með hinni sérstöku fjáröflun samkvæmt mannfjölda fyrir vestan. Það er auðvitað algjörlega út í hött að taka ekkert tillit til þess þar sem inni í þessari fjárhæð, 350 millj. kr., er ekki aðeins hinn almenni hluti til jarðgangagerðar heldur líka hluti kjördæmisins, um 20% sem eru 70 millj. kr. Það er því engin ástæða fyrir þingmenn Vestfirðinga að gera lítið úr því. Enda dettur mér ekki í hug að hv. þm. muni gera það heldur viðurkenna að vel sé staðið að málefnum Vestfirðinga í þeirri vegáætlun sem hér er lögð fyrir. Ég vil í annan stað segja að það er algjörlega nýtt fyrir mér ef verið er að reyna að halda því fram varðandi síðustu ríkisstjórn t.d. að Sjálfstfl. hafi verið í sérstökum trúnaði hjá þeirri ríkisstjórn í vegamálum.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. samgrh. að það var fært af fjárlögum á árinu 1993 þegar sýnt var að ekki yrði unnið neitt við bryggjurnar í Ísafjarðardjúpi. Hins vegar var það gert með því fororði að það yrði greitt til baka á fjárlögum næsta árs á eftir og það var gert. Þeir fjármunir sem þá fóru vegna þess að árið var að verða liðið til greiðslu á öðrum framkvæmdum voru aftur færðir til baka næsta ár á eftir. Hvað varðar 350 millj. sem samþykktar voru í fjáraukalögum nú fyrir jólin til Vestfjarðaganga þá vil ég einnig minna hæstv. samgrh. á að í upphafi kjörtímabilsins, árið 1991, voru framlög til vegamála einnig skert um nokkur hundruð milljóna króna og m.a. var framlag til Vestfjarðaganga árið 1991 skert um 350 millj. kr.

Hæstv. forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þm. að það hafi verið gert ráð fyrir því þegar vegáætlun var lögð fram af síðustu ríkisstjórn að greiðslur vegna Vestfjarðaganga yrðu hraðari en raun hefur orðið á. Það er ekki rétt. Greiðslur til Vestfjarðaganga hafa orðið meiri og hraðari en gert var ráð fyrir af síðustu ríkisstjórn og ég hygg að það nemi tæpum milljarði á síðasta ári sem er auðvitað verulegt fé, verulegur hluti af nýframkvæmdafé vegáætlunar og satt að segja get ég ekki skilið annað en hv. þm. sé mjög ánægður með það hvernig hefur verið staðið að þeirri framkvæmd.

Virðulegi forseti. Ekki var ætlast til þess að fjárframlög til Vestfjarðaganga yrðu hraðari, hvorki framlög né framkvæmdir. Það hefur farið algjörlega eftir áætlun. Þar sem ráðherrann nefndi að 350 millj. hefði verið bætt við til Vestfjarðaganga á síðasta ári minni ég hann á að um 350 millj. var skert til Vestfjarðaganga á árinu 1991. Hins vegar þurfti að bæta við þessum hundruðum milljóna vegna ófyrirsjáanlegra ástæðna sem menn muna vafalaust þegar vatnsagi kom í göngunum sem olli miklum töfum. Ég get vissulega tekið undir það með hæstv. ráðherra að ég og aðrir Vestfirðingar erum fullkomlega ánægð með það sem verið er að gera í sambandi við jarðgöng á Vestfjörðum. Það er engin spurning. Hins vegar geta jarðgöng á Vestfjörðum ekki komið í staðinn fyrir alla framkvæmd í vegamálum á Vestfjörðum á næstu árum því þar er mjög mikið ógert og það vildi ég minna hæstv. ráðherra á.

Hæstv. forseti. Hæstv. samgrh. var að gera grein fyrir till. til þál. um vegáætlun. Mér fannst ýmislegt vanta inn í þá ræðu hjá hæstv. ráðherra því að ég taldi að við slíkt tækifæri mundi hæstv. ráðherra segja frá fyrirætlunum sínum og hugmyndum um vegamálin fram í tímann og gera grein fyrir afstöðu sinni til hinna stærri mála. En það var lítið annað en það sem stendur á blöðum sem hæstv. ráðherra fór yfir og hann útskýrði ekki nánar, t.d. hvaða hugmyndir hann hefur um verkefni stórverkaefnasjóðs á næstu árum. En það kom síðan fram í framhjáhlaupi hjá honum í andsvari að hann teldi að aðalstórverkefnið væri að koma hringveginum saman fyrir Austurland og norður. Ég hefði gjarnan viljað að hæstv. ráðherra gerði betur grein fyrir því sem snýr að þessu því að auðvitað er mjög stór liður í öllum þessum vegamálum hvernig haldið verður á málefnum stórverkefnasjóðs. Mig langar í upphafi til þess að bæta aðeins við umræðuna um þetta svokallaða framkvæmdaátak í vegamálum einfaldlega vegna þess að mér finnst að það sé sett fram með þvílíkum áróðursbrag að varla sé hægt annað en að fara yfir það enn einu sinni hvernig að þessum hlutum er staðið. Í fyrsta lagi er slík talnaleikfimi á ferðinni þegar verið er að fjalla um það hversu mikið fjármagn það sé sem verið er að bæta við til vegamála. Þar vil ég nefna að hér er talað um 3.500 millj. en ég get ekki betur séð á þeim tölum sem ég fæ út úr þessu en að á þeim fjórum árum sem þetta átak á að standa yfir sé um að ræða 2 milljarða 805 millj. og er ég þá búinn að draga frá þær 210 millj. sem á að vera búið að borga til baka og það sem skert er af hinum mörkuðu tekjustofnum af vegamálum sem tekið er inn í ríkissjóð. Auðvitað er fáránlegt að tala um það sem sérstakt átak til vegamála sem tekið er af mörkuðum tekjustofnum til ríkissjóðs. Þar eru á ferðinni 695 millj. á þessu tímabili þannig að eftirstöðvarnar, þ.e. það sem skilar sér til aukinna framkvæmda, eru þá 2 milljarðar 805 millj. á þessum fjórum árum. En hvað gerist svo? Það er það að hæstv. ríkisstjórn hafði verið í atvinnuátaki í vegamálum sem hún kallaði og það átak var ekki búið. Á þessu ári átti að setja 450 millj. í sérstakt átak í vegamálum sem var í gangi. Fjármögnunin á því átaki er ekki fyrir hendi í þessari vegáætlun en útgjöldin halda áfram að vera fyrir hendi. Í plagginu er sérstaklega sagt að þannig sé þetta. Það er sagt hér, með leyfi forseta, á bls. 25: ,,Sérstök lánsfjáröflun til framkvæmda vegna atvinnumála sem ákveðin var haustið 1992 sem átti að vera 450 millj. kr. á árinu 1995 er nú felld niður en miðað er við að hinir hefðbundnu tekjustofnar standi undir útgjöldum þeirra verkefna.`` Hvort sem menn vilja heldur draga þetta frá því átaki sem nú stendur yfir eða því sem síðast var --- ég hef ekki orðið var við að menn hafi gert það fram að þessu --- þá erum við að tala um aukið fé til vegamála sem svarar 2 milljörðum 355 millj. á þessu tímabili en ríkisstjórnin í talnaleikfimi sinni heldur því fram að það séu á ferðinni 3,5 milljarðar. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst óþarfi að standa í þessu. Mér finnst að ríkisstjórnin geti verið fullsæmd af því átaki í vegamálum sem verið er að kynna þó ekki sé verið að reyna að búa til eitthvað meira úr því en það er. Síðan um höfðatöluregluna sem var tekin upp. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem kom fram hjá hv. 6. þm. Vestf. að það er auðvitað óboðlegt að slík breyting sé ekki rædd meðal þingmanna áður en hún er tilkynnt sem nánast ákvörðun ríkisstjórnar. Auðvitað þarf ekki að kenna mönnum það hér í sölum hv. Alþingis að þegar ríkisstjórn og ráðherrar eru búnir að spila út slíkum hlutum í viðræðum og opinberlega, í viðræðum við sveitarfélög og aðra aðila í þjóðfélaginu verður erfitt að stíga skrefin til baka. Auðvitað er verið að ganga fram hjá alþingismönnum og það er verið að stilla stjórnarþingmönnum upp við vegg að standa að slíkum ákvörðunum sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að taka þó svo að auðvitað eigi eftir að ganga frá málum í hv. Alþingi og ég dreg ekki úr því. Auðvitað er hægt að snúa til baka en stjórnarþingmenn eiga sjálfsagt erfitt með að ganga þá göngu. Það er mjög margt í þessari vegáætlun sem væri vert að ræða og ég verð að segja alveg eins og er að ég hef áhyggjur af mínum tíma og býst við að þurfa að taka aftur til máls því mér sýnist að ég hafi einungis tvær mínútur eftir af mínum tíma. Það er í fyrsta lagi heildarfjármagnið. Ég bendi hv. þm. á að bera það saman við heildarfjármagnið sem gert var ráð fyrir í síðustu vegáætlun og þá sjá menn að viðbæturnar eru ekki eins stórkostlegar eins og menn vilja vera láta. Síðan vil ég nefna að það eru fjölmörg atriði sem við þurfum að fara yfir. T.d. er á bls. 28 talað um lánsfé og endurgreiðslu lánsfjár. Þar kemur það fram að gert er ráð fyrir því að þetta lánsfé sem er inni vegna þessa átaks í vegamálum sé upp á 935 millj. kr. Gert er ráð fyrir því að 210 millj. verði greiddar til baka á árinu 1988 en síðan allt saman, 725 millj. á árinu 1999. Ég tel að varhugavert sé að gera ráð fyrir því að greiða svona stóran hluta af lánsfénu til baka á því ári. Það er greinilegt að með þeirri siglingu sem hefur verið mörkuð hér með framkvæmdaátakinu og skuldsetningu Vegasjóðs er verið að daga verulega úr getu hans til þess að standa í framkvæmdum á næstu árum ef menn breyta ekki þeim áætlunum sem hér liggja fyrir. Síðan vil ég nefna sérstaklega að á bls. 30 þar sem talað er um endurnýjun malarslitlaga kemur fram að talið sé að það séu einungis 70% af áætlaðri þörf þeirra vega sem nú hafa malarslitlag sem sé gert ráð fyrir á þessari áætlun. Það er auðvitað gjörsamlega óviðunandi og allir vita að viðhaldi malarvega er mjög illa komið víða og það þarf að taka á því máli. --- Ég sé að tími minn er búinn, hæstv. forseti, þannig að ég mun óska eftir því að taka til máls aftur við þessa umræðu.

Hæstv. forseti. Það eru aðeins tvö eða þrjú atriði. Í fyrsta lagi er þingmaðurinn mjög andvígur því að taka upp nýjar reglur í sambandi við greiðslur á fé úr Vegasjóði til einstakra kjördæma. Nú eru horfur á því að jarðgöng komi undir Hvalfjörð og ber þá að skilja orð þingmannsins svo að ríkisstjórninni beri að láta greiða kostnað við umferðaræðar að jarðgöngunum af fé þeirra sem búa Vesturland eingöngu? Eða getur hann hugsað sér einhverjar breytingar frá allsherjarreglunni ef það kemur hans eigin kjördæmi til góða en undir öðrum kringumstæðum ekki? Kjarni málsins er sá að auðvitað hlýtur það að koma til endurskoðunar frá einu áætlunartímabili til annars hversu fé er varið úr Vegasjóði og mér finnst satt að segja undarlegt að heyra hve margir þingmenn telja að slíkt geti verið ákveðið í eitt skipti fyrir öll og væri þá fróðlegt að fá að vita við hvaða ár eigi að miða. Það er algjör misskilningur hjá hv. þm. að það sé í fyrsta skipti nú sem greitt er í ríkissjóð úr Vegasjóði framlag og ætti hann að rifja upp ráðherraferil forvera míns, Steingríms J. Sigfússonar sem er góður flokksbróðir hans og getur kannski upplýst hann eitthvað um þau mál. Hv. þm. bað mig að bera saman það sem þessi ríkisstjórn hefði gert í samgöngumálum við það sem síðasta ríkisstjórn hefði lofað en treystir sér á hinn bóginn ekki til að leggja verk síðustu ríkisstjórnar á borðið á móti verkum þessarar ríkisstjórnar og sýnir það raunar glögglega hversu mikill munur þar er á. Í sambandi við uppsafnaðar skuldir og skuldbindingar vil ég einungis rifja upp að greiðslubyrði Vegasjóðs til ferja og flóabáta var 399 millj. árið 1993, 542 millj. á síðasta ári og samkvæmt gildandi vegáætlun 469 millj. og 455 millj. á þessu ári og hinu næsta og sýnir það auðvitað betur en flest annað viðskilnaðinn í samgöngumálum.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra leggur mér orð í munn. Ég sagði hvergi í minni ræðu að ég væri andvígur því að reglum yrði breytt. Ég gagnrýndi það hvernig staðið er að málinu, hvernig er staðið að því að breyta reglum hjá hæstv. ríkisstjórn þar sem hún ákveður og hæstv. forsrh. gengur yfirleitt fram og lýsir því yfir hvað eigi að gera því hæstv. samgrh. hefur ekki fengið það hlutverk fram að þessu, a.m.k. ekki á þessu kjörtímabili, það hefur verið hæstv. forsrh. sem hefur mætt og gert grein fyrir því hvaða stefna gildir í vegamálum á næstunni. Ég var fyrst og fremst að gagnrýna að svona verulega mikil breyting, þ.e. að miða við höfðatölureglu við úthlutun fjár til vegaframkvæmda, hefði auðvitað þurft töluverða umræðu. Ég held engu fram um það að niðurstaðan hefði ekki getað orðið sú sem hér er verið að kynna en ég held því fram að það hefði verið miklu heppilegra að menn hefðu rætt það almennilega áður en sú ákvörðun var kynnt. Hæstv. ráðherra nefndi sérstaklega hvernig ætti að standa að málum ef jarðgöng kæmu undir Hvalfjörð. Ég tel að það eigi auðvitað að skoða í sinni heild og ég útiloka engar breytingar í því efni og er tilbúinn að tala um það eins og ég lýsti áðan. Síðan vil ég nefna það í sambandi við skerðingu á vegafé. Einu sinni var skert vegafé á síðasta kjörtímabili og staðið var við þá yfirlýsingu sem því fylgdi. Mér finnst það ekki skipta öllu máli. Það er hitt sem mér finnst skipta máli að menn séu ekki í þessari sífelldu talnaleikfimi. Hér er tvisvar á ferðinni vegaátak á vegum hæstv. ríkisstjórnar. Í bæði skiptin hefur hún haldið áfram að skerða vegafé, taka fé inn í ríkissjóð, láta fé út úr ríkissjóði, kalla það framkvæmdaátak í vegamálum þegar menn nota peninga sem raunverulega áttu að renna til vegagerðar. Ekki nóg með það, heldur eru 450 millj. sem voru í fyrra átakinu látnar renna saman við síðara átakið þannig að raunverulega veit enginn hvað snýr upp eða niður á þessari talnaleikfimi og reikningsdæmi hæstv. ríkisstjórnar.

