Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. 11 í dag, að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma, fer fram utandagskrárumræða um bankamál og skilin milli eldri banka og hinna nýju. Málshefjandi er hv. þm. Álfheiður Ingadóttir. Viðskiptaráðherra Björgvin Sigurðsson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég beini orðum mínum til hæstv. utanríkisráðherra sem formanns Samfylkingarinnar og spyr hana hreint að því hvort henni finnist sú framkoma, leyfi ég mér að segja, ríkisstjórnarinnar, Samfylkingarinnar gagnvart þjóðinni vera boðleg þegar við blasir á hverjum einasta degi að það er mikill ágreiningur á milli stjórnarflokkanna og fulltrúar Samfylkingarinnar, bæði óbreyttir þingmenn og hæstv. ráðherrar, ástunda gaspur, ég kalla það gaspur meðan ekki er hægt að sjá að verið sé að vinna neitt í málum. Það er borið á borð fyrir þjóðina að Samfylkingin vilji þetta og Samfylkingin vilji hitt. Þetta er alger nýjung í íslenskum stjórnmálum og þjóðin stendur frammi fyrir gríðarlega miklum vanda en það sem hún horfir upp á hjá stjórnarheimilinu er mikil ósamstaða. Ég bæti því svo við, hæstv. forseti, að í morgun birtist reyndar má segja gleðifrétt því að þar kemur fram að búið sé að ná samstöðu um svokölluð eftirlaun æðstu embættismanna og að slíkt frumvarp hafi verið tekið fyrir í ríkisstjórn eða átti að taka fyrir í ríkisstjórninni í morgun. Þetta er mál sem stjórnarandstaðan hefur ekki verið upplýst um og það samstarf sem átti sér stað við stjórnarandstöðuna virðist hafa verið rofið. En miðað við þessa stuttu frétt sýnist mér að það sé að fæðast frumvarp sem er í líkingu við frumvarp sem hæstv. utanríkisráðherra hafnaði fyrir líklega tveimur árum síðan þegar Halldór Ásgrímsson var forsætisráðherra og reyndi að ná samkomulagi um framlagningu frumvarps til breytinga á þessum lögum en þá hafnaði hæstv. utanríkisráðherra frumvarpi 

Virðulegur forseti. Ég verð að játa að ég átta mig ekki alveg á þeirri spurningu sem til mín var beint af hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur sem fór yfir ýmislegt sem hún ber fyrir brjósti og á henni hvílir.  Hvað varðar Samfylkinguna þá er Samfylkingin stór flokkur og í okkar húsi eru margar vistarverur og fólk getur haft nokkuð mismunandi skoðanir og það á ekki að koma hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur á óvart miðað við þann örflokk sem hún er í núna þar sem fjöldinn allur af skoðunum er uppi og ekki nóg með það 

Hæstv. forseti. Það er greinilegt að ég kom eitthvað við kaunin á hæstv. utanríkisráðherra þegar ég fór að tala um ósamstöðuna í ríkisstjórninni og framkomu hv. þingmanna og ráðherra á síðustu dögum sem varðar samstarfið. Þegar hún talar um að samfylkingarfólk haldist við í flokknum þá er það samt svo að það er ekki nema um helmingur kjósenda Samfylkingarinnar sem styður ríkisstjórnina og það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir hæstv. ráðherra. En í sambandi við eftirlaunalögin krefst ég þess að hæstv. forsætisráðherra, sem annar forustumaður í ríkisstjórn Íslands, greini okkur frá því hvort frumvarp sé á leiðinni og hvort við þingmenn og við formenn stjórnarandstöðuflokkanna megum eiga von á að fá upplýsingar um hvernig það frumvarp er vaxið. Ég tel að það sé mikill árangur og lýsi ánægju með það ef stjórnarflokkarnir hafa náð samstöðu vegna þess að það er einmitt það sem hefur staðið á fram til þessa. Stjórnarflokkarnir hafa ekki getað komið sér saman um hvernig þetta nýja frumvarp eigi að líta út. Það mun ekki standa á okkur framsóknarmönnum að breyta lögunum.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að það skuli koma fram hjá hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur að ekki standi á framsóknarmönnum að breyta eftirlaunalögunum og ég geri ráð fyrir að það verði þá kannski hægt að ná um það góðri samstöðu. Ég get fullvissað þingmanninn um að ef að líkum lætur verði slíkt frumvarp kynnt fyrir formönnum stjórnarandstöðuflokkanna áður en það verður lagt fram í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra þar sem ljóst er að hæstv. fjármálaráðherra hefur fyrirskipað 10% niðurskurð á öll ráðuneyti og þar með heilbrigðisráðuneytið. Í beinu framhaldi hefur heilbrigðisráðherra fyrirskipað öllum stofnunum sem heyra undir ráðuneyti hans að senda inn nýjar tillögur um fjárhagsáætlun frá því sem fjárlagafrumvarpið lítur út í dag og liggur fyrir Alþingi. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort þetta sé forgangsröðun verkefna og fyrirheita ríkisstjórnarinnar um niðurskurð varðandi þá fjárlagagerð sem nú liggur fyrir. Á ekki að standa við þau fyrirheit að verja velferðarkerfið? Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um verkefni heilbrigðisstofnana. Miklir fjárhagsörðugleikar eru nú þegar hjá mjög mörgum heilbrigðisstofnunum og raunþörf stofnananna hvað varðar fjárlagafrumvarpið eins og það liggur fyrir núna er miklu meiri en fram kemur í frumvarpinu. Á að skerða þessar stofnanir enn frekar? Það er alveg ljóst að 10% flatur niðurskurður þýðir annaðhvort skerta þjónustu eða að kostnaðinum verður velt yfir á sjúklingana eða yfir á aðrar stofnanir eða sveitarfélögin eða að starfsmenn verða að taka á sig launaskerðingu eða aukið álag. Ég tel mikilvægt að hæstv. heilbrigðisráðherra svari því hvort þetta sé forgangsröðunin og hvort hann ætli að standa við þau tilmæli fjármálaráðherra að taka flatan 10% niðurskurð á allar heilbrigðisstofnanir, sama hvaða þjónustu þær veita.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit og þjóðin öll hafa orðið miklar breytingar og aðstæður í íslensku þjóðlífi eru aðrar nú en þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram. Hv. þingmaður veit einnig að nú er unnið á ný að fjárlögum og fjárlagafrumvarpið, eins og það liggur fyrir þinginu núna, mun taka breytingum, sú vinna er í gangi. Það er alveg ljóst að ekki er um að ræða neinn flatan niðurskurð í mínu ráðuneyti, það hefur aldrei staðið til. Ríkisstjórnin mun gera allt sem hún getur til þess að verja velferðarkerfi okkar og halda uppi þjónustustigi, sérstaklega í heilbrigðismálum. Hins vegar liggja mörg verkefni fyrir, jafnvel þrátt fyrir að við hefðum ekki séð þær breytingar á fjárlagafrumvarpinu sem raun ber vitni að munu koma til. Það er alveg ljóst að hvort heldur sem er þá hafa menn verið að líta til skipulagsbreytinga og ýmissa aðgerða sem miða að því að fá eins mikla þjónustu og mögulegt er fyrir þá fjármuni sem við leggjum í þetta. Hv. þingmaður nefndi rekstrarvanda heilbrigðisstofnana. Sem betur fer höfum við nú náð góðum árangri síðustu árin, sérstaklega varðandi Landspítalann. Alveg gríðarlega góðum árangri. Á sama tíma í fyrra var hallinn 5,5% en er núna mínus 0,6% ef við tökum tillit til gengisáhrifa, sem verður eðli málsins samkvæmt að gera. Og þar sem sú stofnun veltir samkvæmt fjárlagafrumvarpinu kannski 37 milljörðum þá er þar um gríðarlega háar fjárhæðir að ræða. Við höfum verið að líta til annarra landa, sérstaklega til Norðurlandanna til að sjá hvernig menn gera hlutina þar og til að læra af því. Því þetta er verkefni, ekki bara Íslendinga heldur allra þeirra þjóða sem við berum okkur saman við, þ.e. að fá eins mikla þjónustu og mögulegt er fyrir það fjármagn sem við leggjum til. En svo sannarlega er það forgangsmál að vernda velferðarkerfið.

Hæstv. forseti. Vissulega er fyrst litið til Landspítalans þegar horft er á hinar háu upphæðir og litið til þess hvar mest er hægt að spara. En það skiptir líka miklu máli hvernig staðið er að rekstri heilbrigðisstofnana út um allt land því margar þeirra eru valtar þegar í dag og eiga við fjárhagserfiðleika að stríða. Og ef það kemur líka til skerðingar á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga þannig að dvalarheimilisþjónustan verður skert og heimaþjónustan verður skert þá er ekki hægt að segja að við stöndum vörð um heilbrigðisþjónustuna. Ég vil minna hæstv. ráðherra á og ríkisstjórnina alla, að fjárlagafrumvarpið liggur núna hjá Alþingi. Ég hefði talið að samkvæmt þeim lögum og reglum sem við vinnum eftir að það væri höfuðverkur Alþingis að vinna úr þeim vanda sem ríkisstjórnin hefur komið okkur í, að vinna að fjárlagagerðinni og þeim tillögum og breytingum á fjárlögum sem liggja fyrir, hvort sem það heitir niðurskurður eða 

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit þá eru engin fjárlög afgreidd á þinginu nema með samþykki þingsins, það þarf ekki að taka það fram. Það er alveg ljóst að þetta verður verkefni allra þeirra sem eru á þingi, þ.e. fjárlagavinnan, þannig hefur það alltaf verið og þannig mun það alltaf verða. Varðandi verkefni um rekstur heilbrigðisstofnana út um allt land þá hefur ráðuneytið einmitt lagt mikla áherslu á að skoða þætti, ná í upplýsingar og bera saman hinar ýmsu stofnanir og það hefur verið mjög athyglisvert. Það er mjög mikilvægt að við gerum það og við berum þær upplýsingar saman. Það er afar mikilvægt að þingmenn séu vel upplýstir um slíka hluti og geti tekið málefnalega umræðu um þá því það hefur verið gríðarlegur vandi þegar kemur að rekstri ríkisfyrirtækja, jafnt heilbrigðisstofnana sem annarra. Hins vegar eru engar algildar reglur í því og það er mjög misjafnt hvernig þeim málum er háttað og það þurfum við að skoða sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hæstv. heilbrigðisráðherra um mikilvægi þess að vernda velferðarkerfið, það er eitt af því sem við þurfum að standa dyggan vörð um. Á sama hátt vil ég lýsa því yfir að við viljum líka standa dyggan vörð um menntakerfið. Þessa þætti þurfum við að leggja ríka áherslu á núna og á þeim tímum sem fram undan eru. Mig langaði að beina fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra varðandi þann möguleika að stofna menntaskóla í Grindavík. Bæjarstjórn Grindavíkur hefur lagt mikla vinnu í að undirbúa stofnun slíks skóla og hefur lagt á það ríka áherslu að koma að stofnun hans. Bæjarstjórnin gerir sér ljóst hver staðan í ríkisfjármálunum er og það liggur fyrir að hún er tilbúin til að leggja mikið á sig til þess að af stofnun slíks skóla geti orðið. Í því samhengi hefur m.a. verið horft til Borgarness og víðar. Bæjarstjórnin hefur einnig lagt upp með að þarna geti orðið framhaldsskólabrautir og þriggja ára nám til stúdentsprófs, hraðbraut. Þeir leggja áherslu á fleiri þætti, t.d. að þarna geti orðið menningarmiðstöð bæjarins. Hugmyndir bæjarstjórnar eru fyrst og fremst að sameina þessa þætti og byggja upp öfluga stofnun fyrir bæinn og vissulega skiptir miklu máli að nemendur í Grindavík geti sótt nám heima og mikilvægt að samfélagið geti tekið utan um fjölskyldur á þeim tímum sem nú eru. Það liggur líka fyrir að í dag greiðir ríkið töluvert með nemendum frá bæjarfélögum líkt og Grindavík og miðað við það fæ ég ekki séð að um mikil 

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Lúðvík Bergvinssyni og fagna því sérstaklega að við erum sammála hvað þetta varðar, að á tímum þrenginga eins og við stöndum frammi fyrir núna þá þurfum við að standa vörð um velferðarkerfið, þar með talið menntakerfið. Ég held að skilaboð okkar frá þinginu eigi að vera þau að skólarnir eigi að vera opnir, jafnt á framhaldsskólastigi sem háskólastigi. Varðandi Grindavík þá vil ég taka það sérstaklega fram að á undanförnum missirum og árum hef ég lagt mig fram um að færa menntunina nær fólkinu, þar sem það er hægt. Ég vil nefna Fjölbrautaskólann á norðanverðu Snæfellsnesi. Ég vil einnig nefna framhaldsdeildina, tilraunadeildina sem við erum með frá Patreksfirði, á sunnanverðum Vestfjörðum. Við erum að athuga núna skóla við norðanverðan Eyjafjörð og við munum halda áfram þeirri uppbyggingu sem þar er í samvinnu við sveitarfélögin. Hvað Suðurnesin varðar þá vil ég taka það fram að á sínum tíma var hópur sem fór yfir landið og kortlagði hvar þörfin á framhaldsskólum væri mest og Grindavík var ekki talin meðal þeirra svæða sem þyrfti strax að fara í. Á hinn bóginn hef ég lagt áherslu á að skoða hvaða möguleika við höfum í Grindavík til að færa námið nær fólkinu og þá sérstaklega fyrstu námsárin í framhaldsskóla. Á móti kemur að skólaumhverfið á Suðurnesjunum er breytt og þá er ég náttúrlega með Keili í huga. Þar er komin ný framhaldsskólastofnun, stofnun á framhaldsskólastigi og því eru Suðurnesin í heild betur sett hvað varðar menntunarmál en áður var og ég held að við þurfum að líta til þeirra breytinga. Ég vil líka geta þess að skólameistari Fjölbrautaskóla Suðurnesja hefur verið að skoða m.a. útfærslu á ákveðinni námsbraut sem hægt væri að færa til Grindavíkur og vinna í samvinnu við heimamenn.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé afar mikilvægt að nemendur á framhaldsskólastigi geti sótt nám í heimabyggð sinni, það skiptir mjög miklu máli því Grindvíkingum þykir, líkt og öðrum, talsvert að ferðast til og frá skóla hálftíma eða 40 mínútur á hverjum degi. Það skiptir miklu máli að hægt sé að byggja upp slíka stofnun. Grindavík er að nálgast að verða 3.000 manna bær og ég vil taka undir það með hæstv. ráðherra að það er mikilvægt að færa menntunina nær fólkinu. Mér fannst á svari hennar áðan að þótt ýmislegt væri í deiglunni þá væri þetta eitt af því sem væri til skoðunar og ég vil lýsa því yfir að ég vil fá að vinna það áfram með henni.

Frú forseti. Það er rétt að við skoðum þessi mál áfram. En við verðum líka að hafa það í huga þegar við viljum færa menntunina nær fólkinu hvernig menntun við ætlum að bjóða upp á, hvernig skóla. Það ánægjulega hefur gerst í þeirri þróun sem við höfum upplifað á undanförnum missirum að við sjáum nú skóla með mismunandi brag, með mismunandi stefnu, þar má t.d. nefna annars vegar nýstofnaðan menntaskóla í Borgarnesi og hins vegar skólann á norðanverðu Snæfellsnesi sem er með öðrum hætti, þar sem er verið að reyna að nýta dreifmenntunina og nýta þá tækni sem fyrir er og þá verða áherslurnar aðrar. Ég held að það skipti miklu máli að við lítum til fjölbreytni þegar við erum að færa námið nær fólki. Ég vil líka geta um fleiri staði þar sem við erum að reyna að huga að því hvernig hægt er að færa námið nær fólkinu. Til dæmis hef ég verið í ágætu samstarfi við Rangárþing eystra varðandi það að koma hugsanlega upp framhaldsdeild á Hellu, ef til vill í samvinnu við Fjölbrautaskóla 

Virðulegi forseti. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja hefur til margra ára verið úthlutað af hálfu ríkisins töluvert minna fé til rekstrar en öðrum og sambærilegum heilbrigðisstofnunum og er þar átt við heildarfjármagn sem stofnunin hefur til umráða að teknu tilliti til íbúafjölda. Í ár hefur Heilbrigðisstofnun Suðurnesja haft innan við 40% þess fjármagns sem sjúkrahúsið á Sauðárkróki hefur haft, um 56% af því sem sjúkrahúsið á Akranesi hefur haft og 78% af því sem Heilbrigðisstofnun Suðurlands hefur haft. Þvert á það sem ráðherra fullyrti áðan er mér sagt að fyrirmæli hafi borist um 10% flatan niðurskurð ofan í þessi lægstu framlög sem þekkjast á landsvísu, auk tilmæla um lokun nýrra skurðstofa sjúkrahússins sem einstaklingar og fyrirtæki á svæðinu hafa ekki bara beðið eftir í mörg ár heldur safnað og gefið fé til þeirrar uppbyggingar. Skurðstofur sem eru m.a. forsenda þess að hægt sé að halda úti fæðingardeild með fullri þjónustu. Ég vil nota þetta tækifæri í dag og beina máli mínu til hæstv. heilbrigðisráðherra og spyrja um þrennt: Í fyrsta lagi, er það rétt að stjórnendum Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja hafi verið gefinn sólarhringur til að bregðast við tilmælum um útfærslu á niðurskurði, ofan í lægstu fjárframlög til nokkurra heilbrigðisstofnana á landinu og finnst hæstv. heilbrigðisráðherra það boðlegt? Í annan stað: Er búið að undirbúa kvennadeild Landspítalans til að taka við þeim tilvikum þar sem fæðingardeild Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja verður ekki gert kleift að ráða við sín verkefni? Og ég minni á að árið 2007 fæddust 250 börn á stofnuninni og útlit er fyrir að fleiri börn fæðist á svæðinu en áður vegna aðflutnings ungs fólks. Þessi viðbót jafngildir að minnsta kosti heilum mánuði á Landspítalanum. Í þriðja og síðasta lagi: Getur ráðherrann upplýst um það í hvaða erindagjörðum einn þekktasti auðmanna Íslands var með starfsmönnum heilbrigðisráðuneytisins fyrir skemmstu á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þar sem mér er sagt að hann hafi sýnt nefndum skurðstofum sérstakan áhuga?

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þingmanns þá er rétt að fara yfir ákveðna hluti. Í fyrsta lagi þegar talað er um sambærilegar stofnanir á landsbyggðinni þá er ekki mjög einfalt að leggja þær að jöfnu en ef talað er um að framlög séu mismunandi eftir íbúafjölda þá er það alveg hárrétt. Þau eru mjög mismunandi og því skal til haga haldið að þeim módelum sem nú eru í gangi hefur ekki verið breytt frá því að sá sem hér stendur tók við heldur tók hann við þeim módelum frá þeim ráðherra sem var áður. Ef menn vilja hafa framlögin föst á hvern íbúa - sem er alveg sjónarmið - þá erum við að tala um að færa þjónustustigið gríðarlega mikið niður á fámennustu og dreifbýlustu stöðum landsins. Það er algjörlega ljóst svo menn hafi það í huga. En heilbrigðisþjónustan snýr ekki bara að fjölda fólks. Hún snýr líka að öryggi og þannig eru hæstu framlögin á hvern einstakling t.d. á Hólmavík, af augljósum ástæðum ef menn þekkja eitthvað til landshátta á Íslandi og vita hvar hún er staðsett. Það hafa ekki verið gefin nein fyrirmæli um flatan niðurskurð. Það sem var gert var það að þegar menn fengu bréfið á föstudegi þá var það framsent til stofnana og beðið um hugmyndir. Varðandi Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þá liggur alveg fyrir að þar hafa ýmsir þættir verið skoðaðir, með stjórnendum og starfsfólki Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, til að sjá hvað þar megi betur fara og til að bera stofnunina saman við aðrar stofnanir. Það sem helst hefur verið skoðað núna er það sem kalla má skipulagsbreytingar, þar er t.d. verið að skoða hina svokölluðu kragaspítalanna sem eru á Suðurnesjum, Suðurlandi, St. Jósefsspítala og á Akranesi og 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir útúrsnúninga um sambærileika og spyr aftur um hlutverk auðmanna. Hvert er hlutverk auðmanna í heilbrigðisstefnu hins nýja Íslands hjá núverandi ríkisstjórn? Hversu miklu hlutverki eiga auðmenn að gegna í heilbrigðisþjónustunni? Getur hæstv. heilbrigðisráðherra upplýst okkur um þennan tiltekna auðmann sem heimsótti Heilbrigðisstofnun Suðurnesja með starfsmönnum heilbrigðisráðuneytisins og sýndi þar sérstakan áhuga nefndum skurðstofum sem heilbrigðisráðuneytið hefur óskað eftir að verði lokað?

Virðulegi forseti. Auðmönnum er ekki ætlað neitt sérstakt hlutverk í heilbrigðisþjónustu landsmanna annað en það að þeir mega væntanlega fá þjónustu eins og aðrir landsmenn. Ég veit ekki af hverju hv. þingmaður talar um það sem útúrsnúning þegar ég reyni að útskýra hvernig fjárframlög eru til heilbrigðisstofnana. Er hv. þingmaður að segja að það módel sem farið er eftir núna og sem ekki verður breytt sé meingallað? Er hv. þingmaður að segja það? Það er ekki gagnrýni á þann sem hér stendur, það er væntanlega gagnrýni á þann sem byggði upp það kerfi og það er svo sannarlega ekki ég heldur flokkssystir hv. þingmanns, svo að því sé algerlega til haga haldið. Hins vegar er það svo að ég get ekki svarað fyrir allar heimsóknir í heilbrigðisstofnanir, þær eru margar. En sem betur fer hafa mjög margir aðilar, innlendir og erlendir, veitt því eftirtekt að það eru gríðarlega mikil gæði í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Eins og margir hafa kannski séð í fréttum huga menn jafnvel að innflutningi sjúklinga 

Frú forseti. Hér er ekki ætlunin að ræða enn og aftur ástæðurnar fyrir hruni bankanna heldur um stöðuna á bankamarkaði á Íslandi í dag, um traust á bankastarfsemi í landinu, um fjárhagslega getu nýju bankanna og hvað ríkisstjórnin hyggst fyrir hvað framtíð þeirra varðar. Er ætlunin að styrkja bankana? Er ætlunin að einkavæða þá einn, tveir og þrír eða jafnvel setja þá upp í gamlar skuldir eins og kemur fram á forsíðu Viðskiptablaðsins í dag? Þegar bankahrunið varð gripu menn til þess ráðs að setja á Alþingi neyðarlög í þeim tilgangi að loka gömlu bönkunum og gera þrotabú þeirra upp. Innlend starfsemi var hins vegar tekin, eignir og skuldir, yfir í nýja banka, banka sem ríkið ræki og legði síðan hlutafé til. Það var vitaskuld mikilvægt að viðhalda bankastarfsemi í landinu þannig að hún yrði ekki stöðvuð og það gekk eftir að því leytinu til og bankarnir þrír eru að komast á legg. En á þeim rúmlega sex vikum sem liðnar eru síðan neyðarlögin voru sett hefur margt breyst, meðal annars sú fyrirætlan að gera þrotabú gömlu bankanna upp. Menn ætla jafnvel að halda áfram rekstri í allt að tvö ár. Ég nefni þetta því að þeim fjölgar nú mjög sem taka undir það með okkur þingmönnum Vinstri grænna að lagasetningin í síðustu viku hafi verið mikið óráð og jafnvel stjórnarskrárbrot. Eins og ég nefndi er allt óljóst hvað varðar stefnu og fyrirætlanir stjórnvalda um framtíð bankanna. Efnahagsreikningar þeirra voru birtir um síðustu helgi og þeir vekja vægast sagt spurningar um getu bankanna til að sinna samfélagslegum skyldum sínum og vera viðskiptabankar í bestu merkingu þess orðs, þ.e. þjóna landsmönnum, heimilunum og uppbyggingu innlends atvinnulífs en það kallar eins og menn vita á breytt vinnulag í bönkunum frá því sem áður var. Ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að hún hyggist selja bankana eins fljótt og auðið er, einkavæða þá á nýjan leik. Það er eitt af því sem kemur fram í yfirlýsingu stjórnvalda til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem hér var rædd í gær. Ég vara eindregið við því að þessir bankar verði einkavæddir einn, tveir og þrír. Við hljótum að þurfa að byggja á reynslu annarra þjóða og líta okkur nær, til Svíþjóðar og Noregs en þar ákváðu stjórnvöld í efnahagskreppunni á 10. áratugnum að ríkið skyldi eiga hlut í bönkunum sem það þá yfirtók og nú er allt að 30% eignarhald ríkisins í þessum bönkum. Markmiðið með því er einmitt að hindra annað bankahrun og samsafn eignarhluta á eina hendi eins og hér var. Við teljum nauðsynlegt að settur verði skýr lagarammi um nýju bankana því að það hlýtur að verða að gera aðrar kröfur til opinberra fyrirtækja og stofnana m.a. um gagnsæi, launastefnu og um starfsmannastefnu en gert var í gömlu bönkunum sem nú starfa undir lögum um viðskiptabanka. Það er enn mikilvægara nú eftir hrunið því að það er áríðandi að byggja upp traust á bankastarfsemi í landinu á nýjan leik. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra bankamála hvernig hann metur nú stöðu bankanna þriggja, þessara nýju, og getu þeirra til að gegna hlutverki sínu sem almennir viðskiptabankar og þjóna atvinnulífi og heimilum. Ég vil spyrja hvort ráðherra telur rétt að fækka bönkunum eða sameina þá öðrum fjármálafyrirtækjum. Ég vil spyrja: Hvenær er að vænta tillagna um nýja lagaumgjörð um bankana þar sem afstaða verður tekin til þess sem ég nefndi, til stjórnsýslulaga, upplýsingalaga, starfsmannastefnu, launastefnu? Loks vil ég spyrja ráðherra hvort hann telji að nýju bankarnir njóti trausts, hvort hann er mér sammála um að nauðsynlegt sé að auglýsa stöður bankastjóra og helstu lykilstarfsmanna í nýju bönkunum sem fyrst.

Virðulegi forseti. Hér er kærkomið tækifæri til þess að svara því og ég þakka þingmanninum fyrir að óska eftir þessari umræðu. Það er sjálfsagt að fara eins oft og vandlega og við getum yfir stöðu þessara mála. Eins og þingmaðurinn ræddi hefur mikið gengið á. Eitt er að kryfja orsakir þrots bankanna, annað er að ræða um þá stöðu sem komin er upp og það hlutverk ríkisins að taka utan um starfsemi þessara fjármálafyrirtækja og koma þeim í farveg. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um fjárhagslega stöðu nýju bankanna í ljósi efnahagsreikninga, hvernig ég meti stöðu þeirra. Ég tel rétt í upphafi umræðunnar rifja upp hvað gert hefur verið á grundvelli neyðarlaganna svokölluðu til að skýra umræðuna eins og kostur er. Á grundvelli þeirra hafa verið tekin fjögur skref, má segja, að því er varðar gömlu og nýju bankana: Í fyrsta lagi greip Fjármálaeftirlitið inn í rekstur Glitnis og Landsbankans þann 7. október sl. og Kaupþings þann 9. og á sama tíma voru skilanefndir settar yfir bankana. Í öðru lagi stofnaði fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs hina nýju banka á grundvelli 1. gr. neyðarlaganna. Í þriðja lagi tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að flytja hluta af starfsemi gömlu bankanna yfir til nýju bankanna og með ákvörðuninni var tryggt áframhaldandi bankastarfsemi fyrir heimili og fyrirtæki í landinu. Nýju bankarnir tóku yfir innlendar eignir bankanna til að tryggja eðlilega bankastarfsemi. Alþjóðleg starfsemi var skilin frá, öll útibú héldust opin og þjónustu við hraðbankana og netbankana var haldið gangandi. Það er ástæða til að taka það sérstaklega fram hér að þá daga þegar það gekk yfir var það forgangsverkefni hjá Fjármálaeftirlitinu, starfsfólki þess og ríkisstjórn að koma í veg fyrir að bankarnir lokuðu, greiðslukerfi frysu og ófremdarástand skapaðist í landinu þar sem fólk gæti ekki notað greiðslukortin og gengi til daglegra viðskipta. Það skiptir gríðarlega miklu máli, það er mikilsvert að minnast þess. Ég fullyrði það hér að starfsfólk Fjármálaeftirlitsins, stjórnendur þess og stjórn unnu þrekvirki á þessum tíma við gríðarlega erfiðar aðstæður. Það er sérstök ástæða til að taka það fram eftir ómaklegar árásir ýmissa á Fjármáleftirlitið og störf þess. Starfsfólkið vann þar einstakt starf við erfiðar aðstæður. Eigið fé Kaupþings er samkvæmt bráðabirgðaefnahagsreikningi 75 milljarðar og stærð efnahagsreiknings bankans tæplega 700 milljarðar kr. Eigið fé Glitnis er 110 milljarðar og stærð efnahagsreiknings bankans um 886 milljarðar. Eigið fé Landsbanka er 200 milljarðar og stærð efnahagsreiknings bankans um 1.300 milljarðar. Í fjórða lagi fer fram mat óháðra alþjóðlegra matsaðila á verðgildi eigna og skulda og lokauppgjör. Það mat mun taka 90 daga og verða lokið í lok janúar á næsta ári. Að loknu því endurmati verða birtir endanlegir stofnar efnahagsreikninga bankanna þriggja en augljóst er að þar er um að ræða gríðarlegt eignasafn. Gríðarlega miklu máli skiptir einnig að halda utan um þær eignir, verðmæti þeirra, og koma í veg fyrir eignabruna. Þess vegna voru lögin samþykkt um daginn því að nú eru engar aðstæður á alþjóðafjármálamörkuðum til að selja starfsemi bankanna. Þá mun fara fram greiðsla á nýju bönkunum til hinna gömlu í formi skuldabréfs fyrir þær eignir sem færðust yfir til nýju bankanna frá þeim gömlu. Það gefur augaleið að margt hefur breyst að því er varðar efnahag bankanna. Miklar líkur eru hins vegar á því að bankarnir hefðu orðið gjaldþrota og starfsemi þeirra lamast innan lands og utan hefði neyðarlögunum ekki verið beitt eins og gert var á sínum tíma. Ég tel að bankarnir séu vel í stakk búnir til að sinna fyrirtækjum í landinu. Þingmaðurinn spyr fleiri spurninga. Ég tel að rétt sé að skoða í fullri alvöru aðkomu erlendra aðila að bönkunum. Ég vil leggja áherslu á að ekkert hefur verið ákveðið í þá veru þótt rætt hafi verið við erlenda kröfuhafa um slíka aðkomu. Það eru kostir við það en það eru líka ágallar á því. Ég hef sjálfur lýst því yfir áður að ég tel einboðið að ríki skoði að það eigi áfram hlut í einhverjum bankanna þegar það losar um þá hluti síðar. Auðvitað verður að standa allt öðruvísi að einhvers konar einkavæðingu á bönkunum en gert var síðast. Að því er varðar framtíðaráform bankamála get ég upplýst að ég hef ákveðið að skipa nefnd um heildarendurskoðun á lögum um fjármálamarkaði. Meðal þess sem nefndinni er ætlað að taka til athugunar eru reglur um viðskipti starfsmanna við fjármálafyrirtæki, veðsetning hluta í fjármálafyrirtækjum, eignarhald stórrar áhættufjárskuldbindingar og krosseignatengsl. Varðandi síðustu spurninguna hef ég áður sagt að eðlilegt sé að hin nýju bankaráð auglýsi lykilstöður þegar þau meta að þess þurfi. Það getur verið mikilvægur 

Frú forseti. Á næstu vikum og mánuðum munu bankarnir ákveða hvaða fyrirtæki munu lifa og hvaða fyrirtæki munu deyja. Það er mikið vald, vald sem sett er í hendur nánast sama fólkinu og ber mikla ábyrgð á því fúafeni sem við erum komin út í. Í umtalaðri ræðu sem Davíð Oddsson seðlabankastjóri hélt á fundi Viðskiptaráðs sl. þriðjudag var einmitt bent á þetta. Þar sagði, með leyfi forseta: „Og það hefur verið upplýst að nýju bankarnir haldi áfram háttum gömlu bankanna og láti menn sem skulda yfir 1.000 milljarða í bankakerfinu ekki í gjaldþrot en gangi fljótt og vel að Jóni og Gunnu sem eru þó nú orðnir eigendur bankanna á ný.“ Stutt er síðan upplýst var að persónuleg ábyrgð hinna svokölluðu lykilmanna innan Kaupþings var felld niður þótt menn hafi eitthvað spólað til baka eftir að reiðibylgja fór um íslenskt samfélag. Almenningur spyr sig líka enn hvaðan Jón Ásgeir Jóhannesson hafi fengið fjármagn til að kaupa nánast alla frjálsa fjölmiðla í landinu. Það er gjörningur sem virðist hafa verið gerður í samráði við helsta kröfuhafa 365 fjölmiðla, hinn nýja Landsbanka, og jafnvel í samráði við fyrri bankastjóra Landsbankans, Sigurjón Árnason. Jón Ásgeir hótar lögsókn þegar kjörnir fulltrúar óska eftir upplýsingum um hvaðan þeir fjármunir koma. Hvar ætlar þetta að enda? Það virðist ætla að verða gömul saga og ný að þegar maður skuldar milljón og getur ekki greitt lendir hann í stórvandræðum en ef maður skuldar milljarð eru bankamenn tilbúnir til að gera nánast hvað sem er til að leysa úr þeim málum. Ríkisstjórnin þarf að marka skýra stefnu um hvar fjöregg íslensku þjóðarinnar liggur í endurreisn og uppbyggingu atvinnulífsins. Gera þarf bönkunum það ljóst hvar áherslan eigi að vera, hvað komi íslensku samfélagi best og hvar framtíð okkar liggur. Sem sagt: Hvernig við ætlum að borga þennan 700–1.400 millj. kr. bakreikning sem bankafylliríið skilur eftir sig. Grundvöllur þess að þjóðin geti staðið undir þeim skuldbindingum sem ríkisstjórnin hefur komið okkur út í er að treysta atvinnulífið 

Virðulegi forseti. Á fundi utanríkismálanefndar í morgun var rætt um viljayfirlýsingu um áform íslenskra stjórnvalda vegna fyrirgreiðslu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Í viljayfirlýsingunni er sérstaklega tekið á endurskipulagningu bankakerfisins. Fram kom á fundinum í morgun að bankamálin eru komin í ágætan farveg í takt við það sem kemur fram í yfirlýsingunni. Mjög fljótlega í kjölfar bankahrunsins var sett á laggirnar samræmingarnefnd og nú hefur verið fenginn til að leiða þá nefnd Svíi nokkur sem hefur mikla reynslu í farteskinu þar sem hann leiddi m.a. aðgerðir í kjölfar bankakreppunnar í Svíþjóð upp úr 1990. Þannig fáum við utanaðkomandi sérfræðing til að leiða starf teymis sem ætlað er að samræma stefnu og aðgerðir stjórnvalda í fjármálauppbyggingarfasanum sem fram undan er. Teymið starfar á vegum forsætisráðherra og ber m.a. ábyrgð á að þróa, innleiða og skýra frá heildstæðri aðgerðaráætlun um endurskipulagningu bankanna. Í kjölfar neyðarlaganna tóku nýju bankarnir yfir innlenda bankastarfsemi sem kunnugt er sem fjármögnuð er að mestu af innlendum innstæðueigendum. Í gömlu bönkunum eru viðskipti í erlendum útibúum og dótturfélögum sem aðallega voru fjármögnuð með útgáfu skuldabréfa á erlendum innstæðum. Þegar hafa verið birtir stofnefnahagsreikningar nýrra banka en í gangi er önnur umferð mats sem framkvæmt er af virtu erlendu endurskoðunarfélagi, Oliver Wyman, og þar eru gagnsæi og trúverðugleiki lykilatriði. Við munum sjá það mat fljótlega. Þá er verið að endurskoða alla reglugerðarumgjörð fjármálastarfseminnar og framkvæmd bankaeftirlitsins. Til að leiða þá vinnu hefur fengist reyndur finnskur eftirlitsmaður 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Það skiptir vissulega miklu hvernig til tekst og hvernig ganga á fram varðandi þá nýju banka sem stofnaðir hafa verið. Það er spurning um að varðveita eignir ríkisins í þeirri von að hægt sé að selja þá í fyllingu tímans fyrir viðunandi verð þannig að eðlileg bankastarfsemi og samkeppni verði í landinu. Ég tel það skipta miklu máli og að því á að keppa. Þar af leiðandi getur verið eðlilegt um skamma hríð að reka þrjá ríkisbanka meðan verið er að sjá fram úr þeim hvirfilbyl sem geisar í alþjóðlegu fjármálalífi. En til langframa er ljóst að það er engin glóra í því að reka þrjá ríkisbanka sem eru í raun ekki í neinni samkeppni sín á milli. Meginspurningin er þó hvaða lánakjör bankarnir ætla að bjóða upp á. Ætla þeir að bjóða fólkinu og fyrirtækjum í landinu sambærileg lánakjör og gilda í okkar heimshluta eða ætla þeir að halda áfram okurlánum svo sem verið hefur í íslensku þjóðfélagi með verðtryggingu? Verðtrygging er ekkert annað en vantrú á gjaldmiðli. Ég verð að segja að ef halda á verðtryggingunni við eru þeir skipstjórar sem standa í brúnni með því að lýsa yfir vantrausti fyrir fram á þá tilraun að láta gjaldmiðilinn ganga upp. Við verðum að gera kröfu til þess að nýju bankarnir starfi á nýjum grunni, bjóði fólkinu í landinu og fyrirtækjunum eðlileg lánakjör en ekki þá okurvexti sem viðgengist hafa í þjóðfélaginu. Það er á þeim grunni sem verður að móta hið nýja fjármálakerfi í landinu.

