Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er um það að ræða að setja í lög ákvæði, sem tryggja það, að bændurnir í Hrafnagilshreppi, sem hafa notað Bleiksmýrardal vestan ár sem upprekstrarland um margra áratuga skeið, geti gert það nú á næstunni, þrátt fyrir það þó að sauðfjárveikivarnirnar eftir þeim almennu einangrunarreglum eða varnarreglum, sem í lögum eru, geri það lítt mögulegt. Það ber öllum saman um það, að sýkingarhætta við notkun afréttar þarna, eins og nú er, sé engin, þó að menn hins vegar vilji ekki uppnema þau ákvæði úr almennum lögum, sem reyna að styðja að því, að hvert girðingarhólf falli sér hvað fjársamgöngur snertir. Aðstæður þarna eru þær, að fyrir framan Reyki í Fnjóskadal er nú ekki byggð, og bóndinn á Reykjum hefur fyrir hönd kirkjujarðasjóðs nú umráðarétt yfir þessu landi. Hann mun hafa það á leigu fyrir ákveðið gjald og leigja það aftur út til þeirra, sem afréttarlandið nota, fyrir nokkru hærra. Fnjóskadalurinn er sú sveit hér á landi, sem hefur einna rýmstan afrétt. Norður af dalnum liggur Flateyjardalsheiðin, sem er önnur fallegasta afréttarlandsheiði, sem ég hef farið yfir hér á landi. Sú fallegasta er Búrfellsheiði, milli Hólsfjalla og Þistilfjarðar, en þar næst kemur Flateyjardalsheiðin, og hún hefur í raun og veru stækkað við það, að þeir bæir, sem áður voru í byggð á Flateyjardal, eru komnir í eyði. Það er þess vegna óþrjótandi afréttarland, sem hreppurinn þar á. Í hinum endanum á hreppnum eru þrír dalir. Bleiksmýrardalur er vestastur, og það er landið á honum, fyrir vestan á, sem Hrafnagilskirkja átti og kirkjujarðasjóður nú hefur umráð yfir, eins og fjöldamörgum öðrum kirkjujörðum og kirkjueignum víðs vegar um landið. Það er þessi hluti af vestasta dalnum. sem hefur verið notaður sem upprekstur fyrir Hrafnagilshrepp og stundum líka Öngulsstaðahrepp að nokkru leyti. Frv. þetta fer ekki fram á annað en að þessir hreppar hafi heimild til að nota það áfram fyrir álíka mikla fjártölu og þeir hafi notað það undanfarið. Við settum um það brtt. við frv., að þar væri álíka mikil fjártala. Brtt. hljóðar svo: „Afnot þessi skulu þó aðeins ná til svipaðrar fjártölu og upprekstrarfélög þessi eða ábúendur einstakra jarða ráku áður í landið.“ Það er því ekki eftir þessu hægt að reka þangað meira. En auk þessa dals, þess hluta, sem Hálshreppur ekki hefur not af, þá hefur hann rétt á að nota Bleiksmýrardal fyrir austan á, ef hann vill. Hann hefur ekkert rekið þangað. Það hefur engin kind úr Hálshreppi verið rekin þangað í mörg ár, eitthvað kannske runnið þangað, en ekkert rekið þangað. Hreppurinn hefur einnig afnot af næsta dal, sem heitir Hjaltadalur, þar var bær samnefndur, sem var þó nokkuð stór jörð á sínum tíma; hún er nú komin í eyði fyrir löngu, og sá dalur er afréttardalur. Svo kemur þriðji dalurinn, Timburvalladalurinn, austasti dalurinn fram af Hálshreppnum, sem er líka langur og grösugur dalur. Hvorki Hjaltadalurinn né Timburvalladalurinn eru notaðir núna fyrir annað fé en fé frá Snæfoksstöðum og Sörlastöðum, sem rennur þangað fram eftir, enginn rekur þangað. Það er þess vegna líka í þessum enda hreppsins alveg yfirfljótanlegt afréttarland, ekki bara eins og nú er, heldur líka í ófyrirsjáanlegri framtið, og þess vegna alveg sjálfsagt að leyfa Hrafnagilshreppi, sem enga afrétt á, nema lítinn þröngan dal, sem heitir Skjóldalur og