Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Jónsson) Jeg þarf svo sem engu við það að bæta, sem sagt er í nál. á þskj. 408 frá fjhn. Nefndin er óklofin í málinu, en gerir aðeins 2 breytingar, sem jeg verð að vekja athygli á, og standa þær í sambandi hvor við aðra. Önnur breytingin fer fram á lækkun tollsins úr 12½% niður í 10%, en hin fer í þá átt að bæta ríkissjóði þann halla, sem hann bíður við það, með því að hætta að undanskilja þær vefnaðarvörur, sem hingað til hafa verið undanskildar verðtolli. Nefndinni þykir betra að koma tollinum niður í 10% en að hafa þessar tegundir undanskildar, enda munu altaf vera nokkrir örðugleikar á því í framkvæmdinni að hafa þessar tegundir undanskildar. Ef lag ætti að vera á eftirlitinu með því, yrði að opna alla kassa, sem vefnaðarvörur eru sendar í, ef tegund er ekki gefin upp, og má nærri geta, að erfitt muni að framkvæmd þetta svo, að ekki sigli fleira í skjóli þessara ódýru tegunda, og slíkt vill nefndin ekki vernda. Hinsvegar má segja, að nú, þegar tollurinn er kominn niður í 10%, sje hann ekki tilfinnanlegur. Alt annað var, þó undanþágan væri veitt meðan almenni tollurinn var 20%. Þá hefir nefndin lagt til að taka upp undir staflið B. viðhafnarlausan skófatnað úr skinni og gúmmí, en hann hafði af vangá fallið niður úr stjfrv., eftir upplýsingum, sem nefndin hefir fengið hjá hæstv. stjórn. Hinar undanþágurnar, sem nefndin hefir bætt við, eru: Myndamót, nauðsynjar við listmálningu og skólanauðsynjar. Hvað myndamótin snertir, er það í samræmi við annað, sem að bókaútgáfu lýtur og áður var undanþegið verðtolli. Um nauðsynjar við listmálningu er það að segja, að það er nokkuð stór liður fyrir málara, ljereftakaupin. Þeir mála oft hverja myndina ofan á aðra vegna þess, hve ljereftið er dýrt. Það eru heldur ekki neinir efnamenn, sem hjer eiga hlut að máli, og ekki arðberandi atvinna, sem þeir stunda. Þriðja undantekningin er skólanauðsynjar, svo sem skólatöskur, og virðist það alveg auðsætt, að slíkt eigi ekki að tolla. Jeg hefi svo ekki meira að segja af hálfu nefndarinnar, en vænti þess, að frv. þetta fái greiða afgreiðslu hjá hv. deild.

Halldór Stefánsson Af því að jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, þykir mjer rjett að láta þess getið, í hverju hann er fólginn. Jeg met þetta mjög í sambandi við fjárhagsástæður ríkissjóðs og fjárþörf og hinsvegar við það, hverja afgreiðslu vörutollsfrv. fær, sem er næst á dagskránni, og snertir fyrirvari minn einkum till. nefndarinnar um að taka undir toll þær vefnaðarvörutegundir, sem áður hafa verið undanskildar verðtolli, og lækka þá um leið tollprósentuna. Jeg get skilið, að töluverðir annmarkar geti verið á því að hafa þessa undanþágu. Jeg hefi hugsað mjer að bera fram brtt. við næsta málið á dagskránni, um að undanþiggja kornvörur vörutolli, og ef fallist verður á það, þá get jeg því frekar fallist á að taka þessar vefnaðarvörutegundir undir toll. Af þessu leiðir, að það er nokkuð undir því komið, hvernig fer um þessa till. mína, hvort jeg mun telja mig bundinn við till. nefndarinnar framvegis. Ef svo færi, að kornvörur gengju undan tolli, mundi jeg geta fallist á að taka undir verðtoll hinar ódýrari vefnaðarvörur, vegna þeirra annmarka, sem á því eru að hafa sumar vefnaðarvörur tollaðar, en aðrar ekki. Annars mun jeg gera frekari grein fyrir þessu við umr. um næsta mál á dagskránni, vörutollinn.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þetta mál hefir nú verið nokkuð lengi í höndum háttv. nefndar, en þegar það nú loks kemur frá henni, get jeg ekki annað sagt en að jeg sje ánægður með meðferð hennar á því. Sú aðalbreyting, sem hv.frsm. (MJ) lýsti, að lækka tollinn alment niður í 10%, en taka aftur upp þær vefnaðarvörutegundir, sem tollfrjálsar hafa verið, er til mikilla bóta að því er snertir möguleikana fyrir rjettlátri framkvæmd laganna. Að þessu er líka vikið nokkuð í aths. fyrir stjfrv., og hv. nefnd gat því fyrirfram vitað, að jeg mundi geta fallist á þetta. Það skiftir miklu, að löggjöfin sje svo úr garði gerð, að hún sje vel framkvæmanleg. Það hefir verið viðurkent frá því fyrsta, þegar talað hefir verið um þungatoll og verðtoll, að höfuðannmarkar verðtollsins liggja í erfiðleikum á framkvæmd hans, en hjer af leiðir, að í löggjöfinni verður að reyna að sneiða hjá mestu annmörkunum. Jeg held, að brtt. nefndarinnar muni, ef samþ. verða, samfara þeirri reynslu, sem fengin er, stuðla að því að koma meiri festu á framkvæmd laganna, og að þegar alt kemur til alls, muni þessi lög með þessum breytingum verða vinsælli en ella. Það hafa margir komið auga á annmarkana á því að aðgreina verðtollskylda og tollfrjálsa vefnaðarvöru. Þessir erfiðleikar liggja einkum í því, að nöfnin á vörunni eru svo ákaflega margvísleg og breytileg á hinum ýmsu erlendu málum. Það má næstum heita svo, að hver verksmiðja hafi sitt sjerstaka heiti yfir hverja einstaka vefnaðarvörutegund. Til þess að geta áttað sig fullkomlega á þessu, þyrfti helst að hafa sjerfróðan mann í þessu efni. Af þessu leiðir, að ekki er hægt að byggja á því eingöngu að skoða reikningana, þó að þeir sjeu alveg rjettir. Jeg vil þess vegna mæla hið besta með því, að brtt. nefndarinnar A. og C. á þskj. 408, sem heyra saman, verði samþyktar. Hvað snertir B-liðinn skiftir það í raun og veru mjög litlu máli í mínum augum, nema leiðrjettingin um skófatnaðinn, sem er sjálfsögð. Jeg vil aðeins segja það, að nauðsynjar við listmálningu og skólanauðsynjar eru í rauninni mjög óákveðin hugtök og gætu valdið örðugleikum í framkvæmdinni. En af því að hjer er um smávægilegt atriði að ræða, geri jeg það ekki að kappsmáli, með því að mjer líka till. nefndarinnar yfir höfuð vel. Hvað snertir sjerstöðu hv. 1. þm.N.-M. (HStef) skil jeg það vel, og það er eðlilegt, að þegar verðtollurinn er gerður að áframhaldandi skattstofni, komi fram óskir um það, að ljett sje tolli af öðrum vörum, svo sem nauðsynjavörum. Hvað snertir kornvörutollinn hefi jeg ekki athugað það neitt. Jeg hefi ekki orðið þess var, að brtt. væru fram komnar um það. Jeg læt það bíða að segja nokkuð um þetta atriði, en það mun heldur fátítt, að tollur sje lagður á slíkar óhjákvæmilegar lífsnauðsynjar, og það er ekki nema eðlilegt, að talað sje um að afnema þennan toll, ef farið er að gera einhverja leiðrjettingu á tolllöggjöf vorri.

Jón Baldvinsson Menn munu ekki hafa ætlað það, eftir þeim sterku orðum, sem fjellu á þinginu 1924, um að þessi tollur ætti aðeins að vera til bráðabirgða, til þess að hægt væri að borga lausu skuldirnar, að hann yrði að 2 árum liðnum gerður að föstum skattstofni. Hið sama átti að gilda um gengisviðaukann, en nú er búið að festa hann í löggjöfinni og gera hann að föstum tekjustofni, og nú á að fara eina að með verðtollinn. Hv. nefnd hefir gengið inn á það að sleppa öllum tímaákvæðum um gildi laganna, og alt útlit virðist vera á því, að hv. deild ætli sjer að samþykkja þetta og gera verðtollinn að föstum tekjustofni líka. Og það á heldur ekki að nægja að halda tollinum við á þeim vörutegundum, sem tollaðar hafa verið, heldur á nú líka að leggja verðtoll, 10%, á þær ódýru vefnaðarvörutegundir, sem hingað til hafa ekki verið tollaðar, einmitt þær tegundir, sem fátækt fólk notar mest til fata. Það er talað um það, að það sje erfitt að gæta laganna, og miklu erfiðara, ef um undantekningar sje að ræða. Það er vitanlegt, að það þarf altaf nokkuð til að hafa tollgæsluna í góðu lagi, og ef hún er það ekki, álít jeg, að úr því eigi að bæta með því að auka eftirlitið; og jeg hygg, að það muni borga sig. Ef gæslan er í góðu lagi, gerir ekkert til, þó að varan sje flokkuð, því að þá er hægt að sjá um, að tollskyldar vörur fljóti ekki inn í skjóli hinna, með því að skoða alt. Nú þegar kominn er bæði þungatollur, verðtollur og gengisviðauki, er tolllöggjöfin orðin svo margþætt, að mjer finst, að ástæða væri til að athuga, hvort ekki væri rjett, áður en lengra er gengið, að setja milliþinganefnd til þess að athuga þetta mál í heild og gera till. um tollmálið í heild. Það virðist vera fyllsta ástæða til að endurskoða alla tolllöggjöf landsins, en það er svo mikið verk, að til þess hefir þingnefnd engan tíma. Að samþykkja nú áframhaldandi verðtoll og gengisviðauka álít jeg, að sje brigð gagnvart þjóðinni af hálfu þeirra hv.þm., sem beinlínis lofuðu því á þinginn 1924, að þessar álögur ættu aðeins að gilda um stundarsakir, meðan verið væri að rjetta við fjárhag ríkissjóðs. Jeg býst nú samt ekki við því, að mótmæli dugi mikið, en ætla að greiða atkvæði á móti frv. og þeirri breytingu að taka undir toll þessar vefnaðarvörutegundir, sem tollfrjálsar hafa verið. Með þeirri breytingu er ekki lítill skattur lagður á einmitt þá, sem síst mega við meiri álögum en áður eru fyrir; þær eru þegar ærið þung byrði.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það getur verið, að þessi umrædda breyting hafi í för með sjer einhverja verðhækkun á þessum ódýrari vefnaðarvörutegundum, en jeg býst þó við, að hún verði; lítil eða jafnvel engin. Það er nefnilega þess að gæta, að um leið og lög þessi ganga í gildi lækkar tollurinn yfirleitt, og jeg held, að það sje nokkurnveginn algild regla hjá vefnaðarvörukaupmönnum nú að jafna þeim tolli, sem þeir greiða hlutfallslega jafnt niður á tollskyldar og ótollskyldar vörur. Með því móti skilst mjer, að þessi breyting muni frekar hafa í för með sjer verðlækkun en hækkun, því að tollprósentan lækkar. Það hefir aldrei verið kvartað yfir því, að eftirlitið með greiðslu vörutollsins væri ekki í lagi; það er misskilningur hjá hv.þm., að hægt sje að flytja inn vörur án þess að greiða af þeim toll. Þess er gætt bæði af lögreglustjórum og með endurskoðun, sem fer fram í stjórnarráðinu, að tollur sje greiddur af öllum vörum, sem eru á farmskrám skipanna. Það væri þá helst í farþegaflutningi, að brögð gætu verið að því, en það er svo lítið, sem þannig er hægt að flytja inn, í samanburði við það, sem flyst í lestarúmum skipanna, að þess hlýtur að gæta lítið. Það er einnig þetta, að framkvæmd vörutollslaganna er í tiltölulega góðu lagi, sem gerir það að verkum, að það er leiðinlegt, ef misbrestur verður á hliðstæðri framkvæmd verðtollslaganna, vegna þess að sundurgreining laganna á tollskyldum og ótollskyldum vörum er óljós. Það getur verið satt, að tollalöggjöfin sje flókin og sje ekki hægt fyrir aðra að átta sig á henni en þá, sem hafa haft tækifæri til þess að fást við slíkt. En úr þessu er hægt að bæta, og jeg hefi hugsað mjer að gera það, en jeg hefi ekki viljað byrja á því fyr en útsjeð er um forlög þessarar löggjafar núna á þessu þingi. Jeg hefi hugsað mjer að láta gera vöruskrá til afnota fyrir lögreglustjóra og innflytjendur, þar sem tilgreint er við hverja vörutegund, undir hvaða tollflokk hún heyrir. Þó að þetta geti ekki orðið tæmandi, sjerstaklega að því er snertir 7. flokk, ætti það þó að geta verið mjög viðunandi leiðbeining. Jeg hefi ekki trú á því, að þessi löggjöf verði bætt nokkuð að ráði að svo stöddu með skipun milliþinganefndar. Þá get jeg ekki kannast við það, að það sje brigðmælgi gagnvart þjóðinni að lögleiða þennan verðtoll. 20% verðtollurinn, sem settur var á þinginu 1924, var að vísu bráðabirgðaráðstöfun, en það þing gat ekki bundið hendur komandi þinga um skattalöggjöfina. En menn hafa yfirleitt verið ánægðir með verðtollinn, sem vel er skiljanlegt, því að hann er mest lagður á vörur, sem ekki er óeðlilegt að tolla hærra en gert var með vörutollslögunum.

