Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. félmn. um frv. til l. um breyt. á lögum um 40 stunda vinnuviku. Nefndin hefur haft frv. til umfjöllunar, en um er að ræða fylgifrv. með frv. um lengingu orlofs, 55. mál þingsins. Leggur meiri hl. n. til að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Allshn. þessarar deildar hefur haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á lögum nr. 74 frá 21. ágúst 1974, um meðferð opinberra mála, en frv. þetta gengur út á það að hækka sektarheimildir gildandi laga lögreglustjórum og lögreglumönnum til handa í samræmi við þá verðlagsþróun sem verið hefur í landinu síðan á árinu 1980, þegar þessar sektarheimildir voru síðast endurskoðaðar. Meiri hl. allshn. er sammála um að leggja til við þessa deild að frv. verði samþykkt.

Forseti (Sverrir Hermannsson) Hv. 4. þm. Reykv. tekur til máls. En ég vil aðeins geta þess að ég mun fresta umr. um málið að lokinni hans ræðu eftir sérstakri ósk eins nm., sem hyggst leggja fram sérálit í málinu þó síðar verði.



Herra forseti. Ég stend að meirihlutaáliti því sem formaður allshn. Nd., hv. þm. Jósef Þorgeirsson, hefur nú mælt fyrir, en vil þó í leiðinni gera þá aths. við þetta frv. sem ég hygg að hafi leitt til þess að einn nm., hv. þm. Ólafur Þórðarson, stendur ekki að þessu nál. og hefur að minni hyggju nokkrar ástæður til. Þannig háttar nefnilega til, að frv. er afar hroðvirknislega unnið af hæstv. ráðh. og starfsmönnum hans í rn. Þeir hafa unnið það þannig, að í grg. er farið með augljósar rangfærslur. Þær eru, að þar er í nokkrum setningum lagt til að fjárhæðir þessar verði hækkaðar vegna verðlagsbreytinga, en ef menn skoða ártöl og þær hækkanir sem um er að ræða sjá menn auðvitað að hækkanirnar eru margfaldar á við verðlagsbreytingar. Nú er það skoðun sem ber að virða, að sektir í málum eins og þessum eigi að vera háar. Því má svo bæta við, að hér er ekki um að ræða þvingandi sektir. M.ö.o. getur sá sem þolir enn skotið málum til dómstóla. En það breytir ekki hinu, að það verður að gera þær kröfur, bæði til hæstv. ráðh. og starfsmanna hans í rn., að þeir útbúi mál sín þannig, að í fyrsta lagi greini þeir rétt frá í grg., en á því er því miður mikill misbrestur með þessu frv., og að öðru leyti vandi þeir sín verk betur. Ég hygg að fleiri nm. en mér hafi verið skapi næst að láta fresta þessu máli og athuga það betur, en kerfið þarf að ganga sinn gang. Því eru þessi orð sögð að það sé skráð í þingtíðindi eins og Viktoría drottning sagði á sínum tíma: We are not amused.



