Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg vildi að eins gefa háttv. deild þær upplýsingar um gjald þetta, að samkvæmt skýrslu frá bæjarfógetanum á Akureyri eru nú þegar komnar inn 100 þús. kr. í Eyjafjarðarsýslu, og má víst búast við öðru eins, á þessu ári. Á öðrum stöðum mun einnig koma nokkuð. Að öllum líkindum verður það nærri sanni að búast við 300 þús. kr. alls. Auðvitað verður ekki sagt um það með vissu, en það er þó víst, að tekjuauki þessi verður ekki svo smávægilegur. Þetta tek jeg fram til þess að sýna, að hjer er ekki um smámál að ræða.

Flm. (Einar Arnórsson) Jeg skal ekki tefja tímann með langri ræðu um þetta mál. Í greinargerð frv. má sjá, hvernig á stendur, og rök þau öll, sem til málsins liggja. Að eins vil jeg leggja það til, að því verði vísað til allsherjarnefndar, eins og öðrum samskonar málum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal taka það fram, að samskonar frv. var hjer áður flutt af hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), en þar sem hjer er um skattafrv. að ræða, hefi jeg nú tekið að mjer flutning þess. En nú hefir mjer verið skýrt frá því, að póstmeistari muni koma með till. um breytingar á frv. þessu og póstgjöldum yfirleitt. Vil jeg því mælast til, að máli þessu verði frestað og frv. falið fjárhagsnefnd, og mun hún eflaust fá til meðferðar till. póstmeistara um málið.

Benedikt Sveinsson Jeg skal kannast við, að jeg var frv. þessu fylgjandi á þinginu 1917. En jeg tel það ekki rjett að láta lögin standa lengur í gildi. Fyrst og fremst er það af því, að það er skaðlegt viðskiftalífi landsins að íþyngja mönnum um skör fram með háum póstgjöldum. Það hefir aldrei verið tilgangur ríkisins að gera póstgöngurnar að beinum tekjustofni, þó að auðvitað sje reynt að stilla burðargjaldinu svo í hóf, að þær beri sig. Þess ber líka að gæta, að mjög er hætt við, að þessi 100% hækkun nái ekki tilgangi sínum, því að sennilega dregur það úr notkun póstanna, að burðargjaldið er hátt. Það er því alls ekki vist, að annað vinnist við hækkun þessa en það, að aftra mönnum frá að nota póstana. Þessi mikla hækkun kemur einnig til leiðar hinu mesta ósamræmi í póstgjöldum innanlands undir böggla, eftir því, hvort þeir eru innlendir og fara til innlendra staða, eða þeir koma frá útlöndum og fara svo með póstum út um landið, því að samkvæmt gömlum samningum milli Danmerkur og Íslands er póstgjald undir böggla frá Danmörku fastákveðið hjer, og verður ekki hækkað, þótt burðargjald undir innlenda böggla hækki. Undir böggul, sem vegur 5 kg., þarf að greiða 70 aura frá Danmörku til Íslands, þótt hann fari norður á Hornstrandir, en undir jafnþungan böggul hjer innanlands, þótt milli næstu hafna sje, 2,20 kr., eða rúmlega þrisvar sinnum meira. Það er því alveg ótækt að láta slíkt misrjetti viðgangast. Sama verður uppi á teningnum, ef um brjef er að ræða. Undir tvöfalt brjef þarf að greiða 20 aura til Danmerkur, en 30 aura til annara landa; en á milli staða á Íslandi, t. d. hjeðan til Hafnarfjarðar, verður að greiða 40 aura undir slík brjef. Álíka mismunur er einnig á póstávísunum og póstkröfum. Menn sjá nú, að þetta hlýtur að draga úr viðskiftunum í landinu, og það gerir t. d. verslunum hjer í Reykjavík með öllu ókleift að standast samkepni úti um land við erlendar verslanir, að því er snertir þær vörur, sem sendar eru í bögglapósti. En til þess hefir þó verið ætlast, að Reykjavík yrði verslunarmiðstöð í landinu, og með því markmiði meðal annars var ráðist í hina miklu og dýru hafnargerð hjer í Reykjavík. En slíkar ráðstafanir sem þessar virðast algerlega brjóta í bág við þá hugmynd. En nú hefir póstmeistari samið annað lagafrv., og sendir það líklega bráðum þinginu, og er þar settur taxti, saminn í samræmi við taxta þann, sem gildir annarsstaðar, og miklu sanngjarnari heldur en sá, sem af handahófi er settur í stjórnarfrv. Jeg sje því ekki betur en þessu frv. sje alveg ofaukið, en tel þó ekki þörf að fella það að svo stöddu, þar sem fjárhagsnefndin flýtir sjer væntanlega ekki með þetta frv., heldur bíður eftir frv. frá póstmeistara og leggur það til grundvallar. Sessunautur minn segir mjer nú, að það frv. sje þegar komið til fjárhagsnefndar, og þarf jeg því ekki að slá þennan varnagla.

Fjármálaráðherra (S. E.) Eins og jeg tók fram áðan, var frv. þetta upprunalega flutt af hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), en nú tók jeg að mjer flutning þess sem skattamáls. En till. póstmeistara fjalla ekki að eins um skattahliðina, heldur einnig um ýmislegt annað, vegna sjerstöðu þeirrar, sem landið hefir nú fengið. Jeg álít rjett að vísa málinu til fjárhagsnefndar, og mun hún þá í samráði við stjórnina, og þá helst hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.), koma fram með nýtt frv.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Fjárhagsnefndin hefir haft mál þetta til meðferðar, og leggur hún til, að frv. verði samþ. með breytingum þeim, sem eru á þgskj. 61. Þess mun ekki þörf að fara mörgum orðum um nauðsyn þá, sem hjer er um að ræða, sem er sú, að afla landssjóði tekna. Það er öllum kunnugt, að fjárhagur landsins er, því miður, alt annað en góður, en hins vegar er í mörg horn að líta. Má meðal annars benda á, að nú liggja fyrir þinginu ýms frv., sem fara fram á stórkostlegan útgjaldaauka, svo sem launafrv. stjórnarinnar o. fl. Nefndin hefir því, með tilliti til þessa, lagt það til, að tollurinn verði hækkaður úr 3 kr. upp í 4 kr. Vona jeg því, að hv. deild, sjái nauðsyn þá, sem á er, svo að hvorki frv. nje brtt. nefndarinnar mæti mótstöðu. Annars er málið svo ljóst, að ekki þarf frekari skýringa.

