Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þessu ári á endanlega að ljúka Suðurlínu og þar með hringtengingu rafmagns um land allt. Lagning byggðalínanna er stórt spor til þess að skapa grundvöll fyrir jöfnun orkuverðs í landinu öllu, sem er forsenda þess að hinar breiðu byggðir geti verið með í alhliða uppbyggingu þróaðs atvinnulífs og jafnframt að búsetuskilyrði séu sem jöfnust. Það er ljóst að lagning byggðalínukerfisins hefur verið geysilega kostnaðarsöm miðað við nýtingu fyrstu árin og þess vegna nauðsynlegt að gæta fyllstu hagsýni í sambandi við alla ákvarðanatöku, áætlanir, útboð, vinnu og eftirlit. Fsp. þær sem ég flyt á þskj. 567 eru bornar fram til þess að fá fram staðreyndir mála um hvernig staðið hefur verið að þessum hluta framkvæmda byggðalínanna. Iðnrh. ætlar að vera svo vinsamlegur að svara viðbótarspurningu, sem ekki er á þskj., varðandi aðveitustöð á Prestsbakka, hvort hún verði byggð í sumar í tengslum við þessar framkvæmdir eins og alltaf hefur verið miðað við. Það er stórmál fyrir íbúa Vestur-Skaftafellssýslu að svo verði. Flutningsgeta línanna frá Hvolsvelli til Vestur-Skaftafellssýslu er takmörkuð og línurnar í sýslunni eru veikar. Það er því mikið öryggismál fyrir sýslubúa að geta einnig fengið rafmagnið austan frá um suðurlínu. Spurningar mínar á þskj. 567 eru svohljóðandi: 1. Hver er nú kostnaður við lagningu Suðurlínu frá Höfn í Hornafirði og vestur um? 2. Hvert var tilboðsverð einstakra verkþátta við lagningu hennar? 3. Hvert var endanlegt verð þegar uppgjör fór fram? 4. Hver var hönnunar- og eftirlitskostnaður við hvern einstakan verkþátt? 5. Hver er kostnaður við að ljúka línunni að fullu? Og til viðbótar: 6. Verður aðveitustöð á Prestsbakka byggð í sumar?



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda er fsp. í fimm liðum. Sá fyrsti er um þann kostnað sem nú er áfallinn við lagningu Suðurtínu frá Höfn í Hornafirði og vestur um. Áfallinn kostnaður um s. l. áramót við suðurlínu frá aðveitustöð við Höfn í Hornafirði að sigölduvirkjun var 423 millj. kr. umreiknað á verðlag miðað við byggingarvísitölu 166 stig. Í öðru lagi er spurt: Hvert var tilboðsverð einstakra verkþátta við lagningu hennar? Hér er um fimm verkþætti að ræða, þ. e. jarðvinnu-, slóðagerð, niðurrekstur á rekstaurum, forsteyptar einingar og smíði stálfestihluta. Það sem felst í þessum verkþáttum er eftirfarandi: 1. Jarðvinna. Hún felst í flutningi forsteyptra eininga o. fl. frá birgðastöðvum innan verksvæða, jarðvinnu fyrir undirstöður, hornstaura og stagfestur og lagningu vegslóða. Tekur einnig til byggingar grjótvarðra eyja fyrir háspennumöstur á vatnasvæðum, staðsteypu undirstaða þvermastra við Tungnaá og annarra sérlausna. 2. Slóðagerðin. Hún felst í lagningu vegstóða með tilheyrandi ræsagerð innan verksvæða. Verkþátturinn var að jafnaði innifalinn í jarðvinnuútboðum sbr. hér að framan. 3. Niðurrekstur á rekstaurum. Felst í flutningi tréstaura og stálfestihluta frá birgðastöðum innan verksvæðis, niðurrekstri sömu staura sem undirstöður ásamt reisingu staura fyrir svonefnd BR-möstur, það eru möstrin í Hornafjarðarfljóti, Skeiðará, Núpsvötnum og Gígjukvísl. 4. Þá eru forsteyptar einingar. Það felst í framleiðslu á forsteyptum undirstöðum og stagfestum ásamt flutningi frá framleiðslustað til birgðastöðva á svæði Suðurlínu. Einingarnar eru af ýmsum stærðum, þyngd hverrar 800–2200 kg. 5. Smíði stálfestihluta felst í smíði stagbúnaðar og annarra stálhluta til samsetningar mastra, zinkhúðun stálhlutanna og flutningi frá framleiðslustað til birgðastöðva á svæði Suðurlínu eða í Reykjavík. Smíðaefni er ýmist lagt til af verkkaupa eða verktaka. Framangreindum verkþáttum var síðan skipt upp á allmörg svæði þannig að hér er um mjög mörg útboð að ræða, líklega nálægt 20, eins og hér segir í upplýsingum frá Rafmagnsveitum ríkisins. Frá Rafmagnsveitum ríkisins hef ég fengið skrá yfir öll þessi útboð þar sem greint er frá hvaða svæði um er að ræða, hvenær útboð fór fram, kostnaðaráætlun hönnuða, fjöldi tilboða sem bárust, frá hverjum lægsta tilboð kom, við hvern samningur var gerður, samningsuppgjör með verðbótum og magnbreytingum og síðan uppgjörsupphæð framreiknuð til vísitölu byggingarkostnaðar 166 stig. Síðan er spurt: Hvert var endanlegt verð þegar uppgjör fór fram? Þar sem hér er um mjög langa lesningu að ræða og tíminn takmarkaður mun ég taka þann kostinn að láta fjölfalda þessar upplýsingar til útbýtingar. Vænti ég þess að hv. fyrirspyrjandi fallist á þá málsmeðferð, enda slík runa af tölum að það kæmu að engu gagni að ég hæfi þá þulu hér. Mun það verða þegar að lokinni þessari umr. að hv. þm. fái þetta í hendur, þar sem allir þessir fimm þættir útboða og sundurgreining á þeim eru tilfærðir, samningsverð, tilboðssamningsverð, lægsta