Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti áformar að taka fyrir dagskrárliði 3 til og með 15, þ.e. kosningar í stjórnir, nefndir og ráð, að afloknu hádegishléi kl. 13.30, og í kjölfarið á því taka jafnframt 16. dagskrármálið, tekjustofnar sveitarfélaga, 3. umr. og atkvæðagreiðslu þannig að búast má við atkvæðagreiðslum eftir hádegishlé.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkisráðherra.

Herra forseti. Nú liggur fyrir að atvinnurekendur telja að ekki sé hægt að hækka laun, hefðbundin orðræða í upphafi kjarasamninga og ekki ástæða til að leggja mikið upp úr henni. Hins vegar eru það sveiflur krónunnar sem leika mörg fyrirtæki grátt. Prósentubreyting á gjaldmiðlinum getur haft mun meira að segja en prósentubreyting í launum. Launakostnaður Odda, sem sagði upp tæplega 90 manns um daginn, nam um 38% af tekjum en verð á innfluttum samkeppnisvörum taka 100% mið af gengi krónunnar. Mögulega er það svo að stjórnendur iðnfyrirtækja hafa meira upp úr því að verja tíma sínum í gjaldmiðlamál en gæðamál og markaðsmál og hlýtur það að teljast áhyggjuefni. Að mínu mati er óskiljanlegt hvað atvinnurekendur eru lélegir í því að berjast fyrir stöðugum gjaldmiðli. Það liggur fyrir að ekki er hægt að búa við stöðu á krónu þar sem hún er allt of lítill gjaldmiðill í ólgusjó alþjóðaviðskipta. Gengisfellingar krónunnar eru aðeins leið til að færa fé frá almenningi til sumra fyrirtækja og skila engu nema hærri verðbólgu og lakari kjörum fyrir launafólk. Þess vegna hef ég oft furðað mig á málflutningi hæstv. fjármálaráðherra þar sem þessi skelfilegi gjaldmiðill sem krónan er er varinn og gengisfellingar eru jafnvel taldar til kosta hennar. Herra forseti. Finnst hæstv. fjármálaráðherra réttlætanlegt að íslenskur almenningur og þorri íslenskra fyrirtækja þurfi að búa við krónuna og fylgifiska hennar sem eru háir vextir og verðtrygging? Á meðan geta stórfyrirtæki og auðmenn kosið skjól annarra gjaldmiðla á sama tíma og þeir njóta góðs af háum vöxtum og verðtryggðu fjármagni. Telur fjármálaráðherra að nú séu aðstæður til að hefja á ný umræðu um framtíðartilhögun gjaldmiðilsmála með hugsanlegri upptöku stöðugri gjaldmiðils á borðinu í ljósi þess að núverandi stefna gengur ekki upp?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hóf mál sitt á að segja að nú væri ekki hægt að hækka laun, það væri upphaf einhvers vandamáls. En staðreyndin er sú að á Íslandi hafa laun hækkað á síðastliðnum fjórum til fimm árum um u.þ.b. 40% og kaupmáttur vaxið langt umfram það sem þekkist í nágrannalöndum eða nokkru Evrópusambandsríki svo dæmi sé tekið. Þegar við höfum tekið út jafn mikla kaupmáttaraukningu og hækkað laun jafn mikið og á við undanfarin ár er ekki nema von að menn komi að þeim tímapunkti sem nú virðist vera að renna upp, að erfitt sé að halda áfram á sama hraða. Það þýðir ekki að það sé eitthvað að gjaldmiðlinum. Íslenska krónan hefur vissulega styrkst, en það er einmitt hlutverk gjaldmiðilsins að sveiflast í takt við það sem er að gerast í hagkerfinu. Þannig má segja að sterkari króna endurspegli það sem hefur verið að gerast hér, aukinn hagvöxt, stórfelldan uppgang ferðaþjónustunnar. Í stað þess að við tókum á móti hálfri milljón ferðamanna fyrir tíu árum tökum við á móti tveimur og hálfri milljón. Þetta eru breytingar. Það eru grundvallarbreytingar á samsetningu efnahagslífsins á Íslandi. Við þær aðstæður er ekki við öðru að búast en að gjaldmiðillinn styrkist - og það er einmitt hans hlutverk. Enda hefur Seðlabankinn sagt: Það er ekki nema von að krónan styrkist, hún er að gera nákvæmlega það sem við ætlum henni að gera. Hér er haldið áfram með að grunnvandamálið sé gengi krónunnar. Ég er einfaldlega ósammála því. Ég held að krónan hafi sinnt hlutverki sínu mjög vel, bæði í hruninu þegar samkeppnishæfni landsins gerbreyttist nánast á einni nóttu og eins núna. Það hefði verið til skaða ef krónan hefði ekki styrkst við þær breytingar sem eru að verða. Ég vek athygli á því, af því að hv. þingmaður segir að þessi stjórn peningamála eða efnahagsmála gangi ekki upp með íslensku krónuna, að hér hefur verðbólgan verið lítil fjögur ár í röð og raunvextir á Íslandi, raunvextir húsnæðislána, líklega aldrei lægri.

Herra forseti. Ég verð að leiðrétta hæstv. ráðherra, ég sagði að atvinnurekendur teldu að ekki væri svigrúm til að hækka laun. Ég var að vekja athygli á hinni krampakenndu sveiflu krónunnar sem hefur verri áhrif á fyrirtækin en launahækkanir. Eitt árið er krónan of veik, hitt árið er krónan of sterk. Hvað þarf til að hæstv. fjármálaráðherra sjái að kostnaður vegna krónunnar er að sliga íslensk heimili og fyrirtæki? Af hverju vill fjármálaráðherra koma í veg fyrir að íslenskur almenningur geti notið góðs af stöðugum gjaldmiðli, lægri vöxtum og engri verðtryggingu? Á sama tíma sér hann ekkert athugavert við það að stórfyrirtæki og auðmenn geri upp sín mál í evrum. Herra forseti. Krónan er fyrir auðmenn en ekki almenning. Það er eins og maður sé að vega að lóunni þegar maður efast um gildi krónunnar. Svör hæstv. fjármálaráðherra sýna svart á hvítu hvaða hagsmunum ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur berst fyrir, það eru hagsmunir stórfyrirtækja og banka og auðmanna en ekki almennings og venjulegra fyrirtækja í landinu. Það er mikilvægt að það liggi fyrir þjóðinni hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður vaði einfaldlega í þeirri villu að lífsgæði verði mæld í stöðugleika gjaldmiðils. Við höfum marga aðra mælikvarða til þess að mæla lífsgæði og árangur, t.d. í efnahagsmálum. Þegar við skoðum alþjóðlega mælikvarða um það hvernig okkur gengur að tryggja góð lífskjör á Íslandi þá skipum við okkur fremst meðal þjóða. Þannig er það. Það er ekki þrátt fyrir krónuna, það er m.a. vegna þess að við höfum okkar eigin gjaldmiðil. Ég er hins vegar enginn trúarofstækismaður í þessum efnum. Sannarlega er það svo að sum lönd hafa valið að deila mynt með öðrum á stóru myntsvæði. Það er þeirra val en við höfum séð afleiðingar þess á undanförnum árum. Þá taka menn efnahagssveifluna út í gegnum atvinnuleysi. Það gerðum við ekki hér á Íslandi þannig að það er alrangt sem hv. þingmaður segir, að verið sé að níðast á íslenskum almenningi og hinum venjulega íslenska borgara með því að við höldum úti okkar eigin gjaldmiðli. Þvert á móti hefur okkur tekist að koma fólki í skjól, tryggja því atvinnu og 

Herra forseti. Spurningarnar eru þessar: Mun ríkið afsala sér forkaupsrétti að hlutabréfum í Arion banka eins og kröfuhafar, eins og vogunarsjóðir, fara fram á? Mun ríkið selja vogunarsjóðunum þau 13% sem það á í bankanum beint eins og þessir aðilar fara líka fram á? Þetta eru einfaldar spurningar en erfiðlega hefur gengið að fá svör við þeim frá ráðherrum ríkisstjórnarinnar sem virðast sumir hverjir ekki alveg vera með á nótunum í þessum málum. En ég geri ráð fyrir að hæstv. fjármálaráðherra hljóti að vera það og spyr hann því: Mun ríkið afsala sér forkaupsrétti í samræmi við kröfur vogunarsjóða í tengslum við skráningu hlutabréfa í Arion banka á markað? Mun það selja sjóðunum þau 13% sem ríkið á í bankanum beint? Ríkisstjórnin hefur sett saman hóp sem á að fara að skrifa hvítbók með spekúlasjónum um fjármálakerfið og svo eigum við að ræða þá bók hér eftir einhverja mánuði. Eftir það ætlar ríkisstjórnin að reyna að móta sér stefnu í málefnum fjármálakerfisins, líklega umtalaðasta máli síðustu tíu ára á Íslandi. En ríkisstjórnin er ekki einu sinni byrjuð að undirbúa að móta sér stefnu. Á meðan vindur atburðarásinni hratt fram og fyrir vikið mun ríkisstjórnin líklega komast að því, áður en langt um líður, að það var heilmikið til í því sem haft var eftir John Lennon, að lífið er það sem gerist meðan menn eru uppteknir við að gera önnur plön. Ég ætla að ítreka spurningarnar tvær. Í þriðja skipti: Mun ríkið afsala sér forkaupsrétti að hlutabréfum í Arion banka í samræmi við kröfur vogunarsjóða? Mun ríkið selja þeim þau 13% sem það á í bankanum beint í samræmi við kröfur sömu aðila?

Virðulegi forseti. Þessi fyrirspurn byggir á fullyrðingunni um að íslenska ríkið eigi forkaupsrétt að hlutabréfunum í Arion banka. Ég vil halda því fram að þessi fullyrðing hafi reynst röng hjá hv. þingmanni sl. vor, enda var málið lagt fyrir efnahags- og viðskiptanefnd og kynnt þar og menn virtust almennt sammála um að forkaupsrétturinn væri ekki til staðar. Varðandi það hvort íslenska ríkið eigi forkaupsrétt að bréfum sem kunna að skipta um hendur núna á þessu ári fyrir ætlaða skráningu bankans gilda um þann mögulega forkaupsrétt skýr ákvæði stöðugleikaskilyrðanna. Samkvæmt þeirri túlkun sem hefur verið framkvæmd af m.a. Bankasýslunni gildir sú undanþága frá forkaupsréttinum að séu menn að skrá bankann á markað gildi forkaupsréttur ríkisins ekki, í mjög einfölduðu máli. Til að svara spurningunni get ég sagt: Hafi íslenska ríkið forkaupsrétt hefur engin ákvörðun verið tekin um að falla frá honum, hvorki fyrr né síðar, og er ekki til umræðu núna. Varðandi 13% er í sjálfu sér alveg nákvæmlega það sama upp á teningnum þar. Það er enginn að tala um að selja beinni sölu 13% hlut ríkisins í bankanum. Það er margt sem segir að það væri langheppilegast ef ríkið ætlaði að fara í sölu á þeim eignarhlut að það væri gert með opnum hætti og í tengslum við skráningu bankans á markað þannig að markaðslögmálin myndu gilda um það. Hins vegar er það svo að þegar ríkið lagði til fjármagn til að fjármagna stofnun Arion banka á sínum tíma á árinu 2009 var veittur kaupréttur að hlut ríkisins, þessum 13%, án skilyrða á fyrirframákveðnu verði. Samkvæmt þeim kauprétti er það einhliða ákvörðun þeirra sem halda á kaupréttinum að leysa hlut ríkisins til sín. Gagnvart því þarf engan stuðning 

Virðulegur forseti. Ég sé að ég verð líklega að hætta að spyrja ráðherra þessara spurninga vegna þess að þeir nota hvert tækifæri sem gefst til að spila frá sér stöðu, til að spila frá sér hagsmunum landsins og kalla svo, eftir að þeir eru búnir að klúðra hlutum, á embættismenn til þess að láta útskýra fyrir sér hvers vegna ekkert sé hægt að gera. Ef við hefðum haft þá nálgun á þeim tíma, eins og hæstv. ráðherra man vonandi, á árunum 2013–2016 hefði ekkert gerst því að það var alltaf hægt að fá menn til að útskýra fyrir okkur að ekkert væri hægt að gera. Hér liggur það fyrir, herra forseti, að þessir aðilar eru að fara fram á það af ríkinu að það afsali sér forkaupsrétti fyrir fram og samt koma hér ráðherrar og segja: Það er nú ekkert víst að ríkið eigi forkaupsrétt. Hvers vegna í ósköpunum er þá verið að fara fram á það af ríkinu að það taki ákvörðun um að afsala sér þessum rétti? Er ekki mikilvægt, á þessum tímapunkti, herra forseti, að við birtum öll gögn sem varða þetta mál? Er hæstv. fjármálaráðherra til í að beita sér fyrir því með mér að öll gögn sem varða þessi stöðugleikaskilyrði verði birt?

Virðulegi forseti. Ég er svo sannarlega talsmaður þess að sem mest af þessum gögnum sé birt þannig að hv. þingmaður sé ekki að fiska í gruggugu vatni eins og hann hefur verið að gera undanfarna mánuði, t.d. þegar hv. þingmaður hélt því beinlínis fram að íslenska ríkið gæti bara sisvona leyst til sín Arion banka án þess að nokkur greiðsla kæmi fyrir. Væntanlega var hv. þingmaður þar m.a. að vísa til þess að íslenska ríkið ætti kröfu á bankann upp á 84 milljarða, sem reyndar stendur ekki nema í 35 milljörðum núna, og menn ætluðu að sveifla því skuldabréfi til að leysa bara allan bankann til sín. Það sem eiginlega út af stendur hjá hv. þingmanni í öllum hans málflutningi er spurningin: Hvers vegna í ósköpunum ætti íslenska ríkið að leggja fram tugi milljarða, ef ekki á annað hundrað milljarða, til að eignast þriðja bankann þegar íslenska ríkið er nú þegar með langstærstu hlutdeild allra ríkja í Evrópu í fjármálakerfi sínu?

Virðulegi forseti. Fyrir áhorfendur verð ég að byrja á því að gera greinarmun á Landsrétti og landsdómi. Landsréttur er millidómstig milli héraðsdómstólanna og Hæstaréttar. Landsdómur er fyrirbæri sem fyrirfinnst í 14. gr. stjórnarskrárinnar en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál.“ Þetta er hugsað til þess að það sé dómstóll um ráðherraábyrgð. Hann hefur einungis einu sinni dæmt í máli og það var í máli Geirs H. Haardes á sínum tíma. Síðan þá hefur nákvæmlega enginn pólitískur vilji verið til þess að nýta þennan landsdóm. Ég hendi því svona inn í leiðinni að tekið er á þessu í frumvarpi stjórnlagaráðs, eins og mörgu öðru sem maður talar um hérna. Það liggur fyrir að ákveðið tómarúm er í pólitískri ábyrgð á Íslandi. Maður hefði þá haldið að hæstv. forsætisráðherra bæri ábyrgð á setu annarra ráðherra en ef maður spyr hana bendir hún á formann Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn - ég er augljóslega að tala um hæstv. dómsmálaráðherra - nefnilega hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarna Benediktsson. Einn bendir á annan og öll þessi ábyrgðarkeðja virðist vera heldur óskýr. Mig langar þá að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort hann sem formaður Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn sé ábyrgur fyrir setu annarra ráðherra síns flokks í ríkisstjórn. Ef svo er ekki, hver er þá ábyrgur fyrir því?

Virðulegi forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst hv. þingmaður hræra í eina skál alls konar ólíkum álitamálum. Það er talað um Landsrétt og landsdóm og einhvern pólitískan vilja sem kann að vera til að virkja ákvæði laganna um landsdóm. Ég ætla fyrst að afgreiða það mál. Ég lýsi mikilli furðu á umræðum um að lögin um landsdóm séu ekki virk eða niður fallin fyrir sakir umræðu á hinum pólitíska vettvangi um að menn telji þörf á að endurskoða lögin. Að sjálfsögðu standa lögin eins og þau eru. Það er ekki langt síðan menn ákváðu að virkja þau. Ég var andmæltur því á þeim tíma. Ég hef talað fyrir því að þau lög þurfi að endurskoða. En lögin eru þarna. Ef hv. þingmaður telur ástæðu til að virkja lögin og kalla saman landsdóm og draga þar ráðherra til ábyrgðar á hann að tala fyrir því en ekki skáka í skjóli þess að það sé enginn almennur pólitískur vilji sem komi í veg fyrir að hann geti fengið þeim vilja sínum framgengt. Hafi menn þá sannfæringu að rétt sé að kalla saman landsdóm skulu menn tala fyrir því. Þetta er fínn vettvangur til þess. En það er alveg undarlegt að sjá sérfræðinga og aðra segja að lögunum hafi verið kippt úr sambandi út af orðum sem hafa fallið hér. Sumir hafa verið þeirrar skoðunar að þetta sé úrelt fyrirbæri og ég er þeirrar skoðunar. Það færi vel á því að lögin væru tekin til heildstæðrar endurskoðunar og fyrirbærið landsdómur fellt niður og við færðum þau mál í annan og almennari farveg, sem sagt það hvernig ráðherrar eru dregnir til ábyrgðar. En í millitíðinni gilda lögin að sjálfsögðu. Varðandi það í hvers skjóli ráðherrar sitja í ríkisstjórn er það tiltölulega einfalt að í tilfelli Sjálfstæðisflokksins legg ég fram tillögu í þingflokknum sem fær blessun og ég fer með hana til samstarfsflokkanna. Ég held að þannig hafi það gengið fyrir sig hjá flestum flokkum fram til þessa. Ég styð alla ráðherra í ríkisstjórninni, 

Virðulegi forseti. Ég var undirbúinn fyrir tvö svör frá hæstv. ráðherra en ekki þetta. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, og ég vona að ég sé að misskilja hann, leggur hæstv. ráðherra tillögu fyrir þingflokkinn um það hverjir verði aðrir ráðherrar, svo sem hæstv. dómsmálaráðherra í þessu tilfelli, og þar við sitji. Og síðan gerist ekkert þegar dómsmálaráðherra grefur undan nýju dómstigi á landinu með lögbroti. Er svarið sum sé nei? Að formaður Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn beri ekki ábyrgð á setu annarra ráðherra flokks síns í ríkisstjórn? Er það svarið? Þannig skildi ég svarið. Ég vona að hæstv. ráðherra leiðrétti það. Nú er svo komið að þessi ágæti þingflokkur hefur ákveðið þetta. Og hvað? Er þá aldrei snúið við? Hver ber ábyrgð á því að hæstv. dómsmálaráðherra víki þegar hún stendur sig ekki í starfinu ef ekki formaður Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður er mikill áhugamaður um stjórnarskrána. Á grundvelli hennar ætti þetta að liggja nokkuð í augum uppi. Við erum hér með þingbundna stjórn. Tapi ráðherrar trausti Alþingis gerist það að jafnaði að fram getur komið vantrauststillaga á einstaka ráðherra. Hv. þingmaður þarf því ekki að horfa til formanns Sjálfstæðisflokksins með það hvort einstaka ráðherrar í ríkisstjórninni starfi áfram í hans skjóli, það er vilji meiri hluta þingsins sem hefur úrslitaáhrif á hvort ráðherrar sitja í ríkisstjórn eða ekki. Þetta er þingbundin stjórn. Það er lagaumhverfið sem ég og við öll störfum við. Ég var einfaldlega að reyna að útskýra fyrir hv. þingmanni hvernig hlutirnir ganga fyrir sig á hinum pólitíska vettvangi í mínum stjórnmálaflokki. Þar geta vissulega orðið breytingar af ýmsum ástæðum. Tapi menn trausti getur það m.a. leitt til breytinga á skipan ráðherralista Sjálfstæðisflokksins 

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að ræða stöðu öryrkja, stöðu þeirra sem hafa ekki fengið 40% hækkun kjara sinna á síðustu fjórum til fimm árum, eins og hæstv. fjármálaráðherra segir að sé hinn almenni veruleiki á vinnumarkaðnum í dag. Um leið og hæstv. fjármálaráðherra segir þetta er hann í raun að viðurkenna að það sé búið að brjóta 1. mgr. 69. gr. almannatryggingalaga varðandi kjör öryrkja. Það er stór hluti, hátt í 20.000 Íslendingar, öryrkja sem býr við svo ömurleg kjör að ná ekki endum saman og reisn þeirra er akkúrat engin. Ég veit að við fáum ekki fjármálaáætlunina strax í hendur, fáum ekki að sjá hana og búið að fresta því eitthvað en nú veit maður að það er verið að vinna í þessari áætlun fullum fetum. Það hlýtur að vera, maður hlýtur að gera ráð fyrir að allt sé á fullri ferð hvað það varðar og því spyr ég: Er einhvers staðar gert ráð fyrir því að bæta kjör öryrkja? Er það einhvers staðar í þessari áætlun fyrst ekki var gert ráð fyrir því í fjárlögum sem gilda fyrir árið 2018? Er það einhvers staðar? Nú hafa hv. þingmenn sem eru í sama flokki og hæstv. fjármálaráðherra virkilega lýst yfir stuðningi við það og viðurkennt í þessum ræðustóli að það sé ólíðandi og algerlega óviðunandi í okkar góðæri að stór hópur Íslendinga búi við það kröpp kjör að hann nær engan veginn endum saman.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi það hvernig þessar greiðslur hafa þróast á undanförnum árum þá höfum við hér frammi á þinginu svar frá félags- og jafnréttismálaráðherra sem svarar fyrirspurn frá þingmanni um hvernig heildargreiðslur Tryggingastofnunar til öryrkja frá 2005–2017 þróuðust. Svarið var að greiðslurnar hefðu hækkað á föstu verðlagi um 84,7%. En fólk lifir auðvitað ekki á prósentutölum. Fólk lifir ekki á því að heyra hvernig heildarfjárhæðin til alls hópsins þróaðist. Þetta skil ég mjög vel. Hins vegar er engin ástæða til þess í þingsal að gera lítið úr því að við höfum náð að rétta hlut þeirra sem minnst hafa í þjóðfélaginu, mjög verulega á undanförnum árum, það teygir sig líka til öryrkja. Hv. þingmaður spyr: Hvaða áform hefur ríkisstjórnin til að gera enn betur? Þá verð ég í fyrsta lagi að vísa til stjórnarsáttmálans sem talar um að við viljum ljúka endurbótum á réttindakerfi öryrkja. Um þetta hefur félags- og jafnréttismálaráðherra fjallað og hefur verið í samskiptum, frá því að ríkisstjórnin tók við, við helstu hagsmunasamtök þeirra sem hér eiga í hlut. Það samtal hefur farið ágætlega af stað. Ég tel að réttindakerfið sé, eins og það var hjá ellilífeyrisþegum, orðið allt of flókið, það séu fátæktargildrur í kerfinu sjálfu, það sé lítt hvetjandi. Það er mín sannfæring að við þurfum að geta unnið okkur í átt til nýrrar nálgunar sem felur m.a. í sér starfsgetumat. Þar eru mörg ljón á veginum, t.d. óttinn við það hjá þeim sem hér eiga undir að þeir tapi öllum réttindum sínum við það eitt að láta reyna á starfsgetu sína á vinnumarkaði og geti síðan ekki snúið til baka ef sú tilraun færi illa. Þetta 

Virðulegi forseti. Staðreyndin er sú að við höfum lausn, einfalda lausn sem hefur alltaf verið hér en það hefur náttúrlega verið horft fram hjá henni. Hún er einfaldlega sú að gefa öllum öryrkjum sem mögulega geta kost á að fara út á hinn almenna vinnumarkað og vinna, greiða skatta sína og skyldur og þannig hugsanlega hífa sig upp út fátæktargildrunni. Stór hluti öryrkja, og vöxtur öryrkja seinni árin, er ungt fólk sem er líkamlega burðugt til að vinna en á andlega mjög erfitt. Hvernig getum við hjálpað því að komast út úr þeim ramma og þeim skugga sem það lifir í í dag? Við getum gert það með því að gefa því aðlögun, gefa því t.d. tvö ár úti á hinum almenna vinnumarkaði, leyfa því að fóta sig sjálft þar. Það borgar skatta sína og skyldur og við skerðum það ekki um eina einustu krónu. Þetta hafa Svíarnir sannreynt: Yfir 30% öryrkja skiluðu sér ekki inn á bótakerfið aftur því að það var það mikið hagsmunamál og mikil lækning fyrir þá að komast út í samfélagið á ný. Það erum við, við hér, sem getum hjálpað þeim nákvæmlega svona.

Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála því að búa þarf til eitthvert tímabil eins og það sem hv. þingmaður nefnir til þess að fólk geti látið reyna að starfsgetu sína án þess að óttast að kerfið hafi skellt hurðunum í millitíðinni. Þetta er stór málaflokkur, þetta er auðvitað mjög viðkvæmur málaflokkur. Það eru vísbendingar, og við verðum að geta rætt það í þingsal og í þinginu almennt, um að við séum vegna mistaka á fyrri stigum vandans að fá allt of marga inn á örorku. Þar má t.d. vísa til þess hversu margt ungt fólk hefur á forsendum andlegra veikinda komið inn á örorku á síðustu árum. Það eru sterkar vísbendingar um að tengsl séu t.d. við fíkniefnanotkun. Við verðum að bregðast við því og við þurfum að standa okkur miklu betur í forvörnum, í félagsþjónustu, sálgæslu og öðru slíku. Það mun skila sér margfalt, bæði í auknum lífsgæðum, sem er aðalatriðið, en það mun líka skila okkur meiri styrk til að styðja við þá sem raunverulega þurfa á stuðningi almannatryggingakerfisins að halda.

Herra forseti. Ég þakka þetta tækifæri og vil fara yfir mikilvægt málefni með hæstv. utanríkisráðherra. Við tökum við formennsku í Norðurskautsráðinu 2019, eftir tíu mánuði. Það dylst vonandi engum að þetta er mjög mikilvæg staða sem við fáum þar og við getum haft mikil áhrif í tveggja ára formennskutíð. Haldinn var eins konar hugarflugsfundur haustið 2016 um eitt og annað sem því tengist og síðan hefur undirbúningsvinna verið á herðum utanríkisráðuneytisins. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvað undirbúningnum líður og með hvaða hætti hann fari fram og hef strikað upp þrjá flokka atriða, sem við getum kallað svo, sem þarf að skoða. Það eru áhersluatriði Íslands í þessi tvö ár; hafið, lífríki þess, súrnun hafsins, orkuöflun á norðurslóðum utan Íslands, samskiptanet á norðurslóðum utan Íslands, félagsleg velferð, t.d. andóf gegn vímuefna- og áfengisnotkun ungs fólks eins og verið hefur í umsjá Vestnorden eða Vestnorðurráðsins og við í þingmannanefndinni sem starfar höfum áhuga á að dreifa því yfir allar norðurslóðir. Ég nefni hlutverk stofnana og ekki síður þingsins sjálfs eða okkar í því öllu saman og síðan alþjóðlega eða erlenda kynningu á því sem við ætlum að gera. Það er mikilvægt að fram komi hvað við ætlum að gera utan hins hefðbundna starfs Norðurskautsráðsins. Aðrar þjóðir þurfa að vita það. Þetta er það þrennt sem mig langar að fá svör við ásamt því hvernig þessu vindur fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn og fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga og stóra máli. Eins og hv. þingmaður nefnir réttilega er þetta eitt stærsta viðfangsefni sem við höfum tekist á við í langan tíma. Auðvitað höfum við verið með formennsku á þessum vettvangi áður en ég held að óhætt sé að segja að vægi málaflokksins hafi aukist og sömuleiðis hefur Norðurskautsráðið fram til þessa og verður það vonandi áfram verið góður vettvangur til þess að taka á þessum verkefnum sem verða mikilvægari með hverju árinu. Undirbúningur hefur verið í forgangi hjá okkur í utanríkisráðuneytinu hvað þetta varðar. Það er ekki langt í að við förum að kynna áherslur okkar bæði í ríkisstjórn og hjá hv. utanríkismálanefnd. Síðan förum við í það sem hv. þingmaður nefndi hér, að það er ekki nóg að við séum meðvituð um verkefnin hér innan húss og í Norðurskautsráðinu sjálfu heldur skiptir máli að við notum tækifærið og vekjum athygli á þeim eins víða og mögulegt er, ekki síst er mjög mikilvægt að Íslendingar, þjóðin, komi að þessu með sem skýrustum hætti. Formennskan er auðvitað í tvö ár en áfram heldur málið. Norðurskautið í heild sinni er að verða mikilvægara í öllu tilliti, þó að það hafi alltaf verið mjög mikilvægt, en út af loftslagsbreytingum og þeim breytingum sem þær munu hafa í för með sér er í mjög mörg horn að líta. Hv. þingmaður nefndi mjög mikilvæga hluti sem allir eru skoðaðir. Mér finnst lykilatriði í umræðum um norðurskautið og lykilorðið vera sjálfbærni. Það er ekki bara sjálfbærni hvað snýr að umhverfismálunum heldur sömuleiðis félagsmálunum eins og hv. þingmaður nefndi, efnahagsmálunum og ýmsu öðru. Ég skal viðurkenna að ég á svolítið erfitt með að tæma mig hér um þetta mikilvæga mál á tveimur mínútum 

Herra forseti. Ég þakka hv. utanríkisráðherra fyrir svörin og vil nefna einn punkt sem ég var með og hann gæti kannski upplýst okkur meira um. Hvaða málefnaáherslur hefur borið hæst í undirbúningsvinnunni? Ég nefndi súrnun hafsins sem dæmi. Getur hann upplýst okkur eitthvað um það? Síðan er mikilvægt að vekja athygli á því að kominn er nýr leikandi með viðamikið hlutverk inn í norðurslóðir og það er Kína sem er nýbúið að gefa út hvítbók um stefnu sína í norðurslóðamálum, sem skiptir gríðarlegu máli. Ég vil nota síðustu mínúturnar til þess að hvetja þingmenn til að fylgjast vel með undirbúningi, taka þátt eftir því sem það er hægt í honum og stunda svo viðamikil og mikilvæg störf á meðan því stendur í því að halda hagsmunum sjálfbærra nytja og verndunar á norðurslóðum í heiðri.

Virðulegi forseti. Allt það sem hv. þingmaður nefndi er auðvitað það sem menn eru að fara yfir núna og munu með einum eða öðrum hætti verða áherslur okkar. Hins vegar skiptir máli að við setjum málin þannig fram og vinnum með þeim hætti að við munum skila einhverjum árangri á þessu formennskutímabili sem tekið verður eftir. Hv. þingmaður nefnir Kína og það eru fleiri ríki í Asíu sem líta mjög í þessa átt. Það sem er að gerast, þegar siglingaleiðirnar opnast, þá er það ekkert ósvipað því þegar Panama-skurðurinn og Súez-skurðurinn, svo maður líti á einhverja sögulega atburði, og breytingarnar sem urðu þegar þær leiðir opnuðust. Siglingaleiðin milli Evrópu og Asíu gæti styst um allt að 40–60% við þessar breytingar og þær gerast hraðar en menn væntu. Það þýðir svo sannarlega mikið af áskorunum og miklar hættur, auðvitað tækifæri líka. Við hv. þingmaður þurfum lengri tíma til að ræða þessi mál hér og ég ætla ekki að kynna þessi mál annars staðar en á réttum vettvangi, 

Virðulegi forseti. Niðurstöður nýlegrar skýrslu frá Íbúðalánasjóði ættu að valda okkur öllum mjög miklum áhyggjum og vekja okkur til verka. Niðurstöður skýrslunnar eru sérstaklega alvarlegar miðað við önnur gögn sem verið er að vinna út frá. Förum aðeins yfir þá þróun sem orðið hefur í þessum málum að undanförnu. Fyrir tæpu ári kom út greining sem var gerð af Þjóðskrá Íslands. Þar var ítarlega farið yfir tölur um fjölda íbúa í hverri íbúð, hlutfall eigenda og leigjenda og því um líkt. Niðurstöður greiningarinnar voru að vöntun á íbúðum hefur farið vaxandi frá árinu 2009 og þá vantar helst íbúðir fyrir yngra fólk. Það sem vantar upp á samkvæmt Þjóðskrá eru um 11.000 íbúðir til þess að ná sama íbúahlutfalli og fyrir hrun. Til þess að setja þá tölu í samhengi eru það íbúðir fyrir rúmlega 25.000 manns. Ef byggt væri nýtt bæjarfélag með þessu fólki væri það fjórða stærsta bæjarfélagið, rétt á eftir Hafnarfirði. Á svipuðum tíma gefur Samband sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu upp að ekki vanti nema um 1.700 íbúðir til að markaðurinn verði í jafnvægi og það vanti um 10.000 íbúðir fyrir árið 2022. Á milli þessara tveggja greininga er hróplegt ósamræmi og því tek ég nýrri skýrslu Íbúðalánasjóðs fagnandi. Í skýrslu Íbúðalánasjóðs kemur fram að það vanti 17.000 íbúðir fyrir lok ársins 2019. Það eru íbúðir fyrir næstum því 42.000 manns og væri annað stærsta bæjarfélag á Íslandi. Það þarf sem sagt að byggja heilan Kópavog plús Akranes á næstu tveimur árum til að ná í uppsafnaða þörf. Sama dæmi, önnur sveitarfélög: Hveragerði, Vestmannaeyjar, Árborg, Mosfellsbær og Akureyri - samanlögð uppsöfnuð íbúðaþörf á Íslandi. Það munar ekki miklu á milli þeirra talna sem koma fram í skýrslu Íbúðalánasjóðs og þeirra sem koma fram í greiningu þjóðskrár. Þær bæta í raun hvor aðra upp. Greining þjóðskrár gengur aðallega út á að komast að því hve margar íbúðir vantar ef hlutfall íbúa í íbúð lækkar í áttina að því sem það var áður. Það hlutfall er nú 2,5 íbúar í íbúð á Íslandi en hlutfallið er hátt í samanburði við nágrannalönd. Í Finnlandi er hlutfallið 2,1, Danmörk er með hlutfallið 2,0 og í Svíþjóð er það 1,9. Greining þjóðskrár sýnir hve margar íbúðir skortir til að ná fyrra íbúahlutfalli á íbúð en skýrsla Íbúðalánasjóðs sýnir þróunina á næstu árum í óbreyttu íbúahlutfalli. Því má segja að skorturinn sé í raun enn meiri en fram kemur í skýrslu Íbúðalánasjóðs. Ef tekið er tillit til greiningar þjóðskrár vantar 18.500 íbúðir fyrir árslok 2019. Þetta eru hins vegar bara tölurnar. Sagan sem þær segja er miklu verri. Vegna skorts á húsnæði hafa margir flutt aftur heim til foreldra og á sama tíma hafa færri haft tækifæri til að flytja út frá ættingjum á eigið heimili og hefur hlutfall fólks á aldrinum 20–29 ára sem er í foreldrahúsum hækkað upp í um 40% á undanförnum árum. Bæði húsnæðisverð og leiguverð hefur rokið upp vegna framboðsskorts sem kemur niður á þeim efnaminnstu og fyrsta hjólhýsabyggð Íslands varð að veruleika. Talning Samtaka iðnaðarins á fjölda íbúða í byggingu sýnir að núverandi fjöldi íbúða í byggingu rétt nær að halda í við uppbyggingarþörf. Sá uppsafnaði vandi sem við búum sem sagt við í dag verður að óbreyttu enn til staðar í lok ársins 2019. Virðulegi forseti. Verkefnið er risastórt, alveg eins og öll hin verkefnin sem við stöndum frammi fyrir. Við höfum hins vegar staðið frammi fyrir svipuð verkefni áður. Eftir gosið í Vestmannaeyjum byggðum við það sem þurfti og húsnæðiskreppan á sjöunda áratugnum var leyst í kjölfar júlíyfirlýsingarinnar árið 1965 með byggingu Breiðholtsins. Fyrir áhugasama er greinin „Íbúðir fyrir fjöldann“, eftir Eggert Þór Bernharðsson, skyldulesning að mínu mati. Farið öll núna og lesið þá grein. Tíminn til aðgerða er núna. Júlíyfirlýsingin var byggð á júnísamkomulagi Viðreisnarstjórnarinnar, ASÍ og Vinnuveitendasambands Íslands í tengslum við kjarasamninga árið 1964. Ég spyr þá: Við hvaða mánuð verður samkomulagið okkar kennt? Þetta er ekki mjög flókið, tölurnar tala sínu máli, sagan segir sitt, þróunin segir sitt. Við erum á þeim stað núna að án nokkurra viðbóta verðum við jafnvel í verra, ef ekki sama, ástandi eftir tvö ár. Það vantar 18.500 íbúðir. Við verðum að bregðast við.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að taka þetta mál upp og tek undir lokaorð hans um að mikilvægt sé að bregðast við. Ég vil þó segja að það er líka mikilvægt að gera sér grein fyrir því að það eru engar skammtímalausnir í húsnæðismálum. Við verðum alltaf að horfa til langs tíma. Í því sambandi má minnast á að margar af þeim aðgerðum sem hv. þingmaður vitnaði til eru tilkomnar vegna laga sem sett voru á þarsíðasta kjörtímabili. Það tekur alltaf tíma þegar ráðist er í aðgerðir að koma þeim í framkvæmd. Þess vegna er mjög mikilvægt að vel sé haldið á spöðunum og að tekin sé regluleg umræða hér í þingsal. Það er mikilvægt að huga að stefnumótun í húsnæðismálum til langs tíma sem byggir á rannsóknum og áætlunum til langs tíma. Húsnæðismál eru samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga. Húsnæðisáætlanir eru lykilatriði, sem og greiningar á húsnæðismarkaði. Húsnæðisáætlanir verða auðvitað að taka mið af þessum greiningum. Skýrslan sem vitnað var til hér leiðir í ljós mikla þörf á uppbyggingu húsnæðis og uppsafnaðan skort miðað við ákveðnar forsendur. Mikilvægt er að fjölgun íbúða næstu árin sé bæði mikil og stöðug enda viljum við ekki að sveiflur síðustu tveggja ára á húsnæðismarkaði endurtaki sig. Stjórnvöld munu áfram styðja við uppbyggingu almenna íbúðakerfisins með stofnframlögum. Þar er um að ræða hagkvæmar íbúðir fyrir þá hópa sem nú búa við minnst húsnæðisöryggi, þ.e. tekjulægri hópa á leigumarkaði. Auka þarf fjármagn til að byggja fleiri íbúðir fyrir þessa hópa. Húsnæðisáætlanir sveitarfélaga eru tæki til að tryggja að uppbygging sé stöðug og í takt við þarfir landsmanna. Það er mikilvægt að öll sveitarfélög landsins vinni húsnæðisáætlun, en það mun auka fyrirsjáanleika á húsnæðismarkaði og byggingarmarkaði. Á grunni þessara húsnæðisáætlana, sem á að tengja við þær greiningar sem Íbúðalánasjóður vinnur, þurfa að fylgja aðgerðir, eins og auknar lóðaúthlutanir og fleira. Þær verða að vera í takt við húsnæðisáætlanir og þá þörf sem verður. Ég held að við munum sjá mestu breytinguna þegar sveitarfélög og ríki fara að geta unnið meira saman, þá munum við væntanlega sjá auknar lóðaúthlutanir í takt við húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna. Eins og fram kom í ályktun Íbúðalánasjóðs í síðustu viku mun sjóðurinn vinna tillögur í samstarfi við ráðuneyti húsnæðismála að leiðum til að stuðla að aukinni uppbyggingu húsnæðis á landsbyggðinni, en landsbyggðin hefur setið algjörlega eftir og markaðsbrestur er víða um land þegar kemur að nýbyggingum og fjármögnun íbúðarhúsnæðis. Skipulags- og byggingarlöggjöf er á sviði annars ráðuneytis en húsnæðismála. Má kannski segja að það sé eiginlega einsdæmi að byggingarmálin séu ekki á hendi sama ráðuneytis og húsnæðismál, vegna þess að í öllum nágrannalöndum okkar er það svo að húsnæðismálin og byggingarlöggjöfin, eða reglugerðin og annað sem tilheyrir því, eru undir sama ráðuneytinu vegna þess hve mikilvægur og stór þessi málaflokkur er. Það er umræða sem við þurfum líka að taka til lengri tíma. Það er mikilvægt að ná samstöðu um hvernig við getum breytt byggingarlöggjöf til að þær kröfur sem réttilega eru gerðar til húsnæðis tefji sem minnst fyrir uppbyggingu hagkvæmra íbúða þannig að hægt sé að ná fram eins mikilli hagkvæmni og kostur er. Byggingarreglugerð hefur nokkrum sinnum verið endurskoðuð hér á landi. Í nokkrum nágrannalöndum okkar er hún í sífelldri endurskoðun. Þetta er ein af þeim reglugerðum sem endurskoðuð er ár frá ári vegna þess að þetta er lifandi löggjöf og hana þarf að endurskoða. Virðulegi forseti. Ég ætlaði að fara aðeins betur ofan í ákveðna þætti hérna, en því miður leyfir tíminn það ekki. Það þarf auknar fjárveitingar inn í almenna íbúðakerfið en þó er það ekki hugsað þannig að það leysi húsnæðisskortinn. Það er fyrst og fremst hugsað til þess að tryggja þeim sem hafa lægri tekjur aðgengi að húsnæði. Við þurfum að efla húsnæðisáætlanir sveitarfélaga, efla greiningar Íbúðalánasjóðs og láta það vinna saman. Þá fara sveitarfélögin að auka lóðaúthlutanir í samræmi við húsnæðisáætlanir sem gerðar eru á greiningum sem hægt er að treysta. Í því sambandi stendur til að leggja fram frumvarp á Alþingi sem auðveldar Íbúðalánasjóði að afla gagna. Við þurfum að lækka byggingarkostnað. Við þurfum líka að horfa á landið allt, eins og ég kom inn á áðan, vegna þess að það verður að fara að byggja utan höfuðborgarsvæðisins. Staðan úti á landi er að mörgu leyti enn alvarlegri en á höfuðborgarsvæðinu þó að hún sé mjög alvarleg á höfuðborgarsvæðinu. Ég fagna þessari umræðu. 

Virðulegur forseti. Atvinnulíf stendur í blóma víðast hvar á landsbyggðinni. Svo er komið að þar stendur skortur á hentugu íbúðarhúsnæði víða í vegi fyrir auknum og nýjum atvinnutækifærum. Fjölmörg öflug fyrirtæki í iðnaði, sjávarútvegi og ferðaþjónustu kalla eftir að byggt sé húsnæði fyrir starfsmenn. Greining hagdeildar Íbúðalánasjóðs bendir til að mikil þörf sé á uppbyggingu hentugs íbúðarhúsnæðis á ýmsum þéttbýlissvæðum allt í kringum landið. En undanfarinn áratug hefur ekkert húsnæði verið byggt á mörgum stöðum og staðan er alvarleg, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra. Ástandið er til mikils vansa því að aðgangur að viðunandi húsnæði er þjóðfélagslega hagkvæmt og heilsufarslega nauðsynlegt. Að tryggja fólki búsetu í viðunandi og öruggu húsnæði. Það er lykilatriði til að okkur vegni vel sem einstaklingum, fjölskyldum og sem samfélagi í heild. Lánastofnanir hafa verið tregar til að veita lán til margra staða utan höfuðborgarsvæðisins og sett óaðgengileg skilyrði. Þá eru þeir byggingaraðilar ekki margir sem sjá hag í að hætta fé sínu úti á landi því að krafan um skjótfenginn arð er jafnan höfð í fyrirrúmi. Aðkoma stjórnvalda er nauðsynleg. Það þarf þolinmótt fé til uppbyggingar líkt og tíðkast hefur t.d. varðandi dreifðar byggðir í Noregi með stuðningi Husbanken, sem er systurstofnun Íbúðalánasjóðs. Þar hefur sú stofnun ekki orðið fyrir alvarlegum útlánaskaða. Þetta er fær leið, en það þarf pólitískan vilja og pólitíska sýn. Íbúðalánasjóður á að vera og er verkfæri stjórnvalda í þessu efni og hefur þá ábyrgð að framfylgja stefnu þeirra hverju sinni. Greining Íbúðalánasjóðs leiðir í ljós að þörf er á miklu átaki. Næstu ár er þörf á a.m.k. 2.200 nýjum íbúðum árlega, fyrst og fremst í litlum einingum. Bætt staða fólks á leigumarkaði og örvun nýbygginga, ekki síst á landsbyggðinni, eru því 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli og hæstv. félagsmálaráðherra fyrir að taka þátt í þessari mikilvægu umræðu. Ég tek heils hugar undir það sem fram kemur í máli hans, að það er mikilvægt að ræða þessi mál í þingsal. Við höfum reyndar gert það nokkrum sinnum í þessu fyrirkomulagi, en í rauninni finnst mér þetta allt of knappur tími fyrir svona stórt og mikilvægt mál. Ég tek líka undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni og fagna skýrslu Íbúðalánasjóðs. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum greinargóðar og skýrar upplýsingar og gögn frá opinberum aðilum um þennan mikilvæga markað. En á sama tíma langar mig að hvetja hæstv. ráðherra til þess að láta vinna enn betri greiningar. Þetta er ágæt skýrsla til síns brúks. Eins og fram kom í máli ráðherra er áætlað að það skorti rúmlega 6.000 íbúðir í dag á landinu öllu. Megnið er á höfuðborgarsvæðinu. Ef við gefum okkur að tveir búi í hverri íbúð þá eru þetta 12.000 manns, eða 2,5, sem er nú yfirleitt hér á landi, þá eru þetta alls 15.000 manns. Ég geri ekki lítið úr þeirri miklu þörf sem er á íbúðum á höfuðborgarsvæðinu og landinu öllu. Við búum við ákveðinn skort. En ég ætla samt að leyfa mér að efast um að það séu 15.000 manns sem ekki eigi þak yfir höfuðið, búi í foreldrahúsum og hafi fjármagn eða væru tilbúnir til að kaupa sér íbúð. Ég held að það sé stóra málið, annars vegar þegar við reiknum út frá þessum tölum og hins vegar hvort kaupgeta sé til staðar hjá því fólki sem er inni í þessum tölum. Þá langar mig líka að koma inn á það sem hæstv. ráðherra nefndi, þ.e. hvernig húsnæðismálum væri fyrir komið í okkar pólitíska umhverfi og að þessi mál séu hjá þremur ráðherrum; hjá hæstv. ráðherra, sem við eigum samtal við hér, og svo hinir mikilvægu þættirnir sem eiga heima hjá umhverfisráðherra og sveitarstjórnarráðherra. Ég held að við þurfum að fara að taka þá umræðu af einhverri alvöru 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og lýsa því yfir að ég er sammála málshefjanda hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni varðandi þá alvarlegu stöðu sem uppi er á íbúðamarkaðnum. Ég held að því miður megi lýsa því þannig að við séum á dekkinu á Titanic enn að skrúbba það og ísjakinn nokkra metra frá okkur. Ég held að það sé ágætisnálgun sem hæstv. ráðherra tók hér áðan, að íbúðakerfið taki við ákveðnum hlutum þessa vandamáls. Það þarf að vinna áætlanir og það þarf að vinna miklu betri áætlanir en nú eru unnar, en síðan eru lóðaúthlutanirnar dálítið inni í framtíðinni. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir er algjört framboðsvandamál. Það er náttúrlega ótrúleg staða að Samtök iðnaðarins til að mynda telji sig knúin til þess að skora á Reykjavíkurborg að útlista hvaða lóðir það eru sem eru til ráðstöfunar. Menn hafa talað um það árum saman að það sé erfitt að búa í glærusjóum Reykjavíkurborgar, þar sé lítið skjól. Síðan koma yfirlýsingar frá fulltrúum Reykjavíkurborgar um að það sé verið að úthluta þúsundum á þúsundir ofan lóða. Samtök iðnaðarins, sem eru nú sennilega þau samtök sem hafa hvað bestar upplýsingar um þessi mál, bara yppta öxlum og biðja um útskýringar, hvar í veröldinni eru þessar lóðir allar? Þetta er auðvitað ótæk staða. Ég held að við þurfum að ráðast til atlögu við framboðsvandann. Hitt verður að vinnast jafnt og þétt. En við getum ekki tekið á framboðsvandanum aftast í röðinni, það er alveg ljóst. Ég vil brýna þá sem hér sitja og hæstv. ráðherra til að hafa það í huga að við þurfum að ráðast með réttum hætti að því vandamáli sem fyrir okkur er, því það er risavaxið.

