Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem segir í grg. þessa frv., er það samið í samræmi við niðurstöður yfirskoðunarmanna ríkisreiknings fyrir árið 1966, og þeir hafa lagt til, að aukafjárveitingar séu veittar fyrir þeim umframgreiðslum, sem ríkisreikningurinn sýnir. Ríkisreikningurinn sjálfur hefur verið lagður fyrir Alþ., og hv. þm. hafa haft hann til athugunar tölulega síðan í haust, en hvað aths. snertir, hafa þær nýlega verið lagðar fyrir Alþ. ásamt frv. um staðfestingu á ríkisreikningnum. Það hefur verið áður í sambandi við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1968 gerð grein fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu 1966 og skýrðar allar orsakir bæði til umframgreiðslna og jafnframt til þeirra umframtekna, sem orðið hafa. Ég sé því ekki ástæðu til þess að fara að orðlengja frekar um frv., en leyfi mér að leggja til, að því verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Hér er borin fram till. um framkvæmdaatriði í stjórn utanríkismála, og ætti að vera ástæðulaust að hafa um hana mörg orð. Efni hennar er það, að Íslendingar taki upp formlegt stjórnmálasamband við Deutsche Demokratische Republik, sem í daglegu tali er nefnt Austur-Þýzkaland. Það er sjálfsögð regla í utanríkissamskiptum okkar, að við höfum formlegt stjórnmálasamband við ríki, sem við höfum viðskipti við. Austur-Þýzkaland hefur um langt skeið verið í hópi hinna beztu viðskiptalanda okkar, verzlunarsamskiptin hafa verið fjölþætt og hagkvæm Íslendingum. og við höfum raunar notið margvíslegrar fyrirgreiðslu Austur-Þýzkalands utan venjulegra verzlunarramma, fengið þar t.d. ágæt lán í sambandi við skipakaup. Samt er Austur-Þýzkaland eina meiri háttar viðskiptalandið okkar, sem við höfum ekki formlegt stjórnmálasamband við. Ástæðan er öllum kunn; þau pólitísku vandamál, sem upp komu í Evrópu eftir síðustu heimsstyrjöld, skipting Þýzkalands í tvö ríki, kalda stríðið og sú afstaða vestur-þýzka ríkisins að neita að viðurkenna Austur-Þýzkaland og slíta stjórnmálasambandi við öll þau ríki, sem létu slíka viðurkenningu í té. Ég skal fúslega viðurkenna að íslenzkum stjórnarvöldum var nokkur vorkunn, þótt þau neituðu að viðurkenna Austur-Þýzkaland formlega. meðan Hallstein-kenningin var í gildi. En nú hafa þeir ánægjulegu atburðir gerzt, að vestur-þýzk stjórnarvöld hafa breytt þessari afstöðu sinni, og þau eru nú sjálf tekin að sækjast sérstaklega eftir stjórnmálasambandi við ríki, sem áður höfðu viðurkennt Austur-Þýzkaland. Þannig hefur nú um skeið verið stjórnmálasamþand á milli Austur-Þýzkalands og Rúmeníu, og nýlega tóku Vestur-Þjóðverjar aftur upp stjórnmálasamband við Júgóslavíu en þeir höfðu áður slitið því stjórnmálasambandi, einmitt vegna þess, að Júgóslavar höfðu viðurkennt Austur-Þýzkaland. Einnig hafa vestur-þýzk stjórnarvöld að undanförnu sótzt eftir stjórnmálasambandi við fleiri ríki, þeirra á meðal Pólland og Tékkóslóvakíu. Þannig er brott fallin eina frambærilega ástæðan fyrir því, að við höfum haft aðra afstöðu til Austur-Þýzkalands en til allra annnarra viðskiptalanda okkar. Ástæða er til að benda á, að það væri röng og háskaleg afstaða ef við biðum aðeins átekta og létum önnur ríki um allt frumkvæði í þessu máli. Austur-Þýzkaland er mikilvægur markaður, eins og öllum ætti að vera sérstaklega ljóst nú, þegar viðskiptaörðugleikar steðja að og við eigum að beita utanríkisþjónustu okkar til þess að tryggja okkur sem bezt sambönd og sem vinsamlegust skipti við öll viðskiptalönd okkar. Vitað er, að í mörgum Evrópuríkjum er nú rætt um viðurkenningu á Austur-Þýzkalandi, og á því sviði kunna fljótlega að gerast tíðindi, sem sumir hafa ekki áttað sig á enn þá. Hinn nýi forsrh. Dana, Baunsgaard, hélt t.d. ræðu á þingi nýlega lýsti þar stuðningi við austurlandamæri Þýzkalands, Oder-Neisse mörkin og kvað rétt að athuga viðurkenningu á Austur-Þýzkalandi í sambandi við hugsanlegan öryggissáttmála í Evrópu. Vel kann svo að fara, að ríki, sem keppa við okkur um markaði í Austur-Þýzkalandi, verði á undan okkur, ef við höldum að okkur höndum m.a. í þeim tilgangi að tryggja sölu á afurðum sínum. Austur-Þýzkaland er nú eitt af mestu iðnaðarríkjum heims og á sífellt umfangsmeiri, alþjóðleg verzlunarviðskipti. Þá staðreynd ber okkur að meta af fullu raunsæi í samræmi við hagsmuni okkar sjálfra. Það er alkunnugt, að Þýzkalandsmálið er það vandamál, sem enn veldur mestum viðsjám í Evrópu, og lausn á því vandamáli mundi stuðla mjög að öryggi í okkar heimshluta. Vissulega geta Íslendingar ekki lagt mikið af mörkum á því sviði, en samt skulum við ekki vanmeta okkur svo, að við teljum okkur einskis nýta. Ég tel engum vafa bundið að hin nýja utanríkisstefna vestur-þýzkra stjórnarvalda að ná sem eðlilegustum ríkjasamskiptum við Austur-Evrópulöndin, stuðlar að friðsamlegri þróun; einmitt eðlileg samvinna um hagnýt viðfangsefni eyðir smátt og smátt fordómum og leysir upp tilfinningahnúta. En rökrétt afleiðing þessarar stefnu er, að menn viðurkenni þá staðreynd, að þýzku ríkin eru tvö, hvort sem þeim líkar hún betur eða verr. Slík viðurkenning á óumflýjanlegri staðreynd er forsenda þess, að málefni Evrópu þróist á friðsamlegan hátt. Með því að viðurkenna Austur-Þýzkaland værum við að framkvæma almenna og eðlilega reglu í utanríkissamskiptum okkar, búa í haginn fyrir útflutningsframleiðslu okkar og við stuðluðum um leið að okkar leyti að því, að samskipti Evrópuríkja þróuðust á raunsæjan og friðsamlegan hátt. Ég vil leyfa mér að vænta þess, að hv. alþm. bregðist vel við þessari einföldu till. Ég vil svo leggja til, að málinu verði að umr. lokinni vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 262 till. til þál. um aðstoð við síldveiðiskip á fjarlægum miðum. Till. þessa flyt ég ásamt Karli G. Sigurbergssyni, en hann var hér á þingi sem varamaður, en er nú vikinn af þingi, því að alllangt er síðan þessi till. var lögð fram. Aðalefni þessarar þáltill. er það, að lagt er til að fela ríkisstj. að gera hið fyrsta nauðsynlegar ráðstafanir til stuðnings síldveiðiskipum, sem veiðar stunda á fjarlægum fiskimiðum á komandi sumri og hausti. Í þeim efnum verði, eins og segir í till., m. a. lögð áherzla á eftirfarandi: að gera síldarsöltun á miðunum mögulega, að auka flutninga á síld til vinnslu í landi, að hafa tiltækar á fiskimiðunum allar helztu nauðsynjavörur til útgerðarrekstursins, að hafa á fiskimiðunum nauðsynlega þjónustu fyrir skipshafnir, eins og t.d. læknisþjónustu, að skipuleggja öryggisþjónustu á miðunum. m. a. þannig, að tryggt sé, að skipin geti haft eðlilegt talstöðvarsamband við land. Í till. segir enn fremur: „Til þess að hafa á hendi undirbúning og sjá um framkvæmdir samkv. till. þessari skipi sjútvmrh. 5 manna n. og skulu í henni vera a.m.k. 2 fulltrúar útvegsmanna og sjómanna. Heimilt er ríkisstj. að verja allt að 10 millj. kr. til framkvæmda samkv. þessari þál.“ Síðan þessi till. var lögð fram, hefur hæstv. sjútvmrh. skipað n manna til þess að fjalla um það mál, sem þessi till. er um en sú nefndarskipun er á talsvert mikið öðrum grundvelli en þessi till. er, þar sem ráðh. hafði gert ráð fyrir, að n kynnti sér þetta mál og gerði till. um það, hvað helzt væri hægt að gera varðandi þau vandamál, sem þarna hafa komið upp, en annað átti verkefni þessarar n. út af fyrir sig ekki að vera. Hún átti sem sagt fyrst og fremst að vera athugunarnefnd, n. til þess að gera till. um, hvað helzt væri hægt að ráðast í. En þessi till. miðar að því að slá því föstu að tilteknar aðgerðir þurfi að gera og einnig því, að rétt sé að skipa n. til þess að hafa á hendi framkvæmdir í málinu. Og þessi till. slær því einnig föstu að nauðsynlegt muni vera að gera ráð fyrir nokkrum beinum fjárútlátum í sambandi við þessar framkvæmdir. Það er skoðun mín að það geti ekki leikið neinn vafi á því, að hér sé komið upp stórfellt vandamál í sambandi við þýðingarmikla grein í okkar framleiðslulífi. Það hefur sem sagt gerzt, einkum á s.l. ári, að síldveiðarnar, svo mikið sem við höfum byggt á þeim, hafa tekið mjög verulegum breytingum. Hin eiginlega sumarsíldveiði hefur færzt verulega til. Lítil veiði varð á gömlu veiðisvæðunum yfir aumartímann, þ.e.a.s. í mánuðunum júní, júli, ágúst og sept., tiltölulega mjög lítil veiði, en á þess um tíma leitaði síldin mjög langt norður í höf, og síldarflotinn eða sá hluti síldarflotans, sem það gat, leitaði þar á eftir, til þess að hægt væri þó að halda uppi nokkrum veiðum. En síldveiðin á þeim miðum. sem áður höfðu verið einna drýgst fyrir síldveiðiflotann varð ekki fyrr en komið var fram í október, nóvember og desembermánuð og þá djúpt út af Austurlandi. Það, sem gerðist á þennan sérstaka hátt á s.l. ári., hafði í rauninni einnig gerzt árið á undan þótt það væri ekki jafn áberandi eða í jafnríkum mæli og það var á s.l. sumri, en þá var það svo, að yfir miðsumarið var um mjög litla síldveiði að ræða. Nokkuð hafði þá verið um síldveiði að ræða fyrst að vorinu til eða fyrri hluta sumars, en svo féll í rauninni öll veiði niður yfir miðsumarið og hófst ekki aftur fyrr en komið var fram um miðjan septembermánuð eða sem sagt nokkru fyrr þó en varð á s.l. ári. Það hefur einnig komið fram, að það er mjög almenn skoðun síldveiðiskipstjóra og fiskifræðinga, að líkur bendi til þess, að síldargöngurnar muni haga sér nokkuð svipað á þessu ári og þær gerðu á s.l. ári, það megi sem sagt búast við því, að síldin haldi sig yfir sumarmánuðina, alllangt frá landinu og helzt af öllu langt norður í höfum. Við stöndum því frammi fyrir mjög miklu vandamáli í þessum efnum og spurningin er aðeins sú, hvernig eigi að reyna að bregðast við þessum vanda, þannig að okkar veiðifloti geti eigi að síður skilað þarna fullum afköstum og náð eins miklum afla til lands