Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Pjetursson Eins og getið var um við 1. umr. frv. hefi jeg ásamt hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) leyft mjer að flytja brtt. við frv., og eru þær á þgskj. 28. Mjer fanst ekki eiga við að gjöra grein fyrir þeim við 1. umr. En ýmsir háttv.þm. hafa minst brtt. og tekið fram ástæðurnar, sem fyrir þeim eru, að sumu leyti; get jeg því sparað mjer langa greinagjörð fyrir þeim, en vil að eins drepa á það helsta, sem fyrir okkur flutningsmönnunum vakti. Þegar þetta þing var kvatt saman, skildist mönnum, sem það væri sjerstaklega gjört vegna ófriðarins, og til þess að gjöra þær ráðstafanir einar, sem bráðnauðsynlegar þættu af þeim ástæðum. Þegar því farið var að tala um, að setja 3 ráðherra, í stað eins, þá skildi jeg þær tillögur einnig beint sprottnar af og miðaðar við ófriðarástandið, það er að segja til bráðabirgða, og fanst mjer það eðlilegt, því að það er öllum vitanlegt, að störf ráðherrans hafa aukist geysilega vegna stríðsins, eins og líka hæstv. ráðherra (E. A.) tók fram áðan. En hinu hafði jeg ekki búist við, að þetta vandræðaástand yrði notað til þess að slá því föstu fyrir fult og alt, að ráðherrar skyldu ætíð vera þrír. Það má vel vera, að sú skoðun, sem flestir háttv.þm. virðast fylgja, sje rjett, sem sje, að nauðsynlegt sje að fjölga ráðherrum til frambúðar, en það hefir einnig sýnt sig, að ekki eru allir á því máli. Hitt er víst, að allir eru ásáttir um það, að eins og nú stendur á, sje nauðsynlegt að fjölga ráðherrum. Það er því bersýnilegt, að ef brtt. okkar verða samþyktar, þá mun frv. fá óskift atkvæði alls þingheims. Og getur það verið nokkrum til meins, þó frv. sje nú að eins látið gilda til ákveðins tíma? Mjer getur ekki skilist það. Þeir sem trúa ágæti þessa fyrirkomulags í framtíðinni, geta ekkert haft á móti því, þó þinginu 1919 sje fyrirskipað að taka málið til meðferðar. Til þess tíma ætti að koma nokkur reynsla á þetta fyrirkomulag, og þeir sem sannfærðir eru um að fyrirkomulagið sje til bóta, hljóta einnig að vera sannfærðir um að sú reynslan verði þeim í vil. Því hefir verið haldið fram, að ekki þurfi að óttast þjóðarviljann; menn hafa sagt, að hann hallaðist á sveif með meiri hlutanum í þessu máli hjer á þingi. Þetta tel jeg öldungis ósannað. Jeg tel það hafa sárlitið sönnunargildi, þótt fjölga ætti ráðherrum samkvæmt stjskr.frv. 1911. Þetta þing er alt öðru vísi samsett, enda eru nú sumir þeirra þingmanna, sem þá voru fjölguninni hlyntir, horfnir frá þeirri skoðun. Þetta bendir því einmitt til þess, að ráðherrafjölgunin hafi fremur tapað fylgi, ásamt því, að þessu var síðar slept úr frv. Vjer getum að minsta kosti ekkert fullyrt um það, hversu mikið fylgi þessi stefna hafi. En fylgismönnum þessarar stefnu, ráðherrafjölgunarinnar, ætti að skiljast það, að brtt. okkar fela einmitt í sjer stórgróða þeim til handa. Þeir geta notað tímann til 1919 til þess að færa sönnur á það, að meiri hluti þjóðarinnar sje þessari stefnu hlyntur og, að hún sje nauðsynleg, og einmitt þetta getur aflað stefnunni vinsælda, ef hún er rjett, það að hún fái að reyna sig í framkvæmdinni. Ef einhver skyldi vilja hraða málinu fyrir þá sök, að hann óttast mótspyrnu hjá þjóðinni, þá er það víst, að mótspyrnan mundi espast við það, að hrapað væri að því að samþ. þetta fyrir fult og alt, en hitt mundi gjöra mótspyrnuna vægari og gætnari, ef fyrirkomulagið væri beint lagt undir umræður og ályktanir þings og þjóðar í náinni framtíð. Á því sæist að þingið hefði ekki viljað hrapa að neinu að ástæðulausu. Jeg ætla alls ekki nú að blanda mjer inn í að rökræða um, hversu heppilegir 3 ráðherrar muni verða á venjulegum tímum. Það má gjöra síðar. Hitt kemur oss öllum saman um, að eins og ástandið er nú, þá eigi ráðherrar að vera þrír, og þess vegna á það að sjást í frv., og þess vegna á að samþykkja brtt. okkar í e. hlj.

