Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er nú sama að segja um þetta mál og hitt málið, sem afgreitt var hér áðan, um tekjuskatt og eignarskatt, að þetta frv. um stríðsgróðaskatt er þrautrætt áður, bæði í hv. Nd. og í blöðum, og afstaða flokkanna til þess er kunn orðin, svo að ég tel ekki, að það þurfi langa framsögu um það, enda kemur það sér sjálfsagt betur, ef helmingur hv. þdm. ætlar nú þegar á annan fund. En eins og sjá má á nál. fjhn. á þskj. 321, þá mælir fjhn. með því, að frv. verði samþ. En tveir af hv. nm., þeir hv. 1. þm. Reykv. (MJ) og hv. 10. landsk. þm. (Erlþ), áskilja sér rétt til þess að bera fram brtt. eða vera með brtt., sem fram kunna að koma. Sama rétt hef ég reyndar áskilið mér við 3. umr., ef svo skyldi fara, að þessu frv. yrði breytt að einhverju leyti við þá umr., sem nú er hafin. En aðaltill. mín er sú sem nefndarmanns, að frv. verði samþ. óbreytt. Og ástæðurnar eru nú svipaðar um þetta mál eins og ég gat um í sambandi við það mál, sem hér var næst á undan á dagskrá (69. mál), að ég tel litla von um það, að hægt verði að afgr. frv..sem l. á hæfilegum tíma, ef farið verður að breyta því nú og senda það til hv. Nd., sökum þess, hve nú er áliðið þingtímans, að því er maður verður að ætla. Og hins vegar er líka það, að ég tel frv. vera í svo sæmilegu formi, að lítil von sé um breytingar til bóta ú því, þó að vera kunni náttúrlega, að eitthvað gæti farið betur heldur en í frv. er gert ráð fyrir. Ég held, að það þurfi engin rök að færa fram fyrir því hér, að þetta frv. er borið fram og að eðlilegt sé að samþ. það. Því að ég hef ekki orðið annars var heldur en að öllum, hvaða flokki, sem þeir fylgja, finnist það eðlilegt að skattleggja alveg sérstaklega hinn mikla gróða, sem einstakir menn og félög njóta nú, og miklu hærra en annars þykir hæfa að ákveða skattstiga í almennum skattal., og að það beri að verja þessum óvenjulega gróða, sem skapast af sérstöku ástandi, sem einstaklingarnir í þjóðfélaginu hafa ekki fram kahað, sem betur fer, og þar af leiðandi má segja, að sá gróði sé ekki nema að litlu leyti þeim að þakka - að verja þeim gróða að miklu leyti til sameiginlegra þarfa þjóðarinnar. Þetta sjónarmið var líka viðurkennt þegar á þinginu í fyrra, því að það þing samþ. l. um stríðsgróðaskatt. En nú er hér borið fram frv., sem breytir þeim l., sem samþ. voru í fyrra, í allverulegum atriðum, og sé ég ekki ástæðu til að fara að rekja efni þess lið fyrir lið. Ég skal aðeins stikla á höfuðatriðunum. Það er þá í fyrsta lagi lagt til í þessu frv., að auk þess skattgjalds, sem ákveðið er í hinum almennu skattal., skuli lagður á sérstakur stríðsgróðaskattur, og byrjar hann á 45 þús. kr. skattskyldum tekjum og er þá 3.%. En þegar komið er yfir 200 þús: kr. skattskyldar tekjur, þá er hann 6%, m.ö.o., að samanlagður tekjuskattur og stríðsgróðaskattur af 200 þús. kr. eða þar yfir er 90%. Þá er í 2. gr. frv. ákveðið, að hlutaðeigandi sveitarfélag, þar sem skattþegn er útsvarsskyldur, fái 45% af þessum stríðsgróðaskatti, sem þar er á lagður og innheimtur, þó aldrei hærri fjárhæð en sem nemur 2 krónum á móti hverjum 3 krónum, sem jafnað er niður í útsvörum í sveitarfélaginu á því ári. Og í 3. gr. frv. er ákveðið, að 5% af stríðsgróðaskattinum renni til þeirra sýslu- eða bæjarfélaga, er engan skatt fá samkv. 2. gr. frv. Það er því í raun og veru þannig, að helmingur af stríðsgróðaskattinum gengur beint til sveitar- og bæjarfélaga og sýslufélaga. Þá er það ákvæði, sem heita má nýmæli, að meðan það er í l., að greiða skuli 90% samtals í tekjuskatt og stríðsgróðaskatt af tekjum yfir 200 þús. kr., sé óheimilt að leggja tekjuútsvar á þann hluta af hreinum tekjum gjaldenda, sem er umfram 200 þús. kr., þ.e. bera fullan stríðsgróðaskatt. Og er þetta vitanlega gert í því skyni, að þeir, sem teknanna afla, hafi þó alltaf einhverja hvöt til þess að afla þessara tekna. því að ef engar slíkar hömlur væru, þá er ekki hægt um það að segja fyrir víst, hvað af þeim tekjum kynni að vera tekið með útsvarsálagningu, þó að ég geri nú ekki ráð fyrir, eins og nú er ástatt, að þetta atriði hafi nokkurs staðar praktíska þýðingu. Ég geri ekki ráð fyrir, eins og nú er ástatt í landinu, að nokkur sveitareða bæjarfélög í landinu mundu leggja svo há útsvör á að nú í augnablikinu sé þörf á þessu ákvæði. En þetta er nú gert í öryggisskyni. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta frekar, enda er það orðið svo, eins og allir sjá hér á hæstv. Alþ., ég er ekki að segja, að það sé frekar í þessari hv. d. heldur en í hv. Nd. og Sþ., að það er með öllu þýðingarlaust að tala í deildunum og þinginu, sökum þess, að því er virðist, að hv. þm. eru orðnir svo þreyttir á þingsetunni hér, að þeir sinna ekki slíku.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti ! Ég vil nú taka undir það, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði síðast, að það er í raun og veru alveg þýðingarlaust að vera að gera nokkra grein fyrir skoðunum sínum í ýmsum málum hér í hv. d., þó að hins vegar sé ekki verra ástand í því efni á fundum í þessari hv. þd. heldur en á öðrum fundum í hæstv. Alþ., og sízt verra í sambandi við þetta mál heldur en oft hefur verið áður. T.d. vil ég leyfa mér að skjalfesta það hér, að þegar rætt var um eitthvert mesta ágreiningsmál, sem hæstv. ríkisstj. hefur afgreitt, þá var við 1. umr. þess hér í hv. þd. enginn viðstaddur úr hæstv. ríkisstj. og ekki nema einn eða tveir hv. þm., og lýsir þetta í raun og veru virðingarleysi stjórnarliðsins fyrir hinu háa Alþ. Mundi það sennilega tæplega vera annars staðar í lýðveldislöndum álitið frambærilegt, að ríkisstj. og stuðningsmenn hennar vildu ekki ræða við stjórnarandstöðuna um eitthvert helzta deilumál þingsins. Hv. 1. þm. Eyf. (BSt), sem er frsm. fjhn. í þessu máli, hefur gert skýra og mjög greinilega grein fyrir því áliti n., að hún er sammála um það, að þetta frv. verði samþ., þó að ég hins vegar hafi þá sérstöðu, að ég vil fá á því nokkrar breyt. Ég mun ekki fara inn á það hér að ræða um þessi l. almennt, því að umr. um þetta frv. komu fram í sambandi við frv. um tekjuskatt og eignarskatt, sem þessi l., sem frv. þetta er till. um, eru að sjálfsögðu alveg bundin við. En ég hef leyft mér að leggja hér fram brtt. á þskj. 337, sem er þess efnis, að 4. gr. frv. verði felld burt. Ég skal að vísu viðurkenna, að útsvarsþörfum bæjanna hefur að nokkru leyti verið mætt með þeirri breyt., sem gerð var á þessu frv. í hv. Nd., þar sem áætlaður var sá hluti, sem bæjarfélögin fá af þessum stríðsgróðaskatti. En mér virðist, að það sé algerlega óeðlilegt, að þeir þegnar þjóðfélagsins, sem hæstar tekjurnar hafa, þeir skuli hafa sérstakt öryggi fram yfir aðra um ákveðinn hluta sinna tekna, sem ekki megi skerða. Ef löggjafinn á annað borð vill fara inn á þá leið, sem vel má vera, að sé rétt, að halda hlífiskildi yfir nokkrum hluta teknanna, þá álít ég, að það eigi að taka skrefið neðar í tekjustiganum og sjá um, að þeir, sem hafa miðlungstekjur, og jafnvel upp að 200 þús. kr., séu ekki varnarlausir gagnvart því að missa allar sínar tekjur, eða kannske ríflega það, í skatt-. og útsvarsgreiðslur. Hæstv. viðskmrh. minntist á það við 1. umr., að þetta 90% ákvæði væri ekki öruggur hemill viðkomandi skattálagningunni, því að heimilt væri að leggja á veltuútsvar, sem ekki mætti draga frá tekjunum við ákvörðun skattskyldra tekna næsta ár. Þetta er rétt, því að það er hægt að leggja á veltuútsvör, ef menn vilja, á þessi 10%, án þess að það komi til frádráttar. En það er þó visst öryggi í þessari 4. gr. fyrir því. því að það er ekki hægt að búast við, að nokkurn tíma komi til, að veltuútsvar verði svo hátt, að þessi 10% hrökkvi ekki fyrir því, og ríflega það. Ég hygg, að þessi veltuútsvör hafi jafnan verið 1/2%–1 % og e.t.v. komizt í 2% hæst, án þess að ég vilji fullyrða um það, vegna þess að ég er ekki svo kunnugur störfum niðurjöfnunarnefnda víðs vegar á landinu, að ég viti það greinilega. En ég hygg, að þau hafi aldrei farið fram úr 2% af umsetningunni. En eins og ég hef bent á, verða bæjarfélögin að taka ákveðnar upphæðir á hverju ári í útsvör. Ég hygg, að nokkuð mörg bæjarfélög hafi fyrir yfirstandandi ár ætlað sér að hafa upphæðir þessar allríflegar til þess að fá ýmist fé í sjóði til framkvæmda eða til þess að greiða upp skuldir, sem er vitanlega alveg það sama fyrir þau. Og þegar bæjarstj. hafa ákveðið þetta, hefur þeim ekki verið kunnugt um það, að fram mundi koma sú breyt. á tekjuskattsl., sem ætlazt er til, að samþ. verði á þessu þingi. Þar af leiðandi hefðu bæjarfélögin getað gengið miklu lengra í útsvarsálagningunni heldur en þau geta eftir að frv. um tekjuskatt og eignarskatt, sem fyrir þinginu liggur, er samþ. Aftur á móti verða bæjarfélögin að geta náð þeim upphæðum, sem þau hafa ásett sér að ná inn, með öðrum ráðum heldur en með álagningu útsvara á tekjur, þ.e. eftir efnum og ástæðum, þó með þeim takmörkunum, sem koma fram hér í þessari 4. gr., að ekki má leggja tekjuútsvar á þá, sem hafa tekjur yfir 200 þús. kr. Ef þess vegna bæjarfélög eru neydd til þess að framkvæma útsvarsálagningu sína eins og þau hafa ætlað sér, að því leyti að ná inn með útsvörum vissri upphæð, þá. verða þau að taka útsvör sín af tekjum fyrir neðan 200 þús. kr., og um þá útsvarsálagningu eru þeim þá af löggjafanum engin takmörk sett nema að því leyti, að þau eiga að gera það eftir efnum og ástæðum. Getur þá farið svo, að lagt verði þannig útsvar á eitthvert félag langt fram yfir það, sem það hefur getu til að borga, með því að fylgja þeirri reglu að leggja á útsvör eftir efnum og ástæðum hlutfallslega. Þess vegna vil ég, að þessi 4. gr. verði numin burt úr frv., til þess að, ef það sýndi sig, að bæjarfélög þyrftu að ná inn tekjum af þessum 10% af tekjum yfir 200 þús. kr., þá mættu þau það. Og ég álít óverjandi, að veita tekjuhæstu mönnum og félögum einhver hlunnindi. Það má vel vera, að þetta ákvæði þessara l. komi ekki til neinna árekstra í ár. En hinu, hygg ég, að ekki verði mótmælt, að löggjafanum beri skylda til að láta sömu l. ganga yfir alla. Og mætti þá orða það svo, að 4. gr. væri færð í það horf, að þeim, sem lægri tekjur hafa en 200 þús. kr., væri einnig tryggður tekjuafgangur. Ég mundi vilja ræða það atriði. En ég hef farið fram á að afnema þessa 4. gr., til þess að með þeim hætti verði náð jöfnuði á rétti þjóðfélagsþegnanna.

