Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti upplýsa, að fyrirhuguð er utandagskrárumræða í upphafi seinni fundar sem verður væntanlega um eða upp úr kl. 1.30. Umræðan fer fram að ósk hv. 9. þm. Reykn., Önnu Ólafsdóttur Björnsson, og er um til hvaða aðgerða stjórnvöld hyggjast grípa vegna vaxandi atvinnuleysis á Suðurnesjum.

Virðulegi forseti. Hér á hv. Alþingi er til meðferðar í nefnd till. til þál. þess efnis að samningur um Evrópska efnahagssvæðið verði borinn undir atkvæði þjóðarinnar. EES-samningurinn er eins og svo oft hefur komið fram eitt mikilvægasta mál sem lagt hefur verið fram á Alþingi. Samningurinn varðar alla þjóðina afar miklu og þess vegna fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að hann verði borinn undir þjóðaratkvæði. Tillagan virðist þrátt fyrir það falla í grýttan jarðveg hjá hæstv. ríkisstjórn. Ráðherrarnir telja þjóðina ekki nægilega vel að sér til að meta samninginn. Hæstv. utanrrh. hefur t.d. haldið því fram að þjóðin viti ekki um hvað samningurinn snúist og þess vegna sé hún ekki fær um að greiða atkvæði um hann. Það er mjög alvarlegt mál ef ætlunin er að afgreiða samning um Evrópska efnahagssvæðið án þess að kynna hann rækilega fyrir íbúum landsins. Ekki er hægt að bera fyrir sig að tækifæri til þess bjóðist ekki. Við rekum bæði ríkisútvarp og ríkissjónvarp. Vissulega hefur ákveðnum þáttum samningsins verið gerð skil í fréttum frá Alþingi en það er greinilega langt frá því að vera nægjanlegt. Nauðsynlegt er að gera sérstaka fræðsluþætti þar sem kynnt verða helstu atriði samningsins og fram koma bæði sjónarmið þeirra sem eru samningnum andvígir og þeirra sem styðja hann. Ég hef spurst fyrir um það hvort slík þáttagerð sé á döfinni hjá Ríkisútvarpi eða sjónvarpi en hef fengið þau svör að svo væri ekki vegna peningaskorts hjá stofnuninni. Ekki veit ég hvaða reglur gilda um skiptingu fjármagns milli deilda hjá Ríkisútvarpi/sjónvarpi eða hvar metnaður þeirra liggur í þeim efnum en oft finnst mér að meira fjármagn mætti fara til fréttastofu og til þess að gera fréttatengda þætti. Það er það efni sem flestir horfa á. Því hef ég á þskj. 78 leyft mér að bera fram þessa spurningu til hæstv. ráðherra: ,,1. Er ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir því að ljósvakafjölmiðlar, sjónvarp og útvarp, standi fyrir víðtækri kynningu, gerð fræðsluefnis og þátta um EES? 2. Telur ráðherra þessa fjölmiðla hafa möguleika til slíkrar dagskrárgerðar án sérstaks fjárstuðnings? 3. Ef ekki, er ráðherrann tilbúinn til þess að beita sér fyrir sérstakri fjárveitingu til þessa verkefnis?``

Hæstv. forseti. Þessi fsp. hefur beðið svars nokkuð lengi vegna fjarveru minnar af þingi um tíma. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda biðlundina og það sama gildir raunar um aðrar fyrirspurnir til mín sem á dagskrá þessa fundar eru. Það er spurt hvort ég sé tilbúinn að beita mér fyrir því að ljósvakafjölmiðlar, sjónvarp og útvarp, standi fyrir víðtækri kynningu á gerð fræðsluefnis og þátta um EES. Svar mitt er þetta: Menntmrn. hefur til þessa ekki skipt sér af dagskrárgerð í ljósvakafjölmiðlum. Það er mikilvægt grundvallaratriði að ljósvakafjölmiðlar séu sjálfstæðir gagnvart framkvæmdarvaldinu og séu ekki á nokkurn hátt handbendi þess. Það eru ekki uppi áform í ráðuneytinu um að hverfa frá þeirri stefnu að láta dagskrárgerð ljósvakafjölmiðla afskiptalausa. Í öðru lagi er spurt hvort ráðherra telji þessa fjölmiðla hafa möguleika til slíkrar dagskrárgerðar án sérstaks fjárhagsstuðnings. Hvað fjárhagslega getu ljósvakafjölmiðla til að sinna dagskrárgerð af þessu tagi varðar má benda á að ljósvakafjölmiðlar á Íslandi hafa mun rýmri möguleika til tekjuöflunar en tíðkast t.d. í öðrum ríkjum Norðurlanda þar sem íslenskum ljósvakafjölmiðlum er heimilt að afla tekna með afnotagjöldum og auglýsingum auk þess sem utanaðkomandi aðilum er heimilt að styrkja gerð einstakra dagskrárliða. Þessu til viðbótar er það hlutverk Menningarsjóðs útvarpsstöðva að veita styrki til dagskrárgerðar. Ég tel því að ljósvakafjölmiðlar hafi þessa möguleika án sérstaks fjárhagsstuðnings og þeir hafi raunar sýnt það. Í þriðja lagi er spurt: ,,Ef ekki, er ráðherra tilbúinn til þess að beita sér fyrir sérstakri fjárveitingu til þessa verkefnis?`` Mér sýnist að það ætti að vera óþarft með vísan til svars við 2. lið fsp. og jafnframt óheppilegt með vísan til svars við 1. lið fsp. að veita sérstaka fjárveitingu til dagskrárgerðar af þessu tagi.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu mikla máli. Það eru allir sammála um að hér sé um að ræða eitt mesta og stærsta mál íslenska lýðveldisins og vissulega þurfa menn að fá sem gleggstar upplýsingar. Ég vil vekja á því athygli að Alþingi gaf á sínum tíma út þessa bók, Ísland og Evrópa, sem ég er með hér í hendinni. Hún er hið merkasta plagg og er undirrituð af mér sem formanni Evrópustefnunefndar 7. des. 1990. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar en upplýsingar hafa verið af nokkuð skornum skammti fyrir almenning og er nauðsynlegt að fá að vita hvað er að gerast. Ég skil ósköp vel sjónarmið hæstv. ráðherra að auðvitað á ríkisvaldið sjálft ekki beinlínis að ráða dagskrárgerð nema í þessu tilfelli þar sem Alþingi er að auglýsa núna þessa bók. Alþingi hefur gert annað. Það getur samið við Ríkisútvarpið og þess vegna er síðasti liður fsp. alveg eðlilegur. Alþingi getur gert þetta með beinni fjárveitingu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og get að vissu leyti tekið undir að það er ekki eðlilegt og ekki gott að stjórnvöld fari að skipta sér almennt af dagskrárgerð ríkisfjölmiðlanna. Hins vegar er hér um mjög sérstakt og stórt mál að ræða. Hér er um að ræða samning sem á eftir að varða þjóðina svo miklu í framtíðinni ef hann verður samþykktur og reyndar hvort sem er. Það skiptir þjóðina afar miklu máli að hún sé mjög vel upplýst um innihald EES-samningsins. Við erum þessa dagana að fjalla um fjáraukalög fyrir þetta ár og þar hefði ríkisstjórninni verið í lófa lagið að koma inn fjárveitingu til gerðar fræðsluefnis um EES og beina því til Ríkissjónvarps og útvarps að slík þáttagerð ætti sér stað. Reyndar finnst mér það vera þannig að hæstv. ríkisstjórn beri skylda til þess að upplýsa almenning í landinu um innihald samningsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það er vissulega rétt sem fram kemur í hennar máli að stjórnvöldum ber auðvitað skylda til þess að kynna þetta mikla mál fyrir þjóðinni. Við höfum fengið þær niðurstöður úr könnunum utanrrn. að sú kynning sem fram hefur farið hingað til hefur í raun mistekist. Fólk gerir sér hvorki grein fyrir stærð þessa máls né inntaki og þess vegna er það mjög mikilvægt að þær vikur sem eftir eru verði notaðar til þess að kynna þetta mál rækilega. Ég minni á að innan skamms verður rædd hér tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu sem ég vona að verði samþykkt á hinu háa Alþingi. Ef svo fer þarf auðvitað mjög mikil kynning að fara fram á málinu. Verði tillagan felld þarf engu að síður að eiga sér stað mikil og góð kynning því að þjóðin verður að gera sér grein fyrir því út í hvað við erum að fara hvort sem samningurinn verður samþykktur eða ekki.

Hæstv. forseti. Það er vissulega rétt sem hefur komið fram að hér er um sérstakt og stórt mál að ræða sem skiptir miklu fyrir þjóðina. Ég dreg ekki úr því. En ég bendi hins vegar á að stjórnvöld hafa gengist fyrir mjög mikilvægu og fjölbreyttu kynningarstarfi og það hefur fyrst og fremst verið á vegum utanrrn. Kynningarbæklingur var sendur inn á hvert einasta heimili. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson minntist hér á útgáfu bókar Evrópustefnunefndar sem var mjög fróðleg bók og kannski væri ástæða til einmitt að kynna betur og koma henni sem víðast á framfæri. Ég íteka líka að Ríkisútvarpið hefur á undangengnum missirum gengist fyrir mjög víðtækri kynningu á því sem hér er á dagskrá með mörgum þáttum um hið Evrópska efnahagssvæði. Það að Ríkisútvarpið ber við peningaskorti eins og kom fram í ræðu hv. fyrirspyrjanda má vel vera. En Ríkisútvarpið verður að meta það í hvað það leggur sitt fjármagn, hvort því þykir t.d. mikilvægara að senda upptökumenn og fréttamenn til Tyrklands til þess að segja okkur frá því sem þar er að gerast, en að kynna nú á þessum dögum EES. Ég treysti mér ekki til þess að hafa bein afskipti af því hjá Ríkisútvarpinu.

Virðulegi forseti. Á síðasta þingi var beint fsp. til hæstv. menntmrh. um nýjan langbylgjusendi. Í svari hans þá kom fram að verið væri að skoða málið og í því sambandi horft til nýtingar lóranstöðvarinnar á Gufuskálum en starfrækslu hennar af hálfu Bandaríkjamanna verður hætt á árinu 1994. Nú hefur verið tekið í notkun nýtt bráðabirgðamastur fyrir langbylgju sem er helmingi lægra en það gamla sem hrundi í febrúar 1991. Sendingar langbylgjunnar heyrast mjög illa víða um land og sums staðar í Húnavatnssýslum og á Ströndum alls ekki. Sama má segja um að ná útvarpssendingum á hinum ýmsu stöðum úti á þjóðvegum landsins og skip á siglingu umhverfis landið ná heldur ekki sendingum útvarpsins nema mjög nálægt landinu og alls ekki út að 200 mílum. Má nærri geta hve bagalegt getur verið að heyra ekki einu sinni veðurfréttir í útvarpi. Nefnd sú sem skilaði áliti um þetta mál í des. sl. taldi að áfram verði að nota langbylgju í sendingum Ríkisútvarpsins ásamt FM- og metrabylgjustöðvum. Það er algerlega óviðunandi ástand í þessum málum í dag og Ríkisútvarpið hefur ekki möguleika á að standa að eðlilegri endurnýjun dreifikerfisins þegar það fær ekki tilskilda tekjustofna eins og útvarpslög kveða á um. En nú í mörg ár hafa aðflutningsgjöld af sjónvarps- og útvarpstækjum runnið beint í ríkissjóð í stað þess að renna í Framkvæmdasjóð Ríkisútvarpsins. Sama er að gerast í því frv. til lánsfjárlaga sem nú liggur hér frammi. Ég vil því beina eftirfarandi spurningum til hæstv. menntmrh.: ,,1. Hvað líður áformum um byggingu nýrrar langbylgjustöðvar sem næði til landsins alls? 2. Mun ráðherra beita sér fyrir því að Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins geti staðið við þau verkefni sem honum eru falin samkvæmt lögum nr. 68/1985?