Flm. (Matthías Ólafsson) Jeg hefi litlu við að bæta við það, sem jeg sagði við 1. umr. Jeg skal geta þess, út af brtt. á þgskj. 26, að af ógáti hafði öfugt handrit farið í prentsmiðjuna, svo að brtt. á þgskj. 26 er að eins leiðrjetting. Það segir sig sjálft, að ráðherrann eða ráðherrarnir kunna að þurfa að fara til annara staða en Kaupmannahafnar í erendum landsins, og liggur það í hlutarins eðli, að landsjóður greiði þann kostnað. Jeg býst við, að öllum skiljist það, svo að jeg þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta atriði. Þá skal jeg snúa mjer að brtt. á þgskj. 28. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) hefir nú talað fyrir henni, og voru röksemdir hans gamlir kunningjar frá því á fundinum í dag. Hann telur það heppilegt að frestað verði að taka fullnaðarályktun um það, hvort sú ráðstöfun skuli vera til frambúðar, að ráðherrar sjeu þrír. Telur það nægilegt, að þeim sje fjölgað meðan á stríðinu stendur. Jeg er, eins og jeg býst við að allir viti, á annari skoðun, og er sú ástæða til þess, meðal annars, að jeg tel nú hafa verið færð nægileg rök fyrir því, að nauðsynlegt sje að fjölga ráðherrunum, þótt ekki sje ófriður til að auka störfin. Það hafa verið færð rök að því, að menn höfðu fundið til þess þegar fyrir ófriðinn, að nauðsynlegt væri að fjölga ráðherrunum. Háttv. flutnm. brtt. vilja ekki láta þessa ráðstöfun gilda nema til næsta þings. Jeg tel alls ekki víst, að ófriðurinn verði búinn 1919, og þá yrði nauðsynlegt að framlengja lögin, og jeg er þess fullviss, að þótt ekki verði ófriður þá, verða lögin samt framlengd, og svo mundi það ganga koll af kolli á hverju þingi, og yrði þá slík lagasetning nokkuð hjákátleg. Háttv. flutnm. brtt. (M. P.) sagði vera ástæðu til að fresta fullnaðarúrslitum þessa máls, af því að á þeim tíma væri hægt að fá að vita vilja kjósenda um þetta mál. Jeg skil ekki að kjósendur þurfi lengri tíma en þeir hafa haft til þess að átta sig á þessu máli. Það hefir nú legið í loftinu um allmörg ár, að ráðherrum yrði fjölgað, og það hafa eflaust flestir kjósendur verið búnir að mynda sjer fasta skoðun um það mál, um síðustu kosningar. Og jeg býst við því, að frambjóðendur hafi spurt kjósendur um vilja þeirra í þessu efni á þingmálafundum í haust; að minsta kosti var það svo um mig, að jeg ræddi þetta mál við mína kjósendur. Jeg var spurður um afstöðu mína til þessa máls, og svaraði jeg því hiklaust á þá leið, að jeg mundi verða því máli samþykkur, því að jeg teldi, að nauðsyn tímanna heimtaði, að ráðherrum yrði fjölgað. Þessu var tekið með þegjandi samþykki af öllum, sem við voru, enda skil jeg ekki, að kjósendur geti haft betur vit á þessu máli en við, sem sitjum hjer í þessari deild, og jeg skil ekki að Alþingi verði nokkurntíma svo samsett, að það vilji hverfa aftur til sama ráðs og áður um þetta mál. Jeg get aldrei fallist á, að vera að fresta úrslitum þessa máls, því að því verður slegið föstu hvort sem er á næsta þingi, og því væri ekkert annað en skollaleikur að vera að samþykkja brtt. á þgskj. 28. Jeg læt svo úttalað um þetta mál, enda ekki til neins að vera að lengja umræður um það, þar sem úrslitin eru fyrirfram fast ákveðin. Auðvitað er það leitt, að háttv. flutnm. brtt. skuli ekki ætla að greiða frv. atkvæði sín, en þrátt fyrir það hugsa jeg, að sæmilegur meirihluti muni fást til að samþykkja frv., þótt brtt. þessi verði feld.

