Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Með vísan til 12. gr. laga nr. 88/1995, um þingfararkaup og þingfararkostnað, sbr. 2. gr. laga nr. 57/1987, um fæðingarorlof, með síðari breytingum, hyggst ég taka fæðingarorlof næstu tvær vikur, frá og með mánudeginum 12. október að telja. Ég óska eftir því að varamaður minn, Árni Steinar Jóhannsson, umhverfisstjóri á Akureyri, taki sæti mitt á meðan. Virðingarfyllst, Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e.`` Árni Steinar Jóhannsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa.

Þá hefur borist svohljóðandi bréf: ,,Á þingflokksfundi þann 29. september sl. skipti þingflokkur óháðra með sér verkum sem hér segir: Formaður: Ögmundur Jónasson. Varaformaður: Kristín Ástgeirsdóttir. Ritari: Steingrímur J. Sigfússon. Fyrir hönd þingflokks óháðra. Steinþór Heiðarsson.``

Þá hefur borist tilkynning frá landbn. um að Guðni Ágústsson hafi verið kjörinn formaður nefndarinnar og Egill Jónsson varaformaður. Frá utanrmn. að Tómas Ingi Olrich hafi verið kjörinn formaður nefndarinnar og Össur Skarphéðinsson varaformaður. Frá iðnn. um að Stefán Guðmundsson hafi verið kjörinn formaður nefndarinnar og Guðjón Guðmundsson varaformaður.

Herra forseti. Í DV á föstudaginn var vakin athygli á sérkennilegu máli sem snýr að landbrh. Ríkið starfrækir fiskeldisfyrirtæki sem heitir Stofnfiskur. Nú á að einkavæða það en áður en það er gert er gerður samningur um kaup ríkisins á laxahrognum upp á 250 millj. næstu átta ár. Þetta er óskiljanleg aðgerð. Hún skekkir samkeppnisstöðu á markaðnum og er óþolandi fyrir önnur fiskeldisfyrirtæki. Jafnframt brýtur þetta í bága við starfsreglur einkavæðingarnefndar þar sem kveðið er á um að engir samningar sem kveða á um sérréttindi fyrirtækisins til að annast þjónustu við ríkisstofnanir skuli fylgja sölu. Hér er því um tvöfalt brot að ræða. Engu skiptir að þessi samningur eykur verðmæti fyrirtækisins. Hann skekkir samkeppnisstöðu gagnvart öðrum fyrirtækjum sem vel geta selt ríkinu laxahrogn. Það er með rökum hægt að kalla þennan samning ríkisstyrk. Það hefur vissulega verið samningur í gangi milli ríkisins og Stofnfisks en um lægri fjárhæðir og vitaskuld horfir öðruvísi við þegar fyrirtækið er einkavætt. Ráðherrann segir einnig í viðtali að hægt hefði verið að gera slíkan samning við eitthvert annað fyrirtæki en Stofnfisk. Hér er því klárlega um misnotkun á opinberu fé og aðstöðu að ræða og tilteknu fyrirtæki hyglað á kostnað annarra. Hér er um að ræða þjónustu sem aðrir geta innt af hendi þannig að hér er ekki verið að gæta hagsmuna ríkisins. Málið er í höndum landbrh. og einkavæðingarnefndar. Ég bið ráðherra um skýringar á þessu og spyr hvort hann sé reiðubúinn að láta þennan samning ganga til baka og standa eðlilega að einkavæðingu þessa fyrirtækis.

Hæstv. forseti. Um nokkurn tíma hefur verið unnið að undirbúningi þess að selja eða einkavæða eða hvað við viljum nú kalla það nokkur fyrirtæki sem heyra undir landbrn. og Stofnfiskur er eitt af þeim fyrirtækjum. Stofnfiskur hefur, eins og nafnið bendir til, annast það hlutverk að fara með og gæta erfðaefnis í laxfiskum og annast þá þjónustu. Það var reyndar stofnað sérstaklega í kringum það á sínum tíma. Samningurinn sem síðan er gerður við þetta fyrirtæki um frekari þjónustu gagnvart opinberum aðilum fjallar m.a. um breytingar sem við höfum gert á Veiðimálastofnun og breytingar sem hafa verið gerðar um framkvæmdir eða verkefni í Kollafirði. Stofnfiskur hefur tekið þessi verkefni að sér með sérstökum samningi. Það var gert nokkru áður en farið var að undirbúa sölu fyrirtækisins eða einkavæðingu þess. Þegar sá undirbúningur hófst var litið yfir þennan samning aftur og hann reyndar endurskoðaður nokkuð með tilliti til þess að samningurinn gæti fylgt og verið samningur við fyrirtæki sem ekki væri í eigu ríkisins eða ríkisstofnun heldur einkafyrirtæki og á því stigi ekki taldir neinir meinbugir á málinu af hálfu ráðuneytisins eða þeirra sem um það mál fjölluðu þar. Nú hefur verið bent á það í umfjöllun í fjölmiðlum, eins og hv. þm. nefndi, að framkvæmd einkavæðingarinnar eða sölunnar skarist á við starfsreglur einkavæðingarnefndar sem ríkisstjórnin hefur samþykkt. Ég minnist á það í því blaðaviðtali sem hv. þm. vitnaði til áðan, sem ég er því miður ekki með fyrir framan mig, að sé það svo að þar hafi að einhverju leyti verið farið með öðrum hætti að en ber að gera, þá vænti ég þess að um það komi athugasemdir frá einkavæðingarnefnd til mín og þá verður tekið á málinu í þeim farvegi en það hefur ekki gerst, í það minnsta ekki enn.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra svörin en ég lít svo á að hæstv. ráðherra beri skylda til að ganga í þetta mál en láta það ekki vera á valdsviði einkavæðingarnefndar. Í þessu sama viðtali ver formaður einkavæðingarnefndar þessa ákvörðun en ákvörðunin er óeðlileg, m.a. vegna þess sem hæstv. ráðherra hefur sagt. Það er hægt að gera slíkan samning við önnur seiðaeldisfyrirtæki. Hér er um að ræða mismunun gagnvart fyrirtækjum þegar verið er að einkavæða. Slíkur samningur má ekki fylgja þegar verið er að einkavæða vegna þess að hann mismunar öðrum fyrirtækjum og hann brýtur í bága við starfsreglur einkavæðingarnefndar. Ég óska því eftir, herra forseti, að ráðherrann hafi frumkvæði að því að endurmeta þennan samning. Það er enginn að tala um að stöðva eigi einkavæðingu þessa fyrirtækis. Það geta menn gert ef menn telja það vera rétt og eðlilegt. Hins vegar er mjög mikilvægt í svona málum að rétt og eðlilega sé staðið að því og það orki hvergi tvímælis gagnvart öðrum samkeppnisaðilum að og hér sé ekki staðið rétt að málum.

Hæstv. forseti. Ég get vel fallist á að það sé sjálfsagt að landbrh. hafi samband við einkavæðingarnefnd um að við séum sammála um að rétt sé að hlutunum farið og ég mun gera það. Ég hef reyndar verið í viðræðum við fulltrúa einkavæðingarnefndar um málsmeðferðina þannig að það hafa verið ágætissamskipti og samband þar á milli og engin hætta á að neinir hnökrar séu í því efni. Um það hvort hér sé um að ræða sérreglur sem fylgi við sölu eða frjálsan samning, þá vil ég undirstrika það að ég tel að þarna sé ekki um að ræða sérreglur sem brjóti starfsreglur einkavæðingarnefndarinnar heldur sé þetta samningur sem hefur verið gerður við þetta fyrirtæki. Sá samningur hefði getað verið gerður við eitthvert annað fyrirtæki, eins og ég segi í viðtalinu. Var það þá mismunun gagnvart einhverjum enn öðrum fyrirtækjum? Ef samningurinn er gerður á viðskiptalegum grundvelli og talinn eðlilegur og hefur verið endurskoðaður með tilliti til sölu fyrirtækisins eða einkavæðingarinnar á Stofnfiski, þá sé ég nú ekki vandann sem reynt er að draga fram varðandi þetta mál.

Virðulegi forseti. Í janúar 1990 gengu í gildi lög um málefni aldraðra með endurskoðunarákvæðum sem fram færu 1. janúar 1996. Í lögum þessum segir svo, með leyfi forseta: ,,Markmið þessara laga er að aldraðir eigi völ á þeirri heilbrigðis- og félagslegu þjónustu sem þeir þurfa á að halda og að hún sé veitt á því þjónustustigi sem er eðlilegast og hagkvæmast miðað við þörf og ástand hins aldraða.`` Í þingsölum hafa alþingismenn tekist nokkuð á um þessi mál, einkum að því er lýtur að þjónustuþætti hjúkrunarheimila og vistheimila hvað varðar hjálpartæki og fleira. Einnig hafa komið upp oftar en ekki umræður um hvers konar þjónustu eigi að veita á vistheimilum eða hjúkrunarheimilum og hvaða kröfur eigi að gera til þeirra sem byggja og selja íbúðir og segja að þær séu sérhannaðar fyrir aldraða. Ég tel að full ástæða sé til að fá það fram hvað líði endurskoðun þessara ákvæða vegna þess að í svari hæstv. heilbrrh. frá 30. okt. 1996 kom fram að kappkostað yrði að ljúka endurskoðun laganna og leggja breytingar fyrir þing í upphafi árs 1997. Ég endurtek því spurningu til ráðherra: Hvað líður endurskoðun þeirra laga? Hvenær er þess að vænta að þau verði lögð fram fyrir Alþingi?

Virðulegi forseti. Varðandi endurskoðun á lögum um málefni aldraðra, þá hefur hún verið í vinnslu um alllangt skeið, tveggja ára skeið. Frv. var nánast tilbúið í upphafi síðasta árs og fór þá í skoðun og umsögn. Margir hafa komið að því máli sem þurfa um það að fjalla og eru um það bil tveir mánuðir þar til við getum lagt það fyrir Alþingi. Það er sem sé alveg í lokavinnslu í ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og það er gott að vita af því að málinu er senn að ljúka og verður lagt fyrir hið háa Alþingi. Það er hins vegar annað sem ég vildi spyrjast fyrir um þegar ráðherrann nefndi að fjölmargir aðilar hefðu komið nálægt þessu máli. Voru hagsmunasamtök aldraðra í þessari grunnvinnu, sem mér skilst að hafi farið fram og staðið í nokkurn tíma? Við vitum að þau eiga mikilla hagsmuna að gæta og ég spyr því hvort hagsmunaaðilar aldraðra, þ.e. Landssamband aldraðra eða Félag eldri borgara í Reykjavík, hafi komið nálægt þeirri vinnu.

Virðulegi forseti. Vegna síðari fyrirspurnarinnar vil ég taka fram að félagasamtök aldraða hafa komið verulega að þeirri vinnu sem nú er að ljúka.

Herra forseti. Eins og kunnugt er erum við Íslendingar aðilar að Alþjóðavinnumálastofnuninni sem er ein af stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Á vegum þeirrar stofnunar hafa verið gerðar fjölmargar samþykktir um samskipti launafólks, atvinnurekenda og stjórnvalda. Við Íslendingar höfum fullgilt 18 af þessum samþykktum sem er ekki mikið ef við tökum mið af því sem hefur tíðkast á hinum Norðurlöndunum þar sem á bilinu 80 til og yfir 100 samþykktir hafa verið fullgiltar. Allar þjóna þær þeim tilgangi að greiða fyrir samskiptum atvinnurekenda og launafólks og að bæta réttarstöðu launafólks. Fulltrúi samtaka launafólks í nefndinni hefur margsinnis leitað eftir því að ákveðnar samþykktir verði fullgiltar í þríhliða nefnd samtaka launafólks, atvinnurekenda og félmrn. Þeirra á meðal er samþykkt um starfsöryggi nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekenda. Fulltrúi atvinnurekenda hefur lýst sig andsnúinn því og ríkisstjórnin hefur ekki tekið af skarið. Nú hefur hæstv. félmrh. lýst yfir vilja til að bæta þarna úr, m.a. hér úr ræðustóli einhverju sinni. Því vil ég spyrja hann: Er að vænta fullgildingar á næstunni á samþykkt 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekenda? Ef svo er, hvenær? Ef ekki, hyggst félmrh. beita sér fyrir því á þessu kjörtímabili að samþykktin verði fullgilt?

Herra forseti. Það vill svo til að í síðustu viku átti ég fund með samstarfsnefnd aðila vinnumarkaðarins og félmrn. um fullgildingu á ýmsum ILO-samþykktum. Samkomulag hefur náðst um að fullgilda samþykkt 138 og ég mun beita mér fyrir því að gengið verði frá því máli fljótlega. Varðandi samþykkt 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, þá hef ég mjög mikinn áhuga á því að fullgilda þá samþykkt og fór fram á að það yrði athugað eða sett í gang vinna við það. Það kostar lagabreytingar hér og ég vil sjá fyrir endann á þeim áður en ég geri meira í því máli. Varðandi samþykkt 158 þá kæmi hún kannski á eftir hinum tveimur. Ég reikna með því að vinna að því að hún verði samþykkt. Ég þori ekki að lofa því að það klárist á þessu kjörtímabili. Út af fyrir sig væri ég sæmilega sáttur við að klára hinar tvær.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin. Hann svaraði reyndar meiru af því sem ég spurði ekki um en því sem ég spurði um, þ.e. öðrum samþykktum sem eru til umræðu í nefndinni. Ég lít hins vegar svo á að það megi skilja það af svari hæstv. ráðherra að hann muni beita sér fyrir því eða hafi vilja til að beita sér fyrir því að samþykkt 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekanda, verði fullgilt. Ég spurði að því hvort hæstv. ráðherra mundi beita sér fyrir því á kjörtímabilinu. Sú deila sem þar liggur að baki milli atvinnurekenda og launafólks er þekkt svo ég er kannski fyrst og fremst að spyrja hæstv. félmrh. um það hvorum megin hann standi í þeirri deilu og hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því að höggvið verði á þann hnút sem er á þeirri samþykkt í nefndinni.

Herra forseti. Ég er ekki alveg tilbúinn að höggva á þennan hnút að svo komnu máli. Það eru tvær hliðar á þessu máli, þ.e. að það getur komið sér illa fyrir starfsmann að hafa það á bakinu um alla framtíð af hverju hann hafi verið látinn hætta störfum. Ég er ekki tilbúinn að kveða upp úr með þetta endanlega hér en ég lít svo á að við eigum að vinna að því að fullgilda ILO-samþykktirnar eftir því sem við höfum föng á.

Virðulegi forseti. Um árabil hefur því verið haldið fram að lífríki á hafsbotni við Ísland væri spillt með veiðarfærum. Nýlegar rannsóknir við Noregsstrendur staðfesta að þar er um slík spjöll að ræða. Ég vil því beina eftirfarandi fyrirspurnum til hæstv. sjútvrh.: Hafa sjútvrh. borist ábendingar um skemmdir á lífríki og lífsskilyrðum á sjávarbotni við Ísland vegna veiðarfæra? Hvaða rannsóknir eða upplýsingar er að finna hér á landi um slíkar skemmdir? Telur sjútvrh. hæstv. tilefni til að rannsaka hvort um slíkar skemmdir er að ræða og hvaða áhrif slíkar skemmdir geta haft á náttúrufar, lífríki og fiskveiðar við Ísland?

Herra forseti. Það er rétt að um þó nokkurn tíma hafa verið talsverðar umræður um áhrif veiðarfæra og spurningar vaknað um það hvort einstök veiðarfæri væru meira skaðleg en önnur fyrir umhverfið. Því miður hafa ekki farið fram miklar rannsóknir á þessu sviði hér en umræðan hefur auðvitað átt sér stað eins og víða annars staðar. Hafrannsóknastofnun hefur í vaxandi mæli lagt áherslu á að slíkar rannsóknir fari fram og hefur fengið sérstaka fyrirgreiðslu í því efni. Þegar sjóðir atvinnuveganna voru sameinaðir var ákveðin upphæð tekin frá til þess einmitt að hefja rannsóknir á veiðarfærum og áhrifum þeirra. Ég tel að þetta séu mjög mikilvægar rannsóknir og að þær þurfi að efla mjög á komandi árum.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að athygli hæstv. sjútvrh. á þessu alvarlega máli hefur verið vakin og að hann hyggst beita sér fyrir rannsóknum og viðbrögðum í samræmi við það. Mér þykir einsýnt að nauðsynlegt sé að safna frumgögnum jafnvel þó að þau séu ekki byggð á vísindalegum grunni en vitnisburður sem getur leitt til frekari rannsókna mun að sjálfsögðu hjálpa mikið á þessu stigi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki að með samráði við sjómannasamtök og útgerðarmenn megi ná árangri nú þegar og á næstu missirum og eins líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki að nýta megi reynslu og samstarf við Noreg.

Herra forseti. Öll þekking um þetta efni er mikilvæg og íslenskir vísindamenn hafa leitað upplýsinga og þekkingar erlendis frá en fyrst og fremst þurfum við að skoða þetta og rannsaka út frá íslenskum aðstæðum. Samvinna við sjómenn og útvegsmenn um umgengni um auðlindir sjávar er brýn. Það hefur verið starfandi nú um nokkurra ára skeið sérstök samstarfsnefnd ráðuneytisins, sjómanna og útvegsmanna sem fjallar um umgengni um auðlindina, m.a. um notkun veiðarfæra. Fulltrúar frá útvegsmönnum og sjómönnum hafa skipst á um að hafa forustu í þessari nefnd. Ég tel að hún hafi skilað mjög góðu starfi og hafi leitt til bættrar umgengni um auðlindina og það verður áfram lögð rík áhersla á samstarf af þessu tagi.

