Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyt. á lögum um samvinnufélög, nr. 46 frá 13. júní 1937. Flm. auk mín er hv. þm. Árni Gunnarsson. Þetta frv. var raunar áður flutt á 100. löggjafarþinginu árið 1978. Flm. þá var Finnur Torfi Stefánsson. Þetta frv. gerir aðeins ráð fyrir mjög einfaldri breytingu á lögum um samvinnufélög, sem fram kemur í 1. gr. frv., í þá veru að hin æðsta stjórn heildarsambands samvinnufélaga eða sambandsstjórn skuli kosin árlega beinni leynilegri kosningu sem fram fari samtímis í öllum aðildarfélögum í samvinnusambandinu. Það er gert ráð fyrir að kosningarrétt og kjörgengi eigi allir félagsmenn. Það er gert ráð fyrir að eigi færri en þrír menn skuli vera í sambandsstjórn, að stjórnin boði til fulltrúafundar og undirbúi fundarmálefni, framkvæmi fundarályktanir og annist störf milli funda, leggi fyrir aðalfund endurskoðaða reikninga sambandsins fyrir næsta ár á undan, hafi umsjón með sjóðseignum, húsum, áhöldum og öðrum eignum og gæti hagsmuna sambandsins í öllum greinum. Fyrir þessu frv. er allítarleg grg., en það má segja að með mjög einföldum hætti er hér verið að leggja til að þessum lögum verði svo breytt að lýðræði verði aukið. Það er gert beint, en það fari ekki fram með því flókna þrepalýðræði sem viðgengist hefur þar sem í raun og veru er kosið til æðstu stjórnar á mörgum stigum. Þetta frv. er svo seint komið til umr. að vitaskuld hvarflar það ekki að flm. að úr því sem komið er verði það afgreitt á þessu þingi, enda er tilgangur með flutningi ekki síður sá, að þetta frv. nái því að verða sent til umsagnar áhugamönnum um samvinnumálefni í samvinnuhreyfingunni í þeirri von að hugmyndir af þessu tagi fái þar jákvæðar undirtektir. Nú er það svo, að þegar fyrir þessu frv. var talað hér fyrir tveimur árum urðu um það allítarlegar umr. Þær umr. urðu ekki síst um það grundvallaratriði hvort Alþingi hefði til þess nánast siðferðilegan rétt að skipta sér af lagasetningu af þessu tagi. Sams konar umr. hafa átt sér stað þegar hér hafa verið lögð fram lagafrv. um verkalýðsfélög. Ég nefni sem dæmi frv. til l. sem þm. Sjálfstfl. hafa ítrekað flutt um hlutfallskosningar í verkalýðsfélögum. Þá hafa menn ekki mótmælt út af fyrir sig hugmyndinni sem slíkri, heldur hinu, að það sé ekki Alþingis að ákveða slíkt með lagasetningu, heldur verði frumkvæðið í slíkum efnum að koma frá verkalýðshreyfingunni sjálfri. Þetta er auðvitað skoðun út af fyrir sig. Hins vegar ber þess auðvitað að geta, að að því er varðar verkalýðshreyfinguna eru hér í gildi lög frá 1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Sama gildir um samvinnuhreyfinguna. Hún starfar eftir samvinnulögum. Það er skoðun flm. þessa frv., að ef ljóst er að það sé almennur vilji samvinnumanna til breytinga af þessu tagi sé ekkert við það að athuga að frumkvæðið komi frá Alþingi. Sem dæmi um tillögur um slíka lagasetningu má nefna till. til þál. á þskj. 814, sem nýlega hefur verið lögð hér fram, flutt af hv. þm. Davíð Aðalsteinssyni og Guðmundi Bjarnasyni. Hún fjallar um smærri hlutafélög. Ég segi fyrir mína parta, án þess að ætla út af fyrir sig að taka afstöðu til þeirrar þáltill. eða grg. sem með henni er, að ekki er hægt að sjá neitt almennt og yfirleitt því til fyrirstöðu að Alþingi breyti hlutafélagalögum ef það sýnist vera í skynsemi- og réttlætisátt. Það er ljóst að jafnaðarmenn hafa á síðustu árum, ekki aðeins erlendis, heldur hérlendis einnig, lagt mikla áherslu á það sem nefnt hefur verið bæði atvinnulýðræði og efnahagslýðræði. Munurinn á þessu er sá, að það fyrrnefnda, atvinnulýðræðið, fjallar meira um bein félagsmál, þ. e. beina þátttöku starfsmanna í stjórn fyrirtækja, án þess að við efnahagssviðinu sé snert. Efnahagslýðræði fjallar hins vegar um það, að í vaxandi mæli sé launafólki gert kleift að kaupa sig