Bjarni Jónsson Það sem jeg ætla að segja, eru að eins nokkur orð um brtt. mína (þgskj. 26). Þegar jeg sá standa í frv. að greiða skyldi ferðakostnað ráðherrans, er hann færi til Kaupmannahafnar, úr landssjóði, þá breytti jeg því þegar í stað, og það af þeim ástæðum, er nú skal telja. Það stendur því miður svo í stjórnarskránni, að ráðherra skuli fara svo oft til Kaupmannahafnar, sem þörf er á, og bera þar upp fyrir konungi mál Íslands, þar sem hann ákveði. í þessu er dálítil mótsögn, því að konungur getur alveg eins vel ákveðið, að málin skuli bera upp fyrir sjer annarstaðar en í Kaupmannahöfn, og ætti þá ekki samkvæmt lögunum að greiða þann ferðakostnað, hans. Ef vjer t. d. gjörum ráð fyrir því, að ráðherra skuli þurfa að fara út á Jótland, þar sem konungur á eitthvert bæjarhróf, þá væri það nokkuð einkennilegt, ef ekki ætti að greiða ferðakostnaðinn, nema til Kaupmannahafnar, en svo ætti ráðherra sjálfur að greiða fyrir ferð sína þaðan til Jótlands. Það liggur líka í stjórnarskrárgreininni, að konungur getur heimtað málin borin upp fyrir sjer, hvar sem honum lítst, og hann og ráðherra Íslands hittast. T. d. gæti staðið svo á, að ráðherra og konungur hittust í Færeyjum, og gæti þá konungur krafist, að málin yrðu borin þar upp fyrir sjer. Vjer megum ekki setja neitt það í lög, sem gæti orðið til þess, að festa mál Íslands í ríkisráði, frekar en orðið er, en einmitt slíkar afleiðingar getur þann veg vaxið ákvæði, sem þetta, haft. En auk þessa getur ráðherrann þurft að fara margt annað í embættiserindum, en til Kaupmannahafnar, og er þá auðvitað sjálfsagt, að sá ferðakostnaður hans verði greiddur úr landssjóði.

