Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Þó að allshn. sé að vísu sammála um að fallast á það, að kjördagar skuli vera 2 við almennar þingkosningar, þá hefir hún nú ekki orðið að öllu leyti sammála um þetta frv. Það, sem á milli ber, er, að hv. minni hl. vill gera breytinguna nokkru víðtækari en frv. fer fram á, en meiri hl. getur ekki fallizt á það. Ég geri ráð fyrir, að hv. minni hl. lýsi afstöðu sinni og geri grein fyrir ágreiningnum frá sinni hlið og get því látið bíða að lýsa afstöðu meiri hl. í því atriði þangað til hann er búinn að tala. Við í meiri hl. teljum nauðsynlegt að gera nokkrar breyt. á kosningalögunum í sambandi við þetta frv., ef það verður að lögum. 1. brtt. okkar er við 18. gr. kosningalaganna og er þess efnis, að kveða skýrar á um en lögin gera, að til framboðs við almennar kosningar megi enginn gefa kost á sér í fleirum en einu kjördæmi við kosningar, sem fram eiga að fara á sama kjördegi. En þegar kjördagar eru 2, þá teljum við ekki rétt að banna mönnum að bjóða sig fram til þings á síðara kjördegi, þó þeir hafi verið í framboði fyrra kjördaginn og ekki náð kosningu. Þetta er í fullu samræmi við það, að maður, sem gefur kost á sér til landskjörs og ekki nær kosningu, getur nú samkvæmt lögum boðið sig fram við kjördæmakosningar. Við teljum sjálfsagt, að þetta sé tekið skýrt fram í lögunum, og leggjum því til, að orðalagi í fjórðu málsgr. 18. gr. verði breytt eins og farið er fram á í 1. brtt. okkar a-lið á þskj. 127. Í b-lið 1. brtt. okkar á sama þskj. er ekki annað fólgið en það, að okkur fannst rétt að taka upp í frv. alla 23. gr. gildandi kosningalaga, ef frv. verður samþ., því að þá er nauðsynlegt að breyta orðalagi allrar gr., sérstaklega 2. málsgr. Orðabreyt. frá gildandi kosningalögum er ekki önnur en sú, að í stað þess sem nú er sagt, að allar kosningar skuli gilda frá hinum lögskipaða kjördegi, þá er það nú kjördögum, og er það aðeins sjálfsögð orðabreyting. Önnur brtt. okkar á þskj. 127 er annars efnis og leiðir ekki af þessu frv. beinlínis. Samkv. henni er það ákveðið, að kjörfund skuli setja fyrr í kaupstöðum en í sveitum. Eftir lögunum eiga allir kjörfundir að byrja kl. 12 á hádegi, en í brtt. okkar er stungið upp á því, að kjörfundir verði settir í kaupstöðum kl. 10 fyrir hádegi. Þar standa kjörfundir miklu lengur yfir en í sveitum, síðan hver hreppur er orðinn sérstök kjördeild, eða jafnvel skipt í fleiri kjördeildir, þá standa kosningar þar miklu skemur yfir en í kaupstöðunum. Við leggjum til, að í kaupstöðum byrji kosningarnar kl. 10 f. h. - 3. brtt. er eðlileg afleiðing af hinum, aðeins tilfærsla. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um brtt. meiri hl., né heldur um ágreininginn milli nefndarhlutanna, fyrr en hv.frsm. minni hl. hefir talað.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) * Þetta mál er kunnugt hér frá umr. í fyrra og áður. Þó að stjfrv. veiti þeim lítilsháttar ívilnanir, sem harðast urðu úti við kjördagsfærsluna í fyrra, hefi ég þó ekki getað fylgt því óbr. Ég álít, að ef breyta skal til í þessu efni, þá eigi hið sama að ganga yfir kauptúnin og kaupstaðina, því að í mörgum kauptúnanna, einkum hér á Suðurlandi, stendur eins á um erfiðleika á kjörsókn 1. júlí og í kaupstöðunum. Ég legg því til, að kosningar í þeim kauptúnum, sem eru sérstök hreppsfélög, fari fram fyrsta vetrardag, eins og í kaupstöðunum. En af þessu leiðir, að ekki er hægt að telja atkv. fyrr en síðustu kosningu er lokið, því að kauptún eru í mörgum eða flestum sýslum landsins, sem kunnugt er. Ég sé, að villa hefir komizt inn í brtt. mína. Brtt. á öll að vera ein málsgr. Vænti ég þess, að forseti taki þetta til athugunar og skrifstofan leiðrétti síðar, því að öðrum kosti getur brtt. ekki staðizt. Ég veit, að aðalmótbáran gegn brtt. minni sé sú, að geyma atkvæðatalningu úr sveitunum frá 1. júlí til fyrsta mánudags í vetri. En þó get ég ekki séð, að þetta ætti að vera vandkvæðum bundið. Það má henda á, að með núverandi fyrirkomulagi hefir oft dregizt upp undir 6 vikur, að atkv. hafi verið talin í Barðastrandarsýslu, Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslum. Tæplega ættu að vera meiri örðugleikar á því, að geyma atkvæðin í 3–4 mánuði. Enda ætti kjörstjórnum, umboðsmönnum þingmanna og þingmannaefnum að vera trúandi til að búa svo um atkvæðakassana, að þeir misfærust ekki. Að vísu getur alltaf komið fyrir, að kassar brenni, en slíkt getur líka komið fyrir nú. Mér finnst eðlilegra, að atkvæðatalning fari fram á sama tíma um land allt. Ég gæti vel hugsað, að það hefði spillandi áhrif á kosningarnar, ef vitað er um úrslit úr öðrum kjördæmum áður en þær fara fram. Ég tel þessa breyt. nauðsynlega til þess að koma á réttlæti í þessum efnum. Og mér finnst það hart, ef bændur, sem hafa nú fengið kjördaginn fluttan til 1. júlí, vilja ekki leggja á sig þau litlu óþægindi, að bíða eftir atkvæðatalningu í nokkurn tíma, svo að réttlætiskröfur sjávarmanna geti einnig orðið uppfylltar. Hv. þm. eru allir svo fullorðnir, að þeir ættu ekki að vera svo bráðlátir, að þeir gætu ekki beðið þennan tíma eftir úrslitunum. Og þar sem talið væri, að úrslit stæðu glöggt, gætu báðir aðiljar því lengur lifað í voninni. Ég hefi ekki á móti sumum brtt.hv. meiri hl., t. d. ekki 1. brtt., en hún verður að vísu óþörf, ef mín brtt. verður samþ. Hinsvegar er ég andvígur b-liðnum, þar sem réttur kaupstaða til sérstaks kjördags er takmarkaður við það, að kaupstaðir séu sérstök kjördæmi. Þetta er þrenging á frv. stj. Með þessum hætti er þessi réttur tekinn af Neskaupstað og Siglufirði, sem hafa kaupstaðaréttindi en eru ekki sérstök kjördæmi.

Grg. frv. segir, að kaupstaðirnir skuli vera sérstök kjördæmi

. Í frv. hafa allir kaupstaðir þennan rétt. 2. brtt.n., um að setja megi kjörfund kl. 10 árdegis í kaupstöðum, er ég samþykkur. Þetta kemur sér einkum vel í Reykjavík, því að undanfarið hefir verið hart á því, að allir kæmust að, er kjósa vildu. Ég vil skýra síðustu málsgr. í brtt. minni á þskj. 160, þar sem sagt er, að atkv. skuli talin mánudag fyrstan í vetri, „nema sérstök atvik banni“. Þegar kosið er í sveitum 1. júlí, en í kaupstöðum og kauptúnum 1. vetrardag, ætti yfirleitt að vera hægt að telja atkvæðin 1. mánudag í vetri, en í sumum sýslum, svo sem Snæfellsnessýslu, Múlasýslum og Ísafjarðarsýslu, gæti þó orðið erfitt að koma atkvæðum á talningarstaðinn á einum degi, og því er þessi varnagli sleginn í brtt. minni. Ég held, að með brtt. minni sé séð fyrir því, að kosningarnar fari vel fram og hið fyllsta réttlæti náist, úr því að skoðanir manna um hentugan kjördag eru svo skiptar. Væri óskandi, að ljúka mætti þessari deilu svo á þessu þingi, að báðir aðiljar mættu vel við una, því að vita skulu hv.þm. það, að þetta mál sofnar ekki fyrir þinginu, fyrr en viðunanleg lausn fæst á því.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Mér er kunnugt um það, að hv.frsm. minni hl. leit nokkuð öðrum augum á þetta mál en meiri hl. Hann hefir nú borið fram röksemdir sínar, og get ég ekki séð, að þær séu svo veigamiklar, að hægt sé að taka tillit til þeirra. Hann sagði, að í flestum kjördæmum væri kauptún, sem félli undir hans brtt. Kjördagarnir yrðu því tveir í nálega öllum kjördæmum landsins, en það teljum við mjög óhagkvæmt, enda getum við ekki betur séð en að þó að einhver af þessum kjördæmum séu svo sett, að þau eigi erfitt með að kjósa 1. júlí, þá sé heimild kosningalaganna um kosningu utan heimilis á kjördegi næg varúð fyrir rétt þeirra. Allir, sem hafa áhuga á að kjósa, geta neytt kosningarréttar síns. Hinsvegar verður ávallt erfitt að sjá um, að öll atkvæði komi fram á kjördegi. En ég get ekki séð, að þeim sé sýnt mikið ranglæti með frv. og brtt. okkar. Hv. frsm. minni hl. var hræddur um það, að ef brtt. okkar um talningu strax yrði samþ., hefði það spillandi áhrif á kosningar, sem eftir ættu að fara fram. Ég veit ekki, í hverju það ætti að liggja. Það, sem ég tel mæla á móti því að hafa tvo kosningardaga og láta talningu bíða, er það, að ef þing er kvatt saman milli 1. júlí og 1. mánudags í vetri, þá mæta ekki hinir réttu fulltrúar. Það væri að vísu búið að kjósa þá að nokkru leyti, en ekki hægt að kveðja þá til þingsetu af því að talning væri ekki farin fram. En ef till. meiri hl. er fylgt, kemur þetta ekki fyrir. Gömlu þingmennirnir í kaupstöðunum eru rétt kjörnir, unz kosning hefir farið fram. Ég vil ennfremur benda á það, að af brtt. minni hl. myndi leiða, að breyta þyrfti ákvæðum gildandi laga um það, frá hvaða degi kosning skuli gilda. Þyrfti að taka fram, að kosningin gildi aðeins frá síðara kjördegi. Síðari hl. brtt. minni hl. getur ekki staðizt. Það er þýðingarlaust að setja ákvæði um fastan talningardag, þar sem hann hlýtur að verða mismunandi í einstökum kjördæmum. Virðist sjálfsagt, að kjörstjórnir ákveði daginn, og eins og hingað til hefir verið. Það tekur oft langan tíma að koma kjörgögnum á talningarstað, einkum á haustin, og því álít ég, að kjörstjórn eigi að ákveða daginn, ef ekki á að telja fyrr en öllum kosningum er lokið. Um geymslu atkvæða er það að segja, að auðvitað má ganga svo frá kössum, að ekki verði farið í þá, og sumstaðar kann einnig að vera hægt að vernda þá fyrir eldi, t. d. í Reykjavík. En úti um land mun reynast erfitt að koma þeim á eldtryggan stað. Fæstir sýslumenn munu hafa rúm fyrir 15–16 kjörkassa á eldtryggum stað. Þyrfti þá að koma upp sérstakri byggingu fyrir þá. En mér finnst, að þessi dráttur á talningunni muni geta haft miður heppileg áhrif á kosninguna. Gæti ég trúað, að kjósendur yrðu áhugaminni, þegar þeir verða að bíða mánuðum saman eftir úrslitunum. Þá talaði hv.frsm. minni hl. um brtt. okkar við 1. málsgr. 23. gr. kosningalaganna. Taldi hann, að brtt. væri brot á anda stjfrv. En eins og hv.þm. Seyðf. sagði, er augljóst, hver meining frumvarpssemjanda er, enda þótt orðalagið sé ekki ljóst.