og eins verðmiklum og mögulegt er. Í þeim efnum tel ég, að nokkur atriði séu alveg augljós, hvað gera þurfi. Við getum ekki vænzt neins verulegs árangurs af okkar sumarsíldveiðum, ef við stöndum að framkvæmdinni á svipuðum grundvelli eða á svipaðan hátt og við gerðum á s.l. ári. Þá reyndist þetta mjög erfitt fyrir flotann. En síðan hafa enn orðið breytingar til hins verra varðandi rekstur síldveiðiflotans, og ég er hræddur um, að þær breytingar verði til þess, að sáralítið verði um það, að síldarskipin reyni að halda uppi rekstri á sama grundvelli og þau gerðu á s.l. sumri að öllu óbreyttu. Síldin hélt sig mjög norðarlega lengi vel, og í alllangan tíma var það svo, að segja má, að veiðisvæðið væri 700-800 mílur og jafnvel yfir 800 mílur frá landinu. Það er því augljóst, að það er erfitt fyrir 200-250 eða þótt um 300 tonna skip væri að ræða að ætla að sækja á síldarmiðin sem liggja svo langt frá landinu. En síðan í fyrrasumar hefur sú breyting m.a. orðið að verð á olíu hefur breytzt mjög mikið frá því, sem þá var. Ég hygg, að verðbreytingin sé til þessa tíma rétt í kringum 45%, sem olían hefur hækkað, en þetta gerir það að verkum, að það er svo til óhugsandi að senda bátana á þessi mið eins og þeir voru þó sendir á s.l. sumri. En hvað er þá helzt til ráða? Við sáum það að á s.l. sumri var talsvert af síld flutt til vinnslu í landinu með stórum flutninga skipum af þessum fjarlægu miðum. Einkum var þar um að ræða flutning hjá tveimur stórum flutningaskipum, tankskipum, öðru, sem gert var út héðan frá Reykjavík, og hinu sem gert er út af Síldarverksmiðjum ríkisins. Þessi skip munu hafa flutt til vinnslu í landinu, til bræðslu, um það bil 80 þús. tonn af síld, af þessum fjarlægu miðum aðallega. Og þá kemur auðvitað upp sá spurning, hvort ekki sé tiltækilegt að auka eitthvað við þennan flutningaflota hvort ekki sé tiltækilegt að gera aðilum í landinu sem hér hafa hagsmuni af, auk þess sem landsmenn allir hafa hér hag af, gera þeim aðilum kleift að leigja eða kaupa hentug flutningaskip í þessu skyni til þess að auka verulega við þetta flutningsmagn. Ég vil benda á, að álíka mikið síldarmagn og þessi tvö stóru skip fluttu á s.l ári, eða í kringum 80 þús. tonn af síld, sem síðan er unnin í bræðslu mun gefa í útflutningsverðmæti varla undir 160-180 millj. kr. Það er því til nokkurs að vinna, ef hægt væri að tvöfalda þetta flutningsmagn eða þrefalda það, og þar er ekki eingöngu um verulegan ávinning að ræða fyrir þá síldveiðisjómenn, sem hér eiga hlut að máli, eða þá síldarútgerðarmenn sem veiðiskipin eiga heldur er hér vitanlega um hagsmunamál þjóðarheildarinnar að ræða. Í þeim efnum vil ég aðeins minna á það, að þó að maður tæki rétt aðeins í þrengstu merkingu hagsmuni ríkissjóðs, er alveg víst, að af 160 millj. kr. verðmæti, sem verður til aukins útflutnings hjá landsmönnum, mun ríkissjóður fá a.m.k. þriðja part, eða í kring um 50-60 millj. kr. í auknar innflutningstekjur vegna meiri innflutnings, sem gæti orðið vegna meiri gjaldeyrisöflunar, svo að hér er auðvitað um mikið fjárhagslegt hagsmunamál fyrir ríkissjóð að ræða og að sjálfsögðu fyrir þjóðarheildina. Ég tel þess vegna að það eigi að grandskoða það, hvort ekki sé tiltækilegt að gera einhverjum aðilum í landinu kleift að komast yfir aukinn flutningaskipakost. Ég get ímyndað mér, að sumir þeir aðilar, sem eiga síldarverksmiðjur, vildu gjarnan ráðast í slíkar framkvæmdir, ef þeir fengju nokkurn stuðning ríkisvaldsins til þess. En það er auðvitað ekki auðvelt að kaupa hentug flutningaskip eða taka á leigu fyrir þennan iðnað okkar, nema til kæmi einhver stuðningur, t.d. í formi ríkisábyrgðar í sambandi við fjárhagsskuldbindingar. Ég gæti vel ímyndað mér, að þessir aðilar mundu hafa áhuga á því, ef möguleikar væru til stuðnings frá hálfu ríkisvaldsins í þessum efnum. Vissulega kemur einnig til athugunar, að sá stóri aðili, sem hér á hlut að máli, Síldarverksmiðjur ríkisins, geri nokkru meira en þær þegar hafa gert í þessum efnum til þess að auka við flutningagetu sína. Þetta er atriði, sem ég tal, að þurfi að skoða og það sem fyrst. Þá kemur hér einnig til athugunar, hvernig megi gera mögulegt að salta nokkuð af þessari ágætu vöru, sem þarna er um að ræða, á sjálfum fiskimiðunum. Og þá gæti að sjálfsögðu komið til greina, að síldarsöltunarstöðvar, sem fyrir eru í landinu og hér hafa beinna hagsmuna að gæta, gætu ráðizt í það að taka á leigu hentug skip af venjulegri gerð sem sigldu á miðin með síldartunnur og salt og annað sem með þarf, og að þau gætu í beinu samstarfi við fiskiskipin á miðunum gert það mögulegt, að nokkur síldarsöltun yrði um borð í fiskibátunum, sem síðan gætu þá losað sig við síldina, kannske sem hálfsaltaða vöru, en það er einna sennilegast, yfir í þessi flutningaskip og síðan yrði síldin flutt í þeim til landsstöðvanna og þar yrði fullgengið frá henni til útflutnings síðar. En það er nokkurn veginn víst, að það verður miklum erfiðleikum bundið að ætla sér að gera út okkar síldveiðiskip til síldarsöltunar á þessum fjarlægu miðum á þann hátt, að síldarskipin fari með tómar síldartunnur og salt með sér og öll vinna eigi sér stað um borð í síldarbátunum, en þeir eigi síðan að sigla með vöruna fullverkaða annaðhvort til erlendra eða innlendra hafna. Það tel ég fyrir mitt leyti mjög hæpið en að sjálfsögðu er rétt að athuga þennan möguleika einnig. Þá er einnig um það að ræða, að ráðizt verði fyrir forgöngu réttra aðila í það að flytja nokkuð af síld af miðunum til annarrar vinnslu í landi. Það getur bæði verið um að ræða að flytja síld til frystingar í landi, en þá yrði hún flutt ísvarin í flutningaskipum eða sumpart í veiðiskipum, eða þá að þessi síld yrði flutt í hentugum flutningaskipum ísvarin til söltunar í landi. En þessi mál þarf að sjálfsögðu að athuga vel og í samráði við þá aðila, sem hér eiga mestra hagsmuna að gæta og hlytu að verða að taka sinn þátt í þeirri áhættu sem hér er um að ræða, í samþandi við rekstur sinn í þessum efnum. En ég tel, að reynslan hafi þegar sýnt, að það muni verða hægt að komast nokkuð áfram eftir þessum leiðum, þó að hér sé vissulega um mikinn vanda að ræða að koma síldinni í svo góðu ástandi til lands, svona langa leið þannig að hún geti orðið sú útflutningsvara sem við höfum yfirleitt flutt út, t.d. undir nafninu Íslandsverkuð saltsíld, því að ég vil vekja athygli manna á því í sambandi við þetta mál, að þar er um að ræða sérstakt úrval af síld, sem fallið hefur undir þá vöru, sem héðan hefur verið flutt út frá landinu sem saltsíld, - vöru, sem svo að segja engar þjóðir hafa haft að bjóða aðrar en Íslendingar, því að þó að Norðmenn og aðrir hafi nokkuð stundað framleiðslu á saltsíld hér á Íslandsmiðum, hafa þeir ekki haft neina aðstöðu til þess og ekki getað boðið hliðstæða úrvalsvöru og ekki heldur getað fengið jafnhátt verð fyrir sína saltsíld á mörkuðum hér í kringum okkur og við Íslendingar höfum getað, vegna þess að við höfum valið úr hið bezta. Þar hefur verið um meira úrval að ræða en flestir ókunnugir gera sér grein fyrir, því að þegar við höfum verið að framleiða okkar saltsíld, hefur það verið einna algengast, að við höfum ekki aðeins gert kröfu um það að síldin kæmi mjög ný til verkunarstöðvanna í landinu og helzt ekki meira en svona 8-10-12 tíma gömul, heldur höfum við þá strax, þegar síldin hefur komið að landi, látið fram fara ýtarlega flokkun á síldinni, og það hefur þótt mjög gott, ef hægt hefur verið að ná um helmingi eða svo út úr þeim síldarfarmi, sem annars var talinn vera hæfur til söltunar. En það er ekki aðeins þessi flokkun sem hefur átt sér stað heldur hefur svo hitt gerzt á eftir, að einum eða tveimur mánuðum eftir að síldin hefur verið látin í tunnurnar hefur síðan verið steypt hverri einni og einustu síld úr hverri tunnu eða svo þúsundum tunna skiptir á hverju síldarplani og þá öll síldin endurflokkuð. Og þegar þetta allt hefur átt sér stað höfum við verið búnir að framleiða þá síld, sem við höfum selt sem sérstaka Íslandssíld á hærra verði en aðrir hafa selt á mörkuðum hér í kringum okkur, og þetta hefur í rauninni verið alger úrvalsvara. Það mun sýna sig, að það verður býsna erfitt að ætla að framleiða þessa vöru með þeim hörðu kröfum, sem til hennar hafa verið gerðar, á þann hátt að flytja hana nokkurra sólarhringa siglingu til landsins af miðunum þriggja til fjögurra sólarhringa siglingu af miðunum til lands, jafnvel þó að farið sé vel með síldina, að ætla að fá út úr síldinni þannig þá vöru, sem við höfum raunverulega verið að framleiða sem Íslandssíld. En þó tel ég, að reynslan hafi sýnt, að það muni vera hægt að komast nokkuð áfram eftir þessum leiðum, en það verður býsna kostnaðarsamt. Ég tel, að það liggi fyrir á ótvíræðan hátt, að frammi fyrir þessum vanda stöndum við. Við þurfum því að hefjast handa nú þegar að fela einhverjum aðila að gera það sem tiltækilegast þykir að gera til úrbóta í þessum efnum, til þess að við getum náð meiri framleiðslu til landsins og aukið við okkar útflutningsverðmæti fram yfir það, sem annars yrði. En það þarf að gera hér miklu meira. Við höfum rekið okkur á það í sambandi við þennan vanda að fiskiskipin voru komin svo langt frá landi, að þau gátu ekki lengur haft venjulegt talstöðvasamband við land. Stöðvar þær, sem skipin höfðu, drógu ekki til lands. Og skipin gátu ekki, þegar þau voru komin svona langt frá landi, haft samband, nema þá með aðstoð skipa sem voru einhvers staðar á miðri leið til lands, en það ætti líka að vera tiltölulega auðvelt að skipuleggja það að á miðri leið á milli lands og þessara fjarlægu fiskimiða væru skip, sem gætu annast þá þjónustu við flotann, að hann gæti verið á eðlilegan hátt í símasambandi við land, svo nauðsynlegt sem það er í mörgum