Pjetur Jónsson Jeg vildi að eins vekja athygli hv. nefndar á því, að lög þessi eiga að öðlast gildi 1. jan. 1920. En það gæti orðið athugavert og valdið órjetti, þar sem ekki er vist, að allir hafi fyrir þann tíma komið síldinni út frá þessu ári. En nú er ekki ætlast til, að tollur þessi leggist á hana. Jeg held því, að betra væri að láta lögin ekki öðlast gildi fyr en 1. apríl eða 1. maí, enda væri það með öllu áhættulaust, því að síldveiði verður þá naumast byrjuð og alls ekki farið að senda neitt út frá því ári.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Jeg flyt frv. þetta eftir einróma beiðni þingmálafunda í Skagafirði og sömuleiðis eftir ósk sýslunefndar. Á aðalfundi sínum þetta ár samþykti nefndin að beitast fyrir þessu máli. Ástæðurnar fyrir frv. eru þær, að svo má heita, að mestalt Skagafjarðarhjerað sje símalaust, eða fjórir stórir hreppar, sem eru Staðarhreppur, Seyluhreppur, Lýtingsstaðahreppur og Akrahreppur. Ef þeir, sem búa inni í Skagafirðinum, þurfa að nota síma, verða þeir að fara út á Sauðárkrók, en því una íbúarnir, sem von er, illa, enda leiðir af sjálfu sjer, að svo stórt og ágætt hjerað, sem framhluti Skagafjarðar er, getur ekki verið símalaust. Álits landssímastjóra hefir verið leitað um þetta mál, og eins og sjest af brjefi því, sem prentað er með greinargerð frv., þá er hann því mjög hlyntur. Hans álit er það, að aðallínan um Skagafjörð eigi að liggja fram fjörðinn að vestan um Víðimýri og Silfrastaði og yfir Öxnadalsheiði, sökum þess, að símalinan, eins og hún nú er, sje alt of kostnaðarsöm, þar eð símslit sjeu þar mjög tíð. Það virðist því ekki vera nema rjettmætt, að landssjóður kostaði þessa línu að öllu leyti, en þó býst jeg við, að tillag mundi fást úr hjeraðinu, því sýslubúum er þetta mikið áhugamál. Ríkissjóði ætti því að vera gróði að því, að taka vel í þetta frv. Jeg legg það til, að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar að lokinni þessari umr.

Flm. (Jón Jónsson) Þetta frv. er fram komið af því, að á Upphjeraði er vaknaður almennur áhugi fyrir því að fá þangað síma, og hefir sá áhugi aukist við það, að verið er nú að leggja síma um Úthjerað til Borgarfjarðar. Það er líkt um Upphjeraðið og Skagafjörðinn, að nokkrir hreppar eru utan símasambands, og hafa því ekki veruleg not af símanum, nema þá að íbúarnir ferðist út í Egilsstaði eða Fossvelli, en það er löng leið úr sumum hreppunum. Þessir hreppar eru: Skriðdalshreppur, Fellahreppur, Fljótsdalshreppur og Jökuldalshreppur. Að vísu mundi Jökuldalshreppur ekki hafa full not af síma þessum, en þó yrði að honum talsverður hægðarauki fyrir efri hlutann. Jeg skal geta þess, að ráðgert hefir verið að leggja sæsíma yfir Lagarfljót milli Vallaness og Áss, því með því móti yrði síminn að almennustum notum. En ef síminn aftur á móti yrði allur lagður austan fljóts, fyrir botninn, og að Brekku, er sennilegt, að norðanbyggjar mundu verða óánægðir, enda væri þetta óhagstæðara og gæfi minni tekjur. Að síminn sje fyrst lagður upp að Vallanesi, en ekki upp frá Egilsstöðum og upp með fljótinu að norðanverðu, kemur bæði Skriðdælingum og Uppvallamönnum að góðu haldi; annars eru þeir engu bættari. Það má búast við því, að töluverður kostnaður stafi af sæsímanum yfir Lagarfljót, en þó mun ekki vera tiltök að leggja símann öðruvísi, því fljótið er alt of djúpt fyrir staura. Efri hluti Hjeraðsins hefir með rjettu verið talinn með bestu sveitum landsins; framleiðslan er mikil og þjettbýli. það er því ekki nema eðlilegt, að bændur þar þurfi að komast í símasamband, enda hlyti það að bera sig. Jeg hefi ekki enn snúið mjer til landssímastjóra með þetta mál, en heyrt hefi jeg, að hann væri því hlyntur; öll sanngirni mælir og með því, að þessi sími verði lagður. Jeg legg til, að málinu verði, að loknum umr., vísað til hv. samgöngumálanefndar.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg ætlaði að kveðja mjer hljóðs um næsta mál á undan, en þar eð því var flýtt svo mjög, læt jeg mjer nægja að segja það nú, er jeg ætlaði um það að segja. Jeg vil sem sje beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort honum þyki það viðurkvæmilegt að láta landssjóð borga kostnaðinn af prentun slíks orðskrípis sem „útbú“ er. Þá sný jeg mjer að því máli, sem nú er á dagskrá. Við, sem berum fram þetta frv., jeg og hv. 2. þm. Árn. (E. A.), höfðum látið okkur nægja, er málið var síðast á dagskrá, að vísa til álits meiri hluta fossanefndar og þeirra ástæðna, er þar væru færðar fyrir þessum lögum. En þá tókst svo óheppilega til, að þær voru ekki tilbúnar, og var því málið ekki rætt þá. Og þar sem álit meiri hl. fossanefndar er ekki enn tilbúið, finst mjer rjett vera að ræða málið ekki til þrautar nú, heldur fresta 1. umr. þangað til menn hafa kynst áliti meiri og minni hluta fossanefndar. En það hygg jeg, að mestar og aðalumr. um þetta mál verði við 1. umr. þess, því að þá verði mest talað um stefnu og grundvöll vatnalaganna. Það er því mitt ráð, að á þessu stigi málsins verði skipuð í það nefnd manna, er athugi alt nákvæmlega. Þetta er svo umfangsmikið mál, að sjálfsagt er að gefa hv.þm. kost á að kynnast því eftir föngum. Þegar hin væntanlega nefnd hefir svo lagt fram athugasemdir sínar, þá hafi menn bæði tíma til að athuga álit hennar og álit meiri og minni hl. fossanefndar. Þá fyrst, er svo er komið, geta menn verið undir það búnir að ræða málið til þrautar. Þó hygg jeg það rjettast, að þessu stórmáli yrði ekki ráðið til lyka á þessu þingi, því það er engu síður nauðsynlegt, að kjósendum sje gefinn sem mestur kostur á að kynnast þessu máli, svo að þeir geti gert sjer þess fulla grein, hvaða stefnu þeir taki í málinu, og þurfa þeir eigi siður tíma til þess en hv.þm. Væri því æskilegt, að hv.