inn í fyrirtækin og hafa með þeim hætti áhrif á stjórn þeirra. Ég held að það sé alveg ljóst að öll samfélagsþróun, bæði í kringum okkur, ég nefni sem dæmi nýorðin kosningaúrslit í Frakklandi, og hérlendis, verður í auknum mæli í þessa átt. Eins má gera ráð fyrir að þróunin í svo risavaxinni félagasamsteypu sem samvinnuhreyfingin á Íslandi óneitanlega er, og er það á engan hátt sagt rekstrarforminu eða aðildareinstaklingum þess til hnjóðs, hlýtur að verða í þá veru í auknum mæli að hinn almenni félagsmaður hafi aukin áhrif á það sem þar er gert. Flm. þessa frv. til l. frábiðja sér að frv. af þessu tagi sé skoðað sem fjandskapur við samvinnuformið. Sú er auðvitað alls ekki hugsunin. Hins vegar er ljóst að allnokkurrar og ég held að segja megi vinsamlegrar gagnrýni í garð samvinnuhreyfingar hefur orðið vart. Í fyrsta lagi er hún til orðin vegna þess að lýðræði þar er ekki svo mikið sem æskilegt gæti verið og æskilegt væri. Í annan stað hefur verið sagt að það er ekki allt sem sýnist að því er varðar samvinnuformið á Íslandi vegna þess að í tengslum við samvinnuformið eru fjölmörg fyrirtæki sem alls ekki eru með samvinnuformi, heldur hlutafélagaformi. Eru þá t. d. nefnd fyrirtæki í tengslum við Íslenska aðalverktaka. Og í þriðja lagi blasir sú hætta við, að hin íslenska samvinnuhreyfing - og þá skal enn undirstrikað að þetta er ekki sagt rekstrarforminu til hnjóðs með einum eða öðrum hætti - hefur fengið á sig einkenni auðhrings, og það eru þau einkenni, og nú er hér átt við einasta fræðilega skilgreiningu á því hvað auðhringur er, að það eru möguleikar á að flytja fjármagn milli deilda og skekkja þar með viðskiptalíf og samkeppnisaðstöðu. Alla þessa þætti er auðvitað bæði rétt að fjalla um og breyta ef mönnum sýnist svo. En það er bjargföst skoðun flm. þessa frv. til l., að langsamlega skynsamlegasti vegurinn til skynsamlegra breytinga sé aukið lýðræði, sé beinni aðild óbreyttra félagsmanna að stjórn og að það gerist best með því að skipulagi þessara fyrirtækja sé þann veg háttað, eins og raunar hugmyndin var í upphafi, að hinn einstaki félagsmaður hafi sem allra mest áhrif á þróun mála. Það má leiða að því gild söguleg rök, að samvinnuhreyfingin er í upphafi sínu auðvitað mjög lýðræðisleg hreyfing. Hún er hugmyndafræði og samsetning hugsjónar sem gerir ráð fyrir bæði jafnri efnahagslegri aðild og miklu lýðræði. Síðan hefur þessi hreyfing auðvitað vaxið feikilega og eins og vill verða í slíkum hreyfingum kemur þetta niður á virku lýðræði. Má með sanni segja að hugmyndir sem þessar, ef að lögum yrðu, mundu leiða til þess, að í þessum efnum nálgaðist þetta rekstrarform aftur upphaf sitt og lýðræði yrði beinna. Ef farið er til annarra landa má leiða að því mörg rök, að mjög víða í stórum félagslegum hreyfingum er lýðræði miklum mun beinna en hér gerist. Í þessum efnum langar mig til að taka dæmi sem var í fréttum, mátti lesa um í erlendum blöðum fyrir mánuði eða svo. Í Ísrael eru einhver voldugustu verkalýðs- og samvinnusambönd í nokkru landi í veröldinni. Þar heita þessi samtök, sem starfa saman, Histadrut. Þeir kjósa með beinum kosningum til þings sem fer með öll æðstu völd á fjögurra ára fresti. Raunar er litið svo á í Ísrael að þær kosningar, þegar þær fara fram, það er raunar gert með listakjöri, séu einhvers konar prófsteinn á kosningar til löggjafarsamkomunnar. Þetta dæmi frá Ísrael er nefnt til að undirstrika það, að annars staðar í veröldinni er það vissulega svo að við lýði er beint lýðræði, eins og hér er verið að leggja til, í stórum félagslegum hreyfingum. Af fréttalestri af þessum kosningum í Ísrael mátti lesa að í því landi þykja slíkar kosningar gefa góða raun. Ég hygg að það sé svo mjög víða í stórum félagahreyfingum, að upphaflega sé þar gert ráð fyrir mjög verulegu lýðræði og á fyrstu árum