*Magnús Jónsson: Af því að ég hef í nál. áskilið mér rétt til þess að bera fram brtt., þá vil ég taka það fram, að ég hef ekki gert það við þessa umr. vegna þess, að ég vil ekki sýna vilja minn á því að stofna til þess; að frv. verð að fara á milli d. En mín brtt. mundi einmitt hafa verið við sömu gr. frv., sem hv. 10. landsk. þm. (ErlÞ) vill fella niður, 4. gr. Ég hefði óskað, að þær tekjur, sem búið er að taka af 90% í skatt og útsvar, séu úr því algerlega lausar við öll gjöld til ríkis og bæja, ekki aðeins með tekjuútsvörum, heldur með útsvörum yfirleitt. því að það er rétt, sem margbúið er að taka fram hér á hæstv. Alþ., bæði af hæstv. ráðh. og þm. öðrum, að ef bæjarfélögin þurfa á meiri tekjum að halda en þau geta náð með tekjuútsvörum, þá geta þau náð í þessar tekjur, því að eins og þau hafa leyft sér að leggja á veltuútsvör, þá eru þessi fyrirtæki heldur ekki með ákvæðum þessarar skattafrv. fríuð við greiðslur af þessum 10% með útsvörum nema að því, er snertir tekjuútsvör. Ég hefði óskað eftir því, að þeir hefðu þá alveg verið fríaðir við útsvör. Út af því, sem hv. frsm. sagði um það, að fáu væru hér við, vil ég aðeins geta þess um mína flokksmenn, að þeir gengu af fundi með vitund hæstv. forseta, vegna þess að það er mjög áriðandi flokksfundur hjá okkur. Ég skal ekki fjölyrða um þetta, en hef fallið frá brtt. minni við þessa umr.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Af því að verið er hér að tala um það, hvað hv. þm. mæti illa, og skjalfesta það, þá vil ég taka það fram, eins og fundagerðabókin ber með sér, að ég hef mætt í þessari hv. d. í þessu máli. Það er föst venja, að sá ráðh., sem hlut á að máli, haldi uppi andsvörum í þeim málum, sem undir hans stjórnardeild heyra, og frá þeirri reglu er ekki gjarnan vikið. Viðvíkjandi því, að illa séu sóttir fundir, skal ég ekki segja neitt frekar. En það er hins vegar eitt, sem verður að taka til athugunar í stjórnarskrá okkar, og það er að gera ekki Alþ. að áróðursstofu, þar sem umr. eru jafnvíðtækar og þær eru hér, því að hjá okkur eru þær miklu víðtækari en á nokkru öðru þingi. Víðast hvar annars staðar er það þannig, að hver flokkur hefur fyrst og fremst mann, sem ber fram sjónarmið flokkanna í því máli, sem um er að ræða, og þar af leiðandi verða umr. með allt öðrum hætti. En ég ætla ekki að fara inn á þetta nánar. nema tilefni gefist til, og vil ekki gefa tilefni til þess. Í sambandi við þessa .brtt. vil ég segja það, að ég lít satt að segja svo á, að hún sé næsta óþörf, því að það er vitað mál, að meðan svo er ástatt, að ekki er lagt á útsvar með öðrum hætti en þeim, sem tekjuútsvör eru lögð á, þá verður ekki snert við þessum afgangstekjum, sem eru 10% af tekjum manna yfir 200 þús. kr. Ég held, að það getum við allir verið sammála um, og við, sem höfum setið í ríkisskattanefnd, getum fullyrt, að þegar farið hefur verið eftir þeim reglum að leggja á tekjuútsvör, þá hefur hvergi verið gengið svo langt, að nær hafi verið gengið. Þetta er þess vegna engin vernd, eins og hv. þm. tók hér fram. En ef svo mjög sverfur að bæjarfélögum eða hreppum, að þau þurfi að leggja á veltuútsvar, þá er það ekki alls kostar rétt hjá hv. flm. þessarar till., að þau séu 2% samanborið við þá till., sem hér liggur fyrir, heldur en þau veltuútsvör, og öryggið er ekki meira en það, að þau geta tekið 10% öll. Ef t.d. fyrirtæki hefur í veltunni svo milljónum skiptir og á það væri lagt veltuútsvar, þá gæti farið svo, að slíkt fyrirtæki yrði að greiða meira en sínar tekjur. Ég held þess vegna, að við getum ekkí sagt, að þessum mönnum sé fengið - sérstaklega mikið öryggi. Þetta vona ég, að allir hv. þm. skilji, því að þó að veltu útsvar sé ekkí nema 2%, þá er það ekki miðað við hreinar tekjur, heldur við veltu, og með tilliti til þess er 4. gr. þannig orðuð, eins og hæstv. viðskmrh. hefur bent á; að ekki má leggja tekjuútsvör á þann hluta af hreinum tekjum, sem er umfram 200 þús. kr. Að þessu athuguðu hygg ég, að ekki sé hægt að segja það með miklum rétti, að þeim sé fengin sérstök vernd, sem þarna eiga hlut að máli.



Þeirri einu brtt., sem fyrir liggur við þetta frv., var útbýtt hér á þessum fundi, og þar af leiðandi liggur í hlutarins eðli, að fjhn. hefur ekki tekið hana sérstaklega til meðferðar. En þess ber þó að geta, að n. var vel kunnugt efni hennar fyrirfram. Því að hv. 10. landsk. þm. (ErlÞ), sem ber brtt. fram og á sæti í fjhn., hreyfði einmitt þessari sömu uppástungu í n., og gátum við hinir nm. ekki fallizt á. hana. Hv. 1. þm. Reykv. hefur nú þegar gert grein fyrir sinni afstöðu, eins og hv. þdm. hafa heyrt, og skal ég nú aðeins með örfáum orðum víkja að þeim ástæðum, sem til þess liggja, að ég get ekki heldur á þessa brtt. fallizt. Ein ástæðan til þess, að ég get ekki á þessa brtt. fallizt, er sú, eins og ég reyndar veik að í fyrri ræðu minni, að ég álít, að eins og ástæðurnar eru nú í þjóðfélaginu, þá sé brtt. þýðingarlaus, því að hún breyti engu í framkvæmd. Mun með núverandi ástæðum í þjóðfélaginu ekki vera hætta á því, að lögð verði úfsvör, hvort sem er, á síðustu 10% af tekjum félaga eða einstaklinga, þó að háar séu. Og ég hygg, að það hafi ekki verið nein viðleitni í þá átt. Ég hygg, að því sé nú betur, að nú sé hag bæjar- og sveitarfélaga þannig komið, að þess þurfi ekki. Og það, að breyta á þessu frv., sem ég get ekki séð, að hafi praktiska þýðingu a.m.k. til næsta þings, get ég heldur ekki séð, að eigi rétt á sér hér í seinni d., eins og áliðið er þingtímans. Ég get ekki séð, þar sem frv. er nú í seinni deildinni og svo er áliðið þingtímans, sem maður verður að gera ráð fyrir, að það eigi rétt á sér að breyta frv. fyrir þannig lagað atriði, sem engin nauðsyn krefur, að samþ. verði, jafnvel þó að maður gæti gengið inn á þá hugsun, sem bak við brtt. liggur. Annars skal ég játa það, að þrátt fyrir þessa niðurstöðu mína, þá var ég, almennt séð, ýmsu sammála af því, sem hv. 10. landsk. þm. (ErlÞ) sagði. En mér fannst það ekki allt styðja hans eigin niðurstöðu. Hann var að tala um það t.d., að það væri rétt, ef þessum ákvæðum 4. gr. frv. væri haldið á annað borð, að setja þá slíkt tryggingarákvæði, að því er snerti alla landsmenn. Ég get vel fallizt á, að það væri rétt að setja það í l., að ekki mætti ganga nær mönnum í útsvarsálagningu heldur en að einhverju vissu marki, sem hæstv. Alþ. þá teldi hæfilegt. Að vísu getur þörf bæjar- og sveitarfélaga orðið meiri heldur en hægt væri að fullnægja, ef slíkt ákvæði væri sett í l., og yrði þá vitanlega að fylgja þessu það, að þegar búið væri . að nota löglega möguleika til tekjuöflunar, þá yrði ríkið að hlaupa undir baggann. En bollaleggingar um þetta atriði koma ekki þessu máli beint við, sem fyrir liggur, því að það eru nú, því miður, fæstir landsmenn, sem búizt er við að greiði stríðsgróðaskatt, og hér er verið að ræða um stríðsgróðaskatt. En slík ákvæði ættu að sjálfsögðu heima í útsvarsl., og væri ég sízt á móti því, að einhver slík ákvæði væru sett inn í þau og yfirleitt settar nánari reglur um það, hvernig niðurjöfnunarnefndir ættu að jafna niður útsvörum. Því að það er nú svo, að það gildir um það sín regla kannske í hverju bæjarfélagi eða sveitarfélagi. Hv. 10. landsk. þm. var að tala um það, að bæjarfélögunum mundu bregðast vonir, ef 4. gr. frv. yrði samþ., eins og hún er. Þau hefðu ætlað sér að rétta við fjárhag sinn nú í góðærinu með því að leggja á há útsvör. En ég vil aðeins benda á það, að a.m.k. allmörg bæjar- og sveitarfélög þessa lands fá allríflegar tekjur af stríðsgróðaskattinum. Og ég hygg, að a.m.k. bæjarfélag hér í næsta nágrenni Reykjavíkur muni fá svo miklar tekjur af stríðsgróðaskattinum, að það verði fram yfir allar þær þarfir, sem nú eru fyrir hendi. Þetta tal hv. 10. landsk. þm. um það, að bæjarfélögin yrðu að leggja það, sem á vantaði, á tekjur fyrir neðan 200 þús. kr., þegar hitt væri takmarkað, það er ég alveg sannfærður um, eins og nú er ástatt, að er talað alveg út í hött. Því að það er engin þörf á því að leggja hlutfallslega hærri útsvör á þessar lægri tekjur heldur en hinar, þannig að það er alrangt, miðað við það ástand, sem fyrir hendi er, að þeim, sem mestar tekjurnar hafa, sé nokkuð ívilnað með þessari 4. gr. frv. Þar við bætist svo það, að eins og hæstv. ráðh. tók hér fram, eru engin takmörk sett um það, hve há veltuútsvör má leggja á stærstu fyrirtæki. Ef það kæmi fyrir, að bæjar- eða sveitarfélag vantaði tekjur, er opinn möguleiki til þess að ná tekjum af stærstu fyrirtækjunum með veltuútsvörum. Hv. þm. sagði sjálfur, að veltuútsvarið mundi aldrei verða svo hátt, að 10% afgangurinn hrykki ekki til að greiða það. hað þarf líka að vera. Fyrirtækin þurfa að hafa tekjur til að geta greitt opinber gjöld. Ég skal ekki fara frekar út í þetta, en ég taldi það skyldu mína að gera grein fyrir afstöðu n. Ég vil að lokum minna hv. 10. landsk. þm. á það, að eftir því, sem ég bezt veit, var það fulltrúi Alþfl. í mþn. í skattamálum, sem fyrstur stakk upp á þessu hámarki, og í raun og veru vildi hann ganga lengra en gert er í frv. Hann miðaði að vísu við 90%, en gerði ráð fyrir, að frá væru dregnir skattar liðins árs, og það átt í þá að vera meiri partur af tekjunum, sem þannig var verndaður, en er í frv. Þessi hv. þm. er því í mótsögn við þennan flokksbróður sinn. En ég held einmitt, að fulltrúi Alþfl. í mþn. hafi í þessu efni haft réttar fyrir sér en hv. 10. landsk. þm., ef á annað borð á að halda því áfram, að atvinnureksturinn sé í höndum einstaklinga. Ég mun ekki þreyta kappræður um þetta, því að ég álít, að það hafi svo litla praktiska þýðingu, hvað ofan á verður.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti ! Ég skal ekki lengja umr. Út af því, sem hv. frsm. sagði um skoðanamun hjá mér og fulltrúa Alþfl. í mþn., vil ég benda honum á að lesa það, sem stendur í nál. á þskj. 199 frá fulltrúa Alþfl. í mþn. Ef hv. þm. hefði viljað ómaka sig til þess að lesa þetta, hefði hann getað sparað sér síðustu orð sín. Jafnframt hefur verið á það bent, að þær till. Alþfl., sem komu fram í mþn., komu fram áður en nokkurn óraði fyrir hinum gífurlega gróða, og eins og ég tók fram við 1. umr., gátu flokksmenn hv. frsm. ekki orðið sammála Alþfl., en það sýnir, að hann og hans flokksmenn eru alltaf tregir til að taka til greina till. okkar í tolla- og skattamálum, og það er þýðingarlaust að vera nú að skjóta sér á bak við till. Alþfl., sem voru gerðar á allt öðrum tímum en nú eru. Ég skal viðurkenna, að eftir yfirlýsingu hæstv. forsrh. um veltuútsvörin hefur það minna gildi, ef þau eru lögð á. Það er að vísu rétt, að til er sá möguleiki, að veltuútsvörin geti orðið meiri en þessi 10%, en getur ekki orðið í reyndinni hjá þeim, sem hafa yfir 200 þús. kr. skattskyldar tekjur. Ágreiningurinn milli mín og Framsfl. er fólginn í óréttlætinu og sérstöðunni, sem tekjuhæstu mönnunum er gefin, því að þó að veltuútsvörin komi til greina, er ekki félögum, sem hafa undir 200 þús. kr., gefinn kostur á að hafa 10% eftir. Það er bent á að taka fyrst útsvörin hjá þeim, sem hafa undir 200 þús. kr. Þessu ósamræmi er ég mótfallinn og tók þess vegna fram í fyrri ræðu minni, að ég væri frekar viðmælanlegur um að láta þetta ákvæði gilda niður á við. Það er ofmælt hjá hv. frsm. um þörf bæjarfélaganna, og hann styðst þar ekki við neina víssu. Hann segir, að þörf bæjarfélaganna sé svo, að það þurfi að fara fram hjá því, sem útsvarslöggjöfin setur. Ég þori ekki að fullyrða hið gagnstæða, en ég hef heyrt, að eitt bæjarfélag geti ekki lagt á eins mikið og það ætlaði sér vegna þessa. Þetta er eðlilegt, því að ef það á að gilda, að bæjarfélagi sé bannað að taka útsvörin af þessum 10%, geta þau ekki lagt á nema brjóta þá reglu að leggja á eftir efnum og ástæðum. Það er ekki sýnt, að veltuútsvörin kæmu svo fram, að jafnt yrði eftir hlutfallslega af tekjum hjá þeim, sem hefðu 190 þús. og hinum, sem hefðu yfir 200 þús. Félag getur haft mikla veltu og lítinn gróða og gagnstætt. Ef á að leggja á veltuútsvör, er ven jan sú, að leggja þau á án tillits til þess, hvort félagið græðir eða ekki. Það er ekki hægt með ummælum hv. frsm. og hæstv. forsrh. að réttlæta ákvæði 4. gr. Andinn í þessari löggjöf er óréttlátur og gefur þjóðfélagsþegnunum í skyn, að þeir, sem meira græða, skulu settir settir skör hærra.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Deilan um þessi 10% er skilin eftir. Í sjálfu sér er það rétt, að veltuútsvörin geta komið misjafnlega niður. Hitt er sama staðreyndin, að þau hafa aðallega verið lögð á verzlun og útgerð, og hefur ekki verið hikað við að gera það, og hefur hingað til ekki verið talið brot á reglunum um niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum. Það skiptir hó mestu máli, og ég verð að benda á það á ný, að þetta mál er frv. um stríðsgróðaskatt og á því fyrst og fremst að gilda, meðan sá mikli gróði er til staðar, og það er vitað mál, að það verður ekki gengið svo nærri skattþegnunum í þessu þjóðfélagi af þeirri einföldu ástæðu, að ríki og bæir hafa þess enga þörf meðan um stríðsgróðann er að ræða, að á tekjum fyrir neðan 200 þús. kr. verði skilið eftir innan við 10%,, og það er vitað, að það verður ekki einu sinni gengið svo nærri. Það er fyrst, þegar fer að sverfa að og gróðinn minnkar, að þörf sveitarfélaganna til að ná í tekjur handa sér verður svo rík, að það er aðeins hugsanlegt að:ganga svo nærri þegnunum. Þess vegna er þessi brtt. alveg áþörf, og hvort sem hún verður samþ. eða felld, kemur málið í sama stað niður fyrir ríki, bæjarfélög og gjaldþegna, og þá er ekki rétt að tefja málið með því að senda það aftur til Nd. Og ég er hissa á, að flm. skuli hafa borið hana fram, því að ég er viss um, að hann þekkir þetta mál svo vel.