Þórarinn Jónsson Jeg vildi síst af öllu verða til þess, að tefja tíma þingsins með mikilli mælgi um þetta mál, af því líka að jeg veit, að umræður um það ráða engu um úrslit þess hjer í þinginu. En orð, sem fallið hafa hjer í deildinni í dag, koma mjer til að standa upp. Sumir menn hjer vilja halda því fram, að þessi ráðstöfun um fjölgun ráðherra, eigi einungis að vera til bráðabirgða. Sje fram komin til þess, að fá frið milli flokkanna; og þó jeg álíti þetta mikilsvert, sjerstaklega á þessum tímum, þá er það þó ekki það, sem atkvæði mínu ræður, heldur hefi jeg stöðugt sannfærst um það betur og betur, að þetta sje nauðsynlegt, og hjer er því frá mínu sjónarmiði að ræða um framtíðar breytingu. Jeg skal ekki tala mikið um þjóðarviljann í þessu máli, því að um hann verður ekkert sannað á hvoruga hliðina, en því skal jeg lýsa yfir, að jeg tel kosningaundirbúninginn fyrir kosningarnar 1912, ekki minna virði, en rökstuddu dagskrána 1915, sem einn hv.þm. (G. Sv.) vildi leggja svo mikla áherslu á. Það mun óhætt að fullyrða það, að þá var talsverð pólitík komin inn í þetta mál í þinginu, og á meðan hafði þjóðin ekkert orð um það sagt. Það sem vakir fyrir mjer, að sje aðalkosturinn við þessa breytingu, er það, að nú. verði fremur en áður, kostur á að setja fagmann yfir hvern flokk mála, og það tel jeg geta orðið ómetanlegan gróða. Áður hefir það einkum verið svo, að lögfræðingar hafa verið settir til að fara með öll málin, því að það eru einkum lögfræðingar, sem fyrir ráðherrakjörinu verða, en þótt lögfræðingar sje oft mjög færir menn, margir, þá er ekki hægt að búast við því, að þeir sje, fremur en aðrir menn, alvitrir. Þeir geta verið góðir til að fara með dómsmálin, þótt þeir sje algjörlega ófærir til að hafa afskifti af fjármálum og atvinnumálum, og einmitt fjármálin og atvinnumálin eru þau mál, sem þjóðina skifta mestu, að færir menn vjeli um. Þarf ekki að fara langt aftur í tímann, til þess að benda á, að þjóðin hefir orðið fyrir stórstjóni, sem sýnist vera fyrir vanþekkingu stjórnarinnar á því máli, og svo mætti mörg dæmi telja. Það sem mjer þykir einkum undarlegt í þessu máli er það, ef þessi nýi flokkur hjer í þinginu, sem telur sig fylgja hinni óháðu stefnu, sem einkum fer í þá átt að vilja að atvinnuvegir landsins eða stjettir ráði flokkaskiftingu, - ef þeir verða svo ótrúir sínum málstað, að verða á móti fjölgun ráðherra. Þeir ættu þó að sjá, að ekkert er það sem styrkir stefnu þeirra eins og einmitt þetta, að ráðherrum verði fjölgað á þeim grundvelli, sem jeg hefi nefnt. Jeg tek þetta fram sem almennar athugasemdir. Hvað snertir brtt. 28, sem fram er komin, þá er jeg henni mótfallinn, og byggist það á þeim almennu ástæðum, er jeg hefi tekið fram. Aðrar sjerstakar ástæður eru margar með frv., og hafa af öðrum verið teknar fram. Um það, sem á hefir verið minst, hvort kjósendur mínir vilja öðru vísi en jeg í þessu máli, eða hafi aðra skoðun en jeg í þeim málum, sem miklu skifta, þá leiðir ekki annað af því, en að þeir strika mig út. Um kostnaðaraukann, sem þetta veldur, er varla ræðandi, því hann er svo lítill, að það getur unnist upp á hinum smávægilegustu atriðum, eins og jeg hefi áður drepið á. Jeg get ekki sjeð, að nokkur bót geti verið að því, að takmarka tímagildi þessara laga, eða láta þau að eins gilda til 1919, því að þótt vjer viljum breyta aftur til og fækka ráðherrunum, þá er það hægt með einföldum lögum. En jeg er þess fullvís, að vjer gjörum það aldrei, jafnvel þótt svo óheppilega geti viljað til, að þinginu mistakist valið á einhverjum ráðherranum að þessu sinni.