Frsm. (Magnús Jónsson) Jeg skal nú ekki lengja mikið umræðurnar. En mjer láðist að geta þess áðan, að fjhn. var ekki á einu máli um það, hve hátt skyldi setja tollinn á kaffibætisefni, sem talið er undir staflið A. Nokkrir nefndarmenn vildu setja það undir hinn venjulega tollflokk, og býst jeg við brtt. frá þeim um þetta efni við 3. umr. Jeg get þessa vegna þess, að þeir hafa þrátt fyrir þetta skrifað undir nál. fyrirvaralaust. Þetta kaffibætisefni var sett undir þennan tollflokk, vegna þess, að innlendi kaffibætirinn er laus við að bera öll slík gjöld og því fær um að bera 20% toll af hráefnum þeim, sem í hann fara, og getur þó staðist samkepni við innfluttan kaffibæti. Það gæti og rýrt innflutningstoll af kaffibæti, ef innlendi kaffibætirinn stæði óþarflega vel að vígi. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) gerði grein fyrir sínum fyrirvara, en mjer finst, að ummæli hans um að ljetta af tolli á kornvöru frekar eiga heima undir umr. um næsta mál á dagskránni, vörutollinn. Það er rjett, að það hefði verið gott að geta beðið eftir því að sjá meðferð fjárlaganna, en það hefði bara orðið til þess, að ekki hefði verið hægt að afgreiða málið. Það er kunnugt, að ekki sjest fyrir endann á fjárlögunum fyr en síðustu daga þingsins. Það er rjett, sem hæstv. fjrh. gat um, að hugmyndin að færa tollprósentuna niður í 10% og taka með þessar ódýrari vefnaðarvörur er tekin beint upp úr stjfrv. Nefndin tók þetta til athugunar og fjellst á það. Annars hefir hæstv. ráðh. mælt svo fyrir þessu, að óþarfi er fyrir mig að fara nánar út í það. Það er rjett hjá hæstv. ráðherra, að skólanauðsynjar er nokkuð óákveðið hugtak. Í því felst ýmislegt smávegis, svo sem skólatöskur o. fl. þ. h., sem auðsýnilegt er, að ekki ber að tolla. Þá fór hv. 2. þm. Reykv. (JBald) að ræða málið alment eins og við 1. umr. væri. Hann kvartaði undan því, að þessi tollur væri ósanngjarn, en annars hafði hann lítið að athuga við einstakar greinar. Hann áleit það til hins verra að taka einstakar vefnaðarvörutegundir undir tollinn. En það kom nú skýrt fram í ræðu hæstv. fjrh., að þetta kemur ekki fram á verði þessara vörutegunda. Jeg hefi spurt menn, sem kunnugir eru, hvort þeir hafi orðið varir við, að þessar vörutegundir hafi verið nokkuð óeðlilega ódýrar vegna undanþágunnar frá tollinum, en þeir kveðast ekki hafa orðið varir við það. Ástæðan fyrir þessu er sú, að tollinum er dreift niður á allar vörutegundirnar. Það er í rauninni ómögulegt fyrir verslanir að fara öðruvísi að. Hæstv. fjrh. hefir svarað því, að þetta væri brigðmælgi af þingsins hálfu gagnvart þjóðinni. Það mætti víst æðioft tala um brigðmælgi af þingsins hálfu, ef það ætti að vera þannig bundið. Hvernig væri það með útflutningsgjaldið og fleiri tolla og gjöld, sem sett eru til bráðabirgða, en þegar það sjest, að þau eru hentugri en margt annað, þá er þeim haldið. Þar sem sama nefndin mælir með því að halda verðtollinum, en fella niður tolla á öðrum vörutegundum, þá sýnir það, að hún telur verðtollinn sanngjarnari en suma aðra tolla. Það er alveg óhugsandi, að fyrra þing geti bundið hendur síðari þinga í þessu efni. Jeg er ekkert hissa á því, þótt hv. 2. þm. Reykv. (JBald) mæli á móti tollum yfirleitt af „principiellum“ ástæðum, en jeg er hissa á því, að hann skuli mæla á móti þessum tolli sjerstaklega, því að verðtollurinn hlýtur þó að vera næst hans grundvallarreglum. Hann kemur að nokkru leyti fram sem tekjuskattur. Þeir, sem kaupa dýrustu vöruna, borga þyngstan tollinn. Jeg held því, að úr því að háttv. 2. þm. Reykv. lifir undir þessu spilta þjóðfjelagsskipulagi, sem hefir tolla, þá ætti hann helst að mæla með verðtollinum.

Jón Baldvinsson Mjer finst það næsta undarleg kenning hjá hæstv. fjrh. (JÞ) og hv.frsm.fjhn. (MJ), að vara hækki ekki í verði, þó á hana sje lagður 10% verðtollur. Þeir forsvara þessa kenningu sína með því, að kaupmenn hafi dreift tollinum á allar vörutegundirnar. Jeg hefi nú grun um það, að kaupmenn leggi sjerstaklega á hverja vöru. Það væri undarlegt, ef þeir rugluðu öllu saman. Um þessar ódýrari vörur hygg jeg, að sje mikil samkepni að koma þeim út, og er því eðlilegt, að kaupmenn leggi á það verð, sem þeir þurfa að gefa fyrir þær, en bæti ekki á það tolli af öðrum vörutegundum. Jeg held, að það sje öfug röksemdafærsla, að vörurnar hækki ekki í verði við þennan toll. Það, sem hæstv. fjrh. sagði alment um tolla, skal jeg ekki tala um. En jeg álít, að það væri betra, að það yrðu einhverjir aðrir en hæstv. stjórn, sem gæfu sig í það að semja nýja skattalöggjöf. Jeg átti ekki einungis við það, að það þyrfti að samræma skattalöggjöfina, heldur athuga, hvernig skattamálunum yrði yfirleitt komið í betra horf en nú er. Það er enginn vandi að taka lögin og samræma þau, en hitt þarf vel að athuga, hvernig hægt er að ná tekjum í ríkissjóðinn á rjettlátan hátt. Hæstv. fjrh. sagði, að það væri fullkomið eftirlit með vörutollslögunum. Það kann að vera um þær vörur, sem flytjast hingað með millilandaskipunum. En úti um land, þar sem flutningaskipin koma og enginn lögreglustjóri eða embættismaður er til hugsa jeg, að eftirlitið sje ekki mikið. Jeg er sannfærður um það, og hygg, að hæstv. fjrh. muni kannast við það, að það er ekki lítið af vörum, sem fer fram hjá tolleftirlitinu inn í landið. Hv. frsm.fjhn. vítti mig fyrir það að tala hjer um málið alment. En jeg hygg, að það sje leyfilegt að ræða nál., en það er það, sem jeg hefi gert. Það er ekki óeðlilegt, að minst sje á það, sem stendur í nál., við 2. umr., um leið og minst er á einstök atriði frv. Hv. frsm.fjhn. vildi sannfæra mig um, að jeg ætti að vera með verðtolli, því að hann kæmi svo rjettlátlega niður. En það er nú svo, að það eru margir nauðsynlegir hlutir, sem verðtollur er lagður á, og nefndin leggur til, að þeim verði fjölgað. Undir verðtollinn falla ýmsir hlutir, sem enginn getur án verið. Það kynni að vera rjettlátt að taka þennan verðtoll af hinum allra fínustu og dýrustu tegundum, því það kæmi niður á þeim, er þær dýrari vörur kaupa; en hjer eru bæði hinar dýrari og hinar ódýrari vefnaðarvörur tollaðar. Jeg álít ekki rjett að taka skatt af óhjákvæmilegum lífsnauðsynjum, svo sem fatnaði. Jeg er því hjer í fullu samræmi við það, sem jeg hefi ávalt haldið fram, og hv.frsm. veit það vel, þótt hann segi nú annað.

Frsm. (Björn Líndal) Þegar lagður er á nýr þungur skattur, og þegar jafnframt er tekið fram, að hann sje aðeins lagður á til bráðabirgða, til þess að bjarga fjárhag ríkisins, þá er eðlilegt, að þjóðin vonist eftir því, að sú verði líka reyndin á, og það því fremur, þegar skömmu eftir að tollurinn er á lagður breytist hagur ríkissjóðs mjög til batnaðar. Það er því eðlilegt, að þjóðin geri sjer vonir um, að ljett verði af henni einhverju af sköttum, þegar fjárhagur ríkissjóðs hefir batnað jafnmikið og á síðasta ári. En því er miður, að jeg hygg, að þessar vonir hljóti að breytast að miklu leyti. Útlitið er nú þannig, að a. m. k. hefi jeg ekki treyst mjer til þess að leggja það til, að álögur yrðu lækkaðar eins mikið og jeg vonaði áður en jeg kom á þing. Það verður að fara varlega, og er þá vandinn sá, að ráða fram úr því, hvar fyrst eigi að lækka. Fjhn. komst að þeirri niðurstöðu, að nú hvíldu svo miklar og þungar álögur á atvinnuvegunum, og þá sjerstaklega á sjávarútveginum, að það væri sjerstök nauðsyn að reyna að ráða þar bót á. Að vísu er í þeim till., sem hjer liggja fyrir, ekki um stórar lækkanir að ræða. Eftir upplýsingum, sem nefndin hefir fengið, þá nemur lækkunin á kolatollinum 1500–2000 kr. á togara á ári. En þó ekki sje meira, þá munar það samt nokkru. Ennfremur vill nefndin lækka vörutoll af steinolíu um helming, þó að sá tollur sje raunar ekki eins tilfinnanlegur eins og kolatollurinn. Það, sem munar hjer mestu, er tunnutollurinn, og liggja til þess alveg sjerstakar ástæður, að nefndin leggur til, að hann sje strikaður alveg út. Sú vara, sem einkum er látin í þessar tunnur, nefnilega síldin, er nú vafalaust sú framleiðslutegund, sem allra mest hvílir á af tollum tiltölulega. Þessi vara er nú svo fallin í verði, að láta muni nærri, að fáist 12 ísl. kr. fyrir tn. síldar, og verður þá vörutollurinn og útflutningsgjaldið um l6% af verði hverrar síldartunnu. Munu allir sjá, hvað þetta gjald er ranglátt. Jeg hefði kosið að fara fram á lækkun á útflutningsgjaldi á síld. En það varð nú að samkomulagi í nefndinni að fella heldur niður vörutoll á tunnum. Gat jeg þá fallist á að láta útflutningsgjaldið eiga sig að sinni. Jeg vona því, að hv.þdm., að þessu athuguðu, vaxi ekki í augum, þótt tunnutollurinn verði afnuminn. Jeg játa það, að till.fjhn. í þessu máli eru einkum til hagsbóta fyrir sjávarútveginn. En þó jeg sje sjálfur bóndi, þá hika jeg ekki við að játa það, að álögur þær til ríkisins, sem á okkur hvíla, eru miklu minni en á útgerðarmönnum og kaupstaðarbúum, og jeg vil vera svo sanngjarn að játa þetta bæði í orði og verki. Hv. þdm. hafa nú lesið frv. og sjeð, hvað í því er. En jeg vil benda á það til frekari skýringar, að við höfum lagt það til, að breytingar þær, sem nú kunna að verða gerðar, verði feldar inn í vörutollslögin, en jafnframt verði feldur úr þeim kafli, sem nú hefir enga þýðingu lengur, nefnilega það, að kola- og salttollurinn sje settur til þess að vinna upp tap á kolum og salti 1919. Þetta tap er nú upp unnið og þess vegna óþarfi, að þessi klausa standi lengur í lögunum. Jeg leyfi mjer loks að vænta þess, að hv.þm. sýni þá sanngirni, hvort sem þeir eru fulltrúar fyrir útvegs- eða landbúnaðarkjördæmi, að rjetta nú lítilsháttar hjálparhönd þeirri atvinnugrein, sem nú stendur höllustum fæti gagnvart örðugleikum þeim, sem stafa jöfnum höndum af mjög mikilli verðlækkun afurðanna, miðað við gullverð, og hinni óvæntu, snöggu og stórstígu gengishækkun íslensku krónunnar á síðastl. ári.

