Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Af og til gerast atburðir í veröldinni sem hafa varanleg áhrif á gang sögunnar. Þessir atburðir geta falist í tæknibyltingum, náttúruhamförum eða styrjöldum, og þeir breyta á einni svipstundu sjónarhorni okkar, skilningi og stefnu í stóru og smáu. Árás hryðjuverkamanna sem kostuðu líf þúsunda óbreyttra borgara í New York og Washington þann 11. september sl. er slíkur atburður. Áhrif hryðjuverkanna á þróun öryggismála og alþjóðastjórnmála, efnahagsmála og alþjóðaviðskipta hafa verið gríðarleg nú þegar og munu verða langvarandi. Ein helsta afleiðing þessa atburðar er þó að orðin friður og öryggi hafa öðlast dýpri merkingu fyrir okkur Íslendinga því hryðjuverkin beindust gegn stöðum sem eru hluti af okkar heimsmynd og veruleika, og í árásunum féllu meðbræður okkar, samstarfsmenn og jafnvel ástvinir. Samhengið á milli öryggismála og efnahagslegrar velferðar er sömuleiðis skýrara en nokkru sinni fyrr. Þannig hafa hryðjuverkaárásirnar á Bandaríkin haft verulega neikvæð áhrif á þróun heimsviðskipta, og bitnað harkalega á íslensku atvinnulífi. Sú staðreynd að hryðjuverk í heimsborgum annarrar heimsálfu hafa valdið uppsögnum starfsfólks í fyrirtækjum á Íslandi, segir meira en mörg orð um hve efnahagskerfi ríkja eru samofin og háð stöðugleika, friði og öryggi. Hryðjuverkin voru ekki einvörðungu árás á Bandaríkin, þau voru einnig árás á siðmenningu og hagkerfi heimsins. Eðlilegt er því á þessum tímum að líta til stöðu og hagsmuna Íslands í þeirri breyttu heimsmynd sem nú blasir við, sérstaklega á sviði viðskipta- og efnahagsmála. Mörg dæmi eru um að þegar ógn og hætta steðjar að verði samkennd sundrungu yfirsterkari. Sú hefur einnig orðið raunin nú og er það huggun harmi gegn að hryðjuverkin virðast ætla að verða aflvaki þróunar sem gengur þvert á væntingar ofbeldismannanna. Ef vel er á málum haldið geta þessir atburðir leitt til aukins skilnings meðal þjóða. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna fyrr í þessum mánuði kom skýrt fram að heimsbyggðin hefur sameinast gegn ógn hryðjuverkamanna. Ólík ríki um víða veröld með mismunandi trúarbrögð, efnahag og stjórnkerfi hafa sameinast um það grundvallarmarkmið að uppræta hryðjuverk og efla öryggi. Þessi eindrægni Sameinuðu þjóðanna stafar án efa af auknum skilningi á því að samstaða er það vopn sem best bítur á þá ógn er að steðjar. Samskipti Atlantshafsbandalagsins og Rússlands eru annað dæmi um að baráttan gegn hryðjuverkum virðist hafa skapað grundvöll til lausna í erfiðum deilum. Í þessu sambandi er rétt að minna á hugmyndir um grundvallarbreytingu á öryggissamstarfi NATO og Rússlands sem nú er til umræðu innan bandalagsins. Í nýlegri heimsókn minni til Rússlands ræddi ég mikilvægi stóraukins samstarfs Atlantshafsbandalagsins og Rússlands og benti á að samhliða auknu samstarfi í öryggismálum þyrfti Rússland að tengjast Evrópu nánari efnahagslegum böndum. Stækkun NATO og ESB til austurs er mikilvægt framlag til að efla öryggi í álfunni og brýnt er að við horfum öll til Rússlands sem bandalagsríkis og eflum samstarf við það ríki á sem flestum sviðum. Harðstjórn talíbana í Afganistan er senn á enda. Ljóst er að þar stendur fyrir dyrum gífurlegt uppbyggingarstarf. Brýnt er að hraða öllum áætlunum um framtíð Afganistans og fagna ég því ferli sem nú er hafið með þátttöku allra þeirra aðila sem koma verða að myndun þjóðstjórnar í Kabúl í samræmi við ályktun öryggisráðsins. Að mínu mati er mikilvægt að lausn finnist á svæðisbundnum ágreiningsmálum sem oft virðast vera rót þess haturs sem öfgamenn byggja tilveru sína á. Langar mig í því samhengi að ítreka nauðsyn þess að alþjóðasamfélagið beiti auknum kröftum í að leysa deilurnar fyrir botni Miðjarðarhafs en slík lausn þarf m.a. að fela í sér stofnun sjálfstæðs ríkis Palestínu og að Ísrael verði tryggt öryggi innan alþjóðlegra viðurkenndra landamæra. Eftir stendur að engin réttlæting getur nokkurn tíma fundist á voðaverkunum 11. september og draga verður hryðjuverkamennina til ábyrgðar. Hryðjuverkin í Bandaríkjunum hafa haft margþætt áhrif á efnahagslíf heimsins. Óvissa á gjaldeyris- og hlutabréfamörkuðum, erfiðleikar í flugrekstri og samdráttur í ferðaþjónustu eru augljósustu afleiðingarnar og hefur þeirra þegar orðið harkalega vart hér á landi. Þetta kallar á samstöðu um grundvallarreglur sem gera efnahagskerfi heimsins betur í stakk búið að standa af sér erfiðleika, með víðtæku neti milliríkjasamninga sem tryggja opna markaði og hindrunarlaus viðskipti. Áföll síðustu mánaða sýna hve miklu skiptir að Ísland njóti hagstæðrar samkeppnisstöðu á erlendum mörkuðum. Útflutningsviðskipti eru undirstaða hagsældar okkar. Fá ríki byggja á utanríkisviðskiptum í eins ríkum mæli og Ísland. Samkvæmt tölfræðiskýrslu sem skrifstofa EFTA hefur tekið saman er Ísland í 6. sæti ríkja heims þegar þau eru flokkuð eftir mikilvægi útflutningsviðskipta. Á tímum hnattvæðingar er óhjákvæmilegt að íslensk stjórnvöld búi atvinnulífinu a.m.k. sambærileg viðskiptakjör og í nágrannalöndum okkar. Því verður seint of mikil áhersla lögð á mikilvægi starfs utanríkisþjónustunnar í þágu sífellt fjölbreyttari utanríkisverslunar Íslands. EES-samningurinn mun nú sem fyrr gegna lykilhlutverki þar sem hann tryggir aðgang að mikilvægasta útflutningsmarkaði okkar. Sá markaður mun eflast með stækkun ESB til austurs og við þurfum að gæta vel að hagsmunum okkar. Þá skapast ótvíræð sóknarfæri vegna nýrra samninga á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og vegna nýrra fríverslunarsamninga EFTA. EES-samningurinn er okkar langmikilvægasti viðskiptasamningur. Samningurinn hefur staðið undir efnahagslegum væntingum og verið nauðsynlegur grundvöllur framfara. Frá gerð EES-samningsins hefur þróunin innan ESB verið hröð, meðan EES-samningurinn hefur staðið í stað. Ég hef því beitt mér fyrir því innan EFTA að EES-samningurinn verði uppfærður. Vísbendingar hafa borist um að ESB kunni nú að vera reiðubúið að ræða takmarkaða tæknilega endurskoðun samningsins. Þau atriði sem ég hef lagt áherslu á í þessu efni er efnisleg aðlögun samningsins, tryggari þátttaka í nefndum og aukin áhrif á störf stofnana ESB. Endurskoðun bókunar 9 sem lýtur að tollfrjálsum viðskiptum með sjávarafurðir er verkefni sem nauðsynlegt er að skoða. Þrjú fyrstu atriðin eru af pólitískum toga og hefur verið gerð grein fyrir þeim við önnur tækifæri. Með bókun 9 var meginhluti tolla á íslenskar sjávarafurðir afnuminn. Þetta var mikill áfangi á þeim tíma en vissulega voru það vonbrigði að full fríverslun með fisk náðist ekki fram. Enn eru tollar, og sumir mjög háir, á vissum síldarflokkum, unnum laxi, ferskum fiskflökum, humri o.fl. Þrátt fyrir að hlutfall tollfrelsis sé hátt og tiltölulega fáar tegundir beri tolla, er um háa fjárhæð að ræða, sem er hindrun í vegi frjálsra viðskipta, skaðar staðbundna atvinnuhagsmuni og getur torveldað uppbyggingu nýrra atvinnugreina á borð við fiskeldi. Þessir tollar hafa þau áhrif sérstaklega að fullvinnsla vissra afurða er hagkvæmari innan ESB en hér á landi. Annað atriði sem varðar bókun 9 er stækkun Evrópusambandsins. Vaxandi líkur eru á að allt að tíu ný ríki verði aðilar að ESB árið 2004. Með stækkuninni heyrir skipting álfunnar milli austurs og vesturs sögunni til. ESB breytist úr hópi einsleitra ríkja í stærra bandalag samstarfsþjóða með ólíkan bakgrunn og efnahagslega burði. Stækkun Evrópusambandsins hefur í för með sér stækkun Evrópska efnahagssvæðisins, þar sem nýjum aðildarríkjum ESB verður skylt að sækja um aðild að EES. Þetta kallar á sérstakar viðræður og samninga við EFTA-ríkin. EFTA-ríkin hafa á liðnum árum gert fríverslunarsamninga við flest þessara nýju aðildarríkja, sem m.a. fela yfirleitt í sér fulla fríverslun með fisk. Við inngöngu ríkjanna í ESB falla þessir samningar úr gildi og reglur bókunar 9 taka við og hafa í för með sér óhagstæðari tollmeðferð. Ísland mun því formlega fara fram á að EES-samningurinn verði aðlagaður þessum staðreyndum og að markaðsaðgangur verði ekki verri eftir stækkun ESB. Af viðbrögðum ESB má ráða að þessi róður verður þungur en þar sem hér er um gífurlegt hagsmunamál að ræða verður það sótt af fullum þunga. Við síðustu stækkun ESB varð niðurstaðan sú að Ísland hlaut tollfrjálsa innflutningskvóta sem miðuðust við viðskiptareynslu. Vandinn við að beita þessari lausn nú felst í því að Ísland hefur litla markaðshlutdeild á þessu svæði eftir hrun kommúnismans. Ég hef áður lýst áhyggjum mínum yfir því hve markaðsuppbygging okkar hefur verið takmörkuð í þessum löndum á undanförnum árum á meðan Norðmenn hafa lagt í verulegt markaðsátak í Póllandi. Þeir hafa nú um 50% markaðshlutdeild í fiski á pólskum markaði meðan Ísland hefur 1%. Utanríkisráðuneytið hefur að undanförnu boðið atvinnulífinu til samstarfs um markaðssókn í Póllandi, enda verður Pólland meðal stærstu aðildarríkja ESB. Það er vissulega á ábyrgð stjórnvalda að tryggja að sem hagstæðastir samningar náist við ESB á þessu sviði. En ég tel einnig afar mikilvægt að útflytjendur og framleiðendur horfi til langs tíma, auki sókn sína á þessa markaði og bæti þannig stöðu okkar að þessu leyti. EFTA-ríkin hafa lagt sitt af mörkum til efnahagslegrar uppbyggingar í Evrópu með framlögum í þróunarsjóð fyrir fátækari ríki ESB. Búast má við að ESB óski viðbótarframlags frá EFTA-ríkjunum vegna stækkunarinnar. Evrópusambandið hefur lýst því yfir að stækkun eigi ekki að hafa þær afleiðingar að nýir tollmúrar verði reistir í Evrópu. Því tel ég að ESB beri skylda til að horfa á þetta mál í breiðu samhengi. Hafa ber í huga að EFTA-ríkin gerðu fríverslunarsamninga sína áður en umsóknarríkin sóttu um aðild að sambandinu. Með þeim samningum var lagður grundvöllur að uppbyggingu viðskipta til lengri tíma litið og því hafa þeir skapað tækifæri sem enn eru að mestu ónýtt. Við höfum óhagstæðan viðskiptajöfnuð við þessi lönd og helstu tækifærin til markaðssóknar þar eru á sviði sjávarútvegs. Það er því mikilvægt að stækkunin útiloki ekki að við fáum nýtt þessi tækifæri. Ég á erfitt með að færa rök fyrir því að Alþingi samþykki aukin framlög í þróunarsjóð vegna stækkunarinnar, ef stækkunin skerðir markaðsaðgang okkar og tækifæri í milliríkjaviðskiptum. Um næstu áramót verður evran tekin upp sem lögeyrir í flestum ESB-löndum. Tíminn einn mun leiða í ljós hvaða áhrif upptaka evrunnar mun hafa annars vegar á efnahagslíf evrulandanna og hins vegar á stöðu Íslands í því samhengi. Ríkisstjórnin hefur þegar sýnt gott frumkvæði til að laga aðstöðu fyrirtækja eins og kostur er með skattkerfisbreytingum sem lagðar hafa verið til. Við verðum hins vegar sífellt að meta stöðu okkar í ljósi þróunar þessara mála, einkum með tilliti til samkeppnisstöðu fyrirtækja og vaxtakjara. Sömuleiðis gæti samkeppnisstaða milli ESB og EFTA raskast frá því sem EES-samningurinn tryggði og áhrifin gætu þannig orðið töluverð hér á landi. Ég hef áður sagt að við erum ekki að falla á tíma í þessu efni en tel nauðsynlegt að þessi staða verði vandlega skoðuð af ríkisvaldi, atvinnulífi og öðrum sem hafa hagsmuna að gæta. Með sama hætti og EES-samningurinn tryggir aðgang okkar að Evrópumarkaði höfum við byggt upp fjölþætt net viðskiptasamninga við önnur ríki til að tryggja hagsmuni okkar á öðrum mörkuðum. Á undanförnum árum hefur hið alþjóðlega viðskiptakerfi orðið flóknara og fjölþættara, en líka opnara og viðkvæmara. Bætt aðgengi íslenskra fyrirtækja að erlendum mörkuðum á grundvelli fjölþjóðlegra samninga skapar nýja möguleika á markaðssókn og vöruþróun og stuðlar að aukinni fjölbreytni í atvinnulífi. Samhliða höfum við lagt áherslu á gerð tvísköttunarsamninga og tvíhliða fjárfestingasamninga. Tveir þeirra síðarnefndu eru nú á lokastigi, við Rússland og Mexíkó. Innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar hefur um langt skeið verið unnið að því að koma á nýrri viðræðulotu um næstu skref í átt til aukins frjálsræðis í alþjóðaviðskiptum. Á ráðherrastefnu stofnunarinnar í Doha náðist samkomulag um að hefja nýja viðræðulotu. Það er sérstakt fagnaðarefni að þessum áfanga hafi verið náð á sama tíma og samdráttarskeið virðist vera að hefjast í hinu alþjóðlega hagkerfi. Erfiðara er að ná samstöðu milli ríkja um skref af þessum toga á samdráttartímum en hins vegar er ávinningurinn af slíkum samningum aldrei meiri en við þær aðstæður. Smá hagkerfi hafa ríkari hagsmuni af því að samræmdar reglur gildi í alþjóðaviðskiptum, en stærri ríki geta frekar neytt aflsmunar til að tryggja sér markaðsaðgang. Þróunarríki hafa einnig hag af auknu frelsi á þessu sviði, svo fremi að gagnkvæmni ríki í samningunum og þau fái tryggan markaðsaðgang fyrir útflutningsvörur sínar. Í þeim viðræðum sem nú eru fram undan munum við Íslendingar leggja sérstaka áherslu á fríverslun með iðnaðarvörur, þar á meðal sjávarafurðir, og afnám ríkisstyrkja í sjávarútvegi. Ég hef áður bent á mikilvægi þess fyrir samkeppnisstöðu íslensks sjávarútvegs að ríkisstyrkir verði almennt aflagðir. Þetta hefur verið megináhersla okkar á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þar höfum við Íslendingar verið í fylkingarbrjósti ríkja sem lagt hafa til að unnið verði að samkomulagi á vettvangi stofnunarinnar um afnám ríkisstyrkja. Á fundinum í Doha var samþykkt að tekið verði sérstaklega á ríkisstyrkjum í sjávarútvegi með það að markmiði að settar verði reglur um beitingu ríkisstyrkja og stuðlað að afnámi þeirra. Vinna að þessu máli hefur verið meðal forgangsverkefna utanríkisþjónustunnar um langt skeið þar sem afnám ríkisstyrkja er ekki aðeins mikilvægt fyrir viðskiptahagsmuni okkar, heldur styrkir stöðu okkar í alþjóðlegri umræðu um sjávarútvegsmál og sjálfbæra nýtingu auðlinda hafsins. Afnám ríkisstyrkja er mikilvægur þáttur í að tryggja betri umgengni um lifandi auðlindir hafsins. Ríkisstyrkir í sjávarútvegi stuðla að ofveiðigetu og rányrkju á heimsvísu og eru þröskuldur í vegi þróunarríkja við að byggja framtíð sína á sjálfbærum sjávarútvegi. Lítill ágreiningur varð um landbúnað í Doha en meginágreiningsefnið var hvort afnema ætti útflutningsbætur. Á Íslandi voru útflutningsbætur afnumdar fyrir rúmum áratug. Misskilnings hefur gætt hér á landi um eðli umræðunnar um viðskipti með landbúnaðarvörur innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Í gildi er sérstakur samningur um landbúnaðarviðskipti sem heimilar tilteknar stuðningsaðgerðir við greinina. Ísland hefur stutt það langtímamarkmið að auka samkeppni í viðskiptum með landbúnaðarvörur. Á hinn bóginn viljum við líkt og margar aðrar þjóðir í heiminum nýta það svigrúm til stuðnings á grundvelli fæðuöryggis- og byggðasjónarmiða sem gildandi samningar gefa okkur. Þar erum við samstiga frændþjóðum okkar á Norðurlöndunum sem hafa lagt ríka áherslu á sérstöðu norðlægs landbúnaðar. Aðildarríki Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar eru nú orðin 144 eftir aðild Kína og Tævans að stofnuninni. Í aðildarviðræðum við Kína náði Ísland víðtækum tilslökunum í viðskiptum með sjávarafurðir og undirbúningur fyrir sams konar viðræður við Rússa er þegar hafinn. Með ákvörðuninni í Doha hefur Alþjóðaviðskiptastofnunin sýnt að hún stendur undir því hlutverki sínu að efla og auka milliríkjaviðskipti þar sem byggt er á réttlátum leikreglum sem tryggja hag allra þátttökuríkja. Við Íslendingar eigum mikið undir því að stofnuninni takist vel til við verkefni sín og mjög mun reyna á samráð við atvinnulífið og samstarf við hin ýmsu ráðuneyti við undirbúning samningaviðræðna sem munu fara fram á næstu árum. EFTA-ríkin hafa á undanförnum árum byggt upp net fríverslunarsamninga við átján ríki vítt og breitt um heiminn. Þeir samningar bæta markaðsmöguleika okkar umfram það sem unnt er að gera á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þetta net verður sífellt þéttriðnara. Nýverið tók gildi samningur við Mexíkó, auk þess sem samningum er lokið við Singapúr og samningar eru á lokastigi við Chile og Kanada. Allir þessir samningar munu tryggja íslenskum útflytjendum fríverslun m.a. með fisk og skapa því sóknarfæri á nýjum mörkuðum. Sérstakt ánægjuefni er að tekist hafi að ljúka samningi við Singapúr en hann er mikilvægt upphaf sóknar EFTA-ríkjanna inn á markaði í Asíu. Í undirbúningi er fríverslunarsamningur við Suður-Afríku en samningaumleitanir eru áður hafnar við nokkur ríki Norður-Afríku. Sá grunnur sem lagður hefur verið fyrir íslenska utanríkisverslun með þessum milliríkjasamningum er að sönnu mikilvægur. Ekki er síður mikilvægt að það stoðkerfi sem byggt er upp til aðstoðar fyrirtækjum til markaðssóknar sé öflugt. Utanríkisþjónustan er í vaxandi mæli útvörður íslensks atvinnulífs á erlendri grundu. Samstaða hefur náðst á Alþingi um eflingu utanríkisþjónustunnar á undanförnum árum. Það hefur verið forgangsverkefni utanríkisráðuneytisins að fjölga viðskiptafulltrúum í því skyni að efla viðskipti á erlendum mörkuðum. Það er í fullu samræmi við þá þróun sem hefur orðið í öðrum ríkjum og á rætur að rekja til hnattvæðingarinnar sem okkur er tíðrætt um. Íslensk stjórnvöld þurfa að leitast við að veita útflytjendum okkar sambærilega aðstoð og aðrar þjóðir veita. Í þessu ljósi ber að líta á stofnun sendiráðs í Japan, sem er stærsta viðskiptaríki Íslands í Asíu og næststærsta hagkerfi í veröldinni. Um það verkefni hefur skapast sérstök pólitísk samstaða hér á Alþingi milli stjórnar og stjórnarandstöðu á undanförnum árum. Það gefur augaleið að sendiráðið gegnir afar mikilvægu viðskiptalegu hlutverki en einnig í pólitísku og menningarlegu tilliti. Sendiráðinu er ætlað að gegna ríkulegu hlutverki við að greiða leið íslensks útflutnings á Japansmarkað og legg ég í því sambandi megináherslu á ferðaþjónustuna um þessar mundir. Markaðssvæðið í Asíu er nú þegar eitt af þeim mikilvægari í heiminum og mun enn eflast á næstu árum. Má í því sambandi nefna að hagvöxtur í Kína er með því hæsta sem gerist en árið 2000 jók Kína innflutning sinn um 36% og útflutning um 28%. Kína er einfaldlega, ekki síst með aðild að Alþjóðaviðskiptastofnuninni, markaður framtíðarinnar og þangað sækja nú flestar þjóðir heims. Því er ljóst að sendiráð okkar í Japan og Kína hafa lykilhlutverki að gegna við að aðstoða íslenskt atvinnulíf í þessum heimshluta. Ljóst er að utanríkisþjónustan getur haft mikil áhrif á samkeppniskjör sem útflytjendur njóta á erlendum mörkuðum. Því er mikilvægt að tryggja náið samstarf utanríkisþjónustunnar og atvinnulífsins. Það höfum við leitast við að gera og því verður haldið áfram. Sú atvinnugrein sem e.t.v. hefur mest að sækja til sendiráða okkar er ferðaþjónustan, sem hefur verið vaxtarbroddur í íslensku efnahagslífi undanfarin ár. Þetta á ekki síst við í Asíu þar sem margt bendir til að vinna megi nýja markaði. Ferðamenn í þeim heimshluta sækja í vaxandi mæli til Evrópu en þeir hafa hins vegar ekki sótt hingað til lands í sama mæli, þrátt fyrir að þeir leggi meira upp úr öryggi áfangastaða sinna en flestir aðrir. Eftir því sem efnahagslegar aðstæður almennings batna í Asíu eykst mikilvægi öruggra áfangastaða í markaðssókn fyrir ferðaþjónustuna. Alþjóðasamtök ferðamála hafa nýlega gefið út spá þar sem fram kemur að áætlað er að ferðamenn frá Kína verði allt að 100 milljónir árið 2020. Okkur ber að sjá til þess að Ísland verði á landakorti þessara ferðamanna. Ef spár rætast um neikvæðar afleiðingar hryðjuverkanna á ferðaþjónustuna er það áhyggjuefni fyrir Ísland enda er ferðaþjónustan orðin næststærsti útflutningsatvinnuvegur þjóðarinnar. Þó efast megi um langtímaáhrif hryðjuverkanna á íslenska ferðaþjónustu er ljóst að átak er nauðsynlegt til að kynna Ísland sem öruggan áfangastað með það að markmiði að reyna eftir bestu getu að vernda og byggja upp þann árangur sem við höfum þegar náð á því sviði. Ég hef hér að framan lagt megináherslu á tengsl utanríkisviðskipta og velferðar í íslensku samfélagi. Í því sambandi er nauðsynlegt að árétta að viðskiptamál og umhverfismál eru sömuleiðis samofin. Sjálfbær þróun er lykilþáttur í að stuðla að efnahagslegri- og félagslegri uppbyggingu og stöðugleika um heim allan. Nýverið náðist tímamótasamkomulag í Marrakesh sem gerir iðnríkjunum kleift að fullgilda Kyoto-bókunina. Við Íslendingar áttum okkar þátt í að þessu samkomulagi var náð. Samkomulagið er enn ein staðfestingin á því að heimsbyggðin verður öll að vinna saman að því að leysa hnattræn vandamál. Kyoto-bókunin skapar ný tækifæri til að efla tækniþróun og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda. Þegar bókunin öðlast gildi mun eftirspurn stórlega aukast eftir orkugjöfum sem hafa ekki í för með sér losun gróðurhúsalofttegunda. Íslendingar eiga mikil tækifæri í orkufrekum iðnaði og við þróun nýrra orkubera. Kyoto-bókunin veitir aukin tækifæri til að nýta sérþekkingu okkar á notkun endurnýjanlegra orkugjafa, einkum jarðvarma, til fjárfestinga og verkefna í öðrum heimshlutum. Má þar nefna nýlega samninga í Ungverjalandi og Kína, auk þess sem vaxandi samstarf er við Rússa. Kyoto-bókunin tryggir efnahagslega hagsmuni Íslands ásamt því að standa undir því grundvallarmarkmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Umhverfismál eru ekki afmarkaður málaflokkur heldur hafa þau áhrif á aðra þætti þjóðlífsins þar á meðal efnahagsmál. Umræða um umhverfismál án tillits til efnahagslegra áhrifa umhverfisaðgerða er tilgangslaus. Niðurstaðan í Kyoto-ferlinu er sigur fyrir umhverfisstefnu okkar en varðveitir jafnframt þann efnahagslega ávinning sem við höfum haft og munum áfram hafa af endurnýjanlegum orkuauðlindum. Ísland hefur, herra forseti, vissulega sérstöðu þar sem það býr yfir margvíslegum auðlindum sem allar eiga það sameiginlegt að vera sjálfbærar. Auðlindir okkar þurfum við að vernda og hámarka afrakstur þeirra. Slíkt er ekki aðeins hlutverk einstakra ríkja heldur einnig alþjóðlegra samtaka. Framvinda alþjóðastjórnmála eftir atburðina 11. september hafa kristallað hversu öryggismál, efnahagsmál, umhverfismál, lýðræði og mannréttindi eru samofin. Markmið utanríkisstefnu Íslands er að tryggja þjóðarhagsmuni á öllum þessum sviðum. Efnahagsleg velferð og styrkur þess frelsis og lýðræðis sem við búum við fer eftir því hvernig til tekst í því efni. Starf utanríkisþjónustunnar gagnast því með beinum hætti landsmönnum öllum, hvort sem í hlut á bóndi, sem á sitt undir starfsskilyrðum landbúnaðar, fiskverkandi, sem byggir á tryggum aðgangi að markaði fyrir framleiðslu sína eða starfsmaður, sem á atvinnu sína undir þjónustu við erlenda ferðamenn. Innanlands- og utanríkismál hafa sjaldan eða aldrei verið jafnsamofin og nú. Samdráttur í efnahagslífinu kallar á aukið starf og meiri þjónustu við atvinnulífið. Utanríkisþjónustan mun leggja þunga áherslu á að sinna þeirri brýnu þörf sem nú blasir við.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ræðuna. Ég get ekki annað en tekið undir þau orð sem hæstv. ráðherra hafði um skelfilegar afleiðingar voðaverkanna í Bandaríkjunum 11. september, ég tek undir þau orð sem hæstv. ráðherra hafði um afleiðingar þeirra fyrir heimsbyggðina og mannlegt samfélag alls staðar. Ég held hins vegar að við eigum að fara okkur hægt að túlka eða oftúlka áhrif þeirra atburða á efnahagslíf okkar hér heima. Það er að sönnu rétt að sú lægð sem við erum að sigla inn í mun örugglega dýpka af völdum þeirra en ég tek mönnum vara fyrir því að nota þá atburði og afleiðingar þeirra á efnahagskerfi heimsins til þess að skýra með einhverjum hætti þá stöðu sem íslenskt efnahagslíf er í núna. Það er afleiðing raða mistaka núverandi stjórnvalda og á sér engar skýringar erlendis. Herra forseti. Samfylkingin hefur stutt afstöðu hæstv. ráðherra í þeim viðbrögðum sem alþjóðasamfélagið hefur gripið til í kjölfar atburðanna 11. september. Við Íslendingar höfum stutt samþykktir Sameinuðu þjóðanna um þessi efni. Við höfum stutt bandalag aðildarþjóða Sameinuðu þjóðanna sem ætla að láta einskis ófreistað til þess að ráða niðurlögum hermdarverkamanna hvar sem er. Hér er komið að ákveðnu grundvallaratriði, herra forseti. Leyfist alþjóðasamfélaginu að grípa til aðgerða til að tryggja mannréttindi í einstökum ríkjum? Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að svo sé. Ég er þeirrar skoðunar að það sé hlutverk alþjóðasamfélagsins að tryggja mannréttindi hvar sem er í heiminum og þess vegna segi ég það hikstalaust að ég fagna því þegar afganskar konur kasta blæjunni í Kabúl vegna þeirra aðgerða sem alþjóðasamfélagið greip til. Ég tel að það sé hlutverk alþjóðasamfélagsins að tryggja mannréttindi hvar sem er í heiminum. Ég er þeirrar skoðunar að alþjóðasamfélagið sé í fullum rétti til að aðstoða og skakka leikinn þar sem fólk hefur verið svipt grundvallarmannréttindum sem eru viðurkennd í alþjóðlegum sáttmálum. Það er hins vegar rétt að muna, herra forseti, að sá árangur er dýru verði keyptur og mannslífið er jafndýrmætt í Afganistan og í Bandaríkjunum eða hvarvetna annars staðar. Þegar við hörmum missi þeirra sem eiga um sárt að binda vestan hafs, þá hörmum við líka mannfall og hörmungar óbreyttra borgara í þessu fjarlæga fjallalandi. Afganistan er að sönnu fallið eða sú stjórn sem þar ríkti en það að uppræta hryðjuverkastarfsemi er flókið og langvinnt verkefni sem vinnst endanlega á öðrum vettvangi en vígvellinum einum. Það hafa auðvitað önnur öfl en einungis talibanar og samtök ofsatrúarmanna veitt hryðjuverkamönnum skjól og stuðning og þann flókna vef þarf að rekja upp. Ég er þeirrar skoðunar að forustan við þá vinnu og yfirstjórn aðgerða alþjóðasamfélagsins gegn hermdarverkasamtökum sé best komin í höndum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Við vitum hins vegar, herra forseti, að besta ráðið til að draga úr hryðjuverkum er að ráðast gegn misrétti og örbirgð í heiminum. Það er ekki síst hlutverk þjóðar eins og okkar. Þess vegna langar mig, herra forseti, að vekja eftirtekt á því að við í Samfylkingunni höfum í dag lagt fram till. til þál. um sjálfstæði Palestínu. Við höfum beitt okkur sérstaklega í því efni, herra forseti. Það vill svo til að í dag er alþjóðlegur stuðningsdagur Sameinuðu þjóðanna við baráttu Palestínu --- ég er viss um að hæstv. utanrrh. mundi eftir því en láðist að geta þess --- og af því tilefni höfum við lagt fram þáltill. sem ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að Ísraelsmenn dragi heri sína frá hernumdu svæðunum í Palestínu, í samræmi við friðarsamkomulagið sem gert var í Ósló árið 1993, og geri þannig Palestínumönnum kleift að lifa sem frjáls þjóð í eigin landi.`` Herra forseti. Tillögugreinin er nokkuð lengri og í greinargerðinni er skýrt hvers vegna við höfum þessa afstöðu. Í dag er það svo að Palestínumenn eru beittir markvissri kúgun af Ísraelsmönnum. Þeir ráða í dag einungis yfir 18% af Vesturbakkanum og Gaza. Ísraelsher hefur hlutað Palestínusvæðið niður í rúmlega 220 einingar með minni byggð og Palestínumenn hafa nánast ekkert sjálfræði á þeim svæðum. Ég kalla þetta markvissa kúgun, herra forseti, og það er skylda Íslendinga að beita sér fyrir því að þeirri þróun sé snúið við á alþjóðavettvangi og ég fagna þeim ágætu orðum sem hæstv. ráðherra lét einmitt falla um þetta efni. Herra forseti. Þriðja málið sem ég vil gera að umræðuefni eru tengsl okkar Íslendinga við Evrópusambandið og afstaðan til umsóknar um aðild að sambandinu. Ég hef sagt, herra forseti, eftir skoðun mína á málinu að kostirnir séu fleiri en gallarnir og sú afstaða mín herðist fremur en hitt eftir því sem ég skoða málið frekar. Þetta er að sönnu ákaflega umdeilt mál og eðlilegt er að innan allra flokka séu skiptar skoðanir. Við í Samfylkingunni höfum fyrir okkar parta lagt mikla vinnu í þetta mál. Við höfum fengið 13 sérfræðinga til að fjalla um alla þá þætti sem málið varðar helst, 10 þætti alls og við höfum gefið þá vinnu út í 202 blaðsíðna bók sem er stútfull af upplýsingum um þetta mál. Þar eru samningsmarkmið Íslendinga skilgreind með þeim hætti að ef kæmi til aðildarumsóknar, þá er þetta framlag okkar til umræðunnar. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið felur í reynd í sér aukaaðild að Evrópusambandinu. Mér finnst eftirtektarvert og athyglisvert og kemur reyndar ekki á óvart að hæstv. utanrrh. talar fallega um samninginn. Samningurinn á það skilið. En það var ekki alltaf svo. Ég minnist þess ekki að hæstv. ráðherra hafi á sínum tíma treyst sér til að styðja aðild að þeim samningi sem hann mærir svo mikið núna. Ég heyri hæstv. ráðherra í dag tala fjálglega um ágæti samningsins en ég minnist þess samt ekki að hann hafi á sínum tíma treyst sér til að greiða honum atkvæði. En, herra forseti, batnandi manni er best að lifa. Í dag er það þannig að samningurinn um EES er stöðugt að veikjast. Hann er okkur ekki jafnhagfelldur inn í framtíðina og hann var áður. Ástæðurnar eru margar. Í fyrsta lagi leiðir stækkun Evrópusambandsins til þess að furðu skjótt munu ríki þess verða 30 í stað 15 og það eitt leiðir til miklu minni áhuga sambandsins á málefnum EES en áður. Engir vita það betur en við sem sitjum í EFTA/EES-nefndinni og höfum átt viðræður við utanríkismálanefndir fjölmargra þjóðþinga sem hafa ákaflega lítinn áhuga og enga þekkingu á samningnum. Í öðru lagi er samningurinn staður að því leyti að hann nær ekki til nýrra sviða í samstarfi ESB sem annað tveggja krefast þá harðra og erfiðra samninga líkt og um Schengen eða hreinlega þess að Íslendingar fá ekki tækifæri til að taka þátt í mikilvægu samstarfi innan álfunnar. Í þriðja lagi afsöluðum við okkur ákveðnu fullveldi með samningnum en þróun innviða Evrópusambandsins, svo sem aukin völd Evrópuþingsins leiðir hægt en bítandi til þess að það dregur úr áhrifum okkar. Með rökum má halda því fram að við séum með þeirri þróun hægt en bítandi að tapa fullveldi án þess að hafa í rauninni fallist á það. Í fjórða lagi leiðir núverandi staða til þess að við munum ekki ná þeim mikilvægu ávinningum sem felast í aðild að Myntbandalaginu með því að vera einungis í EES. Í fimmta lagi má nefna að afurðir í sjávarútvegi sem voru undanþegnar hinum mikilvægu tollfríðindum sem við náðum með samningnum verða á næstu árum æ mikilvægari í útflutningi Íslendinga. Hæstv. ráðherra nefndi t.d. framþróun laxeldis sem er nokkuð háð því að okkur takist að breyta tollafyrirkomulagi sem nú gildir um það. Ég nefni sérstaklega síldveiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum. Ég held að kolmunninn sé í bókun 9 en man það ekki alveg. Í sjötta lagi nefni ég niðurfellingu mikilvægra tollfríðinda gagnvart sjávarútvegi í fríverslunarsamningum við tilvonandi aðildarríki í ESB sem ógildast við inngöngu þeirra í sambandið. Í sjöunda lagi má síðan nefna samstarf um öryggi og varnir sem við eigum ekki kost á að taka þátt í nema innan Evrópusambandsins. Við erum hins vegar gróið Evrópuríki með burðuga stjórnsýslu og höfum a.m.k. til skamms tíma verið með ákaflega farsælt og stöðugt efnahagslíf. Við höfum því rétt til þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það er eitt af því sem við hljótum að ræða í fullri alvöru og hljótum að fara að taka það mál til efnislegrar umræðu, ekki einungis að ræða stöðugt hvort eigi að setja það á dagskrá. Við stöndum frammi fyrir þremur kostum. Í fyrsta lagi að gera tvíhliða samning við Evrópusambandið og það er sú leið sem ég hef skilið að forustumenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs vilji fara. Sá flokkur á hins vegar eftir að skýra rökin fyrir því að slíkur samningur dugi okkur og líka að slíkur samningur náist. Ég vísa t.d. til niðurstöðu Svisslendinga um tvíhliða samning við ESB. Þar voru gerðar miklar tilslakanir af þeirra hálfu. Landfræðileg tengsl þeirra við ESB eru auðvitað ákjósanleg. Þeir eru í miðju ESB-ríkjanna. Viðræðurnar tóku 8 ár. Þeir kostuðu miklu til að bæta innviði síns ríkis í undirbúningi samninganna en niðurstaðan varð talsvert verri kjör en ganga innan Evrópusambandsins. Í slíkum umræðum þurfa forustumenn Vinstri grænna að skýra þau rök sem þeir telja að hnígi að því að hægt sé fyrir Íslendinga að ná betri árangri með tvíhliða samningum en Svisslendingar gerðu. Í öðru lagi er kostur að vera áfram innan EES og berjast þar til þrautar fyrir uppfærslu á samningnum eins og hæstv. ráðherra hefur talað um að hann vilji gera. Ég verð þá upplýsa það, herra forseti, að ég var nýlega á fundum EFTA/EES-nefndarinnar þar sem þau mál voru rædd til hlítar við talsmenn Evrópusambandsins. Þá kom það alveg skýrt fram að ekki kæmi til nokkurra greina að fara í einhvers konar endurskoðun á þeim samningum aðra en tæknilega uppfærslu til að við höldum fríðindum sem við höfum gagnvart ríkjum sem við höfum fríverslunarsamninga við og eru núna að ganga í Evrópusambandið. Þau tollfríðindi falla niður. En það kom fram í máli hæstv. ráðherra að ekki er gert ráð fyrir af hálfu Evrópusambandsins, eins og kom líka fram af hálfu talsmanna þeirra á þessum fundi, að það verði uppfært á öðru en grundvelli viðskiptareynslu. Þriðji kosturinn er auðvitað sá að sækja um aðild að Evrópusambandinu á grundvelli vel skilgreindra samningsmarkmiða og leggja niðurstöðuna síðan undir dóm þjóðarinnar. Það er athyglisvert þegar maður lítur yfir sviðið að Alþýðusamband Íslands hefur mótað mjög framsækna stefnu varðandi málið. Mér er ókunnugt um afstöðu BSRB, ef hún er þá einhver, en öflugir forustumenn innan BSRB, m.a. formaður eins stærsta aðildarfélagsins, hafa lýst stuðningi við það. Samtök atvinnulífsins eru þess mjög fýsandi að það verði lagt í umsókn. Staða flokkanna á Alþingi er þannig að þrír flokkar hafa málið til umræðu. Einn er á móti, þ.e. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð og einn, Sjálfstfl., bannar umræðuna. Sem komið er þá er einungis einn flokkur sem er kominn með mögulega aðild að Evrópusambandinu í feril ákvörðunar og það er Samfylkingin. Ég hef, herra forseti, lýst skoðun minni eins og fram hefur komið. Ef ég hefði meiri tíma, herra forseti, hefði ég viljað fara ítarlegri orðum um afstöðu mína til einstakra atriða. Það eru kannski tvö atriði sem mestu skipta. Það eru fullveldisrökin og sjórinn. Sjór skiptir mestu máli vegna þess að hin sameiginlega sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins hefur fyrst og fremst verið það sem lagt hefur verið gegn aðild og þá kem ég að þætti hæstv. utanrrh. Hann hefur sjálfur sagt það oftar en einu sinni að það sem íslenska hagsmuni varðar sé einmitt sjávarútvegsstefna ESB. Sá sem svona talar sem hefur yfir að ráða heilu ráðuneyti góðra sérfræðinga hlýtur að hafa brotið það mál til mergjar. Hvaða áhrif hefur það á sjávarútveg Íslendinga að ganga í Evrópusambandið? Hæstv. ráðherra lagði á sl. vori fram skýrslu. Þar var m.a. fjallað um sjávarútveg. Það var ekki tæmandi úttekt. Hæstv. ráðherra sagði um sjó í ræðu sinni þegar hann reifaði skýrsluna, með leyfi forseta: ,,Enn hefur ekki verið farið yfir alla texta sem tengjast sameiginlegri sjávarútvegsstefnu og þeir greindir út frá íslenskum hagsmunum.`` Mér finnst þetta ekki metnaðarfullt, herra forseti, og ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er þessi vinna í gangi? Í sjálfu sér, herra forseti, er það svo að ég er ekki viss um að það skipti lengur máli vegna þess að sú vinna hefur verið unnin og hana er að finna í þessari bók Samfylkingarinnar sem ég held á. Auðvitað er það þannig, herra forseti, að hér er ekki um að ræða fullkomna úttekt og örugglega eru þau rök sem hér eru ekki að öllu leyti skotheld. En þetta er besti texti sem ég hef séð um áhrif aðildar að ESB á sjávarútveg Íslendinga. Í stuttu máli, herra forseti, er ég þeirrar skoðunar á grundvelli þeirra raka sem þar koma fram og ég ætla að leyfa mér að skýra betur í seinni ræðu minni að það sé hagfellt fyrir íslenskan sjávarútveg að Íslendingar gerðust aðilar að Evrópusambandinu. Ég ætlast ekki til þess að í dag taki menn metnaðarfulla umræðu á grundvelli þeirra raka sem hér koma fram og ég ætlast ekki til þess að það eitt verði grundvöllur umræðunnar. En hér er í fyrsta skipti af hálfu stjórnmálflokks, í fyrsta skipti af hálfu hreyfingar lagður fram pakki þar sem málið er skýrt og reynt að finna galla og kosti og það lagt fyrir. Og forustumönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem hafa sérstaklega nefnt sjávarútvegsrökin gegn aðild og einnig hv. forustumönnum Frjálslynda flokksins, ber auðvitað skylda til þess í framhaldinu að svara þessu með rökum. Við höfum með þessu lagt fram okkar skerf til málefnalegrar umræðu um mögulega aðild að ESB til að Íslendingar geti að lokum tekið afstöðu sem byggist ekki á tilfinningum heldur upplýsingum.

Herra forseti. Hv. þm. er nokkuð tíðrætt um EES-samninginn. Það er mikilvægt að taka fram í sambandi við hann að ákveðið var strax á árinu 1989 að fara í samninga um Evrópska efnahagssvæðið og stór hluti þess samnings var mjög langt kominn í þeirri ríkisstjórn sem ég sat í og fór frá völdum 1991 þannig að í sjálfu sér bera allir stjórnmálaflokkar ábyrgð á þeim samningi. Þetta var nánar tiltekið 15. mars 1989 í Ósló. Ég leyfði mér hins vegar að gagnrýna ýmis atriði í samningnum þegar hann kom til lokaafgreiðslu á Alþingi og ég bið hv. þm. að lesa ræður mínar frá þeim tíma þannig að hann fari ekki með rangt mál. Ég gagnrýndi t.d. sjávarútvegs\-kaflann og spáði fyrir um að tollfrelsið væri ekki jafnmikið og haldið var fram af þáv. utanrrh. Það hefur allt komið í ljós og það er m.a. þess vegna sem við þurfum nú á því að halda að taka upp bókun 9 vegna þess að því var haldið fram að unnar síldarafurðir mundu njóta tollfrelsis samkvæmt þeim samningi. Það er ekki þar með sagt að ekki hafi átt að gera þann samning eða undirrita hann, en okkur bar í stjórnarandstöðunni að gagnrýna hann, eins og stjórnarandstaðan gerir við aðra samninga á Alþingi í dag, og veita þáv. ríkisstjórn aðhald. Þáverandi ríkisstjórn hafði ekki samráð við stjórnarandstöðuna um gerð þess samnings svo því sé líka haldið til haga. Ég taldi rétt á lokastigum hans að þáv. ríkisstjórn bæri endanlega ábyrgð á honum en ég fyrir mitt leyti ber mikla ábyrgð á samningnum vegna þess að ég kom mjög mikið að honum á árunum 1989, 1990 og fram á mitt ár 1991.

Herra forseti. Ég kannast vel við ræður hæstv. utanrrh. um EES-samninginn. Hæstv. ráðherra var að vísu gagnrýninn á einstaka þætti samningsins en hann var hér í sölum þingsins einn af þeim sem mærðu þennan samning. Hvers vegna? Vegna þess að hann bar auðvitað ábyrgð á honum. Hvers vegna bar hann ábyrgð á honum? Vegna þess að hann var einn af þeim sem sat í ríkisstjórn sem hrinti þessu máli af stað, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon líka, þannig að auðvitað ber hann ábyrgð á honum. En hæstv. núv. utanrrh. þorði ekki að standa undir þeirri ábyrgð þegar kom að því að greiða atkvæði og auðvitað iðrast hann þess núna. Hvers vegna? Vegna þess að það hefur enginn núlifandi Íslendingur, ef frá er talinn núverandi sendiherra Íslendinga í Washington, mært þennan samning með jafnhástemmdum lýsingarorðum og hæstv. utanrrh. Menn ættu að lesa þá texta sem hann hefur sent frá sér um það. Hann kemst réttilega að þeirri niðurstöðu að ekkert hafi lagt grundvöllinn að því góðæri sem við höfum átt að fagna á síðustu árum í jafnríkum mæli og einmitt þessi samningur sem hæstv. ráðherra treysti sér ekki til að styðja hér í sölum Alþingis. Hann lét það að vísu uppskátt, svo sögunni sé haldið til haga, þegar hann var á fundi ungra framsóknarmanna uppi í Hvalfirði, að auðvitað hefði hann átt að gera það og hann hefði gert það ef hann hefði verið í ríkisstjórn. Þetta er nú sami ráðherrann og var fyrir nokkrum dögum að berja á mér og hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að vilja ekki fylgja einhverjum áformum hans og álasa okkur fyrir að haga okkur með óábyrgum hætti, að haga okkur eins og stjórnarandstæðingar. Nú höfum við lýsinguna á því hvernig hann, þessi ágæti maður hagaði sér í stjórnarandstöðu og hvaðan kemur sú lýsing? Úr munni hans sjálfs.

Herra forseti. Ég var þeirrar skoðunar að hægt hefði verið að ná betri árangri í sambandi við þennan samning. Ég hélt því fram. Ég hafði ekki aðstöðu til þess að meta það vegna þess að ég sat ekki í neinni samninganefnd sem var að ljúka þeim samningi. Ég hef hins vegar alltaf talið nauðsynlegt að þessi samningur hafi verið gerður og þar af leiðandi liggur það náttúrlega alveg ljóst fyrir að ef ég hefði verið í ríkisstjórn og haft aðstöðu til þess að meta allt sem að honum kom, þá hefði ég fylgt honum fram því ég hef alltaf haldið því fram að nauðsynlegt hafi verið að gera þennan samning. Ég hef haldið því fram í núverandi ríkisstjórn að nauðsynlegt hafi verið að koma í gegn íslenska ákvæðinu í Kyoto-samkomulaginu. Ég hef haldið því fram. Núverandi stjórnarandstaða hefur ekki haldið því fram að það bæri að koma því í gegn. Núverandi stjórnarandstaða hefur haldið því fram að ekki ætti að gera það. Núverandi stjórnarandstaða hefur ekki haldið því fram að það ætti að gera öðruvísi. Hún hefur hreinlega verið á móti því samningsferli sem við Íslendingar höfum farið í. Á þessu er náttúrlega mikill grundvallarmunur, hv. þm. Við skulum hins vegar temja okkur það í öllum stórum málum að þar koma margir að. Það gerir enginn einn maður, hvorki utanrrh. landsins eða aðrir. Þetta eru stór mál og flókið ferli þar sem margir aðilar og oft margar ríkisstjórnir koma að. Þannig er það líka með Evrópumálin, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Framsfl. lagði fram mjög mikið rit í þessu máli og mjög gott að Samfylkingin hefur líka gert það. En við skulum halda því rétt til haga og við skulum ekki metast um hvað lagt er fram og þess vegna fagna ég því að Samfylkingin hefur gert það. En ég minni hv. þm. á að það hefur Framsfl. líka gert og fyrir alllöngu, en hann virðist hafa gleymt því í öllum málflutningi sínum.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér þann munað að biðja hæstv. ráðherra að reyna að lyfta umræðunni upp á það plan sem sæmir honum sem ráðherra. Ég flutti málefnalega ræðu og réðst ekki á einn eða neinn. Ég bað hv. þm. Steingrím J. Sigfússon og hæstv. utanrrh. um málefnaleg svör. Það er hæstv. utanrrh. sem kemur hingað og ræðst, ekki á mig, heldur á sendiherra sinn í Washington. Hvers konar mannasiðir eru það? Og hæstv. utanrrh. fer að rifja hér upp feril sinn sem samningamanns. Þá er rétt að ég segi að ég tel að hæstv. utanrrh. og umhvrh. hafi náð býsna góðum árangri frá þeim sjónarhóli sem þeir standa og það væri hægt að færa rök fyrir því að þeir hafi náð býsna góðum árangri frá sjónarhóli Íslendinga í þessu Kyoto-máli. Eigum við síðan að fara yfir samninginn sem hæstv. utanrrh. gerði um norsk-íslenska síldarstofninn? Ég var á móti þeim samningi frá upphafi og taldi að þar hefði ekki tekist vel til. En hæstv. ráðherra komst ekki lengra. Munum við eftir hæstv. ráðherra þegar hann var óbreyttur þingmaður Framsfl. í stjórnarandstöðu og veittist að núverandi sendiherra í Washington fyrir að hafa ekki náð samningum um Smuguveiðarnar? Munum við eftir sjónvarpsviðtali sem tekið var við þennan hæstv. ráðherra þegar hann hljóp á ströndinni með þáverandi sjávarútvegsráðherra Noregs og ætlaði að fara að gera samning? Við vitum öll hvernig sá samningur varð að lokum. Svo kemur hæstv. ráðherra núna og segir að ástæðan fyrir því að hann treysti sér ekki til þess að styðja EES-samninginn hafi verið sú að hann hafi ekki verið nógu góður. Hefur þessum hæstv. ráðherra tekist að bæta hann? Nú munum við sjá á næstunni samningasnilld þessa hæstv. ráðherra þegar hann ætlar að fara að endursemja samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og við skulum sjá hvort honum tekst að ná meiru en bara þeirri uppfærslu sem byggist á viðskiptareynslu okkar við þær þjóðir sem núna eru að ganga inn. Og það er fjarri því nóg. Ef hæstv. ráðherra tekst meira, þá mun ég koma í þennan stól og óska honum til hamingu vegna þess að mér finnst ekkert slæmt að hrósa mönnum ef þeir eiga það skilið en mér finnst slæmt að eiga í karpi við hæstv. utanrrh. þegar ég reyni að hefja hér málefnalega umræðu.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hóf mál sitt á því að ræða um rétt eða svigrúm alþjóðasamfélagsins eins og hann kallaði það til að grípa til aðgerða til að tryggja mannréttindi. Ég get verið sammála hv. þm. um að slíkur réttur er til staðar, enda sé þá um að ræða lögmætar ákvarðanir alþjóðastofnana og í samræmi við mannréttindasáttmála og önnur alþjóðalög. Hins vegar er ég ósammála þeirri greiningu hv. þm. að alþjóðasamfélagið standi fyrir aðgerðum í Afganistan um þessar mundir. Það gerir það ekki. Hernaðurinn í Afganistan er hvorki á vegum Sameinuðu þjóðanna, NATO, né annarra viðurkenndra alþjóðasamtaka. Hann er á vegum Bandaríkjamanna, Breta að litlu leyti og síðan hópa innan Afganistan. Því miður er það svo að þótt öllum réttsýnum mönnum sé það fagnaðarefni að harðstjórn talibana hverfi frá völdum, þá hafa umbæturnar í málefnum kvenna ekki orðið meiri en svo að hinir nýju valdaherrar í Kabúl bönnuðu þar fyrir nokkrum dögum mótmælagöngu nýstofnaðra kvennasamtaka. Varðandi tillögu Samfylkingarinnar um málefni Palestínu sem hv. þm. gerði að umtalsefni þá fagna ég áhuga Samfylkingarinnar á því máli og ég tel til fyrirmyndar að Samfylkingin bauð þeim gesti hingað til landsins sem hún gerði á landsfundi sínum. Hitt eru mér vonbrigði að Samfylkingin skyldi ekki leita eftir þverpólitískri samstöðu um flutning tillögu um málefni Palestínu. Fyrir því er hefð á Alþingi. Það tókst mjög góð samstaða um stefnumótun í málefnum Palestínu á Alþingi veturinn 1988--1989 og ég verð einnig að segja að gildandi samþykkt Alþingis um það mál er að flestöllu leyti betri en sú tillaga sem Samfylkingin flytur nú. Hún er sterkari og vísar afdráttarlausar í rétt Palestínumanna til að stofna sjálfstætt ríki og réttindi flóttamanna til að snúa heim. Það er aðeins þetta eina atriði í tillögu Samfylkingarinnar sem er þá nýtt og það er um alþjóðlegar gæslusveitir. Ég verð því að segja að það urðu mér vonbrigði að sjá þessa tillögu hér á borðum orðaða eins og hún er orðuð og einnig að ekki skyldi reynt að viðhalda um málið þverpólitískri samstöðu.