Magnús Pjetursson Það var einungis örstutt athugasemd. Jeg vildi einungis leiðrjetta þann misskilning hjá háttv. flutningsm. (M. Ó.), að til þess sje ætlast í brtt. okkar, að þetta skuli gilda að eins til næsta þings. Næsta þing verður 1917, en það er einmitt skýrt tekið fram í tillögu okkar, að þetta skuli gilda til 1919. Hv. flm. (M. Ó.) talaði mikið um það, að hann hefði svarað kjósendum sínum því, að nauðsyn tímans krefði, að ráðherrum yrði fjölgað. Jeg skal ekki bera á móti því, að þessu sje vel svarað hjá háttv.þm., en kjósendur hefðu getað misskilið það á þann hátt, að hann ætti einmitt við þessa yfirstandandi tímans nauðsyn, ófriðarástandið, og tel því einnig ósannað, að hans kjósendur sje þessu fyrirkomulagi samþykkir á venjulegum tímum. Jeg býst við því, að það sje satt, sem háttv. flutnm. sagði, að litlu muni, hvoru megin atkvæði okkar flutnm. brtt. liggja í þessu máli. Og það má vel vera, að þeir, sem tekist hafa á hendur að ábyrgjast þessa fyrirhuguðu stjórn, sjeu svo fast saman keyrðir, að ekki megi þeir í neinu atriði úr flokki víkja. En ef nokkuð mætti marka samtöl manna á milli, þá hefði jeg búist við því, að fleiri atkvæði yrðu fyrir þessum brtt. en okkar flutningsmannanna.

Sigurður Sigurðsson Jeg skal líka lofa, að vera ekki langorður í þetta sinn. Jeg finn það líka á öllu, að flestir þingmenn telja þetta nauðsynjamál, og þótt jeg standi þar á öndverðum meið, þá finn jeg vel, að ekki er til neins að stríða á móti straumnum, eða þreyta á löngu máli um þetta. Það sem einkum kom mjer til að standa upp, var það, að mjer þótti sem orð fjellu í þá átt, að framkoma mín hjer í dag væri ekki í samræmi við framkomu mína við undirbúning stjórnarskiftanna. Þetta er ekki rjett. Jeg hefi aldrei verið því meðmæltur í þeim flokki, sem jeg stend í sambandi við, að ráðherrum verði fjölgað. En hitt hefi jeg sagt, að ætti endilega að fjölga þeim, þá væri mjer ánægja að því, að styðja Jón Magnússon, háttv. 2. þm. Reykv., sem forsætisráðherra. Svo var það hæstv. ráðherra (E. A.), sem jeg verð að svara nokkrum orðum, út af því, sem hann sagði í dag, eftir að jeg hafði talað tvisvar. Annars er mjer óljúft að vera að karpa við hv. samþingism. minn, hæstv. ráðherra (E. A.), um afstöðu mína til ráðherrafjölgunarinnar, en úr því að hann við 1. umr. málsins í dag, gjörði sjer svo mikið far um, að reyna að sanna, að jeg hefði verið með henni á þingi 1911, og haldið henni, eða stjórnarskrárfrv. frá því þingi, fram við kjósendur mína á undirbúningsfundum fyrir kosningarnar haustið 1911, óbreyttu, þá verð jeg að fá leyfi til að leiðrjetta þann misskilning. Jeg flutti, eins og jeg sagði í dag, brtt. á þinginu 1911 um það, að ráðherra skyldi að eins vera einn. Hún var feld. Samt sem áður mun jeg hafa greitt atkvæði með frv. út úr þinginu, til þess, að þjóðinni gæfist kostur á að segja álit sitt um málið, við nýjar kosningar. En á undirbúningsfundum í kjördæmi mínu undir þær kosningar hjelt jeg því ákveðið fram, að jeg vildi fá frv. breytt, og þar á meðal þessu um ráðherrafjölgunina. Og nú þarf jeg ekki að rekja það mál lengra, því að öllum er það kunnugt, hvernig fór um frv. 1912. Annars þykir mjer það hálf skrítið, hve hv. samþingism. mínum er tamt að elta ólar við mig, ekki lakara en okkur kemur saman að öðru leyti. Jeg held að hann geri það til þess, að sýna sem best lærdóm sinn og visku gagnvart minni fáfræði. En þetta er nú sú »taktik«, sem sumir lærðu mennirnir beita stundum gagnvart okkur alþýðumönnunum, er þeim býður svo við að horfa.