* Frsm. (Magnús Jónsson): Við 1. umr. þessa frv. hér í þessari hv. d. mun hafa verið gerð nokkur grein fyrir því, í hverju liggja aðalbreyt. þessa frv. um tekjuskatt og eignarskatt frá þeim l., sem sett voru hér á síðasta reglulegu Alþ., og sem breytt verður með þessum l., og ég skal ekki fara mikið út í það. Og eins og nál. ber með sér, sem er aðeins örstutt, þá er þar ekki annað sagt en það, að n. mæli með því, að frv. verði samþ. M.ö.o., fjhn. er sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. Hitt er það, að í jafnflóknu máli og jafnumdeildu máli má nærri geta, að einstakir nm. eru ekki út af fyrir sig sammála um öll atriði þessa frv. Nefndin mælir með, að frv. verði samþ., en gerir ráð fyrir, að brtt. muni koma fram. Enn hafa þær aðeins komið frá einum nefndarmanna, hv. 10. landsk. (EÞ), á þskj. 336, sem útbýtt hefur verið á fundinum, en fleiri kunna að koma. Ég hef ekki hreyft neinum brtt., því að eins og kunnugt er, var frv. borið fram á Alþ. eftir vandlega athugun og undirbúning, - aðallega í ríkisstj. og í samráði við flokkana, - og samkomulag hafði náðst um frv. í öllum atriðum, er miklu máli skipta, milli Sjálfstfl, og Framsfl., og lít ég svo á, að þeir flokkar séu svo bundnir af því samkomulagi, að mér þýddi ekki að bera fram brtt. um það, sem ég hefði kosið mjög á annan veg. Að vísu er óskertur rétturinn til að bera fram brtt. um einstök atriði og samþ. þær, og í Nd. hafa ýmsar brtt. verið samþ. Þær breytingar skal ég ekki rekja að neinu ráði. Gerð var t.d. viðbót við 2. gr., lítils háttar, en allmikil viðbót við 4, gr. um frádráttarhækkun, sömuleiðis aukið nokkrum nánari ákvæðum við 7. gr. frv. Sérstaklega er það ein breyt., sem talsverður ágreiningur var um, og ég mundi hafa viljað kippa því atriði í samt lag aftur, en það eru nýjar gr., 11.– 12. gr., sem eru um það að stofna sérstakt dómaraembætti í skattamálum. Þá er nýr liður, 14. gr., e, um nefnd þá, sem á að hafa eftirlit með fé nýbyggingarsjóða. - Hins vegar komu fram í Nd. aðrar og miklu víðtækari brtt., sérstaklega frá fulltrúum Alþfl., en voru felldar. Sé ég, að brtt., sem hér var útbýtt á þskj. 336, eru að mestu endurtekning þeirra. Samþykkt þeirra um slík ágreiningsatriði mundi aðallega verða til þess að tefja málið, þar sem sama togstreitan og varð um það í Nd. hlyti þar að endurtakast og frv. yrði þar aftur breytt, líklega í núverandi horf. Væri þá til þess eins barizt að seinka málinu og skattálagningu þessa árs, en hún hefur þegar dregizt allt of lengi. Fjhn. Ed. afgreiddi málið miklu fljótar en hún hefði ella kosið, því að skattanefndum kemur töf þess afar illa. Til þess að þær geti farið að starfa, mælir n. með því, að frv. sé afgreitt sem allra tafaminnst.