þm. gerðu sjer málið sem ljósast á þessu þingi, en það geta þeir með því að ræða það kapplaust og með röksemdum, og reyni þannig að finna hina rjettu leið, því jeg hygg, að allir geti orðið sammála um, að þetta mál verði aðalmálið við næstu kosningar. Þessi frv. eru verk fossanefndarinnar, það er að segja meiri hl. hennar, sem hefir samið þau öll, nema hvað minni hl. vann og framan af við fyrsta bálkinn, en hann var saminn áður en fossanefndin klofnaði. Annars kemur skýrslan um starfsemi fossanefndar út um leið og álit meiri hl. hennar, og skal jeg því ekki gera annað nú en drepa á einstök atriði til skýringar. Skömmu eftir að fossanefndin hóf starf sitt, varð nefndarmönnunum það ljóst, að allflest stórvötn, er hægast var að virkja, voru komin í hendur útlendra auðmanna, sem ýmist höfðu keypt þau eða leigt. Til þess að fá fulla viss um, hvað enn væri ekki í höndum útlendinga af vötnunum, var hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) falið af nefndinni að semja skrá yfir þau. Birtist sú skrá bæði í pjesa þeim, sem hann hefir látið prenta, og í áliti meiri hl. fossanefndar. Þessi rannsókn gaf næga ástæðu til, að þess var farið á leit við stjórnina, að hún stöðvaði vatnasal og vatnaleigu meðan nefndin væri að starfa og gæfi út bráðabirgðalög um þetta. Það vakti sem sje fyrir nefndinni að binda ekkert vatn óeðlilegum böndum, frekar en orðið væri. Þá vissu nefndarmenn ekkert um það, að hvaða niðurstöðu þeir mundu komast um eignarrjettinn eða þess háttar atriði. Hún var alveg sammála um það, að hennar starf væri í því fólgið að rannsaka, hvernig landsmenn gætu fengið svo ódýra vatnsorku, sem hægt væri. En það þóttist nefndin sjá, að ef haldið væri áfram sölunni, þá mundi vatnið stíga svo óeðlilega í verði, að þjóðinni yrði ókleift að borga vatnsorkuna, er farið væri að virkja vötnin. Nefndin var ekki svo heppin, að fá talið alla landsstjórnina á sitt mál, og afleiðingin varð sú, að meðan nefndin hefir setið að starfi hefir meiri hluti Hvítár í Árnessýslu gengið kaupum og sölum, en lítið hafði verið selt af henni er nefndin hóf starf sitt. Jeg vil geta þess, að það var að vissu leyti erfið vinna, er nefndin átti, ekki vegna þess eins, að verkefnið var mjög mikilfenglegt og tíminn stuttur, heldur og vegna erfiðleika ýmsra, er af stríðinu leiddi. Það var t. d. lítt mögulegt fyrir nefndina að ná í þær bækur, er þurfti, og var það meðal annars þess vegna, að hún varð að taka sjer far til útlanda; tókst henni í þeirri ferð að fá þær bækur, er hún nauðsynlega þurfti. Er nefndin kom úr þeirri ferð, og þess hafði áður verið krafist, að hún hefði lokið störfum sínum fyrir næsta reglulegt Alþingi, þá sá hún, að hún var of liðfá. Var þá bætt við hana einum manni, sem sje hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Hefir hann síðan starfað með nefndinni. það er undarlegt, að nefndin skuli vera talin klofin, því að mínu viti er hún óklofin. Mjer er að vísu ekki kunnugt um, hvað minni hlutinn hefir skrifað síðan leiðir okkar skildu, en þangað til við skildum vorum við allir á sama máli. Áður en við skildum var mjer falið að rannsaka sögulega og lagalega, hverjar skoðanir hefðu ríkt hjer á landi um eignarrjett á vatni. Var það verk mjer örðugt, enda var mjer falið það áður en aðstoðarmaðurinn bættist við nefndina, en honum hefði verið það verk tífalt ljettara. Þar sem jeg kemst að fastri niðurstöðu í þessu efni í ritgerð minni, þá er það að eins um minn skilning á lögum að ræða, en ekkert annað, því jeg er ekki svo voldugur, að þegar sje hlaupið til að framkvæma þann skilning, er jeg álít rjettan vera. Það er því með öllu rangt, sem komið hefir fram í umræðum utan þings, að jeg hafi komið fram með einhverja vatnsránskenningu. Það, sem fram hefir komið, er skilningur á lögum, og jeg held, að enginn fossanefndarmanna sje svo óskeikull, að óhætt væri að veita honum einkaleyfi fyrir rjettum skilningi á lögum, ekki einu sinni hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem þó er viðurkendur lagamaður. Hvort þessi eða hinn skilningurinn er rjettur, heyrir algerlega undir dómstólana, og er það þeirra að skera úr því. Sjerstaklega höfum við, sem höldum því fram, að vatn geti ekki talist eignarrjetti háð, ekki gert neina tilraun til þess að koma í veg fyrir, að dómsólarnir feldu úrskurð um málið, og er það því að eins leiðinlegur misskilningur, að í ritgerð minni, eða hv. sessunauts míns (E. A.), sje kveðinn upp óskeikull dómur í þessu máli. Í þessu máli, sem öðrum, á því hver maður aðgang að dómstólum landsins, ef honum þykir á sig gengið. það er ekki nema eðlilegt, að í ritgerð mína, sem menn hafa átt kost á að lesa, vanti ýmislegt, þar eð jeg er ekki lagamaður, og þar sem þetta er í fyrsta sinn, sem málið er rannsakað. En við þessa rannsókn hefir mjer orðið ljóst, að jeg varð að láta af þeirri skoðun, er jeg hafði áður haft, að einstaklingurinn hefði eignarrjett á vatni. Þá var mjer það ekki með öllu ljóst, hvort vatnið væri eign ríkisins, eða heyrði að eins undir yfirráð þess. En þó fjellst jeg heldur á þá skoðun, að vatnið heyrði undir yfirráð ríkisins. Síðan hefir hv. 2. þm. Árn. (E. A.) ritað ágæta og merka ritgerð um eignarhæfi vatns. En það, sem vakir fyrir meiri hluta fossanefndar, og það, sem hann var sammála um, var að fella ekki neinn úrskurð í þessu máli og láta það því enn þá heyra undir dómstólana. Nú er eignarrjettur einstaklingsins friðhelgur samkvæmt 50. gr. stjórnarskrárinnar, og gæti því hver sá, er áliti gengið á þann rjett sinn, farið til dómstólanna og krafist bóta. Það sjest því augljóslega, að það hefir aldrei verið ætlun meiri hl. fossanefndar, að fara í kringum dómstólana í þessu máli. Sú eina aðferð til að fara í kringum dómstólana er að samþ. nú á þessu þingi lög um, að einstaklingarnir skuli eiga vatnið, eins og minni hl. leggur til, en það sjá allir, hversu rangt það væri af þinginu, sem á að gæta rjettar landsins í hvívetna. Öll þessi frv. eru ein heild, og mættu því gjarnan vera í einum bálki, en það varð þó ofan á í nefndinni að koma fram með þau sem sjerstök frv. Deilumálið, sem jeg gat um, er aukaatriði, er dómstólar skera úr. Hitt er aðalatriði málsins, hvort vernda skuli landið fyrir stóriðnaði eða ekki. Í því sambandi vil jeg leyfa mjer að segja nokkur orð um stóriðnað, sem jeg hygg að sje skoðun allra nefndarmanna. Eins og kunnugt er, eru nýir og fólksfrekir atvinnuvegir hættulegir bændalandi, sjerstaklega landi, sem er svo fáment, að það hefir ekki nægan vinnukraft til að reka atvinnuvegi landsins, sem fyrir eru. Svo hefir það reynst hjer á landi. Má þar fyrst nefna þilskipaútveginn. Þegar hann hófst drógst sveitafólkið svo til sjávarins, að bændur áttu erfitt með að fá nægan vinnukraft til að reka landbúnaðinn. Þetta öfugstreymi jafnaðist