Frú forseti. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur varpað spurningum til hæstv. viðskiptaráðherra um stöðu bankanna, sérstaklega þeirra nýju, og skil við þá gömlu. Komið hefur fram að þau skil eru ekki enn þá orðin hrein og ég tel skipta miklu máli að settur sé veggur þar á milli strax til að skapa trúverðugleika í kringum nýju bankana sem brýn nauðsyn ber til að gera. Ég vil jafnframt gjarnan vekja athygli á stöðu sparisjóðanna sem eru mjög mikilvægur hluti af bankakerfi okkar því að sparisjóðirnir hafa haldið gjaldeyrisviðskiptum við útlönd opnum. Í neyðarlögunum er lögð áhersla á að hjálpa eigi sparisjóðunum til að komast lifandi í gegnum bankahrunið. Þar er m.a. heimild til fjármálaráðherra að kaupa stofnfé sem nemur 20% af eigin fé sparisjóðanna, sömuleiðis að kaupa af þeim íbúðarlánabréf o.fl. Ekkert af þeim atriðum hefur komist til framkvæmda og er allt óljóst um hvernig heimildinni verður beitt. Ég vil spyrja viðskiptaráðherra: Hvað er að gerast í þessum efnum? Sömuleiðis er í efnahagsreikningi viðskiptabankanna gert ráð fyrir töluvert miklum afskriftum sem ríkið hefur þó komið að. Munu sparisjóðirnir njóta sömu fyrirgreiðslu hvað það varðar? Klukkan tifar á sparisjóðina og mér er kunnugt um að Fjármálaeftirlitið hefur gefið nokkurra daga frest til að skila umbeðnum upplýsingum um stöðuna. Ég krefst þess að viðskiptaráðherra svari því hvað er ætlast til með sparisjóðina. Sparisjóðirnir eru gríðarlega mikilvægir þættir í okkar fjármálaþjónustu og ef þeir verða færðir til síns félagslega forms eiga þeir gríðarlega miklu hlutverki að gegna. Sparisjóðirnir eru í uppnámi, 

Virðulegi forseti. Í kjölfar neyðarlaganna var skilið á milli starfsemi hinna gömlu banka og starfsemi þeirra nýju banka sem ríkið setti á fót á rústum hinna gömlu. Mikilvægt var að tryggja faglega yfirstjórn hinna gömlu banka og það var gert strax í upphafi. Er nú unnið af krafti við að bjarga verðmætum til að tjón almennings og almennra kröfuhafa verði sem minnst. Jafnframt var lagður grunnur að endurreisn nýju bankanna og má segja að upphafsverkinu þar hafi lokið með kjöri í bankaráð bankanna nú nýverið. Þar með voru skipaðir til verka trúnaðarmenn sem ætlað er að stjórna þessum bönkum. Þess hefur nokkuð gætt í opinberri umræðu og reyndar einnig í umræðunni áðan að gerðar eru að umtalsefni lánveitingar til einstakra manna eða að í stjórnendateymi hinna nýju banka eru margir sem áður sátu í stjórnunarteymi hinna gömlu banka. Það er eðlilegt að umræða vakni um það enda beinist reiði almennings auðvitað að þeim sem voru áberandi í atvinnulífinu og efnahagslífinu fyrir hrunið, jafnt stórra og umsvifamikilla athafnamanna og þeirra sem voru í stjórnunarhlutverki í bönkum. Það er líka mikilvægt að við gætum okkar við þessar aðstæður. Það er mjög mikilvægt að sú staðreynd að bankarnir eru í ríkiseigu valdi því ekki að við sem stjórnmálamenn hlutumst til um innri málefni banka hvort sem er um útlánaákvarðanir þeirra eða um ákvarðanir um ráðningu stjórnenda. Við verðum einfaldlega að treysta þeim stjórnendum, æðstu stjórnendum bankanna, til að ráða fram úr þessum málum. Það er engin eftirspurn eftir því í samfélaginu að auka pólitísk afskipti af lánveitingum eða pólitískum mannaráðningum í bönkum. Það má ekki mistúlka reiði almennings með því að snúa dæminu algerlega við, auka á pólitíska íhlutun um innri málefni banka og færa þar með klukkuna marga áratugi aftur í tímann.

Virðulegur forseti. Við höfum horft upp á algert bankahrun í landinu og það er auðvitað mjög erfitt að eiga við það því að menn gera aldrei ráð fyrir að lenda í slíku. Engar handbækur eru til um hvernig bregðast á við í slíkri stöðu og þess vegna vakna auðvitað upp geysilega margar spurningar. Það er alveg ljóst að mjög mikið vantraust ríkir í samfélaginu. Í bönkunum eru lykilstjórnendur nánast allir þeir sömu og voru í gömlu bönkunum. Það er vegna þess að menn reyna að halda í sérþekkingu en á sama tíma skapar þetta ákveðið vantraust. Menn verða að hafa það í huga. Við framsóknarmenn teljum að mikilvægt sé að ráðast sem fyrst í endurskipulagningu bankakerfisins. Markmiðið í þeirri endurskoðun verði að koma bönkunum úr ríkiseigu, það sé ekki eðlilegt að ríkið eigi bankana frekar en það eigi önnur fyrirtæki á þeim markaði. Við teljum mjög mikilvægt að söluferlið verði gagnsætt. Við höfum reynslu af bankasölu sem var gagnrýnd mjög á sínum tíma og það er alveg ljóst að menn verða að vanda sig og hafa ferlið eins gagnsætt og hægt er. Við teljum líka að mjög vel komi til greina að hluti bankakerfisins sé í erlendri eigu. Það er svo stutt í einokun í alls konar fyrirtækjarekstri á Íslandi og því erum við opin fyrir því að hluti bankakerfisins verði í erlendri eigu. Við teljum líka mikilvægt að settar verði mjög skýrar reglur um hvernig verður farið með afskriftir skulda og skuldbreytingu viðskiptavina í nýju ríkisbönkunum og við vörum mjög við því að beitt verði pólitísku valdi varðandi það. Þessi mál verða að vera á viðskiptalegum grunni, aðeins á viðskiptalegum grunni. Ég vil rifja það upp sem Agnes Bragadóttir sagði í Morgunblaðinu að geysileg reiði væri innan bankakerfisins og meðal kröfuhafa af því að menn hafa á tilfinningunni að ekki sé farið eins með alla. Að lokum vil ég segja að það veldur mér miklum vonbrigðum 

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. viðskiptaráðherra áðan stóðu menn frammi fyrir alveg einstöku, óvenjulegu og hörmulegu verkefni í byrjun október. Bankakerfið hafði hrunið, 90% af íslenska bankakerfinu hafði hrunið, og grípa þurfti til mjög skjótra aðgerða til að koma því í starfhæft ástand að svo miklu leyti sem unnt var. Eins og fram kom þurfti að tryggja lágmarksbankastarfsemi og það þurfti að tryggja að greiðslukerfi virkuðu. Ég tek undir með viðskiptaráðherra, ég held að vel hafi til tekist miðað við þær erfiðu aðstæður sem þá voru uppi. Það ferli sem hófst þá veldur því að við búum við ákveðið bráðabirgðaástand á bankamarkaði eins og er. Ég held að öllum sé ljóst að sú skipan mála sem nú er fyrir hendi verður ekki varanleg. Þess vegna þurfum við að velta fyrir okkur hvaða meginsjónarmið það eru sem við viljum að séu viðhöfð þegar mótað er til framtíðar hvernig byggja á fjármálakerfið upp. Þar þurfum við fyrst og fremst að hugsa um þrjá þætti: Við þurfum að hugsa um hagsmuni íslenskra skattgreiðenda, almennings í landinu, sem augljóslega þarf að leggja mikið af mörkum til að koma bankakerfinu aftur á flot. Við þurfum í því sambandi, eins og nefnt hefur verið, að tryggja að eins mikið fáist fyrir eignir gömlu bankanna og unnt er. Í annan stað þurfum við að tryggja hagsmuni landsmanna sem viðskiptavina, bæði heimila og fyrirtækja, og þar koma samkeppnissjónarmið mjög sterkt inn. Í þriðja lagi þarf eins og jafnan að gæta hagsmuna starfsmanna. En það eru hagsmunir okkar allra sem skattgreiðenda og sem viðskiptavina 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir að hefja þessa umræðu því að hún er mjög þörf. Það er margt óljóst varðandi uppskiptingu gömlu og nýju bankanna og t.d. hvernig á að taka á skuldum atvinnufyrirtækjanna í landinu. Maður spyr sig margra spurninga: Af hverju erum við með þrjá banka? Var ekki tækifæri til að sameina eitthvað af þessum bönkum? Er rökrétt að búa til þrjár yfirstjórnir banka? Hefði ekki mátt spara með yfirstjórninni? Mat mitt er að eigið fé bankanna verði of lítið, sérstaklega með tilliti til þeirra afskrifta sem væntanlega verða í mjög miklum mæli varðandi fyrirtæki og einstaklinga. Síðan er aftur spurningin um hvort einkavæða eigi bankana aftur. Það verður gert á einhverjum tímapunkti, kannski ekki alveg á næstunni en væntanlega mjög fljótlega. Svo eru það launamál bankastjóra og bankamanna. Það eru enn þá ofurlaun í bankakerfinu sem á ekki að líðast við þessar aðstæður. Sama fólkið er í bönkunum í dag og kom okkur í þrot að undanskildum æðstu strumpunum, þ.e. bankastjórunum og bankaráðsmönnunum. Að öðru leyti er það að stærstum hluta sama fólkið. 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Ég saknaði þess þó að hann tók ekki afstöðu til þeirrar spurningar minnar hvort hann teldi rétt að sameina bankana, fækka þeim og sameina þá öðrum fjármálafyrirtækjum. Það er rétt sem hér hefur komið fram að við höfum verið í ákveðnu millibilsástandi síðustu sex til sjö vikur en það er nokkur reynsla komin á starfsemi nýju bankanna og frumdrög að efnahagsreikningi hafa litið dagsins ljós. Þessu verður hins vegar að fara að linna og það verður að fara að marka stefnu til framtíðar í bönkunum. Hæstv. ráðherra nefndi að hann hefði skipað nefnd og ég vil spyrja um aðkomu stjórnarandstöðunnar að slíku regluverki. Ef meiningin er að endurskoða frá grunni lög um bankastarfsemi í landinu held ég að það væri kannski ráðlegt fyrir þá ríkisstjórn sem hér situr og er trausti rúin að leita fyrir fram tillagna og hugmynda frá stjórnarandstöðunni í stað þess að koma fram með eitthvað í stríði eins og sumum er lagið. Það verður að segjast eins og er að það hefur ekki tekist alveg nógu vel að skilja á milli hagsmuna fyrrverandi eigenda og stjórnenda bankanna annars vegar og viðskiptavina þeirra hins vegar. Sömu menn eru á sömu póstum eins og hér hefur verið bent á. Svo virðist sem stærstu skuldarar hafi jafnvel sömu tengiliði í bönkunum. Slíkt er auðvitað óþolandi með öllu og vekur ekki traust. Það verður að taka upp nýtt verklag, það verður að ríkja gagnsæi og jafnræði í störfum þessara nýju banka og það verður að útrýma kynjamisrétti sem þar hefur viðgengist og gerir greinilega enn. Það verður að taka upp nýtt verklag þar sem engu verður sópað undir teppið þegar kemur að mannaráðningum og launum því að hér er verk að vinna, hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Hér er mörgu að svara. Ég náði ekki að svara öllu áðan sem ég ætlaði að svara í fyrri ræðunni og kem ég beint að spurningunni um sameiningu bankanna. Eins og hv. þm. Árni Páll Árnason nefndi áðan verður sérstaklega að skoða samkeppnissjónarmið þar. Þótt bankarnir séu allir í eigu ríkisins eru þeir þrjár einingar í samkeppnislegu tilliti. Öllum er í fersku minni þegar Samkeppnisstofnun lagðist á sínum tíma gegn samruna Búnaðarbanka og Landsbanka fyrir átta árum og svipuð staða yrði sjálfsagt líka uppi núna. Það getur því verið að samruni þessara banka raski samkeppni og fari ekki að samkeppnislögum. Ég mundi ekki stuðla að slíkum samruna nema í tengslum við einhverjar aðrar breytingar löngu seinna sem tryggja virka samkeppni. Hvað varðar smærri fjármálafyrirtæki sem hv. þm. Jón Bjarnason spurði um er starfshópur að störfum um vanda minni fjármálafyrirtækjanna sem fer yfir stöðu hvers um sig en hefur byrjað á þeim sem verst standa. Ekki er komin niðurstaða en við vonumst eftir því að þrotahrinu fjármálafyrirtækja sé lokið. Það er meginmálið að koma í veg fyrir að sparisjóðirnir falli. Það er fyrsta málið og að því höfum við verið að vinna. Endurskipulagning bankanna er gríðarlega mikið verkefni, hún stendur yfir. Hún hefur nú hafist formlega og af fullum krafti og þáttaskilin í því voru skipun nýju bankaráðanna. Erlent eignarhald kemur að sjálfsögðu til greina. Það getur tryggt alþjóðleg tengsl bankanna og sneitt fram hjá ýmsum vandamálum sem voru fyrir hendi í gömlu bönkunum eins og þröngu eignarhaldi, fyrirgreiðslum, krosseignatengslum og mörgu fleira. Hv. þm. Guðfinna Bjarnadóttir nefndi áðan erlendu sérfræðingana sem við höfum fengið til að vinna að endurskoðuninni og ýmsu öðru. Ég tek fram að hér er um að ræða gríðarlega stórt verkefni sem rétt er farið af stað og margir koma að. Stjórnarandstaðan mun að sjálfsögðu koma að þeirri vinnu að endurskoða regluverk og umhverfi fjármálafyrirtækja í landinu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi sem er 28. mál þingsins á þskj. 28. Frumvarpið er árviss viðburður enda hefur ör þróun á fjármálamarkaði kallað á reglulega endurskoðun á bæði útgjöldum til Fjármálaeftirlitsins og þeim álagningarhlutföllum sem beitt er til fjármögnunar á rekstri Fjármálaeftirlitsins. Að þessu sinni eru aðstæður að sjálfsögðu afar óvenjulegar svo ekki sé meira sagt en um leið kærkomið tækifæri til að fara örlítið yfir stöðu Fjármálaeftirlitsins nú og síðustu missiri. Þess má geta að í fyrra var starfsemi Fjármálaeftirlitsins efld gríðarlega þegar tekjustofnar þess jukust um 52% þannig að það hefur verið byggt mjög markvisst og kerfisbundið undir eftirlitið á síðustu mánuðum og missirum. Auðvitað óx bankakerfið gríðarlega hratt og það var mikið kapphlaup fyrir stjórnvöld og stofnanir að halda í við þann vöxt og það tók tíma en hægt er að fullyrða að á síðustu árum hefur tekist vel til í uppbyggingu á Fjármálaeftirlitinu. Stjórnendur þess hafa staðið sig vel, stjórn þess hefur staðið sig vel og starfsmennirnir hafa unnið gott starf. Það ber sérstaklega að nefna þetta í samhengi við þá umræðu sem fór fram í vikunni eftir að bankastjórn Seðlabankans eða talsmaður hennar kom fram með mjög afdráttarlausa ræðu sem ekki var hægt að skilja öðruvísi en svo að hrun kerfisbankanna þriggja væri meira og minna Fjármálaeftirlitinu að kenna og því að ríkisstjórnin 1998 hefði tekið þáverandi bankaeftirlit út úr Seðlabankanum og stofnað hið nýja Fjármálaeftirlit, sem gert var fyrir tíu árum af þáverandi ríkisstjórn. Ég held reyndar að það hafi verið rétt skref á þeim tíma og slíkt var gert meira og minna alls staðar. Það er sjálfsagt mál að endurskoða þetta aftur núna eins og bankastjórnin leggur til og forsætisráðherra hefur tekið undir og boðað, algjörlega sjálfsagt að endurskoða það hvort einhver óheppileg skörun á hlutverkum þessara tveggja eftirlitsstofnana sé til staðar. Seðlabankinn hefur eftirlitshlutverk með lausafjárstöðu fjármálafyrirtækja. Fjármálaeftirlitið hefur eftirlitshlutverk með eiginfjárstöðu fjármálafyrirtækja og býr við sín álagspróf og sitt regluverk. Ég get staðhæft það hér að ábyrgðin á fallinu var ekki eftirlitsins, það er alveg á hreinu. Stjórnendur þess stóðu sig vel, stjórn þess stóð sig vel og þess ber sérstaklega að geta í þessari umræðu. Kerfisveilan lá í ofvexti bankanna miðað við stærð íslenska hagkerfisins og því að þeir áttu ekki, eins og við blasti og hefur blasað við í mörg ár, og við höfum rætt hér af kappi á köflum, aðild að stærra myntsvæði. Það var margoft sagt hér á síðustu missirum að hvað varðaði stærð fjármálakerfisins hefðum við í raun tvo kosti, annaðhvort yrðu bankarnir að minnka aftur, einhver þeirra að fara eða við að gerast aðilar að stærra myntsvæði, annars hefðum við ekki bakland fyrir bankana sem lánveitandi til þrautavara. Þetta var margoft rætt og þetta var drifkrafturinn í umræðunni um Evrópumál t.d. á síðustu 12–18 mánuðum. Undir þetta hafa margir tekið úr mörgum flokkum og víðs vegar úr þjóðfélaginu, atvinnulífinu, verkalýðshreyfingunni o.s.frv. Það er ekki eins og menn hafi ekki vitað af þessari kerfisveilu, hún lá fyrir augum allra. Menn töldu hins vegar að hægt væri að sneiða fram hjá henni með ýmsum hætti en svo fór þegar á reyndi og allir bankarnir þrír lentu í vanda á sama tíma að það var ekki hægt þegar alþjóðlegir lánamarkaðir lokuðust nánast fyrirvaralaust. Þess ber sérstaklega að geta að „regluverk EES, sem heimilar fjármálafyrirtækjum í aðildarlöndunum að starfa á öllu svæðinu á grundvelli starfsleyfis í einu landanna, var og er gallað að því leyti að þótt starfssvæðið sé landamæralaust innan EES er eftirlit og öryggisnet,“ - svo ég vitni í Morgunblaðsgrein stjórnarformanns Fjármálaeftirlitsins, Jóns Sigurðssonar, með leyfi forseta - „t.d. innstæðutryggingar og aðgangur að lánveitingum til þrautavara í lausafjárerfiðleikum, áfram bundið við hvert einstakt aðildarríki.“ - Þetta er kerfisgalli í uppbyggingu á regluverkinu í upphafi. Áfram, með leyfi forseta: „Þessar aðstæður, ásamt smæð íslenska hagkerfisins og myntkerfisins, reyndust banvæn blanda fyrir íslensku bankana, þegar fjármálakreppan varð að holskeflu nú í haust.“ Það er mér bæði ljúft og skylt að halda sérstaklega til haga stöðu Fjármálaeftirlitsins og aðkomu í þessu máli öllu. Ómaklegar árásir á það eru ósanngjarnar og eiga sér enga stoð, þær eru ómálefnalegar. Vilji menn leita sökudólga þá skulu þeir gera það áfram en við skulum halda til haga stöðu og starfsemi Fjármálaeftirlitsins. Og af því að umræðan hefur þróast sumpart í þá veru að þessi vandræði öll séu komin til vegna þess að Fjármálaeftirlitið hafi brugðist þá skulum við líka taka það fram að eftirlitið er á vegum þessara eftirlitsstofnana beggja, annars vegar lausafjáreftirlit og hins vegar eftirlit með eiginfjárstöðu bankanna. Það er alveg morgunljóst að þarna eru ábyggilega margar kerfisveilur bæði þessar hvað varðar EES-samninginn, uppbygginguna, tryggingasjóður í einu landi, bakhjarl í einu landi, eða frjálst flæði fjármagns og frjáls starfsemi út um alla Evrópu. Þetta er alveg augljós skörun, sérstaklega fyrir lítið ríki eins og Ísland en skiptir kannski engu eða litlu máli fyrir stóru ríkin. Þetta er eitt af því sem leiðtogar stóru ríkjanna hafa nú þegar boðað að verði endurskoðað, þeir tala um samevrópskt fjármálaeftirlit, þeir ætla að þætta þetta enn þá betur saman. Veilan lá í því að við tókum þátt í þessu samstarfi að hluta en ekki að öllu leyti. Það blasir alveg við. Og fyrirvaralaus fellibylur á fjármálamörkuðum þar sem skrúfað er fyrir súrefnið til fjármálastofnana nánast á einni nóttu ruddi þessu að sjálfsögðu svo öllu um koll. Stóru ríkin brugðust þannig við þau fóru með gríðarlegar fjárhæðir inn í bankana. Þau gátu lánað til þrautavara, það gátum við ekki enda höfðum við ekki stækkað gjaldeyrisvaraforðann að neinu ráði á þessu ári. Við höfðum opnað lánalínur frá Norðurlöndunum sem var vel. Umræðan allt síðasta ár stóð um þetta, auk umræðunnar um hvort við ættum aðra kosti til að geta staðið á bak við bankakerfið en að ganga í myntsamstarf, minnka bankana eða einhver þeirra færi, eða að vera hér með gríðarlega stóran gjaldeyrisforða. Kannski var það ekki raunhæft heldur út af kostnaði. Ég veit það ekki. Þetta var umræðan allt síðasta ár. Við skulum ekki ganga að því gruflandi að þetta féll ekki fyrirvaralaust að því leytinu. Við ræddum þessi kerfislægu vandamál út frá mörgum hliðum. Auðvitað gekk enginn fram fyrir skjöldu, enginn stjórnmálamaður eða athafnamaður, og taldi að bankarnir væru að falla enda hélt það svo sem enginn. En auðvitað voru ýmsar blikur á lofti. Það er líka hægt að kalla fram fall á fjármálafyrirtækjum með slíkum yfirlýsingum. Þessu skal öllu haldið vel til haga í þeirri umræðu sem fer fram hér núna. Það er mjög mikilvægt þegar við ræðum um stöðu Fjármálaeftirlitsins og annarra eftirlitsstofnana hér á landi, uppbyggingu þeirra, skörun á milli eftirlitshlutverka, mögulega sameiningu o.s.frv. Þetta kemur allt til greina, þetta er allt undir skoðun. Það gerist að sjálfsögðu á málefnalegum forsendum. Ef menn telja að þessi hlutverk hafi skarast eins og bankastjórn Seðlabankans greinilega telur, að þarna sé einhver skörun sem valdi einhverri glufu í eftirlitskerfinu sem sé óheppileg, þá er alveg sjálfsagt mál að skoða það núna þegar við erum að endurreisa bankakerfið eftir þessar fjármálalegu hamfarir á alþjóðlegum mörkuðum sem brotnuðu sérstaklega harkalega á okkur Íslendingum út af því að bankakerfið hér var mjög stórt. En það varð ekki mjög stórt óvart eða af því bara. Bankarnir voru einkavæddir á sínum tíma og það var pólitískt markmið í landinu að efla hér fjármálastarfsemi. Sérstakri starfsemi var haldið úti um fjármálamiðstöðina Ísland. Það var pólitísk hvatning á bak við það að bankarnir stækkuðu og yrðu stórir og sterkir og öflugir á alþjóðlegum vettvangi. Það lá alveg ljóst fyrir. Eftirlitsstofnanirnar höfðu ekkert með það að gera, þetta var pólitísk stefnumörkun. Bankarnir uxu og þeir urðu stórir og öflugir og myndarleg fyrirtæki. Sjálfsagt má deila um ýmislegt í starfsemi þeirra en því skal til haga haldið að það sem felldi þá að lokum var lausafjárkreppa og það að við gátum ekki veitt þeim lán til þrautavara þegar á reyndi. En áfram með frumvarpið sjálft. Í rúmt ár hefur alþjóðleg lausafjárkrísa herjað víða í heiminum og haft alvarlegar afleiðingar fyrir fjármálafyrirtæki um allan heim, afleiðingar sem eru hvað alvarlegastar hér á landi þar sem þrír stórir viðskiptabankar hafa riðað til falls. Orsakirnar fyrir því má víða finna. Þó að íslensk fjármálafyrirtæki hafi ekki verið stórtæk í viðskiptum með verðbréfavafninga sem komu mörgum bandarískum og erlendum bönkum í vanda voru þau engu að síður næmari fyrir stóráföllum á heimsvísu en sambærileg fyrirtæki í öðrum löndum. Einkum vegna þess hve stór þau voru orðin, eins og ég nefndi áðan, í hlutfalli við umfang íslensks hagkerfis og viðnámsþrótt lánveitandans til þrautavara, Seðlabanka Íslands. Lengst af virtust íslensku fjármálafyrirtækin hafa burði til að standa af sér krísuna. Uppgjör þessa árs sýndu hagnað og félögin gáfu það út að lausafjárstaða væri viðunandi. Lausafjárkrísan dýpkaði hins vegar til muna í upphafi haustsins þegar stóráföll dundu yfir bandarískt fjármálalíf. Stjórnvöld komu fasteignalánasjóðunum Fannie Mae og Freddie Mac til bjargar í lok ágúst en hinn frægi bandaríski fjárfestingabanki Lehman Brothers sigldi í strand fyrri hluta septembermánaðar og má segja að það sé almennt álitinn vendipunktur í þróun lausafjárkrísunnar í heiminum. Þegar hann féll um miðjan september dundu í framhaldinu ósköpin yfir út um allan heim. Og því miður sér alls ekki fyrir endann á þeim ósköpum enn þá eins og við sjáum á mörkuðum alla þessa viku og stöðu stórra félaga eins og General Motors og annarra gríðarlegra áhrifavalda á efnahagskerfi heimsins. Skömmu eftir þetta kom fyrsta kerfislæga áfallið fram á Íslandi þegar fjármögnun Glitnis banka reyndist óyfirstíganlegt verkefni án atbeina stjórnvalda. Í lok september ákvað ríkisstjórnin, að tillögu Seðlabankans, að ríkið legði bankanum til nýtt hlutafé. Eins og kunnugt er varð ekki af þeim fyrirætlunum. Um svipað leyti lentu stórir bankar, Royal Bank of Scotland, Dexia og fleiri í erfiðleikum og fengu aðstoð stjórnvalda í viðkomandi löndum og fleiri bankar bættust við þennan lista í blábyrjun októbermánaðar. Ýmis ríki ákváðu einnig að setja á stofn sérstaka sjóði til að styðja við bankakerfi sín. Þannig hafa Bandaríkjamenn ákveðið að verja 700 milljörðum dollara, Þjóðverjar 500 milljörðum evra, Bretar 350 milljörðum punda og Svíar 205 milljörðum sænskra króna til þessara hluta til þrautavaralána og innkomu í rekstur fjármálafyrirtækja. Um mánaðamótin september/október var lánshæfismat íslensku bankanna og ríkissjóðs lækkað og lausafjárstaðan í erlendri mynt varð enn þá erfiðari en hún hafði verið áður. Landsbankinn gat ekki greitt út af innstæðureikningum erlendis og neyðarlögin voru sett eins og rakið var áðan. Með neyðarlögunum hefur tekist að viðhalda bankaþjónustu innan lands fyrir almenning í landinu og reisa nýju bankana í eigu ríkisins úr rústum gömlu bankanna. Eftir er að framkvæma endanlegt mat á eignum, og því verður vonandi lokið í lok janúar eins og ég nefndi í umræðu fyrr í dag, og skuldum í bæði nýju og gömlu bönkunum. Að því loknu mun andvirði þeirra verðmæta sem rann til nýju bankanna við stofnun þeirra verða greitt af þeim til gömlu bankanna. Fjármálaeftirlitinu var falin framkvæmd neyðarlaganna, sem er óvenjulegt og erfitt hlutverk fyrir eftirlitsstofnun. Óhætt er að fullyrða að innan Fjármálaeftirlitsins hafi verið unnið einstakt starf, þrekvirki eins og ég sagði áðan, og eiga allir starfsmenn þess og stjórnendur og stjórn þess mikla þökk skilið fyrir ósérhlífið starf í þágu þjóðarinnar. Samkvæmt lögum er Fjármálaeftirlitinu ætlað það hlutverk að gæta þess að fjármálastarfsemi sem telst eftirlitsskyld sé í samræmi við lög. Þannig er eftirlitinu ætlað að stuðla að því að starfsemi einstakra fyrirtækja sé innan lagaramma og getur gripið til viðeigandi aðgerða í samræmi við þær lagaheimildir sem eftirlitið hefur. Önnur stofnun hefur einnig aðkomu að eftirliti með fjármálamarkaðnum en það er Seðlabankinn sem er ætlað að gæta almennt að kerfislægum fjármálastöðugleika, fylgjast með framkvæmd lausafjárreglna og ákvæða um gjaldeyrisjöfnuð og vera lánveitandi fjármálafyrirtækja til þrautavara. Í kjölfar fjármálaáfallsins og sem hluti af endurreisn fjármálakerfisins í samvinnu við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, mun erlendur sérfræðingur verða fenginn til að fara yfir lagaumhverfi og eftirlit með fjármálamarkaði og gera tillögur til úrbóta. Það starf hefst strax eftir helgina og er gert ráð fyrir að niðurstöður liggi fyrir síðar í vetur. Árið 1999 voru samþykkt á Alþingi lög um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Með lögunum var gjaldi sem eftirlitsskyldir aðilar greiða til að standa straum af rekstri Fjármálaeftirlitsins breytt á þann veg að tryggt væri að það uppfyllti skilyrði stjórnarskrárinnar um skattlagningarheimildir. Þetta þýddi m.a. að festa þurfti álagningarhlutfall í lögum í stað þess að kveða einungis á um hámark álagningar. Þessum álagningarhlutföllum þarf að breyta á hverju haustþingi enda ógerlegt að ákveða nákvæm hlutföll álagningar í flokki eftirlitsskyldra aðila til lengri tíma en eins árs í senn og undirstrikar staðan það nú mjög rækilega. Samkvæmt þessu hefur frumvarp til breytinga á lögum þessum verið lagt fram á hverju haustþingi að fenginni skýrslu frá Fjármálaeftirlitinu um áætlaðan rekstrarkostnað næsta árs, athugun ráðuneytisins á skýrslunni að fengnu áliti samráðsnefndar eftirlitsskyldra aðila. Með frumvarpinu er álagningarhlutfalli einstakra tegunda eftirlitsskyldra aðila breytt. Ekki ætla ég að tíunda þær breytingar sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Er gerð skilmerkilega grein fyrir því í athugasemd með frumvarpinu og fylgigögnum með því. Vegna þeirra atburða sem hér var lýst liggur ljóst fyrir að forsendur bæði á gjalda- og tekjuhlið Fjármálaeftirlitsins hafa breyst í grundvallaratriðum frá því að þetta frumvarp var samið og lagt fram. Unnið er að endurskoðun fjárhagsáætlunar Fjármálaeftirlitsins í ljósi aðstæðna og á grundvelli hennar munu endurskoðaðar tillögur verða lagðar fyrir viðskiptanefnd áður en frumvarpið kemur til 2. umr. þingsins. Vona ég að hv. viðskiptanefnd virði það vinnulag og taki því vel. Þetta eru óvenjulegar aðstæður og það liggur fyrir að við þurfum að endurskoða tekjustofnana og gjaldahliðina eins og lagt er upp í frumvarpinu. Meðal fylgiskjala er skýrsla eftirlitsins til viðskiptaráðherra um starfsemi þess. Í skýrslunni er fjallað um eftirlit með einstökum sviðum fjármálamarkaðar, lánamarkaðar, verðbréfamarkaðar, vátryggingamarkaðar og lífeyrismarkaðar. Auk þess er greint frá þróun og horfum á íslenskum fjármálamarkaði og áherslum í starfi Fjármálaeftirlitsins næstu missiri. Er skýrslan fróðleg lesning öllum þeim er vilja kynna sér þróun á innlendum fjármálamarkaði og það þótt gjörbreyting hafi orðið frá því skýrslan var samin. Virðulegi forseti. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar.