Hæstiréttur kennir að dæma eftir lögunum

. Já, þess vegna vil ég hafa lögin svo skýr sem hægt er; en hitt verður ekki í efa dregið, að það verða aðeins þeir kaupstaðir, sem eru sérstök kjördæmi, sem lögin ná til. Ég sé svo ekki ástæðu til að þrátta frekar um þetta mál, það verður að fara sem auðið er, - en mér þykir það undarlegt hjá hv. 4. landsk. að kalla þetta aðeins lítilsháttar ívilnun; mér finnst það mikil réttarbót, þar sem verða aðnjótandi þessarar breyt. þrír eða jafnvel fjórir kaupstaðir landsins, sem kvartað hafa yfir, að breytingarnar frá í fyrra á kosningalögunum kæmu hart niður, en það eru Reykjavík, Hafnarfjörður, Vestmannaeyjar og að nokkru leyti Akureyri. Allir þessir kaupstaðir voru tilnefndir í fyrra, að þeir biðu mikið misrétti við lagabreytinguna, en úr þessu er nú bætt með brtt. meiri hl. n. En hitt sjá allir, sem á það vilja líta, hver glundroði það væri, ef hagað yrði kosningu þannig í einu og sama kjördæmi, að þar væri kosið með 3–4 mánaða millibili, og vil ég eindregið benda hv. 4. landsk. á það, að ef hans till. verða samþ., þá verða jafnframt að koma skýr og ótvíræð ákvæði um það, frá hvaða tíma kosningar eigi að gilda.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) * Ég skal svara strax þessu síðasta, sem hv.frsm. meiri hl. vék að hjá mér, frá hvaða tíma kosningin ætti að gilda. Hv. þm. sér það sjálfur, að kosning gildir auðvitað frá þeim degi, sem kjörbréf hefir verið gefið út handa þingmanni; það verður alveg eins og nú, að kosning gildir frá því þegar búið er að telja atkvæði saman og gefa út kjörbréf, kosning gildir þannig frá síðara kjördegi.  Mér fannst hv.frsm. meiri hl. vera ósanngjarnari heldur en hann annars er vanur að vera. Hv. þm. telur ekki nein rök vera flutt fyrir því að gera þá breyt. á kosningalögunum, sem ég vil vera láta. Hann getur þó ekki neitað því, að það séu mikil hlunnindi fyrir kaupstaða- og kauptúnabúa að geta kosið heima hjá sér, heldur en þegar þeir eru farnir að þyrpast út til atvinnu og eru komnir á annað landshorn, langt frá sínum heimkynnum. Þótt hv.þm. geti fullyrt, að þetta sé „teoretiskt“ mögulegt, þá er þetta mjög erfitt í „praksis“, og ef hv.þm. vill ekki meta þetta neina ástæðu fyrir kauptúnabúa, þá hefir hann ekki leyfi til að meta það næga ástæðu fyrir bændur, að þeir vilji ekki fara til kosninga í september, af því að það geti verið þurrkur þann dag. Bændum er vel mögulegt að sækja kjörfund á þeim tíma, því að það kemur naumast hríð þá, en bændur á þingi vildu ekki samþ. þá till. í fyrra, því að þeir sögðu: Það getur verið þurrkdagur. Þeir segja líka, að það geti verið afarmiklir erfiðleikar á að sækja kjörfund í september, en þá er komið svo nærri hinum kjördeginum, að það er engin afsökun að geyma að telja upp atkvæðin. En þegar kjördagurinn var fluttur fram í júlímánuð, þá voru bændur hér á þingi, sem töldu sér þann dag heppilegan, en margir bændur litu alls ekki svo á. Það er að vísu satt, að menn hafa rétt til að kjósa utan kjörstaðar, og geta gert það í flestum tilfellum, en bændur hafa alveg sömu möguleika til að hafa kjörfund í september. Það má segja, að það er heldur ekkert lipurleg framkvæmd á kosningalögunum, ef þing þyrfti að koma saman einhvern tíma á tímabilinu 1. júlí til 1. sept. og nýkosnir þm. kæmu úr sveitunum, en gömlu þingmennirnir úr kaupstöðunum; en slíkt gæti vel komið fyrir, ef nauðsynlega þyrfti að kalla þingið saman á þeim tíma til þess að kveða á um eitthvert mikilsvert málefni. Og því þá ekki að láta alla gömlu þm. taka þátt í þeirri samkomu? Ef hinsvegar þarf að fara fram aukakosning, þá gilda heldur ekki þessi ákvæði um kjördaginn, þá er talið, samkvæmt ákvæðum kosningalaganna, eins fljótt og hægt er í hverju kjördæmi. Hv. frsm. meiri hl. fannst ég ekki taka nógu vel í þetta frv. stj. um sérstakan kjördag fyrir kaupstaðina. Ég sé ekki annað en að ég hafi rétt fyrir mér, að þetta sé lítilsháttar ívilnun fyrir kaupstaðina, sem ekki komast inn undir þessa breyt., en ranglætið er framið gegn stórum hóp kjósenda. Þá skil ég ekki, hvað hv.þm. meinar með því, að dráttur á upptalningu geti haft áhrif á síðari kosningu, því að enginn maður getur sagt með nokkurri vissu, hvernig sveitakosning hefir farið, fyrr en talið hefir verið upp. Að vísu vitum við það um nokkra þm., að þeir eru vissir í sínu kjördæmi, en það eru þeir alveg jafnt hvort dregið er að telja upp eða ekki. Enginn getur sagt um það, hvernig kosningin hefði farið í Vestur-Húnavatnssýslu, ef dregið hefði verið fram á haust að telja upp, og sama. er jafnvel að segja um Vestur-Skaftafellssýslu, að maður hefði ekkert getað um það sagt. Hinsvegar hefðu allir, sem nokkuð hafa fylgzt með, þótzt geta fullyrt, að í Norður-Þingeyjar- og Suður-Þingeyjarsýslu myndu sömu þm. hafa verið kosnir. En einmitt það, að menn vita ekki, hvernig fyrri kosningin hefir farið, útilokar það, að hún hafi nokkur áhrif á seinni kosninguna. En hugsum okkur, að einn flokkur væri búinn að fá nokkuð marga þm. í sveitunum, og það væri vitanlegt af því, að atkv. væru talin upp samstundis, það gæti breytt dálítið viðhorfinu gagnvart kauptúnum og kaupstöðum; þetta gæti haft áhrif á atkvæðagreiðsluna miklu frekar en þó að geymt væri að telja. Ég held, að hv.frsm. meiri hl. hafi misskilið brtt. mína eða niðurlag hennar, þar sem talað er um upptalningu atkvæða. Hv. þm. álítur ekki hægt að ákveða neinn sérstakan dag til að telja atkvæðin, en það er augsýnilegt, að það er vel mögulegt. Hv. þm. misskilur, að það er mánudaginn fyrstan í vetri sem á að telja upp, en það er líka undantekning þarna, því að þar stendur „nema sérstök atvik hamli“, en þá stendur „en þá svo fljótt sem unnt er“. Ef í kjördæmi hv.þm. væri t. d. ekki hægt að koma atkvæðakössum milli fjarðanna á sunnudaginn milli fyrsta vetrardags og mánudagsins fyrsta í vetri, þá hamla þau atvik því, að hægt sé að telja upp þann dag, en þá á að gera það svo fljótt sem hægt er, og líklegt er, að hægt verði að telja upp í öðrum kjördæmum sama daginn. Ég er þakklátur hv.frsm. meiri hl. fyrir það, að hann er mér sammála um, að geymsla atkvæða geti ekki valdið neinum sérstökum erfiðleikum, því að hv.þm. sagði það fullum fetum, að þau mætti geyma svo, að ekki yrði í kassana farið, og sömuleiðis svo, að þau ekki misfærust af eldi. Það er þó góð játning hjá hv.þm., að hægt sé að geyma kassana svo, að ekki verði í þá farið, því að hitt getur alveg eins komið fyrir, þó að brtt. mín verði ekki samþ., að atkvæðakassar geta brunnið. Þeir liggja oft hjá sýslumönnum svo mörgum vikum skiptir; t. d. held ég, að sýslumaðurinn á Patreksfirði hafi hlotið að geyma flesta atkvæðakassana í 5–6 vikur, á meðan stóð á atkvæðakössum úr sumum eyjunum, enda teldi ég ekki eftir sýslunefndum að leggja til svo góð ílát, að vel mætti geyma í atkvæðakassana; slíkt þarf ekki að gera nema í eitt skipti fyrir öll og þarf engin lagaákvæði um það. Þá held ég, að ég hafi komið við flest af því, sem hv.frsm. meiri hl. minntist á, annað en það, sem ég ekki nenni að fara að karpa við hann um, en það er, hvort till. stj. séu rýmri eða þrengri en till.hv. meiri hl. n. Við höfum heyrt því haldið strangt að okkur, að það ætti að dæma eftir lögunum, og það er greinilegt, að allir kaupstaðir landsins eiga að kjósa fyrsta vetrardag eftir frv. stj., en það eru samt ekki nema þeir, sem eru sérstök kjördæmi, mig minnir, að þeir séu alls sjö, og vonandi, að tveir til öðlist þessi réttindi. Finnst mér, að hv.frsm. meiri hl. ætti a. m. k. að muna eftir Neskaupstað og halda að honum þeim réttindum, sem fært er.

Jón Þorláksson Ég er eiginlega mótfallinn þessu frv.; mér finnst óþarft að hafa kjördagana tvo, eftir allar þær mjög ítarlegu og nákvæmu ráðstafanir, sem löggjöfin er búin að gera til þess að þeir menn geti neytt atkvæðisréttar síns, sem ekki eru staddir á heimili sínu á kjördegi. Ég sé hinsvegar ýmislega annmarka á því að hafa kjördagana tvo, finnst það mjög óheppilegt að hafa hér um bil fjóra mánuði á þeim tímamótum, þegar kjósendurnir eiga að fá vald til að skera úr um það, hvort breyta eigi til um stj. eða hver stefna eigi að ráða í stórmálum á þingi. Þá standa þau mál alveg óútkljáð, þannig, að það er hvorki gamalkosið né nýkosið þing til eftir till.hv. meiri hl., heldur er þingið að nokkru leyti nýkosið og að nokkru leyti gamalkosið. Þetta er verulegur ókostur á till.hv. meiri hl. Það er ennfremur sá ókostur, að það er óhjákvæmilegt, að vitnist um úrslitin í sveitakjördæmunum; getur það haft töluverð áhrif á úrslit kosninga í kaupstöðunum að haustinu. En tilgangurinn með að hafa kjördaginn einn, hefir máske helzt verið sá, að kjósendur væru alveg óháðir öllum áhrifum, sem stafað gætu af fréttum um úrslit kosninga í öðrum kjördæmum. Mér finnst, að það þyrfti mjög sterkar ástæður til að sleppa þessari varúðarráðstöfun til að vernda kjósendurna fyrir áhrifum, sem ekki eiga að ráða neinu um atkvæði þeirra. Aftur finnst mér, að till.hv. minni hl. um að láta kosningar fara fram 1. júlí, og geyma svo atkvæðin fram yfir fyrsta vetrardag, telja þá atkvæðin og láta kosningu gilda frá fyrsta vetrardegi, ekki koma til mála, af því að sveitakjördæmin tapa fjölda manna, sem eiga að hafa kosningarrétt og hafa hann samkv. stjskr., en það eru þeir, sem öðlast kosningarrétt á tímabilinu frá 1. júlí til 1. vetrardags í sveitakjördæmum, þótt með því sé sneitt hjá þeim tveim annmörkum á till.hv. meiri hl., sem ég nefndi, að allverulegu leyti. Annars skil ég, að það sé fyrir suma menn, og þó sérstaklega fyrir flokka, sem hafa nokkurn byr í kaupstöðum og eru að reyna að vinna sér byr í sveitakjördæmum, allgeðfelld hugsun að geta sent alla sína mestu mælskumenn og foringja upp í sveitirnar 1. júlí og láta þá skaka þar sem þeir geta og þoka svo aftur á hin eiginlegu fiskimið fyrsta vetrardag. Svona myndi það verða eftir till.hv. meiri hl. En ég held, að það sé nóg veður í kringum kosningar hér, þótt ekki fari fjöldi þm. í kaupstöðum að bjóða sig fram tvisvar, fari að mæta í sveitum til að vinna þar áhrif. Mér finnast svo miklir annmarkar á þessu hjá hv. meiri hl., að ég býst ekki við að geta greitt atkv. með frv. endanlega; þó mun ég við þessa umr. greiða atkv.till.hv. meiri hl. n., af því að mér finnst, að þær öllu heldur taki tali heldur en brtt.hv. minni hl., sem mér finnst að ekki megi eiga sér stað.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) * Mér skilst nú svo, að það, sem hv. 3. landsk. sagði um till. þær, sem hér liggja fyrir, og þar á ég náttúrlega við till. minni hl. og frv. að svo miklu leyti, sem það fylgist að, komi heim við það, sem hv.þm. hefir áður haldið fram í þessu máli, sem sé að hann hefir verið eindregið á móti því, að kaupstaðirnir fengju að hafa kjördag að haustinu til. En ekki skil ég nú það, að maður, sem vill láta fækka þingum um helming, þ. e. a. s. hafa ekki þing nema annaðhvert ár, gera stjskrbreyt. til þess, geti haldið því fram, að það sé verulegur ókostur að bíða í fjóra mánuði til að fá upplýst um úrslit kosninga. Hv. þm., sem vildi fjarlægja fólkið svo mjög frá áhrifum á þingið, að láta það koma saman aðeins annaðhvert ár, er aftur á móti svo bráðlátur um kosningar, að honum finnst það ekki geta komið til mála að láta bíða í fjóra mánuði eftir úrslitum þeirra, - svo ef þetta tvennt er borið saman, þá verða ástæður hv.þm. heldur veigalitlar. Ég skal benda hv.þm. á það, að í menningarlandi, sem við þekkjum nokkuð til, í Svíþjóð, fara kosningar ekki fram á einum og sama degi, ég held að þær standi yfir heilan mánuð eða lengur, svo að það er í sjálfu sér til fordæmi fyrir því, að kosningar standi yfir nokkuð lengi. En jafnvel þótt ekkert fordæmi væri til, ef það væri nauðsynlegt fyrir okkur, þá er sjálfsagt að taka það upp, sem skynsamlegt er, án tillits til þess, hvort eitthvað svipað tíðkast hjá öðrum. Það er kosturinn við mína till., að bændur fá þá að kjósa í sveitunum á þeim tíma, sem þeim þykir heppilegastur, og kaupstaðabúar á sínum tíma. Þá er aðeins eftir að brúa það bil, sem er á milli fyrri og síðari kosninga, og það hefi ég gert með því að láta menn ekki vita um úrslitin. Ég hefi útilokað hættuna. Það myndi áreiðanlega allt geta haft áhrif á kaupstaðakosningarnar, eins og mér skildist hv. 3. landsk. líka benda á. Og mér skildist eiginlega hv. 3. landsk. mæla frekar á móti brtt.hv. meiri hl. í ræðu sinni, en vera jafnvel minna á móti mínum brtt. - Mér skilst afstaða hv.þm. vera eins og karlsins í hreppsnefndinni, sem sagði: Ég er nú alveg sammála því, sem Jón á Bala sagði, en allt um það hlýt ég að greiða atkv. með till. prestsins. - Svona er afstaða hv.þm. Honum finnst mínar till. miklu betri, en samt læzt hann ætla að fylgja till.hv. meiri hl.

Halldór Steinsson Ég hefi nokkra sérstöðu í þessu máli, og er líklega einna radikalastur allra þingmanna í því. Ég vakti máls á því við síðustu umr., að eðlilegast væri, að sama regla gilti um kosningar í öllum kauptúnum landsins og í kaupstöðunum. Brtt. hv. minni hl. ganga ekki eins langt að þessu leyti og óskir mínar, því að samkv. brtt. á reglan aðeins að ná til þeirra kauptúna, sem eru sérstakur hreppur. Þetta held ég, að verði til þess að valda miklum glundroða, og efast ég um, að það verði til nokkurra bóta. Því að víða hagar svo til, að stærstu kauptúnin í kjördæminu eru ekki sérstakur hreppur, en önnur kauptún miklu minni eru hinsvegar sveitarfélag fyrir sig, og mundu því njóta hlunnindanna. En mörg stærstu kauptúnin yrðu undanskilin réttindunum, og ætti hverjum manni að vera ljóst, að þetta er hæpið fyrirkomulag og mundi valda mikilli óánægju. Aftur eru þess dæmi um sum kjördæmi, að þar er kannske aðeins eitt kauptún, sem er sérstakur hreppur, og það hefir 100–200 íbúa. Er það greinilegt, að varla getur komið til mála að láta talning atkvæða í öllu kjördæminu bíða mánuðum saman eftir því, að svo fáir menn neyttu atkvæðisréttar síns. Vil ég mælast til þess við hv. minni hl., að hann stigi sporið heilt. Þetta tvínón, sem nú er á honum, verður ekki til neinna bóta. Vænti ég, að hann geti aðhyllzt till. um að taka öll kauptún landsins með.