Klemens Jónsson Þess er getið hjer í niðurlagi greinargerðar frv., að í fjhn. hafi heyrst raddir um það, að afnema bæri toll á korni. Þessar raddir komu frá okkur hv. 1. þm.N.-M. (HStef), en meiri hl. nefndarinnar vildi ekki fallast á það. Þetta frv. fer fram á að lækka tolla á nokkrum þeim vörum, sem nauðsynlegastar eru fyrir framleiðslu landsins: salti, kolum, steinolíu og tunnum. Skal jeg ekki fara neitt frekar út í ástæður fyrir þessum till., því að hv.frsm. (BL) hefir þegar skýrt afstöðu nefndarinnar, auk þess sem greinargerð frv. sýnir. En jeg vil þó taka það fram, að það getur verið spurning um það, hvort fjárhagsútlit ríkissjóðs sje nú svo glæsilegt, að ástæða sje til að lækka tekjurnar. En hinsvegar er það alveg vafalaust, að það horfir ekki svo glæsilega nú fyrir útgerðinni, að ekki sje rjett og nauðsynlegt að hlaupa undir bagga með henni. En það verður ekki gert á annan viðfeldnari hátt en þann að lækka allverulega álögur, sem hvíla á þeim vörutegundum, sem hún einkum þarf að nota. En mjer þykir þá líka rjett um leið að lækka eitthvað á landbúnaðinum og öðrum skattgreiðendum. Það var sagt hjer áðan, að skattar hvíldu þyngra á útgerðinni en landbúnaðinum yfirleitt. Hvort sem þetta er rjett eða ekki, þá er það hinsvegar víst, að kjör bændastjettarinnar eru ekki svo glæsileg, að ekki sje full þörf að líta einnig á hennar þarfir. Því er það ósanngjarnt, jafnframt því, sem miklum útgjöldum er ljett af útveginum, að ljetta þá ekki um leið eitthvað af landbúnaðinum og verkalýðnum. Jeg vænti þess, að þegar þingmenn, sem eru fulltrúar sveitakjördæma, koma heim, þá verði þeir spurðir af því, hvers vegna ljett hafi verið miklum sköttum af útveginum, en engu af þeim. Afnám kornvörutollsins var lítið eitt athugað í fjhn., og var lauslega áætlað, að sú breyting mundi nema 45–50 þús. kr. fyrir ríkissjóð. Hæstv. fjrh. hefir talist svo til, að þetta mundi nema líkri upphæð. Þetta er að vísu ekki há upphæð, en mundi koma sjer vel til þess að vega dálítið á móti því, sem sjávarútvegurinn fær. Ástæðan til þess, að við hv. 1. þm.N.-M. komum ekki fram með brtt. um þetta, var sú, a. m. k. hvað mig snerti, að jeg vildi heyra undirtektir hv.þdm. Og af umr. um verðtollinn hefir það komið í ljós, að till. um að ljetta vörutoll á korni mundi ekki mæta mikilli mótspyrnu hjer í hv. deild. Mjer skildist einnig, að hæstv. fjrh. mundi heldur ekki verða því mótfallinn. Samkvæmt öllu þessu, sem nú var talið, þá mun jeg flytja við 2. umr. málsins brtt. þess efnis, að kornvara verði undanþegin vörutolli.

Fjármálaráðherra (JÞ): Í þessu frv. er farið fram á það að lækka vörutoll á nokkrum nauðsynjavörum, sem mest eru notaðar við framleiðsluna í þessu landi, svo ætla má, að nemi 430 þús. kr. á ári. Jeg get ímyndað mjer, að ýmsum mundi finnast það ólíklegt, að jeg skuli ekki mæla á móti slíkri till., eftir því sem nú horfist á um afgreiðslu fjárlaga 1927 á þessu þingi. Að vísu er ekki sjeð fyrir um endanlega útkomu þeirra. En í meðferð þingsins hafa útgjöld ríkisins vaxið um yfir 600 þús. kr. til þessa, og má frekar búast við, að þau ennþá vaxi heldur en minki. En þegar jeg samt lýsi því nú yfir, að jeg yfirleitt er ekki mótfallinn þeirri tekjulækkun, sem hjer er farið fram á, þá er það af þeirri sjerstöku ástæðu, að jeg viðurkenni, að það sje sjerstök ástæða til þess að lækka gjöldin, sem hvíla á þeim vörum, sem nauðsynlegastar eru til rekstrar atvinnuveganna, og þá einkum sjávarútvegsins. Sá vörutollur, sem á þessum nauðsynjavörum hvílir, er óeðlilega hár, einkum hvað snertir kol, þegar miðað er við núverandi kolaverð. Það má vera, að hlutfallið milli tollsins og verðs kolanna hafi upphaflega verið viðunandi eins og þá stóð. Sem stendur á þessi atvinnuvegur örðugt uppdráttar, vegna mjög fallins verðs á afurðunum. Og svo má ekki gleyma því, að þessi atvinnuvegur ber mestan þunga af gengishækkun ísl. krónunnar. Það er því mjög eðlilegt, að gerð verði nokkur ljetting á skattalögunum vegna þessarar atvinnugreinar. Um hitt, hversu ríkissjóður muni þola þá tekjurýrnun, sem af breytingunni leiðir, verður enn ekki sagt. Það er svo skamt komið þessu ári, að ekki er enn hægt að gera sjer verulega grein fyrir því, hvernig afkoman muni verða. En þetta frv. snertir að því leyti afkomu ársins 1926, að það á að ganga í gildi 1. júlí þ. á. En jeg held nú samt, að eftir því sem næst verður komist, þá muni ríkissjóður þola að missa þessar tekjur á yfirstandandi ári. Hitt er annað mál, hvort árið 1927 leyfir það, en þess ber að gæta, að þing mun koma saman í febrúar l927 og starfa þá næstu mánuðina. Og ef það kemur þá í ljós, að ríkissjóður megi ekki missa þessar tekjur 1927, þá er það á valdi þess þings að bæta úr því með tekjuauka. Jeg tel því, að eftir ástæðum sje það rjettmætt að veita svipaða lækkun á vörutolli sem hjer er farið fram á, enda þótt það kunni að kosta það að leggja á nýjar álögur handa ríkissjóði á næsta ári. Því ekki mun stoða að vega aftur í hinn sama knjerunn, heldur auka álögurnar á öðrum ónauðsynlegri vörutegundum, eða þar sem minna mein er að fyrir þjóðfjelagið. Með þessu fororði get jeg fallist á frv. En engum má það á óvart koma, þó fram komi á næsta þingi till. um að bæta ríkissjóði á einhvern hátt þennan tekjumissi, svo framarlega sem þá verður sýnilegt, að hann megi ekki við honum á árinu 1927. Um einstök atriði frv. og kornvörutollinn mun jeg geyma að tala þangað til við 2. umr.

Halldór Stefánsson Þótt fjhn. sje sammála um að bera fram breytingar á lögum um vörutoll, þá er hún, eins og sjá má á nál., ekki sammála um einstök atriði. hvorki um þær breytingar, sem frv. leggur til, nje heldur yfir höfuð um það, hverjar breytingar helst beri að gera. Í þessu sambandi vil jeg benda á, að ummæli og ástæður nál. eru aðallega miðaðar við þær brtt., sem fram eru settar í frv., en ekki við ástæður eða skoðanir okkar, sem höfum ágreining um einstök atriði, en erum þó sammála um að breyta lögunum að nokkru. Jeg mun þó ekki tala hjer fyrir þá samnefndarmenn mína, sem ágreining hafa gert að meira eða minna leyti, enda hefir háttv. 2. þm. Rang. (KlJ) talað fyrir sig, en háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) er ekki viðstaddur. Jeg skal þá byrja á því að geta þess, að í þetta sinn eru tekjuhallalaus fjárlög ekki aðalatriði fyrir mjer, þegar þess er gætt, að afkoma ríkissjóðs á síðasta ári varð svo miklu betri en búist var við - borgaðar allar lausaskuldir ríkisins og bætt miklu við sjóð, og ennfremur, að þjóðin hefir á því ári greitt nær tvöfalt við það, sem henni var ætlað. - þá þykir mjer rjettmætt, þó nokkuð sje gengið á sjóðinn til að skila þjóðinni aftur, með ríflegum framkvæmdum þess, sem þjóðin þarfnast og þráir, litlum hluta af því, sem af henni hefir verið heimtað með harðri hendi í augnamiði, sem nú er að fullu náð. Auk þess er verðtollsfrv. enn í bakhönd til þess að gera þann jöfnuð, sem þurfa þykir á tekjum og gjöldum ríkisins. Það er eingöngu vegna örðugrar aðstöðu atvinnuveganna, að jeg get fallist á að lækka nokkuð þessa tolla. Þeir hafa á sínum tíma verið settir inn sem rjettmætur þáttur í tollalöggjöf landsins. Þess vegna hefðu neyðartollar hinna síðari ára í raun og veru átt að falla fyr. En af því að jeg fyrir mitt leyti álít þungatoll annmarkameiri en verðtoll, þá get jeg fallist á nokkra lækkun á honum, en taka þá aftur tillit til þess við afgreiðslu verðtollsfrv. Og fyrir mjer vakir að breyta þungatollinum í verðtoll smátt og smátt. Eins og segir í nál., er það of ör hækkun íslensku krónunnar á síðastl. ári, sem á mikinn þátt í því, hve örðugt gengur nú með atvinnuvegina. Það sýnist nú í sjálfu sjer fráleitt að leggja byrðar á atvinnuvegina með verðbreytingu peninganna til þess að þurfa svo aftur að ljetta á þeim með ívilnunum um tollaálögur. Slíkt er í sjálfu sjer hálfgerður skollaleikur eða svikamilla. En nú er svo komið sem komið er, og verður að taka afleiðingum þess. Þessar ástæður, sem jeg hefi nefnt, ættu þá að verða okkur til varnaðar í framtíðinni, að reka ekki þá gengispólitík, sem legst með öllum þunga og afleiðingum fjárhagslegra örðugleika á atvinnuvegina jafnskjótt og hvenær sem almennar ástæður kynnu að leyfa þeim að rjetta nokkuð við, og heldur þeim þannig í kútnum og kreppunni, með öllum þeim afleiðingum, sem það hefir fyrir þjóðlífið, hver veit hve lengi. Með því er atvinnuvegum þjóðarinnar, sem eru undirstaða þjóðlífsins, sýnt það tilræði og veittur sá áverki, sem vægast sagt, verður ekki varið, að forsvarsmenn þjóðarbúskaparins veiti þeim, því að þá má með rjettu segja, að „heggur sá, er hlífa skyldi“. Þetta vildi jeg nú sagt hafa alment, en hvað einstök ágreiningsatriði mín við frv. snertir, þá býst jeg við að gera frekari grein fyrir þeim við 2. umr. málsins. Jeg get aðeins tekið það fram, að okkur sumum nefndarmönnum þykja lækkunartillögurnar ekki nógu almennar; okkur þykir vera of lítið tillit tekið til neytendanna, og meðal annars þess vegna viljum við, sumir nefndarmenn, afnema kornvörutollinn, og þykir of langt vera gengið í því að lækka kolatollinn um 2/3 hluta og í að afnema tunnutollinn. Jeg hefi með þessu aðeins viljað 1ýsa afstöðu minni til frv., en mun að öðru leyti eins og jeg hefi sagt, gera nánari grein fyrir þeim einstöku atriðum við 2. umr. bæði þeim till., sem fyrir liggja og fram kunna að koma.

