Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur um að þær geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Diljá Mist Einarsdóttir verði fjarverandi á næstunni. Í dag, mánudaginn 7. febrúar, taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þær 2. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðaust., Kári Gautason, en 1. varamaður hefur boðað forföll, 2. varamaður á lista Viðreisnar í Suðvest., Thomas Möller, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll, 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. s., Halldór Auðar Svansson, og 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. n., Kjartan Magnússon, en 1. varamaður hefur boðað forföll. Þeir hafa allir, að undanskildum Halldóri Auðar Svanssyni, áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnir velkomnir til starfa að nýju.



Kjörbréf Halldórs Auðar Svanssonar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt, en hann hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Halldór Auðar Svansson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 150, um aðgengi að sálfræðiþjónustu óháð efnahag, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.

Herra forseti. Spurningin er reyndar til hæstv. sjávarútvegsráðherra sem hefur tekið undir gagnrýni á ýmsar afleiðingar núverandi fiskveiðistjórnarkerfis og ætlar að skipa nefnd um aukið gagnsæi í rekstri stærstu fyrirtækja í sjávarútvegi. Fyrir tveimur árum samþykkti Alþingi einróma beiðni mína um að sjávarútvegsráðherra, þáverandi, léti vinna skýrslu um tangarhald stórútgerðarinnar í íslensku samfélagi í krafti ótímabundinnar nýtingar hennar á fiskveiðiauðlindinni. Vinnan fór vissulega af stað en af einhverjum ástæðum var stigið á bremsuna innan ráðuneytisins og þegar skýrslan loks birtist var ekkert bitastætt í henni að finna. Þar var ekki kortlagt hvernig gróðinn af stórútgerðinni hefur verið nýttur í að fjárfesta í fjölmiðlum, matvælamarkaði, fasteignum, flutningafyrirtækjum og tryggingafélögum, í heilbrigðisgeiranum, á matvælamarkaði, í ferðaþjónustu og veitingastöðum. Herra forseti. Þetta væri hvergi eftirsóknarverð staða en vegna smæðar sinnar er íslenskt atvinnulíf einfaldlega sérstaklega viðkvæmt fyrir neikvæðum áhrifum fákeppnismarkaðar og það eru sterkar vísbendingar um að áhrif af ofurgróða stórútgerðarinnar í skjóli ótímabundinnar nýtingar séu einmitt í átt til aukinnar fákeppni víða í íslensku atvinnulífi. Þess vegna er gagnsæi sérstaklega mikilvægt. Skýrslan sem Alþingi bað um hefði þannig getað orðið mikilvægt innlegg í þessa vinnu sem núverandi ráðherra ætlar í. Við fengum síðar staðfest í fjölmiðlum að þessum upplýsingum hefði sannarlega verið safnað saman og komið til ráðuneytisins. Hyggst ráðherra nota þær upplýsingar í sína vinnu? Hefur ráðherra stuðning samstarfsflokkanna til að fara í breytingar í átt að réttlátara fiskveiðistjórnarkerfi, stuðning þeirra flokka sem hafa um árabil verið helsta fyrirstaðan í átt að sanngjarnara kerfi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem varðar að hluta til skýrslubeiðni sem hv. þingmaður lagði fram hér á Alþingi og fékk samþykkta á fyrra kjörtímabili. Hv. þingmaður hefur raunar fylgt þeirri skýrslu og þeirri niðurstöðu eftir með viðbótarfyrirspurn til mín sem ég svaraði með því móti að skýrsla sem ráðherra gefur hverju sinni er á ábyrgð viðkomandi ráðherra en ekki þess ráðherra sem við ráðuneytinu tekur að afloknum kosningum, þannig að ég hef ekki séð ástæðu til að fjalla um þá skýrslu að öðru leyti. Hins vegar eru þau sjónarmið sem koma fram í máli hv. þingmanns sem lúta að forsendunum til að geta bætt kerfið í átt til réttlátara kerfis að öllu leyti og aukinnar sáttar í samfélaginu, að sá grunnur snúist um gegnsæi og snúist um það að við sjáum betur hvernig málum er háttað að því er varðar eignatengsl eða stöðu ólíkra fyrirtækja í eigu eins aðila o.s.frv.. Ég sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess. Það er jafn víst að þegar bæði verkáætlun og tímalínan liggur fyrir að því er varðar þetta stóra verkefni sem fram undan er þá mun sú verkáætlun og sú tímalína vera gerð opinber vegna þess að ég tel að það sé mikilvægt að ekki bara inntak og efni verkefnisins sem slíks liggi fyrir, heldur líka og ekki síður aðferðafræðin við það hvernig verkefnið verður unnið og að þjóðin, samfélagið sjái skýrt hvernig sé háttað.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra erindið. Þetta voru nú ekki svör við spurningunum og ég ætla því að nýta mér mína mínútu hér í að endurtaka þær. En ég vil samt segja eitt: Við verðum að vera ósammála um þá aðferðafræði að ráðherra, og ég tala nú ekki um ráðherra sem kemur úr áframhaldandi stjórnarsamstarfi, sé algerlega óbundinn eða geti fríað ríkisstjórnarflokkana því að svara fyrir verk fyrri ráðherra. Ég tel það einfaldlega vera ávísun á ákveðna misbeitingu þó að ég sé ekki að segja að svo sé í þessu tilfelli. Ég hefði haldið að ráðuneytið gæti upplýst ráðherra um það sem ég spurði um í fyrirspurn minni til ráðherra, þ.e.: Af hverju var vinnan stoppuð? Hversu langt var hún komin? En ég árétta þá kannski spurningu mína: Hyggst ráðherra nýta þessar upplýsingar? Við höfum fengið staðfest í fjölmiðlum að þær liggja fyrir, þeim var safnað saman, þeim var komið til ráðuneytisins, þeim var komið til ráðherra sem kaus að nota þær ekki og nú liggja þær inni í ráðuneytinu. Og enn fremur árétting: Er ráðherra vongóð um að ná væntum breytingum fram í þessu stjórnarsamstarfi?

Fyrst varðandi síðustu spurningu hv. þingmanns: Já, ég er vongóð um að það náist fram breytingar. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður hvort allar þær upplýsingar sem fyrir liggja í ráðuneytinu verði lagðar til grundvallar og svarið við því er líka já. Það er engin ástæða til annars en að nýta þau gögn sem fram eru komin. En hins vegar árétta ég að það er ekki bara mín skoðun og mín afstaða, heldur er það svo samkvæmt lögum að ráðuneytið þjónar í sjálfu sér þeim tilgangi að vera skrifstofa ráðherra á hverjum tíma og samkvæmt lögum ber ráðherrann sem embættismaður ábyrgð á því svari sem hann gefur Alþingi á hverjum tíma.

Herra forseti. Í fyrra fengu 23 bílaleigufyrirtæki samtals 875 millj. kr. skattafslátt til kaupa á bensín- og dísilbílum og á þessu ári fá sömu fyrirtæki allt að milljarð til viðbótar. Þetta er gert í nafni orkuskipta. En að mati skattaskrifstofu fjármálaráðuneytisins getur þessi vörugjaldsafsláttur beinlínis unnið gegn rafvæðingu bílaleiguflotans og tafið orkuskiptin í samgöngum. Ég ætla að fá að spyrja hæstv. loftslagsráðherra hvort hann sé sammála því mati þeirrar skrifstofu. Og ef svo er, þá vil ég spyrja: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að bregðast við? Hvaða leiðir vill ráðherra fara til að hraða rafvæðingu bílaleiguflotans á komandi árum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Eins og hv. þingmaður veit eru loftslagsmarkmiðin, eða aðgerðaáætlunin, á ábyrgð mismunandi ráðherra. Hv. þingmaður veit að þetta einstaka mál þegar kemur að þessum hlutum er ekki á mínu borði. Hins vegar finnst mér gott að hv. þingmaður veki athygli á mikilvægi þess að flýta eins og við getum rafbílavæðingunni. Miðað við bestu upplýsingar sem ég hef eru 4% af bílaflotanum rafbílar. Þó svo að við séum með þeim allra fremstu í heiminum þegar kemur að vistvænum bílum, ég held að við séum númer tvö á eftir Noregi, þá liggur alveg fyrir að það er mikið verk óunnið. Ég held að við sjáum það í hendi okkar þegar við skoðum þetta mál að okkur liggur á að byggja upp innviði til að þetta sé raunhæfur kostur, ekki bara fyrir bílaleigur heldur fólk úti um allt land. Og þegar við skoðum það hverjir eru búnir að eignast rafbíla þá held ég að við getum alhæft um það, eins og ég hef tekið upp á hv. Alþingi, að það sé meira efnameira fólk sem býr á höfuðborgarsvæðinu. En þetta verður að vera fyrir alla. Ég lít því svo á að hv. þingmaður sé að hvetja til þess að flýta þessu eins og hægt er, sem við erum að gera. En þá þarf að líta til fleiri þátta heldur en bara gjalda. Við þurfum líka að líta til innviða af því að þetta verður að vera raunverulegur valkostur.

Virðulegi forseti. Ég held að Alþingi verði talsvert erfitt um vik að ræða loftslagsmál ef það á að vera viðkvæðið að ákveðnir þættir loftslagsmála heyri undir aðra ráðherra. Nú er það þannig að stærsti losunarþáttur Íslands heyrir ekki undir loftslagsráðherra heldur matvælaráðherra, en það er losun sem kemur frá landi og viðbrögð við því. Eins er það þannig að almenningssamgöngur og innviðauppbygging almennt heyrir undir innviðaráðherra. Þá veltir maður því náttúrlega fyrir sér til hvers þessi loftslagsráðherra eiginlega er, þegar svona stórir þættir sem hafa með loftslagsmál að gera heyra ekki undir hann. En það er ágætt að loftslagsráðherra er samt til í þetta samtal hér. Við hljótum öll að vera sammála um að orkuskiptum í samgöngum verður ekki náð fram með milljarða niðurgreiðslu til bensín- og dísilbíla. Ég vil fá að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann ætli svona almennt að beita sér fyrir minni bílaumferð og fyrir auknu frelsi fólks til að velja sér aðra ferðamáta en einkabílinn. Ég spyr einnig hvaða aðgerðir hæstv. ráðherra sjái fyrir sér á þessu kjörtímabili til þess að gera það raunhæfara og eftirsóknarverðara að ferðast um landið án þess að vera á bíl.

Virðulegi forseti. Ef hv. þingmaður er að leggja það til að allt það sem heyrir undir loftslagsmálin fari undir loftslagsráðherra þá er ég auðvitað hrærður. En það myndi þýða gríðarleg völd því að þetta tengist öllum þáttum samfélagsins. En bara að það sé lagt til að ég fái öll þessi völd er bara ánægjulegt að heyra og ég met það þannig að það sé sérstakt traust sem hv. þingmaður sé að lýsa yfir gagnvart þeim sem hér stendur. Þetta er stórt verkefni og snertir alla þætti. Þetta er ekki verk eins ráðherra, einnar ríkisstjórnar, heldur þetta þjóðarátak. Þegar kemur að samgöngum er auðvitað gríðarlega mikilvægt, og ég og hv. þingmaður hljótum að fagna því t.d. núna, að við séum að sjá rafflugvélar sem munu verða bylting í almenningssamgöngum. Við sjáum að þau lönd sem við berum okkur saman við eru núna að huga að því að taka upp flugvelli sem eru löngu aflagðir vegna þess að þetta er svo gríðarleg bylting, svo við tökum bara einn þáttinn. En ég vona að við fáum fleiri tækifæri til að ræða þessi mál. Fyrsta rafflugvélin er kominn til landsins og er gert ráð fyrir því að árið 2026 sjáum við fjöldaframleiðslu á 19 sæta vélum.

Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. matvælaráðherra varðandi frumvarp sem samflokksmaður hennar úr Norðvesturkjördæmi, Lilja Rafney Magnúsdóttir, hefur lagt fram, frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, og varðar strandveiðar. Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja 48 veiðidaga strandveiðanna, festa það í lög, og auka heimildir ráðherra til að flytja milli flokka innan atvinnu- og byggðakvótakerfisins. Í 1. gr. kemur fram að aflamark veiðiskips á hverju fiskveiðiári ráðist af leyfðum heildarafla í viðkomandi tegund og hlutdeild skipsins í þeim heildarafla, að frádregnu hlutfalli af magni hverrar tegundar sem skal vera 10,3% í uppsjávarfiski og 5,3% í öðrum tegundum og aflamagni. Í 2. gr. fær ráðherra heimild til að fullnýta heimildir innan 5,3% kerfisins fyrir árið 2022, sem er í ár, og er ráðherra heimilt að flytja til strandveiða allt að 30% af þorskveiðiheimildum almenna byggðakvótakerfisins auk skel- og rækjuuppbóta fiskveiðiársins 2022/2023. Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja strandveiðar í 48 daga, eins og áður sagði, frá og með árinu 2022. Þetta er aðgerð til að efla sjávarbyggðir um land allt. Frumvarpið hefur vakið miklar væntingar meðal strandveiðimanna og hafa félög strandveiðimanna víða um landið lýst yfir stuðningi við það. Ég minni á, og ég kom hér í pontu áðan, að hæstv. ráðherra tók 1.500 tonn af þorskveiðiheimildum í strandveiðikerfinu. Spurningin er þessi: Ætlar ráðherra að styðja frumvarp hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur eða ekki? Þetta er mjög einföld spurning: Já eða nei?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja enn máls á málefnum sem lúta að strandveiðum. Það er auðvitað rétt sem kemur fram, og er undirtónninn í fyrirspurn hv. þingmanns, að það er afar mikilvægt að sá hluti fiskveiðistjórnarkerfisins sem sérstaklega er hugsaður til þess að sinna atvinnu- og byggðaverkefnum, þar með talið strandveiðum, nái þeim markmiðum sem lagt var upp með í byrjun. Ég er ekki sannfærð um að svo sé í öllum tilvikum, þ.e. að þeim markmiðum sé náð. Þetta eru auðvitað ýmiss konar leiðir sem þarna eru undir, ekki bara strandveiðarnar heldur líka byggðakvóti og línuívilnun og rækju- og skelbætur. Það er afar mikilvægt að ná utan um það með hvaða móti þessar ráðstafanir hafa í raun verið til þess fallnar að ná þeim markmiðum sem lagt var upp með í byrjun. Ég held að full ástæða sé til að fara vel í saumana á því hvort svo sé. Að mínu mati verður það ekki gert með því að samþykkja frumvarp frá hv. þingmanni, sem nefnt er hér í þessari umræðu, vegna þess að hér þarf heildarmyndin að vera undir. Við verðum að gæta að öllum þeim sjónarmiðum sem hér eru undir. Þau markmið sem hér eru nefnd og lúta að atvinnu- og byggðaverkefnum, og eru kannski dýrmætust þegar þau eru tekin til umræðu, eru þau að við séum með réttu að styðja við byggðirnar í landinu, að við tryggjum í raun að sá afli sem er undir þessum byggðaverkefnum skili sér til byggðanna í landinu. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir svarið. Ég get ekki skilið þetta svar öðruvísi en að það sé: Nei, ég mun ekki styðja það. Ég las það út úr orðum hennar. Þannig að það liggur þá fyrir. En ég vil taka fram að afstaða Flokks fólksins í þessu máli varðandi þetta frumvarp sérstaklega, er að við munum styðja þetta frumvarp heils hugar. Við styðjum heils hugar allar aukningar á fiskveiðiheimildum innan núverandi fiskveiðistjórnarkerfis, sem auka aflaheimildir til strandveiða, svo það sé alveg klárt. En aðalmarkmið okkar og stefna okkar eru frjálsar handfæraveiðar. Það byggir á mannréttindaáliti Sameinuðu þjóðanna þar sem Ísland var dæmt brotlegt fyrir brot á jafnræði vegna fiskveiðistjórnarkerfisins. Ég tel ástæðu til þess núna vegna þessarar skerðingar, sem var 1.500 tonn, að opna það mál aftur, að skoða aftur þetta álit. Það er fyrirrennari þessa frumvarps sem kom með strandveiðunum á sínum tíma. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, það liggur nú algerlega klárt fyrir.

Virðulegur forseti. Ég vænti þess að hv. þingmaður sé sammála mér um að spurningin sem við þurfum að spyrja okkur er hvaða verkefni hafa dugað best til að styðja við atvinnustarfsemi í dreifðum byggðum og hvað skilar mestum árangri miðað við þau verðmæti sem ráðstafað er til þeirra verkefna. Það er auðvitað það sem skiptir mestu máli. Skilar tonn í skelbætur sama árangri og tonn í strandveiðar? Sú spurning liggur í loftinu og þeirri spurningu þarf að svara. Þessi umfjöllunarefni verðskulda það að farið sé í saumana á málunum áður en ákvarðanir eru teknar.

Virðulegi forseti. Þema dagsins er greinilega stefnumótun í sjávarútvegi. Ég hef, eins og margir aðrir, verið að fylgjast með þáttunum Verbúðinni þar sem tilurð kvótakerfisins er rakin í stórum dráttum. Þó að persónur séu skáldaðar eru atburðir á hinu pólitíska sviði nokkuð nærri lagi. Þar er málið rakið allt frá því að kvótakerfið var fyrst sett á og svo yfir í frjálsa framsalið. Eitt sem þessir þættir varpa ljósi á er að það sem gerist óhjákvæmilega, ef hin pólitíska stefna er ekki nægilega skýr, er að inn koma þeir sem hafa mestan hag og áhuga og fylla í tómið. Hagsmunaaðilarnir ráða bara. Spólum fjóra áratugi fram í tímann og þá erum við komin inn í nútímann. Ríkisstjórn sem setið hefur í eitt kjörtímabil án þess að gera teljandi breytingar á kerfinu er búin að semja um annað kjörtímabil í viðbót. Í kaflanum um sjávarútvegsmál í stjórnarsáttmálanum segir að stofna skuli nefnd sem m.a. er ætlað að leggja fram tillögur sem eiga að stuðla að aukinni sátt. Ég ætla að lýsa yfir ákveðnum áhyggjum af því að þarna sé verið að útvista pólitískum ákvörðunum í nefnd sem fær mjög óljós og opin fyrirmæli, af því að stjórnarflokkarnir eru allt of ósammála í þessum efnum til að geta leitt málaflokkinn. En hvað um það, þetta er sú leið sem á að fara. Því vil ég spyrja hæstv. matvælaráðherra nokkuð opinna spurninga: Hvernig miðar undirbúningi að stofnun nefndarinnar og hvenær má búast við að hún hefji störf? Hversu langan tíma fær hún? Hverjir megum við búast við að sitji í henni? Og í raun spyr ég bara um hvað annað sem ráðherra vill deila með okkur um þessa nefnd á þessum tímapunkti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og óska honum um leið til hamingju með jómfrúrræðu sína í þessum fyrirspurnatíma. Ef ég fæ að svara spurningunni eins og hún er lögð upp, sem er tiltölulega opið eins og hv. þingmaður nefnir hér, þá segir í stjórnarsáttmálanum: Skipuð verður nefnd. Og svo kemur einhver frásögn af því til að kortleggja tækifæri o.s.frv., bera saman stöðuna hér og erlendis og fjalla um hvernig hægt sé að auka gagnsæi í rekstri o.s.frv. Ég hef gegnt embætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og nú matvælaráðherra í nokkrar vikur og hef auðvitað verið með þetta verkefni á mínu blaði sem nánast verkefni nr. 1 frá því að ég tók við embætti. Ég er þeirrar skoðunar í fyrsta lagi að ég hef ekki allan tímann í heiminum til að hugsa um hvernig ég ætla að gera þetta og það er algjörlega á hreinu að það verða bornar upp spurningar í fyrirspurnatíma um það hvernig það á að gera. Hins vegar er ég líka þeirrar skoðunar að þetta er ekki eitt verkefni, þetta er fleira en eitt verkefni. Hér hafa til að mynda verið nefnd þessi atvinnu- og byggðatengdu mál. Hér hafa verið nefnd málefni sem lúta að eignatengslum og framsali o.s.frv., sem er annað mál. En allt tengist þetta órofa böndum þar sem við þurfum að hafa einhverja yfirsýn yfir það hvernig þessari lykilatvinnugrein okkar er fyrir komið. Ég tel að það sé ekki ráð að fara í einhverja tröllaukna nefndaskipan sem fær allan tímann í heiminum til að setja fram stórbrotna lausn á þessu verkefni. Ég held að það sé miklu frekar þannig að þetta séu fleiri verkefni, þau séu af mismunandi stærðargráðu og ég vonast til þess, og ég er eiginlega að reyna að setja sjálfri mér það fyrir, 

Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þetta var nokkuð innan þess ramma sem búast mátti við. Það er enn þá verið að móta hugmyndina og viða að sér nákvæmlega því hvað á að fara þarna inn og á hvaða forsendum. Hins vegar þá leyfi ég mér að hafa áfram ákveðnar efasemdir um þetta og fannst það í rauninni liggja svolítið í máli ráðherra um að þessi nefnd sé ekki að fara að leysa hin pólitísku viðfangsefni sem fyrir liggja. Sennilega mun hún vinna í einhvern tíma og koma með einhvers konar kortlagningu og sviðsmyndagreiningu sem er kannski nýtt til upplýsingagjafar og bakgrunnsvinnu en svo taka í raun við stærri spurningar sem eru pólitískari í eðli sínu og er tekist á um. Hugtakið sátt, hvað þýðir það? Sátt hverra? Það verður ekki hjá því komist að einhvers konar afstaða sé tekin. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðar óskir sem þó voru þrungnar ákveðnum efasemdum. En ég lít bara á það sem hvatningu til að okkur lánist á þessu kjörtímabili að koma þessu máli áfram. Það eru auðvitað stór orð þegar talað er um sátt í svona stórum málaflokki og ekki síst þegar um er að ræða viðvarandi ágreining í samfélaginu, sem hv. þingmaður nefndi hér í fyrri fyrirspurn sinni og er svo vel dregin upp í þáttunum Verbúðinni. Ég er samt algjörlega sannfærð um að það eru fleiri en færri í þessu samfélagi sem vilja meira réttlæti og vilja meiri sanngirni en fólk upplifir í kerfinu eins og það er. Sumt af því er hægt að leysa með því að auka gagnsæi og tryggja að þau viðmið sem sannarlega eru fyrir hendi í lögum séu virt. Þetta eru mörg skref og ég tek brýningu hv. þingmanns til marks um að þingflokkur Pírata hafi áhuga á því að bæta þetta kerfi.