Herra forseti. Eins og alkunna er samdi fyrrv. utanrrh. árið 1994 um það að rekstrarþættir hjá varnarliðinu yrðu boðnir út. Á ýmsu hefur gengið í þessum útboðum og er nú ekki tími til að rekja það hér. Ástæða þess að ég ber upp þessa fyrirspurn er sú að nýlega var boðin út starfsemi hjá deild innan varnarliðsins sem er kölluð ,,billeting`` og samkvæmt niðurstöðum útboðsins voru laun starfsmanna lækkuð um 35--40%. Ég spyr því hæstv. utanrrh. Er það gert með vitund ráðuneytisins að útboð hjá varnarliðinu geti gengið út á það að lækka umsamin laun starfsmanna? Einnig vil ég spyrja, herra forseti, hvort ráðuneytið skoði sérstaklega hvernig verktakar sem valdir eru til að taka þátt í slíkum útboðum hafi staðið sig gagnvart starfsmönnum sínum þegar um umsamin laun er að ræða. Að síðustu vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann sé tilbúinn til þess að skoða þetta sérstaklega og málin almennt hvað þetta varðar.

Herra forseti. Mér er ekki kunnugt um það mál sem hv. þm. Kristján Pálsson spurðist hér fyrir um en það er sjálfsagt að athuga það. Það liggur alveg ljóst fyrir að ástæðan fyrir því að farið var út í útboð vegna verkefna hjá varnarliðinu var sú einfalda staðreynd að menn vildu leitast við að ná þar niður kostnaði. Segja má að útboðsstefnan almennt hér á landi hafi miðað í þá átt að menn hafi talið að með því mætti lækka kostnað. Við Íslendingar erum skuldbundnir til þess að vinna með varnarliðinu að því að lækka kostnað við rekstur stöðvarinnar og það er verið að því. Það er hins vegar á ábyrgð þeirra sem bjóða í viðkomandi verk hvernig þeir hyggjast standa að því eins og annarra sem bjóða í verk hér á landi. Eins og ég sagði áður þá þekki ég ekki þetta mál. Það hefur ekki komið inn á mitt borð en það er sjálfsagt að ég kynni mér það betur og get þá upplýst hv. þm. betur um það síðar.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessi svör. Ég skil það að hann þekki ekki þetta einstaka dæmi en mörg mál hafa komið upp í þessum samskiptum þó að þetta sé nú það sem ég hef heyrt einna alvarlegast. Þetta er þróun sem ég held að enginn vilji sjá, þ.e. að það myndist hér tortryggni og spenna á milli starfsmanna og þeirra sem taka að sér verkefni fyrir varnarliðið. Að sjálfsögðu eru menn að leita leiða til þess að spara og það skilja allir. En það er samt ekki og verður aldrei liðið af okkar hálfu geri ég ráð fyrir, að starfsmenn verði látnir gjalda lækkandi kostnaðar við reksturinn með lægri launum. Það getur ekki gengið upp frekar en það að ekki er hægt að nota rússneska starfsmenn til þess að byggja hér upp orkuver vegna þess að íslenskir starfsmenn eru svo dýrir. Sú stefna getur ekki gengið upp, hvorki hjá varnarliðinu, Landsvirkjun né öðrum.

Herra forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um hlutverk lögreglunnar í heilbrigðisþjónustu og þjónustu við geðsjúka í fangelsum. Í heimsókn heilbrn. á sjúkrahúsin í Reykjavík fyrir tveim til þremur árum kom fram að eftir að sjúkrahúsin þurftu að draga saman þjónustu vegna fjárskorts þyrfti stundum að kalla til lögreglu á geðdeildum til aðstoðar í erfiðum tilfellum. Þetta kom okkur mörgum á óvart. En það kom mér algjörlega í opna skjöldu þegar það henti í síðustu viku að sjúklingur sem hafði leitað sjálfur á geðdeild vegna þess að hann fann að hann var að verða sjúkur, var fluttur í fangageymslu lögreglunnar af sjúkrahúsinu þegar hann fékk mjög slæmt kast að næturlagi. Og hann var lokaður inni í fangageymslunni þangað til næsta dag. Nú spyr ég hæstv. dómsmrh. þar sem ég tel að þetta hljóti að vera undantekningartilvik: Er honum kunnugt um að þetta hafi gerst oft áður? Einnig vil ég spyrja hvort þetta sé ný stefna hjá ríkisstjórninni, hvort þetta sé ný verkaskipting milli heilbrrn. og dómsmrn., að þeir grípi inn í erfið tilvik í geðheilbrigðisþjónustunni á þennan hátt. Ég spyr einnig: Er einhver heilbrigðisþjónusta í fangageymslum lögreglunnar, t.d. hér í Reykjavík, þegar fársjúkt fólk er tekið af sjúkrahúsi þar sem það er innritað og lokað inni í fangaklefa?

Herra forseti. Ég þekki ekki það tilvik sem hv. þm. vék hér að og get ekki um það fjallað. Ég veit ekki hversu oft lögregla hefur verið kölluð til aðstoðar á sjúkrahúsum eða geðdeildum en vitaskuld er það svo að lögreglunni ber skylda til þess að sinna verkefnum á sjúkrahúsum ef nauðsyn krefur. Ég þekki hins vegar ekki og get ekki svarað hversu oft það hefur gerst. Ugglaust eru til dæmi um það og lögreglan getur ekki undan því vikist. Ég get hins vegar svarað hv. þm. því að í þessu efni hefur, að ég hygg, ekki átt sér stað stefnubreyting eða ný viðhorf komið fram, hvorki af hálfu lögreglu né heilbrigðisyfirvalda.

Herra forseti. Ég fagna því að ekki skuli hafa orðið stefnubreyting en ég verð að segja að fróðlegt væri að fá upplýsingar frá hæstv. dómsmrh. um hversu oft þetta hefur gerst. Ég vil aftur spyrja þeirrar spurningar sem ég spurði í lokin: Er einhver heilbrigðisþjónusta í fangageymslum lögreglunnar þegar fársjúkt fólk er tekið og flutt af sjúkrahúsum inn í fangaklefa og lokað þar inni jafnvel hátt í sólarhring? Ég spyr hæstv. ráðherra hvort honum finnist það vera hlutverk lögreglunnar. Ég veit að lögreglan þarf auðvitað oft að grípa inn í og koma til aðstoðar, ég geri ekki athugasemdir við það. En hún flytur fársjúkt fólk af sjúkrahúsum inn í fangageymslur og ég spyr hvort það sé hlutverk lögreglunnar að hans mati. Er það siðlegt?

Herra forseti. Ég þekki ekki dæmið sem er tilefni þessarar fyrirspurnar og vil að svo stöddu ekki leggja mat á það. Til þess þarf ég að hafa í höndum upplýsingar um öll málsatvik. Ég get ekki og vil ekki svara siðferðilegum spurningum eins og málið liggur hér fyrir.

Herra forseti. Ég heyri það að hæstv. dómsmrh. þekkir ekki þetta tilvik en maður þarf ekki endilega að þekkja tilvikið til þess að hafa skoðun á því hvort þetta sé rétt aðferð. Auðvitað er það óþolandi bæði fyrir geðsjúklinginn og aðstandendur hans sem telja hann nánast óhultan, fárveikan á sjúkrahúsi, að uppgötva að hann sé í fangageymslum vegna þess að sjúkrahúsið getur ekki sinnt þeirri þjónustu sem ætti að veita á geðdeildum.

Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka að þær aðstæður geta verið fyrir hendi að lögregla þurfi að hafa afskipti af slíkum málum. Það er útilokað fyrir mig að leggja mat á þetta einstaka tilvik og ég ítreka það.

Hæstv. forseti. Á síðasta þingi bar ég fram fyrirspurn og mælti fyrir þáltill. um meðferðarúrræði fyrir unga fíkniefnaneytendur. Viðbrögð ráðherra við þessum málflutningi voru mjög eindregið þau að vel væri séð fyrir þessum málum, verið væri að opna ný heimili og fé hefði verið stóraukið til forvarnastarfs. Í gærkvöldi bárust þær fréttir á öldum ljósvakans að samkvæmt frásögn forstöðumanns Barnaverndarstofu sé neyðarástand ríkjandi í þessum málum og tugir ungmenna séu á biðlista eftir meðferðarplássi mánuðum saman, m.a. margir sem séu mjög illa haldnir. Þar var tekið dæmi af 14 ára unglingi sem væri í stöðugri neyslu amfetamíns en foreldrar hans kæmu honum ekki í meðferð. Mér þykja þessi tíðindi ógnvænleg í ljósi þess sem hér kom fram í umræðum í fyrra og þess vegna langar mig að bera fram tvær fyrirspurnir: Hefur ráðuneytið fylgst með þeirri miklu fjölgun neytenda sem orðið hefur í yngstu aldursflokkunum samkvæmt því sem kom fram hjá Braga Guðbrandssyni í gær? Er von á sértækum aðgerðum vegna þess neyðarástands sem nú hefur myndast?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að hefja máls á þessu. Við undirbúning fjárlaga á síðasta vori héldum við að þau meðferðarúrræði sem tiltæk eru og koma í gagnið á þessu ári væru viðunandi. Hins vegar hefur það aldrei verið leyndarmál að hækkun lögræðisaldurs mundi þyngja mjög á félmrn. í þessu tilfelli. Tveir árgangar bætast við og 90 millj. hafa verið nefndar sem rekstrarkostnaður meðferðarúrræða fyrir þessa tvo árganga. Nú gerist því miður og það er hryllileg staðreynd að neysla virðist aukast sérstaklega í árganginum sem fæddur er 1982. Meðferðarúrræðin eru fullnýtt, þ.e. þeir útskrifast ekki 16 ára heldur fá þeir meðferð áfram. Ég tók málið upp í ríkisstjórn í síðustu viku. Það verður að endurskoða fjárlagaupphæðina í frv. og við þurfum meiri peninga í þennan málaflokk. Í undirbúningi eru bráðabirgðaráðstafanir til þess að stytta biðlista, að taka neyðarvistunina út af Stuðlum þar sem hún er núna og koma henni annars staðar fyrir til að fjölga greiningarplássunum. Þá væri hægt að auka afköst greiningarþjónustunnar um 50%. Ég mun taka upp viðræður við Reykjavíkurborg um hentugt húsnæði til að koma neyðarvistuninni fyrir. Jafnframt því þurfum við að fá aukið húsrými í Varpholti í Eyjafirði sem er í eigu Ríkisútvarpsins.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hæstv. félmrh. er meðvitaður um vandamálið og hyggst taka það föstum tökum. Ég tel að hægt hefði verið að sjá þessa aukningu fyrir á síðasta ári, bæði vegna þess sem hæstv. félmrh. minntist á, að við hækkun lögræðisaldurs fjölgar þeim sem þurfa á úrræðum frá félmrh. að halda, enda var það einkum vegna þessa að breytingin var gerð, og að það hafi blasað við í fyrra að neyslan væri mjög að aukast í yngstu aldursflokkunum. Það kom til umræðu á Alþingi og var vitnað í sérfróða um þessi mál. Þá þegar blasti við að þetta var að gerast. Þetta er hörmulegt. Ég tek undir það með ráðherra og ég vona að hann bregðist vel við þessu, enda heyrðist mér það á hans málflutningi.

Herra forseti. Ég held að við höfum ekki séð fyrir, a.m.k. gerði ég mér ekki grein fyrir henni, þeirri flóðbylgju eiturlyfja sem nú hefur dunið yfir í sumar. Það er alvara málsins. Alvara málsins er hvað neyslan virðist aukast rosalega hjá þessum unglingum. Í fyrra tókum við í gagnið sérstakt meðferðarheimili fyrir unga fíkniefnaneytendur í Varpholti í Skjaldarvík í Eyjafirði. Við erum að taka í notkun heimili fyrir erfiðustu unglingana í Háholti í Skagafirði og það fer í gang núna um jólin eða um áramót. Við héldum að það mundi duga. En þörfin er greinilega miklu meiri og úr henni verður að bæta. Eitt enn. Unglingarnir hafa margir verið í meðferð hjá SÁÁ sem ekki virðist duga.

Virðulegur forseti. Á síðasta þingi samþykkti Alþingi ályktun vegna flutnings þáltill. um rannsóknir á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins. Ég leyfi mér að lesa þessa ályktun upp, með leyfi forseta, hún er stutt: ,,Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að gera átak í rannsóknum á áhrifum veiða og mismunandi veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins á Íslandsmiðum. Sérstaklega verði kannað hver áhrif veiðanna eru á botnfiskstofna, viðkomu þeirra og afrakstursgetu, sem og áhrif veiða með dragnót, botnvörpu og öðrum dregnum veiðarfærum á botnlagið. Til verkefnisins verði veitt sérstök fjárveiting næstu þrjú ár í samræmi við kostnaðaráætlun Hafrannsóknastofnunarinnar.`` Þessi ályktun var samþykkt samhljóða á Alþingi á sl. vori. Það hryggir mig, virðulegur forseti, að ég sé þess ekki merki í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar að tekið sé tillit til þessa vilja Alþingis þar sem vísað er í kostnaðaráætlun frá Hafrannsóknastofnun sem gerir ráð fyrir 25 millj. kr. framlagi á næsta ári og tæplega 20 millj. kr. næstu tvö árin á eftir. Ég undraðist líka að við umræðu um fyrirspurn fyrr í dag virtist þetta ekki ofarlega í huga manna, að Alþingi hefði lýst vilja sínum um þessi mál og jafnframt til að fjárveitingu yrði varið í þessu skyni. Það er hins vegar ánægjulegt að fleiri en ég og væntanlega mjög margir hafa tekið eftir því sem sást á sjónvarpsskjá í gær í ágætum fréttapistli um þessi mál í Noregi. Ég held að það ætti að vera Alþingi hvatning til þess að staðið verði við þá ályktun sem þingið gerði á þessu ári.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að í fjárlagafrv. eru ekki gerðar ráðstafanir sérstakar til þess að mæta þessari ályktun Alþingis. Hins vegar hefur Hafrannsóknastofnun fengið fjármagn til þess að auka rannsóknir og athuganir á þessu sviði eftir öðrum leiðum.

Virðulegur forseti. Það er gott ef baktrygging er í þessu máli en ég hef orð forstjóra Hafrannsóknastofnunar fyrir því að hann sjái ekki möguleika á því, miðað við þær tillögur sem fyrir liggja um fjárframlög til stofnunarinnar, að lagt verði í þetta verkefni sem þingið tók afstöðu til í fyrra. Ég held að þingið megi til með að endurskoða þetta með stuðningi ráðuneytisins þannig að þessi rannsókn geti hafist samkvæmt þeirri áætlun sem ég fékk frá Hafrannsóknastofnun við undirbúning málsins. Ég vil líka geta þess að skyld tillaga var flutt í þinginu af hv. þm. Gísla S. Einarssyni. Undir hana tók sjútvn. og ég er sannfærður um að á Alþingi er ríkur vilji til að taka loks myndarlega á þessum málum. Það er líka rétt sem fram kom hjá hæstv. sjútvrh. að Hafrannsóknastofnun sýndi á fyrri stigum viðleitni til þess að hefja athugun þessara mála.

Hæstv. forseti. Í frétt Morgunblaðsins í gær kemur fram að viðræður við Norsk Hydro miðist við að farið verði í 120 þús. tonna álver á Reyðarfirði og byggingu Fljótsdalsvirkjunar. Hins vegar kemur líka fram í fréttinni að viðræðurnar þýði ekki að tekin hafi verið ákvörðun um staðarval eða stærð álvers. Hæstv. utanrrh. hefur gefið yfirlýsingar um að fyrir liggi ákvörðun ríkisstjórnar um að næsta stóriðja verði á Reyðarfirði. Í frétt DV í dag kemur fram að mikill órói sé á verðbréfamörkuðum og að hlutabréf í Norsk Hydro hafi fallið um 20% í kauphöll í Ósló á 30 dögum, þau séu enn að falla í gær. Því hlýtur maður að spyrja hvort þarna sé verið að veðja á rangan hest þegar eingöngu er rætt við einn aðila, eða er kannski verið að ræða við fleiri? Það kemur jafnframt fram að álver á Íslandi sé ekki fyrst í byggingaröðinni hjá Norsk Hydro og maður hlýtur því að velta því fyrir sér í ljósi t.d. nýjustu talna um íbúaþróun á Austurlandi hvort ekki verði að líta til annarra kosta. A.m.k. er ljóst að það verður að vinna mjög hratt. Ég spyr því hæstv. utanrrh.: 1. Hver er staðan í viðræðunum við Norsk Hydro? 2. Hvenær má búast við ákvörðunum? 3. Er ekki fullkomlega ljóst að næsta stóriðja verði á Reyðarfirði? 4. Eru viðræður í gangi um aðra stóriðjukosti og þá á Reyðarfirði?

