Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Það hafa nú verið til meðferðar hér í hv. d. ýms mál, þar sem bæjum er veittur margskonar skattaálagningarréttur til viðbótar við þann verzlunarskatt, sem þeir taka af sveitunum. Ég hafði borið hér fram frv. um það, að rétta sveitunum einhverja hjálparhönd í þessu efni, sem ekki hefir verið talin vanþörf á, en það bólar ekki enn á, að því frv. hafi verið sinnt að nokkru, og þó var þetta mál fyrir síðasta þingi. Vil ég nú leyfa mér að beina þeirri ósk til hæstv. forseta að pikka nú í fjhn. og biðja hana að sýna þessu máli þó þá virðingu, að láta sjást, hvernig hún lítur á það.

Forseti (JörB): Ég skal gjarnan verða við tilmælum hv. 2. landsk.þm. um það að vita, hvað afgreiðslu þessa máls líður hjá fjhn.

Sigfús Jónsson Þetta mál er í allshn., en ekki í fjhn.

Það er rétt. Ég bið fyrirgefningar

.

Forseti (JörB): Hv. 2. þm. Skagf. mun hafa rétt að mæla, og gilda þá ummæli mín um, að ég muni vita, hvað afgreiðslu málsins líður hjá allshn.

Frsm. (Sigfús Jónsson) Fjmrh. hefir haft þetta frv. til athugunar og leggur til, að það verði samþ. óbreytt að öðru leyti en því, að á eftir 1. gr. frv. komi ný grein, sem er till. um viðauka við 36. gr. tekju- og eignarskattslaganna frá síðasta þingi. Þessi brtt. er flutt eftir ósk skattstjórans í Rvík, og aðalástæðan, sem hann færir fram fyrir þessari till., er sú, að breytingin feli í sér svo mikinn vinnusparnað fyrir skattstofuna, ef ekki þurfi að hafa skattskrá þá, sem frammi skal liggja, svo margbrotna sem í l. er ákveðið. Ég vil nú leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp úr bréfi skattstjórans, sem fylgdi brtt., þær ástæður, sem hann færir fram: „Í Reykjavík eru nú um 13. þús. skattgreiðendur, auk þess fjölda framteljenda, er eigi ná skatti, en í hinum kaupstöðunum munu þeir mest vera um 1000, enda er Reykjavík mörkuð sérstaða í skattalögunum að ýmsu leyti. Þegar síðasta þing hafði skattalögin til meðferðar, var mér eigi kunnugt um, hversu umfangsmikið og tafsamt verk það er að gera skattaskrána hér úr garði, og lét ég því afskiptalaust, þó sama væri látið gilda um Reykjavík og önnur skattumdæmi að því er fyrirkomulag skattskrár snertir. Eftir nánari athugun tel ég, að ekki verði hjá því komizt að setja sérákvæði fyrir Reykjavík um þetta atriði. Á þeirri skattskrá, sem hér er lögð fram, hefir verið tilgreint (auk nafns, stöðu og heimilisfangs gjaldanda) tekjuskattur, eignarskattur og skattupphæðin samtals. Er ljóst, hvílík vinnuaukning það er, ef skattskráin á auk þess að innihalda: brúttótekjur, tekjufrádrátt, persónufrádrátt og skattskyldar eignir hjá 13 þús. gjaldendum. Myndi það margfalda vinnu þá, sem fer í vélritun, samanburð og allan frágang skrárinnar. Það eykur og á fyrirhöfnina, að framtöl eru að berast skattstofunni þar til í apríl, og fjöldi af upplýsingum og leiðbeiningum í sambandi við rannsókn framtala kemur fram alveg þar til skráin kemur út. Þarf því iðulega að bæta inn í skrána og breyta henni, og hjá þessu verður ekki komizt. Allt þetta yrði miklu erfiðara víðfangs, ef skráin er eins og lögin gera ráð fyrir. Yrði þá að auka mjög við mannahald skattstofunnar, ellegar skráin gæti ekki komið út fyrr en 3 til 4 vikum seinna en lögákveðið er. Ég tel ekki nauðsynlegt, að hin framlagða skattskrá hér í Reykjavík þurfi að innihalda fleira en verið hefir, vegna þess, að í innbundnum spjaldskrám (lausblaðabókum), sem hér eru færðar fyrir alla framteljendur, og er hin upphaflega skattskrá, eru færðir allir þeir liðir, sem lögin ákveða, að skattskráin skuli innihalda. Er þessi spjaldskrá einnig til afnota fyrir yfirskattanefnd og ríkisskattanefnd, og hefir því verið gerð sú undantekning með skattstofuna, að skattskráin hefir ekki verið færð á þau skattaskrárform, sem stjórnarráðið hefir útbúið fyrir skattanefndir. Jafnframt hinni framlögðu skrá er að vísu gerð önnur skattskrá, sem hefir að innihalda flest þau atriði, sem 36. gr. laganna ákveður, en þessi skrá er að jafnaði ekki fullbúin fyrr en seint á sumri hverju, og er hún einkum gerð vegna hagstofunnar“. Þetta eru þá höfuðástæðurnar fyrir því, að skattstjórinn í Rvík óskar eftir því, að skattskránni þar sé breytt eða ákv. um hana í l. frá síðasta þingi þannig, að hún verði ekki eins margliðuð og þar er gert ráð fyrir, en að niður verði felldar brúttótekjur, tekjufrádráttur, persónufrádráttur og skattskyldar eignir, m. ö. o., að tilgreindir verði aðeins þeir liðir, sem hingað til hafa verið taldir, sem eru tekjuskattur, eignarskattur og skattur samtals. Eins og ég hefi áður sagt, fellst fjhn., þ. e. a. s. meiri hl. hennar, á þessa brtt. og leggur til, að hún verði samþ.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, eða réttara sagt brtt., því minn fyrirvari er út af henni. Ég hefði talið æskilegt, ef hægt hefði verið að útbúa skattskrána á þann hátt, sem l. gera ráð fyrir, en hinsvegar felist ég á, meðan undirbúningur vegna breytingar á skattskránni er ekki betri en hann er hér í Rvík, þá vildi ég ekki beinlínis setja mig á móti þessari breytingu nú á þessu ári, en fyrirvari minn þýðir það, að ég tel eðlilegra og æskilegra, að skattskráin verði gerð eins og til er tekið í tekjuskattslögunum.

Frsm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Þetta frv. er flutt í Nd. af meiri hl. fjhn. þar og fjallar um það að leggja þann kostnað, sem nú er við ýmsar nefndarstofnanir, sem fást við sölu afurðanna, yfir á afurðina, í stað þess, að hann er nú greiddur úr ríkissjóði. Með því að þetta getur orðið mikill kostnaður, sennilega ekki fjarri 100 þús. kr. á ári, þá er ekki nema eðlilegt, að slíkur kostnaður greiðist af þeim afurðum, sem verið er að vinna fyrir. Þykir okkur því í fjhn. rétt að samþ. frv. Hv. 1. þm. Reykv. hefir að vísu áskilið sér fyrirvara og kemur víst fram með till. til breyt. á einhverjum ákvæðum frv. En ráð er till. okkar hinna í fjhn., að frv. verði samþ. óbreytt.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég er út af fyrir sig meðmæltur þessu frv. og gerði þess vegna ekki ágreining í n. Ég álít, að það sé eðlilegt, þegar gerðar eru slíkar ráðstafanir, sem eiga að miða að því að hakka verð vara, þá leggist kostnaðurinn á þá voru, sem um er að ræða. En eins og kom fram við 1. umr. þessa máls, þá er dálítil mótsögn í því að leggja kostnað á þann aðila, sem ekki getur ráðið, hver sá kostnaður verður, þ. e. a. s., að um leið og þessi kostnaður er lagður á afurðina, sem n. eiga að sjá um sölu á, verður að tryggja, að þeir, sem vöruna eiga að selja, geti haft hönd í bagga með því, hverju kostað er til. Þetta er sjálfsögð og eðlileg krafa. Það er hart fyrir menn að láta aðra ráðstafa því, sem þeir eiga sjálfir að bera kostnaðinn af. Ég hefi þess vegna borið fram brtt. um það, að bæta inn á eftir 4. gr. nýrri gr., þar sem segir, að ákvæði 1.-4. gr. komi því aðeins til framkvæmda, að eigendur afurða þeirra, sem í hverju tilfelli ræðir um, hafi meiri hl. í umræddri n. og geti því haft vald á framkvæmdum öllum og kostnaði, sem til er stofnað í n. Það má náttúrlega segja, að þetta gæti orðið erfitt í framkvæmdinni, þar sem l. mæla öðruvísi fyrir eða þannig, að það er undir hælinn lagt, hvort framleiðendur eru í meiri hl. eða ekki. Ég vil taka t. d. síldarútvegsn., þar sem Sþ. kýs meiri hl. Það getur því verið undir hælinn lagt, hvernig þau 3 sæti skipast, hvort þar lenda menn, sem hafa hagsmuna að gæta beinlínis við sölu þessarar voru eða ekki. Og yfirleitt eru n. skipaðar með þessu dæmalausa nýmóðins lagi, að hinar og þessar stofnanir, eins og S. Í. S., skuli tilnefna einn mann, og það jafnvel í fiskimálanefnd. Þetta hefir orðið að meiri ágreiningi í einu máli heldur en öðrum, nefnilega í mjólkurmálinu. Það hafa komið fram háværar raddir um það, að mjólkurframleiðendur hefðu meiri hl. í mjólkursölunefndinni. Og það er dálítið hart, þegar framleiðendur, sem nálega allir óska eftir öðruvísi ráðstöfunum heldur en gerðar hafa verið, eru dæmdir til þess að borga kostnaðinn við n., sem þeir hver í kapp við annan mótmæla og telja sér til skaða. Ég sé svo ekki ástæðu til að svo stöddu að fara frekar út í þetta. Þessari till. minni á þskj. 267 var útbýtt núna á fundinum, en hún er stutt og einföld svo hv.þm. ættu ekki að vera í neinum vandræðum að átta sig á því, hvað hér er um að ræða.

Frsm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Ég held, að hv. 1. þm. Reykv. hafi í raun og veru ekki athugað, þegar hann samdi till., hvað hún er flókin, þó hún sé ekki nema 3 línur. Það, sem hv.þm. fer fram á, er það, að ákvæðið um greiðslu til n. af fé afurðanna komi því aðeins til framkvæmda, að eigendur afurða þeirra, sem í hverju tilfelli ræðir um, hafi meiri hl. í umræddri n. Þetta spursmál er afarflókið án tillits til þess, hversu réttlátt það er, því það geta verið miklar deilur um, hvenær eigendur afurðanna hafa meiri hl. eða ekki, við skulum taka t. d. mjólkursölunefndina. Ég ímynda mér, að það mætti færa líkur fyrir því, að eigendur mjólkurinnar hafi stóran meiri hl. í þeirri n. En þá gæti hv. 1. þm. Reykv. komið og sagt: Ekki er Hannes Jónsson dýralæknir bóndi, og ekki heldur Árni Eylands; Kolbeinn í Kollafirði er ekki heldur bóndi nema stundum. Það geta því orðið vafningar að skera úr því, hvenær eigendur afurðanna eru í meiri hl. En mér finnst það koma úr hörðustu átt af þessum hv.þm., sem telur sig vera fulltrúa stærsta neytendahópsins, að heimta, að þeir skuli vera í minni hl., þegar á að ráðstafa afurðunum, hvort heldur er á innlendum eða erlendum markaði. Hv. þm. veit þó, svo greindur maður sem hann er, að þegar gerðar eru ýmsar ráðstafanir til þess að styðja að aukinni neyzlu íslenzkra afurða innan lands eða utan, þá kemur það í mörgum tilfellum hart við neytendur bæði beint og óbeint. Það hafa verið sendar sendinefndir út um öll lönd til mikils kostnaðar fyrir ríkissjóð; það hefir verið haldinn sendiherra, með hæsta kostnaði, til þess að selja íslenzkar afurðir; og það hafa verið gerðir samningar við erlend ríki, sem binda eða takmarka kaup á vörum við dýrara verði en ef við keyptum þær á frjálsum markaði. Allt er þetta til mikilla óþæginda fyrir neytendur, þegar þannig verður að takmarka vörukaup við viss lönd, án tillits til þess, hvar ódýrast er að verzla. En svo á sá hópur, sem þetta bitnar á, engu að fá að ráða um skipun nefndanna. Og það kemur úr hörðustu átt frá hv. 1. þm. Reykv., sem er fulltrúi fyrir langstærsta hluta neytendahóps í landinu, að hann skuli heimta það, að öll ráð séu tekin af neytendum og fengin í hendur þeim mönnum, sem af tilviljun eru kallaðir eigendur afurðanna. Nema ef hv. 1. þm. Reykv. vill hér með lýsa því yfir, að framleiðendur hafi alstaðar meiri hluta í þessum nefndum, - en þá hefði hann ekki komið fram með þessa tillögu. Fiskimálan., sem gera á tilraunir og uppástungur um sölu fiskjar og starfar með fé úr ríkissjóði, er skipuð svo, að bankarnir eiga þar sinn manninn hvor, og eru þeir vitanlega ekki eigendur afurðanna. S. Í. S. n að skipa einn fulltrúa, enda ræður það yfir útflutningi á ca. 50 þús. skippundum af fiski árlega. Ég fer þar eftir skýrslum, sem mér hafa verið gefnar um þetta. Þá er Alþýðusambandið. Í því eru öll sjómannafélög landsins, eða menn bæði af stórum og smáum skipum. Það virðist lítil sanngirni í því, að þeir mættu ekki tilnefna mann í n. A. m. k. finnst mér þeir vera eigendur að afurðunum. Og það eru menn, sem oft fá ekki útborgað fyrr en eftir 15 mánuði, þegar fiskurinn selst ekki fyrr. Er ekki réttlátt, að samtök þeirra fái að ráða manni í þessa n., sem hlutast til um sölu á afla þeirra? Þá er ríkisstj. með einn fulltrúa í n., og virðist varla hægt að ganga framhjá henni, þar sem ríkissjóður leggur fram ca. 1 millj. króna til umsjár með afurðasölunni, og það fé er alltaf að einhverju leyti lagt í hættu. Þá hafa togaraeigendur tilnefnt einn mann í þessa n.Hv. 1. þm. Reykv. er vist ekki í vafa um, að þeir séu hinir einu sönnu og réttu eigendur afurðanna. Þá er loks Fiskifélag Íslands með einn fulltrúa, enda leiðbeinir það um ýmisleg mál, sem sjávarútveginn snerta, og hefir umsjá með framkvæmd þeirra. Það virðist mega gera ráð fyrir, að allar þessar stofnanir geti gert eitthvað af viti, og þó allir trúi þeim ekki, þá trúi ég þeim a. m. k. betur til þess að velja fulltrúa í n. en þó færi fram almenn atkvgr. um þá. Ef kosningar í n. væru bundnar við það, að ekki hefðu aðrir kosningarrétt en þeir, sem eiga afurðirnar, þ. e. eigendur báta og skipa, þá væru þær víst eftir höfði hv. 1. þm. Reykv. En ég er ekki viss um, að slíkt væri vel ráðið. Ég veit t. d. fyrir fram, ef settir væru eintómir bændur, eins og hv. 1. þm. Reykv. myndi heimta, sem ættu að sjá um sölu mjólkur til Rvíkur, þá hefðu þeir enga hugmynd um. hvernig ætti að framkvæma söluna. Og þeir myndu ekki gera það sjálfir, heldur setja til þess menn, sem væru kunnugir þessum málum. Menn hafa þar dæmið fyrir sér um forstjóra Mjólkurfélags Reykjavíkur, sem er þeirra trúnaðarmaður. Ég hugsa, það séu fáir bændur, sem hafa jafnmikið vit og hann á sölu mjólkur. Því er till.hv. 1. þm. Reykv. tóm vitleysa, að heimta, að framleiðendur hafi meiri hl. í þessum nefndum. Það er svo frá því sjónarmiði, hvað vinna eigi málinu gagn, og þar að auki rangindi gagnvart neytendum. Og þetta hefði sízt átt að koma frá hv. 1. m. Reykv., sem er fulltrúi stærsta neytendahóps á landinu. Það er víst, að af öllum þessum ráðstofunum hljótast margvísleg óþægindi fyrir neytendur. Ég hefi alltaf játað, að neytendur Rvíkur hafa haft margskonar óþægindi af samsölunni, en ég hefi verið með henni af því, að ég áleit, að það ástand, sem var, mætti ekki haldast lengur, það yrði skaði báðum aðiljum, neytendum og bændum, ef sama sleifarlagið héldist áfram. Enda hefir það sýnt sig, að með skipun mjólkursölunnar hefir þegar sparazt mikill kostnaður sem var óþarfur, svo að bændur fá hærra verð fyrir mjólkina, nú þegar, og neytendur hafa þó fengið ofurlítið lægra verð. Og hefði þó verið hægt að hafa þetta enn kostnaðarminna, ef fylgt hefði verið till. þeim, sem kunnugustu menn lögðu til í upphafi. En ennþá má bæta skipulag samsölunnar. Það er ekki hægt að búast við því, þó bændur væru settir í slíka n., að þeir gætu sagt, hvað heppilegast er. Það verða þeir að gera, sem kunnugir eru verzlunarháttum. Hvernig sem maður skoðar till.hv.þm., þá er hún tóm endileysa, og að öðru leyti rangsleitni. Ég þykist skilja, að með þessu eigi að bjarga uppsteyti, sem varð hjá nokkru af kvenfólki hér í bæ, móti mjólkursamsölunni. Ýmsar húsmæður Rvíkur, sem þó eru yfirleitt hagsýnar, hafa í einhverri blindni samþykkt, að eina ráðið til þess að fá lækkað mjólkurverð væri að fá bændum alla stjórn samsölunnar í hendur. Mér skilst, að það sé í þessum dúr, eða öllu heldur þessum rús, að till.hv. 1. þm. Reykv. er samin, svo að frv. komi ekki þvert á móti þeim kröfum, sem hér hefir verið um að ræða. En til handa neytendum er ekkert gagn í þessu, og ekki heldur fyrir bændur. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um till. Ég vil ráða hv. dm., bæði vegna bænda, vegna eigenda fiskjar og eigenda afurða yfirleitt, að fella þessa brtt., því að hún er einungis byggð á misskilningi.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Hv. 1. þm. Reykv. hefir flutt brtt. á þskj. 267 við frv. þetta. Þessi till. er að mínu áliti ógreinilega orðuð. Þó held ég, að ég hefði ekki skilið hana nema á einn veg, ef hv.þm. hefði ekki haldið framsöguræðu sína. En eftir það er till. óskiljanleg. Í brtt. stendur, að eigendur afurða þeirra, sem í hverju tilfelli ræðir um, hafi meiri hl. í umræddri n. Þegar hv.þm. fer svo að skýra till. sína, þá segir hann, að það geti verið undir hælinn lagt með síldarútvegsnefnd, hvort síldareigendur séu þar í meiri hl. eða ekki. Það verður ekki skilið, hvort þm. meinar, að til kvalifikationar í n. þurfi eigendur síldar, fiskjar, mjólkur og kjöts, eða þeir þurfi að vera kosnir af mönnum, sem eiga þetta. Ef menn þurfa að eiga síld til þess að geta verið kvalifiseraðir í n., þá er á litlum rökum byggt, það sem hv.þm. hefir fundið að vali Sveinbjörns Högnasonar í mjólkursölunefnd. Hv. þm. ætti samkv. þessu að vera harðánægður með þá tilskipun, því að Sveinbjörn Högnason á um 20 kýr. Eftir þessari skoðun ætti að vera nóg, að menn eigi mjólk, menn þyrftu ekki að eiga nema 1 lítra af mjólk eða eina hafsíld, til þess að vera gildir fulltrúar í n. Ég vil aðeins benda á þetta, því að hv.þm. er ekki ljóst, hvað hann er að fara. En nú ætla ég að ganga út frá því, að hv.þm. meini, að n. verði að vera kosin af þeim aðiljum, sem eiga mjólk, kjöt, síld o. s. frv. Þm. til léttis vil ég gera þetta. Það kann að líta laglega út á pappírnum, að eðlilegast sé, að framleiðendur ráði í n. og ákveði sjálfir kostnað. En það stenzt ekki alltaf í lífinu eða framkvæmdinni. Vill ekki hv.þm. athuga, hvers vegna framleiðendur sjálfir hafa beðizt afskipta löggjafarvaldsins? Af hverju er það öðru en því, að þeir gátu ekki komið sér saman? Það reka sig á hagsmunir ýmissa hópa, sem hver vill eiga sérstöðu um afurðasöluna. Það hefði ekki þurft neina löggjöf í þessum efnum, ef framleiðendur hefðu getað ráðið málunum til lykta sjálfir. En það hafa þar ekki allir sömu hagsmuna að gæta. Því er nauðsynlegt, að aðrir aðiljar komi til, þegar sérhagsmunirnir rekast á, því hefir löggjafarsamkoman litið svo á, að ekki væri heppilegt, að framleiðendur ráði hér öllu, og er nóg í þessu sambandi að vísa á lög frá síðasta þingi, þar sem þetta er viðurkennt. Auk þess vil ég benda hv.þm. á það ef farið er að gera þá kröfu, sem í till. felst (því ég vil leggja þann skilning í hana), að eigendur afurðanna kjósi menn í n., þá er líka forsvaranlegt, að kostnaður af n. sé greiddur af framleiðendum. Þá vil ég benda á, að það er ekki fjarri um n. þær, sem nú sitja samkv. afurðasölulögunum, aðrar en þá e. t. v. síldarmálan., að þær séu skipaðar þannig, að meiri hl. þeirra sé fulltrúar framleiðenda. Það verður þó ekki um deilt, að landbrh. sé fulltrúi þess atvinnuvegar í ríkisstj., og eins er sjávarútvegsrh. fulltrúi þeirrar atvinnugreinar. Það virðist því, út frá sjónarmiði þessa hv.þm., vera hæfilega séð fyrir því, að hagsmunir framleiðenda séu ekki bornir fyrir borð í n. En með skipun oddamanns af hálfu hlutaðeigandi ráðh. er séð fyrir því, að ekki rekist á sérhagsmunir einstakra hópa, til tjóns fyrir atvinnuveginn. Þeir menn, sem ráðh. skipar, eiga að hafa yfirsýn og jafna hagsmunina. ég er því ekki í vafa um, að þetta fyrirkomulag hvað snertir ákvörðun markaða og markaðsskipti er það heppilegasta. Framleiðendur hafa raunverulega meiri hl. í n., en oddamannsatkvæðið hafa þeir, sem allrar aðstöðu sinnar vegna geta haft yfirsýn um hagsmuni allra framleiðenda. Ég lít því svo á, að rétt sé að fella brtt. á þskj. 267. Hún er síður en svo til bóta, og ástand það, sem nú er um skipun n., er heppilegra en það, sem virðist hafa vakað fyrir hv.flm.till.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég er sannast að segja ekki lítið hissa á þeim umr., sem hér hafa orðið. Ég ber fram einfalda till. þess efnis, að ef leggja eigi kostnað á ákveðna aðilja, þá sé það um leið tryggt, að aðiljar ráði, hver sá kostnaður er. Það virðist óþarfi að gera mikið veður út af þessari einföldu till., sem ekki fer fram á annað en það, sem er sjálfsögð og algeng regla. Ég skal nefna hliðstæð dæmi. Ef ríkisvaldið skyldar menn til skólagöngu eða spítalavistar, þá tekur það á sig kostnaðinn, sem af þessu leiðir. Börn á skólaskyldualdri eru ekki látin greiða kostnað af vist sinni. Og t. d. í berklalögunum er ríkisvaldinu gert að skyldu að borga kostnað af sjúkrahúsdvöl sjúklingins. Vegna þeirra skyldna, sem borgurunum eru lagðar á herðar í þessu efni, er álitið skylt, að ríkið verði að borga kostnaðinn. Það er litið svo á, að sá verði að borga kostnaðinn, sem skipar fyrir, hver kostnaðurinn er. Það er hart að skipa mönnum fyrir kostnað, sem þeir fá engu ráðið um, eins og hér er verið að gera með skipun n., sem eigendur afurðanna eiga ekki að ráða yfir. N. getur í bezta tilgangi lagt út í stóran tilkostnað, sem eigendum vörunnar finnst ekki fært að ganga út í. Ef þeir eiga að greiða kostnað n., þá er fyllsta sanngirni að þeim sé tryggður umráðaréttur um það, hver sá kostnaður er. Ég skil því ekkert í, þegar svo einföld till. kemur fram, þá skuli slíkur taugaóstyrkur þurfa að grípa hv. 4. landsk. og hæstv. ráðh., að þeir halda langar ræður um allt annað mál. Hv. frsm.n. innleiðir hér þessa einkennilegu aðferð. Mikill hluti af ræðu hans var um það, að ríkið hefði mikinn kostnað af sendinefndum, hefði sendiherra á háum launum o. s. frv. Hann er þá hér að tala móti frv. Ríkið sendir menn út til að leita fyrir sér um sölu afurðanna, og af þeim sökum ber ríkið kostnaðinn, sem af því leiðir. Þetta er í alla staði eðlilegt, og er nákvæmlega eftir minni reglu. Ég vil ekki láta einstakar stéttir greiða kostnað þann, sem leiðir af skipulagningu ríkisins á afurðasölunni, af því það er svo óvíst, að það komi að haldi, einmitt af því að framleiðslustéttirnar fá ekki sjálfar að ráða. Hv. frsm. lagði út af orðum mínum á þann veg, að sér þætti undarlegt, að ég skyldi ekki fara fram á, að bændurnir seldu hér sjálfir framleiðslu sína, þá réðu þeir, hvernig sölunni væri hagað út í yztu æsar. En nú hefðu þeir ráð á sölutilhögun gegnum fulltrúa sína í mjólkursölunefnd. En því er þeim þá meinað að ráða? því ekki að breyta svo lögunum, að þeir fái að kjósa frjálst í n. og ráða þannig sinni vörusölu, eins og farið er fram á í till. minni? En eins og nú er getur n. eða meiri hl. hennar farið með þessi mál eftir geðþótta, án þess að bændur geti komið fram ábyrgð á hendur þeim, en það geta þeir ekki nú, sbr. mjólkursamsöluna, því þó þeir vilji breyta til, fá þeir engu ráðið. Hv. frsm. sagði, að allt þetta spursmál væri flókið. Naumast er! Já, þetta er ekki smáræðisflækja! Ef bændurnir greiða kostnaðinn af mjólkursölunefndinni, þá fái þeir að kjósa meiri hl. n. Það er afskaplega flókið þetta! Ég get ekki ímyndað mér einfaldara mál. Þetta er alveg eins og ef fiskeigendum er gert að skyldu að kosta fiskimálanefnd, þá sé þeim tryggt að fá meiri hl. í n. og ráða. hvaða menn fara þar með umboð þeirra. Mér þótti hreppapólitíkin fara að skjóta upp höfðinu, þegar það var notað gegn brtt. minni, að fulltrúi stærsta neytendahópsins yrði útilokaður úr n. Ég skal játa, að frá hreppapólitíkur sjónarmiði er þetta galli, en reynslan hefir kennt mér annað. Þó finnst mér eðlilegt og sjálfsagt, ef ríkissjóður greiðir kostnaðinn við nefndarstörfin, eins og samþ. var n síðasta þingi, að framleiðendur og neytendur eigi jafnan rétt í n. En ef breyt. sú verður samþ., sem felst í lögum þessum, þannig að framleiðendur beri kostnaðinn, þá finnst mér eðlilegt og sjálfsagt, að þeir velji meiri hl. n., framleiðendur. Reynslan hefir einnig kennt Rvíkingum, að þó framleiðendurnir réðu einir, myndi það ekki óheppilegra en núv. fyrirkomulag, því þeir eru verstir í n., sem hvorki eru framleiðendur né neytendur. Ef framleiðendur stjórna þessum málum, þá munu þeir áreiðanlega, eins og góður kaupmaður, taka tillit til neytendanna. Þeir eru verstir, mér liggur við að segja verstu dónar, sem vaða uppi í n. með rosta, menn, sem settir hafa verið til að ráðstafa þessum málum, eru ekkert annað en rostinn og hafa engra hagsmuna að gæta í þessum efnum. Ég er alveg sannfærður um, að ef bændur hefðu verið í meiri hl. í mjólkursölunefnd, þá hefði þeim ekki dottið í hug að láta Alþfl. hirða ágóðann af brauðsölunni.