Virðulegi forseti. Á síðustu tveimur árum hefur almenn færni í notkun stafrænnar miðlunar, fjarvinnu og fjarkennslu tekið stökkbreytingum auk þess sem tækninni fleygir stöðugt fram. Í desember lagði ég ásamt fleirum fram tillögu til þingsályktunar um fjarnám á háskólastigi þar sem lagt er til að skipaður verði starfshópur til að vinna aðgerðaáætlun um frekari eflingu fjarnáms með áherslu á þróun stafrænna kennsluhátta. Í tillögunni er lögð áhersla á að íslenskir háskólar verði í fremstu röð í notkun stafrænna kennsluhátta, bæði til að auka aðgengi að námi og gæði alls náms, hvort sem nemandi stundar námið innan veggja háskólanna eða í fjarnámi. Með öðrum orðum að tæknin verði alltaf notuð til að tryggja að nám sé gott og aðgengilegt. Þá er lögð áhersla á að hægt sé að stunda allt nám sem fjarnám nema það sé eitthvað sem sérstaklega mælir á móti því, svo sem verkleg þjálfun. Á engan hátt er þó dregið úr mikilvægi staðnáms. Virðulegi forseti. Mér er ljóst að sjálfstæði háskóla um útfærslu náms er mikið en ég vil hér spyrja hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hvernig stjórnvöld geti stutt við og hvatt háskóla til að auka framboð á stafrænu námi og þar með fjarnámi. Þá vil ég spyrja hvort hæstv. ráðherra telji koma til greina að skilgreina hópa fólks sem vegna sérstakra aðstæðna, svo sem búsetu, fjölskylduaðstæðna eða ástundunar afreksíþrótta, ættu rétt á tilteknum sveigjanleika í námi þó lagt sé stund á nám sem einkum er í boði sem staðnám. Eða væri t.d. hægt að skapa þessum hópi meiri sveigjanleika meðan innleiðing fjarnámsins stendur yfir í greinum þar sem fjarnám er ekki í boði nú þegar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Það er rétt, ótrúlegustu hlutir hafa gerst á síðustu tveimur árum til að koma hlutum, sem hefðu kannski átt að vera komnir lengra í stafrænni væðingu, á réttan kjöl. Við þurfum að nýta okkur það tækifæri og það góða samstarf sem stjórnvöld hafa átt við háskólann á undanförnum mánuðum og árum í tengslum við heimsfaraldurinn. Í markmiðum stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er talað um að nýta tæknibreytingar til að skapa aukin lífsgæði. Þarna finnst mér við algerlega vera að segja að eitt af lykilatriðum til að gera það sé að tryggja aukið aðgengi að námi. Við þurfum að gera það líka til að efla þekkingu og til að tryggja jöfn tækifæri við þær umbreytingar sem við þurfum í menntakerfinu fyrir það samfélag sem við erum að búa til, til að tryggja íslenskt hugvit o.s.frv. Það er rétt sem hv. þingmaður segir varðandi sjálfstæði háskólanna. Þetta eru sjálfstæðar stofnanir og ráðuneyti eða ráðherra íhlutast ekki um fyrirkomulag náms og kennslu sérstaklega. En við getum auðvitað aðstoðað og það er ljóst að háskólarnir hafa unnið ákveðna greiningarvinnu á námi sínu undanfarið, hvar henti að bjóða upp á fjarnám og á sama tíma hvar áhugi sé á að bjóða upp á fjarnám. Valfrelsi nemenda hlýtur að vera markmið háskólanna, að auka það, og ráðuneytið á að hjálpa til við þá þróun og ýta undir hana. Sumir háskólar hafa skilgreint sig sem fjarnámsháskóla sérstaklega og aðrir hafa leitast við að bjóða upp á blandað nám. Allir þessir háskólar hafa stigið gríðarlega stór skref síðustu tvö ár og við þurfum að nýta það og tryggja að stjórnvöld aðstoði þá við að bjóða upp á meira fjarnám. Ég held að hugmynd hv. þingmanns um þessa sérstöku hópa sé eitthvað sem við ættum að skoða samhliða því og spyrja kannski sérstaklega háskólana hvort það sé eitthvað sem þeir hafi verið að skoða eða séu tilbúnir til að skoða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er mikið hagsmunamál fyrir einstaklingana og samfélagið á landsbyggðinni að hægt sé að stunda nám án búferlaflutninga en jafnframt að afla þekkingar sem samfélögin þurfa á að halda, svo dæmi sé tekið í félagsráðgjöf og talmeinafræði sem mikið er kallað eftir. Einstaklingarnir hugsa auðvitað um hvað hægt sé að gera núna, ekki eftir fjögur ár þegar innleiðing stefnu háskólanna verður komið til framkvæmda. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki þurfi að bregðast sérstaklega við núna, þegar margir hafa meira og minna verið í fjarnámi í tvö ár, til að skapa því fólki sveigjanleika til að ljúka náminu í fjarnámi. Þetta er fólk sem ýmist hefur nýtt Covid-tækifærið til að fara í fjarnám eða verið ýtt í fjarnám. En það er undarleg staða þegar nemendur sem hafa jafnvel fengið þær upplýsingar að ekki sé hægt að stunda fjarnám í tiltekinni námsgrein hafa svo ekki fengið að mæta í skólann 

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, við viljum að fólk eigi raunverulegt val um það hvar það býr og hvar það starfar. Það hef ég sýnt með afgerandi hætti í nýju ráðuneyti. Það þarf líka að sýna það varðandi þau menntunartækifæri sem bjóðast úti um allt land. Í stjórnarsáttmálanum er skýrt kveðið á um að gera eigi átak í netvæðingu náms og aðgengi að stafrænu háskólanámi á Íslandi, sem eykur aðgengi að menntun óháð búsetu og aðstæðum. Ég held að það sé ekkert því til fyrirstöðu að taka það samtal upp við háskólann hvort og hvernig við sjáum þetta þróast. Við erum að reyna að stuðla að auknu staðnámi eftir að heimsfaraldrinum lýkur, vonandi á næstu vikum. Við tökum það samtal upp hvernig fólk lýkur námi sínu sem byrjaði í fjarnámi og bjóst við því að það yrði þannig í einhvern tíma. En við settum líka aukna fjármuni í fjárlaganefnd fyrir áramót í verkefni þar sem sérstaklega er gert ráð fyrir 25 millj. kr. framlagi til að auka aðgengi að menntun óháð búsetu og felur í sér ýmsan stuðning við þekkingarsetur, rannsóknastofnanir og nýsköpunarsvæðin á landinu, þar sem við erum einmitt að reyna að taka niður múrana á milli þeirra í þessu nýja ráðuneyti.

Herra forseti. Það fer vel á því að virðulegur forseti eigi erfitt með að ná þessum nýju nöfnum á ráðuneytum. En ég vil kannski byrja á því að óska hæstv. ráðherra til hamingju með nýtt ráðuneyti sem er vikugamalt í dag. Mig langar að spyrja hann sérstaklega út í skipulag ráðuneytisins. Hæstv. ráðherra fór yfir það, í viðtali við Innherja á Vísir.is, að hún væri með nýja sýn á það hvernig hægt væri að haga störfum ráðuneytisins þannig að það sinni þjónustu fyrir almenning betur - allt mjög spennandi, verð ég að segja, og eitthvað sem við hljótum öll að stefna að. Í afgreiðslu á þingsályktunartillögu um skipulag Stjórnarráðsins töluðum við mikið um hvernig rífa þyrfti niður sílóin á milli ráðuneyta en hæstv. ráðherra ætlar að byrja á því að rífa niður sílóin innan ráðuneytisins eða sjá til þess að þau verði ekki reist. Mig langar kannski í fyrri spurningu minni að spyrja að þrennu: Hæstv. ráðherra leggur áherslu á að störf verði ekki staðbundin nema nauðsyn krefji. Mig langar að spyrja hvort ráðherra telji sig með þessu vera að ganga eitthvað lengra en segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, þar sem er einmitt sagt að störf hjá hinu opinbera eigi helst ekki að vera staðbundin nema eðli starfsins krefjist þess sérstaklega. Mig langar síðan að spyrja út í nýja skipuritið sem kynnt var nýlega. Hæstv. ráðherra segir að ráðuneytið sé nú frekar lítið og ekki mannaflsfrekt og mig langar að spyrja hversu mörg stöðugildi sé áætlað að verði innan þessa ráðuneytis þegar því verður endanlega komið á koppinn. Og vegna þess að hæstv. ráðherra ætlar að hverfa frá fagskrifstofum hefðbundinna ráðuneyta langar mig að spyrja hvernig það samrýmist 17. gr. laga um Stjórnarráð Íslands þar sem segir að ráðherra skuli skipuleggja 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessar spurningar. Ef nýsköpun á ekki heima í nýsköpunarráðuneytinu, nýsköpun í Stjórnarráðinu og stjórnsýslunni okkar, þá veit ég ekki hvar best væri að innleiða hana. Ef ég byrja kannski á því sem hv. þingmaður kemur inn á varðandi störf án staðsetningar þá hefur verið lögð áhersla á það. Gerð var úttekt sem sýndi að ráðuneyti gætu oft boðið í kringum 11% starfa án staðsetningar. Margar stofnanir sýndu enn þá minna hlutfall, þ.e. hversu mörg slík störf þau töldu sig geta boðið. En þetta var úttekt sem var auðvitað gerð fyrir heimsfaraldur og síðan hafa allir reynt það og séð að það er hægt að ganga miklu lengra. Þannig að ég tel mig vera að ganga lengra og a.m.k. að ganga á undan með góðu fordæmi hvað varðar metnaðarfull markmið ríkisstjórnarinnar í þessa veru, en líka til að nýta þau tækifæri sem eru víða á landsbyggðinni, nýta þá þekkingu sem er fyrir hendi, þannig að þau störf sem auglýst verða verði nær öll, nema ekki verði hjá öðru komist, auglýst án staðsetningar. Varðandi stöðugildin í ráðuneytinu eru þau í kringum 35, að ég tel. Það er verið að ganga frá síðustu endunum, en mig langar líka að horfa til þess að geta verið með verkefnamiðaðri nálgun og ráðið fólk inn í styttri tíma í ákveðin verkefni með þeim sem nú þegar starfa í ráðuneytinu, til þess að ýta málum áfram, fá nýja innsýn frá fólki sem kemur annars staðar frá o.s.frv. Varðandi fagskrifstofurnar eru þetta í rauninni tvær fagskrifstofur, ef svo má að orði komast, en innan þeirra eru allir málaflokkar ráðuneytanna. Önnur skrifstofan sér um framkvæmd og eftirfylgni, sem er orðalag beint úr LOF, lögum um opinber fjármál, og sér um samskipti við stofnanir, fjárlög, samningagerð og grunnstjórnsýslu. Hin er skrifstofa stefnumótunar sem sér þá um þau verkefni sem ráðuneytið og ráðherra 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og gott að fá það á hreint að í rauninni verði ekki horfið frá fagskrifstofum heldur sé það kannski orðum aukið í þessu viðtali. Hæstv. ráðherra talar um nýsköpun í stjórnsýslunni. Ég hjó nefnilega eftir því í þessu viðtali við Innherja á Vísir.is að hæstv. ráðherra vildi horfa til einkageirans, t.d. varðandi verkefnadrifna nálgun, störf án staðsetningar og skipulag vinnunnar innan ráðuneytisins. Þetta er nú ráðuneyti nýsköpunar hvar sem hún á sér stað og staðreynd málsins er auðvitað sú að innan opinbera kerfisins hefur á síðustu árum átt sér stað alveg gríðarlega mikil nýsköpun varðandi þá þjónustu sem er veitt, þær afurðir sem eru framleiddar handa almenningi og bara allt sem nöfnum tjáir að nefna. Mig langar því að spyrja hvort ráðherrann sé nokkuð að gleyma þessum þætti, vegna þess að ef svo er verður t.d. horft fram hjá því að verkefnadrifin nálgun og störf án staðsetningar hafa verið á blússandi 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir að hrósa ríkisstjórninni og stjórnsýslunni fyrir allt það góða sem hún hefur verið að gera, sérstaklega það sem leitt hefur verið af hæstv. fjármálaráðherra með Stafrænu Íslandi, með betri þjónustu, með aukinni stafvæðingu þannig að fólk geti haft meiri aðgang að hinu opinbera. Það er bara hárrétt hjá hv. þingmanni að það hefur ótrúlega mikið gerst hjá hinu opinbera. En betur má ef duga skal í þessu og því langar mig að ganga lengra, nýta þau tækifæri sem hið opinbera hefur ekki nýtt til þessa sem fyrirtæki í tækni og nýsköpun hafa verið að leiða. Nýsköpun í opinberri þjónustu er heldur betur eitt af stóru málunum sem þarf að vera á dagskrá, ekki bara svo við þjónustum borgarana betur og komum verkefnum hraðar áfram, heldur líka til að við nýtum þá ótrúlegu tækni og hugsjón og hugvit í heilbrigðisgeiranum og menntakerfinu, í kerfunum okkar sjálfum, og fyrirtækjum sem við höfum verið að styðja til þessa með ýmsu, Tækniþróunarsjóði t.d., að við nýtum þau til þess að fara betur með fé og þjónusta landsmenn betur.

Virðulegi forseti. Ég vil meina að undanfarin ár hljóti að hafa kennt okkur að ábyrg ríkisfjármálastefna sé lykillinn að langtímavelsæld og efnahagslegum stöðugleika á Íslandi; að allir hljóti að sjá að það að hafa búið í haginn þegar vel áraði hafi skipt sköpum í því að geta brugðist við, beitt ríkisfjármálum þegar við lentum í heimsfaraldri. Sem betur fer eru nú merki uppi um að við séum að sigla inn í síðustu mánuðina af þessum heimsfaraldri. Maður veit svo sem aldrei, en jákvæð merki eru uppi um þessar mundir. Þá er ágætt að líta yfir sviðið og gera sér grein fyrir því að við búum nú við talsverð umsvif í flestum greinum hagkerfisins og losnum óðum úr viðjum takmarkana á daglegt líf. Við þær breyttu aðstæður þurfa ríkisfjármálin að endurspegla breytta tíma. Ég sagði hér á fyrstu dögum þessa heimsfaraldurs að það væri mín skoðun að við þyrftum að gera meira frekar en minna, að tjónið af því að gera of lítið gæti verið meira en umframkostnaðurinn af því að gera mögulega aðeins of mikið. Þetta hefur mjög mikið breyst. Nú sjáum við að margar vélar atvinnulífsins eru á fullum snúningi. Áhrif heimsfaraldursins koma niður á afmörkuðum sviðum, í ferðaþjónustu og í veitingaþjónustu og tengdum greinum, eins og við ræðum þessar vikurnar, en annars staðar hefur bara verið nokkuð góður þróttur í hagkerfinu. Það segir mér að okkur hefur tekist vel til við að stilla efnahagsaðgerðir í samræmi við aðstæður, fleyta okkur yfir erfiðasta tímann, tryggja að þessi nauðsynlega viðspyrna sé til staðar þegar ský dregur frá sólu að nýju. Þá er sömuleiðis eðlilegt að við drögum úr stuðningi ríkisfjármálanna við hagkerfið. Það væri líka eitthvað sérstakt við það að á sama tíma og Seðlabankinn er að hækka vexti til að bregðast við meiri þenslu í hagkerfinu þá værum við í sama gírnum, í sömu aðgerðum við að reyna að örva hagkerfið. Það þarf ekki að örva það með sama hætti eftir að 20.000 ný störf hafa skapast á síðastliðnum 12 mánuðum eða svo, orðið til að nýju. Það er á margan hátt að ganga betur en við þorðum að vona þegar við vorum að spá í spilin fyrir u.þ.b. ári og allt kallar það á breyttar áherslur. Ríkisfjármálunum hefur verið beitt af mjög miklum krafti. Það birtist okkur m.a. í um 530 milljarða halla ríkissjóðs síðustu tvö ár. En þrátt fyrir mikið efnahagsáfall hafa ráðstöfunartekjur fólks aukist, kaupmáttur hefur vaxið. Það er í raun og veru ótrúlegt. Kaupmáttur hefur vaxið í gegnum þennan heimsfaraldur og hann hefur aldrei verið meiri, ekki einu sinni hjá þeim tekjulægri. Gjaldþrot fyrirtækja - einhver hefði haldið að þau yrðu mjög áberandi í hagkerfinu í gegnum heimsfaraldur. En nei, þau eru ekki fleiri en í venjulegu árferði. Og ólíkt því sem gerst hefur víða annars staðar hefur faraldurinn ekki leitt til aukins tekjuójafnaðar og þó erum við að tala um það hagkerfi sem fyrir var með einn mesta tekjujöfnuð í hinum þróaða heimi. Vextir hafa verið lágir í sögulegu samhengi, eru teknir að hækka að nýju. En þessir lágu vextir höfðu mjög mikla þýðingu hvað varðar lægri greiðslubyrði heimilanna í landinu. Þessi góða saga er svo langt því frá að vera sjálfsögð og við þurfum að staldra við. Ég fagna því að taka umræðu um þessi mál og við þurfum aðeins að ræða það og velta því fyrir okkur hvað það er sem hefur tekist vel. Það er svo langt frá því að vera sjálfsagt að menn geti tekist á við jafn mikla óvissu og við höfum verið að gera með þeim hætti að vel takist til í öllum atriðum. Auðvitað hefði sums staðar mátt bregðast við með öðrum hætti en heilt yfir er árangurinn framúrskarandi góður. Við höfum í sjálfu sér búið við óvissu alveg fram á síðustu vikur og síðustu daga. Í síðustu viku talaði heilbrigðisráðherra um að hann vildi grípa til afléttingar í þessari viku. Það sýnir að við höfum allt fram á þennan dag kannski ekki haft nema vikusýn inn í framtíðina. Á undanförnum vikum og mánuðum höfum við verið að móta og leggja fyrir þingið ný og framlengd úrræði til að forða tjóni vegna áframhaldandi sóttvarnatakmarkana. Verkefnið í upphafi þessa árs fólst í að meta með hvaða hætti ætti að haga stuðningi við heimilin og fyrirtækin í landinu á lokaspretti baráttunnar. Við viljum trúa því að við séum stödd þar. Þrátt fyrir ágæta jólavertíð og ágætisveltu á veitingastöðum í desembermánuði bentu tölur í upphafi árs til þess að landsmenn hefðu dregið sig til hlés vegna bylgju veirunnar. Það byrjaði að gerast undir lok desembermánaðar, við sjáum það í veltutölum. Þessi þróun ágerðist í janúar með fjölgun smita og að sjálfsögðu hefur víðtæk sóttkví og einangrun haft mikil áhrif. Kortavelta á hvern ferðamann dróst sömuleiðis saman. Við erum ekki með þetta brotið niður á einstakar greinar en þetta er ástæðan fyrir því að við höfum haldið áfram að koma með úrræði og frumvörpin eru sum hver komin hingað inn í nefndir þingsins. Hér í dag stendur til að ég mæli fyrir almennu viðspyrnustyrkjunum. Við höfum ákveðið að leggja til við þingið að þeir verði framlengdir. Það hefur fylgt því að við sjáum meiri áhrif en við vorum að vonast til af þessari síðustu bylgju þó að við séum vonandi að komast út úr henni á næstu vikum. Það urðu talsverðar breytingar á bókunum. Fjöldi ferðamanna í janúar stóð ekki undir væntingum og við sjáum einhver merki um að ferðaþjónustufyrirtæki verði fyrir nokkrum áhrifum á komandi vikum, miðað við það sem fyrri væntingar stóðu til. En þegar við horfum aðeins lengra inn í árið þá er útlitið ágætt. Ég er sannfærður um að við erum á lokametrum baráttunnar við veiruna. Við erum vel bólusett þjóð. Við erum með öfluga innviði. Við höfum haldið þannig á málum að við eigum að geta haft góða viðspyrnu og fengið þróttmikinn vöxt í framhaldi af afléttingu takmarkana. En ríkisfjármálastefnan og það hvernig við notum opinbert fé er einn lykilþátturinn vegna þess að nú er verðbólgan farin að láta kræla á sér að nýju. Við þurfum að stilla stjórntækin vel saman þannig að það verði skammtímavandamál en fylgi okkur ekki inn í lengri framtíð.

Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra, hann sló gjarnan um sig með orðunum að gera meira en minna, fyrir einu og hálfu ári. En svona í seinni tíð talar hann meira um að gera minna en meira, og það er út af fyrir sig skiljanlegt. Við erum að sigla út úr kreppunni, segir hann, en hindranir eru þó síður en svo úr veginum. Við þurfum að gæta sérstaklega vel að því að endurræsingin bitni ekki á viðkvæmustu hópunum. Það voru býsna djörf orð höfð uppi af m.a. hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórninni allri um að vaxtalækkunarferli sem hófst á sínum tíma væri árangur ábyrgrar efnahagsstjórnar. Þessar yfirlýsingar hafa gefið fólki væntingar og hvatt marga til að skuldsetja sig meira í húsnæðiskaupum en efni stóðu kannski til. Í þeim hópi hefur eflaust verið fjöldi af ungu fólki sem skuldsetti sig miðað við þær forsendur sem voru á lofti þá. Núna, nokkrum mánuðum síðar, er Seðlabanki Íslands býsna skýr um það að í hönd fari tímabil örra stýrivaxtahækkana, mögulega. Það er því algerlega augljóst að ríkisstjórnin ber bara töluvert mikla ábyrgð á stöðunni sem er núna í farvatninu og verður að bregðast við þeirri grafalvarlegu stöðu sem mætir heimilunum. Og það er ekki rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra að hér hafi ójöfnuður ekki aukist þótt meðaltal sýni það kannski að allt sé í besta ástandi. Samkvæmt könnun Vörðu nýlega kemur bara í ljós að mjög margir hafa það býsna erfitt og viðkvæmir hópar hafa það verr en nokkru sinni fyrr. Við getum fullyrt að heimili landsins eru a.m.k. á appelsínugulri viðvörun núna. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra hvernig hann ætli að bregðast við: Kemur til greina að hækka barnabætur, vaxtabætur, húsaleigubætur, til að mæta stöðunni eða hvernig ætlar hann að bregðast við stöðunni sem er fram undan?

Virðulegi forseti. Við erum í dag komin á allt annan stað en við vorum þegar við sögðum í upphafi að við vildum gera frekar meira en minna. Við erum með allt aðrar aðstæður uppi í dag. Það sem tölurnar sýna okkur er að okkur tókst það sem að var stefnt, þ.e. að brúa bilið, koma fyrirtækjum í skjól, skapa forsendur fyrir mannaráðningum að nýju og sjá til þess að þegar það létti til hjá fyrirtækjum, m.a. vegna þess að við gátum betur opnað landamærin o.s.frv., þá myndu fyrirtækin ráða til sín að nýju. Þetta hefur allt gengið eftir, nákvæmlega eins og við vonuðumst til að myndi gerast. Vaxtalækkunin gagnaðist svo sannarlega íbúðafjárfestum eða kaupendum á undanförnum árum, gagnaðist heimilunum, hjálpaði til við að auka kaupmáttinn. Undanfarin ár, sem er líka merkilegt í sjálfu sér, í miðjum heimsfaraldri, sáum við mesta fjölda nýrra íbúðakaupenda, þ.e. fyrstu íbúðarkaupendur hafa aldrei verið fleiri en núna nýverið. Þegar spurt er núna hvort allt þetta fólk sé komið í vandræði vegna þess að það steig inn á fasteignamarkaðinn þá segi ég: Alls ekki. Það eru að berast okkur mælingar á hækkandi verðbólgu og það er áhyggjuefni út af fyrir sig. En fólk sem er með langtímalán, ég tala nú ekki um verðtryggð lán, er í skjóli fyrir skammtímaáhrifum af slíku. Á óverðtryggða lánaendanum getur greiðslubyrðin hækkað og það getur verið ákveðið áhyggjuefni. En þá skiptir máli sú stefna sem ég hef talað fyrir hérna ár eftir ár að fólk geti endurfjármagnað lán sín án þess að borga stimpilgjald, eins og gilti hér fyrir örfáum árum síðan. Þá kom ríkissjóður og tók skatta af því þegar fólk fór og endurfjármagnaði lán. Þetta höfum við aflagt. Kraftmikill og vel fjármagnaður fjármálamarkaður er alger grunnforsenda þess að hægt sé að njóta góðs af því þegar vextir lækka og koma sér í skjól ef þess þarf með endurfjármögnun lána. Ég held að 

Herra forseti. Ég átta mig alveg á því að við erum í öðrum veruleika og það þarf að miða aðgerðirnar við það En það er áhugavert að hæstv. ráðherra talaði bara um fyrirtækin og stöðu þeirra en minna um heimilin. Það sem ég er að ræða hér um er að ríkisstjórnin gaf óraunhæfar væntingar þegar vaxtalækkunarferlið fór af stað og hæstv. fjármálaráðherra talaði beinlínis um að við værum allt í einu stödd í nýjum veruleika og gaf fólki, þessu nýja fólki sem var að feta sig inn á húsnæðismarkað, væntingar um það að þannig yrði það um ókomna framtíð. Ég spyr: Telur hæstv. fjármálaráðherra sig virkilega ekki bera einhverja ábyrgð á stöðunni með kannski fullglannalegum loforðum sem byggðu á hans ábyrgu efnahagsstjórn síðustu tíu ár, að eigin sögn? Og ég spyr: Ætlar ríkisstjórnin virkilega ekki að gera neitt í þessum málum? Mun hún ekki mæta mögulegum vaxtahækkunum á næstunni með einhverjum mótvægisaðgerðum til að lina þá vandræði þessa fólks? Og það er áhugavert ef skoðuð eru blöðin sem gefin eru út í nágrannalöndunum að það er verið að bregðast við sams konar vanda sem er uppi í efnahagsmálum þar með sértækum úrræðum; í Bretlandi, í Noregi, mjög víða, þrátt fyrir að vextir þar séu mörgum sinnum lægri en þeir eru hérna. Þar er verið að hækka úr 0% eða 0,5% um einhverja punkta. Hér erum við í allt öðrum veruleika. Og ég spyr hæstv. fjármálaráðherra aftur: Ætlar hann virkilega ekki, ef hann ætlaði að eigna sér það sem þó hefur vel gengið í þessum faraldri, að gangast við því að þetta var glannalegt tal fyrir einu og hálfu ári síðan og gera eitthvað til að mæta þeim erfiðleikum sem bíða fólks núna?

Virðulegi forseti. Það sem mér hefur gengið erfiðlega með er að fá Samfylkinguna til að skilja að þegar það tapast 20.000 störf í einkageiranum þá þurfum við að hafa áhyggjur af fyrirtækjunum.  Berum við ábyrgð á því að hér hafi verið lægstu húsnæðisvextir í Íslandssögunni? Ég skal taka ábyrgð á því. Ég er stoltur af því. Það er mjög mikill munur á þeim veruleika sem blasti við mér sem ungum manni, fyrstu íbúðarkaup mín voru gerð þannig að ég fékk húsbréf í hendurnar og þurfti að taka á mig 20% afföll. Ég fékk bara 80% af láninu sem ég skrifaði upp á greidd út út, 20% hurfu um leið. Svo voru 8% vextir. Ég er stoltur af því að hafa tekið þátt í því að tryggja þann efnahagslega stöðugleika sem hefur leitt til lægsta vaxtastigs í hagsögunni hjá okkur. Vextir eru núna hækka, það eru ákveðin hættumerki uppi en við þeim getum við brugðist. Við megum bara ekki fara fram úr okkur og við þurfum að gera það sem við getum með opinberum fjármálum. Seðlabankinn er sjálfstæður og hefur tekið ákvarðanir sínar um vaxtahækkanir á þeim forsendum og svo skiptir auðvitað máli að við finnum leiðir sem styðja við farsæla niðurstöðu á vinnumarkaði. Þetta skiptir máli. Ég er ekki að gera lítið úr því að það dragi úr ráðstöfunartekjum heimilanna með því að vextir geti hækkað á húsnæðislánum. Það er ekki gott mál, en það er enginn slíkur skellur orðinn að samfélagið sé komið í eitthvert uppnám. Það er enginn slíkur skellur orðinn. Það getur hins vegar gerst ef menn halda ekki rétt á spöðunum í framhaldinu.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir yfirferðina á efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar vegna Covid-19 faraldursins. Það er stundum sagt að það auðveldasta í heimi sé að vera vitur eftir á og ég held að það sé mikið til í því. Af hverju nefni ég það hér? Einfaldlega vegna þeirrar staðreyndar að þegar þessi faraldur fór af stað höfðum við ekki hugmynd um það hvernig hann myndi þróast eða í hvaða áttir hann færi. Sú staða sem uppi hefur verið í íslensku þjóðfélagi og í raun og veru um heim allan er fordæmalaus eins og margoft hefur komið fram og eitthvað sem ég held að ekkert okkar sem sitjum hér inni höfum nokkurn tímann látið okkur óra fyrir að við sem þjóð ættum eftir að þurfa að takast á við. Í upphafi faraldursins óraði engan fyrir því hversu langt þetta tímabil yrði og í fyrstu spám í febrúar 2020 var horft til vors eða jafnvel hausts það ár. Nú í dag vitum við að raunin er önnur og veruleikinn sá að þó við teljum okkur sjá ljósið í enda ganganna er ekki með fullu víst hvenær hægt er að segja að verkefninu sé lokið. Frú forseti. Þegar ég segi lokið þá er ég að tala um hvort tveggja, farsóttina sem slíka og einnig þær gríðarlegu efnahagslegu afleiðingar sem hún hefur valdið okkur sem þjóð og þá hvenær við getum sagt að við höfum náð okkur upp úr þeim efnahagslega dal sem þjóðin og í raun og veru öll heimsbyggðin er í. Þær aðgerðir sem ráðist hefur verið í eru umtalsverðar og að mínu mati hafa þær virkað mjög vel til að slá á þau áhrif sem að óbreyttu hefði skollið á af fullum þunga á íslenskt efnahagslíf, fyrirtæki og heimili í landinu með algerlega ófyrirséðum afleiðingum. Því langar mig að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort reynt hafi verið að meta áhrif á íslenskt samfélag ef ekki hefði verið gripið til neinna aðgerða af hálfu stjórnvalda í þessum faraldri.

Virðulegi forseti. Við höfum lagt fyrir þingið skýrslur sem byggðu á vinnu sem sérstakur starfshópur skilaði af sér til mín og sú vinna var hugsuð til þess að leggja mat á þörfina fyrir efnahagslegar aðgerðir, áhrifin af því að gera of lítið, en við vorum líka að reyna á þeim tíma að leggja mat á áhrifin af því ef við gerðum mögulega of lítið í sóttvarnaráðstöfunum. Það var mjög skýrt og kom ágætlega fram, held ég, svona eftir því sem við fórum lengra inn í þennan faraldur, að þegar ekkert er gert vegna hraðrar útbreiðslu smita þá skapast ákveðið óttaástand. Ísland hefði ekki verið álitlegur kostur sem ferðamannastaður, svo dæmi sé tekið, ef hér hefðu verið hæstu smittölur í Evrópu á þeim tíma eða mestar innlagnir á spítala o.s.frv. Það hefur aftur áhrif á efnahagsleg umsvif og hegðan fólks. Ég er ekki með neinar tölur fyrir hv. þingmann um það hvað það hefði kostað okkur að gera ekki neitt. En það er engin spurning að efnahagslega lægðin varð ekki jafn djúp vegna þess sem ákveðið var að gera. Hvað var það sem við ákváðum að gera? Við vorum annars vegar að halda að okkur höndum og leyfa þessum sjálfvirku sveiflujöfnurum, sem svo eru nefndir, bara að vinna sína vinnu. Það þýðir t.d. að þegar efnahagsumsvif skreppa saman þá lækka tekjur ríkisins af því að skattstofnarnir veikjast. Við héldum að okkur höndum þá, við fórum ekki í skattahækkanir til að endurheimta það, þvert á móti. Við bara sættum okkur við tekjutapið. En við gerðum meira en þetta. Við fórum á gjaldahliðinni í ný útgjöld þar sem við töldum að það gæti gagnast okkur til lengri tíma og þá er ég sérstaklega að vísa til fjárfestingarátaksins. Þar fyrir utan fórum við í sérstakar efnahagsaðgerðir til stuðnings hagkerfinu þar sem við töldum að mest væri þörfin. Þegar við horfum til baka og spyrjum okkur hvert þessir fjármunir runnu sem fóru úr ríkissjóði sem sérstök Covid-úrræði út í atvinnulífið annars vegar, þá sjáum við að þeir fóru einmitt þangað sem vandinn var mestur, þ.e. til ferðaþjónustunnar. Og hvernig gögnuðust þessir fjármunir allir til þess að styðja við heimilin? Jú, við vorum að standa með heimilum þar sem hafði orðið röskun á tekjum og fólk hafði verið að missa vinnuna. Það eru þær tölur sem ég er að vísa til þegar ég er að tala um að kaupmáttur ráðstöfunartekna allra tekjutíunda á vinnumarkaði var vaxandi í gegnum faraldurinn. Það er mjög merkileg staðreynd.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svarið. Það er öllum ljóst að efnahagslega verkefnið sem við fengum í fangið í kjölfar faraldursins er og var gríðarlegt. Ég vil bara nota þetta tækifæri hér og hrósa stjórnvöldum fyrir þær aðgerðir sem gripið hefur verið til og fyrir þá samstöðu sem náðist hér, m.a. á Alþingi Íslendinga, um þær. Það er alveg ljóst eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan að þær aðgerðir hafa minnkað þá sveiflu og minnkað þau efnahagslegu áhrif sem faraldurinn hefði getað haft á samfélagi okkar. Okkur getur að sjálfsögðu greint á um það hvort það var nóg gert eða of mikið en ég held að þær aðgerðir sem gripið hefur verið til og var gripið til séu eitthvað sem við getum byggt á til næstu ára. Ef maður skoðar aðeins aðgerðirnar þá eru þær verulegar. Það hafa verið greiddir út um 10 milljarðar í viðspyrnustyrki, 11.628 umsóknir, 10.600 afgreiddar. 2,8 milljarðar í lokunarstyrki, endurgreiðsla virðisaukaskatts nemur um 13,3 milljörðum og stærsti hlutinn, 9 milljarðar, er vegna nýbygginga og viðhalds íbúðarhúsnæðis. Frestun skattgreiðslna er upp á 11,3 og útgreiðsla á séreignarsparnaði er 37 milljarðar. Auk þess má nefna greiðsluskjól lána, úrræði sem er tímabundið, greiðslu launa í sóttkví, ráðningarstyrki og Hefjum störf, hlutabótaleiðina, tekjufallsstyrki, brúarlán, greiðslu launa í uppsagnarferli auk ferðagjafarinnar, svo eitthvað sé nefnt. Í ljósi þessarar upptalningar minnar á þessum verkefnum og því að staða ríkissjóðs sem blasir við okkur núna er mun betri 

Virðulegur forseti. Ég ætla í þessu sambandi að leyfa mér að vísa til síðustu samþykktrar fjármálaáætlunar þar sem við vorum að vinna áfram með mat á áhrifum okkar aðgerða og í fjármálaáætlun sem kom fram vorið 2020 vorum við sömuleiðis að velta fyrir okkur hvað gerðist ef við færum fram úr okkar björtustu spám og hvaða þýðingu það hefði bara yfir höfuð ef við fengjum bjartsýnu spána en ekki þessa grunnspá. Það sem hefur raungerst eru í raun og veru bjartsýnu spárnar okkar og já, ég vil nú meina að það sé að verulega leyti til vegna þess að okkur hefur tekist vel til í þessari fyrirætlan okkar að verja heimilin og fyrirtækin á erfiðasta tímanum. En síðan eru að sjálfsögðu alltaf margir þættir sem við náum ekki alveg að stjórna. Það skiptir máli hver staðan er í viðskiptalöndum okkar. Það skiptir máli hvernig staðan er í alþjóðlega fluginu. Ferðavilji skiptir máli, ekki bara Íslendinga heldur annarra. Það er margt sem spilar inn í sem við höfum ekki fulla stjórn á. En miðað við erfiða stöðu þá held ég að það hafi á margan hátt tekist vel hjá okkur og það er ástæðan fyrir því að við lögðum fyrir þingið fjármálastefnu þar sem við drógum aðeins úr áherslunni á að stöðva skuldasöfnunina jafn skjótt og áður hafði verið áætlað og frestuðum því um eitt ár í nýju fjármálastefnunni, ýttum því einu ári lengra inn í framtíðina að stöðva hækkun skuldahlutfallsins, enda eru skuldatölurnar miklu betri heldur en áður var spáð. Það breytir því ekki að það er mín skoðun að þessi mikli halli ríkissjóðs er alvarleg staða og við þurfum að finna leiðir til þess á komandi árum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir greinargóða lýsingu á stöðunni. Hér hafa miklar fórnir verið færðar af bæði einstaklingum og fjölskyldum og fyrirtækjum. Allt of mörg fyrirtæki hafa fallið, misst úthaldið, en við í Flokki fólksins höfum á móti fagnað þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til til að fá rönd við reist og fögnum því sem hér verður nánar lýst í dag sem eru styrkir til að reyna að hjálpa mönnum að halda þetta út. Ég held að við þurfum að fagna því líka, eins og fram hefur komið, að staða ríkissjóðs var bara harla góð þegar þetta fárviðri brast á, m.a. vegna hins óvæntan búhnykks stöðugleikaframlagsins upp á einhverja 630 milljarða, ef ég man rétt, 100 milljörðum meira en neikvæði rekstur ríkissjóðs á undanförnum misserum sem ráðherrann lýsti áðan. En nú finnst mér ástæða til að hleypa kappi í kinnar þeirra sem hér hafa kannski þurft verst að líða og þá er ég að höfða til þeirra verst settu í samfélaginu. Miðað við þá stöðu sem við blasir, þann mikla ábatasama iðnað sem er tiltölulega nýr hér auk ferðaþjónustunnar, sem er landeldi og sjóeldi, sem og ýmsar hagfelldar ytri aðstæður sem við blasa, er ekki full ástæða til þess að gefa fólki von um að hér verði hægt að bregðast við þessu verðbólguskoti og lina það sem allra mest?