Herra forseti. Að mínu mati hefði átt að beina þessari fyrirspurn til hæstv. iðn.- og viðskrh. en ég skal leitast við að svara henni eftir því sem ég get. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að við það hefur verið miðað af hálfu ríkisstjórnar að stóriðja rísi á Reyðarfirði í tengslum við nýtingu orkulinda á Austurlandi og þar er Fljótsdalsvirkjun fyrst og fremst nefnd. Þetta hefur legið fyrir í langan tíma og viðmælendum Íslendinga, Norsk Hydro, gerð grein fyrir því þannig að þeir ganga út frá því að ef af þessu verður muni álverið rísa á Reyðarfirði. Það er að sjálfsögðu ekki hægt að fullyrða um niðurstöður þess máls á þessu stigi. Menn hafa gert sér vonir um að línur muni skýrast á þessu hausti, eða a.m.k. á fyrri hluta næsta árs en það er alveg rétt að það eru sveiflur á heimsmarkaði, ekki aðeins að því er varðar þessa framleiðslu heldur ýmsa aðra framleiðslu. Mér er ekki kunnugt um að það hafi neitt dregið úr áhuga þessa fyrirtækis til að reisa álver hér á landi þótt að nú sé niðursveifla, menn gera ráð fyrir því að verðið muni sveiflast upp á nýjan leik og það er langt í að þessi fyrirhugaða verksmiðja taki til starfa. Ég get tekið undir það með hv. þm. að það verður að huga að ýmsu öðru og iðnrn. er að því. Hins vegar eru menn í þessum viðræðum af mikilli alvöru og með það að leiðarljósi að fá hér niðurstöðu og meðan bjartsýni ríkir um það verða menn að sjálfsögðu að einbeita sér að því.

Forseti vill geta þess að þessi fyrirspurn fór fram hjá honum og hann tilkynnti iðnrh. að ekki væru fyrirspurnir til hans. Hv. þm. breytti henni svo yfir í fyrirspurn til hæstv. utanrrh.

Hæstv. forseti. Það er rétt að til stóð að beina þessari fyrirspurn til iðnrh. og ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir að svara. Ég tel að það sé mjög óheppilegt að þessar væntingar um stóriðju í kjördæminu hangi í loftinu þannig að fólk hugi ekki að öðrum kostum. Og þegar við fáum núna þessar nýjustu tölur um íbúaþróun hlýtur fólki að bregða allverulega og við hljótum að verða að líta til þess að eitthvað þurfi að gera. Ef menn ætla að hanga yfir þessum viðræðum við Norsk Hydro mjög lengi til viðbótar þegar jafnframt berast fréttir um að þarna sé jafnvel ekki mjög traustur fjárhagur á bak við, þegar órói er svo mikill á hlutabréfamörkuðum og hlutabréf í þessu einstaka fyrirtæki hafa fallið um 20% á skömmum tíma, hljóta þetta að vera atriði sem menn verða að skoða mjög alvarlega.

Herra forseti. Það er alltaf verra að búa við óvissu um framtíðina en það er erfitt að komast hjá því og ef þessi rök ættu að gilda mundu menn aldrei reyna neitt fyrir sér. Það verður ekkert vitað um þetta mál fyrr en niðurstaða er fengin en það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að á það reyni. Ég tel að hér sé um mjög traust fyrirtæki að ræða, fjárhagslega mjög sterkt og það geta allir séð sem hafa kynnt sér reikninga þess. Þótt sveiflur séu á hlutabréfum í Norsk Hydro nú ætti það ekkert að koma á óvart. Ég held það sé alveg ljóst að hlutabréf í Norsk Hydro hafa að undanförnu verið að hækka mjög mikið og þó að þau lækki eitthvað nú um þessar mundir sé ég ekki að það breyti neinu um fyrirætlanir fyrirtækisins um að auka sína álframleiðslu í framtíðinni því menn vita að mikil eftirspurn verður á næstu áratugum eftir áli. Það er mikil þörf fyrir það þegar verið er að reyna að draga úr mengun í heiminum, ekki síst í bílaiðnaði.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs undir liðnum um fundarstjórn en hefði allt eins getað gert það undir liðnum um störf þingsins í upphafi fundar. Tilefnið er þetta litla stjfrv. á þskj. 77 frá sjútvrh., um breytingu á lögum um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða. Reyndar ekki frv. sjálft í eðli sínu heldur það sem felst í því. Hér er um að ræða annað stjfrv. frá því að við tókum fyrir fyrsta mál þingsins, þ.e. fjárlögin. Þetta er lítið frv. tæknilegs eðlis um að fresta gildistöku laganna. Í síðustu viku, herra forseti, ræddum við frv. frá félmrh. þar sem við staðfestum gildistöku sveitarstjórnarlaganna sem var lögfest með bráðabirgðalögum í sumar. Það mál allt með stjórnsýslu miðhálendisins innan borðs er orðið frægt að endemum, jafnalvarlegt og það er í raun. Aðeins hafa komið fram þessi tvö frv., herra forseti, á dagskrá á fyrstu 12 dögum þingsins. Þegar við þingflokksformenn fengum í dag að sjá drög að dagskrá vikunnar fram undan varð ljóst að fyrirhugað er eða hugsanlegt er að stjfrv. sem e.t.v. verður útbýtt í dag og á morgun komi á dagskrá þingsins næsta fimmtudag. Þetta þýðir að á fyrstu 15 dögum þingsins, í hálfan mánuð eftir þingsetningu erum við ekki að ræða nein almennileg stjfrv. Þetta sama gerðist í fyrra. Þá voru engin frv. fyrstu vikur þingsins, stjfrv. komu seint fram en, herra forseti, þegar leið að vori var þrýst á að allt sem fram hafði komið að vetri yrði afgreitt. Sum frv. voru nýkomin fram, en þau skyldu afgreidd. Vorið varð átakasamt eins og öllum er minnisstætt og stjórnarandstaðan var sökuð um að tefja þingstörf þegar hún óskaði eftir því að viðhöfð væru vönduð vinnubrögð um alvarleg og mikilvæg frv. fyrir þjóðina. Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur ekki unnið heimavinnu sína. Þetta er stutt þing vegna kosninganna í vor og mikil ástæða til þess að stjfrv., ekki síst um stærri mál, komi fram í upphafi þings, en því er ekki að heilsa. Við höfum fengið langan lista um stjfrv. sem afgreiða á á þessu þingi en það bólar ekkert á þeim. Það bólar ekkert á þessum frv. Ég gagnrýni þetta harðlega, herra forseti. Við munum væntanlega lenda í því sama og í fyrra, aukafundum verður pressað á og stjfrv. keyrð í gegnum þingið ef að líkum lætur. Við eigum von á stórum, alvarlegum málum. Og ég gagnrýni það, herra forseti, jafngóð og þingmannafrv. eru, að ekkert skuli bóla á stjfrv. og jafnvel hefur það gerst að aðstoðarmenn ráðherra hafa sagt að stjfrv. í viðkomandi ráðuneytum séu tilbúin í ráðuneytunum og ég spyr: Hvað dvelur orminn langa?

Forseti á erfitt með að svara því en hlýtur að láta þá skoðun í ljós að þetta sé svona á mörkunum að þetta eigi við undir liðnum um fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Ég segi alveg eins og er að nokkuð sérkennileg staða er orðin á þessu þingi. Tvær vikur eru bráðum liðnar af því án þess að neitt sé í raun komið af málum frá hæstv. ríkisstjórn til að ræða. Mér finnst það benda til þess, þó að reynt hafi verið að skipuleggja störf þingsins betur en áður og ástæða er til að þakka hæstv. forseta fyrir það, að veruleikinn sé engu að síður sá að þingflokkar stjórnarflokkanna hafi ekki tekið eftir þeim skipulagsumbótum sem hafa átt sér stað á Alþingi Íslendinga. Þeir eru bersýnilega mjög seinir að koma frá sér málum og ríkisstjórnin sein að koma frá sér málum til þingflokka stjórnarflokkanna. Það er því nauðsynlegt fyrir hæstv. forseta að ræða sérstaklega við formenn þingflokka stjórnarflokkanna um þetta alvarlega vandamál vegna þess að þetta hlýtur auðvitað að leiða hugann að því hvort starfsáætlunin er þegar í hættu. Er það kannski svo að þessi knappa starfsáætlun sem við höfum þegar sett saman sé þannig að það verði að endurskoða hana? Ég vil spyrja hæstv. forseta: Er hann þrátt fyrir þetta sleifarlag stjórnarflokkanna staðráðinn í að halda sig fast við starfsáætlun Alþingis þannig að þingi ljúki jafnsnemma og þar er gert ráð fyrir? Það er auðvitað nauðsynlegt að fá að vita, eða hvort það er kannski á bak við hin seinu viðbrögð stjórnarflokkanna að láta eigi þingið standa lengur en gert var ráð fyrir í þeirri starfsáætlun sem var gefin út fyrir einni viku.

Forseti hlýtur að svara þessari fyrirspurn þannig að hann sé staðráðinn í að halda starfsáætlun Alþingis og vísar þar til víðtæks samkomulags sem varð milli forseta og formanna þingflokkanna og ráðherra um að stefna að þingfrestun 10. mars og það hlýtur að verða gert.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram á störf þingsins og þar með dagskrá þessa dags. Það hlýtur að vera okkur áhyggjuefni hversu fá stjfrv. hafa komið fram en á borðum okkar liggur langur listi þar sem kemur fram að von er á tugum stjfrv. og við hljótum að spyrja hvernig stendur á því að þau koma svona seint fram. Ég vil benda á að samkvæmt starfsáætlun þingsins eru um það bil fjórar og hálf vika þangað til kemur að nefndavikunni og til þess að hún nýtist þurfa frv. að vera komin fram og búið að ræða þau hér. Við vitum reyndar að von er á gagnagrunnsfrv. og ég býst við að mikil umræða verði um það mál. En það er beðið eftir fjölda annarra frv., mismunandi stórum, og sömu sögu er að segja eftir áramót. Þá eru líka fjórar og hálf vika þar til gert er ráð fyrir sérstökum dögum fyrir nefndastörf. Við verðum því að gera okkur grein fyrir að það er afar knappur tími sem nefndir þingsins hafa til starfa og þar af leiðandi getur ríkisstjórnin ekki vænst þess að hennar mál nái fram að ganga ef hún stendur sig ekki betur en raun ber vitni í framlagningu mála.

Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að forseti á ekki auðvelt með að svara þeirri gagnrýni sem hér hefur komið fram og þó svo ég hefði e.t.v. átt að vekja máls á þessu í upphafi fundar undir liðnum um störf þingsins, þá bar svo við að hér voru þannig mál á dagskrá að fyrir mér var það eðlilegra að ræða þetta um leið og hið litla stjfrv. kæmi til umræðu. Herra forseti. Eins og heyra má af undirtektum er þetta frekar alvarlegt mál og ég óska eftir því, ef forseti á þess nokkurn kost, að hann upplýsi okkur um hvaða mál það eru sem fyrirhugað er að dreifa í þingsal í dag og á morgun þannig að við hefðum einhverjar hugmyndir um hvaða mál koma hugsanlega til umræðu nk. fimmtudag. Ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið, að forseti leiti eftir því hjá formönnum þingflokka stjórnarflokkanna að reynt verði að reka á eftir því að frumvörp komi til þingsins til þess að ekki halli stöðugt á stjórnarandstöðuna þegar kemur að vinnunni með frumvörpin á vori komanda eins og við höfum reynslu af.

Forseti getur því miður ekki upplýst hvaða málum kunni að verða dreift síðar í dag. Forseti var að kanna það rétt áðan en getur ekki upplýst það á þessari stundu en vonast til að einhverjum frv. verði dreift áður en þessum fundi lýkur. Forseti mun að sjálfsögðu ræða þessi mál við formenn þingflokka stjórnarflokkanna svo og ráðherra og deilir áhyggjum með þeim sem hér hafa talað, að það er slæmt að stjórnarfrv. komi mjög seint fram.

Herra forseti. Á þskj. 77 liggur frammi frv. um breytingu á lögum um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða. Eins og fram hefur komið í umræðu um fundarstjórn er þetta frv. ekki stórt í sniðum, hvorki að efni né formi. En tilgangur þess er að seinka gildistöku nefndra laga frá 1. nóvember nk. til 1. janúar 1999. Ástæðan er sú að lögin eru til þess að fullnægja samningum okkar við Evrópusambandið um yfirtöku á heilbrigðisreglugerðum sambandsins. Það hefur dregist af hálfu Evrópusambandsins að samþykkja þessa samninga af sinni hálfu og því geta þessar reglur, sem byggjast á samningnum, ekki tekið gildi fyrr en um áramót og því er nauðsynlegt að fresta gildistöku laganna sem við höfðum áður samþykkt af okkar hálfu. Ég vænti þess, herra forseti, að frv. geti fengið skjóta meðferð á Alþingi með tilliti til efnisins. Ég legg síðan til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Herra forseti. Í skrá yfir þingmál ríkisstjórnarinnar sem dreift var með stefnuræðu forsrh. kemur fram að sjútvrh. hyggst flytja eitt mál á þessu þingi. Það er frv. til laga um breytingu á lögum um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða. Er þetta litla frv. sem hér var mælt fyrir það frv.? Felst í þessu þingmáli stefna og fyrirheit ríkisstjórnarinnar í málefnum sjávarútvegsins á þessum þingvetri? Ég vek athygli á því, herra forseti, að efni frv. er einungis að seinka gildistöku.