Hæstv. forseti. Svar mitt við fyrri spurningunni um hvað líði áformum um byggingu nýrrar langbylgjustöðvar sem næði til landsins alls er þetta: Við fall annars langbylgjumastursins við Vatnsenda í miklu óveðri 3. febr. 1991 varð langbylgjusendirinn þar óvirkur. Til bráðabirgða hafa verið reist möstur að Vatnsenda sem eru lægri en þau sem fyrir voru og draga því langbylgjusendingar þaðan ekki eins langt og fyrr en talið er að hægt verði að senda þaðan á langbylgju að óbreyttu í fimm til sjö ár í viðbót. Að Eiðum er annar langbylgjusendir. Þar eru möstrin í góðu lagi en sendirinn úreltur og hætt við að hann stöðvist innan eins til tveggja ára ef ekkert verður að gert. Mikilvægt er að forða því að svo fari. Kostnaður við endurnýjun sendisins að Eiðum er talinn munu nema á bilinu 30--50 millj. kr. Í svari við fsp. um svipað efni á síðasta þingi var greint frá því að í athugun væri að taka lóranstöðina á Gufuskálum í notkun sem langbylgjustöð þegar bandaríski herinn hættir að nota hana 1994. Við nánari athugun hefur komið í ljós að þessi kostur virðist ekki vera fyrir hendi og verður því að leita annarra leiða. Ein lausn sem nokkrar vonir eru bundnar við er gervihnattaútvarp sem er í mjög örri þróun. Margt virðist benda til að þegar fram líða stundir muni gervihnattaútvarp koma í stað langbylgju. Á þessari stundu er þó erfitt að segja fyrir um hvenær slíkt fyrirkomulag verður orðinn raunhæfur kostur. Kostnaður við að endurnýja varanlega langbylgjustöð á Vatnsenda er talinn munu nema a.m.k. 800 millj. kr. Í ljósi þess að bráðabirgðaaðstaðan þar virðist gefast sæmilega og að brýnasta verkefnið í sambandi við langbylgjuna á Íslandi er að endurnýja sendinn að Eiðum virðist skynsamlegt að láta Eiða hafa forgang og notast við bráðabirgðaaðstöðuna á Vatnsenda um sinn meðan fylgst er með tækninýjungum og þróun t.d. á sviði gervihnattaútvarps. Svarið við síðari spurningunni hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins geti staðið við þau verkefni sem honum eru falin samkvæmt lögum nr. 68/1985 er svohljóðandi: Framkvæmdasjóði Ríkisútvarpsins eru ætlaðar tekjur af aðflutningsgjöldum af útvarps- og sjónvarpstækjum. Sjóðnum er m.a. ætlað að tryggja viðunandi tækjakost og dreifikerfi. Á undanförnum árum hefur verið ákveðið með lánsfjárlögum að þessi tekjustofn renni beint í ríkissjóð og Ríkisútvarpið að sama skapi haft yfir minni fjármunum að ráða en ella. Það fé sem hefur árlega verið ráðstafað til uppbyggingar dreifikerfisins hefur verið á bilinu 15--20 millj. kr. á ári eða um 1% af brúttótekjum stofnunarinnar. Í frv. til fjárlaga er gert ráð fyrir að framkvæmdasjóðurinn hafi tekjur sem nema 10% af afnotagjöldum og auglýsingum hljóðvarps og sjónvarps og er áætlað að það verði 207 millj. kr. á næsta ári. Af þeirri fjárhæð verður 18 millj. varið til að greiða kostnað af þeim hluta útvarpshússins sem ekki er í notkun. Afborganir af lánum eru áætlaðar 17 millj. Eftir standa 172 millj. sem verða notaðar til að fjármagna alla fjárfestingu Ríkisútvarpsins, þar með talið endurnýjun tækjabúnaðar hljóðvarps og sjónvarps og er það 59 millj. kr. hærri fjárhæð en í fjárlögum 1992. Nú er verið að endurskoða útvarpslögin. Við þá endurskoðun verður m.a. athuguð staða Ríkisútvarpsins og fjáröflunarleiðir þess. Ég tel rétt að bíða með ákvarðanir um framkvæmdasjóðinn þar til þessari endurskoðun er lokið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. Hér er auðvitað um að ræða mikið hagsmunamál en um leið afar dýrt mál eins og fram kom í máli hæstv. menntmrh. Ég vil þess vegna vekja athygli á því og leggja á það mikla áherslu að yfirvöld, sem hafa um þessi mál að segja, reyni jafnframt því sem unnið er að endurbótum á þessu máli að snúa sér að því að byggja upp endurvarpsstöðvar þar sem hægt er að koma því við með tiltölulega litlum tilkostnaði sem dugir til þess að ná til ýmissa hópa sem ekki geta notið núna útvarps- og sjónvarpssendinga. Þar á ég ekki síst við sjómenn. Ég hef áður vakið athygli á því á hinu háa Alþingi að hægt sé með afar litlum tilkostnaði að setja upp endurvarpsstöð við ratsjárstöðina á Stigahlíð nálægt Bolungarvík. Ég harma hversu það hefur lent í undandrætti. Það var um það talað í upphafi þegar ratsjárstöð var komið á að þarna mætti setja upp slíka endurvarpsstöð og mér finnst undarlegt hversu seint hefur gengið að framfylgja því fyrirheiti sem þá var gefið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans en ég bendi á að samkvæmt áliti þeirra sem um málið hafa fjallað er ekki önnur lausn í sjónmáli á næstu 10--15 árum en að nota langbylgjustöð. Til að tryggja boðleiðir Almannavarna ríkisins er langbylgjan nauðsynleg. Það er ekki fullnægjandi að treysta á FM-bylgju. Hún getur dottið út og gerir það oft. Ríkisútvarpið verður að ná til allra landsmanna og hafa minnst eina varaleið. Ég ætla mér ekki að fara út í tæknilegar útskýringar, ég hef engar forsendur til þess. En ég held líka að það sé skammsýni að ætla að nota lóranmastrið á Gufuskálum til þessara hluta svo ég er fegin að heyra að það skuli ekki lengur vera inni í myndinni. Í þessu sambandi verðum við líka að tala um öryggismál skipanna í kringum landið. Það er nauðsynlegt fyrir þau að hafa lóranstöðina á Gufuskálum. Það er með öllu óviðunandi að sífellt sé farið í kringum gildandi lög eins og gert er með Framkvæmdasjóð Ríkisútvarpsins. Á sama tíma hafa auglýsingatekjur útvarpsins verulega dregist saman fyrir áhrif frá öðrum fjölmiðlum. Nú kemur til viðbótar í fjárlagafrv. fyrir árið 1993 að stofnunin á að greiða virðisaukaskatt sem gæti numið um 120 millj. kr. ásamt greiðsluuppbót til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins að upphæð 20 millj. kr. Það er því mjög þrengt að fjárhag Ríkisútvarpsins á alla kanta og því ekki gert mögulegt að sinna hlutverki sínu, jafnvel þó komið hafi fram í máli hæstv. ráðherra að nú séu á fjárlögum 59 millj. kr. hærri fjárveiting til útvarpsins en á síðasta ári. Ég tel því að til þess að Ríkisútvarpið geti staðið við nauðsynleg fjárútlát á þessu ári þyrfti að koma til stórhækkun afnotagjalda. Þeir tala um allt að 10%. Það er alls ekki góður kostur á þeim tímum sem við lifum nú. Ég vænti þess að endurskoðun á útvarpslögum muni skila árangri fyrir útvarpið.

Virðulegur forseti. Sl. vor urðu miklar deilur á hinu háa Alþingi um breytingar þær sem ríkisstjórnin lagði til á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þær tillögur voru samþykktar og í kjölfar þess hafa nú orðið töluverðar breytingar á starfsemi sjóðsins svo sem vænta mátti. Nú í haust gerðist það að okkur alþingismönnum barst í hendur bæklingur sem gefinn er út af meiri hluta stjórnar LÍN. Ég fæ ekki betur séð við lestur þessa bæklings en að hér sé mjög einhliða áróður á ferð og réttlæting á þeim breytingum sem gerðar voru á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þær breytingar eru mjög umdeildar og sú stefna sem mörkuð var með þessari lagasetningu. Það má vissulega horfa á stöðu og hlutverk sjóðsins frá ýmsum sjónarhornum. Ég tel að útgáfa af þessu tagi sé mjög óeðlileg. Að meiri hlutinn sé að nota vald sitt til að réttlæta sín sjónarmið. Og því spyr ég hæstv. menntmrh.: Hvað kostaði bæklingur sá sem meiri hluti stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna gaf út nýlega undir heitinu: ,,Hvers vegna breyttar reglur LÍN``? Í öðru lagi: Telur ráðherra eðlilegt að almannafé sé varið til útgáfu áróðursbæklinga á vegum fulltrúa ríkisstjórnarinnar í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna? Í þriðja lagi: Ætlar menntmrh. að beita sér fyrir því að minni hluti stjórnar LÍN gefist kostur á að kynna sín sjónarmið í litprentuðum bæklingi?

