Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Guðmundur Í. Guðmundsson) Herra forseti. - Ég hef borið fram þessa till., sem er þess efnis, að Alþingi heimili ríkisstj. að verja fé úr ríkissjóði á þessu og næsta ári til kaupa á efni til að fullgera Reykjanesrafveituna, svo og aðalspennistöðvar þessarar rafveitu, og í háspennuveitur um þorpin á Suðurnesjum. Þetta mál er ekki nýtt á Alþingi, svo að ekki þarf að kynna það fyrir hv.þm. með langri ræðu. Málið var hér á ferð á s. l. hausti, og þá kom fram, hve almennur áhugi er á því á Suðurnesjum að geta orðið njótandi rafmagns. Þeir Suðurnesjabúar hafa unnið að því að útvega efni til rafveitugerðar um nesin. Árið 1942 var talið, að ekki stæði á öðru en útflutningsleyfi úr Bandaríkjunum, og horfur á, að það fengist um haustið, en vegna nýrra útflutningsreglna brást það. Haustið 1943 var þó hægt að útvega efni í þann hluta rafveitunnar, sem nægði til þess, að Keflavík fengi rafmagn. Þessi lausn á málinu var náttúrlega góð byrjun og vakti mikla ánægju hjá Keflvíkingum, en aðrir þykjast litlu nær, og fyrir þá er nú unnið að því af utanríkisráðuneytinu að útvega efni og útflutningsleyfi á því. Eftir þeim upplýsingum að dæma, sem utanríkisrh. hefur síðast fengið frá sendisveitinni í Washington, er ástæða til þess að ætla, ef nú yrði sótt um viðbótarleyfi fyrir efni til rafveitunnar, að þá fengist það, a. m. k. að einhverju leyti. Gert hefur verið ráð fyrir, að ríkið yrði til bráðabirgða að leggja fram féð til efniskaupanna, þar til ráðstafanir yrðu gerðar til annarrar fjáröflunar, sem undir yrði risið. Í fyrra varð það úr, að ríkisstj. var veitt tímabundin heimild til efniskaupa fyrir rafveitur, unz þing það kæmi saman, sem nú situr. Sú heimild er því úr gildi. En mér er tjáð, að ekki sé til neins að sækja um útflutningsleyfi, nema vissa sé fyrir, að leyfi, sem fengist, yrði notað. Þess vegna er þessi till. fram borin í beinu framhaldi af því, sem áður hefur verið gert. Nokkuð hefur verið um það rætt, hvort ekki mundi hagkvæmara að fá þetta efni frá Svíþjóð eftir stríð. Ég geri ráð fyrir, að n., sem fær þetta til meðferðar, taki þann möguleika til athugunar, en athugun hefur gert mig honum fráhverfan eins og sakir standa. Komið hefur fram brtt. á þessum fundi um heimild varðandi efniskaup fyrir rafveitur á ýmsum fleiri stöðum, og er gott eitt um það að segja, að sú heimild verði einnig veitt með einhverju móti. Ég legg til, að umr. verði frestað og till. vísað til fjvn. ásamt brtt. á þskj. 459.

Kristinn Andrésson Ég flyt hér ásamt hv. 2. þm. Árn. brtt. á þskj. 459, sem felur í sér að gera þessa till. víðtækari en hún er. Málið hefur verið rætt svo á fyrri þingum, að ástæðulaust er að rekja það nú eða lýsa þörf manna og áhuga á, að framkvæmdir dragist ekki lengur en nauðsyn ber til. Það hlýtur að vera öllum ljóst, að ekki er hægt að láta nægja að afgreiða till. eins þrönga og hún er. Við leggjum til, að heimildin nái til efnis í rafveitur til þessara staða: Eyrarbakka, Stokkseyrar, Selfoss, Hveragerðis og Suðurnesja, Húsavíkur og Reykjahverfis. Á öllum þessum stöðum liggja fyrir fullkomnar áætlanir um rafveitur. Ef möguleikar verða á að útvega efni í Ameríku til að gera þessar rafveitur, þarf heimildin að vera fyrir hendi, og hv.þm. munu ekki eiga auðvelt með að gera upp á milli þessara staða. Málinu mun verða vísað til fjvn. ásamt brtt. Ég gæti eiginlega fallizt á, að ekki yrði tiltekió um ákveðna staði, heldur aðeins framlengd sú heimild, sem í gildi var frá s. l. hausti um kaup á efní í rafveitur. Ef það yrði ofan á, gætum við tekið brtt. okkar aftur. Hitt væri ófært, ef efni fengíst í rafveitur til allra þessara staða, að ríklsstj. hefði ekki heimild til að kaupa það, Ég vil loks geta þess, að ég verð að bera fram skrifl. brtt. um, að fyrirsögn till. breytist til samræmis við þá breyt., sem lagt er til á þskj. 459.

