Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Eftir að háttv. deild við 1. umr. málsins synjaði þess að láta málið ganga til nefndar, mun það sennilega þýða lítið að tala um frv. þetta, því að forlög þess munu afráðin utan þingfunda. Þó sýnist mjer eigi rjett, að frv. gangi svo í gegnum deildina, að eigi verði minst á aðalatriði þess. Hitt er eigi hægt að ræða ítarlega, efni einstakra greina þess, úr því að þessi meðferð er ákveðin. Jeg vil leiða athygli að því annars vegar, að eftir ákvæðum 2. og 3. gr. frv. er lítill efi á því, að verði þessum fjelögum áskilin þau hlunnindi, sem lögin annars gera ráð fyrir, þá verður stöðugur ágreiningur um það, hvaða fjelög eigi að teljast til þeirra. Svið þessara fjelaga er svo rúmt markað, að áreiðanlega má koma þar undir flestum fjelögum hjer, aðeins með lítilfjörlegum breytingum á lögum þessara fjelaga, sem á engan hátt gætu orðið tilfinnanlegar. 1.gr. frv. getur, eftir orðalagi sínu, gripið yfir öll hlutafjelög, því að þau miða öll að því að efla hag hluthafa, eftir rjettu hlutfalli við hlutafjártillög þeirra. 2. gr. frv. ákveður viðfangsefni fjelaganna. Er 3. liður hennar svo vítt orðaður, að alt getur undir hann fallið. Þar stendur: „Önnur starfsemi, svo sem“. Er því auðsætt, að þetta, sem upp er talið, er einungis tekið sem dæmi, en er alls eigi tæmandi. Þar er nefnd starfræksla iðnaðarfyrirtækja, en að sjálfsögðu hlýtur starfræksla annara atvinnugreina alt að einu að geta fallið hjer inn undir, t. d. starfræksla sjávarútvegs. Þá, er 3. gr. ætlað að afmarka samvinnufjelögin frá öðrum atvinnufjelögum, með því að telja upp sjereinkenni samvinnufjelaga. En þau eru ekki sjerkennilegri en það, að flest önnur núverandi atvinnufjelög mundu komast undir þau ákvæði, með því að gera óverulegar breytingar á lögum þeim, er þau nú hafa. Þá gerir 2. liður 3. gr. ráð fyrir því, að fjelög með takmarkaðri ábyrgð, þ. e. hlutafjelög, sem kölluð hafa verið til þessa, geti komist inn undir þetta, nema ætlunarverk þeirra sje aðeins að kaupa vörur til heimilisþarfa. Ef eitthvað annað er markmið þeirra, þá geta þau fallið undir samvinnufjelög, samkv. 2. lið 3. gr. Mjer finst, að það sje óheppilegt, að lögin sjeu svo víðtæk, að þau nái langt út fyrir það, sem hingað til hefir verið talið samvinnufjelög. Jeg get ekki skilið þá háttv.þm., sem eru þeirri skoðun fylgjandi að láta málið ekki fara í nefnd, til þess að fá þar nauðsynlega athugun, því að það er ekki hægt að athuga það nægilega nema í nefnd, eða þá utan þings af stjórninni. Jeg ætla mjer ekki að fara langt út í ákvæði einstakra greina frv., en eftir því, sem mjer skilst, mundu flest nú starfandi fjelög fullnægja skilyrðum 1. og 2. gr. með óbreyttum lögum sínum. Í 1. lið 3. gr. er sett það skilyrði, að aðgangur sje frjáls fyrir alla, og er oft þannig stofnað til hlutafjelaga, aðeins að menn verða að gefa sig fram fyrir tiltekinn tíma. Ef til vill er hugsunin í 1. lið, að aðgangur sje stöðugt frjáls, en það sjest ekki, eins og greinin er hjer orðuð, heldur virðist heimilt að láta tímatakmark vera eitt af þessum tilteknu skilyrðum. Sameiginleg ábyrgð er ekki heimtuð, nema þar, sem um kaupfjelög eða pöntunarfjelög er að ræða. Ákvæði 3. liðs 3. gr., um atkvæðisrjettinn, er ekki venjulegt í hlutafjelögum, en þau mundu mörg vilja innleiða það, ef það gæti orðið til hagnaðar fyrir fjelagið. Yfirleitt mun það vera hægt fyrir flest fjelög að fullnægja öllum ákvæðum þessarar greinar. Að því leyti finst mjer þessi ákvæði í 3. gr. vera óljós, og jeg þykist vita, að út af þeim muni rísa margvíslegur ágreiningur um útsvarsskyldu fjelaganna í sambandi við 38. gr. frv. Jeg skal svo ekki að þessu sinni fara út í aðrar greinar en þá, sem ræðir um útsvarsskylduna. Það virðist vera aðaltilgangur frv. að undanþiggja samvinnufjelögin sveitarútsvari þar, sem þau eru starfrækt. Þetta kemur illa heim við þann grundvöll, sem útsvarsgreiðslur eru bygðar á, þar sem fyrirskipað er að leggja útsvarið á eftir efnum og ástæðum. Sú grundvallarregla er brotin, ef nokkrir gjaldþegnar eru undanskildir niðurjöfnuninni, því að rjettmæti þessarar grundvallarreglu byggist fyrst og fremst á því, að henni sje beitt jafnt gagnvart öllum. Mjer virðist ekki heldur vera nein ástæða til að gera nein undantekningarákvæði fyrir samvinnufjelögin, þegar meðlimir fjelaganna, eða allur þorri þeirra, eru heimilisfastir innan þess sveitarfjelags, þar sem fjelögin starfa og útsvarsskylda hvílir á þeim. Því að þá er engin sjáanleg ástæða til að ætla, að þeim gjaldþegnum verði íþyngt fremur öðrum. Þau hljóta að hafa fullkomlega jafngóða aðstöðu og aðrir gjaldendur til að kæra útsvar sitt og fá það lækkað, ef ósanngjarnlega er á þau lagt. Hins vegar skal jeg fúslega játa, að rjettarstaða þessara fjelaga er óviðunandi, þegar meðlimirnir eru búsettir utan þess hjeraðs, sem fjelagsstarfsemin er rekin í. Það er óviðunandi fyrir samvinnufjelög utanbæjarmanna hjer í Reykjavík, að bæjarstjórnin skuli hafa æðsta úrskurðarvald um útsvarsupphæð þeirra. En þetta er ekki einsdæmi um samvinnufjelögin. Sama gildir um öll atvinnufyrirtæki, sem rekin eru í kaupstöðum og sýslufjelögum, án þess að eigendurnir sjeu heimilisfastir þar. Það er yfir höfuð ófullnægjandi, og ekki rjett nje trygt, að eiga æðsta úrskurðarvald um útsvar undir stjórn annars sýslufjelags eða kaupstaðar en þess, sem maður er búsettur í, sökum þess, að bæjarstjórnir og sýslunefndir geta ekki talist óvilhallar í þeim málum, og mundu máske fremur neyta þessa valds til að láta þá, sem ekki eru búsettir í umdæminu, gjalda meira en rjettmætt væri. Jeg viðurkenni því, að mjer finst það rjettlátt að gera breytingu á þessu, en jeg held því fram, að sú breyting eigi að ná til fleiri en samvinnufjelaganna; breytingin á að ná til allra, þar sem rjetturinn er jafnilla trygður fyrir alla eftir núgildandi löggjöf. Af því leiðir, að jeg tel það óviðunandi að gera svona undantekningu með samvinnufjelögin ein, eins og gert er í 38. gr., að undanþiggja þessi fjelög að greiða útsvar eftir efnum og ástæðum, hvernig sem á stendur, en gera þeim aftur að greiða lítilfjörlega fasteignaskatta í staðinn. 