tilfellum. Þetta verður að gerast fyrir beina forgöngu ríkisvaldsins, og ég býst við, að það ætti að vera hægt að ráðsstafa þeim skipum, sem ríkið ræður yfir, til þess að annast slíka þjónustu við flotann. En það er vitanlega ekki frambærilegt á neinn hátt að standa þannig að málum, að svona langt frá landi og svona, langt norður í höfum eigum við 2-3 þús. fiskimenn á okkar síldveiðiflota, sem hefur þá ekki möguleika til þess að hafa neitt eðlilegt samband við landið. Það verður að gera ráðstafanir til þess að komast yfir slík vandamál. Og um leið þarf að skipuleggja það, að á þessum fjarlægu miðum séu aðstoðarskip, eitt eða fleiri, við síldveiðiflotann sem m.a. hefðu innanborðs hæfan lækni með nauðsynleg tæki og lyf í sambandi við þá slysahættu sem menn vita að fylgir einmitt hinum vélknúnum tækjum, sem þarna er um að ræða, en það er orðið aðkallandi mál að koma því fram að veita þessum fiskiskipum læknisþjónustu, a.m.k. að vissu marki. Þá er einnig ljóst, að það þarf að skipuleggja það, að á þessum fjarlægu miðum verði til staðar ýmsar rekstrarvörur útgerðarinnar, sem aðkallandi er að hafa tiltækar. Það þarf að vera möguleiki á því að láta fiskiskipin fá nokkra olíu til rekstrar síns á miðunum og ýmiss konar varahluti, sem þarf til veiðanna í sambandi við veiðarfærin og í sambandi við útbúnað skipanna. Þau vandamál, sem ég hef hér minnzt á, eru öll þannig, að það leikur enginn vafi á því, að það þarf að leysa þau. Það getur að vísu verið hægt að velja þar á milli nokkuð mismunandi leiða og það er auðvitað sjálfsagt, að sú n., sem valin verður til þess að hafa hér framkvæmdir á hendi, hafi úrskurðarvald um það, hvaða leið verður valin í hverju einstöku tilfelli. En á því á ekki að leika neinn vafi úr því sem komið er, að það þarf að fela einhverjum ábyrgum aðila framkvæmdavald í þessum efnum. Og ég held, að það geti ekki verið um neinn annan aðila að ræða en ríkisvaldið sjálft, sem verður að taka að sér forystu varðandi framkvæmdir í þessum efnum. Hinir fjölmörgu fiskibátaeigendur, sem hér eiga hlut að máli, eru allt of margir og allt of dreifðir og of smáir til þess, að þess sé að vænta, að þeir geti leyst þessi vandamál. Hið sama er að segja um síldarverksmiðjueigendur, síldarsaltendur og aðra slíka. Þeir hafa ekki yfir nægu valdi að ráða í þessum efnum varðandi ýmis þýðingarmikil atriði, til þess að þeir geti leyst þessi mál að fullu en það er ríkisvaldið eitt, sem ræður yfir því valdi, sem til þarf, til þess að hægt sé að vænta lausnar, sem gæti orðið að einhverju gagni. Það er t.d. alveg vitað mál, að það verður ekki ráðizt í það af neinum að taka á leigu alldýr skip, sem flytja síldartunnur á miðin eða standa þar að því, að hægt sé að salta síld á þessum fjarlægu miðum, nema menn viti nokkurn veginn alveg fyrir víst, hvaða stuðnings sé að vænta frá hálfu hins opinbera eða hvaða verð muni fást fyrir þá síld, sem þarna yrði verkuð því að vitanlega yrði hér um talsverðan aukakostnað að ræða frá því, sem er í sambandi við það að verka síldina með venjulegum hætti í landsstöðvum. En ef einhver óvissa verður ríkjandi um þetta, jafnvel fram á sumar, er það gefið mál, að útkoman verður sú, að hinir fjölmörgu síldarsaltendur bíða og bíða eftir því, að síldin komi á mið svo nærri landinu, að hægt verði að salta eitthvað, þó að seint verði, eins og gerðist á s.l. ári. Þá stóð þetta svo glöggt, að það reyndist mögulegt að salta langleiðina upp í samninga í nóv. og des. og seinni hluta okt., en það er engan veginn víst, að svo mundi fara ef engar sérstakar ráðstafanir yrðu gerðar nú fyrir þetta ár, að það reyndist unnt að salta upp í þá samninga, sem við getum gert um sölu á saltsíld svona seint á árinu. Við gætum því hæglega staðið frammi fyrir því, að um sáralitla síldarsöltun yrði að ræða ef ekki yrði reynt að búa í haginn í þessum efnum og gera einhverjar ráðstafanir til þess, að síldin yrði söltuð á hinum fjarlægu miðum í t.d. júlí og ágústmánuði. Ég held líka, að það þýði ekkert annað en horfast í augu við það, að til þess að koma fram einhverri viðunandi lausn í þessum efnum verður að leggja fram eitthvert fé af opinberri hálfu. Og ég álit líka, að það sé þess virði, að það eigi að gera það. Og ég tel, það þó að t.d. ríkið þyrfti að leggja fram í þessu skyni 10 millj. kr. eða svo, sé ekki verið að leggja raunverulega bagga á ríkissjóð. Ég held, að hann fái þá upphæð borgaða og það margfaldlega í auknum gjaldeyristekjum og þar af leiðandi í auknum tekjum á eftir. En af því tel ég, að það sé kominn tími til þess að taka ákvörðun um það hér á Alþ., að í þessu skyni skuli varið einhverri tiltekinni upphæð eða allt að tiltekinni upphæð og í þessari till. höfum við miðað við það, að heimilt yrði að veita í þessu skyni 10 millj. kr. úr ríkissjóði. Þessi mál verða ekki leyst þannig, að þetta kosti hið opinbera ekki neitt. Haldi menn það, fer svo, að það verður ekkert úr framkvæmdum. Ég hef nú vikið að nokkrum helztu atriðunum í sambandi við þetta vandamál, en ég veit, að allir hv. alþm. hafa hugleitt þessi vandamál og þeir hafa heyrt þá, sem eru kunnugir þessum vandamálum, ræða um þau því að það eru margir, sem bera kvíðboga út af því, sem hefur verið að gerast í þessum efnum. Ég sé því ekki ástæðu til þess að lengja mál mitt öllu meira að þessu sinni, en ég tel, að það sé nauðsynlegt að samþykkja till., sem fer í þá átt, sem þessi till., sem hér er til umr., fer, þrátt fyrir þá nefndarskipun, sem nú hefur átt sér stað af hálfu sjútvmrh., en sú nefndarskipun er aðeins um það að athuga þetta vandamál og um það að gera till. til stjórnarvalda um það, hvað helzt skuli gert. En ég tel, að það sé kominn tími til þess og það megi í rauninni ekki tapa þar neinum tíma, að það eigi að setja niður framkvæmdanefnd, sem hafi á hendi framkvæmdir í þessum efnum, því að um það er ekkert að villast, að við þurfum hér að taka til hendinni og gera ýmsar ráðstafanir. Sú n. sem hæstv. ráðh. hefur skipað, getur komið að fullu gagni. Hún kannar alla þætti málsins og gerir sínar till. um það, hvaða leiðir skuli helzt velja en þegar hún er búin að gera sínar till., stöndum við líka frammi fyrir því, að það verður að fela einhverjum aðila beint framkvæmdavald og það verður einnig að gera samþykktir um, að það megi verja einhverjum fjármunum til þess að leysa þennan vanda. Ég leyfi mér svo, hæstv. forseti, að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði þessari till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti: Eins og fram kom í ræðu hv. 4. þm. Austf., hefur hæstv. sjútvmrh. nýlega skipað n. til þess að rannsaka og gera till. um margháttaða þjónustu við síldveiðiskip og síldveiðisjómenn á fjarlægum miðum, og sjálfsagt tekur margt til ýmissa þeirra þátta, sem er vikið að í þessari till. En ég vildi aðeins víkja að einum þætti þessarar till., þar sem talað er um að hafa á fiskimiðunum nauðsynlega þjónustu fyrir skipshafnir, eins og t.d. læknisþjónustu. Hv þm. rekur minni til þess, að á s.l. ári var samþykkt breyting á læknaskipunarlögunum, þar sem heimilt var að ráða á kostnað ríkissjóðs lækni til þess að veita þjónustu við síldveiðiflotann. Það lánaðist ekki á s.l. sumri að ráða lækni til þessarar þjónustu og lágu til þess ýmsar orsakir, sem ég skal ekki fara út í, en þó er það svo, að síldveiðin var stunduð annars staðar og með öðrum hætti en áður var, og átti það sinn þátt í því, að við vorum vanbúnir að geta veitt þessa þjónustu. Þegar kom fram á haust, voru gerðar ýtarlegar ráðstafanir til þess að fá lækni, og um tíma stóð læknir til boða en af ýmsum ástæðum varð ekki úr því að sinni, að samið yrði eða komið yrði við læknisþjónustu. Í sambandi við þessar tilraunir vildi ég geta þess, að þá kom ýmislegt í ljós um það, að töluverðum vandkvæðum er háð að koma slíkri læknisþjónustu fyrir, en mjög ýtarlegar viðræður fóru fram milli fulltrúa í dómsmrn. eða heilbrigðisstjórnarinnar, Læknafélags Íslands og Landssambands ísl. útvegsmanna. Á s.l. hausti ályktaði einnig ráðstefna Sjómannasambands Íslands um nauðsyn þess að útbúa varðskipin þannig, að þau gætu veitt betur en áður læknaþjónustu í sambandi við síldveiðina eða veiðar á fjarlægum miðum, og upp úr öllu þessu varð svo það að ráði, að ég í desembermánuði skipaði n. manna til þess að gera till. um, með hverjum hætti væri hægt að koma fyrir læknisþjónustu á hinum fjarlægu miðum. Í þessari n. voru 4 menn, en forstjóri Landhelgisgæzlunnar, Pétur Sigurðsson var formaður n. Frá Sjómannasambandinu var Pétur Sigurðsson alþm., frá Læknafélagi Íslands Hannes Finnbogason læknir og Gunnar Hafsteinsson frá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Þessi n. hefur nú skilað mér álitsgerð fyrir um það bil viku þar sem hún gerir ýmsar till. um það, hvernig hægt sé með mismunandi hætti að stuðla að því, að læknisþjónusta sé fyrir hendi, og það er nú unnið að því að framkvæma þessar till., en ég geri einnig ráð fyrir því, að n. muni hafa samráð að þessu leyti við þá n., sem hæstv. sjútvmrh. hefur skipað, þegar fyrir liggja athuganir hennar og till., og má vera, að fram kunni að koma atriði, sem geri auðveldara en ella væri að koma fyrir þessari læknisþjónustu. Í stórum dráttum ,bendir n. á fleiri atriði, og þau eru, skulum við segja, í aðalatriðum 3-4. Þar er fyrst að nefna, að við gerum skrá yfir erlendar strandstöðvar, sem liggja næst síldveiðisvæðunum, eins og þau voru t.d. í sumar, og er þá sennilega helzt átt við Norður-Noreg, og þar væri tilgreind kallbylgja stöðvarinnar og svo upplýsingar um þá læknisþjónustu, sem þar er að fá, og skráin verði gerð tiltæk öllum síldveiðiskipum og komi síðar í íslenzka sjómannaalmanakinu. Ég hef falið Landhelgisgæzlunni að gera þessa skrá, og hún hefur tekið það að sér