Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Brtt. á þskj. 90 er of seint fram komin, og þarf afbrigði, til þess að hún megi komast hér að.



Ég hreyfði því, þegar þetta mál var. til 2. umr., að ég teldi eðlilegt, að sá skattauki, sem aflað verður samkv. þessu frv., renni til þeirra staða, sem skatturinn er innheimtur á. Ég gat þess, þótt álíta mætti, að ekki væri óeðlilegt, að með þessum hætti væri aflað nokkurs fjár til þess að byggja þjóðleikhús í Reykjavík, sem er komið á nokkurn rekspöl, þó að nú hafi orðið bið á framkvæmdum þar, þá sé jafneðlilegt, að þegar svo mikil hækkun verður á þessum skatti, þá séu þær tekjur ekki með illu teknar frá þeim stöðum, sem teknanna er aflað á, og fluttar til Reykjavíkur. Það er skoðun okkar flm. brtt., að eðlilegt sé, að þannig verði ráðstafað þeim skattauka, sem fellur til samkv. þessu frv. þegar skemmtanaskatturinn var upphaflega lagður á, átti hann að renna til þeirra staða, þar sem hann var innheimtur, og var það á valdi hreppsnefnda og bæjarstjórnar ráðstafa skattinum til þeirra þarfa, sem þeir álitu, að honum væri vel varið til. Þessu var breytt árið 1923 og allur skatturinn látinn renna í svonefndan þjóðleikhússjóð, en jafnframt var mjög þrengdur sá rammi, sem settur hafði verið um innheimtu skattsins, því að þá var harm eingöngu bundinn við staði, sem höfðu yfir 1500 íbúa, en áður voru því ekki akmörk sett. Við flm. lítum svo á, að eðlilegast væri, að skatturinn gengi til þeirra staða, sem hann fellur til, og væri notaður til nauðsynlegra framkvæmda þar, en að vísu væri ekki óeðlilegt, að hið opinbera hefði einhverja íhlutun um, hvernig honum væri ráðstafað, en eins og ég gat um, var árið 1923 horfið að því ráði að verja honum til þjóðleikhússins. En á þessu hefur orðið veruleg breyting, því að um langt árabil hefur skatturinn runnið í ríkissjóð. Nú er aftur gert ráð fyrir, að frá síðustu áramótum renni hann í þjóðleikhússjóð, jafnframt því sem sú hækkun er gerð, sem í frv. felst. Ég held þess vegna, að það sé ekki nema eðlileg tilhögun, að þessum skatti yrði varið eins og við hv. þm. Ísaf. leggjum til í þessari brtt. okkar. Mér þykir svo ekki ástæða til að fara lengra út í þetta mál. Við höfum ekki viljað á þessu stigi leggja til, að skatturinn reyni aftur í þann farveg, sem hann ætti að renna upphaflega, að, hann færi allur til þeirra staða, sem hann er innheimtur, heldur leggjum aðeins til, að þessi ráðstöfun verði gerð meiri skattaukann og vonum, að svo verði litið á, að þetta sé eðlileg og sanngjörn ráðstöfun og till. fái því góðar undirtektir í d.

* Frsm. (Stefán Stefánsson): Hv. þm. Borgf. flytur hér ásamt hv. þm. Ísaf. brtt. við frv., og vilja þeir nú krukka í þann sjóð, sem nú á að afla til viðbótar í þjóðleikhússjóð Íslands. Ég get lýst yfir því f.h. meiri hl. n., að hann er þessu mótfallinn. Eins og hv. síðasti ræðumaður gat um, þá á skemmtanaskatturinn Samkv. l. frá 1923 að renna óskertur í þjóðleikhússjóð Íslands, og við þann tilgang viljum við halda okkur óskorað. Við viljum, að allt það fé, sem fæst með þessu móti, gangi að svo stöddu og þar til nóg fé er fengið til byggingarinnar, í einn og sama sjóð. Hv. flm. gat þess, að með þessu væri verið að flytja fé til Reykjavíkur. Það kann að vera, einhverjar örlitlar tekjur, en eins og ég gat um um daginn, þá verður fé flutt frá Reykjavík og til leikhúsbygginga utan Reykjavíkur, þegar nægilegt fé hefði fengizt í þjóðleikhússjóðinn. En svo er einnig á það að líta, að þjóðleikhúsið er ekki aðeins fyrir Reykjavík, heldur fyrir allt landið, og það má vera öllum landsmönnum metnaðarmál. Með þessari till. á að stíga spor aftur á bak, en ég held, að við ættum að sleppa allri hreppapólitík, þangað til þjóðleikhúsið er komið upp, og með tilliti til þessa greiði ég atkv. á móti þessari till.

*Finnur Jónsson: Ég tel, að skemmtanaskatturinn eigi í rauninni að renna til sveitarsjóðanna eða almennra menningarframfara á þeim stöðum, sem hann er greiddur, en eigi að síður mundi ég geta látið það vera óbreytt með þann skatt, sem er innheimtur samkv. núgildandi I., að hann rynni til þjóðleikhússins, þar til það er fullbúið, en ég tel ástæðulaust, að sú viðbót, sem hér er farið fram á, renni til þjóðleikhússins. Þetta munar þjóðleikhúsið ekki miklu, en getur munað hina einstöku bæi talsverðu. Ég vænti þess, að þeir, sem standa fyrir þessu meirihlutanál., hafi tækifæri til að greiða atkv. um, að þeir efni það loforð, sem hv. frsm. gaf hér, að skemmtanaskatturinn renni þá til þeirra staða, þar sem hans er aflað, þegar þessu marki er náð, en ég óttast, að vanhöld verði í þeim efnum, þegar búið er að byggja húsið, því að þá þarf að reka það, og það kostar mikið fé. Ég vil því fá því slegið föstu með samþykkt þessarar till. frá okkur hv. þm. Borgf., að það væri prinsipmál þingsins, að skemmtanaskatturinn renni framvegis til þeirra staða, þar sem hans er aflað, þó að látin sé gilda undanþága sú, sem nú er í gildandi l., en viðbótin fari í þann farveg, sem skemmtanaskatturinn á að renna í.