Guðmundur Ólafsson Mér þykir einkennilegt, hversu mikið réttlætistilfinning hv.frsm. minni hl. í þessu máli hefir aukizt frá því sem áður var. Því að þótt menn verði að játa, að breyt. þær, sem gerðar voru á kosningalögunum í fyrra, hafi gert hans flokki nokkuð erfiðara fyrir að kjósa í sumum stöðum, þá verða menn jafnframt að minnast þess, að fyrirkomulagið, sem áður var, gerði mörgum landsmönnum alveg ómögulegt að neyta kosningarréttar síns. Meðan þetta ástand hélzt, varð víst enginn var við sérstakan óróa í „réttlætistilfinningunni“ hjá hv.frsm. Meðan sveitirnar voru órétti beittar, fannst hv.frsm. alveg óhugsandi að slaka nokkuð til um kjördaginn eða hafa nema einn kjördag, en nú, strax á næsta ári eftir að sveitirnar fá að ná rétti sínum, er ástandið „alls ekki viðunandi“. Ég verð nú að játa það, að mér fyndist það ekki svo óttalegt, þó að kaupstaðarbúar yrðu að una við núverandi ástand í nokkur ár, eftir að hafa setið svo mörg ár yfir rétti sveitanna. Því að það er ekki eins og kaupstaðabúum sé alveg bægt frá því að kjósa, eins og sveitamönnum oft og einatt áður. Þeir, sem burtu eru á kjördag, geta allt að einu neytt atkvæðisréttar síns í flestum eða öllum tilfellum, ef þeir hafa nokkurn áhuga fyrir því. Ekki finnst mér koma til mála till.hv.þm. Snæf., að margskipta hverju kjördæmi og láta marga mánuði líða milli þess að kosning byrjar í kjördæminu, þar til henni lýkur. Þótt ég sé ekki nógu kunnugur kosningafyrirkomulagi í öðrum löndum, þori ég að fullyrða, að þvílík aðferð er hvergi höfð. Ég verð að segja, að mér þykir undarlegt, að hv. minni hl. skyldi ekki fagna frv. hæstv. stj., því að það er vissulega það lengsta, sem gengið verður í þessa átt. En það er á vitum manna, hversu ánalegt það er að láta þriðjung árs líða milli kosninga, sem þó eiga að heita sömu kosningarnar. Rökræður hv.þdm. um það, hversu hægt sé að varðveita atkvæðakassana fyrir eldi og annari tortíming yfir sumarið, voru dálítið skemmtilegar. En það er óþarfi að vera að vandræðast með það. Það er hægast að grafa þá í jörðu; þá er ekki brunahættan. Það kann raunar að þykja heldur óviðfelldin aðferð og óskemmtilegur geymslustaður. En hún sýnist mátulega virðuleg fyrir þá, sem eru orðnir svo hræddir við gömlu aðferðina, að geyma kassana innsiglaða. En það sýnist vera óhætt að hafa þá aðferð nú, meðan það skiptir sjaldnast nema dögum, og aldrei nema fám vikum, frá því kosning fer fram þar til talið er. Ég veit ekki, hvaða nafni ég á að nefna till.hv. minni hl. í þessu máli. Það er eiginlega ekki hægt að kalla þær öfgar, því að þær ganga miklu lengra en svo. Ef áframhaldið verður eftir byrjuninni, má búast við því, að á næsta þingi heimti hann, að samþ. verði lög um það, að menn séu að kjósa til þings á öllum mánuðum ársins. En það er óskemmtileg tilhugsun, ef þingið á að vera að grauta í þessum kjördagsfærslum á hverju ári, en samt fæst aldrei friður fyrir nöldrinu um nýjar breytingar.

Jón Þorláksson Ég vil minna hv. samþm. minn, frsm. minni hl., á, að hann gerði enga tilraun til að svara hinni einu mótbáru, sem ég bar fram gegn till. hans, mótbáru, sem gerir það að verkum, að allsendis ómögulegt er að fylgja till. hans, þótt þær kynnu að hafa aðra kosti. Till. hv.þm. felur það í sér, að svipta atkvæðisrétti alla þá kjósendur í sveitum landsins, sem komast eiga á kjörskrá á tímabilinu frá 1. júlí til 1. vetrardags, hvort sem þeir ná fullum aldri á þeim tíma eða hafa þá öðlazt kosningarrétt í kjördæminu vegna dvalar í því. En þar sem kosningunni er ekki ætlað að gilda fyrr en frá 1. vetrardegi, er ljóst, að hún hefir þetta í för með sér. Ég vil ekki þurfa að eyða fleiri orðum að till., sem felur í sér slíka fjarstæðu.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) * Ef tveir kjördagar eru hafðir, verður vitanlega ómögulegt að setja þá svo, að ekki megi segja, að þeir, sem síðar kjósa, hafi að sumu leyti betri aðstöðu. Með röksemdafærslu hv. 3. landsk. má í rauninni eins segja, að þeim, sem falla frá í sveitakjördæmunum frá því að þeir neyttu kosningarréttar síns til fyrsta vetrardags, sé veittur miklu betri réttur en þeim, sem eins stendur á með í kaupstöðum og kauptúnum. Þetta er engin ástæða til að vera á móti mínum brtt. Fyrir þessi sker verður aldrei sýnt, og till.hv. meiri hl. gera það ekki fremur en mínar. Ef það er rétt, að þetta sé eina ástæða hv.þm. til að greiða atkv. gegn till. mínum, vona ég, að hann hverfi nú frá villu síns vegar. Þá verð ég að svara hæstv. forseta, sem gekk úr sæti sínu til þess að geta beint aths. sínum til mín. Einkum fann hann ástæðu til að skopast að því, að ég hefði talað um réttlætistilfinningu, og þótti það hin mesta goðgá. En ég vil nú mega segja: Skjóttu geiri þínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er. Ef hann finnur slíka hvöt hjá sér til að fyllast háði og spé, ef minnzt er á réttlætistilfinningu, þá ætti hann að líta í grg.stjfrv. Þar stendur svo, - með leyfi hæstv. forseta: „En um leið hefir kaupstöðunum verið gert töluvert erfiðara fyrir. Virðist engin leið út úr því vandamáli, til að unna bæði sveitum og kaupstöðum réttlætis í þessu máli, en að hafa kjördegi tvo, fyrir sveitir á vorin, fyrir kaupstaði á haustin“. Þarna minnist hans eigin elskulega stj. á réttlæti, og finnst mér hv.þm. ætti að taka í lurginn á henni fyrir. Það er annars ekki svo ýkjamikill munur á till. mínum og hæstv. stj. í þessu máli. Ef um öfgar er að ræða hjá mér, þá fer hæstv. stj. einnig með öfgar. Við erum sammála um aðalatriðið, að hafa kjördagana tvo, aðeins vil ég láta fleiri njóta réttlætisins. Því ber að sama brunni, hv.þm. á að beina ásökunum að sinni kæru landsstj., en ekki mér. Annars var einn stór misskilningur í þessu máli hjá hv.þm. Hann var að beiðast þess, að sveitirnar fengju nú að vera í friði í nokkur ár með sinn kjördag. Vil ég þá fyrst minnast þess, hverjir það voru, sem ákváðu kjördaginn 1. vetrardag. Það voru bændur sjálfir, sem réðu því. Þá voru sárfáir embættismenn á þingi, og engir jafnaðarmenn til að standa fyrir öfgunum. Bændur ákváðu þennan kjördag þá vegna þess, að þeim þótti hann hentugastur. - En nú verða menn að muna það, að enginn fer fram á, að bændur séu sviptir kjördeginum að vorinu. Þeir hafa fengið sinn rétt. Hér er aðeins farið fram á, að þeir unni öðrum réttlætis jafnframt.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Ég get látið mér nægja fyrir hönd allshn. að vísa til nál. á þskj. 161. Í aths. eru upplýsingar um það, að núv. presti hafi verið veitt prestakallið með því skilyrði, að þetta land yrði selt undan prestssetrinu, samkv. beiðni Borgarnesbúa, sem þurfa nauðsynlega að fá landið til afnota. Allshn. skilur nauðsyn þorpsbúa í Borgarnesi til þess að eiga það land, sem kauptúnið stendur á, og leggur því einróma til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Þegar mál þetta var til 2. umr., voru teknar aftur tvær smábrtt., og út af því flytur n.brtt. sínar á þskj. 168. Fara þær fram á það, að bæta latínu við sem námsgrein, en jafnframt skal kennslumálaráðuneytinu heimilt að fjölga eða fækka námsgreinum, ef skólameistari mælir með breytingunni. Í frv. um Menntaskólann í Reykjavík er þetta líka heimilað, þó að það sé þar í 6. gr., en ekki í 4. gr. eins og gert er ráð fyrir hér, og n. leit þannig á, að rétt væri að láta þessa heimild gilda einnig fyrir skólann á Akureyri, og með því væri þá líka gengið að nokkru leyti inn á hugmynd þeirra þm. tveggja, sem fluttu brtt. um þetta á þskj. 149 við 2. umr., en tóku þá aftur. Ég hefi svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta meira og vona, að deildin taki þessari brtt. vel og fallist á, að hún sé til bóta á frv.