Herra forseti! Það er rétt, að n. er sammála um, að frv. eigi að fá fljóta og góða afgreiðslu og samþ. þess sé til bóta. Ég er að vísu allóánægður með einstök atriði þess, en að öðru leyti og einkum að því, er snertir upphæð skattsins, hygg ég það mikla bót frá því, sem nú er. Ekki get ég gert mikið úr því, að eigi megi samþ. brtt., þótt svipaðs efnis séu og þær, sem felldar voru í Nd., því að vel gæti Nd. fallizt á þær síðar, þótt henni sýndist ekki að gera það við fyrstu raun, er hún vissi ekki vilja Ed. Þegar varað er við brtt., get ég ekki stillt mig um að vekja athygli á því, sem fram kom hjá hv. frsm. (MJ), að um þetta mál hefði sérstaklega verið samið utan þingsins, svo að þm. hefðu lítið annað að gera en leggja á frv. blessun sína, og hefðu ekkert frjálsræði til að breyta. Mér virðist þingræðið illa komið, þegar þm. eru þannig bundnir þvert ofan í stjórnskipunarlög landsins. Hvað á þá Alþ. að starfa? - Það ætti a.m.k. ekki að þurfa að sitja lengi. Mætti stytta þingtímann allmjög, ef samið er fyrirfram um þingmálin og engu má breyta á Alþ. sjálfu, og þá sérstaklega ef hæstv. ríkisstj. fæst ekki til þess að vera viðstödd og hlusta á rökræður þm. um höfuðmálin. Alþfl. og Sjálfstfl. ber hér á milli um meginatriði. Sjálfstfl, viðurkennir, að eftir stríðið þurfi að vera fyrir hendi miklir peningar til viðreisnar og nýsköpunar, en óskar eftir, að þeir séu sem allra mest í höndum einstaklinga. Því er Alþfl. mótfallinn og vill draga sem mest af stríðsgróðanum í sameiginlegan sjóð þjóðarinnar til að veita fénu aftur þaðan til atvinnulífsins eftir þörfum. Framsfl. virðist hvorugt þessara sjónarmiða viðurkenna, en vill skipta stríðsgróðanum milli þjóðfélags og einstaklinga, án þess að settar séu fastar reglur um, hvernig verja skuli þessu fé. - Við 1. umr. málsins skýrði ég nánar afstöðu okkar Alþflm. og tók dæmi. Það nær engri átt, að þjóðfélagið láti þann ójöfnuð viðgangast, að tveir dugnaðarmenn, sem vinna t.d. báðir að útgerð, en annar er svo heppinn að hafa umráð yfir stóru fiskiskipi, kannske einu aðeins í stríðsbyrjun og verður stórauðugur, hinn svo óheppinn að hafa smærri skip - jafnvel mörg - og kemur úr stríðinu örsnauður, - að þeir eigi þaðan af, og þeirra niðjar, að vera auðmaður og öreigi. Þar verður að taka í taumana. - Í þessum efnum skilur milli mín og hæstv. viðskmrh. (EystJ), sem heldur því fram, að skattatill. sínar séu svo róttækar, að við Alþflm., vitum ekki, hvernig við eigum að verða róttækari sjálfir. Hann er eins og margir afturhaldssömustu menn í því, að hann skilur aldrei, hversu afturhaldssamur hann er sjálfur. Í þessu frv. er sérstökum fyrirtækjum og einstaklingum gefið tækífæri til þess m,eð sérhlunnindum að komast yfir stóreignir. Það er auðvitað nákvæmlega sama, þótt svo heiti, að þær eignir séu bundið fé í nýbyggingaskyni, þegar leyft er að nota féð til fasteignakaupa, hvar sem er og í hvaða tilgangi sem er, verðbréfakaupa o.s.frv. Í brtt. á þskj. 336,1,a, legg ég fyrst og fremst til, að eigi sé allt varasjóðstillag félaga þessara skattfrjálst, heldur 3/4 þess, þó eigi hærri fjárhæð en nemur 1/3 af hreinum tekjum, en skattur greiðist þá af 1/4 varasjóðstillagsins. En í frv., 4. málsgr. 3. gr., er alveg horfið frá því, að félögin þurfi að gjalda nokkuð fyrir fríðindin, þau þurfa ekkert að gjalda í varasjóðinn umfram hið skattfrjálsa tillag, og þannig er ýtt undir þau að leggja ekki neitt meira þangað, ýtt undir þau að eyða gróða sínum til unnars. Brtt. mín á að vinna móti því og auka varasjóðstillagið. Þá kemur annað atriðið, að frv. heimilar, eins og kunnugt er, mjög víðtæka notkun á því fé sem binda átti með ákvæðum í l. í fyrra, ákvæðum, sem nú eru felld úr gildi að miklu leyti. Ef mönnum er alvara að sporna við verðbólgu, er það hið mesta glapræði að losa þannig um mikið fé og hlýtur að hefna sín. Í stað þess að notkun fjárins átti að vera algerlega bundin við útgerðarfyrirtækin sjálf, er nú heimilt að beina því í allt aðra fjármálastarfsemi eða hús og jarðir eða iðnfyrirtæki. Menn vita, að boðið hefur verið 4-5–falt nafnverð í hlutabréf prentsmiðjunnar Eddu og hluti þeirra seldur a.m.k. þreföldu nafnverði. Ekki væri hægt að því að finna samkv. frv þótt útgerðarfyrirtæki keypti hlutabréf í þessu félagi við a.m.k. ferföldu nafnverði. En hvað mundi leiða gott af því fyrir útgerðina? - Og ekki er nóg, að þannig sé leyft að veita fénu í aðrar greinar og óviðkomandi hluti þjóðfélagsins, heldur er auðsætt, hve útgerðarfyrirtæki, sem ræður yfir 30% af gróða sínum til slíkra hluta, stendur margfalt betur að vígi en önnur fyrirtæki, sem ráða yfir 14% af gróða sínum, til þess að ná undir sig miklum og margvíslegum eignum og ítökum í þjóðfélaginu. Ég óttast, að hér sé vitandi vits verið að gefa fámennri stétt og raunar fáum einstaklingum sérréttindi til stóreignakaupa og brasks. En síðar, þegar erfiðir tímar koma, verða þær stóreignir óseljanlegar, a.m.k. því verði, sem þær voru keyptar fyrir. - Allt situr fast. Og þá koma þessir sömu útgerðarmenn og þurfa að fá nýjar ívilnanir til að fleyta sér og rekstrinum. Ég legg því til að binda notkun þessa fjár á líkan hátt og í gildandi l., - þó skuli leyft að kaupa fyrir það opinber verðbréf, skuldabréf með ríkisábyrgð o.fl., sem telja má jafntryggt og handbært og það fé, sem geymt yrði í peningastofnunum landsins. - C-liður sömu brtt. er afleiðing fyrri liða. Þá er 2. brtt. á sama þskj. um, að tvær seinustu málsgr. 7. gr. falli niður, en þær ákveða, að hlutabréf skuli telja fram til eingarskatts með nafnverði. Nú er í skattal. gert ráð fyrir, að eigendur telji bréfin fram með matsverði á hverjum tíma eða skattanefndir meti þau til verðs, með hliðsjón af því, hve mikinn arð félögin greiða. Hlutabréf, sem hægt er að selja í dag á 30 þús. kr., eru e.t.v. aðeins þúsund kr. að nafnverði. Í hverra þágu er verið að breyta þessum ákvæðum? Er ekki þarna um að ræða persónulega hagsmuni einstakra manna? Ég spurði um það við 1. umr. þessa máls og sagðist verða að skilja þögnina við spurningunni sama og játun hæstv. ríkisstjórnar. Hún svarar ekki enn og hefur nú játað þetta þannig að fullu. Fyrir stríð var hér fjöldi manna talinn eignalaus í skattskrá, en eftir fyrsta stríðsárið eiga þeir að greiða 4–11 þús. kr. eignarskatt. Þegar að þessu var spurt, kom svarið, að menn þessir hefðu átt verðlaus eða nær verðlaus hlutabréf, sem síðan hefðu hækkað upp úr öllu valdi. Setjum nú svo, að hlutábréf einhvers þessara manna séu 100 þús. kr. að nafnverði og hann ætti eftir frv. að gjalda skatt af 100 þús. kr. aðeins. Nú selur hann þau á 300 þús. kr. og leggur féð á vöxtu, en eftir það verður hann að gjalda skatt af 300 þús. kr. Hvaða réttlæti er í því að hlífa hlutabréfum mannsins svo við skatti móts við aðrar jafngildar eignir? Og sum hlutabréf ganga í þrítugföldu nafnverði í Ein lítil aths. frá fjhn. Nd. segir, að þetta nýja ákvæði sé til að koma í veg fyrir tvísköttun. Það er ekki rétt, - snertir aðeins framkvæmdaratriði í útreikningi skatts í einstökum tilfellum. - Nei, hér er verið að skapa sérstökum mönnum góða aðstöðu. Ég vænti þess, að ég hafi gert grein fyrir brtt., en fer annars ekki út í einstök atriði frv., þar sem ríkisstj. er fjarstödd.



Út af ummælum hv. 10. landsk. um þingræðið vildi ég segja, að óskandi væri, að engin meiri hætta steðjaði að því en sú, að mál sem þetta kæmu vel og ýtarlega undirbúin undir það frá ríkisstj. Þegar samsteypustjórn situr að völdum, er ekkert eðlilegra en samkomulags sé fyrst leitað, eins og hér var gert, innan ríkisstj. og því næst þreifað eftir, hvort þingvilji muni til fyrir því samkomulagi, sem þar er unnt að ná. Með því er enginn réttur af Alþ. tekinn, enda frjálst að gera brtt. og hefur borið árangur við þetta frv. í Nd. Þetta er gert til þess, að Alþ. þurfi ekki að eyða löngum tíma í að karpa um frumatriði mála, og þá er fyrirfram tryggt, að ekki verði allt til ónýtis, heldur gangi frv. fram í aðaldráttum eins og það er undirbúið. - Til stjórnarandstæðinga getur ríkisstj. yfirleitt ekki leitað með undirbúning þennan, því að þeir eru jafnan lítt tilleiðanlegir að takast hann á hendur. Um brtt. Alþfl.-manna hefur þegar verið mjög mikið rætt í Nd. Ég skal nú ekki fara langt út í að tala um brtt. Fyrsta brtt. er um það, hvernig haga skuli því skattfrjálsa fé, sem félögin eiga í varasjóði, og er það á svipaðan hátt og var í l. í fyrra. Hér er um tvær óskyldar aðferðir að ræða, sem hv. þm. eiga að velja á milli með atkvæði sínu. Ég vil benda hv. þm. á það, að eftir því sem félögin eru neydd til að leggja meira fé í varasjóð, umfram það, sem þau hafa skattfrjálst, því minna hafa þau af handbæru fé í skatta. Ég hygg, að ekki muni þess langt að bíða, að félögin hafi ekkert handbært fé utan varasjóðsins til þess að greiða með skattana, enda munar ekki miklu, að svo sé, þegar þau v erða að greiða allt að 94% í útsvör og skatta. Munu þau þá verða neydd til að nota heimild til að taka fé úr varasjóði og borga með skattana. Ég held þess vegna, að miklu betra sé að hafa skattstigann svo háan sem hér er um að ræða. Þegar svo er komið, að útgerðarfélögin leggja, að mig minnir, 1/3 af arði sínum í varasjóð, er ekki hægt að bæta við öllu ríflegra varasjóðstillagi, enda eru engin ósköp eftir, sérstaklega ef lögð eru eignaútsvör og veltuútsvör á þann hluta, sem undanskilinn er tekjuskattinum. Viðvíkjandi b-lið brtt., hvernig verja skuli varasjóðnum, þá er ekki mikið um hann að segja. En ég vil benda á það, að til eru skýr fyrirmæli um það, hvernig verja skuli varasjóðnum. Í þessum stafliðum, sem taldir eru upp í frv., er sérstaklega tekið fram, hvernig megi verja varasjóðnum, en c-liður brtt. er allt annars eðlis. Hinir stafliðirnir eru allir til að koma í veg fyrir, að eigendur félaganna eða þeir, sem ráða fyrir þeim, geti náð einhverju handa sér af þessu fé, t.d. með því að hafa óeðlilega hátt verð á eignum o.s.frv., og þetta er miklu eðlilegra heldur en það, sem hv. þm. leggur til, að bætt verði inn í frv. Hvað snertir fyrirmælin um, hvernig félögin skuli geyma varasjóð sinn, þá hef ég skilið það svo, að þetta sé áfram hrein eign félaganna, og þess vegna er hér gerð tilraun til að skerða ráðstöfunarrétt félagsstjórnar. Það verður að vera eftir hennar mati, hvað telst sameiginlegur hluti félagsins. Það er nú erfitt að segja um, hvað er óviðkomandi rekstrinum. Togarafélögin geta keypt jarðir og notað svo afurðir búsins til eigin þarfa. Í þessu sambandi má geta þess, að sum stórblöðin í Englandi keyptu stóra skóga á Newfoundlandi og lifðu á þeim. Það er ekki gott að segja, hvaða leiðir víðsýnir fjáraflamenn fara til að láta fyrirtæki sín blómgast. Hvað sem svo félögin kaupa fyrir varasjóð af fasteignum, þá eru þessar eignir eftir sem áður í varasjóði. Ég vil segja, að það er mikill munur á a-, b- og c-lið frv. og brtt. hv. þm. Þessir liðir í frv. eru eingöngu viðkomandi skattamálunum. Það er tilraun til þess að koma í veg fyrir, að hlutaðeigandi forráðamenn félaganna geti náð peningum úr varasjóði og stungið þeim í eiginn vasa. Þá er c-liður brtt. stafl. 2 um, að síðari málsgr. 7. gr. falli niður; en sá liður fjallar um að koma tvísköttun á aftur. Hv. þm. játaði hreinskilnislega, að hér væri um tvísköttun að ræða. Fyrst er eign félagsins metin og greiddur af henni skattur, og auk þess þarf hver einstakur félagsmaður að borga skatt af sínum hluta í eign félagsins. Þetta getur ekki náð nokkurri átt, og það er ekki venjan í skattal. að skattleggja sömu eignina tvisvar. Finnst hv. þm. sanngirni í því, að hjón borgi fullan skatt, bæði af sínu félagsbúi? Hér er alveg um það sama að ræða. Sama eignin er skattlögð tvisvar. Þessi tvísköttun virðist einnig vera í hlutafélögunum. Ef maður tekur út umfram 5%, þá er það tvískattað og er reiknað sem tekjur félagsins og einnig tekjur félagsmanna. Ég get því ekki annað en lagt á móti brtt. fyrir mitt leyti, en n. hefur ekki enn tekið afstöðu til þeirra.