2. liður greinarinnar er svo orðaður, að út af honum munu rísa eilífar deilur við hlutaðeigandi stjórnarvöld sveitarfjelaganna. Við skulum hugsa okkur Sláturfjelag Suðurlands. Það selur allar sínar vörur utanfjelagsmönnum. Það er ekki hægt að sjá, hvort taka á til greina arð, er yrði af slíkri sölu, eða hvort það er meiningin að telja aðeins þann arð, sem yrði á sölu, ef sláturfjelagið tæki vörur af utanfjelagsmönnum til að selja fyrir þá. Það hefir í útsvarsmáli þessa fjelags verið reynt að gera mun á þeim arði, sem kemur af smásölu kjöts út úr búð fjelagsins til innanbæjarmanna, og þeim arði, sem kemur af sölu kjöts til útflutnings eða til bæjarmanna í strri kaupum, en dómstólarnir munu ekki hafa viljað fallast á að gera slíkan greinarmun, enda ekki gott að sjá, að hann hafi við neitt að styðjast. Jeg veit, að það muni koma fram örðugleikar hvað snertir afstöðu samvinnufjelaganna og stjórnarvaldanna, þegar um tekjuskatt er að ræða, vegna þess sjerstaka fyrirkomulags, sem er á reikningshaldi fjelaganna. En jeg hefi ekki sjeð, að slíkir örðugleikar þurfi að koma fram, þar sem um sveitarútsvar eftir efnum og ástæðum er að ræða. Það er metið af niðurjöfnunarnefnd, og útsvarið ekki bundið við reikningsfærslu fjelagsins, heldur við efni og ástæður þess og hvað miklu fje verslunin veltir, ef um verslunarfyrirtæki er að ræða. Það er enginn efi á, að þetta má gera með fullkomnu rjettlæti, að svo miklu leyti, sem hægt er að búast við rjettlæti hjá óviðkomandi mönnum í annara garð, alveg eins um samvinnufjelög sem önnur fyrirtæki. Jeg hefði álitið rjettast, að svona vandasamur lagabálkur væri ekki afgreiddur á þessu þingi, sem þegar er hlaðið störfum, heldur hefði málinu verið vísað til stjórnarinnar, til betri undirbúnings. Mjer er óskiljanlegt, að það skifti samvinnufjelögin svo miklu, hvort slíkur lagabálkur kemst til framkvæmda árinu fyr eða síðar. Ef því væri vísað til stjórnarinnar og krafist af henni að hún tæki það til íhugunar í meginatriðunum, þá yrði hún að reyna að finna rjetta úrlausn á skattskyldu utansveitarmanna til sveitarfjelaga, þannig, að í lög yrði tekin sæmileg trygging fyrir því, að þeir, sem heimili eiga utan umdæmis kaupstaða og sveitarfjelaga, yrðu ekki misrjetti beittir um útsvarsgreiðslur. Og þá jafnframt ákveðið nánar en nú er í lögum um ívilnun útsvars í búsetusveitinni fyrir þá gjaldendur, sem verða útsvarsskyldir í fleiri sveitarfjelögum.

Atvinnumálaráðherra (P. J): Þó að jeg kveðji mjer hljóðs, þá er það ekki af því, að stjórnin hafi tekið að sjer frv. þetta. Sennilegt er samt, að það hefði orðið, ef undirbúningnum hefði verið lokið svo snemma, að stjórnin öll hefði getað athugað það í tæka tíð. En jeg vil ekki sitja þegjandi hjá, ef farið er að ræða um þetta frv., því að jeg hefi þó átt nokkum þátt í tilorðningu þess og tilbúningi. Það hefir lengi vakað fyrir mjer að fá hjer sett lög um samvinnufjelög, svipuð þeim, er sett hafa verið í öðrum löndum og skýrt er frá í þessu riti, sem útbýtt hefir verið í deildinni. Að öðru leyti er þetta svo vel skýrt í greinargerð frv., að þess vegna er fátt eitt nú um þetta mál að segja, en nægir að skírskota til fylgiskjalanna, sem útskýra hvern kafla fyrir sig. Aðaltilgangur frv. er, eins og háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gat rjett til um, að gera greinarmun á samvinnufjelögum og öðrum fjelögum í landinu, og gera það þannig, að önnur fjelög gætu á engan hátt smeygt sjer inn undir ákvæðin um samvinnufjelögin. En það er ekki eini tilgangurinn. Þessum fjelögum eru sett ýms skilyrði til að gera þau sem traustust, bæði gagnvart einstökum meðlimum sínum inn á við og gagnvart viðskiftamönnum sínum út á við. Það hefir oft sýnt sig, að svo hefir verið um hnútana búið hjá ýmsum fjelögum, að það hefir ekki verið aðgangur að neinum vissum með skuldir, til dæmis samábyrgðin svo lauslega umbúin, að menn hafa getað smeygt sjer úr henni. Þessir annmarkar hafa valdið því, að fjelögin hafa mist það lánstraust, sem þeim er nauðsynlegt, því að flest þeirra byrja með lítil efni, en tilgangurinn er að hafa sig áfram með samlagsfje og samábyrgð. Hagnaður einstaklinganna hefir svo að meira eða minna leyti verið hafður til að byggja upp samlagsfjeð smám saman, mynda stofnsjóð og aðra sjóði. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) ljet það í ljós, að þetta væru almenn ákvæði, og skipulagið væri svo óljóst, að undir' það mundu komast ýms fjelög, sem ættu ekki að vera þar, t. d. hlutafjelög með takmarkaðri ábyrgð. Það er alveg rjett, að í 3. gr. 2. lið er tekið svo til orða: „Þó nægir takmörkuð ábyrgð í þeim fjelögum, sem um er rætt í 2. og 3. lið 2. gr.“ Það eru með öðrum orðum sláturfjelög og smjörbú, og í öðru lagi fjelög fyrir almenna fræðslu, bygging híbýla o. s. frv. Það er heldur alls ekki meiningin með þessum lögum að útiloka fjelög, sem framleiða sjávarafurðir, ef þau eru með samvinnufyrirkomulagi. En það er meiningin, að greinarmunur sje gerður á samvinnufjelögum og venjulegum hlutafjelögum, sem oftast eru fyrirtæki með það fyrir augum, að græða á stofnfjenu, og þetta er gert með ákvæðum frv. Það er sá aðalmunur, sem fullkomlega útilokar þau frá því að komast inn undir þessi lög. Ennfremur er það, að í skilyrðunum fyrir samvinnufjel., samkvæmt frv., er meðal annars: frjáls inngangur fyrir hvern, sem á fjelagssvæðinu býr og fullnægir nokkrum almennum skilyrðum, sem sett eru. En um þetta er öðru máli að gegna um hlutafjelög með takmarkaðri ábyrgð, að minsta kosti oftast. Í 5. lið 3. gr. er kveðið svo á, að tekjuafgangi í ársreikningi fjelagsins skuli skift til fjelagsmanna eftir viðskiftamagni hvers um sig. Það kaupir enginn hluti í hlutafjelagi, sem ekki er þá reglulegt samvinnufjelag, í þeim tilgangi, sem hjer er beinlínis tekinn fram. Hjer er gert ráð fyrir, að þeir einir sjeu í slíkum fjelagsskap, sem hafa þann sameiginlega tilgang að ná að sjer vörum þeim í samlögum, sem hver um sig þarf til heimilis síns eða framleiðslu, eða í samlögum að koma sinni eigin framleiðslu í verð, án þess að græða hver á öðrum að öðru leyti, hvort um sig með þeim bestu kjörum, sem fjelagsskapurinn getur öðlast. Virðist vel girt fyrir möguleikana til þess að smeygja sjer inn undir þetta af annarskonar fjelögum. Verður ekki sjeð af athugasemdum háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að hjer þurfi neinu við að bæta. Þessi fjelög safna fje á tvennan hátt; 1. er tekjuafgangurinn, sem tekinn er til endurgreiðslu um áramót, eftir viðskiftamagni fjelagsmanna, hvort sem þeir eru kaupendur í kaupfjelagi eða seljendur í sláturfjelagi, og er af því lagt meira eða minna sem sjereign þeirra við stofnsjóð fjelagsins, og verður það líkt og sparisjóður fyrir fjelagsmenn, eða sjereignarsjóður þeirra. Aftur á móti er varasjóður eða tryggingarsjóður, sem ákveðin gjöld eru lögð til frá fjelagsmönnum, og stundum eru fleiri þess kyns sjóðir, en það eru sameignarsjóðir. Með þessu frv. er það fyrirbygt, að þessi sjóður skiftist á milli fjelagsmanna við fjelagsslit, en í almennum gróðafjelögum, sem hlutafjelög yfirleitt eiga að vera og eru, skiftist afgangurinn eða gróðinn milli hluthafa eftir hlutafjármagni - hækkar t. d. hlutabrjefin í verði. - Á þessu er mikill munur. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) benti á, að mikil tilhneiging mundi verða til þess í framtíðinni að smeygja sjer undir þennan flokk fjelaga, til þess að komast hjá skatti. En í 8. kafla er svo skýrt tekið fram, hvaða fjelög eiga að vera skattfrjáls, að ekki er um að villast. Og jeg held, að fá hlutafjelög vildu vinna það til skattljettis, að taka á sig það snið. Auk þessa er hjer aðeins um bráðabirgðafyrirkomulag að ræða, því að ekki getur liðið á löngu áður en núverandi löggjöf í þessu efni, sem er ekki rjettlát, verði endurskoðuð. En þetta er sett svo nú, af því að lík ákvæði eru nú komin í lög annara landa, þar á meðal til dæmis Noregs og Danmerkur. Jeg vil ekki fara hjer út í útsvarsmálin. Jeg veit, að ástandið þar er mjög óheppilegt, og jafnvel illþolandi, eins og nú stendur. Hefi jeg fengið að kenna á því, vegna þess, að jeg hefi staðið í þræsum út af ágangi á kaupfjelögin í þeim efnum nærfelt 30 ár. Þá nefndi háttv.þm. (J. Þ.) þá ástæðu gegn þessu ákvæði, að það mundi vekja gremju einstakra manna, því að samvinnufjelög væru mun betur sett, og undir þau hlaðið með þessum ákvæðum. En þetta frv. er einskonar neyðarvörn gegn gerræði því, sem þessi fjelög hafa óneitanlega verið beitt. Það er ekki altaf jafnað niður eftir efnum og ástæðum, og veit háttv.þm. (J. Þ.) það eins vel og jeg. Á þessum útsvörum hefir verið mjög mikið handahófsverk, og hefir það sjerstaklega komið niður á samvinnufjelöguuum, því að með þau hefir verið farið sem gróðafjelög, eða jafnvel ver. Það er erfitt að finna rjettlátan grundvöll fyrir útsvörin, ef lagt er á eftir veltu, en alls ekki arði. Kemur það illa fram á samvinnufjelögum, sem hafa mikla veltu, en lítinn eða engan arð. Mjer er þetta kunnugt, enda kærði jeg fyrir sambandið í fyrra óheyrilega hátt útsvar, sem á það hafði verið lagt hjer í Reykjavík. Má búast við, að slumpað hafi verið til um þá veltu, sem sambandið bókfærði á skrifstofu sinni hjer í Reykjavík, sumpart í þeim vörum, sem hjer komu í land, en einnig í þeim vörum, sem sambandið ráðstafaði til hinna ýmsu hafna víðsvegar um landið, og sumpart þeim útfluttu vörum, sem það ráðstafaði frá hinum ýmsu höfnum til útlanda. Jeg vona því, að menn sjái, að hjer er ekki farið fram á hlunnindi, heldur aðeins það, sem sanngjarnt er. Jeg skal játa, að jeg hefi ekki búist við, að málið geti gengið nefndarlaust gegn um deildina, og er þá rjettast að láta það fara til allsherjarnefndar.

Þorsteinn Jónsson Hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) hefir tekið fram margt af því, sem jeg ætlaði að segja, en þó verð jeg að fara um mál þetta nokkrum orðum. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði í gær, að eftir 1. gr. frv. mætti koma flestum hlutafjelögum undan skatti, því að þau þyrftu svo lítið til að breytast í samvinnufjelög eða telja sig það. En tilgangur samvinnufjelaganna er svo augljós, að ekki verða heimfærð önnur fjelög með ólíkum tilgangi undir ákvæði 2. greinar. Samvinnufjelögin miða að því að efla hag almennings. Fjelagar eru þar mörgum sinnum fleiri en í hlutafjelögum. Hlutafjelög eru venjulega gróðafjelög og safna oft almennum kaupsýslugróða, en hann er einmitt vel til þess fallinn að bera opinber útgjöld. Jeg er sannfærður um, að ekki verða önnur fjelög talin samvinnufjelög en þau, sem eru það í raun og veru, og ef hlutafjelög vilja vinna það til að taka á sig samvinnusnið, þá er vel. Sami háttv.þm. (J. Þ.) sagði, að 2. og 3. gr. tækju líka til flestra fjelaga. Hæstv. atvrh. (P. J.) hefir hrakið þetta, en þó vil jeg fara um það nokkrum orðum. Viðvíkjandi 2. gr. sagði háttv.þm. (J. Þ.), að samkvæmt 3. lið næði ákvæðið til allra atvinnuvega. En tilgangur samvinnufjelaganna er einmitt að ná til allra atvinnuvega. Fjelagsskapurinn er nú aðallega kaupfjelag landbænda, en það er von margra, að hann nái yfir fleiri og fleiri svið,því að samvinnusniðið er eflaust heppilegra en gróðabrall einstaklinga og fjelaga, sem því miður hefir um of átt sjer stað undanfarandi ár. Og ekki getur það talist galli á þessu frv., að það gerir ráð fyrir útbreiðslu samvinnunnar. Þá kem jeg að athugasemdum háttv.þm. (J. Þ.) við 3. gr. Hann reyndi að sýna fram á, að flest hlutafjelög gætu fallið undir ákvæði hennar. Þetta er vitanlega misskilningur. Samvinnufjelög eru bygð á sameiginlegri ábyrgð allra fjelagsmanna, en slíkt er algerlega andstætt hlutafjelögum. Þetta eitt nægir til þess að sýna muninn. Þá má benda á það, að samvinnufjelög eru ekki stofnuð í gróðaskyni. Þá tekur 5. liður það skýrt fram, að tekjuafgangur skuli skiftast milli fjelagsmanna eftir viðskiftaveltu hvers og eins. Ennfremur er það tekið fram, að verð fyrir seldar afurðir skuli greitt þeim, sem seldu, þegar frádreginn er kostnaður. Í hlutafjelögum er gróða skift eftir eign fjelagsmanna í fjelaginu. Þau byrja með einhvern höfuðstól, sem síðar á að gefa eigendum vexti og gróða, en samvinnufjelög byrja með tvær hendur tómar, byggjast á trausti fjelagsmanna og eru stofnuð í því skyni, að þeir hjálpi hver öðrum með samvinnu. Samvinnufjelög geta þó haft gróða, t. d. af verslun við utanfjelagsmenn, en sá gróði rennur í varasjóð, sem er til þess að taka á móti skakkaföllum. Hann skiftist aldrei upp á meðal fjelagsmanna. Leggist eitthvert fjelag niður, þá verður skuldlausum eignum þess ekki skift upp, heldur bíða þær og renna til nýs fjelags, sem stofnað kann að verða síðar með samvinnusniði þar í hjeraði. Á öllu þessu er auðsær munur á hluta- og samvinnufjelögum. Þá hjelt háttv.þm. (J. Þ.), að ágreiningur mundi af þessu rísa, því að mörg fjelög mundu heimta að heyra hjer undir. En eins og fram hefir verið tekið, taka 2. og 3. gr. af öll tvímæli, og á því getur ekki leikið vafi, hvort eitthvert fjelag er samvinnufjelag eða ekki. Þessi háttv.