Virðulegur forseti. Ég er þeirrar skoðunar mjög eindregið að röng viðbrögð við þessum verðbólgutölum geti aukið á verðbólguvandann. Þetta eru auðvitað tölur sem eru töluvert frá verðbólgumarkmiði Seðlabankans og eru áhyggjuefni. Við þurfum aðeins að gefa okkur tíma til að greina tölurnar og spyrja hvað veldur og við sjáum þessa tvo áberandi stærstu áhrifavalda, þ.e. annars vegar hækkun húsnæðisverðs og svo hins vegar aðflutta verðbólgu. Það er töluverð verðbólga í Bandaríkjunum, bara ein sú mesta í mjög langan tíma og á evrusvæðinu er sömuleiðis um 5% verðbólga þannig að það er ekki við öðru að búast við þær aðstæður en að við finnum fyrir áhrifum af verðbólgu í öðrum löndum í verðlagi á innfluttri vöru. Þetta heimskerfi sem við búum við í dag er einfaldlega þannig að áhrifanna gætir þvert á öll landamæri, verðbólgan virðir þau ekki. Í þessu sambandi myndi ég vilja og draga fram í umræðunni að það eru ekki undirliggjandi veikleikar sem við tökum með okkur áfram inn í framtíðina sem eru aðalorsakavaldurinn, heldur eru alveg vísbendingar um að við gætum séð fyrir endann á þessum verðhækkunum. Þess vegna er mikilvægt að bregðast ekki við með röngum hætti á þessum tímapunkti. Að því sögðu vísa ég bara aftur í fyrri orð mín hér, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Ég hugsa að það hafi enginn séð þetta fyrir þegar vextir voru færðir niður í það sögulega lágmark sem hér hefur verið lýst. Það fylgdi örugglega góður hugur í þágu þeirra sem voru að berjast í bökkum, fyrirtækjanna sem voru að ströggla og safna skuldum. En ég hugsa að fæstir hafi gert sér grein fyrir þessum hliðarverkunum sem var húsnæðisbólan, að skyndilega sáu menn tækifæri til að endurfjármagna eða stækka við sig, allt í einu voru vextir orðnir lágir og orðið hagfellt að gera eitthvað í húsnæðismálunum. Það held ég að hafi ekki verið raunveruleg meining með þessari vaxtalækkun og hún er að mínu viti að stórum hluta þessi meginástæða innlenda faktorsins í verðbólgunni sem er síðan að færa vextina aftur upp. En maður veltir fyrir sér þeirri hugmynd sem hefur verið hreyft nýverið úr stjórnarherbúðunum að það megi kannski draga húsnæðiskostnaðinn úr vísitölunni eins og þykir sjálfsagt í nágrannalöndunum. Er ekki alveg tímabært að kippa með þeim hætti verðbólgunni niður í eitthvað innan við 4% ef það mætti lukkast og þá vera samanburðarhæfari við önnur lönd sem eru ekki endilega með húsnæðismarkaðinn inni í sinni vísitölu? Ég fagna því sem hér kom fram fyrir tveimur vikum í sambærilegum spurningatíma þegar fjármálaráðherra staðfesti að nú væri hafin sú langþráða vegferð að taka til heildarendurskoðunar almannatryggingakerfið og ég spyr líka: Mun ekki örugglega verða bætt þar í, ekki aðeins að hreyfa liðum í millum heldur verður ekki örugglega bætt þar í þegar kemur að þeirri heildarendurskoðun?

Virðulegi forseti. Ég ætla að nota tímann aðeins til þess að ræða um húsnæðismarkaðinn og veikleika sem ég tel vera til staðar á þeim markaði. Ég held að það hafi ekki átt að koma neinum á óvart að þegar vextir voru lækkaðir þá myndi eignaverð hækka. Það gerðist á hlutabréfamörkuðum, það gerðist á húsnæðismarkaðnum, það gerðist á húsnæðismarkaðnum á Íslandi, það gerðist í Þýskalandi, Noregi, Svíþjóð, Bretlandi. Húsnæðisverð hækkar ef vaxtaprósentan fer hressilega niður. Það gerist alls staðar alltaf, a.m.k. í frjálsum hagkerfum og opnum. Varðandi þessa lágu vexti vil ég líka segja að það er ekki lögmál á Íslandi með íslenska krónu, okkar eigin gjaldmiðil, að vextirnir þurfi alltaf að vera miklu miklu hærri en annars staðar. Það ræðst af hagrænum þáttum. Þetta vaxtastig sem við höfum búið við, þótt við höfum ekki séð það áður þá held ég að það geti til lengri tíma vel verið raunhæft vaxtastig ef aðrir þættir í hagkerfinu eru í góðu jafnvægi. Ég trúi því. Ég trúi því að við þurfum ekki að taka upp annan gjaldmiðil til þess að njóta slíkra vaxta og ég trúi því líka að það sé mikill ávinningur af því að hafa eigin gjaldmiðil og við náum yfir lengri tíma meiri árangri í hagstjórn með þeim hætti. Þannig að þegar vextir hafa nú tekið að hækka á ný vil ég bara draga sérstaklega fram að það er vegna þess að hér hefur orðið ákveðinn misbrestur á milli framboðs og eftirspurnar. Framboðshliðin á húsnæðismarkaðnum hefur brugðist og þau tæki sem við höfum haft, stjórntæki, til að fylgjast vel með hafa ekki reynst nægjanlega öflug. Ég nefni sem dæmi að það er auðvitað út í hött í alvöruhagkerfi að menn séu að handtelja fjölda íbúða sem eru í byggingu með því að keyra á milli á Volkswagen Polo og skoða hvað er að gerast og skrifað niður á rúðustrikað blað. Við erum að vinna í þessu og það er svo margt annað. 

Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu um stöðu efnahagsmála nú í Covid-faraldrinum ásamt yfirferðinni um þau ýmsu úrræði sem gripið hefur verið til til þess að koma til móts við fyrirtæki og fólk í faraldrinum. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að ég held að það skipti alveg gríðarlega miklu máli hvernig brugðist hefur verið við og að hina góðu stöðu, m.a. það hversu mikið atvinnuleysi hefur dregist saman, megi rekja til þessa. Mér finnst mikilvægt að minnast líka á það hérna að sú ákvörðun um að standa vörð um heilbrigðis- og velferðarkerfið á fjárlögum í gegnum þennan faraldur og raunar gott betur á sumum sviðum þrátt fyrir að skatttekjur hafi dregist saman, skipti einnig afskaplega miklu máli og spili inn í það að við erum að koma þetta vel út úr faraldrinum. En vegna þess að hæstv. ráðherra kom inn á það að faraldurinn hafi ekki leitt til aukins tekjuójafnaðar, sem ég held að sé mál sem skipti alveg gríðarlega miklu máli í sjálfu sér, langar mig aðeins að fá það betur fram hvernig þetta er mælt og hvernig fylgst er með því, þ.e. að aðgerðir eða aðgerðaleysi séu ekki að leiða til aukins ójafnaðar, 

Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram í samhengi við tekjujöfnun í samfélaginu að við erum hér að ræða um vinnumarkaðinn og starfandi og þá sem fá bætur úr atvinnuleysistryggingum eða hafa fengið aðrar sérstakar stuðningsaðgerðir. Gögnin sem sótt er í eru fyrst og fremst frá ríkisskattstjóra eftir álagningu og síðan eftir atvikum frá Hagstofunni. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að fylgjast með þessu. Aðgerðir sem við gripum til voru almennt sérsniðnar að vandanum. Í sumum tilvikum sáum við stuðningsaðgerðir renna til fjársterkra fyrirtækja, við gerðum það bara með opin augun, það er bara staðreynd. Það var vegna þess að við vildum að aðgerðirnar væru almennar og það var ljóst að við vildum frekar beita almennum aðgerðum með nokkuð háum þröskuldum fyrir það að komast inn í úrræðin. Ég nefni sem dæmi viðspyrnustyrki sem reyndar eru fyrir smærri fyrirtæki, þar höfum við verið að vinna með 40% tekjufallsviðmið og að því gefnu að þú uppfyllir það grundvallarskilyrði og nokkur önnur þá var í raun og veru ekkert spurt að því hvernig efnahagsreikningur fyrirtækisins leit út að öðru leyti. Þetta held ég að hafi verið skynsamlegt. Það hefði kallað yfir okkur óendanlegt flækjustig að ætla að fara að gera upp á milli aðila og ég veit ekki hversu skynsamlegt það hefði verið. Að öðru leyti notuðumst við við stuðningsaðgerðir sem hafa reynst vel og ég nefni kannski sérstaklega þá sem hafa fengið barnabætur og ég rifja það upp að 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér finnst skipta máli að draga þetta fram, að það sé einmitt verið að notast við bestu fáanlegu gögn til að varpa ljósi á stöðuna og til þess að bregðast við í takti við hana. Ég kom inn á í fyrri ræðu minni að hér var tekin ákvörðun um að standa vörð um heilbrigðis- og velferðarkerfið og ég vil kannski bæta því við að það skiptir auðvitað sérstaklega miklu máli fyrir það fólk sem ekki er virkt á atvinnumarkaði þannig að það var mikilvæg efnahagsaðgerð og mikilvægt jöfnunartæki í sjálfu sér. Hæstv. ráðherra talaði um það, og það hefur aðeins verið rætt hérna, hvernig úrræðin fóru úr því að vera almenn yfir í það að nú séum við kannski að reyna að hafa þau enn sértækari og við höfum verið að ræða hér um sértækari úrræði á vinnumarkaði. En vegna þess að þetta er svo samtengt, það er ekki hægt að kljúfa vinnumarkaðinn frá samfélaginu eða samfélagið frá vinnumarkaðnum, þá langar mig aðeins að heyra hvort það sé verið að hugsa frekari sértæk úrræði sem snúa ekki beinlínis að vinnumarkaðnum heldur því einmitt að styðja fólk í því að halda heilsu. Það er mikið talað um kulnun. Það er mikið talað um það og við heyrum mikið af ýmiss konar vanda sem fólk er að glíma við sem gerir því hreinlega erfitt fyrir að vera þátttakendur á vinnumarkaði vegna þess hvernig faraldurinn hefur leikið samfélagið. Er verið að vinna með slík sértæk úrræði líka?

Virðulegur forseti. Ég myndi kannski fyrst og fremst vilja í þessu síðastnefnda samhengi benda á framlög til geðheilbrigðismála sem þessir flokkar sem hafa haldið áfram samstarfi í þessari ríkisstjórn hafa beitt sér fyrir allt frá árinu 2017, við vorum búin að setja þau mál mjög rækilega á dagskrá í fyrri stjórnarsáttmála og fjármagna ágætlega þá þegar að faraldurinn skall á og við bættum sérstaklega í. Ég tek undir það að það er einmitt á svona tímum sem menn þurfa að gæta sérstaklega að erfiðleikum á þessu sviði sem geta þróast yfir í langtímaveikindi og fólk sem áður kannski var virkir þátttakendur í starfi o.s.frv. dettur varanlega út af vinnumarkaði ef við bregðumst í því að veita stuðning á réttum tíma. En nú þegar við erum að velta því fyrir okkur í dag hvernig til tókst þá má alveg minna sig á það að þetta eru svo fordæmalausar aðstæður. Það var nánast á einni nóttu sem við stefndum inn í ástand í samfélaginu þar sem tugir þúsunda starfa töpuðust. Það gerðist í raun og veru bara frá mars fram í júní, júlí árið 2020 að það hurfu hérna tugir þúsunda starfa. Það er ekkert smávegis verkefni að fást við fyrir stjórnvöld og fyrir þingið. Ég verð að segja að mér líður nokkuð vel þegar ég horfi núna til baka og spyr að því hvort við höfum verið tilbúin til þess að bregðast við í samræmi við aðstæður, hætta því sem ekki var að ganga vel eins og t.d. þessi upphaflegu lánaúrræði með ríkisábyrgð, við breyttum þeim eftir því sem faraldurinn lengdist og annað sem væri hægt að tína til og hefur verið nefnt hér í umræðunni.

Virðulegi forseti. Yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar í tengslum við efnahagslega endurreisn eftir Covid-19 er að vaxa út úr vandanum. Þetta er ekki óþekkt leið, að vaxa, að skapa nýtt o.s.frv. Má t.d. nefna það þegar við gengum í gegnum hrunið 2008, þá sáum við mikla aukningu í nýsköpun. Sama gerðist nokkrum árum seinna þegar olíuverð hrundi og olíuiðnaðurinn í Noregi fór yfir á nýsköpunarsviðið. En þó svo að við höfum lagt góðar upphæðir í nýsköpun á undanförnum tveimur árum þá er það þannig þegar horft er til þeirrar fjármálaáætlunar sem hæstv. fjármálaráðherra lagði fram fyrir jól að þar er að finna stórfellda lækkun á framlögum til nýsköpunar. Þannig eru útgjöldin 2022 áætluð tæpir 30 milljarðar en verða skorin ansi skarpt niður þar til þau lækka í 20 milljarða árið 2025. Þarna virðist eins og hljóð og mynd fari ekki alveg saman. Það er erfitt að skilja hvernig ætlunin er að stuðla að vexti í nýsköpun á sama tíma og þau útgjöld sem ríkið setur í þetta lækka um þriðjung. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig er ætlunin að styðja græna nýsköpun og nýsköpun almennt til að vaxa út úr þessu? Það er vilji minn að hæstv. ráðherra geti skýrt þetta og gefið nýsköpunarsamfélaginu von um að raunverulega eigi að fjárfesta í nýsköpun á kjörtímabilinu.

Virðulegur forseti. Ég gleðst yfir því að tekið sé eftir þeirri miklu aukningu sem farið hefur í nýsköpun, og kannski ekki þá síst samkeppnissjóðina sem þær ríkisstjórnir sem ég hef setið í hafa verið sammála um og beitt sér fyrir. Við erum að tala hérna í raun og veru um algera byltingu á framlögum í samkeppnissjóði á undanförnum árum. Við erum að tala um hluti sem menn létu sig varla dreyma um að gætu ræst á þeim fáu árum sem liðið hafa í þessu samhengi. Tækniþróunarsjóður og Rannsóknasjóður hafa fengið stóraukin framlög. Við höfum séð mikla fjárfestingu og ég vil meina að við höfum séð fyrstu sprotana nú þegar sem afrakstur af þessum auknu framlögum. Það sem hv. þingmaður er að vísa til þegar hann segir að það dragi úr þessum framlögum úr ríkissjóði þá er það rétt að við fórum í sérstaka viðbótaraukningu á framlögum inn í sjóðina sem var tímabundin frá upphafi og mun renna sitt skeið, en framlögin eru engu að síður langt yfir því sem við sáum bara fyrir fimm, sex, sjö árum síðan. Þessu til viðbótar höfum við verið að stórauka endurgreiðslur út af rannsóknum og þróun og þar munar líka mjög miklu. Endurgreiðslur vegna rannsóknar- og þróunarstarfs, sem fram fer á Íslandi á vegum íslenskra fyrirtækja, stórra og smárra, eru farnar að hlaupa á milljörðum, 3–4 milljörðum á hverju ári. Þetta er fyrir utan það sem við höfum verið að gera til að efla starf í kvikmyndageiranum og tónlistinni og annars staðar. Þannig að ef við horfum svona vítt yfir svið, skoðum lagabreytingarnar, hvatana sem við höfum innleitt, skattalegar breytingar, bein framlög, óbein framlög, ívilnanir til grænna fjárfestinga o.s.frv., þá höfum við einfaldlega bara umbylt umhverfinu fyrir þessa starfsemi á Íslandi.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra svaraði kannski ekki spurningu minni að öllu leyti en það er von mín að hæstv. ráðherra endurskoði þær áætlanir að skera niður í nýsköpun, einfaldlega vegna þess að það mun tryggja miklu meiri innkomu í ríkissjóð en t.d. þær fjárfestingar sem lagðar hafa verið í að fjölga ráðuneytum. En mig langar að ræða um annað mál í seinna andsvari. Í nýlegri könnun sem ferðamálaráð gerði er niðurstaðan sú að staðan hjá smærri fyrirtækjum í ferðamannaiðnaðinum er mjög slæm. Það er nefnilega þannig að þegar þremur stærstu fyrirtækjunum í hverri grein er sleppt þá er t.d. skuldastaða og neikvæð eiginfjárstaða þessara smáu fyrirtækja mjög slæm. Nú er það þannig að um 80% af því fjármagni sem ríkissjóður hefur lagt í stuðning á undanförnum tveimur árum hefur farið til þessara stóru fyrirtækja, en það eru fyrirtæki sem hafa einnig betri aðgang að lánsfé, hlutafé og öðrum úrræðum sem smærri fyrirtækin hafa ekki. Mörg þessara smærri fyrirtækja hafa jú nýtt sér það að geta frestað greiðslum, en greiðslurnar þarf svo einhvern tímann að borga. Spurning mín er þessi: Hvernig hyggst hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra bregðast betur við stöðu þessara smærri aðila í ferðamannaiðnaðinum? Og þá er ég sérstaklega að hugsa um eiginfjárstöðuna og skuldastöðuna til lengri tíma vegna þess að hún er enn þá vandamál sem við höfum slegið á frest í tvö ár.

Virðulegi forseti. Það er hægt að horfa á uppgjör á þessum framlögum með mismunandi gleraugum. Ef við setjum gleraugun upp sem hv. þingmaður var með hér og spyrjum bara: Hvert fóru peningarnir, krónurnar? Hvert fóru háu fjárhæðirnar? Þá er það rétt að meira fór til stærri fyrirtækjanna, enda held ég að við hv. þingmaður hljótum að vera sammála um að það væri lítið vit í því ef maður ætlaði að vera með almenna aðgerð að horfa á tvö flugfélög, Mýflug og Icelandair, og segja: Þetta er bara sama fyrirbæri, þetta er flugfélag, og þau fá bara sömu krónufjárhæð. Það er auðvitað alveg augljóst að stærri fyrirtækin voru líklegri til þess að njóta meiri stuðnings. En við höfðum samt alltaf þak og það voru mörk á því hvað hægt væri að sækja mikinn ríkisstuðning vegna einstakra stuðningsaðgerða. Ég ætla að segja í þessu samhengi sömuleiðis að ef við setjum upp önnur gleraugu og spyrjum um fjölda fyrirtækja sem fengu stuðning þá sjáum við að yfirgnæfandi meiri hluti fyrirtækja sem fékk stuðning, ef við horfum bara til fjöldans, voru lítil og meðalstór fyrirtæki, mjög lítil fyrirtæki reyndar. Ef við skoðum kannski 50% af viðtakendum þá eru það mjög lítil fyrirtæki. Þannig að að mínu áliti hefur okkur tekist vel í samræmi við aðstæður, í samræmi við áfallið sem við erum að reyna að mæta, við að dreifa því sem við vorum með til skiptanna. Svo verð ég að segja líka hér að lokum, af því að við erum almennt að ræða um ferðaþjónustuna í þessu samhengi, að staðan fyrir faraldurinn hjá mjög mörgum í ferðaþjónustu var þannig að afkoman var orðin léleg. Mörg þessara fyrirtækja stóðu ekki vel þegar faraldurinn skall á og við vorum ekki að fara að breyta því með stuðningsaðgerðum.

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að þakka fyrir þessa umræðu sem ég held að sé mjög mikilvæg á þessum tímapunkti. Maður rifjar það upp að hafa setið hér á þingi á síðasta kjörtímabili þegar Covid-faraldurinn skall á og þokan var alveg svakaleg og maður vissi ekkert hverju maður átti von á. Ég skal viðurkenna það að ég var hrædd, ég var hrædd við að við værum að fara að upplifa sambærilegt ástand og við upplifðum hér í kjölfar bankahrunsins. Maður óttaðist fjöldagjaldþrot bæði heimila og fyrirtækja og gígantískt atvinnuleysi. Hæstv. ráðherra nefndi það einmitt áðan að þá var mantra ríkisstjórnarinnar að gera meira en minna. Við sátum hér margir þingmenn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og tókum við þessum efnahagsaðgerðum. Staðan var sú að hagaðilar, hvort sem það var þjóðhagsspáin eða aðrir aðilar á markaði sem voru að spá fyrir um ástandið, það var alltaf svart, það voru alltaf mjög svartar spár sem komu. En þær rættust engu að síður ekki því að það var brugðist við með aðgerðum sem skiluðu þeim árangri að þessar spár rættust ekki. Þannig að ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, að ástandið er svo miklu betra en maður nokkru sinni þorði að vona þegar við vorum að stíga inn í þennan faraldur. Heilt yfir er árangur okkar í efnahagsmálum í gegnum þennan faraldur til mikillar fyrirmyndar. En næstu skref. Hæstv. ráðherra talar hér um að stilla stjórntækin vel saman. Við sjáum jú verðbólguna rísa upp og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað á hann nákvæmlega við þegar hann talar um að stilla stjórntækin og halda rétt á spöðunum? Hvaða aðgerðir munum við sjá í þessum sal? Hvaða aðgerðir telur hæstv. ráðherra að við sjáum hjá Seðlabankanum 

Virðulegur forseti. Það sem ég á helst við er að ríkisvaldið sé ekki að koma með mjög örvandi aðgerðir á þeim tíma sem atvinnulífið hefur tekið við sér að nýju og það er búið að ráða í störf og við höfum fengið atvinnuleysistölur sem eru sambærilegar við það sem átti við fyrir faraldurinn, þá er kannski ekki rétti tíminn að vera með mjög örvandi aðgerðir. Við þurfum að komast aftur í eitthvert eðlilegt jafnvægi í þessum efnum. Stuðningsaðgerðir sem fela í sér útdeilingu peninga er eitthvað sem verður alltaf kallað eftir og við eigum bara að gera ráð fyrir því á þinginu að það verði kallað eftir aðgerðum jafnvel lengur en raunveruleg þörf er á. Þá skiptir máli að skoða bara með yfirvegun hver staðan er hverju sinni og eins og ég hef verið að rekja hér og við sjáum bara í hagtölum er mjög víða góður gangur í hagkerfinu. Það er hins vegar alvarlegt mál að ríkissjóður er rekinn með gríðarlega miklum halla um þessar mundir. Tekjuhlið ríkisfjármálanna hefur ekki enn tekið nægilega vel við sér og það kostar auðvitað svimandi háar fjárhæðir að halda aðgerðum úti og er ekki skynsamlegt. Ég bara vek aftur athygli á því sem ætti að blasa við öllum, að þegar Seðlabankinn hefur sett af stað vaxtahækkunarferli vegna þess að framleiðsluslakinn er ekki lengur til staðar, þá hljótum við sem höfum verið hér að hvetja og örva og tryggja að viðspyrna verði til staðar að breyta áherslum okkar í samræmi við það. Ég er engu að síður að tala fyrir því að við tökum nokkur ár í að ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Ég held að það sé skynsamlegt. Of hröð aðlögun gæti haft slæmar afleiðingar í för með sér, þ.e. ef við stefndum á jöfnuð of snemma. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir þessi sjónarmið. Ég held að það sé mikilvægt að við stöðvum skuldasöfnun ríkisins en það þarf að gerast á hæfilegum hraða. Mig langar í seinni spurningu minni að beina sjónum að stöðu sveitarfélaganna. Sveitarfélögin hafa kannski aðeins minni burði til að bregðast við því ástandi sem uppi er og staða þeirra er mjög misjöfn. Þau eru auðvitað ofboðslega misjöfn að stærð og burðum og það er eitt af því sem ég hef m.a. talað fyrir, að það þurfi að fækka sveitarfélögum og þau þurfi að vera stærri og öflugri. Við horfum núna fram á mjög líklega erfiða kjarasamningalotu og mig langar að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra: Hvaða aðgerðir sér hann fyrir sér á hluta opinberra fjármála er lúta að sveitarfélögunum? Hvernig getur hann og við hér í þessum sal stutt við það að sveitarfélögin geti staðið undir þeirri mikilvægu grunnþjónustu sem þeim er lögum samkvæmt falið að sinna?