Tryggvi Þórhallsson Það er vissulega lofsverður tilgangur hjá háttv. nefnd og mjög vinsælt verk að leggja það til að ljetta að einhverju leyti byrðunum af framleiðslunni, eins og segir í greinargerð þessa frv. Mjer þykir það leitt, að jeg býst við því, þótt um svo lofsverðan tilgang sje að ræða, ef þetta frv. á að ganga fram í þessari mynd, sem það er lagt fram í, að jeg muni neyðast til að greiða atkvæði á móti því. Það er vegna þess, að jeg álít naumast verjandi, eins og útlitið er, að lækka tekjur ríkissjóðs, og hinsvegar er þessi breyting svo einhliða, að jeg verð að álíta, ef á að ljetta af álögum á annað borð, þá eigi að bera annarsstaðar niður. Mjer dylst það ekki, að þetta er nálega einhliða stuðningur, sem á að veita sjávarútveginum, og þá einkum stórútgerðinni. Hv. nefnd hefir áætlað, að þessi lagabreyting muni hafa í för með sjer um 430 þús. kr. lækkun á skattinum; en þetta er nálega alt til hagsbóta fyrir sjávarútveginn. Af þessum 430 þús. kr. get jeg ekki gert ráð fyrir nema um 10 þús. kr. til lækkunar fyrir landbúnaðinn. Jeg vil að vísu ekki neita því, enda er það viðurkent af öllum, að sjávarútvegurinn þarf á þessu að halda, því að það eru slæmar horfur fyrir hann, en jeg er sannfærður um hitt, að menn tala ekki um, hve slæmar horfur sjeu fyrir atvinnurekstri bænda, vegna þess, að það er ekki komið á daginn enn, hvernig útkoman verður. Jeg er viss um, að það eru hliðstæðir erfiðleikar, sem bændurnir verða að glíma við á þessu ári eins og útgerðarmenn. Í þessu sambandi vil jeg beina því til háttv. nefndar, ef á að stíga spor til að ljetta á atvinnuvegunum, hvort ekki sje hægt að stíga það spor þannig, að það komi nokkuð jafnar niður á atvinnuvegunum heldur en gert er með þessu frv. Í vörutollslögunum eru tollaðar mjög margar nauðsynjar til landbúnaðar, en hinsvegar vil jeg benda á, að þar eru undanþegnar vörutolli ýmsar vörur, sem jeg álít, að ættu að vera tollaðar, t. d. hey og kjöt, sem nú er farið að flytja inn í stórum stíl. Þessu vildi jeg beina til háttv. nefndar, því að mjer dettur ekki í hug að greiða atkvæði á móti frv. nú við l.umr. þess. Svo vil jeg beina því til háttv.fjhn., úr því að hún fann ástæðu til þess, og það ekki að ástæðulausu, að reyna að gera eitthvað til hjálpar atvinnuvegunum, að jeg vil segja það sem mína skoðun alveg hiklaust, að háttv. nefnd hefir byrjað á alveg öfugum enda. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) kom að því líka, að hv. nefnd hefði farið eins og manninum, sem ætlaði að smíða bát og byrjaði á neglunni. Þessi tollbreyting, sem hjer er um að ræða, er ekki annað en að sýnast, því að fyrir atvinnuvegina munar hún sáralitlu. Það sem er stóra atriðið fyrir atvinnuvegina, er frv. um að festa verðgildi peninganna. Jeg hefi svo oft minst á það frv. hjer í þessari háttv. deild sem það, sem mest er um vert fyrir atvinnuvegina, að fá það verð skráð á peningunum, sem er í samræmi við kaupmátt þeirra. Frv. um það efni hefir nú legið fyrir nefndinni í meira en hálft hundrað daga. og um það hefir ekkert heyrst frá háttv. nefnd. Vil jeg lýsa mikilli óánægju yfir því, hve mikið skilningsleysi hún hefir sýnt með sínu athafnaleysi í því stórmáli, og jeg kalla það nærri því broslegt, að svona frv. skuli koma frá hv. nefnd, en ekki hreyft við hinu.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get lýst yfir því, að jeg tala hálfnauðugur í þessu máli og hefði gjarnan kosið að þurfa ekkert um það að segja, en finst, úr því að farið er að ræða það mál, að þá geti jeg ekki algerlega setið hjá án þess að láta skoðun mína í ljós. Jeg get lýst yfir því að jeg er sammála þeim háttv.þm., sem hafa komið fram með þetta frv., að þeir hafa síst komið með það að nauðsynjalausu. Því miður mun þannig ástatt fyrir sjávarútveginum, að það mun ekki vera um skör fram, að háttv.fjhn. kemur með þetta frv., til þess að ljetta eitthvað þær þungu skattabyrðar, sem hann hefir. Það sem jeg meinti með því, að jeg talaði nauðugur í þessu máli, get jeg skýrt með því, að jeg hefði gjarnan kosið, að útlit þessa atvinnuvegar hefði verið það gott, að ekki hefði þurft til þessa ráðs að taka til að ljetta af honum skattabyrðinni. En nú er komið sem komið er, að ekki verður hjá því komist að gera honum eitthvað til ljettis, og jeg hygg, að það sje svo, að þótt þingið vildi skella við skollaeyrunum, þá sje það ekki hægt. En hinu get jeg lýst yfir, að jeg greiði nauðugur atkvæði með þeim lækkunum, vegna þess að jeg tel nauðsyn ríkissjóðs mjög mikla til að halda sínum tekjum. Samkv. því fjárlagafrv., sem fyrir liggur, er gert ráð fyrir mjög miklum framkvæmdum á næsta ári, og nú er ekki hægt að sjá, hvernig tekjum landsins kann að verða háttað á því ári, sjerstaklega ef við skerðum mjög mikið þá tekjuvon, sem landið nú hefir; eigi að síður býst jeg við, að það geti gert ilt verra að halda við þeim sköttum, að atvinnuvegirnir af þeim sökum standist ekki þann kostnað, sem þeir þurfa að hafa. Þegar jeg sagðist tala nauðugur í þessu máli, átti jeg líka við það, að jeg hefði kosið, að sjávarútvegurinn hefði notað sínar miklu og góðu tekjur, sem honum fjellu í skaut árið 1924, og jafnvel líka árið l925, til þess að tryggja meira þessa atvinnugrein heldur en til þess að auka hana eins og raun er á orðin. Við meðferð fjárlaganna á þingi í fyrra var það látið í ljós, að hann hefði farið óvarlega, og þá óskað, að alt færi vel, þó að ekki hefði verið varlega farið og af lítilli forsjá gert, og þetta kom líka á daginn. En ef sú ráðabreytni, sem hefir átt sjer stað á síðustu árum, hefir aðeins snert sjávarútveginn, sú aukning og það mikla kapphlaup, sem þá var um vinnukraftinn, þá hefði það ekki tekið svo mjög til allra landsmanna eins og það gerir nú. Jeg ætla nú ekki að fara ítarlega út í þær breytingar, sem þetta hefir skapað á síðasta ári, en drepa á nokkur atriði til þess að skýra það, að árin 1919 og 1920 hefur sjávarútvegurinn grimt kapphlaup við aðrar atvinnugreinir landsins. Jeg var mjög kunnugur þeirri starfsemi, sem þá átti sjer stað, og sá litli iðnaður, sem fyrir nokkrum árum var byrjaður hjer í bæ, beið mikinn hnekki við það mikla boð, sem gert var í hverskonar verkfæra menn. Landbúnaðurinn varð einnig að taka þátt í þessu kapphlaupi, en hefir ekki borið sitt bar síðan. Að þessu ári liðnu komst sjávarútvegurinn í mikinn vanda og stóð mjög höllum fæti til ársins 1924, sem var einstakt góðæri, og gekk honum þá mjög vel; losaði hann þá mikið af skuldum sínum, en síst af öllu gerði hann það, sem honum var nauðsynlegast. Hann safnaði ekki í sjóði, heldur lagði mjög mikið fjármagn í skip, til aukningar útveginum, gekk sæmilega síðasta ár, en svo nú, þegar markaðshorfur eru mjög slæmar, en tilkostnaður hinsvegar mjög mikill, og þá er við búist, að þingið finni til þess, að alt standi höllum fæti hjá þeim atvinnuvegi. Og þetta frv. er bein afleiðing af þessu ástandi. Nú á síðastliðnu ári varð sjávarútvegurinn nauðugur, viljugur að fylgja með, því að jeg býst við, að útvegsmönnum hafi ekki verið það ljúft, hve mikið kaup þeir urðu að greiða. Sama má segja um bændur landsins. Þeir urðu að hækka kaupið á móti vilja sínum og ýms kostnaður óx. En það er nú ekki aðeins önnur aðalatvinnugreinin, sem stendur höllum fæti; það eru þær báðar, og það er mikils um það vert að gefa því gætur, hvað hefir skapað þetta ástand, ef menn gætu lært af því og komið í veg fyrir, að þetta ástand endurtæki sig. Jeg get lýst yfir því, að jeg í sjálfu sjer mun ekki fylgja mikið ljúfara þessu frv. gegnum þingið, þótt það lækki að einhverju leyti skatta, sem snerta landbúnaðinn, því að jeg er smeykur við, að sú mikla tekjurýrnun verði að sök. Hinsvegar er ekki hægt að mótmæla því, þar sem allverulega ívilnun á að gera, að þá muni þess líka vera full þörf, því að atvinnuvegurinn stendur mjög höllum fæti líka. Hæstv. fjrh. mælti nú ekki á móti þessu frv. Mjer skildist á ræðu hans, að hann liti svo á, að þörfin fyrir að hækka skattana væri svo mikil, að ekki yrði hjá því komist. Jeg get lýst yfir minni skoðun um þetta, að jeg er hæstv. ráðherra sammála, en jeg vil skjóta því til þeirra hv.þm., sem þetta mál snertir og því eru kunnugir, að það væri æskilegt, að þeir beittu áhrifum sínum framvegis meðal sinna fjelaga, til þess að betri aðgæsla verði höfð í þessari atvinnugrein heldur en verið hefir síðasta ár, því að jeg veit ekki, hvort hægt væri að áfella svo mjög þá fulltrúa þjóðarinnar, sem verið hafa þeirrar skoðunar, að hin hraðfara aukning á þessari atvinnugrein hafi verið hættuleg þó að þeir síðar yrðu ófúsir á að ljetta svo mjög skattabyrðina, ef góðærin eftirleiðis yrðu meira notuð til aukningar útveginum heldur en hyggilegt væri, sjerstaklega þegar af aukningunni leiðir almenn hnekking á annari framleiðslu. Hæstv. ráðherra (JÞ) mintist á það, að gengishækkun síðasta árs hefði komið meira við sjávarútveginn heldur en landbúnaðinn. Jeg er í mjög miklum vafa um, hvort það snertir sjávarútveginn hlutfallslega meira en afurðir landbúnaðarins, því að þótt mikið af landbúnaðarafurðum sje selt innanlands, þá er það víst að verðlag á þeim verður að styðjast meira og minna við verðlag á samskonar vöru erlendis, svo að jeg býst við, að gengishækkunin hafi haft allveruleg áhrif á sölu hjá báðum atvinnuvegum. En þó að svo kunni að vera, að þessara áhrifa hafi ekki gætt stórkostlega á síðastliðnu ári, þá er það víst, að þeirra gætir verulega við sölu á afurðum þessa ára. Hinsvegar er það nokkurnveginn víst, að tilkostnaður við atvinnuvegina ætlar að verða svo dýr, að ekki er annað fyrirsjáanlegt en að atvinnuvegina verði að reka með stórtapi. Ef þannig hefði nú verið um fyrirfarandi ár, að þeir hefðu borið sig vel, þá hefði þetta frv. verið sök sjer; en þegar svo er farið, að það skiftir árum, sem meira eða minna tjón verður á atvinnuvegunum, þá fer það að verða ískyggilegt, og þá er ekki við öðru að búast en að það taki enda og meira að segja mjög leiðinlegan enda. Ef öll þesskonar starfsemi á að koma nokkurnveginn jafnvægi á framleiðslukostnað sinn, þá má sú aukning, sem á henni verður, ekki vera meiri en sem svarar því, sem fólkinu fjölgar í landinu, eða þeim breytingum, sem kunna að verða við það, að einhver starfsemi önnur kunni að vera lögð niður, af því að hún þyki ekki bera sig. En þessi mikli vöxtur, sem orðið hefir á sjávarútveginum, hefir haft þau áhrif, sem jeg nú hefi lýst, og ennfremur hefir hann haft þau áhrif, að fólk hefir streymt miklu meira úr sveitum landsins heldur en aukningunni hefir numið; því að það er ætíð svo, þegar fólk heyrir talað um hátt kaup einhversstaðar, þá flykkist það þangað, þar sem það býst við gulli og grænum skógum, og athugar þá ekki, hve mikinn tilkostnað það hefir við að lifa á þessum stöðum, og þekkir þá ekki til, hve margar vinnustundir falla úr hjá því. Af þessum ástæðum er fólkið ætíð of margt á þessum stöðum, en þetta á eingöngu við sjávarsíðuna. Jeg hefi komið fram með þessar athugasemdir mínar til þess að minna á það, að þó að menn geri nú, undir þessum kringumstæðum, sem nú eru, þessar ívilnanir, þá er það þó í engan stað hyggilegt, að höfuðatvinnuvegur nokkurs lands stofni til svo mikillar aukningar, að aðrar atvinnugreinar landsins þrífist ekki fyrir það, og síðan þegar kreppa kemur, að ljetta þá sköttum af honum. Þess háttar breyting getur gengið eitt sinn, en sje það oft, með stuttu millibili, getur ekki farið öðruvísi en mjög illa fyrir þjóð, sem reisir sína helstu atvinnugrein á ekki betri undirstöðu heldur en þetta.