Herra forseti. Félmn. Nd. hefur haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á lögum nr. 73 26. nóv. 1980, um tekjustofna sveitarfélaga. Eins og hv. alþm. vita fjallar þetta frv. um álagningu fasteignaskatta og innheimtu og er stjfrv. Meginefni þessa frv., eins og kemur fram í 4. gr. þess, þ.e. ákvæði til bráðabirgða, er að gerð er tilraun til að lækka tekjustofna ákveðinna sveitarfélaga að því er varðar fasteignaskatt, þ.e. á íbúðarhúsnæði í Reykjavík, Kópavogi, Garðabæ, Hafnarfirði, Bessastaðahreppi, Seltjarnarnesi og Mosfellshreppi, og miðað við 92.7% fasteignamat þessara eigna. Nefndin fjallaði um frv. á nokkrum fundum sínum og kallaði á sinn fund fulltrúa sveitarfélaga, m.a. stjórnarmenn úr Sambandi ísl. sveitarfélaga, fulltrúa Reykjavíkurborgar, Kópavogskaupstaðar, Hafnarfjarðarbæjar, ennfremur forstöðumann Fasteignamats ríkisins og fulltrúa ríkisskattstjóra. Á þessum fundum komu fram frá öllum aðilum einróma mótmæli gegn þessu frv., sérstaklega 4. gr. þess, mótmæli þar sem mótmælt er afskiptum ríkisvaldsins af málefnum sveitarfélaga, og voru færð ýmis rök fyrir því, sem komu fram bæði í viðtölum aðila við n. og ennfremur í skriflegum greinargerðum sem lagðar voru fram á fundum nefndarinnar frá þessum aðilum. Ég tel ástæðu til að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, umsögn stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga um málið: „Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga leggur áherslu á að ákvæði 4. gr. frv. um álagningu fasteignagjalda 1983 í sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu verði felld úr frv. Stjórnin lítur svo á, að nýting tekjustofna þeirra sem sveitarfélögum eru ætlaðir í lögum nr. 73/1980 sé alfarið á ábyrgð kjörinna sveitarstjórnarmanna. Þess vegna hlýtur það að skoðast sem alvarleg aðför að sjálfstæði sveitarfélaga þegar ríkisstj., þrátt fyrir gefin fyrirheit í stefnuyfirlýsingu um aukið sjálfstæði sveitarfélaga, leggur fram frv. til l. um skerðingu á grundvelli álagningar samkv. fyrrgreindum lögum. Þá lýsir stjórnin sig andvíga frekari undanþágum um greiðslu fasteignagjalda samkv. 2. gr. frv., sbr. fyrri samþykktir Sambands ísl. sveitarfélaga þar að lútandi. Stjórn sambandsins mælir hins vegar með samþykkt ákvæða í 1. og 3. gr. frv.“ Í svipuðum dúr eru skrifleg mótmæli frá öðrum sveitarfélögum sem hér um ræðir. Sé ég ekki ástæðu til að fara að vitna í það álit sérstaklega hér. Það kom berlega fram í þessum viðtölum við n. að öll þessi sveitarfélög hafa ákveðið, sum löngu áður en þetta frv. kom fram, að lækka álagningu fasteignaskatta í viðkomandi sveitarfélögum og er sú lækkun í flestum tilfellum talsvert meiri að vöxtum en bráðabirðgaákvæði 4. gr. frv. gerir ráð fyrir. Og mér þykir ástæða til að vekja einnig athygli á því, að samkv. tekjustofnalögum að því er varðar fasteignaskatta hafa sveitarfélögin heimild til 25% álags, sem þau hefðu eftir sem áður heimild til að nota ef þetta ákvæði yrði sett í lög. Félmn. Nd. varð sammála um að fasteignagjöld væru, eins og allir vita, alfarið tekjustofn sveitarfélaga og álagning þeirra væri alfarið á ábyrgð kjörinna sveitarstjórnarmanna og þess vegna væru afskipi ríkisvaldsins af þessum tekjustofnum umfram það sem lög heimila algerlega andstæð yfirlýstri stefnu, bæði stjórnvalda og stjórnmálaflokka yfirleitt hér á landi, sem eru sammála um að auka þurfi sjálfstæði sveitarfélaga. Þegar talað er um sjálfstæði sveitarfélaga er náttúrlega fjárhagslegt sjálfstæði þeirra þýðingarmest. Nefndin varð sammála um að leggja fram brtt. við frv. og hún er hér lögð fram á þskj. 181.l. brtt. er við 3. gr., en 3. gr. er í raun og veru samræmingaratriði varðandi innheimtu skattalaga. Í samráði við ríkisskattstjóra eða fulltrúa hans þótti eðlilegt að nota tækifærið til þessarar samræmingar. Við 3. gr. er því þessi brtt.: „Greinin orðist svo: 1. mgr. 43. gr. tekjustofnalaganna orðist þannig: Séu gjöld samkvæmt lögum þessum eigi greidd innan mánaðar frá gjalddaga skal greiða sveitarfélagi dráttarvexti af því sem gjaldfallið er. Með gjalddaga í þessu sambandi er átt við reglulega gjalddaga samkv. 