Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs um störf þingsins vegna svars sem hæstv. menntmrh. hefur gefið við fyrirspurn frá hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni um brottfall í framhaldsskólum. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson er staddur erlendis og ég geri því athugasemd í hans stað. Hér koma fram upplýsingar um brottfall í framhaldsskólum sem, eins og við vitum, er býsna viðkvæmt mál og nauðsynlegt að reyna að vinna í. Upplýsingarnar hafa hins vegar leitt umræðuna á nokkra villuvegu í fjölmiðlum víða og skólameistarar nokkrir hafa brugðist við, eðlilega. Með leyfi forseta segir hér m.a. í svarinu: ,,Brottfall má skilgreina á marga vegu. Þær tölfræðiupplýsingar sem hér eru lagðar fram sýna hlutfall þeirra nemenda sem hurfu frá námi milli skólaáranna 2002 og 2003.`` Þessi skilgreining á brottfalli virðist m.a. valda því að iðnnemar á samningi eru taldir með brottfallsnemendum. Slíkt er auðvitað ekki viðunandi og gefur afskaplega ranga mynd af brottfalli einstakra skóla. Þá virðist hér einnig vera talið sem brottfall ef nemendur hafa t.d. að hluta til verið á sjávarútvegsbraut og aflað sér svokallaðra 30 tonna réttinda. Þá eru einnig taldir til brottfallshóps í einstökum skólum nemendur sem lokið hafa öllu því námi sem hægt er að taka í einstökum skólum en hafa ekki farið í annan skóla til að ljúka viðkomandi námi sem þeir geta ekki í þeim skóla sem þeir hófu námið í. Þá eru þeir taldir brottfallsnemendur í þeim skóla sem þeir voru í áður. Allt þetta, frú forseti, er óviðunandi að komi frá menntmrn. Það er nauðsynlegt að ráðuneytið, almenningur og skólafólk leggi sömu merkingu í orðið brottfall vegna þess að ég trúi að það sé sameiginlegt verkefni okkar allra að reyna að vinna í því að minnka brottfallið en til þess að svo sé hægt er lágmark að réttar upplýsingar liggi fyrir.

Virðulegi forseti. Ég tel rétt að stikla aðeins betur á þessum atriðum sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson kom inn á áðan. Hagstofa Íslands aflar upplýsinga um fjölda nemenda í framhaldsskólum og iðnnema á námssamningi um miðjan október ár hvert. Þær tölfræðiupplýsingar um brottfall sem Hagstofa Íslands vann fyrir menntmrn. vegna fyrirspurnarinnar frá Alþingi miðast við þann fjölda dagskólanemenda sem hvarf frá námi frá haustinu 2002 til haustsins 2003. Unnið var út frá kennitölu þannig að nemendur sem skipt höfðu um skóla töldust ekki brottfallsnemendur en nemendur sem brautskráðst höfðu á tímabilinu voru taldir frá. Hér var því aðeins verið að telja nemendur sem ekki komu fram í skóla eða sem iðnnemar á samningi haustið 2003. Engar viðmiðanir um einingafjölda liggja að baki brottfallstölum. Brottfall getur stafað af ýmsum ástæðum, svo sem námsleiða, lélegum námsárangri og atvinnutækifærum. Eins og fram kemur hér að framan heldur einnig Hagstofa Íslands skrá yfir iðnnema á samningi og eiga þeir nemendur því ekki að koma fram sem brottfallsnemendur. Hins vegar mun í einhverjum tilvikum vera dæmi þess að umsýsluaðilar námssamninga geri Hagstofunni ekki nægjanlega vel grein fyrir fjölda iðnnema á samningi. Fullyrða má þó að í langflestum tilvikum séu iðnnemar á samningi á skrá hjá Hagstofu Íslands. Öðru máli gegnir hins vegar um nemendur sem starfsþjálfunarsamningar eru ekki gerðir við, svo sem í bílgreinum, sjúkraliðanámi, tannsmíði og starfsþjálfun erlendis, t.d. flugvirkjun. Hagstofan fær ekki reglulega upplýsingar um þessa nemendur og því geta þeir komið fram sem brottfallsnemendur. Vegna hárra brottfallstalna frá Framhaldsskólanum í Austur-Skaftafellssýslu er rétt að eftirfarandi komi fram: Haustið 2002 voru 115 nemendur skráðir í skólann. Þar af voru 50 nemendur á almennri braut. Margir nemendur á almennri braut framhaldsskóla hafa ekki góðan undirbúning fyrir nám á framhaldsskólastigi. Því er það reynslan að þessir nemendur hverfa oft frá námi. Af þeim 37 nemendum Framhaldsskólans í Austur-Skaftafellssýslu haustið 2002 sem ekki komu fram í skóla árið eftir voru 25 eldri en 20 ára.

Virðulegi forseti. Nefndin sem þessi umræða snýst um, og skýrsla frá henni er í umræðunni, var skipuð með bréfi dags. 19. desember sl. og var falið að skila greinargerð um það hvort tilefni væri til að setja sérstaka löggjöf um eignarhald á fjölmiðum. Í nefndinni áttu sæti þeir \mbox{Davíð} Þór Björgvinsson, prófessor við lagadeild Háskólans í Reykjavík, Guðmundar Heiðar Frímannsson, deildarstjóri kennaradeildar Háskólans á Akureyri, Karl Axelsson, hæstaréttarlögmaður og lektor við lagadeild Háskóla Íslands, og Pétur Gunnarsson, skrifstofustjóri þingflokks Framsfl. Nefndin skilaði af sér greinargerð sinni til menntmrh. rétt fyrir páska og var greinargerðin kynnt í ríkisstjórn í síðustu viku. Í greinargerð nefndarinnar er að finna umfjöllun um hlutverk fjölmiðla, ítarlega lýsingu á íslenska fjölmiðlamarkaðnum. Gerð er grein fyrir lagaumhverfi fjölmiðla á Íslandi og sömuleiðis alþjóðlegri og erlendri löggjöf um fjölmiðlamarkaðinn. Í lokakafla greinargerðarinnar eru loks settar fram hugmyndir og tillögur nefndarinnar. Í greinargerð sinni telur nefndin að staða á íslenskum fjölmiðlamarkaði beri ýmis einkenni samþjöppunar sem talin eru óæskileg út frá markmiðinu fjölbreytni í fjölmiðlum. Er þar gengið út frá því að fjölmiðlar gegni lykilhlutverki í lýðræðislegu þjóðfélagi sem vettvangur fyrir ólík viðhorf til stjórnmála og menningar í víðum skilningi og sem vettvangur fyrir öflun upplýsinga og miðlun þeirra. Í kaflanum um alþjóðaskuldbindingar og erlenda löggjöf er fjallað ítarlega um þær þjóðréttarlegu skuldbindingar er við höfum axlað með aðild okkar að Evrópuráðinu en á grundvelli 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og dóma Mannréttindadómstólsins voru samþykkt sérstök tilmæli. Í þeim er áréttað það sjónarmið að efni þeirra tengist þeirri skuldbindingu Evrópuráðsins að stuðla að og tryggja tjáningarfrelsi og viðhalda menningarlegri fjölbreytni í Evrópu. Í tilmælunum er lagt fyrir aðildarríkin að huga að því að setja lög og reglur til að hamla gegn samþjöppun sem gæti stefnt markmiðinu um fjölbreytni í fjölmiðlum í hættu. Mælt er með því að ríkið skoði möguleika á því að afmarkaðir verði í lögum við úthlutun leyfa eða aðra lagaframkvæmd þröskuldar til að takmarka áhrif sem eitt fyrirtæki eða fyrirtækjasamsteypa getur haft í einni eða fleiri greinum fjölmiðla. Þá er einnig bent á þann möguleika að aðildarríkin geti hugað að því að koma á fót sérstakri fjölmiðlastofnun sem hafi heimild til að grípa til aðgerða gegn samruna og samþjöppun. Í skýringum við tilmælin er fjallað um þá mælikvarða sem unnt sé að nota við ákvörðun takmörkunar á eignarhaldi. Því er haldið fram að 30% útbreiðsla sé viðunandi mörk þegar sjónvarp, hljóðvarp og dagblöð eiga í hlut. Þá er í bland við þessa reglu talið viðunandi að setja beinar skorður við eignarhaldi sem miðar við 10%. Þessi samsetning er talin tryggja að lágmarki fjóra miðla í hvorum geira fjölmiðlunar fyrir sig og a.m.k. 10 þátttakendur á markaðnum í heild. Hugtakið fjölbreytni í fjölmiðlum er í tilmælum Evrópuráðsins skýrt sem fjölbreytni í framboði fjölmiðla sem komi m.a. fram í mörgum og mjög ólíkum sjálfstæðum fjölmiðlum. Þá hugsun er einnig að finna víðar, m.a. í hvítbók bresku ríkisstjórnarinnar um fjölmiðlamál sem gefin var út fyrir nokkrum árum en þar er lögð rík áhersla á mikilvægi þess að tryggja jafnt það sem þeir kalla ,,diversity``, þ.e. að margir ólíkir miðlar séu til staðar, og ,,plurality``, þ.e. að eignarhald fjölmiðla sé á sem flestum höndum. Þetta segir í hvítbók bresku ríkisstjórnarinnar. Það er athyglisvert að í þáltill. Samf. sem fjallar um skipan nefndar til að undirbúa löggjöf sem tryggi nauðsynlegt gegnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði á fjölmiðlamarkaði á Íslandi er kosið að fjalla um tilmæli ráðherranefndar Evrópuráðsins um aðgerðir til að tryggja gegnsæi í fjölmiðlum frá árinu 1994, ekki 1999. Menn þekkja þá þróun sem orðið hefur á fjölmiðlamarkaði víða um lönd á undanförnum árum í átt til samruna og samþjöppunar á fjölmiðlamarkaði sem nauðsynlegt hefur þótt í mörgum Evrópulöndum að bregðast við með afgerandi hætti. Tíu ára gömul tilmæli Evrópuráðsins sem Samf. leggur höfuðáherslu á í málflutningi sínum eru því harla máttlítil þegar litið er til tilmæla ráðherranefndar ráðsins á árinu 1999 sem fjallað er um í skýrslu nefndarinnar um eignarhald á fjölmiðlum sem hér er til umræðu. Sú spurning hlýtur að vakna hvers vegna ekki sé stuðst við nýjustu tilmæli Evrópuráðsins. Hentuðu þau hugsanlega ekki málflutningi Samf. og var því ákveðið að skauta fram hjá þeim, og það léttilega? Í nær öllum vestrænum lýðræðisríkjum eru einhvers konar reglur til staðar sem eiga að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlum og koma í veg fyrir samþjöppun eignarhalds. Er í greinargerð nefndarinnar rakið hvernig þessum málum er fyrir komið í Noregi, Danmörku, Finnlandi, Svíþjóð, Bretlandi, Frakklandi, Þýskalandi og Bandaríkjunum. Nefndin tekur þó fram að þar sem aðstæður séu ólíkar eftir löndum sé vart unnt að nota eitt regluverk umfram annað sem fyrirmynd að reglum hér á landi. Við skoðun á íslenska fjölmiðlamarkaðnum hljótum við að taka tillit til sömu sjónarmiða og önnur vestræn lýðræðisríki. Fjölmiðlar eru ekki hefðbundin fyrirtæki á neytendamarkaði, heldur vettvangur lýðræðislegrar þjóðfélagsumræðu. Það er niðurstaða nefndarinnar að þegar litið er til eignarhalds, og eignatengsla sérstaklega, sé ljóst að heildarmarkaður fyrir dagblöð, sjónvarp og hljóðvarp hefur ýmis þau einkenni sem talin eru óheppileg út frá þeim alþjóðlegu viðmiðunum sem stuðst er við í greinargerðinni og taldar eiga við í öðrum löndum. Nefndin vísar til mannréttindasáttmála Evrópu og túlkunar Mannréttindadómstóls Evrópu á honum auk tilmæla ráðsins sem þegar hafa verið rakin. Af því leiðir að íslenskum stjórnvöldum ber að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlum, á íslenska ríkinu hvílir sú þjóðréttarlega skylda að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlum. Nefndin telur þar af leiðandi að það hljóti að teljast afar æskilegt að löggjafinn bregðist við þessu með lagasetningu, einkum þannig að settar verði reglur sem miða að því að hamla gegn óæskilegum áhrifum samþjöppunar sem þegar eru til staðar á fjölmiðlamarkaði og einnig til að hamla frekari samþjöppun á þessum markaði í framtíðinni. Einkum á þetta við um samþjöppun á markaði fyrir einkarekna fjölmiðla, enda hvíla á Ríkisútvarpinu, eins og við höfum oft fjallað um í þessum ágæta sal, víðtækar skyldur um fjölbreytni í framboði dagskrárefnis og framsetningu þess sem ekki eiga við um einkarekna fjölmiðla. Nefndin telur óhjákvæmilegt að líta til smæðar íslenska markaðarins og að forðast beri að reglur séu með þeim hætti að þær setji fyrirtækjum í fjölmiðlun ótilhlýðilegar skorður og skaði rekstrargrundvöll þeirra. Gæta verður þess að reglur verði ekki svo hamlandi að þær vinni í reynd gegn þeim hagsmunum sem þeim er ætlað að vernda með því að fyrirtæki verði svo lítil að þau fái ekki þrifist. Nefndin telur nokkrar leiðir koma til greina til að tryggja markmið um fjölbreytni í fjölmiðlun. Traust almenningsútvarp er ein sú leið sem nefndin leggur áherslu á og hún leggur til að hugað verði að stöðu Ríkisútvarpsins með það að markmiði að tryggja því trausta stöðu til frambúðar á markaði fyrir hljóðvarp og sjónvarp. Samkeppnislög. Nefndin segir þá spurningu vakna hvort í samkeppnislögum felist að óbreyttu nægilegar heimildir til að stemma stigu við neikvæðum áhrifum samþjöppunar og samráðs fyrirtækja á fjölmiðlamarkaði. Líklega sé sú ekki raunin. Samkeppnislög lúta að fjárhagslegum hagsmunum og stöðu fyrirtækja og neytendasjónarmiðum. Þar er almennt ekki rúm fyrir hin sértæku sjónarmið um pólitíska og menningarlega fjölbreytni sem býr að baki kröfunni um fjölbreytta fjölmiðla. Þar af leiðandi hafa einstök ríki farið þá leið að setja sérstök ákvæði í samkeppnislög sem taka sérstaklega til fjölmiðla þar sem miðað er við aðra og þá lægri þröskulda en hefðbundið er í samkeppnisrétti nútímans. Nefndin leggur til að skoðað verði hvort sú leið sé fær hér á landi og á þá bæði við dagblöð og útvarp. Þessar tillögur nefndarinnar um samkeppnislögin væri hægt að fella inn í sérstakan lagabálk í samkeppnislögunum sem tæki þá eingöngu til fjölmiðla og mætti einnig flétta, bendir nefndin á, inn í slíka löggjöf tillögur er lúta að úthlutun leyfa. Þegar kemur að leyfisveitingunum bendir nefndin á að í tilmælum Evrópuráðsins sé sérstaklega bent á að ein leið til að hafa áhrif á gerð og uppbyggingu fjölmiðlamarkaðarins sé með reglum um úthlutun leyfa til að reka fjölmiðla, einkum hljóðvarp og sjónvarp. Tekur nefndin sérstaklega fram að vegna aðstæðna á íslenskum fjölmiðlamarkaði sé þetta sú leið sem helst beri að skoða. Dagblöð. Það er ekki lagt til að gera dagblaðaútgáfu leyfisskylda, hins vegar mundu þær breytingar á samkeppnislögum sem lagt er til að hugað verði að hafa áhrif á dagblaðaútgáfu. Útvarp. Lagt er til að ákvæði útvarpslaga um leyfisveitingar verði teknar til endurskoðunar með það að markmiði að samþjöppun eignarhalds á fjölmiðlafyrirtækjum hamli ekki gegn fjölbreytni í fjölmiðlum. Lagt er til að skoðað verði rækilega hvort ekki megi setja frekari skilyrði í útvarpslög um útgáfu útvarpsleyfa sem lúti að eignarhaldi fyrirtækjanna sem sækja um leyfi og stuðla þar með að fjölbreytni. Er sérstaklega haft í huga að leyfi til útvarpsrekstrar eru ávallt tímabundin og gæti þetta því orðið stjórntæki til lengri tíma litið. Tvær leiðir koma til greina í tengslum við leyfisveitingarnar að mati nefndarinnar. Fyrri leiðin er sú að setja almennt og matskennt ákvæði í útvarpslög sem gerir ráð fyrir að þau gildi, úthlutun og endurnýjun útvarpsleyfa séu tengd tiltekin skilyrði sem lúta að eignarhaldi þeirra lögaðila sem hafa útvarpsleyfi eða sækja um slíkt leyfi. Síðari leiðin fæli í sér að ákvæðin yrðu sértækari og nákvæmari og fælu þannig í sér minna svigrúm til mats. Þau gætu falið í sér bann við því að aðili í rekstri sem ekki tengist fjölmiðlum geti átt ráðandi eða virkan eignarhlut í félagi sem sækir um útvarpsleyfi eða eftir atvikum að setja hámark á slík eignatengsl, bann við því að fyrirtæki í dagblaðaútgáfu eða fyrirtæki sem hefur tiltekin eignatengsl við dagblaðaútgáfu geti jafnframt fengið leyfi til útvarpsrekstrar. Einnig væri hægt í stað banns að útfæra hversu náin og mikil slík tengsl mættu vera. Síðan bendir nefndin á að það væri hægt að setja bann við því að sami aðili hafi leyfi til að reka bæði sjónvarp og hljóðvarp. Hægt væri að setja inn takmörkun með beinum hætti á fjölda leyfa til sama aðila til að útvarpa á sama svæði. Síðan leggur nefndin til að skoðaður verði sá möguleiki að setja strangari reglur um framsal leyfa og lúti þær jafnframt að heimildum útvarpsréttarnefndar til að synja um endurútgáfu leyfis eða fella leyfi úr gildi verði tilteknar breytingar á eignarhaldi fyrirtækis eða félags sem rekur fjölmiðil. Síðan kemur nefndin að hugsanlega sérstökum reglum um eignarhald á fjölmiðlum, hvort ekki eigi að setja sérlög, sérstök lög, um fjölmiðla og bendir m.a. á að í ýmsum löndum hafa verið sett sérstök lög eða lagaákvæði sem kveða með beinum hætti á um takmarkanir varðandi eignarhald á fjölmiðlum. Slíkt kæmi til greina en er ekki hluti af tillögum nefndarinnar. Með slíkum reglum væri með beinum hætti hamlað gegn samþjöppuninni sjálfri og eftir atvikum komið í veg fyrir að hún gangi lengra en heppilegt er talið. Í alþjóðlegri umræðu eru viðmiðanir um 1/3 af markaði oft nefndar í þessu sambandi þegar um beina löggjöf, sérlöggjöf, um fjölmiðla er að ræða. Nefndin segir að sé þessi nálgun höfð til viðmiðunar sé staðan viðunandi á markaði fyrir sjónvarp en óviðunandi á markaði fyrir hljóðvarp og dagblöð. Sé litið til aðstæðna á markaði á Íslandi sé ljóst að markmiðum beinna reglna um takmarkað eignarhald eða útbreiðslu yrði ekki náð nema þær yrðu afturvirkar. Með afturvirkni er átt við að í reglunum þyrfti að gera ráð fyrir að heimilt yrði að gefa fyrirmæli um að uppbygging á íslenskum fjölmiðlamarkaði yrði brotin upp og fyrirtækjum gert að laga sig að þeim takmörkunum sem beinar reglur um takmarkanir á eignarhaldi kynnu að fela í sér. Slíkt fæli augljóslega í sér inngrip hins opinbera í ríkjandi markaðsaðstæður sem gæti orðið fyrirtækinu þungbært og kostnaðarsamt, auk þess sem álitamál gætu risið um þær skorður sem ákvæði um stjórnarskrána um vernd eignarréttar og atvinnufrelsi kynnu að setja í þessu efni. Því telur nefndin að horfa verði á áhrif reglna til framtíðar en bendir einnig á að sömu markmiðum sé hægt að ná með leyfisveitingu. Þá eru í sumum reglum hömlur gegn láréttu eignarhaldi, þ.e. þegar sami aðili á fleiri en eina tegund fjölmiðla eða hlut í fyrirtækjum sem reka aðra miðla. Nefndin telur að viðunandi árangur náist ekki nema með heimildum til beinna afskipta af núverandi aðstæðum á markaði með það að markmiði að breyta þeim og brjóta upp eignatengsl. Nefndin mælir frekar með því að hafa áhrif á þróun og uppbyggingu markaðarins að þessu leyti í gegnum leyfisveitingar til útvarpsrekstrar. Einnig eru í einstökum löndum dæmi um skorður við lóðréttum eignatengslum, þ.e. þegar sami aðili framleiðir efni, miðlar því og dreifir með öðrum hætti. Aðstæður á íslenska markaðnum þykja ekki gefa sérstakt tilefni til að setja reglur um lóðrétt eignatengsl. Nefndin vekur athygli á að þróun stafræns útvarps sé til þess fallin að hamla gegn annarri tegund lóðréttrar samþjöppunar, þ.e. sem efni stöðva yrði dreift í gegnum sjálfstæða aðila. Nefndin segir að það virðist sjaldgæft að beinar takmarkanir séu á því að eignatengsl séu á milli fjölmiðlafyrirtækja og fyrirtækja í öðrum rekstri. Á hinn bóginn virðast ekki fyrirfinnast dæmi um það í öðrum löndum að aðili sem hefur hliðstæð umsvif í viðskiptalífi annarra landa og Baugur Group fari jafnframt með ráðandi hlut í jafnöflugu fjölmiðlafyrirtæki og Norðurljósum. Með öðrum orðum, hvergi í vestrænu lýðræðisríki virðist vera að finna jafnmikla samþjöppun eignarhalds á fjölmiðlum og hér á Íslandi. Í Danmörku gildir sú regla að fyrirtæki í rekstri óskyldu fjölmiðlarekstri megi ekki eiga ráðandi hlut í félagi sem hefur leyfi til að reka útvarp. Þá eru það skilyrði í Danmörku að aðili sem er handhafi útvarpsleyfis hafi eingöngu þann rekstur með höndum. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að þótt hægt væri að setja beinar reglur um þessi mál yrði markmiðum slíkra reglna ekki náð til skemmri tíma litið nema með því að gera þær afturvirkar. Því er mælt með að leitað verði leiða til að stýra slíkri þróun til lengri tíma í gegnum úthlutun leyfa til útvarpsrekstrar. Virðulegi forseti. Niðurstaða nefndarinnar er skýr. Íslenskur fjölmiðlamarkaður ber augljós einkenni samþjöppunar. Eitt fyrirtæki sem jafnframt er eitt umsvifamesta fyrirtækið í íslensku viðskiptalífi og á hagsmuna að gæta á fjölmörgum sviðum hefur á skömmum tíma náð undir sig stærstum hluta af íslenska fjölmiðlamarkaðnum. Engin dæmi eru um slíkt í löndunum í kringum okkur, hugsanlega vegna þess að þar hafa þegar verið settar reglur er kæmu í veg fyrir að þetta gæti gerst. Og það er ekki tilviljun að hvort sem við lítum til Evrópu eða Bandaríkjanna hafa menn talið nauðsynlegt að sporna gegn þróun af þessu tagi. Það hefur mikið verið gert úr hinum viðskiptalega þætti þessa máls. Auðvitað verður að tryggja að hér á landi sé vænlegur rekstrargrundvöllur fyrir fjölmiðla. Á hinn bóginn verða menn líka að gera sér grein fyrir því að ef litið er á viðskiptahliðina eru fleiri sjónarmið sem vert er að staldra við. Það var til að mynda forvitnilegt að lesa yfirlýsingu stjórnar Samtaka auglýsenda í dag þar sem segir að auglýsendur séu á móti samþjöppun á fjölmiðlamarkaði, aukin samþjöppun leiði fyrr eða síðar til hærra verðs fyrir auglýsingapláss og það sé jafnframt hagur auglýsenda að markaðsráðandi fyrirtæki í öðrum rekstri eigi ekki hlut í fjölmiðlum eins og segir í yfirlýsingunni, með leyfi forseta. Það hefur einnig verið bent á að fyrirtæki sem eiga hlut í fjölmiðlum sitja einfaldlega ekki við sama borð og aðrir sem þau eru í samkeppni við í óskylda rekstrinum. Það eru margar hliðar á þessu máli. Umræður um eignarhald á fjölmiðlum eru raunar ekkert einsdæmi hér á Alþingi. Líflegar umræður urðu um hringamyndun og samþjöppun valds í febrúar 1995. Málshefjandi í þeirri umræðu var Ólafur Ragnar Grímsson og sagði hann þá m.a., með leyfi forseta: ,,Hringamyndanir á sviði fjölmiðla ganga þannig þvert á nútímahugsun á vettvangi lýðræðis. Þannig hefur í ýmsum lýðræðisríkjum eins og í Bandaríkjunum og Evrópu verið sett í lög margvísleg ákvæði sem koma í veg fyrir hringamyndanir, ákvæði sem koma í veg fyrir það að sömu aðilarnir geti haft ráðandi vald á dagblöðum, á sjónvarpsstöðvum og á útvarpsstöðvum. `` Síðan sagði þingmaðurinn: ,,Er ekki rétt að setja í lög á Íslandi, eins og gert er víða um heim, að hafi dagblað ákveðna markaðsdrottnun yfir tilteknum mörkum og hafi sjónvarp og útvarpsstöð líka markaðsdrottnun yfir ákveðnum mörkum þá megi ekki steypa slíkum fjölmiðlum eignalega saman í einn hring? Í Bandaríkjunum var hinn mikli fjölmiðlarisi Rupert Murdoch knúinn til þess að selja hlut sinn í dagblöðum vegna þess að hann vildi kaupa sig inn í sjónvarpsstöðvar en í Bandaríkjunum var það talið fullkomlega óeðlilegt að sömu einstaklingarnir gætu ráðið þannig sjónvarpi, útvarpi og dagblöðum.`` Og áfram hélt þingmaðurinn í sömu umræðu, virðulegi forseti: ,,Ef álíka hringamyndun verður í fjölmiðlum og orðið hefur á þeim sviðum atvinnulífsins sem kennd eru við kolkrabbann og smokkfiskinn þá er verið að stefna lýðræðislegu eðli íslenskrar fjölmiðlunar í hættu.`` Þetta sagði þingmaðurinn sem nú gegnir embætti forseta Íslands árið 1995. Hann var einnig prófessor í stjórnmálafræði og formaður Alþýðubandalagsins. Annar ágætur þingmaður, Guðmundur Árni Stefánsson, ...

Það er of mikill kliður í salnum.

Ég skil ekkert af hverju menn eru svona órólegir yfir þessu, virðulegi forseti. Annar ágætur þingmaður, Guðmundur Árni Stefánsson, formaður Alþýðuflokksins, sem enn situr á þingi, nú fyrir Samf., sagði í sömu umræðum að hann hlyti að deila áhyggjum málshefjanda varðandi breytt eignarhald á fjölmiðlum. Síðan segir hann, með leyfi forseta: ,,Það gefur augaleið að ritstjórnarstefna þessara fjölmiðla tekur beint og óbeint mið af eigendum sínum, ekki með beinum hætti endilega heldur einfaldlega með markaðslegum sjónarmiðum, með ákvörðunum um mannahald og mannaráðningar, ráðningu ritstjóra, framkvæmdastjóra, útvarpsstjóra o.s.frv.`` ,,Mat mitt,`` segir þingmaðurinn, ,,er að ekki verði hjá því komist á þessum viðkvæma þætti fjölmiðlunar að setja um það skýrar og afmarkaðar reglur með hvaða hætti eignarhaldi er háttað á þessum fjölmiðlum.`` En hvað sagði þáverandi menntmrh. í umræðunum árið 1995, hæstv. menntmrh. Ólafur G. Einarsson, sem eðlilega tók einnig þátt í þessum umræðum? Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Ég vil ekki útiloka þann möguleika að lögfesta sérlög um samruna fjölmiðla hér á landi.`` Þetta sagði þáverandi menntmrh. Tveir þingmenn Þjóðvaka, m.a. er annar þeirra enn þá á þingi, hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, lögðu einnig fram till. til þál. árið 1995 þar sem hvatt var til stofnunar nefndar um mótun opinberrar stefnu í fjölmiðlum. Þar sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Eignasamruni og samþætting fjölmiðlafyrirtækja og stýring fjölmiðla í hvaða formi sem er getur haft hættuleg áhrif á tjáningarfrelsi og allt upplýsingaflæði í samfélaginu. Það hlýtur því að vera verkefni hins opinbera að tryggja að fjölmiðlar bjóði upp á fjölbreytt efni. Það þarf m.a. að athuga eignarhald fjölmiðlafyrirtækja og koma í veg fyrir að einn eða fáir sterkir aðilar nái slíkum yfirburðum á markaði að tjáningarfrelsi og upplýsingaflæði sé ógnað. Það ber einnig að rannsaka fjárhagslega tengingu fjölmiðlafyrirtækja við önnur fyrirtæki því að það er augljóst að slík tenging hefur bein áhrif á tjáningarfrelsið.`` --- Þetta segir, virðulegur forseti, í þáltill. frá tveimur þáverandi hv. þm., Lilju Guðmundsdóttur og Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur. Þetta sögðu menn árið 1995. Af hverju, spyrja menn þá, þessar breytingar nú? Það hafa orðið gífurleg umskipti í viðskiptalífinu öllu. Sú samþjöppun sem menn höfðu áhyggjur af fyrir tæpum áratug er ekkert í samanburði við þá samþjöppun eignarhalds sem við stöndum frammi fyrir í dag. Aðhaldshlutverk fjölmiðlanna gagnvart okkur stjórnmálamönnunum en ekki síður gagnvart fulltrúum hagsmunasamtaka, félaga og fyrirtækja hefur aldrei verið þýðingarmeira. Einnig hafa í millitíðinni verið samþykkt skýr tilmæli af hálfu ráðherranefndar Evrópuráðsins þar sem einmitt er vikið að mikilvægi þess að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlum og koma í veg fyrir samþjöppun á eignarhaldi. Í nýlegri skýrslu frá Evrópuráðinu, Fjölbreytni í evrópskri fjölmiðlun, eru þjóðréttarlegar skuldbindingar aðildarríkja ráðsins ítrekaðar. Í niðurstöðukafla skýrslunnar segir m.a.: ,,10. gr. mannréttindasáttmálans og dómsúrlausnir Mannréttindadómstólsins eru einhlítar um það að aðildarríkjunum sé skylt að vernda og ef þörf krefur með beinum aðgerðum að varðveita og stuðla að fjölbreytni í fjölmiðlum. Nú þegar leggur þetta skyldu á herðar stjórnvalda til að bregðast við með afgerandi og ákveðnum hætti til að afstýra vaxandi samþjöppun á fjölmiðlamarkaði.`` Einnig segir: ,,Að teknu tilliti til sérkenna hvers lands skyldu sviðbundnar reglur vera miðaðar að því að varðveita og tryggja fjölbreytni og margbreytileika fjölmiðla. Almenn samkeppnislög,`` segir í þessari skýrslu frá Evrópuráðinu, ,,geta aðeins haft meðvirkandi hlutverk hvað varðar samþjöppun á fjölmiðlamarkaði.`` Einmitt hvað þetta síðasta atriði varðar bendir Páll Þórhallsson, lögfræðingur hjá Evrópuráðinu, á í blaðagrein að samkeppnislög ein og sér dugi ekki til. Einnig segir hann, með leyfi forseta: ,,Gallinn er sá að samþjöppun á fjölmiðlamarkaði getur byrjað að hafa skaðleg áhrif án þess að þröskuldi samkeppnislaga sé náð. Hér er líka meira í húfi en þegar um venjulega neysluvöru er að ræða. Fákeppni á matvörumarkaði kemur illa við pyngju neytenda en fábreytni og einokunartilburðir í fjölmiðlun vega að grundvelli lýðræðisins.`` --- Þetta segir blaðamaðurinn og lögfræðingurinn Páll Þórhallsson. Þess má geta að í greinargerð með frv. til norskra laga um eignarhald á fjölmiðlum frá árinu 1997 eru tilmæli Evrópuráðsins og dómar Mannréttindadómstóls Evrópu lögð til grundvallar við túlkun á 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans. Þar er lagt til grundvallar að norskum stjórnvöldum sé samkvæmt 2. mgr. 10. gr. sáttmálans skylt af þjóðarétti að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlum með sérstakri löggjöf. Virðulegi forseti. Það er sannfæring mín að nauðsynlegt sé að grípa til viðeigandi aðgerða á grundvelli þeirrar skýrslu sem hér hefur verið kynnt, ekki einungis vegna þeirra þjóðréttarlegu skuldbindinga sem felast í tilmælum Evrópuráðsins, heldur vegna stöðunnar á íslenskum fjölmiðlamarkaði og þeirra almannahagsmuna sem snerta þetta mál allt. Eða eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Það er í þágu almannahagsmuna að fjölmiðlar séu sem óháðastir í störfum sínum þannig að ekki leiki grunur á að ákvörðun um birtingu upplýsinga og umfjöllun um einstök mál ráðist af tengslum fjölmiðlanna við valda- eða hagsmunaöfl í samfélaginu.`` Við verðum, virðulegi forseti, að þora að bergðast við þeirri samþjöppun er átt hefur sér stað í eignarhaldi fjölmiðla til að tryggja hér til framtíðar opna, frjálsa og lýðræðislega umræðu. Fyrir tæpum áratug töldu þáverandi formaður Alþýðubandalagsins, þáverandi formaður Alþýðuflokksins og þingmenn Þjóðvaka, einmitt þingmenn þeirra flokka sem fóru á kennitöluflakk og nú standa að Samf., brýna þörf á að grípa til aðgerða. Þá var staðan sú að Íslenska útvarpsfélagið hafði keypt 35% hlut í Frjálsri fjölmiðlun. Er nema von að menn spyrji hvað hafi breyst. Af hverju stafa þessi sinnaskipti vinstri manna í Samf.? Af hverju vilja þeir ekki  
            

Frú forseti. Ég vil leyfa mér að óska hæstv. menntmrh. til hamingju með að hafa fundið nýjan leiðtoga í lífi sínu þar sem er núverandi forseti lýðveldisins. Ég vildi óska að Sjálfstæðisflokkurinn hefði haft hann betur í huga þegar hann var að skipuleggja heimastjórnarafmælið fyrr í vetur. Frú forseti. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að skýrslan sem hér er til umræðu er prýðilega unnin. Hún er vönduð og ítarleg og á grundvelli hennar væri hægt að setja góð lög. Hins vegar er ýmislegt í lögunum sem ekki er að finna í skýrslunni. Og það er margt mikilvægt í skýrslunni sem því miður kemur ekki fram í frumvarpinu. Meginniðurstaða skýrslunnar er að mínu mati umfjöllun skýrsluhöfunda um afturvirk lög. Þeir gjalda varhuga við því að sett verði afturvirk lög. Þeir taka svo til orða að ef fjölmiðlar þurfi að breyta uppbyggingu sinni með kostnaðarsömum og þungbærum hætti til að laga sig að lagareglum sem kynnu að verða settar þá gætu risið álitamál varðandi stjórnarskrá, bæði varðandi frelsi til atvinnu og líka ákvæði um vernd eignarréttar. Þess vegna gjalda þeir varhuga við þessu, eða eins og segir um slík lög í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Af þessum ástæðum yrði því fyrst og fremst að horfa til áhrifa þeirra til framtíðar.`` Nú liggur hins vegar fyrir, miðað við það frv. sem búið er að samþykkja, m.a. af hæstv. menntmrh., að eitt tiltekið fyrirtæki, Norðurljós, þarf að endurskipuleggja sig með þungbærum og kostnaðarsömum hætti. Það dylst engum að í tilviki þess yrðu lögin afturvirk. Ég spyr því hæstv. menntmrh.: Hvers vegna í ósköpunum var ekki farið eftir þessari meginniðurstöðu skýrslunnar?

Virðulegi forseti. Það er einmitt farið eftir meginniðurstöðu skýrslunnar, þ.e. að fara leyfisveitingaleiðina, setja almenn lög um leyfisveitingar og binda þau skilyrðum. Þau eru bundin skilyrðum þegar í dag eins og hv. þingmenn ættu að vita. Ég tek undir það með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að skýrslan er prýðilega unnin. Það er einmitt ekki farin afturvirknileið í því frv. sem fyrir liggur. Í því er gefinn aðlögunartími. Ég spyr hv. þm.: Er hann að segja þingheimi að það eigi ekkert að gera út af ástandinu á fjölmiðlamarkaði í dag? Niðurstaðan er alveg skýr og klár í skýrslunni. Samþjöppunin á fjölmiðlamarkaði er óeðlileg. Eigum við ekki, í ljósi orða hv. þm., að gera neitt í þessu máli fyrr en á árinu 2009 þegar síðasta leyfið rennur út? Á ekkert að gera í þessum málum fyrr en árið 2009? Er staðan á fjölmiðlamarkaði þannig eðlileg að mati Samf.? Er samþjöppunin það heppileg að þeirra mati að það eigi ekkert að gera í þessu máli, ekki baun í bala, fyrr en árið 2009?

Frú forseti. Ég ímynda mér að hæstv. menntmrh. sé svo önnum kafin við að lesa gamlar ræður síns nýja leiðtoga, þ.e. Ólafs Ragnars Grímssonar, að hún hafi ekki haft tíma til þess að kynna sér önnur gögn málsins. Hæstv. menntmrh. spyr: Á ekki að gera baun í bala varðandi þróun á fjölmiðlamarkaði? Ég spyr hæstv. menntmrh.: Hefur hún ekki kynnt sér þingmál sem Samf. hefur lagt fram? Við teljum að hægt væri að ráða bót á verulegum og hugsanlega stærstum hluta þeirra vandamála sem hæstv. ráðherra hefur lýst með því að setja reglur sem tryggi ritstjórnarlegt frelsi fjölmiðla. Þar með er hægt að koma í veg fyrir að ófyrirleitnir eigendur þeirra geti misnotað þá. Þetta er tekið upp í skýrslu hæstv. menntmrh. en hún var ekki ærlegri en svo í umfjöllun sinni áðan að hún lét þess ekki getið. Þetta er ekki í frv. ríkisstjórnarinnar. Við sögðum líka í þingmáli okkar að nauðsynlegt væri að setja lög sem tryggðu gagnsæi varðandi eignarhald þannig að almenningur vissi hverjir ættu fjölmiðlana. Þetta kemur líka fram í skýrslu hæstv. ráðherra og er ein af lykilábendingunum. Þetta er ekki að finna í frumvarpinu. Frú forseti. Við höfum verið leita að því ódæði sem starfsmenn þessara miðla hafa framið sem gerir það að verkum að ríkisstjórninni finnst réttlætanlegt að ráðast með þessum hætti að fyrirtækjunum. Ódæðið er fundið núna. Hæstv. forsrh. segir í viðtölum 26. apríl að þessir fjölmiðlar og þessir blaðamenn búi ekki við neitt frelsi. Með leyfi forseta þá vitna ég í það sem hann segir: ,,Það er algjörlega og eingöngu gengið erinda eigendanna.`` Með öðrum orðum er fundið að starfi fjölmiðlafólksins og það er þess vegna sem ráðist er á það með þessum hætti. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Er hún sammála hinum leiðtoga lífs síns, hæstv. forsrh., um þetta mál?

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að detta í þann pytt að fara að afneita annaðhvort forsetanum eða forsætisráðherra, eins og hv. þm. hefur lagt upp með. Mér finnst ágætt að geta vitnað í orð okkar ágæta forseta, Ólafs Ragnars Grímssonar og skammast mín ekkert fyrir það. Hann var ágætisprófessor í stjórnmálafræðinni og orð hans mjög gild í þessu máli, mjög gild. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson var að spyrja hvort ekki ætti að hafa eignarhaldið augljóst, þ.e. hverjir eiga fjölmiðlana. Það er engan veginn verið að banna að útvarpsréttarnefnd geti kallað eftir gögnum eins og kemur skýrt fram í frumvarpinu. Hún kallar eftir þeim gögnum, þar á meðal gögnunum um hverjir eigi fjölmiðlana. Þannig er tekið á því og það atriði ætti að vera alveg útrætt. Varðandi siðareglur milli blaðamanna annars vegar og fréttastjórnar og hins vegar eigenda fjölmiðlanna þá er ekkert sem bannar einkareknum fjölmiðlunum að setja svona reglur fyrir sig. Af hverju setja þeir ekki slíkar reglur sjálfir? Ég velti þessu fyrir mér og hef rætt við ágæta vini mína í blaðamannastéttinni frá öllum fjölmiðlum, það er rétt að taka það fram. Þeir hafa einmitt verið að velta fyrir sér svona reglum. Er rétt að ríkið, og það eru vangaveltur sem vert er að skoða, setji skýrar og klárar reglur um samskiptin á milli eigenda fjölmiðla annars vegar og blaðamannanna og fréttamannanna hins vegar, og setja um leið á stofn ríkisstofnun sem liti yfir öxlina á blaðamönnum meðan þeir sinna innra starfi sínu, starfi sem blaðamenn á viðkomandi fjölmiðli? Ég efast um að það sé rétt leið. En ég er tilbúin, og hef lýst því yfir, að skoða þá leið betur. En ég hef efasemdir um þá leið, að ríkið komi þannig inn í fjölmiðlana og verði yfir henni sem opinbert eftirlitsapparat sem skoðar innra starf fjölmiðla.

Frú forseti. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að markmið skýrslunnar væri að finna leiðir til að tryggja lýðræðið. Í framhaldi af því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki væri rétt að forgangsraða þessum verkefnum. Eru ekki önnur verkefni brýnni fyrir okkur sem störfum í stjórnmálaflokkum? Ég vil nefna hvort ekki beri að opinbera fjármál stjórnmálaflokka. Þau eru lokuð bók og þetta lokaða bókhald býður upp á spillingu. Það hefur m.a. komið fram í þessari umræðu að einn æðsti embættismaður þjóðarinnar hefur haldið því fram að það hafi verið borið á hann fé. Mér finnst það eitt af forgangsverkefnum okkar sem hér störfum að opna bókhald stjórnmálaflokka til að tryggja lýðræðislega umræðu. Fróðlegt væri að heyra svör hæstv. menntmrh., hvað hún segir við þessu, hvort það ætti ekki að koma á undan því verkefni sem við erum að fást við núna. Mér virðist ekki liggja svo mikið á að ganga í þetta verkefni. Við eigum að taka góðan tíma í að finna umgjörð um þessa starfsemi, sem er mjög mikilvæg. Þess vegna væri fróðlegt að heyra hvort fjármál flokkanna verði ekki forgangsverkefni. Það hefur ítrekað komið fram í umræðunni að þetta lokaða bókhald stjórnmálaflokka býður óumdeilanlega upp á spillingu.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. ætti að beina spurningum sínum til Samf. sem sagði fyrir síðustu kosningar og  
             Varðandi, virðulegi forseti, þessa skýrslu þá er það rétt að hún er vettvangur og grundvöllur til að tryggja lýðræðislega umræðu áfram. Það er nákvæmlega markmið okkar með þessari löggjöf, með þessu frv. sem við komum til með að ræða um í næstu viku. Við verðum að átta okkur á því að samþjöppun á markaði í viðskiptalífinu er orðin mikil hér á landi. Við höfum leyft það og við höfum sagt: Gott og vel, við leyfum hér fyrirtækjum að verða markaðsráðandi. Það er ekkert við því að segja. En um leið þá krefjumst við þess að fjölmiðlarnir geti sýnt fyrirtækjunum sem eru markaðsráðandi aðhald, að almenningur, þegnarnir í samfélaginu geti treyst því að fjölmiðlar, sem eru ekki bara aðhald á okkur sem hér erum inni heldur líka aðhald á markaðsráðandi fyrirtæki í samfélaginu, fari fram með sannar og réttar upplýsingar og ekki með hagsmunatengsl í huga. Það býr að baki því þegar ég segi: Við erum að tala um lýðræðið í landinu. Það er grundvöllur að lýðræðislegri umræðu um það sem kemur fram í skýrslunni. Við megum ekki gleyma því að fjölmiðlar eru fjórða valdið. Við verðum að styrkja þá og efla þannig að þeir geti staðið undir því að vera fjórða valdið.

Frú forseti. Mér finnst ákaflega aumt þegar maður spyr hæstv. ráðherra og hún treystir sér ekki til að svara einfaldri spurningu. Þess í stað fer hún með umræðuna út og suður. Ég beini þessari spurningu því á ný til hæstv. ráðherra. Er það ekki forgangsverkefni, sem ætti að fara í á undan þessu verkefni, að opna fjármál stjórnmálaflokkanna? Svo er það hitt atriðið, þ.e. skipan nefndarinnar. Menn eru að tala um að með þessu eigi að tryggja að öll sjónarmið og viðhorf í þjóðfélaginu komist að í fjölmiðlum. Þá vil ég spyrja: Hvernig stendur á því að hæstv. menntmrh. skipaði ekki fulltrúa allra stjórnmálaafla í landinu í nefndina? Ég er ekki tilbúinn til að fallast á að þetta sé prýðileg skýrsla. Ef menn ætla að vinna góða skýrslu þá leita þeir eftir sjónarmiðum þeirra sem starfa í greininni. Mér finnst það hafa skort, a.m.k. hef ég lesið það sem ítrekað hefur komið fram í fjölmiðlum, að fulltrúar Blaðamannafélagsins hafi ekki komið að þessari vinnu. Mér finnst það mjög bágt í slíkri vinnu og ekki til þess fallið að skila góðri skýrslu. Á þetta ekki að vera opið? Erum við ekki að tala um umgjörð fyrir fjórða valdið og það að tryggja lýðræðið? Er það að loka skýrslugerðina af og hafa hana í felum í anda lýðræðisins? Ég get ekki séð það. Ég vonast til að hæstv. ráðherra treysti sér til að svara fyrri spurningu minni úr fyrra andsvari mínu.

Virðulegi forseti. Það er merkilegt hve augljóslega er reynt að drepa umræðunni á dreif. Hér kemur hv. þm. og hefur ekki eina einustu skoðun eða afstöðu til skýrslunnar. Hann hefur ekki nokkra afstöðu til þess hvernig eigi að  Það er athyglisvert, þegar maður hefur fylgst með umræðunni um þetta í fjölmiðlum og umræðu á þingi, hvernig þingmenn í stjórnarandstöðunni --- það skal tekið fram að það eru reyndar bara tveir flokkar sem hafa sérstaklega tjáð sig um málið, Frjálslyndi flokkurinn og Samfylkingin --- eru ekki reiðubúnir til að taka á þeim afleiðingum sem samþjöppun í fjölmiðlum getur haft fyrir lýðræðið í samfélaginu. Það er umhugsunarefni, virðulegi forseti, að hér kemur engin afstaða til þess fram af hálfu Frjálslynda flokksins. Akkúrat engin. Óbreytt ástand. Það er það sem þeir vilja.

Forseti vill geta þess að það er samkomulag milli formanna þingflokka og forseta um að gera hlé milli klukkan fimm og sex í dag fyrir þingflokksfundi.