Ráðherra (Einar Arnórsson) Það er aðallega ræða hv. samþingism. míns (S. S.), sem kemur mjer til að standa upp og segja fáein orð. Jeg efast ekki um að það er satt, sem hann segir, að hann hafi verið á móti fjölgun ráðherra á þinginu 1911, en hitt þykir mjer vænt um, að hann staðfestir það, sem jeg sagði, að hann hefði greitt stjórnarskrárfrv. óbreyttu atkv. á því þingi. Hitt skil jeg ekki hvernig hann fer að rjettlæta það, að hann greiði atkvæði með máli, sem hann er í hjarta sínu á móti. Hann segist hafa gjört það til þess, að kjósendur fengju tækifæri til að segja álit sitt um málið. Mjer finst háttv.þm. vera þar á villigötum. Jeg held, að rjettara hefði verið fyrir hann, að greiða atkv. samkvæmt sannfæringu sinni, en ekki til þess eins, að þóknast kjósendum. Það er ekki rjett hjá hv.þm. (S. S.), að jeg leggi hann í einelti, eða vilji elta ólar við hann. En hann var sá eini í dag, sem andmælt hefir þessu frv., og því hafði jeg ekki annan til að elta ólar við. Um brtt. á þgskj. 28 skal jeg segja það eitt, að jeg skil ekki hvers vegna á að vera að fresta að taka fullnaðarákvörðun um þetta mál, fyrst allir eru sammála um, að stjórnarstörfin verði betur af hendi leyst, ef ráðherrarnir verða þrír, en ef þeir verða færri. Annars skal jeg geta þess, að ef brtt. á þgskj. 28 verður samþykt, og ef menn hugsa sjer ekki að lögin verði endurnýjuð 1919, þá þarf þó að minsta kosti ný lög, ef ekki stjórnarskrárbreyting, til að stofnsetja landritaraembættið á ný.

Gísli Sveinsson Jeg gat þess áðan, er frv. var til 1. umr., að jeg mundi hallast að till. á þgskj. 28, og það af þeirri ástæðu, að mjer finst, að þörfin á því að hafa þrjá ráðherra ekki vera knýjandi, þótt hún sje sköpuð við þetta sjerstaka ástand, sem nú er í þinginu. Og jeg hefi ekki getað sannfærst um annað af þeim rökum, sem jeg hefi heyrt borin fram hjer í deildinni. Hvað því viðvíkur, sem hæstv. ráðh. (E. A.) sagði, að það yrði að setja ný lög til að stofna landritaraembættið af nýju 1919, ef ráðherrum yrði þá fækkað aftur, þá er því til að svara, að sje ekki nauðsyn á millilið meðan þrír ráðherrar eru, þá er hans ekki frekar þörf, þótt ekki sje nema einn, ef landritaraembætti hjer á að svara til þeirra embætta, er departementchefar skipa í öðrum löndum. Með því að samþykkja brtt. 28, og ákveða að ráðherrar sjeu þrír til 1919, mundi gefast ágætt tækifæri til að reyna fyrirkomulag þetta og sannfærast um nauðsyn þess. Þá mundu menn líka hafa prófað, hvort halda beri því til frambúðar eða ekki. Háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) lagði mikið upp úr því, að með þessu fyrirkomulagi mundi fást hæfur maður til að fara með hverja sjergrein, sem undir stjórnina heyrði. Sje jeg ekki, að þau orð hafi við rök að styðjast. því auðvitað eru sjergreinar fleiri en þrjár í málum þeim, er stjórnin á með að fara. Og þótt tveir eða þrír menn fáist, sem vita betur en einn, á einhverju sviði, þá mundi ekki svo vera á öllum sviðum og mundi reka að því, að hver þessara þriggja manna yrði að fjalla um alóskyld mál og sundurleit. Þótt mjer sje málið skylt, verð jeg að lýsa því yfir, að jeg álít það heppilegast, sem viðgengist hefir, að ráðherra sje lögfræðingur. Sú mentun gefur mikið í hendur og gjörir mönnum auðvelt að kynna sjer mörg mál og bera skyn á margt, sem stjórnendum er brýn nauðsyn á að þekkja. Get jeg ekki sjeð, þótt einhver maður hafi fengist við fjármál á einhverju takmörkuðu sviði, eða bóndi, sem kemur ofan úr sveit, sje þar fyrir hæfari í stjórnarstöðu en velmentaður og duglegur lögfræðingur. En úr þessu á reynslan að skera, einmitt með því, að miða fyrirkomulagið við takmarkað árabil. Þá vildi jeg líka taka fram gagnvart háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), að það er talsvert annað, að breyta lögum en setja ný lög. Sje frv. samþ. óbreytt, þyrfti að breyta lögunum til þess að fækka ráðherrum aftur. En sje brtt. samþykt þarf enga lagabreytingu til þess. Annars býst jeg við, að kröfur þessa tíma sje ekki fastskorðaðar í meðvitund allra landsmanna, og mjer vitanlega liggur ekki fyrir samhljóða ósk kjósenda um fjölgun ráðherra. Býst miklu fremur við, að skoðanir manna sje skiftar í því efni.