og mun þegar vera byrjuð að vinna að henni. Í öðru lagi verði reynt að gera samkomulag við þær þjóðir, sem hafa aðstoðarskip á þess. um slóðum til læknisþjónustu um að íslenzk síldveiðiskip megi leita aðstoðar þeirra., ef á þarf að halda, og sú skrá, sem ég nefndi áðan, innihaldi einnig nauðsynlegar upplýsingar um þessa þjónustu. Dómsmrn. mun hafa samband við utanrrn. til þess að taka upp athugun á þessu máli og samninga við þjóðir, sem hér gæti verið um að ræða, og mundu það þá helzt vera Sovétríkin annars vegar og hins vegar Norðmenn. En hvað okkur sjálfa snertir hefur einkum verið bent á það, og lágu fyrir um það óskir frá þessari ráðstefnu hjá sjómannasamtökunum, sem ég nefndi, að útbúa íslenzku varðskipin betur. Þó að haft sé í huga, að ýmis skip hafa veitt síldveiðiflotanum vissa þjónustu og fylgt honum eftir, virðast engin þeirra henta fyrir læknisþjónustu og ekki heldur t.d. síldarleitarskipið okkar nýja, sem heldur sig ekki á þeim slóðum, sem síldarflotimi er, heldur er þá að leita síldar annars staðar. Böndin berast því helzt að því, að þau skip, sem helzt gætu verið tiltæk í þessu sambandi, væru varðskipin og þá fyrst og fremst stærstu varðskipin, og þá á ég við þrjú varðskip, annars vegar Óðin og Þór, sem nú eru fyrir, og svo það nýja varðskip, sem smíði verður lokið á nú í vor. Landhelgisgæzlan hefur þegar hafið undirbúning að því að koma fyrir betri aðstöðu til læknisþjónustu í þessum þremur skipum, í því, sem verið er að smíða, og þeim gömlu, sem fyrir eru. Það, sem fyrst og fremst þarf, fram yfir þann útbúnað sem þar var áður, er, að koma þarf fyrir skurðstofu með skurðborði og tækjum, ef gera þyrfti fyrstu aðgerð í sérstakri neyð. En öll þessi skip eru þar að auki góð skip og gangmikil til þess að koma sjúklingum, sem eru í miklum háska, hið fyrsta til lands, eftir að fyrsta læknisaðgerð í vissum tilfellum hefur farið fram. Þá víkur n. einnig að því, að það mundi auðvitað vera mikið til öryggis í þessu sambandi, ef fyrir hendi væri tiltæk stór tveggja hreyfla þyrla, eins og Landhelgisgæzlan hefur haft hug á að afla sér, en ég held, að ég hafi a.m.k. sagt frá því, í Ed. fyrr á þingtímanum, að í bili hafi ráðagerðum um kaup slíkrar þyrlu verið frestað. Þær reyndust allmiklu dýrari en við höfðum gert ráð fyrir. Þess í stað er nú verið að athuga möguleikana á því að fá leigða um tíma tvo flugbáta fyrir Landhelgisgæzluna, en þeir mundu sjálfsagt í sumum tilfellum geta komið hér einnig að góðu haldi. Á það er einnig að líta, að þyrluþilfar er á þessum stærri varðskipum, ef hin litla þyrla Landhelgisgæzlunnar gæti hjálpað, og þá á ég við það, að fjarlægðin verði ekki of mikil fyrir hana, og hefur það einnig nokkurt öryggi fólgið í sér. Þessi útbúnaður á varðskipunum, aukni útbúnaður til læknisþjónustu mundi, að ég hygg, ekki aðeins geta komið að notum fyrir síldveiðiflotann, heldur gæti það e.t.v. stuðlað að betri læknisþjónustu í neyðartilfellum á afskekktari stöðum í landi líka. Það þarf að vera hægt að taka sjúklinga um borð þar sem læknir væri eða kæmi skjótlega t.d. með þyrlu og skurðstofa eða aðstaða til skurðaðgerða, sem ekki væri fyrir hendi í landi. Ég vildi láta þessa getið í sambandi við umr. um þetta mál og einnig hins, sem ég hef minnzt á, að það er nú unnið áfram að því í dómsmrn. að gera ráðstafanir til þess, að við séum að þessu leyti betur búnir undir næstu síldarvertíð en áður var, bæði með þessum ráðum, sem ég hef nefnt, og öðrum, sem síðar kunna að koma í ljós við nánari athugun.



Herra forseti. Ég hafði því miður ekki aðstöðu til þess, þegar framsaga var flutt fyrir þessu máli, að heyra upphaf hennar, en í því, sem ég heyrði af framsöguræðunni, eru þau atriði, sem ég vildi gera örstuttar aths. við. Í fyrsta lagi er það rétt frá skýrt, að rn. lét fyrir rúmum hálfum mánuði skipa sérstaka n. til þess að fjalla um þau vandamál, sem till. þessi fjallar um., og var það gert eftir mjög nákvæma og vandlega athugun málsins þar á undan í viðræðum við forustumenn hlutaðeigandi samtaka, þá sérstaklega Farmannasambandsins og Sjómannasambandsins, og niðurstaða þeirra viðræðna varð sú, að boða skyldi til fundar með um 20 fulltrúum, hvað og gert var, 20 fulltrúum frá öllum þeim aðilum, sem, þarna eiga hlut að máli, og var sá fundum haldinn í sjútvmrn. Niðurstaða hans varð sú, að með öðrum hætti yrði ekki betur að málinu staðið heldur en þeim að skipa 5 manna. n. með fulltrúum frá þeim aðilum, sem þar hafa nú tilnefnt sína fulltrúa, þ.e.a.s. í fyrsta lagi síldarsaltendur, í öðru lagi síldarbræðslurnar, mjölframleiðendur, í þriðja lagi síldarsjómenn og í fjórða lagi Landssamband ísl útvegsmanna, og að einn fulltrúi yrði frá rn. sjálfu. Þetta var einróma niðurstaða allra þeirra aðila, sem beinan hlut eiga að máli í sambandi við veiðar og vinnslu aflans á hinum fjarlægu miðum. Ég vil einnig taka undir það með hv. 2. flm. þessarar till., að við stóðum á s.l. sumri frammi fyrir gjörsamlega breyttu viðhorfi til veiðanna, hvað fjarlægð snertir, frá því, sem áður hafði verið. Hér hafði skapazt nýr og mjög óvæntur vandi. Það er spá þeirra, sem gerst þekkja til í þeim efnum, að sá vandi geti einnig legið fyrir á komandi sumri. Og það er einnig rétt, að þetta vandamál hefur ekki farið fram hjá neinum, og hv. alþm. hafa eðlilega brotið um það heilann með hverjum hætti bezt yrði úr þessum vanda leyst. En sannleikurinn er hins vegar sá, að allar þær ágætu till., sem fram hafa komið um þessi efni, bæði frá einstaklingum á opinberum vettvangi og félagasamtökum, hníga ekki allar í sömu átt. Menn eru sammála um, að mæta þurfi vandanum með einhverjum hætti, en sumir telja nauðsyn á að leggja áherzlu á aðra hluti en hinn hópurinn gerir ráð fyrir, og margar skoðanir eru uppi í þessum efnum. Eins og hæstv. heilbrmrh. hefur skýrt frá, hefur hans rn. haft einn þátt þessa vanda til meðferðar frá s.l. hausti, og er lausn hans nú komin á verulegan rekspöl, eins og hann hefur skýrt frá. En vandamálið er miklu margþættara og flóknara en svo, að á því verði snarlega ráðin fullnaðarlausn. Er hægt að sameina síldarsöltunina allri þeirri þjónustu sem nauðsynleg er við þessa fljótandi borg, sem við eigum þarna 600-700 mílur norður í hafi? Er hægt að sameina aðra þjónustu, sem yrði þá fyrst og fremst viðgerðarmenn á hinum dýrmætu fiskleitartækjum og froskmenn til þess að losa úr skrúfum skipa, og síldarsöltunina og vinnslu aflans, auk þess að auka sjálfa bræðslusíldarflutningana? Síldarflutningaskipin björguðu því, sem bjargað varð á s.l. sumri með vistaflutningana til skipanna og var þó öllum ljóst, að þar var ekki nema um hluta af einum þætti þessa vanda að ræða, og útilokað er að gera ráð fyrir því, að síldarflutningsskipin geti annað þessu ein, þó að við þau hafi verið notazt á s.l. sumri. Þessi vandamál liggja öll fyrir, og eins og ég sagði, allir hlutaðeigandi aðilar, sem mættir voru á umræddum fundi í rn., voru einróma sammála um, að með öðrum hætti yrði ekki betur að þessu máli staðið heldur en að n. þessara umræddu aðila, sem nú hafa tilnefnt fulltrúa í n., ynni að lausn vandans, því að það er grundvallarnauðsyn við lausn þessa máls, að við sjáum þá mynd í heilu lagi, en ekki í öllum þeim pörtum, sem okkur hafa birzt að undanförnu í blöðum og samþykktum samtaka að við sjáum hvernig bezt megi að lausn vandans standa, hver hugsanlegur kostnaður við hann sé og hverjir eigi að bera þennan kostnað. Það er þess vegna útilokað að slá fram í dag einhverri ákveðinni, tiltekinni tölu, hvort sem það væri frá ríkisins hálfu eða einstaklinganna, nema maður viti, hvaða upphæð sé um að ræða hvað þetta sé fjárhagslega stórt dæmi, svo að þarna fáist viðunandi lausn á þessu mikilvæga vandamáli. Um vandann eru allir sammála, en það hafa ekki verið einróma till. til lausnar honum, hvað þá heldur, að ljóst sé, hve fjárhagsleg hlið lausnarinnar er stór, og þess vegna erfitt að áætla og deila óþekktri tölu í sundur af óþekktri kostnaðarhlið. Ég sannfærðist um það enn frekar af ræðu hv. þm., að vandinn er æði margvíslegur umfram það, sem ég hef áður heyrt. Og ríkisstj. hefur enn þá ekki sem slík sagt, eins og hefði mátt skilja af hans orðum, að hún tæki engan þátt í lausn vandans. Það ræðst m.a. af því, hvað þessi vandi er stór, hver sé hugsanlegur ágóði af þessum veiðum fyrir þjóðarheildina og þá um leið þá, sem þarna eiga hlut að máli. Ég nefni bara aðeins eitt atriði í sambandi við söltunina. Það er uppi mikill áhugi á því hjá nokkrum helztu veiðiskipum flotans, að fá að sigla með sinn eigin söltunarafla beint á sölumarkaðinn. Ýmsir saltendur í landi hafa dregið í efa þessa aðferð til sölu og telja, að hún gæti skaðað allsherjarmarkað okkar fyrir hina góðkunnu Íslandssíld, sem hv. ræðumaður minntist á. Þar höfum við verið með úrvalshráefni og fyrst og fremst haldið uppi okkar háa verði vegna þess, hve varan hefur verið góð Er hugsanlegt, að söluferðir fiskiskipanna okkar gætu að einhverju skaðað þennan markað? Um þetta eru, eins og ég segi, fullyrðingar í dag, en ég vil ekki setjast í dómarans sæti um það. Ég treysti þeim aðilum, sem málið hafa nú til meðferðar, að gera um það raunhæfar till. Áherzla var á það lögð af rn. hendi, að n. hraðaði svo störfum sem kostur væri, og ég þekki það til þeirra manna, sem n. skipa, úr öðrum slíkum starfsnefndum. að þeir draga ekki úr ferðinni, enda allt fulltrúar þeirra aðila, sem beinna hagsmuna hafa þarna að gæta. Þetta vildi ég láta koma fram við umr. um þetta mál, sem hafa staðið, eins og ég sagði, um nokkurra mánaða skeið, en fengu þennan endi hjá fulltrúum allra þeirra aðila sem þarna eiga hlut að máli, og gerðu einróma þá ályktun, að umræddri n. skyldi komið á fót og hún skipuð fulltrúum þeirra aðila, sem nú eiga þar fulltrúa.