Virðulegi forseti. Við höfum aðeins snert á stöðu sveitarfélaganna í fjármálastefnunni. Þar erum við að horfa til lengri tíma og erum með spá eða áætlun um það hvernig þeirra helstu lykilstærðir á efnahagshliðinni líta út eftir nokkur ár. Við þekkjum þessi helstu ágreiningsefni við sveitarfélögin. Þau eru sum óleyst eftir margra ára samtal og eru ekkert mjög stór. Ég nefni gistináttaskatt sem við tölum um í stjórnarsáttmálanum, hvernig ætti að koma honum aftur í gildi í framtíðinni og hvaða lögmál ættu þá að gilda í tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga, í hvaða samhengi ætti það að gerast, í hvaða samhengi við önnur fjármálaleg samskipti. Ég nefni hér málefni fatlaðra sem því miður eru komin í ágreining þrátt fyrir að við höfum gefið okkur góðan tíma í að fara 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir samtalið við okkur hér í dag þótt ég deili ekki endilega skoðun með honum, bæði hvað varðar fortíð og framtíð. Við erum á tímamótum og framtíðin er óviss en það eru auðvitað ákveðnir hlutir sem þarf að horfast í augu við, ekki bara það sem búið er að gerast heldur hvað við ætlum að gera í framhaldinu. Þegar maður gluggar í fjármálastefnuna þá kemur m.a. fram þar að launaþróun eigi að samræmast verðstöðugleika eins og það er kallað. Og af því að hæstv. fjármálaráðherra minntist á eigin sögu, hvað varðar húsbréf og þess háttar, vil ég nefna að ég er búinn að upplifa þrjár krísur. Þegar ég var ungur maður, rúmlega tvítugur, að reyna að kaupa mér íbúð fékk ég að kenna á verðbólgu sem hljóðaði upp á 100%. Þetta er í mínum huga hinn íslenski verðstöðugleiki, hann er svona. Með reglulegu millibili þarf íslenska þjóðin að takast á við svona krísur. Við erum að sjá mikið af fólki sem tók óverðtryggð lán fyrir einhverju. Síðan þá hefur verðbólga aukist um helming. Við sjáum nú verðbólgu upp á 5,7% en fólk tók lán í góðri trú þegar verðbólga var 2% eða 3%. Þetta er veruleg breyting. Ég spyr þá ráðherra, í ljósi þess að þessi staða er uppi og fólk er farið að tapa sínum kaupmætti, hvernig hann hyggist beita sér fyrir því í næstu kjarasamningum að hægt sé að semja um kaupmáttarauka.

Virðulegi forseti. Ég tel að það hafi farið ágætlega á því að hv. þingmaður talaði hér um að það skipti máli að launaþróun samrýmdist verðstöðugleika í landinu og rifjaði síðan upp að það hefði ekki alltaf verið þannig. Á þeim tíma sem hv. þingmaður vísaði til bjuggum við við tugprósenta verðbólgu, hún sló upp í 100% eins og rifjað var upp, og ég held einmitt að það hafi verið tilvikið að launaþróunin samrýmdist alls ekki verðstöðugleika. Það er það sem gerðist hér á níunda áratug síðustu aldar. Með allar þessar litlu sögur í farteskinu, söguna sem ég lýsti úr mínum reynsluheimi og söguna sem hv. þingmaður kemur með, og annað það sem hefur verið rætt hér í dag og í gegnum árin, þá held ég að ef við berum gæfu til að byggja á reynslu kynslóðanna muni okkur takast betur en fram til þessa að viðhalda efnahagslegum stöðugleika, nota þau stjórntæki sem við höfum verið að byggja upp og stýra stöðunni úr því að vera með vaxandi verðbólgu aftur inn í ákveðið jafnvægi. Þetta getum við gert ef við bara missum ekki stjórn á þessum helstu stjórntækjum, ef við reynum ekki að sækja, hvort sem er í ríkissjóð eða í vasa vinnuveitenda, eitthvað sem ekki er til staðar og þarf að taka lán fyrir og verður bara að skila aftur með öllum kostnaði og vöxtum þegar fram í sækir. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er áhyggjuefni að fyrir tekjulágt fólk sérstaklega getur verðbólgan bitnað á ráðstöfunartekjum. En við getum ekki tekið umræðuna um húsnæðismarkaðinn svona einangrað. Það skiptir auðvitað líka máli hér að það eru til lánaform sem koma fólki ágætlega í skjól og það er annað sem þarf að hafa með í umræðunni, að þegar húsnæðisverðið er að hækka er eignastaða sömu heimila ekki að þróast með þeim hætti sem umræðan hér gefur til kynna, hún er líka að styrkjast.

Virðulegur forseti. Hvernig á að gera kjarasamning þegar verðbólga er 5,7% til þess að úr því fáist kaupmáttarauki? Á verkalýðshreyfingin bara að semja um 2% í þeirri von að verðbólga minnki með einhverjum hætti? Nú í janúar hafði seðlabankastjóri möguleika á því að leyfa krónunni að styrkjast, sem hefði getað haft áhrif á þá stýrivaxtaþörf sem er fram undan, en menn fóru frekar í að eyða gjaldeyrissjóðnum, ekki til þess að bæta hag almennings að mínu viti heldur til þess að bæta hag fyrirtækja. Við erum í þeirri stöðu núna að kennarar eru búnir að fella kjarasamninga, BHM vill að menntun verði metin til launa, ASÍ vill að lægstu laun hækki. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig í ósköpunum ætlum við að gera þetta?

Virðulegi forseti. Ég held að húsnæðismálin verði einn lykilþáttur í aðdraganda kjarasamninga. Við ríkisstjórnarborðið er þegar hafið samtal um að við setjum af stað vinnu til að styrkja grundvöll samtalsins vegna húsnæðismála í aðdraganda kjarasamninga. En auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni að það er erfitt að gera kjarasamninga þegar verðbólga er yfir markmiðum og þegar óvissa er um verðbólguþróun. Þetta er alveg hárrétt. Þegar við ræðum um þetta í ljósi reynslunnar er almennt hægt að gera ráð fyrir því að verkalýðsleiðtogar fari fram á að fá verðbólguna og eitthvað þar ofan á til að einhver kaupmáttur komi út úr þessu. En við sjáum það líka af reynslunni að við slíkar aðstæður er oft erfitt að gera samninga til lengri tíma. Kannski þurfum við bara að komast í gegnum þetta tímabil í styttri skrefum og ná tökum á stöðunni í millitíðinni til að treysta forsendur fyrir langtímasamninga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina en ætla þó að fá að hafa hér uppi aðeins aðra söguskýringu en ráðherra fór yfir. Hér var ráðist í aðgerðir á vakt hæstv. ríkisstjórnar, sem reyndar hefur meira og minna verið við völd hérna síðustu tíu ár, í upphafi þessa faraldurs sem fólu einmitt í sér að takmarka ábyrgð hennar eins mikið og hægt var á ástandinu. Þetta gleymist í þessari umræðu. Það var beðið mjög lengi með beinar aðgerðir, sem ráðherra hrósar sér af í dag, á sviði ríkisfjármála þar til allt stefndi í strand, í níu mánuði biðu fyrirtækin eftir fjármagni. Þetta gleymist í umræðunni. Hins vegar var losað mjög hratt um hömlur á hinum frjálsa markaði sem átti að koma peningum á rétta staði af því að markaðurinn veit best, eiginfjárkröfur bankanna voru losaðar hratt, það þurfti að snarlækka bankaskatt. Við þessu ákalli úr fjármálakerfinu var brugðist mjög hratt. Þetta tómarúm sem var skilið eftir með hægum aðgerðum leiddi til þess að Seðlabankinn steig inn og lækkaði vexti á ógnarhraða. Niðurstaðan er methagnaður bankanna, 80 milljarðar, eftir eina mestu kreppu Íslandssögunnar. Niðurstaðan er að nær allur peningurinn rataði inn á húsnæðismarkaðinn. Niðurstaðan er 25% hækkun húsnæðisverðs. Önnur slík hækkun á fimm ára tímabili. Niðurstaðan er 450 milljarða kr. viðbótarskuldsetning heimilanna sem virðist ekki skipta máli. Niðurstaðan er 6% verðbólga. Og nú stefnir í sögulega hraðar vaxtahækkanir, ungt fólk og tekjulágir hafa bætt við sig gífurlegum skuldum á þessu tímabili og þó að verðbólgan lækki þá sitja þessar skuldir eftir. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Þykir honum eðlilegt að umræddir hópar taki á sig hagstjórnarmistök ríkisstjórnarinnar, að bregðast svona seint við? Þykir hæstv. ráðherra eðlilegt að sjá svona hraðan viðsnúning í hagstjórn sem lendir á þessum hópum?

Virðulegi forseti. Ég áttaði mig ekki alveg á því hvað af því sem hér var talið upp átti að vera gagnrýni á Seðlabankann og hvað af því var eitthvað sem átti að heimfæra upp á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. En ég vil ekki samþykkja að við höfum beðið með aðgerðir. Við komum strax í marsmánuði 2020 með fyrstu aðgerðir okkar og vorum þá í alveg ofboðslega miklu óvissutímabili þar sem maður sá ekki nema í besta falli nokkrar vikur fram í tímann og sumir sérfræðingar sem komu til manns báðu mann um að hafa það í huga að þetta gæti allt saman gengið yfir á 8–12 vikum. Í samræmi við aðstæður hverju sinni þá komum við með nýjar aðgerðir, komum með þessa svokölluðu aðgerðapakka. Þegar allt kemur til alls, erum við ekki bara í ágætisaðstöðu í dag til að spyrja: Hvernig gekk heimilunum að komast af í gegnum faraldurinn? Hvernig tókst okkur að verja störf? Tókst okkur að tryggja einhverja viðspyrnu þegar það fór svona aðeins að birta til að nýju? Beittum við ríkisfjármálunum yfir höfuð? Var rétt að fara í fjárfestingarátak? Hvert rötuðu peningarnir? Rötuðu þeir þangað sem vandinn var mestur eða ekki? Ég er búinn að vera að lýsa því yfir hér í dag að mér fannst við vera mjög skilvirk í þessum aðgerðum og okkur hafi tekist á efnahagshliðinni álíka vel og í heilbrigðismálunum þar sem við vorum að verja líf og heilsu fólks, náð þessum helstu markmiðum um að fleyta okkur í gegnum eina mestu efnahagslægð sem við höfum upplifað án þess að hér yrðu mikil áföll umfram tilefni. Hér er talað um að verðtryggðu skuldirnar sitji eftir, hækkun skuldanna sitji eftir. En ef við skoðum þetta í virði krónunnar þá eru skuldirnar ekkert að hækka langt umfram verðbólgu vegna þess að vextirnir hafa verið mjög lágir á þessu tímabili og á móti þessum verðtryggðu skuldum eru eignir sem hafa verið að hækka eins og hér er verið að lýsa, þannig að eignastaða heimilanna hefur ekki verið að þróast með hroðalega erfiðum hætti. Það sem við hljótum að gera, við erum að tala hérna um langtímalán, lán sem eru tekin til margra áratuga yfirleitt, er að spyrja: Hvernig tekst heimilunum að komast í gegnum erfiðari greiðslubyrði tímabundið? 

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég tel það bara vera svo að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra beri ábyrgð á efnahagsástandinu þannig að ef við sjáum 6% verðbólgu, 25% hækkun á húsnæðisverði og við sjáum stöðuna eins og hún er þá liggi ábyrgðin vissulega hjá viðkomandi aðila. Það sem ég er að reyna að vekja athygli á hér er einmitt að við gerum ekki þessi mistök að bíða of lengi. Hér voru höfð uppi stór orð um að það þurfi einfaldlega ekki að gera neitt og því velti ég því upp hérna í pontu til hæstv. ráðherra: Er verið að fylgjast með þessu í fjármálaráðuneytinu? Er greiningarteymi núna að vinna greiningu og úttekt á því hvaða fólk þetta er sem skuldsetur sig og hversu mikið, hvað þessi vaxtahækkun mun breyta miklu í þessu samhengi?  
            

Hv. þingmaður átti eina mínútu.

- Ég á 30 sekúndur eftir. Þetta var líka mjög hröð mínúta, ef þetta var það. Ég velti því fyrir mér: Er þessi vinna í gangi? Mér finnst þetta vera grundvallarforsenda núna, að fjármálaráðuneytið hafi getu til að sjá þetta fyrir í þessu samhengi. Það liggur alveg fyrir að það eru hópar af fólki sem munu standa mjög illa í svona hröðum vaxtabreytingum. Það er enginn sem getur sagt mér að það sé eðlilegt að fara í 2% hringsnúning á vöxtum á svo skömmu tímabili. Það liggur fyrir að þetta mun valda erfiðleikum. Ég ítreka því við hæstv. ráðherra: Er í gangi formleg vinna að skoða þetta eða er þetta bara tilfinning hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Já, við fylgjumst með á mörgum sviðum. Við fylgjumst með því sem er að koma frá Seðlabankanum beint m.a. og í þessu samhengi tengist fjármálastöðugleika í landinu. Fyrir ekki mörgum dögum síðan átti fjármála- og efnahagsráðuneytið fundi með öllum kerfislega mikilvægu bönkunum, hverjum fyrir sig, í þeim tilgangi að afla upplýsinga um stöðu helstu viðskiptavina og stöðu heimilanna hjá bönkunum. Þar fer algjörlega saman niðurstaðan úr því samtali við það sem við sjáum í gögnum frá Seðlabankanum sem horfir yfir fjármálamarkaðinn, að vanskil á Íslandi eru í algeru lágmarki bæði hjá fyrirtækjum og heimilum. Inneignir eru að vaxa í fjármálakerfinu. Staðan séð innan úr fjármálakerfinu ber ekki vitni um alvarlega stöðu heimilanna í landinu. En ég held að það sé hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að það getur breyst nokkuð hratt 

Virðulegi forseti. Ég tel, líkt og hæstv. fjármálaráðherra fór ágætlega yfir, að stjórnvöld hafi stigið ölduna í gegnum þennan ólgusjó. Aðgerðir til handa fyrirtækjum og heimilum landsins hafa í raun gefist alveg ótrúlega vel. Þar má nefna átök eins og Allir vinna, Hefjum störf, hlutabótaleiðina, viðspyrnustyrki, frestun á skilum staðgreiðsluskatts launa- og tryggingagjalds á árunum 2020 og 2022 o.s.frv. Við horfum samt sem áður á þá stöðu í dag að verðbólgan er farin af stað. Eins og hæstv. fjármálaráðherra orðaði það: Hættumerkin eru til staðar. Við horfumst því enn og aftur í augu við hana og spyrjum okkur hvernig best sé að taka á stöðunni. Í beinum tengslum við þetta er vert að minnast á húsnæðisliðinn í vísitölu neysluverðs sem hefur oft verið til vandræða og haft veruleg áhrif til hækkunar á verðtryggð lán. Hann hefur haft þau áhrif að verðtryggð lán hafa hækkað umtalsvert. Því væri áhugavert að vita hvort hæstv. fjármálaráðherra telji að tími sé kominn til að skoða þessi mál og taka þetta jafnvel úr vísitölunni og þá jafnframt hvort komið hafi til skoðunar að gera það mögulega tímabundið á meðan við erum að kljást við mesta vandann. Það liggur einnig fyrir að stýrivaxtahækkanir séu væntanlegar frá Seðlabankanum og fram undan miklar hækkanir á hrávörumörkuðum. Við þetta hækkar auðvitað allt: orka, matur, byggingarkostnaður o.fl. sem er mikilvægur þáttur í okkar eðlilega lífi. Það væri því jafnframt áhugavert að vita hvort ráðherrann sé á þeirri skoðun að sú leið sé skynsamleg í þeirri stöðu sem nú blasir við. Við þetta allt rýrnar kaupmátturinn. Við fáum minna fyrir krónurnar okkar og það er eitthvað sem við öll hér, launamenn, finnum fyrir þegar slíkt gerist. Svona í lokin, virðulegi forseti, væri áhugavert að velta því upp með hæstv. ráðherra hvernig bregðast skuli við þessum aðstæðum og þá með hvaða hætti.

Virðulegi forseti. Við höfum efnt til vinnu við að skoða húsnæðisliðinn í vísitölunni og fengum að lokum, eftir samtal við aðila vinnumarkaðarins, til okkar erlenda sérfræðinga. Ég vil meina að við höfum verið með einn fremsta sérfræðing heims á þessu sviði til ráðgjafar. Ég myndi vilja segja um það að ég tel að vinnunni sé ekki endanlega lokið. Eins og innviðaráðherra hefur aðeins komið inn á held ég að það megi vinna aðeins áfram með þær ábendingar sem komu út úr þeirri vinnu. En mig langar til að nálgast þetta aðeins að nýju frá grunni. Ef við skoðum sem dæmi samtal á milli banka og viðskiptavinar og bankinn myndi segja: Segðu mér hvaða vísitölu þú vilt nota og þá get ég sagt þér hverjir vextirnir verða. Þetta er ekki þannig að við getum bara sagt: Heyrðu, það eru einhverjir vextir í gangi og svo getum við bara handvalið einhverja vísitölu. Auðvitað skiptir það máli, fyrir þann sem er að veita aðgang að lánsfé, að það liggi fyrir hvaða vísitala er. Við getum ekki tekið vísitölu sem hefur verið í gildi og bara breytt samsetningu hennar og sagt að áfram eigi sömu skilmálar að gilda að öðru leyti. Þetta virkar bara ekki þannig. Ef einhver meiri óvissa verður um þróun vísitölunnar til lengri tíma við að húsnæðisliðurinn fer út getur það haft neikvæðar afleiðingar á þá vexti sem standa til boða. Það getur t.d. haft áhrif á það til hversu langs tíma hægt er að fá vextina festa. Þetta finnst mér vera atriði sem þurfi að vera með í þessari umræðu. Við getum ekki bara valið akkúrat tímapunktinn þegar hlutirnir þróast á þennan veginn fyrir þá sem eru bundnir við þessa vísitölu og sagt: Ja, þetta er góð ástæða til að kippa henni úr sambandi. Þetta held ég reyndar að hafi verið meginástæðan fyrir því að verkalýðshreyfingin sætti sig við það á sínum tíma að að svo komnu máli yrði ekkert gert í þessari breytingu á síðasta kjörtímabili. En eins og ég sagði: Ég tel að málið sé og eigi áfram að vera til skoðunar. Það er ekkert alveg meitlað í stein hvernig á að gera þetta, ég held við séum með ábendingar sem áfram eigi að vinna með. Hvað er til ráða þegar við fáum yfir okkur kostnaðarverðshækkanir, t.d. að utan, ef við tökum bara þann þáttinn? Ég held að það sé mjög lítið við því að gera. Við eigum fyrst og fremst að skoða stöðu veikustu hópanna og gera okkur grein fyrir því að allar líkur eru á því að slíkt verðbólguskot gangi yfir. Varðandi húsnæðismarkaðinn hef ég aðeins komið inn á það í dag að það eru brestir í þeim markaði sem við verðum að taka alvarlega. Mér finnst við gætum gert svo miklu betur. Að mínu áliti væru það mestu mistökin sem við gerðum núna að fara að auka enn frekar á eftirspurnina 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og er ánægður að heyra að þessari vinnu við húsnæðisliðinn sé ekki að fullu lokið. Verður fróðlegt að sjá hverju fram vindur í þeim málum. Ég vil kannski aðeins leyfa mér að skipta um kúrs, en þó ekki, í þessari umræðu og ræða um skipulagsmál eða húsnæðisþáttinn. Ég heyrði það í umræðum hér áðan að hæstv. ráðherra nefndi mjög áhugaverðan punkt, sem ég hef nú rætt á öðrum vettvangi, sem bæjarfulltrúi í sveitarfélagi mjög nálægt okkur, í Hafnarfirði, og það er svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins. Ég heyrði að hæstv. ráðherra var mjög afgerandi á þeirri skoðun að svæðisskipulagið væri eitthvað sem jafnvel þyrfti að taka til frekari skoðunar. Ég verð að segja það, frú forseti, að ég er algerlega sammála hæstv. ráðherra í því og hef raunar sagt það mjög lengi. Við verðum einhvern veginn að fara að horfa á hlutina í stærra samhengi. Við erum mjög nálægt svæðum eins og Ölfusi og Reykjanesbæ og þetta er orðið eitt atvinnusvæði, má segja, en höfuðborgarsvæðið er einhvern veginn að koma í veg fyrir frekari húsnæðisuppbyggingu á þessum svæðum. Ef ég nefni Hafnarfjörð sem dæmi er staðan einfaldlega þannig hjá okkur að það er ekkert nýbyggingarsvæði í boði innan þess ramma sem við vinnum eftir, innan svæðisskipulagsins. Svæðisskipulagið er til 2040 og það eru 18 ár eftir. Þetta tengist kannski að hluta til þessum málum í bland og tengist auðvitað öðrum ráðherra líka en ég spyr með hvaða hætti hæstv. fjármálaráðherra sér þennan málaflokk.