4. mgr. 4. gr. og 3.–5. mgr. 29. gr., en gjaldfelling vegna vangreiðslu á hluta samkv. 6. mgr. 29. gr. hefur ekki áhrif á dráttarvaxtaútreikning. Dráttarvextir eru þeir sömu og hjá innlánsstofnunum, sbr. 13. gr. laga nr. 10/1961 og ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma.“ Þessi breyting er nákvæmlega shlj. ákvæðum í skattalögum og þykir eðlilegt að þarna sé fullt samræmi á. Til viðbótar þessu kemur svo greinin eins og hún er í frv.: „Heimilt er í lok hvers árs að bæta áföllnum dráttarvöxtum við höfuðstól skuldar.“ 2. brtt. n. er sú, að 4. gr. eins og hún er í frv. verði felld niður. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til, nema sérstök tilefni gefist, að fara fleiri orðum um þetta. Ég vil endurtaka þá skoðun að sveitarfélögin eiga að hafa þennan ákvörðunarrétt ein sér. Ef þau misnota þessa tekjustofna sina er ljóst að sveitarstjórn sem slíkt gerir missir traust sinna kjósenda og hefur þá ekki möguleika til að stjórna viðkomandi sveitarfélagi. Ég vil aðeins geta þess hér, vegna þess að ég hef orðið var við að það er nokkur misskilningur ríkjandi í sambandi við fasteignaskatta, að ef menn lesa 5. gr. tekjustofnalaganna, þar sem eru ákveðnar undanþágur í sambandi við greiðslu eða álagningu fasteignaskatta, má sjá að Alþingi samþykkti 30. apríl 1982 á s.l. vori að skýra þetta ákvæði enn frekar að því er varðar lífeyrisþega. Eins og hv. alþm. vita eru þessi lög þannig eftir meðferð Alþingis s.l. vor, að 3. mgr. 5. gr. laganna orðist svo: „Skylt er sveitarstjórn að lækka eða fella niður fasteignaskatt sem efnalitlum elli- og örorkulífeyrisþegum er gert að greiða. Sama gildir um slíka lífeyrisþega, sem ekki hafa verulegar tekjur umfram elli- og örorkulífeyri.“ Þarna eru skýr ákvæði í lögum sem gera að verkum að sveitarstjórn getur ekki misnotað sér þetta ákvæði 5. gr. Þannig á að vera fengin viss trygging fyrir ellilífeyrisþega og öryrkja. Herra forseti. Ég hef lokið við að mæla fyrir áliti félmn. Félmn.-menn skrifa allir undir þetta álit, en einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. er fram kunna að koma.



Herra forseti. Mál það sem hér er til umr. er frv. til l. um breyt. á lögum um tekjustofna sveitarfélaga o.s.frv. Ég get haft þessi orð fá. Það kom skýrt fram í ræðu frsm. að öll meginatriði í sambandi við frv. og afstöðu nefndar eru á þskj. 182. Í áliti n. segir: „Einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. er fram kunna að koma.“ Þennan rétt notfæri ég mér sem nm. Ég legg að vísu ekki til að 4. gr. standi óbreytt eins og hún er í frv., heldur reyni ég að einfalda og lækka jafnframt innheimtuna og það er, eins og hv. þdm. sjá, niðurlagið á till. minni: „Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 3. gr. laga nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga, er óheimilt að hækka fasteignaskatta milli áranna 1982 og 1983 um meira en 65%.“ Það er farin þar ákveðin millileið. Ég held að ég þurfi ekki að hafa um þetta fleiri orð. Þetta kom ákaflega skýrt fram í ræðu frsm. og viðbótartill. mín er ákaflega einföld.