Frú forseti. Það vekur óneitanlega athygli í þessari umræðu, eftir að hafa hlýtt á ræðu hæstv. menntmrh., hvaða tilvitnanir í stjórnmálaleiðtoga hún kýs að nefna í ræðu sinni. Við höfum séð það í umfjöllun síðustu daga í fjölmiðlum að ítrekað hefur verið vitnað í ummæli, sem eru sum hver nýrri en þau sem hér er vitnað til, leiðtoga sem ég hefði hingað til haldið að væru leiðtogar hæstv. menntmrh., manna eins og hæstv. ráðherra Davíðs Oddssonar og Björns Bjarnasonar og margra annarra sem hafa tjáð sig þveröfugt við það sem þeir gera nú. Hver hafa svör þeirra verið, virðulegi forseti? Þessi ummæli eru börn síns tíma, sagði hæstv. dómsmrh., Björn Bjarnason. Ég ætla ekki að láta þessa umræðu snúast um tíu ára gömul ummæli, ummæli sem viðhöfð voru fyrir áratug. Skýrsla sú sem hæstv. menntmrh. hefur lagt fram er að mörgu leyti góð og í henni margar góðar hugmyndir sem mundu bæta verulega starfsumhverfi fjölmiðla hér á landi. En ríkisstjórnin hefur fallið í þá undarlegu gryfju að semja upp úr henni ótrúlega illa unnið frumvarp sem einhver ósköp liggur á að afgreiða frá Alþingi. Úr skýrslunni er soðið frumvarp sem stenst ekki þær kröfur sem við eigum að gera til lagasetningar í nútímaþjóðfélagi. Það beinist nánast alfarið gegn einu fyrirtæki. Tilefni þess er óljóst og virðist helst að finna í opinberri andúð forsrh. á tilteknum aðilum í íslensku viðskiptalífi. Það er illa undirbúið og án nokkurs samráðs við þá sem starfa hjá fjölmiðlunum eða reka þá. Það felur í sér afturvirkni og brýtur líklega í bága við atvinnufrelsis- og eignarréttarákvæði stjórnarskrár. Það felur í sér alvarlegt inngrip í atvinnustarfsemi þrátt fyrir að engin tilefni hafi komið upp svo alvarleg að kalli á að gripið sé til slíkra neyðarúrræða á þessu stigi. Frumvarpinu er ætlað að tryggja meiri fjölbreytni í fjölmiðlun á Íslandi en það mun þrengja svo að möguleikum fjölmiðlafyrirtækja til fjármögnunar að afleiðingarnar gætu orðið alvarlegar fyrir slíka starfsemi. Þau markmið að auka fjölbreytni munu snúast upp í andhverfu sína verði þetta frv. að lögum. Grætilegast er að á því besta og raunhæfasta í skýrslu fjölmiðlanefndarinnar hefur ríkisstjórnin engan áhuga. Með frumvarpinu velur ríkisstjórnin beiskasta molann af hlaðborði fjölmiðlanefndarinnar. Hann stóð reyndar eitthvað aðeins í framsóknarmönnum eins og epli stjúpunnar vondu í Mjallhvíti forðum. En þrátt fyrir einhverjar lagfæringar er afraksturinn til háðungar fyrir samstarfsflokk Davíðs Oddssonar, sem sýnir enn einu sinni að hann er tilbúinn að sporðrenna öllu sem að honum er rétt úr armi foringjans. Af því að hæstv. ráðherra spyr hvort hún hafi ekki átt að leggja fram þær tillögur sem nefndin leggur til þá vil ég vekja á því athygli að fyrsta tillaga nefndarinnar, helsta tillaga nefndarinnar, er að Ríkisútvarpið, almenningsútvarpið verði treyst. Lagt er til að hér verði traust almenningsútvarp. Það vekur óneitanlega athygli að inn á það er ekki komið í frv. ríkisstjórnarinnar. Um það eru engar beinar tillögur. Það vekur líka athygli að nefndin sjálf skuli ekki hafa samið frumvarpið eins og henni var falið. Af hverju samdi nefndin ekki frumvarpið, hæstv. menntmrh., eins og henni var falið? Af hverju er tveimur nefndarmönnum falið að gera það? Getur það hafa verið vegna þess að hugsanlega hafi verið ágreiningur um þær leiðir sem nefndin vildi fara? Hún leggur fram hlaðborð af hugmyndum. Ríkisstjórnin velur síðan af því hlaðborði. Sjálfstæðismenn ganga út frá því, að því er virðist, af umræðunni síðustu daga að fjölmiðlafólk gangi fyrst og síðast erinda eigenda sinna. Hvernig velja þeir fólk til að stjórna þeim fjölmiðlum sem þeim hefur verið treyst fyrir? Þar situr sjálfstæðismaður í sæti útvarpsstjóra. Þar situr sjálfstæðismaður í sæti formanns útvarpsráðs. Þar situr framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins í sæti formanns útvarpsréttarnefndar. Ekki lítur þetta vel út eða hvar eru áformin um fjölbreytni og víðsýni þegar sjálfstæðismenn skipa í slíkar áhrifastöður? Það er reyndar gott til þess að vita að hæstv. menntmrh. ætlar að sjá til þess að framkvæmdastjóri Sjálfstfl. víki úr forsæti í útvarpsréttarnefnd enda verður nefndinni veitt gífurlegt aukið vald með frv. Það ber að þakka fyrir þær skímur sem sjást í meðferð ríkisstjórnarinnar á frv. Það vekur hins vegar athygli að ekki hafi verið lögð í það vinna í flýtifrumvarpinu að endurhugsa skipan útvarpsréttarnefndar eins og lagt er til í skýrslunni, þrátt fyrir aukið vald hennar. Ekki er um málskotsrétt að ræða vegna ákvarðana nefndarinnar sem verður þó að teljast eðlilegt og ekki er heldur gert ráð fyrir sérstökum hæfisskilyrðum nefndarmanna. Það er eitthvað sem skoða má í framtíðinni, segir ríkisstjórnin. Ekkert liggur á. Ég hlýt að spyrja: Hvers vegna mátti ekki bíða fram á haustið með að leggja fram tillögur á grundvelli þeirrar ágætu skýrslu sem nú liggur fyrir og leggja síðan fram alvörufrumvarp um starfssvið og umhverfi fjölmiðla þar sem m.a. væri komið inn á málefni útvarpsréttarnefndar og fleiri óleyst og vandræðaleg mál sem út af standa? Nei, það mátti ekki og það hvarflar að manni að það sé vegna þess að hæstv. forsrh. hafi viljað tryggja að Baugslögin færu í gegn í hans valdatíð sem forsætisráðherra, annað mætti bíða. Þjóðin mun því miður sjá það á næstu vikum að hvorki samstarfsflokkurinn né hinir meintu frjálslyndu sjálfstæðismenn á þingi munu standa í vegi hans. Algjör samstaða er um málið í ríkisstjórn, segja formenn stjórnarflokkanna. Það vekur óneitanlega athygli í ljósi þess hve skýr afstaða sjálfstæðismanna hefur verið í viðlíka málum í gegnum tíðina. Það þarf ekki að fara tíu ár aftur í tímann, eins og fjölmiðlar hafa gert undanfarna daga og hæstv. menntmrh. gerði áðan. Vissulega getur margt breyst á tíu ára tímabili í pólitík. Það þarf ekki annað en að skoða tæplega ársgamlar umræður, frá því í nóvember 2003, þar sem fjallað var um Ríkisútvarpið. Vitna mætti í ummæli nokkurra hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins, t.d. hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar, sem sagði þá, með leyfi forseta: ,,En ég ítreka það að einkaaðilum er alveg treystandi fyrir rekstri fréttastöðva og við þurfum ekkert að hafa áhyggjur af því, verði breyting á eignarhaldinu, að sá trúverðugleiki verði fyrir borð borinn.`` Viðlíka ummæli má hafa eftir hv. þm. Pétri Blöndal og hv. þm. Birgi Ármannssyni, sem hafa engar áhyggjur af því að einkaaðilar reki fjölmiðlana í ríkari mæli en nú er. Hvar eru þeir nú, virðulegi forseti? Ætla þeir að ganga fram hnarreistir í baráttunni fyrir því að markaðsráðandi fyrirtæki megi ekki eiga eina krónu í ljósvakafyrirtækjum? Ætla þeir að styðja það að þeir sem eiga ljósvakafyrirtæki megi ekki eiga dagblað líka o.s.frv.? Enginn reynir að slá á ósköpin þannig að þau standist stjórnarskrá og líti skaplega út. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég átti ekki von á svona vondu frumvarpi þótt ég hafi verið búin að undirbúa mig undir ýmislegt. Það ber að virða það að hæstv. menntmrh. hefur kynnt sér tillögu Samf. í þessum efnum. Hún vísar til þess að við höfum ekki valið að nota nýjustu tilmæli Evrópuráðsins. Ég vil geta þess í því sambandi að Evrópuráðið hefur sent frá sér fjölda tilmæla sem snerta þennan markað. Ein þeirra eru um fjölbreytnina sem hún vísar til, frá 1999. Þar eru líka þessi tilmæli frá 1994 sem við kjósum að vinna okkar tillögur upp úr. Þau standa fyllilega fyrir sínu og það hefur ekkert breyst. Hæstv. menntmrh. hlýtur að vita að þau tilmæli hafa nákvæmlega ekkert breyst. Ég bendi á að lönd Evrópuráðsins hafa valið mjög ólíkar leiðir við að setja svona reglur, m.a. um eignarhald, einmitt vegna þess að markaðirnir eru svo ólíkir. Það er ekki hægt að apa eitthvað beint upp eftir öðrum löndum þar aðstæður eru öðruvísi og í öllum tilvikum miklu stærri markaðir. Þetta hélt ég að hæstv. menntmrh. vissi. Samf. er vissulega þeirrar skoðunar að fjölmiðlar séu ekki eins og hver önnur atvinnugrein. Um þá verða að gilda strangari reglur en um aðra starfsemi enda höfum við í vetur lagt fram tvö þingmál sem ganga út á að setja sérreglur um þennan markað, annað um vernd heimildarmanna og hitt um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði. Við teljum að það sé mjög mikilvægt að standa vörð um fjölmiðlastarfsemi. Hæstv. menntmrh. vitnaði t.d. í ummæli nokkurra þingmanna okkar og sú afstaða hefur ekkert breyst. Það er einfaldlega þannig, virðulegi forseti, að það er ekkert í umfjöllun fjölmiðla sem bendir til þess að um slíka fábreytni sé að ræða í umfjölluninni, að einhver hætta sé á ferðum. Þegar við tölum um fjölbreytni í fjölmiðlun þá erum við fyrst og síðast að tala um fjölbreytilega umfjöllun en ekki eignarhald, eins og hæstv. menntmrh. reynir að telja mönnum trú um. Ýmislegt hefur gerst á síðari árum og miklar breytingar orðið. Eignarhaldið er ekki eins skýrt gagnvart almenningi og það þarf að gera skýrara með skýrum reglum. Við höfum m.a. lagt það til. En sjálfstæðismenn eru svo illa staddir á síðustu og verstu tímum að þeir eiga aðeins eitt ráð við öllum vandamálum sem upp koma: Setjum lög. Bönnum það. Rétt eins og forsrh. hefur lagt til í umræðunni um fjármál stjórnmálaflokka. Við skulum frekar banna að fyrirtæki megi styrkja stjórnmálaflokka en gera bókhaldið opinskátt og gagnsætt. Það má ekki. Samfylkingin getur tekið undir það sem nefnd menntmrh. komst að árið 1996. Í henni voru margar stórskytturnar úr liði sjálfstæðis- og framsóknarmanna: Gunnlaugur Sævar Gunnlaugsson, Ásdís Halla Bragadóttir, Páll Magnússon og Tómas Ingi Olrich. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ekki skal kveða sérstaklega á um takmörkun eignarhalds í ljósvakamiðlum í útvarpslögum.`` Síðar segir: ,,Þessi skoðun er sett fram í ljósi þeirrar staðreyndar að lög af þessu tagi hafi í nágrannalöndunum oftar en ekki orsakað glundroða. Það hefur reynst fremur auðvelt að fara í kringum slík lög. Eftirlit er kostnaðarsamt og þó því sé ætlað að vernda athafnafrelsi og hlutleysi, virðast þau stundum hafa skert athafnafrelsið á ósanngjarnan hátt og jafnvel beinst gegn einstökum aðilum.`` Hvað er að gerast í umræðunni í samfélaginu í dag? Hvað er að gerast? Í samhengi við þau ummæli sem hæstv. forsrh. hefur haft um þau fyrirtæki sem þessi lög beinast gegn þá er frv. mjög alvarlegt mál. Slík lagasetning er mjög alvarleg og virðist beinast gegn þessum eina aðila. Að mínu mati er fullkomið ábyrgðarleysi að leggja fram tillögur um bann við fjárfestingu fyrirtækja með markaðsráðandi stöðu í ljósvakamiðlum. Þessi tillaga er sett fram án þess að nokkur tilraun sé gerð til að meta hvaða áhrif þetta kann að hafa á möguleika fyrirtækjanna til að fjármagna starfsemi sína og fjárfestingar. Það má skoða þann litla markað sem er hér á landi og velta fyrir sér hvaða fyrirtæki eru að öllum líkindum markaðsráðandi og þar með bannað að fjárfesta í ljósvakamiðlum: Eimskip á flutningamarkaði; Húsamiðjan og BYKO í byggingavörum; Flugleiðir; Nói-Síríus í sælgæti; Áburðarverksmiðjan; Pharmaco í lyfjum; deCODE í líftækni, svo dæmi séu tekin; Vífilfell, Myllan, Mjólkursamsalan, Osta- og smjörsalan, Landsvirkjun og guð má vita hvað. Öllum þessum aðilum er bannað að fjárfesta í ljósvakamiðlum samkvæmt þessum lögum. Ég vil geta þess, virðulegi forseti, að í skýrslu fjölmiðlanefndar er dregin upp nokkuð góð mynd af stöðunni á þessum markaði. Þrátt fyrir að þeir telji þurfa að setja reglur um eignarhaldið, því er ég ósammála, segja þeir að að öðru leyti sé staðan nokkuð góð. Fjölbreytnin er meiri en hún hefur oft áður verið. Á hljóðvarpsmarkaði hefur RÚV 52% markaðarins og einkastöðvar 48%. Á sjónvarpsmarkaði rekur RÚV eina stöð. Sjónvarpsáhorf skiptist þannig að RÚV er með 43%, Skjár 1 með 21%, sjónvarpsstöðvar í eigu Íslenska útvarpsfélagsins með 37% samtals. Ef við skoðum blöðin lesa 69% landsmanna Fréttablaðið daglega, 56% Morgunblaðið og 17% DV. Ríkisútvarpið stendur auk þess styrkum fótum á markaðnum en í því felst óneitanlega ákveðin brjóstvörn fyrir hugsanlegum óhóflegum yfirráðum einkaaðila þar. Ég verð að segja að mér þykir þetta nokkuð ásættanlegt ástand á þeim örsmáa markaði sem er hér á landi og tel mjög varasamt að hefta þessa starfsemi meira en brýnasta nauðsyn krefur hvað aðgang að fjármagni varðar og vitna ég þar til sögu einkarekinna fjölmiðla á Íslandi sem segir okkur hversu viðkvæmur markaðurinn er. Ég hlýt að spyrja hæstv. menntmrh.: Hvar eru dæmin um fábreytni í umfjöllun eða um að þeir aðilar sem eiga fyrirtækin hafi misnotað þau sér í þágu? Hæstv. forsrh. hefur fullyrt það fullum fetum að dæmin séu til staðar og að þeir sem starfi á þessum fjölmiðlum gangi bara erinda eigenda sinna. Það hlýtur að vera ástæðan fyrir því að gripið er til þessarar lagasetningar því ekki eru menn að setja lög bara upp úr þurru þannig að ég spyr: Hvar eru dæmin? Ég vil líka segja, virðulegi forseti, af því að það er vísað sí og æ til tilmæla Evrópuráðsins frá 1994, að hæstv. menntmrh. og hæstv. ríkisstjórn hefur ekki lagt vinnu í að skoða þau frekar en fjölmörg önnur tilmæli frá Evrópuráðinu. Það er valið hvaða tilmæli eru skoðuð og það er líka eðlilegt að hvert og eitt ríki velji sér þær reglur sem henta markaðnum. Tilmæli hafa aldrei komið beinlínis um það hvernig þetta skuli vera, enda eru þessar reglur gríðarlega breytilegar í hverju landi fyrir sig. Það er engin tilviljun. Íslenski markaðurinn er með rétt rúmlega 280 þúsund manns. Hann hlýtur að vera sérstaklega viðkvæmur auk þess sem hann er með óvenjulega sterkt Ríkisútvarp þannig að einkamarkaðurinn er lítill sem því nemur. Á þennan markað ætlar hæstv. ríkisstjórn að setja þær hömlur að það megi ekki ná í peninga hér og það megi ekki ná í peninga þar. Látum vera með dreifðu eignaraðildina sem fjölmörg önnur lönd hafa farið. Ég vil í lokin, hæstv. forseti, spyrja hæstv. menntmrh.: Hvaðan hefur hún það fordæmi að banna markaðsráðandi fyrirtækjum með öllu að eiga nokkurn hlut í ljósvakamiðli? Frá hvaða landi er það fordæmi tekið?

Virðulegi forseti. Það var sorglegt og dapurlegt að hlusta á talsmann Samf. í málinu því skoðanaleysið var hrópandi. Þegar fyrirtæki sem eiga til að mynda í fjölmiðlafyrirtækjum standa frammi fyrir því að hugsanlega komi löggjöf sem á einhvern hátt snertir starfsemi þeirra er ekkert óeðlilegt að þau bregðist við. En að heill flokkur verði allt í einu skoðanalaus, flokkurinn sem er alltaf að tala um að setja almennar reglur og lýðræðisleg vinnubrögð í samfélaginu. Allt í einu þegar ekki bara ég, heldur skýrsluhöfundar og fræðimenn benda á samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og að það sé ógnun við lýðræðislega umræðu má ekki ræða það. Það er gott að hv. ræðumaður kom inn á að fjölbreytni væri mikil í fjölmiðlum. Það er hárrétt. Fjölbreytnin er nokkuð mikil í fjölmiðlum, alveg þolanleg. En verið er að benda m.a. á að það er lykilatriði að fjölbreytnin sé í eignarhaldi líka. En það er nóg að mati hv. ræðumanns að segja: Við skulum hafa eins marga fjölmiðla og hægt er, annað skiptir ekki máli. Þetta er Murdoch. Þetta er nákvæmlega það sem Rupert Murdoch sagði varðandi stefnu sína í fjölmiðlamálunum. Hann sagði að eignarhaldið skipti ekki máli og að við skyldum bara leyfa einum manni að eiga allt heila klabbið ef við erum með nógu marga fjölmiðla, dagblöð eða sjónvarpsrásir. Það er í lagi að einn maður eigi þetta allt saman og það er stefna Samf. Það er það sem kom út úr ræðunni sem við hlustuðum á hér í þingheimi áðan.

Virðulegi forseti. Hæstv. menntmrh. kýs enn að nota tíma sinn til að tala um Samf. í stað þess að svara þeim spurningum sem ég beindi til hennar. Hvaðan koma fordæmi fyrir því að banna einstaklingum eða fyrirtækjum í markaðsráðandi stöðu að eiga svo mikið sem eina krónu í ljósvakafyrirtæki? Hæstv. menntmrh. vitnar sí og æ til Evrópuráðsins, sem ég reyndar fagna að hún skuli gera vegna þess að þaðan kemur margt gott, en hvaðan kemur þetta fordæmi? Ég vil líka spyrja hæstv. menntmrh. af því að hún sagði áðan að það væri einhver Murdoch-lína hjá Samf. Var það þá Murdoch-lína sem Sjálfstfl. hefur aðhyllst hingað til? Það er ágætt að heyra að þangað hafi þeir sótt fyrirmyndir sínar. Virðulegi forseti. Ég vil fá svör við þeim spurningum sem ég beindi til hæstv. menntmrh. og þó að mér þyki mjög vænt um að hún hafi kynnt sér tillögur okkar samfylkingarmanna svona ítarlega vil ég gjarnan að hún svari þeim spurningum sem ég beini til hennar. Hvar eru dæmin um skort á fjölbreytni í umfjöllun fjölmiðla? Hæstv. menntmrh. skautar alltaf fram hjá því að þetta snýst um fjölbreytni í umfjöllun fyrst og síðast. Ef eignarhaldið bendir til þess að skortur sé á slíkri fjölbreytni kynni að vera ástæða til að grípa til þess neyðarúrræðis að setja lög á markaðinn sem munu hefta gríðarlega aðgang slíkra fyrirtækja að fjármagni. Enda er ég ekki, virðulegi forseti, ein um að telja að með þessum lögum verði óeðlilega hert að fjölmiðlastarfsemi í landinu. Ég bið um að hæstv. menntmrh. svari þessu: Hvar er fordæmi fyrir að markaðsráðandi fyrirtæki sé með öllu bannað að eiga nokkurn hlut í ljósvakamiðli og hvar eru dæmin um skort á fjölbreytni í umfjöllun fjölmiðla á Íslandi í dag?

Virðulegi forseti. Ég nefndi það m.a. áðan að í Danmörku er fyrirtækjum á markaði óheimilt að eiga líka í fjölmiðlafyrirtækjum. 
             Ég ætla mér ekki að setjast í þann stól að meta hvort fjölmiðlar gæti ekki hlutleysis og komi réttum upplýsingum á framfæri og þó einhverjir aðrir hafi gert það ætla ég ekki að gera það. En þegar við erum búin að segja já við markaðsráðandi stöðu á fyrirtækjamarkaði hljóta allir skynsamir menn að sjá að mikilvægi fjölmiðla verður aldrei meira. Fjölmiðlar verða að veita fyrirtækjunum sem eru með markaðsráðandi stöðu á fyrirtækjamarkaðnum aðhald, ekki bara stjórnmálamönnunum heldur líka fyrirtækjunum í þágu almennings og þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Svar hæstv. menntmrh. við spurningu minni áðan er í ósamræmi við það sem greinir í skýrslunni sem við fjöllum um en þar segir um dönsku regluna á bls. 75, með leyfi forseta: ,,Fyrirtæki (félög) sem eru í rekstri óskyldum fjölmiðlarekstri mega ekki eiga ráðandi hlut í félagi sem hefur leyfi til að reka útvarp...`` Virðulegi forseti. Við erum ekki að tala um ráðandi hlut. Við erum að tala um að þeim fyrirtækjum sem eru í markaðsráðandi stöðu sem eru fjölmörg, eins og ég geri ráð fyrir að hæstv. menntmrh. viti, á þessum litla íslenska markaði okkar mega ekki eiga neitt í ljósvakamiðlum. Það er ekki það sem reglurnar í Danmörku benda til eftir því sem skýrsla hinnar ágætu nefndar gerir ráð fyrir. Það kann að vera að það sé rangt hjá nefndinni. Þá held ég að hæstv. menntmrh. verði að leiðrétta það. Er hún að leita til fordæma til Danmerkur með þetta eða eru þau hvergi til í Evrópu eins og ég þykist vita eða hvergi í lýðfrjálsu ríki?

Frú forseti. Hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir ræddi aðallega um mál sem er ekki á dagskrá, þ.e. um frv. til laga sem var dreift á fundinum í dag og ekki er búið að veita afbrigði fyrir að megi ræða á þessum fundi. Við erum að ræða um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi núna, munnlega skýrslu menntmrh. Í því sambandi langar mig til að spyrja hv. þm. út í eftirfarandi ummæli frá hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni sem er í hennar flokki og þeir segja gjarnan: Við samfylkingarmenn höfum hina og þessa skoðunina. Hann var að ræða um einkavæðingu á Ríkisútvarpinu sem ég lagði til. Þetta eru ekki tíu ára gömul ummæli heldur átta vikna gömul. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Ég hef kannski ekki miklu við þetta að bæta. Ég verð þó að segja að ég er ekki viss um að það mundi bæta fjölmiðlaflóruna þó að Ríkisútvarpið yrði sameinað Norðurljósum. Það er ljóst að það er ekkert í þessu sem kemur í veg fyrir að af því kynni að verða.`` Síðan endurtekur hv. þm. fsp. í andsvari. ,,Fyrirspurn mín til hv. þm:.`` --- það er mín persóna -- ,,Er eitthvað í frv. sem kemur í veg fyrir að Ríkisútvarpið verði einfaldlega sameinað Norðurljósum?`` Þetta kynni að vera eini maðurinn hjá Samf. sem hefði þessa skoðun þrátt fyrir samtengingu heila þeirra sem alltaf er vitnað í. En hv. þm. Jóhann Ársælsson segir á sama hátt: ,,Eins og að drekka vatn ætla menn að selja Símann og búa til samkeppnisumhverfi sem er af því taginu sem hér var lýst`` --- þ.e. að selja RÚV --- ,,ef niðurstaðan yrði sú að Stöð 2 keypti Ríkisútvarpið.`` Aðalandstaðan við að einkavæða Ríkisútvarpið er sem sagt hræðsla Samf. við að Stöð 2 kaupi Ríkisútvarpið.

Virðulegi forseti. Það er mjög gott að fá þetta í umræðuna. Ég hafði nefnilega ekki tíma til að koma inn á þetta í ræðu minni sem ég hefði gjarnan viljað gera. Í fyrsta lagi viljum við ekki selja Ríkisútvarpið. Það eru sjálfstæðismenn sem vilja það og þess vegna vakti það athygli mína að það er ekki tekið undir það í skýrslu nefndarinnar að tryggja eigi traust Ríkisútvarp og hæstv. menntmrh. svaraði ekki út af hverju ekki hefði verið farin sú leið í frv. ríkisstjórnarinnar. Ég vil svara fyrir hv. þm. Lúðvík Bergvinsson með svari hv. þm. Péturs H. Blöndals í umræðunum þeirra á milli. Með leyfi forseta sagði hv. þm. Pétur H. Blöndal: ,,Varðandi það að Norðurljós kaupi RÚV. Við höfum tæki í þjóðfélaginu til að hindra það. Það er Samkeppnisstofnun. Hún mun skoða hvort þetta valdi of mikilli samþjöppun á þessum markaði, nákvæmlega eins og á öllum öðrum mörkuðum.`` Síðan segir hann í sama svari, með leyfi forseta: ,,Við erum með tæki til að koma í veg fyrir þvílíkt og eigum ekki að þurfa að hafa áhyggjur af því sérstaklega.`` Hæstv. menntmrh. og fleiri hv. flokksbræður hennar hafa sagt að mikil nauðsyn sé á að setja sérstakar og strangari reglur um nákvæmlega þennan markað, en við í Samf. --- og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson einnig geri ég ráð fyrir sem er reyndar í fæðingarorlofi og ég ætla ekki að fara að svara fyrir hann að öðru leyti --- höfum ekki útilokað að það kynnu að koma upp þær aðstæður að ástæða væri til að setja slíkt í lög. En ástæðurnar verða að vera til staðar til að löggjafinn grípi með það afdrifaríkum hætti inn í atvinnustarfsemi eins og hér er lagt til. Að mínu mati, virðulegi forseti, eru tilefnin til staðar og nú hef ég margsinnis kallað eftir þeim hjá hæstv. menntmrh. og þau svör hafa ekki komið enn þrátt fyrir að eftir þeim sé kallað. Ég hlýt því að kalla eftir þeim enn og aftur.

Frú forseti. Þetta er ekki skoðun tveggja þingmanna Samf. heldur almenn skoðun Samf. að það sé verulega mikið að óttast varðandi eignalega samþjöppun á fjölmiðlamarkaði.

Við höfum samkeppnislögin um þetta.

Við höfum samkeppnislög um þetta, kallar hv. þm. Össur Skarphéðinsson fram í. Það er rétt, en við höfðum ekki skýrsluna þegar þessi ummæli féllu. 

Frú forseti. Munurinn á Samf. og Sjálfstfl. í þessum efnum er greinilega sá að við þurftum ekki að bíða eftir neinni skýrslu til að koma fram með tillögur okkar. Við höfum margsinnis sagt að ástæða sé til að fylgjast sérstaklega með eignarhaldi á fjölmiðlum umfram aðra atvinnustarfsemi. Við höfum lagt fram tillögur um það og langmikilvægast er að við gerðum það fyrir löngu síðan og þurftum ekki að bíða eftir skýrslu til þess. Mikilvægast er að tryggja ritstjórnarlegt sjálfstæði fjölmiðlanna annars vegar og hins vegar gagnsæi þannig að neytendur viti hverjir eigi fjölmiðlana. Hvers vegna þessar áherslur eru ekki hjá ríkisstjórninni veit ég ekki en þær eru einfaldlega allt aðrar en tillögur okkar sem við lögðum fram fyrir löngu síðan. Við viljum líka styrkja starfsumhverfi þeirra sem starfa á fjölmiðlunum með því að setja skýrar reglur um vald heimildarmanna. Sjálfstfl. er ekki á þessari braut. Hann vill bara setja lög, banna þetta og banna hitt, banna sumum að fjárfesta í ljósvakamiðlum. Þeir mega ekki fjárfesta neitt í þeim. Ekki bara að þeir megi ekki eiga ráðandi hlut, þeir mega ekki fjárfesta neitt. Og þeir geta ekki svarað því hvaða fordæmi eru fyrir því.

Hæstv. forseti. Ég geri engar athugasemdir við fundarstjórnina. Hins vegar hef ég átt í erfiðleikum með að átta mig á afstöðu Samf. og kannski sérstaklega formannsins. Ég skal hins vegar halda mig við ummæli sem fallið hafa í þessari viku og kannski upplýsingar sem komið hafa fram á þessu þingi og forðast að fara langt aftur í tímann því það er greinilega viðkvæmt. Formaður Samf. var í útvarpsviðtali á mánudaginn sem ég hlustaði á. Ég fékk síðan útskrift af því af því að ég áttaði mig ekki á afstöðunni frekar en fréttamaðurinn í viðtalinu og ég átta mig ekki heldur á afstöðunni þegar ég hef lesið útskrift af viðtalinu en ég bíð spenntur eftir ræðu hans eins og ég sagði áðan. Ég beið líka spenntur eftir ræðu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur, talsmanns Samf. í málinu, þar sem hún er 1. flm. að tillögu um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði í íslenskum fjölmiðlum. Þar er hins vegar líka fjallað um takmarkanir á fjölmiðlaeign og segir í greinargerð tillögunnar, bls. 3 neðarlega, með leyfi forseta: ,,Rökin fyrir frekari takmörkunum í lögum um íslenska fjölmiðla verða því að spretta af íslenskum aðstæðum. Slík rök gætu meðal annars verið að þróun síðustu ára hafi leitt til óeðlilegrar fábreytni ...`` --- Og síðan aftur, með leyfi forseta: ,,Væri um slíkt að ræða hefði fjölmiðla og stjórnvöld sannarlega borið af leið ...`` Það segir hins vegar í skýrslunni að nefndin komist að þeirri niðurstöðu að hér séu ýmis einkenni samþjöppunar sem talin eru óæskileg út frá markmiðinu um fjölbreytni í fjölmiðlum og því hljóti að teljast afar æskilegt að löggjafinn bregðist við með lagasetningu. Þegar nefndarálitið er haft í huga, hæstv. forseti, og niðurstaða skýrslunnar og það er lesið saman, leiðir þá ekki af þessari skoðun hv. þm. og meðflutningsmannanna að það sé eðlilegt að nú sé sett löggjöf um þetta efni?

Virðulegi forseti. Nei, það leiðir ekki af því vegna þess að það sem nefndin er að tala um og það sem hæstv. ríkisstjórn byggir niðurstöðu sína á --- hún er alltaf að tala um fjölbreytni í eignarhaldi --- nefndin skautar reyndar mjög auðveldlega fram hjá því, finnst mér. Hún talar um fjölbreytni og þær reglur sem gildi hjá Evrópuráðinu um fjölbreytni í umfjöllun. Þetta snýst um tjáningarfrelsi, ekki satt? Um umfjöllunina sem slíka og að hún sé fjölbreytt og að öll sjónarmið fái að njóta sín. Við erum að tala um fjölbreytni í umfjölluninni sem slíkri. Það er það sem skiptir máli, virðulegi forseti. Ég sé ekki á hvaða hátt það gæti leitt til meiri fábreytni í umfjölluninni ef markaðsráðandi fyrirtæki eins og Nói-Síríus eða Áburðarverksmiðjan fengju að eiga einhverja þúsundkalla í ljósvakamiðlunum. Ég sé ekki að það hefði nokkur einustu áhrif, virðulegi forseti, á umfjöllun fjölmiðla á Íslandi, eða hvaða ástæða er til að hafa áhyggjur af því? Hvaðan sækir ríkisstjórnin þessa reglu sína? Því hefur hæstv. menntmrh. ekki enn þá svarað mér.

Herra forseti. Skilgreiningar nefndarinnar eru skilgreiningar Evrópuráðsins um fjölbreytni ,,plurality`` í fjölmiðlum. Þar er um pólitíska og menningarlega fjölbreytni að ræða sem byggist á fjölbreytni í eignarhaldi. Samkvæmt því sem hv. þm. var að segja áðan, talsmaður Samfylkingarinnar, er það stefna Samf. að það sé allt í lagi að við bíðum bara eftir því að fjölmiðlamarkaðurinn á Íslandi verði þannig saman settur að Ríkisútvarpið sé öðrum megin og hinum megin einn einkaaðili sem á alla ljósvakamiðlana og alla blaðaútgáfuna í landinu og það sé á einni hendi, að samkvæmt stefnu Samf. sé það allt í lagi. Staðan í dag er slæm en sú staða sem ég er nú að lýsa væri enn þá verri, en Samf. vill ekkert gera í því, ekki nokkurn skapaðan hlut, er bara með málamyndatillögur sem fjarvistarsannanir um mál sem miklu minna varðar samkvæmt því sem tilmæli Evrópusambandsins, sem Samf. vitnar þó alltaf til, segja til um.

Virðulegi forseti. Við höfum ekki áhyggjur af því að slík staða komi upp. Við nefnum sem dýrmætustu brjóstvörnina fyrir því sterkt ríkisútvarp. Sterkt ríkisútvarp er mikilvægasta brjóstvörnin fyrir því að einkaaðilar geti ekki keypt upp allan íslenska fjölmiðlamarkaðinn. Það höfum við til staðar en við verðum að gefa þeim sem eru á einkamarkaði í fjölmiðlastarfsemi færi á að ná í fjármagn þannig að þeir geti rekið tiltölulega fjölbreytta og góða fjölmiðlaflóru hér á landi. Við ætlum ekki að bíða eftir neinu en það mætti með sama hætti nota þessi rök hv. þm. um almennan fyrirtækjamarkað og segja: Ætlum við bara að bíða eftir því að markaðsráðandi fyrirtæki misnoti stöðu sína? Það er ekki bannað samkvæmt íslenskum lögum að vera með markaðsráðandi stöðu en það er bannað að misnota hana. Og það má segja að það séu sömu rök sem eigi þarna við. Við eigum ekki að að setja slíkar hömlur á atvinnustarfsemi sem getur gert það að verkum að það þrengi mjög að henni og allra síst á fjölmiðlamarkaðnum nema nauðsyn krefji og nauðsyn krefur ekki.

Hæstv. forseti. Meginniðurstaða þeirrar skýrslu sem hér er til umfjöllunar er skýr. Í fyrsta lagi að íslensk stjórnvöld hafa með aðild sinni að alþjóðlegum mannréttindasáttmálum skuldbundið sig til að stuðla að fjölbreytni í fjölmiðlum. Sú skuldbinding byggir á túlkun Mannréttindadómstólsins í Strassborg á ákvæðum 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í öðru lagi að eignarhald á fjölmiðlafyrirtækjum og eignatengsl hér á landi virðast vera með þeim hætti að ástæða sé til að draga megi í efa að fjölbreytni í fjölmiðlum sé nægilega tryggð til lengri tíma litið. Þar er einkum vísað til pólitískrar og menningarlegrar fjölbreytni. Staðan á fjölmiðlamarkaði hefur ýmis þau einkenni sem talin eru óheppileg út frá þeim alþjóðlegu viðmiðunum um fjölbreytni sem nefndin styðst við og taldar hafa verið eiga við í öðrum löndum. Í þriðja lagi er það skoðun nefndarinnar sem samdi þessa skýrslu að af viðhorfum Evrópuráðsins og almennum viðhorfum um vernd pólitískrar og menningarlegrar fjölbreytni leiði að það hljóti að teljast afar æskilegt að löggjafinn bregðist við með lagasetningu, einkum þannig að settar verði reglur sem miði að því að hamla gegn óæskilegum áhrifum samþjöppunar sem þegar er til staðar á fjölmiðlamarkaði og einnig til að hamla gegn frekari samþjöppun á þessum markaði í framtíðinni. Einkum á þetta við um samþjöppun á markaði fyrir einkarekna fjölmiðla, enda hvíla á Ríkisútvarpinu viðtækar skyldur um fjölbreytni í framboði dagskrárefnis og framsetningu þess sem ekki eiga við um einkarekna fjölmiðla. Því verður ekki á móti mælt, hæstv. forseti, að hér er um að ræða málefnalegar forsendur fyrir lagasetningu og þetta er hið lögmæta markmið sem stjórnvöld stefna að með því frv. sem kynnt hefur verið og er í samræmi við þessa þjóðréttarlegu skuldbindingu sem sé að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlun. Þessi umræða er ekki aðeins ofarlega á dagskrá í íslenskri þjóðmálaumræðu. Evrópuþingið hefur hvatt aðildarlönd sín og framkvæmdastjórnina til að standa vörð um fjölbreytni fjölmiðla og tryggja, hæstv. forseti, að fjölmiðlar í öllum aðildarríkjum séu frjálsir, sjálfstæðir og fjölbreyttir. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að bregðast við skýrslu nefndarinnar með því að leggja fram frv. sem uppfyllir þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem hvíla á íslenskum stjórnvöldum. Það er skoðun ríkisstjórnarinnar að það frv. sem kynnt hefur verið og fjallað verður um á Alþingi á næstunni sé í anda þess markmiðs og gangi ekki lengra en óhjákvæmilegt er og lög leyfa í þá átt að skerða atvinnufrelsi og eignarréttindi þeirra aðila sem nú standa að rekstri fjölmiðlafyrirtækja. Hv. Alþingi mun vitaskuld veita þessu frv. vandaða umfjöllun og leggja sjálfstætt mat á þau álitaefni og bera endanlega ábyrgð á lagasetningunni. Þannig tryggir Alþingi að lögin stuðli að því markmiði sem að er stefnt og herði ekki svo að rekstrarumhverfi fyrirtækja á þessum markaði að niðurstaðan verði í ósamræmi við markmiðið. Hér eiga margir mikilla hagsmuna að gæta, ekki aðeins eigendur heldur ekki síður sá fjöldi fólks sem hefur lifibrauð sitt af störfum hjá íslenskum fjölmiðlafyrirtækjum. Það er fullur vilji ríkisstjórnarinnar að raska ekki högum þessa fólks að óþörfu og ég minni á að það markmið sem að er stefnt með löggjöfinni er að styrkja faglegt sjálfstæði þess fólks í störfum sínum. Hæstv. forseti. Í minnisblaði sem hæstv. menntmrh. lagði fyrir ríkisstjórn kemur m.a. fram að áfram verður unnið að því að kanna hvort hrinda beri í framkvæmd öðrum tillögum skýrsluhöfunda, þar á meðal ákvæðum sem einmitt lúta að því að styrkja faglegt sjálfstæði fjölmiðlanna gagnvart eigendum miðlanna. Einnig hefur komið fram í umræðunni að full þörf sé á því að endurskoða fjármögnun Ríkisútvarpsins. Ég tel að á því sé fyllsta þörf, hæstv. forseti, og það málefni og raunar málefni Ríkisútvarpsins almennt eru til umfjöllunar í stjórnarflokkunum. Ég segi þetta m.a. vegna þess að í umræðum um þetta mál hafa ýmsir orðið til þess að lýsa efasemdum um það að í raun sé samþjöppun í eignarhaldi á fjölmiðlum umtalsvert vandamál í íslensku samfélagi. Þeir hinir sömu telja væntanlega að umfjöllun fjölmiðla um það mál sem við erum að ræða hafi verið hlutlaus, fagleg og eðlileg og ekki til marks um áhrif hagsmuna eigenda á umfjöllun fjölmiðla sinna. Þeir aðilar telja væntanlega t.d. að fyrirsögn sú sem DV valdi að birta á forsíðu sinni nýlega og var þannig, með leyfi forseta: ,,Gremja Davíðs fest í lög``, hafi verið í anda hlutlausrar og málefnalegrar umræðu og faglegrar. Þeir um það. Fleiri dæmi þessu lík mætti nefna. Eða er það svo, hæstv. forseti, að í þessu máli sjái menn engan mun á faglegri umfjöllun ríkisfjölmiðils annars vegar og hins vegar nánast ofstækisfullri andstöðu þeirra fjölmiðla þar sem eigendur telja að sér vegið. Fréttaumfjöllun undanfarinna daga er í raun sönnun þess, hafi slíkrar sönnunar verið þörf í huga einhvers, að eignarhald fjölmiðla getur haft og hefur á stundum úrslitaáhrif á það hvaða tökum fjölmiðlar taka umdeild mál. Þegar nægilegir hagsmunir eru í húfi er litlu skeytt um það hversu nákvæma og sanngjarna mynd þessir miðlar sýna almenningi af því máli sem er til umræðu. Hér vil ég, hæstv. forseti, vekja athygli á því að í skýrslunni sem er tilefni þessarar umræðu er sérstaklega vakin athygli á því að hér á landi sé uppi sú staða, sem ekki er þekkt dæmi um í þeim löndum sem við helst viljum bera okkur saman við, að fyrirtæki sem hafa sterk ítök á mikilvægum sviðum íslensks atvinnulífs eru einnig ráðandi á fjölmiðlamarkaði. Hér er í skýrslunni einkum vísað til sterkrar stöðu fyrirtækisins Baugur Group hf. á matvörumarkaði auk þess sem félagið hefur ítök á öðrum sviðum viðskiptalífs í landinu. Þá er enn fremur vísað til eignatengsla milli fyrirtækisins Baugur Group hf. og Norðurljósa hf. sem eins og við þekkjum er umfangsmikið á fjölmiðlamarkaði í heild og hefur yfir að ráða því dagblaði landsins sem mest er lesið, þ.e. Fréttablaðinu, auk þess sem það ræður DV. Þá ræður fyrirtækið yfir um 37% af áhorfi sjónvarps og tæplega 44% af hlustun á hljóðvarp. Ég skora, hæstv. forseti, á þá sem vefengja að hér sé tilefni til að setja lög í framhaldi af þessari skýrslu að færa fyrir því haldbær rök hvaða almannahagsmunum það þjónar að fyrirtæki sem er með markaðsráðandi stöðu hafi jafnframt ráðandi stöðu á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Hvaða almannahagsmunir, hæstv. forseti, búa þar að baki? Hæstv. forseti. Frumvarpið sem ríkisstjórnin hefur kynnt og lagt fram á Alþingi í kjölfar þessarar skýrslu hefur að geyma almennar reglur sem eiga að hafa áhrif á uppbyggingu fjölmiðlamarkaðar í framtíðinni til þess að stuðla að þeirri fjölbreytni sem íslenskum stjórnvöldum ber að tryggja á þessum markaði í samræmi við þjóðréttarlegar skuldbindingar. Ætlun ríkisstjórnarinnar er að ganga ekki lengra í lagasetningu en nauðsynlegt er til að ná lögmætu markmiði. Vönduð meðferð málsins á Alþingi mun tryggja að þau lög sem sett verða taki nauðsynlegt tillit til eignarréttinda, atvinnufrelsis og annarra lagalegra og stjórnarskrárbundinna réttinda þeirra sem hlut eiga að máli.

Forseti. Ég beini tveimur spurningum til hæstv. ráðherra sem hér talaði fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, að mér heyrðist, en ekki fyrir hönd Framsfl. Það er óvenjulegt en auðvitað gleðiefni að þessir flokkar séu að vaxa saman eins og ágætur fræðimaður lagði til fyrir nokkrum árum. Ég spyr hann í fyrsta lagi: ,,Gremja Davíðs bundin í lög`` var fyrirsögn á DV fyrir nokkrum dögum sem hæstv. ráðherra álítur að sanni að ritstjórnin sé undir áhrifum eigenda sinna, að eigendurnir hafi ritstjórnina í vasanum. Hvað í frv. forsrh. og ríkisstjórnarinnar kemur í veg fyrir slík áhrif? Hvað er það? Hvar eru þau bönnuð? Hvar er hamlað gegn þeim? Hvar er ákvæðið sem tryggir ritstjórn sjálfstæði? Þetta eru auðvitað retorískar spurningar vegna þess að það er ekki að finna í frv. en ég bið ráðherrann að endurtaka það svar hér. Í öðru lagi. Tveir menn hafa talað síðustu daga um hvað sé að í íslenskri fjölmiðlun nú á tímum. Ég vil biðja ráðherra að taka eftir þessum svörum og biðja hann að svara því hvort svarið er nær hjarta hans. Annar segir, með leyfi forseta: ,,Hins vegar mætti maður ætla þegar maður horfir á öll þessi fyrirtæki Norðurljósa og hvernig þau haga sér í fréttaflutningi, með stríðsfyrirsagnir, árásir og gauragang, [...] að fréttamenn á þessum fjölmiðlum hafi ekkert frelsi. Það er algerlega og eingöngu gengið erinda eigendanna.`` Hinn segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég hef enga ástæðu til þess að kvarta sérstaklega undan þessum fjölmiðlum. Ég er ósáttur oft við fjölmiðla en það verð ég bara að vera. Það er hluti af lýðræðinu og ég get ekki, ég verð að búa við það eins og aðrir.`` Hvorum er hæstv. ráðherra sammála?

Hæstv. forseti. Það mætti ætla af umræðunni í dag að ekkert megi gera öðruvísi en fordæmi séu fyrir því og enga skoðun megi hafa sem er sjálfstæð. Því er til að svara, hv. þm. Mörður Árnason, að ég hef mínar skoðanir. Og af því að vitnað var til þeirra ummæla minna áðan að fyrirsagnir dagblaðanna væru athyglisverðar þessa dagana, vil ég, með leyfi forseta, fá að sýna þingheimi opnu í DV í dag sem mér finnst kannski segja það sem segja þarf, þar sem brugðið er upp ljósi af forsætisráðherra þjóðarinnar í einhvers konar spegli Kim Il Sungs, sem var ráðandi aðili hér austur af okkur á sinni tíð, og fyrirsögnin er: ,,Okkar ástkæri leiðtogi, Davíð Oddsson.`` Kjarvalsstaðir, hæstv. forseti, með leyfi þínu, verða ,,Davíðsstaðir``. ,,Davíðs þúsund ár``, þar er búið að staðfæra þjóðsönginn okkar, fjallað um söngleik um fæðingu Davíðs, og þetta gerist nokkrum dögum eftir að ríkisstjórnin ákveður að setja lög sem hamla gegn því eignarhaldi í fjölmiðlum sem staðreynd er í samfélagi okkar.

Forseti. Kynni að vera sú ástæða fyrir því að einhverju leyti að hæstv. ríkisstjórn með hæstv. félmrh. og hæstv. utanrrh. innan borðs, sem báðir eru kjörnir í öðru kjördæmi Reykjavíkur, ræðst núna að atvinnugrundvelli ætli það séu ekki u.þ.b. 500 manns í því fjölmiðlafyrirtæki sem þessu frv. er beinlínis stefnt gegn, Baugsfrumvarpinu sem þeir setja nú þeir félagar og ráðherrar hæstv. og þingmenn Reykjavíkur á fjölmiðil sem starfar í Reykjavík, ræðst á fjölskyldur þessara fjölmiðlamanna sem nú búa við óöryggi o.s.frv. Ég skal ekkert um það segja hvort Davíð Il Sung, eins og hæstv. forsrh. mun vera nefndur í þessu blaði, er réttnefni eða ekki, en framsóknarmenn ættu kannski að skoða hvort þeir ætli að halda áfram að vera til eftir að þessi sami hæstv. forsrh. hefur látið 

Hæstv. forseti. Það hefur kannski farið fram hjá hv. þm. að sá er hér stóð kom einmitt sérstaklega inn á atvinnuöryggi þeirra starfsmanna sem starfa á íslenskum fjölmiðlum í ræðu sinni. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því þegar fjallað er um þá hlið málsins að sá samruni sem átti sér stað á fjölmiðlamarkaði, sem hefur orðið mönnum umtalsefni í dag, varð fyrir við getum sagt nokkrum vikum síðan, í janúar, hæstv. forseti, ef ég man rétt. Og er verið að tala um það að lagasetning nú kippi gjörsamlega fótunum undan öllum þeim rekstri? Það er sérkennilegt. Það er líka sérkennilegt að sú staða komi upp eftir að ríkisstjórnin ákvað að setja af stað sérstaka vinnu til þess að kanna eignarhald á íslenskum fjölmiðlamarkaði.

Virðulegur forseti. Ég verð að byrja á því að harma þær aðdróttanir að starfsheiðri tuga ef ekki hundruða fjölmiðlamanna sem hæstv. félmrh. lét sér sæma að hafa uppi í ræðu sinni. Ég held að það hæfi ekki virðingu hins háa Alþingis að vega með þeim hætti að heilli stétt manna. Ég hlýt hins vegar að kalla eftir því þegar hæstv. félmrh. leggur alla áherslu, eðlilega, á nauðsyn fjölbreytni í íslenskri fjölmiðlun, hvort nokkru sinni í sögu Íslands hafi verið meiri fjölbreytni í fjölmiðlun, fleiri fjölmiðlar, fleiri fjölmiðlamenn og breiðara litróf skoðana en einmitt í dag, einmitt árið 2004, eða hvort hæstv. félmrh. geti nefnt okkur annan tíma í Íslandssögunni þar sem meiri fjölbreytni hafi ríkt í þeim efnum. Og hins vegar hvort hæstv. félmrh. geti bent okkur á eitt málsvæði af okkar stærðargráðu, um 300 þúsund manna, sem einhvern tíma í veraldarsögunni hefur státað af gróskumeiri og fjölbreyttari fjölmiðlun en við Íslendingar búum við og njótum í dag. Geti hæstv. ráðherra ekki bent á dæmin um það að einhvers staðar sé meiri og eftirsóknarverðari fjölbreytni hlýtur maður að spyrja hvort allur þessi málatilbúnaður standi ekki, virðulegur forseti, á hreinum brauðfótum.

Hæstv. forseti. Það er athyglisvert hvernig talsmenn Samf. í dag víkja sér undan því hver á fætur öðrum að fjalla um það sem Evrópuráðið hefur fjallað um í sínu máli að þetta mál snýst ekki síður um fjölbreytni í eignarhaldi en fjölbreytni í stöðvavali. En það vilja talsmenn Samf. ekki tala um í dag, hæstv. forseti. Það er líka athyglisvert að hér vilja menn helst ekki tala um það að á Íslandi búum við við algjörlega sérstakar aðstæður í þessum efnum, hæstv. forseti. Hvergi í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við hefur sú staða komið upp sem uppi er á íslenskum fjölmiðlamarkaði, að markaðsráðandi aðilar á fjölmörgum sviðum atvinnulífsins séu sömuleiðis ráðandi í frjálsri fjölmiðlun. Þess vegna er kannski ekki óeðlilegt, hæstv. forseti, að hér þurfi að bregðast við með svolítið öðrum hætti en annars staðar en þess er þá líka að geta, hæstv. forseti, að viðbrögð í öðrum löndum eru jafnólík og þau eru mörg.

Virðulegur forseti. Aldrei í Íslandssögunni hefur meiri gróska og fjölbreytni verið í fjölmiðlun á Íslandi. Um það hefur hæstv. félmrh. ekkert dæmi getað nefnt. Hæstv. félmrh. gat ekki bent á neitt málsvæði í víðri veröld af okkar stærðargráðu nokkru sinni í mannkynssögunni þar sem fjölmiðlun væri fjölbreyttari eða gróskumeiri. Og það er einmitt mergurinn málsins. Þessi málatilbúnaður stendur ekki á neinu. Fjölbreytni í eignarhaldi segir hæstv. ráðherra. Hvað er það sem hefur tryggt okkur þessa fjölbreytni? Það er að markaðsráðandi aðilar m.a. hafa treyst sér til að fjárfesta í þessum iðnaði og í þessari atvinnugrein og það verulega og vegna þeirrar fjárfestingar er fjölbreytni meiri en ætla mætti um 300 þúsund manna málsvæði hvar í heiminum sem er. Og ef menn nú ætla að kippa þeirri fjármögnun 

Ég bið hv. þingmenn að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Helga Hjörvar verður tíðrætt um fjölbreytni. Mig rekur ekki minni til þess, hæstv. forseti, að þeir aðilar sem hér hafa orðið að umtalsefni hafi aukið fjölbreytileikann á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Ég veit ekki betur en þau blöð, þær útvarpsstöðvar og þær sjónvarpsstöðvar hafi allar verið í rekstri þegar það fyrirtæki tók hann yfir, þjappaði honum saman á einn stað og gín þar yfir því.

Frú forseti. Það sýnir e.t.v. best hversu hörundsárir þingmenn stjórnarliðsins og fyrst og fremst hæstv. ráðherrar eru að hlusta á hæstv. félmrh. koma og kveinka sér undan því að dagblað sem gefið er út hér í borg skuli birta skarpa og íroníska ádeilu á hæstv. forsrh. Veit ekki hæstv. félmrh. að háð og íronía er aldagamalt vopn í rökræðum? Ég held að hæstv. ráðherra verði aðeins að þykkja sitt eigið skinn ef hann ætlar að verða langlífur í pólitíkinni, ef hann þolir ekki að fá á sig svona gusu. Frú forseti. Smám saman finnst mér að það sé að koma fram hvað það er sem hefur vakið þetta mál og þetta frv. af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Hæstv. félmrh. var eðlilega tíðrætt um samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og greinilegt var að hann taldi að samþjöppunin birtist í því að fréttamenn höguðu vinnubrögðum sínum eftir áliti eigendanna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra betur út í þetta. Telur hann að eignarhald t.d. á Norðurljósum og þeim fjölmiðlum þar með sem til þeirrar samsteypu heyra komi sterklega fram í umfjöllun fréttamanna á DV, Fréttablaðinu og Stöð 2? Mér finnst mikilvægt að hæstv. ráðherra skýri ummæli sín sem hnigu töluvert í þá átt áðan vegna þess að ég held að það sé kjarni málsins.

Hæstv. forseti. Athyglisvert er að það virðist vera álit hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að hlutverk fjölmiðla sé að fara fram með háði og spotti. Ég hélt satt best að segja að það væri hlutverk fréttastofu að segja fréttir en látum það liggja á milli hluta, hæstv. forseti. Ég hef ekki haldið því fram í máli mínu að fréttamenn, hvort sem er á ríkisfjölmiðlunum eða öðrum fjölmiðlum, hafi verið beittir þvingunum. Það sem hér er um að ræða er umræða um frv. sem lagt hefur verið fram á Alþingi til þess að tryggja fjölbreytni í rekstri fjölmiðla, til þess að tryggja sjálfstæði fréttamanna, til þess að tryggja að markaðsráðandi aðili hafi ekki sömuleiðis markaðsráðandi stöðu í fjölmiðlum. Það er það sem ég hef sagt hér, hæstv. forseti.

Frú forseti. Ég held að mér væri sæmst, eins og hæstv. félmrh., að hafa engar skoðanir á því með hvaða hætti fjölmiðlar kjósa að beita vinnu sinni og tökum þegar verið er að gagnrýna stjórnmálamenn eins og okkur báða. Ef þeir kjósa að gera það með háði og íroníu er það þeirra mál. Reyndar verð ég að gera þá játningu að sem ritstjóri þriggja dagblaða notaði ég það oft þegar ég var starfandi. Mér finnst hins vegar mikilvægt að draga það fram að í ræðu sinni í dag sagði hæstv. félmrh. beinlínis að eignarhaldið kæmi fram í skoðunum starfsmanna blaðanna. Þegar ég spurði hann eftir þessu áðan dró hann í land. Þá var hann hættur að vera sammála hæstv. forsrh. en aftur orðinn sammála formanni Framsfl., sem var ekki sammála ummælum hæstv. forsrh. þegar hann var spurður um þau í gær. Má ég svo biðja hæstv. félmrh. að reyna að halda sig við eina skoðun þó að sá sveigjanleiki sem hann sýnir sé sannarlega nokkuð merkilegur.