Hæstv. forseti. Ég held að ekkert óvanalegt sé við þessa vegáætlun að því leyti til að auðvitað hlýtur ríkisstjórn fyrst að taka ákvörðun um hvernig vegáætlun er lögð fyrir og síðan er málið lagt fram á Alþingi nákvæmlega eins og alltaf hefur verið gert. Ég veit ekki hvort ég á að kalla það útúrsnúning, og ekkert við því að segja þó þingmenn séu því ekki kunnugir en það hefur ekki verið venja í gegnum árin að stjórnarandstaðan hafi verið kölluð sérstaklega til og hún hafi verið beðin að blessa allt það sem stendur í vegáætlun. Svo var ekki á síðasta kjörtímabili. Ég lagði fyrir hönd Sjálfstfl. sérstaka áherslu á það að flýta því að vegur yrði lagður frá Mývatnssveit milli Norður- og Austurlands. Því var ekki ansað, ekki einu orði, ekkert tillit til þess tekið eins og sést á þeirri vegáætlun sem var lögð fram af síðustu ríkisstjórn. Það er því síður en svo að um þetta hafi alltaf verið samkomulag. Ef við veltum fyrir okkur hvernig það er hversu mikið fé rennur í ríkissjóð af vegáætlun og hversu mikið úr ríkissjóði í vegáætlun þá var á síðasta ári, ef ég man rétt, gert ráð fyrir því að 270 millj. rynnu úr Vegasjóði í ríkissjóð en reyndin var sú að það var veitt sérstök aukafjárveiting að fjárhæð 350 millj. úr ríkissjóði í Vegasjóð. Það rann því verulega meira fé úr ríkissjóði í Vegasjóð en öfugt þannig að Vegasjóður hagnaðist á sl. ári ef það er tekið sem dæmi. Þannig er nú þetta. En kjarni málsins og það sem upp úr stendur eru hinar þungu skuldaklyfjar sem við berum vegna aðgæsluleysis, óábyrgrar stefnu í sambandi við ferjubátana.

Hæstv. forseti. Hv. Alþingi tók ákvarðanir um það að endurnýja ferjurnar og auðvitað kostaði það mikla peninga en ég held að það velkist nú enginn í vafa um að þær ferjur sem nú eru reknar við landið eru allar nauðsynlegar og ég skil satt að segja ekki hvers vegna hæstv. ráðherra er að leggja það sífellt á sig að fjargviðrast út af þessum fjárfestingum. Þetta er eitthvað sem við þurftum að gera. Menn geta svo sem deilt um það hvort skip hefði getað kostað meira eða minna en það var farið mjög vandlega í gegnum þá hluti á sínum tíma og ég held að t.d. efist enginn um það að við Íslendingar erum bærilega vel settir með þetta góða skip sem núna siglir milli lands og Eyja og fullkomlega hafi verið nauðsyn á því að þar væri skip á ferðinni sem hefði fullt öryggi, væri með tvær vélar o.s.frv. Ég veit ekki hvers konar þráhyggja það er hjá hæstv. ráðherra að vera sífellt að tönnlast á þessum hlutum. Við höfum rekið aðrar ferjur hér sem skipta máli og hafa bæði hagræði í för með sér og sparnað fyrir landið í heild. Ég tel að það sé ekki nokkur ástæða til þess að endurskoða t.d. rekstur Akraborgarinnar á meðan ekki liggur ljóst fyrir að aðrar samgöngubætur komi í staðinn. Ég held að það hafi verið fullkomin samstaða um þessi mál. Hitt að vera sífellt að kenna þessum hlutum um vandræðaganginn í kringum fjármögnun á vegaframkvæmdum er einfaldlega bara það að hæstv. ráðherra hefur ekkert annað til að verja sig með. Mér finnst aftur á móti full ástæða til að vekja athygli á því að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra leggja sig alveg ótrúlega fram um það að slá ryki í augun á fólki og gera þetta framkvæmdaátak sinnum tveir, miklu stærra í augum almennings en það er í raun og veru. Mér finnst svoleiðis talnaleikfimi óþarfi. Þetta framkvæmdaátak stendur alveg fyrir sínu.

Virðulegi forseti. Það er deilt hér á hæstv. ríkisstjórn og hæstv. samgrh. vegna þessarar till. til þál. um vegáætlun fyrir næstu fjögur ár að þessu ári meðtöldu og það er mjög eðlilegt að svo sé gert. Það á áreiðanlega eftir að heyrast talsvert mikið á Alþingi í hv. þm, a.m.k. stjórnarandstöðu og mér kæmi ekki á óvart þó einhverjir stjórnarsinnar ættu eftir að koma inn í þá umræðu líka með gagnrýnum áherslum og spurning hvort sé meiri hluti yfirleitt fyrir þessu máli. Það er greinilegt líka í umræðunni að það er ókyrrð í stjórnarþingmönnum. Það eru ekki allir rólegir við þessa umræðu úr stjórnarherbúðunum og það er heldur ekkert skrýtið. Ég vil aðeins taka til umræðu þá stefnu sem hér er innleidd í áætlunargerð með framlagningu þessarar þáltill. á síðasta þingi núv. ríkisstjórnar. Og jafnframt að samkvæmt texta með tillögunni er boðað að langtímaáætlun í vegagerð skuli tekin fyrir á næsta þingi og að það tímabil sem áætlunin tekur til verði hluti af þessari langtímaáætlun til væntanlega þriggja tímabila eða 12 ára. Ég held að hér sé óeðlilega á máli haldið. Mér finnst það óeðlilegt, ekki síst eins og hér er að máli staðið af hæstv. ríkisstjórn og ráðherra, að ætla að knýja fram á lokavikum þessa kjörtímabils, rétt áður en hæstv. samgrh. víkur úr stól sínum, endurskoðun á vegáætlun til fjögurra ára og ætla síðan þinginu að fjalla um langtímaáætlun sem feli í sér fjögur ár þessarar áætlunar á næsta þingi. Það eru auðvitað fáránleg vinnubrögð, hæstv. ráðherra, að halda þannig á máli. Auðvitað á að geyma það til vorþingsins að fjalla um þessa vegáætlun. Auðvitað á ekki að vera að rasa um ráð fram með því að afgreiða þetta mál núna rétt fyrir kosningar, á síðustu vikunum fyrir kosningar og ætla að knýja þann vilja upp á þing sem verður orðið annað þing þegar það kemur saman að kosningum loknum og væntanlega með nýrri ríkisstjórn sem þá tekur við. Ég tel að þingið eigi að vísa þessari tillögu frá, núverandi þing, og fresta því til næsta þings að móta næstu fjögurra ára áætlun í vegamálum. Og að fella hana inn í langtímaáætlun til 12 ára eins og hér er gert ráð fyrir og eins og gera þarf þannig að það verði einhver heildarmynd á þessu, einhver samfelldur svipur á þessu. Það kæmi mér ekkert á óvart þó að þessi yrði niðurstaðan, hæstv. ráðherra og hæstv. forseti, að það verði ekki um afgreiðslu á þessari hrákasmíð að ræða sem hér er lögð fyrir þingið. Ég leyfi mér að segja hrákasmíð ekki síst vegna þess hvernig að þessu máli er staðið. Þetta mál er hér borið fram, mjög róttæk og mikilvæg breyting á skiptingu vegafjár, án þess að það hafi verið rætt með eðlilegum hætti og stefna um það mótuð í þinginu. Samþykkt gerð í ríkisstjórn í nóvember sl. eins og fyrir liggur um málið og málið er núna í lok janúar að koma fyrst til umræðu í þinginu og fjórar vikur til þingloka, til loka kjörtímabilsins. Það á að sjálfsögðu ekki að vera að afgreiða þetta mál hér og nú. Það er hægt að endurskoða yfirstandandi ár, þriðja ár þeirrar vegáætlunar sem nú er í gildi og hér á að endurskoða seinni hluta þess því að þetta er gert í áföngum á tveggja ára tímabili eins og menn þekkja. Það er hægt að fara yfir yfirstandandi ár, endurskoða það í ljósi aðstæðna, láta það nægja fyrir yfirstandandi ár, þá tefjast ekki verk, og taka síðan málið heildstætt fyrir á þinginu sem kemur saman í lok apríl eða í maímánuði samkvæmt þingsköpum. Ekkert vit í öðru. Ég man ekki betur en núv. hæstv. samgrh. hafi gagnrýnt það mjög harðlega þegar verið var að afgreiða vegáætlun síðasta veturinn fyrir síðustu kosningar á vegum fyrrv. ríkisstjórnar og ég held að hann ætti að slást í hóp með þeim sem vilja nú taka upp þau vinnubrögð að móta stefnu í málinu á vegum nýs þings og nýrrar stjórnar. Það sem hér er verið að innleiða er vissulega ný stefna, stefna sem gengur mjög gróft gegn því sem samkomulag hefur verið um á Alþingi í sambandi við skiptingu vegafjár með því að flytja eftir höfðatölureglu stórar upphæðir til framkvæmda á höfuðborgarsvæðinu til viðbótar því sem þar er sérmerkt. Staðan í þessum málum verður sú að um 40% framkvæmdafjár rennur til höfuðborgarsvæðisins eins af því sem sérstaklega er merkt sem framkvæmdaátak, þ.e. framkvæmdaátak 1.250 millj. á þessu ári sem skiptist þannig samkvæmt höfðatölureglu: hér búa um 60% landsmanna og eftir höfðatölureglunni renna um 60% af þessu framkvæmdaátaki augljóslega til höfuðborgarsvæðis ef það yrði samþykkt. Það þarf ekki mikla útreikninga til að átta sig á hversu háar upphæðir kæmu t.d. í hlut þess kjördæmis sem lengst hefur vegakerfið og þar sem mest er enn þá ógert í þeim efnum, Austurlands, sem telur aðeins um 5% landsmanna og fengi þá samsvarandi í sinn hlut. Þessu trúi ég ekki að stjórnarþingmenn af Austurlandi ætli að standa að við afgreiðslu vegáætlunar sem væntanlega verður þá frestað til næsta kjörtímabils og tímabils nýrrar ríkisstjórnar. Það er alger óhæfa, hæstv. forseti, að ætla að knýja þetta mál með þessum breytingum í gegnum þingið með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir. Hér hefur verið rakið skilmerkilega hvaða blekkingaleikur er uppi af hálfu hæstv. ríkisstjórnar í sambandi við það framkvæmdafé sem er til skiptanna eftir þessum einstöku flokkum. Það eru engar 3.500 millj. kr., hæstv. ráðherra, enda gat ráðherrann þar engu hnekkt frá því sem hv. þm. Jóhann Ársælsson rakti áðan. Það eru engar 3.500 millj. Það eru ef glöggt er talið 2.355 millj. kr. eins og hv. þm. gerði grein fyrir. Hér er mikill blekkingaleikur á ferðinni. Við skulum að lokum, hæstv. forseti, skoða það að til allra nýframkvæmda í landinu, á stofnvegum og tengivegum, eru rétt um 700 millj. kr. samtals á þessu ári þegar þessi sérmerktu verkefni ríkisstjórnarinnar eru frátalin.