er afgirtur núna með öðru fjárskiptahólfi og þeir fá ekki að reka á, - og aðra afrétt eigá þeir ekki, - að nota þennan Bleiksmýrardal eins og þeir hafa gert. Ef bæirnir í Fnjóskadal telja sig verða fyrir ágangi, þegar fé er að renna af afrétt og á, sem vel getur verið, því að þá rennur það meðfram nokkrum fremstu bæjunum í dalnum, þá er náttúrlega vandalaust að girða fyrir afréttinn í dalinn; það hefur viða verið gert. Það geta þeir gert og eiga náttúrlega að gera skilyrðislaust, og verður gert. Þótt það verði ekki gert núna í ár eða að ári kannske, þá er það alveg gefinn hlutur, að það verður að girða afréttirnar meira frá heimalöndum, þegar tímar líða. Ég held, að nm. séu allir sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ., en að það verði hnýtt við það brtt., sem takmarki þann fénað, sem þeir megi reka í það eða Reykjabóndinn megi leyfa þeim að reka í það, miðað við það, sem var áður, á meðan þeir ráku þangað að staðaldri, og ekki meira. Annars get ég getið þess sjálfur, að ég persónulega tel, að Hrafnagilshreppurinn eigi að fá þetta land keypt, en þáð má vera, að það sé ekki tímabært að gera það núna strax, en annars er ég alveg ákveðinn með því, að Hrafnagils- og Öngulsstaðahreppar eigi að fá þetta land keypt. Þeir þurfa á landinu að halda, en Fnjóskdælingar ekki. En inn á það skal ég ekki fara núna.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að þakka hv. landbn. fyrir skjóta og frá mínu sjónarmiði góða afgreiðslu þessa máls. Ég skal þó taka það fram, að ég hefði talið æskilegra, að brtt. hv. n. hefði verið dálítið nákvæmari. Ég skil að vísu brtt. svo, að sú heimild, sem nefnd er í 1. gr. og n. leggur til að nái aðeins til svipaðrar fjártölu og upprekstrarfélög þessi eða ábúendur einstakra jarða ráku áður í landið, þýði það, að það sé miðað hér við lengri tíma, en alls ekki allra síðustu ár, því að það væri vitanlega ósanngjarnt að miða við allra síðustu ár, þegar þeir bæir, sem hér um ræðir, voru svo að segja sauðlausir vegna niðurskurðar og fjárskipta. En ef engin aths. kemur við þann skilning frá hv. n., þá sé ég ekki ástæðu til að hafa neitt á móti því, að þessi brtt. verði samþ. óbreytt, ef nefndin skilur þetta á sama hátt og ég. Þó að það komi ekki beinlínis málinu við, eins og það liggur nú fyrir, þá vildi ég þó út af ummælum, sem hér komu fram við 1. umr. um það, að gamalt ráðherrabréf mundi hafa upphafið eignarrétt Akureyrarkirkju á Bleiksmýrardal vestan Fnjóskár, benda á það, að síðan hefur annar kirkjumrh. skrifað bréf, sem snertir þetta mál, og ef eitt ráðherrabréf getur breytt einhverju til um eignarrétt í þessu efni, þá hlýtur síðara ráðherrabréf, ef það kemur í bága við það hið fyrra, að upphefja það; hvorugt getur að vísu átt sér stað, því að eins og ég tók fram við 1. umr. málsins, þá er auðvitað ekki hægt að breyta eignarrétti í þessu efni, nema með lögum a.m.k., og þá einna helzt lögum um fárnám. En þetta síðara ráðherrabréf er dagsett 20. maí í ár og undirskrifað af Hermanni Jónassyni landbúnaðar- og kirkjumálaráðherra. Og þar segir m.a. í lok bréfsins: „Að fengnum till. sauðfjársjúkdómanefndar og þar sem samkomulag hefur ekki náðst, vill ráðuneytið hér með samkvæmt heimild í 43. gr. laga nr. 44 9. maí 1947, um varnir gegn útbreiðslu næmra sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra, sbr. 7. gr. sömu laga, mæla svo fyrir, að hreppsnefnd Hrafnagilshrepps skuli heimilt að láta reka í afrétt í landi Akureyrarkirkju í vestri Bleiksmýrardal sumarið 1953 allt að 1200 sauðfjár, þar í talin lömb.