Jón Jónason Ég hefi ekki séð mér fært að halda til streitu till., sem ég flutti ásamt hv.þm. Ak. við 2. umr. málsins, um að latína væri ekki skyldunámsgrein í Akureyrarskólanum, af því að mér virtist hún hafa of lítið fylgi í deildinni. En það var alls ekki af því, að ég hafi breytt skoðun um, að það sé mjög óheppilegt, að þess sé hvergi kostur hér á landi að fá fullan undirbúning undir háskólanám án þess að hafa lært latínu. Ég tel þeim tíma illa varið, sem til hennar fer, hjá flestum nemendum a. m. k. Ég sé ekki, að okkar háskóla sé vandara um en öðrum að taka við mönnum til háskólanáms ólatínulærðum. Því tel ég það miður farið, að hún verði skyldunámsgrein. En eina brtt. hefir hv.menntmn. flutt, þar sem lagt er til að heimila kennslumálaráðuneytinu að fjölga eða fækka námsgreinum. Þá er ekki ómögulegt, að þetta mundi verða tekið upp, og latínan yrði að víkja. Ég hefi aftur leyft mér að flytja eina örlitla brtt. við frv. Það er svo ákveðið í 9. gr., að það skuli alltaf vera inntökuskilyrði í skólann, að unglingar verði a. m. k. 16 ára það ár, sem þeir ganga inn í 1. bekk. Þetta tel ég fullhart að orði kveðið. Í raun og veru er heppilegt, að þetta sé aðalreglan, en í einstökum tilfellum finnst mér réttmætt að veita undanþágu, ef menn eru sérstaklega þroskaðir. Í Reykjavík á aðalreglan að gilda um 15 ár, en þó má kennslumálaráðuneytið veita undanþágu, ef þroski er nægur, allt niður að 14 ára aldri. Ég vil, að þetta sé fært til samræmis um Akureyrarskólann.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég hefi látið allítarlega grg. fylgja frv. þessu og þarf því færri orð að segja, er ég nú fylgi því hér úr hlaði í hv. d. Ég vil taka það fram þegar í upphafi, hv.þdm. til glöggvunar, að ég hefi látið skáletra það í frv. þessu, sem frábrugðið er frv. hv. meiri hl. mþn. í tolla- og skattamálum. Að öðru leyti en því, sem segir í grg. minni um einstakar till. mínar, vísast til aths. þeirra, er frv. meiri hl. fylgja og eru að finna á þskj. 65. Eftir því, sem næst verður komizt, hafa skattar til ríkissjóðs, sveitar- og bæjarfélaga numið um 14–15 millj. króna á ári undanfarin ár, og af þeirri upphæð hafa um 10 millj. gengið til ríkissjóðs, en útsvör og fasteignagjöld til héraða og sýsluvegasjóðsgjöld numið um 4,7 millj. kr. Þessar 14–15 millj. kr. er sú skattabyrði, sem þjóðin hefir að bera, og nemur hún um 150 kr. á hvert nef í landinu, eða 750 kr. á meðalheimili á ári. Samanborið við flestar okkar nágrannaþjóðir eru þetta mjög lágir skattar. Þeir eru geysimikið hærri t. d. á Þýzkalandi og á Englandi, og nærri helmingi hærri eru þeir í Danmörku; í Noregi eru þeir og miklum mun hærri, en um Svíþjóð er mér ekki nákvæmlega kunnugt. Kemur þetta nokkuð til af því, að ríkisskuldir okkar eru tiltölulega miklu minni en flestra annara þjóða, og að auki erum við, sem betur fer, lausir við einn stærsta útgjaldaliðinn, sem þessar þjóðir stynja undir. Við höfum losnað við allan beinan herkostnað og þau margvíslegu óbeinu útgjöld, sem honum fylgja, stríðsskuldirnar og allt, sem af þeim leiðir. Að þessu öllu athuguðu mætti ætla, að það hefði reynzt auðvelt að koma skattabyrði okkar réttlátlega fyrir. Í öllu falli réttlátlegar en svo, að jafna 150 krónum á nef hvert. Í Danmörku nema fasteignaskattur og tekju- og eignarskattur jafnhárri upphæð, 150 kr., á íbúa hvern, eins og allir tollar og skattar til ríkis og héraðssjóða hér nema samtals, samkv. árbók Danmerkur fyrir árið 1927. Reynslan sýnir þó, að Alþingi virðist hafa veitzt æðierfitt að koma þessum sköttum réttlátlega fyrir, eða það hefir ekki hirt um að gera það. Lítur jafnvel út fyrir, að Alþingi hafi stundum hallazt að ennþá vitlausari og ranglátari skattastefnu en þeirri, sem enginn mælir þó lengur bót: að taka skattana alla sem nefskatt. Því sumir tollanna eru hæstir á nauðsynjum fátæklinganna. Yfirleitt verður ekki annað sagt en að skattalöggjöf okkar, eins og hún nú er, sé hið átakanlegasta handahófssmíði, sem hugsazt getur. Þegar samin hafa verið skattalög hér, virðist aðeins hafa verið litið á aðra hliðina: á þörf ríkissjóðs til aukinna tekna. En skattar hafa aðra hlið, sem kalla mætti hina þjóðfélagslegu hlið og lýtur að því, hvernig þeir verka á hag þjóðarheildarinnar og alþýðu og atvinnulífið í landinu. En um þessa hlið virðist alls ekkert hafa verið hugsað, heldur einblínt á hitt, að útvega ríkissjóði tekjur, oftast alveg án þess að taka nokkurt tillit til þess, hvernig skattarnir og tollarnir verka. Sést þetta bezt á því að bera saman tekju- og eignarskatt annarsvegar og þrjá aðaltollana af nauðsynjavörum hinsvegar. Tekju- og eignarskattur nemur að meðaltali á árunum 1924–27 um 12% af öllum skatttekjum ríkissjóðs, eða um 1200 þús. kr. á ári, en á sama tíma nema vörutollur, verðtollur og kaffi- og sykurtollur til ríkissjóðs um 40–45% af öllum skatttekjunum, eða þrefalt til fjórfalt meiru en tekju- og eignarskatturinn gefa. Nú orkar það ekki tvímælis, að tollar þessir hljóta að hækka vöruverð í landinu, en með því er aukin dýrtíðin, spillt efnahag almennings og íþyngt atvinnulífi landsmanna. Tekju- og eignarskatturinn. hefir numið um 1200 þús. kr. að meðaltali á ári þetta tímabil, sem ég nefndi. Svarar það til um 3,5% af skattskyldum tekjum landsmanna til uppjafnaðar. Tekju- og eignarskattur hafa þannig samtals numið að meðaltali um kr. 3,50 af hverjum 100 krónum skattskyldra tekna. Ef aftur á móti er litið á, hvað mikið menn verða að greiða í tolla, þá verður annað uppi á teningnum. Hagstofan hefir samið yfirlit yfir matvörukaup og annað, sem 5 manna fjölskylda með 3000–4000 kr. árstekjur þarf sér til viðurværis hér í Reykjavík. Og hefi farið yfir þessa reikninga, sem eru mjög nákvæmlega sundurliðaðir, yfir innkaup ýmsra nauðsynjavara, og samkv. þeim hefir þessi fjölskylda orðið að greiða í tolla og vegna tollanna, þ. e. álagningar á þá, hér um bil 10% af öllum tekjum sínum, og er það engin smáræðis upphæð. Það er þrefalt hærra hundraðsgjald af öllum tekjunum heldur en tekju- og eignarskatturinn samtals er af hinum skattskylda hluta tekna efnamanna. Nú er þess að gæta, að þegar um skattskyldar tekjur er að ræða, þá er fyrst dreginn frá kostnaður við öflun teknanna, persónufrádrátturinn og öll opinber gjöld, svo sem útsvar og tekju- og eignarskattur, og skatturinn aðeins reiknaður af því, sem þá er eftir. Liggur því í augum uppi, að þennan hluta teknanna, þ. e. það, sem er umfram þurftartekjur, ber að leggja skattana á. Hinn hlutann, brýnustu þurftartekjur, á alls ekki að leggja skatt á. En einmitt þurftartekjurnar eru skattlagðar með nauðsynjavörutollunum, og það svo freklega, að skatturinn af þeim er þrefalt hærri en af skattskyldum tekjum. Aðalbreyt. í frv. mínu frá því, sem er í frv. hv. meiri hl. mþn., er í 6. gr., þar sem. skattstiginn er ákveðinn. Þar er skattstiginn hækkaður svo, að skatturinn í heild hækkar um rösklega 50%. Auk þess er önnur breyt. gerð, sem skiptir miklu máli, en hún er í því fólgin, að sami skattstigi er ákveðinn fyrir einstaklinga og félög. Í núgildandi lögum er skattur hlutafélaga ákveðinn eftir hlutfallinu milli arðs og hlutafjár félaganna, og kemur því skatturinn býsna ósanngjarnlega niður. Félög með lítið hlutafé greiða margfaldan skatt af sömu tekjum á við hin, sem mikið hlutafé hafa. Þetta er alveg ósanngjarnt. Af sömu skattskyldum tekjum á jafnan að greiða sama skatt, hver sem í hlut á, hvort sem það er félag, stórt eða lítið, eða einstaklingur. Þann mun, sem rétt er að gera á gjaldendum, ber að gera með því að hafa reglurnar um frádrátt og ákvörðun skattskyldra tekna mismunandi. Önnur breyt., sem verulegu máli skiptir, er, að samvinnufélög fái rétt til að draga varsjóðstillag frá ágóða sínum. Það virðist dálítið einkennilegt, að hlutafélög skuli hafa skattfrjálst 1/3 af varasjóðstillagi sínu, en samvinnufélög ekkert. Hv. meiri hl. leggur til í sínu frv., að samvinnufélögum sé veittur sami réttur og hlutafélögum: þ. e. 1/3 varasjóðstillagsins skuli ekki teljast til skattskyldra tekna. Ég tel þetta of skammt gengið. Samvinnufélögin eru allt öðruvísi sett í þessu efni en hlutafélög. Samvinnufélögum er með lögum gert að skyldu að greiða 1% af viðskiptaveltu sinni í varasjóð, og þennan varsjóð má aldrei nota til að úthluta félagsmönnum, heldur eru lögum um samvinnufélög settar sérstakar reglur um meðferð hans við félagsslit. Er því alveg rangt að skattleggja lögboðið framlag til hans. Ég er sammála hv. meiri hl. mþn. um að hækka persónufrádráttinn og hafa hann mismunandi eftir dýrtíðinni í landinu. En hinsvegar hefir mér ekki þótt hv. meiri hl. ganga nógu langt í þessu efni. Eftir mínum till. nemur frádrátturinn hér í Reykjavík fyrir 5 manna fjölskyldu 4000 kr., í öðrum kaupstöðum 3300 kr. og í sveitum 2600 kr. Þá er og aldurshámark barna, er framfærslueyrir dregst frá fyrir, hækkað úr 14 árum upp í 16 ár. Ég ætti ekki að þurfa að hafa mörg orð um þessa breyt. Langflestir unglingar nota, sem betur fer, a. m. k. tvö ár eftir að skólaskyldualdri lýkur til þess að mennta sig bóklega eða verklega, og því er ekki nema sjálfsagt og rétt að taka tillit til þess, og ekki sízt fyrir þá sök, að með aukinni menntun gera unglingarnir sig nýtari og starfshæfari fyrir þjóðfélagið. Einnig mætti benda á, að í fátækralögunum er í sumum tilfellum gert ráð fyrir framfærslustyrk til 15 ára aldurs. Í lögunum um styrk til verkamannabústaða. frá síðasta Alþ. var miðað við 4000 kr. tekjuhámark félagsmanna, og er þar áreiðanlega um þær lágmarkstekjur að ræða, sem gera má ráð fyrir, að meðalfjölskylda geti framfleytt sér á hér í Reykjavík. Persónufrádrátturinn í frv. mínu er einmitt miðaður við þessa ákvörðun Alþingis. Menn, sem þarf að veita opinberan styrk til þess að eignast húsnæði vegna of lágra tekna, geta ekki og eiga ekki að greiða tekjuskatt. Loks er hér eitt nýmæli í frv. á þá lund, að sveitar- og bæjarfélögum skuli veitt heimild til þess að leggja 50% á tekjuskattinn til sinna sjóða og að innheimtumenn ríkissjóðs skuli heimta það inn með hinum lögboðna tekjuskatti, og auk þess, að 1/3 af tekjuskattinum skuli þá og renna til þessara sömu sjóða. Ég get skýrt frá því, að það kom til tals í mþn., hvort ekki væri rétt að hækka skattstigann mjög verulega og láta hækkunina renna til bæjar- og sveitarsjóðanna. Ég tel eðlilegra að veita sveitar- og bæjarstjórnum heimild til þess en að setja um það lög að þeim forspurðum. Fátækraframfærslan er nú langþyngsti kostnaðarliður héraðanna. Svo hlýtur að verða á meðan alþýðutryggingum verður eigi komið á, eða landið allt gert að einu framfærsluhéraði. En óhugsandi er, að Alþingi láti mörg ár enn líða svo, að eigi setji það lög um alþýðutryggingar eða breyti fátækralögunum. Þess vegna er gert ráð fyrir, að þetta sé heimildarákvæði, er gildi aðeins um stundarsakir. Loks vil ég geta þess í sambandi við innheimtuna, að í frv. er ráðh. heimilað að ákveða gjalddagana fleiri en einn og skipa fyrir um gerð og sölu skattmerkja til þess að létta fyrir gjaldendum. Ég mun þá láta mér nægja í bili það, sem ég hefi hér sagt, og legg til, að frv. verði vísað til hv.fjhn. að þessari umr. lokinni.

Halldór Stefánsson Mér þykir ekki ástæða til nú að hefja víðtækar umr. út af orðum hv.flm. Það kom ljóst fram í ræðu hans, að höfuðágreiningurinn á milli nefndarhluta í mþn. í tolla- og skattamálum liggur aðallega í einu atriði: þ. e. hvernig skattstiginn verður ákveðinn. Hin önnur atriði, sem á milli ber, eru aðallega stigmunur, þar sem minni hl. vill ganga lengra en meiri hl. í breyt. sínum. Eins og getið hefir verið um áður, var góð samvinna í mþn. um alla rannsókn viðvíkjandi undirbúningi þessara laga. En leiðir skiptust, þegar kom að því að ákveða skattstigann. Það kom til tals í n. að setja að miklum mun hærri skattstiga og skipta skattinum milli ríkis og sveita. En samkomulagið strandaði á því, hvernig ætti að skipta skattinum. Sveitar- og bæjarfélög hafa engar aðrar verulegar tekjur en tekju- og eignarskatt, sem nefnt er útsvar. Að rýra þennan nær eina tekjustofn marga sveitarfélaga teljum við hvorki réttmætt né hyggilegt. Ríkissjóður er sízt verr settur í þessu efni en sveitarfélögin, þar sem hann (ríkissj.) hefir vald á öllum tekjustofnum, en sveitarfélögin nær að kalla ekki nema á þessum eina. Hinsvegar virtist okkur í meiri hl. full ástæða til að setja fastar reglur um niðurjöfnun útsvaranna. Þau eru nú byggð á niðurjöfnun sveitarstjórna eða niðurjöfnunarnefnda eftir meira og minna handahófsmati. Þetta gat farizt sæmilega eða viðunanlega, á meðan útsvörin voru hóflega há. En síðan þau hækkuðu svo mjög, sem raun er á orðin, er þessi handahófsniðurjöfnun allsendis óviðunandi. Ég hefi með þessu, sem nú hefir verið sagt, reynt að gera skiljanlegt, hvað það var, sem aðallega skildi á milli nefndarhlutanna. Það var nokkuð nm það rætt í n. að setja sama skattstiga fyrir félög og einstaklinga. Og skal ég þá í því sambandi geta þess fyrir sjálfan mig, að mér þykir ekki fráleitt að hugsa sér það. En að um þetta gat ekki orðið samkomulag, stafaði fyrst og fremst af því, að það myndi verða til þess að rýra tekjustofn sveitarfélaganna, en að því gátum við meirihlutamennirnir ekki gengið, eins og fyrr hefir verið sagt, og má mín afstaða um þetta skoðast sem einskonar miðlunarafstaða. Annars er ekki að þessu sinni ástæða til að fara frekar út í þetta atriði. Um hækkun persónufrádráttarins þarf ég ekki margt að segja. Þar er aðeins um stigmun að ræða á milli nefndarhlutanna. Þegar ég mælti fyrir frv. okkar meiri hl., gat ég þess, að persónufrádrátturinn væri að vísu ef til vill of lágur, en okkur þótti ekki fært að hafa hann hærri, til þess að rýra ekki um of tekjuvon ríkissjóðs, og fórum því meðalveg í þessu efni. Önnur þau atriði, sem eru frábrugðin í frv. minni hl., eru prentuð með breyttu letri, og sé ég ekki ástæðu til að minnast á þau nú. Þau eru öll smávægilegri og ber ekki að skilja þau svo, sem þau séu ágreiningsatriði milli nefndarhlutanna. Þau eru þannig til komin, að flm. bar þau ekki fram í n. fyrr en um það bil, sem n. var að skila af sér frv., og þá var hv.þm. að fara í ferð til kjördæmis sins og hafði því ekki tækifæri til að ræða þær við okkur hina nefndarmennina og lagði það ekki fram öðruvisi en munnlega við formann nefndarinnar. En mér þykir ekki ólíklegt, að meiri hl. n. geti fallizt á ýmsar af þeim till. - Annars vil ég hér geta þess, að hv.flm. hafði áður fallizt á sömu orðun á þessum atriðum flestum, sem er í frv. meiri hl. Ég hefi gleymt að minnast á eina till., sem ágreiningur varð um milli nefndarhlutanna, en það er frádráttur á varasjóðstillagi samvinnufélaga. Till. meiri hl. má þar skoða sem miðlunartill. milli þeirra manna, sem að frv. standa. En um mína persónulegu skoðun á þessu atriði get ég sagt það, að hún er ekki fjarri því; sem hv.flm. lýsti yfir, að væri sín skoðun. Um þessa till. er auk þess það að segja, sem ég hefi getið um áður, að hún var svo seint fram borin, að ekki var tími til að ræða hana við hv. minni hl. til fullnustu. Þess vegna hefir ekki fullkomlega verið tekin afstaða til hennar í n. En hvað sem um þetta er, þá er það víst, að till. meiri hl. eru allmikil réttar bót fyrir samvinnufélögin frá því, sem er, þar sem þau eru nú beitt misrétti gagnvart hlutafélögum í þessu efni. Mega þau því betur við una till. meiri hl. en ef þetta verður óbreytt. En ennþá væri þó betra fyrir samvinnufélögin, ef þingið vildi fallast á till. minni hl.