Frú forseti. Hæstv. viðskiptaráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi um breyting á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi sem flutt er árlega vegna þess að ákveða þarf þessi gjöld og gjaldskrár með lögum á hverju ári og þau gilda til árs í senn. Þetta er fyrst og fremst kostnaður sem eftirlitsskyldir aðilar þurfa að greiða af álagningarstofni sínum, þ.e. í hlutföllum eftir stærð. Þarna eru nefndir t.d. viðskiptabankar, sparisjóðir, lánafyrirtæki og rafeyrisfyrirtæki sem skulu greiða 0,00603% af eignum samtals, þó eigi lægri fjárhæð en 600 þús. Sama er síðan um vátryggingafélög sem skulu greiða 0,408% af bókfærðum iðgjöldum, þó eigi lægri fjárhæð en 600 þús. Maður veltir fyrir sér hversu raunhæft þetta frumvarp er hjá hæstv. ráðherra, því að þarna er viðmiðunarstofninn eignir viðkomandi fjármálafyrirtækja. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hverjar er áætlað að eignir þessara viðskiptabanka og lánafyrirtækja séu sem hafa verið álagningarstofn fyrir gjald sem á þau eru lögð og hefur síðan verið til þess að greiða rekstur eftirlitsstofnana eins og Fjármálaeftirlitsins? Hvaða breytingar sjá menn á milli ára hvað þetta varðar? Hvernig verður með álagningu á eignir þessara banka? Hvernig verður með álagningu á eignir gömlu bankanna svokölluðu sem eiga að starfa áfram í tvö ár og halda sínum bankaleyfum, halda sínum leyfum til fjármálarekstrar og gjaldstofninn er miðaður við eignir þeirra? Mér er spurn: Í fyrsta lagi hvernig verður sú eignastaða tekin og hvað er verið tala um í upphæðum miðað við það sem áður hefur verið? Mér finnst frumvarpið hvað þetta varðar vera býsna mikið í vindinum og vil heyra hjá hæstv. ráðherra hvernig þetta er skilgreint miðað við núverandi aðstæður, annars vegar hjá starfandi fjármálafyrirtækjum eins og nýju bönkunum svokölluðu og hins vegar hjá gömlu bönkunum eða öðrum lánafyrirtækjum sem eru að stórum hluta kannski komin í þrot. Áfram er tíundað í frumvarpinu hverjir gjaldstofnarnir eru, þar er talað um verðbréfafyrirtæki sem skulu borga 0,064% af eignum sínum. Verðbréfamiðlanir skulu einnig greiða 0,064% af eignum, þó aldrei lægri fjárhæð en 350 þús. Þarna er líka minnst á rekstrarfélög verðbréfasjóða og fjárfestingarsjóða og þá veltir maður fyrir sér: Hver er staða fjárfestingarsjóðanna og peningamarkaðssjóðanna líka sem voru inni í bönkunum? Eru þeir til enn þá? Eru þeir enn þá gjaldstofn þessir sjóðir sem hafa verið svo mjög til umtals undanfarið? Er búið að leggja þá niður? Eða eru þeir áfram gjaldstofn fyrir þetta gjald? Maður veltir líka fyrir sér Kauphöllinni. Hér er sagt að skipulegir verðbréfamarkaðir og markaðstorg fjármálagerninga skuli greiða 0,61% af rekstrartekjum, þó aldrei lægri fjárhæð en 350 þús. kr. Hvað hefur Kauphöllin greitt á undanförnum nýliðnum árum og hverju hefur hún skilað í tekjum til eftirlitsstofnananna í gegnum þennan gjaldstofn? Hvað eru líkur til að hún muni skila á næsta ári eða á gildistíma þeirra laga sem hér er verið að setja? Mér sýnast þessi lög vera meira og minna í einhverjum allt öðrum raunveruleika en við nú stöndum frammi fyrir og vil spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta hafi verið endurskoðað. Þarna er líka talað um lífeyrissjóðina. Við skulum vona að lífeyrissjóðirnir eigi áfram eignir og góðar en ljóst er að eignir þeirra hafa líka skroppið saman. Íbúðalánasjóður skal greiða 0,0028%. Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta og öryggissjóðir skulu líka greiða. Allir þessir sjóðir eiga að greiða ákveðinn hluta annaðhvort af eignum sínum eða umsvifum í eftirlitssjóð fyrir eftirlitsstofnanirnar og mér sýnist að þessi gjaldstofn sé í sjálfu sér meira og minna hruninn. Hæstv. ráðherra gat þess áðan að umsvifin hefðu verið svo mikil að þetta hefði skilað liðlega 50% meiri tekjum til eftirlitsstofnananna, sérstaklega til Fjármálaeftirlitsins sem fær meginhluta af þessum eftirlitsgjöldum, á síðastliðnu ári. Ég veit ekki hvað má gera ráð fyrir að þessar tekjur lækki mikið núna en mér finnst það samt ábyrgðarhluti að leggja fram frumvarp í þessa veru án þess að greint sé frá því hver staðan er. Ég vil gjarnan að ráðherra geri ítarlega grein fyrir því hver staða þessara gjaldstofna er sem hér eru hafðir til grundvallar. Ráðherra minntist líka á að til stæði að endurskoða stöðu Fjármálaeftirlitsins. Við höfum heyrt í fréttum nýverið þar sem stjórnmálaleiðtogar, forustumenn ríkisstjórnarflokkanna, forustumenn í Seðlabankanum og í Fjármálaeftirlitinu hafa verið að vegast á um hverjum sé að kenna hið gríðarlega bankahrun og sú staða sem nú er uppi í íslensku samfélagi að taka verður hundruð ef ekki þúsund milljarða kr. lán til að dekka þær hamfarir sem þar hafa orðið og skuldbinda íslenskan almenning vegna þess. Og engum er það reyndar að kenna. Við höfum heyrt Seðlabankann lýsa því yfir að það sé ekki honum að kenna heldur er vísað á Fjármálaeftirlitið. Hæstv. ráðherra reyndi að halda mikla varnarræðu fyrir Fjármálaeftirlitið og segir að það sé ekki því að kenna. Við heyrðum að stjórnarformaður Fjármálaeftirlitsins sagði að þetta væri bönkunum að kenna. Er þetta gríðarlega hrun og þessi hryllilega staða og þær skuldbindingar sem núna er verið að setja á íslenskan almenning þá bara almenningi að kenna? Því það er almenningur einn sem á að borga brúsann, íslenskur almenningur á borga brúsann. Það hefur ekkert mistekist neins staðar, ekkert hjá Fjármálaeftirlitinu. Reyndar var ég svolítið hugsi þegar ég hlustaði á stjórnarformann Fjármálaeftirlitsins sem jafnframt er varaformaður stjórnar Seðlabankans, þegar hann annars vegar kenndi Seðlabankanum um og varpaði ábyrgðinni af sér. Maður áttaði sig ekki á því í viðtalinu í hvers nafni viðkomandi var að tala, hvort hann var að tala í nafni varaformanns stjórnar Seðlabankans eða stjórnarformanns Fjármálaeftirlitsins. Alla vega fannst mér það sem hann sagði ekki mjög trúverðugt og ekki hægt að átta sig á í hvers nafni hann talaði. Ég get því ekki tekið undir það hjá hæstv. ráðherra að Fjármálaeftirlitið sé hafið yfir gagnrýni og rannsókn hvað varðar aðkomu þess og hlutverk að eftirliti með fjármálastofnunum eins og það hefur verið. Bara umræðan um Icesave-reikningana í Bretlandi og Hollandi sem fullyrt er að Fjármálaeftirlitið, ef það hefði staðið sig í stykkinu, hefði getað komið í veg fyrir að færu með þessum hætti. Ef búið hefði verið að skylda bankana til að að setja þá í eigin dótturfyrirtæki og ekki tengd íslenskum almenningi, og að leyfa þeim líka að fara fram með þeim hætti sem þarna var og af þeirri stærðargráðu ef ljóst var að íslenskur almenningur var ábyrgur. Ef Fjármálaeftirlitið hefur ekki haft hlutverk í þessu efni, þá skil ég ekki til hvers það er. Þá veltir maður líka fyrir sér, frú forseti: Er ekki ástæða til, áður en við samþykkjum þetta frumvarp, að hlutverk Fjármálaeftirlitsins verði þá endurskoðað rækilega frá grunni? Hvert verður hlutverk þess nú þegar stór hluti af fjármálafyrirtækjunum er annaðhvort lagstur á hliðina eða kominn undir ríkið? Mér fyndist mjög fróðlegt að heyra það hjá hæstv. ráðherra hvert eigi að vera hlutverk Fjármálaeftirlitsins á næstu mánuðum og missirum við þær aðstæður sem nú eru og hvert sé hlutverk þess nú. Það er mjög erfitt að átta sig á því á hvers ábyrgð skilanefndir bankanna vinna og hvað áætlað er að þær kosti og hvaðan á að taka þann kostnað. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað gera menn ráð fyrir að vinnan við skilanefndir og annað sem lýtur að yfirtöku á bönkunum kosti og hver borgar? Hvað er ætlast til að þessar skilanefndir starfi lengi og á hvers ábyrgð? Og hver verður ábyrgð Fjármálaeftirlitsins nú þegar gömlu bankarnir eru komnir í sérstaka meðferð samkvæmt lögum sem voru samþykkt fyrir nokkrum dögum og menn deila um hvort séu lögmæt og hvort þau standist bæði stjórnarskrá og alþjóðalög? Þá veltir maður fyrir sér: Á Fjármálaeftirlitið eða einhverjar eftirlitsstofnanir að hafa þar hlutverk og hver á að bera þann kostnað sem því fylgir? Það er svo gríðarlega margt óljóst í þessu máli öllu um Fjármálaeftirlitið að mér finnst nánast útilokað að ætla að samþykkja frumvarp sem kveður á um gjaldtöku á gjaldstofna sem margir hverjir eru reyndar ekki lengur til eða orðnir með þeim hætti að þeir skila ekki miklum tekjum og því finnst mér frumvarpið vera komið út í býsna mikinn óraunveruleika. Af því að hæstv. ráðherra vék að stöðu Fjármálaeftirlitsins sem hann hrósaði í bak og fyrir, þá er reynsla mín og kynni af Fjármálaeftirlitinu þau að það hafi um margt verið óþarft og hafi ekki skilað því verki sem því var ætlað. Ég minnist þess í samskiptum við sparisjóðina þegar einstakir stofnfjárhafar, bændur sem áttu hlut í sínum sparisjóði og vildu standa vörð um hann og á þá var gerð árás að þá virtist Fjármálaeftirlitið standa með fjárplógsmönnunum gegn almenningi sem vildi standa vörð um sparisjóðina og þegar menn vildu leita réttar síns og báðu um aðstoð Fjármálaeftirlitsins þá vísaði það einfaldlega á dómstóla. Ef vinnubrögð Fjármálaeftirlitsins í öðrum verkum hafa verið með þessum hætti held ég að ástæða sé til að gera sérstaka rannsókn á starfsemi þess og hvernig það hefur staðið sig. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breyting á lögum, um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Forsendur þeirra breytinga sem frumvarpið boðar á greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit hvíla á upplýsingum sem fram koma í skýrslu Fjármálaeftirlitsins og samráðsnefndar eftirlitsskyldra aðila um umfang og útgjöld við eftirlitið enda slíkum kostnaði ætlað að endurspegla raunkostnað Fjármálaeftirlitsins. Eins og hæstv. viðskiptaráðherra greindi frá áðan er um að ræða lögbundið endurmat á kostnaðarskiptingu við rekstur Fjármálaeftirlitsins, þróun álagningarstofna og mat á kostnaðardreifingu. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að vissir kostnaðarliðir eftirlitsskyldra aðila lækki á meðan aðrir standa í stað og enn aðrir hækka. Í fylgiskjali I með frumvarpinu fylgir skýrsla til viðskiptaráðherra sem er dagsett 3. júlí 2008 um áætlaðan rekstrarkostnað Fjármálaeftirlitsins fyrir árið 2009. Í þeirri skýrslu er gerð tillaga um álagningu eftirlitsgjalds árið 2009. Gert er ráð fyrir því að gjaldið verði samtals 1 milljarður 116 millj. kr. árið 2009 samanborið við 915 millj. kr. árið 2008 eða alls 22% hækkun á milli ára. Í fylgiskjali II með frumvarpinu er skýrsla sem ber yfirskriftina Rekstur og starfsumhverfi Fjármálaeftirlitsins næstu þrjú ár. Hún er í raun fylgiskjal við fyrrnefndu skýrsluna og er sömuleiðis dagsett 3. júlí 2008 eða um þremur mánuðum fyrir bankahrunið. Skýrsla þessi er sérstaklega áhugaverð í ljósi þeirra skelfilegu atburða sem hafa orðið hér á undanförnum vikum. Lýst er miklum vexti í starfsemi Fjármálaeftirlitsins á undanförnum árum. Fjöldi fastra starfsmanna eftirlitsins jókst til dæmis um 60% á árunum 2005–2008 eða frá 35 starfsmönnum í 56 og gert er ráð fyrir enn frekari aukningu starfsmanna eða átta starfsmönnum til viðbótar árið 2009. Á sama tíma jókst rekstrarkostnaður eftirlitsins um ríflega 100% og gert er ráð fyrir því að enn meiri kostnaður verði árið 2009 eða alls 1 milljarður 192 millj. kr. Það er aukning sem nemur 32% á milli ára. Umfang starfsemi Fjármálaeftirlitsins hefur vaxið með nýjum lögum sem tekið hafa gildi á undanförnum missirum og ekki síður með nýjum eftirlitsverkefnum bæði erlendis og hérlendis og auknu samstarfi við erlenda eftirlitsaðila. Þegar aukið umfang starfsemi Fjármálaeftirlitsins frá árinu 2005–2008 er skoðað í ljósi aukinna umsvifa fjármálastarfseminnar hér á landi á sama tíma sést að fjármálastarfsemin hefur vaxið mun hraðar og meira en umfang rekstrar Fjármálaeftirlitsins. Þegar skýrslan er lesin í samhengi við íslenska bankahrunið er vert að staldra við fjögur atriði. Í fyrsta lagi þann gríðarlega vöxt sem hefur orðið á fjármálamarkaði, í öðru lagi aukna starfsemi erlendis, í þriðja lagi innleiðingu fjölda nýrra tilskipana, laga og reglugerða og svo loks í fjórða lagi reynslu starfsmanna Fjármálaeftirlitsins. Fyrst sem sagt er vert að skoða þann gríðarlega vöxt sem einkennt hefur fjármálamarkaðinn undanfarin ár. Í skýrslunni kemur fram að þrátt fyrir vaxandi rekstrarútgjöld, aukin umsvif, aukinn starfsmannafjölda eftirlitsins þá bliknar allur sá vöxtur samanborið við gríðarlega aukningu umfangs fjármálamarkaðarins. Samkvæmt samtökum fjármálafyrirtækja nam hlutfall fjármálafyrirtækja í landsframleiðslu um 10% árið 2006 og svo jókst hann í kjölfarið. Skýrslan lýsir stækkun fjármálamarkaðar undanfarin ár og tekið er fram að eignir fjármálafyrirtækja hafi numið um 13.000 milljörðum kr. eða rúmlega tífaldri landsframleiðslu á árinu 2008. Birt er yfirlitsmynd af umsvifum fjármálamarkaðar á hvert stöðugildi í Fjármálaeftirlitinu á nýliðnum árum og þar kemur í ljós að í febrúar 2005 var vegin staða eigna fjármálamarkaðarins á hvert stöðugildi Fjármálaeftirlitsins tæpir 60 milljarðar kr. Sem sagt 60 milljarðar kr. á hvert stöðugildi í Fjármálaeftirlitinu. Þremur árum seinna eða í febrúar 2008 var samsvarandi upphæð ríflega 160 milljarðar kr. á hvern starfsmann, hátt í þrefalt hærri. Upphæðirnar eru báðar á föstu verðlagi í febrúar 2008. Annað atriði sem ég vildi nefna var að sjá má í skýrslunni yfirlitstöflu um aukna starfsemi Fjármálaeftirlitsins í tengslum við alþjóðavæðingu eða útrás íslenskra fjármálafyrirtækja. Í skýrslunni er gert ráð fyrir því að í árslok 2008 væru starfsstöðvar íslensku bankanna orðnar 73 í 28 mismunandi löndum. Bent var á að aukin alþjóðavæðing íslenskra fjármálaþjónustufyrirtækja og aukið Evrópusamstarf eftirlitsaðila kallaði á stöðug verkefni af hálfu starfsmanna Fjármálaeftirlitsins. Maður staldrar við þennan punkt og íhugar að það hafi sem sagt verið meira og minna undir stjórn íslensks fjármálaeftirlits. Að vísu skiptir máli hvort um útibú fjármálafyrirtækjanna var að ræða - þá þarf íslenska Fjármálaeftirlitið að hafa lögsögu - eða hvort um dótturfélög er að ræða sem er ekki þess eðlis. En alla vega voru íslensku útrásarfjármálafyrirtækin með rekstur í 28 löndum og með 73 starfsstöðvar. Í þriðja lagi er vert að minnast á þá gríðarlegu vinnu sem falist hefur í innleiðingu ýmissa tilskipana nýrra laga og reglna í íslensku fjármálaumhverfi síðustu missirin. Ég vil nefna meðal viðamikilla breytinga innleiðingu svokallaðrar MiFID-tilskipunar og Basel II staðalsins. Auk þess hafa fjölmargar aðrar tilskipanir Evrópusambandsins verið innleiddar ásamt lögum og reglugerðum frá viðskiptaráðuneytinu. Nýverið voru til dæmis innleidd lög um sértryggð skuldabréf, lög um rafræna eignaskráningu, lög um aðgerðir gegn peningaþvætti, innheimtulög og svo mætti lengi telja. Einnig er í skýrslu Fjármálaeftirlitsins getið um ýmis önnur verkefni, svo sem beitingu stjórnvaldssekta vegna brota á lögum um fjármálastarfsemi, viðbúnaðarvinnu og innlent og erlent samstarf sem tengist viðbúnaði gegn hættu á áfalli í fjármálakerfinu, framkvæmd á hæfismati stjórnenda eftirlitsskyldra aðila, eftirlit með peningaþvætti, eftirlit með upplýsingatækni, eftirlit með fjármálasamsteypum - en unnið hefur verið að reglum þessa efnis - innleiðingu tölvukerfis, innleiðingu samhæfs árangursmats með skilgreindum mælanlegum markmiðum. Ég gæti lengi talið þau verkefni sem skilgreind eru í skýrslunum sem fylgdu frumvarpinu. En það sem mig langar að lokum að nefna, í fjórða lagi, er að mér finnst vert að skoða starfsaldur starfsmanna Fjármálaeftirlitsins. Fram kemur í skýrslunni að einungis 28% starfsmanna eftirlitsins höfðu náð þriggja ára starfsreynslu í fyrra. Að hluta til skýrist þetta með fjölgun starfsmanna undanfarin ár en sú skýring er auðvitað ekki fullnægjandi. Ljóst er að samkeppni við aðrar ört vaxandi fjármálastofnanir og fjármálafyrirtæki hefur verið gríðarleg undanfarin ár og þannig má leiða líkur að því að margir starfsmenn Fjármálaeftirlitsins hafi staldrað stutt við og farið síðan í önnur fjármálafyrirtæki. Ég hef ekki gögn í þessu sambandi. En ég er sem sagt að ímynda mér að þetta gæti verið hluti af skýringunni. Þetta er alla vega umhugsunarefni sem ég ætla ekki að greina nánar frá að þessu sinni en það er vert að velta því upp. Virðulegi forseti. Mér þótti hæfa að benda á ofangreinda þætti sem fram komu í fylgiskjölum með frumvarpinu og þá sérstaklega í ljósi þeirra staðreynda sem við blasa í kjölfar bankahrunsins. Ljóst er að fram undan er mikilvægt enduruppbyggingarstarf sem felur í sér endurskoðun stofnana- og reglugerðarumhverfisins. Bankahrunið krefst þess að við stöldrum við. Það neyðir okkur til að líta í baksýnisspegilinn en þó fyrst og fremst að líta til reynslu þeirra sem á undan okkur hafa gengið í gegnum bankakreppur, til að mynda vinaþjóðir okkar á Norðurlöndum sem upp úr árinu 1990 lentu margar hverjar í bankakreppu. Þá er ljóst að bankakreppan er ekki núna einskorðuð við Ísland þótt aðrar þjóðir hafi líklega ekki upplifað neina í líkingu við þá sem við þekkjum nú. Fram kemur í fjölmiðlum í vikunni að Henry Paulson sem er fjármálaráðherra Bandaríkjanna telur að endurbætur á reglum bandaríska fjármálamarkaðarins séu nauðsynlegar. Svipað má segja um fjármálamarkaði í nágrannalöndum og öllum vestrænum löndum og víða um heim. Það er nefnilega ljóst að alþjóðasamfélagið mun halda áfram að velta fyrir sér hvernig umgjörð og umhverfi þarf að skapa alþjóðlegri fjármálastarfsemi heimsins í þeim uppbyggingarfasa sem fram undan er. Það er nauðsynlegt að læra af því ástandi sem hefur skapast á vestrænum mörkuðum að undanförnu og fyrirbyggja að slíkt ástand skapist aftur og við þurfum auðvitað að koma okkur í gegnum þá krísu sem við blasir. Við Íslendingar verðum á sama tíma að taka við þeirri bestu þekkingu og ráðgjöf sem fæst til að hefja enduruppbyggingu fjármálakerfisins og þar með Fjármálaeftirlitsins á komandi árum. Komið hefur fram að teymi undir stjórn sænsks sérfræðings mun vinna að endurskipulagningu bankakerfisins og leiða samskipti við kröfuhafa. Þessi umræddi Svíi býr yfir mikilvægri þekkingu og reynslu þar sem hann leiddi meðal annars aðgerðir í kjölfar bankakreppunnar í Svíþjóð upp úr 1990. Einnig hefur komið fram að fyrrverandi forstöðumaður fjármálaeftirlitsins í Finnlandi mun leiða vinnu við að endurskoða alla regluumgjörð fjármálastarfseminnar hér á landi sem og framkvæmd bankaeftirlitsins. En sem kunnugt er gengu Finnar í gegnum mikla bankakreppu á árunum 1990–1994. Ég fagna þessu mjög og ég trúi því að með því að nýta krafta þessara einstaklinga og þeirra fjölmörgu aðila sem koma að þessu verkefni verði staðið mjög faglega að verki. Ég tel mikilvægt að nefndin ræði þetta frumvarp í víðara samhengi þess sem um ræðir á Íslandi þ.e. þess íslenska samhengis sem við erum stödd í og að við skoðum hvernig fjármálaeftirlit og uppbygging þess í framtíðinni skarast á við efni frumvarpsins. Alla vega hlakka ég til að taka þátt í þessari umræðu. Ég hef mikla trú á því að uppbygging íslensks fjármálakerfis og eftirlitskerfis eigi eftir að leiða til góðs og vera, eins og ég sagði áðan, afar fagmannlega unnin.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir þessar fínu umræður hér áðan og fróðlegt yfirlit yfir margt sem tengist stöðu Fjármálaeftirlitsins. Ég ætla rétt að stikla á nokkrum atriðum sem komu fram. Fyrir það fyrsta lýkur endurskoðun á áætlun um tekjustofna og gjöld Fjármálaeftirlitsins nú um helgina og ný áætlun verður lögð fyrir viðskiptanefnd og mig sem viðskiptaráðherra strax í kjölfarið. Að sjálfsögðu blasir við að breytingar verða á útgjöldum eftirlitsins, sérstaklega vegna þess að ekki er um að ræða sama rekstur erlendis hjá bönkunum og áður var. Hins vegar liggur ekki fyrir núna hverjar endanlegar álagningarprósentur verða. Sérstakur kostnaður Fjármálaeftirlitsins vegna neyðarlaganna greiðist af ríkissjóði og kemur ekki inn í þetta. Með neyðarlögunum fól Alþingi Fjármálaeftirlitinu miklu víðtækara og í rauninni allt annað hlutverk en það hafði áður og er meginhlutverk þess. Þótt um hafi verið að ræða tímabundið verkefni er hlutverkið allt annað samkvæmt lögum. Lögin kveða á um dagsetningar, hvenær Fjármálaeftirlitið skili skýrslu og eins að endurskoða þurfi lögin með tilliti til þróunar þannig að sjálfsagt, eðlilegt og nauðsynlegt er að endurskoða þetta núna. Ekki var hjá því komist að leggja frumvarpið fram, burt séð frá nýlegum hremmingum. Ef frumvarpið hefði ekki komið, hefðu gilt áfram ákvæði gildandi laga með álagningarprósentunum sem þar eru og enn hærri álagningu en frumvarpið gerir ráð fyrir, lykilatriði er að það komi fram. Að sjálfsögðu eru störf eftirlitsins ekki hafin yfir gagnrýni, frekar en annarra stofnana þjóðfélagsins, langt frá því. Rannsóknin sem forsætisnefnd vinnur að - að mér er sagt með fulltrúum allra þingflokka á Alþingi - undirbýr slíka rannsókn á aðdraganda bankafallsins, hlut stjórnvalda og stofnana stjórnvalda. Undan þeirri rannsókn er að sjálfsögðu enginn undanskilinn, það er svo langt frá því, og enginn er dreginn undan, heldur þvert á móti. Þess vegna er sérstaklega ósmekklegt að draga eftirlitið og aðrar stofnanir fram sem sérstaka sökudólga í ferlinu þegar morgunljóst er að gríðarlega margt olli hruni einkareknu bankanna. Að sjálfsögðu er það ekki hafið yfir gagnrýni og margt þarf að skoða og endurskoða í regluverki okkar og kerfisuppbyggingu. Ljóst er að við munum ekki geta sett bankana, þegar þeir verða seldir að hluta eða einhvern veginn, í slíka útrás nema í gjörbreyttu umhverfi. Framtíð eftirlitsins og bankanna eru stór verkefni sem stjórnvöld, Alþingi og ríkisstjórn þurfa að leiða til lykta, það er að sjálfsögðu ekki búið. Nú sex vikum eftir þá alvarlegu og sögulegu atburði, að kerfisbankarnir allir féllu, erum við rétt lögð af stað í þann leiðangur. Eins og hv. þm. Guðfinna Bjarnadóttir rakti vel og skilmerkilega eru mjög öflugir sérfræðingar fengnir erlendis frá til að taka þátt í upphafi vinnunnar og ég er mjög bjartsýnn á hana. Að sjálfsögðu mun Alþingi, allir stjórnmálaflokkarnir, verkalýðshreyfingin, atvinnulífið o.s.frv. koma að vinnunni. Ógnarstórt verkefni er að byggja upp nýtt bankakerfi, skapa bönkunum nýjar meginreglur og starfsreglur og skilgreina samskipti stjórnvalda við bankana á meðan ríkið á þá, sem er að sjálfsögðu tímabundið ástand, bráðabirgðaástand. Auðvitað verður það sett í einhvern farveg. Ég hef oft sagt og sagði strax hér í upphafi að mér finnst að þegar ferlið hefst og ríkið losar um eignarhald á bönkunum eigi að skoða alvarlega að ríkið eigi áfram hlut a.m.k. í einhverjum þeirra, eins og var gert í Noregi. Ég held að slík blanda félagslegs reksturs og einkareksturs eigi mjög vel við í fjármálastarfsemi. Blandað hagkerfi sósíaldemókratísku Norðurlandanna hefur reynst sérstaklega vel í alþjóðlegu fjármálakreppunni. Þar blasir við okkur hversu mikilvægt er að fjármálalegur stöðugleiki fari ekki úrskeiðis, en hann skiptir öllu máli og þegar hann er ekki til staðar fer allt annað úr skorðum. Þessu hafa menn gætt að sums staðar á Norðurlöndunum þar sem ríkið á hlut í bönkunum þó að stór hluti hafi verið losaður, m.a. í dreifða eignaraðild. Lykilatriði er að þegar bankarnir verða seldir aftur þarf að standa allt öðruvísi að og tryggja dreifða eignaraðild innlendra og erlendra aðila, jafnvel eignarhald ríkisins að hluta og margt annað. Óheppilegt var, eins og við hefur blasað, að salan á sínum tíma endaði með því að fáir áttu stóra hluti. Það gefur augaleið að staða banka versnar sjálfkrafa ef staða eigenda versnar og margar hættur skapast af því, þannig að við þurfum að læra af reynslunni. Alls þessa mun rannsóknin ná til af því að orsakir bankahrunsins ná líka til upphafsins. Þegar bankarnir voru seldir fór af stað ákveðið ferli. Þeir gátu hafið starfsemi, eins og ég rakti áðan, með starfsleyfi sínu á Íslandi hvar sem er á Evrópska efnahagssvæðinu, reglurnar lágu fyrir. Þeim voru engar sérstakar hömlur settar heldur þvert á móti var almennt í þjóðfélaginu hvatt til útrásar og umsvifa erlendis enda skilaði það mörgu ungu fólki starfstækifærum úti um víða veröld o.s.frv. En bakgrunnurinn var veikur, hlutfallsvandinn var til staðar, kerfisgallinn var þar og blasti alltaf við okkur. Þess vegna þurfum við að skoða orsakir og aðdraganda falls bankanna af því að þar liggja margir þræðir á löngum tíma. Enginn einn, engir tveir og engir þrír eru meginsökudólgar, þetta er þróun sem sett var af stað á pólitískum forsendum fyrir mörgum árum síðan. Svo varð hún til þess að þetta féll með þessum hætti. Að ýmsu var unnið til að reyna að betrumbæta kerfið. Á þessu ári var unnið að því að breyta starfsemi útibúa erlendis í dótturfélög. Sú þróun var á fleygiferð, sú vinna, sem Jón Sigurðsson, stjórnarformaður FME, lýsti í viðtali við Morgunblaðið í febrúar að væri meginverkefni hans og hlutverk, að starfsemin yrði færð yfir í dótturfélög þannig að þarlendir bankar, tryggingasjóðir og bakhjarlar stæðu á bak við starfsemina en ekki þeir íslensku. Þar með mundi efnahagsreikningur íslensku bankanna minnka sem og hlutfallsvandinn og kerfisgallinn ekki verða eins stór og alvarlegur og ógnvekjandi og hann var á síðustu árum. Margt var skoðað og ekki gafst tími til að ljúka því af því að lausafjárkreppan brast svo skyndilega á og olli dramatískum straumhvörfum í efnahagslífi okkar.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra gat þess alveg réttilega að þetta mikla hrun og sú erfiða staða sem komin er upp á sér aðdraganda, byrjaði í einkavæðingu og sölu bankanna og einkavinavæðingu þeirra, þá fór hún á fullt og síðan með þeirri spillingu sem eftir fylgdi. Fjármálaeftirlitinu var ætlað mikilvægt hlutverk í þessu sambandi. Ég hef alltaf haft miklar efasemdir um að jafnmikilvæg grundvallareftirlitsstofnun og Fjármálaeftirlitið er skuli vera fjármögnuð af aðilunum sem það á að hafa eftirlit með. Þannig var rekstur Fjármálaeftirlitsins beintengdur þeim gjöldum sem voru lögð á viðkomandi fjármálafyrirtæki. Mín skoðun var sú að Fjármálaeftirlitið væri svo mikilvægt að það ætti að vera hlutlaus aðili og ekki að eiga nein fjárhagsleg hagsmunatengsl við þann sem það hefði eftirlit með, það ætti að hafa stöðu eins og umboðsmaður Alþingis, vera fjármagnað af fjárlögum beint og lúta Alþingi en ekki fyrirtækjunum. Í ljósi þess hvernig nú hefur til gengið vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér í því og það eigi að huga að því að slík eftirlitsstofnun, hvort sem það er Ríkisendurskoðun eða Fjármálaeftirlit, að það skipti svo miklu máli að það sé hlutlaus staða og eigi að fá hliðstæða stöðu og umboðsmaður Alþingis, sé ekki háð neinum. Það eru margir sem tortryggja Fjármálaeftirlitið og það er orðið fyllilega rétt og nauðsynlegt að taka út hlut og gjörðir og vangjörðir Fjármálaeftirlitsins hvað varðar eftirlitsskylduna með 

Frú forseti. Hvernig slíkum eftirlitsstofnunum eru markaðar tekjur má ræða lengi. Ég spyr mig að því hvort þessi uppbygging sé að hluta til gerð einmitt til að efla sjálfstæði stofnunarinnar af því að Fjármálaeftirlitið er líklega með sjálfstæðari stofnunum í þjóðfélaginu samkvæmt okkar lögum af því að hún verður að vera það, hún er eftirlitsstofnun. Pólitísk íhlutun í eftirlitshlutverkið má náttúrlega alls ekki eiga sér stað. Þess vegna er henni markaður tekjustofn með þessum hætti en hún ekki undirseld vilja Alþingis frá ári til árs og líkast til væri eftirlitið miklu minna en það er núna ef svo væri. Þetta er gert með þeim hætti að eftirlitið flytur skýrslu, viðskiptaráðherra í framhaldi af því frumvarp um gjöld og tekjustofna eftirlitsins sem eru síðan samþykkt sem lög frá Alþingi á hverju einasta ári. Ég held því einmitt að þetta fyrirkomulag hafi reynst býsna vel. Það hefur ekki farið fram neitt sérstakt endurmat á því enn þá. Þetta er það form sem var valið fyrir tíu árum þegar Fjármálaeftirlitið var stofnað og tekið út úr Seðlabanka sem bankaeftirlit og búið til glænýtt fyrirkomulag þar sem vátryggingarstarfsemin og margt fleira var sett undir og saman og ég tel að þar hafi að mörgu leyti tekist ágætlega til. Í þessari endurskoðun og endurmati okkar á uppbyggingu bankakerfis, uppbyggingu eftirlitsstofnana, hvernig getum við gert fjármálaumhverfið öruggara, betra, þannig að þetta sem gerðist gerist aldrei aftur, hvernig getum við byggt upp enn þá öflugri eftirlitsstofnanir og eftirlitsiðnað, sem oft var talað um hér af fyrirlitningu af ákveðnum stjórnmálaöflum. Þetta þurfum við allt að fara í gegnum og þess vegna er allt undirselt endurskoðun hvað þetta varðar, það er alveg á hreinu. Ég hef hingað til haft þá skoðun að þetta fyrirkomulag geri eftirlitið öflugra og sjálfstæðara en ef það væri undirselt Alþingi hvað varðar tekjustofna af því að þetta er svona einhver millileið sem er farin og hefur reynst ágætlega.