Hæstv. forseti. Ekki get ég sagt að það hafi komið mér á óvart þótt hv. þm. hafi beitt þeim brögðum á ritstjórnarferli sínum sem hann hér lýsir og undirstrika að ekki kemur mér það á óvart. Ég tel, hæstv. forseti, að hér sé um útúrsnúning af hálfu þingmannsins að ræða. Ég nefndi dæmi í ræðu minni áðan sem ég teldi að sýndi fram á að íslenskir fjölmiðlar í sumum tilvikum setja fram mál sitt með tilliti til hagsmuna eigenda sinna en ég tel ekki að það sé almennt. Og eins og hv. þm. væntanlega veit, rétt eins og sá er hér stendur, er það svo í íslenskum fjölmiðlaheimi, ekki síst á þeim blöðum sem hér hefur verið rætt um, að fjölmiðlamenn, blaðamennirnir, fréttamennirnir hafa mjög gjarnan ekkert um það að segja hvernig fyrirsagnirnar standa.

Frú forseti. Það er í sjálfu sér athyglisvert við þessa umræðu að Sjálfstfl. er bersýnilega að sveigja af þeirri braut sem hann hefur markað hingað til varðandi málefni fjölmiðla á Íslandi. Hingað til hefur flokkurinn ekki verið ákafur talsmaður hafta eða takmarkana, hvorki á fjölmiðlamarkaði né öðrum mörkuðum. Það er athyglisvert í sjálfu sér. Hins vegar verð ég að lýsa því yfir að mér þykir skýrslan sem hér er til umfjöllunar nokkuð vel unnin. Í henni er að finna yfirgripsmiklar upplýsingar og ég er sannfærð um að þessi skýrsla á eftir að nýtast vel í umræðunni um stöðu fjölmiðla í samfélagi okkar. Mér finnst hæstv. menntmrh. hafa fylgt henni vel úr hlaði og málefnalega. Ósk mín er sú að þessi skýrsla fái að vera sá grundvöllur umræðunnar sem henni er ætlað að vera. Ég vil geta þess að tilurð skýrslunnar og nefndarinnar sem hana samdi er nokkuð athyglisverð. Svo bar við, þegar nokkrir þingmenn höfðu safnast saman um þáltill. fyrir sex mánuðum, sem gerði ráð fyrir að fram færi könnun á starfsumgjörð fjölmiðla, að allt í einu var rokið upp til handa og fóta af hálfu ríkisstjórnarinnar og skipuð nefnd um nákvæmlega það sem þáltill. hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur, Drífu Hjartardóttur, Guðjóns Arnars Kristjánssonar, Hjálmars Árnasonar og Steingríms J. Sigfússonar gerði ráð fyrir. Tillagan, sem afgreidd var til nefndar og liggur núna í þingnefnd, var mér afar mikið að skapi. Ég hefði talið eðlilegt að við fengjum ráðrúm til að senda þá þáltill. sem eðlilegasta leið í gegnum þingið. Hins vegar þótti mér ríkisstjórnin grípa fram fyrir hendurnar á þinginu, eins og ríkisstjórnin gjarnan gerir, með því að heimila ekki eðlilega umfjöllun um þá tillögu. Ég vek sérstaklega athygli á einu atriði í tillögunni sem ekki var viðhaft þegar nefnd menntmrh. var skipuð, það atriði lýtur að samráði við þá sem starfa á fjölmiðlamarkaði. Gert var ráð fyrir því að nefndin sem þáltill. gerði ráð fyrir að stofnuð yrði hefði samráð við Blaðamannafélag Íslands, helstu fjölmiðla eða samtök þeirra, við menntmrn. og aðra aðila er málið varðaði og þar með var gert ráð fyrir að fjölbreytnin í vinnu nefndarinnar og sviðið sem hún spannaði væri nægileg til að vinnan yrði ásættanleg. Með þessu er ég ekki að segja að ekki liggi fyrir ásættanleg niðurstaða í þessari skýrslu en ég hefði samt sem áður viljað sjá annan framgangsmáta í málinu en raun ber vitni. Ég hefði viljað sjá okkar aðferð verða ofan á en ekki þá aðferð sem hæstv. menntmrh. kaus að fara. Meðal þess sem kemur fram í þessari skýrslu er að Íslendingar hafa sérstöðu meðal þjóða hvað varðar reglur um fjölmiðla. Þá gildir einu hvort um er að ræða reglur varðandi eignarhald, leyfisveitingar eða aðra þætti fjölmiðla. Hérna er reglusetningin afar lítil, hún er veik og nú hyggst ríkisstjórnin bæta úr því með því að setja reglur um eignarhald og leyfisveitingar. En við skulum vera minnug þess að viðhorf útvarpsréttarnefndar hingað til, sem starfað hefur í umboði hæstv. ríkisstjórnar, hefur verið nokkuð athyglisvert. Ég tel að útvarpsréttarnefnd hafi harla lítið gert annað en undirrita þau leyfi sem sótt hefur verið um. Á þeim bæ hefur ekki verið vilji til að skoða umhverfið eða yfir höfuð setja reglur eða gagnrýna það sem boðið er upp á í fjölmiðlum. Gott og vel. Ég get í öllum meginatriðum verið sammála því að þörf sé á slíkum reglum. Framganga hæstv. forsrh. í þessu máli er því líkust að hér hafi allt í einu skapast mikið panikástand að þessu leyti. Frú forseti. Ég er ósammála því. Ég sé ekki hvers vegna við erum sett í þá stöðu að ræða þessi áhugaverðu mál undir tímapressu og þrýstingi sem er líkastur því að himinn og jörð séu að farast. Það er öðru nær. Hér er ekkert að gerast sem ekki er hægt að gefa sér tíma til að ræða á lýðræðislegan hátt meðal þjóðarinnar í einhverjar vikur. Það er ekki kviknað í húsinu. Það er líka nokkuð hvimleitt, frú forseti, að hæstv. forsrh. skuli hleypa umræðunni af stokkunum á þann hátt sem gert hefur verið. Á hvern hátt? Jú, á þann hátt að menn séu dregnir í lið, með eða á móti Baugi, með eða á móti forsrh.  Ástandið á íslenskum fjölmiðlamarkaði er í sjálfu sér nokkuð frumstætt miðað við ástandið á fjölmiðlamarkaði í nágrannalöndum okkar. Síðan 1986, þegar frelsi í ljósvakamiðlun var innleitt, hafa sprottið upp fjöldamargar útvarpsstöðvar og nokkrar sjónvarpsstöðvar. Jarðvegurinn sem þessi atvinnurekstur hefur þurft að búa við hefur ekki verið nægilega góður, að því er virðist, til að þessir aðilar geti rekið blómlega starfsemi. Við vitum a.m.k. öll að fjölmiðlar hafa, eftir 1986, gjarnan átt það til að fara á hausinn. Það hefur verið mjög þungt undir fæti hjá þeim fjölmiðlum, ljósvakamiðlum sem sprottið hafa upp eftir að þessi breyting gekk í garð. Við skulum heldur ekki gleyma því hver er hönnuðurinn að því ástandi sem við búum við núna. Ég tel að ástandið hafi litast af því að litlu fjölmiðlarnir áttu erfitt uppdráttar. Þá gripu fjársterkir aðilar til þess ráðs að bjarga þeim og setja þá alla undir einn hatt. Þá varð mikil samþjöppun. Allt þetta ástand er hannað af flokki hæstv. forsrh., Sjálfstfl., sem á sínum tíma sótti fast að frelsi yrði innleitt hjá ljósvakamiðlunum. Á þessum tíma, árið 1986, þegar þessar breytingar áttu sér stað kölluðu sjálfstæðismenn þetta gjarnan, það ástand sem við þá bjuggum við, einokun Ríkisútvarpsins á fjölmiðlum okkar. Henni varð umfram allt að aflétta. Svo fór að það var gert. En það er kaldhæðnislegt, frú forseti, að þjóðinni og fjölmiðlunum skuli svo ekki gefið ráðrúm til að horfa yfir sviðið, átta sig á þeim hugmyndum sem settar eru fram í skýrslunni sem hér er til umfjöllunar og fá síðan að fjalla á lýðræðislegan hátt um svo viðamiklar breytingar sem hér virðist eiga að ráðast í. Ég vil að það sé alveg ljóst, frú forseti, að ég hef verið því fylgjandi, frá því að einkaaðilum var heimilaður rekstur ljósvakafjölmiðla, að um slíkan rekstur gildi skýrar reglur. Það sjónarmið mitt hefur ekki breyst. En ég er jafnákveðin í því og áður að hitt sé lífsspursmál fyrir okkur á Íslandi að hafa öflugt ríkisútvarp. Útvarp í almannaeigu sem fái frelsi til að vera einn af máttarstólpum menningar í landinu. Ég segi ,,fái frelsi`` vegna þess að þess hefur óneitanlega gætt að ríkjandi valdhafar hafa virst telja að Ríkisútvarpið ætti að endurspegla stefnu þeirra í helstu málum, með öðrum orðum, að vera nokkurs konar ríkisstjórnarútvarp. Ég tel að okkur beri að vinna gegn slíkri tilhneigingu. Ég tel ekki hægt að skilja umræðuna um Ríkisútvarpið frá þeirri umræðu sem nú fer fram. Formenn beggja stjórnarflokkanna virðast sammála því sjónarmiði mínu, frú forseti, a.m.k. hafa þeir séð sig knúna til að beina sjónum sínum að afmörkuðum þætti í málefum Ríkisútvarpsins daginn sem frv. forsrh. var kynnt í stjórnarflokkunum, þ.e. afnotagjöldum Ríkisútvarpsins. Það vekur óneitanlega athygli, frú forseti, að nú skuli ekkert bóla á þeim sið Framsfl., sem þar á bæ hefur verið tíðkaður, a.m.k. síðan þetta stjórnarsamstarf hófst, að standa í vegi fyrir áformum Sjálfstfl. um að þynna út og veikja Ríkisútvarpið. Frú forseti. Ég vil fara nokkrum orðum um það sem fram kom í fjölmiðlum fyrir tveimur dögum, að nú væru formenn stjórnarflokkanna tilbúnir til að afnema afnotagjöldin. Eftir því sem manni skilst þá á það að verða til að styrkja stöðu Ríkisútvarpsins. Hæstv. utanrrh. telur stöðu þess veika og rétt sé að breyta afnotagjaldakerfinu og afnema það. Ég vil vekja athygli þingmanna á því, frú forseti, að þetta sjónarmið formanna stjórnarflokkanna er í andstöðu við sjónarmið höfunda skýrslunnar sem hér er til umræðu. Á bls. 52 í þeirri skýrslu stendur að rétturinn til innheimtu afnotagjalda styrki mjög stöðu Ríkisútvarpsins og sjálfstæðis þess. Hvernig geta afnotagjöld styrkt sjálfstæði Ríkisútvarpsins? Jú, vegna þess að hver einasti einstaklingur sem borgar afnotagjöldin finnur á eigin skinni að hann stendur undir rekstri miðilsins. Það tryggir að almenningur finni til þess að hann eigi miðilinn. Af því að við teljum að eigendur og fjölmiðlarnir séu í sama liði, að ekki sé óeðlilegt að þeir leiki í sama liði, þá telja skýrsluhöfundar greinilega að afnotagjaldakerfið sé forsenda fyrir sjálfstæði Ríkisútvarpsins. Frú forseti, ég tek undir þau sjónarmið. Mér þykir afar mikilvægt að við höfum það í huga í umræðunum. Mér þykir miður að heyra það að hæstv. forsrh. skuli ekki hafa neinar hugmyndir um hvernig sé hægt að breyta afnotagjaldakerfinu eða finna á því einhvern flöt sem gæti verið ásættanlegur. Hvers vegna vill hann afnema það? Í umræðunni eru talsvert margar hugmyndir til um útfærslu á afnotagjaldaleiðinni. Ég vil nefna, af því að menn hafa agnúast út í að afnotagjöldin séu lögð á viðtækin eins og við kölluðum þau á árum áður, að uppi hafa verið umræður um að tengja afnotagjöldin fasteignum, íbúðum, fasteignagjöldunum. Ég vil að slík leið sé skoðuð í þessu sambandi. Ef menn ætla að ræða afnotagjaldakerfið og nota tækifærið á þeim skamma tíma sem hér er skammtaður til að fara í aðgerðir sem mundu höggva að sjálfstæði Ríkisútvarpsins, rótum Ríkisútvarpsins, þá vil ég taka fram að við erum á miklum villigötum, frú forseti. Ein meginreglan í Evrópu varðandi eignarhald á fjölmiðlum virðist sú að eignarhluti aðila í fjölmiðlafyrirtækjum skuli ekki vera stærri en sem nemur þriðjungi af markaði. Þá er stærð markaðarins metin með ýmsu móti, ýmist gengið út frá veltu fyrirtækjanna eða hlutdeild í áhorfendum eða hlustendum. Það er eðlilegt að þessir kostir verði allir skoðaðir í þessari umræðu og metið hver af þeim eigi best við okkur. Í mínum huga er algerlega nauðsynlegt að upplýsingar um eigendur fjölmiðla séu ekki bara aðgengilegar heldur sýnilegar og mjög sýnilegar. Ég tel það algert grundvallaratriði í þjóðfélaginu sem við búum í núna. Það hlýtur að vera grundvallarskylda hvers fjölmiðils að upplýsa um slíkt. Nú eru upplýsingar um markaðshlutdeild einstakra aðila í fjölmiðlum ekki opinberar, eftir því sem fram kemur í skýrslunni og mér finnst það eðli málsins samkvæmt há nokkuð umræðunni. Í mínum huga er það algert frumskilyrði að allar upplýsingar um eigendur fjölmiðlanna liggi fyrir og séu öllum ljósar. Einn þáttur þessarar umræðu varðar reglur um sjálfstæði ritstjórna á fjölmiðlum. Auðvitað á að hugleiða reglusetningu þar að lútandi. En maður spyr sig samt, frú forseti, hverju slíkar reglur muni á endanum skila. Er ekki eðlilegt að eigendur fjölmiðla og ritstjórn þeirra séu í sama liði, myndi einhvers konar bandalag? Er ekki eðlilegt að ritstjórinn, sem eigandinn í öllum tilfellum ræður til starfa, starfi með eigandanum? Ég spyr: Er í raun nokkuð athugavert við það? Er ekki eðlilegt að eigandinn og ritstjórinn myndi einhvers konar bandalag? Ég tel það og af því að svo er þá tel ég mikilvægt að allir viti hverjir eigendurnir eru. Frú forseti. Ef við viljum ekki að fjölmiðlar í einkaeign séu einráðir eða of áhrifamiklir á vettvangi þjóðmálaumræðunnar þá er í mínum huga sterkasta vopn okkar að styrkja Ríkisútvarpið, efla það og tryggja sjálfstæði þess. Fjölbreytni er mikið til umræðu. Ég sé að tíma mínum er að verða lokið en ég hefði viljað fjalla nokkuð um fjölbreytnina, sem ég tel nauðsynlegt að ræða um við þessa umræðu. Mér finnst einsleitt að ræða þar um fjölbreytilega eigendur, þ.e. hversu margir eigendur eru að fjölmiðlunum. Mér finnst ekki síður skipta máli að við ræðum um fjölbreytni í dagskrárframboði og ég tel að fjölbreytni sem við búum við í dag sé ekki upp á marga fiska. Þar mætti vissulega margt betur fara en ég sé að ég verð að geyma þennan þátt ræðu minnar þar til í síðari ræðu minni, frú forseti, og lýk máli mínu að sinni.

Hæstv. forseti. Í upphafi máls míns finnst mér rétt sem þingflokksformaður Frjálsl. í umræðu um skýrslu menntmrh. um eignarhald á fjölmiðlum hér á landi að hnykkja á því að hlutverk nefndarinnar sem hæstv. menntmrh. skipaði þann 19. desember 2003 var fyrst og fremst að meta hvort tilefni væri til að setja reglur um eignarhald á fjölmiðlum. Eins og við höfum séð á undanförnum dögum í þjóðfélagsumræðunni er, eftir að kvisast fór út að skýrslan lægi fyrir og að forsrh. væri að nota hana til að brugga saman frv. með liðsinni ráðherra ríkisstjórnarinnar til að leggja hömlur á það hverjir mega eiga fjölmiðla hér á landi, um gríðarlega flókið og viðkvæmt mál að ræða, mál sem krefst mjög vandaðrar og ítarlegrar umfjöllunar í þjóðfélagi okkar og ekki síst á hinu háa Alþingi. Slík lagasetning má ekki bera keim af því að verið sé að setja lög til höfuðs ákveðnum aðilum og jafnvel af annarlegum hvötum. Hér verður að gæta jafnræðis og sanngirni í hvívetna. Hið svokallaða fjölmiðlafrumvarp ríkisstjórnarinnar sem nú er á leið til meðferðar hins háa Alþingis, frv. sem á að byggja á skýrslunni sem við ræðum í dag gefur því miður ekki tilefni til að ætla að göfugar dyggðir eins og jafnræði og sanngirni hafi verið hafðar að leiðarljósi við setningu þess. Frú forseti. Þetta frv. er skrípi sem getið er í fljótheitum til að reyna að koma fjölmiðlasamsteypu, sem rétti við gjaldþrotafyrirtæki á sínum tíma og hugnast ekki ríkisstjórninni, fyrir kattarnef og það sem allra fyrst. En nóg um frv. Það er ekki til umræðu í dag. Við ætlum að ræða skýrslu menntmrh. og okkur gefst vonandi nægur tími til að ræða frv. ríkisstjórnarinnar síðar í sölum hins háa Alþingis, þó reyndar sé það komið fram allt of seint og mjög skammur tími eftir af störfum þingsins fyrir sumarfrí. Mikilvægi fjölmiðla í nútímasamfélagi er að sjálfsögðu óumdeilt. Þeir gegna lykilhlutverki sem vettvangur ólíkra viðhorfa til samfélagsins og eru mikilvæg forsenda þess að þegnar í lýðræðisríki fái notið tjáningarfrelsis. Því gerir almenningur í lýðræðisríki kröfur til þess að hafa aðgang að fjölbreyttum og öflugum fjölmiðlum. Skýrsluhöfundar benda einmitt á þetta með skýrum hætti. Í skýrslunni er meira að segja sagt að sú þjóðréttarlega skylda hvíli á íslenska ríkinu að leita leiða til að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlum. Undir þetta má að sjálfsögðu taka. En þá mætum við spurningunni um það hvernig tryggja eigi fjölbreytnina og hvernig við eigum að skilgreina hugtakið fjölbreytni í fjölmiðlum. Getum við, tæplega 300 þúsund manna þjóð, fullyrt að við búum ekki við fjölbreytni í fjölmiðlum í dag? Nú eru gefin út 3 dagblöð hér á landi og á 17 þéttbýlisstöðum koma út samtals 23 héraðsfréttablöð sem gefin eru út reglulega. Eitt blað helgað viðskiptum kemur út tvisvar í viku og er dreift um land allt. Eitt blað helgað sjávarútvegi kemur út vikulega. Síðan má telja aragrúa tímarita með ýmsu efni og við skulum heldur ekki gleyma ýmsum málgögnum stéttarsamtaka, hagsmunahópa og frjálsra félagasamtaka þar sem gróskan er mjög mikil. Margir þessara prentmiðla hafa mikla útbreiðslu víða um land, annaðhvort til almennings eða til þrengri markhópa. Á síðasta ári voru 17 útvarpsstöðvar hér á landi og til viðbótar því hafði Ríkisútvarpið á að skipa 6 dagskrárrásum, þar sem 4 rásir eru svæðisútvörp í jafn mörgum landshlutum. Mikil gróska hefur verið í rekstri útvarpsstöðva. Frá því að einkaréttur ríkisins til útvarpssendinga var gefinn frjáls fyrir 18 árum hefur 41 ein einkarekin útvarpsstöð hafið göngu sína. Síðan hafa þær komið og farið eins og gengur. Þegar litið er á sjónvarp eru nú 10 sjónvarpsstöðvar í landinu og þar af teljast 4 senda út á landsvísu. Til viðbótar öllu þessu er mjög umfangsmikil fjölmiðlun fyrir hendi á nýjasta fjölmiðlinum, internetinu. Þar er að finna fréttaveitur, aragrúa af vefslóðum sem veita hinar ýmsu upplýsingar og slóðir sem opna fyrir frjáls og óháð skoðanaskipti. Til viðbótar öllu þessu má svo ekki gleyma því að aðgengi Íslendinga að erlendum fjölmiðum er gott og verður stöðugt betra að dagblöðum, útvarpi, sjónvarpi, netinu og í gegnum breiðband Símans. Frú forseti. Ég fæ ekki betur séð þegar litið er yfir fjölmiðlaflóruna hér á landi að fólk hafi úr alveg ótrúlegri fjölbreytni í fjölmiðlun að velja og hún er alltaf að aukast. Höfum enn og aftur í huga að hér búa aðeins tæplega 300 þúsund manns. Komum þá að eignarhaldinu. Frú forseti, áður en lengra er haldið vil ég lýsa því skýrt yfir að Frjálsl. vill vera á varðbergi gagnvart hringamyndun og samþjöppun valds til að koma í veg fyrir einokun. Við höfum aldrei skorast undan því að þessi mál þurfi ávallt að skoða með gagnrýnum hætti. Varðandi fjölmiðla vil ég minna á að einn þingmaður Frjálsl., hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, var einn af fimm flutningsmönnum þáltill. sem lögð var fram á Alþingi í desember sl. Þessi þáltill. á þskj. 485, 366. mál, fjallaði um könnun á starfsumhverfi fjölmiðla og sagði svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að kjósa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka sem fái það verkefni að kanna starfsskilyrði fjölmiðla, hræringar á fjölmiðlamarkaði og hvert stefnir og huga að því hvort þörf sé lagasetningar eða aðgerða til að treysta stöðu sjálfstæðs og fjölbreytts fjölmiðlareksturs hér á landi.`` Nefndin átti að kanna m.a. eftirfarandi atriði sérstaklega: Hvort það þyrfti að sporna með lagaákvæðum eða öðrum hætti gegn óæskilegri samþjöppun á fjölmiðlamarkaði, svo sem að óheimilt sé að dagblöð eða aðrir áhrifamiklir prent- og ljósvakamiðlar séu í eigu sömu aðila. Hvort setja bæri sérstök ákvæði í lög sem tryggi fullt gegnsæi eignarhalds á fjölmiðlum. Hvort ástæða væri til að takmarka sérstaklega möguleika aðila til eignarhalds á fjölmiðlum sem eru markaðsráðandi eða mjög umsvifamiklir á öðrum sviðum viðskipta, t.d. á sviði fjármálaþjónustu. Einnig átti hún að kanna löggjöf og starfsskilyrði fjölmiðla í nálægum löndum með hliðsjón af markmiði nefndarstarfsins. Sérstaklega var tekið fram að nefndin skyldi í störfum sínum hafa samráð við Blaðamannafélag Íslands, helstu fjölmiðla eða samtök þeirra, menntmrn. og aðra aðila er málið varðar. Eini flokkurinn sem átti ekki aðild að þáltill. sem lögð var fram á hinu háa Alþingi var Samf. sem síðar lagði fram þáltill., og ber að nefna það svo réttlætis sé gætt í málflutningi, um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Frjálsl. var með á þáltill. um starfsumgjörð fjölmiðla ásamt Vinstri grænum, Sjálfstfl. og Framsfl. Flutningsmaður flokksins, hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, tók virkan þátt í umræðu um hana. Það er því helber fásinna að hæstv. menntmrh. skyldi koma í ræðustól áðan og fullyrða að Frjálsl. væri annar tveggja flokka á hinu háa Alþingi sem ekkert vildi gera til að skoða starfsumgjörð og eignarhald á fjölmiðlum. Ég sem þingflokksformaður Frjálsl. hlýt að gera þá kröfu að hæstv. menntmrh. komi í ræðustól á eftir þegar ég hef lokið máli mínu og dragi orð sín um Frjálsl. til baka. Þetta er rangt, hæstv. menntmrh., og til eru skjöl á þinginu sem sanna það. Við í Frjálsl. höfum lengi verið reiðubúin að skoða þetta mál, miklu lengur en ríkisstjórnin. En þegar brugðist er við því sem kalla mætti óæskileg áhrif samþjöppunar á fjölmiðlamarkaði með lagasetningu þarf að vanda afar vel til verks og vinna það í náinni samvinnu við þá sem málið varðar, ekki síst heildarsamtök blaðamanna og fjölmiðlana sjálfa. Þetta er gríðarlega flókið og vandasamt mál sem varðar hagsmuni fjölmargra. Ekki bara þeirra sem eiga fjölmiðlana, alls ekki. Við megum heldur ekki gleyma þeim sem starfa á fjölmiðlunum og einnig þeim sem nota fjölmiðlana, ekki síst auglýsendum og neytendum. Frú forseti. Ég sé í skýrslunni að nefnd menntmrh. leggur megináherslu á að takmarka eignarhald á fjölmiðlum. Í framhaldi af því er ljóst að ríkisstjórn hinna svokölluðu frjálslyndu flokka, ríkisafskiptaflokkanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, ætlar að fara að setja lög um hverjir eigi að fá að fjárfesta í fjölmiðlum. Þetta þarf að skoða mjög vandlega. Gleymum því ekki að það er mjög dýrt að byggja upp fjölmiðla og einmitt slík uppbygging er nauðsynleg til að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlun. Þetta kostar peninga. Þeir sem ákveða að stofna fjölmiðil og þróa miðil sem þeir hafa keypt þurfa að búa yfir miklu fjármagni og vera reiðubúnir til að reka fjölmiðla sína með tapi fyrstu árin. Það þarf að kaupa dýr tæki. Það þarf að skapa markaði, bæði meðal þeirra sem kaupa sér auglýsingapláss í fjölmiðlum og þeirra sem vilja kaupa aðgang að fjölmiðlunum með áskriftum eða með því að kaupa þá í lausasölu. Undantekning á þessu er að sjálfsögðu fjölmiðlar sem dreift er ókeypis til fólks, en þeir fjölmiðlar eru háðir auglýsingatekjum til að bera sig og það er líka dýrt að stofna þá fjölmiðla. Oftast hafa þeir sem búa yfir fjármagni einmitt grætt það á annarri starfsemi. Hvar fengu þeir sem nú eiga Landsbankann og Eimskip fé sitt? Fundu þeir það einhvers staðar úti á götu? Nei, þeir græddu það á annarri starfsemi. Er þeim þá bannað að eiga banka og kaupskipaútgerð? Nei, að sjálfsögðu ekki. Frú forseti. Áður en ég held áfram langar mig að spyrja hvort það hefði í raun ekki frekar mátt íhuga að setja reglur um starfsemi fjölmiðla í stað þess að miða allar hömlur við eignarhaldið og eignarhaldið eingöngu. Ég held að þær hugmyndir sem nú eru á lofti séu illa ígrundaðar, það rekst allt hvert á annars horn þegar maður fer að skoða þetta og velta þessu fyrir sér. Ég ætla ekki mikið að fara út í þá sálma hér og nú, því eins og ég sagði í upphafi máls míns munum við ræða það frekar þegar frv. kemur til umfjöllunar á hinu háa Alþingi. Frú forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég aðeins beina athyglinni að því að undanfarna daga höfum við orðið áþreifanlega vör við það að ríkisstjórnin hefur áhyggjur af samþjöppun. Þá er rétt að staldra við og hugsa: Af hverju hefur þjóðfélagið þróast svona? Jú, ríkisstjórnin ber ríkasta ábyrgð á því að auður hefur verið að færast á færri hendur, samanber til að mynda sjávarútveginn. Þarf ekki að bregðast við hrikalegri samþjöppun þar sem er að leggja heilu byggðirnar í eyði? Ég minni á að nú er einn maður að dunda sér við að breyta helsta fjöreggi í atvinnumálum við Eyjafjörð í spælegg. Þetta er gamla ÚA sem menn hafa af kaldhæðni sinni endurskírt og kalla Brim í dag. Menn flýta sér hægt þar. Hvað með matvörumarkaðinn? Það kemur fram í skýrslunni að Baugur er með 75% af matvörumarkaðnum á Reykjavíkursvæðinu og 50% á landsbyggðinni. Frú forseti. Þeir sem tala hæst um nauðsyn gagnsæis og hafa af því er virðist miklar áhyggjur af samþjöppun eru sömu menn og vilja alls ekki opna fjármál stjórnmálaflokkanna. Skiptir engu máli hverjir eiga flokkana? Þarf ekki gagnsæi þar eins og í nágrannalöndunum? Það er mikið talað um að búið sé að setja svona reglur um fjölmiðla í nágrannalöndunum. Það er líka búið að setja reglur um fjármál stjórnmálaflokka í nágrannalöndunum. Hvernig væri að draga þær inn í umræðuna? Mér finnst það mjög þarft. Menn hafa verið með alls konar dylgjur á lofti í þjóðfélaginu um að Baugur væri til að mynda búinn að kaupa Samf. með mútum. Frjálsl. hefur jafnvel verið nefndur í þessu sambandi. Ég get upplýst það hér og nú að Baugur hefur aldrei greitt eina einustu krónu í kosningasjóði Frjálsl. Þeir eiga ekkert inni hjá okkur og við eigum ekkert inni hjá þeim. Nákvæmlega ekki nokkurn skapaðan hlut. Við erum með opið bókhald, við getum sýnt fram á þetta hvenær sem er. Hvað með hina flokkana? Skyldu Norðurljós hafa borgað í kosningasjóði Davíðs Oddssonar? 

Virðulegi forseti. Það átti engum að koma á óvart að ríkisstjórnin beitti sér fyrir því að settar væru reglur í formi laga um eignarhald fjölmiðla og starfsemi þeirra. Í greinargerð fjölmiðlanefndar sem menntmrh. skipaði og liggur nú fyrir er lagt mat á þær nauðsynlegu aðgerðir sem þarf að ráðast í til þess að skapa eðlilegt umhverfi á fjölmiðlamarkaði. Umhverfi og þar með lagaumhverfi verður að tryggja fjölbreytt og öflugt framboð á efni í þágu neytenda. Fyrirtæki í fjölmiðlum þurfa að hafa svigrúm til að vera rekstrarhæfar einingar, en á sama tíma verður að vera eðlilegt aðhald að þeim fyrirtækjum og tryggt að þar ríki ekki óeðlilegt eignarhald þar sem markaðsráðandi fyrirtæki stýri markaðsráðandi fjölmiðlum. Frumvarp er nú komið fram og hér er til umræðu skýrsla fjölmiðlanefndarinnar og viðbrögðin láta ekki á sér standa frá þeim sem telja sig málið varða. Haft er í hótunum um málssókn, kröfur um milljarðabætur hafa þegar verið reistar og settar fram hugmyndir um útvarps- og sjónvarpsrekstur erlendis til þess að komast undan lagaumhverfi okkar og það ríkir fullkomin ringulreið af hálfu stjórnarandstöðunnar í umræðunni. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur vakið athygli á því hversu vel sú skýrsla er unnin sem hér er til umfjöllunar. Frumvarpið sem við munum innan tíðar fjalla um byggir á þeirri mikilvægu skýrslu og formaður nefndarinnar hefur lýst því rækilega að frv. sem verður til umfjöllunar innan tíðar byggi að sjálfsögðu á þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Í skýrslu fjölmiðlanefndarinnar er fjallað um framtíðarfyrirkomulag við hagkvæma dreifingu útvarps- og sjónvarpsefnis sem mun gjörbreyta öllu þessu umhverfi þegar stafræna sjónvarps- og útvarpstæknin kemur fram. Engu að síður er afar mikilvægt að þau fyrirtæki sem starfa á fjölmiðlamarkaðnum leiki eftir eðlilegum leikreglum sem markaðurinn þarf síðan að veita aðhald. Í skýrslunni sem er til umfjöllunar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Allmiklar umræður hafa orðið hér á landi um innleiðingu stafræns hljóðvarps og sjónvarps. Í niðurstöðum í greinargerð Póst- og fjarskiptastofnunar um málið kemur fram sú skoðun að Íslendingar geti ekki leitt hjá sér að innleiða stafrænt sjónvarp. Talið er að stafrænt sjónvarp bjóði upp á margra kosti umfram núverandi kerfi.`` Í greinargerð sem Póst- og fjarskiptastofnun vann fyrir samgrn. er lögð áhersla á að stjórnvöld verði að taka afstöðu til þess hvort og að hvaða marki þau vilji leggja uppbyggingu stafræns sjónvarps lið. Í greinargerðinni er núverandi fyrirkomulagi sjónvarpsstöðva á Íslandi lýst sem ,,lóðréttu``, þ.e. þjónustu sem fyrirtækin veita alla leið úr myndveri yfir til endanotenda í gegnum eigið dreifikerfi. Með tilkomu stafræns sjónvarpskerfis gefst kostur á að breyta þessu fyrirkomulagi þannig að nálgunin verði ,,lárétt``, þ.e. að sjónvarpsstöðvar sérhæfi sig í að framleiða efni en dreififyrirtækin dreifi efni margra sjónvarpsstöðva til neytenda í gegnum dreifikerfið sem nær til landsins alls eða því sem næst. Þá er lögð áhersla á að við útfærslu stafræns sjónvarps þurfi að taka afstöðu til tveggja meginatriða. Annars vegar fyrirkomulags dreifikerfis og hins vegar fyrirkomulags svonefnds aðgangskerfis. Í niðurstöðum í greinargerð starfshóps sem samgrn. skipaði kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Lagt er til að stofnað verði sameiginlegt dreifingarfyrirtæki aðila á markaði um stafrænt sjónvarp þar sem allir aðilar hefðu jafnan aðgang að dreifingu myndefnis. Forsenda slíks fyrirtækis er að allir stærri seljendur sjónvarpsefnis mundu nýta hið nýja dreifingarkerfi og að samstaða næðist um slíkt fyrirkomulag. Lögð er áhersla á að með nýju fyrirkomulagi yrði nýjum aðilum gert auðveldara að komast inn á markaðinn. Einnig skoðaði starfshópurinn hvort tengja beri umfjöllun um útsendingu stafræns sjónvarps og stofnun sameiginlegs dreifingarfyrirtækis við afruglarakerfi sjónvarpsstöðvanna. Að lokum er bent á að í nýrri stefnu stjórnvalda í málefnum stafræns sjónvarps hefur samgönguráðherra lagt til að slíkt sjálfstætt dreifingarfyrirtæki í eigu aðila á fjölmiðlamarkaði verði stofnað. Hlutverk þess verði að byggja upp dreifingarkerfi fyrir stafrænt sjónvarp og hljóðvarp. Meginmarkmiðið er að auka fjölbreytni og bæta aðgengi neytenda að sjónvarpsefni.`` Síðan segir í skýrslu fjölmiðlanefndar: ,,Nefndin hefur fylgst með þessum ráðagerðum og bendir á að þessi markmið stjórnvalda séu að öllu leyti í samræmi við tilmæli Evrópuráðsins sem fyrr er getið, en þar er einmitt lagt til að ríkið hugi sérstaklega að því að leggja slíkum áformum lið. Nefndin tekur undir þessar ráðagerðir og hvetur til þess að þeim verði framfylgt.`` Í skýrslu nefndarinnar kemur fram að nefndin taki undir þær ráðagerðir sem uppi eru um skipulag dreifingar stafræns útvarps og sjónvarps. Ríkisstjórnin hefur sett sér markmið í málefnum upplýsingasamfélagsins. Þar er fjallað um stafrænt útvarp og sjónvarp. Sú stefnumótun er byggð á vinnu á vegum samgrn. í samstarfi við menntmrn. Vegna umfjöllunar nefndarinnar tel ég eðlilegt að gera grein fyrir vinnu samgrn. í umræðu um skýrslu fjölmiðlanefndarinnar við innleiðingu stafrænnar tækni og þeim tillögum sem unnið er eftir. Í nóvember 2002 skipaði ég nefnd sem í sátu fulltrúar frá fjmrn., iðn.- og viðskrn., menntmrn., Póst- og fjarskiptastofnun og samgrn. um innleiðingu stafræns sjónvarps. Nefndin var undir forustu fyrrverandi forstjóra Stöðvar 2, Jafets Ólafssonar. Nefndin skilaði tillögum í apríl 2003. Meginniðurstaða nefndarinnar var að stofnað yrði sameiginlegt dreifingarfyrirtæki aðila á markaði til að sjá um dreifingu stafræns sjónvarps. Forsenda þessarar lausnar væri góð samstaða, a.m.k. milli stærri efnisframleiðenda, þ.e. sjónvarps- og útvarpsstöðva. Kostirnir eru minni heildarfjárfesting, lægri rekstrarkostnaður sem skiptir mjög miklu máli, skipulögð og hagkvæm uppbygging og einsleit heildarlausn. Gert er ráð fyrir að allir efnisframleiðendur hefðu jafnan aðgang að dreifikerfinu, sem mun m.a. auðvelda nýjum framleiðendum og nýjum fyrirtækjum að koma inn á þennan markað. Í stefnumótun ríkisstjórnarinnar um íslenska upplýsingasamfélagið segir að stuðlað verði að uppbyggingu dreifikerfis fyrir stafrænt sjónvarp sem nái til landsins alls sem skiptir mjög miklu máli og er nauðsynlegt að draga inn í umræðuna um framtíðarskipun fjölmiðlamálefna. Meginmarkmið stjórnvalda er að auka fjölbreytni og bæta aðgengi neytenda að sjónvarpsefni. Stuðlað verði að samvinnu sjónvarpsstöðva í dreifingu sjónvarpsefnis en samkeppni þeirra í efnisframboði. Þetta er afar mikilvægt atriði. Þannig verði leitað einsleitra lausna sem eru þjóðhagslega hagkvæmar, einfaldar og hagkvæmar fyrir neytendur og stuðla að fjölbreyttri þjónustu við alla landsmenn. Opið samstarf á sjónvarpsdreifimarkaði auðveldar nýjum efnisveitendum aðgang að dreifikerfi á eðlilegu kostnaðarverði og skilmálum og skapar þannig samkeppni á efnisframboði á sjónvarpsefni. Til að ná þessum markmiðum þarf að stuðla að breyttu skipulagi og eignarhaldi dreifikerfisins, þ.e. að koma á láréttri uppbyggingu í stað lóðréttrar. Þannig verður að hverfa frá núverandi lóðréttu kerfi og mun ég ekki fara frekar út í það að þessu sinni, en vísa til þess sem ég sagði fyrr. En þetta skiptir sjónvarpsfyrirtækin mjög miklu máli og skapar aukna hagkvæmni. Við uppbyggingu dreifikerfis verða stjórnvöld að uppfylla skyldur Ríkisútvarpsins og það hefur komið fram mjög skýrt af hálfu stjórnarflokkanna í þessari umræðu allri að við viljum efla Ríkisútvarpið, en Ríkisútvarpið hefur skyldum að gegna um þjónustu við alla landsmenn. Þetta gæti t.d. gerst með stuðningi við dreififyrirtæki sem skuldbindur sig til þess að ná 99% dreifingu á landsvísu. Varðandi þjónustu við mismunandi landsvæði, t.d. hvað varðar fjölda dagskrá, munu markaðslögmálin ráða hverju sinni og ekki er ólíklegt að fleiri en eitt dreififyrirtæki muni starfa á sumum landsvæðum ef fyrirkomulagið verður tekið upp eins og á höfuðborgarsvæðinu. Það er ljóst að breytingar yfir í stafrænar sendingar sjónvarpsins eru nokkuð kostnaðarsamar og þurfa að taka mið af efnahagsaðstæðum. Að auki tengist innleiðing stafræns sjónvarps beint og óbeint málefnum upplýsingasamfélagsins og hvar Íslendingar vilja staðsetja sig meðal jafningja í samfélagi þjóðanna. Þetta tengist einnig tímasetningu á endurnýjun núverandi dreifikerfis helstu aðila á markaði. Einnig verður að horfa til þess að þegar hafnar verða stafrænar sendingar verður um millibilsástand að ræða þar sem sent verður út bæði stafrænt og hliðrænt. Þetta er kostnaðarsamt og því mikilvægt að þetta tímabil sé stutt. Ég tel afar mikilvægt að undirbúið verði að hefja útsendingu á stafrænu sjónvarpsefni sem allra fyrst og að því verði lokið áður en langt um líður. Ég vona að því verði lokið í góðu samstarfi allra aðila sem að þessu koma á árinu 2008 eða 2009. Virðulegi forseti. Í samræmi við þá stefnumótun sem ég hef gert grein fyrir hafa fulltrúar samgrn. átt viðræðufundi við fulltrúa útvarps- og sjónvarpsstöðva og kannað vilja þeirra til að vinna eftir þessari stefnumörkun. Hafa þeir lýst vilja sínum til þess að halda því starfi áfram og er nú unnið eftir því. Það er von mín að okkur megi takast að standa þannig að málum að skapa nýtt og traust lagaumhverfi í kringum ljósvakamiðlana og um leið sameinast um uppbyggingu dreifikerfis fyrir stafrænt útvarp og sjónvarp sem auki framboð á efni fjölmiðla þannig að notendur hafi sem mest val og góðan aðgang að efni. Með þeirri leið er framtíð útvarpsstöðva best borgið. Skýrsla fjölmiðlanefndarinnar og það frv. sem lagt hefur verið fyrir þingið er mikilvægt innlegg í þá stefnu sem stjórnvöld hljóta að taka og eru til hagsbóta bæði fyrir útvarps- og sjónvarpsfyrirtækin, að mínu mati, en umfram allt fyrir notendur útvarps- og sjónvarpsefnis í landinu.

Hæstv. forseti. Stafræna kerfið sem hæstv. ráðherra var að tala um gefur nánast ótakmarkaða möguleika fyrir aðila að komast inn á þann markað. Finnst hæstv. ráðherra ekki svolítið undarlegt að við skulum vera að ræða um að takmarka aðgang að því að veita þessa þjónustu í landinu þegar hann er að undirbúa að koma ótakmörkuðum möguleikum á fót til þess að veita þessa þjónustu, í ljósi þess að menn telja sig jafnvel geta farið úr landi núna og sent dagskrána yfir Ísland án þess að fá leyfi útvarpsréttarnefndar til þess að hafa þær rásir sem eru nú leyfðar þar? Hvernig finnst hæstv. ráðherra eiginlega að standa í því með félögum sínum í ríkisstjórninni að þvinga í gegnum Alþingi einhverjar þrengingar gagnvart þeim sem vilja vera á markaðnum í dag? Hvað ræður þessu? Er hæstv. ráðherra, því hann er þingmaður Norðvest., t.d. sammála því að verið sé að þrengja að útvarpsstöðinni sem rekin er á Skagaströnd með þessari lagasetningu? Mér finnst ástæða til að spyrja um það í leiðinni, því sá sem hefur það leyfi er í öðrum rekstri og samkvæmt frv. er honum bannað að fá útvarpsleyfinu úthlutað aftur af því að hann er með veitingastað og veitir þjónustu í gegnum hann. Finnst hæstv. ráðherra að það gangi að berja á lítilli útvarpsstöð sem er rekin í kjördæminu okkar?

Virðulegi forseti. Ekki veit ég hvaðan hv. þm. hefur þær upplýsingar að sú ágæta útvarpsstöð á Skagaströnd sé í einhverri hættu. Það er fjarri öllu lagi. Hv. þm. misskilur hlutina gjörsamlega og gerir það væntanlega viljandi. Við erum að fjalla um skýrslu sem byggir undir það frv. sem liggur fyrir og gengur út á að tryggja eðlilegt samkeppnisumhverfi þannig að markaðsráðandi fyrirtæki ráði ekki lögum og lofum á fjölmiðlamarkaði. Það á ekkert skylt við að við bætum möguleika á útsendingum með stafrænni tækni. Það er alger grundvallarmisskilningur. Við auðveldum fyrirtækjunum fyrst og fremst reksturinn og gerum hann hagkvæmari með því að taka upp stafræna útvarps- og sjónvarpstækni, en það er fjarri öllu lagi að það tengist með einhverjum hætti takmörkunum í útvarps- og sjónvarpsrekstri að öðru leyti. Það er mjög athyglisvert ef Samf., eins og mér fannst á hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, hugsaði gott til glóðarinnar að menn gætu bara flutt til annarra landa, á einhverjar breskar eyjar væntanlega, til þess að komast undan íslenskri löggjöf. Er það svo? 
            

Hæstv. forseti. Það væri nú gott ef hæstv. ráðherra kæmist til nútímans, áttaði sig á þeirri tækni sem er komin og að menn muni nýta hana. Menn eru farnir að nýta hana, það er verið að senda sjónvarpsstöðvarefni til Íslands í stórum stíl núna og það er hægt að gera samninga við þessi sömu fyrirtæki um að flytja efni til Íslands í gegnum það kerfi. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst þetta fáránlegt að því leyti til að menn eru að tala um að það eigi að auka frelsið og fjölbreytnina með því að taka þá sem eru öflugastir út af markaðnum. Það er þá líklegt til að auka fjölbreytnina. Mín skoðun er sú að aðalatriðið sé að það sé opin leið fyrir alla sem geta og vilja komast í rekstur af þessu tagi til að komast inn í hann með leyfisveitingum sem hér eru til staðar. Menn eiga ekki að nota þær leyfisveitingar til að lemja á einhverjum fyrirtækjum eins og ég nefndi hér áðan. Það er bara þannig, svo að ég haldi áfram með Kántríbæ á Skagaströnd, að Hallbjörn Hjartarson hefur leyfi til útvarps og fyrsta atriðið í frv. sem hæstv. ráðherra ætlar að styðja er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Óheimilt er að veita leyfi til útvarps til fyrirtækis sem hefur að meginmarkmiði rekstur sem er óskyldur fjölmiðlarekstri.`` --- Hvað er rekstur Kántríbæjar skyldur fjölmiðlarekstri? Ekki neitt. Þetta er veitingahús. Og honum er bannað að halda áfram að reka útvarpið af því að hann er í veitingarekstri.

Virðulegi forseti. Ef þetta á að verða aðalatriði umræðunnar hér er það mjög athyglisvert. Ég ætla að upplýsa hv. þingmann sem er þingmaður Norðvest. að viðkomandi einstaklingur rekur ekki þann veitingastað sem hann nefndi svo að það sé bara ljóst. Áhyggjur þingmannsins eru algjörlega ótímabærar. 
             Hins vegar er mjög athyglisvert hvernig hv. þm. leggur þetta upp hér. Það er alveg augljóst að hann á langt í land með að kynna sér efni þeirrar merkilegu skýrslu sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur sjáanlega lesið mjög vel og hefur komist að niðurstöðu um að er hin besta smíði. Hann kinkar kolli yfir því, enda hefur hann sagt það hér margsinnis. Hv. þm. Jóhann Ársælsson þarf að átta sig á því að frv. sem fylgir --- réttara sagt fylgir skýrslan frv. --- gengur út á að tryggja það að markaðsráðandi fyrirtæki geti ekki haft aðgang með eignarhaldi að markaðsráðandi fjölmiðli. Út á það gengur starf okkar þessa vordaga. Ég trúi ekki öðru en að hv. þingmenn Samf. átti sig fyrr, og miklu fyrr, en síðar.

Frú forseti. Hæstv. samgrh. sem á að þekkja þetta frv. allra manna gerst gerir sér einfaldlega ekki grein fyrir því að nákvæmlega þetta atriði sem hv. þm. Jóhann Ársælsson vakti máls á er þannig að þeir sem reka núna veitingastaðinn Kántríbæ reka líka útvarpsstöð en samkvæmt lögunum, ef frv. verður samþykkt, þurfa þeir að brjóta upp þennan rekstur og veitingaaðilinn þarf að fá með sér þrjá aðila aðra til að geta rekið útvarpsstöðina því enginn má eiga meira en 25%. Frú forseti. Ég kom aðallega hingað upp til að þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa bent á það að fram undan eru miklar tækniframfarir í miðlun upplýsinga á öldum ljósvakans. Hæstv. ráðherra talaði um stafræna byltingu. Ætli fyrirtækin sem hyggjast byggja sig upp á hinum nýja tæknigrunni þurfi þá ekki á fjármagni að halda? Ætli megi þá ekki leiða líkur að því að ef þetta frv. verður samþykkt dragi það úr möguleikum þeirra til að fá fjármagn til þess? Að öðru leyti, frú forseti, vil ég mótmæla þeirri fullyrðingu hæstv. samgrh. að frv. sem hann dró inn í umræðuna og við munum ræða á mánudaginn byggist á þessari skýrslu sem ég hef farið viðurkenningarorðum um. Það eru lykilatriði í skýrslunni sem ekki er að finna í frv. Þar er t.d. talað um að æskilegt væri að setja lög sem tryggðu að almenningur hefði aðgang, góðan aðgang, að upplýsingum um eignarhald fjölmiðla. Það er ekki í frv. Þar er talað um að það eigi, og væri æskilegt, að setja reglur sem tryggja ritstjórnarlegt sjálfstæði fréttastofa. Það er ekki að finna í frv. Þar er líka tekinn vari við því að setja lög sem eru afturvirk, eins og þessi lög óhjákvæmilega verða. Samt sem áður er farið gegn þeirri meginniðurstöðu sem ég tel vera í frv. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðherra: Hvernig getur hann haldið því fram að frv. byggist á skýrslunni, þótt góð sé?

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja vegna þess sem hv. þm. sagði um kostnað við uppbyggingu stafræns útvarps og sjónvarps að það liggur alveg fyrir að sjónvarps- og útvarpsfyrirtækin verða, hvað sem líður annarri löggjöf, að innleiða þessa tækni. Þau standa frammi fyrir því að þurfa að endurnýja búnað sinn, sum eru búin að því að hluta og önnur hafa tekið ákvarðanir um að undirbúa það. Sú stefnumótun sem ég kynnti í ræðu minni og varðar stafræna útvarps- og sjónvarpstækni mun auðvelda fyrirtækjunum, í sjónvarpsrekstri sérstaklega, mjög að takast á við fjárfestinguna vegna þess að við gerum ráð fyrir því kerfi að þar taki fyrirtækin höndum saman um þessa uppbyggingu. Ég held að það sé afar mikilvægt. Hvað varðar þá spurningu og þær vangaveltur hv. þingmanns um frv., sem réttilega er ekki sérstaklega til umræðu hér, er samt lykilinn að því öllu saman að finna í þeirri skýrslu sem hér er til umfjöllunar. Formaður fjölmiðlanefndarinnar hefur fjallað sérstaklega um það í sjónvarpsfréttum og ég veit að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur fylgst með því. Hins vegar er ekki tekið á öllum þáttum í frv. sem fjallað er um í skýrslunni. Það er alveg deginum ljósara. Engu að síður er tekið á aðalatriðunum. Samkeppnislöggjöfin kemur þar við sögu og hún mun að sjálfsögðu leika mjög mikilvægt hlutverk í því að tryggja eðlilegar aðstæður á þessum markaði hvað varðar eignarhald á fjölmiðlum.

Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra tekur af skarið og segir að mikilvægir þættir í skýrslunni sem við erum að ræða hér í dag hafi ekki komist inn í frv. Það skiptir ákaflega miklu máli. Má ég þá spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ætlan ríkisstjórnarinnar að setja síðar önnur lög sem tryggja ýmislegt sem þar er bent á? Það er líka alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að það er ýmislegt í skýrslunni sem hefði hugsanlega átt að rata inn í frv. Það segir t.d. í niðurstöðukaflanum að ein leið sem hægt hefði verið að fara til að tryggja fjölbreytni væri að styrkja íslenska Ríkisútvarpið. Það er klykkt út með því í liðum c og d þar sem um það er fjallað að ef það væri gert væri hægt að ná markmiðunum sem skýrsluhöfundar setja sér án þess að takmarka starfsemi eignaraðila og án þess að ráðast í miklar lagasetningar. Það hlýtur að gleðja klassíska frjálshyggjumenn sem hér eru í salnum, t.d. hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson. Þetta er alveg eins og sniðið eftir þeim hugmyndum sem hann hefur sjálfur sett fram. Að því er varðar fjölbreytnina og möguleika fyrirtækja á því að byggja sig upp á krafti nýrrar tækni er athyglisvert að hæstv. ráðherra sagði að endurnýjun búnaðar mundi kosta mikið fjármagn. Nú er það svo að við höfum giska góðar sjónvarpsstöðvar sem m.a. formaður Samf. horfir á, hugsanlega allt of langt fram eftir hverri nóttu, eins og Skjá 1. Við höfum fregnir af því að það ágæta fyrirtæki skorti fjármagn til að byggja sig upp. Óneitanlega hlýtur það að draga úr líkunum á því að þetta fyrirtæki finni það fjármagn ef lög útiloka að það geti leitað til stöndugustu fyrirtækjanna á Íslandi. Er ekki hæstv. ráðherra þar með sammála mér um að það séu líkur á því að ef frv. verði að lögum dragi það hugsanlega úr fjölbreytni í framtíðinni þegar þessi stafræna tækni verður fram komin?