Magnús Jónsson * Það er mikill skaði, að þetta frv. kemur svo síð, að það hefir í raun og veru enginn tími unnizt til að athuga það nema fyrir þá menn, sem starfað hafa að því í mþn. Það hefir því ekki verið hægt að athuga það eins og þurft hefði einmitt nú við 1. umr. Ég stend því ekki upp hér af því, að ég trevsti mér til að ræða málið óundirbúinn eins rækilega og ég vildi gera, heldur af því, að ég vil ekki, að frv. gangi svo í gegnum 1. umr. hér, að ekki verði vart við, að neinn taki eftir, hvað hér er á ferðinni með þessu frv. Ég get þó sagt það, eftir að hafa lítið lauslega á frv. og hlustað á framsöguræðu hv.flm., að í þessu frv. eru einstök atriði, sem ég get vel fellt mig við og tel vera sanngjarnar till. En aðalatriðið í þessu frv. virðist mér vera það, að þar er farið fram á stórfelldari stefnubreytingar í skattamálum en nokkurn tíma hefir áður komið hér fram, a.m.k. á síðari árum. Það er sem sé sú stefna, að ríkissjóði sé sem mest aflað tekna með beinum sköttum, þar sem farið er fram á, að skattstiginn hækki svo gífurlega. Hv. flm. sagði, að hækkunin væri um 50%, en af háum tekjum er hækkunin miklu meiri. Þar hækka skattarnir úr 26% upp í 40%. Samt get ég nú fallizt á það, að ýmislegt mæli með þeim breyt., sem frv. fer fram á. Hér er ekki um neina nýja uppgötvun að ræða, enda hélt hv.flm. því ekki fram, heldur er hér um stefnubreyt. að ræða í því, hvernig afla skuli ríkissjóði tekna. Hv. flm. kom með nokkrar tölur, sem áttu að sýna, hve mikið af allri skattabrðinni er tekju- og eignarskattur og hvað mikið tollar. En þar við er það að athuga, að mikið af þeim tekjum, sem koma sem tollar, er í raun og veru nokkurskonar tekjuskattur. Og þeir, sem efnaðir eru, borga oft meira af þessum skatti, þó að svo sýnist, sem hann gangi jafnt yfir alla. T. d. má nefna alla tolla af óþarfavöru, svo sem vini, tóbaki og enda kaffi. Efnað fólk kaupir helzt dýrustu tegundirnar og borgar því mesta upphæð, og verðtollurinn verkar beinlínis sem tekjuskattur. Dýrari tegundirnar, sem efnafólkið kaupir, eru venjulega hæst tollaðar. Því lendir sá tollur tiltölulega mest á því fólki. Það er því villandi, þegar kaffi- og sykurtollur er sagður nema 40%, en tekju- og eignarskattur 11%. Eftir því, sem mér heyrðist hv. fjm. segja, þá áleit hann þessi atriði ekki skipta mestu máli, heldur hitt, að fram að þessu hefði löggjöf okkar um skatta og tolla verið mesta handahófsverk, aðeins verið hugsað um að fá tekjur í ríkissjóð, en ekki verið hugsað um að miða þau rétt við þessa gjaldstofna. Þetta held ég, að sé alls ekki rétt. Auðvitað eru til einstöku tekjustofnar, sem eru til komnir eingöngu af því, að þurfti að ná í peninga, t. d. útflutningsgjald, sem er ekki heppilegur tekjustofn. Tollarnir verða því heppilegastir fyrir þjóðfélagið, eins og nú standa sakir. Það á að leggja háa tolla á þær vörur, sem óþarfar eru og hættulegt að neyta að miklum mun. Þessari stefnu hefir verið fylgt hér nú hingað til, að takmarka innflutning á óþarfa vörum og láta verðtollinn hækka eða lækka eftir því, hvort vörurnar voru þarfar eða óþarfar. En nú kemur hv.flm. þessa frv. og segir: „Þetta er ekki sú heppilega stefna. Það, sem nú á að gera, er að leggja þarfir ríkissjóðs á tekjur manna og eignir“. - Ég treysti mér ekki að setja þetta svo skýrt og vel fram, sem æskilegt væri, svona óundirbúinn, en þetta verður að athuga vel, hvaða áhrif þessar tvær stefnur geta haft á hag þjóðfélagsins. Það er vitanlegt, að allar framfarir og aukin skilyrði til atvinnurekstrar verða að koma af tekjum. Eins er með viðhald, sem er nauðsynlegt á öllu, sem úr sér gengur. Þessi tekjuafgangur getur gengið til nauðsynlegra framkvæmda og til að leggja í ýmis fyrirtæki, ef ekki á að vera algerð kyrrstaða eða afturför. Nú álítur hv.flm., að heppilegast sé, að sem mest af þessum tekjuafgangi renni í ríkissjóð og síðan til ýmissa þarflegra fyrirtækja. En það verður nú oft svo, að þegar þetta fé er komið í ríkissjóð, þá fer sumt af því til að bæta persónulega afkomu einstaklinganna, sumt í þarflegar framkvæmdir, en sumt beinlínis til óþarfa. Það er þess vegna óhætt að segja það, að féð mundi ekki fara allt til að auka ræktun, kaupa ný skip eða koma upp verksmiðjum. Sumt mundi fara í óþarfa, en mundi ekki gera það, ef það væri ekki dregið í ríkissjóð með þessum fyrirhugaða skatti. En sé skatturinn tekinn af óþarfavörum, þá er bersýnilegt, að það mundi draga úr neyzlu á þessum vörum og þar að auki gæfi það peninga í ríkissjóð, sem yrðu þar að miklum notum. Hér er því um það að ræða, hvort fremur beri að skattleggja þá menn, sem starfa að nauðsynlegum fyrirtækjum, eða þá, sem nota mikið óþarfavörur. Og ég hygg, að það sé réttara að tolla óþarfar vörur en leggja háa skatta á framtaksmennina. Ég skal ekki tefja þessar umr. lengur að sinni, en aðeins benda á það, sem hv.þdm. er kunnugt, að hér er um mikið „princip“-atriði að ræða. Fá mál hafa verið eins mikið „princip“mái og þessi tekjuskattsfrv. frá hv.þm. Ísaf. og mþn., sem liggja hér fyrir.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Mér láðist að geta þess í fyrri ræðu minni, að frv. er gert ráð fyrir mjög verulegri breyt. á eignarskattinum. Samkv. frv. hækkar eignarskatturinn um h. u. b. 100% til uppjafnaðar, og auk þess greiðist skatturinn af eignunum öllum, ef þær nema meiru en hinu skattfrjálsa lágmarki, 5000 kr. En nú eru 5000 krónur skattfrjálsar hjá hverjum gjaldanda og dragast frá, þótt hann eigi mörg hundruð þúsunda. Mér fannst rétt að benda á þetta, því að annars mætti ætla, að hækkunin væri ekki meira en 50%, eins og á tekjuskattinum. Ég þarf aðeins að svara hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. þm.N.-M. - Hv. 1. þm.N.-M. drap á það í síðari hluta ræðu sinnar, að eftir mínum breyt. verði skattlækkunin á manni hér í Reykjavík, sem hefir 5 menn í heimili og 7000 kr. tekjur, 2 krónur. Samkvæmt mínum till. á þessi maður að greiða 90 kr., í stað 92 kr. samkv. gildandi lögum. Því hærri sem tekjurnar verða, því meiri verður munurinn. Af 5000 kr. tekjum verður skatturinn samkv. till. mínum tæpl. helmingur þess, sem hann nú er, 15 kr. í stað 32. Hér er átt við nettótekjur, en ekki skattskyldar tekjur. Ég vil ennfremur benda hv.þdm. á að bera saman skatt af 50000 kr. skattskyldum tekjum hér og í öðrum löndum. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp samanburð á skatti af þeirri upphæð í nokkrum löndum. Tekjur skattein. skattur England ......... 50000 shillings 9925 Þýzkaland ...... 50000 ríksm. 11500 Danmörk ...... 50000 d. kr. 4912 Noregur ....... 50000 n: kr. 5560 Svíþjóð ....... 50000 s. kr. 3910 Ísland ........ 50000 ísl. kr. 8337 Samkv. minni till. yrði skatturinn hér á landi 10.800 kr. af 50000 kr. skattskyldum. Hækkunin er því ekki eins ægileg og mér skildist, að hv.l.þm. Reykv. fyndist hún vera. Hinsvegar skal ég fúslega játa, að hér er um mikla breyt. að ræða. Skattur af tekjum undir 7000 kr. fyrir fjölskyldu hér í Reykjavík lækkar mjög, og er enginn af 4000 kr. eða minni. Hinsvegar hækkar hann mjög af 12000–100 þús. kr. tekjum. Slíkar tekjur þola líka verulegan skatt, en lágtekjurnar engan eða lítinn. Tekjur ríkissjóðs aukast þó við þetta um h. u. b. 50% frá því, sem nú er. Það er því rétt hjá hv.þm., að hér sé um stefnubreyt. að ræða, þá, að auka skatta á hátekjum, en lækka þá á lágtekjum og tolla af nauðsynjum. Hv. þm. kvaðst vilja láta leggja háa tolla á munaðarvöru og sagði, að þeir, sem keyptu hana, borguðu þá í raun og veru tekjuskatt í ríkissjóð. Ég kannast vel við þessa skoðun íhaldsmanna um að tolla óhófs- og munaðarvörur. Reynslan hefir bara alltaf orðið sú, að aðaltollarnir eru teknir af nauðsynjavörum, en ekki af munaðarvörum. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi einhverntíma tækifæri til að kynna sér þskj. 139, en ég ætla þó að minnast á nokkrar tollvörur til að sýna, hverjar þessar munaðarvörur“ eru, sem tollar nú eru lagðir á. Árið 1927 var kolatollur 265 þús. kr. og salttollurinn var þá milli 65 og 66 þús. kr. Eftir till. frá meiri .hl. mþn., sem vildi breyta þessu, á salttollurinn að hækka úr 65400 upp í 136 þús. og kolatollurinn úr 265 þús. upp í 296 þús., allt miðað við innflutning ársins 1926, sem var lítið innflutningsár. Þá er tollur á eggjum, kartöflum, smjörlíki, erfiðisfatnaði, borðbúnaði og búsáhöldum, öllum dúkum og flíkum, sem til landsins flytjast. Af þessu flestu nemur tollurinn um 20%, nærri 1/5 hluta innkaupsverðs. Eru þetta munaðarvörur? Tollur af kaffi og sykri og kaffibæti nemur frá 60%–85% af innkaupsverði. Svona mætti lengi telja. Ágreiningurinn milli mín og hv. 1. þm. Reykv. liggur ekki í því, hvort eigi að tolla óþarfa eða ekki, heldur í því, hvort beri að afla ríkissjóði tekna með því að leggja skatt á eignir manna og tekjur umfram þarfir eða með því að tolla nauðsynjavörur og skatta þurftartekjur. Ég held, að enginn, sem les landsreikningana og skýringarnar í grg., treystist að neita því, að meiri hl. af tekjum ríkissjóðs er fenginn með því að hátolla nauðsynjavörur almennings. Það er sannarlega kominn tími til að breyta um stefnu í þessu efni, gæta meira réttlætis og hagsýni en gert hefir verið. Hv. þm. segir, að það sé ekki rétt að segja, að skattalöggjöfin sé handahófsverk. Það er þó ekki ofmælt. Þegar samþ. var aðflutningsbann á áfengi, voru vörutollslögin samin í mesta flýti og talið sjálfsagt að endurskoða þau bráðlega. Þau áttu aðeins að vera bráðabirgðalög, til að afla ríkissjóði tekna í staðinn fyrir vínfangatollinn, sem þá átti að hverfa alveg. En þau hafa haldizt óbreytt í flestum aðalatriðum, nema hvað sífellt hefir verið bætt ofan á tollana og þeir hækkaðir. Loks var svo verðtollinum, sem líka átti aðeins að vera til bráðabirgða, dembt ofan á vörutollinn, svo að af fjölmörgum nauðsynjavörum nema þeir nú samanlagt um og allt að 20% af innkaupsverði. Ég vil spyrja hv.þm., hvort hann telur t. d. vinnufatnað óþarfa vöru, sem ástæða sé til að heimta af 20% toll. Ég veit, að hann játar það með mér, að slíkt sé rangt. Þá tók hv.þm. svo til orða, að með því að hækka tekjuskattinn væri verið að veitast að þeim, sem með dugnaði öfluðu sér hárra tekna, er þeir svo verðu til framkvæmda. Að veitast að einhverjum er nú hið sama og að sótt sé óþyrmilega að honum. En þetta er fjarri lagi. Það eru einmitt fátæklingar og barnamenn, sem nú er sótt óþyrmilega að. Hvor verður harðara úti, fjölskyldumaður með 5 í heimili, sem greiðir 10% af sínum 3000 króna tekjum, eða efnamaður með 12500 kr. tekjur, sem ekki þarf að greiða nema 490 krónur í viðbót við sömu tolla, 300 kr., og hinn, eða alls 6–7% af tekjunum? Hag þjóðarinnar er því betur komið, sem fleiri af landsbúum búa við sæmileg kjör. Þróttmikið athafnalíf skapast miklu frekar af sæmilegum tekjum margra og góðri afkomu almennings heldur en háum tekjum fárra. Þess ber líka að gæta, að þjóðfélagið sem slíkt veitir möguleika og skilyrði fyrir því, að háar tekjur myndast. Er því ekki nema sanngjarnt, að nokkru af þeim sé skilað aftur til hins opinbera, sem lagt hefir fram til tekjuöflunarinnar. Ég hygg líka, að ekki sé með réttu hægt að segja, að veitzt sé að hátekjumönnunum með frv. mínu. T. d. á að greiða af 100 þús. kr. skattskyldum tekjum aðeins 29 þús. kr.; eftir eru 71 þús. En þess ber vel að gæta að hér er átt við þær tekjur einar, sem eftir verða, þegar búið er að draga frá allan kostnað, þar með talinn tekju- og eignarskattur og aukaútsvar. Þessir skattar geta numið allhárri upphæð, og munar því mikið um þá til frádráttar. Segjum t. d., að þeir nemi 60 þús. kr. Þá á maður, sem hefir 160 þús. kr. árstekjur, að frádregnum rekstrarkostnaði og þvílíku, að greiða af 100 þús. kr. 29 þús. kr. í tekjuskatt. Það er um 18% af nettótekjum. Er það ekki hátt. Og ef athugaðar eru skattskýrslurnar aftast á þskj. 137, þá sést, að ekki er um marga slíka menn að ræða. Loks vildi ég þá benda hv.þm. á eitt, sem ég hygg, að við séum sammála um, að í raun og veru er það svo, að allir skattar og skyldur landsmanna verða að greiðast af þeim tekjum, sem afgangs verða þurftartekjum landsmanna í hvert sinn. Ef þessu er ekki fylgt, þá er ekki nema um tvo aðra möguleika að ræða, annaðhvort að taka lán eða þá að skerða höfuðstól. Þriðja leiðin er að vísu til, sú, að klípa af þörfunum. En reynslan hefir nú sýnt það, að enga þessa leið þarf að fara, því þrátt fyrir alla okkar skatta hafa þó eignir landsmanna aukizt stórkostlega og aukast með ári hverju. Er það sönnun þess, að nógar tekjur eru umfram þurftartekjur til að bera alla okkar skatta. Og einmitt á þær tekjur á að leggja skattana. Menn hljóta að játa það, að brýnustu þurftartekjur beri ekki að skattleggja. Og það getur enganveginn talizt nokkurt vit í því fyrir hið opinbera að skattleggja þurftartekjurnar og verða svo að leggja gjaldendum það á annan hátt, í d. með fátækrastyrk. Einmitt á þessu sviði er aðalágreiningurinn milli mín og hv. 1. þm. Reykv. Hann vill leggja skattana á þurftartekjur og nanðsynjar fólksins, en hlífa efnafólki og hátekjumönnum við sköttum, leggja 10% á 3000 kr. tekjur, en aðeins 6% á 12000 kr. tekjur.