“ „Í landi Akureyrarkirkju“, stendur hér skýrum stöfum, undirskrifað af kirkjumálaráðherra, sem að vísu gefur þetta bréf út sem landbúnaðarráðherra, en það er lítt hugsanlegt, að þegar sami maðurinn er landbrh. og kirkjumrh., þá hafi hann aðra skoðun á mátinu sem kirkjumrh. heldur en hann hefur sem landbrh. Hér er það alveg skýrt og ákveðið, að ráðh. viðurkennir eignarrétt Akureyrarkirkju á þessu landi, enda er ekkert í hinu fyrra ráðherrabréfi um það, að Akureyrarkirkja sé svipt eignarrétti yfir landinu, heldur aðeins um það, að hreppsstjóranum í Hálshreppi er falið eins konar umboð yfir landinu.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð vegna þess, að það er hér um það deilt, hvort ég hafi sem ráðherra fellt einhvern úrskurð um það, hver eigi þetta afréttarland, sem hér er deilt um. Það hefur verið upplýst í þessu máli, að það var einn af fyrrverandi kirkjumálaráðherrum, sem tók ráðstöfunarrétt af Akureyrarkirkju, sem virtist þá hafa ráðstöfunarrétt yfir þessu landi og kannske eignarrétt, og afhenti ráðstöfunarréttinn, eins og hefur komið fram í þeim skjölum, sem hér hafa verið lesin upp. Ég hef síðan sem kirkjumálarh. skrifað undir bréf, þar sem er sagt, að landið sé eign Akureyrarkirkju, - gert ráð fyrir því, að það sé eign Akureyrarkirkju, réttara sagt. Á þessu stendur þannig, að þegar landið er afhent af einum af fyrrv. kirkjumálaráðherrum, þá virðist vera ráð fyrir þessu gert, og þess vegna þótti rn. ekki rétt að gera ráð fyrir öðru en að Akureyrarkirkja ætti þetta land, því að þegar Akureyrarkirkja var afhent, þá hefði þurft að taka fram um það við afhendinguna, hvort þetta land væri af kirkjunni tekið eða afhent með kirkjunni. Og ef það hefði verið tekið af kirkjunni, þá væri það náttúrlega eign kirkjujarðasjóðs, en um þetta hafa ekki fundizt skjöl í rn. og ekki enn þá verið hægt að upplýsa, hvort þetta hefur verið gert eða ekkí. Meðan þær upplýsingar lágu ekki fyrir, og þær munu ekki liggja fyrir enn, þykir réttara að gera ráð fyrir því, að kirkjan eigi eða hafi haft umráðarétt yfir þessu landi, eins og var gert ráð fyrir í bréfi fyrrv. kirkjumrh., þegar hann tók landið af Akureyrarkirkju og afhenti ráðstöfunarréttinn öðrum, eins og komið hefur hér fram. Það geta þess vegna enn fundizt gögn í rn., sem sýni það, að landið hafi raunverulega verið tekið undir kirkjujarðasjóð á sínum tíma, en þau gögn liggja ekki enn fyrir, og þess vegna er það formlega rétt að gera ráð fyrir, að landið sé eign kirkjunnar, þó að annað kunni síðar að upplýsast.



Herra forseti. Ég get ekki varizt því, þegar ég hlusta á þessar umræður, að spyrja, hvort þetta mál sé hér ekki alveg á röngum vettvangi. Er þetta mál, sem Alþingi getur með þeim hætti, sem hér er ætlazt til, skorið úr? Er þetta ekki dómstólamál? Er ekki hér verið að ræða um eignarrétt yfir tilteknum verðmætum, sem ekki er hægt að svipta aðila, nema því aðeins að þeir fái fullar bætur fyrir? Og ef þörf er á að setja þessa löggjöf, vegna þess að ekki sé án þess heimilt að reka féð á þessar slóðir, verður þá ekki jafnframt í þeirri löggjöf að vera ákvæði um bætur til handa aðilum, til þess að lögin fái staðizt og verði metin gild? 