Herra forseti. Mér þykir miður ef það hefur skapað einhverja ólgu í hugarheimi hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að Samfylkingin lagði fram þessa þáltill. en mér heyrist nú á hv. þm. að hún sé miklu verri en sú tillaga sem samþykkt var 1989, þannig að ég skil ekki að mikil eftirsjá sé í huga þingmannsins yfir því að fá ekki að vera á tillögu sem honum finnst miklu verri en gildandi stefna. Það að við förum ekki fram með tillögur sem við höfum boðið þingmönnum annarra flokka að vera á þýðir ekki að ekki sé þverpólitísk samstaða. Í hópi þingmanna, m.a. hópi stjórnarliða, eru menn sem eru félagar í samtökunum Ísland-Palestína. Við buðum þeim ekki að vera með á tillögunni. Við teljum samt að þeir styðji anda hennar. Í ræðu hæstv. utanrrh. kom fram að hann og hans flokkur er á ákaflega svipuðum slóðum og við varðandi afstöðuna til Palestínu. Við leggjum fram þessa tillögu af okkar hálfu vegna þess að hér er um nýja stefnumörkun að ræða af hálfu Samfylkingarinnar. Af hverju er hún ný? Vegna þess að við erum nýr flokkur og við höfum bara haldið einn landsfund. Honum er nýlokið. Ég geri ráð fyrir að takast muni ákaflega góð samstaða hér í þinginu um þá tillögu og þess vegna flutning tillagna af þessu tagi í framtíðinni. Ekki skal á okkur standa. Að því er varðar síðan það sem hv. þm. sagði um Afganistan og stöðu mála þar, þá er það einfaldlega svo að ég er þeirrar skoðunar að alþjóðasamfélagið eigi og hafi rétt til þess að hlutast til um að mannréttindi séu virt, t.d. hlutast til um að kúgunaraðgerðir gagnvart konum séu afnumdar, frá þeim sé fallið. Ég sagði í ræðu minni að ég teldi að hinar samræmdu aðgerðir gegn hryðjuverkum í heiminum ættu að vera undir stjórn öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Ég minnist þess að skammt er síðan öryggisráðið samþykkti tillögu um að sett yrði á stofn þjóðstjórn í Afganistan. Við styðjum það öll.

Herra forseti. Varðandi þetta seinna atriði sem orðið hefur tilefni orðaskipta milli mín og hv. þm. þá laut athugasemd mín eingöngu að því að æskilegt er að menn tali skýrt og noti hugtök sem eru gagnsæ og hafa tiltekna merkingu. Alþjóðasamfélagið er notað við ýmis tilefni og tekur ekki alltaf til sömu hluta. Þannig er t.d. það sem menn kalla hina víðtæku alþjóðlegu samstöðu gegn hryðjuverkum. Það er ekki lögformlegur skilgreindur aðili. Það er hins vegar öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og Sameinuðu þjóðirnar. Það er Stofnunin um öryggi og samvinnu í Evrópu eða NATO eða önnur slík viðurkennd fyrirbæri sem menn vita fyrir hvað standa. Mér finnst stundum að menn grípi til þessa hugtaks alþjóðasamfélagsins þegar þeir vilja ekki vera nákvæmlega skýrir í máli sínu vegna þess kannski að menn eru að sveigja fram hjá því að tala um hlutina eins og þeir nákvæmlega eru í Afganistan núna og þeir eru þannig að aðgerðirnar eru ekki á vegum eða í nafni neinnar viðurkenndrar alþjóðastofnunar. Þær eru á vegum Bandaríkjamanna, Breta og einstakra hópa eða fylkinga innan Afganistan. Varðandi tillöguna um málefni Palestínu þá kemur það ekkert við mig öðruvísi en þannig, herra forseti, að mér er ákaflega annt um þennan málstað og ég fagna því og ætla að taka fram í ræðu minni á eftir að ég fagna m.a. ummælum hæstv. utanrrh. um sjálfstætt ríki Palestínumanna og ég tel ákaflega mikilvægt að við reynum að verja sem breiðasta og almennasta samstöðu um þetta mál á Alþingi. Stefnumótun Alþingis 1989 var ákaflega merkileg og framsækin þar sem í henni fólst m.a. ákveðin viðurkenning á PLO og ég hygg að Ísland hafi verið fyrst ríkja t.d. í þessum hópi á Vesturlöndum til að ganga jafnlangt og þar er gert í sambandi við rétt Palestínumanna til að stofna eigið ríki og rétt flóttamanna til að snúa heim. Það sem er veikara í tillögu Samfylkingarinnar er t.d. skírskotunin til Óslóarsamkomulagsins sem við vitum vel að margir Palestínumenn eru óánægðir með og er að mörgu leyti málamiðlun frá afdráttarlausustu samþykktum Sameinuðu þjóðanna um þessi réttindi Palestínumanna. En þetta ræðum við auðvitað allt saman og skoðum í framhaldinu.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni er ákaflega annt um málstað Palestínumanna. Þó kemur hann og agnúast út í Samfylkinguna fyrir að hafa lagt fram stefnumörkun í málinu, stefnumörkun sem byggist á ræðum sem fluttar voru af dr. Mustafa Barghouthi, manninum sem hv. þm. var að hrósa áðan, hófsömum, frjálslyndum miðjumanni frá Palestínu. Samfylkingin er hófsamur flokkur jafnaðarmanna. Þetta er sá málflutningur sem við teljum henta núna. Ef það er afturför frá þeirri samþykkt sem Alþingi gerði 1989, hlýtur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að hrósa happi yfir því að hafa ekki verið píndur af Samfylkingunni á svona vonda tillögu. Svo einfalt er það mál. Að því er varðar stríðið í Afganistan þá er það þannig að sá sem hérna stendur hefur ekki farið leynt með skoðanir sínar á því máli og það hefur ekki verið honum létt verk, hvorki í sínum flokki né utan hans. Ég hef sagt að gagnvart því þurfi enga hálfvelgju. En það er greinilegt að ýmsir aðrir eru annarrar skoðunar. Engin átök sem ég man eftir frá því að ég komst af sokkabandsárunum hafa notið jafnvíðtæks alþjóðlegs stuðnings og þarna, ekki nokkur átök. Þetta hefur orðið til þess, eins og hæstv. utanrrh. sagði, að gjörbreyta viðsjám milli stórvelda. Þetta hefur leitt til þess að Rússar hafa tekið upp ný viðhorf gagnvart Atlantshafsbandalaginu og ef marka má fréttir, gæti þetta leitt til þess að þeir mundu jafnvel óska eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu sem mundi endanlega geirnegla gjörbreytt eðli þess.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hóf mál sitt á umfjöllun um atburði á sviði alþjóðamála og það hlýtur að teljast eðlilegt og við hæfi. Staðreyndin er auðvitað sú að að ýmsu leyti lifum við í þeim efnum og höfum gert síðustu vikurnar afar dapurlega tíma. Mér er til efs að fréttatímar fjölmiðla hafi í annan tíma verið jafndapurlegir og drungalegir og þeir hafa verið nú um margra vikna skeið. Það er eiginlega með kvíða sem foreldrar opna fyrir sjónvarpstæki og setja kvöldfréttir á hverju sinni, alla vega þeir sem eiga ung börn á heimilinu því að það líður varla svo kvöld að ekki birtist okkur á skjánum svo hryllilegar myndir af átökum og afleiðingum þeirra í Afganistan, í Palestínu og jafnvel víðar, að slíkar myndir eru vart við hæfi barna. Í Afganistan eru auðvitað afar alvarlegir hlutir að gerast. Þar er mannfall orðið gífurlegt og hjálparsamtök og alþjóðamannréttindasamtök hafa lýst og lýsa þungum áhyggjum yfir ýmsu sem þar er að gerast í þessum átökum eins og alltaf vill verða þar sem mannréttindi eru fyrir borð borin. Það fyrsta sem fellur, eins og stundum er sagt, er gjarnan sannleikurinn og oft líða mánuðir, ár þangað til smátt og smátt skýrist hvað raunverulega gerðist. Þannig eru til að mynda fréttir síðustu daga af mannfalli í tengslum við uppreisn fanga í fangelsi óhuggulegar og mannréttindasamtök hafa af því miklar áhyggjur að þar séu þverbrotnar allar alþjóðareglur, Genfarsáttmálar og aðrir hlutir um meðferð fanga á stríðstímum og þess gæti jafnvel að mönnum gefist yfir höfuð ekki kostur á því að gefast upp og afhenda vopn sín heldur séu þeir teknir af lífi án dóms og laga og án þess að eiga nokkurn tíma kost á því að öðlast stöðu fanga á stríðstímum og njóta þeirrar verndar sem þeim ber. Ástandið í Palestínu er sömuleiðis afar dapurlegt og þvert á það sem menn bundu jafnvel vonir við fyrstu dagana eftir atburðina 11. september þá hafa þeir ekki nýst þeim sem þar búa til þess að koma málum í friðsamlegri farveg heldur þvert á móti. Jafnvel eru teikn á lofti um að í vændum séu og þegar sé hafinn undirbúningur árása á önnur ríki í framhaldi af því að ófriðnum ljúki a.m.k. að mestu leyti í Afganistan og ber þá gjarnan Írak á góma eins og það sé það sem sú hrjáða þjóð þurfi helst á að halda, að styrjaldarátökin sem reyndar hafa meira og minna geisað þar samfellt í 12 ár magnist upp á nýjan leik. Þar er reyndar háð gleymt stríð með loftárásum með nokkuð reglubundnu millibili og allir vita þær þjáningar sem íraska þjóðin hefur liðið vegna viðskiptabanns sem staðið hefur í meira en áratug. Þessir atburðir, herra forseti, og reyndar ýmsar breytingar í alþjóðastjórnmálum sl. 10--12 ár hafa haft mikil áhrif á umræður á alþjóðavettvangi um öryggismál. Það er síður en svo að allt sé neikvætt sem gerst hefur í þeim efnum. Þvert á móti hefur að mínu mati umræðum um þessa hluti að ýmsu leyti fleygt fram frá því að múrinn féll og Varsjárbandalagið og Sovétríkin leystust upp. Þannig hafa menn t.d. beint sjónum að ýmsum öðrum þáttum sem skipta máli í sambandi við öryggi og frið en hinum hernaðarlega þætti einum sem mest var til umfjöllunar á tímum kalda stríðsins. Öryggishugtakið hefur öðlast nýja merkingu, breiðari og víðari merkingu og menn hafa einnig í vaxandi mæli, til að mynda á Norðurlöndum, reynt að beina sjónum að möguleikum til fyrirbyggjandi og borgaralegra aðferða í sambandi við lausn deilumála eða það að hindra að deilur stigmagnist og endi í blóðugum átökum. Ég minni á það starf sem unnið hefur verið á vettvangi Norðurlandaráðs síðustu mánuði og skilað sér í þessari skýrslu um borgaralegar og friðsamlegar aðgerðir til að eiga við deilumál og fyrirbyggja að slíkar deilur stigmagnist. Norðurlandaráð afgreiddi ályktun í þessa veru á þingi sínu í Kaupmannahöfn á dögunum sem ég tel fulla ástæðu til að minna á og vekja athygli á inn í þetta samhengi. Á bls. 4 í ræðu sinni talar hæstv. utanrrh. um nauðsyn þess að lausn finnist á svæðisbundnum ágreiningsmálum sem oft séu rót þess haturs sem öfgamenn byggi tilveru sína á. Þessu er ég að sjálfsögðu sammála en hefði getað hugsað mér að þarna væri farið dýpra í hlutina og rætt um þau margbreytilegu vandamál, þær aðstæður misskiptingar, kúgunar, mannréttindabrota og vonleysis og örbirgðar, ekki síst meðal ungs fólks sem víða verða jarðvegur fyrir ofbeldis- og ofstækishugsunarhátt sem aftur býður heim hættunni á því að öfgamenn geri út á þessar aðstæður og afli sínum vonda málstað stuðnings til hefndarverka eða glæpaverka. Herra forseti. Það verður líka að segjast eins og er að mér finnst ekki skynsamlegt að fjalla af algerlega gagnrýnislausum fögnuði um það sem menn kalla hina víðtæku alþjóðlegu samstöðu núna um baráttu gegn hryðjuverkum. Hverjir eru bandamenn Vesturlanda í þessum leiðangri núna? Hverju eru helstu bandamenn Bandaríkjamanna og Breta um þessar mundir? Það eru Rússar, Kínverjar og Pakistanar ef nefna ætti þrjár mikilvægustu þjóðirnar í þessu sambandi fyrir utan kannski Úsbeka og Tadsjika. Og hvernig er mannréttindaástandið í þessum löndum? Hafa engir áhyggjur af því að þessar þjóðir séu reiðubúnar í samstöðunni og tilbúnar í leiðangurinn vegna þess að þær hugsi gott til glóðarinnar að berja á sínum eigin uppreisnarhópum sem þær þar með ákveða að skilgreina sem hryðjuverkamenn. Rússar rembdust við það að skilgreina uppreisnaröflin í Tsjetsjeníu sem hryðjuverkamenn en ekki var á þá hlustað á Vesturlöndum fyrr en núna. Nú er allt í einu allt gjörbreytt. Og Kínverjar sýna þess þegar merki að þeir ætla að nota sér aðstæðurnar til þess að berja enn rækilegar á hópum í Mongólíu, Tíbet og víðar sem þeir hafa reyndar ástundað um árabil. Það er alveg nýtt fyrir mér ef Pakistan hefur þroskast svo í þessum efnum á örfáum mánuðum að við getum tekið samstöðu með þeim fagnandi og þurfum ekki að hafa áhyggjur af ýmsu sem gerist í bakgarði þeirra, t.d. samskiptum þeirra og Indverja og erum við nokkuð að gleyma því að þarna eru tvö nýjustu kjarnorkuveldi heimsins á ferðinni. Sömuleiðis um suðausturríki eða lýðveldi Sovétríkjanna sálugu, Úsbekistan, Tadsjikistan og önnur slík, þá eru það líka nýjar gleðifréttir ef ástand mannréttindamála þar á bæ er þannig að við getum fyrirvaralaust og af fölskvalausri gleði tekið þau í hóp okkar sem bandamenn vestrænna lýðræðisþjóða. Ætli það hafi ekki verið nóg, herra forseti, að vera í því bandalagi með Tyrklandi sem Vesturlönd hafa lengi verið með í NATO og mættu menn hafa nokkurn kinnroða af hvernig þeir hafa fengið að berja t.d. á Kúrdum árum og áratugum saman og menn hafa ævinlega sett kíkinn upp að blinda auganu á Vesturlöndum af því að það hefur hentað að hafa ekki hátt um það. Ég fagna orðum hæstv. utanrrh. um rétt Palestínumanna til stofnunar sjálfstæðs ríkis og ef því fylgdi stuðningur við kröfu þeirra og mjög margra þjóða um að reynt verði að koma málum þannig fyrir að alþjóðlegt friðargæslulið fari til botns Miðjarðarhafsins þá teldi ég að fullur sómi væri orðinn að afstöðu Íslands í þessu máli. Það ber að taka það fram sem vel er gert og ég tel að hæstv. utanrrh. eigi hrós skilið fyrir það að hann hefur bæði hér heima og einnig á alþjóðavettvangi, eins og í ræðu sinni á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, lyft fram stuðningi við sjálfstætt ríki Palestínumanna. Um Evrópumálin vil ég segja að þar er athyglisverður kafli í ræðu hæstv. utanrrh. á bls. 6 í hinu prentaða handriti þar sem komið er inn á möguleikann á endurskoðun EES-samningsins og ég mun þá nota tækifærið og svara hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni lítillega í leiðinni. Ég tel að það sé að sjálfsögðu eins og aðstæðurnar eru og blasa við okkur mjög áhugavert efni hvort forsendur skapist fyrir uppfærslu EES-samningsins. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, a.m.k. sá sem hér talar sem einn sat á þingi þingmanna flokksins þegar EES-samningurinn var afgreiddur, studdi hann ekki frekar en hæstv. utanrrh., greiddi reyndar atkvæði gegn honum --- en við höfum heldur ekki verið með kröfur um að þessum samningi yrði sagt upp vegna þess einfaldlega að hann er okkar grundvöllur þessara samskipta eins og málin eru og að sjálfsögðu eiga menn og verða menn að líta á það eins og það er hvaða afstöðu sem menn höfðu til þess á sínum tíma. Mér finnst satt best að segja ekki hafa mikið upp á sig að eyða orkunni í að vera að reyna að elta menn uppi eins og mér finnst hv. þm. Össur Skarphéðinsson hálfpartinn vera að reyna að gera vegna þeirra aðstæðna sem voru uppi á Alþingi fyrir næstum tíu árum síðan og þeirrar afstöðu sem menn þá tóku. Það verður ævinlega að muna eftir því að skoða hlutina í ljósi þeirra aðstæðna sem voru á hverjum tíma. Atburðirnir eru börn síns tíma eins og það heitir í sögunni og það ættu allir sanngjarnir menn að virða í umfjöllun um þessi mál. Afstaða okkar til þessara framtíðarsamskipta við Evrópusambandið er alveg skýr. Við erum ekki með kröfur um að samningnum við EES verði sagt upp og í staðinn komi tvíhliða samningur eins og mér fannst hálfpartinn hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafa misskilið þetta. Ef hv. þm. hefur fyrir því að lesa till. til þál. um stefnu í alþjóðasamskiptum þá kemur þar alveg skýrt fram að það sem við teljum að eigi að stefna á er einföldun þessara samskipta í þágu þess að Ísland er lítið ríki og það eigi að stefna á þróun í átt til tvíhliða samninga um viðskipti og samvinnu. Og m.a. endurskoðun eða uppfærsla samningsins um Evrópska efnahagssvæðið gæti að einhverju leyti falið í sér að mínu mati slíka þróun mála því að það er auðvitað algerlega ljóst að það væri til hagsbóta fyrir Ísland sem lítið ríki með takmarkaða burði og möguleika til þess að taka þátt í hinu gríðarlega flókna og viðamikla stofnana- og nefndakerfi Evrópusambandsins ef hægt væri að finna þessum samskiptum einfaldara form, ég tala nú ekki um ósköpin ef hlutir breyttust t.d. með þeim hætti að Noregur heltist úr lestinni en við kysum áfram að standa utan Evrópusambandsins. Fróðlegt væri að heyra hæstv. utanrrh. fjalla aðeins nánar um það sem drepið er á og orðað er þannig að vísbendingar hafi borist um að ESB kunni nú að vera reiðubúið að ræða takmarkaða tæknilega endurskoðun samningsins. Ég tek undir það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði að afar fróðlegt væri að fá nánari útlistun á því hverja hæstv. utanrrh. telji vera möguleikana í þessu sambandi og einnig hvað hæstv. utanrrh. geti sagt okkur um samstöðu Íslands og Noregs í þessu sambandi. Nú kunna þar að vera að einhverju leyti viðkvæmir hlutir á ferð sem við höfum fullan skilning á að hæstv. utanrrh. geti kannski ekki hér í heyranda hljóði fjallað um í nákvæmum smáatriðum, og þá það. En hæstv. utanrrh. ætti eitthvað að geta um þetta fjallað. Ég vísa til þess að héðan er nýfarinn heim til gamla landsins nýskipaður utanrrh. Noregs, Jan Petersen, sem ég vænti að hæstv. utanrrh. hafi átt áhugaverð samtöl við og þá m.a. og ekki síst um þetta því að ekki trúi ég því að menn hafi notað heilan fund í að rífast um það hver ætti að fá að vera næsti embættismaður Eftirlitsstofnunar ESA. Varðandi það sem sagt er um gjaldmiðlamálin þá væri svo sem einnig fróðlegt að fara inn á það. Ég hef að sumu leyti ekki alveg áttað mig á þeirri umræðu sem keyrð hefur verið upp af ýmsum aðilum um evruna ósköp einfaldlega vegna þess að ef ég veit rétt og ég veit ekki annað en menn séu sammála um það þá er forsenda þess að taka hana upp aðild að Evrópusambandinu og mér finnst þar af leiðandi sérkennilegt að taka upp umræður um mögulega upptöku evrunnar og setja hana í samhengi við nákvæmlega núverandi aðstæður í efnahags- eða gengismálum á Íslandi. Sé þetta svona að forsenda evrunnar sé aðild að Evrópusambandinu þá vitum við öll að það er langt inni í framtíðinni og kemur ekki á nokkurn hátt til með að hafa áhrif á nákvæmlega núverandi aðstæður í efnahags- eða gengismálum þjóðarinnar og þá eiga menn líka að ræða málið eins og það er og taka grundvallarspurninguna upp á borðið sem er þá um kosti og galla aðildar að Evrópusambandinu í heild sinni, pakkann eins og hann leggur sig með kostum og göllum og kostnaði þar með töldum. Svona, herra forseti, hef ég talið að áhugaverðast væri að ræða þetta. Um stækkun Evrópusambandsins og stöðu bókunar 9 þá er þar sömuleiðis mjög stórt og mikilvægt hagsmunamál á ferð, ekki síst vegna mögulegra framtíðarviðskipta okkar við austanverða Evrópu. Ég er í hópi þeirra sem hafa bundið vonir við að þar kynnu að skapast á nýjan leik að sumu leyti einhverjir vænlegustu framtíðarmarkaðir fyrir afurðir Íslendinga, t.d. úr uppsjávarfiskum sem við gætum unnið í miklu magni á verði sem gengi inn á þessa markaði. En til þess þurfa auðvitað viðskiptakjörin að vera í lagi þannig að ég deili þeirri skoðun með hæstv. utanrrh. að þar sé mikilvægt mál á ferð.

Herra forseti. Það er eðlilegt að spurt sé um hugsanlega uppfærslu EES-samningsins. Þegar ég tala um tæknilega uppfærslu hans sem Evrópusambandið hefur gefið vísbendingar um að geti gengið upp, þá á það við Maastricht-samninginn og að því er varðar Amsterdam-samninginn, þar hafa orðið ýmsar breytingar sem eru þannig að mál hafa breyst frá því að samningurinn var gerður. Þess vegna er eðlilegt að samningurinn verði endurskoðaður í ljósi þessara breytinga. Þetta á við málefni á sviði umhverfismála og félagsmála sem nauðsynlegt er að breyta. Næsta atriði varðar aðgang okkar að ýmsum nefndum þar sem teknar eru ákvarðanir sem varða hagsmuni okkar mikið. Það er allt óvíst um hvort slíkt sé mögulegt. Þriðja atriðið er síðan aðgangur að ýmsum stofnunum þar sem ákvarðanir eru teknar sem varða okkar hagsmuni og ekki voru til staðar þegar EES-samningurinn var gerður. Þetta á við um flugmál og þetta á við um málefni sem snerta matvæli. Þá er ótalið atriði sem skiptir máli. Það varðar bókun 9. Það varðar þá staðreynd að það er ekki fullt tollfrelsi með sjávarafurðir okkar. Þessir ókostir EES-samningsins, sem ég vil leyfa mér að nefna svo, koma skýrar fram við stækkunina þegar þessi markaður verður stærri, þegar við þurfum að fara að sækja á þá markaði, m.a. í ljósi þess að vinnsla á síld til manneldis á þessum mörkuðum mun fara vaxandi hér á landi vegna norsk-íslenska síldarstofnsins. Þetta eru þau vandamál sem eru uppi á borðinu. Ég skal koma að þessu með Norðmenn síðar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þennan hluta svaranna. Ég skil það svo að í aðalatriðum sé um tæknilega uppfærslu að ræða sem lúti að þeim breytingum sem hafi þá fyrst og fremst fylgt Maastrict- og Amsterdam-niðurstöðunum. Nice-samningurinn var reyndar ekki nefndur í þessu sambandi. Það er reyndar athyglisvert þó sjaldan sé á það minnst, en er staðreynd engu að síður, að Írar felldu þann samning. Eitt aðildarríkja Evrópusambandsins felldi Nice-samninginn og mér er ekki kunnugt um að þau mál hafi enn verið leyst. Fyrir þá atkvæðagreiðslu var það talin forsenda þess að hann gengi fram og þar með jafnvel sjálf stækkun Evrópusambandsins að allar aðildarþjóðirnar samþykktu en Írar gerðu sér lítið fyrir og felldu hann engu að síður. Það mál er einhvers staðar á ferðinni í kerfinu. Varðandi aðgang að nefndum og stofnunum þá er spurning hvort það er pólitískt eða praktískt mál. Sú skoðun hefur heyrst að aðalástæða þess að það kunni að vera vandamál að leyfa Íslendingum og jafnvel fleiri aðilum að sitja þar sé einfaldlega praktísks eðlis, þ.e. það sé spurning um húsnæði vegna þess að nefndarherbergin séu öll sprungin og rúmlega það. Með áheyrnarfulltrúum væntanlegra aðildarríkja þrengist um á bekkjunum, svo maður tali nú ekki um þegar þessi aðildarlönd verða orðin fullgildir aðilar og stækka þarf túlkaherbergin og annað í þeim dúr. Ef til vill er það pólitískt atriði, að Evrópusambandið vilji með því sýna þeim þjóðum sem ekki gerast aðilar að þau geti ekki vænst þess að fá að vera alls staðar með. Það er þá eitthvað sem þarf að glíma við sem slíkt. Varðandi bókun 9 endurtek ég að ég tel mjög stórt hagsmunamál að okkur takist vel til í þeim efnum, varðandi uppsjávarfiskana og aðrar afurðir sem mundu bera tolla ef fríverslunarsamningar EFTA-ríkjanna féllu niður án þess að við fengjum það bætt með einhverjum hætti þegar þessi ríki gerast aðilar að Evrópusambandinu.

Herra forseti. Hér er ekki um að ræða málefni af neinum praktískum toga. Hér er um pólitísk mál að ræða. Þetta varðar spurninguna um hvort Evrópusambandið telji rétt að hleypa okkur í meiri mæli að vettvangi þar sem fjallað er um málefni sem okkur varðar. Nú liggur það alveg ljóst fyrir að við komumst ekki að þeim vettvangi á síðustu stigum, þ.e. í ráðherraráðinu sjálfu. Þar höfum við engan aðgang. Við höfum ekki aðgang að Evrópuþinginu. Þetta kom mjög berlega í ljós þegar upp kom vandi varðandi fiskimjölið, þar sem teknar voru mikilvægar ákvarðanir sem augljóslega varða hagsmuni okkar. Um það er ekki að ræða að við fáum aðgang að þessum stofnunum á grundvelli EES-samningsins. Það liggur alveg ljóst fyrir. Þangað gætum við aðeins komið sem aðilar að Evrópusambandinu. Þetta verðum við að gera okkur alveg ljóst. Hins vegar varða ákveðnar nefndir og stofnanir innri markaði. Ég nefndi Matvælastofnunina, sem búið er að koma á fót. Hún varðar innri markaðinn. Ég nefndi flugmálin. Við erum aðilar að flugmálastefnu Evrópu og þess vegna er bagalegt að hafa engan aðgang þar sem verið er að fjalla um mál og undirbúa ákvarðanir sem varða hagsmuni okkar. Hér er því um hrein pólitísk mál að ræða sem ég hef talið rétt að láta á reyna. Undirtektirnar hafa ekki verið góðar en ég vil líka taka fram að um þessi atriði þurfum við að ná samstöðu meðal þeirra ríkja sem hér eiga hlut að máli, þ.e. milli Íslands, Noregs og Liechtenstein. Við munum aðeins geta farið hér fram í samfloti við aðra og þess vegna eiga þessar viðræður sér stað milli Íslands og Noregs um þessi mál þannig að við getum komist að sameiginlegri niðurstöðu.

Herra forseti. Mér þótti sá kafli í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem laut að Evrópu vera með allra bragðdaufasta móti. Hv. þm. álasaði þó hæstv. ráðherra fyrir að taka eitt tiltekið mál út, þ.e. gengismálin, og varaði hann réttilega við því að Evrópusambandið mundi ekki leysa núverandi vanda okkar. Það er hárrétt hjá hv. þm. að þar er um að ræða miklu lengri aðdraganda en svo að við getum séð nokkra von í að aðild að Evrópusambandinu kynni að bæta núverandi stöðu. Hv. þm. sagði eigi að síður að nauðsynlegt væri að ræða málið allt saman, kosti og galla. Ég spyr: Hvers vegna gerði hv. þm. það ekki? Ég varpaði nokkrum spurningum fram til hv. þm. í ræðu minni. Nú geri ég ekki kröfu til þess að hann svari þeim í stuttu andsvari en við höfum tímann hér í dag. Það er rétt hjá hv. þm. að við þurfum að ræða aðild að Evrópusambandinu efnislega. Hv. þm. er í fararbroddi hreyfingar sem m.a. hefur tínt það til, með nokkrum rökum, að það sé ekki hægt að ganga í Evrópusambandið vegna hinnar sameiginlegu sjávarútvegsstefnu. Þá verður auðvitað að koma með rök til þess að styðja þá afstöðu. Ég er þeirrar skoðunar að hin sameiginlega sjávarútvegsstefna standi ekki í vegi fyrir þessu. Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég hélt fram í ræðu minni, að það sé gott fyrir íslenskan sjávarútveg að Ísland gangi í Evrópusambandið. Þá getur hv. þm. sagt á móti að ég hafi ekki fært rök fyrir því. Það er rétt hjá honum. Það ætla ég að gera seinna í dag. Ég kom hér upp til að spyrja hv. þm. hvað hann átti við með afstöðu sinni gagnvart EES og tvíhliða samningi. Hv. þm. sagði að ég hefði líklega misskilið stefnu Vinstri grænna, hún væri í reynd ekki sú að koma á tvíhliða samningi. Eigi að síður sagði hv. þm. að stefna hreyfingarinnar væri að þróa EES-samninginn í átt að tvíhliða samningi. Ég hef kannski bara ekki greind til þess að skilja þetta allt saman en vill hv. þm. vera svo elskulegur að segja af eða á? Vilja Vinstri grænir þróa EES-samninginn í þá átt að hann verði tvíhliða samningur milli Íslands og sambandsins eða vilja Vinstri grænir það ekki?

Herra forseti. Mér þykir að sönnu miður ef hv. þm. þykja ræður mínar bragðdaufar. En þá eru það bara örlög mín að verða ekki krydd í sálarlífstilveru hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Það verður þá bara að hafa það. Þann kross verð ég þá að bera í gegnum lífið og ég held að þeir hafi áður hvílt þyngri á mínum herðum heldur en þeir að ég geti ekki dagsdaglega lífgað þannig upp á sálarlíf hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að það jafngildi krydduðum asískum mat eða öðru því um líku. Varðandi afstöðu okkar til Evrópusambandsins þá höfum við að vísu ekki gefið út tilkynningar um það daglega að við séum að vinna að þessu máli. Fyrir okkur er stefnumótun í samskiptum Íslands við önnur lönd og samskipti okkar við Evrópusambandið rétt eins og önnur málefnabundin verkefni í okkar stjórnmálaflokki, að við erum alltaf að ræða þau og skoða eftir atvikum. Löngu áður en Samfylkingin tilkynnti þjóðinni að hún ætlaði að fara að vinna í þessu máli þá höfðum við gert það. Hér hefur verið flutt á þingi tillaga með ítarlegri greinargerð þar sem farið mjög rækilega yfir röksemdir með og á móti aðild að Evrópusambandinu á mörgum blaðsíðum. Sú greinargerð var endurskoðuð í beinu framhaldi af því að utanrrh. lagði skýrslu fyrir Alþingi fyrir einu og hálfu ári og þar er þetta talið upp, í kafla í greinargerðinni um Ísland og Evrópusambandið. Þar er rætt um að óvissan sé skaðleg íslenskum hagsmunum. Þess vegna höfum við verið talsmenn þess að koma þessu í eins skýran farveg og hægt væri til einhverra ára þannig að hagsmunaaðilar vissu að hverju þeir gengju með stefnu íslenskra stjórnmála. Rök með og á móti eru síðan talin upp og ókostir aðildar, sem við leggjumst gegn, eru taldir upp og rökstuddir í átta töluliðum. Varðandi tvíhliða samning, þá hvet ég hv. þm. til að lesa sjálfa tillögugreinina en þar segir að vegna EES-samningsins og annarra framtíðarsamskipta við Evrópusambandið verði af Íslands hálfu leitast við að þróa þau í átt til tvíhliða samninga um viðskipti og samvinnu. Þetta er nokkurn veginn íslenska sem ég held að hljóti að vera skiljanleg fyrir hv. þm.

Herra forseti. Ég get huggað hv. þm. Steingrím J. Sigfússon með því að mér finnst hann oft vera bragðsterkur og hann er mér oft ígildi bæði salts og pipars en ég tek þó fram að ég ætla ekki að leggja mér hann til munns. Hann getur setið tiltölulega rólegur í sæti sínu. Herra forseti. Ef Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur skýra stefnu um það af hverju Íslendingar eiga ekki að sækja um aðild að Evrópusambandinu og hefur lagt hana fram hér í kafla er auðvitað tímabært að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon færi þau rök inn í umræðu á þinginu. Það getur hann gert í ræðum sínum seinna í dag. Margoft hefur komið fram í máli forustumanna Vinstri grænna að þeir telji t.d. að fullveldisrökin og sjávarútvegsrökin leggist eindregið gegn aðild og þeir hafa sinn fyllsta rétt til að vera þessarar skoðunar. En við þurfum að ræða þessi rök og takast á við þau. Hvers vegna eru þau feimnismál? Hvers vegna kemur hv. þm. ekki með þessi rök inn í umræðuna? Hann gerir það kannski seinna í dag og ég hef biðlund fram eftir degi. Hann á líka skilið að ég komi í ítarlegra máli með rök mín fyrir þeim fullyrðingum sem ég hef sett fram um sjávarútvegsstefnuna. Ég vona að mér gefist tóm til þess í dag. Herra forseti. Það er þá rétt sem ég taldi að ég hefði heyrt --- Vinstri hreyfingin -- grænt framboð vill taka upp tvíhliða samning um samskipti okkar og Evrópusambandsins. Ég spurði hv. þm. í ræðu minni hvaða rök hann hefði fyrir því að slíkur samningur dygði og næðist. Ég vísaði til Svisslendinga. Þeir lögðu milljarðatugi í jarðgöng til að uppfylla kröfur ESB. Þeir eru í hjarta ESB-ríkjanna. Þeir voru 8 ár í ströngum samningum. Þeir gáfu verulega eftir en þeir stóðu loks uppi með kjör sem voru mun verri en ganga innan EES og þó er hv. þm. að segja að þau kjör séu ekki nægilega góð. Herra forseti. Hér rekur sig hvað á annars horn. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð verður að tala skýrt í þessum málum eða hefur hún ekki skýra stefnu?

Herra forseti. Mikið kannast ég vel við minn gamla vin, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Nú held ég að hann sé farinn að finna sjálfan sig aftur. Þetta minnir mig dálítið á þá daga þegar hv. þm. eyddi allri orku sinni dögum, stundum vikum, saman í það að sarga á talsmönnum annarra flokka um smáatriði í stefnu þeirra  Hv. þm. frestaði sjálfur að mestu leyti Evrópuræðu sinni sökum tímaskorts og getur þá ekki kvartað undan því að aðrir menn hafi ekki komið öllu að í ræðu sinni. Þegar verið er að reyna að ræða öll alþjóðamál, og Evrópumál þar með talin, eru 15 mínútur satt best að segja ekki langur tími. Ég held að menn eigi ekki að horfa á þessi samskipti við Evrópusambandið, frekar en neitt annað í alþjóðasamskiptum, sem einhverja einangraða atburði í tíma og rúmi og efni. Samskipti Íslands og Evrópusambandsins hafa verið í þróun. Við höfðum bókun 6. Hvers vegna gekk okkur tiltölulega vel að ná að mestu leyti tollfrelsi á sjávarafurðir okkar í viðræðunum um EES-samninginn? Það var af því að við höfðum bókun 6 og engum datt í hug að menn færu aftur á bak í þeim viðskiptakjörum þannig að bókun 6 þróaðist inn í bókun 9 og fól í sér vissa útvíkkun en í grunninn var tollfrelsi á mjög mikilvægum afurðum til staðar. Við sjáum þetta fyrir okkur með sama hætti í framhaldinu sem þróun inn í framtíðina.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu hans um utanríkismál þar sem drepið var á flest þau mál sem að okkur steðja á þeim vettvangi, að sjálfsögðu í stuttu máli eins og svona umræða gefur tilefni til. Á síðustu 12 árum hafa orðið tveir heimsviðburðir sem hafa markað þáttaskil í alþjóðlegum stjórnmálum. Annars vegar er það hrun Sovétríkjanna og endurheimt sjálfstæðis fjölmargra ríkja Mið- og Austur-Evrópu ásamt þróun lýðræðis og markaðsbúskapar í þessum heimshluta. Sú þróun sýndi svo ekki varð um villst hve sterkur kjarni menningarlegs sjálfstæðis lifði af ofsóknir kommúnismans og hve djúpum rótum lýðræðishugsjónin stóð í raun. Hún sýndi einnig hve mikilvægt varnarsamstarf vestrænna þjóða var, ekki aðeins sem máttugra varnarsamtaka heldur og hve sterkt tákn um frelsi og lýðræði þessi samstök voru í augum hinna kúguðu þjóða austan járntjaldsins. Í hruni Sovétríkjanna birtist því ekki aðeins veikleiki miðstýrðrar hugmyndafræði og flokksalræðis heldur reis lýðræðishugsjónin sem sigurvegari í pólitískum átökum sem staðið höfðu í 70 ár. Atburðarásin sem hófst 1989 og enn er ekki lokið var því mikill sigur fyrir lýðræði, þjóðfrelsi og þjóðmenningu í heiminum. Herra forseti. Atburðirnir sem gerðust 11. september sl. voru hins vegar ekki aðeins hatrömm og mannskæð árás á Bandaríki Norður-Ameríku. Árásinni var beint að grundvallarþáttum vestræns lýðræðis. Skotmörk hryðjuverkamannanna voru saklausir borgarar. Flugvélum í farþegaflugi, sjálfu tákni ferðafrelsis og samskipta, var breytt í tortímingarvopn og þeim beitt gegn miðstöð viðskiptafrelsis og varnarkerfis þeirrar þjóðar, Bandaríkjanna, sem mest hefur lagt af mörkum til að tryggja varnir og öryggi vestrænna þjóða. Allt var gert til að tryggja að sem flestir óbreyttir borgarar féllu í þessu tilræði. Hér var því um að ræða aðför að öllum helstu gildum og verðmætum sem hafin hafa verið til vegs og virðingar af vestrænum lýðræðisþjóðum og hlotið hafa ótrúlega mikinn framgang og styrk á síðustu öld. Þessi aðför var þeim mun alvarlegri sem óvinurinn gaf sig ekki fram, hann athafnar sig neðan jarðar og nýtir sér alla þá farvegi sem frelsi og lýðræði hafa búið þegnum sínum. Herra forseti. Þótt viðbrögð við þessum atburðum hafi öll verið á einn veg til að byrja með og öllum hafi af eins konar eðlisávísun orðið ljóst hve djúpstæð forherðing og mannhatur hafi búið að baki þessum glæp hefur fljótt komið í ljós hér og þar tilhneiging til að líta á þessa árás sem einhvers konar lið í pólitískum deilumálum í Miðausturlöndum eða framlag til þeirra deilna, að ekki sé talað um þá sem vilja telja árásina á Bandaríkin þátt í mannréttindabaráttu Palestínumanna og baráttu fyrir auknu lýðfrelsi á Persaflóasvæðinu. Að hefja hryðjuverkamenn þannig á stall með því að telja þá með einhverjum hætti aðila máls og viðræðuhæfa sem slíka er með öllu afvegaleidd hugmyndafræði og siðlaust viðhorf. Alræðisstjórnir og hryðjuverkasamtök fremja glæpi til að viðhalda sjálfum sér. Þeir ótrúlegu glæpir sem framdir voru í Sovétríkjunum í nafni alþýðu og öreigastéttar beindust gegn réttlæti, lýðræði, jöfnuði og bræðralagi. Það kom ekki í veg fyrir að sífellt voru til einstaklingar og pólitísk samtök sem sáu sóma sinn í því að gera Sovétríkin að viðræðuhæfum talsmönnum friðar, lýðræðis og jafnréttis. Sömu aðilar settu sig aldrei úr færi að veikja tiltrú á lýðræðisríkin og varnarsamtök þeirra. Hryðjuverk eru ekki ný af nálinni. Samtök hryðjuverkamanna áttu lengi athvarf í Sovétríkjunum og leppríkjum þeirra. Þau áttu skjól og heimahöfn í Líbíu og Írak og fleiri Austurlöndum. Engin þeirra afla sem hýstu samtök af þessu tagi standa fyrir öðru en einræði og ofbeldi. Megintilgangur hryðjuverkasamtaka er að viðhalda því ástandi sem þau þrífast best í. Þar með er með öllu óásættanlegt að umræðan um þá nýju ógn sem heiminum stendur af hryðjuverkastarfsemi sé afvegaleidd með þeim hætti að tengja lausn hennar staðbundnum pólitískum deilumálum. Slík deilumál eru sérstök úrlausnarefni. Alþjóðleg hryðjuverkastarfsemi er einnig sérstakt úrlausnarefni sem kallar á alþjóðlega samvinnu sem nú þegar er hafin. Meðal þeirra afleiðinga sem árásin á Bandaríkin hefur haft er nánara samstarf Bandaríkjamanna og annarra NATO-ríkja við Rússland. Það samstarf var þegar hafið innan friðarsamstarfsins. Eflaust verða þessar nýju aðstæður tilefni til þess að efla verulega þetta samstarf og þar eru tvímælalaust athyglisverðir möguleikar á að þróa nánara samstarf við Rússa en verið hefur. Slíkt aukið samstarf verður til þess að styrkja öryggi Evrópu svo fremi sem þess er gætt að standa vörð um hlutverk Atlantshafsbandalagsins og hagsmuni þess sem varnarbandalags og draga ekki á nokkurn hátt úr sjálfstæði þess. Í kjölfar hryðjuverkanna í Bandaríkjunum hefur óvissa í alþjóðlegum efnahagsmálum aukist og dregið hefur úr líkum á að helstu efnahagskerfi heimsins nái sér á strik. Það vakti athygli mína að hv. þm. Össur Skarphéðinsson gat þess í máli sínu að erfiðleikar í íslensku efnahagslífi eigi sér á engan hátt skýringar erlendis. Þetta er mjög athyglisverð skoðun og mjög sérkennileg ef þetta er skoðun Samfylkingarinnar í heild. Ef við lítum á þá staðreynd að Ísland er í sjötta sæti á lista yfir þær þjóðir sem mest eru háðar milliríkjaviðskiptum, og það er almennt viðurkennt að atburðirnir í Bandaríkjunum 11. september hafi haft gífurlega mikil áhrif á efnahagsmál heimsins og útlit fyrir þróun þeirra, má heita sérkennileg bíræfni að halda því fram að þetta muni ekki hafa nein áhrif á Ísland. Það er augljóst mál að þessir atburðir munu hafa djúpstæð áhrif á íslenskt efnahagslíf svo háð sem við erum milliríkjaviðskiptum. Við erum háð milliríkjaviðskiptum og við erum háð kaupmætti í viðskiptalöndum okkar og það er ljóst að þessi þróun mun ekki auðvelda íslenskum stjórnvöldum að tryggja hér stöðugleika. Að tala um íslensk efnahagsmál eins og þau séu einangruð frá alþjóðlegum viðskiptamálum er furðuleg afstaða og í raun og veru undarlegt að formaður Samfylkingarinnar skuli leyfa sér að halda því fram í ræðustól á Alþingi. Við þessar aðstæður hefur umræða um efnahagsmál magnast hér á landi og sérstaklega um gengi íslensku krónunnar sem er með nokkuð sérstökum hætti og á köflum afar óábyrg umræða. Að hluta til tengist þessi óábyrga umræða áhuga á að tengjast Evrópusambandinu og evrusvæðinu sérstaklega og er þar með hluti af utanríkismálaumræðunni. Umræðan hefur magnast nú þegar sú breyting verður á að sérstakir seðlar og mynt evrunnar verða tekin upp um næstu áramót. Evran hefur að sjálfsögðu verið í fullu gildi sem greiðslueining í tvö ár og gengi gjaldmiðla þeirra landa sem eru aðilar að evrusvæðinu hefur verið bundið evrunni frá upphafi árs 1999. Það er full ástæða til að víkja örlítið að þessum þætti efnahags- og utanríkismála við þessa umræðu. Þegar litið er til hinna hefðbundnu undirliggjandi efnahagsþátta er ljóst að allar forsendur eru fyrir því að gengi íslensku krónunnar styrkist. Nú dregur hratt úr innflutningi, útflutningur eflist og atvinnulífið greiðir niður skuldir sínar. Hið opinbera hefur einnig lækkað skuldir sínar verulega. Allt á þetta að verka til þess að styrkja stöðu krónunnar á markaði. Það er hins vegar staðreynd að frjálst flæði fjármagns sem við búum hér við nú opnar ýmsum öðrum þáttum en hinum hefðbundnu undirliggjandi þáttum leiðir að stöðu gengisins. Væntingar og spákaupmennska geta haft veruleg áhrif. Óábyrgt hjal um vaxandi veikleika gjaldeyrisins getur einnig haft skaðleg áhrif á frjálsum markaði gjaldeyrisviðskipta. Það er með þetta í huga sem ber að skoða hina sérkennilegu umræðu um að íslenska krónan sé gallaður gjaldmiðill ef ekki ónýtur. Því er ítrekað haldið fram að vegna þess að krónan hefur lagað sig að íslenskum efnahagsaðstæðum og sigið talsvert beri að stefna að því að athuga hvort ekki sé rétt að taka upp evruna í hennar stað. Ljóst er að það eru ekki aðrir en áhugamenn um að ganga í Evrópusambandið sem stunda málflutning af þessu tagi. Enginn stjórnmálaflokkur þorir í raun að setja inngöngu í ESB á oddinn en hins vegar eru margir stjórnmálamenn reiðubúnir til að hætta ýmsu til til að sannfæra almenning um að ekki séu aðrar leiðir færar en að falla í þann faðm. Á meðan þeir þora ekki að mæla opinskátt með inngöngu eru þeir reiðubúnir til að grafa undan gengi íslensku krónunnar með óábyrgu tali um að hún sé ónýt og ekkert geti styrkt stöðu okkar annað en aðild að evrunni. Svo er því sleppt að aðild að evrunni gengur ekki nema aðild að Evrópusambandinu sé þegar komin. Þetta er þeim mun sérkennilegri málflutningur sem það er einmitt nú á þessum tímum sem það sýnir sig hvers virði það er fyrir þjóðina að hafa eigin gjaldmiðil sem hægt er að laga að þróun efnahagslífsins. Ljóst er að þótt tekist hafi að tryggja hér á landi mesta hagvaxtartímabil sem um getur í sögu lýðveldisins þá hefur þensla orðið meiri en efnahagsforsendur eru fyrir. Óhjákvæmilegt er að kaupmáttur krónunnar lagi sig að efnahagsumhverfinu. Það er þróun sem nú fer fram og hún fer fram á markaðsforsendum. Það er einmitt við slíkar aðstæður sem það verður ljóst hvers virði það er að geta beitt eigin gjaldmiðli til leiðréttinga af þessu tagi. Menn geta ímyndað sér hver staða okkar hefði orðið innan evrusvæðisins við þær aðstæður sem hér hafa þróast. Evran tekur að sjálfsögðu ekki tillit til staðbundinna vandkvæða í efnahagsmálum, ekki frekar en hún tók tillit til þess þegar Írar stóðu frammi fyrir mikilli verðbólgu á sama tíma og evran var stöðug og viðurkenndu að þeir hefðu ekki nokkur tök á því að bregðast við þeim vanda. Enginn minntist heldur á að evran væri ónýtur gjaldmiðill þó að hún félli um 23--25%. Hún var þó ónýtur gjaldmiðill fyrir Íra sem áttu örlög sín undir því að evran veiktist vegna aðstæðna sem þeir gátu ekki haft nokkur áhrif á. Þróun evrunnar og verðbólga á Írlandi hefur að sjálfsögðu skaðað samkeppnisstöðu Íra. Ljóst er að við núverandi aðstæður hefðu Íslendingar ekki haft af því hag að vera bundnir evrunni. Þvert á móti hefði það leitt til örari verðbólgu og færri úrræði hefðu verið til að bregðast við því. Meginmálið er að evran slær eftir hjartslætti hinna stærri ríkja í Evrópu en þó fyrst og fremst eftir púlsinum í Þýskalandi. Ísland hefur lengi búið við sveiflur í efnahagslífi þótt ötullega hafi verið að því unnið að jafna þær sveiflur og mikilvægir áfangar hafi tekist í þeim efnum. Við getum hins vegar ekki reiknað með því að íslenskar hreyfingar í efnahagslífinu endurspegli það sem gerist innan evrusvæðisins. Innleiðing evrunar 1999 og myntin sem tekin verður upp um næstu áramót getur ekki haft annað en góð áhrif á stöðu Íslands. Sú þróun einfaldar viðskipti og afnemur milliliði. Aðild Íslands að myntinni er allt annað mál og mun flóknara. Að nota þá markaðsleiðréttingu sem krónan er að ganga í gegnum nú sem rök fyrir aðild að evrunni er út í hött, á sér engar forsendur og snýr hlutunum á hvolf. Það verður eftir því tekið hverjir stunda slíkan málflutning. Frjálst flæði fjármagns gerir þær kröfur til allra þeirra sem með stjórn peningamála fara, stjórnmálamanna og viðskiptaaðila að þeir fjalli af varúð og ábyrgð um gjaldmiðilinn og skapi ekki ástæðulausar væntingar um veikingu hans þegar allar aðstæður benda til þess að hann mun styrkjast. Það er einnig versta tegund af utanríkisstefnu sem hugsast getur þegar menn kjósa að nálgast ESB eftir krókaleiðum, þar á meðal með því að grafa undan tiltrú íslensku krónunnar vegna þess að þeir hafa ekki kjark til að segja að þeir óski eftir inngöngu í bandalagið. Með þetta sérstaklega í huga vil ég minnast þess sem hér kom fram í máli hv. formanns Samfylkingarinnar þegar hann sagði að þeir hefðu skilgreint samningsmarkmið sín varðandi Evrópusambandið. Þeir hafa vissulega gert það en þeir hafa ekki haft manndóm í sér til að lýsa því yfir að flokkurinn hafi áhuga á inngöngu. Um þetta er eitthvað því um líkt að segja að menn hafi skilgreint hvað væri fólgið í því að ferðast til London en hafa ekki haft manndóm í sér að taka ákvörðun um að fara til London. Allar slíkar bollaleggingar eru mjög sérkennilegar, ekki síst vegna þess að ljóst er að við getum ekki orðið aðilar að Evrópusambandinu á næstu árum og Evrópusambandið mun að sjálfsögðu ganga í gegnum ýmiss konar þróunarferli áður en slíkt stendur til boða, en þá er verið að ýja að því án þess að menn geti tekið um það ákvörðun að rétt sé að við eigum að vera þarna innan borðs án þess að menn hafi kjark í sér til þess að taka þá ákvörðun. Þetta er að leika tveimur skjöldum og það er engum stjórnmálasamtökum sæmandi. Ég mun síðar í máli mínu koma inn á nokkur atriði er fram komu í ágætri ræðu hæstv. utanrrh. og víkja að þeim nánar en ég hef nú tíma til.