Magnús Jónsson * Hv. flm. hefir nú bent mér á það, sem stendur í áliti hans á bls. svo og svo. Þetta er nú bara eitt af því, sem sýnir, hve háskalega vel hv.þm. stendur að vígi gagnvart mér í þessari orðasennu okkar, sem hann mætir í svona afarvel undirbúinn, þar sem aðalstarf hans hefir sennilega verið nú um tíma að kynna sér þetta mál. En ég mæti með öllu óundirbúinn. Ég sagði í minni fyrri ræðu, að mér gætist vel að ýmsum atriðum frv., og þau atriði geta verið fleiri en þau, sem ég hefi enn komið auga á. En í raun og veru er það þó svo, að ekki þarf nema að líta á skattstigann til þess að finna það, sem er aðalágreiningsefnið okkar á milli. Deilan stendur sem sé um það, hvort aðaltekjur landsins eigi að taka með tekjuskatti eða sem tolla, er einkum hvíla á óþarfavarningi. Hv. flm. virtist gefa í skyn, að mikið af tollunum hvíldi á nauðsynjavöru. En ég vil benda honum á, að samkv. landsreikningi fyrir árið 1928, sem einmitt nú er útbýtt til þm., eru þeir liðir býsna háir, sem hvíla á óþarfavöru. Svo er um tóbakstollinn, kaffi- og sykurtollinn, sem ég kalla munaðarvöru, þar sem öllum er betra, að lítils sé af henni neytt. Þá er víntollurinn og ágóði af víneinkasölunni o. fl. Þá er og verðtollurinn, sem ég hefi sýnt fram á, að kæmi að nokkru leyti niður sem tekju- og eignarskattur, og hv.þm. kannaðist við, að verkaði þannig. Svo er vitanlega eftir vörutollur, sem lendir á öllum jafnt, og útflutningsgjöld, sem ekki geta talizt heppileg. Í sambandi við þetta vitnaði hv.flm. í ákvæði frv. meiri hl. n. og sagði, að sumir tollar, er hvíla á nauðsynjavöru, væru hækkaðir með því, nefndi t. d. kol, salt og slitfatnað. Ég hefi nú verið að ræða um okkar skattastefnu fram að þessum tíma, en ekki um álit meiri hl. Ég get vel verið ósammála sumu, sem þar kann að standa, og þar á meðal þessu. Ég tel ekki heppilegt að hækka toll á þessum vörum. Hv. flm. lagði mikla áherzlu á samanburð frv. síns við það, sem tíðkaðist í öðrum löndum. En við þann samanburð kom það samt sem áður í ljós, að einungis eitt land af þeim, er hann taldi, hefir hærri tekjuskatt á 50 þús. kr. tekjum en lagt er til í frv. hans, í Englandi. Í nágrannalöndunum er hann lægri, bæði eftir þeim lögum, er nú gilda, og eftir frv. hans. Þetta sýnir, að því fer fjarri, að við séum á eftir nágrannaþjóðum okkar í þessari stefnu. Við erum þvert á móti á undan þeim flestum. En svo ber einnig á það að líta, að við erum á þessu sviði alls ekki samanburðarhæfir við aðrar þjóðir. Við höfum vegna fátæktar okkar fullkomna sérstöðu, er hlýtur að koma fram í skattalöggjöfinni. Sá maður, sem kemur til útlanda í fyrsta sinni - eða svo var a. m. k. um mig -, hlýtur að undrast þann feiknaauð, sem hvarvetna blasir við augum í stórborgunum. Allskonar stórbyggingar og hallir, hafnarmannvirki, vitar, ræktað land í stórum stíl o. fl. o. fl. Allt virðist vera búið að gera, sem gera þarf. Þetta er ekkert annað en þjóðarauður. Þetta er sá stóri munur, sem er á því, sem þar er, og því, sem við þekkjum hér heima. Hér er allt ógert. Fátæktin blasir hvarvetna við, hvert sem litið er, og mætir manni við hvert fótmál. Þess vegna er hér þörf að styðja að efnaaukningu, sem er undirstaða framkvæmdanna. Þess vegna einmitt þarf að haga skattakerfinu þannig, að hinum duglegu og athafnasömu mönnum sé gert fært að starfa og njóta sín og skapa verðmæti í landinu. Og þegar litið er á stefnu þessa frv., þá verður einmitt að gæta þess, að hér er svo að segja enginn auður. Hér eru engir slíkir menn til, sem sumstaðar finnast erlendis, er sitja sýknt og heilagt með sveittan skallann við að klippa út arðmiða. Hér eru máske til sæmilega efnaðir menn, en það eru allt menn, sem hafa efnazt vegna eigin dugnaðar og eru að nota efni sín til nauðsynlegra framkvæmda og auka þar með þjóðarauðinn. Sökum okkar miklu fátæktar verðum við einmitt að hlynna að allri viðleitni til að skapa auð. Hv. flm. féllst á, að sumir tollar verkuðu sem tekjuskattur, en spurði að því, hvort það væri ekki einfaldari leið að leggja þann hlutann beint á sem tekjuskatt. Ég svara því neitandi. Tökum sem dæmi tvo menn með 40 þús. kr. tekjum. Annar er sparsamur, en hinn eyðslusamur. Er þá ekki betra að taka tiltölulega meira með tollum í ríkissjóð af þeim, sem hvort sem er eyðir tekjum sínum í óþarfa? Hinn sparsami leggur ágóða sinn í atvinnufyrirtæki, bætir þar með efnahag þjóðarinnar og eykur atvinnuskilyrði. Með beinum tekjuskatti væru báðir skattaðir jafnt. En með háum tolli á óþarfavarningi, þá borgar sá meira í ríkissjóð, sem notar vín, tóbak og annan slíkan óþarfa. Er nú ekki rétt að láta þann peia borga meira en ráðdeildarmanninn? Óbeini tekjuskatturinn, sem felst í verðtollinum, sem settur er á óþarfa vörur, er því heppilegri en beinn tekjuskattur. - En hér er nú sannarlega ekki um það að ræða, að enginn tekjuskattur sé, því hann er nú einn stærsti tekjuliðurinn. Hv. flm. talaði um, að alla skatta yrði að taka af þeim tekjum, er væru umfram þarfir. Þetta er nú ekki nema að nokkru leyti rétt. Geta ekki þarfirnar orðið nokkuð mismunandi? Er ekki réttara að haga skattalöggjöfinni þannig, að sem mestur verði tekjuafgangurinn? Er ekki einmitt með sköttum hægt að draga úr því, að eyðslan verði mikil? En það má einmitt gera með því að leggja háa tolla á óþarfa varning. Ég er sammála hv.flm. um það, að þjóðfélagið skapar á ýmsan hátt möguleika til fjáröflunar einstaklinganna. Til þess veitir þjóðfélagið m. a. réttarvernd o. fl. Sumt er líka þess eðlis, að bezt fer á, að ríkið framkvæmi það sjálft. Svo er t. d. um vita og hafnargerðir. Um þetta erum við sammála. En þá fer yfir takmarkið, ef ríkiði styður einungis með annari hendinni, en kippir fótum undan þeim, er sýnir björgunarviðleitni, með hinni. Sú hönd væri eins þung og bjarnarhrammurinn í sögunni, þegar björninn ætlaði að slá fluguna af manninum, en rotaði hann um leið. Ef svo langt væri gengið, sem lagt er til í þessu frv., þá er ég hræddur um, að það mundi draga úr krafti þeirra manna, sem athafnamestir eru. - Ég skal eigi deila lengur. Ég hefi sagt nóg til að sýna, í hvaða höfuðatriðum okkur greinir á. Læt ég því staðar numið.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég hygg, að ég þurfi ekki að hafa mörg orð að þessu sinni. Hv. 1. þm. Reykv. hefir gefið í skyn, að það, sem okkur greinir á um, sé það, hvort skattleggja skuli óþarfa og munaðarvörur, eða afla ríkissjóði tekna með tekju- og eignarskatti. En þetta er að snúa málinu alveg við. Ég hefi hvergi komið fram með neinar till. um að fella burtu eða lækka tolla á óhófs- eða munaðarvörum. Kaffi og sykur, sem að vísu eru ekki óþarfavörur að mínu áliti, eru, þótt frv. mitt yrði að 1., tollaðar með allt að 40% af innkaupsverði, í stað 60%–85% nú. Ég hefi, í von um samkomulag, ekki farið fram á meiri lækkun að þessu sinni, en tel sjálfsagt síðar að lækka þennan toll enn meira. En ótvíræð óhófsvara eins og freyðandi kampavín er aðeins tolluð með 30% og það með samþ.hv.þm. (MJ). Þetta tel ég að mætti að skaðlausu hækka, ef við ekki - sem við ættum að gera - losnum alveg við slíkan innflutning. Að vísu er líka söluágóði af víninu, það skal ég játa. En kaupmenn og aðrar verzlanir skammta sér líka söluágóða af kaffi og sykri. Hann rennur bara ekki í ríkissjóð. En hann er engu léttari á kaupendum fyrir því. Loðkápur, gull og silfurskraut og þess háttar óþarfi er líka tollaður með aðeins 30% og gefur ekki ríkissjóði hálfar þær tekjur, sem kaffi- og sykurtollurinn einn gefur. En að þessu mun ég koma síðar í sambandi við breyt. á tollalöggjöfinni. Hv. þm. sagði mig hafa játað, að verðtollurinn yrði í framkvæmd einskonar tekjuskattur. Þessu hefi ég aldrei játað, enda á það sér ekki stað nema í sárfáum tilfellum, þegar um alveg ónauðsynlegar vörur er að ræða. Að vísu er þá tollurinn hærri af dýrari vörum, t. d. fatnaði, en þær endast þá líka lengur. Fátæklingarnir, sem ódýrt kaupa, þurfa alltaf að vera að kaupa, og borga verðtoll. Drýgstir tollar koma af þeim nauðsynjavörum, eins og sjá má á skýrslu minni, vörum, sem ómögulegt er án að vera, svo sem er algengur fatnaður o. fl. Hv. þm. sagði, að við værum á undan öðrum þjóðum um hæð skattstigans. Já, skattstiginn er hærri hér en í Danmörku. Noregi og Svíþjóð. En sé aftur á móti lítið á það, hve mikinn hluta af öllum tekjum sínum ríkið fær með þessum sköttum, þá nema beinir skattar miklu meiri hluta af heildartekjunum þar en hér, eru miklu hærri að tiltölu við tollana. Hér eru beinir skattar, þar með útsvör, um 40% af öllum tekjum ríkisins, en tolltekjur um 60%. Í Danmörku eru þessi hlutföll alveg öfug. Þar nema beinu skattarnir 60% af heildartekjum ríkisins, en þeir óbeinu 40%. Þó er þetta hlutfall ekki alveg rétt, að því leyti, sem tekjur af ríkisfyrirtækjum, svo sem pósti og síma, eru ekki teknar með í Danmörku, en hér er svo gert í meðaltölum áranna 1924–27. Beinu skattarnir í Danmörku eru því a. m. k. 2/3 hlutar allra teknanna. Ættu eftir sama hlutfalli að vera hér 10 millj. í stað 6, en tollarnir hér ættu eftir sama hlutfalli að vera 5 millj. í stað 9 millj. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að fátæktin væri svo mikil hér á Íslandi, að við yrðum að leggja allt kapp á efnaaukninguna. Ekki skal ég neita því að þörf sé efnaaukningar, en ég býst hinsvegar við, að okkur hv. 1. þm. Reykv. greini allverulega á um það, hvernig efnahagsaukningunni megi hepplegast við koma. Ég tel okkur engu bættari, þótt við eignumst nokkrar millj. í viðbót, ef hagur almennings versnar eða batnar ekki. Hv. 1. þm. Reykv. hélt því jafnframt fram, að mismunur ríkra og fátækra væri ekki svipað því eins mikill hér á landi sem erlendis. Ég hefi oft heyrt þessu haldið fram áður, en það er hið mesta rangmæli, eins og hv.þm. getur sannfært sig um með því að kynna sér þær skýrslur, sem prentaðar eru í grg. frv. Þær sýna það, að örfá % af landsmönnum eiga mestan hluta eignanna og fá tiltölulega mestan hluta teknanna í sinn vasa. Vitaskuld er um minni upphæðir að ræða hér en erlendis, vegna þess, hve hér er allt í smærri stíl en þar. En hlutfallslega er munurinn engu minni hér en erlendis. Það kann að vera, að hér sitji enginn með sveittan skallann við að klippa arðmiða, enda hygg ég, að þess séu ekki dæmi víða annarsstaðar. Auk þess munu þeir, sem svo eru settir, áreiðanlega ekki vera að sveitast við slíkt verk sjálfir, heldur fá sér aðstoð til þess.

Þetta var sagt í gamni

. Jæja. - En í alvöru: Árið 1925 töldu einir 13 menn fram til eignarskatts nærri 11 millj. skattskyldra eigna, en 95% af öllu fólkinu átti ekkert eða nær ekkert. Þá drap hv. 1. þm. Reykv. á það, að með því að tolla munaðarvörurnar mætti draga úr notkun þeirra. Það er nú í sjálfu sér þarflaust að vera að ræða þetta atriði í sambandi við þetta frv., því að hvorki í því né öðrum frv. mínum er gert ráð fyrir að lækka tolla á þessum vörum, en annars væri hægt að ræða um það, hvort heppilegasta leiðin til að hafa tekjur af þessum svokölluðu munaðarvörum sé sú, að tolla þær. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar - og ég veit, að annar meðnm. minn í skattamálanefndinni er einnig þeirrar skoðunar -, að heppilegast sé að láta ríkið hafa einkasölu á munaðarvörunum, svo að það ekki einungis hafi skatttekjur af þeim, heldur njóti einnig verzlunarhagnaðarins, sem oft er geysimikill. Þá getur ríkið og haft hönd í bagga með innflutning á þeim og takmarkanir ef þörf þykir. Og ég vænti þess, eftir því, sem lá á bak við orð hv. 1. þm. Reykv. um áfengisverzlunina, að hann verði með því frv. um einkasölu á tóbaki, sem ég ásamt hv. 1. þm.N.-M. mun flytja hér í hv. deild. Þó að hv. 1. þm. Reykv. játaði, að þjóðfélagið skapaði mönnum möguleika til tekjuöflunar, komst hann þó að þeirri endanlegu niðurstöðu í ræðu sinni, að sá hluti, sem ríkið eftir þessu frv. tæki af tekjunum, væri svo mikill, að það mundi draga úr framkvæmdalöngun manna. Ég hygg, að þetta sé mjög fjarri sanni. Þessi sami söngur hefir alltaf kveðið við frá því að fyrst var farið að tala um tekjuog eignarskatt, en reynslan hefir svnt, að þetta er á engum rökum reist. Get ég sem dæmi bent á England og Þýzkaland, en í hvorutveggja þessu landi hefir auðsöfnunin ekki minnkað við tekju- og eignarskattinn, heldur þvert á móti vaxið. Þó er þessi skattur í báðum þessum löndum miklu hærri en hér er gert ráð fyrir. Tekjuskatturinn á Englandi nemur 45% eða 9 sh. á hvert pund, þegar um mjög háar tekjur er að ræða, en er yfirleitt 5 sh. af pundi, eða 20%, en þó að skatturinn sé svona hár, hefir þó ekki borið á því, að dregið hafi úr viðleitni manna til auðsöfnunar. Sú viðleitni virðist fremur aukast en minnka. Ef einstakir liðir þessa frv. eru athugaðir, býst ég við, að menn muni sannfærast um, að ekki sé ástæða til að óttast neinn afturkipp í athafnalífinu vegna þess, hve það fari fram á háan tekjuskatt. Ég hygg t. d., að það muni ekki draga úr viðleitni manna til að afla sér 20 þús. kr., þó að þeir, eftir frv., eigi að greiða 2700 kr. í skatt af þeim, í stað 1800–1900 kr. eftir núgildandi l. Sama hygg ég að gegni, þó að um mejri tekjur sé að ræða. Eftir núgildandi l. nemur tekjuskatturinn af 50 þús. kr. 8900 kr., og ég er þess fullviss, að viðleitni manna til að afla sér 50 þús. kr. tekna muni ekki minnka, þó að skatturinn sé hækkaður upp í 10800 kr., eins og frv. gerir ráð fyrir. Það eru röskar 2000 kr., sem munar, og ég er ekki í neinum vafa um það, að slíkt verður ekki til að lama athafnalífið eða draga úr löngun manna og viðleitni til að afla sér þessarar fjárhæðar. Auk þessa er á það að líta, að þeir, sem einkum koma til með að greiða þennan tekjuskatt, en það eru útgerðarfélög og einstakir atvinnurekendur, fá í móti, ef frv. mín ná fram að ganga, mikla ívilnun, þar sem er lækkun á tolli af þeim vörum, sem til útgerðarinnar þarf, svo sem salti, veiðarfærum og kolum. Eftir núgildandi 1. nemur verðtollurinn af kolum og salti um 3%, og eftir frv. meiri hl. skattamálanefndar (MG og HStef) 5%, en eftir mínum till. lækkar hann niður í 1%. Þetta hefir afarmikið að segja fyrir útgerðina og vegur að miklu leyti upp á móti þeirri hækkun á tekjuog eignarskatti, sem þetta frv. fer fram á. Ágreiningurinn milli mín og hv.l.þm. Reykv. er aðallega um það, hvort réttara sé að afla ríkissjóði tekna með tollum á nauðsynjavörum og framleiðsluvörum, eða með tekju- og eignarskatti. Hvort réttara sé t. d. að láta útgerðarfélögin, að því er þau snertir, greiða þúsundir króna í ríkissjóðinn í hreinum tapsárum með tollum á kolum og salti, eða láta þau greiða heldur hærri skatt af eignum sínum og tekjum, þegar vel árar. Hvort skattana eigi að leggja á þarfir eða ágóða og eignir. Ég lít svo á, að það sé heppilegra, bæði fyrir þjóðfélagið og einstaklingana, og líka fyrir útgerðarfélögin, að þau séu látin greiða hærri skatt af tekjum sínum, þegar vel gengur og sleppa við skattinn í tapsárum. Eftir núgildandi l. verða útgerðarfélögin að greiða þúsundir króna í toll af þeim vörum, sem til framleiðslunnar þarf, þó að stórtap sé á útgerðinni. Sjá allir, að það er hvorki réttmætt né sanngjarnt. Hitt er þó ennþá ranglátara og heimskulegra, að láta fjölskyldumann, sem ef til vill verður að þiggja 100–200 króna framfærslustyrk, greiða um 300 krónur í ríkissjóðinn í tolla af nauðsynjum sínum og sinna.