Herra forseti. Þetta frv. er það sama og getið er um á lista yfir stjfrv. sem fylgdi stefnuræðu hæstv. forsrh. Hins vegar má það vera ljóst að stefna ríkisstjórnarinnar í málefnum sjávarútvegsins er miklu víðfeðmari en svo að hún rúmist í þessu litla frv. og hélt ég satt best að segja að ekki hefði þurft að taka það sérstaklega fram hér á hinu háa Alþingi. En að gefnu því tilefni að fyrirspurnin er borin fram þá er rétt að því sé svarað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 117/1993, um almannatryggingar, með síðari breytingum. Flutningsmenn auk þeirrar sem hér stendur eru hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, Guðný Guðbjörnsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Bryndís Hlöðversdóttir og Jóhanna Sigurðardóttir. 1. gr. frv. hljóðar svo: ,,Við 17. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Tekjur maka hafa ekki áhrif á tekjutryggingu lífeyrisþega. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Þessi breyting á almannatryggingalögunum, nr. 117/1993, hefur verið lögð fram tvívegis áður, þ.e. á 121. og 122. löggjafarþingi. Málið kom í hvorugt skiptið til atkvæðagreiðslu. Í fyrra skipti þótti ekki ráðlegt að taka málið til umfjöllunar í þinginu vegna þess að kæra hafði borist til umboðsmanns Alþingis vegna framkvæmdar á 17. gr. um tekjutrygginguna en í eldri lögunum um almannatryggingar, nr. 67/1971, var í 17. gr. sérstök reglugerðarheimild um það hvernig tekjutrygging lífeyrisþega skerðist. Þegar lögunum var breytt 1993 var þessi reglugerðarheimild ekki lengur í 17. gr. og var málinu því skotið til umboðsmanns Alþingis sem fjallaði um það og skilaði 27 síðna áliti, sem má segja að hafi verið ákall til Alþingis um afstöðu í málinu. En spurningin er um hvort tekjur maka lífeyrisþega megi skerða tekjutryggingu hans. Þeir sem hafa kynnt sér þessi mál og þekkja þau og hafa lent í því að þurfa að hlíta þessari reglu eru allir sammála um hversu óréttlát hún er, þ.e. að tekjur maka skerði greiðslur lífeyrisþega. Af því að ég gerði álit umboðsmanns að umræðuefni í upphafi vil ég geta þess að ekki var leitað álits umboðsmanns á því hvort þessi reglugerð um skerðingu tekjutryggingarinnar stangaðist á við önnur lög eða hvort hún stangaðist á við alþjóðasáttmála, en það hefur komið fram í rökum gegn þessari reglu að þetta stangist á við bæði önnur lög sem við höfum sett og sömuleiðis alþjóðasamþykktir og mun ég fara yfir það hér á eftir. Eins og menn þekkja hefur verið þjóðarsátt um samhjálpina á Íslandi og má segja að nýleg skoðanakönnun sem Félagsvísindastofnun gerði fyrir BSRB staðfesti það að menn vilji halda hér uppi öflugri samhjálp, öflugu velferðarkerfi. Samkvæmt því er réttlætismál að sá sem ekki getur séð sér farborða með því að vinna fyrir sér fái lágmarksframfærslu úr sameiginlegum sjóðum velferðarkerfisins. Nú er það svo að þeir sem missa atvinnuna, geta ekki unnið fyrir sér, fá greiddar atvinnuleysisbætur óháð tekjum maka. Það sama gildir ekki um lífeyrisþega. Sá sem missir heilsuna heldur ekki bótum úr almannatryggingunum óháð tekjum maka síns. Eins og málum er háttað nú skerða tekjur maka lífeyrisgreiðslur og hefst skerðingin er tekjur maka fara yfir 40.224 kr. Þá byrja þær að skerða tekjutryggingu lífeyrisþegans. Upphæðin sem tekjur maka byrja að skerða er 43.726 kr. hjá öryrkjum. Um leið og þeir fara yfir tæplega 44 þúsund þá byrja 40 þúsund kr. tekjur makans að skerða þessar bætur. Menn sjá nú hvað eftir er þar. Hjá ellilífeyrisþegum er það heldur lægri upphæð, 42.947 kr., sem byrja að skerðast hjá ellilífeyrisþeganum ef maki hans er með yfir 40 þús. kr. á mánuði og það er ef lífeyrisþeginn hefur engar aðrar tekjur en almannatryggingabæturnar. Ungt fjölskyldufólk sem missir heilsuna fær því oft aðeins grunnlífeyri, 15.123 kr., úr almannatryggingakerfinu ef það á maka á vinnumarkaði. Herra forseti. Mig langar til að vekja athygli á því að í Degi á miðvikudaginn var var einmitt fréttaskýring um stöðu lífeyrisþega sem lenda í þessari fátæktargildru. Friðrik Þór Guðmundsson fjallar um þetta þar og mig langar til, herra forseti, aðeins að benda á í hvaða stöðu menn geta verið og hér er dæmi um það beint upp úr Degi á miðvikudaginn var. Þar segir frá manni sem var sjómaður og fékk krabbamein. Sem betur fer tókst honum að sigrast á þeim sjúkdómi, a.m.k. lítur ekki út fyrir annað. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Og það virðist vera sem maður sé hvergi hæfur á vinnumarkaðnum með þennan sjúkdóm. Bæði er það röddin og svo tekur krabbinn ótrúlega mikinn mátt úr manni þótt hann sé tekinn burt.`` Síðan lýsir hann stöðu sinni þar sem hann hefur verið metinn öryrki og þarf að treysta á velferðarkerfið. Í Degi er mynd af þeim hjónum með fjögur lítil börn og þið getið ímyndað ykkur stöðuna hjá þessu fólki. Hann á rétt á rúmum 40 þús. kr. og ef konan hans sem starfar sem heimilishjálp fær tekjur yfir 42 þús. kr. þá fara þær að skerða 40 þúsundirnar hans úr Tryggingastofnun. Enda kemur það fram því hann segir, með leyfi forseta: ,,,,Ég fékk bréf frá þeim`` --- þ.e. Tryggingastofnun ríkisins --- ,,á dögunum. Þeir töldu sig hafa greitt mér of mikið og sögðust ætla að taka það til baka. Bæturnar, sem fyrir höfðu farið minnkandi, hurfu núna vegna þessarar svokölluðu leiðréttingar. Það var ekkert eftir. Og síðan kemur spurningin hvort ég fái nokkuð útborgaðar bætur meir, vegna tengingarinnar við tekjur maka.`` Birna vinnur hjá heimaþjónustu borgarinnar. ,,Það er nú síst hátekjustarf hjá henni, en hennar laun ásamt lífeyri sem ég hef úr gamla lífeyrissjóðnum mínum, virðist samt duga til að skera lífeyrinn og tekjutrygginguna niður í núllið. Mér sýnist á öllu að reginmunur sé á því að vera öryrki eða atvinnulaus; því atvinnuleysisbætur til mín mundu ekkert skerðast þótt Birna væri með milljón krónur á mánuði. En ég er öryrki og fæ skertan skammt og fæ ekkert um það að segja. Það er í íslenskum lögum að þegar tveir aðilar stofna til hjónabands hafi þeir báðir framfærsluskyldu. En það er búið að svipta mig þessum rétti og skyldu að vera framfærandi. Þetta er að mínu viti hreint mannréttindabrot. Og mér sýnast skilaboðin skýr; við Birna erum með 31 árs hjónaband að baki en tenging bótanna við tekjur maka jafngildir því að það sé verið að banna okkur að vera saman. Þetta er aðskilnaðarstefna í verki, ...`` Þetta segir Ágúst Jónsson sem segir sögu sína í Degi á miðvikudaginn. Þetta er því miður ekki eina dæmið því að þau eru mýmörg í þessa veru. Því miður hefur aðskilnaðarstefnan sem hefur falist í þessari óréttlátu skerðingarreglu sundrað fjölskyldum og því miður get ég sagt það af minni eigin reynslu að ég hef hitt allmarga lífeyrisþega sem hafa staðið í svipuðum sporum og Ágúst lýsti og hafa neyðst til þess að skilja. Oft er það svo að fólk skilur kannski á pappírunum til að byrja með en það vill oft verða til þess að menn leiðast út í raunverulegan skilnað. Fjölskyldan leysist upp. Þetta er lagt á fólk sem er búið að missa heilsuna, fjölskylduáhyggjurnar, fjárhagsáhyggjurnar og félagslegu vandamálin sem fylgja því að þetta fólk getur ekki leyft börnunum sínum nokkurn skapaðan hlut eins og þau lýsa einmitt í þessari fréttaskýringu í Degi á miðvikudaginn var, þ.e. að þau geta ekki leyft börnunum sínum að vera í íþróttum eða taka þátt í nokkrum sköpuðum hlut sem kostar peninga vegna þessara smánargreiðslna og hinnar ósanngjörnu reglu sem viðgengst. Þessi tekjutenging er jaðarskattur sem fólk kemst ekki út úr. Þess ber að geta vegna þess að ég var að tala hér um maka að þetta gildir ekki aðeins um hjón heldur gildir þetta líka um sambýlisfólk og eins og menn þekkja þá er það nú oftast þannig að sambýlisfólk er yfirleitt ekki með sameiginlegan fjárhag. Og það er mjög sérkennilegt að einstaklingur sem leigir íbúð með öðrum eða býr með öðrum þurfi sífellt að vera að hnýsast í það hvað sambýlisaðilinn er með í tekjur til þess að geta vitað hversu miklar tekjur hann má sjálfur hafa því annars lendir hann í þeirri gildru sem Ágúst lýsti í Degi að þurfa að endurgreiða ofgreiðslur frá fyrra ári og fá jafnvel ekki neitt mánuðum saman. Þetta gildir einnig um hjónin. Öryrki sem á maka í vinnu þarf sífellt að vera að athuga það hversu miklar tekjur maka hans eru til þess að vita hvernig staða hans sjálfs er. Ég bið þingmenn í salnum að velta því fyrir sér hvort þeir eru mikið að hnýsast í það hvað maki þeirra er með í tekjur frá mánuði til mánaðar til þess að geta hugsað það út hversu mikið þeir geti síðan leyft sér að fá í tekjur. Þetta er ekki boðleg regla. Í sambandi við þessa reglu vil ég aðeins grípa aftur niður í greinargerðina og það sem ég minntist á áðan að heimildin fyrir þessari skerðingu er byggð á reglugerð nr. 485/1995, um tekjutryggingu. Ákvæði hennar hafa það í för með sér að fjölskyldur lífeyrisþega lenda í þessari fátæktargildru sem ég lýsti hér áðan þar sem tekjur maka, auk tekna lífeyrisþegans sjálfs, geta skert tekjutryggingu hans. Ég verð að segja það hér og hef sagt það oft áður úr þessum ræðustóli að reglugerðin virðist andstæð lagaákvæðinu sem tekjutryggingin byggist á, en í 17. gr. almannatryggingalaganna segir að tekjur bótaþega umfram ákveðið mark skuli skerða tekjutryggingu, þ.e. tekjur bótaþega. Ekkert er minnst á maka í greininni eða tekjur hans. Í 11. gr. sömu laga er fjallað um skerðingu ellilífeyris vegna tekna. Þar er talað um tekjur einstaklinga og hjóna hvors um sig. Sama á við um 12. gr. þar sem kveðið er á um skerðingu örorkulífeyris. Það er talað um tekjur einstaklingsins og hjóna hvors um sig. Ekki er nóg með að reglugerðin sé andstæð almannatryggingalögum heldur virðist einnig um að ræða brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar, en henni var breytt 1995, eins og menn hlýtur að reka minni til í þessum sal. Í 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Lífeyrisþegum er með þessari skerðingarreglu mismunað eftir hjúskaparstöðu. Það er alveg ljóst. Fólki á vinnualdri er einnig mismunað eftir því hvort það á við atvinnuleysi eða heilsubrest að stríða. Slík mismunun hlýtur að teljast andstæð anda stjórnarskrárinnar. Reglugerðin virðist einnig brjóta gegn 11. gr. stjórnsýslulaganna, nr. 37/1993, þar sem segir að stjórnvöld skuli gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti og að þeim sé beinlínis óheimilt að mismuna aðilum á grundvelli þjóðfélagsstöðu eða af öðrum sambærilegum ástæðum. Hér virðast lög vera brotin, ekki ein heldur fleiri á þeim sem síst skyldi og geta ekki eða illa borið hönd fyrir höfuð sér. Ég vil vekja athygli á því, vegna þess að í umræðu um þessa tekjutengingu hefur komið fram bæði hjá hæstv. heilbrrh. og fleirum að aðrir heilbrrh. hafi ekki tekið á þessu máli, að á það ber að benda að ég hef hér verið að vitna í breytingu á stjórnarskránni frá 1995 sem kveður á um þessi atriði og því orðið tímabært nú að breyta þessu. Kannski hefur ekki verið eins rík ástæða áður þó að ég hafi alltaf talið þessa reglu vera mjög ósanngjarna. Ég vil líka vekja athygli á því að við meðferð fyrsta almannatryggingalagafrv. árið 1935 á Alþingi kom fram í nál. að gert væri ráð fyrir að í almannatryggingunum fælist hrein persónutrygging. Samkvæmt því er það andstætt hugsun laganna að færa tryggingaskylduna yfir á maka. Og að hið opinbera firri sig ábyrgð ef lífeyrisþeginn er í hjónabandi eða í sambúð eins og ég lýsti áðan --- hvað þá í sambúð, segi ég nú frekar. Þá stríðir þetta líka gegn mannréttindasáttmálum og alþjóðasáttmálum sem við höfum skuldbundið okkur til að virða. Í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, sem samþykkt var á allsherjarþinginu 10. desember 1948, segir í inngangsorðum, með leyfi forseta: ,,Það ber að viðurkenna að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin, og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.`` Í 2. gr. sáttmálans segir einnig, með leyfi forseta: ,,Hver maður skal eiga kröfu á réttindum þeim og því frjálsræði, sem fólgin eru í yfirlýsingu þessari, og skal þar engan greinarmun gera vegna kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðernis, uppruna eigna, ætternis eða annarra aðstæðna.`` Í 16. gr. er fjallað um jafnrétti til hjúskapar og stofnunar fjölskyldu og er þar sérstaklega kveðið á um hlutverk fjölskyldunnar og skyldur ríkisins gagnvart henni. Þar segir, m.a.: ,,Fjölskyldan er í eðli sínu frumeining þjóðfélagsins og ber þjóðfélagi og ríki að vernda hana.`` Í 25. gr. sáttmálans segir enn fremur: ,,Hver maður á kröfu til lífskjara, sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan hans sjálfs og fjölskyldu hans. Telst þar til matur, klæðnaður, húsnæði, læknishjálp og nauðsynleg félagshjálp, svo og réttindi til öryggis gegn atvinnuleysi, veikindum, örorku, fyrirvinnumissis, elli eða öðrum áföllum sem skorti valda og að fötluðum sé ekki mismunað með lögum hvað varðar kynferðissambönd, hjónaband og barneignir.`` En það er alveg ljóst að þessi regla eða reglugerð mismunar fólki eftir því hvort það er í sambúð, hjónabandi eða hvort það býr eitt og vinnur gegn fjölskyldunni en verndar hana ekki eins og gera ber skv. 16. gr. Mig langar líka til að geta þess að margoft hefur komið fram hjá heilbrigðisstarfsmönnum, sálfræðingum, læknum og fleirum að miklar fjölskylduáhyggjur, fjárhagsáhyggjur og félagsleg vandamál auka líkur á heilsubresti, hvað þá ef maður er með heilsubrest fyrir, þá er það ekki til að bæta ástandið að leggja þetta á hinn heilsulausa. Reglugerðin, sem ég gerði að umtalsefni áðan, sem kveður á um að tekjur maka skerði tekjutryggingu lífeyrisþega, og er byggð á mjög hæpnum grunni eins og ég hef rakið, grefur vissulega undan hjónabandinu, það eru ótalmörg dæmi um það, og einnig möguleikum lífeyrisþega til að hefja sambúð og stofna fjölskyldu. Það er hægt að leiðrétta með því að samþykkja þetta frv. Greiðslur til lífeyrisþega, ekki síst öryrkja, skulu vera óháðar tekjum maka. Þannig styðjum við best við bakið á því fólki sem verst er statt í samfélaginu og einnig við þá grunneiningu þjóðfélagsins sem fjölskyldan er. Einnig er ástæða til að benda á það að lífeyrisþegi í hjónabandi eða sambúð á ekki rétt á heimilisuppbótum allt að 19.811 kr. á mánuði, sem hann ætti rétt á byggi hann einn. Það er því verið að mismuna þeim sem eru í hjónabandi eða sambúð með lægri greiðslum og fá þeir allt að því þriðjungi lægri almannatryggingagreiðslur en einstaklingur, því að hæstu greiðslur eru um 63 þús. kr. Sá sem er í sambúð fær allt að því 20 þús. kr. lægri greiðslur úr kerfinu ofan á það að tekjur maka skerða tekjutrygginguna. Þess vegna er lagt til í frv. að sett verði í almannatryggingalögin ákvæði sem felur það í sér að tekjur maka skuli ekki hafa áhrif á tekjutryggingu lífeyrisþega. Þrátt fyrir það verða þeir með 20 þús. kr. lægri greiðslur en einbúi. Ég vil benda á tvö fskj. með frv. en í fyrravor komu fulltrúar kjaranefndar Öryrkjabandalags Íslands á fund heilbr.- og trn. Alþingis með erindi um að við tækjum þetta mál upp og beittum okkur fyrir því að breyta þessum óréttlátu reglum. Áður hafði hv. þm. Margrét Frímannsdóttir vakið athygli í utandagskrárumræðu á því óréttlæti sem lífeyrisþegar í hjónabandi eða sambúð, þ.e. fjölskyldur lífeyrisþega búa við. Það hafði hún gert ári áður, um það leyti sem málið var til umfjöllunar hjá umboðsmanni Alþingis. Með þessu frv. er bréf frá kjaranefnd Öryrkjabandalags Íslands sem er mjög ítarlegt og rekur þetta mál vel reyndar út frá kærunni til umboðsmanns Alþingis en engu að síður eru mjög sterk rök færð fyrir því að þessi regla er ekki í takt við íslenska lagasetningu. Ég vil einnig nefna það að í bréfinu frá kjaramálanefndinni er bent á að við erum aðilar að meginreglum Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra og voru þær kynntar einmitt í fyrra á Alþingi. Þar er sérstakur bálkur þar sem segir að aðildarríkin skuli tryggja að öryrkjum sé ekki mismunað í möguleikum til hjónabands og fjölskyldulífs. Umboðsmaður Sameinuðu þjóðanna í málefnum fatlaðra, Bengt Lindqvist, sem á að hafa eftirlit með því að mannréttindi fatlaðra séu í heiðri höfð, sá ástæðu til að gagnrýna það opinberlega í desember sl. hvernig reglugerð íslenskra stjórnvalda takmarkar möguleika fatlaðra til hjónabands og fjölskyldulífs. Þess vegna fór kjaramálanefnd Öryrkjabandalagsins fram á það og óskaði eftir því við þingmenn að þeir tækju ,,sem fyrst á þessu alvarlega máli, svo það böl sem stöðugt hlýst af núgildandi fyrirkomulagi mundi einhvern endi taka.`` Ég vil líka benda á samþykkt prestastefnu á Akureyri frá 1997, sem fylgir hér með, þar sem hún ályktar um þetta mál, um ,,að gerð verði gangskör að því að leiðrétta það ranglæti sem öryrkjar búa við,`` þ.e. að tekjutrygging þeirra skerðist við laun maka. Nú hefur hæstv. heilbrrh. lýst því yfir að hún hyggist afnema þessa óréttlátu reglu í áföngum og muni taka eitt skref í því á þessum vetri. Í umræðunni um fjárlögin í síðustu viku kom ekki fram hversu miklar fjárhæðir ættu að fara í þetta, en í dagblöðum hefur komið fram að 200 millj. eigi að fara í að stíga fyrsta skrefið í að afnema þessa óréttlátu tengingu, en auðvitað verður að afnema þessa tengingu við tekjur maka að öllu og fullu. Það er ekki hægt að bjóða þessum hópi fólks upp á það að brotin séu á honum mannréttindi. Það er búið að gera það nógu lengi og núna í sólskini ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar hlýtur að vera meira en það til handa þeim hópi, sem reyndar hefur verið afskiptur og hefur fært gild rök fyrir því að hann hefur ekki fengið þann hluta af góðærinu sem ýmsir aðrir hafa talið sig fá, að það verður að hætta slíkum mannréttindabrotum á þessum hópi og afnema þessa reglu. Öryrkjabandalagið hefur lýst því yfir að það muni berjast fyrir málinu og ekki aðeins þessu máli því að það eru fleiri óréttlætismál sem snúa að kjörum þessa hóps, eins og t.d. mikil tekjutenging og mjög lágar greiðslur úr tryggingakerfinu sem þarf auðvitað að bæta. En eitt af þessum baráttumálum öryrkja og lífeyrisþega, jafnvel ellilífeyrisþega sem eru með lægstar greiðslurnar úr velferðarkerfinu er að fá þessa óréttlátu reglu afnumda að fullu og menn munu ekki sætta sig við annað. Herra forseti. Ég tel mig hafa rakið það að flestu leyti hvers vegna menn ættu að samþykkja þetta frv. eins og það liggur fyrir og afnema þá óréttlátu reglu um tekjutengingu við tekjur maka hjá lífeyrisþegum. Ég legg til að þegar þessari umræðu lýkur verði málinu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Virðulegur forseti. Hér er komin á dagskrá till. til þál. um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar. Þetta er stórt mál og ég hafði óskað eftir því, virðulegur forseti, að hæstv. iðnrh. yrði viðstaddur umræðuna og honum yrði gert viðvart og vænti ég þess að hann komi í sal mjög fljótlega. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra hafi verið gert viðvart um það að minni beiðni og ég met það að hæstv. umhvrh. er viðstaddur umræðuna. Raunar hagaði svo til að þegar málið var á dagskrá fyrir helgi hafði hæstv. umhvrh. bæði ráðuneytin, gegndi þá embætti fyrir hæstv. iðnrh. Þá ætluðum við að ræða málið saman og hefðum kannski komist að skynsamlegri niðurstöðu en nú höfum við báða hæstv. ráðherra sem málið snertir og ég fagna því að þeir eru viðstaddir umræðuna. Tillaga sú sem ég mæli fyrir er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram mat samkvæmt lögum nr. 63/1993 á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar, þrátt fyrir að virkjunarleyfi hafi verið veitt.`` Þetta er tillögutextinn. Hann er ekki langur en það er mikið spurt eftir viðbrögðum við þeirri kröfu sem felst í þessum tillöguflutningi. Hliðstæð tillaga var lögð fram af mér sem þingmanni sl. vor en nú flytja málið með mér aðrir félagar mínir í þingflokki óháðra, hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson. Það mál sem hér er fjallað um hefur verið mikið rætt opinberlega á undanförnu ári og árum er óhætt að segja, og samþykktar hafa verið fjölda ályktanir um það af almannasamtökum þar sem beint er þeirri áskorun til stjórnvalda að fram fari lögformlegt umhverfismat vegna áforma um framkvæmdir við þessa virkjun. Í þessum hópi eru áhugafélög um umhverfis- og náttúruvernd, sem hafa öll að mig minnir látið til sín heyra. Það á a.m.k. við um áhugasamtök á Austurlandi, Náttúruverndarsamtök Austurlands og Félag um verndun hálendis Austurlands og það á við um Náttúruverndarsamtök Íslands sem hafa látið sig þetta mál mikið varða, þau ungu samtök. En það eru einnig margir fleiri sem hafa látið til sín heyra og síðast var það sveitarstjórn nýs sveitarfélags á Austurhéraði sem ályktaði um málið á fundi sínum nýlega eða 6. október, þar sem gerð var og samþykkt svohljóðandi bókun, með leyfi forseta: ,,Í framhaldi af umfjöllun um bréf Landsvirkjunar, dags. 31. júlí 1998, sem varðar mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar beinir sveitarstjórn Austurhéraðs eftirfarandi ályktun til stjórnar Landsvirkjunar og umhvrh.: Sveitarstjórn Austurhéraðs telur nauðsynlegt að fram fari lögformlegt mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar.`` Síðan stendur í þessu bréfi sem m.a. var sent þingmönnum Austurl. en einnig umhvrn.: ,,Um leið og framangreindri bókun er komið á framfæri við hlutaðeigandi sendast hjálagðir umræðupunktar frá umhverfis- og atvinnumálaráði Austurhéraðs varðandi sama málefni. Er það ósk ráðsins og sveitarstjórnarinnar að áhersluatriði þau sem þar koma fram verði höfð til hliðsjónar í þeirri vinnu sem fram undan er.`` Þessa ályktun og bókun sendir bæjarstjóri Austurhéraðs til þingmanna Austurl. og umhvrn. Ég ætla hér ekki að taka tíma til að fara yfir umræðupunkta til athugunar vegna vinnu við umhverfismat Fljótsdalsvirkjunar sem fylgdu þessari ályktun, nema þá síðar í umræðunni ef tími leyfir. Þar er lögð áhersla á að könnuð verði áhrif á lífríki alls virkjanasvæðisins frá Vatnajökli og út í Héraðsflóa, áhrif á Löginn og Lagarfljót, áhrif vegna veitna Hölknár, Laugarár, Keldár, Sauðár og Grjótár og áhrif á ýmsa þætti sem nánar eru skilgreindir. Þessi ályktun er ný af nálinni og kemur frá sveitarfélagi sem er nálægt þeim vettvangi sem um ræðir, frá fjölmennasta sveitarfélagi á Fljótsdalshéraði og skiptir auðvitað máli í því samhengi sem við ræðum málið. Skylt er að taka fram að ekki var full eining um þessa ályktun en þetta var niðurstaða sveitarstjórnarinnar. Þá vil ég minna á, virðulegur forseti, að í umræðum um þessi mál hafa komið fram mjög mikilsverðar yfirlýsingar frá ráðamönnum í landinu. Ég tel nauðsynlegt að geta þeirra í framsögu fyrir tillögunni. Þann 16. júlí 1998 hefur dagblaðið Dagur eftir hæstv. umhvrh. að hann ætli að leggja það til í ríkisstjórn að umhverfismat fari fram vegna Fljótsdalsvirkjunar. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna orðrétt til ummæla hæstv. umhvrh. eins og þau koma fram í blaðinu: ,,,,Ég mun taka málið upp í ríkisstjórn og hreyfa þeirri hugmynd þar að Fljótsdalsvirkjunin fari formlega í umhverfismat. Það er minn vilji að svo verði og ég tel að Landsvirkjun eigi að fallast á það að Fljótsdalsvirkjun fari undir hin nýju lög um umhverfismat. En ég ræð því ekki einn,`` sagði Guðmundur Bjarnason umhvrh. á opnum fundi um umhverfismál á Hótel Borg í gærdag. Hann benti á að Landsvirkjun hefði nú þegar lögformlegt leyfi til að virkja í Fljótsdal án þess að láta fara fram umhverfismat vegna þess að leyfið var veitt áður en lög um umhverfismat voru sett.`` Síðan er fjallað nánar um það. Annað atriði sem ég vil geta um, sem kom fram hálfum öðrum mánuði fyrr eru ummæli annars ráðamanns og áhrifamanns í þingflokki Framsfl., formanni í umhvn. Alþingis, hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar sem lét það koma fram í viðtali við dagblaðið Dag þann 15. maí að hann styddi það að fram fari umhverfismat. Með leyfi forseta, gríp ég niður í viðtalið við hv. þm.: ,,Ég vil alveg skilyrðislaust að Landsvirkjun láti fara fram mat á umhverfisáhrifum á Norð-Austurlandi vegna fyrirhugaðrar virkjunar þar. Ég vil að þetta verði gert jafnvel þó að Landsvirkjun megi virkja án þessa, vegna þess að heimildin sem hún hefur er fengin áður en lögin um mat á umhverfisáhrifum tóku gildi. Það væri úr takt við kröfur tímans og fagleg vinnubrögð að ætla að sleppa umhverfismati á þessu svæði. Og þá á ég við bestu aðferðir við það mat en enga skemmri skírn. Það má vel vera að við það mundi einhver orka tapast og þá eigum við bara að taka því. Það væri þá bara það verð sem við eigum að vera tilbúin að greiða fyrir verndun náttúruperlna,`` segir Ólafur Örn Haraldsson. Ég fagnaði auðvitað þessum ummælum sem þarna lágu fyrir og liggja hér fyrir sem yfirlýsing af hálfu hv. þm. sem formanns umhvn. þá og nú. Við umræðuna nú væri auðvitað mjög dýrmætt að fá að heyra viðhorfin hjá hæstv. ráðherrum Framsfl. sem hafa þetta mál í hendi sinni, hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. Við hljótum að vænta þess að málið skýrist við þessa umræðu. Það er mikil þörf á að þetta mál skýrist. Þannig hefur málið gengið fyrir sig, virðulegur forseti, að sérstaklega hæstv. iðnrh. hefur skotið sér á bak við það, um leið og hann telur sig styðja það hann kallar umhverfismat á framkvæmdum, það sem gert verði áður en ráðið styður framkvæmdir við þessa virkjun, að vísa til þess að Landsvirkjun hafi ráðgert að láta fara fram mat á sínum vegum og það sé stjórnar Landsvirkjunar að taka á því máli. Eins og fram kemur í tillögutextanum er skorað á ríkisstjórnina að láta mat þetta fara fram. Auðvitað er öllum ljóst að það er á valdi ríkisstjórnarinnar að taka ákvarðanir í þessu máli. Enginn annar er bærari um það en ríkisstjórnin sjálf. Ef ríkisstjórnin telur sig vera í aðstöðu til þess að láta Landsvirkjun fara í málið án beinnar íhlutunar sinnar þá er það ekki nema góðra gjalda vert út af fyrir sig. Menn mundu ekki gera athugasemdir við það. Spurningin er um það hvort hér verði farið að lögum um mat á umhverfisáhrifum, þ.e. að umhverfismatið verði framkvæmt sem lögformlegt mat eins og auðvitað eru heimildir til í lögum um mat á umhverfisáhrifum samkvæmt grein sem veitir hæstv. umhvrh. heimild til að fara út fyrir þann ramma sem þar er dreginn. Hvernig ímynda menn sér, virðulegur forseti, að hægt sé að halda þannig á málum hér í landinu að hver einasti nýr vegarstúfur eigi að lúta lögformlegu mati á umhverfisáhrifum en framkvæmd af því tagi sem hér um ræðir verði haldið utan við það, þrátt fyrir það sem í lögum segir til bráðabirgða um mat á umhverfisáhrifum? Ég vek sérstaka athygli á því, virðulegur forseti, að lögum samkvæmt átti endurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum að hafa farið fram og það fyrir löngu. Með því hefði verið tekið á þessu máli. Í ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 63/1993 segir, með leyfi forseta, á þessa leið: ,,Lög þessi skulu endurskoðuð jafnframt því sem fram fer endurskoðun skipulagslaga, nr. 19 21. maí 1964, ásamt síðari breytingum, og byggingarlaga, nr. 54 16. maí 1978, ásamt síðari breytingum.`` Endurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum átti að vera lokið samhliða afgreiðslu skipulagslaganna og ekki síðar en þau lög voru samþykkt. Þau voru samþykkt vorið 1997, ef ég man það rétt eða í lok 121. þings. Þá átti í síðasta lagi að vera búið að ljúka endurskoðun á þessum lögum. Einnig það kemur inn í þetta mál og gerir það enn ljósara að stjórnvöld verða að sjálfsögðu að láta fara fram lögformlegt mat á fyrirhuguðum framkvæmdum. Það á ekki að hengja hatt sinn á stjórn Landsvirkjunar í þessu sambandi. Það er út af fyrir sig ekkert sjálfgefið að stjórn Landsvirkjunar finni upp á að láta lögformlegt mat fara fram án þess að það sé gert upp við stjórnvöld. Þá er að gera það, virðulegur forseti. Hér er um að ræða framkvæmdir sem lagaheimild var veitt fyrir árið 1981 eða fyrir 17 árum síðan. Virkjunarleyfi er gefið út 1991 af ráðherra. Síðan eru liðin sjö ár. Ég þarf ekki að hafa um það mörg orð, virðulegur forseti, hvaða breyting hefur orðið á viðhorfum landsmanna til framkvæmda af þeim toga sem hér um ræðir. Ég vil jafnframt segja í sambandi við þetta mál að á öllum áformum um virkjanir norðan Vatnajökuls, á þeim hugmyndum í heild sinni að virkja jökulárnar, Jökulsá í Fljótsdal, Jökulsá á Dal, eða Brú eins og kallað er --- hún ætti að heita Jökla --- og Jökulsá á Fjöllum, og veita þessum vatnsföllum tveimur síðarnefndu austur í Lagarfljót, ætti að fara fram umhverfismat. Í reglum sem Evrópusambandið hefur verið að móta um þessi mál er gert ráð fyrir að skipulags- og framkvæmdaáætlanir af þessu tagi lúti mati á umhverfisáhrifum. Það er auðvitað allt of seint, virðulegur forseti, að ætla að setja framkvæmdir eins og við Jöklu, þ.e. Jökulsá á Dal,  Við væntum þess, virðulegur forseti, að mál þetta skýrist. Það er í höndum ráðherra Framsfl. að leysa það.

Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lýsa eindregnum stuðningi við þessa tillögu og jafnframt að lýsa þeirri skoðun minni að stjórnvöld eigi ekki annarra kosta völ en að verða við þeirri áskorun sem kemur fram í tillögunni. Það er í raun sjálfsagt að fara eftir þessu. Eins og 1. flm. og frsm. sagði hljótum við að verða að taka tillit til gjörbreyttra aðstæðna í umhverfismálum og gjörbreyttra viðhorfa frá því að þessar hugmyndir voru mótaðar og samþykktar af stjórnvöldum. Það eru 17 ár síðan Alþingi lagði blessun sína yfir áform um virkjun á þessu svæði sem öllum má nú ljóst vera að mun hafa gríðarleg áhrif á allt umhverfi norðan Vatnajökuls. Það mundi hafa varanleg áhrif vegna þess að við vinnum ekki aftur það land sem þarna á að að sökkva. Margir eru fróðari um þau áhrif og hvað í húfi er eftir ítarlega og góða umfjöllun í fjölmiðlum, bæði í Morgunblaðinu að undanförnu og í mjög góðum sjónvarpsþáttum sem hafa birst á þessu hausti. Í báðum þessum fjölmiðlum hefur m.a. komið vel fram hver staða okkar er í samanburði við margar aðrar þjóðir, ekki síst frændur okkar Norðmenn. Þeir vildu nú fegnir vera í okkar sporum en ekki sínum eigin. Þeir hafa unnið slík spjöll á norsku landi og náttúru að það verður ekki aftur tekið. Nú ríkir þar eftirsjá og iðrun meðal ráðamanna sem hafa áttað sig á því að þeir hafa farið offari í virkjanaframkvæmdum. Það er kannski ekki síst þess vegna að þeir horfa til Íslands og virðast telja maklegt að herja á ósnortnar víðáttur hér á landi, eftir að hafa gengið svo freklega á sínar eigin. Eins og kunnugt er af fréttum og m.a. var til umræðu í fyrirspurnatíma fyrr í dag eru uppi hugmyndir um verksmiðjurekstur á Austfjörðum og þá fyrst og fremst á Reyðarfirði að manni skilst á vegum norsks fyrirtækis, Norsk Hydro, sem er í raun forsenda fyrir þeirri virkjun sem um ræðir í þeirri tillögu sem hér er á dagskrá. Hvor framkvæmdin um sig er hinni háð og báðar eru mjög áhrifa- og afdrifaríkar. Risaálbræðsla á Reyðarfirði er vissulega sérstakt umfjöllunarefni en áhrif hennar á umhverfið varða fyrst og fremst aukningu á útblæstri gróðurhúsalofttegunda sem við sem þjóð höfum nú síst efni á. Þar að auki eru Austfirðingar að mínu mati á hreinum villigötum með þær hugmyndir að hér sé um einhverja lausn að ræða á þeim vanda sem hefur skapast vegna flutninga fólks af þessu svæði. Það er ekki reynsla Norðmanna að stórvirkjanir og stóriðja megni að snúa slíkri þróun við heldur jafnvel þvert á móti. Þaðan af síður eru menn á réttri leið með þá stefnu að umbylta landi og náttúru svo sem ætlunin er með Fljótsdalsvirkjun. Mergurinn málsins er auðvitað að þegar landi hefur verið bylt, þegar farvegi árstrauma hefur verið breytt, fossar eyðilagðir, landi sökkt o.s.frv., þá er það óafturkallanlegt. Því verður ekki breytt aftur. Það er hægt að stöðva verksmiðjurekstur. Það er jafnvel hægt að jafna slíkar byggingar við jörðu og bæta að miklu leyti úr en spjöll af völdum virkjana verða ekki aftur tekin. Þess vegna hljóta menn að hafa þetta allt í huga þegar stóriðjurekstur er á dagskrá. Þetta er auðvitað ekki mál Austfirðinga einna, heldur þjóðarinnar allrar. Það er ekki spurning í mínum huga að svæðið sem hér um ræðir er gífurlega dýrmætt í mörgu tilliti. Það er mjög dýrmætt frá sjónarhóli ferðaþjónustunnar. Það er dýrmætt fyrir vísindin og til rannsókna og það er ómetanlegt með tilliti til ímyndar landsins sem tákns um ósnortna náttúru vegna þess að hér er um að ræða stærsta ósnortna víðerni í Evrópu. Það er einmitt slík ímynd sem er í raun og veru grundvöllur þeirra tækifæra sem hvað vænlegust eru til framtíðaruppbyggingar í íslensku atvinnulífi og er raunar löngu orðinn slíkur grundvöllur og þá möguleika má ekki eyðileggja með skammtímasjónarmið í huga. Það er því, herra forseti, að mínum dómi alger lágmarkskrafa að fram fari eins og hér er lagt til, lögformlegt mat á umhverfisáhrifum vegna fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar. Hér eru slíkir hagsmunir í húfi að um þetta þurfa allir að geta fjallað og komið að á einhvern hátt. Það verður ekki tryggt með öðru móti. Og með tilliti til fyrri yfirlýsinga sem hér var vitnað til áðan, yfirlýsinga hv. 11. þm. Reykv. sem er formaður hv. umhvn., verður að treysta því að þessi tillaga fái skjóta og jákvæða afgreiðslu í hv. umhvn.