tilboð, magnbreytingar, uppgjörsupphæðin o. s. frv. Síðan er spurt: Hver var hönnunar- og eftirlitskostnaður við hvern einstakan verkþátt? Áfallinn heildarkostnaður við eftirlitið eru 60 millj. kr. á verðlagi miðað við byggingarvísitölu 166 og má hlutfallslega skipta svo á einstök verksvæði suðurlínu með tilliti til km-lengdar svæðanna. Þetta eru upplýsingar sem eru gefnar af Rafmagnsveitum ríkisins. Þá tel ég upp svæðin: frá Hólum að Stemmu er þessi kostnaður talinn 14.3 millj. kr. En Stemma er á nokkru austar en Jökuldalsá á Breiðamerkursandi. Frá Stemmu að Skeiðará er eftirlitskostnaðurinn talinn 12.1 millj. Frá Skeiðará að Prestsbakka er eftirlitskostnaðurinn talinn 14.8 millj. kr. Frá Prestsbakka að Skaftá 6.4 millj., frá Skaftá að Tindafjöllum 4 millj., Tindafjöll-Blautaver 3.9 millj. og Blautaver á Fjallabaksleið-Sigalda 4.9 millj. eða samtals 60 millj. kr. eftirlitskostnaðurinn. Kostnaður við sérfræðiþjónustu aðra en eftirlit skiptist í nokkra meginþætti: a. Kostnað við hönnun og aðra ráðgjöf. b. Kostnað við val á línustæði, sniðmælingu þess og loks kostnað við eftirhælun og útstikun. c. Kostnað við stjórnun og umsjón framkvæmda. Í lið a er einkum um aðkeypta þjónustu ráðgjafarverkfræðinga að ræða, en liðir b og c falla á tæknideildir RARIK og Landsvirkjunar. Kostnaður við eftirlit, sem að mestu leyti er aðkeypt, skiptist í: a) Kostnað við eftirlit með jarðvinnu. b) Með niðurrekstri á rekstaurum. c) Með framleiðslu stálfestihluta. d) Með framleiðslu forsteyptra eininga. e) Með reisingu mastra. f) Með strengingu leiðara. g) Kostnað við úttekt á efni. Ofangreindur kostnaður tekur ekki aðeins til launakostnaðar heldur og til uppihalds og ferðakostnaður sem er verulegur vegna þess hve Suðurlína spannar yfir stórt svæði fjarri byggð. Í 5. lið er spurt: Hvað er áætlað að kosti að ljúka línunni að fullu? Áætlaður kostnaður 1984 við að ljúka sjálfri línunni er um 114 millj. kr. þar sem reiknað er með byggingarvísitölunni 166 stig, en um 20 millj. kr. við aðveitustöðvar henni tengdar. Vaxtakostnaður 1984 af áföllnum kostnaði og framkvæmdum ársins er áætlaður 49 millj. kr. Þetta þýðir, ef leggja á saman 114 millj. kr. við byggingu sjálfrar línunnar, 20 millj. við aðveitustöðvarnar, frágang við Hóla og byggingu við Prestsbakka og 49 millj. vaxtakostnað, að kostnaðurinn er 183 millj. kr. Og þótt ekki væri spurt hér um aðveitustöðina við Prestsbakka, þá er framkvæmd við hana tekin inn í þessa tölu. Lausafréttir höfðu borist um að hún væri ekki með í þessari áætlun en svo er samt. Ég vænti þess að hv. fyrirspyrjandi finni það ekki að sök að ég með engu móti hef tök á að þylja upp upplýsingarnar um öll tilboð og útboð allra þessara fimm verkþátta og niðurstöður þeirra. En ég fékk í hendur þetta plagg rétt áður en ég sté hér í stól þannig að ég hafði ekki ráðrúm til að láta fjölfalda það, en því verður útbýtt meðal hv. þm. og vík ég því nú til hæstv. forseta, ef mönnum sýnist svo, að hann gæfi aðeins hlé á þessari umr. Ég kynni því betur að menn gætu fengið þetta í hendur, ef hann sæi sér fært að fresta umr. um eins og hálftíma eða þrjú korter, og þá gætu menn aðeins verið búnir að líta ofan í þessar upplýsingar, sem mönnum kunna að þykja forvitnilegar, en ég hygg þó að þurfi lengri tíma til að átta sig á en að menn geti það sér að gagni í sjónhendingu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Ég fagna því sem kom fram í orðum hans að aðveitustöð á Prestsbakka er inni í kostnaðaráætlun við lagningu Suðurlínu í ár. Hins vegar hefði ég óskað eftir frá honum afdráttarlausari svörum um það hvort aðveitustöðin verður byggð þrátt fyrir þetta svar og fer ég fram á það vegna þess að þegar spurt er eftir því hjá RARIK og Landsvirkjun þá virðist þar allt á reiki um hvort af þessu verði í ár. Ég vænti því afdráttarlausari svara um þetta atriði. Það er ljóst að setja þarf miklu fastari reglur almennt um útboð og eftirlit með þeim en verið hefur til þessa og leggja betur mat á tilboð einstakra verktaka og möguleika þeirra til að standa við þau og taka ekki mjög lágum tilboðum. Þetta er meginmál að gert verði í framtíðinni. Tilgangur minn með að bera fram þessa fsp. var m. a. að kanna varðandi þessa framkvæmd hvernig að hefði verið staðið í þessum þáttum. Hin skriflega skýrsla, sem hér liggur og ráðh. hefur útbýtt, dregur þessa hluti ekki nægilega fram. Ég hefði viljað fá þetta borið saman miklu betur. Það vinnst ekki tími til, þó að skýrslan sé komin hér á borð, að glöggva sig nægilega á þessu. Ég þakka fyrir að þetta er þó komið á borð, þó að æskilegra hefði verið að það hefði komið fram með gleggri hætti. Ég óska sérstaklega eftir að fá svör endurtekin varðandi aðveitustöðina á Prestbakka, hvort hún verði byggð í sumar.