Hæstv. forseti. Ég er fullkomlega sammála hv. þm. um að það sé óeðlilegt að á síðasta þingi fyrir kosningar sé verið að marka til langs tíma stefnu í vegamálum eins og gert var af síðustu ríkisstjórn eða reynt að gera með því að reyna að pína í gegnum þingið langtímaáætlun á síðasta degi þingsins. Auðvitað er ég fullkomlega sammála hv. þm. að það sé óeðlilegt. Á hinn bóginn er það lagaskylda samgrh. að leggja fram á tveggja ára fresti endurskoðaða vegáætlun fyrir þingið og það geri ég nú og það er nauðsynlegt, eins og hv. þm. sagði, vegna framkvæmda þessa árs. Ef hv. þm. skoðar vel þá vegáætlun sem hér liggur fyrir kemur hann fljótt og undir eins auga á það að sú ríkisstjórn sem við tekur hefur alla möguleika á því að endurskoða og endurmeta það sem í vegáætlun stendur til næstu ára. Það er því fullkomlega rangt hjá þessum hv. þm. að ég hafi verið með einhvern ýting á borð við það sem síðasta ríkisstjórn var um það að vilja ráðskast með vegaféð langt fram í tímann og fram yfir aldamót og get raunar minnt hv. þm. á einn lítinn hlut. Samkvæmt vilja síðustu ríkisstjórnar, samkvæmt vilja hans í síðustu ríkisstjórn, átti það að dragast til aldamóta að byggja brú yfir Jökulsá á Dal. Sú brú er nú þegar komin. Þegar hv. þm. er að metast um það og gefa skyn að hans kjördæmi hafi borið minna úr býtum en ella mundi ef hans stefnu hefði verið fylgt þá væri honum rétt og skylt að íhuga það hvaða áhrif það hefur þegar ákvörðun var um það tekin að vegurinn yfir Möðrudalsöræfi skyldi tekinn einmitt á stórverkefnin sem þýðir það að við sjáum núna fram á að við getum lokið við hringveginn. Og hverjir bera meira úr býtum og hverjir græða meira á því heldur en Austfirðingar? Ég spyr.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra leysti í rauninni þingið úr því hafti sem hann er að reyna að hneppa það í með því að afgreiða þessa vegáætlun sem hann leggur hér fyrir. Hann er algjörlega sammála því að það sé óeðlilegt að vera að binda hendur framtíðarinnar til fjögurra ára af ríkisstjórn sem er að fara frá eins og hér er verið að leggja til. Ég skal ekkert hafa á móti því að hæstv. ráðherra hefur lagt fyrir sínar hugmyndir. Það er út af fyrir sig góðra gjalda vert enda gera lög ráð fyrir því en það skyldar ekkert þingið til þess að afgreiða þetta mál núna á komandi fjórum vikum. Auðvitað eiga menn ekki að vera að eyða tíma sínum í það rétt fyrir kosningar að afgreiða þessar tillögur ráðherrans heldur aðeins líta yfir gildandi vegáætlun varðandi þetta eina ár til endurskoðunar þannig að hægt verði að halda áfram verkum og undirbúa síðan og taka til afgreiðslu þegar á vorþingi, a.m.k. til 1. umr., fjögurra ára áætlun og langtímaáætlun í vegamálum eins og full þörf er á og líta þar á hlutina í samhengi. Fjögurra ára vegáætlun er þriðjungur af ráðgerðri langtímaáætlun og á ekki að skoða þá hluti í samhengi? Þar á meðal stórverkefni, þar á meðal hvernig á að tengja landshluta, þar á meðal hvernig á að fara í gegnum fjöll með jarðgöngum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. hafði ekki rétt eftir það sem ég sagði beint fyrir framan nefið á honum og má kannski segja að það sé ekki í fyrsta skiptið. Það sem ég sagði var að það er lagaskylda mín að leggja hér fram þessa vegáætlun og það væri eðlilegt að samþykkja hana. Hún er nauðsynlegt til þess að við getum hafist handa, hún er líka nauðsynleg viðmiðun. Ef hún verður samþykkt stendur meiri hluti Alþingis á bak við hana. Það skilur hins vegar á milli mín og hv. þm. þegar hann hefur völdin og hans maður er samgrh. að ég er ekki að reyna að troða niður um kokið á þingmönnum langtímaáætlun til 12 ára á síðustu dögum þingsins eins og hann reyndi að gera fyrir fjórum árum og eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon reyndi að gera sem samgrh. Ég var að minna á að ef þessir tveir þokkapiltar hefðu ráðið ferðinni núna þá væri það ekki í sjónmáli að vegur yrði lagður yfir Möðrudalsöræfi og Hólsfjöll enda er það þeirra stefna að fara aðrar leiðir í þeim efnum. Ég held þess vegna að það sé algjörlega ljóst að það er í fyrsta lagi þinglegt og í öðru lagi bráðnauðsynlegt að þessi vegáætlun sem hér liggur fyrir verði afgreidd á þessu þingi nú til þess að hægt verði að hefjast handa þar sem hún er grundvöllur framkvæmda á þessu ári og hinu næsta. Það bíður nýrrar ríkisstjórnar að leggja endurskoðaða vegáætlun fram að liðnum tveimur árum og leggja fram tillögur að langtímaáætlun. Hins vegar má auðvitað deila um það og ég er raunar þeirrar skoðunar að langtímaáætlun til 12 ára sé til of langs tíma, reynslan hafi sýnt að það kunni ekki góðri lukku að stýra að reyna að teygja sig svo langt til framtíðarinnar, til þeirra ófyrirsjáanlegu hluta sem maður getur ekki gert sér grein fyrir.

Virðulegur forseti. Hér fór ekkert á milli mála. Ég var ekkert að hafa það af ráðherra að honum bæri að leggja þessa áætlun fyrir og ráðherrann, eins og hér kom fram, er sammála mér um að það er ekkert sem skyldar þingið til þess að afgreiða þessa vegáætlun sem hér liggur fyrir, ekkert sem skyldar þetta þing til þess enda líða ekki nema fáeinar vikur þar til nýtt þing kemur saman, nýr meiri hluti skapast á Alþingi um stjórn landsins sem er að sjálfsögðu eðlilegt að marki stefnu í þessu máli og taki til við mótun langtímaáætlunar í vegamálum í samræmi við sinn vilja en ekki sé verið að reyna að mundanga hlutunum hér í gegn með þeim hætti sem hugmyndin virðist vera. Ég treysti því satt að segja að nógu margir þingmennir landsbyggðarinnar verði til þess að leggjast á sveif með okkur sem gagnrýnum þessi vinnubrögð til þess að tryggja að ekki verði farið eftir vilja ráðherrans í þessu efni. Hér er verið að flytja fjármagn af mörkuðum tekjum Vegasjóðs í ríkum mæli til höfuðborgarsvæðisins þannig að á fjögurra ára tímabili verða það um 40% af framkvæmdafé til vegamála sem á að koma í lóg hér á þessu eina svæði, þessum eina bletti á landinu á meðan önnur verkefni eru látin bíða, einhver brýnustu verkefnin sem varða byggðaþróun í landinu.

Hæstv. forseti. Ég þarf að koma að sérstaklega einu atriði er varðar þau orð sem fóru á milli mín og hv. þm. Jónu Valgerðar Kristjánsdóttur áðan í andsvari mínu við hennar ræðu þar sem hún í síðara andsvari, sem ég hafði ekki tækifæri til að svara þá, vék að því að það væri búið að bjóða út framkvæmdir við Höfðabakkabrúna og taldi það vera til sönnunar á því sem hún hafði haldið fram að búið væri að ákveða þessar framkvæmdir og því væri um málamyndaumræðu að ræða. En það rétta í því máli er að útboðið fór fram og var skilyrt því að samþykki fengist fyrir vegáætlun á Alþingi í samræmi við það útboð sem framkvæmdin tekur til. Það er því alls ekki rétt hjá henni að málið sé frágengið og búið að ákveða það. Þess vegna standa þau orð sem ég sagði áðan að þeir sem eru að halda því fram að hér sé um einhverja málamyndatillögu að ræða eða einhverja málamyndaumræðu að ræða eru að draga úr mikilvægi þingsins og virðingu þingsins í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Reykn. heldur því fram að hér sé ekki um málamyndaumræðu að ræða. Það er gott og ég bíð þá bara eftir því að Alþingi taki þar fram fyrir hendurnar á hæstv. ríkisstjórn og ómerki þá ákvörðun að breyta skiptingu fjármagns í vegamálum því þessi vinnubrögð eru fullkomlega óásættanleg eins og farið er að í þessum málum. Það kom fram í ræðu hæstv. samgrh. að ríkisstjórnin ætlast til þess að skiptingu viðbótarfjármagnsins til vegamála, framkvæmdaátaksins, sé breytt og farið eftir öðrum reglum en áður. Það er Alþingis að breyta því. En ef Alþingi er látið standa frammi fyrir gerðum hlut þá er þetta auðvitað málamyndaumræða.

Hæstv. forseti. Ég gleðst yfir því að málflutningur minn virðist hafa einhver áhrif á hv. 2. þm. Austurl., Jón Kristjánsson, og vonandi að hann megi una glaður við þessa umræðu. En hins vegar finnst mér dálítið einkennileg sú andstaða sem kemur fram hjá honum við þessa vegáætlun. Það hvarflar að manni hvort hann sé einn af þeim þingmönnum sem telja að það sé enginn grundvöllur fyrir því að auka framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu, að þær framkvæmdir séu ekki nauðsynlegar. Það þætti mér mjög leiðinlegt ef sú væri reyndin því ég hef reynt hv. þm. Jón Kristjánsson að því að vera sanngjarn maður og ég tel að þær framkvæmdir sem lagðar hafa verið til á þessu svæði séu sanngirnismál sem nýtast muni allri þjóðinni.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja hv. 3. þm. Reykn. það að ég verð ekki glaður fyrr en ég sé hvernig hann greiðir atkvæði um þessa vegáætlun. Jafnframt verð ég að segja honum að ég hef ekki haldið því fram að það væri engin þörf fyrir átak í vegamálum hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef ekki haldið því fram að höfuðborgarsvæðið eigi ekki að fá sinn hlut úr þeim 1.250 millj. sem boðaðar eru á árinu 1995, en ég held því fram að það eigi að gilda sú regla um skiptinguna sem gilt hefur hingað til. Því held ég fram og mun berjast fyrir því við þessa umræðu og við seinni umferð málsins í hv. Alþingi.

Hæstv. forseti. Það var ánægjulegt að heyra að það var ekki blind andstaða við þær tillögur sem ríkisstjórnin hefur lagt fram í huga hv. þm. Jóns Kristjánssonar. En það virðist hins vegar loða við Framsfl. og hv. þm. hans að í vegamálum eigi að mæla allt og leggja við með lengdarmetrum og í kjördæmamálum eigi að vega allt og meta í fermetrum.

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Reykn. skýrði það að þrátt fyrir að búið væri að bjóða út þetta tiltekna verk sem ég nefndi áðan þá væri útboðið skilyrt því að Alþingi samþykkti þá vegáætlun sem hér er lögð fram. Það er mjög ánægjulegt, ég þakka hv. þm. fyrir þær upplýsingar að útboðið hafi verið skilyrt. Þá hlýtur það að fara eftir því hvernig afgreiðsla á þessari vegáætlun verður síðan framkvæmd. En til þess að eyða ákveðnum misskilningi hjá hv. þm. þá vil ég að það komi skýrt fram að við þingmenn sem teljumst vera þingmenn landsbyggðarkjördæma höfum ekki, eftir því sem ég hef hlustað á í dag, mælt gegn því að þessar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu séu nauðsynlegar. Ég nefndi það hins vegar áðan að þegar slíkt kæmi upp, brýn nauðsyn á einhverjum sérstökum framkvæmdum, þá hefði hingað til verið liður í vegáætlun sem héti Sérstök verkefni og það væri alveg eins hægt að halda því til haga að slík verkefni féllu undir þann lið sem hingað til hefur verið til í vegáætlun. Hann er hins vegar ekki að finna í þessari vegáætlun núna og þess vegna er farið út í það, sýnist mér, að ákveða þessa skiptingu. En eins og ég gat um áðan þá er það skýrt tekið fram á bls. 25 að skipting þessa fjár á milli kjördæma verði samkvæmt íbúatölu. Það er það sem við höfum verið að deila um hér, að þessi ákvörðun skuli hafa verið tekin í ríkisstjórn og það sett inn í vegáætlun áður en nokkur umræða fer fram um það. Það á ekkert skylt við það að þær framkvæmdir sem hér er nauðsynlegt að framkvæma á höfuðborgarsvæðinu séu ekki nauðsynlegar. Það viðurkenna allir enda keyra landsbyggðarþingmenn hér ekkert síður heldur en Reykjavíkurþingmenn, rétt eins og að þingmenn frá öðrum kjördæmum hljóta í framtíðinni að keyra Vestfjarðagöng.

Hæstv. forseti. Það er alltaf ánægjulegt þegar maður getur uppfrætt hv. samþingmenn sína um eitthvað og ánægjulegt þegar þeir eru þakklátir fyrir uppfræðsluna. Hv. þm. Jóna Valgerður Kristjánsdóttir nefndi þann flokk sem nefndur hefur verið Sérstök verkefni en hann er ekki að finna í þessari tillögu til vegáætlunar og hann var heldur ekki að finna í tillögu til síðustu vegáætlunar sem samþykkt var fyrir tveimur árum, að mig minnir. Það segir hins vegar ekkert um að það megi ekki endurvekja þann flokk einhvern tímann en það hefur hins vegar verið farið út í sérstakar framkvæmdir undir öðrum liðum en Sérstök verkefni og þá er kannski rétt að geta þess að jarðgangagerð á Vestfjörðum fer ekki fram undir liðnum Sérstök verkefni heldur undir liðnum Stórverkefni. Það eru sjálfsagt gildar ástæður fyrir því alveg eins og ég tel gildar ástæður fyrir því að þær framkvæmdir sem lagt er til að farið verði í á höfuðborgarsvæðinu séu undir sérstöku framkvæmdaátaki. Enda á sá flokkur sem hét Sérstök verkefni sér sérstaka sögu og féll niður í síðustu vegáætlun eins og þingmaðurinn væntanlega veit þar sem hann sat þá í samgn. og voru sérstakar ástæður fyrir honum sem ég ætla ekki að fara út í að rekja hérna núna.