Herra forseti. Ég trúi því að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson nagi sig dálítið í handarbökin þessa dagana þegar hann horfir til þess hvernig að því var staðið á sínum tíma með lögum nr. 60 frá 4. júní 1981 að koma á virkjunarheimildum fyrir Fljótsdalsvirkjun. Núverandi hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var þá iðnrh. og beitti sér fyrir því að í þessar framkvæmdir yrði ráðist án þess að horfa þá neitt til þess hvaða landspjöll hlytust af því. Það sem alvarlegast er þó af öllu er að það var algerlega án þess að hafa nokkra möguleika á að selja þá hugsanlegu orku sem þetta fyrirtæki kæmi til með að framleiða. Það er í sjálfu sér nokkuð alvarlegt. Þá var sett upp ákveðin virkjanaröð þar sem Fljótsdalsvirkjun var ein af fleiri virkjunum sem átti að ráðast í á þessum tíma. Þeirri virkjanaröð var síðan breytt og snúið á aðra leið og ráðist í að byggja virkjun við Blöndu og það var líka fyrir verk hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Og við þá virkjun hafa sennilega einhver mestu umhverfisspjöll verið framin sem nokkurn tímann hafa verið framin í allri virkjanasögu Íslands þegar þessum stóra hluta gróins lands var þar sökkt undir vatn. Auðvitað skil ég það að hv. þm. sé órólegur yfir því að hafa þessa forsögu mála að baki og vilji núna bæta fyrir með því að hafa endurskoðað afstöðu sína til Fljótsdalsvirkjunar. Ég skil það í sjálfu sér og tel rétt að það sé rætt. Það er alveg rétt að miklar breytingar hafa orðið á viðhorfi almennings til umhverfismála. Það ber að taka tillit til þeirrar viðhorfsbreytingar og hún er af hinu góða. Hins vegar hafa engar breytingar á þessum árum orðið á verndargildi þeirra svæða sem við erum að tala um þó svo að menn upplifi svæðin og verndargildið öðruvísi en menn gerðu þá. Um það er ekki deilt að Landsvirkjun hefur rétt samkvæmt þeim lögum sem ég vitnaði hérna í áðan og hv. þm., þáv. iðnrh., Hjörleifur Guttormsson beitti sér fyrir að Alþingi Íslendinga samþykkti 1981. Þá veitti Alþingi Íslendinga heimild til þess að semja við Landsvirkjun um að reisa og reka ýmsar vatnsaflsvirkjanir, þar á meðal Fljótsdalsvirkjun, með allt að 330 megavatta afli. Síðan er löng saga frá 1981 og í tíu ár eða heilan áratug gerist ýmislegt í virkjanamálum og ég fór aðeins inn á það varðandi Blöndu. Það var svo ekki fyrr en 24. apríl 1991 að þáv. iðnrh., Jón Sigurðsson alþýðuflokksmaður, veitti Landsvirkjun virkjunarleyfi fyrir 210 megavatta virkjun í Fljótsdalsvirkjun. Þá líka var þetta gert, á þeim tíma, án þess að hafa neina orkusölu tryggða, án þess að orkusala væri á nokkurn hátt tryggð frá þessari virkjun. Ég vonast því til að menn séu sammála því og að það sé ekki vefengt að Landsvirkjun hefur þennan ótvíræða rétt. Sá réttur er ekki frá framkvæmdarvaldinu fenginn, sá réttur er fenginn frá löggjafarvaldinu og ef breyta á þeim rétti þarf að breyta lögum til þess að ná slíku fram. Það er því ekki rétt sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði áðan að það sé á valdi umhvrh. og iðnrh. að breyta þessum rétti sem Landsvirkjun var afhentur á sínum tíma. Það er í hendi Alþingis að framkvæma slíkar breytingar. En í trausti þess að eitthvað væri að baki yfirlýsingunum og lagasetningunni frá 1981 og fyrir m.a. tilstuðlan þáv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar og fyrir tilstuðlan Alþingis á þessum tíma, réðst Landsvirkjun í verulegar framkvæmdir á þessum stað til að undirbúa virkjun og ætli heildarkostnaður fyrirtækisins af slíkum undirbúningi sé ekki í dag í kringum 3 milljarðar kr., bæði í tengslum við leyfisveitinguna 1981 og kannski ekki síður í tengslum við leyfisveitinguna hjá hv. þáv. iðnrh. Jóni Sigurðssyni. Ef taka á réttinn af Landsvirkjun er það Alþingis eins að ákveða það. Fordæmi eru um slíkt og enginn ágreiningur er um það, vonast ég til, að það er Alþingi eitt sem getur tekið þennan rétt af. Nú stendur yfir og hefur staðið yfir í sumar mat á umhverfisáhrifum á þessu svæði, á virkjunarkosti í Fljótsdal. Sá undirbúningur að umhverfismati er algerlega í réttum höndum og eðlilegur og þegar hv. þingmenn eru að fjalla um það hér að hann sé ekki lögformlegur þá eru þeir einfaldlega að reyna að blekkja. Hver er að undirbúa þetta mat og hver er að láta framkvæma þetta mat? Það er Landsvirkjun. Hver á að sjá um slíkt mat samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum? Það er framkvæmdaaðilinn sem í þessu tilfelli er Landsvirkjun. Undirbúningur að mati á umhverfisáhrifum í Fljótsdal er því nákvæmlega í réttum höndum og eðlilegur. Um miðjan ágúst lauk endurskoðun grunnkorta af svæðinu. Í byrjun september lauk jarðfræðikortlagningu við jökulinn. Um miðjan ágúst lauk endurskoðun á gróðurfarsrannsóknunum. Um miðjan ágúst lauk fornleifarannsóknunum og öðrum vettvangsrannsóknum lauk síðan í lok september. Kortlagningu á efnisnámunum lauk síðan um mánaðamótin ágúst/september. Staðsetningu mannvirkja á hraununum lauk um miðjan september og núna stendur yfir vinna við að skrifa frummatsskýrslu um mat á umhverfisáhrifum. Það er ekkert öðruvísi að þessu staðið en á að standa að slíku samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifunum. Það er gert ráð fyrir að í desember verði þessi frummatsskýrsla tilbúin. Þá kemur fyrst að því hvernig verði staðið að framhaldinu, þ.e. hvort frumathugun frummatsskýrslunnar verði send til skipulagsstjóra og síðan til Alþingis með þeim kærurétti sem þá er fyrir hendi. Það er í höndum stjórnar og stjórnenda fyrirtækisins að taka slíka ákvörðun. Engin yfirlýsing hefur komið fram frá fyrirtækinu um að þetta skuli ekki gert og því er þessi tillaga til þingsályktunar sem hér er flutt algerlega óþörf.

Virðulegur forseti. Það á að halda loddaraleiknum áfram hér sem hæstv. iðnrh. er búinn að stunda allt þetta ár og sennilega lengur. Hann er að reyna að koma því á framfæri að Landsvirkjun ætli að framkvæma mat á umhverfisáhrifum og málið sé bara í hinum besta farvegi. Ef svo væri eins og hæstv. ráðherra er að tala um þá hefði ég ekki flutt þessa tillögu, þ.e. ef svo væri að fyrir lægi að Landsvirkjun ætlaði að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum. Það liggur hins vegar ekki fyrir og það liggja fyrir mörg ummæli stjórnarformanns Landsvirkjunar um það að engin slík ákvörðun hafi verið tekin innan fyrirtækisins. Eftir hverju er verið að bíða? Það er nauðsynlegt að allir átti sig á því að grundvallarmunur er á því hvort Landsvirkjun lætur á sínum vegum fara yfir mál og leggur fram skýrslur eða hvort að fylgt er lögum um mat á umhverfisáhrifum. Á því er grundvallarmunur. Hvað vantar á? Jú, það vantar á að borgarar þessa lands komist að málinu og það fari í þann farveg sem lög um mat á umhverfisáhrifum kveða á um, þ.e. að það sé kærufrestur til skipulagsstjóra og það sé kærufrestur til hæstv. umhvrh. Og það er hæstv. umhvrh. sem sker úr að lokum um það sem út af stendur í sambandi við þær athugasemdir sem fram koma. Það er þetta sem beðið er um, að málið verði sett í þennan farveg. Ég vil jafnframt spyrja og vænti þess að það komi fram hér hjá hæstv. umhvrh.: Hvað hefur gerst í ríkisstjórninni viðkomandi málið eftir yfirlýsingu hæstv. umhvrh. í lok júlímánaðar? Hvað hefur gerst?

Herra forseti. Ég heyri það á ræðu hv. þm. að um það er ekki ágreiningur að það er hlutverk framkvæmdaaðilans að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum. Ég er með það skjalfest frá Landsvirkjun hver staða rannsókna og undirbúnings mats á umhverfisáhrifum fyrir Fljótsdalsvirkjun er. Ég fór yfir það í minni ræðu áðan. Þetta mat stendur yfir. Undirbúningurinn stendur yfir. Það er ekki komið að því að taka ákvörðun af hálfu stjórnenda fyrirtækisins um það hvort málið skuli sent í kærufarveg eða ekki. Hv. þm. getur því ekki haldið því fram á meðan málið er í lögformlega réttum farvegi að menn ætli ekki að standa löglega að þessu. Það hefur ekki verið tekin ákvörðun um að svo sé og það er ótvírætt á valdi framkvæmdaaðilans hvernig staðið er að matinu, hvort sem það er Landsvirkjun eða einhver annar sem hefur rétt til slíkra hluta.

Virðulegur forseti. Hvernig getur hæstv. iðnrh. hagað máli sínu á þennan hátt, að mál sé í lögformlega réttum farvegi, að það liggi fyrir að það verði farið að lögum um mat á umhverfisáhrifum? Það liggur ekki fyrir. Hvort Landsvirkjun er að látið framkvæma athuganir á sínum vegum er mál út af fyrir sig og þær geta auðvitað fallið inn í þá skýrslu sem framkvæmdaaðila lögum samkvæmt ber að leggja fram sem frumgagn í máli. En það liggur ekki fyrir að það verði gert. Það er það sem beðið er um að verði ákvarðað og að ákvörðun um það liggi fyrir þannig að menn geti verið rólegir vitandi það að mat á þessari framkvæmd eigi að fara fram lögum samkvæmt. Það er það sem verið er að reyna að fela. Hæstv. ráðherra veifar hér lýsingu á því hvaða mat er unnið á vegum Landsvirkjunar. Það er ekkert mat á umhverfisáhrifum í þeim skilningi sem menn ræða hér og eins og lög kveða á um. Það er svo einfalt.

Herra forseti. Það er bara ekki rétt hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að ekki sé verið að undirbúa mat á umhverfisáhrifum á algerlega réttan og lögformlegan hátt. Það er ekki hægt að halda því fram að ekki eigi að fara að lögunum eins og lögin eru um mat á umhverfisáhrifum fyrr en sú ákvörðun hefur verið tekin, ef hún verður þá einhvern tíma tekin, að málið skuli ekki sent í kærufarveg. Það er þá fyrst sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson getur haft uppi með stór um það að fyrirtæki hafi ekki sett málið í lögformlegan farveg. Undirbúningur málsins er í lögformlegum farvegi eins og hann á að vera í höndum framkvæmdaaðila að verki eins og þessu.

Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnst þetta fráleit umræða. Mér finnst fráleitt að hlusta á þau skoðanaskipti sem hafa farið hér fram vegna þess að mér finnst ráðherrann vera í þeirri stöðu að standa og segja ,,ekki benda á mig`` vegna þess að aðrir ráðherrar, jafnvel ráðherra fyrir 20 árum, voru að gera slæma hluti. Ég er alveg steinhissa á því að árið 1998 skulum við falla í þá gryfju á Alþingi Íslendinga að vera með þannig málflutning, að þessi skoðanaskipti heyrist um að það sé lögformlega rétt að hagsmunaaðilinn, Landsvirkjun í þessu tilfelli, láti fara fram mat á umhverfisáhrifum, að það sé hið eina rétta af því að það sé í samræmi við lögin sem eftir því sem mér skilst eru frekar ófullkomin. Auðvitað eigum við að skoða þau, gera þau þá betur úr garði. Það hlýtur að vera þannig miðað við þá umræðu sem ríkir í þjóðfélaginu í dag að okkur beri að ræða hvort lögin séu rétt, hvort það þurfi að gera breytingar á þeim miðað við kröfur tímans. En við eigum ekki vera með orðhengilshátt eins og hér hefur átt sér stað um hvað ráðherra hafi gert fyrir 20 árum. Ég skil hins vegar vel að ráðherra skuli ítrekað benda á virkjunarleyfið frá 1991. En hitt er algerlega fráleitt. Herra forseti. Ég mun ekki flytja hér langa ræðu. Ég kom upp til þess að lýsa yfir stuðningi við þessa tillögu þó að mér sé til efs að það gleðji flutningsmanninn mjög mikið vegna þess að í þau skipti sem ég hef komið í ræðustól til þess að lýsa yfir stuðningi við þessi viðhorf sem mér finnst að séu kall tímans og sem við þingmenn eigum verulega að hlusta á, þá er það nú fremur að ég hafi fengið létt fráspark á móti. En ég læt mér það í léttu rúmi liggja og því stend ég hér. Mér finnst mjög mikilvægt að þingheimur allur horfist í augu við þá breytingu sem varð með lögum um umhverfismat. Sú breyting varð ekki fyrr en árið 1993. Það er mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því, sérstaklega ráðherrann sem stendur hér og vísar á hvað menn hafi gert alveg 20 ár aftur í tímann vegna þess að það eru þessi lög um umhverfismat sem breyta viðhorfum fólks og gera það að verkum að almenningur, fólkið í landinu, treystir því að hægt sé að hafa áhrif á hvað gerist, að lagt sé mat á hvað fyrri ákvarðanir þýði og að það mat geti orðið til þess að fyrri ákvörðunum sé breytt. Þess vegna eiga og verða þingmenn og ráðherrar líka að standa í lappirnar og horfast í augu við breytt viðhorf. Ráðherrann er búinn að margendurtaka það að Landsvirkjun sé að gera umhverfismat og að hún sé réttur aðili samkvæmt lögum. Ég ætla ekki að deila um það. Hann segir að það sé eðlilegt en mér finnst það afar óeðlilegt vegna þess að ég tel að þar sé hagsmunaaðilinn sjálfur að leggja mat á það hvort það sem hann ætlar að framkvæma falli að umhverfismatinu eður ei. Í umræðu okkar, herra forseti, um hálendið í vor benti ég á viðtal við umhverfisstjóra Landsvirkjunar. Þessi umhverfisstjóri er ung kona nýkomin úr sérfræðinámi í Svíþjóð og hefur þar starfað jafnframt. Hún gagnrýndi þessa undarlegu atburðarás sem ég leyfi mér að segja að sé ekki eðlileg eins og ráðherrann heldur fram og vakti athygli á því að umhverfismatið í Svíþjóð væri hluti af allri skipulagsstarfsemi og að almenningur væri hafður með í ráðum en hjá okkur sé fyrst tekin ákvörðun um staðsetningu og eftir það sé farið í umhverfismat. Þetta er rétt ábending hjá umhverfisstjóranum. Hér er ákveðið hvort það á að virkja eða hvort leggja eigi veg og þegar ákvörðun er komin er málið sett í umhverfismat hversu viðkvæmt sem það er, fyrir svo utan það þá eigum við það til að hrifsa málið út úr atburðarásinni eins og við þekkjum. Hún benti á að umhverfismatið ætti að taka fyrst í grunnumræðunni og áður en ákvörðun er tekin um hvort leggja eigi veg eða annað það sem á að fara í og síðan ráðist af umhverfismatinu hvernig framkvæmdin verður. Hún vísar í umræðuna um svæðið norðan Vatnajökuls og að fyrirliggjandi rannsóknarskýrsla komi eingöngu inn á ferðamál og virkjanir á meðan rannsóknir þurfi á fleiri sviðum, svo sem vatnafari og náttúrufari. Ég vek athygli á þessu vegna þess að það er umhverfisstjóri Landsvirkjunar sem er í þessu viðtali, hagsmunaaðilans, aðilans sem hæstv. ráðherra finnst eðlilegt að sé með umhverfismatið á sinni könnu. Hún tekur sérstaklega fyrir spurninguna um svæðið norðan Vatnajökuls og segir að spurningin snúist um það hvort við viljum varðveita svæðið norðan Vatnajökuls fyrir framtíðina eða hvort við viljum eitthvað annað. Orðrétt segir hún í þessu viðtali, með leyfi forseta: ,,Ef þetta væri í Svíþjóð þá mundu stjórnvöld gera það sjálf, skoða heildarmyndina og marka stefnu. Þetta er spurning um hvort við viljum varðveita svæðið fyrir norðan Vatnajökul fyrir framtíðina eða viljum við leggja vegi og veita fleira fólki aðgengi að svæðinu. Gætum við hugsað okkur að taka hluta af vatni t.d. frá Jökulsá á Fjöllum? Mér finnst þetta ekki vera spurningar sem Landsvirkjun eigi að svara heldur þurfi stefnumörkun frá ríkisstjórninni, ...`` Þetta segir þessi unga kona sem nýkomin er erlendis frá. Glöggt er gests augað og glöggt er auga þess sem hefur lært annars staðar og kemur heim og uppgötvar að við erum ekki komin á það stig sem við eigum að vera á. Herra forseti. Ég ætla aldrei að vera feimin við að horfast í augu við að þurfa e.t.v. við að gera öðruvísi nú en fyrir sjö eða átta árum þegar ég tók þátt í ákvörðun, aldrei. Ef ég horfist ekki í augu við það þá á ég ekkert erindi í þennan sal, ekkert. Ég tel mig eiga erindi hingað og ég ætla að vinna vel að málum þjóðarinnar. Ég ætla að vinna heiðarlega að því sem þarf að gera og ég styð þessa tillögu. En ráðherrann sagði: ,,Það er Alþingis að taka ákvörðunina, ekki mín.`` En hvaða mál eru það sem fá afgreiðslu Alþingis? Það eru, herra forseti, mál sem hæstv. ráðherrar bera inn á þingið. Við hin vekjum athygli á málum og reynum að skapa umræðu. Það er það sem við gerum. Málin okkar koma ekki til baka úr nefnd. Ég lýsi því stuðningi við þessa tillögu en ég óttast að hún komi ekki til baka úr nefnd. Herra forseti. Ef við erum ekki með góð lög þá skulum við breyta þeim. Við skulum ekki standa í sporum ráðherrans og segja: ,,Fyrir 20 árum gerðir þú þetta og fyrir sjö árum gerðu þau hitt.`` Þetta er spurningin um hvað við ætlum að gera í dag og hvernig. Ég styð þessa tillögu.