þm. (J. Þ.) sagði þann tilgang frv., að skjóta þessum fjelögum undan útsvarsskyldu. Hann kvað svo að orði, að þetta kæmi í bág við sveitarstjórnarlögin, því að þau fyrirskipuðu að jafna niður eftir efnum og ástæðum. En það má ekki líkja samvinnufjelögum við gróðafjelög eða einstaka menn í þessu efni Fjelögin eru í raun rjettri ekkert annað en nokkurskonar umboðsmenn allra fjelagsmanna. Hafi fjelagsmaður grætt, kemur það fram á útsvari hans, og þess vegna er það tvöfaldur skattur, ef líka er lagt á umboðsmann hans, samvinnufjelögin. Það er ekki um að ræða hjer, að skjóta neinum undan að bera rjettlátar byrðar þjóðfjelagsins, heldur er um það að ræða,að láta ekkisuma bera tiltölulega miklu meira en aðra. Það má að vísu líta á verslun fjelaganna við utanfjelagsmenn eins og kaupmannaverslun, en þá ber þess að gæta, að gróðinn á utanfjelagsmannaversluninni er settur í sjerstakan sjóð, sem kemur fjölda manna að gagni, en kaupmannagróðinn nær ekki nema til eins manns og fjölskyldu hans. Það er því ekki hægt að mæla þetta á sama mælikvarða. Það hefir verið tekið fram áður, að fjelögin eru aðeins umboðsmenn, og er því ekki rjett að leggja á þau útsvar. Sláturfjelag Suðurlands er t. d. aðeins umboðsmaður bænda og selur kjöt og fleira fyrir þá. Það væri öðru máli að gegna, ef fjelagið keypti vöruna og seldi á sína ábyrgð, bæri tap eða fengi gróða, eftir því sem á stæði. Það er kaupmannsreglan. Fjelögin eiga að greiða í skatt, samkv. frv., 2% af virðingarverði húsa, og tel jeg það sanngjarnt að greiða þetta fyrir þá aðstöðu, sem sá staður veitir fjelögunum, þar sem þau hafa heimilisfang. Háttv. þm. (J. Þ.) viðurkendi, að samvinnufjelögin væru illa sett þar, sem fjelagsmenn búa í öðru lögsagnarumdæmi en fjelagið hefði heimilisfang. Þetta er rjett, en það er ekki aðalatriðið. Það er rjett, að samvinnufjelögin hafa hingað til orðið fyrir herfilegu misrjetti vegna þessa, og ef engin breyting verður á, þá er mjög hætt við því, að eftir stefnu bæjarstjórnar Reykjavíkur með útsvarsálagningu á Sambandið geti svo farið, að það sjái sjer gróða í því að flytja úr bænum. eða jafnvel af landi burt. Sambandið danska í Kaupmannahöfn hefir alls enga útsvarsskyldu til Kaupmannahafnarborgar.

Jón Þorláksson Jeg hefi nú hlustað á ræðu hæstv. atvrh. (P. J.) og háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) um þetta frv., sem fer fram á það að draga takmörk milli samvinnufjelaga og annara fjelaga, sjerstaklega hlutafjelaga. Og mjer virðast umræðurnar hafa sýnt það, að þeir, er samið hafa þetta frv., eru vel kunnugir samvinnufjelögum, en að þeim hefir ekki að sama skapi verið rík í huga þekking á hlutafjelögum. Þeir eru sjer ekki þess meðvitandi, að margt það, er þeir töldu sjerkennilegt fyrir samvinnufjelögin, á alveg eins heima við hlutafjelögin. En það er skiljanlegt, að þegar á að draga þessi takmörk, verður að vera fyrir hendi þekking á báðum sviðum, svo að mörkin verði rjett dregin. Þetta hefir mistekist í frv. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, að tilgangur samvinnufjelaganna væri að efla fjelagsskap inn á við og út á við. Alveg það sama má segja um hlutafjelög. Því var ennfremur haldið fram af þessum ræðumanni, að tilgangur samvinnufjelaga væri ekki sá, að græða fyrir fjelagið, heldur meðlimi þess. Þessu er alveg eins varið með hlutafjelög. Þau eru sjaldan stofnuð til þess að græða fjelaginu til handa, heldur hluthöfum. En mjer er þó skylt að geta þess, að auðvitað eru hlutafjelög einnig stofnuð í öðrum gangi, sem sje þeim, að koma áfram þarflegum fyrirtækjum, sem einstaklingar fá ekki ráðið við. Í þessu sambandi vil jeg minnast á það, sem háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) sagði, að samvinnufjelögin byrjuðu með tvær hendur tómar. Það eru dæmi til þess, að hlutafjelög hafi verið stofnuð á sama grundvelli, tekið lán til þess að fá hlutafje, þótt slíkt sje ekki eftirbreytnisvert. Þá kem jeg að ummælum hæstv. atvrh. (P. J.), þar sem hann benti á einsök atriði í 3. gr., og taldi þau taka af öll tvímæli á takmörkum milli samvinnufjelaga og hlutafjelaga. Vildi jeg þó byrja á ummælum háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) um 2. lið 3. gr. Það er satt, að sameiginleg, ótakmörkuð ábyrgð er andstæð eðli hlutafjelaga. En háttv.þm. (Þorst. J.) gleymdi því, að þetta ákvæði gildir aðeins fyrir eina tegund samvinnufjelaga, kaupfjelög og pöntunarfjelög. Um 3. lið er það að segja, að mörg hlutafjelög mundu vilja breyta lögum sínum í þá átt, ef til nokkurs væri að vinna. 4. liður getur átt við flest hlutafjelög. Þá sagði hæstv. atvrh. (P. J.) 5. lið ósamrýmanlegan skipulagi hlutafjelaga. Það þarf ekki að vera. Það er undir því komið, hvernig starfsemi fjelagsins er. Sje hlutafjelag stofnað í þeim tilgangi að reka eitthvert framleiðslufyrirtæki, sem einstaklingur ekki fær ráðið við, þá er altaf hægt að fullnægja því ákvæði, að úthluta eftir viðskiftamagni hvers fjelaga. Það verður þá bara að hafa sama bókhald og samvinnufjelögin hafa, sjerstakan reikning fyrir hvern fjelaga. En það er auðvitað, að að svo miklu leyti, sem þessi liður er einskorðaður við keyptar og seldar vörur fjelagsmanna, þá getur hann aðeins átt við kaupfjelög og afurðasölufjelög, en að því er snertir iðnaðarrekstur og aðra atvinnu, þá á hann ekkert fremur við samvinnufjelög en hlutafjelög. Þá mundi heldur ekkert hlutafjelag telja það eftir sjer að hafa það fyrirkomulag, að nokkru af varasjóðnum skyldi skift í bókunum, eins og segir í 6. lið, milli fjelaga. Það þarf bara að hafa sama reikningshald og hjá samvinnufjelögum. Að vextir af inneign sjeu ekki hærri en 11/2 ofan við innlánsvexti, er vel hægt að fullnægja, ef hagnaður skiftist eftir viðskiftaveltu. Jeg vil biðja háttv. deildarmenn að taka dæmi af trollarafjelagi, t. d. sex manna. Væri ekki hægt að skifta aflanum upp á milli hluthafanna?  