Flutnm. (Matthías Ólafsson) Jeg bið háttv. flutnm. brtt. (þgskj. 28) (M. P.) afsökunar á því, að mjer hefir missýnst. Sýndist standa 1917 í staðinn fyrir 1919. En það breytir ekki afstöðu minni. Jeg er alveg á móti henni eftir sem áður. Tel jeg víst, að stríðið standi til þess tíma, eða að minsta kosti afleiðingar þess. En hvað sem því líður, er það mín hyggja að fyrirkomulag þetta eigi að vera til frambúðar, en ekki til bráðabirgða. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) efaði það, að stofna þyrfti landritaraembættið aftur, ef breytt yrði aftur í sama horfið og ráðherra ekki hafður nema einn. Honum ætti þó að vera kunnugt um, að landritari gegnir ráðherrastörfum í forföllum og fjarveru ráðherra og mundi því landið geta orðið stjórnlaust um tíma, ef embætti hans væri afnumið og ekki nema einn ráðherra. Auk þess er það landritari, sem ef til vill best þekkir til í stjórnarráðinu. Hitt var rjett, að fleiri eru en þrír þættir í þjóðmálum vorum, en því færri menn, sem með þá fara, því meiri hættan að illa fari. Jeg vildi óska, að sá tími kæmi, að eins mikil þörf yrði á að ráðherrum yrði fjölgað aftur, eins og nú er á að fjölga þeim frá einum upp í þrjá. Það væri greinileg sönnun þess, að framfarir þjóðarinnar væri orðnar svo miklar og margbreytilegar, að jafnvel 3 ráðherrar gætu eigi annað stjórnarstörfunum. Jeg man þá tíð, að vel mátti við una að hafa að eins einn landshöfðingja, en hamingjunni sje lof að nú dugir ekki slíkt lengur.

Þórarinn Jónsson Jeg vil leyfa mjer að gjöra fáeinar athugasemdir við það, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði. Fórust honum orð á þá leið, að ekki mundi vera sönn ástæða eða nauðsyn, að fjölga ráðherrum til frambúðar. Sömuleiðis taldi hann rök þau, er jeg færði fyrir nauðsyn þess, vera líkur einar og þær illa rökstuddar. Það er að vísu rjett, að á meðan engin reynsla er fengin, er ekki um annað að ræða en líkur. En líkur þær geta verið rökstuddar, og sje jeg ekki, að hann hafi hrakið þá skoðun mína, að þrír menn með sjerþekkingu, hver á sínu sviði, sje færari til að stjórna en einn lögfræðingur. Jeg hefi að minsta kosti þau kynni af lögfræðingum, að þótt þeim sje ljett um tungutak, og lagið að fara fögrum orðum um sjálfa sig, þá sje þeir ekki betri en aðrir í öllum greinum, og þótt þeir hafl, ef til vill, einhverntíma fært einkamál fyrir einhvern út af atvinnumálum eða fjármálum, þá fæ jeg ekki skilið, að þeir með því hafi öðlast neina yfirgripsþekkingu á þeim sviðum. Og oft munu afskifti þeirra vera á þann veg, að ekki hækki þá svo mjög í áliti. Jeg legg mikið upp úr því, að maður, í hvaða stöðu sem er, sje kunnur þeim störfum, sem hann á að inna af hendi, og get jeg ekki sjeð annað en að maður, sem í mörg ár hefir fengist við atvinnumál, sje færari til að fara með stjórn þeirra en lögfræðingur, sem hefir þar aldrei nærri komið. Þetta álít jeg að hafi ekki verið tekið til