þó eftir nokkur ár, er fólkinu fjölgaði. Síðan kom síldarútvegurinn til sögunnar, og nú er svo ástatt, að bændur eiga erfitt með vinnukraft, enda er hann þar að auki svo afardýr, að það er vafasamt, að landbúnaðurinn þoli hann. En nú er von um, að þetta jafnist aftur smám saman, fólkinu fjölgi nægilega til þess að reka báða þessa atvinnuvegi, ef engum nýjum atvinnuvegum verður við bætt, sem heimta mikinn vinnukraft. En dettur nú nokkrum í hug, að það yrði gróðavænlegt fyrir landbúnaðinn, ef leyft yrði að virkja margra miljóna hestöfl í landinu? Þá ætti bóndinn ekki að eins að togast á við fiski- og síldarútveg, heldur og við stóriðnað. Við getum áætlað, að „Titan“ ljeti virkja 1 miljón hestöfl við Þjórsá. Menn, sem sett hefðu slíkan stóriðnað á stofn, mundu ekki sleppa vinnulýðnum fyrir ekki neitt. Þeir mundu þvert á móti færast svo í aukana, þegar fyrstu árin, að þeir drægju til sín nægan vinnukraft, hvað sem hann kostaði, til þess að eigi stöðvuðust þau fyrirtæki, sem kostað hefðu um 250 miljónir. Og jeg hygg, að erfitt yrði fyrir bóndann að togast á við þá. En hvernig færi þá um landbúnaðinn? Nú býst jeg við, að allir verði mjer sammála um það, að bændurnir sjeu kjarni þjóðarinnar. Og eyðilegging á landbúnaðinum yrði ekki betri en stærstu eldgosin samlögð. En það mundi þó verða afleiðingin. Þeir segjast þurfa einn mann við rekstur hverra 80 hestafla til iðnaðar. Ef þeir virkja 1 miljón hestafla, þurfa þeir 12 þúsund manns. Nú má auðvitað gera ráð fyrir, að fæstir þessara manna kæmu hingað einhleypir, og mun mega telja 5–6 menn að jafnaði til fjölskyldu hverrar. Það verða samtals um 60 þúsundir. Á landbúnaði lifa nú samtals um 48 þúsundir. Þó að allir, sem stunda landbúnað, yrðu teknir til þess að virkja þessa einu miljón hestafla, mundu þeir ekki hrökkva til. En það er heldur engin hætta á, að þeir verði teknir allir, heldur mundi verða fluttur inn erlendur verkalýður, hver úr sínu landi, þar sem hægt yrði að fá hann ódýrastan. En iðnaður þessi mundi samt draga innlenda verkamenn frá landbúnaðinum. Ef við gerum ráð fyrir, að hann næði 10 þús. innlendra verkamanna á sitt vald, mundi afleiðingin verða sú, að landbúnaðurinn legðist í auðn, nema á svæðum í grend við iðjuverin. Og ekki þyrfti að virkja meira en af vatnsaflinu í Þjórsá, til þess að drepa landbúnaðinn. Þó er vatnsaflið í Þjórsá að eins 1/6–1/10 hluti þess vatnsafls í landinu, sem hægt er að virkja. Þar að auki er þess að gæta, að það hefnir sín hjá fámennri þjóð, sem býr strjált á mjórri gjörð umhverfis hálendi, að láta flytja inn í landið þúsundir af erlendum verkalýð. Og ef það er ekki bláber uppgerð hjá okkur, að okkur þyki vænt um land vort og þjóð, ef það er ekki lýgi, að „Íslendingar viljum við allir vera“, ættum við að líta í kringum okkur, áður en við leyfðum þúsundum erlendra verkamanna að setjast að í landinu. En ást okkar á þjóðerni voru og tungu getur ekki verið tóm uppgerð. Það getur ekki verið ósatt, að við elskum land vort og þjóð. Því að hvers vegna erum við orðnir sjálfstæð þjóð? Það er að eins vegna þess, að við höfum varðveitt tunguna og þessa fornu merku, menningu, er óx upp hjer í landi. Þess vegna höfum við notið virðingar annara þjóða og fengið viðurkenningu fyrir rjetti vorum. En ef við sýnum tungu vorri og þjóðerni ódygð, erum við steindauðir. Ef við gerumst svo trygðarlausir og tírarlausir, erum við dauð þjóð. En nú munu sumir ef til vill segja, að við þurfum ekki að flytja svo mikinn fjölda útlendinga inn í landið, að okkur stafi hætta af. En hvað þolir þjóðin mikinn innflutning? Hún mundi ekki þola 100 manns á ári, ef svo hjeldi áfram um langt skeið, og er því auðsætt, að hjer gæti stóriðnaður ekki komið til mála fyrst um sinn, eða í nálægri framtíð. Jeg býst við, að það muni sýna sig, að eini vegurinn til þess að hafa gagn af vatnsaflinu sje að virkja smærri fossa til ljósa og hitunar og í þarfir landbúnaðarins og þ. u. 1. En þetta má gera með litlu vatnsmagni, án þess að það ylli tjóni á hag þjóðarinnar. En jeg tel ókleift að virkja stóru vatnsföllin nú sem stendur og í næstu framtíð. Það mundi verða dauði landbúnaðarins. Og ef jeg væri bóndi og ætti reipi, ljeti jeg þau heldur hanga uppi á skemmulofti heldur en ljá þau nágranna mínum til þess að hengja í sjálfan mig.

Sveinn Ólafsson Ræða hv.þm. Dala. (B. J.) gaf ekki tilefni til langra andmæla. Mig langar þó að fara um hana nokkrum orðum. Jeg hygg, að það hafi hlotið að vera af misgáningi hjá hv.þm. (B. J.), er hann sagði, að meiri og minni hluti fossanefndar hefðu verið sammála um 1. kafla vatnalaganna. Hann hefir sennilega átt við 2. kaflann. En það er samt ekki rjett, að nefndin hafi unnið þar óskift, því að hún klofnaði einmitt um ákvæði, sem standa í 2. kafla frv. Minni hl. gat ekki komið fram brtt. sínum um hann; þær voru feldar af meiri hl., og það var ákvarðandi. Annars sagði hv.flm. (B. J.) ýmislegt fleira, sem ástæða er til að athuga. Hann kvað að vísu ekki skýrt að orði, er hann bar saman stefnu meiri og minni hl. í fossamálinu. En helst virtist mega ráða það af orðum hans, að nefndarbrotin greindi að eins á um aukaatriði. Á þessa kenningu get jeg ekki fallist. Því að það er þó aðalatriði málsins, eins og öllum er líka ljóst, hvort umráðarjetturinn yfir vatninu er hjá einstökum mönnum eða ríkinu. Aðrar Norðurlandaþjóðir hafa gert sjer þetta ljóst, áður en þær settu lög um slík efni. Það er þess vegna ekki rjett, að nefndin sje óklofin, eða hafi klofnað á aukaatriði. Það er engum vafa undirorpið, að nefndin hefir klofnað á mikilsverðu undirstöðuatriði. Jeg skal ekki tefja tímann með að ræða þetta atriði frekar að þessu sinni. Jeg býst við, að hv. þingdm. verði það síðar ljóst, að klofningurinn var óumflýjanlegur. Hins vegar finst mjer rjett, að jeg láti frv. fylgja nokkur kveðjuorð inn á ókunna landið, þ. e. í hendur nefndar þeirrar, sem um það á af fjalla, og veita því bjargir, eða þá nábjargir. Mjer finst það bera vott um töluverða einurð hjá meiri hl., að bera fram slíkt frv., sem hjer liggur fyrir. Það er bygt á grundvelli, sem lög landsins viðurkenna ekki, reist á þeirri röngu kenningu, að einstaklingarnir hafi ekki eignarrjett á vatninu, heldur að eins mjög takmarkaðan notarjett, en vatnið sje ríkiseign. Þetta er að vísu ekki tekið beinlínis fram í frv. meiri hl., en óbeinlínis er það viða látið koma í ljós. Jeg vil benda þeim, sem ekki hafa enn fengið færi á að kynna sjer vel frv. meiri hl., að athuga sjerstaklega 2., 10., 11., 12., 17., 51. og 54. gr., og ráða þeim til að bera þessar greinar saman við hliðstæðar greinar í frv. minni hl. Við slíkan samanburð munu þeir komast að þeirri niðurstöðu, að það er ekkert smáatriði, sem nefndarbrotunum ber á milli. Jeg ímynda mjer, að röskun meiri hl. á fornum eignarrjetti verði þeim mönnum töluvert viðkvæm, sem hafa talið sig eiga, og efunarlaust eiga, vatnsrjettindi á jörðum sínum, eftir eldri og yngri lögum. Jeg verð að halda því fram, að þessi röskun fari beint í bág við 53. gr. stjórnarskrárinnar, sem lýsir þennan rjett helgan.  (E. A.: Þessi grein er ekki til)  . Það er 50. gr. í gömlu stjórnarskránni, en 53. í þeirri nýju, frá 1915, sbr. þingmannahefti það, er hjer liggur fyrir oss.  (E. A.: Hún er heldur ekki til. B. J.: Ætli það sje ekki einhver önnur stjórnarskrá, sem hv.þm. (Sv. Ó.) er að vitna í)  . Sama hættan getur vofað yfir öðrum eignum einstaklinganna, t. d. landseignarrjetti, húseignarrjetti, eða hverjum öðrum rjetti sem vera skal. Jeg býst við, að það hafi litla þýðingu að deila við meiri hl. um þær röksemdir, sem hann hefir fram borið fyrir því, að vatnið hafi verið og sje ríkiseign. En þá kenningu tel jeg svo mikla fjarstæðu, að ekki taki tali að þræta um hana. Jeg er að vísu ekki lögfróður, og skal því leiða hjá mjer lögskýringahártoganir meiri hlutans að þessu sinni. Jeg vil að eins benda, máli mínu til stuðnings, á lögbækurnar fornu, t. d. Grágás, 208. kap. og víðar, landsleigubálk Jónsbókar, 56. kap. og víðar, fossalögin svo nefndu frá 22. nóv. 1907, lög um forkaupsrjett leiguliða frá 1905, lög um töku Glerár til notkunar Akureyrarbæ frá 1905, og yfirleitt að öðru leyti þau fyrirmæli um notkun vatns, sem fyrir koma í lögum fyr og síðar. En einkanlega vil jeg þó ráða mönnum til að lesa um þetta efni greinargerð þá um 2. kafla, er fylgir vatnalagafrv. minni hl. fossanefndar, og ennfremur nýútkomna ritgerð eftir minni hl. mann nefndarinnar, Guðmund sýslumann Eggerz.  (B. J.: Er hann fossanefndarmaður minni hl. ? Mjer sýnist standa hjerna í Bláskinnu, að hún sje frá fossanefndarmanni minni hl., svo að þetta hlýtur þá að vera eitthvert annað fossanefndardýr)  . Þessi ritgerð er að ýmsu leyti nýnæmisleg og sker skýrt úr um þennan rótnæma ágreining nefndarhlutanna. - Það er eitthvað nýstárlegt við þetta frv. meiri hl. fleira en kenningin um eignarumráð ríkisins yfir vatni á löndum einstakra manna, og má þar fyrst nefna það, að engin greinargerð fylgir frv., því að jeg tel ekki þessar línur á þgskj. 69 vera neina greinargerð. Jeg man ekki eftir, að nokkur milliþinganefnd hafi látið svo frá sjer fara frv., að því fylgdu ekki rækilegar ástæður, og síst af öllu frv. um svona stórfenglegt efni. Bæði mjer og fleirum er hin mesta forvitni á að vita, hvernig greinargerð þessi á að verða, hvernig meiri hl. rökstyður nýmælin. Mjer heyrðist hv.flm. (B. J.) gefa í skyn, að hennar væri von bráðlega, en geta það þá ekki orðið tálvonir, að þetta rætist? Er ekki kominn tími til, að slík greinargerð birtist nú, þegar málið er komið til umræðu, eða á hún að bíða þangað til búið er að ráða málinu til lykta? Þörfin fyrir nákvæma greinargerð er þó því meiri hjer, sem þetta mál er eitt af þeim allra stærstu og afleiðingaríkustu viðfangsefnum Alþingis. Annað er það mjög eftirtektarvert í sambandi við þetta frv., að það brýtur gersamlega í bág við þá skoðun, sem orðið hefir ofan á og ráðið stefnunni í vatnalögum annara þjóða á Norðurlöndum, þeirri, að viðurkenna eignar- og umráðarjett landeiganda að vatninu, svo sem hiklaust er gert með Finnum, Svíum og Norðmönnum. Það er sjerstaklega mjög eftirtektarvert nú, þegar sú stefna er uppi, að samræma sem mest löggjöf þessara þjóða. Það er vegna þessarar stefnu, að hjá oss er komin á laggirnar svo nefnd lögjöfnunarnefnd. En hjer er nú í frv. tekið gönuskeið út frá þessari lögjafnaðarstefnu og lagt til, að vatnalöggjöf vor hafi endaskifti á fornri rjettarundirstöðu og spyrni við löggjöf frænda vorra á Norðurlöndum. Jeg þarf ekki að fjölyrða um það, sem öllum er kunnugt, að Norðurlandaþjóðirnar þrjár, Norðmenn, Svíar og Finnar, hafi bygt á þessum margviðurkenda rjetti landeiganda og viðurkent hann í löggjöfinni. Hvers vegna hafa þeir gert þetta? Ekki af því, að þeir hafi ekki sjeð, að það gæti verið að mörgu leyti heppilegra, að umráð vatnsins væri í höndum ríkisins, heldur en að rjettur einstaklingsins væri viðurkendur. En þeir hafa litið svo á, að þessi forni rjettur væri með öllu óvefengjanlegur, að hann nyti og yrði að njóta verndar, að hann mætti takmarka í þarfir þjóðfjelagsins, en ekki afnema. Allir vita, að eignarrjetturinn er ein af máttarstoðunum undir þjóðfjelagsskipuninni, og þar sem hann hverfur fer óstjórn á eftir. í staðinn kemur þá rjettur hins sterka, hnefarjetturinn.  (E. A.: Berjast menn um loftið?)  . Jeg veit ekki til, að löndin hafi sett lög um notkun loftsins. Löggjöf Norðurlanda að fornu og nýju er í aðalatriðum sú sama og hjer hefir gilt, og að því er Noreg snertir, þá er hans forna löggjöf um vatnsrjettindi gersamlega eins og hjá oss. Öllum er vitanlegt, að vor fyrsti landsrjettur er frá Noregi kominn, og að löggjöf vor hjelst í hendur við þá norsku langt fram eftir öldum, og af því er ljóst, að ef vjer eigum að byggja vatnalög vor á þeim forna landsrjetti, þá ber að sama brunni fyrir oss og Norðmönnum. Þessar þjóðir, sem jeg áður nefndi, hafa haldið þessum ákvæðum sinna fornu laga, af því að þær hafa talið ómögulegt að nema þau úr gildi, og af því, að þær bera virðingu fyrir þeim forna rjetti og erfikenningum feðra sinna. Þær vita, að bylting á þessum rjetti, eða afnám eignarumráðanna á þessu sviði, er háskaleg og óheilbrigð. En þessar þjóðir hafa líka sjeð og fundið aðrar leiðir til að tryggja ríkinu nauðsynlega íhlutun um yfirráð vatnsins og gæta heilla almennings. Eins og kunnugt er, hafa þær reist einræði einstaklinganna skorður með breytilegum sjerleyfislagaákvæðum, sem stefna að þessu marki, að fyrirbyggja hættu misbeitingar eignarrjettarins, ríkinu eða almenningi til