* Flm. (Steingrímur Steinþórsson): Þetta frv., sem við þm. Skagf. flytjum á þskj. 87, er ekki fyrirferðarmikið. Það er um þá breyt. á prestakallaskipun, að Viðvíkurprestakalli verði skipt í tvö prestaköll, þ.e.a.s., að Hólasókn verði tekin út úr og gerð sérstakt prestakall. Rök þau, sem að þessu hníga, eru færð fram í grg. frv. Þarf engum orðum um það að fara. Allir vita, hvílíkan þátt Hólar eiga í kristnisögu landsins frá fyrstu tíð. Þar er einhver veglegasta kirkja þessa lands, sem hefur verið unnið að undanfarin ár að búa sem bezt, og er nú að mestu lokið þeirri aðgerð, þó að enn þá sé nokkuð ógert. Það er eindreginn vilji safnaðarins að fá þarna sérstakt prestakall, fá dómkirkjuprest að Hólum. Af öllum þessum ástæðum er það, að við leyfum okkur að bera þetta frv. fram. Styðjumst við við eindreginn vilja þeirra manna, sem við þetta eiga að búa fyrir norðan. Þetta mál hefur einnig verið borið undir biskup landsins, og er hann þessu mjög fylgjandi. Einnig vil ég geta þess, að prófastur Skagafjarðarprófastsdæmis hefur mjög eindregið óskað eftir, að þessi breyt. verði gerð. Er það m. a. fyrir eindregin tilmæli frá honum. að við þm. Skagf. berum þetta frv. fram. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð að svo stöddu, en leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Sjútvn. hefur haft til meðferðar frv. um lendingarbætur á Stokkseyri. Frv. er samið með hliðsjón af l. um lendingarbætur á Eyrarbakka og Stokkseyri, sem sett voru fyrir alllöngu, og er frv. í aðalatriðunum sniðið eftir þeim 1. N. varð ásátt um að mæla með frv. að mestu leyti óbreyttu, en ber þó fram tvær smávægilegar breyt. Það er fyrst við 3. gr., þar sem talað er um að láta af hendi land til lendingarbótanna. Þar vill n. setja ákvæði um, að lendingarsjóður megi ekki selja það land. Hin brtt. er við 5. gr. og er um það, að kjörtímabil hafnarn. skuli vera það sama og hreppsn. Ég hef svo ekki annað að segja f.h. n. en það, að hún leggur til, að frv. verði samþ. með þessum breyt.



Fyrir hönd okkar flm. vil ég þakka sjútvn. fyrir afgreiðslu málsins. Ég tel brtt. þær, sem n. flytur, réttmætar og eðlilegar og óska því eftir, að frv. verði afgr. með hliðsjón af nál.

*Eiríkur Einarsson: Það er mjög smávægilegt atriði, sem ég vil leita skýringa á, af því að ég held, að það hafi ekki enn komið fram í málinu. Í 2. gr. er hreppsnefnd Stokkseyrarhrepps veitt heimild til að taka allt að 100 þús. kr. lán til lendingarbótanna, en í 7. gr. segir, að hreppsn. megi ekki án leyfis atvmrh. selja eða veðsetja fasteignir lendingarsjóðs, kaupa nýjar fasteignir né taka lán til lengri tím,a en svo, að þau verði greidd af tekjum næsta árs. Það segir sig sjálft, að þarna er átt við smærri lántökur, en ekki þá lántöku, sem er heimiluð í 2. gr. Þetta er ekki tekið fram í frv., en er vitað mál, leiðir svo að segja af sjálfu sér. Mér þykir rétt að benda á þetta atriði til þess að fá á því skýringu, þó að það liggi í hlutarins eðli, hvernig þessu máli er háttað. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að ræða þetta mál. Málið er gott og nauðsynlegt, og vona ég, að enginn ágreiningur verði um það, heldur gangi það greiðlega í gegn og verði lögfest.



Sjútvn. hefur athugað þessa till. og hefur orðið ásátt um að leggja til, að hún verði samþ. óbreytt.



Þegar þetta frv. kom fram í d., kvaddi ég mér hljóðs, sökum þess að ég óskaði að gera aths. við það, eins og málið lá fyrir þá, en ég gat ekki verið á síðasta þingfundi, svo að ég er ekki kunnugur þeim umr., sem þá fóru fram, og bið ég menn að gæta þess, ef ég skyldi endurtaka eitthvað af því, sem sagt var hér á föstudaginn var. Hv. 1. flm. bar fram ýmislegt í framsöguræðu sinni, sem vert er að gefa gaum nú þegar, vegna þess að í því, sem hann dró þar fram, var ýmislegt, sem er ekki sem bezt samræmi á milli. og er ekki heppilegt, að svo mikilsverðu máli sé hleypt til n., án þess að bent sé á það í upphafi. Því miður er hv. flm. ekki viðstaddur í d. Vildi ég gjarnan, að hæstv. forseti gerði ráðstafanir til, að hann hlýddi á mál mitt, ef unnt væri.  (Forseti JörB: Það er upplýst, að hann er ekki nærstaddur.)  Hann mun telja annað nauðsynlegra en að sinna þessu máli, og mun það ekki vera rangur skilningur hjá honum, en ég vona þá, að hv. meðflm. hans heyri það, sem ég hef að athuga við þetta frv. og ræðu hans. Hv. 1. flm., þm. V.-Ísf., fullyrti í upphafi ræðu sinnar, að með stjórnarskrárbreyt. 1933 hefði verið viðurkennd sú meginregla, að flokkarnir fengju þingsæti í sem nánustu samræmi við atkvæðamagn. Þessum manni ætti að vera kunnugt, hvað kosningal. hafa inni að halda, þar sem hann var skipaður forseti ráðuneytis, sem átti að leiða það mál til farsælla lykta árið 1933. Ég vil því beina til hans þeirri spurningu, hvar í þessum l. þessi regla er viðurkennd, og ef hún er viðurkennd, hvaða þörf er þá á að breyta þessum l., sem hann kom á. Þetta segir hann, að sé meginkrafan í því frv, sem hann flytur hér, að tryggja sem bezt, að atkvæðamagn flokkanna sé í sem nánustu samræmi við þingsætafjölda. Þá gat hann einnig þess, að ekki væri óeðlilegt, að oft þyrfti að breyta kjördæmaskipuninni til þess að ná þessu: Það var annað meginatriðið, þar sem hann vildi afsaka, að þetta undraplagg, sem hann afrekaði að koma fram í sínu stjórnarstríði 1932, að ekki væri óeðlilegt, að þyrfti að breyta :þessu fullkomna verki hans, sem hann taldi sig leysa fyrir flokk sinn og þjóðina í heild. Er það í allmiklu ósamræmi við þá fyrstu meginyfirlýsingu hans, að í þessum stjórnskipunarl. frá 1933 sé viðurkennd sú meginregla, að svo skuli vera, því að ef svo væri, þá væri ekki ástæða til að breyta I. fljótt aftur, og þá skyldi maður halda, að þetta réttlæti gæti haldið sér frá ári til árs, nema réttlætið sé eitthvað annað 1942 en það var 1933, og skal ég koma að því síðar, sem er ekki ósennilegt, að búi á bak við þetta frv. hv. flm. og þá sérstaklega hv. 1. fim., þm. V.-Ísf. Loks var þriðja atriðið, það, að hala taldi, að þessar till. væru miðaðar við þá þróun, sem orðið hefði síðan 1933. Ég bið menn að athuga það, að hér er ekki miðað við réttlæti, heldur þá þróun, sem orðið hefur í þessu efni. Það er út frá þessum þremur sjónarmiðum, sem hv. þm. leggur þetta mikilsverða mál fyrir Alþ., og út frá þeim ber að lita á þessar merkilegu og frumlegu till., sem hér eru lagðar fram. Er þá fyrst að spyrja að því, sem fyrst er nefnt. Hvað gera þessar till. til þess að tryggja flokkunum þingsæti í samræmi við atkvæðamagn? Til þess að tryggja þetta á að fjölga þm. í Reykjavík um tvo og taka upp hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum og búa til þrjú ný kjördæmi. Nú skulum við líta á þessar till. Geta þær orðið til þess að jafna á milli flokka og tryggja þá meginreglu, að flokkarnir á hverjum tíma fái þingsæti í samræmi við atkvæðamagn sitt? Ég segi nei. Það getur ekki orðið til að jafna milli flokka, þó að hlutfallskosning sé tekin upp í tvímenningskjördæm,um, sen getur tryggt rösklega 1/4 kjósenda áhrifavald til jafns við allt að 3/4. Það getur jafnað milli flokkanna, eins og þeir eru nú, en veitir enga almenna tryggingu. Þetta sýnir, að frv. er miðað við að flokkaskipunin eins og hún er nú, sé óbreytanleg. Þá er það atriði, að Reykjavík fái tvo þm. í viðbót. Það gefur möguleika til, að þeir, sem hafa minnst atkvæðamagn bak við hvern þm., fái kosinn þm. í Reykjavík. Ekki bætir það úr skák um að jafna milli flokka, en þar er sama sagan, að það er gert ráð fyrir, að flokkaskipunin og flokkamagnið verði óbreytanlegt. M.