Herra forseti. Ég get út af fyrir sig haft skammar signingar yfir skýrslu hæstv. utanrrh. af því sem afstaða Frjálslynda flokksins til ýmissa meginatriða í utanríkismálum er hin sama og ríkjandi stjórnarstefna þótt þar kunni og sé nokkur blæbrigðamunur á. Ég mun þess vegna víkja eftir hendinni að ræðu hæstv. ráðherra eftir því sem henni skilaði fram. Hann vék sem vonlegt var í upphafi máls síns að hinum ógnarlegu atburðum, hryðjuverkunum í Bandaríkjunum. En það má segja kannski að fátt sé svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott, og á ég þar við að lýðræðisþjóðirnar hafa náð höndum saman í baráttunni gegn þeirri ógn. En ekki er séð fyrir endann á þessum atburðum og raunar má segja að 11. september hafi brotist út þriðja heimsstyrjöldin. Menn sáu fyrir strax að þetta mundi hafa ógnarlegar afleiðingar en ekki eru öll kurl komin til grafar, því miður, og þess verður langt að bíða. Sérstaka athygli vekur og veldur feginleik a.m.k. í brjósti þess sem hér stendur hversu breytt er afstaða Rússlands til vestrænna ríkja og gagnkvæmt. Það er kannski vegna þess að þeir sem muna kalda stríðið og þær áhyggjur sem menn báru í brjósti vegna þeirra atburða sem menn áttu e.t.v. von á, svo ég nefni Kúbudeiluna, til hvers það gæti leitt. Menn áttu á öllu von. En nú er þetta svo gerbreytt, að vísu breyttist það við fall Sovétríkjanna á sínum tíma í grundvallaratriðum, en núna er breytingin orðin alger að kalla má þar sem gera má kannski ráð fyrir að Rússland gerist a.m.k. óbeinn aðili að varnarsamtökum hinna vestrænnu þjóða. Ég vil skjóta því hér inn í að á því hefur borið þegar í stað að hæstv. ríkisstjórn hefur viljað nota þessa geigvænlegu atburði í Bandaríkjunum sem skálkaskjól fyrir þeirri stöðu efnahagsmála sem við stöndum nú frammi fyrir. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson lét þess getið að ástand efnahagsmála okkar væri óskylt atburðunum og það er rétt að svo komnu. En hv. þm. Össur Skarphéðinsson minntist alls ekkert á að efnahagsmál okkar væru með öllu óviðkomandi þróun viðskiptamála heimsins. Það var ósköp dapurlegur útúrsnúningur sem hv. formaður utanrmn. viðhafði hér. En að öðru leyti er hv. þm. Össur Skarphéðinsson fullfær um að svara fyrir sig. Hæstv. utanrrh. leggur á það áherslu ,,að engin réttlæting getur nokkurn tíma fundist á voðaverkunum ...`` eins og þar segir orðrétt, með leyfi forseta. Það er rétt, en maður hlýtur að leiða hugann að stöðu mála fyrir Miðjarðarhafsbotni. Komið hefur skýrt fram af hálfu hryðjuverkamanna --- þó ekki sé það kannski mikið að marka --- að það ástand sem er að finna fyrir Miðjarðarhafsbotni milli Ísraela og Palestínumanna hafi haft úrslitaáhrif á hegðan þeirra. Ég álít það undirstöðuatriði að þær deilur verði settar niður, þessari vargöld linni. Og þar eiga þeir sem nú beita sér gegn hryðjuverkamönnunum að vera og hljóta að vera fremst í fylkingu, að ég tali ekki um Bandaríkjamenn. En ekki er fyrir það synjað að Bandaríkjamenn geta talist hafa verið nokkur hlífiskjöldur Ísraela. Ég held að þetta sé undirstöðuatriði og það verði miskunnarlaust að beita öllum ráðum til að setja þær deilur niður með góðu eða illu og bera á aðila fé ótakmarkað ef ekki gengur betur með öðrum hætti. Það er líka rétt sem hér kemur fram að alþjóðaviðskiptamál og utanríkismál okkar og rekstur þeirra er undirstaða framgangsmála og velferðar okkar. Hér hefur langt mál verið haft um samning okkar við Evrópu enda þótt það væri ekki gert að aðalmáli í ræðu hæstv. utanrrh. Menn hafa minnt á EES-samninginn og borið hefur á því reyndar að menn væru með samviskubit út af afstöðu sinni í gamla daga til þess samnings. Það kom bæði fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og hæstv. utanrrh. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon taldi að menn ættu ekki að vera að rifja upp liðna atburði þar sem afstaða manna mótaðist jafnan af því umhverfi og þeim tímum sem þá eru í hvert eitt sinni. En ég bið menn að athuga að um framtíðaráætlanir okkar höfum við fæst að byggja á nema reynslu sögunnar. Hér minntist hæstv. utanrrh. á hina tæknilegu endurskoðun sem Evrópusambandið er tilbúið til að gera á þeim samningi en eins og ég skil orðin svo sem mér virtust fram koma í svörum hæstv. ráðherra þá yrði þar ekki feitan gölt að flá. Að vísu er mikilvægt að ná inn í ýmsar nefndir sem hafa með að gera úrslitamál sem okkur varða og ég er ekki að draga í efa að þetta er mikilvægt í sjálfu sér en við getum ekki bundið miklar vonir við þetta. Ég verð tímans vegna að leiða hjá mér ýmislegt sem skiptir miklu máli en ég rekst hér á og hnaut sérstaklega um í ræðu hæstv. ráðherra það sem hann fer nokkrum orðum um afnám ríkisstyrkja og vitna í ræðu hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Ég hef áður bent á mikilvægi þess fyrir samkeppnisstöðu íslensks sjávarútvegs að ríkisstyrkir verði almennt aflagðir. Þetta hefur verið megináhersla okkar á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þar höfum við Íslendingar verið í fylkingarbrjósti ríkja sem lagt hafa til að unnið verði að samkomulagi á vettvangi stofnunarinnar um afnám ríkisstyrkja.`` Ég verð að segja að ég hef margsinnis hnotið um þessar yfirlýsingar af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og þó aðallega hæstv. utanrrh. um að við værum í fylkingarbrjósti þeirra sem vildu berjast gegn því að ríkisstyrkir væru veittir, sér í lagi til sjávarútvegsmála. Þetta er náttúrlega skrum eitt og fráleitt að þetta komi heim og saman við staðreyndir máls. Hvað kallar hæstv. utanrrh. t.d. greiðslu ríkisins á skattafslætti til sjómanna? Það er auðvitað stór fjárhæð sem útgerðinni ber að greiða. Þetta er beinn ríkisstyrkur að sjálfsögðu. Ég ætla ekki að minnast á þann ógnarríkisstyrk sem í því er fólginn að afhenda útgerðarmönnum auðlind almennings gefins og án endurgjalds og minnir mig að hv. þm. Norðurl. e., Svanfríður Jónasdóttir, hafi reiknað það út að ríkisstyrk mætti telja allt að 6 milljörðum kr. sem ríkissjóður Íslands veitir sjávarútveginum. Þetta er því heldur einkennileg málafærsla og mætti segja mér að kynni að koma okkur í koll þegar aðrir átta sig á því hver staðan í raun og veru er. Það er eins og ég sagði og fram kemur hér að rekstur utanríkismálanna er undirstöðuatriði líka og ekki síst vegna viðskiptahátta og undirstöðuatriði er það að ná sem traustustum viðskiptasamböndum við nýja stórmarkaði eins og nefndir eru hér í Kína og Japan. Annað mál er það að við þurfum ekki að haga okkur eins og einhverjir oflátungar í kostnaði sem stofnað er til, eins og við höfum dæmi um í Japan, vegna þess að frekar væri og árangursríkara hygg ég að styrkja samtök útflytjenda eins og sér í lagi sjávarútvegsafurða til þess að ná viðskiptasamböndum við þessi ríki, enda hafði þeim tekist vel sem svo reynslan sannar áður. En það sem vakti athygli mína, þó að ég hafi ekki tíma til að víkja að því sem skyldi --- ég mun gera það í síðari ræðu --- var það sem ekki stóð í skýrslunni og það var útlegging á hugsanlegri inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Ég átti von á því sérstaklega af því að mér skildist að á nýafstöðnu þingi Framsfl. hefðu þessi mál verið mjög til umfjöllunar, enda hafði flokkurinn efnt í stóra nefnd til að ræða þessi mál og rannsaka, og eins á þingi Samfylkingarinnar var þetta í upphafi gert að aðalmáli en virtist svo skákað út af borðinu af aðalforustumanni Samfylkingarinnar í Reykjavík, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. En það er ánægjulegt að þeir hafi unnið drengilega og skarplega að þessu og gjarnan vildi ég fá þessa útgefnu bók þeirra í hendur gegn vægu gjaldi. Þar er af ýmsu að taka. Ég vil leggja á það áherslu að við í Frjálslynda flokknum höfum lýst því yfir frá upphafi að við vildum ræða þessi mál og rannsaka til hins ýtrasta, hins vegar væru það stórir agnúar á mögulegri aðild okkar að fram hjá þeim yrði ekki gengið eða komist að óbreyttu. Þar vil ég tímans vegna aðeins nefna að að svo komnu, eftir þeim upplýsingum sem bestar fást, virðist blasa við að útilokað sé fyrir okkur að ganga í bandalagið vegna stefnu þess í sjávarútvegsmálum. Það virðist með öllu útilokað annað en ganga þar við inngönguna undir jarðarmen sem við getum aldrei og með engum hætti sætt okkur við. Yfirstjórn nýtingar landhelgi okkar færðist blátt áfram til Brussel. Þetta er aðalásteytingarsteinninn að mínum dómi. Ég geri miklu minna úr evrunni. Ég er að vísu ekki tilbúinn til þess að fallast á að hún verði gerð að gjaldmiðli okkar enda slík ákvörðun bundin því að við gengjum í þetta umrædda samband. Nei, það er mikilvægt að stunda rannsóknir á þessu stórmáli. Vera kann að við neyðumst til þess að ganga í sambandið en það verður þó aldrei nema að breytt verði frá því sem nú gildir og virðist gilda um sjávarútvegsmálin. Ég vil að endingu þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu. Hún er vönduð og upplýsandi og ég spyr forseta vorn og forsetadæmið: Vildi hann ekki athuga það að þetta yrði fordæmi fyrir önnur ráðuneyti þannig að við tækjum upp á því, t.d. að afloknu jólaleyfi, að eyða einu formiðdegi í að ræða skýrslur um helstu mál sem eru á döfinni hjá ráðuneytunum, tækjum okkur kannski tíma frá kl. 9 að morgni til 12 með takmörkuðum ræðutíma. Þetta bið ég vinsamlegast um að verði athugað sérstaklega því að umræður um þessi mál eru mjög mikils virði til viðbótar þeim sem stundaðar eru við tillöguflutning og að öðru leyti á Alþingi.

Forseti mun taka ábendingar þingmannsins til athugunar.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir efnismikla skýrslu þar sem fjallað er um ýmis mál sem varða alþjóðasamfélagið og sem reyndar varða okkur Íslendinga jafnframt því þegar fjallað er um utanríkismál er í senn verið að fjalla um innanríkismál. Þannig er nú samspil þessara hluta. Þetta samspil hefur aukist mjög á undanförnum árum og áratugum samfara auknu frjálsræði í samskiptum ríkja heims og auknum alþjóðaviðskiptum. Útflutningsviðskipti bera uppi þær þjóðartekjur sem leggja grunninn að samfélagi okkar og velferð. Því er augljóst að samfélag okkar og efnahagskerfið er mjög opið fyrir utanaðkomandi áhrifum og margt af því sem gerist í alþjóðasamfélaginu hefur bein áhrif á aðstæður okkar. Árásirnar á Bandaríkin þann 11. september sl. og afleiðingar þeirra hafa þegar haft mikil áhrif á samfélag okkar og hagkerfi og líkur eru til að þar séu ekki öll kurl komin til grafar. Við fyrstu sýn töldu ýmsir að þessir atburðir ættu sér stað svo langt frá okkur að áhrifin á samfélag okkar yrðu ekki mikil, a.m.k. ekki til lengdar litið. Staðreyndirnar segja okkur allt annað. Við höfum þegar orðið vitni að því að afleiðingar þessa hildarleiks fyrir efnahagskerfi heimsins og heimsviðskipti koma fram í samdrætti, minnkandi hagvexti og tekjutapi. Við Íslendingar verðum áþreifanlega varir við þetta í hagkerfi okkar, umsvif og tekjur minnka og margt þarf að hugsa upp á nýtt. Ef litið er til nánustu framtíðar er von til þess að þessir hlutir færist í jafnvægi á ný og alþjóðasamfélagið aðlagist breyttum aðstæðum. Svo hörmulegir sem atburðirnir í Bandaríkjunum voru má sjá jákvæðar hliðar ef litið er til afleiðinga þeirra. Ógnir hryðjuverkanna virða ekki landamæri ríkja né eiga við einstaka heimshluta. Hryðjuverkaváin ógnar gervallri heimsbyggðinni. Þessi veruleiki hefur skapað þjóðum heimsins samstöðu um að taka höndum saman í baráttunni gegn hryðjuverkaöflum. Það er út af fyrir sig ánægjulegt að stórveldin skuli taka saman höndum í sameiginlegri baráttu gegn glæpum en tilefni þess hefði mátt vera annað en raun ber vitni. Friðelskandi fólk ber þá von í brjósti að þessi samheldni megi halda áfram og þróast í þá veru að heimsfriður verði betur tryggður en áður. Árásirnar á Bandaríkin hafa hreyft við ýmsu. Umræðan hér á landi um aðild Íslands að NATO hefur á vissan hátt hafist á ný og er nú litið til fleiri hliða málsins en áður. Samstarf íslenskra stjórnvalda og varnarliðsins í Keflavík hefur eflst og aukin áhersla hefur verið lögð á varnir landsins gegn hryðjuverkaöflum. Á vegum NATO hafa verið haldnar varnaræfingar hér á landi og hafa þær beinst að vörnum gegn hryðjuverkum sérstaklega. Fullyrða má að vera varnarliðsins hér á landi hafi sjaldan eða aldrei haft jafnmikla þýðingu fyrir íslensku þjóðina og nú. Því hefur verið haldið fram að tilvist og viðbúnaður varnarliðsins og íslenskra yfirvalda hafi gert það að verkum að Ísland sé eitt öruggasta land heimsins gagnvart árásum hryðjuverkaafla. Í þessu sambandi mætti spyrja sig ákveðinna spurninga: Ef Ísland væri ekki aðili að NATO og hér væri ekki varnarlið, í hvaða sporum værum við þá? Við rekum ekki her og þjóðin er sammála um að þannig viljum við hafa það. Við rekum ekki öryggissveitir að öðru leyti en því sem á við lögreglulið okkar. Miðað við þær aðstæður sem nú eru í heiminum, ógn hryðjuverkanna og þann ótta sem henni fylgir, hvernig mundum við haga málum okkar við þær aðstæður ef við værum ekki aðilar að NATO? Þetta er stór spurning sem þeir þurfa að svara sem harðast hafa gengið fram í andstöðu við aðild okkar að NATO og veru varnarliðsins hér á landi. Ég tel nauðsynlegt að fá slík svör frá þessum aðilum þannig að sá málflutningur sem lýsir andstöðu gegn aðild Íslands að NATO sé málefnalegur en ekki eins og í flestum öðrum málaflokkum að byggjast nær eingöngu á því að skapa sér sérstöðu með því að vera á móti. Útflutningur og alþjóðaviðskipti eru grundvallarmálefni fyrir okkur Íslendinga. Það er því eitt stærsta og mikilvægasta viðfangsefni utanríkisþjónustunnar að standa vel og myndarlega að því að vinna með íslensku atvinnulífi við að afla markaða fyrir íslenskar útflutningsafurðir og stofna til alþjóðlegra viðskipta. Utanríkisþjónustan hefur staðið að þessum málum með miklum sóma. Hæstv. utanrrh. hefur lagt mikla áherslu á þessi mál og náðst hefur góður árangur. Ljóst er að slík verkefni kosta mikla fjármuni en líta verður á það sem ákveðna fjárfestingu sem skilar þjóðarbúinu fjármunum til baka þegar til lengri tíma er litið. Því má ekki gleyma að í þessu felast miklir hagsmunir þjóðarinnar vegna þess hve við erum háð alþjóðaviðskiptum. Að undanförnu höfum við verið að efla utanríkisþjónustuna, m.a. með opnun sendiráða í nokkrum löndum. Um þau mál hefur verið góð samstaða á Alþingi og tillögur um það hafa komið bæði frá stjórnarliðum og stjórnarandstæðingum. Það er því æðiskondin staða þegar stjórnarandstaðan hleypur upp til handa og fóta og gagnrýnir opnun sendiráðs í Japan vegna þess hve mikla fjármuni það kostar þjóðina. Vissulega felst í því mikill kostnaður fyrir ríkissjóð en það vissu menn á þeim tíma þegar fjallað var um tillögu um opnun sendiráðs í Japan. Tillagan var flutt af þáv. hv. þingmönnum sem nú eru meðlimir í stjórnarandstöðuflokkum á Alþingi og um málið var full samstaða. Í þessu máli ættu menn að reyna að vera samkvæmir sjálfum sér og láta af þeirri gagnrýni sem haldið hefur verið uppi og beint gegn hæstv. utanrrh. Íslenskt sendiráð í Japan skiptir okkur miklu máli og á án efa eftir að skila þjóðinni ávinningum í framtíðinni, ekki síst ef litið er til ferðamannaiðnaðarins og viðskipta með sjávarafurðir. Herra forseti. Umhverfismál í víðum skilningi eru einn af þeim málaflokkum sem varðar alla heimsbyggðina. Umhverfismálin varða nútíðina en þó öllu fremur framtíðina og lífsskilyrði afkomenda okkar. Það sem stendur okkur Íslendingum næst á sviði umhverfismála er lífríki hafsins, hvernig viðgangur þess verður í framtíðinni og hvernig þjóðum heims mun takast að nýta auðlindir hafsins með sjálfbærum hætti. Afrakstur fiskstofna við Ísland skilar þjóðarbúinu mestum hluta þeirra tekna sem við byggjum samfélag okkar á. Það eru því gríðarlegir hagsmunir fyrir okkur að lífríki hafsins sé verndað. Hér áður fyrr var stundum sagt að lengi tæki sjórinn við. Ekki eru mjög mörg ár síðan við Íslendingar hættum að kasta sorpi og öðrum úrgangi í sjóinn. Vitundin um að sjórinn er ekki ruslahaugur heldur matarkista og auðsuppspretta hefur vaxið mjög á undanförnum árum. Því miður vantar mikið upp á að umgengni við hafið sé í lagi á alþjóðlega vísu og ef ekki verður breyting þar á er hætt við að illa fari. Stjórnlaus nýting fiskstofna viðgengst víða og stunduð er rányrkja sem ógnar tilvist einstakra stofna. Alls kyns efni og úrgangi er fleygt í hafið og nægir þar að nefna iðnaðarúrgang og kjarnorkuúrgang. Við höfum lengi barist gegn því að Bretar losi úrgang frá kjarnorkuendurvinnslustöðvum sínum í hafið. Það er augljóst að ef ekki verður breyting þar á munu áhrif þessarar mengunar fyrr eða síðar koma fram hér við land. Það er með ólíkindum hve bresk yfirvöld eru fáskipt út af þessum málum. Sú þjóð hefur að vísu stundum jaðrað við að teljast umhverfissóðar en það er með öllu óverjandi gagnvart framtíðinni að þeir haldi þessari iðju áfram og gegn því verðum við að beita okkur með öllum ráðum í samstarfi við aðrar þjóðir, svo sem Norðmenn. Það er augljóst að í víðu samhengi verður ekki komið í veg fyrir mengun hafsins nema með alþjóðasamvinnu þar sem mengunin virðir engin lögsögumörk ríkja. Þar getum við Íslendingar lagt mikið af mörkum. Vernd hafsins er eitt þeirra mála sem eru efst á baugi í umræðu margra alþjóðasamtaka sem láta sig umhverfis- og auðlindamál varða. Langt er í land í þeirri umræðu og má reikna með að hún eigi eftir að verða mjög áberandi í náinni framtíð. Þjóðir heimsins hafa í auknum mæli vaknað til vitundar um mikilvægi þess að hafið verði verndað gegn mengun og að auðlindir þess verði nýttar á sjálfbæran hátt núlifandi og komandi kynlóðum til farsældar. Allt fer þetta mjög vel saman við hagsmuni okkar Íslendinga. Ástand fiskstofna er alþjóðlegt áhyggjuefni og er ljóst að ástand margra þeirra fer versnandi. Ofveiddum stofnum hefur fjölgað og margir mikilvægustu nytjastofnarnir eru nú þegar fullnýttir. Þetta ástand hefur sín áhrif á lífríki hafsins og raskar jafnvægi náttúrunnar. Það er mikilvægt verkefni þjóðanna að vinna saman að sjálfbærri nýtingu auðlinda hafsins með framtíðarhagsmunina að leiðarljósi. Eitt af því sem skiptir miklu varðandi nýtingu og afrakstur fiskstofna er að samstaða náist um það meðal ríkja heimsins að ríkisstyrkir til sjávarútvegs verði lagðir af. Ríkisstyrktur sjávarútvegur þekkist víða og það hefur m.a. áhrif á samkeppnisstöðu sjávarútvegs þeirra ríkja sem ekki njóta ríkisstyrkja, t.d. íslensks sjávarútvegs. Einnig er ljóst að ríkisstyrkir til sjávarútvegs eru til þess fallnir að hvetja til ofveiði og offramleiðslu, þar sem viðkomandi sjávarútvegur er þar með ekki rekinn út frá hagkvæmni- og arðsemissjónarmiðum. Íslensk stjórnvöld hafa lagt mikla áherslu á að ríkisstyrkir til sjávarútvegs verði aflagðir. Í því liggja miklir hagsmunir fyrir íslenskan sjávarútveg og þjóðarbú okkar. Það skiptir einnig og ekki síður máli varðandi sjálfbæra nýtingu fiskstofna. Alþingi hefur ályktað að hefja beri hvalveiðar á ný við Ísland. Við höfum lagt áherslu á sjálfbæra nýtingu hvalastofna. Friðun hvala hefur valdið því að þeim hefur fjölgað mjög við landið og eru stofnarnir nánast að vaxa okkur yfir höfuð. Hvalirnir eru í beinni og öflugri samkeppni við okkur um fiskstofnana og við verðum að beita okkur af fullu afli á alþjóðlegum vettvangi til að hvalveiðar hefjist hér á ný sem fyrst. Andstaða margra ríkja heims gegn hvalveiðum er andstæð almennum sjónarmiðum um sjálfbæra nýtingu. Þar að baki liggur óskiljanleg pólitík sem mótast m.a. af afstöðu almennings til hvala og byggist sú afstaða að miklu leyti á vanþekkingu og barnalegum sjónarmiðum. Einnig láta stjórnvöld í ýmsum ríkjum stjórnast af öfgafullum áróðurssamtökum sem misnota náttúruverndarhugsjónir. Íslensk stjórnvöld hafa verk að vinna við að koma ályktun Alþingis til framkvæmdar. Einn hluti alþjóðlegu umræðunnar um umhverfismál snýst um loftslagsbreytingar. Nýlega fór fram hér á Alþingi umræða um skýrslu hæstv. umhvrh. um niðurstöður 7. aðildarþings Sameinuðu þjóðanna í Marrakesh um loftslagsbreytingar. Á þeirri ráðstefnu náðist samkomulag um útfærslu Kyoto-bókunarinnar um takmarkanir á losun gróðurhúsalofttegunda. Hluti niðurstöðunnar var samþykkt aðildarríkjanna á hinu svonefnda íslenska ákvæði sem gerir litlum ríkjum mögulegt að ráðast í verkefni sem nýta endurnýjanlega orkugjafa, þótt því fylgi staðbundin aukning á losun koldíoxíðs. Þetta mál er gott dæmi um sameiginleg alþjóðleg hagsmunamál sem skipta okkur Íslendinga miklu máli. Innanlandshagsmunir okkar lúta að atvinnuuppbyggingu og nýtingu innlendra og endurnýjanlegra orkugjafa til atvinnu- og verðmætasköpunar. Með öðrum þjóðum höfum við sameiginlegra hagsmuna að gæta til framtíðar varðandi lífsskilyrði á jörðinni. Í þessu máli sem öðrum höfum við látið mikið að okkur kveða og tekið þátt í því sameiginlega verkefni þjóða heims að gæta hagsmuna framtíðarinnar. Niðurstaðan í Marrakesh getur falið í sér ýmis sóknarfæri fyrir Íslendinga, m.a. hvað varðar útflutning þekkingar á nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa, einkum jarðvarma. Samningurinn felur í sér hvata fyrir þróunarlönd til að nýta jarðvarma til orkuvinnslu og í því getur falist verulegur ávinningur fyrir okkur, bæði ef litið er til efnahagslegra þátta og einnig til öflunar losunarheimilda til notkunar við atvinnusköpun hér á landi. Niðurstöðum loftslagssamningsins fylgja einnig neikvæðar hliðar. Það er mat manna að stórar iðnþjóðir munu samhliða því að draga úr notkun orkugjafa sem valda loftmengun, auka orkuframleiðslu með kjarnorku. Orkuframleiðsla með kjarnorku veldur ekki þeirri mengun sem fjallað er um í loftslagssamningnum og Kyoto-bókuninni og því er gert ráð fyrir því að þessi þróun geti m.a. átt sér stað í Japan. Í samhengi við umræðuna um verndun lífríkis hafsins þá er þetta verulegt áhyggjuefni. Upp koma ýmsar áleitnar spurningar eins og: Hvað verður um úrgang frá kjarnorkuverunum? Munu Japanar flytja hann til annarra ríkja til endurvinnslu eða geymslu? Hvernig verður meðhöndlun þessara hættulegu efna þá hjá viðkomandi ríkjum? Fyrir okkur er eðlilegt að spyrja þess hvort t.d. Japanar mundu semja við Breta um endurvinnslu úrgangs í Sellafield eða Dounreay. Og hvernig verður sá úrgangur fluttur milli þessara landa? Lengi hefur sá möguleiki verið til skoðunar að skipaumferð fari norðurleiðina milli Asíu og Evrópu. Ef kjarnorkuúrgangur kemur til með að verða fluttur þá leið, er komið upp mjög alvarlegt áhyggjuefni fyrir þjóðirnar við Norður-Atlantshaf. Ég legg áherslu á þessar hugleiðingar og hvet íslensk stjórnvöld að vera vel á verði vegna þessara mála í nánustu framtíð. Herra forseti. Samspil innanríkis- og utanríkismála hefur aukist mjög á liðnum árum og við blasir að sú þróun muni halda áfram í nánustu framtíð. Ég hef í ræðu minni beint sjónum sérstaklega að umhverfis- og auðlindamálum og dregið fram hve samofnir hagsmunir okkar sem þjóðar eru alþjóðlegum hagsmunum og hve miklu máli þeir skipta fyrir framtíðina. Það er augljóst að beint samhengi er milli umhverfisverndar og skynsamlegrar nýtingar náttúruauðlinda annars vegar og efnahagslegra hagsmuna hins vegar. Þessir hagsmunir fara einfaldlega saman og það vekur vonir um að þjóðir heims muni láta umhverfis- og auðlindamálin meira til sín taka í framtíðinni, ekki síst þar sem því fylgir efnahagslegur ávinningur þegar upp er staðið.

Virðulegi forseti. Það sem fær mig til að bregðast við ræðu þingmannsins eru orð hans um sendiráð í Japan. Mér er farið að leiðast svolítið þetta hálfgerða nöldur út af stjórnarandstöðunni og sendiráðsmálum. Það er þannig, herra forseti, að ákvörðun um að opna sendiráð er eitt og útfærsla og kostnaður við þann gjörning annað. Ríkisstjórnin ákvað að útfæra það þannig að fjárfesta í húsnæði. Það getur verið rétt ákvörðun en hún getur líka verið röng. Þetta var val ríkisstjórnarinnar. Stofnkostnaður fer ekki í rekstur, hvorki hér heima né úti. Þessar miklu fjárfestingar byggjast á ákvörðunum stjórnvalda og það verður ekki fjárfest í öðru eða annars staðar fyrir sömu peninga. Ég býst við að umræðan hafi verið um þetta, þótt ég hafi reyndar ekki verið viðstödd umræðu um sendiráðið í Japan í þessum sal. Ég minni á að þegar ákvörðun var tekin á fjáraukalögum um að verja 800 millj. kr. til þessara fjárfestinga vegna sendiráðs í Japan þá sat Samfylkingin hjá. Hún lagðist ekki gegn því en hún studdi það heldur ekki og það þýðir ekkert að vera með viðkvæmni yfir því þó öll mál séu ekki studd, vegna þess að það er handhafi framkvæmdarvalds sem ber ábyrgðina og velur sína leið. Um þá leið er ekki endilega góð sátt en það er sú leið sem hann vill fara. Við bara virðum það. Við skulum hafa þessa umræðu betur á hreinu en verið hefur.

Herra forseti. Hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur finnst eitthvert nöldur í mér, í þessu tilfelli, varðandi umræðuna um sendiráð í Japan og einhver viðkvæmni út af því að stjórnarandstaðan sé ekki sammála. Það er algjörlega rangt mat hjá hv. þm. Ég er hvorki með nöldur né viðkvæmni út af því. Hins vegar hefur verið bent á að í umræðunni á sínum tíma, þegar tillagan um stofnun sendiráðs í Japan var rædd á þinginu, þá hafi verið bent á að þetta mundi kosta mikla fjármuni. Það komu fram upplýsingar um það. Menn vöruðu við því og það lá allt fyrir en það var full samstaða í þinginu um það mál. Það sem ég var að benda á var að þrátt fyrir að þessar upplýsingar hafi komið fram við þá umfjöllun þá er haldið áfram að láta eins og svo hafi ekki verið. Menn gagnrýna hér hástöfum að ráðist sé í hinar og þessar fjárfestingar, í þessu tilfelli á sendiráði í Japan, með miklum tilkostnaði. Það er auðvitað rétt að af þessu er mikill kostnaður. Ég vil hins vegar ekki taka undir að það sé eitthvert nöldur eða nagg hjá mér að benda á þetta. Mér finnst frekar að andsvar hv. þm. hafi jaðrað við nöldur.

Herra forseti. Það er ágætt að vanda sig við orðaval í þessum ræðustól. Staðreyndin er hins vegar sú að ég held að t.d. minn flokkur hafi almennt stutt opnun sendiráða. Við meinum það þegar við segjum að við viljum sókn á erlenda markaði og styðja þannig við útflutningsfyrirtæki. Okkur er alvara með því. En ég undirstrika að það er ríkisstjórn á hverjum tíma sem ákveður með hvaða hætti hún hefur þessi mál. Eins og ég sagði þá má vel vera að besta niðurstaðan hafi verið að kaupa húsnæði. Ég legg ekki mat á það. Ég get líka tekið undir þau orð sem hæstv. utanrrh. lét falla í einhverju viðtali að auðvitað væri hvenær sem er hægt að selja húsnæðið, losa þannig fjármagn og leigja í staðinn, þ.e. ef einhverjum finnst það betra. Það sem ég er að undirstrika er að ákvörðun um sendiráð, ákvörðun um þróun mála er eitt, útfærsla er annað, útfærslan sem liggur hjá hæstv. ríkisstjórn. Og hafi verið gagnrýni hér hefur hún trúlega aðallega verið vegna fjármagnskostnaðar og hvort binda hefði átt fjármagn þarna eða annars staðar, hún hefur ekki komið frá okkur að því er ég best veit. Og mér finnst mikilvægt að menn átti sig á þessu og ræði raunhæft um hlutina, auk þess sem það er mikilvægt að stjórnarandstaða á hverjum tíma ræði málin, málin sem hún hefur ekki aðkomu að, og veiti þar með aðhald.

Herra forseti. Ákvörðun er eitt og útfærsla annað, auðvitað er margt til í því. Það er líka nauðsynlegt að halda því til haga að þegar ákvörðun hafði verið tekin og unnið var að útfærslu þessa máls, um sendiráð í Japan, þá var það kynnt í þinginu. Það var t.d. kynnt í utanrmn. hvernig með þetta yrði farið. Þar kom fram að keypt yrði hús í Japan með þeim tilkostnaði sem þar varð. Ég átti að vísu ekki sæti í nefndinni á þeim tíma en hef fengið upplýsingar um að full samstaða hafi verið um málið. Ég get tekið undir það að þetta eru miklir peningar en það þýðir ekki að hlaupa svo frá þessu, eins og mér hefur stundum fundist við þessa umræðu, líkt og menn hafi ekki haft hugmynd um þetta og ekkert komið að þessu máli.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. hóf mál sitt á umræðu um alþjóðastjórnmál og hryðjuverk, en að öðru leyti er ræða hans fyrst og fremst um utanríkisviðskiptapólitík. Og þó mér finnist vanta ákveðnari pólitík um hvernig eigi að taka á mörgum vandamálum sem við blasa finnst mér mjög áhugavert að taka ákveðið þema fyrir í utanríkisumræðunni á þennan hátt. Ég mun halda mig við það svið sem ráðherrann gerir að meginefni í stað þess að fara vítt og breitt um önnur áhugasvið á vettvangi utanríkismálanna. En fyrst vil ég bregðast við umfjöllun utanrrh. varðandi breytingar í samskiptum þjóða eftir 11. september og áhyggjum yfir hvaða áhrif neikvæð þróun muni hafa á heimsviðskipti. Ég tek undir varnaðarorð og er sammála því að við verðum að bregðast við þeim afleiðingum með öllum tiltækum ráðum. Fyrirhugað var að fá yfirferð í utanrmn. í október/nóvember á tillögum í skýrslu utanrrn. frá 1999, um öryggis- og varnarmál. Hvaða tillögum hefur verið ákveðið að hrinda í framkvæmd, hvar standa þau mál og á hvaða aðgerðir kallar ástandið í dag varðandi varnir gegn hugsanlegum hryðjuverkum? Því miður hefur þessi yfirferð ekki farið fram, en væri afar gagnlegt ef við hefðum verið búin að fá hana áður en utanríkismálin komu hér á dagskrá. Hún hefði svo sannarlega átt heima í þeirri umræðu. Herra forseti. Norðurlönd hafa góða reynslu af samvinnu sín á milli og jafnframt innbyrðis samvinnu í alþjóðlegum samskiptum. Á síðasta Norðurlandaþingi voru hryðjuverkin og innrásin í Afganistan í brennidepli utanríkisumræðunnar og brýn áhersla lögð á alþjóðlegt samstarf undir forustu Sameinuðu þjóðanna við hjálparstarf og enduruppbyggingu. Utanríkisráðherrar lýstu stuðningi við þá stefnumörkun Norðurlandaráðs að löndin hafi nánara samstarf um þátttöku í friðargæslu, fyrirbyggjandi aðgerðir á spennusvæðum, áhættustjórnun og uppbyggingu á svæðum í kjölfar átaka og við þær tillögur að setja á laggir tvo starfshópa milli landanna í þessu skyni. Markmið er að með því að sameina og samnýta krafta sína gætu Norðurlönd aukið sameiginlegan innbyrðis styrk sinn til friðargæslustarfa og í því alþjóðlega samstarfi sem þau eru hluti af. Í umræðunni var bent á góða reynslu af samstarfi NORDCAPS hvað slíka samvinnu varðar. Sú afstaða kom fram af hálfu utanríkisráðherranna á þinginu að ráðherrar Norðurlandanna mundu við öll tækifæri þrýsta á um að Evrópa gerði kröfu til Bandaríkjanna um lausn í málum Palestínu --- viðvarandi að auka þrýsting á Ísrael, svo ég vísi í orð Mogens Lykketofts, þáverandi utanríkisráðherra Dana, sem sagði af þessu tilefni: ,,Alls staðar skulum við beina því til Bandaríkjanna að þeirra aðaltakmark verði á sama hátt og Evrópu, að leysa deiluna.`` Í gær, í rafrænu fréttabréfi frá Evrópusambandinu, má sjá tvær athyglisverðar yfirlýsingar annars vegar um að vörur, upprunnar frá landnemabyggðum Ísraela á Vesturbakkanum, Gazaströndinni, Austur-Jerúsalem og Gólanhæðum falli ekki undir viðskiptasamning Evrópusambandsins og Ísraels. Og svo hitt að leiðtogar Evrópusambandsins lýsa stuðningi við stefnu Bandaríkjastjórnar í málefnum Mið-austurlanda og leggja áherslu á sameiginlega nálgun Evrópusambandsins og Bandaríkjanna til að binda enda á ofbeldi og koma samningaviðræðum á skrið á ný. Þetta eru alveg nýjar samþykktir. Herra forseti. Í dag er baráttudagur Palestínu. Ég vona að þessi dagur veki Íslendinga alla til umhugsunar um undirokunina og harðræðið sem þjóðin býr við. Ég vil lýsa ánægju með afstöðu hæstv. utanrrh. á þingi Sameinuðu þjóðanna um rétt Palestínu til að stofna sjálfstætt ríki. Það er rétt að ólík ríki um víða veröld með mismunandi trúarbrögð, efnahag og stjórnkerfi hafa sameinast um það grundvallarmarkmið að uppræta hryðjuverk og efla öryggi. En við verðum að vita hvað þau eru tilbúin að leggja af mörkum til viðbótar því að fara inn í Afganistan í leit að hryðjuverkaforingjanum. Það hlýtur að vera eitt brýnasta verkefni okkar að uppræta þá gróðrarstíu örvæntingar og haturs sem kúgun, aðskilnaðarstefna og fátækt veldur. Hér vil ég vekja athygli hv. þm. á þeirri staðreynd að um leið og ný ríkisstjórn í Danmörku herðir reglur gagnvart innflytjendum ætlar hún líka að minnka þróunaraðstoð um 20 milljarða íslenskra króna. Herra forseti. Þetta finnst mér mikið áhyggjuefni. Margir hafa talið að átökin milli Ísraels og Palestínu væru fyrst og fremst á hefðbundnum landamærasvæðum. Staðreynd er að mannfall, árekstrar og niðurlæging er engu síður við eftirlitsstöðvarnar á lokuðum 220 smærri svæðum þar sem búið er að stía í sundur samfélagi manna. Oft er ekki hægt að komast á áfangastað hinum megin við götu án þess að fara margra klukkustunda leið í kringum önnur svæði. Sjúkt fólk, konur í fæðingu eru stoppaðar af. Mæður með nýfædd börn látnar standa klukkustundum saman á eftirlitsstöðvunum. Niðurlægjandi framkoma niðurlægingarinnar vegna. Við höfum fengið að heyra slíkar frásagnir í hófsamri framsetningu læknisins og mannvinarins Mustafa Barghouthis sem hefur haldið á lofti málstað þjóðar sinnar. Það er ósk mín, og væri besta jólagjöf vestrænna þjóða til sjálfra sín, að stíga nú með sameiginlegu átaki afdráttarlaus skref í að leysa málin fyrir botni Miðjarðarhafs. Herra forseti. Ég ætla nú að víkja að viðskiptamálunum. Þróun alþjóðaviðskipta skiptir máli fyrir okkur, en ekki síður er það skylda okkar að tryggja hag þróunarríkja og tryggja markaðsaðgang þeirra fyrir vörur sínar. Nýir markaðir og fríverslunarsamningar eru okkur afar mikilvægir, sem og afnám ríkisstyrkja í samkeppnisgreinunum á viðskiptasvæðum sem við eigum viðskipti á. En ég tek undir það að sú hugsun er áleitin hvort sú aðferð sem viðgengist hefur á Íslandi varðandi takmarkaðan aðgang að fiskibönkum og hvernig auðlindinni hefur verið úthlutað til sumra sem hafa valtað og skaltað með hana, selt og leigt fyrir eigin vasa, hvort það mundi nú ekki teljast bærilegur ríkisstyrkur einhvers staðar. Það er ágætt að fá í skýrslu heildaryfirsýn yfir utanríkisviðskiptin og verk utanrrn. en þá verðum við líka að geta rætt það af hispursleysi. Síðast þegar við ræddum um utanríkismál voru Evrópumálin varla nefnd. En í utanríkisviðskiptapólitískri umræðu vega þau þungt. Utanrrh. telur vísbendingar um að Evrópusambandið sé tilbúið að ræða takmarkaða tæknilega endurskoðun EES-samningsins. Mér finnst holur tónn í þeim kafla, því það sem við þurfum er allt annað. Fyrir skömmu lýsti ráðherra því yfir á Alþingi að hann væri ekki bjartsýnn á að ná fram áhersluatriðum okkar Íslendinga, sem er þátttaka í stofnunum Evrópusambandsins og breyting á bókun 9, og það er skiljanlegt. Norskir þingmenn hafa nefnilega líka fengið sína skýrslu. Þeim finnst EES-samningurinn of góður til að vilja hrófla við honum. Önnur lönd mundu ekki fá slíkan samning í dag. Þeim finnst ekki ráðlegt að fara í breytingar, telja að efnisbreyting sé ekki fær leið. Það virðist skoðun þeirra að ekki sé unnt að ná fram breytingum nema verða við mótkröfum. Við erum alltaf svo bjartsýn á að fá það sem við viljum án þess að láta eitthvað á móti. Við fengum afar góðan samning á sínum tíma. Það er óumdeilt. Hann var mjög mikilvægur fyrir atvinnulíf okkar, hvati að uppsveiflu í efnahagsþrengingum þess tíma. Þá voru EFTA-ríkin mörg og sterk. En nú er EFTA-stoðin mög veik. Hana mynda Ísland, Noregur og Liechtenstein sem verða að vera samstiga og tala einni röddu til að ná árangri. Þau gera það ekki. Nefndur áherslumunur er í raun ágreiningur, svo talað sé tæpitungulaust. Ég spyr hæstv. utanrrh. og vona að hann heyri spurningu mína: Hafa einhverjar tillögur verið lagðar fram af EFTA hálfu? Ísland styður fyrirhugaða stækkun Evrópusambandsins. Samfylkingin styður fyrirhugaða stækkun. Hún er jákvæð fyrir Evrópu. Löndin sem sækja binda mikla von við aðild, bæði efnahagslega og ekki síður varðandi öryggi heimafyrir. En á sama tíma og við styðjum stækkun, þá er hún efnahagsleg ögrun fyrir Ísland. Fríverslunarsamningar við umsóknarlöndin falla úr gildi. Fyrirtæki okkar geta lent til hliðar og markaðsaðgengi versnað. Samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja versnar gagnvart aðildarlöndum. Miklir hagsmunir eru í húfi. Ég tek eftir að utanrrn. hefur boðið atvinnulífinu til samstarfs um markaðssókn í Póllandi, sem verður eitt stærsta aðildarríki Evrópusambandsins eftir stækkun. Af hverju var ekki blásið til slíkrar markaðssóknar fyrir löngu? Hvers vegna sitjum við uppi með 1% markaðshlutdeild meðan Norðmenn munu njóta tollfríðinda í Evrópusambandinu út á 49% markaðshlutdeild sem þeir eru búnir að ná í Póllandi? Var atvinnulífið ekki tilbúið fyrr, eða uggðu stjórnvöld ekki að sér? Í umræðu á Alþingi um áhrif upptöku evrunnar sagði hæstv. utanrrh. að gera mætti ráð fyrir að samkeppnisstaða fyrirtækja okkar yrði lakari en meðal samkeppnisaðila okkar innan Evrópusambandsins. Einnig að ef evran yrði öflugur og stöðugur gjaldmiðill í öllum núverandi Evrópusambandsríkjum verði ekki auðveldara að tryggja stöðugt gengi íslensku krónunnar, að vaxtamunur gæti orðið enn meiri en hann er í dag. Vaxtamunur mun hafa áhrif á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja gagnvart samkeppnisaðilum Evrópusambandsins og vaxtamunur muni líka hafa áhrif á neytendur. Nú er því lyft fram að ríkisstjórnin sýni gott frumkvæði með því að lagfæra skattaumhverfi fyrirtækja. Við skulum öll gera okkur grein fyrir því að staða okkar er veik miðað við verðandi evrulönd. Við förum halloka. Það er gengið, verðbólgan, vextirnir. Við erum að lækka skatta á fyrirtækjum til að komast hjá bindandi tengingum við evrusvæðið. Mikilvægt er að ræða þessa hluti í samhengi svo við áttum okkur á breytingunum og afleiðingum þróunarinnar í Evrópu. Utanrrh. hefur verið að opna umræðuna, en samstarfsaðilinn í ríkisstjórn, forsrh., slær hana jafnharðan út af borðinu. En það eru fleiri að ræða málin. Málin sem eru svo heit í dag á Íslandi, en eru þögguð niður. Þann 31. október var haldin ráðstefna um evruna og áhrif hennar á Íslandi. Þar hélt ræðu Baldur Guðlaugsson, ráðuneytisstjóri í fjmrn. Hún var yfirgripsmikil og þar voru teknir fyrir kostir og gallar þess að standa utan Myntsambandsins. Ég hvet þingmenn til að kynna sér þá ræðu. Hún er á vefsíðu fjmrn. Hann fór yfir efnahagslegan ávinning á sama hátt og gert hefur verið hér --- minni vaxtamun, lægri viðskiptakostnað eins og við höfum rætt. Hann tók líka rökin gegn Evrópuaðild, einn seðlabanka, afleiðingar þess að geta ekki lengur lagað eigið hagkerfi að ytri áföllum. Ég ætla ekki að fara yfir þetta erindi Baldurs Guðlaugssonar, en ég get ekki látið hjá líða að nefna lokaorð hans í þeirri ræðu. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Ef einhvers konar tenging við evruna á eftir að þykja æskileg þarf að skoða hvort tenging í einhverju formi sem ekki felur í sér fulla aðild að Myntbandalaginu er möguleg eða nægjanleg, hvort heldur þar um ræðir þá einhliða eða tvíhliða tengingu við evru, myntráð eða notkun evru sem lögeyris. Ef svo reynist ekki mun valið standa á milli þess að leita eftir aðild að Evrópusambandinu til þess að geta síðan gerst aðili að Myntbandalaginu og hins að standa áfram utan Myntbandalagsins með þeim kostum og göllum sem því væru samfara. Val á milli þessara tveggja kosta gæti þá orðið einhver stærsta pólitíska ákvörðun Íslandssögunnar.`` Herra forseti. Af því að ég hef ákveðið að draga fram hér að fleiri hafa verið að vekja upp umræðuna um bæði kosti og galla þess að evran verði tekin upp um áramót og líka hins hvernig það verður fyrir Ísland að standa utan Evrópusambandsins vil ég ljúka máli mínu með því að vitna í ræðu sem Valgerður Sverrisdóttir hélt á þessari sömu ráðstefnu. Hún sagði: ,,Ég hef þá trú að breytingin nú um áramótin, þegar evran verður áþreifanleg, verði meiri en marga grunar. Fyrirtæki í evrulöndum munu nota evrur í viðskiptum við lönd sem ekki hafa evru sem lögeyri. Ferðamenn munu sjálfsagt krefjast þess að geta notað evrur alls staðar á innri markaðnum. Þannig getur notkun evrunnar orðið almenn án þess að íhlutun stjórnvalda komi til. Þetta er mikilvægt fyrir stjórnvöld að hafa í huga og undirstrikar mikilvægi þess að stjórnvöld búi sig vel undir þær breytingar sem evran mun hafa í för með sér.`` --- Og hún segir: ,,Við stöndum frammi fyrir stórum spurningum sem ég bjóst ekki við að þurfa að svara. Mitt er ekki valið frekar en þeirra sem gengu á undan mér í sveitinni minni. Svarið er unga fólksins. Svarið snýst um framtíð þess. Ég er hins vegar tilbúin að hugsa allt upp á nýtt. Ekki út frá sveitinni minni eða Eyjafirði heldur stöðu Íslands í alþjóðlegu umhverfi. Við verðum fyrst og fremst að hugsa um að treysta sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar á nýjum tímum í nýju umhverfi og evran er hluti af því umhverfi.`` Mér finnst þetta góð orð hjá hæstv. viðskrh., tek undir þau og geri þau að mínum í lok þessarar framsögu minnar.

Herra forseti. Aðeins út af þeim orðum hv. þm. að norskir þingmenn, a.m.k. sumir hverjir, teldu ekki ráðlegt að taka upp þau vandamál og vandkvæði sem við stöndum frammi fyrir. Það er rétt en ég er einfaldlega ekki sammála því. Ég tel alltaf nauðsynlegt að taka upp þau vandkvæði og vandamál sem menn standa frammi fyrir. Ef menn óttast að það geti leitt til þess að staðan verði alltaf miklu verri verður það væntanlega til þess að menn verða aldrei tilbúnir til þess að tala um nokkurt einasta vandamál. Og ég er ósammála þeirri hugsun. Hins vegar er það rétt að þessa hefur gætt í Noregi. Það má vel vera að Evrópusambandið muni taka upp einhverjar kröfur á okkur. Og það er vitað að þeir munu gera það. Það er vitað að þeir munu krefjast þess að við borgum meira inn í sameiginlega sjóði til styrktar fátækari löndum. En aðeins vegna þess sem hv. þm. sagði um að stjórnarflokkarnir báðir væru ekki að ræða mál sem vörðuðu evruna. Það er rangt. Hún vitnaði hér í prýðilega ræðu Baldurs Guðlaugssonar, ráðuneytisstjóra í fjmrn. Og ætli það sé ekki alveg ljóst að ráðuneytisstjórinn í fjmrn. heldur ekki slíka ræðu nema með samþykki síns fjmrh. Ég lít því svo á að þessi ræða, sem er mjög merkileg, sé að sjálfsögðu flutt í fullu samráði við fjmrh. Það liggur alveg fyrir í hverju einasta ráðuneyti að ráðuneytisstjóri heldur aldrei slíka ræðu nema í samráði við sinn ráðherra.