Herra forseti. Það mál, sem hér er verið að ræða er að flestra dómi ákaflega mikilvægt og vandmeðfarið. Hv 4. þm. Austf., sem talaði fyrir þeirri þáltill., sem hér er verið að ræða, ræddi hana allýtarlega, og er ég um þau atriði, sem hann vék að, í flestum tilfellum algerlega sammála og skal því ekki eyða mörgum orðum í að endurtaka þau. Það er auðséð að það er mjög nauðsynlegt, að einhver ákveðinn aðili taki að sér forustuna í sambandi við þær undirbúningsaðgerðir, sem hér eru nauðsynlegar. Ég fagna því þeirri nefndarskipun, sem hæstv. sjútvmrh. vék hér að. Ég tel, að n. sé vel skipuð og megi búast við góðum till. frá henni, þegar þar að kemur. En það er eitt, sem mig langar til að víkja örfáum orðum að, í sambandi við störf n., og það er, að hún hraði störfum sínum eins og mögulegt er. Það er öllum ljóst, sem starfa að þessum atvinnuvegi, verkun og síldarvinnslu, að mjög miklu lengur má ekki dragast, að ákveðnar till. séu settar fram og það tryggt, að hægt verði að framkvæma þær í tíma. Ég vil sérstaklega víkja að einu atriði, sem undirstrikar þetta mjög vel. Og það er, að nú er orðið tímabært eða verður alla vega næstu vikurnar að hefja sölusamninga við erlenda kaupendur saltsíldar. Síldarsöltun hefur á undanförnum árum verið mjög verulegur þáttur í okkar þjóðarbúskap. Heildarverðmæti útfluttrar saltsíldar hefur numið um það bil 1/10 hluta af heildarútflutningi landsmanna undanfarandi ár og numið um 600 millj. kr. eða einhvers staðar þar um bil. Í þeim samningum, sem nú þarf að taka upp við erlenda kaupendur saltsíldar, munu þeir vafalaust spyrja mjög mikið að því, hvernig Íslendingar hyggjast bregðast við þeim breyttu aðstæðum um göngu síldarinnar, sem voru til staðar á s.l. ári, og margir gera ráð fyrir, að síldin muni halda sig á svipuðum slóðum og s.l. ár og kannske jafnvel enn fjær landinu en hún var. Það hefur ábyggilega verulega mikil áhrif á afstöðu þessara kaupenda, hvort þeir telja fyrir fram sennilegt, að við verðum í þeirri aðstöðu að geta afgreitt það samningsmagn, sem þeir eru reiðubúnir að kaupa og telja sig þurfa að fá. Nú er aðstaðan gerbreytt, ef síldin heldur sig á svipuðum slóðum og í fyrra, frá því, sem verið hefur allt fram undir s.l. ár. Áður höfðu Íslendingar svo að segja einokunaraðstöðu um að afgreiða þessa mjög mikilvægu framleiðsluvöru, þar sem síldin gekk svo til upp að landssteinunum og við höfðum aðstöðu til þess að verka hana í landi og vanda þá verkunina umfram það sem aðrir höfðu aðstæður til að gera. Nú hins vegar, ef síldin heldur sig á svipuðum slóðum og í fyrra, er hún miklu nær t.d. Noregi en Íslandi, og þar af leiðandi hafa Norðmenn mjög vaxandi möguleika til þess að koma inn sem seljendur saltsíldarinnar og keppa um markaðina við okkur. Þess má enn fremur geta að Rússar hafa mjög verulega aukið fiskveiðiflota sína á undanförnum árum, og hefur verið á síldarmiðunum bæði hér við land og úti á hafinu sístækkandi floti rússneskra veiðiskipa, og það er ekkert leyndarmál, þó að frá því sé skýrt, að við því má búast nú þegar á þessu ári, og hefur raunar gætt þess áður, að Rússar eru orðnir keppendur okkar um vissa markaði saltsíldar og þá fyrst og fremst um Finnlandsmarkaðinn. Ég held þess vegna, að það sé mjög nauðsynlegt, að sú n., sem hæstv, ráðh, hefur skipað fyrir um hálfum mánuði, hraði mjög verulega störfum og skili till. sem fyrst. Hæstv. sjútvmrh. vék að því hér áðan, að menn yrðu að gera sér grein fyrir, hvað það kostaði, áður en nokkuð yrði ákveðið Vissulega er nokkuð til í því. En ég bið hæstv. ráðh. að taka það líka með í dæmið hvað það muni kosta þjóðina sem heild, ef síldarúthald, sem við höfum stundað, leggst að mestu leyti niður. Við höfum átt á miðunum dýr og fullkomin skip, hátt á annað hundrað á s.l. ári, og á þeim hafa starfað þúsundir íslenzkra sjómanna. Ef mjög verulegur hluti þessa flota kemst ekki á veiðar af ýmsum ástæðum, skortir hann verkefni, og liggur því næst við að álíta, að hann hljóti að reyna að fara á miðin hér við land til þorskveiða og annarra slíkra veiða, en eins og menn vita hafa fiskifræðingar talið að sóknin hér við land í þorskstofninn og aðra skylda fiskstofna sé nú í algeru hámarki. Ég held því, að það þyrfti að taka ákvörðun um það nú mjög fljótlega af hálfu hæstv. ríkisstj„ hvort hún sé reiðubúin að setja ákveðið fjármagn til þess að standa undir þeim undirbúningsráðstöfunum, sem nauðsynlegar eru vegna komandi síldarúthalds. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því, að það mun kosta ríkissjóðinn eitthvert fé, og það er eðlilegt , að fyrst ríkisvaldið hefur tekið að sér forustu í þessu málí, sem ég tel, að það hafi gert í reyndinni með skipun þeirrar n., sem hér hefur verið minnzt á, þá sé nauðsynlegt, að nú þegar verði ákveðið af hálfu hæstv. ríkisstj., að verja nokkru fé til þessara framkvæmda. Það er svo rétt, að fleiri aðilar eiga hér mikið undir en hæstv, ríkisstj., og það er eðlilegt að leita samráðs við þá, og það er einnig eðlilegt, að þeir aðilar séu reiðubúnir til þess að leggja fjárhagslega eitthvað af mörkum, svo að undirbúningsstörfin geti borið nauðsynlegan árangur. En því miður hygg ég, að fjárhagslegar aðstæður þessara aðila séu nú þannig, að lítil fjárráð séu þar fyrir hendi nú og þess vegna þurfi þeir peningar, sem til þessa eru nauðsynlegir, að koma annars staðar frá, a.m.k. til að byrja með. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta. En ég vil endurtaka að það er mjög áríðandi, að undirbúningsstörfum öllum verði hraðað. Ef það dregst úr hömlu að fá till. frá þessari n., er hætt við því, að þær komi okkur að litlu gagni, a.m.k. í sambandi við sölu á saltsíld á yfirstandandi ári.



Herra forseti. Ég vil taka það fram í beinu framhaldi af því, sem ég hafði hér sagt áður, að ég tel, að skipun þeirrar n., sem sjútvmrh. hefur beitt sér fyrir, sé góðra gjalda verð og geti vissulega haft þýðingu. Ég er því ekki óánægður með skipun þeirrar n. út af fyrir sig. En það, sem ég hef bent á í þeim efnum, er það, að sú n. leysir ekki vandann. Henni er aðeins falið það verkefni að reyna að gera sér betur grein en nú er fyrir vandamálinu og gera till. En ég tel. að það þurfi einmitt að gera það, sem lagt er til í till. okkar á þskj. 262, að það þurfi að ákveða að fela ákveðnum aðila framkvæmdavald í þessum efnum og að það þurfi einnig að ákveða, að t.d. sjútvmrn. hafi heimild til einhverrar fjárgreiðslu í þessu skyni. Ég óttast það að beðið verði enn um nokkurn tíma eftir till. þessarar n., sem hæstv. ráðh. hefur skipað, og síðan verði á eftir farið að koma fyrir Alþ. og leita þá eftir heimildum eða koma fram með frv. til lagasetningar og þá verði ýmsar mjög nauðsynlegar ráðstafanir í þessum efnum í rauninni þannig settar, að það sé ekki hægt að koma þeim fram. Ég tel því, að það falli fullkomlega saman, það sem hæstv. ráðh. hefur gert í þessum efnum með skipun sinnar n. og það að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir, sem felur fyrst og fremst þetta í sér, að það er lagt til, að hann skipi n. til þess að hafa á hendi framkvæmdir í málinu og hann hafi nokkur fjárráð til framkvæmda. Ég vil t.d. benda á það, að ef horfið yrði að því ráði, sem ég tel fremur líklegt, að ráðizt verði í það að kaupa fleiri hentug flutningaskip en við eigum nú. t.d. með því að gera einhverjum síldarverksmiðjum mögulegt að kaupa slík skip eða þá með því að ýta á það að Síldarverksmiðjur ríkisins bæti við sig 1-2 skipum. þá þarf að hefjast handa í þessum efnum nú þegar. Menn kaupa ekki 4-5 eða upp í 10 þús. tonna flutningaskip, eftir því hvað menn vilja vera stórtækir í þessum efnum, menn kaupa þetta ekki eins og smjörstykki í búð. Það þarf nokkurn aðdraganda til. Og það þarf að breyta þessum skipum til þess að gera þau í rauninni fullkomlega hæf til þess að standa í flutningum sem þessum. Það tekur líka tíma, og þessi skip þurfa að verða tilbúin eftir 2-3 mánuði, ef vel á að vera. Það er því ekki mikill tími til stefnu í þessum efnum. Ég tel því, að það sé orðið aðkallandi að skipa hér framkvæmdanefnd. Hæstv. ráðh. lagði á það nokkra áherzlu, að það hefðu þegar komið fram hjá þeim, sem við hefði verið rætt um þessi mál, mismunandi skoðanir. Þær halda áfram að verða, meira að segja eftir að framkvæmdanefnd hefur verið skipuð og meira að segja eftir að allt árið er liðið. Það verða uppi mismunandi skoðanir um það hjá mönnum, hvað sé hentugast. Það er enginn vafi á því, að við vitum um það að það eru til fiskibátaeigendur nú, sem hafa hug á því að fara með einhverjar tunnur í skipum sínum norður í höf á komandi sumri, salta þar í tunnurnar, og þeir ætla sér að sigla beint af miðunum út til Svíþjóðar eða markaðslandanna og selja síldina þar beint. Þeir hafa hug á þessu. Ég fyrir mitt leyti álít, að þarna sé auðvitað hreyft einni leið. En það er enginn vafi á því, að þarna er leið sem þarf í rauninni enga sérstaka aðstoð frá hálfu ríkisvaldsins til þess að framkvæma. En þarna er komið að vandamáli, sem Síldarútvegsnefnd hlýtur að fjalla um, og hún verður að segja til um það, hvort hún vill fallast á það að síld verkuð með þessum hætti og með því eftirliti, sem hægt er að koma við í svona tilfellum, fær að ganga upp í sölusamninga Síldarútvegsnefndar á mörkuðum, sem hún hefur haft mjög stífar og strangar reglur um varðandi sölu af hálfu okkar landsmanna. Svona till. verða auðvitað uppi, og það verða uppi aðrar og mismunandi till. um það hvað sé hentugast að gera og hvað sé tiltækilegast að gera. En ég er ekkert viss um það að þó að við ákveðum framkvæmdanefnd, að hún hitti endilega á þær leiðir í hverju tilfelli, sem óumdeilanlega eru þær happadrýgstu. En hér er bara um svo augljósan vanda að ræða, sem við verðum að leysa að meira eða minna leyti og höfum ekki tíma til þess að tefja okkur við allt of lengi og velta fyrir okkur, að við þurfum að fara að snúast við vandanum á þann hátt, að við felum einhverjum ábyrgum aðila að hafa framkvæmdir á hendi um það sem gera á. Það verður ekki heldur nokkur leið í þessum efnum að bíða eftir því, sem mér fannst, að hæstv. ráðh. gerði allmikið úr varðandi þetta vandamál. Það verður ekki heldur hægt að bíða eftir því, að það liggi fyrir fullnægjandi útreikningar um allan kostnað í sambandi við það sem gert er í þessum efnum. Ég býst við því, að hér yrði fyrst og fremst um það að ræða af hálfu ríkisvaldsins, að það veitti tiltekinn stuðning á móti framlagi frá öðrum, sem hér hafa hagsmuna að gæta. Og það verður auðvitað að taka þar nokkra áhættu um það, hver þessi endanlegi kostnaður yrði. En ég hygg, að það verði nokkuð seint, ef nákvæmir útreikningar eiga að liggja fyrir um það, hvað hvað eina