ö.o., þessar till., sem hér liggja fyrir, eru yfirlýsing um, ef á að taka þær alvarlega, að sá flokkur, sem nú er í meiri hl. í tvímenningskjördæmunum öllum, geti ekki tapað, vegna þess að ef aðrir flokkar, sem nú hafa meira atkvæðamagn bak við hvern þm., fá meira en helming tvímenningskjördæmanna, þá jafnar það meira en ef hlutfallskosning er í þessum kjördæmum. Ef maður lítur á þau fyrirhuguðu nýju kjördæmi, Akranes, Siglufjörð og Norðfjörð. sér maður undir eins, að vel getur verið, að sá flokkur, sem minnst atkvæðamagn hefur á bak við hvern þm., fái kosna þm. þar. Dettur þm. Alþfl. í hug, að þeir eigi um alla eilífð ákveðinn hóp kjósenda á vissum stöðum á landinu. Ég sé ekki neitt atriði í þessu frv. sem stuðlar að þeirri framtíðarlausn, sem hv. aðalflm. var að tala um. Allt frv. er miðað við núverandi flokkaskipun, eins og hún sé eilíf eg óumbreytanleg. Alþfl. hefur, sem sagt, gefið upp alla von um að vinna ný kjördæmi, en vill koma ár sinni þannig fyrir borð, að honum verði not að atkvæðum, sem greidd eru honum víðs vegar um landið, þó að ekkert kjördæmi vilji þá fyrir þm. En svo getur farið; að þótt ný kjördæmi séu stofnuð fyrir þá, að atkvæðin týnist og verði þeim ekki að tilætluðum notum. M.ö.o., frv. gengur allt út á það að segja við kjósendur: „þó að þið viljið okkur ekki fyrir þm., skuluð þið samt hjálpa okkur til þess að koma mönnum á. þing“. Það má hlæja að þessu, en það er um leið grátlegt, að svona skuli farið með alvarlegasta mál þjóðarinnar, og það á þessum tímum. Frv. er á allan hátt miðað við núverandi ástand, en ekki við framtíðina. Þeir flokkar, sem eru að tapa fylgi hjá þjóðinni, ætla að reyna að ráða eins miklu og þeim er unnt. - Auk þess þarf oft að breyta kjördæmaskipuninni, eins og hv. frsm. sagði, - og ef til vill vonast hann eftir að verða forsætisráðh. á ný, en engan mun samt langa til að hlíta hans forustu á nýjan leik. - Það er skoðun flestra hugsandi manna, að fyrsta ómyndin hafi komið inn í okkar kosningalög með uppbótarþingsætunum. Það var fyrsti veikleikinn í okkar stjórnskipun. En ef á að tala um réttlæti, og það er talið réttlæti, að allir flokkar hafa jafna atkvæðatölu á bak við hvern þm., þá næst það ekki nema með algerum hlutfallskosningum. Ef þetta er réttlæti, þá eiga allir kjósendur að hafa sama rétt. Það er heldur ekkert réttlæti, að flokkur þurfi að koma að manni í einhverju kjördæmi, til þess að hann fái rétt til uppbótarsæta. Það er t.d. nokkurn veginn fullvíst, að Bændafl. fær engan mann kosinn í kjördæmi við næstu kosningar, en hann gæti hins vegar fengið svo mörg atkvæði víðs vegar um landið, að nægði til þess að koma inn manni. - Hvaða réttlæti er það þá, að hann skuli engan rétt eiga til uppbótarsæta? - Nei, hann er þvert á móti beittur ranglæti, ef um það er að ræða. Hins vegar er það öllum ljóst, að ef um algera hlutfallskosningu er að ræða, þá fara atkv., sem á þann hátt safnast saman, ekki til gömlu flokkanna, heldur til nýrra. Nú er mikil ólga hjá þjóðinni, eins og alltaf er á erfiðum tímum, þegar gera þarf miklar ráðstafanir. Mér kæmi ekki á óvart, þó að út úr kosningunum í sumar kæmu helmingi fleiri flokkar en nú eru, ef þessi aðferð er höfð á kosningunum. Ótal smáflokkar yrðu stofnaðir. Svona var það í Þýzkalandi á síðustu stundum lýðræðisins þar. Þar voru um 50 flokkar. Á Spáni voru þeir um 30. - Enda er það mjög auðvelt í eins litlu þjóðfélagi og hér að safna saman svo miklum atkvæðafjölda, að nægi til þess að stofna flokk. Ein stór fjölskylda, sem hefur sterka aðstöðu, getur nægt. Ef 2–3 hreppar í tvímenningskjördæmi taka sig saman, dugir það til þess að koma að manni og stofna flokk. En ótal margir flokkar leiða af sér upplausn í þjóðfélaginu og beina einræðinu brautina. Ég vil benda þeim hv. veiðimönnum á, sem flytja þetta frv., að það er öldungis óvíst, að þeir hreppi atkvæði í þau sem sem þeir hyggjast. nú að leggja. Þau geta alveg eins farið til nýrra flokka. En þessu fylgir augljós upplausn þingræðis og frelsis í landinu. Nei, það er alveg víst, að fyrir flm. þessa frv. vakir ekki það að bæta úr misrétti kjósendanna, heldur það, að þeir miða við þróun Alþfl. síðan 1933, og Sjálfstfl. líka, og þeir sjá, að betur þarf nú að smala, og nú segja þeir bara við kjósendur: „Þið skuluð kjósa okkur, þó að þið viljið ekkert af okkur vita“. Það er þessi þróun niður á við, sem vakir fyrir flm. þessa frv., en ekki nein réttlætishugsjón. - Það er sérhyggjan og síngirnin á hæsta stigi, sem fyrir þeim vakir. -- En , því er ekki talað um jafnrétti á fleiri sviðum en þessu? Hv. þm. V.- Ísf. (ÁÁ) hefur t.d. rétt til allra skóla hér í Rvík handa sinum börnum, langt fram yfir okkur, sem úti í dreifbýlinu búum og getum ekki notið þessara skóla nema þá að leggja í ærinn kostnað. Þeir, sem í bæjum búa, hafa yfirleitt miklu betri skilyrði til þess að lifa menningarlífi heldur en þeir, sem búa úti um sveitir landsins. - Er það ekki óréttlæti? Hvers eiga þeir að gjalda, sem búa í sveitunum? Nei, ég skal segja ykkur það, hv. flm., að það tekur enginn mark á því, sem kallað er réttlæti, þegar græðist á því, en annars gleymt. - Þegar svo fyrir þetta frv. er beitt sama manni og þeim, sem 1933 taldi lífsspursmál að hafa ekki nema 6 þm. í Rvík, en er nú óspar á að fjölga þeim. Heldur hann, að nokkur taki mark á þeim orðum hans, að hér sé um réttlætismál að ræða? Nei, þetta er vesalt verzlunarmál, flutt einungis í því skyni að verzla með rétt og réttindi fólksins. Hvernig stendur annars á því, ef réttindi sveitafólks eru mun meiri en þeirra, er í bæjunum búa, að, fólkið leitar unnvörpum til bæjanna? Þessi straumur úr sveitunum er eitt mesta áhyggjuefni þjóðarinnar, og vitað mál er það, að er þessu óvenjulega ástandi lýkur, sem nú er, fara þúsundir manna á vonarvöl í bæjunum. Það er líka öllum ljóst, að þing og stjórn verða að róa að því öllum árum að styðja og efla landbúnaðinn, ef framtíð þjóðarinnar á ekki að vera stefnt í beinan voða. Þetta frv. er fyrsta kveðjan, sem sveitafólkið fær. Það á að afhenda þau réttindi, sem það hefur haft. Á hinn bóginn óttast ég ekkert að leggja þetta mál undir dóm kjósendanna í landinu Ég get ekki hugsað mér að hafa betra skjal upp á vasann út í kosningabaráttuna en þetta frv. En það kostar geysilega baráttu í þjóðfélaginu, sundrung og klofningu, en um það skeytir Alþfl. lítið, sem hefur nú dregið út sinn ráðh. og varpað af sér allri yfirskinsábyrgðartilfinningu. En ég er sannfærður um það, að svar þjóðarinnar verður á einn veg, og trúað gæti ég því, að þeir, sem nú flytja þetta frv. í því skyni að sjá fylkingar sínar vaxa, sæju þær hverfa, og er það ekki annað en við má búast, er menn bjóða þjóðinni naglasúpu í stað réttlætis.