Forseti. Jafnaðarmenn hafa alla hina síðustu öld, að ég nefni nú ekki þær sem fyrr fóru, haft mikinn áhuga á fjölmiðlun og áhrifum fjölmiðla á samfélagið. Þau tengsl hafa t.d. verið rakin í dag í orðræðum nokkurra jafnaðarmanna um fjölmiðlamál á síðustu öld, síðasta áratug raunar, þar sem menn báru fram spurningar um það hvers vegna ástandið og lagaumgjörð á Íslandi væri ekki með einhverjum þeim hætti sem menn höfðu kynnst eða lesið sér til um í öðrum löndum. Þetta vitnar um áhuga okkar á þessu efni og það er eðlilegt að menn hafi haft uppi við aðrar aðstæður þær áherslur sem þá skiptu máli. Við höfum nú í Samf., flokki íslenskra jafnaðarmanna, farið nokkuð í gegnum þessi mál, miðað við þá tíma sem við lifum, og við höfum komist að nokkru að öðrum niðurstöðum en forverar okkar ýmsir. Þó er hinn rauði þráður jafnaðarstefnunnar ætíð hinn sami í þessu dæmi. Ég hygg að það eigi við um jafnaðarmenn seint og snemma að við erum treg til þess að löggjafinn og framkvæmdarvaldið séu með afskipti af því sem kallað er fjórða valdið. Það er ekki vegna þess að menn skorti dug eða vegna kreddu, eins og stundum er hjá öðrum flokkum, heldur vegna þess að það liggur í eðli fjórða valdsins, blaðanna, fjölmiðlanna, að ef þeir eiga að duga sem slíkir verða þeir að vera óháðir, sem óháðastir, bæði framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu. Það gildir að sjálfsögðu líka um önnur sterk öfl í samfélaginu, um stjórnmálaflokka, um voldugar viðskiptakeðjur og hverja þá aðra leikara í þessu samfélagi sem við getum tínt fram. Því miður er veruleikinn stundum öðruvísi en skólabókin í þessum efnum. Hvað okkur varðar sem nú sitjum hér í þessum sal og myndum saman löggjafarvaldið eigum við að vera treg til afskipta af fjórða valdinu, því sem gagnrýnir okkur, á að hafa aðhald með okkur, gera grín að okkur, skopast að okkur, gera af okkur skrípamyndir og sýna okkur við sérkennilegar aðstæður, vegna þess að við höfum boðið okkur fram til þeirra hluta. Við höfum boðið okkur fram og þar með látið ákveðinn hluta af persónuhelgi okkar í skiptum fyrir þau áhrif og þau völd sem við teljum æskilegt að við höfum fyrir hönd kjósenda okkar og þjóðarinnar. Við erum á því, jafnaðarmenn, og höfum öll verið lengi og við fögnum því að menn skuli koma til liðs við þá skoðun, að það sé hins vegar hlutverk almannavaldsins að tryggja fyrir hönd þjóðarinnar fjölbreytni í fjölmiðlun, bæði pólitíska og menningarlega, að það sé hlutverk almannavaldsins að stuðla að góðri þjónustu fjölmiðla eða fjölmiðlunarinnar í landinu við almenning, og í þriðja lagi sé það hlutverk almannavaldsins, ekki síst í samfélagi á borð við Ísland, að verja sem verða má rekstrargrundvöll þeirrar atvinnugreinar sem um er að ræða. Á þessu sviði höfum við oft talað fyrir daufum eyrum og þá einkum eyrunum á sjálfstæðismönnum sem hafa talið að fjölmiðlarekstur sé svo sem eins og hver önnur atvinnugrein, almannavaldið beri á henni enga ábyrgð frekar en öðrum atvinnugreinum og þurfi ekkert að fylgjast með henni eða standa í ístaðinu þjóðarinnar vegna gagnvart henni. Þeir hafa verið glámsýnir á það hvert séreðli hennar er, það séreðli sem skýrslan gerir á köflum ágæta grein fyrir. Það eðli varðar tjáningarfrelsið, aðhaldið við ráðandi öfl í samfélaginu og nauðsynleg samskipti í nútímalýðræðis- og upplýsingasamfélaginu. Þetta er hið almenna. Þá er kannski rétt að víkja að einkennum íslenskrar fjölmiðlunar sem er annars vegar örsmár markaður og hins vegar sterk staða þjóðarútvarpsins. Þessi smái markaður okkar gerir það að verkum að hlutdeild fyrirtækja er meiri á markaði en venjulegt er í stærri löndum og hér er meira um markaðsráðandi fyrirtæki en annars staðar. Af þessu höfum við langa reynslu. Lærdómurinn síðustu ár þegar við höfum verið að takast á við nýja tíma í heiminum, og í viðskiptum sérstaklega, hefur verið sá að efla hvata til samkeppni, gera leikreglurnar skýrari, gæða dómarana í þessum leik meiri völdum, t.d. með Samkeppnisstofnun og Fjármálaeftirliti, en ekki að ráðast að einstökum fyrirtækjum, fjölmiðlum eða mönnum með lagasetningu eða lögreglukylfunni. Við verðum líka að muna að fjölmiðlun er atvinnugrein. Það munu vera um 1.500 störf við bara beina fjölmiðlun í landinu. Við verðum líka að hafa það í huga að veikja ekki stöðu innlendra fjölmiðlafyrirtækja í samkeppni við erlenda. Við íslenskar aðstæður höfum við komist að þeirri niðurstöðu að takmarkanir á eignarhaldi umfram þær sem samkeppnislögin leyfa séu neyðarúrræði, neyðarúrræði sem á að beita þegar upp kemur neyðarástand. Við höfum aldrei útilokað slíkar takmarkanir en við sjáum heldur ekki að núna sé uppi neitt það neyðarástand sem á slík úrræði kallar. Við höfum í staðinn lagt fram tillögur um starfsemi fjölmiðla, gagnsæi í eignarhaldi og í rekstri og um sjálfstæði ritstjórnar. Það er merkilegt að þessi sömu sjónarmið koma fram í skýrslunni sem hér er til umræðu. Þessi sömu sjónarmið og þessa sömu niðurstöðu má líka lesa út úr frægri skýrslu nefndar frá 1996 sem ég er nú að flestu leyti ósammála. Hún fjallar í einum kafla sínum um eignarhald á fjölmiðlum og þessa nefnd skipaði þáverandi menntmrh., núverandi hæstv. dómsmrh., Björn Bjarnason. Í henni sátu Tómas Ingi Olrich, fyrrverandi menntmrh., Gunnlaugur Sævar Gunnlaugsson, núverandi formaður útvarpsráðs, Ásdís Halla Bragadóttir, núverandi bæjarstjóri Sjálfstfl. í Garðabæ, Páll Magnússon, núverandi varaþingmaður Framsfl. og aðstoðarmaður hæstv. iðnrh., og starfsmaður hennar var Jónmundur Guðmarsson, núverandi bæjarstjóri Sjálfstfl. á Seltjarnarnesi. Maður spyr: Hvað hefur breyst síðan hjá Sjálfstfl.? Þessi kafli í skýrslunni var nokkuð glöggur og niðurstaða hans er í raun og veru sú að ekki sé ástæða til að setja eignartakmarkanir á fjölmiðla, hins vegar væri ástæða til að binda útvarpslögin ýmsum skilyrðum af því tagi sem við höfum nú verið að benda á. Ég held að menn hljóti að sjá að hér er farið fram af skynsemi og umhyggju fyrir samfélaginu, fjölmiðlunum og þeim almenningi sem á að neyta þeirra og líka þeim fyrirtækjum sem vilja reka fjölmiðla, vilja setja fé í fjölmiðla, eða hafa beinan auglýsingahag eða annan slíkan af því að fjölmiðlar komi út. Við erum líka að tala um að um fjölmiðlasamsteypur af einhverju tagi gildi hugsanlega þær sérreglur að vandlega sé fylgst með samskiptum þeirra, þar séu samskipti sem mönnum sé skylt að hafa eins og við óskyld fyrirtæki, t.d. hvað varðar auglýsingasölu deildar innan fyrirtækis eða fyrirtækis í sömu samstæðu til að stuðla að því að við getum tryggt með almennum reglum að úr því sem getur verið óheppilegt við mikla eignasamþjöppun dragi og helst að það leggist af. Ég vil segja það líka að ég álít þá stöðu sem núna er uppi um eignarhald á þremur fjölmiðlum, DV, Fréttablaðinu og Stöð 2, ekki heppilega. Ég álít ekki heppilegt að einn maður eða eitt fyrirtæki skuli eiga svo stóran hlut í þessari fjölmiðlasamsteypu. Það er merkilegt, og við skulum skoða þá sögu, að þetta fyrirtæki, Norðurljós erum við hér að tala um, sem verður fyrir þessu höggi frv., það fyrirtæki sem frv. einbeitir sér gegn, hið móníska frv. sem lendir á einu fyrirtæki í landinu með sérstökum reglum sem sniðnar eru til þess að kippa fótunum undan því --- hvað hefur það fyrirtæki gert? Baugur Group hefur keypt það fyrirtæki og undir handarjaðri þessa Baugs Groups hafa önnur fyrirtæki verið sameinuð því. Baugur Group og Norðurljós sem í þeirra eigu eru stefnir hins vegar að því, eftir að hafa sameinað þessi fyrirtæki sem voru hvert um sig í mjög kröppum dansi, nánast orðin gjaldþrota og sum jafnvel orðin það, hefur lýst því yfir að hann ætli að setja fyrirtækið á markað. Hann hefur sagt sem svo að hann sé að undirbúa það að skrá fyrirtækið á Verðbréfaþing sem væntanlega mundi tryggja dreifðari eignaraðild en nú er uppi í því fyrirtæki. Ég held að nær hefði verið að bíða eftir því og sjá hvort þetta gerðist áður en menn --- og ég geri enn ráð fyrir að menn séu með fullu viti og hugsi um hag almennings, þjóðarinnar og fjölmiðlanna --- kæmu fram með frv. sem á að kippa fótunum undan fyrirtækinu. Ástæða þessa frv., forseti, og tilurð þessa máls alls virðist ekki stafa af því að menn hafi raunverulegar áhyggjur af ástandinu í fjölmiðlun á Íslandi. Engin þau dæmi hafa verið nefnd þrátt fyrir að þráspurt hafi verið sem sýna að hér sé um eitthvert neyðarástand að ræða, að hér sé yfir höfuð um eitthvert ástand að ræða. Eina dæmið sem nefnt hefur verið er það að hæstv. félmrh. kom áðan með opnu í blaði þar sem gert var grín að hæstv. forsrh. Er það glæpur á Íslandi að gera grín að forsætisráðherra? Þá hefðu ýmsir fjölmiðlar þurft að vara sig hér eiginlega allan heimastjórnartímann. Það hefur verið siður íslenskra fjölmiðla, sem betur fer, að gera grín, að forsætisráðherrum, öðrum ráðherrum og ýmsum stjórnmálamönnum hvar sem þeir hafa verið. Það er fleira athyglisvert þegar farið er yfir í fjölmiðlasöguna en það er eitt af því sem þarf að gera næstu daga. Ég vonast til þess að vera búinn að gera það sjálfur áður en við förum í 1. umr. um frv., að athuga hina styttri sögu, athuga söguna frá því að einokunin var afnumin hér 1985/1986, þau fyrirtæki sem upp hafa komið síðan, bera þau við mælistiku frv. og athuga hvort stofnun þessara fyrirtækja, fjölmiðlafyrirtækja á ljósvakasviði, sem menn muna hér eftir fjölmörgum og rekstri þeirra sem hefur verið á fjölmargra færi, meira að segja manna sem sitja hér í salnum eða a.m.k. ættu að gera það, hefði staðist það. Þegar ég lít yfir sviðið án þess að kunna að telja þetta á fingrum beggja handa, tám og þyrfti væntanlega að bæta við einhverjum útlimum í viðbót, hygg ég að þau séu fá sem hefðu komist upp þrátt fyrir þessi lög sem nú á að setja, þetta frv. sem nú hefur verið reitt fram. Það er kannski, forseti, hlálegasta atriðið við þessi lög að þau hefðu bannað nánast öllum ljósvakafyrirtækjunum að starfa, hinum frjálsu fjölmiðlum sem eitt sinn voru kallaðir og ungir menn þá báru fram með að gunnfána hina nýju stefnu frjálsræðis sem við ýmsir, til vinstri, vorum seinir að fatta --- við skulum bara viðurkenna það hér og nú, vorum sein að fatta --- vegna trausts okkar á Ríkisútvarpinu og ástar okkar á þeim ágæta þjóðarfjölmiðli. Sá fáni hefði sum sé fallið á frv. hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar. Nú eru aðrir tímar, eins og ljóðskáldið orti, að vísu af öðru tilefni. 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Mörður Árnason og reyndar fleiri sem hafa rætt hér málin af hálfu Samf. hafa rætt um skýrslu sem kom út árið 1996. Sú skýrsla fjallaði um Ríkisútvarpið, stöðu þess á fjölmiðlamarkaði og var þar lítillega komið inn á eignarhald á fjölmiðlum. Það sem rekur mig í andsvar við hv. þingmann er að ég vil leiðrétta í máli hans það sem hann sagði um að Páll Magnússon, aðstoðarmaður iðn.- og viðskrh., hefði átt sæti í nefndinni. Það er bara ekki rétt því að Páll Magnússon sem sat í þessari nefnd var þáverandi sjónvarpsstjóri Stöðvar 2 og starfar nú hjá Norðurljósum. Bara að þetta komi fram hér sem leiðrétting.

Forseti. Ég held að þetta sé rétt hjá síðasta ræðumanni og biðst afsökunar á því. Þetta mun vera annar Páll Magnússon, ég hef mislesið þetta, þetta er Páll Magnússon sem nú er reyndar fréttastjóri á einum þeirra miðla sem mest er talað um hér. Framsfl. á sum sé engan hlut að þessari skýrslu og er laus undan þeim ásökunum hér með. Það eru aðeins Gunnlaugur Sævar Gunnlaugsson, formaður útvarpsráðs, Tómas Ingi Olrich, fyrrverandi menntmrh., Ásdís Halla Bragadóttir, bæjarstjóri Sjálfstfl. í Garðabæ, og starfsmaður nefndarinnar, Jónmundur Guðmarsson, bæjarstjóri Sjálfstfl. á Seltjarnarnesi, sem sögðu m.a. þetta hér árið 1996: ,,Þessi skoðun,`` --- þ.e. að ekki sé brýnt að takmarka eignarhald í ljósvakamiðlum --- ,,er og sett fram í ljósi þeirrar staðreyndar að lög af þessu tagi hafa í nágrannalöndunum oftar en ekki orsakað nokkurn glundroða. Það hefur reynst fremur auðvelt að fara í kringum slík lög, eftirlit kostnaðarsamt og þó að þeim sé ætlað að vernda athafnafrelsi og hlutleysi virðast þau stundum hafa skert atvinnufrelsið á ósanngjarnan hátt ...`` Ég bið menn að taka eftir síðustu orðunum, forseti, með leyfi: ,,... og jafnvel beinst gegn einstökum aðilum.`` Á næstu síðu í þessum kafla, 11. kafla, segir svo: ,,... að það sé ákjósanlegra að samkeppni á ljósvakamarkaði í heild lúti sömu almennu leikreglum og aðrar atvinnugreinar í landinu, en til að mynda væri mögulegt,`` segja skýrsluhöfundarnir sem ég ætla ekki að telja upp enn einu sinni ,,að styrkja með einhverjum hætti lagalega framkvæmd við úthlutun útvarpsleyfa þannig að stuðlað verði að fjölbreyttri samkeppni.`` Þau eru sem sagt að óska eftir þáltill. þeirri sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, sá sem hér stendur og fleiri samfylkingarmenn lögðu fram á þingi í vetur, hefur reyndar ekki komist hér í umræðu enn þá sem er mikill skaði og ég bendi forseta hér með á. Ég spyr: Er hv. síðasti ræðumaður sammála þessu eða ekki?

Herra forseti. Ég heyrði að hv. þm. var sammála þeirri leiðréttingu sem ég kom hér á framfæri varðandi skipan þessarar nefndar. Það var eingöngu til að leiðrétta málflutninginn. Um það sem fjallað er um í skýrslunni varðandi eignarhaldið var lítils háttar umfjöllun og byggðist, eftir því sem ég kemst næst, ekki á miklum rannsóknum. Það sem fjallað er um í skýrslunni sem rædd er hér í dag byggir m.a. á samþykkt ráðherraráðs Evrópuráðsins. Það er töluvert mikill munur á bakgrunni þessara texta.

Forseti. Ég ætla ekki að fara að deila við hv. ræðumanninn um það hversu miklar rannsóknir liggja þessu að baki. Eins og ég segi hef ég ekki hingað til verið mjög sammála þessari skýrslu í sjálfu sér sem var um endurskoðun á útvarpslögum og komst að ýmsum niðurstöðum hvað varðar Ríkisútvarpið. Ég tel þó að þau hafi lagt sitt af mörkum hér, þau hafa rannsakað ástandið í Frakklandi, Spáni, Belgíu, Þýskalandi, Hollandi, Bretlandi, Ítalíu og Lúxemborg og komist að því að lögin skiptist í fjóra höfuðflokka í þessum löndum. Þau vita vel af því að þetta er með ýmsum hætti eins og við höfum kynnst hérna, sem betur fer, undanfarið í hverju landi fyrir sig. Þau hafa komist að því, eins og við í Samf., að hér á landi, við íslenskar aðstæður, þær sem hér ríkja með okkar örsmáa markað og okkar sterka, sem betur fer, Ríkisútvarp, sé ekki ástæða til þess arna nema --- sem þau segja reyndar ekki en við segjum --- sérstakt neyðarástand komi upp. Og hvar er það neyðarástand? Eftir því hef ég verið að spyrja og aðrir samfylkingarmenn hér og stjórnarandstæðingar í allan dag, þá sem ætla sér að standa að þessu frv. Enn þá hefur ekki birst neitt neyðarástand nema það neyðarástand sem er alveg svakalegt og mikil vá fyrir okkar dyrum, búandkarla hér á Íslandi, að dagblaðið DV skuli hafa leyft sér að gera grín að sjálfum forsætisráðherra Íslands hæstvirtum, Davíð Oddssyni, og það á sjálfu hæstvirtu heimastjórnarafmælinu og það í opnunni, tveimur síðum og ég veit ekki hvað mörgum dálksentímetrum. Ég held, því miður, forseti, að við bönnum ekki slíkt með lögum. Hins vegar er eitt ráð og ég bið t.d. hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson sem ætlar að tala hér á eftir að íhuga það. Það er gamalt ráð úr smiðju okkar jafnaðarmanna sem við höfum að vísu hent á öskuhaug sögunnar, og það er að þjóðnýta þessa fjölmiðla, búa til ríkisdagblaðið sem Guðrún Helgadóttir talaði hér um fyrir nokkrum árum. Það skaltu gera, Sigurður Kári, og það getur þú tekið til við líka, Magnús Stefánsson, hv. þingmenn.

Virðulegi forseti. Ég vona að sá hv. þm. sem stóð hér á undan mér nái að róa sig niður og halda sig á jörðinni í þessari umræðu. Í lok ræðu sinnar ágætrar skilgreindi hv. þm. tímana, kallaði þá tíma Davíðs Oddssonar, talaði um geðþótta og annað slíkt. Ég leyfi mér að segja að í Samf. eru greinilega tímar mótsagna vegna þess að hér var haft á orði að jafnaðarmenn hefðu haft mikinn áhuga á fjölmiðlum og hefðu markað sér mjög skýra stefnu í málefnum fjölmiðlanna, þar á meðal Ríkisútvarpsins. Ég er að velta fyrir mér hvenær það hafi gerst. Það vill svo til að fimmtudaginn 4. mars árið 2004 sat ég í sjónvarpssal með þessum hv. þingmanni þar sem við vorum að ræða frv. sem ég og fleiri hv. þm. fluttum um einkavæðingu á ríkissjónvarpinu. Þar var hv. þm. spurður hver stefna hans í málefnum ríkissjónvarpsins væri og þingmaðurinn svaraði, með leyfi forseta: ,,Nei, ég satt að segja, á ég að segja þér, ég hef ekki viljað gera það vegna þess að ég held að þetta verði að lokum einhvers konar samkomulag og ég hef ekki viljað að ég eða við samfylkingarmenn værum með of skýra stefnu í þessu.`` Aftur er hann spurður af hverju og þá svarar hann: ,,Það er ósköp einfalt, vegna þess að bara, það eru fjölmargir möguleikar og það borgar sig ekki að hafa of skýra stefnu.`` Með öðrum orðum hefur Samf. ekki og vill ekki hafa skýra stefnu í málefnum fjölmiðlanna, þar á meðal Ríkisútvarpsins, vildi það a.m.k. ekki þann 4. mars árið 2004 og þá hlýtur maður að spyrja sig: Þegar svona yfirlýsingar koma fram í opinberum fjölmiðlum, er eitthvað að marka þann málflutning sem hér hefur komið fram? Og ég hlýt að spyrja líka: Hvenær kom þessi skýra stefna fram sem hv. þm. lýsir hér úr ræðustól hv. Alþingis? Hún lá a.m.k. ekki fyrir þann 4. mars sl.

Forseti. Svarið er: Á landsfundi Samf. árið 2001 og síðan í þeim plöggum sem hafa birst frá okkur á fundum og í hinum ýmsu greinum og skrifum öll þau þrjú ár sem liðin eru. Það er hins vegar rétt hjá hv. síðasta ræðumanni að ég sagði þessi orð og er nokkuð stoltur af þeim enn þá. Mér fannst þetta nokkuð gott hjá mér, satt að segja, vegna þess að þar var ekki um að ræða stefnu Ríkisútvarpsins. Þar var um að ræða spurninguna um hvað eigi að taka við þegar afnotagjöldin verða afnumin, afnotagjöldin sem hæstv. ráðherrar hafa af einhverjum ástæðum verið að afnema síðustu daga í tónum og tali án þess að segja neitt um það hvað eigi að koma í staðinn. Það sem ég taldi fram var að það væru ýmsir kostir á því hvað gæti komið í staðinn fyrir afnotagjöldin. Það geta menn lesið í greinum eftir mig og ég get látið þá fá þær, það eru auðvitað fjárlög með rammasamningi til langs tíma, það er nefskattur og það eru nokkur ráð í viðbót sem ég ætla ekki að eyða tímanum hér í að telja upp. Það sem ég var að segja var það að ég eða Samf. hefðum ekki valið á milli þessara kosta og teldum ekki ráðlegt í núverandi stöðu að velja á milli þeirra. Vegna hvers ekki? Jú, vegna þess að umræða á eftir að fara fram í samfélaginu um það. Við nefnilega notum önnur vinnubrögð en flokkur hv. síðasta ræðumanns. Við reynum að fleygja hlutanum út í umræðu, fá skoðun á þeim, fá álit, reyna að vega þau og meta og komast síðan að einhverri lausn sem helst á að vera í samkomulagi og í samráði við sem allra flesta. Þetta eru ekki vinnubrögð sem flokkur hv. síðasta þingmanns viðhefur, nema náttúrlega kannski í því að auðvitað má segja að þessi árin fari fram mikið samráð um Ríkisútvarpið. Einmitt í umræddum þætti var verið að ræða tillögur hans og fleiri sjálfstæðismanna hér á þinginu um að selja Ríkisútvarpið, bara leggja Ríkisútvarpið niður. Það er þveröfugt við það sem aðrir hafa lýst hér yfir og sem betur fer þveröfugt við eina helstu niðurstöðu skýrslunnar, og okkar í Samf., þá að besta ráðið til að virka gegn samþjöppun á fjölmiðlamarkaði sé að halda þessari sterku stöðu þjóðarútvarpsins.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að skýrsluhöfundar komist að þeirri niðurstöðu að rétt sé að styrkja stöðu Ríkisútvarpsins á markaðnum verð ég að segja að ég tek í sjálfu sér ekki undir þau orð í skýrslunni. Ég er enn þá þeirrar skoðunar að hið opinbera eigi ekki að reka fjölmiðil, hvort sem það er ljósvakamiðill eða dagblað. Sú skoðun mín hefur ekkert breyst og mun ekki breytast. Ég bendi hins vegar á að í þeirri umræðu sem hv. þm. Mörður Árnason tók þátt í, og reyndar fleiri þingmenn Samf. og þingmenn stjórnarflokkanna, var þeirri röksemd helst haldið fram gegn frv. sem við lögðum fram á hinu háa Alþingi og ræddum að það væri mjög nauðsynlegt að hafa hér á Íslandi þjóðarútvarp, ríkisútvarp, til að tryggja að þeir aðilar sem nú hafa haslað sér völl á þessum markaði og orðið mjög sterkir, eða urðu sterkir hér á árum áður en eru núna flognir úr hreiðrinu og til annarra landa, mættu ekki komast í þá stöðu að eignast alla fjölmiðlana. Það má svo sem vel vera að verði það frv. sem hér hefur verið lagt fram að lögum muni það greiða fyrir því að frv. okkar þingmannanna þriggja um einkavæðingu Ríkisútvarpsins fái þá frekari framgang en það virðist ætla að fá, a.m.k. á þessu þingi.

Forseti. Hinn geðugi hv. síðasti ræðumaður 

Herra forseti. Þó að maður eigi auðvitað ekki að venja sig á að gefa umræðum á þinginu einkunn verð ég að segja að ég hefði alveg getað hugsað mér þessa umræðu hér í dag rismeiri en raun ber vitni. Mér finnst hafa farið allt of mikill tími í karp um form og pólitík og of lítill í að ræða efni málsins sjálfs. Það er í hnotskurn: Er ástæða til þess að fara hér á Íslandi svipaða leið og gert er mjög víða í nálægum löndum, þ.e. setja að einhverju marki sérreglur sem eiga að tryggja sjálfstæði og fjölbreytni í fjölmiðlun í landinu? Ef svo er, hvernig eiga þá þær reglur að vera og hvernig á að standa að því að setja þær? Þetta er í mínum huga kjarni málsins. Ég get svo sem gert langt mál stutt og sagt: Já, ég hef verið þeirrar skoðunar lengi og ég er það enn þá, er þar með ekki einn af skoðanaskiptingunum í þessari umræðu, að ástæða sé til að fara vandlega yfir það hvort ekki sé hyggilegt og nauðsynlegt að tryggja með tilteknum sérreglum þetta gríðarlega mikilvæga svið sem er fjölmiðlunin. Það þarf að tryggja að hún sé þannig úr garði gerð, þannig á sig komin, þannig upp byggð, að hún geti þjónað sínu mikilvæga hlutverki vel. Þetta er vel þekkt umræða. Það er dálítið merkilegt að menn telji sig hafa fundið upp hjólið þegar þeir finna gömul ummæli frá 1995, eða hvað það nú er, þar sem rætt er um stöðu á fjölmiðlamarkaði. Ég held að hún sé miklu eldri. Ég held að það sé mjög langt síðan menn fóru að velta þessu fyrir sér. Ég minni t.d. á að þegar samkeppnislög voru sett 1992--1993 var rætt hvort það væri nóg að hin almennu ákvæði samkeppnislaga tækju líka til fjölmiðlunarinnar, tækju til fjármálaþjónustu, eða hvort nauðsynlegt gæti verið að setja að einhverju marki sérreglur um þessa hluti, eins og mjög víða væri gert. Niðurstaðan varð þá sú að hrófla ekki við því, hvorki hvað varðar fjölmiðla né fjármálastofnanir, en meira og minna síðan hafa af og til komið upp umræður um þetta hvort tveggja, að nauðsynlegt gæti verið að setja með sérreglum ákvæði sem tryggðu t.d. dreift eignarhald á fjármálastofnunum eða tryggðu sjálfstæði, óhæði og fjölbreytni í fjölmiðlun. Hér hafa menn vitnað í núverandi forseta lýðveldisins, Bessastaðabónda, orða sem hann sagði 1995 og tillögur frá þingmönnum Þjóðvaka um svipað leyti. Allt er þetta ágætt. Þessi umræða fór af stað á nýjan leik á haustdögum eða snemma vetrar. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sem þá sat hér á þingi fyrir Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð lagði fyrirspurn fyrir hæstv. forsrh., henni var svarað og urðu hér allmiklar umræður af þann 19. nóvember sl. Í beinu framhaldi lögðum við svo fram, fimm þingmenn úr fjórum þingflokkum, till. til þál. um að könnuð yrði starfsumgjörð fjölmiðla. Til þeirrar tillögu hefur hér mjög verið vitnað. Hún er ítarleg. Hún telur upp helstu atriði sem að okkar mati er ástæða til að skoða og mælir fyrir um það í lokin að að þessu skuli unnið í góðu samstarfi við aðila eins og Blaðamannafélag Íslands, helstu fjölmiðla eða samtök þeirra, ráðuneyti o.s.frv. Það hefði verið betra, herra forseti, ef sú leið hefði verið valin. Auðvitað hefði verið vandaðri og heppilegri undirbúningur undir umfjöllun Alþingis í framhaldinu að þverpólitísk nefnd hefði starfað að málinu og að á undirbúningsferlinu hefði verið haft samráð við helstu málsaðila, eins og Blaðamannafélagið, fjölmiðlafyrirtækin sjálf o.s.frv. En þá það. Skýrslan er að mörgu leyti, engu að síður, hið ágætasta plagg. Ég tek undir það sem flestir hafa sagt hér, hún er ítarleg og nokkuð vel unnin og allt í góðu lagi með það. Það sem á vantar þá til að undirbúningur málsins sé með þeim hætti sem vera skyldi er einkum samráð við þá aðila sem við eiga að búa. Þá er ég auðvitað sérstaklega að hugsa um blaðamannastéttina. Auðvitað líka fyrirtækin en á þessu tvennu verða menn að gera skýran greinarmun. Það er ekki það sama að halda á faglegum sjónarmiðum blaðamennskunnar og að gæta hagsmuna eigenda fyrirtækjanna. Þar á milli getur verið alveg himinn og haf. En vonandi dettur engum manni í hug að keyra í gegn mikilvæga grundvallarbreytingu á starfsumhverfi fjölmiðla í landinu án nokkurs minnsta samráðs við þá aðila sem við eiga að búa. Það væri heimskulegt og við megum ekki láta slík mistök verða. Það er ávísun á ófrið og málaferli sem engum er greiði gerður með. Íslensk löggjöf eins og hún er úr garði gerð, og þá eru það fyrst og fremst útvarpslögin og samkeppnislögin sem koma til skoðunar, er mjög veik hvað varðar möguleika á að taka á þeim aðstæðum sem menn óttast að geti skapast ef ekki eru þegar orðnar í fjölmiðlun, þ.e. óhóflegri samþjöppun. Útvarpslögin útiloka ekki út af fyrir sig að í gegnum skilyrðingu leyfa verði komið við vissum vörnum gagnvart óhóflegri samþjöppun í fjölmiðlaheiminum en þeim hefur ekki verið beitt þannig. Það hefur ekki verið gert. Og menn hafa dregið mjög í efa að samkeppnislögin dygðu til þess að taka á fjölmiðluninni sem slíkri sérstaklega út frá þeim menningarlegu og lýðræðislegu sjónarmiðum sem þar koma til sögunnar til viðbótar hefðbundnum viðskiptasjónarmiðum. Samkeppnislögin gæta eðli málsins samkvæmt fyrst og fremst hagsmuna neytenda og þess að setja leikreglur í viðskiptalífinu á viðskiptalegum forsendum en taka ekki, a.m.k. ekki að marki, inn í menningarlega eða félagslega þætti. Það er annarra hlutverk að sjá fyrir slíku. Ég held, herra forseti, að enginn hafi nefnt það enn þá hér í þessari umræðu að þetta tiltekna mál sem aðallega er nú undir í umræðunni, þ.e. tilurð hinnar stóru fjölmiðlasamsteypu Norðurljósa, er til athugunar hjá samkeppnisyfirvöldum. Samkeppnisyfirvöld tilkynntu nýlega fyrirtækinu að þau tækju sér viðbótarfrest til að skoða málið ítarlegar en nemur þeim mánaðarfresti sem Samkeppnisstofnun hefur til að tjá sig þegar tilkynnt hefur verið um tilkynningarskyldan samruna. Þann 20. febrúar tilkynntu Norðurljós fyrirhugaða sameiningu Norðurljósa og Fréttar og samkeppnisyfirvöld tilkynntu mánuði síðar eða svo að þau tækju sér viðbótarfrest sem getur verið allt að þrír mánuðir, þ.e. fram á mitt sumar, til að skoða hvort þessi tiltekni samruni nái fram að ganga. Eðli málsins samkvæmt mun ekki fyrst og fremst fjölmiðlahlutinn á rekstrinum vera til skoðunar, heldur samspil fjölmiðlanna við fyrirferðarmikil fyrirtæki í viðskiptum í eigu sömu aðila, þ.e. fyrirtæki eins og verslunarsvið Tæknivals, Hagkaup, Skífuna og BT. En þessi samruni er til skoðunar. Þess vegna eiga menn ekki að gefa sér að niðurstaðan liggi fyrir um að menn séu að takast á við þá fjölmiðlasamsteypu sem hér er undirliggjandi, þ.e. Norðurljós í heilu lagi. Að vísu getur vel farið svo, eins og ég segi, að niðurstaðan hafi ekki áhrif á sameiningu fjölmiðlahluta starfseminnar en þó er þarna stutt yfir í aðila sem menn gætu talið að þyrfti að skoða hvort heppilegt væri að tengdust svona sterku markaðsráðandi fjölmiðlafyrirtæki, þ.e. aðila sem eru áhrifamiklir á auglýsingamarkaði. Menn verða að huga að því þegar hér er rætt um fjölmiðlana að viðskiptalegi þátturinn kemur þar inn í líka, að áhrifamiklir aðilar í viðskiptalífinu, t.d. í smásöluverslun, eru meðal stærstu auglýsenda í landinu. Þar með eru þeir einn helsti tekjugjafi fjölmiðlafyrirtækjanna sem lifa að verulegu leyti á því að selja auglýsingar eins og kunnugt er. Í skýrslunni er ágætlega farið yfir alþjóðareglur og skuldbindingar í þessum efnum og þar er minnt á Evrópuráðssamþykktir, talað um mannréttindasáttmála Evrópu og dómavenjur Evrópudómstólsins. Ég tel tímabært, og þótt fyrr hefði verið, að menn taki þá hluti hér til umfjöllunar og umræðu á Íslandi. Það má segja að þetta sé nokkuð síðbúin uppgötvun þar sem seinni ályktun eða samþykkt Evrópuráðsins er frá 1999. Reyndar birti Morgunblaðið í dag umfjöllun um umfjöllun Evrópusambandsins eða Evrópuþingsins um málið í síðustu viku. Það er alveg ljóst hver tónninn er í allri þessari umfjöllun og hvað menn eru að reyna að gera með þessum tilskipunum, þ.e. að tryggja þessi mikilvægu grundvallarmarkmið um sjálfstæða, fjölbreytta og hlutlæga fjölmiðlun. Um það getur ekki verið ágreiningur, herra forseti, að það sé æskilegt. Ég trúi ekki að um það sé neinn ágreiningur í þessum sal. Ágreiningurinn getur aðeins verið um leiðir, hvaða leiðir séu þá bestar og færastar að því marki. Dugar hin almenna samkeppnislöggjöf? Duga núgildandi útvarpslög eða önnur möguleg ákvæði sem þarna gætu átt við eða verðum við að fara þá leið, þótt ekki væri nema til öryggis, ekki endilega vegna núverandi ástands, heldur vegna framtíðarinnar, að setja ákveðnar leikreglur, ákveðinn ramma, með sérákvæðum? Það er sú leið sem víðast hvar hefur verið farin og ég hallast að því að við eigum ekki annan kost. Þær reglur verður þó að setja með hliðsjón af íslenskum aðstæðum, smæð markaðarins og því hvað er raunhæft að ætla að hér verði mörg burðug fyrirtæki á þessu sviði, þ.e. í fjölmiðlun. Skýrslan er ágæt hvað það varðar. Í skýrslunni eru rækilega slegnir þeir fyrirvarar að menn geti ekki endilega reiknað með að viðmiðanir frá milljónaþjóðum eða milljónatugaþjóðum gildi hér. Ég held t.d. að þær takmarkanir sem eru í bæði Þýskalandi og Frakklandi, jafnvel í Bretlandi, séu óraunhæfar á Íslandi. Það þýðir ekkert að tala um það hér að hvert og eitt fyrirtæki megi aldrei hafa meira en 20, 25, 30% markaðshlutdeild, það er óraunhæft. Það þýðir samt ekki að við getum ekki sett einhverjar reglur. Það þýðir ekki að við látum óbreytt ástand haldast sem þýðir, eins og a.m.k. hefur verið nefnt af einum manni hér fyrr í umræðunni, að fyrirtækið Árvakur gæti á morgun keypt Norðurljós. Það er engin trygging fyrir því, að óbreyttum lögum, að það yrði stöðvað.  Ég tel margt í þessari skýrslu góðra gjalda vert og ég ætla áfram að halda mig við efni hennar. Ég fagna því að Ríkisútvarpið er þar nefnt og hið mikilvæga hlutverk þess. Það er orðin ánægjuleg viðhorfsbreyting fyrir ótrúlegustu menn sem tala nú máli Ríkisútvarpsins, halda fram mikilvægi þess og verja jafnvel afnotagjöldin í leiðinni. Ég held að þær leiðir sem nefndar eru í skýrslunni til að hindra óhæfilega samþjöppun komi margar til greina, þar á meðal sumar sem nefndar eru í frv. ríkisstjórnarinnar, en þær einar og sér eru ekki endilega nein lausn og sumpart gætu þær mistekist. Þær gætu gert það, ég tala nú ekki um ef óhönduglega er staðið að setningu þeirra. Ég sakna í frv., svo ég aðeins leyfi mér að nefna það, þess að meiri áhersla sé þar lögð á gagnsæi eignarhalds í fjölmiðlun. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég held að aðlögunin að þeim nýju leikreglum sem við setjum verði auðvitað líka að standast allar kröfur, meðalhófsregluna, sanngirnisreglur. Menn verða að fá eðlilegan afskriftatíma eða fyrningartíma þeirra fjárfestinga sem þeir hafa nýlega ráðist í en það þýðir ekki að við getum ekki gert breytingar. Það þýðir ekki að menn geti ekki, þegar þeir hafa haft eðlilega aðlögun að því, orðið að sæta þeim, taka þær á sig. Ég tek ekkert mark á því að það sé engin leið að ná fjármagni inn í fjölmiðlun á Íslandi nema sækja það í vasa eins tiltekins markaðsráðandi fyrirtækis. Ég held að það hljóti að mega setja hér almennar og skýrar leikreglur sem eru þannig úr garði gerðar að það er eftir sem áður fýsilegt og áhugavert fyrir þá sem hafa áhuga á og vilja spreyta sig í fjölmiðlarekstri að gera það. Auðvitað eru víða í viðskiptalífi okkar slíkar sérreglur. Eitt er víst og það er, herra forseti, að þetta mál verðskuldar að það verði skoðað af yfirvegun, málefnalega. Ég hafna því algjörlega og við gerum það í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að ræða þetta mál út frá því að við séum með eða á móti einhverjum í liði í þessu máli. Þetta mál verðskuldar ekki slíka umfjöllun. Menn eiga ekki að hrökkva ofan í skotgrafir vegna einhverra tímabundinna ástæðna eða vegna þess að þeim líki ekki aðdragandinn að því hvernig málin komu hér inn á þingið, þótt gagnrýnisverður sé. Það er ljóður á málinu en það gerir það ekki að verkum að menn eigi að hafna því að takast á við að ræða það málefnalega. Nú er svo komið að þetta mál er á forræði Alþingis með því að frv. hefur verið lagt hér fram og skýrslan er komin hingað til umfjöllunar. Auðvitað á Alþingi að taka sér þann tíma sem það þarf til að skoða málið og hafa um það víðtækt samráð við þá sem við eiga að búa og reyna að ná sem víðtækastri sátt um aðgerðir á þessu sviði sem ég spái að fyrr eða síðar muni líta dagsins ljós, ekki þó endilega vegna núverandi ástands. Ég er ekki í þeim hópi sem heldur því fram að í dag eigi sér stað einhver stórfelld misnotkun. Við ætlum hins vegar að fyrirbyggja að ástandið verði þannig eftir fimm eða tíu ár að við eigum þá einhverja íslenska Berlusconi-menn eða aðra slíka sem kannski réðu lögum og lofum í fjölmiðluninni í landinu og sætu líka á þingi.

Frú forseti. Grundvöllurinn að þeim tillögum sem settar eru fram í skýrslunni sem verið er að fjalla um er stefnumörkun Evrópuráðsins, en í henni er lögð áhersla á mikilvægi þess að ríkið viðhaldi almenningsútvarpi eða ríkisútvarpi, að ríkið skapi slíkum fyrirtækjum fjárhagslegan grundvöll, að ríkið skapi starfsfólki þeirra faglegt sjálfstæði og að það skapi stofnuninni tækifæri og svigrúm til að þróast og til að nýta sér þær nýjungar og þá möguleika sem felast í bættri og nýrri fjarskipta- og útvarpstækni. Eitt af umfjöllunarefnum skýrsluhöfunda er staða ríkissjónvarpsins. Með því að styrkja og tryggja stöðu þess til frambúðar væri farin sú leið sem í raun gengur skemmst af þeim sem sagt er frá í skýrslunni að komi til greina í því skyni að ná því markmiði sem að er stefnt, sem er fjölbreytilegt fjölmiðlaumhverfi sem tryggi menningarlega og pólitíska fjölbreytni í fjölmiðlaumhverfinu. Sú leið felur ekki í sér neitt beint inngrip í umhverfi einkarekinna fjölmiðla. Sú leið samræmist þar með meginreglum um frelsi markaðarins að öðru leyti en því að almenningsútvarp yrði tryggður hluti markaðarins en einkaaðilar skiptu honum að öðru leyti á milli sín í frjálsri samkeppni. Þá stefnumörkun getum við gert að okkar að mestu án breytinga á gildandi lögum. Mig langar í þessu samhengi að fagna sérstaklega minnisblaði því sem menntmrh. kynnti ríkisstjórn með skýrslunni. Þar kemur fram að staða Ríkisútvarpsins verði tekin sérstaklega til skoðunar á grundvelli skýrslu nefndarinnar með það að markmiði að tryggja Ríkisútvarpinu trausta stöðu til framtíðar á markaði, bæði fyrir útvarp og sjónvarp. Í því sambandi tel ég mesta þörf á aðgerðum sem beinast að því m.a. að ríkið skilgreini leiðir til að tryggja viðeigandi og örugga fjármögnun Ríkisútvarpsins til frambúðar líkt og vísað er til í skýrslunni. Yfirlýsingar hæstv. forsrh., utanrrh. og menntmrh. um að rétt sé að afnema afnotagjöld og huga að nýjum leiðum til að tryggja stofnuninni rekstrarfé gefa okkur sem erum stuðningsmenn Ríkisútvarps og -sjónvarps tilefni til bjartsýni á að þess sé skammt að bíða að fundin verði leið til að binda enda á langvarandi rekstrarvanda Ríkisútvarpsins, vanda sem nauðsynlegt er að viðurkenna og vanda sem Alþingi verður fyrir sitt leyti að axla ábyrgðina á. Í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur nú ákveðið að bregðast við þeirri niðurstöðu í skýrslu nefndarinnar að á íslenska ríkinu hvíli þjóðréttarleg skuldbinding til að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlum og hefur lagt fram frv. í því skyni að uppfylla þá skuldbindingu vil ég árétta, frú forseti, að um leið og sú löggjöf verður að veruleika, hvernig sem fer með hugsanlegar breytingar á frv., og farið verður að huga að möguleikum á því að treysta fjárhagslegan og faglegan grundvöll Ríkisútvarpsins er rétt að kannað verði gaumgæfilega hvort ekki sé rétt að stíga skref í þá átt að draga Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði. Ég tel að rétt sé að huga að þeirri leið í samkeppni við óhjákvæmilegar aðgerðir til að sporna gegn samþjöppun á eignarhaldi á fjölmiðlamarkaðnum. Það markmið sem stefnt er að með frv. er fjölbreytni. Til þess að ná þeirri fjölbreytni er nauðsynlegt að hlutast til um málefni fjölmiðla á einkamarkaði og setja þeim að nokkru leyti þrengri skorður en þeir búa við nú. En um leið er lýst yfir að litið sé svo á til frambúðar að ákveðin sneið af fjölmiðlamarkaði í landinu hafi verið tekin frá fyrir rekstur Ríkisútvarps, enda lýtur rekstur þeirrar stofnunar að einverju leyti að öðrum lögmálum en annar fjölmiðlarekstur í landinu eins og ég hef rakið og á sér m.a. sérstök lýðræðisleg markmið auk þeirra menningarlegu markmiða sem Ríkisútvarpinu er ætlað að stefna að og því hlutverki sem því er ætlað að sinna. Ég tel þess vegna rétt að við aðgerðir til þess að tryggja stöðu Ríkisútvarpsins til frambúðar verði leitað leiða til þess að milda eða draga úr áhrifum þess óhjákvæmilega inngrips í rekstrarumhverfi fjölmiðla sem mun leiða af lagasetningu um þau atriði sem lúta að eignarhaldi með því að stefna að því að draga Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði, eða a.m.k. að takmarka hlutverk Ríkisútvarpsins verulega á þeim markaði. Til þessa hefur vera Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði verið m.a. Samtökum auglýsenda að skapi, einmitt vegna þeirrar stöðu sem leiðir af samþjöppun í eignarhaldi miðlanna og þeirra yfirburða sem sú staða hefur fært eigendum þeirra miðla á borð við þann sem mest er ræddur í umræðunni og eru Norðurljós, en yfirburðarstaða þeirra hefur falist í því að þeir hafa náð hagstæðari samningum um auglýsingaverð en keppninautar þeirra á ýmsum markaði og hagstæðari samningum en aðrir hafa getað vænst í samningum við þá fjölmiðla. Við núverandi aðstæður er nærvera Ríkisútvarpsins og styrkleiki á auglýsingamarkaði til þess fallinn að tryggja heilbrigða viðskiptahætti og nærvera Ríkisútvarpsins og ríkissjónvarpsins er til þess fallin að vinna gegn verðhækkun til almennra fyrirtækja og jafnframt vinna gegn vildarboðum til þeirra fyrirtækja sem vegna eignatengsla njóta betri samningsstöðu en aðrir viðskiptavinir. Ég lít svo á að í kjölfar lagasetningar sem er ætlað að vinna gegn því að eigendur miðla geti misnotað ítök sín í þeim tilgangi að tryggja sér yfirburðarstöðu umfram keppinauta á auglýsingamarkaði tel ég að önnur sjónarmið eigi við um veru Ríkisútvarpsins á þeim markaði og vil velta því upp að kannaðir verði möguleikar á að fjármagna rekstur Ríkisútvarpsins á annan hátt að fullu eða öllu með nefskatti, en að við látum til framtíðar einkareknu miðlunum auglýsingamarkaðinn eftir. Annað sem ég vil nefna í umræðunni, frú forseti, er tillaga nefndarinnar um að sett verði lög um prentrétt, sett verði í þau ákvæði sem skylda fyrirtæki í dagblaðaútgáfu til þess að setja sér innri reglur sem miði að því að tryggja sjálfstæði blaðamanna og ritstjóra gagnvart eigendum og enn fremur reglur um stöðu blaðamanna gagnvart ritstjórninni. Sambærileg ákvæði verði svo jafnframt sett í útvarpslög sem miði að því að tryggja sjálfstæði frétta- og dagskrárgerðarmanna gagnvart eigendum fyrirtækja í útvarpsrekstri. Enn fremur verði gert ráð fyrir að menntmrh. semji leiðbeiningarreglur sem að þessu lúta og að menntmrh. staðfesti jafnvel reglur sem fjölmiðlafyrirtæki vilja setja sér. Ég styð þá tillögu og fagna því að í minnisblaði frá menntmrh. sem ég nefndi áðan og fylgdi skýrslunni er þetta tekið fram sem ein leiðin sem rétt sé að könnuð verði í framhaldi af lagasetningunni. Þó vissulega séu ákveðnir örðugleikar á því að framfylgja slíkum reglum, eins og líka er bent á í skýrslunni sem hér um ræðir, er mögulegt að reglurnar geti verið blaðamönnum og ritstjórum nokkur vernd gagnvart afskiptum og aðgerðum eiganda vegna umfjöllunar þeirra fyrrnefndu um almenn málefni sem eigendur telja hugsanlega andstæða viðskiptalegum hagsmunum sínum. Ég tel að þetta sé afar mikilvægt og undirstrika að sjálfstæð, fagleg og óháð fjölmiðlun, eins og margoft hefur komið fram og verið haldið fram af mörgum í umræðunni í dag, er mikilvægur grundvallarþáttur í sérhverju lýðræðisríki. Þetta er ein af þeim leiðum sem Evrópuráðið mælir með að séu skoðaðar til að tryggja fjölbreytnina sem við erum öll að sækjast eftir og viljum styðja. Ég tel augljóst, frú forseti, að slík löggjöf þurfi ekki aðeins að tryggja sjálfstæði starfsfólks fjölmiðla á einkareknu miðlunum, heldur einnig og ekki síður sjálfstæði starfsfólks almenningsútvarpsins, Ríkisútvarpsins, sem hefur sérstakar lögbundnar skyldur við almenning í landinu. Mig langar að enda mál mitt á því, frú forseti, að ræða þá menningarlegu fjölbreytni sem svo oft hefur borið á góma í umræðunum í dag. Ljóst er að í frv. sem ríkisstjórnin hefur lagt fram er fyrst og fremst lögð áhersla á fjölbreytni á eignarhaldi. Aðrir hafa dregið upp einhverja aðra hugmynd að þeirri fjölbreytni í dag. Mig minnir að hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hafi talað um fjölbreytni í umfjöllun og aðrir hafa talað um fjölbreytni í framboði efnis í fjölmiðlunum, að við eigum fyrst og fremst að standa vörð um það. Það sem mig langaði að koma að er að sú fjölbreytni sem ætlunin er að ná fram með frv. er í rauninni fjölbreytni sem er ætlað að vera grundvöllur undir ákveðið traust í samfélaginu, ákveðið traust sem almenningur á að geta borið til fjölmiðlanna og umfjöllunar þeirra um hvers konar fréttir. Að mínu mati snýst þetta ekki um að við sýnum fram á einhverja misnotkun markaðsráðandi fyrirtækja sem eru stærst á markaðnum, heldur byggir þetta fyrst og fremst á svipuðum sjónarmiðum og eiga við um hæfi eða réttara sagt um vanhæfi, hvort sem er í stjórnsýslunni eða hjá dómstólunum. Að mínu mati er þetta spurningin um hvað almenningur megi treysta, að aðstæður eða eignarhald sé ekki með þeim hætti að það þurfi að óttast um óvilhalla umfjöllun. Ég er sammála því sem hefur oft komið fram í umræðunni, að nauðsynlegt sé að allir neytendur viti hverjir eigi fjölmiðlana og að upplýsingar um það hverjir eigi fjölmiðlana séu opinberar og aðgengilegar. Ég held þó sannast sagna að almenningur hafi annað og þarfara að gera og sinna frá degi til dags en að velta sér upp úr því. Þess vegna legg ég áherslu á að þetta sé ekki spurningin um að það þurfi að sýna fram á að menn ætli sér eitthvað misjafnt, heldur er þetta spurningin um traust almennings og að almenningur geti þokkalega treyst því, auk þess að vita hverjir eiga fjölmiðlana, að umfjöllun þeirra sé óvilhöll. Að því leyti held ég að vert sé að horfa til sömu sjónarmiða og menn horfa til þegar verið er að ræða hæfis- og vanhæfisreglur. Það þarf ekki endilega að sýna fram á vanhæfi, en aðstæður mega ekki vera þannig að það hvarfli að fólki að það séu einhverjar annarlegar skoðanir eða ástæður að baki.