í þessum efnum muni kosta. Ég vil sem sé leggja áherzlu á það að það er enginn ágreiningur við mig um það, að sú n. hafi verið skipuð sem hæstv. ráðh. hefur skipað. Ég tel, að það hafi út af fyrir sig verið gott, að hún var skipuð. Ég vona, að þeir menn, sem í þá n. hafa valizt, séu þegar búnir að gera sér eitthvað frekari grein fyrir vandanum. En ég þykist líka alveg viss um það, að sú n. getur ekkert gert annað en að leggja sínar upplýsingar um þetta vandamál, þegar þær eru tilbúnar, fyrir ráðh. En þá held ég, að það væri mjög gott, að ráðh. hefði í sínum höndum samþykki frá Alþ. um það að Alþ. hafi beinlínis falið honum að setja á laggirnar framkvæmdanefnd til þess að reyna að ráða fram úr þessum vanda og Alþ. hafi falið honum eða heimilað honum að mega verja allt að 10 millj. kr. úr ríkissjóði í þessu skyni. Ég býst við því, að ríkið hefði þurft að fá viðbótarheimild við þetta, sem væri um það að mega ganga í ákveðnar ábyrgðir í sambandi við skipakaup eða skipaleigur. En slíkar heimildir vildi ég ekki setja inn í þál., taldi, að það yrði að leita eftir lagasamþykkt um slíkar ábyrgðir, þegar það lægi fyrir, hverjir það væru, sem vildu fá beina ríkisábyrgð í sambandi við kaup t.d. á skipum til þessara flutninga. Ég vil segja það í tilefni af því, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér um læknisþjónustuna, að ég fagna því, að það hefur farið fram nokkur athugun á þessu máli og það er unnið að því, að hægt verði að sinna þessum vanda að einhverju leyti. En ég vil aðeins segja það sem mína skoðun að ég held fyrir mitt leyti, að það ætti ekki að vera neinn vandi fyrir okkur að búa þannig um einn lækni, t.d. í okkar gamla síldarrannsóknarskipi og varðskipi, Ægi, sem hæstv. ráðh. nefndi nú ekki einu sinni á nafn af því að ég veit, að það er orðin meiningin að fara að láta það skip hvíla sig. Ég er ekki í neinum vafa um það, að læknir gæti haft miklu betri aðstöðu í því skipi án mikillar breytingar þar um borð en starfsbræður hans norskir hafa á þeim skipum, sem fylgja norska flotanum í ýmsum tilfellum. Ég tala nú ekki um, að hægt væri með lítilli breytingu að útbúa aðstöðu fyrir lækni í varðskipinu Þór og varðskipinu Óðni. Það þarf ekki að gera nein stórvirki til þess, að það ætti að vera sæmandi fyrir lækni að vera þar um borð og vinna þar. En að sjálfsögðu þarf að setja nokkuð af tækjum þar um borð það er rétt. En slíkt ætti að vera viðráðanlegt út af fyrir sig. En ég held, að ef einhverju af þessum skipum ríkisins væri ráðstafað um 2-3 mánaða tíma til þess að vera á hinum fjarlægu fiskimiðum með síldveiðiflotanum, ætti að vera hægt að koma þar fyrir þeirri læknisþjónustu sem okkur ber í rauninni skylda til að reyna að hafa þarna á þessum fjarlægu slóðum, þar sem vinna iðulega 2-3 þús. sjómenn. En ég fagna því, að þessi mál eru til athugunar hjá hæstv. dómsmrh., og vænti þess, að þar verði eitthvað úr framkvæmdum, hvernig svo sem þessi mál að öðru leyti veltast á næsta sumri. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en vænti þess, að í sambandi við þau orð sem hér hafa fallið hjá þeim tveimur hæstv. ráðh., sem hér hafa talað í þessu máli, verði þessari till. tekið vel og horfið að því ráði, sem er eitt meginatriði till., að samþykkja nauðsynlegar framkvæmdir í málinu.



Herra forseti. Það er nú ekki orðið ákaflega mikið sem á milli ber í þessum umr., annað en það að hv. 4, þm. Austf. vill, að Alþ. samþykki ákveðna fjárveitingu til ráðstöfunar fyrir mig í þessu skyni, og sízt ætti ég að hafa á móti því, til jafnfrjálsrar ráðstöfunar og hér er um að ræða. Það, sem ég vildi einungis vekja athygli á með orðum mínum hér áðan var það, að hvort sem ég þarf að koma fyrir Alþ, eða fjmrh., vil ég geta með nokkrum rökum bent á, hvernig ég ætla eða hvernig mitt rn. eða ríkisstj. eða hvað menn vilja nefna það, ætlar að nota þetta fé. Ég er ekki að tala um að það þurfi að vera upp á aura eða krónur, heldur svona nokkurn veginn að það sjáist, hver fjárþörfin í heild sé. Ég teldi eðlilegt, að ég yrði spurður um þetta hér á þingi, ef ég kæmi með slíka beiðni hingað og ég hygg, að það yrði eins með minn ágæta kollega, hæstv. fjmrh., að hann vildi nokkuð vita um, hvernig þessu fé yrði dreift. Það var hugmyndin að baki orðum mínum. Varðandi það, sem hv. 2. þm. Reykn, lagði áherzlu á í sinni ræðu vil ég endurtaka það, sem ég sagði í upphafi, en hann lagði fyrst og fremst áherzlu á það, að n. hraðaði sínum störfum. Það er undirstrikað í skipunarbréfi til nm., að lögð sé áherzla á það af hálfu ríkisstj., að n. hraði svo störfum sem frekast er kostur á. Og ég tel það nokkra tryggingu fyrir því, að svo verði gert, þegar höfð er hliðsjón af því, hvaða aðilar skipuðu fulltrúa í nefndina.



Herra forseti. Venjulegum fundartíma er lokið svo ég mun stytta mál mitt mjög. Ég geri ráð fyrir því, að flm. sé mikið í mun að koma þessu máli til n. núna og ég held, að í sjálfu sér séu allir sammála um það, eins og mér heyrist á öllum hv. ræðumönnum, sem hér hafa talað, að þeir séu sammála um það að leita þurfi úrlausnar á þeim vandamálum, sem hafa komið upp í sambandi við síldveiðarnar á s.l. sumri. En allt bendir til, að það geti jafnvel einnig orðið fyrir hendi á komanda sumri. Sú till., sem hér er til umr., er í sjálfu sér ekki annað en samsafn ályktana og samþykkta frá fjölmörgum aðilum, ráðstefnum og fundum sjómanna og útgerðarmanna og annarra hagsmunasamtaka, sem eiga hagsmuna að gæta í sambandi við þessar veiðar. Hún er mjög ýtarleg og tekur yfir marga þætti þessara vandamála. Í sjálfu sér þarf ekki að ræða þetta frekar, gætum við haldið, eftir þær umr., sem hér hafa farið fram. Það hefur komið fram, að í tveimur rn. hefur verið unnið og er unnið að lausn þessara vandamála sem þarna er bent á, og í seinni ræðu hv. flm. kemur það helzt fram hjá honum að honum líki ekki, að sú n., sem er að rannsaka málið á vegum sjútvmrn., hafi ekki það framkvæmdavald, sem hv. flm. vill, að hún fái. Mér finnst nú eiginlega, að þarna sé verið að deila um keisarans skegg. Ef einhverjar skynsamlegar till. koma frá þessari n., sem stendur að þessari rannsókn, verður auðvitað séð um það, að þær nái fram. Það eru allir jafnsammála um það að það þurfi að leita að og finna lausn á ákveðnum vandamálum. Ég held hins vegar, eins og þessi till. gefur tilefni til, að við séum kannske ekki alveg á réttri leið og ekki heldur samkv. þeim orðum, sem féllu hjá hv. flm. Ég held, að við þurfum ekki að leggja mikinn kostnað eða starf í það að leita að eða festa kaup á fleiri skipum til þess að flytja hráefni hingað til lands af fjarlægum miðum í verðlitla eða verðlausa grútarframleiðslu. Hins vegar ber okkur auðvitað að leggja höfuðáherzlu á að flytja til verkunarhafna hér á landi síld, sem getur ekki aðeins orðið uppbyggjandi fyrir okkar atvinnulíf, heldur eins og hingað til undirstaða að okkar útflutningi. Það er, eins og hv. 2. þm. Reykn. réttilega benti á, nauðsynlegt fyrir okkur, jafnvel þótt við yrðum að leggja þar í kostnað, sem sjálfur atvinnuvegurinn stæði ekki undir, til þess að við gætum þá haldið í okkar dýrmætu markaði, sem við höfum fyrir þessar vörur. En ég geri ráð fyrir því, að það séu fleiri en við sem höfum tekið til máls um þetta hér inni, sem hafi nokkurt vit á þeim hlutum, þótt þeir eigi ekki sæti hér á hv. Alþ., enda hafa þegar verið gerðar allýtarlegar tilraunir á þessu sviði, þótt þeim sé hvergi nærri lokið og auðvitað þurfum við að halda þeim áfram. Samt sem áður er ég algerlega fylgjandi því, að það verði þegar að hefjast handa í sumar u m það, að slík hráefni verði flutt til verkunarhafna hér á landi. Herra forseti. Ég skal ekki tefja tímann lengur. Eins og ég tók fram í byrjun ræðu minnar, tel ég nauðsynlegt, að þessi till. komist til n., sem þá leiti sér umsagnar þeirrar vinnunefndar, sem þegar er að vinna í þessu máli. Út frá þeim orðum, sem hv. frsm. lét falla um það, sem dómsmrh. upplýsti hér áðan í sambandi við varðskipin þegar hann benti á okkar gamla varðskip Ægi, vil ég segja, að það er auðvitað miklu fleira, sem kemur upp í þessu máli, en það eitt, hvað við teljum sæmandi fyrir einn lækni. Það kemur líka upp það vandamál að ráða fram úr óskum þeirra, og það er ekki nóg að segja: Gjörið þið svo vel, þarna er skip, farið þið um borð. - Þeir verða að fást, þeir góðu herrar, til þess að fara um borð í þessi skip, og þeir fara ekki fyrr en þau eru búin þeim útbúnaði, sem þeir telja nauðsynlegan til þess að veita fyrstu hjálp. Og þess vegna var horfið að því ráði að útbúa öll þrjú nýjustu varðskipin eða tvö þau nýjustu og það, sem er í byggingu, þannig, að þau gætu veitt þessa hjálp á fjarlægum miðum, auk þess sem þau gætu komið að notum hér í kringum landið bæði á fjarlægum og afskekktum stöðum, og eins þegar árar líkt og nú hefur gert hjá okkur hér í vetur og s.l. vetur. Þá er þetta auðvitað til öryggis fyrir allan landslýð. Við skulum ekki gleyma öðrum þætti þess að hafa varðskip á fjarlægum miðum, þar sem kannske á þriðja þúsund íslenzkir þegnar eru saman komnir á stóru svæði. Það er hér minnzt á í þessari till., að það sé nauðsynlegt, að það sé hægt að hafa eðlilegt talstöðvasamband við land. Engir aðilar á íslenzka flotanum eru betur hæfir til þess en einmitt íslenzku varðskipin, ekki aðeins við land hér heima úr mikilli fjarlægð vegna hins góða tækjakosts, sem þar er um borð heldur og við erlendar strandstöðvar. Þar fyrir utan eru þessi nýrri varðskip mjög ganghröð og geta komið og veitt aðra hjálp en beina slysa- og læknishjálp, eins og við höfum nýlega gott dæmi um hér við strendur okkar lands. Þar fyrir utan eru þessi skip útbúin þyrluþilfari, og það þarf ekki endilega að vera, að sú þyrla sé staðsett þar um borð eða komi héðan frá Íslandi. Vegalengdin frá ströndum Noregs út á þau mið sem skipin stunduðu sínar veiðar á á s.l. sumri, er hverfandi lítil miðað við vegalengdina þaðan og hingað heim, og slík þjónusta gæti aðeins komið að notum frá strandstöðvum þar og reyndar frá hjálparskipum, sem eru á miðunum fyrir aðrar þjóðir, og sjómannasamtökin hafa m.a. sent sínar þakkir til fyrir frábæran stuðning, sérstaklega á s.l. sumri. Ég tel sjálfsagt, að þegin yrðu tilboð sem sjómannasamtökin hafa fengið t.d. frá Sovétríkjunum, frá samtökum sjómanna þar, en það boð hefur legið fyrir frá þeim, að slík aðstoð yrði áfram veitt, ef við mundum óska eftir því. Það hefur verið mjög eindregin ósk sjómannasamtakanna hér við dómsmrh. - og það kemur m.a. fram í till., sem hann lýsti hér áðan, frá þessari n., sem hann skipaði - að það verði jafnframt leitað aðstoðar þessara aðila til þess að geta mætt slysum og veikindum sjómanna okkar á fjarlægum miðum.