slíkrar hreyfingar sé slíkt lýðræði virkt. Hins vegar gerist það, og það má segja það almennt, ekki bara um samvinnuhreyfingu, heldur stórar félagslegar hreyfingar stækka og verða voldugri er auðvitað óhægara að koma slíku lýðræði við. Þróunin hefur mjög víða orðið sú, og þar má taka dæmi bæði hér af samvinnuhreyfingu og að minni hyggju verkalýðshreyfingu einnig, að í vaxandi mæli er farið út í það sem stundum er nefnt þrepalýðræði, það eru kosnir fulltrúar sem aftur kjósa fulltrúa sem aftur kjósa fulltrúa sem svo kjósa æðstu stjórn. Þetta fyrirkomulag, þó svo að á pappírnum sé það lýðræðislegt, leiðir í reynd til stöðnunar og lítilla breytinga. Og af þessum sökum er þetta lagt til. Það er beinlínis tekið fram í lok grg. fyrir frv., að það sé ætlast til að frv. þetta verði sent til umsagnar þeirra sem beinna hagsmuna eiga að gæta, þ. e. starfsmanna og stofnana samvinnuhreyfingarinnar. Ég vil taka það fram, að ég geri auðvitað ekki ráð fyrir að þessu frv. verði hraðað á þessu þingi úr því sem komið er, en ef það næst fram að um þetta verði umr. stendur sannfæring mín til þess, að þeir, sem eiga fyrst og fremst hagsmuna að gæta, sem eru auðvitað virkir samvinnumenn, muni komast að þeirri niðurstöðu, að hér sé verið að leggja til skynsamlega breytingu í þessum fyrirtækjum sem til heilla megi horfa. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til félmn. og 2. umr.



Herra forseti. Á þskj. 789 höfum við leyft okkur, hv. þm. Árni Gunnarsson, Guðmundur G. Þórarinsson og ég, að gera tillögu til breyt. á lögum um tollskrá o. fl. sem eru nr. 120 frá 1976. Tilgangur þessa frv. er að fella endanlega niður greiðslu aðflutningsgjalda, sem eru tollur, söluskattur, vörugjald og jöfnunargjald, af aðföngum  (sem eru: hráefni, hjálparefni, rekstrarvörur, umbúðir, vélar, tæki, þar með talin flutningatæki til flutninga innan verksmiðjulóða, hlutar til véla og tækja, áhöld hvers konar og varahlutir)  þeirra iðnfyrirtækja sem stunda framleiðslu til útflutnings eða eiga í beinni samkeppni við vörur og þjónustu, sem heimilt er að flytja til landsins, eða óbeinni samkeppni þegar heimill er innflutningur sem komið getur í stað innlendrar vöru eða þjónustu samkv. almennu mati notenda viðkomandi vöru. Í 3. gr. laganna um tollskrá er fjallað um undanþágu og lækkunarheimildir. Við gerum tillögu um að 12. liður, sem þar er, breytist lítils háttar og verði fluttur í 2. gr., sem ber yfirskriftina tollfrjáls innflutningur, og verði þar 13. tölul. Upplýsinga um þetta mál var aflað hjá Félagi ísl. iðnrekenda og Landssambandi iðnaðarmanna. Þess skal getið að frv. um þetta efni var lagt fram á 100. löggjafarþingi og voru þá flm. úr öllum stjórnmálaflokkum, auk mín þeir Árni Gunnarsson, Ingvar Gíslason og Kjartan Ólafsson, en því miður varð ekki aflað flm. nema úr þremur stjórnmálaflokkum þegar við nú endurflytjum þetta mál. Á 100. löggjafarþinginu var málið tekið fyrir af fjh.- og viðskn. Nd. Alþingis, en formaður þeirrar n. í þann tíð var Lúðvík Jósepsson. Gefið var út nál. sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Nefndin hefur rætt frv. og fékk til fundar við sig ráðuneytisstjórann í fjmrn. og veitti hann ýmsar upplýsingar. Tilgangur frv. er að fella endanlega niður greiðslu aðflutningsgjalda af aðföngum þeirra iðnfyrirtækja, sem stunda framleiðslu til útflutnings eða eiga í beinni samkeppni við vörur og þjónustu, sem heimilt er að flytja til landsins, eða óbeinni samkeppni, þegar heimill er innflutningur sem komið getur í stað innlendrar vöru eða þjónustu, eins og segir í grg. með frv. Nefndin er sammála um að markmiði þessu þurfi að ná.