Magnús Guðmundsson Ég hjó eftir því hjá hv.þm. Ísaf., að hann taldi beinu skattana ekki nema meiru en 40% af öllum ríkistekjunum, en þá óbeinu 60%.

Hlutföllin eru 41% á móti 59%

. Þetta atriði var tekið til athugunar af skattamálanefndinni, og ég man ekki betur en að niðurstaðan yrði sú, að skattarnir vægju salt, að hvortveggja skatturinn næmi jafnmiklu af ríkistekjunum. Nú er það svo í sumum tilfellum, að álitamál getur verið, hvað beri að skoða sem beinan skatt og hvað sem óbeinan, og má því vera, að hv.þm. Ísaf. hafi komizt að þessari niðurstöðu af því, að hann telji þann skatt óbeinan, sem við meðnefndarmenn hans í skattamálanefndinni teljum beinan, en ég hygg þó, að varla geti borið hér svo mikið á milli af þessari ástæðu. A. m. k. slæ ég því föstu, að beinu skattarnir nemi hér um bil jafnmiklu sem óbeinu skattarnir, og undir þeim kringumstæðum finnst mér ekki rétt að hækka beinu skattana. Hv. þm. Ísaf. tók Danmörku sem dæmi í þessu efni, en það verður að gæta þessa, að þar er um stærri þjóð að ræða en okkar, þjóð, sem á sín á meðal marga stóreignamenn, sem greiða gífurlega háan tekju- og eignarskatt. Þessir menn hækka þau hlutföll, sem hér er um að ræða. Hér á landi er þessum mönnum ekki til að dreifa; þeir eru ekki til. Af því leiðir svo, að okkar hlutföll eru lægri. Ef tekjuskatturinn hér og í Danmörku er borinn saman, kemur í ljós, að hér er goldinn meiri skattur en þar af sömu tekjum. Og ég vil stinga því að hv.þm. Ísaf., að þó að tekjuskatturinn sé lægri í Danmörku en hér á landi, og flokksbræður hv.þm. fari þar með völd, hafa þeir þó ekki komið fram með till. um að hækka tekjuskattinn. Þeir hafa ekki séð sér það fært. Ég vil benda á eitt atriði, sem er sérstætt um okkur Íslendinga, og það er það, hve atvinnuvegum okkar farnast misjafnlega frá ári til árs. Það er ekki óalgengt, að fyrirtæki, sem græðir 50 þús. kr. þetta árið, tapi sömu upphæð á því næsta. Til þessa verður að taka tillit í skattálögunum. Meiri hl. skattamálanefndarinnar hefir ekki getað fallizt á að hafa meðaltalsreglu 2 til 3 ára, og af því leiðir, að ekki má skatta þessi fyrirtæki jafnhátt eins og ef gengið væri út frá jöfnum gróða. Ef gengið væri út frá meðaltalsreglunni, mundi fyrirtækið, sem ég nefndi í dæminu hér á undan, engan skatt greiða. Þegar þessari reglu er ekki fylgt, kemur skattgreiðsla á allar tekjur fyrra ársins, en aftur á móti enginn skattur á síðara árið. Skatturinn á aftur á móti að greiðast á síðara árinu, þegar tapið varð, og verður að taka tillit til þessa, þegar skatturinn er ákveðinn. Ég þykist hafa sýnt það oft áður, að ég er vínveittur tekjuskatti, en ég er ekki blindur á það, að það verður að nota hann innan vissra takmarka. Það er reynsla allra þjóða, að þegar skatturinn er farinn að verða mjög hár, fer að bóla á ýmsum göllum á honum. Fyrst er nú það, hve illt er að ná réttu framtali. Þá er það ennfremur galli, hve erfitt og jafnvel oft ómögulegt er að innheimta skattinn. Ég held, að ég megi segja, að í svo að segja hverjum landsreikningi verði að strika út hundruð þúsunda af þeim ástæðum, að ekki hefir verið unnt að ná skattinum inn. Ennfremur má benda á það, að eftir töflunum um, hvað tekjuskatturinn hefir numið frá því að hann var settur, kemur í ijós, að skatturinn er þrefalt hærri árið eftir góðæri en eftir illæri. Þetta, sem ég nú hefi nefnt, eru gallar á þessum tekjustofni, frá ríkissjóði séð. Frá gjaldendanna hlið er auðvitað ekki nema fyllsta sanngirni í því, að þeir séu látnir borga minna, þegar illa árar, en það sýnir, að tekjuskatturinn er ekki nothæfur fyrir ríkissjóðinn, nema með öðrum sköttum. Mér þykir þetta frv. vera seint fram komið, þar sem nú er liðinn fullur mánuður af þingi, og mér skilst, að það þýði litið að vera að ræða málið. Ég skil þennan drátt hv.þm. Ísaf. á að bera fram frv. svo, að hann búist ekki við, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. Ég hefi þó ekki á móti því að ræða aðalatriði þessa máls, en ég verð að segja, að það er ekki hægt að búast við, að þm. geti sinnt þessu máli, auk allra annara mála, sem liggja fyrir þessu þingi, þegar það kemur ekki á dagskrá fyrr en þingannir eru að verða sem mestar.

Magnús Jónsson * Hv. flm. sagði, að tekjuskatturinn í Danmörku næmi meira af ríkistekjunum en hér hjá okkur. Nú sést það í þeim töflum, sem hv.flm. hefir látið fylgja þessu frv., að tekjuskatturinn í Danmörku er helmingi lægri en hann yrði hér eftir frv., og aðeins lítið eitt hærri en eftir núgildandi lögum. Þetta sýnir, hvað tölur geta verið varasamar. Þó að tekjuskatturinn sé lægri í Danmörku en hér á landi, nemur hann samt sem áður hlutfallslega meiru af ríkistekjum. Geta menn af þessu séð, að þó að tekjuskatturinn eigi ekki við hjá okkur, er hann fullkomlega eðlilegur tekjustofn í Danmörku, vegna þess, hve þar er margt hátekjumanna. Hér á Íslandi eru slíkir menn ekki til. Auk þess er þessi samanburður við Danmörku dálítið villandi. og er ég ekki með því að drótta því að hv.flm., að hann sé að reyna að villa menn í þessu máli. Eins og hv.flm. tók fram, er mikill hluti af útgjöldum annara þjóða kostnaður af her og flota, auk þess sem mikið gengur til þess að mæta afleiðingum fyrri ófriða. Ef þetta væri strikað út, hygg ég, að það mundi koma í ljós, að tekjuskatturinn næmi hlutfallslega meiru hér en annarsstaðar. Margar þjóðir, t. d. Englendingar, taka mestan hluta ríkisteknanna með tekju- og eignarskatti. Þeir eiga hægt um vik með að fara ofan í vasa sinna mörgu auðugu borgara; þeir eru nú einu sinni svo vel settir. En það er ekki víst, að við getum leikið þetta eftir. Það má segja, að gott sé að geta farið til útlanda, og að þetta geri Pétur og Páll. En þar með er ekki sagt, að þetta geti allir gert. Við verðum að sníða okkar skattalöggjöf eftir vexti, en ekki eftir því, sem er í öðrum löndum. Hv. flm. sagði, að alltaf hefði kveðið við frá því fyrsta sá söngur, að tekju- og eignarskatturinn mundi draga úr framkvæmdarlöngun manna. Þetta getur verið; ég hefi ekki kynnt mér þennan söng. Ég veit, að það kveður mikið að honum nú, og tel ekki ósennilegt, að svo hafi jafnan verið áður. Og mér finnst þetta ekki nema eðlilegt í alla staði. Það er sannanlegt, að hinn hái tekjuskattur hefir dregið úr mörgum fyrirtækjum. Ég hefi séð því haldið fram í ýmsum erlendum bókum, sem ég hefi lesið um hagfræðileg efni, að fjölmargir atvinnuvegir hafi verið gerðir ómögulegir, vegna þess, hve þeir voru hátt skattaðir. Og sé lagt fast að hinum ýmsu fyrirtækjum með þessum skatti, er hætt við því, einkum ef fyrirtækin berjast í bökkum, að þau fari að lækka kaupgjaldið. Það mætti segja mér það, að þessi hái skattur á framtakssemi manna og löngun til að reka stórfyrirtæki ætti sinn þátt í kaupdeilunum og atvinnuleysinu, sem nú er að lama allar þjóðir og enginn ræður við, sem jafnaðarmenn lofa að ráða bót á, en gefa þó upp, þegar þeim er trúað fyrir völdunum. Hér á Íslandi hefir að vísu dálítið verið um verkföll, en atvinnuleysi, sem orð sé á gerandi, þekkist hér ekki sem betur fer. Ég skal ekkert um það segja, hversu mikinn þátt tekju- og eignarskatturinn á í þessum tveim þjóðfélagsbölum nútímans, en að hann eigi sinn mikla þátt í þeim - um það er ég ekki í neinum vafa. Hv. flm. sagði, að beinu skattarnir kæmu sér betur fyrir útgerðarfélögin. Ég er honum sammála um það. En hv.flm. kom ekki inn á þá hliðina í þessu máli, sem snýr að ríkissjóði. Hvernig á ríkissjóðurinn, sem er bundinn af árlegum þörfum, að bjarga sér, ef tekjustofnar hans verða að engu vegna ills árferðis. Það er hart að þurfa að nota þessa skatta, en hjá því verður ekki komizt. Hins verður að gæta, að stilla sköttunum svo í hóf, að atvinnulífið geti fleytt sér yfir „dauðu punktana“, hafi eitthvað afgangs frá góðu árunum til þess að mæta þeim vondu. Mér fannst hv.flm. ganga alveg framhjá því, að mikið af hinum nauðsynlegu sköttum kemur fram í breyttu verðlagi og kaupgjaldi, svo að í raun og veru verða það atvinnufyrirtækin, sem bera þetta uppi.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. 1. þm. Skagf. vildi draga það í efa, að rétt væri frá skýrt um hlutfallið milli beinna skatta og tolla, en hann getur sannfærzt um, að ég hefi skýrt rétt frá, með því að fletta upp á bls. 28 í þskj. 137, því að þar er ítarleg grg. um málið og prentuð sundurliðuð skýrsla um skatttekjur ríkissjóðs árin 1924–27 samkv. rekstrarreikningi. Reynslan hefir orðið sú, að tollarnir hafa öll árin numið margfaldri upphæð á við beinu skattana, en vitanlega lendir meginþungi tollanna á fátæklingunum, sem hafa fyrir stórum fjölskyldum að sjá, en hinir, sem eru einhleypir eða vel efnum búnir, finna ekki svo mikið til þeirra og leggja tiltölulega minna af mörkum. Hv. þm. gat þess með réttu, að aðrar þjóðir hefðu flestar miklar tekjur af tekju- og eignarskatti, og tiltölulega meiri en við. En hann fullyrti, að flestar þeirra sæktu skatt þennan aðallega í vasa nokkurra milljónamæringa. Rétt er það, að sumstaðar greiða milljónaeigendur allmikinn hluta tekju- og eignarskattsins. En hér á landi eru líka til milljónamæringar. Skýrslur þær, er fylgja frv. mínu sýna, að hér eru þó nokkrir menn, líklega um eða yfir 10, sem eiga meira en milljónar virði hver, ef eignir þeirra væru metnar með sannvirði. Ég hygg, að í tiltölu við fólksfjölda og þjóðarauð eigum við Íslendingar fullkomlega sambærilegan fjölda milljónaeigenda við aðrar þjóðir. Og auðvitað eiga efnuðustu og tekjuhæstu mennirnir hér eins og annarsstaðar að greiða tiltölulega mest. En þeir gera það bara ekki. Hv. þm. virtist halda, að Englendingar legðu tekjuskatt og eignar aðeins á stóreignamennina. Ekki er þetta rétt. Þeir, sem kalla mætti miðlungsmenn að tekjum og eignum, greiða tiltölulega háan skatt í Englandi. Lægsti skattur þar er 10% af skattskyldum tekjum einstaklinga, en frádráttur er þar miklu meiri en hér, um 7000 kr. fyrir 5 manna fjölskyldu. Almennur tekjuskattur þar er 20%, en ofan á hann bætist svo stighækkandi yfirskattur (supertax) af háum tekjum, 40 þús. kr. og þar yfir, allt upp í 75% samanlagt. En því má ekki gleyma í þessu sambandi, að nauðsynjavörutollar eru svo til engir í Englandi, en einmitt þeir eru þyngstir fyrir alþýðuna hér. Hv. þm. talaði um, að tekjuskattur væri misjafn frá ári til árs, og það er alveg rétt, og þess vegna er trauðla hægt að notast við hann eingöngu, en fasteignaskatturinn er hinsvegar tryggasti skattstofninn og bætir því upp tekjuskattinn ásamt með eignarskattinum, sem líka helzt nokkuð jafn frá ári til árs. Hv. 1. þm. Reykv. tók svo til orða, að við vissum ekki, hve mörg félög væru í hættu stödd vegna of hás tekju- og eignarskatts. Mér er ekki kunnugt um eitt einasta félag, sem er í hættu vegna tekju- og eignarskatts. Þessa skatta greiða ekki önnur félög en þau, sem eiga verulegar eignir eða hafa verulegan arð. Ég hygg, að það séu aðrir skattar, sem eru félögunum hættulegri, og það eru þeir skattar, sem félögin verða að borga, hvort sem þau eiga nokkuð eða ekkert, - hvort sem þau græða eða tapa -, en það eru tollar af framleiðsluvörum. Þá á að lækka eða afnema. Þann veg er þessum félögum bezt hjálpað. Þá beindi hv.þm. þeirri spurningu til mín, hvort afleiðingin af hækkuðum tekju- og eignarskatti yrði ekki sú, að kaupgjald hlyti að lækka. Skatturinn greiðist af hagnaði, þ. e. því, sem eftir er þegar búið er að greiða kaupgjald og allan annan kostnað. Hann hefir því engin áhrif á kaupgjaldið. Ég drap á það áðan, að það væru aðrir skattar, sem væru hættulegri en tekjuog eignarskattur fyrir þau félög, sem berjast í bökkum. Það eru tollarnir á þeim nauðsynjavörum, sem félögin verða að kaupa, er reynist þeim þyngsti bagginn, og bezta ráðið til að létta undir með þeim er að lækka þessa tolla eða afnema með öllu. Mér virðist sem hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Skagf. geri of mikið úr því, hvað tekju- og eignarskatturinn sé stopull, í samanburði við aðra tekjustofna ríkissjóðs, t. d. tollana. Meðaltal hans frá 1921 mun vera ca. 1200 þús. kr. á ári, og er það mikið yfir áætlun yfirleitt. Venjulegur áramunur á þessum skatti hefir verið 200–300 þús. kr., nema veltiárin 1925 og 1929, en þá fóru líka allir aðrir tekjuliðir stórkostlega fram úr því, sem áætlað var, og ýmsir miklu meira en tekjuskatturinn. Annars er það ekki mikill galli, þótt skatturinn ár og ár fari verulega fram úr áætlun. Oftast hefir hallað á þá hliðina, og mun svo verða enn, ef sömu reglum er fylgt um áætlun teknanna.