Herra forseti. Já, ég tek undir það. Mér finnst frekar líklegt að Baldur Guðlaugsson hafi leitað eftir því við hæstv. fjmrh. að það væri í lagi að fara með þessa ræðu. Ræðan er efnisleg og mjög góð. Hún dregur fram kosti og galla og hún dregur ekkert undan. En ég viðurkenni alveg að þegar ég var búin að lesa þessa ræðu hugsaði ég: Ætli Davíð hafi vitað þetta? En, herra forseti, um afstöðu Norðmanna. Ég styð hæstv. utanrrh. í tilraun hans til að taka upp EES-samninginn, hann getur alveg treyst því. Ég tel mjög mikilvægt að við reynum að fá eins öflugan EES-samning og hugsast getur meðan við erum í þeirri stöðu að við ákveðum að standa utan Evrópusambandsins. Og ég get alveg ímyndað mér að það sé munur á matinu hjá Norðmönnum og okkur á því hvað skipti máli í þessu sambandi. Ráðherrann hefur sjálfur farið yfir það að þeir eru miklu betur staddir varðandi markaðina af því að þeir hafa verið í mikilli sókn á markaði og hafa mjög mikla markaðshlutdeild í Póllandi eins og ég tók fram áðan. Þeir kæra sig ekkert um, þessi stóra þjóð í samanburði við okkur, að fara að greiða inn í þróunarsjóð. En ég dreg þetta fram til að staðreyndir liggi á borðinu, til að það sé ljóst að þótt við séum að basla með EES-samninginn eru líkurnar ekkert miklar um stuðning frá Noregi. En ég veit líka að maður stendur í samningaviðræðum og þegar samningur liggur fyrir metur maður hvort hann sé nægilega góður til að taka honum eða ekki. Og það mat skal ég svo sannarlega leggja með ráðherranum ef ég fæ tækifæri til.

Herra forseti. Þjóðir hafa alltaf mismunandi mat á því hvernig staða þeirra verði best tryggð. Við höfum okkar mat á því og Norðmenn hafa sitt mat. Til þess að komast að sameiginlegri niðurstöðu um það mál verða þjóðirnar að ræða saman. Og það erum við að gera. Við gerum okkur alveg grein fyrir því að við þurfum að sækja sameiginlega fram á vettvangi EFTA í þessu máli gagnvart Evrópusambandinu. En á það þarf líka að reyna að hvað miklu leyti þjóðirnar geta komið sér saman að þessu leytinu til. Að mínu mati liggur alveg ljóst fyrir að við þurfum að fá fram lagfæringar á bókun 9. Það er eiginlega óbúandi við það ástand. Ég geri mér líka grein fyrir því að hugsanlega koma fram kröfur frá Evrópusambandinu til þess að þeir séu tilbúnir að fallast á breytingar án þess að ég ætli að fara að greina frá þeim hugsanlegu kröfum hér. Þannig er það í öllum samskiptum. En ég tel að bókun 9 sé þess eðlis að hún standi í vegi fyrir þróun tiltekins hluta sjávarútvegsins. Þar með er EES-samningurinn augljóslega ófullkominn að þessu leyti og hann hefur reyndar alltaf verið það. Samningurinn er afskaplega mikilvægur en við verðum líka að viðurkenna að hann hefur sína galla án þess að verið sé að halda því fram að samningamenn Íslands hafi staðið sig eitthvað illa á þeim tíma. Ég hef aldrei haldið því fram. Ég veit alveg hvað það er að standa í erfiðum samningum. Og menn geta ekki alltaf fengið þá niðurstöðu sem þeir vilja héðan úr ræðustól á Alþingi, það er veruleiki sem við stöndum alltaf frammi fyrir.

Herra forseti. Auðvitað fengum við ekki alveg allt fyrir ekkert með EES-samningnum þó að við höfum farið langleiðina. Við skulum heldur ekki gleyma í hvaða umhverfi sá samningur var gerður. Við skulum ekki gleyma andúðinni sem stóð á þáv. utanrrh. í erfiðri stöðu og erfiðum verkum. Það er ólíkt því sem er í dag þegar við komum hér hvert af öðru og í raun og veru bjóðumst til að bakka hæstv. utanrrh. upp í verkum hans til að gera þennan samning enn betri. Ég man þá tíma að héðan úr þessum ræðustól hafi þáv. hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, verið kallaður landráðamaður, svo heitar tilfinningar voru við vinnuna við EES-samninginn. Ég tek undir það með hæstv. utanrrh. að það eru gallar á bókuninni fyrir sjávarútveginn og þar verður að reyna að ná einhverju fram. Ég er líka alveg viss um að við munum standa frammi fyrir því að fá úrbætur og verða við kröfum. Ef til vill verða það greiðslur, e.t.v. annað. Staðan gagnvart Norðmönnum og svo orðaskipti út af ræðu Baldurs Guðlaugssonar urðu til þess að mér láðist að hvetja hæstv. utanrrh. til að svara mér um markaðssóknina og boðið til atvinnulífsins. Ég vona að hann komi inn á það hér í síðari ræðu af hverju við erum svo sein að taka höndum saman við atvinnulífið um markaðssókn. Var það atvinnulífið sem ekki var tilbúið eða var ríkisstjórnin ekki á varðbergi?

Herra forseti. Hryðjuverkin í Bandaríkjunum 11. september sl. skóku veröldina alla og hafa þegar haft gríðarlegar afleiðingar á sviði öryggismála, alþjóðastjórnmála og alþjóðaviðskipta. Atburðirnir minntu okkur óþyrmilega á að við getum ekki gengið út frá öryggi sem gefnu. Og er það e.t.v. stærsti lærdómurinn sem við getum dregið af þessum voðaverkum. Alþjóðasamfélagið hefur snúist til varnar af fullum þunga og vinnur nú að því að uppræta búðir hryðjuverkamanna í Afganistan. Enn fremur er lögð áhersla á að stuðla að friði á þeim átakasvæðum þar sem hryðjuverkastarfsemi á rætur sínar enda hlýtur friður þar að vera hluti af varanlegri lausn á hryðjuverkaógninni. Friður, frelsi og hagsæld hefur ríkt í Vestur-Evrópu frá lokum síðari heimsstyrjaldar. NATO hefur tryggt öryggi, og náin samvinna á efnahagssviðinu hefur stuðlað að þeirri velmegun sem við búum við. Nú stendur fyrir dyrum stækkun NATO og ESB til austurs. Í því sambandi hafa Norðurlöndin stutt Eystrasaltsríkin í orði og á borði. Við Íslendingar lékum sögulegt hlutverk fyrir tíu árum þegar Eystrasaltsríkin endurheimtu frelsi sitt og æ síðan hafa Norðurlönd verið í fararbroddi utanaðkomandi aðila við að aðstoða við uppbyggingu markaðshagkerfis og lýðræðislegra stjórnarhátta og tryggja þannig stöðugleika á Eystrasaltssvæðinu. Vil ég í þessu sambandi spyrja hæstv. utanrrh.: Hvernig hefur stuðningi Íslands við aðildarumsóknir Eystrasaltsríkjanna að NATO og ESB verið háttað og hvernig metur hann stöðuna í þessum málum nú? Á vettvangi Norðurlandaráðs hafa málefni Eystrasaltsríkjanna verið í brennidepli. Norrænt samstarf við Eystrasaltslöndin hefur verið umfangsmikið og einkum beinst að þróun lýðræðislegra stofnana, uppbyggingu markaðshagkerfis, virðingu fyrir mannréttindum og ábyrgri nýtingu auðlinda. Norðurlandaráð hefur lagt þunga áherslu á að Eystrasaltsríkin verði með í fyrstu lotu stækkunar NATO og ESB en ályktun þess efnis var m.a. samþykkt á sameiginlegum fundi Norðurlandaráðs og Eystrasaltsþingsins í Riga í maí sl. Þegar Eystrasaltsríkin verða orðin fullir aðilar að NATO og ESB mun samstarfið við grannsvæðin færast enn austar. En sú áherslubreyting var nýlega gerð að samstarf Norðurlanda við austanvert Eystrasaltssvæðið taki einnig til Norðvestur-Rússlands og Kaliningrad. Með þessu svæðisbundna samstarfi vilja Norðurlönd hér eftir sem hingað til leggja sitt af mörkum til að stuðla að friði, öryggi og stöðugleika í Evrópu. Umfangsmiklar breytingar voru gerðar á skipulagi Norðurlandaráðs á 53. þingi ráðsins sem var haldið í Kaupmannahöfn í lok október. Nefndakerfi Norðurlandaráðs var breytt, horfið frá skipulagi með þremur stórum landfræðilega skilgreindum nefndum, Norðurlandanefnd, Evrópunefnd og nærsvæðanefnd, og upp var tekið kerfi fimm málefnanefnda. Þessar nefndir eru menningar- og menntamálanefnd, efnahags- og viðskiptanefnd, umhverfis- og náttúruauðlindanefnd, borgara- og neytendanefnd og velferðarnefnd, auk forsætisnefndar. Rætur þessara breytinga eru að aukinnar samstillingar var þörf við fagsvið norrænu ráðherranefndarinnar, málefnanefndir þjóðþinganna og nefndakerfi annarra alþjóðastofnana. Ætlunin er að vægi alþjóðastarfs Norðurlandaráðs aukist og hinar nýju málefnanefndir eigi samstarf við samsvarandi nefndir þjóðþinga og alþjóðastofnana. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs mun hafa utanríkismál á sínu starfssviði en utanríkismál hafa hlotið æ stærri sess í starfi ráðsins frá því fyrsta utanríkismálaumræðan fór fram á Norðurlandaráðsþingi árið 1992. Ýmsar athyglisverðar hugmyndir hafa verið uppi á vettvangi Norðurlandaráðs um aukið samstarf Norðurlanda á sviði öryggismála. Má þar nefna hugmyndir um samstarf um friðargæslu, aukið samstarf sendiskrifstofa eftir vel heppnað samstarf norrænu sendiráðanna í Berlín og síðast en ekki síst tillögu aldamótanefndar um að Norðurlönd mæli einum rómi á alþjóðavettvangi. Er þar sérstaklega viðruð sú tillaga að Norðurlöndin tali einni röddu innan stærstu alþjóðasamtaka til að tryggja aukna vigt og áhrif þegar sameiginleg hagsmunamál Norðurlanda eru til umræðu. Herra forseti. Nokkur umræða hefur verið um opnun sendiráðs Íslands í Japan. Í Japan er mikilvægur markaður fyrir íslenskar útflutningsafurðir og með sendiráðum í Japan og Kína höfum við öflugan útvörð fyrir íslenskt viðskiptalíf í Asíu. Þar eigum við gríðarlega viðskiptahagsmuni og mörg tækifæri til framtíðar. Viðskiptahættir og menning í Asíulöndunum eru svo gerólík því sem við eigum að venjast að það er mikill styrkur að því að einhver búi yfir sérþekkingu sem nýtist til að greiða fyrir viðskiptum. Þessa er sérstaklega þörf í Asíu og því ber að fagna sérstaklega opnun sendiráðs í Tókíó.

Herra forseti. Spurt var um með hvaða hætti við höfum stutt umsóknir Eystrasaltsríkjanna bæði að Atlantshafsbandalaginu og Evrópusambandinu. Hvar sem við komum leggjum við Eystrasaltsríkjunum lið í viðleitni þeirra til að gerast aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Við munum halda því áfram og fá einstakt tækifæri til þess á fundi Atlantshafsbandalagsins í Reykjavík í maí nk. Endanleg ákvörðun verður tekin um það á haustfundi bandalagsins í Prag. Ég tel að möguleikar Eystrasaltsríkjanna til að komast inn í Atlantshafsbandalagið í næstu lotu séu mjög góðir. Ég tel að þeir séu á margan hátt betri en nokkru sinni fyrr. Það hefur ríkt mikil samstaða í þessu máli milli Norðurlandanna. Við höfum verið samhent að því, þ.e. Danmörk, Noregur og Ísland. Það hafa ekki allir verið því sammála en við höfum átt marga bandamenn í því verki. Ég held að allar aðildarþjóðirnar geri sér grein fyrir því að það verður ekki gengið fram hjá Eystrasaltsríkjunum í þessu efni. Að því er varðar aðild þeirra að Evrópusambandinu þá liggur ljóst fyrir að á alþjóðavettvangi styðjum við stækkun Evrópusambandsins og látum það í ljós hvar sem við komum. Eystrasaltsríkin hafa staðið sig mjög vel í að uppfylla þær kröfur sem gera verður til þeirra þegar þau gerast aðilar að Evrópusambandinu. Það er þeim mjög mikilvægt. Þau hafa náð athyglisverðum árangri á sviði efnahagsmála og ég held að þar sé ekki síst að þakka þeim mikla stuðningi sem Eystrasaltsríkin hafa notið af hálfu Norðurlandanna, einkum þeirra Norðurlanda sem liggja þeim næst.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessi greiðu og góðu svör. Það er ánægjulegt að heyra að hann metur það svo að Eystrasaltslöndin eigi möguleika á því að komast inn í NATO í fyrstu lotu. Ég efast ekki um að Ísland hefur lagt sitt lóð á þessa vogarskál með gildum hætti enda er líka alveg ljóst að Eystrasaltslöndin hafa mjög reitt sig á stuðning Norðurlandanna í þessum efnum. Hann hefur og verið til staðar.

Hæstv. forseti. Án jafnréttis, frelsis og virðingar fyrir mannréttindum tryggjum við ekki öryggi fólks og frið í heiminum. Án jafnræðis allra þegna fyrir lögum, hvar sem þeir búa, mál- og skoðanafrelsis, prentfrelsis, þá tryggjum við ekki öryggi og frið í heiminum. Þessi gildi verða að vera grundvöllurinn að framrás lýðræðisins og lýðréttinda, hvort heldur það er hér á Íslandi eða í Afganistan. Án frelsis kvenna til að stjórna eigin lífi og eignum, án grunnmenntunar barna, telpna og drengja, lágmarksheilsugæslu og aðgangs að hreinu vatni, tryggjum við hvorki öryggi né frið né heldur mun þorri mannkyns eiga möguleika á að lifa lífinu án fátæktar. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um að örlög okkar á jörðinni eru samofin, allra sem hér búa. Þau eru samofin í mörgu tilliti og ekki bara í öryggismálum. Þau eru einnig þéttofin þeim kjörum sem ríki búa þegnum sínum, með tilliti til ríkidæmis og fátæktar. Sóknin úr örbirgð til bættra kjara lýsir sé m.a. í miklum fólksflutningum frá suðrinu til norðursins. Þessi sókn hefur m.a. orðið til þess að æ fleiri ríki á Vesturlöndum reisa nú háa múra til að stemma stigu við straumi útlendinga til þeirra. Nýjasta dæmið um slíkar aðgerðir er frá Danmörku þar sem ný ríkisstjórn hægri flokkanna hefur þrengt svo að dvöl útlendinga í landinu að undrun sætir og bítur svo höfuðið af skömminni með því að skera niður framlög til þróunarverkefna um tug milljarða ísl. kr. Það er mikil skammsýni að halda að háar landamæragirðingar leysi einhvern vanda í bráð og lengd þótt þær geti verið vel fallnar til pólitískra vinsælda um skamma hríð. Hér á Íslandi ber okkur að gjalda varhug við þróuninni hjá frændum okkar í Danmörku. Við höfum sótt margt gott til þeirra í gegnum tíðina en nýja stefnan þeirra í útlendingamálunum verður okkur þó seint til eftirbreytni. Hæstv. forseti. Mig langar til þess að víkja máli mínu að stöðunni í Afganistan og stríðinu þar. Eins og margoft hefur komið fram, bæði í máli mínu og annarra hv. þm. hér í haust, þá hafa þjóðir heims sýnt Bandaríkjamönnum og Bandaríkjastjórn sjálfsagðan pólitískan og siðferðilegan stuðning í kjölfar hryðjuverkanna í New York og Washington 11. sept. sl. Þessar hrikalegu árásir særðu bandarísku þjóðina djúpum sárum sem seint munu gróa. Ég verð þó að segja, herra forseti, að hástemmdar yfirlýsingar um breytta heimsmynd í kjölfar þessara skelfilegu atburða standa ekki allar undir sjálfum sér. Hvað hefur í raun breyst, herra forseti? Jú, það hefur myndast samstaða gegn hryðjuverkum og hryðjuverkasamtökum. Ég hafði þó ætlað að flestar þjóðir heims væru andsnúnar hryðjuverkasamtökum fram að 11. sept. Hefur valdastrúktúrinn í alþjóðasamfélaginu breyst? Ekki tiltakanlega að því er ég fæ séð, herra forseti. Er hinn nýi óvinur skýr og greinilegur í hugum allra? Ég er ekki alveg viss um það og ég er ansi hrædd um að þegar til þess kemur að skilgreina óvininn í formi hryðjuverkamanns eða hryðjuverkasamtaka þá gætu skilgreiningarnar orðið ansi margar. Er óvinurinn Tsjetsjenar? Er hann í formi Úgúra í Kína? Er hann Palestínumenn í Ísrael, Kúrdar í Tyrklandi? Það er kannski ágætt að hafa þetta í huga, herra forseti, í þessari umræðu. Það er nefnilega þannig að hvergi í alþjóðalögum eða sáttmálum eru hryðjuverk skilgreind með fullnægjandi hætti. Úr því þarf að bæta. Ella er sú hætta fyrir hendi að ríkisstjórnir víða um heim skilgreini hryðjuverkamennina eftir pólitískri hentisemi. Sagan kennir okkur að annað eins hefur gerst. Hæstv. forseti. Stríð Bandaríkjanna og Bretlands í Afganistan hefur nú staðið í þó nokkrar vikur, frá 7. okt. sl. Fréttir hafa borist okkur á sl. dögum um skelfilega atburði, blóðbað í Mazar-e-Sharif og mannréttindasamtök krefjast rannsókna vegna þess að grunur leikur á að stríðsglæpir hafi verið framdir. Síðast þegar ég frétti lék höfuðpaur al Qaeda hryðjuverkasamtakanna, Osama bin Laden, enn lausum hala en líklega einhvers staðar í Afganistan. Hæstv. forseti. Ég þori að fullyrða að fáir gráta ógnarstjórn talibana, a.m.k. engar konur. En hvað tekur við? Nú standa yfir fundahöld í Bonn í Þýskalandi. Og hvernig má það vera, herra forseti, að þjóðir heims styðji myndun svokallaðrar þjóðstjórnar í Afganistan sem helmingur þjóðarinnar á engan aðgang að? Hvar eru afgönsku konurnar, herra forseti? Þær eru ekki við samningaborðið í Bonn, svo mikið er víst. Það er algjörlega óviðunandi að hið gríðarlega uppbyggingarstarf sem fyrir höndum er í Afganistan eigi að fara af stað eða að leggja eigi grunninn að því án þess að réttindi kvenna séu tryggð eða tilraun til þess gerð eða þátttaka kvenna tryggð í því ferli sem fram undan er. Því spyr ég, herra forseti: Hver ætlar að tryggja réttindi og öryggi kvenna í Afganistan? Forkólfar Norðurbandalagsins segjast ekki þurfa utanaðkomandi hjálp til þess. Þeir háu herrar eru þekktir fyrir flest annað en að vera unnendur jafnréttis og kvenfrelsis. Að mér læðist sá illi grunur að réttindum kvenna í Afganistan verði enn eina ferðina fórnað á altari stríðsherranna, innlendra og útlendra, ef ekki verður gripið undir eins í taumana og samtökum kvenna veittur aðgangur að þjóðstjórnarferlinu og uppbyggingu landsins. Eins og hæstv. utanrrh. tók fram í sinni ræðu þá er gríðarlegt verkefni fyrir höndum. Það er yfirvofandi hungursneyð í Afganistan. Vegna þess var sent út neyðarkall í byrjun september, löngu fyrir þá atburði sem hrundu stríðinu af stað. Flóttamannavandinn er einnig gríðarlegur. Þessi neyðarhjálp, herra forseti, mun kosta fjármuni. Hún mun ekki kosta neina smápeninga og nú er ekki tíminn til þess að draga úr fjárframlögum, hvorki okkar né annarra, til þróunarsamvinnu og neyðarhjálpar. Hæstv. forseti. Mig langar að drepa hér aðeins á Evrópuumræðuna, þótt hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson og Rannveig Guðmundsdóttir hafi farið ítarlega yfir hana fyrir hönd Samfylkingarinnar. Mig langar þó aðallega að benda á, og sérstaklega í tilefni af orðum hv. formanns utanrmn. Alþingis, að það ferli sem nú er farið af stað í Samfylkingunni er umræðuferli um Evrópumálin þar sem allt er uppi á borði, opinn vettvangur þar sem flokksmenn og aðrir geta tekið þátt í vandaðri og upplýstri umræðu um Evrópumálin. Það ferli sýnir meiri pólitískan kjark en a.m.k. Sjálfstfl. býr yfir. Það er með hreinum ólíkindum að hv. formaður utanrmn. skuli koma hér í þennan ræðustól og tala um að það að ræða stöðu efnahagsmála og evrunnar með tilliti til Íslands hafi það beinlínis í för með sér að grafa undan gengi íslensku krónunnar. Hvert mun svona málflutningur á endanum leiða okkur, herra forseti? Ég spyr. Að öðru, þ.e. ummælum hæstv. utanrrh. um ríkisstyrki. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra, eins og ég reyndi að spyrja hæstv. umhvrh. um daginn í umræðunni um skýrsluna frá Marrakesh, hvort losunarkvótarnir sem við fengum þar með sérákvæðinu verði meðgjöf ríkisins með stóriðjunni? Ríkisstyrkir eru til í ýmsu formi, herra forseti, og það væri kannski gott að fá það fram hér hvort það er samræmi í þessari stefnu ríkisstjórnar Íslands. Hér hefur einnig verið gerð að umræðuefni þáltill. þingmanna Samfylkingarinnar um sjálfstæði Palestínu. Vegna þeirra ummæla sem hér féllu fyrr í umræðunni um þáltill. sem samþykkt var árið 1989 er ég fyllilega sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um að það var og er mjög góð tillaga enda hlýtur hún enn að vera í fullu gildi eins og annað sem komið hefur frá hinu háa Alþingi. En síðan náðist friðarsamkomulag árið 1993 þó að það hafi gengið jafnilla og raun ber vitni að halda samkomulagið. Því er það svo að við þingmenn Samfylkingarinnar teljum brýnt að hið háa Alþingi lýsi yfir pólitískum stuðningi við hina palestínsku þjóð og vilja sínum til að styðja við sjálfstæði hennar. Ég á fyllilega von á því að um þetta mál ríki algjör þverpólitísk samstaða hér á Alþingi. Mig langar einnig að víkja að stöðu mannréttindamála, og kannski sérstaklega með tilliti til þess, herra forseti, að hæstv. utanrrh. hélt nýverið í opinberar heimsóknir, m.a. til Japans, Kína og Rússlands, og ég efast ekki um að margt hefur borið á góma í viðræðum sem hæstv. ráðherra hefur átt við ráðamenn þessara landa. Mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann hafi í heimsókn sinni til Kína rætt sérstaklega stöðu mannréttindamála við ráðamenn þar. Í því sambandi vil ég minna á að í Kína liggur dauðarefsing við yfir 60 brotum, og líklega eru þar framkvæmdar fleiri dauðarefsingar en í nokkru öðru landi í heiminum. Þar verða minnihlutahópar, trúarhópar sérstaklega, bæði kristnir og múslimar og fylgjendur Falun Gong iðkunarinnar, fyrir ofsóknum af hálfu ríkisvaldsins. Fróðlegt væri að vita hvort þetta hefur verið rætt í opinberri heimsókn hæstv. utanrrh. til Kína. Í framhjáhlaupi vil ég líka minna hv. þingmenn á að ofsóknirnar geisa víða. Í Egyptalandi geisa þær gegn samkynhneigðum, aðallega karlmönnum sýnist mér, þar sem fjöldi karlmanna hefur verið dæmdur til þrælkunarvinnu fyrir kynhneigð sína. Þessu ber hinu háa Alþingi einnig að mótmæla. Herra forseti. Ég ætla síst að draga úr mikilvægi þess að afl utanríkisþjónustunnar sé nýtt til að afla nýrra markaða fyrir íslenskar vörur og tryggja frjálsa verslun við sem flest ríki heims. En slík útrás verður að haldast í hendur við kröfuna um virðingu fyrir mannréttindum, frelsi og jöfnuði. Ég er hjartanlega sammála hæstv. utanrrh. um að skilin á milli alþjóðastjórnmála og annarra stjórnmála innan lands verða sífellt óskýrari og í raun skipta þau engu máli þegar upp er staðið því að sama lífssýnin hlýtur að ráða ferð. Við hjá Samfylkingunni teljum að lífssýn jafnaðar og kvenfrelsis eigi að ráða innan lands sem utan. Það er hlutverk okkar á alþjóðavettvangi að beita okkur fyrir því að draga úr fátækt, að jafna kjörin, og það gerum við m.a. með öflugri þróunarsamvinnu og annarri aðstoð við fátækustu ríki heims.

Herra forseti. Hv. 12. þm. Reykn. spurðist fyrir um það af eðlilegum ástæðum í ágætu máli sínu um mannréttindi hver ætti að tryggja réttindi kvenna í Afganistan. Ég vil aðeins benda á að í ræðu minni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna gerði ég þetta sérstaklega að umtalsefni og tók fram í ræðu minni að Sameinuðu þjóðunum bæri að vinna á grundvelli ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um réttindi kvenna í Afganistan við uppbyggingarstarfið þar. En það vill svo til að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna samþykkti sérstaka ályktun um réttindi og stöðu kvenna í Afganistan áður en þessi skelfilegu hryðjuverk áttu sér stað. Ég tel að það sé sú stofnun sem geti haldið því á lofti. Sameinuðu þjóðunum ber að sjálfsögðu, eins og öllum aðildarríkjum þess, að vinna á grundvelli samþykkta öryggisráðsins og því verður að halda til haga í þessu mikilvæga máli. Hv. þm. vék að öðru máli og það var um loftslagsbreytingar og samþykktirnar í Kyoto. Það er rétt að taka fram að við höfum ekki heimild til að selja þessa kvóta. Það er tekið sérstakt tillit til Íslands í þessu tilviki en við höfum enga heimild til að krefjast gjalds fyrir þá aukakvóta sem við fengum í þessum samningum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin hvað varðar Afganistan og lýsa ánægju minni með að það skuli hafa komið fram í máli hans hjá Sameinuðu þjóðunum að auðvitað beri þeim og aðildarríkjum þeirra að vinna samkvæmt samþykktum öryggisráðsins þar um. Það er mjög brýnt að mistök fortíðarinnar verði ekki endurtekin í Afganistan. Það hefur ýmislegt gengið á þar og það hefur áður verið gengið til friðarsamninga og konurnar gleymst þannig að við skulum halda þessu til haga, herra forseti. Hvað varðar ríkisstyrkina og losunarkvótana er það þó þannig, herra forseti, að þeir munu, þ.e. kvótarnir, hafa verðgildi. Það á eftir að koma í ljós hvert það verður. Og ef þau fyrirtæki sem hingað munu líklega leita kæmu ekki hingað þyrftu þau að kaupa kvótana annars staðar, í öðrum löndum, þannig að auðvitað hefur losunarkvótinn sem slíkur eitthvert verðgildi og gæti því reiknast sem styrkur. Að lokum langar mig til að ítreka hvatningu mína til hæstv. utanrrh. um stöðu mannréttindamála í Kína og spurninguna um hvort þau hafi borið á góma í viðræðum hans við ráðamenn þar.

Herra forseti. Staða mannréttindamála í Kína kom til umfjöllunar á mjög löngum fundi sem ég átti með utanríkisráðherra Kína og þá sérstaklega dauðarefsingar í Kína. Ég hef ekki ráðrúm til að fara ítarlega yfir þær viðræður sem áttu sér stað milli mín og utanríkisráðherra Kína en ég er að sjálfsögðu tilbúinn til að gera utanrmn. þingsins grein fyrir öllum þessum viðræðum sem ég átti í Kína, Japan og Rússlandi, og er tilbúinn til að nota fyrsta tækifæri til þess. Hugsanlegt er að ég geti komið eitthvað inn á það í síðari ræðu minni. Í sambandi við losunarkvótann er rétt að hafa í huga að við erum fyrst og fremst að tryggja að sú atvinnustarfsemi sem þegar hefur verið byggð upp á vettvangi stóriðju og sú atvinnustarfsemi sem er ráðgerð í þeim samningum sem eiga sér stað núna geti farið fram á Íslandi. Það liggur alveg ljóst fyrir í öllum þeim forsendum að ekki hefur verið gert ráð fyrir því að krefjast sérstakra gjalda af þessum fyrirtækjum enda þekkist það hvergi í heiminum við núverandi aðstæður. Það sem ég er að tala um í þessu sambandi er álverksmiðjan í Hvalfirði, stækkun Járnblendiverksmiðjunnar, stækkun Ísals og fyrirhugað álver á Austurlandi. Það svigrúm sem þarna hefur skapast varðar fyrst og fremst þessi fyrirtæki og þess vegna er algjörlega ótímabært og út í hött að vera að tala um að fénýta þessa samninga. Ég tel hins vegar að það sé mikilvægt að gleðjast yfir því að þeim skuli hafa verið náð og forsendur skuli hafa skapast til að standa að Kyoto-bókuninni.

Herra forseti. Auðvitað verða losunarkvótarnir hluti af þeim samningum sem gerðir verða. Það hlýtur að vera tekið inn í reikningsdæmi fyrirtækjanna. Þar þurfa menn að reikna út hagnað sinn eða tap og það hlýtur að vera hluti af ástæðunni fyrir því að fyrirtækin vilja setja sig niður hér en ekki annars staðar. Hvað varðar Kína, hæstv. forseti, vil ég þakka hæstv. utanrrh. svörin. Það væri mjög fróðlegt að fá að heyra nánar um þær viðræður sem fram fóru við ráðamenn þar og jafnframt reyndar líka í Rússlandi og Japan, bæði um almenna stöðu mannréttindamála en reyndar hef ég þó sérstaklega áhyggjur af stöðu mannréttindamála í Kína. Ég vona að hv. formaður utanrmn. muni taka boði hæstv. utanrrh. og við getum rætt það nánar í nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég ætla að nýta mér andsvararéttinn til að koma með athugasemd við ræðu Þórunnar Sveinbjarnardóttur og þakka henni fyrir að koma með kvennavinkil inn í utanríkisumræðuna. Það er mjög brýnt. Við vinnu Norðurlandaráðs í friðargæsluhópnum komu á fundinn fulltrúar sænskra samtaka sem heita ,,Från kvinna till kvinna``. Þau eru öflug og starfa á mörgum átaka- og hættusvæðum. Þær sögðu að við lestur Dayton-samkomulagsins væri ekki hægt að ímynda sér að Peking-ráðstefnan um jafnrétti hefði yfirleitt farið fram. Þessar upplýsingar eiga bara heima inni í þessari umræðu. Þá má nefna að á alþjóðaráðstefnum um öryggi og varnarmál er þátttaka kvenna svona frá 1--10% að jafnaði og það segir sitt um hverjir halda um þessi málefni í hverju landi. Í þriðja lagi, herra forseti, vil ég varpa því inn í umræðuna að í niðurstöðu starfshópsins sem ég hef vitnað í var lögð gífurleg áhersla á jafnréttissjónarmiðin og sérstaklega að auka hlut kvenna í uppbyggingarstarfi í kjölfar átaka þar sem Norðurlönd koma að og taka þátt í uppbyggingarstarfi. Það var sérstakt ánægjuefni að núna í haust veittu sænsk stjórnvöld 3 millj. sænskra króna til að gera átak í jafnréttismálum á þessu sviði. Þessi örfáu atriði sem ég hef nefnt eru mjög mikilvæg, og sérstök ástæða til að koma þeim á framfæri hér þó að mér finnist ekki tilefni til að koma aftur í ræðu hér, herra forseti, til að geta þeirra. En sem betur fer er rétturinn til andsvara líka þannig að unnt sé að koma með ábendingar.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu hans og greinargerð. Í upphafi þessarar fyrri ræðu minnar langar mig að fara örfáum orðum um för mína um miðjan nóvembermánuð á vegum utanrrn. til Kosovo til að fylgjast þar með kosningum. Kosningarnar fóru fram hinn 17. nóvember og þrír fulltrúar frá Íslandi fóru til Kosovo, ásamt mér þeir Jón Ólafsson, heimspekingur frá Háskóla Íslands, og Finnbogi Rútur Arnarson, starfsmaður utanríkisþjónustunnar en mér skilst að hugmyndin hafi verið sú af hálfu utanrrn. að einn fulltrúi færi frá háskólanum, annar úr stjórnsýslunni og hinn þriðji af vettvangi stjórnmálanna. Við vorum á meðal á nítjánda hundrað fulltrúa sem voru í Kosovo á vegum ÖSE, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, og ég held að óhætt sé að segja að þessar kosningar sem okkur var gert að hafa umsjón með tókust afar vel. Þær fóru friðsamlega fram, kosningaþátttaka var allgóð eða 63%, u.þ.b. sem menn höfðu gert sér vonir um. Varðandi tildrög þessara kosninga þá eru þær byggðar á samþykkt öryggisráðsins nr. 1244 frá því í júní árið 1999, en þá var ákveðið að gera Kosovo að eins konar sjálfstjórnarsvæði. Ekki var kveðið á um sjálfstæði Kosovo þótt Kosovo-Albanar hafi mjög ákveðnar hugmyndir um að þangað beri að stefna. En næsta mánuð á eftir, júlí 1999, var ákveðið að senda lið til Kosovo á vegum Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu. Fulltrúar Öryggis- og samvinnustofnunarinnar höfðu áður verið á þessum slóðum en horfið á brott þegar NATO hóf loftárásir á þetta svæði. Kosningar höfðu áður farið fram í Kosovo. Þar fóru fram sveitarstjórnarkosningar í fyrra en þær voru því marki brenndar að serbneski minni hlutinn í Kosovo sniðgekk kosningarnar. Að þessu sinni var hart unnið að því að fá serbneska minni hlutann til að taka þátt í kosningunum. Það tókst betur en menn höfðu gert sér vonir um. Þátttaka serbneska minni hlutans í kosningunum var allgóð en flokkur þeirra fékk 11,34% atkvæðanna. Menn gera sér ekki fyllilega grein fyrir því hver fjöldi fólks af serbneskum uppruna er í Kosovo. Margir hafa flúið land. En þetta var heldur betri kosningaþátttaka af þeirra hálfu en menn höfðu áður trúað að gæti orðið. Fyrirkomulagið er með þeim hætti að 120 fulltrúar eru kosnir á þing Kosovo, 100 með hlutfallskosningu en til að tryggja aðkomu minnihlutahópa að þinginu var ákveðið að 20 þingsætum yrði ráðstafað til þeirra óháð kosningunum. Þegar það síðan gerist að kosningaþátttaka serbneska minni hlutans var þetta mikil komu fram efasemdir af hálfu Kosovo-Albana um hvort þetta hefði verið skynsamleg ráðstöfun. Í Kosovo er ástandið mjög erfitt. Þar fer að sönnu fram mikið uppbyggingarstarf á vegum Sameinuðu þjóðanna og ÖSE-fulltrúar leggja þar hönd á plóg. Evrópusambandið kemur einnig mjög við sögu varðandi uppbygginguna. Hinu verður þó ekki horft fram hjá, að hið pólitíska ástand í landinu er mjög erfitt því samfélagið er að mörgu leyti sært djúpum sárum sem eiga sér rætur langt aftur í fortíðina. Það virðist hafa gerst sem oft virðist gerast, að hinn undirokaði gerist kúgari þegar hann kemst í aðstöðu til þess. Við sinntum okkar starfi í bæ sem heitir Djakova, sem er í suðvesturhluta Kosovo, nærri landamærunum við Albaníu. 100--150 þúsund íbúar bjuggu þar. Talið er að Serbar í þessum bæ hafi áður verið 5--10% íbúanna. Þegar við komum þangað voru þeir fimm talsins, fimm einstaklingar, fimm nunnur sem létu lítið fyrir sér fara. En við sáum merki stríðsins, bæði loftárásanna og svo einnig hins að Kosovo-Albanar höfðu eyðilagt ýmsar eigur og fornar minjar sem kenndar voru við serbneska minni hlutann. Fyrir framan hótelið sem við bjuggum á, svo dæmi sé tekið, voru rústir serbneskrar kirkju sem hafði verið sprengd í loft upp. Við sáum þess einnig dæmi að þorp og bæir þar sem Serbar bjuggu voru girtir af og varðstaða um þá til að verja fólkið árásum. Kosningarnar virðast með öðrum orðum hafa farið vel fram og friðsamlega en mikið starf er fram undan við að byggja þetta samfélag upp á friðsamlegan hátt. Landið er hættulegt yfirferðar. Þar er enn mikið af ósprungnum sprengjum að því er talið er, sprengjum sem varpað var úr flugvélum í loftárásunum á sínum tíma. En talið er að á milli 10 og 30% klasasprengna, sem hafa verið mjög í umræðu bæði í loftárásunum á Balkanskagann og núna á Afganistan, springi ekki. Það óhuggulega við það er að það eru engin mistök, það eru engin tæknileg mistök. Gert er ráð fyrir því við hönnun sprengnanna að þær springi ekki fyrr en síðar. Þær eiga ekki að drepa samstundis. Við kynntumst í þessari för starfi Íslendinga í Kosovo á vegum alþjóðastofnana, á vegum Sameinuðu þjóðanna, á vegum ÖSE og annarra stofnana, UNIFEM, svo dæmi sé tekið. Hrund Gunnsteinsdóttir hefur tekið við merki Kristínar Ástgeirsdóttur sem starfaði þarna um nokkurra mánaða skeið. Ég er sannfærður um að þær hafa unnið mikið og merkilegt starf við að treysta réttarstöðu kvenna í Kosovo. Almennt hrifumst við af starfi Íslendinganna á þessum slóðum. Ég vil lýsa stuðningi við þá viðleitni hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarinnar að efla starf Íslendinga á þessum vettvangi og vildi gjarnan heyra frá hæstv. utanrrh. hvernig hann sér framtíðina fyrir sér í þessum efnum. Við höfum áður rætt um að til standi að efla aðkomu okkar að þessu alþjóðastarfi, t.d. á vegum ÖSE, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, og á vegum Sameinuðu þjóðanna. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur lýst yfir stuðningi við slíkt starf. Hvaða lærdóm má draga af þessu starfi og þessum atburðum í Kosovo? Að vissu leyti er atburðarásin, um sumt, sambærileg við það sem gerðist í Afganistan. Þær aðstæður koma upp að alþjóðasamfélagið, sem svo hefur verið nefnt, þarf að grípa í taumana, en að okkar dómi þarf það að gerast á lýðræðislegum forsendum og jafnan þarf að virða alþjóðlega samninga um mannréttindi. Það sem gerðist á Balkanskaganum og endurtók sig í Afganistan er að Bandaríkjamenn --- í fyrra skiptið var það Atlantshafsbandalagið, í síðara skiptið Bretar og Bandaríkjamenn --- fara sínu fram án samþykkis hins svokallaða alþjóðasamfélags, án samþykkis Sameinuðu þjóðanna, án samþykkis öryggisráðsins, þótt menn hafi sumir viljað láta í veðri vaka að árásirnar á Afganistan hafi verið gerðar samkvæmt samþykktum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Svo var ekki. Full ástæða er til að hafa áhyggjur af því sem er að gerast í Afganistan nú um stundir og fréttir berast af voveiflegum atburðum þar. Það var sagt hér í ræðustól fyrr í dag að mannslífið væri jafnverðmætt hvar sem er í heiminum, hvort sem væri á Vesturlöndum eða í Austurlöndum, hvort sem er í norðri eða suðri. Í fréttaflutningi frá Afganistan finnst mér koma mjög greinilega í ljós sá tvískinnungur sem gildir í þessu efni. Í blöðum í dag er greint frá því að bandarískur hermaður hafi fallið í bardaga. En við fáum líka fréttir af því, og hér má sjá í frétt í Morgunblaðinu, þar sem hermaður Norðurbandalagsins sést sparka í lík fallins manns í virkinu Qala-I-Jangi, fangelsinu þar, að grunur leiki á að 600 manns sem voru fangar þar hafi verið myrtir. Mannréttindasamtökin Amnesty International hafa óskað eftir því að fram fari rannsókn á tildrögum þessara aftaka eða morða. Hvers vegna segi ég það og hvers vegna segja fulltrúar Amnesty International þetta? Jú, fréttamenn sem fóru inn í fangelsið staðhæfa að þar hafi fjöldi manns verið með hendur bundnar fyrir aftan bak. Þær grunsemdir hafa vaknað að sigurherrarnir nýju vilji ekki taka andstæðinga sína til fanga heldur taka þá af lífi án dóms og laga eða í besta falli eftir að herdómstóll hefur fjallað um mál þeirra. Það berast fréttir af miklu mannfalli af völdum loftárásanna á Afganistan og sannast sagna hrýs mér hugur við þeirri tilhugsun að í landinu muni nú vera mörg hundruð þúsund sprengna víðs vegar um landið sem eiga eftir að springa á komandi vikum, mánuðum og hugsanlega árum. Menn sem hafa efast um þessar loftárásir Bandaríkjamanna og þau mannréttindabrot sem eru framin eða virðast vera framin og ásakanir eru uppi um að séu framin í skjóli þeirra, hafa verið sakaðir um --- þeir sem hafa haldið slíku á lofti --- and-bandaríska stefnu. Breska tímaritið New Statesman, svo dæmi sé tekið, spyr hverju slíkir menn mundu svara flóttamanninum Zumeray sem greinir frá því að 40 manns hafi fallið eða hann hafi séð lík 40 manna í Kunduz þaðan sem hann flúði eftir loftárásir Bandaríkjamanna. Fólkið brann í sprengjuregninu, segir hann. Aðrir urðu undir þakinu sem hrundi. Hverju svörum við þessum manni þegar hann ber fram ásakanir sínar gegn Bandaríkjunum og þeim sem stýra sprengjuregninu þar? Er hann að halda fram and-bandarískum sjónarmiðum? Er hann stuðningsmaður hryðjuverkanna? Nei, hann er stuðningsmaður síns fólks og hann er stuðningsmaður mannréttindanna. Mér finnst að Íslendingar og hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin eigi að fara gaumgæfilega í saumana á þeim ásökunum sem núna fram eru bornar af mannréttindasamtökum á borð við Amnesty International, ekki síst í ljósi hins afdráttarlausa stuðnings sem íslenska ríkisstjórnin hefur veitt Bandaríkjamönnum og Bretum í árásum þeirra á Afganistan.

Herra forseti. Voðaverkin sem framin voru í Bandaríkjunum þann 11. sept. settu líf mannkyns úr skorðum. Veröldin verður aldrei söm, ekki frekar en eftir önnur voðaverk sem framin hafa verið gegn mannkyni í aldanna rás. Öll voðaverk sem framin eru gegn mannkyni eru endanleg og breyta heiminum. En því miður, herra forseti, ekki til hins betra. Margt hefur verið rætt og ritað um þá atburði sem fylgdu í kjölfar 11. sept. og hæstv. utanrrh. kom inn á það í upphafi ræðu sinnar og ég get sannarlega tekið undir margt af því sem kom fram í máli hans. En þegar rifjaðir eru upp þessir atburðir og við skoðum þá í ljósi þess sem gerst hefur síðan þá koma ýmsar myndir upp í kollinn. Ein er mér afar minnisstæð. Það er mynd af sjónvarpsskjánum, örfáum dögum eftir að tvíburaturnarnir í New York hrundu. Myndin sýndi kertaljós og kort og kveðjur til fórnarlamba árásanna og myndavélinni var beint að einu kortinu sem hékk á grindverki. Á þessu korti stóð á ensku: ,,Our grief is not a cry for war.`` Það mundi útleggjast á íslensku: Sorg okkar er ekki ákall um stríð. En það varð stríð eins og við öll vitum. Það breytir því ekki að stríðinu er mótmælt af friðarsinnum úti um allan heim. Í okkar landi hafa verið gengnar friðargöngur til að reyna að vekja ákall um frið á þessum erfiðu tímum. Í sannleika sagt er engin barátta jafnmikil meirihlutabarátta og friðarbaráttan. Við erum öll í friðarbaráttu en auðvitað beitum við í þeirri baráttu eins og annarri baráttu ólíkum meðulum. Oft er erfitt að sætta sig við þau meðul sem beitt er. Nú um þessar mundir er erfitt að horfa upp á það sem er að gerast í Afganistan. Talibanar hafa hrökklast frá Kabúl, Norðurbandalagið hóf þar innreið sína og Vesturlönd fögnuðu. En ekki eru mörg ár síðan Norðurbandalagið var hrakið frá Kabúl og Vesturlönd fögnuðu. Stundum eru stríðsátökin svo öfugsnúin og svo undarleg að það virðist ekki heil brú í einu eða neinu og það er ekki skrýtið þó fólk eigi erfitt með að skilja. Núna sem sagt fagna því allir að talibanar skuli vera farnir frá Kabúl þó að þeir séu ekki hættir að berjast. Nýlega hefur foringi þeirra gefið út þá tilskipun að menn þeirra muni berjast fram í rauðan dauðann. Þeir eru þó farnir frá Kabúl og það virtist vera stórt skref og kannski bjuggust sumir við að þá mundi eitthvað breytast. Enn hefur þó ekkert breyst. Stríðið gegn hryðjuverkunum heldur áfram og Osama bin Laden er enn ófundinn. Við reynum að réttlæta þetta stríð og það er reynt að gera í flestum löndum heims en maður skilur ekki rökin og stendur ráðalaus hjá. Hvað er á seyði? Hvað gerðist í fangelsinu þar sem síðustu fréttir herma að fangauppreisn hafi verið barin niður á þann hátt að 600 fangar voru myrtir. Kannski var engin fangauppreisn. Hvað þarf að gerast í stríði til að sprengjum sé varpað á fangelsi? Hvað verður þá um alla mannréttindasáttmála? Og hvað verður þá um réttindi fanga á stríðstímum? Það er ekki eins og við höfum ekki undirritað alþjóðlega samninga sem eiga að tryggja föngum rétt á stríðstímum. Hvað er á seyði þegar Bandaríkjamenn segjast ekki ætla að taka fanga? Hvað þýðir það? Nei, herra forseti, burt séð frá áliti okkar á talibönum, sem virðist nokkuð samhljóma, þá er spurning hvort nokkuð geti réttlætt sprengjuárásir á fangelsi. Mannréttindasamtökin Amnesty International hafa krafist rannsóknar á því sem í raun gerðist. Vonandi á sú rannsókn eftir að leiða eitthvað í ljós. En hún á ekki eftir að færa mannkyninu aftur þau líf sem fórnað var, ekki frekar en önnur líf sem fórnað hefur verið í þeim styrjöldum sem háðar hafa verið. Herra forseti. Aðra hluti þarf að hafa í huga á alþjóðavettvangi og það eru hlutir sem koma upp í hugann þegar átök af því tagi sem nú geisa skekja veröldina. Mig langar að gera í nokkrum orðum málefni barna að umtalsefni í því sambandi, vegna þess að þjóðir heims hafa undirritað sáttmála sem eiga að tryggja rétt barna í heiminum hvar sem er og hvenær sem er. Til stóð að í september yrði haldið sérstakt aukaþing Sameinuðu þjóðanna sem átti að fjalla um málefni barna til að fylgja eftir ályktunum þings sem haldið var á vegum Sameinuðu þjóðanna árið 1990 og kallað var Alheimsráðstefna um réttindi barna eða World Summit for Children. Þetta þing Sameinuðu þjóðanna um málefni barna var ekki haldið vegna atburðanna 11. september. En Kofi Annan, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, skrifaði í rit sem Sameinuðu þjóðirnar gáfu út sem nokkurs konar aðfaraorð að því þingi, sem vonandi verður haldið á næsta ári, orð sem mættu útleggjast á þennan veg, með leyfi herra forseta: ,,Öll börn ættu að búa við það frelsi að geta notið góðrar heilsu, friðar og mannlegrar reisnar.`` Herra forseti. Íslendingar verða að leggja sín öflugu lóð á vogarskálarnar til þess að tryggja slíkt frelsi fyrir öll börn í öllum löndum án nokkurra undantekninga. Það má engar undantekningar gera, herra forseti. Hvar eru börn þessarar veraldar stödd í dag? Sérstakur sendiherra Kofi Annans, Olara Otunnu, fer nú um heiminn til að freista þess að fá barnaheri afvopnaða. Börn ganga undir vopnum sem eru --- það er sorglegt að segja það --- í ákveðnum tilfellum framleidd á Vesturlöndum og keypt af þjóðum sem eiga í stríði. Hver er ábyrgð Vesturlanda í málefnum af þessu tagi? Íslendingar eiga öflug lóð og eiga að leggja þau á vogarskálar í alþjóðlegu samstarfi um mannréttindamál. Íslendingar verða að leggja lóð sín á vogarskálarnar þegar réttindi barna eru til umfjöllunar. Það hefur ýmislegt áunnist á síðustu árum í réttindum barna. Það verður að segjast eins og er að þremur milljónum færri börn undir fimm ára aldri deyja nú en fyrir tíu árum. Það má m.a. þakka árangri af bólusetningum og af félagslegri aðstoð. Í þróunarlöndunum þjást nú vegna vannæringar 28 milljónum færri börn undir fimm ára aldri en fyrir tíu árum. En þrátt fyrir þennan mælanlega árangur af starfi Sameinuðu þjóðanna og alþjóðlegra hjálparstofnana deyja enn um tíu milljónir barna vegna sjúkdóma, sem þó eru til lækningar við. 600 milljónir barna lifa enn við sára fátækt og meira en 100 milljónir barna eiga ekki kost á neinni menntun. Vart þarf að taka fram, herra forseti, að flest þeirra barna eru stúlkur. En hvað þarf að gera til að ná enn frekari árangri? Að mati aðalritara Sameinuðu þjóðanna, Kofi Annans, liggur lausnin m.a. hjá leiðtogum þjóða heims. Svarið er að mati hans fólgið í því að leiðtogar þjóða standi undir þeim skyldum sínum að hagsmunir barna séu skoðaðir sérstaklega við hverja einustu pólitísku ákvörðun sem tekin er og við hverja einustu viðskiptalegu ákvörðun sem tekin er í veröldinni. Þess utan þurfa ráðamenn að hvetja til þess að hagsmunir barna séu hafðir til hliðsjónar við allar okkar daglegu athafnir og hegðun. Þetta er ábyrgð ráðamanna veraldarinnar og við Íslendingar erum þar á meðal. Í alþjóðasamstarfi megum við ekki gleyma þeim staðreyndum. Það er ekki gaman, herra forseti, að þurfa að fjalla um þær ógnir sem steðja að börnum í heiminum. Það er sárt og tekur á að þurfa að minna stöðugt á þá hræðilegu staðreynd að hundruð þúsunda kvenna og barna skuli á ári hverju ganga kaupum og sölum á milli landa til að fullnægja kynlífsfýsnum karla á Vesturlöndum. Það er þyngra en tárum taki þegar maður les í ritum Sameinuðu þjóðanna að staðfestur fjöldi þeirra barna sem í Asíu einni þurfa að þjást í kynlífsiðnaði og þola þar kynferðislega misnotkun er ein milljón. En það er ekkert, herra forseti, sem réttlætir þögnina. Það er erfitt að tala um ýmsa hluti í alþjóðlegu samstarfi, m.a. þetta sem hér er rætt. Sameinuðu þjóðirnar hafa beitt sér fyrir gerð fjölda alþjóðlegra, mikilvægra samninga sem ætlað er að taka á mannréttindabrotum og Íslendingar eru aðilar að flestum þeirra, m.a. þeim samningi sem undirritaður var í Palermo í desember á síðasta ári og hæstv. dómsmrh. hefur sagt okkur að unnið sé að fullgildingu á, en hann á að reyna að koma í veg fyrir mansal sem viðgengst á vegum skipulegra glæpasamtaka í heiminum. Ég treysti því, herra forseti, að hæstv. utanrrh. geti beitt sér í slíkum málum áfram á þeim nótum sem hæstv. dómsmrh. hefur lýst að verið sé að gera í þessum tiltekna samningi og sömuleiðis að íslensk stjórnvöld geti staðið vörð um hagsmuni mannréttinda og reyni allt sem hægt er á þeim vettvangi til að koma í veg fyrir þau skelfilegu mannréttindabrot sem framin eru í veröldinni á hverjum degi. Sameiningarmáttur og samstaða þjóða getur áfram unnið kraftaverk í því að koma börnum heimsins til bjargar. Ég hvet þess vegna ráðamenn Íslands og brýni: Aldrei er of oft lögð áhersla á að hagsmuni barna þurfi að hafa í huga í hvert sinn sem við tökum þátt í alþjóðlegum pólitískum aðgerðum og undirritaðir eru alþjóðlegir samningar um viðskipti milli þjóða. Herra forseti. Það líður að lokum ræðutíma míns en eitt af þeim málum sem hæstv. utanrrh. gerði að umræðuefni í ræðu sinni var Kyoto-bókunin. Þar kveður nú við annan tón en oft áður í máli hæstv. ráðherra. Nú tryggir Kyoto-bókunin efnahagslega hagsmuni Íslands vegna þess að undanþágu\-ákvæðið sem fjallað var um hér í löngu og ítarlegu máli á Alþingi fyrir fáum dögum náði fram að ganga. Hæstv. utanrrh. hefur gagnrýnt stjórnarandstöðuna fyrir að vinna gegn hagsmunum Íslendinga í því máli. En það var athyglisvert að hlýða á þann bút í ræðu hæstv. utanrrh. þar sem hann fjallaði um þá skyldu stjórnarandstöðunnar að gagnrýna ríkisstjórnina. Hæstv. utanrrh. fór um það þeim orðum að hann hefði sjálfur verið í því hlutverki. Ég lít því svo á að stjórnarandstaðan á Alþingi hafi verið að sinna skyldum sínum með gagnrýni sinni. Ég vil halda því fram að gagnrýni stjórnarandstöðunnar á þetta undanþáguákvæði hafi átt fullan rétt á sér og hafi verið sjálfsögð. Hún virðist meira að segja hafa skilað sér vegna þess m.a. að virkustu gróðurhúsalofttegundirnar, þ.e. flúorkolefnin, voru tekin út úr tillögu Íslendinga á ákveðnu stigi í samningaviðræðunum og að auki var sett á hana þak. Ég tel að stjórnarandstaðan, sem hefur veitt stjórnvöldum ákveðna gagnrýni í þessu máli, hafi að hluta til unnið sigur vegna þess að eftir gagnrýninni var tekið og hún skilaði sér. Herra forseti. Hafi ég orku og þrek til að koma hér upp í síðari ræðu mína þá hef ég heilmargt um umhverfismálin að segja, sem eru vissulega eitt af stærstu málunum fram undan. Meðal þess sem þarf að gera á þeim vettvangi er að taka þátt í Jóhannesarborgarþinginu, Ríó plús 10 árið 2002. Ég treysti því að hæstv. umhvrh. styðji það að Alþingi Íslendinga geti á öflugan hátt tekið þátt í því þingi.