Frsm. (Árni Jónsson) Það er viðvíkjandi brtt. á þskj. 404, sem jeg þarf að segja nokkur orð. Við 2. umr. benti hv.þm. Eyf. (BSt) á, að heppilegra væri að ákveða tímann eins og gert er í þessari till., og felst landbn. á það. Þá hefir nefndin eftir bendingu frá sama þm. orðað um 2. og 3. málsgrein 3. gr. Er þar ekki um efnisbreytingu að ræða, heldur orðalag greinarinnar gert skýrara. þá er rjettast að jeg svari um leið nokkrum athugasemdum frá hv.þm. Str. (TrÞ), sem fram komu í fyrradag, þegar um það var rætt, hvort taka skyldi málið af dagskrá eða ekki. Hann gat þess, að hann stæði ekki upp til að senda nefndinni hnútur, en ljet þó fjúka hverja hnútuna af annari. Hann vildi fá að vita, hvort nefndin hefði athugað kostnað við böðunina meir en segir í greinargerðinni. Jeg hefi átt tal um þetta við dýralæknirinn, og um kostnaðinn er það að segja, að ómögulegt er að áætla hann nákvæmlega á þessu stigi málsins. Það er gert ráð fyrir, að einn maður verði í hverjum hreppi til yfirumsjónar, og ef til vill fleiri í stærri hreppum. Mætti kannske áætla kostnaðinn 30–50 þúsund krónur. Þá vildi hv.þm. (TrÞ) fá að vita, hvort nefndin teldi ekki þörf á að tala um þetta mál við fleiri dýralækna en dýralæknirinn í Reykjavík. Jeg bar þetta undir nefndina, en verð að hrella háttv.þm. með því, að hún sá ekki ástæðu til að taka þetta til greina. Nefndin álítur, að dýralæknirinn hjer sje þessu máli kunnugastur. Hann hefir haft það með höndum um 30 ára skeið, og sú skoðun, sem hann hjelt fram strax í byrjun, hefir reynst rjett. Honum lenti þá saman við ýmsa merka menn, svo sem Pál Briem. Nú sjest, að hann hefir haft rjett fyrir sjer í þeirri deilu, því kláðanum hefir ekki verið útrýmt með þeim ráðstöfunum, sem þá voru gerðar. Hann hefir frá upphafi sýnt áhuga í þessu máli og fylgst vel með því, sem gerst hefir, svo það virðist rjett; að hann hafi veg og vanda af þessari fyrirhuguðu böðun. Framkvæmdir þessa máls verða þá á hans ábyrgð, og teljum við það rjettara en að dreifa ábyrgðinni á margar hendur. Að málið sje illa undirbúið, eins og hv.þm. (TrÞ) hjelt fram, því mótmæli jeg. Það er rjett, að jeg var ekki viðstaddur 1. umr., en við 2. umr. voru málinu gerð nægileg skil. Hinsvegar var þetta frv. svo vel undirbúið og því fylgir svo glögg greinargerð, að engin þörf var á ítarlegri framsöguræðu. Háttv. þm. talaði um, að frv. hefði legið hjer í mánuð, án þess að nokkur brtt. kæmi fram. Jeg get mint háttv.þm. á annað frv., sem lítið var eftir af nema fyrirsögnin, þegar það kom til 2. umr. Hann gat þess sjálfur um frv. um áburð, að lítið hefði verið eftir af því nema eitt orð. Gæti það ekki verið bending um, hvernig frv. eigi ekki að vera.

Þorleifur Jónsson Þegar þetta mál var hjer til umr. síðast, skaut jeg því til landbn., hvort hún vildi ekki breyta frv. þannig, að fram fari kláðaskoðun um land alt, áður en hafist væri handa um böðun. Nefndin hefir ekki tekið þetta til greina, og því ber jeg fram brtt. í þessa átt ásamt tveim öðrum þm. Mjer finst hastarlegt, að Alþingi fari að setja lög um útrýmingarböðun, áður en fengin sje vitneskja um, hve mikil brögð eru að útbreiðslu kláðans. Jeg hefi ekki í umr. hjer heyrt neina skýrslu eða fengið neinar upplýsingar um, hve útbreiddur kláðinn er nú. Um það er ekkert í skjölum frá nefndinni, og hv.frsm. (ÁJ) hefir ekki gefið um það neinar upplýsingar. Mjer finst því eiga að renna hjer nokkuð blint í sjóinn. Mjer hefir verið sagt, að nú væri minni kláði fyrir austan fjall en verið hefði fyrir nokkrum árum. Í Mýrasýslu er hann sagður upprættur. Ef þetta er rjett, bendir það í þá átt, að lækna megi kláða, ef honum er tekið tak, þar sem hann er. En til þess að ganga úr skugga um, hvar kláðinn er, sje jeg ekki annað ráð en fyrirskipuð verði kláðaskoðun um land alt, eins og brtt. okkar fer fram á. Þessi skoðun ætti að fara fram undir eftirliti dýralækna og sveitarstjórna og yrði að vera sem öruggust í alla staði. Skoðunarmenn yrðu skipaðir af dýralækni, og gætu þeir jafnframt kent mönnum að þekkja kláðann. Ef í ljós kæmi, að kláðinn væri mjög útbreiddur, gerir till. okkar ráð fyrir, að atvrh. verði falið að láta fara fram útrýmingarböðun á þann hátt, sem lýst er. Ef svo reyndist, að kláði væri ekki nema í 4–5 sýslum eða svo, og kannske á örfáum bæjum, væri viðsjárvert að láta fara fram útrýmingarböðun um land alt, því kostnaður, fóðureyðsla og ýms óþægindi yrði ekki lítilsháttar. Það er engum vafa bundið; að á ýmsum svæðum hefir verið kláðalaust í mörg ár, eða svo er álitið. Reyndist svo, að kláðinn væri útbreiddari en búist er við, yrðu menn fúsari að vinna að málinu og öllum framkvæmdum. Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir komið fram með brtt. á þskj. 421, við brtt. okkar þm. Borgf. (PO) og þm. V.-Sk. (JK), á þskj. 420, þess efnis, að útrýmingarböðun skuli því aðeins fara fram, að Búnaðarfjelag Íslands og búnaðarsamböndin telji, að heyafli hafi orðið svo mikill, að áhættulaust sje að láta böðunina fara fram þessvegna. Jeg er samþykkur þessari brtt., því að það er ákaflega hæpið að binda böðunina við eitt tiltekið ár, t. d. áramótin 1928–29, því vel getur árferði næsta sumar á undan orðið þá svo slæmt, að bændur megi ekki við því að ala fje aukreitis vegna baðananna. Þá kem jeg að 2. brtt. okkar á þskj. 420, um nýja 2. grein inn í frv., þess efnis, að það megi undanskilja almennri böðun þau hjeruð eða landshluta, sem kláða hefir ekki orðið vart í, að því tilskyldu, að dýralæknir samþykki það. Jeg skal í þessu sambandi taka það fram, að jeg veit ekki til, að kláða hafi orðið vart í Austur-Skaftafellssýslu um langan aldur, og jeg held helst, að kláði hafi aldrei verið þar, hvorki fyr nje síðar, og jeg hygg einnig, að hans hafi alls eigi orðið vart á síðari áratugum í Vestur-Skaftafellssýslu, og yfir höfuð hafa litlar sögur farið af kláða á Austurlandi á síðari árum, og er þó venja, að slíkir hlutir spyrjist, ef mikil brögð eru að. En ef svo er, að stór svæði á landinu eru ef til vill alveg laus við þenna sjúkdóm, tel jeg rjett að undanþiggja þau ákvæðum þessara laga, einkum ef um litlar samgöngur fjenaðarins er að ræða. Það er því aðeins óþarfa kostnaður, að baða fje þrisvar sinnum, þar sem fjeð er alheilbrigt og kláða hefir alls ekki orðið vart í mörg ár. Ef t. d. enginn kláði finst á svæðinu frá Jökulsá á Fjöllum að Skeiðarársandi, verð jeg að segja, að þetta svæði alt er svo vel takmarkað frá náttúrunnar hendi, að hættulaust ætti að vera að undanþiggja þessi hjeruð algerlega almennri útrýmingarböðun. Þetta á þó aðeins að ske að því tilskildu, að dýralæknir samþykki, og ber ríkisstjórninni að leita hlutaðeigandi dýralæknis um þetta. Telji dýralæknir agnúa á því að undanþiggja einstök hjeruð útrýmingarböðuninni, skal skylt að fara eftir tillögum hans. En jeg tel æskilegt, að þessi undanþáguheimild komist inn í lögin. 4. brtt. b-liðurinn er um það, að auk hluta andvirðis baðlyfja og flutningskostnaðar á hafnir greiði ríkissjóður einnig skoðunar- og eftirlitskostnað allan við böðunina. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta atriði, en vil þó taka það fram, að þetta er sjálfsagt, að skoðanirnar sjeu einnig greiddar úr ríkissjóði og eftirlitið með þeim. Í raun og veru er það mesta neyðarúrræði, að verða að skipa fyrir almenna útrýmingarböðun, því að ef almennur áhugi er vaknaður á því að lækna fjárkláðann og eftirlit af hendi dýralækna og ríkisstjórnar er mjög öflugt, tel jeg það beinan klaufaskap, ef ekki er hægt að halda kláðanum í skefjum, að minsta kosti meðan hann er ekki orðinn því magnaðri. Jeg tel og mjög hæpið, að það takist að hafa svo hendur á hverri kind á landinu, að hægt verði að segja, að nú hafi síðasti kláðamaurinn á landinu verið drepinn. Jeg hygg, að það verði seint hægt alveg að fullyrða, að öllum kláða hafi verið útrýmt. Það ber t. d. oft við, að fje gengur úti til fjalla allan veturinn og kemst ekki undir manna hendur fyr en næsta haust þar á eftir, og ef eitthvað af þessu fje hefir verið sjúkt, getur kláðinn þannig sloppið við tortýminguna. En svona tilfelli um útigangsfje eru ekki sjaldgæf. Mjer finst málið vera svo stórt, að ekki sje rjett að ana út í útrýmingarböðun, fyr en sannprófað er, hve mikið fjárkláðinn er útbreiddur, og þessvegna þurfa skoðanir að fara fram, áður en ráðist er í slíkt. Ef það kemur í ljós við skoðanirnar, að kláðinn er mjög útbreiddur, þá myndi jeg ekki setja mig á móti því, að rækileg tilraun væri gerð til þess að útrýma honum með því að fyrirskipa þrjár baðanir.