Herra forseti. Húsnæðismarkaðurinn á höfuðborgarsvæðinu er löngu sprunginn. Framboð á íbúðarhúsnæði hefur ekki fylgt þeirri miklu fólksfjölgun sem hefur verið hér og einnig kemur til nýting húsnæðis til útleigu til ferðamanna. Allir þekkja afleiðingarnar, uppsprengt verð á húsnæði til leigu og kaups. Miðað við framtíðarspár á þörf á byggingu nýrra íbúða á höfuðborgarsvæðinu er reiknað með áframhaldandi miklum fólksflutningum af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins en víða á landsbyggðinni er mikill íbúðaskortur, húsnæðisskortur, sem stendur byggðaþróun fyrir þrifum. Á mörgum stöðum hefur ekki verið byggt nýtt húsnæði í áratugi og hefur það unnið gegn atvinnuuppbyggingu og fjölgun íbúa. Það reynist erfitt að fá fjármálastofnanir og verktaka til að fjárfesta í uppbyggingu íbúða á landsbyggðinni og sveitarfélögin hafa sjaldan fjárhagslega burði til fara í slíkar framkvæmdir án stuðnings. Lög um almennar íbúðir frá 2016 hafa vissulega stuðlað að uppbyggingu leiguhúsnæðis fyrir lágtekjufólk en fyrst og fremst er það á þéttbýlisstöðum landsins enn sem komið er. Ég hef miklar áhyggjur af neikvæðri byggðaþróun á landsbyggðinni. Ef ekki er framboð af góðu og öruggu húsnæði fyrir t.d. ungt fólk, tekjulága og aldraða er verið að stýra íbúaþróun með beinum og óbeinum hætti frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins, þangað sem fjármálastofnanir beina fjármagninu til uppbyggingar með tilheyrandi þenslu á höfuðborgarsvæðinu og byggðaröskun á landsbyggðinni. Íbúðalánasjóður hefur stórt hlutverk með því að beina fjármagni til uppbyggingar á íbúðarhúsnæði á landsbyggðinni. Ég fagna því þeirri ályktun hjá stjórn Íbúðalánasjóðs að setja líka landsbyggðina á oddinn, sem er mjög mikilvægt. Það er allt of stór hópur tekjulágra í landinu sem er í húsnæðishrakningum og þörf er á auknu framboði á félagslegu húsnæði. Í stjórnarsáttmálanum er kveðið á um öruggt húsnæði óháð efnahag og búsetu og því verður að fylgja eftir með krafti og fjármagni.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka upp hið brýna mál sem húsnæðismálin svo sannarlega eru. Eins vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlag hans til þessarar umræðu sem og öðrum. Fjölskyldan er hornsteinn samfélagsins og heimilið þar á meðal. Það gerast varla stærri mál en húsnæðismálin. Þau hafa ratað í ógöngur í samfélagi okkar. Það er alveg rétt sem hér hefur verið nefnt að framboðshliðin hefur verið ófullnægjandi. Það er mjög brýnt að þar verði bætt úr. Við erum þar að tala um lóðaframboð, reglugerðir, byggingarreglugerðir og lagalega umgjörð, og um skilvirkni í málaflokknum á vegum sveitarfélaga. Ekki er annað að sjá en að þar megi bæta úr á öllum þessum sviðum. Ég vil sömuleiðis þakka fyrir vel unna skýrslu af hálfu Íbúðalánasjóðs. Skýrslan er eins konar vekjaraklukka eða viðvörunarbjalla um hvað við höfum í raun ratað í miklar ógöngur í þessum efnum. Lóðaskorturinn hefur að sínu leyti leitt af sér skort á framboði. Það hefur leitt af sér hækkun á verði íbúðarhúsnæðis. Við vitum alveg hvernig háttar til á kaupendahliðinni. Þeir standa frammi fyrir því að þurfa að klífa þrítugan hamarinn varðandi fjármögnunina. Það er mál sem við þurfum að ræða miklu ítarlegar. Þær ógöngur sem við höfum ratað í í þeim efnum með séríslenskt og sérviskulegt kerfi sem á sér engar hliðstæður í 

Virðulegi forseti. Ég tek undir þakkir til málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þeirra þátt í umræðunni í dag. Jafnframt er ég sammála því að þessi nýja skýrsla hagdeildar Íbúðalánasjóðs sé mikilvæg. Staðreyndin er hins vegar sú að hún gerir ekki annað en að staðfesta það sem við vissum fyrir, að við erum komin í fullkomnar ógöngur með þetta mál. Eins mikilvæg og umræða í þingsal er um málið er það önnur staðreynd að við hér byggjum ekki neitt. Ég er ekki minni talsmanneskja stefnumótunar og heildarsýnar en aðrir, jafnvel meiri. En ég er jafnframt þeirrar skoðunar að stefnumótun sem leiðir ekki neitt sé einskis virði. Við erum komin á þann stað núna að við þurfum að fara að gera eitthvað. Það sem ég er að reyna að velta fyrir mér og skilja og myndi vilja nýta minn stutta tíma í ræðustól til er að átta mig betur á hvað það er raunverulega sem stjórnvöld ætla sér að gera núna. Þá er ég ekki síst að tala í ljósi þess að síðasta ríkisstjórn setti á sínum stutta tíma fram sérstakan húsnæðissáttmála í samvinnu við öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, vissulega, í samvinnu fjögurra ráðuneyta með 14 skilgreindum markmiðum. Það eru markmið sem ekki ber mikið á í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar og svo sem ekkert út á það að setja þannig séð. Í desember sl. var svipuð umræða. Þar var hæstv. ráðherra spurður um hvað ríkisstjórnin myndi gera, hvernig hún hygðist beita sér við lausn húsnæðisvandans. Mér finnst kominn tími til að spyrja núna: Hvað er verið að gera? Við höfum einfaldlega ekki lengri tíma. Ég myndi vilja hafa spurninguna þannig. Það sem ég ætla að byrja á núna áður en mér verður sparkað úr ræðustól er að taka undir það sem hæstv. ráðherra nefndi áðan og tengist þessari mikilvægu endurskoðun á regluverkinu öllu sem er íþyngjandi og er eitt af því sem þarf að skoða, það er sá punktur að þetta er ekki eingöngu undir ráðuneyti hæstv. ráðherra komið. Spurningin er kannski sú: Er hæstv. ríkisstjórn með eitthvað slíkt í gangi, að skoða samvinnu eða tilfærslu verkefna þannig að sá ráðherra sem ábyrgð ber á húsnæðismálunum 

Herra forseti. Húsnæðisvandamálið sem við stöndum frammi fyrir er framboðsvandamál umfram allt. Ég hef verið að skoða þetta mál svolítið og við gætum byrjað á að skoða hvað væri hægt að gera í stöðunni. Það sem helst vantar eru smærri íbúðir og að þær séu ódýrari. Fólk vill líka að það sé inni í einhvers konar leigufyrirkomulagi þar sem lágt leiguverð er tryggt o.s.frv. Þetta er allt hægt að gera. Norðurlöndin eru búin að gera þetta. Vestur-Evrópa er búin að gera þetta. Þetta er vel gerlegt, bara spurning um pólitískan vilja. Horfum þá til þess hvar hindranirnar eru í veginum. Hverjir myndu ekki vilja að framboð á minni íbúðum í öruggu leiguumhverfi væri aukið verulega þar sem framleiðsluverð íbúða er lágt og leiguverðið jafnframt? Að sjálfsögðu eru það byggingaverktakarnir. Þeir hafa engan sérstakan áhuga á þessu, sér í lagi ekki ef erlend fyrirtæki sem geta gert þetta og eru að gera þetta í Svíþjóð og Hollandi uppfylla íslenskar aðstæður og kæmu inn á markaðinn. Það er ekki hvati fyrir þá að það sé. Það er ekki hvati fyrir fjármálafyrirtækin að auka framboðið verulega. Þá stöðvast hækkun á verði og verð gæti jafnvel farið niður. Þá lækkar verðið á lánum þeirra eða eigum sem þeir hafa veð í. Það er ekki í þeirra hag. Þeir vilja selja dýr lán. Auðvitað vilja þeir það. Þeir vilja selja eins mikið af dýrum lánum og þeir geta. Þar er ekki hagur. Með sveitarfélögin virðist þetta ekki hafa verið mikilvægt fyrr en loksins þegar sveitarstjórnir sjá fram á að þær þurfa að standa frammi fyrir kjósendum sínum í vor. En hvað getur félagsmálaráðherra gert í þessu? Ég myndi vilja fá tölur frá félagsmálaráðherra um deiliskipulag, aðalskipulag, nágrannaskoðun o.s.frv. Hvernig stendur þetta hérna á stórhöfuðborgarsvæðinu þar sem eftirspurnin er mest, vandinn verstur, þar sem kjósendur kalla mest eftir því? Þetta er í forgangsröðun þar en samgöngumál eru 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda þessa mikilvægu umræðu. Mikilvægu, segi ég, þar sem húsnæði er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og víðar skilgreint sem ein af grunnþörfum mannsins. Grunnþarfir mannsins teljast þrjár. Til að uppfylla þær þarf hver manneskja að hafa fæði, klæði og húsnæði og öllum samfélögum ber skylda til að uppfylla þessar grunnþarfir. Þar sem við Framsóknarmenn gerum okkur vel grein fyrir þessu var farið í afar umfangsmiklar aðgerðir í húsnæðismálum á kjörtímabilinu 2013–2016. Samþykkt voru frumvörp um stóraukna uppbyggingu leiguhúsnæðis, þá mestu í nokkra áratugi. Auk þess var löggjöf í kringum húsnæðissamvinnufélög styrkt, unnið að bótum á leigulögum og komið fram með aðgerðir vegna fyrstu kaupa. Mikilvægt er að allir einstaklingar hafi val um búsetuform. En þrátt fyrir þessar góðu aðgerðir gerum við okkur grein fyrir að halda þarf áfram og gefa enn betur í. Í því samhengi er samvinna ríkis og sveitarfélaga mikilvæg. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra um að stofnframlög ríkis verði aukin og enn betur byggt undir kerfið sem við Framsóknarmenn komum á. Jafnframt þessu tek ég undir orð hæstv. ráðherra um að mikilvægt sé að lækka byggingarkostnað og koma fram með aðgerðir til að ýta undir nýbyggingar á húsnæði á landsbyggðinni. Ástandið á landsbyggðinni er því miður jafnvel enn alvarlegra en á höfuðborgarsvæðinu. Staðan í sumum sveitarfélögum er í raun sú að þar hefur ekkert verið byggt árum ef ekki áratugum saman. Ég fagna því orðum hæstv. ráðherra um að verið sé að skoða ýmsar leiðir eins og fyrir fyrstu kaupendur og það verður áhugavert að sjá hvað kemur út úr þeirri vinnu. Eitt er víst að ganga þarf rösklega til verka og hvet ég hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum sem öðrum.

Herra forseti. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Þórunni Egilsdóttur að húsnæði, ásamt fæði og klæði eru meðal grunnþarfa mannsins. Félagslegur stöðugleiki snýst um að þetta sé í lagi og það hrökkvi ekki allt af hjörunum ef eitthvað smávegis bregður út af. Félagslegur stöðugleiki er ein af þremur grunnstoðum norræna kerfisins ásamt efnahagslegum stöðugleika og stöðugu fyrirkomulagi á vinnumarkaði. Ef ein stoðin er veik virkar kerfið ekki. Því miður stöndum við frammi fyrir því. Ætlum við að styrkja þetta kerfi eða ætlum við að láta það drabbast niður? Fyrstu fjárlög ríkisstjórnarinnar valda mér vonbrigðum. Það liggur fyrir ráðast þarf í stórkostlegar umbætur á hinum félagslegu þáttum en á sama tíma er gefinn eftir 21 milljarður kr. í tekjuáform síðustu ríkisstjórnar og gengið á forða. Þetta verður til þess að við munum hugsanlega standa frammi fyrir hærri verðbólgu og auknum vöxtum. Afleiðingin er alvarlegust fyrir þær sakir að ríkisstjórnin er ekki í sömu færum til að ráðast í þau verkefni sem felast í því að styrkja félagslegan stöðugleika og þeir lakast settu sitja eftir. Skýrslan sem um ræðir teiknar ágætlega upp þann vanda, sem og orð mjög margra þingmanna. Þess vegna langar mig spyrja hv. ráðherra hvort hann sé tilbúinn til að leggja töluvert á sig í vinnu við setningu nýrrar fjárhagsáætlunar og taka undir tillögu Samfylkingarinnar sem lýtur að því að byggja fimm þúsund leiguíbúðir sem eru ekki byggðar á hagnaðarsjónarmiðum á allra næstu misserum.

Herra forseti. Mig langar að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta upp hér í þinginu, umræðu um þessi mál sem eru gríðarlega mikilvæg. Það er markaðsbrestur víða í kerfinu. Að mörgu leyti sögulegur. Ég hef oft bent á og rætt á öðrum vettvangi um hvernig þessi mál hafa verið á höfuðborgarsvæðinu, skoðað tölur. Árin 1994–2014 fjölgaði íbúðum í Reykjavík um 18% en í kraganum í kringum Reykjavík, á Seltjarnarnesi, í Mosfellsbæ, Kópavogi, Garðabæ og Hafnarfirði, um 76%. Ég held að í þessu liggi að mörgu leyti rót vandans. Þetta segir rosalega mikið um framboð á lóðum og hvernig menn hafa farið í hlutina. Menn hafa farið hratt fram við þéttingu byggðar en skilið möguleika á nýjum svæðum út undan, það hefur verið stór hluti af þessari þróun. Ég vil síðan aðeins koma inn á annan punkt. Víða á landsbyggðinni, á ákveðnum vaxtarsvæðum, segjum Húsavík, Vesturbyggð - í laxeldinu þar -, er ekki hægt að byggja. Það er dýrt að byggja, allt of mikill munur á milli markaðsverðmætis og byggingarkostnaðar. Ég velti því fyrir mér hvernig menn ætla að ná utan um það. Ég hef áhuga á að fá svör hæstv. ráðherra við því hvernig hann sjái fyrir sér að koma til móts við þetta. Það er síðan annar punktur að mjög hátt uppgreiðsluverð er hjá Íbúðalánasjóði. Íbúðalánasjóður er með lánin sín úti á landi. Menn geta ekki endurfjármagnað. Ég held að við þurfum að skoða þessi mál í einhverju samhengi, hvernig við eigum að ná þessum markaðslegu forsendum fram. Ég hef líka áhuga á þessari umræðu og kæmi mögulega með fyrirspurn um það hvernig þessi markaður skiptist í dag, lánamarkaðurinn á Íslandi, í íbúðalánum. Annars vegar höfuðborg/landsbyggð og síðan aftur Íbúðalánasjóður/lífeyrissjóðirnir og bankastofnanir. Ég hef áhuga á því hvert menn lána. En þetta er stórt efni og maður fær skamman tíma.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem þegar hefur átt sér stað hérna. En það er einn hópur sem í umræðunni liggur enn óbættur hjá garði. Það er mikil áhersla lögð á þær lagasetningar sem vísað var til áðan frá 2016, minnir mig, í húsnæðismálum, áhersla á lausnir sem snúa að uppbyggingu leiguhúsnæðis fyrir efnaminna fólk. Hv. þm. Logi Einarsson minnti á tillögur Samfylkingarinnar um uppbyggingu 5.000 leiguíbúða á hagkvæmu verði. Reykjavíkurborg hefur lagt mikla áherslu á þéttingarreiti hinum megin frá, þar sem fyrst og fremst er verið að byggja upp dýrari íbúðir. Við þekkjum þá umræðu alla. En það er í rauninni hópurinn sem er þarna á milli, venjulegt fólk, millistéttin, sem er í bölvuðum vandræðum. Lausnir fyrir þann risastóra hóp snúa fyrst og fremst að því að koma framboðshliðinni í lag. Þetta er ekki fólk sem er að fara inn í eina af þessum litlu, hagkvæmu leiguíbúðum sem verið er að byggja upp á félagslegum forsendum. Þetta er heldur ekki fólkið sem er að fara að kaupa sér hús á þéttingarreit, einum af hinum rándýru, hvort sem það er við útvarpshúsið eða einhvers staðar annars staðar. Þetta eru bara þessar venjulegu fjölskyldur sem þurfa þak yfir höfuðið. Það er býsna langt til lands fyrir þann hóp í dag eins og umræðan er og þær lausnir sem verið er að ræða. Þess vegna vil ég brýna hæstv. ráðherra aftur til að setja mesta orku í það strax að vinna bug á þessum framboðsvanda. Hvaða leiðir sem færar eru til þess, hvort sem það er samstarf við sveitarfélög í nágrenninu eða hver sem leiðin er, þetta er fremst í röðinni. Það eru hinar venjulegu fjölskyldur sem eru í allt eins miklum vandræðum og þær sem efnaminni eru. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Birni Leví Gunnarssyni, fyrir að vekja máls á skýrslunni og ræða þetta mikilvæga efni og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni og koma að henni. Það er nú einu sinni þannig að húsnæði er ein af grunnþörfum fólks og öryggi búsetu er afar mikilvægt fyrir velferð. Íbúðalánasjóður segir í skýrslu sinni að það þurfi 2.200 íbúðir á ári næstu 22 ár sem þýðir þá tæplega 50 þús. íbúðir. Ef við gerum ráð fyrir að íbúafjöldi í íbúð verði svipaður áfram og verið hefur hingað til, þ.e. 1,7–2 íbúar í hverri íbúð, má gera ráð fyrir að það séu í kringum 80–100 þús. manns sem ættu að búa þarna. Það stefnir þá í að fjölgun samkvæmt þessari spá verði svipuð og hún hefur verið undangengin 20 ár eða 1–1,3% á ári. Miðað við hins vegar þær forsendur sem hv. þingmaður gaf sér er þetta kannski nær því að vera fjölgun um 120 þús. íbúa en látum það liggja á milli hluta. Hins vegar gerir Íbúðalánasjóður ráð fyrir að núna þurfi 17 þús. íbúðir til að mæta uppsöfnuðum vanda sem er þá húsnæði fyrir 25–30 þús. manns, eftir forsendum. Íbúafjölgun á höfuðborgarsvæðinu undanfarin nokkur ár hefur hins vegar verið 2,5–3%. Mér er mjög til efs að það haldi áfram en látum það liggja á milli hluta. Það breytir ekki þeirri staðreynd að það er mikill uppsafnaður vandi og við þurfum að taka á honum með einhverjum hætti. Það er mikilvægt að við setjum aukið fjármagn til málaflokksins og það er mikilvægt að í þessu máli komi samvinna ríkis og sveitarfélaga til. Húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna eru þar mjög mikilvægar en vandinn sem við okkur blasir verður ekki leystur nema í samvinnu allra þeirra aðila sem að málinu koma.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni og hæstv. velferðarráðherra fyrir að við skulum vera að taka þessa umræðu í dag. Ég vil líta pínulítið í aðra átt en hefur verið gert. Ég þakka Íbúðalánasjóði að sjálfsögðu fyrir góða og gagnlega skýrslu. Við sjáum fram á þúsundir íbúða, þörf er fyrir hátt í 20.000 íbúðir næstu tvö árin. Við eigum lög nr. 44/2008, sem eru um húsnæðismál, og þar undir er hin sjálfstæða stofnun sem Íbúðalánasjóður er. Það dapra í stöðunni er, ef við lítum til þess tíma sem enginn hefur gleymt, hrunstímans svokallaða, að Íbúðalánasjóður hefur selt frá sér 4.000 eignir sem voru teknar af fjölskyldum eftir hrun og stærsti hlutinn hefur verið seldur til baka til hagnaðardrifinna leigufélaga. Ég vil meina að við eigum að fylgja því markmiði sem lögin segja að eigi að vera um Íbúðalánasjóð en í 1. gr. segir að hann sé fyrst og síðast til að reyna að jafna stöðu íbúa landsins, hvaða fjárhagsstöðu sem þeir hafa. Það á að reyna að auðvelda fólki að koma sér þaki yfir höfuðið. Til þess er Íbúðalánasjóður. Ég ætla að vona að hæstv. velferðarráðherra beiti sér fyrir því að svona lagað geti aldrei nokkurn tímann gerst aftur, að við skulum í rauninni vera búin að snúa tilgangi Íbúðalánasjóðs upp í andhverfu sína með því að bregðast við eins og gert var eftir hrun þegar fólk var borið út á götu og missti eignir sínar sem það hafði verið með að láni hjá Íbúðalánasjóði.

Virðulegur forseti. Þetta er rosalega áhugaverð umræða. Það er alveg ljóst að eitt af því sem leitt hefur af því ástandi sem skapast hefur um þessi mál er að hér eru nú ansi margir sérfræðingar í þessum málum, í vandanum og greiningum og leiðum til aðgerða. Því ætla ég bara að halda áfram á sömu nótum og ég var áðan, að hvetja ráðherra til aðgerða. Tíminn er svo naumur að ekki er hægt að fara í neinar ákveðnar umræður um þetta þó að ég tali nú frekar hratt, en það er tvennt sem mig langar sérstaklega að nefna. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um áform varðandi sölu ríkislóða til sveitarfélaga til að byggja upp, af því að þar var talað um að við horfðum mögulega til á þriðja þúsund íbúða þar af þessari eftirsóttu stærð, þ.e. meðalstórra íbúða. Þar er bara verið að tala um höfuðborgarsvæðið. En ég geri ráð fyrir því, ég þekki það ekki nákvæmlega, að sá möguleiki ætti að opnast á landsbyggðinni líka. Það er hitt sem mig langar sérstaklega að nefna, þ.e. vandamálin á landsbyggðinni, en óneitanlega liggur áherslan svolítið á höfuðborgarsvæðinu. Þar er fjöldinn og fallþungi í vandamálunum. Klárlega er vandinn þó ekki minni á landsbyggðinni. Uppbygging á svæðum sem eru að taka við sér núna í uppganginum sem ferðaþjónustan hefur leitt af sér. Byggingarkostnaður er enn þá hátt yfir markaðsverði. Við þekkjum þau mál. Þess vegna langar mig til að spyrja um annað sem ég hef heyrt. Það er ein leið sem gæti aðstoðað til þess að auka sveigjanleika í útleigu á hluta íbúðarhúsnæðis, a.m.k. á ákveðnum svæðum, þ.e. að draga úr því umstangi og þeirri umsýslu sem fólk þarf að sinna - og nú ræðst ég aftur á regluverkið - vegna þess að það getur aðstoðað marga, annars vegar við tekjuöflun og hins vegar við nýtingu á húsnæði. Í sumum tilfellum býr fólk hreinlega við það að vera í of stóru húsnæði og getur ekki skipt vegna stöðunnar á húsnæðismarkaði. Það væri nokkuð sem hægt væri að grípa til með tiltölulega einföldum hætti og auðvitað með þeirri hliðarverkun að þar skapast leigumöguleiki fyrir einhverja sem þurfa á því að halda. Ég ítreka að lokum þakkir mínar fyrir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Hér var tæpt á nokkrum málum sem ég ætla aðeins að endurtaka. Jú, það eru engar skammtímalausnir í þessu en það er hægt að byggja ansi hratt við vissar kringumstæður og með vissum tegundum af lausnum. Vandamálið núna er að ekki er unnið út frá nýjustu gögnum. Tíminn sem það virðist taka sveitarfélögin að taka mið af nýjustu gögnum virðist allt of langur. Þar held ég að ráðherra ætti að koma dálítið inn í og ýta á eftir. Ég hvet ríkisstjórnina og ráðherra til að sýna þessum málum áhuga í fjármálaáætlun hvað varðar hlutverk hins opinbera, að gæta þar að. Ég var t.d. með fyrirspurn um fjölda félagslegra íbúða í öllum sveitarfélögum landsins þar sem kom á daginn að þær eru frá 0% upp í 52,4%. Það er nokkuð sem hægt er að fylgjast með. Ég vonaðist eftir upplýsingum frá ráðherra um hlutdeild hans málefnasviðs í þessu vandamáli, vegna uppleggs þessarar umræðu um stöðu fjárlaga til málaflokksins þar sem skýrslan sýnir heildina. Ég vonaðist eftir hlutdeild hins opinbera í þessum vanda. Hvar erum við stödd, hvað getum við gert til að ná þeim uppsafnaða vanda sem snýr að hinu opinbera? Hvernig við getum t.d. aukið í varðandi stofnframlögin, félagsíbúðir stúdenta og Íbúðalánasjóð. Hér var minnst á kaupgetu. Vandamálið er nákvæmlega að verðið hefur hækkað svo mikið að fólk hefur ekki undan að safna sér fyrir íbúð. Vandamálið er ekki að fólk hafi ekki kaupgetuna heldur að íbúðaverðið hefur hlaupið burt. Þessi uppsafnaði vandi er einfaldlega munurinn á íbúahlutfalli í íbúðum núna, hvernig það var og hvað það hefur aukist. Það er ekki skortur á kaupgetunni heldur veldur þar hækkunin og framboðsskorturinn. Nú var talað um áhrifin vegna aðgerðanna 2013–2016. Við verðum að segja að núverandi ástand hlýtur þá að vera afleiðing þess að einhverju leyti. Og örstutt um þéttingu byggðar sem var talað um og hvernig við erum í þeim vandamálum 

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið mjög áhugaverð umræða. Það er erfitt að koma öllu að á tveimur mínútum, ég þyrfti eiginlega 20 mínútur til að svara öllum þeim góðu ábendingum og spurningum sem beint var til mín. Ég byrja á því sem hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson og Logi Einarsson komu inn á. Það hefur gefist vel það fjármagn sem var sett inn í þetta almenna íbúðakerfi og stofnframlögin. Gert er ráð fyrir því í ríkisfjármálaáætlun að það sé aukið áfram. Sá sem hér stendur leggur áherslu á að settar verði auknar fjárveitingar í þetta í fjármálaáætlun. Þó vil ég benda á að á árinu 2017 var engri umsókn hafnað. Það er fyrst núna - og það var það sem ég var að tala um þegar þetta tekur svona langan tíma að koma inn - í seinni úthlutun 2017 þar sem eru að koma fleiri umsóknir. Ég hef lagt til að fyrri úthlutun 2018 og 2017 sameinist þannig að við þurfum ekki að hafna neinum umsóknum. Þetta er vandi að vísu. Þetta tekur allt svo langan tíma. það er ekki bar ríkisvaldið, það eru þeir sem eru úti á byggingarmarkaðnum, sveitarfélögin o.fl. Það er okkar að reyna að þrýsta á þetta. Síðan langar mig aðeins að koma inn á landsbyggðina því ég næ ekki miklu hér í viðbót. Ég byrja á því að umræðan eftir hrun um að leggja niður Íbúðalánasjóð og loka honum - ég held að í þessari umræðu endurspeglist hve mikilvægt var að sá slagur tapaðist ekki á sínum tíma. Okkur tókst að gera þær breytingar á Íbúðalánasjóði að hann gæti orðið sú stofnun sem á að verða lykilstofnun í að framkvæma stefnu stjórnvalda hverju sinni. Við þurfum að gera fleiri breytingar. Við þurfum að koma inn greiningum, að Íbúðalánasjóður megi kalla eftir fleiri gögnum. Það frumvarp er á leiðinni, væntanlegt strax eftir kjördæmaviku. Við þurfum að styrkja þessar húsnæðisáætlanir og samstarf við sveitarfélögin. Það er inni í því frumvarpi. Ég geri líka ráð fyrir að í því frumvarpi verðum við með ákvæði um lækkun vaxta sem mun koma sérstaklega vel við landsbyggðina. Ég hef lagt mikla áherslu á það sem snýr að landsbyggðinni nú á fyrstu metrunum. Íbúðalánasjóður hefur þegar byrjað vinnu við það. Gert er ráð fyrir að þar verði birt einhvers konar aðgerðaráætlun innan þriggja mánaða sem unnin verður í samstarfi Íbúðalánasjóðs og stjórnvalda. En þetta er mikilvæg umræða. Hún er brýn. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um markaðar tekjur. Með lögum um opinber fjármál sem samþykkt voru árið 2015 var tekin upp betri stýring á útgjöldum ríkisins og eitt af því sem hún felur í sér er að verkefni sem kostuð eru af hinu opinbera skuli ekki fjármögnuð með beinni mörkun skatttekna. Til samræmis við það felur frumvarp þetta í sér þá tímabæru bókhaldslegu breytingu, í samræmi við áskilnað 51. gr. laga um opinber fjármál, að skatttekjur færist eingöngu hjá ríkissjóði. Með frumvarpinu eru þannig lagðar til breytingar á 41 lagabálki og ákvæðum í þeim um mörkun skatttekna breytt. Hér vísa ég til svonefndra „eyrnamerktra“ skatta sem ráðstafað er með beinum hætti í sérlögum til að standa undir tilteknum verkefnum eða rekstri án þess að veitt sé sérgreind þjónusta á móti til gjaldenda. Hér falla ekki undir þjónustugjöld, þ.e. gjöld sem ákveðin eru í gjaldskrám og miðast við raunkostnað þjónustu sem veitt er gjaldendum. Ég vil geta þess að frumvarp þetta er sambærilegt því sem lagt var fram af meiri hluta fjárlaganefndar á 143. löggjafarþingi árið 2014, samanber þskj. 588, 306. mál. Það mál mæltist ágætlega fyrir í þingsal enda þótt ákveðið hafi verið að bíða með það í ljósi þess að frumvarp til laga um opinber fjármál var þá væntanlegt. Það má því segja að þessi umræða um mörkun skatttekna hafi staðið yfir í þó nokkuð mörg ár. Því sjónarmiði er oftast haldið á lofti í þeirri umræðu að mörkunin dragi úr skilvirkni og gagnsæi við fjárveitingar og geti haft í för með sér óvissu um endanlegar fjárheimildir innan fjárlagaárs þegar fjárveiting er ákveðin á grundvelli áætlunar um tekjur sem síðan stenst ekki. Jafnframt getur sjálfvirkt streymi tiltekins skattstofns til stofnunar eða verkefnis leitt af sér óæskilegan útgjaldavöxt eða óæskilegan samdrátt fjárveitinga. Með frumvarpi þessu er því stefnt að einfaldari fjárlagagerð og einfaldari reikningsskilum og fjármálastjórn stofnana. Rétt er að taka strax fram að frumvarpið felur ekki í sér breytingar á fjárheimildum þeirra stofnana og sjóða sem hér falla undir. Breytingin leiðir hvorki til aukinna tekna ríkissjóðs né aukins kostnaðar. Hins vegar felst í frumvarpinu að það mun færast til Alþingis að taka ákvörðun, við setningu fjárlaga hverju sinni, um þá fjármuni sem ráðstafað er til viðkomandi málaflokks. Fjárveitingar til margra verkefna og stofnana virka í dag sem eins konar gegnumstreymi, þ.e. tekjum af viðkomandi tekjustofnum er ráðstafað í heild til tilgreindra verkefna. Hér má nefna Fjármálaeftirlitið, lýðheilsusjóð og Íslandsstofu og það er ekki ráðgert að breyting verði á þessu. Þegar alþjóðlegar skuldbindingar eða sérstök rök standa til þess að láta fjárveitingar haldast í hendur við tekjur af tilteknum tekjustofnum verður auðvelt að koma því við með samanburði í bókhaldi ríkisins á tekjum af umræddum skattstofnum og fjárveitingum. Bókhaldið mun sem sagt algjörlega bjóða upp á þetta þrátt fyrir að mörkunin verði aflögð, að sjá hverjar tekjurnar eru af tilteknum tekjustofnum. Líkt og þingheimur þekkir er meginreglan við ákvörðun fjárveitinga til ríkisaðila og verkefna að litið er til útgjaldaþarfa og hliðsjón höfð af útgjaldamarkmiðum hverju sinni. Í nokkrum þeirra lagabálka sem frumvarpið tekur til er ekkert sérstakt samband milli sveiflna í tekjustofni og breytinga á útgjaldaþörfum. Hér get ég nefnt eftirlitsnefnd fasteignasala og endurskoðendaráð. Augaleið gefur að sveiflur í tekjum af árlegu gjaldi sem lagt er á endurskoðendur helst ekki endilega í hendur við breytingar á útgjaldaþörf endurskoðendaráðs. Að þessu sögðu eru þau gjöld sem frumvarpið tekur til ekki hugsuð sem aukatekjustofnar fyrir ríkissjóð. Þess vegna er það mín skoðun að huga þurfi að því að álögur á tiltekna hópa sem hafa samkvæmt lögum þann tilgang að fjármagna tiltekin verkefni sem tengjast sömu hópum séu lækkuð ef útgjöld til verkefnanna eru til lengri tíma lægri en tekjur af gjöldunum, þ.e. við þurfum að gá eftir því að við séum ekki með sérstaka tekjustofna fyrir ríkið sem sagðir eru til að mæta tiltekinni útgjaldaþörf en reynast síðan langt umfram útgjaldaþörfina eins og hún þróast yfir lengri tíma. Þá er ekkert annað eðlilegt en að tekjustofninn, þ.e. skatturinn, sé tekinn til endurskoðunar og lækkunar. Og öfugt, ef það reynist ómögulegt að fjármagna tiltekið verkefni kann að þurfa að velta upp þeirri spurningu hvort viðbótargjaldtaka sé nauðsynleg til að standa undir því sem menn hugðust fjármagna með viðkomandi skattstofni. Þetta er hins vegar algjör undantekning, mér sýnist að það sé frekar á hinn veginn. Þetta frumvarp er stórt skref í því að auka skilvirkni og gagnsæi við meðferð fjárveitingavalds Alþingis og það dregur úr óvissu, eins og ég hef áður nefnt, um endanlegar fjárheimildir innan fjárlagaársins. Með breytingunni leggst af útgjaldavöxtur sem leiðir af sjálfvirku streymi ríkistekna til málaflokka, fjárlagagerð og reikningsskil stofnana og gerð ríkisreiknings verða einfaldari sem og fjármálastjórn ríkisstofnana og ríkisins í heild og því má halda fram að útgjaldamarkmiðin nái betur fram að ganga. Hér er ekki hreyft við svonefndum rekstrartekjum, til að mynda þjónustugjöldum, og eins og ég hef aðeins vikið að munu slíkar tekjur áfram renna til þeirra stofnana sem þar eiga í hlut. Örstutt, til aðgreiningar á þjónustugjöldum og mörkuðum skatttekjum er unnt að líta til þess hvort fjárhæð gjalds sé tilgreind í lögum. Þar er oft um að ræða annaðhvort fasta krónutölu eða eitthvert hlutfall. Ef svo er má almennt ganga út frá því að um skatt sé að ræða. Sé fjárhæð gjaldsins ákvörðuð í gjaldskrá er hins vegar yfirleitt um þjónustugjald að ræða sem stendur undir kostnaðarþáttum sem afmarkaðir eru með þjónustugjaldaheimildum í lögum og er greitt af þeim sem nýtur þjónustunnar. Tekið er á öllum mörkuðum skatttekjum í frumvarpinu með eftirfarandi undantekningum: Skilagjald og umsýsluþóknun, samanber lög um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, sem segja má að sé undirorpið óbeinni mörkun. Hér er um að ræða hreinan gegnumstreymislið í fjárlögum. Gjöldin eru samkvæmt lögum færð til tekna hjá ríkissjóði, líkt og lög um opinber fjármál áskilja, og tekjum skilað óskertum til Endurvinnslunnar hf. á grundvelli samnings. Úrvinnslugjald, samanber lög um úrvinnslugjald, nr. 162/2002. Að beiðni umhverfis- og auðlindaráðuneytis var ákveðið að bíða með breytingar á lögunum. Um er að ræða nokkuð hreinan gegnumstreymislið þar sem fjárveitingin ræðst af áætluðum tekjum en engu að síður ber að færa tekjurnar hjá ríkissjóði í samræmi við áskilnað laga um opinber fjármál. Unnið verður að lausn í samvinnu við umhverfis- og auðlindaráðuneytið fyrir úrvinnslugjald. Tryggingagjald, samanber lög um tryggingagjald, nr. 113/1990. Hluti tryggingagjalds verður enn um sinn markaður Atvinnuleysistryggingasjóði, Tryggingasjóði sjálfstætt starfandi einstaklinga og Fæðingarorlofssjóði. Þessar undantekningar eru misveigamiklar, langveigamest sú sem snýr að tryggingagjaldi, en mér finnst rétt að geta þeirra hér sérstaklega. Frekari breytingar varðandi tryggingagjaldið og einstaka hluta þess kalla á frekara samtal við aðila vinnumarkaðarins. Mörkun gjaldsins er þó einungis í orði því að í reynd er sjóðunum veitt fjárheimild í samræmi við fjárþörf hverju sinni. Þegar útgjöld sjóðanna hafa verið hærri en sem nemur mörkuðum tekjum eins og þær hafa verið skilgreindar hefur ríkissjóður brúað bilið og þegar mörkuðu tekjurnar hafa verið hærri en útgjaldaþörfin hefur því sem út af stendur verið haldið til haga í bókhaldi. Við munum áfram vinna að frekari þróun á þessum liðum í samráði við hagsmunaaðila en við leggjum upp með þetta í frumvarpinu eins og það stendur nú. Ekki er um frekari ótvíræðar undantekningar að ræða að því er varðar markaðar skatttekjur. Þó hefur komið upp spurning um hvort gjald vegna úthlutunar tíðniréttinda samkvæmt lögum um fjarskipti skuli teljast til skatttekna eða rekstrartekna. Fjárhæð gjaldsins er fastákveðin í lögum en lögin heimila einnig úthlutun tíðna með uppboðsaðferð. Það er ekki tekið á þessu í frumvarpinu en að mati fjármála- og efnahagsráðuneytisins ber að láta tekjur fyrir úthlutun tíðniréttinda renna í ríkissjóð, enda er um að ræða tekjur af gjaldi fyrir afnot af sameiginlegri auðlind en ekki sölu á vörum eða þjónustu fjarskiptasjóðs. Að lokum vil ég segja að af frumvarpinu má ráða að við höfum farið aðeins ólíkar leiðir við að leysa úr ólíkum verkefnum sem hefur hingað til verið sinnt með mörkuðum tekjum. Ég get nefnt í því sambandi Íslandsstofu sem er samstarfsverkefni milli ríkisins og atvinnulífs. Það má segja að ef það skref hefði verið stigið hér að segja einfaldlega að allar tekjur af því gjaldi sem þar er undir, markaðsgjaldinu, skyldu renna í ríkissjóð og það kæmi síðan bara í ljós við fjárlagagerð hverju sinni hversu miklar fjárheimildir rynnu til Íslandsstofu hefði það samstarf verið í algjöru uppnámi. Það er einfaldlega lögfest hér, sem eins konar loforð til samstarfsaðila um Íslandsstofu, að fjárheimildir skuli vera sem nemur ekki lægri fjárhæð en markaðsgjaldið hefur skilað. Þetta nefni ég sem dæmi, það væri hægt að taka fleiri dæmi úr frumvarpinu. Við getum tekið Ríkisútvarpið sem dæmi, þar er fundin ákveðin lausn sem ég tel að mæti þeim sjónarmiðum sem uppi hafa verið um mikilvægi þess að Ríkisútvarpið væri ótvírætt sjálfstætt vegna þess hlutverks sem það gegnir. Ég gæti farið hér í umræðu um ofanflóðasjóð en tekjur af því gjaldi sem ofanflóðasjóður nýtur hafa verið töluvert umfram fjárheimildir til framkvæmda sem vekur upp þá spurningu hvort við höfum mögulega lagt of háan skatt á fasteignaeigendur í landinu yfir tíma. Þetta smyrst mjög þunnt yfir en engu að síður eru þetta háar fjárhæðir þegar þær safnast upp yfir langan tíma. Þetta er kannski dæmi um skatt sem ég var að hugsa til hér áðan þegar ég nefndi að ef það kemur í ljós að skatturinn er of hár miðað við útgjaldaþörfina ættum við að bretta upp ermar og einfaldlega lækka skattinn. Í þessu tilviki tel ég það ekki tímabært fyrr en framkvæmdaáætlun til lengri tíma hefur verið rýnd betur. Ég hef hér farið yfir helstu álitamál sem uppi eru í tengslum við frumvarpið og gert grein fyrir meginefni þess. Ég vonast til þess að tekist geti góð sátt um efni þess í þinginu. Málið er nátengt lögum um opinber fjármál sem gera ráð fyrir því að við stígum þetta skref. Við bjóðum fram alla aðstoð til að veita nánari upplýsingar um einstaka liði frumvarpsins eftir því sem þörf krefur í störfum þingsins og nefndastörfum. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna um þetta frumvarp. Það er sannarlega ástæða til að það frumvarp komi fram en auðvitað þurfum við hér í þinginu að fara yfir það. Þetta er flókið mál, þetta varðar mörg lög og margar stofnanir. Ég er þeirrar skoðunar, eins og margir hv. þingmenn, að ekki sé skynsamlegt að markaðar tekjur ráði því hvernig stofnanir þróast á Íslandi; að þær dragi saman starfsemi sína þegar markaðar tekjur dragast saman og vaxi svo fiskur um hrygg þegar þær verða hærri. Það er ekki mikil skynsemi í því og lögin um opinber fjármál gera ekki ráð fyrir því að þannig sé stofnanaþróunin í landinu. Réttindin á vinnumarkaði eru annað mál. Þegar við í þáverandi fjárlaganefnd fengum umsagnir um frumvarpið sem þá var til umræðu, um markaðar tekur, bárust meðal annars athugasemdir frá Alþýðusambandi Íslandi, svolítið sterkar. Í þessu frumvarpi er tekið tillit til þeirra athugasemda að hluta. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna var ekki tekið tillit til þeirra allra, hver eru rökin fyrir því að framlög til jöfnunar á örorkubyrði lífeyrissjóða og gjald til starfsendurhæfingarsjóða eru tekin út fyrir sviga, að þar verður ekki mörkun, ef frumvarpið verður samþykkt? Og eins spyr ég varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra. ASÍ gerði ákveðnar og alvarlegar athugasemdir við þessi atriði. Ég vil spyrja hv. ráðherra: Hver eru rökin fyrir því að taka ekki tillit til þeirra?

Virðulegi forseti. Það er þannig með suma hluta tryggingagjaldsins að þeir byggja nær alfarið á samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins og í raun og veru á því að aðilar vinnumarkaðarins hafi náð saman um ákveðna fjármögnun vinnumarkaðstengdra verkefna. Það gildir aðeins öðru máli um þessa jöfnun örorkubyrðarinnar. Ekki er verið að boða með þessari breytingu neina stefnubreytingu hvað varðar hlut ríkisins í henni. Þar er hreinlega um það að ræða að ríkið hefur samþykkt að taka að sér tiltekið hlutverk og er að vissu marki þá ólíkt hinum liðunum sem fundin hefur verið sérlausn á.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hann minntist ekki á Framkvæmdasjóð aldraðra en ekki er tekið tillit til athugasemda ASÍ hvað þann sjóð varðar. Í greinargerð er farið yfir athugasemdir sem hafa komið fram í umsögnum um fyrra frumvarpið sem var til umræðu í fjárlaganefnd. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort haft hafi verið sérstakt samráð við aðila vinnumarkaðarins um réttindin á vinnumarkaði og þessar athugasemdir sem eru hvað skýrastar hvað þetta varðar frá Alþýðusambandi Íslands. Var sérstakt samráð um þetta frumvarp hvað það varðar?

Virðulegi forseti. Ég hef ekki persónulega tekið þátt í því samráði, en samkvæmt upplýsingum mínum hefur verið horft til athugasemda sem hafa komið frá aðilum vinnumarkaðarins og ég veit ekki betur en sú útfærsla sem hefur verið sett saman í þessu frumvarpi hafi verið kynnt fyrir aðilum vinnumarkaðarins. Ekki er loku fyrir það skotið að koma kunni einhverjar athugasemdir þrátt fyrir það, en þessu samráði hefur, eftir mínum bestu upplýsingum, verið sinnt úr ráðuneytinu. Varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra er það dálítil sorgarsaga hvernig við höfum talið okkur knúin til þess að ganga á það fjármagn sem sérstaklega var eyrnamerkt framkvæmdum og nýta það til rekstrar á undanförnum árum. Hér er í sjálfu sér ekki verið að leggja neinar línur varðandi framtíðina í þeim efnum, en það er bara verið að segja að fjárheimildin verði ákveðin af þinginu, hún gæti þess vegna verið hærri en sem nemur tekjum af þeim skatti sem rennur inn í Framkvæmdasjóð aldraðra hingað til.

Herra forseti. Ég hefði svo sem getað komið í andsvör við ráðherra en ákvað að koma í örstutta ræðu. Ég var kannski ekki sérstök talsmanneskja þessa frumvarps þegar það kom fram á sínum tíma og var til umfjöllunar í fjárlaganefnd. Áhugavert að nú fer það til efnahags- og viðskiptanefndar. Það er spurning um hver heldur á málinu hverju sinni hvert það fer. En mér finnst margt í þessu frumvarpi ágætt, annað síðra. Við höfum rætt það í þingflokki Vinstri grænna að það er eitt og annað sem við teljum að megi fara vel yfir. Ég vil fyrst nefna Vegagerðina, en neikvæð eiginfjárstaða hennar hefur verið mikið til umræðu í þinginu. Nú eiga öll vörugjöld af ökutækjum, eldsneyti og þess háttar að falla í ríkissjóð en Vegagerðin situr uppi með milljarða í mínus á efnahagsreikningi sínum. Verður það t.d. strikað út í upphafi? Svo má líka spyrja: Hvert er þá viðmiðið? Við erum með vanfjármagnaða samgönguáætlun því að þessar tekjur hafa ekki runnið, við þekkjum öll umræðuna, til Vegagerðarinnar heldur að hluta til inn í ríkissjóð þrátt fyrir að vera markaðar, sem er auðvitað dæmi um að mörkunin virkar ekki. En við hvað miðum við? Hér kemur fram að útgjaldaheimildir Vegagerðarinnar hafi verið úr takti við markaðar tekjur til málaflokksins. En það er ekkert tekið á því. Ég bið nefndina um að velta því aðeins fyrir sér: Hvert á upphafsviðmiðið að vera, hvernig ætlum við að láta það þróast? Ætlum við að láta það þróast bara með þeirri samgönguáætlun sem þingið samþykkir hverju sinni? Það höfum við ekki gert. Við erum með samþykkta samgönguáætlun sem við höfum ekki fjármagnað. Það liggur fyrir í lögum að þetta á að vera þannig þó að við höfum ekki framkvæmt það með þeim hætti. Síðan langar mig að velta upp gjaldinu í Framkvæmdasjóð aldraðra. Nú er það nefskattur sem leggst jafnt á alla landsmenn sem greiða skatt. Ég velti því fyrir mér hvort við getum verið með nefskatt ef það er í raun enginn sem beinlínis tekur við honum. Nefskattur er í eðli sínu ósanngjarn. Hann kemur jafnt við alla, alveg sama hvar þeir standa í tekjuhópunum. Mér finnst þetta umhugsunarefni, burt séð frá því að hann hefur verið misnotaður í rekstur en ekki uppbyggingu eins og hér var rætt áðan. Þetta er eitt af því sem ég sting hér að nefndinni og bið hana að velta fyrir sér. Fyrst hæstv. ráðherra nefndi ofanflóðasjóð og að við legðum kannski of háa skatta á landsmenn miðað við fjárheimildir til framkvæmda vil ég segja að það er auðvitað grundvallaratriði í málinu, fjárheimildirnar. Við getum flýtt framkvæmdum. Mér finnst við t.d. hafa farið illa að ráði okkar fyrir austan að hafa ekki aukið fjárheimildirnar til að klára það sem var eftir þar og öll tæki og tól á staðnum. Það er dýrt að vera sífellt að byrja upp á nýtt í stað þess að halda áfram. Ef menn eru að hugsa um einhvers konar skattalækkun í þessu samhengi þá myndi ég frekar vilja sjá að framkvæmdum yrði flýtt, útgreiðsluheimildir auknar, því að þessi jarðvegsvinna er yfirleitt í hinum dreifðu byggðum sem ætti ekki að sprengja allt í þenslu. Þetta er eitthvað sem við höfum rætt innan okkar þingflokks ásamt fleiru. Ég er reyndar ekki búin að sjá áætlun ofanflóðasjóðs til næstu fimm ára. En mér finnst þetta vera eitthvað sem þarf líka að skoða áður en farið er að draga úr þeim tekjum sem sjóðnum eru ætlaðar. Síðan langar mig líka að biðja nefndina að kanna varðandi ofanflóðasjóð að það hefur verið aðeins rætt um framlag eða svokallaða styrki til sveitarfélaga sem hafa verið veittir í gegnum þessar framkvæmdir. Það hefur verið í formi lána sem hafa svo ævinlega verið í raun styrkir því að þau hafa ekki verið endurgreidd af sveitarfélögunum. Mér skilst að það eigi að gjaldfæra þetta á móti inneign, ef svo má segja, eins og ráðherra nefndi að væri til í ofanflóðasjóði. Þá á ofanflóðasjóður ekki neitt, er bara á núlli í upphafi ef þetta frumvarp verður að lögum. Þetta er eitt af því sem ég myndi vilja að nefndin kannaði. Mér hugnast eiginlega ekki að þetta sé gert með þessum hætti. Þetta voru stærstu atriðin. Ég treysti því að það sem hér er sagt um Ríkisútvarpið, þar er líka um að ræða nefskatt, það er ohf.-fyrirtæki og fyrirkomulagið því með öðrum hætti en hjá Framkvæmdasjóði aldraðra, að þetta orðalag verði eins og ráðherra sagði til þess að Ríkisútvarpið haldi sínu framlagi miðað við það sem nú er gert ráð fyrir. En þetta eru bara fyrstu hugsanir sem runnu í gegn eftir að hafa rúllað í gegnum þetta. Eflaust er margt fleira sem hér þarf að skoða. Eins og fram kom áðan eru margir lagabálkar undir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil draga fram úr ræðu hennar, sem hún nefndi svo réttilega, vandamálin sem hafa blasað við okkur vegna markaðra tekna. Auðvitað er þetta mál bara hluti af öðru og stærra máli, sem eru lög um opinber fjármál. Ég vil reyndar venja mig af því að kalla þau hin nýju lög um opinber fjármál því að þau hafa verið í gildi í nokkurn tíma. Hv. þingmaður dró t.d. fram vanda vegna fjármagns til vegagerðar. Mér finnst mjög mikilvægt, þó að það sé kannski eins og að moka sandi, að taka þá ræðu sem ég ætla að taka hérna. Veruleikinn er sá að við höfum lagt meira fjármagn til vegagerðar en mörkuðu tekjurnar eru. En víða í hinni almennu umræðu er talað um að við skuldum milljarða króna. Og tilgangur þessarar ræðu er ekki síst að bera blak af þeim vondu stjórnmálamönnum sem rændu vegafénu úr samgöngukerfinu, og draga það fram með þessum hætti að Alþingi hefur ákveðið að leggja meiri fjármuni til vegagerðar á undanförnum árum en hinar mörkuðu tekjur. Þá veltir maður líka fyrir sér, hver er þá raunverulega orðinn tilgangur markaðra tekna? Eins og hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni. Mér finnst mikilvægt að við drögum þetta fram í umræðunni, stundum til að reyna að leiðrétta þennan kúrs. Nú er væntanlega, samkvæmt þeim nýjustu tölum sem ég hef séð, neikvætt bundið eigið fé Vegagerðarinnar um 19 milljarðar kr. sem segir okkur að við höfum sett með fjárlögum Alþingis og samþykktum Alþingis hverju sinni 19 milljörðum meira til vegagerðar en hinar mörkuðu tekjur. Þetta vildi ég draga fram.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Lagt meira til en mörkuðu tekjurnar, það má vera, en það er þá gjarnan í formi þess að ríkisstjórn á hverjum tíma ákveður eitthvað utan hins hefðbundna ferlis, þ.e. við erum með samgönguáætlun sem við eigum að fjármagna en ekki að vera að taka einhverjar spesífískar, fyrirgefið, ákvarðanir eins og hefur því miður verið gert. Ég held að við séum öll sammála um að vegabætur þurfi að vera meiri og betri en þær eru. En það er alveg rétt og tilgangurinn er sá að draga það kannski fram að þessi mínus er fyrirliggjandi. Við getum ekki neitað því, hvað sem okkur finnst um samgönguáætlun sem er í gildi, að hún er ekki fjármögnuð. Þess vegna þurfum við að finna okkur einhverja stöðu í því hvert upphafið á að vera, hvað er eðlilegt framlag árlega til vegaframkvæmda. Það getur auðvitað verið mismunandi á hverjum tíma, ég ætla ekki að segja það, við erum samt með vanfjármagnaða innviði. Við erum öll sammála um það. Það þarf meira. Meira í mjög langan tíma, ég held það. Þess vegna er ég að draga þetta fram. Ég vil líka fá að vita hvernig við ætlum að fara með þá milljarða sem eru bundnir í neikvæðu eigin fé eins og sagt er. Við höfum ekki fengið nein svör við því hvort það verður hreinlega afskrifað eða hvort það verður dregið frá fjárframlögum, þ.e. þau verði lækkuð á móti, eða hvað? Við væntum þess að fá samgönguáætlun í haust. Þá kemur það auðvitað fram og hún á að stemma við ríkisfjármálaáætlun, þannig að ég vona að við förum að ná einhverju samhengi. En mér finnst mikilvægt að vita þetta með upphafið, hvernig það á að líta út.