skaða. Það þriðja, er jeg tel sjerstaklega einkennilegt við frv. þetta, er búningur þess, er það, hve tyrfið og flókið það er. Flestum lagagreinum er skift í marga töluliði, og töluliðunum aftur í marga stafliði, og sífeldlega vitnað fram og aftur um samanburð á efni laganna, svo að efnið verður að elta aftur og fram, kafla úr kafla og grein úr grein, og verður þetta líkt og fara um völundarhús í svartnættismyrkri. Það getur vel verið, frá sjónarmiði sumra lögfræðinga, nauðsynlegt að búa lög út á þennan hátt, og líklega á það að bera vott um lögvísi og hagleik höfundanna, að svona er með farið. En jeg get fullyrt, að fyrir allan almenning er þessi framsetning til mesta óhagræðis, og virðist í þeim einum tilgangi höfð, að torvelda ólögfróðum mönnum lestur laganna og eftirbreytni eftir þeim. Hv. flutnm. (B. J.) hjelt því fram, sem jeg hefi mótmælt, að hjer væri mjög lítill og óverulegur munur á stefnum, meiri hl. og minni hl. Nú verða hv. þingdm. að vega þetta og meta með sjer, gera sjer ljóst, hvort hann er óverulegur eða ekki, og ef hann er verulegur, þá í hverju hann liggur. Það verður mönnum ljósara, er þeir hafa lesið bæði frv. með greinargerð. Jeg segi ekki „greinargerð um“, því að eins og jeg tók fram áður, fylgir frv. meiri hl. allsendis engin greinargerð. Jeg verð að telja það mjög einkennilega fullyrðingu í þessu sambandi hjá hv.flm. (B. J.), að eignarrjetturinn sje spurning út af fyrir sig og skifti ekki miklu máli. Jeg get búist við, að flestir telji það skifta nokkru máli, hvort þeir eiga sjálfir hestinn sinn og geta notað hann að vild, eða einhver angurgapi getur að ósekju tekið hann frá eiganda, þegar honum sýnist. Hv. flm. (B. J.) heldur því líklega fram, að meiri hl. ætli landeigendunum svo rífleg afnot vatns til heimilisþarfa, að þörf þeirra verði ætið fylt. Þetta hefði skilist, ef landsstjórnin hefði með þessu verið að skamta af sínu, en af því hjer er verið að ráðstafa því, sem ekki er ríkis eign, og ætlast til, að alt það vatn, eða vatnsnot, sem umfram er heimilisþörf, verði endurgjaldslaust tekið og fengið öðrum í hendur, þá verður verra um varnir. Það var einmitt þessi áformaða vatnstaka án endurgjalds, sem nefndina klauf, en ekki takmarkanirnar að öðru leyti, sem landeigandi hefði orðið að sæta. Annars verð jeg að segja það um þessa skömtun meiri hl. á vatni til heimilisnota, svo hjákátleg sem hún er í landi, sem hefir ofurgnægð vatns, að skamturinn getur orðið landeiganda alt of lítill. Hámark þeirrar vatnsorku, er meiri hl. ætlar honum, er 200 hestorkur. Það er nú alls eigi dæmalaust, að á einni landareign búi 4–6 hundruð manna, og mætti þá hart virðast, ef landeigandi eða landeigendur mættu ekki fá að nota meira en 1/2 eða 1/3 hestorku fyrir mann hvern, án þess að fá til þess leyfi stjórnarinnar eða Alþingis og gjalda sjerleyfisgjald. En þá er önnur hlið á þessu máli, sem ekki er betri, og hún er sú, að landeigandi á þennan hátt getur orðið beittur argasta órjetti af þeim herrum, er komast kynnu í þá svo nefndu vatnastjórn. Hún virðist eftir frv. skilmálalaust geta tekið hvert fallvatn á landi einstaks manns kauplaust, og afhent gæðingum sínum til nota og meðferðar og þannig haft ráð landeiganda í hendi sjer og gert hann sjer háðan eða skapað honum afarkosti. Jeg skal nú ekki þreyta hv. deild með því að fjölyrða sjerstaklega mikið um þetta. Verður sennilega oftar eitthvað á það minst. En það er þó eitt atriði enn í þessu sambandi, sem jeg verð að minnast á. Því hefir verið haldið fram oft og allábærilega af blöðum hjer og ýmsum mönnum, að þessi stefna meiri hl. væri frambærileg, holl og góð, af því að hún miðaði að því að leysa úr læðingi það vatnsafl, sem selt væri. Landsmenn fengi aftur þau vötn, er búið væri að afhenda útlendingum. Þetta væri sjálfsagt góð og vel frambærileg ástæða, ef hún væri rjett. En þó að hún væri rjett, væri hún þó ekki einhlít til að fella úr gildi eignarrjett manna á vatnsafli í löndum þeirra. En sannleikurinn er sá, að hún er ekki rjett. Stefna meiri hl. nær ekki þessu marki, og getur ekki náð, því að þó að frv. þessu líkt yrði að lögum, yrðu þó aldrei úr gildi feldir lögmætir samningar áður gerðir. Það gæti að vísu komið undir úrskurð dómstólanna, en menn getur naumast greint á um það, hvern dóm þeir myndu þar á leggja. Jeg vil þá og benda á í þessu sambandi, að mjer er kunnugt um það, að einn maður úr meiri hl. fossanefndar lýsti því yfir við landsstjórnina, að gefnu tilefni, næstl. vetur, að tilgangur meiri hl. væri ekki að rifta gerðum samningum um kaup eða leigu á vatnsrjettindum í heimalöndum, heldur að láta sitja við það, sem komið væri. Jeg get líka mjög vel skilið, að meiri hlutinn sjái sjer ekki fært að kollvarpa gerðum samningum um þetta, þótt margar leiðir kunni að vera honum færar. En annars mætti vel segja, að ef nú ætti að reyna áð ná sjer niðri á þeim, sem hafa ógætilega fargað vatnsrjettindum sínum, með því að taka bótalaust vatnsrjettindin af þeim, sem ekki hafa selt þau, þá væri það engu betra en að hengja saklausan Grikkja fyrir sekan Gyðing. Jeg veit vel, að eignarrjetturinn á þessu eða öðru sviði nær aldrei lengra en þjóðin vill láta hann ná, - veit, að hver frjáls og fullvalda þjóð getur sett þau lög um eignarrjettinn, sem hún vill, - jafnvel afnumið eignarrjettinn með öllu. En áður en við strikum yfir helgi eignarrjettarins og snörum á brautu 53. gr. stjórnarskrárinnar, væri þó vissulega rjett að spyrja þjóðina, hvað hún legði til málanna. Vilji hún afhenda ríkinu, án endurgjalds, meira eða minna af sínum fornu óðulum, þá er vissulega ekkert því til fyrirstöðu. En að taka óðulin traustataki er víst nokkuð djarft, - og ef nokkru sinni er á þjóðaratkvæði þörf, þá held jeg, að þess sje þörf um þetta atriði. Að þessu sinni skal jeg ekki fjölyrða um þetta frekar eða þreyta hv. deild. Ef að líkindum lætur, mun einhvern tíma síðar að sama efni horfið. NEFNDARKOSNING. Þá var kosin nefnd í málið, og var það 7 manna nefnd. Hlutfallskosning var viðhöfð. Komu fram 4 listar, merktir A, B, C og D. Kosnir voru í nefndina: Af A-lista: 4. Bjarni Jónsson. Af B-lista: 1. Sigurður Sigurðsson, 5. Björn Stefánsson. Af C-lista: 3. Sveinn Ólafsson, 7. Þorleifur Jónsson. Af D-lista: 2. Gísli Sveinsson, 6. Björn Kristjánsson.