Halldór Stefánsson Ég tel ekki þörf á því nú við þessa umr. að ræða út til hlítar einstök atriði þessa máls, því að ég tel það víst, að frv. þetta verði látið ganga til nefndar, og að því loknu verði það athugað nánar. Út af umr. samnm. minna í tolla- og skattanefndinni vildi ég þó segja nokkur orð, og þá einkanlega taka til athugunar hlutföllin milli skatta og tolla. Það er venja að skipta sköttunum í tvo flokka, beina og óbeina. Þetta eru að vísu stærstu flokkarnir, en í rauninni er rétt að aðgreina þetta nánar. Ég hefi hér fyrir mér skýrslu um tekjustofna ríkissjóðs og sveitar- og bæjarsjóða, og er þeim þar skipt í 5 flokka. Þeir eru þessir: 1) beinir skattar, 2) óbeinir skattar eða tollar, 3) atvinnutekjur, 4) eignatekjur, og loks 5) aðrar tekjur. - Beinu sköttunum má svo aftur skipta í undirflokka, sem falla ýmist til ríkissjóðs eða sveitar- og bæjarsjóða. Skal ég nú gera nánari grein fyrir þessari flokkun; og er það þá þannig: a. Eiginlegir skattar: Fasteignaskattur, Tekju- og eignarskattur, Erfðafjárskattur, Stimpilgjöld, Bifreiðaskattur. b. Skattar eða greiðslur fyrir sérstaka aðstoð: Aukatekjur, Leyfisbréfagjöld, Skólagjöld, Vitagjöld. c. Skattur á atvinnurekstri: Lestargjald, Útflutningsgjald, Gjald af brjóstsykursgerð o. fl. d. Útsvör (álögð). Árið 1926 hefir 1. undirflokkur beinu skattanna numið 12,2% samanlagt til ríkissjóðs og sveitarsjóða; annar flokkurinn, sem eru gjöld fyrir sérstaka aðstoð, sem hið opinbera veitir, hefir samanlagt numið 5,6%; þriðji undirflokkurinn, sem er ýmiskonar skattur á atvinnurekstri, hefir numið 6,4%, og svo eru loks útsvörin, sem hafa numið 27,8%. Samanlagt hefir þetta, sem ég kalla beina skatta, numið 52%, en það er raunar ekki ágreiningslaust meðal manna, hvað megi að réttu lagi kalla beina skatta og hvað ekki. Þá kem ég að tollunum, en þeim er skipt í tvo aðalflokka, annarsvegar er tollur á almennum þurftarvörum, en hinsvegar tollur á munaðarvörum. Tollur á þurftarvörum, sem vörutollur og verðtollur, hefir numið þetta ár 18,6%, en munaðarvörutollurinn, þ. e. a. s. tollur af víni, kaffi, sykri og tóbaki o. þ. h., hefir numið 22,5%. Samanlagt hafa þá þessir óbeinu skattar numið 41,1%. - Nú er þess að gæta, sem komið hefir og fram hér við umr. þessa máls, að tollur á munaðarvörum er ekki sambærilegur við aðra tolla, því að þær vörur, sem slíkir tollar hvíla á, eru menn ekki nauðbeygðir að kaupa fremur eða í stærra mæli en menn geta eða vilja. Þá eru eftir aðrir þrír flokkar, sem gefa miklu minni tekjur en hinir, sem ég hefi talið, og má þá fyrst nefna atvinnutekjur, svo sem pósttekjur, símatekjur, tekjur af víneinkasölunni ásamt tóbakseinkasölu og steinolíueinkasölu, sem námu 2,6%. Þá koma eignatekjur, sem sé tekjur af fasteignum, vaxtatekjur, vaxtatekjur útdreginna veðdeildarbréfa og tekjur af bönkum, sem nema samanlagt 1,6%. Þá koma að síðustu aðrar tekjur, sem ekki er hægt að vita, í hvaða flokki eiga að teljast að réttu lagi, en það eru ýmsar og óvissar tekjur, sem nemur samtals 2,7%. Niðurstaðan verður því sú, að það, sem kalla má beina skatta, nemur rúmlega 50%, tollar aftur 40%, og er þó þess að geta, sem fyrr er sagt, að tæpur helmingur af því fellur á vörur, sem eru almennar þurftarvörur. Loks eru aðrar tekjur tæp 7%. Mér þótti rétt að gefa þetta yfirlit, þótt ég hinsvegar viti það, að um það geti orðið ágreiningur, hvað séu beinir skattar og hvað ekki. Þessi flokkun mín er byggð á því, hvað lagt er á sem beinir skattar, en ekki hvort hægt er að velta þeim á neytendur eða ekki, því að slíkt er undir ýmsum atvikum komið, sem geta verið mismunandi á mismunandi tímum.

Magnús Guðmundsson Mér þótti vænt um að heyra þessa skýrslu, sem hv. 1. þm.N.-M. las upp, því að hún fór einmitt í þá átt, sem ég átti von á. Ég beindi því til hv.þm. Ísaf., að þegar hann skiptir sköttunum í beina og óbeina, þá er flokkun hans ekki rétt. Hann telur t. d. aukatekjur, eins og stimpilgjald, lestagjald, bifreiðaskatt og skólagjöld, til óbeinna skatta, en slíkt nær vitanlega ekki nokkurri átt. Það er t. d. enginn munur á lestagjaldi og fasteignaskatti; menn greiða þar gjöld af eign sinni, og sama er að segja um bifreiðaskatt. Ef á að skipta rétt í beina og óbeina skatta, þá á vitanlega allt það, sem ég hefi talið upp, að teljast til beinu skattanna, því að hitt nær vitanlega ekki nokkurri átt. Þá sagði hv.þm., að tekjuskatturinn væri ekki eins misjafn og ég hefði látið í veðri vaka í aths. minni, en ég vil þá benda á það, að árið 1924 var hann 800 þús. kr., en árið 1929 2½ millj. Þessar tölur sýna, að það getur munað æðimiklu frá ári til árs, hvað skattur þessi nemur, og slíkt er vitanlega mjög óhentugt, og fjarri því, að hægt sé að miða við hann eingöngu. Hv. þm. sagði, að það kæmi ekki til mála að lækka kaupgjaldið þótt tollar yrðu lækkaðir, því að fyrirtækin myndu græða stórum á því, að tollar lækkuðu, en ég vil beina athygli hans að því, að ef bæði atvinnurekendur og verkamenn græða á lækkun tollanna, þá hlýtur það að koma niður sem tap á ríkissjóðnum, nema aðrir skattstofnar komi í staðinn. Ef nú þessir nýju skattstofnar hvíla eingöngu á framleiðslunni, þá raskast það hlutfall, sem nú er. En raskist það hlutfall, þá á kaupið að lækka, ef gengið er út frá, að það sé nógu hátt nú eftir tilhögun okkar á skattamálunum.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Hv. 1. þm.N.-M. og hv. 1. þm. Skagf. hafa viljað aðgreina beina og óbeina skatta með nokkuð öðru móti en ég, en sú eina rétta skilgreining er þannig, að beinir skattar teljast þeir, sem ekki eru yfirfæranlegir, þ. e. a. s., sem gjaldendur ekki geta velt yfir á aðra. Það er raunar stundum örðugt að greina á milli þess, hverjir skattar séu yfirfæranlegir og hverjir ekki. Um tekjuskattinn er t. d. það að segja, að hann getur verið yfirfæranlegur, ef hann er lagður á þurftartekjur, en sé hann greiddur af gróða og hátekjum, er hann ekki yfirfæranlegur. Stimpilgjaldið leggst á verð fasteignar eða vöru, og sama er að segja um bifreiðaskatt og lestagjald, hvorttveggja færist á kaupendur í hækkuðu vöruverði. Hinsvegar skal ég játa það, að skólagjöld ber að telja til beinna skatta, en sú upphæð er svo lítil, að hún breytir hlutfallinu ekkert. Hv. 1. þm. Skagf. sagði ennþá, að tekjuskatturinn væri mjög misjafn. Ég hefi að vísu játað, að nokkru getur munað á honum frá ári til árs, en munurinn er ekki eins mikill og hv.þm. vill vera láta, eins og ég sýndi fram á í fyrri ræðu minni. Hv. þm. benti á, að árið 1925 hafi tekjuskatturinn farið 100% fram úr áætlun. Þá fóru tekjurnar í heild 100% fram úr áætlun, svo það er ekkert sérstakt með tekjuskattinn. Og í ár hafa tekjur af áfengissölu farið meir en 100% fram úr áætlun, og sömuleiðis ýmsar aðrar tekjur 50–100% fram úr áætlun.

Magnús Guðmundsson Ég ætla einungis að benda hv.þm. Ísaf. á það, að ef sá einn skattur telst beinn, sem ekki er yfirfæranlegur, þá held ég, að fáir skattar séu beinir. T. d. munu allir telja fasteignaskattinn beinan skatt, og það gerir hv.þm. Ísaf., en það er mikið spursmál, hvort hann er ekki alltaf yfirfæranlegur í raun og veru. T. d. er skattur af húsum venjulega yfirfærður, því leigutakar borga hann. Eignarskattur er það eiginlega líka. Af þessu má ráða, að ef á að hafa þá skilgreiningu, sem hv.þm. vill, þá kemst maður í hreinar ógöngur og þá verða því nær engir skattar beinir. Í þessu er því hinn mesti misskilningur hjá hv.þm. Ísaf. og útreikningar hans verða rangir.

Flm. (Jón Baldvinsson) Með lögum, sem samþ. voru á þinginu 1927, var verkafólki heimiluð ókeypis aðstoð dómara til að ná kaupi sínu. Þetta var í tilteknum atvinnugreinum, en nokkrar voru undanskildar, eins og t. d. algeng sveitavinna, þar sem verkafólk hefir húsnæði og fæði sem hlut úr kaupi sínu. Nú var það ætlunin í raun og veru, að orðið „verkafólk“ tæki einnig til iðnaðarmanna. En vart hefir orðið við það, að ýmsir dómarar landsins hafa skilið þetta svo þröngt, að þeir hafa ekki álitið, að iðnaðarmenn gætu komið undir lögin. Og nú hafa bæði mér og öðrum þm. borizt áskoranir frá þeim mönnum um það, að flytja þá till., að þeir nytu sömu réttinda um aðstöðu til kaups síns og annað verkafólk. Það frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á að veita þennan rétt. Meginhluti laganna frá 1927 er tekinn upp í þetta frv. Ætlazt er til, að þetta nái fyrst og fremst til þeirra iðnaðarmanna, sem vinna hjá öðrum, þ. e. a. s. manna, sem ganga í vinnu hjá meisturum. Þeir eiga rétt á að fá kaup sitt innheimt kostnaðarlaust. Við flm. ætlumst líka til, að frv. nái til manna, sem starfa saman í félagi, einn, tveir eða fáir í samvinnu um verk, sem þeir hafa tekið að sér fyrir ákvæðiskaup eða sumpart tímakaup. Við viljum, að þeir hafi þennan rétt gagnvart þeim, sem fær þá til að vinna, sem sé að ákveða fasta vikulega útborgun á kaupi þeirra. Sömuleiðis er ætlazt til, að þetta nái til manna, sem vinna með venzlamönnum sínum. Ég þekki marga, sem láta sonu sína læra sömu iðn og þeir stunda sjálfir, og ganga þeir þá í vinnu ásamt þeim. Á sama hátt tekur frv. til iðnnema. Þessi lög eiga að veita þeim sömu réttindi. Það er ekki ætlazt til, að þetta taki til hinna stóru verktakenda, sem vanir eru að semja um greiðslu á annan hátt, þegar þeir taka að sér að framkvæma einhver fyrirtæki. Aðeins þeir smáu þurfa að hafa. rétt á kostnaðarlausri innheimtu, því að kostnaðurinn yrði of mikill fyrir þá, ef þeir yrðu að fara í málarekstur út af innheimtu á kaupi, sem nemur fáum tugum króna, eða hundruðum í mesta lagi. Ég vona, að hv. deild taki málinu vel, og mælist til, að því verði vísað til allshn., að lokinni þessari 1. umr. málsins.