Bændurnir eru þar í meiri hl.

. Hv. þm. S.-Þ. felist jafnan á allan misskilning, og ekki sízt, ef hann er móti eigin sannfæringu hans, enda er það von, því hann sest aldrei hér í d. og veit ekkert, hvað hér fer fram. Ég skal ekki segja, hvort sumir þeirra eiga að teljast fara þar með umboð bænda, en það sér hvergi á, úr því þeir taka sig til og einoka í mjólkurbúðunum fyrir eitt einasta brauðgerðarhús, eins og tilgangur þeirra var, þó þeir yrðu að láta undan. Vitanlega var sjálfsagt, úr því samsalan setti upp búðir, að selja þar brauð frá öllum brauðgerðarhúsum í bænum, en það var flokkssjóður Alþfl., sem þurfti að komast að. Ég veit ekki, hvort hv.frsm. ætlast til, að mjólkurmálið sé rætt hér, en það er rökrétt afleiðing af frv. því, sem hér liggur fyrir, og ef einn talar um eitthvert mál, koma hinir á eftir, alveg eins og ef ein kind er leidd út í vatn, renna hinar á eftir. Þetta er aðeins rökrétt afleiðing af því, hvernig þetta mál var tekið hér upp í frv. Hingað til hefir n. blandað og ríkið borgað, nú á að breyta til og framleiðendurnir eiga að borga, og þá eiga þeir líka að ráða. Ég vildi sýna fram á þau rök hér, að það er rétt, að þeir beri kostnaðinn, sem hafa valdið, og þeir fái valdið, sem bera kostnaðinn. Ég er hér sem fulltrúi neytenda landbúnaðarafurða yfirleitt, og þó ég sé sjálfur neytandi, vil ég margfalt heldur, að framleiðendurnir ráði sjálfir en ýms aðskotadýr, eins og nú er, sem engra hagsmuna eiga að gæta. Ég veit t. d. ekki, hvað fulltrúi S. Í. S. á að gera inn í þessa n. Það má kannske til sanns vegar færa, að ýmsir menn í því séu bændum velviljaðir, en annað er það nú ekki. Hæstv. fjmrh. er hér nú ekki við. Það er siður þessara herra að koma hér inn til að gusa úr sér, og stökkva síðan í burtu. Það vill til, að það er ekki margt, sem ég þarf að svara af því, sem hann með sínum einkennandi dæmalausa derringi sagði, að af því hann hefði ekki hugsað það, gæti það ekki verið rétt, heldur hlyti það að vera heimska, þó hann þættist geta skilið, að rétt væri og eðlilegt, að framleiðendurnir réðu. Hann þóttist geta lesið það út úr ræðu minni - sem getur vel verið, að hann hafi gert með því að snúa henni um -, að Alþingi ætti að kjósa þessa n., og það væri engin trygging fyrir því, að kosnir yrðu framleiðendur. Það þarf heldur ekki að verða, þó að þeir kjósi í n., sem hlut eiga að máli, það komi þannig út. Það er alls ekki víst. Hæstv. ráðh. taldi óheppilegt og óhentugt, að tómir framleiðendur réðu, því þeir kæmu sér aldrei saman. Þetta varð dálítið einkennilegt í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði, að bændur hefðu nú meiri hl. í n. Og mér þykir undarlegt, ef þeir mega þá ekki skipa meiri hl. eftir eða samkv. brtt. minni; mér finnst það alveg eins vel geta gengið, úr því þeir hafa meiri hl. nú. - Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, ég skal ekki fara út í að svara heimskulegum og ósanngjörnum hnútum; ég sé ekki ástæðu til þess að eltast við að svara þeim hugsanagraut og þvættingi eins og mikið af því hefir verið, sem sagt hefir verið móti brtt. minni. Það liggur ekki fyrir, hvort heppilegra sé, að framleiðendur greiði þennan kostnað eða ekki. Um það eru allir sammála, en ef þeir borga, þá eiga þeir að ráða, og það er sú regla, sem ég set fram hér í till. ég geri ekki ráð fyrir, að borið hafi verið fram frv. í þessa átt, nema þeir viti, hvað í því felst, og það vil ég fá fram.

Frsm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Ég varð ekki mikils vís af ræðu hv. 5. landsk. um það, hvaða árangur hefði orðið af samtökum þeim, sem hún hefir gengizt fyrir hér í bænum með öðrum húsmæðrum, nema það var ekki til að knýja niður verðið; það tók þessi hv.þm. rækilega fram. Helzt skildist mér, að kröfur þeirra væru um meiri og betri mjólk og frjálsari brauðsölu.

Og dýrari

. Ég skil nú ekki, að gera hafi þurft sérstaka kröfu um meiri mjólk. Mér er ekki kunnugt um, að hér hafi verið né sé neinn mjólkurskortur. En hinsvegar er mér kunnugt um, að viss hluti Sjálfstfl. óskaði ekki eftir því um tíma að neyta meiri mjólkur, þó það gengi ekki nema að litlu leyti út yfir söluna hér í bænum, vegna gagnsamtaka. Annars er mjög auðvelt að bæta úr, ef mjólkurskortur er hér í bænum, því mér er ekki kunnugt um annað en að mjólkurbúin austanfjalls hafi næga mjólk, sem þar er nú unnið úr daglega. Ég held því, að það sé mjög auðvelt að flytja meiri mjólk hingað á markaðinn, ef þess er þörf, og uppfylla þannig þessa kröfu hv. 5. landsk. Um betri mjólk má auðvitað alltaf deila; það er auðvelt að vekja deilur um gæði mjólkurinnar. En ég veit ekki betur en mjólkin komi frá sömu bændum og var fyrir 15. jan., a. m. k. að langmestu leyti, og sömuleiðis að hún sé úr h. u. b. sömu kúm. Það er því að mestu leyti sama fólk nú og var fyrir 15. jan. s. l., bæði sem framleiðir mjólkina og neytir hennar. Ég held því, að mjólkin hljóti að vera mjög svipuð. En það getur vel verið, að Sjálfstfl. þyki það ekki skemmtilegt eða æskilegt, að aðrir menn ráði þessum málum en þeir hafa óskað. Ég held því, að það megi telja alveg víst, að þessi samtök, sem hv. 5. landsk. hefir myndað hér í bænum ásamt nokkrum öðrum konum, séu pólitísk umbrot, til að reyna að flækja mál, sem verið var að greiða úr, m. a. með því að minnka dreifingarkostnaðinn til ágóða fyrir bæði framleiðendur og neytendur; úr þessu öngþveiti var verið á góðum vegi með að leysa. En hv. 5. landsk. og öðrum aðalmálsvörum Sjálfstfl. hefir sviðið það, ef núv. stjórn tækist að leysa þetta mál, og vildu því skapa glundroða í þá skipan, sem á var komin. Það er því ekki út af ónógri mjólk eða út af einokun á brauðinu, sem þau eru mynduð þessi samtök íhaldskvennanna hér í bænum. Ef þau byggjast á því, þá get ég sagt hv. 5. landsk., að þau eru byggð á hringlandi vitlausum grundvelli. Hv. 5. landsk. getur sjálfsagt eins og hver annar keypt brauð hjá hvaða brauðgerðarhúsi sem vera skal. En að í búðum samsölunnar skuli aðallega vera seld brauð frá einu brauðgerðarhúsi, það liggur í því, að teknar eru á leigu mjög margar búðir frá stærsta brauðgerðarhúsi bæjarins, sem í 20 ár hefir hnitmiðað niður búðir sínar, þar sem fólkið er flest. Þetta er því augljóst hagsmunamál samsölunnar því þar sem selst mikið af brauði, selst líka mikil mjólk, og hvorttveggja er hennar hagur, auk þess sem þetta var algerlega frjálst útboð eftir principi hv. 1. þm. Reykv.

Þetta er hrein vitleysa

. Þetta er rétt. Það var leitað til bakarameistaranna, fylgismanna hv.þm.

Það var ekki boðið út

. Þeir sátu fundi með n., en sögðust ekki vilja gera tilboð. Þetta var því algerlega frjálst útboð, eftir fínustu principum kaupmannastéttarinnar.

Þessu var enginn að finna að

. Hv. flm.brtt. var að finna að þessu. - Þá var hv. 5. landsk.þm. að tala um, að lögin hefðu ekki verið framkvæmd með velvilja. En voru þau þá framkvæmt með óvilja? Og hver var sá óvilji? Ég veit það, að það voru dálítil óþægindi í byrjun, en alls ekki illvilji í framkvæmd. Það væru t. d. óþægindi, að búðum var fækkað úr 100 niður í 33. Það kunna að verða fleiri spor fyrir einstaka fjölskyldu, en þetta eru aðeins óþægindi í bili. Yfirleitt var það tónninn í ræðu hv.þm., að allt ætti að vera frjálst, og ræðan var ekki annað, verðið átti ekki að lækka, en allt átti að haldast í sama horfinu og var. Það þýðir vitanlega meiri kostnað við dreifingu mjólkurinnar. Það þýddi að halda uppi 60-70 óþarfa búðum. Ég skil nú ekki þann velvilja, sem kann að eiga að felast í þessu í garð bændanna, að halda uppi fleiri búðum en þarf, með öllum þeim kostnaði, sem því fylgir. Hv. þm. getur þegar séð hagnaðinn af þessari sparsemi, þó ekki sé hann stórvægilegur. Það er 1 eyrir pr. lítra til hvors aðila, neytanda og framleiðanda. Það lætur ekki mikið í eyrum hv.þm., en fremur ber það vott um velvilja en hitt, og í þessa átt ber að stefna. En ef hv. 5. landsk. hefði átt að ráða og hennar nánustu fylgifiskar, þá hefðu allir mátt setja upp búð hvar sem þeim sýndist, með þeim kostnaði, sem óhjákvæmilega mundi af því leiða, og verða að takast með hærra mjólkurverði. Það voru óþægindi í bili að taka fyrir útlán á mjólk, en það verður heldur engin umbót gerð, nema því fylgi óþægindi fyrir einhvern eða einhverja. Ég veit, að það eru óþægindi fyrir þá, sem ekki þurftu að borga mjólkina fyrr en eftir 30-35 daga, að verða nú að borga strax, - en það tekur ekki langan tíma að komast yfir slík óþægindi. En hvað er um þá fátækustu og aumustu, sem aldrei geta fengið lán? Þeir hafa orðið að greiða jafnótt, því þeir höfðu ekki auraráð, og gátu því ekki „fengið krít“. Ekki er það umhyggjan fyrir þeim að fá áframhaldandi lánsviðskipti. Mér skilst, að það, sem hv.þm. hefir borið hér fram, réttlæti ekki á neinn hátt, að umsteypa þurfi frv. þessu, eða séu till. til umbóta. Það er ekkert nema pólitísk þægindi fyrir hana og hennar flokk, en óþægindi andstöðufl. Þetta er auðskilið, enda skilja það allir svo, og það er skiljanlegt, að erfitt sé fyrir hv.þm. að halda mjólkurverkfallinu áfram meðan ekki er meiri þátttaka en er. Hv. 1. þm. Reykv. var að bera þetta saman við ýmislegt, sem þjóðfélagið lætur gera eða gerði, eins og t. d. framlög vegna skólaskyldu, berklavarnakostnaðar, sjúkrahúsa o. s. frv., sem þjóðfélagið skyldaði menn til og þætti því ekki fært annað en taka þátt í. Þó þetta virðist í fljótu bili vera rök, þá er svo ekki, þegar nánar er að gáð. Þetta eru ráðstafanir, sem þjóðfélagið gerir vegna allra þegna sinna. Þau er t. d. ómögulegt að segja, hver verður fyrir því óláni síðar í lífinu að þurfa berklavarnastyrk; það getur hent hvern sem er og úr hvaða stétt sem er. Það sama gildir um sendiherra eða sendinefndir til erlendra ríkja; þeir eiga að gera almennar ráðstafanir, sem ekki er hægt að heimfæra sérstaklega til einnar stéttar, heldur til atvinnuvega landsmanna yfirleitt. En það er dálítið annað t. d. þegar sett er kjötsölunefnd til að ráðstafa sölu kjöts og hafa hana með höndum; þá virðist mér augljóst, að kostnaður við þá n. eigi að greiðast af framleiðslunni, því sú nefnd hefir ekki annað starf með höndum. Mjólkursölunefnd er sett til að ráðstafa mjólkursölunni, síldarútvegsnefnd til að greiða fyrir síldarsölu, og fiskimálanefnd til að ráðstafa fisksölunni. Þetta eru allt sérstök verkefni út af fyrir sig í þágu framleiðslunnar, sem rétt er, að hún beri kostnaðinn af.

Þetta er alls ekki ágreiningsmál

. Þetta er ekki ágreiningsmál, segir hv.þm., en ég er að bera saman rök hans til að sýna, að hann fer með rökvillur.

Skelfing er að vita. ef hv.þm. skilur þetta ekki

. Mér skilst, að þetta sé mjög augljóst mál, að kostnaðurinn við berklavarnir er almennur, en hitt er aftur á móti sérstakur kostnaður, sem leiðir af ráðstöfunum vegna skipulagningar á sölu kjöts eða mjólkur. Því síður er þetta rétt hjá honum, sem þeir, sem eiga að ráða þessum málum, eru menn úr báðum þeim hópum, sem hér eiga hagsmuna að gæta. Ég veit ekki betur en að það sé svo með kjötverðlagsn., ég veit, að það er svo með mjólkursöluna.

Nei, nei

, síldarútvegsn.

Nei, nei

. Hann getur sagt „nei, nei“ svo lengi sem hann vill, en það er á móti sannleikanum.

Ég hefi það hér skrifað hjá mér, hverjir eru í öllum þessum n.

. Já, það væri ekki nema gott að fá að heyra þau nöfn. Ég man ekki nöfn allra þessara manna, en það verður kannske hægt að afla sér þeirra, og er þá hægt að sýna fram á, að hv.þm. er hér að vitna á móti sannleikanum. Svo er þetta atriði, sem ekki verður um deilt, að dreifing mjólkur í Reykjavík og dreifing á kjöti, þetta eru mál neytendanna líka. Þeim er ekki sama, hvernig þetta er gert. Framleiðendunum á ekki heldur að vera sama, þó að þeir styggi neytendurna. Ef þeir gerðu á hlut neytendanna, þá mundi það koma fram. Það hefði sýnt sig, ef mjólkursölun. hefði gengið freklega á hlut neytendanna, þá hefðu samtök jafnvoldugs stjórnmálaflokks og Sjálfstfl. er hér í bæ, borið meiri árangur en þau gerðu. Það er alveg áreiðanlegt, að ef almenningur hér í bænum hefði haft nokkra verulega ástæðu til að finna að framkvæmdum mjólkursölun., þá hefði Sjálfstfl. getað komið upp hér í bæ samtökum, sem hefðu eyðilagt samsöluna, en það hefir ekki tekizt betur en þetta, af því að málstaðurinn er ekki góður. Og það vil ég leggja hv. 5. landsk. á hjarta og biðja hana að athuga, hvort málstaðurinn er svo góður og hvort hann hefði ekki fengið meiri árangur, ef hann hefði haft við þau rök að styðjast, sem hefði gert þessa hreyfingu Sjálfstfl.kvennanna í bænum réttmæta. Hv. 1. þm. Reykv. var að svívirða þá menn, sem hafa unnið að þessu máli. Hann talaði um einhverja dóna, sem væðu þar uppi. Ég veit ekki, hvert hann stefnir þessum orðum sínum. Það, sem hann á hér við, er það, að það hefir orðið að taka föstum tökum á þessu máli, og það hefir orðið að gera ýmsar ráðstafanir. m. a. vegna þess, að Sjálfstfl. hefir farið með hinn mesta fláttskap í þessu máli og sýnt sig þann dæmalausa ræfil. Annarsvegar hefir hann kitlað Reykvíkinga, fyrst með því, að verðið ætti að lækka, síðan að ætti að gera söluna frjálsa o. s. frv. Hinsvegar hefir hann sent út um sveitir landsins og kitlað bændur með því, að neytendur ættu hér engu að ráða, það væru framleiðendurnir sjálfir, sem ættu að taka stjórnina í sínar hendur, eins og þeir hafa orðað það. En nú er búið að endavenda þessu svo, að þessi krafa, sem neytendurnir hefðu haft fulla ástæðu til að taka undir, verðlækkun á mjólkinni, hún hefir algerlega verið strikuð út, og hv. 5. landsk., fulltrúi neytendanna, vill neita henni. Auðvitað hefir hv.þm. verið kúgaður til þess af sínum flokki að breyta málinu í þetta horf. Það, sem hún heimtar nú, er þveröfugt við verðlækkun, gera mjólkina frjálsa, láta allt verða eins og það var áður, þó að hún viti, að það hlýtur að leiða til þess, að meiri kostnaður leggst á mjólkina, og hann hlýtur annaðhvort að koma niður á bændunum með lægra verði, eða þá að mjólkin á að hækka til neytendanna. Það er þessi fláttskapur sjálfstæðismanna, þessi tvískinnungur í framkomu þeirra hér í bænum og úti um sveitirnar, sem er nú svo augljós, að þeir hafa orðið sér til hinnar mestu minnkunar í þessu máli.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég lét það þegar í ljós við 1. umr., að ég væri mótfallinn þessu frv. Fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að ég liti svo á, að sú minnsta aðstoð, sem ríkisvaldinu bæri að veita þessum tveimur höfuðatvinnuvegum okkar, landbúnaði og sjávarútvegi, væri það, að kostnaður við þessi nefndarstörf væri greiddur af þjóðfélaginu í heild, og það því fremur, þegar ekkert hefir greiðzt úr fyrir atvinnuvegum þessum síðan nefndirnar voru skipaðar. Það er og vitanlegt, að velmegun þessara tveggja atvinnuvega er undirstaða þess, að ríkissjóður fái fé til sinna framkvæmda. Það stendur líkt á um þá og bóndann. Bóndinn þarf að fóðra búfénað sinn vel til þess að hann gefi arð. Það þarf að hlynna að atvinnuvegum eftir því sem föng eru til, svo ríkissjóður geti fengið sínar tekjur. Ég drap á það við 1. umr., að það yrði að vera náið samband á milli þess, hvernig kostnaðurinn við n. þessar væri greiddur og hvernig í n. væri skipað. Það yrði að fylgjast að réttindi og skyldur. Það gæti þannig ekki talizt sanngjarnt að láta atvinnuveg, sem ekki fengi ráð á nema 1-2 fulltrúum í hverja 5 manna n., greiða kostnaðinn við hana að öllu leyti, þar sem hinir fulltrúarnir í n. væru valdir af öðrum aðilum. Þetta sjónarmið hafði stj. og Alþingi viðurkennt á síðasta þingi með setningu mjólkurlaganna, þar sem framleiðendur völdu þrjá af sjö í mjólkursölunefnd, og greiddu ekki heldur nema 3/7 hluta kostnaðarins. Þann stutta tíma, sem liðinn er frá því að þetta var samþ., hefir lítið breytzt. Getur því ekki verið um að ræða að ganga lengra í þessu efni en að láta framleiðendur greiða hlutfallslega við það, hvað þeir eiga marga fulltrúa í n. Hinsvegar væri það vitanlega eðlilegast, að hlutaðeigandi atvinnuvegir réðu mönnunum sjálfir í þessar n., og þá fyrst væri talandi um, að framleiðendurnir greiddu allan kostnað við þær. Að framleiðendur ráði ekki einu sinni meiri hl. í nefndirnar, en greiði þó allan kostnað við þær, verður að teljast mjög ósanngjarnt. Það væri því nokkur bót, ef samþ. væri brtt. á þskj. 267, þar sem svo er ákveðið, að þetta ákvæði frv. komi þó því aðeins til framkvæmda, að eigendur afurða þeirra, sem í hverju tilfelli ræðir um. hafi meiri hl. í hlutaðeigandi n. og geti því haft vald á framkvæmdum öllum og kostnaði, sem n. stofnar til. Í nágrannalöndunum, t. d. í Noregi, er svo til ætlazt, að framleiðendur hafi yfirráð í öllum þeim n., sem hafa með höndum sölu landbúnaðarafurða. Þar greiða hlutaðeigandi atvinnuvegir líka allan kostnað af nefndunum. En þegar svo er ástatt sem hér, að framleiðendur skipa ekki svo mikið sem lítinn meiri hl. í einni einustu n., sem við mál þessi fást. Þá verður að teljast fullkomlega ósanngjarnt að leggja þennan kostnað að öllu leyti á herðar þeirra. Því að það má alveg ganga út frá því sem gefnu, að ef framleiðendur fengju sjálfir að fjalla um þessi mál og ráða þeim, myndu þeir í ýmsu haga framkvæmdunum öðruvísi en nú er gert, með tilliti til þess, að kostnaðurinn yrði sem minnstur. Ég get t. d. hugsað mér, að þeir, sem landbúnað stunda, myndu vilja hafa færri menn í n. en þær skipa nú. Hv. 4. landsk. vildi halda því fram, að bændur hefðu t. d. enga hugmynd um hvernig bezt væri að „organisera“ mjólkursöluna. Þetta og þvílíkt er af lítilli þekkingu mælt, því að ég veit ekki betur en að bændur hafi í mörgu sýnt það, að þeir séu fyllilega færir um að koma skipulagi á mál sín. Það sýnir kaupfélagsskapurinn bezt o. fl. o. fl. benda má á það, að í því héraði, þar sem bændur fara einvörðungu með þessi mál, - á ég þar við Eyjafjörð - hefir að ég hygg aldrei hlaupið snurða á, og útkoman er þar svo ákjósanleg, að vel mundi mega við það una, ef tiltölulega eins góð útkoma væri annarsstaðar. Að svo sé, sem hæstv. fjmrh. komst að orði, að fyrirkomulagið á skipun n. sé svo gott, að það geti ekki verið betra en nú er, það hygg ég, að jafnvel hans flokksmenn geti fallizt á, að sé fullmikið sagt. Þó að um sumar þessara n. kunni að hafa tekizt allvel, eftir því sem ástæður voru til, þá hygg ég, að jafnvel hæstv. fjmrh. sjálfur muni geta fallizt á, að þetta var of mikið sem hann sagði, því að svo mikið er víst, að jafnvel þessir bændur, sem hv. 4. landsk. talaði um með lítilli virðingu, jafnvel þeir þykjast áreiðanlega sjá leiðir til að hafa betra fyrirkomulag t. d. á tilhögun mjólkursölunnar heldur en nú er.

Hvaða bændur?