Virðulegi forseti. Nú virðist það hins vegar koma í minn hlut að leiðrétta ákveðinn misskilning hjá hv. þm. Árna M. Mathiesen því í þál. um vegáætlun fyrir árin 1991--1994 er í lið 2.3 númer 2 Sérstök verkefni og á árinu í fyrra, 1994, voru 372 millj. til þessara sérstöku verkefna. Þannig að þessi liður hefur verið inni í vegáætlun þar til nú.

Hæstv. forseti. Mig langaði til að bæta fáeinum atriðum við þá ræðu sem ég hélt áðan. Ég vil fyrst áður en ég held áfram að fara yfir það plagg sem við höfum til umræðu koma með upplýsingar um þróun fjárveitinga til almennrar vegagerðar sem eru athyglisverðar og full ástæða fyrir hæstv. ráðherra til að hlusta á það sem þar kemur fram. Ég ætla að fresta því um stund að fara yfir það vegna þess að ráðherrann er ekki í hliðarsal eins og er en snúa mér þá að framhaldi ræðunnar. Ég var kominn þar í ræðunni þar sem ég hafði talað um að fyrir endurnýjun malarslitlaga væri ekki nægilega vel séð í þessari áætlun. Ég vil endurtaka að það er einungis gert ráð fyrir 70% af áætlaðri þörf fyrir malarslitlög en hins vegar er alveg skelfilegt ástand á malarvegum víða um landið og það er full ástæða fyrir samgn. að skoða það betur hvort ekki þurfi að fara yfir þetta atriði. Einnig langar mig til þess að koma að viðhaldi brúa því upplýsingarnar sem fylgja með í þessu plaggi um ástand brúa í landinu eru nú satt að segja ekki mjög upplífgandi. Þar kemur það fram að stór hluti af brúnum, sem eru í notkun í landinu, hafi ekki nægilegt burðarþol. Það kemur t.d. fram að ófullnægjandi burðarþol sé á samtals 130 brúm af alls 369 sem eru í notkun. Mér sýnist að þarna hljóti að vera á ferðinni verulega mikið vandamál sem menn þurfi að hafa áhyggjur af. Síðan kemur það líka fram um breidd brúa, sem er flokkuð eftir umferð, að 288 brýr eru mjórri en 6 m af 369 brúm alls. Það þekkja auðvitað allir hv. þm. hvaða hætta stafar af þessum mjóu brúm sem eru víða um landið og þarna er greinilega þörf á miklu átaki til lagfæringa. Ég held að það sé eins og þarna stendur á bls. 31 í kverinu að þar er talað um að það megi gera ráð fyrir því að þær fjárveitingar sem hér er gert ráð fyrir til brúa og varnargarða verði ófullnægjandi. Það hefði þurft að undirbúa þetta svolítið betur og menn hefðu þurft að hafa betri upplýsingar og nákvæmari því ég geri ráð fyrir því að vilji manna til þess að taka t.d. á breidd brúa og burðarþoli geti verið kannski meiri en til ýmislegs annars. Það eru mjög skelfilegir hlutir sem hafa gerst á þessum mjóu brúm okkar og maður talar ekki um ef við þurfum að fara að hafa áhyggjur af því að þær muni bara hreinlega gefa sig. Ég sé að hæstv. ráðherra er kominn og heyrir mál mitt. Mig langar til þess að fara yfir fáeinar tölur sem lýsa því sem hefur verið að gerast á undanförnum árum í þróun fjárveitinga til almennrar vegagerðar. Þrátt fyrir að hæstv. ríkisstjórn hafi básúnað út hvað hún hafi gert stórkostlega hluti í vegamálum þá hefur ekki miðað eins mikið og menn gætu haldið eftir þeim ræðuhöldum. Ég ætla að grípa niður í stöðuna eins og hún hefur verið frá 1982 og þá eru innifaldar í þessum tölum fjárveitingar til almennra verkefna, bundinna slitlaga og sérstakra verkefna á stofnbrautum og þjóðbrautum og brúargerð. Í tölunum er líka 37,5% fjárveitingar til Ó-vega og þá er einnig meðtalinn sá hluti fjármagns til sérstakra framkvæmdaátaka sem hefur farið til ofangreindra verkefna. Það er ekki talið þarna með stórverkefni höfuðborgarsvæðisins og 63% af fjárveitingum til Ó-veganna. Þessar tölur eru teknar úr skýrslum samgrh. um framkvæmd vegáætlunar. Tölurnar 1994 eru samkvæmt vegáætlun. Tölur 1995 eru samkvæmt fyrirliggjandi till. til þál. Svo að menn hafi samanburð þá er á árinu 1982, og allt er þetta á sama verðlagi, þ.e. á áætluðu verðlagi ársins 1995 eða vísitölu vegagerðar 4.990, þá eru til almennrar vegagerðar 2 milljarðar 542 millj. kr. Þetta lækkar síðan niður í 2 milljarða og 70 millj. kr., nálægt því á næsta ári þar á eftir. Árið 1984 er þetta aftur í tæplega 2,5 milljörðum, 1985 2,2 milljarðar, 1986 2,2 milljarðar, 1987 dettur þetta niður í 1.867 millj., 1988 1.920 millj., 1989 1.788 millj., 1990 1.739 millj., 1991 1.608 millj., dettur þá verulega niður. Árið 1992, og þá ef hafinn ferill ríkisstjórnarinnar í málinu, 1.828 millj. og 1993 þegar stóra framkvæmdaátakið er í vegamálum 2.293 millj., 1994 1.761 millj. og 1995 samkvæmt áætlun 1.657 millj. kr. Ég held að það þurfi ekki að fara yfir þessar tölur aftur, menn hafa áttað sig á því hver stefnan er í þessu, hvernig þetta hefur þróast. Almennar fjárveitingar til vegagerðar hafa skroppið saman á þessu tímabili frá 1982 um langleiðina í heilan milljarð á ári, þrátt fyrir öll átök og yfirlýsingar um afrek í vegamálum þá hefur þetta verið á þessari leið. Því miður. Auðvitað þekkja hv. þm. skýringarnar á þessu sem eru margar, m.a. þær sem hæstv. ráðherra hefur verið að nefna, kostnaður vegna ferja og flóabáta, sem ekki var áður inni á vegáætlun og hæstv. ráðherra lét yfir sig ganga að kæmi þar inn án þess að auknar tekjur kæmu. Nú hefur hæstv. ráðherra auðnast að fá auknar tekjur til vegamála en þær eru skilyrtar með þessum sérstaka hætti sem hér hefur verið rætt um, þ.e. að nú er breytt algjörlega út frá þeim reglum sem menn hafa notað til viðmiðunar og gert með þeim hætti að það er óásættanlegt að þannig sé að farið. Ég endurtek að það ber ekki að skilja mín orð þannig að ég sé á móti því að menn endurskoði hve mikið eigi að koma til framkvæmda á höfuðborgarsvæðinu, ég tel að full ástæða hafi verið til að fara yfir þær reglur sem menn hafa lagt til grundvallar og skoða þær vandlega og breyta þeim til samræmis við þarfirnar. Menn eru að fullyrða að þessar þarfir séu miklu meiri hér en annars staðar á landinu og þá er ástæða til þess að fara nákvæmlega yfir þá hluti, skilgreina þá og skoða, en ekki að sletta fram á einhverjum blaðamannafundi úti í bæ ákvörðun um það að nú eigi allt í einu að fara að úthluta stóru framkvæmdaátaki í vegamálum bara eftir höfðatölureglu.

Hæstv. forseti. Það er gaman að talnaleik og það er auðvitað mjög skemmtilegt að bera saman fjárveitingar til vegagerðar og samgöngumála frá einum tíma til annars. En ég átta mig ekki alveg á því hvað þingmaðurinn er að sýna fram á í þessum samanburði þar sem í hans tölum er sleppt fjárveitingum til stórverkefna, fjárveitingum til höfuðborgarsvæðisins, og 63,5% af fjárveitingum til Ó-veganna. Það er alveg ljóst að þær tölur sem hann er með eru valdar þannig að þær sýna ekki nema hluta af myndinni og þá er augljóst að hv. þm. er að reyna að gefa eitthvað í skyn sem er ekki sannleikanum samkvæmt ef hann er allur tíndur til. Ef við horfum á þetta tímabil, ég er því miður ekki með árið 1982 við höndina, ég hef 1983. Samkvæmt hans tölum er verulega meira fé veitt til vegagerðar á árinu 1982, ég er ekkert að segja að það sé eitthvað viljandi eða óviljandi miðað við það ár, ég hef það ekki við höndina, því miður. En á árinu 1983 var samtals varið til vegagerðar 5 milljörðum 121 millj. kr. á samsvarandi verðlagi sem á þessu ári er 6 milljarðar 942 millj., það munar 1.800 millj. Ef við berum saman einstök ár þá kemur í ljós að á árinu 1993 voru 7 milljarðar 276 millj. til vegamála á móti 5 milljörðum 686 millj. á árinu 1991 og það var heldur minna árið áður. Það er líka alveg laukrétt að það er ívið minna 1994 og 1995 en 1993, 300 millj. kr. minna en samt sem áður með því hæsta sem verið hefur og hærra en næstu 10 ár á undan. Þannig að það er alveg ljóst að meira fé er varið til vegagerðar nú en verið hefur þó e.t.v. megi finna einhverja þætti innan vegáætlunar sem ekki sýna þá mynd.

Hæstv. forseti. Það hafa aldrei verið mín orð að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki verið að auka fjármuni til vegagerðar, hún hefur hins vegar gert miklu meira úr þeim fjármunum en efni hafa staðið til og verið með talnaleikfimi í því sambandi sem ég tel algjöran óþarfa vegna þess að þessir viðbótarfjármunir til vegamála hafi verið það miklir að það hafi ekki þurft að vera að bæta við það með einhverri talnaleikfimi. Það var verulega mikið aukið fjármagn til vegamála, sérstaklega á árinu 1993, og það verður verulega aukið fjármagn til vegamála á árinu 1995. En að öðru leyti er um þetta að segja að þetta hefur verið að fara niður á við og við munum sjá ákaflega mögur ár að óbreyttu þegar á að fara að greiða til baka það lánsfé sem hér er búið að ákveða að nota í þessu framkvæmdaátaki. Það er svo greinilegt að fjármunir til vegagerðar eru raunverulega af skornari skammti en verið hefur á undanförnum árum ef ekki kemur til viðbótarfjármögnun og hæstv. ríkisstjórn hefur verið að burðast við að auka fjármagn til vegagerðar með því að auka skatta á bensín. Það eru náttúrlega töluvert miklir peningar sem þar eru á ferðinni. Hins vegar veit ég ekki hve mönnum helst lengi uppi að bæta við bensínverðið eins og nú hefur verið gert. Það er auðvitað spurning sem hæstv. ríkisstjórn verður að svara eða fylgjendur hennar í þessum kosningum hvort það sé meiningin að halda áfram að innheimta svona mikið gjald af bensíni eins og hér hefur verið innheimt núna. Ég er sannfærður um að það mun vera ein af kröfunum í kjarasamningum að það verði með einhverjum hætti lækkuð útgjöld til þess að gera út heimilisbílinn í landinu því það er orðinn einn af allra stærstu liðum reksturs á einu heimili.

Hæstv. forseti. Ég hélt að hv. þm. væri kunnugur úti á landi og vissi að drýgst til þess að lækka rekstrarkostnað við heimilisbílinn væri að bæta vegina og á það raunar við á fleiri stöðum svo að ég held að það sé ekki hægt að tala eins og það tvennt sé óaðskilið og komi hvort öðru ekki við. Ég stend einungis annars upp til þess að segja það mína skoðun að það eru síður en svo horfur á því að framkvæmdir í vegamálum muni dragast saman á næstu árum borið saman við það sem verið hefur. Þó mikið hafi verið á síðustu tveimur árum þá eru horfur á því að framkvæmdir kunni að verða enn þá meiri á næstu missirum, bæði samkvæmt þessari vegáætlun sem er mjög gætileg, það er ekki gert ráð fyrir nema 1,5% vexti umferðar í landinu en gæti vel orðið 2--2,5% sem munar verulegu í vegafé ef sá bati yrði hér í efnahagslífi sem við öll þykjumst sjá fram á. Svo vil ég nú minna hv. þm. á það að enn standa vonir til þess að okkur muni takast að ná samningum um fjáröflun til jarðganga undir Hvalfjörð sem auðvitað kemur til viðbótar því sem við erum hér að segja þar sem þau jarðgöng verða fjármögnuð með sérstökum hætti. Þannig að það er síður en svo að það stefni í það nú að framlög til vegamála fari minnkandi.