Tryggvi Þórhallsson Fyrst vil jeg segja fáein orð til háttv.frsm. landbn. (ÁJ), því hann var að senda mjer kveðju sína áðan. Hann kvartaði undan því, að jeg hefði sent hnútur í garð nefndarinnar, og má það vel vera, að þetta megi kallast svo. Jeg fann að því, að málið væri ekki nægilega undirbúið, og frá nefndarinnar hálfu kom ekkert hljóð fremur en hún væri ekki til, hvorki við 1. eða 2. umr. málsins, og það þó jafnstórt mál og þetta ætti í hlut. Nú hefir háttv.frsm. (ÁJ) upplýst, að hann hafi ekki verið við, þegar þetta mál var rætt í nefndinni, og hefir hann nú gert grein fyrir sinni afstöðu til þessa máls. En jeg sný alls ekki aftur með það, að málið er illa undirbúið frá nefndarinnar hálfu, og því hefir orðið að bera fram við það ýmsar brtt. við meðferð þess í deildinni. Háttv. frsm. (ÁJ) sagði, að jeg hefði flutt illa samið og óundirbúið frv. inn í þessa háttv. deild, og átti hann þar við frv. mitt um tilbúinn áburð. Hefði það verið gott sýnishorn þess, hvernig frv. ættu ekki að vera úr garði gerð o. s. frv. Háttv. frsm. veit þó vel, að engar verulegar efnisbreytingar hafa verið gerðar á þessu frv. mínu, og ef hann vill halda því fram, að frv. hafi þannig verið, að svo ættu frv. ekki að vera, - en frv. vill veita og varðveita bændum ýms og ákveðin hlunnindi, - þá kemur þetta úr allra hörðustu átt, er það er frsm. landbn., sem svona talar. Háttv. frsm. (ÁJ) fór ýmsum orðum um, að stórfje hefði verið varið til útrýmingarböðunarinnar um aldamótin síðustu. Mjer virðist hann aftur hafa vegið í þann sama knjerunn, er hann vill kasta rýrð á þá menn, er að Myklestads-böðuninni stóðu og sjerstaklega á Myklestad sjálfan. En þetta tel jeg mjög ómaklegt. Jeg álít, að Myklestad hafi gert alt, sem þá var hægt að gera, og aðeins það, sem rjett var að gera. Hann ávann og það, sem mest er um vert, að kenna bændum að baða fje sitt og halda þannig fjárkláðanum í skefjum, enda var kláðinn stórkostlega brotinn á bak aftur. Jeg vil annars taka það fram, að eins og þessu máli nú er komið, og vegna þeirra upplýsinga, sem jeg hefi aflað mjer í málinu, þá treysti jeg mjer alls ekki að verða á móti þessu frv. í heild, þó að jeg hafi ýmislegt að athuga við einstök atriði þess. Jeg hefi talað við ýmsa menn, sem fróðir eru um þessi mál, enda þótt ekki væru þeir dýralæknar, og eftir það, sem jeg þannig hefi fengið upplýst, treysti jeg mjer ekki til að fella þetta frv. Viðvíkjandi brtt.hv.þm. A-Sk. (ÞorlJ), þm. Borgf. (PO) og þm. V-Sk. (JK), vil jeg taka það fram, að jeg vil láta rannsaka þetta mál betur en þegar hefir verið gert. Fjárkláðinn er svo mikill vágestur, og auk þess er skömm mikil að dragast lengi með hann, ef hægt er að losna við hann með öllu, þessvegna treystist jeg ekki til að greiða atkv. á móti frv., enda þótt jeg trúi ekki á það, að samkvæmt ákvæðum þess verði hægt að komast að því marki, að síðasti kláðamaurinn í landinu verði drepinn. Þá vík jeg að brtt. á þskj. 421, sem er svo hljóðandi, að eigi skuli útrýmingarböðun fara fram fyr en fengnar eru upplýsingar um útbreiðslu kláðans og að hættulaust sje vegna heyforða bænda að láta böðunina fara fram. Útrýmingarböðunin verður allþungur skattur á bændum, bæði beinlínis og óbeint. Böðunin leggur allþungar kvaðir á bændur að ýmsu leyti. Ef böðunin á að fara fram um áramótin, þ. e. um fengitímann, þá verður afleiðingin ábyggilega, að búast má við meiri lambadauða en ella næsta vor. Fjeð rýrnar við þetta, og önnur afleiðingin verður því sú, að bændur eiga færri kjöt-kg. á næsta hausti að versla með, og í þriðja lagi mundi það leiða af almennri útrýmingarböðun, að bændur yrðu að kosta miklu til aukalega í fjárgæslu og eyða miklum heyjum til innigjafa vegna baðananna. Jeg hefi reynt að gera mjer ljóst, um hversu mikla heyeyðslu þarna væri að ræða, fram yfir það, sem venjulegt er á þessum tíma árs, og hefir skólastjórinn á bændaskólanum á Hvanneyri o. fl. verið mjer hjálplegir í því að gera þessar áætlanir, sem jeg nú ætla að lesa upp til að rökstyðja með mál mitt. Jeg geri ráð fyrir, að alt sauðfje á landinu sje um 600 þús. fjár og að innistöður vegna baðana verði um 30 dagar og 2 kg. af töðu sjeu gefin hverri kind; verður þetta ca. 18 milj. kg. af töðu, en þó er þetta ekki alt aukaeyðsla á fóðri, þessvegna hefir skólastjórinn dregið frá helminginn af heygjöfinni, sem mundi hafa orðið að eyða í fjeð hvort eð var, og verða þá eftir 9 milj. kg. af töðu eða um 90 þús. hestar. Nú mun meðaltöðufall á öllu landinu vera um 600 þús. hestar og verður þetta þá því hjer um bil 1/6 af allri töðu landsmanna. Jeg er ekki að taka þetta fram, til að draga úr mönnum kjark, eða segja, að þetta megi alls ekki gera, heldur hitt, að það má alls ekki leggja út í þetta, nema þegar bændur standa mjög vel að vígi hvað heybirgðir snertir, og við þetta er miðuð brtt. á þskj. 421. Verði nú brtt.samþ., get jeg betur felt mig við frv. en ella. Um aðrar brtt. ætla jeg ekki að ræða, nema það að heimila að undanþiggja tiltekin hjeruð eða landshluta ákvæðum þessara laga tel jeg ekki rjett. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, er þetta ekki trygt, og ef það á að ráðast í þetta á annað borð, er rjettast að gera það um alt land og alstaðar í einu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það eru aðeins örfá orð, sem jeg ætla að segja út af brtt., sem fram eru komnar og hv.flm. nú hafa talað fyrir. Það er mitt álit, að áramótin (ársbyrjun 1927 (Brtt. 420, 1.) sjeu ekki heppilegur tími til almennrar kláðaskoðunar, því þá er ekki eins auðvelt að finna hann. En á vorin er það, sem kláðinn einna helst kemur upp. Sá tími ársins mundi því vera heppilegastur til að láta kláðaskoðunina fara fram á. Mjer finst, að orðalag brtt. á þskj. 421 vera mjög óákveðið, t. d. þetta: „leiði skoðun í ljós, að mikil brögð sjeu að“ o. s. frv. þetta hygg jeg að verði allmikið álitamál, hvað telja skuli „mikil brögð að“ og hvað ekki, og munu verða um það skiftar skoðanir. Ennfremur er þess að gæta, að allerfitt er að finna þenna sjúkdóm, því hann leynir sjer all-lengi, og ber ekki verulega á honum fyr en hann er kominn á allhátt stig. Skoðunin mun því verða óábyggileg í flestum tilfellum. Þá er 2. brtt. á þskj. 420, um að undanskilja einhverja landshluta eða hjeruð böðunarskyldunni. Fyrst er þetta ákaflega óákveðið, því það er ekki hægt að sjá af brtt., við hvað stór svæði eða landshluta er átt  Aftur á móti er það vitað, að kláðinn er næstum orðinn að hjeraðsplágu á sumum stöðum, t. d. í Dalasýslu, og næst verstur mun hann vera í Húnavatnssýslum og í Skagafjarðarsýslu, Árnessýslu o. fl. Eins er hitt vitað, að mjög lítið mun vera um hann í Skaftafellssýslum. Jeg veit ekki um, hvort háttv. nefnd hefir aflað sjer þeirra upplýsinga, sem er að fá í sjórnarráðinu af þeim kláðaskýrslum, sem þar eru til. En að vísu er það, að þangað koma ekki skýrslur nema úr þeim hjeruðum aðallega, þar sem svo mikil brögð eru orðin að kláðanum, að hjeraðsstjórnirnar óska eftir ókeypis baðlyfjum. Jeg fæ ekki sjeð, að brtt. þessar bæti um frv. á neinn hátt. Ef þessi háttv. deild telur ekki nægilega upplýst ennþá um útbreiðslu kláðans, mætti t. d. safna skýrslum um hann til næsta þings og fresta afgreiðslu frv. þangað til, því samkv. þeim tíma, sem ákveðinn er í frv. til böðunarinnar, er þetta óhætt, þó annars sje ilt að fresta þessu máli mjög lengi, því kláðinn getur útbreiðst allsnögglega og sýkt ýms ný hjeruð, sem nú eru talin heilbrigð. Þeir, sem nú telja sín hjeruð laus við þenna sjúkdóm, munu fljótt kveða við annan tón, þegar kláðinn er kominn þangað til þeirra, því hann er hinn mesti vágestur. Þá kem jeg að brtt.hv.þm. Str (TrÞ), jeg skil hana svo, að ef Búnaðarfjelag Íslands, eða jafnvel aðeins eitthvert eitt búnaðarsambandið telur ekki fært að láta almenna böðun á sauðfje fara fram vegna ljelegs heyafla, verður ekki hægt að láta böðunina fara fram. Það er því viðbúið, að aðeins eitt einasta nei, einhversstaðar að af landinu, geti hindrað allsherjar böðun árum saman, og þetta tel jeg mjög varhugavert ákvæði. Jeg skal gjarnan viðurkenna það, að böðunin getur orðið allþungbær fyrir þá, sem hafa heyjað illa, en ef þessi ákvæði komast að, er æði hætt við, að búnaðarsamböndin verði hneigð til að mótmæla böðun, ef heyafli er í rýrara lagi. Reikning hv.þm. Str. (TrÞ) um fóðureyðslu vegna útrýmingar baðanna tel jeg vera alt of háan, og málar hann þar eitthvað ljótt á vegginn, sem ekki er ástæða til að gera í þessu sambandi. Áætlun hans er altof há, því að það þarf oft að gefa inni á stórum svæðum landsins hvort sem er.

Jeg dró helming frá. Samt eru eftir 90 þús. töðuhestar

. Þá segi jeg, að þetta nái ekki nokkurri átt. Það er það eina, sem hægt er um það að segja. En það, sem jeg hefi sjerstaklega á móti brtt.hv.þm., er þetta vald, sem einu búnaðarsambandi er gefið yfir böðunum. Annars verð jeg að segja, að mjer fanst talsvert annað hljóð í hv.þm. Str. (TrÞ) nú en við næstu umr. á undan. Það gleður mig; því að jeg er viss um, að verði ekki innan skamms tekið í taumana, þá breiðist þessi sjúkdómur óðfluga út. Það hefir reynsla síðustu ára sýnt. Jeg get vorkent þeim mönnum, sem alls ekki hafa fengið fjárkláðann í fje sitt og ekki þekkja hann, þótt þeir líti á hann dálítið öðrum augum en þeir, sem þekkja hann. En jeg vildi biðja þá sömu að athuga, að það getur komið að því fyr en varir, að þeir fái þann gest inn á sin heimili, og þá munu þeir ekki verða fegnir.