Frú forseti. Ég held að það sýni einmitt veruleikafirringu ríkisstjórnarinnar og hæstv. viðskiptaráðherra að segja að þetta hafi gengið ágætlega með Fjármálaeftirlitið og þess vegna sé það hið besta mál. Ég held að staðreyndin sé einmitt hin að Fjármálaeftirlitið, stjórn Fjármálaeftirlitsins, stjórn Seðlabankans og ríkisstjórnin öll hafi glatað trausti hvað varðar það að fylgja eftir eftirlitshlutverki sínu og að standa vörð um hag íslensks almennings og íslensks efnahags. Ég hef alltaf gagnrýnt stöðu Fjármálaeftirlitsins og tel að það eigi að vera fullkomlega óháð þeim fyrirtækjum og stofnunum sem það hefur eftirlit með. Það er því ekki að ástæðulausu, frú forseti, sem tillögu til þingsályktunar hefur verið dreift, henni var að dreift rétt áðan, tillögu um vantraust á ríkisstjórnina og þingrof og nýjar kosningar sem verður tekið til umræðu eins fljótt og kostur er og fer vel á því og hittir það einmitt í umræðunni um Fjármálaeftirlitið og fjármálastjórnina hvort sem það er af hálfu Fjármálaeftirlitsins, Seðlabankans eða ríkisstjórnarinnar, að þá sé dreift hér á Alþingi tillögu til þingsályktunar um vantraust á ríkisstjórnina og þingrof og nýjar kosningar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breyting á lögum um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007, 53. mál á þskj. 53. Með þessu frumvarpi eru gerðar tillögur að breytingum á ákvæðum laga um verðbréfaviðskipti er snerta yfirtökur. Núgildandi reglur um yfirtökur voru settar með lögum nr. 31/2005 sem m.a. innleiddu ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2004/25/EB um yfirtökutilboð. Komið hefur í ljós að reglurnar eru ekki nægilega skýrar og það hefur leitt til ágreinings um túlkun á reglunum. Til að bregðast við þeirri óvissu skipaði ég nefnd í nóvember 2007 til að fara yfir yfirtökureglur og gera tillögur að breytingum á þeim. Auk þess var nefndinni ætlað að gera tillögur að innleiðingu á 11. gr. yfirtökutilskipunarinnar en hún var undanskilin við innleiðingu tilskipunarinnar árið 2005. Í nefndina voru skipaðir fulltrúar viðskiptaráðuneytisins, Fjármálaeftirlitsins, Samtaka fjármálafyrirtækja og yfirtökunefndar. Á starfstíma sínum fór nefndin í gegnum íslenska löggjöf um yfirtökur með hliðsjón af skipunarbréfi nefndarinnar og tilskipun ESB, sem og lög og reglur í nágrannalöndum okkar. Niðurstaða nefndarinnar var sú að gera þyrfti nokkrar breytingar á yfirtökukafla laganna um verðbréfaviðskipti og er fyrirliggjandi frumvarp byggt á tillögum meiri hluta nefndarinnar að teknu tilliti til álits minni hluta nefndarinnar og umsagna hagsmunaaðila. Helstu breytingarnar sem felast í frumvarpi þessu eru eftirfarandi og talsverðar: Gert er ráð fyrir að yfirtökuskylda miðist við 33% atkvæðisréttar en ekki 40% eins og er nú. Á starfstíma sínum lét nefndin gera hagfræðilega úttekt á eignarhaldi hlutafjár hér á landi. Úttektin leiddi í ljós að samþjöppun á eignarhaldi á Íslandi er algengari en dreift eignarhald og ljóst að stórir hluthafar geta auðveldlega farið með yfirráð án þess að hafa öðlast 40% atkvæðisréttar. Breytingunni er því ætlað að auka minnihlutavernd en Ísland er eitt örfárra landa EES þar sem yfirtökumörk miðast við hærra atkvæðavægi en 33%. Í ákvæði til bráðabirgða er kveðið á um að ef eigandi hlutafjár á meira en 33% atkvæðisréttar í félagi sem skráð var á skipulegan verðbréfamarkað við gildistöku laganna verði hann ekki tilboðsskyldur ef hann eykur ekki við hlut sinn. Sama gildir hafi aðili á grundvelli samstarfs við aðra hluthafa yfir að ráða sem nemur 33% atkvæðisréttar í félaginu við gildistöku laganna. Þeir félagar sem eiga yfir yfirtökumörkum við gildistöku laganna geta því ekki aukið við hlut sinn án þess að verða yfirtökuskyldir. Þrátt fyrir að það geti í einhverjum tilfellum verið strangt þykir rétt að láta sjónarmið um minnihlutavernd vega þyngra en hagsmuni stórra hluthafa. Samkvæmt núgildandi lögum hvílir tilboðsskylda á þeim aðila samstarfs er eykur við hlut sinn. Þótt sú regla sé einföld í framkvæmd getur hún verið ósanngjörn og stundum óheppileg, til dæmis ef sá sem eykur við hlut sinn fer með tiltölulega lítinn hluta atkvæðisréttar í samstarfinu. Af þeim sökum er lagt til að Fjármálaeftirlitið geti í undantekningartilfellum tekið ákvörðun um að færa tilboðsskyldu yfir á höfuðaðila samstarfsins en með höfuðaðila er átt við þann aðila samstarfshópsins sem ræður yfir mestu hlutafé. Það þykir einnig rétt að kveða á um það í lagatextanum að Fjármálaeftirlitið geti heimilað að aðrir en hluthafar megi einnig standa að tilboði saman með þeim sem er tilboðsskyldur og taka af skarið um það að ábyrgð á slíku tilboði sé óskipt. Gildissvið kaflans er nú afmarkað í heild í lögunum í stað þess að í núgildandi lögum er ráðherra heimilt að kveða á um undanþágur frá ákvæðum kaflans í reglugerð. Er það í samræmi við markmið laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, en með þeim voru yfirtökureglur lögfestar í heild sinni og horfið frá því fyrirkomulagi að hafa þær að hluta í reglugerð. Með frumvarpinu er kveðið á um með víðtækari hætti en nú er hvenær aðilar teljast vera í samstarfi. Ástæða breytinganna er sú að erfitt hefur reynst að fullnægja sönnunarkröfum gildandi laga um það hvenær samstarf milli aðila telst með þeim hætti að það leiði til yfirtökuskyldu en það hefur gert þeim aðilum er sinna eftirliti á þessu sviði erfitt um vik. Í frumvarpinu er lagt til að aðila kunni að vera skylt að gera opinberlega grein fyrir því hvort hann íhugi að gera yfirtökutilboð í félag. Er það með hliðsjón af einni af meginreglum yfirtökutilskipunarinnar sem kveður á um að yfirtökutilboð eigi ekki að hindra rekstur félags lengur en sanngjarnt er. Ljóst er að það getur komið sér mjög illa fyrir rekstur félags ef óvissa ríkir um hvort yfirtökutilboð verði lagt fram. Það verður einnig að teljast ósanngjarnt gagnvart hluthöfum og öðrum fjárfestum ef slík óvissa heldur félagi í gíslingu í langan tíma. Sambærilega reglu er að finna í öðrum Evrópuríkjum og er hún nátengd reglum um meðferð innherjaupplýsinga og markaðsmisnotkun. Þá er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að stjórnarmenn verði að gera grein fyrir því hvort þeir og aðilar þeim fjárhagslega tengdir hyggist taka yfirtökutilboði og að yfirlýsing þeirra verði bindandi. Þær upplýsingar geta verið verðmætar fyrir marga hluthafa enda sýna þær betur en nokkuð annað hvort stjórnarmönnum finnst tilboðið hagstætt eða ekki. Er þessi regla sérstaklega mikilvæg í ljósi þess að í frumvarpinu er kveðið á um að frá upphafi tilboðstímabils og fram að því tímamarki er upplýsingar um niðurstöðu tilboðs eru birtar, gilda ekki reglur um birtingu flöggunar- og innherjatilkynninga heldur skulu slíkar tilkynningar birtar í beinu framhaldi af birtingu upplýsinga um niðurstöður tilboðsins og samhliða ef kostur er. Lögfesting björgunarákvæðis er eitt af þeim nýmælum sem lögð eru til í frumvarpinu. Björgunarákvæðið felur í sér að við vissar aðstæður geti aðili farið yfir yfirtökumörk án þess að verða tilboðsskyldur. Á það við ef að þær aðgerðir sem leiða til aukningar hluta umfram yfirtökumörk eru hluti af aðgerðum til að bjarga félagi í fjárhagserfiðleikum eða hluti af endurskipulagningu félags sem á í fjárhagserfiðleikum. Eðlilegt er að slík heimild sé í lögum svo hægt sé að ráðast í endurskipulagningu félags án þess að sá sem eykur við hlut sinn við slíkar aðstæður gerist yfirtökuskyldur. Þá hefur verðlækkun á mörkuðum sýnt að slík heimild í lögum geti verið mikilvæg. Þar sem um er að ræða veigamikla undantekningu frá meginreglum laganna er nauðsynlegt að sótt sé um slíka undanþágu fyrir fram og að Fjármálaeftirlitið hafi um það að segja hvort og hvernig þetta megi gerast. Þá er einnig mikilvægt að stjórn umrædds félags styðji björgunaraðgerðir fyrir hönd annarra hluthafa. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar.

Frú forseti. Eins og hæstv. ráðherra hefur gert grein fyrir er verið að færa yfirtökuskylduna niður hlutfallslega, úr 40% í 33%. Ég velti fyrir mér, og hæstv. ráðherra getur kannski upplýst mig um það, stöðu hinna minni hluthafa sem hafa á undanförnum árum orðið að sæta yfirtöku. Þeir hafa sætt yfirtöku þannig að yfirtökuaðilinn hefur með beinni tilskipun beitt yfirtökuskyldunni þannig að ef viðkomandi vill ekki selja eða afhenda bréf sín á því verði sem sett er sem gangverð eða yfirtökuverð þá hefur verið hægt að sækja þau og viðkomandi er þá varnarlaus gagnvart því. Þó að það sé svo sem gott og blessað að vera með yfirtökuskyldur hefur mér sýnst að einmitt þessir minni hluthafar séu nánast réttlausir. Ég minnist Steinullarverksmiðjunnar á Sauðárkróki, sem ég átti bréf í og var líka að nokkru leyti eins konar almenningshlutafélag á móti ríki og sveitarfélagi og langflestir Skagfirðingar áttu hlut í. Allt í einu seldi ríkið og sveitarfélagið hluti sína, einkavæddu það og aðrir aðilar yfirtóku, fjárfestingaraðilar sem hugsuðum bara um það eitt að græða á þeim og almenningur sem hafði lagt fé sitt í Steinullarverksmiðjuna var skikkaður til þess að afhenda bréfin 

Frú forseti. Þetta ákvæði er sérstaklega hugsað sem neytendavernd og minnihlutavernd og er baráttumál þeirra sem vinna að hagsmunum smærri fjárfesta og hluthafa. Þeir hafa talað mjög fyrir þessu sjónarmiði og börðust fyrir því að það yrði sett í lög. Þetta er umdeilt ákvæði á milli minni hluta og meiri hluta. Þarna er um að ræða yfirtökuskyldu sem felst ekki í því að lítill hluthafi sé skyldugur til þess að selja heldur er sá stóri skyldugur til að gera honum tilboð sem er í flestum tilfellum á yfirverði. Verið er að tryggja að slíkar hræringar verði til þess að minni hluthafinn fái eins gott tilboð og hugsast getur í sinn hlut. Svo ræður hann því sjálfur hvort hann selur. Hér er því um að ræða mikla neytendavernd, minnihlutavernd, og eins og ég nefndi áðan hafa neytendasamtök og samtök smærri fjárfesta víða um lönd fjallað um þetta. Í aðdraganda þessa frumvarps hefur verið rætt hvort setja eigi þetta ákvæði í lög. Það er umdeilt eins og annars staðar þar sem miklir hagsmunir eru undir. En ég fagnaði því mjög að sjónarmið minni hlutans, eða sem sagt minnihlutaeigendanna og smærri hluthafa, urðu ofan á þarna og þess vegna er frumvarp þetta komið hingað inn.

Frú forseti. Þetta mál kemur að sjálfsögðu inn til hv. viðskiptanefndar, sem ég sit í, til frekari skoðunar. En mér er enn óljóst hver staða minnihlutaeigenda er varðandi að þeir haldi sínum bréfum. Ég man eftir þingmáli sem flutt var líklega í fyrra eða hittiðfyrra - mig minnir að það hafi verið hæstv. núverandi sjávarútvegsráðherra, Einar K. Guðfinnsson, sem var 1. flutningsmaður að því - um hvernig hægt væri að standa vörð um og tryggja stöðu minni hluthafa í fyrirtækjum. Það var vilji til þess en ég get ekki séð að hann birtist í þessum lögum hér. Við höfum orðið vör við hina taumlausu græðgisvæðingu á undanförnum árum. Sá sem kemst yfir meiri hluta hefur haft rétt til þess að kúga minni hlutann og beita hann alls konar yfirgangi, yfirtökum og afarkostum hvað það varðar. Ég tel mjög mikilvægt að þau atriði séu skoðuð mjög vandlega þegar við förum yfir frumvarp til laga um verðbréfaviðskipti sem hæstv. ráðherra hefur mælt fyrir einmitt til þess að tryggja aukið og bætt siðferði innan þessa geira og að tryggja rétt þeirra aðila sem eiga minni hlutann þar. Við höfum séð hvernig þetta hefur gerst. Almenningur hefur lagt í almenningshlutafélag og allt í einu hefur einhver hefur komist yfir ráðandi hlut í félaginu, beitir yfirtöku og almenningur hefur ekki átt neinar varnir gagnvart þeirri græðgi sem endurspeglast þar. Ég legg áherslu á að við í 

Frú forseti. Nefndin mun að sjálfsögðu fara yfir margt af því sem þingmaðurinn kallar eftir ítarlegum upplýsingum og skýringum á. En yfirtökuskyldan myndast að sjálfsögðu bara í skráðum félögum og er hugsuð sem mikil neytenda- og réttarvernd fyrir þá sem eru í minni hluta í slíkum félögum. Það er aldrei neinn skyldugur til að selja. Stóri hluthafinn er skyldugur til að gera tilboð. Auðvitað stendur sá sem á stóran hluta alltaf betur en sá sem á lítinn hluta. Það er eðli málsins. Þess vegna er svo mikilvægt að beita öllum tiltækum ráðum til að bæta stöðu lítilla fjárfesta í skráðum hlutafélögum. Ég tek alveg undir það með þingmanninum að þeir hagsmunir hafa örugglega verið fyrir borð bornir og rýrir í fortíðinni. Þess vegna kemur þetta frumvarp hérna inn. Það er engin spurning um að viðskiptanefnd mun fara ítarlega í gegnum það og gera breytingar á því og viðbætur ef þörf er á til að bæta stöðu þeirra enn frekar þegar að því kemur. Eins og við þekkjum úr nefndavinnu í þinginu er þar einstakt tækifæri til að fara mjög ítarlega ofan í mál og kalla eftir álitum allra hugsanlegra sérfræðinga. Mál taka oft stakkaskiptum í þingnefndum og koma oft miklu betri út úr nefndunum en þegar þau fóru inn. Þau eru unnin af ráðuneytum og ráðherrum, fara svo fyrir nefndina og stórbætir þingið málin oft. Róttæk umbótamál verða enn þá róttækari og enn þá betri þannig að þessi mál verða örugglega skoðuð mjög vandlega í nefndinni.

Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar frumvarp hæstv. viðskiptaráðherra um breyting á lögum um verðbréfaviðskipti og þá sérstaklega þau ákvæði sem varða yfirtökur. Þar er brugðist við því að núgildandi lög um yfirtökur sem ætlað er að innleiða svokallaða yfirtökutilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 2004 þykja ekki nógu skýr. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að lögin hafi reynst erfið í framkvæmd og skapað ákveðna réttaróvissu í tengslum við yfirtökureglur. Fyrir um ári síðan skipaði hæstv. viðskiptaráðherra, eins og fram hefur komið, nefnd undir stjórn Bjargar Finnbogadóttur, lögfræðings í viðskiptaráðuneytinu, sem falið var að fara yfir yfirtökureglurnar og gera tillögur að úrbótum og bregðast þannig við réttaróvissunni. Frumvarpið er afrakstur þeirrar nefndarvinnu. Umrætt frumvarp felur í sér margvíslegar breytingar en kannski helst þá að kveðið er á um að yfirtökuskylda í félögum myndist við 33% atkvæðisréttar í stað 40% enda er Ísland eitt örfárra landa þar sem yfirtökumörkin eru hærri en 33%. Þá er skerpt á ákvæðum um gildissvið laganna með tilliti til erlendra félaga og sérstaklega kveðið á um hvernig gildissvið snertir útgefendur verðbréfa með skráðar höfuðstöðvar í mismunandi ríkjum. Til dæmis er gert ráð fyrir að íslensk félög sem skráð eru á markað á Íslandi sem og önnur félög sem skráð eru á markað á Íslandi og í öðru landi, þ.e. íslensk félög, falli undir gildissvið laganna. Það á einnig við um félög frá ríki utan EES sem eingöngu er skráð á markað á Íslandi. Þá er nánar kveðið á gildissvið laganna gagnvart útgefendum sem hafa skráðar höfuðstöðvar í öðru EES-ríki sem og gagnvart útgefendum sem hafa höfuðstöðvar utan EES. Í frumvarpinu er nánar skilgreint hvenær aðilar teljast vera í samstarfi. Á því þurfti að skerpa. Einnig er kveðið á um flöggunar- og innherjatilkynningar og skerpt á því og jafnframt ábyrgð stjórnarmanna að gera grein fyrir því hvort þeir eða tengdir aðilar hyggist taka yfirtökutilboði. Þá er í frumvarpinu sérstaklega fjallað um svokallað björgunarákvæði sem felur í sér að aðilar geti við sérstakar aðstæður farið yfir yfirtökumörkin án þess að verða tilboðsskyldir. Það á t.d. við þegar um er að ræða að bjarga félagi í fjárhagserfiðleikum og þarf þá að sjálfsögðu að rökstyðja það. Ekki er talið að frumvarpið hafi í för með sér aukinn kostnað eða útgjöld fyrir ríkissjóð. Viðskiptanefnd mun væntanlega fá til sín gesti og umsagnir til að fylgja eftir markmiðum frumvarpsins sem er, eins og áður sagði, fyrst og fremst til að eyða þeirri réttaróvissu sem til staðar er í núgildandi lögum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, mál nr. 145 á þingskjali 161. Með þessu frumvarpi, sem samið var í viðskiptaráðuneytinu, er stefnt að því að einfalda reglur í lögum um hlutafélög og jafnframt í lögum um einkahlutafélög við samruna og skiptingu án þess þó að slíkt dragi úr vernd hluthafa og lánardrottna. Gert er ráð fyrir að sleppa megi skýrslugjöf utanaðkomandi aðila um samrunaáætlun ef allir hluthafar í samrunafélögum samþykkja. Er talið að ákvæðin dragi helst úr kostnaði hjá litlum félögum, t.d. við samruna innan samstæðu. Má þá nefna tvö systurfélög sem einn og sami hluthafi á. Slíkur samruni getur alloft átt sér stað. Ákvæðin eiga rætur sínar að rekja til áætlunar Evrópusambandsins um að draga úr stjórnsýslubyrðum. Um er að ræða innleiðingu á ákvæðum varðandi hlutafélög í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2007/63/EB frá 13. nóvember 2007 um breytingu á tilskipunum ráðsins 78/855/EB og 82/891/EB að því er varðar kröfu um skýrslu óháðs sérfræðings í tengslum við samruna eða skiptingu hlutafélaga. Tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 58/2008 frá 25. apríl 2008 um breytingu á XXII. viðauka félagaréttar við EES-samninginn frá 2. maí 1992. Tilskipunin tekur til hlutafélaga en gert er ráð fyrir samsvarandi breytingum til einföldunar í lögum um einkahlutafélög, enda ákvæði um samruna og skiptingu svipuð í báðum lögunum. Breytingarnar á almennum ákvæðum um samruna og skiptingu leiða síðan til þess að gera þarf samtímis smávægilegar breytingar á ákvæðum framangreindra laga um millilandasamruna og millilandaskiptingu þar sem reglur eru einfaldari fyrir. Verði frumvarpið óbreytt að lögum verður ekki séð að það muni hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Að öðru leyti vísa ég í athugasemdir með frumvarpinu og vænti þess, virðulegi forseti, að því verði vísað til viðskiptanefndar að lokinni umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Landsbókasafn – Háskólabókasafn. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á gildandi lögum um Landsbókasafn – Háskólabókasafn. Frumvarpið er byggt á vinnu nefndar sem skipuð var í janúar árið 2006 til þess að endurskoða lögin, og lög einnig um Þjóðskjalasafn Íslands. Eins og vikið er að í almennum athugasemdum með frumvarpinu urðu nokkrir þættir til þess að ekki var talin ástæða til að sameina eða samþætta starfsemi Landsbókasafns – Háskólabókasafns og Þjóðskjalasafnsins. Réði þar mestu að staða Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns og Þjóðskjalasafns Íslands er um margt mjög ólík þegar litið er til aðstöðu og húsakosts sem og stefnumörkunar og þróunar á undangengnum árum. Við samningu frumvarpsins voru eftirfarandi áherslur hafðar að leiðarljósi: 1. Nauðsyn þess að endurskilgreina hlutverk Landsbókasafnsins í samræmi við breyttar áherslur og hlutverk bókasafna á 21. öldinni. Í því sambandi er rétt að rifja upp gildandi lög um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn, nr. 71/1994, áttu rætur í sameiningu Landsbókasafnsins og bókasafns Háskóla Íslands. Tilgangur þeirra var að búa til eitt bókasafn sem mundi þjóna jafnt sem þjóðbókasafn og bókasafn þjóðarskólans okkar, Háskóla Íslands. Frá þessum tíma hafa verið settir á stofn nokkrir háskólar og eins og menn þekkja hefur orðið nokkuð mikil breyting á háskólavettvangnum og grundvallarbreyting í rauninni orðið á háskólaumhverfinu í landinu öllu sem að mínu mati þarf að taka mið af. Í frumvarpinu er byggt á því að heiti safnsins verði óbreytt en safninu verði heimilt að veita öðrum háskólum þjónustu eftir því sem nánar er kveðið á um í þjónustusamningi. 2. Upplýsingatækni hefur haft mikil áhrif á samfélagið frá setningu núgildandi laga og kröfur til þjónustu opinberra aðila hafa aukist, m.a. með tilkomu almenns aðgengis almennings að internetinu. Þá er mikilvægt að löggjöfin sjálf taki mið af þessari þróun þannig að hún geti stuðlað að víðtækri þjónustu með nýrri tækni. 3. Þörf er á að einfalda ákvæði gildandi laga um stjórnskipulag og rekstur safnsins til að auðvelda stjórnun þess og auka viðbragðsgetu á hverjum tíma þegar ný tækifæri skapast í sjálfri starfseminni. Herra forseti. Eins og hér hefur verið rakið miðar frumvarpið að því að uppfæra einstök ákvæði gildandi laga til samræmis við þær breytingar sem orðið hafa og þar með formgera betur hlutverk og viðfangsefni safnsins þannig að það geti betur tekist á við verkefni sín í framtíðinni. Með frumvarpinu eru safninu þannig ekki falin ný viðfangsefni, heldur undirstrikaðar ákveðnar áherslur í starfsemi þess og þróun næstu árin. Þá er í samræmi við reglur um ábyrgð forstöðumanna á rekstri og starfsemi ríkisstofnana kveðið nánar á um hlutverk stjórnar gagnvart ábyrgð landsbókavarðar. Ég leyfi mér að lokum að leggja til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði að umræðu lokinni vísað til 2. umr. og hv. menntamálanefndar.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna frumvarps til laga um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn sem er að finna á þskj. 154, 139. mál þessa þings. Þar er verið að setja nýja löggjöf um Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn, styrkja stöðu þess og taka tillit til þeirra breytinga sem upplýsingatæknin í rauninni og fjölgun skóla á háskólastigi hefur haft í för með sér og þurfa að hafa á starfshætti og notkun safnsins. Ég geri ekki athugasemdir við þá þætti sem hæstv. ráðherra rakti í framsögu sinni en ég tók ekki eftir því að hæstv. ráðherra kæmi að 8. gr. frumvarpsins. Í henni er gert ráð fyrir því að safninu verði heimilt að innheimta gjald fyrir þjónustu sína og þar er átt við útlánastarfsemi, millisafnalán, fjölföldun, gerð ljósmynda o.fl. og enn fremur að landsbókavörður muni setja gjaldskrá um gjaldtöku á þjónustu safnsins. Ég tel, herra forseti, að hér sé um mjög alvarlega tímaskekkju að ræða ef það er innlegg hæstv. menntamálaráðherra að leggja með þessum hætti aukna gjaldtöku á stúdenta og nám á háskólastigi. Ekki hefur verið rukkað fyrir útlán á námsgögnum hingað til, kennarar hafa getað vísað á safnið og stúdentar nýtt sér það sér að kostnaðarlausu. Við skulum athuga hverjir nota háskólabókasafnið mest, Landsbókasafn - Háskólabókasafn. Það eru einmitt stúdentar og kennarar við háskólann þannig að hér gæti verið um töluverð útgjöld að ræða þegar til heildarinnar er litið. Þegar maður lítur svo á fylgiskjal með frumvarpinu frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytis er afskaplega lítið á því að græða, rétt eins og greinargerðinni sjálfri, það er ekkert á greinargerðinni að græða. Um 8. gr. segir þar, með leyfi forseta: „Í ákvæðinu er fjallað um gjaldtökuheimildir safnsins. Þarfnast það ekki nánari skýringar.“ Í umsögn um þetta frumvarp frá fjárlagaskrifstofunni segir að þar sem ekki liggi fyrir hvernig þessar gjaldtökuheimildir verði nýttar sé ekki unnt að áætla fjárhæðir í því sambandi. Ég tel að áður en hv. Alþingi samþykkir að leggja stúdentaskatt á notkun bóka og annarra námsgagna á Landsbókasafni - Háskólabókasafni þurfi að liggja fyrir til hvers þetta ákvæði sé sett í lög. Hvað er það há fjárhæð sem á að leggja á þá sem safnið nota? Erindi mitt í þennan stól er að gera athugasemdir við þetta, benda á að samkvæmt því sem komið hefur fram í fjölmiðlum hefur ekki komið inn á borð stúdentaráðs eða annars staðar í stjórnsýslu háskólans að það eigi að leggja þetta gjald á. Ég hlýt að lýsa yfir vonbrigðum mínum með að ekki skuli haft betra samráð við háskólann og stúdenta áður en menn koma með, eins og hæstv. ráðherra gerir hér, tillögur um aukna gjaldtöku af þessu tagi. Ég endurtek, herra forseti, mér finnst þetta alvarleg tímaskekkja nú á tímum þegar þrengir að. Við erum að reyna að hvetja til þess að menn stundi frekar nám þegar minna verður um atvinnu í samfélaginu og þá er ekki rétti tíminn til þess, hæstv. ráðherra, að gera tillögur um auknar álögur á stúdenta eða kennslu.

Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður verði að fara varlega í túlkun sína á þessu, að segja að þetta séu beinar álögur á stúdenta. Þetta er heimildarákvæði fyrir safnið sem það þarf að hafa ef upp koma aðstæður sem stjórn safnsins telur að þurfi að beita. Þessu er ekki beint gegn stúdentum, heldur er þetta einfaldlega mikilvægt ákvæði til þess að safnið nái að þróa sig áfram. Það er mikilvægt að þessi heimild sé til staðar. Með þessu er ekki verið að segja að auknar álögur verði lagðar á stúdenta, það er fjarri lagi. Ég tel hins vegar mikilvægt að hafa heimildarákvæði sem þetta til að geta komið til móts við líka ófyrirséð útgjöld sem hugsanlega verða á næstunni.

Herra forseti. Ég held að það sé, eins og ég sagði áðan, algerlega nauðsynlegt að menn átti sig á því hvaða fjárhæðir hér er um að ræða. Ég tel ekki eðlilega röksemdafærslu að segja: Safnið þarf að hafa heimildir til þess að innheimta gjöld til þess að hafa upp í kostnað sem hugsanlega kann að aukast á næstunni. Þetta er ekki boðleg stjórnsýsla. Til þess voru lagaákvæði sett um að frumvörpum skyldi fylgja yfirlit yfir kostnaðarauka eða tekjuauka sem í þeim kynni að felast gagnvart ríkissjóði. Það er alveg ljóst að ef gjaldtökuheimildir skila safninu einhvers konar sértekjum gæti ríkissjóður hugsanlega lækkað framlag sitt til safnsins sem því næmi. Það hefur auðvitað gerst víða í samfélaginu að menningarstofnanir og rannsóknastofnanir hafa verið settar undir þá kvöð að þurfa alltaf að afla sér meiri og meiri sértekna. Menn hafa farið í alls kyns kostun og leitað leiða til þess að mæta þessari kröfu ráðuneytisins um sértekjur og ég sé ekki betur en að verið sé að varpa slíkri kvöð yfir á Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn. Því segi ég og endurtek: Áður en hv. Alþingi samþykkir tillögur sem þessar hlýtur að þurfa að liggja fyrir hversu mikið á að innheimta því að það er alveg ljóst samkvæmt orðanna hljóðan í 8. gr. að það á að innheimta gjald, það á að heimila innheimtu gjalds fyrir útlánastarfsemi á safninu, og það er jú það sem stúdentar og kennsla við Háskóla Íslands byggir á.

Hæstv. forseti. Ég ítreka að einmitt út frá stjórnsýslulegu tilliti skiptir máli að heimildarákvæði sé skýrt í lögum ef kemur til t.d. ófyrirséðra útláta af hálfu stofnunarinnar eða stofnunin stendur frammi fyrir slíku. Stofnunin hafi þá ákveðna heimild til þess að setja á ákveðin gjöld. Með þessu er ekki verið að segja að það verði almennt tekið upp. Ég hvet hv. menntamálanefnd einfaldlega til þess að fara mjög gaumgæfilega yfir þetta ákvæði. Ég held að það skipti mjög miklu máli. Það er óþarfi að sá fræjum tortryggni í þessa veru. Þetta eru bara nútímastjórnsýsluhættir sem menn setja hér fram og það er ósköp eðlilegt að þetta heimildarákvæði verði til staðar fyrir stjórn og stjórnendur stofnunarinnar, þannig að það sé skýrt. Hv. menntamálanefnd mun náttúrlega fara yfir þetta gaumgæfilega.