Hæstv. forseti. Ég svaraði því ekki hér áðan sem hæstv. ráðherra sagði um þær tölur sem ég fór með. Það voru tölur sem ég fékk hjá Vegagerðinni um það hvernig þróun fjárveitinga hefði verið til almennrar vegagerðar og voru settar fram til upplýsingar því mér sýnist að það skipti æðimiklu máli hvaða fjármunir eru til almennrar vegagerðar. Þessar tölur segja töluvert mikla sögu um það hvernig þessi mál eru að þróast hérna hjá okkur á sama tíma og ég las hér upp tölur yfir hafa fjármunir vegna stórverkefna verið í mjög svipuðu magni í peningum talið. Það hafa verið u.þ.b. 700 millj. eða nálægt því að meðaltali til stórverkefnasjóðs á þessu tímabili og þannig að það er full ástæða til að taka mark á þessum tölum. Það stóra framkvæmdaátak sem nú er verið að tala um hér á höfuðborgarsvæðinu hefur ekki mikil áhrif á þetta vegna þess að það kemur hér inn á árinu 1995. En það er auðvitað athyglivert að á árinu 1995 skuli sjást langlægsta talan sem fyrirfinnst til almennrar vegagerðar allt frá árinu --- ja ég hef nú ekki nema aftur að árinu 1982 og það er engin tala til svona lág. Þannig að það er eitthvað sem menn þurfa kannski að velta fyrir sér. Við vitum auðvitað, vegna þess að hv. þm. þekkja það úti um sín kjördæmi, að það hefur verið óskaplega erfitt að skipta fjármagni til vegaframkvæmda í kjördæmunum vegna þess að fjármunir til reksturs kerfisins eru allt of litlir. Menn eru mjög áfram um það að fara í stórar framkvæmdir og nýframkvæmdir en viðhald og viðgerðir á vegum og öðrum samgöngumannvirkjum er trassað. Og það kemur fram í þessari þál. að nú eru menn að gera ráð fyrir að halda áfram að trassa þessa þætti í vegamálum.

Hæstv. forseti. Það er nokkuð skemmtilegt að vera hér saman komin til að ræða till. til þál. um vegáætlun í þessum stutta kosningakafla þinghaldsins hér sem verða einar 4--5 vikur. Ég er þá sérstaklega að hugsa um það að hæstv. núv. samgrh. hafði þá afstöðu á sínum tíma að það væri hið mesta óráð, beinlínis rangt að menn væru að afgreiða vegáætlun svona rétt fyrir kosningar. Það vill svo til að ég mundi þessi ummæli og fletti upp á þeim núna áðan mér til skemtunar. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. samgrh. hvort hann sé enn sama sinnis, því að 16. febr. 1993, þegar vegáætlun fyrir árin 1993--1996 var hér til umræðu þá sagði hæstv. ráðherra í andsvari við hv. þm. Guðmund Bjarnason, sem hafði rætt um þessi vinnubrögð í sambandi við vegáætlun, með leyfi forseta: ,,Um þetta er það að segja að ég er andvígur því, ég tel það rangt, að ákveða vegáætlun eins og gert var rétt fyrir kosningar.`` Þetta vísar til afgreiðslu vegáætlunar vorið 1991, skömmu fyrir alþingiskosningar þá.  (Grip ið fram í: Sagði ráðherra þetta?)  Þetta sagði hæstv. samgrh.: ,,Ég tel það rangt, ég er andvígur því, að afgreiða vegáætlun eins og gert var rétt fyrir kosningar. Það gefur tilefni til þess að vera með yfirboð. Auk þess sem þeir þingmenn sem þá eru að kveðja eiga ekki að ráða stefnunni í vegamálum næstu fjögur ár.`` Mér þóttu þetta athyglisverð ummæli hjá hæstv. ráðherra og ég spurði hæstv. ráðherra, sagði reyndar eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Þetta er nú alveg nýtt gullkorn hjá hæstv. samgrh. að það eigi ekki að leggja fram vegáætlun fyrir kosningar, það sé siðleysi og spilling. Er þá hæstv. samgrh. tilbúinn að lýsa því yfir að hann ætli enga vegáætlun að leggja fram veturinn 1995?`` Ég spyr hæstv. ráðherra: Er hann enn sama sinnis að þetta hafi verið svona rangt, eins og hann vildi meina þarna, að afgreiða vegáætlun fyrir kosningar 1991? Og er það þá ekki jafnrangt núna? Er þá ekki skynsamlegra að afgreiða heimildir fyrir yfirstandandi ár eða láta gildandi vegáætlun, þriðja ár hennar standa og leyfa þá nýjum aðilum, nýjum hv. þm. á nýbyrjuðu kjörtímabili að móta stefnuna til frambúðar? Nema orðið hafi geysileg sinnaskipti hjá hæstv. ráðherra og hann tali með tungum tveimur eftir því hvort hann er nýtekinn við völdum eða er að láta af þeim. Því þá ætti hann sjálfum sér samkvæmur að taka því fagnandi ef þingmenn eru tilbúnir til þess að breyta nú vinnubrögðunum í samræmi við það. Út af fyrir sig, hæstv. forseti, að gamni slepptu þá mætti vel hugsa sér að nota þetta tækifæri ef það yrði niðurstaðan til að breyta takti vegáætlunar þannig að hún væri jafnan endurskoðuð á fyrsta og þriðja vetri hvers kjörtímabils en ekki öðrum og fjórða. Þá væri þetta nær kosningunum og ekki með sama blæ og þetta er núna, að vera á árinu sem kosningar fara fram. Um þessa vegáætlun, hæstv. forseti, er ekki margt hægt að segja í sjálfu sér á átta mínútum og er auðvitað lakara að menn skuli ekki halda því að hafa hér rýmri ræðutíma þegar svona stórar framkvæmdaáætlanir eru til umræðu. Einhvern tímann hélt ég að það hefði átt að gerast sjálfkrafa en það er nú sjálfsagt ekki. Ég tel að uppsetning á þessu plaggi sé næsta söguleg. Ég minnist þess til að mynda ekki að hafa séð aðferðir af því tagi sem hér er á forsíðu skjalsins, að annars vegar eru færðir fjármunir í ríkissjóð upp á nokkur hundruð millj. kr. og hins vegar eru færðir fjármunir úr ríkissjóði upp á nokkur hundruð millj. kr. Ég spyr að því, hæstv. forseti: Hvað tákna þessar færslur fram og til baka, út og inn úr ríkissjóði? Er það til einhvers fegurðarauka á þingskjalinu að þetta er haft svona? Nær væri þá að setja fram nettóniðurstöðuna, það sem kemur úr ríkissjóði eða fer í hann en ekki færslur fram og til baka af þessu tagi. En þetta er auðvitað arfur af því og hluti af því hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur möndlað með þessi mál þannig að í raun og veru stendur þar ekki steinn yfir steini. Peningar eru færðir fram og til baka, teknir að láni og hlutirnir eru skýrðir nýjum nöfnum. Þetta heita framkvæmdaátök og atvinnuátök og annað þar fram eftir götunum og þegar upp er staðið þá er í raun og veru búið að ónýta að mestu leyti þau ákvæði laga og vinnuhefðir sem hér hafa gilt um meðferð vegamála á Alþingi. Þessum málum er meira og minna skipað með einhverju hnjákollasamkomulagi hæstv. ráðherra úti bæ og hæstv. forsrh. meira og minna orðinn einhvers konar yfirsamgönguráðherra og ræður því hvernig vegafé er skipt o.s.frv. Þetta er auðvitað til háborinnar skammar og alls ekki í samræmi við anda vegalaga sem mæla í raun og veru með óvenjuskýrum hætti fyrir um það hvernig vegamálum skuli ráðið til lykta, þ.e. með þáltill. sem Alþingi síðan útfærir og skiptir vegafé. Þá vil ég nefna skuldir Vegasjóðs, hæstv. forseti. Það er ekki hægt annað en átelja það að á þessu kjörtímabili hefur það gerst að framkvæmdum hefur verið haldið uppi með stórfelldum lántökum þannig að nú er Vegasjóður í umtalsverðri skuld og þannig hefur vandanum í raun og veru verið velt upp á framtíðina. Það er líka umhugsunarefni hversu langt hefur verið gengið í því að taka fjármagn undir sérstök formerki þannig að til almennra vegaframkvæmda fer nú orðið næsta lítið fé, þ.e. til þess sem nýframkvæmdir geta talist. Þá vil ég nefna tekjustofna Vegasjóðs. Þar hefur orðið sú slæma breyting að í fyrsta lagi er umtalsvert fé tekið í ríkissjóð eins og áður segir og það er auðvitað algjört nýmæli að það sé gert með þeim hætti sem hefur verið á öllu þessu kjörtímabili. Hæstv. ráðherra bendir gjarnan á fordæmi frá fyrri tíð og það er rétt að það er eitt einasta fordæmi til um það og það var árið 1989 þegar mjög óverulegir fjármunir voru teknir í ríkissjóð á einu ári. Þá var því lýst yrir að það yrði gert í það eina skipti og við það var staðið. Hæstv. ráðherra lætur nú gjarnan eins og þetta hafi verið alsiða en svo er ekki. Hitt er svo mjög slæmt að byrðum upp á um 500--600 millj. kr. hefur verið velt yfir á Vegasjóð án þess að honum væri bætt það upp með auknum tekjum þar sem er rekstur flóabáta og ferja. Satt best að segja, virðulegur forseti, er ég að verða afskaplega leiður á rógi hæstv. núv. samgrh. um það mál. Ég tel það neðan við allar hellur og neðan við virðingu hæstv. ráðherra að vera með þau mál á heilanum eins og hann hefur verið. Ég óska eftir því, ef hæstv. ráðherra ætlar að halda áfram að ræða þau mál með þeim hætti sem hann hefur gert, að hæstv. ráðherra manni sig upp í það að segja okkur hvaða ferjur hann vill leggja niður. Ég held að fólkið við Ísafjarðardjúp til að mynda eigi heimtingu á að vita hvort hæstv. samgrh. er að tala um Fagranes þegar hann er að tala um óþarfa fjáraustur í ferjurekstur. Eða íbúarnir í Grímsey og Hrísey, hvort hæstv. ráðherra er að tala um Sæfara. Eða Vestmanneyingar, hvort hæstv. ráðherra er að tala um Herjólf. Það er ekki hægt að tala svona aftur og aftur og endalaust, hæstv. samgrh., og ráðast með ómerkilegum og ómaklegum hætti á forvera þinn, þann sem hér stendur, eins og hæstv. ráðherra hefur endurtekið gert, tala um að þarna hafi átt sér stað óráðsíufjáraustur en vera svo ekki maður til að klára þá vísuna með síðustu línunni og segja að það séu þessar eða hinar ferjur sem ekki eigi að reka. Eða er það kannski Akraborgin sem á að hætta við strax en ekki bara þegar jarðgöngin koma af því að hv. þm. Guðjón Guðmundsson er hér í salnum.

Það er ekkert gefið með henni.

Það er nú eitthvað svolítið gefið með henni en hún er að vísu ekki inni í afborgunartölunum. 
             Hæstv. forseti. Ég skal fara að ljúka máli mínu. Mér er farið að leiðast þetta, ég verð að segja það alveg eins og er að mér er farið að leiðast þetta ómerkilega skítkast hæstv. ráðherra um þessi ferjumál. Ég er hvenær sem er til í málefnalegar umræður um þetta en ég óska eftir að hæstv. ráðherra sé þá maður til að standa með sínum skoðunum í þessu og leggja þá til hvaða ferjur eigi að slá af.

Hæstv. forseti. Hv. þm. er mjög vel kunnugt að á vorinu 1991 stóð Alþingi frammi fyrir því að það var beðið um lánsfjárheimildir vegna ferjukaupa og smíða á ferjum sem síðan hrukku hvergi nærri til. En allt var þetta nú þrautrætt og undirbúið í ríkisstjórninni þegar fjárlög voru undirbúin og lögð fram fyrir árið 1991. En þá kemur í ljós að ekki ein einasta króna var ætluð til nýsmíði eða kaupa á ferjum á þeim fjárlögum. Og það sem er enn þá verra er kannski það að rekstrarskuldir hrönnuðust upp hjá ferjubátum og það kom síðan í minn hlut að greiða úr allri þessari flækju, veita frekari lánsheimildir til að hægt væri að standa við smíðasamninga og leggja til aukafjárveitingar til þess að ferjurnar gætu gengið og þar fram eftir götunum. Ferjumálin voru öll í hinum mesta ólestri og er afskaplega handhægt fyrir hv. þm. að bera saman skuldastöðuna þegar hann tók við sem samgrh. og skuldastöðuna þegar ég tók við sem samgrh. Það er náttúrlega nokkuð undarlegt þegar menn eru að tala um að það safnist upp miklar skuldir vegna samgöngumála á mínum ferli af þeim sömu hv. alþm. og ekki fást til að ræða ferjumálin nema í styttingi. Auðvitað verðum við að standa í skilum með ferjumálin. Auðvitað verður að greiða þessa milljarða. Spurningin er hins vegar hvernig á því stóð að síðasta ríkisstjórn skyldi ekki leggja fram eitthvert fé á fjárlögum til kaupanna, af hverju ekki var tekin ábyrgari afstaða. Það er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því þegar ráðist er í fjárfestingu sem milljörðum skiptir hvernig eigi að standa að greiðslunni.