Herra forseti. Við hv. þingmaður deilum ekki um þörf á bættum vegasamgöngum eða framkvæmdum í samgöngumannvirkjum og við getum svo sem sagt það um flesta málaflokka og málefnasvið, að þar sé mikil þörf. En það sem ég vildi draga fram í þessu stutta andsvari var einfaldlega að segja: Við höfum varið þeim fjármunum sem hafa verið merktir. Tilgangur frumvarpsins er, getum við sagt, að efla fjárstjórnarvald ríkisins. Þá hættum við kannski svona deilu sem við erum í núna og getum bara tekið hina pólitísku umræðu um hversu miklum fjármunum við eigum að verja til verkefnisins samgöngumála. Það hefur nefnilega borið á því í umræðunni, sem ég vitnaði hérna til áðan, að þetta séu tekjur um 70–80 milljarðar og það sé einungis hluta af þeim ráðstafað til vegamála. Fjárstjórnarvaldið með þeim breytingum sem hér eru ræddar er sterkara. Þá getum við mótað stefnuna meira út frá hreinni pólitík og hreinum áherslum hverju sinni í staðinn fyrir að binda okkur í þessu um markaðar tekjur. En það eru plúsar og mínusar að sjálfsögðu við þetta mál. Ég tek undir mörg þau sjónarmið sem hér hafa verið reifuð um kosti og galla þess að gera þetta með þessum hætti. Rætt hefur verið um þessar breytingar, að með einhverjum hætti eigum við að horfa til þeirra tekna sem áður voru markaðar til þess að meta á hverjum tíma hvar við stöndum í ráðstöfunum. En ég held að með öðru samtali eða öðrum vinnubrögðum sem við erum að tileinka okkur munum við fljótlega komast út úr þeirri tegund umræðu og taka hana meira út frá stefnu og markmiðum hverju sinni.

Herra forseti. Ég tek undir það að það er kannski gegnumgangandi í frumvarpinu að þetta verður í raun áfram svolítið markað. Mikið er talað um að sambærilegar fjárhæðir og verið hafa, miðað við þetta og hitt, eigi að renna áfram til málaflokkanna. Það liggur mjög víða þannig. Í sjálfu sér má segja að mörkun sem slík sé að mörgu leyti viðhöfð þótt hún sé með öðrum hætti. En hún byggist, eins og hv. þingmaður sagði, samt sem áður á ákvörðun Alþingis. Ég tek undir það að fjárstjórnarvaldið ætti að vera meira en það er með mörkuðu tekjunum af því að þar er búið að ákveða fyrir fram fyrir okkur að þessi upphæð fer í þennan málaflokk og önnur í hinn. En á sama tíma getum við sem þingheimur reynt að breyta og hafa áhrif á það, að einhverju leyti miðað við það hvernig frumvarpið er orðað en alls ekki að öllu leyti miðað við það sem hér stendur. Ég tek undir það að mikilvægt er að þetta sé skoðað og farið vel ofan í þetta, hvern einasta lið held ég. Það eru álitamál uppi eins og kom fram áðan í ræðu og andsvörum. Ég held að ég komi til með að fylgjast vel með umræðunni og sjá á umsögnum hverju fram vindur í þessu.

Herra forseti. Bara örstutt: Nú hefur hv. þingmaður rætt um markaðar tekjur mörgum sinnum í hv. fjárlaganefnd á undanförnum árum. En mér heyrðist hv. þingmaður vera að tala gegn anda þessa frumvarps og vera ansi gagnrýnin á það sem þar er. Því vil ég spyrja hv. þingmann: Var þetta frumvarp afgreitt með fyrirvara úr þingflokki Vinstri grænna eða var það samþykkt þar?

Herra forseti. Frumvarpið var ekki afgreitt með fyrirvara sem slíkum en fólk hefur ýmsar skoðanir á þessu og telur að nokkra þætti, eins og ég nefndi, þurfi að skoða betur áður en það sættir sig algerlega við orðalag eins og það er. En það var engin mótstaða, ef hv. þingmaður er að fiska eftir því. Ég hef verið mjög gagnrýnin, eins og hér kom fram, á að afnema markaðar tekjur þrátt fyrir að það standi í lögum um opinber fjármál. Eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson kom inn á talar hann ekki lengur um ný lög en ég geri það vegna þess að þetta er enn partur af þeim. Þar er, eins og hv. þingmaður þekkir, gert ráð fyrir að þetta frumvarp fylgi á eftir. En það er vert að vera gagnrýnin, þetta er stórt og mikið mál. Ég held, eins og ég nefndi í ræðu minni, að við þurfum að skoða þetta vel. Ég myndi vilja fá skýrari línur um Vegagerðina, Framkvæmdasjóð aldraðra og ofanflóðasjóð. Þetta eru stærstu málin sem ég vil sjá skýrari línur um hvernig farið verður með.

Herra forseti. Ég tek auðvitað undir það með hv. þingmanni að það er mikilvægt að skoða frumvarpið vandlega. En það sem ég var að velta fyrir mér var stefna hæstv. ríkisstjórnar. Hv. þingmaður styður ríkisstjórnina og hæstv. fjármálaráðherra leggur fram frumvarpið og leggur væntanlega áherslu á að það fari í gegn. Það var bara það sem ég vildi draga hér fram. Mér heyrist á hv. þingmanni að bæði andi laganna um opinber fjármál og andi þessara laga hugnist henni ekki. Þá er held ég, herra forseti, hæstv. ríkisstjórn í töluverðum vanda þar sem þetta eru nú stóru frumvörpin undir efnahagslegan stöðugleika.

Herra forseti. Bara svo að það sé nú skýrt þá hef ég í raun unnið eftir lögum um opinber fjármál. Hv. þingmaður þekkir rök mín gagnvart því frumvarpi á sínum tíma. Áherslur nýrrar ríkisstjórnar eru, eins og við þekkjum, aðeins breyttar hvað það varðar. Ég er ekki andvíg þessu frumvarpi um markaðar tekjur, ég held að það sé um margt gott. En það eru þessi atriði sem ég tel að þurfi að skoða. Ég held að enginn þurfi að hafa áhyggjur af mér varðandi þetta ríkisstjórnarsamstarf eða efnahagslegan stöðugleika, varðandi þessi tvö frumvörp, en ég er gagnrýnin og tel að það sé af hinu góða. Við eigum að vera gagnrýnin, hvort sem við erum í ríkisstjórn eða utan.

Herra forseti. Án þess að ég ætli að lengja umræðuna mikið finnst mér tilhlýðilegt að ég komi upp og lýsi áhyggjum mínum af Framkvæmdasjóði aldraðra. Hlutverk sjóðsins er, eins og kemur fram í reglugerð, býsna mikilvægt. Hann á að standa að uppbyggingu á mörgum þáttum velferðarkerfisins er snýr sérstaklega að eldar fólki, þ.e. dagþjálfun, hjúkrunarrýmum, dvalarrýmum, endurbótum á húsnæði o.s.frv. Á síðasta ári telst mér til að nefskatturinn, sem þetta er, hafi átt á skila inn í sjóðinn á bilinu 2,5–3 milljörðum í tekjur. Það er rétt sem kom fram í máli hv. fjármálaráðherra áðan að við villtumst aðeins af leið eftir hrunið í því hvernig við ráðstöfuðum tekjum sjóðsins, stór hluti tekna sjóðsins á þeim tíma fór til rekstrar og var bundinn í rekstur til allnokkurra ára, þ.e. reksturs hjúkrunarrýma. Það kom í sjálfu sér ekki rosalega mikið að sök á þeim tíma þar sem umsóknir í sjóðinn til að mynda árin 2009–2013 vegna framkvæmda við hjúkrunarrými og hjúkrunarheimili yfirleitt voru ekki sérlega margar. Sú framkvæmdageta, vegna fjár sem sjóðurinn hafði á þeim tíma, þrátt fyrir þá fjármuni sem fóru til rekstrar, dugði ágætlega fyrir þeim framkvæmdum. Nú eru hins vegar aðrir tímar og gera má ráð fyrir því að á næstu misserum verði umtalsverð þörf fyrir uppbyggingu í hjúkrunarrýmum, kannski ekki eins og ýtrustu spár segja til um en engu að síður töluverð þörf og þar er eins og víða annars staðar í húsnæðismálum og slíku uppsafnaður vandi. Þess vegna hef ég nokkrar áhyggjur af því. Það þarf a.m.k. að tryggja það með einhverjum hætti við lagabreytingarnar að fjármagn til þessa mjög svo mikilvæga verkefnis verði áfram tryggt. Í því sambandi er það náttúrulega fagnaðarefni sem hv. ráðherra sagði áðan, að það gæti alveg eins verið að þangað færu meiri peningar en hefur gert hingað til. Ég vona náttúrlega að svo sé en engu að síður geri ég ráð fyrir að þetta sé mál sem ég muni vekja máls á innan hv. efnahags- og viðskiptanefndar og vafalítið áfram í þingsal þegar málið kemur til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil undir lok umræðunnar taka fram að þetta er talsvert flókið mál. Við erum enda að hreyfa við mörgum tugum lagaákvæða sem hafa verið í föstum skorðum í langan tíma. Það er mikil grundvallarbreyting að taka það skref að segja mörkun liðna tíð. Það er hins vegar alveg rétt sem hefur komið fram hérna og var líka alveg viðbúið að sníða þyrfti sérlausnir fyrir einstaka tilvik, ég vék aðeins að því í máli mínu, og það er þá rökstutt í hvert og eitt skipti. En ég vonast, eins og ég hef áður sagt, til þess að góð samstaða geti tekist um málið. Ég verð var við það að menn spyrja sig hvort ég sé að vísa málum til réttrar nefndar. Það var sú hugsun að baki því að segja málið eiga erindi til efnahags- og skattanefndar að markaðar tekjur séu í eðli sínu skattamál. Á móti kemur að þá voru lögin um opinber fjármál og það frumvarp sem við höfum stuttlega rætt, sem fjallaði um nákvæmlega sama mál, að koma frá fjárlaganefnd. Ég ætla að ljúka máli mínu á því að segja að ég held að vel fari á því að þingið fái það í sínar hendur að vísa málum til réttrar nefndar. En ég hef sagt að málið væri skattamál vegna þeirrar reynslu sem fjárlaganefnd hefur af meðhöndlun laganna um opinber fjármál og af þeim fjölmörgu álitamálum sem eru í þessu máli má alveg halda því fram með gildum rökum að málið ætti frekar heima þar.

Virðulegi forseti. Ég skil svo sem þá klemmu sem virðulegi forseti er í og er það fjarri mér að leiðbeina honum. Ég er ekki mesti sérfræðingur í þessum sal þegar kemur að þingsköpum en hafi ég tekið rétt eftir lagði fjármálaráðherra ekki til að málið færi til fjárlaganefndar, sem er að vísu mér sem formanni efnahags- og viðskiptanefndar að meinalausu, heldur lagði hann það í hendur þingsins. Hæstv. forseti ætti þá a.m.k. að gefa þinginu svigrúm til að taka afstöðu til þeirrar niðurstöðu. Ég gerði athugasemd áður en hafist var handa við næsta mál.

Herra forseti. Ég hafði ekki beðið um orðið undir þessum lið en vil gjarnan, 

Þar sem einn þingmaður nefndi að hann hefði kallað eftir því áður en umræðu um málið lauk að það færi til annarrar nefndar verður forseti að meta það svo að það sé rétt og að forseta hafi yfirsést, en það er hv. þm. Óli Björn Kárason, þar sem athugasemd er um að málið gangi til fjárlaganefndar, geri ég ráð fyrir, það vill þingmaðurinn draga til baka. Jafnvel þótt hann myndi draga það til baka hefur hv. þm. Oddný G. Harðardóttir óskað eftir því þannig að mér sýnist að eins og málsatvik eru í málinu kosti það okkur einn dag að greiða atkvæði um það nema nógu margir séu í húsi til að greiða atkvæði um það og þá getum við greitt atkvæði um það í dag og málið gengið til þeirrar nefndar sem greidd verða atkvæði um. Við skulum gera þetta allt saman málefnalega og rétt sem þýðir að greiða þarf atkvæði um til hvaða nefndar málið gengur. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir gerði athugasemd við að málið gengi til fjárlaganefndar og þingmaðurinn óskar eftir að málið gangi - hvert?

Efnahags- og viðskiptanefndar.

Til efnahags- og viðskiptanefndar. Um þetta þarf að greiða atkvæði og við reynum að koma því við á eftir áður en málið getur gengið til þeirrar nefndar. Einn þingmaður á eftir að koma í fundarstjórn um þetta geysispennandi mál 

Virðulegi forseti. Brandarar eru fínir og eiga sér sína staði og sínar stundir. Ég er ekki endilega á að forsetastóll sé staðurinn. Ég kem hingað ekki endilega til að ræða akkúrat þetta mál, mér sýnist hæstv. forseti hafa úrskurðað mjög skynsamlega í því máli, heldur það mál sem hæstv. forseti var að fara að kynna. Við erum að fara að ræða tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku og nú er búið að boða alla þingmenn í sal kl. 13.30 til atkvæðagreiðslu. Ég velti fyrir mér hvort þessar tíu mínútur, ef á að fara að gera hádegishlé fyrir atkvæðagreiðslur, myndu slíta umræðuna dálítið í sundur og ég fer bara frómlega fram á það við hæstv. forseta að gera hlé núna þannig að öll umræðan verði saman og nægur tími til hennar.

Já, þetta er samkvæmt leikreglunum af því að tíu mínútur eru eftir. Ræður geta tekið 15 mínútur og ekki klippum við í sundur ræður og andsvör. Þessum fundi er frestað þar til kl. 13.30.

Borist hefur bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 58, um afnám vasapeningakerfis á dvalar- og hjúkrunarheimilum, frá Óla Birni Kárasyni.

Forseta hefur borist bréf frá Birgittu Jónsdóttur um að hún segi sig frá nefndarstörfum vegna aldarafmælis sjálfstæðis og fullveldis Íslands. Jafnframt hefur borist bréf til forseta frá Þorsteini Sæmundssyni þar sem hann óskar eftir því að verða leystur undan störfum í sömu nefnd sem fulltrúi Framsóknarflokksins þar sem hann er ekki lengur þingmaður þess flokks. Þá vill forseti taka fram að tveir nýir flokkar eiga fulltrúa á þingi eftir síðustu kosningar, Miðflokkurinn og Flokkur fólksins, og skulu tveir nýir fulltrúar þeirra flokka kosnir í nefndina.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, á þskj. 253. Tillagan er lögð fram á Alþingi nú í fyrsta sinn í samræmi við ákvæði 39. gr. raforkulaga sem kveður á um að ráðherra skuli á fjögurra ára fresti leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um áðurnefnda stefnu. Umrætt ákvæði kom inn í raforkulög með breytingalögum nr. 26/2015, með breytingartillögu frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Í nefndaráliti með þeirri breytingartillögu er fjallað um aðkomu Alþingis að mótun kerfisáætlunar um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Þar er bent á að um sé að ræða mikilvæga áætlun á landsvísu og því eðlilegt að aðkoma lýðræðislega kjörinna fulltrúa að gerð kerfisáætlunar verði tryggð með einhverjum hætti. Brýnt sé að Alþingi geti lagt fram ákveðnar meginreglur og viðmið sem taka ber mið af við gerð kerfisáætlunar á hverjum tíma. Sú tillaga sem ég mæli hér fyrir byggir að hluta til á fyrri þingsályktun sem samþykkt var á Alþingi vorið 2015, nr. 11/144, um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Til samræmis við ákvæði raforkulaga hefur þessi þingsályktunartillaga þó talsvert víðtækara gildissvið og nær til almennra áhersluatriða við uppbyggingu á flutningskerfi raforku og hvernig standa skuli að slíkri uppbyggingu til lengri tíma. Drög að tillögunni voru unnin af atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu á fyrri hluta árs 2017 og voru sett í almennt opið umsagnarferli á heimasíðu ráðuneytisins sl. sumar. Í kjölfar þess hefur verið farið yfir innsendar umsagnir og tekið tillit til þeirra. Jafnframt hafa drögin verið uppfærð til samræmis við áherslur sem fram koma í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, en þar kemur m.a. fram að flutnings- og dreifikerfi raforku verði að mæta betur þörfum atvinnulífs og almennings alls staðar á landinu og að treysta þurfi betur flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu, tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt. Í stjórnarsáttmálanum eru úrbætur á þessu sviði m.a. tengdar áætlunum um orkuskipti, uppbyggingu innviða fyrir rafbíla, rafvæðingu hafna og þrífösun rafmagns. Að sama skapi kemur fram í stjórnarsáttmálanum að ekki verði ráðist í línulagnir yfir hálendið og að skoðað verði að hve miklu leyti nýta megi jarðstrengi með hagkvæmum hætti. Eru allar þessar áherslur úr stjórnarsáttmálanum endurspeglaðar og nánar útfærðar í þingsályktunartillögunni. Hæstv. forseti. Tillagan er efnislega þrískipt og er meginmál hennar í þremur köflum. Fyrsti hlutinn snýr að atriðum sem lúta með almennum hætti að flutningskerfi raforku og hvernig standa skuli að uppbyggingu þess til lengri tíma. Eru þar lögð fram áhersluatriði í 15 töluliðum sem Alþingi ályktar að leggja beri til grundvallar við uppbyggingu flutningskerfis raforku. Ýmis mikilvæg nýmæli er þar að finna og ég tel rétt að greina í stuttu máli frá þeim. Í 1. tölulið er kveðið skýrt á um þjóðhagslegt mikilvægi flutningskerfis raforku og staðfest að það er hluti af grunninnviðum samfélagsins. Með sama hætti og gildir um aðra grunninnviði, eins og t.d. gildir um samgöngu- og fjarskiptainnviði, er flutningskerfið þannig ein af mikilvægum forsendum fjölbreyttrar atvinnuþróunar og jákvæðrar byggðaþróunar. Í 2. tölulið er vísað til þess sem kemur fram í sáttmála ríkisstjórnarinnar að flutningskerfi raforku verði að mæta betur þörfum atvinnulífs og almennings alls staðar á landinu. Jafnframt er með áhersluatriðinu vísað til þeirra þjóðhagslegu markmiða sem fram koma í 1. gr. raforkulaga. Mikilvægt er að flutningskerfi raforku geti mætt þeim markmiðum á hverjum tíma svo fullnægjandi sé. Víða er hér úrbóta þörf eins og dæmin sýna. Í 3. og 4. tölulið er einnig vísað til þess sem fram kemur í sáttmála ríkisstjórnar í umfjöllun um flutningskerfi raforku og afhendingaröryggi. Eitt mikilvægasta og brýnasta úrlausnarefni sem við blasir á sviði orkumála er að treysta betur flutningskerfi raforku í landinu, tengja betur lykilsvæði og tryggja þannig afhendingaröryggi raforku um land allt. Á sama tíma er almenn samstaða um að standa beri vörð um þau verðmæti sem felast í óspilltum víðernum á hálendi Íslands og að lágmarka umhverfisáhrif af framkvæmdum eins og kostur er. Tæknilegar útfærslur til að ná markmiðum um bætt afhendingaröryggi og tengingar lykilsvæða þurfa ávallt að taka mið af þessu. Í því skyni er í áhersluatriði fjögur í þingsályktunartillögunni vísað til þess að skoðað verði að hve miklu leyti megi nýta jarðstrengi í þessar tengingar á milli landsvæða með hagkvæmum hætti. Að sama skapi er þar tilgreint að ekki verði ráðist í línulagnir yfir hálendið. Nánar er vikið að því í öðrum hluta þingsályktunartillögunnar og mun ég greina frá því hérna síðar. Í stjórnarsáttmálanum er sem áður segir vikið að því að tengja þurfi betur saman lykilsvæði. Ég vil aðeins fá að koma inn á að það verkefni snýr m.a. að flutningsgetu á milli landsvæða. Með úrbótum á því sviði er flutningskerfið mun færara um að stýra raforkuflutningi með þjóðhagslega hagkvæmum hætti og sinna raforkunotendum á landsvísu án þess að til endurtekinna flutningstakmarkana eða skerðinga komi, eins og við höfum orðið vitni að á undanförnum árum. Að sama skapi er aukin flutningsgeta á milli landsvæða ein forsenda þess að flutningskerfið geti sinnt aukinni almennri raforkuþörf, m.a. vegna áforma um orkuskipti, og skapað skilyrði fyrir hagkvæma nýtingu umhverfisvænnar raforku. Má þannig nefna að núverandi flutningstakmarkanir skekkja samkeppnisstöðu innlendra endurnýjanlegra orkugjafa gagnvart óumhverfisvænum orkugjöfum, t.d. í rekstri fiskimjölsverksmiðja. Betri tengingar lykilsvæða og aukin flutningsgeta milli svæða varða einnig getu flutningskerfisins til að sinna hlutverki sínu ef til stórfelldra náttúruhamfara kemur. Eru þau mál í raun sérkapítuli sem kallar á sérstaka umræðu og við höfum kannski ekki rætt nægilega vel. Það er mín skoðun að framkvæmdir í flutningskerfinu til að tengja betur lykilsvæði þurfi að vera í samræmi við þarfagreiningu og að í dag þurfi að setja þau landsvæði í forgang þar sem þörfin er brýnust. Má þar sérstaklega nefna Eyjafjarðarsvæðið sem dæmi, auk þeirra vandamála sem við stöndum frammi fyrir með orkumál á Vestfjörðum. Til lengri tíma er æskilegt að sett verði markmið um ákveðið hlutfall flutningsgetu á milli landsvæða og tel ég eðlilegt að um þá þætti verði nánar fjallað í mótun þeirrar langtímaorkustefnu sem kveðið er á um í sáttmála ríkisstjórnarinnar. Í 5. tölulið þingsályktunartillögunnar er áréttað að gæta skuli jafnvægis milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra áhrifa við uppbyggingu flutningskerfis raforku. Er hér um lykilatriði að ræða sem er grundvöllur allrar stefnumótunar til lengri tíma á sviði orku- og auðlindamála, eins og kom m.a. fram í sérstakri umræðu á Alþingi fyrr í vikunni um gerð langtímaorkustefnu. Í 6. tölulið er vísað til mikilvægis þess að skipulega og með gagnsæjum hætti sé staðið að áformum um uppbyggingu innan ramma kerfisáætlunar og jafnframt tryggt aðgengi hagsmunaaðila að þeirri vinnu frá fyrstu stigum. Þegar hafa verið stigin skref í þessa veru og mikilvægt að við höldum áfram á þeirri braut. Í 7. tölulið er sérstaklega horft til þeirra svæða á Íslandi sem búa við skert afhendingaröryggi raforku. Dæmi um slík landsvæði eru Vestfirðir og Norðurland. Eitt af markmiðum raforkulaga er að efla atvinnulíf og byggð í landinu og til þess að unnt sé að ná því markmiði þarf flutningskerfi raforku að tryggja fullnægjandi afhendingaröryggi raforku á landsvísu. Í stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku verður þannig að gæta að ákveðnu jafnræði og jöfnum tækifærum milli landsvæða þegar kemur að afhendingaröryggi. Í 8. tölulið er horft til samspils flutnings- og dreifikerfis raforku við áform um aukin orkuskipti á Íslandi. Uppbygging flutningskerfisins verður að geta stutt við fyrirliggjandi áætlanir um orkuskipti sem miða að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, t.d. með því að hraða þrífösun rafmagns, með varmadæluvæðingu á köldum svæðum, innviðum fyrir rafbíla og rafvæðingu hafna. Í 9. tölulið er lagt til að í þeim tilvikum þegar framkvæmd í flutningskerfinu tekur til fleiri en eins sveitarfélags skuli tryggja að ákvarðanir um einstaka jarðstrengskafla, þegar það á við, byggist á heildstæðu mati á þeim hluta flutningskerfisins þar sem lengd jarðstrengskafla er háð takmörkunum og innbyrðis háð. Er hér um mikilvægt atriði að ræða sem m.a. Skipulagsstofnun hefur bent á. Áhersluatriði 10–15 í þingsályktunartillögunni eru tekin úr gildandi þingsályktun frá árinu 2015 um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Voru þau lögð þar fram sem almenn sjónarmið sem hafa ber að leiðarljósi við uppbyggingu á flutningskerfi raforku og vísast nánar til þess sem þar kemur fram. Í öðrum hluta tillögunnar er lagt til að sérfróðir aðilar verði fengnir til að gera óháðar og sjálfstæðar rannsóknir á áhrifum mismunandi tæknilegra lausna við lagningu raflína. Jafnframt fari fram óháð greining á þjóðhagslegri hagkvæmni þess að aukið hlutfall flutningskerfis raforku verði lagt í jörð með tilliti til áhrifa á raforkuverð, afhendingaröryggi, hagkvæmni og byggðaþróun, tæknilegra lausna og umhverfiskostnaðar. Lagt er til að skýrslur um þau efni verði lagðar fram á Alþingi fyrir 1. febrúar á næsta ári, þ.e. 2019. Sem áður segir er tækniþróun ör á þessu sviði og það er mikilvægt að styðjast við nýjustu og bestu upplýsingar frá óháðum sérfræðingum við ákvarðanir um stefnumótun stjórnvalda. Það á sérstaklega við um álitamál er varðar jarðstrengi og loftlínur. Ýmsar skýrslur og rannsóknir hafa þegar verið unnar á undanförnum árum, með samanburði á loftlínum og jarðstrengjum, en deilt hefur verið um að hvaða leyti þær séu óháðar og sjálfstæðar. Þess vegna er mikilvægt að til slíkrar greiningarvinnu á vegum stjórnvalda verði fengnir sérfróðir aðilar sem eru að öllu leyti sjálfstæðir og óháðir. Slíkri vinnu verður þannig ætlað að leggja faglegan grundvöll undir frekari stefnumótun á þessu sviði á næstu árum. Í þriðja hluta þingsályktunartillögunnar er síðan lagt til að þingsályktunin verði, í kjölfar áðurnefndra rannsókna og greininga, tekin til endurskoðunar á vorþingi 2019. Í endurskoðaðri tillögu verði nánar kveðið á um viðmið og meginreglur varðandi lagningu raflína til lengri tíma, m.a. með áherslu á að hve miklu leyti nýta skuli jarðstrengi með hagkvæmum hætti í flutningskerfinu. Þar til þessari endurskoðun er lokið skulu gilda þau viðmið og þær meginreglur varðandi lagningu raflína sem fram koma í þingsályktun nr. 11/144, frá árinu 2015, um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Hæstv. forseti. Ég hef hér rakið almenna efnisþætti þessarar tillögu til þingsályktunar. Hér er um stórt og viðamikið mál að ræða og því tel ég mikilvægt að tillagan fái greinargóða umfjöllun á Alþingi og í þingnefndum Alþingis. Flutningur raforku og örugg afhending raforku til heimila og atvinnulífs á landsvísu er sem áður segir nauðsynlegur þáttur í grunninnviðum samfélagsins og ekki þörf á að hafa mörg orð um það. Fyrir liggur að mikilvægt er að styrkja flutningskerfi raforku á næstu árum til að leysa vaxandi takmarkanir sem eru í flutningskerfinu og til að anna almennum vexti í raforkunotkun heimila og fyrirtækja. Á sama tíma viljum við jafnframt ganga vel um náttúruna og lágmarka neikvæð umhverfisáhrif sem óhjákvæmilega fylgja framkvæmdum í flutningskerfinu. Stefna stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku snýst því ávallt um ákveðið jafnvægi ákveðinna grunnþátta og skynsamlega nálgun. Markmið raforkulaga er að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Með þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi er í 1. gr. laganna jafnt horft til efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta. Mikilvægt er að við reynum að ná fram eins mikilli sátt og unnt er um þennan málaflokk og setjum í því skyni fram skýra stefnu stjórnvalda sem aðilar geta unnið eftir. Eftir því er kallað og Alþingi þarf að svara því með ábyrgum hætti. Hafa ber í huga að hér, í þessari þingsályktunartillögu, er ekki bara um almenn orð á blaði að ræða, heldur ber við gerð kerfisáætlunar að fara eftir fyrirliggjandi stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfisins, eins og hún birtist í þessari þingsályktunartillögu. Þingsályktunin sem slík hefur því ákveðna stöðu að lögum. Hæstv. forseti. Ég legg til að þingsályktunartillögunni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar og jafnframt tekin til skoðunar í umhverfis- og samgöngunefnd.

Herra forseti. Mig langaði að spyrja aðeins út í punkt 4 sem er einn af áherslupunktunum í A-hluta. Þar er hreinlega sagt berum orðum að ekki verði ráðist í línulagnir yfir hálendið. Í drögum að kerfisáætlun 2017–2026 voru tveir valkostir teiknaðir upp til styrkingar meginflutningskerfisins. Þar var önnur leiðin svokölluð hálendisleið sem væntanlega er þá verið að slá út af borðinu þarna og hin svokölluð byggðaleið. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta þýði að byggðaleiðin verði fyrir valinu, hvort hálendisleiðin sé þá bara alveg út af borðinu, hvort sem það er jarðstrengur eða loftlína, eða hvort ríkisstjórnin sjái fyrir sér einhverja þriðju leið sem hefur ekki verið til umræðu. Ég læt þetta duga í fyrra andsvari.

Herra forseti. Það sem segir í þessum lið, að ekki verði ráðist í línulagnir yfir hálendið, er orðrétt upp úr stjórnarsáttmálanum. Ég lít svo á að hér sé fyrst og fremst verið að vísa til háspenntra loftlína og sjónmengunar sem þeim fylgir. Ýmsar tækniframfarir hafa átt sér stað á síðustu árum á sviði jarðstrengja, eins og við þekkjum. Í mínum huga er ástæða til að kanna enn frekar möguleika á sviði jarðstrengslausna miðað við íslenskar aðstæður. Hvað verður eftir einhver ár í þeim efnum, hvort sem það varðar tæknilegar lausnir eða kostnað, mun tíminn leiða í ljós. Ég lít ekki svo á að verði þetta samþykkt óbreytt þýði það að við förum ekki með neinum hætti, aldrei, yfir hálendið þrátt fyrir að tekin sé út loftlínuhugmynd og tekin ákvörðun um að fara hina leiðina. En mér finnst líka mikilvægt að nefna að mér finnst við eyða of miklum tíma og krafti í að ræða hvora leiðina eigi að fara þarna vegna þess að við erum með risastór verkefni fyrir framan okkur. Ef við náum að vinna þau almennilega náum við miklum árangri í að efla flutningskerfi raforku næstu misseri án þess að horfa til þessara leiða. Auðvitað erum við alltaf að ræða um hringtengingu en það að tengja betur lykilsvæði. Ef maður horfir t.d. á Norðurlandið þá eigum við fullt í fangi með að klára þá vinnu á næstu árum. Í millitíðinni munu alls konar hlutir gerast í tækni. Mögulega eru einhver sjónarmið um hvað best sé að gera. Ég hef líka heyrt þau sjónarmið frá þeim sem eru hvað harðastir í umhverfisvernd að þeir vilji ekki jarðstrengi í jörðu vegna þess að þeir geti líka þýtt mikið rask á landi. Fyrst og fremst er verið að vísa til háspenntra loftlína. En eins og ég segi eru önnur verkefni sem eru mun mikilvægari á næstu misserum og ég held að við ættum að einbeita okkur enn frekar að þeim.

Forseti. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra um að áhersla verði lögð á að leysa vandamálin í Eyjafirði og á Vestfjörðum af því að þau eru gríðarlega brýn. Hæstv. ráðherra kom inn á það í andsvari sínu að jarðstrengir valdi líka miklu raski. Þess má líka geta að byggðaleiðin fer að hluta til yfir hálendið og líka að hluta yfir friðlönd. Það er því ekkert sjálfgefið að lagning þeirrar leiðar sé einfaldari í framkvæmd. Þannig að það er sannarlega margt að hugsa um. En ég fagna því aftur að leggja eigi áherslu á að ljúka við styrkingu kerfisins sem snýr að Eyjafirði og Vestfjörðum.

Herra forseti. Bara örstutt. Ég tek undir með hv. þingmanni. Þetta eru verkefnin fram undan. Það er ekki eins og það sé einfalt mál að fara hina leiðina. Það eru meiri háttar hagsmunir þar undir. Ég get ekki séð að það muni ganga vandræðalaust fyrir sig. Fyrir utan það þarf líka að horfa til kostnaðar. En verkefnin sem blasa við okkur núna eru þannig að mér finnst við eiga að einbeita okkur að þeim. Það er sjálfsagt að ræða þetta, en í millitíðinni mun ýmislegt gerast í tækniþróun og öðru sem ég held muni á endanum hafa áhrif á hvaða ákvörðun verður tekin í þessum efnum.

Herra forseti. Nú er þetta alveg hin ágætasta tillaga sýnist mér á minni snöggu yfirferð og af ræðu hæstv. ráðherra að dæma. En ég velti svolítið fyrir mér fyrirkomulaginu á þessu vegna þess að nú hefur verið rætt um hversu gríðarlega mikil vöntun er á uppbyggingu á slíkum kerfum og það er mikil uppsöfnuð viðhaldsþörf að auki sem Samtök iðnaðarins mátu um 70 milljarða í nýlegri skýrslu. Samt er þetta þannig að þessi áætlun eða stefna hefur í rauninni afskaplega takmörkuð bein áhrif á það hvað þeir aðilar sem eru á þessum markaði munu síðan koma til með að gera, þar sem í grundvallaratriðum eru auðvitað aðilar á borð við Rarik og Landsnet sem koma að þessari raunverulegu uppbyggingu. Þeir lúta í rauninni ekki beinlínis stjórn okkar sem erum á þinginu, ekki stjórn þingsins og ekki stjórn ríkisstjórnarinnar sem slíks, heldur fara þeir eftir sinni innri stefnu og þess háttar. Ég velti fyrir mér á hvaða hátt á að tryggja að þetta allt saman komi til framkvæmda. Vegna þess að sumt er augljóslega mun betur til þess fallið að skila arði til þessara fyrirtækja. Þau verkefni verða væntanlega ofan á, en annað sem er í þessari stefnu er kannski eitthvað sem er mjög þjóðhagslega mikilvægt en er ekki endilega mikilvægt fyrir þessi tilteknu fyrirtæki og jafnvel önnur fyrirtæki á þessum markaði. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Kemur til greina að mynda einhvers konar eigendastefnu af hálfu ríkisins sem kemur til með að koma þessu í framkvæmd? Eða á hvaða hátt verður það tryggt að þessar góðu hugmyndir komist í rauninni til framkvæmda?

Herra forseti. Þetta eru gild sjónarmið sem hv. þingmaður kemur inn á. Fyrst aðeins varðandi eigendastefnuna, Landsnet er í eigu Rariks og slíkra fyrirtækja, stjórnvöld myndu setja beina eigendastefnu fyrir það fyrirtæki. Við getum hins vegar endurskoðað eignarhald eða annað á einhverju, hvort sem það er Landsnet eða þau fyrirtæki sem eiga Landsnet, eða hvernig sem það er, það er í rauninni allt önnur umræða. Hvaða áhrif þetta plagg mun hafa á vinnu t.d. kerfisáætlunar þá er það þannig að þetta plagg hefur ákveðna stöðu að lögum og þeir sem vinna að kerfisáætlun, þeim ber að líta til þessa en auðvitað er þetta allt mjög rammað inn og það er ekki eins og menn hafi algjörlega frjálsar hendur í framkvæmdum og hraða þeirra og fjárfestingu, en samt sem áður ber þeim að líta til þessara atriða og í mínum huga er það mikil breyting frá því sem verið hefur. Það var auðvitað rætt hvort þingið ætti beinlínis að samþykkja kerfisáætlun á sínum tíma og niðurstaðan varð að það myndi ekki samrýmast ákvæði tilskipunar sem þá var verið að innleiða, að kerfisáætlun sem slík væri háð samþykki Alþingis og sömuleiðis er Alþingi ekki eftirlitsaðili með raforkumarkaði í skilningi laganna og það væri ekki framkvæmanlegt fyrir þingið að fjalla árlega um og samþykkja kerfisáætlun um flutningskerfi raforku. Ég er viss um að kerfisáætlun og ákvarðanir þessara aðila munu litast af því, því að þeim ber að gera það, sem Alþingi samþykkir í þessari tillögu. En þetta er auðvitað ekki eins og samgönguáætlun, það er munur þar á, ekki er verið að tímasetja áætlanir og forgangsraða þeim og segja í hvaða röð eigi að gera það og hversu mikið eftir því hvaða fjármagn við setjum í það. Þetta er auðvitað annað. En ég held samt að þetta muni hafa áhrif.

Herra forseti. Þetta er svolítið áhugavert. Vissulega ber þeim aðilum að fara eftir því sem sagt er í kerfisáætlun, gott og vel með það, en þrátt fyrir það er svolítið mikið svigrúm til staðar og ekki er mikið af valkostum fyrir eftirfylgni af hálfu stjórnvalda, nema innan marka þess sem er í kerfisáætlun og svo í þessu. En það fyrirkomulag sem er núna vekur kannski upp spurningar um hvort ekki sé hægt að fara út í einhvers konar fyrirkomulag þar sem settir eru beinlínis peningar í uppbyggingu á þeim stöðum þar sem er meiri þörf og þá að það sé hreinlega ákvörðun sem væri tekin hér um að setja peninga til þeirra fyrirtækja sem væru eyrnamerkt þessum verkefnum og það myndi endurspeglast í fjármálaáætlun og næsta fjárlagafrumvarpi í haust. Ég sé að öðrum kosti 

Í 9. gr. raforkulaganna segir, með leyfi forseta: „Flutningsfyrirtækið skal byggja flutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar, gæða raforku og stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku.“ Síðan er það að við erum með þannig fyrirkomulag að þetta er samkeppnismarkaður. Við erum búin að koma því þannig fyrir að við getum í rauninni ekki farið að vinna eftir þessari samgönguáætlun með því að spýta inn ákveðnu aukafjármagni og segja þeim að gera einhverja ákveðna hluti við það. Ég segi bara aftur að ég vona að þetta verði samþykkt og ég held að mjög mikilvægt sé að Alþingi klári þessa vinnu og sýni að það ráði við svona stærri mál, sem ég veit að verður mikið rætt um hvernig á að líta út, og fari í þinglega meðferð. Það muni síðan skila sér í ákvarðanatöku og fjárfestingum þeirra fyrirtækja innan þó þess ramma sem þau starfa eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa metnaðarfullu þingsályktunartillögu. Svo sannarlega umlykja bjartsýni og bros landann ef jafna á orkuna til okkar allra og gefa okkur kost á að nýta hana sameiginlega. Verkefnið er stórt og mikið. En í morgun fengum við til okkar góða gesti í atvinnuveganefnd sem eru sérfræðingar á þessu sviði og komu einmitt úr ráðuneyti hæstv. ráðherra. Þar hnaut ég um svolítið, eðli málsins samkvæmt, að í lögunum er talað um að taka út hugtakið „í jörðu“ þegar verið er að tala um uppbygginguna á raforkukerfinu. Staðreyndin er jú sú að við höfum séð að meginreglan er að reyna að leggja í jörðu þar sem nokkur kostur er, annað eigi frekar að vera undantekning, ef það er nauðsynlegt. Mér finnst það skipta máli ef taka á út þann öryggisventil. Mér finnst að við ættum að hafa áfram hugtakið „í jörðu“ í lögunum vegna þess að annað getur hugsanlega kallað á geðþóttaákvarðanir og annað slíkt þegar kemur að því að ákveða hvar leggja eigi línuna. Við vitum um málarekstur sem verið hefur t.d. hérna á suðvesturhorninu þar sem landeigendur kröfðust þess að raflína yrði grafin í jörð af því að þeir vildu ekki hafa loftlínu. Ég segi að þetta gæti frekar orsakað meiri hártoganir, og sérstaklega að þarna gæti verið um ákveðinn geðþótta að ræða. Þar sem meginreglan er að tala um „í jörðu“ finnst mér algerlega ástæðulaust að taka hugtakið úr lögunum.

Herra forseti. Í þessari þingsályktunartillögu eru engar breytingar hvað varðar lagningu í jörðu heldur er þvert á móti lagt til að farið verði í sjálfstæðar og óháðar rannsóknir á hvort hægt sé að leggja meira í jörðu en við gerum í dag. Þannig að ég sé ekki að fyrirhuguð sé nein breyting varðandi lagningu í jörðu. En það kann að vera að við gerum meira af því þannig að það verði þá minna í lofti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er svo sem ekki svar við spurningunni. Staðreyndin er sú að fella á hugtakið „í jörðu“ úr lögunum. Það er þess vegna sem ég spyr: Af hverju á að gera það? Til þess að geta hugsanlega skapað einhverja óvissu þegar kemur að því að taka ákvarðanir um hvernig leggja eigi raflínurnar okkar, í jörðu eða ofan jarðar. Þannig að ég spyr: Hvers vegna á ekki að hafa það inni fyrst það er meginreglan og kemur berlega fram í þingsályktunartillögunni að lagt skuli í jörðu hvenær sem kostur er?

Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég hef misskilið hv. þingmann. Ég næ henni í hliðarherberginu fyrir nánara samtal. Hér er ekki verið að leggja til neinar lagabreytingar heldur eru þar þær áherslur sem ég nefndi. Ef hv. þingmaður er að vísa í eitthvert frumvarp þar sem þetta er lagt til þá hlustaði ég mögulega ekki nægilega vel. En hér er alla vega ekki verið að leggja til neinar lagabreytingar og ekki verið að taka neitt úr lögum varðandi það hvað leggja eigi í jörðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta mál fram. Ég held að það sé gott að við höfum þessa stefnu og ræðum hana. Í mars í fyrra átti ég orðastað við hæstv. ráðherra, sem þá gegndi sama embætti, og spurði út í liði stefnunnar sem nú er komin. Það eru margir mjög góðir punktar í tillögunni sem gott er að byggja á. Ég ætla að leyfa mér að fara aðeins yfir það sem ég er sérstaklega ánægður með og koma svo aðeins inn á aðra hluti sem mér finnst að betur mættu fara, sem mér finnst að þurfi að skoða við afgreiðslu tillögunnar eða meðferð og svo almennar hugleiðingar um ýmislegt. Ég ætla að tala dálítið um orkustefnu. Ég læt fólk vita um hvað ég ætla að tala um svo að það geti hlaupið úr salnum ef það hefur ekki áhuga. Ég hef oft talað um orkustefnu. Markmið mitt er að sagnfræðingar framtíðarinnar sem skrifa um þing þessara ára sjái að ég hafi nánast eingöngu talað um orkustefnu. Ég er að komast nokkuð áleiðis með að ná því markmiði mínu. Í fyrstu punktunum í tillögunni, sem er haglega samansett og skipt upp fyrir okkur sem gerir þægilegt að fletta sig í gegnum hana, er margt sem er mjög gott og nauðsynlegt að sé hluti af stefnu stjórnvalda í uppbyggingu flutningskerfis raforku. Ég fagna sérstaklega 1. punktinum um að flutningskerfið sé skilgreint sem hluti af grunninnviðum samfélagsins, með sambærilegum hætti og fjarskiptainnviðir, og svo áfram að flutningskerfið stuðli að þeim þjóðhagslegu markmiðum sem fram koma í raforkulögum. Ráðherra kom inn á það, sem var líka gert í andsvörum, að treysta flutningskerfið betur. Það er gríðarlega mikilvægt að tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um allt land. Síðan er talað um að skoða að hve miklu leyti megi nýta jarðstrengi, sem er gott. Svo er hvorki meira né minna en sjálfbær þróun í 5. punkti sem er ánægjulegt, að gæta skuli jafnvægis milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra áhrifa við uppbygginguna. Svo erum við með tengingu við aðrar stefnu að einhverju leyti, þótt það sé það sem ég sakna pínulítið í tillögunni. Í punkti 8 segir, með leyfi forseta: „Tryggja skal að flutningskerfið mæti þörfum fyrir aukin orkuskipti í samgöngum og haftengdri starfsemi, m.a. að því er varðar innviði fyrir rafbíla, notkun raforku í höfnum og raforku til fiskimjölsbræðslna.“ Það er margt hér mjög gott. Það sem ég hefði viljað sjá almennt betur í tillögunni og í máli ráðherra um hana er orkustefnan sem fyrirhugað er að stjórnvöld, í samvinnu allra, fari í. Ég ætla núna, með leyfi forseta, að vitna í stjórnarsáttmálann. Þar segir: „Langtímaorkustefna verður sett á kjörtímabilinu í samráði við alla þingflokka. Í orkustefnu verði byggt á áætlaðri orkuþörf til langs tíma miðað við stefnu stjórnvalda, til að mynda um orkuskipti, og hvernig megi tryggja raforkuframboð fyrir almenning og atvinnulíf.“ Síðan kemur það sem var aðeins rætt í andsvörum áðan: „Eigendastefna Landsvirkjunar mun taka mið af orkustefnunni.“ Ég velti fyrir mér í hvaða röð er best að gera hlutina. Er best að setja núna stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, sem verður um leið ein af fjölmörgum samþykktum stefnum sem tekin verða inn í vinnuna varðandi orkustefnuna? Þær eru legio, við höfum komið inn margar hérna. Í stjórnarsáttmálanum er talað um áætlun um orkuskipti og það er komið inn á hana í tillögunni. Þar eru fleiri nefndar og ýmislegt annað. Það er vinnan við orkustefnu sem ætti að koma að örlítið hreinna borði þar sem þetta ætti heima inni í því. Ég er ekki að heimta að hlutirnir verði á einn eða annan veginn. Ég velti upp í hvaða röð er best að gera þetta. Ég tel mikilvægt að þegar farið verður í vinnu við mótun langtímaorkustefnu, sem ég tel mikilvægt að verði gert sem fyrst, ekki síst í ljósi þess að eigendastefna Landsvirkjunar mun taka mið af henni, taki hún með sem víðfeðmustum hætti á öllu því er viðkemur málefnum; orkuþörfinni, nýtingunni, öfluninni, flutningnum. Og svo okkar samþykktu markmiðum og skuldbindingum í umhverfismálum og loftslagsmálum. Í tillögunni er komið inn á ákveðna hluti sem ég ætla að fara örlítið í. Það er gott að fara í rannsóknir og óháða greiningu á þjóðhagslegri hagkvæmni þess að aukið hlutfall flutningskerfis á raforku verði lagt í jörð. Hér kemur fram að þeim rannsóknum eigi að ljúka eigi síðar en 1. febrúar 2019. Síðan verði stefnan endurskoðuð á vorþingi 2019. Þetta er gott. Við erum að rannsaka það. Við þurfum samt að íhuga tímafaktorinn í þessu, að það náist allt en verði um leið ekki til þess að kasta þurfi til höndum við rannsóknina. Það þarf að halda vel á spöðum til að þetta náist og við getum tekið það til efnislegrar endurskoðunar á næsta vorþingi. Hér er líka talað um samanburð. Í kafla 1.3 á síðu 9 er talað um samanburð á annars vegar jarðstrengjum og hins vegar loftlínum. Þar segir, með leyfi forseta: „Við samanburð á kostnaði skal miða við núvirtan stofnkostnað.“ Ég held að þetta sé ekki rétt leið. Ég held að nokkuð ljóst liggi fyrir að stofnkostnaður við jarðstrengi er alltaf miklum mun hærri en við loftlínur. Ef þú tekur hins vegar rekstrarkostnað með inn í og jafnvel líftíma mannvirkisins og horfir á það yfir lengri tíma færðu raunhæfari tölur til að bera saman kosti jarðstrengja annars vegar og loftlína hins vegar. Í kaflanum eru taldir upp fimm tölusettir liðir um það hvort meta eigi hvort nota eigi jarðstrengi eða viðkomandi línuleið. Ég ætla ekki að lesa liðina upp, hv. þingmenn geta skoðað þá sjálfir. En mér fyndist gott ef þarna væri líka skerpt á því að að sjálfsögðu gildi lög um mat á umhverfisáhrifum og að þetta sé ekki tæmandi listi um það hvenær eigi að vega og meta og hvenær megi vera undanþága á þeirri meginreglu í meginflutningskerfi raforku að notast sé við loftlínur, að sjálfsögðu eigi lög um mat á umhverfisáhrifum að koma þar inn í. Ég fagna því að hæstv. ráðherra kom sérstaklega inn á það í máli sínu að þótt málinu sé vísað til atvinnuveganefndar sé það tekið til skoðunar hjá umhverfis- og samgöngunefnd. Það er mjög mikilvægt að svo verði. Stefnumótun til langs tíma er eitthvað sem við eigum að venja okkur meira við og taka alvarlegar en stundum hefur verið gert. Það hefur mjög oft tekist og jafnvel vel, en mér finnst þetta liður í þá átt. Ýmislegt annað í málinu má skoða líka. Talað er um annars vegar byggðalínu og hins vegar línu yfir hálendið og rætt um erfiðleika sem oft geta komið upp, dómsmál jafnvel þegar kemur að byggðalínu. Ég held að við gerðum vel í því að skoða hvernig slíkum málum er fyrir komið í öðrum löndum. Ég veit t.d. að í Danmörku er það einfaldlega þannig að samningar eru á milli flutningsfyrirtækisins og bændasamtaka landsins og jarðeigenda þar sem er einfaldlega verðskrá um not á jörð og svo er gerðardómur ef menn eru ekki sáttir við það. Ég held að heildstæður rammi utan um þetta væri góður 

Herra forseti. Aðeins varðandi það hvort rétt sé að koma fram með þetta þingskjal núna. Það er vissulega spurning í hvaða röð eigi að vinna hlutina. En á mér hvílir lagaskylda til að leggja þetta fram á fjögurra ára fresti. Svo hefur líka verið kallað eftir þessari stefnumótun um langan tíma, m.a. á landsfundi og líka af öðrum aðilum. Þannig að við getum einfaldlega ekki beðið eftir að orkustefnan sé sett. Svo kemur kerfisáætlunin fram á hverju ári og markmiðið er að þessi vilji löggjafans birtist í kerfisáætlun. Aðeins varðandi stofnkostnaðinn. Það er auðvitað líka um það rætt hvort gera eigi breytingar á honum núna. Það var mitt mat að það færi gegn þingsályktunartillögunni að fara að breyta þessu hér vegna þess að hluti af tillögunni gengur út á það að við förum í rannsóknir. Út úr þeim kemur síðan eitthvað sem kann að breyta þessu. Deilt er um það hvort þetta sé hið eina rétta eins og þetta er í þingsályktunartillögunni frá meiri hluta atvinnuveganefndar eða, líkt og hv. þingmaður kom inn á varðandi rekstrarkostnaðinn, þegar það er tekið inn í og allt saman. Það væri einhvern veginn öfugsnúið að fara að opna á það. Það er látið liggja eins og það er þangað til við tökum þetta aftur upp að rúmu ári liðnu. Og svo bara til að árétta þá segir á bls. 9: „Áréttað er að við framkvæmd framangreindra viðmiða og meginreglna í þingsályktun nr. 11/144 ber að taka mið af lögum nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, eftir því sem við á. Því var bætt hér inn. Ég held ég hafi klárað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og fyrir að benda mér á það sem hafði farið fram hjá mér þrátt fyrir nokkuð ítarlega yfirferð; ég er búinn að yfirstrika og allt. Ég skil þau sjónarmið sem hæstv. ráðherra kemur fram með í orkustefnu og í hvaða röð eigi að gera hlutina. Eins og ég nefndi er ég ekki þeirrar skoðunar að ég hafi hina einu réttu leið í þessu. Ég var aðeins að velta þessu upp varðandi þessa tillögu. Nú veit ég ekki nákvæmlega, kannski man hæstv. ráðherra það, hvort annað fylgir í skyldu ráðherra en að leggja þessa þingsályktunartillögu fram, hvort það fylgir eitthvað um að Alþingi verði að samþykkja. Ég er ekki endilega viss um það. Ráðherra hefur í sjálfu sér uppfyllt sína lagaskyldu hér. Síðan er það þingsins að taka til meðferðar þessa tillögu. Hvað varðar það ákvæði sem er í lögum núna og meirihlutaálit hæstv. atvinnuveganefndar sem hæstv. ráðherra vísaði í: Gott og vel að hafa þetta eins og það er í eitt ár. Ég er ekki alveg viss um að ég sé sannfærður með þau rök. Það er ýmislegt sem við erum í raun að breyta þó að við ætlum að endurskoða eftir eitt ár. Og mér finnst það bara almenn skynsemi að ef verið er að meta tvo kosti, hvort eigi að fara leið A eða B, þá sé horft á heildina. Ef kostnaður á yfir höfuð að ráða för, ráða einhverju um hvað á að gera, sé horft á heildina, ekki hverju þarf að punga út í upphafi eingöngu heldur hver verði heildarkostnaðurinn við hvorn kost um sig. Ég vona að ríkið geri það almennt þegar það er að taka ákvarðanir um sín fjárútlát.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er ýmislegt um þessa tillögu og þessa stefnu að segja sem ég mun gera í ræðu minni síðar í dag. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann, því að ég geri nú ráð fyrir að hann hafi nú fengið betri kynningu á þessu sem stjórnarliði en við sem sitjum í stjórnarandstöðunni, en hann var eitthvað að tala um útreikninginn á mögulegum kostnaði: Hefur þingmaðurinn gert sér í hugarlund hversu dýrir jarðstrengirnir mega vera versus loftlína? Því á hinum endanum eru einhverjir sem þurfa að borga fyrir rafmagnið, hvort það eru fyrirtæki eða fólk, t.d. úti á landsbyggðinni. Ég spyr hvort það sé eitthvert þak á því í huga þingmannsins hvað jarðstrengir megi vera dýrir. Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann: Hér er sagt að ekki verði ráðist í línulagnir yfir hálendið. Hvað er átt við með hálendinu? Er það miðhálendið, erum við að tala um Tröllaskagann svo dæmi sé tekið, hálendi fyrir austan eða vestan? Er þarna eingöngu um að ræða miðhálendið eða er það allt hálendi Íslands sem ekki mega vera loftlínur á?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Í þingsályktunartillögunni er komið inn á það sem hv. þingmaður spurði um hvað varðaði mismunandi kostnað við jarðstrengi og loftlínur. Með leyfi forseta: „Ef í framangreindum tilvikum kostnaður við að leggja jarðstreng er ekki meiri en tvisvar sinnum kostnaður við loftlínu á viðkomandi kafla skal miða við að leggja jarðstreng, nema ef ekki er talið tæknilega mögulegt að leggja jarðstreng …“ o.s.frv. Það er viðmiðið. Ég er í sjálfu sér ekki með neitt annað viðmið sem ég held að sé rétt. Hvað varðar raunverulegan kostnað sem hv. þingmaður spurði um er það einmitt þess vegna sem ég er að vekja máls á því að rétt sé að horfa á heildarkostnað á líftíma framkvæmdarinnar. Staðreyndin getur verið sú að þó að stofnkostnaður sé meiri sé heildarkostnaður á líftíma minni, einfaldlega vegna þess að við búum í þannig landi að loftlínur slitna oft á tíðum eða fara illa í veðri. Þetta þurfum við að meta, heildarkostnaðinn. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns af því hver á endanum þurfi að greiða fyrir hlutina. Einmitt í því ljósi finnst mér rétt að meta heildarkostnaðinn. Hvað varðar hálendið játa ég það bara á mig að ég hef ekki sest niður með hæstv. ráðherra eða tekið það sérstaklega fyrir nákvæmlega hvað við er átt. Ég hef þó skilið það þannig þegar hér er vísað til hálendisins að það sé sem í umræðunni hefur verið, línur frá norðri til suðurs eða suðri til norðurs þvert yfir landið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er alveg ljóst í mínum huga og í rauninni kalla ég eftir því að hæstv. ráðherra komi í lok þessarar umræðu og skýri hvað er átt við með hálendinu. Því hálendi Íslands er ekki bara í miðju landsins, það er víðar. Ef átt er við miðhálendið og þann hluta og við erum að tala um línu frá norðri til suðurs eða öfugt eða frá suðri til austurs er mikilvægt að fá það á hreint. Ég vil líka þakka hv. þingmanni fyrir að undirstrika og taka fram að, ef ég hef skilið hann rétt, að þegar rætt er um að kostnaður geti verið allt að tvisvar sinnum hærri munum við ekki láta það yfir okkur ganga að hann geti verið þrisvar sinnum hærri ef valið stendur á milli línu eða jarðstrengs. Hitt er annað mál að það kann að vera erfitt fyrir sum okkar að kyngja því ef tvisvar sinnum hærri kostnaður leiðir til þess að orkuverð t.d. á Raufarhöfn eða á Akureyri eða annars staðar verði tvisvar sinnum hærra bara fyrir það eitt að koma línunni í jörð frá suðri til norðurs. Það er eitthvað sem við þurfum vitanlega að fá skýringar á og ræða hvort menn séu virkilega sáttir við og búnir að sætta sig við að það verði niðurstaðan. Eða er hugsunin þannig að ef jarðstrengur mun hækka raforkuverð svo og svo mikið til notenda á hinum endanum muni ríkið koma inn í og greiða niður þann kostnað? Þetta er afar mikilvægt. Það er útilokað að við getum sætt okkur við það skilyrðislaust að kostnaður geti verið allt að tvisvar sinnum hærri og sá sem býr við endann komi til með að þurfa að greiða hann. Ég vil þakka þingmanninum fyrir að tala nokkuð skýrt, ég vona að ég hafi ekki misskilið hann, varðandi þennan tvisvar sinnum hærri kostnað við jarðstrengi, að þar drögum við línuna.

Virðulegi forseti. Ekki skal ég segja hvort hv. þingmaður misskildi mig. Ég misskil mig nú oftast sjálfur og myndi því ekki lá honum það ef hann félli í þá gryfju. Ég myndi kannski orða það frekar þannig að hv. þingmaður hafi tekið sér það bessaleyfi að túlka orð mín og fara með þau dálítið áfram. Það eina sem ég gerði var að lesa upp þessa skilgreiningu úr tillögunni og sagði svo að ég hefði í sjálfu sér ekki á takteinum neina aðra reiknireglu. En ég held að með þetta eins og margt annað í lífinu, að þótt sett sé ákveðin stefna og viðmið sem eiga að ganga eftir þurfi mjög gjarnan að skoða tilvik sérstaklega. Það er ekki bara fyrir það eitt að setja línu í jörð, við þurfum að vega það á móti þeim umhverfisáhrifum sem loftlínur geta haft, velta því vel fyrir okkur eftir því hvaða svæði við erum að fara yfir. Fyrir mér er ekki hægt að setja ákveðna krónutölu sem alls staðar gildir. Hins vegar þakka ég hv. þingmanni fyrir að koma inn á raforkuverðið. Það er mjög mikilvæg ábending hjá hv. þingmanni sem við í hv. atvinnuveganefnd munum væntanlega koma inn á. Hv. þingmaður kom með, ég veit ekki hvort það er hugmynd eða hvað, að ef þetta þýði meiri raforkukostnað þá stígi ríkið mögulega þar inn í. Ég er opinn fyrir því að skoða allt. En í því efni vil ég ítreka það sem ég hef sagt hér nokkrum sinnum að þá þarf að skoða heildarkostnaðinn. Þótt kostnaðurinn geti í upphafi verið meiri getur heildarkostnaðurinn við það að setja í jörð verið minni þegar upp er staðið. En þá þarf kannski að brúa eitthvert bil.

Herra forseti. Ég vil í upphafi segja við umræðu um þingsályktunartillögu um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, að á margan hátt býr landið og þjóðin við öfundsverða stöðu í þessum efnum. Við höfum almennt gott raforkuflutningskerfi og hagstætt verð á rafmagni. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að við munum það í allri umræðunni. Við höfum hins vegar ákveðin verkefni - sumir vilja kalla það vandamál, ég vil kalla það verkefni - sem við þurfum að leysa úr, sem okkur hefur ekki gengið nógu greiðlega við á undanförnum árum. Það er kannski undirliggjandi í þessari umræðu að við reynum að fjalla um það með einhverjum hætti. Í upphafi þegar verið var að leggja raflínur um borg og bæ fögnuðu menn komu rafmagnsins og liðkuðu mjög til fyrir því að það væri hægt að leggja með hagkvæmum hætti, einföldum hætti og sem hraðast og víðast um landið. Þá voru menn tilbúnir að leggja ýmislegt á sig og horfa í einhverjum tilfellum fram hjá einhverjum neikvæðum póstum til að svo yrði. En tímarnir hafa breyst. Við höfum annað gildismat, aðrar þarfir. Við tökum helst ekki eftir rafmagninu fyrr en það fer. Þá hrópum við hátt. Okkur finnst sjálfsagt að það sé alltaf í innstungunni eða slökkvaranum. En þetta er kannski miklu margbrotnara dæmi en svo. Ég held að hv. atvinnuveganefnd, sem fær þetta þingmál, megi alveg ræða dýpra og nánar t.d. aðkomu sveitarfélaga að undirbúningi að línulögnum. Kannski er kominn sá tími að sveitarfélög ættu að taka sig saman um stefnumörkun um hvar línulagnir ættu að vera. Kannski á landshlutasvæðum. Við þingmenn Norðvesturkjördæmis þekkjum að sveitarfélög á Vesturlandi hafa náð saman um samgönguáætlun fyrir þann landshluta. Þau hafa forgangsraðað þar. Gætu landshlutasamtök eða sveitarfélög á öðrum vettvangi en landshlutasamtökunum náð samkomulagi um hvar meginflutningslínur rafmagns ættu að vera og hjálpað til við að liðka til fyrir endurnýjun og uppbyggingu sem við þurfum sannarlega á að halda? Í öðru lagi vil ég nefna að hagsmunir landeigenda, bænda, eru aðrir en þegar menn stóðu á hlaðinu og fögnuðu rafmagninu. Gildismatið er annað. Mér hefur lengi fundist vanta viðurkenningu á því að tímarnir eru breyttir í þeim efnum. Mér finnst ekki einboðið að í dag sé þannig gengið um landið að ef við ætlum að leggja stóra línu segjum við: Gerið svo vel og víkið úr vegi fyrir okkur sem þurfum að koma þessu rafmagni áfram, heldur þurfum við að mæta landeigendunum meira á jafnréttisgrundvelli, sem snertir þá aftur þá hagsmuni sveitarfélaganna. Ég nefni, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé áðan, samskipti landeigenda og flutningsaðila rafmagns, t.d. leigu á landi undir möstur og slíka þætti. Ég held að það séu allt tímanna tákn. Enn þá er það samfélagslegt verkefni að koma línulögnum um. Eins og segir í fyrsta þætti þingsályktunartillögunnar er það einn af grunninnviðum samfélagsins. Þessir grunninnviðir samfélagsins skera sig sannarlega úr frá mörgum öðrum sem einnig eru nefndir í þingsályktunartillögunni, eins og t.d. vegakerfinu. Þótt nefndar séu samgöngur og fjarskiptainnviðir þakka ég oft fyrir að við höfum ekki meðhöndlað samgöngukerfið með sama hætti og raforkuflutningskerfið. Ég held að hv. atvinnuveganefnd verði að fara eilítið á dýptina á þeim þáttum sem fram koma í þingsályktunartillögunni, hvort það sé raunverulega hægt að framfylgja þeim eins og þeir eru þarna fram settir. Ég segi að það verði að vera ákveðin vatnaskil í ákveðnum þáttum sem lúta að því sem ég gæti kallað skrifborðshluta raforkuflutningskerfisins, þ.e. hvað stjórnvöld, þeir sem ráða stefnumörkun í þessum efnum, geta sjálf leyst við skrifborðið, en ekki bara hvar hægt verður að leggja línur eða hvort þær eigi að vera í lofti eða í jörð. Ég geri að umtalsefni þá punkta í þingsályktunartillögunni sem fjalla um að koma rafmagninu sem víðast og stuðla að orkuskiptum í samgöngum og auknu aðgengi að rafmagnstengingum, vegna þess að frá því að við breyttum uppbyggingu raforkuflutningsmarkaðarins og raforkuframleiðslunnar með löggjöf frá árinu 2005, hafa tímarnir eðlilega breyst. Ég held að við þurfum líka að rýna í þá þróun sem hefur orðið frá þeim tíma. Við vorum ógæfusöm þegar við ákváðum að hafa tvö tekjumódel fyrir flutning á rafmagni og skipta á milli þéttbýlis og dreifbýlis. Tekjumarkað módel. Eftir því sem ég best veit erum við nánast eina ríkið sem farið hefur þá leið. Það má nefnilega alveg hafa eitt tekjumarkamódel þó að við höfum mismunandi gjaldskrá milli þéttbýlis og dreifbýlis. En það er sá munur sem ég vil gera að umtalsefni, þéttbýli og dreifbýli. Ég er í starfshópi sem iðnaðarráðherra hefur falið mér að leiða og starfa í, ég geri ekki nánari grein fyrir honum hér. En þegar ég kafa ofan í þessi mál get ég ekki orða bundist um að það hafa að mínu viti gerst óheppileg atvik sem ég gæti rökrætt þannig að við hefðum ákveðið að hafa orkuflutnings- eða orkuverð hér á höfuðborgarsvæðinu markvisst lægra en úti á landi og þannig ekki fylgt þeim punktum sem eru í yfirskrift þessarar áætlunar, að við séum ein þjóð sem eigi að njóta þessara gæða. Þetta hefur t.d. þróast þannig að flutnings- og dreifingarkostnaður á rafmagni á dreifiveitu Rariks í dýrasta þéttbýlinu hefur hækkað um 44,5% frá árinu 2005. Flutningskostnaður í dreifbýli á svæði Rariks, sömu dreifiveitu í eigu ríkisins, hefur hækkað um 102%. Hjá Orkubúi Vestfjarða um 117% þegar vísitalan hefur hækkað um 82,5% á þessum tíma. Þarna hefur verið skorið á milli. Eðli tekjumarkaða kerfisins er með þeim hætti að við allar úrbætur sem við þurfum að gera þá bætist fjárfestingarkostnaðurinn við gjaldskrána. En það er helst eftirspurn eftir úrbótum í dreifbýlishlutanum hjá þeim sem þar búa og eru að byggja upp starfsemi, hvort sem það er í ferðaþjónustu eða í litlum gagnaverum, eins og þekkist líka að reka úti í sveitum. Um leið og við förum í aðgerðir til að bæta flutningskerfið og dreifiveiturnar þurfum við að hækka gjaldskrána. Á sama tíma og sú þróun hefur verið á dreifbýlisgjaldskránum hefur framlag ríkissjóðs til að jafna raforkukostnaðinn, sem við höfum ákveðið í lögum að eigi að ná ákveðnum markmiðum með, hækkað um 300% á þessum tíma, 2005–2017. Við erum samt með um 50% hærra flutningsgjald á rafmagni hjá þeim sem við ætluðum þó að jafna. Það vil ég kalla skrifborðshluta raforkukerfisins, sem við megum alveg taka umræðu um í úrvinnslu á þessari þingsályktunartillögu. Ég hvet hv. atvinnuveganefnd til að skoða hana með skapandi hætti vegna þess að ég tel að við eigum ýmsa möguleika til að gera betur og breyta þessum áherslum. Þær verða ekki allar þægilegar. En ef við ætlum bara að ná markmiði okkar um orkuskipti í samgöngum, um að nota þessa grænu orku okkar með markvissari og betri hætti, þurfum við að setja alla þjóðina í sama bátinn í þessum efnum. Síðan gætum við haldið langar ræður um alla hina þættina sem ekki gefst tími til að gera hér, en í öllum aðalatriðum eru þeir punktar sem reifaðir eru í þessari þingsályktunartillögu ákaflega mikils virði, að við getum undirbyggt með það í huga að við séum óhrædd við að taka skrifborðshluta raforkukerfisins til endurskoðunar.

Hv. forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir ræðuna og líka fyrir þá umræðu sem er í gangi um þessa þingsályktunartillögu um raforkuflutning. Þar sem ég sit í atvinnuveganefnd er ég ein eyru sem nýliði á þingi um þetta mál. Ég er líka áhugamaður um raforkuflutning, um jafnan raforkuflutning yfir landið, hringinn í kringum landið. Ég hef stundum ekki alveg áttað mig á því hvernig á því stendur að hann er ekki betri en raun ber vitni, að uppi skulu vera þær aðstæður, t.d. eins og á Norðausturlandi, að á stundum þurfi að ræsa dísilvélar til að geta annað þörfinni á álagstímum og þar fram eftir götunum. Talað hefur verið um umhverfissjónarmið í lögnum á raflínum og það hamli þeirri för. Ég er svo lánsamur að eiga sveinsbréf frá því árið 1981 í rafvirkjun og hluti af því að leggja raflagnir var að lagnirnar sæjust ekki neitt, heldur bara að rafmagnið ætti að virka. Eins og hv. þingmaður kom inn á, fólkið vill fá sitt rafmagn. Mig langar að koma með spurningu til hv. þingmanns í tvennu lagi: Er þessi slæma þjónusta út af umhverfissjónarmiðum eða út af tvöföldu módeli, eins og þingmaðurinn orðaði það, í fyrirtækjum í raforkuflutningi?

Virðulegi forseti. Ég skal reyna eftir fremsta megni að svara spurningunni og eftir því sem ég hef þekkingu til að ræða sjónarmið hv. þingmanns, sem eru góð og gagnleg. Ég held í sjálfu sér að tekjumarkaleiðin og tvískipt gjaldskrá sé ekki tengt því hvort rafmagnsskortur sé á Norðausturlandi. Ég held að það séu einfaldlega aðrir þættir. Það þarf nefnilega líka tekjur til að hægt sé að byggja þessar línur. Það þarf líka samstöðu um að leggja þær, samkomulag við landeigendur og við aðila um það efni. En ég held hins vegar og vil fá að hnykkja á því í andsvari við hv. þingmann að ýmislegt, bara einfaldlega á skrifborðinu, mætti gera betur, t.d. að breyta samsetningu tekjumarkamódelsins þannig að við séum að nota rafmagnið með öðrum hætti sem gæti að hluta til líka komið til móts við þau svæði sem telja sig vanta raforku. Við gætum gert það t.d. vegna þess að við höfum núna komist mjög langt í að endurbæta fjarskiptakerfið okkar og beita svokölluðu smartneti í þeim efnum sem byggir í raun á fjarskiptatækni þar sem við getum jafnað magnið eftir eftirspurn í raforkukerfinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Mig langar til að koma með aðra spurningu í sambandi við það sem þingmaðurinn nefndi í ræðu sinni. Það er kostnaður á hinum endanum, neytenda. Þá komu upp í huga minn köld svæði og svæði þar sem rafmagn er dýrt. Lítið er um að settur sé peningur í það á köldum svæðum, þ.e. þegar volgt vatn er notað til að hita upp, varmaskipti, varmaskiptitækni. Og eins um stefnuna í sambandi við sjávarorkurafmagnstilbúning, sjávarorkuvirkjanir, þ.e. sjávarfallavirkjanir. Svo ég komi þessu rétt út úr mér.

Herra forseti. Hv. þingmaður kemur inn á afar áhugaverða umræðu sem mjög gott er að taka í tengslum við þingsályktunartillögu um uppbyggingu flutningskerfis raforku, sem eru varmadælur og varmadæluvæðing. Orðin sem hann var kannski að leita að. Stóra leyndarmálið, ef ég má orða það svo, virðulegi forseti, er að ef við tækjum um það bil helming af öllu rafmagni sem er notað til húshitunar, og yfirleitt er kynt með rafmagni á svokölluðum köldum svæðum sem þingmaður nefndi, og losuðum það og byggðum varmadælur sem í eðli sínu spara orku, gætum við samkvæmt áætlun Orkustofnunar losað um 40–50 megavött. Einhver umhverfisvænsta virkjun sem hægt er að byggja á Íslandi er að ryðja fram réttum hvötum til að losa um varmadæluvæðingu og til aukinnar útbreiðslu á hitaveitum sem eru í eðli sínu með sama hætti. Um sjávarfallavirkjanir sem hv. þingmaður 

Herra forseti. Mér fannst áhugavert hjá hv. þingmanni það sem hann kemur inn á varðandi dreifingu á rafmagni í landinu og í hvað hefur stefnt á undanförnum árum og áratugum, hvernig verðlagningin hefur þróast. Við tókum okkur á fyrir 20–30 árum, eða hvað það var, og ákváðum að það yrði jafn dýrt alls staðar á landinu að tala í síma. Við borgum það sama hvar sem við erum með gemsana og nú á það sama við í Evrópu. Ég hef ekki kynnt mér þetta með þeim hætti en ég skildi hv. þingmann svo að í Evrópu almennt væru menn með dreifinguna á einu verði, ekki væri mismunað á milli landsbyggðar og höfuðborgar eða strjálbýlli svæða. Er það réttur skilningur hjá mér? Ég spyr hvort hv. þingmaður hafi skoðað hvað þetta þýðir kostnaðarlega, að jafna út, þannig að menn væru að greiða jafnt fyrir dreifinguna alls staðar með sama hætti og við gerum í fjarskiptum og slíkum þáttum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er afar áhugavert að skoða að á þessum tíma, þegar við erum í innleiðingarferli á ýmsum tilskipunum, bæði á sviði fjarskipta og á sviði raforkuflutnings, er í raun tekin stefnumarkandi ákvörðun um eina gjaldskrá fyrir allt landið í fjarskiptum. Það hefðum við í eðli sínu alveg getað í raforkuflutningskerfinu, ef ég skil málið rétt. Það má vel vera að ég sé að misskilja eitthvað, ég ætla ekki að slá loku fyrir það. En það sem ég nefndi í ræðu minni um tekjumarkamódel sem veitufélögin reka sig á var að fyrir fyrirtækið Rarik væri í eðli sínu hægt að hafa eitt tekjumarkamódel fyrir þéttbýli og dreifbýli. Innan þess módels væri hægt að miðla innan fyrirtækisins og hafa jafnvel tvískipta gjaldskrá. Það þekkist alveg, eitt tekjumarkamódel, en í Noregi er mismunandi gjald á milli dreifbýlis og þéttbýlis. Ég hef ekki tölur á hraðbergi fyrir hv. þingmann um það hvað kostar að jafna þennan flutningskostnað. En þetta eru verulega miklir fjármunir, þetta er slík stærðargráða. Ef við höldum okkur bara við veitusvæði Rariks eru 96% notenda Rariks, ef ég man tölurnar rétt, á þéttbýlishlutanum en 4% í dreifbýli. Ég ætla að hafa smáfyrirvara á þessum tölum mínum því að ég hef þær ekki alveg handbærar þótt ég sé með mikið af pappírum hérna. Það er umtalsverður munur, eins og ég rakti í ræðunni áðan, á þéttbýlis- og dreifbýlisgjaldskránni, á hækkunum þar á milli, talsverður munur.

Herra forseti. Mér finnst þetta að minnsta kosti mjög áhugavert og ég held að hv. þingmaður ætti að fara með þetta lengra og við í atvinnunefnd jafnvel að skoða þetta. Ég veit ekki hvaða fleiri nefndir gæti þurfti til, bara til að fá fram tölfræðina, hvað þetta þýðir. Svo getum við rætt hvort um sanngirnismál sé að ræða og aðra þætti. En þetta er klárlega stórt og mikið byggðamál og mikilvægt fyrir stór landsvæði. Mér finnst þetta mjög áhugaverð umræða sem hv. þingmaður kemur með hér inn í þingsal. Ég held við eigum að skoða þetta enn frekar í framhaldinu.

Herra forseti. Ég held að það sé full þörf á því að við áttum okkur á svona hlutum. En kannski ég noti tækifærið og nefni það til viðbótar að við höfum sett ýmis lög, jafnvel ályktanir um byggðamál, í samninga við garðyrkjubændur til að mynda. Við höfum sett okkur markmið í raforkulögum, um að við ætlum að ná tilteknum markmiðum fyrir neytendur, sem við höfum síðan beitt ríkissjóði til að niðurgreiða; ég nefni sem dæmi húshitunarkostnað. Fari sem horfir við lauslega rýni á þróun útgjalda vegna niðurgreiðslna á rafmagni til ýmissa verkefna þá er niðurgreiðslan í dag eitthvað um 1.700 milljónir, en samkvæmt orkuspá og þeim greiningum sem ég hef fengið frá Orkustofnun gæti sú niðurgreiðsluþörf aukist í um 4 milljarða árið 2025 eða 2026. Það gefur okkur fullt tilefni til að taka dýpri umræðu, t.d. hvernig við losum betur um það, eins og hv. þm. Sigurður Páll Jónsson nefndi, að varmadæluvæða; losa þannig um rafmagnið og flytja einfaldlega minna rafmagn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég deili algjörlega áhyggjum þingmannsins af því verkefni sem hann er greinilega með fyrir framan sig, þ.e. fara í gegnum orkuverðið og hvernig það skilar sér með mismunandi hætti til neytenda, sér í lagi hvernig þeir sem búa utan höfuðborgarsvæðisins hafa farið út úr þessu öllu saman síðastliðin ár. Á sama tíma og þessi mikilvæga vinna fer í gang þá er kallað eftir því út um allt land að orkuöryggi sé aukið, sveitarfélögin álykta og senda okkur bréf og kalla eftir stórauknu orkuöryggi fyrir íbúa og atvinnurekstur. Í 11. tölulið A-hluta þessarar þingsályktunartillögu segir, með leyfi forseta: „Við uppbygginguna skal tryggja, eins og kostur er, hagkvæmt flutnings- og dreifiverð til allra raforkunotenda.“ Ég vona að hv. þingmaður sé sammála mér um það að ef hann er hægri höndin í þeirri vinnu sem hann er að fara í og þessi þingsályktunartillaga sé vinstri höndin þá fari sú vinna saman. Það gengur ekki að fara í það að bæta gjaldskrá og gera raforkuverð eðlilegra með annarri hendinni, en stórhækka það svo kannski með hinni. Eins og ég les þessa tillögu þá er það vilji þeirra sem leggja hana fram að fara meira frá raflínum yfir í jarðstrengi. Allt í góðu. Það er sums staðar hægt. En í dag er það þannig, þrátt fyrir að fara eigi í rannsóknir samkvæmt þingsályktunartillögunni, og allir vita það að í langflestum tilvikum er miklu dýrara eða mun dýrara að leggja jarðstreng en loftlínu. Nú spyr ég hv. þingmann: Verðum við ekki að tryggja það að sú mikilvæga vinna eins og ég skil að hann sé að fara í ásamt fleirum væntanlega og þessi þingsályktunartillaga kallist á en sé ekki andstæður? Það sé ekki þannig 

Virðulegi forseti. Ég skal bara taka undir hvert einasta orð sem hv. þingmaður lætur hér falla. Sannarlega er ég ekki einn í þessu starfi. Þetta er starfshópur sem hæstv. iðnaðarráðherra skipaði og í situr m.a. hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir ásamt fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga og frá byggðamálaráðuneyti og Orkustofnun. Þetta er verkefnið sem við erum að fást við ef við viljum bæta flutningskerfið. Þá segir tekjumarkaða leiðin að við þurfum að velta því út í flutningskostnaðinn og þar með hækkar gjaldskráin. Þá þurfum við að rýna tekjumarkaða módelið. Hverju getum við breytt í því svo við förum ekki með framfarirnar af fullum þunga út í gjaldið? Ég hef þá mynd af þessu að við höfum meira lagt áherslu á hvað kerfið þarf en hvað neytendurnir þola. Það eru þau vatnaskil sem ég óska eftir að menn fari að átta sig á í þessum efnum. Einn lítill hluti sem ég vil nefna við hv. þingmann er að í því tekjumarkamódeli sem við keyrum flutningskostnað eftir hjá okkur í dag höfum við sleppt því, af því að hann nefndi afhendingaröryggi raforku, að verðleggja afhendingaröryggið sem þó er í tekjumarkamódelum hjá öðrum ríkjum. Ég styð alveg punktinn um aukið afhendingaröryggi rafmagns og ég veit að hv. þingmaður gerir það líka. Við höfum náð miklum framförum í þeim efnum og þekkjum stórar og myndarlegar framkvæmdir t.d. í fyrrverandi kjördæmi hv. þingmanns á Vestfjörðum. En betur má ef duga skal. Í tekjumarkamódelum annarra ríkja eins og ég hef lært þetta er t.d. metinn kostnaður af straumleysismínútum sem við gerum ekki hér. Það væri þá hvati fyrir veitufyrirtækin að efla og bæta afhendingaröryggi rafmagnsins.

Virðulegur forseti. Ég held, alla vega sýnist mér það og vonandi hef ég rangt fyrir mér, að vegna þeirrar stefnu sem hér er verið að bera á borð fyrir okkur séu litlar líkur á því að á næstu mánuðum eða jafnvel á árinu 2018 verði gert mikið í því að tryggja eða bæta orkuafhendingaröryggi. Mér sýnist að það eigi að fara í rannsóknir og gera alls konar úttektir á jarðstrengjum áður en menn fara í alvöruumbætur á því kerfi sem fyrir er. Af því hef ég miklar áhyggjur. Það er óásættanlegt að fyrir þá sem búa við skert öryggi, þá sem búa við það að geta ekki byggt upp atvinnulíf úti á landi svo dæmi sé tekið eða þurfa að borga tugi þúsunda og meira fyrir orkureikninginn en þeir sem búa á höfuðborgarsvæðinu, að ekkert eigi að gera í því á árinu 2018 heldur bíða bara eftir einhverjum rannsóknum. Vonandi hef ég rangt fyrir mér. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að mér finnst algjörlega óásættanlegt að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt óbreytt á Alþingi 

Herra forseti. Ég er ekki í nokkrum vafa að samþykkt þessarar þingsályktunartillögu mun færa okkur framfarir. Skárra væri það nú ef við ætluðum að búa við ríkjandi ástand og kyrrstöðu, alls ekki. Ef hv. þingmaður upplifir texta ályktunarinnar þannig að það muni ekki verða svo þá er það að sjálfsögðu þingsins að bæta úr því og leysa þar úr. Í fyrrum meiri hluta sem við hv. þingmenn studdum báðir var ákvæðum breytt um það t.d. að velja ódýrustu línuleið hverju sinni þar sem við heimiluðum í fyrsta sinn að víkja mætti frá því að leggja alódýrustu leiðina út frá sjónarmiðum sem tengjast t.d. umhverfisvernd og lagningu jarðstrengja, sem ég heyri að hv. þingmaður er svolítið að gera að umtalsefni. Þá er svarið þetta: Já, svona aðgerðir munu til skamms tíma hækka flutningskostnað. Ég reifaði líka sjónarmið sveitarfélaga og sjónarmið landeigenda sem þurfa að sjá línurnar ryðjast yfir sín lönd, við verðum líka að fara að viðurkenna eignarréttindi þeirra. Það mun líka hækka flutningskostnað.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir fram komna tillögu sem gefur þinginu tækifæri til að ræða um stefnu og áhersluatriði sín varðandi uppbyggingu flutningskerfis raforku. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra er tillagan í þremur liðum þar sem fyrst er fjallað um almenn atriði er varða uppbyggingu flutningskerfis raforku, í öðru lagi er fjallað um rannsóknir og greiningar og í þriðja lagi viðmið og meginreglur varðandi lagningu raflína. Ef ég leyfi mér að fjalla um þá í öfugri röð og byrja á síðasta liðnum, lið C, verð ég að viðurkenna að það vekur sérstaka athygli mína hversu þunnur liðurinn um viðmið og meginreglur varðandi lagningu raflína er. Það skýrist væntanlega af því að ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekki komið sér saman um stefnu hvað það varðar. Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar er reyndar sama marki brennd. Alltaf þegar ríkisstjórnin hefur komið sér saman um texta skín í gegn sundurlyndi og ósamkomulag. Jákvætt er þó að ekki eigi að taka nema ár í að komast að niðurstöðu og samkomulagi um þetta og taka þingsályktun þessa til endurskoðunar á vorþingi 2019. Vandamálið er bara að þjóðin hefur ekki efni á að bíða eftir að ríkisstjórnarflokkarnir finni málamiðlun. Við þurfum að bregðast við núna. Hvað varðar lið B verð ég að viðurkenna að við fyrsta lestur punktaði ég hjá mér, og fagna því, að gera ætti óháða greiningu á þjóðhagslegri hagkvæmni þess að bæta flutningskerfi raforku um land allt, m.a. með tilliti til byggðaþróunar. En svo las ég greinina betur og áttaði mig á að þetta snerist eingöngu um mat á mismunandi tæknilegum lausnum við lagningu raflína, þ.e. jarðstrengja. Jei! Virðulegur forseti. Er verið að bjóða okkur upp á þetta? Ekki misskilja mig. Það er mjög mikilvægt mál að móta stefnu um hvaða leið eigi að fara hvað varðar jarðstrengi eða loftlínur. Ég óttast bara að þessar endalausu tafir og málamiðlanir milli ríkisstjórnarflokkanna, skýrslur og nefndir, verði til að tefja málin enn frekar og verði þess valdandi að við verðum hreinlega of sein með viðbrögð til að styrkja kerfið. Það er ekki skemmtileg tilhugsun. Vandinn liggur fyrir. Það þarf bara pólitíska ákvörðun. Hana er því miður ekki að finna í þessu skjali. Að lokum er það fyrsti liðurinn, þ.e. liður A. Almenn atriði er varða uppbyggingu flutningskerfis raforku. Þar eru auðvitað fjölmargir mikilvægir punktar. Þó taka flestir þeirra fyrirsögnina kannski full alvarlega, þ.e. eru verulega almennir. Þar má nefna fyrsta áherslupunktinn sem er, með leyfi forseta: „Flutningskerfi raforku er hluti af grunninnviðum samfélagsins, með sambærilegum hætti og samgöngu- og fjarskiptainnviðir, og ein af mikilvægum forsendum fjölbreyttrar atvinnu- og byggðaþróunar.“ Hver er ekki sammála þessu? Þetta myndi ég telja frekar almenna lýsingu á kerfinu og ekki felst mikil stefnumörkun í þessu. Þetta á jafnvel ekki heima á þessum stað í textanum. Annan áherslupunktinn mætti hins vegar hafa fyrstan: „Tryggja ber að flutningskerfið geti á hverjum tíma mætt þörfum raforkunotenda og stuðlað að þeim þjóðhagslegu markmiðum sem fram koma í raforkulögum.“ Ég velti þó fyrir mér hvert viðmiðið sé í dag þegar kerfið er jafn illa statt og raun ber vitni. Þriðji áherslupunkturinn er einnig ágætur sem yfirmarkmið og kemur reyndar nýr inn frá drögunum sem birt voru í haust. Hann fjallar um að treysta skuli flutningskerfið betur, tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt. Þarna myndi ég vilja sjá einhvers konar tímamörk eða undirmarkmið þar sem lögð yrði sérstök áhersla á að leysa vanda þeirra svæða sem búa við skert orkuöryggi og skuli miða að því að um mitt ár 2018 verði búið að ákveða hvaða leið skuli fara þannig að hægt verði að hefja framkvæmdir til að leysa vandamál þeirra svæða á síðari hluta árs, svona sem dæmi. Segja má að raunveruleg stefna, eins og ég kom inn á áðan, fari loks að birtast í 4. punkti sem einnig er nýr frá drögunum sem kynnt voru í haust. Reyndar leiðrétti hæstv. ráðherra þann skilning minn áðan að þarna væri yfir höfuð verið að útiloka lagningu raflína yfir hálendið. Auðvitað fagna ég því, eins og ég nefndi áðan, að áhersla verði lögð á Norðurland, Eyjafjörð og Vestfirði í staðinn. Punktar 5–15 eru einnig nokkuð almennir en 7. punktur er annar tveggja punkta sem koma nýir inn. Þar er lögð áhersla á þau landsvæði sem búa við skert orkuöryggi eins og ég nefndi áðan og er gríðarlega jákvætt; og skulu möguleikar til fjölbreyttrar atvinnusköpunar á landsvísu hafðir að leiðarljósi við uppbygginguna. Hér hefði ég aftur viljað sjá nákvæmari skilaboð eins og ég kom inn á áðan. Herra forseti. Að mínu áliti er tillagan allt of almenn. Engar tímasetningar eða tímaviðmið eru sett og allt of mikið púður lagt í að spá og spekúlera. Eða kannski er bara verið að koma sér hjá því að taka afstöðu varðandi jarðstrengi í stað þess að fjalla um það sem málið ætti í raun að snúast um, þ.e. að fólk um land allt fái sömu almennu tækifærin, fái rafmagn til að þróa samfélög sín á sama hátt og gerist á suðvesturhorninu. Þökk sé stóriðjuuppbyggingu er það tví- og þrítryggt með rafstrengjum þvers og kruss sem enginn virðist hafa kippt sér upp við að hafi verið lagðir eða gert athugasemdir við. Ég verð að viðurkenna að mér finnst alltaf gæta hálfgerðs tvískinnungs þegar kemur að umræðu um línulagnir utan suðvesturhornsins. Staðreyndin er sú að við erum nú þegar með buxurnar niðrum okkur þegar kemur að flutningskerfi raforku landsins. Ég er búin að nefna þau ítrekað svæðin sem mest brennur á, Norðurlandið með Kröflulínu, Hólasandslínu, Blöndulínu og svo auðvitað Vestfirðirnir. Staðan í Eyjafirðinum er orðin algerlega óásættanleg eins og oft hefur verið komið inn á í þessum sal. Segjum að einhver hafi áhuga á að byggja upp fyrirtæki á Akureyri sem þyrfti tíu megavött til starfsemi sinnar. Þau megavött er mjög erfitt ef ekki ómögulegt að nálgast vegna þeirrar stöðu sem uppi er í flutningskerfinu í dag. Staðan á Akureyri er raunar sú að nokkur fyrirtæki hafa tekið í notkun olíukatla. Það hlýtur að vera óásættanlegt fyrir Ísland sem stærir sig af endurnýjanlegri orku og grænum markmiðum. Herra forseti. Þessi svæði geta ekki beðið lengur. Staðreyndin er sú að þessi stefnumörkun er mjög almennt orðuð og spurning hvort leiðsögn hennar hafi sjálfstæða merkingu þegar ekki koma fram skýrari markmið samhliða ákvæðum um einhvers konar tímasett mælanleg markmið. Vantar ekki yfir höfuð skýrari og mælanlegri markmið? Ég nefni að í handbók um opinbera stefnumótun og áætlanagerð, sem gefin var út af Stjórnarráði Íslands árið 2013, kemur fram að stefnuskjal sé tímasett skjal þar sem sett er fram hugmyndafræði, framtíðarsýn, gildi og markmið sem fylgt er eftir með mælikvörðum og fjármagnstengdum aðgerðum. Verður þingið ekki að orða í það minnsta í stefnunni þann vilja sinn að flýta sem mest styrkingu kerfisins, þá einkum, eins og kemur fram í 7. áhersluatriði A-hluta tillögunnar, á þeim svæðum sem sérstaklega brennur á? Það er löngu kominn tími til að við hysjum upp um okkur buxurnar og gerum bragarbót á. Þar eigum við þingmenn að setja stefnuna. Í inngangi greinargerðar þeirrar er fylgir með þingsályktuninni kemur fram, með leyfi forseta: „Með þessum hætti getur Alþingi lagt fram ákveðnar meginreglur og viðmið sem taka ber mið af við gerð kerfisáætlunar á hverjum tíma, enda er í frumvarpinu kveðið á um að flutningsfyrirtækið skuli taka tillit til hennar.“ Þá kemur einnig fram að með þessu sé aðkoma Alþingis að mótun kerfisáætlunar tryggð og því ekki hægt að skilja það öðruvísi en svo að þetta sé einmitt tólið sem Alþingi hefur til að koma vilja sínum á framfæri, sem m.a. kom nokkuð skýrt fram í þeirri sérstöku umræðu er hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson óskaði eftir um langtímaorkustefnu fyrr í vikunni. Þá komu skýrt fram í máli þingmanna áhyggjur af stöðu flutningskerfisins og áherslur á að styrkingu kerfisins yrði flýtt eftir bestu getu, eða eins og hæstv. ferðamála-, iðnaðar-, og nýsköpunarráðherra Þórdís Kolbrún Gylfadóttir sagði sjálf í lokaræðu sinni í umræðunni á mánudaginn, með leyfi forseta: „Mér finnst áhugavert að hlusta eftir því hversu mikill þungi er á flutningskerfið í þessari umræðu.“ Og síðar: „Ég held að þetta sýni bara hvað það brennur á þinginu og samfélaginu og sérstaklega landsbyggðinni.“ Af þessum orðum er ekki annað að skilja en að vilji þingsins sé til þess að aukinn kraftur og hraði verði settur í uppbyggingu byggðalínunnar. Því hljótum við að vilja koma þeim vilja fram á skýran hátt inn í þá stefnu sem við ræðum nú. Herra forseti. Nú er ég í þeirri stöðu að vera runnin út á tíma. En ég bið forseta um að setja mig á mælendaskrá í annað sinn.

Herra forseti. Mig langar aðeins að bregðast við ræðu hv. þingmanns þegar hún segir m.a. að 1. töluliður, þ.e. um atriði er varða uppbyggingu flutningskerfis raforku, sé allt of almennur. „Flutningskerfi raforku er hluti af grunninnviðum samfélagsins, með sambærilegum hætti og samgöngu- og fjarskiptainnviðir, og ein af mikilvægum forsendum fjölbreyttrar atvinnu- og byggðaþróunar.“ Það má vera að þetta sé almennt. En þetta er samt grundvöllur þess að við séum sammála um að þetta sé hluti af grunninnviðum samfélagsins. Á meðan það er svo að það fyrirtæki, Landsnet, sem er falið að byggja upp flutningsnetið hefur ekki getað lagt línu í mörg ár hlýtur að skorta eitthvað á að við séum sammála um að þeir grunninnviðir séu eins mikilvægir og við erum hér að reyna að draga fram. Varðandi það að þetta sé ekki nægilega ítarlegt: Það er kerfisáætlun sem er ítarleg. Það er hún sem er með framkvæmdirnar niðurnjörfaðar og í hvaða röð. Það er samþykkt af Orkustofnun. Svo varðandi það að þessir stjórnarflokkar séu það ósammála að það dragi framkvæmdirnar. Við vitum öll að það er auðvitað ekki pólitíkin sem stýrir því að gengið hafi illa t.d. fyrir norðan að byggja upp kerfið. Ef ég vildi Blöndulínu fyrir 2020 get ég ekki sett það inn í þessa þingsályktunartillögu og séð það gerast. Ég held nefnilega að línan sé þar að við þurfum fyrst öll að vera sammála um mikilvægið, svo þurfum við að treysta þeim sem framkvæmir og síðan þurfum við að hafa lög og reglur sem hjálpa okkur að vinna það. Við einblínum kannski stundum of mikið á þriðja þáttinn, við þurfum að ná saman um að þetta séu þeir grunninnviðir sem þurfa að vera til staðar. Vegna þess að í dag er það þannig að þeim gæðum er ekki jafnt skipt. Það hamlar einfaldlega, eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir mjög vel, uppbyggingu atvinnulífs á ákveðnum svæðum vegna þess hvernig þetta kerfi er uppbyggt. Ég held að þingheimur allur sé mjög sammála um og sjái að mjög mikilvægt er 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa punkta. Ég heyri að við erum í sjálfu sér alveg sammála í grunninn um margt. Varðandi ábendingu mína um að 1. liður sé of almennur sagði ég sömuleiðis að ég vil ekkert endilega sjá hann fara út úr skjalinu. Ég held að þetta sé ekki markmið í sjálfu sér heldur er þetta bara svona. Það er kannski svolítið það sem ég var líka að reyna að segja, að í stefnuskjali þurfi einmitt að reyna að horfa til stefnumótunar eins og hún er unnin á atvinnumarkaðnum og vera með almennar skýringar fyrst og setja síðan markmið. Þar sem hæstv. ráðherra nefnir kerfisáætlun ætla ég einmitt að koma inn á hana í síðari ræðu minni. Ég sé einmitt fyrir mér að við leggjum stóru línurnar, en svo er það auðvitað, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, kerfisáætlunar að útfæra leiðirnar til að koma vilja þingsins í framkvæmd. Þá þurfum við að vera skýrari í málflutningi þingsins, hvað við viljum og hvenær. Alla vega að gefa svona almenna hugmynd um að við viljum sjá þetta gerast fyrr en síðar. Varðandi línulagnirnar og vandamálin í tengslum við þær er líka spurning hvort við þurfum ekki einmitt að taka upp þau mál og ég mun koma inn á það í síðari ræðu minni á eftir líka. Það er ekki eðlilegt að ekki sé hægt að leggja raflínur á Íslandi. Ég trúi ekki öðru en að hæstv. ráðherra sé sammála mér um það.