Virðulegi forseti. Varðandi svæðisskipulagið þá hefði ég haldið að þetta væri eitt af fáum tækjum sem við höfum til þess að leiða saman þá sem hvað mest áhrif geta haft á framboðshliðina og fengið þá í þessari vinnu til að leggja mat á þörfina og spyrja sig: Er það sem við erum sameiginlega að leggja hér á borðið líklegt til að mæta þeirri eftirspurn sem er í kortunum? Og þarna komum við dálítið að vanda sem ég kom inn á áðan. Við höfum kannski ekki verið neitt sérstaklega öflug í því að horfa inn í framtíðina til lengri tíma. En við höfum á undanförnum árum m.a. verið að gera stofnanabreytingar og höfum komið á fót þessari nýju Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem hefur fengið aukið skilgreint hlutverk í þessu efni og hefur nýlega verið að taka saman tölur sem sýna að á framboðshliðinni er enn skortur. Þannig að maður spyr sig: Þó að svæðisskipulagið hafi annan tilgang en nákvæmlega bara þennan þá líður manni stundum þannig þegar svona stórir hagsmunir eru undir að menn séu einhvern veginn bara að fara í gegnum einhverja ferla til að hafa hakað í box og teiknað upp fínar myndir um það hvernig þeir sjái byggðina teygja úr sér inn í framtíðina og hvernig meginsamgönguásarnir liggi o.s.frv. en þeir séu ekki að spyrja sig nægilega djúpt að því hvort þeir séu að mæta þörfum íbúanna á svæðinu. Það er algjör synd vegna þess að þetta er alveg upplagt tæki til að gera nákvæmlega það. Þegar svæðisskipulagsvinnunni er að ljúka þá ættu menn að geta haft skýrt svar við því. Ja, hér er einhver eftirspurn. Erum við með þessu skipulagi fyrir allt höfuðborgarsvæðið að mæta þörfinni og er framboðið nægjanlegt? Þetta breytir því ekki að sveitarfélögin geti haft mjög ólíkar áherslur. Það er augljóst ef við tökum t.d. sveitarfélögin Hafnarfjörð, Garðabæ og Kópavog hvað það hafa verið ofboðslega ólíkar áherslur, miklu hraðari uppbygging í Kópavogi en í hinum sveitarfélögunum. 

Virðulegur forseti. Í mínum huga eru horfurnar í efnahagsmálum hjá ríkisstjórninni þær að von sé á fleiri ferðamönnum til landsins, það sé von til þess að ferðaþjónustan muni taka við sér. Það er raunverulega ekkert annað í kortunum hjá ríkisstjórninni nema það að ferðamennirnir komi og stærsta atvinnugrein landsins muni taka við sér. En það er ekki þar með sagt að það verði þannig. Allir heimsfaraldrar, allir „pandemics“, hafa alltaf leitt til grundvallarbreytinga á sviði tækniþróunar, lífsviðhorfa og almennra breytinga. Þannig var það eftir spænsku veikina og þannig mun það verða núna. Eftir spænsku veikina fengum við „the roaring twenties“ og núna þegar við förum út úr þessum heimsfaraldri er alveg kristaltært að hagkerfið mun keyrast upp. Aukin verðmætasköpun mun koma í gamla hagkerfinu. Við erum þegar farin að sjá breytingar á vinnumarkaði, t.d. varðandi fjarfundi, fólk er farið að starfa heima og annað slíkt. Spurningin er hvort íslenskt samfélag sé tilbúið til að takast á við breytingarnar sem munu verða núna eftir heimsfaraldurinn. Þá er spurningin þessi: Hver er stefna stjórnvalda þegar kemur að sprotafyrirtækjum og nýsköpunarfyrirtækjum á sviði tækni? Væri ekki vert að fara í átak í líkingu við Allir vinna þegar kemur að sprotafyrirtækjum og veita skattafslátt og auka þannig atvinnufrelsi hjá sprotafyrirtækjum og möguleika fyrir nýsköpunarfyrirtæki og nýjar hugmyndir að ná fram að ganga? Ég get ekki stillt mig um að nefna að það er líka tækifæri til að auka atvinnufrelsi strandveiðimanna fyrir landsbyggðina líka. Þessi sprotafyrirtæki munu fyrst og fremst vera hérna á höfuðborgarsvæðinu, kringum háskólana. Það er lykilatriði að stjórnvöld fari í átak, bæði varðandi sprotafyrirtækin og líka sérstakan pakka varðandi landsbyggðina og hinar dreifðu byggðir.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mjög margt hægt að læra af því að fara í gegnum svona kreppu eins og við gerðum í efnahagsmálum. Sumt af því getum við tekið með okkur til að breyta hugarfari hreinlega, t.d. það sem nefnt var varðandi fjarvinnu. Ég held að það hafi haft gríðarlega jákvæð áhrif á samfélagið allt að við sáum þá möguleika. Það getur haft jákvæð áhrif á loftslagsmál, á umferðarmál, á höfuðborgarsvæðinu sérstaklega, og bara aukna framleiðni, að nýta tækifærin sem liggja í fjarvinnslu og fjarfundum o.s.frv. En við verðum líka að draga lærdóm af því að vera með veikleika eins og þá sem við þurftum að horfast í augu við. Mikilvægir innviðir geta brostið þegar eitthvað bjátar á. Við sáum það t.d. fyrir faraldurinn að þegar WOW air fór á hausinn olli það miklum búsifjum hjá mjög mörgum. Við hefðum þurft að vera betur á varðbergi fyrr vegna þess vanda sem þar var að byggjast upp. Við sjáum það sömuleiðis í ferðaþjónustu. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið kominn tímapunktur þar sem við vorum með almennt of lélega afkomu í ferðaþjónustu hjá of mörgum áður en heimsfaraldurinn skall á. Vonandi gerist það þá í framhaldinu að einingarnar styrkjast og við getum fengið arðbær fyrirtæki þegar ferðamönnum fer að fjölga að nýju. Annars vil ég bara meina að við höfum sýnt það í verki að við viljum standa með sprotum og nýsköpunar- og þróunarstarfi. Við höfum verið að stórauka framlög í samkeppnissjóðina, við höfum verið að gera breytingar á skattumhverfi, bæði fyrir fyrirtækin sjálf, eigendur þeirra, þ.e. þá sem vilja leggja fé inn í slík fyrirtæki. Skattareglur hafa verið teknar til endurskoðunar og við höfum verið að hvetja til þess að þessi störf verði til á Íslandi og við erum þegar farin að sjá mjög mikinn ávinning af þessu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Við erum að fara inn í orkuskipti og það eru alls konar tæknibreytingar að koma. Ég tel að við á Alþingi Íslendinga ættum að leggja til að sett verði á laggirnar rannsóknarnefnd til að kanna áhrif heimsfaraldursins á íslenskt samfélag, einnig áhrif af aðgerðum stjórnvalda. Hvað var gert vel? Hvað mátti betur fara? Hverjir voru styrkleikarnir? Hverjir voru veikleikarnir? Horfa aðeins inn í framtíðina. Þessi skýrsla yrði sett saman og þar yrði farið yfir hvað var gert vel og hvað illa og hvað mætti betur fara. Þetta hafa Norðmenn þegar gert og Bretar hafa líka gert það. Það væri gaman að heyra álit fjármálaráðherra á því. Ég tel líka að lokum mikilvægt að horfa til þess að með aðgerðum stjórnvalda í Covid er verið að dæla peningum út í samfélagið. Það hefur áhrif á eignir; eignir hækka, hlutabréf og annað slíkt. Þá verður eftir launafólkið og ekki síst þeir sem minna mega sín. Væri ekki rétt að fara í sérstakar aðgerðir núna til að rétta hlut öryrkja, aldraðra og fátæks fólks 

Forseti. Mig langar til að minnast aðeins á það að hv. þingmaður taldi að svona nýsköpunarfyrirtæki, sprotafyrirtæki, myndu kannski helst verða til hérna á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að það sé ekki endilega rétt. Ég held að það geti einmitt breyst vegna þeirra breytinga sem við höfum séð gerast í þessum heimsfaraldri. Jafnvel fyrir þennan faraldur vorum við með dæmi um fyrirtæki víða um landið. Eitt af stóru fyrirtækjunum á Íslandi sem hefur verið að vaxa hvað hraðast og stefnir núna á skráningu á Bandaríkjamarkaði, ef ég skil það rétt, er frá Ísafirði, Kerecis. Þaðan var það fyrirtæki í raun og veru byggt upp. Ég minnist þess sömuleiðis að hafa verið í tölvufyrirtæki á Egilsstöðum þar sem þau voru að sýna mér hvernig þau voru að stýra í rauntíma umferðarljósum í Hollandi. Það er hægt að gera ótrúlega hluti hvaðanæva á landinu. Við höfum verið að taka út hvernig hefur gengið. Ég hef til að mynda vísað í skýrslu Arnórs Sighvatssonar sem kom út 

Frú forseti. Í þessari umræðu, um skýrslu hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vegna efnahagslegra viðbragða við Covid-faraldrinum, er eðlilega komið víða við og hægt að ræða málið út frá mjög mörgum hliðum, bæði út frá því sem hefur verið gert í fortíðinni, hvernig staðan er akkúrat núna og svo að huga að því hvernig við sjáum samfélagið fyrir okkur í framtíðinni. Ég held að þetta skipti allt saman máli og það skiptir máli að ræða þetta hérna. Hér í dag hefur talsvert verið talað um verðbólguna, eðlilega, og hæstv. ráðherra svaraði hér öðrum hv. þingmanni áðan eitthvað á þá leið að sérstaklega þyrfti að skoða stöðu veikustu hópanna í samfélaginu því að svona verðbólguskot gangi yfir. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að tala aðeins meira um þetta því að ég held að þetta sé raunverulegt áhyggjuefni, sérstaklega lágtekjufólks sem er verst í stakk búið til að mæta þessu, það má við svo litlu til þess að rugga bátnum. Þess vegna skiptir það máli að við á Alþingi og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra séum að velta fyrir okkur viðbrögðum, hvernig hægt sé að tryggja stöðu fólks sem er kannski efnahagslega bág fyrir svo að hún versni ekki enn frekar.

Virðulegur forseti. Það er heilmargt um þetta að segja, hvað verðbólguna varðar og hvar hún bítur fyrst. Ég held að við hljótum að geta verið sammála um að það er akkúrat þar sem ekki er borð fyrir báru, þar sem erfitt er að ná endum saman, sem hærri húsaleiga eða hærri greiðslubyrði af húsnæðislánum kemur fyrst niður. Við höfum stuðningskerfi eins og húsnæðisbæturnar til að koma til móts við leigjendur en þegar öllu er á botninn hvolft er mikilvægasta verkefni okkar að vinna að stöðugleikanum, að ná lengri tímabilum stöðugleika. Stundum gerist það hins vegar, eins og t.d. á við núna, að við fáum verðbólguskot sem að hluta til á rætur sínar að rekja til alþjóðlegrar þróunar. Þegar það gerist er ágætt að velta fyrir sér hvort það sé jafn góð hugmynd og margir hafa lengi viljað vera láta að afnema með öllu verðtryggðu löngu lánin. Kannski eru þau eitt helsta skjólið einmitt við slíkar aðstæður. Þó að ég hafi hér mælt fyrir frumvarpi um að þrengja að notkun þeirra með ákveðnum undantekningum þá finnst mér samt mikilvægt að halda þessu til haga. Þær aðstæður sem nú eru að skapast eru kannski ágætar til að vekja fólk til umhugsunar um það hvort besta skjólið sem slík heimili gætu mögulega haft væri lánafyrirkomulag sem eyddi út áhrifunum á greiðslubyrði við svona verðbólguskot.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar og held að þetta sé gríðarlega mikilvægt atriði sem hann kom inn á. Það er mikilvægt fyrir okkur sem samfélag að læra einmitt af því hvað hefur tekist vel og hvað hefur kannski haft önnur áhrif en þau sem við héldum upphaflega og þar vísa ég til ólíks fyrirkomulags á húsnæðislánum. Ég held alla vega að það sé mjög mikilsvert að skoða þetta í fullri alvöru og fagna orðum hæstv. ráðherra. Það kom einnig fram hjá hæstv. ráðherra fyrr í þessari umræðu að hann sagði eitthvað á þessa leið: Að lokum verðum við dæmd af því hvernig við vinnum úr skuldunum eftir að áhrifa faraldursins er hætt að gæta. Ég held að þetta sé alveg hárrétt og ég held að þetta sé svona efnislega nokkurn veginn rétt haft eftir ráðherranum, annars leiðréttir hann mig. Það er rétt að það skiptir máli hver staða þjóðarbúsins var þegar við fórum inn í þennan faraldur og við gátum aukið skuldir. En við bjuggum líka við það að ýmsir innviðir samfélagsins hefðu þurft meiri styrkingu yfir lengra tímabil og ég held að við hljótum öll að vera sammála um að það hefði líka gagnast okkur í þessum faraldri. Mig langar að nota síðustu sekúndurnar til að biðja hæstv. ráðherra að fara aðeins yfir hvernig við vegum þetta saman inn í framtíðina, þ.e. að greiða niður skuldir en standa á sama tíma vörð um hið öfluga samfélag sem er á Íslandi. 

Virðulegi forseti. Það sem kannski skiptir mestu þegar við erum að gera svona langtímaáætlanir er að skoða breytinguna frá einu ári til þess næsta. Það er vel hægt að réttlæta það að reka ríkissjóð áfram í einhvern tíma með halla til að verja góða opinbera þjónustu og þessi stóru kerfi sem hv. þingmaður er að vísa til, svo lengi sem við erum jafnt og þétt að vinna okkur aftur í jafnvægi. Það má ekki gerast yfir of langan tíma. Það sem við höfum viljað láta vísa okkur veginn í þessu er markmiðið um að skuldirnar verði ekki of íþyngjandi í lok þessa tíma og það er mín skoðun að við eigum að líta til grunngilda sem eru í lögum um opinber fjármál. Það er staðreynd að þingið hefur veitt ákveðið svigrúm í ákveðinn tíma til að víkja til hliðar tölulegum markmiðum og við erum bara að reyna að nota það svigrúm sem þingið hefur veitt og tryggja á sama tíma að við endum á góðum stað hvað skuldahlutföllin varðar og setjum okkur ekki í þá stöðu að þurfa að fara í einhvern meiri háttar niðurskurð. Meiri háttar niðurskurður of snemma á röngum tíma getur leitt til enn frekari vanda. Það er hins vegar orðið dálítið langt síðan við tókum alvöruumræðu hér í þinginu um hagræðingu, að fara betur með. Ég skal bara segja það alveg eins og er að mér þykir þingið miklu oftar, örugglega tíu sinnum, hafa kallað eftir auknum útgjöldum á móti hverju einu skipti sem rætt er um það hvort hægt sé að fara betur með og nýta fjármuni með skynsamlegri hætti o.s.frv., hvort mögulega mætti fækka stofnunum, sameina o.s.frv. Og reyndar þegar þessi ríkisstjórn og þessir flokkar hafa á undanförnum árum verið að vinna að slíkum verkefnum, sama hvort það er sameining Fjármálaeftirlits og Seðlabanka eða breytingar sem hæstv. nýsköpunarráðherra var að gera á sínum tíma með Nýsköpunarmiðstöð og fleiri dæmi mætti tína til, sameiningu Tollsins og Skattsins sem ég var að vinna að, 

Herra forseti. Ég veit ekki alveg hvernig ég á að bregðast við vegna síðasta andsvars ráðherrans. Taka alvöruumræðu um hagræðingu, segir hann.

Hafa það með.

Var maðurinn ekki að djóka? Við erum að koma hérna út úr tveggja ára heimsfaraldri Covid þar sem opinberir starfsmenn hafa haldið samfélaginu gangandi; kennarar, heilbrigðisstarfsfólk, rosalega margar fjölmennar stéttir, oft kvennastéttir, á of lágum launum sem vinna við ólíðandi aðstæður í boði ráðherrans sem vill núna fara að hagræða þeim. Þetta er reyndar það sem ég ætlaði að spyrja ráðherrann að þannig að það hittist kannski dálítið vel á. Nú styttist í kjarasamninga og einmitt á sama tíma og húsnæðismálin eru í ólestri, þökk sé hagstjórnarmistökum hæstv. ráðherra, þá horfum við fram á að það eru lausir samningar hjá öllu þessu vanmetna opinbera starfsfólki sem hæstv. ráðherra vill hagræða hjá. Þegar svokallaður hæstv. ráðherra vinnumarkaðarins er spurður út í stöðu mála þá segir hann að hann hvetji bara aðila vinnumarkaðarins til að eiga gott samtal, eins og hið opinbera sé ekki aðili að því samtali, ekki bara til að liðka fyrir á almenna markaðnum heldur beinlínis til að setjast niður við samningaborðið hjá opinberum starfsmönnum. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, sem málefni ríkisstarfsmanna heyra undir og þar með samninganefnd ríkisins: Hverju á starfsfólk hins opinbera von á í kjarasamningum? 

Virðulegur forseti. Hér kom einmitt holdgervingur þeirra sjónarmiða sem ég er hér að tala um, maður sem sér hvergi tækifæri til að hagræða eða gera betur, ríkið hljóti bara að hafa fundið upp hina einu réttu leið til að fara með opinbert fé í eitt skipti fyrir öll og allir efasemdarmenn um það eiga bara að halda sig heima og halda kjafti helst vegna þess að ríkið ber höfuð og herðar yfir alla aðra í meðferð peninga og menn eigi bara að skammast sín, þeir sem leyfi sér að tala um að það mætti mögulega gera betur einhvers staðar, sameina stofnanir, fara aðrar leiðir í húsnæðismálum ríkisins, hvernig farið er með skrifstofuhald ríkisins, mögulega einhver verkefni sem eru orðin úrelt, gera breytingar. Nei, þessu fólki stillir hann upp sem andstæðingum opinberra starfsmanna. Hversu gamaldags geta menn verið? Hversu forpokaðir geta menn verið? Það er með ólíkindum að hlusta á þessi sjónarmið og þetta eru raddirnar sem heyrast þegar ríkissjóður hefur safnað 500 milljarða skuldum á örfáum mánuðum og er enn í djúpum hallarekstri. Leyfi menn sér að efast um að allt sé nákvæmlega best og réttast gert hjá ríkinu þá fá menn yfir sig skítadrífuna frá mönnum eins og þeim sem hér talaði síðast, hv. þingmanni. Hverju eiga opinberir starfsmenn von á frá ríkinu? Hvaða sögu hefur ríkisstjórnin í samskiptum við opinbera markaðinn? Hún hefur þá sögu að segja að þrátt fyrir dýpsta heimsfaraldur sem við höfum farið í gegnum í rétt u.þ.b. 100 ár þá var opinberi reksturinn varinn, engum sagt upp, hvergi hagrætt, hallareksturinn tekinn á sig til að verja störfin. Hv. þingmaður ætti kannski að þylja upp kaupmáttaraukninguna sem hefur átt sér stað hjá þeim sem hann vill helst berjast fyrir á undanförnum árum og spyrja sig hvort einhver á Norðurlöndum eða annars staðar í Evrópu hafi verið að gera mikið betur. Ég held ekki.