Herra forseti. Vegna orða hæstv. ráðherra um að það sé óþarfi að sá fræjum tortryggni vil ég leyfa mér að vísa til vefmiðilsins dv.is. Miðvikudaginn 12. nóvember birtist þar um klukkan 18:00 viðtal við Björgu Magnúsdóttur, formann stúdentaráðs Háskóla Íslands, um þetta atriði, um þetta lagafrumvarp, þar sem hún segir og ég les, með leyfi forseta, viðtalið: „„Ég geri athugasemd við að þetta hafi aldrei komið inn á borð til stúdentaráðs eða neins staðar í stjórnsýslu skólans. Það er undarlegt að lesa um þetta í fjölmiðlum þar sem þetta snertir stúdenta við háskólann mjög mikið,“ segir Björg Magnúsdóttir, formaður stúdentaráðs Háskóla Íslands, um nýtt lagafrumvarp Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, menntamálaráðherra, sem mun veita Landsbókasafninu heimild til þess að innheimta gjöld fyrir útlánastarfsemi.“ Það er alveg ljóst, herra forseti, að stúdentar við Háskóla Íslands vita nákvæmlega hvað hér er á ferð. Formaður stúdentaráðs bendir einnig á í þessu viðtali að Bologna-ferlið kveður á um að stúdentar skuli hafðir með í ráðum þegar málefni háskólans eru rædd og að gengið hafi verið á svig við það í þessu frumvarpi. Ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra að það er mjög nauðsynlegt að menntamálanefnd fari allítarlega ofan í þetta heimildarákvæði. Ég trúi því og treysti að þangað verði fulltrúum stúdenta boðið til þess að tjá sig, annars vegar um notkun þeirra á safninu og safngripum og hins vegar um þeirra hugmyndir um fyrirhugaða gjaldtöku.

Virðulegi forseti. Í frumvarpi því sem hér er til umræðu er lagt til að stofnað verði embætti sérstaks saksóknara sem annist rannsókn á grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda og í tengslum við hinar sérstöku og mjög óvenjulegu aðstæður á fjármálamarkaði sem upp hafa komið og eftir atvikum fylgi rannsókninni eftir með útgáfu ákæru og saksókn. Gert er ráð fyrir að hið sérstaka rannsóknar- og saksóknaraembætti verði ekki varanlegt heldur starfi tímabundið og við niðurlagningu þess hverfi verkefni embættisins til annarra saksóknara- og lögregluembætta í samræmi við almenn ákvæði lögreglulaga og laga um meðferð sakamála. Embætti saksóknarans er viðbót við stofnanir ákæruvaldsins og mun því ekki hrófla við verkaskiptingu milli ákæruvalds og lögreglu annars vegar og annarra eftirlitsstofnana hins vegar, svo sem Fjármálaeftirlits og skattrannsóknarstjóra ríkisins. Að þessu verður vikið nánar síðar. Virðulegi forseti. Ég fékk tækifæri til að kynna frumvarpið og efni þess fyrir allsherjarnefnd á opnum fundi nefndarinnar þriðjudaginn 11. nóvember síðastliðinn. Urðu þar gagnlegar umræður um efnisþætti málsins. Eitt af þeim atriðum sem rætt var um voru valdheimildir hins sérstaka saksóknara og hvaða hlutverk hann hefði þegar kæmi að því að rannsaka hrun bankanna. Í því sambandi skal undirstrikað að saksóknarinn er eins og áður segir viðbót við stofnanir ákæruvaldsins. Embættið er sett á fót til að rannsaka grun um refsiverða háttsemi við þær sérstöku og óvenjulegu aðstæður á fjármálamarkaði sem komu upp við fall bankanna þriggja. Með bréfi ríkissaksóknara til mín, dagsett 6. nóvember sl., kom fram að hann teldi nauðsynlegt að fengnir yrðu erlendir aðilar, svokallaðir „forensic auditors“, til þess að sinna nákvæmri úttekt á starfsemi bankanna í tengslum við þá atburði sem leiddu til hruns þeirra. Þessari skoðun deili ég með ríkissaksóknara og tel afar brýnt að slíkir óháðir aðilar verði kallaðir til og rannsaki aðdraganda og ástæður fyrir hruni íslenska fjármálakerfisins. Slík rannsókn kann þó eflaust að hafa í för með sér umtalsverðan kostnað fyrir ríkissjóð sem gæti hlaupið á hundruðum milljóna. Virðulegi forseti. Rannsóknar- og ákæruheimildir embættisins taka meðal annars til efnahags-, auðgunar- og skattabrota, þar með talið brota sem rannsökuð eru af Fjármálaeftirlitinu og kærð eru til lögreglu, eins og fram kemur í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Eins og þingmönnum er kunnugt er það hlutverk Fjármálaeftirlitsins að rannsaka brot á lögum á sviði fjármálamarkaðar sem undir það heyra. Ef um er að ræða brot á lögunum ákveður Fjármálaeftirlitið hvort það afgreiðir það með stjórnsýslusekt eða sátt. Ef um alvarlegt brot á lögunum er að ræða, sem varðar refsingu kærir Fjármálaeftirlitið það til lögreglu til opinberrar rannsóknar. Mál sem eru hjá Fjármálaeftirlitinu fara þannig einungis til lögreglu að undangenginni kæru. Er þessi málsmeðferð niðurstaða af vinnu nefndar sem forsætisráðherra skipaði fyrir nokkrum árum til að ræða viðurlög við efnahagsbrotum. Þessi verkaskipting milli Fjármálaeftirlits og lögreglu hefur bæði kosti og galla. Víst er að málsmeðferð fyrir stjórnsýslueftirlitsaðila getur verið skilvirkari og kostnaðarminni en fyrir refsivörsluaðila. Hins vegar tel ég að menn verði að gæta þess að aðgangur almennings sé jafnopinn að þessum stjórnsýslumálum eins og í refsimálunum. Ég tel ekki ásættanlegt að þau mál sem upp koma vegna bankakreppunnar og Fjármálaeftirlitið rannsakar og lýkur innan sinna vébanda séu sveipuð leyndarhjúp. Þau mál verða að vera á borðinu rétt eins og refsimál, verði um þau að ræða. Almenningur á kröfu á að vita ef lög voru brotin í aðdraganda hrunsins eða í kjölfar þess. Hugtök eins og þagnarskylda og bankaleynd eiga að heyra sögunni til þegar jafnmikilvægir hagsmunir eru í húfi og nú. Annað atriði sem ég vildi nefna er varðar rannsóknar- og ákæruheimildir hins nýja embættis er um hversu víðtækt valdsviðið er. Í 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins kemur fram að hið nýja embætti skuli sett á stofn til að rannsaka grun um háttsemi sem átti sér stað í aðdraganda og tengslum við þá atburði er leiddu til setningar hinna svokölluðu neyðarlaga. Hér er vitaskuld átt við alla þá háttsemi sem tengst gæti hruni bankanna þriggja, hvort sem hún átti sér stað í aðdraganda þess, á meðan eða í kjölfarið og hvort sem hún tengist bönkunum beint eða starfsháttum lífeyrissjóða, annarra lögaðila eða einstaklinga. Valdheimildir embættisins eru sem sagt bundnar við þessa atburði alla og gætu náð til alls er þeim tengdust svo lengi sem um er að ræða efnahags-, auðgunar- eða skattabrot eða skyld brot. Hvað varðar rannsókn og saksókn á grun um refsiverða háttsemi í tengslum við brot í opinberu starfi er ekki gert ráð fyrir að hinn sérstaki saksóknari hafi það hlutverk með höndum. Vissulega getur ríkissaksóknari, á grundvelli heimilda sinna í 5. mgr. 27. gr. laga um meðferð opinberra mála og 3. mgr. 21. gr. laga um meðferð sakamála, falið hinum sérstaka saksóknara rannsókn og eftir atvikum útgáfu ákæru og saksókn vegna sakarefna sem tengjast framangreindu hlutverki embættis hans, eins og beinlínis er gert ráð fyrir í 4. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Þessu ákvæði er þó ekki ætlað að taka til atvika er tengjast broti í opinberu starfi og munu því þau brot fara í hefðbundinn farveg hjá ákæruvaldi og lögreglu, ef svo má að orði komast. Þá er í frumvarpinu lagt til að ríkissaksóknara verði heimilt, að tillögu hins sérstaka saksóknara, að falla frá saksókn á hendur þeim starfsmanni eða stjórnarmanni fyrirtækis sem hefur frumkvæði að því að láta lögreglu eða saksóknara í té upplýsingar vegna brota sem tengjast fyrirtækinu og tengdum fyrirtækjum, svo og æðstu stjórnendum þeirra, ef talið er líklegt að upplýsingarnar eða gögnin geti leitt til rannsóknar eða sönnunar á brotum sem falla undir rannsóknar- og ákæruvald sérstaks saksóknara samkvæmt lögum þessum eða séu mikilvæg viðbót við fyrirliggjandi sönnunargögn. Er hér um að ræða það sem nefnt er á ensku „whistleblower“. Það skal tekið sérstaklega fram að gert er ráð fyrir ströngum skilyrðum fyrir beitingu þessarar heimildar. Nánar tiltekið að rökstuddur grunur liggi fyrir um að gögnin eða upplýsingarnar tengist alvarlegum brotum, fyrirséð sé að sök þess sem lætur slíkt í té sé mun minni en sök þess eða þeirra sem gögnin eða upplýsingarnar beinast gegn og ástæða sé til að ætla að án þeirra reynist torvelt að færa fram fullnægjandi sönnur fyrir brotunum. Ákvæðið á sér nokkra fyrirmynd í 3. mgr. 42. gr. samkeppnislaga sem heimilar Samkeppniseftirlitinu að láta vera að kæra til lögreglu refsiverða háttsemi manna sem að eigin frumkvæði hafa látið í té upplýsingar eða gögn að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Almennar heimildir til að fella niður saksókn er nú að finna í 113. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. 146. gr. sakamálalaga. Í f-lið 2. mgr. 113. gr. laga nr. 19/1991 og d-lið 3. mgr. 146. gr. laga nr. 88/2008 er að finna heimildir til að fella niður mál ef sérstaklega stendur á og almannahagsmunir krefjast ekki málshöfðunar. Þá er rétt að geta þess að í almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, er að finna ákvæði er hafa áhrif á ákvörðun refsingar í sakamáli. Annars vegar er um að ræða 9. tölulið 1. mgr. 70. gr. þar sem kveðið er á um að við refsiákvörðun skuli litið til þess hvort viðkomandi hafi upplýst um aðild annarra að broti. Hins vegar má nefna 9. tölulið 1. mgr. 74. gr. þar sem heimilt er að lækka refsingu ef viðkomandi segir af sjálfsdáðum til brots síns og skýrir hreinskilnislega frá öllum atvikum að því. Að baki því ákvæði sem hér er lagt til að verði tekið í lög býr það sjónarmið að brýnir almannahagsmunir geti krafist þess að ákveðið verði að falla frá saksókn í slíkum tilvikum í þeim tilgangi að unnt verði að afla sönnunargagna um alvarleg efnahagsbrot sem nánast útilokað væri að færa sönnur á með öðru móti. Við samningu þessa frumvarps var rætt um þann möguleika að hafa þessa heimild almenna en frá því var hins vegar horfið og ákveðið að einskorða hana við þetta frumvarp. Þessa heimild mætti þó á síðari stigum taka upp í lög um meðferð sakamála ef vel tekst til með beitingu hennar. Virðulegi forseti. Ég hef hér gert grein fyrir höfuðatriðum í þessu frumvarpi. Það hefur nú verið tilbúið til flutnings frá því í síðustu viku og verið rækilega kynnt fyrir hv. allsherjarnefnd á góðum fundi okkar hinn 11. nóvember eins og ég lét getið. Ég vænti þess að nefndin hraði meðferð málsins eins og kostur er því að ég tel mjög brýnt að þetta frumvarp verði að lögum sem fyrst svo unnt sé að hefja starfsemi þessa embættis sérstaks saksóknara sem hér er lagt til að verði stofnað. Með þessum orðum legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allsherjarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þá glöggu framsögu sem hann hafði fyrir frumvarpinu sem hér er til umræðu. Óeðlilegir hlutir kalla á ákveðnar ráðstafanir en þá skiptir máli að löggjafarvaldið og þeir sem fara með framkvæmdarvaldið gæti þess að fara ekki út fyrir eðlileg mörk þannig að sjónarmið og hugmyndir sem búa að baki réttarríkinu séu alltaf í heiðri höfð. Sérstaklega þarf að gæta að því þegar um er að ræða meðferð sakamála og saksókn og með hvaða hætti málum er fylgt fram. Á óvenjulegum tímum, þegar miklir atburðir gerast, kann mönnum á stundum að sjást yfir heildarmyndina vegna þess að eitthvað blasir við sem síðan kemur í ljós að var ekki með þeim hætti sem virtist. Þannig hefur íslenskt réttarkerfi farið í gegnum ákveðnar prófraunir með málum sem hafa orðið fræg og orðið viðfangsefni blaða, þar sem farið var af stað með miklum látum en uppskeran varð harla rýr, eftirtekjan, þegar hulunni hafði verið svipt af. Sennilega er frægasta mál þess eðlis hið svokallaða Hafskipsmál sem fékk mjög víðtæka umræðu, ekki síst á Alþingi, og þegar upp var staðið lá fyrir að þrátt fyrir að gríðarlegum fjármunum og miklum tíma hefði verið eytt í saksókn stóð mjög lítið eftir af þeim atriðum sem lagt var af stað með í ákærum. Þar var m.a. um það að ræða að vegna vanhæfis hins opinbera saksóknara þurfti að skipa sérstakan saksóknara sem átti í sjálfu sér rétt á sér miðað við það tilefni á sínum tíma. Nú erum við að fjalla á öðrum tíma um annað atriði. Vegna þeirra hluta sem réttarkerfið hefur gengið í gegnum hafa verið gerðar ákveðnar lagfæringar. Á síðasta þingi höfðum við til meðferðar og afgreiddum rétt fyrir þinglok mjög metnaðarfullt frumvarp sem hæstv. dómsmálaráðherra lagði fram um meðferð sakamála. Það frumvarp var afgreitt frá Alþingi og samkvæmt ákvæðum þess tekur það gildi 1. janúar 2009. Mitt mat var það að um töluverða bót væri að ræða í meðferð sakamála. Þá var spurningin hvernig hægt væri að styrkja þá réttarskipun, þau rannsóknarúrræði og þá saksóknara sem fara eiga með völd samkvæmt þessum heildarlögum um meðferð sakamála. Af þeim sökum geri ég þær helstu athugasemdir við frumvarpið sem hér liggur fyrir hvort við séum að fara rétta leið með því að skipa sérstakan saksóknara í því tilviki sem hér um ræðir frekar en að styrkja það réttarkerfi sem byggist á heildarlögum um meðferð sakamála sem afgreitt var á síðasta þingi. Ég hefði talið heppilegra að litið hefði verið til þess að hefja mætti hluti fyrr og hægt hefði verið að setja það í farveg strax í kjölfar bankahrunsins ef farið hefði verið í að setja sérstakar fjárveitingar til þess að gangast í þær rannsóknir sem miðað er við í frumvarpinu - og ég tek heils hugar undir að þær rannsóknir þarf að gera. Ég hygg að enginn ágreiningur sé um það að sem víðtækust rannsókn þarf að fara fram á þeim málum. Þá komum við líka að spurningunni um það hvernig Alþingi ætlar að koma að þeim málum. Ég hef verið talsmaður þess, og hef gert grein fyrir því í umræðum, að eðlilegt væri að Alþingi skipaði rannsóknarnefnd á grundvelli 39. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. sérstaka rannsóknarnefnd. En eftir því sem það mál hefur þróast hafa komið upp hugmyndir um að sett yrðu sérstök lög um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna, þar sem úttekt yrði gerð á því og mat lagt á það hvort um mistök og vanrækslu hafi verið að ræða og hverju sé um að kenna. Í fyrsta lagi þarf að gæta að því: Á hvers höndum á handhöfn rannsóknarinnar að vera? Þarna erum við annars vegar að fjalla um rannsókn sem Alþingi stæði hugsanlega fyrir, sem í sjálfu sér er ekki sakamálarannsókn, rannsókn sem er annars eðlis en hlýtur óhjákvæmilega að tengjast. Þegar þetta er haft í huga, og mér hefur virst vera vilji fyrir því að Alþingi hefði ákveðna handhöfn í rannsókn þessara mála allra og að nauðsynlegt væri að velta við hverjum steini og kanna þau mál til hlítar sem þar er um að ræða þannig að það lægi ljóst fyrir hvað olli því mikla efnahagshruni sem varð í byrjun október - leita og finna hvort einhverjum var um að kenna og þá hverjum og með hvaða hætti og hvort hægt hefði verið að gera hlutina betur. Við erum hér að fjalla um þá spurningu hvort einhverjir hafi brotið lög, hvort grundvöllur sé fyrir því að sækja menn, einstaklinga eða lögaðila, til saka fyrir að hafa farið fram með refsiverðum hætti. Við höfum mjög vandaða lagaumgjörð um meðferð sakamála og ég hef ekki fengið nægjanlegar röksemdir fyrir því að víkja eigi frá henni með því að setja embætti sérstaks saksóknara. Ég tel skipta máli að embætti héraðssaksóknara, sem hafa með mál af þessum toga að gera, yrði sérstaklega styrkt. Ég vil vekja athygli á því sem segir í greinargerð með frumvarpinu, á bls. 4, með leyfi forseta: „Um nokkurt árabil hefur markvisst verið reynt að grafa undan trausti í garð þeirra, sem unnið hafa ötullega að rannsókn og ákærum vegna efnahagsbrota. Til þessarar hörðu atlögu var stofnað vegna rannsókna og ákæru gegn einu af viðskiptaveldum landsins, sem berst nú fyrir lífi sínu.“ Ég tel að enginn þurfi að fara í grafgötur um að í þessu stjórnarfrumvarpi, sem stjórnarflokkarnir og ríkisstjórnin eru sammála um að flytja, er vísað til svokallaðra Baugsmála. Þá er verið að lýsa því viðhorfi ríkisstjórnarinnar að markvisst hafi verið reynt að grafa undan trausti í garð þeirra sem unnið hafa ötullega að rannsókn og ákærum vegna efnahagsbrota í sambandi við meðferð þess máls. Vel kann að vera að sú fullyrðing geti átt einhvern rétt á sér. Það er hins vegar nokkuð sérstakt að sjá fullyrðingu sem þessa í greinargerð með lagafrumvarpi eins og því sem hér um ræðir. Einmitt þess vegna er spurningin þessi: Hvaða stöðu hefur sérstakur saksóknari? Hvaða lagavernd hefur hann miðað við þá sem eru ráðnir í stöðu héraðssaksóknara? Ég velti því fyrir mér, hæstv. dómsmálaráðherra, hvort með þessu sérstaka lagafrumvarpi er verið að leggja til að þeir sem eru skipaðir þannig njóti sambærilegrar lagaverndar og hafi sömu stöðu og að hagsmuna þeirra sem einstaklinga sé gætt í jafnríkum mæli og kveðið er á um í hinum almennu lögum um meðferð sakamála. Þetta hlýtur allt að vera til skoðunar. Annað atriði vekur spurningar. Hæstv. dómsmálaráðherra segir í framsöguræðu sinni hér áðan að þagnarskylda og bankaleynd eigi að heyra sögunni til. Þá er alltaf spurning hvort verið er að tala um núið eða hvort verið er að tala um að móta eigi réttarreglur til framtíðar. Á hæstv. dómsmálaráðherra við það að þagnarskylda almennt og bankaleynd almennt eigi að heyra sögunni til eða bara í þeim sérstöku tilvikum sem leiddu til þess bankahruns sem hér um ræðir? Ef skilja má orð dómsmálaráðherra eins og þau voru sögð og flutt hér áðan, ef við ætlum að breyta þessum grundvallarreglum, mundi það heldur betur kalla á breytingar á margvíslegum lögum. Ég reikna með að dómsmálaráðherra hafi eingöngu verið að vísa til þess sem gerst hefur en ekki til þess að móta ætti hér samfélag þar sem ekki væri um þagnarskyldu að ræða eða bankaleynd. Hvað svo sem öðru líður hljótum við að sjá að ákveðnar reglur verða að vera í sambandi við það, og bara almennar reglur um þagnarskyldu opinberra starfsmanna svo að ekki sé vikið að öðru. Síðan komum við í annan þátt sem er veruleg spurning. Það er ákvæði 4. gr. þar sem kveðið er á um að einstaklingur sem veitir upplýsingar sæti ekki ákæru þótt upplýsingar eða gögn leiði líkur að broti viðkomandi aðila. Hér finnst mér við vera komin út á nokkuð hála braut. Mér finnst ekki eðlilegt að setja almennt ákvæði sem þetta í lagafrumvarp um embætti sérstaks saksóknara. Það væri eðlilegt að við skoðuðum þá refsileysisástæður almennra hegningarlaga og settum almenn lög sem kvæðu á um mismunandi réttarúrræði og heimildir dómstóla til að taka ákvarðanir um það hvað skyldi leiða til þess vegna sýknu eða niðurfellingar ákæru ef um það væri að ræða. En mér finnst óeðlilegt að setja það í lög um sérstakan saksóknara að þessi ákvæði skuli gilda í þessum ákveðnu tilvikum. Ég tel miklu eðlilegra að hafa og móta almennar réttarreglur um hvaða hlutir þurfi að koma til til þess að almennt sé fallið frá saksókn gagnvart þeim aðilum sem veita upplýsingar. Mér finnst með öllu óeðlilegt að taka þessa sérreglu upp með þeim hætti sem gert er í frumvarpinu. Við verðum að miða við hagsmuni og reglur réttarríkisins. Það er jú það sem skiptir höfuðmáli. Þá megum við ekki fara á svig við þær almennu reglur sem gilda um sönnun, um það hverjir eigi að bera refsiábyrgð. Við getum ekki farið að setja í sérlög ákvæði um það að í vissum tilvikum skuli ákvæði og afbrot, sem þess vegna eiga sér hliðstæðu í mörgum öðrum tilvikum - í þessum sérstöku tilvikum skuli þau vera refsilaus en í öðrum tilvikum ekki. Slíkt grefur að mínu viti undan réttarríkinu og hugmyndum um jafnræðisreglu og jafnræði milli aðila. Ég ítreka að mér hefði fundist eðlilegra að frekar yrðu mótaðar mismunandi reglur í almennum hegningarlögum um það, sem ég tel að séu löngu tímabærar - að fjalla um það í hvaða tilvikum, og heimila dómstólum mat á því, megi sýkna, dæma til annarra viðurlaga en t.d. fangelsisrefsingar eða sekta. Sem dæmi mætti nefna meðferðarúrræði ýmiss konar, þannig að slík ákvæði - og það er Alþingis og dómsmálaráðherra að meta það og móta slíkar almennar réttarreglur. Mér finnst afar vafasamt að gera það í sérlögum um embætti sérstaks ríkissaksóknara við þessar sérstöku aðstæður. Það sem skiptir máli, og ég tel að við séum sammála um það, er að styrkja réttarríkið. Um það er að ræða, og ég legg á það þunga áherslu, að við eigum fyrst og fremst að styrkja þær grunnstoðir sem réttarríkið byggist á. Ég tel það mun heppilegra en að setja málin í sérfarveg hverju sinni.

Virðulegur forseti. Ég tel að málið sem við ræðum hér sé almennt frekar jákvætt vegna þess að við reynum að bregðast við þeim hörmungum sem við upplifum nú, hruni bankanna og miklum efnahagslegum afleiðingum. Eins og ég hef skilið orðræðu ráðamanna, hæstvirtra ráðherra, um málið er frumvarpið, sem hér er flutt, hluti af uppgjöri við fortíðina, alla vega orðaði hæstv. forsætisráðherra það svo þegar hann ræddi þessi mál í þinginu að við þyrftum að fara í uppgjör við fortíðina og rannsaka málin. Þetta mál er angi af því. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur líka tjáð sig á fyrri stigum um málið, sem nú er í frumvarpsformi, í hátíðasal háskólans 17. október og þar dró hann fram, með leyfi forseta: „Skilvirk og árangursrík rannsókn og dómsmeðferð brota, sem kunna að koma í ljós við fall bankanna, ætti að sefa reiði, efla réttlætiskennd og auka trú borgaranna á réttarríkið auk þess að gegna varnaðar- og uppeldishlutverki til framtíðar. Þá er skilvirk og réttlát meðferð slíkra mála til þess fallin að efla lífsnauðsynlegt traust umheimsins í garð íslensks fjármálakerfis.“ Ég vil taka undir að mjög brýnt er að sefa reiðina sem nú er uppi í samfélaginu, rannsaka málin, sjá hvað gerðist og eftir atvikum færa lögreglunni slík mál til rannsóknar og reyna að gera þau upp. Annars ríkir ekkert traust til framtíðar í samfélaginu, þannig að málið er mjög jákvætt að þessu leyti. Miðað við orð sem hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde hefur látið falla er ástæða til að hafa sterkan grun um að eitthvað saknæmt hafi verið á ferli. Ég hef alla vega heyrt hæstv. forsætisráðherra ræða þrisvar á þeim nótum. Í fyrsta skipti á einum blaðamannafundanna, sem haldnir voru dag eftir dag þegar bankarnir féllu, en þá kom hæstv. forsætisráðherra því á framfæri að brýnt væri ef eitthvert saknæmt atferli væri á ferðinni að þeir sem slíkt hefðu stundað sættu ábyrgð á því. Hæstv. forsætisráðherra kom þessu einnig til skila á blaðamannafundi sem ég var viðstödd í Helsinki í Finnlandi og dró þetta sérstaklega fram, m.a.s. án þess að vera spurður, og svo í ræðu hér á Alþingi þann 15. október þegar við ræddum skýrslu hæstv. forsætisráðherra um stöðu bankamála. Þá sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Ef minnsti grunur leikur á því að framin hafi verið lögbrot er alveg skýrt að viðkomandi aðilar verða dregnir til ábyrgðar.“ Þetta vekur auðvitað upp miklar grunsemdir - m.a. hjá þeirri er hér stendur, sem er í stjórnarandstöðu og hefur því miður ekki mikinn aðgang að gögnum - um að hugsanlega sé eitthvað saknæmt á ferli. Mikið álag hefur áður verið á rannsóknastofnanir okkar, eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni, og ég vil nefna að í greinargerð eða athugasemdum við lagafrumvarpið kemur hæstv. dómsmálaráðherra inn á það og dregur fram að það hafi - og ég ætla að vitna beint í ræðu hæstv. dómsmálaráðherra í hátíðarsal Háskóla Íslands 17. október, með leyfi forseta: „Um nokkurt árabil hefur markvisst verið reynt að grafa undan trausti í garð þeirra, sem unnið hafa ötullega að rannsókn og ákærum vegna efnahagsbrota. Til þessarar hörðu atlögu var stofnað vegna rannsókna og ákæru gegn einu af viðskiptaveldum landsins, sem berst nú fyrir lífi sínu. Ákæruvald og lögregla hafa að sjálfsögðu staðið þessa hrinu af sér.“ Ekki þarf að fara í grafgötur um hvað hér er átt við. Þetta er að sjálfsögðu rannsóknin sem fór fram á Baugi og dálítið merkilegt er að rifja það allt saman upp, því greinilegt var að stjórnmálaflokkarnir höfðu sterkar skoðanir á rannsókninni. Samfylkingin var t.d. með miklar árásir og gagnrýna umræðu á hæstv. dómsmálaráðherra þegar sú rannsókn fór fram og lagði sig verulega fram við að reyna að veikja ríkislögreglustjóraembættið. Það muna allir eftir því sem  Nú kemur næsta verkefni og það er ekki af verri endanum, miðað við stærð og umfang. Málið er auðvitað geysilega stórt og nú þarf að rannsaka fall þriggja banka. Það er því rétt sem kemur fram í ræðu hæstv. dómsmálaráðherra og ég ætla að leyfa mér að vitna áfram í hana, með leyfi forseta: „Fyrir hafa þessar stofnanir næg verkefni á sinni könnu, auk þess ráða þær tæplega, hvorki yfir nægum mannafla né nægilegri sérþekkingu á þeim atriðum, sem hér koma til álita. Rannsókn flókinna efnahagsbrota, saksókn og dómsmeðferð er tímafrek og kostnaðarsöm í samanburði við önnur sakamál.“ Þetta er hárrétt og að því leyti er mjög eðlilegt að fara þá leið að setja upp sérstakt saksóknaraembætti sem fær þessi mál til rannsóknar og sé grunur á refsiverðri háttsemi, t.d. færslu fjármuna í aðdraganda hrunsins, fer það til lögreglurannsóknar. Ég vildi halda sérstaklega til haga að eðlilegt er að styrkja þær stofnanir sem eiga að taka á málum okkar og ég er algjörlega opin fyrir því að setja upp nýtt embætti saksóknara eins og hér er lagt til. Ég vil þó slengja því hér með, fyrst ég ræði um embætti sérstaks saksóknara, að mér finnst heitið sérstakur saksóknari frekar óþjált og velti því fyrir mér - og ef hæstv. dómsmálaráðherra mun taka hér til máls síðar væri ágætt ef hann gæti sagt okkur hvort eitthvað hefði verið rætt í ráðuneytinu - að nefna embættið eitthvað annað. Heiti sem væri meira lýsandi, bankahrunssaksóknari eða bankamálasaksóknari eða eitthvað sem væri þjálla fyrir almenning og allir vissu hvað við væri átt þegar viðkomandi aðili tæki til starfa, því ljóst er að grannt verður fylgst með störfum viðkomandi embættis og persónu. Þá væri ágætt að allir vissu um hvað er rætt þegar vinna viðkomandi væri rædd. Virðulegur forseti. Ég vil líka spyrja hæstv. dómsmálaráðherra, vegna þess að við komum málunum að vissu leyti í einhvers konar lögreglufarveg, út í ræðu Davíðs Oddssonar seðlabankastjóra. Ef ég skil það rétt sem þar var sagt, sem maður ætti kannski ekki að fullyrða neitt um á þessu stigi, en ég ætla alla vega að leyfa mér að lesa það, með leyfi hæstv. forseta: „Af hverju fær almenningur, sem á að borga brúsann, og sá brúsi er engin smásmíði, engar gagnlegar upplýsingar þótt allt ætti nú að vera á borðinu hjá þeim sem hafa mál hinna föllnu banka í höndunum og allt að blasa við eins og opin bók. Niðurfelling forráðamanna Kaupþings á ábyrgðum sínum og annarra hafði legið fyrir vikum saman án þess að nokkuð væri um það upplýst. Það var ekki fyrr en hneykslaðir starfsmenn láku þessum upplýsingum út sem þær urðu almannaeign. Og síðan hefur ekkert verið upplýst, hvernig því máli verður fylgt eftir. Ábendingar sem bárust um að kalla til lögreglu strax í upphafi hafa ekki fengið brautargengi. Eru menn að bera fyrir sig bankaleynd í þessu sambandi? Bankaleynd á ekki lengur við hvað þessi atriði varðar.“ Mig langar að inna hæstv. dómsmálaráðherra, sem er yfirmaður lögreglunnar í landinu, eftir því hvort þetta sé rétt, hvort ábendingar hafi borist til lögreglunnar og ef svo er, hver kom með slíkar ábendingar? Ef ekki er hægt að upplýsa það, af hverju var þá ekki brugðist við? Hér talar seðlabankastjóri, sem er einn af æðstu yfirmönnum bankakerfisins, og ástæða til þess að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra, yfirmann lögreglunnar, um það, fyrst seðlabankastjóri gagnrýnir þetta opinberlega, af hverju lögreglan var ekki kölluð til ef hún fékk ábendingar. Var hún stoppuð af eða er þetta ekki rétt? Virðulegur forseti. Ég velti einnig fyrir mér 4. gr. í frumvarpinu, sem fjallar um svokallaða uppljóstrara eða hvíslara eða litla landsímamanninn, eins og sumir vilja kalla það. Þá sem samkvæmt greininni eiga að geta komið upplýsingum á framfæri til þessa sérstaka saksóknara og sloppið við að sæta sjálfir kæru ef upplýsingarnar geta afhjúpað glæpsamlegt athæfi, jafnvel þó að þeir gætu hafa gerst brotlegir við lög. Við þurfum að skoða þetta atriði mjög vel í nefndinni. Að vissu leyti er það mjög þarft og sniðugt, því erfitt gæti reynst að rannsaka svona mál nema einhver innanbúðarmaður hjálpi til við að upplýsa um það en á sama tíma er ekki hægt að sleppa viðkomandi við allar refsingar ef brotið er mjög alvarlegt. Ég sé að í greinninni er reynt að koma málum þannig fyrir að þetta sé í lagi en ég held að við þurfum að skoða þetta virkilega vel í nefndinni þegar við förum nánar í hverja grein fyrir sig. Líka er nauðsynlegt, virðulegi forseti, að passa upp á að málið skarist ekki við aðrar rannsóknir sem fram munu fara. Ég skil frumvarpið svo að viðkomandi saksóknari eigi jafnvel að geta rannsakað mál sem Samkeppniseftirlitið og bankaeftirlitið rannsaka. Svo þarf líka að passa að sú rannsókn skarist ekki við rannsóknina sem Alþingi mun setja af stað og hæstv. forseti Sturla Böðvarsson undirbýr ásamt öllum stjórnmálaflokkunum. Ég fagna því sem kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu að æskilegt væri að skoða hvernig Alþingi gæti haft samráð við og eftirlit með embætti sérstaks saksóknara. Hægt væri að setja upp einhvers konar samráðs- og eftirlitsnefnd fulltrúa allra þingflokka sem gæti þá hitt viðkomandi forstöðumann reglulega til að fylgjast með framgangi rannsóknarinnar. Ég held að mjög jákvætt sé að skoða það frekar. Ég vil líka minnast á opna fundinn með allsherjarnefnd 11. nóvember, sem hæstv. dómsmálaráðherra minntist á í ræðu sinni, þar sem við fengum kynningu á málinu án þess að það væri þá komið til umræðu í þinginu. Þá kom mjög skýrt fram hjá hæstv. dómsmálaráðherra - og ég vil fagna þeim orðum sem hann lét þar falla - um að hann væri opinn fyrir því að nefndin skoðaði frekar með hvaða hætti stjórnmálaflokkarnir á Alþingi gætu komið að ráðningu sérstaks saksóknara. Í frumvarpinu stendur að dómsmálaráðherra eigi að skipa sérstakan saksóknara sem þarf m.a. að fullnægja skilyrðum til skipunar í embætti héraðsdómara og ég tel að þetta sé eitthvað sem nefndin þarf að skoða af því að mikið traust verður að ríkja til embættisins og sátt um ráðninguna. Við höfum ansi oft séð mikla ósátt um ráðningar. Ég geri mér grein fyrir því að sjálfsagt er erfitt að koma upp einhvers konar „concensus“-ferli um ráðningu í svona embætti, það að einhverjir hafi neitunarvald á vali viðkomandi aðila. Ég held að óhjákvæmilegt sé að skoða þetta í nefndinni vegna sérstakra aðstæðna sem eiga sér upphaf og endi, embætti sérstaks saksóknara verður lagt niður eftir eitt og hálft ár ef ég skil frumvarpið rétt, og því verður að skoða virkilega vel hvort hægt sé að sameinast um einhverja leið þannig að traust og trúnaður ríki frá hendi allra stjórnmálaflokka til viðkomandi embættis.