Herra forseti. Aðeins örfá orð til viðbótar. Það er rétt sem hv. 6. þm. Suðurl. segir að það fauk fyrir, án þess að ég geti þó borið neinn ákveðinn aðila fyrir þeirri frétt, að e. t. v. mundi ekki verða ráðist í byggingu aðveitustöðvarinnar á Prestsbakka. En það var á meðan menn voru vokins um hvort yfirleitt yrði lokið við Suðurlínu. En það var svo að heyra að yfirlýsingar mínar væru kannske ekki alveg metnar fullgildar þegar þær voru gefnar um þá ákvörðun, og þótti ýmsum sem ekki væri fullkomlega í gadda slegið, aðallega vegna þess að þá voru lánsfjáráætlanir og fjárhagsáætlanir ekki afgreiddar. En lokaákvörðun hefur verið tekin um að ljúka við Suðurlínu og aðveitustöðvar henni tengdar. Og í þeirri áætlun sem ég rakti hér er gert ráð fyrir 20 millj. kr. vegna Prestsbakka aðallega, en þó lúkningu við Hóla í Hornafirði. Það er frá þessu að segja og ég vona að þetta svar sé skýrt. En vegna þess, sem ég skil vel, að hv. fyrirspyrjanda þykir ekki nægjanlega aðgöngugott það sem hér liggur frammi um upplýsingar um einstaka verkþætti og tilboð í þá, þá vannst mér ekki betri tími til að matreiða þessar upplýsingar, því að þær sem ég fékk fyrst hjá Rafmagnsveitunum að beiðni minni voru allsendis ófullnægjandi og bað ég um á nýjan leik að málið yrði betur upplýst og greinilegar sundurgreint. Ég get vel hugsað mér að lýsa því yfir nú að ég muni láta vinna frekar að útfærslu og nákvæmari samanburði á þessum þáttum þótt síðar verði. Það skal ég gjarnan athuga ef hv. fyrirspyrjandi vill þá að öðru leyti sætta sig við þessi svör að svo komnu.



Herra forseti. Hinn 13. febr. 1980 skipaði þáv. hæstv. menntmrh. Ingvar Gíslason nefnd til að vinna að heildaráætlun um uppbyggingu og aðsetur almenningsbókasafna. Í nefndinni áttu sæti Kristín H. Pétursdóttir bókafulltrúi ríkisins, Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri, Elfa Björk Guðmundsdóttir borgarbókavörður, Ölvir Karlsson oddviti og sigrún Magnúsdóttir bókavörður. Nefndin skilaði áliti í okt. 1983 og leggur til gagngera breytingu á heildarskipulagi bókasafnsþjónustu í landinu og telur að endurskoða verði lög um almenningsbókasöfn. Eru þær niðurstöður í fullu samræmi við álit Sambands ísl. sveitarfélaga og hinna ýmsu landshlutasamtaka en nefndin hélt fjölmarga fundi með þeim. Í lögum um almenningsbókasöfn nr. 50/1976 segir svo um markmið þeirra með leyfi forseta: „Allar byggðir landsins skutu njóta þjónustu almenningsbókasafna svo sem nánar er kveðið á um í lögum þessum. Almenningsbókasöfn eru mennta-, upplýsinga- og tómstundastofnanir fyrir almenning. Þau skulu gefa fólki sem bestan kost á að lesa og færa sér í nyt bækur og veita afnot af nýsigögnum, svo sem hljómplötum, segulböndum og öðrum miðlunargögnum til fræðstu og dægradvalar.“ Sú stefnumörkun sem hér kemur fram er í fullu samræmi við yfirlýsingu UNESCO um hlutverk almenningsbókasafna þar sem segir að það sé að gefa fullorðnum jafnt sem börnum möguleika á að fræðast um samtíð sína, halda áfram að afla sér menntunar og fylgjast með framförum í vísindum og listum. Hið þríþætta hlutverk almenningsbókasafna er því almennt viðurkennt, þ. e. að bókasafnið skuli vera menntastofnun, upplýsingastofnun og menningar- og tómstundastofnun. Hitt er jafnljóst að því fer fjarri að íslensk almenningsbókasöfn geti þjónað þessu hlutverki eins og staða þeirra er nú og þess vegna var áðurnefnd nefnd skipuð til þess að finna leiðir til úrbóta. Um langt skeið hefur verið um það rætt að svonefnd aðalsöfn séu of mörg og sveitarfélögin vanmáttug til að veita til þeirra því fé sem til þarf til þess að þau nálgist það markmið sem þeim er sett. Með núgildandi lögum var sveitarfélögunum gert að kosta algerlega stofnun og rekstur almenningsbókasafna í samræmi við þá meginstefnu sem mörkuð var varðandi verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en augljóst er að hin smærri sveitarfélög ráða á engan hátt við þau staðbundnu verkefni sem þeim er gert að fjármagna. Jafnljóst er að réttur allra landsmanna til þjónustu bókasafna hlýtur að vera sá sami svo að álitamál er hvort hún getur talist til staðbundinna verkefna sem sveitarfélögunum er ætlað að bera kostnað af fremur en t. d. dagvistarþjónusta, en ríkið fjármagnar sem kunnugt er helming af byggingum dagvistarstofnana. En hvað sem líður breytingum á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga má einnig hugsa sér nánara samstarf landshlutasamtakanna um byggingu og rekstur aðalsafna en síðan yrði komið á fót útibúum í hinum ýmsu byggðum sem sæktu þjónustu til aðalsafnanna. Nefndin hefur reyndar lagt til að landinu yrði skipt í 7 bókasafnsumdæmi er fylgi svæðisskiptingu þeirri er sveitarfélögin hafa markað sér og sýnist flestum að sú lausn yrði farsælust. Þannig myndaðist heildarkerfi bókasafnsþjónustu í landinu þar sem söfnin hefðu stuðning hvert af öðru í stað þeirra mjög svo vanbúnu sjálfstæðu eininga sem nú eru reknar og þar með yrði öllum landsmönnum tryggð betri þjónusta án tillits til búsetu. Í strjálbýlu landi eins og hér sýnist þetta góður kostur