Gísli Sveinsson Jeg hafði leyft mjer að kveðja mjer hljóðs áður en jeg hafði hugmynd um, að nefndarkosning færi fram svo fljótt. En þótt nú hafi svo tekist til, að jeg er einn meðal nefndarmannanna, verð jeg að segja nokkur orð út af þeim umræðum, sem fram hafa farið, en þó sjerstaklega um þau plögg, er fram hafa komið í málinu. - Það verða því nokkrar almennar athugasemdir á þessu stigi málsins. Hv. þingdm. muna, að á þingi í fyrra, og utan þings, varð talsvert umtal um þessa fossanefnd. Þótti mönnum nefndin ekki fylgja sínum störfum eins fast og æskilegt væri, og vildu þeir fá að sjá einhvern árangur af starfi hennar. Niðurstaðan varð sú, eins og menn muna, að nefndin gekk inn á það, meðfram vafalaust fyrir skýrt yfirlýstan vilja þingsins, að ábyrgjast að hafa lokið öllum störfum sínum fyrir næsta reglul. Alþingi - þingið 1919. Það má segja, að þetta hefir bæði orðið og ekki orðið. Enn eru því miður ekki komin öll plögg frá henni, en sum þeirra munu vera á leiðinni. Er því ekki hægt að átta sig á málinu til hlítar, meðan niðurstöðurnar af rannsókn allrar nefndarinnar eru ekki kunnar. Nú þegar er það kunnugt, að greinargerð vantar við frv. meiri hl. og enn fremur nefndarálit hans. Og þá vantar enn álit frá minsta hluta nefndarinnar. Eitt af því fyrsta, er heyrðist frá nefndinni eftir þingið, var það, að nú væri nefndin komin að þeirri niðurstöðu, er jeg og fleiri hv.þm. töldu vísa, að hún væri ekki svo skipuð, að hún gæti hjálparlaust unnið að öllu, sem undir hana kæmi. Jeg sagði þegar á þingi í fyrra, að í henni væri enginn sá maður, er leyst gæti af hendi það, sem til hennar kasta kæmi frá lagahliðinni. Mjer var þá svarað því, að í nefndinni væri lögfræðingur, sem ætti að athuga og rannsaka lagaatriðin, sem til hennar kæmu. Og nú er sýnt, að hann hefir ekki getað að staðið, því að áður en nefndin klofnaði var ráðinn í hana nýr lögfræðingur til aðstoðar, og hefir hann nú fylgt meiri hlutanum. Og það, sem komið er frá meiri hl., ber þess vott, að hann hefir athugað lagastafina.  Annað það, sem við fáum að heyra um nefndina, er að hún sje klofnuð, og varð það mál á einkennilegan hátt. Jeg og fleiri, sem ekki erum svo skyni skroppnir, að við vitum, hvað til heyrir í ýmsum málum, vitum, að það er tilhlýðilegt, að milliþinganefndir, sem skipaðar eru af konungi, stjórn eða þingi, til ákveðins starfa, eiga að fara að þessum vinnubrögðum og skila þeim af sjer á sjerstakan og sæmilegan hátt. Fyrst og fremst „loyalt“ til stjórnarinnar og síðan til Alþingis, er á um málin að fjalla. En nú bregður svo við, að það er ekki sýnilegt, að það álit, sem kemur hjer frá minni hl., hafi verið fært stjórninni eða ætlað þinginu fyrst. Heldur heyrist, að nefndin hafi klofnað, og í minni hl. sjeu 1 eða 2 menn, og rjett á eftir kemur álit hans út í blaði eins ákveðins flokks í landinu. Það er notað sem „prívat“ mál, notað sem „innlegg“ í æsinga-„agitation“ einnar flokksklíku. Hvort sem þessi hv.þm. (Sv. Ó.) hefir ranglega hlaupið með álitið í klíkublað þetta, sem að vísu mun standa honum nærri, eða landsstjórnin hefir gefið blaðinu það, eftir að hún fjekk það, þá er útkoman sú, að þetta er algerlega óviðeigandi aðferð, hvort heldur er gagnvart meðnefndarmönnunum, er ekki höfðu lokið starfi sínu, eða Alþingi og allri alþýðu. Blaðið notar álitið til þess að gera alvarlega tilraun til að æsa upp landslýðinn í vandasömu stórmáli, án þess nokkurt tækifæri sje gefið til að athuga þau rök, er á móti koma. Og það er farið fram á, að þjóðin geri þegar samþyktir um málið á þingmálafundum, samkvæmt þessu einhliða gagni. Auðvitað er þetta ekki meira óviðeigandi en margt annað frá þeirri hálfu. Jeg tek þetta fram hjer vegna þess, að jeg veit, að þeir menn eru hjer innan þings og innan deildar, sem eru fullhæfir til þess að vera verjendur þess flokks, er hjer stendur að baki, og fullkomlega trúandi til þess að taka svari blaðsins, er jeg átti við. Það sætir engri furðu, þó að ýmsa menn í landinu ógaði við ýmsum þeim kenningum, hvort sem þær eru nú rjettar eða rangar, sem fram hafa komið hjá meiri hl. nefndarinnar, þar sem það í seinni tíð hefir verið aðalkeppikefli margra að koma með einhverju móti í verð því, sem verðmætt er af gæðum landsins og nytjum. Og þeim hefir af mörgum verið hossað í lifanda lífi, og þeir teknir í dýrðlingatölu liðnir, sem hafa braskað mest við jarða- og fossasölu, þótt hart sje frá að segja. Það sætir því engri furðu, segi jeg, þótt suma ógi við, að fram skuli koma kenningar um, að draga megi í efa, hvort þetta brask sje heimilt. Jeg hefi leyft mjer að kalla ritsmíðar nefndarinnar, bæði meiri, minni og minsta hl., kenningakerfi, því að vafasamt er, hve rjettmætar þær eru, eða hverjar rjettmætastar eru. Eins og allir vita, er málið órannsakað alt til þessa, og nefndarinnar var að rannsaka og koma fram með ákveðnar tillögur, bygðar á þeim rannsóknum, eins og líka raun er á orðin að sumu leyti. Því jeg tel það stórlega illa farið, að kenningakerfið gat ekki orðið eitt, eða að minsta kosti að nefndin skyldi klofna á því atriði, hvernig farið væri um „eignarrjettinn“ að fossunum eða vatninu. Að mjer þótti þetta mikið miður kemur til af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi er slæmt, að nefndin skyldi klofna, vegna þess, að það er ekki árennilegt fyrir þm. að vinna úr álitsskjölum nefndarhlutanna, þar sem bæði er til þess stuttur tími, en þau löng, og hins vegar engin vissa fyrir, að hve miklu leyti eða á hvern hátt nefndarhlutarnir vilja fara samningaleiðina, eða hvort þeir yfir höfuð vilja sveigja nokkuð af eða láta undan. Í öðru lagi er ágreiningsatriðið, það atriðið, sem nefndin klofnaði á, svo lítilvægt raunverulega fyrir „praktiska“ meðferð málsins, að furðu gegnir, að menn skyldu fara að skera sig út úr nefndinni þess vegna. Lesi maður saman frv. meiri og minni hl., verður maður hissa á, hve litlu munar, og þá sjerstaklega að því er snertir 2. gr. í vatnalagafrv., sem er þó, að því er virðist, þungamiðja málsins. Því að vissi jeg ekki fyrirfram, hvaða frv. væri frá meiri hl. komið, og hvað frá hinum, þá yrði jeg í vandræðum með að skera úr, hvorum jeg ætti að eigna hvort frv. fyrir sig, því að jeg sje ekki annað en að báðar greinarnar þýði alveg það sama. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg styðja mál mitt með því að lesa upp greinarnar. í frv. meiri hl. er greinin svona: „Hver maður má hagnýta sjer vatn, hvort sem það er straumvatn eða stöðuvatn, með þeim hætti, sem lög standa til.