“ - Ég endurtek: „Nefndin er sammála um að markmiði þessu þurfi að ná. Efni frv. er nánast samhljóða niðurstöðu samstarfsnefndar um iðnaðarmál, en sú n. hefur starfað á vegum iðnrn. Flm. frv. eru þm. úr öllum þingflokkum. Því sýnist víðtæk samstaða vera um efni frv. Þar sem nefndinni er ljóst að ýmsir framkvæmdaörðugleikar muni verða við framkvæmd slíks ákvæðis í lögum, eins og frv.-greinin er orðuð, leggur nefndin til, að frv. verði vísað til ríkisstj., sem sjái um að frv. verði samið um þetta efni og flutt á næsta þingi þar sem með því verði best tryggð örugg framkvæmd málsins.“ Tilvitnun lýkur í nál. sem var undirritað af öllum nm. fjh.- og viðskn. á 100. löggjafarþinginu, en formaður þeirrar nefndar var þá Lúðvík Jósepsson, þáv. alþm. Þess skal getið að aldrei kom frv. frá ríkisstj. Hins vegar fór fram endurskoðun á auglýsingu nr. 284/1978, um niðurfellingu og endurgreiðslu tolls og/eða sölugjalds af ýmsum aðföngum til samkeppnisiðnaðar, sem gerð var um s. l. áramót, en samt sem áður komust málin ekki í þau horf sem talist getur að sé eðlilegt. Vísa ég þar til umsagnar Félags ísl. iðnrekenda, en ekki síður til skýrslu sem samin var af samstarfsnefnd um iðnþróun sem starfaði á vegum núv. hæstv. iðnrh., en á bls. 64 í skýrslu hans, sem er fylgiskjal með þál. um iðnaðarstefnu, kemur rækilega fram að sú nefnd er sammála efni þessa frv. Gera verður ráð fyrir að hæstv. ráðh. sé það líka því að í 13. tölul. á bls. 2 í till. til þál. um iðnaðarstefnu segir svo, með leyfi forseta: „Felld verði niður aðflutningsgjöld af aðföngum þess iðnaðar sem á í samkeppni við erlenda aðila.“ Í 13. tölul. í iðnaðarstefnu, þáltill. hæstv. iðnrh. og reyndar ríkisstj. allrar, er verið að vekja máls á þessu atriði vegna þess að það hefur ekki náðst fram m. a. vegna íhaldssemi fjmrn. Það vekur athygli og frá því er skýrt á bls. 3 í grg. með þessu frv., að nú þegar lögð hafa verið fram stjfrv. um sjóefnavinnslu á Reykjanesi, steinullarverksmiðju og stálbræðslu er í öllum frv. gert ráð fyrir að þessi fyrirtæki fái niður felld aðflutnings- og sölugjöld af vélum, tækjum og varahlutum, og síðan er sagt að fjmrh. setji reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. Þegar ríkið á í hlut er ekki hikað við að setja í lög slíka yfirlýsingu. Að vísu er þar um heimildagrein að ræða. Er mér kunnugt um að þegar til kastanna hefur komið við þau fyrirtæki, sem ríkið á í eða á að öllu, hefur reynst örðugt að semja við fjmrn. um þessi efni, en með frv. okkar er gert ráð fyrir að hér sé um fortakslaust ákvæði að ræða. Verði þetta frv. samþykkt er það framlag Alþingis til þeirrar viðleitni að jafna starfsskilyrði atvinnuveganna. Á bls. 3 í grg. eru dæmi um núverandi skipan: annars vegar af flutningatækjum og hins vegar öðrum vörum sem iðnaðurinn íslenski notar. Hér er aðeins um örfá dæmi að ræða til að sýna hve misjafnlega þessar vörur eru tollaðar og hve mishá aðflutningsgjöldin eru. Á bls. 4 er fjallað um þátt þessa frv. í tæknivæðingu og þá um leið lækkun vöruverðs á iðnaðarvörum. Loks er lítill kafli þar sem reynt er, að vísu með mjög óljósum hætti, að meta tekjutap ríkissjóðs, sem nánast er óhugsandi eins og mál eru nú. Þá eru fskj. birt með frv. Það eru bréf sem fóru á milli Félags ísl. iðnrekenda og fjmrn. vegna tveggja mála sem komu upp. Var annars vegar um að ræða Kassagerð Reykjavíkur og hins vegar Pólinn á Ísafirði. Þessi bréf sýna fyllilega hver er afstaða fjmrn. til niðurfellingar á aðflutningsgjöldum og hvernig tollskrárlögunum er beitt í framkvæmd. Herra forseti. Hér er um endurflutt mál að ræða og þess vegna óþarfi að hafa mörg fleiri orð um þetta frv. Það kemur seint fram á þinginu og borin von að það verði samþykkt á yfirstandandi þingi, en með því að leggja frv. fram og koma því til nefndar teljum við flm. að við séum að ýta á hæstv. fjmrh. að taka undir með hæstv. iðnrh. og koma þessum málum í það horf sem eðlilegt getur talist. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til fjh.- og viðskn.