Þess mun vera getið í nál. fjhn., að nm. áskilji sér rétt til að vera með brtt., sem fram kunna að koma við þetta frv., og að bera fram brtt. við það. En hvorki ég né hv. formaður n. höfum gert það við þessa umr: Ég get lýst yfir því, að ég ætla ekki að nota þennan rétt, nema ef svo skyldi fara, að brtt. hv. 10. landsk. þm. yrðu samþ. Þá kynni að vera, að ég bæri fram einhverjar brtt. við 3. umr. Ég ætla ekki að ræða þessar brtt. hv. þm., því að form. n. hefur tekið þær til athugunar, og hef ég engu við að bæta. Eins og hann gat um, hafa sams konar till. verið felldar í Nd., og það eru engin líkindi til, að samþ. þeirra hér yrði til annars en að tefja málið, og vafalaust mun hv. Nd. ekki breyta skoðunum sínum á þessu máli, þó að hv. 10 landsk. gerði ráð fyrir, að svo kynni að fara. Ég vil þó alls ekki ganga inn á það sem reglu, að seinni d., sem fær mál til meðferðar, taki allt gott og gilt, sem fyrri d. gerir. En í þessum efnum verður að taka tillit til allra aðstæðna. Í dag er 7. maí, og þingið hefur nú staðið eðlilegan þingtíma. Ég veit að vísu ekki, hvað lengi þetta þing á að vara, en ekki mun það eiga að afgreiða fjárlög, og yfirleitt virðist ekki liggja mikið eftir það. Ég gæti haldið, ef kosningar ættu að fara fram í vor, eins og virðist liggja í loftinu, þá færi kosningahugurinn að hvetja þm. til að starfa heima í héruðunum. En við erum hér yfirleitt fáir, sem viljum vera hér lengri tíma en nauðsynlegt er. Það er rétt, sem hv. form. n. gat um, að þetta frv. er borið fram fyrir þingið sem samkomulagsmál milli tveggja flokka, sem standa að núverandi ríkisstjórn, en hún er nú senn á förum. Hv. 10. landsk. þm. hneykslaðist á því, að flokkarnir kæmu sér saman um meginatriði frv., áður en það er lagt fyrir þingið. Hann taldi þetta brot á þingræðinu, og löggjafarsamkoma landsmanna yrði tómur hégómi, ef slíku færi fram. Þetta hefur maður oft heyrt frá kommúnistum. Ég ætla nú ekki að fara langt út í þessa hlið málsins. Ég er búinn að sitja lengur á Alþ. heldur en hv. 10. landsk. þm. og hef fyrr en nú vitað samkomulag fara fram milli flokka um mál, áður en þau hafa verið lögð fyrir þingið. Ég hef verið í flokki, sem hefur verið þrisvar í stjórnarsamvinnu við Alþfl. og tvisvar við Sjálfstfl., og ég hef aldrei þekkt meiri né frekar í kröfu um, að allt væri fast bundið fyrir fram, heldur en þær, sem á sínum tíma komu fram frá Alþfl., t.d. á árunum 1934 til 1937. Það, sem olli samvinnuslitum Framsfl. og Alþfl., var, auk Kveldúlfsmálsins, ekki hvað sízt það, að Alþfl. vildi jafnan rígbinda atkvæði manna fyrirfram. Hins vegar vildi Framsfl., eins og hv. 10. landsk. þm. nú, hafa óbundin atkv. um einstök atriði í ýmsum málum. Ég skal játa, að þann flokksmanna sinna, sem frekastur var í þessum efnum, hafa þeir hrakið úr flokknum, og hefði samvinnan gengið skár, ef það hefði verið gert fyrr. Hv. 10. landsk. ætti því að líta nær sér; þegar hann hefur ádeilur út af þessu. Hv. 10. landsk. var að tala um, að Framsfl. vildi hvorki aðhyllast stefnu Sjálfstfl., sem hann taldi vinna að því með þessum l. að leyfa auðmönnum og hátekjumönnum að hafa auð sinn sem mest í friði fyrir skattaálagningum, né heldur stefnu Alþfl., sem, eftir því sem þeir tala á mannfundum og eftir skrifum þeirra, virðist vera sú að taka allt af öllum nema aðeins þurftartekjur manna. Hitt er annað mál, hvort þessi flokkur mundi framkvæma þessa stefnu, ef hann mætti ráða. Ekki varð ég var við það í stjórnarsamvinnu við Alþýðuflokkinn, að hann væri harðari í skattakröfum þá heldur en góðu hófi gegndi. Það er alveg rétt, að Framsfl. fylgir hvorki stefnu Alþfl. né Sjálfstfl. Hann fylgir sinni eigin stefnu í skattamálum sem öðrum málum, og í skattamálum er stefna Framsfl. eðlileg og einföld. Hún er sú að taka af hátekjunum svo mikinn skatt sem mögulegt er án þess að lama viðleitni einstaklingsins til þess að afla sér tekna og eigna. Menn verða að finna hvöt hjá sér, og þeir verða að hafa einhverja möguleika til þess að afla sér tekna og eigna, því að annars væri ekki hægt að fá tekjur á þennan hátt, í ríkissjóðinn. Framsfl. fylgir nefnilega í skattamálum sem öðru raunhæfri og hófsamri pólitík og aðhyllist hvorki kenningar skýjaglópa né þröngsýnna sérgæðinga. Ég ætla ekki að fara lengra út í þetta, en ég álít, að stefna Framsfl. í þessum málum sé fyllilega eins skýrt afmörkuð og stefna Sjálfstfl. og alþfl. Meðan Framsfl. hafði forstöðu í þessu þjóðfélagi, þá var lagður sá grundvöllur í skattamálunum, sem hefur orðið til þess, að nú hefur ríkissjóður fullar hendur fjár. Alþfl. hvatti ekki til meiri skattaálagningar á þeim árum. En það er nú allt annað að vera í stjórnarandstöðu og geta sagt nokkurn veginn það, sem haldið er, að fólkið vilji heyra.

Erlendur Þorsteinsson Hv. 1. þm. Eyf. endaði ræðu sína með því að segja, að stefna Framsfl. í skattamálum væri fullkomlega samkeppnisfær við stefnu Alþfl. og Sjálfstfl. Ég hafði nú álitið, að hann mundi vegna afstöðu sinnar og flokks síns til landsmála yfirleitt vilja telja stefnu sína og flokks síns í hvaða máli sem er fremur samvinnufæra en samkeppnisfæra, en samvinnufær er hún ekki, a.m.k. ekki við Alþfl. Það er svo með þennan hv. þm. eins og fleiri af hans flokksmönnum, að hann nálgast þá stefnu í þjóðmálum að vera frekar samkeppnisfær en samvinnufær. Ég ætla hér ekki að fara út í pólitíska raunasögu Framsfl., sem hv. 1. þm. Eyf. var að rekja, en eins og oft er, er sjaldan rétt hermt, þegar einn greinir. Hv. 1. þm. Eyf. og hv. 1. þm. Reykv. vildu leggja þann skilning í orð mín, að ég væri á móti ýtarlegum undirbúningi frv., en það er langt frá, að svo sé. Ég vítti það, að innan flokkanna skyldi vera svo mjög gert út um þetta mál, að fyrir lægju opinberar yfirlýsingar um, að ekki þýddi að koma fram með mótbárur gegn þessum ráðstöfunum. Þetta liggur skýrt fyrir. Eins og sést á nál. fjhn. Nd. á þskj. 180, vildu þeir hv. þm. A.- Húnv. og hv. þm. Dal. bera fram till. til breyt., en þar sem búið sé að semja um málið, þá sjái þeir ekki þýða að flytja brtt. við það. Ég veit ekki, hvað er skýrara en þetta. Hv. þm. hafa með þessu viðurkennt, að þeir hafi allt aðrar skoðanir á þessu máli heldur en búið er að semja um, en ekki muni þýða að reyna að lagfæra það! Og við getum verið sammála um það, ég og hv. 1. þm. Reykv., að ef við ættum bifreið og hefðum 40–50 þús. kr. árstekjur og fengjum 15 þús. kr. á ári, skattfrjálst, til þess að endurnýja bifreiðina, þá mundum við þiggja það. Þetta er munurinn, sem verður á skattborgurunum. Að annar fær 30% skattfrjálst til síðari eigin notkunar, en hinn ekki neitt. Við getum ekki deilt um það, að það er sama fyrir fyrirtækið, hvort féð er lagt í varasjóð eða ekki. Það er alveg sama skattfrelsið, og þess vegna er það ekkert annað en blekking að tala um 90% skatt á þessum félögum. Þau hafa 40% skattfrjálst. Þessir peningar eru til staðar. Þeir geta keypt fyrir þá skip, þegar ófriðurinn er búinn, og þeim eru gefin þau forréttindi að ráða yfir atvinnutækjunum að ófriðnum loknum. Þar skilur milli mín og hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Eyf. Þeir líta á þetta sem sjálfsagt, en ég lít á það sem sérstöðu. Þessir menn hafa fengið þessa sérstöðu, af því að þeir réðu yfir framleiðslutækjunum á þessum tíma. Þess vegna eiga þeir að halda áfram að hafa þessi sérréttindi. Þessum mönnum á að vera tryggt, að eftir stríðið hafi þeir öll yfirráð atvinnutækjanna, en öllum öðrum er meinað að komast í þá aðstöðu vegna þeirra . forréttinda, sem nú skapast. Ég held því fram, að þetta sé ekki rétt stefna, og þess vegna beri okkur að taka þetta fé, en ekki láta það til einstaklinga í þjóðfélaginu, til þess að þeir geti skaltað og valtað með það. Hv. 1. þm. Reykv. taldi, að ákvæðin í c-lið væru til þess að koma í veg fyrir það, að eigendur þessara hlutafélaga gætu veitt sjálfum sér hlunnindi. Ég er ekki á þeirri skoðun, að þeir mundu fyrst kaupa eignir lægra verði og láta svo kaupa af sér með hærra verði. C-liður segir aðeins, að ekki megi ráðstafa fénu til þess að kaupa eignir óeðlilega háu verði, en ég vil hafa grein um það, að peningarnir séu eingöngu notaðir í það, sem rekstrinum er nauðsynlegt. Það er mikilsvert atriði, þegar um er að ræða verðbólguna í landinu, að hafa féð sem allra mest bundið, þannig að það valdi ekki verðhækkun á hinum ýmsu eignum í þjóðfélaginu. Það má lengi deila um það, hvort þetta eða hitt sé rekstrinum viðkomandi, hvort t.d. félag eigi að kaupa jörð uppi í sveit til þess að framleiða kjöt handa verkafólkinu. - Hv. 1. þm. Reykv . talaði um, að stórblöð Bandaríkjanna ættu skóglendur. Allir vita, að viður er notaður í pappír, svo að það er talsvert nær rekstrinum heldur en það, ef Kveldúlfur kaupir jörð í sveit. Aðalatriðið virðist mér vera það, að binda þessar eignir, þ.e. að gefa ekki þessum mönnum ofan á skattfrelsið tækifæri til þess að keppa við aðra um eignir í þjóðfélaginu. Mér sýnist, að eftir nokkur ár geti þessi félög átt meiri hlutann af eignum landsmanna, þegar allir aðrir skattþegnar en hlutaféIög og samvinnufélög greiða 90% af tekjum sínum í skatta, hafa þeir ekki mikið til þess að kaupa fyrir. En þegar nú myndast þessir geysistóru sjóðir og peningamarkaðurinn er eins og nú, þegar ekkert er hægt að gera við peningana nema að láta þá liggja arðlausa í banka, þá er það mikil freisting að kaupa húseignir í kaupstöðum, jarðeignir í sveitum, veiðirétt í ám o.s.frv., þótt það sé greitt háu verði. Vitanlega er það alveg rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að ýmis önnur ákvæði eru um það, hvernig varasjóðunum skuli ráðstafað. Helmingurinn af þeim er bundinn, og hef ég hugsað mér að leggja fram brtt. um, að tryggt yrði, að 75% væri sett fast til nýbygginga. Þetta er ekki af því, að ég vilji veita þeim, sem hlut eiga að máli, nein forréttindi, heldur af því, að ég vil láta binda sem mest. Út af till. minni um að fella niður 7. gr. og um tvísköttunina, má kannske um það deila, hvort um tvísköttun er að ræða, en hitt er víst, að ef 7. gr. verður samþ. óbreytt, komast menn hjá að greiða skatt af verðmætum, sem eru mikils virði. Það má vel vera rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að ef hann á hlutabréf, sem eru 100 þús., kr. að nafnverði, og selur mér þau fyrir 300 þús. kr., þá verði það hann, sem á næsta ári borgar af 300 þús. kr., en ég af 100 þús. kr., en svo lengi sem hann á hlutabréfin og ég peningana, nýtur hann skattfrelsisins. Ég álít, að eignarskattsákvæðið byggist á því, að eignarskatturinn sé lagður á eftir raunverulegu verðmæti. Þess vegna hlýtur það að vera sama eignin, þó að hún í dag sé 100 þús. kr. hlutabréf, en á morgun 300 þús. kr. í pextingum. En í fyrra tilfellinu er greiddur eignarskattur af 100 þús. kr., í því síðara af 300 þús. kr. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta: Hv. 1. þm. Eyf. lýsti yfir því, líklega fyrir sinn flokk 