“ En í frv. minni hl.: „Landi hverju fylgir rjettur til umráða og hagnýtingar á vatni, sem á því er, hvort sem það er rennandi eða kyrt, með þeim takmörkunum, sem lög, venjur eða aðrar heimildir hafa í för með sjer.“ Einstaklingarnir hafa í báðum tilfellum umráða- og hagnýtingarrjett yfir vatni, en takmarkaðan. En svo deilir nefndina á um, hverjum „eignarrjetturinn“ heyri til. Í ritgerð sinni um þetta atriði kemst prófessor Einar Arnórsson, sem hjer á þingi er hv. 2. þm. Árn., að þeirri niðurstöðu, að um eignarrjett á vatni geti vart verið að ræða. En setjum nú svo sem snöggvast, að alveg sje slept deilunni um eignarrjettinn, og kemur þá í ljós, að slíkt hefir enga breytingu í för með sjer. Frv. meiri hl., hvað vatnsnotin snertir, er ekkert annað en takmarkanir á umráðum einstaklinganna, og jafnljóst er hitt, að minni hl. meinar alls ekki eignarrjett, enda ekki leyft sjer að kalla rjett einstaklinganna eignarrjett í till. sínum, heldur umráðarjett, sem er líka rjett. Allir vita, að einstaklingarnir hafa frá alda öðli haft rjett á ýmsum hlunnindum, sem hjer ekki þarf að tilgreina, sem aldrei getur orðið annað en umráðarjettur. Svona lítur málið út, þótt ekkert sje úr því skorið, hvor fræðikenningin sje rjettari að lögum lands. Í þriðja lagi tel jeg það ófært og óforsvaranlegt af nefndinni að klofna í málinu, þar sem jeg þykist vita, að hún hafi gert sjer ljóst þegar í byrjun, eftir hvaða grundvallarreglum hún mundi fara, og hvað hún ætlaði að leggja fram í aðalatriðunum. Og hafi hún ekki gert það, þá var jafnófyrirgefanlegt og óforsvaranlegt hjá nefndinni að klofna á því stigi málsins, um ekki mikilvægari ágreining. Því að auk þess, að vera sammála um það atriðið, sem talið er aðalágreiningsatriðið, þá er nefndin líka sammála um rjett á vatni í almenningum og afrjettum. Heldur minni hl. því fram, jafneindregið og meiri hl., að alt slíkt vatn sje ótvírætt alþjóðareign, eins og jeg hefi áður haldið fram. Því óskiljanlegra er það, að nefndin skyldi ekki reyna að sameina sig um einar og samar tillögur í málinu. Það, sem mest er undir komið í öllu þessu máli, eru lög um, hvernig eigi að hagnýta sjer vatnsorkuna. Aðalatriðið er, að ríkið, þjóðfjelagið, hafi þar tögl og hagldir, hver svo sem telst „eigandi“. Allir nefndarhlutarnir ganga líka út frá því í sjerleyfisfrv. sínum, að ríkið setji þær takmarkanir, er við þykir eiga. Menn getur vitanlega greint á um það, hvort sjerleyfislög eigi að setja, en sjeu menn ásáttir um það, þá verður aðalviðfangsefnið að ræða um, hvernig haga skuli sjerleyfislögum í þessu landi. En um sjálf vatnalögin finst mjer óþarfi að tala. Þetta mál er svo umfangsmikið, að ekki má kasta til þess höndunum eða rasa þar fyrir ráð fram. Að sjálfsögðu væri best, að það yrði ekki útkljáð á þessu þingi, því að öll þjóðin verður að hafa íhlutun um það. Frá mínu sjónarmiði horfir svo við, að ekki geti verið að ræða um ótakmarkaðan eignarrjett einstaklinga, og er jeg þar með ýmsum athugasemdum meiri hl. En nú er ekki svo fyrir að þakka, að það sjeu tómir einstaklingar, sem hafa bruðlað út fossum og vatni landsins, heldur líka heilir hreppar og sýslufjelög. Ef fje var í boði, hafa þau selt alt, sem þau hafa getað, og meira til. En þegar hjer eiga nú hlut að máli heilar sveitir og hjeruð, þá er ilt til þess að vita, ef þau þyrftu að verða gjaldþrota fyrir þessa bruðlun. En svo færi, ef hrepparnir væru búnir að eyða kaupfjenu og rifting yrði á sölunni og skaðabætur kæmu fyrir. En til þess á alls ekki að koma að mínu áliti, hvað bygðavatnsföll snertir. Hafi kaupendur tekið fullan eignarrjett hlutaðeiganda trúanlegan, er þeir keyptu, má segja, að það sje þeirra sök, og sama verður þá að segja um seljendur. Mjer er ekki kunnugt um álit meiri hl. á þessu atriði, söluriftingu, en þetta er mín skoðun. Rifting á gerðum kaupum á bygðavötnum þarf ekki endilega að eiga sjer stað, hver sem niðurstaðan verður. En öðru máli er að gegna með vatn í afrjettum. Þar hafa einstaklingarnir aldrei neinn rjett haft slíkan, og þar verða þeir, sein selt hafa, að svara til sakar, þar verður að fara fram rifting og dómstólarnir að dæma. Þess væri óskandi, að heppileg leið fyndist út úr þessu máli, og að því yrði unnið með alvöru og í friðsemd að finna þá leið. En það er ekki heppilegt eða vel við eigandi að gera þetta mál að flokksmáli, eins og byrjað hefir verið á, og nota það til æsinga, eins og málgagn einnar flokksklíku hefir látið sjer sæma. Þar hefir verið talað um „vatnsrán“, að meiri hl. nefndarinnar vilji láta ræna bændur bæjarlæknum o. s. frv., og þó er öll nefndin sammála um, að bæjarlækurinn, og meira til, sje þó að minsta kosti ótvírætt til einkaafnota, óaðspurt, og til einkaumráða þeim, sem landið eiga, sem hann rennur um. Það, sem um er að ræða hvernig fara eigi með, er sú vatnsorkan, sem fram yfir er fullar þarfir landeigenda, hversu viðtækar sem eru. Um það þarf sjerstaka löggjöf, og er jeg þá aftur kominn að sjerleyfislögunum, sem jeg mintist á áðan. Mjer fellur illa að heyra þær dylgjur, sem svo mjög hafa gert vart við sig í þessu máli. bæði í nefndaráliti minni hl. og í ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Mjer fanst ræða hv.frsm. meiri hl. (B. J.) mjög hógvær, og gaf hún ekki tilefni til slíks. Að lokum vil jeg beina þeim tilmælum til hv. nefndar, að flýta sem mest fyrir því, að fram komi öll gögn í málinu, svo þm. geti notað þau til að átta sig sem best á öllum málavöxtum, áður en þeir taki ákveðna afstöðu til þess.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það eru að eins tvö atriði, sem jeg, að gefnu tilefni, vildi minnast á og leiðrjetta. Stjórnin sjálf gat ekki lagt vatnafrv. fyrir þingið, því að öll gögn fossanefndar komu svo seint fram, að stjórnin hafði ekki nokkurn tíma til að kynna sjer málið, enda ætti það ekki að skifta svo miklu máli, hver ber fram frv., og ætti því eins að nægja, þó að þau komi ekki frá stjórninni. Síðara atriðið kom fram í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Hann taldi líklegt, að það hefði verið að fyrirmælum stjórnarinnar, að nefndarálit minni hl. var birt í „Tímanum“, en kvaðst þó ekki vita það. Jeg get borið um, að stjórnin hefir ekki átt minsta þátt í, að nokkuð hafi verið birt um málið. Og mjer er því skyldara að gefa þessar upplýsingar, þar sem nál. fyrst var birt í mínu flokksblaði.