Frsm. (Árni Jónsson) Hæstv. atvrh. (MG) hefir talað um þessar brtt., sem komið hafa frá hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) og hv.þm. Str (TrÞ), svo að jeg get verið stuttorður. Hæstv. atvrh. gat þess, að kláðinn væri að aukast, og væri þess vegna tímaspursmál, hvenær hann kæmi á sum svæði landsins. En till.hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) byggjast ekki á því, að óþarft sje að baða, þar sem kláða hefir orðið vart. Hv. þm. hafði orð á því, að honum þætti háskalegt að skylda menn til að baða á þeim stöðum, sem kláða hefir ekki orðið vart á seinustu árum. Og hann gat þess jafnframt, að ef það sýndi sig við þessa skoðun, sem hann gerir ráð fyrir, að kláðinn væri svo að segja um land alt, þá myndu menn fá meiri áhuga fyrir böðunum en ella. Nú hafa stjórnarráðinu borist skýrslur um þetta úr flestum sýslum landsins. Hefir þó - eins og hæstv. atvrh. (MG) gat um - eflaust ekki verið getið um öll þau tilfelli, sem upp hafa komið. Jeg hefi hjer í höndum útdrátt, sem sýnir, hve kláðinn var útbreiddur 1922–25. þá gerði kláðinn vart við sig í Húnavatns-, Suður-Múla-, Borgarfjarðar-, Eyjafjarðar-, Norður-Ísafjarðar-, Skagafjarðar-, Stranda- og Rangárvallasýslu og dálítið í Árnes-, Snæfellsnes-, Barðastrandar- og Norður-Múlasýslu.

1925 í Barðastrandarsýslu?

. Líklega heldur á þessu ári, og þá er hann þar nú sem stendur. Það eru þá örfáar sýslur á öllu landinu, þar sem ekki hefir orðið kláða vart þessi árin. Það eru Skaftafellssýslur og Þingeyjarsýslur. Að minsta kosti eru þær ekki á þessari skýrslu, og mjer vitanlega liggja ekki fyrir skýrslur í stjórnarráðinu um kláða í þessum sýslum. Hinsvegar er ómögulegt að fullyrða, að þær sjeu fríar við hann. Fje gengur saman milli AusturSkaftafellssýslu og Suður-Múlasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, svo að vel getur kláðinn borist á milli. Það er auðsætt, að kláðinn er svo víða, að þessvegna ættu menn að hafa fullan áhuga að útrýma honum. Býst jeg við, að hv.þm. A-Sk. (ÞorlJ) snúist hugur, þegar hann hefir fengið þessar upplýsingar. Hv. þm. hjelt, að kláðinn hefði ekki verið á Austurlandi síðustu árin, eða ekki frá Jökulsá til Skeiðarársands. Því miður hefir fundist kláði í báðum Múlasýslum á síðustu árum. Þá kvaðst hv.þm. (ÞorlJ) halda, að það mætti halda kláðanum niðri með núgildandi lögum. Í núgildandi lögum er fyrirskipað eitt bað árlega. En eins og margbúið er að taka fram, er eitt bað ekki nægilegt til útrýmingar. En það var dálítil mótsögn í því hjá hv.þm., þegar hann var efablandinn um það, að þessar baðanir mundu nægja. Mjer fanst hann vonlaus um, að hægt væri að útrýma með þremur böðunum, þó hann teldi alls ekki vonlaust um það með einni böðun. Hv. þm. Str. (TrÞ)) hefi jeg fáu að svara. Mjer þykir vænt um að heyra, að hann er orðinn eindreginn stuðningsmaður þessa frv., og það því fremur, sem mjer fanst blása heldur kuldalega úr þeirri átt við síðustu umr. málsins. Hann talaði um, hvað sjer hefði fundist óviðurkvæmilegt af mjer að kasta rýrð á þá, sem stóðu að kláðamálinu eftir aldamótin. Jeg get ekki gengið inn á, að svo hafi verið. Jeg gat þess við 2. umr. og held fast við það, að það er ekki hægt að kasta rýrð á menn fyrir þetta. Þeir gerðu sitt besta og framkvæmdu böðunina eftir þeirra tíma þekkingu. Nú er komin frekari reynsla á þessi mál. Það er þegar búið að sýna sig, að þessar ráðstafanir hafa ekki dugað, og þá er eðlilegt, að frá þeim sje vikið. Með því er alls ekki verið að kasta neinni rýrð á þessa menn. Hv. þm. (TrÞ) gat þess, að ef nægilegur vilji og festa hefði fengist frá bænda hálfu, þá hefði mátt vinna bug á kláðanum. Honum þótti ummæli mín í sinn garð koma úr hörðustu átt. Jeg vil þá segja, að á eftir þeim traustsyfirlýsingum, sem hann hefir í tíma og ótíma gefið íslenskum bændum, þá virðist mjer þessi ummæli hans koma úr hörðustu átt, Og jeg býst við, að yfirlýsing hv.þm. um það, að hann væri ekki trúaður á, að þessar ráðstafanir myndu drepa síðasta maurinn í landinu, hún byggist á því, að hann hafi ekki nægilega trú á þeim, sem hlut eiga að máli, til þess að fylgja þeim reglum, sem settar verða í þessu efni. Jeg verð að segja það fyrir mitt leyti, að jeg hefi þá trú á íslenskum bændum, að þeim takist að útrýma fjárkláðanum með þeim ráðstöfunum, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Þótt hv.þm. (TrÞ) sje hlyntur frv., var hann að tala um það, að nauðsynlegt væri, að fram færi frekari undirbúningur, svo sem skoðun. Eins og jeg hefi tekið fram í umr. um þetta mál, þá er þessi skoðun óskaplega stopull grundvöllur til þess að byggja á, vegna þess að kláðinn getur leynst svo, að varla sje mögulegt að hafa upp á honum. En það er þegar sýnt, að kláðinn er í hjer um bil öllum sýslum landsins. Hæstv. atvrh. (MG) hefir nú svarað nokkru um þann þunga skatt á bændum vegna heygjafar meðan á böðun stendur. það er náttúrlega rjett, að þetta verður til að auka heygjöfina að nokkru. En jeg held þessi útreikningur sje nokkuð hár. Þar sem jeg þekki til, þarf alls ekki að gefa inni meira en 2–4 daga við hverja böðun. Hitt getur ekki borið sig, að þetta alment skoðað þurfi að leiða af sjer mánaðar innistöðu; nema þá í þeirri tíð, sem fje er alls ekki beitt. En þá kemur alt í sama stað niður. þessi útreikningur hv.þm. Str. (TrÞ) er svo fáránlegur.

Það er ekki minn útreikningur

. Að vísu er það rjett, að hv.þm. hefir þetta eftir Halldóri á Hvanneyri, en enginn vandi er að komast að þessari niðurstöðu um heyeyðsluna, þegar gengið er út frá mánaðar innigjöf, en það held jeg sje algerlega skakt. Hv. þm. sagði, að 1/6 af öllum töðufeng á landinu færi í þetta. Mjer finst það ekki geta náð nokkurri átt, að stofnað verði til almenns heyleysis með þessu. Hvað viðvíkur till., sem hv.þm. Str. (TrÞ) ber fram, þá kom hún fyrst til útbýtingar á þessum fundi, svo að nefndin hefir ekki getað tekið neina afstöðu til hennar enn. En þetta hefir borið á góma á nefndarfundum, hvort þyrfti að vera sjerstakt ákvæði, ef svo illa tækist til, að alment heyleysi væri um land alt. En nefndinni fanst ástæðulaust að setja um þetta ákvæði í frv., vegna þess að hún taldi víst, að fresta mætti að framkvæma lögin, og hver stjórn mundi gera það, ef sjerstaklega illa stæði á. Vil jeg skjóta því til hæstv. atvrh., hvernig hann fyrir sitt leyti lítur á þetta.

Tryggvi Þórhallsson Örfá orð út af því, sem hæstv. atvrh. (MG) og hv.frsm. (ÁJ) sögðu um mína till. á þskj. 421. Hæstv. atvrh. skildi hana þannig, að það þyrfti ekki nema eitt nei hjá einu búnaðarsambandi til þess að stöðva þetta alt saman. Mín hugsun er einmitt, að sú ætti ekki að verða útkoman; og þess vegna var það, að jeg nefndi ekki einungis búnaðarsambönd, heldur Búnaðarfjelag Íslands, sem er landsstofnun. Jeg ætlast til, að stjórnin geti haft í hendi sinni að skera úr um það, ef um einhvern smávægilegan ágreining væri að ræða. Hinsvegar get jeg fallst á það, að þessi till., sem maður hefir orðið að bera fram fljótlega í miklu annríki, sje ekki alstaðar greinilega orðuð, og mætti koma skýrar fram, að þótt orkað gæti tvímælis um einhvern stað á landinu um heyöflun, þá mætti það ekki stöðva framkvæmdir. Vil jeg því leyfa mjer að koma með skriflega brtt. og lesa hana með leyfi hæstv. forseta. „Fyrir orðin: „Búnaðarfjelag Íslands og búnaðarsamböndin“ komi: „Búnaðarfjelag Íslands að fengnum umsögnum frá búnaðarsamböndunum.“ Með öðrum orðum, að það sje landsstofnunin, sem afli þessara upplýsinga og beri till. fram fyrir stjórnina. Hygg jeg, að það, sem hæstv. atvrh. (MG) setti fyrir sig, sje leyst með þessari brtt. Þá hafa hæstv. atvrh. (MG) og hv.frsm. (ÁJ) talið, að þessi útreikningur, sem jeg kom fram með um heyeyðsluna, næði ekki nokkurri átt, eins og þeir orðuðu það, Mjer þykir það nokkuð hart að fella þann dóm um þetta, þar sem jeg gerði grein fyrir heimildum fyrir þessum útreikningi. Jeg geri ráð fyrir, að ekki margir á þessu landi hafi nánari þekkingu á, hvað þurfi að gefa skepnum undir þessum kringumstæðum. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, þá vil jeg ekki efa, að það sje rjett, að þessar þrjár baðanir hafi í för með sjer 30 daga innistöðu. Það gengur áreiðanlega nærri fjenu að baða það þrisvar í rykk. Víða þarf að vera talsvert mikill rekstur á fjenu, því að laugar eru ekki til á hverjum bæ. Ekki mun hægt að efa, að 600 þús. fjár sje á landinu, eða að kindin þurfi eitt kg. á dag, Og þá er útkoman 18 miljónir kg. Það, sem helst er vafasamt í þessari áætlun, er það, hvort eigi ekki að taka meira en helming frá. En jeg álít þetta nær lagi. Það er ekki einungis að líta á þessa 30 daga, sem gert er ráð fyrir, að fjeð standi inni, heldur líka, að það, sem eftir er vetrarins, verður fjeð mun óþolnara til beitar og óhraustara. Þessvegna vil jeg hiklaust halda mjer við þessa áætlun. Og þess vegna segi jeg: Það er um mikið að ræða, upp undir 1/6 af meðaltöðufeng ársins. Hæstv. atvrh. (MG) ljet einhver orð falla um það, að komið væri annað hljóð í strokkinn hjá mjer viðvíkjandi þessu frv. Mjer fanst málið ekki nægilega undirbúið. Það held jeg fast við. En það hljóð, sem aðallega kom úr mínum strokk, voru mótmæli gegn þeim ásökunum í greinargerð frv. til þeirra mætu manna, sem stóðu fyrir böðunum 1903–5. En við fyrri umr. málsins var mín afstaða alls ekki á móti sjálfri megin-stefnu frv.