Herra forseti. Ég er eiginlega kominn svona nokkurn veginn að sama punkti og hæstv. ráðherra kom inn á varðandi þingsályktunartillöguna sem er lögð fram í fyrsta skipti, hvernig við sjáum þetta fyrir okkur, hvernig þingið hefur ákveðna sýn og aðkomu að þessu og síðan hvernig hv. þingmaður ræddi um kerfisáætlunina. Hún er sett til tíu ára og þriggja ára framkvæmdaáætlun um framkvæmdirnar og hvernig menn ætli að standa að þeim. Síðan kemur einmitt fram í framlagðri tillögu að Orkustofnun eigi að votta það ferli. Það mátti skilja hv. þingmann áðan sem svo að það ætti að vera meira sett fram í þingsályktunartillögunni, í þingumræðu hér varðandi þetta. Þá langar mig að spyrja: Vill hv. þingmaður breyta aðkomu þingsins að þessu og koma með beinskeyttari hætti inn í þetta ferli en er í því fyrirkomulagi sem við erum með í dag til að takast á við nákvæmlega þennan hlut? Fram kom í umræðu fyrr í dag, og ég ræddi sjálfur í atvinnuveganefnd í morgun þennan punkt varðandi Landsnet og þau fyrirtæki sem eru eigendur Landsnets, orkufyrirtæki landsins, hvernig aðkoma þingsins ætti að vera að þessu. Þetta er hf. og er svolítið flækjustig. Hvað er eðlileg aðkoma þingsins að þessu máli sem snýr kannski að grunninnviðum landsins? Ég vildi bara rétt velta þessu upp og fá fram hjá hv. þingmanni nákvæmlega hvað hann á við varðandi þingsályktunartillöguna og síðan aftur kerfisáætlunina. Hvert á okkar hlutverk í þessu ferli að vera eins og við ræðum það í dag?

Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir mjög áhugaverða spurningu þar sem hann heldur í rauninni áfram frá því sem við ræddum hér áðan við hæstv. ráðherra. Ég lít svo á að þetta sé einmitt eina leiðin fyrir þingið til að hafa áhrif á ákvarðanatöku hjá fyrirtækinu sem heitir Landsnet, sem er náttúrlega fyrirtæki í eigu ríkisins. Eins og kemur einmitt fram í fyrsta liðnum, sem ég kallaði almennan hérna áðan, þá er þetta einn af mikilvægustu innviðunum sem við eigum á landinu. Ef þingið nýtir ekki þetta eina tækifæri sem það hefur til að hafa áhrif á forgangsröðun fyrirtækisins þá lít ég svo á að þingið sé ekki að standa sig í vinnunni sinni. Þar af leiðandi tel ég að við eigum að vera skýrari í skilaboðum. Ég er ekki að tala um að við eigum að fara að skipta okkur af einhverjum smáatriðum, að við eigum að fara að skipta okkur af því hvernig strengirnir liggja eða öðru slíku, það er gert í kerfisáætlun, og hvaða leiðir eru farnar, heldur að gefa þessar stóru breiðu línur um að leysa eigi þau vandamál, að það eigi að finna leiðir til þess að kerfið virki. Við vitum alveg og það hefur ítrekað komið fram í þessum ræðustól að kerfið virkar ekki nógu vel. Við erum að tapa fullt af orku í kerfinu eins og það er. Við þurfum að gera betur.

Herra forseti. Mig langar í framhaldi af þessu fara með þetta aðeins lengra, byrja kannski á því að segja að skilja mátti á hv. þingmanni áðan að pólitík eða ríkisstjórnarflokkarnir í dag hafi komið í veg fyrir eða hægt á ferlinu fyrir norðan með einhverjum hætti, þá er það ekki þannig. Ég þekki það sjálfur sem gamall bæjarfulltrúi á Akureyri og í umræðu og sveitarstjórnarmálum á Norðurlandi. Þetta snýr að kæruferlum sem hafa verið í gangi undanfarin ár. Ég er búinn að vera mikið frá 2011 í þessum málum. Það sem ég vil kannski koma inn á er bara hvernig menn ætla að eiga við þessi mál í stóra samhenginu. Er ástæða til að ræða meira þessa hluti varðandi landsskipulagið. Það má tala um öryggissjónarmið í þessu. Þetta eru grunninnviðirnir, raforkuflutningarnir. Í nútímasamfélagi tengjast þeir öryggissjónarmiðum. Það má algjörlega taka það þangað. Í framhaldi af þeirri umræðu sem við höfum tekið hér langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður sé sammála þeim sjónarmiðum 

Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að byrja á að koma örstutt inn á stefnumótunina. Í rauninni má horfa líka til samgönguáætlunar sem þingið setur t.d. mjög mikið púður í. Af hverju erum við ekki með raforkuáætlun eða hvað við viljum kalla það, þar sem við færum jafn ítarlega í málin og við gerum í samgönguáætlun? Varðandi kæruferlið verður náttúrlega að leysa það ferli einhvern veginn, alla vega virkar það ekki eins og það virkar núna. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni þar. Ég mun koma inn á það síðan betur í síðari ræðu minni um lausnir á því. Ég held að við verðum að íhuga sérstaka lagasetningu til að koma fram innviðauppbyggingu til að skera úr þessu áralanga deilumáli. Ég nefni t.d. Blöndulínu sem er búin að vera í ferli í tíu ár og átta til tíu ár til viðbótar 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir hennar ræðu. Ég er svolítið mikið á sömu blaðsíðu og ræðan var flutt, en við ræðum um tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Ég rak einmitt augun í 7. lið þar sem talað er um styrkingu og uppbyggingu flutningskerfis, sem þingmaðurinn kom inn á, ég veit ekki hvort þingmaðurinn orðaði það þannig en ég hugsaði einmitt hvort það ætti ekki að vera í fyrsta sæti eða öðru sæti. Það sem er númer eitt er svolítið almennt, það er svipað og var í umræðunni áðan um húsnæðismál. Það voru allir sammála um það að það þyrftu allir húsnæði, við erum held ég öll sammála um það. En hvernig sér þingmaðurinn að við gætum komið að því sem þingmenn og félagar í atvinnuveganefnd að öryggismálin í flutningi rafmagns yrðu sett í fyrsta sæti? Þetta er jafnréttissjónarmið, að jafna aðstöðuna og að allir landsmenn fái rafmagn með sama öryggi alls staðar hringinn í kringum landið og helst á sama verði.

Herra forseti. Hv. þm. Sigurður Páll Jónsson kemur inn á mjög mikilvægan punkt í máli sínu. Ég held að hv. atvinnuveganefnd ætti einmitt að taka þetta föstum tökum og setja mark sitt svolítið hressilega á þessa stefnu. Ég er nokkuð viss um að hæstv. ráðherra væri jafnvel til í samtal við okkur um það. Ég held nefnilega, a.m.k. eins og hv. atvinnuveganefnd er skipuð og miðað við hvernig umræður í henni hafa verið hingað til, að við gætum átt mjög gagnlegt og skemmtilegt samtal um hvernig við getum brugðist við þessum hlutum. Ég held að það felist m.a. í forgangsröðun í þeim punktum sem koma fram í stefnunni hér, að leggja aukna áherslu á nákvæmlega þessi atriði og tryggja með tímasettum markmiðum að þessu sé breytt hið fyrsta.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég vil nú geta þess að ég fagna þessari þingsályktunartillögu en það er röðunin á áhersluatriðum sem við hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir erum sammála um. Svo sá ég að hæstv. ráðherra kinkaði kolli hérna í hliðarherberginu um að við myndum eiga samtal um þetta áfram í atvinnuveganefnd. Það gleður mig mjög. Ég hlakka bara til að vinna þetta áfram og ætla ekki að hafa fleiri orð um það.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni sem situr einmitt með mér í hv. atvinnuveganefnd. Eins og ég byrjaði á að segja í ræðu minni áðan fagna ég því að þessi tillaga sé komin fram. Ég held að það séu mörg tækifæri fyrir hv. atvinnuveganefnd, eins og ég kom inn á áðan, að hafa áhrif á forgangsröðunina en ekki síður að koma inn með nýja og jafnvel skýrari og ákveðnari punkta um í hvaða átt við viljum sjá flutningskerfi raforku byggjast.

Virðulegi forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Þetta mál er lagt hér fram í fyrsta skipti. Það er ánægjulegt að við skulum vera komin með svona góðan leiðarvísi inn í framtíðina sem við ætlum vonandi að ná góðu samkomulagi um. Ég kom inn á þing árið 2013 og minnir mig að þetta mál hafi verið eitt af fyrstu málunum sem við ræddum í atvinnuveganefnd. Nú er afkvæmið komið fram og mér líst ljómandi vel á. Auðvitað eru skiptar skoðanir um einhverja þætti þess, en í stóru línunum er komið mjög mikið til móts við þau sjónarmið sem áttu svolítið erfitt uppdráttar þegar ég kom fyrst að málunum þegar við ræddum jarðstrengi sem voru og eru mikið dýrari. En með lagabreytingum hefur Landsnet meiri möguleika til að nýta jarðstrengi, sem þeim var ekki kleift áður. Er það vel. Eins og fram kemur í þingsályktuninni er lögð sérstök áhersla á rannsóknir vegna jarðstrengja til að auka hlutfall þeirra í flutningskerfi raforku í jörð. Ég verð að segja eins og er að mér hugnast það mjög vel. Í stjórnarsáttmálanum segir að flutnings- og dreifikerfi raforku verði að mæta kröfu atvinnulífs og almennings um öruggari afhendingu. Við erum að tala um æðakerfi atvinnu- og mannlífs í landinu. Það skiptir afhendingaröryggið gríðarlega miklu máli. Flutningskerfið er að mörgu leyti eins og eyjar, þar eru sterkir innviðir á ákveðnum svæðum, eins og á Suður- og Vesturlandi þar sem flutningskerfið er öflugt, en svo eru tengingarnar við Norður- og Norðausturland lakari. Það er auðvitað lykilatriði að fara í að byggja upp það kerfi til að tryggja afhendingaröryggi og eins til að auka flutninginn. Það er alveg ljóst að víða á landinu er nánast skortur á rafmagni. Við höfum verið minnt á það í þessum sal að t.d. á Akureyri er verið að byggja díselstöðvar vegna þess að þangað berst ekki nóg orka. Það er auðvitað í hróplegri andstöðu við það sem við höfum verið að tala um í loftslagsmálum og bara í þessu landi þar sem við höfum aðgang að endurnýjanlegri orku, að við getum svo ekki flutt hana til þeirra sem á henni þurfa að halda. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir svæðin fyrir norðan og austan, ekki síst atvinnulífsins vegna, að tryggja flutning orkunnar til að eyða út díselrafstöðvum, til að gera fiskvinnslufyrirtæki, fiskimjölsverksmiðjur rafvæddar. Þar er gríðarlegri olíu eytt á hverri vertíð. Við leggjum gjörva hönd á plóg um að bæta úr slíku. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á ástandið á Suðurnesjum. Þar er flutningskerfið fullnýtt. Línan suður eftir er fulllestuð. Þar búa u.þ.b. 24.000 manns. Þar er alþjóðaflugvöllur þjóðarinnar. Það þurfti ekki nema ein járnplata að fjúka í línuna til þess að það yrði rafmagnslaust á Suðurnesjum svo klukkutímum skipti. Það segir sig sjálft að það ástand er algjörlega óboðlegt í nútímasamfélagi sem kallar á öryggi í atvinnulífi, öryggi á sjúkrahúsum, öryggi í umferðinni. Þetta kemur alls staðar við og er gríðarlega stórt mál. Það er líka gríðarlega stórt mál hvað varðar línulagnir og jarðstrengi. Auðvitað mun það alltaf verða umdeilt í okkar fallega landi hvar við eigum að koma línunum fyrir. Ég verð að segja að frá því ég kom inn á þing 2013, eins og ég er búinn að segja nokkrum sinnum í þessari ræðu, finnst mér umræðan hafa þroskast mjög mikið. Mér finnst allflestir þingmenn sem taka þátt í þessari umræðu orðnir mun rólegri yfir þeim leiðum sem eru í boði, vegna þess að við ætlum okkur að auka hlut jarðstrengja. Við áttum okkur kannski ekki á því en í heimabæjum okkar flestra úði og grúði af loftlínum um allar götur úti um allt fyrir aðeins nokkrum árum. Þær eru náttúrlega löngu horfnar. Það tekur eiginlega enginn eftir því lengur að það vantar símalínurnar og rafmagnslínurnar sem voru eins og net um bæina, net um sveitirnar. Það er sem betur fer að hverfa smátt og smátt. Auðvitað er best að sem mest af því fari í jörð, en það fylgja því líka ákveðnir gallar. Mjög flutningsstórir strengir í jörð taka mikið pláss, valda miklu jarðraski, þannig að það þarf alltaf að meta. Við munum alltaf takast á um það á ákveðnum svæðum hvaða leiðir er best að fara. Sannarlega er það sums staðar þannig að loftlínur eru að mestu afturkræf framkvæmd, en kannski eru jarðstengirnir það ekki að öllu leyti alls staðar. Við munum alltaf þurfa að vega þetta og meta. Til þess þurfum við góð stjórntæki. Þess vegna er sú svæðisskipulagstillaga sem þessi þingsályktunartillaga er í raun góður leiðarvísir fyrir kerfisáætlunina til tíu ára og þá framkvæmdaáætlun sem fylgir henni til þriggja ára. Það sem mér finnst mjög gott í tillögunni og hef komið inn á eru þær auknu rannsóknir sem ríkisstjórnin leggur til að verði farið í vegna hagkvæmni jarðstrengja. Við erum nútímasamfélag sem krefst þess að við búum við öryggi og að það öryggi fáist með því að minnka sem mest ásýnd framkvæmdanna, hvar sem er og hvenær sem er. Það er von mín að þingsályktunartillagan, sem hér er lögð fram í fyrsta skipti, verði okkur leiðarljós inn í framtíðina.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Ég er aðeins hugsi yfir samanburði þingmannsins á þeim framlengingarsnúrum sem lagðar eru í jörðu í þéttbýlinu og þessum gríðarstóru 100, 200 kílóvatta strengjum sem þarf að leggja um hálendið eða einhvers staðar annars staðar þar sem þarf svo og svo mikið helgunarsvæði til að hægt sé að komast að þeim og gera við þá og þess háttar. Þeir bila eins og annað. Ég sé í sjálfu sér ekkert í þessu plaggi sem minnkar þessar áhyggjur af raforkuöryggi segjum á Suðurnesjum á næstu mánuðum eða jafnvel á þessu ári og langar því að spyrja hv. þingmann: Er það rangt hjá mér? Sér þingmaðurinn eitthvað í þessari áætlun sem slær á áhyggjur þingmannsins af raforkuöryggi á Suðurnesjum eða Suðurlandi?

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn frá hv. þingmanni. Varðandi öryggi okkar á Suðurnesjum, fyrir íbúana þar, þá liggur auðvitað fyrir að þar eru núna deilumál uppi sem hafa stöðvað frekari framkvæmdir. Það er eitt af því sem við munum upplifa í framtíðinni, þessar sífelldu deilur um línulagnir og jarðstrengi. Þar hefur krafan verið að fá jarðstreng. Mér er sagt að það muni hafa verulega slæm umhverfisáhrif að leggja jarðstreng í hraunið á Reykjanesi. Eftir því sem jarðstrengirnir eru stærri þeim mun meira verður helgunarsvæði þeirra. Mér er sagt að það geti tekið jafnvel allt að því eins og aðra Reykjanesbraut eða helminginn af henni, sem er náttúrlega óhemjumikið inngrip í náttúruna. Þess vegna held ég að við verðum að taka þessa umræðu á vitrænum nótum og án æsings og reyna að leiða fram þau bestu rök sem við getum og auðvitað með aðstoð þeirra sem gleggst þekkja. Ég sé ekki að lausn okkar sé alveg í sjónmáli, en það er mjög brýnt fyrir okkur og, eins og ég tók fram, fyrir Norður- og Norðausturlandið að það fáist vissa um framhaldið og við séum að fara inn í tímabil sem tryggir öryggi á afhendingu raforku til framtíðar.

Virðulegi forseti. Þessi þingsályktunartillaga er um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Hér var sagt í andsvari fyrr í dag, hæstv. ráðherra sagði að þetta væri ekki pólitískt mál, það hefði ekki verið pólitík í þessu máli sem tefði uppbyggingu kerfisins. Ég er algjörlega ósammála hæstv. ráðherra. Það er einmitt pólitík sem hefur tafið uppbygginguna á raforkukerfi landsins. Það er umhverfispólitíkin sem er núna komin inn í ríkisstjórnina. Hún hefur tafið þessa uppbyggingu fyrst og fremst. Það er ekki þannig að stjórnmálamenn hafi verið svo ósammála. Jú, eitthvað að sjálfsögðu, en fyrst og fremst er það sú pólitík sem hefur tafið þetta. Þessi tillaga er um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Ég er ekki á móti rafstrengjum svo ég segi það nú strax, ég er mjög hlynntur rafstrengjum þar sem þeir passa, þar sem þeir leiða ekki til meira umhverfisrasks og þar sem þeir leiða ekki til hærra raforkuverðs fyrir neytendur eða þá sem eru á hinum endanum. Þá er ég fylgjandi raforkustrengjum. En ég spurði hv. þingmann hvort þessi tillaga myndi að einhverju leyti draga úr áhyggjum þeirra sem búa við skert raforkuöryggi núna á Suðurnesjum eða Suðurlandi. Ég skil svo sem ágætlega að hv. þingmaður geti ekki svarað því því að það er ekkert einfalt að gera það, en það er hins vegar ekkert í þessari áætlun að mínu mati sem gerir slíkt. Ef eitthvað er þá finnst mér þetta vera skref aftur á bak að því leyti til að það á að rannsaka, það á að skoða, það á að fara frá loftlínum yfir í jarðstrengi sýnist mér og eyða árum í að skoða það. Þannig skil ég þetta. Það getur vel verið að það sé misskilningur. En mér finnst þessi tillaga bera vott um það að umhverfispólitíkin er gjörsamlega komin á kaf inn í þetta mál núna á Alþingi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar umræður. Ég held að í þessari þingsályktunartillögu um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku sé eðlilega verið að setja stóru stefnuna fram, þarna er auðvitað ekki verið að ræða um einstaka línur eða línulagnir. Við erum kannski að setja þann ramma sem við viljum vinna eftir. Ég held að ég og hv. þingmaður séum svolítið á svipuðum slóðum þegar við erum að tala um strengi eða raflínur. Ég held að auðvitað hljóti kostnaðurinn að vera einn af þeim þáttum sem ræddir verða þegar tekin er ákvörðun um jarðstreng eða loftlínu. Það hlýtur að vera einn þátturinn í því þegar ákvörðun er tekin. Ég get líka alveg verið sammála því að í ákveðnum tilfellum þá þurfi sá aukni kostnaður sem fylgir jarðstrengjum ekki endilega að útiloka þá leið vegna þess að í sérstaklega viðkvæmri náttúru getur það verið leiðin sem allir geta sætt sig við. Ég held að við séum svolítið á sömu blaðsíðu þar. Eins og ég sagði í ræðu minni áðan þá erum við Íslendingar að upplagi náttúruunnendur. Við eigum fallegt land og þurfum að ganga vel um það. Við þurfum að reyna að gera einhvern samning við náttúruna um það hvernig við getum nýtt landið, nýtt orkuna, og hvernig við ætlum að koma henni til fólksins í landinu. Ég held að það sé það sem við þurfum að vera sammála um og gera í sátt og samlyndi við náttúruna, það er gríðarlega mikið atriði. Það er ekkert einfalt mál. Hérna er talað um að ekki verði lagðar línulagnir yfir hálendið. Við þurfum auðvitað að skoða það líka.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við afar brýnt mál, tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, og þá grunninnviði sem flutningskerfi raforku er. Því ber að fagna. Þetta er í fyrsta skipti sem það er gert og tel ég ákaflega mikilvægt að þingið komi að þessum málum með þeim hætti sem hér er gert. Tilgangurinn með tillögunni er að Alþingi álykti í samræmi við 39. gr. raforkulaga nr. 60/2003, að við uppbyggingu flutningskerfis raforku, þar með talið við gerð kerfisáætlunar, verði stefna sú sem fram kemur í þingsályktunartillögu þessari höfð að leiðarljósi. Það finnst mér mjög mikilvægt í þessari tillögu og þeim punktum og liðum sem fylgja á eftir. Tilgreind eru 15 áhersluatriði í 1. lið undir almennum atriðum. Mér fyndist allt í lagi að bæta við tveimur punktum þegar ég les yfir ályktunina. 16. punkturinn gæti verið: Betri nýting orkuauðlindarinnar með öflugu flutningskerfi raforku, þ.e. að hægt sé að nýta orkuna betur með þeim hætti að flutningskerfið sé það öflugt að hún geti farið greitt og örugglega á milli landsvæða. Þá er ég t.d. að hugsa hvernig komið er í dag fyrir virkjuninni í Blöndu þar sem 10–15 megavött hafa aldrei nýst. Það er eitt atriði. Svo mætti tala almennt um nýtingu á milli landsvæða. Og síðan gæti 17. atriðið verið um að tryggja raforkuöryggi á milli landsvæða með tilliti til náttúruhamfara. Þá vitna ég í umræðu sem varð þegar gaus í Bárðarbungu og upp kom gos í Holuhrauni. Þá skapaðist mikil umræða um Þjórsársvæðið og náttúruhamfarir sem gætu orðið þar. Það er því líka mál sem tengist mjög öryggishagsmunum þjóðarinnar að þessu leyti. 2. liður er mjög góður, en þar er fjallað um að láta fara fram frekari óháðar og sjálfstæðar rannsóknir sérfróðra aðila á áhrifum mismunandi tæknilegra lausna við lagningu raflína. Það er gríðarlega mikilvægt að skoða það betur. Það eru að verða miklar framfarir á þessu sviði og hafa verið síðustu sjö, átta árin þegar umræða hefur verið í gangi varðandi tæknina sem þróast mjög hratt og eins ýmsir möguleikar henni tengdir. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þeirri stöðu sem er í Eyjafirði, á mínu heimasvæði. Það er eitt af stærstu málunum í þessu plaggi, í kerfisáætlun og þeirri vinnu sem menn vinna að, en Eyjafjörður, Vestfirðir og Suðurnesin eru í mjög slæmum málum varðandi raforkuöryggi og gæði raforkunnar sem fer um þau svæði. Þessi svæði, sem eru stór landsvæði, búa við lélegt og takmarkað afhendingaröryggi. Í Eyjafirði er því þannig háttað að verulega hefur dregið úr samkeppnishæfni fyrirtækja á svæðinu. Jafnvel hefur verið talað um áratug glataðra tækifæra vegna þess hvernig ástandið hefur verið síðustu tíu ár. Þar hafa verið settar upp dísilrafstöðvar fyrir háar upphæðir á undanförnum 12–18 mánuðum, fyrir yfir 100 milljónir, bara til að tryggja raforkuöryggi. Það er klárlega algerlega óviðunandi staða. Það er að hefjast vinna við að tengja saman Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun. Þar þurfa að koma til þrjár línur. Byrja á á Kröflulínu 3, frá Kröflu yfir í Fljótsdalinn, og síðan á að halda áfram Hólasandslínu 3 frá Kröflu á Rangárvelli við Akureyri. Síðan er stefnt að því að Blöndulína 3 komi í framhaldinu. Þá verður búið að tengja þar á milli. Þar með yrði til raforkueyja með sams konar hætti og við þekkjum á suðvesturhorninu í dag og Þjórsársvæðið. Í framhaldi af því þyrfti að skoða hvernig tengja eigi þessi svæði betur. Það eru þá orkusvæðin á Norðurlandi og síðan Þjórsársvæðið og suðvesturhornið. Byggðalínan hefur verið mikið til umræðu. Ég er sammála hv. þingmanni sem talaði á undan mér um umræðu hér í þingsal á undanförnum árum að hún hefur þroskast að mörgu leyti. En ég vil láta skoða betur hvaða möguleikar eru í stöðunni varðandi hálendið, strengjaleiðir og DC-strengi, jafnstraumsstrengi. Og að ekki séu útilokaðir þessir kostir þegar horft er til framtíðar. Þróunin hefur verið mjög hröð á þessu sviði. Í þessu samhengi vil ég árétta að ég hef miklar áhyggjur af því að áður en farið verður að loka fyrir alla möguleika með strengjalausnir eða leiðir yfir hálendið sé að minnsta kosti búið að ná utan um hvernig menn ætla að klára byggðalínuhringinn eins og leiðin er í dag, sunnan við Vatnajökul og upp Fjallabak, upp í Sigöldu til að loka hringleiðinni. Ég gæti alveg trúað að það landsvæði verði mörgum erfitt hvað lausnir varðar. Við þurfum að hugsa þetta miklu heildstæðara en gert hefur verið í umræðunni hingað til. Þegar við tölum um Sprengisand og síðan aftur Fjallabak geta líka aldeilis skapast vandamál. Það vantar svolítið heildarsýnina, að ná utan um allt málið. Flutningsgeta byggðalínunnar í dag er 3–4% af aflgetu virkjananna í landinu. Það er allt of lítið. Það gerir það að verkum að við nýtum ekki orkuna nægilega vel. Það er mikið orkutap í kerfinu, upp á marga milljarða á ári, sem er þá bara þjóðhagslegt tap. Æskilegt hlutfall hefur verið talað um að gæti verið 15–20% til að fullnýta orkuauðlindina. Ég er aðeins búinn að ræða öryggismálin og að klára tengingar á milli norðursvæðis og Þjórsársvæðisins og suðausturhornsins, varðandi góðar tengingar. Árið 2015 var umræða um málið. Þá fóru menn að skoða möguleika og voru sett lög árið 2015 sem snúa að þessum málum, að leggja mætti strengi og að kostnaður mætti vera tvöfaldur á við hefðbundnar línur við alþjóðaflugvelli og íbúabyggð. Það er eitt af þeim þroskaskrefum sem tekin hafa verið á þessum sjö til átta árum í þessa veru. Þá geta jafnvel komið upp tilfelli þar sem það er ekkert dýrara í sjálfu sér að leggja strengina en hefðbundnar háspennulínur. Þá þarf þá bara að skoða. Nú er nefnd að fara af stað til að skoða þessa hluti enn betur og á hún að skila niðurstöðum að ári. Mikilvægt er að sú vinna komi fyrir þingið að ári og við getum haldið áfram með þessa umræðu. Í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta: „Betri tengingar lykilsvæða og aukin flutningsgeta milli svæða varða einnig getu flutningskerfisins til að sinna hlutverki sínu ef til stórfelldra náttúruhamfara kemur.“ Einnig segir: „Framkvæmdir í flutningskerfinu til að tengja betur lykilsvæði þurfa að vera í samræmi við þarfagreiningu og setja þarf þau landsvæði í forgang þar sem þörfin er brýnust.“ Það er nú það sem þetta mál snýst allt um. Ég vona að við náum ásættanlegri lausn í þinginu og við efnislega meðferð málsins. Þetta er klárlega eitt af allra stærstu málum á Íslandi í dag, hvað þá á landsbyggðinni, og er reyndar grundvallarmál fyrir áframhaldandi byggðaþróun ef hún á að vera með jákvæðum hætti. Ég ætla að láta þetta duga að sinni. Ég sé að tími minn er að renna út. En vonandi náum við góðri niðurstöðu í þessum málum í framhaldinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil nota tækifærið og þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þessa mikilvægu þingsályktunartillögu. Nú veit ég að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson þekkir málið vel úr sínu kjördæmi og þá stöðu sem við búum við víða á Norðurlandi þar sem afhendingaröryggið er vægast sagt mjög slæmt. Ég hjó því eftir því í ræðu hans og andsvörum fyrr í dag að hv. þingmaður ræddi næstu skref. Ég tek undir með hv. þingmanni að um mjög mikilvæga stefnu er að ræða og ég lýsi mig algerlega samþykka því sem kemur fram. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé sammála því að einhverjar aðgerðir þurfi að fylgja í kjölfarið. Þá er ég ekki að meina sjálfar lagnirnar, hvort sem er í lofti eða jörðu, heldur að það kunni að vera ástæða fyrir okkur til að horfa á aðrar lagabreytingar. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður nefndi landsskipulag áður, hvernig málum er háttað varðandi kæruferli og annað þess háttar þegar kemur að lagningu línanna. Mér heyrist við flest sammála um það sem tekið höfum til máls í dag að það er eitthvað mjög óeðlilegt við að Landsnet hafi ekki náð að leggja línur svo árum skiptir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það hefur gengið ákaflega erfiðlega um töluvert langt skeið að leggja byggðalínuna eða háspennt orkukerfi í landinu, flutningskerfi. Kæruferlið og tilfinningin í sögulegu samhengi er sú að búið sé að kæra hlutina ansi hressilega og seinka ferlinu ótrúlega. Það hefur varla verið lagður nokkur skapaður hlutur af háspennulínum eða í meginorkuflutningskerfinu í tíu ár. Gríðarleg þörf er vítt og breitt um landið, eins og hefur komið fram í umræðunni í dag. Það þarf með einhverjum hætti að skoða hvernig við getum bætt úr ferlinu til að ekki sé hægt að stoppa það aftur og aftur. Það hafa menn upplifað á Norðurlandi síðasta áratuginn. Þeir hafa verið að bugast yfir ferlinu. Þetta er það alvarlegt. Atvinnulífið er í frystingu. Það er lítið hægt að gera. Sjúkrahúsið keyrir oftar og oftar, orðið margoft, á dísilrafstöð til að tryggja öryggi skjólstæðinga sinna. Atvinnufyrirtæki í iðnaði á Akureyri eru að setja upp dísilstöðvar. Norðurorka er að setja upp stöðvar vítt og breitt um bæinn. Þetta er af þeirri stærðargráðu að menn þurfa virkilega að skoða það. Ég held að við mættum alveg skoða betur, eins og ég sagði fyrr í dag, að setja þetta í ferli við landsskipulagið og hvernig við getum náð heildarmynd af þessu, eins og er víða gert í löndum í kringum okkur þar sem hlutirnir eru skoðaðir í víðara samhengi, litið til öryggis og annarra þátta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og tek undir með honum um mikilvægi þess að við bregðumst við á einhvern hátt. Það er náttúrulega ótrúlegt til þess að hugsa að árið 2017 bárust fréttir af því að verið væri að reisa dísilrafstöðvar á Akureyri og að við, land sem getur framleitt hreina orku, séum að brenna dísli og menga með því. Ég er þess fullviss að hér sé um eitt stærsta umhverfismálið að ræða þegar kemur að því að trygga öryggi raforku um land allt og tek undir sjónarmið um það hvort við þurfum að velta því fyrir okkur á næstu misserum að kannski ættu einhverjar grunnlagnir heima í landsskipulagi, kannski ættu líka ákveðnir flugvellir, mögulega hafnir eða fleiri slíkir hlutir, heima í landsskipulagi. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á kærumálin og við höfum örugglega ekki að einhverju leyti verið nægilega fagleg þegar kemur að því að gera umhverfismat og fara yfir það hver besta leiðin er. Það er líka alveg ótrúlegt til þess að hugsa að kannski sé búið að ná samþykki um það í svæðisskipulagi viðkomandi svæðis að leggja línu, það liggi jafnvel fyrir í aðalskipulagi allra svæðanna, og á báðum stigum er hægt að kæra úrskurðina. Svo kemur að því að leggja sjálfa línuna og þá þarf að veita framkvæmdaleyfi og þá kemur aftur upp kæruferli. Ég vil beina því til ráðherra og þingheims að við tökum þá umræðu hvort þetta sé eðlilegt, hvort þetta sé gott fyrirkomulag og hvað það kosti okkur í samfélagslegum kostnaði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef oft í þessu samhengi í öðrum málum, hvort sem það eru flugvallarmál eða aðrir þættir, horft til Svíþjóðar og þess hvernig Svíar hafa verið að skoða sín mál varðandi „riksintresse“. Svíar taka raunverulega undir „riksintresse“, hvort það heitir þjóðaröryggisstefna á íslensku, þar sem þeir setja helstu flugvelli sína, brýr, háspennulínur og mikilvæg grunninnviði undir þetta hugtak. Ég veit ekki hvort þetta ætti þá að tengjast inn í landsskipulagsstefnu, að við skilgreindum helstu öryggishagsmuni okkar í grunninnviðum landsins, hvað það er sem við viljum passa helst upp á og hvað við þurfum að tryggja. Ég hef fylgst svolítið með þessu hugtaki og lesið um það og skilgreiningarnar eru víða á þennan hátt í nágrannalöndunum. Þetta er stjórnsýsla sem er svolítið þroskaðri en okkar og hefur þróast yfir lengri tíma og menn hafa jafnvel tekið upp fyrir einhverjum áratugum í löndunum. Allt snýst þetta um að tryggja öryggishagsmuni íbúa viðkomandi lands þannig að einstök sveitarfélög geta truflað ferlið á einhvern hátt. Mér fyndist áhugavert að þetta yrði skoðað betur í því samhengi.

Herra forseti. Þetta málefni um uppbyggingu flutningskerfisins er eitt af meginverkefnum dagsins og raunar næstu ára. Ég lít þessa þingsályktunartillögu mjög jákvæðum augum. Ég ætla líka að minna á og það hefur reyndar komið fram að hún kallast á við bæði kerfisáætlun Landsnets og orkustefnuna. Við megum ekki gleyma því, þegar við erum jafnvel að gagnrýna að hér sé ekki nógu nákvæmlega farið í hlutina, að það er stuðningur af því sem ég hef þegar nefnt. 15 atriði eru hér til umræðu. Ég ætla að fjalla um nokkur þeirra. Í lið 3 er rætt um afhendingaröryggi. Afhendingaröryggi í landinu snýr bæði að lágspennta kerfinu sem er stundum kallað dreifikerfi og háspennta kerfinu sem við köllum flutningskerfi. Það er mjög brýnt að þessu sé ekki ruglað saman. En hitt er svo annað mál að öryggisþátturinn er í hvorugu kerfinu nægur. Þegar kemur að háspennta flutningskerfinu þá er meginorsökin fyrir of litlu öryggi langvarandi skortur á því að orkuframleiðslusvæði landsins hafa ekki verið tengd saman með línum með nægilegri flutningsgetu. Þetta er löng saga. Það er búið að tíunda hana hér að hluta til og auðvitað kominn tími til að bregðast við. Liður 4 fjallar annars vegar um jarðstrengi og svo línulagnir, eins og það er orðað, yfir hálendið. Það er talað um nýtingu jarðstrengja, að það skuli gerast með hagkvæmum hætti. Þá megum við ekki gleyma því að tæknilegir þættir koma líka við sögu. Það er í sjálfu sér tiltölulega flókin flóra og helgast m.a. af því að þegar um er að ræða blönduð flutningskerfi þá er ekki hægt að hafa jarðstrengi og loftlínur í belg og biðu, það eru ákveðin kerfislæg vandamál sem þarf að yfirvinna. Það er mjög mikilvægt að við tökum inn í þetta líka þegar við hugsum um hagkvæmni að það sé ekki einungis fjárhagsleg hagkvæmni, þetta er líka tæknileg hagkvæmni. Þessi setning, „ekki verði ráðist í línulagnir yfir hálendið“, með leyfi forseta, hún hefur kannski, ég skal ekki segja, misfarist í samningu, en ég hef fulla vissu fyrir því að þegar rætt er um línulagnir þá er verið að tala um loftlínulagnir. Þessi hugtakaruglingur er mjög algengur. Ef maður minnist á orðið raflína eða lína við sumt fólk þá er það loftlínan, hitt heitir jarðstrengur. En í fræðunum, ef við orðum það þannig, þá eru raflínur yfirhugtakið og þær skiptast annars vegar í loftlínur og hins vegar jarðstrengi. Hér er sem sagt átt við loftlínur og hálendið með greini er miðhálendið. Það er enginn að fara að leggja háspennta raflínu yfir Tröllaskaga eða eitthvað slíkt. Segjum að það þurfi háspennta línu yfir hálendi á Vestfjörðum og þá er það engin önnur leið að fara en yfir hálendið ef á að tengja þarna saman einhverjar virkjanir sem í boði eru án þess að ég taki afstöðu til þeirra. Ef við færum okkur niður í lið 6 þá er þar talað um valkostagreiningar. Aftur kemur kerfisáætlun inn vegna þess að kerfisáætlun er með nokkurs konar forskrift um það hvað þurfi að gera, en síðan þegar kemur að framkvæmdinni þá þarf auðvitað að velja valkosti. Það er mjög mikilvægt að þessar valkostagreiningar fari fram og verði lagðar til grundvallar vegna þess að þetta er ekki eingöngu spursmál um kostnað heldur líka línuleiðina sem er náttúrlega stórt mál þegar kemur að umhverfisáhrifum viðkomandi línu. Í lið 8 er rætt um orkuskipti. Það er enn ein stoðin undir þessa flutningsáætlun. Orkuskiptin eru mjög fjölþætt. Hér er rætt m.a. um rafbíla, notkun raforku í höfnum og raforku til fiskimjölsbræðslna. Nú er það svo varðandi bíla, bara til að minna á það, að þá erum við ekki að tala eingöngu um rafbíla. Ég hef minnst á það áður úr þessum ræðustól að mér finnast þingmenn og aðrir einblína um of á þá vegna þess að það eru aðrir orkugjafar, hvort það er metan eða alkóhól eða lífdísill eða vetni, sem koma til sögu eftir því hvers konar tæki við erum að tala um. Allt þetta krefst meira eða minna raforku í framleiðslu. Það er því um miklu meira að ræða en bara rafmagn í rafbíla. Hvað raforku í höfnum snertir þá er það auðvitað mjög brýnt úrlausnarefni. Ég hef heyrt töluna 6–7 milljarða í heildina og 30 megavött. Þegar kemur að raforku til fiskimjölsverksmiðja þá er það einhvers staðar á milli 100 og 120 megavött í heildina. Það hefur komið fram mjög áköf gagnrýni á orkuverð sem þær bræðslur sem hafa reynt þetta hafa þurft að sæta. Við komum að 9. lið. Þar er rætt um að jarðstrengskaflar séu nýttir á þeim svæðum þar sem jarðstrengur hefur í för með sér mestan ávinning umfram loftlínu. Ef þingmenn hafa hlustað á orð Landsnets þá hefur það komið mjög skýrt fram að 5–8 kílómetra jarðstrengsbútar í Skagafirði og Eyjafirði sé fullkomlega eðlilegt og ætti að tryggja það að styrking línu fyrir norðan að Blöndu ætti að vera tiltölulega einboðið verkefni. Varðandi orkuskiptin þá er líka rætt um haftengda starfsemi. Þar koma auðvitað skip við sögu þannig að enn eykst orkuþörfin og þarf að taka tillit til þess líka. Í lið 12 er rætt um að draga úr sjónrænum áhrifum með þróun nýrra flutningsmannvirkja. Þá er ekki eingöngu verið að vísa til þess að það þurfi að bæta sjónræn áhrif, ef við getum orðað það þannig, loftlínur sem eru lagðar nýjar, heldur er komið að því mjög víða að viðhaldsþörf á eldri háspennulínum er orðin mjög mikil. Í staðinn fyrir stóru grindamöstrin sem við þekkjum öll er unnt að reisa allt annars konar möstur sem er búið að þróa, það er búið að leggja töluverða vinnu í þróun þessara flutningsmannvirkja. Það eru meira eða minna til línur eða línumöstur sem falla mjög vel að þessari hugmyndafræði. „Jarðstrengi skal svo sem kostur er leggja meðfram vegum“ segir hér, með leyfi forseta. Það er atriði sem ég held að við þurfum að hugsa mjög vel út í, ekki bara að þeir skuli vera meðfram vegum, heldur hvað við er átt með háspenntum jarðstrengjum og að menn geri sér grein fyrir helgunarsvæðinu sem getur verið 7–8 metrar. Af hverju er það? Jú, það er vegna þess að skurðurinn er stór, það eru þrír leiðarar, hann er tiltölulega djúpur. Það þarf að fylla hann af sandi, sérstökum sandi sem er hitaleiðandi. Hann þarf að keyra langan veg. Hann gæti jafnvel verið innfluttur. Vegurinn sem liggur meðfram viðkomandi háspennustreng, hvort hann er nú nýr eða nýlagður, þarf að þola þann burð. Síðan fer uppgröfturinn úr skurðinum til hliðar við skurðinn. Það er ekki hægt að nota hann til þess að fylla í skurðinn nema að litlu leyti aftur. Þannig að helgunarsvæðið eins og þið sjáið er orðið mjög stórt. Ef það kemur svo að mismunandi línuleiðum, annars vegar lausum jarðlögum og svo hins vegar bergi, þá getið þið ímyndað ykkur muninn. Það er tiltölulega auðvelt að leggja jarðstreng segjum yfir hluta miðhálendisins, miðhlutann, þar sem eru eingöngu laus jarðlög, en það er stórmál að leggja jarðstreng tuga kílómetra leið í föstu bergi. Ég vil nefna sem dæmi að norska þingið samþykkti einfaldlega að það væru eingöngu notaðar loftlínur í háspennta flutningskerfinu í Noregi. Þeir sem hafa komið til Noregs geta vel ímyndað sér af hverju, bæði út af því að það er gríðarlega mikið af grjóti, berum berggrunni í Noreg og svo eru firðirnir og dalirnir. Þannig að það er mjög eðlileg ráðstöfun að mörgu leyti. Jarðstrengir eru auðvitað notir á einhverjum takmörkuðum svæðum, en í stórum dráttum þá er málið þannig. Þegar við athugum þessi mál þurfum við að hugsa vel fyrir þessu og raskinu sem fylgir. Ég held að sú gagnrýni að þetta sé almenn þingsályktunartillaga, of almenn, eigi ekki við rök að styðjast nema að litlu leyti vegna þess að hún er sett til langs tíma. Við erum að hugsa um flutningskerfi til 30, 40 ára, 50 ára.  Nú verður málinu vísað til hv. nefndar. Ég vona að hún beri gæfu til að vinna þetta vel sem og að 

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir ræðuna. Það er öllum ljóst sem hér eru að hann talar af mikilli og yfirgripsmikilli þekkingu. Ég verð líka að bæta við að þekking og skilningur fara ekki alltaf saman, en það á sannarlega við í tilfelli hv. þingmanns. Þegar við ræðum þessi mál og flutningskerfi raforku getum við nálgast það frá ýmsum sjónarhólum. Við getum talað um það frá sjónarmiði efnahagsmála almennt, byggðamála, og síðan náttúruverndar eða náttúruverndarsjónarmiða. Það er stundum sem þetta rekst allt saman á og við þurfum að reyna að samþætta þau sjónarmið, standa vörð um íslenska náttúru, sem ég held fram að séu einhver mestu efnahagslegu verðmæti sem við eigum. Þess vegna þurfum við að ganga varlega um og þar held ég að við hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson eigum góða samleið. Það er þó þannig að stundum þarf að fórna einhverju til að fá eitthvað annað. Þegar kemur að t.d. orkuskiptum, sem ég held að við séum öll sammála um, kann að vera að við þurfum að fórna öðrum verðmætum, m.a. náttúruverðmætum þegar kemur að náttúrunni. Ég velti fyrir mér hvernig við náum jafnvægi og hvernig við metum það. Ég vil líka spyrja hv. þingmann. Það segir í stjórnarsáttmála og bent er á að stjórnsýslumeðferð ákvarðana er tengist línulögnum hefur tekið verulega langan tíma vegna ýmissa þátta. Ég velti fyrir mér 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fyrst um sjálfbærnina. Við tölum gjarnan um að orkuvinnsla og þar með orkudreifing þurfi að vera á sem sjálfbærustu nótum. Við getum ekki sagt að hún sé sjálfbær og ástæðan er sú að þegar kemur að náttúrulega þættinum - sjálfbærni hefur þrjár undirstöður - þá þýðir nánast öll orkuframleiðsla rask, hvort það eru stíflur eða vegir eða línur eða byggingar o.s.frv. Það er engin formúla fyrir því heldur er það eingöngu samfélagslega sáttin um hvað sé ásættanlegt í því sem gildir, hvort það er þingið eða sveitarfélögin eða almenningur. Að því höfum við unnið núna í einhverja áratugi og við erum ekki að mörgu leyti komin lengra en við erum komin. Þó hafa orðið gríðarlegar framfarir. Það get ég sagt um þetta valta jafnvægi. Hvað varð leiðina til einföldunar stjórnsýslu hef ég því miður, ég verð að hryggja hv. þingmann, ekki hugað mikið að því. Ég hef verið meira í sjálfbærnihugleiðingunum og hef ekki hér og nú tilbúnar hugmyndir. Ég er alveg sammála að það verður með einhverju móti að vinna slíka einföldun en aðkoma almennings, aðkoma sveitarfélaga, aðkoma þingsins má ekki rýrna við þetta. Við erum aðeins að gera kerfið skilvirkara. Ef ég leggst yfir það í einhverja daga getur vel verið að ég geti komið með betri upplýsingar, en þarna verð ég að játa að hv. þingmaður tekur mig í bólinu.

Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka hv. þingmann Ara Trausta Guðmundsson í bólinu, síður en svo, ég geri það nú ekki. Þegar við ræðum uppbyggingu raforkukerfisins og hvort við eigum að virkja á hinum og þessum stöðum eða ekki fer umræðan alltaf í tvo póla. Það er þannig að ekki eru öll mannanna verk til óþurftar og meira að segja uppistöðulón geta verið falleg og verða stundum smám saman hluti af náttúrunni, eins og Elliðavatn er dæmi um sem margir gera sér í rauninni ekki grein fyrir að er uppistöðulón og er orðið hluti af náttúrunni. Þetta getur verið eftirsóknarvert fyrir okkur. Það er annað atriði sem ég vildi heyra álit hv. þingmanns á. Fyrirætlanir eru um að koma upp vindmyllugörðum víða um land. Ég hef ekki heildstætt yfirlit yfir það en ég hef hins vegar miklar efasemdir um ágæti þess, ekki um ágæti þeirrar orku sem er verið að búa til heldur um hina sjónrænu mengun sem fylgir því. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur þekkingu á því hvaða áhrif t.d. vindmyllur hafa á fuglalíf. Það væri áhugavert að heyra af því. Deilir hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson áhyggjum mínum þegar kemur að uppbyggingu vindmyllugarða víða um land?

Herra forseti. Ég þakka svör og spurningar. Það er til svolítið sem heitir menningarlandslag. Við erum búin að vera hér í þúsund ár og búa til menningarlandslag sem felst í gömlum torfbæjum og í vatnsvirkjunum og jarðhitavirkjunum. Þetta er eitt af því sem fylgir því þegar menn eru að búa til jafnvægi á milli náttúru, nytja og náttúruverndar. Ég held einfaldlega að enn og aftur sé það samfélagssáttin um hvar þetta megi vera og hvar ekki sem skiptir máli ásamt því að við höldum okkur eins nærri sjálfbærninni og hægt er. Varðandi vindmyllugarða deili ég áhyggjum hv. þingmanns af þeim, eða af vindmyllum yfir höfuð, vegna þess að ég veit að þær ganga mjög vel á Íslandi. Það er búið að búa til kort um hvaða staðir á Íslandi geta notast fyrir vindmyllur. Ég vil í sjálfu sér ekki afskrifa þær endanlega, alls ekki, og þess vegna hef ég beðið þingmenn í nokkrum flokkum, stjórnarflokkunum í það minnsta, að standa með mér að skýrslugerð um vindmyllur, alla þætti vindmylla, meira að segja vistspor vindmylla frá vöggu til grafar sem við köllum lífsferilsgreiningar. Það hefur komið mikil gagnrýni fram á vindmyllur þannig séð, fyrir utan sjónmengun eða annað. Engu að síður held ég að ef við getum sammælst um að við byggjum iðnaðarsvæði með stórum mannvirkjum, háum mannvirkjum sé ekki útilokað að þar séu vindmyllugarðar á einhverjum afviknum stöðum á Íslandi þar sem það gengur upp. En við þurfum að fara mjög varlega í þeim efnum. Nú vona ég að skýrslugerðin gangi inn í orkustefnuna, gangi inn í þessa þingsályktunartillögu á vissan hátt varðandi flutningskerfið og að við finnum einhverja farsæla lausn á. En ég vil ekki útiloka neitt.

Herra forseti. Það er rafmögnuð stemning hér í þingsal þegar við ræðum um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Það er eiginlega svo að hv. þm. Óli Björn Kárason fór yfir hluta af þeim spurningum sem ég hafði hugsað mér að spyrja hv. þm. Ara Trausta Guðmundsson út í. Mig langar líka að taka undir þakkir um ræðu hv. þingmanns. Það er ánægjulegt að geta setið hér á þingi með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni og heyrt hann tala af þessari þekkingu um málaflokkinn og full ástæða til þess að við nýtum þá fagþekkingu sem í honum býr í þessari vinnu allri saman. Mig langar að biðja hv. þingmann að fara aðeins betur yfir það sem hann nefndi í ræðu sinni um þá ákvörðun sem norska Stórþingið tók. Ég hef heyrt mikið talað um þá aðferðafræði sem Norðmenn hafa beitt og þeir séu kannski nokkrum skrefum á undan okkur og við gætum lært ýmislegt af þeim án þess að ég þekki það þó til hlítar. Það væri ánægjulegt ef hv. þingmaður gæti farið aðeins yfir það með okkur. Svo langar mig að hluta til að taka undir það sem kom fram hér áðan um vindmyllur. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég hafði ekki áttað mig á því sem fram kom í máli hv. þingmanns um heildarvistspor vindmyllunnar frá vöggu til grafar. En ég tel mikilvægt að við höfum skýra stefnu um það hvar vindmyllur megi rísa á Íslandi. Ég hef sjálf upplifað það í mínu sveitarfélagi að þar hafa komið aðilar sem segjast vera með fjársterka aðila á bak við sig og vilja gjarnan fara að reisa vindmyllugarða. Það er alveg ljóst að við þurfum að hafa einhvern ramma utan um það með hvaða hætti slíkir garðar yrðu byggðir upp og hvar, hvernig þeir myndu tengjast inn á netið og áhrif þeirra.