*Jón Pálmason: Ég geri ráð fyrir því, að fáum hafi dottið í hug, þegar stjskrbreyt. var afgr. 1933, að sú lausn, sem þá fékkst, yrði láttu standa lengi. Af þeirri reynslu, sem síðan hefur fengizt, verð ég að segja það, að mig furðar á þeirri þolinmæði, sem sjálfstæðismenn og Alþýðuflokksmenn hafa sýnt í þessu máli, og að þeir skuli ekki fyrr hafa borið fram frv., er gengi í þá átt að auka jafnrétti kjósendanna. Ég vil svo lýsa ánægju minni á þeirri stefnubreyt., sem orðað hefur hjá Alþfl., frá því sem áður var, og tel ég það góðs vita. Aðalatriði frv. er fyrir mér ákvæðin. um hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, og eins og tekið er fram í grg. og í framsögu, nægir sú breyting ein næstum því til að jafna atkvæðatölu flokkanna. - Ég held, að þessi umsögn grg. hafi við rök að styðjast. - Hins vegar er það hrein fjarstæða að halda því fram, eins og hér hefur verið gert, að hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum rýri vald sveitanna, og það er líka hreinasti misskilningur, að baráttan í þessu máli standi um vald bæja annars vegar og sveita hins vegar. Og óneitanlega skýtur skökku við allt tal þeirra framsóknarmanna hér um ranglæti hlutfallskosninganna, að þeir sjálfir hafa komið á hlutfallskosningu á fulltrúum til búnaðarþings. - Eins og úrslit síðustu kosninga sýna, þá getur það farið svo, að þeir fái minnstan réttinn, sem eru í minni hluta úti í sveitakjördæmunum. En þessi lög eru sett til þess að koma í veg fyrir það misrétti, af því að eins og útkoman varð í síðustu kosningum, eins og hún getur. orðið aftur, hvort sem þær fara á sama veg eða annan, þá er augljós, að þeir menn í landinu, sem eru í minni hluta í dreifbýlinu úti um sveitakjördæmin, hafa minnstan rétt. Og það kom í ljós eftir síðustu kosningar, að þeir, sem fylgdu Sjálfstfl. í dreifbýlinu, höfðu miklu minni rétt en hinir, sem í kaupstöðum búa. Þess vegna er víst, að þessi breyt., að koma á hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum, yrði til þess að tryggja jafnari rétt flokksins í dreifbýlinu heldur en nú er. En hún yrði ekki til þess að rýra á nokkurn hátt þau réttindi, sem sveitirnar hafa í hlutfalli við kaupstaðina. Ég vil taka það fram, að mér þykir undarlegt, að framsóknarmenn, sem eru búnir að berjast fyrir því að fá komið á hlutfallskosningu til búnaðarþings, skuli telja það rangindi, að farið er fram á, að sömu reglu sé fylgt í nokkrum kjördæmum, þegar um alþingiskosningar er að ræða. Þar eru þessir menn búnir að koma sjálfum sér og sínum málstað í þá snöru, sem ég hygg, að þeir eigi erfitt með að komast úr. Ég skal svo minnast á önnur atriði þessa frv., og verð ég þá að segja, að þar tel ég meiri vafa á ferðum. Ég álít, að eina og nú standa sakir, sé engin þörf á að fjölga þm. Ég tel, að í raun o veru sé ekki verjandi að. taka upp sum þeirra nýju kjördæma, sem lagt er til í þessu frv., og á ég þar við Akranes og Norðfjörð. Um síðustu kosningar voru í Borgarfjarðasýslu, að meðtöldu Akranesi, 1751 maður á kjörskrá, en í Gullbringu- og Kjósarsýslu voru 2800 menn á kjörskrá. Af þessu er augljóst, að ef Borgarfjarðarsýsla, sem er miklu minna kjördæmi, ætti að fá 2 þm., þá er það aðeins til að auka misræmið, sem ekki kemur til mála að fallast á. Hvað Suður-Múlasýslu viðvíkur, en hún hefur um 200 fleiri á kjörskrá heldur en Gullbringu- og Kjósarsýsla, vil ég segja það, að ef bæta. ætti þar við 3. þm., þá er það til að auka ranglætið, en ekki minnka. Um Siglufjörð vil ég aftur á móti segja, að þar stendur öðruvísi á, af því að það kjördæmi er með allra fjölmennustu kjördæmum á landinu. En eins og nú standa sakir, þarf það ekki að kvarta, af því að nú eru 5 menn á þingi af þeim, sem í framboði voru í Eyjafjarðarsýslu síðast. Viðvíkjandi Rvík er það að segja, að ég álít, að það mundi ekki raska útkomunni að neinu leyti, þótt þm. í Reykjavík yrði fjölgað upp í 9 og ákveðið yrði, að uppbótarsætum fækkaði um 3 og ekkert uppbótarsæti í Reykjavík kæmi til greina. Varðandi það atriði, sem er 3. meginatriðið, að breyta aðferðinni við úthlutun uppbótarsæta þannig, að þar ráði listi í stað þess, að frambjóðendur komi inn eftir fyrirfram ákveðnu kerfi, vil ég segja það, að ég tel, að sú breyt. sé ekki til bóta. Og það er vegna þess, að það er mjög undir hælinn lagt, hvernig þeirri röðun á listana er hagað, og eins hins, að það er á valdi flokksstjórnanna í hverjum flokki, hverjir koma þar til greina. En samkv. því fyrirkomulagi, sem nú er, fer þetta að nokkru leyti eftir fylgi og eftir því, hvernig kosning fór, hvaða menn koma inn sem uppbótarmenn fyrir hvern flokk. Að þessu athuguðu finnst mér, að ekki ber í svo mikið á milli þeirrar skoðunar, sem ég er á í þessu máti, að þess vegna ættu að vera sérstök vandkvæði á, að um það gæti orðið samkomulag, ef sterk viðleitni í þá átt, að fá þetta frv. afgreitt á þessu þingi, vær í á annað borð fyrir hendi. Að öðru leyti vil ég segja það, að mér finnst að þau rök, sem fram hafa komið gegn því, að breyta skuli stjskr., að því er þetta snertir nú, séu frekar veigalítil. En þau ganga aðallega út á það, að það sé slíkt ástand núna, að ekki sé