Hæstv. forseti. Svar mitt við fyrstu spurningunni er svohljóðandi: Bæklingurinn kostaði 333.760 kr. Meiri hluti stjórnar LÍN gaf hann ekki út. Hann var gefinn út af stjórninni í heild þó rétt sé að taka fram að ágreiningur var hafður uppi af hálfu minni hluta stjórnarinnar um orðalag í honum og fulltrúar námsmanna mótmæltu útgáfu hans. Það breytir ekki því að fyrir útgáfu bæklingsins var stjórnarsamþykkt. Mótatkvæði rýra ekki gildi hans. Önnur spurningin: Telur ráðherra eðlilegt að almannafé sé varið til útgáfu áróðursbæklinga á vegum fulltrúa ríkisstjórnarinnar í stjórn LÍN? Ég vísa til svars við fyrstu spurningu og hafna því að hér sé um áróðursbækling á vegum fulltrúa ríkisstjórnarinnar í stjórn LÍN að ræða. Bæklingurinn er gefinn út af stjórninni sem slíkri. Ég tel fullkomlega eðlilegt að almannafé sé varið til útgáfu upplýsingabæklings sem þessa og treysti stjórn LÍN til að meta slíkt. Í bæklingnum koma fram afarmikilvægar upplýsingar um staðreyndir. Þar er skýrt með glöggum hætti hvaða vanda var við að glíma í málefnum lánasjóðsins, hvaða lykilhlutverki hann hefur gegnt í íslensku þjóðlífi og hversu brýnt var að koma í veg fyrir að hann kæmist í greiðsluþrot og gæti ekki gegnt því hlutverki áfram. Þá er enn fremur gerð grein fyrir því hvernig framtíð sjóðsins er tryggð. Hér er því ekki um áróðursbækling að ræða, miklu fremur tel ég að í bæklingnum sé komið á framfæri mikilvægum upplýsingum sem rétt er og skylt að láta þeim í té sem fyrst og fremst þurfa að fjalla um málefni LÍN, þ.e. alþingismönnum og fjölmiðlum. Þriðja spurningin er: Ætlar menntmrh. að beita sér fyrir því að minni hluti stjórnar LÍN gefist kostur á að kynna sjónarmið sín í litprentuðum bæklingi? Svar mitt er að ég tel það ekki í verkahring menntmrh. að hlutast til um einstakar útgáfur á vegum Lánasjóðs ísl. námsmanna. Sá bæklingur sem hér er rætt um var gefin út af stjórn LÍN. Það er í valdi þeirrar sömu stjórnar að taka afstöðu til þess ef tillögur koma fram um útgáfur á vegum sjóðsins og ég mun ekki skipta mér af því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör. Ég verð þó að segja að ég er túlkun hans mjög ósammála. Það kann að vera að minni hluti stjórnarinnar hafi ekki haft uppi mikinn ágreining um útgáfu þessa bæklings en ég veit þó að fulltrúar námsmanna í stjórn lánasjóðsins eru ekki sammála þeirri túlkun sem þar kemur fram. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að kynna námsmönnum og aðstandendum þeirra þær breytingar sem gerðar voru á reglunum sem gilda um sjóðinn, annað er ekki eðlilegt, því þarna verða verulegar breytingar á kjörum námsmanna og þeir verða að sjálfsögðu að vita hvað þeirra bíður í framtíðinni varðandi afborganir af sínum lánum. Það þarf ekki annað en skoða þennan bækling til að sjá að hér er einhliða áróður á ferðinni. Hér er ákveðin túlkun á ferðinni. Þeir kalla þetta t.d. í millifyrirsögn ,,Viðreisn sjóðsins``. Þegar búið er að lýsa samkvæmt þeirra túlkun stöðu sjóðsins segir, með leyfi forseta: ,,Við þessar aðstæður varð menntmrh. Ólafur G. Einarsson og stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna að grípa til mjög róttækra úrræða til að forða lánasjóðnum frá þroti og reisa fjárhag hans við.`` Það lá á þessum tíma fyrir skýrsla sem sýndi að hefði sjóðurinn verið gerður upp í fyrra hefði hann átt fyrir skuldum. Ég gæti tekið fleiri dæmi sem sýna þessa einhliða túlkun. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir því, virðulegi forseti, að sú stefna sem tekin hefur verið í Lánasjóði ísl. námsmanna er mjög umdeilanleg. Og ég teldi ekki óeðlilegt að menntmrh., sem er yfirmaður þessa málaflokks, gæti þess að réttlætið nái fram að ganga og að önnur sjónarmið eigi að koma fram en þau sem hér eru túlkuð af stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. 18. þm. Reykv. fyrir að taka þetta mál hér upp. Það er einkar athyglisvert að hæstv. menntmrh. hefur skipt um skoðun í þessum málum frá því að hann var í stjórnarandstöðu. Þetta er auðvitað hreinn áróðursbæklingur fyrir meiri hluta stjórnar LÍN sem hér hefur verið gefinn út eins og hv. þm. benti á. Hreinn áróðursbæklingur. Það er út af fyrir sig athyglisvert og gagnrýni vert. En hitt er kannski enn þá fróðlegra að í bæklingnum eru jafnframt beinar árásir á fyrrv. menntmrh. og fyrrv. stjórn þessara mála. Ég hygg að það sé býsna óvenjulegt að bæklingur af þessu tagi sé ekki aðeins notaður til þess að treysta stöðu þeirrar stjórnar sem með málin fer á hverjum tíma heldur sé hann notaður sem áróðursatriði gegn fyrrv. stjórn og fyrrv. menntmrh. Það tel ég einkar ósmekklegt. Ég vil að lokum spyrja hæstv. ráðherra: Er þessi kostnaður upp á þrjúhundruð og eitthvað þúsund krónur allur kostnaður við bæklinginn, bæði prentun, dreifingu, uppsetningu og útsendingu?

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. fyrirspyrjanda vil ég taka fram að ég sagði það í mínu svari að það hefði verið ágreiningur innan stjórnarinnar um orðalag í bæklingnum. Það er enn verið að tala um að hefði sjóðurinn verið gerður upp í fyrra hefði hann átt fyrir skuldum og skilað meira að segja fé í ríkissjóð. Þetta er alveg rétt. Það hefur margsinnis verið viðurkennt af mér í þessum ræðustól. En við vorum bara ekkert að gera þennan sjóð upp í fyrra. Við vorum einmitt að vinna að viðreisn hans þannig að hann gæti starfað áfram. Það er meginmunur á því að gera sjóðinn upp á tilteknum tíma í fyrra. Þá hefði það getað gengið út af fyrir sig en það var aldrei ætlunin. Það var fyrirséð að sjóðurinn mundi verða gjaldþrota ef ekkert yrði að gert. Það voru ástæðurnar fyrir lagasetningunni á síðasta þingi. Hv. þm. Svavars Gestssonar spurði hvort hér væri um allan kostnað að ræða, þessar rúmlega 333 þús. kr. Ég hef þessar upplýsingar frá skrifstofu lánasjóðsins og mín fyrirspurn til hans var ósköp einföld: Hver var kostnaðurinn við útgáfu bæklingsins? Þetta var svarið. Ég get því ekki svarað því skýrar en þetta en hvort í þessar tölu er dreifingarkostnaður skal ég kynna mér.

Virðulegi forseti. Ein af þeim ánægjulegu nýjungum sem ákveðin var á síðustu missirum í menntamálum var stofnun dreifðrar og sveigjanlegrar kennaramenntunar sem undirbúin var í Kennaraháskóla Íslands, aðallega af Berit Johnsen lektor á sinni tíð. Það hefur verið gert ráð fyrir því að farskóli Kennaraháskóla Íslands hefji störf á næsta ári. Okkur þingmönnum hafa borist fjölmörg bréf um það mál frá m.a. Kennarasambandi Íslands og fleiri aðilum. Ég leyfi mér, virðulegi foreti, að lesa upp stutt bréf sem barst afrit af til menntamálanefndarmanna frá fræðslustjóra Vestfjarðaumdæmis. En Vestfjarðaumdæmi hefur verið verr sett vegna skorts á menntuðum kennurum en önnur umdæmi. Bréfið er á þessa leið: ,,Hér með er þess farið á leit við yður, hæstv. ráðherra, að þér beitið yður fyrir því að fjármagn fáist til að taka á móti a.m.k. 100 kennaranemum í farskóla Kennaraháskóla Íslands, sem hefst um næstu áramót. Enn fremur er farið fram á að sérstaklega verði tekið tillit til þeirra fræðsluumdæma sem búið hafa við kennaraskort á undanförnum árum. Samkvæmt upplýsingum frá Kennaraháskóla Íslands hafa 194 alls sótt um inngöngu í farskóla Kennaraháskóla Íslands, þar af 36 frá Vestfjörðum. Umsækjendur héðan að vestan hafa mjög margir starfað við kennslu undanfarin ár og eru búsettir á svæðinu. Ef þeir fá aðgang að þessu námi og ljúka því gæti kennaraskortur hér á Vestfjörðum heyrt sögunni til eða a.m.k. minnkað verulega. Þess má geta að samkvæmt upplýsingum frá Kennaraháskóla Íslands er áætlaður kostnaður pr. nemenda í þessu námi um 250 þús. kr. á ári sem er lægra en annað háskólanám hérlendis. Þá er minnt á niðurstöður fræðslustjóra frá vorinu 1991 um ráðstafanir til úrbóta kennaraskortinum á landsbyggðinni þar sem m.a. var bent á þessa leið sem vænlega til lausnar. Þessar niðurstöður voru kynntar í þingflokkum á sínum tíma en ekkert var aðhafst í málinu. Enn fremur er minnt á ráðstefnu um þetta efni sama vor þar sem aftur var bent á þessa lausn og einnig hvatt til aukningar við almennt kennaranám við Kennaraháskóla Íslands. Það er skoðun mín`` --- segir fræðslustjórinn á Vestfjörðum --- ,,að hér sé um að ræða virkustu og ódýrustu aðgerð sem völ er á til að bæta úr kennaraskorti hér og því ítreka ég beiðni þá sem ég setti fram í upphafi að þér styðjið mál þetta sem nauðsynjamál skólakerfisins.`` Með hliðsjón af þessu bréfi svo og bréfi sem borist hefur frá Kennarasambandi Íslands og dags. 20 okt. 1992, hef ég leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh.: Hversu margir nemendur verða teknir í farskóla Kennaraháskóla Íslands á næsta ári og hvenær hefst það nám?

Hæstv. forseti. Kennaraháskóli Íslands afgreiddi innkomnar umsóknir um skólavist í farskólanum í byrjun þessa mánaðar. Alls höfðu borist 194 umóknir. 60 fengu skólavist. Átta eru á biðlista en 126 fengu neikvætt svar. Af innrituðum nemendum eru nokkrir sem ekki verða í fullu námi þannig að þessir 60 einstaklingar munu samsvara 50 nemendum í fullu námi. Við undirbúning farskólans hefur Kennaraháskólinn áætlað heildarkostnað á hvern nemanda 250 þús. kr. á árinu 1993. Heildarkostnaður við innritaða nemendur í farskólanum mun því nema 12,5 millj. kr. Í ljósi kennaraskorts á landsbyggðinni er auðvitað erfitt að vísa frá 126 umsækjendum um farskólann. Ég get sem dæmi nefnt sem hér hefur raunar komið fram að af 194 umsækjendum voru flestir eða 37 frá Vestfjörðum. Fjórtán af þeim fengu skólavist, einn er á biðlista en synja þurfti 23. Það er stórfellt byggðamál að sem flestir sem þess óska komist í farskólann. Kennaraskortur er eitt af mögum vandamálum landsbyggðarinnar sem við verðum að taka á þrátt fyrir þrengingar í ríkisfjármálum. Að beiðni menntmrn. hefur Kennaraháskóli Íslands kannað möguleika á að taka fleiri nemendur inn í farskólann. Miðað við skipulag námsins er mögulegt að bæta við fleiri nemendum fáist til þess fjármagn. Ég vil fyrir mitt leyti beita mér fyrir auknum fjárframlögum til farskóla Kennaraháskólans og það mál er nú í sérstakri athugun. Svar við síðari spurningunni um hvenær þetta nám hefst þá er ætlunin að það hefjist á næsta vori.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Ég spurði einnig um það á síðasta þingi hvað liði þessum málum og ég er mjög ánægð að heyra það í svari ráðherra að þetta nám er fyrirhugað. Hins vegar finnst mér rétt að benda á hversu fáir komast að og jafnframt að þetta nám mun fyrirhugað aðeins einu sinni. Ég tel þess vegna að það þurfi að gera ráðstafanir til þess að miklu fleiri geti stundað þetta nám, sérstaklega með tilliti til þess ef það á ekki að vera nema einu sinni sem mér finnst raunar svolítið undarlegt líka. Því þegar einu sinni er búið að koma þessu námi á hlýtur það að vera ódýrara að halda því áfram heldur en þegar það er sett á stofn í fyrsta skipti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að leggja fram þessa fsp. og jafnframt hæstv. menntmrh. fyrir þær jákvæðu undirtektir sem komu fram í máli hans varðandi þessa hugmynd sem ég er sammála um að er eitt af því mikilvægasta til að leysa þann mikla vanda sem steðjar að landsbyggðinni vegna kennaraskortsins. Ég vil vekja athygli á því vegna þess að það var talað um og kom raunar fram í svari við fsp. sem ég lagði fram um þessi mál að hlutfall fólks án kennararéttinda við kennslustörf er hæst á Vestfjörðum. Þá er engu að síður nauðsynlegt að vekja á því athygli að margt þetta fólk er með ágæta undirbúningsmenntun en skortir hins vegar hina eiginlegu kennarmenntun. Fyrir þetta fólk er auðvitað óskaplega mikils virði að hafa aðgang að kennaramenntuninni í gegnum kennaranám með fjarkennslusniði eða dreifða og sveigjanlega kennaramenntun. Ég tel þess vegna mjög mikilvægt að þessu máli sé alveg sérstaklega sinnt og ég met mjög mikils yfirlýsingu hæstv. menntmrh. þess efnis að hann hyggist beita sér fyrir því að hægt verði að taka fleiri nemendur, því ljóst er að það að taka inn 60 nemendur, 50 nemendur í fullu námi, er engan veginn lausn á þeim mikla vanda sem við er að glíma á landsbyggðinni í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka einnig hæstv. menntmrh. fyrir skýr svör og sömuleiðis ágætan vilja sem fram kom í hans máli. Ég vil hins vegar gera örfáar athugasemdir. Í fyrsta lagi það sem kom fram í máli hv. 6. þm. Vestf. að það væri ætlunin að þetta yrði aðeins einu sinni. Satt að segja hafði ég ekki haft hugmyndaflug til þess að láta mér detta í hug að það væri meiningin. Ég vil þess vegna skora á hæstv. menntmrh. að svara því hvort þetta er virkilega ætlunin. Það er náttúrlega alveg ljóst að þessi mikla aðsókn núna, 194 einstaklingar, yrði ekki jafnmikil næsta haust, svo ég nefni dæmi. Hér eru auðvitað saman komnir þeir sem hafa fyrstir áhuga á að ganga í þetta, tiltekinn hópur brennandi áhugamanna sem vill fara í þetta nám núna. Það er því alveg ljóst að umsækjendahópurinn yrði eitthvað minni að ári. Ég vil einnig taka undir það og segja að ég tel að okkur þingmönnum sé skylt að leita allra leiða til þess að fjárlagafrv. verði breytt ef nauðsyn krefur þannig að þarna verði hægt að bæta við fólki. Ég bendi á að ef 100 nemendur yrðu teknir inn eins og hefur verið talað um, þá mundi það kosta um 12,5 millj. kr. í viðbót ef ekki kæmi til hagræðing innan Kennaraháskólans sem auk þess kann að vera kostur á og ég þekki ekki í einstökum atriðum. Ég vil einnig leyfa mér að inna eftir því hvort hæstv. menntmrh. hefur við höndina tölur um hvernig sá hópur umsækjenda sem fengið hefur aðgang að fjarnáminu í Kennaraháskólanum skiptist á fræðsluumdæmin. Hann var með tölu fyrir Vestfirði. Það er hugsanlegt að hann hafi tölur fyrir önnur umdæmi sem væri þá fróðlegt að heyra. Ég vil lýsa því yfir fyrir mitt leyti að ég tel þetta eitt allra brýnasta jafnréttismál í menntamálum í landinu og að okkur þingmönnum í öllum flokkum beri að beita okkur fast með ráðherranum, úr því hann hefur þennan jákvæða vilja, til þess að lenda málinu með góðum hætti. Að lokum, virðulegi forseti. Ég hafði skilið það svo að ætlunin væri að byrja þetta nám núna um áramótin. Ég heyri að það á að byrja í vor og átta mig ekki alveg á því hvað hefur gerst í millitíðinni og hvort þessar 250 þús. kr. eru miðaðar við tvö missiri eða eitt.