. Ég get aðeins minnt á þá fundi, sem haldnir hafa verið, t. d. fund, sem haldinn var fyrir skömmu af sameinuðum fulltrúum frá mjólkurbúum Suðurlands, úr Borgarfirði, Gullbringu- og Kjósarsýslu og Árnessýslu. Þar hygg ég, að þeir menn hafi verið í allmiklum minni hl., sem líta svo á, að fyrirkomulag þessara mála sé svo gott, að það geti ekki betra verið en nú er. Það kom fram hjá hv. 4. landsk. allmikill ótti við það, ef bændur hefðu með þessi mál að sýsla, þá mundu þeir nota sína aðstöðu til þess að þrengja að neytendunum. Ég hygg, að reynslan, m. a. reynslan frá Eyjafirði, hafi sýnt, að bændur eða framleiðendur, þegar þeir hafa þessi mál í sínum höndum, stjórna þeim fyrirtækjum svo, að neytendur hafa síður en svo yfir nokkru að kvarta. Þeir gera það ekki aðeins af sjálfsagðri sanngirni í garð neytendanna, heldur líka vegna þess, að þeir líta jafnframt á sinn eiginn hag. Þeir óska ekki eftir að sprengja verðið svo hátt upp, að það dragi úr neyzlunni. Það er algilt verzlunarlögmál, og það er þessum framleiðendum jafnkunnugt sem þeim, er sitja á þingi. Ég held því fram, að eðlilegast sé, að þessi kostnaður sé greiddur af þjóðfélaginu í heild, en ég mun þó eins og málið horfir við greiða atkv. með brtt. á þskj. 267.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfir.]: Án þess að fara að ræða mjólkurmálið almennt, þá finnst mér ég ekki geta látið hjá líða að svara með nokkrum orðum ummælum hv. 10. landsk. Í ræðu þessa hv.þm. kom fram sem sagt sú endurtekna blekking, að framleiðendur ráði ekki yfir sínu eigin mjólkursölumáli í bænum. Ég vil í því sambandi benda á, að í mjólkursölun. eru 7 menn. Þar af eru tveir tilnefndir af búunum vestan og austan fjalls, sem sé Eyjólfur Jóhannsson og Egill Thorarensen í Sigtúnum. Sá þriðji er tilnefndur af þeirri stofnun, sem er sérstaklega stofnun bænda, sem sé Sambandinu. Ég staðhæfi, að sá maður sé mjög góður fyrir bændur, það er Árni Eylands, - eða vill hv. 10. landsk. neita, að svo sé? Fjórði maðurinn er síra Sveinbjörn Högnason, sem hefir sem bóndi stórfelldra hagsmuna að gæta, að þetta allt gangi sem bezt; hann er einn af stærstu kúabændum fyrir austan fjall. Hér eru þá taldir upp fjórir, en það er meiri hl. í n., og þá er þó sleppt Hannesi Jónssyni, sem ég tel, að muni hugsa um hagsmuni bæði framleiðenda og neytenda. Þegar því er verið að tala hér um, að bændur fái ekki að ráða þessum málum sínum, þá er ekki hægt að neita því, að það er fullkomin blekking. Og þegar er verið að ræða um það, að þeir hefðu ráðið miklu betur, ef þeir hefðu fengið að tilnefna mennina „beint“, eins og það er orðað, þá er það líka blekking, vegna þess að þeir hafa tilnefnt tvo menn beint, eftir því sem meint er með þeim orðum, en það eru þeir menn, sem mjólkurbú bændanna hafa tilnefnt, og því ekki síður sá, sem tilnefndur hefir verið í gegnum Sambandið. Fjórði maðurinn er að vísu tilnefndur af landbúnaðarráðh., en hann er þó einn af bændunum á Suðurlandsundirlendinu. Og hvað er svo verið að tala um, að bændur hafi ekki fengið að ráða yfir þessum málum? Hverjir eru það aðrir en bændur, sem ráða meiri hl. í nefndinni? Nei, það er þýðingarlaust að reyna að slá fram blekkingum um þetta atriði, því að það er óneitanlegt, að búin sjálf hafa fengið tilnefnda menn, sem fara með mjólkursöluna. Og að vissu leyti hefir þetta málefni og þessar kröfur verið byggðar á misskilningi, eins og ég hefi sýnt fram á. En það, sem óneitanlega hefir verið gert í þessu máli viðvíkjandi sölu mjólkurinnar, er einmitt það sama og hefir verið gert í síldarsölumálinu og fisksölumálinu. Hvers vegna hefir ekki orðið samkomulag þar? Vegna þess að í þessum málum eru talsvert dreifðir hagamunir, þó að margir séu sameiginlegir. Baráttan verður því nokkuð mikil innbyrðis um það, hverjir eigi að ráða, hverjir eigi að vera ofan á fyrir hin mismunandi sölusvæði fyrir mjólkina. Alveg eins hefir þetta verið með fiskinn og síldina. Það, sem baráttan snýst í raun og veru um, er þess vegna það, að ef kosið er fulltrúaráð, þá verður um það barizt, hver geti orðið ofan á, hver eigi að ráða, hvernig verðjöfnunargjaldið verður, hvernig sölunni verður skipt niður á mismunandi svæði og ýmislegt fleira, sem snertir hagsmuni þessara aðilja, sem þar eiga hlut að máli. Það er því enginn efi, að ef farið er inn á þá leið, verður ástandið svipað og að var í Mjólkurbandalaginu áður. Hagsmunir þeirra réðu, sem eru í meiri hl. Þeir mundu kveða þar upp dóm í sínum eigin málum, en hinir yrðu undir, sem eru í minni hl. Og það er vísasti vegurinn til að sprengja samsöluna til fulls, ef samkomulagið yrði þannig eins og það var áður í Mjólkurhandalagi Suðurlands. Þess vegna er það, að þótt fyrir liggi till. í mjólkurmálinu, þá hafa samt sem áður verið tekin burt öll þau verkefni, sem ætluð voru þeirri n., sem bændur sjálfir óskuðu að skipa, eins og það var orðað. Þau hafa öll verið tekin úr þeim breyt., sem nú liggja fyrir í Nd., þrír menn skulu annast söluna, en öllum ágreiningsatriðum skotið til mjólkursölun. Það er ekki ætlazt til þess, að þessi margumtalaða n. bænda ráði neinu um stærstu atriðin viðvíkjandi mjólkursölunni. Það var viðurkennt á þessum fundi af þeim, sem greiddu atkv. með þessu, að þeir, sem tilnefndir væru af bændum til að fjalla um þessi mál, - því var margsinnis yfir lýst af þeim, að þeim dytti ekki í hug að greiða atkv. með því, að aðrir en n. færu með vandasömustu atriðin, því að þá yrði aldrei samkomulag um málið. Það yrði að vera dómstóll óhlutdrægra manna, en ekki láta ráða atkvæðamagn ýmissa svæða.

Er mjólkurmálið á dagskrá?

. Það var ekki á dagskrá, en það var dregið inn í umr. Ég hefi reynt að komast hjá að ræða um það, en það er ekki hægt að komast hjá því, þar sem haldin er ræða eftir ræðu, þar sem það er staðhæft, sem hefir ekki við nein rök að styðjast. Þess vegna er það, að ég er ekki í neinum minnsta vafa um, að þessi krafa, sem hefir verið uppi um það, að bændur ættu að tilnefna menn beint. eins og hv. 10. landsk. talar svo mikið um, hún er svona bráðabirgðafluga, sem hefir ekki við mikil rök að styðjast. Og það get ég staðhæft, eftir að hafa kynnzt fyrirkomulagi mjólkursölunnar, að þótt ýmislegt standi þar til bóta, eins og vænta má, þá er árangurinn þegar í stað orðinn svo góður, að það verður varla mikil óánægja, þegar þetta skipulag er farið að sýna sig til lengdar. Ég vil einnig taka það fram, að samkv. þessari röksemdafærslu, og þar sem vitanlegt er, að framleiðendurnir hafa meiri hl. í mjólkursölun., þá álít ég brtt. á þskj. 267 óþarfa og tel rétt að fella hana. Þá vil ég víkja að því, sem hv. 1.þm. Reykv. bar hér fram. Hann sagði, að eitt af því, sem framleiðendurnir mundu gera, ef þeir fengju mjólkursöluna í sínar hendur, væri að borga sérstakt gjald fyrir að selja mjólkina, en sjálfir engan vanda af því hafa. Þetta fyrirkomulag var hér áður og borgaðir 6-8 aurar fyrir það á hvern lítra. Ég skal ennfremur upplýsa það, því að það er alls ekki þýðingarlaust í þessu sambandi, að þetta fyrirkomulag hefir verið haft í Hafnarfirði. Ýmsir voru þeirrar skoðunar, að þetta ætti líka að taka upp hér. Það hefir verið bent á, að ef þetta hefði verið tekið upp, samið við bakarana að selja mjólkina fyrir 2 -3 aura, þá hefði mjólkursalan þar með verið algerlega komin í hendur bakaranna, og þeir hefðu getað stöðvað hana hvenær sem var. Þeir gátu sagt hvenær sem var: Nú seljum við ekki fyrir minna en 4 aura. Þannig var það í Hafnarfirði. Þar sögðu þeir um daginn: Við heimtum hækkun, og verði ekki hækkað, þá stöðvum við söluna í Hafnarfirði. Eitt af því, sem þeir notuðu til að hræða með, var það, að þeir höfðu alla mjólkursöluna í sínum höndum, svo að þeir gátu stöðvað allt hvenær sem var. Þeir réðu yfir öllum búðunum, og var ekki hægt að ná þeim af þeim nema með löngum fyrirvara. En af því að þetta er ekki svo stórt „system“ í Hafnarfirði, þá var allt viðráðanlegra. Þá var sagt við bakarana: Þið skuluð svara eftir tvo daga, hvort þið haldið áfram að selja eða ekki. Og svo hafa þeir haldið áfram. En hefði þetta gerzt í Rvík, þá hefði verið hagt með þessu móti að stöðva söluna og eyðileggja hana um ófyrirsjáanlegan tíma, svo að það fyrirkomulag, sem hér hefir verið bent á sem sérstaklega æskilegt, að láta bakarana selja gegn ákveðnu umboðsgjaldi og afhenda þeim þannig allt valdið í þessu máli, það hefir sýnt sig, hvernig það reynist, ef á að gegnumfæra það. Það sýndi sig í Hafnarfirði, hvernig það reyndist þar, þar sem var þó minni mótstaða. En ef það kæmi fyrir hér í Rvík, þá væri ómögulegt að standa á móti því nema með því að hækka sölulaunin eða þá að reyna að taka búðirnar í sínar hendur með því stórtjóni, sem af því leiddi. Nei, ég held, að það sé áreiðanlegt, að þessi leið, sem hv. 1. þm. Reykv. bendir hér á sem svo sérstaklega ákjósanlega, hún hefði ekki leitt til neinnar gæfu. Hún hefir nú sýnt sig í Hafnarfirði, hversu heilladrjúg hún er, og sannað þar með að við, sem vildum ekki þegar í upphafi ganga þessa leið, höfðum þar við gild rök að styðjast. Þó að margt megi að samsölunni finna, þá hygg ég samt, eftir að ég er búinn að fara í gegnum fyrirkomulag og reikninga samsölunnar, að óþarfi sé að vera smeykur við að standa með þeim mönnum, sem þar standa að, að hún er í tiltölulega góðu lagi. Þó að ýmislegir gallar kunni að vera á, sem sjálfsagt er að bæta úr, þá er ég undrandi, hvað mikið hefir áunnizt, þegar þess er gætt, undir hvaða kringumstæðum Samsalan hefir starfað. Nú eru borgaðir út 26 aurar fyrir lítrann til bænda í Mosfellssveit, en áður 24,4. Þó borga þeir 3 aura í verðjöfnunargjald. M. ö. o., það eru 5 aurar, sem þar hafa græðzt. Nú er mér sagt af mjólkursölun., að hún muni hiklaust geta aukið útborgunina, jafnvel þó að mikill og óeðlilegur kostnaður hafi fallið á framan af vegna þeirrar baráttu, sem orðið hefir að standa í.

Er það borgað til dags dato?

. Það er gott að fá þessa fyrirspurn fram, og ég get svarað henni strax á þá leið, að það er borgað til dags dato. Ég skal ennfremur geta þess, að ég hefi fengið reikninga yfir stofnkostnað Samsölunnar, bíla, vagna, innréttingar í búðum o. fl. samtals 36000 kr., og vegna þess að talsverð barátta hefir staðið um þetta, þá taldi ég mér skylt að fá þessa reikninga. Ég get því sagt hv.þm. Dal. það, að þær raddir, að Samsalan sé langt á eftir með greiðslur, hafa ekki við hin minnstu rök að styðjast. Ef nokkuð er, þá hefir hún úr dálitlu að spila og getur bætt nokkru við heldur en hitt, það staðhæfi ég.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. forsrh. sagði, er hann var að tala um fisksölumálin, að ekki hefði getað orðið samkomulag, og því hefði orðið að grípa fram fyrir hendurnar á framleiðendunum. Þetta er ekki rétt. Það var aðeins einn maður, Vilhjálmur Þór, sem ekki vildi vera ánægður með fyrirkomulagið. Þær till., sem samþ. voru á fundinum, voru bráðabirgðatill. til samlaganna úti um land Vilhjálmur Þór taldi bæði grúppusystem og einkasölu ríkisins óhafandi, en hann tók það fram, að ekki mætti skoða sína till. svo, að hann ætlaði að draga sig út úr fisksölusamlaginu, þótt hún yrði ekki samþ. Einn fulltrúi stakk upp á því, að hver landsfjórðungur hefði sinn fulltrúa í framkvæmdastj. Ef það hefði verið tekið upp, þó hefði verið framkvæmd till. S. Í. S. um þetta. Nokkrir pólitískir refir eyðilögðu fisksöluna á síðasta ári. En bráðabirgðal. frá síðasta þingi bera þess vitni, að þeir hafi átt erfitt með að bera ábyrgðina af þessu eyðileggingarstarfi sínu. Þó uggir mig, að þeirra fyrirgreiðsla muni verða málinu til lítillar blessunar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki að svara þessu með öðru en að leiða athygli að því, að hv.þm.N.-Ísf. svaraði sér sjálfur. Hann sýndi fram á, að það hefðu komið fram till. (Það er sama, frá hverjum þær voru), sem gerðu það að verkum, að ekki gat orðið samkomulag. Þessu hafði ég haldið fram, og hv.þm. hefir viðurkennt það. En spádóma um það, hvernig fisksölumálunum muni reiða af, fer ég ekki út í. Viðvíkjandi sölu á þeim gamla fiski, sem liggur hér á landi, vil ég segja, að það nær engri átt, að það sé nokkur uppgjöf á skipulaginu, þótt Union hafi verið fengin til að selja hann. Það getur vel verið, að illa takist um fisksölumálin, eins og nú er fyrirkomulagið. En ég býst við, að það takist þó betur 1933 en 1934, því að hvernig er ástandið nú? Hefir nokkurn tíma legið hér jafnmikið af óseldum fiski og nú, og sumt undir skemmdum? Það, sem alltaf hefir verið deilt um í þessu sambandi. er það, hversu sanngjarnlega sé skipt útflutningnum á framleiðendur. Þetta er samskonar deila og sú, sem er um mjólkurmarkaðinn hér og það, hver eigi að sitja fyrir honum. Þessar deilur hafa orsakazt af því, að nokkrir framleiðendur töldu sig hafa orðið útundan. Annars mun ég ekki fara frekar út í þau mál.

Jón Auðunn Jónsson Ég get varla, rætt þessi mál við hæstv.forsrh., þar sem hann virðist því ókunnugur, að innflutningur okkar til Suðurlanda hefir verið mikið takmarkaður. Spánverjar hafa t. d. skorið innflutninginn niður um helming. Og svo undrast hann, að hér n landi skuli nú liggja meiri óseldar fiskbirgðir en áður. Þetta er svo mikil flónska, að ég veit, að allir skilja þetta, nema þá hann. Annars held ég, að öllum sé það kunnugt, að varla verða í nokkru félagi shlj.atkv. um nokkurt það mál, sem ofan á verður. Og það verður að teljast einkennilegt, að grípa skuli verða til lagaákvaða, ef einn maður kemur með uppástungu og verður ekki ofan á, enda þótt 14 séu í móti. Hæstv. ráðh. gerir þá lítið úr lýðræðinu, ef hann viðurkennir, að svona megi grípa fram fyrir hendurnar á fjöldanum, og það í jafnþýðingarmiklu máli. Það kemur t. d. ekki fyrir nema í örfáum málum, að samkomulag verði hér á þingi, og verður meiri hl. jafnan að ráða. Ef þvinga á mikinn meiri hl. til að beygja sig fyrir till. minni hl., þá verður aldrei náð neinu samkomulagi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Meiri hl. af ræðu hv.þm.N.-Ísf. var á vanþekkingu byggður. Hann hélt því fram, að ég vissi ekki, að saltfiskinnflutningurinn til Spánar hefði verið takmarkaður. Ég skal játa, að það væri vanþekking, ef ég vissi þetta ekki. Hitt er undarlegra, að nokkur þm. skuli leyfa sér að eyða tíma hv. d. með svona rugli. Ég vil ekki vera að deila um það, hvort orðið hafi samkomulag eða ekki samkomulag í fisksölumálunum. Hv. þm. viðurkenndi sjálfur, að ekki hefði orðið samkomulag. Og Vilhjálmur Þór var umboðsmaður margra framleiðenda. Sama er að segja um síldarsölumálin. Þar varð að grípa til löggjafarinnar. Þar var deilt um hið sama, sem sé það, hver eigi að sitja fyrir markaði á mismunandi svæðum. Er ekki nema sjálfsagt, þegar svo stendur á, að löggjafarvaldið grípi í taumana til þess að sjá um, að ekki verði fáeinir einstaklingar látnir sitja fyrir. Út af þessu sama voru spunnar umr. í mjólkurmálinu. Nærri því allir fulltrúarnir á fundinum í Mjólkurbandalagi Suðurlands viðurkenndu, að mjólkursölun. yrði að fara með viðkvæmustu málin, er snerta mjólkursöluna, svo sem skiptingu markaða, verðjöfnun o. þ. h. Sama hefir greinilega komið fram í öðrum afurðasölumálum, þar sem eru vissir sameiginlegir hagsmunir, en þó svo ósamkynja, að ekki er hægt að láta allt dankast og láta kné fylgja kviði. Á þessu sprakk Union. T. d. sögðust Austfirðingar aldrei beygja sig undir fyrirkomulag það, sem var, og þóttust hafa orðið afskiptir.

Jón Auðunn Jónsson Mér þótti vænt um, að ég gat komið hæstv. ráðh. í skilning um ástæðurnar fyrir því, að útflutningurinn hefir orðið minni nú en áður, sem sé þær m. a., að við höfum misst 14 þús. tonna markað á Spáni. Ég býst ekki við, að örðugleikar verði minni hér eftir, þegar búið er að brjóta niður ágætt samvinnufyrirkomulag milli Union og fiskinnflytjenda þar. Um óánægju Austfirðinga er það að segja, að of langt mál yrði að fara nákvæmlega út í það. Þeir gátu ekki selt allan sinn fisk, af því að þeir höfðu gengið inn á sérstaka verkunaraðferð. Reyndist fiskur þeirra linverkaður, og mun það mest hafa verið að kenna manni, sem þar átti að hafa forgöngu, en skorti nauðsynlega þekkingu. Við gátum heldur ekkert selt til Barcelona, meðan Færeyingar höfðu þar markað, því að þeirra fiskur líkaði betur þar suður frá.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég verð að segja, að ég er alveg undrandi yfir þessum umr. Ég ber fram till. þess efnis, að rökrétt afleiðing sé dregin af ákvæðum þessara l. Ég vil, að framleiðendur ráði nokkru um það, hve mikill sá kostnaður skuli vera, sem þeir eiga að leggja út í. Ég upplýsi með dæmum, að þetta er regla, sem jafnan hefir verið fylgt. Hér er ekki einu sinni um það að ræða, hvort rétt sé að hafa þetta skipulag eða ekki. - En út af þessu spinnast svo langar umr. um mjólkurmálið, fisksölumálin o. fl., án þess að ég hafi nokkurt tilefni til þess gefið. Hv. frsm., 4. landsk., hefir dregið mjólkurmálið inn í umr., og er erfitt að leiða hjá sér að svara því nokkrum orðum. Hér voru í sumar sett bráðabirgðal., og þessi brbl. voru svo undarleg, að þau áttu ekki að koma til framkvæmda fyrr en að afloknu þingi, því að málið þurfti svo mikinn undirbúning. Svo þegar búið er að undirbúa málið í hálft ár, verður enn að fresta því í hálfan mánuð. Eftir allan þennan undirbúning lendir þó allt í slíkum ólestri, að þeir, sem öllu áttu að stjórna, höfðu ekki hugmynd um, hvað gera skyldi. Menn fengu ekki mjólk í lengri tíma, og sumt af ráðstöfunum þessara forráðamanna var þannig, að telja verður í hæsta máta vafasamar framfarir, svo sem miðalda-„systemið“ með handvagnana, sem kostuðu þúsundir króna, en eru nú ýmist loklausir eða hjóllausir, eða þá alls ekki til lengur. Út af öllu þessu varð svo, sem von er til, megnasta óánægja í bænum. Þá sýnir mjólkurn. greinilegast, hve hún var lítt vaxin starfi sínu. Í stað þess að taka þessu sem prúðum mönnum sæmdi, að lofa bót og betrun og reyna að kippa þessu í lag, hella þeir yfir neytendurna óbótaskömmum, segja, að öll þessi óánægja sé komin frá nokkrum íhaldskerlingum o. s. frv. Hver, sem nokkurn áhuga hefði haft á að leysa þessi mál, hefði reynt að koma öllu þessu í skárra horf, laga misfellurnar og komast að samkomulagi. En þeir svöruðu illu einu, og undir forustu núv. fors.- og landb.ráðh. er þetta enn í sama ólestrinum.  Ef hæstv. ráðh. kallar það, að einn maður bar fram till., sem ekki náði samþykki, svo mikið ósamkomulag, að löggjafarvaldið hafi orðið að grípa í taumana, hvað kallar hann þá þetta? Þá sagði hæstv. ráðh., að bændur réðu öllu um þessi mál. Það getur verið, að form. n., Sveinbjörn Högnason, sé bóndi, en í þessu máli hefir hann komið fram sem pólitíkus. Eins er með hinn ágæta fulltrúa neytenda í n. Hann hefir líka kosið að vera pólitískur. Og þetta hefir einmitt mest spillt þessari n., að í hana hafa verið skipaðir menn, sem haft hafa fyrir augum hagsmuni pólitískra flokka, en ekki neytenda. Hæstv. ráðh. sagði, að búið væri að hækka verðið til bænda og greiða þeim það. Það er þá alveg nýverið. Það heyrðist nýlega, að samsalan hefði orðið að fá sér lán til þess að geta borgað allan kostnað. Það getur vel verið að allir útreikningar hæstv.forsrh. séu réttir, en ef svo er með þeirri aðferð, sem notuð hefir verið, hversu mikið gagn hefði þá getað orðið af friðsamlegri skipun mjólkursölunnar og brauðsalan ekki gerð pólitísk og sett í samband við hana. Hvað hefði þá mátt segja um dreifingarkostnaðinn, ef forráðamennirnir hefðu þar hagað sér eins og menn? Hv. frsm. meiri hl. sagði, að mjólkursalan hefði verið boðin út. Þetta er ósatt. Það var aðeins rabbað um það við nokkra brauðsalana, hvort þeir vildu taka að sér mjólkursöluna. En hún var aldrei boðin út á venjulegan hátt, þar sem ætlazt er til, að lögð séu inn skrifleg tilboð, sem svo eru opnuð í viðurvist þeirra, sem tilboðin gera, á fyrirfram ákveðnum degi. En brauðsalarnir skrifuðu þó mjólkurn. og gátu þess, að þeir mundu gera kost á að selja mjólkina fyrir sama gjald og aðrir biðu. Þetta vildi n. ekki taka til greina. En til hvers var fyrir menn að senda ákveðin tilboð, þegar ekki átti að opna þau á tilteknum tíma, heldur jafnóðum og þau bárust n.? Nú er einn nm. brauðsali og gat því dregið að leggja fram sitt tilboð þar til hann var búinn að sjá öll hin, og gat því sniðið sitt tilboð eftir þeim. Enda fór það svo, þegar ákveðið var, hvaða tilboðum ætti að taka, þá valt síðast á atkv. þess, sem brauðin seldi. Þetta er því hreint hneykslismál, þó n. sæi sér ekki annað fært en draga nokkuð inn seglin og leyfa fleiri brauðbúðum mjólkursölu til var ætlazt í fyrstu. Það er ekki rétt, sem hæstv.forsrh. sagði eftir mér, að ég vildi allt í umboðssölu. Ég þekki ekki svo vel til í Hafnarfirði, að ég geti sagt um, hvernig málið horfir þar við. Ég hefi nú skrifað hér niður hjá mér nokkra fleiri punkta, en mun þó ekki fara lengra út í þetta mál, þar sem það er ekki á dagskrá, en það var búið að draga það svo inn í umr., að ómögulegt var að ganga framhjá því. Ég vil vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að hann bakar sér mikla ábyrgð með því að standa í vegi fyrir, að samkomulag náist í mjólkurmálinn. Það á eftir að sýna sig á sínum tíma, að með því hefir hann tugi þúsunda af mjólkurframleiðendum. Ef þannig verður fram haldið, er fyrirsjáanlegt, að það leiðir til þess, að markaðurinn eyðileggst hér í Rvík, því það er óhugsandi í landi, þar sem þó á að telja lýðfrelsi, að kúska menn til þess að hlýða l., sem allir eru sammála um, að séu ósanngjörn og óheppileg, því neytendurnir eru óánægðir og framleiðendunum blæðir bæði hér í nágrenni og um allt Suðurland. En ég vona, að áður en til þess kemur fái skynsamir menn það til umráða. - Ég vil svo að lokum óska, að þessi mál lúkist á þann hátt, sem öllum aðilum má verða að beztu gagni. Ég vil svo leiða athygli hv.þdm. að brtt. minni. Ég bíð með eftirvæntingu eftir að sjá, hvort þeir telja ekki sanngjarnt og sjálfsagt, að þeir sem bera kostnaðinn, hafi yfirráðin í framkvæmdastjórninni.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Það er nú búið að draga mjólkurmálið inn í umr., svo ekki er hægt að komast hjá að svara ýmsu því, sem fram hefir komið, þó ég leiddi það hjá mér allan fyrri hluta dagsins. Ég beindi fyrirspurn til hv. 1. þm. Reykv. um hverskonar ólag væri á mjólkursölunni. Hann benti á óánægju framleiðenda og vísaði til fundar þeirra um málið. Ég verð nú að segja, að sá fundur út af fyrir sig var frekar smávægileg ádeila á mjólkursöluna í bænum. Þá voru ekki allir sammála um það fyrirkomulag, sem koma ætti í staðinn. Það er viðurkennt og mér dettur ekki í hug að neita því, að enn séu á þessu ýmsir gallar, sem er verið að laga og verða lagaðir, en hitt kemur ekki til mála, að breyta grundvellinum, jafngóður árangur og fengizt hefir. Ég ætla að segja hv. 1. þm. Reykv. það, að svo mikið sem hann og hans flokksblöð hafa agiterað og barizt fyrir mjólkurverkfalli síðustu vikurnar, hefir það nálega engan árangur haft. Má nokkuð af því ráða, hvort margt muni vera í tilfinnanlegum ólestri, fyrst ekki er hægt að verja út af því neina verulega óánægju. Ég skal sérstaklega benda á, að neyzla á stassaniseraðri mjólk hefir tvöfaldazt síðan Samsalan tók til starfa, og er nú langmest notuð hér í bænum, þó fólk geti enn fengið ógerilsneydda mjólk frá framleiðendum hér í nágrenninu eftir því sem það óskar. Ég spurði einn mann í gær, sem selur beint, hvort eftirspurn væri ekki mikil eftir mjólkinni. Hann sagði, að það væri rétt á takmörkum, að hann gæti selt. Það kom til mála að stöðva söluna hjá honum einn dag, vegna þess að fjósið var ekki í sem beztu lagi, og óttaðist hann mjög um að tapa við það af sölu framvegis. Bendir þetta ekki til þess, að eftirspurn eftir ógerilsneyddri mjólk sé eins mikil og látið er í veðri vaka. Þá kem ég að því, sem sérstaklega virðist hafa hneykslað hv. 1. þm. Reykv., sem er valið á form. mjólkursölun., Sveinbirni Högnasyni. Taldi þm., að það hefði meir verið valið eftir pólitík en með hag bændanna fyrir augum. Án þess að fara langt út í þær árásir, sem gerðar hafa verið á Sveinbjörn, og vitanlega eru fyrst og fremst - og í raun og veru eingöngu - gerðar af pólitískum ástæðum, vil ég aðeins segja það, að þeim er erfitt að mæta öðruvísi en á þeim vettvangi, sem til þeirra er stofnað. Það er sérstaklega eftirtektarvert, að því er stöðugt haldið fram, að stofnað hafi verið til ófriðar í n. með skipun Sveinbjarnar Högnasonar. Í n. eru einnig Egill Thorarensen, kosinn af mjólkurbúunum austanfjalls, og Eyjólfur Jóhannsson, kosinn af Mjólkurfélagi Reykjavíkur. Og það er einmitt milli þessara tveggja síðasttöldu manna, sem valdir eru í n. af bændunum, sem aðaldeilan hefir staðið. Þó hefir Eyjólfur Jóhannsson í 17 ár fengizt við mjólkursölu í Rvík fyrir Mjólkurfélag Reykjavíkur, og Egill í mörg ár staðið fyrir mjólkursölu fyrir Árnesinga. Þetta stafar vitanlega af þeim eðlilegu ástæðum, að þeir hafa umboð fyrir viss svæði, en hagsmunir þeirra rekast á. Reynslan hefir því sýnt, að mestur styr hefir staðið um þá mennina í n., sem bændurnir hafa sjálfir tilnefnt. Það er því ekki friðvænlegra, nema síður sé, ef bændur ættu að tilnefna alla mennina í n. Samkomulagið í Mjólkurbandalagi Suðurlands sannar það gagnstæða. En ég hefi engan úr mjólkursölun. heyrt segja annað en Árni Eylands væri algerlega óhlutdrægur í málinu. Þá var þm. að finna að því, að ekki væri greitt fyrir mjólkina, sem lögð væri inn í Samlagið, fyrr en eftir mánuð. Það mun nú vera greitt tvisvar í mánuði, en hefir áður þótt gott, hafi greiðsla komið innan þriggja mán., og skal ég upplýsa, að það kom fram á fundi í dag, að M. R. er ekki búið að greiða að fullu fyrir des.mán. Mánaðaruppgjör væri því mikil framför frá því, sem áður var. Það hafði verið rætt um það í n. að greiða oftar, en fulltrúi M. R. mælti á móti því vegna þess, að það ylli óþarfa kostnaði og væri ástæðulaust. Þessa aðfinnslu þýðir því ekki að bera fram. - Ég skal ekki fara langt inn á umr. um lánið. Það var tekið til þess að greiða ýmislegan stofnkostnað, t. d. voru keyptir 4 bílar o. fl. Þeir menn, sem hafa lagt sig niður við að rægja Samsöluna, mega reyna að nota sér það, ef þeir vilja, að henni var veitt heimild til þess að taka lán til stofnkostnaðar. Nú fyrir viku var ekki búið að taka lánið, og er óvíst, að þess þurfi með. Þá hefir verið minnzt á brauðsöluna, og skal ég ekki fara mikið inn á það. Þó skal ég geta þess, að það var réttilega tekið fram hjá hv. 1. þm. Reykv., að brauðgerðarhúsin í bænum gerðu tilboð um að ganga inn í lægsta tilboð. En hvar í víðri veröld skyldi það eiga sér stað, ef gert er útboð um að smíða hús eða brú, að hundsa þannig þann, sem lægsta tilboðið hefir gert?