Forseti. Mér heyrðist hv. þm. vera að tala úr allt öðrum aðstæðum en nú eru uppi og um allt annað frv. en hér liggur frammi. Það verður að vera svo, enda hygg ég að hv. þm. sé óvenjulítið sammála frv. af hálfu stjórnarflokkanna. Að gefnu tilefni langar mig að spyrja hvort hv. síðasti ræðumaður hafi staðfest dæmi um það sem hún hélt fram úr ræðustólnum að Baugsfyrirtækin hefðu hagstæðari auglýsingasamninga við miðla Norðurljósa en önnur fyrirtæki? Menn verða að finna orðum sínum stað, líka úr þessum stóli. Það er hættan við þetta. Þess vegna er hin spurningin sú: Bíddu nú við. Það kann að vera að frv. útiloki þessa stöðu í eignatengslum. En hvað í því frv. sem ríkisstjórnin hefur sameinast um útilokar áhrif auglýsenda á ritstjórn að öðru leyti? Vegna þess að auglýsendur þurfa ekki að vera eigendur fyrirtækis til þess að geta haft á það mikil áhrif eins og allir kunna dæmi um sem hafa starfað í fjölmiðlum.

Frú forseti. Hv. þm. Mörður Árnason hafði orð á því að rætt væri um eitthvað allt annað frv. en hér er til umræðu. Ég vil því árétta við hv. þm. að við erum alls ekkert að ræða neitt frv., við erum fyrst og fremst að ræða þá skýrslu sem hæstv. menntmrh. opnaði umræðu á í dag þannig að því sé haldið til haga. Ég hélt því heldur ekki fram að Baugur eða Norðurljós væru að nýta sér stöðu sína. En þegar maður spyr að því hvaða hag markaðsráðandi fyrirtæki eins og Baugur hafi af því að standa í að reka sjónvarp, útvarp, dagblöð og Norðurljós er eitt af því sem hefur verið tínt til að hagræðið sem hlytist af því væri m.a. ódýrari eða hagkvæmari samningar um auglýsingar.

Forseti. Ég hef kannski tekið rangt eftir en mér heyrðist --- og spyr um það --- hv. þingmaður halda því fram að Baugur hefði betri auglýsingasamninga við þessa miðla í sinni eigin eigu en önnur fyrirtæki. Ef það var ekki biðst ég afsökunar, við skulum bara skoða í þingtíðindum hvað sagt var um það. Ég spurði líka hvað í frv. --- sem er vissulega hér til umræðu, það er ekkert annað sem við erum að ræða hér vegna þess að það er frv. sem á að pína í gegn og það er ekki óskað eftir neinni annarri umræðu hér í þinginu og í samfélaginu en um þetta frv., og henni einungis til að afgreiða það --- kemur í veg fyrir eða hamlar gegn beinum áhrifum auglýsenda á efni blaðsins, á ritstjórnarstefnu þess. Það er sú spurning sem ég bið hv. þingmann líka að svara hér.

Enn og aftur, hv. þingmaður, við erum að ræða hér þessa skýrslu sem hæstv. menntmrh. mælti fyrir í byrjun dags. Við erum ekki að ræða efni frv. Það er búið að dreifa því og umræðan um það verður tekin í annan tíma þannig að ég haldi því til haga. Að öðru leyti skil ég ekki spurningu hv. þm. og mér finnst verst að hann á ekki kost á öðru andsvari til að árétta hana. Það er samt sjálfsagt síðar í umræðunni í dag að skýra eitthvað sem hv. þingmanni fannst ekki skýrt í ræðu minni.

Svo að öllu sé haldið til haga og andsvör beinist í réttan farveg vill forseti taka fram að við erum hér að ræða um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi, munnlega skýrslu menntmrh. Hún er til grundvallar.

Frú forseti. Ræða hv. þingmanns skar sig frá öðrum ræðum stjórnarliða að því leyti til að hún gerði heiðarlega tilraun til þess að nálgast þau vandamál sem hugsanlega kynnu að fylgja aukinni samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. Það var tvennt sem kom fram í máli hv. þingmanns sem mér finnst rétt að lyfta. Hv. þm. sagði að hún teldi að það ætti að setja sérstakar reglur til þess að vernda starfsfrelsi, annars vegar ritstjórna gagnvart eigendum sínum og hins vegar blaðamanna gagnvart ritstjórum sínum. Ég er algjörlega sammála þessu. Sömuleiðis sagði hv. þm. að hún teldi að það ætti að setja lög um gagnsæi í eignarhaldi. Ég er sömuleiðis algjörlega sammála því. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hið fyrra, þ.e. lögin um vernd starfsfrelsis blaðamanna og ritstjórna, dygðu ekki til þess að ná öllum þeim markmiðum sem hv. þm. var að lýsa hér, m.a. að ekki léki grunur á misnotkun og sömuleiðis um óhæfi þessara starfshópa gagnvart eigendunum.

Frú forseti. Í þeirri skýrslu sem er hér til umræðu er bent á fjölmargar leiðir. Sýnt er fram á ýmsa möguleika sem eiga að vera til þess að tryggja þá menningarlegu fjölbreytni sem er stóra markmiðið, sem og lýðræðislega umræðu. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spyr varðandi það að tryggja sjálfstæði fjölmiðlamanna og sjálfstæði ritstjórna gagnvart eigendum o.s.frv. hvort ég telji það nægjanlegt. Ég tel það ekki nægjanlegt í sjálfu sér en ég hef tekið undir ágætisþingmál frá Samf. sem miðar að þessu. Ég held að hvort tveggja þurfi að koma til, að annað komi ekki í staðinn fyrir hitt. Menn hafa gagnrýnt hér að þrátt fyrir ýmsar ábendingar í skýrslunni eigi að presentera frv. sem sé eingöngu miðað við það að setja lög sem takmarki eignarhaldið á fjölmiðlunum. Það er ekkert sem útilokar, ef við lesum skýrsluna, að einhverjar aðrar aðgerðir komi í framhaldinu.

Frú forseti. Að mörgu leyti liggur ágreiningur minn og Samf. við stjórnarliðið í þessu tiltekna máli um þann skurðpunkt. Ég get deilt áhyggjunum sem hv. þm. hafði af vissri þróun sem hún lýsti að gæti átt sér stað á þessum markaði. Eins og ég sagði kom í fyrsta skipti hingað upp þingmaður stjórnarliðsins og benti á vandkvæðin og neikvæðar afleiðingar sem af því kynnu að hljótast. Ágreiningur minn við hv. þingmann liggur í því að ég tel að ef skörp lög yrðu sett eða reglur sem tryggðu starfsfrelsi blaðamanna gagnvart yfirmönnum sínum og ritstjórnarskrifstofa gagnvart eigendum sínum mundum við ná því markmiði að ýta frá því vandamáli sem hún lýsti að ýmsu leyti ágætlega í sinni fyrstu ræðu. Ég er reiðubúinn til þess að skoða hvort ég hafi rangt fyrir mér en enn hafa engin gild rök komið fram um það.

Frú forseti. Vandamál mitt í umræðunni í dag, sem ég hef fylgst grannt með og hlustað á af athygli, hefur fyrst og fremst verið það að ég hef alls ekkert áttað mig á því hvað Samf. vill. Mér hefur fundist Samf. leggja megináherslu á aðdraganda þessa máls. Hann er ekki meginefnið. Mér hefur líka fundist ég heyra þau sjónarmið að það eigi aldrei að setja lög nema það þurfi að slökkva einhverja elda, einhver hætta vofi yfir. Hið eina sem ég veit um stefnu Samf. í þessu máli og áherslur eru þær sem felast í þessu ágæta þingmáli sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi hér áðan, og ég tók líka undir. Ég tel að reglur sem eru til þess fallnar að styðja sjálfstæði fjölmiðlamanna gagnvart eigendum og ritstjórn, og ritstjórna gagnvart eigendum, séu þess verðar að huga að því að setja þær jafnhliða því að setja lög um takmarkanir á eignarhaldi á fjölmiðlunum.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því í ágætri ræðu hv. þm. Jónínu Bjartmarz að hún lagði mikla áherslu á Ríkisútvarpið og stöðu þess á markaðnum, hvað hún væri mikilvæg. Mig langar til að spyrja hv. þingmann nánar um það vegna þess að í skýrslunni sem við erum að tala um er fyrsta tillaga nefndarinnar sú að tryggja stöðu Ríkisútvarpsins. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Nefndin leggur fyrst til að hugað verði að stöðu Ríkisútvarpsins ...`` Síðan í framhaldi af því: ,,Í þriðja lagi má benda á að yrði þessi leið ein fyrir valinu fæli hún ekki í sér neina beina reglusetningu sem beindist gegn einkareknum fjölmiðlum. Hún samræmist þar með að því leyti vel meginreglum um frelsi markaðarins, að öðru leyti en því að almenningsútvarpi yrði tryggður hluti markaðarins ...`` Ég hef ekki tíma til að lesa meira en ég spyr hv. þingmann: Finnst henni ekki koma til greina að fara þessa leið eina?

Frú forseti. Það kom fram í máli mínu fyrr í andsvari við annan hv. þm. að ég tel nauðsynlegt að setja einhverjar reglur sem takmarki eignarhald á fjölmiðlunum. Hvort sem niðurstaðan verður sú að frv. sem hér hefur verið dreift fari í gegn breytt eða óbreytt tel ég það vera nauðsynlegt. Hins vegar vil ég horfast í augu við það að við þurfum líka að styrkja ríkissjónvarpið, ekki þannig að við takmörkum svigrúm einkareknu fjölmiðlanna, heldur með því að standa vörð um Ríkisútvarpið og styðja það faglega og fjárhagslega. Menn hafa í þessari umræðu rætt um hvort hætta beri að beita afnotagjöldunum. Menn hafa rætt um að taka upp einhvern nefskatt. Ég er líka sammála því. En við þurfum að gera hvort tveggja, við þurfum að styrkja ríkissjónvarpið og Ríkisútvarpið en við þurfum þá líka hugsanlega að tryggja að það sé rekstrargrunnur fyrir þessar einkareknu sjónvarps- og útvarpsstöðvar til að einhver samkeppni sé á þessum markaði. Það er ekki annaðhvort eða, hv. þingmaður.

Hæstv. forseti. Á maður að skilja það svo að það hafi ekki einu sinni komið til alvöruumræðu í þingflokki Framsfl. að skoða þessa fyrstu tillögu nefndarinnar sem byggist á því sem ég nefndi áðan, að styrkja fyrst og fremst Ríkisútvarpið og að sú leið gæti meira að segja dugað ein, eins og orðað er í skýrslunni? Þá verð ég að viðurkenna að mér finnst að menn hafi kastað til höndunum í þingflokki Framsfl. ef þessi tillaga, sem er þarna númer eitt færð fram af hálfu nefndarinnar, hefur ekki verið tekin til neinnar alvöruumræðu. Það hefur líklega sannast í umræðunni í dag, úr því að frv. er tilbúið og á að leggja það fram eins og það liggur fyrir og hefur komið fram í Mogganum --- ég hef nú ekki séð það annars staðar --- að menn hafa ekki tekið þessa skýrslu til neinnar alvöruumræðu í þingflokkunum.

Ég vil kannski byrja á því, frú forseti, að vekja athygli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar á því að það er búið að dreifa bæði frv. og þessari ágætu skýrslu hérna með þannig að við þurfum ekki að leita að því neins staðar annars staðar. Í þingflokki Framsfl. og meðal framsóknarmanna var skýrslan mikið rædd og ýmsir möguleikar sem voru þar fyrir hendi. Þó að menn féllust á frv. og væru sáttir við að það væri lagt fram, um að takmarka eignarhaldið, hafa menn ekki útilokað neinar aðrar leiðir. Nei, ég tel ekki, hv. þingmaður, að það dugi eitt og sér að styrkja Ríkisútvarpið samkvæmt tillögunni. Hún er ein af þeim tillögum sem nefndin leggur fram í sinni ágætu skýrslu. Ég held að meira þurfi að koma til eins og ég sagði áðan. Ég held að líka þurfi að huga að því hver rekstrargrundvöllur þessara einkareknu sjónvarpsstöðva er vegna þess að þær tala sjálfar um að með þessu inngripi veiki það rekstrargrunn þeirra. Mér er umhugað um að hafa fjölbreytnina áfram, að það sé fjölbreytni á þessum einkamarkaði og að það sé samkeppni milli þeirra aðila sem þar eru.

Frú forseti. Ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þingmanns og það eru tvö atriði sem mig langar til að spyrja hana um. Þær spurningar lúta að Ríkisútvarpinu og því sem hún sagði um nauðsyn þess að styrkja það. Má ég skilja það sem svo að það sé núna stefna Framsfl. að leggja beri af afnotagjöld Ríkisútvarpsins? Ef svo er, hvernig stendur á því að um leið er lýst stuðningi við það sem nefndin segir í skýrslunni? Ég vitna til bls. 52 þar sem nefndin segir að réttur til innheimtu afnotagjalda styrki mjög stöðu Ríkisútvarpsins og sjálfstæði þess. Mér finnst stefna Framsfl. í málefnum afnotagjaldanna núna bæði vera ný og mér finnst hún stríða gegn því sem nefndin segir. Í annan stað vil ég fá að vita varðandi það sem hv. þm. sagði um að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði hvort hv. þm. talar fyrir hönd Framsfl. Það sjónarmið stríðir gegn vilja auglýsenda sem hafa þá sýn og þá stefnu að þeir vilji fá að auglýsa í þeim miðli sem hefur mesta útbreiðslu, sem sagt Ríkisútvarpinu.

Frú forseti. Varðandi vilja auglýsenda kom ég inn á það í ræðu minni áðan að þeir eru hlynntir því að Ríkisútvarpið sé á auglýsingamarkaði. Það skapar samkeppni við þann markaðsráðandi aðila sem ræður hinum stöðvunum. Þess vegna eru þeir hlynntir því. Að breyttum lögum, með því að takmarka eignarhaldið, sagði ég í ræðu minni að væru komnar forsendur fyrir því að taka Ríkisútvarpið inn á, enda skapaði dreift eignarhald á einkareknu fjölmiðlunum samkeppni á milli þeirra. Með þeim rökum tel ég að í kjölfar þess að frv. verði að lögum, ef svo fer, og við takmörkum eignarhaldið getum við hugsanlega skapað þær aðstæður að það verði samkeppni á milli einkarekinna fjölmiðla en ekki þessi markaðsráðandi staða sem núna er. Hvað afnotagjöldin varðar er það ekki sami hluturinn að afnema afnotagjöldin og ætla að veikja fjárhagslegan grundvöll Ríkisútvarpsins. Það má styrkja Ríkisútvarpið fjárhagslega og faglega eftir öðrum fjármögnunarleiðum.

Virðulegur forseti. Mér finnst hv. þingmaður tala hér á nýjum nótum hvað varðar Framsfl. Mér finnst Framsfl. ekki hafa sýnt okkur sem erum að reyna að hlýða á og átta okkur á stefnunni að hann sé þess fullviss að hægt sé að styrkja Ríkisútvarpið með því að leggja niður afnotagjöldin. Það annað fyrirkomulag á stuðningi við Ríkisútvarpið sem kæmi til greina væri þá eflaust stuðningur í gegnum fjárlög eða nefskattur sem afnotagjöldin eru í raun og veru í dag. Ég vil fá að heyra aðeins, af því að hv. þm. svaraði því ekki, hvort þetta sé ný stefna Framsfl., hversu ígrunduð hún sé og hvernig þau vilji þá sjá stöðu Ríkisútvarpsins styrkta. Á hinn bóginn vil ég segja varðandi auglýsingarnar og möguleika Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði að ég lít á auglýsingar sem hluta af þjónustu við almenning í landinu og er þess vegna ósátt við að Framsfl. skuli ætla að leggja því lið að þeirri þjónustu sem Ríkisútvarpið hefur sinnt verði hætt.

Frú forseti. Til að halda því til haga velti ég því upp að við þyrftum að skoða aðstæður í breyttu umhverfi eftir að frv. yrði að lögum, og eitt af því sem við þyrftum að skoða væri hvaða áhrif það hefði á rekstrargrunn einkareknu miðlanna. Ég var ekki að kynna stefnu Framsfl. Þetta voru hugleiðingar mínar um hvað breytt umhverfi á þessu sviði gæti m.a. leitt af sér. Hvað afnotagjöldin varðar er ég annarrar skoðunar, frú forseti, en hv. þm. Ég tel ekki að sterkt ríkisútvarp standi og falli með einhverju sem heitir afnotagjald á sama hátt og mér hafa fundist deilur um rekstrarform Ríkisútvarpsins eins konar deilur um keisarans skegg. Rekstrarformið skiptir litlu til eða frá. Fjármagna má á sama hátt af myndarskap ríkisútvarp/sjónvarp með einhverju sem heitir nefskattur alveg eins og með afnotagjöldum, og nefskattur hefur þann kost umfram afnotagjöldin að hann er á hvern haus. 

Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. menntmrh. fyrir að flytja Alþingi þessa skýrslu og hafa frumkvæði að því að þessar umræður fari hér fram í dag. Ég tel að það sé ákaflega mikilvægt og í samræmi við þau vinnubrögð sem stunduð hafa verið í málinu að ræða kosti og galla þess viðfangsefnis sem við stöndum frammi fyrir. Eins og aðrir þingmenn vil ég líka þakka nefndinni sem vann skýrsluna fyrir mjög vel unnið starf og þær upplýsingar sem hér hefur verið safnað saman. Ég tel í raun og veru að skýrslan og allt það starf marki ákveðin þáttaskil í umræðum um fjölmiðla hér á landi og sé bautasteinn á leið okkar til að efla lýðræði og betri stjórnarhætti en við höfum búið við á undanförnum árum þegar litið er til starfsemi fjölmiðlanna. Ég vek sérstaklega athygli á því, með leyfi virðulegs forseta, sem segir á bls. 79 í hinni prentuðu skýrslu: ,,Hafa ber í huga að hér hefur verið lýst stöðunni á íslenskum markaði eins og hún er þegar greinargerð þessi er rituð, og komist að þeirri niðurstöðu að hún hafi ýmis einkenni samþjöppunar sem talin eru óæskileg út frá markmiðinu um fjölbreytni í fjölmiðlun. Er þá gengið út frá því, eins og rakið hefur verið, að fjölmiðlar gegni lykilhlutverki í lýðræðislegu þjóðfélagi sem vettvangur fyrir ólík viðhorf til stjórnmála og menningar í víðum skilningi, og sem vettvangur fyrir öflun upplýsinga og miðlun þeirra.`` Síðan segir: ,,Af mannréttindasáttmála Evrópu, eins og hann hefur verið túlkaður af Mannréttindadómstól Evrópu, leiðir að tryggja ber fjölbreytni í fjölmiðlun.`` Síðan segir á öðrum stað, með leyfi forseta: ,,Það er því skoðun nefndarinnar að af framangreindum viðhorfum Evrópuráðsins og almennum viðhorfum um vernd pólitískrar og menningarlegrar fjölbreytni leiði, að það hljóti að teljast afar æskilegt að löggjafinn bregðist við þessu með lagasetningu, einkum þannig að settar verði reglur sem miði að því að hamla gegn óæskilegum áhrifum samþjöppunar sem þegar er til staðar á fjölmiðlamarkaði og einnig til að hamla frekari samþjöppun á þessum markaði í framtíðinni. Einkum á þetta við samþjöppun á markaði fyrir einkarekna fjölmiðla, enda hvíla á Ríkisútvarpinu víðtækar skyldur um fjölbreytni í framboði dagskrárefnis og framsetningu þess sem ekki eiga við um einkarekna fjölmiðla.`` Ég tel, frú forseti, að þessi orð skýrsluhöfunda og þau markmið sem þeir setja sér með starfi sínu endurspeglist síðan í því frv. sem lagt er fram og menn hafa líka fyrir framan sig og tel að frv. taki einmitt mið af helstu ábendingum skýrsluhöfunda og sé í þeim anda sem skýrslan boðar. Auk þess hefur komið fram í umræðunum að menntmrh. hefur lagt fyrir ríkisstjórnina tillögu um framhaldsvinnu sem byggist á starfi nefndarinnar sem lýtur að öðrum þáttum en tekið er á í frv. Ég vil einnig rifja upp, virðulegi forseti, hvernig tilurðin er þegar við skoðum skýrsluna að á Alþingi voru umræður hinn 19. nóv. sl. þegar Álfheiður Ingadóttir, sem þá sat á þingi fyrir Vinstri græna, beindi fyrirspurn til forsrh. um samþjöppun eigna og valds á því sviði þjóðfélagsins sem lýtur að fjölmiðlum og sagði að samþjöppunin gæti orðið lýðræðinu varasöm og sama þróun gæti í rauninni leitt til þess að allir fjölmiðlar í landinu fyrir utan Ríkisútvarpið kæmust á sömu hendur, enda hefði þessi umræða öll orðið til þess að mönnum væri nú ljósara en áður mikilvægi þess að hafa öflugt ríkisútvarp í landinu og það væri vel, að mati hennar. Hún spurði, með leyfi forseta, forsrh. tveggja spurninga: ,,1. Hefur þróun mála á fjölmiðlamarkaði að undanförnu verið til umfjöllunar í ríkisstjórninni? 2. Telur ráðherra koma til greina að sett verði lög til að hindra frekari samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og tryggja betur en nú er gert að fjölmiðlar séu sjálfstæðir og óháðir?`` Forsrh. svaraði fyrirspurninni og sagði, með leyfi forseta: ,,Varðandi fyrirspurnina hvort þróun mála á fjölmiðlamarkaði að undanförnu hafi verið til umfjöllunar í ríkisstjórninni, þá er því til að svara að það hefur borið á góma í ríkisstjórninni en ekki verið rætt með formlegum hætti svo það sé nefnt, og ég hygg að það sama sem eigi við um þingflokka stjórnarflokkanna.`` Síðan segir forsrh., með leyfi forseta: ,,Varðandi síðari spurninguna um það hvort ráðherra telji koma til greina að sett verði lög til að hindra frekari samþjöppun á fjölmiðlamarkaði og tryggja betur en nú er gert að fjölmiðlar séu sjálfstæðir og óháðir, þá tel ég að það sé alls ekki hægt að útiloka það að til slíkrar lagasetningar komi og það mætti jafnvel færa fyrir því rök að í því fælist tómlæti af hálfu þingsins við núverandi aðstæður að láta ekki koma til athugunar a.m.k. slíka lagasetningu.`` Ég nefni þetta hér, virðulegi forseti, m.a. vegna umræðna sem orðið hafa um það hvort þeir sem hafa staðið að því að samþjappa valdi á fjölmiðlasviðinu á undanförnum mánuðum hafi gengið til þess í einhverju tómarúmi án vitundar um vilja og viðhorf stjórnvalda sem hafa komið fram í þinginu varðandi þau mál. Svo er alls ekki. Og það var ekki aðeins fyrirspyrjandi og forsrh. sem töluðu á þennan veg í umræðunum 19. nóv. sl. því Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri grænna sagði, með leyfi forseta: ,,Það er augljóst mál að samþjöppun í fjölmiðlaheiminum er sérlega varasöm. Fjölbreytni er nauðsynleg ... Það er sérstaklega varhugavert ef umsvifamiklir aðilar í viðskiptum, sem jafnvel starfa í fákeppnisumhverfi þar, gerast jafnframt fjölmiðlakóngar. Þá er stutt í hið rússneska ástand, íslenska ,,ólígarka``, nýríka viðskiptajöfra sem eru jafnframt með fjölmiðla eða fjölmiðlakeðjur á sínum höndum til að reka áróður fyrir umsvifum og störfum sínum.`` Þetta sagði formaður Vinstri grænna. Margrét Frímannsdóttir, þingflokksformaður Samf., komst þannig að orði, með leyfi forseta: ,,Það hlýtur að vera hlutverk okkar á Alþingi að tryggja réttlátar og skýrar leikreglur hvað varðar fjölmiðla og fjölmiðlamarkaðinn rétt eins og aðra þætti. Það er okkar að móta leikreglurnar og hafa eftirlitið og annarra að vinna úr því. Það getur vel verið að það sé nauðsynlegt að taka sérstaklega á eignarhaldinu og að fjölmiðlarnir verði í mismunandi eða fjölbreyttri eignaraðild. Þá skiptir ekki eins miklu máli hvað kemur frá fréttastofunum ef tryggð er dreifð eignaraðild og mismunandi eignaraðild á fjölmiðlunum.`` Þetta sagði formaður þingflokks Samf. í umræðunum 19. nóvember árið 2003. Því kemur mér á óvart, virðulegi forseti, að heyra nú fulltrúa Samf. sem taka til máls um málið leggja áherslu á að Alþingi eigi að koma að því verki að setja lög um innri starfsemi fjölmiðlanna, lög sem lúta að því hvernig samskiptum er háttað innan ritstjórna fjölmiðlanna, á milli eigenda fjölmiðlanna, ritstjóra fjölmiðlanna og blaðamannanna sem starfa á fjölmiðlunum, og leggja áherslu á það í málflutningi sínum að þetta séu þau atriði sem líta eigi til og að við eigum alveg að sleppa því að líta á hina ytri umgjörð, sleppa því að velta fyrir okkur eignaraðildinni og hvernig henni er háttað á þessum markaði og strika yfir hættuna af samþjöppun á því sviði, sem stangast algjörlega á við það sem formaður þingflokksins sagði fyrr í vetur og stangast ekki síst á við það sem hv. formaður flokksins sagði í umræðum á Alþingi fyrir aðeins tveimur árum, 22. janúar árið 2002, þegar hann sagði, með leyfi forseta: ,,Er ekki rétt munað hjá mér að helsti trúnaðarmaður ríkisstjórnarinnar, Hreinn Loftsson, formaður einkavæðingarnefndar, sé enn þá stjórnarformaður Baugs? Ef fortölur duga ekki til, herra forseti, þá er það skoðun okkar í Samfylkingunni að Samkeppnisstofnun eigi að fá í hendur þau tæki sem hún þarf til þess að skipa fyrir um breytingar, þar á meðal að skipta upp slíkum einokunarrisum ef hún telur þess þörf til þess að vernda hagsmuni neytenda.`` Þetta sagði formaður Samf. 22. janúar árið 2002.

... landsfundi.

Ég ítreka að það er ekki maður úti í bæ sem talar svona, hann er hér í salnum og gerir hróp að mér fyrir að rifja upp þessi orð sín. En þetta sagði hann og þarna talaði hann um að það væri nauðsynlegt að brjóta upp slíka einokunarrisa og ef það væri ekki hægt á grundvelli núgildandi laga væri nauðsynlegt að Alþingi kæmi að og setti lög sem dygðu til þess. Nú koma þessir ágætu samfylkingarmenn og tala á þann veg að það megi ekki en hins vegar eigi að setja löggjöf um innra starfið í fjölmiðlunum, löggjafinn eigi að hlutast til um það hvernig starfsháttum er háttað á ritstjórnum fjölmiðlanna til þess að setja þar fleyg á milli stjórnenda, eigenda og starfsmanna. Þeir hafa flutt þáltill. sem gengur út á það og er um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Og það á að taka þannig á málum samkvæmt þeirri tillögu að löggjafinn hlutist til um þetta. Í umræðum sem fram fóru fyrr í dag þegar verið var að spyrja hæstv. menntmrh. var hins vegar spurt: Hvaðan eru fyrirmyndirnar? Hvaða fyrirmynd hefur menntmrh. haft frá öðrum löndum þegar hún samdi frv. og kemur með þær tillögur sem hér liggja fyrir? Hvert er leitað þegar menn koma með þær reglur sem talað er um að setja hér á grundvelli skýrslunnar? Menn töldu að það væri eitthvað sérkennilegt að smíðaðar væru séríslenskar reglur sem varða þetta svið. En í greinargerð þáltill. Samf. er kafli, herra forseti, sem heitir Íslenska hefðin og þar segir, með leyfi forseta: ,,Þar sem lagaumhverfi er á hinn bóginn mjög breytilegt frá einu landi til annars er erfitt að finna rök fyrir frekari lagaskipan hér á landi með því að benda til útlanda. Rökin fyrir frekari takmörkunum í lögum um íslenska fjölmiðla verða því að spretta af íslenskum aðstæðum.`` --- Stendur í þessari greinargerð frá Samf. Síðan standa menn hér upp og fárast yfir því hvernig í ósköpunum hæstv. menntmrh. hafi dottið í hug að semja löggjöf um íslenska fjölmiðlun sem ekki á sér erlendar fyrirmyndir.  Ég spyr mig þess vegna, virðulegi forseti, hvað það er sem vakir fyrir Samf. Hvers vegna bregst hún svona við? Hvaða hagsmunir eru það sem hún er að verja þegar hún talar á þennan veg? Sérstaklega líka þegar litið er til þess sem stendur í greinargerðinni sem ég vísaði til, með leyfi forseta: ,,Hætta er á því að einokun eða fákeppni skaði hæfni fjölmiðlanna til að sinna hlutverki sínu og grafi undan gildi þeirra með því að þeir sinni öðru fremur hagsmunum eigenda sinna eða stjórnenda, m.a. í stjórnmálum og viðskiptum.`` Þetta er ályktun í greinargerð Samf. Hér liggur fyrir skýrsla nefndar upp á tæplega 200 blaðsíður sem sýnir okkur fram á að full ástæða er til þess að hafa þær áhyggjur sem reifaðar eru í greinargerðinni og síðan þegar tillögur koma um það snýst Samf. gegn því. Hvaða hagsmuni er Samf. að verja með þessu? 

Hæstv. forseti. Það var mjög áhugavert að hlusta á hæstv. dómsmrh., fyrrv. ritstjóra Morgunblaðsins og einn af hluthöfum í Árvakri, tala um fjölbreytni í fjölmiðlum og að þá þyrfti að tryggja. Málið er, og ég benti á það í ræðu minni fyrr í dag, að fjölbreytni í fjölmiðlum á Íslandi hefur aldrei verið meiri. Það er staðreynd og það stendur allt um það í þessari ágætu skýrslu. Það eru 10 sjónvarpsstöðvar, 3 dagblöð, 23 héraðsfréttablöð, ótal fagblöð og málgögn hagsmunasamtaka og ég veit ekki hvað og hvað. Við erum með fjölmiðla á internetinu og 17 útvarpsstöðvar, held ég. Það er því mikil fjölbreytni. Eignarhaldið er aftur á móti allt annað mál. En að ætla sér að fara að ráðast á eignarhaldið með því að skírskota til þess að það skorti fjölbreytni í fjölmiðlum á Íslandi er bara röksemd sem ég kaupi ekki. Ég kaupi ekki þá röksemd á Íslandi í dag árið 2004. Stjórnirnar verða að koma með einhverja aðra lykilröksemd en þetta ef þeir ætla að selja okkur þetta blessaða frv. á hinu háa Alþingi eða þjóðinni. Það er nefnilega mjög mikil fjölbreytni og gróska í íslenskum fjölmiðlum og ekkert sem bannar mönnum að stofna nýja fjölmiðla í dag, gætum líka að því. Fjölbreytni, ókei, einokun, allt í lagi. Mig langar einmitt að spyrja hæstv. dómsmrh. um einokun og fjölbreytni. Hvað finnst honum t.d. um það, sem sjálfur er hluthafi í næststærsta dagblaði landsins, að næststærsta dagblað landsins er líka eigandi að stærsta netfréttamiðli Íslands? Af hverju eru ekki sett lög um það?

Virðulegi forseti. Ef hv. þm. hefur áhuga á að setja lög um netmiðla hefur hann allan rétt til þess að leggja fram frv. og sumir mundu segja að það væri mjög skynsamlegt fyrir hann að setja lög um það að menn skrifi ekki eins og hann gerir stundum á netmiðla sína þegar hann hótar að gera árásir á okkur forseta þingsins og þegar hann gengur þannig fram í skrifum sínum á netmiðlana að hann hótar að sprengja bæði mig og forseta þingsins í loft upp. Að vísu var það með þeim hætti að hann ætlaði að nota Spitfire. Ég hef aldrei vitað til þess að menn ætluðu að gera sprengjuárásir með Spitfire. En það er eftir öðru hvernig þessi hv. þm. hagar málflutningi sínum að hann skuli koma hér og tala á þennan veg um þessi mál og spyrja mig hvað ég ætli að gera varðandi takmarkanir á netmiðlum. Ég hef engan áhuga á að takmarka neitt á netmiðlum en ég vil að menn standi fyrir máli sínu þar eins og annars staðar og séu menn til þess að viðurkenna þegar þeir fara langt út fyrir skynsamleg mörk og eru á þeim nótum að varla er hægt að eiga við þá orðastað í þessum sal.

Ég heyri glerhallir hrynja þegar hæstv. dómsmrh. talar um skrif á netið. En nóg um það. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það. Hins vegar langar mig til að heyra svolítið um röksemdafærslu hans sem gengur út á fjölbreytni, að tryggja þurfi fjölbreytni í fjölmiðlum á Íslandi með lagasetningu sem mun leiða til þess að fjársterkir aðilar munu ekki eiga möguleika á því að fjárfesta í fjölmiðlum einmitt til að tryggja fjölbreytni og grósku í íslenskum fjölmiðlum. Ég næ þessu ekki. Ég er gamall fjölmiðlamaður eins og hæstv. dómsmrh. og veit að það er mjög dýrt að reka fjölmiðla og mjög dýrt að stofna fjölmiðla. Hann veit það líka, ég er ekki í nokkrum vafa um það.

Virðulegi forseti. Ég byggi afstöðu mína á málinu sem hv. þm. spyr um á skýrslunni sem liggur fyrir og ég vona að hv. þm. hafi lesið. Ég byggi það m.a. á því sem ég las upp í umræðunum og vísaði í greinargerðina og skýrsluna á bls. 79. Ég bið hv. þm. um að kynna sér það.

Forseti. Hæstv. dómsmrh. er svo málefnalegur í andsvörunum að það er varla að maður treysti sér til þess að koma upp í stólinn, dóni og villingur sem maður er. Þó vil ég svara honum þegar hann spyr hvaða hagsmuni Samf. er að verja í málinu. Við erum að verja hagsmuni almennings á Íslandi, neytenda fjölmiðlanna og þátttakenda í þeim. Við erum að verja hagsmuni íslenskra fjölmiðlafyrirtækja og starfsmannanna sem þar vinna sem eru sennilega hátt í 2 þús. manns. Við erum að verja hagsmuni innlendrar dagskrárgerðar og íslenskrar menningar í fjölmiðlum nú á dögum sem er einn helsti menningarmiðill okkar tíma eins og fyrrv. menntmrh., núv. hæstv. dómsmrh. ætti að vita. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að taka sérstaklega til umfjöllunar hina ágætu greinargerð að tillögu Bryndísar Hlöðversdóttur og fleiri samfylkingarmanna. Ég vil líka benda honum á, af því að ég ætla ekki að spyrja hann spurninga á eftir, að fyrrv. menntmrh., Tómas Ingi Olrich, taldi árið 1996 að ekki væri nein þörf á eignarhaldstakmörkunum sem hann setti síðar af stað. En á bls. 83 í skýrslunni frægu stendur, með leyfi forseta: ,,Gæta verði þess að reglur verði ekki svo hamlandi að þær vinni í reynd gegn þeim hagsmunum sem þeim er ætlað að vernda með því að fyrirtækin verði svo lítil að þau fái ekki þrifist.`` Einnig: ,,Því stærri og öflugri sem innlend fyrirtæki eru, því minni hætta er t.d. á yfirtöku eða uppkaupum erlendra aðila. Þá er það einnig forsenda þess að þau hafi burði til þess að standa undir innlendri dagskrárgerð. Þetta sjónarmið skiptir máli varðandi eflingu innlendrar menningar ...`` Hvaða hagsmuni er hæstv. dómsmrh. að verja? Hvaða fyrirtæki er hann að ráðast á? Hvaða almannaþarfir er honum illa við í þessu sambandi?

Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, ég veit ekki hvort hv. þm. var í salnum þegar ég hóf mál mitt, tel ég að skýrslan sem við erum með og sú vinna sem verður unnin í tengslum við hana marki þáttaskil í umræðum um fjölmiðlun á Íslandi. Ég tel að hér hafi verið dregin saman sá fróðleikur sem eigi að duga okkur til þess að ræða málið á nýjum forsendum og við eigum að miða við það sem liggur fyrir og stöðuna eins og hún er miðað við þær öru breytingar sem eru á þessu sviði. Skýrslan segir okkur að ekki sé nóg að fara í ritstjórnir fjölmiðlanna með lagasetningarvald eins og Samf. vill, heldur verði að líta á eignarhaldið og þá samþjöppun sem hefur orðið á markaði. Það er meginniðurstaða skýrslunnar og þess vegna tel ég að þeir sem vilja taka mark á skýrslunni, hrósa henni á annan veginn og draga síðan ekki þær ályktanir af henni sem höfundarnir gera á hinn bóginn, spyr ég mig: Hvaða hagsmuni er verið að verja með því að afflytja skýrsluna á þann veg að segja að hún snúist ekki um að nauðsynlegt sé að setja þær reglur til þess að takmarka eignarhaldið og setja reglur sem lúta að eignarhaldi á fjölmiðlum? Ég tel að frv. með skýrslunni sé ekki það hamlandi að ekki sé unnt að reka öfluga fjölmiðla þótt frv. verði að lögum.

Forseti. Skýrslan er vissulega ágæt á margan hátt en hún veldur engum þáttaskilum. Það hefur áður verið skrifað um fjölmiðlun og safnað saman gögnum um hana. Það sem veldur minnstum þáttaskilum í skýrslunni er 6. kafli hennar sem eru hugmyndir og tillögur nefndarinnar, vegna þess að þar er boðið upp á það sem kallað var um daginn hlaðborð af hugmyndum og tillögum af ýmsu tagi. Það er helsti veikleiki skýrslunnar, enda er hún sett saman af stjórnarflokkunum sem hæstv. forsrh. lýsti sem einhverju sérstöku apparati í stjórnskipaninni. Hún er ,,quod erat demonstrandum``. Hún kemur að lokum með það sem þurfti að sanna og þurfti að vita eftir allan þann fróðleik sem hún færir fram. Aðalatriðið er að hún uppfylli það pólitíska skipunarbréf að koma með tillögur um takmarkanir á eignarhaldi á fjölmiðlum. Spyrja má: Hún gerir það já. Hún vill takmarka eignarhald á ljósvakamiðlunum, en hún vildi líka takmarka eignarhald á dagblöðunum og af hverju er það ekki í frv., hæstv. dómsmrh.? 
            

Virðulegi forseti. Hér hefur verið alveg ólíkt kerfi varðandi annars vegar ljósvakamiðla og hins vegar dagblöð. Varðandi ljósvakamiðlana erum við í umhverfi þar sem hið opinbera veitir leyfi en ekki varðandi dagblaðamarkað. Á því er tekið í lagafrv. að verið er að breyta útvarpslögunum. Við höfum ekki sambærileg lög um dagblöð. Er hv. þm. að segja að við ættum að setja sambærilega löggjöf um dagblaðastarfsemi og við höfum um útvarpsstarfsemi?

Þú ert að því.

Ég er ekki að segja það. Ég er að segja að frv. er byggt á skýrslunni og lýtur að eignarhaldi á fjölmiðlum og ég spyr enn: Hvers vegna er Samf. svona mikið á móti því að litið sé á þennan þátt? Hvers vegna vill Samf. bara fara í fjölmiðlana og setja löggjöf um starfsmennina og samskipti þeirra við eigendurna?

Virðulegur forseti. Siðavendni um skrif á internetið fer hæstv. dómsmrh. heldur illa, enda man ég ekki betur en hæstv. dómsmrh. hafi líkt þeim sem hér stendur, Össuri Skarphéðinssyni og Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur við Pol Pot og stjórn rauðu khmeranna. Það er eðlilegt að hæstv. ráðherra vilji gleyma því sem hann hefur skrifað á internetið og ýmsu því sem hann hefur sagt m.a. um það mál sem hér er til umfjöllunar. Hæstv. dómsmrh. hefur lýst alveg þveröfugum skoðunum í þessum ræðustól miðað við það sem hann setur nú fram, en reynir að breiða yfir það með því að gefa til kynna að Samf. hafi einhver annarleg sjónarmið eða annarlega hagsmuni í málinu. Því fer fjarri. Við viljum einfaldlega standa vörð um og gæta þeirrar fjölbreytni og þeirrar grósku sem ríkir á íslenskum fjölmiðlamarkaði. En hvaða hagsmuna á Sjálfstfl. að gæta og hæstv. dómsmrh., Björn Bjarnason? Jú, þeirra hagsmuna að þeir hafi vanist því að ráða tveimur sterkustu fjölmiðum landsins, Ríkissjónvarpinu og Morgunblaðinu. Og nú er það óvart svo að komið er til skjalanna dagblað sem er öflugra og nú er ef til vill að verða til ljósvaki sem ógnað gæti yfirburðastöðu ríkissjónvarps Sjálfstfl. og þá eru það hagsmunir hæstv. dómsmrh. og Sjálfstfl. að setja lög til þess að tryggja að yfirburðum þeirra á fjölmiðlamarkaði verði ekki ógnað og þá skal allt undan láta, sjálfsagðar starfsaðferðir, lýðræðisleg vinnubrögð og öll sjónarmið sem þeir hafa áður lýst. Allt er það grafið og gleymt því vald þeirra á fjölmiðlamarkaði verður að tryggja, kosta hvað sem það vill.

Virðulegi forseti. Hv. þm. virðist ekki átta sig á því að frv. og það sem við erum að fjalla um á grundvelli skýrslunnar snertir ekki dagblöðin þannig að ekki er verið að fjalla um þau. Verið er að fjalla um ljósvakamiðlana og um þær ályktanir sem menn hafa dregið af skýrslunni varðandi þá. Ég spyr enn um það sem ég hef áður sagt í umræðunum og hef ekki fengið svar frá Samf.: Hverra hagsmuna er Samf. að gæta í þessu? Hverra hagsmuna er hún að gæta þegar hún er að velta því fyrir sér að setja sérstakar reglur og lög um inngrip í ritstjórnir fjölmiðlanna? Af hverju tekur hún ekki mið af því sem eigandi Baugs, Jón Ásgeir Jóhannesson, setti fram í Morgunblaðinu? Var þar kveikjan að þeim reglum sem Samf. vill lögfesta um innra starf fjölmiðlanna? Hann sagðist geta sett þessar reglur. Af hverju stuðla menn ekki að því að þær reglur séu settar? Hann skrifaði grein í Morgunblaðið og sagði að hægt væri að setja upp eitthvert ráð sem tæki að sér að líta til þess hvernig innra starf fjölmiðlanna væri. Var þetta kveikjan að því að Samf. flutti þá tillögu sem hún hefur flutt í þinginu? En þegar kemur að eignaraðildinni sem er meginkjarninn í skýrslu nefndarinnar, þrátt fyrir að formaður Samf. hafi talað á þann veg að skapa þurfi betri tæki fyrir Samkeppnisstofnun og þrátt fyrir að formaður þingflokks Samf. hafi sagt á þingi 19. nóvember sl. að það þyrfti að sjálfsögðu að huga að eignarhaldinu og samþjöppun á því, er Samf. nú í þeim stellingum sem við erum vitni að og svarar ekki þeim spurningum sem ég legg fyrir hana.

Virðulegur forseti. Um þá hagsmuni sem Samf. gætir við þessa umræðu nægir í sjálfu sér að vísa hæstv. dómsmrh. á ágætar ræður hv. þm. Björns Bjarnasonar um þau efni á fyrri þingum. Þó er mest um vert, og það ætti Björn Bjarnason að þekkja frá aðild sinni að útgáfustarfsemi fyrr á árum, frá tilraunum Morgunblaðsins við að koma Stöð 3 á fót og sem menntmrh., að hafa fylgst með því hvernig erfiðleikarnir hafa herjað á ljósvakafyrirtæki í einkaeigu og hvernig rekstrarerfiðleikarnir hafa leikið þau, að það eru mikilsverðir hagsmunir að einkaaðilum sé gert kleift og sem auðveldast að leggja fjármagn inn í þessa starfsemi, í innlenda dagskrárgerð, í fréttaöflun og fréttamiðlun. Ef skrúfað er fyrir þann krana þá eru menn að kyrkja hina frjálsu fjölmiðla. Það er ótrúlegt að árið 2004 standi fyrrv. menntmrh., hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason, og leggi til að skrúfa fyrir líflínu frjálsu fjölmiðlanna til að tryggja yfirráð ríkissjónvarps Sjálfstfl. á þessum markaði.

Virðulegi forseti. Varðandi þetta mál þá er vissulega ljóst að það kostar fjármuni, átak og hugkvæmni að reka fjölmiðla. Í því sem hér hefur verið sagt er hvergi lagður steinn í götu þess. Hér eru settar ákveðnar leikreglur eins og gilda á sviði viðskiptalífsins í mörgum þáttum og hefur ekki staðið mönnum fyrir þrifum að reka fyrirtækin. Ég held að þessar reglur sem hér er verið að setja standi ekki neinum fyrir þrifum til að reka fyrirtæki á heilbrigðum og góðum forsendum ef þeir eru útsjónarsamir, hugmyndaríkir og kunna til verka.