Ólafur Thors Herra forseti. - Ég skal ekki vera margorður um þessa till. á þskj. 431. Ég geri ráð fyrir, að hv.flm. hafi fært fram þau rök, sem að efninu hníga og minnzt er á í grg., og mæli ég með því, að hún verði samþ. Varðandi brtt. þá, sem fyrir liggur á þskj. 459, er það kunnugt, að ég er hvetjandi slíkra framkvæmda sem þeirra, er þar er gert ráð fyrir. Hins vegar lít ég svo á, ef fyrir liggur vissa um, að efni fáist til þeirra sérstöku framkvæmda, sem um er að ræða í till. á þskj. 431, að þá sé rétt að hafa þann hátt á að samþ. hana eina út af fyrir sig og samþ. svo sér efnislega till. á þskj. 459. Mér skildist af samtali við hv.flm., að hann vildi, að þessi till. færi til fjvn. Ég er því samþ. og vil eiga þátt í þeirri afgr. málsins. Ég fæ ekki séð, að það saki, þó að þessi háttur sé hafður á afgr., en það er von, ef öryggi er fyrir því, að efni fáist til ákveðinnar rafveitu, en ekki annarra, þá séu þeir, sem sérstöðu hafa í málinu, hvetjandi þess, að málin verði aðgreind, en það þarf ekki að skaða áhugamál hinna. Ég mun því greiða atkv. með því, að aðaltill. sé vísað til n. og brtt. tekin aftur til athugunar fyrir n.

Ég get sætt mig við það. - GÞ : Ég tek þá till. upp.

Eiríkur Einarsson Ég vil taka það fram, að brtt. á þskj. 459 var útbúin í gær og var þá send til prentunar, ef hægt er þá að nefna það því nafni, og að hv. samþm. minn, 1. þm. Árn., var þá fjarri, og veit ég því ekki um sérstaka afstöðu hans, þó að ég viti, að hann muni vilja leggja málinu allt það lið, er hann getur, sem og okkur ber að gera sameiginlega. En til að fyrirbyggja misskilning, vildi ég taka fram, að ég stend einn þm. Árn. að till. af tilgreindum ástæðum. Annars var það hv.l.flm.till., sem mælti fyrir henni, og þarf ég ekki að endurtaka það, er hann sagði, að öðru en því, að það má segja, að sagan endurtaki sig. Það var á þ. 1943 heilmikið rætt um efniskaup til ýmissa rafveitna. Þá komu fram ýmsar brtt., sem miðuðust við ákveðna staði, en þá var það Keflavík ein, sem skauzt fram fyrir og fékk forgang. Hins vegar varð samkomulag um að veita ríkisstj. sameiginlega heimild til kaupa á efni til annarra rafveitna. En sú ályktun var tímabundin. Hún gilti ekki lengur en þar til næsta Alþ. kæmi saman, og nú er það orðið, svo að heimildin er úr gildi fallin, og er þá annað tveggja að láta sitja við það, sem áður var, eða leita heimildar að nýju. Hv. l.flm. lét skína í, að það skipti íitlu máli, hvort staðirnir væru tilgreindir eða sameiginleg yfírlýsing fengist um ónafngreinda staði. Ég lít svo á, eftir því sem málinu er háttað um þessa heimild til að borga efnið, að það eigi að vera samfelld heimild án tilgreiningar staða. Ég álít það heilsteyptara, því að ef glíma á um staði, hvort t. d. Reykjanes eða einhverjir aðrir staðir eigi fyrst að fá þessu framgengt, þá yrðu það reiptog og glímubrögð fremur en það svaraði til réttmætrar faglegrar niðurstöðu í málinu. Ég spurði þann mann um málið, sem ég hygg, að beri sérstakt skynbragð á þetta, en það er forstöðumaður Rafmagnseftirlits ríkisins, og hann sagði, að verið hefði stöðug viðleitni á því að útvega efni til þeirra rafveitna, sem næst standa, eins og rafveitna til Eyrarbakka-, Stokkseyrar-, Reykjaness- og Þingeyjarsýslulínunnar, og heyrði ég á honum, að ekkert hefði fengizt enn, en viðleitnin væri fyrir hendi og henni haldið áfram af fullum áhuga. Hins vegar heyrðist mér ekki á honum, að um væri að ræða nokkurn aðstöðumun fyrir þessar ýmsu línur. Svo er það, að úr því að einn hv.