Herra forseti. Það er alveg laukrétt hjá 1. þm. Vesturl., að í lögum um tekjustofna sveitarfélaga er ráð fyrir því gert að felld skuli niður fasteignagjöld af íbúðarhúsnæði sem er í eigu tekjulágs fólks sem nýtur elli- og örorkulífeyris. Mjög sambærileg ákvæði eru einnig í lögum um tekju- og eignarskatt. Þar er gert ráð fyrir mjög ríkri skyldu skattayfirvalda til að fella niður tekjuskatta á mönnum sem hafa orðið fyrir mikilli tekjurýrnun, t.d. vegna sjúkdóma, vegna aldurs eða vegna þess að þeir hafa stundað störf, eins og t.d. sjómennsku, þar sem miklar sveiflur geta orðið í tekjum. Hængurinn á þessu máli er því miður sá, að fæst fólk veit af þessum rétti og þó svo að rétturinn sé skapaður þarf fólkið að hafa fyrir því að sækja um þessa niðurfellingu. Mér er kunnugt um það, eins og fjölmörgum öðrum alþm., að þó að þessi réttur hafi verið veittur hefur mikill þorri þess fólks sem þarf á réttindunum að halda ekki hugmynd um að sá réttur sé til. Það er líka stór hópur fólks, þá ekki síst aldraða fólkið, sem lítur á það sem nokkurs konar sveitarstyrk að þurfa að sækja um það til hins opinbera að fella niður skatta og skyldur sem á það kunna að vera lagðir. Ég man eftir, þegar ég var sem ungur skóladrengur í vinnu á bæjarskrifstofunum á Ísafirði, gömlum verkamanni sem hafði verið sjúkur upp undir heilt ár og litlar sem engar tekjur borið úr býtum, en hafði haft allnokkrar tekjur árið á undan. Þegar að því kom að leggja á þennan mann skatta var tekin sú ákvörðun í framtalsnefnd Ísafjarðarkaupstaðar að fella niður skattgjöldin á manninum. Þetta var mikið mál, því að gamli maðurinn leit á þetta þeim augum að það væri verið að taka sig á framfæri hins opinbera, það væri verið að setja sig á sveitarstyrk. Í stað þess að vera ánægður með þessa lausn mála var gamli maðurinn djúpt særður. Mér er það í fersku minni þegar bæjarstjóri Ísafjarðarkaupstaðar kom til hans að reyna að útskýra þetta fyrir honum, en þá svaraði gamli maðurinn - hann átti 16 ára gamlan son sem hafði unnið með skólanámi: „Þið gátuð þá a.m.k. lagt á drenginn.“ Þetta sjónarmið, þó ótrúlegt sé, er enn þá uppi meðal margs eldra fólks í okkar samfélagi. Það er ekki vant að hliðra sér hjá þeim greiðslum sem það heldur sig eiga að greiða og telur sér skylt að inna þær af hendi. Þess vegna er því þannig varið, að þó svo þetta fólk eigi rétt vegna lágra tekna til að sleppa við ýmis gjöld til hins opinbera, ef það sækir um, veit það í fyrsta lagi oft ekki um sinn rétt og í öðru lagi hikar það við að sækja um slíka niðurfellingu vegna þess að það hefur á tilfinningunni að með því sé það óbeint að segja sig til sveitar. Þess vegna er miklu eðlilegra, í staðinn fyrir að setja lög um slíkar réttindaveitingar, að gera einfaldlega breytingar á lögum um að fólk, sem býr við þannig aðstæður, sé alfarið undanþegið umræddum gjöldum og að gjaldtakan sé því ekki undir neinum kringumstæðum ofviða. Nú hefur þróunin á umliðnum árum orðið sú í skattlagningu af almennu íbúðarhúsnæði, hvort heldur sem um eignarskatta eða fasteignagjöld hefur verið að ræða, að þessi skattstofn hefur alltaf verið meira og meira nýttur og eignarskattar og fasteignagjöld af ósköp venjulegu íbúðarhúsnæði hafa farið ört vaxandi. Margt af eldra fólki, sem hefur ekki háar tekjur, býr í nokkuð stóru húsnæði og hefur af því mikil útgjöld, en vill af ýmsum ástæðum ekki skipta um húsnæði og flytja sig inn í minna m.a. af þeim sökum að margt af eldra fólki hefur e.t.v. misst maka sinn, situr með vilja og vitund barna sinna í óskiptu