ástæða. til að fara að rífast um slíkt mál sem þetta. Í því sambandi hlýt ég að víkja að nokkrum atriðum, sem fram hafa komið frá hæstv. fosrh., af því að það er hann, sem hefur verið aðalforsvarsmaður þessa máls. Hann hrærði saman við þetta í ræðu sinni umræðum um kosningafrestunina s.l. vor, kosningarnar næstu og bæjarstjórnarkosningarnar í Reykjavík, og auk þess komst hann inn á að tala um það, hvort byggja ætti upp þjóðfélag okkar á einstaklingsframtaki eða ríkisrekstri. Ég skal nú ekki fara mikið út í að ræða þessi mál, en ég hef sérstaka ástæðu til þess að fara fáeinum orðum um sum þessara atriða, og þó fyrst og fremst kosningafrestunina s.l. vor. Ég tel að það hafi verið einhver óheppilegasta og ógæfulegasta ráðstöfun, sem framkvæmd hefur verið á síðari tímum, og reynslan hefur orðið nokkur og mun verða meiri. Og hver er það sem ber ábyrgðina á þessari kosningafrestun? Það má segja, að það séu þeir 38 þm. sem að lokum greiddu atkv. með þeirri till. Ég var nú þeirrar skoðunar, að stj. hefði ekki heimild til að leggja slíkt mál fyrir Alþ. En ábyrgðina ber fyrst og fremst hæstv. forsrh., af því að undir hann heyra okkar stjórnskipunarl. og kosningal. Það er því frá mínu sjónarmiði embættisskylda hans að koma í veg fyrir, að slík ráðstöfun sé gerð, en í stað þess beitti hann sér fyrir henni. Ég álít, að til hennar sé að rekja flest þau slys, sem gerzt hafa á stjórnskipun okkar. Og það síðasta, sem gerzt hefur, er, að hæstv. ráðh. auglýsir það í útvarpi, að miðstj. flokks hans hafi samþ. það einróma, að nú skuli kosningar fara fram í vor. Ég geri ráð fyrir, að ekki þurfi um það að efast, þar sem um er að ræða annan stærsta flokkinn á Alþ., sem hefur samþ. það. En eins og hv. þm. V.-Sk. veik að, þá er það nokkurn veginn augljóst mál, að til þess að úr því geti orðið, þarf að afnema þá samþykkt, sem Alþ. gerði í vor. Og mér er það ljóst, að eina brúin, sem var í þessu máli, hékk á þeim þræði, að það væri svo mikil árásarhætta, að ekki þætti þess vegna fært að láta þær fara fram. En nú hefur þessi hætta ekki minnkað, heldur þvert á móti aukizt. Samþykkt Framsfl. er því í svipuðum stíl og Egilsstaðasamþykktin forna, þegar það var samþ. á fundi framsóknarmanna, að skuldir ríkisins hefðu ekki aukizt, þegar þær höfðu hækkað um 10 til 20 millj. króna. Út af því, að hæstv. ráðh. var hér að draga afstöðu sína til bæjarstjórnarkosninganna í Rvík inn í þessar umræður, þykir mér rétt að víkja ofurlítið að framkomu hans að vissu leyti. Þegar hæstv. ráðh. tók við forustu í þeirri ríkisstj., sem nú situr, var honum til þess treyst að gera sem minnst af því að auka á flokkadrætti í landinu. Það var því meiri skylda, sem lögð var á herðar hans, en nokkurs annars. Þá skyldu rækti fyrirrennari hans, hv. þm. V.-Ísf., þannig, að hann sneiddi mjög hjá flokkadeilum. Og ef til vill er það fyrir það, að hann hefur lent í því að verða utanflokka og síðan gengið í annan flokk, sem að sjálfsögðu má deila um, hvort orðið hefur honum til sóma eða ekki. En hæstv. forsrh. hefur rækt þessa skyldu þannig, að hann hefur ferðazt út um landið beinlínis til þess að vinna gegn samstarfsmönnum sínum og fyrrverandi stuðningsmönnum. Og hann hefur hvað eftir annað haldið áróðursræður, þar sem enginn var til andsvara. Hann hefur blátt áfram beitt sér á oddinn til þess að viðhalda flokkadráttum. Til dæmis um það er, að hann birtir ávarp í útvarpi til þjóðarinnar, sem er eitt af því furðulegasta, sem ég hef séð. Þetta ávarp var ekki nein deila á þá menn í þinginu, sem taldir eru stjórnarandstæðingar. Nei, það var allt ádeila á þá, sem kallaðir voru samstarfsmenn. Hvað hefur svo hæstv. ráðh upp úr því að setja sjálfan sig á oddinn í þessum kosningum? Hann hafði það upp úr því, að þeir, sem stóðu á lista hans flokks, fengu rúmlega 5% traust hjá kjósendum í bænum, og tæplega 95% vantraust. Ég held, að það hefði verið betra af honum að láta það vera að setja sjálfan sig á oddinn í þessari kosningabaráttu. En með þessu vildi ég gefa honum kost á að ausa meiri hrósyrðum yfir sjálfan sig en hann gerði í ræðu sinni hér um daginn. Að síðustu vil ég taka fram, þegar verið er að tala um það sem óhæfu að breyta kosningafyrirkomulaginu í landinu, eins og nú standa sakir, að það er þá ekki síður furðulegt, að nú skuli framsóknarmenn hafa á orði, að kosningar verði látnar fara fram í vor, því ert ofan í þeirra fyrir samþykktir. Ég sé ekkert undarlegt - við það, þó að umræður fari fram um þá breyt. á stjskr. eins og önnur mál. Þess vegna er það, að ef kosningar eiga að fara fram í vor, þá hlýtur þetta mál að fylgja með í þeim bardaga. Og ég held, að það sé misskilningur, að það verði til að rýra traust okkar, hvort ákveðið verður í stjskr. okkar, að kosning í 6 kjördæmum skuli vera hlutbundin eða óhlutbundin. En ég tel æskilegast, að engin önnur breyting verði gerð. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þetta mál. Ég held, að það, sem hv. síðasti ræðumaður var að tala um, snerti ekki mikið mína skoðun. Hann beindi sínum orðum aðallega að Alþfl. í sambandi við þetta mál, og ég ætla ekki að skipta mér af deilum á milli þeirra gömlu félaga.