þm. varð til að flytja till., sem er stíluð á þessa einu línu, þá freistast maður til að gera hið sama. Ég endurtek, að maður, sem hefur fagþekkingu í þessum málum, forstöðumaður Rafmagnseftirlits ríkisins, sagði þetta við mig í gær, að stöðug viðleitni væri höfð á þessu máli, án þess að einn staður væri látinn vera öðrum framar. Þess vegna óska ég þess, að jafnframt því að þessi till. fer til fjvn. verði athugað gaumgæfilega, hvaða aðferð sé heppilegust í þessu máli. Ég get að því leyti ekki verið samþ. því, sem kom fram hjá hv.þm. G.-K., þar sem hann mælist til, að till. á þskj. 431 verði samþ. og brtt. okkar kannske líka að athuguðu máli í fjvn. Ég álít, að það eigi að skipa þessum stöðum á sama stallinn án þess að gera upp á milli þeirra og óforsvaranlegt sé að láta ýmsa þm. vera að þumlunga sig áfram hvern með sinn stað. Ég álít það ekki rétt og ekki þinglegt. Ég vildi gjarnan óska þess, að Reykjanessrafveitan kæmi sem fyrst, en ekki á óeðlilegan og óþinglegan hátt og á kostnað annarra staða. Og það gæti farið svo eftir reynslu fyrr og nú, að það endaði með óheppilegu reiptogi. Það er álitamál, hvort ekki væri rétt fyrir n., sem fær þetta mál til athugunar, að skeyta við sínar niðurstöður samfelldri till. án tilgreiningar stöðva þess efnis, að framkvæmdir skuli unnar jafnóðum og efni fæst, eftir till. Rafmagnseftirlits ríkisins, því að það er um þetta eins og allar stórvægilegar framkvæmdir, að til þess eru fagmenn og trúnaðarmenn ríkisstj. og Alþ., að farið sé eftir þeirra till. Þá tekst mikið ómak af Alþ., og það losnar við freistingu til togstreitu. Þetta er ekki sagt til að mótmæla neinni af till., heldur er ég með orðum mínum að benda á það, sem krefjast verður til samræmis þessu máli.

Garðar Þorsteinsson Ég hefði talið réttast, að sú till., sem samþ. var í fyrra, yrði samþ. aftur að efninu. Ég tel, eins og till. á þskj. 431 er orðuð, að hún gangi í þá átt að láta Suðurnesin ganga fyrir, þótt vitað sé um aðra staði, þar sem þörf á raflögnum er eins mikil. Ég er á móti því. sem hv.þm. G.-K. sagði, að rétt væri að samþ. efnislega þessar tvær till. sérstaklega. Ef á að tiltaka einhverja staði, er rétt að tiltaka þá alla staði, sem vitað er um, að jafna kröfu hafi til að fá lagt til sín rafmagn. Nú hefur verið mælt með raflögn út til Dalvíkur í sambandi við lögn frá Akureyri, og mér hefur skilizt, að hana ætti að leggja næst á eftir Reykjanesslínunni. Ef á að tiltaka staði .fyrirfram, finnst mér eðlilegt, að þessi lögn komi þar með, og leyfi ég mér því að bera fram skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 459, að niðurlag hennar orðist þannig: Húsavíkur, Reykjahverfis og út um Eyjafjörð vestanverðan til Dalvíkur. - Þessi till. kemur að líkindum til athugunar í fjvn., og ég teldi eðlilegt, að sú almenna heimild gilti, sem fólst í gömlu till., þar sem ríkisstj. var heimilað að verja fé til efniskaupa, og svo yrði leitað til fagmanna um ákvörðun lagnanna sjálfra. Svo langar mig til að spyrja hæstv. fjmrh. um það, að hve miklu leyti þessi heimild hefur verið notuð, á hve miklu efni hafa verið fest kaup í Ameríku og hvort eiga megi von á því, að efnið fáist hingað.