Herra forseti. Ég gagnrýni það ekki að stjórnarandstaða veiti ríkisstjórn aðhald. Það getur stundum verið afskaplega mikilvægt að svo sé gert í mikilvægum erlendum samningum. Það er ekkert sjálfsagt í þeim efnum. Við skulum taka sem dæmi landhelgismálið og fiskveiðisamninga. Við viljum yfirleitt ná betri samningum en við náum og því er mikilvægt að gagnrýnisraddir heyrist innan lands um hvað þjóðinni er mikið niðri fyrir í sambandi við slík mál. Það átti líka við um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. En ég hef skilið gagnrýni hv. þm. í þessu máli allt öðruvísi. Það má vel vera að þar hafi verið um misskilning að ræða. Ég hef skilið hv. þm. þannig að hann hafi verið algjörlega andvígur því að Íslendingar færu fram á að fá sérstök réttindi í þessu sambandi. Það hefur ekki hjálpað okkur á erlendri grund. Þvert á móti hefur það verið okkur erfitt. Hefði hv. þm. hins vegar gagnrýnt okkur fyrir að við værum ekki með nægilegar kröfur í þessu sambandi, þá hefði það verið mjög hjálplegt í málinu. En gagnrýni stjórnarandstöðunnar í þessu tiltekna máli hefur verið þröskuldur á vegi okkar í samtölum og samningum erlendis. Ég hef upplifað það en hins vegar hefði verið afar hjálplegt ef ríkisstjórnin hefði verið gagnrýnd fyrir að hún væri með afskaplega litlar kröfur í þessu sambandi. Þessu vildi ég koma á framfæri við hv. þm. í fullri vinsemd.

Herra forseti. Auðvitað gagnrýndi stjórnarandstaðan ríkisstjórnina ekki fyrir að setja fram lágar kröfur enda var hæstv. ríkisstjórn með óhóflega kröfu uppi í þessu máli. Það var slegið af þeim kröfum, þ.e. samninganefndin dró úr kröfum sínum undir lokin af því að kröfurnar mættu þvílíkri andstöðu á alþjóðavettvangi. Ef það er því að þakka, að sú sem hér stendur gagnrýndi íslensk stjórnvöld, að þakið var sett og að flúorkolefnin voru tekin út úr tillögunni þá er ég stolt yfir því að hafa gagnrýnt íslensk stjórnvöld í þessu máli.

Ég ætla ekkert að segja til um hvort það er hv. þm. að þakka að ríkisstjórnin náði ekki þeim árangri sem hún stefndi að í þessu máli. En það er svo í öllum samningum að menn verða að vera tilbúnir til að víkja eitthvað frá því sem upphaflega er fram sett. Ég er hissa á hv. þm. skuli lýsa þessu yfir því að ég tel að þarna hafi verið um þjóðarhagsmuni að ræða. En hv. þm. hefur staðfest það hér að hún er og var andvíg hvers kona beiðnum af hálfu Íslands í þessu sambandi. Hún er þá jafnframt að segja að hún hefði viljað sjá að álverið í Straumsvík hefði ekki verið stækkað, að álverksmiðjan í Hvalfirði hefði ekki verið byggð, að Járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði hefði ekki verið stækkuð og ég tala nú ekki um álver á Austurlandi. Um þetta snýst málið. Okkur tókst að tryggja möguleika þess að halda þessu verki áfram, til þess að efla íslenskt efnahagslíf, til þess að standa vörð um íslenskt velferðarkerfi og til þess að standa á því að við gætum nýtt auðlindir okkar með sjálfbærum hætti. Ég tel að hv. þm. og flokkur hennar hafi farið miklu offari í þessu máli og við það mun ég standa. En sem betur fer hefur þetta tekist, þrátt fyrir það að engin hjálp bærist frá íslenskri stjórnarandstöðu, þvert á móti var það akkúrat í öfuga átt. En þegar ég gagnrýndi t.d. ríkisstjórnina á sínum tíma, t.d. vegna EES-samningsins, þá tel ég að það hafi verið til að hjálpa til í því máli. Ég er líka sannfærður um að gagnrýni á mig að því er varðar síldveiðisamninginn og að því er varðar Smugusamninginn var mikilvæg og nauðsynleg. Ég hef ekki kvartað undan þeirri gagnrýni, enda má alltaf deila um slíka samninga.

Herra forseti. Okkur hæstv. utanrrh. greinir á um hvaða meðöl eigi að nota til þess að efla atvinnulíf á Íslandi, til þess að efla íslenskt efnahagslíf og íslenskt velferðarkerfi. Okkur greinir á um hvað sjálfbær nýting okkar náttúruauðlinda felur í sér og hvað það í raun og veru þýðir. Því til staðfestingar get ég nefnt eina setningu úr ræðu hæstv. utanrrh., þar sem hann fjallar um sjálfbæra þróun. Í ræðu hans á bls. 18 í hinu prentaða handriti segir, með leyfi forseta: ,,Ísland hefur vissulega sérstöðu þar sem það býr yfir margvíslegum auðlindum sem allar eiga það sameiginlegt að vera sjálfbærar. Auðlindir okkar þurfum við að vernda og hámarka afrakstur þeirra.`` Herra forseti. Auðlindir okkar eru ekki í eðli sínu sjálfbærar. Hins vegar getum við nýtt auðlindir, annars vegar með sjálfbærum hætti og hins vegar með ósjálfbærum hætti, þ.e. með því að eyða þeim. Sú nýting orkuauðlindanna sem hæstv. ríkisstjórn stefnir í er ekki nýting með sjálfbærum hætti. Ég reyndi að fjalla um það í umræðum um skýrslu hæstv. utanrrh. um loftslagsmálin hér fyrir nokkrum dögum og get ekki farið nánar út í það hér en ég spyr: Ef við hámörkum afrakstur auðlinda okkar, t.d. fiskstofnana, hámörkum afraksturinn, hvað verður þá um auðlindina?

Herra forseti. Ég vil taka undir orð hæstv. utanrrh. og þakka honum greinargóða skýrslu um þau málefni sem hæst ber í umræðu um alþjóðasamskipti og utanríkismál okkar Íslendinga um þessar mundir. Eðlilegt er að í umræðunni hafi fyrst verið vikið að áhrifum og afleiðingum atburðanna í New York og Washington hinn 11. sept. sl. Hvernig svo sem menn meta þau áhrif og þær afleiðingar í dag er ljóst að þar var framin árás á vestræn gildi og á alþjóðlegt samstarf sem á að miklu leyti miðstöðar sínar í Bandaríkjunum, þó svo Bandaríkin hafi ekki alltaf leikið stærsta hlutverkið í alþjóðlegu samstarfi, alla vega ekki öllum þáttum þess. Mér er það ljóst, herra forseti, að árásin á þessar tvær borgir var gerð vitandi vits og sem slíkt er hún eins og hvert annað hermdarverk, lögbrot. Við getum engan veginn talið að lögbrot, af þessu tagi eða öðru, sé eðlileg baráttuaðferð fyrir einhverjum sjónarmiðum, hver sem sjónarmiðin kunna að vera. Þó ekki væri nema í því ljósi er alveg ljóst að viðbrögð Bandaríkjanna, viðbrögð alþjóðastofnana, fjölþjóðastofnana og ríkja sem eru utan þeirra en hafa brugðist við þessum árásum, eru fyllilega lögmæt. Afleiðingarnar af hermdarverkunum munu birtast víða og við Íslendingar munum eins og fleiri þjóðir á Vesturlöndum eiga eftir að súpa úr þeirri ausunni. Þegar hafa komið fram umtalsverð áhrif á íslenska ferðaþjónustu og á flugsamgöngur yfirleitt, milli Bandaríkjanna og annarra heimsálfa og þá ekki síst yfir Atlantshafið, sem við höfum til þessa leikið stórt hlutverk í. Áhrifin munu birtast í samdrætti í flugsamgöngum og í ferðaþjónustu. Nú þegar höfum við séð fyrirtæki týna tölunni vegna þessara afleiðinga og áfram berast upplýsingar og enn standa yfir umræður um aukinn kostnað vegna öryggisgæslu eða annarra öryggisaðgerða. Fjárfestingarkostnaður í samgöngum og ferðaþjónustu eykst og í samræmi við það rekstrarkostnaður. Niðurstaðan af þessum áhrifum eða afleiðingum mun birtast í versnandi lífskjörum, væntanlega í aukinni skattheimtu til að rísa undir þessum fjárfestingum, en einnig hækkandi verði þjónustunnar sjálfrar. Menn hljóta mjög að velta fyrir sér hvar kann að vera að leita rótanna að atvikum sem þessum, hverjar kunna að vera ástæður þess að menn fremja slíkan verknað. Það verður að segjast að vísbendingar og ábendingar um stjórnarhætti talibana í Afganistan hafa verið mikið umhugsunarefni og verið efst á baugi í allri umræðu um þessi mál. Það er ljóst að stjórnarhættir þeirra eru engum til fyrimyndar og helst hægt að líkja við harðræðisstjórn Saddams Husseins í Írak, eða hverja aðra harðræðisstjórn sem við höfum þekkt á síðari áratugum, svo sem í Þýsaklandi nasismans og í Sovétríkjunum fyrrverandi. Það er merkilegt að rifja upp, eins og gert var fyrir fáum dögum í umræðu hér í borg, að fyrir fáeinum áratugum, á sjöunda áratugnum, voru réttindi kvenna í Afganistan talin einna best tryggð í múhameðstrúarríkjum. Undanfarin ár, allan síðasta áratug, hafa réttindi kvenna þar, eins og réttindi almennings yfirleitt, verið algjörlega fótumtroðin, skipulega og vitandi vits. Hins vegar er undarlegast að trúarbrögð eins og múhameðstrú sem þóttu umburðarlyndari en kristin trú fyrr á öldum, sérstaklega hin rómversk-kaþólska sem við köllum í dag en var þá nánast eina fyrirbrigðið af kristnum trúarbrögðum. Málin virðast hins vegar hafa þróast þannig í gegnum aldirnar að í múhameðstrú hafi vaxið upp enn þá meiri ofstækisöfl sem rekja forsendur sínar til trúarbragðanna en í kristnu samfélagi í dag. Mér sýnist ljóst, herra forseti, að hugmyndaheimur talibana sé að mörgu leyti rakinn til trúarbragða, svo undarlegt sem það kann að virðast. Þetta hefur gerst í fleiri ríkjum íslams en í Afganistan, og margir hafa bent á að stjórnarherrar í Sádi-Arabíu gæli við mjög ofstækisfulla túlkun á múhameðstrú, grein af þeim trúarbrögðum sem talin eru hafa verið forsenda fyrir trúarbragðahugmyndum eða túlkun í síðustu hugmyndum og hugmyndaheimi talibana. Það er hins vegar merkilegt að hugsa sér að orðið taliban merkir námsmaður. Ljóst er að þar er um að ræða unga menn sem hafa farið að heiman, forvitnir í leit að menntun, til að fræðast og öðlast þannig öruggari fótfestu í lífinu, en koma til baka sem fullkomnir ofstækismenn. Ég segi svo, herra forseti, vegna þess að mér er ekki nokkur vegur að greina á milli ofstækis-talibana og samstarfsmanna þeirra Osama bin Ladens og félaga hans í hreyfingu hans al Qaeda. Mér er ekki nokkur leið að greina þar á milli. Það er auðvitað svo að við erum aum undan þeim afleiðingum sem við sjáum í fjölmiðlum vegna núverandi styrjaldar í Afganistan. Samt sem áður getum við rakið ástæður þess að hún hefur tekið á sig þessa mynd, en þar birtist ekki síður en áður í slíkum tilvikum að aðstaða barna, kvenna og alls almennings er verst. Þau verða fórnarlömb allra stríðsherranna, hverjir sem þeir eru. En víkjum að öðru sem hefur borið hér á góma og hefur stundum verið talin ein af ástæðunum fyrir hugmyndum múhameðstrúarmanna um að ráðast beri á vestræn gildi, vestræn mannvirki og jafnvel menningu. Sumir segja að deilur Palestínumanna og Ísraelsmanna séu ein af ástæðunum. Ég get ekki fallist á þau rök, en látum það vera. Þær hugmyndir eru uppi. Ég vil leyfa mér að taka undir orð hæstv. utanrrh. um sjálfsagðan rétt Palestínumanna til að eignast sitt eigið sjálfstæða ríki og snúa heim til eigin byggða eftir útlegð og hernám. Það er rétt að nefna í þessu samhengi að fyrir fáeinum árum, þ.e. skömmu fyrir síðasta áratug, féll svonefnt aðskilnaðarríki í Suður-Afríku. Eftir að hafa komið oftar en einu sinni til Ísraels og Palestínu verð ég að viðurkenna að ég hygg að hefðu þær hugmyndir átt að standa lengur í Suður-Afríku, þá hefðu þeir þurft að fara í nám til Ísraelsmanna. Mér vitanlega hefur ekkert ríki í heiminum komist jafnlangt í aðskilnaði á milli bæði þjóðarbrota, trúarbragðahópa og stétta eins og Ísrael. Það er ljóst að Ísraelsríki hefur verið seint til að taka undir alþjóðasamninga og staðfesta þá og lengi vel töldu öll vestræn ríki að þeir væru að brjóta slíka samninga á Palestínumönnum. Okkur á líka að vera ljóst að þarna er um að ræða stríð sem hefur staðið um þúsundir ára, hernám sitt á hvað og auðvelt að rekja hverjir áttust við í sögum Gamla testamentisins í hinni helgu bók. Það voru forfeður núverandi íbúa Palestínu og Ísraels. Ég vænti þess að okkur sé ljóst að deilur af þessu tagi sem eiga sér svo langa sögu, svo djúp sár, eins og haft var á orði áðan um aðstæðurnar í Kosovo. Deilur af slíku tagi og sár sem eru svo djúp, verði aðeins leystar og sárin aðeins grædd með málamiðlunum og gagnkvæmum skuldbindingum allra sem í þeim hafa staðið og fleiri aðila sem geta lagt hönd á plóginn. Mér er að vísu ljóst að okkar hönd er ekki svo þung að við getum breytt miklu um þessi mál, en sjálfsagt er að Íslendingar leggi sitt til þar sem það er unnt. Þó tel ég að meiru skipti að ríki sem hafa um nærri tvær aldir sóst eftir áhrifum í þessum heimshluta og vilja hlutast til um mál þeirra sem þar búa leggi gott til. Flest þeirra eru í dag heimsveldi en misjafnlega áhrifamikil. Hins vegar má líka vera ljóst að vandi Palestínumanna er nokkur því þeir eiga afskaplega litla arfleifð þess efnis sem við köllum ríki, sennilega síðasta þjóð þessa heimshluta til að gangast undir það sem við köllum nútímaríki og þá með annarri arabískri þjóð. Þeir voru ríkisborgarar í Jórdaníu. Afskipti ríkisvaldsins í Palestínu voru afskaplega lítil, nánast engin. Flestir Palestínumenn sem muna þá daga muna það eitt að þeir áttu jú ríkisfang með Jórdaníumönnum en vissu lítið um hvað ríkið yfirleitt var. Vegna þess að við höfum borið hag þessa fólks fyrir brjósti og hér liggur fyrir tillaga Samfylkingarinnar í þessu máli verð ég að viðurkenna að mér sýnist eðlilegt að hún komi fram og lýsi þannig afstöðu flokksins sem telur sig nýjan en ég tel hins vegar að sú afstaða sem kemur fram í máli hæstv. utanrrh., og er að sjálfsögðu afstaða ríkisstjórnar Íslands, sé betur til þess fallin að hafa jákvæð áhrif á framvindu þessara mála ef afstaða Íslands skiptir svo miklu máli. Ef við hins vegar víkjum að samskiptum okkar við Evrópusambandið og aðildarríki þess innan Evrópska efnahagssvæðisins liggur fyrir það viðfangsefni að taka til við þróun samningsins sem skýrt var í upphafi, þegar hann var hér á hinu háa Alþingi til umfjöllunar á sínum tíma, að hefði þann kost umfram aðra slíka að hann gæti þróast. Til þess þarf viðræður samningsaðilanna. Það sem krefst þess að við förum fram á slíkar viðræður og komum þeim áfram er að sjálfsögðu það að hlutverk stofnana innan sambandsins hefur breyst og stofnanakerfið allt. Þær stofnanir sem okkur var tryggður aðgangur að, aðgangur og áhrif, hafa misst þau hlutverk sem þær höfðu þá, hlutverkið er komið til annarra stofnana sem við eigum að mínu viti samkvæmt ákvæðum samningsins að fá slíkan aðgang að. Það skiptir okkur miklu máli að þær bókanir sem eru veigamestar fyrir okkur, sérstaklega bókun 9, fái að þróast eins og samningurinn sjálfur. Einungis þannig kemur það til móts við hagsmuni okkar að útvíkka eða breikka tollfrelsisákvæðin sem við nutum við inngönguna í Evrópska efnahagssvæðið, að þau nái til fleiri vöruflokka, sérstaklega til fleiri tegunda sjávarafurða. Sumt af þessu blasti að vísu við þegar við gerð samningsins en var þá ekki eins mikilvægt í okkar efnahagslegu hagsmunum og það er orðið nú, t.d. varðandi síldarafurðir. Aðrar afurðir urðu einfaldlega að víkja vegna hagsmuna sem þá þóttu vera meiri. Það skiptir líka máli fyrir okkur eins og hér hefur verið nefnt að væntanleg er stækkun sambandsins, tilkoma nýrra Evrópusambandsríkja sem við þurfum að geta átt jafngreið og eðlileg viðskipti við og við höfum haft til þessa. Þá tel ég rétt að við bendum á það sem viðhaft hefur verið, ekki alltaf en oftast, við slík tilvik að Evrópusambandið hafi yfirtekið skuldbindingar nýrra aðildarríkja við ríki utan sambandsins. Það hefur oft verið gert en ekki alltaf. Ég hlýt að viðurkenna að ég get ekki talið að hugmyndir um að þróa samninginn að okkar leyti gagnvart Evrópusambandinu yfir í einhvern tvíhliða samning geti verið til mikils árangurs. Hins vegar er alveg ljóst að ef Noregur mundi færa sig úr EFTA yfir í Evrópusambandið hlyti byrði okkar mjög að breytast og upp að rísa ný viðfangsefni í því hvernig við byggjum upp bæði stjórnkerfi samningsins og eftirlitsþættina. Ég hygg raunar að það verði svo með ný viðfangsefni að við getum ekki mikið nálgast þau í dag. Við vitum ekki hvort Noregur er á leiðinni í Evrópusambandið eða ekki, það hefur ekki meiri fótfesta fengist í því máli en áður. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að í EFTA-hlið þessa tvíhliða samnings er Noregur auðvitað miklu öflugri aðili en við, sérstaklega efnahagslega. Það er hins vegar mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að í hugsanlegri aðild að Evrópusambandinu eru fólgnir bæði kostir og ókostir. Ég hef litið svo á að ókostirnir séu meiri en kostirnir, sérstaklega vegna þess að innan Evrópusambandsins gerum við ekki sjálf samninga við ríki utan þess, það yrði Evrópusambandið að gera. Skipta þá miklu þeir samningar sem við eigum og viljum þróa, bæði í viðskiptum og öðrum samskiptum við ríki vestan Atlantshafsins. Herra forseti. Ég tel skipta miklu máli að við höldum vel á þessum málum og öðrum sem hér hafa verið nefnd, ekki síst að við höldum á lofti hagsmunum Íslands í viðræðum okkar við önnur ríki og í alþjóðasamningum og á ég þar ekki síst við hagsmuni okkar sem við áttum undir niðurstöðu Kyoto-bókunarinnar sem ég tel hafa vel tekist.

Herra forseti. Ég kem hingað því hv. þm. Árni Ragnar Árnason nefndi það í ræðu sinni, ef ég hef skilið hann rétt, að ofstækisöflin innan íslams væru sýnu verst af ofstækisöflum trúarbragða. Hv. þm. leiðréttir mig ef ég hef misskilið þetta. Ég held að mjög mikilvægt sé í þessari umræðu að halda því til haga að eins og við vitum öll hafa trúarbrögð, hverju nafni sem þau nefnast, alltaf verið misnotuð, því miður, af pólitískum ofstækismönnum. Saga kristninnar er blóði drifin eins og við þekkjum öll, saga íslams líka að stórum hluta og það á við um fleiri trúarbrögð, því miður. Ég vil gjalda varhug við því að hér sé reynt að útmála íslam sem rót hins illa. Málið er ekki svo einfalt, herra forseti. Ég vil benda hv. þingmönnum á að rithöfundurinn góðkunni, Salman Rushdie, skrifaði um þetta efni í breska dagblaðið Guardian nýverið þar sem hann varaði við ofstækinu í trúnni og ofstækinu í íslam. Það þurfum við auðvitað að varast eins og annað trúarofstæki. Trúarofstæki kristinna manna er engu skárra að mínu viti. Salman Rushdie benti líka á að það sem allir þyrftu að leggja áherslu á, og það vona ég að við séum öll sammála um, er að gildi lýðræðis og mannréttinda eru sammannleg og ekki menningarbundin. Það er það sem skiptir mestu máli í þessari umræðu, herra forseti.

Herra forseti. Ég tek fyllilega undir það að gildi lýðræðis og allra mannréttinda eru sam-mannleg og gera ekki greinarmun á menningarheimum eða trúarbrögðum. Það er hins vegar nauðsynlegt að ég bendi á að ég hafði engin orð uppi um það að hermdarverkamenn eða ofstækisöfl innan íslams væru verri en önnur. Ég rakti ofstækisöfl sem spruttu af hugarheimi kristinna manna. Ég rakti það að fyrir nokkrum öldum voru kristnir menn í Evrópu sunnanverðri vissulega ofstækisfyllri og síður umburðarlyndir en múhameðstrúarmenn á þeim tíma. Það er hægt að rekja þetta í ritum bæði kristinna manna og múhameðstrúarmanna. Það eru hins vegar vissir atburðir sem hafa vakið stóran hluta umræðu okkar í dag um utanríkismál og eru vegna árásar sem kom greinilega frá einstaklingum eða samtökum sem hafa starfað innan lögsagna íslamskra ríkja. Hitt er rétt, og þess vegna nefndi ég önnur ríki í máli mínu, að ríki í Vestur-Evrópu, í Þýskalandi á dögum nasismans, og síðan í Rússlandi og víðar innan lögsögu Sovétríkjanna á þeim tíma sem þau voru til vildu líka veita hermdarverkamönnum skjól og gerðu það. Þannig að ég gerði engan greinarmun að þessu leyti á kristnum mönnum og múhameðstrúarmönnum. Ég vakti hins vegar máls á því sem ég vil enn þá fylgja eftir að mér finnst nokkur furða að trúarbrögð af þessu tagi skuli vera notuð sem skálkaskjól ofstækisafla sem segjast rökstyðja bæði hermdarverk sín og málflutning með trúarbrögðunum. Það finnst mér afleitt og ég tel að við eigum öll að berjast gegn slíkum málflutningi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að leiðrétta þennan misskilning minn. Auðvitað er það þannig eins og hv. þm. tók fram að fleiri trúarbrögð hafa verið misnotuð og því miður notuð sem skálkaskjól, eins og það var orðað, ofstækismanna hvaða nafni sem þeir nefnast. Við hljótum öll að vera sammála um að við berjumst gegn því í hvaða mynd sem það birtist.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Árna Ragnari Árnasyni fyrir prýðilega ræðu og einhverja hina efnisríkustu sem ég hef heyrt í þessum umræðum hér í dag. Mér fannst hv. þm. gera prýðilega og af einlægni grein fyrir viðhorfum sínum til Evrópusambandsins. Ég er honum reyndar ekki sammála um hvaða leið er hægt að fara til að þróa samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Það má vera að mér hafi misheyrst en þó kann það að stafa af misskilningi hv. þm. en hann taldi að samningurinn hefði frá upphafi verið þeirrar gerðar að honum væri ætlað að þróast. Það er rétt að því er hann nær til þeirra sviða sem hann var gerður um en ekki varðandi þau svið önnur sem hin evrópska samvinna hefur síðan þróast og náð út yfir. Það er sá stóri galli sem á þessum samningi er. Ég deili auðvitað með hv. þm. vonum um að hægt verði að breyta samningnum eða uppfæra hann eins og hæstv. utanrrh. kallaði það þannig að okkur takist að ná frekari tollfríðindum, t.d. á sviði sjávarútvegs. Og það er alveg rétt að þróun í sjávarútvegi okkar hefur verið þess eðlis að skorturinn á tollfríðindum er miklu átakanlegri en núna. Við vitum hins vegar hvað Evrópusambandið hefur sagt. Þeir eru til í að ræða tæknilega uppfærslu sem byggir á viðskiptareynslu. Það hjálpar okkur ekkert. Við erum að gera út á væntingar hinna nýju ríkja sem munu ganga í Evrópusambandið. Herra forseti. Ég kom þó aðallega hingað upp til að ræða um Palestínu. Hv. þm. sem er einn af talsmönnum Sjálfstfl. í utanríkismálum og situr í utanrmn. orðaði það svo að af persónulegum kynnum sínum af Ísrael teldi hann að ekkert ríki hefði komist eins langt í aðskilnaði á grundvelli þjóðarbrota og trúarbragða og Ísrael. Þetta þykja mér merkar yfirlýsingar. Mér sýnist að í ljósi þeirra hljóti hann að vera að tala fyrir munn a.m.k. sæmilegs hluta Sjálfstfl. og þá sýnist mér sem sú stefna sem Samfylkingin og fleiri fylgja varðandi málefni Palestínu hljóti að vera komin í ansi drjúgan meiri hluta á þinginu.

Herra forseti. Ég vil fyrst víkja að seinna atriðinu sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Ég greindi þarna frá sjónarmiði gagnvart Ísrael í ljósi þess að ég hefði komið þangað og átt raunar, eins og ég get sagt nú, viðræður við þarlenda embættismenn, var raunar svo óheppinn að hitta ekki þarlenda stjórnmálamenn. Ég get viðurkennt að ég get ekki um þetta sagt neitt af hálfu annarra þingmanna Sjálfstfl. eða flokksforustunnar vegna þess að ég var þar eini sjálfstæðismaðurinn á ferð. Þessi sjónarmið eru þannig mín eigin. Ég hef hins vegar áður gert grein fyrir þessum sjónarmiðum mínum og þau ættu þess vegna ekki að koma neinum á óvart sem setið hefur hér á þingi jafnlengi og hv. þm. hefur gert. Varðandi samninginn um Evrópska efnahagssvæðið vil ég geta þess að það er að sjálfsögðu rétt að hann mun ekki geta þróast í átt til þeirra þátta sem síðan hafa komið inn í samstarf ríkjanna innan Evrópusambandsins. Og hvað þá heldur getur hann tekið til þátta sem voru áður í samstarfi þeirra en ekki var samið um við gerð hans. Auðvitað verður það aldrei nema með því að breyta samningnum efnislega. En það liggur fyrir í þingtíðindum oftar en einu sinni frá umræðum um samninginn meðan hann var hér til meðferðar að það var talinn einn af hans stærstu kostum að hann gæti þróast, hann gæti tekið breytingum, en það segir sig sjálft að til þess þurfum við að ræða við Evrópusambandið, raunar líka við hin EFTA-ríkin sem eiga aðild að honum. Það skiptir þó hins vegar miklu máli að við gerum okkur grein fyrir því varðandi aðra hugsanlega kosti að Evrópusambandið er að breytast, að það mun breytast, það hefur meira að segja tekið miklum breytingum frá því að þessi samningur var gerður. M.a. þær breytingar kalla fram þörfina á að þróa samninginn um Evrópska efnahagssvæðið til að fylla upp í eyður sem breytingar innan Evrópusambandsins hafa skapað fyrir hagsmuni okkar.

Herra forseti. Orsök þess að við erum að ræða möguleikann á að enduskoða samninginn um Evrópska efnahagssvæðið eða að öðrum kosti íhuga að sækja um aðild að Evrópusambandinu er einmitt eins og hv. þm. bendir á, að komið hafa til ný svið í hinni evrópsku samvinnu sem eru okkur ákaflega mikilvæg, svið sem við höfum ekki aðgang að í gegnum samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Það er þess vegna sem flokkar eru búnir að taka það á dagskrá að ræða og brjóta til mergjar hvort við eigum að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Það er til þess m.a. að njóta ávinnings af þeirri nýju samvinnu. Við sáum hvað það var erfitt fyrir okkur að ná Schengen-samkomulaginu í höfn og vísast gekk það bara vegna þeirrar fortíðar sem við höfðum í því máli. Það verður erfitt fyrir okkur að semja um önnur svið. Og það er erfitt fyrir utanríkisþjónustu okkar að sinna þessum nýju verkefnum. Mér er til efs að ýmsar ákvarðanir sem stundum eru teknar um þau nýju svið séu teknar með þeim hætti að hægt sé að verja þær frá sjónarhóli lýðræðisins. Ég held að starfsmenn og embættismenn utanríkisþjónustunnar þurfi stundum að taka ákvarðanir sem má deila um hvort þeir hafi umboð til. Varðandi það sem hv. þm. sagði um Palestínu, þá kann það auðvitað vel að vera að þetta séu bara skoðanir hans sjálfs en hann er enginn prívatmaður. Hann er fulltrúi í utanrmn. Hann er oftsinnis talsmaður Sjálfstfl. í utanríkismálum þannig að orð hans hafa vægi þó að ég sé ekki að yfirfæra þau á Sjálfstfl. í heild. Hann spyr eða segir að ég hafi sökum langrar setu á þingi átt að hafa heyrt þessi viðhorf áður. Auðvitað hef ég heyrt örla á vild hans gagnvart Palestínu, en ég hef aldrei heyrt nokkurn þingmann, hvorki hér né annars staðar, halda því fram að aðskilnaðarstefna Ísraelsmanna gangi lengra en aðskilnaðarstefna Suður-Afríkumanna á sínum tíma. En ég dreg það ekki í efa.

Herra forseti. Varðandi síðasta atriðið vil ég nefna að nákvæmlega sömu orð hafði ég í annarri þingræðu fyrir fáeinum árum, þá nýlega kominn frá Ísrael og Palestínu. Þau hafa líka birst á prenti, í fjölmiðlum og í viðtölum við fjölmiðla, þannig að það ætti ekki að koma neinum á óvart. En vegna þess að hv. þm. telur að ég hljóti að tala fyrir munn flokksins í þessu máli ...

Nei, ég sagði að ég vildi ekki yfirfæra þau orð.

Jæja, gott og vel. Hv. þm. tekur fram að hann vilji ekki yfirfæra þessa skoðun mína lengur svo ég vísa til fyrri orða minna þar um. En varðandi Evrópska efnahagssvæðið og hugsanlega aðild Íslands í framtíðinni eða viðræður um aðild að Evrópusambandinu, verð ég að geta þess að á síðustu missirum hefur einn af íslensku stjórnmálaflokkunum tekið upp sérstaka umræðu, mjög djúpstæða, um þetta mál og komist að þeirri niðurstöðu eftir mikla umræðu að ekki væri ástæða til þess nú að leita aðildar, en hins vegar þróa og fá fram breytingar á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ég hygg að það séu fleiri ástæður fyrir Samfylkinguna til að taka þessi mál upp vegna þess að þegar sá flokkur var stofnaður, enda nýr eins og kom fram, voru núverandi þingmenn hennar í öðrum flokkum og voru þá alls ekki sammála um þetta mál. Það var því sérstök ástæða fyrir þann flokk að kryfja þetta mál til mergjar og komast að sameiginlegri niðurstöðu. Það þarf engin áhrif að hafa á okkur sem höfum starfað í öðrum flokkum sem hafa alla tíð getað tekist á við þetta mál, stundum komist að sameiginlegri niðurstöðu og stundum ekki vegna þess að það er nú svo --- og hefur reyndar verið miklu lengur en innan Samfylkingarinnar og forvera hennar --- að stjórnmálaflokkar á Íslandi hafa gefið svigrúm til fleiri en einnar persónulegrar eða einstaklingsbundinna skoðana þingmanna sinna og forustumanna.

Herra forseti. Í fyrri ræðu minni vék ég að því að ég vildi minnast á nokkur atriði í ræðu hæstv. utanrrh. sem ég hafði þá ekki tíma til að ræða. Þetta er einkum og sér í lagi í sambandi við endurskoðun EES-samningsins. Í ræðu sinni vék hæstv. utanrrh. að því máli og nefndi þar sérstaklega að vísbendingar hefðu borist um að Evrópusambandið kynni nú að vera reiðubúið að ræða takmarkaða tæknilega endurskoðun samningsins. Hann nefndi síðan nokkur atriði sem væru mikilvæg, en það væri m.a. tryggari þátttaka í nefndum og aukin áhrif á störf stofnana ESB. Það kann að verka nokkuð sveigjanlegt hvað flokka má undir tæknileg atriði. Aðgangur að nefndastarfi er vissulega mjög mikilvægt atriði í þessu sambandi. Frá því er gengið með nokkuð flóknum hætti í samskiptum EFTA-ríkjanna við ESB. Kannski má segja að sú skylda hvíli á Evrópusambandinu að hleypa Íslandi, Noregi og Liechtenstein að ákvarðanatökunni á fyrri stigum málsins og það er einmitt í gegnum nefndirnar sem slíkt gerist. Engu að síður eru ekki mjög formlegar reglur eða samningar um það hvernig þetta skuli gert. Þó skilst mér að það sé svolítið misjafnt eftir nefndum, að samningar séu um aðgang að ákveðnum nefndum en aðgangur að öðrum nefndum fari nánast eftir góðum vilja Evrópusambandsins. Það hefur reynst ganga misjafnlega að fá aðgang að nefndum og í einhverjum tilfellum eru dæmi um það, sem ég held að séu þó fá, að EFTA-löndunum hafi verið meinaður aðgangur að nefndum á undirbúningsstigi. Ég hef a.m.k. vitn\-eskju um eitt slíkt atvik sem þá hafði ekkert með pólitík að gera. Það er því þess virði að spyrjast fyrir um hvort þarna er um að ræða að slíkur aðgangur að nefndunum sem er aðferð Evrópusambandsins til að koma til móts við skuldbindingar sem sambandið hefur gagnvart EFTA-ríkjunum, flokkist undir þessi tæknilegu atriði eða ekki. Síðan er eitt atriði sem ég hjó eftir. Í ræðu hæstv. utanrrh. var sagt að endurskoðun bókunar 9, sem lýtur að tollfrjálsum viðskiptum með sjávarafurðir, sé verkefni sem nauðsynlegt er að skoða. Í andsvari væntanlega við hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði hæstv. utanrrh. að taka beri upp bókun 9. Ég hefði viljað spyrjast fyrir um það hvort hæstv. utanrrh. sé þeirrar skoðunar að taka beri upp bókun 9. Bókun 9 veitir vissulega ekki fullan tollfrjálsan aðgang að mörkuðum fyrir fiskafurðir en er engu að síður mjög mikilvæg og þær skoðanir hafa oft verið settar fram að ef bókun 9 yrði tekin upp eins og það er orðað, þá mundu vakna kröfur Evrópusambandsríkja og kannski einkum og sér í lagi Spánverja, hugsanlega Portúgala, um veiðiheimildir í íslenskri efnahagslögsögu gegn auknum aðgangi að markaðnum. Þar af leiðandi skiptir nokkuð miklu máli með hvaða hætti er um þetta fjallað og ég segi það sem skoðun mína og þó að það sé sjálfsagt að skoða þetta atriði eins og hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni, þá tel ég að fara þurfi varlega í það og bókunin verði naumast eða trauðla tekin upp sem slík nema þá komi til með að vakna kröfur um aðgang að fiskimiðunum fyrir Evrópusambandsríkin. Það er afar mikilvægt að við fáum betri aðgang að nýjum mörkuðum. Og þegar Evrópusambandið stækkar sem fyrirsjáanlegt er að það muni gera í náinni framtíð þá er mjög mikilvægt að við förum fram á að fá aðgang að þeim nýju mörkuðum. Ég held að það sé hægt að gera á grundvelli réttlætis- og jafnréttissjónarmiða og á grundvelli hugsjóna um viðskiptafrelsi sem liggur til grundvallar stofnsamningi um ESB og er undirstaða EES-samningsins. Við eigum samkvæmt þessum samningi, í raun og veru gengur hann út á það að við eigum aðgang að mörkuðum þeirra eins og þeir hafa frjálsan aðgang að okkar mörkuðum. Einnig er hægt að rökstyðja þetta á grundvelli þeirra samninga sem hafa verið að ganga á ábyrgð Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Ég held að í raun og veru sé hægt að rökstyðja slíka kröfu á öðrum forsendum en þeim að þurfi að brjóta upp bókun 9 sem slíka. Það er afar mikilsvert að þegar farið er af stað með viðræður um að breyta þessum samningi séu markmiðin með þeim viðræðum ljós. Mikilvægt er að fá upplýsingar um hvaða markmið menn setja sér. Ef það er í raun og veru svo að ESB er ekki reiðubúið til að taka upp aðra þætti en tæknilega þætti samningsins þá er að sjálfsögðu til lítils að fara af stað með slíkar samningaviðræður ef það er fyrirsjáanlegt að þær nái ekki nema til tæknilegra hluta. Að minnsta kosti þarf þá að skilgreina mjög nákvæmlega eins og ég bað um hér áðan hvað menn flokka undir tæknileg atriði samningsins. Enginn gerir sér betur grein fyrir þessu máli en Samfylkingin, sem hefur lagt mikla vinnu í það að skilgreina samningsmarkmið sín gagnvart Evrópusambandinu en er ekki reiðubúin til þess að ganga inn í sambandið. Þetta hefði ég viljað að yrði rætt hér. Einnig er afar mikilvægt að menn setji sér sameiginleg markmið og þá á ég við að aðilar samningsins, EFTA-megin, Ísland, Noregur og Liechtenstein, hafi líka sömu samningsmarkmið þegar þeir ganga til slíkra viðræðna. Sú skoðun hefur komið fram víða að EES-samningurinn sé hagstæður samningur, hugsanlega jafnvel svo hagstæður að það væri erfitt að gera slíkan samning í dag. Menn þurfa þá að hafa sameiginleg markmið til að ganga til slíkra samninga án þess að ég fullyrði að menn geti upplýst um það hér þá væri líka fróðlegt að fá upplýsingar um það hvort full samstaða er um það milli EFTA-stoðarinnar, þ.e. Noregs, Liechtensteins og Íslands, um hvaða markmið menn setji sér með þessum viðræðum. Að lokum vil ég aðeins nota þann tíma sem ég hef til að víkja að einu atriði sem snertir vissulega umræðuna um Evrópusambandið. Það er merkilegt að hér kom fram sú fullyrðing af hálfu formanns Samfylkingarinnar að Sjálfstfl. bannaði umræður um aðild að ESB. Svo er nú ekki. Sjálfstfl. hefur haft mikla umræðu um aðild að ESB en munurinn er sá á Sjálfstfl. og Samfylkingunni að Sjálfstfl. lýsir því yfir mjög skýrt og skorinort að hann vilji ekki sækja um aðild að ESB eins og málin standa. Flokkurinn hefur hins vegar ekki fullyrt neitt um að svo geti ekki farið að aðstæður breytist þannig að fýsilegt verði fyrir Sjálfstfl. að óska eftir aðild. Það byggist að sjálfsögðu á því að Evrópusambandið er breytilegur heimur, er að breytast og tekur breytingum eftir þeim pólitísku sjónarmiðum sem þar verða ofan á innan sambandsins. Og það er ekki hægt að fullyrða að ekki geti orðið breytingar í framtíðinni. Eitt af því sem ég held að væri athyglisvert fyrir menn að hugleiða, ekki síst fyrir þá sem vilja ganga í Evrópusambandið án þess að þora að lýsa því yfir, að tekist er nokkuð á inni í Evrópusambandinu, en einnig nokkuð á milli heimshluta um hvort það eigi að gera skattamál að yfirþjóðlegri hugsjón. Það er mjög sterkur straumur í Evrópusambandinu sem gengur á þá leið að skattar verði samræmdir. Sömu aðilar og hafa verið mestu talsmenn evrunnar eru einnig talsmenn samræmingar í skattamálum og það er þegar hafin samræming í skattamálum innan Evrópusambandsins. Hún kemur þannig fram m.a. að í raun og veru hefur verið sett gólf á virðisaukaskatt. Menn komast ekki niður fyrir þetta gólf í virðisaukaskatti. Ég man nú ekki nákvæmlega hvar þetta gólf er, mig minnir að það sé um 15%. Það er alveg klárt mál að það er mjög harður róður gegn skattafríðindum ríkja í Evrópusambandinu. Ljóst er að Írar hafa búið til ákveðin skattfríðindi fyrir fyrirtæki sem hefur orðið til þess að alþjóðleg fyrirtæki hafa sótt í að setjast að á Írlandi. Það er verið að þrengja þennan ramma og Írar vita að þeir verða sennilega að breyta um stefnu í þessum efnum og aðlaga sig auknum kröfum um samræmda skattastefnu. Þetta mun að sjálfsögðu hafa veruleg áhrif á samkeppnisstöðu Íra sem hafa skapað sér hagstæða samkeppnisstöðu með skattamálum. Afstaða ESB-ríkjanna til þessa máls kemur mjög ljóst fram í baráttu þeirra innan OECD en þar hafa þau sett á oddinn að OECD beitti sér gegn skattfríðindum, gegn ríkjum sem löðuðu til sín fyrirtæki á grundvelli lágra skatta. Ef þessi barátta nær fram að ganga þá er í raun verið að taka mjög athyglisverða pólitíska stefnu innan Evrópu og innan Evrópusambandsins sérstaklega sem gengur gegn þeirri stefnu sem t.d. Bandaríkjamenn hafa verið að reka. Þeir hafa verið frekar hliðhollir lágum sköttum, alla vega hliðhollir þeirri grundvallarreglu að ríki geti og eigi að geta átt í samkeppni um það hversu háir skattarnir eru. Ef upplýsingagjöf er gagnvirk og miðast að því að geta tvískattað fyrirtæki þá er verið að búa til skattalegt umhverfi sem er þannig að fyrirtæki geta ekki flutt sig til eftir því hvar skattar eru hagstæðir. Það er að sjálfsögðu gert til þess að styrkja stöðu ríkisvalds og ríkisstjórna til þess að skattleggja fyrirtækin. Ef sú staða kæmi upp að Evrópa yrði eitt skattsvæði þá er mjög athyglisvert hvaða afstöðu við Íslendingar mundum taka í því, hvorum megin við vildum vera í því máli. Sóknin inn í ESB, sem er svona eitthvert óopinbert mál margra á Íslandi, er að sjálfsögðu sókn inn í háskattaumhverfi. Það fer ekki milli mála að áhugi ASÍ á inngöngu í ESB er m.a. tengdur þessu. Þeir telja sig eiga auðveldara með að ná hugsjónum sínum fram í slíku umhverfi en í því umhverfi mikils sveigjanleika sem ríkt hefur á Íslandi. Þennan sveigjanleika höfum við haft vegna þess að við höfum frelsi til þess að ráðstafa skattamálum okkar sjálf. Við höfum búið okkur til bæði sveigjanleika í efnahagsmálum sem nálgast að einhverju leyti þann sem Bandaríkjamenn hafa, án þess þó að hafa fórnað þeim félagslegu hugsjónum sem við viljum standa vörð um. Ef við horfum fram á að Ísland glati þessu frelsi þá er það náttúrlega hluti af þeirri skerðingu á sjálfsákvörðunarrétti sem við metum mikils. Ég taldi rétt að þetta sjónarmið kæmi hér fram í umræðunni vegna þess að það hefur ekki borið mikið á þessum fleti umræðunnar um ESB. En það er alveg ljóst eins og málin horfa nú innan Evrópusambandsins að það stefnir að samræmdri skattastefnu og stefna þess mun verða háskattastefna.

Herra forseti. Það var fróðlegt að hlusta á skattaræðu hv. þm. Tómasar Inga Olrichs. Hún kom hrá upp úr bók Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar og hafði inni að halda nákvæmlega sömu vitleysurnar og þar er að finna um Íra. Sá uppgangur sem hefur verið í Írlandi er að sögn írskra stjórnvalda ekki sökum skattastefnu Íra heldur vegna þess að Írland gekk í Evrópusambandið og vegna þess að Írland í krafti þess naut gríðarmikilla þróunar- og byggðastyrkja. Líka vegna þess að írsk stjórnvöld lögðu sérstaka áherslu á uppbyggingarstyrki fyrir tiltekið form iðnaðar, hugbúnaðar- og þekkingariðnað. Þetta ætti nú hv. þm. að kynna sér áður en hann ber fram þessar staðleysur varðandi þetta. Það var þó ekki efni máls míns hið upphaflega, þó mér fyndist rétt að leiðrétta hv. þm. um þetta. Mér þótti merkilegt að heyra hvernig hv. þm. þjarmaði að hæstv. utanrrh. varðandi endurskoðun á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Hver er stefna Sjálfstfl. eiginlega? Af máli hv. þm., formanns utanrmn., má ráða að hann telur engar líkur á því að hægt sé að endurskoða samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Eigi að síður hefur það komið fram í máli þingmanna Sjálfstfl. hér fyrr í dag að stefna flokksins sé sú að ganga ekki í Evrópusambandið vegna þess að nóg sé að hafa samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og ná einhverri uppfærslu á hann. Herra forseti. Mér þótti forvitnilegast að heyra það sem hv. þm. hafði að segja um jafnræðisforsendur þess að breyta samningnum. Ég vil því spyrja hann: Var hv. þm. í reynd að segja að á grundvelli jafnræðis hlyti eða ætti að vera hægt að knýja ESB til þess að fallast á að við héldum sömu tollfríðindum og við höfum gagnvart þeim löndum sem eru að ganga inn eftir að innganga þeirra er orðin að veruleika? Ef svarið er já við því þá hlýtur hann að segja að í krafti þessarar inngöngu eigi að gjörbreyta allri bókun 9 því að það hlýtur auðvitað að ganga yfir allt ESB-svæðið en ekki bara hin nýju aðildarríki.

Herra forseti. Í fyrsta lagi varðandi Íra og skattfríðindin og styrkjastefnuna þá kemur mér mjög á óvart ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson mótmælir því að skattastefna Íra hafi skapað þeim góða stöðu í samkeppni þjóða í millum. Þetta er vitað mál og hefur alla tíð verið viðurkennt. Auðvitað hafa styrkirnir komið til líka og það er annað mál. Hvort tveggja þessara atriða hefur bætt stórlega stöðu Íra í samkeppni við aðrar þjóðir. Ljóst er að úr styrkjum þeirra mun draga og það er ljóst að verið er að herða tökin að þessum skattafríðindum. Allt liggur þetta fyrir og ef hv. þm. veit ekki af þessu þá er eflaust hægt að upplýsa hann um það. Hann hefði sjálfur mjög gott af því að lesa bók Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar og getur eflaust margt lært af henni. En hann getur líka, ef hann vill, kynnt sér önnur rit um þetta. Mikið hefur verið skrifað einmitt um þessi skattfríðindi, ekki síst vegna þess að hinir vofveifilegu atburðir í Bandaríkjunum hafa leitt til þess að Bandaríkjamenn hafa nokkuð söðlað um í afstöðu sinni til þess hvort það eigi að t.d. afla upplýsinga um skattfríðindi og skatta þannig að möguleikar skapist á því að tvískatta fyrirtæki sem sækja í hagstætt umhverfi. Þetta liggur nú fyrir þar líka þannig að fjallað er um skattamál einnig á þeim grundvelli. Að því er varðar svo hugmyndir mínar um það á hvaða grundvelli eigi að leita eftir hagstæðum samningum við nýju ríkin í ESB, þau sem ganga væntanlega inn í ESB, þá rakti ég það mjög skilmerkilega á hvaða hugmyndafræðilega grundvelli ég taldi að hægt væri að gera slíkar kröfur og ég taldi að það væri heppilegra heldur en að brjóta upp ákvæðið.