Herra forseti. Aftur þakkir til hv. þingmanns. Um Noreg. Norðmenn framleiða 28–30 þús. megavött af rafafli miðað við okkar 2.700 megavött. Þeirra land er náttúrlega langt og mjótt að hluta til eins og menn vita og landslagið eins og það er og berggrunnurinn eins og hann er. Þetta er mikið hálendi og grunnur jarðvegur. Þessi meginlína er því einfaldlega niðurstaða bæði greiningar og umræðna fyrir dálítið löngu síðan í norska Stórþinginu. Þetta er niðurstaðan. Ef þið farið til Hollands, Holland er eiginlega bara mold, laus jarðvegur, þar er þessu þveröfugt farið. Þar hafa stjórnvöld einfaldlega tekið þá línu að meginflutningskerfið skuli vera í jörðu. Þetta eru bara ólíkar aðstæður. Við erum þarna einhvers staðar mitt á milli. Hvað vindmyllugarðana snertir þá vantar lögin. Það er talað um það í stjórnarsáttmála að það skuli setja vindorkugörðum lög. Það eru mörg verkefni sem eru í hugum manna í pípunum, jafnvel búið að ganga nokkuð langt með þau. Það eru bara þessi tvö verkefni sem hafa raunverulega fengið einhverja reynslu, þ.e. við Búrfell og svo aftur í Þykkvabænum. Það þarf að skoða þetta allt. Það sem er mjög mikilvægt og það kom fram í útvarpsviðtali fyrir ekki svo löngu síðan að það eru til menn sem líta svo á að þetta eigi að vera utan rammaáætlunar. Það megi sem sagt byggja stórt vindorkuverk sem er tugir megavatta, en það falli ekki undir lög um rammaáætlun, sem ég tel alrangt ef svo væri farið. Það er að mörgu að hyggja í þessu. Við erum rétt að byrja. Það bíður þingsins einfaldlega stórt verkefni að ná utan um þennan þátt af orkuvinnslu á Íslandi ekki síður en þáttar sem er mjög ónotaður og ég nefndi hér í ræðu einhvern tímann, en það eru sjávarfallavirkjanir. Þær gætu gefið okkur töluvert 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Ég tek undir það með honum að ég held að það sé algjörlega ótækt að hér væri hægt að reisa vindmyllugarða sem framleiddu einhverja tugi megavatta og það væri algjörlega fyrir utan rammann. Ég held að það hljóti að vera nauðsynlegt að setja það inn í rammann. Ég hafði líka hugsað mér að ræða aðeins við hv. þingmann um stjórnsýsluna á bak við þessa þætti. Ég viðurkenni að ég hef kannski takmarkaða þekkingu á jarðlögum og umhverfismálunum, en stjórnsýsluna hef ég þó töluvert spáð í í kringum þessi mál. Eins og ég fór yfir í öðru andsvari þá er það afstaða mín að það sé eitthvað að í kerfinu eins og það er hjá okkur í dag þegar kemur að því að setja rafmagnslínur, hvort sem þær eru í lofti eða jörð, inn á skipulag og það er búið að fara í gegnum kannski þrjú skipulagsstig sem öll er hægt að kæra. Svo kemur að framkvæmdastiginu, þá þarf aftur að sækja um framkvæmdaleyfi og það er líka hægt að kæra. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverja skoðun á þessu. Ef svo er ekki þá er kannski fínt að við förum aðeins að velta því fyrir okkur því ég held að það sé mjög mikilvægt að við förum að svara þessum spurningum í þingsal um hvernig eðlilegt er að halda utan um svona framkvæmdir. Það hefur líka verið rætt hér í umræðunni: Er þetta eitthvað sem á mögulega heima í landsskipulagi? Í það minnsta þurfum við að fara yfir þessa skipulagslegu þætti og ná einhvern veginn betur utan um þá en gert hefur verið á síðustu árum.

Herra forseti. Þessu til svara eru svo sem kannski ekki mjög djúpir brunnar hjá mér. Að mörgu leyti eru þetta framkvæmdir sem varða allt landið. Það er mjög ólíkt mörgum framkvæmdum sem eru mjög svæðisbundnar. Það má líkja þessu við vegaframkvæmdir á Íslandi. Þar er ákveðin stjórnsýsla, ákveðið stjórnkerfi. Við höfum þetta í orkumálum, hvort sem er í flutnings- eða virkjunarmálum. Ég er alveg sammála því að á báðum þessum sviðum, hvort sem eru samgöngumál eða orkumál, er flækjustigið dálítið hátt. Ég hef varla í kollinum yfirsýn yfir það hér og nú ef ég ætti að telja það upp og útskýra það fyrir einhverjum. Ég held að í þessu tilviki ættu hæstv. orkumálaráðherra, hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra og hæstv. sveitarstjórnarráðherra og jafnvel fleiri ráðherrar að setjast niður saman og fara aðeins yfir þessi mál og sjá hvar akkillesarhælarnir eru, hvar mætti bæta úr, hverju þyrfti að breyta, en ég legg aftur áherslu á að það verður að tryggja aðkomu hagsmunaaðila, almennings, sveitarfélaga o.s.frv. að þessu ferli öllu. Þetta þarf að gera þó það skilvirkt að það sé ekki uppi á borðinu að einhver tiltekin framkvæmd geti tafist í fimm til tíu ár vegna þess að hún velkist um í kerfinu, velkist um í kæruferlum. Það er ekki góð stjórnsýsla og ekki góður nútími, ef við orðum það þannig.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við þingsályktunartillögu um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Ég fagna þessari tillögu. Hún er eitt skref í að losa þá stíflu sem verið hefur í framþróun á þessu sviði. Þessi stefna skal höfð að leiðarljósi við gerð kerfisáætlunar. Kerfisáætlun er áætlun um uppbyggingu þess hluta raforkuflutningskerfisins sem tilheyrir Landsneti, þ.e. háspennta flutningskerfinu eða meginflutningskerfinu. Hugtakanotkun á þessu sviði getur nú vafist fyrir mörgum, held ég. Í þessari tillögu eru sett fram almenn markmið en í kerfisáætlun skal síðan setja fram nákvæmari og tímasettari áætlun. Áætlunin hefur því mikla þýðingu fyrir heimili og atvinnulíf. Framleiðsla og dreifing raforku tengist óhjákvæmilega umhverfinu og hefur áhrif á umhverfið hvernig sem að er farið. Í ályktuninni eru í A-hluta talin 15 grundvallaratriði sem öll skipta máli við uppbyggingu kerfisins og setja almenna grunninn. Mér sýnist að þar komi margt það sama fram sem snýr að flutningskerfinu og kom fram í sérstakri umræðu um langtímaorkustefnu í síðustu viku. Samt sem áður tel ég mikilvægt að í atvinnuveganefnd verði kafað ofan í raunverulega merkingu hvers liðar fyrir sig. Aðgangur að raforku er jú grunnur atvinnuuppbyggingar og liður í jafnrétti til búsetu um land allt en það er því miður rétt sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan að þeim lífsgæðum sem felast í aðgangi að raforku er ekki jafnt skipt. Það þekkir sú vel sem hér stendur því ég var átta ára gömul þegar flutningskerfi raforku tengdist við mitt heimili. Ég stoppa sérstaklega við lið 11, í A-hluta ályktunarinnar. Þar segir að við uppbyggingu skuli tryggja eins og kostur er hagkvæmt flutnings- og dreifiverð til allra raforkunotenda. Ég tel mikilvægt að endurskoða þá tvískiptingu kerfisins sem við höfum komið á eða í það minnsta velta því fyrir sér hvort ástæða og tækifæri séu til að breyta einhverju þar. Það á við um tekjumódel kerfisins en líka samstarf milli þeirra fyrirtækja sem sjá um flutningskerfið og dreifikerfið, samstarf eða samspil þeirra fyrirtækja. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þm. Haralds Benediktssonar hér fyrr í umræðunni, um skrifborðshluta raforkukerfisins eins og hann kallaði það, og tek undir ósk hans til atvinnuveganefndar um að sá hluti verði sérstaklega skoðaður, þ.e. tekjumódelið. Ég hef líka oft velt fyrir mér hvort þeir veggir sem við höfum byggt á milli þeirra fyrirtækja sem sjá um meginflutningskerfið og síðan dreifikerfið valdi ekki auknum kostnaði í kerfinu í heild. Þurfa Landsnet og Rarik að halda úti skrifstofu og aðstöðu sitthvorum megin við sömu götuna eða fælist hagkvæmni í því að fyrirtækin gætu unnið saman sem ein heild undir sama þaki? Þrátt fyrir að raforkuverð til heimila í dreifbýli hafi verið jafnað á síðustu árum er ekki hægt að segja það sama um raforkuverð til fyrirtækja í dreifbýli. Þetta veldur mikilli mismunun gagnvart allri atvinnustarfsemi í dreifbýli þegar kemur að samkeppni við sambærileg fyrirtæki í þéttbýli. Sérstaklega birtist þetta í ferðaþjónustunni en auðvitað í fleiri greinum. Þetta veldur líka mörgum dreifbýlissveitarfélögum verulegum vanda þar sem reknir eru skólar, sundlaugar og félagsheimili úti um sveitir. Auk grundvallaratriðanna sem áður eru nefnd, atriðanna 15 í A-lið, er í B-hluta mælt fyrir um að sérfróðir aðilar geri óháðar og sjálfstæðar rannsóknir á áhrifum mismunandi tæknilegra lausna við lagningu raflína. Þetta er afar brýnt og mikilvægt að þessi vinna skili niðurstöðum hratt og vel en á þessu sviði eins og annars staðar eru tæknilegar framfarir örar og því spurning hvort þessi vinna þurfi ekki að vera viðvarandi þannig að á hverjum tíma séu ákvarðanir um framkvæmdir teknar miðað við bestu fáanlega þekkingu. Því jafn mikilvægt og það er að nota bestu tækni á hverjum tíma þá getum við heldur aldrei beðið eftir því að allar tæknilausnir séu komnar fram. Ég tek þannig undir þau sjónarmið sem komu fram í máli hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés um mikilvægi þess að horfa bæði á stofnkostnað við jarðstrengi og heildarrekstrarkostnað á líftíma framkvæmdar. Það þekkja það allir sem fylgst hafa með þeim breytingum sem orðið hafa á lágspennta hluta dreifikerfisins þar sem það er komið í jörð hvers lags bylting það er varðandi afhendingaröryggi, sérstaklega í ísingarveðrum. Í þessari áætlun er ekkert komið inn á dreifikerfið enda fellur það ekki hér undir en ég tel samt mikilvægt að atvinnuveganefnd ræði um uppbyggingu á dreifikerfinu fyrir þriggja fasa rafmagn í þessu samhengi. Nú eru t.d. um 70% af dreifikerfi Rarik þriggja fasa og það hefur byggst upp samhliða markvissri endurnýjun með jarðstrengjum. Nú þegar eru 57% dreifikerfisins komin í jörð og þar með eykst afhendingaröryggið í dreifbýlinu og rafmagnstruflunum fækkar en áætlunin hljóðar upp á það að endurnýjun verði ekki lokið fyrr en 2035. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að velta því fyrir sér hvort að það sé ásættanlegt. Það hafa margir farið yfir hversu mikilvægt það er að ná að koma raforku á milli svæða, frá framleiðslustað og fram og aftur um kerfið og Eyjafjarðarsvæðið sérstaklega nefnt þar sem skortur á raforku hefur staðið atvinnuþróun og uppbyggingu nýrra fyrirtækja fyrir þrifum. Það er auðvitað mjög brýnt að bæta úr því. Það er líka mjög mikilvægt að horfa til norðausturhornsins og hringtengingar þar, þá er ég að tala um Raufarhöfn, Þórshöfn og Vopnafjörð sem eru ein af þeim svæðum sem búa við mjög skert afhendingaröryggi. Hér hefur verið komið inn á ýmislegt fleira sem að mikilvægt er fyrir umræðuna, m.a. landsskipulag sem er örugglega lykill að því að ná betri sátt um uppbyggingu kerfisins en líka skipulagsferlið. Ég tek undir með þeim sem hafa rætt um mikilvægi þess, ég veit ekki hvort við eigum að segja að straumlínulaga kerfið eða tryggja á einhvern hátt að kerfin vinni betur saman þar sem hægt er að gera athugasemdir við áætlanir og vinnslu áætlana á frumstigi. Ég held að það sé mjög slæmt fyrir atvinnuuppbygginguna en ekki síður fyrir málefnalega umræðu um umhverfismál að hafa þessa umræðu í þeim farvegi sem hún hefur verið síðustu ár. Hún skaðar ekkert meira en umhverfisumræðuna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mjög mikilvægt að ná sem bestri tengingu um allt land og hringtengingin sem þingmaðurinn nefndi er gríðarlega mikilvæg. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann hvort ég hafi heyrt rétt að áhersla hennar væri á að þessar línur færu sem mest í jörð. Þá velti ég fyrir mér hvort þingmaðurinn hugsi sér að við eigum að bíða eftir því að hægt sé að leggja hringtenginguna í jörð eða að tengja betur Suðurlandið við Austurlandið með jarðstrengjum. Hvað þýðir það þá fyrir notendur á hinum endanum, notendur í austrinu? Aukinn kostnaður er fyrirsjáanlegur, alla vega í dag, og líka miðað við það sem fram kemur í þessari þingsályktunartillögu. Hefur þingmaðurinn t.d. einhverjar áhyggjur af því að þær fiskimjölsverksmiðjur sem kjósa í dag að keyra á olíu í stað rafmagns vegna kostnaðar, muni gera það áfram vegna þess að raforkuverð muni hækka?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Ef mál mitt hefur skilist með þessum hætti þá er gott að fá tækifæri til að leiðrétta það. Ég lagði áherslu á að við nýttum bestu fáanlegu tækni miðað við aðstæður. Það eru ekki endilega jarðstrengir á hverjum tíma. Hins vegar hafa jarðstrengirnir valdið byltingu í dreifikerfinu úti um sveitir. En það þýðir ekki að það sé besta tæknin fyrir meginflutningskerfið. Það var alls ekki það sem ég átti við. Við getum ekki endalaust beðið eftir betri lausn og verðum að taka ákvörðun miðað við hvað er heppilegast núna. Eftir fimm ár getur eitthvað annað verið betra og þá getum við bara skipt um skoðun.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir mjög greinargott og skýrt svar. Það er einmitt mikilvægt að þessi rödd heyrist, við megum ekki staldra við, ekki stoppa núna, og bíða eftir að einhver ný tækni komi eða eitthvað skáni. Við þurfum að halda áfram að styrkja dreifikerfið með þeirri tækni sem við ráðum yfir í dag. Ef það er loftlína förum við í loftlínu. Við bíðum ekki eftir því að hægt sé að reikna sig niður á jarðstreng á einhverju svæði þannig að hann teljist hentugur eða bara bíða þar til þróunin verður betri. Við þurfum að fara í að bæta raforkukerfið strax. Það kann að vera að kerfisáætlun sem er í gildi núna muni geta uppfyllt einhverjar væntingar í þessa átt. En ég hef svolitlar áhyggjur af að sú tillaga sem er til umfjöllunar hér muni gera það að verkum að taka þurfi upp kerfisáætlunina í ljósi þeirra væntinga eða tilskipana sem koma nánast fram þarna. En það er mjög mikilvægt að við séum sammála um að við verðum að fara af stað strax í að styrkja dreifikerfið, hvort sem það er fyrir austan, norðan eða einhvers staðar annars staðar, og er ég algerlega tilbúinn til að koma með hv. þingmanni í þann leiðangur að berjast fyrir því. En mér finnst að við getum ekki á sama tíma ruggað bátnum með því að bíða eftir nýrri tækni, eins og mér finnst vera lögð áhersla á í þessari þingsályktunartillögu.

Virðulegi forseti. Þakka þingmanninum fyrir seinna andsvarið. Það er akkúrat það sem ég lagði áherslu á, að það væri mikilvægt að taka stöðuna. Hver er hún raunverulega núna, tæknilega séð? Það er mikilvægt að þetta gangi mjög hratt fyrir sig og að við hefjumst handa. Síðan talaði ég um að við þyrftum að hafa stöðuga vinnu í gangi þannig að við lentum ekki aftur í þeirri stöðu að fara að bíða eftir því að einhver ný tækni komi á markaðinn og stoppa við að taka hana út, heldur að við fylgdumst stöðugt með því hver væri besta fáanlega tæknin á hverjum tíma. Þær upplýsingar eiga að liggja fyrir fyrir fram, reglulega, þegar stefna stjórnvalda er lögð fyrir þingið, við eigum ekki að kalla eftir þeim árið eftir. Ég hef í sjálfu sér enga þekkingu á tækninni og ætla ekki að fara út í hana. Að sjálfsögðu getum við ekki beðið. Árið 1972, þegar rafmagnið var tengt heim til mín, var það allt í loftlínu. Þeir strengir eru allir komnir í jörð núna og eru miklu betri, bæði fyrir þá sem þurfa að heyja tún eða taka á móti rafmagninu. Á þessu svæði var annars viðbúið í ísingaveðri að allt rafmagn dytti út á mjög stóru svæði. Enn þá gerist þetta í sveitum þar sem línur eru ekki komnar í jörð, eins og á Héraði þar sem fólk lendir ítrekað í því að rafmagnið fer. En auðvitað fer það allt eftir því hver spennan er á strengjunum hvaða tækni hentar.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið mjög áhugaverð umræða í dag og ljóst að sitt sýnist hverjum um áherslurnar í þingsályktunartillögunni. Við fjöllum núna um stefnu stjórnvalda og síðan er það kerfisáætlunin sem tímasetur og segir hvenær við ætlum að gera hlutina og hvernig. Ég ætla að byrja á að velta þeirri spurningu upp - og geri ráð fyrir að ráðherra komi í lokin og svari einhverjum þeirra spurninga sem hafa komið fram í umræðunni ef aðstoðarmenn taka niður þær vangaveltur - hvort þessi þingsályktunartillaga muni hafa einhver áhrif á kerfisáætlun. Mun sá tónn sem hér kemur fram, þ.e. að leggja aukna áherslu á rafstrengi, kalla á að sú kerfisáætlun sem nú er í gildi verði yfirfarin, mun hún hraða því að ný verði gerð o.s.frv.? Það svarar um leið þeirri spurningu minni hvort þetta tefji þær framkvæmdir sem augljóslega þarf að fara í og þurfti að fara í í gær, það er einfaldlega þannig. Ég hef áhyggjur af því að þetta plagg geti tafið þær, nema það hafi engin áhrif á aðrar áætlanir sem eru uppi. Mér finnst að sumu leyti ákveðnar mótsagnir í tillögunni. Annars vegar er talað um að styrkja þurfi línurnar með öruggum og hagkvæmum hætti, tryggja þurfi að allir hafi rafmagn o.s.frv. en á sama tíma er í öllu plagginu mikið talað um jarðstrengi, sem eru í dag og það er ekkert útlit fyrir, svo ég viti, að þeir verði jafn ódýrir og hagkvæmir og loftlínur. En það er gegnumgangandi að jarðstrengir eru þarna úti um allt. Þá veltir maður fyrir sér hvort hægt sé að tala um að leita eigi leiða við að hafa rafmagnið ódýrt og stöðugt og hraða því að ná fram öryggi ef það er hin nýja tækni sem á að bíða eftir. Mig langar svolítið að spyrja hæstv. ráðherra út í að svipað og ég kom inn á í andsvari við hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur. Víða um land, t.d. fyrir austan, eru fiskimjölsverksmiðjur að keyra á olíu. Rafmagnið er dýrara. Það er óhagkvæmt að keyra á rafmagni. Ef við ætlum að fara að leggja lagnir eða línur í jörð, sem eru dýrari, þær tvöfalda kostnað eða eitthvað slíkt, ætlum við þá að segja þeim að keyra áfram á olíunni? Eða ætlum við að niðurgreiða það? Hvernig eigum við að snúa okkur í því? Það er mjög mikilvægt að þeir aðilar sem eru á hinum endanum viti hvað er í vændum. Ég geri mér grein fyrir að hæstv. ráðherra mun ekki geta svarað öllum spurningum mínum en ég velti fyrir mér hvort einhver hætta sé á að tafir verði á þeim áætlunum sem eru í gildi varðandi það að fara í að styrkja raforkukerfið, þ.e. kerfisáætlun. Þetta er kannski endurtekning frá því áðan. Virðulegi forseti. Það er rætt um línulagnir yfir hálendið í lið 4. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson tók að sér að skýra það áðan. Mig langar frekar að heyra það frá hæstv. ráðherra hvort þegar talað er um hálendið sé bara átt við miðhálendið. Það stendur hér að ekki verði ráðist í línulagnir yfir hálendið. Er ekki örugglega aðeins átt við loftlínur eða líka jarðstrengi? Ég vil þó taka fram að þar sem eru náttúruundur eða svæði sem við erum öll sammála um að séu verðmæt hljótum við að fara dýrari leiðina. Ef ég man rétt sá ég einhvers staðar kynningu á því að ef farið er yfir Sprengisand í dag væru það sirka 50 km sem hægt væri að leggja í jörð þar. Þá veltir maður fyrir sér: Ef það má ekki fara yfir Sprengisand, ef hann er hluti af hálendinu, ég veit ekki skilgreininguna, ætlum við þá að krækja fyrir með loftlínum eða jarðstreng? Það eru slíkir hlutir sem mér finnst vanta inn í þetta. Á bls. 2 í 11. punkti er talað um að tryggja eins og kostur er hagkvæmt flutnings- og dreifiverð. Mig langar að vera kvikindi og spyrja ráðherrann hvenær megi fórna hagkvæmu flutnings- og dreifiverði. Hvenær er sú staða komin að við segjum: Heyrðu, já, höfum þetta rándýrt því við þurfum að hlífa þessu? Það kann að vera á stað þar sem verðmætið er slíkt að við erum öll sammála um það. En það getur varla verið um mörg hundruð kílómetra eða mörg þúsund ferkílómetra svæði að ræða sem er flokkað þannig að það réttlæti mikinn aukinn kostnað, í það minnsta sé ég það ekki í mínum huga geta verið þannig. Síðan ætla ég að minna á að sveitarfélög og fyrirtæki úti á landi kalla hástöfum eftir því að orkuöryggi þeirra sé tryggt. Þetta plagg má ekki seinka því. Það er líka talað um hér að horfa eigi til efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra áhrifa við uppbyggingu flutningskerfisins. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég vona svo sannarlega að þarna verði samfélagsleg áhrif höfð að leiðarljósi, að minnsta kosti á stað númer 2 í röðinni, því að mér algerlega ofbýður hvernig nánast er horft fram hjá því t.d. í vinnu við rammaáætlun. Þar eru samfélagslegu áhrifin nánast sett út í horn. Ég ætla að halda áfram í gegnum þetta plagg. Það er alveg rétt að tækniframfarir hafa orðið í rafstrengjum og öðru slíku. En eru þær slíkar að óhætt sé að einblína á þær eins og virðist gert hér? Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra einnar spurningar. Í B-lið tillögunnar er talað um rannsóknir og greiningar, mikill texti um aðila, óháða o.s.frv. Er þetta ekki hlutverk Orkustofnunar í dag? Eða er það misskilningur í mér að Orkustofnun fari með rannsóknarhlutverk þegar kemur að orkumálum, sem fjallað er um í B-lið tillögunnar, Rannsóknir og greiningar? Svo er það kostnaðurinn, sem ég hef verið dálítið upptekinn af í dag. Það segir í tillögunni að jarðstrengir megi vera allt að tvisvar sinnum dýrari en loftlínur. Ef við skyldum verða sammála um það, sem ég er ekki að fullyrða, hljótum við að þurfa að svara því hver eigi að borga þann mismun. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að neytendurnir muni borga mismuninn eða er einhver önnur leið til þess? Í lokin á hinu ágæta plaggi segir að ekki sé hægt að leggja nákvæmt mat á kostnað vegna tilfærslna frá loftlínu yfir í jarðstrengi. Auðvitað er það ekki hægt. Við vitum í raun ekki mikið um jarðstrengina, þ.e. hvað þeir kosta þarna versus á hinum staðnum. En ef við erum að fara með áhersluna áþreifanlega yfir í jarðstrengi hljótum við samt að þurfa að svara þeirri spurningu, þótt það væri ekki nema ónákvæmt, hver áætlaður, mögulegur heildarkostnaður sé miðað við einhverjar forsendur með einhverjum vikmörkum. Ég sakna þess að sjá það ekki í plagginu. En það getur líka vel verið að það líti dagsins ljós síðar á öðrum stað. Virðulegur forseti. Ég er strax búinn með ræðutímann. Ég ætlaði ekki að vera nema hluta af honum en svona er þetta. Það er mjög mikilvægt að atvinnuveganefnd fari vel yfir þessa þingsályktunartillögu og að ráðherra verði opinn fyrir því að skoða það sem skoða þarf í henni. Það er mörgum spurningum ósvarað að mínu mati, sér í lagi varðandi yfirfærsluna eða hugmyndina um að stórauka jarðstrengi. Ég hef líka áhyggjur af því að þó svo að menn haldi sig við loftlínur en fari ekki yfir hið skilgreinda hálendi muni það kalla á stóraukinn kostnað fyrir notendur eða þá einhvern annan.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og umræðuna í dag. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta er búin að vera áhugaverð umræða. Margt athyglisvert hefur komið fram hjá mörgum, líka hjá hv. þingmanni í andsvörum, m.a. við mig og fleiri. Mig langar aðeins að halda áfram með umræðu um aukinn kostnað við jarðstrengi, sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni og í andsvörum við mig áðan. Mér finnst þetta mjög áhugaverð spurning sem við eigum að taka afstöðu til varðandi aukinn kostnað og hver eigi þá að standa undir honum. Ég veit að hv. þingmaður er þingreyndur, en ég sé ekki betur en að sá kafli í tillögunni hér sé algerlega samhljóða kaflanum í þingsályktun stjórnvalda um lagningu raflína sem samþykkt var í maí 2015 og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson greiddi atkvæði sitt þá. Hver var umræðan þá? Hv. þingmaður var þá í stjórnarmeirihluta. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það. Var einhver umræða þá? Stjórnarmeirihluti og hv. þingmaður sögðu já við þeirri tillögu þá. Var einhver umræða um hvernig aukinn kostnaður við lagningu jarðstrengja yrði mögulega greiddur, hver ætti í raun og veru að greiða hann? Því að þeir eru í raun algerlega samhljóða, þessir kaflar. Við þurfum ekki alltaf að finna upp hjólið. Þegar hv. þingmaður greiddi tillögunni atkvæði sitt árið 2015, var hann þá búinn að hugsa eitthvað út í þetta? Var þetta eitthvað rætt og jafnvel unnið frekar með það?

Virðulegi forseti. Þetta er mjög gott andsvar og góð spurning. Akkúrat á þeim tíma þegar málið var til umræðu í ríkisstjórnarmeirihlutanum voru vitanlega efasemdir um hvort þetta gæti staðið með þessum hætti. Ég man að við ræddum það í þingflokknum. Það var hins vegar alveg ljóst að skilaboð okkar til ráðherrans á þeim tíma voru að þetta gæti ekki lent á notendunum. Ég held að allir hafi verið sammála um það. En ég viðurkenni fúslega að ekki var komin nein lausn upp á borðið. Sjálfur get ég alveg ímyndað mér að ef þetta er niðurstaðan, að menn ætli sér að fara þessa leið, sé mögulegt að búa til einhvers konar batterí sem mætir þessu. Horfa má til þess að hér ætla menn að setja á fót einhvern digran auðlindasjóð, ef ég man rétt. Það var nú alltaf sagt þegar menn voru með glýju í augum að fara að flytja út rafmagn að það yrði svo mikill gróði af því, að menn myndu sjá til þess að raforkuverð hækkaði ekki á fólk og fyrirtæki ef sú leið væri farin. Ég vona að öll sú vitleysa sé út úr myndinni. Lausnin var ekki fundin þá en umræðan var nákvæmlega sú sama. Ég held að skilaboðin sem hæstv. ráðherra fékk á þeim tíma hafi verið að ekki mætti fara í þetta nema það væri algerlega klárt að það lenti ekki á notendum. Ég er eins og allir aðrir fús til að ræða einhverjar lausnir ef þær eru til á þessu máli. En yfirleitt á þetta við um veikt atvinnulíf, veik byggðarlög, veik samfélög víða um land sem eru að reyna að byggja sig upp atvinnulega og byggðarlega séð. Það er ekki hægt að ætlast til þess að þessir aðilar beri umframkostnaðinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni mjög gott svari við andsvari. Sérstaklega var ég ánægður með það orðaval hv. þingmanns að tala um mögulegt utanumhald sem mætti þessu „batterí“. Mér finnst það mjög við hæfi í þessari raforkuumræðu hér og kom nú aðallega upp til að hrósa hv. þingmanni fyrir það. En mér finnst þetta mjög áhugaverð umræða. Ef aukinn kostnaður, verði hann fyrir hendi, lendir á notendum er það á svæðum sem eru veikust fyrir, eins og hv. þingmaður bendir á. En nú horfum við t.d. á fyrirtækið Landsnet sem er í eigu dreifingaraðila sem allir eru í opinberri eigu. Er það eitthvað sem mætti skoða, að aukinn kostnaður lenti einfaldlega á því fyrirtæki sem er í opinberri eigu? Ég sé á svip hv. þingmanns að honum hugnast sú hugmynd ekki. Þá þyrfti ríkissjóður væntanlega að setja einhverja fjármuni þar inn. Horfum við e.t.v. á sérstakan sjóð? Að þetta færi í gegnum Byggðastofnun? Ég er mjög þakklátur hv. þingmanni fyrir að hafa komið svona vel inn á þetta atriði því að það þurfum við í atvinnuveganefndinni virkilega að taka inn í umræðuna. Við megum ekki lenda í þeirri stöðu að við tímum ekki að fara umhverfisvænni leiðina af því að það endi sem kostnaður á neytendum, og þá er ég að tala um innan þess ramma sem hér er gefinn. Þá eigum við að finna leið til að koma í veg fyrir að kostnaðurinn lendi á neytendum. Ég hef pínulitlar áhyggjur af því að ef ekkert slíkt er gert, ef umhverfisvænna er að fara í jarðstrengi, hafi það áhrif á hvaða leið verður valin.

Virðulegur forseti. Þó að ég hafi nefnt eitthvert batterí eða eitthvað til að sjá um þetta er ég nú ekki sérstaklega hrifinn af því þegar fjölga þarf stofnunum og batteríum hjá ríkinu. Ég held að væri nú nær að fækka þeim. En það getur vel verið, að því gefnu að þessi leið verði farin, að hægt sé finna þessu stað hjá einhverju apparati sem til er í dag. Ég held að það sé mjög erfitt að leggja þetta á herðar Landsnets, alla vega eins og lögin og reglurnar eru um það fyrirtæki í dag. Það held ég að gangi einfaldlega ekki upp. Ég er nú reyndar þeirrar skoðunar að ef ekki er um eitthvert sérstaklega verðmætt náttúrufyrirbrigði að ræða eigi að horfa á kostnaðinn gagnvart notendunum. Það finnst mér. En að því sögðu finnst mér líka að við þurfum að horfa til þeirra sem eiga land, einkalönd og annað, sem fara þarf í gegnum. Það þarf að hafa betra og aukið samráð við þá. Það er ekki sjálfgefið að menn fari bara með línur eða jarðstreng í gegnum túnið. Það getur verið meira rask af jarðstreng en loftlínu. Allt er þetta spurning um jafnvægi. Ég hef bara áhyggjur af því að þessi þingsályktunartillaga sé ekki - það er ljótt að segja að hún sé ekki nægilega vel úthugsuð, en ég held að hún þurfi að þroskast betur, svo ég orði það svo.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka kærlega fyrir mjög áhugaverða umræðu í dag. Það er ljóst af umræðunni að dæma að við erum flest á svipaðri línu, þ.e. að við viljum að aukinn kraftur og hraði sé settur í uppbyggingu dreifikerfisins. Því hljótum við að vilja koma þeim vilja á skýran hátt inn í stefnuna. Við þurfum virka umræðu um þá stöðu sem við stöndum frammi fyrir í flutningskerfi raforku. Við þurfum að setja okkur skýr markmið um hvernig við viljum sjá raforkukerfið byggjast upp. En eins og ég kom inn á áðan í andsvari er síðan kerfisáætlunar að útfæra leiðir til að koma vilja þingsins í verk. Eins og þetta er núna vantar allan fókus í þetta. Það er ekki nóg að koma fram með skýrslur og nefndir ef ekkert á að framkvæma. Ég held að við getum verið sammála um að núverandi tíu ára kerfisáætlun Landsnets og þriggja ára framkvæmdaáætlun séu allt of seinvirkar. Einfaldlega er um að ræða of seinvirk áhöld og þær áætlanir eru bara hálfbitlausar. Það er greinilegt að við þurfum einhvern veginn að breyta aðferðafræðinni ef við ætlum raunverulega að koma einhverju áfram. Ég nefni sem dæmi Blöndulínu sem hefur verið í ferli í um tíu ár og líklega eru enn um átta til tíu ár í viðbót þar til hún kemur. Það virðist því miður vera svo að styrking flutningskerfis raforku sé í algerum ógöngum. Við verðum raunverulega að setjast yfir þá valkosti sem eru mögulegir og sjá hvort ekki séu til raunhæfari leiðir til að búa til skarpari áhöld fyrir línulagnir. Ein leið er auðvitað sú að þingið leggi skýrar línur í þessari stefnu og mögulega ættum við að ganga svo langt að íhuga sérstaka lagasetningu til að koma fram innviðauppbyggingu, svo sem línulögnum, höfnum, vegalagningu og flugvöllum. Slík lagasetning gæti orðið til þess að skera úr áralöngum deilumálum sem enginn hefur efni á. Að lokum langar mig til að nýta tækifærið og vekja athygli hv. þingmanna og annarra tilheyrenda á því að nú stendur yfir mótun kerfisáætlunar 2018–2027 samkvæmt raforkulögum, nr. 65/2003, og svo skemmtilega vill til að aðeins fyrr í vikunni birti Landsnet matslýsingu þeirrar áætlunar og er frestur til að senda inn athugasemdir og ábendingar um hana til og með 5. mars. Ég vil hvetja alla sem hafa slíkar athugasemdir eða ábendingar til að nýta tækifærið og gera það. Við náum sömuleiðis vonandi að ljúka umfjöllun þingsins um þessa þingsályktunartillögu hratt og vel þannig að hún nái að setja mark sitt á kerfisáætlun 2018–2027. Frú forseti. Ég verð að síðustu að leggja áherslu á hversu miklu máli það skiptir að þingið nýti þetta tækifæri til að marka raunverulega opinbera stefnu um uppbyggingu flutningskerfis raforku til að uppfylla þarfir samfélagsins fyrir fullnægjandi aðgengi að raforku og bestu mögulegu nýtni raforkukerfisins. Að sama skapi þarf að stuðla að því með skýrum markmiðum að kerfið sé í stakk búið til að standa undir fyrirhuguðum orkuskiptum í samgöngum, sjávarútvegi og iðnaði. Slík stefna væri líka í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna nr. 7 um sjálfbæra orku sem snýr að því að tryggja öllum aðgang að öruggri og sjálfbærri orku á viðráðanlegu verði. Aukin markmiðsuppbygging styður líka við markmið og aðgerðir stjórnvalda í loftslagsmálum og því ljóst að hér er til mikils að vinna.