Herra forseti. Í sjálfu sér var ég ekki að kalla neinn til ábyrgðar um það hvað gerðist í fortíðinni. Mér fannst hins vegar rétt við þessa umræðu að rifja upp hvernig að þessu hafði verið staðið áður fyrr og það er auðvitað óhjákvæmilegt að rifja það upp hvernig að þessari leyfisveitingu á sínum tíma var staðið þar sem menn eru núna að tala um að taka hana af. Þá verða menn líka að gera sér grein fyrir því hvernig hún kom til og það kann vel að vera að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir eigi erfitt með að kyngja þeim sannleika sem í því fólst. Hv. þm. var hins vegar á algerum villigötum í ræðu sinni og áttar sig ekki á því einu sinni hvernig lögin um mat á umhverfisáhrifum eru. Í fyrsta lagi er það skýrt í lögum um mat á umhverfisáhrifum að framkvæmdaaðilinn á að sjá um undirbúninginn á mati á umhverfisáhrifum. Það liggur alveg fyrir. Hvort sem það er Landsvirkjun eða einhver annar þá gera lögin ráð fyrir því að framkvæmdaaðilinn eigi að sjá um slíkt og það er það sem Landsvirkjun hefur verið að gera og hefur verið að undirbúa með eðlilegum hætti og alveg í samræmi við það hvernig að því er staðið eins og lögin gera ráð fyrir. Það þýðir ekki fyrir hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að segja: ,,Það er óeðlilegt.`` Lögin gera ráð fyrir þessu og ef hv. þm. vildi einhverju breyta í þeim efnum þá er auðvitað að breyta því í þinginu. Ég held að það sé heldur ekki umdeilt að Alþingi veitti heimildina og að það er Alþingis að taka þessa heimild aftur af Landsvirkjun ef það á að gera. Það er ekki framkvæmdarvaldsins og það er ekki framkvæmdarvaldsins eins að taka ákvörðun um það. Hitt er svo aftur annað mál að það er framkvæmdarvaldsins hugsanlega að flytja tillögur um að slíkt skuli gert. Og það sem ég var að deila á varðandi þessa þáltill. er að ég tel hana ekki vera komna fram á réttum tíma vegna þess að ekki er enn þá farið að reyna á það í hvaða farveg málið muni fara. Ef það fer ekki í þann farveg sem mönnum sýnist að sé skynsamlegur, þ.e. að ekki séu nýttar kæruheimildir og aðkoma almennings að málinu, þá fyrst væri eðlilegt að flytja mál eins og þetta og á það var ég að deila.

Herra forseti. Ég á ekkert erfitt með að kyngja neinu. Ráðherrann er fullkomlega á villigötum þegar hann heldur því fram. En ég vil vera í nútíðinni og ég var að leggja áherslu á það. Ráðherrann sagði eðlilegt að málin væru í höndum framkvæmdaaðilans. Ég sagði að mér þætti það óeðlilegt að í okkar lögum væri staðið þannig að málum að framkvæmdaaðilinn sæi um jafnmikið hagsmunamál og umhverfismatið er fyrir hagsmunaaðila. Þetta eru skoðanir. Mér finnst það óeðlilegt og ég sagði að ef það er svo þá ættum við að sameinast um að breyta lögum, a.m.k. ef við erum sammála um að þau eigi að vera öðruvísi. Og ég gerði meira. Ég var að fara yfir sjónarmið sem komu fram hjá umhverfisstjóra hagsmunaaðilans sem er að koma frá útlöndum þar sem menn eru komnir lengra og hafa farið að horfa á náttúru sína með öðrum augum. Ég get svo sem nefnt líka annað Norðurlandanna, Noreg. Það er ekki lengra síðan en í gærkvöld að væntanlega hálf þjóðin sat og fylgdist með umfjöllun um þessi mál í sjónvarpi. Þar var líka farið yfir það hvernig menn vildu taka ákvarðanir í viðkvæmum málum þar. Þetta andsvar ráðherrans á því engan veginn við mína ræðu. Ég geri mér alveg grein fyrir því eins og hann bregst við þessari tillögu að við tvö erum að tala í kross og það skiptir mig engu.

Herra forseti. Það kann vel að vera að við séum að tala í kross. Ég er ekki frá því að það sé rétt. Það sem ég vil hins vegar halda mig við í þessari umræðu er það að Landsvirkjun er að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum eins og óskað er eftir að hér verði gert. Það mál hefur verið í undirbúningi frá því í júní í sumar og er í ákveðnum farvegi og á tímamótum nú að mínu viti og því væri rétt að flytja tillögu eins og þessa, ef menn teldu það rétt, þegar menn sjá hvert framhald atburðarásarinnar verður. Ég tel því að málið sé í eðlilegum og réttum farvegi og burt séð frá því hvort okkur finnist að aðrir aðilar eigi að sjá um undirbúninginn þá kveða lögin á um að það sé framkvæmdaaðilinn og það skiptir höfuðmáli. Ef ég tók rétt eftir var hv. þm. að vitna í skýrslu Önnu Dóru Snæþórsdóttur um ferðir og fjallvegi norðan Vatnajökuls. Ég held að það sé sú eina könnun sem gerð hefur verið á því svæði og Anna Dóra Snæþórsdóttir stýrði þeirri könnun. En bara ef það var einhver misskilningur þá er hún ekki umhverfisstjóri Landsvirkjunar. Hún vann hins vegar þessa skýrslu fyrir Landsvirkjun og fleiri aðila við mat á þessu og viðhorfum ferðamanna á svæðinu.

Herra forseti. Það er náttúrlega frekar leiðinlegt hve ráðherrann tekur illa eftir en ég gerði mér grein fyrir því að þeir ráðherrar voru að spjalla saman þegar ég var að flytja þessa stuttu ræðu mína. Ég var að vísa í orð Ragnheiðar Ólafsdóttur umhverfisstjóra sem eftir henni voru höfð í Degi í vor. Hún vísaði í þá einu skýrslu sem væri að finna sem e.t.v. er eftir þessa ungu konu sem ráðherrann nefndi. Ég spyr hins vegar ráðherrann að gefnu tilefni af því að hann var að segja að Alþingi þyrfti þá að gera breytingar á lögum: Styður hann það að Alþingi geri þær breytingar á lögum að það sé stjórnvalda að vera með stefnumörkun og stjórnvalda að setja hluti í umhverfismat á grunnstigi? Styður hann það?

Herra forseti. Góðir þingmenn. Ég styð þessa þáltill. sem nú er komin fram og ég vil flytja örfá rök fyrir stuðningi mínum. Mér finnst alveg furðulegt eins og síðasti ræðumaður kom raunar inn á að menn skuli fara 20 ár aftur í tímann til þess að ná í forsendur fyrir ákvörðunartöku í umhverfismálum eða hvernig staðið er að málum. Ég held að það hljóti allir að gera sér grein fyrir því að núna eru vatnaskil varðandi skilning almennings á gildi umhverfismála. Það er nefnilega þannig fyrir okkur sem höfum unnið í umhverfisgeiranum að þrátt fyrir lögin um mat á umhverfisáhrifum var samfélagið alls ekki tilbúið til þess að taka þær reglur. Það var andstaða við þau og eiginlega var þetta gert með semingi úti í samfélaginu. Framkvæmdaaðilar alls staðar úti í samfélaginu litu á þetta sem skyldu til þess að friðþægja græningjana, náttúruverndarsinnana, og þannig var þetta um hríð og ég held að það séu allir sammála um þennan skilning og þetta viðhorf gagnvart mati á umhverfisáhrifum eins og það var framkvæmt. Þess vegna vil ég taka undir þau orð hv. síðasta þingmanns að það á að taka stöðuna eins og hún er núna. Það eru breyttar áherslur hjá almenningi úti í samfélaginu til hagsbóta fyrir umhverfið og náttúruna og við eigum að bregðast við því. Við eigum ekki að þumbast og halda áfram og beita lögum og fyrri samþykktum ef við sönsum það, ef við finnum fyrir því að mönnum finnist ástæða núna til þess að staldra við og taka nýja stefnu og um það er stór hluti þjóðarinnar að biðja. Hvernig verður svo farið að því? Ein leiðin er að þingið taki frumkvæðið. Það er ekki við hæfi í dag, svo ég nefni annað dæmi, að stór framkvæmdaaðili eins og Landsvirkjun hafi frumkvæði og forsvar fyrir því að gera umhverfismat. Við eigum að endurskoða það og ég er svo hissa á því að menn sem ötullega vinna að einkavæðingu á öllum sviðum þjóðlífsins skuli ekki hafa gert sér grein fyrir því fyrir löngu að það er nauðsynlegt að breyta leikreglum frá því sem var þegar þetta voru ríkisrekin fyrirtæki þar sem þingmenn voru ráðandi jafnvel inni í stjórnunum og miklu auðveldara var að grípa í taumana og hlutirnir voru samtengdari. Það er allt önnur staða í dag og það á að bregðast við því. Varðandi umhverfismat er líka nauðsynlegt að Alþingi fari að beita sér meira að því að skoða umhverfisáhrifin í víðu samhengi. Ætli það sé ekki það sem þjóðin er að biðja um úti í samfélaginu? Hún er kannski að biðja um að aðeins verði staldrað við í því offorsi sem farið hefur verið fram með varðandi virkjanir og uppbyggingu á stóriðju. Það verði kannski farið aðeins hægar í sakirnar og menn fái ráðrúm til þess að skoða aðra hluti. Og það get ég fullyrt og sagt Austfirðingum að það er mín bjargfasta trú að líti menn til stóriðju sem bjargvættar fyrir Austurlandskjördæmi í atvinnumálum, þá er það rangt, rangt, rangt. Ætli það sé ekki þannig að stóriðjuframsóknin á síðustu þremur til fjórum árum hafi orðið til þess að mönnum fækkaði í fjórðungnum frekar en margt annað. Innskot stóriðjunnar í Austurlandskjördæmi eða Norðurlandskjördæmi eða hvar menn vilja setja hana niður mun engin áhrif hafa á byggðaþróun. Hún mun þvert á móti styrkja höfuðborgarsvæðið. Umsetningin vegna stóriðjunnar, uppbyggingarinnar, allrar grunnþjónustu er hér og því er spýtt inn hér. Þetta eru þeir hlutir sem við verðum líka að horfa á í umhverfismatinu í víðu samhengi. Það er hlutverk þingsins að mínu mati. Að tala um nauðsyn á umhverfismati út frá ferðaþjónustunni er svo augljóst að það þarf ekki að eyða tíma í það. Við vorum að fá tölur um gildi ferðaþjónustunnar og ætli stóriðjan blikni ekki bara við hliðina á þeim tölum sem þar komu fram, bæði í tekjum og varðandi störf. Þarna eru gríðarlegir sóknarmöguleikar ef menn halda rétt á málum. Hér var vitnað í umhverfisstjóra Landsvirkjunar og ég vil taka svo heils hugar undir með henni hvernig hún matreiddi málin. Við höfum nefnilega vaðið áfram og undirbyggt undir það sem við viljum. Umhverfismatið er gert á vitlausum forsendum. Og það er kannski eins og með svo margt annað hjá okkur að okkur ætlar að takast að vera þarna svo sem eins og 20 árum á eftir öðrum þjóðum. Herra forseti. Það er mitt mat að til þess að komast út úr þessum farvegi, finna nýjan flöt á þessum málum og skoða þetta í nýju ljósi, þá sé þessi till. til þál. fyrsta skrefið og við skulum samþykkja hana.

Hæstv. forseti. Út af þeirri till. til þál. sem hér er til umfjöllunar langar mig að leggja nokkur orð í belg og byrja þá kannski þar sem vitnað var til ummæla sem höfð eru eftir mér í dagblaðinu Degi frá 16. júlí sl. þar sem ég læt þau orð falla að ég muni taka þetta mál, þ.e. hvort Fljótsdalsvirkjun skuli fara að lögum um mat á umhverfisáhrifum, upp í ríkisstjórn og hreyfa þeirri hugmynd þar og að það sé vilji minn að svo verði gert. Kveikjan að þessu var sú að umhvrh. bárust tilmæli frá Náttúruverndarráði þar sem fram kemur sú skoðun eða það viðhorf Náttúruverndarráðs að það sé eðlileg krafa að Fljótsdalsvirkjun skuli fara að ákvæðum þessara tilvitnuðu laga og ég var m.a. með þessum ummælum að svara því hvernig ég mundi fara með það erindi Náttúruverndarráðs. En ég bætti líka við að þetta væri skoðun mín. Ég teldi eðlilegt að það færi með þessa virkjun að þeim lögum. Það kemur einnig fram í þessari tilvitnun að ljóst er, eins og komið hefur komið fram í þessari umræðu á undan, að Landsvirkjun hefur formleg leyfi til þessara framkvæmda vegna þess að í lögunum um mat á umhverfisáhrifum eru bráðabirgðaákvæði sem undanþiggja framkvæmdir, sem heimilaðar hafa verið áður, því að fara að þessum lögum. Ég hef einnig lýst því viðhorfi mínu og þeirri skoðun, og ég vil láta það koma fram hér, að við þá endurskoðun sem nú er í gangi á þessum lögum um mat á umhverfisáhrifum beri að takmarka eða afnema ótímabundna heimild til ákveðinna framkvæmda. Hv. 1. flm. og frsm. þessarar þáltill., hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, nefndi áðan að raunar hefði átt að vera búið að endurskoða þessi lög og það er vissulega rétt samkvæmt ákvæðum þeirra, það fylgdi hins vegar ekki endurskoðuninni á byggingar- og skipulagslögunum eins og þar var þá kveðið á um en endurskoðunin var hafin um það bil sem það frv. var að verða að lögum, lögum um ný byggingar- og skipulagslög. Ég setti þá af stað vinnu við endurskoðun á lögunum um mat á umhverfisáhrifum á seinasta ári og nú er sú vinna langt komin. Það er verið að yfirfara drög að nýju frv. sem væntanlega kemur fyrir sjónir þingmanna áður en langt líður eða ég vona að það takist. Ég hef lagt það til að þar verði tekið á ákvæðinu um ótímabundna heimild til framkvæmda, hafi hún verið veitt fyrir gildistöku laganna upphaflega. Ég tel ekki óeðlilegt að veitt sé einhver aðlögun eða aðdragandi að því að ný lög af þessu tagi taki gildi og það hafi verið eðlilegt á sínum tíma og það geti enn verið eðlilegt að veittur sé einhver aðdragandi að því hvað varðar heimildir sem áður hafa verið gefnar út en ég tel óviðunandi að sú heimild standi ótímabundin, sé viðvarandi og sé ekki með neinum sólarlagsákvæðum eins og stundum er sagt. Ég tel því að við endurskoðun á lögunum um mat á umhverfisáhrifum eigi að setja inn ákvæði um það að slíkar heimildir geti ekki staðið um aldur og ævi. Viðhorfin breytast að sjálfsögðu og það hefur komið fram í þessari umræðu. Þau hafa breyst og þau breytast á styttri tíma en 20 árum. Viðhorf til umhverfismála, skilningur manna til þessara þátta, til náttúruverndar og umhverfismála í víðara samhengi hefur breyst mjög á undanförnum missirum eða við getum sagt fáum árum, og ég hygg að sú umræða sem hér fer fram sé einmitt dæmi um það. Hins vegar er rétt líka að láta það koma fram að framkvæmdaaðilinn skal láta gera frummatsskýrslu. Það er fyrsta skrefið að því að fyrirhugaðar framkvæmdir fari í mat á umhverfisáhrifum og að þeim lögum að framkvæmdaaðilinn láti gera frummatsskýrsluna. Sú vinna er í gangi af hálfu Landsvirkjunar. Það er því rétt hjá hæstv. iðnrh. að nú þegar er hafinn undirbúningur að þessari vinnu sem gæti nýst verði það niðurstaða að þessi framkvæmd fari að þeim lagaákvæðum að málið verði lagt fyrir skipulagsstjórn, málið verði auglýst og fái athugasemdafrest og síðan hugsanlegan þá möguleika á kæruferli eins og lögin kveða á um. En um það hafa ekki verið teknar ákvarðanir. Ég hef hins vegar fyrir framan mig í þessari sömu tilvitnuðu blaðagrein þar sem vitnað er til ummæla minna, tilvitnun í formann stjórnar Landsvirkjunar þar sem hann segir m.a. að ekki sé útilokað og það hafi ekki verið tekin nein ákvörðun um það enn þá að Landsvirkjun láti að eigin frumkvæði þessa framkvæmd fara samkvæmt þessu ferli laganna. Ég lýsti því einnig yfir að ég teldi að það væri skynsamlegast. Það væri skynsamlegast, eðlilegast og auðveldast að Landsvirkjun sjálf tæki þá ákvörðun að láta framkvæmdina fara að þessum lagaákvæðum. Þá væru öll deilumál óþörf, þá væru allar ákvarðanir um það hvort breyta eigi lögum eða ekki óþarfar, þá væru allar vangaveltur um það hvort upp kynni að vakna skaðabótaréttur eða guð má vita hvað, allt óþarft ef Landsvirkjun tekur sjálf þessa ákvörðun. Ég sé að tími minn er að renna út en mig langar að svara hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um það hvað hafi gerst síðan 16. júlí og hvort ég hafi lagt málið fyrir ríkisstjórnina. Það hef ég ekki gert enn þá. Ég hef hins vegar átt viðræður við einstaka ráðherra. Ég hef átt viðræður við iðnrh. og reyndar aðra ráðherra um málið. Ég hef einnig átt viðræður við formann stjórnar Landsvirkjunar, Jóhannes Geir Sigurgeirsson, sem ég var að vitna til áðan og ég tel að mér beri að reyna að sjá hvort ekki sé hægt að ná málinu fram með þeim hætti og þá ella, ef ekki er hægt að fá Landsvirkjun til þess, að meta hver staða málsins er í ríkisstjórn því það er í raun til lítils fyrir mig að fara með málið í ríkisstjórn ef ég hefði þar ekki erindi sem erfiði. Ég hef því verið að vinna að þessu áfram og kanna hver viðhorf annarra ráðherra eru til málsins eins og ég hef lagt það upp og hvaða vankantar kunni að vera á því að fara með það samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum án þess að þurfa að breyta lögunum, sem er auðvitað róttæk aðgerð og er þá verið að taka ákveðið vald og ákveðinn rétt af þessu fyrirtæki. Ég hef hins vegar lýst hinu almenna viðhorfi mínu að slík heimild eins og nú er í lögunum í bráðabirgðaákvæði hvorki geti né eigi að standa til frambúðar. Ég hef því ekki lagt það til hliðar eða lagt það af að málið fari fyrir ríkisstjórn til að ég standi við þær skoðanir og yfirlýsingar mínar í því efni og fari að tilmælum Náttúruverndarráðs um að kynna og leita eftir stuðningi við erindi ráðsins. En ég hef metið það svo að skynsamlegt væri að skoða málið vel og sjá hvaða möguleikar eru á að fá því framgengt.