Herra forseti. Er formaður utanrmn. Alþingis virkilega að halda því fram að hægt sé að gera sérsamninga við einstök ríki innan ESB á grundvelli þeirra fríverslunarsamninga sem nú eru í gildi? Ef það er skoðun formannsins þá er ákaflega forvitnilegt að fá að heyra rökin fyrir henni. Ég hef aldrei heyrt það. Ef það væri hægt þá þyrfti hæstv. utanrrh. ekki að standa í því stappi sem hann stendur í gagnvart Evrópusambandinu. Þá mundum við geta fengið þau fríðindi sem við höfum og þyrftum ekki að fara að slást við ESB sem segir að það eina sem við getum fengið sé tæknileg uppfærsla á samningnum á grundvelli viðskiptareynslu. Viðskiptareynsla dugar okkur ekki. Hvers vegna? Áherslur innan sjávarútvegs okkar hafa breyst. Það eru að koma fram nýir stofnar og aukinn afli í tegundum eins og síld og það sem meira er, neyslumynstur í þessum löndum mun breytast með aukinni velferð sem stafar af inngöngunni í Evrópusambandið. Það er sá vonarpeningur framtíðar sem við erum að gera út á, sem gæti skotið nýjum stoðum undir byggðarlög á Austfjörðum, á suðausturhorninu og jafnvel á Norðurlandi. Það er það sem skiptir máli. Það er hrein firra að ætla að halda því fram að hægt sé að gera einhverja sérsamninga við einstök ríki sem eru komin inn í Evrópusambandið. Hv. formaður utanrmn. verður að skýra fyrir okkur hvernig þetta er hægt. Varðandi Íra þá er tóm vitleysa að uppgangur Íra sé út af skattastefnu. Það er hárrétt hjá hv. þm. að skattar á Írlandi eru lágir. Hvernig eru þeir? Þeir hafa verið 10% skattar á hagnað sem stafar af iðnaði. Þeir hafa verið 20% af hagnaði fyrirtækja sem eru í þjónustu og ýmiss konar vöruframleiðslu. Þeir hafa verið 25% á fjármagn. Hvernig er t.d. Ísland? Við erum með lægra tryggingagjald en flestar þjóðir. Við erum með lægri fjármagnstekjuskatt. Við erum ekki með háan tekjuskatt, þökk sé þeirri ríkisstjórn sem ég sat í. Munurinn á okkur og Írlandi er því ekki svo ýkja mikill.

Herra forseti. Það er alveg greinilegt að hv. þm. Össur Skarphéðinsson þarf að kynna sér málefnin á Írlandi betur en hann hefur gert. Það er ljóst að Írar hafa náð verulegum árangri með því að draga til sín fyrirtæki vegna skattfríðinda. Það á ekki síst við þegar fyrirtæki setjast þar að. Þau njóta skattafríðinda, þegar þau setjast þar að, í ákveðinn tíma en úr þessu er verið að draga hægt og rólega vegna þeirrar stefnu sem ríkir hjá Evrópusambandinu þannig að þetta liggur alveg ljóst fyrir og þetta er viðurkennt. Að því er varðar seinna atriðið, þá fullyrðingu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að sá sem hér stendur hafi sagt að það ætti að gera sérsamninga við hvert og eitt ríki þá vil ég bara taka það fram að þau orð voru aldrei látin falla hér. Ég geri þess vegna ráð fyrir því að hv. þm. heyri bara það sem hann vill heyra og legg til að hann reyni að hlusta betur á það sem sagt er hér í þessari pontu en hann gerir greinilega.

Herra forseti. Margar ástæður eru fyrir því að ræða við Evrópusambandið um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og ég ætla að nefna eina, númer eitt, sem skiptir kannski mestu máli og það er að Evrópusambandið faldi samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sem hefur reynst okkur erfitt að undanförnu. Ég ætla að nefna dæmi. Við erum með landamærastöðvar og ESA felldi úrskurð í því máli sem Evrópusambandið neitaði að viðurkenna. Það var hins vegar leyst án þess þó að tveggja stoða kerfið væri virt. Annað dæmi má nefna um dýrasjúkdóma og Noreg, þar sem Norðmenn kröfðust þess að þeir mættu banna innflutning á grundvelli tveggja stoða kerfisins og ESA féllst á það. Það var ekki viðurkennt. Einnig má nefna málefni að því er varðar prófgráður. Síðan gerðist það í fyrradag að fulltrúar framkvæmdastjórnarinnar sögðu á fundi í nefnd I þeir vildu ekki virða ákvörðunarrétt okkar á grundvelli tveggja stoða kerfisins og þeir vildu benda okkur á það að við hefðum fengið aðgang að mun fleiri nefndum en EES-samningurinn gerði ráð fyrir og létu í það skína að ef við ætluðum að halda kröfum okkar til streitu þá mundu þeir túlka samninginn eftir orðanna hljóðan, sem þýddi að við yrðum að fara út úr ýmsum nefndum. Þetta er nú ástæða númer eitt. Önnur ástæða er breytingar sem orðið hafa. Síðan varðar þetta bókun 9. Og ég minni á að síðast þegar við ákváðum að greiða meira fjármagn til uppbyggingarsjóðanna þá sögðum við að við vildum fá endurskoðun í samræmi við bókun 9 en því var hafnað. Við hljótum að krefjast þess áfram að við fáum einhver réttindi á móti því sem við látum af hendi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Ég er að sjálfsögðu sammála honum um að full ástæða sé til að halda ESB við efnið og krefja þá um að samningurinn verði haldinn. Það liggur í hlutarins eðli að ef menn eru sammála um það að ESB haldi ekki samninginn þá er það sjálfstætt deilumál milli aðila og í það ber að ganga af fullum krafti. Það er hins vegar ekki það sama og að endurskoða samninginn eða breyta honum eða taka inn ný atriði.  Að því er varðar aðgang að nefndum og þá fullyrðingu Evrópusambandsins að við höfum aðgang að fleiri nefndum en samningurinn hljóðar upp á þá hygg ég að það megi rökstyðja. Hins vegar hef ég skilið það svo að aðgangur að nefndum sem ekki er tryggður í samningnum sé aðferð Evrópusambandsins til þess að uppfylla ákveðnar samningsskyldur sínar, þó að ekki sé nefnt að aðgangur að nefndum sé fólginn í þeim. Með því er verið að hleypa samningsaðilum, þ.e. EFTA-ríkjunum að ákvarðanatökunni í gegnum þessar nefndir. Ég tel að Evrópusambandið hafi sjálft kosið að fara þá leið. Ef Evrópusambandið er að loka þessum leiðum þá stendur eftir sú skuldbinding sambandsins að hleypa með einhverjum hætti Íslandi, Liechtenstein og Noregi að þessari ákvarðanatöku.

Vill þingmaðurinn taka upp umræður um það?

Ég vil biðja hæstv. forseta að koma í veg fyrir það að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sé að blanda sér í skoðanaskipti okkar hæstv. utanrrh. úr sal og trufla þau með þeim hætti. Ég hygg að hún geti kvatt sér hljóðs hér í salnum eins og aðrir þingmenn og þurfi ekki að vera með þessa afskiptasemi.

Herra forseti. Það á eftir að koma í ljós hvort nauðsynlegt er að breyta í einhverju orðalagi EES-samningsins í sambandi við okkar mikilvægustu hagsmunamál. Það liggur ekki fyrir á þessu stigi. Hins vegar er ljóst að ef þörf er á því þá er þetta eina tækifærið sem við höfum vegna þess að viðkomandi samningur, þ.e. um stækkunina, verður borinn undir þjóðþing allra aðildarríkjanna. Það eru engar líkur á því að svo verði gert aftur í nánustu framtíð. Að öðrum kosti er algjörlega vonlaust að fá þarna einhverjar breytingar. Ef Evrópusambandið telur að það geti gengið að því sem við biðjum um, án þess að gerðar séu orðalagsbreytingar, þá er vel. Hins vegar er ljóst að trúlega mun þurfa að gera ákveðnar orðalagsbreytingar vegna Maastricht- og Amsterdam-samninganna. En við erum ekkert að fara fram á það. Það er hægt að gera ýmislegt á grundvelli samningsins en samningurinn nýtur minnkandi athygli. Það er vandinn. Það má kannski geta þess að Lamy, einn af framkvæmdastjórum sambandsins, sagði nýlega að fríverslunarsamningurinn sem Evrópusambandið gerði við Mexíkó væri langmikilvægasti og metnaðarfyllsti samningurinn sem Evrópusambandið hafi nokkurn tíma gert. Þetta voru hans orð. Chris Patten sagði fyrir nokkru í Noregi, sem var nokkuð athyglisvert, að eftir stækkunina yrði erfiðara að taka tillit til sérþarfa EFTA-ríkjanna. Þetta eru ummæli sem við þurfum að taka mið af þegar við fjöllum um þessi mál og m.a. gefa þessi ummæli okkur í utanríkisþjónustunni tilefni til að vera alveg sérstaklega á varðbergi.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessar athugasemdir. Ég held að það sé alveg ljóst og liggi í hlutarins eðli að þegar samningsaðilar eru orðnir færri en þeir voru í upphafi, eins og nú á við um EFTA-hlutann af þessum EES-samningi, þá hafi þeir minna vægi í öllu ferlinu en þeir höfðu áður. Það liggur í hlutarins eðli. Stækki Evrópusambandið, þá verður hlutfallslegt vægi þeirra minna, það er ekkert óeðlilegt við það. Engu að síður standa eftir samningsskuldbindingarnar, hlutfallslegt vægi og athygli sem samningurinn fær á í raun og veru ekki að breyta neinu um samningsskuldbindingar ESB. Það liggur náttúrlega í hlutarins eðli að það er hlutverk aðila samningsins, þ.e. Noregs, Íslands og Liechtensteins, að gera þá kröfu til ESB að við samningsskuldbindingarnar verði staðið hvort sem ESB-löndin eru fleiri eða færri.

Herra forseti. Athyglisverðustu orðaskiptin sem hér hafa átt sér stað í dag voru þau sem urðu á milli hv. þm. Tómasar Inga Olrichs, formanns utanrmn., og hæstv. utanrrh. Það kemur í ljós að menn í stjórnarflokkunum eru ekki samstiga á þessu ferðalagi. Það kemur í ljós að hv. þm. og formaður utanrmn., Tómas Ingi Olrich, er ósammála því sem hæstv. utanrrh. leggur meginþungann á í máli sínu varðandi endurskoðun á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Hæstv. utanrrh. hefur sagt að það sé nauðsynlegt að taka upp bókun 9 vegna þess að okkur skorti tollfríðindi varðandi mikilvægar sjávarafurðir, afurðir sem fara vaxandi að þýðingu í útflutningi okkar. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich er ósammála hæstv. utanrrh. Nú er það svo að hv. formaður utanrmn. er helsti talsmaður Sjálfstfl. hér í þessum sölum um þessar mundir. Hann verður því að koma hér á eftir og skýra hvort ágreiningur sé á milli stjórnarflokkanna um hvaða leið eigi að fara. Mér finnst, herra forseti, að verulega skorti á skýrleika þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin fylgir í þessu máli. Ég hef skilið það svo að hæstv. utanrrh. hafi í reynd, á síðustu árum, verið að þróa ákveðinn stíg sem byggist á þremur þrepum. Í fyrst lagi, og það er lægsta þrepið, þá kanni menn möguleika á tvíhliða samningi. Það hefur margsinnis komið fram í ræðum hans að hann telur það ekki æskilegan samning og ólíklegt að hægt verði að ná honum. Hann hefur fært sannfærandi rök fyrir því, m.a. með vísan til örlaga Svisslendinga í samningaviðræðum sínum. Í öðru lagi hefur hæstv. utanrrh. sagt að það eigi að reyna til þrautar að endurskoða samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og þá sér í lagi bókun 9. Ef það tekst ekki þá met ég það svo að hæstv. utanrrh. telji þriðja kostinn þann illskásta í þeirri stöðu sem felst í að kanna hvort sækja eigi um aðild að Evrópusambandinu. Það kemur fram hér hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich að hann er ósammála þessu og ég verð auðvitað að ganga eftir því: Er hann að tala í nafni Sjálfstfl.? Er það svo að Sjálfstfl. sé ósammála hæstv. utanrrh. um að það eigi að endurskoða bókun 9? Hv. þm. og formaður utanrmn. verður líka að skýra hvað í ósköpunum hann átti við áðan þegar hann taldi, væntanlega á grundvelli jafnræðisreglu, að hægt ætti að vera að knýja Evrópusambandið til að gefa okkur þau tollfríðindi yfir öll ríki Evrópusambandsins sem við njótum nú gagnvart einstökum ríkjum í hópi umsækjenda en hafa ekki enn öðlast fulla aðild. Hvers konar pólitík er þetta og hvaðan kemur þessi skilningur? Þetta er formaður utanrmn., herra forseti. Hann verður auðvitað að skýra mál sitt. Hvað á hann við? Getur verið að hv. formaður utanrmn. misskilji eðli Evrópusambandsins í grundvallaratriðum? Getur verið að hv. formaður utanrmn. misskilji í grundvallaratriðum eðli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið? Það var hv. formaður utanrmn. sem hóf þessa umræðu af dæmafáum hroka í garð Samfylkingarinnar. Kom hérna til þess að sneypa hana fyrir það hvernig hún fer í þetta mál og hann lýsti því yfir að Sjálfstfl. hefði skoðun á málinu: Hvar er sú skoðun, herra forseti? Ég spyr: Hvar er sú skoðun? Það var bannað að ræða þetta mál í Sjálfstfl. fyrir tveimur árum og eftir að búið var að banna það tóku þeir ákvörðunina. Um hvað er sú ákvörðun? Að ekki eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu? Gott og vel, það er ákvörðun í sjálfu sér. En er það þá stefna Sjálfstfl. að það eigi ekki heldur að fara í alvöruendurskoðun á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið? Hvers konar stefna er þetta, herra forseti? Herra forseti. Ég tel að við eigum auðvitað að reyna að fara hér í alvöruumræðu um kosti og galla Evrópusambandsins. Mér finnst að það eigi að efna til umræðu um þau mál sem eru jákvæð og þau sem eru neikvæð. Það eru tvö mál sem ég vildi ræða hérna sérstaklega. Það eru í fyrsta lagi rök sem ég hef heyrt margoft frá hv. þingmönnum Vinstri grænna sem varða fullveldið. Mér hefur skilist á máli hv. Ögmundar Jónassonar að hann telji að ef við gengjum í Evrópusambandið værum við að afsala okkur fullveldi. Nú er það svo, herra forseti, að takmörkun á fullveldi þarf ekkert að vera af hinu illa. Fullveldi okkar sem einstaklinga er jafnan takmarkað af ýmsum lögum sem ríkja og frelsi okkar sem einstaklinga er takmarkað af lögum, af reglum, venjum og siðum sem skapast í mannlegu samfélagi. Þessar takmarkanir gilda líka um ríki. Ríki afsala sér fullveldi í sérhvert sinn sem þau gera alþjóðlega samninga við önnur ríki. Slíkir samningar eru vitaskuld af hinu góða, annars væru þeir tæpast gerðir. Ég held því fram að jákvæður skilningur okkar á gildi þessara samninga, sem við erum alltaf að gera, og þar með á afsali á fullveldi sem þeim fylgir, endurspegli breyttan skilning okkar á því hvað er fullveldi. Nútímasamfélagið þrífst einfaldlega ekki nema sameiginlegar reglur gildi um margvísleg málefni. En um leið og þessar reglur eru settar í samningum ríkja eru þau líka að afsala sér valdi til annarra ríkja, þau eru að deila valdi með öðrum. Þar með eru þau að deila með sér fullveldi. Það má þess vegna segja, herra forseti, að þjóðirnar deili með sér hinu lagalega fullveldi í vaxandi mæli á vorum tímum til þess að öðlast með því meira fullveldi í reynd. Íslendingar hafa mörgum sinnum afsalað sér einhvers konar fullveldi í gegnum alþjóðlega samninga. Hvað t.d. með Norðurlandasamningana? Hvað t.d. með samninginn um hinn sameiginlega vinnumarkað á Norðurlöndum? Vorum við ekki að afsala okkur þar réttinum til þess að hafna þátttöku erlendra manna frá tilteknum þjóðríkjum á okkar vinnumarkaði? Jú. Og hvað með tvíhliða varnarsamninginn við Bandaríki Norður-Ameríku þar sem við vorum í reynd að afsala okkur þeim grunnþætti fullveldis sérhvers ríkis sem felst í landvörnum. Það er alveg ljóst, herra forseti, að aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu fól líka í sér ákveðna takmörkun á fullveldi okkar. Við skuldbundum okkur þá með samningum til að taka yfir og hlíta réttarreglum ESB á sviðum sem samningurinn okkar náði yfir, þrátt fyrir að við hefðum fulla vitund um að við mundum hafa takmörkuð áhrif á mótunarferlið. Þessi áhrif hafa minnkað verulega síðan. Ég hef ekki orð minni manns fyrir því en hæstv. utanrrh. sem hefur margoft fært mjög sannfærandi rök fyrir því. Þetta þýðir í reynd að sökum þessara breytinga á innviðum Evrópusambandsins, t.d. á vægi Evrópuþingsins höfum við enn tapað nokkrum hluta af okkar fullveldi frá því að við urðum hluti af EES-samningnum og jafnvel meira en við gerðum okkur í upphafi grein fyrir. Þess vegna má vel halda því fram að þessi þróun gæti án nokkurs atbeina okkar skorið á þann granna þráð sem skilur að það afsal sem við getum sæst á samkvæmt samningnum og samkvæmt stjórnarskránni og þess sem við getum ekki sæst á. Ég held að það sé ekki komið að þeim punkti. En þarna er í gangi þróun sem við þurfum auðvitað að fylgjast með. Gleymum ekki úrskurði hinna fjögurra lagaspekinga árið 1993 um stjórnarskrána og samninginn. Ég segi hins vegar að innan ESB hefðum við alla vega möguleika á því að koma okkar málstað á framfæri og til þess að hafa bein áhrif. Það er að sönnu hægt að halda því fram að þau væru ekki mikil og það væri að sönnu hægt að halda því fram að rödd okkar við borðið væri ekki sterk en hún hljómar þó, við hefðum þó áhrif innan þess sem við höfum ekki í dag. Ég held því fram, herra forseti, að það sé hægt að færa sterk rök fyrir því að með því að ganga í Evrópusambandið mundum við endurheimta hluta af því fullveldi sem tapaðist með EES-samningnum, fullveldi sem, eins og ég skil hæstv. utanrrh., er enn að tapast hægt en bítandi. Mín niðurstaða, herra forseti, varðandi þennan þátt er því sú að andstaða við aðild að Evrópusambandinu á grundvelli fullveldis, sé hæpin. Ég segi þetta sérstaklega við forustumenn Vinstri grænna af því þeir hafa verið manna iðnastir að koma með rök af því tagi og gert það af mestri fimi. En þetta er partur af þeirri rökræðu sem fram þarf að fara. Herra forseti. Ég sagði fyrr í dag að í þeirri bók sem við í Samfylkingunni höfum gefið út væri að finna grundvallartexta um áhrif aðildar á sjávarútveg Íslendinga. Ég geri ekki þá kröfu til þingmanna að þeir séu búnir að lesa þetta og mér hefur meira að segja láðst að veita þeim aðild að þessu --- ég hef ekki gefið þeim bókina. Ég vonast til að gera það þannig að þeir geti komist til botns í þessu. Ég verð hins vegar að segja, herra forseti, að á grundvelli þessa tel ég að hin sameiginlega sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins komi ekki í veg fyrir að Ísland geti orðið aðili að Evrópusambandinu. Meginkjarninn í þeirri stefnu felst í sameiginlegri nýtingu sameiginlegra fiskstofna innan sameiginlegrar lögsögu og undir þessu öllu verður að auki að standa ákveðin veiðireynsla til að ríki geti gert tilkall til aflaheimilda innan lögsögu okkar Íslendinga. Hvernig er þessi staða að því er að okkur snýr? Hún er svona: Það er engin sameiginleg lögsaga. Það eru örfáir sameiginlegir fiskstofnar og það er búið að semja um þá alla að ég held, þökk sé þessum ágætu, duglegu mönnum í utanrrn., nema kolmunnann að ég held. Þannig að þetta mundi í dag duga til að tryggja Íslendingum óskoraðan rétt yfir auðlindinni. Herra forseti. Ráðherraráðið innan ESB skiptir aflaheimildum miðað við regluna um hlutfallslegan stöðugleika. Það þýðir að ríki fá í sinn hlut veiðiheimildir í réttu hlutfalli við veiðireynslu undanfarinna ára. Menn eru stundum að tala um Spán og Portúgal. Gleymum því ekki að þegar þessi regla var fest í sessi hjá ESB árið 1983 var miðað við veiðireynslu ríkjanna á bilinu 1973--1978. Þegar Spánn gekk í Evrópusambandið í upphafi níunda áratugarins var því hafnað að Spánn fengi hlutdeild í kvótum ESB miðað við hefðbundnar veiðar Spánverja fyrir útfærslu landhelgi aðildarríkjanna í 200 mílur. Samkvæmt þessu gætu t.d. Bretar, Belgar eða Þjóðverjar ekki krafist kvóta innan 200 mílna lögsögu Íslands vegna hefðbundinna veiða á Íslandsmiðum fyrir útfærslu landhelginnar árið 1975. Þetta skiptir höfuðmáli. Er þetta rétt eða rangt? Ef hægt er að hrekja þessi rök er um leið búið að veikja verulega þá staðhæfingu sem ég setti fram í upphafi máls míns. Ég er að halda því fram á grundvelli þeirra texta, sem Samfylkingin hefur lagt fram og hv. þm. Tómas Ingi Olrich spottaði hérna áðan, að starfsreglur ESB um úthlutun aflaheimilda leiði til þess að Íslendingar mundu áfram sitja einir að veiðum þeirra fiskistofna sem halda sig eingöngu innan lögsögunnar. Og rétturinn til veiða á flökkustofnunum, norsk-íslensku síldinni, úthafskarfanum, kolmunnanum o.s.frv. byggist líka á veiðireynslu. 
             Ríki Evrópusambandsins hafa nánast enga veiðireynslu í þessum tegundum innan lögsögunnar þannig að ég tel ekki að við þyrftum að hafa áhyggjur af flota Spánverja eða annarra ESB-skipa á Íslandsmiðum. Er það ekki dr. Franz Fischler sem fer með sjávarútvegsmál innan Evrópusambandsins enn þá? Ég held það. Hann sagði í samtali við Morgunblaðið 13. maí í vor að Íslendingar þyrftu ekki að óttast að landhelgin mundi fyllast af togurum ESB-ríkja ef kæmi til hugsanlegrar aðildar okkar að Evrópusambandinu. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,... að öll aðildarríki ESB fylgi sameiginlegri fiskveiðistefnu`` sem þýðir að grundvallarreglurnar eru þær sömu. Samt sem áður notumst við við regluna um ,,svokallaðan hlutfallslegan stöðugleika sem felst m.a. í því að fiskveiðiréttindi byggjast á fortíðinni. ,,Þannig að ef Íslendingar hafa einir veitt á ákveðnum svæðum í fortíðinni, er það virt,```` er haft eftir Fischler. Þetta segir sá maður sem fer með sjávarútvegsmál innan Evrópusambandsins. ,,Og annar eins maður og Oliver Lodge fer ekki með neina lygi,`` eins og segir í kvæðinu. Ég tel að þetta skýri alveg stöðuna. Það er hins vegar, herra forseti, ráðherraráð allra sjávarútvegsráðherra ESB sem tekur hina endanlegu ákvörðun. Og það gerir ráðherraráðið eftir að hafa fengið tillögur frá framkvæmdastjórninni. Framkvæmdastjórnin mundi hins vegar byggja tillögur sínar að öllu leyti á vísindalegri og haffræðilegri ráðgjöf Hafrannsóknastofnunarinnar á Íslandi. Tillögurnar sem íslenski sjávarútvegsráðherrann --- sem mundi þá sitja í þessu ráðherraráði --- færi með til Brussel yrðu að öllum líkindum samþykktar í ráðherraráðinu án nokkurra athugasemda þar sem það er ekkert annað ríki en Ísland sem ætti hagsmuna að gæta við þessa ákvörðun um skiptingu aflaheimilda. Herra forseti. Ég hef hérna í nokkuð stuttu máli farið yfir tvær röksemdir sem hefur jafnan verið teflt gegn því að við veltum í alvöru fyrir okkur aðild að Evrópusambandinu, þ.e. annars vegar þá sem tengist fullveldinu og hins vegar hina sem tengist sjávarútveginum. Ég er ekki að halda því fram að þessar röksemdir mínar séu skotheldar. En ég held því fram að ég viti ekki betur á þessari stundu. Og ég er að óska eftir því að hv. þm. sem eru mér ósammála lýsi því með rökum.

Herra forseti. Það kom mjög skýrt fram í máli mínu að ég vara við því að taka upp bókun 9 ef þá vakna kröfur um aðgang að fiskimiðum Íslands. Ég hygg að ég tali fyrir munn Sjálfstfl. þegar við vörum við því að það að taka upp bókun 9 geti leitt til þess að hjá ESB vakni kröfur um aðgang að fiskimiðunum. Þessar kröfur hafa verið margendurteknar af Spánverjum. Það þarf ekki annað en lesa yfir umræður í Evrópuþinginu til að átta sig á því að hlutfallslegur stöugleiki er undantekning frá meginreglum ESB og þar hefur komið skýrt fram að þessar kröfur geti vaknað vegna þess að þær séu í eðli sínu í samræmi við grundvallarsamninga ESB.

Herra forseti. Hef ég daufheyrst með aldrinum eða heyrði ég ekki þessa röksemd í ræðum hv. þm. áðan? Ég heyrði hann ekki skjóta þessari stoð undir málflutning sinn. Það skiptir heldur ekki máli. Það hefur alltaf verið ein grundvallarregla sem Íslendingar hafa fylgt í samningum við Evrópusambandið og önnur ríki: Aldrei að fallast á að skipta á aflaheimildum og tollfríðindum. Það er ein meginreglan og það þarf ekki Sjálfstæðisflokkinn til að undirstrika það. Mér kemur aldrei til hugar að hæstv. utanrrh. mundi nokkru sinni fallast á samninga sem gerðu það að verkum að verið væri að selja aflaheimildir, aðgang að lögsögunni, fyrir tollfríðindi. Það hefur aldrei gerst.

Herra forseti. Það er þá rétt að hv. þm. er farin að förlast heyrn vegna þess að ég tók þetta skýrt fram í máli mínu. Hv. þm. gengur hér fram og vill ganga í ESB. Hann talar þó þar ekki fyrir munn Samfylkingarinnar. Þetta er athyglisverður málflutningur. Mér finnst hins vegar ekki síður athyglisvert að hv. þm. kaus ekki að koma inn í umræðuna þegar ég hafði lokið máli mínu í fyrra skipti þannig að hann tekur ekki upp efnislega umræðu við þann sem hér stendur fyrr en eftir að hann er búinn að nota sér tvo möguleika til að ræða málin í löngu máli. Og þá ætlast hann til að ég svari þessu. Þetta verð ég að taka fram að er frekar lágkúrulegt.

Herra forseti. Ég hef ekki kallað eftir stórum ræðum af hálfu hv. formanns utanrmn. Honum hefur tekist að skýra mál sitt, eftir atvikum vel eða illa, í andsvörum. En það er rétt, hann á skilið afsökunarbeiðni frá mér vegna þess að ég var ekki staddur hérna þegar hann hélt ræðu sína. Ég var því miður bundinn, reyndar við pólitísk störf utan þings, en auðvitað hefði verið betra að ég hefði verið hér þá og komið fram með þau andrök sem ég á. Ég bið hann afsökunar á því, mér var bara ekki stætt hér.

Herra forseti. Evrópusambandið byggir á því að markaðsvæða Evrópu innan eins ríkis. Þessi hugsun var sett fram á eftirminnilegan hátt fyrst af Winston Churchill í frægri ræðu í Zürich að lokinni heimsstyrjöldinni síðari. Þessi markaðssáttmáli byggir á því að fjármagn, vinnuafl, vara og þjónusta skuli flæða frjálst um. En þessu frelsi eru takmörk sett. Og í vaxandi mæli lokar Evrópusambandið sig af gagnvart umheiminum, gagnvart vaxandi mörkuðum í Japan, Kína, Kóreu, í gervallri Asíu, Suður-Ameríku, Mexíkó, Kanada. Evrópusambandið lokar sig af. Við höfum gagnrýnt þessa einangrunarhyggju sem felst í því að binda trúss sitt í of ríkum mæli við Evrópusambandið. Og við bendum einnig á hitt að það er ekki aðeins einangrunarhyggja sem fylgir aðild að Evrópusambandinu heldur setur þessi aðild okkur lýðræðislegar skorður, þrengir að lýðræðinu. Það sanna ótal dæmi sem ég nefni í síðara andsvari mínu.

Herra forseti. Ég hef áður átt orðastað við hv. þm. um þetta og ég er ekki viss um að hann hafi rétt fyrir sér. Ég held að það sé ekkert svæði sem hafi eins gjöfula og frjálsa samninga við ýmis þróunarríki og einmitt Evrópusambandið og klárt er að innan þess, sér í lagi af hálfu jafnaðarmanna, er uppi sterk hreyfing til þess einmitt að opna Evrópusambandið fyrir vörum frá þriðja heiminum. Við, ég og hv. þm., erum ekki alveg sömu skoðunar varðandi alþjóðavæðinguna, og hann hefur ýmislegt rétt fyrir sér þegar hann er að skjóta upp varúðarflaugum vegna hennar. Það er alveg rétt að ef alþjóðavæðingin nær bara til fjármagnsfrelsis og viðskipta er hún ekki innihaldsins virði. Við höfum sagt það, jafnaðarmenn, og m.a. samþykkt það sem hluta af stefnu okkar, Samfylkingarinnar, að við þurfum að berjast fyrir því í gegnum þær hreyfingar sem við eigum aðild að á alþjóðavettvangi að gæða alþjóðavæðinguna siðferðilegu inntaki. Og það veit ég að við erum sammála um.

Herra forseti. Það hefur komið fram í umræðu undanfarna daga um utanríkisviðskipti hve ört markaðir okkar eru að vaxa víða um heim. Það hefur komið fram að til Japans flytjum við út vörur fyrir tæpa 10 milljarða kr. og við flytjum frá Japan annað eins. Það eru vaxandi markaðir í Asíu, Suður-Ameríku, Mexíkó, Kanada. Við eigum að hafa allan heiminn undir í stað þess að láta Brussel-valdið njörva okkur niður. Varðandi lýðræðið og þær skorður sem reglugerðarverk Evrópusambandsins og Brussel-valdsins setur á okkur þekkjum við dæmin úr raforkugeiranum, úr fjarskiptageiranum og þannig mætti áfram telja. Spurningin snýst nefnilega ekki um frelsið eitt. Spurningin snýst um það að setja fjármagninu skorður. Og nú stendur krafan á Evrópusambandið að skjóta lýðræðislegum stoðum undir alla ákvarðanatöku. Við það er þjóðríkinu vikið til hliðar og úr verður nýtt miðstýrt vald sem ég mun skýra nánar þegar ég kem hér í ræðustól á eftir.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að það eru margir gallar sem hægt er að finna innan Evrópusambandsins. Einn af þeim göllum sem menn hafa vakið máls á innan sambandsins er skortur á nægu lýðræði. En öll þróun innan sambandsins hefur einmitt verið í þá átt að bæta úr því. Þar af leiðir m.a. minnkandi möguleika okkar Íslendinga á að ná okkar hlut og hafa þau áhrif sem við höfðum áður vegna þess að ákvörðunarferlið er breytt nú frá því sem áður var með því að Evrópuþingið hefur miklu meira vægi en áður. Það hefur núna í vissum tilvikum lokaorðin sem ekki var áður. Við höfum enga aðkomu að því. Varðandi þau svæði sem hv. þm. nefndi hérna áðan, Japan, Suður-Ameríku og ákveðna parta af Asíu, þá er það svo, eins og hv. þm. á að vita eftir sameiginlega fundi okkar í Brussel með EFTA/EES-nefndinni, að Evrópusambandið er að gera samninga --- ég veit ekki hversu langt það er komið --- en það er að gera samninga um viðskipti við þessi svæði sem einmitt fella niður þessa tollamúra. Og ég er sammála honum um að það er nauðsynlegt að berjast fyrir því eins og við munum auðvitað gera það.

Virðulegi forseti. Það eru auðvitað ekki ný sannindi að fullveldishugtakið hefur verið að taka breytingum á síðustu áratugum. Það sem hv. þm. nefndi varðandi t.d. varnarsamning okkar við Bandaríkin var að hann var auðvitað gerður í því skyni að verja fullveldi okkar. Hins vegar er augljóst mál að það að gerast aðili að Evrópusambandinu væri í eðli sínu ákvörðun af allt öðrum toga. Og við mundum auðvitað leggja þar með af stað inn í ferðalag sem við sæjum ekki fyrir endann á. Þegar við vorum að ræða þessi mál á sínum tíma varðandi EES-samninginn voru menn almennt þeirrar skoðunar þó að menn greindi á um það hvort EES-samningurinn væri það mikið fullveldisafsal að það bryti í bága við stjórnarskrána. Ég taldi að menn væru almennt þeirrar skoðunar, á þeim tíma a.m.k., að fullveldisafsalið sem aðild að Evrópusambandinu fæli í sér væri svo mikið að það þyrfti a.m.k. að bera undir þjóðaratkvæði. Nú finnst mér hv. þm. einhvern veginn vera að segja sem svo að þetta fullveldisafsal væri minna en aðildin að EES felur í sér. Er ég að misskilja hv. þm.?

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum með aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu afsalað okkur hluta af fullveldi eins og við gerum með öllum alþjóðlegum samningum. Eins og hv. þm. man frá þeim tíma var harkalega deilt um það. Nefnd fjögurra lögspekinga úr Háskóla Íslands skilaði skýrslu um að það væri ásættanlegt en það kom skýrt fram í þeirri skýrslu að ekki mætti það vera meira. Það hefur komið fram og sér í lagi í máli hæstv. utanrrh. að síðan hafa orðið breytingar á innviðum Evrópusambandsins sem gera það að verkum að við höfum minni möguleika en áður á því að hafa áhrif á ákvarðanir sem varða okkar eigin örlög. Það þýðir í reynd að við höfum enn verið að tapa fullveldinu. Það má setja spurningarmerki við það hvort það sé ásættanlegt. Þess vegna hefur ríkisstjórn Íslands sett fram þá skoðun að það kunni að reynast nauðsynlegt að breyta stjórnarskránni til að heimila henni að afsala ákveðnu valdi til yfirþjóðlegra stofnana. Ég tel sjálfur að það væri minna skref fólgið í því núna varðandi fullveldið að ganga í Evrópusambandið heldur en EES á sínum tíma.

Virðulegi forseti. Í máli sínu áðan vék hv. þm. að sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins og minnti á að hún byggðist núna á því sem kallað hefur verið hlutfallslegur stöðugleiki. Nú vitum við það hins vegar sem höfum verið að fylgjast með þessari umræðu innan Evrópusambandsins að um þetta eru mjög skiptar skoðanir. Mjög öflugar þjóðir, öflugar sjávarútvegsþjóðir innan Evrópusambandsins, eru að gera kröfur um allt aðra hluti. Og eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich benti réttilega á eru ýmsir sem telja einmitt að þessi hugmyndafræði gangi í berhögg við grundvallarhugmyndirnar sem standa að baki Evrópusambandinu. Og við gerum okkur auðvitað grein fyrir því að það er vaxandi þrýstingur, m.a. frá þessum þjóðum, sem vilja breyta þessari hugmynd á bak við hinn hlutfallslega stöðugleika. Værum við aðilar að þessu sambandi og stæðum í þeim sporum að þetta mundi breytast er alveg augljóst mál að aðgangurinn að íslenskum fiskimiðum væri nánast orðinn opinn fyrir þessar þjóðir. Og er þá ekki auðvitað augljóst mál, virðulegi forseti, að aðild okkar í þessum efnum fæli í sér í grundvallaratriðum a.m.k. möguleikana á því að við værum að missa algjörlega tökin á þeirri stjórn á fiskimiðunum sem við höfum verið einhuga um hér á Alþingi að verja?

Herra forseti. Hv. þm. gefur sér ýmsar forsendur og kemur síðan með spurningu miðað við þær. Svarið er já. Það er alveg ljóst að að uppfylltum þessum forsendum hv. þm. værum við að tapa yfirráðum yfir auðlindinni. Þess vegna er það, herra forseti, sem stjórnmálaflokkurinn Samfylkingin sem ég er formaður fyrir hefur lagt í vinnu til að skilgreina samningsmarkmið sem verður að uppfylla til að hægt sé að hugsa sér það að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Eitt af þeim er auðvitað að veiðireynslan sé grundvöllur undir skiptingu aflaheimilda. Það er alveg ljóst að ef það næðist ekki fram í samningum við Evrópusambandið mundi ég ekki treysta mér til að mæla með því að við mundum ganga þar inn.

Herra forseti. Hér hefur formaður Samfylkingarinnar talað og lýst þeirri skoðun sinni að flokkur hans ætti að taka upp það stefnumál að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu. Hann útskýrði þær röksemdir sem hann hefur lagt fyrir landsfund Samfylkingarinnar fyrir þessu máli, m.a. þau orð fulltrúa Evrópusambandsins sem fer með sjávarútvegsmál í framkvæmdastjórn þess, að fiskveiðiheimildir ákveðist á grundvelli réttinda sem menn hafi áunnið sér í fortíðinni, sögulegri veiðireynslu. Nú vill svo til að þetta er gjörsamlega öndvert við hugmyndir Samfylkingarinnar um úthlutun veiðiheimilda á Íslandi. Nær allir og ég held jafnvel alveg allir hv. þm. hennar, og hlýtur þá að vera um að ræða skoðun fylkingarinnar, flokksins, hafa lagt hér til ítrekað tillögur, frv. til laga, um að Ísland og í íslenskri lögsögu skuli úthluta veiðiheimildum með uppboði eingöngu án þess að taka tillit til réttinda úr fortíðinni. Því hlýt ég nú að spyrja, vegna þess að hitt er í röksemdafærslu fylkingarinnar fyrir því að Íslandi gangi í Evrópusambandið: Hvort vill fylkingin?

Herra forseti. Ráðherraráðið úthlutar aflaheimildum innan ESB til tiltekins lands og síðan er það ríkisstjórn þess lands sem úthlutar með þeim hætti sem hún kýs. Samkvæmt þeirri skoðun sem við höfum gert á þessu er ljóst að við Íslendingar gætum skipt þessu með þeim aðferðum sem við viljum. Ég veit að hv. þm. hefur kynnt sér málefni sjávarútvegs innan Evrópusambandsins mjög vel þannig að ég geri ráð fyrir að hann viti hvernig Hollendingar skipta sínum. Þar er framseljanlegur veiðiréttur. Ég held reyndar að ef menn færu að tillögum þess stjórnmálaflokks sem hv. þm. kallar fylkinguna, væntanlega til að reyna að niðurlægja þann stjórnmálaflokk af því að þingmenn Sjálfstfl. hafa verið á því plani í umræðunni í dag, væri hægt að tryggja í eitt skipti fyrir öll að útlendingar næðu aldrei neinum undirtökum yfir auðlindinni. Ef farið yrði að hugmyndum okkar sem fleiri stjórnmálaflokkar hafa reyndar líka, um að gera það að ákvæði í stjórnarskrá að auðlindin væri sameiginleg þjóðareign, væri endanlega skotið byttu undir þann mögulega leka.

Herra forseti. Ég skil að formaður Samfylkingarinnar telur rétt að fara ekki eftir þeim orðum sem höfð voru eftir framkvæmdastjóra Evrópusambandsins um sjávarútvegsmál heldur eftir hugmyndum Samfylkingarinnar um að bjóða út veiðiheimildir. Þá spyr ég: Hvernig í ósköpunum hyggst hann framfylgja því að Íslendingar bjóði út veiðiheimildir í lögsögunni við Ísland en takmarki bjóðendur við, hvað --- ríkisborgararétt eða eitthvað slíkt innan Evrópusambandsins, verandi orðið aðildarríki þess?

Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að það er ekkert í skoðun okkar sem bendir til að sá háttur sem við ræðum um mundi stangast í einhverju á við þá stefnu sem Evrópusambandið hefur núna. Við miðum auðvitað okkar samningskröfur við þá stefnu sem þarna er uppi og við viljum að það verði gert á grundvelli þessarar hlutfallsreglu. Það er alveg ljóst. Við höfum síðan í ákaflega löngu máli, sem hv. þm. getur lesið í þessari bók, sett fram ákveðin samningsmarkmið sem koma einmitt í veg fyrir að útlendingar geti náð tangarhaldi hér á auðlindinni. Ég bendi t.d. á ákveðin lög sem sett hafa verið í Bretlandi sem Evrópusambandið hefur fallist á og koma í veg fyrir að útgerð í öðru landi geti komið inn og keypt sér veiðiheimildir beinlínis til þess að misnota þær í þeim tilgangi sem mér skildist á máli hv. þm.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög gott yfirlit og góða ræðu um utanríkismál. Ég get tekið undir með honum svo varðandi þau miklu áhrif sem hryðjuverkin í Bandaríkjunum hafa haft á efnahagslíf heimsins og þá ekki kannski síst hér á Íslandi þar sem ferðamennska hefur orðið fyrir miklu áfalli og erfitt að sjá hvernig þau fyrirtæki muni rísa undir því á næsta ári. Afleiðingarnar hafa þegar komið fram. Það hefur líka komið fram í vantrú fólks á getu sína til að verja lönd sín fyrir slíkri vá og öryggishugmyndir almennt í heiminum. Ég vil lýsa yfir ánægju minni með hvernig hæstv. ráðherra og ríkisstjórn hafa tekið undir með Bandaríkjamönnum og Bandaríkjaforseta um það hvernig ætti að taka á þeim hryðjuverkamönnum sem eru ábyrgir fyrir aðgerðum sem þessum. Ég vil segja það sem mína skoðun að Bandaríkjaforseti hefur gengið vel fram í því að sameina þjóðir heimsins um þær aðgerðir sem nú hafa skilað heilmiklum árangri og ljóst að verið er að brjóta á bak aftur þau hryðjuverkasamtök sem hafa notið skjóls í Afganistan og ég held að öll heimsbyggðin fagni því. Það er sérstaklega ánægjulegt að þessi árangur skyldi nást svo fljótt þó að allir geri sér ljósa grein fyrir því að þessi barátta er ekki unnin með þessu eina stríði heldur er þetta langvarandi eins og margoft hefur komið fram. Hæstv. utanrrh. kom í ræðu sinni inn á marga liði sem eru mjög mikilvægir fyrir stöðu Íslands í framtíðinni, og sérstaklega inn á stöðu evrunnar. Umræðan hefur snúist út í það hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið eða ekki. Ég segi fyrir mína parta að innganga í Evrópusambandið er í sjálfu sér alltaf til umræðu og til skoðunar en eins og staðan er núna get ég ekki séð neina leið til að Íslendingar geti sætt sig við það að ganga inn í Evrópusambandið þó að ekki væri nema bara vegna sjávarútvegshagsmuna okkar. Það kom mér mjög á óvart að heyra formann Samfylkingarinnar segja hér áðan að það yrði ekki meira afsal á sjálfsákvörðunarrétti þjóðarinnar að ganga í ESB en vera í hinu Evrópska efnahagssvæði. Ég var mjög hissa á að það skyldi koma fram nú um fyrirvara því hv. þm. tók það ekki fram í því andsvari að hann undanskildi sjávarútvegshagsmuni þjóðarinnar. Ég geri ráð fyrir að hann hafi verið að reyna að leiðrétta það seinna í andsvari sínu. En það er ljóst að ef við göngum í Evrópusambandið undir þessum skilyrðum erum við búin að afsala okkur þeim rétti að stjórna veiðunum og ekki síst að stjórna því hvernig stofnarnir eru nýttir. Það er ljóst að Evrópusambandinu hefur alls ekki tekist að halda stofnstærðum í veiðanlegu ástandi nema kannski í örfáum tilfellum en eins og Eystrasaltsstofnarnir líta út í dag eru fiskstofnar í Eystrasalti og í Norðursjó nánast hrundir. Það er nánast ekkert eftir. Fiskveiðikvótar Breta voru allir sendir til Spánar. Þannig hefur ekki náðst að halda utan um kerfið svo að trúverðugt sé og sjálfsákvörðunarréttur okkar þá í engu virtur ef til skyldi koma. Ég hef aftur á móti heyrt að ýmsir ábyrgir aðilar hafi velt fyrir sér þeim möguleika að við tækjum upp evruna. Ég sé ekki hvernig það er hægt öðruvísi en að við göngum í Evrópusambandið en eigi að síður hafa ýmsir aðilar talað um tengingu við evruna. Mig langaði til að spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort hann gæti útskýrt hvernig hann teldi að íslenskt efnahagslíf liti út í dag ef við værum tengd evrunni. Ég hef heyrt þá skoðun margra að með tengingu við gjaldmiðla sem eru með svona gríðarlega stórt efnahagskerfi á bak við sig mundu kostir okkar sem sjálfstæðs ríkis ekki nýtast --- gjaldmiðill okkar mundi ekki nýtast til að stjórna efnahagslegum sveiflum sem við gætum gert betur með því að hafa stjórn á gjaldmiðlinum og ráða einhverju um það hvernig hann hreyfist miðað við þann efnahagslega takt sem er í þjóðlífinu. Og vegna þess að umræðan hefur snúist mikið um evruna hefði mig langað að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig hann sæi stöðuna fyrir sér í dag ef evran væri gjaldmiðill okkar og við tengdumst þá Evrópugjaldmiðli alfarið. Herra forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. um eitt annað atriði, þ.e. hvernig hann sér þann árangur sem hefur náðst við það að skipta upp Vestur-Evrópusambandinu. Því var skipt í tvennt þannig að hluti verkefna Vestur-Evrópusambandsins hefur verið fluttur yfir til Evrópusambandsins og svokölluð Petersberg-verkefni flutt yfir í sérstaka stofnun sem sett hefur verið á fót um öryggismál Evrópusambandsins. Samfara þessari breytingu og uppskiptingu Vestur-Evrópusambandsins er hugmyndin sú að koma upp sérstökum Evrópuher sem hefði um 60 þúsund manns á að skipa ásamt öðru sem Evrópusambandsríkin hafa hugsað sér að leggja til sameiginlegs varnarhers eða herafla sem mundi geta tekið á hryðjuverkum m.a. eða málefnum sem snúa að öryggi og varnarmálum Evrópusambandsins. Hinar svokölluðu hraðsveitir hafa ekki enn litið dagsins ljós. Mér hefur fundist að margir óttist að þessi skipting hafi ekki náð þeim árangri sem ætlast var til, þ.e. að styrkja Evrópu. Ég er ekki að segja að það takist ekki, en alla vega hefur að mínu áliti hægt verulega á þessari uppbyggingu og við sitjum núna uppi með frekar veika stöðu Evrópusambandsins að þessu leyti. Þeir eru með þessi varnar- og öryggisverkefni, Petersberg-verkefnin, en aftur á móti er Brussel-samþykktin enn þá hjá Vestur-Evrópusambandinu. Þetta hefur að mörgu leyti splundrað upp stöðunni eða skipað Evrópuríkjunum í flokka vegna þess að Evrópusambandið vildi ekki tryggja þeim ríkjum sem ekki eru í Evrópusambandinu en í NATO beinan aðgang að ákvarðanatöku í aðgerðum Evrópusambandsins almennt varðandi Petersberg-verkefnin. Fram komu sérstaklega hávær mótmæli Tyrkja og ég heyri ekki annað en Tyrkir séu enn mjög óánægðir með það hvernig Evrópuríki utan Evrópusambandsins en inni í NATO voru hantéruð að þessu leyti. Ég veit að hæstv. utanrrh. lagði sig mjög fram um að tryggja stöðu Íslands eftir þessa breytingu og sótti marga fundi til þess að ná sem allra mestu út úr því þannig að aðkoma okkar að ákvarðanatöku Evrópusambandsins í þessum verkefnum yrði sem skjótust og nákvæmust, að hún yrði á sem hæstu plani. Mig langar til að vita hjá hæstv. ráðherra og ráðuneytinu hvort honum finnist að þeir samningar sem náðust hafi virkað eins og til var ætlast. Ég veit að það var ekki meining Evrópusambandsins eða þeirra ríkja sem ákváðu þessa skiptingu að veikja varnarkerfi Evrópu eða veikja NATO. Ég hef ekki trú á því að það hafi gerst enn þá. En ég hef þá trú að ef þetta verði í tvennu lagi og óánægja Evrópuríkjanna og Tyrklands verði viðvarandi, þá gæti þetta gerst þó síðar væri. Ég á ekki von á öðru en að reynt sé að leysa þessi mál á þann hátt að árangur náist. Auðvitað hefur mjög margt breyst með því stríði eða með því sem gerst hefur núna á síðustu mánuðum í Afganistan og við þær aðgerðir sem hafa verið notaðar til þess að ná árangri við það. Þar hefur Tyrkland sem eitt af stærstu ríkjum NATO gegnt mjög veigamiklu hlutverki og ég á ekki von á öðru en að það hlutverk komi til með að skipta máli í þeirri niðurstöðu sem næst í þessu máli. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. utanrrh. fyrir ágæta ræðu hans.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að þær reglur sem gilda innan Evrópusambandsins um úthlutun aflaheimilda eru þess eðlis að jafnvel þó við gengjum inn þá mundu þær ekki koma í veg fyrir að Íslendingar sjálfir, íslensk stjórnvöld, réðu úthlutun aflaheimilda hér innan lögsögunnar. Það er alveg ljóst. Mér fannst ég skilja á hv. þm. að hann teldi að svo væri ekki. Hann drap á atriði sem margir nefna sem réttmæt rök gegn því að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu og það er sú ofveiði sem sannanlega hefur átt sér á ýmsum stofnum innan lögsögu Evrópusambandsríkjanna. Það er alveg rétt hjá honum að ráðherraráðið hefur oft í fortíðinni ákveðið meiri veiði en æskilegt væri vegna þrýsting frá sjómönnum sem hafa orðið fyrir þrengingum vegna minnkandi veiða eða hagræðingar í greininni. En þar sem Íslendingar mundu í tilviki aðildar sitja einir að kvóta í íslenskri lögsögu vegna reglunnar um hlutfallslegan stöðugleika þá hafa hin aðildarríkin engan hag af því að ákveða hærri kvóta en vísindamenn okkar mæla fyrir um. Það er alveg ljóst að hin vísindalega og haffræðilega ráðgjöf yrði áfram í höndum hinnar íslensku Hafrannsóknastofnunar. Til þess að tryggja það mundum við að sjálfsögðu, ef kæmi til samninga, gera það sem eina af okkar meginkröfum að farið yrði að tillögum vísindamanna. Ég bendi svo á það líka, herra forseti, að undanfarin tvö ár hefur þó ráðherraráðið að mestu, ekki öllu leyti, en að mestu haldið sig við ráðleggingar vísindamanna þannig að ofveiði sem sannanlega hefur átt sér stað úr tilteknum stofnum innan lögsögu Evrópusambandsins er sem betur fer á útleið.