Mjer sýnist það vera hart fyrir sveitarfjelag að leggja slíkri starfsemi alt til, en fara svo á mis við alla skattgreiðslu frá henni. Við skulum hugsa okkur verslunarstað, þar sem eingöngu er kaupfjelagsverslun, og ekki annað fólk til í hreppnum en það, sem hefir atvinnu á vegum fjelagsins. Þá mundu allar byrðar sveitarfjelagsins lenda á starfsfólki fyrirtækisins, en ekkert á fyrirtækinu sjálfu, nema þessi greiðsla af húsum, sem varla getur svarað til útsvarsgreiðslu. Þá kem jeg að 10. lið, þar sem sá greinarmunur er gerður á samvinnufjelögum og hlutafjelögum, að hjá samvinnufjelögum sje varasjóður ekki útborgaður fjelagsmömmm við fjelagsslit. Þetta er nýmæli í lögum, og því ekki eðlilegt, að það hafi átt sjer stað um hlutafjelög. Jeg verð nú annars að líta svo á, að ályktunin sje dregin of langt, þegar sagt er, að þessi arður sje ekki eign fjelagsmanna. Við skulum taka dæmi af samvinnufjelagi með takmarkaðri ábyrgð. Segjum svo, að fjelagið einhverntíma eigi ekki fyrir skuldum. Þá fer þessi varasjóður til lúkningar skuldunum, alveg eins og varasjóður hlutafjelaga. Og það verður ekki talið heimilt að undanskilja hann frá því, að að honum sje gengið. Hitt býst jeg við, að hlutafjelög teldu sjer ávinning að láta varasjóð vera óskiftan, ef þau þá gætu fengið fjárhagsleg hlunnindi hjá þjóðfjelaginu. Þá varði hæstv. atvrh. (P. J.) 38. gr. með því, að þar væri um bráðabirgðaákvæði að ræða. Jeg álít málið þess eðlis, að engin von sje um, að sú endurskoðun, sem þar ræðir um, fari nokkurntíma fram. Jeg sje ekki, að komist verði hjá því að nota niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum sem aðaltekjustofn sveitarfjelaganna framvegis sem hingað til. Hins vegar skilst mjer, að þessi gagngerða endurskoðun eigi við það, að sú niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum verði afnumin. Nú er engin von um, að það verði gert fyrst um sinn, svo að það er augljóst, að hjer er ekki um neitt bráðabirgðaákvæði að ræða. Hæstv. atvrh. (P. J.) sagði meira en hann getur staðið við, er hann mintist á þá niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum, er viðhöfð væri í Reykjavík. Það er að vísu mjög erfitt verk, en það er áreiðanlega unnið með fullri óhlutdrægni og sanngirni. Það eru skiftar skoðanir um það, eftir hvaða grundvallarreglum eigi að ákveða útsvarsupphæð samvinnufjelaga. En að því er snertir Samband íslenskra samvinnufjelaga, þá verður óefað að gera því svipað útsvar og umboðs- og heildsala með sömu veltu og sömu álagningu. Að vörurnar komi ekki allar til Reykjavíkur er engin ástæða, því að sama á sjer stað hjá heildsölum og umboðssölum. Háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) benti rjettilega á það, að enginn maður í samvinnufjelagi losnaði við að greiða útsvar eftir efnum og ástæðum í sínu sveitarfjelagi, þótt fjelagið væri skattfrjálst. Eins er með hluthafa í hlutafjelögum, og þau ættu þá eftir þessu líka að vera skattfrjáls. En slíkt væri óhagkvæmt fyrir þjóðfjelagið, bæði að því er snertir samvinnufjelög og hlutafjelög.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Þetta frv. er flutt af sjútvn., en með því að svo er áliðið fundartímans, mun mjer ekki endast tími til að reifa málið. Jeg vil því beiðast þess, að málinu verði vísað til 2. umr., og mun jeg þá gera nánari grein fyrir því.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Það er ástæðulaust að hafa langa framsögu í þessu máli, enda litlu við það að bæta, sem stendur í nál. Nefndin var í talsverðum vafa um það, hvort æskilegt væri, að Alþingi nú lögleyfði að hækka vexti á útlánsfje. Jeg býst við, að hv.flm. (Gunn. S.) líti öðruvísi á þetta, og mun hann þá að sjálfsögðu gera grein fyrir sinni skoðun, og þá kannske ástæða til að svara honum. það virðist svo, sem þessi ákvæði sjeu ekki sjerstaklega þýðingarmikil, þegar svo er litið á, að hin almennu viðskiftalög ættu að nægja. Sjerstaklega finst nefndinni það athugavert, að vextir af fasteignalánum fari hækkandi. Enda er jafnan álitið, að slík lán sjeu þannig úr garði gerð, og þau svo tryggileg, að sjaldan sje hætta nein á því, að þau tapist. Nefndin komst því að þeirri niðurstöðu, að því aðeins gæti hún fylgt frv. þessu, að brtt. næðu samþ. Að vísu get jeg lýst því yfir fyrir sjálfan mig, að jeg legg ekki svo mikla áherslu á það, hvort fyrri brtt. sje samþ. eða ekki, en ef seinni brtt. nær ekki fram að ganga, þá greiði jeg hiklaust atkv. á móti frv. Það er þýðingarlaust að fjölyrða frekar um þetta; geymi það heldur þangað til hv.flm. (Gunn. S.) hefir skýrt sínar ástæður, ef hann skyldi þá eitthvað hafa fram að færa máli sínu til stuðnings, sem ástæða er til að svara.

Gunnar Sigurðsson Mjer skilst svo, að háttv.fjhn. hafi ekki orðið á eitt sátt um frv. þetta, þó að allir nefndarmenn hins vegar hafi skrifað undir nál. fyrirvaralaust. Og mjer skilst einnig, að háttv.frsm. (M. K.) hafi ekki skilið tilgang frv. með breyting á vaxtahækkun gegn veði í fasteign. Sú stefna var, eins og kunnugt er, uppi fyr á tímum, að það þótti okur að taka vexti af peningum, og var bannað með lögum. En þetta breyttist þó fljótt og leiga af lifandi peningi kom í vaxta stað. Þannig byrjuðu menn fyrst að fara í kringum þetta lagabann, og svo fór að okra mátti eins með leigu, enda komu vextirnir bráðlega aftur, og frjáls peningaverslun gekk í gildi. Jeg hafði í greinargerð minni fyrir frv., og eins í framsöguræðu við 1. umr., enga áherslu lagt á það, hvort vextirnir yrðu 8%, heldur aðeins í samræmi við það, sem aðalbankar landsins taka. Jeg tel jafnvel rjettara að miða vextina við innlánsvexti í aðalbanka landsins. Ef hv.frsm. (M. K.) þekti ástandið hjer á landi, og þó sjerstaklega hjer í bæ, að ekki er hægt að fá lán út á 1. veðrjett í húsi, og því getur oft farið svo, að menn verði tilneyddir að selja húsin fyrir lítið verð eða verði jafnvel gjaldþrota, enda þótt þeir eigi mikið meira en fyrir skuldum, þá mundi hann skilja tilgang þessa frv. Jeg vil leggja áherslu á það, að vextir hljóta að fara eftir því, hver eftirspurn peninganna er. Eins og nú er, fara bankarnir í kringum lögin. Þeir lána í víxilformi gegn 1. veðrjetti í húsunum og sýnist þetta ærið athugavert, svo framarlega sem eigi er tilgangurinn að hafa lög einungis til að brjóta þau, og sumum mundi nú þykja það athugavert líka. Þegar ákveðin var 6% vaxtahæðin í lögunum frá 1890, voru vextir manna í millum 5^. Hefði jeg því í frv. mínu átt að hafa vextina 9%, en eins og jeg hefi tekið fram, þótti mjer engu skifta um vaxtahæðina, heldur aðeins, að þeir væru ekki lögákveðnir miklu lægri en alment tíðkast og hægt er að fá lán gegn. En samkvæmt brtt.hv.fjvn. er þetta „princip“ alveg brotið og sýnist mjer einkennilegt, að hún skyldi jafnvel ekki hafa vextina enn lægri fyrst hún á annað borð heldur, að það stoði að lögbjóða vexti, og að allir muni eftir því fara.