Herra forseti. Glaður tek ég við þeirri útnefningu ráðherrans að vera holdgervingur þess sem hann stendur gegn. 500 milljarða skuldir hafa safnast hjá ríkissjóði. Þetta er álíka upphæð og hefur safnast í aukinni skuldsetningu hjá almenningi vegna húsnæðisbólunnar sem hæstv. ráðherra blés í og hefur blásið í í áratug. Þar eru byrðarnar ekki á ríkissjóði. Og hvaða sögu hefur þessi ríkisstjórn að segja? Spyrjum opinberu starfsmennina sem bíða enn leiðréttingar lífeyriskjara frá því fyrir einum fimm árum þegar lög voru samþykkt hér, spyrjum ljósmæðurnar eða hjúkrunarfræðingana sem fá bara á sig Kjaradóm þegar þær þurfa að fara í verkfall til að fá leiðréttingu kjara sinna. Er þetta hagræðingin sem hæstv. ráðherra talar um til að vega upp á móti einkavæðingu opinbers húsnæðis sem hann lítur hérna á sem einhverja leið til að græða peninga? En það er ekki peningur fyrir ríkið. Að ríkið geri eins og Keflavík gerði hérna fyrir hrun og einkavæði frá sér allt opinbert húsnæði og leigi það frá vildarvinunum sem keyptu það, 

Virðulegi forseti. Tímabilið sem hv. þingmaður er að tala um hérna er tímabil þar sem kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna fór vaxandi á hverju ári, líka í heimsfaraldrinum. Þegar hv. þingmaður talar um að hér hafi skuldir vaxið hjá heimilunum þá ætla ég að biðja hv. þingmann um að velta fyrir sér hvernig eiginfjárstaða heimilanna hefur breyst yfir sama tíma, hvort það séu mögulega einhverjar eignir á móti skuldum og hvort það geti verið að eignir hafi jafnvel vaxið hraðar heldur en skuldirnar þannig að heimilin séu, þegar upp er staðið, betur sett í lok tímans en í upphafi. Ég held að það sé kannski þannig. Þetta eru nokkrar grundvallarstaðreyndir sem er ágætt að hafa í huga ef menn ætla að fara að blanda sér í umræðu um efnahagsmál og stöðu heimilanna, að vita hvaðan við erum að koma og hvar við stöndum í dag. Það sem okkur hefur tekist að gera er að verja störfin og þjónustustigið í opinbera geiranum og leggja grunn að því að við getum áfram notið batnandi lífskjara í framtíðinni. Það er staða sem ég er nokkuð stoltur af.

Herra forseti. Sterk staða ríkissjóðs þegar áföll vegna heimsfaraldurs gengu yfir minnir okkur á hversu mikilvægt það er að safna korni í hlöðurnar þegar vel árar. Hæstv. ráðherra hefur farið skilmerkilega yfir hvernig sterk staða hefur verið nýtt til að verja fyrirtæki og heimili í þessari djúpu efnahagslegu lægð. Meira að segja svo vel að kaupmáttur flestra launamanna hefur vaxið, ekki síst þeirra sem lægstu launin hafa. Við getum í flestu verið nokkuð bjartsýn þegar við horfum fram á veginn, þ.e. ef við stöndum rétt að málum. Á þessu ári hygg ég að sex ár séu liðin frá því að lög um opinber fjármál tóku gildi. Þau hafa í flestu reynst vel en vegna aðstæðna sem við þekkjum höfum við m.a. vikið skuldareglu og afkomureglu aðeins til hliðar. Það er hins vegar ljóst við þessar aðstæður að það kemur æ betur í ljós að ágallar eru á lögunum um opinber fjármál. Við erum með skuldareglu, við erum með afkomureglu en við erum ekki með útgjaldareglu. Nú, þegar fer að blása betur í seglin hjá ríkissjóði, spyr ég hæstv. ráðherra: Getur hann verið sammála mér um nauðsyn þess að endurskoða lög um opinber fjármál og innleiða útgjaldareglu, setja þak á þróun útgjalda ríkisins og hins opinbera í heild með sama hætti og til er skuldaregla og afkomuregla?

Virðulegi forseti. Ég er ánægður með að fá tækifæri til að ræða aðeins lögin um opinber fjármál sem mér finnst að hafi í raun lagt algjörlega nýjan grunn að allri umræðu um ríkisfjármálin og samspil þeirra við sveitarfélögin. Við erum farin að ræða hér ítrekað og reglulega langtímaáætlanir sem áður tíðkaðist ekki að gera. Aðalástæðan fyrir því að við bættum útgjaldareglu ekki við aðrar reglur sem eru tölulegar, og er að finna í lögum um opinber fjármál, er sú að við töldum að með því værum við mögulega að koma með of margar reglur til að uppfylla. Það er í sjálfu sér ekkert sem kemur í veg fyrir að ríkisstjórnin setji sér útgjaldamarkmið og í þessu útgjaldasamhengi, fyrst við erum komin þangað, langar mig til að vekja athygli á einu sem ég held að hafi aðeins bitið okkur í skottið. Yfir 10–15 ára tímabil, þróaðist útgjaldahliðin með þeim hætti að tilfærslurnar tóku vaxandi hluta heildarútgjaldanna. Og hvað erum við að tala um hér? Jú, við erum að tala um að þessi helstu stóru stuðningskerfi, eins og almannatryggingar, voru að taka hlutfallslega meira og meira af útgjaldahliðinni, ég tala nú ekki um tekjuhliðinni þegar hún gefur eftir. Erum við ekki með rúmlega 10% í ellilífeyri almannatrygginga, 10% af heildartekjunum okkar? Það sem þetta gerir er að þetta þrengir möguleika okkar til að fjárfesta. Þess vegna myndi ég ekkert síður vilja að við tækjum upp á yfirborðið og ræddum sérstaklega, í tengslum við langtímaáætlanir, þörfina fyrir fjárfestingar og við höfum aðeins verið að leggja grunn að því með því að skapa nýjan efnahagsreikning fyrir ríkið og reyna að átta okkur á því hvort 

Herra forseti. Ástæða þess að ég spyr um það hvort hæstv. ráðherra sé fylgjandi því að innleiða hér útgjaldareglu eru áhyggjur mínar af því að útgjöld ríkisins muni þróast með óhagstæðum hætti, að við missum í raun tökin í góðæri eins og við höfum stundum gert. Ég held að mikilvæg rök séu fyrir því að innleiða útgjaldareglu. Hún getur t.d. undanskilið útgjöld vegna félagsmála og heilbrigðismála, í velferðarmálin, rekstrartilfærslur til þeirra mikilvægu málaflokka. En það er alveg ljóst í mínum huga að við getum ekki rætt um það hér í þessum sal rætt að nauðsynlegt sé að fara vel með opinbert fé, gera auknar kröfur um meðferð opinbers fjár, en ekki verið tilbúin til að innleiða hér útgjaldareglu með sama hætti og skuldareglan er í opinberum fjármálum.

Virðulegi forseti. Já, ég er í grunninn algerlega sammála hv. þingmanni að við þurfum að hafa skoðun á því hvernig útgjöldin breytast frá einum tíma til annars og við þurfum líka að gera mun á því sem liggur í lýðfræðilegum breytingum, útreiknuðum stærðum eins og öldrun þjóðarinnar og auknu álagi á almannatryggingar vegna þess eða í heilbrigðiskerfinu, og hinum sem eru sjálfstæðar ákvarðanir um aukin útgjöld með nýjum útgjaldaliðum á nýjum verkefnum. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að við höfum haft tilhneigingu til þess að sjá útgjöldin vaxa of hratt í góðæri og við höfum líka farið mjög bratt í niðurskurð í kreppu eins og t.d. gerðist 2009. Það var örugglega farið of bratt í niðurskurð, sérstaklega í fjárfestingunni eftir fjármálahrunið. Hvort það á að leiða til þess að stjórnmálamenn setji sér útgjaldareglu, ég veit það ekki. Kannski er í því fólginn ákveðinn ómöguleiki líka miðað við það sem ég hef verið að segja. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir gott samtal hér í dag. Ég er að taka þátt í þessu í fyrsta sinn og það er mjög ánægjulegt að sjá hvernig samskiptin eru hér. En ég er með spurningu til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Ég vil geta þess að á Alþingi hefur almennt ríkt samstaða um það að hlusta á sérfræðinga. Í baráttunni við Covid hefur það reynst okkur farsælt að hlýða sérfræðingum okkar í sóttvörnum. Varðandi aflaheimildir fylgjum við ráðum Hafró og þegar stormur er í aðsigi hlýðum við veðurfræðingum. En ríkisstjórnin hlustar því miður ekki alltaf á sérfræðinga. Eitt dæmi um slíkt er mál sem var samþykkt á Alþingi nýlega þrátt fyrir athugasemdir og aðvaranir sérfræðinga á skattskrifstofu ráðuneytis hæstv. ráðherra. Ég er að að sjálfsögðu tala um átakið Allir vinna sem fékk 7,2 milljarða framlag úr ríkissjóði þrátt fyrir alvarlegar athugasemdir frá sérfræðingum fjármála- og efnahagsráðuneytis, sem er ráðuneyti hæstv. ráðherra. Þar segir m.a. að ekki sé til staðar þörf á framlengingu Allir vinna úrræðanna, frávik frá grunngerð virðisaukaskattskerfisins séu til þess fallin að veikja kerfið og draga úr tekjuskilvirkni, framlenging þeirra hluta úrræða sem snúa að íbúðarhúsnæði geti haft í för með sér ruðningsáhrif og um hafi verið að ræða innspýtingu á fjármagni inn í hagkerfið sem sé nú þegar þanið. Í máli hæstv. ráðherra áðan kom einmitt fram að ekki væri lengur þörf fyrir að örva hagkerfið með mjög sértækum aðgerðum. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Hvers vegna fór hann ekki eftir ráðleggingum sérfræðinga sinna í þessu stóra máli? 

Virðulegi forseti. Ég verð að láta þess getið hér í upphafi að við vorum að hlýða á hv. þingmann, sem kemur inn sem varaþingmaður, sem er einmitt dæmi um hið andstæða við það sem ég var að ræða í fyrri ræðu og í andsvari, að stundum koma hingað inn í þingið þingmenn sem telja að við getum farið betur með opinbert fé og finna og benda á leiðir til þess að gera það og hv. þingmaður hefur gert það með myndarbrag og þannig að eftir hefur verið tekið. Varðandi Allir vinna verð ég bara að segja að í fyrsta lagi er þetta dæmi um það að við búum við þrískiptingu ríkisvalds og eftir að mál kemur inn á þingið þá er það komið á forræði þingsins þannig að þá ræður fjármálaráðuneytið ekki eitt og sér. Við gerum það fram að framlagningu máls en ekki eftir það. Það komu ábendingar bæði varðandi Allir vinna átakið frá okkur og sömuleiðis varðandi framlengingu ívilnana vegna tengiltvinnbifreiða sem ráðuneytið taldi mikilvægt að væru hafðar með hér við ákvarðanatöku í þinginu. Ég vil meina að þegar við lítum á heildarumfangið af því að framlengja Allir vinna átakið, sömuleiðis í tengiltvinnbifreiðatilvikinu, og þegar við skoðum heildaráhrifin af þessu þá rúmist þau vel innan þess sem við gætum kallað einhvers konar hættumörk í því að vera að örva of mikið. Og það má ekki gleyma því. Þingið var að hlusta og sagði: Gott og vel, við heyrum hvað þið segið en það þýðir bara að við ætlum ekki að láta átakið framlengjast um heilt ár heldur var annars vegar framlengt um sex mánuði og svo átta mánuði, ef ég man rétt, aðeins eftir tegund þeirrar starfsemi sem gat fengið endurgreiðsluna. Þannig að ég vil meina að það hafi fundist ágætismillivegur í þessu.

Ég þakka ráðherra fyrir svörin en ég tel þau ekki fullnægjandi. Mig minnir að þú, hæstv. ráðherra, hafir lagt fram þetta frumvarp sjálfur þannig að þú berð nú töluverða ábyrgð á þessu. Ég vil benda á að í dag er mikið talað um það sé lóðaskortur og það sé lóðaskorturinn sem valdi verðbólgunni. Helmingur verðbólgunnar er vegna hækkunar á íbúðaverði. Síðan hefur komið fram í umræðunni að það er líka mikið framboð af lánsfé sem hefur orsakað þetta. Ég vil benda á að með einföldum útreikningi sést að 7,2 milljarða endurgreiðsla á virðisaukaskatti er vegna rúmlega 35 milljarða vinnu iðnaðarmanna við viðhald. Þetta samsvarar lauslega 2.500 ársstörfum iðnaðarmanna sem í dag eru bara að vinna við viðhald en ekki nýbyggingar. Raunin er að ríkisvaldið er að færa vinnuafl úr nýbyggingum yfir í viðhald. Þetta eru ríkisafskipti sem ég tel algerlega óþörf. Þetta er sóun á peningum og ég hvet hæstv. ráðherra til að leggja til að þetta verði leiðrétt og þessu átaki verði hætt.

Forseti minnir ræðumenn á að beina orðum sínum að forseta.

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem við ræddum um í þessu samhengi var annars vegar fjárlagafrumvarpið og hins vegar tekjubandormar sem því tengdust og það var þingið sem tók ákvörðun um að breyta forsendunum um framlengingu Allir vinna, þ.e. með því að framlengja, en ég hafði ekki gert ráð fyrir því í frumvörpunum eins og ég hafði lagt þau fram fyrir þingið. Það er rétt hjá hv. þingmanni, ég horfi eins á það, að hérna hefur verið brestur á framboðshliðinni. Mig langar að nefna eitt í því samhengi. Ég held að þessi tímabundna framlenging um sex mánuði og átta mánuði sé ekki að fara að valda neinum straumhvörfum í þessu. Við erum á þessu ári að hætta með 100% endurgreiðslur. En mig langar að nefna annað hérna sem er að ríkið hefur verið að breyta húsnæðisstuðningi sínum, sérstaklega úr vaxtabótum yfir í sértækari úrræði, annars vegar húsnæðisbæturnar og hins vegar hlutdeildarlánin. 

Virðulegi forseti. Ég vil segja það hér undir lok umræðunnar að ég fagna hverju tækifæri til að ræða um stöðu efnahagsmála á þessum viðkvæmu tímum. Við erum að ljúka hér vonandi tímabili sem verður lengi í minnum haft. Það er svo margt við þennan tíma sem er óvanalegt og sumt af þessu sem gerðist hér hefði ekki einu sinni verið hægt að skrifa þannig að það væri trúverðugt skólabókardæmi, að það gæti eitthvað komið upp á sem myndi bara þurrka út stóran hluta allra starfa á hinum almenna vinnumarkaði og að við gætum fengið að sjá hvaða áhrif það hefði á opinberu fjármálin ef 20.000 störf töpuðust hérna megin í vinnuhagkerfinu eða bara ekkert starf væri að tapast hinum megin, hvaða áhrif það myndi hafa á tekjur og framfærslu heimilanna og á skuldaþróun hjá ríkissjóði, hvaða áhrif það myndi hafa á sveitarfélögin o.s.frv. Að þessu leytinu til, ef maður leyfir sér aðeins að svífa fyrir ofan ástandið og horfa á þessar ofboðslegu hræringar, breytingar sem hafa átt sér stað, þá er þetta alveg ofboðslega merkilegt tímabil og maður er satt best að segja ánægður í dag í einhvers konar uppgjöri, einhverju milliuppgjöri, skulum við segja, í þessari umræðu. Ég átti ekki von á öðru en að fólk sæi þetta með eitthvað ólíkum hætti. Þá verð ég samt að segja að við erum svona heilt yfir á ágætisstað jafnvel þótt hér hafi komið fram ólíkar skoðanir um það hvort við hefðum átt að gera suma hluti öðruvísi og hvort við gætum mögulega verið á enn betri stað. Í þessu samhengi þá er það gott t.d. að Seðlabankinn fór aldrei á endanum í magnbundna íhlutun. Það var ekki farið í það að styðja ríkissjóð í því að gefa út skuldabréf og þurrka þau upp á markaðnum. Þetta er alveg ofboðslega mikið frávik þegar við t.d. berum okkur saman við það sem hefur gerst á evrusvæðinu þar sem Evrópski seðlabankinn hefur verið að kaupa allt að 80% af öllum útgáfum  Að öðru leyti þá þakka ég fyrir. Nú langaði mig til þess að fara að tala í svona klukkutíma 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um viðspyrnustyrki nr. 160/2020. Á grundvelli þeirra laga hafa rekstraraðilar getað sótt um viðspyrnustyrki til Skattsins hafi þeir orðið fyrir tekjufalli vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og aðgerða stjórnvalda til að verjast útbreiðslu hennar. Í frumvarpinu er lagt til að viðspyrnustyrkjaúrræðið verði framlengt um fjóra mánuði, frá desember 2021 til og með mars 2022. Lagt er til að úrræðið verði í öllum meginatriðum óbreytt frá því sem verið hefur. Þannig er lagt til að fjárhæðir styrkjanna og útreikningur á þeim verði óbreyttur og að öll umgjörð um framkvæmdina verði sú sama. Þær breytingar sem lagðar eru til leiða af þeim tíma sem liðið hefur frá því að úrræðið var fyrst kynnt til sögunnar en eru í meginatriðum eftirfarandi: Í fyrsta lagi að umsækjandi hafi hafið starfsemi sína eigi síðar en 1. desember 2021 en í gildandi lögum er viðmiðið 1. október 2020. Með breytingunni verður rekstraraðilum sem hófu starfsemi á tímabilinu frá 1. október 2020 til 1. desember 2021 gert kleift að nýta úrræðið. - Ég tel að þetta sé sanngirnismál. Í öðru lagi þarf umsækjandi að vera í skilum með opinber gjöld, skatta og skattsektir sem komnar voru á eindaga fyrir 1. ágúst 2021. Það er sama viðmiðunardagsetning um skilvísi og í nýsamþykktum lögum, nr. 2/2022, um heimildir veitingaaðila til að fresta skilum á staðgreiðslu opinberra gjalda, í lögum um tryggingagjald og í þeim frumvörpum sem nú eru til meðferðar í þinginu og varða annars vegar styrki til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkunum á opnunartíma og hins vegar framhald á lokunarstyrkjum. Í öllum þessum tilvikum var miðað við þessa tímasetningu. Í gildandi lögum um viðspyrnustyrki er hins vegar miðað við lok ársins 2019. Í þriðja lagi að skilyrði um rekstrarhæfi umsækjenda verði rýmkað á þann veg að ekki falli undir slit rekstraraðila ef slitin eru liður í samruna, skiptingu eða breytingu á rekstrarformi rekstraraðilans og fyrirhugað er að lögaðili sem við tekur haldi rekstrinum sem umsókn varðar áfram. Í fjórða lagi að fengnir styrkir til rekstraraðila í veitingarekstri sem hafa þurft að sæta takmörkunum á opnunartíma dragist frá viðspyrnustyrkjum fyrir sömu mánuði. Gengið er út frá því að aðilar í veitingarekstri sem hafa þurft að sæta takmörkunum á opnunartíma muni sækja um styrki samkvæmt sérstöku úrræði sem ætlað er að mæta vanda þeirra, enda eru styrkfjárhæðir samkvæmt því ívið hærri en viðspyrnustyrkir. Frádráttarreglan er þó lögð til vegna þess að ekki er ætlunin að sömu aðilar geti nýtt bæði úrræðin fyrir sömu mánuðina. Í fimmta lagi að hámarksfjárhæð viðspyrnustyrkja verði hækkuð úr 260 millj. kr. í 330 millj. kr. Þessi hækkun á rætur að rekja til tímabundins ramma Evrópusambandsins um ríkisaðstoð til stuðnings hagkerfinu vegna yfirstandandi Covid-19 heimsfaraldurs frá 19. mars 2020. Þetta hámark á styrkfjárhæðum gildir ekki bara fyrir einstakar tegundir styrkja eða einstaka rekstraraðila heldur ber, eins og áður, að leggja saman lokunarstyrki frá miðjum september 2020, tekjufallsstyrki, viðspyrnustyrki og ferðagjafir og er lagt til að styrkir til rekstraraðila veitingastaða sem hafa sætt takmörkunum á opnunartíma vegna kórónuveirufaraldurs falli einnig þar undir. Öll framangreind úrræði falla í sama flokk ríkisaðstoðarrammans og því undir sama viðmið um hámarksfjárhæð. Þá gildir einnig sama hámark fyrir tengda aðila í rekstri, þ.e. þeir deila einni hámarksfjárhæð óháð því um hve marga tengda aðila er að ræða. Við skilgreiningu fyrirtækis í framangreindum skilningi er horft til eigna- og stjórnunartengsla og teljast tengdir aðilar því eitt fyrirtæki þegar kemur að hámarkinu. Loks er lagt til að heimilt verði að sækja um viðspyrnustyrki til 30. júní á þessu ári. Gert er ráð fyrir að kostnaður vegna framlengingar viðspyrnustyrkjaúrræðisins um fjóra mánuði geti numið allt að 2 milljörðum kr. eða u.þ.b. 500 milljónum á mánuði. Þó er líklegt að greiddir styrkir í desember verði lægri enda var veltan sterk í mánuðinum þrátt fyrir fjölgun smita og hertar sóttvarnatakmarkanir. Enn fremur má áætla að í febrúar eða mars komi til frekari tilslakana á sóttvarnareglum sem gæti örvað eftirspurn og dregið úr tekjutapi fyrirtækja. Heildarkostnaður ríkissjóðs af framlengingunni gæti því orðið nokkuð minni. Ekki er gert ráð fyrir þessum útgjöldum í fjárlögum yfirstandandi árs og mun því afkoma ríkissjóðs að óbreyttu, miðað við forsendur fjárlaga, versna sem þessu nemur. Fjárveiting síðastliðins árs var þó ekki fullnýtt og kemur til álita að heimila flutning óráðstafaðra fjárveitinga frá síðasta ári til að mæta þessum kostnaði. Virðulegi forseti. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Nú hefur það komið fram, í þinglegri meðferð frumvarps um styrki til veitingastaða, að styrkumsóknir verða ekki afgreiddar og styrkir ekki veittir fyrr en eftir einhverjar vikur, hugsanlega mánuði. Hér erum við að ræða almennara frumvarp, um viðspyrnustyrki til atvinnulífsins almennt. Ég vil spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort ráðherra geti ábyrgst að viðspyrnustyrkirnir sem hér er mælt fyrir skili sér hratt og örugglega til þeirra fyrirtækja sem virkilega þurfa á þeim að halda.