Herra forseti. Ég vil lýsa miklum stuðningi við þetta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra. Mér þóttu ýmsar spurningarnar sem hv. þingmaður varpaði til ráðherrans vera mjög athyglisverðar. Hv. þingmaður veltir því fyrir sér hvort sú rannsókn sem hér er lögð til að fari fram geti skarast við þá rannsókn sem væntanlega fer fram í krafti laga sem ég vænti að Alþingi samþykki að frumkvæði forsetans og forustumanna stjórnmálaflokkanna. Það kemur skýrt fram í frumvarpinu að það liggja gagnvegir millum þessarar rannsóknar og þeirrar og því tel ég ekki að þau mál muni skarast að nokkru leyti. Ég skil þetta frumvarp þannig að ef það kemur með einhverjum hætti upp eitthvað sem saknæmt kynni að teljast í rannsókn þeirrar nefndar sem síðar verður sett á laggirnar þá verði því m.a. vísað til þessa embættis. Ég vil svo líka segja að hv. þingmaður velti því fyrir sér og hafði greinilega einhverjar efasemdir um að það kynni að vera álitaefni hvort samþykkja ætti sérstakt ákvæði sem undanþiggur uppljóstrara eða heimildarmann þeim refsingum sem í dag liggja í íslenskum lögum við því að brjóta bankaleynd. Ég tel að eitt þarfasta ákvæðið í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra sé einmitt sú viðleitni að reyna að laða fram upplýsingar með því að undanþiggja þá sem veita þær hugsanlegum viðurlögum vegna brota á bankaleynd. Ég tel að það sé mjög þarft hjá hæstv. ráðherra að gera það. Síðan vil ég lýsa stuðningi við það sem hv. þingmaður upplýsir að hæstv. ráðherra hafi sagt í nefndinni, að hann vildi gjarnan að þingnefndin kæmi að því að velja mann sem á að taka að sér þetta embætti. Ég hafði ekki heyrt það áður hjá hæstv. dómsmálaráðherra en ég tel að það undirstriki vilja hans og ríkisstjórnarinnar til að ná sem mestri sátt um þetta mál og ég held að það sé 

Virðulegur forseti. Ég túlka það sem svo að hæstv. iðnaðarráðherra hafi viljað koma ýmsum athugasemdum sínum á framfæri í því formi sem andsvarið er. Að minnsta kosti fann ég ekkert í orðum hæstv. iðnaðarráðherra sem var bein gagnrýni á það sem hann sagði að ég hefði sagt nema þá helst varðandi 4. gr. þar sem ég sagði að ég teldi að það væri mjög spennandi að fara þessa leið og gæti verið þarft að reyna að ná upplýsingum frá einhverjum innanbúðar í svona flóknu máli og erfiðu, það væri okkur til hagsmuna. Ég er alls ekki andsnúin þessu ákvæði, það má ekki skilja mín orð þannig. Ég tel þetta einmitt frekar spennandi og þarft en ég tel að við verðum að lúslesa ákvæðið og gæta okkar um leið. Við verðum að koma því þannig fyrir að uppljóstrari geti ekki komið sjálfum sér undan ef mjög mikil refsing liggur við hans hlut. Miðað við fyrsta lestur á greininni skil ég þetta þannig. Við höfum ekki fengið neinar athugasemdir og það á auðvitað eftir að vinna þetta allt í nefndinni en hér er verið að reyna að setja það inn í greinina að séu brotin stórfelld og það kemur hér fram, virðulegi forseti, það er skilyrði fyrir beitingu þessarar heimildar að rökstuddur grunur sé um að upplýsingar eða gögn tengist alvarlegu broti, fyrirséð að sök þess sem lætur slíkt í té sé mun minni en sök þess eða þeirra sem gögnin eða upplýsingarnar beinast gegn. Það er verið að reyna að skrifa það inn í greinina að brot viðkomandi sem uppljóstrar sé minna en brotið sem hann ljóstrar upp um, ef ég get orðað þetta þannig. Ég er því frekar jákvæð gagnvart þessu ákvæði og efast um að 

Herra forseti. Það er rétt til getið hjá hv. þingmanni að ég taldi að mál hennar hefði verið sett fram með þeim hætti í ræðu hennar áðan að í því fælist hugsanleg gagnrýni á þetta ákvæði. Hv. þingmaður orðaði það svo að nefndin þyrfti að skoða það mjög vel. Auðvitað er ég því sammála að þingnefndin skoði frumvarpið allt mjög vel. En nú hefur hv. þingmaður skýrt mál sitt og ég held að við séum meira og minna sammála um þetta ákvæði. Við erum bæði þeirrar skoðunar að það sé mjög þarft að uppljóstrara sé veitt vernd. Ég hef skilið þetta ákvæði þannig að þeim sem kemur fram með upplýsingar um eitthvað sem saknæmt gæti talist verði veitt vernd gegn því að brjóta hugsanlega ákvæði annarra laga sem meina honum að koma fram með upplýsingar, að óbreyttum lögum, vegna þess að um þær gildi bankaleynd. Ég hef ekki skilið það svo að sá sem kæmi fram með slíkar upplýsingar gæti með þeim hætti með einhverju móti dregið úr hugsanlegum refsingum og viðurlögum sem hann ætti að sæta vegna þess að hann væri sjálfur aðili að einhvers konar saknæmu atferli sem tengdist fjárhagslegum brotum. Ég hef litið svo á og skilið þetta ákvæði með þeim hætti að þarna væri fyrst og fremst verið að laða fram upplýsingar um meiri háttar fjárhagsleg brot. Og gegn því að menn kæmu fram með þær og legðu á borðið þá væri verið að tryggja að sá sem það gerði mundi ekki verða látinn sæta refsingum vegna þess að hann hefði brotið skýr ákvæði laga um bankaleynd.

Virðulegur forseti. Ég held að við hæstv. iðnaðarráðherra séum sammála í þessu máli um að það beri að fara einhvers konar svona leið. Ég ítreka samt að ég tel að nefndin verði að skoða þetta mjög vel af því þetta er auðvitað frekar óvenjulegt, svona almennt séð. Samkvæmt greininni á uppljóstrarinn ekki að sæta ákæru þótt upplýsingarnar eða gögnin leiði líkur á broti hans sjálfs. Hann á að sleppa, má segja. En hann á þó ekki að sleppa nema - og svo koma ákveðin ákvæði sem girða fyrir að þeir sem hafa framið einhver mjög alvarleg brot sleppi og gerist uppljóstrarar sjálfir, eða þannig skil ég greinina. Ég tel að við þurfum að lesa hana vel. En almennt séð fagna ég því að það sé grein um uppljóstrara í frumvarpinu og kannski vill hæstv. dómsmálaráðherra útskýra þetta enn þá frekar í seinni ræðu sinni. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. iðnaðarráðherra skuli taka undir það að brýnt sé að sátt verði um val á sérstökum saksóknara. Það er ánægjulegt að kominn er fulltrúi Samfylkingarinnar í allsherjarnefnd, hv. þm. 

Forseti vill árétta að andsvar sem veitt er þarf ekki að fela í sér andmæli við það sem fram kemur í máli ræðumanns. Hins vegar er þetta form haft til þess að stuðla að skoðanaskiptum.

Herra forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð fagnar því að þetta frumvarp sé komið fram. Það má auðvitað deila um það undir réttarfarsformi hvort hér sé settur á fót sérstakur saksóknari eða réttarvörslukerfið taki þetta að sér en það er mat hæstv. dómsmálaráðherra að réttarvörslukerfið ráði ekki við þetta verkefni. Það er auðvitað miður en fyrir mér er það formsatriði en ekki aðalatriði. Við styðjum þetta frumvarp með fyrirvörum, þar með talið um breytingar. Frumvarpið kemur nokkuð seint fram að okkar mati og það sem réði því var að hæstv. dómsmálaráðherra drap málinu á vissan dreif með því að setja saksóknara í að kanna hvort rökstuddur grunur væri fyrir hendi. Þar var ekki um eiginlega opinbera rannsókn í skilningi laga að ræða heldur var verið að leita að hinum rökstudda grun sem blasti við öllum sem vildu hafa augun opin þegar í byrjun október. Í því sambandi nefni ég bara Icesave-reikningana og sérstaklega sjóðsreikninga og peningamarkaðsreikninga þar sem blasir við að fólk hafi fengið bæði ranga ráðgjöf, verið sagt að um væri að ræða örugga reikninga, rétt eins og ríkisskuldabréf, og það liggur líka fyrir að hreyfingar innan þessara sjóða voru afar tortryggilegar þar sem var verið að færa úr hlutabréfaeignum sjóðanna yfir í önnur hlutafélög stærstu eigenda bankanna án samráðs við eigendurna. En rökstuddi grunurinn var fyrir hendi og málið er komið af stað og það er hið besta mál og ég get tekið það fram að ég mun leggja mitt á vogarskálarnar til þess að málið fái sem hraðasta afgreiðslu í allsherjarnefnd og ég tek undir orð hæstv. ráðherra þar að lútandi. Ég vil gera örfáar athugasemdir við frumvarpið eins og það liggur fyrir og byrja á 1. gr. þar sem segir að það eigi að kanna grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda og í tengslum við þá atburði er leiddu til setningar neyðarlaganna. Ég hygg að þetta nái of skammt. Ég kýs að ákvæðið nái yfir atburði sem einnig gerðust eftir setningu neyðarlaganna. Það var ýmislegt í gangi þá sem kann að þurfa að rannsaka sérstaklega og því vil ég ekki að umboð þessa sérstaka saksóknara sé takmarkað með þessum hætti. Skilin milli nýju og gömlu bankanna og ýmislegt fleira hefur vakið tortryggni einstaklinga og lögaðila úti í bæ. Ég hygg líka að það þurfi að skoða svolítið betur eða huga að í nefndarstörfunum skilunum eða verkaskiptingu milli hins sérstaka saksóknara og ríkissaksóknara. Hvort því sé vel komið með þessum hætti að ríkissaksóknari hafi yfirumsjón með hinum sérstaka saksóknara. Ég velti þessu upp sem spurningu án þess að hafa á því einhverjar breytingarhugmyndir eða annað slíkt. Hvað varðar 4. gr. þá set ég spurningarmerki við það að dómsmálaráðherra skipi sérstakan saksóknara. Ég var ekki á þeim opna fundi allsherjarnefndar þar sem hæstv. dómsmálaráðherra gerði grein fyrir frumvarpinu, ég var ekki í bænum, en mér skilst að hæstv. ráðherra hafi þá látið þau orð falla að hann mundi vilja að náð yrði samstöðu um það og ég hygg að það sé mjög brýnt. Það að hæstv. dómsmálaráðherra, einn og sér, skipi þennan saksóknara er ekki til þess fallið að vekja traust út á við, með fullri virðingu fyrir hæstv. ráðherra og til þess koma ýmsir hlutir. Hér hafa verið nefnd ummæli sem koma fram í greinargerð með frumvarpinu um árásir tiltekins stórfyrirtækis eða atlögur á hendur réttarvörslukerfinu. Það eitt nægir mér til að segja að það sé orðinn erfiður grundvöllur fyrir dómsmálaráðherra að tilnefna sérstakan saksóknara. Það er líka svo að það er talað um krosseignatengsl innan þessa bankakerfis sem hrundi en það eru líka krosshagsmunatengsl. Það eru krosshagsmunatengsl innan ríkisstjórnarflokkanna að því leyti að ýmsir trúnaðarmenn ríkisstjórnarflokkanna hafa oft setið í þessum fyrirtækjum og átt stóra eignarhluta þar, án þess að ég sé að orða einhverja sök í því sambandi. En traustið út á við og trúverðugleikinn skiptir almenning í landinu öllu máli. Ég vil líka minna á það að hæstv. dómsmálaráðherra var í ríkisstjórn þegar til einkabankanna var stofnað og fleira kemur til. Hér þarf Alþingi að koma að, hvernig sem því verður fyrir komið, og um málið verður að ríkja full samstaða og hinn skipaði saksóknari þarf að njóta fulls trausts og trúnaðar þjóðarinnar. Ákvæði 4. gr. kann að virðast umdeilanlegt að því er varðar uppljóstrara en því eru settar afar þröngar skorður og ég leggst ekki gegn því. Ég hygg að þetta sé flókið og erfitt mál. Það sem vekur athygli mína er að þessi heimild er bundin við starfsmann eða stjórnarmann fyrirtækis og ég spyr af hverju svo sé, af hverju er þessi heimild ekki víðtækari? Þá leiði ég hugann að því að í svona brotum eru gjarnan hlutdeildarmenn sem standa utan fyrirtækjanna, utan bankanna, utan eigenda bankanna og stærstu hluthafa og hlutdeildarmenn ávinna sér eða hljóta yfirleitt mun minni refsingu en sjálfir gerendurnir. Mér finnst þetta takmarkandi og átta mig ekki á því af hverju það er. Af hverju er þetta bundið við starfsmenn og stjórnarformenn fyrirtækjanna? Í framhjáhlaupi í þessu gefur það mér tilefni til þess að spyrja hvort það eigi bara að skoða sjálfa bankana og stærstu hluthafa. Á ekki að skoða þetta í heild sinni? Á ekki að skoða hugsanlega ábyrgð ríkisstarfsmanna, án þess að ég sé að gera því skóna að svo sé? Á ekki að skoða embættismannaábyrgð? Á ekki að skoða hugsanlega ábyrgð starfsmanna Fjármálaeftirlitsins, Seðlabankans? Er verið að undanskilja þá? Það eru vísbendingar um það vegna þess að í tillögu um þingsályktun um fjárhagslega fyrirgreiðslu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er sérstaklega tekið fram í 6. tölulið að það eigi að beina sérstakri rannsókn að bönkunum, starfsmönnum banka. En það virðist vera sneitt fram hjá öðrum sem kunna að eiga ábyrgð. Eftirlitskerfið kann að bera ábyrgð og menn utan bankanna kunna að bera ábyrgð. Þetta ákvæði í 6. gr. er því mjög sérkennilegt. Það er sagt að hluti af framkvæmdinni sé einnig mat á því hvort stjórnendur og helstu hluthafar hafi gerst sekir um afglöp í rekstri eða misnotkun á bönkunum. Í 10. gr. skilmálanna er þetta endurtekið, með leyfi herra forseta: „Hafi fyrrverandi yfirstjórnendur og helstu hluthafar í yfirteknu bönkunum gerst sekir um afglöp í rekstri eða misnotkun á bönkunum eiga þeir ekki að gegna sambærilegu hlutverki næstu þrjú árin.“ Það þarf að taka fullkomlega af skarið við meðferð þessa frumvarps, að það sé ekki afmarkað við bankana og stærstu hluthafa þeirra og stjórnendur eða starfsmenn heldur að þetta sé yfir allt. Vegna þess að þetta breytist víðar en innan bankanna. Sérstaklega vísa ég til þess að hlutdeildarbrotin í þessu kunna að vera umfangsmikil. Hlutdeildarbrot einstaklinga og lögaðila utan bankanna, jafnvel þeirra sem ekki hafa þar verið hluthafar. Ég vil líka nefna til umhugsunar að þarna er ákvæði sem heimilar að fallið verði frá saksókn. Því eru settar þröngar skorður. Ég minni líka á heimild í 9. tölulið 70. gr. almennra hegningarlaga að við ákvörðun refsinga megi taka tillit til þess hvort brotamaðurinn hefur upplýst um aðild annarra. Ég velti því fyrir mér hvort það komi til skoðunar innan allsherjarnefndar að rýmka þetta ákvæði eða að setja sérstakt ákvæði þar um inn í þessi lög. Auðvitað eiga þessi ákvæði að vera í hegningarlögum en þarna kemur alveg til greina, varðandi saksóknina, að falla frá henni en það er vissulega til skoðunar að rýmka heimildir til að taka tillit við aðstoð við að upplýsa málið við ákvörðun hegningar, rýmka þá heimild eða geta þess í greinargerð að það komi sérstaklega fram. Þetta ákvæði var að vísu sett inn í hegningarlögin á sínum tíma til að fá einstaklinga til að upplýsa um fíkniefnabrot. En það á alveg við í slíkum brotum sem þessum. Í 6. gr. varðandi um tímamörkin sem þar eru sett, þ.e. að dómsmálaráðherra geti hvenær sem er eftir 1. janúar ákveðið að leggja embættið niður, þá mér finnst þetta bera vott um mikla bjartsýni. Þetta er rannsókn og saksókn sem mun taka fjögur, fimm, sex ár og ég er ekki á því að dómsmálaráðherra, hver sem hann verður á þeim tíma, hafi þessa heimild. Og ef samstaða verður um það hvernig verður staðið að ráðningu þá á að standa að því þannig að þingið ákveði niðurfellingu rannsóknar eða aðrir. Ég vil í framhjáhlaupi geta þess aftur að frumvarpið er, eins og kemur fram í athugasemdum, samið að tilhlutan dómsmálaráðherra. Ég hefði kosið að þar hefði verið haft fullt samráð við stjórnarandstöðuna. Það er held ég nokkuð breið samstaða um þetta mál þó að menn vilji gera einhverjar úrbætur á lögunum. En það skortir á samráð og það skortir á þau vinnubrögð sem mælt er fyrir í handbók um undirbúning og frágang lagafrumvarpa að þessu leyti. En málið bar brátt að svo það má að hluta til skilja það. Ég vil líka vekja athygli á því að það stendur til að stofna þingnefnd sem á sinna rannsókn til hliðar við þessa rannsókn og starf þeirrar þingnefndar og þessa sérstaka saksóknara getur eðlilega skarast. Það getur komið upp í starfi þingnefndarinnar að um refsiverð brot kunni að vera að ræða og það kann að vera að það komi upp í starfi hins sérstaka saksóknara að það sé atriði sem þurfi ekki hans rannsóknar eða hennar heldur fari yfir til þingnefndarinnar eða rannsóknarnefndarinnar sem gerir hina svokölluðu hvítbók, en það þarf að tryggja að það séu opnir vegir milli hinna tvískipuðu rannsóknarnefnda og hins sérstaka saksóknara. Ég ítreka líka að innan nefndarinnar verður að skoða sérstaklega verkaskiptingu ríkissaksóknara og hins sérstaka saksóknara eða ég varpa þeirri spurningu fram hvort það sé eðlilegt að verkaskipting þeirra þar á milli við þessar sérstöku aðstæður og við þetta sérstaka verkefni sé hagað með sama hætti og mun verða síðan eftir lögum um meðferð sakamála þar sem hinn sérstaki saksóknari verður hliðsettur héraðssaksóknara. Það er eitt í viðbót sem ég vildi nefna í þessu samhengi. Ég hygg að nefndin þurfi að skoða það gaumgæfilega hvort ekki sé ástæða til að hugleiða það annaðhvort með breytingu á neyðarlögunum eða með sérstöku ákvæði eða sérlögum, ákvæðum 1. gr., þ.e. að upptöku eigna eru settar mjög þröngar skorður í núgildandi lögum. Við settum neyðarlög 6. október síðastliðinn. Það er alveg full ástæða til þess að það komi inn pósitíft ákvæði sem útvíkkar heimildir til að frysta eignir þeirra manna sem rakað hafa að sér fé síðastliðin 6–10 ár á kostnað almennings í landinu, til að ná yfir það sem hugsanlega verður kallað þýfi eða ólögmæt auðgun er upp úr rannsókninni verður staðið. Þetta er ekki eingöngu hugsað til þess að gera upptækan ólögmætan hagnað heldur að þessar eignir geti staðið sem andlag skaðabótakrafna gagnvart peningamarkaðssjóðseigendum og öðrum einstaklingum í landinu, almenningi, sem hefur beðið skelfilegt tjón af þeirri óráðsíu og græðgi sem einkennt hefur starfsemi bankanna og þjóðfélagið síðastliðin ár. Ég held að það mætti huga vel að því að koma inn slíku ákvæði þar sem slíkar heimildir verða rýmkaðar. En að lokum þá hygg ég að fjárveiting eða mat fjárlagaskrifstofunnar sé rangt, að kostnaður við þetta sé verulega vanmetinn og þurfi strax að gera ráð fyrir verulega auknum kostnaði og ég tek svo undir að það sé brýnt að hraða meðferð þessa frumvarps gegnum þingið.

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir ræðumenn hér fagna framlagningu þessa frumvarps sem ég tel að sé afskaplega mikilvægt í ljósi þeirra aðstæðna sem nú eru uppi í þjóðfélaginu. Ég fagna því jafnframt að viðtökur við frumvarpinu hafa verið jákvæðar í umræðunni og ég held að ljóst sé af henni að hér er ekki um að ræða eiginlegt flokkspólitískt mál heldur mál sem lýtur að markmiðum sem allir flokkar hér á þingi eiga að geta sameinast um. Hér er um að ræða rannsókn á þeim þáttum sem kunna að hafa verið refsiverðir í sambandi við hrun fjármálakerfisins, bæði þau atriði sem áhrif höfðu á atburðarásina eins og hún varð og eins ýmis hugsanleg brot sem kunna að hafa komið upp í því umrótsferli sem vissulega hefur átt sér stað á þessum markaði. Það er þekkt mál að þegar fyrirtæki í rekstri riða til falls vita menn að oft koma upp einhver tilvik þar sem menn fara á svig við lög og gerast jafnvel sekir um refsivert athæfi. Frumvarpinu er ætlað að taka á þeim þætti. Eins og komið hefur fram í umræðunni er væntanlegt hingað í þingið frumvarp sem gerir ráð fyrir annars konar rannsókn sem tekur til miklu fleiri þátta en sú rannsókn sem þetta frumvarp fjallar um. Þar er um að ræða greinargerð eða úttekt á orsökum og afleiðingum bankahrunsins með breiðri skírskotun þar sem skoðaðar eru alls konar ákvarðanir sem teknar hafa verið á vettvangi einkafyrirtækja og stjórnsýslunnar. Þar eru undir pólitísk atriði sem og stjórnsýslulegar og viðskiptalegar ákvarðanir og er ætlunin að leggja mat á það. Sú rannsókn er í undirbúningi og eins og fram kom hér áðan hafa forseti þingsins og formenn stjórnmálaflokkanna haft forgöngu um það. Ég vonast til þess að það frumvarp muni líta dagsins ljós hið fyrsta. Það snýst um sakamálaþáttinn, þann þátt sem snýr að hugsanlegum refsiverðum brotum þar sem fjallað er, eins og segir í 1. gr. frumvarpsins, um „grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda og í tengslum við þá atburði er leiddu til setningar laga“ o.s.frv. Þar er vísað til bankahrunsins. Ég tel reyndar vegna athugasemda sem komið hafa fram hér í umræðunni að orðalagið „í tengslum við þá atburði“ tryggi að hægt verði að saksækja fyrir athafnir sem átt hafa sér stað eftir setningu neyðarlaganna en um það munum við fjalla nánar í nefndinni. Eins og fram hefur komið, m.a. hjá hv. þm. Jóni Magnússyni, felast í þessu frumvarpi fyrst og fremst tvær spurningar sem við stjórnmálamenn þurfum að svara. Í fyrsta lagi er það spurningin um hvort við viljum að embætti sérstaks saksóknara verði stofnað til þess að fjalla um þetta mál eða hvort við viljum að málin sem þarna um ræðir fari í venjubundinn farveg eftir þeim reglum sem þegar gilda. Hitt atriðið er svo ákvæðið sem við getum kallað uppljóstraraákvæðið sem ég ætla að víkja að síðar. Varðandi spurninguna um hvort stofna eigi embætti sérstaks saksóknara eða setja eigi málið í venjubundinn farveg skal ég játa að auðvitað hef ég hugleitt svolítið hvort væri réttara. Niðurstaða mín er sú að styðja þá hugmynd sem dómsmálaráðherra hefur lagt fram. Hún byggir á þeim grundvelli að hér getur verið um að ræða gríðarlega viðamikil verkefni. Aðstæðurnar eru óvenjulegar eins og við þekkjum. Það er ekki um það að ræða, eins og við höfum í öðrum tilvikum, að eitt fyrirtæki hafi riðað til falls og hugsanlega hafi brot verið framin í tengslum við það heldur hafa 90% af bankakerfinu í landinu hrunið. Uppi eru alls konar grunsemdir og ásakanir í þjóðfélaginu um ýmis brot í þessu sambandi. Við gerum okkur grein fyrir því þó að við höfum ekki myndina alla enn þá að hér er um gríðarlega viðamikið verkefni að ræða og óvenjulegar aðstæður. Hætta er á að málafjöldinn verði talsvert mikill sem af þessari rannsókn leiðir og ég held að það geri það að verkum að vel megi rökstyðja að farin sé sú leið sem hér er lögð til, að stofna sérstakt embætti saksóknara sem taki á þessum málum sérstaklega. Þar með ætti að stuðla að því að vinna við þessi mál gangi hraðar og greiðar fyrir sig en ella væri. Ég tel mjög mikilvægt að öllum sé ljóst af hálfu löggjafans er gengið þannig frá málum að málin verði rannsökuð í þaula og að þau séu ekki sett í venjulegan farveg þar sem hætta er á töfum vegna mannfæðar eða annars. Ætlunin er sem sagt að stofna sérstakt embætti til þess að setja kraft í að leiða málin til lykta og það held ég að sé mjög mikilvægt í þessu sambandi. Varðandi ákvæðið sem snýr að því að heimilt verði að falla frá ákæru á hendur starfsmanni eða stjórnarmanni fyrirtækis sem hefur frumkvæði að því að láta lögreglu eða saksóknara í té upplýsingar og annað, sem við getum kallað uppljóstraraákvæðið, þá stöndum við frammi fyrir mikilvægri spurningu. Við stöndum frammi fyrir þeirri spurningu hvort við teljum að óhjákvæmilegt sé að opna á heimild af þessu tagi til þess að leiða sannleikann í ljós, draga fram þær nauðsynlegu upplýsingar sem geta orðið til þess að upplýsa um hugsanleg brot í tengslum við bankahrunið. En um leið tek ég undir varnaðarorð sem komið hafa frá ýmsum þingmönnum í umræðunni að ákvæði af þessu tagi er gríðarlega vandmeðfarið. Það er hætta á því að einhverjir einstaklingar sjái sér leik á borði að misnota ákvæði af þessu tagi, annaðhvort í þeim tilgangi að koma sjálfum sér undan refsingum eða jafnvel til að koma höggi á einhverja tiltekna einstaklinga. Slíkt ákvæði er ákaflega vandmeðfarið í framkvæmd. Ég tel samt sem áður að góð rök séu fyrir því að taka það inn í þessu sambandi og tek undir þau ummæli dómsmálaráðherra að það verður athyglisvert að fylgjast með framkvæmdinni á því, m.a. með það fyrir augum að skoða hvort tilefni er til þess að taka það upp í almennum réttarreglum á þessu sviði. Af því að nokkuð var rætt um það fyrr í umræðunni vil ég nefna að vissulega er gert ráð fyrir að ströng skilyrði verði sett fyrir beitingu þessarar heimildar, að falla frá saksókn. Það er í fyrsta lagi, eins og segir í athugasemdum við 4. gr. frumvarpsins: „… að rökstuddur grunur liggi fyrir um að gögnin eða upplýsingarnar tengist alvarlegum broti, fyrirséð sé að sök þess sem lætur slíkt í té sé mun minni en sök þess eða þeirra sem gögnin eða upplýsingarnar beinast gegn og ástæða sé til að ætla að án þeirra muni reynast torvelt að færa fram fullnægjandi sönnur fyrir brotunum.“ Ég held að þau ströngu skilyrði sem hér eru orðuð gefi okkur tilefni til þess að ætla að heimild þessari verði beitt af varfærni og að það verði ekki almenn regla heldur einvörðungu regla sem notuð er þegar þessi skilyrði sem ég hef rakið eiga við. Um þessi atriði fáum við tækifæri til að fjalla nánar í allsherjarnefnd þegar málið kemur þar á dagskrá. Ég tek undir það sem ráðherra og fleiri þingmenn hafa sagt að ég tel brýnt að málið verði afgreitt þar sem fyrst en auðvitað eru ákveðin álitamál þarna sem við þurfum að ræða og fara yfir. Ég fagna því að menn eru sammála um að það fái skjóta meðferð. Ég tek líka undir það sem fram hefur komið í umræðunni að við þurfum jafnframt á vettvangi nefndarinnar - og eins er mikilvægt að hugsað sé um það í ráðuneytinu og á öðrum vettvangi - að reyna eftir föngum að meta þann kostnað sem af rannsóknarstarfi þessu mun hljótast. Ég held að allir geri sér grein fyrir því að þetta getur orðið mjög umfangsmikið starf sem kostar mikið en það má ekki hindra okkur í því að reyna að leiða málin til lykta með sem bestum og réttustum hætti.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson, formaður allsherjarnefndar, ræddi um það frumvarp sem er til umræðu og ég get verið alveg sammála greiningu hans um þau tvö atriði sem hér skipta mestu máli. Það sem skiptir máli fyrir okkur í réttarríki er að átta okkur á þeirri grundvallarreglu sakamálaréttarfarsins að hver maður skuli talinn saklaus þangað til sekt hans er sönnuð. Það liggur fyrir að á óvenjulegum tímum eins og þeim sem við núna upplifum reynir því miður gríðarlega á stjórnmálamenn og lagasetningarvald að hafa ýtrustu hagsmuni réttarríkisins í huga. Ef farið er ofan í umræður og sjónarmið sem komu upp í tengslum við hið svokallaða Hafskipsmál þá er það dæmi um það þegar stjórnmálamenn féllu á prófinu, þó með vissum undantekningum eins og þáverandi bankamálaráðherra Matthías Bjarnason sem stóð föstum fótum og gerði sér grein fyrir því hvað væri um að ræða. Hv. þm. Birgir Ármannsson sagði hér áðan að það mætti búast við miklum málafjölda. Þá spyr ég: Hvaða upplýsingum býr þingmaðurinn yfir sem réttlæta þau ummæli að um mikinn málafjölda geti verið að ræða? Í annan stað vil ég spyrja hann vegna ákvæðisins um uppljóstrara hvort þingmaðurinn telji ekki heppilegra að setja slík ákvæði sem heildarákvæði, almenn ákvæði í almenn hegningarlög í stað þess að setja þau í sérlög eins og þau sem hér ræðir um.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Jóni Magnússyni að í umræðum af þessu tagi ber að fara af mikilli gætni og enginn er sekur fyrr en sök er sönnuð. Það er algjör grundvallarregla enda hygg ég að hv. þingmaður hafi ekki getað fundið þess neinn stað í ræðu minni að ég hafi haldið öðru fram, hvorki almennt né varðandi einstök mál eða einstök brot. Við horfum hins vegar fram á það að fjármálakerfi landsins hefur hrunið og hætta er á því að í því ferli og í þeim atgangi öllum sem því fylgir hafi verið framin einhver brot. Það segir reynslan okkur. Reynslan segir okkur að þegar svona atvik eiga sér stað eða atburðarás þá er fyrir hendi hætta á að brot hafi verið framin og það gefur okkur tilefni til þess að grípa til sérstakra ráðstafana til þess að mæta hugsanlega - þannig að ég undirstriki það - hugsanlega mun meiri málafjölda en við eigum að venjast í sambandi við efnahagsstarfsemi og atvinnulíf. Auðvitað vitum við ekki neitt með vissu fyrr en búið er að fara yfir málin, rannsaka og skoða betur. En það er góð ástæða til þess að ætla að því miður muni verða töluverður málafjöldi upp úr rannsókn af þessu tagi. Segi ég þetta þó að ég búi ekki yfir neinum öðrum upplýsingum eða vitneskju um þessi mál en hv. þm. Jón Magnússon. Varðandi uppljóstraraákvæðið finnst mér, eins og ég sagði í ræðu minni, vel koma til greina að hafa almennt ákvæði af þessu tagi í lögum. Ég tel hins vegar að áður en við förum að skoða það eigum við að klára þetta mál og meta reynsluna af því.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessar umræður um frumvarpið. Meðal þess sem fyrir mér vakti þegar ég ákvað að flytja þetta sérstaka frumvarp var einmitt að fá umræður um það í þinginu hvernig menn litu á þetta mál og þennan þátt málsins sem fellur að saksókn og rannsókn, sérstaklega rannsókn og saksókn í þessari röð, þannig að ég tel að það hafi verið hluti af málatilbúnaði mínum að kalla eftir umræðum eins og hafa hér farið fram og vil ég þakka þingmönnum fyrir framlag þeirra til þess að skýra hvað hér er um að ræða og fara yfir þau mál sem ég ætla nú að reifa sérstaklega og var beint til mín. Auðvitað var það álitaefni hvort flytja ætti frumvarp af þessu tagi eða að fara með þetta inn í ramma nýrra sakamálalaga, sem taka að vísu ekki gildi fyrr en 1. janúar næstkomandi þannig að það hefði þurft að bíða  „Eins og fram kemur í upphafi bréfs míns var vinnu ríkissaksóknara á þessu stigi markaður þröngur tímarammi, ...“ - þ.e. það starf sem unnið var undir forustu ríkissaksóknara með Boga Nilssyni. - „Ástæðan var, eins og fram hefur komið, að fyrirhugað var að setja þegar í stað á stofn sérstakt embætti til að sjá um rannsókn og eftir atvikum saksókn þessara mála. Þegar þetta embætti væri komið á laggirnar tæki það yfir alla þætti málsins. Ríkissaksóknari tekur undir að þörf sé á að stofna embættið við slíkar aðstæður sem nú eru uppi og nauðsyn þess að það taki sem fyrst til starfa.“ Það er því enginn ágreiningur um þetta meðal þeirra sem fara með ákæruvaldið og liggur fyrir skýrt bréf ríkissaksóknara því til stuðnings sem nefndin getur að sjálfsögðu fengið staðfest hjá honum vilji hún kalla hann á sinn fund. Síðan spurði hv. þm. Jón Magnússon hvort ég teldi að hugtök eins og þagnarskylda og bankaleynd heyrðu sögunni til almennt og það ætti ekki að hafa uppi slíka leynd, en það sem ég sagði í minni ræðu var, með leyfi forseta: „Hugtök eins og þagnarskylda og bankaleynd eiga að heyra sögunni til þegar jafnmikilvægir hagsmunir eru í húfi og nú.“ Ég tók það því fram um það sérstaka mál sem hér er til umræðu og er tilefni þess að ég flyt frumvarpið að ég tel að menn eigi að líta til þessara hugtaka og afnáms leyndarinnar við þær aðstæður sem við búum við núna. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vék að því að gott væri að finna heiti á embættið sem gæfi glöggt til kynna hvaða embætti þetta væri. Ég hef ekki slíkt heiti á takteinum. Við tölum hér um sérstakan saksóknara sem hafi þær skyldur sem í frumvarpinu er lýst. Ef hv. nefnd getur fundið gagnsærra heiti á þennan embættismann er það vel þegið af minni hálfu og ég mun huga að því líka eftir þessa ábendingu. Varðandi það sem hv. þingmaður sagði og vísaði til þess sem gerðist á fundi mínum með nefndinni hinn 11. nóvember síðastliðinn, á opnum fundi sem menn geta kynnt sér á vefsíðu Alþingis, þ.e. það sem þar fór fram og er líka til upplýsingar um efni frumvarpsins ef fólk hefur sérstakan áhuga á því, að þá sagði ég að ég mundi gjarnan vilja eiga samráð við allsherjarnefnd um það hver tæki þetta embætti að sér. Einnig sagði ég að ég fagnaði tillögum frá nefndinni ef hún gæti bent mér á einhvern sem hún teldi yfir allan vafa hafinn og gæti tekið þetta embætti að sér. Ég sagði hins vegar líka að ábyrgðin yrði á herðum dómsmálaráðherra og það er ekki hægt með neinum hætti að breyta þeirri skipan. Að lokum er það dómsmálaráðherra sem ber ábyrgð á því hvern hann skipar í þetta embætti. En allar góðar tillögur og samráð er ég tilbúinn að hafa um það og ræða nöfn á einstaklingum. Ef menn hafa áhuga á því að koma því á framfæri við mig og ræða í trúnaði við mig á vettvangi nefndarinnar eins og jafnan er gert þegar þingnefndir fjalla um einstaklinga þá er ég tilbúinn að huga að því. Varðandi tengslin við þá rannsóknarnefnd sem er á döfinni hér á vegum forseta þingsins í samráði við forustumenn flokkanna tel ég einsýnt að það eigi að tengja það og þess vegna sé nauðsynlegt og gagnlegt að þetta frumvarp sé komið fram og það lagt fram hér og helst orðið að lögum sem fyrst til þess líka að þegar menn eru að vinna við hitt frumvarpið þá átti þeir sig á því hvernig þessum tengslum er best háttað. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir vitnaði í ræðu Davíðs Oddssonar seðlabankastjóra og ef ég heyrði rétt var það í þeim kafla ræðunnar, með leyfi forseta, þar sem segir: „Niðurfelling forráðamanna Kaupþings á ábyrgðum sínum og annarra hafði legið fyrir vikum saman án þess að nokkuð væri um það upplýst. Það var ekki fyrr en hneykslaðir starfsmenn láku þessum upplýsingum út sem þær urðu almannaeign. Og síðan hefur ekkert verið upplýst, hvernig því máli verður fylgt eftir.“ Síðan segir, með leyfi forseta: „Ábendingar sem bárust um að kalla til lögreglu strax í upphafi hafa ekki fengið brautargengi. Eru menn að bera fyrir sig bankaleynd í þessu sambandi?“ Það sem þarna segir í ræðunni er að einhverjir hafi bent einhverjum á að kannski væri ástæða til að kalla til lögreglu. Hann er ekki að segja í ræðunni að leitað hafi verið til lögreglunnar heldur að ábendingar hafi komið fram. Svo ég lesi aftur, með leyfi forseta: „Ábendingar sem bárust um að kalla til lögreglu strax í upphafi hafa ekki fengið brautargengi.“ Þessar ábendingar hafa ekki fengið brautargengi samkvæmt ræðunni. Síðan spyr seðlabankastjórinn, með leyfi forseta: „Eru menn að bera fyrir sig bankaleynd í þessu sambandi?“ Þarna er einmitt vikið að því sama og ég vék að hér í mínu máli um það að menn séu kannski að teygja hugtakið bankaleynd og skjóta sér á bak við bankaleynd í þessum málum í staðinn fyrir að upplýsa og kalla á lögreglu ef þeim þykir ástæða til. Kannski eru einhverjir líka að bíða eftir að þetta frumvarp verði að lögum, að það verði komið í lög sem segir í 4. gr. frumvarpsins um það að menn sæti ekki ákæru miðað við þær forsendur sem gefnar eru í 4. gr. Mér finnst að þetta orðalag gefi beinlínis til kynna nauðsyn þess að frumvarpið nái fram að ganga og það sjónarmið nái líka fram að ganga að menn séu ekki að skjóta sér á bak við bankaleyndina og teygja hana lengra en góðu hófi gegnir þegar um þessi mál er rætt. Þetta kemur heim og saman við það sem ég sagði í minni ræðu, með leyfi forseta: „Hugtök eins og þagnarskylda og bankaleynd eiga að heyra sögunni til þegar jafnmikilvægir hagsmunir eru í húfi og nú.“ Það er um þetta sem málið snýst en ekki það - í ræðunni segir ekki að lögregla hafi verið kölluð til eða að lögregla hafi eitthvað skirrst við ef til hennar hefði verið leitað. Það kemur ekki fram í þessum orðum seðlabankastjórans heldur að einhverjir hafi látið undir höfuð leggjast að kalla á lögregluna og má skilja orð hans þannig að einhverjir hafi talið ástæðu til að gera það. Ég vil líka skýra frá því að að sjálfsögðu hafa  Varðandi málefni það sem hv. þm. Atli Gíslason - hann er nú ekki hér í salnum.  Það er algjörlega ástæðulaust að vitna þannig í greinargerðina sem frumvarpinu fylgir og ræðu mína 17. október í Háskóla Íslands á þann veg að það geri mig á einhvern hátt vanhæfan til þess að skipa sérstakan saksóknara. Þetta minnir mig bara á þau ummæli sem voru höfð uppi og fóru fyrir Hæstarétt í svokölluðu Baugsmáli þegar var talið að orð sem ég lét falla á vefsíðu minni gerðu það að verkum að ég gæti ekki skipað sérstakan saksóknara í því máli. Því var síðan vísað að lokum til mannréttindadómstólsins í Strassborg sem að sjálfsögðu taldi enga ástæðu til að taka málið fyrir. Að tala um það hér nú að það sé eitthvert orðalag í ræðu sem ég flyt í Háskóla Íslands og set í greinargerð geri mig vanhæfan til þess að skipa sérstakan saksóknara er náttúrlega út í hött og furðulegt að stjórnmálamaður skuli taka það upp á þessum vettvangi, hér í þingsalnum þar sem menn hafa fullt frelsi til að lýsa skoðunum sínum og eiga að gera það og ekki að búa við að það sé talið að eitthvert vanhæfismál komi upp þegar menn lýsa skoðunum sínum. Ég harma því að hv. þingmaður gefi sér ekki tíma til að sitja þessar umræður þegar hann er með slíkar dylgjur í ræðum sínum sem hann flytur hér um þetta mál þótt hann segi í hinu orðinu að hann styðji það. Varðandi að vitna síðan í greinargerð vegna lánafyrirgreiðslu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og tengja það inn í þetta frumvarp er líka algjörlega fráleitt og fráleitur málatilbúnaður enda var frumvarpið samið án þess að menn hefðu nokkra vitneskju um hvað stæði í þessum gögnum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Virðulegur forseti. Ég vil gjarnan ganga eftir svörum varðandi þær upplýsingar sem koma fram í ræðu Davíðs Oddssonar seðlabankastjóra þar sem hann segir, með leyfi virðulegs forseta: „Ábendingar sem bárust um að kalla til lögreglu strax í upphafi hafa ekki fengið brautargengi.“ Ég heyri á hæstv. dómsmálaráðherra, miðað við hvernig hér er talað, að alla vega hafi lögreglan ekki fengið neinar ábendingar.