Herra forseti. Ég heyri að við hv. þm. Össur Skarphéðinsson erum sammála um að ráðherraráðið í Evrópusambandinu hefur farið óvarlega í úthlutun kvóta í öllum fisktegundum á hafsvæðum sínum og það er ákveðin ástæða, held ég, fyrir því. Fiskveiðar skipta engu máli í Evrópusambandinu. Þetta eru svo stór þjoðríki og aðrir hagsmunir eru svo miklir en veiðarnar eru svo lítið brot af öllu þessu hagkerfi að það fær ekki neitt rúm hjá þessum risa. Það held ég að geti einmitt verið vandamálið hjá okkur, þ.e. af því þetta eru svo ótrúlega miklir hagsmunir hjá okkur miðað við þeirra að okkar vægi í að koma sjónarmiðum okkar að og áhyggjum sé svo óskaplega lítið að hagsmunir okkar yrðu fyrir borð bornir. Við það held ég að menn séu fyrst og fremst hræddir. Ég held að allir geri sér grein fyrir því að samstarf okkar við Evrópu er gríðarlega mikilvægt. Spurningin er sú: Getum við ekki haldið því sambandi með Evrópska efnahagssvæðinu? Ég hef ekki heyrt í raun neinn segja að það sé ekki hægt. Hæstv. utanrrh. hefur sagt að endurnýja þurfi þennan samning að sumu leyti og skýra hann betur og ná fram þeim markmiðum sem með honum voru sett. Ég er alls ekki vonlaus um að við náum því fram sem menn ætlast til. En ég held varðandi fiskveiðarnar að þetta sé bara svo stór þáttur og eftir því sem mér er sagt mun Rómarsáttmálinn aldrei gefa tækifæri til þess að við fáum neina sérsamninga fyrir Íslendinga nema til skamms tíma.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að vægi sjávarútvegs er miklu meira hjá okkur Íslendingum en innan Evrópusambandsins. Hlutfall sjávarútvegs af landsframleiðslu er tólf sinnum hærra á Íslandi en þar. Það hefur í fortíðinni leitt til þess að þeir hafa kastað til höndunum varðandi stjórn stofnanna. Spyrja má og velta vöngum yfir því hvernig okkur Íslendingum hefur sjálfum tekist upp við stjórn okkar eigin stofna. Ég er ekki viss um að svarið við því yrði ákaflega hagfellt fyrir okkur. Herra forseti. En það er enginn að tala um að ganga í Evrópusambandið án undangenginna samninga. Menn setja að sjálfsögðu fram samningskröfur sem mótast af hagsmunum Íslendinga. Þess vegna mundu Íslendingar aldrei ganga í Evrópusambandið og stjórnmálamenn mundu aldrei mæla með aðild að Evrópusambandinu nema það lægi ljóst fyrir að búið væri að ganga til samninga og að tiltekin niðurstaða væri fyrir hendi. Um þá niðurstöðu mundi síðan þjóðin greiða atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hún væri þá síðasti varnaglinn hvað þetta varðar. Ég held hins vegar, herra forseti, að samkvæmt þeim reglum sem í gildi eru sé alveg ljóst að við getum farið eftir þeim reglum sem okkur hentar varðandi vernd stofnanna. Ég vek líka eftirtekt á því, herra forseti, að upp hafa verið vaktar hugmyndir m.a. af Jean-Luc Dehaene, fyrrverandi forsætisráðherra Belgíu, en hann varpaði fram þeirri hugmynd að gera íslenska fiskveiðistjórnkerfið að hluta af sjávarútvegsstefnu ESB ef Íslendingar gengju þar inn. Og hann hefur bent á að fordæmi séu fyrir því að sérstök stjórnkerfi gildi á ákveðnum hafsvæðum, t.d. við Írland og Hjaltland. Ég bendi líka á að stofnanir ESB ná ekki til allra hafsvæða. Sérstakar reglur gilda um veiðar bæði í Eystrasalti og í Miðjarðarhafi sem dæmi. Við skulum því ekki loka á slíka möguleika áður en við reynum á ef til kæmi.

Herra forseti. Ég held að enginn sé að loka fyrir eitt né neitt. Það er, held ég, útilokað að ímynda sér sérstaka samninga vegna þess að grundvallarsamningar, þ.e. Rómarsáttmálinn á bak við Evrópusambandið gerir ekki ráð fyrir því að hægt sé að gefa varanlega undanþágu til einhvers ákveðins ríkis vegna mála t.d. eins og fiskveiða. Um hvað er þá að semja? Við erum þá þegar búin að ákveða það, ef við ætlum ekki að sætta okkur við stefnu þeirra í sjávarútvegsmálum, að samningsgrundvöllurinn er enginn og þess vegna er ekkert að leggja fyrir þjóðina. Þess vegna held ég að við séum að hleypa af stað umræðu sem getur aldrei leitt til neins og vekur upp spurningar og vonir sumra eða annað sem í raun er þá bara dans í kringum einhvern graut sem allir vita að muni aldrei ná að sjóða. Ég sé að hv. þm. vitnar mjög í bók sem hann er með í höndunum og mér er sagt að sé eitthvert rit sem Samfylkingin hefur gefið út um Evrópusambandið. Hv. þm. spurði hvort menn hefðu ekki lesið hana. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lesið hana vegna þess að ég hef ekki séð hana. Ég vona þá að þingmönnum verði afhent þessi bók þegar hún verður tilbúin. En mér skilst að Samfylkingin hafi þegar tekið saman einhver atriði, einhverjar rannsóknir á því hvernig staða Íslands mundi líta út ef við mundum ganga í Evrópusambandið og hvað þyrfti að gera áður en af því yrði.

Herra forseti. Hv. þm. Kristján Pálsson spurðist fyrir um hvað liði samskiptum Evrópubandalagsins og Atlantshafsbandalagsins. Í sjálfu sér er afskaplega lítið nýtt að frétta af þeim vettvangi. Búið var að byggja upp bærilega sátt í þeim málum og samskiptaferli sem flestir gátu sætt sig við. Hins vegar hafa Tyrkir haft nokkra sérstöðu í þessum málum, sennilega vegna þess að þó þeir séu ríki sem hugsanlega getur orðið aðili að Evrópusambandinu og vilji verða aðili að Evrópusambandinu þá er það nú að flestra mati mjög fjarlægt. Þar af leiðandi hafa þeir verið mjög ákveðnir í afstöðu sinni varðandi þetta ferli. Og það er ekki leyst enn þá. Hins vegar verðum við varir við að Evrópusambandið reynir að styrkja sig mjög mikið á vettvangi öryggis- og utanríkismála og fundar mikið sameiginlega um þau mál. Ég varð t.d. var við það í New York í kringum allsherjarþingið að utanríkisráðherrar Evrópusambandsins áttu sérstakan fund með utanríkisráðherra Bandaríkjanna og þeir áttu sérstakan fund með utanríkisráðherra Rússlands o.s.frv. Evrópusambandið kemur því í vaxandi mæli fram sem ein heild á sviði utanríkismála. Það gerir það að verkum að það hefur áhrif á Atlantshafsbandalagið og samstarfið þar. Ég ætla ekki að spá frekar um framvindu þess. En það er t.d. staðreynd að utanríkisráðherrar Atlantshafsbandalagsins hafa aldrei komið saman eftir atburðina 11. september. Það er fyrst í næstu viku sem þeir koma saman þeirra vegna. En utanríkisráðherrar Evrópusambandsins hafa sjálfsagt hist tíu sinnum í sambandi við það mál.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þetta svar. Þetta er kannski dálítið í þeim anda sem margir óttuðust, að Evrópusambandið yrði ein blokk í varnar- og öryggismálaumræðum sínum sem er dálítið annað en var. Þau mál voru rædd innan NATO þegar um Evrópuríki var að ræða eða þá innan Vestur-Evrópusambandsins sem hafði þetta hlutverk. Og þar mættust allir sendiherrar Evrópuríkjanna innan NATO og þar voru þessi mál til umræðu. Út af fyrir sig er afskaplega skiljanlegt að Tyrkir skuli enn vera ósáttir við stöðuna. Og ég heyri á hæstv. utanrrh. að það ferli sem hugsað var sem samskiptaferli virkaði ekki nema til aðgerða kæmi. Öll umræða milli utanríkisráðherra Evrópusambandsins færi sem sagt fram innan Evrópusambandsins meðan ekkert annað gerðist, eða þá að eitthvað gerðist sem þyrfti að taka ákvörðun um og kæmi þá inn í NATO. Það er svo sem ekkert við þessu að segja, herra forseti. Þetta er staða sem við stöndum frammi fyrir. Ég er að fara á fund Vestur-Evrópusambandsins núna um helgina en þar verður fundað um þessi mál. Ég geri ráð fyrir að stefna Íslendinga verði áfram sú að taka fullan þátt í því samstarfi sem hefur verið mjög farsælt og þær 29 þjóðir sem þar eiga aðild mæti til skrafs og ráðagerða. Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. styðji það.

Herra forseti. Það er stefna Íslands að taka áfram fullan þátt í þessu samstarfi, samstarfi með Evrópusambandinu og ríkjum utan þess, sérstaklega ríkjum sem eru í Atlantshafsbandalaginu. Ég tel mikilvægt að gengið verði frá þessum málum sem fyrst því ég geri mér grein fyrir að þau þrjú ríki af þessum sex sem talað er um í þessu samhengi eru umsóknarríki inn í Evrópusambandið og verða væntanlega aðilar að því. Þá standa eftir þrjú ríki, þ.e. Tyrkland, Noregur og Ísland. Þá er ég hræddur um að eitthvað svipað geti gerst og hefur þegar gerst með Evrópska efnahagssvæðið, að minni áhersla verði á það lögð af hálfu Evrópusambandsins með nýjum mönnum sem ekki voru með í að byggja upp viðkomandi samkomulag, að ástunda þá samvinnu með þeim hætti sem upphaflega var stofnað til. Þetta höfum við upplifað á Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta upplifum við í samskiptum þeirra ráðherra sem koma frá EFTA-ríkjunum og hinna frá Evrópusambandinu þannig að þetta gerist. Hins vegar er ekkert alslæmt að Evrópusambandið geri sig meira gildandi á vettvangi utanríkismála. Það er merkilegt að mínu mati að Evrópusambandið skuli hafa náð algjörri samstöðu í stefnunni að því er varðar Palestínu og Ísrael. Það eru nýmæli í utanríkispólitík og skiptir miklu máli. Það er líka mikilvægt að Evrópusambandið beiti sér í uppbyggingunni í Afganistan. Það er dæmi um mjög mikilvægt mál þar sem samstaða Evrópusambandsins skiptir miklu máli og veitir heilmikið vægi inn í þegar við erum að hugsa um hið sterka ríki, Bandaríkin. Það er mikilvægt í utanríkispólitík að það sé mótvægi við þau.

Herra forseti. Ég er alveg sammála hæstv. utanrrh. um þetta. Fulltrúar Evrópusambandsins hafa látið þau orð falla að þeim finnist eðlilegt að Evrópusambandið eigi fulltrúa í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, styrkleiki þeirra sé slíkur að þar ættu sameinuð ríki eða Evrópusambandið sem slíkt að eiga sinn eigin fulltrúa. Það er svo aftur annað mál hvernig það þróast. Ég verð að segja, herra forseti, að í mínum huga er það kannski ekki alveg sama breyting, annars vegar á okkar málum innan EES með þeirri breytingu sem er að verða innan Evrópusambandsins og þeirri sem það mun hafa á þennan samning og svo hins vegar varnarmálin sem eru sannarlega að verða flóknari en áður var. Eftir sem áður held ég að þegar kemur að því að leita leiða til að halda okkur sem næst þeirri ákvarðanatöku sem við vildum alltaf hafa með Evrópusambandinu eða Evrópuríkjunum innan NATO munum við reyna að stuðla að því að Vestur-Evrópusambandið sem slíkt verði aðili eða hlutaaðili að Evrópuþinginu. Það eru margir innan Vestur-Evrópusambandsins sem hafa áhuga á því að þessi þáttur öryggismála Evrópu verði ekki tvískiptur eins og hann er í dag heldur verði hann í einu lagi innan Evrópuþingsins í sérstakri deild eða með öðrum sambærilegum hætti.

Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem mér gafst ekki tími til að fara yfir í fyrri ræðu minni eins og ég hefði gjarnan viljað. Ég ætla að reyna að bæta þar lítillega úr án þess þó að það sé markmið endilega að lengja mikið þessa umræðu sem þegar hefur staðið drjúga stund. Fyrra atriðið sem ég í aðalatriðum ætlaði að fjalla um lýtur að stöðu Evrópumála. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson innti mjög eftir því að menn gerðu þar grein fyrir sjónarmiðum sínum og það er vissulega vel. Ég hygg að það sé vandræðalaust alveg af minni hálfu að gera það þannig að sæmilega skýr mynd eigi að geta fengist af því fyrir hvað Vinstri hreyfingin -- grænt framboð stendur í þeim efnum enda höfum við fyrir löngu síðan lagt það fram í m.a. formi þáltill. hér á Alþingi með tiltölulega skýrum hætti. Þeir sem hafa til þess vilja hafa getað lesið sér til um það, bæði stefnumótunina sjálfa í tillögugrein sem og rökstuðning í ítarlegri greinargerð með þessu þingskjali. Af okkar hálfu má segja að þetta hafi verið okkar hvíta bók í Evrópumálum um tveggja ára skeið. Þessi rökstuðningur við greinargerð var síðan endurskoðaður með hliðsjón af nýjum upplýsingum sem fyrir lágu á vordögum 2000, ef ég man rétt, þegar hæstv. utanrrh. skilaði sinni ágætu þykku og miklu skýrslu til Alþingis. Til annarra gagna var líka litið eins og mats á úttekt á kostum og göllum þess að taka upp evru fyrir Ísland og fleira mætti þar nefna. Ég vísa til þess sem ég áður sagði um að það er áhugavert mál í sjálfu sér, samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið, hvort í gang fást alvöru samningaviðræður um uppfærslu á honum sem hafa bæði formlegt eða praktískt gildi og líka pólitískt því ég skildi hæstv. utanrrh. að sjálfsögðu þannig að markmiðið væri að ná hvoru tveggja inn. Hitt er líka ljóst að mikilvægt er að menn átti sig á því hver markmið manna með slíkum leiðangri eru og hvort það er full samstaða á bak við þann leiðangur af hálfu EFTA-ríkjanna. Ég minni á að staðan í Noregi er nokkuð flókin um þessar mundir eftir myndun nýrrar ríkisstjórnar þar sem svo er um hnúta búið að í raun er það sjálfkrafa stjórnarslitaefni að hrófla við þeirri stöðu sem Noregur hefur núna gagnvart Evrópusambandinu. Það er yfirlýst, og gott ef ekki beinlínis samningsbundið, milli flokkanna að tæki einhver þeirra upp áróður eða baráttu fyrir breytingum á stöðu Noregs og þá með aðild í huga jafngildi það því að segja sig frá stjórnarsamstarfinu. Ég býst við að það sé þannig nokkuð vandasamt að eiga samskipti við Norðmenn að þessu leyti til því allir sem til norskra stjórnmála þekkja vita að staðan er mjög viðkvæm í samstarfi þeirra flokka sem hafa í raun og veru í grundvallaratriðum ólíkar áherslur í Evrópumálum, annars vegar flokkur forsætisráðherra og hins vegar hinn stóri samstarfsaðilinn, hægri menn. Um evruna og gildi hennar þarf ég svo sem ekki að bæta miklu við það sem ég áður hef sagt. Það eru auðvitað engin efnahagsleg tíðindi að evran sem slík er að taka gildi nú um áramótin enda fyrir löngu búið að festa allar breytur sem lúta að upptöku evrunnar. Það hefur átt sér langan aðdraganda. Menn geta einfaldlega ekki tengt þetta við íslenskan veruleika þótt með skýrum og skilmerkilegum fyrirvörum væri, þetta er auðvitað ekki neitt sem við getum verið að ræða hér uppi á Íslandi með möguleg áhrif á stöðu okkar í huga á allra næstu tímum. Það er augljóst mál að það yrði langt árabil í öllu falli þangað til að slíkt gæti farið að hafa áhrif hér. Undangengnar viðræður um aðild að Evrópusambandinu, samningar um það, kosningar sem því yrðu samfara, kannski tvöföld þjóðaratkvæðagreiðsla, fyrst um samninginn og síðan þjóðaratkvæðagreiðsla í formi kosninga um breytingar á stjórnarskrá. Síðan tæki væntanlega við aðlögunartíminn að evrunni á meðan það væri mælt að við uppfylltum þau skilyrði sem gerð eru til nýrra aðildarríkja. Mér er ekki kunnugt um annað en að ætli menn að taka upp evru fari þeir inn í sambærilegt prógramm og þau lönd gerðu sem ákváðu það á sínum tíma, og þurfa þá væntanlega að uppfylla öll skilyrðin. Þau kunna að vísu að verða eitthvað rýmri þá því umræður eru einmitt uppi um að breyta þeim vegna þess að ákveðin Evrópuríki eru að lenda í vandræðum gagnvart tilteknum þáttum eins og verðbólgu og skuldum. Varðandi efnislega afstöðu til málsins hefur ekkert breyst í mínum huga í þeim efnum, þessu fylgja bæði kostir og gallar. Ég deili meira skoðunum með dönsku hagfræðingunum sem öllum á óvart færðu fyrir því rök að sennilega væri heldur óhagstæðara en ekki fyrir Dani að taka upp evruna. Hins vegar væri þetta pólitísk spurning. Þetta væri miklu meira pólitísk en efnahagsleg spurning og það held ég að sé mergurinn málsins. Þetta er í reynd spurning um það hvort menn ætla að verða þátttakendur að öllu leyti í samrunaferlinu í Evrópu og myndun hins evrópska ríkis með sameiginlegum gjaldmiðli, efnahagsstefnu, ytri landamærum, lögreglu og jafnvel her. Á því höfðu Danir ekki áhuga samanber það að þeir felldu evruna, og ég fullyrði að hin pólitísku rök vógu þar þyngra en endilega hin efnahagslegu. Um þau var mjög deilt og sitt sýndist hverjum. Flestir voru sammála um að það væri hins vegar mjög sterk pólitísk yfirlýsing um að Danir ætluðu sér að verða samferða í samrunaferlinu ef þeir tækju upp evruna. Þar hafa Danir verið tregir í taumi eins og kunnugt er, og eitt vinsælasta og kannski áhrifamesta slagorðið, endurtekið í dönskum kosningum, um nálgun við Evrópusambandið hefur verið þetta fræga: ,,Nej tak, ikke mere union.`` Þeir vilja ekki meira sambandsríki. Stækkun Evrópusambandsins varðar okkur auðvitað að ýmsu leyti vegna þess að hún markar breytingu á stöðu okkar gagnvart þeim ríkjum sem ganga þar inn, eins og við höfum rætt hér fyrr í dag, en hún varðar okkur líka vegna þess að stækkun Evrópusambandsins hefur auðvitað mikil áhrif á þetta fyrirbæri sem við erum samningsbundin. Það er auðvitað alveg augljóst mál --- bæði liggur það þegar fyrir í Nice-niðurstöðunum en það liggur líka í loftinu og í allri umræðu um málið núna --- að stækkunin mun hafa mjög mikil áhrif og það sér engan veginn fyrir endann á þeim. Þjóðverjar eru þegar lagðir upp með baráttu fyrir því að næstu skref verði undirbúin um frekari samruna og ríkismyndun í Evrópu. Það er athyglisvert að í raun og veru allir áhrifamestu talsmenn þýskra stjórnmála um þessar mundir, með Joschka Fischer utanríkisráðherra  Þetta finnst mér að menn verði að hafa í huga líka þegar þeir ræða um stöðu Íslands og spurningu um evru eða ekki evru og hvort kostir eða gallar vegi þyngra í augnablikinu gagnvart því að ganga í Evrópusambandið. Evrópusambandið er ekki kyrrstætt fyrirbæri. Það er á fullri ferð og það stefnir meira og minna í eina átt, það stefnir í átt til sambandsríkis, federalísks ríkis, og það tekur sífellt á sig fleiri og fleiri einkenni slíkra ríkja. Af augljósum ástæðum hefur það ekki eitt sameiginlegt tungumál en að því slepptu vantar ekki orðið mikið upp á að þetta fyrirbæri sé að ná öllum helstu einkennum slíkra sameiginlegra ríkja. Hæstv. utanrrh. nefndi m.a. réttilega hér áðan að það gætir sífellt ríkari tilhneiginga til þess af hálfu Evrópusambandsins að koma fram sem eitt og hafa aðildarríkin í bakgrunni, á aftari bekkjunum, þegar það blandar sér í utanríkismál eða hvað það er. Herra forseti. Það skiptir svo líka máli hvað úr þessu öllu verður í sambandi við viðskiptakjör okkar. Eins og við ræddum fyrr í dag skiptir auðvitað máli hvernig tekst til með það verkefni á næstu mánuðum og missirum að semja um stöðu okkar gagnvart þeim Austur-Evrópuríkjum eða nýju aðildarríkjum sem nú eru að banka á dyr Evrópusambandsins. Sífellt fleira bendir til að þau muni koma inn í stærri hópi heldur en upphaflega var kannski ráð fyrir gert og þar af leiðandi er málið enn þá afdrifaríkara fyrir okkur. Stækkunin mun hins vegar reynast Evrópusambandinu --- það held ég að allir séu sammála um --- alveg gríðarlegt verkefni og það eru mörg óleyst vandamál þar enn þann dag í dag. Mér vitanlega er engin niðurstaða komin í það t.d. hvernig taka eigi Pólland með sinn gríðarlega landbúnað og milljónir bænda inn í Evrópusambandið og landbúnaðarstefnu þess. Hvernig á að samræma það tvennt, að halda áfram fullum styrkjum til hinna ríku bænda í Vestur-Evrópu og taka Pólverja inn um leið án þess að þeir njóti þá sambærilegra kjara? Það stendur jú ekki til, a.m.k. ekki fyrstu 5--10 árin, jafnvel 15. Samt á að reyna að halda í grundvallarprinsippin um stöðugleika og þau markmið að jafna lífskjör innan sambandsins. Þetta er ekkert áhlaupaverk, herra forseti, sem þarna blasir við mönnum. Síðast þegar ég komst í aðstöðu til að spyrja áhrifaaðila á vettvangi Evrópusambandsins um hvernig stæði með þessi mál voru svörin alveg nákvæmlega þau sömu og við í Evrópunefnd Norðurlandaráðs höfðum fengið í tví- eða þrígang áður, að þetta væri óleyst mál. Það var vissulega viðurkennt að þetta væri eitt af því allra erfiðasta. Við skulum bara draga andann rólega og bíða og sjá hvernig þessir hlutir ganga fyrir sig. Ég held að í aðalatriðum standi rökin óhögguð sem við höfum fært fram fyrir afstöðu okkar, og ég vitna aftur í þá grg. með till. til þál. sem ég hef hér nefnt um mótun stefnu Íslands í alþjóðasamskiptum. Og af því að menn hafa innt eftir þeim nefni ég í fyrsta lagi hiklaust afsal sjálfstæðis og fullveldis og glataða sérstöðu landsins. Og ég sný þeim hlutum akkúrat öfugt við formann Samfylkingarinnar, það er ekki nokkur minnsti vafi á því í mínum huga að það er allt annað og miklu meira fullveldisafsal fólgið í aðild að Evrópusambandinu, fyrir utan að það er ekki aðgerð sem auðvelt væri að taka aftur eða segja sig frá ef svo bæri undir. Þar koma inn þættir sem væru algjörlega nýir og til viðbótar því sem fyrir er, t.d. hlutur dómstóla, lögskýringar og annað því um líkt. Í öðru lagi er augljóst mál að inngöngu í Evrópusambandið fylgja verulega skertir möguleikar til sjálfstæðrar efnahagsstjórnunar. Við getum velt fyrir okkur hversu hönduglega okkur hafi stundum tekist til í þeim efnum en svona er það nú. Ég tel að hagsmunum íslensks sjávarútvegs yrði fórnað eða þeim stefnt í stórhættu og það yrði ekki bara út frá því augnabliki sem gengi í garð þegar við gengjum þarna inn. Ég held að enginn hafi haldið því fram að þann dag fylltust Íslandsmið af erlendum togurum. En það er sú staða sem við komum okkur í gagnvart framhaldinu því það þarf enginn að fara í neinar grafgötur um að þegar í stað hefst mikill þrýstingur frá þeim þjóðum sem eiga mikla ónýtta flota að fá hér einhverja hlutdeild og það mál yrði uppi á borðum í samningaprútti framtíðarinnar. Ég nefni í fjórða lagi að það er allt sem teiknar til að þetta yrði umtalsvert áfall fyrir íslenskan landbúnað nema kannski helst sauðfjárrækt sem gæti sogið út styrki nokkurn veginn til að jafna þá stöðu sem hún hefur í dag. Það gæti orðið mjög tvíbent fyrir ferðaþjónustu hvernig hún kæmi út úr þessu. Við gengjumst undir þetta fjarlæga og miðstýrða Brussel-vald sem er gagnrýnt fyrir ólýðræðislega ákvarðanatöku, við gengjum inn fyrir að ýmsu leyti varhugaverða tollmúra út á við, þ.e. yrðum hluti af tollmúrum Evrópusambandsins og þessu fylgir síðast en ekki síst gríðarlegur kostnaður. Það er talið að hann yrði í kringum 8 milljarðar miðað við óbreytta stærð og jafnvel 10--12 milljarðar eftir stækkun. E.t.v. kæmi um helmingur af því til baka ef vel tækist til í að sjúga hingað styrki. Á mjög hraðri yfirferð, herra forseti, er þetta til að nefna nokkur af þeim veigamiklu rökum sem ráða því að við teljum ekki æskilegan kost fyrir Ísland að vera að horfa til aðildar að Evrópusambandinu, og þvert á móti eigi menn að gæta hagsmuna sinna á öðrum grundvelli hér til næstu ára litið.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að núverandi ríkisstjórn og utanrrn. vinnur fyrst og fremst að því að gæta hagsmuna Íslands á grundvelli samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Hins vegar er jafnframt nauðsynlegt að ræða þá þróun sem á sér stað í Evrópu og þá framtíð sem við sjáum inni. Þess vegna er mjög mikilvægt að umræða um það sem er að gerast í Evrópusambandinu eigi sér stað. Það er líka mikilvægt að við ástundum þá umræðu á grundvelli ákveðinna staðreynda sem við kunnum að vísu að hafa mismunandi mat á. Ég heyrði að hv. þm. hefur það mat að Evrópusambandið stefni að því að verða sambandsríki og það eru margir sem hafa það mat. Hann er ekki einn um það. Ég er hins vegar ekki sammála því mati og ég rökstyð það með því að eftir því sem ríkin verða fleiri og eftir að stækkunin á sér stað er miklu ólíklegra en nokkru sinni áður að samkomulag muni takast um það. Ég tel að með stækkuninni verði enn þá líklegra að Evrópusambandið verði það ekki. Hins vegar er ljóst að Evrópusambandið hefur stefnt að því að hafa sem mest sameiginlega utanríkisstefnu. Það er samt ekki allt sem bendir til þess að þar sé samkomulag. Við tökum t.d. eftir því núna að það er ekki talsmaður Evrópusambandsins sem fer um heiminn út af Afganistan. Það hefur fyrst og fremst verið Tony Blair, forsætisráðherra Bretlands. Það er ekki Solana, talsmaður Evrópusambandsins í utanríkismálum, þannig að það er misjafnt hvernig þetta kemur út. Hins vegar álít ég að það hafi verið mikið gæfuspor að Evrópusambandið hafi t.d. komið sér saman um stefnuna að því er varðar Ísrael og Palestínu og tel að það hafi styrkt friðarferlið á því svæði og það hljótum við að viðurkenna.

Herra forseti. Ég hef alltaf verið í þeim hópi sem hefur talið mikilvægt að við fylgdumst vel með þróun Evrópumála og værum vel heima í því sem þar er að gerst. Mér hefur hins vegar aldrei fundist það neitt merkilegt og eitthvað sem menn þyrftu að standa hér og lýsa yfir annan hvern dag að þeir fylgdust með því sem væri að gerast þarna. Mér finnst það bara svo sjálfsagður hlutur af því að vera þátttakandi í stjórnmálum á líðandi stund og hafa augu og eyru opin gagnvart því sem er að gerast í kringum sig. Ég hef t.d. setið í svonefndri Evrópunefnd Norðurlandaráðs núna um nokkurt árabil þannig að í gegnum það hef ég m.a. heimsótt Brussel líklega einu sinni til tvisvar á ári sl. 3--4 ár og haft alveg ágætar aðstæður til að fylgjast með því sem þarna er að gerast. Og ég tel að Alþingi Íslendinga eigi að sjálfsögðu að gera það. Þess vegna minni ég á hugmynd sem ég varpaði hér fram, ég hygg í umræðum í fyrravor, og fékk vissar undirtektir, að e.t.v. væri tímabært á nýjan leik að Alþingi setti á fót nýja Evrópustefnunefnd sem færi með sambærilegum hætti yfir hlutina og gert var í kringum 1990 og skilaði ágætisafrakstri. Já, ég tel, herra forseti, að Evrópusambandið sé sífellt að taka á sig fleiri og fleiri einkenni sambandsríkis og ég minni t.d. á mannréttindayfirlýsingu, hálfgerða stjórnarskrá, Evrópusambandsins sem verið er að koma á fót núna. Og til hvers er það? Ekki til þess að finna upp neitt nýtt, segja þeir, vegna þess að það á ekkert nýtt að vera í henni sem skuldbindur neitt ríki. Það er bara til þess að Evrópusambandið sem slíkt eigi ,,manifesto`` sem er hægt að líkja við stjórnarskrá. Og síðan er þetta gjaldmiðillinn, seðlabankinn, ytri landamærin, herinn og allt þetta. Þetta eru allt saman einkenni sem menn yfirleitt nota til að átta sig á hvað er um að vera. Er þetta ríki eða er þetta eitthvað annað? Það er hins vegar ljóst að ekki eru allir inni á þessu og stækkunin skapar viss vandamál. Þá koma strax upp hugmyndir um aukið vald með meirihlutaákvörðunum, um tveggja hraða lausnir, um innri kjarna sem keyrir þróunina áfram o.s.frv. Og það eru mjög sterk öfl sem keyra þetta í þessa átt.

Herra forseti. Þetta eru kannski skoðanaskipti sem skipta ekki öllu máli í þessu samhengi. Auðvitað hafa menn mismunandi mat á því. Það er samt athyglisvert að stærstu ríkin hafa oftast orðið undir í atkvæðagreiðslum innan Evrópusambandsins. Það ríki sem þar er efst á blaði er Þýskaland. Mig minnir að talað sé um --- ég ætla ekki að fara með þá tölu --- en það ríki sem hefur sjaldnast orðið undir í atkvæðagreiðslum sem það hefur tekið þátt í er ríkið Lúxemborg. Nú má vel vera að ríkið Lúxemborg sé miklu sveigjanlegra ríki og setji sig ekki á mjög háan hest í ýmsum málum með sama hætti og Þýskaland. Þarna er jú vissulega verið að breyta valdajafnvægi en það er alveg ljóst að smærri ríkin, eftir stækkunina, hafa þarna tögl og hagldir, og þess vegna er ég þeirrar skoðunar að þetta sé ekki að gerast. Mér finnst það koma mjög skýrt fram í málflutningi Breta sem hafa mikið að segja innan Evrópusambandsins en hitt er svo annað mál að málflutningur Þjóðverja og Frakka hefur gengið í aðra átt. Það er málflutningur sem mér sýnist ekki að sé að verða ofan á, og ég hef heldur styrkst í þeirri trú. Mér finnst t.d. alveg ljóst að Norðurlöndin saman, ásamt ýmsum smærri ríkjum --- við skulum taka sem dæmi Eystrasaltsríkin --- geti haft þarna veruleg áhrif ef þau standa saman. Og það er þetta sem ég held að muni gerast í framtíðinni í Evrópusambandinu, að blokkir muni myndast.

Herra forseti. Mér finnst þetta þvert á móti vera einmitt mjög áhugaverð og mikilvæg umræða því að ég held að það skipti miklu máli að við reynum að greina hvernig landið liggur þarna og hvert líklegt er að þetta batterí þróist, eiginlega burt séð frá því hvaða viðhorf við höfum til þess nákvæmlega hvernig við eigum að reyna að búa um okkar samskipti. Ég tel að við séum almennt öll Evrópusinnar í jákvæðum skilningi og bestu merkingu þess orðs, að við viljum gott samstarf Evrópuþjóða og við viljum vera þátttakendur í því, en okkur greinir á um hvort við eigum að byggja þá samvinnu á þeim grundvelli að við göngum í þetta samband eða þá einingu sem þarna er að verða til. Það er að vísu rétt að ef smáríkin stæðu öll saman þá hafa þau sterka stöðu, en það gera þau sjaldan. Það er nákvæmlega eins og menn sögðu hér alltaf: Já, en landsbyggðarþingmenn eru með meiri hluta á Alþingi. En hversu oft hafa menn hafa séð slíkan meiri hluta birtast hér í atkvæðagreiðslum?  Gleymum ekki því að Evrópusambandið er eins og öll önnur kerfi af þessu tagi, það lifir sjálfu sér í ríkum mæli og það hefur mikla burði til þess að reka áróður fyrir sjálfu sér. Við Íslendingar þekkjum það, Evrópusambandið er með upplýsinga- og áróðurskontóra úti um allt og ræður til þess menn í störf. Það er auðvitað alltaf að reka áróður fyrir sjálfu sér og þar er þessi hugsun mjög sterk, að draga völdin undir Brussel og gera þetta sem öflugast og burðugast ríki. Þar kemur mótvægishugsunin upp sem hæstv. utanrrh. nefndi. Í sambandi við Norðurlöndin, herra forseti, þá minni ég á að þeim hefur nú ekki alltaf gengið vel að samræma sig og Finnar t.d. eru býsna hallir undir þessa samrunahugsun.

Herra forseti. Í fyrri ræðu minni fjallaði ég um kosningarnar í Kosovo og aðkomu Íslendinga að þeim. Ég vék að Afganistan og vakti athygli á því að Bandaríkjamenn hófu loftárásir sínar á Afganistan án þess að hafa áður tryggt stuðning öryggisráðsins eða öllu heldur án þess að byggt væri á ákvörðun öryggisráðsins. Og það er margt sem bendir til þess að Bandaríkjamenn vilji gera þetta á eigin forsendum, vilji hafa svigrúm til hernaðarlegra umsvifa og athafna án þess að vera háðir alþjóðasamfélaginu. Þetta ætti að vera okkur umhugsunarefni og Íslendingar ættu að beita sér gegn þessum yfirgangi Bandaríkjamanna og tilraunum til að gerast alheimslögregla, óháð alþjóðasamfélaginu. Auðvitað er það mjög mikilvægt núna að alþjóðasamfélagið komi Afgönum til hjálpar. Land og þjóð eru illa farin, þar ríkir hungursneyð, landið er allt sundurskotið og gera má ráð fyrir að tugþúsundir ef ekki hundruð þúsunda ósprunginna sprengna sé að finna vítt um landið, sem verður hættulegt yfirferðar um langan tíma. Ég held að mjög mikilvægt sé að Evrópuríki, og þar á meðal Ísland, reyni að halda Bandaríkjamönnum við efnið hvað þetta snertir. Ef ekki, þá er hætt við því að fari á svipaðan hátt um loforðin og gerðist gagnvart Víetnam á sínum tíma þar sem loforð voru veitt í upphafi árs 1973 um umtalsverða efnahagsaðstoð á komandi árum, loforð sem síðan voru svikin. Þessi loforð voru líka svikin gagnvart Kambódíu og Laos á því sama tímabili og síðar Grenada, Panama, og við þekkjum hvað er að gerast á Balkanskaganum gagnvart Serbum. Þar voru gefin fyrirheit um umtalsverða fjárhagsaðstoð af hálfu Evrópusambandsins og fleiri ríkja. Lítið hefur orðið um efndir og vekur athygli að þær greiðslur sem inntar hafa verið af hendi hafa verið frystar sem uppgreiðslur í lán, m.a. frá Tító-tímanum. En Serbía er enn sundursprengd og allt stoðkerfi landsins meira og minna í rúst. Á þessu er rétt að vekja athygli. Ég tók eftir því í ræðum margra þingmanna þegar þeir fjölluðu um atburði síðustu vikna, árásirnar á New York og Washington, og síðan í kjölfarið árásirnar á Afganistan, að hryðjuverkin í New York og Washington hefðu verið árás á vestræn gildi. Ég hef velt því fyrir mér hvað felist í þeirri notkun hugtaka. Hvað eru menn að tala um? Eru menn að tala um vestræna hagsmuni? Eru menn að tala um kapítalismann, um frjálst markaðskerfi, og með árásunum á New York og Washington hafi verið ráðist á tákn þessa kerfis, er það það sem menn eiga við? Eða eru menn að tala um mannréttindi sem við viljum í heiðri hafa á Vesturlöndum? Ég held að það sé fyrst og fremst það sem menn eiga við. Og ef það var árás á vestræn gildi í þeim skilningi þegar saklaust fólk var drepið í New York og Washington, þá er það líka árás á vestræn gildi þegar saklaust fólk er drepið í Afganistan eða þegar menn eru teknir af lífi án dóms og laga, eins og dæmin sanna á undanförnum dögum. Við eigum að fylgjast með ásökunum og rannsóknum sem fram fara á vegum mannréttindasamtaka á borð við Amnesty International í kjölfar þessara atburða í Afganistan. Mér finnst rétt að vekja á þessu athygli í ljósi þeirra ummæla sem hér hafa fallið. Ég vil í örfáum orðum víkja að fundi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, sem hæstv. utanrrh. gerir að umræðuefni í ræðu sinni. Sá fundur var haldinn í Quatar á Arabíuskaganum og það vita allir hvers vegna fundurinn var haldinn þar, það var til að geta haldið hann í kyrrþey, til að geta útilokað almannasamtök eða komið í veg fyrir að almannasamtök sendu fulltrúa á fundinn. Við vitum að mikil mótmæli hafa fylgt þessum fundum á liðnum árum og missirum, í Seattle, Prag, Washington. Þessu hafa fylgt mikil mótmæli en það vekur athygli hve langt menn ganga í því að útiloka almannasamtök frá því að sækja þennan fund. Þannig var það gert að skilyrði að verkalýðssamtök, sem jafnvel höfðu innan sinna vébanda milljónir félagsmanna, fengu aðeins að senda einn fulltrúa á fundinn. Þessu hefur verið harðlega mótmælt, bæði fyrir fundinn og eftir fundinn, af hálfu hinnar alþjóðlegu verkalýðshreyfingar. Á hvern hátt létu Íslendingar til sín taka á þeim fundi? Jú, nú sem fyrri daginn var afnám ríkisstyrkja í sjávarútvegi helst á dagskrá. Í ræðu sinni sagði hæstv. utanrrh. m.a., með leyfi forseta: ,,Þetta hefur verið megináhersla okkar á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þar höfum við Íslendingar verið í fylkingarbrjósti ríkja sem lagt hafa til að unnið verði að samkomulagi á vettvangi stofnunarinnar um afnám ríkisstyrkja. Á fundinum í Doha var samþykkt að tekið verði sérstaklega á ríkisstyrkjum í sjávarútvegi með það að markmiði að settar verði reglur um beitingu ríkisstyrkja og stuðlað að afnámi þeirra.`` Og síðar segir hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: ,,Afnám ríkisstyrkja er mikilvægur þáttur í að tryggja betri umgengni um lifandi auðlindir hafsins.`` Reyndar er einnig talað um að þetta sé mikið hagsmunamál fyrir Íslendinga til að tryggja markaðsstöðu sína. Ég er ekki sannfærður um að þessar staðhæfingar standist. Ég er ekki sannfærður um að þetta nána samhengi sé á milli ríkisstyrkja annars vegar og ofveiði hins vegar. Þannig þarf smábátabúskapur með einhverjum ríkisstyrkjum ekki að vera skaðlegri umhverfinu og leiða til ofveiði fremur en verksmiðjutogarar á höfum úti sem njóta ekki neinna slíkra styrkja nema síður sé. Mér finnst felast í þessu ákveðin trú á að markaðurinn hljóti að fara vel með umhverfið. Ég held að þetta standist ekki. Styrkir geta verið til þess fallnir að bæta stöðu fámennra byggðarlaga og önnur sjónarmið kunna einnig að vera uppi, að styrkja atvinnulíf þegar það á í erfiðleikum svo dæmi sé tekið. Hins vegar get ég alveg tekið undir það að styrkir til stórra flota sem sækja í þverrandi auðlind, í fisktegundir sem eru í hættu, eru að sjálfsögðu skaðlegir. En ég vara við því að taka á þessum málum á svart/hvítan hátt, eins og hér hefur verið gert, og ég leyfi mér að lýsa andstöðu við það að Íslendingar skuli ganga fram fyrir skjöldu á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar til þess að setja heimsbyggðinni leikreglurnar í þessum efnum. Mér finnst það vera mjög slæmt, og ég leyfi mér að gagnrýna það. Hér hefur verið rætt talsvert um Evrópusambandið og EES og hugsanlega endurskoðun þeirra samninga. Menn hafa rætt um viðskiptahagsmuni í því sambandi og menn hafa rætt um lýðræðið. Sérstaklega staðnæmdist formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, við lýðræðið. Nú er Evrópusambandið ekki mjög lýðræðisleg stofnun. Evrópusambandið byggir í rauninni í mjög takmörkuðum mæli á lýðræðislegum vilja. Þar leikur framkvæmdarvaldið hins vegar lausum hala. Evrópusambandið er fyrst og fremst vettvangur framkvæmdarvaldsins. Þjóðþingin hafa afskaplega lítið að gera með það sem ákveðið er á vettvangi Evrópusambandsins. Og þá sjaldan sem Evrópusambandið þorir að skjóta einhverjum álitamálum til þjóðarinnar sjálfrar eða þjóðanna, þá er það iðulega fellt, eins og dæmin sanna. Það er því alrangt að halda því fram að Evrópusambandið sé byggt á lýðræðislegum vilja. Það er alrangt. Það sem hins vegar er líklegt að gerist er að hin lýðræðislega krafa vakni á næstu árum. Og þá verður það ekki gert með því að styrkja aðkomu þjóðþinganna, vegna þess að þau eru víkjandi innan Evrópusambandsins, heldur með því að styrkja Evrópuþing, miðstýrt Evrópuþing, til þess að setja hinum frjálsa markaði sem menn hafa sameinast um einhverjar skorður. Það mun gerast. En þá spyr ég ef menn ætla að styrkja Evrópuþingið og þetta verður þróunin: Er ekki líklegt að hið sama verði uppi á teningnum í Evrópu og var hér á landi þegar menn settu fram kröfuna ,,einn maður, eitt atkvæði``? Þeir eru víðar Vestfirðirnir en á Íslandi. Halda menn ekki að slík krafa yrði uppi gagnvart Íslendingum? Að sjálfsögðu. Og þá spyr ég: Er það hagur Íslendinga að styrkja samstarf á grundvelli þjóða eða á grundvelli einstaklinga á markaði? Þetta er spurningin sem við stöndum frammi fyrir. En ég vildi aðeins leggja á það áherslu að það er blekking að tala um Evrópusambandið sem lýðræðislegt og með því að fá aðkomu að nefndum þá séum við að efla lýðræðið. Við erum að opna fyrir embættismenn okkar til að fá aðild að ákvarðanatöku. En í lýðræðislegum skilningi er Evrópusambandið ekki klúbbur sem við eigum að kenna við lýðræði. Mér stendur vægast sagt ógn af því valdi sem er að hrannast upp í Brussel, valdi sem á sér afskaplega litla jarðtengingu í lýðræðinu. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, að það er sjálfsagður hlutur að ræða um Evrópumálin og það höfum við gert. Mikil umræða hefur farið fram núna upp á síðkastið, síðustu mánuðina um evruna. Gerðar hafa verið fjölmargar skýrslur, Seðlabankinn hefur gert skýrslur, forsrn. hefur gert skýrslur. Þess vegna furða ég mig á þeirri hugsun sem oft skýtur upp og þeim staðhæfingum að það sé bannað að tala um Evrópumálin. Ég hef ekki orðið var við það. Ég veit ekki betur en við höfum verið að tala okkur blá í framan um Evrópumálin í mörg ár. En ég sakna þess að menn bjóði fram skýra og trúverðuga stefnu í þeim efnum. En auðvitað finnum við hvað er að gerast. Við finnum að Framsfl. er að færa sig nær því að þora að koma hreint til dyranna og segja hug sinn um að hann langi til að sækja um aðild að Evrópusambandinu, auðvitað finnum við hvað er að baki þeim yfirlýsingum sem eru einhvers staðar í umræðunni. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, hefur komið út úr skápnum. Hann hefur komið hreint til dyranna og sagt að hann vilji að Samfylkingin beiti sér fyrir því að Íslendingar sæki um aðild að Evrópusambandinu.

Þar verður lýðræði viðhaft.

Lýðræði viðhaft? Lýðræðið fer fram í kosningum þar sem stjórnmálaflokkar bjóða fram stefnu, m.a. í Evrópumálunum. En þá verða þeir líka að vita hvað þeir vilja. Vill Samfylkingin sækja um aðild að Evrópusambandinu eða vill hún það ekki? Hún segist alltaf vera að skoða málin og það komi í ljós. En hvað er það sem menn eru að skoða, með leyfi? Þetta er búið að segja árum saman. Mér finnst þetta vera bara ómerkilegar blekkingar ef ég á að segja alveg eins og er. Þeir liggja ljósir fyrir kostirnir og gallarnir við að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Viljum við taka þátt í því að gera Ísland að hluta af evrópsku stórríki, viljum við það eða viljum við það ekki? Viljum við þróa samskipti okkar og samband við Evrópusambandið á annan hátt? Við höfum sett fram tillögur í því efni, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, og það höfum við gert eftir ítarlega umræðu um þau mál.

Herra forseti. Í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar kom fram áðan að Bandaríkjamenn hafi ekki haft umboð Sameinuðu þjóðanna til aðgerða. Þetta hefur áður komið fram hjá hv. þm. í sjónvarpsþætti en það er ástæða til að gera athugasemd við þetta vegna þess að í samþykkt öryggisráðsins, nr. 1368, í inngangi, er sérstaklega vitnað í þann viðurkennda rétt einstaklinga og samfélaga til sjálfsvarnar sem er í fullu samræmi við stofnskrá Sameinuðu þjóðanna. Sá réttur veitir Bandaríkjamönnum, að mati öryggisráðsins, fulla heimild til aðgerða. Ekki er hægt að skilja þetta á nokkurn annan hátt en að Sameinuðu þjóðirnar hafi gefið Bandaríkjamönnum rétt til aðgerða.

Hæstv. forseti. Þetta er alrangt. Árás Bandaríkjamanna á Afganistan byggir ekki á samþykkt öryggisráðsins. Bandaríkjamenn kynntu hins vegar, og það gerðu Bretar einnig, fastafulltrúar þeirra í öryggisráðinu, á hvaða forsendum þeir hefðu gert árás á Afganistan, að það væri á grundvelli 51. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, og þeir kynntu þetta í öryggisráðinu. Formaður öryggisráðsins, Írinn Ryes, gaf síðan út yfirlýsingu þar sem fram kom að þessi afstaða Bandaríkjamanna og Breta hefði verið kynnt í öryggisráðinu og síðar var vísað í samþykkt öryggisráðsins sem byggði á þeim yfirlýsingum sem Kofi Annan hafði áður sett fram um að alþjóðasamfélagið ætti að beita sér á grundvelli pólitískra, diplómatískra og fjárhagslegra aðgerða til að uppræta hryðjuverk.

Herra forseti. Það kann að vera að Vinstri grænir hafi einkarétt á því að skilja samþykktir öryggisráðsins öðruvísi en allir aðrir. Það er nú samt svo að þegar öyggisráðið fjallaði um þennan atburð þá minnti það sérstaklega á þann viðurkennda rétt einstaklinga og samfélaga til sjálfsvarnar sem er skráður í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Til hvers er verið að vitna í hann ef hann á ekki við í þessu tilfelli? Dettur hv. þm. í hug að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna sé að vitna þarna í stofnskrá sína út í bláinn án þess að það mál komi þeim atburði við sem þarna er verið að ræða um?

Ég er hér með í höndum yfirlýsingu formanns öryggisráðsins, Írans Ryes, þar sem hann greinir frá umræddum fundi sem haldinn var 8. okt. í öryggisráðinu. Hann segir, með leyfi forseta, ég les hér eina setningu á ensku:

Það er ætlast til að það sé töluð íslenska í ræðustól. Hv. þm. verður að snara þessu yfir á íslensku.

Það skal ég gera þegar ég hef lesið hana á ensku, með leyfi forseta: ,,The members of the Security Council took note of the letter ... ``

Forseti ætlast til þess að það sé farið að tilmælum hans og ekki farið með erlent mál hér í ræðustólnum. Þær reglur gilda hér á Alþingi.

Já, en ég vil taka fram, hæstv. forseti, að margoft áður hefur verið vitnað í erlend mál þegar menn telja mikilvægt að hafa nákvæman málflutning, en ég verð að sjálfsögðu við þessari ósk forseta. En hér í yfirlýsingu Ryes kemur fram að öryggisráðið hafi lesið eða heyrt bréf fulltrúa Bandaríkjastjórnar og Breta til ráðsins þar sem þeir hafi skýrt á hvaða forsendum árásirnar séu gerðar. Síðan er vitnað í samþykkt öryggisráðsins sem byggir ekki á þessu.

Herra forseti. Það er einfaldlega rétt hjá hv. þm. að lýðræðið innan Evrópusambandsins er ekki eins og best verður á kosið. Um hvað hefur umræðan snúist síðustu árin innan Evrópusambandsins? Hvað var t.d. drifhvati umræðunnar sem var undanfari kosninganna í Danmörku? Það var einmitt þessi lýðræðishalli, það er alveg rétt. Það þýðir hins vegar ekki, herra forseti, að Evrópusambandið sé ekki á vetur setjandi vegna þess að við hljótum líka að berjast fyrir því að bæta þetta lýðræði. Það er einmitt það sem er að bera árangur núna. Í vaxandi mæli er lýðræðið að aukast innan Evópusambandsins. Lýðræðishallinn er að minnka. Evrópuþingið er að fá miklu meira vægi. En mér finnst merkilegt að hlusta á einn af forustumönnum íslenskra launþega tala um að lýðræði og frelsi skipti ekki máli varðandi Evrópusambandið þegar ljóst er að ekkert hefur fært hans fólki jafnmiklar félagslegar réttindabætur á síðustu árum og einmitt það sem komið hefur frá Brussel, þar sem valdið er að hrannast upp, eins og hv. þm. sagði. Sem betur fer fyrir hans fólk, segi ég.