En hér var ekki útboð á venjulegan hátt

. Þó ég hafi ekki beinar sannanir, var það vitanlegt, að n. bauð mjólkursöluna út og hafði því enga ástæðu til að brjóta viðurkennda reglu, enda viðurkennt á almennum fundi, að framkoma bakara hafi verið óforsvaranleg. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að ég tæki á mig mikla ábyrgð með því að halda áfram í sama horfi og ég hefi gert. Ég er ekki í vafa um þá ábyrgð, sem á mér hvílir; en ef það fer nú eins illa um Samsöluna og hann spáir, og hin pólitíska ábyrgð verði mér of þung, býst ég við, að hv.þm. yrði ekki mjög óánægður yfir afleiðingunum. Það er a. m. k. áhættulaust að gera þessa tilraun. Nú fá bændur í Mosfellssveit 26 aura fyrir lítra, þó þeir greiði 3 aura verðjöfnunargjald, en fengu áður 24,4 aura. Auk þess er búið að senda yfir 20 þús. kr. í verðjöfnunargjald austur yfir fjall. Svo mikið er víst, að undir þessu fyrirkomulagi, sem reynt hefir verið með öllum ráðum að eyðileggja, hefir stórlega unnizt á fyrir bændur um verðlag á þeirra aðalframleiðslu. Mér dettur því ekki í hug að kasta af mér ábyrgðinni með því að láta framleiðendurna kjósa fulltrúaráð til þess að sprengja Samsöluna.

Ekki þó þingið samþ.?

. Ég ætla heldur að halda áfram í sama horfi og láta hana sýna sig til fulls. Ég veit, að það fer að vísu mikið í herkostnað og stímabrak við óvini samsölunnar, og væri hagnaðurinn sjálfsagt orðinn 1-2 aur. meiri á lítra, ef allt hefði fengið að ganga fram á friðsamlegan hátt. En það er þó betra að taka upp þá baráttu en að sleppa af samsölunni og láta ríkja samskonar fyrirkomulag og var innan Mjólkurbandalags Suðurlands, og nú á að reyna að draga samsöluna út í, þar sem barizt var svo um mismunandi hagsmuni, að allt logaði í ófriðareldi. Það er verið að reyna að kveikja óánægjueld meðal bænda hér í nágrenninu með því að segja þeim, að þó þeir hafi unnið 2 aura, eigi þeir að geta fengið 5 aura. Nei, ég ætla ekki að sleppa samsölunni út í þann bardaga, heldur halda í því horfi, sem þegar er tekið, og láta hvert svæði njóta jafnréttis. Eitt af því, sem borið hefir verið út um bæinn, er, að Flóabúið ráði öllu og beri svo allan hagnaðinn, en hin búin væru afskipt. Ég fór því á fund, þar sem rætt var um þessi mál, og var þar viðurkennt af aðilum, að Ölfusbúið hefði selt eins mikið og í fyrra og Borgarnesbúið meira, og þó allt selt hér úr nágrenninu. Um þetta þarf því ekki að deila. Sannleikurinn er sá, að einmitt sá aðilinn, sem mest hefir verið úthúðað, Egill í Sigtúnum, hefir frekast látíð ganga út yfir sitt bú. Þá hafa heyrzt raddir um það, að ef fulltrúaráð yrði kosið, væri ýmislegt, sem þyrfti að raska við. Á það víst að þýða það, að öllu eigi að koma aftur í gamla lagið eins og það var hjá Mjólkurfél. Reykjavíkur. En þá ætla ég heldur að standa eða falla með samsölunni.

Frsm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Það hafa 3 hv. dm. vikið að mér í ræðum sínum. Var þar fyrstur í flokki hv. 10. landsk. Það er tvennt úr ræðu hans, sem ég vildi svara, og er þó heldur lítilfjörlegt. Sagði hv.þm., að ég hefði talað óvirðulega til bænda, og ætlaði að sanna það með því að slíta úr samhengi tvö orð í ræðu minni, orðin „þessir bændur“, og taldi, að í þeim fælist lítilsvirðing. Þetta er ákaflega líkt þessum hv.þm. og framkomu hans hér á Alþ., að snúa þannig út úr og affæra það, sem sagt er. En meðan hann var ráðh. sýndi hann, hve gersamlega óhæfur hann var sem forsvarsmaður bændanna og þröngsýnn og skilningslaus í till. fyrir þeirra hönd, jafnframt þeirri lítilmennsku að rægja þá við aðrar stéttir. Þm. var að benda á dæmi frá Eyfirðingum. En það er nokkuð öðru máli að gegna, þar sem er takmarkað lokað svæði. En þar eru nógu víðsýnir og skilningsgóðir menn til þess að sjá, að ef Skagafjörður fær greiðan aðgang að mjólkurmarkaðinum á Akureyri, verður þetta ekki eins einfalt mál fyrir K. E. A.

Það er bílvegur á milli

. En ekki eins góðar samgöngur og hér. Þar var tiltölulega auðvelt fyrir duglegan mann, sem bændur báru traust til, að koma skipulagi á þessi mál, vegna þess að svæðið, sem framleiðir mjólkina, er hæfilega stórt. Þessi samanburður hv.þm. sýnir því aðeins skilningsleysi hans á þessum málum. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að hv.landsk. Ég tek það að sjálfsögðu sem mikið „kompliment“, að hv.þm. skuli beina því til Alþfl., að frá okkur sé að vænta kröfu um lækkun mjólkurinnar, og það gerir hv.þm. líka með réttu. Það hefir orðið lækkun á mjólkinni. Hv. 1. þm. Skagf. er ekki svo ófróður um málefni bænda, að hann viti ekki, hvernig verðlagið á mjólkinni var í fyrra og er nú.

Meiru var lofað!

. Þegar mjólkursamsalan tók til starfa, þá var fyrst að vænta einhverrar lækkunar á mjólkinni, en hv. 5. landsk. og blöð Sjálfstfl. snérust þegar í öndverðu gegn þessu fyrirtæki og fjandsköpuðust gegn því. Sjálfstæðismenn gerðu allt, sem í þeirra valdi stóð, til þess að þyrla upp óhróðri í kringum samsöluna, sem gerði það að verkum, að ekki var eins auðvelt að framkvæma verðlækkun á mjólkinni og ella hefði verið. En svo þegar sjálfstæðismönnum tókst ekki að spilla nægilega fyrir samsölunni með sínum auðvirðilegu blaðaskrifum um hana, þá gripu þeir til þess óyndisúrræðis, sem kom samsölunni verst, en það var að fá húsmæðurnar í Reykjavík til þess að neita að skipta við samsöluna. Hv. 5. landsk. og Morgunbl. standa fyrir þessari fríðu sveit, svo sem kunnugt er, og árangurinn hefir orðið sá, eftir því sem hv.þm. segir, að um 700 kvenna í þessu félagi hafa reynt að takmarka við sig mjólkurneyzlu og á þann hátt gert sér far um að spilla því, að hægt verði að færa mjólkurverðið niður hér í bænum. Eðlileg afleiðing af takmörkun mjólkurneyslu hjá fjölda húsmæðra hlýtur óhjákvæmilega að vera örðugleikar á allri lækkunarviðleitni á mjólkinni. Enda þótt þessar þokkalegu tilraunir hv. 5. landsk. og sjálfstæðismanna hafi að vísu ekki borið tilætlaðan árangur, þá er samt söm þeirra gerðin. Það eru sömu tilraunirnar fyrir því, þótt húsmæðurnar hafi verið það forsjálar og hyggnari en forsprakkar sjálfstæðismanna í þessu máli að sjá, að engin skynsamleg rök lágu fyrir þessu mjólkurverkfalli.

Það er gaman að heyra hv.þm. tala um verkfall

. Það tókst illa hjá hv.þm. að „organisera“ þetta verkfall, enda var málstaðurinn ekki sem beztur. Því er þannig farið um verkföll, að þau þurfa að vera bæði vel undirbúin og framkvæmd fyrir góðan málstað. Verkfall frúnna skorti hvorttveggja í senn, undirbúninginn og góðan málstað.

Hvað er um skaðabótakröfuna að segja?

. Það eru eiginlega neytendurnir, sem ættu að fara í skaðabótamál, því að þeir urðu fyrir ýmsum óþægindum í þessu efni vegna blaðaárása sjálfstæðismanna á samsöluna, sem ollu því, að bæjarbúar gátu ekki fengið þá mjólkurlækkun, sem þeir að öðrum kosti hefðu að öllum líkindum öðlazt. Þá minntist hv. 5. landsk. á kröfurnar frá húsmæðrafélaginu - eiginlega er réttara að segja kröfurnar frá hv. 5. landsk.

Er ég ekki húsmóðir?

. Ein af kröfunum var ógerilsneydd mjólk, sem talið var, að hörgull væri á hér í bænum. Mér er sagt, að um mjög langt skeið hafi fengizt ógerilsneydd mjólk, en það getur vel verið, að slitnað hafi samböndin um sölu mjólkur, sem voru áður en samsalan hófst, en það hefir þá stafað af því, að framleiðendur í nágrenni Reykjavíkur hafa frekar kosið að selja mjólkina í samsöluna. Mér hefir verið sagt, að hægt sé að fá nóga ógerilsneydda mjólk frá góðum heimilum. Þá drap hv.þm. á óánægjuna út af brauðsölunni í sambandi við mjólkursöluna. Hv. þm. gat þó ekki neitað því, að brauðsalan í bænum er fullkomlega frjáls. Það, sem hv.þm. bar mest fyrir brjósti, voru hinar fátæku húsmæður, sem ekki hefðu tíma til þess að fara í aðrar búðir en þær, sem næst væru. Það er svo sem heldur trúlegt, eða hitt þó heldur, að mikillar óánægju gæti hjá húsmæðrum almennt sökum þess, að þær þurfi endilega að kaupa brauð frá þeim búðum, sem hv.þm. telur pólitískt litaðar, sem sé þær, sem selja brauð frá Alþýðubrauðgerðinni, sem hefir átt drýgstan þátt í því halda brauðverðinu í bænum niðri í mörg ár. Árás sú, sem sjálfstæðismenn hér í bænum hafa gert á brauðsölu Alþýðubrauðgerðarinnar, getur orðið þeim afdrifarík. Svo sem kunnugt er, eru kaupsýslumennirnir hér í bænum aðalmáttarstólpar Sjálfstfl. Mér er ókunnugt um, að af Alþýðufl. hálfu hafa nokkurntíma verið hafin herferð á hendur þeim verzlunum hér í bænum, sem sjálfstæðismenn reka. Þá minntist hv þm. á gjaldfrestinn. Ég sagði, að það væri talsvert ólag í því efni. En þar sem hagsmunir neytenda eru hinsvegar í húfi, og allt veltur á því fyrir þá, að samsalan takist vel, þá er það auðsætt mál, að nauðsynlegt er, að nógir peningar fáist fljótt, því að þá eru meiri líkindi til þess, að hægt sé að framkvæma mjólkurlækkun. Þetta er mjög veigamikið atriði. Því skal ekki neitað, að af þessu fyrirkomulagi, sem tekið hefir verið upp, að láta greiða andvirði mjólkurinnar við móttöku, geta stafað dálítil óþægindi, en hinsvegar á ég bágt með að trúa því, að það sé fyrst og fremst fátæka fólkið, sem fær þennan gjaldfrest, sem um er að ræða, svo framarlega að farið verði eftir almennum kaupsýslureglum. Gjaldfrestunin er miðuð við það, að menn hafi von um kaup til þess að borga með. Það eru því aðeins menn, sem eru í fastri atvinnu, sem geta haft von um að verða aðnjótandi þeirra þæginda, sem gjaldfrestur gæti veitt þeim. Það er tilgangslaust fyrir hv. 5. landsk. að reyna að telja mönnum trú um, að sá stóri hópur fólks, sem er atvinnulaus mánuðum saman, hafi yfirleitt það mikið lánstraust hjá kaupmönnum, að hann fengi að verða galdfrests aðnjótandi almennt. Næst vil ég víkja örfáum orðum að lögsókn þeirri, sem hér um ræðir. Mér þykir ekki ósennilegt, að unnt sé að fá því framgengt, að Húsmæðrafélagið verði dæmt í skaðabætur fyrir það tjón, sem félagið hefir bakað Samsölunni. Nú hefir lögunum verið breytt síðan S. Í. S. fékk ekki dóm á mann, sem álitið var, að hefði skaðað það. Nú nýtur fyrirtæki eins og Samsalan verndar laganna, þannig að menn geta ekki lengur vaðið upp í skjóli laganna, ráðizt á og rægt fyrirtækin án þess að lögin geti haft hendur í hári sökudólganna. En samt telja margir, að sennilega geti Samsalan fengið forsprakka mjólkurverkfallsins dæmda til þess að greiða skaðabætur fyrir að hafa spillt fyrir sölu mjólkurinnar, enda þótt minni árangur hafi fengizt af þeim vinnubrögðum en til var ætlazt. Þá skal ég minnast lítið eitt á ræðu hv. 1. þm. Reykv. Hann hélt því fram, að till. sín væri órökstudd, sökum þess, að ef framleiðendur ættu að ráða þessu fyrirtæki, þá ættu þeir einnig að fá að ráða þeim kostnaði, sem af starfsemi þeirra leiddi.

Ef framleiðendur eiga að borga kostnaðinn, þá eiga þeir að ráða honum

. Hv. þm. virðist alveg gleyma því, að Samsalan snertir bæði hag framleiðenda og neytenda. Þess vegna er ekki nema rétt, að báðir aðilar ráði kostnaðinum. Ég álít alveg réttmætt, að þessi einstaka atvinnugrein beri þann kostnað, sem hún hefir í för með sér, alveg eins og kjötsalan ber þann kostnað, sem hún leiðir af sér, og síldar- og fisksalan ber þann kostnað, sem hún hefir í för með sér.

Um þetta er enginn ágreiningur

. Mér finnst hv. 1. þm. Reykv. hafa slegið því föstu, að sér þætti rétt, að þeir, sem borguðu kostnaðinn, ættu þá einnig að ráða þessum málum. Hv. þm. hneykslaðist á því, að séra Sveinbjörn Högnason væri pólitískur fulltrúi neytenda, og þá ekki síður Guðmundur Oddsson, sem hann taldi fyrst og fremst pólitískan fulltrúa neytenda. Hv. 1. þm. Reykv. er farinn að óttast, að menn séu pólitískir og geri öll mál pólitísk. Hann er víst hræddur um, að eitthvað af árásarskrifunum í garð Samsölunnar hafi verið pólitísk! Það er dálítið spaugilegt, að hv. 1. þm. Reykv. skuli hneykslast á því, að menn séu pólitískir!

Ég hefi ekki sagt það

. Það getur verið, að hv.þm. vilji taka þessi orð sín aftur, og tel ég það skynsamlega gert af honum. En hvað sem þessu líður, þá er eitt víst, og það er það, að enda þótt menn séu pólitískir, hefir dreifingarkostnaðurinn á mjólkinni hér í Reykjavík samt minnkað, svo að bændur fá hærra verð fyrir mjólkina en áður, og ég vil fullyrða, að líkindi eru til þess, að neytendur geti einnig fengið lækkun, án þess að bændur missi neitt við það. Nú vil ég víkja fáum orðum að tilboðunum í brauðin. Frásögn hv.þm. um þetta atriði var næsta kátbrosleg. Hann sagði, að brauðin hefðu aldrei verið boðin út. Bakarar hafa með sér félagsskap hér í bæ. Sá félagsskapur kýs sér stjórn, og kemur hún fram f. h. bakara. Þessa menn kallaði mjólkursamsölunefndin á fund til þess að ræða um það, hvort þeir vildu gera tilboð í brauðasölu í mjólkurbúðum Samsölunnar. Þetta var vitaskuld fullkomið alvörumál og alveg „forretningsmæssigt“, ef ég mætti svo að orði komast. En fulltrúar bakarafélagsins vildu ekki gera tilboð, en ruku í þess stað burt af fundinum án þess að samkomulag næðist um, að þeir seldu brauð í búðum Samsölunnar. Hv. þm. sagði að þeir hefðu bara rabbað svolítið saman á þessum fundi. En þetta var fullkomið alvörumál. Stjórn bakarameistarafélagsins var beinlínis boðuð á fund - eins og ég er búinn að taka fram -, og hún var beðin um að gera tilboð í brauðasöluna. En hún hafnaði alveg þessu boði. Svo þegar mennirnir voru þotnir út af fundinum og sáu, að þeir höfðu hegðað sér eins og bjálfar, þá sáu þeir sig um hönd og sendu þá loks tilboð, sem var eins og tilboð þess lægsta. Ég sé því ekki annað en að það hafi verið fullkomlega rétt hjá Samsölunni að taka bezta boðið. Það er eðlilegt, að við þá sé verzlað, sem höfðu beztu búðirnar í bænum, og á þeim stöðum í bænum, þar sem fólk er flest. Það var þetta, sem Samsalan gerði.

Hvers vegna var ekki hægt að verzla við alla, fyrst allir buðu sömu kjör?