Jakob Möller Það eru aðeins örfá orð til hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) út af þeim ummælum hans, að eigi mundi hafa verið algerlega ágreiningslaust um mál þetta í nefndinni, enda þótt allir nefndarmenn hefðu skrifað undir nál. fyrirvaralaust. Jeg hygg, að hann hafi átt við mig með þessum orðum, og er það líka rjett, að jeg mun hafa látið í ljós, að jeg mundi vilja ganga inn á breytingar frá núverandi fyrirkomulagi, en raunar með nokkuð öðru móti en frv. ráðgerir. - Þessar breytingar, sem jeg mundi hallast að, eru, að vextir væru ákveðnir eða miðaðir við sparisjóðsvexti bankanna eða innlánsvexti eins og þeir eru alment. En nefndinni þótti eigi ástæða til þess að taka þessa breytingu upp, og kom eigi til neins ágreinings um þetta í nefndinni, en komi svona löguð till. fram, hefir nefndin auðvitað óbundnar hendur.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg verð að segja það, að röksemdir háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) gátu ekki sannfært mig. - Skildist mjer, sem það mundi vera mergur málsins hjá honum, að nauðsyn bæri til að breyta þessu, svo að okurkörlum yrði ljettara en þeim áður var að nota sjer neyð annara. En þetta sýndist nefndinni ekki svo ýkjaeftirsóknarvert. Hún telur það þvert á móti mikið ólán, að vextir skuli fara sífelt hækkandi, sjerstaklega fasteignalánsvextir. Þó að vextir í lausaviðskiftum sjeu nú háir, þá er engan veginn sennilegt, að svo verði framvegis, því vonandi er, að þetta ástand, sem nú er, verði eigi varanlegt; en hitt sýnist einkennilegt og ærið athugavert, að löggjöfin styðji að því, að vandræðaástand þetta haldist. En þótt nefndin hafi eigi fylgt frv. út í æsar, þá hefir hún þó að nokkru leyti aðhylst það. En það sýndist henni athugavert að stuðla að því með löggjöfinni, að menn gengju að hvaða vaxtakjörum sem væru, aðeins ef lán væru fáanleg út á 2. og 3. veðrjett. Væri það til engrar bjargar, heldur sannkallaður gálgafrestur.  (Gunn. S.: Vextirnir miðast við bankavexti aðeins, svo að kjörin gætu ekki kallast slæm)  . Já, satt að vísu, en hv.þm. (Gunn. S.) verður að standa við það, sem hann hefir áður sagt, að farið væri alment í kringum lögin, og þá mundi það verða gert alt að einu, þó að vextirnir yrðu hækkaðir um 1%, og fæ jeg því eigi betur sjeð en þessi viðleitni hv.þm. (Gunn. S.) miði einmitt að því að auka á þessa spillingu, sem hann segir, að nú eigi sjer stað. Ástæður háttv.flm. (Gunn. S.) eru því, hvað þessu við víkur, ljettvægar fundnar, og held jeg fast fram, að síðari brtt. nái fram að ganga; hina fyrri geri jeg að engu kappsmáli. Vænti jeg þess, að hv. deild fari að till. nefndarinnar í þessu efni.

Gunnar Sigurðsson Mjer þykir það leiðinlegt, að geta ekki sannfært hv.frsm. (M. K.), því jeg er þess fullviss, að hann hefir á röngu að standa. Sjer það hver heilvita maður, að menn freistast frekar til að leita til okurkarla og taka lán gegn óhæfilega háum vöxtum, þegar ekki er hægt að fá lán í bönkum eða sparisjóðum einmitt vegna lagaákvæðanna um þetta. Sannaði því hv.frsm. (M. K.) það í ræðu sinni, sem hann vildi ósanna, og fer svo oft fyrir þeim, sem illan hafa málstaðinn, að minsta kosti ef þeir eigi eru því færari að vitsmunum. Hann sagði, að nefndin hefði orðið við tilmælum mínum. En þetta er ekki rjett, því að lögin frá 1890 standa í stað, enda þótt vaxtamunurinn sje orðinn 3% frá því, sem þá var, því að þá voru algengir vextir 5%, en nú eru þeir 8%. Hins vegar, eins og jeg hefi sagt áður, var mjer ekkert kappsmál, að rentufóturinn væri fastákveðinn, en einn af hv.þm. benti mjer á, að það hefði þann kost að ákveða hann, að menn ættu þá frekar á eitthvað vist að róa. Býst jeg annars við, að hvorugur okkar muni sannfærast af ræðum hins, og sýnist best að láta málið ganga til 3. umr. og rjett að semja vopnahlje þangað til, því þar má koma fram með brtt. En stærsta atriði máls þessa er það, að það er hættulegt, að sú venja verði ríkjandi að lána mest út á nöfn. Efnahagur manna er fljótur að breytast, og sami maður getur verið ríkur í dag og fátækur á morgun. En fasteignirnar eru tryggar; þær standa óhaggaðar, og þær á að nota sem grundvöll fyrir öllu lánstrausti.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) vill semja um vopnahlje, og skal jeg ekki hafa á móti því, þótt raunar hafi til lítillar orustu komið enn. Er það sennileg tilgáta hjá honum, að við munum eigi verða á eitt mál sáttir, því jeg kendi þeirrar undiröldu í þessu máli, sem jeg hefi oft orðið var áður, að kjarni málsins hjá þessum hv.þm. (Gunn. S.) er, að eina ráðið sje að taka ætið lán á lán ofan, og er frv. þetta í góðu samræmi við þá kenningu. Hygg jeg, að þó þessi hv.þm. (Gunn. S.) safni í sarpinn röksemdum sínum þangað til við 3. umr. málsins, muni það honum að litlu haldi koma; að minsta kosti bregður þá út af venjunni, ef þessi hv.þm. (Gunn. S.) verður mjög sannfærandi.

Gunnar Sigurðsson Aðeins örstutt athugasemd, sökum þess, að persónulega var að mjer ráðist. - Háttv. frsm. (M. K.) sagði, að jeg klifaði á því sí og æ að taka lán. Þetta er rjett að því leyti, að jeg taldi það eina ráðið til þess að losna úr fjárkreppunni, og taldi, að það hefði átt að gerast fyrir löngu. Í þingbyrjun töldu margir, þar á meðal hv.þm. Ak. (M. K.) í broddi fylkingar, að slíkt væri firra hin mesta. Við vorum kallaðir lánspostular, óalandi og óferjandi. Nú mun vera svo komið, að þessir sömu hafa kúvent í þessu máli. Og er það ánægjulegt, að jeg meðal annara hefi sannfært þessa „lánleysingja“, meðal annars hv.þm. Ak. (M. K.), þótt vel megi vera, að hann sje ekki kominn hjer til að sannfærast.