Hæstv. forseti. Það lýsir auðvitað mikilli fáfræði hjá hæstv. núv. samgrh. að vita ekki að það var staðið nákvæmlega eins að endurnýjun ferja í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og gert hafði verið um langt árabil og í þau skipti önnur þegar ferjur höfðu verið endurnýjaðar. Dæmi: Ferjan Baldur. Og það vill nú svo til að það kom akkúrat í minn hlut að ganga frá lánum og breyta smíðalánum í löng lán vegna ferjunnar Baldurs. Og það var staðið að því með nákvæmlega sama hætti og gert hafði verið og yfirleitt er gert þegar ríkið er að ráðast í fjárfestingar af þessu tagi, þ.e. það eru tekin bráðabirgðalán eða framkvæmdalán á byggingartíma og þegar byggingu er lokið og ferjan hefur rekstur var þeim lánum breytt í löng fjárfestingarlán. Síðan voru þau endurgreidd með svokölluðum stofnframlögum af fjárlögum og þannig hafði þetta verið um langt, langt árabil þegar ferjur voru endurnýjaðar eða keyptar. Dæmi: Gamli Herjólfur, Akraborgirnar tvær, sú elsta og sú sem nú siglir, Betancuria sem keypt var frá Kanaríeyjum ef ég man rétt, fjórða dæmið Baldur sem búið var að taka ákvörðun um að byggja í tíð þarsíðustu ríkisstjórnar og þáv. hæstv. samgrh. Matthías Bjarnason bar þá pólitíska ábyrgð á. Það er því furðulegt að hæstv. ráðherra skuli reyna að koma höggi á menn með þessum hætti. Það var staðið nákvæmlega eins að því að taka ákvarðanir. Það var aflað heimilda á Alþingi í lánsfjárlögum, það voru tekin lán á byggingartíma sem síðan lá alltaf fyrir að yrði breytt í löng lán og endurgreidd af ríkisfé þangað til hæstv. núv. samgrh. skellti þessum byrðum yfir á Vegagerðina án þess að bæta henni það upp á nokkurn hátt í tekjum en með því rýrir hann auðvitað framkvæmdafé til vegamála um ókomin ár sem því nemur.

Hæstv. forseti. Nú er það að vísu ekki rétt að gengið hafi verið frá lánum í sambandi við smíði á Baldri áður en ég tók við embætti samgrh. en það munaði ekki miklu svo sem, það voru nokkrir mánuðir sem munaði og það skiptir ekki máli í sambandi við okkar þrætu. Hitt er auðvitað höfuðatriði þessa máls að eftir að smíðasamningurinn um Baldur var gerður með þessum hefðbundna hætti sem veldur því að þriðji milljarður hefur safnast saman í skuldir vegna kaupa á ferjubátum og flóabátum, þá varði síðasta ríkisstjórn ekki einni einustu krónu til stofnkostnaðar vegna smíða á Baldri, ekki einni einustu krónu. Það er sá mikli munur sem er á þessu tvennu. Og ef það er rétt að gengið hafi verið frá samningunum á þeim tíma sem Matthías Bjarnason var samgrh., sem ég hygg að sé rétt munað, fyrir kosningarnar 1987, hvernig má það þá vera að öll næstu fjögur ár skuli ekki hafa verið hirt um það á fjárlögum að leggja inn eina einustu krónu til stofnkostnaðar á Baldri? Þetta sýnir hvernig var staðið að þessum málum.

Hæstv. forseti. Það er sjálfsagt þarft verk og ágætt að fara einhvern tíma rækilega yfir þessa sögu. Ég treysti mér alveg til að forsvara fyrir minn þátt í henni af því að ég veit það að að þessum málum var staðið með þeim hætti sem lengi hafði verið gert. Og auðvitað var það alveg ljóst að á allri þessari tíð þangað til hæstv. núv. samgrh. tók þetta málefni yfir á Vegagerðina, þá var þetta verkefni ríkisins og engum datt annað í hug. Og þá var það með einum og öðrum hætti þannig að ríkið bar ábyrgð á endurgreiðslu þessara lána og það var þá framkvæmdaatriði hvernig Framkvæmdasjóður eða Lánasýslan eða hvað apparatið heitir á hverjum tíma sá fyrir því. En ákvarðanatökuferlið var og hefur alltaf verið þetta, að það er ákveðið að ráðast í endurnýjun eða smíði á ferjum. Það er aflað til þess heimildar í lánsfjárlögum á Alþingi og það var gert í öllum þessum tilvikum. Síðan var yfirleitt um annaðhvort að ræða þegar byggt var nýtt skip að tekin voru bráðabirgðalán á byggingartíma eða þegar keypt voru notuð skip, þá voru yfirtekin lán eða tekin til þess lán sem ríkið síðan endurgreiddi. Og þegar þær endurgreiðslur komu til voru þær skýrðar þessu heiti: Stofnframlög á fjárlögum. Og ég veit að hæstv. núv. samgrh. getur ekki verið svo gleyminn að hann muni ekki eftir vinnunni í samvinnunefnd samgöngumála þegar verið var að ákvarða fjárveitingar til ferja og flóabáta, þá voru þær fjárveitingar um langt árabil aðgreindar með þessum hætti. Það voru rekstrarstyrkir og það voru stofnframlög. Og stofnframlögin voru greidd til hlutafélaganna sem önnuðust reksturinn fyrir hönd ríkis og sveitarfélaganna, hvort sem þau heita Skalla-Grímur, Baldur eða eitthvað annað. Þess vegna er það þannig að þessi vindhögg hæstv. samgrh. hitta engan fyrir annan en hann sjálfan, þessar tilraunir hans til þess að slá einhverjar billegar pólitískar keilur í þessu ferjumáli sem honum er svona hugleikið.

Virðulegi forseti. Það er nú svo stuttur tími sem hér gefst til þess að ræða þetta stóra mál að það tekst ekki að koma öllu að sem maður gjarnan vildi. Við deildum hér áðan, hv. þm. Árni Mathiesen og ég um liði í fyrrverandi og núverandi þál. Ég upplýsti það hér áðan að liðurinn ,,Sérstök verkefni``, sem við vorum að deila um, væri í fyrri þál. og það er vitaskuld rétt. Hann er hér í þeirri þál. sem samþykkt var fyrir árin 1991--1994. Hins vegar var hann ekki tekinn upp þegar hún var endurskoðuð og sett voru inn til viðbótar árin 1995 og 1996 og sama gerist í þeirri þáltill. sem við ræðum nú, að þar er ekki inni liðurinn ,,Sérstök verkefni``. En ég vil benda á að það er ekkert því til fyrirstöðu að hafa hann inni þegar sérstök verkefni þyrfti að taka fyrir og eins og segir á bls. 31, en það hefur einnig komið fram í þessari umræðu að liðurinn ,,þjóðvegir í þéttbýli`` er ekki heldur inni vegna breytinga á vegalögum. Hins vegar er hér inni liður sem heitir ,,þéttbýlisvegir`` og um þann lið segir, með leyfi forseta: ,,Með nýju vegalögunum voru þjóðvegir í þéttbýli lagðir niður sem sérstakur vegaflokkur en þeir vegir sem töldust til flokksins falla nú að mestu undir stofnvegi og tengivegi. Fjárveitingar til þjóðvega í þéttbýli samkvæmt eldri lögum voru undir sérstökum lið og fóru að mestu til viðhalds og þjónustu og eiga því heima undir viðhaldi þjóðvega nú.`` --- Það er samkvæmt nýrri skilgreiningu. --- ,,Veghald flestra þessara vega verður væntanlega háð samningum milli Vegagerðarinnar og þéttbýlissveitarfélaga.`` --- Og síðan kemur hér rúsínan í pylsuendanum: ,,Þykir því hentugt að hafa fjárveitingar til þessara vega undir sérstökum lið, a.m.k. að þessu sinni.`` Hér er því verið að setja inn í nýja vegáætlun þennan lið sem raunverulega átti samkvæmt vegalögum að taka út. Og ég tel eins og ég sagði áðan að það hefði verið mikið réttara að hafa þær framkvæmdir, sem flestir viðurkenna að nauðsyn er að ráðast í þó ekki fari fram nægileg athugun á því máli, það hefði þá verið eðlilegt að hafa þær undir sérstökum verkefnum heldur en vera að breyta skiptireglum áður en það hefur nokkuð verið rætt hér á Alþingi. Ég vil einnig koma því að að ég tel að malarslitlög hafi mjög farið halloka í fjárveitingum á undanförnum árum. Það er talað hér um að það þyrfti í raun og veru að hafa 300 millj. kr. til þeirra árlega en í þessari vegáætlun til næstu fjögurra ára er áætlað að það verði 200 millj. kr. Það er því greinilegt að það er ekki orðið við þeirri þörf sem þar er mikil að hafa hækkandi framlög til þessara mála. Ég vil einnig taka undir það sem hér kom fram áðan í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að það væri e.t.v. miklu eðlilegra að endurskoða vegáætlun á fyrsta og þriðja ári kjörtímabils heldur en öðru og fjórða þar sem það er auðvitað alveg rétt að hér er kjörtímabili að ljúka á þessu þingi og því eðlilegra að það verði fjallað um þetta á nýkjörnu þingi. Ég vil einnig spyrja hæstv. samgrh. þar sem við vorum hér áðan að ræða nokkuð um breytingu á vegalögum vegna girðingamála og í athugasemdum með þessari þáltill. er rætt um það að í árslok 1993 hafi verið ógreiddar girðingakröfur um 190 millj. kr. Síðan er lagt til að fjárveiting til þessa verkefnis verði 27 millj. kr. árin 1995 og 1996 og 30 millj. kr. 1997 og 33 millj. 1998 þannig að það nær ekki einu sinni þessari kröfu sem liggur fyrir í árslok 1993. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er þessi krafa enn þá ófrágengin eða er ætlast til að þessar fjárveitingar á næstu árum verði til þess að greiða þessa kröfu sem hér er? Hver er skýringin á þessum athugasemdum? Ég tel einnig rétt að vekja athygli enn og aftur, mér finnst það varla hafa komið nægilega skýrt fram hér í umræðum, vekja athygli á því að þegar við erum að ræða um það að fjármunir séu færðir fram og til baka og eins og ég gerði grein fyrir í fyrri ræðu minni þar sem færðar eru í ríkissjóð 275 millj. kr. af vegáætlun og síðan lagt fram framlag úr ríkissjóði 350 millj. kr. í þessari sömu áætlun fyrir árið 1995, þá er hér vitaskuld ekki nema nettó um 75 millj. kr. að ræða. En ég vil einnig benda á að það voru áætluð sérstök framlög til vegamála með sérstöku átaki sem gert var vegna atvinnumála árið 1992 og það var áætlað 1.800 millj. kr. sem var þannig að það voru 900 millj. kr. á árinu 1993, 450 á árinu 1994 og 450 millj. áttu að vera á árinu 1995. Nú eru þessar 450 millj. á árinu 1995 felldar niður, þ.e. sérstök lánsfjáráætlun vegna þessa sérstaka framtaks er felld niður og þessar framkvæmdir á að klára með hefðbundnum tekjustofnum þannig að hér er enn og aftur verið að leika sér með tölur og kasta ryki í augu fólks með þessum áætlunum um að þetta sé eitthvert sérstakt framkvæmdaátak og einhver sérstök lánsfjáráætlun sem er áætluð vegna þessa. Þannig er hér í raun og veru verið að fella niður þessa ákvörðun um 450 millj. kr. til framkvæmdaátaks á árinu 1995 og það tekið af hefðbundnum tekjustofnum. Að öðru leyti er auðvitað mikið eftir að skoða þessa vegáætlun og það gefst einhver tími til þess í hv. samgn. en mér segir nú svo hugur um að það verði erfitt að ná samþykkt á henni fyrir þinglok.

Hæstv. forseti. Ég vil í fyrsta lagi segja að auðvitað er það rétt hjá hv. þm. að það hefur löngum verið svo að ef menn hafa viljað halda vegum við þannig að til fyrirmyndar sé og fulls sóma þá hefur skort fé til þess. En þingmenn hafa raunar lengi lagt áherslu á það að reyna að koma vegum upp úr snjó og leggja bundið slitlag á veginn og hafa þá látið það sitja fyrir. Þetta þekkir hv. þm. sem er þingmaður Vestf. að áhugi okkar fyrir því að flýta nýbyggingu vega hefur verið mikill. Ef það er á hinn bóginn vilji þingmanna að draga úr hraða við nýbyggingar og leggja meira fé til girðinga og viðhalds vega, þá er það auðvitað sjónarmið sem menn geta sett fram. En reynslan hefur verið sú oftast nær að ráðherrar hafa viljað verja meira fé til viðhalds og slíkra verkefna en þingmenn. Það hefur oftst nær verið þannig að ef við slíku hefur verið hreyft þá hafi það verið á hinn veginn í þinginu. Um hitt atriðið þá get ég nú ekki annað en látið í ljós mikla undrun yfir því ef það á eftir að sanna sig að þingmaður Vestf. vilji láta þessa vegáætlun bíða.

Virðulegi forseti. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi ekki svarað spurningu minni. Ég spurði hann að því hvort enn þá væru ógreiddar þær girðingakröfur sem getið er um í þessu frv., um 190 millj. kr., því að það er ekki talað um í greinargerð að það sé hugsað að greiða þær. Ég var að spyrja hann um skýringar á því að þetta skuli vera hér í greinargerð en ekki er getið um það hvernig við því verði orðið. Hvað varðar það að ég muni ekki standa að samþykkt þessarar vegáætlunar, þá nefndi ég það líka að það á mikið eftir að fjalla um þessa vegáætlun og er ekki séð fyrir endann á því enn þá hvort hún kemur til síðari umr.