Ég veit ekki um það.

Hæstv. dómsmálaráðherra veit reyndar ekki alveg um það en það væri ágætt ef hægt væri að upplýsa það. Mér finnst svolítið merkilegt ef það er rétt lögreglan hafi fengið ábendingar og ekki brugðist við. Maður veit ekkert um það. Ég tel að fyrrverandi forsætisráðherra og núverandi seðlabankastjóri fari ekki að segja eitthvað á þessum nótum á opinberum vettvangi nema eitthvað sé á bak við það. Það er eitthvað hér á ferðinni. Ég heyri að hæstv. dómsmálaráðherra segir að hann geti ekki gert mikið í því ef einhver hefur fengið ábendingu frá einhverjum. Ef svo væri orðlegði seðlabankastjóri sig ekki með þessum hætti. Maður hlýtur því að velta fyrir sér hvort seðlabankastjóri sjálfur hafi beðið einhvern um að lögreglan færi í málið, hvort hann sjálfur hafi komið með ábendingu sem ekki var brugðist við og þá til hvers. Var það til hæstv. forsætisráðherra, hæstv. dómsmálaráðherra, hæstv. utanríkisráðherra eða til hvers í ósköpunum? Hefur einhver annar en seðlabankastjóri með einhverja stöðu í kerfinu gert það? Ég hlýt að ganga eftir svörum hjá hæstv. dómsmálaráðherra sem er yfirmaður 

Virðulegi forseti. Ég get í raun og veru ekki svarað því á annan veg en ég gerði áðan því að ég hef ekki upplýsingar um það. Þessari viku með Davíð Oddssyni er nú að ljúka þannig að vonandi fá menn skýringar á því sem hann hefur sagt, hann upplýsi það sem hann hefur sagt og hvað búi að baki þessum orðum. Ég hef sjálfur sagt að varðandi ræðuna sem hann flutti sé hann þar að tala um að skynsamlegt og nauðsynlegt sé að upplýsa almenning um sem flest. Eins og hv. þingmaður hnýtur um er ástæða til að velta fyrir sér hvað í orðalaginu felst. Það felst ekki í þessu orðalagi að lögreglan hafi fengið ábendingu og ekki brugðist við henni, það er ekki hægt að lesa það. Allir sem eru læsir sjá að það felst ekki í þessu orðalagi, það er annað sem felst í því. Hv. þingmaður bíður í ofvæni eftir að vita hvað það er en ég get ekki svarað þeirri spurningu og ég er alveg sannfærður um að það eru ekki ábendingar sem beint hefur verið til nokkurs ráðherra enda vitnar hann til bankaleyndar. Ráðherrar eru ekki bundnir af bankaleynd, það eru einhverjir aðrir sem eru bundnir af bankaleynd en ráðherrar. Ráðherrar eru ekki starfsmenn banka og starfa ekki innan fjármálakerfis þar sem menn verða að hafa bankaleynd í heiðri. Hv. þingmaður verður að setja sig í spor rannsakanda og greinanda og lesa úr þessum orðum það sem hægt er að lesa úr þeim. Þar kemur fram að það virðist vera að einhver sem seðlabankastjórinn telur að hugsanlega geti verið bundinn af bankaleynd hafi fengið einhverjar ábendingar.

Virðulegur forseti. Vika með Davíð Oddssyni er að klárast. Ég held nú að ræðan sem seðlabankastjóri flutti verði kannski seinna talin til merkilegri plagga sem komið hafa fram í langan tíma í stjórnmálum því að hún er þess eðlis. Það er alveg rétt að ég reyni að greina þessa ræðu og átta mig á því hvað þar er á ferðinni í aðdragandanum að bankahruninu, á meðan á því stóð og svo nú í kjölfar þess. Hér stígur leikari á svið, þ.e. seðlabankastjóri, sem gegnir mjög mikilvægri stöðu í samfélaginu, staða hans er lykilstaða í öllu ferlinu. Hann segir frá mikilvægum atriðum, greinir frá ábendingum sem bárust um að kalla til lögreglu strax í upphafi en hafi ekki fengið brautargengi. Hér kemur fram að hæstv. dómsmálaráðherra telur að þessum ábendingum hafi ekki verið beint til neins ráðherra og væntanlega þá ekki til hans sjálfs og að ekkert hafi komið til lögreglunnar - eða líklega ekkert. Þá hlýtur maður að velta næst fyrir sér Fjármálaeftirlitinu. Var því beint til Fjármálaeftirlitsins að kalla til lögreglu? Fjármálaeftirlitið hafi borið fyrir sig bankaleynd sem seðlabankastjóri efast um að eigi rétt á sér? Ég heyri ekki betur en hæstv. dómsmálaráðherra tali líka á þeim nótum að bankaleyndin eigi að víkja af því að hagsmunirnir eru svo stórir. Hann færir ákveðin rök fyrir því. Ég tel að við verðum einhvern veginn að grafast fyrir um hvað við er átt af því að þetta er það alvarlegt mál og við ræðum hér einmitt um stöðu sérstaks saksóknara sem á að koma málum í lögreglufarveg. Ef ástæða er til að kalla til lögreglu, setja mál í rannsókn lögreglunnar, á sérstakur saksóknari að gera það. Út á það gengur allt málið. Ræða Davíðs Oddssonar er því svo sannarlega þess virði að við greinum hana og reynum að átta okkur á því hvaða upplýsingar eru á ferli sem við höfum ekki aðgang að en seðlabankastjóri hefur. Hann telur þær vera svo mikilvægar að hann sér sérstaka ástæðu til að koma þeim á framfæri í opinberri ræðu.

Ágæti, virðulegi forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um, nú þegar búið er að greina þessar tvær setningar í ræðunni, að niðurstaðan er sú að við getum hvorugt svarað þessum spurningum. Við erum hvorugt bundin af bankaleyndinni. Það eru einhverjir menn sem eru undir bankaleynd sem þarna hljóta að koma við sögu miðað við þetta. Eftir því sem ég hef lesið skilst mér að hv. viðskiptanefnd ætli að kalla Davíð Oddsson seðlabankastjóra á sinn fund og þetta er eitt af atriðunum sem mér finnst eðlilegt að þingmenn spyrji bankastjórann um þegar hann kemur til þingnefndar.

Frú forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þessari umræðu en ég sé mig knúna til þess vegna þeirrar undarlegu árásar sem hæstv. dómsmálaráðherra kaus að gera á fjarstaddan þingmann, hv. þm. Atla Gíslason, sem þurfti því miður að víkja frá vegna annarra skyldustarfa klukkan þrjú. Ég held að hæstv. ráðherra hafi verið fullkunnugt um það 

Það var ekki gert.

Nú hrópar hæstv. dómsmálaráðherra hér fram í. Það sem hæstv. dómsmálaráðherra valdi að segja um orð Atla Gíslasonar er auðvitað markleysa. Það þekkja þeir sem fylgst hafa með vinnu Atla Gíslasonar hæstaréttarlögmanns sem hefur starfað í dómsölum landsins árum og áratugum saman við góðan orðstír að hann er grandvar og orðvar maður. Þegar hann veltir fyrir sér hvort hæstv. dómsmálaráðherra sé vanhæfur er það vegna þess að það gera það margir, hæstv. dómsmálaráðherra. Það eru ýmsir í þessu samfélagi sem ekki treysta forsvarsmönnum Sjálfstæðisflokksins, hvorki í ríkisstjórn, í Seðlabanka né á öðrum stöðum í þessu samfélagi við þær aðstæður sem nú ríkja. Þetta þingskjal er undarlegt skjal. Það er frumvarp til laga en greinargerðin er að mestu leyti bréf og ræður hæstv. dómsmálaráðherra eftir því sem ég best fæ séð. Ég kannast ekki við að hafa séð slík þingskjöl hér oft áður. Á bls. 4 í þessari greinargerð er minnst á Baugsmálið og vitnað í ræðu hæstv. dómsmálaráðherra þar um og það er eitt af því sem hv. þm. Atli Gíslason nefndi hér áðan. Það skyldi þó ekki vera að þarna sé fólgin 

Forseti vill beina þeim tilmælum til hv. þingmanna að þeir virði þann ræðutíma sem þeir hafa í andsvari.

Virðulegi forseti. Mér var ekki gert viðvart um fráveru hv. þingmanns og þótt menn geti ekki verið hér við umræður getur það ekki orðið til þess að þeir komist undan því að þeim sé svarað. Ég tel að hv. þm. Atli Gíslason hafi veist að mér á þann veg að það lá beint við að ég svaraði. Ég harma það að hann var ekki í þingsalnum. Ég skil vel að fólk sé andvígt því að ég gegni ráðherraembætti og menn séu það á pólitískum forsendum. Pólitískir andstæðingar vilja að sjálfsögðu koma þeim frá sem sitja í ráðherraembættum en að gera það með þeim orðum sem hv. þingmaður viðhafði, þótt hann sé hæstaréttarlögmaður, er óviðunandi að mínu mati. Það var aldrei á neinn hátt, hvorki af minni hálfu né ríkissaksóknaraembættisins, verið að skorast undan því að taka á þessu máli hratt og ákveðið. Hv. þingmaður gaf það til kynna og sagði að vegna orða sem standa hér og ég flutti í hátíðarsal Háskóla Íslands kunni ég að vera vanhæfur til þess að skipa sérstakan saksóknara. Hann gengur jafnvel lengra en gert var í réttarsalnum þegar reynt var að spilla fyrir framgangi Baugsmálsins og síðan farið með það til Strassborgar, málinu vísað frá af því að málatilbúnaðurinn var algjörlega út í hött og það hafnaði í Hæstarétti. Það er því full ástæða fyrir mig að taka þetta mál upp og verja málfrelsi ráðherra og þingmanna til þess að lýsa skoðun sinni.

Frú forseti. Ég tel að hæstv. dómsmálaráðherra hefði verið nær að svara þeim ábendingum og spurningum sem hv. þm. Atli Gíslason beindi til hans. Greinilegt er að það svíður undan því að menn velti fyrir sér vanhæfi hæstv. dómsmálaráðherra til þess að fara með þessi mál enda hafa slíkar hugsanir ratað inn í dómssali eins og hæstv. ráðherra skýrði frá áðan. Hæstv. ráðherra hafði uppi stór orð um hv. þm. Atla Gíslason sem ég endurtek að þurfti að vera við önnur skyldustörf klukkan þrjú. Hann sagði að hv. þingmaður hafi farið með rangt mál. Hann var furðu lostinn - og þingmaðurinn hefði farið með dylgjur. Ég mótmæli þessum orðum aftur og tel að það sé ekki tilefni til þess að veitast svona að fjarstöddum mönnum í þessum sal, frú forseti.

Virðulegi forseti. Í þessum sal geta menn ekki skotið sér undan því að verða fyrir gagnrýni eða svörum þótt þeir séu fjarstaddir. Ef þingmenn eru hér, koma upp og flytja ræður þar sem þeir gagnrýna ráðherra á þann veg sem gert var í þessari ræðu hv. þm. Atla Gíslasonar geta þeir ekki búist við að því sé látið ósvarað af því þeir fara úr þingsalnum.

Spurning um orðaval.

Þetta er ótrúleg hugsun um hvernig þingstörf ganga fyrir sig. Ég hef fullan rétt á að lýsa skoðun minni og gagnrýna þennan málflutning þótt hv. þingmaður hafi þurft að fara úr þingsalnum.

Frú forseti. Töluverðar umræður hafa orðið um þá möguleika sem kunna að tengjast fyrirhugaðri vinnslu olíu og gass í norðausturhorni efnahagslögsögunnar sem gengur jafnan undir heitinu Drekasvæðið. Það er eðlilegt að menn hafi væntingar til þess. Um töluvert langt skeið hafa vísbendingar gefið til kynna að á þessu svæði, og reyndar á svæði sem teygir sig áfram inn í norsku lögsöguna Jan Mayen megin, að í jarðlögum töluvert djúpt undir hafsbotni kunni að vera að finna verulegt magn af kolvetnisauðlindum, bæði olíu og gasi. Það má segja að fyrst upp úr 1980 hafi menn farið að gera því skóna að þarna kynni að vera um slíka möguleika að ræða. Á þeim tíma var olíuverð ákaflega lágt og sömuleiðis var svæðið sem um ræðir víðs fjarri Íslandi og Jan Mayen. Þarna er þar að auki um að ræða mikið dýpi þar sem á þessum tíma var ekki hægt að vinna olíu. Dýpið á þessu svæði er frá 1.000 til 1.500 metrar. Síðan hefur olíuverð hækkað verulega með tímanum og þótt það sé ekki lengur í þeim miklu hæðum sem það rauk í fyrr á þessu ári er það eigi að síður tíu sinnum hærra en þegar menn fóru fyrst að velta þessum möguleikum fyrir sér. Í annan stað hefur það jafnframt gerst að menn eru farnir að vinna olíu á því dýpi sem þarna er og við aðstæður sem hugsanlega eru jafnvel torsóttari vegna veður og náttúruhrjósturs. Vísbendingarnar um olíu á þessu svæði eru kannski þær merkastar að jarðlögin sem þarna er að finna tilheyra í reynd því sem kalla má örmeginland sem slitnaði út úr jarðbrú sem fyrir 40 milljónum ára var samfelld frá þar sem nú er Austur-Grænland og teygði sig alveg yfir til þess sem nú er Vestur-Noregur. Á Austur-Grænlandi hafa menn fundið skýr merki um olíu þótt ekki sé farið að vinna hana. Skemmst er að minnast þess að fyrr á þessu ári töldu bandarískir vísindamenn sem birtu skýrslu um þær olíulindir sem hugsanlega væru ófundnar enn þá að miklar birgðir af kolvetni væri að finna á Austur-Grænlandi. Við þekkjum síðan öll þær miklu olíulindir sem er að finna við Vestur-Noreg. Þetta var fyrsta vísbendingin og gerði það að verkum að jarðfræðingar skoðuðu þetta örmeginland sem slitnaði út úr þessari jarðbrú og hraktist síðan skáhallt á stefnu jarðlaganna sem það tilheyrði áður. Menn töldu að tilvist þessara jarðlaga, sem eru hin sömu og á Austur-Grænlandi og við Vestur-Noreg, bentu til þess að þarna væri olía. Í kjölfarið áratug síðar þegar menn fóru að gera þarna jarðeðlisfræðilegar mælingar komu fram frekari vísbendingar sem renndu stoðum undir þetta. Á seinni árum hafa síðan enn frekari mælingar á þessum svæðum bent til þess að þarna sé að finna jarðmyndanir sem eru einkennandi fyrir staði þar sem hugsanlega er hægt að finna olíu og gas. Í þriðja lagi vil ég nefna að á síðasta sumri lauk Hafrannsóknastofnun síðasta hluta undirbúningsrannsókna af hálfu Íslendinga og þar birtust upplýsingar sem gáfu til kynna ummerki um gasuppstreymi á hafsbotni. Íslendingar hafa um nokkurra ára skeið, bæði þessi ríkisstjórn og sú sem á undan sat, hafið undirbúning að því að bjóða út sérleyfi til leitar, rannsókna og hugsanlega síðar vinnslu olíu og gass á þessu svæði. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir er liður í lokaundirbúningi stjórnvalda fyrir útboð á leyfum til rannsókna á kolvetni á Drekasvæðinu sem eiga að fara fram um miðjan janúar næstkomandi. Það má segja að tvennt standi aðallega upp úr þessu frumvarpi. Í fyrsta lagi tillaga um breytingu á lögum frá árinu 2001 sem við höfum stundum kallað kolvetnalögin. Þessi breyting veitir íslensku ríkisstjórninni heimild til þess að stofna sérstakt félag til að fara með hagsmuni og réttindi sem varða fjárhagslega hagsmuni ríkisins vegna vinnslu á svæðum þar sem við þyrftum að gera slíka samninga. Í reynd er ég að tala um að ef olía finnst á norska svæðinu, þ.e. Jan Mayen megin efnahagslögsögunnar, mundum við þurfa að hafa slíkt félag til þess að geta nýtt þau réttindi sem við höfum samkvæmt mjög góðum samningi sem íslenska utanríkisráðuneytið gerði vegna þessara svæða árið 1981. Hitt atriðið sem upp úr stendur, og þarfnast vafalítið umræðu bæði hér og í fagnefndinni, er ákvæði sem er að finna í II. kafla og tengist útgáfu leyfa utan netlaga. Í dag er það svo að leyfisveitingarvaldið er í höndum sveitarfélaganna að netlögum. Við höfum hins vegar fullveldisrétt frá netlögum og til ystu marka efnahagslögsögunnar samkvæmt landhelgislögunum frá 1949 en hvergi í íslenskum lögum er að finna neitt sem segir til um hvar handhöfn skipulagsvaldsins á að vera. Með þessu frumvarpi er gerð tillaga um að það vald verði í höndum Skipulagsstofnunar. Efni þessa frumvarps er þess vegna skipt í tvo þætti. Í fyrri þættinum er lögð til breyting á löggjöf iðnaðarráðuneytisins, þ.e. lögunum um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis sem eru nr. 13 frá árinu 2001. Það eru þau sérlög sem gilda um rannsóknir, leit og vinnslu olíu. Í síðari þættinum eru svo lagðar til ýmsar breytingar á löggjöf umhverfisráðuneytisins vegna þessarar fyrirhuguðu kolvetnisstarfsemi. Þar er um að ræða breytingar á skipulags- og byggingarlögum, lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um mat á umhverfisáhrifum, lögum um varnir gegn mengun hafs og stranda og loks lögum um brunavarnir. Í I. kafla frumvarpsins eru sem sagt lagðar til breytingar á kolvetnislögunum. Við endurskoðun laganna sem fór fram að hálfu nefndar átta ráðuneytisstjóra, þar sem ráðuneytisstjóri iðnaðarráðuneytis hafði forstöðu, kom í ljós að nokkur atriði þótti rétt að skýra. Þar var líka um að ræða tvítekningar á nokkrum stöðum sem þótti rétt að hreinsa út og flest ákvæði kaflans lúta að því. Ég sé ekki sérstaka ástæðu til þess að rekja þær breytingar sérstaklega. Hins vegar vil ég nota þetta tækifæri til að fara nokkrum orðum um þá heimild sem ég reifaði lítillega við upphaf máls míns, þ.e. heimild til að stofna félag vegna hugsanlegrar þátttöku íslenska ríkisins í vinnslu kolvetnis, sömuleiðis breytingar á útfærslu gjaldtökuákvæða laganna og loks ákvæði sem tengjast skattlagningu á olíuvinnslu. Ég vil þó segja alveg skýrt að það er von á öðru frumvarpi, vonandi í næstu viku, af hálfu hæstv. fjármálaráðherra þar sem hinn skattalegi þáttur málsins er lagður fram. Í 5. gr. þessa frumvarps er fjallað um mögulega þátttöku íslenska ríkisins í vinnslu kolvetnis og hvernig beri að standa að því. Þar er lagt til að iðnaðarráðherra hverju sinni verði heimilt að ákveða um þátttöku íslenska ríkisins í vinnslu kolvetnis og í reynd að beita sér fyrir stofnun hlutafélags sem á að hafa það eina markmið að gæta hagsmuna ríkisins vegna þátttöku þess í olíuvinnslu utan efnahagslögsögunnar. Það má því segja að það sé í takt við tímann - af því að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir er hér í salnum - að þarna leggjum við sem sagt til að það sé búið til ríkisolíufélag. Ég er viss um að það gleður hv. þingmann, það gleður mig líka. Á þessu stigi er auðvitað gert ráð fyrir að aðkoma íslenskra stjórnvalda að mögulegri olíuvinnslu á íslensku yfirráðasvæði verði fólgin í stjórnsýsluákvörðunum og álagningu skatta. Það er þó ekki gert ráð fyrir beinni þátttöku í vinnslunni og þess vegna er engin þörf á að stofna sérstakt félag til þess að gæta hagsmuna ríkisins innan okkar eigin efnahagslögsögu. Það liggur hins vegar fyrir að ef olía finnst Noregsmegin á Jan Mayen svæðinu og ef íslensk stjórnvöld telja rétt að nýta sér heimildirnar sem þau hafa samkvæmt samningnum frá 1981 - og reyndar samkomulagi sem var útfærsla á þeim samningi og undirritað hér 3. nóvember af íslenska utanríkisráðherranum og þeim norska líka - er nauðsynlegt að það sé til staðar aðili sem getur komið fram fyrir þeirra hönd og farið með réttindi samkvæmt samkomulaginu. Þetta er í reynd, frú forseti, félag sem er lagt til að verði sett upp með svipuðum hætti og norska ríkisolíufélagið Petoro sem gætir einungis hagsmuna og fjárhagslegra réttinda norska ríkisins en sinnir ekki vinnslu. Til að unnt sé að bregðast við, ef menn telja að það spretti upp þörf til að stofna sérstakt félag af þessu tagi til þess að fara með hagsmuni íslenska ríkisins, er í 5. gr. lagt til að iðnaðarráðherra verði heimilað að ákveða um þátttöku íslenska ríkisins í vinnslu kolvetnis og á þá að beita sér fyrir stofnun hlutafélags sem hefur það markmið eitt að gæta íslenskra hagsmuna, þ.e. hagsmuna íslenska ríkisins. Slíku félagi væri þá einungis ætlað að starfa á landgrunni Íslands eða á þeim svæðum utan landgrunnsins þar sem íslenska ríkið á rétt á hlutdeild samkvæmt alþjóðasamningum og öðrum heimildum. Á þessu stigi er auðvitað fyrst og fremst verið að ræða um Jan Mayen svæðið. Það liggur ljóst fyrir að þar eru líka mjög sterkar vísbendingar um að olíu eða gas kunni að vera að finna. Samningurinn frá 1981 er Íslendingum mjög hagstæður að því leyti að ef Norðmenn ætla að nýta sér þann fjórðungsrétt sem þeir hafa til að taka þátt Íslandsmegin verða þeir að upplýsa íslensk stjórnvöld um það áður en sérleyfum er úthlutað og verða þá að taka samsvarandi þátt í kostnaði. Samningurinn frá árinu 1981 sem var útfærður með samkomulaginu núna 3. nóvember er hins vegar svo dásamlegur fyrir Íslendinga að hann gerir ráð fyrir að Íslendingar þurfi ekki að taka ákvörðun um það hvort þeir vilji taka þátt í vinnslu fyrr en málið er það langt fram gengið Noregsmegin að ljóst liggi fyrir að þar sé olíu að finna. Í reynd þýðir þetta að það mætti vera byrjað að dæla þar upp verðmætum áður en Íslendingar tækju ákvörðun um að taka sinn fjórðungsrétt þar og leggja þá fram fjármagn sem því svaraði vegna kostnaðar við að koma málinu á þann reit. Í þessari grein er kveðið á um að öll hlutabréf félagsins verði í eigu íslenska ríkisins við stofnun þess. Þá er kveðið á um það líka að í stjórn félagsins eigi að vera fimm menn. Með hliðsjón af tilgangi félagsins og hagsmunum þess er talið rétt að umræddir stjórnarmenn verði skipaðir sameiginlega af þeim ráðherrum sem málið heyrir undir samkvæmt samkomulagi þeirra á milli. Í 4. og 11. gr. frumvarpsins eru svo lagðar til breytingar á gjaldtöku vegna afnota af rannsóknarsvæði og leyfisveitingargjalds. Annars vegar er lögð til breyting á svæðisgjaldi. Þessi breyting er lögð til vegna reynslu og að ráðum Færeyinga en þeir hafa löggjöf sem töluverður hluti þeirra breytinga sem ég legg hér fram er sniðinn að. Í þessum greinum er lagt til að svokallað svæðisgjald verði lækkað úr 50 þús. kr. fyrir hvern ferkílómetra í 10 þús. kr. Það hækki síðan um 10 þús. á ári upp að þeim 150 þús. kr. mörkum sem nú þegar eru í lögunum frá 2001. Hins vegar er lagt til að tekið verði upp umsóknargjald, 150 þús. kr. á hvern umsækjanda, en leyfisveitingargjöldin samkvæmt núgildandi lögum verði lækkuð um sömu fjárhæð. Þetta er líka samkvæmt færeyskri reynslu. Í lögunum frá 2001 er ekki gert ráð fyrir svona umsóknargjaldi, þar eru bara tiltekin leyfisveitingargjöld. Reynslan frá Færeyjum sýnir að það berast alls konar umsóknir um leyfi sem ekki virðast hafa mjög alvarlegan tilgang að baki sér. Það er mikið umstang að fara í gegnum þær og kostar mannafla. Þess vegna þykir rétt að lækka leyfisveitingargjaldið en búa til sérstakt umsóknargjald sem nægir til þess að standa straum af úrvinnslunni sem þarf að leggja fram til þess að vinsa þessar umsóknir úr. Þetta þýðir ekki aukið gjald fyrir þá sem að lokum fá leyfið vegna þess að leyfisveitingargjaldið er lækkað sem þessu nemur á móti. Í 7. gr. frumvarpsins er síðan lagt til að krafa verði gerð um að væntanlegur leyfishafi stofni sérstakt félag hér á landi til þess að stunda rannsóknir eða vinnslu kolvetnis. Þetta félag yrði þá hinn skattskyldi aðili hér á landi. Með þessu, frú forseti, er verið að tryggja skattalega heimilisfestu þeirra aðila sem ætla að sækja um og fá leyfi og að lokum stunda kolvetnisvinnslu á íslensku yfirráðasvæði. Þetta var það, frú forseti, sem ég ætlaði að reifa í framsöguræðu minni beinlínis varðandi breytingar á kolvetnislögunum frá 2001 og er að finna í I. kafla frumvarpsins. Í öðrum þætti frumvarpsins eru svo lagðar til breytingar á þeirri löggjöf umhverfisráðuneytisins sem má telja að hafi sérstaka þýðingu vegna framkvæmda sem tengjast rannsóknum, leit og vinnslu á olíu. Þessi þáttur var vitaskuld saminn í samráði við umhverfisráðuneytið. Þar eru lagðar til ákveðnar breytingar á þeim lögum sem ég hef þegar talið upp, skipulags- og byggingarlögum, lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um mat á umhverfisáhrifum, lögum um brunavarnir og lögum um varnir gegn mengun hafs og stranda. Í þessum lögum er ekki að finna nein ákvæði sem kveða á um framkvæmdir á svæðum eins og Drekasvæðinu sem liggja utan þeirra marka sem valdheimildir samkvæmt núgildandi lögum veita einstökum stjórnvöldum. Eins og ég held að ég hafi þegar sagt hafa lögin um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn frá 1979 ekki að geyma nein ákvæði um hlutverk eða sérstakar valdheimildir einstakra stjórnvalda í þessu sambandi. Þess vegna töldu menn nauðsynlegt að leggja fram tillögu að þeim breytingum sem ég mæli fyrir í þessum kafla frumvarpsins. Það er með öðrum orðum verið að skýra réttarstöðu og fjarlægja ákveðna réttaróvissu um t.d. hvaða stjórnvald á að hafa skipulagsvaldið utan netlaganna og til hvaða stjórnvalds eigi að sækja framkvæmdarleyfið ef málið gengur svo langt. Í þessu frumvarpi er lagt til að Skipulagsstofnun verði falin skipulagsvernd vegna framkvæmda utan netlaga þar sem skipulagsvaldmörk sveitarfélaganna liggja. Íslenska ríkið hefur sem sagt lögsögu á svæðinu að því er varðar byggingu mannvirkja og afnot af þeim og reyndar líka vísindalegar rannsóknir á verndun hafsins. Það er lagt til að vinnsla og rannsóknarboranir verði tilkynningaskyldar til Skipulagsstofnunar á grundvelli laga um mat á umhverfisáhrifum. Sömuleiðis verði að afla framkvæmda- og byggingarleyfis Skipulagsstofnunar vegna allra framkvæmda fyrir utan starfsleyfi Umhverfisstofnunar fyrir atvinnurekstur sem kann að verða settur á laggir til leitar, rannsókna eða vinnslu. Í frumvarpinu er líka að finna ákvæði sem er ætlað að taka af allan vafa um að rannsóknir og vinnsla á kolvetni falli undir lög um varnir gegn mengun hafs og stranda. Sömuleiðis að þessi starfsemi falli undir lög um brunavarnir svo það sé alveg tryggt að Brunamálastofnun hafi aðkomu að öllum slíkum framkvæmdum og geti komið upp sínum varnarviðbúnaði í formi reglna, eftirlits og annarra þátta. Vegna sérstöðu þessa svæðis úti í hafi utan netlaga og sömuleiðis starfseminnar sem frumvarpið tekur til eru ákvæðin um að það beri að leita álits ýmissa hlutaðeigandi stjórnsýslustofnana sem eru taldar upp í frumvarpinu ákaflega mikilvæg. Þau birtast í ýmsum greinum þessa frumvarps. Auðvitað er rétt að taka skýrt fram að við skýringu þessara ákvæða sem ég hef drepið á, og lagt til með þessu frumvarpi að verði að lögum, ber að hafa að leiðarljósi þau meginmarkmið sem nú þegar er að finna í núgildandi löggjöf og sömuleiðis þá grundvallarhagsmuni sem þeim er ætlað að vernda. Það þarf að vera alveg skýrt, frú forseti, að sérstöðu þessa svæðis, eða landfræðilegri legu þessa hluta íslenska yfirráðasvæðisins, er þannig hvorki ætlað að draga úr gildi þessara markmiða né vernd grundvallarhagsmuna eins og þau birtast í eldri lagaákvæðum. Frú forseti. Ég sé í sjálfu sér ekki sérstaka ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frumvarp en ég legg til að þegar umræðunni lýkur verði því vísað til 2. umr. og sömuleiðis til hv. iðnaðarnefndar til faglegrar umfjöllunar.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp fyrst og fremst til þess að lýsa ánægju minni. Ég tel að hér sé komið mál sem sé ástæða til þess að styðja og gangi í raun út á að laga svolítið til í þessu lagasafni sem er kannski ekki orðið mikið safn enn þá. Upphaflega voru þessi svokölluðu kolvetnislög sett árið 2001 og skiljanlegt að það þurfi að laga þau að aðstæðum og setja þau inn í nútímann og þann raunveruleika sem við stöndum frammi fyrir. Ég lýsi ánægju minni með að mér heyrist hæstv. ráðherra vera að byggja sig upp í að verða mikill olíumálaráðherra og greinilegt að hann hefur áhuga á þessu máli. Ég vil náttúrlega líka sem þingmaður Norðausturkjördæmis lýsa því yfir að við vonumst til þess að ef af vinnslu verður á svokölluðu Drekasvæði muni það skapa tækifæri fyrir Norðausturland. Þegar er hafinn undirbúningur þess í samstarfi við iðnaðarráðuneytið og það er mjög gott mál. Í sambandi við olíuvinnsluna almennt spyr ég hæstv. iðnaðarráðherra að því hvort hann sé sammála formanni Náttúruverndarsamtaka Íslands sem lét þau orð falla ekki alls fyrir löngu að það samræmdist ekki stefnu stjórnvalda að fara í olíuvinnslu í okkar efnahagslögsögu. Ég vona að hann fari með rangt mál. Þótt ég viti að ríkisstjórnin er ekki sérstaklega mikið að velta fyrir sér nýjungum í atvinnumálum, að mínu mati, hef ég ekki skilið það þannig að þetta sé rétt hjá þessum ágæta formanni Náttúruverndarsamtakanna. Ég vona alla vega að svo sé ekki og miðað við ræðu ráðherrans áðan held ég að það sé einhver misskilningur. Eins og ég kom inn á fyrir nokkrum dögum í umræðu hér á hv. Alþingi var sú öld sem nú er liðin mikil olíuöld og hagvöxturinn byggðist mikið á vinnslu kolvetna. Sú öld sem nú er nýhafin er að mínu mati miklu frekar öld nýtingar endurnýjanlegrar orku og má t.d. nefna að hinn nýi forseti Bandaríkjanna er með mikil áform í þeim efnum. Þar gætum við Íslendingar átt erindi vegna þeirrar miklu þekkingar sem við búum yfir á því sviði. Þó að ég segi þetta er ég náttúrlega alls ekki að halda því fram að við eigum ekki að nýta þau tækifæri sem við hugsanlega höfum hér við Íslandsstrendur - og jafnvel inni í landi, við skulum ekki útiloka það fyrir fram. Þar gætu líka verið möguleikar. Þar má t.d. nefna Tjörnes fyrir norðan þar sem setlögin benda til þess að þar gæti verið um kolvetnaauðlind að ræða. Þetta er eitt af því sem við munum að sjálfsögðu reyna að gera okkur verðmæti úr ef mögulegt er. Eins og kom fram hjá ráðherranum eru allar líkur á því að verð á olíu þurfi nú að vera býsna hátt til þess að þetta sé hagkvæm vinnsla en þó skal ég ekki fullyrða um það. Einhvern tímann hef ég heyrt að tunnan þyrfti að vera á 80 dollara til þess að þetta geti verið hagkvæmt en hef svo sem ekki kynnt mér það neitt frekar. Ég vil líka halda því til haga að miðað við það sem komið hefur fram hjá sérfræðingum á þessu sviði er álitið að jafnvel 25% af óunninni auðlind, sem sagt bæði olíu og gasi, sem ekki hefur fundist enn sé hér norðan við okkur. Misjafnlega langt kannski til norðurs og aðallega utan við okkar lögsögu - náttúrlega fyrst og fremst utan við hana. Það segir okkur að þegar ísinn bráðnar í norðurhöfum verður mikið kapphlaup um að nýta þá auðlind. Ég veit að þær þjóðir sem telja sig eiga einhvern möguleika á rétti og eigu á landsvæðum munu eiga eftir að takast á um þá hluti en sennilega erum við ekki með sterka stöðu þar. Innan okkar efnahagslögsögu verðum við að vera á varðbergi og vinna að þessum málum eins og við best getum og ég vil trúa því að það sé haldið ágætlega á þessum málum af hálfu iðnaðarráðuneytisins.