Frú forseti. Mig langar að þakka fyrir þessar umræður í dag. Ég hef heyrt að nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á það að hafa fundist þær góðar og mér hefur fundist umræðan mjög svo efnismikil, málefnaleg og góð. Ég fagna því mjög. Það eru kannski þeir sem hafa tekið þátt í umræðunni sem hafa nefnt það einnig að mér finnst vera nokkuð skýr lína sem þingið leggur hér. Nú fer þetta til atvinnuveganefndar og jafnframt til skoðunar hjá umhverfis- og samgöngunefnd og auðvitað koma umsagnir og annað, en mér hafa þótt þessar umræður mjög góðar. Ég vil nefna nokkur atriði. Ég er ekki viss um að ég hafi náð að skrifa niður allar spurningarnar, en það eru nokkur atriði sem mig langar að koma inn á. Ég nefndi í fyrsta, öðru eða þriðja andsvari, ég man ekki nákvæmlega hvað ég sagði en vildi bara að það væri alveg skýrt til að forðast misskilning að Landsnet starfar ekki á samkeppnismarkaði heldur er hluti eigenda þess, Landsvirkjun og Orkuveita Reykjavíkur, sem gerir það. Þetta var í kjölfar spurninga frá hv. þm. Smára McCarthy sem spurði hvort við gætum ekki einfaldlega sett fjármagn sérstaklega inn í Landsnet, vænti ég, svo við gætum séð þær framkvæmdir sem við teljum mikilvægar fara af stað sem fyrst. Ekki er gert ráð fyrir að ríkið fjármagni beint framkvæmdir í flutningskerfinu vegna þess að Landsnet hefur þetta sérleyfi samkvæmt lögum til að reka flutningskerfið og Orkustofnun setur Landsneti tekjumörk. Þau fyrirtæki stýra gjaldskrám Landsnets til viðskiptavina. En ég þori samt ekki að fara með hvort og þá hvaða heimildir við hefðum yfir höfuð til að gera það. Ég ætla ekki að fullyrða um það en ekki er gert ráð fyrir því. Það eru nokkur atriði sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom inn á. Hann nefndi nokkuð oft jarðstrengi og að hér væri verið að auka þá verulega. Ég vil árétta hvað varðar þessa þingsályktunartillögu þá er staðan bara óbreytt. Við erum hins vegar að boða að við förum í rannsóknir til að athuga hvort við getum gert það í meira magni. Það er með tilliti til þeirra atriða sem við nefnum sérstaklega; hversu raunhæft það sé, hvað sé í því fyrir okkur o.s.frv. Auðvitað snýst þetta alltaf um jafnvægi. Það er ekki svo að ég geti komið hingað og sagt hver hin eina rétta leið sé. Við leggjum einfaldlega mjög mismunandi mat á það hvað sé þess virði að borga fyrir. Þegar hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson spyr t.d. hvort við eigum að hafa þetta rándýrt þá er bara spurning um hvað er rándýrt. Við leggjum mismunandi mat á það. Auðvitað er hægt að tala um það í krónum og aurum en það er líka hægt að leggja ákveðið - stundum er þetta spurning um lífsgæði, stundum um efnahagslegt mat. Við erum líka með aðrar atvinnugreinar þar sem er samspil á milli, hvaða tækifæri aðrar atvinnugreinar hafa mögulega. Hér er t.d. hægt að nefna ferðaþjónustu, ferðamenn, hverju skilar það okkur, hvað erum við tilbúin til að borga fyrir? Stundum snýst það ekki um krónur heldur einfaldlega lífsgæði, fyrir hvað við erum tilbúin að borga. Hér var oft nefnt hvort neytendur eigi að borga. Varðandi það að stofnkostnaðurinn megi vera tvisvar sinnum hærri er frá árinu 2015. Það er ekki verið að leggja það til hér, heldur er það óbreytt. Svo tökum við það upp að ári liðnu þegar við höfum látið vinna þessar rannsóknir. Stóriðjan er auðvitað langstærsti viðskiptavinur Landsnets. Þegar rætt er um heimili, sérstaklega úti á landi, eða lítil fyrirtæki eru heimilin að mér skilst um það bil 5% af þessu öllu saman. Stóriðjan hefur auðvitað gert okkur kleift að byggja þó upp þetta kerfi sem við höfum. Ég vildi bara nefna þetta. Það kom spurning hvort Orkustofnun ætti ekki bara að rannsaka þetta, af hverju við værum að leggja til að það yrði gert af sjálfstæðum, óháðum aðilum. Orkustofnun er í grunninn eftirlitsaðili og svo sem ekki hlutverk hennar að rannsaka jarðstrengi sérstaklega. En svo er þetta okkar ákvörðun að leggja til að farið verði í þessa vinnu. Kerfið á auðvitað að standa undir sér. Það er ekki frítt. Það er ekkert frítt. Auðvitað er alltaf einhver sem borgar. Við erum að taka ákvörðun um að reyna að finna eitthvert jafnvægi í því hvað við séum tilbúin að borga og hvað við séum tilbúin að borga mikið. Við leggjum vissulega mismunandi mat á það. Þess vegna er ekki ein lína í þessu. Þetta snýst allt um jafnvægi. Þess vegna er líka nefnt, sem sumum finnst almennt, að þetta þurfi að vera jafnvægi efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta. Sem við síðan aftur leggjum mismunandi mat á sem er ástæða þess að þetta mál kemur hingað inn í þingsal. Ég fagna því að það sé komið þó hingað og við séum að fjalla um þetta sem hefur síðan áhrif á kerfisáætlunina. Hér sitja lýðræðislega kjörnir þingmenn, fulltrúar, sem okkur finnst mikilvægt að geti rætt hvaða áherslur eigi að leggja þegar þetta er unnið áfram. Þess vegna skiptir máli hvernig þetta mun líta út eftir þinglega meðferð. Það eru skilaboðin sem síðan á að fara eftir. Ég fagna því sérstaklega að mikill samhljómur virðist vera um að byggja þurfi upp flutningskerfi raforku. Þess vegna fagna ég því líka að fá að sitja áfram í stól iðnaðarráðherra og vinna eftir þeim stjórnarsáttmála sem nú er unnið eftir. Því að þar eru skýrar línur, við erum að leggja áherslu á uppbyggingu þessa. Og svo ég nefni það líka aftur er verkefnið í mínum huga þetta: Við þurfum fyrst að vera sammála um mikilvægi þess að þeir innviðir, þessi lífæð samfélagsins, skiptir máli og að allir íbúar, hvar sem fólk ætlar að hefja atvinnurekstur, hafi sama aðgang að því. Ég er ekki að segja að menn séu endilega ósammála um það en ég hef samt haldið því fram að það sé mögulega einhver skortur á skilningi á að það er ekki staðan í dag. Það er númer eitt. Við þurfum síðan að treysta þeim sem vinna þessi verk. Við getum öll gert betur í því að það ríki meira traust til þeirra. Svo númer þrjú þurfa lög og reglur að styðja við að þetta sé allt hægt. Mér hefur fundist við í of miklum mæli einblína á lögin og reglurnar en ekki endilega huga að og reyna að taka utan um fyrsta og annað atriði. Það er forsenda þess að þetta gangi. Auðvitað þurfum við að líta til þess að það hefur gengið ótrúlega illa í mörg ár að treysta flutningskerfi raforku í landinu. Þess vegna finnst mér sú rödd sem hér heyrist boða gott. Við erum sammála um að það þarf að gera það. Við leggjum mjög mismunandi mat á hvers virði það er að leggja ekki loftlínur til dæmis. Mér fannst áhugavert að hlusta á hv. þm. Ara Trausta Guðmundsson og vil þakka honum sérstaklega fyrir efnismikla og málefnalega ræðu. Hann hefur vissulega mikla þekkingu á málaflokknum. Jarðstrengur er heldur ekkert bara alltaf það sama og jarðstrengur. Fólk fer auðvitað á mjög mismunandi svæði. Það er alla vega mín skoðun sem kannski segir það líka að fólk hefur einfaldlega mismunandi sýn á þetta, rétt eins og sumum finnst mannanafnanefnd mikilvæg en við höfum öll mismunandi skoðun á hvaða nöfn séu falleg og hver ekki, meðan mér finnst að stjórnmálamenn eigi bara ekki að hafa skoðun á því hvaða nöfn séu falleg og hver ekki. En það er önnur umræða. En þá finnst mér líka allt í lagi að hugsa: Það er mín skoðun að stundum sé bara skárra að horfa á einhverja línu sem raskar ekki jarðvegi með óafturkræfanlegum hætti. Allt þetta spilar saman. Sömuleiðis varðandi vindmyllur. Það er enn önnur umræða sem, já, til að svara hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, verður tekin inn í vinnu við langtímaorkustefnu sem er sömuleiðis eitthvað sem við viljum væntanlega ekki sjá gerast einhvern veginn þannig að við eftir nokkur ár horfum yfir landið og vindmyllur eru úti um allt, heldur að við komum okkur saman um einhver svæði þar sem þær eru byggðar í töluverðu magni. Að lokum, af því að ég er að verða búin með tímann, langar mig að þakka fyrir umræðuna, óska nefndunum báðum góðs gengis við að vinna með málið og vinna úr umsögnum sem koma. Ég er bjartsýn að eðlisfari og hef fulla trú á að þinginu takist að klára þetta. Ég held að þingið þurfi að sýna að það ráði við svona verkefni og klári það. Því að það mun þá skila sér, líkt og lagt var upp með þegar þetta kom inn í lögin, í þeirri vinnu sem síðan tekur við, sem er t.d. kerfisáætlun.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mannvirki, nr. 160/2010, með síðari breytingum. Frumvarpið var unnið í samvinnu við Mannvirkjastofnun og Samband íslenskra sveitarfélaga og hefur farið í gegnum opið kynningarferli og samráðsferli. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur á síðustu þremur árum unnið að breytingum á regluverki á sviði mannvirkjamála með það að markmiði að draga úr kostnaði við gerð mannvirkja og einfalda stjórnsýslu á því sviði. Hluti af þeirri vinnu fólst í víðtækum breytingum á byggingarreglugerð sem lutu einna helst að aðkomu- og umferðarleiðum sem og innri rýmum mannvirkja sem leiddu til aukins svigrúms við útfærslu hönnunar. Þetta var þó þannig úr garði gert að tryggt var að markmið mannvirkjalaga um að tryggja aðgengi fyrir alla væri áfram tryggt. Þær breytingar sem gerðar hafa verið á byggingarreglugerðinni undanfarið, og ég fer ekki nánar út í hér, hafa haft það að markmiði að draga úr byggingarkostnaði. Grundvöllur þeirrar vinnu allrar er yfirlýsing ríkisstjórnar frá 28. maí 2015 um ráðstafanir til að greiða fyrir gerð kjarasamninga, sem hafði það m.a. að markmiði að lækka byggingarkostnað og einfalda stjórnsýslu við mannvirkjagerð. Frumvarpið er einnig hluti af aðgerðaáætlun stjórnvalda í húsnæðismálum frá í júní 2017, auk þess sem það samræmist sáttmála núverandi ríkisstjórnar þar sem gert er ráð fyrir að stjórnsýsla vegna byggingarframkvæmda verði yfirfarin. Við gerð þessa frumvarps var megináhersla lögð á einföldun stjórnsýslu vegna útgáfu byggingarleyfis og samþykktar byggingaráforma, einföldun eftirlits með iðnmeisturum og aukinn sveigjanleika, einföldun eftirlits á framkvæmdatíma, m.a. með því að innleiða aukið innra eftirlit í stað ytra eftirlits svo og að skoða fyrirkomulag eftirlits með gæðakerfum, einföldun stjórnsýslu vegna hönnunargagna og einföldun á reglum um byggingarstjóra. Auk þess eru lagðar til nokkrar breytingar í þeim tilgangi að skerpa á eða skýra frekar tiltekin ákvæði laganna. Í frumvarpinu er lagt til að felld verði niður krafa um að séruppdrættir vegna mannvirkjagerðar og að ábyrgðaryfirlýsing stálvirkjameistara, blikksmíðameistara, málarameistara og veggfóðrarameistara þurfi að liggja fyrir við útgáfu leyfis. Eftir sem áður verður óheimilt að hefja þá verkþætti sem krefjast séruppdrátta án þess að þeir hafi verið samþykktir eða hefja þau verk sem krefjast aðkomu tiltekinna iðnmeistara án þess að fyrir liggi ábyrgðaryfirlýsingar þeirra. Með þessu móti er þó ekki slegið af gæðakröfum heldur veittur ákveðinn frestur til að skila gögnum þar til þeirra er þörf. Hagkvæmnin felst í því að upphaf framkvæmda getur hafist fyrr en ella, sem dregur úr kostnaði við framkvæmdir. Jafnframt er sparnaður fólginn í að eiga möguleika á að ljúka verki fyrr en ella. Þá er kostnaði vegna hönnunarvinnu dreift á framkvæmdatíma sem getur einnig leitt til lækkunar kostnaðar og verksparnaðar að ekki þurfi að ráða og skrá umrædda iðnmeistara á verk fyrr en kemur að þeirra verkþætti. Í frumvarpinu er aukin áhersla lögð á innra eftirlit hönnuða og iðnmeistara og skráningu niðurstaðna eftirlits í gæðastjórnunarkerfi, auk þess sem aukin áhersla er lögð á gæðastjórnun og ábyrgð byggingarstjóra og hönnunarstjóra. Lagt er til að meginreglan verði sú að byggingarstjóri annist áfangaúttektir í stað leyfisveitanda og að úrtaksskoðanir verði framkvæmdar af leyfisveitanda eða skoðunarstofu. Einnig er lagt til að byggingarstjóri geti í sérstökum tilvikum veitt öðrum umboð vegna úttekta. Markmiðið með þeim breytingum er að stuðla að skilvirkni og einfalda stjórnsýsluna, bæði við yfirferð hönnunargagna sem og opinbert eftirlit á framkvæmdatíma. Með því að færa innra eftirlit, aðallega gerð áfangaúttekta og skráningu gagna, í hendur byggingarstjóra er ekki dregið úr gæðum eftirlits. Þess í stað er ætlunin sú að opinberir eftirlitsaðilar leggi megináherslu á virkt eftirlit þar sem mest þörf er á, þ.e. með þeim aðilum sem hafa ekki uppfyllt kröfur í úrtaksskoðunum eða þegar gæðastjórnunarkerfi þeirra uppfyllir ekki gerðar kröfur. Með aukinni áherslu á innra eftirlit til byggingarstjóra er unnt að koma í veg fyrir afleiddan kostnað vegna opinbers eftirlits. Framkvæmdaraðilar þurfa ekki að bíða eftir úttekt leyfisveitanda til þess að geta haldið áfram með framkvæmdir með tilheyrandi kostnaði. Þá er einnig lagt til að umboðsmaður byggingarstjóra geti verið viðstaddur úttektir fyrir hönd byggingarstjóra, svo sem vegna veikinda eða fría, sem getur komið í veg fyrir tafir og kostnað sem því fylgir. Í frumvarpinu er lagt til að krafa um faggildingu leyfisveitenda vegna áfangaúttekta verði felld niður í ljósi þess að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að byggingarstjórum verði falið það verkefni að meginstefnu til. Sú breyting leiðir einnig til lækkunar á kostnaði. Að lokum er með frumvarpinu skerpt á ákvæðum um eftirlitshlutverk Mannvirkjastofnunar með störfum hönnuða, byggingarstjóra og iðnmeistara án þess að þar sé um efnisbreytingu að ræða, auk þess sem lagastoð er treyst frekar vegna minni háttar framkvæmda sem eru tilkynningaskyldar samkvæmt ákvæðum byggingarreglugerðar. Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu varðandi tálmanir og er í raun svar mitt við tálmunarfrumvarpi sem lagt var fram á síðasta kjörtímabili, til að hafa það alveg á hreinu. Í því frumvarpi átti að bæta við ákveðnu fangelsisákvæði sem ég tel óþarft af því að allt ofbeldi gagnvart börnum varðar þegar fangelsisvistun og vandamálið verður eftir sem áður það sama, þ.e. vandamálið liggur í meðferð málsins og úrlausn málsins. Þingsályktunartillagan hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að leggja fram frumvarp til breytinga á lögum sem varða úrræði sýslumanns í umgengnismálum sem og að tryggja fjármögnun verkefnisins með það að markmiði að foreldrar og börn þurfi ekki að bíða eftir aðgerðum af hálfu sýslumanns. Sérstaklega skal huga að því hvernig tryggja megi styttri málsmeðferðartíma, að ákvæði 47. gr. a barnalaga um bráðabirgðaumgengni nýtist í þágu barns, að gætt sé að hagsmunum og réttindum barna með tilliti til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, að dagsektarúrræði sýslumanns verði einfaldað og gert áhrifaríkara, að meðlag verði tengt við umgengni, að endurtekin brot á umgengnissamningi verði ekki meðhöndluð sem ný mál og að auðveldara verði að fá gjafsókn í forsjármálum. Aðgerðaáætlun og frumvarp liggi fyrir eigi síðar en við upphaf haustþings 2018.“ Kveðið er á um réttindi og vernd barna annars vegar í barnaverndarlögum og hins vegar í barnalögum. Í 2. mgr. 1. gr. barnalaga er mælt fyrir um að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar séu ákvarðanir um málefni þess. Í 1. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga segir að börn skuli eiga rétt á vernd og umönnun. Þau skuli njóta réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska. Markmið þessarar þingsályktunartillögu er að tryggja velferð barnanna, númer eitt, tvö og þrjú. Við skulum hafa það alveg skýrt. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. sömu laga er það markmið laganna að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður og börn sem stofni heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Markmið íslenskra laga sem fjalla um börn og barnavernd eru þannig fyrst og fremst miðuð að því að tryggja réttindi og vernd barna. Hið sama gildir um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna en í 1. mgr. 3. gr. hans segir að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Þrátt fyrir göfug markmið er núgildandi löggjöf og stjórnsýsluframkvæmd ekki með þeim hætti að réttindi barna séu tryggð. Með þingsályktunartillögu þessari er stefnt að því að gera úrbætur á löggjöf og stjórnsýslu er varðar börn með það að markmiði að stuðla betur að því að tryggja áðurnefnd réttindi og vernd barna, að tryggja velferð barna. Eitt helsta vandamál í stjórnsýslunni þegar hún hefur aðkomu að tálmunarmálum er að úrræði sem standa til boða eru afar seinvirk. Þannig er málsmeðferð hjá sýslumanni mjög löng og úrræðin eru því áhrifalítil í takti við það og henta illa til að leysa úr deilumálum. Það foreldri sem talið er beita tálmun getur notað sér þennan langa málsmeðferðartíma til að viðhalda tálmuninni, jafnvel þegar hún er óréttmæt. Viðtalsaðili sagði við mig að hann treysti sér til að viðhalda tálmunarmáli í fimm ár, það væri ekkert mál. Það er óviðunandi. Skjótvirkari úrræði kæmu öllum málsaðilum til góða, bæði þeim foreldrum sem tálma aðgengi hins foreldrisins í góðri trú vegna rökstudds gruns um hættu um öryggi barns og þeim foreldrum sem eru á óréttmætan hátt beittir tálmun af hinu foreldrinu og barninu sjálfu. Skjótari úrlausn í málinu leysir úr óvissu og bætir öryggi og stöðu allra sem að málinu koma. Nú skiptir máli að huga að ákveðinni dreifingu. Í þessum málum er ekki alltaf svart/hvítt, satt eða ósatt, hvort tálmun sé réttmæt eða óréttmæt. Báðir aðilar geta haft rétt fyrir sér á einhvern hátt. Þetta snýst ekki bara um að annað foreldri beiti tálmun og hitt sé beitt tálmun eða ekki. Þetta fer yfir allt bilið þar á milli líka. Og þar kemur tími oft til hjálpar þar sem miklar tilfinningar eru í þessum málum. Þetta varðar börn foreldranna. Það eru rosalega miklar tilfinningar bundnar í því sambandi. Þegar reynir á það samband getur skapið auðveldlega farið með fólk. Tíminn er oft ákveðið lækningatæki til að fólk rói sig niður og hugsi hlutina skýrt þannig að í sáttaferlinu, sáttameðferðinni, er oft gefinn tími til þess að velta fyrir sér vandamálunum og aðstæðum. En tíminn má hins vegar ekki vera svo langur að foreldrar eða börnin sérstaklega, við erum að huga að velferð þeirra hér, þurfi að bíða út af málsmeðferðartíma kerfisins. Það er það sem skiptir öllu máli hér, að kerfið geri ekki að verkum að börn þurfi að bíða eftir að fá úrlausn sinna mála. Samkvæmt 33. gr. a barnalaga, nr. 76/2003, er foreldrum skylt að leita sátta áður en krafist er úrskurðar eða höfðað mál vegna forsjár, lögheimilis, umgengni, dagsekta eða aðfarar. Ákvæði þetta var lögfest ásamt nokkrum öðrum breytingum í því skyni að laga málsmeðferð í þessum málaflokki. Nú, þegar nokkur reynsla er komin á notkun og beitingu sáttameðferðarúrræðis og annarra lagabreytinga sem gerðar voru á sama tíma, er rétt að fram fari könnun á árangri lagabreytinganna. Eðlilegt er að gera þær kröfur að þessi úrræði þjóni sínum tilgangi og stuðli að bættum aðstæðum barna og foreldra. Reynslan gefur til kynna að svo kunni ekki að vera og er því ástæða til að skoða hvort frekari breytinga er þörf. Mér finnst vert að endurtaka að þessi mál eru gríðarlega viðkvæm. Þau snúast um mannleg samskipti að öllu leyti, sérstaklega í þeim aðstæðum þar sem er jafnvel skilnaður í gangi og skap og tilfinningar eru mjög vandmeðfarnar. Eins og segir í þessari tillögu er hlutverk kerfisins, hlutverk okkar að huga að velferð barnsins númer eitt, tvö og þrjú. Það verður aldrei hægt að búa til alveg fullkomið kerfi fyrir alla og fyrir öll mál. Sum mál eru tvímælalaust erfiðari en önnur. Þó að farið sé í gegnum sáttameðferð er ekki gefið mál að hún takist. Það er ekki sjálfkrafa hægt að gera ráð fyrir að öll mál leysist. Við verðum hins vegar að gera okkar besta til að bjóða upp á möguleikann á að ná sáttum og að foreldrar og börn viti alltaf hvert þau eigi að snúa sér. Það er eitt af vandamálunum sem kemur fram í þessum málum að stundum vita foreldrar eða börn ekki hvert þau eigi að leita. Þeim er jafnvel vísað á milli nokkurra aðila, lögreglu, barnaverndar, umboðsmanns barna, fram og til baka. Þegar foreldri kemur kannski í annarlegu ástandi til að ná í börn og fær augljóslega ekki börnin út af því ástandi eða öfugt, hvernig sem það kemur upp, þá er viðkomandi foreldri jafnvel að brjóta umgengnissamning með því að neita umgengni í það skiptið. En allir myndu held ég viðurkenna að það séu réttmæt rök fyrir því. Það er mjög erfitt að átta sig á því hver getur gefið foreldrinu leyfi til að tálma í það skiptið. Miðað við þau viðtöl sem ég hef farið í varðandi þetta er það frekar óljóst og í rauninni horfa menn bara í gegnum fingur sér, lögreglan gerir það t.d., með svoleiðis mál. Þetta er allt mjög erfitt. Þannig að ég vil endurtaka að markmiðið er að reyna að gera betur í því kerfi sem við höfum til að tryggja réttindi og velferð barnsins. Að kerfið sé ekki fyrir. Það er algert lykilatriði. Það er ekki auðvelt en þetta er tilraun til þess að komast í þá átt. Því er lagt til að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að gera breytingar á lögum sem stuðli að úrbótum á þeim vanda sem hér hefur verið fjallað um. Þeir þættir sem ráðherra hugi sérstaklega að eru hvernig tryggja megi styttri málsmeðferðartíma með tilliti til þess sem barni eru fyrir bestu miðað við 47. gr. a barnalaga um bráðabirgðaumgengni, að gætt sé að hagsmunum og réttindum barna með tilliti til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, að dagsektarúrræði sýslumanns verði gert einfaldara og áhrifaríkara í notkun, að meðlag verði tengt við umgengni og að það verði auðveldara að fá gjafsókn í forsjármálum. Með þessum áhersluþáttum má stuðla að því að gera viðunandi úrbætur í málaflokknum, það væri a.m.k. í áttina. Þetta eru augljósu gallarnir sem þeir sem þekkja til í kerfinu sjá. Það er það sem við þurfum að einbeita okkur að því að laga. Við lögum ekki neitt með því að henda einhverjum í fangelsi. Nema auðvitað ef um ofbeldi er að ræða. Þá er það þegar tryggt í lögum. Þá er lagt til að aðgerðaáætlun og lagafrumvarp liggi fyrir eigi síðar en við upphaf haustþings 2018. Ljóst er af umræðu um þennan málaflokk að fjöldi einstaklinga, foreldra og barna bíður úrlausna mála sinna og verður því að leggja áherslu á að mál þetta sé unnið hratt í þágu barna og foreldra sem bíða úrvinnslu sinna mála í núverandi kerfi. Með samþykkt þingsályktunartillögu þessarar er stuðlað að bættu umhverfi og lífsskilyrðum barna og fjölskyldna og er því lagt til að Alþingi samþykki að fela dómsmálaráðherra að gera þær nauðsynlegu úrbætur sem hér hefur verið fjallað um. Að lokum legg ég til að málið fari til velferðarnefndar því að markmið tillögunnar er að huga að velferð barna.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, um barnalífeyri. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Inga Sæland, Guðmundur Ingi Kristinsson, Ólafur Ísleifsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson, Guðjón S. Brjánsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Frumvarpið er svohljóðandi: „Á eftir 20. gr. kemur ný grein, 20. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Barnalífeyrir vegna sérstakra útgjalda. Tryggingastofnun ríkisins getur ákveðið sérstakt framlag vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, vegna sjúkdóms, greftrunar eða af öðru sérstöku tilefni. Framlag skv. 1. mgr. verður aðeins ákveðið ef sýslumaður hefur úrskurðað um slíkt framlag samkvæmt beiðni sem honum skal send innan þriggja mánaða frá því að svara varð til útgjalda nema eðlileg ástæða hafi verið til að bíða með slíka kröfu. Um viðmiðunarfjárhæðir vegna krafna um sérstök framlög gilda sömu reglur og um úrskurði vegna sérstakra útgjalda skv. 60. gr. barnalaga. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð kemur fram að um 900 börn á Íslandi sem nú eru á aldrinum 0–18 ára hafa misst foreldri. Barnalífeyrir er greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef foreldri er látið eða er elli-, örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþegi. Einnig geta einstæðir foreldrar sótt um barnalífeyri í stað meðlags ef ekki er hægt að feðra barn. Getur t.d. átt við um tæknifrjóvgun. Frá 1. janúar 2017 er barnalífeyrir 31.679 kr. á mánuði með hverju barni eða 380.148 kr. á ári. Samkvæmt 60. gr. barnalaga, nr. 76/2003, má úrskurða meðlagsskyldan aðila til greiðslu framlaga vegna skírnar, fermingar, gleraugnakaupa, tannréttinga, sjúkdóms eða greftrunar. Önnur tilefni geta einnig orðið grundvöllur slíkra framlaga en þó aðeins ef þau eru sérstaks en ekki almenns eðlis, enda er reglubundnum meðlagsgreiðslum ætlað að standa straum af almennri framfærslu barns. Dómsmálaráðuneytið gefur út leiðbeiningar til sýslumanna um viðmiðunarfjárhæðir vegna krafna um sérstök framlög og ber að uppfæra þær árlega miðað við vísitölu neysluverðs. Samkvæmt upplýsingum af heimasíðu sýslumanns frá 2018 þykja fjárhæðirnar hæfilega ákveðnar sem hér segir: 72.000–95.000 kr. vegna fermingar, 19.000–24.000 kr. vegna skírnar, 72.000–106.000 kr. vegna greftrunar. Ekki eru gefnar út leiðbeiningar vegna annarra framlaga sem hér eru talin. Sambærilega heimild er ekki að finna til handa barnalífeyrisþegum þar sem staðan er þó sú sama á þann veg að einn framfærandi ber hitann og þungann af öllum kostnaði sem upp kemur. Flutningsmenn telja að með þessu sé börnum einstæðra foreldra mismunað, þ.e. eftir því hvort báðir foreldrar eða annar er á lífi. Í 2. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna kemur fram að nauðsynlegt sé að gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað, t.d. vegna stöðu foreldra þess. Slík mismunun fer einnig gegn hugmyndum jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár Íslands. Flutningsmenn þessa frumvarps telja að hér sé verið að mismuna börnum sem hafa misst annað foreldri og rétt að sambærileg heimild verði fest í lög um almannatryggingar á þann veg að framfæranda barnalífeyrisþega verði heimilt að óska eftir viðbótarbarnalífeyri vegna sérstakra útgjalda. Í frumvarpinu er miðað við að sömu sjónarmið verði höfð til hliðsjónar við mat á viðbótarframlagi og stuðst er við í 60. gr. barnalaga. Beiðni um slíkt framlag skal beint til sýslumanns sem úrskurðar um hvort ríkinu beri að greiða viðbótarframlag vegna sérstakra aðstæðna. Frú forseti. Ég er með bréf, dagsett 21. mars 2016, sem sent var til umboðsmanns barna. Efni þess er ábending um mismunun barna í lögum. Bréfið er frá samtökum sem heita Ljónshjarta. Það eru samtök fólks sem misst hafa maka sinn. Í bréfinu kemur m.a. fram að á hverju ári deyja um tvö þúsund Íslendingar og sé miðað við tölur Hagstofu Íslands fyrir árið 2014 eru um 7% þeirra á aldrinum 20–54 ára. Þannig féllu 2.049 manns frá árið 2014 og af þeim voru 145 einstaklingar á aldrinum 20–54 ára. Ekki liggja fyrir tölur um hversu mörg börn undir 18 ára aldri missa foreldra árlega, en sé miðað við meðalbarnafjölda hverrar konu um ævina, sem er 1,9 börn, eru þau 275 talsins. Eru þá ótalin þau börn og unglingar sem kveðja stjúp- eða fósturforeldra. Samtökin Ljónshjarta benda á í bréfinu að miðað við núgildandi lög sé ótvírætt um mismunun að ræða eftir stöðu barna einstæðra foreldra, þ.e. því hvort þau eiga báða eða eitt eða hvorugt foreldra á lífi og undirstrika einmitt að slík mismunun brjóti í bága við stjórnarskrá Íslands og vísað er í 65. gr. þar sem stendur að „allir skuli vera jafnir fyrir lögum“. Samtökin vísa einnig í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, 2. gr., sem áður hefur verið nefnd, en þar segir, með leyfi forseta: „Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima, eða sjónarmiða sem þeir láta í ljós eða skoðana þeirra.“ Mig langar einnig, frú forseti, til að draga fram og vitna í grein sem birtist í Kjarnanum fyrir nokkru síðan, en þar er viðtal við konu, Bergþóru Heiðu Guðmundsdóttur, sem gekk í gegnum það að missa eiginmann sinn þegar hún var aðeins 39 ára gömul. Þau áttu þrjú börn saman á umönnunaraldri. Hún segist hafa komist fljótlega að því að þeirra börn stæðu ekki jafnfætis öðrum eftir áfallið. Ég ætla að leyfa mér að lesa hér nokkra kafla úr greininni. Þar segir, með leyfi forseta: „Bergþóra Heiða, eða Heiða eins og hún er gjarnan kölluð, er lögfræðingur að mennt. Hún gagnrýnir að ekki sé nægilega vel tekið tillit til aðstæðna fólks sem missir maka sína. Hún segir að lögin séu ekki sanngjörn hvað þetta varðar og bendir á að þau valdi ójafnræði milli barna sem eiga báða foreldra á lífi og þeirra sem misst hafa sína. Hún segir að fólki bregði þegar það heyri sögu hennar og þegar hún útskýri hvernig kerfið virkar. Hún veit til þess að erindi hafi verið send til alþingismanna og að reynt hafi verið að vekja athygli á þessum málum. „Fólk í minni stöðu er aftur á móti ekki með baráttuandann,“ segir Heiða. Ekki sé auðvelt að berjast fyrir réttindum þegar aðstæður eru svo erfiðar og sorgin mikil. […] Samkvæmt lögunum er ekki hægt að fá aukameðlag frá ríkinu ef þungt er í ári og enginn greiðir á móti einstæðu foreldri fyrir allt sem til fellur. Heiða tekur sérstaklega fram að hún sé að hugsa um börn foreldra sem eru látin sérstaklega. Það séu þau sem þetta kemur langverst niður á. Þegar Heiða missti manninn sinn voru þau að koma yfir sig þaki og byggja sig upp fjárhagslega en þau dvöldu erlendis á þessum tíma. Þau áttu, eins og fram hefur komið, þrjú börn á umönnunaraldri sem gerði róðurinn erfiðan fyrir Heiðu. Hún segir að þrátt fyrir að hennar saga sé að sumu leyti frábrugðin þar sem hún bjó ekki á Íslandi þegar hún varð ekkja þá hafi hún samt sem áður byrjað að leita réttar síns fljótt eftir áfallið. Hún komst að því að ríkið verður meðlagsgreiðandi við fráfall maka en slíkar greiðslur kallast barnalífeyrir.“ - Eins og áður er nefnt. - „Ekki sé aftur á móti hægt að fá tvöfaldan barnalífeyri í tilfelli ekkna eða ekkla og enn fremur komi ríkið ekki til móts við fólk í sérstökum tilfellum þar sem fjárútláta er þörf.“ Enn fremur segir í grein Kjarnans: „Heiða segir að erfitt geti reynst að fjármagna einsömul tannréttingar, fermingar, bílpróf og þess háttar útgjöld en ólíkt einstæðum foreldrum þá getur hún ekki sótt um sérstök framlög þegar það á við. Henni finnst að með þessu sé verið að mismuna börnum og að Tryggingastofnun túlki lögin þannig að þau eigi ekki rétt á frekari framlögum. Henni finnst mikið jafnréttismál að allir skulu vera jafnir fyrir lögum en þegar börn ekkna eða ekkja eiga í hlut þá sé það ekki raunin. Þannig sé verið að mismuna börnunum og hegna þeim fyrir aðstæður þeirra. Foreldri í þessum aðstæðum geri iðulega sitt besta en fái mjög takmarkaða hjálp frá ríkinu. Aðeins þeir heppnu með gott bakland og há laun geti staðið undir þessum mikla kostnaði sem fylgir því að sjá fyrir börnum. Heiða veit um dæmi þess að fólk, sem misst hefur maka sína, hafi orðið veikt og þurft að treysta á örorku í framhaldinu og að peningaáhyggjur hafi reynst erfiðar eftir sorg og missi. […] Af þessum ástæðum segist Heiða vilja segja sína sögu; að ekki sé komið nægilega á móts við fólk í þessum aðstæðum og að misræmi sé milli réttinda barna. „Þetta gengur ekki, sum börn líða skort út af þessu lagalega misræmi,“ segir hún. Hún bendir á að í 2. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir að öll börn skuli njóta réttinda án tillits til kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, stjórnmálaskoðana, ætternis, fötlunar, félagslegrar stöðu eða annarra aðstæðna þeirra eða stöðu eða athafna foreldra þeirra.“ Að lokum, frú forseti: „„Það vantar vitundarvakningu. Er ekki nóg að þessi börn hafi misst svo óskaplega mikið og þurfi síðan í ofanálag að takast á við þennan ójöfnuð?“ spyr Heiða. Áhrif foreldramissis eru augljóslega gríðarlega mikil og telur hún að samfélaginu beri að hjálpa þeim sem lenda í slæmum aðstæðum, að ríkinu beri að styðja við fólk sem á um sárt að binda og ekki síst börn þeirra.“ Að þessu sögðu vonast ég til, eða ég geri ráð fyrir, frú forseti, að málið gangi til hv. velferðarnefndar. Ég vonast til að nefndin hafi tök á því að afgreiða málið fljótt og örugglega. Það lítur a.m.k. út fyrir það eins og ég sé þetta að þarna sé einfaldlega ákveðið gat á núverandi lagaumgjörð, þ.e. þarna sé misræmi annars vegar á milli laga um meðlag og hins vegar laga um barnalífeyri. Það gæti mögulega komið í ljós við skoðun nefndarinnar að meira þurfi að gera til að laga þetta misræmi en hér er lagt til. Ég vona að málið fái góðan framgang í hv. velferðarnefnd og náist að afgreiða það á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum frumvarpsins. Ég styð það heils hugar. Ég vil koma upp og ræða einn hluta af því. Þarna erum við að tala um börn sem hafa misst annan framfæranda sinn. Oft vill þetta gerast í slysum, t.d. umferðarslysum, vinnuslysum eða eitthvað svoleiðis. Það sem er sorglegast við það er að skaðabótalögin taka mjög illa á slíkum málum og bæta þetta mjög lítið, eiginlega ekki neitt. Ég myndi segja að það væri það næsta sem við þurfum að taka á. En meðan ástandið er svona slæmt í þeim málum styð ég heils hugar að þetta frumvarpi nái í gegn og mun fylgja því eftir í velferðarnefnd. Eins og ég segi er ólíðandi að þannig skuli vera ástatt á Íslandi að ef einhver lendir í áföllum sé það ávísun á að viðkomandi þurfi að lifa í fátækt. Það er ekki nóg að fólk sé að takast á við sorg og erfiðleika heldur er einhvern veginn innbyggt í kerfið að fólk eigi að bjarga sér þótt það geti ekki fjárhagslega. Við vitum að það er þannig á Íslandi að um leið og önnur fyrirvinnan hverfur fara hlutirnir allir úr skorðum. Þess vegna er þetta mjög mikilvægt mál og ég styð það heils hugar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og meðflutningsmanni mínum, Guðmundi Inga Kristinssyni, kærlega fyrir andsvarið og stuðninginn. Ég hef í sjálfu sér fáu við þetta að bæta nema því að ég beini því til hv. velferðarnefndar þegar hún tekur málið til umfjöllunar að skoða þann punkt sem hv. þingmaður bendir á varðandi ákveðna misbresti, ef segja má svo, á skaðabótalögum þegar slys eiga sér stað. Ég veit ekki hvort það sé kannski önnur umræða sem kalli mögulega á annað lagafrumvarp, það er hægt að skoða.

Virðulegur forseti. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, sem flutningsmaður þess, hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, leggur hér fram, er tilraun til að komast til móts við þá erfiðleika sem hún benti á, sem allt að 900 börn á Íslandi frá 0–18 ára sem hafa misst foreldra eiga við að etja. Slík mál ber að styðja og eru að fullu í samræmi við grunnstefnu Framsóknarflokksins um jöfn tækifæri. Hv. þingmaður kom inn á að þetta væri eitt mögulegt dæmi af mörgum um gat hvað varðar þennan málaflokk. Mig langar að nefna annað atriði. Frumvarpið kemur ekki inn á þann vanda sem 10. gr. reglugerðar um framkvæmd meðlagsgreiðslna og annarra framfærslulaga getur skapað. Í þeirri grein segir, með leyfi forseta: „Tryggingastofnun skal greiða ungmenni á aldrinum 18 til 20 ára framlag til menntunar eða starfsþjálfunar ef ungmennið leggur fram úrskurð sýslumanns eða samning staðfestan af honum um að foreldri þess skuli greiða því framlag til menntunar eða starfsþjálfunar. Með umsókn skal fylgja vottorð um skólavist eða starfsþjálfun.“ Frú forseti. Slík grein tekur einmitt ekki á þeim vanda þegar báðir foreldrar geta ekki samkvæmt úrskurði sýslumanns greitt slíkan menntunarlífeyri. Dæmi: Annað foreldri er fallið frá og hitt er t.d. öryrki eða það tekjulágt að slíkt nægir ekki til greiðslu menntunarmeðlags. Nú geta báðir foreldrar verið öryrkjar eða tekjulágir og slíkt á ekki, frú forseti, að skerða möguleika ungmennis til skólanáms á viðkvæmum mótunarárum þess.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna og stuðninginn við málið. Ég hef í sjálfu sér enga sérstaka spurningu um ræðu þingmannsins en langar að undirstrika það sem þingmaðurinn sagði, þarna er ákveðið atriði sem ég tel mjög mikilvægt að hv. velferðarnefnd taki til skoðunar þegar hún tekur frumvarpið til umfjöllunar. Ég vil leggja ríka áherslu á það.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um sálfræðiþjónustu í opinberum háskólum. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að auka aðgengi að sálfræðiþjónustu fyrir háskólanema í opinberum háskólum frá og með skólaárinu 2018–2019. Jafnframt leiti ráðherra leiða til að efla sálfræðiþjónustu í öðrum háskólum en opinberum. Hvort tveggja verði gert í samráði við háskólana sjálfa, Sálfræðingafélag Íslands og heilbrigðisráðherra.“ Meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Björn Leví Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Inga Sæland, Una Hildardóttir og Þorsteinn Víglundsson. Tillagan var áður lögð fram á 146. þingi, en fyrsti flutningsmaður hennar var Bjarni Halldór Janusson, varaþingmaður Viðreisnar. Það er gaman að geta þess að á þeim tíma var hann yngsti þingmaður sem hafði tekið sæti á hæstv. Alþingi. Frú forseti. Rétt er að fara yfir helstu ástæður þess hvers vegna þingsályktunin er að mati flutningsmanna nauðsynleg. Á síðustu misserum hefur orðið löngu tímabær og þörf vitundarvakning um mikilvægi geðheilbrigðismála og hversu alvarlegar og víðtækar afleiðingar geðræn vandamál hafa þegar ekki er gripið í taumana. Viðreisn hefur átt mikil og góð samskipti við stúdentahreyfingarnar um þau málefni í aðdraganda þessarar þingsályktunartillögu. Þau samskipti hafa sýnt okkur og sannað að úrbætur á því sviði eru brýnar og hreyfingarnar taka vandamálið mjög alvarlega. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að leggja eigi sérstaka áherslu á forvarnir og lýðheilsu og er menntakerfið nefnt sérstaklega í því samhengi. Einnig kemur fram að heilbrigðisþjónusta í framhaldsskólum verði efld með áherslu á geðheilbrigði. Frú forseti. Það er auðvitað fagnaðarefni að efla eigi geðheilbrigðisþjónustu í framhaldsskólum landsins en þörfin er ekki síður brýn í háskólunum og þess vegna er þessi tillaga til þingsályktunar lögð fram. Háskólarnir eru sérstaklega mikilvægir í ljósi þess að stærsti aldurshópur háskólanema, 18–25 ára, er talinn í hvað mestri hættu hvað geðræn vandamál varðar. Samkvæmt evrópskri heilsufarsrannsókn frá árinu 2015 mældust fleiri ungar konur á þeim aldri með þunglyndiseinkenni hér á landi en í nokkru öðru Evrópuríki. Algengasta dánarorsök íslenskra karlmanna á aldrinum 18–25 ára er sjálfsvíg, en árlega deyja u.þ.b. sex ungir menn vegna sjálfsvígs. Samkvæmt skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá árinu 2014 er sjálfsvígstíðni á Íslandi ein sú hæsta í heiminum. Árið 2013 sviptu 49 manns sig lífi og litlu færri féllu fyrir eigin hendi ári síðar. Þær geigvænlegu tölur segja okkur að mikilvægt er að greina og takast á við þunglyndi strax á fyrstu stigum með aðgengilegri sálfræðimeðferð og fyrirbyggjandi úrræðum. Það mun raunar ekki eingöngu bjarga mannslífum, heldur einnig tryggja betri og árangursríkari skólagöngu ungmenna. Viðunandi sálfræðiþjónusta er til þess fallin að sporna við allt of algengu brotthvarfi nemenda úr námi. Frú forseti. Í hvítbók mennta- og menningarmálaráðherra frá júní árið 2014 um úrbætur í menntun kemur fram að innan við helmingur, eða 44%, framhaldsskólanema ljúki námi sínu á tilsettum tíma. Þar kemur einnig fram að brotthvarf íslenskra nemenda megi að mestu leyti rekja til geðrænna vandamála. Ætla má að hið sama eigi við um háskólanema. Færa má rök fyrir því að fólk með kvíða eða þunglyndi eigi enn erfiðara með að fóta sig í háskólum sem að jafnaði eru fjölmennir og ætlast er til að nemendur spjari sig á eigin forsendum og hættara er við að nemendur einangrist. Þegar ungt fólk hverfur frá námi hefur það í för með sér umtalsverðan samfélagslegan kostnað sem mæla má í beinhörðum peningum, svo ekki sé minnst á það tjón sem verður í lífi einstaklings sem hverfa verður frá námi. Góð sálfræðiþjónusta sem veitt er með markvissum hætti þar sem hennar er þörf sparar samfélaginu mikla fjármuni til lengri tíma litið. Það er ekki talin góð hagfræði að spara eyrinn en kasta krónunni. Það höfum við því miður verið að gera í þeim efnum því að fjöldi einstaklinga þarf að neita sér um þessa lífsnauðsynlegu þjónustu. Það leiðir til umfangsmeiri vandamála og kostnaðarfrekari úrræða á síðari stigum. Lyfjakostnaður er niðurgreiddur og örorkubætur greiddar vegna geðrænna veikinda, en stærstur hluti örorkubóta er einmitt greiddur vegna slíkra veikinda. Með aukinni áherslu á geðheilbrigðismál, ekki síst í skólakerfinu, tækist okkur að draga verulega úr þeim samfélagslega kostnaði og bjarga mannslífum, en það eitt og sér ætti að vera nægileg ástæða til að grípa til aðgerða. Herra forseti. Þetta er óleikur sem manni er gerður þegar nýr forseti stígur í stól, en forseti er hér með kynleiðréttur. 
             Herra forseti. Nýlegar tölur frá Bandaríkjunum gefa til kynna að 1.400–1.600 nemendur séu að meðaltali á hvern skólasálfræðing þar í landi. Viðmið samtaka bandarískra skólasálfræðinga (NASP) gera ráð fyrir því að ekki séu fleiri en 1.000 nemendur á hvern skólasálfræðing. Ef hlutverk skólasálfræðings á ekki einungis að vera að greina og veita ráðgjöf, heldur einnig að veita viðeigandi meðferð er mælt með að ekki séu fleiri en 500–700 nemendur á hvern skólasálfræðing. Til að setja þær tölur í íslenskt samhengi er rétt að nefna að í Háskóla Íslands, fjölmennasta skóla landsins, eru nemendur um 12.500. Í þeim skóla starfar einn sálfræðingur í hálfu starfi. Í öðrum háskólum sem ríkið rekur eru engir sálfræðingar að störfum. Það hefur auðvitað í för með sér að nemendur skólanna verða að leita sér aðstoðar utan veggja skólanna. Flest bendir til þess að fjöldi fólks neiti sér um sálfræðiþjónustu af fjárhagsástæðum og á það sérstaklega við um ungt og tekjulágt fólk. Algengt mun vera að tími hjá sálfræðingi kosti á bilinu 12.000–15.000 krónur. Sömuleiðis mun vera algengt að einstaklingur með kvíða og þunglyndi þurfi 10–15 meðferðartíma hjá sálfræðingi hið minnsta. Þar af leiðir að bein útgjöld vegna slíkrar meðferðar eru á bilinu 120.000–220.000 kr. Til samanburðar er síðarnefnda upphæðin, 220.000 kr. u.þ.b. 30% af þeirri upphæð sem LÍN lánar einstaklingi í leiguhúsnæði að hámarki til framfærslu á hverri námsönn. Það gefur því augaleið að það reynist ungu námsfólki nánast ómögulegt að leita sér aðstoðar sálfræðings miðað við ráðstöfunarféð sem það hefur á milli handanna. Herra forseti. Sjúkratryggingar Íslands greiða ekki niður almenna sálfræðiþjónustu líkt og aðra heilbrigðisþjónustu. Ungt fólk, sem er orðið 18 ára, á því ekki margra kosta völ þegar kemur að því að sækja sér þjónustu vegna andlegra veikinda þar sem það á ekki rétt á sömu niðurgreiðslu og þeir sem yngri eru. Háskólarnir eru fullir af ungu fólki. Það er því kjörinn vettvangur til að bjóða fram sálfræðiþjónustu þar til okkur lánast að koma þjónustu sálfræðinga undir greiðsluþátttökukerfið. Það er langtímalausn sem er eitt af áherslumálum Viðreisnar. Eins og rakið var hér að framan er því miður langur vegur frá því að viðunandi þjónustu sé að finna innan háskólanna. Háskólinn í Reykjavík setti nýlega á laggirnar sálfræðiþjónustu fyrir nemendur sína. Í Háskólanum í Reykjavík eru á bilinu 3.000– 4.000 nemendur og þar eru tveir sálfræðingar að störfum þótt ekki séu í fullu starfi. Allir nemendur Háskólans í Reykjavík geta sér að kostnaðarlausu leitað til sálfræðings sem hjálpar þeim að greina hvort þeir þurfi á frekari hjálp að halda og þá hvers konar hjálp. Háskólinn býður svo upp á ýmis úrræði, svo sem hugræna atferlismeðferð í hópmeðferð í skólanum sjálfum, nemendum að kostnaðarlausu. Þar koma sálfræðingar og námsráðgjafar að og geta aðstoðað við viss vandamál eða beint nemendum í viðeigandi aðstoð í heilbrigðiskerfinu. Auðvitað er þetta frábært framtak hjá Háskólanum í Reykjavík og kemur verulega til móts við þennan vanda í þeim skóla. En enn sem komið er hafa opinberir háskólar ekki gripið til svipaðra ráða. Það er óviðunandi. Opinberir háskólar verða að geta veitt nemendum sínum sambærilega þjónustu eða betri. Herra forseti. Markmið tillögunnar er að bregðast við þeim vanda sem skapast þegar sálfræðiþjónusta er ekki nægilega aðgengileg. Lagt er til að aðgengi að sálfræðiþjónustu verði bætt og þá sérstaklega lagt til að stöðugildum sálfræðinga verði fjölgað innan opinberra háskóla. Þar hafi nemendur greiðan aðgang að eins góðri þjónustu og unnt er að veita hverju sinni. Herra forseti. Lagt er til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar til umfjöllunar og komi aftur fyrir þingið til síðari umræðu sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ég held að við getum öll verið sammála um að sálfræðiþjónusta í framhaldsskólum og háskólum er mikilvæg. Ég fagna þess vegna þeirri tillögu sem hér er mælt fyrir um sálfræðiþjónustu opinberum háskólum og eins þeirri tillögu sem mælt var fyrir í gær um sálfræðiþjónustu í framhaldsskólum. Ég get í raun tekið undir allt sem kom fram í ræðu framsögumanns og það sem fram kemur í greinargerð með tillögunni. Ég hef hins vegar efasemdir um að sálfræðiþjónusta eigi að vera á ábyrgð menntakerfisins og velti fyrir mér hvort ályktunin ætti ekki frekar að vera til heilbrigðisráðherra, sem hefði samstarf við menntamálaráðherra um úrvinnsluna. Ég vil þess vegna spyrja þingmanninn hvort hann telji að sálfræðiþjónusta eigi að vera hluti af menntakerfinu eða heilbrigðiskerfinu almennt. Eins vil ég spyrja flutningsmann hvort hann telji að það tryggi meiri samfellu í þjónustu við ungmenni í geðheilbrigðismálum að þjónustan sé veitt af heilbrigðiskerfinu frekar en af skólakerfinu þar sem hún væri hugsanlega bundin við skólaárið eða tengd tilteknum skólum. Í þriðja lagi spyr ég hvort flutningsmaður væri tilbúinn til að beina þeirri umræðu með tillögunni til nefndar að ályktunin færi til heilbrigðisráðherra frekar en menntamálaráðherra.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er algjörlega íhugunarvert. Hins vegar eru nemendurnir í skólanum og ég hugsa að það séu þá kennarar eða samnemendur sem fyrstir verða varir við ef eitthvað er að. Við erum með heilbrigðisþjónustu í skólum. Við erum með hjúkrunarfræðinga o.fl. Málið fer til velferðarnefndar til skoðunar. Ég held að þetta þurfi að vera hluti af skólakerfinu, en auðvitað eru sálfræðingar heilbrigðisstétt, þeir eru ekki kennarar, en þjónusta af slíku tagi þarf að vera í skólakerfinu a.m.k. til að byrja með, sálfræðingar þurfa að vera staddir í skólanum að mínu mati og eiga held ég alltaf að vera. Síðan geta nemendur leitað út fyrir skólana eftir þjónustu. Ég held að tillögunni sé alveg réttilega beint að hæstv. menntamálaráðherra. Þótt ég skilji það og það sé auðvitað eitthvað sem má velta fyrir sér sé ég ekki að efni tillögunnar eigi ekki vel við velferðarnefnd, því að það þarf að gera þetta í samvinnu við skólana. Sú þjónusta sem veitt er t.d. í Háskólanum í Reykjavík er veitt á vettvangi skólans sjálfs en ekki undir hatti heilbrigðisráðuneytisins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vil hvetja til þess að skoðað verði ítarlega hvort kerfið veiti í rauninni þjónustuna. Hins vegar er ég algjörlega sammála þingmanninum að mikilvægt sé að þjónustan sé veitt innan skólanna, að hluta til a.m.k. Ég sé fyrir mér að það tryggi mun meiri samfellu að hún sé á ábyrgð heilbrigðiskerfisins þótt hún væri veitt innan skólanna, því að jafnvel þótt viðkomandi nemandi sem þarf á sálfræðiþjónustu að halda fái þjónustuna getur vel verið að hann hætti í skólanum og þá þarf hann áfram aðgang að sömu þjónustu. Sem dæmi nefni ég skólahjúkrunarfræðinga. Þeir eru starfsmenn heilsugæslunnar þó að þeir veiti þjónustu innan skólanna. Þeir sinna grunnskólum og framhaldsskólum og fleirum. Eins tel ég að þetta sé eitt af því sem væri hægt að horfa til í vinnu geðheilbrigðisáætlunar, að vinna að því að finna lausn fyrir framhaldsskóla og háskólanemendur, eða í rauninni ungmenni Það er gott að heyra þessar vangaveltur. Ef málið fer til velferðarnefndar eru heilbrigðismálin og velferðarmálin þar, meðan menntamálin eru í allsherjar- og menntamálanefnd.

Herra forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður séum hjartanlega sammála um tilgang málsins, sem er að bæta þjónustu við ungmenni í skólum sem eiga við vanda af þessu tagi að etja. Ekki skal ég standa í vegi fyrir því að fundinn verði besti farvegur fyrir málið. Það er hins vegar rétt að benda á í því samhengi að sálfræðingur sá t.d. sem starfar í Háskóla Íslands, þótt ekki sé nema í hálfu starfi, er starfsmaður skólans en ekki á vegum heilbrigðisyfirvalda. En auðvitað þarf þetta að tala saman, ég er alveg sammála því. Ég held að ekki sé endilega æskilegt að skólarnir leysi öll vandamálin. Ég held að mjög brýnt sé að gera eins og t.d. Háskólinn í Reykjavík, þar er a.m.k. þokkalega öflug móttaka þar sem nemendur geta talað við fagfólk. Það beinir þá nemendunum áfram innan kerfisins. Ég held að ekki sé æskilegt að stefna í sjálfu sér að því að mikil klínísk aðstoð eða meðferð sé í skólunum sjálfum, en ég held að nauðsynlegt sé að nemendur hafi greiðan aðgang, að auðvelt sé að fá viðtal við sálfræðing á vinnustað sínum eða í sínum skóla og fá fyrsta mat, fyrsta samtal og annað. Kannski eru málin þannig vaxin að hægt er að leysa þau með tiltölulega skjótvirkum hætti, með nokkrum samtölum. Önnur eru erfiðari og þá vísa sálfræðingar nemendum á staði þar sem þeir fá betri og meira viðvarandi þjónustu.

Herra forseti. Þingsályktunartillaga þessi frá m.a. hv. þm. Jóni Steinari Valdimarssyni er mjög góð inn í þessa umræðu. Ég hef komið aðeins inn á það áður, en það var gerð viðamikil rannsókn 2011 innan háskólans með yfir 1.600 þátttakendum. Þá kom í ljós að meira en helmingurinn af þeim sótti sér ekki viðeigandi heilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar. Í þessari umræðu sem við heyrum ítrekað á Íslandi þá viljum við hafa norrænt velferðarkerfi, alla vega velferðarkerfi að norrænni fyrirmynd. En við erum með íslenskt skattkerfi. Ef við ætlum að vera með kerfi sambærilegt þeim sem eru á Norðurlöndunum þurfum við að nýta peningana betur og við þurfum að eyða einni krónu til að spara 10 kr. Þessi tillaga, þessi umræða er einmitt í slíka átt. Eitt langar mig að nefna við hv. þingmann. Ég var svo lánsamur að fá að vera norður á Akureyri hjá Grófinni, geðverndarmiðstöð á Akureyri, á opnum fundi á síðasta ári. Þar kom fram að þeir sem eru með andleg veikindi eða sjúkdóma, eins og hv. þingmaður talaði um, kjósa frekar að tala um geðrænar áskoranir. Ég vil hvetja hv. þingmann til að taka það til greina.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og góða ábendingu. Ég held að hún sé réttmæt. Ég held að við og svo sem allir þurfum að gæta að því orðfæri sem við notum þegar við fjöllum um annað fólk, tala nú ekki um fólk sem á við einhvers konar áskoranir að etja sem eru miskrefjandi og miserfiðar. Þannig að ég tek algjörlega undir með þingmanninum að það þurfum við að gera. Síðan þakka ég líka ábendinguna með þessa könnun eða rannsókn sem hann benti á. Vandamálið er mjög umfangsmikið. Það þarf að takast á við það. Ég kallaði það í framsögu minni að spara eyrinn og kasta krónunni, ég vona nú að engir taki þá tilvitnun upp með öðrum hætti, því að ég tala stundum um evru. Ég held að þetta sé mergur málsins. Við þurfum að gæta þess að við séum ekki að spara eyrinn og kasta krónunni. Ég held að við gerum það dálítið mikið í þessum málaflokki, því miður. Eins og kemur fram í greinargerðinni og kom fram í minni ræðu getur skaðinn, ef ekki er gripið tímanlega inn í, orðið svo mikill. Hann er bæði mikill í beinhörðum peningum, en hann er líka mjög mikill í lífi þess fólks sem ekki fær viðeigandi aðstoð fljótt og vel og aðstandenda o.s.frv., þannig að ég held þetta eigi mjög vel við þarna. Eins og allar tölur sýna er þetta mjög alvarlegt vandamál sem við verðum að taka á.