Hæstv. forseti. Ég vona að það þurfi enginn að efast um minn vilja í þessu máli vegna þess að ég beitti mér alveg sérstaklega fyrir þessari lausn á sl. hausti. Kannski kom það einkum til vegna umræðna sem urðu um fyrirhugað fjórða námsár við Kennaraháskólann þar sem ég benti á að það mundi þýða að eitt árið mundi enginn kennari útskrifast. Það varð kveikjan að því að ákvörðun var tekin um þetta fjarnám sem er þriggja ára nám. Það eru hins vegar takmörk fyrir því hversu marga nema Kennaraháskólinn getur tekið í þetta nám. Ég hafði skilið það svo að u.þ.b. 60 nemar væru hámarkið sem Kennaraháskólinn treysti sér til að taka inn. Bréf fræðslustjóra Vestfjarðaumdæmis var sent til umsagnar Kennaraháskólans. Í svari Kennaraháskólans kemur fram að skólinn er reiðubúinn að taka fleiri nema á þessa námsbraut sé fjárveiting tryggð. Hann upplýsir hins vegar ekki hversu marga. Þetta verður rætt frekar við fulltrúa Kennaraháskólans. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði hvort ég hefði á reiðum höndum tölur úr öðrum umdæmum. Þær hef ég en ég veit ekki hvort mér nægir tíminn til þess að svara því.  Úr Reykjavík 13, teknir voru 2. Reykjanes 12, teknir 3. Vesturland 20, teknir 5, Vestfirðir 37, teknir 14, Norðurland vestra 26, teknir 9, Norðurland eystra 23, teknir 6, Austurland 34, teknir 13 og Suðurland 29, teknir 8. Þetta eru þær upplýsingar sem ég get gefið hér og nú.

Virðulegi forseti. Á 115. löggjafarþingi flutti ég till. til þál. um útboð. Þar segir svo, með leyfi, virðulegi forseti: ,,Alþingi ályktar að fela iðnrh. að skipa nefnd er hafi það verkefni að semja frv. til útboðslaga. Starf nefndarinnar skal miða við að hægt verði að leggja frv. fram í október 1992. Í nefndinni skulu m.a. eiga sæti fulltrúar hagsmunaaðila.`` Í upphafi grg. segir svo: ,,Grundvallarhugmynd útboðsfyrirkomulagsins er að koma á verðsamkeppni þar sem kostir heilbrigðrar samkeppni fá að njóta sín innan viðurkenndra leikreglna. Brýna nauðsyn ber til að endurmeta þær reglur sem nú eru um framkvæmd útboða hér á landi og setja lög er tryggja þau grundvallaratriði sem útboð byggjast á og skapa nauðsynlegt réttaröryggi verktaka og verkkaupa.`` Þann 20. maí sl. samþykkti Alþingi síðan þessa þál. um útboð en þar segir svo: ,,Alþingi ályktar að fela iðnrh. að skipa nefnd er hafi það verkefni að semja frv. til útboðslaga. Í nefndinni skulu m.a. eiga sæti fulltrúar hagsmunaaðila.`` Þetta var samþykkt á Alþingi 20. maí árið 1992. Því er iðnrh. spurður á þskj. 124: ,,Hvað líður störfum nefndar sem Alþingi samþykkti 20. maí 1992 að iðnrh. skipaði til að semja frv. til útboðslaga?``

Virðulegi forseti. Til þess að svara þessari fsp. vil ég gjarnan skýra frá því að í iðnrn. er verið að fjalla um drög að frv. til laga um útboð sem m.a. er byggt á tillögum sem Landssamband iðnaðarmanna hefur látið semja. Ég hef skipað nefnd með fulltrúum hagsmunasamtaka til þess að fjalla um þessi drög og ég býst við að þeirri umfjöllun verði lokið fyrir lok næsta mánaðar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en ég vil aðeins ítreka fsp. mína hvort við megum ganga út frá því að hér verði kynnt frv. til nýrra útboðslaga fyrir 1. des. nk. Einfalt svar, já eða nei.

Hæstv. forseti. Svarið er já.

Virðulegi forseti. Hugmyndir um lækkun húshitunarkostnaðar til jöfnunar þar sem hann er nú hæstur hafa oft verið mjög ofarlega á baugi, ekki síst á Alþingi og margar tillögur verið fluttar í þeim anda. Skemmst er frá að greina að svokölluð orkuverðsjöfnunarnefnd sem skipuð var í tíð fráfarandi ríkisstjórnar lagði fram ítarlegar hugmyndir í þessum efnum sem kynntar voru í sérstakri till. til þál. um lækkun húshitunarkostnaðar. Því miður var sú tillaga ekki afgreidd en segja má að unnið hafi verið í anda þeirrar tillögu af hálfu núv. hæstv. ríkisstjórnar. Það hefur m.a. komið fram í máli hæstv. iðnrh. Í þeirri tillögu var gert ráð fyrir því að jöfnunin yrði framkvæmd með tvennum hætti. Annars vegar með aukinni niðurgreiðslu ríkissjóðs og hins vegar með því að Landsvirkjun tæki á sig sérstaklega þátttöku í því að jafna orkuverðið. Hæstv. iðnrh. greindi frá því í umræðum á Alþingi þann 2. apríl sl. að hann hygðist inna Landsvirkjun eftir, með leyfi virðulegs forseta: ,, . . . afstöðu fyrirtækisins til málsins og muni óska eftir niðurstöðu í málinu fyrir 1. júní nk. En þá er ár liðið frá því`` --- sagði hæstv. ráðherra --- ,,að niðurgreiðslur ríkissjóðs voru auknar. Í þáltill. var eins og ég hef þegar nefnt, gert ráð fyrir því að markmiðinu um jöfnun húshitunarkostnaðar yrði náð í þremur áföngum á tveimur árum þannig að komið væri að næsta áfanga 1. júní á þessu ári. Ég mun vinna áfram í þeim anda að ná því markmiði þáltill. sem því miður var ekki samþykkt hér, enda er því lýst í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar sem nú situr, Velferð á varanlegum grunni, en þar segir einmitt: Einnig mun ríkisstjórnin leita leiða til að jafna enn frekar húshitunarkostnað í landinu.`` Ég vil jafnframt minna á að það er ekki nóg með það að í stefnu- og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar sé þetta nefnt heldur er líka í þeim knappa en góða stjórnarsáttmála sem samþykktur var við myndun núv. ríkisstjórnar komið inn á þetta mál. Ég tel þess vegna mjög mikilvægt að fá svar við því hver sé afstaða Landsvirkjunar til þess að taka þátt í jöfnun orkuverðsins og lækka orkuverðið og hef leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv. iðnrh. um þau mál. Fsp. er svohljóðandi: ,,1. Hver er afstaða Landsvirkjunar til þess að auka afslátt á heildsöluverði raforku til hitunar á íbúðarhúsnæði? 2. Hyggst Landsvirkjun taka þátt í því að lækka húshitunarkostnað?``