. Ég efast ekkert um, að hver einasti kaupsýslumaður mundi taka eins mikið af einhverri vöru og hann þyrfti hjá þeim, sem fyrst bauð bezt kjör, enda þótt aðrir kæmu á eftir. Þetta er algild regla í viðskiptaheiminum. Að lokum vil ég taka það fram, að ég óska þess, að frv. verði samþ. óbreytt.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Þegar þetta frv. var til 2. umr., fékk ég bréf frá oddvita Eyrarhrepps um það, að lóðamerkin eins og þau væru í frv. væru ekki glögg, vegna þess að þessi svonefndi Einarshryggur væri svo að segja jafnaður við jörðu. Þess vegna væri rétt, að í staðinn kæmi landamerki Bakkalands og þaðan stefna á Traðargil. - Ég vænti þess, að hv. d. geti fallizt á þessa breytingu.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Allshn. hefir athugað þetta frv. og leggur til, að það verði samþ. Þó flytur hún brtt. á þskj. 203 á þá leið, að áður en reglugerð sé sett skuli leitað álits Alþýðusambands Íslands og Atvinnurekendafélags Íslands. En það hefir nú verið upplýst, að það félag, sem hér er um að ræða, heitir Vinnuveitendafélag Íslands, og flytjum við því skrifl. brtt. við brtt.n., um að í staðinn fyrir „Atvinnurekendafélag Íslands“ komi: Vinnuveitendafélag Íslands.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég ætla að svara nokkrum orðum því, sem hæstv. ráðh. sagði á síðasta fundi til andsvara því, er ég þá sagði um þetta frv. Hann hélt fram, að vélbátaútvegurinn myndi fyrr stöðvast heldur en stærri útgerðin, ef eigi væri að gert. Ekki held ég nú, að neitt liggi fyrir um þetta. Sjálfur játaði hæstv. ráðh., að sér væru ekki kunn ýms atriði, sem mikilsverð eru þegar um er að ræða samanburð þessara atvinnutækja. Ég held, að þetta sé eitt af því, sem hæstv. ráðh. hefir ekki athugað nægilega, eða a. m. k. hefir hann ekki gert grein fyrir því svo fullnægjandi sé, til þess að sannað megi telja, að vélbátaútvegurinn stöðvist á undan stærri útgerðinni, ef erfiðleikarnir halda áfram. Hæstv. ráðh. sagði, að togaraflotinn væri ekki í neinni hættu. Þetta þóttu mér einkennileg orð, og ég vil fullyrða hið gagnstæða, að togaraflotinn er í yfirvofandi hættu. Ef áfram heldur með svipuðum hraða í sömu átt og stefnt hefir á síðustu tímum, þá er yfirvofandi, að togaraflotinn stöðvist alveg. Ég vil ekki fara út í rökræður um það frekar í augnablikinu, en mig langar til að bæta því við, að það er ekki leikur einn, það verkefni, sem hæstv. stj. og meiri hl. þings, hefir tekið að sér, að skipuleggja atvinnuvegi þjóðarinnar, eins og þeir kalla það. Slíkt er meira en lítið vandaverk. Og því undrar mig ekki stórlega, þó hæstv.atvmrh. hafi lítinn tíma til að sitja í sæti sínu hér á þingi. Reyndar er hann nú ekki einn um það, því a. m. k Hér í Nd. er það sjaldgæft að sjá ráðherrana í sæti sínu; nú er t. d. enginn þeirra viðstaddur, og svo er oftast nær. Það er ekki aðeins vandaverk að skipuleggja þessa hluti, heldur mun það einnig vera tímafrekt. Ég þykist og sjá á hæstv. ráðh., að þetta verk taki töluvert af fjöri þeirra og kröftum. En eitt aðalundirstöðuatriðið í þessari „planökonomi“ svo kölluðu - sem að vísu er ekki aðeins íslenzkt viðfangsefni, heldur viðfangsefni, sem reynt er að vinna að víðsvegar um lönd - það er að vinna „ökonomiskt“, hafa ávallt fyrir augum það, sem heppilegast er, ódýrast og praktiskast fyrir þjóðarheildina. Ef fara á að „skipuleggja“ atvinnulífið, þá fullyrði ég, að það er fjarstæða að byrja á því að gera ráðstafanir til þess með valdi ríkisins og þess tiltrú fjárhagslega, að halda við því, sem lakast er og ólífvænlegast af framleiðsluháttum landsmanna, þegar um það er að ræða, að úr framleiðslunni þarf að draga stórkostlega. Þá er ekki gætt þessa aðalatriðis, að vinna „ökonomiskt“, þ. e. a. s. með fjárhagslega hugsun að baki. Ég get ekki annað en látið í ljós undrun mína yfir því, að hæstv.atvmrh. skyldi láta sér þau orð um munn fara í þessu sambandi, að þeir, sem að stórútgerðinni standa, hafa sumir hverjir komið sér upp sæmilegum húsakynnum hér í bænum. Korpúlfstaðabúið nefndi hann einnig í þessu sambandi. Mér þykir það satt að segja heldur sorglegt, að hæstv. ráðh. skuli ennþá ekki vera kominn lengra í sinni hugsun um þessi mál heldur en það, að þetta skuli gloprast út úr honum. Vegna þess fyrst og fremst, að bak við þetta gæti legið sú hugsun hæstv. ráðh., að hann óskaði heldur, að þessu fé hefði verið varið til einhvers annars, að það væri ófagurt og ógagnlegt fyrir þjóðfélagið, að þeir, sem geta, komi sér upp góðum og varanlegum híbýlum, og að það væri til tjóns fyrir þjóðfélagið, að eitthvað af hagnaði einhvers tíma sé varið til þess að koma upp myndarlegu kúabúi. Mundi hæstv. ráðh. heldur óska, að ekkert sæist eftir af þessu fé, sem um tíma græddist á útgerðinni? Eða má ég spyrja: Sér hann ekki, að neinir aðrir af borgurum þjóðfélagsins hafi komið sér upp sæmilegum húsum heldur en þessir sárafáu útgerðarmenn hér í Rvík? Er honum sama hryggðarefnið, að kaupmenn og aðrir, sem einhvers hafa aflað á þessum tíma, skuli hafa komið sér upp sæmilegu húsnæði? Óskar hæstv. ráðh., að þessu aflafé hefði verið varið til einhvers annars, þannig að þess sæist hvergi merki, eins og milljónum af fé ríkisins hefir verið varið árlega síðan 1927, svo að ekkert stendur eftir, og það, sem kann að sjá einhver merki eftir, er aðallega til þess að auka útgjaldaliði hins opinbera um langa framtíð. Ég vil ekki fara lengra út í þetta, og gæti það þó getið tilefni til dægurlangra umr. Mér finnst, að þessi hugsun, komin frá sæti hæstv.atvmrh., beri sorglegan vott um það, að hann haldi, að það sé einhvers virði að segja annað heldur en það, sem er. Önnur ástæða hæstv. ráðh. fyrir því, að ekki beri að líta til stórútgerðarinnar í þessu sambandi, var sú, að hún væri rekin af hlutafélögum - ríkum hlutafélögum, að mér skildist og að hluthafar þessara félaga væru líka ríkir menn. Hið fyrra er rétt, að megnið af framleiðslutækjum stórútgerðarinnar er eign hlutafélaga. En ég held, að segja megi með vissu, að eignir hluthafanna í þessum félögum standi aðallega í hlutafénu. Og það mun ekki vera neitt launungarmál, a. m. k. ekki fyrir hæstv. ráðh., að megnið af þessu hlutafé er farið, horfið í töp síðustu ára, og hjá sumum hlutafélögum jafnvel meira en það. Þó að skattavöldin neiti að taka tillit til þess og meti hlutabréf þessara fyrirtækja fyrir ofan allt vit til þess að skattleggja þau, þá má ekki loka augunum fyrir því, að þetta er ekki annað en sjónhverfing. Það er sköttunaraðferð, sem ég vil ekki segja, að hvergi eigi sinn líka, því á síðustu tímum er það sjálfsagt svo víðar en á Íslandi, að ekki þykir fært að skrifa eignir niður eins og þarf, þegar þær verða arðlausar ár eftir ár. Slíkar afskriftir getur ekki viðskiptalífið borið, og það er auðvitað erfitt viðfangsefni. En það má ekki segja, að þeir, sem þetta hlutafé, sem einhverntíma var til, eru taldir eiga, séu auðugir menn. Þeir eru orðnir, að því leyti sem eignir þeirra hafa staðið í þessu hlutafé, eignalausir. Mönnum getur ekki annað en dottið í hug í samhandi við þetta frv. kreppuráðstöfun ríkisvaldsins fyrir bændurna í landinu. Ég þarf ekki að taka upp neitt af því, sem sagt hefir verið um. hver upphæð er lögð fram í því skyni. En fyrir utan það, að allir bændur í landinu, sem eru fjárhagslega illa staddir, eiga kost á því að fá aðstoð kreppulánasjóðs til þess að lagfæra sín fjármál, og það hvort sem þeir eiga 50 kindur eða 500, hvort sem þeir eiga eina kú eða 50, þá er árlega varið hundruðum þúsunda úr ríkissjóði til þess að styrkja bændur til vaxtagreiðslu, styrkja bændur til framkvæmda, bæta upp andvirði varnings þeirra o. s. frv. Ég held, að það sé varla orðið nokkurt viðskiptaatriði til fyrir bændur landsins, sem þeir ekki geta einhversstaðar leitað eftir styrk til þess að framkvæma. Þetta fé hefir hingað til að miklu leyti verið tekið af sjávarútveginum. Og þessu á að halda áfram eftir að búið er, að því er álíta verður, að koma fjárhag bænda, þeirra, sem verst eru staddir, á viðunandi grundvöll; samt á að halda áfram að styrkja þá á allan hátt, þó látið væri í veðri vaka í upphafi, að hin stórmikla kreppuráðstöfun til handa bændunum væri gerð í því skyni, að þeir gætu þolað verðlagið, er þeir verða að sæta á erlendum markaði. Það var vitanlega ein aðalröksemdin. Nú er hún gleymd, og áfram er haldið að styðja bændur með löggjöf, sem skattleggur sérstaklega nokkurn hluta af borgurunum og ver skattinum til styrktar bændum. Það er ekki verið að spyrja í þessu sambandi, hvort bú bóndans er stórt eða lítið, heldur bara, hvernig hann er staddur. Ég skal ekki fullyrða um, hvort nokkuð af þessu kemur að notum; ég er í miklum vafa um það. En það þykist ég ekki vera í neinum vafa um, að sjávarútvegurinn á tilkall til að fá hlutfallslega svipaða aðstoð ríkisvaldsins. Og þegar hæstv.ríkisstj. ber fram frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, um svona ómerkilega úrlausn í þessu vandamáli, þá er ómögulegt að orða það öðruvísi en svo, að gert sé upp á milli atvinnuveganna, og það stórlega. Ég verð að vísu að láta það í ljós, að ég hefi ekki trú á, að með svipuðum ráðum eins og hér er gert ráð fyrir og eins og leitazt hefir verið við að beita við landbúnaðinn, verði neinu verulegu um þokað um erfiðleika sjávarútvegsins. Því mér sýnist erfiðleikar síðustu tíma miklu meiri en það, að bættir verði með framlögum úr ríkissjóði, eða yfirleitt með framlögum, sem koma annarsstaðar að heldur en frá sjávarútveginum sjálfum. En hitt er jafnljóst fyrir því, að að því leyti, sem þetta frv. er ekki flutt fram visvítandi til þess að sýnast, þá ber það ljósan vott um, að sjávarútvegurinn er sá hluti af atvinnulífi þjóðarinnar, sem hæstv. stj. og meiri hl. þings virðist vera nokkuð sama um, hvernig blessast.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Hv. 5. þm. Reykv. lauk máli sínu með því, að hann hefði ekki trú á, að með samskonar ráðum eins og hefði verið freistað til þess að rétta hag landbúnaðarins með kreppulögunum væri unnt að rétta við hag sjávarútvegsins. Með þessu hefir eiginlega hv.þm. svarað og að engu gert sín ummæli um það, að sjálfsagt væri að veita samskonar styrk til sjávarútvegsins eins og veittur var til landbúnaðarins með kreppulánasjóðslögunum. Ef menn hafa ekki trú á, að það verði til þess að reisa sjávarútveginn við, þá er engin meining að grípa til svo dýrra ráðstafana. Um það hygg ég allir ættu að geta verið sammála. Ég get líka tekið undir það með hv.þm., sem hann sagði á síðasta fundi, að ef svo færi, að markaðurinn fyrir fisk okkar lokaðist stórkostlega frá því, sem nú er, og ekki tækist að vinna nýja markaði í staðinn, þá væri ekki hægt að gera sér vonir um, að með fjárframlögur úr ríkissjóði yrði hægt að reisa sjávarútveginn við. Vonir okkar beggja hljóta því að standa í þá átt, að ekki takist svo hörmulega til með sölu afurðanna, að til slíks komi. Hv. þm. vildi leggja mér þau orð í munn, að togaraflotinn væri ekki í neinni yfirvofandi hættu. Þetta hefi ég aldrei sagt. Ég sagðist ekkert um það vilja fullyrða, hvort togaraútgerðin eða annar þáttur sjávarútvegsins væri í bráðari yfirvofandi hættu. Ég sagðist þó vita, að nokkur hluti vélbátaútvegsins væri í bráðari hættu, þannig að hann myndi fyrr stöðvast í framhaldandi erfiðleikum heldur en togaraflotinn. Og ég byggði það á því, að tiltölulega meira af skuldum vélbátaútgerðarmanna, sem verst eru staddir, eru lausaskuldir heldur en af skuldum togarafélaganna; ósamningsbundnar skuldir hjá mönnum, sem enga hagsmuni hafa við útgerðina bundna og ekki telja skyldu sína að sjá um, að atvinnuvegirnir haldist gangandi. Þar er öðru máli að gegna um lánsstofnanirnar, sem ríkið stendur á bak við, bankana. Þá flutti hv.þm. langt erindi um það, hvernig andaði til þeirra úr ráðherrastólunum, sem að togaraútgerðinni stæðu, að séð væri ofsjónum yfir því, að þeir byggðu sér sæmileg hús, ræktuðu jörðina og þessháttar. Allt er þetta hin mesta fjarstæða. Þá beindi hv. 5. þm. Reykv. þeirri spurningu til mín í lokakapítula ræðu sinnar, hvort ég myndi heldur óska þess, að þessu fé hefði verið eytt á annan hátt. Ég vil svara þessari spurningu og þá um leið þessum kapítula öllum. Ég myndi vilja, að þetta fé, sem tekið hefir verið frn útgerðinni og varið til þess að reisa dýr íbúðarhús - hús, sem kannske kosta um 70 þús. kr. - eða varið hefir verið til annara fyrirtækja, óskyldra útgerðinni, væri nú til sem reiðufé í varasjóðum, sem útgerðin gæti gripið til á þessum örðugu tímum. Mér þætti skrítið að sjá framan í þann mann, sem ekki vildi óska þessa hins sama, og ég hygg, að um það séu ekki mjög skiptar meiningar, að þetta væri æskilegt. En það tjáir ekki að sakast um orðinn hlut. Þetta fé er nú orðið bundið og verður ekki í annað notað; og án þess að ég vildi nokkuð fara að rifja upp þennan kapítula, vildi ég svara þessari spurningu, sem hv. 5. þm. Reykv. beindi til mín, og það hefi ég nú gert.  Þá sagði hv. 5. þm. Reykv., að ég hefði verið að tala um rík hlutafélög, sem gerðu út togara. Þetta er alls ekki rétt, enda væri þá þýðingarlaust að tala um fjárstyrk af hendi hins opinbera. Hitt sagði ég, að í sumum þessum hlutafélögum væru ýmsir mjög vel efnaðir menn, og þetta er staðreynd og þýðir ekkert að krossa sig á bak og brjóst með guðræknissvip og neita því. - ég held, að það hafi ekki verið fleira í sambandi við ræðu hv. 5. þm. Reykv., sem ég hefi ástæðu til að taka fram, en ég get tekið undir það, sem hann sagði um einhliða ráðstafanir. Og ég hygg, að það sýni sig, að allt of einhliða ráðstafanir hafa verið gerðar, allt of mikil áherzla lögð á að koma á dýrum skuldaskilum. Þetta sama vakir fyrir mér nú, ég held, að hið opinbera megi ekki binda sig svo, að ekki sé til fé til að létta undir rekstrarafkomu útgerðarinnar. Þá vil ég víkja að því, sem hv. 6. þm. Reykv. mælti til mín í gær í ræðu, sem ég sumpart heyrði, en sumpart heyrði ekki, af því ég var þá á flotta, eins og það heitir á þeirra máli - sbr. Mbl., þ. e. a. s., að ég gat þá ekki verið viðstaddur. Ég hygg nú, að flest af því hafi verið endurtekningar, eins og svo oft vill verða; en eitt af því, sem hann sagði og ég heyrði, og ég vil ekki láta ómótmælt, var það, að ég sem ráðh. hefði ekki gert annað en þvælast fyrir frv., þó að ég hefði beitt hóglátari aðferð en ýmsir aðrir mínir flokksmenn, sem hefðu svívirt útgerðina svo, að honum, hv. 6. þm. Reykv., blöskraði, og getur hann þó stundum tekið upp í sig. Það er hv. 6. þm. Reykv. og hans mönnum að kenna, að ekki er þegar fengin lausn á þessu máli. Á síðasta þingi bauð ég að leysa málið á þeim grundvelli, sem lagður er með þessu frv. Um þá óvild gegn ríku mönnunum, sem hv.þm. segir, að svo mikið beri á hjá mér, skal ég ekki segja margt, ég hefi sjálfur ekki gefið tilefni til þessa, nema ef það væri með því, að ég benti á, að ég hefði talið það fé, sem hefir verið tekið frá útgerðinni til óskyldra athafna, betur komið sem starfsfé í varasjóðum fyrir útgerðina, og að ég hefði heldur kosið, að því hefði verið varið á þann hátt. Um það, hve tregir menn séu á að gefa eftir af skuldum, má lengi deila. Ef menn telja von um, að hagur skuldunauta batni, munu ýmsir verða tregir til að sleppa voninni, en ég hygg, að eins og horfur eru nú, þá séu ekki margir, sem geri sér þær hugmyndir, að framundan standi þeir uppgripatímar fyrir útgerðina, að mikil von sé um, að þær skuldir greiðist, sem nú eru vonlausar. Hygg ég, að flestir líti svo á, að betra sé að gefa eftir og fá eitthvað greitt af skuldinni heldur en að hafa vonina eina. Um þetta má auðvitað deila, en ég hygg, að þar sem svo er komið, að skuldir eru meiri en 75% allra eigna, að með því láni, sem svarar til 15-20% af virðingarverði eignanna, yrði ekki örðugt að ná samkomulagi við lánardrottna, þó að undantekningar geti verið á því. En í frv. er gert ráð fyrir því, að ef helmingur eða meira en helmingur umboðsmanna kröfuhafa samþykki eftirgjöf, þá verði hinir að beygja sig, og ég hygg, að eins og nú horfir, þá sé í langflestum tilfellum auðvelt að fá helming kröfuhafa til að fallast á þau skuldaskil, sem gert er ráð fyrir innan ramma frv. Þá sagði hv. 6. þm., Reykv. það, og þóttist hafa orðrétt eftir mér, að ég vildi ekki hjálpa hlutafélögum, sem rækju útgerð. Þetta er ekki rétt, en hitt sagði ég, að þar sem geta ríkissjóðs væri takmörkuð, yrði fyrst og fremst að líta á það, sem mest væri aðkallandi, en það er sá hluti vélbátaútgerðarinnar, sem ætlast er til, að þessi lög nái til, þar eð atvinna flestra manna er bundin við hann, samanborið við það fjármagn, sem hann krefur, og þetta er gert með því frv., sem hér liggur fyrir. Hitt veit þessi hv.þm. eins vel og ég, að eins og sakir standa er ekki hægt að leggja fram til skuldaskila þá upphæð, sem nægir til að hjálpa útgerðinni í heild. Það frv. er því ekki af heilum huga fram borið, heldur er það tylliástæða til að spilla framgangi þessa frv., undir því yfirskini, að þessir hv.flm. þess vilji hjálpa allri útgerðinni, jafnt stórútgerðinni sem smáútgerðinni, jafnt hvort sem skuldirnar eru hundruð þúsunda, jafnvel milljónir, eða þær eru 1-2 þús. Undir þessu yfirskini ætla þeir að hindra það, að vélbátaútveginum komi hjálp. Það er þetta, sem er ósæmilegt við þennan málsflutning, og það er þetta, sem ég verð að vita hjá andstæðingum frumvarpsins.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Hæstv. atvmrh. má ekki líta svo á, að hann hafi komið mér að óvörum með því að taka upp síðustu orðin, sem ég sagði. Eins og ég sagði þá, og hefi sagt fyrr, hefi ég ekki trú á, að ríkisvaldið geti, með ákvæðum svipuðum þeim, sem í þessu frv. eru, bjargað sjávarútveginum úr þeim vandræðum, sem hann nú er staddur í. Hæstv. atvmrh. dregur þá ályktun, að þá skuli ég ekki um þetta tala og þá ekki heimta framlag til allrar útgerðarinnar, heldur að minnsta kosti sætta mig við þetta lítilfjörlega frumvarp, sem stjórnin flytur. Sé nú svo, að það sé vonlaust verk fyrir ráðh. með tilhneigingu til skipulagningar að framkvæma þetta mikla verk, sem fyrst og fremst er það, að hjálpa til þess að það megi halda áfram að reka íslenzkan sjávarútveg, með þeim tilkostnaði, sem á honum hvílir nú, þá vil ég segja það, að þó þetta verkefni sé vonlaust, eins og ég hefi látið í ljós, þá álít ég ekki, að bein afleiðing af því sé sú, að hætt sé að hjálpa þeim, sem lakast eru staddir af þeim lokustu. Ef samvinna um þetta væri fáanleg, eins og mér heyrðist, að vel gæti hugsazt, þá væri það bein afleiðing af þeirri hugsun, að hæstv. ráðh. ætti að biðja meiri hl. sjútvn. að taka frumv. til lagfæringar. En eins og ég hefi sagt, og stend við, þá álít ég, að þetta sé kák og aðeins gert til að sýnast, og þess vegna má hæstv. ráðh. ekki ætlast til, að ég fylgi frumv. og allra sízt, ef ég væri í hópi skipulagningarmanna, því þá er farið aftan að siðunum, þegar hæstv. ráðh. segir, að þetta sé tilraun til þess að líta fyrst og fremst á það, sem mest kalli að. Hvað kallar að? Ef það kallar að að takmarka útflutning á saltfiski um 1/3 og kannske um 1/2, hvað kallar þá að? Þá ættu skipulagningarmennirnir að koma og segja: Nú kallar það að, að hætt sé að nota þau framleiðslutæki, sem dýrust eru í framkvæmd. Þeir menn, sem ætla sér að skipuleggja, mega ekki um leið vera svo „human“ eða svo fullir mannkærleika, að þeir af þeim ástæðum styðji allt það, sem fúið er og fánýtt. Það er alveg öfugt við planeringu. Það er engin þjóðfélagsleg ökonomi. Það er ekki skipulagning, heldur hugsanagrautur, og ekkert annað. Hæstv. ráðh. sagðist óska þess, að nú væri til í varasjóðum allt það fé, sem frá upphafi hefir verið goldið sem arður af því kapítali, sem í útgerðinni stendur, og gæti nú komið til viðbótar þeim eignum, sem hægt væri að grípa til. Ég skil þessa ósk hæstv. ráðh., en hún er ekkert annað en fjarstæða. Það sér væntanlega hver hugsandi maður, að það er engin von, að þetta fé komi til þess að ausa því í tjón á tjón ofan, og það er ekkert æskilegra, að þetta fé komi aftur heldur en fé allra landsmanna. Útgerðarmenn hafa notað þetta fé til beinna þarfa sinna, t. d. með því að breyta húsaleigu sinni í húsabyggingar. Ég vil í sambandi við þetta spyrja hæstv. ráðh., hvort hann geti gert þessari hv.þd. grein fyrir því, hve miklu af umsetningu, eða af því kapitali, sem í fyrirtækjunum er bundið, sá arður hafi numið, sem frá fyrstu hafi verið greiddur til hluthafanna. Ég veit, að hæstv. ráðh. getur þetta ekki, en mér er nær að halda, að ef rannsókn færi fram á þessum efnum, þá kæmi það í ljós, að sá arður, sem hluthöfum þannig hefir verið greiddur af stofnfé, væri svo lítill, að allir mundu undrast. Það er ekkert annað en lýðskrum hjá hæstv.atvmrh. eða öðrum þeim, sem um það tala, að þeir, sem að útgerðinni standa, hafi getað byggt sér hús - eins og svo fjöldamargir aðrir borgarar hafa gert. En það getur komið að því fyrir þessum mönnum, að þeir verði að hætta því á undan öðrum og að aðrir flytji inn í hús þeirra. Ég get ekki séð réttmæti þess, að þeir vegna atvinnurekstrar síns þurfi að verða fyrstir fyrir þessu frekar en aðrir menn. Nú hafði ég aðeins spurt hæstv. ráðh. hvort honum fyndist æskilegra, að þessu fé, sem varið hefði verið til húsbygginga og annarar framkvæmda, hefði verið komið þannig í eyðslu, að ekkert sæist eftir því, eins og er með megnið af því fé, sem hæstv.ríkisstj. hefir farið með síðan 1927. Þessari spurningu svaraði hæstv. ráðh. ekki, heldur fór undan í flæmingi. Þess vegna er þetta tal hæstv. ráðh. - ef þetta eru rök hans fyrir því að líta ekki eins á þörf stórútgerðarinnar eins og þeirrar smærri - fánýtt og einskisvert. Það hefir ekkert verið borið fram af fulltrúa hinna vinnandi stétta í landinu. Hér er ekkert verið að hugsa um að láta það lifa, sem lífvænlegt er. Þetta málefni er í eðli sínu eins og síldaruppbótin til sjómanna. Það er ekki verið að líta á allsherjar nauðsyn og alþjóðarhag, heldur er verið að afla kosningafylgis, og svo lengi sem ríkissjóður er notaður til þess í stórum stíl, svo lengi er vonlaust um hag og heill þjóðarinnar.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég hefði ekki beðið um orðið, ef hæstv.atvmrh. hefði ekki vikið þeim orðum persónulega að mér og meðflm. mínum, að það frv., sem við nú í annað sinn flytjum fram á hinu háa Alþ., væri ekki af heilum huga flutt. Mér þykir nú hæstv.atvmrh. vera farinn að grýta fullhart úr glerhúsinu og mun kvitta fyrir það með nokkrum orðum áður en ég sezt. En af því að hæstv. forseti leyfði mér að gera þessa aths., vil ég gera aths. við nokkur fleiri atriði, sem sumpart er ranglega farið með hjá hæstv. ráðh., og sumpart rangar ályktanir af mínum orðum. Hæstv. atvmrh. hefir ekki enn gert hreint fyrir sínum dyrum og svarað því afdráttarlaust, hvort hann álítur, að sú 11/2 millj., sem ætluð er til skuldaskila útgerðarinnar samkv. frumv. hans, muni nægja til að rétta hag útgerðarinnar, svo að hún sem atvinnuvegur muni reisast úr þeim fjárhagslega kút, sem hún nú er í, með þessari 11/2 millj. Ég hefi litið svo á, að þetta væri mál, sem varðaði alþjóð, og því ætti fyrst og fremst að athuga, hvort þessi atvinnuvegur í heild sinni væri í hættu staddur, hvort horfur séu á því, að hann svíki undan athafnalífi þjóðarinnar og skapi þar með starfleysi, og haga svo aðgerðunum eftir því, hvort komizt yrði að þessari niðurstöðu. Við, sem fluttum frumv. í fyrra - og flytjum það aftur nú -, álítum, að þessi hætta sé fyrir dyrum, og því beri að hefjast handa. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að ef atvinnuvegur er svo hætt staddur, að hann er rekinn með tapi og liggur við borð, að það dragi úr honum að miklum mun eða dragist svo saman, að ekki verði nema arðminni hluti hans í gangi, þá er sjálfsagt í fyrsta lagi að athuga, hvaða þunga sé hægt að velta af atvinnugreininni. Ég hygg, ef hæstv.atvmrh. væri staddur á sökkvandi fleytu á óstæðu vatni, að honum yrði það fyrst fyrir að athuga, hvort ekki væri hægt að létta fleytuna með því að kasta einhverju út - þ. e. a. s. öðru en sjálfum sér. Á útgerðinni hafa hvílt geysiþungir skattar um undanfarin ár, skattar, sem nema nálega 1 millj. árlega. Það er óhugsandi, að maður með skynsemd hæstv.atvmrh. sjái ekki, að það, sem fyrst ber að gera, er að velta af þessum óbærilega þunga steini, sem lagður er á herðar þeirra manna, sem menn héldu, að hann nú ætti að hugsa um. Þó hæstv.atvmrh. látist ekki sjá þetta og hlaupi í króka og lykkjur undan sannleikanum, sem er ekkert annað en það, að fá þessum beinu útgjöldum af lett. Hitt er svo aukaatriði og sérmál útgerðarinnar, að hún verji þessu fé til þess að mynda fyrir sig skuldaskilasjóð. Hæstv. ráðh. sagði nú, að það væri okkar skuld, sjálfstæðismanna, að þetta mál hefði ekki verið leyst þegar á þinginu í fyrra. Ég veit það, að það er okkar skuld, að ekki var hægt að kæfa þetta mál gersamlega, eins og hæstv. ráðh. gerði hinar ítrekuðustu tilraunir til og hans flokkur. En af því að hann hafði nokkru meiri sóma að gæta og skyldu að rækja en margir hans flokksmanna, þá fór hann hæflega í málið, tók þann kostinn að þvælast fyrir viku eftir viku og mánuð eftir mánuð. Það varð til þess, að málið fékk ekki afgreiðslu. Ekkert hamlaði meir afgreiðslu málsins en það, að hans flokksmenn vildu ekki, að það yrði leyst. Og þegar hann vek því að mér, að þetta frv. okkar sjálfstæðismanna sé ekki flutt af heilum hug, þá spyr ég: Af hverju skipaði hann n. til að rannsaka þessi mál milli þinga? Hvernig heldur hann, að þeir menn skilji sitt hlutverk, sem skipaðir eru til að athuga þessi mál? Heldur hann, að þeir skilji það þannig, að þeir eigi að svíkjast frá því og segja sem svo, að allt geti lafað svona, ef þeir álíta, að eitthvað verði að gerast? Nei, okkar frv. er flutt af sannfæringu þess, að þeirra aðgerða sé mikil nauðsyn, sem það fer fram á. En ég get sagt hæstv. ráðh. það, að það er sannfæring mín, að hans frv. sé ekki flutt af heilum hug. Það er honum áreiðanlega ljóst sjálfum, að þessi 11/2 millj. nægir hvergi nærri til þess að koma þessum mikla atvinnurekstri á öruggan fjárhagslegan grundvöll. Og ég efast ekki um, að frv. hans og hans fylgismanna er ætlað til þess að blekkja einhvern hluta - a. m. k. - af útgerðarmönnum og þeim öðrum, sem lifa óbeint á útgerð, í þessum sökum, og látast vera viðgjarnlegur í þeirra garð. En tilgangurinn er að flýja frá málinu sjálfu og kannske líka að nota þessa skoplegu upphæð sem ég vil kalla - til þess að kaupa sér fylgi eins og óbeinlínis að níðast á öðrum, eins og hefir einkennt svo nákvæmlega feril þessara flokka, sem nú ráða hér á þingi, í meðferð þess fjár, sem er almennings eign, sem er ríkissjóðm. Hann hefir verið notaður til pólitískra kaupa annarsvegar og til áníðslu á andstæðinga hinsvegar. Og þessi smáupphæð er einmitt svona sniðin rétt til þessa. Það er gersamlega óhugsandi, að hún geti orðið útveginum að verulegu liði, ef ætti að jafna henni niður óhlutdrægt. Ég veit ósköp vel, að hæstv.atvmrh. hefir vissar afsakanir. Hann hefir staðið í fylkingarbrjósti þess flokks, sem í fjölda, fjölda mörg ár hefir stundað það að rífa niður atvinnuvegi landsmanna og egna upp það fólk, sem tekur sinn arð beint í verkalaunum, gegn þeim, sem standa fyrir atvinnurekstri til lands og sjávar. Þessi niðurrifsstarfsemi er búin að móta svo hugarfar bæði hans og annara þeirra manna, sem í þeirri fylkingu hafa staðið, að þeir kunna ekki að hugsa á þann hátt, sem þeir menn verða að hugsa, sem ætla sér að styðja og byggja upp atvinnuvegina í landinu. Og það er þess vegna að mínu áliti allt að því hneyksli, að maður úr þeim herbúðum sé orðinn að atvmrh. í landinu. Ég skal svo ekki eyða meira púðri á þennan ráðh. En hjá hæstv. fjmrh. þarf ég að leiðrétta nokkrar rangfærslur, með leyfi hæstv. forseta. Ég veit ekki, hvort hann er þarna inni í lambakrónni, - vona, að svo sé, en ég skal reyna að haga orðum mínum svo, að ekki sé beinlínis særandi fyrir hann. Hann kvað vera alrangt með farið hjá mér, að Framsfl. hefði farið með fjármálastj. í 8 ár, - hann hefði farið með fjármálastj. í 41/2 ár með sósíalistum, en 31/2 með stuðningi sjálfstæðismanna. Þess vegna sagði hann, að sjálfstæðismenn beri vitanlega ábyrgð á fjármálastj. landsins. Þessum hæstv. ráðh. er vel kunnugt um það, að sjálfstæðismenn hafa aldrei síðan 1927 ráðið neinu um fjármálastj. landsins. Hitt er honum jafnkunnugt, að þeir hafa mótmælt svo að segja hverju einasta atriði, sem hefir sýnt sig að vera misráðið hjá stj. Þetta hafa þeir gert líka þann tíma, sem þeir áttu einn ráðh. í stj., að svo miklu leyti sem átti við. En eins og ég tók fram á laugardaginn, þá er ekki hægt að neita, að það er mjög mikill munur á fjárstj. þau árin, sem framsóknarmenn höfðu ekki kröfur sósíalista til fjárausturs yfir sér, en það var einmitt það árabilið, sem sjálfstæðismenn áttu ráðh. í stj. En hann var vitanlega í minni hl., og hans hlutverk var allt annað. Hann var blátt áfram til sátta í kjördæmamálinu. Hæstv. ráðh. lét sér um munn fara aðra eins fjarstæðu og þá, að sjálfstæðismenn hefðu aldrei haft serstöðu um fjármálastj. ríkisins. Ég veit ekki, hvaðan hann heldur, að hlustendur sínir séu komnir! Líklega úr ennþá þykkri hól en hann sjálfur! Það veit hvert mannsbarn í landinu, að í 8 ár hafa langmestar pólitískar deilur í landinu staðið milli sjálfstæðismanna annarsvegar og framsóknarmanna hinsvegar um fjármálastj. í landinu. - Þessu máli sínu til stuðnings sagði ráðh., að sjálfstæðismenn hefðu samþ. allar lántökur erlendis, sem farið hafa fram. Ég vil nú spyrja þennan hæstv. ráðh.: Hvernig heldur hann, að sé hægt að komast hjá því, þegar búið er að eyða fénu, að samþ. að gera samninga um það? hað veit ráðh., að þegar framsóknarstj. var búin að éta út þúsundir og milljónir á milljónir ofan, þá kom hún alveg eins og til okkar nú fyrsta dag þessa þings og bað um að samþ. í guðanna bænum með afbrigðum frá þingsköpum 12 millj. kr. lán. Hvar eru þær nú? Þær eru upp étnar. Það er ekki ný lántaka, heldur að lán sé ekki kræft fyrirvaralaust. Það eru sjálfstæðismenn, sem verða að samþ., að fyrir hengingarvíxla, sem framsóknarstj. hefir tekið, sé hægt að ganga að ríkinu hvenær sem er. Það var ekkert annað en að gera samninga um þessa hengingarvíxla, sem fjármálaóstjórnin hafði leitt yfir okkur. Ég vildi mótmæla þessu um leið og ég gekk, að við sjálfstæðismenn hefðum ekki haft sérstöðu um fjárstj. ríkisins, því að við höfðum fyrst og fremst sérstöðu þar. Það var ekki lítill gorgeir í hæstv. ráðh., þegar hann var að segja, að það varðaði engan mann um það, hvort mér væri ekki launungarmál á þessu eða hinu. En ég segi, að það varðar landslýðinn miklu, hvers vegna frá hendi fjmrh. er launung í þessu máli. Ég vil hér með skora á hann að birta öll skeyti, sem farið hafa milli hans og annara aðilja, og allar yfirlýsingar frá honum út af þessu máli, og síðan skulum við ekki tala frekar um, hverjum er launung. Mér er ekki launung á neinu, sem mér við kemur í stjórnmálum, enda er það smærra. En ég vildi, að ráðh. væri ekki launung á því, sem hann hefir gert. Og ef hann vill ekki birta plögg viðvíkjandi þessu máli, þá munu margir álykta - og sennilega með réttu -, að þar sé eitthvað, sem fela þurfi.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Út af ummælum hv. 5. þm. Reykv. um það, að sjálfsagt sé að styðja þá grein útvegsins, sem sýnir besta afkomu, en háskalegt hinsvegar, sérstaklega fyrir skipulagsmenn, sé að nota getu ríkissjóðs til þess að styðja aðrar greinir, sem sýna verri afkomumöguleika, vil ég benda á, að samkv. skýrslu mþn. í sjávarútvegsmálum, sem ég efast ekki um, að hann telji mjög ábyggilegt plagg, hefir niðurstaðan á rekstri þeirra skipa, sem rekstrarafkomuskýrslur ná yfir - þar vanta því miður ekki fá skip -, verið sem ber segir: Á vélbátaútveginum hefir orðið samanlagt tap 2 millj. 100 þús. kr., 4 flokkum vélbáta á þorsk- og síldveiðum. En tapið á línubátunum og togurum, sem hv.þm. telur, að beri sig bezt, er talið 6,5 millj. kr., eða meira en þreföld upphæð tapsins á vélbátunum. Þetta sýnir a. m. k., að það var ákaflega lausleg ágiskun á ferð eða lítt upp byggð fullyrðing, eins og fleira hjá þessum hv.þm. Ef miðað er við rekstrarafkomu sjávarútvegsins -  Þá bar hv.þm. brigður á það hjá mér, að af lausu skuldunum stafaði vélbátum meiri hætta en togurum. Ég hefi ekki aðrar öruggari heimildir en þessa skýrslu. En samkv. henni eru verzlunarskuldir hjá vélbátum, sem allt eru lausaskuldir - línuveiðarar eru taldir með að einhverju leyti -, 4 millj. 310 þús. kr., en tilsvarandi lausar skuldir hjá togurum taldar 1 millj. 387 þús. kr., eða tæpur 1/3 af skuldaupphæð vélbátanna. Þá taldi hv.þm. einnig sýnt og sannað, að togarar borguðu sig bezt fjárhagslega að því leyti, að tiltölulega minna færi úr landi við rekstur þeirra en vélbáta. Ég er nú svo alveg nýlega búinn að fá í hendur skýrslu mþn. og því ekki búinn að kynna mér nægilega niðurstöður. En ég sé það þó, sem ég vissi áður, að það er miklu meiri hluti af aflamagni vélbátaútvegsins heldur en togaraútvegsins, sem gengur beint til skipsmanna. Ég mun taka þetta nokkru nánar upp til 3. umr. og benda á það þá. En ég hygg, að þessar tilvitnanir úr skýrslu n. megi sýna hv.þm. fram á, að því fer ákaflega fjarri, að vélbátar séu sá hluti útvegsins, sem sízt sé ástæða til að veita nokkurn stuðning. Sérstaklega þegar þess er gætt, að sá stuðningur, sem gert er ráð fyrir, nemur fullum 75% af þeim töpum, sem skýrslan sýnir, að hann hafi beðið á árunum 1929-1932, það tímabil, sem rannsóknin nær yfir. En að því er hinar tegundir útvegsins snertir er um svo geysiháar upphæðir að ræða, að það mundi reyna stórkostlega miklu meir á greiðslugetu ríkisins, ef ætti að taka þær með. Og þeim stafar miklu minni hætta yfir höfuð af lausu skuldunum heldur en vélbátunum. Út af ummælum hv. 6. þm. Reykv. (SK) skal ég segja það, að hann má kalla það hneyksli, ef honum er það hugarléttir, að ég sé ráðh. Ég veit, að honum væri hugstæðara að vera það sjálfur, en kjósendurnir vildu ekki leyfa það, og hann verður að sakast um það við þá. Hann kvað skoplegt að láta sér detta í hug að koma sjávarútveginum á öruggan grundvöll með 11/2 millj. kr. Hann má hafa hvaða orð, sem hann vill, um þetta. En það hefir verið sýnt fram á - og ekki reynt að hrekja -, að þeirri grein útvegsins, sem frv. á að ná til, má veita ákaflega mikilsverðan stuðning með þessari fjárhæð. Hitt er rétt - og ég tek undir það með hv. 5. þm. Reykv. -, að það er barnaskapur og ekkert annað að láta sér detta í hug, að með afslætti og samningum um skuldir sé hægt að tryggja afkomu sjávarútvegsins. Það má létta í bili, ef með öðrum ráðstöfunum er hægt að tryggja rekstrarafkomuna í framtíðinni. En skuldaskilin ein út af fyrir sig eru aðeins einn þátturinn í því starfi, og ekki sá þátturinn, sem mestu máli skiptir. Hv. 6. þm. Reykv. kvað það bersýnilegt, að ekkert vit né skynsemi gæti verið í því að halda áfram að taka útfiutningsgjald af sjávarútveginum, eins og högum hans er komið. Þegar einhver væri að sligast undir þunga, þá væri byrjað á að velta honum af, svo að maðurinn gæti gengið uppréttur. Þetta vill hann gera við útveginn á þann hátt, að taka sem útflutningsgjaldinu nemur úr ríkissjóði og leggja í skuldaskilasjóð, en útvegurinn á eftir sem áður að halda áfram að greiða útflutningsgjald í ríkissjóð. Þetta minnir mig á þá erfiðu list, sem sum börn halda sig geta gert, bæði að éta kökuna sína og eiga hana.