Herra forseti. Í febrúarmánuði 1961 flutti ég till. ásamt hv. 3. þm. Vesturl., Halldóri E. Sigurðssyni, sem hljóðaði á þessa leið: „ Alþ. ályktar að kjósa 5 manna n., er vinni að því í samráði við ríkisstj. að gera till. um stækkun alþingishússins eða byggingu nýs þinghúss eftir því. hvort betur þyki leysa þörf Alþingis fyrir viðunandi húsnæði. N. skal skila till. til Alþ. eigi síðar en haustið 1962.“ Í grg. till. var því lýst, eins og hv. þm. er kunnugt um, að húsnæði Alþ. nú er algerlega óviðunandi, en hins vegar mundi ekki verða hafizt handa um að bæta úr því, nema áður sé búið að ákveða, hvort notast eigi að einhverju leyti við núverandi þinghús eða byggja nýtt. Í n. var samkomulag um það að breyta till., og var hún afgreidd frá Alþ. 28. marz 1961 svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela forsetum þingsins í samvinnu við fulltrúa frá þingflokkunum að gera till. um framtíðarhúsnæði Alþingis.“ N. hóf svo störf vorið 1961, en lítið var um árangur, og svo fór, að þetta kjörtímabil leið alveg á enda, án þess að nokkur árangur sæist af störfum n. Þess vegna var það, eftir að kosningar höfðu farið fram og nýir forsetar voru komnir til sögu haustið 1964, að mér fannst hlýða að gera fsp. um störf n. og beindi þeim til hæstv. forsrh., sem svaraði þeim hér á þingfundi 18. nóv. 1964 á þá leið, að enn hefði ekki tekizt að ná samkomulagi í n. Það hefði ekki þótt ráðlegt að láta skerast þar í odda, en n. mundi halda störfum áfram, og æskilegt væri, að till. frá henni kæmi sem fyrst. Nú leið þetta kjörtímabil án þess að nokkurt álit kæmi frá n., og því finnst mér hlýða nú, þegar nýtt kjörtímabil er aftur hafið, að endurnýja þessa fsp. til hæstv. forsrh., - en undir hann heyrir Alþ. og húsnæðismál þess, - hvort hann álíti, að það sé að vænta nokkurra tillagna frá þessari n. á næstunni, því að ef svo er ekki, finnst mér, að það liggi beinast við að taka málið upp með einhverjum öðrum hætti og þá jafnvel með því að flytja beina till. um það hér á Alþ., hver staðsetning þinghússins skuli vera.



Herra forseti. Þó að fsp. þessari sé formlega á réttan hátt beint til mín, er hún, eins og fram kom í ræðu hv. fyrirspyrjanda, að efni til þess eðlis, að það eru í raun og veru forsetar Alþingis, sem henni eiga að svara. Ég skrifaði því hæstv. forsetum og óskaði umsagnar þeirra um málið og leyfi mér að lesa upp bréf þeirra, dags. 5. febr. 1968, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Oss hefur borizt bréf yðar, herra forsrh., þar sem óskað er upplýsinga um, hvernig svara skuli framkominni fsp. Þórarins Þórarinssonar, 4. þm. Reykv., um alþingishús. Leyfum vér oss að svara þannig: Að svo komnu er ekki unnt að gefa ákveðið svar við fsp. Fundur hefur ekki verið haldinn í n. eftir að nýkjörið þing kom saman, og teljum við undirritaðir eðlilegast, að þingflokkarnir tilnefni á ný frá sinni hálfu þá fulltrúa til samvinnu við þingforsetana, sem þáltill. frá 28. marz 1961 gerði ráð fyrir, til þess að n. gæti talizt fullskipuð. Að því loknu er ekkert því til fyrirstöðu að kveðja n. til fundar og kanna þá m.a., hvort hún treystir sér til að setja sér þau tímamörk, sem spurt er um. Hér með fylgir grg. skipulagsstjórnar ríkisins um staðarval alþingishúss. Birgir Finnsson. Sigurður Bjarnason. Jónas G. Rafnar.“ Ég vil einungis bæta því við, að auðvitað er mönnum heimilt að skoða þessa grg. skipulagsstjórnar, ef þeir óska. Ég sé ekki ástæðu til þess að lesa hana hér upp. Það eru bollaleggingar, sem mönnum er meira og minna kunnugt um. En það er rétt, að það komi fram, að á þessu síðasta tímabili hefur að nokkru leyti verið bætt úr allra brýnustu þörf þingsins fyrir aukið húsrými með leigu á húsinu Þórshamri hér í næsta nágrenni, og veit ég, að það hefur létt töluvert á notkun þessa húss, Því fer fjarri, að ég telji það fullnægjandi lausn, en til bráðabirgða er það nokkur bót. Þá er einnig rétt, að á það sé drepið, að með samþykki allra þingflokka hefur ríkisstj. fest kaup á meginhluta byggingarreitsins hér næst fyrir vestan, þ.e.a.s. milli Kirkjustrætis, Tjarnargötu og Vonarstrætis. Það er kannske of mikið að segja meginhluta reitsins, en á svo verulegum hluta reitsins, að það er ljóst, að ríkisvaldið hefur nú í hendi sér ráðstöfun á þessum lóðum að langsamlega mestu leyti. Með þessu er ekki verið að kveða á um, hvar Alþ. skuli eiga setu, en greiða fyrir því, að tiltekin lausn verði framkvæmanleg, ef það verður ákveðið, þegar þar að kemur, og ég tel það út af fyrir sig spor í rétta átt. Ég tel eðlilegast, eins og kemur fram í bréfi hæstv. forseta, að nú tilnefndu þingflokkarnir á ný menn til samstarfs við þingforseta og síðan yrði undinn að því bráður bugur, fyrst að ákveða nýju þinghúsi stað og síðan að gera ráðstafanir til þess, að það verði teiknað og undirbúið. Allt tekur þetta töluverðan tíma. Það má að vísu segja að vissar grundvallarbreytingar, sem nú eru uppi hugmyndir um, á stjórnskipuninni hljóti mjög að hafa áhrif á nýtt þinghús, eins og það, hvort þingið eigi í framtíðinni að vera í einni deild eða tveimur. En hvað sem því líður, er það fyrir löngu orðið tímabært fyrst og fremst að ákveða nýju þinghúsi stað og enn fremur að hefja undirbúning að gerð þess. Slíkt hlýtur óhjákvæmilega að taka töluvert langan tíma. Ég tel eðlilegt, að þessi fsp. hafi fram komið, og hygg, að ég geti ekki svarað henni betur á þessu stigi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svör hans. Ég hygg, að þau hafi verið eins glögg og kostur var á miðað við það, hvernig málin standa í dag. En ég ræð það af svari hans, að það sé ætlunin að endurlífga þessa n., sem hefur verið starfandi á undanförnum árum og ekki hefur neitt látið fá sér koma. Það er sjálfsagt rétt að reyna það einu sinni enn, hvort nokkur árangur næst með þeim hætti, En ég vildi leggja áherzlu á það, að hæstv. forsrh. og aðrir góðir menn hlutuðust til um það, að n. skilaði áliti sem fyrst. Ef henni tækist ekki að ná samkomulagi, kæmi það fram, og þingið fengi þá aðstöðu til þess sjálft að segja álit sitt um þetta efni. Það, sem er að sjálfsögðu mest aðkallandi í þessum efnum, er að tekin sé ákvörðun um, hvort það eigi að nota núverandi alþingishús að einhverju leyti áfram eða byggja nýtt, og þá liggur það fyrst fyrir að ákveða staðinn, því að staðarvalið er undirstaða þess, að hægt sé að hefja annan undirbúning, teikningar o.s.frv. Ég endurtek það, að ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Mér sýnist á því, sem hann sagði, að hann hafi áhuga á að hraða þessu máli. Ég legg svo enn einu sinni áherzlu á það, að sú n., sem fær þetta mál enn á ný til meðferðar, leggist nú ekki á það, heldur hraði afgreiðslu þess sem mest.