og það er ekki tilviljun að Norðmenn hafa farið þessa leið. Á það má benda til gamans að þessi hugmynd er síður en svo ný af nálinni því að amtsbókasöfnin áttu í raun að gegna þessu hlutverki aðal- og miðsafna og vera hluti af heildarkerfi í landinu. Fyrsta amtbókasafnið var stofnað á Akureyri árið 1827. Þegar ömtin voru lögð niður 1904 voru stofnuð sýslusöfn en þau urðu aldrei öflug landshlutasöfn. Um gildi atmenningsbókasafna mætti halda langa ræðu, virðulegi forseti, en það er ekki við hæfi í almennri fsp. til hæstv. ráðh. En geta verður þess að með auknum fjölda menntaðra bókasafnsfræðinga í landinu, sem komið hefur til liðs við það fólk sem fyrir var og hafði rekið bókasöfn landsins af elju og áhuga á menntun og menningu, hefur orðið bylting í þjónustu bókasafna hér á landi. Sú bylting verður að njóta stuðnings stjórnvalda og sá stuðningur kallar á nýja löggjöf. Menn hafa lýst þeim ótta sínum um langt skeið að bókin sem slík hljóti að fara halloka í baráttunni við nýja fjölmiðla, að börnin hætti að lesa en verði þess í stað algerlega háð hinu myndræna efni, að vídeótæknin og sjónvarpið taki við hlutverki bókarinnar. Auðvitað óttast menn hugsanlegar afleiðingar þeirrar þróunar og víst yrði sú þróun afdrifarík fyrir íslenska málþróun og menningu. En einmitt hér hafa almenningsbókasöfnin því mikilvæga hlutverki að gegna að standa vörð um þá miðlun þekkingar sem til menningar má verða og því má hið háa Alþingi ekki gleyma að styðja þau við það verkefni. Ég hef því reynt að beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh. sem hér liggur frammi á þskj. nr. 567 og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hyggst menntmrh. leggja fram frv. til nýrra laga um almenningsbókasöfn á því þingi sem nú situr?“



Herra forseti. Í gildandi lögum um almenningsbókasöfn nr. 50/1976 er svohljóðandi ákvæði til bráðabirgða: „ Menntmrn. og Samband ísl. sveitarfélaga skulu sameiginlega gangast fyrir gerð heildaráætlunar um uppbyggingu og aðsetur almenningsbókasafna.“ Í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga skipaði menntmrh. Ingvar Gíslason þann 13. febr. 1980 5 manna nefnd til þess að annast framangreint verkefni. Í nefndinni áttu sæti þau Kristín H. Pétursdóttir bókafulltrúi ríkisins frá menntmrn., formaður, skipuð án tilnefningar, í öðru lagi Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri, Seltjarnarnesi, í þriðja lagi Ölvir Karlsson oddviti, Ásahreppi, skipaður skv. tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga, í fjórða lagi Elfa Björk Gunnarsdóttir borgarbókavörður í Reykjavík og í fimmta lagi Sigrún Magnúsdóttir bókavörður, Ísafirði, skipaður skv. tilnefningu Bókavarðafélags Íslands. Þann 12. okt. s. l. lagði nefndin fram sameiginlegar niðurstöður sínar í formi skýrslu sem ber nafnið Íslensk almenningsbókasöfn og uppbygging þeirra. Megintillögur nefndarinnar eru: 1. Skipting landsins í 7 bókasafnsumdæmi er fylgi þeirri svæðisskiptingu sem sveitarfélög hafa markað í samstarfi sínu. Í hverju umdæmi verður skipaður bókasafnsráðgjafi. 2. Hert verði á kröfum um menntun til starfa í bókasöfnum og þeir sem koma nýir til starfa uppfylli ákveðnar lágmarkskröfur áður en þeir fá ráðningu til starfa. Í skýrslunni er bent á að þrátt fyrir verulegar framfarir sem orðið hafa í bókasafnsmálum margra sveitarfélaga verði að telja að íslensk almenningsbókasöfn séu mjög langt frá því takmarki sem þeim eru sett í lögunum um almenningsbókasöfn. Nefndin telur því ofangreindar tillögur forsendur þess að hægt sé að gera heildaráætlun um uppbyggingu og aðsetur almenningsbókasafna og leggur því til að lög um almenningsbókasöfn verði endurskoðuð í samræmi við niðurstöður skýrslunnar. Það næsta sem gerðist í málinu varð að skýrslan var send bókasafnsstjórnum og forstöðumönnum almenningsbókasafna, sveitarstjórnum og landshlutasamtökum sveitarfélaga, svo og sýslumönnum. Beðið var um umsögn þessara aðila um tillögur nefndarinnr. Rn. mun taka ákvörðun um endurskoðun laga um almenningsbókasöfn þegar umsagnirnar hafa borist og unnið hefur verið úr þeim. Þær eru rétt að byrja að berast núna en ljóst er að ekki verður hægt að leggja fram frv. til nýrra laga um almenningsbókasöfn á þessu þingi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þessi svör. Það gleður mig að tillögurnar hafa nú verið sendar til umsagnar og ég vænti þess að bókasafnsfólk og sveitarstjórnir láti ekki á sér standa að svara þeim og ég get ekki fundið neitt að því þó að frv. þetta liggi ekki fyrir. Það er ekki svo ýkja langur tími síðan tillögurnar lágu fyrir. Hér verður nú á þessu sumri haldið í fyrsta sinn norrænt þing bókasafnsfræðinga og það gleður mig sem alþm. sem þar verður staddur að geta sagt frá því að í undirbúningi sé löggjöf um almenningsbókasöfn. Ég held að þar sé verðugt verkefni að vinna og treysti því að hæstv. ráðh. geti þá látið sitt rn. undirbúa slíka löggjöf á komandi sumri og von sé til þess að frv. liggi fyrir á næsta löggjafarþingi. Og ég vil þess vegna þakka fyrir þau svör, sem hér hafa komið fram.