Hæstv. forseti. Ég ítreka það sem ég sagði. Ég á svolítið erfitt með að ímynda mér það að þingmaður Vestf. meini það að hann vilji halda vegamálum nú í óvissu. Ég vil á hinn bóginn út af girðingamálunum aðeins segja að þar hefur verið langur slóði og eftir þeim upplýsingum sem ég hef frá Vegagerðinni hefur hann heldur verið að minnka síðustu árin, heldur verið að minnka og leita jafnvægis. En ef menn vilja fara hraðar í því þá er ekki um annað að gera en taka það af nýbyggingarfé og ég hef ekki treyst mér til þess að fara hraðar en þessi tillaga ber með sér. En það miðar í rétta átt þótt hægt fari í þessu öllu.

Virðulegi forseti. Hér hefur orðið mikil umræða um till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1995--1998 og það er eðlilegt. Hér er verið að boða nokkuð byltingarkenndar breytingar þar sem hér er verið að boða það að höfðatölureglan skuldi gilda við framkvæmdir. Það er því eðlilegt að menn vilji ræða hér mikið og lengi og ekki síst þar sem þessu þingi fer senn að ljúka og hér er áætlun fyrir árin 1995--1998. Menn hafa hér rætt ýmislegt, viðhald vega er of lítið og nýframkvæmdir eru líka af skornum skammti en mér sýnist að einu sé ofaukið hér og það er varðandi bensíngjaldið. Mér sýnist að áætlanir varðandi bensíngjald séu töluvert ofreiknaðar vegna þess að það kemur fram í þessari þáltill. að bílaeign Íslendinga hefur minnkað verulega, um 3,3%, og bensínsala minnkaði 1993, en hefur eitthvað aukist síðast á árinu 1994 þannig að ég held að þarna sé um dálitla ofáætlun að ræða. En ég ætla ekki að fara í að ræða þessa vegáætlun frekar að sinni. Þetta er fyrri umr. og samgn. á eftir að fjalla um málið og ég veit að það verða miklar breytingar í nefndinni því að hér eru það umfangsmiklar breytingar á ferðinni að ég veit að menn kokgleypa þetta ekki svona í einu vetfangi í samgn. En það er ein spurning sem mig langar til að bera fram við hæstv. samgrh. og það er varðandi Gilsfjarðarbrú. Mig langar einfaldlega að spyrja hæstv. ráðherra að því: Hvenær verður framkvæmdin við Gilsfjarðarbú boðin út? Í núgildandi vegáætlun er gert ráð fyrir því að brúin verði boðin út árið 1994, en það bólar ekkert á því. Það voru ýmis ljón á veginum varðandi umhverfismál. Nú er umhvrh. búinn að úrskurða í því máli og þar af leiðandi er hægt að bjóða þessa framkvæmd út. Þetta er fyrsta framkvæmdin sem þarf að bjóða út á hinu Evrópska efnahagssvæði vegna þess að þetta er það stór framkvæmd, þetta er framkvæmd sem er áætluð upp á 700--800 millj. kr. en eins og menn vita hefur verið beðið eftir þessari framkvæmd í 10 ár. Í 10 ár eru menn búnir að ræða hér um Gilsfjarðarbrú. Og það er komið að því í hugum Vestfirðinga og Vestlendinga að framkvæmd hefjist. Bara nú á síðustu vikum hafa fallið 11 snjóflóð í Gilsfirði og fjörðurinn hefur verið gjörsamlega lokaður. Þetta er sama læknissvæði, Dalir og Reykhólasveit, og læknir hefur ekki komist í Reykhólaveit nema með ýmsum öðrum brögðum heldur en í gegnum Gilsfjörð. Þannig er þetta eins og allir vita afskaplega brýn framkvæmd en það er búið að ræða um þetta hér fram og til baka og búið að finna ýmsar leiðir til að fresta þessari framkvæmd og það hlýtur að vera komið að því að við fáum svör við því hér hvenær á að bjóða þessa framkvæmd út.

Hæstv. forseti. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá Vegagerðinni, og Vegagerðin hefur yfirleitt reynst mjög vönduð í sínum vinnubrögðum, þá er áætlunin um bensínsölu algjörlega á raunhæfum grundvelli og ég sé enga ástæðu til að ætla það að Vegagerðinni hafi þar orðið á meiri háttar skyssa. Ég sé enga ástæðu til að ætla það. Ég vil á hinn bóginn láta í ljósi undrun mína yfir því af hverju hv. þm. á svo erfitt með að segja sannleikann um Gilsfjarðarbrú. Hv. þm. sagði að það hefði samkvæmt gildandi vegáætlun átt að bjóða út Gilsfjarðarbrú á sl. ári. Það er ekki ein einasta króna frá Vesturlandi, ekki ein króna á sl. ári, ekki ein einasta króna frá Vestfjörðum, ekki ein til Gilsfjarðarbrúar. Það er á hinn bóginn svo að í stórverkefnum til Gilsfjarðar er gert ráð fyrir 24 millj. á sl. ári og ekki er hægt að vinna mikið fyrir þær. Ef við tökum árin 1995, þá er í Gilsfjörð 33 millj. á árinu 1995 frá Vesturlandi og 7 millj. frá Vestfjörðum, 98 millj. af stórverkefnum. Það er hins vegar ekki fyrr en á árinu 1996 sem fer að muna um það fjármagn sem veitt er til brúarinnar. 241 millj. er af stórverkefnafé 1996. Þá koma 59 millj. og 74 millj. frá kjördæmunum. Það sem maður er að spyrja sig um í sambandi við vegáætlun er auðvitað um verklokin, það eru þau sem skipta máli og 20 millj. á sl. ári skipta engu máli í þessu sambandi. Þunginn er á árinu 1996 þannig að það er tilbúningur að ég hafi haft fjárlagaheimildir til að bjóða Gilsfjörð út á sl. ári.

Virðulegi forseti. Varðandi bensíngjald ætla ég ekki að hafa mörg orð. Ég vona það að þeir hafi rétt fyrir sér í Vegagerðinni. En ég endurtek það sem ég sagði hér áðan að bílaeign Íslendinga hefur minnkað um 3,3% og þar af leiðandi tel ég að það hljóti að seljast minna bensín. Varðandi hið síðarnefnda, þá er hæstv. samgrh. meistari í útúrsnúningum, hann er útúrsnúinn raunverulega. Auðvitað vitum við það bæði að þetta er verkefni sem stórverkefnasjóður á að framkvæma, að sjálfsögðu. Og ég veit nákvæmlega hvaða tölur eru til þessa verkefnis á hvaða ári fyrir sig. En, hæstv. samgrh., það hefur verið áður tekið lán til framkvæmda og það hefur alltaf verið rætt um að það yrði tekið lán til þessara framkvæmda. Og ég spurði hæstv. ráðherra: Hvenær verður þetta verkefni boðið út? Það hefur verið talað um að það yrði í síðasta lagi í mars, en nú heyri ég það að hann er farinn að tala um árið 1996. Á ég að skilja það svo að þetta verkefni verði ekki boðið út fyrr en árið 1996? Er það réttur skilningur?

Hæstv. forseti. Það vill nú svo til að flokkur hv. þm. var í ríkisstjórn í 20 ár samfleytt þegar þessi ríkisstjórn tók við. Samt var ekki gert ráð fyrir því af þeirri ríkisstjórn að taka þetta mál á dagskrá á einni einustu vegáætlun sem sú ríkisstjórn gekk frá. Í þessari vegáætlun er gert ráð fyrir verulegu fjármagni, sérstaklega á árinu 1996 og síðan á árinu 1997. Það er á þessum tveim árum sem höfuðþunginn kemur í þetta verk eins og vegáætlun er lögð upp. Og það er heldur ekki rétt að allt fé eigi að koma frá stórverkefnasjóði. Það er gert ráð fyrir að 62,5% komi af stórverkefnum en 37,5% komi frá kjördæmunum sjálfum. Hv. þm. sagði að ég hefði brugðist með því að bjóða verkið ekki út á sl. ári. Mér er ekki kunnugt um að hv. þm. hafi viljað færa fé til innan síns kjördæmis til þessa verkefnis á sl. ári. Það hefur ekki komið mér til eyrna. Sannleikurinn er sá að verkefnið er á þeim stað sem það hefur verið. Og ég hygg líka að hv. þm. verði að íhuga það að við erum að veita verulega fjármuni til stórverkefna með jarðgöngunum á Vestfjörðum, verulega fjármuni, nær milljarði á sl. ári. Og það eru auðvitað takmörk fyrir því hvað önnur kjördæmi sætta sig við að mikið fé fari samtímis til eins og sama kjördæmisins. Þetta vitum við. Og ef við hefðum ætlað okkur að taka þessar 800 millj. sem við erum að tala um til Gilsfjarðar á sl. ári og þessu, eins og mér heyrðist á hv. þm., þá hefði orðið að taka það frá öðrum kjördæmum. Og frá hvaða kjördæmum vildi hv. þm. taka það? Er þetta bara hljómandi málmur eða hvellandi bjalla?

Virðulegi forseti. Enn þá er hæstv. samgrh. ekki búinn að svara fyrirspurn minni. Ég spurði að því hvort þetta verkefni yrði boðið út á þessu ári. Ég var ekki að væna hæstv. ráðherra um það að hann hefði svikið eitthvað með því að bjóða ekki út þetta verkefni á sl. ári, það var ég alls ekki að gera þó svo að það hafi verið búið að lofa heimamönnum jafnvel að það yrði og þetta verkefni yrði fjármagnað með lánsfé til að dekka það til 1996 og 1997. Ég sagði hér áðan að það hefðu ýmsar rannsóknir farið fram sem stoppuðu það af að hægt væri að bjóða þetta verkefni út. Nú er það hægt og það hefur verið talað um að það yrði brúað með lántöku þessi tvö ár. En hann hristir höfuðið og þá vitum við það 

Það hefur aldrei verið talað um það. Aldrei nokkurn tímann.

Þá heyrum við það hér og það eru ekki góð tíðindi fyrir Vestlendinga og Vestfirðinga að heyra það.

Virðulegi forseti. Við erum að tala um yfirgripsmikinn málaflokk sem eru samgöngumálin og ég verð nú að segja það að mér finnst ekki blása byrlega fyrir þeim í gegnum þingið ef tónninn í hæstv. samgrh. ætlar ekki eitthvað að skána, þá held ég að hann megi búast við því að það geti orðið tafir hér í þinginu en ekki af völdum þingmanna eins og hann lét frá sér fara rétt áðan, að þingmenn vildu halda vegamálum í einhverri óvissu eins og hann komst að orði. Ég kannast ekki við það, hæstv. ráðherra, að þingmenn hafi haldið þessu máli í óvissu. Hvar hefur málið verið? Hvar hefur málið verið þangað til það kom hér inn í þingsali fyrir örfáum dögum síðan? Hefur það ekki verið að velkjast á borði ráðherrans sjálfs . . .

Hæstvirts.

hæstvirts ráðherra? Ég held að ef einhver hefur verið að tefja þetta mál, þá hefur það verið ráðherrann sjálfur og svo er hann að segja við okkur þingmenn að við séum að tefja málið. Ég veit ekki annað en þegar formaður samgn. hafði samband við okkur til þess að biðja um það og spyrja um það hvort við værum tilbúnir til þess að vera hér á morgun þar sem einu sinni á ekki að vera þinghald til þess að halda fund í samgn. þingsins til þess að fjalla um þessi mál ráðherrans sem komu fram klukkan að verða hálftólf í tíma þingsins. Auðvitað var já frá okkur stjórnarandstæðingum í því efni. Auðvitað erum við tilbúnir að mæta til fundar til þess að leysa þessi mál. Og það er hart að sitja undir einhverjum svigurmælum frá hæstv. ráðherra í þessum efnum. --- Já, ráðherrann má hlæja að því. En svona á ráðherra ekki að tala til nefndar, manna sem eru að vinna í þingnefndum, viðkomandi ráðherra. Eins og ég segi þarf ég sjálfsagt ekki að eyða löngu máli í umræður um þetta mál nú og ætla mér ekki að gera það. Hér hefur farið fram nokkuð ítarleg umræða en eins og við mátti búast nánast engin svör því að hæstv. ráðherra samgöngumála er meistari meistaranna í að snúa út úr ræðum þingmanna. Og hann er einnig meistari meistaranna í því að svara ekki því sem spurt er um. Hann býr til spurningarnar þegar hann er kominn upp í ræðustól og svarar þeim, spurningunum frá sjálfum sér, ekki því sem þingmennirnir eru að spyrja um. Hann var líka frábær á sínum námsárum sem ræðusnillingur og þetta er sjálfsagt eitt af því sem hann hefur numið á þeim skólaárum sínum í ræðulist. En ég held að hæstv. ráðherra gerði málinu gagn og greiða með því að svara því sem þingmenn eru að spyrja hér um.

Ráðherrann er að ráða krossgátu þannig að hann er búinn að svara.