Það er æðilangt um liðið, síðan ég kvaddi mér hljóðs, og má því vel vera, að ég hafi gleymt einhverju, sem ég vildi segja. Þess vegna mun ég aðallega eða eingöngu minnast á þar aths., sem tveir hæstv. ráðh. gerðu hér við mína síðustu ræðu. Hæstv. fjmrh. taldi, að það hefði verið óréttmætt af mér að vita ríkisstj. fyrir það að hafa ekki haft forgöngu um að koma hér á nýjum stjórnskipunarl., sem væru í samræmi við þá stjórnskipun, er við hefðum orðið upp að taka. Hæstv. ráðh. taldi þessa aðfinnslu mína óréttmæta af því, að Alþ. sjálft hefði samþ., að ekki skyldu samþ. ný stjórnskipunarl. fyrr en að stríðinu loknu. Enda þótt hæstv. ráðh. sé ekki við, hlýt ég að leiðrétta þennan misskilning, af því að það er mjög bagalegt, að það skuli ríkja misskilningur hjá ríkisstj. sjálfri um það, hvað Alþ. hefur lagt henni á herðar að gera. Það er þó fyrsta skilyrðið, að hún viti sjálf, hvað fyrir hana hefur verið lagt. Ég hef hér fyrir mér þál. frá 17. maí 1941 og vil með leyfi hæstv. forseta lesa hana upp: „Alþingi ályktar að lýsa yfir því, að það telur Ísland hafa öðlazt rétt til fullra sambandsslita við Danmörku, þar sem Ísland hefur þegar orðið að taka í sínar hendur meðferð allra sinna mála, enda hefur Danmörku ekki getað farið með þau mál, sem hún tók að er að fara með í umboði Íslands með sambandssamningi Íslands og Danmerkur frá 1918, að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum við Danmörku, þótt ekki þyki að svo stöddu tímabært vegna ríkjandi ástands að ganga frá formlegur í sambandsslitum og endanlegri stjórnskipun ríkisins, enda verði því ekki frestað lengur en til styrjaldarloka: Ég held nú, að það sé alveg óvéfengjanlegt, að því séu engin takmörk sett, hve fljótt megi breyta stjórnarskipunarl. önnur en þau, að það megi ekki dragast lengur en til stríðsloka. Það má m.ö.o. gera þessa breyt., hvenær sem er. En fyrir þessari ályktun Alþ. er færð sú ástæða, sem ég las hérna upp, „vegna ríkjandi ástands“. Og hvert var það ástand? Það var það, sem oft hefur verið vitnað hér til og hefur verið notað sem grýla, að Englendingar hafi hernumið landið. Þetta er veik ástæða. Og það ástand er ekki lengur fyrir hendi. það er vitað, að við höfum falið af frjálsum vilja öðru stórveldi hervernd landsins og að það hafi ekki verið af nauð gert, a.m.k. er formið alveg frjálst. Um leið hefur England gengið inn á að létta hernámi sínu af landinu. Ég verð þess vegna að halda því fram, að ríkisstj. hafi, þrátt fyrir þessa till., getað borið fram frv. um nýja stjórnskipun landsins. Það er ekkert í þessari samþykkt, sem bannar það né heldur torveldar á nokkurn hátt. Ef þetta þykir ekki hér full sannað hvað orðin „ríkjandi ástand“ muni þýða, þá má kannske fá nokkra leiðbeiningu um það í annarri ályktun, sem gerð var um sama leyti, um frestun almennra alþingiskosninga. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna þess að Ísland hefur verið hernumið af öðrum aðila styrjaldarinnar og lýst á hernaðarsvæði af hinum og vegna þess ástands, sem af þeim sökum hefur þannig skapazt í landinu, og fullkominnar óvissu um það, sem í vændum kann að vera, telur Alþingi, að almennar kosningar geti ekki að svo komnu farið fram með eðlilegum hætti eða í samræmi við tilgang stjórnarskrárinnar og anda lýðræðisins. Alþingi ákveður því, að almennum kosningum til Alþingis skuli frestað fyrst um sinn, þar til ástæður breytast þannig, að fært þyki að láta kosningar fara fram, þó ekki lengur en ár, og framlengist núverandi kjörtímabil í samræmi við það.“ Með þessu orði „ástand“, er einmitt átt við það, sem þarna er sagt, að við séum hernumið land og ekki frjáls gerða okkar, og við munum ekki geta á lýðræðislegan hátt látið fara fram alþingiskosningar. En nú vita menn, að það er alls ekki lengur fyrir hendi. Ég skal láta þetta nægja sem svar til hæstv. fjmrh., og - það er síður en svo; að ég finni ástæðu til að draga úr þeim aðfinnslum, sem ég kom með til ríkisstj. og vil endurtaka það og undirstrika, að hún á að hafa forustu í okkar mikilverðustu málum, og stjórnskipun landsins er áreiðanlega mikilvægasta málið, sem fyrir hendi er. Hæstv. forsrh. hélt því fram, að við gætum ekki ákveðið stjórnskipunarl. landsins, eða að það væri a.m.k. lítt hugsanlegt, eins og sakir standa. Og hann viðhafði jafnvel þau orð, að hann skildi ekki, að nokkur gæti látið sér detta í hug að ganga frá stjórnskipunarl., meðan í styrjöldinni stæði, á meðan þessi heljarátök færu fram á milli einræðis og lýðræðis, og hann bætti við, að það væri ekkert líklegra en að þessum átökum héldi áfram. Þegar átökunum lyki milli Möndulveldanna annars vegar og lýðræðisríkjanna hins vegar, og ef þeim lyki á þann hátt, að lýððræðisríkin sigruðu, þá væri ekkert ólíklegt, að þessi átök hæfust aftur milli Rússlands og Englands. Þótt hæstv. ráðh. hafi ekki beinlínis sagt þetta, þá virtist mér ekki mega álykta annað af því, sem hann sagði. Það er ekki hægt fyrir okkur að hafa aðra stjórnskipun en stjórnskipunarl. eru um. Við verðum að hafa stjórnskipunarl. í samræmi við þá stjórnskipun, sem er í framkvæmd. Og ég er sannfærður um það, að þetta, sem alltaf er verið að hræða okkur á um þetta „ástand“, það gerir það að verkum, að við getum ekki hagað okkur á lýðræðislegan hátt og að kosningar geta ekki farið fram í samræmi við tilgang stjskr. og í anda lýðræðisins. En hvað yrðum við að bíða lengi eftir eðlilegu lífi, ef við ættum alltaf að draga upp slíkar grýlur. Ég held, að engum manni, sem um það hugsar samvizkusamlega og í alvöru, geti dottið í hug, að Bandaríkin mundu fara að hlutast til um það, hvernig við mundum haga kosningum. Það var tekið fram af hæstv. fjmrh., að ef stj. hefði borið fram