Herra forseti. Fyrir hönd fyrirspyrjanda, 1. landsk. þm., mæli ég fyrir fsp. til fjmrh. um útreikning verðbóta í útboðum. Fyrsti hluti þessarar fsp. er: „Hver hefur heimilað stofnunum ríkisins og stofnunum, sem ríkissjóður er eignaraðili að, að bæta „línulegri“ verðlagshækkun ofan á opinbera gildandi verðvísitölu á hverju vísitölutímabili til greiðslu verðbóta á útboðsverk?“ Hér er um þann mjög algenga og allt að því algilda vinnumáta að ræða að við útreikning verðbóta miðla menn verðhækkun milli vísitölutímabila á þann tíma sem um ræðir hverju sinni og líka á verðhækkunina sem ákveðnu margfeldi af þeim dögum sem eru liðnir frá útgáfu síðustu gildandi vísitölu. Seðlabankinn hefur reyndar gefið út álit sitt á þessu verklagi, gerði það vegna fsp. til hæstv. viðskrh. fyrr í vetur, og sagði þá svo í áliti Seðlabankans, að ekki væri að hans mati hægt að líta á verðbætur sem nokkurs konar dagvexti og þessi vinnubrögð væru þar af leiðandi að þeirra mati ekki eðlileg. Samt sem áður er þetta notað og hér er spurt um það: Hver hefur heimilað þetta og hver ber ábyrgð á slíku? „Er það réttlætanlegt að mati ráðh. að bæta kostnaðarhækkunum ofan á opinbera gildandi verðvísitölu til greiðslu á breytilegu samningsverði“ - segir hér í 2. lið - „í útboðssamningum þar sem breytilegt samningsverð er innt af hendi á samningstíma?“ Þetta höfðar til fyrstu spurningarinnar á þann hátt að fyrirspyrjandi lítur svo á að útgefin vísitala hafi nánast sama gildi og gengi, þ. e. gengi sem breytist dag frá degi, sem gildir þar til að næsta gengi hefur verið lýst yfir, þannig að fari fram einhver greiðsla á þeim sólarhring sem líður milli gengisbreytinga tekur hún mið af því gengi sem í gildi var morguninn áður en ekki á nokkurn hátt miðast hún við það gengi sem í gildi verður daginn eftir. Í þriðja lagi: „Á hvern hátt er breytilegt samningsverð í útboðssamningum ríkisstofnana endurmetið til núvirðis þegar greiddar verðlagshækkanir eru hærri en gildandi verðvísitala?“ þ. e. þegar ríkisstofnanir nota „línulega“ verðhækkun sem viðmiðun við verðbótagreiðslur. Á hvern hátt reikna þeir sér sinn hagnað í slíkum viðskiptum? Í fjórða lagi: „Hver er hagnaður ríkissjóðs af verðbótahækkun samningsverðs þegar útboðssamningar eru greiddir á samningstíma, (framkvæmdatíma) og hvernig er hann skilgreindur, eða, ef hann hefur fallið óskertur til verksala, á hvern hátt er hann þá skattlagður?“ Til að skýra þetta fyrir mönnum sem eru almennt ekki mjög mikið inni í verðbótaútreikningum er kannske einfaldast að taka mið af þeim lánum sem tekin eru með verðbótaákvæðum í banka. Annað lánið er borgað niður reglulega yfir árið, mánaðarlega eða eitthvað þvíumlíkt, en hitt lánið er greitt í lok ársins í einni afborgun. Sá sem greiðir í einni afborgun í lok ársins ber alla verðbótahækkun þess árs. Hann greiðir sem sé alla verðlagshækkun sem orðið hefur á láninu á þessu ári. Hinn, sem greitt hefur í jöfnum afborgunum allt árið, ber aldrei meira en hálfa verðlagshækkun á ársgrundvelli. Þetta þýðir að hann hefur borið minni fjármagnskostnað en sá sem lét lánið liggja í heilt ár. Spurningin er þar af leiðandi sú: Hvernig hefur ríkissjóður skoðað uppgjör á verksamningum með tilliti til verðbótagreiðslna og gert sér mynd af því hvaða vinnumáti sé hagkvæmastur fyrir ríkið? Fimmta spurningin er augljós og kannske fram sett einkum og sér í lagi til að minna á skyldleikann milli vísitölu og gengis: „Hvernig hefur gengisviðmiðun í útboðssamningum með breytilegu samningsverði við erlenda samningsaðila á einstökum verkþáttum verið skilgreind? Hérna er nokkuð oft minnst á hugtakið „breytilegt samningsverð“. Ég varð var við að þetta hugtak vafðist dálítið fyrir starfsmönnum fjmrn. sem leituðu til okkar til að fá útskýringar á þessu og fleiri atriðum í fsp. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, reyna að skýra það. Ef einn og sami maðurinn gerir tvo verksamninga um sambærileg verk við tvo óskylda aðila, annan í upphafi árs og hinn í lok ársins, notar hann allt annað verðlag til viðmiðunar í lok ársins en í upphafi. Þar af leiðandi er ekkert samhengi milli þeirrar verðtryggingar eða verðbóta sem hann hefur fengið á útlagðan kostnað í fyrra verkinu og því sem hann væntir að leggja út í seinna verkinu. En það virðist vera sem skilningur yfirvalda og einkaaðila, sem hafa fetað þarna í fótspor yfirvalda, sé að verkkaupanum beri nánast að tryggja verksalanum 100% verð útlagðs kostnaðar, þ. e. beri að tryggja útlagðan kostnað hans að fullu, það sé ekki á nokkurn hátt á ábyrgð verksalans að tryggja sína eigin fjármuni. Með leyfi hæstv. forseta. Má ég kannske ganga svolítið á þann tíma sem ég á inni? Þetta verður eitthvað lengra en minn er vani. Það sem ég tel vera óheilbrigt í þessari hugsun er það, að menn líta nánast á verðbótahækkanir ofan á samningsverð sem nokkurs konar tryggingu fasts verðlags. En verðlagið er, eins og ég sagði, breytilegt því að menn gera samninga um allt aðrar upphæðir í lok árs en í upphafi árs fyrir sambærileg verk. Það er ruglingurinn sem er á ferðinni. Menn eru að tala um fast verðlag þegar þeir eru að vinna í breytilegu verðlagi. Og svo er hitt: Ef verkið er greitt niður á samningstíma myndast aldrei útlagður kostnaður hjá verksalanum vegna verðfalls krónu. Því á hann alls ekki neinn rétt á að fá meira en hálfar verðbætur greiðslutímans á verkið. Það sem er umfram greitt er í raun og veru hrein vitleysa og það sem verra er: það spólar upp fjármagnskostnað. Íslensk yfirvöld og þá kannske sérstaklega Seðlabanki Íslands þekkja greinilega ekki - og ég get reyndar fullyrt að þeir þekktu hana alls ekki a. m. k. til skamms tíma - samþykkt nr. 188A frá fjárhags- og viðskiptanefnd Sameinuðu þjóðanna, sem starfar í Genf, um verðskiptingarreglur sem kallað er. Þessi samþykkt er frá 6. áratugnum. Þessi samþykkt fjallar um skiptingu verðhækkana í verksamningum með breytilegu samningsverði og gerir gein fyrir hagnaði verkkaupa af að greiða verkið upp á samningstíma. Með þeirri aðgerð er stuðlað að hröðun verklegra framkvæmda og styttur þar með tíminn, þar með fengin lægri framleiðnitala í verkefnunum sem þýðir betri samkeppni, lægra vöruverð, minni fjármagnskostnað og endanlega það, sem kannske skiptir mestu máli fyrir Íslendinga, minni verðbólga. Ef við gerum ráð fyrir því að útlagðir fjármunir ríkisins í útboðum séu um 4000 millj. á ársgrundvelli í 40% verðbólgu, þá erum við að tala hér um, ef miðað er við hálfa greiðslu verðbóta á samningstímanum eða á því ári, 800 millj. og 1600 millj. í útlögðum kostnaði. Þetta mál er ekki einungis mál hins opinbera, heldur líka mál einkamarkaðarins sem, eins og ég sagði áðan, hefur fetað í fótspor hins opinbera. Þess vegna er mjög áríðandi að þetta sé skoðað og tekið á þeim þáttum málsins sem opinberum yfirvöldum þykir hlýða.