Herra forseti. Það hefur verið fróðlegt og á köflum skemmtilegt að hlusta á þá umræðu sem hér hefur farið fram í dag. Ég held að ég geti dregið sameiginlega niðurstöðu allra sem hér hafa talað, nánast allra, hugsanlega utan eins, í eftirfarandi setningu: Menn vilja tryggja og efla fjölbreytni á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Það er auðvitað markmið sem við eigum öll að keppa að og mér þótti sérlega eftirtektarvert að hlusta á ræðu hv. þm. Jónínu Bjartmarz hér í dag. Mér þótti sú ræða einna best frá hv. þingmönnum stjórnarliðsins. Hún var málefnaleg og hún nálgaðist kjarna umræðunnar en hins vegar verð ég að segja að hæstv. dómsmrh. flutti sennilega einhverja ómálefnalegustu ræðu sem hér hefur verið haldin ákaflega lengi. Herra forseti. Freudískt rof er það nefnt þegar mönnum verða á mismæli og þeir mæla af vörum fram orð sem hafa að geyma dulda meiningu sem oft gengur þvert á það sem viðkomandi er að segja. Hæstv. dómsmrh. talaði áðan um þróun fjölmiðlunar á Íslandi og sagði að það þingmál sem hér væri undir væri bautasteinn á henni. En eins og ég hygg að hæstv. forseti viti var orðið bautasteinn notað um minnisvarða sem settur var á forn grafstæði, og er enn. Hugsanlega átti hæstv. dómsmrh. við að það væri varði á þróun fjölmiðlunarinnar en ég get vel ímyndað mér að undirmeðvitundin eftir þá umræðu sem hér var í dag hafi skotið þessu orði upp. Mál hans og viðhorf til þessa máls þóttu mér að ýmsu leyti eiga skilið orðið bautasteinn. Áður en ég tek þessa skýrslu sérstaklega til umræðu vil ég aðeins leyfa mér að svara nokkru af því sem hæstv. dómsmrh. sagði. Hæstv. ráðherra nefndi sérstaklega að ég hefði í umræðu fyrir tveimur árum nefnt að það ætti að gefa Samkeppnisstofnun möguleika á að taka á stórfyrirtækjum sem hefðu markaðsráðandi stöðu og hugsanlega gefa henni tæki til að brjóta þau upp. Herra forseti. Það er rétt að ég sagði þetta, og ég sagði það um fyrirtækið Baug. Þá lá fyrir skýrsla sem sýndi að þróunin á matvælamarkaði var slík að Baugur hafði ofurtök og skýrslan hafði jafnframt komið fram sem benti til þess að þessi ofurtök hefði fyrirtækið notað sér gegn almenningi. Við slíkar aðstæður ber almannavaldinu að taka í taumana með einhverjum hætti. Herra forseti. Það er með engu móti hægt að jafna þessu saman við það ástand sem við erum að ræða hér. Nú, eins og þá, liggur að sönnu fyrir skýrsla, þ.e. skýrsla um stöðu á fjölmiðlamarkaði, en hún sýnir allt annað. Hún sýnir að fjölbreytni ríkir á fjölmiðlamarkaði. Þvert á það sem hæstv. dómsmrh. sagði í ræðu sinni er staðan á fjölmiðlamarkaði bara þokkalega góð. Mig langar, herra forseti, þessu til staðfestingar að vísa í nokkra staði í skýrslunni. Á bls. 13 segir, með leyfi forseta: ,,Fjölbreytni er mikil á hljóðvarpsmarkaði þegar litið er til fjölda stöðva, en síður þegar litið er til dagskrár þeirra.`` --- Síðan er sagt frá því að sumar einkastöðvarnar höfði fyrst og fremst til ungs fólks. En fjölbreytni er mikil. Síðar segir á bls. 23: ,,Íslenskur sjónvarpsmarkaður er fjölbreyttur þegar litið er til fjölda sjónvarpsstöðva og að teknu tilliti til smæðar íslensks þjóðfélags.`` --- Enn segir á bls. 27: ,,Framboð sjónvarpsefnis hefur margfaldast á undanförnum árum samfara fjölgun stöðva.`` --- Og á bls. 35: ,,Stóraukið framboð sjónvarpsefnis samfara fjölgun sjónvarpsstöðva á undanförnum árum hefur aðeins að óverulegu leyti dregið úr hlutdeild sjónvarpsins í áhorfi...`` Herra forseti. Þær tilvitnanir sem ég hef lesið birta ástand sem er harla gott á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Fjölbreytni er mikil, sama hvar á er litið. Ég vil þó líka geta þess að í skýrslunni er sagt að á fjölmiðlamarkaði séu einkenni samþjöppunar. Því miður gera slík einkenni mjög víða vart við sig í íslensku atvinnulífi. En það kemur ekki fram í skýrslunni að einkenni samþjöppunarinnar séu svo óheillavænleg að grípa þurfi til einhverrar sérstakrar lagasetningar. Þvert á móti er bent á ýmsar leiðir sem hægt væri að fara til að vinna gegn þessum einkennum og um sum þeirra er sérstaklega tekið fram að ekki þurfi einu sinni lagasetningu. Ég vil segja það, herra forseti, að sú skýrsla sem hér liggur fyrir er að mínu viti góð og álit mitt á henni batnar því lengur sem ég les hana. Ég tel að hér sé saman dreginn mikill fróðleikur og ég vil að gefnu tilefni frá hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni segja að auðvitað hefði ég kosið að fleiri hefðu komið að henni, fulltrúar stjórnarandstöðunnar ekki síst, og eftir atvikum hefðu líka ýmsir þeirra sem vildu koma viðhorfum sínum á framfæri átt að gera það. Það dregur samt ekki úr því að mér finnst það sem kemur fram í skýrslunni vera harla gott. Þar er bent á margar leiðir sem ég get tekið undir. Þar er t.d. sérstaklega lyft undir ákveðnar leiðir sem koma fram í stefnumótun Samf. eins og hún birtist í þingmáli sem við höfum dreift og hefur verið töluvert í umræðunni. Það sem mér finnst hins vegar ákaflega slæmt, virðulegi forseti, er sú staðreynd að þó að skýrslan sé góð og gæti verið ágætur grunnur að lagasetningu ef menn teldu hennar þörf er í því frv. sem hér hefur verið dregið inn í umræðuna, m.a. af hæstv. ráðherrum, vikið í veigamiklum atriðum frá meginniðurstöðum þessarar skýrslu. Í skýrslunni kemur til að mynda fram, herra forseti, að höfundar mæla með því að sett verði lagaleg skylda á ritstjórnir prentmiðla og samsvarandi ákvæði í útvarpslög sem eiga að vernda sjálfstæði ritstjórnanna. Þetta tel ég algjört lykilatriði og þetta er lykilatriði í þeirri nálgun sem við þingmenn Samf. höfum í þessu máli. Að gefnu tilefni, herra forseti, rifja ég upp að þetta er þrítekið fram í skýrslunni. Hið gefna tilefni sem ég er að vísa til er auðvitað orð og útúrsnúningur hæstv. dómsmrh. sem spurði mig sem formann Samf. hvaðan í ósköpunum við gætum fengið hugmynd um það að vilja setja einhverjar reglur um sjálfstæði ritstjórna. Herra forseti. Ég vísa þeirri spurningu til hinna ágætu skýrsluhöfunda vegna þess að þeir þrítaka þetta fram í skýrslunni. Hv. þm. Jónína Bjartmarz gekk feti lengra vegna þess að hún vildi líka að settar yrðu sérstakar reglur um sjálfstæði blaðamanna gagnvart yfirmönnum á svona stöðum. Við áttum um það orðastað í dag. Mér þykir það athyglisverð hugmynd en ég er ekki viss um að hún sé framkvæmanleg. Þessi meginniðurstaða í skýrslunni sem menntmrh. sendi frá sér er ekki í frv. Annað sem skiptir höfuðmáli er að sjálfsögðu að allur almenningur eigi greiðan aðgang að upplýsingum um hverjir eigi fjölmiðlana á Íslandi. Ég vil svar og ég tel að ég eigi sem almennur borgari heimtingu á að vita út í hörgul: Hverjir eiga Morgunblaðið? Hverjir eiga Fréttablaðið? Það var óþolandi staða á tímabili þegar menn vissu ekki hverjir eigendur Fréttablaðsins væru. Höfundar skýrslunnar eru mér sammála um þetta, eru þingflokki Samf. sammála um þetta. Þetta er annað höfuðatriðið í skýrslu okkar. Það kemur því miður ekki fram í drögunum. Þessi ríkisstjórn hefur ekki góðan feril þegar kemur að umgengni við stjórnarskrána. Það er lágmarkskrafa þegar menn brjótast fram með umdeild frumvörp og ætla að láta samþykkja þau sem lög í hasti eins og hér að gengið sé úr skugga um að lögin brjóti þá ekki stjórnarskrána. Því miður, herra forseti, leikur vafi á því atriði. Í fjölmiðlaskýrslunni sem við höfum til umræðu var ein helsta niðurstaða skýrslunnar að mínu viti að ekki ætti að setja afturvirk lög. Höfundar skýrslunnar skilgreina hvað afturvirk lög eru í þessu tilliti. Þeir segja að ef fyrirtæki sem fyrir eru á fjölmiðlamarkaði þurfi að riðla uppbyggingu sinni með kostnaðarsömum og þungbærum hætti til þess að laga sig að fyrirmælum nýrra laga séu það afturvirk lög. Þeir segja enn fremur að slík lög beri að varast vegna þess að þau reisi álitamál varðandi stjórnarskrá lýðveldisins, bæði hvað varðar vernd eignarréttar en einnig hvað varðar atvinnufrelsið. Mikilsvirtur lögmaður hefur síðan bætt þriðja atriðinu við. Höfundar skýrslunnar klykkja þess vegna út með því að lög sem kynnu að verða sett á grundvelli skýrslunnar ættu fyrst og fremst að hafa áhrif á fjölmiðla í framtíðinni, eða eins og segir, með leyfi forseta: ,,Af þessum ástæðum yrði því fyrst og fremst að horfa til áhrifa þeirra til framtíðar.`` Herra forseti. Nú liggur fyrir að það fyrirtæki sem lögin, ef sett yrðu, mundu helst varða, Norðurljós, þyrfti að endurskipuleggja sig með þungbærum og kostnaðarsömum hætti. Engum dylst að í þessu tilliti yrðu lögin samkvæmt skilgreiningu skýrsluhöfunda afturvirk. Þetta vita þeir stjórnmálamenn sem styðja frv. Hæstv. utanrrh. sagði í sjónvarpi í gær að hann hefði verið fullvissaður um að þetta bryti ekki í bága við stjórnarskrána. Hið sama hafa ýmsir aðrir ráðherrar sagt. Ég er hins vegar ekki alveg jafnsannfærður og ég rifja upp, herra forseti, að þremur sinnum hafa þessir ráðherrar ríkisstjórnarinnar þurft að segja að þeir hafi verið fullvissaðir um að lög sem þeir væru að láta samþykkja brytu ekki í bága við stjórnarskrána. Jafnoft hefur Hæstiréttur sent þá til baka með lagasetningu sem hann hefur komist að niðurstöðu um að brjóti í bága við stjórnarskrána. Ég gef lítið fyrir það þó að hæstv. ráðherrar taki svona til orða. Ég vil þó taka það fram að ég geri því ekki skóna að menn séu vitandi vits að brjóta stjórnarskrána. Reynslan sýnir að þessir ágætu herrar umgangast stjórnarskrána af nokkru kæruleysi, svo ekki sé meira sagt. Í fjölmiðlum hefur það jafnframt komið fram í spurningum fjölmiðlamanna til hæstv. ráðherra, Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar, að jafnvel þótt lögin --- ef samþykkt yrðu upp úr því frv. sem liggur fyrir þó að ekki sé það til umræðu hér --- stönguðust ekki á við stjórnarskrá kynnu þau að skapa ríkinu skaðabótaábyrgð. Er réttlætanlegt að við ráðumst að tiltölulega lítt yfirveguðu máli á örfáum dögum í það að samþykkja lög sem kynnu að baka skattborgurunum mikla ábyrgð, hugsanlega sem hlypi á hundruðum milljóna? Það er ekki ábyrg frammistaða af okkar hálfu. Hæstv. forsrh. hefur sagt að hann hafi líka verið fullvissaður um að svo sé ekki. Sem betur fer eiga allir menn vini og við þurfum alltaf á vinum að halda. Hæstv. forsrh. á einn vin sem hefur reynst honum betri en flestir aðrir, varið hann í líf og blóð, sama hvað á hefur dunið. Þetta er hæstaréttarlögmaðurinn Jón Steinar Gunnlaugsson. Sá ágæti hæstaréttarlögmaður sagði það álit sitt í tveimur fjölmiðlum í gær að mögulega mundi setning laga af þessu tagi baka ríkinu skaðabótaábyrgð. Með öðrum orðum eru þeir menn sem hæstv. forsrh. hefur jafnan litið til þegar þörf er á lögfræðilegri ráðgjöf við erfið álitaefni þeirrar skoðunar að hér sé um verulegt álitamál að ræða. Þetta tel ég nauðsynlegt að draga upp vegna þess að ekki síst Framsfl. virðist ekki gera sér grein fyrir þessu. Það er nauðsynlegt að það komi fram í umræðunni að hæstv. utanrrh. sagði í fjölmiðli í gær þegar hann var spurður hvort það væri mögulegt að þarna skapaðist ábyrgð vegna setningar laganna að hann teldi svo ekki vera, en bætti við að ef svo væri yrðu þau náttúrlega að hafa heilsu til að endurskoða frv. Ég tel með öðrum orðum að það sé að renna upp fyrir forustu Framsfl. að ekki sé nægilega vel að þessu máli staðið. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, og mun gera frekari grein fyrir henni í seinni ræðu minni í kvöld að farsælast fyrir okkur í þessari stöðu væri að taka þetta mál sem sannarlega verðskuldar umræðu til gagngerrar yfirvegunar í þinginu. Það er hugsanlega hægt að samþykkja einstaka þætti sem gætu t.d. byggst á frv. Samf. sem sannarlega ráða bót á mörgum þeim vandamálum sem hér hafa verið reifuð en stóra málið eigum við að láta bíða yfir sumarið.

Herra forseti. Ég beið spenntur eftir ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar til að fá úr því skorið hver væri stefna Samf., alltjent stefna formannsins. Það er ekki um það að villast hver stefnan er. Hv. þm. telur allt í góðu lagi með þá stöðu sem uppi er á fjölmiðlamarkaðnum og í góðu lagi með þá þróun sem þar hefur verið. En hvernig stendur á því að hann telur í dag að fyrirtæki sem hann vildi brjóta upp fyrir tveimur árum, vegna þess hvernig það færi með markaðsráðandi stöðu sína í smásölu og eftir það framferði sem sem hann taldi það hafa sýnt í öðrum málum, sé trúandi fyrir því stóra hlutverki sem það hefur tekið sér á fjölmiðlamarkaðnum? Ef eitthvað er þá er fjölmiðlamarkaðurinn viðkvæmari en smásölumarkaðurinn fyrir því að menn misnoti markaðsráðandi stöðu sína. Hvernig stendur á því, ef hv. þm. leggur svo mikið upp úr því að við vitum hverjir séu eigendur fjölmiðlanna, að hann treystir þeim mönnum, sem leyndu því fyrir þjóðinni svo mánuðum skipti, svo missirum skipti, að þeir væru eigendur Fréttablaðsins, fyrir þeirri stöðu sem þeir hafa tekið á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Hvað veldur því að hann hefur skipt um skoðun í þessum efnum? Hvað veldur því að Samfylkingin hefur skipt um skoðun frá þvi að formaðurinn flutti ræðu sína í umræðum um svipað mál í nóvember? Hvað veldur því að Bryndís Hlöðversdóttir og samflutningsmenn hennar hafa skipt um skoðun frá því að þau lögðu fram þáltill. sína fyrr í vetur?

Það ber að segja háttvirtur þingmaður.

Herra forseti. Það kemur vel á vondan þegar ráðherra núverandi ríkisstjórnar rifjar upp umræðuna sem ég hóf um árið. Ég benti á staðreyndir sem ég las út úr ákveðnum skýrslum frá Samkeppnisstofnun og taldi að fyrirtækið væri að fremja það sem ég kallaði á þeim tíma óhæfuverk gagnvart íslenskum neytendum. Ráðherrarnir, allir utan einn, sem tóku til máls um það í þingsölum og annars staðar vörðu fyrirtækið, þeir vörðu kerfin og sögðu að staðan væri breytt, hlutur þessa fyrirtækis á markaði væri minni en ég hafði sagt. Síðan klykktu þeir út með því að segja: Ef fyrirtækið gerist brotlegt þá eru til lög í landinu sem eiga að duga, samkeppnislög. Herra forseti. Þetta er nákvæmlega það sem Samf. er að segja. Það eru til lög í landinu, samkeppnislög, sem væntanlega gætu tekið á ofurtökum þessa fyrirtækis ef í ljós kæmi að þeir kæmu með svipuðum hætti fram gagnvart íslenskum neytendum og ég taldi þá að þeir gerðu á matvælamarkaði. Við teljum hins vegar, herra forseti, að staðan í þessum málum gefi sannarlega tilefni til að setja lög. Við höfum bent á hvers konar lög eigi að setja. Við höfum t.d., beinlínis út af því dæmi sem hæstv. ráðherra nefndi, lagt til að sett verði lög um gagnsæi í eignarhaldi. Við höfum líka lagt til að sett verði í lög ákvæði sem skyldi beinlínis fyrirtæki og útgáfur til að setja leikreglur innan sinna vébanda sem tryggi sjálfstæði ritstjórna. Þar með ætti að vera hægt að koma í vegt fyrir þá misnotkun sem hæstv. ráðherra óttast svo mjög. Ég verð auðvitað að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar eru dæmin um þessa misnotkun?

Herra forseti. Hv. þm. tekur mikið mark á skýrslum. Nú liggur fyrir önnur skýrsla. Það er skýrslan um samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. Þar kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að á fjölmiðlamarkaðnum séu mörg óæskileg merki um samþjöppun og æskilegt að löggjafinn grípi þar inn í með lagasetningu til að ganga gegn óæskilegum áhrifum samþjöppunarinnar. Það er meginniðurstaða skýrslunnar. Reyndar er þar fjallað um ýmislegt fleira, margt fleira, m.a. um sjálfstæði ritstjórna. En sjálfstæði ritstjórna er reyndar svolítið umdeilt mál. Sum ríki í nágrannalöndunum hafa stjórnarskrárvarinn rétt eigendanna til að hafa áhrif á ritstjórnarstefnuna. Hvernig eigum við að halda á svona málum ef það gerist, eins og við sjáum hér á landi, að ritstjórarnir eru ekki bara ritstjórar blaðanna heldur sitja líka í stjórnum útgáfufélaganna? Þessir aðilar hafa talað um að setja sér reglur. Af hverju hafa þeir ekki sett sér slíkar reglur? Af hverju hafa þeir ekki breytt þessu? Fyrr í dag var talað um að reglur, eins og talað er um að gera hérna, mundu hafa mjög óæskileg áhrif á vilja aðila til að fjárfesta í fjölmiðlum. Halda þeir að reglur eins og hv. þm. er að tala um hafi engin áhrif á vilja aðila til þess að fjárfesta í fjölmiðlum? Halda þeir að þær hefðu engin áhrif á vilja Ruperts Murdochs til þess að fjárfesta í fjölmiðlum í öðrum heimshlutum, manns sem hefur það að yfirlýstri stefnu sinni að hafa áhrif á kosningar og hverjir komist til valda? Halda þeir að það hefði engin áhrif á vilja þeirra sem stýra stærstu blöðunum í Bandaríkjunum, þar sem eigendurnir setja sjálfa sig í stöður sem hafa áhrif á hver efnistök eru í ritstjórnum?

Herra forseti. Allt tal hæstv. sjútvrh. bendir til þess að hann hafi ekki mikinn þokka á þeim mönnum sem eiga fyrirtækið sem hér hefur verið til umræðu af hans hálfu. Ég vil af því tilefni segja að allt það sem ég hef nokkru sinni sagt um þá menn tel ég að standi óbreytt. Það breytir því ekki, herra forseti, að ég sem hluti af löggjafanum ætla ekki að misbeita stöðu minni til að láta menn gjalda persónulegra viðhorfa til þeirra einstaklinga sem þar eru í forustu. Ég vil að það komi skýrt fram. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að ýmislegt á fjölmiðlamarkaði mætti vera öðruvísi. Hann er í örri þróun. Enginn lýsti því betur en hæstv. samgrh. í dag. Það er ekki síst þess vegna sem við höfum lagt fram tvö þingmál í Samf. sem varða það að tryggja og treysta fjölmiðlamarkaðinn. Þar er mál sem tengist vernd heimildarmanna og síðan annað þingmál sem við höfum lagt fram. Það er einnig rétt hjá hæstv. ráðherra að skýrslan bendir á að ýmis teikn séu á lofti um óæskilega samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. Við skulum ræða það sameiginlega og reyna að nálgast málið þannig að hægt sé að skapa breiða samstöðu eins og þarf í málum sem þessum. Það gera menn ekki með því að nálgast málið með þeim hætti sem hæstv. ríkisstjórn gerir. Hæstv. sjútvrh. verður að vera sanngjarn. Hann verður að geta þess líka, ef hann talar með þessum hætti og notar skýrsluna sér til stuðnings, að skýrslan bendir á aðrar leiðir þar sem beinlíns er sagt að hægt sé að ná markmiðum skýrsluhöfunda án nokkurs lagagernings. Ég bendi honum á kafla 6.4.1., tölulið c og d. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir skýrsluna það vel að hann veit hvað ég á við.

Virðulegi forseti. Ég hef fylgst með umræðunum af nokkurri athygli eins og aðrir. Ég held að það sem standi upp úr í þeim sé að menn hafa reynt að fikra sig í átt að raunverulegri afstöðu Samf. í þessu máli og hinu, eins og dómsmrh. ræddi, þ.e. út frá hvaða forsendum þeir líta á þessi mál og hvernig þeir nálgast þau. Ég fer betur í það á eftir. Ég er á mælendaskrá. Ég vildi hins vegar nota tækifærið og spyrja hv. þm. Össur Skarphéðinsson um það sem hann kallar sjálfstæði ritstjórna. Ég hef reynt að fylgjast með því hvernig það er útskýrt og fékk m.a. útskrift af viðtali sem hv. þm. fór í í útvarpinu. Þar lýsti hann því með þessum hætti, með leyfi forseta: ,,Nei, ég er að segja að við getum náð þessum markmiðum, þ.e. komið í veg fyrir misnotkun ófyrirleitinna eigenda á sínum fjölmiðlum, með því að setja lög um ritstjórnarlegt sjálfstæði sem tryggja vernd blaðamanna, gera þeim kleift að vinna að þeim málum sem þeir vilja og þess vegna gagnrýna eigendur eins og stundum hefur verið gert.`` --- Ég endurtek: ,,... vinna að þeim málum sem þeir vilja og þess vegna gagnrýna eigendur eins og stundum hefur verið gert.`` Mér leikur forvitni á að vita hvernig þetta er í framkvæmd. Nú hefur hv. þm. verið ritstjóri á þremur blöðum, Alþýðublaðinu, Þjóðviljanum og DV. Er það svo að hann hafi metið það svo að væru slík lög í gildi og blaðamaður hjá honum á Alþýðublaðinu sem hefði langað til að gera eitthvað sem tengdist ekki ritstjórnarstefnu blaðsins, væri ekki í samræmi við vilja eigenda þess, væri það þá bara heimilt? Sæti þá hann sem ritstjóri, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, þáverandi ritstjóri, bara uppi með að þurfa að yppa öxlum ef viðkomandi aðili vildi skrifa um íþróttir, um hvað Sjálfstfl. er góður eða eitthvað slíkt, þvert á vilja eigendanna? Er það vilji hv. þm. og eiga menn við þetta með ritstjórnarlegu sjálfstæði?

Herra forseti. Það sem ég á við er að blaðamönnum verði gert kleift að fylgja sannfæringu sinni og þeim skapað umhverfi þar sem þeir þurfa ekki að skrifa um eða fjalla um hlutina með öðrum hætti en þeir telja réttast. Ég rifja upp, af því að hv. þm. tekur þetta dæmi, að í þessum sal sitja tveir menn sem samanlagt sættu því fjórum sinnum að þurfa að verjast árásum sem miðuðu að því að þeir yrðu reknir úr ritstjórastóli, af því að þeir vildu ekki skrifa gegn sannfæringu sinni. Hv. þm. spyr síðan um dæmi, um hvað ég eigi við. Ég skal taka dæmi sem er skylt hv. þm. Það er til marks um sjálfstæði í vinnubrögðum þegar fréttamenn Stöðvar 2 neita fyrirskipun eigenda um að segja ekki frá ósiðlegum boðsferðum ráðherra Sjálfstfl. í laxveiði á kostnað stórfyrirtækis. Þetta er um það bil sjö mánaða gamalt dæmi. Þá var það svo að Kaupþing átti í viðkvæmum samningaviðræðum við Stöð 2. Á sama tíma fór einn af ráðherrunum sem tengdist málinu í boðsferð, að veiða lax á vegum þessa fyrirtækis sem var fullkomlega óverjandi út frá öllum siðlegum forsendum. Það kom fyrirskipun frá eigendum Stöðvar 2 um að fjalla ekki um þetta. Fréttamennirnir óhlýðnuðust því. Eigandinn hefði getað gripið til einhverra ráða, sagt einhverjum þeirra upp. Það gerðist ekki í þessu tilviki. En ef eigendurnir eru jafnófyrirleitnir og ósvífnir og hv. þingmenn Sjálfstfl. telja þá þarf að vernda fréttamenn gegn slíkum uppákomum.

Virðulegi forseti. Það fór eins og ég átti von á að lítið var um svör en þess í stað var þessum tveimur mínútum eytt í að lýsa einhverju sem hv. þm. þótti vera þess virði að eyða tveimur mínútum í. Það sem ég spurði hv. þm. einfaldlega um er þetta: Hann var ritstjóri á blaði sem var í eigu stjórnmálaflokks og reyndar tveimur,  Virðulegi forseti. Ég vitna beint í ummæli hv. þm.: ,,vinna að þeim málum sem þeir vilja``. Er hv. þm. í fullri alvöru að halda því fram að ef Alþýðuflokkurinn sálugi væri á lífi, að vísu er hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson nú formaður þess flokks, en gefum okkur að hann gengi í endurnýjun lífdaga.  
            

Herra forseti. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson er prýðilegur þingmaður og mikill efnispiltur. Ég, eins og hann, sat einu sinni í borgarstjórn Reykjavíkur og það tók mig nokkur ár að hrista af mér þennan skætingstón og þá tilhneigingu til útúrsnúninga sem einkennir marga sem hafa verið of lengi þar. Góðu heilli er hv. þm. að bjargast þaðan. Það kann vel að vera að hann lesi eitthvað sérstakt út úr ummælum mínum, en það sem ég átti við var ekki að hver einstakur blaðamaður, það er hugsanlegt að ég hafi orðað það með þeim hætti af óvarkárni, en það sem ég átti við var að starfsstöðin, ritstjórnin, gæti unnið að slíkum málum. Ég komst oft í hann krappan, herra forseti, þegar ég var ritstjóri. En þó held ég að það hafi helst syrt í álinn þegar ég þurfti sem ritstjóri DV einu sinni í kosningum að henda starfsmanni Sjálfstfl. út sem var kominn inn á ritstjórnina til þess að skrifa heldur neikvæða hluti og var ekki einu sinni partur af starfsstöðinni. 
            

Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla nefndar sem var ætlað að meta hvort tilefni sé til að setja sérstaka löggjöf um eignarhald á fjölmiðlum. Varðandi spurninguna hvort skýrslan sé góð eða vond ætla ég ekki að hætta mér langt út í hana. Skýrslan er prýðileg að einu leyti, hún er samsafn gagna, en að mörgu leyti er hún ekki góð. Nefndin er skipuð af hæstv. menntmrh. sem er gamall fjölmiðlamaður og starfaði á Ríkisútvarpinu og hafði gott flokksskírteini sem veitti henni örugglega brautargengi þangað. Vandamálið í umræðunni um þetta mál er einmitt að við höfum alveg skilið Ríkisútvarpið eftir. Ég tel að það þurfi að ræða það af alvöru hvernig við eigum að tryggja hlutleysi Ríkisútvarpsins, vegna þess að mér virðist af ýmsu að þar sé pottur brotinn varðandi umfjöllun, það sé orðið mjög hallt undir stjórnvöld í landinu. Grunnforsendan að baki nefndarinnar var hið almenna viðhorf um mikilvægi fjölmiðla í nútímasamfélagi. Það er mjög mikilvægt, ég tek undir það, og að tryggja skoðanafrelsi, tjáningarfrelsi og að rödd ólíkra sjónarmiða fái að heyrast, bæði samfélagslegra viðhorfa og menningarviðhorfa. Hér er um verðugt og göfugt verkefni að ræða og mikilsvert að vanda til verksins. Við í Frjálsl. hefðum gjarnan viljað fá að vera þátttakendur í þeirri vinnu og fluttum m.a. tillögu ásamt fleiri ágætum þingmönnum um að skoða starfsumgjörð fjölmiðla, eins og fram kom í ræðu hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar og ég ætla ekki að rekja frekar núna. Ég tel að skipan hæstv. menntmrh. í nefndina sýni bersýnilega að hugur fylgi ekki máli. Ef ráðherra hefði ætlað að tryggja að sjónarmið allra fengju að heyrast í nefndinni hefði verið forsenda fyrir því að skipa fólk úr öllum stjórnmálaflokkum í nefndina. En svo var alls ekki. Ég spurði hæstv. menntmrh. í andsvörum fyrr í dag hvers vegna hún hefði ekki gert það. Svörin voru engin og ég furðaði mig á því. Hún hlýtur að hafa einhver málefnaleg rök fyrir skipaninni. Fyrst hún var að tryggja lýðræðið hvers vegna lét hún ekki raddir allra stjórnmálaflokka heyrast innan nefndarinnar? Í stað þess eyddi hún m.a. tíma sínum í andsvörum í að ræða um stefnu Samf. Ég hef engan sérstakan áhuga á henni og tel það ekki vera málinu til framdráttar að verja tíma í hana. Ég hefði talið miklu nær fyrir hæstv. ráðherra að fara yfir það hvernig hún skipaði í nefndina. Ég vil einnig lýsa yfir algjörri furðu á starfsháttum nefndarinnar. Hvernig má það vera að nefnd sem segist vera að fjalla um og tryggja að lýðræðisleg vinnubrögð séu höfð á fjölmiðlamarkaði neiti hvað eftir annað að ræða við fulltrúa Blaðamannafélags Íslands og sniðgangi að ræða við fólk sem hefur atvinnu af þessu, fagfólk í stéttinni? Hvernig getur það verið að nefndin neiti því? Ég tel að það geti verið tvær skýringar á því. Önnur er sú að ef til vill hefur hæstv. menntmrh., frú Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, beint þeim tilmælum til nefndarinnar. Ég tel rétt að hún upplýsi okkur um það hvort það hafi verið beinlínis tilmæli um að halda öllu starfi innan nefndarinnar leyndu, vegna þess að það hefur verið mjög erfitt að komast í skýrslu nefndarinnar hvað þá meir. Hin skýringin er sú að nefndarmenn hafi tekið þetta upp hjá sjálfum sér. Mér finnst það ólíklegri skýring. Ég efast um að nefndarmenn telji sig svo yfirklára að þeir þurfi ekkert að ráðfæra sig við fagfólk. Ég tel að hæstv. menntmrh. þurfi að greina frá því hvort hún hafi óskað eftir því að starfinu sem var ætlað að tryggja lýðræðislega umræðu í landinu yrði haldið leyndu og nefndarmenn mundu bara halda þessu út af fyrir sig. Eins og ég sagði fyrr er ágætissamsafn upplýsinga í skýrslunni og farið yfir hvernig lagaumgjörð er háttað í öðrum ríkjum sem er að mörgu leyti fróðleg lesning. Það leiðir af því hvernig lagasetningu er háttað í öðrum löndum. Ég sótti t.d. fund fyrr í haust hjá umboðsmanni Alþingis. Það var mjög fróðlegur fundur og hann fór m.a. út í það hvernig aðdragandi lagasetningar væri annars staðar á Norðurlöndunum. Hún er með allt öðrum hætti þar en hér og sú vinna sem við erum vitni að hér á síðustu vikum þingsins væri óskiljanleg fyrir kollega okkar í Norðurlöndunum, að ætla sér að setja lagaumgjörð um starfsumhverfi fjölmiðla á síðustu vikum þingsins. Þessi handarbakavinnubrögð í kringum fjölmiðlafrumvarpið sýna berlega að við þurfum að taka upp nýja, lýðræðislegri og opnari starfhætti á þinginu. Maður vonaði að hv. þm. Sjálfstfl., ungu þingmennirnir, kæmu með ferska vinda, en svo er alls ekki. Þeir virðast falla algjörlega inn í munstur forvera sinna og ég er mjög hissa á þeim, að vera vitni að þessu. Ég tel að við verðum að losna við þessa tvo flokka úr ríkisstjórn til þess að koma á opnum lýðræðislegum vinnubrögðum og breyta starfsháttum þingsins. Eitt það umdeilanlegasta í frv. sem fylgir skýrslunni er þessi skammi aðlögunartími. Ég get ekki séð að hann komi fram í skýrslunni og á von á því að einhverjir bendi mér á það ef svo er. Ég get ekki séð annað en að fresturinn, þessi tvö ár, sem er sagður unninn á grundvelli tillögu nr. 2 í fjölmiðlaskýrslunni rýri beinlínis eignir eigenda þeirra fjölmiðla sem frv. beinist gegn. Ég efast um að frv. standist eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og gæti trúað því að ríkið yrði skaðabótaskylt. Annars skýtur skökku við að sjá viðbrögð þingmanna Sjálfstfl. við þessari fyrirhuguðu eignaupptöku og bera hana saman við ýmis ummæli þeirra varðandi innköllun aflaheimilda, sem sannarlega eru sameign íslensku þjóðarinnar. Ég man ekki betur en hæstv. forsrh. hafi æmt og skræmt vegna þess að við í Frjálsl. vildum koma á réttlátu fiskveiðistjórnarkerfi og innkalla veiðiheimildir. Ég man ekki betur en að hæstv. forsrh. hafi talað um að flytja úr landi. Það þarf enginn að fara í grafgötur með það að raunverulegur tilgangur fjölmiðlafrumvarpsins er allt annar en að tryggja lýðræðislega umræðu í þjóðfélaginu og tryggja að raddir sem flestra fái að heyrast. Ef stjórnarflokkunum væri annt um að verja lýðræðið væri miklu nær að þeir mundu líta í eigin barm og setja reglur um fjármál stjórnmálaflokka og opinbera bókhald sitt. Getur það talist boðlegt í lýðræðisríki að leyna kjósendur hverjir styrkja digra kosningasjóði þeirra og vera jafnvel verðlaunaðir skömmu eftir kosningar fyrir góða kosningabaráttu? Er þá ekki rétt að upplýsa hverjir greiða fyrir kosningabaráttuna? Ég hefði talið að það væri miklu nær fyrir menntmrh. og aðra ráðherra að fara yfir þessar reglur í öðrum löndum og reyna að finna hliðstæðu. Ég gæti trúað því að við þyrftum að fara alla leið til Georgíu, þangað sem við sendum fólk í kosningaeftirlit þannig að allt færi rétt fram. Við höfum ágætan þingmann í salnum sem hefur reynslu af kosningaeftirliti og væri fróðlegt að heyra álit hans á því. Ég spurði hæstv. menntmrh., í ljósi mikils áhuga hennar á að tryggja sanngjarnar lýðræðislegar leikreglur, út í það hvort ekki væri rétt að skoða þetta. Svör ráðherra voru engin. Mér fannst það mjög aumt. Það vita allir hver ástæðan er fyrir fyrirhugaðri lagasetningu og nefnd og skýrslu. Þetta er liður í því að hæstv. forsrh. hefur lengi haft horn í síðu Bónus-feðga. Nefndin og skýrslan er í rauninni ekkert annað en lélegur dulbúningur á því hvernig hæstv. forsrh. ætlar að koma höggi á þessa menn. Svo er annað að stjórnarflokkarnir hafa engin tök á fjölmiðlum Norðurljósa og það finnst þeim ekki gott. Allt annað í málinu er í raun aukaatriði. Því má í rauninni líkja við fræga skáldsögu eftir George Orwell. Þar var jöfnuður notaður til að koma á misrétti. Í dag er það frelsi sem notað er til að skerða það. Málið mun verða stjórnarflokkunum, Framsfl. og Sjálfstfl., til ævarandi skammar og er í raun undarlegt að hæstv. forsrh. vilji enda feril sinn með slíku máli. Nú er ljóst að fjölmiðlafrumvarpið beinist beinlínis gegn Norðurljósum og þá er rétt að skoða stöðu Norðurljósa. Eru Norðurljós markaðsráðandi og þarf þess vegna að taka á því? Skilgreining á hvað er markaðsráðandi staða er að finna í samkeppnislögum og, með leyfi forseta, ætla ég að lesa 4. gr. þeirra laga eða hluta af henni: ,,Markaðsráðandi staða er þegar fyrirtæki hefur þann efnahagslega styrkleika að geta hindrað virka samkeppni á þeim markaði sem máli skiptir og það getur að verulegu leyti starfað án þess að taka tillit til keppinauta, viðskiptavina og neytenda.`` Herra forseti. Ég get alls ekki séð út frá þessari skilgreiningu að Norðurljós séu með markaðsráðandi stöðu vegna sterkrar stöðu Ríkisútvarpsins. Ég er algjörlega ósammála hv. þm. Jónínu Bjartmarz hvað það varðar, en hún hélt því fram fyrr í umræðunni. Ég veit ekki betur en að Stöð 2 hafi ítrekað þurft að taka tillit til keppninauta og þurft að færa fréttatíma sinn af þeim fréttatíma sem Ríkisútvarpið sendir út á. Ég tel einsýnt að Stöð 2 þurfi að taka tillit til viðskiptavina sinna, ef Stöð 2 gerir það ekki segja þeir einfaldlega upp áskriftinni. Staðreyndin er sú að töluverð samkeppni ríkir á sjónvarpsmarkaði. Ríkisútvarpið og einnig Skjár 1 veita Norðurljósum samkeppni. Ég veit ekki betur en að enski boltinn hafi farið af Stöð 2 og Sýn og yfir á Skjá 1. Síðan hafa ýmsir talað um að frv. sem fylgir skýrslunni sé til þess að tryggja fjölbreytni. Ég tel það algjör öfugmæli. Ég tel einmitt stórhættu á því að ef menn samþykkja frv. muni fjölbreytni minnka. En í framhaldi af því hef ég beint ýmsum spurningum til hæstv. menntmrh. og ég sakna þess að hún sé ekki í salnum. Hvers vegna geri ég það? Jú, vegna þess að hún hefur ítrekað forðast að ræða kjarna málsins, ræða kjarnann. Við erum að ræða um lýðræði og hvað er að því? Ég sá hana fyrr í kvöld og þá gaf hún sér tíma til að vera í ríkissjónvarpinu og ég tel að yfirmenn dagskrárdeilda þar og fréttastofunnar verði að huga að starfsheiðri sínum. Verið er að ræða þar eitt umdeildasta mál sem komið hefur lengi og hverju verður maður vitni að þegar maður kveikir á stöð allra landsmanna? Jú, drottningarviðtali.  Nú er tíma mínum brátt lokið en ég vil enn og aftur ítreka að því var lofað hér að hæstv. menntmrh. yrði í salnum 

Venjan er nú að biðja ráðherra að koma áður en menn ljúka máli sínu.

Herra forseti. Hv. þm. sagði eitthvað á þá leið að honum þætti Ríkisútvarpið orðið hallt undir stjórnvöld í landinu. Það heyrir maður mjög gjarnan hjá stjórnarandstæðingum og á tímabili töluðu þeir um Bláskjá þegar þeir nefndu Ríkisútvarpið. Með því eru menn auðvitað að segja að starfsmenn Ríkisútvarpsins vinni ekki störf sín af hlutleysi. Og eina dæmið sem hv. þm. nefndi var að hæstv. menntmrh. hefði verið í viðtali í Kastljósi. Það er varla óeðlilegt að menntmrh. sé fengin til viðtals um þetta mál. Málið heyrir jú undir ráðuneyti hennar. En ég spyr hv. þm. í tilefni af þessari umræðu: Telur hv. þm. að starfsmenn Ríkisútvarpsins og þá fyrst og fremst fréttamenn og þáttastjórnendur vinni ekki störf sín af hlutleysi og heiðarleika? Telur hann að þeim sé fjarstýrt og þeir forritaðir í þágu stjórnvalda?

Herra forseti. Ég er farinn að hallast að því. Við sjáum nú hvert drottningarviðtalið á fætur öðru og í kvöld var það hæstv. menntmrh. En hvað sem því líður höfum við í Frjálsl. ítrekað orðið varir við það að fyrrum flokksmaður í Sjálfstfl. hefur verið sniðgenginn þegar borgarmál hafa verið rædd og þar vil ég nefna Ólaf F. Magnússon. Þegar menn hafa verið að ræða borgarmál og skipulagsmál hafa stjórnendur Kastljóssins aldrei séð nokkra ástæðu til að kalla á fulltrúa F-listans í borgarstjórn til að ræða um þau mál. Ég verð að spyrja á móti: Finnst hv. þm. það vera eðlileg vinnubrögð að sniðganga eitt afl í borgarstjórn Reykjavíkur? Það getur varla verið. Er ekki eitt af markmiðum þess frv. sem við erum að ræða að tryggja að öll sjónarmið heyrist? Ég tel að Ríkisútvarpið hafi ekki sinnt því, a.m.k. ekki hvað það varðar. Og ef við skoðum annað mál og berum saman við það vandamál sem við eigum að leysa hér með því að setja lög á, ég hef ekki orðið vitni að öðru t.d. en að Stöð 2 hafi haft það fyrir reglu að boða fulltrúa allra stjórnmálaafla sem sæti eiga á þinginu með reglulegu millibili eða í hverri viku í dagskrá að ræða um stjórnmál líðandi dags. Ríkissjónvarpið gæti lært það af Bylgjunni og Stöð 2 og Norðurljósum, og ég tel að það ætti að einhverju leyti að líta til og taka upp ýmsa starfshætti sem fyrirtæki Norðurljósa viðhafa.

Herra forseti. Ég er ekki sammála því að verið sé að gera upp á milli stjórnmálaafla í Ríkisútvarpinu. Mér finnst stjórnmálaumfjöllun þar vera mjög hlutlaus og með þeim endalausa áróðri á Ríkisútvarpið að það sé einhver málpípa stjórnvalda eru menn auðvitað að segja að menn vinni ekki störf sín af heiðarleika. Ég er ekki sammála því og ég tel að fréttamenn og þáttastjórnendur og þeir sem með þau mál fara í Ríkisútvarpinu vinni störf sín af mikilli samviskusemi og eigi ekki skilið þessa gagnrýni því sú gagnrýni er jú bein gagnrýni á það fólk en ekki stjórnvöld í landinu. Og aðeins út af ummælunum áðan um Kastljósið og viðtalið við ráðherra, að ráðherra hefði verið ein þar, þá segir hún mér að hún hafi verið beðin að koma í þann þátt með Jóni Ásgeiri Jóhannessyni, forstjóra Baugs, en þegar til kom mætti hún ein í þáttinn.

Herra forseti. Við erum einfaldlega ósammála um þetta og til að skera úr um það tel ég að við ættum kannski að skoða umfjöllun Kastljóssins. Ef við tökum bara síðustu þrjá, fjóra daga og skoðum hverjir hafa flokksskírteini í stjórnarflokkunum og hafa verið að ræða þessi mál, þá tel ég að menn sjái að ég hafi rétt fyrir mér. Það er engin spurning um það. Ég veit að hv. þm. Guðjón Guðmundsson er sanngjarn maður og hann kemst örugglega að svipaðri niðurstöðu og ég eftir að hafa skoðað viðmælendur Kastljóssins. Eins og þegar maður horfði á þáttinn í kvöld, þarna voru náttúrlega flokkssystur að ræða mjög umdeilt mál og það fór þægilega um fólk og var bara á léttu nótunum. Við verðum að ... 

Hv. þm. ber að beina ræðu sinni til forseta.

Herra forseti. Við fjöllum um skýrslu nefndar menntmrh. um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi sem hæstv. menntmrh. flutti okkur. Þetta er góð skýrsla og ég held að flestir séu sammála því, mikið af nýjum, góðum og merkum upplýsingum. Við höfum góðan tíma til umræðu. Gefið hefur verið út að Alþingi situr á meðan þörf er til að ræða skýrsluna og frv. sem lagt var fram í dag en ekki er búið að veita samþykki fyrir að verði rætt. Þess vegna ræðum við frv. síðar og gefum okkur góðan tíma til þess. Umræðurnar eiga að sjálfsögðu, eins og alltaf á Alþingi, að draga fram kosti og galla, mat á stöðu og finna lausnir. Það er það sem við vinnum að. Ég hef ætíð verið á móti óþörfum reglum á atvinnulífið  ,,Hér að framan er í 5. kafla lýst ákvæðum samkeppnislaga. Ljóst er að ákvæði laganna eiga við um fjölmiðlafyrirtæki með sama hætti og sömu takmörkunum og við eiga um önnur fyrirtæki. Sú spurning vaknar því hvort í þeim felist að óbreyttu nægilegar heimildir til að stemma stigu við neikvæðum áhrifum samþjöppunar og samráðs fyrirtækja á fjölmiðlamarkaði. Í þeim sérfræðilegu gögnum sem nefndin hefur aflað er þessari spurningu ávallt svarað neitandi.`` Það er það skjól og hald sem ég taldi vera í samkeppnislögum, segja höfundar skýrslunnar, og ég hef ekki ástæðu til að rengja það, að ekki sé hald í. Herra forseti. Það er dálítill vandi að ræða fjölmiðla. Umræðan fær yfirleitt yfirvægi. Ef við værum að ræða eignarhald á bönkum eða sjávarútvegsfyrirtækjum eða iðnfyrirtækum væri þess getið svona í smáklausu á þriðju síðu og umræðu væri löngu lokið. Ég fullyrði það. En núna eru það forsíðufréttir fjölmiðla alla daga. Það er nefnilega svo að fjölmiðlar eru dálítið sjálfhverfir. Þeir eru mjög uppteknir af sjálfum sér.  Herra forseti. Oft er rætt um fjórða valdið til viðbótar við framkvæmdar-, löggjafar- og dómsvald og það eru fjölmiðlar. Upplýsingar sem þeir veita koma frá alls konar fjölmiðlun; blöðum, tímaritum, útvarpi, sjónvarpi, netinu o.s.frv., heimasíðum, en líka frá orðspori og sögusögnum. Það má segja að ég sé að stunda fjölmiðlun núna því ræða mín berst til ykkar og meira að segja mjög víða. 
             Borgarinn þarf hlutlægar fréttir en líka mismunandi sjónarmið og skoðanir á atburðum til að geta myndað sér skoðanir og tekið afstöðu á lýðræðislegan hátt. Fjölmiðlar eru því mjög mikilvægir í þágu lýðræðisins og eru fjórða valdið. Það er ekkert skrýtið að einræðisherrar, og hefur kannski byrjað með nasistum Þýskalands, hafi fyrir löngu áttað sig á gildi fjölmiðla og nýti þá sér til hins ýtrasta. 
             Það má segja að það hafi byrjað þar, herra forseti. Herra forseti. Það var einu sinni draumur manna að Ríkisútvarpið flytti hlutlausar fréttir. En að sjálfsögðu er enginn maður hlutlaus. Ég er ekki hlutlaus og aðrir eru ekki hlutlausir. Menn verða ekkert hlutlausir við það að verða fréttamenn. Hins vegar getur fólk æft sig í því að segja frá mörgum sjónarhornum. Það getur æft sig í því að láta mismunandi sjónarmið koma fram og það getur æft sig í því að ræða kosti og galla mála, ekki bara kosti eða bara galla. Það er svona ákveðin akademísk umræða. En fréttir geta verið alveg hlutlægar, t.d. fréttir af slysum. Þá er sagt hvað margir hafa slasast, fjölda farartækja o.s.frv. En sú frétt getur líka breyst í skoðanamyndandi frétt eða jafnvel áróður ef sá sem fréttina segir lætur þess getið að sjúkrabílar hafi verið seinir á vettvang vegna stjórnleysis eða skorts á fjármagni, jafnvel að slysið sé afleiðing stefnu stjórnvalda í vegamálum, með réttu eða röngu. Allt í einu er fréttin þá orðin lituð. Ég vil benda á að fréttamenn eru líka einstaklingar. Þeir vilja halda vinnunni. Þeir vilja starfsframa, launahækkanir o.s.frv. Þeir yrðu t.d. hugsi ef markaðsráðandi fyrirtæki sem þeir starfa hjá eða sem á fjölmiðil sem þeir vinna hjá, kemst allt í einu í fréttirnar, sérstaklega ef það eru neikvæðar fréttir. Þá munu þeir vera dálítið hugsi. Auk þess er fólk hollt vinnuveitanda sínum. Fréttamenn eru því ekki óháðir eigendum sínum, langt í frá. Í skýrslunni er getið um að vinna þurfi að því að setja reglur um óháða ritstjórn og ég er hlynntur því. En mér finnst að þær reglur eigi að koma frá fjölmiðlunum sjálfum. Þeir eiga að birta reglur um óhæfi ritstjórna frá eigendum þannig að trúverðugt sé. Það eiga þeir að gera sjálfir. Það gerum við ekki með lagasetningu vegna þess að eftirlitið yrði nánast útilokað. Ég má til með að koma að því, herra forseti, hver sé munurinn á auglýsingu og fréttum. Þegar ég heyri auglýsingu fer ég alltaf í vörn. Ég veit að einhver er að segja mér af dásemdum vöru sinnar og ég tek svona 90% við því sem sagt er með miklum fyrirvara. Ef ég hlusta hins vegar á fréttir þá tek ég því fyrirvaralaust og er alveg opinn fyrir því sem fréttin segir. Nú skulum við gefa okkur að ég eigi markaðsráðandi fyrirtæki á mörgum sviðum. Ég er bara að gefa mér dæmi sem alls ekki er til. Svo auglýsi ég fyrir hundruð milljóna á ári. Ég dreifi t.d. bæklingum fyrir milljónatugi. Ég veit að ég hef mjög takmörkuð og dempuð áhrif af því að þetta eru auglýsingar. Ég get ekki mótað skoðanir fólks nema í mjög litlum mæli á fyrirtæki sem ég rek eða á vöruna sem ég auglýsi af því að fólk er í vörn þegar það les auglýsingabæklingana frá mér. Þá fæ ég hugmynd. Hví skyldi ég ekki gefa út dagblað sem kostar jafnvel ekkert miklu meira? Í fyrsta lagi fæ ég auglýsingar og í öðru lagi fær fólkið skoðanir í fréttum sem ég hugsanlega get litað eilítið hvað varðar fyrirtækið sem ég rek. Mér sýnist að þetta sé bara dúndurbisniss. Og fréttamennirnir, sem að sjálfsögðu eru allir hlutlausir eins og kunnugt er, vita að ég sit í stjórn félagsins og þeir vita hvaða vörur ég er að selja í hinu markaðsráðandi fyrirtæki mínu. Og það er nú ekki amalegt að eiga góða að til þess að tala um rétt fólk og koma vörum fyrirtækisins í rétt ljós í fréttum, ekki í auglýsingum. Herra forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar sagði í umræðunni fyrr í dag að aldrei í Íslandssögunni hefði verið meiri gróska í íslenskri fjölmiðlasögu. Ég er hjartanlega sammála, herra forseti. En hvers vegna skyldi það nú vera? Það er vegna þess að einhverjir aðilar eru að dæla milljörðum inn í fjölmiðlamarkaðinn til þess að græða, segja þeir, eða til þess að ná fram áhrifum. Ég veit það ekki. En það er staðreynd að settur hefur verið á laggirnar fjölmiðill sem er dreift ókeypis, Fréttablaðið, dagblað sem er dreift ókeypis á öll heimili landsins og það er staðreynd að mikið aukið nýtt fé hefur komið inn í aðra stærstu sjónvarpsstöðina. Þetta að er sjálfsögðu mjög örvandi fyrir fjölmiðlamarkaðinn, ekki spurning. En það er ekki endilega víst að það sé til góðs. Þá vil ég lesa úr skýrslunni, herra forseti. Þar stendur, með leyfi herra forseta: ,,Nefndin telur að sé eingöngu horft til fjölda miðla og litið fram hjá eignarhaldi hafi þróunin undanfarin missiri verið á margan hátt jákvæð. Er í því sambandi bent á að haldið er úti þremur dagblöðum á landsvísu sem hafa markverða útbreiðslu, þ.e. Fréttablaðinu, Morgunblaðinu og DV. Þá verður að telja að skipting markaðar fyrir sjónvarp á þá þrjá aðila sem allir hafa marktæka stöðu á markaði sé ásættanleg þegar höfð er í huga smæð markaðarins.`` Allt er þetta fínt, herra forseti. En það stendur jafnframt: ,,Þegar litið er til eignarhalds og eignatengsla sérstaklega er aftur á móti ljóst að heildarmarkaður fyrir dagblöð, sjónvarp og hljóðvarp hefur ýmis þau einkenni sem talin eru óheppileg út frá þeim alþjóðlegu viðmiðunum sem hér er stuðst við og taldar hafa verið eiga við í öðrum löndum. Í því sambandi komu þessi atriði til skoðunar:`` Það er sem sagt eignarhaldið sem nefndin í skýrslunni telur ekki vera nægilega gott. Svo segja þeir auk þess, með leyfi herra forseta: ,,Á hinn bóginn verður ekki ráðið af þeim gögnum sem nefndin hefur aflað að það sé þekkt í öðrum löndum að aðili sem hefur hliðstæð umsvif í viðskiptalífi annarra landa og Baugur Group hf. hefur á Íslandi fari jafnframt með ráðandi hlut í jafnöflugu fjölmiðlafyrirtæki og Norðurljósum hf.`` Þeir benda sem sagt á þessar sérstöku íslensku aðstæður. Sú mikla gróska sem hv. þm. benti á er því ekki endilega af hinu góða. Herra forseti. Hvað erum við að óttast eiginlega? Af hverju erum við með þessa skýrslu og frumvarpið? Fyrir nokkrum dögum var mikil umræða sem stendur enn þá um lyfjaverð og lyfjaiðnaðinn og lyfjaverslun og allt það. Ég las fréttir í ýmsum blöðum og það er nú þannig þegar maður les fréttir að manni finnst þær stundum óskaplega litaðar. En þær eru það ekki endilega. Það er bara ég sem er litaður sem les þær. En mér fannst sem sagt fréttirnar af lyfjaiðnaðinum vera óskaplega litaðar. Það var talað við visst fólk sem átti voðalega bágt og þurfti lyf hvað sem það kostaði. Kostnaðurinn skipti engu máli. Það átti bara að kaupa alltaf bestu lyfin. Svo rann allt í einu upp fyrir mér ljós núna bara fyrir tveim dögum: Hver átti alla lyfjadreifinguna á Íslandi? Það var sami aðilinn og á þessi ákveðnu fréttablöð. Nú er ég ekki að segja að þetta sé neitt litað. Ég veit það ekki. Mér finnst það hins vegar.  Því miður hefur nefndin, frú forseti, takmarkað sig í skýrslunni við dagblöð og útvarp í víðasta skilningi. Ég sakna þess að sjá ekki umfjöllun um netið vegna þess að það er framtíðin ekki síður en útvarp, sjónvarp og dagblöð. Herra forseti. Ég get ekki lokið ræðu minni án þess að fjalla um RÚV vegna þess að það er í raun í eigu eins aðila sem er markaðsráðandi á fjölda sviða, t.d. í heilbrigðismálum. Og umfjöllun RÚV um þau mál sem eigandinn er markaðsráðandi í eru einmitt því marki brennd sem ég er að nefna hérna. Auk þess eru starfmennirnir opinberir starfsmenn þannig að ég geri alltaf fyrirvara þegar RÚV ræðir um kjör opinberra starfsmanna, eðlilega, vegna þess að enginn er óháður. 
             Fyrr í vetur var lagt fram á þessu þingi frv. sem ég flyt ásamt hv. þm. Birgi Ármannssyni og Sigurði Kára Kristjánssyni um einkavæðingu RÚV. Í umræðu um það komu fram eingöngu andmæli eða viðvaranir frá hv. þingmönnum Samf. og aðalrökin gegn frv. og þau einu sem heyrðust í umræðunni voru þau að Stöð 2 mundi gleypa RÚV. Það voru einu rökin. Þeir óttuðust sem sagt einmitt það sem þessu frv. er ætlað að berjast gegn, þ.e. að enn meiri samþjöppun verði í eignarhaldi á fjölmiðlum. Ég treysti því að ef þetta frv. sem hér liggur frammi verður að lögum verði hægt að einkavæða RÚV.

Forseti. Hv. síðasti ræðumaður hefur komist að því sér til leiðinda að samkeppnislög duga ekki, eins og hann hélt og hefur haldið fram á þinginu, til þess að vinna á móti samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. Þetta hefði hv. þm. reyndar getað lesið í þáltill. Bryndísar Hlöðversdóttur og fleiri samfylkingarmanna hér í vetur. Þau duga auðvitað ekki vegna þess að fjölmiðlarnir eru fyrirtæki af alveg sérstöku tagi. Á það er hins vegar bent í skýrslunni að fjöldamargar leiðir koma til greina auk þessara samkeppnislaga. Þeir gera ráð fyrir því að hægt sé að velja ýmsar leiðir, og m.a. gera þeir ráð fyrir því að styrking Ríkisútvarpsins, traust almenningsútvarp, að sú leið ein komi til greina. Þeir segja á síðu 84 í skýrslunni sem marglesin hefur verið hér í dag að í þriðja lagi megi benda á að yrði þessi leið ein fyrir valinu o.s.frv. Og talað er um traust almenningsútvarp í kaflanum um útvarp. Hér kemur því margt annað til greina en frv. sem hér hefur verið samið. Mig langar að fá álit hv. ræðumanns á þessu.

Frú forseti. Þó hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafi bent á að samkeppnislög dygðu ekki í sinni tillögu þá treysti ég nú skýrsluhöfundi betur. Það er nú einu sinni þannig með mig. Varðandi Ríkisútvarpið þá er ég bara ekki á sama máli og skýrsluhöfundar. Ég tel varðandi einokun þá sem ríkið hefur haft á fjölmiðlun um áratugi að ríkið eigi ekkert erindi inn á þetta svið, fjölmiðlun. Þarna geta einstaklingar og starfsmenn Ríkisútvarpsins staðið sig alveg jafn vel þó Ríkisútvarpið væri ekki í eigu ríkisins.