* Frsm. (Magnús Jónsson): Ég get tekið undir það með hv. 10. landsk. þm., að það er undarlegt, ef þingið samþ. að gefa útgerðarfélögunum eftir þessa stórkostlegu skatta með því að leyfa þeim að hafa skattfrjálst það, sem lagt er í varasjóðina. En þingið álítur, að það sé þjóðinni svo nauðsynlegt, að þessir sjóðir séu til og ekki meðal hinna persónulegu eigna manna, að það lætur ekki greiða skatta af þeim. Þingið lítur svo á, að þegar búið er að binda sjóðinn með þessum fjötrum, séu þeir ekki nema að nokkru leyti eign þess félags, sem talið er fyrir þeim; að þeir séu í raun og veru orðnir eign þjóðfélagsins. Féð, sem tekið er frá, er að vísu í vörzlum þessara félaga, en tekið frá til þess að mæta þeim töpum og þeim þörfum, sem þjóðfélagið veit, að koma alltaf, eins og skuggar eru á nokkurn veginn víssum stöðum eins og nótt eftir dag. Ég held, sannast að segja, að ef skoðuð er saga útgerðarinnar hér, þá staðfesti hún þetta nokkurn veginn. Við skulum hugsa okkur þann auð, sem hefur safnazt saman í útgerðinni, og hvernig hann hefur sópazt burtu. Það þar í ekki að hafa verið af því, að hann hafi verið þjóðfélaginu gagnslaus, hvernig hann fór. Það var í þjóðfélagsins þágu, að þessum skipum var haldið úti, þótt fyrirtækin yrðu að borga meira kaup bæði á sjó og landi heldur en fékkst endurgreitt. Það er eins með varasjóðina nú. Menn vilja ekki binda féð, nema þjóðfélagið grípi inn í. Þjóðfélagið segir: „Ef þið viljið binda nokkurn hluta af tekjum ykkar, þá megið þið hafa það skattfrjálst.“ Ég hef orðið var við það hjá útgerðarmönnum, að þeir búist ekki við að sjá aftur þetta fé. Ég held, að það sé rétt. Sumt fer til þess að kaupa skip miklu hærra verði en nú er miðað við. Sumt fer til þess að standast töp. Svo á þingið að vera að gefa þessum mönnum. Það er bara að lokka þá til þess að leggja til hliðar svo og svo mikið af fé sínu, og þess vegna má ekki bera okkur hv. 10. landsk. þm. saman við þá, þótt okkur þætti gaman að eiga bifreið, sem æki inn 40 þús. kr. á ári. Þess er ekki krafizt af okkur, að við leggjum ágóðann til hliðar. Nei, þessir varasjóðir eru ekki einkaeign nema að víssu leyti. Þ.e.a.s. eignarrétturinn er fyrir hendi, en ráðstöfunarrétturinn ekki. En ég skal ekki fara út í þetta, því að það er teoretisk deila. Ræðumaður játaði, að það væri rétt, sem ég sagði að a- og b-liðir í 3. gr. frv. væru settir til þess að koma í veg fyrir, að menn beinlínis drægju sér fé, en c-liður er til þess að koma í veg fyrir, að menn „kaupi eignir óeðlilega háu verði að dómi skattanefndar“. Ég veit heldur ekki, hvernig menn ættu að hagnast á því að kaupa eignir á þennan hátt. Ég bara skil það ekki. Hv. þm. vill leggja bann við að kaupa eignir og breyta einu verðmæti í annað, en skv. frv. má kaupa eignir, séu þær ekki keyptar of háu verði. Þetta er sá stóri munur, því að annað er bara algeng kaupmennska, en hitt er svindl. Ég held, að menn taki oft eftir því, að peningar breyta um verðgildi. Það er ekki sama, í hverju eignirnar eru. Ég man, að það var um það rætt, hvort Sáttmálasjóður ætti að kaupa nokkur vönduð hús, sem líkur væru til, að stæðu fyrir verði sínu. Þetta var ekki gert, og nú stendur Sáttmálasjóður uppi sem lítill sjóður, því að með núverandi gildi peninganna eru þessar 50 þús. kr. svo lítið. Þeir, sem hefðu í hyggju að gefa nú út kennslubækur og fengju til þess 100 kr., mundu bara fussa við. Nei, ef Sáttmálasjóður hefði nú átt hús, hefði það verið annað. Tökum t.d. „Garð“ í Kaupmannahöfn. Hann hefur staðið sig svona vel vegna þess, að hann eignaðist lönd og jarðir, og þetta hefur haldið honum uppi yfir kreppur og verðfall peninga. Þess vegna get ég hugsað mér, að stjórnir fyrirtækjanna sæju, að það væri ekki hyggilegt að hafa öll eggin í sömu körfunni, hvað snertir varðveizlu verðmæta á þessum breytinga tímum. Hv. þm. talaði um, að það gæti farið svo, að þessi fyrirtæki eignuðust meiri hlutann af öllum eignum í landinu. Ef áframhald yrði á þessu góðæri, gætu sjóðirnir að vísu orðið ákaflega stórir, en ef till. hv. þm. verður samþykkt, yrðu þeir 1/4 stærri, þ.e.a.s. í peningum, og hann vill ekki láta geyma þá nema í peningum. Þá var það tvísköttunin. Hann tók dæmi um, að hann seldi mér 100 þús. kr. hlutabréf fyrir 300 þús. kr., og þá ætti hann að borga af 300 þús. kr., en ég af 100 þús. kr. En hugsum okkur, að ég seldi honum bréfið aftur fyrir sama verð. Hvað mundi þá hvor um sig borga? Við mundum vitanlega báðir borga það sama. En eins og hann vill hafa það, mundum við báðir borga af 600 þús. kr. Hér er bara verið að laga ósamræmi, þannig að þeir, sem eiga 300 þús. kr. í hlutabréfum, borgi það sama og þeir, sem eiga þessa upphæð í peningum.

Erlendur Þorsteinsson Hv. 1. þm. Reykv., sem er slyngur málafylgjumaður, hefur með þessu síðasta dæmi sínu ætlað að rugla þetta mál, sem þó ekki tókst, enda kemst hann ekki fram hjá því, að það er rétt, sem ég hef haldið fram. Hann mun ekki heldur komast fram hjá þessu, þegar skattskráin verður gefin út og hægt verður að sýna, hvernig vissir menn hafa fengið beinar eftirgjafir í eignarskatti. Þetta ákvæði er. sett fyrir nokkra menn í þjóðfélaginu, því að ef þetta verður samþ. óbreytt, losna þeir, sem s.I. ár þurftu að borga frá 4 þús. upp í 13 þús. kr. í eignarskatt af hlutabréfaeignum sínum, við megin hluta þessa skatts. Það er verið að sem ja um eftirgjafir handa nokkrum, örfáum mönnum í þjóðfélaginu. Ef Alþfl. hefði borið þetta fram, hefði þessi hv. þm. kallað þetta hneyksli. Þetta er stórkostlegt stjórnmálahneyksIi, e.t.v. ekki eins stórt og Stavinsky-hneykslið í Frakklandi, en ekki ólíkt. Það þýðir ekki fyrir hv. 1. þm. Reykv. að deila um þetta og reyna að verja það, en það, hefur hann gert, eftir því sem hann hefur getað. Það er rangt hjá hv. 1. þm. Reykv., að varasjóðirnir séu eign þjóðfélagsins skv. þessu frv. Þeir eru í einstakra manna eigu, og þótt þeir eigi að notast til nýbygginga, mega þeir kaupa fyrir því hvað, sem er. Hv. þm. talaði um atvinnuleysi. Ef till. Alþfl. um nýbyggingarsjóð hefðu náð fram að ganga, hefði ekki orðið neitt atvinnuleysi, því að þann sjóð átti að nota að lokinni styrjöld til þess að koma á fót nýjum framleiðslutækjum með hag heildarinnar fyrir augum. Það er ekki um neitt atvinnuleysi að ræða, ef atvinnutækjum er komið upp. Hv. þm. spurði, hvernig ætti að fá skatta af slíkum rekstri. Það munu vera nógar leiðir til þess að fá tekjur handa ríkissjóði. Ég býst við, að t.d. bæjarútgerð Hafnarfjarðar gefi Hafnarfjarðarbæ jafnríflegar tekjur og hliðstæð fyrirtæki þar. Svo er það, sem hv. þm. segir um c-liðinn. Hann segir, að þessi liður sé settur inn til þess að fyrirbyggja svindl hjá þessum hlutafélögum. Hann er þessu kunnugur, en ekki ég, og ef hann heldur, að það þurfi sérstaka löggjöf til þess að koma í veg fyrir svindl hjá þessum fyrirtækjum, þá hann um það. Ég hafði haldið, að þetta væri sett til þess að koma í veg fyrir, að félögin notuðu sjóðina til þess að kaupa eignir óskyldar rekstrinum, og færi þetta því í sömu átt og mín till. En till. mín gengur það lengra, að ég vil láta banna að kaupa nokkrar eignir óviðkomandi rekstrinum. Í sambandi við þennan lið kemur fram það, sem ég vil kalla stríðsgróðasjónarmið. Hv. 1. þm. Reykv. vill stefna að því, að gera nokkra einstaklinga í þjóðfélaginu alla ráðandi, bæði í eigna- og atvinnulífi þjóðarinnar. Það vil ég ekki, og hér skilur á milli.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég hef leyft mér að koma hér með brtt. við þetta frv., og liggur hún nú hér fyrir á þskj. 331, og er hún við síðasta hluta 3. málsl. 2. gr. frv., og segir svo í þessum 3. málsl. 2. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Aldrei má þó framlag samkv. þessari gr. vera meira en 1/3 af kostnaðarverði hússins. En ég legg til, að þarna komi á eftir: „nema alveg sérstaklega standi á og ráðh. veiti samþykki sitt í hvert skipti, og þó ekki lengur en byggingarkostnaður er meira en þrefaldur, miðað við 1939.“ Ég hef athugað það, að þó að hæstv. Alþ. verði við því að greiða 1/3 af kostnaðarverði húsanna, þar sem verður að byggja. upp á bæjum eftir bruna eða vegna þess, að hús hafa fallið, þá er það þannig, að það eru engar líkur til þess, að svo að segja nokkur bóndi geti byggt upp á jörð sinni, eins og nú standa sakir. Og get ég í því sambandi tekið einfalt dæmi: Nú er byggingarkostnaður meira en þrefaldur og nærri ferfaldur á við það, sem var fyrir stríð. Sement er nú í ferföldu verði á við það, sem var fyrir stríð, og hygg ég, að ekki muni minna á timbri. Og svo er með annað byggingarefni. Ég er kunnugur því í einu tilfelli, þar sem hús brann á sveitabæ og líka útihús. Húsið var tryggt fyrir 2700 kr. Í þessu tilfelli er um það að ræða, hvort hjónin, sem þarna búa, flytji burt af jörðinni eða að reynt verði að hlaupa undir baggann með þeim um að byggja. Og það hefur verið athugað, að mjög lítið hús, sem væri byggt þarna þannig, að hægt væri að byggja við það síðar, mundi hafa kostað 5–6 þús. kr. fyrir stríð. En nú er ómögulegt að koma því upp fyrir minna en 18–20 þús. kr. Og ef um 18 þús. kr. kostnað við slíka byggingu er að ræða og bóndinn fær 1/3 hluta kostnaðarins greiddan sem styrk og um 3 þús. kr. sem brunabætur, þá þarf hann að borga sjálfur 9 þús. kr. til þess að byggja þó svona ófullnægjandi lítið með það fyrir augum að byggja við það síðar. Og það er algerlega útilokað, þó að þetta dæmi sé tekið, sem verður að telja fremur hagkvæmt eftir öðru, sem um væri að gera nú á tímum, að nokkur bóndi geti lagt út upp undir 10 þús. kr. til þess að byggja. Það væri ekkert vit í því að ofhlaða jörðina svo. Og það er gert allt of mikið að því í íslenzkum landbúnaði að ofhlaða jarðir með lánum. Landbúnaðurinn íslenzki er ekki arðbærari heldur en það, að á honum er aldrei neinn stórgróði. Og það er yfirleitt ómögulegt fyrir nokkurn mann að byggja nú nema fyrir stórkostlegan stríðsgróða, - alls ekki hægt. Þess vegna legg ég til, að undir einstökum kringumstæðum verði gefnar undanþágur frá þessu ákvæði, að framlagið skuli ekki nema meiru en 1/3 byggingarkostnaðar, samkv. því, sem ég hef tekið fram, sem mundi þó að sjálfsögðu vera framkvæmt þannig, að öll nýbýlastj., sem gerir till. um þessi mál, yrði sammála um þetta, vegna þess að undir öðrum kringumstæðum mundi ráðh. aldrei samþ., að vikið yrði frá meginreglunni, sem sett er í frv. um hámark þessara styrkja. En ef engin undanþága er gefin frá þessari reglu, að ríkið greiði aldrei meira en 1, af kostnaðarverði húsa, sem reist eru eftir þessum l., þá er það í mörgum tilfellum útilokað, að þeim bændum, sem hafa orðið fyrir því, að brunnið hafa hús ofan af þeim eða þau hafa fallið fyrir það, hvað þau hafa verið orðin léleg, - þá er útilokað, að þeim bændum komi að haldi ákvæði þau, sem felast í þessu frv. um endurbyggingarstyrk. Þeir verða að yfirgefa jarðirnar, ef ekki verður hlaupið undir bagga með þeim. Ég mun svo ekki eyða fleiri orðum um þessa brtt., nema sérstakt tilefni gefist til. Ég hygg, að allir hv. þdm. muni álíta þessa breyt. á frv. eðlilega og sanngjarna, eins og á stendur.