Frsm. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Eins og hv.þm. sjá af þingskjölunum, þá hefir allshn. ekki getað orðið algerlega sammála um þetta frv. Minni hl. nefndarinnar hefir getað fallist á, að Siglfirðingar fengju keypta kirkjujörðina Leyning, og Hvanneyrarland að undantekinni Siglufjarðareyri. En meiri hl. allshn. hefir mælt með því, að Siglfirðingar fengju þetta alt til kaups, enda er það ósk Siglfirðinga sjálfra. Meiri hl. nefndarinnar telur það í ýmsum tilfellum erfiðleikum bundið fyrir þetta bæjarfjelag að hafa ekki óskoruð yfirráð yfir bæjarlóðunum. Margir menn biðja um að fá þar útmældar lóðir, sem auðvitað er, og það án þess að ætla að reka þar verslun eða atvinnu. En samkvæmt lögum frá 1917 er til þess ætlast, að atvinnurekendur fái lóðirnar eingöngu. Slíkir menn hafa því ekki rjett til að krefjast lóðanna, og er það bæði óeðlilegt og bagalegt. Þetta hefir að vísu ekki komið að sök enn þá, en við því má búast, að umsjónarmaðurinn sjái einhverja erfiðleika á því að mæla slíkum mönnum út lóðir. Og er þá illa farið, því þessir menn geta verið þarfir bæjarfjelaginu, ekki síður en hinir, kaupmenn og atvinnurekendur. Það sem einkum vakir fyrir háttv. minni hl. nefndarinnar, er það, að það sje skaði fyrir ríkissjóðinn að selja eignina. Nú hefir presturinn 6 þús. kr. tekjur af þessum jörðum, og svarar það til þess, að söluverð jarðanna ætti að vera um 100 þús. kr., til þess að ekki yrði skaði fyrir prestinn, eða ríkis- sjóð, þegar presturinn fjelli frá. En hjer verður og að taka það með í reikninginn, að garðurinn til þess að varna sjógangi inn yfir Siglufjarðareyrina, er nú ónýtur orðinn, og telja verkfróðir menn, að endurbygging hans muni kosta 52 þúsund kr. En Siglfirðingar sjálfir telja þetta verk 100 þús. kr. virði, og munu fúslega vilja borga landeignina 100 þús. kr. meira, ef ríkissjóður vill kosta að öllu góðan og tryggan varnargarð. Jeg skal ekkert fara út í það hjer, hvaða verð sje hæfilegt fyrir eign þessa, en vil aðeins geta um, hvaða hagur eða óhagur hinu opinbera muni vera af sölunni. Og ef Siglfirðingar fá keypt fyrir t. d. 100 þús. kr., þá hefir ríkissjóður sömu tekjur af eigninni og áður, eða um 6 þús. kr., en losnar við að byggja varnargarðinn, sem að minsta kosti mundi kosta 52 þús. kr., og sparaði þá ríkissjóður sjer með sölunni vexti af því fje, eða um 3 þús. kr. árlega. Jeg tek þetta 100 þús. kr. verð aðeins sem dæmi, aðeins til þess að sýna, að ríkissjóður sje skaðlaus af sölunni, þótt ekki væri verðið hærra. Nefndin gerir ekki neinar till. um verð, enda sjálfsagt, að dómkvaddir menn meti. eignina. Nú kunna ef til vill einhverjir að segja, að lóðirnar muni bráðlega hækka í verði, og meiri hluti allshn. beri hjer hagnað Siglfirðinga meir fyrir brjósti, en hag landsins. En þessu er alls ekki þannig varið. Nefndin álítur, að það sje að öllu leyti sanngjarnt, að bæjarfjelag Siglufjarðar fái keypt bæjarstæðið, ekki síst, þar sem aðrir kaupstaðir landsins eiga sínar lóðir. Það er heldur ekki líklegt, að lóðirnar siglfirsku muni hækka í verði. Þær eru flestar leigðar fyrir ákveðið gjald, til 50 ára eða lengur, og því ekki von um tekjuauka af þeim fyrst um sinn. Mjer er og kunnugt um, að menn þar hafa sagt upp lóðum, er þeir hafa fengið, svo fjárhagslegu horfurnar í þessu efni eru lengt frá því að vera glæsilegar. Meiri hl. nefndarinnar hefir leyft sjer að koma fram með smábreytingar og viðauka við frv., og er það í samræmi við þær umr., er urðu um málið við 1. umr. Það er þá fyrst smávægileg breyting, að í staðinn fyrir „haglendi“, komi „hagbeit“. Er þetta sett til þess að fyrirbyggja þann skilning, sem kom fram hjer við 1. umr., að hjer gæti verið um sjerstakt landssvæði að ræða. Slíkt var aldrei meiningin með frv., heldur hitt, að presturinn fengi að nota landið til beitar. Þá hefir meiri hl. leyft sjer að bæta við frv. öryggisráðstöfunum í þá átt, að ekki yrðu seldar einstökum mönnum lóðir á Siglufirði. Það var drepið á það hjer við umr., að ef Siglufjarðareyri væri seld, þá mundu ef til vill einstakir menn, og þá helst útlendingar, ná yfirráðum yfir bestu lóðunum. Það var að vísu alls ekki meiningin með frv. að stofna til þess, en nefndin leyfði sjer að koma með þennan viðauka til þess að slá varnagla við, að slíkt kæmi fyrir. Sumir hv.þm. kunna nú að líta svo á, að þessi ákvæði sjeu of ströng, og hefðu ef til vill fremur kosið að selja mætti innlendum mönnum lóðirnar með erfðafestu. En nefndin sá sjer ekki fært að leggja það til. En ef einhverjum sýndist að koma fram með brtt. í þá átt við 3. umr., þá mun nefndin að líkindum fallast á þær. Jeg held, að það sje óþarfi að fara frekar út í málið. Hv. þm. er það svo ljóst, að jeg held, að langar umr. um það hafi ekki mikla þýðingu, heldur verði aðeins til þess að tefja þingið.

Þá er sagt í nál., að allir kaupstaðir landsins hafi fengið keypt það land, sem þeir standa á. Það er satt, að svo mun þetta vera um flesta kaupstaðina, en ekki alla þó. T. d. má nefna Vestmannaeyjar; kaupstaðurinn þar á ekki lóðina, sem hann stendur á, heldur ríkissjóður, og hefi jeg ekki heyrt neinn fara fram á, að hann fengi hana keypta. (St St: Það er ekki kaupstaður). Jú, víst er það kaupstaður. Jeg er hissa á, að hv.frsm. (St. St.) skuli ekki vita það, þar sem lög um það voru samþ. á þinginu 1918. En þó svona langt hafi verið gengið áður, þá getur verið álitamál, hvort rjett sje að renna skeiðið til enda. Og það því fremur, sem gera má ráð fyrir, að tala kauptúna, sem kaupstaðarrjettindi fá, aukist smátt og smátt. Jeg sje ekki ástæðu til að fara mikið meira út í þetta. Hv. frsm. meiri hl. (St. St.) talaði um það, að það væri glæsilegt fyrir landið að losa sig við Siglufjörð. Var naumast hægt að skilja orð hans og ummæli á annan veg en þann, að það væri hið mesta óráð fyrir Siglfirðinga að kaupa kaupstaðarlóðina eins og nú stendur. Hins vegar hefi jeg heyrt áður hjer á þinginu svo glæsilegar lýsingar á þeirri framtíð, sem Siglufjörður eigi fyrir sjer, einmitt af vörum háttv.frsm. (St. St.) sjálfs, að jeg tel engan vafa á því, að verðmæti lóðanna muni frekar vaxa en rjena. Svo má geta þess, að hagur landsins af að eiga kaupstaðarlóðina getur ekki komið í bága við hag Siglufjarðar. Það má treysta því, að samvinna þessara tveggja aðilja verði svo góð, að það geti alls ekki staðið kaupstaðnum nokkuð fyrir þrifum, þó landið eigi lóðirnar.