Ég vil vekja athygli hv. fyrirspyrjanda á því að hann hefur þegar fullnýtt allan sinn ræðutíma.



Herra forseti. Það var þörf og góð kennslustund sem hv. Alþingi fékk frá fyrirspyrjanda svo við skulum ekki sjá eftir þeim tíma sem hann eyddi í það. En ég vil leyfa mér að svara þeim fsp. sem til mín er beint á þskj. 589. Fsp. er frá Kristínu S. Kvaran, virðulegum þm., sem er fjarverandi, og fyrsta spurningin er svohljóðandi: „Hver hefur heimilað stofnunum ríkisins og stofnunum, sem ríkissjóður er eignaraðill að, að bæta „línulegri“ verðlagshækkun ofan á opinbera gildandi verðvísitölu á hverju vísitölutímabili til greiðslu verðbóta á útboðsverk.“ Framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins hefur látið mér í té eftirfarandi svar við spurningunni: „Línuleg“ breyting vísitölu milli útreikningsdaga er tekin upp í verksamninga, sem gerðir voru af Innkaupastofnun ríkisins, rétt fyrir eða um 1970 og var það gert vegna tilhneigingar verktaka til að draga reikninga á seinni hluta gildistíma vísitalna til þess að fá hærri verðbætur en svaraði til þess tíma er verkið var framkvæmt á. Síðan „línuleg“ breyting var tekin upp hefur alveg eða svo til alveg tekið fyrir slíkar tilraunir verktaka um drátt á reikningsgerð. Áður hafði verið í samningum setning sem var eitthvað á þessa leið: Verði um snögga verðbreytingu að ræða á samningstímabilinu, sem að dómi beggja aðila komi of seint fram í þessari vísitölu, er heimilt að endurskoða þessa aðferð við reikning verðbreytinga til að réttari útkoma fáist. Þetta er tekið úr útboðslýsingu frá 1964. Slíkt ákvæði gat reynst allerfitt þegar um miklar verðbreytingar var að ræða á gildistíma vísitölunnar, svo sem með kaupgjalds- eða gengisbreytingar. Er framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins tók til starfa var hin „línulega“ breyting vísitölunnar rædd náið við fjmrn. og var þessi aðferð samþykkt af rn. 2. spurningin: „Er það réttlætanlegt að mati ráðh. að bæta kostnaðarhækkunum ofan á opinbera gildandi verðvísitölu til greiðslu á breytilegu samningsverði í útboðssamningum þar sem breytilegt samningsverð er innt af hendi á samningstíma (framkvæmdatíma)?“ Hér mun vera um það spurt hvort eðlilegt sé að verðbæta þegar verðbætta upphæð. Þessari spurningu svara ég játandi. Verksamningar, sem ríkissjóður á aðild að, eru hliðstæðir því sem almennt tíðkast um verksamninga í landinu. Verðbótatímabil eru yfirleitt þau sömu og mörkuð eru með tilkynningum Hagstofu Íslands um vísitölu byggingarkostnaðar og upphæðir verksamninga breytast í samræmi við breytingu á vísitölunni. „3. Á hvern hátt er breytilegt samningsverð í útboðssamningum ríkisstofnana endurmetið til núvirðis þegar greiddar verðlagshækkanir eru hærri en gildandi verðvísitala?“ Svarið er: Reikningur fyrir verðbætur er yfirleitt við það miðaður hvenær ákveðnum verkþáttum var lokið. Verklok geta að sjálfsögðu verið á öðrum tíma en á gildistökudegi opinberrar vísitölu. Hér á landi hefur sú regla fest í sessi að nota „línulega“ breytilega vísitölu milli útreikningsdaga. Greiddar verðlagshækkanir geta því verið hærri en svarar til hinnar opinberu vísitölu eins og hún er skráð á degi verkloka. Núvirði á degi verkloka er samningsverð að viðbættum verðbótum. Þessi tilraun til verðbótaútreiknings hefur verið í samningum Innkaupastofnunar ríkisins allt frá 1970 og vísa ég í því sambandi til svars við 1. tölul. fsp. 4. spurning hljóðar svo: „Hver er hagnaður ríkissjóðs af verðbótahækkun samningsverðs þegar útboðssamningar eru greiddir á samningstíma (framkvæmdatíma) og hvernig er hann skilgreindur, eða, ef hann hefur fallið óskertur til verksala, á hvern hátt er hann þá skattlagður?“ Verðbætur eru ekki hagnaður í eðli sínu. Tilgangur með verðbótum er að gera verktaka og verkkaupa jafnsetta og þeir hefðu orðið ef engar verðbreytingar hefðu orðið á samningstímanum. Verðbætur eru hins vegar skattlagðar eins og tekjur almennt, enda er forsenda verðbótanna sú að gjöld verktakans séu orsök verðbótanna og þykir því ljóst að á gjaldareikningi verktaka verði svipaðar breytingar og nemur verðbótum. 5. og síðasta spurningin hljóðar svo: „Hvernig hefur gengisviðmiðun í útboðssamningum með breytilegu samningsverði við erlenda samningsaðila á einstökum verkþáttum verið skilgreind?“ Og svarið er - og þetta er svar sem ég hef fengið frá Innkaupastofnun ríkisins - svohljóðandi: Samningar gerðir af Innkaupastofnun ríkisins í erlendri mynt eru greiddir á gengi greiðsludags.