Herra forseti. Á þingi vorið 1954 lögðu þeir fram Steingrímur Steinþórsson og Ólafur Thors í sameinuðu þingi svo hljóðandi till.: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að verja úr ríkissjóði á árinu 1954 eða leggja til hliðar á því ári: 1. 2 millj. kr. til þess að reisa nýtt stjórnarráðshús í Reykjavík. 2. 1 millj. kr. til kirkjubyggingar í Skálholti.“ Ólafur Thors mælti fyrir þessari þáltill. hér á Alþ. 13. apríl 1954 og fórust m.a. orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ég leyfi mér þó aðeins að minna á að hinn 1. febr. s.l., þegar liðin voru 50 ár frá því að stjórnin fluttist inn í landið, þá gaf ríkisstj. út tilkynningu um það, að hún mundi beita sér fyrir því, að byggt yrði stjórnarráðshús. Ríkisstj. hefur rætt um þetta við flokka sína og hefur nú talið sér fært að bera fram till. um, að fyrsta sporið verði stigið til þess að efna það fyrirheit, sem þá var gefið, með því að varið verði úr ríkissjóði eða lagðar til hliðar í þessu skyni á yfirstandandi ári 2 millj. kr. Ég veit, að öllum hv. þm. er kunnugt um, hversu þröngur er húsakostur æðstu stjórnar landsins, og þá jafnframt, hver bagi ekki aðeins sjálfri stjórninni og hennar starfsmönnum er að þessu, heldur oft og einatt öllum þeim, sem á hennar fund þurfa að leita. Hin ytri merki um þessa fátækt eru náttúrlega mál fyrir sig. Það er leiðinlegt, að ríkisstj. og hennar starfslið skuli þurfa að una því, sem allt of lengi hefur verið sætt sig við, og á ég þar ekki aðeins við núverandi ríkisstj. né fyrrverandi, heldur á þetta við, þótt farið sé miklu lengra aftur í tímann. Hitt er stærra atriði, að vegna húsnæðisþrengslanna verður sú starfræksla, sem þar fer fram, miklu kostnaðarmeiri. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. viti, að það, sem stjórnin hefur í huga, er að hagnýta lóðir ríkisins á milli Bankastrætis og Amtmannsstígs til þess að reisa þar myndarlegt stjórnarráðshús. Aðeins fyrstu frumdrættir hafa verið teiknaðir af þessu húsi, og hefur stjórnin haft þá til athugunar, en að sjálfsögðu þarf það mál að sæta miklu nánari meðferð, áður en auðið er að stíga fyrsta sporið í framkvæmdunum. Geri ég ráð fyrir, að ríkisstj. muni fela starfsmönnum sínum að sjá um, að málið fái þann undirbúning, sem það verðskuldar. Við þær aðstæður, sem við búum hér, þar sen saman fer höfuðstaður fátækrar menningarþjóðar og fiskibær, ber hinu opinbera að vanda eftir föngum til þeirra bygginga, sem það reisir, og ríkisstj. mun hafa hug á því að koma þarna upp veglegu húsi, en þó án alls íburðar.“ Þessi till. var samþ. samhljóða á Alb., og á næstu þingum var veitt sérstakt framlag á fjárl. til umræddrar stjórnarráðsbyggingar. Það mun einnig hafa verið skipuð sérstök n. til að vinna að undirbúningi hennar og einnig eitthvað unnið að teikningum. Nú um nokkurt skeið hefur hins vegar lítið heyrzt af þessu máli, og því er það, sem þessi fsp. er borin fram, að rétt þykir að minna á það, því að ég hygg, að enn séu í fullu gildi öll þau rök, sem koma fram í þeim ummælum Ólafs Thors, sem ég hef nú lesið upp.



Herra forseti. Það er sízt að tilefnislausu, að um þetta mál er spurt, því að játa verður, að áframkvæmd þess hefur orðið mjög verulegur dráttur. Þar til liggja þó ýmsar ástæður. Rétt er að geta þess fyrst, hvernig málið stendur nú. Að því hefur verið unnið, meira og minna slitrótt þó, allt frá árinu 1954 og þá fyrst og fremst með athugunum arkitekta á því, hvers konar bygging þetta nýja stjórnarráðshús ætti að vera. Till. þeirra hafa verið bornar undir ríkisstj., bæði þá sem nú situr, og aðrar áður fyrri. Þar hafa verið uppi mjög mismunandi hugmyndir. Í fyrstu var ætlunin að byggja mjög stórt hús á lóðum ríkisins milli Bankastrætis og Amtmannsstígs og þá jafnvel að kaupa upp verulegan hluta byggingarreitsins alla leið upp að Þingholtsstræti. En eins og kunnugt er, á ríkið ekki samfellt nema einungis frá Lækjargötu og upp að Skólastræti. Þá var ætlazt til, að þarna væri um að ræða háhýsi, sem gæti rúmað alla starfrækslu stjórnarráðsins, allar stjórnarskrifstofur, eins og þær eru nú og menn gátu þá hugsað sér. Þetta hlaut að verða mjög mikil bygging og kostnaðarsöm og í litlu samræmi, sannast að segja, við aðrar byggingar á þessum slóðum. Vegna þess, hvað þarna var um mikla byggingu að ræða, kom svo upp sú hugmynd að byggja til bráðabirgða á stjórnarráðslóðinni gömlu byggingu, sem þó gæti staðið til frambúðar og væri fyrir ofan gamla stjórnarráðið og lokaði byggingarreitnum þar fyrir ofan, þ.e.a.s. húsum Sigurðar Kristjánssonar og Garðars Gíslasonar, þannig að þau blöstu ekki lengur við, en yrði allhátt hús, sem setti svip sinn á umhverfið. Að athuguðu máli leizt mönnum ekki á þessa hugmynd, vegna þess að með þessu væri allt of nærri höggvið stjórnarráðshúsinu, eins og nú er, enda tel ég, að sú hugmynd sé með öllu fráleit, jafnvel þó að játa verði, að bakgrunnur Stjórnarráðsins sé nú ekki beint fallegur að sjá vestan frá. Við nánari athugun kom í ljós, að hugmyndirnar um stórhýsi, sem rúmaði allar stjórnarskrifstofur, féll ekki inn í skipulagið, án tillits til þess, hvort það væri heppilegt eða ekki heppilegt frá rekstrarsjónarmiði ríkisins. Þá er skipulag bæjarins var endurskoðað eða ákveðið, kom í ljós, að þarna þurfti að vera miklu lægra hús og miklu minna hús en í fyrstu var fyrirhugað. Síðustu teikningar, sem gerðar hafa verið af þessari byggingu, hafa verið gerðar á árinu 1965 og árinu 1966, og hafa verið gerðir þrír mismunandi uppdrættir, þ.e.a.s. endurbættir hvað eftir annað, af mun minna húsi heldur en áður var fyrirhugað og þá ráðgert, að sumar stjórnarskrifstofurnar yrðu annars staðar. Sjálfum lízt mér miklu betur á þessar teikningar heldur en hinar fyrri, húsið fallegra, samsvarar sér betur og verður viðráðanlegra í byggingu. Ríkisstj. hefur hins vegar ekki tekið endanlega ákvörðun um, hvort unnið skuli samkv. þessum uppdráttum. Það var seint á árinu 1966, þegar mjög var farið að líða að kosningum, sem við fengum þessa uppdrætti, skömmu fyrir kosningar, og síðan hafa menn haft ærnu að sinna, eins og nógsamlega er kunnugt. Þessir uppdrættir liggja nú fyrir, og allir þeir þm., sem áhuga hafa, geta að sjálfsögðu fengið að skoða þá. En ég tel brýna þörf á því, að ríkisstj. taki nú skjótlega um það ákvörðun, hvort hægt sé að una við þær teikningar, sem nú eru fyrir hendi. Í byggingarsjóðnum er sagt, að í byrjun febrúar hafi verið í kringum 18 1/2 millj. Það nægir auðvitað hvergi nærri til þess að ráðast í þá byggingu, sem þarna er um að ræða, en er þó góð undirstaða. Við skulum játa það, að það er tvennt til viðbótar þessum skipulagsbreytingum, sem hafa orðið á tímabilinu, sem hefur gert það að verkum, að menn hafa ekki talið tímabært að hraða mjög ákvörðun. Annars vegar hefur sú mikla þensla, sem hér hefur verið á vinnumarkaði að undanförnu leitt til þess, að menn töldu ekki ástæðu til þess að ráðast í slíka stórbyggingu. Nú eru e.t.v. horfur á að breyting sé orðin eða verði í þeim efnum. Það kemur betur í ljós á næstu mánuðum, og þá er einmitt mjög heppilegt að geta ráðizt í slíka byggingu eins og þessa. Jafnframt hefur það lengi verið skoðun mín, að þó að brýn nauðsyn sé á að koma upp slíkri byggingu, sé rétt að skoða vel sinn hug um hana. Hún á vonandi að standa um mjög langa tíð. Okkar þjóðfélag hefur verið í ákaflega örum vexti. Við sjáum, hvernig þær byggingar, sem reistar voru jafnvel fyrir fáum árum, svo að ég segi ekki áratugum, eru nú orðnar gersamlega úreltar og fjarri okkar hugmyndum. Þess vegna hef ég talið, að það væri eðlilegt, að þessi mál væru undirbúin, en það lægi ekki lífið á og væri betra að búa við þröngan hag í bili og taka heldur rétt tækifæri, þegar aðstæður gerðu það ráðlegt, að í slíka byggingu væri lagt, og reyna þá frekar að koma henni upp á skemmri tíma. Nú hefur málið verið mjög lengi til athugunar, og tel ég, - það er einungis mín einkaskoðun; - en ég tel, að þær teikningar, sem nú liggja fyrir, séu góðar, a.m.k. í meginatriðum, og þess vegna ætti, hvenær sem ákvörðun verður um þær tekin, að vera hægt að ráðast í þessar framkvæmdir.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Mér virðast þau bera merki um, að hann hafi fullan áhuga á að hraða þessu verki og að ýmsu leyti fært skiljanlegar ástæður fyrir þeim drætti, sem á málinu hefur orðið. En mér sýnist, að það sé nú komið á þann rekspöl, að þessi dráttur þurfi ekki að vera langur hér efstir, bæði þar sem teikningarnar eru tilbúnar að mati ráðh., og svo hitt, að nú virðist að ýmsu leyti betra lag til að koma slíkri byggingu í framkvæmd heldur en áður var eða hefur verið kannske allra síðustu árin, því að eins og ráðh. benti á hefur verið talsvert mikil þensla á undanförnum árum og ýmsir einstaklingar og fyrirtæki haldið uppi stórbyggingum. Nú virðist þessu tímabili vera að miklu lokið í bráðina, og þá væri það alveg rétt skv. öllum efnahagslegum lögmálum, eins og ráðh. benti líka á að ríkið notaði tækifærið til að reisa þær stórbyggingar, sem það hefur þörf fyrir. En ég tel, að af tveimur ástæðum hafi ríkið þörf fyrir slíka byggingu eins og þessa. Í fyrsta lagi vegna þess, að slík bygging mundi hjálpa til að setja vissan menningarsvip á bæinn, eins og kom fram í þeim ummælum Ólafs Thors, sem ég las hér upp áðan, - og það tel ég engan veginn þýðingarlítið, heldur mikilsvert, - og svo í öðru lagi vegna þess, að að þessu mundi verða augljós sparnaður í framtíðinni. Ég hygg, að þeir fjármunir séu ómældir, sem ríkið er búið að græða á því, að ráðizt var í byggingu Arnarhvols á sínum tíma, og reynslan mundi vafalaust verða hin sama af þessari byggingu, þegar tímar liðu fram. Ég vil svo að lokum segja það aftur, að ég þakka ráðh. fyrir svör hans og vænti þess, að aukinn skriður komist nú á þetta mál.



Herra forseti Ég vildi aðeins beina þeirri fsp. til hæstv. forsrh., hvort hann getur greint frá því fyrirvaralaust, hver er orðinn heildarkostnaður af þeim fjölþættu athugunum arkitekta, sem hann greindi frá í ræðunni áðan.



Herra forseti. Því miður hef ég það ekki sundurliðað, en ég skal útvega það og láta þm. þær upplýsingar í té.