Jóhann Jósefsson Herra forseti. - Ég tek undir það, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði. Mér finnst ekki óeðlilegt, að þegar till. kemur fram um að heimila ríkisstj. að kaupa efni til rafveitu um Suðurnes, séu líka teknar ákvarðanir um aðra staði, sem rafveiturannsóknir hafa náð til, og lýsi ég yfir því, eins og hv.þm., að ég er á móti því, að afgreitt sé að leggja línu um Suðurnes, án þess að aðrir staðir komi til greina. Með samþ.Alþ. um lögn til Keflavíkur og þeim framkvæmdum, sem hafnar hafa verið í því efni, virðist mér stigið spor, sem gefur fordæmi og veitir öðrum landshlutum og byggðarlögum rétt til að krefjast sömu meðferðar á sínum raforkuveitum og Keflavík hefur orðið aðnjótandi og nú er ætlazt til, að Suðurnes hljóti. Með það fyrir augum tel ég eðlilegt, að hafður sé sá háttur á að tiltaka staðina, úr því að byrjað var á því. Ég skyldi hafa fallizt á það, hefði frá upphafi verið heimilað að verja framlögum til sérstakra staða samkvæmt áliti sérfræðinga. En þegar stigið er það spor á Alþ. að áætla sérstökum sveitum eða byggðarlögum þessi fríðindi, er óhjákvæmilegt, að ónnur byggðarlög sigli í sama farið, og með tilliti þess leyfi ég mér að bera fram brtt. varðandi Vestmannaeyjar, því að þær eru nátengdar línunni til Stokkseyrar og austursveitanna, og ég vil halda því fram, að þær eigi sama rétt á atbeina Alþ. og stj. og aðrir staðir. Því leyfi ég mér að leggja fram skrifl. brtt. við till. á þskj. 431.

Forseti (GSv): Tvær skrifl. brtt. hafa komið fram, frá hv.þm. Vestm. og hv. 2. þm. Eyf. Þar eru of seint fram komnar, og þarf afbrigða við. Vil ég leita afbrigða fyrir till. báðar nú þegar.

Jörundur Brynjólfsson Ég þarf í rauninni ekki að segja mörg orð um þetta mál, en get tekið undir við þá hv.þm., sem látið hafa uppi þá skoðun, að heppilegt sé að veita ríkisstj. allshefjarheimild um efniskaup til rafveitna og telja, að betra sé, að frá málinu sé gengið á þann veg en að tilgreindir séu einstakir staðir. Ég býst við, að verði sá háttur upp tekinn að tilgreina ákveðna staði, verði staðirnir orðnir nokkuð margir, áður en slík ályktun er búin að ganga gegnum Alþ., og er það vorkunnarmál. Mér þykir líklegt, að hefðu hv.þm. Rang. verið hér staddir í dag, þá mundu þeir hafa borið fram brtt. við þessa till. um að leiða rafmagn um Rangárvallasýslu. Þess vegna er það fjarri öllum sanni að ætla á þessu stigi málsins að tilgreina einstaka staði, og þó að eitthvað kunni að mæla með einum stað öðrum fremur, þá tel ég ekki rétt, eins og nú standa sakir; að fara að gera sérstaka samþykkt um þá. Það liggur fyrir athugun á allmörgum stöðum víðs vegar um landið; sem góðar horfur eru á, að unnt væri að koma raforku til. Það yrði því ærinn vandi fyrir Alþ. að ætla sér að ákveða staði með þó ekki betri upplýsingum um málið en það hefur enn þá. En hitt er annað mál, að það er mjög áríðandi, að þm. reyni að greiða fyrir því, að fólk víðs vegar úti um héruð landsins fái raforku í þjónustu sína. Þegar ákvörðun var tekin um að veita raforku til Keflavíkur, þá hefur það ekki hjálpað lítið til, að sú ákvörðun var tekin og efni fékkst, að herinn hafði bækistöðvar sínar á Reykjanesskaga. Mér hefur verið tjáð, að það hafi nokkuð greitt fyrir því, að efni fékkst í þá rafveitu. Nú hefur verið tekin ákvörðun af hendi þingsins um framkvæmd þessa verks. Það er að vísu aðeins skyndiráðstöfun, en það er eðlilegt, að þessi mál séu nokkuð á reiki hjá okkur enn sem komið er. Nú er starfandi mþn. í þessum málum, og ég vil mega vona, áður en mjög löng stund líður, að hún geti komið fram með till. sínar fyrir þetta Alþ. Þegar ég segi innan mjög langs tíma, meina ég, að það geti orðið innan hálfs mánaðar eða svo, að till. hennar verði tilbúnar til þess að leggjast fyrir Alþ. Ég vil því mega vænta þess, að Alþ. sýni áhuga sinn á því að greiða götu þeirra till., svo að löggjöf verði sett um þetta efni. Það er algerlega óhugsandi, að fast skipulag geti orðið á þessum málum öðruvísi en slíkar framkvæmdir fari eftir ákveðinni löggiöf. Alþ. hefur ekki enn átt kost á því, og er ég þó ekki með þessum orðum að ásaka þá hv.