Herra forseti. Það fyrsta sem kannske er vert að minnast á er í sambandi við 1. lið þar sem „línulegar“ verðbætur eru taldar vera viðbrögð við drætti á reikningum. Það er ekki alveg rétt, held ég, sem fram kemur í svari rn., að menn hafi verið að draga reikningsuppgjör til loka gildandi vísitölutímabils. Rétt er, held ég, að þeir hafi dregist yfir tímamörk gildistöku nýs vísitölutímabils. Þessi úrbót er ekki annað en skemmri skírn að því leyti að nú er nánast sama hvenær þeir leggja reikninginn fram. Svarið við 2. spurningu höfðar nokkurn veginn, að því er ég fæ best skilið, til þess hugtaks í íslensku sem kallast „frjálsir samningar“, þ. e. þetta er almennt viðhaft svona. Þess vegna gerum við það líka. Ég held, en þar stendur fullyrðing á móti fullyrðingu, að í frjálsri samningsgerð sé ekki heimilt að búa til aðrar viðmiðanir en þær sem hafa lagalegt gildi og þar á ég við gengi eða vísitölu. Þar gildir einu hvort er um opinberan eða einkamarkað að ræða. Að öðru leyti staðfestu svörin við 3. og 4. spurningu að nokkru leyti grunsemdir mínar. Það er höfðað þarna til þeirrar hefðar sem skapast hefur hjá Innkaupastofnun. Í 3. lið er spurt á hvern hátt breytilegt samningsverð er endurmetið til núvirðis. Ég held að þessu hafi ekki verið svarað beint vegna þess að slíkt hefur einfaldlega ekki verið gert. Og í svarinu við 4. lið kemur greinilega fram eins og ég sagði í upphafi míns máls, að menn miða við fast verðlag þegar við búum við breytilegt verð á samningstíma og verður því að lagfæra þessa hluti að einhverju leyti með endurbótum á löggjöf því að þessi verkmáti hlýtur að leiða til uppspólunar verðlags og aukinnar verðbólgu.



Herra forseti. Hér skal ég bæta fyrir fyrri syndir og vera frekar stuttorður. Þessi mál sem hér er spurt um snerta náttúrlega ekki persónu hæstv. fjmrh. þar sem þarna er um atvik að ræða sem gerðust áður en hann tók við stjórnartaumum í sínu rn. að mestu leyti. 1. Hve oft hefur ríkissjóður tekið við arðgreiðslum frá Flugleiðum hf. í formi ávísana á farmiða? 2. Hversu háar voru slíkar arðgreiðslur árlega? 3. Hversu hár var styrkur ríkissjóðs til Flugleiða á sama tíma árlega? 4. Er það réttlætanlegt, að mati fjmrh., að fyrirtæki í taprekstri, sem nýtur ríkisstuðnings, greiði hluthöfum sínum arð? 5. Hefur fjmrh. kannað hvort arðgreiðslur með þessum hætti og við þessi skilyrði eru löglegar? 6. Hvernig hefur ríkissjóður varið þessum arðgreiðslum?



Herra forseti. Ég vil svara þeim fsp. sem eru undir II á þskj. 589 svohljóðandi: 1. spurningin hljóðar svo: „Hve oft hefur ríkissjóður tekið við arðgreiðslum frá Flugleiðum hf. í formi ávísana á farmiða?“ Svarið er: Á aðalfundi Flugleiða hf. árið 1981 var stjórn félagins heimilað að veita hluthöfum Flugleiða hf. afsláttarmiða og var verð þeirra allt að 50% af gildandi fargjaldi á leyfi félagsins. Þess er getið í tilkynningu félagsins til hluthafa, sem fylgdi fyrrnefndum afsláttarmiða, að tilgangur þess að veita hluthöfum afslátt af fargjöldum félagsins sé að auka viðskipti hluthafa við félagið og efla tengsl þeirra við Flugleiðir hf. Ríkissjóði hafa verið afhentir afsláttarmiðar á árunum 1981–1984. 2. spurningin: „Hversu háar voru slíkar arðgreiðslur árlega?“ Á árabilinu 1981–1984 hefur ríkissjóður móttekið afsláttarmiða samtals að fjárhæð 2 964 019 kr. sem skiptist á árin þannig: Árið 1981 164 019 kr., árið 1982 700 000 kr., árið 1983 1 050 00 kr., árið 1984 sama upphæð, 1 050 000 kr. 3. spurningin: „Hversu hár var styrkur ríkissjóðs til Flugleiða á sama tíma árlega?“ Á árinn 1980 samþykkti Alþingi lög um málefni Flugleiða hf. þar sem ríkisstj. er heimilt að veita félaginu sjálfskuldarábyrgð af láni allt að 3 millj. Bandaríkjadollara í því skyni að mæta rekstrarhalla, ef verði, á flugi félagsins milli Lúxemborgar og Bandaríkjanna frá 1. okt. 1980 til 30. sept. 1981. Þá segir að lendingargjöld og leigugjöld vegna aðstöðu á Keflavíkurflugvelli, svo og tekju- og eignarskatt, miðaskatt og önnur gjöld beri félaginu að greiða á réttum gjalddögum, en þann hluta gjalda, sem rekja má til Norður-Atlantshafsflugsins, fær félagið endurgreitt við skuldauppgjör. Í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 1982 er veitt heimild til handa fjmrh. að veita félaginu sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 1.6 millj. Bandaríkjadala og í fjárlögum 1983 1.9 millj. Bandaríkjadala með sömu skilyrðum og lögin frá 1980 gera ráð fyrir. Samtals