Thor Thors Þar sem hv.þm. G.-K. er ekki viðstaddur, vildi ég leyfa mér að skýra frá því, að þetta mál er flutt samkv. ósk hreppsnefndar Keflavíkur og er ofur einfalt mál. Sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um það, en vil mælast til þess, að því verði vísað til allshn.

Ingvar Pálmason F. h. sjútvn. þarf ég ekki að segja margt um þetta frv. Ég get látið nægja að vísa til grg., sem fylgir frv., og til þeirrar ræðu, sem hæstv.atvmrh. flutti hér við 1. umr. þessa máls. Sjútvn. hefir flutt þetta mál, eins og frv. ber með sér, skv. beiðni hæstv.atvmrh. og er gerð grein fyrir ástæðunum til þess í grg. frv. En ég vildi aðeins taka það fram við þessa umr., að n. lítur þannig á, að ákvæði 5. gr. frv., þar sem ákvæðið er, hverjir bátar skuli vera skoðunarskyldir, nái ekki til báta, sem notaðir eru aðeins til heimilisþarfa, þó um fólksflutninga geti verið að ræða mjög stutta leið. Þetta ákvæði bárum við líka undir aðalhöfund frv., skipaskoðunarstjórann, og hann taldi líka, eins og við, að bátar, sem notaðir væru til heimilisþarfa, væru undanþegnir. Það eru til nokkrar tegundir af þessum bátum, sem mætti máske hugsazt, að ákvæði 5. gr. næði til, en ef réttilega er athugaður sá skilningur, sem semjandi frv. hefir haft fyrir augum, þá er auðséð, að þessir bátar verða undanþegnir, bæði bátar til flutninga milli lands og eyja og milli skipa og lands, o. s. frv. - Þessa skýringu vildi ég láta fylgja frv. frá n. nú við þessa umr.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Þetta mál hefir nú legið fyrir ýmsum undanförnum þingum, og býst ég því við, að flestum hv.þm. sé meira og minna kunn forsaga þess. Það er borið fram af meiri hl. landbn., eftir beiðni Dýraverndunarfélags Íslands, og er tilgangur þess vitanlega sá, að lögbjóða meiri mannúð en hingað til hefir tíðkazt gagnvart húsdýrunum, þessum þörfu þjónum landbúnaðarins. Vænti ég, að ekki þurfi að fylgja þessu frv. mörg orð, því að ég býst við, að hv.þdm. sjái, að fullkomin ástæða er til þess að sýna meiri mannúð við geldingu húsdýra en hingað til hefir viðgengizt yfirleitt og að löggjafarvaldið láti til sín taka um það efni. Vil ég vænta þess, að hv.þm. láti þetta mál sjá meiri náð fyrir sínum augum heldur en raun hefir á orðið á undanförnum þingum og afgr. málið fljótlega.

Frsm. (Sigurður Einarsson) Það er að vísu mjög æskilegt, að þetta mál fái fljóta för gegnum d., en um brtt. þá, sem fyrir liggur og ég vil ekki gera að umtalsefni, þar sem flm. hennar er ekki viðstaddur, er það í skemmstu máli að segja, að sá hluti menntmn., sem flutti frv., hlýtur samkv. eðli málsins að vera henni andvígur. Vil ég því mælast til, þó illt sé, að málið tefjist mikið, að það verði ekki tekið til afgreiðslu án þess að þessi brtt. sé rædd.

Forseti (JörB): mér virtist við aðalumr. þessa máls, að ekki væru mjög skiptar skoðanir um það, og virðist mér því ekki mikil ástæða til að fresta því. Náttúrlega vil ég ógjarnan taka mál fyrir, ef menn, sem flytja brtt., eru fjarstaddir, en ég ætla, að í þessu tilfelli skipti það ekki verulegu máli.

Frsm. (Sigurður Einarsson) Ég ætla aðeins að láta þess getið, án þess að vilja þar með vera að efna til sérstakra umr. um málið, að samþykkt þessarar brtt. gerir að engu þann megintilgang, sem fyrir meiri hl. menntmn. vakti með flutningi frv. Sá ágalli, sem átti að laga, er þá endurvakinn í annari mynd, og án þess að ég ætli að ræða brtt. frekar nú, þá verð ég að telja málinu fullkomlega spillt, ef hún nær samþykki hv. deildar.

Forseti (JörB): Það er að vísu rétt, að brtt. fer fram á talsverða breyt. á 1. gr. frv., og það er öllu leiðinlegra að þurfa að afgreiða málið, þar sem flm. hennar er eigi viðstaddur. Get ég því gert þá málamiðlun að fresta málinu til morguns og sjá, hvort hv.flm.brtt. verður þá heill orðinn.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm. Ísaf. hélt fram, að það væri allt öðruvísi ástatt um þá tekjuöflun fyrir Ísafjarðarkaupstað, sem í þessu frv. felst, heldur en þá tekjuöflun, sem farið er fram á í frv. um bæjargjöld á Akureyri. Að svo miklu leyti, sem þetta frv. fer fram á að afla bæjarfélaginu tekna gegnum einkarétt á uppskipun og framskipun, þá hlýtur það að verka nákvæmlega á sama hátt eins og þó gjald væri lagt á uppskipun og framskipun eftir einhverjum ákveðnum taxta. Hv. þm. vildi að vísu halda fram, að uppskipunin og framskipunin hefði verið svo lágt reiknað, að hún hefði ekki verið dýrari heldur en á meðan hið frjálsa fyrirkomulag var. Ég skal nú ekki um þetta segja, mér skilst, að bærinn hafi haft einkarétt á þessari starfrækslu um undanfarin 10 ár. Og ég veit ekki, hverjar breyt. hafa orðið á uppskipunar- og framskipunartaxtanum á þessu tímabili. En hitt er vitanlegt, að fyrir tíu árum var þessi taxti yfirleitt hærri heldur en nú mun tíðkast, af þeirri eðlilegu ástæðu, að þá var skammt liðið frá þeim tíma, þegar allur slíkur kostnaður var í hámarki, og breytingar á honum eru alltaf fremur hægfara í kaupstöðum. Ég get því trúað, að á þeim tíma, sem bærinn tók upp- og framskipun í sínar hendur, hafi taxtinn verið nokkuð hár, og hafi honum verið haldið í svipuðu horfi síðan, þá er sjáanlegt, að mikill gróði hefir verið að því fyrir bæinn. Enda viðurkenndi hv.þm., að svo hefði verið. Þessi starfræksla bæjarins hefir þannig e. t. v. orðið til þess að halda við óeðlilega háum upp- og framskipunargjöldum á Ísafirði. Og sú aðferð til tekjuöflunar fyrir bæinn er nákvæmlega sama eðlis eins og uppskipunar- og framskipunargjöld þau, sem Akureyrarbær fer fram 2 heimild til að leggja á. Þarna fá bæirnir í báðum tilfellum aðstöðu til þess að ná tekjum af mönnum utan bæjarfélaganna, hvort sem það er gert með beinu gjaldi af upp- og framskipun eða með hærri álagningu á upp- og framskipunina sjálfa. Þetta finnst mér ekki réttmæt tekjuöflunaraðferð, og þó sumir kunni að halda fram, að hér sé aðeins um tilfærslu á útsvörum að ræða - það séu verzlanirnar, sem bera útsvörin, og þetta komi eftir sem áður niður á þeim, sem vörurnar kaupa -, þá er a. m. k. þægilegra að leggja útsvör á verzlanirnar í samræmi við aðra, sem útsvör bera á þessum stoðum. Útsvörin verða að miðast við umsetninguna og þá útkomu, sem rekstrarreikningur hlutaðeigandi verzlunar sýnir. Nokkuð er öðruvísi háttað um hliðstæð gjöld í Vestmannaeyjum, eins og ég tók fram í umr. um það frv., því þar er upp- og framskipunin nær einvörðungu fyrir Vestmannaeyinga sjálfa. Aðrir, sem utan við bæjarfélagið standa, koma ekki til með að greiða sem nokkru nemur gegnum þessa tekjuöflunaraðferð til bæjarsjóðs Vestmannaeyja. Af þessum ástæðum tel ég það óréttmætt spor, sem hér á að stíga. Ég álít, að ef bæirnir eiga að fá slíka aðstöðu til tekjuöflunar, þá megi segja um einstaka hreppa, að þeir eigi að fá sömu aðstöðu til að ná tekjum af upp- og framskipun innan sinna takmarka. Og þá kæmi fram mesta ranglæti gagnvart öðrum hreppum í sama sýslufélagi. Það gæti komið fyrir, að hreppsfélag, sem hefði verzlunarstað innan sinna vébanda, fengi mestar sínar tekjur gegnum upp- og framskipunargjald, en hinir hrepparnir, sem enga verzlun hafa, hefðu engan tilsvarandi tekjustofn, og yrðu þar á ofan kúgaðir til að standa að nokkru leyti undir gjöldum þess hreppsfélags, sem verzlunina hefir. Ég er því algerlega mótfallinn þessari aðferð til tekjuöflunar, þó ég hinsvegar viðurkenni þörf bæjarfélaganna á auknum tekjustofnum. Ég álít, að það eigi að ganga inn á aðra braut, eins og gert er að nokkru leyti í þessu frv., þar sem um lóðagjaldið er að ræða. Þó e. t. v. megi segja, að vafasamt sé að leggja svo hátt gjald á lóðir sem hér er farið fram á, þá er það atriði, sem snertir kaupstaðarbúana sjálfa eingöngu. En vegna hins ákvæðisins, sem mér sýnist sama eðlis eins og ákvæði frv. um bæjargjöld á Akureyri, þá hlýt ég að verða á móti því, að þetta frv. nái fram að ganga.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég fæ ekki betur séð en að með þessari löggjöf, sérstaklega að því er fasteignaskattinn snertir, sé bæjarstj. Ísafjarðar nokkurnveginn í sjálfsvald sett, á hvern hátt hún notar þá heimild, sem hér er um að ræða. Það segir, að gjald af lóðum og öðrum fasteignum skuli vera frá 1‰ til 1%. ég vil nú spyrjast fyrir um, hvort ekki er í þeim l. öðrum, sem heimila bæjarfélögum að leggja á fasteignaskatt, ákveðið með l. sjálfum, hvernig skatturinn leggst á fasteignir. Er það ekki svo í I. um fasteignagjöld á Akureyri, Húsavík, Reykjavík og víðar, að það sé að engu leyti komið undir geðþótta eða samþykktum bæjarstjórnanna, hvernig þessi skattur leggst á? Mér skilst, að hér sé nýtt fyrirbrigði á ferðinni hvað þetta snertir, þar sem bæjarstj. getur hagað álagningu fasteignaskattsins eftir eigin vild, jafnvel breytt til frá ári til árs. Það má, að því er mér skilst, nota þessa heimild til þess að leggja fasteignaskattinn á eftir sama principi og t. d. útsvör. Þannig getur orðið úr þessum skatti gjald, sem ekki leggst með jöfnum þunga á allar fasteignir, sem það nær til, eftir matsverði, heldur gjald, sem bæjarstj. hefir opna leið til að ákveða sérstaklega af hverri einstakri eign og þannig mismuna eigendunum. Ef þetta er svo, þá sýnist mér hér stefnt inn á ranga braut. Og ég heyrði frá hæstv. forseta nú í fundarbyrjun, að komin eru mótmæli gegn þessu frv. frá Ísfirðingum, sem við þessa löggjöf eiga að búa, - mótmæli, sem mér skilst, að byggist einmitt á því, að menn óttist, að úr þessu verði ekki fasteignaskattur miðaður við verðgildi hverrar eignar, heldur sé bæjarstj. gefinn möguleiki til þess að haga þessu í hendi sér, allt öðruvísi heldur en hægt er með fasteignagjöldin í hinum kaupstöðunum, sem þau hafa. Mér finnst þetta mjög stórt atriði og vil spyrja hv.fjhn., hvort þetta hefir ekki verið athugað sérstaklega í n. Ég sé, að það vantar menn úr fjhn., sem e. t. v. hefðu fengizt til að svara þessu, ef þeir hefðu haft tækifæri til. 

Jóhann Jósefsson Út af atkvgr. um þetta mál vil ég spyrja hæstv. forseta, hvort hann álíti ekki réttast að fresta henni. var ekki frestað atkvgr. um bæjargjöld á Akureyri? 

Forseti (JörB): Ég mun verða við tilmælum hv.þm. Vestm., og fresta ég atkvgr. um málið og tek það af dagskrá.