Virðulegur forseti. Í málflutningi hæstv. umhvrh. var nú annar tónn en hjá hæstv. iðnrh. og vil ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir hve hann leggur spilin í rauninni opið á borðið um þetta eins og málið virðist liggja eftir frásögn hans. Það sem bar á milli mín og hæstv. iðnrh., og ég vænti að menn hafi náð að skilja, er það að málið er ekki í lögformlegum farvegi vegna þess að Landsvirkjun ber ekki lögum samkvæmt að fylgja lögum um mat á umhverfisáhrifum. Þetta dró hæstv. umhvrh. skýrt fram þegar hann sagði að sú vinna sem fram færi á vegum Landsvirkjunar nú gæti nýst færi þessi framkvæmd að lögunum. Því hefur enginn neitað en það er einmitt það sem hæstv. umhvrh. segist vera að vinna að, þ.e. að reyna að tryggja að fá fram þann vilja í ríkisstjórninni að úr þessu verði skorið þannig að ótvírætt sé hvaða farvegur er markaður um málið og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir viðleitni hans. Ég vil ekki kveða upp dóma yfir hæstv. umhvrh. að hafa ekki komist lengra. Það er auðvitað ljóst að menn ná ekki lengra en nafn stendur til á pólitískum vettvangi en ég trúi ekki öðru en ríkisstjórnin nái áttum í málinu og það ætti að auðvelda hæstv. ríkisstjórn að ná áttum ef reyndi á þingviljann og þingviljinn lægi fyrir eins og lagt er til í þessari tillögu, að þeim vilja verði lýst yfir af hálfu Alþingis að þessi tiltekna framkvæmd fari að lögum um mat á umhverfisáhrifum. Svo væri gott að heyra frá hæstv. ráðherra hvað líður endurskoðun þeirra laga.

Hæstv. forseti. Ég hef í raun ekki miklu við það að bæta sem ég sagði áður þrátt fyrir þetta andsvar hv. þm. Aðeins um lokasetningu hans hvað líði endurskoðun á lögunum um mat á umhverfisáhrifum. Ég reyndar greindi frá því aðeins áðan að hún hefur staðið nokkuð lengi, í raun frá því við vorum að samþykkja hér byggingar- og skipulagslögin sem endurskoðun átti að fylgja, eins og hv. þm. greindi frá í fyrri ræðu sinni en varð ekki. Endurskoðunin hefur nú staðið yfir í eitt ár eða á annað ár kannski, ég man það ekki nákvæmlega hvenær það starf var sett af stað, en nú liggja fyrir drög að frv. sem hafa verið send til málsaðila til lestrar og skoðunar, þeirra sem við töldum að málið varðaði, til að kalla eftir viðbrögðum og athugasemdum og ég vonast til að ekki líði margar vikur þar til ég get lagt það frv. fyrir hv. Alþingi, a.m.k. fyrir áramót. Ég treysti því að það verði á þessu ári.

Virðulegur forseti. Þetta stóra mál og staða þess ætti að hafa skýrst nokkuð við umræðuna. Eins og málið liggur eftir yfirlýsingar frá hæstv. ráðherrum tel ég alveg ljóst að vilji hæstv. umhvrh. sé sá sem ráðherrann skýrði frá í yfirlýsingum á miðju sumri, að þessi framkvæmd ætti að fara að lögum um mat á umhverfisáhrifum, en framkvæmdin er hins vegar að formi til undanþegin lögunum, og það er það sem stendur út af og er ástæðan fyrir flutningi þeirrar tillögu sem hér er til umræðu. Ég vil taka upp einn þátt sem lesa má út úr grg. með frv. vegna þess að hann er þýðingarmikill og snertir stöðu þessa máls með tilliti til þess svæðisskipulags sem nú liggur fyrir tillaga um frá sérstakri svæðisskipulagsnefnd. Það er ferli sem hefur verið í gangi á vegum hæstv. umhvrh. um lengri tíma og er að nálgast lokastig sem er mjög þýðingarmikið. Ég vænti þess og treysti því raunar að hæstv. ráðherra nái að koma því máli í höfn á starfstíma sínum, sem er ekki mjög langur fram undan en gæti væntanlega orðið allt til loka kjörtímabilsins. Ég held það væri jákvætt fyrir ýmis mál sem hæstv. umhvrh. hefur verið að vinna að, að hann hafi aðstæður til að nýta veturinn á enda til að koma þeim málum í höfn og eitt af því er svæðisskipulagstillagan. Þannig er að þegar tillögur voru mótaðar á sínum tíma af samvinnunefndinni og lagðar fram til umsagnar lá frammi tiltekið orðalag, skilningur og uppdrættir varðandi einmitt virkjanir norðan Vatnajökuls og Fljótsdalsvirkjun sérstaklega, og ætla ég ekki að vitna í það orðalag, þ.e. þessa upphaflegu tillögu, það hafa menn á bls. 3 í þskj. Síðan komu fram ýmsar athugasemdir við þessa tillögu, m.a. frá orkuaðilum en einnig frá öðrum, og nú liggur fyrir lokatillaga svæðisskipulagsnefndarinnar. Í umsögn hennar í ágúst 1998 um innsendar athugasemdir eftir auglýsingu 6. júní til 10. desember 1997, segir svo um Fljótsdalsvirkjun og raunar einnig um Norðlingaölduveitu, með leyfi forseta: ,,Heimild samvinnunefndarinnar til þess að setja fyrirvara um útfærslur einstakra stórframkvæmda á borð við virkjanir snýr að ýmsum grundvallaratriðum skipulagsvinnu. Andi skipulagslaganna er að hlutverk svæðisskipulags sé að samræma og samþætta mismunandi hagsmuni í landnotkun. Nefndin telur að eðlilegt sé að endurmeta 15 ára gömul áform með tilliti til breyttra forsendna, m.a. nýrrar tækni og breyttra viðhorfa til umhverfismála. Gert er ráð fyrir að bæði Fljótsdalsvirkjun og Norðlingaölduveita geti komið til framkvæmda á skipulagstímanum í einhverri mynd. Gerðir eru fyrirvarar um stærð miðlunarlóna á gróðurlendum í 600 m yfir sjávarmáli sem eru meðal stærstu fuglabyggða hálendisins. Á landnotkunaruppdráttum 2 og 3 eru annars vegar sýnd náttúruverndarsvæði og hins vegar orkuvinnslusvæði. Á Eyjabakkasvæðinu koma báðir þessir landnotkunarflokkar við sögu sem er í samræmi við skipulagsuppdráttinn, þ.e. blönduð landnotkun.`` Samkvæmt þessari tillögu er það augljós vilji samvinnunefndarinnar að fram fari endurskoðun á virkjunaráformum sem snerta Eyjabakkasvæðið, og gerðar eru tillögur um og ég hef lesið hvernig orðaðar eru. Þetta er auðvitað mjög þýðingarmikið atriði sem endurspeglar þá breyttu stöðu þessara mála almennt sem fyrir liggur. Hér liggja fyrir tillögur frá nefnd sem fékk kannski ekki allt of góð orð í umræðum á síðasta þingi, en sem ég held að mönnum sé ljóst að hefur að mörgu leyti tekið tillit til breyttra viðhorfa í samfélaginu til landnotkunarmála á hálendi Íslands, og það endurspeglast m.a. í þessum tilvitnuðu orðum sem ég fór áðan með. Ég vil líka vekja athygli á því að hæstv. utanrrh. sá ástæðu til þess í umræðu í þinginu 1. okt. sl. að víkja sérstaklega að þessari vinnu að svæðisskipulagi og leggja áherslu á það sem mikilvægan þátt í starfi að umhverfismálum á undanförnum árum. Það voru viðbrögð hæstv. utanrrh. við orðum sem ég lét falla í þeirri umræðu. Ég tók eftir þeim og taldi það vera jákvætt að af hálfu hæstv. utanrrh. kom fram, eins og skilja mátti á orðum hans, eindreginn stuðningur við að þessi tillaga að svæðisskipulagi næði fram að ganga. Hún væri mikilsvert innlegg af hálfu þeirrar vinnu sem fram hefur farið hjá hæstv. umhvrh. Ég vil einnig, virðulegur forseti, benda á þau viðhorf sem koma fram í samþykktum sveitarstjórna á Austurlandi, þótt ekki séu einróma, það ber vissulega nokkuð á milli. Það sem síðast gerðist í því máli með ályktun fulltrúa sveitarstjórnar á Austurhéraði skiptir verulegu máli, a.m.k. fyrir þá sem eru að horfa á þetta mál álengdar og meta stöðu þess. Ég er líka sammála því sem hefur komið fram í ágætu máli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur og kom fram í máli Árna Steinars Jóhannssonar, að menn ættu að skoða þessi mál í enn víðara samhengi og endurmeta þær hugmyndir sem uppi hafa verið um stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi, sem greinilega koma inn í þetta mál og stöðu þess. Mér dylst a.m.k. ekki, virðulegur forseti, að sá leikur --- svo ég noti orðið leikur sem kannski er ekki rétt um svo alvarlegt mál --- sú málafylgja skulum við kalla það sem hæstv. iðnrh. hefur hér uppi í þessu máli, tengist greinilega tilraunum til þess að semja um stóriðju á Austurlandi, samningum sem fram fara á vegum ráðuneytis hæstv. iðnrh. Ég geri ráð fyrir að hæstv. iðnrh. hugsi sem svo: Ja, þegar á veturinn líður og ekki er lengur hægt að draga það að gera þetta mál upp, á þetta að fara eftir lögformlegum farvegi um mat á umhverfisáhrifum eða ekki? Nú, það getur farið eftir því hver staðan er varðandi samninga um stóriðju á Austurlandi. Ég held að það sé hugsunin sem býr að baki hjá hæstv. iðnrh. Það hefur raunar komið fram hjá hæstv. utanrrh. líka hver hugsunin er í þessum efnum. Ég vil eindregið ráða frá því að málið verði skoðað út frá þessu sjónarhorni. Ég fullyrði, virðulegur forseti, að það yrði ófriður um þetta mál ef menn ætluðu að keyra það fram í tengslum við stóriðjuáform á Austurlandi án þess að hafa eðlilegt svigrúm til að láta reyna á þann farveg sem markaður er í lögum um mat á umhverfisáhrifum að því er varðar ekki aðeins iðnaðaráformin heldur sjálf virkjunaráformin. Því fyrr sem hæstv. ráðherrar, sem áhuga hafa á því að úr framkvæmdum við stóriðju verði á Austurlandi, gera sér þetta ljóst, þeim mun vænlegra er að einhver friður skapist um þessi mál. Mín skoðun er sú að það verði mjög erfitt að vinna því fylgi að ráðast í stóriðjuframkvæmdir, hvort sem það væri á Austurlandi eða suður á Keilisnesi, sem einnig hefur verið í skoðun í tengslum við þessi efni af hálfu Norsk Hydro, að það verði mjög erfitt að skapa frið um að fórna þeim náttúruverndarhagsmunum sem æ fleiri gera sér ljóst að tengjast þessum málum, í þágu frekari áliðnaðar í landinu. Ég vil hvetja til þess, virðulegur forseti, að m.a. í tengslum við endurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum, verði markaður sá farvegur að þessi mál verði skoðuð í miklu víðara samhengi en gert er ráð fyrir í gildandi lögum um mat á umhverfisáhrifum. Ég vil að farið verði yfir frumáætlanir varðandi virkjanir og mynstur virkjana sem verið hafa á borðum manna á Austurlandi og raunar á landinu öllu, allar götur frá árinu 1969 eða 1970, að fyrstu skýrslurnar og áætlanirnar komu um nýtingu jökulánna á Austurlandi til virkjana. Við höfum þörf á að tileinka okkur þau viðhorf sem orðin eru ráðandi í nágrannalöndum okkar og Vestur-Evrópuríkjum, að áætlanastigið verði hluti af mati á umhverfisáhrifum. Það segir sig sjálft að það er óskynsamlegt að ráðast fyrst í slíkt mat þegar menn eru búnir að byggja upp áætlanir og væntingar um nýtingu orkunnar og binda sig meira og minna í báða skó í sambandi við framkvæmdirnar þegar að þessu ferli kemur. Þó er því ætlað að vera farvegur fyrir borgarana til að hafa áhrif á þróun mála. Ég vænti þess að hæstv. umhvrh. hlutist til um, ef það er ekki nú þegar í sambandi við endurskoðun þessara laga, að þannig verði á málum tekið að skipulagsstigið sjálft verði hluti af mati á umhverfisáhrifum, sem fyrsta stig á slíku mati til leiðbeiningar fyrir stjórnvöld þegar kemur að framkvæmdahugmyndum. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að taka upp umræðu um liðna tíða og það sem var á borðum manna í þessari virðulegu stofnun fyrir tuttugu árum. Út af fyrir sig væri full ástæða til að ræða það og ég skorast ekkert undan því. Af því mætti læra margt. Ég tel sjálfur að ég hafi nokkuð af því lært og það mættu fleiri gera. Í þessu sambandi vil ég þó benda á, vegna þess að hér er talað um rétt í sambandi við heimildir til virkjana, að í aðdraganda ákvarðana Alþingis um heimildir til virkjana, margra virkjana sem gerðar voru með lögum um raforkuver 1981, þá afturkallaði sá iðnrh., sem sat á stóli veturinn 1979 og fram á árið 1980, heimild til virkjunar sem gefin hafði verið á grundvelli gildandi laga. Sá ágæti ráðherra var Bragi Sigurjónsson, nú látinn, en hann afturkallaði leyfi sem byggði á lögum frá árinu 1974 að mig minnir og fordæmið fyrir slíkri afturköllun er frá þessum tíma. Minnt hefur verið á það nokkrum sinnum í tengslum við þessa umræðu, stundum kennt við Jón Sigurðsson, fyrrv. iðnrh., af misskilningi. Það sem menn eru í raun að vitna til er gjörð Braga Sigurjónssonar í öndverðum nóvember 1979, sem afturkallaði virkjunarleyfi sem veitt hafði verið samkvæmt gildandi lagaheimild. Ég tel rétt að nefna þetta hér til umhugsunar fyrir hæstv. iðnrh. ef hann vill taka á málinu eftir þeim leiðum. Ég vil svo að endingu segja, virðulegur forseti: Sé það mat framkvæmdarvaldsins að nauðsynlegt sé að breyta lögum til þess að setja málin í lögformlegan farveg varðandi mat á umhverfisáhrifum þá er að gera það. Ég tel að ekki sé eftir neinu að bíða. Ef sú staða er uppi og það er mat ríkisstjórnar að breyta þurfi lögum, þá er að breyta lögunum.