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Vestf. hefur beint til mín tveimur spurningum. Hin fyrri er: Hver er afstaða Landsvirkjunar til þess að auka afslátt á heildsöluverði raforku til hitunar á íbúðarhúsnæði? Til þess að skýra þetta mál ætla ég aðeins að rifja upp bréfaskipti iðnrn. við stjórn Landsvirkjunar. Hinn 10. apríl á þessu ári skrifaði ég stjórn Landsvirkjunar bréf og áréttaði þar þá ósk iðnrn. að fyrirtækið lækki heildsöluverð á raforku til íbúðarhúsnæðis í samræmi m.a. við þær umræður sem fram fóru á Alþingi og hv. 3. þm. Vestf. vitnaði til. Í bréfinu minnti ég á tillögur orkuverðsjöfnunarnefndar sem, eins og hv. fyrirspyrjandi rifjaði upp, starfaði á vegum iðnrrn. veturinn 1990--1991. Í þeirri nefnd voru fulltrúar allra flokka sem þá áttu sæti á Alþingi. Í framhaldi af starfi þessarar nefndar var lögð fram á þinginu þáltill. um lækkun húshitunarkostnaðar eftir tillögu meiri hluta nefndarinnar. Það náðist ekki að afgreiða þessa tillögu fyrir þinglok eins og fram kom áðan, en annar liður ályktunartillögunnar beindist að stjórn Landsvirkjunar. Hún var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi beinir því til þingkjörinna fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar að þeir á þeim vettvangi beiti sér fyrir sérstökum aðgerðum til lækkunar á heildsöluverði raforku til hitunar íbúðarhúsnæðis. Aðgerðirnar miði að því að heildsöluverð á raforku til hitunar íbúðarhúsnæðis lækki á næstu tveimur árum niður í kostnaðarverð orku frá nýjum virkjunum að viðbættum flutningskostnaði til dreifiveitna.`` Með bréfi mínu frá 10. apríl sl. var þessi ósk ráðuneytisins áréttuð til stjórnar Landsvirkjunar að hún vinni að því að þetta markmið náist. Í því sambandi var vísað til bréfs sem ráðuneytið hafi skrifað Landsvirkjun 21. maí 1991. Í bréfinu segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ráðuneytið bendir jafnframt á að vegna lágs heimsmarkaðsverðs á olíu er kostnaður við rafhitun íbúðarhúsnæðis svipaður eða hærri en við olíukyndingu þrátt fyrir auknar niðurgreiðslur ríkissjóðs. Ráðuneytið væntir þess að afstaða stjórnarinnar til þessa erindis liggi fyrir í maí nk. en 1. júní verður ár liðið frá því að niðurgreiðslur ríkissjóðs voru auknar og reglum um þær breytt. Sá áfangi náðist fyrst og fremst með auknum niðurgreiðslum ríkissjóðs. Í næsta áfanga væri æskilegt að hlutur orkufyrirtækjanna yrði stærri.`` Stjórn Landsvirkjunar mun hafa fjallað um þetta erindi og í svari sem barst frá fyrirtækinu 4. júní á þessu ári var vakin athygli á því að 1. júní 1991 hafi rafhitunarafsláttur Landsvirkjunar hækkað úr kr. 0,155 á kwst. í 20 aura á kwst. og hafi hann frá þeim tíma miðast við allt að 30.000 kwst. á íbúð á ári í stað 40.000 kwst. áður. Þessi breyting var einmitt gerð í sambandi við þá kerfisbreytingu og aukningu á niðurgreiðslum ríkissjóðs sem tók gildi 1. júní 1991. Stjórn Landsvirkjunar taldi hins vegar í sínu svari ekki unnt að koma til móts við þau tilmæli mín sem ég hef skýrt frá þar eð hvorki, að þeirra áliti, verðlagningarsjónarmið né ríkjandi markaðsaðstæður réttlættu verðlækkun af þeirra hálfu. Með svari Landsvirkjunar fylgdi ítarleg greinargerð um samkeppnisstöðu raforku til húshitunar sem tímans vegna verður ekki unnt að gera skil hér, en ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að láta fyrirspyrjanda þessa greinargerð í té. Ráðuneytið sendi Landsvirkjun spurningar fyrirspyrjanda og í svari við þeirri ósk ráðuneytisins vísaði fyrirtækið eingöngu til svars við bréfi ráðuneytisins frá 4. júní á þessu ári. Þetta læt ég nægja um bréfaskipti mín við Landsvirkjun vegna þessa máls og sný mér þá að síðari hluta spurningarinnar sem var: Hyggst Landsvirkjun taka þátt í því að lækka húshitunarkostnað? Við þeirri spurningu hef ég það svar eitt að segja að núverandi afstaða stjórnar Landsvirkjunar hefur þegar komið fram í því sem ég hef rakið. Með því er ég ekki að segja að hún kunni ekki að breytast síðar, um það get ég ekki fullyrt á þessari stundu, en eitt get ég fullyrt að ég mun leggja að Landsvirkjun að taka þátt í þessu verkefni.

Virðulegi forseti. Það eru raunar engar nýjar upplýsingar sem hafa komið fram í þessu svari en ég þakka hæstv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Ég ætla að benda á það í frv. til fjárlaga fyrir árið 1993 er reiknað með auknum arðgreiðslum frá Landsvirkjun ásamt fleiri aðilum, Rarik, Íslenskum aðalverktökum og fleiri. Það er sem sagt reiknað með því að ríkissjóður fái auknar arðgreiðslur frá Landsvirkjun. Á sama tíma er ríkissjóður líka að óska eftir því að Landsvirkjun taki þátt í að greiða niður orkuverðið til hitunar. Þarna kemur fram ákveðinn tvískinnungur finnst mér. En kannski mætti hugsa sér að þessar arðgreiðslur frá Landsvirkjun yrðu notaðar til þess að auka niðurgreiðslur á húshitun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem hann sagði áðan að hann mundi beita sér fyrir því að þessi mál næðu fram að ganga, þ.e. Landsvirkjun kæmi til móts við raforkunotendur. Forráðamenn Rarik fullyrða að Rarik greiði með þeirri húshitun sem sé í gangi. Ég tel það ekki viðunandi. Það þarf að vera þannig að Rarik fái a.m.k. kostnaðarverð fyrir sölu á sinni þjónustu, en ég tel það aftur á móti einboðið að Landsvirkjun eigi að eiga möguleika á því að útvega almenningi orku í landinu á verði sem er ekki bara sambærilegt heldur verulega lægra en verð innfluttra orkugjafa.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir afar greinargóð svör hans og jafnframt fagna því að hæstv. ráðherra hefur beitt sér mjög fyrir því að reyna að fá Landsvirkjun til þess að taka frekari þátt í jöfnun orkukostnaðarins. Það hefur alveg legið ljóst fyrir frá upphafi þegar farið var að ræða hvernig ætti að standa að því að jafna orkukostnaðinn í landinu að til þess að það væri mögulegt yrði Landsvirkjun með einum eða öðrum hætti að koma inn í það mál. Um þessi mál hafa farið fram ítarlegar umræður á Alþingi, m.a. í síðustu viku sem leiddu sitthvað í ljós. Ég ætla ekki að gera þau orð hv. 7. þm. Reykn. að Landsvirkjun sé afturhaldssamasta fyrirtæki landsins að mínum en hins vegar valda viðbrögð Landsvirkjunar við svo eindregnum tilmælum iðnrh. um að taka þátt í jöfnun orkukostnaðar óskaplega miklum vonbrigðum. Ég hafði vænst þess að fyrirtækið mundi taka mjög myndarlega á þessu máli, m.a. vegna þess að manni hafa sýnst vera nokkrar markaðslegar forsendur fyrir því að Landsvirkjun tæki á þessu máli alveg sérstaklega. Það kom fram í skriflegu svari hæstv. iðnrh. við fsp. sem ég lagði fram varðandi málefni Landsvirkjunar á síðasta ári að sala Landsvirkjunar undanfarin ár hefur verið að minnka í kwst. talið. Þess vegna sýnist manni að hér sé um að ræða markaðslegar ástæður líka fyrir því að fyrirtækið reyni að auka hlutdeild sína, m.a. með því að verða betur samkeppnisfært um húshitunarkostnaðinn í landinu. Ég vil líka vekja á því sérstaka athygli og árétta að þetta mál, jöfnun orkukostnaðarins í þeim dúr sem lagt var til með umræddri þáltill. sem margoft hefur verið minnst á, er ekki af þeirri stærðargráðu sem oft hefur verið gefið til kynna. Þetta er ekki það stórmál sem stundum hefur verið látið í veðri vaka. Ég vek athygli á því að í greinargerð orkuverðsjöfnunarnefndar kemur fram að hjá þessu stóra fyrirtæki, Landsvirkjun, sem veltir mörgum milljörðum kr. á ári hverju, mundi það ekki þýða annað en að afsláttinn þyrfti að auka um 130 millj. kr. 130 millj. kr. eru auðvitað býsna mikil upphæð, sérstaklega fyrir orkunotendurnar á hinum köldu svæðum en ég trúi því ekki að ekki sé unnt með einhverjum hætti, svo sem lengingu afborgana lána Landsvirkjunar, að koma því þannig fyrir að þetta stóra, myndarlega og vel stæða fyrirtæki geti tekið eðlilegan þátt í jöfnun orkuverðsins í landinu.

Frú forseti. Ég held að það standi ekki á Landsvirkjun að selja ódýrt rafmagn. Ég vil vekja athygli á því að raforkuverð frá Landsvirkjun hefur lækkað um 40% að raungildi á sl. 8 árum. En þetta fyrirtæki verður náttúrlega að hafa viðunandi afkomu. Afkoman er í járnum ef svo mætti segja núna. Endurgreiðslumarkmiðin hafa verið hér til umræðu. Þau eru að Landsvirkjun stefnir að því að hafa borgað núverandi skuldir eftir 25--30 ár. Það er spurning hvort lengja mætti þann tíma. Það er hægt að hægja á endurgreiðslu lána. Það er hægt að stofna til nýrra skulda eða hækka verð til annarra notenda. Það er kannski nærtækasta leiðin. Ég reikna þó ekki með því að það sé vilji þeirra sem hreyfa þessu máli hér. Það er einfalt að leggja það til að leggja pinkla á Landsvirkjun en með einhverjum hætti verður að borga það. Það er líka einfalt að heimta arðgreiðslur í ríkissjóð og borgarsjóð frá þessu fyrirtæki. En það sem þarf til að koma og mér finnst að menn gleymi er að það þarf að auka markaðinn. Það þarf að selja meira af þeirri raforku sem tiltæk er og þá er hægt að gera það ódýrara. Aukin raforka og stærri markaður geta gert fyrirtækinu kleift að selja orkuna á lægra verði. Á síðasta stjórnarfundi Landsvirkjunar var ákveðinn, frú forseti, nýr afsláttur í samkomulagi við dreifiveiturnar til stórra notenda og á síðasta fundi var samþykkt í stjórninni tillaga frá mér um það að setja í gang ítarlega könnun á því hvernig hægt væri að auka orkunotkun. Gallinn á þessu öllu saman er sá að stjórnotendurnir eru að draga saman sín orkukaup og þar á ég við stóriðjufyrirtækin í landinu.

Frú forseti. Þetta er einkar þörf umræða og hv. 1. þm. Norðurl. v. dró athyglina að því sem mestu máli skiptir sem er hvernig við getum aukið hlut raforkunnar í orkubúskap landsins. Til þess þarf að sjálfsögðu að beita verðkerfi orkufyrirtækjanna og eins og kom fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur Landsvirkjun upp á síðkastið einmitt unnið að því, m.a. í samstarfi við dreifiveiturnar, á grundvelli samkomulags sem um það var gert í byrjun þessa árs. Þetta er gott og blessað en ég tel að Landsvirkjun þurfi að taka alveg sérstaklega á húshitunarmálinu vegna eindregins vilja þingsins og ríkisstjórnarinnar að fyrirtækið taki þátt í því máli. Ég mótmæli því sem kom hér fram hjá hv. 6. þm. Vestf. að það lýsi einhverjum tvískinnungi að í sama fjárlagafrv. skuli fjallað um styrki til húshitunar til landsmanna og arðkröfu til Landsvirkjunar. Það er eðlilegur hlutur. Þarna þarf auðvitað að finna jafnvægi. Eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. benti á eigum við að beita þessu öfluga fyrirtæki landsmanna í þágu þeirra allra því að fyrirtækið lýtur núna sérstakri stjórn með lögbundnum og samningsbundnum hætti. Það hefur sjálfstæða fjárhagslega stöðu. Þess vegna hlýtur ríkisstjórnin, framkvæmdarvaldið og reyndar einnig löggjafarvaldið á þessu stigi máls að starfa með því að beina tilmælum til Landsvirkjunar. Ég veit að þingið mun sameinast um það, en þar má aldrei gera neitt sem brýtur í bága við eðlilega fjárhagslega forsjá í þessu fyrirtæki. Því veit ég að enginn þingmaður mælir bót.