Hæstv. ráðherra vék einnig að því að Framsfl. hefði verið í ríkisstjórn í 20 ár og það væri ekki glæsilegt um að litast í samgöngumálum. Ég ætla að leggja eina litla spurningu fyrir hæstv. ráðherra og mér þætti vænt um ef hann svaraði henni. Hvað var hann lengi að keyra til Akureyrar fyrir 20 árum síðan? Hvað er hann lengi í dag?  Ég vil aðeins minnast á þetta sérstaka átak í vegamálum upp á 3,5 milljarða sem nú er sett fram. Helmingur þessa gjalds upp á 1 milljarð 750 millj. er settur sem beinn orkuskattur á bifreiðaeigendur í landinu. Rúmlega 1 milljarður og 700 millj. er settur sem beinn orkuskattur á bifreiðaeigendur í landinu. Hitt er tekið sem lánsfé þrátt fyrir það þó öllum sé það ljóst hversu gífurlegar lántökur hafa farið fram á undanförnum árum. Það er ekkert við þennan samgrh. sérstaklega að sakast fram yfir aðra, þetta hefur verið gert. En við þurfum líka að gera okkur grein fyrir því að það kemur að því að það þarf að borga þessi lán og það kemur þá niður á framkvæmdum í vegamálum. Ég held ég muni það rétt að ég hlustaði hér á hæstv. samgrh. ekki fyrir löngu síðan þegar hann lét þau orð falla að skuldir vegna flóabátanna séu nú rétt um 2,5 milljarðar kr. Það er morgunljóst að allar þessar skuldbindingar sem hafa verið settar á Vegasjóð munu draga úr framkvæmdum í almennri vegagerð. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra og bið hann að svara því hér vegna þess að við skiptingu þessa sérstaka átaksverkefnis upp á 3,5 milljarða hefur ríkisstjórnin ákveðið að taka upp aðra skiptireglu en hefur verið í gildi í mörg undanfarin ár og ég veit ekki annað en að hafi reynst bærilega og þeir sem að þessum málum hafa komið, bæði fulltúar Vegagerðar ríkisins og þingmenn, hafi unað þessum skiptiprósentum og skiptahlutum nokkuð vel. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Er það meiningin að breyta þessum skiptareglum almennt? Er ráðherrann með einhverjar hugmyndir um að breyta frá því sem áður hefur verið farið eftir um skiptingu á vegafé milli kjördæma? Það væri fróðlegt að fá svar við því. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að það sem mér finnst á skorta er það að við þingmenn, og þá beini ég orðum mínum líka til hæstv. ráðherra, að menn leggi aukna áherslu á langtímaáætlun í vegagerð. Ég held að það sé gríðarlega mikilsvert mál að menn vinni að langtímaætlun í vegagerð sem er bæði markviss og framsækin en þó umfram allt þarf hún að vera raunsæ. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að vinna að því máli þó ég viti að hann á ekki langan tíma eftir á ráðherrabekk þá vil ég samt biðja hann og hvetja til þess að fara að leggja línurnar að slíku. Virðulegur forseti. Ég skal ljúka máli mínu þó margt sé enn ósagt. Ég vildi leggja áherslu á það í máli mínu og hefði viljað benda á það hversu safnvegir í þessum tillögum eru illa haldnir og er vissulega ástæða fyrir okkur í samgn. að ræða þau mál, bæði hvað við kemur safnvegum og landsvegum. En ég skal, virðulegur forseti, hlýða kallinu.

Hæstv. forseti. Ég hlýt að biðjast afsökunar á því hafi ég vænt nefndina um að hún væri að reyna að tefja fyrir þessu máli.

Þú sagðir það.

Þá hlýt ég að biðjast afsökunar á því. Ég taldi mig ekki hafa sagt það en það sem ég á hinn bóginn sagði var að ég tryði því ekki að menn mundu standa á móti því að þessi þáltill. yrði afgreidd nú á þinginu. Um hitt atriðið sem spurt var þá er mér ljúft að svara því að það er gert ráð fyrir að um hina sérstöku fjáröflun verði höfðatala lögð til grundvallar.

Virðulegi forseti. Ég vil bara svara fyrra svari ráðherrans um að samgn. væri ekki að tefja málið. Ég segi bara batnandi manni er best að lifa, hæstv. ráðherra. Hitt svarið heyrði ég alls ekki.

Ég sagði að höfðatölureglan yrði lögð til grundvallar.

Hér er gefin náttúrlega stórmerkileg yfirlýsing. Hér er gefin stórmerkileg yfirlýsing ef hæstv. ráðherra segir hér nú úr sæti sínu að það eigi að breyta almennt skiptireglu sem hefur gilt í mörg ár og tekist hefur góð sátt um milli þingmanna, að nú eigi að breyta þeirri skiptireglu og taka upp almenna höfðatölureglu í skiptum fjármagns til vegagerðar. Hér er gefin merkileg yfirlýsing og ég held, hæstv. ráðherra, að þetta mál hljóti að verða það sem verður fyrst á dagskrá samgn. í fyrramálið.

Hæstv. forseti. Hér hefur verið talað af hv. þm. Stefáni Guðmundssyni og ýmsum öðrum þingmönnum eins og öllu fé samkvæmt vegáætlun hafi verið skipt eftir tilteknum prósentum, það er nú alls ekki svo. Alls ekki svo enda hafa sérstök stórverkefni verið í gangi og stærsta verkefnið fram að þessu eru jarðgöngin fyrir vestan svo að öllu fé hefur síður en svo verið skipt eftir þessari reglu. Á hinn bóginn lá það alveg ljóst fyrir að það hafði verið vanrækt á síðustu árum að leggja fram fé til nauðsynlegrar vegagerðar hér á Reykjavíkursvæðinu. Og eins og ég hef áður sagt þá er víða mjög mikil slysahætta og er auðvelt að sýna fram á arðsemi slíkrar vegagerðar. Ég held ég geti líka fullyrt að fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar í Reykjavík hafi allir stjórnmálaflokkar, allir þeir flokkar sem buðu fram í Reykjavík bæði innan R-listans og einnig þeir sem stóðu að lista Sjálfstfl. verið sammála um að samgrh. hafi illa staðið sig í samgöngumálum Reykvíkinga. Ég hafði því satt að segja talið að það stæði fullur vilji þeirra flokka sem stóðu að R-listanun að því að reyna að bæta þar úr skák. En það hefur kannski verið þannig að einn sannleikur henti hér á Reykjavíkursvæðinu hjá þessum stjórnmálaflokkum og annar úti á landi.

Virðulegi forseti. Hæstv. samgrh. hefur verið duglegur að koma í andsvör og skiptast á skoðunum við einstaka ræðumenn sem hér hafa talað í dag og er ekki nema gott eitt um það að segja. En hins vegar bar ég fram spurningar þegar ég talaði í upphafi þessarar umræðu um hvernig skipting framkvæmdaátaksins yrði á milli kjördæma, hvernig einstök kjördæmi myndu standa þegar þessu fjármagni sem ætlað er til framkvæmdaátaksins hefur verið skipt, hvert framkvæmdaátakið mundi verða í einstökum kjördæmum, hvernig þau muni standa frá því sem áætlað var. Ég fer fram á að hæstv. samgrh. segi mat samgrn. og mat sitt á þessum efnum þó ég viti það reyndar að það mun verða farið yfir málið í hv. samgn. þá trúi ég ekki öðru en að það hafi verið litið á þessi mál við undirbúning þessa máls hvernig einstök kjördæmi munu koma út þegar þessu framkvæmdaátaksfé hefur verið skipt.

Þeir hljóta að kunna prósentureikning.

Það hlýtur að vera auðvelt að svara því hvaða mat hæstv. samgrh. leggur á slíka hluti. Ég fer fram á að fá svör við því áður en þessari umræðu lýkur.

Hæstv. forseti. Mér hefur verið bent á að ég mistalaði mig hér áðan. Auðvitað var það sem ég átti við að því fé, sem aflað verður með sérstökum hætti nú með þeirri bensínhækkun sem varð um áramótin, verður skipt milli kjördæma með hliðsjón af höfðatölureglunni með nokkurri leiðréttingu þó fyrir Austurland og Vestfirði hygg ég svo að ekkert kjördæmi tapi miðað við vegáætlun eins og hún lá áður fyrir. Ég hygg að hv. þm. sé það alveg ljóst að það má deila um það hvernig rétt sé að standa að skiptingu vegafjár. Sú ákvörðun var tekin að láta höfðatöluregluna vera ráðandi um þessa sérstöku fjáröflun. Það hafði fyrst komið upp í hugann og hafði raunar líka verið athugað hjá síðustu ríkisstjórn hvort hægt væri að efna til sérstakrar fjáröflunar á grundvelli þeirrar bensínsölu sem væri á viðkomandi svæði eða í viðkomandi kjördæmum. En það er ekki hægt þar sem olíufélögin líta á það sem viðskiptaleynd hversu mikil markaðshlutdeild þeirra sé á einstökum svæðum. Af þessum ástæðum var þessi regla upp tekin. Auðvitað mátti líka hugsa sér að heimila einstökum landsfjórðungum að hækka bensínið hjá sér. Ég hygg að það sé nokkuð sama hvaða leið sé farin af þessum öllum, niðurstaðan sé sú sama og auðvitað ekki hægt að láta höfðatöluregluna gilda sums staðar og annars staðar ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin því málið hefur nú skýrst örlítið við þetta svar. Það sýnir það náttúrlega að þessi höfðatöluregla sem á að skipta eftir er tómt rugl. Það er sagt að það eigi að nota hana með nokkurri leiðréttingu fyrir Austurland og Vestfirði svo ekkert kjördæmi tapi. Þetta þýðir það á mannamáli að Austurland og Vestfirðir eiga að standa í stað en framkvæmdaátakið á að fara fram í hinum kjördæmunum. Höfðatöluregluna er ekki hægt að nota því ef hún hefði verið notuð þá hefði minnkað framkvæmdafjármagnið á Austurlandi og Vestfjörðum. Þetta er nú aldeilis grautargerð ef ég má komast svo að orði og auðvitað sýnir það að þessi regla sem er verið að taka upp nú er kolvitlaus og það ætti auðvitað að leggja hana fyrir róða strax, taka bara upp gömlu regluna sem hefur reynst vel og verið samkomulag um á Alþingi.

Hæstv. forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þm. og skiptir ekki máli hversu oft hann endurtekur það hér eða í Tímanum þar sem hann er ritstjóri. Það er ekki samkomulag um gömlu regluna á Alþingi. Þess vegna er ný regla tekin upp. Ég held að þetta sé ekkert flóknara en þetta, þetta skilja nú allir utan þings en það má vera að sumir í þinginu skilji þetta ekki. Það er auðvitað ekki breytt um vinnubrögð nema menn vilji breyta. Ef enginn vill breyta um vinnubrögð þá er það bara gamli Framsfl. Ég vil líka segja við hv. þm. að það er svolítið skrýtin niðurstaða ef við tökum sérstaklega Vestfirði þegar það liggur fyrir að sérstök aukafjárveiting var til Vestfjarða upp á 350 millj. kr. til jarðganganna vegna þeirra óhappa sem þar voru að vísu en þetta eru nýjar fjárveitingar þangað vestur sem ekki hafði áður verið gert ráð fyrir. Og hvernig er þá hægt að segja í sama orðinu að verið sé að níðast á Vestfirðingum? Hvers konar málflutningur er þetta? Og ég vil líka segja ef við erum að tala um Austurland og ef við erum að tala almennt um einstök kjördæmi þá er það svo að verulegt fjármagn af sérstöku verkefnafé er veitt til einstakra kjördæma undir sérstökum kringumstæðum þegar menn telja svo eitthvað sérstaklega brýnt. Nú teljum við í þessari ríkisstjórn sérlega brýnt að flýta því að hringvegurinn sé lagður. Er það þá svo, hv. þm., að það skipti máli hvað peningarnir heita í vegáætlun ef þeir fara austur? Skiptir það þá máli? Fjöllin eru komin undir stórverkefni. Við viljum beita okkur fyrir því að þar sé hægt að vinna áfram. Það var gagnstætt því sem síðasta ríkisstjórn vildi og hv. þm. vildi meðan sú stjórn var við völd.

Virðulegi forseti. Hæstv. samgrh. heldur því fram að það sé ekki samkomulag um gömlu skiptiregluna hér á Alþingi. Ég vil segja í þessu sambandi að það hefur bara ekkert reynt á það. Þessi gamla skiptiregla hefur ekkert verið í umræðunni hér á Alþingi. Það er ákveðið af forsrh. fyrir jólin og tilkynnt opinberlega í sjónvarpi að það standi til að breyta þessari reglu. Þessi ákvörðun var ekki lögð fyrir þingið og hefur ekkert verið rædd hér. Það hefur ekkert komið fram um það að hér sé ósamkomulag um þessa reglu vegna þess einfaldlega að vegáætlun er hér til fyrri umr. þegar ákvörðun er komin frá ríkisstjórninni um að breyta þessari skiptireglu hvað varðar framkvæmdaátakið. Þetta eru þær staðreyndir sem liggja fyrir í málinu. Ég var ekki heldur að tala um að það væri dæmi um þær spurningar sem búnar eru til hér og svarað úr ræðustól að það hafi verið níðst á Vestfirðingum en hins vegar var fjármagn til Vestfjarðaganga skert á sínum tíma og aukafjárveitingin er vegna óhappa sem komu upp við þessa vegagerð. Það er svo sem ekki nýtt að það sé barið á einstökum landshlutum ef þar kynnu nú að koma stórframkvæmdir upp á þá mega helst talsmenn og þingmenn þeirra landshluta ekki opna munninn eftir það um viðkomandi málaflokk. Ég kannast mætavel við slíkt og þó að það hafi farið fram góð jarðgangagerð á Vestfjörðum þá held ég að það þýði ekki að Vestfirðingar mega ekki opna munninn næstu árin um vegamál.