Herra forseti. Þetta er mjög algengur misskilningur að íslenskt launafólk hafi haft einhverjar sérstakar hagsbætur af aðildinni við Evrópusambandið, það er alrangt. Ég vil nefna að á þeim sviðum þar sem við höfum stigið stærst framfaraspor á liðnum árum þá stöndum við langt framar Evrópusambandsríkjunum. Ég nefni t.d. fæðingarorlofið. Þar hafa Íslendingar stigið stórt framfaraskref á liðnum missirum. Ég nefni lífeyrismálin. Við stöndum Evrópusambandinu langt framar. Og nú ætla ég að biðja hv. þm., formann Samfylkingarinnar, Össur Skarphéðinsson, að nefna mér dæmi um hinar miklu hagsbætur sem við höfum sótt til Brussel.

Herra forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur alltaf verið mikill talsmaður sameiningar. Fyrir um tíu árum mátti lesa viðtöl við hann um nauðsyn þess að sameina íslenska jafnaðarmenn. Enn á okkar dögum má lesa viðtöl við hann um að sameina hina einstöku meiði íslenskrar verkalýðshreyfingar. Hv. þm. hefur með góðum rökum talað fyrir nauðsyn þess að menn a.m.k. íhugi mjög sterklega að sameina Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Alþýðusamband Íslands. Ég ætla um þessi dæmi, herra forseti, að vísa hv. þm. til samþykktar Alþýðusambands Íslands og hnausþykkrar greinargerðar sem henni fylgdi frá síðasta þingi ASÍ. Þar var einmitt rætt um nauðsyn þess að taka Evrópumálið á dagskrá og eins og það mál var sett upp var ákaflega erfitt að komast hjá því að álykta að þar væri mikill vilji fyrir því að kanna í alvöru aðild að Evrópusambandinu. Hver voru rökin? Rökin voru fyrst og fremst þau að hin félagslegu réttindi sem tryggð væru með aðild að Evrópusambandinu væru svo mikil. Og þar voru rakin upp fjölmörg dæmi.

Herra forseti. Ég er heils hugar sammála Alþýðusambandinu um það að Evrópumálin eigi að vera á dagskrá. Ég held að allt samfélagið sé á því máli að við eigum að ræða tengsl okkar við Evrópu sem önnur ríki í heiminum. Niðurstaðan hefur hins vegar orðið sú í flestum verkalýðssamböndum að hér sé um að ræða þverpólitískt mál sem ekki er á færi einstakra verkalýðsfélaga eða samtaka að taka afstöðu til. Menn eru einfaldlega með mjög mismunandi skoðanir á því hvort æskilegt sé að Íslendingar sæki um aðild að Evrópusambandinu. Innan Alþýðusambandsins eru mjög margir á því máli að það sé heppilegt. Aðrir eru því andvígir. Hið sama gildir innan BSRB, BHM, bankamanna, annarra samtaka. Það er á vettvangi stjórnmálanna hins vegar sem krafa er gerð um það að menn hafi skýrar línur í þessum efnum til að bjóða kjósendum upp á skýra valkosti þegar kemur til kosninga.

Herra forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði athugasemdir við það áðan að Bandaríkjamenn gerðu tilraun til þess að verða alheimslögregla. Það er svo sem ekki í fyrsta skipti sem hv. þm. hefur látið þá skoðun sína í ljósi að Bandaríkjamenn séu að skipta sér of mikið af því sem er að gerast í heiminum. Ég spyr hv. þm. hvernig hann teldi að útlits væri í dag ef Bandaríkjamenn hefðu ekki tekið af skarið varðandi hryðjuverkamenn sem hafa átt skjól í Afganistan. Telur hann að Sameinuðu þjóðirnar hefðu getað leyst það mál? Ég sé fyrir mér að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og Sameinuðu þjóðirnar sjálfar hefðu getað rifist um það mánuðum saman og jafnvel árum saman til hvaða aðgerða ætti að grípa. Því miður hefur það nú verið þannig að Sameinuðu þjóðirnar, þegar þær loksins hafa gripið inn í, hafa ekki náð nægum árangri.

Herra forseti. Ég tók eftir því að hv. þm. talaði um að leysa málið og gaf í skyn að málið væri leyst. Það er ekki búið að leysa eitt eða neitt í reynd og ekki séð fyrir endann á atburðarásinni. Ég vil vekja athygli á lítilli frétt í The Financial Times í dag þar sem menn eru með vangaveltur um hvar Osama bin Laden haldi sig. Talið er að hann kunni að vera í hellum nærri Tora Bora, þorpi nærri landamærunum við Pakistan. Þar eru miklir hellar og talið að hann kunni að leynast í þeim hellum. En þeir segja í Financial Times að það sé líklegt að í fórum bandarísku leyniþjónustunnar séu uppdrættir af þessum hellum. Hvers vegna? Þeir fjármögnuðu smíðina. Þeir fjármögnuðu smíði þeirra fyrir þá sem ráðið hafa ríkjum í Kabúl á liðnum árum en börðust áður við innrásarheri Sovétmanna, þ.e. frelsishetjur gærdagsins hafa verið kúgaðar til síðustu ára í Kabúl. Heimurinn er ekki alveg svona einfaldur eins og hv. þm. vill vera láta.

Herra forseti. Ég varð var við að hv. þm. svaraði ekki spurningunum. Ég spurði: Ef það er svona andstætt hugmyndum hans að Bandaríkjamenn taki að sér lögregluhlutverk eins og hann telur að þeir séu að gera og það ætti þá annar væntanlega að gera, telur hann að Sameinuðu þjóðirnar mundu geta tekið að sér það hlutverk? Ég sagði áðan að ég hefði ekki þá reynslu af Sameinuðu þjóðunum og aðgerðum þeirra að þær hefðu skilað þeim árangri sem ætlast var til. Það var sá árangur sem ég var að tala um áðan. Ég held að hv. þm. hafi misskilið þetta. Reyndar tel ég að nokkuð góður árangur hafi náðst í að uppræta hryðjuverkasamtök sem hafa tekið sér bólfestu í Afganistan sem betur fer og ég vona að það takist að endingu alveg. En eins og ég sagði í ræðu minni þá get ég ekki séð að neinn endir sé á þeirri baráttu að uppræta hryðjuverkamenn í heiminum. Það er eitt af þeim verkefnum sem verða langvinn.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að ég tel að það eigi að reyna að þróa Sameinuðu þjóðirnar og þau tæki sem þær búa yfir í þessu veru þannig að þær geti beitt sér á alþjóðavettvangi og geri það með lýðræðislegu aðhaldi. Mér finnst það rangt, skaðlegt og hættulegt að Bandaríkjamenn hafi sjálfdæmi um lögregluaðgerðir í heiminum og dæmin sanna að þau hafa fyrst og fremst verið að þjóna sínum eigin hagsmunum. Það sem ég var að koma inn á þegar ég vitnaði í vináttu þeirra við talibana fyrr á tíð er að Bandaríkjamenn hafa haft á sínu framfæri hryðjuverkamenn og hryðjuverkastjórnir um langt árabil. Um langt árabil studdu Bandaríkjamenn Saddam Hussein. Á þeim tíma beitti hann efnavopnum gegn Kúrdum og gegn Írönum svo aðeins eitt dæmi sé tekið og það var á þeirra vegum sem Osama bin Laden og félagar hans í talibanahreyfingunni fjármögnuðu starfsemi sína.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um utanríkismál. Hún hefur verið mjög góð og mjög margt hefur komið fram. Mér finnst hafa komið fram að það ríki mikil samstaða um utanríkismálin að langmestu leyti eins og þau blasa við í dag þó að ólíkar áherslur séu um það hvernig menn sjá framtíðina sem er afskaplega eðlilegt. Menn sjá framtíðina misjafnlega fyrir sér, en mikilvægast er að við reynum að sjá hana fyrir þannig að hagsmunum okkar verði sem best borgið þegar næstu ár koma. Hér hefur verið farið yfir mörg mál. Ég vildi í upphafi gera eitt þeirra að umtalsefni. Það er endurskoðun eða það sem við höfum kallað uppfærsla á EES-samningnum. Ég legg mjög mikið upp úr því í þeim samningi að við fáum bætta stöðu að því er varðar bókun 9. Það hefur komið fram í þessum umræðum og það er ekkert nýtt. Ég sagði í ræðu minni að menn hefðu gert sér vonir um það strax í upphafi að fá meira út úr bókun 9 en síðan kom í ljós. Það var að einhverju leyti byggt á samtölum sem áttu sér stað en varð aldrei að veruleika. Ég sagði að ég hefði gagnrýnt það á sínum tíma en ég er á engan hátt að halda því fram að þau orð sem féllu á Alþingi um það mál, t.d. að því er varðar síldina, hafi ekki átt sér neina stoð. En það er hins vegar staðreynd að við fengum það ekki út úr bókun 9 á sínum tíma sem menn gerðu sér vonir um. Þannig hefur málið staðið alla tíð síðan og við höfum verið að ræða þetta og reyna að sækja á um það öll þau ár sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur verið í gildi. Síðast sendum við ásamt Norðmönnum greinargerð til Evrópusambandsins fyrir um það bil tveimur árum um bókun 9. Við fengum viðbrögð frá Evrópusambandinu um bókun 9 og satt best að segja var hún þess eðlis að það var mat okkar að betra væri á því stigi að láta málið niður falla vegna þess að þar komu fram ýmsar kröfur sem við töldum óaðgengilegar og þess vegna væri ekki hægt að halda áfram með málið á þeim grundvelli. Nú kann vel að fara svo einu sinni enn, sem ég vona þó að verði ekki, að viðbrögð Evrópusambandsins verði með þessum hætti. En núna er enn þá meira í húfi vegna þess að verið er að stækka Evrópusambandið. Við munum að sjálfsögðu líka meta það hvort við getum náð árangri á grundvelli bókunar 6 sem enn þá er í gildi. Mikilvægir hagsmunir Íslendinga eru tryggðir á grundvelli bókunar 6. Þetta hefur verið stefnan alla tíð og ekkert ósamkomulag um það og ég tel rétt að reka málið áfram á þeim grundvelli. Að því er varðar utanríkisþjónustuna almennt hefur okkur í utanrrn. fundist að ágæt samstaða ríki á Alþingi um mikilvægi utanríkisþjónustunnar og þau verk sem hún er að vinna í öllum meginatriðum. Mér finnst að það hafi komið hér fram í dag. Sá kostnaður sem er af utan ríkisþjónustunni, og þar með talin öll sendiráð, framlag okkar til þróunarhjálpar, hjálparstarfs og friðargæslu, hefur verið um það bil 2% af fjárlögunum, aðeins undir og kannski aðeins yfir núna, sem er um það bil 0,7% af þjóðarframleiðslu. Við skulum vera minnug þess að sum Norðurlandanna eyða meiru en 0,7% af þjóðarframleiðslu aðeins til þróunarhjálpar og við Íslendingar getum ekki talað um að við höfum staðið okkur sérstaklega vel á þeim vettvangi. Að því er varðar friðargæslu þá er það stefna okkar að auka hlutdeild okkar á því sviði. Ég hef litið svo á að um það sé ágæt samstaða á Alþingi. Það kom t.d. ágætlega fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar hversu mikilvægt það starf er og hversu vel okkar fólk hefur staðið sig á þeim vettvangi, t.d. í Kosovo sem ég hef líka haft tækifæri til að kynna mér. Ég tel að þarna höfum við hlutverki að gegna og við eigum að halda áfram að byggja þetta upp. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við eigum að gera það fremur hægt, ekki mjög hratt, vegna þess að við þurfum að þjálfa okkar fólk og við þurfum að vera viss um að við séum til gagns. Það sama á við um þróunarhjálpina. Við höfum verið að byggja hana smátt og smátt upp, heldur hægt að mínu mati en þó með þeim hætti að við erum að fara inn á fleiri svið. Auðvitað verður alltaf einhver ágreiningur um það hvort rétt sé farið með fjármuni. Sendiráð í Japan hefur verið mikið í umræðunni undanfarna daga og undanfarna mánuði, ekki aðeins á Alþingi heldur í þjóðfélaginu. Ég hef verið að lesa þá uppræðu mér til upprifjunar í þessu sambandi vegna þess að mér hefur fundist að við í utanrrn. undir minni forustu höfum farið varlega í þeim efnum. Ég sagði alltaf að því er varðaði sendiráð bæði í Japan og Kanada að ég vildi tryggja að viðkomandi þjóðir opnuðu jafnframt sendiráð hér á landi og það tók langan tíma að fá svar þar um. Það var ekki fyrr en núna á árinu 2001 að við töldum ráðlegt að fara út í þetta. Það lá alltaf fyrir og samanber m.a. ummæli sem ég viðhafði á árinu 1999 þar sem ég sagði að sendiráð í Japan yrði langdýrasta sendráð okkar, það yrði helmingi dýrara en önnur sendiráð í rekstri og ég sé það á umræðunni að ávallt hef ég verið hvattur af þingmönnum til þess að halda þessu áfram. Þingmenn hafa látið falla hér ýmis ummæli um það, t.d. að þó að kostnaður verði ekki nema tvöfaldur, þó það sé að vísu nokkuð, þá verði víst að hafa það. Þegar ég fer yfir þessa umræðu finnst mér því að ég hafi verið maðurinn sem hefur heldur dregið lappirnar í málinu en hafi legið fremur undir ámælum þingsins fyrir að ganga ekki nógu hratt fram.

Þú eyðir ekki nógu miklu.

Síðan gerist það að farið er vandlega yfir hvort hagkvæmara sé að leigja eða kaupa. Mér fannst það feiknarlega dýrt en sérfræðingar sýndu mér fram á að það væri ódýrara þegar til lengri tíma væri litið. Ég fór með þá útreikninga til utanrrn. og lagði þá þar fyrir, hvorki til samþykktar né synjunar, en utanrmn. var því sammála að menn hlytu að standa þannig að málinu að það yrði sem hagkvæmast til lengri tíma litið. Þetta eru staðreyndir málsins. Auðvitað geta menn deilt um það hvort Íslendingar eigi að gangast fyrir alþjóðlegum fundum hér á landi eins og fundi Atlantshafsbandalagsins. En það fylgja því skyldur að vera í Atlantshafsbandalaginu. Gerð er sú krafa til þeirra ríkja sem eru að ganga inn að þau eyði um 2--2,5% af þjóðartekjum til varnarmála sem er, ef miðað er við 2%, eins og 15 milljarðar á Ísland. Ekki er gerð sú krafa til okkar og stendur ekki til þannig að við erum í þessum samtökum með mjög sérstökum hætti. En við verðum þarna sem annars staðar að leggja eitthvað af mörkum viljum við vera með. Við verðum að gera okkur grein fyrir því. Við skulum líka vera minnug þess að þau alþjóðasamtök sem við erum að taka þátt í, hvort sem það er Atlantshafsbandalagið eða önnur samtök, eru að vinna gagn til hjálpar ýmsum sem minna mega sín og mannréttindi eru brotin á í heiminum. Okkur ber að líta ekki eingöngu til þeirra sem eiga við erfiðleika að etja á Íslandi sem eru margir. Við verðum jafnframt sem sjálfstæð þjóð og efnuð þjóð að líta til þeirra sem búa við slæman rétt og slæman kost víða í heiminum. Það getum við best gert með þróunarhjálp. Það getum við best gert með því að taka þátt í friðargæslu. Það getum við líka gert með margvíslegri þátttöku á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og jafnframt með þátttöku á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Atlantshafsbandalagið hefur verið framvörður lýðræðis í Evrópu. Það er ekki síst vegna Atlantshafsbandalagsins að mörg ríki Mið- og Austur-Evrópu eru að öðlast sjálfstæði, þar sem lýðræði er í hávegum haft og þar sem verið er að byggja upp mannréttindi á við þau sem við höfum notið. Ég tel að það sé skylda okkar að taka þátt í þessu. Þar að auki skiptir að mínu mati máli að Íslendingar taki þátt í þessu starfi þannig að eftir því sé tekið, að mönnum sé kunnugt að við eigum okkar fulltrúa á erlendri grund, bæði í Bosníu og Kosovo og hugsanlega í framtíðinni í Afganistan. Ég tel að það skipti máli að það sé tekið eftir því að viðkomandi samtök komi jafnframt saman í okkar landi eins og í öðrum löndum, til að minna á að hér býr sjálfstæð fullvalda þjóð sem tekur þátt í þessu starfi. Það vekur athygli á okkur sem þjóð, því sem við erum að gera og þeim möguleikum sem hér gefast. Það er að mínu mati mikils virði að á komandi vori muni koma hingað fulltrúar fjölmiðla víðs vegar að úr heiminum og tæknimenn þeirra, u.þ.b. 400 manns fyrir utan þá 750 fulltrúa sem gert er ráð fyrir að verði hér á landi. Þessi fundur í Reykjavík næsta vor verður afskaplega mikilvægur. Hann verður afskaplega mikilvægur fyrir framtíð Atlantshafsbandalagsins, stækkun þess, stöðu Eystrasaltsríkjanna, samskipti austurs og vesturs, Rússlands og Bandaríkjanna, og þar eigum við að leggja af mörkum með sama hætti og við gerðum þegar leiðtogafundurinn var haldinn hér 1986. Auðvitað kostaði mikið að halda þann fund hér á landi. Ég man vel hvernig sú ákvörðun var tekin. Hún var aðeins tekin með 10--14 daga fyrirvara. Þá voru engin fjárlög sem heimiluðu okkur það. Það var hins vegar ákveðið vegna þess að það var talið vera okkur til framdráttar að taka þátt í því og við Íslendingar höfum ávallt verið stoltir af því. Það er vitnað til þess og ég tel að við eigum að halda áfram að vinna með sama hætti. Að endingu vil ég endurtaka þakkir mínar fyrir góða og málefnalega umræðu í dag. Það er ánægjulegt til þess að vita að það skuli þrátt fyrir allt vera góð samstaða um meginatriði íslenskrar utanríkisstefnu þó að vissulega hafi menn nokkuð mismunandi sýn til lengri framtíðar, sem er bæði hollt og eðlilegt.

Herra forseti. Fyrst örfá orð um sendiráðið í Japan. Hæstv. utanrrh. segist hafa látið sannfærast af sérfræðingum ráðuneytisins um að nauðsynlegt væri að ráðast í þessa dýru fjárfestingu, upp á 800 millj. kr. held ég að hún sé. Ég velti því fyrir hvort utanrrn. og þess vegna sérfræðingar þess búi ekki við úreltan þankagang í þessum efnum. Ég hefði fyrir mitt leyti alveg fyrirgefið Japönum að reisa sendiráð sitt í Mosfellssveitinni ef það hefði verið ódýrara en í miðbæ Reykjavíkur. Sendiráð er fyrst og fremst starfsstöð, nærvera við landið og stjórnkerfið, án þess að menn þurfi að setja það niður í dýrasta hluta Tókíóborgar í þessu tilviki. Ég trúi ekki öðru en að við hefðum getað leyst þetta mál á ódýrari hátt. Varðandi Atlantshafsbandalagið, varðandi NATO, þá heyrði ég ekki betur en hæstv. utanrrh. segði, e.t.v. misheyrðist mér, að NATO hefði sérstaklega hjálpað þeim sem minna mættu sín og væri sérstaklega að starfa í þágu þeirra sem minna mættu sín í heiminum. Það getur vel verið að NATO hafi einhvern tíma beitt sér í þágu þeirra sem minna mega sín en NATO er fyrst og fremst hernaðarbandalag ríkustu og öflugustu hervelda heimsins. Atlantshafsbandalagið stendur fyrst og fremst vörð um hagsmuni þeirra.

Herra forseti. Ég er sannfærður um að Berlínarmúrinn væri ekki fallinn ef NATO hefði ekki verið til. Ég er sannfærður um það. Ég er sannfærður um að það sem kom á eftir hefur skipt þær þjóðir sem voru bak við þennan múr og það fólk sem þar býr afskaplega miklu máli. Það er ljóst að Atlantshafsbandalagið sem greip til sinna ráða vegna fjöldamorða í Bosníu. Það skipti máli að stöðva þann leik þó að það hefði mátt takast fyrr. Það var Atlantshafsbandalagið sem greip til sinna ráða til þess að stöðva sama leikinn í Kosovo. Hvað er það annað en hjálpa þeim sem eru í neyð og nauð og verið er að murka lífið úr? Hvernig var ástandið í ýmsum löndum áður en Berlínarmúrinn féll? Ég vonast til að komast á fund ÖSE í Rúmeníu. Þangað hef ég aldrei komið áður. En það er dæmi um ríki sem er að byggja sig upp á nýjan leik og byggir á lýðræði og mannréttindum. Ætli það hefði gerst nema vegna þess að Berlínarmúrinn féll og kúgun og ógn kommúnismans er þar farin? Þetta er ástæðan fyrir því að ég legg mikið upp úr Atlantshafsbandalaginu, tilveru þess og að Íslendingar taki fullan þátt í starfi þess sem stofnaðili og fullvalda ríki sem hefur mikið fram að færa á þeim vettvangi.

Herra forseti. Við búum yfir mismunandi söguskýringum. Einræðisríki í Austur-Evrópu féllu saman, brotnuðu innan frá en jafnframt varð lýðræðisvakning í þessum hluta Evrópu. Margir telja að sú vakning sem varð í Evrópu á 9. áratugnum og tengdist m.a. andófi milljóna manna gegn hervæðingu Atlantshafsbandalagsins hafi orðið til að styrkja samsvarandi lýðræðisöfl austan múrsins. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh., þegar hann segist þurfa að halda þennan fund NATO sem nú er vitað að mun kosta milli 300 og 400 millj. kr. og margir sem gera því skóna að upphæðin verði miklu hærri: Jafnvel þótt ríkisstjórnina langi óskaplega mikið að halda þennan fund, ber henni ekki siðferðileg skylda til að skoða þennan fjáraustur í víðara samhengi, þ.e. í samhengi við það sem verið er að skera niður? Ég leyfði mér hér um daginn að vísa á biðraðir fatlaðra eftir húsnæði. Einhver hafði á orði að það væri ósiðlegt að blanda þessum ólíku málaflokkum saman. Mér finnst það ekki. Þetta eru nefnilega sömu skattkrónurnar sem við erum að takast á um hvernig við ráðstöfum. Ég er andvígur því að ráðstafa þeim í þennan dýra NATO-fund í vor á sama hátt og ég taldi þessa dýru fjárfestingu í Japan óráðlega. Ég vildi láta leysa það viðfangsefni á ódýrari hátt.

Herra forseti. Kostnaðaráætlun utanrrn. vegna þessa fundar er 260 millj. Síðan er gert ráð fyrir 50 millj. til öryggisgæslu. Við getum að sjálfsögðu endalaust farið í samanburð af því tagi sem hv. þm. hefur tamið sér. Mér finnst afskaplega undarlegt að ástunda slíka iðju, það er mitt álit. Það mun alltaf verða svo að við getum ekki leyst öll viðfangsefni. Við getum líka sagt sem svo: Ber okkur þá ekki að hætta við friðargæslu, hætta við þróunaraðstoð og margt fleira til að leysa betur þau mál sem að steðja innan lands? En við skulum jafnframt muna að það að vera sjálfstæð þjóð og að afla tekna sem sjálfstæð þjóð krefst ákveðinnar alþjóðasamvinnu. Ef við færum alltaf út á þá braut sem hv. þm. fer út á þá held ég að efnahagur Íslendinga mundi hrynja. Hann horfir alltaf inn á við en vill lítið gera til að afla þjóðinni tekna. Hann vill ekki fara í stóriðju, hann vill ekki fara í fiskeldi, hann vill ekki vera í Atlantshafsbandalaginu. Sú sýn er afskaplega þröng að mínu mati. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að ef sýn hv. þm., bæði til alþjóðamála og efnahagsmála, yrði ríkjandi hér á landi, þá hefðum við ekkert til að hjálpa því fólki sem er illa statt. Þetta er aðalatriði málsins. Þar fyrir utan finnst mér þessi samanburðarfræði þingmannsins ekki vera honum til sóma.

Herra forseti. Ég ætla ekki, í þessu síðasta andsvari mínu, að ræða leiðtogafundinn. Ég ætla heldur ekki að tala um sendiráð í Japan. Það gerði ég stuttlega í andsvari í dag og gerði grein fyrir afstöðu minni til þess þá. Mig langar hins vegar að nefna að ég átti því láni að fagna að fara á vegum Norðurlandaráðs á Norræna daga í Berlín nú í haust og koma í íslenska sendiráðið í Berlín. Það er áfdráttarlaus afstaða mín að það hafi verið heillaspor að ákveða að Norðurlöndin færu saman í húsnæði þar. Ég er sannfærð um að það sem þar er að gerast er lyftistöng í þeim þætti utanríkisstarfs okkar sem snýr að útflutningsmálum. Ég ætla líka að nefna eitt af því sem ég hef oft rætt við hæstv. utanrrh. í umræðum um utanríkismál. Það eru mannúðarmálin og mannréttindin. Ég hef sagt að það sé mikilvægt að utanrrh. Íslands sé rödd mannréttinda á erlendri grund og að umhverfi Íslendinga og okkar lög geri það að verkum að við getum tekið stórt upp í okkar á þeim vettvangi. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. hefur gert það. Forusta hans í Evrópuráðinu var farsæl og mér finnst að hann hafi stigið skref í þessa átt. Með þessum orðum mínum vil ég sýna fram á að það er mjög margt sem sameinar okkur í utanríkismálum og það er á mörgum sviðum sem ég er mjög sátt við hvernig haldið er á málum. Mér finnst þessi umræða hafa verið góð. Hún hefur verið upplýsandi og dregið fram ólíkar skoðanir á mikilvægum málum. En hún hefur verið góð og efnisleg og ég tek undir þau orð ráðherra og þakka fyrir hana.

Herra forseti. Hv. þm. sagði að vel hefði tekist til í Berlín. Ég get verið sammála því en þó tel ég að byggingin sé, ef eitthvað er, heldur lítil. Það hefði verið hægt að hafa hana heldur stærri með tiltölulega litlum viðbótarkostnaði. Sú lausn sem fékkst í Berlín er miklu dýrari, þegar upp er staðið, en lausnin í Japan, þrátt fyrir mun hærra verðlag í Japan. Okkar hluti í sendiráðinu í Berlín kostaði yfir hálfan milljarð. Þá eigum við eftir að byggja hús fyrir sendiherra. Við höfum keypt þar lóð sem kostaði, ef ég man rétt, um 80 millj. og talið er að væri hægt að selja hana í dag á yfir 200 millj. En þá eigum við eftir að byggja húsið þannig að lausnin í Berlín verður töluvert dýrari en lausnin í Japan þó að verðlag sé mun hærra í Japan. Þetta eru staðreyndir og rétt að hafa í huga að það er allt annað verðlag í mörgum þessara landa. Það er sérstaklega landverðið og lóðaverðið sem er ofar okkar skilningi. Ég vil taka undir með hv. þm. og þakka fyrir orð hennar í garð okkar í utanríkisþjónustunni, að það er mikilvægt að við höldum mannréttindum hátt á lofti, málefnum kvenna og málefnum barna. Það vildi svo til að Ísland var eitt örfárra ríkja sem minntist á það varðandi Afganistan að þar yrði að hafa í fyrirrúmi ályktun öryggisráðsins um málefni kvenna í Afganistan að því er varðar uppbyggingu þar.

Herra forseti. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir, maður sér um leið og maður kemur að byggingunni í Berlín að hún er dýr. Hún er glæsileg en hún ber það líka með sér að vera dýr. Ég er ekki endilega að lýsa yfir hrifningu á að hafa farið einhverja dýra leið. Ég geri mér vel grein fyrir að þessi útfærsla vekur athygli en ég býst við að ég hefði verið jafnhrifin þótt það hefði verið í ódýrara húsi. Ég tek líka undir það að litla húsið okkar inni í þessum sameiginlega ramma er mjög lítið og eftir á, eftir að hafa kynnst þessu, hefði ég stutt það að það hefði verið haft stærra. Nóg um það. Ég vil líka í lokin nefna friðargæslumálin. Utanrrn. hefur unnið ágæta skýrslu um stefnumörkun í friðargæslunni. Ég hef fyrr í ræðu minni nefnt samvinnu Norðurlanda á þessu sviði sem mér finnst mikilvæg og ég legg mikla áherslu á það og læt það verða lokaorð mín í þessari umræðu að Ísland feti þá braut að skoða jafnréttismálin, að reyna að fá konur til starfa í friðargæslunni þannig að þegar komi að því að Ísland sendi fólk í uppbyggingarstarf sem getur verið svo viðkvæmt í fjölskyldum þessara fjarlægu landa með allt aðra hugsun og allt önnur samskipti kynjanna en eru hjá okkur höfum við á að skipa hæfileikafólki af báðum kynjum. Það verða mín hvatningarorð í lokin á þessari umræðu.

Herra forseti. Ég er alveg sammála því að mikilvægt sé að fá konur til þessara starfa og við höfum lagt á það áherslu. Við höfum t.d. lagt á það sérstaka áherslu í Bosníu --- eitt sinn voru fjórir einstaklingar meðal Breta í þeirra sveit, tveir læknar og tveir hjúkrunarfræðingar, og það voru allt saman konur og þær stóðu sig afskaplega vel. Það er mikil þörf fyrir konur til lögreglustarfa bæði í Bosníu og Kosovo vegna aðstæðna sem þar eru en okkur hefur ekki gengið nægilega vel að fá konur til þeirra starfa. Við höfum hins vegar getað lagt jafnréttismálum lið í þessum löndum, sérstaklega í Kosovo, og höfum verið þar með einstaklinga á vegum UNIFEM sem við höfum kostað sem hafa sérstaklega starfað meðal kvenna í Kosovo. Okkur hefur líka tekist að styrkja starf kvenna í Bosníu en þar er afskaplega mikil þörf fyrir það. Konur í þessum löndum hafa búið við ofsóknir vil ég leyfa mér að segja þó að það sé ekkert á við það sem er í Afganistan, ofsóknir sem við gætum aldrei þolað í okkar samfélagi, og eitt af því mikilvægasta sem þarf að gera í mörgum þessum samfélögum er að bæta réttindi og stöðu kvenna. Á því sviði eigum við Íslendingar sérstaklega að beita okkur að mínu mati því að þar getum við gert mikið gagn.

Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til þess að Ísland gerist aðili að samningi um viðurkenningu og fullnustu erlendra gerðardómsúrskurða sem gerður var í New York 10. júní 1958. Samningurinn hefur það að meginmarkmiði að tryggja gagnkvæma viðurkenningu aðildarríkjanna á gerðardómsúrskurðum þannig að þeir öðlist réttaráhrif og verði fullnægt í samræmi við réttarfarsreglur þar sem fullnustu er leitað. Hann gildir um viðurkenningu og fullnustu gerðardómsúrskurða sem kveðnir eru upp á landsvæði annars ríkis en þess þar sem viðurkenningar þeirra og fullnustu er leitað og til eru komnir vegna ágreinings einstaklinga eða lögaðila. Samningurinn gildir einnig um gerðardómsúrskurði sem ekki eru taldir innlendir í því ríki þar sem leitað er eftir viðurkenningu og fullnustu þeirra. Vert er að geta þess að í samningnum er heimild fyrir aðildarríki til að lýsa því yfir að þau muni einungis láta samninginn gilda um viðurkenningu og fullnustu gerðardómsúrskurða sem eru kveðnir upp í öðru aðildarríki. Gert er ráð fyrir að slík yfirlýsing verði gefin af Íslands hálfu við aðild að samningnum eins og langflest aðildarríki samningsins hafa gert. Á meðan Ísland hefur ekki gerst aðili að samningnum hefur það í för með sér að engin trygging er fyrir því að gerðardómsúrskurðir kveðnir upp á Íslandi verði viðurkenndir erlendis né heldur að erlendir gerðardómsúrskurðir verði viðurkenndir eða þeim framfylgt hér á landi. Aukin alþjóðavæðing, fjölbreyttari viðskipti íslenskra fyrirtækja á erlendri grundu og ríkari sóknarfæri erlendra aðila til að stunda viðskipti á Íslandi gera það brýnt að Ísland gerist aðili að New York samningnum. Hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra hefur lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um samningsbundna gerðardóma, nr. 53/1989. Með því eru sköpuð skilyrði til að Ísland geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Ég legg því til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verð tillögu þessari vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Eins og hæstv. utanrrh. man kannski eftir hef ég aldrei verið sérstakur aðdáandi þeirrar niðurstöðu sem fékkst í hinum upphaflegu samningum okkar um skiptingu þessa stofns sem mig minnir að hafi átt sér stað 1996 hið fyrsta sinni.

Það er annað mál.

Herra forseti. Ég er kominn hér upp til þess að ræða vitlaust mál og bið afsökunar á því.

Þetta er nú gott mál.

Virðulegi forseti. Ég mun ekki tefja þennan fund með einhverri ræðu. Þegar ég horfði á þetta þingmál var ég að undrast yfir því að við ætluðum að fara að fullgilda samning sem hefði öðlast gildi 7. júní 1959 og fór að velta því fyrir mér hvernig stæði á því að við værum að gera þetta núna. En ég kem hingað til að vekja athygli á því sem segir hér að það er alþjóðavæðingin og breytingin á viðskiptum og hversu gífurleg breyting hefur orðið á viðskiptalífi okkar bara síðasta áratug sem gerir það að verkum að við erum núna að gerast aðilar að þessum samningi. Það vildi ég sagt hafa, herra forseti.

Herra forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningum um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2002 sem gerðir voru í London 9. nóvember sl. Á grundvelli samnings strandríkjanna fjögurra, Íslands, Færeyja, Noregs og Rússlands, frá 1996 hafa þessi ríki auk Evrópubandalagsins á undanförnum árum samið árlega um stjórn veiði úr norsk-íslenska síldarstofninum. Á fundi aðila í nóvember sl. náðist samkomulag um veiðar úr þessum stofni á næsta ári. Heildaraflamarkið var ákveðið 850.000 lestir og er því óbreytt frá þessu ári. Eins og í ár skiptist aflinn þannig að í hlut Íslands koma 132.080 lestir, í hlut Evrópubandalagsins 71.260 lestir, í hlut Færeyja 46.420 lestir, í hlut Noregs 484.500 lestir og í hlut Rússlands koma 115.740 lestir. Eins og fyrr hafa aðilar í sérstökum tvíhliða samningum komið sér saman um heimildir til veiða í lögsögu hvers annars. Eru þessir samningar samhljóða samningum aðila í ár. Við ákvörðun heildaraflamarks er nú í fyrsta skipti byggt á þeirri nýtingarstefnu sem aðilar samþykktu fyrir tveimur árum að fylgt skyldi við stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Heildaraflamarkið er jafnframt í samræmi við tillögu ráðgjafarnefndar Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Eins og ég var að rifja upp hérna áðan man hæstv. utanrrh. vísast að ég hef aldrei verið sérstakur aðdáandi þessa samnings um skiptingu íslensk-norska síldarstofnsins. Ég hef fært rök fyrir því, herra forseti, að þeir sem bera meginábyrgð á því að stofninn hrundi á sínum tíma voru ekki Íslendingar heldur Norðmenn. Því er stundum haldið fram, og reyndar ákaflega oft af Norðmönnum, að það hafi verið ofveiði á Rauða torginu, ofveiði fyrir austan Ísland, sem leiddi til hruns stofnsins. Ég tel að allar vísindalegar rannsóknir sem gerðar hafa verið á seinni árum hafi sýnt ákaflega skýrt fram á að það voru fyrst og fremst veiðar Norðmanna á ungsíld innan norskra fjarða á uppeldisstöðvum síldarstofnsins sem leiddu til hrunsins. Ég vil rifja það upp, herra forseti, að þrír af fremstu sérfræðingum Norðmanna gerðu úttekt á þróun stofnsins löngu eftir hrunið og birtu um hana vísindalega ritgerð þar sem ekki varð komist að neinni annarri niðurstöðu heldur en að það hafi fyrst og fremst verið veiðar Norðmanna sjálfra á ungsíld sem leiddu til þessa hruns. Þess vegna finnst mér ömurlegt, herra forseti, að sjá að Íslendingar fá minna en þriðjung af því sem Noregur fær að veiða. Ég gleðst yfir því, herra forseti, að hæstv. utanrrh. upplýsir að það er þó farið að þeim ráðleggingum sem Alþjóðahafrannsóknaráðið hefur lagt fyrir. Það hefur ekki alltaf verið gert. Við vitum að miklar væntingar eru bundnar stækkun þessa síldarstofns. Við vitum líka að til þess að Íslendingar geti, úr því sem komið er, gert frekari kröfu til að fá stærri aflahlutdeild úr stofninum þarf stofninn aftur að taka upp fyrri göngumynstur og ganga inn í íslensku efnahagslögsöguna. Af því verður tæpast nema stofninn stækki. Þess vegna eigum við mikið undir því að farið sé með mikilli gát að veiðum úr þessum stofni. Ég hef stundum haft á tilfinningunni að Norðmönnum hafi verið nákvæmlega sama þó að farið væri heldur ógætilega með stofninn. Við skulum ekki gleyma því að þeir eiga hagsmuna að gæta. Ef stofninn stækkar og fer að ganga inn í íslensku lögsöguna munum við fá að veiða mun meira en í dag og væntanlega meira en Norðmenn. Ég hvet hæstv. ráðherra til að standa fast í ístaðinu gagnvart þeim og það hefur hann gert væntanlega og sérfræðingar hans varðandi skiptinguna núna. Það er ákaflega nauðsynlegt að við náum þessum stofni upp. Stofn eins og þessi, síldin, er viðkvæmur. Við vitum að veiðarnar byggja oft árum saman á einum sterkum árgangi og þess vegna getur hrunið gerst skjótt en uppbyggingin getur líka orðið tiltölulega hröð. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða spár eru um þróun þessa stofns á næstu árum og má vænta þess að hann muni á næstu árum stækka umtalsvert?

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um staðfestingu samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2002. Ég vil taka undir með hv. síðasta ræðumanni að auðvitað finnst okkur alltaf að okkar hlutur sé rýr í þessu sambandi og hlutur Norðmanna mikill. En ég held að þó verði að draga það fram í þessu samhengi að það er náttúrlega mjög mikilvægt fyrir okkur öll að allir skuli vera komnir að borðinu og sammála að miklu leyti um þá aðferð sem viðhafa skal við stjórn á þessum síldarstofni. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Og ég held, eins og vitnað er til í fylgiskjalinu, að gott sé að formenn sendinefndanna skuli hafa komið sér saman um að leggja þessa tillögu til við yfirvöldin. Það er mjög mikilvægt að Rússar skuli vera komnir algjörlega að þessu máli og að allir séu sammála um að byggja á ráðgjöf Alþjóðahafrannsóknaráðsins við þessa vinnu. Eins og fram hefur komið finnst sjálfsagt öllum sinn hlutur vera rýr, en Evrópusambandið fær þarna 71.260 lestir og Færeyingar, frændur okkar, 46.420 lestir, Ísland 132.080, Noregur langstærstan hluta, 484.500 lestir og rússneska sambandsríkið 115.740 lestir. Það er mjög mikilvægt, eins og kemur fram í II. viðauka, að allir séu sammála um að framkvæma langtímastjórnaráætlun vegna veiðanna og ég held, eins og ég sagði áðan, að við verðum að gleðjast yfir því að á grunni þessa samnings skuli vera hafin svona heildstæð vinna varðandi stjórn á þessum stofni. Í fskj. IV er vikið að samkomulagi milli Íslands og Noregs um veiðiheimildir innan efnahagslögsögu Íslands, efnahagslögsögu Noregs og fiskveiðilögsögu Jan Mayen á árinu 2002. Það er kannski fyrst og fremst þar sem maður hefur vissar áhyggjur. Norðmönnum er heimilað að veiða verulegan hluta innan efnahagslögsögu okkar en auðvitað fáum við þá á móti að við getum veitt mikið í efnahagslögsögu Jan Mayen, en síðan mjög lítið í efnahagslögsögu Noregs hlutfallslega. Ég tel að það sé náttúrlega fyrst og fremst kannski þessi hluti sem við þurfum að lagfæra þegar til lengri tíma er litið vegna þess að við verðum að vona að skilyrðin í sjónum batni þannig að síldin geti gengið lengra vestur á bóginn og þá hafa Norðmenn þarna gríðarlega sterka stöðu á móti verri stöðu okkar að sækja austur, ef svo ber við. Margt bendir reyndar til þess að við getum verið svo bjartsýn að alla vega á næstu árum gangi síldin meira vestur á bóginn. Einhverjar breytingar eru í gangi, eins og hefur komið fram, varðandi aukna ýsuveiði fyrir Norðurlandi þannig að maður hefur nú leyfi til þess að vona það og það væri mikil gæfa ef síldin gæti flust meira vestur á bóginn á sín hefðbundnu mið. Það er einkum þetta sem ég vil spyrja hæstv. utanrrh. um, þ.e. hvort við þurfum ekki að ganga á Norðmenn bæði varðandi aukna hlutdeild og líka varðandi tilsvarandi aukin réttindi okkar í fiskveiðilögsögu þeirra því að norskum fiskiskipum er samkvæmt þessu heimilt að veiða 94.200 lestir af síld í efnahagslögsögu Íslands árið 2002. Um fskj. V varðandi samkomulagið við Rússland þá held ég að mjög mikilvægt sé að hafa gott samkomulag við sambandsríkið Rússland. Það eflir okkur á öðrum sviðum. Það er í sjálfu sér ekki stórmál í þessu samhengi og auðvitað styðjum við öll gagnkvæman rétt Íslendinga og Færeyinga varðandi lögsögurnar þannig að ég geri ekki athugasemdir við þennan samning á neinn hátt. Ég tel að við eigum að samþykkja hann á þessum nótum eða þessa þáltill. En ég er með þessar bollaleggingar um framtíðarsamninga og þreifingar um það hvernig við þróum þetta samstarf, þ.e. að auka hlutdeildina og að Norðmenn gefi okkur þá meira færi, tilsvarandi færi og þeir hafa greinilega fengið til þess að sækja inn í okkar lögsögu, svona til framtíðar litið.

Herra forseti. Deila má um þennan samning eins og alla aðra samninga og ég geri mér grein fyrir því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson taldi hann svo slæman að hann greiddi atkvæði á móti honum. Hann lét hann ekki afskiptalausan. Hann taldi hann svo slæman að hann var alfarið á móti honum og ég man vel eftir þeirri umræðu þegar þessi mál voru rædd hér á Alþingi.

Ég ... síðan.

Já, sem betur fer. Menn þroskast og það er vel. Það gerum við öll. Ég er þeirrar skoðunar að þessi samningur hafi verið afskaplega mikilvægur. Ég ætla ekkert að segja hvort hann hefur verið góður eða slæmur í tölum talið. Auðvitað hefði ég viljað sjá stærri hlutdeild Íslands í þessu samhengi. En það skipti gríðarlegu máli að á því augnabliki sem samningurinn var gerður náðist samkomulag um heildarveiðina úr þessum stofni sem stundum hefur verið of mikil á undanförnum árum. Við höfum lagt á það megináherslu að minnka veiðina. Og nú hefur tekist að fara að tillögum vísindamanna og þar með gera menn sér vonir um að á næstu árum geti veiðin komist upp í 1 milljón til 1.200 þúsund tonn. Það hafa hins vegar verið vonbrigði að síldin hefur ekki gengið inn í íslenska lögsögu. Hún heldur sig mun norðar en hún gerði áður og það hefur takmarkað möguleika skipa okkar. Það vantaði tugi þúsunda tonna upp á að við næðum okkar hlut á síðasta fiskveiðiári eða síðasta sumri. Samningsaðilar okkar hafa að sjálfsögðu tekið eftir þessu og sækja nú mjög á um að okkar hlutur verði minnkaður. Síðasta samningalota var mjög erfið. Ef hv. þm. les um það í norskum blöðum þá getur hann fengið staðfestingu á óánægju hagsmunaaðila í Noregi með niðurstöðu samningsins. Við teljum hins vegar að með þessum kröfum séu Norðmenn að sýna mikil skammtímasjónarmið og hafi gleymt því hver sé grundvöllur þessa samnings. En við skulum líka hafa í huga að við veiddum ekkert úr þessum síldarstofni í marga áratugi og þess vegna er hér um gífurlega stórt hagsmunamál að ræða. Ég get tekið undir það með hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni að heimildir okkar til að veiða í norskri lögsögu eru afar litlar. Það má kannski til sanns vegar færa að við lögðum ekkert sérstaklega mikið upp úr því á sínum tíma, og það má gagnrýna það, hvorki íslensk stjórnvöld og þá sérstaklega ekki íslenskir útvegsmenn. Þeir gáfu ekkert fyrir það. Nú hafa þeir að vísu skipt um skoðun og leggja mikið upp úr því að breyta því og hafa orðið talsmenn þess að þessi samningur hafi upphaflega verið mjög góður þó að þeir hafi lagst gegn honum á sínum tíma. Þeir leggja nú mikið upp úr því að þessari síld verði úthlutað varanlega, sem er annað mál. En það sem við lögðum hins vegar mest upp úr var að veiða minna, vinna þannig að málinu að síldarstofninn yrði byggður upp og hann yrði það sterkur að hann gengi aftur inn í íslenska lögsögu og við fengjum eitthvað svipað munstur og við vorum vön hér fyrr á árum, sem við munum eftir sem unglingar. Við munum eftir hversu mikilvægt það var fyrir sérstaklega Norðurland og Austurland, síldin var uppistaða atvinnulífs í þessum byggðum yfir sumarið. Þetta munstur hefur allt saman horfið úr íslensku samfélagi, sem menn sakna, og þetta skiptir Íslendinga mjög miklu máli. Þess má geta í þessu samhengi að ég harma það ekkert sérstaklega þó að vantað hafi tugi þúsunda tonna upp á það að Íslendingar næðu sínum kvóta á síðasta sumri vegna þess að sú síld hefur þá fengið að lifa og hún mun ekki hverfa og hún mun þá leggja sitt af mörkum til þess að byggja stofninn enn betur upp og ég held að það sé af hinu góða. Það er sjónarmið sem við höfum fært fram í þessum viðræðum að við leggjum ekki allt upp úr því að ná öllu vegna þess að við leggjum mest upp úr því að byggja stofninn upp og vildum í reynd frekar minnka veiðina frá þessu heldur en hitt. Þetta hefur verið stefna okkar og vegna þess að þetta var stefna okkar lögðum við kannski ekki nægilega áherslu á að fá réttindi til veiða í norskri lögsögu þannig að gagnrýni í þá átt á samninginn er réttmæt.

Herra forseti. Með þeirri þáltill. sem ég mæli hér fyrir er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 56/2001, um breytingu á XX. viðauka við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, og fella inn í samninginn tilskipun ráðsins um urðun úrgangs. Gerð er grein fyrir efni þessarar ákvörðunar í tillögunni og er hún prentuð sem fylgiskjal með henni ásamt þeirri gerð sem hér um ræðir. Þessi ákvörðun kallar á lagabreytingar hér á landi og var tekin af sameiginlegu EES-nefndinni með stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu. Ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingar á viðaukum eða bókunum við EES-samninginn eru þjóðréttarsamningar. Samkvæmt EES-samningnum verða þær skuldbindandi fyrir aðildarríkin um leið og þær hafa verið teknar nema eitthvert þeirra beiti heimild í 103. gr. samningsins til að gera fyrirvara um að ákvörðun geti ekki orðið bindandi strax vegna stjórnskipulegra skilyrða heima fyrir. Hafa ríkin sex mánaða frest frá töku ákvörðunar í sameiginlegu nefndinni til að aflétta fyrirvaranum. Sú málsmeðferð sem hér er viðhöfð er í samræmi við þá tilhögun sem hefur verið tekin upp á hv. Alþingi og er hv. þingmönnum kunnug. Hvað varðar efnisatriði þeirrar ákvörðunar sem hér um ræðir nægir að meginstefnu að vísa til greinargerðar sem fylgir tillögunni auk gerðarinnar sjálfrar. Tilskipunin fjallar um rekstrarlegar og tæknilegar kröfur varðandi úrgang og urðun hans og kveður á um ráðstafanir, aðferðir og leiðbeiningar til að koma í veg fyrir eða minnka eins og unnt er neikvæð áhrif á umhverfið, sérstaklega mengun yfirborðsvatns, grunnvatns, jarðvegs og lofts. Tilskipunin tekur til urðunar spilliefna, venjulegs úrgangs og óvirks úrgangs. Þessa tilskipun ber að horfa á í ljósi þeirrar alþjóðlegu þróunar sem á sér stað nú um stundir þar sem ekki er síður leitað lausna í umhverfismálum í fjölþjóðlegu samstarfi en innan hvers ríkis. Unnið er að undirbúningi nauðsynlegra lagabreytinga vegna þessa í umhvrn. sem gerð er nánari grein fyrir í greinargerð með tillögunni. Þessi tilskipun hefur þegar komið til framkvæmda innan Evrópusambandsins. Á hinn bóginn er rekstraraðilum urðunarstaða sem eru í rekstri við gildistöku tilskipunar gert að laga sig að ákvæðum hennar innan átta ára frá lögleiðingu hennar eftir nánari reglum sem er að finna í henni. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Það er nokkuð táknrænt að síðasta málið á dagskrá fundar Alþingis í dag skuli vera till. til þál. um staðfestingu ákvörðunar EES-nefndarinnar. Þess vegna get ég ekki látið hjá líða að koma hér upp til þess að legga orð í belg. Mér sýnist, við að lesa þessa greinargerð og tilskipun sem fylgir með, að þetta sé gott mál, þessi tilskipun um urðun úrgangs. Það kemur fram í máli ráðherra og greinargerðinni að sum ákvæðin verði sett í reglugerð en lagastoð vantar vegna hlutlægrar ábyrgðar, vegna mengungartjóns sem aðeins er að finna í lögum um mengun sjávar og einnig að skilgreina hvað felst í urðunargjaldi. Ég sé að innan árs á að gera úrbætur á þeim urðunarstöðum sem eru til og í gang mun fara ferli til að fylgja eftir þeim úrbótum sem á að gera. Ég vil spyrja ráðherrann: Er eitthvað í þessu máli sem er erfitt eða setur í uppnám þá urðunarstaði sem eru til í dag? Það hafa kannski ekki verið mjög strangar reglur um þá miðað við það sem hér er að finna. Mér sýnist þetta gott mál en það væri fróðlegt fyrir Alþingi --- þó ég fái tækifæri til að fara yfir þetta mál í utanrmn. --- að vita hvort vitað er um vandkvæði á þessu.

Herra forseti. Við teljum svo ekki vera. Það er aðlögunartími í þessu máli. Hins vegar er ljóst að það er verið að gera miklu meiri kröfur til urðunarstaða en áður hefur verið gert. Til þeirra hafa verið of litlar kröfur. Þær hafa ekki verið í samræmi við það sem nú er gert ráð fyrir. Þarna er gefinn ákveðinn aðlögunartími sem ætti að gera viðkomandi kleift að laga sig að reglunum með eðlilegum hætti. Hins vegar er alveg ljóst að hér er verið að grípa til kostnaðarsamari aðgerða en áður hefur þekkst, enda erum við farin að gera miklu meiri kröfur til umhverfis okkar og umgengni við það en áður. Í því felst kostnaðarauki. Það sama á t.d. við um virkjanir og alla aðra mannvirkjagerð. Þessar kröfur valda auknum kostnaði þeirra sem standa í þessum atvinnurekstri og standa í fjárfestingum tengdum honum.