Virðulegi forseti. Vegna ummæla hæstv. iðnrh. áðan um að ég hefði rætt um tvískinnung, þá finnst mér það vera tvískinnungur að á sama tíma og ríkisstjórnin vinnur að lækkun hitunarkostnaðar á köldum svæðum er hún ekki bara að lækka arðgreiðslur Landsvirkjunar heldur líka að hætta því að endurgreiða innskatt til dreifiveitnanna sem nemur samkvæmt fjárlagafrv. rúmum 500 millj. kr. Á móti eiga að koma 80 millj. sem á að taka til niðurgreiðslna.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig mjög þarft að fá umræðu sem dregur athyglina að afstöðu Landsvirkjunar til jöfnunar á orkuverði. Það er ljóst að við nokkuð ramman reip er að draga þar sem Landsvirkjun er varðandi sjónarmiðið jöfnun. Hins vegar vekur athygli mína að þeir sem fyrst og fremst skiptast á orðum í þessari umræðu eru tveir stjórnarliðar, annar hæstv. ráðherra og hinn hv. 3. þm. Vestf. Hvorugur þeirra minnist á svar við spurningunni: Hver er afstaða ríkisstjórnarinnar til lækkunar orkuverðs? Það sem við höfum fyrir framan okkur um afstöðu ríkisstjórnarinnar er að það á að hækka orkuverð á köldum svæðum á landinu og það er jafnaðarmannaráðherrann, hæstv. iðnrh., sem er forgöngumaður í þessari nýju stefnumörkun ríkisstjórnarinnar.

Frú forseti. Út af orðum síðasta ræðumanns verð ég að vekja athygli á því að Landsvirkjun leggur nú talsvert af mörkum til að jafna orkuverð í landinu, þ.e. raforkan frá Landsvirkjun er seld á sölustöðum Landsvirkjunar, sama spenna vel að merkja, á sama verði hvar sem er á landinu. Þetta er út af fyrir sig talsvert skref í áttina til jöfnunar orkuverðs. Hins vegar hefur Landsvirkjun lítið vald á olíuverði eða verði heitu vatni og þar af leiðandi er málið ekki alfarið í í höndum Landsvirkjunar. Ríkisstjórn og stjórnarmeirihluti þurfa að koma þar að. Það er hins vegar skothent hjá ríkisstjórninni og ég felldi mig aldrei fyllilega við þau tilmæli sem Alþingi var að tillögu ríkisstjórnarinnar látið beina til fulltrúa sinna í stjórn Landsvirkjunar að þeir beittu sér fyrir lækkun á raforku til húshitunar. Vegna þess, og ég vek athygli á því, að fulltrúar Alþingis þó þeir standi saman í stjórn Landsvirkjunar, sem þeir reyndar gera oft, ráða ekki þessu fyrirtæki. Stjórn þess er þannig skipuð að borg og Akureyrarbær eiga helming fulltrúanna og formaður er ráðherraskipaður.

Virðulegi forseti. Á undanförnum þremur árum hafa miklar breytingar orðið í ríkjum Austur-Evrópu. Flestar þær þjóðir sem áður lifðu við kommúnískt kerfi hafa tekið stefnuna í átt til lýðræðis- og markaðsbúskapar þótt misjafnlega gangi. Þjóðir Austur-Evrópu allt austur að Úralfjöllum vilja gerast aðilar að því mikla samstarfi sem í gangi er milli ríkja Vestur-Evrópu hvort sem er á efnahags-, menningar- eða hernaðarsviði. Sú spurning hefur vaknað hvaða þjóðir séu Evrópuþjóðir. Á að miða við landfræðilega eða menningarlega skilgreiningu? Það er ljóst að menning þjóða eins og Azera og Íslendinga er afar ólík. Réttareglur og trúarbrögð eru af ólíkum toga og fleira mætti telja. Í Evrópuráðinu þar sem ég á sæti ásamt nokkrum öðrum íslenskum þingmönnum hefur mikil umræða átt sér stað um þetta efni, m.a. vegna þess að fjöldi þjóða ber að dyrum og vill fá inngöngu. Það skiptir miklu máli fyrir framtíð hvers kyns Evrópusamstarfs hvaða sameiginlegi skilningur verður lagður í hugtakið Evrópa. Þetta er atriði sem Alþingi Íslendinga þarf að ræða en mig fýsir að vita hvort málefnið hefur verið rætt á vettvangi ríkisstjórnarinnar eða í utanrrn. og hvort afstaða hefur verið tekin til þess hvernig beri að skilgreina Evrópu. Því spyr ég hæstv. utanrrh.: Hefur íslenska ríkisstjórnin tekið afstöðu til þess hvernig beri að skilgreina Evrópu í ljósi þeirra miklu breytinga sem átt hafa sér stað í álfunni á undanförnum árum? Ef svo er, hver er sú skilgreining?

Virðulegi forseti. Nýjar lexíur í landafræði og sögu hafa vissulega verið ræddar í utanrrn. þótt ofmælt væri að segja að við höfum komist að endanlegum kórréttum niðurstöðum. Samkvæmt hefðbundinni landbundinni skilgreiningu nær Evrópa yfir vestasta hluta meginlands Evrasíu. Mörkin í norðri eru í Norður-Íshafi, mörkin að Asíu í austri og í suðaustri liggja um Úralfjöll, Kaspíahaf, Kákasusfjöll, Svartahaf og Eyjahaf. Miðjarðarhaf skilur að Afríku og Evrópu og Norður-Atlantshaf skilur að Evrópu og Norður-Ameríku. Stærstu eyjar Evrópu eru Novaja Semlja, Spitzbergen, Ísland, Stóra-Bretland og Írland. Eins og kunnugt er er heimsálfan Evrópa fremur skilgreind á grundvelli sögulegra, pólitískra, efnahags-, félags- og menningarlegra þátta heldur en á grundvelli þessarar lexíu í landafræði. Ríkisstjórnin hefur ekki talið ástæðu til að breyta með formlegum hætti skilgreiningu á Evrópu í ljósi þeirra breytinga sem átt hafa sér stað á undanförnum árum. Það hvort ríki teljist til Evrópu eða óski eftir samstarfi við Evrópu á samstarfsvettvangi hennar er kannað í hverju tilviki fyrir sig. Almennt teljast t.d. Rússland og Tyrkland til Evrópu þótt þau liggi landfræðilega að verulegu leyti í Asíu. Asíuríki fyrrum Sovétríkja eru meðlimir í Ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu þótt þau teljist ekki landfræðilega til Evrópu, en þau voru áður meðlimir sem hluti af Ráðstjórnarríkjum. Í Evrópuráðinu er talað um að þessi lönd geti haft samvinnu eða tengsl við ráðið ef þau hafa evrópskt stjórnkerfi að leiðarljósi og hafa haft stjórnmála og söguleg tengsl við Evrópu. Þá má nefna að fyrrum nýlendur aðila að Evrópuráðinu hafa nána samvinnu við Evrópuríki og við Evrópuráðið þótt þessi ríki teljist ekki landfræðilega til Evrópu. Hjá Sameinuðu þjóðunum starfar t.d. samráðshópur, ríkjahópur sem kennir sig við Vestur-Evrópu og önnur ríki en í þeim hópi starfa t.d. lönd eins og Nýja-Sjáland, Ástralía, Bandaríkin og Kanada af sögulegum ástæðum vegna þess að þessi lönd byggðust að stofni til af innflytjendum af evrópskum uppruna. Einnig má nefna að þar er ríkjahópur Austur-Evrópuríkja sem í dag er samstarfshópur um kosningar í ráð og nefndir á vegum Sameinuðu þjóðanna. Í ákveðnum tilvikum er talað um Evrópu sem samstarfsvettvang fyrir lýðræðislegt stjórnarfar ef menn vilja beita pólitískri skilgreiningu. Hugsanlegt er að hafa náið samstarf á vettvangi Evrópusamstarfs við lýðræðisríki, jafnvel þau sem eru einangruð frá alþjóðlegu samstarfi í sínum heimshluta. Stundum er með hugtakinu Evrópa og einkum og sér í lagi í Evrópuráðinu og innan Evrópubandalagsins átt við Evrópubandalagið eitt sér eða samrunaferli þess. Slík skilgreining er hins vegar undir engum kringumstæðum notuð í utanrrn. og fellur ekki að þessu svari, virðulegi þingmaður.

Hæstv. forseti. Ég hef gaman af því að taka þátt í þessari umræðu og þakka flm. og eins ráðherranum fyrir skýringu hans og þá kennslustund sem við fengum núna. Ég vil minna á að á Alþingi var samþykkt fyrir um það bil áratug þáltill. sem fjallaði einmitt um Evrópulönd í sambandi við kjarnorkuvopnalaust svæði, að skilgreining þeirra þyrfti að ná frá Grænlandsströndum til Úralfjalla. Þetta hugtak var síðan notað meðal stórveldanna og var alþekkt hugtak um hvað skyldi heyra til Evrópu og hvað ekki. Hins vegar er það líka, svo að ég láti nú móðan mása eins og hæstv. ráðherra, athyglisvert að þótt við Íslendingar teljum okkur að sjálfsögðu Evrópuþjóð og höfum rekið okkar samskipta- og viðskiptamál til Evrópu á þeim grundvelli að við værum Evrópuþjóð, þá liggur Atlantshafshryggurinn gegnum þetta svæði sem við nú stöndum á og síðan norðaustur í land þannig að við erum ekki bara Evrópuþjóð í landfræðilegum skilningi eða jarðfræðilegum og getum ósköp vel hallað okkur að t.d. Bandaríkjunum og Japan. Við getum rakið tengsl þangað alveg eins og austur.

Virðulegur forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd, enda heimila þingsköpin víst ekki annað. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að bera fram þessa spurningu hér vegna þess að ég, eins og hv. þm., á sæti í Evrópuráðinu og þar er einmitt mikil umfjöllun um það nú hvernig Evrópuráðið eigi að taka á samskiptum við Asíuþjóðir fyrrverandi. Sovétríkjanna, hver samskipti eigi að vera þar á milli og hvernig samskipti þeirra við Evrópuráðið eigi að vera. Ég þakka því ráðherra fyrir svör hans einnig en tel ekki óeðlilegt að komið væri á fundi með fulltrúum Alþingis sem sitja í Evrópuráðinu og fulltrúum utanrrn. til þess að fjalla nánar um þessi mál. Þó að við þekkjum nokkurn veginn um hina landfræðilegu skilgreiningu eins og hún hefur verið túlkuð hingað til, og við erum svo sem ekki að gera því skóna að farið verði í miklar breytingar á henni, eru uppi ákveðin vandamál varðandi þessi samskipti. Ég á sæti í svokallaðri efnahagsnefnd Evrópuráðsins þar sem fjallað hefur verið um samstarf við þessar þjóðir, hvernig hægt sé að styrkja þær og styðja í lýðræðisþróun þeirra og efnahagslegri uppbyggingu og þess vegna finnst mér afar mikilvægt að eiga gott samráð við utanrrn. og ríkisstjórnina um það hvernig við eigum að taka á þeim málum þegar þau koma til umræðu í þeim nefndum og því starfi sem við innum af hendi í Evrópuráðinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Mér fannst þau sýna það að hann nálgast þetta mál með opnum huga, enda tel ég rétt að gera það en gjarnan má umræðan um þetta verða meiri. Við þingmenn, sem sæti eigum í Evrópuráðinu, höfum hugsað okkur að standa fyrir því að slík umræða eigi sér stað í þinginu enda hafa verið lagðar fram miklar skýrslur í Evrópuráðinu þar sem tekið er á þessum málum og í þeim er m.a. skorað á þjóðþingin að ræða þessi mál. Kjarni þeirrar spurningar, sem ég lagði fyrir hæstv. utanrrh., er auðvitað sá, hvaða áhrif það hefur þegar þessar þjóðir austast í álfunni koma inn í Evrópusamstarfið á hvaða sviði sem er. Menn hafa m.a. bent á að t.d. hjá þeim þjóðum sem eru múslimar gilda allt aðrar réttarreglur en við eigum að venjast. Hvaða áhrif hefur það t.d. þegar fulltrúar þessara ríkja koma inn í Mannréttindadómstól Evrópu og aðrar þær stofnanir þar sem tekist er á við ýmis þau vandamál sem álfan á við að glíma? Þetta eru mjög mikilvægar spurningar sem munu hafa áhrif á allt okkar samstarf en mér hefur sýnst þróunin vera sú að menn voru mjög efablandnir í fyrstu hvort það væri hreinlega rétt að hleypa þessum þjóðum að en eftir því sem menn skoðuðu málið betur þá varð sú niðurstaða ofan á, t.d. í þeim nefndum sem ég á sæti, að það væri bæði rétt og skylt að þjóðir Vestur-Evrópu reyndu að veita þessum þjóðum alla þá aðstoð og leiðbeiningar sem hægt er að láta af hendi. Það væri miklu nær að hleypa þeim að og aðstoða heldur en að útiloka þær frá samstarfi Evrópuþjóða. En íslenska þingið þarf að ræða þessi mál og okkur öllum að vera ljóst hvaða breytingar eru fram undan í Evrópusamstarfinu.