Virðulegi forseti. Ég hef gegnum þau samtök sem ég hef komið að undanfarin ár kynnst þessum sjúkdómi sem tengist geðheilbrigði og einnig á öðrum vettvangi. Það sem mér finnst eiginlega sárast í þessu er til þess að vita að maður hefur misst vini í sjálfsvíg vegna þess að það er ekki nóg eftirfylgni, vegna þess að kerfið er að spara peninga. Ef við ætlum okkur að sjá til þess að ungmenni þessa lands fái þá heilbrigðisþjónustu sem þau eiga rétt á þá er þetta lítið skref til þess að byrja með. Byrjum þarna. En þetta verður bara smáskref til þess að koma þessum hlutum í lag. Það er ekki ásættanlegt að það sé svo mikill kostnaður í þessu kerfi að fólk hafi ekki efni á því að leita hjálpar. Hitt er líka að það eru um 13 þús. einstaklingar í Háskóla Íslands og það er hálft stöðugildi sem á að sjá um geðheilsu þeirra. Við verðum að gera eitthvað í þessum málum strax vegna þess að það er talið að um 30 manns deyi í sjálfsvígum á ári. Mér sýndist á tölunum að það væru um sex ungmenni á þeim aldri sem væri sennilega hægt að tengja eitthvað við háskólanám. Bara eitt af þeim er miklu meira en nóg. Þess vegna verðum við að sjá til þess að allir fái þá læknisþjónustu og þá geðheilbrigðisþjónustu sem þörf er á. Þetta er bara eitt lítið skref til þess.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun á XXV. kafla almennra hegningarlaga. Aðdragandinn er sá að í sex dómum á árinu 2012–2017 komst Mannréttindadómstóll Evrópu að því að niðurstaða íslenskra dómstóla í málum sem varða meintar ærumeiðingar fjölmiðla brjóti í bága við 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um vernd tjáningarfrelsis. Þetta er ákveðið merki um að gjá hafi myndast á milli þeirra réttinda sem okkur eru tryggð í alþjóðasáttmálum og refsiákvæðanna í nefndum XXV. kafla almennra hegningarlaga. Því leggja þeir þingmenn sem á málinu eru, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, Þorsteinn Víglundsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Andrés Ingi Jónsson og Karl Gauti Hjaltason, fram þess þingsályktunartillögu um að fela dómsmálaráðherra að endurskoða umræddan kafla hegningarlaganna. Í þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að láta fram fara endurskoðun á XXV. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs í því skyni að meiðyrðalöggjöf uppfylli skilyrði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eins og ákvæðinu hefur verið beitt í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu. Ráðherra leggi fram frumvarp til laga um breytingu á XXV. kafla almennra hegningarlaga á 149. löggjafarþingi.“ Það er rétt að taka það fram að þessi þingsályktunartillaga var lögð áður fram á 146. löggjafarþingi og fyrsti flutningsmaður hennar var þáverandi hv. varaþingmaður Viðreisnar, Dóra Sif Tynes. Í greinargerð með ályktuninni er vísað til átta dómsmála sem eiga það sameiginlegt að varða ummæli í garð nafngreindra einstaklinga um að þeir hefðu framið refsivert athæfi, væru undir rannsókn um slíka háttsemi eða tengdust glæpastarfsemi. Íslenskir dómstólar töldu ummælin refsiverðar aðdróttanir án fullnægjandi heimilda og felldu dóma í samræmi við það. Í öllum átta tilvikunum var fjölmiðlafólkinu gert að greiða stefnendum miskabætur og málskostnað, auk þess sem hin umdeildu ummæli voru dæmd dauð og ómerk. Þessi átta mál voru kærð til Mannréttindadómstólsins. Í sex tilvikum taldi dómstóllinn íslenska dómstóla ekki hafa gætt meðalhófs við beitingu hegningarlaga líkt og áskilið er í 10. gr. mannréttindasáttmálans. Virðulegi forseti. Miðlun upplýsinga og skoðana um þjóðfélagsleg málefni og öflug starfsemi fjölmiðla er hornsteinn lýðræðislegra samfélaga. Meiðyrðamál sem þessi eiga það líka sammerkt að kosta fjölmiðla bæði peninga og tíma. Þar er vægast sagt ekki alltaf í djúpa vasa að sækja eins og alkunna er, ekki síst á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Legg ég þar sérstaka áherslu á hversu þungt þetta er fyrir minni fjölmiðla sem er þorrinn af þeim fjölmiðlum sem starfa hér á markaði. Það er töluverð ógn við lýðræðissamfélagið ef það verður einfalt að þagga niður í blaðamönnum með því að veifa framan þá málssókn. Það er ljóst að það umhverfi sem íslenskir fjölmiðlar búa við er ekki alltaf eins og best verður á kosið. Nýlegt lögbann, sem féll þó úr gildi nýlega, er gott dæmi um það. Rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi, þ.e. þeirra einkareknu, er svo enn önnur umræða. Hún var reyndar nýlega tekin hér í þessum sal í kjölfar skýrslu sem nýlega kom út um rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Ég á frekar von á því að það hafi verið upphafið á slíkri umræðu. Við sem alþingismenn þurfum að tryggja að lög á hverjum tíma standist kröfur mannréttindasáttmálann og það felur í sér að uppfæra gömul lög til að endurspegla grundvallarmannréttindi á borð við tjáningarfrelsi. Lagaumhverfi fjölmiðla þarf að vera þannig að þeir geti sinnt því mikilvæga hlutverki sínu að veita okkur sem hér störfum nauðsynlegt aðhald. Í október 2017 gaf Mannréttindastofnun út skýrslu um dóma Mannréttadómstóls Evrópu um tjáningarfrelsi fjölmiðlafólks á Íslandi á árunum 2012–2017, skýrslu sem var unnin fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis. Helstu niðurstöður í þeirri skýrslu voru þær að í fyrsta lagi litu íslenskir dómstólar ekki alltaf til allra þeirra sjónarmiða sem þeir eiga að taka afstöðu til samkvæmt framkvæmd Mannréttindadómstólsins þegar metið er hvort takmörkun á tjáningarfrelsi sé nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Stundum vanræktu íslenskir dómstólar samkvæmt skýrslunni að taka afstöðu til þess hvort þau málefni sem voru til umfjöllunar fjölmiðla hefðu átt erindi við almenning eða ekki. Ekki var alltaf tekin afstaða til stöðu og fyrri hegðunar þeirra einstaklinga sem fjallað var um og þá var í sumum málanna vanrækt að taka afstöðu til vinnubragða fjölmiðla sem báru þess merki að fjölmiðlafólk hefði unnið störf sín í góðri trú og gætt jafnvægis í umfjöllun sinni. Í þeim málum sem skýrslan fjallaði um lagði Mannréttindadómstóllinn sjálfur oft mat á umrædd sjónarmið og benti á að þau stæðu til þess að ekki hefði verið nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi að takmarka tjáningarfrelsi fjölmiðlafólks. Svo áfram sé haldið með þessa skýrslu þá komst Mannréttindadómstóllinn í öðru lagi í nokkrum tilfellum að þeirri niðurstöðu að brotið hefði verið gegn tjáningarfrelsi fjölmiðlafólks með því að gera það ábyrgt fyrir ummælum sem höfð voru eftir nafngreindum viðmælendum. Áréttaði dómstóllinn að í dómum hans hefði áður verið komist að þeirri niðurstöðu að sterkar ástæður þyrftu að koma til svo blaðamenn yrðu látnir bera ábyrgð á slíkum tilvikum. Þar sem slíkar ástæður hefðu ekki verið fyrir hendi var talið að brotið hefði verið gegn tjáningarfrelsi viðkomandi blaðamanna og ritstjóra. Í þriðja lagi fann Mannréttindadómstóllinn að því hvaða skilning íslenskir dómstólar lögðu í ýmis þeirra ummæla er málin lutu að. Virðist þannig sem Mannréttindadómstóllinn hafi verið ósammála mati íslenskra dómstóla á efnislegu inntaki sumra ummælanna. Þetta ólíka mat hafði þau áhrif annars vegar að Mannréttindadómstóllinn taldi að ummælin hefðu ekki verið jafn meiðandi og íslenskir dómstólar lögðu til grundvallar. En hins vegar að ummælin hefðu átt sér nægilega stoð í upplýsingum sem lágu fyrir því fjölmiðlafólki sem í hlut átti. Að lokum þetta, herra forseti. Flutningsmenn benda í lok greinargerðar með þingsályktunartillögunni á eftirfarandi, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að beiting ákvæða meiðyrðalöggjafarinnar samræmist þeim kröfum sem gerðar eru til slíkra ákvæða og því mikilvægt að við endurskoðun meiðyrðalöggjafarinnar sé gætt að því að sjálfstæði fjölmiðla verði tryggt og í fullkomnu samræmi við kröfur stjórnarskrár og skuldbindingar samkvæmt alþjóðlegum sáttmálum, svo sem mannréttindasáttmála Evrópu.“ Ég hef lokið máli mínu og óska þess að málið fái skjóta en jafnframt vandlega og jákvæða yfirferð í hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd, geri ég ráð fyrir.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir framsöguna og fyrir að leggja frumvarpið fram. Þetta er hið þarfasta mál. Sjálfur starfaði ég lengi við fjölmiðla og mun ætíð styðja allt sem bætir starfsumhverfi þeirra og tryggir betur frelsi þeirra og þeirra blaðamanna sem þar starfa. Í Blaðamannafélaginu var nú oft verið að ræða um siðareglur og hversu ítarlegar þær ættu að vera. Sjálfur hef ég stundum verið á þeirri skoðun að eina siðareglan sem þurfi að vera sé: Hafa skal það sem sannara reynist, vitnað í Ara fróða. Ég hjó eftir að hv. þingmaður vísaði í skýrslu um Mannréttindadómstólinn, ég held að ég fari með rétt mál, þar sem rætt var um málefni sem ættu erindi við almenning, það hefði komið í ljós að eitthvað ætti erindi við almenning. Þetta hugtak hefur þvælst fyrir mörgum. Sumum finnst óeðlilegt að dómarar geti í raun ákveðið hvort eitthvað eigi erindi við almenning eða ekki, þá sé ritstjórnarvald fjölmiðils í raun komið inn á valdsvið dómara. Af því að ég var svo sammála því sem hv. þingmaður sagði í sinni ræðu þá langaði mig að eiga örlítinn orðastað við hana um þetta og spyrja hvort það sé í raun þörf á að víkka þetta út enn frekar eða hvort það sé aldrei hægt, hvort dómstólar þurfi alltaf að eiga síðasta orðið.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega andsvarið og deili með hv. þingmanni áhuga á fjölmiðlaumhverfinu. Ég hef aldrei starfað nokkurs staðar lengur en einmitt á fjölmiðli, þannig að þetta stendur manni nærri. Þetta er mjög áhugaverð spurning og líklegast sú sem er á gráasta svæðinu, þ.e. hvaða umfjöllun á erindi við almenning. Það má síðan snúa þessu við í raun og veru vegna þess að það hvað fjölmiðlar mega og hvað þeir mega ekki hlýtur að vera grunnurinn að umræðunni. Ef það er ekki dómstóla að taka afstöðu til þess, hver gerir það þá? Ég er ekki að segja að þetta sé auðvelt, en við þurfum kannski í þessu stóra umhverfi og þetta verður ekki einfaldara með - ég ætla nú ekki að gera hv. þingmanni það að hafa starfað fyrir tíma internetsins, en það gerði sú sem hér stendur, en þetta verður ekki einfaldara eða auðveldara með tímanum. Það er kannski eitt af þessum stóru málum. Ég get a.m.k. sagt að ég tel mun vænlegra til árangurs að fá aðila á borð við Mannréttindadómstólinn til þess að koma með okkur í þetta og fylgja því sem þeir eru að vinna með á sínum risamarkaði og með mun stærri og flóknari mál en við á okkar markaði. Ég held að þetta sé eitt af því sem ég myndi hvetja hæstv. dómsmálaráðherra til að skoða þegar hann fer vonandi í þessa endurskoðun. Þetta er eitt af stóru málunum sem þarf að taka tillit til og skoða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held áfram að vera sammála. En þetta er ekki bara sagt út í bláinn eða til að fara í einhverjar heimspekilegar vangaveltur um eðli hlutanna því þetta er akkúrat grundvallaratriðið, að eiga erindi við almenning. Það hefur oft verið skákað í því skjóli til að segja að einhver umfjöllun eigi ekki rétt á sér. Þá er í raun og verið á ákveðinn máta verið að færa ritstjórnarvald út af ritstjórnum fjölmiðla. Það getur verið nauðsynlegt eins og hv. þingmaður kemur inn á, segja sumir. Aðrir segja að það eigi einfaldlega ekki að vera þannig. Það eigi bara að vera nokkuð skýrt og það þurfi að vera klár brot, ekki endilega einu sinni á meiðyrðalöggjöfinni heldur beinlínis á almennum hegningarlögum. Ég veit að þetta er tillaga til breytinga á þeim. Mig langar að spyrja hv. þingmann um Mannréttindadómstólinn, ég heyri þegar hún fer yfir þetta að hún hefur kynnt sér þetta mál mjög vel. Já, ég starfaði ekki við fjölmiðla fyrir tíma internetsins, nema skólablað Menntaskólans í Kópavogi sé talið fjölmiðill. En hefur hv. þingmaður kynnt sér framþróun þessara mála innan Mannréttindadómstólsins? Eftir hvaða lagaumhverfi er þar verið að vinna? Ég er ekki að segja að við eigum að fara að breyta því lagaumhverfi sem Mannréttindadómstóllinn vinnur innan, en fjölmiðlaheimurinn er einn sá kvikasti þar sem hver og einn er eiginlega orðinn sinn eigin fjölmiðill. Hefur hv. þingmaður skoðað þetta? Hefur verið framþróun fylgjandi tímanum þar?

Virðulegi forseti. Til að hnykkja á þessu með hvað eigi erindi til almennings yfir höfuð, sem er lykilspurningin í þessu, þá held ég að það megi nálgast það þannig að allt eigi erindi og svo þrengir maður það, frekar en að nálgast þetta út frá því að fjölmiðlar þurfi að berjast fyrir því í hverju skrefi að eitthvað eigi erindi. Ég held að það sé mun heillavænlegra fyrir lýðræðislega umræðu og samfélagið. Varðandi það hvort ég hafi kynnt mér þróunina ætla ég ekki að taka svo djúpt í árinni að segja að ég hafi gert það nákvæmlega. En eitt veit ég; þróunin þar hefur orðið töluvert hraðari en hjá íslenskum dómstólum. Þar liggur grundvöllur þessarar tillögu. Ég er ekki með þetta betur niðurnjörvað en svo.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að leggja fram þetta mál, sem er áhugavert. Í fljótu bragði hlýtur maður að styðja það. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu fjallar um tjáningarfrelsi, sem er eitt af því mikilvægasta að mínu mati. Mig langar að nefna örlitla fyrirvara sem ég hef sem snúa reyndar ekki að efni frumvarpsins heldur frekar aðstæðum málaflokksins, tjáningarfrelsi á Íslandi. Árið 2010 var samþykkt þingsályktunartillaga sem er kennd við IMMI, International Modern Media Institute. Hún kvað á um að Ísland ætti að verða leiðandi, framúrskarandi í upplýsinga- og tjáningarfrelsi. Árin líða og eins og svo oft tóku hlutirnir langan tíma. En á endanum voru kynnt frumvarpsdrög frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu, fjögur stykki, sem hafa ekki enn þá verið lögð fram. Ég spurði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra út í þau um daginn. Við sjáum til hvað kemur út úr því. Hæstv. forsætisráðherra hefur nefnt þetta starf af og til aðspurður um skyld mál. Þessi fjögur frumvörp voru aldrei lögð fram en þáverandi hv. þm. Birgitta Jónsdóttir lagði þau fram á 147. þingi. Nú hef ég ruglast á málum og er ekki með þau öll en eitt þeirra var frumvarp um ærumeiðingar, annað um afnám gagnageymdar og þriðja um hatursáróður. Þetta eru mál sem voru og eru hugsuð til að auka tjáningarfrelsi á Íslandi. Tjáningarfrelsi á Íslandi er svolítið gallað, bæði í lögunum og að mínu mati í dómaframkvæmd. Ég leyfi mér hiklaust að deila við dómarann í þeim efnum, svo að það sé sagt upphátt. Frá táningsaldri hef ég gagnrýnt tjáningarfrelsismál á Íslandi. Mér þykja þau algerlega fáránleg á köflum. Við höfum oft þá tilfinningu á Íslandi að við séum svo frjálsynd og vestræn og lýðræðisleg en stundum er það einfaldlega ekki satt. Stundum erum við að klappa okkur á bakið fyrir eitthvað sem við höfum ekki unnið okkur inn. Sagan segir sitt um það. Sem dæmi voru svokallaðar ofbeldiskvikmyndir bannaðar fram á 21. öld á Íslandi, bann sem var sett á á fyrri hluta 9. áratugar síðustu aldar þegar myndbandstæki voru að verða almenn og fólk var logandi hrætt við að fólk hefði frelsi til að horfa á það sem því sýndist. Guðlast, af öllum hlutum sem Íslendingum hefur dottið í hug að banna Íslendingum að gera, var bannað á Íslandi til sumarsins 2015. Var það frumvarp lagt fram af þeim sem hér stendur. Klám er enn þá bannað samkvæmt íslenskum lögum, sem er einsdæmi að mér vitandi í vestrænum lýðræðisríkjum. Það eru til einhverjar takmarkanir, einhver bönn við ákveðnum tegundum af klámi annars staðar, eins og í Noregi, en hérna er klám einfaldlega bannað, sem er að mínu mati algerlega fráleitt, algerlega úti á túni og eitt af þeim atriðum sem mér finnst svo skrýtið að þurfa að rökræða eftir miðaldir. En það er svo sem ekki alvarlegasta löggjöfin þótt hún sé mikið prinsippmál í mínum huga, ákveðinn prófsteinn á það hvort samfélag aðhyllist tjáningarfrelsi raunverulega eða ekki, í grunninn. En það eru alvarlegri gallar við íslensk lög, t.d. hatursorðræðulöggjöfina, sem er líka í almennum hegningarlögum. Nú er ég þeirrar skoðunar sjálfur að það eigi að vera löggjöf gegn hatursorðræðu. Það er hins vegar mikilvægt að hún sé vönduð, skýr, gegnsæ og að skilgreiningin sé á hreinu. Hún er það alls ekki eins og er. Það sést best á nýföllnum hæstaréttardómum, sem ég bloggaði um nýlega í pistli mínum Íslenskt tjáningarfrelsi enn og aftur. Þar voru þrenn ummæli til umfjöllunar. Sýknað var fyrir ein þeirra og dæmt fyrir hin tvö. Ef ég myndi lesa þau upp, sem ég ætla ekki að gera, ég vona að það rói taugarnar, efast ég stórlega um að nokkur manneskja gæti nema af tölfræðilegri heppni giskað á hver af þeim ummælum var sýknað fyrir. Ástæðan er að löggjöfin er mjög óskýr, hún er ofboðslega matskennd, hún er hreinlega ofboðslega háð tilfinningaástandi dómarans hverju sinni. Þetta eru þannig ummæli. Þau eru öll ógeðsleg, það er enginn ágreiningur um það, og fela í sér mikla rætni og eru ekki neinum til fyrirmyndar. En þetta er óskýrt. Við verðum að vita hvað við megum segja. Það er grundvallaratriði. Jafnvel ef við erum ósammála um hversu mikið tjáningarfrelsi við viljum hafa verðum við alla vega að vita hvar það er. Ég tel að við vitum ekki hvar þar er. Klámbannið er reyndar eitt af góðu dæmunum um það. Um leið og maður nefnir klám byrja allir í fyrsta lagi að roðna og hitt sem gerist er að fólk fer að karpa um skilgreininguna á klámi. Ég velti fyrir mér: Hvaða vit er í því að takmarka tjáningarfrelsi út frá hugtaki sem fólk veit ekki einu sinni hvað þýðir? Það er galið, virðulegi forseti, algerlega galið og kemur efnisinnihaldi kláms ekkert við. Það skiptir aðeins máli að þetta sé skýrt. Þessi þingsályktunartillaga er mjög góð. Það er mjög mikilvægt að slík endurskoðun eigi sér stað. Ég verð að segja eins og er að mér hefði ekki sjálfum dottið í hug að fara þá leið og mér finnst hún áhugaverð, þ.e. að leggja það á ráðherra að endurskoða þennan kafla almennra hegningarlaga með tilliti til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu. En á sama tíma erum við að bíða eftir IMMI-frumvörpunum, við erum að bíða eftir að hæstv. forseta geri aðeins skýrara hverjar pælingarnar eru í kringum að efla og styrkja og tryggja tjáningarfrelsi og upplýsingafrelsi á Íslandi. Þetta er allt í ákveðinni móðu eins og er. Þess vegna er erfitt að tilgreina nákvæmlega hvaða leið maður vill fara hverju sinni. Ef ekki væri fyrir þessar aðstæður hefði ég þegið það boð að vera meðflutningsmaður að málinu og ég mun vissulega styðja það. Ég styð málið klárlega. En stundum eru margar leiðir farnar á sama tíma að sambærilegum markmiðum. Að því sögðu er ég síðasti maðurinn til að vilja gera hlutina á minn hátt en ekki eins og aðrir. Ég býst fastlega við því að þessi ágæta hugmynd sé í fyrsta lagi algerlega samrýmanleg og samhæf við þau verkefni sem þegar eiga að vera í gangi hjá framkvæmdarvaldinu. Ég vona að svo sé. En það væri gott ef hægt væri að sauma þetta einhvern veginn saman, í það minnsta að ná því markmiði. Síðan er eitt sem mig langar að árétta, því að skoðanir mínar á tjáningarfrelsi þykja oft frekar nýstárlegar. Mér þykja takmarkanirnar sem gildandi íslensk stjórnarskrá heimilar vera of miklar, of víðar. Sem dæmi má takmarka tjáningu á Íslandi út frá siðgæði, sem er eitt af algerlega óskilgreinanlegum orðum, það fer eftir því við hvern maður talar hverju sinni. Það er algerlega ógegnsætt og dregur rosalega mikið úr vernd ákvæðisins. Í raun og veru er hægt að segja að hvað sem er sé ekki í samræmi við siðgæði, t.d. guðlast. Fullt af fólk verður mjög móðgað við guðlast. Ég skil það mjög vel. En við höfum ekki réttinn til að heyra aldrei eitthvað sem móðgar okkur. Það er ekki þannig. Við höfum ekki þann rétt og eigum ekki að hafa hann. Við eigum ekki að hafa réttinn til að banna öðrum að horfa á eitthvað sem okkur finnst persónulega ógeðslegt og jafnvel skaðlegt. En íslenska stjórnarskráin heimilar þó nokkrar tálmanir á tjáningarfrelsi. Og reyndar þykir mér 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu gera það líka. Ef ég fengi að ráða öllu, sem er sem betur fer er ekki tilfellið, myndi ég vilja endurskoða bæði tjáningarfrelsisgrein íslensku stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu í því augnamiði að auka tjáningarfrelsi og draga úr heimildum til að takmarka það. En það er alfarið pólitísk nálgun og eitthvað sem ég átta mig á að er ekki raunhæft, alla vega ekki í náinni framtíð. En á meðan við höfum þó alla vega þessa hluti, 73. gr. stjórnarskrár Íslands og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, hljótum við að vilja hafa hlutina í það minnsta í samræmi við þá. Að því leyti tek ég undir þetta ágæta mál. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Það vill svo heppilega til að ég er að verða búinn með tímann. En ég vildi koma þessum álitamálum að í tilefni þess að við ræðum þetta góða mál.

Virðulegi. forseti Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, bann við umskurði drengja. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, Inga Sæland, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ólafur Ísleifsson, Jón Þór Ólafsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Björn Leví Gunnarsson. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til, með leyfi forseta: „1. málsl. 218. gr. a orðast svo: Hver sem með líkamsárás veldur tjóni á líkama eða heilsu barns eða konu með því að fjarlægja kynfæri að hluta eða öllu leyti skal sæta fangelsi allt að 6 árum.“ Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Herra forseti. Öldum saman, eða í um 5000 ár, hefur sá siður tíðkast víða að umskera barnunga drengi, framan af með almennu samfélagslegu samþykki og skilningi á helgisiðum tiltekinna trúfélaga, gyðinga og múslima aðallega. Á 19. öld jókst tíðni umskurða verulega þegar almennt var hvatt til þess að drengir væru umskornir til að koma í veg fyrir ýmsa kvilla og hegðun. Umskurðir á sveinbörnum tíðkast þó ekki eingöngu innan gyðingdóms og hjá trúfélögum múslima. Þeir eru t.d. nokkuð algengir í kristnum ríkjum í Afríku og í Bandaríkjunum. Þannig að fylgni á milli trúarbragða og umskurðar er alls ekki algild heldur er einnig um samfélagslega venju eða hefð að ræða. Í þessu samhengi má einnig geta þess að sú sem hér stendur hefur fengið fjölda bréfa og skilaboða eftir að það frumvarp sem nú er rætt varð að opinberu þingskjali. Flest skilaboð hef ég fengið frá ísraelskum gyðingum sem styðja frumvarpið og tjá mér að innan þeirra samfélags sé ört vaxandi hreyfing sem vilji afleggja þann sið að limlesta unga drengi í nafni trúarinnar. Sum bréfin eru frá foreldrum sem sjá eftir því að hafa umskorið drengina sína, önnur frá foreldrum sem segjast ekki hafa látið umskera syni sína og sum bréfin eru frá eldri karlmönnum, sem voru umskornir þegar þeir voru drengir. Þeir segja mér að þeir hefðu ekki látið umskera sig, hefðu þeir fengið að velja. Aðgerðin hefur valdið mörgum þeirra sársauka og ýmsum líkamlegum vandkvæðum alla ævi, sem er auðvitað hræðilegt. Af þessu má draga þá ályktun að hefð fyrir umskurði er ekki bundin við einstök trúfélög og innan trúfélaga þar sem umskurður tíðkast er ekki eining um að honum skuli haldið áfram. Hæstv. forseti. Rök fyrir umskurði eru sem sagt stundum þau að um sé að ræða trúarlega athöfn og hins vegar séu læknisfræðilegar ástæður fyrir aðgerðinni. Í greinargerð frá Barnaheillum er m.a. farið yfir helstu rök þeirra sem segja læknisfræðilega kosti umskurða vera fleiri en galla. Rökin með umskurði eru m.a. þau að umskurður geti komið í veg fyrir þvagfærasýkingar í nýburum, komið í veg fyrir krabbamein í typpi, komið í veg fyrir kynsjúkdómasmit og komið í veg fyrir alnæmissmit. Andsvör og rök þeirra sem vilja afnema framkvæmd umskurða á drengjum eru eftirfarandi: 1. Þvagfærasýkingar eiga sér stað í 1/100 tilfella og þær er auðveldlega hægt að meðhöndla með sýklalyfjum. Í 2/100 tilfellum verða erfiðleikar í kjölfar umskurðar, því er ekki hægt að réttlæta umskurð með því að hann sé forvörn gegn þvagfærasýkingu. 2. Rannsóknir þær sem hafa sýnt fram á vörn gegn krabbameini, kynsjúkdómum og HIV-smiti eru afar gagnrýndar, þær hafa flestar verið framkvæmdar í Afríku sunnan Sahara, sagðar byggðar á veikum grunni og ótengdar læknisfræðilegum forsendum á Vesturlöndum. 3. Umskurður á ungum drengjum geti ekki verið réttlættur með vísan í að hann komi í veg fyrir tiltekna sjúkdóma sem einungis koma til sögunnar með kynlífi. Einungis væri hægt að réttlæta umskurð ef hann væri framkvæmdur á unglingum eða ungum fullorðnum með fullu og upplýstu samþykki þeirra. Læknar á Vesturlöndum hafa tekið sig saman og ritað lærðar greinar um að afnema eigi umskurði á drengjum í öðrum tilgangi en læknisfræðilegum og telja framkvæmd slíkra aðgerða stríða gegn siðareglum lækna. Skilaboð þeirra eru þau að umskurð eigi ekki að framkvæma nema hann eigi sér læknisfræðilegar ástæður. Vil ég þá sérstaklega nefna vel þekkta grein úr læknablaðinu Pediatrics Today sem birt var árið 2013 og 38 læknar frá 16 löndum skrifuðu saman. Umskurður er óafturkræf aðgerð og veldur bæði sársauka og sýkingarhættu. Þó að aðgerðin sé í sjálfu sér lítil á læknisfræðilegan mælikvarða fela öll slík inngrip í sér einhverja áhættu. Samkvæmt tölum frá Bandaríkjunum látast á annað hundrað sveinbörn í kjölfar umskurðar á ári þegar þeim blæðir út. Þá eru undirliggjandi blæðingasjúkdómar sem ekki er vitað um áður en börn eru umskorin. Það að eitt barn látist vegna ónauðsynlegrar aðgerðar, er einu barni of mikið. En hvað felur slík aðgerð í sér? Hvernig fer umskurður fram og hvenær er hann gerður? Umskurður fer þannig fram að fremsti hluti forhúðar getnaðarlims er fjarlægður með skurðaðgerð. Meðal gyðinga er algengast að drengir séu umskornir á áttunda degi lífs. Á meðal múslima er hins vegar algengast að drengir séu umskornir í kringum tíu ára aldurinn. Ég heyri það frá Bandaríkjunum að algengt er að ungir drengir séu hreinlega umskornir á fæðingardeildinni, sem sagt fljótlega eftir fæðingu. Ýmislegt við framkvæmd umskurðar er umdeilt og má nefna eftirfarandi: 1. Aðgerðin er framkvæmd án deyfingar eða með lítilli deyfingu og sársauki því mikill, börnin fá áfall, sýna einkenni áfallastreituröskunar. Ekki er notast við svæfingar. Börn ýmist gráta ákaflega eða sýna engin viðbrögð. Viðbragðsleysi barna hefur verið útskýrt með því að börn séu ekki farin að skynja sársauka svo ung. Rannsóknir hafa leitt í ljós að viðbragðsleysið er áfallsviðbragð, eins konar stjarfi. 2. Víða er umskurður framkvæmdur annars staðar en á skurðstofum, svo sem í heimahúsum sem ekki eru dauðhreinsuð og ekki af læknum heldur trúarleiðtogum. - Þá á ég ekki við að þetta sé gert endilega í heimahúsum hér á landi, ég veit ekki til þess. En þetta er í greinargerð frá Barnaheillum. - Mikil hætta er á sýkingum við slíkar aðstæður sem geta leitt til dauða. 3. Umskurður á ungum börnum brýtur gegn rétti barna til að segja skoðun sína á málefnum sem þau varða. Virðulegi forseti. Snúum okkur að mannréttindahlið málsins, en ástæða þess að ég legg málið fram er að ég tel að við sem löggjafi eigum að gæta þess að verja börnin okkar í hvívetna fyrir hverju því sem stríðir gegn barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindum almennt. Hugmyndin að frumvarpinu er sprottin af frétt á heimasíðu umboðsmanns barna en þann 30. september 2013 skrifuðu umboðsmenn barna á Norðurlöndum og ýmsir heilbrigðisstarfsmenn undir yfirlýsingu gegn umskurði ungra drengja. Mig langar að lesa fréttina af heimasíðu umboðsmanns barna eða hluta hennar. Þar segir, með leyfi forseta: „Í gær, 30. september 2013, skrifuðu umboðsmenn barna á Norðurlöndum og ýmsir heilbrigðisstarfsmenn undir yfirlýsingu gegn umskurði ungra drengja. Umskurður á ungum drengjum felur í sér brot á réttindum þeirra, nema slík aðgerð sé talin nauðsynlegt af heilsufarslegum ástæðum. Umskurður felur í sér varanlegt inngrip í líkama barns sem getur haft í för með sér mikinn sársauka, auk þess sem slíkri aðgerð fylgir hætta á sýkingum og öðrum vandamálum. Umskurður á ungum drengjum samræmist illa 12. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem fjallar um rétt barna til þess að hafa áhrif á eigið líf. Auk þess telst umskurður brot gegn 3. mgr. 24. gr. sáttmálans sem tryggir börnum vernd gegn hefðum sem eru skaðlegar heilbrigði barna. Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna hefur einnig hvatt öll ríki til þess að banna aðgerðir sem stefna mannlegri reisn barna í hættu og eru ekki í samræmi við réttindi barna. Þó að það sé vissulega réttur foreldra að veita barni sínu leiðsögn þegar kemur að trúarbrögðum, getur slíkur réttur aldrei gengið framar rétti barnsins.“ - Þetta er grundvallaratriði hér. - „Má í því sambandi benda á að samkvæmt 3. gr. barnasáttmálans á það sem er barni fyrir bestu að hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir sem varða barn. Á réttur barna og mannhelgi þeirra því að ganga framar rétti fullorðinna til að taka trúarlegar og menningarlegar ákvarðanir fyrir hönd barna sinna. Í yfirlýsingunni kemur fram að umboðsmenn barna og ýmsir heilbrigðisstarfsmenn á Norðurlöndum telja brýnt að vinna að því að banna umskurð á ungum drengjum. Mikilvægt er að virða sjálfsákvörðunarrétt barna og banna umskurð á drengjum nema í þeim tilvikum sem drengur, sem náð hefur nægilegum aldri og þroska til að skilja hvað felst í aðgerðinni, veitir samþykki sitt. Vonast er til þess að umrædd yfirlýsing verði til þess að málefnaleg umræða eigi sér stað milli allra þeirra sem málið varðar. Að lokum eru ríkisstjórnir á öllum Norðurlöndum hvattar til þess að stuðla að fræðslu um réttindi barna og þá áhættu sem fylgir umskurði. Enn fremur eru þær hvattar þess að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja að drengir fái sjálfir að ákveða hvort þeir vilji láta umskera sig þegar þeir hafa aldur og þroska til.“ Herra forseti. Ég ætla líka að halda áfram að vísa í greinargerð frá Barnaheillum en þar kemur mikið af áhugaverðum upplýsingum fram. Þar segir m.a. með leyfi forseta: „Mannréttindasáttmálar kveða á um að allir eigi rétt til lífs, frelsis og öryggis og að enginn eigi að þurfa að þola vanvirðandi meðferð. Í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir að við allar ákvarðanir og ráðstafanir sem varða líf barna skuli byggt á því sem barni er fyrir bestu. Og í 76. gr. stjórnarskrár Íslands segir: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Í 3. mgr. 24. gr. barnasáttmálans segir að aðildarríki skuli gera allar þær ráðstafanir sem vænlegar séu til árangurs og við eiga í því skyni að ryðja úr vegi hefðum sem eru skaðlegar heilbrigði barna. Umskurð í trúarlegum tilgangi má vafalaust heimfæra undir þetta ákvæði þótt ekki sé enn að finna stoð fyrir því í gögnum barnaréttarnefndarinnar sem annast eftirfylgni með sáttmálanum. Enn fremur má nefna að umskurður á ungum drengjum samræmist illa 12. gr. barnasáttmálans sem kveður á um að börn eigi rétt á að láta skoðun sína í ljós í öllum málum sem þau varða og tekið skuli réttmætt tillit til skoðana þeirra í samræmi við aldur þeirra og þroska. Það myndi samræmast betur ákvæðinu ef beðið yrði með ákvörðun um umskurð þar til barnið hefði náð þeim aldri að geta tekið upplýsta ákvörðun um hvort það vildi láta framkvæma á sér umskurð. Evrópuráðið gaf út skýrslu í september 2013 um ýmsar hefðir tengdar snemmbærum inngripum í líf barna, þar sem ríki voru hvött til að gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja öryggi barna og setja um það reglur hvar og hvernig umskurður væri heimill, þ.e. einungis framkvæmdur af læknum á viðeigandi stofnunum, svo sem sjúkrahúsum eða á heilsugæslustöðvum í sótthreinsuðu umhverfi. Barnaheill hvetja stjórnvöld til að láta kanna algengi umskurða á sveinbörnum á Íslandi og jafnframt kanna við hvaða aðstæður umskurðir eru framkvæmdir.“ Herra forseti. Á 145. löggjafarþingi lagði hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, en hún er einnig meðflutningsmaður þessa frumvarps, fram fyrirspurn til heilbrigðisráðherra um umskurði á börnum. Hún spurði m.a. að því hvort fyrir lægju upplýsingar um umskurð á börnum hér á landi og ef svo væri, hversu margar slíkar aðgerðir hefðu verið gerðar undanfarinn áratug. Þingmaðurinn óskaði jafnframt eftir að aldur barna og kyn yrði tilgreint í svarinu og hvort aðgerðirnar hefðu verið framkvæmdar af heilsufarsástæðum eða trúar- eða félagslegum ástæðum. Í svari ráðherra segir, með leyfi forseta: „Embætti landlæknis safnar ekki reglubundið upplýsingum um umskurð á börnum hér á landi. Um er að ræða einstök tilvik en umskurður á kynfærum stúlkna er óheimill samkvæmt ákvæði 218. gr. a. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Samkvæmt sömu lögum telst umskurður á kynfærum stúlkna til líkamsárásar. Embætti landlæknis hefur aflað eftirfarandi upplýsinga: Á Barnaspítala Hringsins hefur ein aðgerð verið framkvæmd á dreng af læknisfræðilegum ástæðum á sl. þremur árum. Á spítalanum eru slíkar aðgerðir eingöngu gerðar í læknisfræðilegum tilgangi. Tveir sjálfstætt starfandi barnaskurðlæknar eru á landinu og hefur engin aðgerð verið framkvæmd hjá þeim á sl. tveimur árum. Þegar leitað var í gagnagrunnum embættisins fyrir árin 2009–2014 kom í ljós að ein aðgerð var framkvæmd árið 2009 og ein árið 2012.“ Í nýlegu svari landlæknis, sem birt var í grein um málið í Morgunblaðinu í sl. viku, kemur fram að aðgerðir hafa verið 15 á frá tímabilinu 2006–2016 - ég vona að ég fari rétt með síðara ártalið - en sú sem hér stendur hefur óskað eftir nýjum tölum og frekari upplýsingum frá embættinu. Þannig að sú tala sem kemur fram í svari ráðherra við fyrirspurn hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur virðist ekki standast. Það er a.m.k. misræmi þar sem þarf að skoða betur. Ég hef fengið þau svör frá landlækni að skráningar á aðgerðum séu með þeim hætti að þær hafi ákveðið númer samkvæmt tegund aðgerðar. Einnig kemur fram af hvaða orsökum slíkar aðgerðir eru gerðar ef um læknisfræðilegar orsakir er að ræða. Eftir því sem ég kemst næst er ekki skráð sérstaklega ef aðgerð er af trúarlegum ástæðum. Herra forseti. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir lagði einnig fram þá spurningu til heilbrigðisráðherra á 145. löggjafarþingi hver stefna stjórnvalda væri varðandi það hvort umskurður barna vegna trúarlegra eða samfélagslegra ástæðna skyldi leyfður eða bannaður og hvort kæmi til greina að setja um slíkt reglur á borð við „Vejledning om omskæring af drenge“ sem í gildi eru í Danmörku. Í svari ráðherra segir, með leyfi forseta: „Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar kemur fram að Ísland á að vera fjölskylduvænt land þar sem börn búa við öryggi og jöfn tækifæri og njóta lögvarinna réttinda líkt og aðrir þjóðfélagsþegnar. Heilbrigðisráðherra telur mikilvægt að skurðaðgerðir sem framkvæmdar eru á líkama barna séu framkvæmdar af heilbrigðisstarfsmönnum sem heyra undir lög nr. 34/2012 og þannig sé tryggt að haft sé eftirlit með gæðum og öryggi við framkvæmd þeirra aðgerða, samanber ákvæði laga nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu, þar sem fjallað er um eftirlit með heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstarfsmönnum. Ráðuneytið telur því vel koma til greina að settar verði sambærilegar leiðbeiningar og gert hefur verið Danmörku og mun hafa samráð við embætti landlæknis í því skyni.“ Og það er einmitt verkefni þingsins nú að skoða hvort nauðsynlegt sé að banna umskurð á drengjum með lögum eða einungis að setja sérstakar reglur um umskurð á drengjum. Sumir hafa bent á í umræðunni sem skapast hefur um málið í fjölmiðlum síðustu daga að engin nauðsyn sé að setja slík lög þar sem svo fáar aðgerðir eru gerðar á drengjum í þessu skyni. Að mínu mati vega slík rök ekki þungt. Þar vil ég vísa til þess að á 131. löggjafarþingi árið 2005 voru samþykkt lög um bann við umskurð á konum og stúlkum. Ástæða þeirrar lagasetningar var ekki sú að umskurður á stúlkum væri orðið vandamál á Íslandi, fjöldinn væri slíkur, heldur var um mannréttindamál að ræða. Hvers vegna eigum við að leyfa limlestingar á kynfærum drengja á meðan þær eru bannaðar með lögum á konum og stúlkubörnum? Íslensk stjórnvöld hafa stutt þá umræðu og vinnu sem farið hefur fram á alþjóðavettvangi, svo sem á vegum Sameinuðu þjóðanna og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og varðar aðgerðir til að koma í veg fyrir limlestingu á kynfærum. Ísland var til að mynda eitt þeirra ríkja sem lögðu fram ályktun sem samþykkt var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 2012 og kallar eftir efldu alþjóðlegu átaki til að útrýma limlestingum á kynfærum kvenna. Ætlum við nokkuð að skilja drengina eftir í þeirri baráttu? Ég vona ekki. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að útrýma kynbundnu ofbeldi og vernda börnin sérstaklega. Í ljósi þess bind ég því vonir við að við Íslendingar verðum fyrsta ríkið í heiminum sem bannar limlestingar á kynfærum drengja. Hæstv. forseti. Umrætt frumvarp felur í sér að núgildandi lögum frá 2005 um bann við limlestingum á kynfærum kvenna og stúlkna verði breytt á þann hátt að í stað orðsins stúlka komi orðið „barn“. Í greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 83/2005, koma fram margar mjög mikilvægar upplýsingar og forsaga þess máls rakin mjög ítarlega. Orðanotkun í heiti málsins var breytt úr „umskurði“ í „limlestingar á kynfærum kvenna“ í samræmi við hugtakanotkun Sameinuðu þjóðanna, „female genital mutilation“ eða FGM, en sú orðanotkun er talin lýsa verknaðinum betur. Aðdragandi lagasetningar árið 2005 var sá að á 127. löggjafarþingi var lögð fram fyrirspurn til heilbrigðisráðherra um hvort ráðherrann teldi tímabært að lögfesta bann við umskurði stúlkna og setja viðurlög við slíkum verknaði. Í svari ráðherrans, sem finna má í greinargerðinni, kom fram að umskurður á stúlkum teldist vera líkamlegt ofbeldi en ekki læknisverk og því væri læknum óheimilt að framkvæma hann samkvæmt læknalögum. Í svari ráðherra stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Samkvæmt refsilöggjöfinni ætti umskurður stúlkna því að falla undir líkamsmeiðingarákvæði almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 218. gr., sbr. síðari breytingar, og vera skilgreindur sem brot á mannréttindaákvæðum stjórnarskrár, barnaverndarlögum, nr. 80/2002, sbr. 98. og 99. gr., og lögum um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997.“ Einnig benti heilbrigðisráðherra á að verknaðurinn stríddi gegn samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, mannréttindasáttmála Evrópu og samningi um afnám allrar mismununar gagnvart konum frá 1992. Í svari ráðherra kom fram að í fortakslausu banni við umskurði stúlkna fælist ákveðin yfirlýsing og teldi hann ekkert því til fyrirstöðu að skoða hvort slíkt bann ætti að leiða í lög. Slíkt bann væri raunar í samræmi við ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem lögfestur var á Íslandi 1992, en þar er kveðið á um að aðildarríki skuli gera allar þær ráðstafanir sem vænlegar eru til árangurs og við eiga í því skyni að ryðja úr vegi hefðum sem eru skaðlegar heilbrigði barna og enn fremur að aðildarríki skuli gæta þess að ekkert barn sé látið sæta pyndingum eða annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Í greinargerð frumvarpsins frá 2005 segir einnig, með leyfi forseta: „Eitt af því sem mælir með því að lög af þessu tagi verði lögfest á Íslandi er sú staðreynd að enn hefur ekki komið í ljós að verknaður af þessu tagi hafi verið unninn hér“ - takið eftir þessu, hefur enn ekki verið unninn hér - „og það gefur okkur tækifæri til að fyrirbyggja slíkan verknað áður en skaðinn er skeður. Það væri jafnvel erfiðara að fást við lagasetningu sem þessa eftir að einhver dæmi um verknaðinn hefðu komið upp. Eftir því sem lög sem banna limlestingu á kynfærum kvenna verða algengari verður erfiðara fyrir þjóðir að viðhalda þessari fornu hefð sem veldur tjóni á lífi, líkama, andlegri heilsu og líðan stúlkubarna og kvenna. Það er skylda Íslendinga í samfélagi þjóðanna að leggja sitt af mörkum til að þessi forna hefð verði aflögð og komið verði í veg fyrir limlestingu fjölda stúlkubarna. Verði frumvarpið að lögum er það fyrirbyggjandi aðgerð og skýr yfirlýsing um stuðning Íslendinga við baráttuna gegn þessum hroðalegu misþyrmingum og mannréttindabrotum á börnum og konum í heiminum.“ Herra forseti. Ofantalin rök með því að festa í lög bann við limlestingum á kynfærum stúlkna og kvenna eiga að sjálfsögðu jafn vel við, þá og nú og eiga einnig við sem rök fyrir banni á limlestingum á kynfærum drengja. Í frumvarpi þessu er lagt til að bannað verði að umskera unga drengi með breytingu á 218. gr. a almennra hegningarlaga nema slík aðgerð sé talin nauðsynleg af heilsufarslegum ástæðum. Það er skoðun flutningsmanna að umskurður á ungum drengjum feli í sér brot á réttindum þeirra nema slík aðgerð sé talin nauðsynleg af heilsufarslegum ástæðum. Umskurður felur í sér varanlegt inngrip í líkama barns sem getur haft í för með sér sársauka, auk þess sem slíkri aðgerð fylgir hætta á sýkingum og öðrum vandamálum síðar á lífsleiðinni. Það er mat flutningsmanna að drengir sem vilja láta umskera sig af trúarlegum eða menningarlegum ástæðum taki ákvörðun um slíkt þegar þeir hafa sjálfir náð aldri og þroska til þess að skilja hvað felst í slíkri aðgerð, þar sem aðgerðin er óafturkræf. Flutningsmenn vilja undirstrika og leggja þunga áherslu að umskurður á ungum drengjum samræmist illa 12. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um rétt barna til þess að hafa áhrif á eigið líf. Auk þess telst umskurður brot gegn 3. mgr. 24. gr. sáttmálans sem tryggir börnum vernd gegn hefðum sem eru skaðlegar heilbrigði barna. Mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna hefur einnig hvatt öll ríki til þess að banna aðgerðir sem stefna mannlegri reisn barna í hættu og eru ekki í samræmi við réttindi barna. Þó að það sé vissulega réttur foreldra að veita barni sínu leiðsögn þegar kemur að trúarbrögðum getur slíkur réttur aldrei gengið framar rétti barnsins. Má í því sambandi benda á að samkvæmt 3. gr. barnasáttmálans á það sem er barni fyrir bestu að hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir sem varða barn. Á réttur barna og mannhelgi þeirra því að ganga framar rétti fullorðinna til að taka trúarlegar og menningarlegar ákvarðanir fyrir hönd barna sinna. Í því samhengi er mikilvægt að líta til almennrar athugasemdar frá barnaverndarnefndinni í Genf. Þar er m.a. fjallað um samspil 3. og 19. gr. barnasáttmálans. Fram kemur að það sem er barninu fyrir bestu verði að túlka heildstætt með öllum greinum sáttmálans, þar með talinni 19. gr., og vernda börn gegn hvers kyns ofbeldi. Ekki er hægt að beita 3. gr. sáttmálans í þeim tilgangi að réttlæta venjur sem hafa verið við lýði, eins og líkamlega, grimmúðlega eða niðurlægjandi refsingu sem fer gegn mannlegri reisn og líkamlegum heilindum. Enn fremur er tekið fram í athugasemdinni að mat fullorðins einstaklings á því hvað sé barni fyrir bestu geti ekki komið í stað raunverulegra skuldbindinga um virðingu fyrir réttindum barna samkvæmt barnasáttmálanum. Að þessu sögðu, herra forseti, þá tel ég einsýnt að íslensk stjórnvöld eigi að banna með lögum umskurð á kynfærum drengja þar sem það brýtur á mannréttindum þeirra og trúfrelsi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla og góða ræðu. Jafnframt vil ég þakka hv. þingmanni og meðflutningsmönnum hennar fyrir að leggja fram þetta mikilvæga frumvarp og vekja upp þessa umræðu sem ég held að sé mjög mikilvæg. Ég verð að viðurkenna að þetta er kannski eitt af þeim málum sem manni finnast svo fjarstæðukennd að maður hafði hreinlega ekki áttað sig á að þau væru leyfð. Eitt af því sem ég hafði hugsað mér að spyrja hv. þingmann um er fjölda slíkra aðgerða sem framkvæmdar eru hér, en hún kom reyndar inn á að það færi ólíkum sögum af því, tölur væru mismunandi, og nauðsynlegt að fá betur úr því skorið nákvæmlega hver fjöldi slíkra aðgerða sé. En þá langar mig að spyrja hv. þingmann út í hvort það séu einhver lönd sem banni umskurð drengja, hvort hún viti til þess. Og þá jafnframt þá yfirlýsingu sem umboðsmenn barna á Norðurlöndum skrifuðu undir og voru þá að hvetja til þess að slíkt yrði bannað. Hvort hún hafi einhverja vitneskju um hvernig umræðan hefur þróast, alla vega á Norðurlöndunum, og jafnvel þótt víðar væri. Annars þakka ég fyrir að fá að taka þátt í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Þingmaðurinn hefur kynnt sér og fengið upplýsingar frá upplýsingaþjónustu Alþingis um stöðuna annars staðar í heiminum, sérstaklega á Norðurlöndum, varðandi þetta mál. Enn sem komið er er ekkert ríki sem bannar umskurð á drengjum. Ef við myndum samþykkja slík lög yrðum við fyrsta landið í heiminum til þess, sem ég teldi til algerrar fyrirmyndar. Umræðan annars staðar á Norðurlöndunum er vissulega mikil. Ég hef fengið gríðarleg viðbrögð frá fólki, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, frá heilbrigðisstarfsmönnum á Norðurlöndunum, Íslendingum sem starfa þar bæði við hjúkrun og lækningar. Ég hef einnig séð að umfjöllun hefur verið umtalsverð í norrænum dagblöðum um að þetta sé til umræðu hér á Alþingi. Staðan í Danmörku er sú að lögin eru þannig að almenningur getur lagt fram þingsályktunartillögu fyrir þingið ef tiltekinn fjöldi fæst. Miðað er við 50 þúsund manns. Samkvæmt mínum upplýsingum eru 12 þúsund einstaklingar komnir sem meðmælendur að slíku frumvarpi. Í danska þinginu er verið að kanna hvort frumvarpið væri þingtækt, í ljósi þess hvort það stríddi gegn lögum um trúfrelsi. Þetta er því komið áleiðis í Danmörku. Ég nefndi líka í máli mínu áðan að nú eru í gildi sérstakar reglur í Danmörku varðandi þessar aðgerðir. Þetta er spurning um lagasetningu hjá þeim.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og flutningsmanni frumvarpsins, Silju Dögg Gunnarsdóttur, kærlega fyrir ræðu hennar áðan. Hún kom inn á flestar þær vangaveltur sem kynnu að vakna vegna flutnings málsins. Ég er einn af flutningsmönnum frumvarpsins og svo það sé sagt vil ég taka fram að afstaða mín til málsins hefur ekkert með trúarbrögð að gera. Hér er fyrst og fremst um að ræða að ég tel ekki rétt að ráðast með þessum hætti á nein börn, hvort sem það eru drengir eða stúlkur, og tel að vilji menn láta gera á sér slíkar aðgerðir síðar á lífsleiðinni sé það þeirra mál og þá ákveði þeir það sjálfir. Mig langar hins vegar að spyrja þingmanninn að einu í þessu fyrra andsvari mínu, þ.e. hvernig þingmaðurinn sæi fyrir sér að svona mál yrðu höndluð í réttarkerfinu, hvort þau yrðu höndluð sem barnaverndarmál ef eitthvað slíkt kæmi upp, hvort það væru viðurlög einnig á þeim forsendum eða hvort þetta væri fyrst og fremst mál sem væru tekin fyrir á grundvelli almennra hegningarlaga. Ég held að mikilvægt sé að velta því fyrir sér. Eftir því sem samfélag okkar verður fjölbreytilegra kunna að koma upp tilvik þar sem við þurfum að velta fyrir okkur hvort börnum sé hætta búin og hvort grípa þurfi inn í. Þá gæti þetta lent á borði barnaverndarnefnda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni og meðflytjanda mínum fyrir andsvarið. Ég hef í sjálfu sér ekki tekið afstöðu til þess hvernig ætti að fara með slík mál, en miðað við framlagt frumvarp er gert ráð fyrir að ákvæði í núgildandi hegningarlögum um bann við umskurði á stúlkum og konum gildi refsing allt að sex ára fangelsi ef þessi verknaður er framinn. Þetta er lagt fram þannig, en ég treysti hv. velferðarnefnd til að fara vandlega yfir málið og þá hugsanlega leggja fram álit sitt að nokkrum vikum liðnum þar sem útfærslan á þessu yrði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir svarið. Eins og hún kom inn á í ræðu sinni eru í raun ekki lengur neinar læknisfræðilegar forsendur, að minnsta kosti ekki almennilega viðurkenndar, fyrir að gera þessar aðgerðir á börnum í rútínu. Þingmaðurinn kom ágætlega inn á að í raun gætu einnig verið ýmsar hættur fólgnar í að gera aðgerðirnar, einkum og sér í lagi ef þær væru gerðar við ófullkomnar aðstæður þar sem ekki væri gætt að hreinlæti eða þess háttar. Í því sambandi langar mig að inna þingmanninn eftir hvort hún hafi um það einhverjar upplýsingar eða vitneskju hvort verið sé að gera eða hafi verið gerðar slíkar aðgerðir annars staðar en á heilbrigðisstofnunum á Íslandi, þá væntanlega án eftirlits þar til menntaðra starfsmanna, skulum við segja. Því að þó að aðgerðin sé afar einföld, alla vega þegar hún er gerð á mjög ungum börnum, er engu að síður hægt að lenda í vandræðum eins og þingmaðurinn kom inn á. Það geta komið upp blæðingar, komið upp sýkingar, þvagrásin getur legið illa í getnaðarlim drengja og það getur skaðað hana að gera svona aðgerð ef hún er gerð af einhverjum sem ekki kann almennilega til verka. Mig langar að inna þingmanninn eftir hvort hún viti til þess að slíkt hafi komið upp hér.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki óyggjandi sannanir fyrir því að slíkar aðgerðir hafi verið gerðar í heimahúsum. En ég tel mikilvægt að með þessari umræðu sem við tökum nú á Alþingi, með því að leggja fram, hið minnsta, þetta mál og fara yfir þessa hluti fáum við fram umræðu og það hefur verið gríðarlega mikil og almenn umræða síðustu daga eftir að málið var lagt fram um þessar aðgerðir og sérstaklega vegna þess, líkt og hjá mér sjálfri, er fólk almennt ekki að hugsa um þetta og er ekki meðvitað um að umskurður sé leyfilegur á drengjum. Fólk er ekkert að velta því fyrir sér. Ég held að þessi umræða hjálpi hvað varðar upplýsingar og meðvitund. Ef slíkar aðgerðir eru gerðar og einhver verður var við eitthvað, dagforeldrar eða aðrir sem koma að umönnun barna utan fjölskyldunnar, séu menn vakandi fyrir þessu. En nei, ég hef ekki staðfestar heimildir fyrir því.