Frsm. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Hv. frsm. minni hl. (P. O.) hefir mikla trú á því, að Siglufjörður muni eiga glæsilega framtíð. Ekki vil jeg neita því, að jeg vildi ekkert fremur en að honum yxi fiskur um hrygg, og óska honum yfirleitt alls velfarnaðar. En jeg benti á það, sem hann hefir ekki tekið til greina, að lóðirnar eru flestar bundnar við leigusamninga, suma um óákveðna framtíð og aðra um fasta leigu í 50 ár eða meira. Þetta er hin fjárhagslega hlið málsins, sú, að hvað glæsilega framtíð sem Siglufjörður kann að eiga fyrir sjer, þá fær ríkið engan gróða af því að eiga kaupstaðarlóðina vegna þess, hvernig hún er að mestu samningum bundin. Hvernig Siglufjörður verður eftir 50 ár, getur vist hvorugur okkar sagt mikið um. Og þess vegna er líka erfitt að sýna, að ríkið geri sjer tjón með því að selja eftir mati dómkvaddra, óvilhallra manna. Hv. frsm. minni hl. (P. O.) lagði mikið upp úr því, að ekkert ynnist fyrir kaupstaðinn, þótt hann fengi lóðina keypta. Hann mun þó játa, að ábúendum er kærara að eiga jarðir þær, sem þeir þurfa að leggja í kostnað við. En þá er það ekki síður skiljanlegt, að Siglfirðingar vilji eiga land það, sem þeir byggja á og þurfa að leggja í kostnað við, t. d. hafnargerðina, sem áætluð var 200 þús. kr. fyrir stríðið. Heldur hv.frsm. (P. O.), að hann væri ekki fúsari að leggja í slíkan kostnað, ef hann ætti jörðina sjálfur, heldur en ef hann hefði hana á leigu, jafnvel þó erfðafesta væri? Það hefir verið svo, og mun vera svo áfram, að mönnum sje ljúfara að leggja á sig fyrir eignina heldur en leiguhlutinn. Jeg hygg, að það sje rjett, að sá sem á lóð, sje ekki skyldur til að leigja hverjum sem er lóðina til hvaða afnota sem vera skal, heldur aðeins þeim, sem ætla að reka verslun eða sjávarútveg. Jeg vissi ekki, hvernig hv.frsm. minni hl. (P. O.) meinti það, þegar hann sagði, að ef ríkissjóður seldi kaupstaðarlóðina, þá þyrfti hann að leggja fram tiltölulegt fje til varnargarðsins.  (P. O.: Jeg sagði, að þeir myndu alt að einu sækja um styrk)  . Já, en þingið getur neitað um þann styrk. En meðan ríkissjóður á Siglufjarðareyri getur þingið ekki neitað að leggja fram fje til varnargarðsins, því eyrin liggur undir skemdum af völdum sjávarins, svo að ef ríkið vildi ekki láta eign sína eyðast, þá yrði það að taka þátt í varnarkostnaðinum. Þá mintist hv.frsm. minni hl. (P. O.) á það, að fleiri kauptún myndu sigla í kjölfar Siglufjarðar ef salan gengi fram. Það má vel vera. En jeg verð að segja það, að ef rjett er farið í sakirnar, þá sje jeg ekkert á móti því, að þeim verði veitt það sama og hjer er farið fram á að veita Siglufirði. Það var alls ekki tilgangur minn að gylla það neitt fyrir þingheimi, hvaða gróði væri fyrir ríkið af sölunni. Hitt vildi jeg aðeins sýna, hvernig málinu viki við fjárhagslega, eins og nú stæði. Jeg tel ekki mikið lagt í sölurnar til þess að gera þetta land byggilegt í framtíðinni, þó ríkið selji Siglufirði það, því ríkið fær ekki einn eyri í tekjur af því, meðan prestsins nýtur við.  (B. J.: Ef selt er, missir presturinn tekjurnar)  . Nei, þeim er ekki hægt að svifta hann. Jeg ætla annars ekki að fjölyrða meira um þetta mál, en læt hv. deild ráða úrslitum þess.

Frsm. minni hl. (Pjetur Ottesen) Það verða aðeins örfá orð. Hv. frsm. meiri hl. (St. St.) sagði, að lóðirnar væru flestar leigðar um óákveðinn tíma eða 50 ár, og gætu tekjur ríkissjóðs af lóðum því ekki aukist á þeim tíma, sem leigusamningarnir taka yfir. En þó þetta sje nú svona með lóðarsamningana, og þeir engan veginn haganlegir fyrir ríkissjóð, þá verður að gæta þess, að við getum ekki rígbundið okkur við nokkra tugi ára, þegar við skygnust inn í það, sem framtíðin ber í skauti sínu, og verðum við að hafa opin augun fyrir því, þegar um er að ræða fjárhagslegar afleiðingar af sölunni á kaupstaðarlóðunum á Siglufirði. Eins geri jeg ráð fyrir því, eins og jeg hefi tekið fram áður, að svo gott samkomulag verði milli ríkisstjórnarinnar og Siglufjarðarbúa, að það, að ríkið eigi lóðirnar, standi ekki hið minsta í vegi fyrir framförum og þroska hins unga kaupstaðar. Siglfirðingar geta alveg eins fengið. styrk til þess að gera hafnarbætur, þó ríkið sje eigandi kaupstaðarlóðarinnar. Sama er að segja um varnargarðinn. Jeg er viss um, að það yrði fyllilega litið á rjettmæti og þörf fjárframlags úr ríkissjóði til slíkra fyrirtækja, hvaðan sem beiðni kemur fram um slíkt, eftir því sem kringumstæður leyfa. Jeg veit, að hv. 1. þm. Eyf. (St St.) efast manna síst um það, að styrks muni verða leitað til þess, enda eru mörg dæmi þess, að slík fyrirtæki hafa verið styrkt af ríkinu. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (St. St.), að tekjurnar af lóðunum gengju allar til prestsins. En það kemur í sama stað niður. Ríkið notar þær til þess að greiða prestinum það, sem það annars þyrfti að greiða honum með öðru.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins benda á það, að brtt. meiri hl. allshn. ná alls ekki þeim tilgangi, sem ætlast var til. Bæjarstjórninni er að vísu gert óheimilt að afhenda hið keypta land öðrum til eignar, en henni er heimilt að leigja það um ákveðinn tíma, og ekki sett nein takmörk fyrir lengd þess tíma. Hún gæti t. d. leigt það um 75–100 ára skeið, en það kæmi raunar í alveg sama stað niður og ef hún seldi það til eignar. Jeg sje því enga bót í þessum brtt., og sje ekki nema um tvent að velja: Annaðhvort að samþ.till.hv. minni hl. eða fella frv. í heild sinni.  (B. J.: Það er best að fella það alveg)  .