Virðulegi forseti. Þessi fyrirspurnartími er satt að segja orðinn að lexíu í landafræði og ást, svo ég noti nafn á einhverjum ærslaleik sem settur hefur verið á fjalir. Landafræðin er út af fyrir sig óbreytt í breytilegum heimi. Það sem við erum að tala um er pólitík og hin pólitíska spurning er þessi: Eru Evrópuþjóðir reiðubúnar að opna vettvang sinn til samstarfs við aðrar þjóðir og þá á hvaða skilmálum? Ef við lítum á þau meginskjöl Evrópusamstarfsins, sem liggja því til grundvallar, lokaskjal Helsinki-sáttmálans, Parísaryfirlýsinguna og ýmsar grundvallaryfirlýsingar annarra slíkra alþjóðasamtaka og skilgreiningar Evrópuráðsins á þeim skilmálum sem ríki verða að fullnægja til aðildar þar þá snúast þau um tiltölulega einfalda hluti. Þau snúast um það að hér sé um að ræða lýðræðisríki, samkvæmt skilgreiningu okkar hefða um fjölflokka lýðræðisríki þar sem lýðræðislegar kosningar fara fram með reglulegum hætti. Þær snúast um réttarríki, að einstaklingsfrelsi og mannréttindi séu virt og í hávegum höfð, fyrir utan það að af pólitískum ástæðum hafa ýmsir talað um að þau verði að vera valddreifð ríki, hvort sem menn kenna það við markaðshagkerfi eða blandað hagkerfi. Þetta eru almennt þeir mælikvarðar sem menn hafa notast við og í reynd hafa verið lagðir til grundvallar þegar á reynir um það hvort ríkjum skuli hleypt inn í þessi samtök.

Virðulegi forseti. Á þskj. 163 beini ég eftirfarandi fsp. til hæstv. utanrrh.: ,,1. Hvers vegna hyggst ráðherra leggja niður sendiráð Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum? 2. Telur utanrrh. að mögulegt verði að sinna öllu því starfi sem Íslendingar þurfa að taka þátt í og fylgjast með hjá Sameinuðu þjóðunum án sendiráðs í New York?`` Því er ekki að leyna, virðulegi forseti, að þessar spurningar eru sprottnar af fréttum sem birst hafa í fjölmiðlum og einnig þeim upplýsingum sem er að finna í frv. til fjárlaga fyrir árið 1993. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Aðrar helstu breytingar í starfsemi sendiráða og fastanefnda eru að gert er ráð fyrir að sendiherra Íslands í Bandaríkjunum gegni jafnframt starfi fastafulltrúa Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum í New York. Við þessa ráðstöfun er talið að sparast muni um 8 millj. kr.`` Til starfseminnar í New York, bæði þeirrar sem fram fer á vegum Sameinuðu þjóðanna og eins hjá ræðismanni Íslands eða þeirra sem gegna þeim störfum, eru ætlaðar 27 millj. kr. en sparnaður nemur eins og ég sagði áðan 8 millj. Nú er það ekki sparnaðurinn sem ég er að spyrja um heldur fyrst og fremst það hvernig starfinu hjá Sameinuðu þjóðunum verður háttað eftir þessar breytingar. Ég tel að ástæða sé til að hafa áhyggjur af því. Ég hef sjálf verið fulltrúi Kvennalistans hjá Sameinuðu þjóðunum fyrir næstum því tíu árum síðan og þá sýndist mér að þar færi fram mjög mikið starf. Ég gat ekki betur séð en íslensku starfsmennirnir ættu fullt í fangi með að sinna því starfi og við varaþingmenn, sem þar voru, hlupum þar inn í eftir því sem þurfa þótti. Nú hygg ég að á næstu árum muni Sameinuðu þjóðirnar eflast ef eitthvað er í ljósi þeirra breytinga sem átt hafa sér stað í heiminum og þar má nefna þá þróun sem fylgdi í kjölfar styrjaldarinnar við Persaflóa. Ég verð að segja að ég mundi heldur vilja sjá Sameinuðu þjóðirnar eflast en ýmsar stofnanir sem verið er að koma á fót og því tel ég ástæðu til að hafa áhyggjur af því hvað verða muni um starf Íslendinga hjá Sameinuðu þjóðunum og því legg ég þessar spurningar fyrir hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. 18. þm. Reykv. spyr hvers vegna ráðherra hyggst leggja niður sendiráð Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Svarið gæti út af fyrir sig verið stutt og laggott. Það hefur ekki hvarflað að ráðherranum að leggja niður sendiráð Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Fyrirspurnin er þess vegna á misskilningi byggð eins og hefði mátt upplýsa með stuttu símtali. Ísland hefur að vísu ekki sendiráð hjá Sameinuðu þjóðunum, það er þó ekki aðalatriðið, við höldum þar úti fastanefnd sem auk þess gegnir ræðisstörfum. Í frv. til fjárlaga 1993 áætlar utanrrn. útgjaldalækkun eins og fyrirspyrjandi vék að með því að skipa ekki um stundarsakir í stöðu fastafulltrúa hjá Sameinuðu þjóðunum eða sameina starfið starfi sendiherra Íslands í Bandaríkjunum. Í upphafi þátttöku Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum var þetta fyrirkomulag reyndar við haft. En eftir sem áður munu starfa við fastanefndina fjórir starfsmenn og það er yfirveguð skoðun ráðuneytisins að þessir starfsmenn geti sinnt öllu því starfi sem Íslendingar þurfa að taka þátt í og fylgjast með hjá Sameinuðu þjóðunum.

Virðulegi forseti. Ég fagna því ef þessi fsp. er á misskilningi byggð. Það kann að vera að ég hafi ekki orðað þetta rétt, en ég skildi þetta þessum skilningi eins og segir í fjárlögunum að sendiherra Íslands í Bandaríkjunum gegnir jafnframt starfi fastafulltrúa Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum í New York. Ég á sannast að segja erfitt með að skilja það og vil biðja hæstv. utanrrh. að skýra það betur hvernig þetta á að fara saman því þrátt fyrir það að fjórir starfsmenn verði áfram í New York þá gegnir sendiherrann miklu hlutverki líka í þeirri starfsemi og fundahöldum sem þarna fara fram. Það er hann sem ásamt sínu starfsliði fylgist með öllu því sem gerist hjá Sameinuðu þjóðunum. Ég ítreka þá spurningu hvort utanrrh. telji að með þessum hætti verði þessum störfum sinnt á þann hátt sem nauðsyn ber til, sérstaklega með tilliti til þess ef pólitískt hlutverk Sameinuðu þjóðanna eflist frá því sem nú er. En eins og ég nefndi áðan þá er það sú þróun sem ég vil helst sjá.

Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan af þessu tilefni árétta að hér er um að ræða tímabundna sparnaðarráðstöfun. Hv. þm. spyr: Er það alveg víst að þeir fjórir starfsmenn sem þarna eru geti sinnt þeim verkefnum sem sinna þarf? Svarið við því er já. Fyrir því er nokkur reynsla. Þess má geta að starf fastanefndarinnar á hinum raunverulega álagstíma, sem er þegar allsherjarþingið situr er styrkt bæði með því að hv. Alþingi sendir fulltrúa þingflokkanna til starfa og sem betur fer hefur það í vaxandi mæli verið með þeim hætti að þeir taka virkan þátt í störfum nefnda á vegum þingsins. Auk þess sendir utanrrn. á álagstímum sérstakan starfsmann til þess að létta undir í þessum störfum. Við hefðum alls ekki gripið til þessarar sparnaðarráðstöfunar nema af sérstökum ástæðum og í fullri vitneskju og trausti þess að fastanefndin sem slík geti gegnt sínum störfum. Ég vil kannski að gefnu tilefni vekja á því athygli að það eru einmitt sérstaklega fastanefndirnar hjá fjölþjóðasamtökum Íslands sem eru í vaxandi mæli að taka á sig meiri og þýðingarmeiri störf fremur en þau sendiráð sem gegna tvíhliða samskiptum við einstök ríki. Þetta á að sjálfsögðu við fastanefndirnar hjá Atlantshafsbandalaginu, hjá Evrópubandalaginu, hjá EFTA í Genf og hjá Sameinuðu þjóðunum í New York. Það er hverju orði sannara að fyrirsjáanlegt er að í framtíðinni mun starfsemi Sameinuðu þjóðanna eflast. Það er mjög í mótun og ef þær breytingar sem fram undan eru leiða í ljós að það sé nauðsynlegt að styrkja þessa fastanefnd frekar þá verður það gert vegna þess að hér er um tímabundna ráðstöfun að ræða. En hitt verður að undirstrika að því fer fjarri að með þessari sparnaðarráðstöfun hafi sendiráð Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum verið lagt af eða einhver slík áform séu uppi.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að það er afar mikilvægt starf sem fastanefnd okkar hjá Sameinuðu þjóðunum gegnir og mér finnst miðað við þau framlög sem eru í frv. til fjárlaga áætluð, 27 millj. kr., að nefndinni verði afar þröngur stakkur sniðinn hvað varðar fjárhag. Þessi 8 millj. kr. sparnaður finnst mér líka svolítið skondinn þegar ég hugsa til þess að í fjárln. hafa komið fram þær upplýsingar að á sama tíma og verið er að skera niður þarna þá er sérstakur lögfræðingur á föstum launagreiðslum erlendis og líklega staðsettur á nálægu svæði sem hefur í laun hátt í það sem á að spara með því að ráða ekki fastafulltrúa í New York. Sá lögfræðingur starfar að hvalveiðimálum eftir því sem okkur er sagt.