stjskrfrv., þá hefði í því falizt það, að kosningar hefðu orðið að fara fram. En ef stj. hefur litið svo á, að hún gæti ekki látið kosningar fara fram, nema sérstök ályktun kæmi fram um það, sem ég efast um, þá gat hún borið fram frv. til stjórnarl., því að í því fólst till. frá hennar hendi um, að kosningar skyldu fara fram. Mér skilst, að það sé ekki aðeins tilgangur, heldur og ákvörðun stj., að kosningar fari fram næsta sumar, því að um það liggur fyrir yfirlýsing frá hæstv. forsrh., svo að um það þarf ekki að efast. Þó að hæstv. forsrh. talaði á móti þessu frv., sem hér liggur fyrir frá Alþfl., þá gerði hann það mjög hóflega, þegar þess er gætt, að frv., ef að l. yrði, mundi nokkuð skerða þau sérréttindi, sem flokkur hans hefur, og það er mannlegur breyzkleiki að vilja halda því, sem menn hafa höndum á komið, þó að það sé rangur fengur, og get ég því ekki ámælt Framsfl., þó að hann vilji halda í þennan rangfengna feng, að hafa miklu fleiri þingsæti en kjósendafylgi hans réttlætir. En hann segir í því sambandi, að það mundi vekja svo mikla athygli, ef við færum að samþ. breyt. á stjórnarl., sem héti „Breyting á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands: Þarna kemur það enn þá fram, að þessi hæstv. ráðh. heldur, að við séum þeir ógurlegir stórlaxar, að allur heimurinn standi á öndinni yfir því, hvort við breytum kosningafyrirkomulaginu í sex tvímenningskjördæmum. Hann heldur, að stríðið muni taka ákveðnar sveiflur eftir þessa óskaplegu atburði. Nei, það er fjarri öllu viti, að stórveldin séu að veita þessu nokkra athygli. En mundi því ekki vera veitt athygli, að við búum við stjskr. konungsríkis, sem á alls ekki við stjórnarskipun okkar nú? Mundi það ekki þykja undarlegt frá sjónarmiði stórveldanna, ef þau veittu þessu nokkra athygli? Ég ætla ekki að blanda mér að neinu verulegu leyti inn í þann ágreining, sem komið hefur fram út af frestun alþingiskosninganna. Ég greiddi atkv. með frestuninni, en gerði það að sönnu mjög nauðugur. Ég gerði það ekki fyrir neinn mann, heldur fyrir það, að mér sýndust allar líkur benda til þess, að á þeim tíma, sem kosningar hefða átt að fara fram, yrði barizt hér af fjandsamlegum herjum. Á því varð breyt., sem menn þá óraði ekki fyrir, að hernáminu var aflétt með samningi um, að við kæmumst undir hervernd annars stórveldis, sem stóð þá fyrir utan styrjöldina. Ef ég hefði vitað slíkt, hefði ég aldrei samþ. að fresta kosningunum. Ég álít því sjálfsagt, að alþingiskosningar fari fram í vor. Það verður að skeika að sköpuðu, hvort hér hefjast þau hervirki, sem raska kosningunum. Ég held, að við verðum í okkar daglega lífi og áætlunum um framtíðina að fara eftir því, sem nauðsyn okkar krefur, en ekki eftir hræðslu við eitthvað, sem ekki er fram komið, eða það, sem ímyndunarafl okkar getur talið okkur trú um, að fram muni koma. Ég held, að það sé bezt að halda sig við jörðina og láta skeika að sköpuðu, hvort þau utanaðkomandi öfl raski áformum okkar.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er tiltölulega fátt, sem ég þarf að svara, en mér þykir þó rétt að minnast örfáum orðum á nokkur atriði, sem fram hafa komið. Hv. 5. þm. Reykv. hefur fundið að því, að ég skuli hafa lýst yfir, að kosningar færu fram í sumar. Ég hef sem forsrh. lýst yfir, að svo kunni að vera, en það hefur litið verið um það rætt í stj. og engin samþ. verið gerð um það, en ég hef lýst þessu yfir, þar sem ég talaði um málið af hálfu míns flokks, því að eins og málum er nú komið, verður naumast hjá því komizt, að kosningar fari fram. Get ég komið nánar inn á það atriði í sambandi við ræðu hv. þm. a.-Húnv. Hann talaði um, að þessir 38 þm. bæru ábyrgð á kosningafrestuninni og ég bæri mesta ábyrgð á henni vegna þess, hvaða stöðu ég gegndi, þar sem ég ætti að sjá um kosningarnar. Ég mun fúslega taka á mig þá ábyrgð, sem því var samfara að fresta kosningunum. Ég þori hiklaust að fullyrða, að þegar um það verður dæmt, bæði nú og sérstaklega síðar, þá verður ábyrgðin vel bærileg fyrir þá, sem fresta vildu kosningunum vegna alþjóðarnauðsynjar. Það var tvímælalaust, að það átti að fresta kosningunum síðasta vor, og það átti líka að fresta bæjarstjórnarkosningunum nú, þangað til séð er fram úr því mikla myrkri, sem nú grúfir yfir þessu landi. En skömmin, sem yfir þessu hvílir, er af því, að við vorum ekki menn til að halda okkur við það, sem við höfðum ætlað okkur að framkvæma í þessu máli. Ég get gjarnan tekið á mig, að ég eigi engu síður en aðrir, og kannske meira en aðrir, sök á því, að ekki var gengið skriflega frá þessum samningum, nægilega og greinilega, eins og það var orðað í samtölum, að ef þm. félli frá, þá fengi hans flokkur að bjóða fram mótsóknarlaust. Ég ætla ekki að fara inn á, hvernig það fór. Það hefur verið nægilega mikið rætt. En það mun sýna sig, að vansæmdin er sú, að við vorum ekki færir um að standa við þá samninga, sem við gerðum og ætluðum að framkvæma. Það, að ég álít, að kosningar eigi að fara fram nú, er vegna þess, að það er nægilega mikið af þeirri tegund manna í landinu, sem er eins og hv. þm. A.-Húnv., sem af einskærri „spekúlation“, þegar þjóðinni ríður mest á, neitar að greiða atkv., sem aðrir þm., skorast ekki undan að gera. Það er vegna þessarar tegundar manna, að kosningar verða nú að fara fram, þó að þær ættu ekki að gera það. Við getum komið í einu og öðru fram með hóp manna, sem við álítum nauðsynlegt, en ef við rekum okkur á, að ómögulegt er að framkvæma það með þessum hóp, þá er ekki um annað að gera en að hætta við framkvæmdina, hversu nauðsynleg sem hún kann að vera, og með þeim hóp manna, sem nú situr á Alþ., er þetta ekki framkvæmanlegt, hversu nauðsynlegt sem það er.