Guðbrandur Ísberg Ég vil leyfa mér að þakka meiri hl. fjhn. fyrir afgreiðslu þessa máls, þar sem hann hefir lagt til, að frv. verði samþ. Að vísu hefir hv. meiri hl. borið fram tvær smábrtt. við frv., og er annað orðabreyt., en hitt er um það, að l. gildi til ársloka 1936, í staðinn fyrir til ársloka 1937. Ég tók fram við 1. umr. helztu atriði þessa máls, en ég vil þó drepa á það, að ég minntist sérstaklega á, að frv. væri borið fram vegna eindreginna áskorana frá bæjarstj. Akureyrar, vegna þess að brýn nauðsyn er að afla bæjarfélaginu aukinna tekna, og vil ég í því sambandi geta þess, að útsvörin hafa hækkað á 2 árum um þriðjung, úr ca. 200 þús. kr. upp í ca. 300 þús. kr. Ég vil sérstaklega benda á, að bæjarstj. hefir athugað gaumgæfilega, hvaða leið sé heppilegast að fara til þess að afla aukinna tekna, og hefir hún einróma lagt til, að þessi leit væri farin, og vil ég undirstrika það, að fulltrúar jafnaðarmanna og framsóknarmanna í bæjarstj. hafa greitt atkv. með því, að þessi leið væri farin. Og það ræður af líkum, að menn, sem búsettir eru á Akureyri, eru kunnugri því, hvernig þessu máli horfir við, og eru færari til þess að ákveða, hvaða leið sé heppilegast að fara. Það hefir sérstaklega á það bent og að því fundið, að frv. höggi nærri mönnum, sem ekki eru búsettir á Akureyri, en kaupa nauðsynjar sínar þar. Það er að vísu rétt, að á þá er lagt lítið gjald, en það er ekki svo mikið, að það nemi neinu, sem hægt er að telja, og það er vegna þess, að þessi gjöld eru lægri á Akureyri en nokkursstaðar annarsstaðar, vegna hinnar ágætu hafnar og þess, að hafnarmannvirkin hafa verið byggt smátt og smátt og aldrei stofnað til mikilla skulda vegna hafnarmannvirkjanna, er hefði áhrif á hafnargjöldin. Þetta atriði hefir verið athugað af fulltrúum Framsfl. í bæjarstj., og vil ég undirstrika það, að forstjóri stærsta samvinnufélagsins á Akureyri, en það er forstjóri kaupfélags Eyfirðinga, á sæti í bæjarstj. Hann hefir látið svo um mælt, að í sama stað komi niður, hvort þessi leið væri farin eða sú, að hækka útsvörin, því sú útsvarahækkun hlyti nær eingöngu að lenda á verzlunarfyrirtækjum bæjarins, og yrði í gegnum þau að leggjast á vöruna. Það skiptir því ekki öllu máli, hvor leiðin er farin, en þessi leit, sem lagt er til í þessu frv., að farin verði, mun vinsælli og gjaldið innheimtast jafnara og betur. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en ég vænti þess, að hv.þdm. athugi það, að um leið og þeir greiða atkv. á móti þessu frv. eru þeir að dæma flokksmenn sína í bæjarstj. Akureyrar.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég get verið fáorður um þetta frv., því að það er gamall kunningi í þessari hv. d., og hafa komið hér til umr. tvö mál áður, sem eru í eðli sínu samskonar. Ég hefi ekki séð mér fært í fjhn. að leggja til, að þetta frv. verði samþ. og gerði ég á síðasta þingi grein fyrir því í sambandi við frv. til l. um bæjargjöld í Vestmannaeyjum, að ég teldi ekki þessa tekjuöflunarleit heppilega eða réttláta, og að ég áliti það ranglátt að taka einstaka kaupstaði út úr í þessu efni. Ég hefi því lagzt á móti málinu, og læt ég nægja að skírskota til þeirra ummæla, sem ég hefi áður haft um það, og þeirra orða, sem ég lét fylgja frv. um bæjargjöld í Vestmannaeyjum. Ennfremur skal ég geta þess, að í Ed. er á leitinni frv. til hafnarlaga fyrir Siglufjarðarkaupstað, sem fer fram á, að gjald sé lagt á vörur, sem eru fluttar að og frá höfninni þar. Mér finnst eðlilegt, að eitt sé látið ganga yfir öll þessi mál um nýjar tekjuöflunarleiðir, því meginatriðið er eitt og hið sama í öllum þessum frv. Ég skal fúslega játa, að hafnargjöld á Akureyri eru flestum hafnargjöldum lægri. Mér hefir jafnvel skilizt á hv.þm. Ak., að önnur leit væri möguleg til tekjuöflunar, og vænti ég, að hún geti komið til mála, þó að þetta frv. nái ekki fram að ganga. Ég legg því til sem minni hl. fjhn., að þetta frv. verði fellt.

Hannes Jónsson Það er nokkur skoðanamunur milli mín og hv. 1. landsk. Hann byggir skoðun sína á því, að það sé óréttmætt að afla bæjarfélaginu tekna með slíku gjaldi. Ég vil nú ekki leggja neinn dóm á það. Ég gæti verið tilleiðanlegur til þess að ganga inn á þá braut, ef eins væri ástatt og er með Vestmannaeyjar, að eingöngu væri miðað við innanbæjarmenn, en ekki lagt gjald á utanbæjarmenn eins og gert er með frv. um bæjargjald í Akureyri og Ísafirði. Ég vil spyrja hv. 2. þm. Skagf, sem ég sá, að greiddi atkv. með frv. um bæjargjöld á Ísafirði, hvað hann myndi segja, ef farið væri fram í hið sama fyrir Sauðárkrók. Ég sé ekki annað en Sauðárkrókur hafi sama rétt til þess að afla tekna á þennan hátt eins og t. d. Ísafjörður. Ég hygg, að ýmsum í Skagafirði, sem sækja þangað nauðsynjar sínar, myndi þykja nærri sér höggið, ef þeir væru þannig látnir borga til Sauðárkrókshrepps. Svona mætti halda áfram að telja upp fleiri hreppsfélög, sem gætu krafizt hins sama réttar. Það er sá mikli munur með þessi bæjarfélög, sem hér er um að ræða, og Vestmannaeyjar, að þar er gjaldið ekki lagt á aðra en kaupstaðarbúa, og hið sama má segja um Siglufjörð. Þarna ber að greina milli þess tvenns, hvort gjaldið lendir eingöngu á bæjarmönnum, en ef gjaldið er líka lagt á utanbæjarmenn, þá tel ég, að það sé óréttmætt, því þá kemur það fram á öðrum aðila en þeim, sem það er ætlað að koma fram á. Ég er því á móti þeirri stefnu, sem kemur fram í frv. um bæjargjöld á Akureyri og Ísafirði.

Sigfús Jónsson Það var aðeins út af þeirri fyrirspurn, sem hv.þm. V.-Húnv. beindi til mín. Ég greiddi atkv. með frv. um bæjargjöld á Ísafirði, vegna þess að ég álít, að kaupstaðirnir verð að afla sér aukinna tekna, og ef þeir fá ekki að gera það á þennan hátt, þá gera þeir það með hækkaðri niðurjöfnun. Ég sé engan mun í því, hvort verzlanirnar borga 500 kr. hærra útsvar, eða þær borga 500 kr. á þennan hitt. Ef þær gera það ekki á þennan hátt, þá verða útsvörin bara að vera þess hærri. Þessi tekjuauki þarf einhvernveginn að nást, hvort sem það er með þessum hætti eða öðrum.

Hannes Jónsson Það er ekki rétt hjá hv. 2. þm. Skagf., að það sé sama, hvort þetta gjald er lagt á eins og frv. fer fram á, eða að það komi fram í hækkuðu útsvari. Ef gjaldið er lagt á sem hækkað útsvar, þá kemur það ekki eingöngu niður á verzlununum, heldur er því skipt niður á alla gjaldendur í bænum, nema ef svo skyldi vera, að verzlanirnar bæru öll útsvörin, en það mun hvorki vera svo á Akureyri eða annarsstaðar. Þarna er sá stóri munur, og er hann skýrður með því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, þó að hann hafi flaskað á skýringunni. Munurinn er sá, að útsvörin koma ekki eingöngu niður á verzlununum, heldur dreifast þau á alla og verða því léttbærari á verzlununum en annars.

Guðbrandur Ásberg Ég vil leyfa mér, út af orðum hv. síðasta ræðumanns, að benda á, að svo er ástatt á Akureyri, að þar er búið að leggja svo mikil útsvör í sem bæjarstj. treystir sér til. Það hefir gengið svo til þar, að útgerðin, sem bar mikið af útsvörunum uppi, hefir gengið mjög saman á síðari árum, og hefir þá orðið að taka þann kost að dreifa útsvörunum í hina minni gjaldendur, og hefir verið lagt á þá eins mikið og þeir geta boðið. Þegar svo er komið, að bæjarstj. lítur svo á, að meiru verði ekki jafnað niður, þá eru tvær leiðir fyrir höndum, og er hin fyrri sú, að auka útsvör á verzlunarveltunni til mikilla muna, en hin síðari sú, að fara þessa leit, sem hér er lagt til að farin verði. Það er því alveg rétt hjá hv. 2. þm. Skagf. að það kemur í sama stað niður, hvor leitin er farin, en bæjarstj. á Akureyri hefir kosið, að þessi leit væri farin, af ástæðum, sem hv.þm. V.-Húnv. ætti að geta skilið sem reyndur „forretningsmaður“.

Sigfús Jónsson Ég vil aðeins upplýsa það, að meginhluti útsvaranna á Sauðárkróki hvílir á verzlununum.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Aðstaða mín til þessa máls er kunn frá síðasta þingi, og hefir hún ekki breytzt síðan. Ég álít, að þetta frv. eigi að falls núna í þessari hv. d., eins og það féll í síðasta þingi, og er það af því, að ég tel alrangt að veita einstökum bæjum leyfi til þess að veita útsvörunum af mönnum, sem búsettir eru í bæjunum, yfir í menn, sem búa í öðrum sveitum og borga útsvar þar, en verða að verzla við bæina. Þetta er meginatriði þessa máls. Því hefir verið haldið fram, að þetta kæmi aðallega niður á verzlunum og þess vegna væri sama, hvort það væri tekið svona eða með auknum útsvörum, t. d. útsvari lögðu að viðskiptaveltu. En það er allt annað. Með þessu er lagt gjald í alla, sem verzla við bæina. Ef það er lagt á sem umsetningargjald, þá er það tekið af vörunni og ekki lagt á í þeim hlutföllum, sem útsvörin eru borguð í. Ef það er lagt á sem útsvar, þá kemur það jafnt niður á alla. Nú heldur hv.þm. Ak. því fram, að útsvörin á Akureyri séu svo há, að þau þoli ekki hækkun frá því, sem nú er. Þarna er atriði, sem bæjarstj. verður sjálf að dæma um. En ég held, að útsvörin séu ekki hærri þar en annarsstaðar. Eftir því, sem ég veit bezt, þá er lagt á þann mann, sem hefir 25 þús. kr. skattskyldar tekjur, tæp 7 þús. kr., en svo fer álagningin ört hækkandi á tekjur, sem eru þar fyrir ofan. Þetta er ekki hátt á móts við það, sem útsvörin eru annarsstaðar, að Reykjavík undanskilinni. Það er þess vegna rangt, að gjaldendur í sveitarfélögum, sem verzla við kaupstaðinn, séu skyldaðir til þess að borga útsvar þar, en það er farið fram á það með þessu frv. Ég legg því til, að þetta frv. verð fellt.

Guðbrandur Ísberg Ég vil bara leyfa mér að benda þessum tveimur hv.þm., hv.þm. V.-Húnv. og hv. 2. þm.N.-M., sem sérstaklega hafa beitt sér gegn þessu frv. á það, að í bæjarstj. Akureyrar á forstjóri kaupfélags Eyfirðinga sæti. Ég hygg, að hann hafi alveg eins mikinn skilning á því, hvað hentar héruðunum í kring og eins mikinn velvilja í þeirra garð eins og þessir tveir hv.þm., svo að ég ekki tali um þekkingu á því, hvernig þetta mál liggur fyrir. Og með allri virðingu fyrir hv. 2. þm.N.-M. og hans þekkingu á því, hvað líður útsvaraálagningu á Akureyri, sem hann kann að hafa nokkru meiri vegna sinnar aðstöðu sem ríkisskattanefndarmaður, þá leyfi ég mér að efast um, að hann hafi lesið það mál svo ofan í kjölinn, að hann sé fær um að gefa um það ábyggilegri skýrslur hér í d. en ég hefi gert í umboði bæjarstj. Akureyrar, þ. á m. í umboði bæjarfulltrúans kaupfélagsstjórans Vilhjálms Þórs, sem ég óhikað leyfa mér að halda fram, að sé dómbærari um þetta mál en báðir þessir hv.þm. til samans, sem nú eru að gera sig að dómurum yfir bæjarstj. Akureyrar og fetta fingur út í tillögur hennar af litlum skilningi og enn minni sanngirni.

Flm. (Bjarni Bjarnason) [óyfirl.]: Goshverinn Grýta í Ölfusi og rúmur ha. lands umhverfis er eign Boga A. J. Þórðarsonar, kaupmanns í Reykjavík. Það má segja, að þessi hver sé sá eini, sem gýs, a. m. k. sem hægt er að komast að með auðveldu móti frá Reykjavík. Undanfarin ár hefir borið töluvert á því, að ferðamenn hafa krotað í barma hversins og kastað ýmsu rusli ofan í hann. Þótt sumir hafi gert vísvitandi tilraun til þess að eyðileggja hverinn, eru þó mörg af þessum spellvirkjum framin af barnaskap, án vitundar um, að verið sé að eyðileggja hverinn sem goshver. Eigandi hversins telur sig ekki hafa efni á að kosta þarna vörð, sem þó sennilega þyrfti að vera á staðnum, a. m. k. þá tíma árs, sem mikil er umferð að og frá hvernum. Það er vitað, að flestir útlendingar, sem hingað koma og nokkuð geta hreyft sig út fyrir Reykjavík, fara þangað austur, og þá að jafnaði með leiðsögu innlendra manna. Einnig fer fjöldi landsmanna að Grýtu, sérstaklega frá Reykjavík og menn utan af landi, sem hingað koma. Er það mikill kostur við þennan hver, hversu auðvelt er að komast að honum úr Reykjavík, þar sem mest er umferðin, auk þess sem þetta er eitt af þeim náttúrufyrirbrigðum Íslands, sem a. m. k. útlendingum finnst einna mest til koma. Þessa hvers mun vera getið í flestum eða öllum leiðarvísum, sem nú eru gefnir út og sendir erlendum ferðamannaskrifstofum. Ég tel það eina möguleikann til þess að hvernum verði haldið við, að hæstv.ríkisstj. fái heimild til þess að kaupa hverinn, eftir frekara samkomulagi við eigandann. Það hygg ég vera einu leiðina til þess að tryggja hverinn fyrir skemmdum, eftir því sem auðið er að gera. Eigandinn gerði síðasta sumar töluvert til þess að laga hverinn, með því að hreinsa úr honum rusl, sem kastað hefir verið í hann, og steypa í holur í börmunum, sem gufaði upp úr og ullu því, að þrýstingurinn var minni en ella hefði verið. Ég skal nú ekki orðlengja þetta frekar, því að hv.þm. munu flestir vera kunnugir á þessum slóðum og vita því vel, hvað hér er á ferðinni. - Ég vil mælast til þess, að þessari þáltill. verði vísað til síðari umr. og fjvn., að þessari umr. lokinni.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég hefi flutt viðaukatill. við þessa þáltill., sem hv. 2. þm. Árn. hefir lýst. Ég get verið stuttorður um brtt. mína, því að efni hennar er áður kunnugt hér á hv.Alþ. Það var fyrir nokkru, ef ég man rétt, sem ákveðið var að heimila ríkisstj. að festa kaup á þessu gamla biskupssetri, ef um semdist. Þetta mun ekki hafa tekizt þá, og það er óvíst, hversu auðvelt það er nú, en ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að flestum hv.þm. finnist það slík nauðsyn, að ríkið eignist þessa jörð, hvaða álit, sem menn annars hafa á því atriði, hvort ríkið eigi að veru almennur jarðeigandi eða ekki. Skálholt hefir verið annar af tveim höfuðstöðum landsins mestalla sögutíðina, og fyrir rás viðburðanna var biskupssetrið og skólinn flutt burt af staðnum. Skálholt hefir verið svo ofið inn í sögu landsins, að það er beinlínis stórvægilegt menningarmál, að þessi jörð verði eign ríkisins, og að sú mynd, sem bæði landsmenn sjálfir og gestir, sem hingað hafa komið, fá af staðnum, sé í samræmi við frá mynd, sem bókmenntir okkar og saga geyma af Skálholti. Það liggur í augum uppi, að þegar þetta höfuðból skiptir oft um landsdrottin og þegar það er, eins og nú, leigt til eins árs, þá er blátt áfram óhugsandi, að hægt sé að halda slíkum sögustað nægilega vel við. Það getur vel verið, að þótt hv.Alþ. samþ. þessa till., þá takist samt ekki að festa kaup á staðnum að sinni, því að það getur verið, að eigandi jarðarinnar haldi henni í svo geipilegu verði, að hæstv.ríkisstj. sæi sér ekki fært að kaupa hana. Samt álít ég vel við eigandi, að málinu sé haldið vakandi með því, að hæstv.ríkisstj. fái aðstöðu til þess að leitast fyrir um að ná þessum sögustað í eign landsins.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég get ekki neitað því, að mér kemur þessi till. á þskj. 149 harla undarlega fyrir sjónir, þar sem farið er fram á, að keypt verði fyrir fé úr ríkissjóði eign, sem mér skilst, að sé raunverulega einskis virði, fjárhagslega séð. Ég hefi komið þangað austur og séð þennan hver og landið umhverfis hann, og mér er hulið, hvernig hægt er að gera sér nokkurt verðmæti úr þeirri eign. Sé hinsvegar höfuðtilgangurinn sá, að verja þennan stað, þá kostar það áreiðanlega mikil útgjöld. Það fer því fjarri, að þarna sé um verðmæta eign að ræða, sem gefi eða geti gefið nokkurn arð. Þvert á móti hlýtur hún að baka eiganda sínum mikil útgjöld. Ég get því ekki betur séð en að verið sé að henda peningum í sjóinn með því að kaupa þessa eign. Hinsvegar get ég ekki látið mér skiljast annað en að það hljóti að vera hægt að ná samkomulagi við eiganda hversins - sé það megintilgangurinn að varðveita þetta fyrirbrigði frá skemmdum - um að gera ráðstafanir til þess að koma því í kring, án þess að honum væri greitt mikið fé fyrir að gera slíka aðgerð. Mér finnst, að till. gæti verið á þá leið, að stj. leiti samkomulags við eigendur hversins um að gera ráðstafanir honum til verndunar á kostnað ríkissjóðs. Hitt er óforsvaranlegt, að fara að kasta fé ríkissjóðs í það, sem er gersamlega einskis virði. Auk þess er ekki rétt, og á sér tæplega nokkurt fordæmi, að gefa stj. algerlega óbundnar hendur um það, fyrir hvaða verð hún kaupir hverinn og landið umhverfis. Í þáltill. er ekki einu sinni ætlazt til þess, að mat sé lítið far, fram. Alveg eins er óforsvaranlegt, að stj. séu gefnar alveg óbundnar hendur um kaup á Skálholti. Að öðru leyti hefi ég þó ekki á móti þeirri brtt. að svo stöddu, og vænti þess, að málinu verði vísað til nefndar.

Flm. (Bjarni Bjarnason) [óyfirl.]: Það má auðvitað alltaf um það deila, hvers virði náttúrufyrirbrigði sem þetta er í peningum. En eigendurnir hafa sagt mér, að nú sé mjög sótzt eftir að fá þennan rúma hektara, sem fylgir hvernum, til sumarbústaða. En ef slík sala ætti sér stað, yrði hverinn ónýttur eftir stuttan tíma. - Það má vel segja, að peningalega séð sé þessi eign einskis virði fyrir ríkissjóð. En þó er það svo, að ef ríkið eða einstaklingar vildu selja aðgang að hvernum, væri auðvelt að gera það, svo að eignin yrði jafnvel gróðavænleg. Það mætti leggja það á vald ríkisstj., hvort hún tæki þann hátt upp, að selja aðgang að hvernum, en ég tel óheppilegt, að einstaklingar gerðu slíkt. Menn koma þúsundum saman á ári hverju til að sjá hverinn, enda þykir hann nú eitthvert merkilegasta náttúrufyrirbrigði á Suðurlandi. Ef það þykir nokkurs virði að hæna ferðamenn að landinu, getur það verið mikils virði bæði fyrir hið opinbera og einstaklinga að vernda slík náttúruundur, sem ef til vill draga menn fyrst og fremst til landsins. Hinsvegar get ég auðvitað ekki sagt um það, hversu tryggt er, að hann haldi áfram að gjósa, en vitanlega er hann einskis virði um leið og hann hættir því. Þá var hv. 3. þm. Reykv. óánægður yfir því, að ekki væri tiltekið í till., hve mikið stjórnin mætti borga fyrir hverinn. En ég get upplýst, að í bréfi frá eigandanum er sagt, að kaupverð hversins og aðgerðir síðan hann keypti, nemi um 4500 kr., og sé hann fús til að selja hverinn fyrir 6000 kr. En annars tel ég líklegt, að hann fengizt fyrir 4500 kr. Það má vera, að hægt væri að semja við eigandann um vörzlu á hvernum, en líklegra tel ég þó, að hann kysi að selja landið undir sumarbústaði, og þar með væri hverinn úr sögunni.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. flm. segir, að hverinn og umhverfi hans geti orðið gróðafyrirtæki, en eigandinn treysti sér þó ekki til að verja hann. Í þessu er fullkomin mótsögn. Ef eigandinn treysti sér til að gera hverinn að gróðafyrirtæki, myndi hann ekki hlífa sér við að verja því til viðhalds og vörzlu á hvernum, sem með þyrfti. Annars held ég, að erfitt verði að hafa mikið fé upp úr hvernum með því að selja aðgang. Hverinn sést að um langan veg, og því yrði erfitt að fá menn til að borga fé fyrir að koma ofurlítið nær, þar sem bletturinn umhverfis hverinn er aðeins 1 ha. og menn gætu hæglega séð hverinn gjósa úr svo lítilli fjarlægð. Enda bendir allt til þess, að eigandinn treysti sér ekki til að, gera hverinn að gróðafyrirtæki á þann hátt. Ég hefi ekki heldur mikla trú á því, að hægt sé að selja landið í kring til sumarbústaða. Ég hefi sjálfur komið þarna og litizt umhverfið í mesta máta ófýsilegt til slíks. 