Forseti. Ég veit ekki hverjum hv. þm. treystir því hann verður auðvitað annaðhvort að taka mark á skýrslunni eða ekki. Skýrslan er þannig byggð upp að eftir ágæta umfjöllun sem hefði mátt vinnast meiri tími til að sinna þá er búið til eins konar hlaðborð af hugmyndum og ráðum, því sem gert er í útlöndum og því sem til greina kæmi að gera hér. Ein af þeim hugmyndum er að styrkja hið trausta almenningsútvarp. Gert er ráð fyrir því í skýrslunni beinlínis á þeirri síðu sem ég nefndi að sú leið ein sé farin, að einn kosturinn sé að fara eingöngu þá leið. Það er líka minnst hér á leiðir sem hægt er að fara í samkeppnislögum, eina sér eða með öðrum. Og auðvitað var ég glaður að sjá að í þessari skýrslu er líka minnst á það að hægt sé að fara --- klukkan er óróleg --- að hægt sé að fara eina saman þá leið sem við samfylkingarmenn lögðum til um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði í fjölmiðlum.

Frú forseti. Það er eðli stjórnmála að velja úr leiðum að ákveðnu marki. Ég veit að við hv. þm. höfum ekki sömu skoðun á því hvort fara eigi samtryggingarleið eða einkavæðingarleið í uppbyggingu á þjóðfélaginu. Ég treysti á einstaklinginn. Hann treystir á samtrygginguna. Þetta eru bara tvær mismunandi lífsskoðanir. Ég er ekkert að segja að hans lífsskoðun sé röng, né getur hann sagt að mín sé röng.

Virðulegur forseti. Ég heyrði ekki hv. þm. lýsa yfir beinum stuðningi við það frv. sem hæstv. ríkisstjórn hefur samið á grundvelli álits nefndarinnar. Ég heyrði hann hins vegar taka það mjög skýrt fram að hann væri á móti óþörfum afskiptum og hömlum í viðskiptalífinu. Við höfum svo sem heyrt þá skoðun hv. þm. áður í þessum sal. Þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þm.: Telur hann það virkilega ekki óþarfa afskipti af viðskiptalífinu að banna markaðsráðandi fyrirtækjum með öllu fjárfestingar í ljósvakamiðlum sama hversu lítill sá hlutur er? Telur hv. þm. að þetta sé rétt að gera og telur hann þetta nauðsynleg afskipti af atvinnulífinu eins og staðan er í dag?

Frú forseti. Alþingi hefur ekki veitt heimild til að taka á dagskrá frv. sem dreift var í dag. Það verður rætt eftir nokkra daga og ég mun þá að sjálfsögðu taka afstöðu til þess hvernig það er lagt fram. Hins vegar hefur komið fram að frv. var samþykkt án mótatkvæða í þingflokkum stjórnarflokkanna þannig að það segir nokkuð um afstöðu mína til þess án þess að ég vilji ræða hana beint hérna. Ég sagði að það gæti verið nauðsynlegt að grípa inn í atvinnulífið. Við gerum það t.d. hjá lífeyrissjóðum, fjármálafyrirtækjum og við grípum nokkru víðar inn í atvinnulífið vegna þess að það er talið nauðsynlegt.

Virðulegur forseti. Hvað hefur þá breyst í afstöðu hv. þingmanns síðan hér í þessum sal þann 4. mars 2004? Þá sagði hann, með leyfi forseta: ,,Ég held því fram að eignarhald á fjölmiðlum sé ekkert meira samþjappað í dag en það var fyrir svona 15 árum, þ.e. áður en það var gefið frjálst.`` Og hann segir síðan síðar: ,,Við erum með tæki til að koma í veg fyrir þvílíkt og eigum ekki að þurfa að hafa áhyggjur af því sérstaklega.`` Þetta segir hv. þm. hér 4. mars 2004. Ég hlýt að spyrja hann ef hann getur hugsað sér að styðja þessi sem hann kallar nauðsynleg afskipti af atvinnulífinu, að banna með öllu markaðsráðandi fyrirtækjum að fjárfesta í ljósvakamiðlum, og ég er ekki að tala um ráðandi hlut, hv. þingmaður: Hvað hefur breyst frá 4. mars? 
            

Frú forseti. Hv. þm. hefur ekki hlustað á ræðu mína. Það þykir mér miður. Ég sagði einmitt að heilmikið hefði breyst, m.a. sú trú mín að samkeppnislög dygðu. 

Frú forseti. Mig langar að beina þeirri spurningu til hv. þm. Péturs H. Blöndals sem hefur mikið vit á fjármálum hvort þessi skammi frestur sem fjölmiðlafyrirtækjum er ætlaður til að breyta eignarhaldi sínu, þessi tvö ár, geti ekki rýrt eignir eigenda fyrirtækjanna. Er ekki skynsamlegt og sanngirnismál að hafa frestinn lengri?

Frú forseti. Ég vil enn einu sinni benda á að við erum að ræða skýrslu nefndar sem hæstv. menntmrh. hefur flutt, við erum ekki að ræða lagafrumvarpið. Það hefur ekki verið gefin heimild til þess, það hefur ekki verið leyft afbrigði fyrir því að ræða frv. sem lagt var fram í morgun.

Davíð laumaði því í Moggann.

Frú forseti. Ég sá nefnilega ekki að þessi frestur væri gefinn svona skammur í skýrslunni. Mig langaði bara að fá að heyra sérfræðiálit hv. þingmanns á þessum fresti. Ég tel ekkert vafamál að þetta sé of skammur frestur sem muni án efa rýra eignir þeirra sem eiga hlut í fyrirtækjunum. Ég ætlaði bara að fá álit hv. þingmanns á því. Hvað varðar skýrsluna fyndist mér fróðlegt að fá að heyra álit hv. þingmanns á þeirri hugmynd að efla Ríkisútvarpið. Er hann sammála því sem kemur fram í skýrslunni? Það kæmi mér alveg á óvart ef svo væri.

Frú forseti. Ég var búinn að svara þessu líka rétt áðan í andsvari. Það er undarlegt að fá sömu spurninguna aftur og aftur. Ég var búinn að segja það.  Einu andmælin gegn einkavæðingu Ríkisútvarpsins sem er mál sem ég flutti komu frá Samf. sem þá væntanlega stendur sem einn maður á bak við þau andmæli. Þar er alltaf ein sál og ein meining. Andmælin vörðuðu það að Stöð 2 mundi gleypa Ríkisútvarpið ef það yrði einkavætt. Nú er sú hætta ekki lengur til staðar og þá sýnist mér að við getum selt það.

Hæstv. forseti. Á bls. 87 í þessari skýrslu er talað um nokkra möguleika til að beita banni við eignarhaldi á fjölmiðlum. Ég spyr hv. þingmann hvort hann telji að á grundvelli þess sem í skýrslunni stendur sé hægt að draga þá ályktun að til greina komi að banna öllum sem eiga fjármuni í öðrum rekstri að taka þátt í því að reka fjölmiðla, þ.e. að þeir verði að vera eingöngu í fjölmiðlarekstri ef þeir eigi að taka þátt á annað borð í fjölmiðlun á Íslandi. Finnst honum þetta þá ekki allt of strangar reglur gagnvart þeim sem eiga hlutabréf og eru að vinna með fjármagn á markaðnum?

Frú forseti. Í skýrslunni koma fram margar leiðir til lausnar á þeim vanda sem skýrsluhöfundar telja sig verða vara við. Ein af þeim sértækari er bann við því að aðilar í rekstri sem ekki tengist fjölmiðlum geti átt ráðandi og virkan eignarhlut í félaginu. Þetta er ein þeirra leiða sem menn þurfa að skoða og eru að skoða og það kristallast að einhverju leyti í því frv. sem við munum svo ræða eftir tvo daga eða svo.

Hæstv. forseti. Öðruvísi mér áður brá. Yfirleitt hefur hv. þm. ekki legið á skoðunum sínum um svona hluti. Á markaðnum í landinu eru menn með peninga og í skýrslunni er látið að því liggja að það eigi að herða þannig að þessum markaði að menn verði að vera eingöngu í dagblaðaútgáfu ef þeir ætla að hafa peninga sína þar að einhverju leyti, það sé ekkert um það að ræða að nota hluta af fjármunum sínum sem áhættufé í dagblaðarekstri, heldur verði menn gjörsamlega að hætta í öðrum fjárfestingum til þess að standa í þessari. Síðan eru mönnum sett þannig skilyrði að það þurfi að vera fjórir í hóp til þess að geta rekið fyrirtæki sem fær úthlutað leyfi. Þetta er það sem kemur í þessu frv. En ég var að spyrja um það sem stóð í skýrslunni og mér finnst hv. þingmaður vera farinn að missa svolítið sjálfstæði sitt hér í þingsalnum þegar hann þorir ekki að svara spurningum af þessu tagi.

Það hefur komið fram í umræðunni í dag að nefndin bendir á margar leiðir til lausnar. Það er okkar stjórnmálamannanna að velja úr þeim leiðum í samræmi við lífsskoðun okkar og hvernig við teljum best að þessu staðið þannig að sem minnstur skaði hljótist af. Ég er ekkert að segja að ég taki undir allt sem nefndin segir. Ég tek t.d. ekki undir að það eigi að styrkja RÚV hvað sem það kostar, og eins mikið og það kostar. Við erum að fjalla um málið í nefndinni og við getum haft ýmsar skoðanir á þeim leiðum sem nefndin leggur til og ég tek ekki undir þær allar, ekki án þess að ræða það mjög ítarlega.

Virðulegur forseti. Tæknin var eitthvað að stríða okkur hér niðri á gólfinu. Það er eftir öðru hér í dag og í kvöld, það hefur að mörgu leyti verið kátleg stund að fylgjast með þeim umræðum sem hér hafa farið fram, enda hafa mál þróast hreint með ólíkindum á Alþingi á síðustu dögum og í þjóðlífinu almennt. Það verður að segjast, virðulegur forseti, að þegar hæstv. menntmrh. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir er farin að kalla sér til vitnis Ólaf Ragnar Grímsson, forseta lýðveldisins, og félaga minn Guðmund Árna Stefánsson, þann mikla leiðtoga jafnaðarmanna í Hafnarfirði, er hæstv. menntmrh. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir í vondum málum. Það er full ástæða til að finna til með ráðherranum því að auðvitað skynjum við það að eins og allar sæmilega frjálslyndar manneskjur getur hún enga sannfæringu haft fyrir því frv. sem verið er að reyna að réttlæta með þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Frv. er algerlega óboðlegt og fullkomlega smekklaust af hálfu hæstv. menntmrh., að gefa í skyn í ræðu sinni að forseti lýðveldisins sé sérstakur stuðningsmaður þess máls sem hæstv. forsrh. Davíð Oddsson hefur ákveðið að keyra í gegnum þingið á síðustu dögunum. Það er smekklaust, virðulegur forseti, af hæstv. menntmrh. vegna þess að forseti lýðveldisins á að gæta stjórnarskrárinnar. Um þetta frv. eru helst uppi alvarleg álitaefni sem varða réttarríkið, stöðu borgaranna og stjórnarskrána sjálfa. Það er greinilegt að ráðherrann á ekki rök í eigin safni til að réttlæta þann óskapnað sem hér var lagður fram í dag, þ.e. frv. hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar, og þarf þess vegna að reyna að draga aðra inn í það og gera ábyrga fyrir því. Ég held að við hljótum bara að frábiðja okkur að verið sé að blanda með þessum hætti æðsta embætti þjóðarinnar inn í umræðuna. Sjálfstfl. er í svo vondum málum að ekki bara liggur málið svona, heldur er líka í sjálfu sér nóg að vitna í þá ágætu kumpána, hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og hæstv. dóms- og kirkjumrh. Björn Bjarnason, til að sýna fram á að flokkurinn hefur á örfáum vikum algerlega snúið við blaðinu og hleypur núna bara eftir hefndarþorstanum í þessu máli. Það eru ekki nema þrjú ár síðan hæstv. forsrh. Davíð Oddsson tjáði sig um stofnun Ísfilms, þegar markaðsráðandi aðilar hér í landinu tóku sig saman um að stofna fjölmiðlarisa, væntanlega á borð við Norðurljós, og sagði að það hefði verið rétt hugmynd en tíminn rangur vegna þess að efnahagsástandið var ekki gott. Rétt hugmynd, og núna er væntanlega réttur tími því að efnahagsástandið er ágætt. En það er alveg augljóst hvað á að varna þeirri hugmynd í dag þó að hún sé rétt og tíminn líka. Það er einfaldlega sú staðreynd að rangir menn eiga í hlut. Það er ástæða til að vitna frekar í flokksfélaga hæstv. menntmrh. og fyrirrennara á stóli ráðherra. Árið 1995 segir Björn Bjarnason orðrétt, með leyfi forseta: ,,Við lifum á tímum sem eru kenndir við upplýsingabyltinguna þar sem menn eru að stíga ný skref til upplýsingamiðlunar og tileinka sér nýja tækni til þess að geta verið virkir þátttakendur í þeirri byltingu. Ég hef skilið það svo að samruni eða samstarf þeirra tveggja fyrirtækja sem hér hefur sérstaklega verið rætt um miði að því að Íslendingar geti orðið virkari þátttakendur í þessari byltingu og hér verði fyrir hendi aðstaða og þekking til þess að nýta sér hana til fullnustu. Ég sé ekki að það sé neitt athugavert við það að fyrirtæki sameinist, einkaaðilar sameinist um slíka starfsemi og tel það því miklu meira í samræmi við tímann heldur en mæla fyrir um það að ríkið auki hlut sinn á sviði fjölmiðlunar. Ég tel að það hafi verið tímanna tákn á sínum tíma þegar Ríkisútvarpið var stofnað að þá voru menn að glíma við tæknileg vandamál sem ekki voru á færi einstaklinga að leysa. Nú eru breyttir tímar og þá eiga einstaklingar að láta að sér kveða með þeim hætti sem skynsamlegast er og það er að gerast í þessu máli. Það er einnig rangt að halda því fram að hér hafi þrengst um á fjölmiðlamarkaði. Þvert á móti hafa tæknibreytingarnar leitt til þess að það er miklu auðveldara en áður var að stunda fjölmiðlun, bæði í útvarpi og einnig í blaðaútgáfu, enda sjáum við það um land allt og hvarvetna þar sem menn hafa áhuga á að láta að sér kveða að þeir geta gefið út blöð og þeir geta opnað útvarpsstöðvar þannig að það er algerlega rangt að halda því fram að skoðanamyndun í landinu sé að færast á færri hendur. Þvert á móti hefur tæknin leitt til þess að það geta fleiri látið að sér kveða. Um það hvort þurfi að setja sérstaka löggjöf varðandi þessa starfsemi þá dreg ég það í efa. Ég held að sú löggjöf sem er nú fyrir hendi geri mönnum kleift að stunda þessa starfsemi, bæði blaðaútgáfu, útvarpsstarfsemi og sjónvarpsstarfsemi með þeim hætti að fullnægjandi sé fyrir hagsmuni hins almenna borgara. Og ég mótmæli því að einhver þróun hafi átt sér stað hér í landinu sem miðar að því að færa upplýsingamiðlun á færri hendur. Hið gagnstæða hefur í raun og veru gerst.`` Svo mörg voru þau orð Björns Bjarnasonar þegar um var að ræða að annað af stærstu blöðum landsins, DV, og Stöð 2, núverandi Norðurljós, ráðandi þá yfir ýmsum ljósvakamiðlum öðrum væru að sameinast. Það er algerlega augljóst að það er ekkert sem hefur breyst í þessu umhverfi annað en það að hér hefur fjölbreytni aukist frá því að hæstv. dóms- og kirkjumrh. sagði þessi orð. Við höfum fengið fleiri sjónvarpsstöðvar, öflugri dagblöð og fleiri útvarpsstöðvar. Hvers vegna þá þessi kúvending? Jú, vegna þess að þótt hugmyndin sé rétt og tíminn réttur eiga rangir menn í hlut. Ég lýsi mig, virðulegur forseti, algerlega ósammála þeim ályktunum í skýrslunni sem hér er til umfjöllunar að hér sé ekki nægileg fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Ég tel að ég hafi sýnt fram á það í umræðunni fyrr í dag að aldrei fyrr í Íslandssögunni hafi verið meiri fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði á Íslandi. Ég tel að ekkert málsvæði af okkar stærðargráðu í veröldinni eigi jafngróskumikið fjölmiðlalíf og okkar Íslendinga. Ég held að við höfum mörg þurft að segja erlendu fólki það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar til að það tryði því að hér kæmi út eitt eintak af dagblaði á hverja tvo íbúa landsins, að hér væru fyrir 300 þús. manna málsvæði reknar fjórar sjónvarpsstöðvar með tveimur sjálfstæðum fréttastofum og hér væri sennilega á annan tuginn af útvarpsstöðvum fyrir utan síðan öll héraðsfréttablöðin, netmiðlana og hvað þetta allt saman heitir. Ég tel að það frjálsræði sem þessi starfsemi hefur búið við hafi átt hlut að máli við að tryggja þessa gróskumiklu flóru. Ég held að sannarlega sé mjög varhugavert að ætla að setja skorður við því að fólk megi fjárfesta í fjölmiðlum. Ég ætla líka, raunar eins og hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason gerði hér árið 1995, að leyfa mér að efast um að rétta viðbragðið við þessu, eins og fram kemur hjá skýrsluhöfundum, sé að efla Ríkisútvarpið. Ég held a.m.k. að menn þurfi að hugsa það mál mjög vel áður en þeir draga þá ályktun. Mér virðist að mörgu leyti að hér hafi frjálsir fjölmiðlar átt nokkuð erfitt uppdráttar á ljósvakamarkaði, kannski ekki síst vegna hinnar gríðarlega sterku stöðu Ríkisútvarpsins á þeim markaði. Ég tel að sterk staða Ríkisútvarpsins sé æskileg, vil ekki að ég sé misskilinn í því efni, en ég er ekki viss um að leiðin til að efla fjölbreytnina og styrkja flóruna sé að styrkja það enn frekar. Að mörgu leyti hefur mér sýnst sem samruninn svokallaði á ljósvakamarkaðnum hafi verið kominn til af nauðung vegna þess að þeir ljósvakar hafi ekki átt í fullu tré við hina sterku markaðsstöðu Ríkisútvarpsins. Rekstrarforsendur fyrir mjög mörgum fyrirtækjum eru þannig slakari. Þess vegna eru jafnvel þau fyrirtæki sem enn eru við hliðina á Norðurljósum á þeim markaði heldur að leita eftir að sameinast til þess að leysa úr rekstrarvanda sínum og komast í aðstöðu til að geta keppt við Ríkisútvarpið og hina gríðarlega sterku stöðu þess. Ég held að annað þurfi frekar að efla í Ríkisútvarpinu, nefnilega sjálfstæði þess. Ég held að í rúmlega 70 ár, allt frá því að afi minn og alnafni, Helgi Hjörvar, setti það fyrirtæki á stofn fyrir hönd ríkisins hafi það mátt búa við afskipti stjórnmálamanna og að pólitíkin hafi gjarnan unnið því fyrirtæki meira ógagn en gagn. Á hans tíma var það Jónas frá Hriflu, nú um stundir eru það einhverjir aðrir. Pólitísk afskipti hvers konar af starfsemi útvarpsins hafa spillt fyrir því. Þau ógna hlutleysi og fjölbreytni í fjölmiðlum okkar og það að efla sjálfstæði Ríkisútvarpsins hlyti að vera eitt af fyrstu viðfangsefnunum í því að stuðla að réttarbótum á fjölmiðlamarkaði. Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að koma að því efni í síðari ræðu minni þar sem ég hef svo gott sem lokið tíma mínum.

Virðulegi forseti. Þessi umræða er orðin nokkuð löng og þó ekki útilokað að hún verði í einhverja stund í viðbót. Hún er í sjálfu sér búin að vera ágæt og það er skoðun mín að þetta sé mál af því taginu að það sé þess virði að fara vel í gegnum það. Ég tel og ég held að allur þingheimur telji mjög mikilvægt að við flýtum okkur ekkert hvað það varðar, heldur förum gaumgæfilega yfir það. Hún er að vísu örugglega ekki ný af nálinni, umræðan um eignarhald fjölmiðla, þó að segja megi að eitthvað sé nýtt, þ.e. þessi ítarlega skýrsla sem liggur fyrir og mikið hefur verið vitnað í. Ég held að flestir séu sammála um að hún sé vel unnin og mikið á henni að græða. Í mínum huga er hins vegar þetta mál mjög einfalt. Það snýst um að við munum horfa á það að hér verði fleiri markaðsráðandi fyrirtæki en gengur og gerist annars staðar. Það held ég að liggi alveg fyrir. Svo sannarlega hefur maður oft þurft að verja það því að mörgum hefur ekki fundist það vera skynsamlegt eða réttlátt. Til dæmis hefur verið vitnað í, ekki bara vitnað í, heldur fór formaður Samf., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, yfir það í dag að hann hefði talið á sínum tíma og farið yfir það að mikilvægt væri að brjóta upp stórt fyrirtæki á matvörumarkaði sökum þess að það væri of sterkt og hann hefði þá skoðun á grundvelli skýrslu sem hann vitnaði í fyrir nokkrum missirum. Ég tel að við komumst ekki hjá slíku uppbroti, hvort sem okkur líkar betur eða verr, við erum tæplega 300 þús. manna þjóð. Ég man ekki hvort það eru jafnmargir íbúar í Hull eða Grimsby en það er í annarri hvorri borginni --- ég held að það sé í Hull --- sem eru um 300 þús. íbúar og svo sannarlega erum við með öflugra og fjölbreyttara líf en gengur og gerist í jafnfjölmennum samfélögum, sem betur fer. Það verður vonandi þannig um alla framtíð. Spurningin er hvort okkur finnist ásættanlegt að markaðsráðandi fyrirtæki stjórni umræðunni um sjálf sig, ef svo má að orði komast. Síðan geta menn eðli málsins samkvæmt haft allar skoðanir á því. Menn geta talið það eðlilegt og ekkert til að hafa áhyggjur af. Síðan eru aðrir sem telja það ekki æskilega umræðu í þjóðfélaginu og það sé ekki æskilegt lýðræðinu að sá háttur sé hafður á. Það er ljóst að frv. sem hér liggur fyrir er byggt á þeirri hugmynd að menn telji ekki eðlilegt að markaðsráðandi fyrirtæki stjórni líka umræðunni eða séu eignaraðilar í fjölmiðlum nema að takmörkuðu leyti. Ef við berum okkur saman og segjum, eins og maður hefur heyrt í umræðunni: Er þetta ekki algjört einsdæmi í íslenskri löggjöf? Heyrst hefur að hvergi annars staðar sé verið að taka jafnsterkt á þessum málum og með væntanlegum lögum um fjölmiðla. Það stenst ekki skoðun, það þekkja allir ströng lög um sjávarútveg, um hámark á aflahlutdeildum fyrir heimildum fyrir tiltekin fyrirtæki. Ef ég man rétt telja lögin um fjármálafyrirtækin 116 greinar, virðulegi forseti. Ef menn fara í gegnum þau má sjá ýmsar hindranir um hvernig þau fyrirtæki geta hagað sér og sömuleiðis í hvaða fyrirtækjum þau geta átt o.s.frv. Við þekkjum öll samkeppnislögin. Þar er sömuleiðis einn lagabálkur þar sem svo sannarlega eru settar ýmsar skorður og leikreglur hvað atvinnulífið varðar. Fyrir þingi núna liggur frv. um orkumál þar sem gert er ráð fyrir því að með einum eða öðrum hætti sé flestum orkufyrirtækjum landsins skipt upp, þó sérstaklega Landsvirkjun. Ef við skoðum hvort þetta sé einsdæmi í löggjöf í þeim löndum sem við berum okkur saman við er ágætt að fara yfir þessa skýrslu. Í henni sér maður að hin ýmsu lönd hafa strangar reglur um fjölmiðla. Það sem vekur athygli manns varðandi reglur í t.d. Noregi, Danmörku, Bretlandi, Frakklandi, Þýskalandi og Bandaríkjunum er að það er ekki samræmi í þeim. Nú er ýmislegt samræmt í t.d. Evrópusambandinu en aðstæður eru mjög mismunandi og lögin líka hvað þá þætti varðar í þessum löndum. Ég gat ekki séð á yfirferð minni yfir skýrsluna að nein lönd væru með nákvæmlega eins löggjöf hvað þetta varðaði. Ef maður fer í gegnum þau lönd sem eru tilgreind í skýrslunni held ég að ástandið á fjölmiðlamarkaðnum á Íslandi mundi nokkurn veginn án undantekninga aldrei ganga upp innan þeirra lagaramma sem þar er um að ræða. Ef við berum okkur saman --- að vísu vísa ég til þess að t.d. í Frakklandi er áhorf og annað slíkt miðað við milljónir manna --- og setjum áhorfið í eitthvert hlutfall við prósentur get ég ekki séð að núverandi aðstæður á Íslandi mundu rúmast innan nokkurra þessara lagaramma. Umræða um þessi mál fer ekki bara fram hér á landi. Ég er áskrifandi, og hef lengi verið, að ágætu tímariti sem heitir The Economist. Þar hafa menn farið afskaplega mikinn í umræðunni um eitt ákveðið land, Ítalíu nánar til tekið. Þeir fara mjög stórum orðum um ástandið þar vegna áhrifa forsætisráðherrans í fjölmiðlum þar í landi. Þeir telja að ástandið þar sé engan veginn ásættanlegt, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Það segir sig hins vegar sjálft að eðli málsins samkvæmt, þegar farið er í löggjöf eins og þessa, þarf að vanda til verksins og horfa til margra þátta. Ég vonast til að hér á þingi, bæði í umræðum á þinginu sem og í nefnd, fari menn gaumgæfilega yfir þessa þætti. Ég held það eigi ekki við neina löggjöf að hún sé hafin yfir alla gagnrýni. Ég efast um að við séum búin að skrifa hinn fullkomna texta í lagabálka eða í frumvörp. Það hlýtur að vera hlutverk okkar að fara málefnalega yfir frv. og meta svo hvort gera þurfi einhverjar breytingar. Svo sannarlega eru álitaefnin mörg. Ég sakna þess þó nokkuð, þótt ég vilji ekki halda því fram að það hafi verið án undantekninga í umræðunni í dag, að menn hafi varið tíma sínum í að fara efnislega yfir ýmsa þætti. Ég átti von á því að þeir aðilar sem hafa kannski gagnrýnt frv. hvað mest hefðu einhverjar aðrar útfærslur varðandi þetta frv. Ef við vísum í þá aðila sem gagnrýnt hafa frv. hvað harðast, þ.e. þingflokk Samf., þá hafa flestir þingmenn Samf. verið að draga í land í þessari umræðu.  Ég vísa m.a. í ágæta ræðu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur, þar sem hún fór yfir ýmsa þætti. Mér þótti að vísu, þótt sá ágæti þingmaður sé málefnaleg og fari oft afskaplega vel með mál, nokkuð óljóst þegar hv. þm. fór yfir lausnirnar í stöðunni. Hún talaði m.a. um að það væri nær að hafa þetta sambærilegt og í samkeppnislögunum, þ.e. að menn gætu haft markaðsráðandi stöðu, en síðan væru viðurlög við því ef markaðsráðandi stöðu væri misbeitt, að við hefðum sambærilega löggjöf hvað varðar fjölmiðlana. Nú verða menn að fyrirgefa mér það að ég er mikill áhugamaður um hvaða leið Samf. fer í þessu máli. Ég leyfi mér því aðeins að vitna í það sem formaður flokksins, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hefur sagt um þetta mál. Hann hefur verið á svipaðri línu. Svo ég vitni beint í hann, í viðtal við hann í Ríkisútvarpinu, með leyfi forseta, þá segir hann þegar rætt er um slíka stöðu: ,,Væntanlega er það að ófyrirleitinn eigandi hann komi upp samræmdri ritstjórnarstefnu sem hann notar síðan til þess að skaða einhvern stjórnmálamann, stjórnmálaflokk eða fyrirtæki sem hann er í samkeppni við.`` Ég spyr: Hvernig í ósköpunum á að hafa eftirlit með þessu? Hvernig í ósköpunum? Ætla menn að hafa einhverja fjölmiðlastofnun sem á að fylgjast með því hvort viðkomandi fjölmiðill reyni að koma höggi á samkeppnisaðila eiganda eða stjórnmálamann sem honum er illa við? Ég held að hver og einn sjái að þetta gengur aldrei upp. Því síður mundu ganga upp hugmyndir sem hér hafa verið á lofti, um þetta ritstjórnarlega frelsi. Ég held að bæði fjölmiðlamenn og fjölmiðlar setji sér markið hátt og vilji gera hlutina eins vel og mögulegt er. En mér þykir afskaplega hæpið, sem menn vitna grimmt í úr skýrslunni, að ritstjórnarlegt frelsi komi til með að leysa allan vanda. Ég ætla aðeins að vitna í skýrsluna en á bls. 91 segir, með leyfi forseta: ,,Þótt vissir örðugleikar hljóti jafnan að vera á því að framfylgja slíkum reglum er mögulegt að þær geti verið blaðamönnum og ritstjórum nokkur vernd gagnvart afskiptum og aðgerðum eigenda vegna umfjöllunar þeirra fyrrnefndu um almenn málefni sem eigendur telja andstæða viðskiptalegum hagsmunum sínum.`` Svo mörg voru þau orð. Það liggur fyrir og það sér líka hver maður að ef einhver aðili á fjölmiðil þá hlýtur hann að hafa frelsi til að stjórna honum. Þetta eru hans fjármunir, hann getur haft sitt áhugamál og fjölmiðlar eru margvíslegir. Ef hann vill framfylgja ákveðinni ritstjórnarstefnu eins og gengur og gerist, t.d. um blöð um allan heim, þá hlýtur honum að vera það frjálst. Það er ekki hægt að banna tilteknum aðila slíkt. Gefum okkur að hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson ætti fullt af peningum og tæki ákvörðun um að setja upp fjölmiðil. Halda menn þá að hægt sé að banna hv. þm. að hafa t.d. þá ritstjórnarstefnu að berjast gegn kvótakerfinu? Gefum okkur að hann væri að stýra blaði sínu, segjum að hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson væri ritstjóri og honum, af einhverjum ástæðum, litist vel á einhvern af þingmönnum sjálfstæðismanna sem dytti í hug að leggja inn umsókn og færi síðan að skrifa eftir sannfæringu sinni um kvótakerfið. Ættu þá viðkomandi, eigandi blaðsins og ritstjóri, bara að hlíta því, staðan væri sú að þetta væri sannfæring viðkomandi blaðamanns, að kvótakerfið væri það besta sem fyrir íslenska þjóð hefði komið? Ætti þá eigandinn að sitja uppi með það þar sem slíkar reglur væru í gangi? Það sér hver maður að þetta gengur auðvitað ekki upp. Auðvitað náum við ekki neinni fullkomnun í þessu. Menn hafa talað vel um ýmsa fjölmiðla, m.a. Ríkisútvarpið. Það er ágætisfjölmiðill þótt ég sjái þann ágæta fjölmiðil ekki sem upphaf og endi alls. Ég hef svo sem ekki breytt skoðun minni á því, að mér þykir mikilvægt að skilgreina hvert hlutverk þess á að vera. En við náum aldrei fullkomnun, hvorki þar né annars staðar, með reglum sem geri að verkum að eitthvað verði til sem heitir hlutlaus fréttamennska. Það er ekki svo. Menn þurfa að setja almennar leikreglur til að sjá til að hér séu a.m.k. eins margir fjölmiðlar og mögulegt er og þeir séu ekki allir á sömu hendi. Það getum við gert sem löggjafi. Síðan þurfum við eðli málsins samkvæmt að vanda það verk. Ég held að það sé vilji allra. Spurningin er einfaldlega þessi: Vilja menn að þessi markaðsráðandi fyrirtæki stjórni umræðunni um þau sjálf? Telja menn að það sé algjörlega hættulaust og ekki vert að hafa neinar áhyggjur af því? Ef svarið er já, virðulegi forseti, þá eru menn eðli málsins samkvæmt á móti hugmyndum sem koma fram í skýrslunni, í frumvarpinu og hugmyndum í þá veruna. Ef ekki þá leita menn annarra leiða. Þessi skýrsla er ágætisgrunnur til að vinna á og ég tel að þetta frv. sé prýðilegt þótt fara þurfi yfir alla þætti þess og meta hvort eitthvað megi gera betur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir innlegg hans. Hann hefur nokkra reynslu af fjölmiðlamarkaði og ég vil kannski spyrja hann fyrst um þau ár er hann var framkvæmdastjóri hjá Fínum miðli, hvort hann hafi upplifað rekstrarskilyrði ljósvakamiðlanna með þeim hætti að það væri ástæða til að koma í veg fyrir að sterk og öflug fyrirtæki gætu verið þeim bakhjarlar. Eða hefur hann af þeirri reynslu dregið þá ályktun að frjálsir ljósvakamiðlar sem keppa við Ríkisútvarpið þurfi þvert á móti sterka og öfluga bakhjarla? Hins vegar spyr ég hvort hann telji að það ákvæði sem er að finna í frumvarpinu, sem bannar markaðsráðandi fyrirtækjum yfir höfuð að fjárfesta í ljósvakanum upp á 1%, hefði ekki komið í veg fyrir uppbyggingu fjölmargra af hinum svokölluðu frjálsu fjölmiðlum, ef það ákvæði hefði verið í gildi alla síðustu öld. Eins spyr ég hvort hv. þm. viti um eitthvert land í veröldinni þar sem markaðsráðandi fyrirtækjum er algerlega með öllu bannað að leggja eina krónu í frjálsa fjölmiðlun á ljósvakamarkaði.

Virðulegi forseti. Út af rekstrarumhverfi frjálsra fjölmiðla þá hef ég haft skoðanir á því í gegnum tíðina, eins og hv. þm. Helgi Hjörvar þekkir. Þær hafa ekkert breyst. Ég tók það sérstaklega fram í ræðu minni að ég teldi mikilvægt að menn mundu t.d. skilgreina hlutverk Ríkisútvarpsins. Ég tel það mjög mikilvægt. Það sem gerði rekstri frjálsra fjölmiðla erfitt fyrir áður var t.d. menningarsjóðsgjald, veltuskattur sem var ansi snúinn fyrir þá aðila sem stóðu í þeim rekstri. Hann er sem betur fer farinn. Það segir sig sjálft, sama hver reksturinn er, að eðli málsins samkvæmt er gott að hafa sterka bakhjarla. Nema hvað? Menn eru hins vegar að tala um hvað hafi breyst, t.d. fór hv. þm. Helgi Hjörvar í ágætri ræðu sinni yfir hluti sem gerðust fyrir 20 árum og 9 árum. Það sem hefur sem betur fer breyst í íslensku samfélagi er að hér eru meiri peningar í umferð en áður. Hér er meira af sterkefnuðum einstaklingum en áður. Það held ég að allir sjái. Ég er því tiltölulega bjartsýnn á íslenskt efnahagslíf yfir höfuð hvað þetta varðar. Varðandi spurningu hv. þm. um hvort ég vissi um eitthvert land þar sem markaðsráðandi fyrirtækjum væri algjörlega bannað að fjárfesta í ljósvakamiðlum þá hef ég nú ekki skoðað það út í hörgul. Ef við förum hins vegar yfir aðstæður hér á landi þá horfa málin öðruvísi við. Mér finnst stundum ágætt að bera okkur saman við bæjarfélög úti í heimi, þar eru borgir yfirleitt fjölmennari en allir landsmenn hér, og ég veit ekki um neitt bæjarfélag eða samfélag með í kringum 300 þúsund manns með aðstæður eins og á Íslandi. Ég veit ekki einu sinni um samfélag með milljón manns sem býr við aðstæður eins og hér á Íslandi. Það væri hægt að halda langar ræður um það. Ég hef svo sem líka skrifað um það og talað um það. Ég er afskaplega stoltur af því hve margt er mikið betra hér en annars staðar.

Virðulegur forseti. Það er eðlilegt að hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson fari bara að tala um hve hann sé almennt stoltur af landi og þjóð þegar lagðar eru fyrir hann erfiðar spurningar. Það er auðvitað þannig að hann getur ekki tiltekið neitt land í heiminum sem hefur verið svo vitlaust að banna öllum þeim kaupsýslumönnum sem eiga hlut í markaðsráðandi fyrirtækjum að leggja fé í ljósvakamiðla. Ég leyfi mér að efast um það að þess séu nokkur dæmi. Ég held, virðulegur forseti, að Fínn miðill hafi endað inni hjá Norðurljósum, hafi leitað skjóls þar til að efla sig í erfiðri samkeppni á ljósvakamiðlamarkaðnum. Ég held að saga frjálsra fjölmiðla á Íslandi sýni að þeir þurfa á öllu sínu að halda og að það geti ógnað verulega fjölbreytni á þessum markaði ef menn banna þeim fyrirtækjum sem fjármuni eiga að leggja fé í þann rekstur.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að það fór fram hjá mér að ég hefði fengið einhverjar erfiðar spurningar. Kannski hv. þm. Helgi Hjörvar útskýri fyrir mér á eftir í hverju þær fólust. Varðandi Fínan miðil vil ég leiðrétta hv. þm. Það var ekki rétt hjá honum að fyrirtækið hefði leitað skjóls hjá Norðurljósum. Sagan er örlítið flóknari og lengri. Hvað sem því líður vil ég bara spyrja hv. þm., hann getur kannski svarað því seinna í umræðunni: Hvaða land í heiminum er með þær aðstæður á fjölmiðlamarkaði sem eru hér á Íslandi? Hvaða land er það? Ef hv. þm. hefur hlustað á ræðu mína áðan og skoðað skýrsluna þá veit hann að engar reglur eru eins á milli landa hvað varðar fjölmiðla. A.m.k. hafa engin landanna í þessari skýrslu nákvæmlega eins reglur, væntanlega vegna þess að þar eru mismunandi aðstæður.

Hæstv. forseti. Mann rekur eiginlega í rogastans við að sjá alla þessa svokölluðu frjálshyggjumenn koma upp í pontu hvern á fætur öðrum og reyna að mæla frv. bót. Fyrrverandi Heimdellingar eru að reyna að mæla frv. bót. Frelsið, að ég tel, sem þeir hafa verið að boða á öllum sviðum undanfarin ár og hamrað miskunnarlaust á er nú hreinlega orðið þeim sjálfum að alvarlegu fótakefli í þessu frv. Mér finnst alveg með ólíkindum að hlusta á hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson koma hér og reyna að mæla því bót. Mér finnst Sjálfstfl. vera búinn að kasta fyrir róða stefnumótun og gildum eins og frelsi einstaklingsins til orða og athafna og markmiðinu um frelsi í viðskiptum og frjálsa samkeppni þegar þeir reyna að koma í gegnum Alþingi frv. sem hindrar í raun og veru að menn sem hafa fjármagn, að fyrirtæki sem hafa fjármagn geti fjárfest í frjálsri fjölmiðlun á Íslandi og þar með einmitt skapað t.d. nýliðun og frjálsa samkeppni. Ég hreinlega skil ekki hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson þegar hann kemur upp í ræðustól og er að reyna að verja það. Fjölbreytni og frelsi á fjölmiðlamarkaði er eitt. Eignaraðild og hvernig hún skiptist síðan, fákeppni og þess háttar, er annað. Það ættum við að vera að ræða. En mér finnst Sjálfstfl. vera að mæta sjálfum sér í dyrunum hvað eftir annað. Hann er að ganga gegn sínum fremstu hugsjónum sem hann hefur verið að boða á undanförnum árum, hugsjónum sem við í Frjálsl. berjumst fyrir, til að setja helsi á menn.

Virðulegi forseti. Ég beið nú eftir einhverri spurningu, einhverju sem til mín væri beint. Eina sem ég náði eða ég veit það ekki, maður þarf væntanlega að leggja, virðulegi forseti, út af einhverju sem hv. þm. sagði. Hann sagðist ekkert skilja í mér og ég verð að viðurkenna,  Hins vegar liggur það fyrir að í þessu máli sem öðrum þurfa menn að fylgja sannfæringu sinni. Það er bara þannig og menn þurfa að fara yfir málið. Og af því hv. þm. kallar mig frjálshyggjumann þá hef ég nú alltaf litið á mig sem sjálfstæðismann. Vissulega er frjálshyggjan annar af tveim meginþáttum í hugmyndafræði Sjálfstfl. en það liggur hins vegar fyrir án þess að ég fari út í nein smáatriði varðandi það að ég hef nú seint talist með mestu frjálshyggjumönnum í mínum góða flokki. En það breytir engu. Það sem skiptir máli er að við sköpum hér leikreglur fyrir gott samfélag og sköpum frelsi í viðskiptum og sjáum til þess að einstaklingar fái að njóta sín. Ég held að frv. sé liður í því og ég hélt að ég hefði farið ágætlega yfir það áðan en augljóslega ekki þannig að hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson skildi mig, en eins og ég sagði áðan, virðulegi forseti, ég veit ekki hvort það er galli.

Hæstv. forseti. Mér finnst svar hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar lýsa alveg ótrúlegum hroka og lítilsvirðingu, ótrúlegum hroka. Ég kem upp í ræðustól til að grennslast fyrir um hvað hv. þm. er að fara og reyna að spyrja spurninga varðandi það hvort hann telji sig vera að fylgja hugsjónum sínum eða ekki og hann kemur upp og segir að það sé honum bara til tekna að ég skuli ekki skilja hvað hann er að fara. Mér þætti fróðlegt að sjá hvort hv. þm. treystir sér til að svara þjóðinni með þeim hætti að öll þjóðin skilji. 70% af þjóðinni spyr sig núna hvað ríkisstjórnin sé að fara með frv. Er þetta svarið? Ha? Þetta er hroki og ekkert annað. Alvarlegur hroki. Ókei, þingmaðurinn vill fá spurningu. Þá vil ég spyrja hann að því: Er það í samræmi við hugsjónir hv. þm. að verið sé að reyna að koma í gegnum þingið, hið háa Alþingi, frv. sem greinilega mun leggja nýliðun í íslenskri fjölmiðlun í rúst, mun hreinlega leiða til stöðnunar í íslenskri fjölmiðlun og fákeppni?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni fannst eitthvað lítið til svarsins koma en ég verð að viðurkenna að ég áttaði mig ekki á því í fyrra andsvarinu hver spurningin var. Hér kom a.m.k. ræða sem við tókum eftir sem sitjum eða stöndum í þessum sal. Síðan kom spurning sem var í rauninni nokkuð gildislæg og gekk nokkurn veginn út á það að himinn að jörð mundu farast ef frv. yrði samþykkt og hvort ég teldi það vera rétt og í samræmi við hugsjónir mínar að samþykkja það. Ég held að þingmaðurinn viti hvert svarið er. Ég var að reyna að fara yfir það í ræðu minni hvers vegna ég teldi það vera mikilvægt að við settum löggjöf hvað þetta varðaði. Ég vísaði í ýmsa þætti. Ég vísaði í skýrsluna. Ég vísaði í hvað menn væru að gera í öðrum löndum og annað slíkt. Og ef hv. þm. segir samt sem áður að hann skilji ekki hvað ég er að fara þá er ekkert sem ég get gert við því. Það er bara þannig.

Þú gerir þér ekki grein fyrir afleiðingunum.

Virðulegur forseti. Hv. þm. vitnaði til ræðu minnar þar sem ég vakti athygli á að markaðsráðandi staða væri ekki bönnuð samkvæmt íslenskum lögum. Það er misnotkunin sem er bönnuð. Hér er verið að banna markaðsráðandi fyrirtækjum með öllu að eiga svo mikið sem 1% hlut í ljósvakafyrirtækjum og það er það sem ég er að draga fram, virðulegi forseti, til útskýringar fyrir hv. þm. og spyr hann að því hvort hv. þm. sé orðinn svo ákafur stuðningsmaður hafta og afskipta í viðskiptalífinu að hann styðji slíkt ákvæði. Eru markaðsráðandi fyrirtæki svo stórhættuleg að þau megi alls ekki eiga eitt einasta prósent í ljósvakamiðlum?

Virðulegi forseti. Það sem ég vitnaði í varðandi ræðu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur var það að ef ég skildi hv. þm. rétt þá hefði hún áhyggjur af málinu. Hún taldi hins vegar að leiðin væri sú að gera svipað og í samkeppnislögunum að ef menn misnotuðu markaðsráðandi stöðu sína ætti að grípa til aðgerða og ég áttaði mig ekki á hvernig ætti að fara að því. Á svipuðum nótum talaði formaður flokks hennar. Hvað það varðar hvort 1% hlutur væri í lagi hjá markaðsráðandi fyrirtæki eða hvort það væri nákvæmlega rétta leiðin, þá er það væntanlega það sem við erum að ræða í þinginu. Ef aðrar hugmyndir og betri koma sem ná því markmiði sem ég tel vera afskaplega mikilvægt, þ.e. að markaðsráðandi fyrirtæki stjórni ekki að stærstum hluta umræðu um sjálf sig, hljótum við að sjálfsögðu að fara yfir það. Það segir sig sjálft. Ég fór vel yfir það að væntanlega hefðum við ekki náð fullkomnun í því í þessum frumvarpsdrögum frekar en öðrum frumvarpsdrögum í þinginu. 

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. hafi ekki fyllilega skilið ræðu mína vegna þess að ég var ekki að segja að þetta væri lausn sem slíkt. Ég var að bera þarna saman ákveðna hluti og draga það fram að markaðsráðandi staða er ekki glæpur í sjálfu sér. Telur hv. þm. virkilega að þörf sé á því að koma algjörlega í veg fyrir fjárfestingu markaðsráðandi fyrirtækja í ljósvakamiðlum? Telur hv. þm. þetta nauðsynleg afskipti og nauðsynleg höft í viðskiptalífinu? Telur hann þessi fyrirtæki það hættuleg að þau megi ekki undir neinum kringumstæðum eiga eitt einasta prósent í ljósvakamiðlum? Þessu hlýtur hv. þm. að þurfa að svara ef hann ætlar að styðja frv. sem hér liggur fyrir, vegna þess að það gerir ráð fyrir þessu. Það gerir ekki ráð fyrir ráðandi hlut. Það gerir ekki ráð fyrir 10%, 25% eða 30%. Það gerir ráð fyrir að þessi fyrirtæki megi ekki eiga eitt einasta prósent í ljósvakamiðlum. Það hlýtur hv. þm. að styðja ef hann styður framkomið frv. ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Ég hef aldrei haldið því fram að hv. þm. hafi sagt að það að vera með markaðsráðandi stöðu væri glæpur. Ég átta mig því ekki alveg á því af hverju verið er að leggja það upp hér með þeim hætti. Það sem ég sagði í ræðunni, í andsvarinu og í nokkrum andsvörum var að markmiðið væri þetta og prinsippspurningin er sú hvort menn telji eðlilegt að markaðsráðandi fyrirtæki stjórni umræðunni um sjálf sig. Svo einfalt er það mál. Í frv. er farin ákveðin leið og væntanlega erum við með frv. í meðförum þingsins til þess að meta hvort það sé rétta leiðin til að ná því markmiði eða hvort einhver önnur sé betri. Ég held að þetta 1% til og frá skipti eðli máls samkvæmt engu máli. Það sem ég hef reynt að draga fram eru aðalatriði málsins og ég hef kallað eftir því hvort menn séu með aðrar hugmyndir. Það liggur fyrir að einn þingmaður Samf. vill ekki hrófla neitt við þessu. Samf. almennt hefur viljað hafa stöðuna eins og hún er. Þó hefur mér fundist að þingmenn flokksins séu að draga í land í umræðunni í kvöld.

Hver er að draga í land?

Forseti. Ég get glatt síðasta hv. ræðumann með því að hér er enginn að draga í land og allir samfylkingarmenn sammála sem hafa talað. Vegna þess að hv. þm. býr yfir þeirri einstæðu reynslu á þingi að vera ekki aðeins fyrrverandi fjölmiðlamaður eins og margir eru hér, heldur hefur komið að fyrirtækjarekstri á fjölmiðlasviði, væri fróðlegt að heyra hann svara tveimur eðlilegum spurningum sem eru þessar: Það er ljóst að frv. sem hér er til umræðu veikir möguleika fjölmiðlafyrirtækja á því að fá fjármagn. Hvaðan er helst von fjármagns í framtíðinni eftir að frv. hefur verið samþykkt? Á hinn bóginn af því að ég veit að hv. þm. er sögulega sinnaður og hefur ánægju af upprifjun úr Íslandssögunni, hvernig færi uppbygging Morgunblaðsins annars vegar og Norðurljósa fram núna ef sú uppbygging færi fram við þær forsendur sem frv. gerir ráð fyrir þegar það verður að lögum?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir málefnalegar spurningar. Hann spurði fyrst eða lagði réttilega út af því að frv. geri það að verkum að það veiki væntanlega möguleika ljósvakafjölmiðla til að ná í fjármagn og spurði mig, ef ég skildi hv. þm. rétt, hvaðan fjármagn ætti þar af leiðandi að koma ef markaðsráðandi fyrirtæki væru ekki í þeim potti. Ég vitnaði í það áðan og ég held að allir sem skoði það --- og ég þekki það nokkuð og af því að vitnað var í starfsreynslu mína þá hef ég svo sem starfað á ýmsum stöðum og m.a. í bankakerfinu --- viti að það eru mun fleiri aðilar sem hafa fjármagn á milli handanna og þá hærri upphæðir en gengur og gerist. Ég held því að sú staða sé uppi núna að það séu mun fleiri en bara markaðsráðandi fyrirtæki sem geta fjárfest í þessum miðlum. Það er mín staðfasta trú. Varðandi uppbyggingu á Morgunblaðinu og Norðurljósum vísa ég náttúrlega í fyrra svar mitt hvað það varðar. Það er auðvitað ekkert sjálfgefið að einu fyrirtækin og einu aðilarnir sem vilja fara í fjölmiðlarekstur, og þannig hefur það ekki verið, séu aðilar sem stjórni stærstu fyrirtækjum landsins eða eigendur þeirra.

Þetta eru fróðleg svör hjá manni sem hefur reynslu af rekstri fyrirtækja á fjölmiðlasviði, að vísu heldur vonda reynslu af ýmsum ástæðum sem eru ekki honum að kenna eða þeim öðrum sem orðið hafa illa úti í fjölmiðlarekstri á undanförnum 20 árum svo maður taki bara þann tíma sem liðinn er síðan ljósvakarekstur fór af stað. Rétt er að beina til hans þriðju spurningunni að lokum í þessari syrpu. Hún er þessi: Man hv. þm. eftir fyrirtæki á ljósvakasviði í þessi 20 ár sem staðist hefði þau skilyrði sem sett eru í frv. sem verður til umfjöllunar eftir helgi og búið er að dreifa? Ég man eftir einu, þ.e. Útvarpi Rót sem einu sinni starfaði og ýmsir vinir mínir voru með í. Ég er ekki einu sinni viss um að útvarp KR stæðist þau skilyrði, hvað þá önnur ómerkari útvörp.

Virðulegi forseti. Ég vissi ekki til þess að ég hefði sérstaklega slæma reynslu af því að koma nálægt fjölmiðlum en kannski hv. þingmaður hafi betri upplýsingar. Ég verð að viðurkenna að þrátt fyrir að ég sé áhugamaður um sögu þekki ég ekki fjármögnun allra þeirra ljósvaka- eða fjölmiðlafyrirtækja sem hafa verið hér í gangi, hvorki á síðustu tveimur né 20 árum. Það sem ég veit hins vegar er að ef við berum saman það tímabil, og það hljótum við að gera í þessu samhengi, hefur gríðarlega margt breyst í efnahagslífinu. Það ætti hv. þm. að vita og það er það sem ég var að vísa í. Núna eru mun fleiri aðilar en áður með fjármagn á milli handanna sem geta tekið þátt í þessu og eru að fjárfesta á ýmsan hátt. Það vita allir. Það eru margvíslegar ástæður fyrir því, fyrst og fremst held ég að það sé af því að við höfum haldið skynsamlega utan um efnahagsmálin. Við höfum haldið vel utan um skattamálin og menn eru með þessa fjármuni núna hér heima ef þeir hafa aflað þeirra, sem er auðvitað mjög jákvætt.