Herra forseti. Ég hef nú því miður þá afstöðu, gagnstæða við hv. síðasta ræðumann, að ég hef ekkert að þakka hv. landbn. fyrir afgreiðslu í þessu máli. Einstök atriði hef ég þó að þakka frsm., sem ég mun koma að seinna. En út af því síðasta, sem hv. 1. þm. Eyf. var að segja hér í sambandi við tvö ráðherrabréf, þá gæti nú auðveldlega ráðh. sá, sem ritaði síðara bréfið, hv. þm. Str., upplýst það, hvort í því komi fram nokkur úrskurður snertandi umráðarétt eða eignarrétt á landi því, sem hér er um að ræða. Ég lít svo á, að það bréf út af fyrir sig beri ekki í sér neinn úrskurð. Hins vegar var hitt bréfið ráðstöfun á landinu, og ég hef það að þakka hv. frsm. m.a., að hann sagði, að hreppsstjórinn í Hálshreppi hefði ráðstöfunarrétt á þessu landi f.h. kirkjujarðasjóðs, og það hygg ég hið rétta í málinu, að nú sé það í raun og veru kirkjujarðasjóður, sem eftir eðli málsins sé eigandi landsins, því að prestur Akureyrarkirkju hefur fengið úrskurðuð laun í stað landsréttar. Hv. frsm. sagði, að það stafaði engin veikindahætta af því, að búendur í Hrafnagilshreppi notuðu Bleiksmýrardal fyrir fé sitt. En nú er það svo, að það bréf, sem landbrh. gaf út og heimilaði eða úrskurðaði Hrafnagilshreppi upprekstur á Bleiksmýrardal fyrir árið 1953, byggði á bréfi frá sauðfjársjúkdómanefnd, sem óskar eftir því, að úrskurður fáist um þetta, af því að ekki megi upphefja varnir vestan Hrafnagilshrepps, sökum þess að enn sé ekki hægt að vita, nema smitun kunni að hafa borizt með fé frá Hólmavík á svæðið vestan þessarar girðingar, austan Héraðsvatna, og þá er það vitað mál, að hættan af því svæði austur á við er fyrst og fremst fyrir jaðarinn að austan, þ.e. Hrafnagilshrepp. Og bændur í Fnjóskadal litu svo á, að með því að heimila Hrafnagilshreppsbúum upprekstur í þeirra land, þá væru þeir að hættunni til settir á sama svið og Hrafnagilshreppur, en Eyjafjarðará mundi ella hamla ágangi fjárins úr Hrafnagilshreppi og fjarlægja þá hættunni. Þetta er því ekki hárrétt ályktun hjá hv. 1. þm. Eyf. Hv. frsm. sagði, að Hálshreppurinn væri einn þeirra hreppa í landinu, sem hefðu óþrjótandi afréttarland. Og það er rétt, að Hálshreppur hefur mikið afréttarland, en hann er þannig settur, að hann getur ekki notað fyrir alla sína bæi nema ákveðin afréttarsvæði. Á Flateyjardalsheiði er sá góði afréttur, sem frsm. minntist á, en hann geta tæplega notað nema norðurbyggjar dalsins. Hreppurinn er skorinn sundur að endilöngu með svonefndri Fnjóská. Báðum megin árinnar að norðan er notaður afrétturinn á Flateyjardalsheiði, en syðri hluti hreppsins notar og þarf að nota, ef rétt er á haldið, afréttarlöndin fram með ánni, vestari hlutinn að vestan og austari hlutinn að austan. Og þeir viðáttumiklu dalir, sem frsm. minntist á, eystri Bleiksmýrardalur, Timburvalladalur og Hjaltadalur, eru austan árinnar. Þess vegna koma þeir ekki að notum nema austurbyggjum, en vesturbyggjarnir þurfa að nota vestari Bleiksmýrardal og sérstaklega meðan ekki er búið að brúa Fnjóská frammi í dalnum, eins og þó er gert ráð fyrir að kunni að verða; þar er brú á