búi og færi það að flytja sig í aðra vistarveru en það hefur búið í mestalla sína ævi fylgir því margs konar óhagræði. Margt af þessu fólki á ákaflega erfitt með að greiða háa fasteignaskatta og háa eignarskatta, vegna þess að það nýtur lítilla tekna. Hækkun eignarskatta á almennu íbúðarhúsnæði og fasteignaskatta hefur því orðið þessu fólki mjög þung í skauti. Þróunin í þessa átt hefur verið ákaflega ör, eins og t.d. kemur fram á því, að á yfirstandandi ári er áætlað að eignarskattar einstaklinga hafi hækkað um rúmlega 69% á sama tíma og laun í landinu hafa ekki hækkað nema um eða innan við 50%, þannig að skattlagningin á hið almenna íbúðarhúsnæði fólks í þessu landi hefur stóraukist á stuttum tíma. Sama þróun hefur átt sér stað verðandi fasteignagjöldin, enda er niðurstaðan orðin sú, að t.d. borgarstjórnin í Reykjavík hefur ákveðið að snúa þarna við og lækka mjög fasteignaskattheimtuna frá því sem borgarstjórn hefur heimildir til. Ég tel að það sé nauðsynlegt að reyna a.m.k. að byrja á því að snúa eitthvað við þessari þróun gagnvart almennu íbúðarhúsnæði og skattlagningu á því. Við Albert Guðmundsson hv. þm. flytjum því á þskj. 196 brtt. við frv. það sem hér er á dagskrá. Við leggjum til að 4. gr. orðist, eins og í brtt. segir, á þann veg, að á eftir ákvæði til bráðabirgða IV í lögunum um tekjustofna sveitarfélaga komi nýtt bráðabirgðaákvæði, er verði nr. V, er hljóði svo: „Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 3. gr. laga nr. 73 frá 1980, um tekjustofna sveitarfélaga, og ákvæði 1. tölul. 74. gr. laga nr. 75 frá 1981, um tekjuskatt og eignarskatt, skal á árinu 1983 óheimilt að hækka álagningu fasteignagjalds og eignarskatts á íbúðarhúsnæði um meira en sem nemur 42% af álagningu árið 1982.“ Nú er áætlað að tekjur á milli þessara ára aukist, eins og ég sagði áðan, um 48–50%, þannig að yrði þessi till. samþykkt yrðu hækkanir á fasteignagjaldi og eignarskatti á almennu íbúðarhúsnæði nokkru minni en nemur þeirri tekjuhækkun sem átt hefur sér stað. En þær yrðu þó ekki nema innan við helmingurinn af þeirri hækkun sem átt hefur sér stað á fasteignagjöldum og eignarsköttum miðað við launaþróun á yfirstandandi ári, þannig að þrátt fyrir þetta yrði fólk ekki eins sett gagnvart fasteignagjöldum og eignarsköttum og það var fyrir tveimur árum. Þó svo að þessi till. frá okkur hv. þm. Albert Guðmundssyni yrði samþykkt mundi fólk samt sem áður ekki hafa öðlast jafnstöðu í fasteignagjöldum og eignarskattsálagningu eins og um var að ræða fyrir tveimur árum. Í fjárlagafrv. er hins vegar áætlað, miðað við að á næsta ári hækki laun ekki nema um 34%, að eignarskattar hækki um 60%. M.ö.o. er þar gert ráð fyrir að eignarskattar hækki næstum því tvöfalt meira en nemur áætlaðri launaþróun eins og henni er spáð í fjárlagafrv. og eins og fjárlagafrv. er grundvallað á. Þetta er auðvitað gersamlega út í hött og má nú fyrr rota en dauðrota þegar menn gera ráð fyrir því í fjárlagafrv. að eignarskattsálagning á almennt íbúðarhúsnæði nærri því tvöfaldist, hækki næstum því um tvöfalda áætlaða launaþróun á árinu. Ég leyfi mér að vara mjög við þessari stefnu vegna þess að þeir sem þessa skatta borga eru fyrst og fremst almennir launþegar fyrir ósköp venjulegt íbúðarhúsnæði, sem þetta fólk, a.m.k. hin síðari ár, á í ærnum erfiðleikum með að koma sér upp þó að ekki bætist ofan á það sú viðleitni ríkisvaldsins og annarra opinberra aðila að stórauka með ári hverju skattheimtuna á venjulegu íbúðarhúsnæði langt umfram það sem kaupið hjá þessu fólki hækkar á sama tíma.