Frú forseti. Það er alveg rétt að mér er mjög mikið kappsmál að koma þessu máli í höfn. Þegar því var hrundið af stað í þessari lotu voru aðrar aðstæður í heiminum en eru núna og það kann vel að vera að lánsfjárþurrð og almennur samdráttur í heiminum dragi úr áhuga fyrirtækja á að koma til leitar á þessu svæði. Hitt er alveg ljóst að áhuginn er mikill. Við fundum það bæði á ráðstefnunni sem við héldum og sömuleiðis af heimsóknum margra. Þess má geta að hin nýendurvöktu tengsl okkar við Rússa hafa m.a. og hugsanlega leitt til þess að rússnesk olíufyrirtæki hafa sýnt þessu sérstakan áhuga. Ég ætla samt ekki að segja að það verði partur af framtíð norðausturhornsins að menn þurfi að læra rússnesku til að taka á móti rússneskum olíuskipum þar. Það er líka rétt sem hv. þingmaður sagði að vísbendingar eru um að olíu sé að finna t.d. undir Tjörnesi. Sömuleiðis hef ég nýlega séð mjög hrá rannsóknargögn sem benda til þess að undir Austurlandi sé að finna jarðefni sem menn tengja við tilvist kolvetna en um það hef ég ekkert meira að segja og hef ekki séð neitt meira um það. Það er alveg ljóst að fram undan gæti verið nokkurt vaxtarskeið í þeim byggðarlögum sem liggja þarna næst. Ef aðeins rannsóknir og leit verða í einhverjum mæli er ljóst að við þurfum að taka til óspilltra málanna varðandi t.d. öryggismál. Ég tel t.d. að staðsetja þurfi a.m.k. eina af okkar þyrlum á Norðausturlandi og sömuleiðis þurfi að gera samninga við heilbrigðisstofnanir um að geta sinnt ákveðinni þjónustu. Ég er líka þeirrar skoðunar að þetta muni leiða til þess að það skapist einhver opinber störf bara við allt leyfisveitingaferlið sem mun fara af stað og ég hef sagt alveg skýrt að ég ætlast til að öll þau störf verði norðan lands. Að því er varðar spurningu hv. þingmanns um það hvort ég sé sammála formanni Náttúruverndarsamtakanna um þetta tiltekna atriði þá er ég því algjörlega ósammála.

Frú forseti. Við ræðum hér bandorm til breytinga á ýmsum lögum á sviði iðnaðarráðuneytis og umhverfisráðuneytis og ég vil byrja á því að segja að þetta eru að nokkru leyti tæknilegar breytingar á lögum sem áður hafa verið afgreidd og samþykkt og nú með tilliti til breyttra aðstæðna og betri þekkingar. Ég tel hins vegar mikilvægt að þetta frumvarp fái mjög ítarlega athugun í nefndum þingsins. Ég vil eindregið óska eftir því við hæstv. ráðherra að hann beiti sér fyrir því að frumvarpið fari einnig til hv. umhverfisnefndar en ekki einungis til hv. iðnaðarnefndar. Það er auðvitað svo að nefndirnar gætu unnið að þessu saman og það væri auðvitað hið besta mál en það er ekkert sem segir að báðar nefndirnar geti ekki fjallað um þetta að mínu viti. Það kann að vera, alla vega ef maður hlustar á hæstv. iðnaðarráðherra og tekur eftir því hvað hann hefur fram að færa í fjölmiðlum þá mætti halda að það sé ekki svo fjarlægt í raun að farið verði að leita að og jafnvel vinna olíu á íslensku landsvæði, að vísu lengst norður í höfum. Ég vil hins vegar hvetja hæstv. ráðherra til þess að gæta hófs í yfirlýsingum sínum og keyra ekki upp miklar væntingar um leið og ég hvet hann til þess að muna eftir ábyrgð okkar í umhverfismálum, ábyrgð okkar á lofthjúpi jarðar, þeirri áherslu sem við höfum og eigum, stöðu okkar vegna í heiminum, að leggja á endurnýtanlega orku og sjálfbæra þróun. Það er auðvitað mjög mikilvægt að missa ekki sjónar á þeim atriðum þegar olíurannsókna- og olíuvinnslufyrirtæki utan úr heimi banka upp á og vilja auka framleiðslu sína með samstarfi við Ísland. Í þessu efni eins og öðrum þegar um að ræða auðlindir í sameign þjóðarinnar, sem þessar auðlindir eru í samræmi við lög frá 1990, um auðlindir hafsbotnsins, þá er auðvitað vandmeðfarið hvernig hagsmuna eigendanna, þ.e. almennings í landinu, er gætt bæði hvað varðar leyfisveitingar og framsal á nýtingu auðlindarinnar sem slíkrar og það á við um allar slíkar auðlindir. Hér er gert ráð fyrir að hagsmuna íslenska ríkisins eða ríkissjóðs verði gætt með tilteknum hætti og það er nýmæli í þessum lögum, sem hæstv. iðnaðarráðherra nefndi réttilega að gæti kætt þá sem hér stendur, um heimild til að stofna sérstakt hlutafélag til að gæta hagsmuna ríkisins. Í greinargerð er vísað til fordæmis frá Noregi, fyrirtækis sem heitir Petoro og hæstv. ráðherra lýsti hér áðan. Ég vil af því tilefni segja að það eru margar leiðir færar í þessu, hæstv. ráðherra, og ég tel mikilvægt að nefndin, sérstaklega iðnaðarnefnd í því sambandi, skoði einnig það fordæmi sem Norðmenn hafa gefið með ríkisolíufyrirtækinu Statoil. Norðmenn fóru þá leið á sínum tíma að þeir stýrðu olíuvinnslu sinni í farveg sem miðaði að því að byggja upp þekkingu og mögulega aðild innlendra aðila að rannsóknum og vinnslu jafnvel þótt hún væri fjármagnsfrek. Við vitum hver árangurinn varð af því. Norðmenn voru ekki feimnir við að beita ríkisvaldinu í því skyni að tryggja að í höndum Norðmanna sjálfra yrði til öflugur iðnaður á þessu sviði. Danir fóru hins vegar aðra leið, þeir framseldu þessi réttindi beint í hendur einkaaðila og það er skýringin á því að A.P. Møller-Mærsk er með öll réttindi Dana í Norðursjó. Þar hefur þróunin verið allt önnur en í Noregi, þar byggðist ekki upp sjálfstæður iðnaður í landinu eða sjálfstæð þekking nema hjá einkaaðilum. Nú er ég ekki að segja að við séum komin að því, frú forseti, að fara að vinna olíu hér á landi. Ég vil bara benda hæstv. ráðherra á að það eru fleiri leiðir færar til að gæta hagsmuna íslenska ríkisins og eigenda þeirra auðlinda sem þetta frumvarp fjallar um en sú sem nefnd er í greinargerðinni. Ég vil líka nefna að á þetta var bent á sínum tíma, í mars 2007, þegar þeim lögum sem hér um ræðir, nr. 13/2001, var síðast breytt og einnig þann möguleika að í stað þess gjaldtökuákvæðis sem hér er í 11. gr., að taka gjald stig af stigi fyrir leyfi fyrir rannsóknir og fyrir vinnslu, er mögulegt í sjálfu sér að gerast eigendur í slíkum fyrirtækjum, mynda eignarhlut í þeim í stað vinnslugjalds. Ég hef nefnt það áður að ég tel mikilvægt að hv. umhverfisnefnd fjalli um þetta mál því að það er í rauninni mjög vandmeðfarið hvaða áhrif rannsóknir og vinnsla á olíu og gasi geta haft á lífríki og lífsmöguleika með ströndum fram ef slys verður eða óhapp við rannsóknir eða vinnslu. Ég tel mjög mikilvægt að kveðið sé á um það hér að lög um hollustuhætti og mengunarvarnir taki til þessarar starfsemi og það sé ítrekað í öðrum lagabálkum sem heyra til umhverfisráðuneytisins og eru taldir í seinni hluta þessa frumvarps. Frú forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þessa ræðu. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi máls míns að Íslendingar bera allmikla ábyrgð hvað varðar lofthjúp jarðar. Við höfum lengi verið á toppnum í því að menga hvað mest í Evrópu þrátt fyrir að við séum með orkunotkun til flestra annarra hluta en bílaflotans sem ekki veldur svo mikilli mengun og þetta er auðvitað hlutur sem við þurfum að taka okkur á í. Ég vil hvetja hæstv. iðnaðarráðherra, sem hér var réttilega kallaður verðandi olíumálaráðherra áðan miðað við það hvernig hann talar oft í þessum efnum, að gleyma nú ekki endurnýtanlegu orkugjöfunum okkar og þeirri ábyrgð sem við berum í loftslagsmálum heimsins.

Frú forseti. Ég get fullvissað hv. þm. Álfheiði Ingadóttur um að öllum ráðum verður beitt til þess að viðhafa eins mikla vernd umhverfis og náttúru og hægt er, það hefur verið leiðarljósið í allri þessari vinnu. Við höfum í þeim efnum farið mjög rækilega eftir því sem við höfum séð frændur okkar Norðmenn gera. Mér er alla vega sagt að engin þjóð í heiminum hafi jafnstífar umhverfisreglur varðandi olíuvinnslu og einmitt þeir. Þangað höfum við leitað ráða og reynslu. Það má segja að það séu tvær þjóðir sem við höfum einkum skoðað hvernig haga sínum olíumálum. Það eru annars vegar Norðmenn en hins vegar Færeyingar, þangað höfum við leitað mikið. Það er skammt síðan sérfræðingar frá okkur voru í Færeyjum og hafa þeir reyndar verið þar mörgum sinnum. Við höfum líka fengið færeyska frændur hingað til þess að leiðbeina okkur. Þeir hafa leitað að olíu um átta ára skeið og hafa verið í þessum geira um töluverðan tíma. Það er kannski helst hjá þeim sem við höfum leitað ráða og reynslu að því er varðar meðferð skattlagningar og hvernig fara á með gjaldskyldu og annað sem tengist fjárhagslegum málefnum. Ástæðan er sú að þeir eru ekki langt frá okkur, þeir eru á sama hafsvæði. Við höfum, svo að ég sé algjörlega ærlegur, verið að reyna að haga málum þannig að við gætum, vegna þess hversu fjarri alfaraleið og langt norður frá og vegna þess hversu erfitt Drekasvæðið er, verið samkeppnisfær ef svo mætti að orði kveða. Það eru ekkert mörg olíufyrirtæki sem finnst við fyrstu sýn það vera skynsamlegt að fara langt norður í ballarhaf til þess að eyða peningum í skoða svæði af þessu tagi. Staðreyndin er hins vegar sú að sá áhugi hefur farið vaxandi en það er nauðsynlegt ef okkur er alvara - og mér er alvara - með að fá fyrirtæki til þess að skoða svæðið, leita og rannsaka fyrsta kastið, verðum við að setja dæmið upp þannig að þau geti séð af því fjárhagslegan ávinning. Það er alveg ljóst að ef vel tekst til verður ávinningur okkar Íslendinga töluverður. Jafnvel þó að við gefum okkur að engin olía eða gas muni finnast er alveg ljóst að veltan í rannsóknunum sem mun eiga sér stað þarna er metin á tugi milljarða króna. Útgerðin á því verður að mestu leyti frá norðausturhorninu. Það mun því skipta mjög miklu máli fyrir vöxt og viðhald byggða sem þar eru. Það er þess vegna sem fólk í byggðum eins og á Langanesi og Vopnafirði hefur bundist samtökum um að reyna að undirbúa sig sem best fyrir það að geta tekið á móti slíkri útgerð og beint henni þangað. Ef olía eða gas finnst er auðvitað spurning um hvenær það verður. Ég hef leyft mér að vera tiltölulega hófstilltur í því efni. Ég hef sagt það nokkuð gilt og svert að ég tel mjög miklar líkur á því að þarna sé olíu og gas að finna en ég hef jafnframt tekið mönnum vara við því að halda að það gangi einn, tveir og þrír á örfáum árum. Þar eru hins vegar norskir sérfræðingar mér ósammála. Það er ekki langt síðan hér var sjónvarpsþáttur, Kompás, þar sem rætt var við þá sérfræðinga sem rannsakað hafa þetta svæði langmest, fyrst á vegum íslenska ríkisins fyrir nokkrum árum og síðan fyrir sérstakt fyrirtæki sem beinlínis hefur verið stofnað á grundvelli vitneskju sem leiðir af þeim rannsóknum og á að fara í vinnslu þegar leyfin verða boðin út. Það er því að minnsta kosti eitt fyrirtæki sem hefur lýst því sterklega yfir að það hyggist vinna þarna. Sérfræðingar og forustumenn þessa fyrirtækis eru nú ekkert að skafa utan af því þegar þeir tala um möguleikana. Þeir sögðu nýlega að þeir teldu að birgðirnar sem þarna væri að finna undir hafsbotninum gætu jafngilt nýjum Norðursjó en eins og menn vita var olíuvinnsla í Norðursjó undirstaðan að gríðarlegum uppgangi í Noregi, Skotlandi og reyndar niður eftir allri strönd Bretlands. Ég minnist þess sjálfur sem átti heima um nokkurra ára skeið úti við austurstrendur Mið-Englands að þar var mikil starfsemi sem tengdist viðgerð og viðhaldi og smíði alls konar tóla og tækja sem þurfti til þess að vinna þessa olíu í Norðursjónum. Ég hef hins vegar aldrei sagt að þetta muni ganga fljótt fyrir sig. Ég hef sagt og ég held að það komi fram í frumvarpinu, ég hef a.m.k. skrifað greinar þar sem ég hef sagt: Menn skulu gera ráð fyrir því að það geti liðið 18–20 ár þangað til þetta gæti orðið að veruleika. Það er þess vegna sem leyfin sem menn tala um munu að öllum líkindum gilda í 18 ár með framlengingarfrestum sem í þeim er að finna. Norsku sérfræðingarnir tóku hins vegar svo stórt upp í sig fyrir nokkrum vikum á Íslandi að þeir sögðust gera ráð fyrir því að hugsanlega þyrftu ekki að líða nema fimm til sex ár áður en menn gætu séð olíu koma upp. Mér finnst það nú með miklum ólíkindum. Af þeirri takmörkuðu þekkingu sem ég hef á þessu er það eigi að síður þannig að á sumum þeirra skika sem menn undirbúa að bjóða út fara saman vísbendingar sem fengnar eru með ólíkum og eðlisóskyldum rannsóknum sem benda til þess að undir sé olía. Bæði eru þar fjölgeislamælingar sem benda til þess að tiltekin jarðlög sé að finna sem jafnan eru tengd olíugæfum jarðlögum, sömuleiðis ákveðnar grópir eða „strúktúrar“ í jarðvegi hafsbotnsins sem bendir líka til þess að þar sé olíu að finna og í þriðja lagi eru merki - og stundum falla þau öll saman - um að gasuppstreymi sé á botninum. Vísbendingarnar eru því giska sterkar og það er þess vegna sem sérfræðingarnir, sem hafa verið prófessorar í olíuvinnslu við norska háskóla, hafa stýrt olíuleitarfyrirtækjum og sumir reyndar gegnt yfirmannsstöðum hjá því norska fyrirtæki sem hv. þingmaður nefndi áðan, Statoil. Þessir menn sem hafa rannsakað þetta mest og hafa miklu meiri þekkingu, sennilega meiri þekkingu en allir Íslendingar samanlagt í þessum efnum, eru mjög bjartsýnir. Ég segi samt sem áður: Við skulum ekki gera ráð fyrir því að þetta verði að veruleika jafnfljótt og þessir ágætu sérfræðingar segja. Ef guð og lukkan eru með Íslendingum gætu kannski liðið tíu ár þangað til en í öllu falli er ljóst að þarna er um möguleika að ræða. Það er hins vegar alveg gríðarlega kostnaðarsamt að ætla að reyna að raungera þessa möguleika og það er þess vegna sem við höfum kosið að fara þessa leið. Við höfum lagt fram upplýsingar sem við Íslendingar höfum unnið sjálfir eða erlendir undirverktakar á okkar vegum sem gefa grófa mynd af stöðu jarðlaga á þessu svæði. Næsta skref er hins vegar að gera einhvers konar tilraunaboranir, fyrst til þess að koma mælitækjum niður í botninn og ná þannig frekari þrívíddargreiningum á svæðinu. Það kostar mikla peninga og það kostar útgerð skipa, hugsanlega sums staðar einhvers konar borpalla eða -tækja. Við höfum ekki metið það svo að það sé á það hættandi fyrir okkur Íslendinga, svo litla þjóð sem við erum, ég tala nú ekki um í núverandi fjárhagslegri stöðu, að leggja í mikla áhættu. Það er þess vegna sem þessi leið er farin. Reynt er að leggja fram upplýsingar sem eru jákvæðar og ekkert er undan dregið þar. Sömuleiðis er reynt að meta kostnaðinn sem er af okkar hálfu við að úthluta svæðunum með þeim hætti að fyrirtækjum, sem leggja hvort eð er til hliðar gríðarlegar upphæðir til þess að leita að nýjum lindum, þyki eftirsóknarvert að koma þarna. Við aðstæður eins og þarna eru er mjög ólíklegt að eitthvert eitt tiltekið fyrirtæki komi og vinni á eigin vegum. Á svæðum sem þessum er það yfirleitt þannig að tvö til fimm fyrirtæki slá sér saman. Oft er um að ræða stöndug, stór og sterk olíufélög sem mynda þá fjárhagslega hrygglengju slíks „leitarkompanís“ en þau láta kannski yngri og minni fyrirtæki sem hafa sérhæft sig í leit sjá um hana sjálfa. Hv. þingmaður nefndi réttilega að Norðmenn hafa farið ýmsar leiðir, ekki síst á fyrstu árum olíuævintýrisins sem hjá þeim hófst 1967, til þess að byggja upp þekkingu á olíuvinnslu í Noregi. Nú má segja að við norska háskóla sé kannski að finna öflugustu og mesta alhliða reynslu á sviði olíuvinnslu. Norðmenn vinna ekki aðeins á tiltölulega grunnu sævi í Norðursjó heldur vinna þeir líka ásamt Rússum á mjög erfiðum svæðum langt norður undir heimskautsbaug þannig að þeir hafa mjög alhliða reynslu af olíuvinnslu og olíuleit við mjög fjölbreyttar aðstæður. Þeir hafa orðið sér úti um mjög mikla reynslu og þekkingu. Ein leiðin sem þeir hafa farið er sú að þeir bjuggu til sitt eigið ríkisolíufélag sem er eitt af öflugustu olíufélögum í heiminum. Innan þess hefur orðið til alveg gríðarleg þekking og það félag hefur síðan stutt háskóla til þess að búa til enn meiri þekkingu. Önnur ríki eins og Danmörk, eins og hv. þingmaður benti á, veita einfaldlega öll leyfin til einkaaðila. Það sem ég hef í hyggju er að fara bil beggja í þessu efni. Við ætlum að bjóða út sérleyfi og við eigum engra kosta völ af því að við höfum ekki fjárhagslegt bolmagn til annars en að leyfa einkafyrirtækjum að fara í málið. Við höfum sem sagt ekki fjárhagslegt bolmagn til þess að setja upp ríkisolíufélag á borð við Statoil sem mundi beinlínis leggja í þá miklu fjárhagslegu áhættu að fara að finna og bora og vinna olíu. Það gæti leitt til gríðarlegs ávinnings fyrir Ísland en það gæti líka leitt til gríðarlegs kostnaðar án þess að ávinningurinn yrði nokkur, það er ekki hægt að horfa fram hjá því. Hins vegar er hægt, þegar sérleyfin eru boðin út að gera ákveðnar kröfur sem gera umsækjendur líklegri en aðra til þess að fá svæði ef þeir fylgja þeim. Það er t.d. hægt að gera kröfur um að viðkomandi fyrirtæki kosti ákveðnar grunnrannsóknir sem tengjast þessu sem unnar eru við íslenskar menntastofnanir. Það er líka hægt að leggja þá kvöð á hendur þeim að þau taki þátt með öðrum hætti í að byggja upp menntun á þessu sviði á Íslandi. Það eru þau skilyrði sem við erum að móta og hv. þingmaður getur kallað eftir í fagnefndinni sem við alla vega vonumst til þess að verði með tíð og tíma til þess að innlend þekking byggist upp á þessum málum. Það er reyndar þannig að fyrirtækin sem hafa talað við okkur hafa verið að reifa málið á þessum nótum. Þau telja mjög æskilegt að innan lands verði til þekking á þessari grein og segja að það sé vel þekkt þar sem sterk fyrirtæki fara í vinnslu að þau beiti sér fyrir því að í viðkomandi landi sé byggð upp þekking með þessum hætti ef hana er ekki að finna þar. Það er auðvitað mjög æskileg leið. Það hefði auðvitað verið dásamlegt ef Íslendingar hefðu búið yfir því bolmagni að geta sjálfir ráðist í olíuvinnslu með svipuðum hætti og Norðmenn gerðu. En við erum lítil þjóð og það kostar alveg gríðarlega peninga og þeir eru ekki aflögu, að minnsta kosti ekki núna. Ég mundi heldur ekki, jafnvel þó að fjárhagsleg staða væri allt önnur á Íslandi en hún er núna, leggja til að Íslendingar legðu allt það fé í áhættusama olíuleit og -vinnslu miðað við þá þekkingu sem nú er fyrir hendi. Þó að ég sé bjartsýnn og sérfræðingarnir séu bjartsýnir viðurkenna þeir að það getur tekið langan tíma að finna olíu og mun kosta mikla peninga. Færeyingar hafa mjög órækar vísbendingar um að á þeirra landgrunni sé að finna kolvetni. Þeir hafa fundið svolitla olíu en hvergi í vinnanlegum mæli. Þeir eru búnir að vera að rannsaka það í átta ár. Það hefur að vísu skapað mikla veltu í samfélaginu vegna þess að komið hafa miklir peningar í gegnum rannsóknir og útgerðina frá Færeyjum. En eigi að síður er það þannig að ef færeyska ríkið hefði ætlað að standa undir því sjálft hefði það aldrei getað það og sama gildir um okkur þó að við séum töluvert stærri. Þetta er því leiðin sem við förum. Við erum að reyna að fá olíufyrirtæki heimsins til þess að koma og leggja sjálf í kostnað við að rannsaka svæðið. Ef þau finna eitthvað enn meira en við höfum þegar fundið leiðir það til þess að svæðið verður enn meiri segull. Og þegar við bjóðum út næst munu fleiri koma. Við erum með öðrum orðum að laða fyrirtæki til landsins til þess að rannsaka það sem við höfum ekki fjárhagslegt bolmagn til þess að gera sjálf, Íslendingar, með frekari borunum. Það sem við bjóðum þeim í staðinn er auðvitað sá ávinningur að ef þau finna verðmæti geta þau hagnast verulega. Sá skattapakki sem Íslendingar munu leggja sem grunn að þátttöku þeirra í þessu og verður væntanlega reifaður hér af hæstv. fjármálaráðherra í næstu viku gerir líka ráð fyrir því að Íslendingar fái mikið í sinn hlut og því meira eftir því sem meira kemur úr hverju svæði. Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur og stöllu hennar hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur fyrir að taka þátt í henni og leggja jákvætt til mála, að sjálfsögðu með gagnrýnum hætti. Það er ekkert sjálfsagt mál að Íslendingar ráðist í olíuvinnslu. Það er hins vegar algjörlega sjálfsagt að spurt sé fast út í umhverfis- og náttúruverndarþáttinn, það er hluti af skyldum Alþingis að hleypa ekki slíkum málum gagnrýnislaust í gegn. Hv. þingmaður óskaði eftir því að ég beitti mér fyrir því að fleiri nefndir þingsins fjölluðu um þetta. Ég svara henni eins og ég hef svarað öllum þingmönnum sem segja þetta: Hér eru skil. Ég tala hér sem fulltrúi framkvæmdarvaldsins. Ég legg þetta mál fyrir og nú er það í höndum þingsins. Þingið ræður því algjörlega sjálft með hvaða hætti það fjallar um frumvarpið og ég lít ekki svo á að ég hafi vald til þess að meina þeim að gera eitt eða neitt. En ég held líka og hef alltaf sagt að ráðherrar eigi ekki að vera að skipta sér af því með hvaða hætti þingið vinnur mál.

Frú forseti. Ég tek tillit til þessara orða hæstv. ráðherra og beini þeim tilmælum til hæstv. forseta að því máli sem við höfum rætt verði vísað til bæði iðnaðarnefndar og umhverfisnefndar. Ef ekki vill betur að því verði þá skipt í tvennt. Þarna er um tvo algjörlega sjálfstæða lagabálka að ræða og eðlilegt að umhverfisnefnd þingsins fái til umfjöllunar það sem henni tilheyrir rétt eins og eðlilegt er að iðnaðarnefnd fái það sem til hennar verksviðs heyrir.

Forseti telur að hann hafi ekki umboð til að vísa til annarrar nefndar en hér um ræðir