* Frsm. (Magnús Gíslason): Herra forseti l Eins og hv. þm. er kunnugt, þá voru samþ. á aðalþinginu 1941 breyt. á l. um húsaleigu. Og þessi l. voru svo staðfest af hæstv. ríkisstj. 8. sept. s.á. En sama dag gaf hæstv. ríkisstj. út bráðabirgðál. um breyt. á þessum l., sem siðan voru samþ. á hæstv. Alþ. á s.l. hausti með nokkrum breyt. Og sú breyt., sem þá var gerð á l., sem skiptir máli í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir til umr., var í því fólgin, að ákveðið var, að húseiganda væri óheimilt að segja upp leigusamningum um húsnæði, nema honum væri nauðsynlegt að nota húsnæðið fyrir sjálfan sig og viss nánar tiltekin skyldmenni og hann hefði verið orðinn eigandi hússins áður en l. gengu í gildi. Um þetta ákvæði voru nokkuð skiptar skoðanir, þar sem mögum fannst, að réttur húseigenda væri með þessu óeðlilega skertur. En álit þingsins var þá, að það þyrfti að setja þetta í l. En nú hefur það opinbera orðið fyrir barðinu á þessu ákvæði, þannig að það hefur komið fyrir það atvik, að embættismaður, sem skipaður var í embætti eftir að l. öðluðust gildi, hefur flutt sig úr öðrum landsfjórðungi, en hefur ekki getað fengið húsnæði á þeim stað, þar sem hann á að gegna embætti sínu, vegna þessara l. Hann keypti að vísu hús, sem hann bjóst við, að hann kæmist inn í 14. maí í vor, en það er útilokað með úrskurði fasteignamatsnefndar á staðnum samkv. ákvæðum l. Þess vegna er nú komið fram frv. frá allshn. Nd. um breyt. á þessu ákvæði, eftir beiðni hæstv. ríkisstj. Og frv. gengur í þá átt, að þegar sérstaklega standi á, geti húsaleigunefnd vikið frá þessu ákvæði, þegar um aðflutta opinbera starfsmenn er að ræða. Allshn. hefur haft þetta frv. til meðferðar, en ekki orðið að öllu leyti sammála um afgr. þess, þannig að 2 nm. hafa lagt til, að frv. yrði samþ. óbreytt, en hv. 2. þm. S. M. hefur sérstaka aðstöðu í málinu og ber fram brtt. á þskj. 325. Ástæðan fyrir því, að við þessir 2 nm. erum samþykkir frv., - og ég hygg, að hv. 2. þm. S.-M. sé samþykkur því, að nauðsyn beri til að víkja frá þessu ákvæði, þegar svo stendur á eins og getið er um í grg. frv. -, er sú, að það getur farið svo, að ekki fáist til að sækja um opinberar stöður og embætti menn, sem heima eiga utan viðkomandi héraðs eða bæjar, af þeirri einföldu ástæðu, að þeir geti e.t.v. hvergi fengið húsnæði. Og það nær ekki nokkurri átt, að til séu í löggjöf ákvæði, sem hindri það, að ríkið geti komið því fram að skipa menn í embætti í landinu. Fyrir því hefur n. fallizt á, að þessi breyt. verði gerð á l. Þessi l., sem samþ. voru um húsaleigu, þ.e.a.s. lagabreyt., átti ekki að gilda lengur en til 15. júní 1942. En á meðan n. hafði þetta mál til athugunar, barst henni erindi frá hlutaðeigandi ráðuneyti, þar sem farið var fram á það, að 1. væru framlengd um eitt ár, þannig að þau verði látin gilda til 15. júní 1943. Og allshn. hefur fallizt á að verða við þessari beiðni. Ástæðurnar til þess, að bráðabirgðal. voru sett 8. sept. í fyrra, voru þær, eftir því sem stendur í grg. frv. til þeirra l., að þá hefði skömmu áður farið fram rannsókn á því, hve margir væru húsnæðislausir hér í Reykjavík. Og í grg. er þess getið, að það hafi komið í ljós, að mörg hundruð fjölskyldur mundu verði húsnæðislausar þá á komandi hausti og fjöldi einstaklinga. Eftir því sem ég bezt veit, hefur ekki farið fram rannsókn á því nú, hve mikil húsnæðisvandræðin eru í bænum. En viðkomandi ráðuneyti hefur fullyrt, að mjög mikil vandræði væru nú í þessu efni. Og eftir þeim upplýsingum, sem n. hefur fengið, bæði frá borgarstjóra og húsaleigunefnd, þá lítur út fyrir, að ástandið í þessu efni hér í bænum hafi litið batnað frá því í fyrrahaust. Það hafa að vísu verið teknar nokkrar nýjar íbúðir til notkunar síðan í haust. En það virðist ekki hafa verið fullnægt meiri þörfum með því heldur en sem því nemur, að ungt fólk hefur gifzt og stofnað heimili, og hef ég það eftir húsaleigunefnd. Af þessum ástæðum hefur allshn. fallizt á, að það væri óhjákvæmilegt, eins og ástatt er, að framlengja þessi l. enn um eitt ár. Hvað viðvíkur brtt. á þskj. 325 frá hv. 2. þm. S. M., þá höfum við tveir hinir nm. ekki getað fallizt á hana. En hún felur það í sér að setja ákvæði um það, að leigusala sé óheimilt að segja upp húsnæði, nema honum sé þess brýn þörf fyrir sjálfan sig eða skyldmenni, svo sem til er tekið nánar í brtt., og í kaupstöðum með 2000 íbúa eða fleiri sé slík uppsögn því aðeins heimil, að leigusali hafi verið orðinn eigandi hússins áður en l. þessi öðluðust gildi. Í þessari brtt. liggur því það, að þetta ákvæði viðvíkjandi því, hvað húseigandi hafi átt húsið lengi í sambandi við uppsögn á leigusamningum, á ekki eftir brtt. að gilda um staði, þar sem íbúatalan er undir 2000. Allshn. er ekki kunnugt um annað en að á þessum stöðum séu sömu húsnæðisvandræði og í Reykjavík. A.m.k. er það vitað viðvíkjandi sumum kauptúnum við Faxaflóa og sums staðar annars staðar, að líkt muni ástatt um húsnæðisvandræði og í Reykjavík, a.m.k. á Austfjörðum. Allshn. hefur því ekki getað orðið þessum hv. nm. samferða í þessu efni. Og ég fyrir mitt leyti tel ekki, að það sé rétt að undanskilja hin minni kauptún frá því, að þessi ákvæði l. gildi um þau, eins og ástandið er.

*Ingvar Pálmason: Það kom brátt í ljós, þegar brbl. þessi frá 8. sept. 1941 um húsaleigu fóru að verka, að þau vildu valda allmiklum árekstrum, og stórkostlegum óþægindum. Og ég þarf ekki að rekja það neitt nánar, því að frv., sem hér liggur fyrir, er sönnun fyrir þeim árekstrum. Nú virðist svo sem þetta frv. hafi aðeins komið fram af því, að árekstur varð í sambandi við mann, sem er í þjónustu hins opinbera, og það var viðurkennt, bæði af hæstv. ríkisstj. og hv. Nd., að það næði ekki nokkurri átt, - og ég er sammála um það -, að ákvæðin um það gildi í þessum tilfellum, að þeir, sem eignazt hafa hús, eftir að I. þessi um húsaleigu öðluðust gildi, hafi allt annan rétt heldur en þeir, sem hafa átt húsin áður. En hér á að gera þann greinarmun, að menn í opinberum stöðum eða embættum hafi sérréttindi í þessum efnum. Og ég verð að segja, að þetta er heldur óvenjulegt í löggjöf, að ekki gildi sömu lög fyrir alla þegna þjóðfélagsins. Það getur þó komið fyrir í einstökum tilfellum, að það sé réttlætanlegt. En að setja þetta í almenna löggjöf, að eignarrétturinn sé annar, ef menn eignast hlutinn eftir vissan dag, heldur en ef þeir hafa átt hann áður, það held ég, að sé mjög lítið þekkt í íslenzkri löggjöf. Og það sjá allir, að af þessu leiðir misrétti. Og misréttið verður enn þá meira, ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, verður samþ. Því að þá er, um leið og misréttið er viðurkennt, þetta misrétti aðeins lagfært, þegar opinber starfsmaður á í hlut. Ég get nefnt dæmi um það, hve óeðlilega þetta ákvæði verkar. Ég þekki dæmi, þar sem fjölskyldumaður stóð í samningum um húsakaup, þegar þessi l. voru gefin út. Og það stóð ekki á öðru heldur en greiðslum og afsali; en greiðslurnar og afsalið dróst fram yfir septembermánuð. Þessi fjölskyldumaður hefur fyrir að sjá 10 börnum og tveimur gamalmennum, og hann býr í húsnæði, sem er 5 og 7 metrar á kant, með litlu porti og risi. Og í þessu þarf hann að búa með 14 manns. Eignin, sem hann keypti, var dýr, en það kemur ekki málinu við. Í þeirri íbúð, sem hann keypti, eru 13 íbúðarherbergi. Hún var leigð manni, sem hefur 4 manns í heimili. Nú sjá allir, að húsaleigunefnd, sem ekki væri bundin á höndum og fótum af löggjöfinni, mundi tvímælalaust úrskurða þannig, að þessi húseigandi hefði svo knýjandi þörf fyrir það húsnæði, sem hann er eigandi að, að honum væri heimilt að segja upp húsnæðinu þeim, sem í því var fyrir með 4 manns í heimili. En þetta ákvæði l. um, að maður þurfi að vera orðinn eigandi hússins fyrir vissan dag til þess að fá að njóta eignarréttar síns í þessu efni, bindur húsaleigunefnd svo gersamlega á höndum og fótum, að hún getur ekki úrskurðað í þessu tilfelli á þann veg, að þessi húseigandi megi nota sitt eigið hús til sinna eigin afnota, enda þótt honum sé mjög brýn nauðsyn á því. Húsnæðisleysið hefur ekki verið meira en það á þessum stað, að húsaleigan eftir þetta hús, sem maður þessi keypti, var 1000 kr. á ári, og á síðasta ári var hún hækkuð í 1200 kr. á ári. Nú sjá allir, að það er ekki nóg með það, að þessum manni er gert rangt til í því efni, að hann getur ekki flúið úr húsi, sem hann getur ekki notað, og í sína eigin réttmætu eign, heldur getur hann ekki hækkað húsaleiguna, sem allir sjá þó, að er ekki fyrir helmingnum af vöxtunum af því fé, sem í eigninni stendur, nema um 14%. Ég nefni þetta vegna þess, að hér eru sett l. vegna embættismanns, sem á að flytja í nágrenni Reykjavíkur, og hæstv. Alþ. sá fulla ástæðu til að breyta l. vegna þess, að þar átti sér stað það, sem hv. frsm. hafði þau orð um, að næði ekki nokkurri átt. Ég skal hins vegar viðurkenna það, að það getur vel verið, að það standi öðruvísi á í húsnæðismálunum hér í Reykjavík heldur en sums staðar úti á landi, og ég vil ekki blanda mér inn í þessi mál, að því er Reykjavík snertir, til þess hef ég of litla þekkingu. En hitt fullyrði ég, að þessi l. eru með öllu óréttlát í smærri kaupstöðum og kauptúnum og það að fleiru leyti en að því, er snertir opinbera starfsmenn. Ég verð því að segja það, að ég get ekki fylgt þessu frv. óbreyttu, sem er af því, að í frv. er það viðurkennt, að löggjöfin er ranglát, en það er ekki bætt úr ranglæti hennar nema að hálfu leyti, 