Flm. (Bjarni Bjarnason) Ég álít ekki heldur rétt að líta á þetta sem gróðafyrirtæki, heldur benti ég aðeins á möguleika til þess að hafa fé upp úr eigninni. Spurningin er aðeins sú, hv ort Alþingi telur það 4000-6000 kr. virði að verja fyrir skemmdum og eyðileggingu þennan hver, sem af innlendum mönnum og útlendum er talinn eitt fegursta og tilkomumesta náttúrufyrirbrigði landsins.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Ég þarf ekki að láta mörg orð fylgja þessari till. og læt nægja að vísa til grg. Ástæðan til till. er sú, að markaður fyrir íslenzkt kjöt varð sérlega lélegur 1934. Er gert ráð fyrir að afla tekna til verðuppbótarinnar með því að færa niður þrjá liði í fjárl. fyrir 1935, og er gerð nánari grein fyrir því í grg. Óska ég þess, að þáltill. verði vísað til 2. umr. og fjvn.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það gleður mig, að hæstv. landbrh. skuli nú loksins hafa orðið við kröfum mínum, þó að það sé reyndar bæði seint og með sérstökum hætti. Upphæðin, sem hér er gert ráð fyrir til verðuppbótar, er hin sama og Bændafl. fór fram á á síðasta þingi, en þá þótti ekki fært að setja heimild inn í fjárlög, af því að ekki væri útséð um kjötsöluna í desember síðastl. En þörfin hjá bændum var alveg jafnmikil þá og nú, og betur hefði bændum komið að fá þessa uppbót um áramót heldur en miklu síðar. En látum það nú vera. Nú ætlar stj. að afla tekna til að mæta þeim útgjöldum, sem þáltill. hefir í för með sér, enda var það mest fundið að kröfum okkar Bændafl.manna í vetur, að við hefðum ekki séð fyrir tekjunum. En sannleikurinn var þó sá, að við lögðum til sparnað á mörgum liðum í fjárl.frv. stj. Nú leggur stj. til, að varið verði til verðuppbótar 40 þús. af fé, sem ætlað er til akvega árið 1935, og auk þess 50 þús. kr. af framlagi til byggingar- og landnámssjóðs. Hér skal ekki talað margt um fyrra úrræðið, að klípa af akvegafénu, þó að segja megi, að það fé sé tekið beint af bændum sjálfum. En í síðari fjáröflunartill., að taka í þessu skyni helming af þeim ágóða tóbakverzlunarinnar, sem verja á til byggingar- og landnámssjóðs, er svo mikið ranglæti fólgið, að ekki verður við því þagað. Hér er algerlega gert upp á milli þeirra tveggja aðilja, sem njóta jafnt ágóðans af tóbaksverzluninni. Til verkamannabústaða í kaupstöðum ganga 100 þús. kr. óskiptar eftir sem áður, þótt lögin segi, að tillagið eigi að skiptast jafnt milli þessara aðilja. Það er auðséð, að stj. hefir ekki treyst sér til að taka neitt í þessu skyni af þeim 500 þús. kr., sem verja á til atvinnubóta á fjárl. 1935, né heldur af þeim 100 þús. kr., sem ganga eiga til verkamannabústaða, enda þótt fastákveðið sé í lögum, að tillag tóbaksverzlunarinnar skiptist jafnt á milli verkamannabústaða og bygginga í sveitum. Á síðasta þingi var ákveðið í fjárl., að 50 þús. af framlaginu til byggingar- og landnámssjóðs skyldi varið til samvinnubyggða. Sjálfsagt hefir það verið tilgangurinn að kljúfa starfsemi sjóðsins á þennan hátt. En úr því að ekki hefir verið hafizt handa um samvinnubyggðir, er það lagaleg skylda að láta þessar 100 þús. kr. renna allar til byggingar- og landnámssjóðs og fullnægja þannig lögunum um jafna skiptingu tóbaksarðsins til bygginga í kaupstöðum og sveitum. Svo að þetta er greinilegt lagabrot, bæði á fjárl. og tóbakseinkasölulögunum, þar sem ákveðið er, að ágóðinn af rekstri tóbakseinkasölunnar skuli skiptast jafnt á milli byggingar- og landnámssjóðs og verkamannabústaðanna. Ég vildi benda á þetta strax við þessa umr., því að við Bændafl.mennirnir munum flytja brtt. við síðari lið tillgr. við síðari umr., annaðhvort í þá átt, að útgjöldum vegna kjötuppbótarinnar verði jafnað réttlátar milli hinna einstöku liða í fjárl. en hér er gert, eða að seinni liðurinn verði felldur niður og að stj. sjái sjálf fyrir tekjuöflun í þessum tilgangi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég sé ekki ástæðu til að svara hv.þm. V.-Húnv. mörgum orðum. Þetta er sama ræðan, sem hann flytur hér í þd. upp aftur og aftur, og hjakkað á sömu orðunum: ég legg til, ég krefst o. s. frv. - Þetta gengur svo langt fyrir hv. Bændafl.mönnum, að þeir virðast því fegnastir, að ríkisstj. verði ekki við þeirra kröfum, enda eru þeir farnir að hlæja að sjálfum sér. Hv. þm. endaði ræðu sína á því, að stj. ætti að sjá sjálf fyrir tekjum til þess að greiða kjötuppbótina. Hann vildi ekki afla tekna til þess á þann hátt, sem till. fer fram á. Hv. þm. er með sífelldar kröfur um hækkun á útgjöldum úr ríkissjóði, en jafnframt hefir hann reynt að spyrna fæti við öllum till. til tekjuöflunar, sem eiga að gera það mögulegt fyrir ríkissjóð að framkvæma þessar greiðslur til stuðnings landbúnaðinum. Í þessu sambandi má líka benda á sanngirnina og samræmið í till.hv.þm. um það, á hvern hátt eigi að tá þetta fé, þar sem hann segir í síðustu ræðu sinni, að það komi ekki svo mikið að sök, þó að tekið verði 10% af áætluðum framlögum úr ríkissjóði til þjóðvega, en finnst hitt aftur á móti sérstaklega ósanngjarnt, að teknar verði þær 50 þús. kr., sem ætlaðar eru til samvinnubyggða, bara vegna þess, að ekki er á nokkurn hátt skert framlagið til verkamannabústaða í kaupstöðum. Frumlög til þjóðvega og saminnubyggða má telja, að komi að mestu sveitunum til góða og landbúnaðinum, en hið síðartalda verður ekki notað á þessu ári, af því að lögin um samvinnubyggðir verða ekki afgr. fyrr en á síðari hluta þingsins í haust. - Finnst hv.þm., ef hann athugar það niður í kjölinn, að það sé nú svo sérstaklega ósanngjarnt, þó að ekki sé verið að seilast eftir fjárframlögum, sem verkamennirnir í kaupstöðunum eiga að fá, til þess að veita uppbót á afurðaverði bænda? Nei, þessi tilhögun, sem ákveðin er í þáltill., er alveg með ráðnum huga gerð á þennan hátt. Þegar farið er að færa til á fjárl., þá verður að taka tekjur af þeim liðum, er teljast þeirri stétt og atvinnugrein til hagsbóta, sem á hinn bóginn á að njóta þeirrar uppbótar, er greidd verður. Það þýðir ekkert að draga fjöður yfir það, að ef jafnað er á milli liða á fjárl. eftir á, þá verður það gert á þann hátt, að raskist til muna hlutföllin á milli þeirra fjárframlaga, sem hver stétt á að njóta fyrir sig. Ef fyrir lægi till. um að bæta að einhverju leyti fyrir þeim, sem í kaupstöðunum búa þá yrði að færa fé á milli til. þess á sama hátt, frá þeim fjárl.liðum, sem tilheyra kaupstaðabúum. - Eins og ég vék að áðan, þá verður vegna þingfrestunarinnar ekki hægt að ganga frá lögunum um nýbýli og samvinnubyggðir fyrr en á haustþinginu, og geta þau því ekki komið til framkvæmda fyrr en 1936. Þess vegna, þótti fært að taka þá upphæð, sem til þeirra er ætluð, til uppbótar á kjötverðinu. En hitt er fullkomlega ljóst, að eins og kjötverðið er nú lágt á erlendum markaði, þá verður þessi verðuppbót að sitja fyrir öllu öðru. Ég bjóst náttúrlega við því, að hv.þm. V.-Húnv. mundi reyna að gera yfirboð eins og fyrri daginn. Það er sama sagan og í vaxtaspursmálum landbúnaðarins. Þar þótti honum einnig við eiga að gera yfirboð út í bláinn, án þess að nokkur till. fylgdi um tekjuöflun til framkvæmda vaxtalækkuninni. Nú er svo komið, að engum, sem fylgist með þessum skrípaleik hv.þm., dettur í hug, að nokkur alvara fylgi tylliboðum hans. Þessar yfirboðstill. hv.þm. munu því ekki reynast eins fengsælar beitur fyrir kjósendur í sveitunum og hann gerir sér vonir um. Fólkið í sveitunum mun sjá það og skilja, að fjármálastjórnin, sem þessi hv.þm. hefir. stutt undanfarin ár og samþ. hefir tillögur hans og afgr. fjárlög á undanförnum þingum með 11 millj. kr. áætluðum útgjöldum, en 17 millj. kr. útgjöldum á tilsvarandi landsreikningi, er ekki til fyrirmyndar.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Að hæstv.forsrh. sé bæði skilningslaus og hafi lítið vit, það veit öll þjóðin nú orðið, en að hann sé líku heyrnarlaus. Það hefir hún ekki vitað. Hér er ekki nema um tvennt að ræða, annaðhvort er hæstv. ráðh. algerlega heyrnarlaus eða þá að illgirnin hefir fullkomið tangarhald á honum, ef hann heldur því fram, að ég hafi sagt í ræðu minni, að það væri ekkert við síðari lið þáltill. að gera annað en fella hann og krefjast þess að stjórnin sæi ríkisjóði fyrir tekjum á móti kjötuppbótinni. Ég sagði, að ef hæstv.ríkisstj. fengist ekki til að skera niður útgjöld á fjárl. í þessum tilgangi á réttlátari hátt en hún leggur til í þessari till. sinni, þó yrði beinlínis að fella niður síðari hluta till. Það er engin sanngirni í því, að sá hluti af tekjum tóbakseinkasölunnar, sem á að falla lögum samkvæmt til byggingar- og landnámssjóðs, fari í aðrar bráðabirgðagreiðslur, meðan ekkert er snert við þeim hluta þessara tekna, sem á að renna til verkamannabústaða í kaupstöðum. Um eitt skeið voru þessar tekjur látnar renna beint í ríkissjóð, en ekki til byggingarsjóðanna. Nú hefir þessi skipting verið gerð á tekjunum með sérstökum lögum, og þá á hún að haldast. Ég get því með nákvæmlega sama rétti og hæstv. ráðh. kveðið hér fast að orði. Hann segir, að einungis þann hluta teknanna, sem á að, renna í byggingar- og landnámssjóðs, eigi að taka til uppbótar á kjötverðinu vegna landbúnaðarins, en ég held því fram, að landbúnaðurinn eigi að fá nákvæmlega sinn hluta af tekjum tóbakseinkasölunnar, lögum samkv., á móti því, sem rennur til bústaða í kaupstöðunum. Þess vegna á að taka jafnt af þeim hluta teknanna til að bæta upp kjötverðið eins og tekið er af þeim hluta þeirra, er rennur til byggingar- og landnámssjóðs. - Nú hefir atvinnubótafé, sem aðallega rennur til kaupstaðanna, verið hækkað í fjárl. þessa árs úr 300 þús. upp í 500 þús. kr. Í því efni hirðir hæstv. landbrh. ekki um að vera jafnnákvæmur í skömmtun, þegar um er að ræða aukin fjárframlög til kaupstaðanna, eins og þegar landbúnaðurinn og sveitirnar eiga í hlut. Í till sínum um framlög úr ríkissjóði til landbúnaðarins, þegar einhver starfsgrein hans verður fyrir sárum, þá sker hæstv. ráðh. bótina af öðrum fætinum til þess að græða sárið á hinum. Þetta er náttúrlega bara tilfærsla úr einum vasanum í annan. Með því að taka af því fé, sem mikil þörf er fyrir í byggingar- og landnámssjóð, og færa það yfir á annað svið landbúnaðarins til uppbótar á kjötverðinu þykist ráðh. vera að létta byrðar landbúnaðarins. Þetta er svo mikill skrípaleikur, að þar er fáu hægt við að jafna. Og þó tekur út yfir allan þennan þjófabálk, þegar hæstv. ráðh. er að hæla sér af þessum afrekum. Og svo var hæstv. ráðh. að tala um yfirboð frá mér og gerðist svo djarfur að nefna í því sambandi tillögur um vaxtakjör landbúnaðarins. - Það vorum við hv. 2. landsk., sem fluttum á síðasta þingi frv. um lækkun vaxta á fasteignaveðslánum landbúnaðarins; en hæstv. stj. og hennar lið var á ettir okkur með till. sínar í því máli. Það er rétt, að í till. stjórnarliðsins var ekki farið fram á eins mikla lækkun á vöxtunum. En það frv. verður ekki með réttu kallað yfirboð, sem flutt er á undan frv. stjórnarliðsins í þessu máli. Við flm. frv., hv. 2. landsk, og ég, fengum sitt af hverju að heyra í sambandi við þetta mál á síðasta þingi, og þá ekki síður út af frv. því, er við fluttum um nýbýli á síðasta þingi. En hvað skeður svo? Eftir að stjórnarliðið er búið að glósa um þetta frv. okkar sem yfirboð, þá er flutt á þessu þingi að tilhlutun stj. frv. um nýbýli og samvinnubyggðir, þar sem farið er fram á mun hærri fjárframlög úr ríkissjóði til nýbýlastofnana í landinu. Hér er um yfirboð að ræða í frv. hæstv. stj., og það leyfir hún sér að gera af því að hún veit, að þetta mál er vinsælt hjá þjóðinni. Þó er það öllum ljóst, að fjárhagshorfur þjóðarinnar og útlitið um afkomu ríkissjóðs er til muna erfiðara en útlit var fyrir á síðasta þingi. Og svo er hæstv.forsrh. að tala um gapaskapinn í okkur og þau yfirboð, sem við gerum í hverju máli. - Það kenndi heldur mótsagna hjá hæstv. ráðh., þegar hann sagði, að ég vildi ekki skera niður á útgjaldaliðum fjárl., en svo sagði hann aftur síðar, að ég gerði mig sæmilega ánægðan með, að tekið væri um 10% af framlögum til þjóðvega til uppbótar á kjötverðinu. Ég játa fullkomlega, að það er sárt að þurfa að gripa til þessa, og það kemur nokkuð ósanngjarnlega niður á hin ýmsu héruð. - En þegar ósanngirni hæstv. stj. er svo geipileg, að hún vill láta þessa blóðtöku eingöngu bitna á landbúnaðinum, en að engu leyti á öðrum stéttum eða atvinnuvegum, sem þó eiga að bera sameiginlega allar byrðar þjóðfélagsins, þá get ég ekki annað en lýst óánægju yfir till.ríkisstj.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Til að sýna, hversu mikið innihald er í öllu þessu skrafi hv.þm. V.-Húnv., þarf ég ekki að eyða löngum tíma. Ég skal aðeins benda á nokkur af þeim atriðum, sem hann minntist á í ræðu sinni og bera vott um, að það, sem hann fer venjulega með í þessari hv.þd., er glamur og innantóm orð. Fyrst gerði hann að umtalsefni vexti af landbúnaðarlánum og sagði, að hann og hv. 2. landsk. hefðu fyrstir komið fram með frv. um lækkun þeirra vaxta á síðasta þingi. Þannig hefði hann rutt fyrstur leiðina, en að stj. og flokkur hennar hefði komið á eftir með frv. um þetta efni. Til þess að upplýsa málið og sýna fram á sannsögli og heiðarleika þessa hv.þm. í frásögninni, skal ég nú skýra frá því, sem honum var vel kunnugt um, að nokkrum dögum eftir að ég tók við stjórn landbúnaðarmála skipaði ég þriggja manna nefnd til þess að undirbúa og gera till. um vaxtagreiðslur af fasteignaveðslánum bænda. Hv. þm. var mjög vel kunnugt um þennan undirbúning á frv. um lækkun landbúnaðarvaxta, því að einn maður úr nefndinni talaði við hann um það. - Þá brá hv.þm. við til að semja þessa frumvarpsómynd, er hann flutti ásamt hv. 2. landsk. á síðasta þingi, í þeim tilgangi að verða fljótari til með yfirboð sín í því máli. - Þetta er nú sannleikurinn í vaxtamálinu. Þá er það nýbýlamálið. Eins og hv.þm. er kunnugt, þá hefir Framsóknarfl. haft það mál til meðferðar og undirbúnings á síðari árum. Og skömmu eftir að núv. stjórn tók við völdum, síðasti. sumar, var skipuð nefnd, m. a. til þess að undirbúa og semja frv. um nýbýli og samvinnubyggðir á þeim grundvelli, sem Framsfl. hafði lagt í því máli á síðastl. 2-3 árum; enda má segja, að þjóðin hafi beinlínis kallað eftir þessu frv. - Í þessu eftiröpunarfrv. frá Bændafl. er gert ráð fyrir 250 þús. kr. framlagi úr ríkissjóði árlega til nýbýlastofnunar; en í frv. Framsfl. er gert ráð fyrir árlegri fjárveitingu til nýbýla og samvinnubyggða eftir ákvörðun Alþingis. Svo að í þessu efni fer hv.þm. V.-Húnv. með sama slúðrið og glamrið og á öðrum sviðum. Það er annars leitt að eyða tíma þingsins í orðaskipti við mann, sem getur að vísu slíðrað og glamrað á fundum, en hefir aldrei getað rekið nokkurt starf að gagni. Hvar sem hann hefir drepið niður hendi hefir allt farið í handaskolum og lent í óreiðu. Ef hv.þm. kærir sig um það, þá get ég komið inn á þetta nánar við tækifæri. En það hefði sannarlega orðið bág borin eftirtekja fyrir landbúnaðinn, ef unnið hefði verið að málefnum hans eftir anda og háttalagi hv.þm. V.-Húnv.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er spaugilegt að heyra hæstv.forsrh. vera að tala um innantóm orð hjá öðrum. - þessi galtómasta tunna, sem hann er sjálfur af öllu því, sem telja má innihaldslaust og einskis virði. Þetta er nú kunnugt um allt land fyrir útvarpsumr. hans á Alþingi, og hitt er einnig á allra vitorði, að hann er á engan hátt fær um að gegna því starfi, sem hann nú hefir, né nokkru öðru, sem ábyrgð fylgir. Hæstv. ráðh. vildi hnekkja því, sem ég hélt fram um lækkun vaxta af landbúnaðarlánum og aðdraganda þess máls á síðasta þingi. Hann sagði, að rétt eftir stjórnarskiptin hefði verið skipuð 3 manna n. til að undirbúa málið, og að einn maður úr n. hefði talað við mig um það, svo að mér hefði verið það kunnugt. Hvaða maður var það? Ég veit ekki til, að neinn maður hafi minnzt á þetta við mig. Og hvað starfaði n. lengi að þessu máli? Mér skildist á síðustu ræðu hæstv. ráðh., að hún hefði tekið til starfa daginn eftir stjórnarskiptin í fyrrasumar. En hver voru svo afköst n.? Hæstv. ráðh. var dálítið drjúgur af þeim og frammistöðu n. yfirleitt. - Í byrjun síðasta þings fluttum við hv. 2. landsk. frv. um lækkun vaxta af fasteignaveðslánum bænda, eins og ég hefi áður getið um. En þegar liðinn var mánuður af þinginu, kom frumvarpsóskapnaður um sama efni frá n., eftir að landbn. Nd. var búin að sitja á okkar frv. í fleiri vikur. Þessa frv. ómynd n. var ekki hægt að nota sem grundvöll í málinu því að þegar það kom til Ed. og flokksmenn stj., þar á meðal hæstv. forseti Sþ., ætluðu að taka það til meðferðar, þá varð forseti Sþ. að lýsa því yfir f. h. landbn. Ed., að það væri ekki hægt að nota frv. og yrði því að fresta málinu. - Ég held því, að hæstv.forsrh. hafi varla getað gert n. meiri bjarnargreiða heldur en að minnast á þetta frv. hennar. - Og hvaða alvara hefir svo fylgt málinu á þessu þingi frá stj. hálfu? Þegar frv. okkar hv. 2. landsk. kom fram, þá lýsti hæstv. ráðh. því yfir, að stj. væri búin að send. sitt frv. í prentun. Svo leið vika eða meira, og lítur því út fyrir, að það hafi verið erfitt og vandasamt að prenta þessar 2 blaðsíður, ef rétt hefði verið frá skýrt af hæstv. ráðh. En auðvitað sagði hann ekki satt; það voru ósannindi hjá hæstv. ráðh., að búið væri að senda frv. í prentun. Hæstv. ráðh. sagði, að frv. okkar hv. 2. landsk. um stofnun nýbýla væri eftiröpun af þeim till., sem Framsfl. hefir haft á prjónunum undanfarin missiri og hélt því fram, að árleg fjárframlög úr ríkissjóði til nýbýla ættu að vera geysimikil, en samkv. frv. frá stj. um sama efni eigi fjárframlög til nýbýla að ákveðast árlega í fjárl. og vera nokkru minni en eftir okkar frv. Hefir hæstv. ráðh. ekki lesið sitt eigið blað, þar sem sagt er, að samkv. frv. stjfl. um nýbýli og samvinnubyggðir eigi að leggja fram 600 þús. kr. til þeirra framkvæmda árlega? Eða er þetta lygi hjá blaðinu? Það er hæstv. ráðh., sem fer hér með lygi.  Hæstv. ráðh. sagði, að störf mín hér á Alþingi og annarsstaðar hefðu verið gæfusnauð og léleg.  Þetta er mín síðasta aths. við þessa umr., og ráðh. getur nú sagt það, sem honum sýnist. - En það væri hyggilegast fyrir hann að koma með eitthvað af því, sem hæstv. fjmrh. var að hvísla að honum - annað getur hann ekki sagt af viti.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Við hv.þm. V.-Húnv. höfum nú sézt fyrr og þekkjum nokkurnveginn hvor annars kvalifikatiónir eða hæfileika á flestum sviðum, frá því að við vorum skólabræður á Akureyri. Ég ætla ekki að verða við áskorun hv.þm. í þetta sinn, af því að hann var líka að kvarta undan því síðast í ræðu sinni, að hann mætti ekki taka oftar til máls nú; ég ætla ekki að ræða um störf hans í Vestur-Húnavatnss., stjórn hans á kaupfélaginu, né um reikningsskil hans fyrir Reykjaskóla. En hv.þm. mundi vafalaust gera réttara í því að nota tíma sinn til þess að gera þá reikninga sæmilega upp og skila þeim af sér heldur en að bera hér fram ómerkileg yfirboð á Alþingi og blaðra um þau út í loftið. Ég mun geyma mér að minnast hér frekar á reikningana, enda munu þeir koma til athugunar síðar, og verður þá aðstaða okkar hv.þm. jafnari til umræðna en nú.

Frsm. (Þorbergur Þorleifsson) Fjvn. hefir athugað þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, og telur, að hér sé um nauðsynlegt mál að ræða. N. átti tal við landssímastjóra um málið, og hann upplýsti, að það væri þegar ákveðið, að á næsta ári skyldu byggðar um 20 stöðvar. Þar sem geta ríkissjóðs í þessum efnum er lítil, eins og kunnugt er, leit n. svo á, að þótt hér væri um mjög mikið nauðsynjamál að ræða, þá væri samt ekki hægt að gera því hærra undir höfði en mörgum öðrum nauðsynjamálum. Þess vegna hefir n. lagt til, að málið yrði afgr. með þeirri rökst. dagskrá, sem hér liggur fyrir, og vona ég, að hv.flm.þáltill. sætti sig við þetta, eftir atvikum, þar sem þessu máli er áreiðanlega eins mikill sómi sýndur og mörgum öðrum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að segja meira um þetta.

Jón Auðunn Jónsson Með tilliti til hins bága fjárhagsástands ríkissjóðs og þess, sem gert hefir verið í þessu máli, þá get ég sætt mig við þessa afgreiðslu málsins, enda þótt þörfin sé brýn, og það fyrir miklu meira fé en hér er um að ræða.

Sigurður Kristjánsson Herra forseti! Á síðasta þingi bar ég fram till. til þál. um þjóðaratkvæði um ríkisrekstur atvinnuveganna og ríkiseign bújarða. Sú till. fékk ekki afgreiðslu á því þingi, þrátt fyrir ítrekaða kröfu mína um, að hún yrði tekin til meðferðar og afgreiðslu. Nú í þingbyrjun bar ég fram samhljóða till. Henni mun hafa verið útbýtt í Sþ. 25. febrúar, en nú er 25. marz og till. þessi er ekki enn komin til umræðu. Fundir í Sþ. hafa verið fáir á þessu þingtímabili og auk þess hafa ýms smámál verið tekin fyrir, en þetta mál, sem ekki er smámál, kemur ekki til umr., nema hvað ákveðið var, að um málið skyldi hafa tvær umr., þegar till. kom fram. Mér er sagt, að það standi til að fresta þingi mjög bráðlega, og þá get ég ekki betur séð en að það muni vera af ásettu ráði, að hæstv. forseti lætur draga að taka málið til meðferðar. Ég vil spyrja hann, hverju sæti þetta ótvíræða brot, sem ég tel vera framið á þingvenjum með meðferð þessa máls.

Forseti (JBald): Út af ummælum hv. 6. þm. Reykv. vil ég geta þess, að form. Sjálfstfl. hefir farið fram á, að um þetta mál yrðu útvarpsumræður. Alþfl. hafði ekkert við þetta að athuga, og það var síðan látið berast til Framsfl. Sökum þess að útvarpsumr. þurfa að taka nokkuð langan tíma samkv. þingsköpum, þá hefi ég orðið að fresta því að taka þetta mál á dagskrá, til þess að það fengist hentugur tími fyrir málið, sem minnst kæmi í bága við afgreiðslu þeirra mála, sem fyrir liggja. Af þeim ástæðum, sem nú voru nefndar, en ekki af því, að það hafi verið ásetningur minn að láta þetta mál ekki komast til umr., stafar það að málið hefir ekki enn verið tekið á dagskrá. Vísa ég því þess vegna á bug, að það sé ótvírætt brot á þingvenjum að hafa ekki tekið málið fyrir. Það er á valdi forseta að ákveða, hvenær mál skuli koma fyrir til umr., enda mun ég taka þetta mál fyrir, þegar ég álít, að útvarpsumr. geti farið fram.

Sigurður Kristjánsson Mér þykir vitanlega gott að heyra, að hæstv. forseti ætlar að taka málið fyrir, en ég vil þó benda á, að það er mjög langt síðan form. Sjálfstfl. fór fram á það, að þessar útvarpsumr. yrðu látnar fara fram. Líka vil ég taka það fram, að þótt hæstv. forseti vilji ekki kannast við, að þessi dráttur sé brot á þingvenjum, þá held ég, að það stafi af því, að hann hafi ekki athugað þetta nógu vel. Þetta er mál, sem ekki hefir fengið afgreiðslu á næsta þingi á undan og var látið daga uppi, þrátt fyrir það, þótt fjöldi mála, sem síðar komu fram, hafi verið afgr. Þetta vil ég segja, að sé óvenjulegt. Samt mun ég sætta mig við það, að hæstv. forseti láti málið fá afgreiðslu á þessu þingi, og vil ég því spyrja hann, hvort hans ummæli beri að skilja svo, að hann ætli að gera ráðstafanir til þess, að málið fái afgreiðslu áður en þingfrestun verður. Ef svo er, þá er ekkert út á það að setja héðan af, en annars verður það að teljast mjög óviðeigandi.

Forseti (JBald): Viðvíkjandi því, að hv.þm. minntist á það, að þetta mál hefði ekki verið afgr. á síðasta þingi, vil ég taka það fram, að margar till. voru bornar fram, en náðu ekki afgreiðslu, sökum þess hve miklar umr. urðu um ýms mál á síðasta þingi. Hv. þm. getur því ekki brugðið neinum um hlutdrægni viðvíkjandi því, að hans mál hefir ekki enn verið tekið fyrir. Þetta er hægt að sýna fram á. Það voru þó nokkur mál, m. a. frá flokksbræðrum mínum, sem ekki fengu afgreiðslu í Sþ., enda þótt þau hefðu komið fram á þinginu 1934. Annars er það ekki algerlega á valdi forseta, hvort mál fá afgreiðslu eða ekki. Það er einnig komið undir hv.þm. Það geta orðið svo miklar umr. um mál, að það sé ekki tiltökumál að ljúka þeim á því þingi, sem þau koma fram á. Það fara oft margir dagar í að ræða sum mál, og það er vitanlega einnig komið undir því, hvort þetta mál fær afgreiðslu eða ekki. Ég mun taka það á dagskrá eins fljótt og ég sé mér fært, og geri ég ráð fyrir, að mestu umr. verði útvarpsumræða.