brúalögum ætluð. Og ef það verður niðurstaðan, sem ekki er nú ólíklegt, af því að n. fylgist vel að í málinu, að frv. þetta verði samþ., þá vil ég vænta þess, að þeir, sem það samþykkja, verði stuðningsmenn þess, að áin verði brúuð, svo að vestari byggjarnir geti vikið fyrir þeim, sem leyfður er uppreksturinn samkv. frv., og notað eystri afréttinn. Þá er eitt, sem ég vildi þakka hv. frsm. fyrir, og það er það, að hann viðurkennir, að ágangur geti orðið að fé Eyfirðinga út með Fnjóská í heimalönd þeirra, sem búa vestan árinnar. Og hann sagði, að það væri vandalaust að girða fyrir dalinn. Ég vil skilja það svo, að hann telji, að girðingarskyldan fylgi með upprekstrinum og þeir, sem áganginn væntanlega veita, eigi að girða. Eitt sinn var það, að girðing var sett þarna upp, en hún er nú fyrnd orðin og niðurbrotin. Ég vil þess vegna lýsa því yfir, að ég treysti því, að það megi gera kröfu til þess, að Eyfirðingar girði fyrir ágang sinn, ef þeir fá með lögum rétt til þess að reka þarna austur á Bleiksmýrardal. Hv. frsm. sagði, að það væri sjálfsagt að veita Hrafnagilshreppsbúum þennan rétt, af því að þá vantaði upprekstrarland, en ekki Fnjóskdæli, og þess vegna sjálfsagt að samþykkja þetta frv. En ekki er það nú sjálfsagðara en það, að hv. 1. þm. Eyf. upplýsti, að rn. væri ófúst að kveða upp úrskurð í annað sinn um rétt þeirra til upprekstrar. Ég skil það svo, og það verður ekki öðruvísi skilið en svo, að rn. hafi fundizt þetta allvafasamt. Og mér þykir reyndar töluvert djarft, ef allir hér í þessari hv. d. telja svo sig kunnuga aðstæðum, að þeir telji einboðið að setja um þetta lagaákvæði, úr því að rn. taldi þetta svo vafasamt, að það vildi ekki kveða upp úrskurð í annað sinn. Þá vildi ég minnast aðeins á brtt. Ég hef það sama við hana að athuga og 1. þm. Eyf., að hún heimilar upprekstur svipaðrar fjártölu og áður. En þannig er nú háttað í Hrafnagilshreppi, að þar hefur búnaður mjög breytzt og bændur hafa tekið upp kúabú, en fækkað sauðfé. Ég tel það nokkuð opna löggjöf að heimila þeim upprekstur eins og á fyrri árum ótakmarkað, ef þeim skyldi þóknast að fjölga fé sínu, en fækka nautpeningi, þar sem Fnjóskdælir aftur á móti hafa þá aðstöðu, að þeir geta ekki breytt til í búnaði, og Hálshreppur hlýtur um ófyrirsjáanlega framtíð að leggja áherzlu á það að fjölga sauðfé sínu, eftir því sem landkostir leyfa. Ég ætla ekki að flytja neina brtt. við þessa umr., en áskil mér rétt til þess að flytja um þetta brtt. síðar, nema n. vilji taka það upp að ákveða upprekstrarheimildina við tiltekna fjártölu, elns og rn. gerði í úrskurði sínum s.l. ár. Ég teldi það réttara en að hafa uppreksturinn svona takmarkalausan eins og hann verður með þessu orðalagi. Af því að búnaðarhættir hafa breytzt, þá er þetta óeðlilega ótakmarkað. Enn fremur er ég að velta því fyrir mér, hvort ekki væri rétt að flytja brtt. í þá átt, að Hálshreppsbúar gætu skotið máli sínu til úrskurðar um það, hvort þeir geta ekki orðið fyrir búkreppu af of mikilli skerðingu á landi því, sem tilheyrir þeirra sýslu og þeirra hreppi, með þessum ákvæðum.