Virðulegi forseti. Sú fsp., sem ég vil beina til utanrrh., er einnig sprottin upp úr fjárlagafrv. fyrir árið 1993. Ég spyr um sendiráð í Vínarborg. Það segir reyndar í fjárlögunum að þarna sé um að ræða fastanefnd Íslands hjá RÖSE í Vín og kann þetta að vera spurning um orðalag. Það er sendiherra sem þar fer fremstur í fylkingu og ég kýs að nota orðið sendiráð því þarna er verið að opna skrifstofu og hafa fastafulltrúa hjá RÖSE í Vín. En það sem þessi fyrirspurn gengur út á er auðvitað fyrst og fremst sú forgangsröð sem hér kemur fram af hálfu utanrrn. Þá vil ég vitna til þess að í viðtali við hæstv. utanrrh. í Morgunblaðinu laugardaginn 11. júlí 1992, eftir að fundur hafði verið haldinn um öryggi og samvinnu í Evrópu, er haft eftir hæstv. utanrrh. að Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu sé að hans mati enn þá fremur veik stofnun sem sé í leit að hlutverki. Síðar í þessu viðtali er haft eftir utanrrh.: ,,Utanríkisráðherra sagði að honum fyndist fundur RÖSE í Helsinki ekki ýkja merkilegur. Fyrirkomulag þar sem 51 ríki flytur heimatilbúna stíla í einn og hálfan sólarhring sýnir hversu tvístraður klúbbur RÖSE sé.`` --- Og enn síðar segir, með leyfi forseta: ,,Framtíð RÖSE mun einkum ráðast af þróuninni í Rússlandi að sögn utanríkisráðherra.`` Þetta vekur auðvitað spurningar um það hvers vegna þörf sé á því að Íslendingar hafi fastanefnd hjá RÖSE og hvort það séu ekki brýnni verkefni í utanríkisþjónustu okkar en að koma þarna upp nýju batteríi sem fær í sinn hlut 22,7 millj. kr. á næsta ári. Ég hef heyrt það frá fulltrúum Íslands, sem hafa setið á þingmannasamkundum RÖSE, m.a. í Búdapest í sumar, að þetta séu, eins og reyndar kom fram hjá utanrrh., heldur ómerkilegar samkomur. Því spyr ég enn: Eru ekki brýnni verkefni hjá utanrrn. en að hafa fastanefnd hjá RÖSE í Vínarborg? Og því beini ég eftirfarandi spurningum til hæstv. utanrrh.: ,,1. Hvers vegna stendur til að opna nýtt íslenskt sendiráð í Vínarborg? 2. Hvað gerir sendiráð í Vín brýnna en t.d. í Strassborg þar sem Mannréttindadómstóll Evrópu er til húsa eða að sendiráð verði sett á fót í Austurlöndum? 3. Hversu margir starfsmenn verða í sendiráðinu í Vínarborg?``

Virðulegi forseti. Hv. 18. þm. Reykv. spyr: Hvers vegna stendur til að opna nýtt íslenskt sendiráð í Vínarborg? Svarið við því er mjög einfalt: Það stendur ekki til. Það hefur ekki staðið til og mun ekki standa til eftir því sem ég best veit. Það er ekki verið að opna nýtt sendiráð í Vínarborg. Því miður. Eða ekkert því miður, það er ekki verið að opna nýtt sendiráð í Vínarborg. Við höfum haft fastafulltrúa hjá Ráðstefnuninni um samvinnu og öryggi í Evrópu frá árinu 1986 og það eru einir fjórir embættismenn sem hafa gegnt því starfi hingað til. Það sem hefur verið ákveðið, án þess að auka kostnað við þessa starfsemi um krónu, er að hagræða þátttöku Íslands hjá ráðstefnunni með því að gefa þeim fulltrúa, sem hingað til hefur verið útsendur heiman af aðalstöðvum, stöðu fastafulltrúa. Það er reyndar sparnaðarráðstöfun vegna þess að kostnaður við það að halda honum úti án starfsaðstöðu búandi á hótelum og á dagpeningakjörum ráðuneytismanna var óhagkvæmara en það fyrirkomulag sem nú er sem er í því fólgið að leigja íbúð og skrifstofu með skrifstofuaðstöðu. Eins og ég sagði þá hafa fjórir slíkir útsendir embættismenn haft fasta viðveru í Vínarborg frá árinu 1986. Eftir því sem ráðstefnan hefur vaxið að umfangi og hefur verið stofnanabundin og hefur höfuðstöðvar ekki einasta í Vín heldur í Prag, Berlín og Varsjá þá hefur álag á þennan útsenda starfsmann vaxið gríðarlega mikið. Spurningin sem var til ákvörðunar var sú: Eigum við að hætta þátttöku í þessu eða eigum við að skapa þá lágmarksaðstöðu að hægt sé að sinna starfinu? Mín niðurstaða var sú í ljósi þess að hér er um að ræða víðtækasta samstarfsvettvang og reyndar eina samstarfsvettvanginn, sem við höfum við hin nýfrjálsu ríki Mið- og Austur-Evrópu, ekki síst á sviði afvopnunarmála, á sviði ráðgjafar um lýðræðislegar stofnanir, kosningar og fleira þess háttar --- og reyndar er margt sem bendir til þess að þetta samstarf verði enn þá víðtækara --- þá hefði það ekki samrýmst íslenskum hagsmunum að leggja þetta af. Þess vegna var fundið upp fyrirkomulag sem gerir okkur kleift að sinna þessu með lágmarkstilkostnaði, minni tilkostnaði en við gerðum áður. Því er fsp. um að við séum að stofna íslenskt sendiráð í Vínarborg eða það er gefið í skyn að það sé með auknum kostnaði á misskilningi byggð. Mér finnst það skjóta skökku við af því að ég veit að hv. þm. er að gera mér þær hugmyndir fyrir fram að hv. þm. sé friðarsinni, þá lýsi ég eftir því: Er hv. þm. virkilega þeirrar skoðunar að Ísland eitt Evrópuríkja hefði átt að segja sig frá víðtækasta samstarfi Evrópuríkja á sviði afvopnunarmála, öryggismála, friðarmála og samstarfs á sviði lýðræðislegrar þróunar? Ég ímynda mér að eftir skoðun hefði hv. þm. komist að þeirri niðurstöðu að það væri ekki verjandi að segja sig frá þessu samstarfi. Hvað sem líður því að ráðherrafundir eða þingmannasamkundur í tengslum við þessi samtök kunna að þykja heldur innihaldslitlir þar sem menn fara með heimastíla, sem er rétt, þá breytir það ekki því að þessi ráðstefna er vissulega sá vettvangur sem hefur skipt sköpun í þróun í Evrópu. Það var á vettvangi þessarar ráðstefnu í framhaldi af Helsinki-fundinum sem samið var um mestu afvopnunarsamninga í sögu heimsins. Og það er reyndar svo að sem aðili að Atlantshafsbandalaginu hefur Ísland þar hagsmuna að gæta og er þess vegna nauðugur einn kostur að taka þátt í þessu samstarfi. Svo vil ég að lokum taka fram, virðulegi forseti, af því að það gafst ekki tími til að svara því hér áðan, að það er enginn bandarískur lögfræðingur í þjónustu utanrrn. sem ráðgjafi í hvalamálum. Hann er í þjónustu einhverra annarra.

Virðulegi forseti. Því miður gefst ekki tími til að ræða framtíð öryggismála eða hvernig Íslendingar skuli standa að þeim málum en ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég vil heldur leggja áherslu á það að efla Sameinuðu þjóðirnar og alla þá starfsemi. Ég fæ ekki betur séð en menn séu sífellt að auka allt þetta alþjóðlega samstarf og alþjóðlega batterí með nýjum og nýjum stofnunum og ég held að menn ættu nú að snúa sér að því og reyna að hagræða svolítið og spara í þeim málum eins og annars staðar því að staðreyndin er sú að það er verið að ræða sömu málin mjög víða í mörgum stofnunum, NATO, væntanlegu Vestur-Evrópubandalagi, RÖSE, hjá Sameinuðu þjóðunum, í Evrópuráðinu og ég held að hægt væri að sameina þetta að miklu leyti. Breytingarnar eru orðnar í Evrópu og ég skal ekki draga það í efa að RÖSE hafi átt þar aðild að, en ég held að við hljótum að þurfa að endurskipuleggja allt þetta alþjóðlega samstarf í ljósi breytinga og reynslu. Mér þykir þetta vera hálfgerður útúrsnúningur hjá hæstv. utanrrh. Það er auðvitað spurning hvað við köllum hlutina en það er staðreynd að fastanefnd Íslands hjá RÖSE er nýr liður á fjárlögum og það er auðvitað þar með verið að festa hana í sessi hvernig sem utanrrn. hefur sinnt þessari þjónustu hingað til og ég verð að segja að ég er ekki sátt við þessa forgangsröð. Ég tel t.d. að það væri alveg jafnmikil ástæða til þess að efla hlut Íslands hjá Evrópuráðinu og tengslin við Mannréttindadómstól Evrópu þangað sem Íslendingar þurfa að leita í auknum mæli að því er virðist. Að mínum dómi er hér fyrst og fremst um það að ræða hvaða forgangsröð það er sem utanrrn. setur upp og það er verið að festa þessa starfsemi í sessi, fá húsnæði og þar er fulltrúi sem titlaður er sendiherra og ekki veit ég annað en honum sé ætlað að vera alla vega næstu ár í Vínarborg sem er reyndar yndisleg borg.

Virðulegi forseti. Ég hef þegar svarað því að það er á misskilningi byggt að verið sé að stofna þarna sendiráð. Það sem er verið að gera er sparnaðarráðstöfun. Í staðinn fyrir að hafa níu til tíu mánuði ársins útsendan embættismann frá aðalstöðvum á dagpeningakjörum og búandi á hóteli er honum sköpuð starfsaðstaða sem var annaðhvort nauðsynlegt að gera nú eða leggja þetta af. Þessi ráðstöfun eða sú aðstoð, sem hann fær, hefur ekki í för með sér fjölgun stöðugilda. Henni var mætt með því að fækka annars staðar þannig að það er alveg á hreinu að þetta er liður í sparnaðaraðgerðum utanrrn. Og af því að hv. þm. talar um forgangsröð þá er rétt að geta þess að þetta kemur því ekkert við hvort við eigum að auka eitthvað eða bæta aðstöðu hjá Evrópuráðinu. Því er sinnt frá sendiráðinu í París sem hefur það skylduverk. Hitt er svo annað mál að fyrir nokkru síðan fluttu hv. þm. tillögur um að stofnsetja sendiráð í Japan sem könnun hefur leitt í ljós að mundi vera svona sex sinnum dýrara en t.d. fastanefndin í New York. Á sama tíma og þeir sem t.d. eru andstæðingar samningsins um Evrópska efnahagssvæðið segja að okkur sé mikil nauðsyn á að leggja áherslu á markaðsöflun og viðskiptaþjónustu í öðrum heimshlutum þá eru þeir náttúrlega í reynd að segja að við ættum að verja meiri fjármunum, setja forgangsröðina þannig að við stofnum sendiráð annars staðar en á þessum svæðum. Á sama tíma eru auðvitað gerðar miklar kröfur til þess að sparað sé í þessari þjónustu fyrir okkar dvergsmáu þjóð. Og sannleikurinn er sá að það hefur verið unnið að slíkum sparnaði þannig að útgjöld utanríkisþjónustunnar í heild sinni hafa minnkað að raungildi. Reyndar á það við um fleiri ráðuneyti líka. Þær sparnaðaraðgerðir eru síðan harðlega gagnrýndar. Til þess að halda niðri kostnaði við þetta er færður til starfskraftur í utanríkisþjónustunni, sömuleiðis til þess að ná fram sparnaði. Í New York er það gert með tilfærslu og með því að styrkja starfsemina á álagstíma með því að senda út fólk. Það hefur oft verið hreyft óskum um það hvort ekki mætti leggja niður sendiráð á Norðurlöndum. Skoðun á því leiðir í ljós að hér er fyrst og fremst um að ræða eins konar sýslukontóra fyrir brottflutta Íslendinga sem eru 13 þús. talsins í þessum þremur löndum og þurfa á verulegri þjónustu íslenska velferðarríkisins að halda. Það er nú eitt. En ef við ætlum að spara í þessari þjónustu þá verðum við að gera það með því að draga saman seglin þar sem það er unnt en frekar bæta við starfsemina þar sem álagið er mest. Það hefur verið gert, t.d. hefur verið fækkað starfsmönnum við sendiráðin á Norðurlöndum til þess að efla starfsemina þar sem álagið er mest hjá fjölþjóðasamtökum.