Hæstv. forseti. Ég ætla að leyfa mér að leggja nokkur orð í belg við þessa umræðu um skýrsluna títtnefndu. Í dag hefur verið vitnað til ýmissa gamalla ummæla, ummæla sem stjórnmálamenn létu falla við aðrar aðstæður en eru uppi í dag. Einnig hefur verið vitnað mjög til tilmæla Evrópuráðsins, nýlegra og eldri. Tilmæli Evrópuráðsins eru fjölmörg eins og þingmenn vita væntanlega og eru, eins og af orðinu má heyra, tilmæli og ætluð til þess að leiðbeina löggjöfum í aðildarríkjum Evrópuráðsins um það hvernig eigi að leggja línur um helstu mál sem þar eru til umfjöllunar. Þá hafa einnig verið nefndar skýrslur menntamálaráðherra Sjálfstfl., sú hin fyrri frá 1996 ef ég man rétt og svo að sjálfsögðu sú er við ræðum hér. Það er vert að taka fram í byrjun, hæstv. forseti, að í þessum efnum eru engar heilagar kýr. Ég hygg að sama hvar menn standa í afstöðu sinni til frv. sem ekki má nefna, flýtifrv. hæstv. forsrh. sem væntanlega verður rætt á hinu háa Alþingi innan skamms, hafi þó hv. þingmenn einhvern faglegan metnað fyrir hönd íslenskra fjölmiðla og beri vonandi tilhlýðilega virðingu fyrir því starfi sem þar fer fram. Mér finnst hafa gleymst, hæstv. forseti, í þessari umræðu í dag að blaðamennska er fag, að blaðamennska og fréttamennska er fag og að til þess að stunda það af trúmennsku og þannig að þeir sem lesi eða á hlýði treysti því sem sagt er verður að ástunda ákveðin fagleg vinnubrögð. Þau vinnubrögð eru stunduð víðast hvar hygg ég á íslenskum fjölmiðlum. Vissulega er sumt betra en annað og sumt er verra en annað. En það skiptir í rauninni ekki máli, við getum haft skoðanir á því hvað séu vondar eða góðar fréttir, hvað sé kræsilegur uppsláttur og hvað ekki. Um slíkt hafa verið nefnd dæmi hér í umræðunni í dag, um það sem fólki finnst tilhlýðilegt í umfjöllum fjölmiðla og hvað annað. Aðalatriðið er að hv. þingmenn skilji að blaðamennska er fag og hún þarf að lúta ákveðnum reglum sem slík. Ég hef orðið vör við umræðu hér í dag um fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Svo virðist sem stjórnarliðar leggi þann skilning í fjölbreytnina að hún verði einungis tryggð með einhvers konar lagasetningu um eignarhald. Þar eru stjórnarliðar einfaldlega á rangri leið. Það er í sjálfu sér kjarni þeirrar umræðu og deilu sem er uppi í þessum sal. Hin pólitíska og menningarlega fjölbreytni fjölmiðla, hvort heldur er á Íslandi eða annars staðar, verður ekki tryggð með því að setja ákveðnar reglur um eignarhald. Eigandi getur verið einn eða fleiri. Eigendur tiltekins fjölmiðils geta verið 10, 100 þess vegna, en það eitt tryggir ekki að fjölmiðillinn sé faglegur og bjóði upp á fjölbreytta, pólitíska og menningarlega umfjöllun sem endurspegli að einhverju leyti það samfélag sem fjölmiðillinn býr í og endurspegli um leið skilning fjölmiðilsins á ábyrgð sinni gagnvart því samfélagi. Það hefur vissulega verið sagt hér oft í dag að fjölmiðlar, hvort heldur það eru ljósvakafjölmiðlar, dagblöð eða aðrir, séu ekki venjuleg fyrirtæki. Það er vissulega rétt. Fjölmiðar eru fjórða valdið eins og hæstv. menntmrh. hefur sagt oft í dag og sem slíkir bera þeir mikla ábyrgð. Þeir lúta líka aðhaldi, ekki bara þeirrar umgjarðar sem þeim er sköpuð, heldur einnig neytenda, lesenda, áheyrenda og áhorfenda. Þar mætti vissulega á köflum aðhaldið vera mun meira hér á Íslandi og í líkingu við það aðhald sem neytendur veita t.d. fjölmiðlum í nágrannaríkjum okkar. Það er það aðhald sem kveður upp dóminn um það hvað sé í raun birtingarhæft og hvað ekki, og hvers konar fjölmiðlun það er sem fólk vill. Ég hygg að við hefðum varið tíma okkar eilítið betur í dag ef við hefðum rætt þetta í þessu stóra samhengi en ekki einblínt með þeim hætti sem gert hefur verið á eignarhaldið og þá á það atriði að fyrirtæki í óskyldum rekstri sem hafi markaðsráðandi stöðu megi ekki eiga eina krónu eða eitt prósent í hlutafé ljósvakamiðils. Hér hafa ekki verið nefnd nein dæmi, ekkert einasta dæmi um það hvers vegna þetta sé niðurstaða stjórnarflokkanna, hvers vegna þetta sé hin rökrétta niðurstaða þeirrar skýrslu sem hér liggur fyrir. Það mátti reyndar heyra á máli t.d. hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar að markaðsráðandi fyrirtæki stjórnaði umræðum um sjálf sig í fjölmiðlum, það sé þá sú skoðun sem liggi til grundvallar. Á stjórnarliðum er það að skilja að svarið sé, eins og í frv. sem ekki má nefna sem verður væntanlega rætt hér innan tíðar, að banna fjárfestingu í ljósvakamiðlum þeim fyrirtækjum sem stunda óskyldan rekstur og eru markaðsráðandi á sínu sviði. Ég er þeirrar skoðunar, hæstv. forseti, að hér sé farin alröng leið. Auðvitað er það ekki tækt að eigendur fjölmiðla noti þá til að stjórna umræðum um sjálfa sig. Ég held að við séum öll sammála um að það sé ekki tæk blaðamennska og ekki fréttamennska sem við viljum sjá. Ég hef enn ekki heyrt eitt einasta dæmi frá stjórnarliðum um það hvernig þetta hafi verið gert á Íslandi í dag, um þessar mundir, á þessu ári eða síðustu missirum. Hvar eru dæmin, hæstv. forseti, sem kalla á það frv. sem væntanlega verður rætt hér innan skamms? Mér er nær að halda, hæstv. forseti, að sú vá sem lýst hefur verið að sé fyrir dyrum í þessum efnum búi í heilabúum þeirra manna sem sitja í hæstv. ríkisstjórn Íslands. Orðið yfir það ástand er bara eitt, þráhyggja. Það er þráhyggja vegna þess að samfélagið er nú, árið 2004, með allt öðrum hætti en það var fyrir 5, 10, 15, 20 árum. Valdablokkirnar eru allt aðrar, peningarnir liggja allt annars staðar og úti um allt sem betur fer og eru á miklu fleiri höndum en áður hefur verið. Það sem hefur breyst aðallega er að þeir tveir stjórnmálaflokkar sem setið hafa saman í ríkisstjórn nú í níu ár hafa ekki lengur tögl og hagldir í íslensku viðskiptalífi. Þess vegna tala ég um þráhyggju, hæstv. forseti, vegna þess að ég hef skilið málflutning, forustumanna Sjálfstfl. alveg sérstaklega, sem þrá eftir því að halda í þá stöðu sem flokkurinn áður hafði.

Þetta eru íhaldsmenn.

Já, þetta eru reyndar mjög óvenjulegir íhaldsmenn. Mig langar til að tala eilítið meira um blaðamennskuna sem fag en ekki froðusnakk eins og oft hefur verið látið í skína hér í dag eða þá það að þeir sem starfi á íslenskum fjölmiðlum séu eins og strengjabrúður þeirra sem eiga fjölmiðlana. Ég hef sjálf starfað á dagblaði. Ég lagði mig aldrei eftir því hverjir ættu þann fjölmiðil eða það blað. Það komst aldrei til tals. Hins vegar hafði sá fjölmiðill að sjálfsögðu sína ritstjórnarlegu stefnu og sitt ritstjórnarlega sjálfstæði. Þess vegna skiptir sjálfstæði ritstjórnarinnar mestu máli. Ef fólki er einhver alvara í því að tryggja fjölbreytnina sem allir í þessum sal virðast sammála um að þurfi að tryggja í umfjöllun fjölmiðla og í fjölmiðlaflórunni verður það að átta sig á að það gerist ekki með því að banna fyrirtækjum að fjárfesta í ljósvakamiðlum. Það gerist með því að þeir sem starfa á fjölmiðlum og þeir sem eiga þá gangi sjálfviljugir til þess verks að koma sér upp reglum um samskipti, ritstjórnarlegt sjálfstæði og hvernig múrarnir í raun og veru þurfi að vera á milli ritstjórnarinnar og eigendanna annars vegar og ekki síður, herra forseti, á milli ritstjórnarinnar og auglýsingadeildar fjölmiðilsins. Það annað atriði sem hefur algjörlega orðið út undan við þessa löngu umræðu er að völdin liggja mun víðar en hjá hinum skráðu eigendum fjölmiðlanna. Auglýsendur geta líka haft býsna mikil völd innan fjölmiðla, bæði bein og óbein, ef ekki er rétt á málum haldið, hæstv. forseti. Þess vegna hafa þingmenn Samf. lagt fram tillögu sem hér hefur áður verið nefnd, þáltill. um gagnsæi og ritstjórnarlegt sjálfstæði á íslenskum fjölmiðlamarkaði, til að stuðla að þessum vinnubrögðum, hæstv. forseti, til að stuðla að því að fjölmiðlarnir, sjálfstæðir íslenskir fjölmiðlar, geti sett sér slíkar reglur og í samræmi við vilja þeirra sem þar starfa, í samræmi við vilja Blaðamannafélags Íslands, hæstv. forseti. Blaðamannafélag Íslands hefur ályktað um að svona eigi að gera hlutina, svona eigi íslenskir fjölmiðlar að starfa. Í sjálfu sér er okkur ekkert að vanbúnaði. Í þessu, eins og oft áður, þurfa stjórnvöld að gefa tóninn, veita ákveðna leiðsögn sem er t.d. veitt í mjög góðri þáltill., efnismikilli og vel rökstuddri, frá hv. þingmönnum Samf. og myndar það umhverfi sem skapar bæði það sjálfstæði og þá fjölbreytni sem við höfum rætt í dag sem nauðsynlegan grundvöll fjölmiðla á Íslandi, lýðræðislegrar umræðu og þess að koma í veg fyrir að eigendur, hverjir sem þeir kunni að vera, séu með inngrip á ritstjórnirnar sem eru alls ekki við hæfi. Þannig er það ósköp einfaldlega. Mig hefur undrað að heyra lýsingar sem hafa lýst þeim skilningi sumra hv. þm. í dag að það hljóti alltaf að vera þannig að eigendur fjölmiðla séu með puttana í því sem þar er að gerast. Þannig er það ekki. Einmitt þess vegna eru fjölmiðlar ekki venjuleg fyrirtæki, vegna þess að það er ekki hlutverk eigendanna að gera slíkt. Eigendur fjölmiðla eru í ákveðnu hugsjónastarfi sem lýtur að því að stuðla að tjáninga- og skoðanafrelsi í því samfélagi sem þeir búa í. Vissulega hafa eigendurnir sínar skoðanir, vissulega hafa blaðamenn sínar skoðanir og vissulega hafa allir lesendur þær líka. Það skiptir mjög miklu máli að það liggi algjörlega ljóst fyrir að fólki sé frjálst að tjá þær skoðanir og að blaðamenn og fréttamenn séu frjálsir að því að stunda fagleg vinnubrögð á fjölmiðlum án þess að hætta sé á inngripi eigenda. Það er ósköp einfaldlega þannig, hæstv. forseti, að takmörk á eignarhaldi munu engu breyta um það. Hið ritstjórnarlega sjálfstæði skiptir mestu máli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að koma hingað upp í ræðustól og nálgast málið út frá öðrum vinkli en hefur verið gert í dag. Að mínu mati var þetta, þó ég hafi ekki verið sammála hv. þm. í öllu, ein málefnalegasta ræðan sem hefur komið frá hv. stjórnarandstöðu, þar sem hv. þm. reyndi að kafa ofan í ýmsa merkilega hluti og benti m.a. réttilega á að blaðamennskan er fagmennska. Það er rétt, blaðamennskan er fagmennska. Ég trúi því og treysti og ég hef margoft sagt að ég treysti þeim blaðamönnum og fjölmiðlum sem starfa hér á landi, þó ég gagnrýni þá engu að síður oft á tíðum fyrir efnistök þeirra. Ég treysti því að þeir fari fram með sannfæringu og bestu vitund og að þeim sé ekki fjarstýrt. Ég hlýt líka að spyrja: Eru ekki blaðamennirnir í Bretlandi og á Ítalíu líka fagmenn? Ég hef enga trú á öðru en þeir blaðamenn og þeir fjölmiðlamenn sem starfa hjá fyrirtækjasamsteypu Ruperts Murdochs og Berlusconis telji sig líka vera fagmenn og faglega blaðamenn eins og blaðamenn telja sig vera um allan heim. Engu að síður sest eigandinn Rupert Murdoch niður og veltir fyrir sjálfum sér og alþjóð: Á ég að styðja Verkamannaflokkinn núna eða á ég að styðja Íhaldsflokkinn? Hvort á ég að gera? Hvort hentar hagsmunum mínum betur? Hvaða flokk á ég að styðja í þetta skiptið? Síðan er trillað niður á ritstjórnarskrifstofu og sagt: Gjörið svo vel, styðjum þann flokk sem hentar hagsmunum mínum best.

Virðulegi forseti. Hæstv. menntmrh. er einmitt að færa rök fyrir því hvers vegna ritstjórnarlegt sjálfstæði er algjört grundvallaratriði í blaðamennsku og fréttamennsku. Nú veit ég ekki hvaða reglur gilda t.d. á Ítalíu í þeirri stöðu sem þar er, sem er einhver sú óvenjulegasta sem til er væntanlega, en það er einmitt þessi múr sem þarf að reisa á milli eigenda og ritstjórnar og á milli ritstjórnar og auglýsenda sem tryggir hið ritstjórnarlega sjálfstæði og gegnsæi sem þarf að vera þannig að neytendur viti hvar fjölmiðillinn stendur. Hverjir eiga hann? Hvaðan koma þeir? Allir hafa einhverra hagsmuna að gæta. Hverra hagsmuna eru þeir að gæta? Fjölmiðlar á borð við Morgunblaðið veigra sér ekkert við að hafa skoðanir á málum í ritstjórnarskrifum sínum. Það vita líka allir. Hins vegar er annað upp á teningnum á ríkisfjölmiðlum og við vitum hvers vegna. Það eru því þessar aðstæður sem við þurfum að búa til. Það sem ég hef verið að reyna að segja, hæstv. forseti, er að við búum þær ekki til með hugmyndum um að banna tilteknum fyrirtækjum í tiltekinni stöðu að fjárfesta þó ekki sé nema einni eða tveimur krónum í ljósvakamiðlana. Það gerist ekki þannig.

Virðulegi forseti. Ég vona að ekki megi skilja hv. þm. þannig að hún hafi fallið í þann pytt eins og margir aðrir stjórnarandstöðuþingmenn í dag að fara að efast um vinnubrögð þeirra sem starfa á Ríkisútvarpinu, hvort sem þeir eru á fréttastofunni eða annars staðar á þeim starfsvettvangi. Væntanlega erum við öll sammála um að mjög æskilegt er að skorið sé á milli eigenda og ritstjóra. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að frjálsu fjölmiðlarnir geri það líka á sinn hátt. Ég skal taka það vel til greina ef menntmrn. getur liðsinnt þeim með einhverjum almennum reglum. Ég held engu að síður að við getum ekki verið þau börn að halda að slíkar reglur komi til með að halda þegar á reynir. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson dró einmitt fram ágætt dæmi um það, að ef hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson væri eigandi dagblaðs og ritstjórinn hefði hug á að ráða myndarpilt sem væri sjálfstæðismaður og hefði allt aðrar hugmyndir um kvótakerfið en eigandinn og ritstjórinn, halda menn virkilega að þetta ritstjórnarlega sjálfstæði blaðamannsins mundi halda? Er raunhæft að ætlast til þess að það komi til með að halda? Það er vissulega gott að hafa trúna og við skulum leggja okkur öll fram. En við ferðum að koma með raunhæfar lausnir til að tryggja frelsi blaðamanna.

Hæstv. forseti. Hæstv. menntmrh. má ekki misskilja mig. Ég var alls ekki að vega að starfsheiðri starfsmanna Ríkisútvarpsins. Hins vegar var ég að benda á að um þann fjölmiðil gilda lög. Hann er ríkisfjölmiðill og gegnir öðrum skyldum eins og við vitum öll og um hann gilda aðrar reglur. Hins vegar er það þannig á fjölmiðlum, tökum Morgunblaðið sem dæmi af því það vill svo til að ég þekki þar til, að þar vita þeir nokk sem lesa ritstjórnargreinarnar reglulega hvar það blað stendur í ákveðnum málum. Það kemur mjög skýrt fram. Ég held að það dragi ekkert úr gildi umfjöllunar blaðsins á öðrum stöðum, það dragi ekkert úr fagmennsku þeirra sem þar starfa. Það sem skiptir máli er að það liggur fyrir. Við megum heldur ekki vera þau börn að geta ekki trúað því að þeir sem starfi í þessu fagi geti ekki staðið í lappirnar og stundað iðju sína af þeirri trúmennsku og þeirri fagmennsku sem er nauðsynleg í blaða- og fréttamennsku eins og annars staðar í samfélaginu. Við verðum að ganga út frá því að það sé hægt. Það gerist með samkomulagi og reglum á vinnustað og innan stéttarinnar þar sem það liggur algjörlega ljóst fyrir hverjar leikreglurnar eru fyrir þeim sem þar starfa, fyrir lesendum og fyrir eigendum og allir vita hvernig þau kaup gerast á eyrinni. Aðeins þannig tryggjum við gegnsæið og hið ritstjórnarlega sjálfstæði sem ég held að allir séu sammála um að sé mikilvægast.

Hæstv. forseti. Ég fæ nú orðið þegar umræðan er orðin nokkuð löng og þó bað ég um orðið jafnt og allir aðrir í upphafi, en mér skilst að það hafi verið 22 á mælendaskránni strax og umræður hófust og þær standa enn. Hvaða neyðarástand skyldi reka menn sem styðja núverandi ríkisstjórn til þess að koma inn með þetta mál þegar svo mikið er liðið á þing og svo mikið er í húfi? Ég vil meina að það ástand sem hér er uppi hafi hafist 3. mars 2003, á bolludaginn, sem hefur tekið á sig þá mynd sem við höfum séð. Þá byrjaði umræðan um Baug og þau fyrirtæki sem honum tengjast. Skýrslan sem við ræðum nú gefur okkur ágæta mynd af stöðunni á markaðnum. Mér hefur heyrst að þeir sem hafa talað í dag séu allir þokkalega ánægðir með stöðuna. Hljóðvarpið RÚV er með sex rásir og 52% af hlustuninni. Aðrir eru með 48% af hlustuninni og þar af eru Norðurljós með 44% og sjö rásir. Í sjónvarpinu er Ríkisútvarpið með 43%, Norðurljós með 37% og Skjár 1 21%. Um þetta segir nefndin sem skilaði skýrslunni á bls. 81, með leyfi forseta: ,,Nefndin telur að sé eingöngu horft til fjölda miðla og litið fram hjá eignarhaldi hafi þróunin undanfarin missiri verið á margan hátt jákvæð. Er í því sambandi bent á að haldið er úti þremur dagblöðum á landsvísu sem hafa markverða útbreiðslu, þ.e. Fréttablaðinu, Morgunblaðinu og DV. Þá verður að telja að skipting markaðar fyrir sjónvarp á þá þrjá aðila sem allir hafa marktæka stöðu á markaði sé ásættanleg þegar höfð er í huga smæð markaðarins.`` Þetta hefur verið lesið áður í dag en er líka þungamiðja málsins og lýsir ágætlega þeirri stöðu sem er á markaðnum. Hún er sem sagt alveg í lagi. Það liggur líka fyrir að þeir aðilar sem ákváðu að bjarga þeim fjölmiðlum sem hér hafa verið til umræðu frá gjaldþroti á undanförnum missirum eða mánuðum, hafa lýst því yfir að þeir hugsi sér að gera úr þessu almenningshlutafélag og setja það á markað. Hvers vegna liggur mönnum þá þessi ósköp á að hlaupa til og setja þær reglur sem hér eru á ferðinni? Ég vísa enn til bolludagsins. Ég verð að viðurkenna að mér finnst það ekki trúverðugt sem hefur aðallega verið haldið fram í dag, að það sé út af miklum áhyggjum af eignarhaldinu. Ég man eftir því þegar eignarhaldsumræðan var í gangi fyrir ekki svo voðalega löngu síðan. Hún snerist um það hvort svokallaður Orca-hópur mætti kaupa banka, reyndar ekki heilan banka heldur nokkurn hlut í banka og ekkert mjög stóran. Hæstv. forsrh. taldi það hið versta mál og taldi að það kæmi ekki til mála. Nokkrum missirum seinna var allt í lagi að selja félagi sem heitir Samson miklu stærri hlut í öðrum banka. Þetta segir mér ekki annað en að geðþóttaákvarðanir búi að baki því sem hér er að gerast á sama hátt og geðþóttaákvarðanir bjuggu að baki því að leggjast gegn kaupum Orca-hópsins á sínum tíma en styðja kaup Samsonar á öðrum banka, fáeinum missirum seinna. Á bls. 84 í þessari skýrslu er sett fram afar athyglisverð niðurstaða nefndarinnar þar sem hún fjallar um þær leiðir sem taldar eru koma til greina til að tryggja fjölmiðlamarkaðinn. Fyrsta leiðin sem hópurinn leggur til, það fer ekki á milli mála að hann leggur hana til sem sína fyrstu tillögu, hefst sem hér segir: ,,Nefndin leggur fyrst til að hugað verði að stöðu Ríkisútvarpsins,`` og síðan er fjallað um Ríkisútvarpið í nokkrum liðum sem ég hef ekki tíma til að lesa, en í c-lið segir: ,,Í þriðja lagi má benda á að yrði þessi leið ein fyrir valinu, fæli hún ekki í sér neina beina reglusetningu sem beindist gegn einkareknum fjölmiðlum. Hún samræmist þar með að því leyti vel meginreglum um frelsi markaðarins, að öðru leyti en því að almenningsútvarpi yrði tryggður hluti markaðarins, en einkaaðilar skipti honum að öðru leyti á milli sín í frjálsri samkeppni ... Í fjórða lagi sýnist vera hægt að hrinda slíkum áformum í framkvæmd að mestu án breytinga á gildandi lögum.`` Þetta er fyrsta tillaga nefndarinnar og í raun er með orðalaginu vakin athygli á því að þetta sé tillaga nefndarinnar númer eitt. Ég sé í frv. sem fylgir skýrslunni, sem hefur verið dreift á Alþingi í dag, að á þessa tillögu nefndarinnar hafa menn ekki fallist. Það er augljóst að í nefndinni hefur sú skoðun verið uppi að í raun væri hægt að leysa þau mál sem fjallað er um í skýrslunni með þessari einu leið. Nefndin talar líka um að hægt sé að beita samkeppnislögum. Það höfum við samfylkingarmenn margoft talað um. Síðan kemur að þeirri aðferð sem nefndin leggur til eða, öllu heldur, fjallar um. Hún kemst ekki að niðurstöðu um hvaða leið eigi að velja af því sem þar er boðið upp á en ein af þeim er leyfisveitingar og það hvernig eigi að úthluta eða skilyrða úthlutanir á rásum. Þar er ýmislegt á ferðinni sem hefur greinilega ratað inn í frumvarpið, sem nú hefur verið sett framan á þá skýrslu sem hér hefur verið dreift. Mér finnst niðurstaðan, þ.e. það sem menn hafa valið úr þessari skýrslu til að setja í frumvarpið afar sérkennileg, sérstaklega með það í huga að Sjálfstfl. ber upp þessar tillögur. Í þeim er að mér finnst farið gegn grundvallarafstöðu flokksins til viðskipta á markaði. Þannig er gengið frá málum í frv. að enginn sem telst hafa markaðsráðandi stöðu á einhverju sviði má eiga nokkurn skapaðan hlut í fjölmiðlum eins og fram hefur komið. Býsna margir aðilar geta fallið fyrir borð með þessum hætti. Í okkar litla samfélagi eru mjög margir markaðsráðandi á hinum ýmsu sviðum, allt frá páskaeggjaframleiðendum til Fóðurblöndunnar eða hvaða fyrirtækis sem hér hefur verið nefnt.

Mjólkursamsalan.

Mjólkursamsalan, já. Slík fyrirtæki eru víða þegar menn líta yfir sviðið. En það er ekki nóg. Í frv. er gert ráð fyrir að fyrirtæki verði að vera samsett með tilteknum hætti til að mega eiga í fjölmiðli. Enginn má eiga meira en 25% í fyrirtæki til að það megi eiga í fjölmiðli. Sem sagt: Ef einhvern langar til að eiga í fjölmiðli þá skal fá með sér a.m.k. þrjá í kompaníið þótt hann hafi sjálfur verið með sjálfstæðan atvinnurekstur. Hann verður að hætta í þeim atvinnurekstri og fá með sér þrjá aðra í kompaní til að mega kaupa í fjölmiðli. Einstaklingur sem kýs að eignast fjölmiðil og hefur ekki félag á bak við rekstur sinn mætti eiga 100% í fjölmiðlinum. Þannig er það í frv. Þess vegna hafa menn grínast með það í fjölmiðlum í dag að líklega sé sá eini sem kemur til greina að eignist Norðurljós fyrrverandi eigandi þeirra, Jón Ólafsson, vegna þess að hann rak fyrirtækið undir sínu eigin nafni. Þetta er afar sérkennilegt svo ekki sé meira sagt, að menn skuli ganga frá málum með þessum hætti. Ég ætla að koma að einu sem mér finnst skipta miklu máli og sæta stórtíðindum í því sem hér er lagt til. Hér voga menn sér, að ég best veit, í fyrsta skipti frá því lög um prentfrelsi voru sett á Íslandi, að leggja það til að prentfrelsi verði tekið af gagnvart tilteknum aðila á Íslandi. Ég held að þetta sé í fyrsta skipti. Ég hef ekki nein dæmi um það neins staðar frá. Ég hef spurt hvort menn hafi fyrr látið sér detta það í hug eða haft þá afstöðu að hægt væri að setja lög sem banni einhverjum að gefa út blað. Hér er það sem sagt komið á blað. Í þessari skýrslu er tillaga um að banna þeim sem eiga hlut í fyrirtækjum með sjónvarpsrekstur eða útvarpsrekstur að gefa út blöð, væntanlega bæði dagblöð, með venjulegum hætti eins og Morgunblaðið, og líka ruslpóst og annað sem borið er í hús og ekki er tekið gjald fyrir. Ég verð að segja að ég er hneykslaður á þessu. Mér finnst fáránlegt að menn skuli, á Íslandi árið 2004, hafa gleymt þeim hugmyndum um lýðræðið sem hafa fylgt umræðunni um prentfrelsi alla tíð, komnir inn á þá braut að láta sér detta í hug að banna einhverjum að gefa út blað, prentað blað. Það hafa menn látið sér detta í hug að gera hér. Ég verð að segja að ég mun aldrei styðja neina tillögu sem gengur út á að taka prentfrelsið af nokkrum aðila, hvað sem hann heitir, hvort sem hann er ráðandi á markaði í einhverju tilliti eða þóknast mér ekki af einhverjum öðrum ástæðum. Mér finnst að það muni verða Alþingi Íslendinga til ævarandi minnkunar ef ganga skal á prentfrelsið, sem hluta af lýðræðislegum réttindum manna og fyrirtækja líka, ef það á að taka það af einhverjum. Það skulu vera lokaorð mín hér, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Umræðan um þetta mál hefur staðið yfir lengi dags og allt gott um það. Hins vegar hefur margt nokkuð sérstakt borið við í aðdraganda þessarar umræðu og aðdraganda þeirrar skýrslu sem við ræðum um í dag. Í fyrsta lagi ber að nefna, hæstv. forseti, að skýrslan var gefin út 2. apríl en við erum hér, í lok apríl, að ræða hana. Hún hefur sem sagt verið til skoðunar hjá stjórnvöldum í nokkuð langan tíma. Skýrslan var til umræðu í fjölmiðlum í um skeið áður en þingmönnum var gert kleift að sjá hana. Með einhverjum hætti var henni lekið og m.a. birt á vefsíðu eins hv. þm. heilu lagi. Þetta er nokkuð sérstakt. Stundum hefur hæstv. forseti gert athugasemdir vegna mála sem hér hefur átt að taka til umræðu. Ég minnist þess m.a. að hæstv. forseti gerði athugasemd út af ræðu hæstv. forsrh. sem einhvern veginn hafði komist í dreifingu áður en hún var flutt í þingsal. Það er nú kannski annað mál. Hins vegar má benda á, hæstv. forseti, að frumvarpið sem fylgir þeirri skýrslu sem við ræðum hér um birtist á síðum Morgunblaðsins á þriðjudagsmorgni í heilu lagi með greinargerðum og öllu saman. Ég verð að segja að mér finnst nokkuð sérstakt þegar málin ber þannig að að frumvörpum er fyrst dreift í fjölmiðla. Ég fékk a.m.k. þá leiðsögn í hv. Alþingi að maður ætti ekki að dreifa frumvörpum, með greinargerðum og öllu saman, fyrr en búið væri að dreifa þeim á hv. Alþingi. Ég vildi láta þessa getið í upphafi máls míns, hæstv. forseti, að svona er málið í pottinn búið. Það er sérstakt, varðandi alla meðferð þessa máls sem við erum loksins farin að ræða á þingi, að skýrslan hafi verið birt í fjölmiðlum fyrir nokkru og síðan skuli frv. birt í Morgunblaðinu áður en það er lagt fram á hv. Alþingi. Þetta eru kannski hin nýju tengsl ríkisvaldsins og fjölmiðlanna. Varla hefur þessu verið dreift af öðrum en þeim sem höfðu gögnin undir höndum, annars vegar ráðherrar í ríkisstjórninni og síðar þingmenn í stjórnarliðinu. Þar er varla öðrum til að dreifa. Hæstv. forseti. Það vill svo til að sá sem hér stendur stóð að þáltill. um starfsumgjörð fjölmiðla sl. haust sem var rædd 2. desember ásamt fleiri þingmönnum. Fyrsti flm. að þáltill. var hv. varaþingmaður Vinstri grænna, Álfheiður Ingadóttir. Ég ætla að leyfa mér að vitna í nokkuð sem ég sagði undir þeirri umræðu í upphafi máls míns, en meginefni þáltill. hljóðaði upp á að skipa nefnd skipaða fulltrúum allra þingflokka sem fái það verkefni að kanna starfsskilyrði fjölmiðla og hræringar á fjölmiðlamarkaði og hvert stefnir og hvort huga þurfi að sérstakri lagasetningu eða aðgerða til að treysta stöðu sjálfstæðs og fjölbreytts fjölmiðlareksturs hér á landi. Síðan skipaði hæstv. menntmrh. nefndina sem skilaði af sér þeirri skýrslu sem við ræðum nú. En til að taka af allan vafa um afstöðu mína til málefnisins sem var rædd í þáltill. og að hluta til til efnis þeirrar skýrslu sem verið er að ræða, vil ég leyfa mér að vitna í ræðu mína, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég tel það mjög eðlilegt, virðulegi forseti, að í fyrsta lagi sé algerlega skýrt og liggi fyrir og megi jafnvel setja um það lög að það skuli vera opinbert hverjir eigi fjölmiðla á hverjum tíma. Ég held að við hljótum að gera kröfu til þess til að geta dregið ályktanir af því ef okkur sýnist svo hvernig eignarhaldi fjölmiðla er fyrir komið.`` Þetta var fyrra atriðið sem ég vildi láta koma fram í upphafi máls míns. Síðara atriðið er, með leyfi hæstv. forseta: ,,Tillagan fjallar m.a. um það að huga eigi að því hvort þörf sé lagasetningar eða aðgerða til að treysta stöðu sjálfstæðs og fjölbreytts fjölmiðlarekstrar hér á landi.`` Síðan segir: ,,Ef starfshópurinn eða nefndin sem sett verður á laggirnar kemst að þeirri niðurstöðu að þörfin sé brýn, þá að sjálfsögðu komi menn fram með tillögur í þá veru. Það liggur í hlutarins eðli. En það er alls ekki sjálfgefið af efni tillögunnar að hún sé beinlínis forskrift að lagasetningu. Hún er miklu frekar forskrift að því að skoða gaumgæfilega hvernig starfsemi fjölmiðla fer fram hér á landi og hvernig eignarhaldi á þeim er fyrir komið.`` Í niðurlagi ræðunnar sagði ég, með leyfi forseta: ,,Virðulegi forseti. Ég held að sú till. til þál. sem við ræðum nú um að skoða eignarhald og starfsemi fjölmiðla, hvernig því er varið í framtíðinni, sé af hinu góða og það sé ágætt fyrir okkur að fara í gegnum það. Ég tek það hins vegar fram, virðulegi forseti, að það er ekki sjálfkrafa ávísun á það að við setjum fram stíf eða ströng lög um þetta efni en vel kann þó að vera að það verði niðurstaðan.`` Þetta voru þau orð að meginefni til sem ég lét falla af tilefni þáltill. sem hér var flutt og við ræddum í byrjun desember á sl. ári. Sú skýrsla sem við ræðum nú byggist á starfi nefndar sem var skipuð 19. desember 2003. Henni var fyrst og fremst ætlað að meta hvort tilefni væri til að setja reglur um eignarhald á fjölmiðlum, eins og segir í skýrslunni. Það kann vel að vera að eðlilegt sé að vandlega athuguðu máli að menn komist að þeirri niðurstöðu að setja lög um eignarhald á fjölmiðlum, en ég held að huga þurfi að ýmsu fleiru en eingöngu því atriði. Ég er alls ekki viss um, eins og ég sagði í ræðu minni í desember, að þó að við færum að skoða starfsemi fjölmiðla og eignarhald og annað sem að því lýtur lægi það ekki fyrir fyrir fram að það leiddi til lagasetningar. Hæstv. forseti. Ég get alls ekki séð að frv. sem er fremst byggt á þeirri skýrslu sem við ræðum sé þannig í pottinn búið að hægt sé að samþykkja það eins og það er úr garði gert. Nú er e.t.v. ekki ætlast til að við förum mörgum orðum um frv., en það verður þó varla hjá því komist að það blandist dálítið saman við umræðuna. Það er ýmislegt í frv. sem vekur furðu og væri hægt að tengja við það sem kemur fram í skýrslunni, en að sumu leyti er alls ekki hægt að tengja það skýrslunni. Maður spyr: Er skynsamlegt að leggja upp með frv. eins og það er í pottinn búið, að aðilar sem með einhverjum hætti eru með markaðsráðandi stöðu í einhverri starfsemi megi ekki eiga krónu í útvarpsfjölmiðlum og það megi ekki vera sömu eignabönd á milli útvarpsfjölmiðla og blaðaútgáfu? Ég dreg mjög í efa að skynsamlegt sé að leggja þetta upp eins og gert er ráð fyrir í frv. og sem hv. þingmenn og hæstv. menntmrh. hafa lagt út af að væri byggt á efni og tillögum skýrslunnar. Þegar þetta er skoðað kemur í ljós að á bls. 85 í skýrslunni segir um leyfisveitingar, liður 6.4.3, sem frv. byggir að mestu leyti á, með leyfi forseta: ,,Í tilmælum Evrópuráðsins er sérstaklega bent á að ein leiðin til að hafa áhrif á gerð og uppbyggingu fjölmiðlamarkaðarins sé með reglum um úthlutun leyfa til að reka fjölmiðla, einkum hljóðvarp og sjónvarp. Nefndin er sammála þessu og telur, þegar tekið er tillit til aðstæðna á íslenskum fjölmiðlamarkaði, að þetta sé sú leið sem helst beri að skoða. Ástæða er til að gera greinarmun á dagblöðum annars vegar og útvarpi (hljóðvarpi og sjónvarpi) hins vegar.`` Mér sýnist að frv. byggi algjörlega á þessu atriði og á það er útfærslan hengd. Það hefur verið tillaga hæstv. ríkisstjórnar eða e.t.v. tillaga hæstv. forsrh. Og 1. gr. frv. byggir nánast eingöngu á þessu atriði og það er ekki vikið að öðrum atriðum í frv. sem virkilega væri ástæða til að skoða eins og starfsfrelsi blaða- og fréttamanna og ritstjóra, að eignaböndin séu ljós og fleira mætti nefna. Hins vegar segir, virðulegi forseti, í frv., e-lið, að útvarpsréttarnefnd geti vikið frá skilyrðum a- og b-liða. Ef hvað? Ef um er að ræða svæðisbundið hljóðvarp. Skilyrðin um eignaböndin eiga því ekki við varðandi svæðisútvarp. Það er hægt að fá undanþágu frá því. Ef útvarpsréttarnefnd samþykkir það virðist vera allt í lagi að markaðsráðandi öfl eigi í fjölmiðlum ef það er svæðisútvarp. Skyldi ekki vera hægt að búa til eins og sjö til átta svæðisútvörp á Íslandi af sama fyrirtæki? Útvarpsréttarnefnd á að ákveða framhaldið og þá kemur náttúrlega spurningin: Hvernig verður útvarpsréttarnefndin skipuð? Í dag er formaður hennar framkvæmdastjóri Sjálfstfl. Þar komum við að hinni pólitísku stýringu. Útvarpsréttarnefnd getur veitt þessi afbrigði varðandi svæðisútvörpin og þá virðist vera allt í lagi að eignaböndin séu bæði dagblöð og svæðisútvörp. Virðulegi forseti. Mér sýnist tími minn vera búinn og ég rétt kominn af stað í málinu, en það gefst tækifæri til þess að halda áfram í umræðunni um frv. Það er mjög margt sem þarf að athuga í frv., hæstv. menntmrh. Ég held að þörf sé á því að umræðan verði mjög vönduð og að við tökum okkur tíma í hv. Alþingi til að klára þessi mál. Ég hefði talið, hæstv. forseti, eðlilega málsmeðferð að á grundvelli skýrslunnar hefði verið lagt fram frv. sem hefði verið sýnt við 1. umr., hefði síðan verið til skoðunar í sumar og afgreitt í haust.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið hefur þetta verið löng umræða, ég ætla ekki að segja endilega ströng, en það hafa þó nokkrar snerrur verið teknar. Mér finnst þetta hafa verið nokkuð skemmtilegur dagur og er þakklát fyrir að fá að taka þátt í umræðum um þetta mikilvæga mál sem okkur öllum er greinilega mjög umhugað um. Ég vil í upphafi einnig benda á að með þessari miklu umræðu í dag sem hefur leitt af sér að menn hafa farið út í það, eins og m.a. hv. þm. Mörður Árnason benti á, og er ekkert óeðlilegt, að ræða frv. sem fyrir liggur. Það þýðir að við höfum fengið enn umfangsmeiri umfjöllun um frv. á þinginu. Þar af leiðandi verður málsmeðferðin lengri. Við höfum fengið meiri og dýpri umræðu um málið en ellegar hefði gerst. Þar af leiðandi má búast við enn vandaðri vinnubrögðum varðandi afgreiðslu þessa mikilvæga máls af hálfu þingsins. Við höfum með umræðunni í dag dýpkað og vonandi aukið skilning sem flestra á málinu þótt skilningurinn sé misjafn. Menn hafa verið að tala um hlaðborð, að hér sé um eitthvert veisluborð að ræða í skýrslunni. Vissulega benda skýrsluhöfundar á ýmsar leiðir. Engu að síður stendur skýrt og klárt í skýrslunni á bls. 86, með leyfi forseta: ,,Nefndin er sammála þessu`` --- þ.e. að úthluta eigi leyfum til að reka fjölmiðla, einkum hljóðvarps og sjónvarps --- ,,og telur, þegar tekið er tillit til aðstæðna á íslenskum fjölmiðlamarkaði, að þetta sé sú leið sem helst beri að skoða.`` Þetta segir skýrt og klárt í skýrslunni. Formaður nefndarinnar, hinn merki og góði fræðimaður Davíð Þór Björgvinsson sem í dag var kosinn dómari hjá Mannréttindadómstóli Evrópu, sagði að frv. væri í fullu samræmi við niðurstöður nefndarinnar í skýrslunni. Ég trúi ekki að hv. þm. sem hafa verið að efast eitthvað um frv. efist um orð þessa ágæta fræðimanns og núna dómara við Mannréttindadómstólinn. Það er eitt og annað sem væri forvitnilegt, virðulegi forseti, að fara betur ofan í, m.a. þau orð sem hafa fallið hér og tengjast tilmælum Evrópuráðsins, annars vegar frá 1994, sem Samfylkingin vísar ótt og títt í, og síðan nýrri tilmæli ráðsins, sem við stjórnarþingmenn höfum leyft okkur að vitna í, frá árinu 1999. Það er ekki svo að þetta sé eitthvert hlaðborð, herra forseti. Þetta er ekki neitt hlaðborð, pikkum út 1994 frekar en 1999. Af hverju fer Evrópuráðið í það að skilgreina hvernig eigi að túlka mannréttindasáttmála Evrópu árið 1999? Hvað hefur gerst í millitíðinni frá árinu 1994 sem leiðir til þess að Evrópuráðið skerpir skilning sinn á túlkun mannréttindasáttmála Evrópu? Það er meiri samþjöppun á eignarhaldi fjölmiðla í ákveðnum löndum Evrópu en nokkurn tímann hefur áður þekkst. Og þar er ég að tala um Ítalíu og England. Það er því ekki að ástæðulausu sem sérstaklega er hnykkt á því að ríki hafi þjóðréttarlega skyldu til þess að taka á eignarhaldi á fjölmiðlum með það í huga að vernda almannahagsmuni þannig að fjölbreytni fjölmiðla verði sem mest. Þannig er það einfaldlega. Það þýðir ekki að koma hingað upp og segja: Tilmælin frá 1994 eru svo fín og góð og skemmtileg. Þau voru það eflaust til ársins 1999. Einhverra hluta vegna fór það mjög fyrir brjóstið á mörgum þingmönnum í stjórnarandstöðunni að ég vitnaði í þingræður sem haldnar voru fyrir tíu árum, frá fyrrum formanni Alþýðubandalagsins, frá núverandi formanni Alþýðuflokksins, frá nokkrum þingmönnum Þjóðvaka. Allt fólk, allt hv. þingmenn sem eru í flokkum sem hafa síðan runnið inn í Samf. Í þeim umræðum féllu orð sem styðja þetta mál. Vissulega er það svo að menn hafa komið hingað upp og sagt: Hvað, þið hafið skipt um skoðun. Þá skulum við skoða hverjir hafa rétt, ef þannig má að orði komast, og hverjir hafa þá meiri rétt til að skipta um skoðun frá þeim tíma? Hvað hefur gerst í íslensku samfélagi frá árinu 1994? Ríkið og ríkisvaldið, og blessunarlega í broddi fylkingar með Sjálfstfl., hefur markvisst verið að minnka völd stjórnmálamanna. Og hvernig höfum við gert það? Jú, við höfum verið að selja ríkisfyrirtæki, allt frá smáum til stórra ríkisfyrirtækja eins og bankanna. Völdin eru dreifðari í samfélaginu. Þau hafa minnkað hjá okkur stjórnmálamönnum og þau eru komin meira út í fyrirtækin. Þetta hefur m.a. leitt af sér frelsið á markaðnum, að eðli málsins samkvæmt og vegna smæðar markaðarins sjáum við stór fyrirtæki vegna hagræðinga og vegna ýmissa annarra þátta verða stór og verða markaðsráðandi. Við höfum ekki tekið undir þann kór sem verið hefur hjá stjórnarandstöðunni að vilja skipta upp fyrirtækjum sem eru markaðsráðandi eins og Baugur af því að við segjum: Það er í lagi að vera markaðsráðandi svo lengi sem viðkomandi misnotar ekki þá markaðsráðandi stöðu. En þeim mun mikilvægara er það, frú forseti, þegar fyrirtæki eru orðin eins markaðsráðandi og raun ber vitni í íslensku samfélagi og menn segja að þekkist ekki víðs vegar um Evrópu, að almenningur geti treyst því að þau markaðsráðandi fyrirtæki hafi virkt aðhald frá fjölmiðlum. Og þá erum við komin að lýðræðistengingunni. Því menn hafa líka verið að spyrja: Hvernig tengist þetta lýðræðinu? Það tengist nefnilega lýðræðinu beint að þessu virka aðhaldi frá fjölmiðlum sé treystandi og það sé sýnilegt. Það er líka alltaf verið að biðja um dæmi. Ég ætla ekki að fara út í ákveðin og tiltekin dæmi, það geta aðrir gert. Mig langar engu að síður, frú forseti, að við setjum okkur í ákveðin spor. Undanfarna daga, og hv. þm. Pétur Blöndal benti m.a. á það, hefur verið mikil umræða í blöðum og ljósvakamiðlum út af lyfjamálum. Hæstv. heilbrrh. er að breyta fyrirkomulagi vegna lyfja og lyfsölu þannig að líklegt er að það varði hagsmuni lyfsala upp á marga tugi ef ekki hundruð millj. kr. Sem sagt miklir hagsmunir lyfsala eru í húfi. Um þessi lyfjamál hefur verið fjallað neikvætt í fjölmiðlum og ekki tekið sérstaklega vel í þær breytingar. Nú skulum við setja okkur í þau spor, tvö dæmi: Gefum okkur annars vegar að þessir fjölmiðlar séu í eigu lyfsala. Getur almenningur þá fullkomlega treyst fréttaflutningi þeirra fjölmiðla sem eru í eigu lyfsalanna? Með því er ég ekki að segja, frú forseti, að við þurfum endilega að gera það, en það er efi. Það er margoft búið að vitna í það þegar menn hafa efann annars vegar. Það er mikill efi hjá mér og hjá fleirum í samfélaginu þegar verið er að fjalla um lyfjamál sem varða hagsmuni lyfsala upp á mörg hundruð millj. kr. þegar eigandi fjölmiðlanna er jafnframt stærsti lyfsalinn í samfélaginu. Þá hlýtur að vera þó ekki sé nema oggulítið brot af efa í hugum fólks um hvort treysta megi fréttum í þessum tilteknu fjölmiðlum alveg 100%. Við skulum síðan kippa eignarhaldi þessara ágætu lyfsala burtu frá fjölmiðlunum og segja: Nú eru lyfsalarnir ekki lengur eigendur fjölmiðla. Og síðan er fjallað um lyfjamálin á sama hátt. Þá sé ég ekki nokkra ástæðu til þess að það sé efi lengur í hugum fólks því hagsmunirnir eru farnir og hagsmunatengingin er farin. Það er þess vegna sem ég er að benda á að það sé mikilvægt að almannahagsmunir séu hafðir í huga því ég tel ekki rétt að þeir sem eru markaðsráðandi á hinum almenna markaði, sem eru að versla með hurðir og hjól, bleiur og barnaföt o.s.frv. ráði líka umræðunni um sjálfa sig. Ég tel það ekki heppilegt. Með því er ég ekki að segja að ég treysti ekki þeim blaðamönnum og þeim fjölmiðlamönnum sem eru á viðkomandi fjölmiðlum. Ég er að segja: Almenningur getur haft efasemdir uppi um að það séu ekki hagsmunatengsl þarna á milli,  Það hefur bersýnilega komið fram í umræðunni, frú forseti, og það hefur meira að segja verið tekið undir það og skýrt tekið fram þegar hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson leyfði sér að hafa þær meiningar að Samf. hefði gefið eitthvað eftir, hefði eitthvað dregið til baka. Nei, það var skýrt tekið fram að Samf. hefði alls ekki dregið neitt til baka og ekkert dregið í land í umræðunni í dag varðandi eignarhald á fjölmiðla. Það er fínt að vita það. Það er gott að vita það, því það kom margoft fram að Samf. styður óbreytt ástand á eignarhaldi fjölmiðla. Vissulega er hægt að koma með reglur um að skilja á milli ritstjórnar og eignarhalds en það er ekkert sem heldur, það er ekkert sem breytir núverandi ástandi. Ekki neitt. Þannig að Samf. sem vill almennar reglur um alla skapaða hluti vill ekki almennar reglur um þessi mál því það hentar ekki málflutningi hennar. Það er gott að breyta til, það er gott að láta skoðanakannanir ráða stefnunni í þessu máli sem öðrum. Þannig er það. Það er stefnan sem stendur eftir í þingsalnum. Stefna Samf. er sú að markaðsráðandi aðilar mega eiga fjölmiðla og ráða þar af leiðandi umræðunni um sjálfa sig ef þeir sjá ástæðu til. Ég er ekki hlynnt þessu. Ég vil líta til framtíðar og ég tel að það sé nauðsynlegt fyrir okkur, frú forseti, að við tryggjum það að almenningur geti treyst því að þær upplýsingar sem veittar eru í fjölmiðlunum séu ekki í neinum tengslum við hugsanlega hagsmuni eigenda fjölmiðlanna af upplýsingunum. Enn og aftur ítreka ég það, frú forseti, að það er ekki að ástæðulausu sem Evrópuráðið hefur ítrekað og breytt tilmælum sínum árið 1999. Það var út af mikilli samþjöppun á eignarhaldi fjölmiðla á Ítalíu og Bretlandi. Ég vara við því að við getum hugsanlega staðið frammi fyrir slíku ástandi ef við breytum ekki núna. Hvað varðar Ríkisútvarpið hef ég einnig margoft lýst því yfir að ég tel að það eigi að gera meira en að huga að starfsumhverfi Ríkisútvarpsins. Ég hef þegar hafið bæði skoðun og vinnu að því að huga að stefnumótun um Ríkisútvarpið. Ég vona að skýrslan verði stuðningur í þeirri viðleitni minni að endurskoða starfsemi Ríkisútvarpsins og með það í huga að hér verði til framtíðar áfram gott og öflugt ríkisútvarp.

Hæstv. forseti. Ég talaði um það í ræðu minni áðan að það væri nýtt sem ég hefði a.m.k. hvergi séð áður að mönnum hafi dottið í hug á Íslandi að taka prentfrelsið af einhverjum. En hér er lagt til að prentfrelsi verið tekið af þeim sem eru í fjölmiðlun. Þeir mega sem sagt ekki koma nálægt neinni prentútgáfu. Hins vegar er gert ráð fyrir því þó að menn hafi lagt til atlögu við prentfrelsið að markaðsráðandi fyrirtæki megi gefa út blöð. Þetta er svolítið skondið og hlýtur að vera umhugsunarefni eftir allar ræðurnar um að menn sem hafi yfirráð á markaði geti hagað sér þar í skjóli afls síns á markaði. Úr því að menn hafa svona miklar áhyggjur af því hvað varðar sjónvarp og útvarp, af hverju hafa menn þá ekki áhyggjur af því hvað varðar blöð? Og úr því að þeir hafa hoppað yfir þann litla læk að taka prentfrelsið af einhverjum, af hverju lögðu þeir þá ekki í að gera það hvað varðar blöðin líka? Ég spyr hæstv. ráðherra að þessu. Og ég spyr hæstv. ráðherra líka að því hvort hún hafi engar áhyggjur af því að það skuli eiga að skrúfa með þvílíkum hætti fyrir fjármuni til fjölmiðlunar eins og hér er lagt til að gert verði því ekki er bara verið að kippa úr sambandi þeim sem eru ráðandi á markaði, heldur er verið að þrengja svo að öðrum aðilum sem hugsanlega vildu leggja fjármuni í fjölmiðla að það er mjög hætt við því að þeir verði býsna fáir, og það er ekki gott að koma auga á það t.d. hverjir hefðu endurreist þá fjölmiðla sem voru endurreistir fyrir stuttu síðan ef slíkar reglur hefðu verið komnar.