þm., sem eru flm. þessarar till. Það ber aðeins vott um, hve aðkallandi er, að hafizt verði handa um framkvæmd þessa verks, og áhuga hv.þm. og umbjóðenda þeirra að fá þetta mál leyst. Ég vil því beina því til hv.fjvn., sem vafalaust fær þessa till., að mjög æskilegt væri, að sú almenna heimild væri aðeins veitt í þetta sinn og að samþykkja ekki neinar sérstakar till. um sérstaka staði, heldur væri það látið á vald hæstv.ríkisstj., sem leitaði þá álits og till. þeirra manna, sem mest hafa með framkvæmd þessara mála að gera og hafa þá eðlilega mestan kunnugleika á þeim. Hvað áhrærir það hérað, sem ég er fulltrúi fyrir, þá hefði reyndar ekki átt að þurfa af okkar hálfu að knýja mjög á stjórnarvöld landsins og þá menn, sem annast um þessar framkvæmdir, að koma því máli í höfn. Þegar löggjöf var sett um virkjun Sogsins og öðrum héruðum leyfðar þær miklu framkvæmdir að sækja orku þangað, þá var beinlínis gefið loforð um það, að við skyldum verða fyrstir orku aðnjótandi utan Reykjavíkur af héruðunum austan fjalls. Til þessa dags hafa héraðsbúar, sem þó var gefin von um að fá afl þetta skjótlega, aðeins notið ánægjunnar að sjá ljósadýrðina við orkuverið, en ekki fengið neina orku enn. Það má dálítið af því ráða, hvernig takast mundi til um slík mál, ef ekki yrði fastari skipan um þau en nú er orðin. Ég ætla svo ekki að þessu sinni að fjölyrða um það frekar. Ég vil aðeins vænta þess, að hæstv.ríkisstj. og þeir menn, sem hún hefur í þjónustu sinni til að annast um framkvæmd þessa máls, geri af sinni hálfu hvað unnt er til að efna nú það loforð, sem einu sinni var gefið, að héraðsbúar í Árnesþingi fái raforku nú. Ég tel, að að þessu sinni muni ég ekki þurfa að tala um þetta frekar. Ég mun bíða átekta, hvaða till.hv.fjvn. kann að gera. Ef mér þykir till. hennar verða á þann hátt, að ég telji ólíklegt, að málið verði afgr., mun ég bera fram brtt. um skipan þessara mála.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) Út af þeim orðum, sem féllu hjá hv. 2. þm. Eyf. um, hvað ríkissjóður hafi greitt í sambandi við Keflavíkurrafveituna, þá hef ég ekki tölur hjá mér í augnablikinu og get því ekki gefið upplýsingar um það. Ég vil benda á, að skv. þál. 12. nóv. 1943 er ríkisstj. heimilað að verja úr ríkissjóði allt að einni millj. kr. til að kaupa efni í Keflavíkurveituna. Nú er svo komið, að til þess að hægt sé að halda þessu áfram, hefur orðið að leggja fram frv., sem er komið fram í Ed., þar sem ríkisstj. er heimilað að taka lán allt að átján hundruð þús. kr. til að standast straum af þessu fyrirtæki, og ekki eingöngu það, heldur að ríkisstj. er heimilað að koma upp þessari rafveitu og ríkissjóður annist rekstur hennar eða feli opinberum aðilum, bæjar- eða hreppsfélögum, að gera það. Þetta virðist mér benda ótvírætt á, að óhyggilegt væri að ráðast í slíkt mál með einfaldri þál. Fyrst og fremst vegna þess, að svo getur farið, að þessi mál lendi í fullri óreiðu, þegar til lengdar lætur, og í öðru lagi er engin trygging fyrir því, að ríkissjóður geti lagt út það fé, sem nauðsynlegt er til að hægt sé að halda þessu gangandi. Þess vegna gæti nægt, til að þetta geti komizt á heilbrigðan grundvöll, að fyrir lægi heimild til að taka nauðsynleg lán til að standast straum af þessu. Þó að þessi till. verði samþ., þá getur vel komið að því, að nauðsynlegt verði skömmu síðar að leggja fram frv., sem fæli í sér heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán í þessu skyni. Ég hygg því, að málið verði á miklu traustari grundvelli, ef fyrir þessu verður séð þegar í byrjun.