Það veitir ekki af að skipta um

. Já, það er áreiðanlegt, að ekki veitir af að skipta um þá suma. Þegar byrjað er af þm. flokkanna á stöðugum undirróðri, í blöðum og meðal þjóðarinnar á fundum og í einkasamtölum, um, að stj. þori ekki að ganga út í kosningar, af því að hún sé hrædd um að tapa, þá er ekki hægt að fresta kosningum, vegna þess að af því stafar meiri ófriður og hætta en af því að fara út í kosningar. Ég vil segja það í sambandi við þau ummæli, sem féllu hér hjá hv. þm. A.- Húnv. um framkomu mína sem ráðh. gagnvart þeim flokki, sem ég hef unnið með, og gagnvart þeim flokki, sem ég vinn með, að ég mun ekki taka upp umr, hér á þingi um það mál, en ég býst við, að ef farið er gegnum áróðurinn við bæjarstjórnarkosningarnar, - en þetta sýnir aðeins, hvað menn geta verið einstaklega blindir í sjálfs síns sök, - þar sem minn áróður á að vera illvígastur, þá býst ég við, að menn kæmust að annarri niðurstöðu en hv. þm. A.- Húnv. Það er vitað mál, að fylgi Framsfl. varð ekki meira en raun varð á, vegna samstillts undirróðurs, svo að ég noti ekki einhver önnur orð, fyrir það, að hann hafi staðið of vel í ístaðinu fyrir bændur um sölu afurða í þessum bæ. Og svo hefur hv. þm. A.-Húnv. brjóstheilindi til þess að vera hróðugur og kankvís yfir, að Framsfl. skuli hafa tapað, og þó er hann fulltrúi fyrir bændakjördæmi og þykist bera hag bænda fyrir brjósti. Það, sem ég gerði, var, að ég talaði einu sinni í útvarp og gaf út ávarp. Framsfl. kippir sér ekki upp við það, þó að hann tapi 300 atkvæðum einu sinni síðan 1934, þar sem hann hefur unnið flestar eða allar kosningar, sem farið hafa fram síðan, nema þessar einu kosningar í Rvík, svo að hann getur séð af þessum atkv. í bráðina. Bæjarstjórnarkosningarnar úti um land sýndu okkur það, sem við getum verið ánægðir með, og við þurfum ekki að fara í neinar grafgötur um, hvernig hlutirnir standa hjá okkur við kosningar þar. Og án þess að ég fari nánar út í það, þá ætti þessi hv. þm. og hans flokkur sízt að láta svona, þó að Framsfl. tapaði þessum 300 atkv. í Rvík, ef hann lítur yfir úrslit kosninganna í sínum, eigin flokki. Alveg sama hugarfar kemur fram hjá þessum hv. þm., þegar hann er að tala um, að ég hafi farið að „setja mig á odd“, eins og hann orðaði það, fyrir minn flokk fyrir bæjarstjórnarkosningarnar. Honum þykir undarlegt, að Hermann Jónasson skyldi fara að skrifa í blöð og tala í útvarp, þegar leit út fyrir, að flokkur hans mundi fara illa út úr kosningunum. Hann hefði átt að vera hinn hyggni maður að skrifa ekki og tala ekki. En mín vinnubrögð hafa ekki verið þannig. En það er sama hneigðin hjá þessum hv. þm., að spara sitt eigið skinn, sem kom fram hjá honun í kosningafrestunarmálinu. Ég ætla ekki að segja meira að svo stöddu við hann, en geri það ef til vill síðar. Hann er sá maður í þessari d. og á Alþ., sem ég af öllum þm., sem hér sitja, vildi sízt hafa sem stuðningsmann fyrir mig og stj. Þessi orð eru fullkomlega meint. Ég ætta ekki að ræða sérstaklega efnishlið þessa frv., sem hér liggur fyrir, en ég vil þó lenda á, áður em umr. fara lengra um þetta mál, og undirstrika það, sem hér hefur komið fram, að þetta frv. er eingöngu miðað við það ástand og þá afstöðu, sem flokkarnir hafa nú í þessu landi og í kjördæmunum. Á það má benda, hvernig færi, ef Framsfl. tapaði meiri hl. í tvímenningskjördæmunum og hefði aðeins fulltrúa í einmenningskjördæmunum og hefði fengið samtals 8–10 þm. kosna annars staðar en í þessum 6 tvímenningskjördæmum. Vilja hv. þm. líta á frv. og sjá, hvernig útkoman verður þá? Þá fær flokkurinn 6 þm. kjörna í þessum kjördæmun með ranglæti eftir þeim „réttlætisreglum“, sem þessir menn eru að prédika. Ef hann fengi 10 þm. kjörna og 10 þús. atkv. og ætti ekki að fá meira, þá fær hann samt 6 þm. að auki. Og svo er annað, sem ætti að sannfæra menn um, að það er ómögulegt að innleiða hlutfallskosningar nema hafa þær alls staðar, að ef stofnaður væri sérstakur flokkur, segjum að hann væri látinn heita Sameiningarflokkur sjálfstæðra bænda, og hann væri í þessum tvímenningskjördæmum, hvernig halda menn, að niðurstaðan yrði þá? Hann fengi þessa þm., og jafnaðarmenn fengju sömu samkeppnina við sjálfstæðismenn eftir sem áður. Ég vil benda sjálfstæðismönnum á, hvað það er, sem þeim er boðið upp á. Þeim er boðið upp á, að stofnaður verði þannig sérstakur flokkur. Hann fær 6 þm. með örfáum atkv., og svo situr Sjálfstfl. með atkvæðamagnið og keppir við Alþfl. um uppbótarsætin eftir sem áður. En aðalatriðið í þessu máli er þó það, að með þessu hlutfallskosningafyrirkomulagi er verið að innleiða þá reglu í stjórnarskipun okkar, sem er dauði hennar, og við vitum, að sú byrjun, sem hér var á því gerð með uppbótarþm., hefur stórkostlega skemmt vinnubrögðin hér á þingi, og það hefur sannarlega verið athugað í löndunum, hvað þessi hlutfallskosning felur í sér og færir með sér. Það er eins og haft var eftir einum stjórnmálamanni um hlutfallskosningarnar í seinni tíð, að sem betur fer, sé krabbameinið ekki 100% visst með að drepa menn, en hlutfallskosningafyrirkomulagið í lýðræðislöndum sé svo að segja 104% visst með að drepa hvert lýðræði. Sannleikurinn er sá, að það eru hlutfallskosningarnar, sem hafa innleitt ógrynni smáflokka í löndunum og á þingunum og hafa drepið lýðræðið í löndunum. Það er þetta, sem er verið að stefna að hér. Það, sem á að gera í þessu máli, - og ég lýsi yfir því, að ég tala þar ekki af hálfu míns flokks, og lýsi ekki yfir því á þessu stigi fyrir hans hönd, - er, að í þessu landi á að hafa færri þm., en hafa allt einmenningskjördæmi. Það er það, sem við eigum að taka upp í okkar stjórnarskipun. Í Englandi og Bandaríkjunum eru minnihlutafl. ekki eins sterkt „representeraðir“ eins og með hlutfallskosningum, en þó alltaf nægilega til þess, að þeir geti séð fyrir og varið sinn málstað með málflutningi svo sterkt, að það borgar sig ekki fyrir meirihlutaflokk að sýna minnihlutaflokki órétt, því að það leiddi til þess, að meiri hluti tapaði sínu meirihlutavaldi. Þetta er það fullkomna „kontrol“, sem er haldið uppi af lýðræðinu í Englandi og Bandaríkjunum. Þar, sem hlutfallskosningar hafa verið teknar upp, í Þýzkalandi, í Frakklandi og víðar, hefur alls staðar farið á sömu leið. Þingin voru óstarfhæf. Einræðisflokkar hafa komizt inn í þingsalina, sungið sína söngva, meðan þm. töluðu, sett allt á ringulreið og tekizt að lokum með skrumauglýsingum og yfirboðum að ná völdum í löndunum. Ef við ætlum að vernda okkar stjórnskipun, þá er þetta frv. áreiðanlega ekki líklegt til þess, auk þess sem það er þannig úr garði gert, að ég álít, að það komi alls ekki til mála, að Alþ. samþ. það, vegna þess að það getur aukið óréttinn, sen flm. frv. þykjast vera að berjast gegn. Stefnan í þessu máli á að vera sú, að það á að afnema uppbótarsætin, en hafa einmenningskjördæmi í landinu. Á þeim grundvelli er hægt að tala um hlutföll milli bæja og sveita.