Virðulegi forseti. Já, þetta er að sjálfsögðu mjög mikilvægt, sem hv. þingmaður nefnir hér, að við komum ekki bara með orð inn í umræðuna heldur verði athafnir að fylgja. Það þýðir að við komum með frumvarp og tryggjum að það fái framgang hér í þinginu. En ekki bara það að setja lögin heldur að síðan sé farið í að framkvæma það sem lögin kveða á um. Ég myndi vilja segja um almennu viðspyrnustyrkina: Það er þó til staðar kerfi sem hefur gengið ágætlega og Skatturinn hefur verið að sinna sambærilegum verkefnum. Það er aðeins öðruvísi með veitingastyrkina, þar hefur án vafa þurft að fara í ákveðna forritunarvinnu og starfsfólk hefur þurft að gera greinarmun á almennum viðspyrnustyrkjum og því nýja úrræði sem stundum getur tafið það að útgreiðsla eigi sér stað. En markmiðið með þessu öllu saman er að fyrirtækin geti sótt um, úrræðið er byggt þannig upp að þú sækir fyrir viðkomandi mánuð. Ég vonast til þess að í framkvæmd getum við strax unnið upp þennan eldri hala þannig að þegar mánuðirnir sem eru nú óliðnir renna sitt skeið á enda þá sé tiltölulega fljótlega eftir að umsóknir berast hægt að ganga frá þeim. Ég myndi hvetja til þess að í nefndarvinnu í þessu máli verði gengið eftir skýrari svörum. En ég hef haft uppi væntingar um það að þegar við erum að framlengja eldri úrræði eigi hlutirnir að geta gengið hraðar fyrir sig. Ég verð að segja eins og er að mér fannst við vera komin með nokkuð vel smurða vél, ágætisframkvæmd í þessum málum, þegar þetta úrræði rann sitt skeið undir lok nóvembermánaðar. En það verður samt að játast að það kom kúfur af umsóknum þegar menn áttuðu sig á því að úrræðið væri að klárast. Þess vegna varð nokkur bið á því að allar umsóknir væru afgreiddar vegna nóvembermánaðar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir skýr svör. Í greinargerð þessa frumvarps er, rétt eins og í greinargerð um frumvarp um veitingastyrki, lögð áhersla á að ekki megi aftra tilfærslu framleiðsluþátta milli fyrirtækja og milli atvinnugreina. Við sjáum að ekki hefur verið vilji til að framlengja t.d. hlutabótaleiðina og slík almenn úrræði og ég get ekki séð að ríkisstjórnin hafi verið að flýta sér neitt ofboðslega að tryggja fjárstuðning til fyrirtækjanna sem standa verst. Í ljósi þessa vil ég spyrja: Er það stefna ríkisstjórnarinnar og er það stefna hæstv. fjármálaráðherra að stuðla að því að fyrirtækjum og störfum fækki í greinum eins og ferðaþjónustu og afþreyingariðnaði og að framleiðsluþáttum sé beint annað? Telur hæstv. fjármálaráðherra æskilegt að fyrirtækjum fækki og það verði þá ákveðin samþjöppun í þeim greinum sem eru að verða fyrir mestum búsifjum vegna Covid?

Virðulegi forseti. Það er alls ekki stefna okkar að fækka störfum í þessum greinum. Við viljum hins vegar smíða úrræðin þannig að þau gefi öllum sanngjarnt tækifæri og að menn standi jafnfætis öðrum, í sambærilegri stöðu, í aðgengi að úrræðum. En ég hef nefnt það hér í dag, í annarri umræðu sem var að klárast, að við þurfum að horfast í augu við það að við getum ekki leyst allan vanda allra. Það voru fyrirtæki, t.d. í ferðaþjónustu og ég tala nú ekki um í veitingageiranum, sem mögulega stóðu ekkert sérstaklega sterkt áður en heimsfaraldurinn skall á. Jafnvel þótt nú sé langt um liðið og einhver gæti sagt að það hljóti að vera þannig að öll fyrirtæki sem enn eru á lífi hafi staðið þokkalega á þeim tímapunkti þá held ég að þetta sé staðreynd. Það getur ekki verið markmið okkar, í mínum huga, að tryggja stuðning við fyrirtæki sem eru með undirliggjandi rekstrarvanda sem hefur ekkert með heimsfaraldurinn að gera.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu sína og svör við spurningum hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar. Ég tek undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni, það er gríðarlega mikilvægt að hraða afgreiðslu þessara hluta því að margir eru á hnjánum, jafnvel við dauðans dyr, í sínum rekstri eftir þetta ótrúlega fordæmalausa tveggja ára tímabil þar sem skellt hefur verið í lás mánuðum saman, opnað í einhverjar vikur og aftur skellt í lás og öll þau vandræði sem slíku fylgja. Nú spyr ég, líkt og ég gerði hér fyrir viku þegar þessi mál bar á góma, hvort ekki væri leið að setja besta mann hæstv. ráðherra í að efna til sérstakrar hraðafgreiðslu, undirbúnings, þannig að þetta þurfi ekki að taka hefðbundinn ríkisafgreiðslutíma sem við þekkjum öll að er yfirleitt ekki jafn snöggur og í einkageiranum. Annars vegar er það þetta og svo hitt sem blasir við okkur: Verðhækkanir á heimsmörkuðum eru af ýmsum ástæðum yfirvofandi og hafa þegar brostið á. Ég spyr hvort hæstv. fjármálaráðherra sjái fram á að geta beitt sér með ráðum og dáð fyrir því að halda hér stöðugleika á okkar örgengi, hvort við getum sammælst um það - hvort það er löglegt eða ekki, það þarf að skoða - með Seðlabankanum að stuðlað verði að eins stöðugu gengi íslensku krónunnar og mögulegt er á þessum viðsjárverðu tímum og að við aukum þar með lífvænleika þeirra fyrirtækja sem standa höllum fæti og auðvitað fólksins í landinu ekki síður.

Forseti. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt að ég held að það sé mjög viðkvæmt mál og mikilvægt að okkur takist að koma þessum úrræðum í gagnið og í framkvæmd sem fyrst. Ég fór ekki yfir það í löngu máli hér við þessa framsögu en ég hef nefnt það, þegar ég hef verið að kynna önnur úrræði sem við vorum að taka upp, t.d. veitingastyrkina eða lokunarstyrkina, að við höfum legið yfir því undanfarna mánuði hver af eldri úrræðunum við þyrftum að framlengja og hvað mætti renna sitt skeið. Við ræðum hér almennu viðspyrnustyrkina sem ég sá ekki fyrir mér að við vildum framlengja þegar ég mælti fyrir fjárlagafrumvarpinu. En það hefur margt breyst í millitíðinni. Þetta ómíkron-afbrigði hóf innreið sína og sóttvarnalæknir mælti með stórauknum takmörkunum sem heilbrigðisráðherra samþykkti eða leiddi inn í reglugerðir. Og þó að við séum aftur komin í það að létta á þeim takmörkunum hefur þetta haft gríðarlega mikil áhrif á marga. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að þetta úrræði sé komið fram aftur og við endurvekjum það í fjóra mánuði. Ég verð að taka undir með þeim sem segja að það skipti máli að koma þessu í gagnið sem fyrst. Það vekur mér líka vonir um að ágæt sátt geti tekist hér í þinginu um að ljúka málinu tiltölulega hratt. Framkvæmdin fer hins vegar að langmestu leyti fram hjá Skattinum og ég get verið með mitt besta fólk í að fylgja því eftir að það gangi allt örugglega fyrir sig. En á endanum fer þetta vafalítið dálítið eftir umfanginu, hversu margir munu þurfa að sækja í úrræðið og hversu mikið álagið verður þar af leiðandi hjá Skattinum. Örfá orð um gengisstöðugleika: Ég vil kannski byrja á því að segja að við erum með fyrirkomulag í gengismálum sem gengur út á það að við erum með opinn og frjálsan gjaldeyrismarkað. Það sem er ánægjulegt í augnablikinu er að það virðist vera að þjóðarbúið sé að framleiða það mikið af gjaldeyri að við séum bara í þokkalegu jafnvægi með gengismálin. Ef við skoðum viðskiptajöfnuðinn fyrir síðasta ár verð ég að segja að það fór kannski fram úr væntingum manns á tímabili hvernig úr því öllu spilaðist. Okkur hefur bæði tekist að sjá ákveðinn vöxt í komum ferðamanna en svo hafa margar útflutningsgreinar staðið mjög sterkt og stoðir hagkerfisins, sumar, reynst gríðarlega mikilvægar. Akkúrat þar sem við stöndum í þessari umræðu núna stendur yfir mjög kraftmikil loðnuvertíð sem mun skapa miklar útflutningstekjur. Það er ekkert sérstakt sem bendir til að eitthvert ójafnvægi sé á genginu og besta leiðin fyrir okkur til að tryggja að við höfum áfram efni á þeim lífsgæðum sem við höfum vanist, að við getum áfram sótt allt það sem við þurfum til annarra landa í gjaldeyrisviðskiptum, er að halda áfram að byggja undir útflutningsatvinnuvegina og tryggja að hér verði áfram til verðmæti í atvinnulífinu til að standa undir þessum lífsgæðum. Það er helst ef koma einhverjir brestir í það sem við eigum að þurfa að hafa áhyggjur. Ef eitthvað slíkt gerist, eins og gerðist t.d. í fjármálahruninu, að stoðir hagkerfisins bresta, það molnar undan gjaldeyrisöfluninni, verðmætasköpun í hagkerfinu, má hafa sterka skoðun á því hvað eigi að gerast næst. Að hvaða marki viljum við þá reyna að viðhalda, á veikum grunni, gengisstöðugleika og hvenær er langbest að horfast í augu við það að við þurfum að aðlagast nýjum veruleika? Ég held að með sjálfstæðri peningastefnu með okkar eigin gjaldmiðil þá höfum við tækifæri til að aðlagast hraðar að breyttum veruleika en margar aðrar þjóðir, sérstaklega þær sem taka þátt í myntbandalagi. Þannig getum við yfir lengri tíma betur tryggt forsendur lífsgæðanna og dreift áhrifunum af áföllum með sanngjarnari hætti. Ég myndi vilja segja það í þessu samhengi, fyrst gengismálin koma til umræðu, að ég held að það sé engin sérstök ástæða til að hafa áhyggjur af genginu. Það er mikill kraftur í hagkerfinu og það á ekki að þurfa að vera með mikil afskipti, enda er Seðlabankinn með þá opinberu stefnu að vera ekki með afskipti af gengismálum eða gjaldeyrismálum nema einhvers skammtímaójafnvægis gæti. Að þessu leyti til held ég að við séum á ágætisstað. Mér sýnist að jafnvægisgengið sé einhvers staðar á þessum slóðum sem við sjáum og ef gengið færi að styrkjast mjög mikið myndi það gera þessum greinum sem hafa átt undir högg að sækja erfiðara fyrir. Það væri ekki gott mál. Að þessu sögðu þá held ég að málið sé algjörlega tæmt af minni hálfu. Ég þakka fyrir ágætisumræðu hér.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð. Mig langaði aðeins að víkja aftur að framkvæmd efnahagsúrræða. Nú hefur komið fram fyrir efnahags- og viðskiptanefnd að talsverðar tafir verði hjá Skattinum, m.a. vegna lögbundinna verkefna nú í febrúar sem lúta að gagnaskilum og undirbúningi fyrir álagningu opinberra gjalda. En svo er það líka þannig að stofnunin á fullt í fangi með að afgreiða ýmis önnur úrræði, m.a. Allir vinna úrræðið sem samþykkt var í desember að framlengja, en ráðuneyti hæstv. ráðherra hafði eindregið varað við því að það yrði gert. Í minnisblaði ráðuneytisins var einmitt bent á að þetta gæti kallað á aukna vinnu hjá Skattinum og tafið ýmsa aðra starfsemi Skattsins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort honum sé kunnugt um að afgreiðsla slíkra umsókna, sú handavinna sem það úrræði kallar á, sé jafnvel að tefja fyrir því að fyrirtæki sem berjast í bökkum fái nauðsynlega aðstoð vegna tekjufalls sem stafar bæði af veirunni sjálfri og þeim sóttvarnatakmörkunum sem hér hafa verið lagðar á.

Virðulegur forseti. Ég hef enga ástæðu til að ætla að það verði þannig að þetta muni tefja mikið en augljóslega, eftir því sem álagið er meira, þeim mun mannfrekara er að klára öll úrræðin. Ég vísa bara aftur til þess að hægt er að spyrja nánar út í þetta í nefndinni og hef enn væntingar um að þetta geti komið til framkvæmda mjög fljótlega eftir afgreiðslu í þinginu.

Herra forseti. Nú kemur það fram í endurskoðendaskýrslu ríkisendurskoðanda um ríkisreikning ársins 2020 að ríkið glímir við uppsafnaða tækniskuld og að upplýsingakerfi ríkisstofnana séu komin til ára sinna, að þau séu keyrð í gömlu tækniumhverfi, skrifuð á einhverjum forneskjulegum forritunarmálum. Og ég vil bara spyrja hæstv. ráðherra: Er hæstv. ráðherra sannfærður um að Skatturinn sé nógu sterk stofnun, hvað varðar hugbúnað, fjölda stöðugilda og fjármuni, til að bregðast skjótt við þegar svona aðstæður koma upp, hvort þetta sé ekki eitthvað sem þurfi að skoða nú eftir tvö ár af heimsfaraldri, hvort viðbragðsgeta stofnunarinnar sé nógu sterk?

Virðulegi forseti. Já, ég myndi kannski fyrst segja að Skatturinn hefur verið til fyrirmyndar mörgum öðrum opinberum stofnunum varðandi tækninýjungar. En heimurinn breytist hratt og án vafa er sú staða komin upp að við verðum að fara að bæta í fjárfestingu í tækni, í tæknilegum innviðum. Ég hef átt fundi með ríkisskattstjóra um þessi efni og hitt starfsfólk frá Skattinum sem hefur sýnt fram á að frekari fjárfestingar í tæknilausnum gætu leitt af sér enn meiri árangur og ávinning fyrir okkur, stóraukið skilvirkni og árangur, t.d. í skatteftirliti, og þess vegna höfum við stutt það mjög eindregið. Almennt séð held ég að ríkið eigi eftir að fjárfesta mjög víða í tæknilausnum, það er bara spurning hvar maður vill drepa niður fæti. Má ég t.d. benda á að ekki er hægt að fletta því upp hversu margir eru á biðlista hjá Landspítalanum eftir einstaka aðgerðum, það er enginn slíkur biðlisti til neins staðar. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að nota gögn til að taka betri ákvarðanir og fjárfesta í tækni sem muni létta okkur störfin og skila meiri árangri, og það sem kannski mestu skiptir, þegar upp er staðið, betri opinberri þjónustu. En hér var ekki spurt um allt þetta heldur bara um Skattinn. Skatturinn hefur verið til fyrirmyndar en ég held að enn þurfi að fjárfesta þar.

Virðulegur forseti. Við erum hér með til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um viðspyrnustyrki, framhald viðspyrnustyrkja. Það er mjög mikilvægt mál og eitt af þessum málum sem styðja við atvinnugreinar sem hafa undanfarin tvö ár fundið fyrir þessum faraldri sem hefur verið hér í samfélaginu og raunar um heim allan. Málið er til komið, eins og hæstv. fjármálaráðherra fór hér yfir, vegna þessa nýja afbrigðis, ómíkron, sem hefur aðeins breytt stöðunni. Fjármálaráðherra fór ágætlega yfir það hvernig þessi mál hafa þróast hér á síðustu vikum og mánuðum. Málið er einmitt til þess fallið, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, að tryggja að fyrirtæki sem verða fyrir miklu tekjufalli vegna fjölgunar smita, samkomutakmarkana og þeirra aðgerða sem ráðist hefur verið í vegna þessa geti viðhaldið nauðsynlegri þjónustu, lágmarksstarfsemi. og verið tilbúin þegar lífið fer að ganga sinn eðlilega gang, ef svo má segja, eftir faraldurinn. Sem betur fer erum við vonandi farin að sjá ljós við enda ganganna. En þetta er eitt af þeim málum sem er ætlað að tryggja að þessi fyrirtæki geti tekið aftur upp eðlilega starfsemi þegar sá tími kemur, ein af þessum góðu aðgerðum sem gripið hefur verið til. Ég minntist aðeins á aðgerðir í ræðu undir öðru máli hér áðan en nefna má greiðslu launa í sóttkví, stuðning til veitingaaðila sem hafa þurft að sæta takmörkunum, það er búið að fresta skattgreiðslum. Og svo erum við með til meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd framhald lokunarstyrkja. Þó svo að ég vilji kannski tengja öll þessi mál og blanda þessu saman, virðulegi forseti, þá kom mjög margt áhugavert fram í málinu um framhald lokunarstyrkja. Þar eru kannski einna helst þessi margumræddu fyrirtæki sem hafa þurft að skella algerlega í lás, hafa lokað fyrir starfsemi sína, hafa ekki getað stundað sinn eðlilega atvinnurekstur, selt sína vöru eða þjónustu, hafa þurft að loka öllum hurðum. Þetta eru fyrirtæki sem ég hef haft verulegar áhyggjur af og oft og tíðum eru þetta allra minnstu fyrirtækin. Ég held að það sé rétt hjá mér þegar ég segi að í langflestum tilfellum sé um að ræða litlar krár eða íþróttabari eða pöbba, eins og við þekkjum þá, staði sem sýna leiki um helgar og eru jafnvel með spilasali, sem finna hvað mest fyrir þessu. Það kom fram að þetta eru um 50 aðilar eða fyrirtæki. Hjá þeim sem leitað hafa til mín, og ég veit að fleiri hafa fengið að heyra það, eru ákveðnar áhyggjur af viðmiðum í þessum frumvörpum, þ.e. að styrkurinn eða stuðningurinn sé greiddur út á stöðugildi. Og þegar við ræðum lokunarstyrkjafrumvarpið þá eru það, eins og ég segi, allra minnstu aðilarnir sem hafa þurft að hagræða í sínum rekstri, þurft að skera burt alla fitu og eru jafnvel komnir inn að beini og hafa því miður þurft að hagræða hvað starfsfólk varðar. Um leið og ég segi þetta hef ég fullan skilning á því að allar aðgerðir stjórnvalda hafa verið á þann veg að styðja við vinnumarkaðinn, styðja við það að fyrirtækin reyni að halda starfsfólki sínu í vinnu. Þarna erum við að mínu mati með hóp sem er að mörgu leyti annars eðlis, lítil fjölskyldufyrirtæki, og ég hef velt því upp, bæði hér áður og í nefndinni, hvort hreinlega væri betra að miða við fastan kostnað, hvernig sem það er gert. Og við erum aðeins að ræða það. Kannski er það ómögulegt en mér finnst að okkur beri skylda til að kanna hvort mögulegt sé að grípa þessa litlu aðila þó svo að langflestir geri sér grein fyrir því að það tekst aldrei að grípa alla. En aftur að þessu máli um framhald viðspyrnustyrkja sem er nú að fara til nefndarinnar. Ég held að þetta sé mjög gott mál og styðji við aðrar aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til.