greina sem skyldi. Þá vildi jeg benda á það, að sjeu störfin svo mikil, að naumast sje fært einum manni yfir að komast, þá er hætt við að þann mann bresti hugsjónir, sem svo er önnum kafinn í dagstriti. En sá maður, sem á að hafa frumkvæði margra mála, og á að vekja og veita inn nýjum straumum, hann þarf og á að vera hugsjónamaður. Þetta atriði eitt tel jeg ómetandi. Get jeg ekki sjeð, að önnum kafinn og hugsjónalaus lögfræðingur sje færari um að gegna stjórnarstörfum en þrír menn með sjerþekkingu, sem ekki þurfa að starfa úr hófi fram. Jeg verð að játa það, að enn þá vantar sjerfræðinga í atvinnumálum og verslunarmálum, en þegar eru ungir menn farnir að leggja þau fyrir sig, og eftir því sem atvinnuvegir vorir blómgast, er vonandi að fleiri færir menn komi fram á hverju sviði. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) benti mjer á það, að erfiðara væri að breyta lögum, en setja ný lög. Það skil jeg ekki, sjálfsagt af því, að jeg er ekki lögfræðingur. Enda vil jeg ekki gjöra þinginu þær getsakir, að það geti ekki eins fækkað ráðherrum, eins og fjölgað, ef það verður niðurstaðan, að ekki þurfi þrjá. Annars er það trú mín, að reynslan sýni hið gagnstæða.

Ráðherra (Einar Arnórsson) Jeg ætla að eins að gjöra örlitla athugasemd við eitt atriði, sem komið hefir fram í umræðum þessum. Mjer virðist vera gefið í skyn af hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að ef ráðherrum yrði fækkað aftur, þá mundi ekki nauðsynlegt, að landritaraembættið yrði stofnað aftur. Jeg get þó ekki annað sjeð en það leiði beint af 1. gr. stjórnarskipunarlaganna 1915, að það embætti hljóti að verða stofnað aftur. Jeg tel það því sjálfgefið, að embætti þetta yrði stofnað aftur, ef ráðherrum yrði fækkað. Að öðrum kosti væri stjórnskipunarlögunum ekki hlýtt Þetta er að vísu formlegt atriði, en það er þó gefinn hlutur, að einhver maður þarf að vera við hendina, til þess að gegna störfum ráðherra í fjarveru og forföllum hans. Jeg skal ekki segja um, hvort stjórnarskrárbreytingu þyrfti til þess, að stofna landritaraembættið aftur; býst þó fremur við, að þess þyrfti ekki.

Gísli Sveinsson Jeg vil leyfa mjer að gjöra örlitla athugasemd við orð hæstv. ráðh. (E. A.). Jeg þóttist hafa fært rök fyrir því, að ef ekki þyrfti landritara við með þremur ráðherrum, þá ekki heldur með einum; hver raunin verður, mun tíminn leiða í ljós. Um formið á því, hverju þurfi að breyta, talaði eg ekki. Tel þó að alls ekki þyrfti stjórnarskrárbreytingu, þótt landritaraembættið yrði stofnað aftur, ef það þá ekki kæmi upp aftur sjálfkrafa, er lögin fjellu úr gildi, eins og brtt. gerir ráð fyrir. Eins og sjest á frv. er heldur ekki farið fram á neina stjórnarskrárbreytingu, til þess að leggja það niður, enda er það heimilað í stjórnarskránni. Annars hygg jeg, ef slíkur milliliður í stjórninni er nauðsynlegur, þá megi hugsa sjer aðra menn en landritara, eða mann með öðru nafni.