Það var mesta della, að þau voru sett.

Ég vil alls ekki dæma um það. Ég get búizt við því, að þau hafi kannske verið nauðsynleg í Reykjavík. En hitt finnst mér, að hæstv. Alþ. geti gengið inn á, að ástæðulaust sé að vera að setja l., sem valda jafnmiklum árekstrum og þessi l. hafa gert, þar á landinu, sem þeirra er ekki þörf. Ég þarf ekki að sanna neitt sérstaklega um það, að þau hafi valdið árekstrum, því að frv. það, sem hér liggur fyrir, og grg. þess og það, sem með frv. hefur verið mælt, sannar alveg minn málstað. Ég held því, að það sé full ástæða til þess fyrir hæstv. Alþ. að taka það vel til athugunar, hvort það er þess vert að láta þetta ranglæti ná alveg niður úr, hve smáa staði eftir fólksfjölda um er að ræða á landinu, og hvort ekki er fremur rétt að draga eitthvað úr því. En þó að brtt. mín verði samþ., sem snertir hina smærri staðina, þá er samt tilgangi frv., að því er hina stærri snertir, náð. Ég hef gert ráð fyrir því, að 2. mgr. 1. gr. frv. falli niður, en hún hljóðar um, að l. geti verkað aftur fyrir sig. Hér á Alþ. hafa menn löngum haft ótrú á slíkum ákvæðum, enda er það þýðingarlaust. Ég ætlast til þess, að brtt. mín verði 1. gr., ef samþ. verður. Það getur verið, að hv. þd. fallist ekki á þessa brtt. Meðnm. mínir vildu ekki á hana fallast. - Hins vegar skil ég ekki afstöðu þeirra, ef þeir telja þessi l. óhafandi, að því er snertir embættismenn, en telja þau nauðsynleg, að því er snertir alla aðra. Ég vænti því, að hv. þd. geti á þessa brtt fallizt. Skal ég svo að sinni láta útrætt um málið. Um húsaleigul. almennt er það að segja, að þau hafa vafalaust gert gagn hér í Reykjavík. Engu að síður álít ég, að þörf sé á því að endurskoða þau rækilega. Sú aðferð að káka alltaf við l., er ekki heppileg. Það hefði verið betra að umskapa þau í betra horf en framlengja þau um eitt ár.

*Brynjólfur Bjarnason: Það er vitanlega rétt hjá hv. 2. þm. S.-M., að mikið ranglæti felst í þessum l. og framkvæmd þeirra, þó að allir hljóti að skilja, að l. eru bráðnauðsynleg. Hitt er rétt, að ranglæti er mikið í framkvæmd þeirra. T.d. er fólk varnarlaust fyrir úrskurðum húsaleigunefndar, og fæst þar engin leiðrétting á. Hins vegar liggur það í augum uppi, að ef niður yrði fellt ákvæðið um, að húseigendum væri óheimilt að segja leigutaka upp húsnæðinu, ef hann hefði ekki eignazt húsið fyrir gildistöku l., að þá mundi ranglæti l. verða stórum meira. Annars finnst mér það nú ekki ofverk ríkisstj. að sjá opinberum starfsmönnum fyrir húsnæði, með því að reisa yfir þá hús, ef þess væri þörf, þar sem þeir starfa. En ef þetta á að verða að ráði, að starfsmenn hins opinbera geti keypt sér hús og rekið fólk út úr þeim, verður að velja opinbera starfsmenn með það fyrir augum, að þeir séu svo efnaðir, að þeir geti keypt sér hús. Að öllu athuguðu finnst mér fráleitt, að þessar breyt. séu samþykktar.

* Frsm. (Magnús Gíslason): Hv. 2. þm. S.-M. virðist hafa misskilið framsöguræðu mína. Ég hélt því ekki fram, að ákvæði l. frá því í fyrrahaust væru niðurfelld. Ég tók það fram, að hagsmunir húseigenda yrðu í þessu tilfelli að víkja fyrir öðrum hagsmunum. Hins vegar álít ég, að það nái ekki nokkurri átt, að til séu ákvæði í l., sem hindra ríkið í að framkvæma lögboðnar ráðstafanir og framkvæmdir. Ef ekki fæst húsnæði handa embættismönnum ríkisins víðsvegar um land, verður það til þess, að enginn sækir um þessar viðkomandi stöður. Ég hygg, að dæmi það, sem hv, 2. þm. S. M. tók, sé tekið af þeim stað, sem hann býr, og sannar það nauðsyn þess, að brtt. meiri hl. verði samþ., því að í því tilfelli er að ræða um embættismann, sem algerlega er húsvilltur með stóra fjölskyldu, ef hann fær ekki að segja fólki því, sem leigir í húsi hans, upp húsnæðinu. Hins vegar hygg ég, að l. skipti engu máli á þeim stöðum, þar sem húsnæði er nóg. Hv. 1. landsk. hélt, að vandinn væri ekki annar en sá, að ríkið byggði yfir starfsmenn sína. En það er nú ekki hrist fram úr erminni á þessum tímum, - og mundi, þótt hægt væri, kosta of fjár. Ég get ekki fallizt á, að brtt. hv. 2. þm. S.- M. verði samþ.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Hv. frsm. tók ekki til athugunar allt, sem hv. 1. landsk. sagði um málið. Hann sagði, að aðeins væri séð um þá, er gætu keypt sér hús, en ekki um hina. En það er til ákvæði í l., er þá varðar. Húsaleigunefnd er heimilt að samþykkja, að utanbæjarmönnum sé leigt húsnæði, ef sérstaklega stendur á. Þetta ákvæði er því aðeins til samræmingar, að þeir, sem kaupa hús, njóti sama réttar og hinir. Þessi undanþága er gefin í l. frá 194I, um að leigja megi utanbæjarmönnum, ef sérstaklaga stendur á.



Frv. um þetta sama efni var flutt á síðasta þingi og er nú aftur flutt af sömu aðilum. Er í grg. vísað til þeirra ástæðna, sem færðar voru fyrir frv. á aðalþinginu í fyrra. Allshn. hefur haft frv. til athugunar og er efni þess samþykk, en vegna þess að fyrsti flm. frv. benti n. á, að heppilegra væri að orða frvgr. og fyrirsögnina nokkuð á annan veg en gert er, og n. féllst á, að sú ábending væri á rökum byggð, leggur hún til, að frvgr. verði breytt að orðalagl. Að efninu til verður engin breyt. Sama er að segja um fyrirsögn frv. Við leggjum til, að henni verði breytt, svo að hún verði meira í samræmi við orðalag gr. Þetta mál hefur verið ágreiningsmál á milli eiganda landsins og bæjarstj. Siglufjarðar, en sá ágreiningur er að hverfa, og hv. fyrsti flm. hefur fullyrt, að landeigandinn mundi geta sætt sig við það orðalag, sem n. leggur til. Málið er ofureinfalt og - þarfnast ekki lengri framsögu.



Ég vil þakka hv. allshn. fyrir, að hún hefur afgreitt þetta mál, þó að mér sýnist nú, að ef þessu þingi lýkur á skaplegum tíma, þá sé nú komið svo, að nokkur hætta sé á, að það geti þá ekki orðið að l. sölum tímaskorts. Hvað snertir brtt. þá, sem hv. n. ber fram, þá vil ég taka það fram, að hv. frsm. gerði fullmikið úr minni þátttöku í henni. Það, sem ég gerði í því sambandi, var það, að ég flutti skilaboð um það, að ef þessi tilhögun væri tekin, sem í till. greinir, þá mundi ekkí verða ágreiningur um þetta mál milli eiganda landsins og a.m.k. meiri hlutans í bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar. En það var ekki beinlinis, að ég bæri fram neinar persónulegar óskir í því efni. En á hinn bóginn vil ég segja það um þessa brtt., að með, tilliti til grg. þeirrar, sem fylgdi frv. í fyrra, og bréfa, sem prentuð voru þar sem fylgiskjöl, frá bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar, þá sýnist mér, að öllum þeim óskum, sem þar er getið um, sé fullnægt með þessari brtt., eins og hún liggur fyrir. Því að tilgangurinn með frv. og ástæðan til þess, að bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar óskaði eftir, að það væri borið fram, var að fá aðstöðu til þess að hagnýta þetta heita vatn, sem er þarna í Skútudal. Og sé ég ekki annað en að þó að brtt. sé samþ., þá sé öllum óskuð í þessu sambandi fullnægt. Ég hef um þetta ekki borið mig neitt saman við meðflm. mína að frv. og get þess vegna ekki sagt um það, hvort hinir flm. fallast á þessa brtt. En ég fellst algerlega á hana.

Erlendur. Þorsteinsson: Herra forseti! Út af síðustu ummælum hv. 1. þm. Eyf. vil ég aðeins taka það fram, að hv. frsm. skýrði mér frá þessari brtt., sem n. hefur gert við frv., og ég sé ekki neitt við hana að athuga. Sé ég ekki annað en að hún hafi sömu heimild í sér fólgna eins og frv. gerir ráð fyrir, en mætti kannske segja; að með samþ. hennar væri nokkuð fyllra orðalag á frv. En út af því, sem hv. 1. þm. Eyf. talaði um það, að ef þetta orðalag væri við haft, þá vær ekki ágreiningur milli landeigandans og a.m.k. meiri hluta bæjarstjórnarinnar á Siglufirði, þá get ég ekki um það sagt að vísu, en mér dettur ekki í hug, að bæjarstjórnin á Siglufirði geri ágreining sín á milli út af slíku. Hitt er svo algert aukaatriði, hvort það er gert til þægðar einhverjum manni eða mönnum að taka til greina einhverjar till. um orðalagsbreyt. á frv. Aðalatriðið fyrir mér er að fá þessa heimild, sem frv. er um.