nema lántökur þessar 6.5 millj. Bandaríkjadala. Ríkisendurskoðun var falið að meta rekstrarafkomu Flugleiða hf. á umræddu tímabili og varð niðurstaðan sú að á árinu 1981–1982 féllu umrædd lán á ríkissjóð. Hefur því verið fært sem framlag í ríkisreikningi til aðstoðar Flugleiða hf. á árinu 1981 kr. 45 276 756 og á árinu 1982 kr. 48 822 550. Enn hefur ekki verið tekin afstaða til lána sem veitt voru á árinu 1983. Nema þau um 65 millj kr. samtals og falla í gjalddaga á þessu ári. Ég vil bæta því við að fyrsta afborgun er þegar fallin í gjalddaga. „4. Er það réttlætanlegt að mati fjmrh. að fyrirtæki í taprekstri, sem nýtur ríkisstuðnings, greiði hluthöfum sínum arð?“ Svar mitt er: Nei, alls ekki. „5. Hefur fjmrh. kannað hvort arðgreiðslur með þessum hætti og við þessi skilyrði eru löglegar?“ Svarið: Af hálfu rn. hefur ekki áður verið gerð könnun á því hvort afsláttarmiðar þeir, sem Flugleiðir veita hluthöfum sínum, teljast vera arður í skilningi hlutafélagalaga nr. 32/1978 né hvort þessir afsláttarmiðar eru löglegir miðað við rekstur Flugleiða undanfarin ár. Við lauslega skoðun, sem gerð var á vegum rn. í tilefni af fsp. þessari, virðist líklegt að telja beri þessa afsláttarmiða til arðs í skilningi hlutafélagalaganna. Sé sú niðurstaðan að þetta sé arður í skilningi hlutafélagalaganna virðist vafasamt að skilyrði 107. gr. hlutafélagalaganna hafi verið uppfyllt þegar útgáfa afsláttarmiðanna fór fram árin 1981–1984. 6. spurning hljóðar svo: „Hvernig hefur ríkissjóður varið þessum arðgreiðslum?“ Svarið: Ríkissjóður ákvað á árinu 1982 að nýta afsláttarmiða sína og á því ári fékk ríkissjóður afslátt af fargjöldum Flugleiða hf. að fjárhæð 482 306 kr. Á árinu 1983 var heimildin hins vegar að fullu nýtt sem var 1 050 000 kr. Hefur þá ríkissjóður nýtt heimild til afsláttar á fargjöldum á leiðum Flugleiða hf. að fjárhæð 1 537 306 kr. sem færð hefur verið sem arðgreiðsla til ríkissjóðs í ríkisreikningi á árinu 1983. Afsláttarmiðar fyrir árið 1984 að fjárhæð 1 050 000 kr. munu verða nýttir. Ofangreindur afsláttur hefur verið notaður til greiðslu fargjalda vegna starfsmanna ríkisspítala og mun sá háttur verða á hafður á árinu 1984.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir greinargóð svör og átti ég reyndar ekki von á öðru. Svörin við fyrstu þremur liðum þessarar spurningar eru aðeins upplýsandi svör til þess að mála mynd af því dæmi sem þarna er um að ræða. Niðurstaða þess er sú að á meðan ríkið greiðir og skuldbindur sig fyrir Flugleiða hönd fyrir upphæð allt að 160 millj. ísl. kr. greiða Flugleiðir ríkinu aftur tæplega 3 millj. kr. í arð. Síðan svarar hæstv. fjmrh., eins og ég reyndar átti von á, að hann telji það ekki réttlætanlegt að fyrirtæki í taprekstri greiði hluthöfum sínum arð. Því er síðan svarað líka að fjmrn. eða ríkissjóður hafi nýtt sér þessar arðgreiðslur á undanförnum árum, þ. e. þær virðast ekki hafa verið nýttar á fyrsta ári en síðan á árunum 1982 og 1983, 1982 ekki alveg að fullu en 1983 algerlega að fullu og þá til þess að greiða ferðakostnað í sambandi við ríkisspítala. Það kemur reyndar ekki alveg greinilega fram í ferðakostnað hverra og hvert en það er kannske hægt að fá þær upplýsingar ef nánar er að gáð. Síðan kemur að spurningunni um það hvort hér sé um ólöglegan verknað að ræða. Að vísu hefur þetta mál ekki verið skoðað til hlítar að því er svör fjmrh. gefa til kynna en þó virðist mönnum sýnast það sama sem fyrirspyrjanda sýndist þegar hann fór að skoða þessi mál nánar að hér sé að öllum líkindum á ferðinni ólöglegt athæfi. Reyndar er þá ríkissjóður eða handhafi hans orðinn meðsekur í þessu ólöglega athæfi. Þá er kannske spurning hvort það er ráðlegt fyrir ríkissjóð að grípa til einhverra ráðstafana, gera eitthvað í þessu máli frekar en eiga hugsanlega von á því að fá á sig kæru sem meðsekur aðill í ólöglegu atferli og standa í þeim málaferlum sem þær hugsanlega leiddu af sér. Í sjálfu sér er ekkert við þær arðgreiðslur að athuga sem núna hafa átt sér stað því að fyrirtækið sýnir að því er tölur segja hagnað. Við því er ekkert annað að segja en að maður fagnar því ástandi og þeirri breytingu og vonar að hún haldist sem lengst þannig að ekki komi til þess að ríkið þurfi að grípa til stuðnings við þetta fyrirtæki. Vil ég þar með nota tækifærið til að hvetja hæstv. fjmrh. til að láta ekki undan í því máli að gefa Flugleiðum afslátt af lendingargjöldum á Keflavíkurflugvelli.