Þorleifur Jónsson Jeg þarf í raun og veru ekki að segja margt, því það hefir ekki verið ráðist mjög óþyrmilega eða með miklum rökum að þessum tillögum okkar. Hæstv. atvrh. (MG) hefir að vísu mælt nokkuð á móti þeim, en jeg var svo óheppinn að vera ekki viðstaddur, þegar hann hóf ræðu sína. Jeg heyrði sagt, að hann hafi talið óheppilegt, að skoðun færi fram í ársbyrjun, betra að vorinu. Jeg skal játa það, að heppilegast væri, að skoðun og baðanir gætu farið fram að vorinu, þegar fje er gengið úr ullu. En það er svo, að þá er ekki hægt að baða eða skoða vegna þess, að fjeð er farið af húsi og alls ekki hægt að ná í hverja kind, langt frá því. þess vegna verður þetta að fara fram meðan fjeð er alt á húsi. Svo taldi hæstv. atvrh. (MG) skoðunina handahófsverk, sem ekki væri á að byggja. Jeg held, að fyr og síðar í kláðamálinu hafi menn reitt sig á skoðun. Jeg man eftir, að á næstu 3–4 árum eftir Myklestadsbaðanirnar var fyrirskipuð skoðun um alt land. Jeg held þá hafi fyrst orðið vart við kláðavott, einmitt við slíkar skoðanir. Hæstv. atvrh. (MG) viðurkendi, að ef til vill væri nokkuð hrapað að því að koma þessum lögum í gegn, og hefði kannske verið heppilegra að safna skýrslum til næsta þings um útbreiðslu kláðans. Jeg er honum samdóma, en jeg held, að slíkar skýrslur fáist ekki nema fram fari almenn kláðaskoðun á öllu landinu. Jeg skal víkja að því, sem hv.frsm. (AJ) sagði um útbreiðslu kláðans. Við seinustu umr. kvaðst hann ekki hafa yngri skýrslur en frá 1911, en nú sagðist hann hafa aflað sjer upplýsinga frá 1922, að þá sje kláðinn í 13 sýslum. Í morgun fór jeg til skrifstofustjóra atvinnumáladeildar stjórnarráðsins og spurði, hvað væri nýjast í þessu máli. Nú í vetur kvað hann það upplýst, að kláði hefði komið upp í Dalasýslu, Austur-Barðastrandarsýslu á einum bæ eða svo, Húnavatnssýslu og Skagafjarðarsýslu. Einnig mun kláða hafa orðið vart nýlega í Borgarfirði. Þetta eru þá 5 sýslur, sem kláða hefir orðið vart í í vetur. Ef svo væri nú, að kláði sje ekki í fleiri sýslum í vetur, þá sýnir það sig, að honum hefir verið útrýmt í mörgum sýslum síðan 1922. Finst mjer þá, að það bendi til þess, að það megi halda kláðanum mjög mikið niðri með þeirri löggjöf, sem nú gildir. Það var dálítill misskilningur hjá hv.frsm. (ÁJ), þar sem hann kvað mig hafa sagt, að jeg hefði trú á, að útrýma mætti með einni böðun, en hefði ekki trú á, að það tækist með tveimur. Jeg sagði, að eftir þeim lögum, sem við höfum nú frá 1901, þá mætti halda kláðanum það niðri, að ekki yrði til skaða. En hins vegar teldi jeg ekki hægt að ábyrgjast, jafnvel þótt hafnar yrðu útrýmingarbaðanir, að kláðanum yrði útrýmt algerlega af landinu. Mjer virðist eftir þeim skýrslum, sem liggja fyrir, að ekki verði vitað greinilega, hvað kláðinn er útbreiddur, og þess vegna með öllu rangt að fara nú að fyrirskipa allsherjar útrýmingarbað fyr en búið er að fá góðar upplýsingar í þessu máli. Þá er það, hvort skoðunin sje ábyggileg. Jeg hefi tekið það fram, að oft áður hafa skoðanir verið fyrirskipaðar til þess að fá vitneskju um, hvort kláði sje eða hvað mikill, Og jeg vil minna á það, sem kemur fram í frv. sjálfrar landbúnaðarnefndar um þetta atriði. Þar segir: Hver sá, er hefir fje á fóðrum, leggur ókeypis til nægilega aðstoð við skoðun og böðun þess. Auðsjeð, að hún ætlast til skoðunar á eftir böðun. En ef menn mega byggja á skoðun á eftir böðun, þá hlýtur auðvitað að mega byggja á skoðun á undan böðun. Þessi till. okkar ætti því ekki að vera eins fráleit eins og sumum virðist. Ef það kemur nú upp við skoðanirnar, að mikil brögð eru að fjárkláðanum, ef hann er í flestum sýslum lands eins og 1922, þá er sennilegt, að atvrh. (MG) sæi sjer ekki fært annað en að hefja útrýmingarbaðanir í samráði við dýralækni. En ef það sýndi sig, að hann væri aðeins í fáum sýslum, þá virðist það hreinasti óþarfi. Þá mætti halda sig við núgildandi lagafyrirmæli til þess að halda kláðanum í skefjum eða jafnvel bæla hann niður með öllu. Þá hafði hæstv. atvrh. (MG) talað um, hvað jeg hefði átt við, þegar jeg nefndi svæði, sem ekki þyrfti að baða á. Jeg á auðvitað við þau svæði, sem kláðinn hefir ekki verið á. Jeg tók fram, að það gæti verið á stórum svæðum, jafnvel í heilum sýslum. Samkvæmt skýrslum frá 1922 er t. d. enginn kláði í Skaftafellssýslu. Hæstv. atvrh. (MG) tók fram, að kláðinn væri mikil plága, og er jeg honum þar fullkomlega samdóma. Það er afleitt, ef kláðinn magnast, og þessvegna þarf að hefjast handa til að útrýma honum, þar sem hann er. En það eru því miður til fleiri dýrasjúkdómar, eins og t. d. lungnaormasýki, sem herjar á sauðfje og gerir stórkostlegt tjón. Væri mjög æskilegt, ef hægt væri að finna ráð til að stemma stigu fyrir slíkum vágest. Hygg jeg, að hún sje engu betri en fjárkláðinn. Þá held jeg, að jeg þurfi ekki að taka fleira fram. Skynsamlegast held jeg að verði það, að kynna sjer rækilega, hvar og hversu magnaður kláðinn er, áður en farið er að baða.

Atvinnumálaráðherra (MG): Gagnvart hv.þm. Str. (TrÞ) þarf jeg aðeins að segja það, að jeg var ekki að vefengja þann útreikning, að sauðfje þyrfti svo mikið af töðu, sem hann sagði, ef því væri gefið inni í 30 daga vegna böðunarinnar. En jeg held, að það sje langt of mikið í lagt, að gefa þurfi því inni 30 dögum lengur vegna böðunarinnar. Jeg hugsa, að kindurnar sjeu orðnar mikið til þurrar eftir 2 daga, og á mörgum stöðum á landinu stendur þannig á, að það þarf að gefa þeim inni hvort sem er. Jeg tel þessar skoðanir, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) vill láta framkvæma, óábyggilegar, af því að jeg þekki það af reynslu, að þó að fje sje skoðað nákvæmlega, jafnvel að vorinu, rjett áður en slept er, getur það komið útsteypt af kláða í fyrstu smalamensku á eftir. Slíkar skoðanir hljóta líka að vera mjög dýrar, og nákvæmar skoðanir eru líka æði tímafrekar. Hv. þm. (ÞorlJ) vitnaði i, að skoðun hefði farið fram eftir Myklestads-böðin. Já, það var ein af öryggisráðstöfununum, en árangurinn var sá, að kláðinn fanst ekki við skoðunina, og síðan hefir hann breiðst út. Jeg efast ekki um, að þeir menn, sem þektu kláðann og voru búnir að reyna hann, hefðu baðað, hefðu þeir fundið hann við skoðun. Það getur verið, að hingað til hafi ekki á þessum vetri komið skýrslur um kláðann úr meira en 5 sýslum. En það sannar ekkert um, að hann sje ekki víðar. Hans versti tími er vorið, og þætti mjer ekki undarlegt, þó að fregnir kæmu af honum í vor, um það leyti sem rúið er. Jeg get ekki snúið aftur með það, að mjer finst þessi orðatiltæki „mikil brögð“ og „einhverjir lanshlutar“ vera alt of ótiltekin. Það er eðlilegt, að þeir, sem eru lausir við þenna skæða fjársjúkdóm, haldi, að ekki sjeu mikil brögð að honum annarsstaðar, og stanslaus rekistefna yrði úr því, ef undan böðun ætti að þiggja einhverja landshluta. Ef kláði er í Rangárvallasýslu, get jeg ekki sjeð, hvernig Skaftafellssýsla getur komist hjá að smitast. Mjer er sagt af kunnugum mönnum, að fje af Landinu komi saman við fje Skaftártungumanna að fjallabaki. Um AusturSkaftafellssýslu er mjer ekki eins kunnugt, en úr því að kláðinn er í Suður-Múlasýslu, hygg jeg, að ekki verði gott að verja hana. Menn flytja milli sýslna, og þá er auðvitað hætta á smitun. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) sagði, að fleiri plágur sæktu á sauðfje en fjárkláðinn, og er það alveg rjett, og vonandi verður fundið upp meðal við þeim. En meðan það er ekki fundið, er ekki um annað að gera en reyna að lækna þá sjúkdóma, sem lækna má. Nú vita menn, að hægt er að lækna kláðann.

Hákon Kristófersson Því er ekki að neita, að þetta mál er stórmál og krefst nákvæmrar rannsóknar. Jeg hefi ekki getað orðið samferða hv. meðnefndarmönnum mínum. Við viljum allir fara mismunandi leiðir að sama takmarki. Jeg tel ekki rjett að stofna til allsherjar útrýmingaböðunar og vil taka undir með hv. þm, A-Sk. (ÞorlJ) um, að það hafi engan smáræðiskostnað í för með sjer. Jeg skal ekki fullyrða neitt um nákvæmni útreiknings skólastjórans á Hvanneyri, en jeg er viss um, að sje fóðureyðsla og annar kostnaður metinn til verðs, nemur kostnaðurinn í heild stórfje, því að eftir fjárbaðanir er fjeð mjög þollaust til útigangs og þarf því miklu meira hey en annars, auk þess sem það þarf að ýmsu öðru leyti nákvæmari meðferð. Jeg vil skjóta því til hæstv. atvrh. (MG), sem hefir mikinn hug á útrýmingaböðunum, að þetta hefir hann alveg í hendi sinni. Hann getur hvenær sem er fyrirskipað allsherjar útrýmingabaðanir. En jeg lái ekki þeim mönnum, sem ekki vilja taka á sig að nauðsynjalausu slíkar framkvæmdir, sem hafa mikinn kostnað í för með sjer. Jeg er líka sannfærður um, að kláðinn er víðar en í þessum 5 sýslum, sem þegar hafa sagt til sín. Eins og hæstv. atvrh. (MG) tók fram, getur kláðinn flutst á milli sýslna um leið og bændur flytja búferlum. Þannig komst hann í Austur-Barðastrandarsýslu með fje úr Saurbæ í Dalasýslu. Enginn vissi um það fyr en um seinan. Það er ekki vantraust á bændum, þó að jeg segi, að þrifaböðum hafi verið ábótavant, og er það eitt meðal annars, sem hæstv. atvrh. (MG) hefir í hendi sinni að herða á, að þeim verði framfylgt. Jeg býst við, að jeg geti fylgt þeim að málum, sem flytja brtt. á þskj. 420, og grundvalla jeg mína skoðun á því, að jeg álít ekki rjett að hefjast handa með algerðum útrýmingaböðum, fyr en einskis hefir verið látið ófreistað í að leita upplýsinga um það, hvort slík útrýmingaböð eru nauðsynleg. En mjer er spurn: Eru menn yfirleitt svo einhliða trúaðir á það, að þó að útrýmingaböð færu fram, megi sleppa öllu eftirliti? Jeg held, að þrátt fyrir það sje ekki síður þörf á árlegum þrifaböðum, með það fyrir augum að útrýma þessum vágesti fullkomlega. Jeg get verið sammála hv.þm. Str. (TrÞ) um tillögu hans á þskj. 421. Það hlýtur að vera að mestu leyti í höndum atvinnumálaráðherra, þegar á að meta, hvernig möguleikar eru fyrir framkvæmd baðananna, heyja vegna. Þá vil jeg beina fyrirspurn til hæstv. atvrh. (MG). það hefir komið upp fjárkláði í einhverjum hluta Austur-Barðastrandarsýslu. Hvað hefir verið gert? Hafa farið fram baðanir? Vitaskuld sýnast baðanir árangurslausar, ef það er satt, að einn ónefndur maður í Barðastrandarsýslu hafi látið þess getið, að baðlyfið sje meðal til að ala upp fjárkláða. Vonandi er þetta ekki rjett skýrt frá í símskeytinu, eða sá, sem þetta símaði, hefir ekkert vit á málinu.

Jón Kjartansson Jeg tók það fram við 2. umr., að mjer fyndist mál þetta illa upplýst, bæði hvað snerti kostnaðarhlið þess og eins hitt, hversu mikil brögð væru að fjárkláðanum í landinu. Jeg óskaði eftir frekari upplýsingum til 3. umr. og greiddi atkv. í þeirri von, að sú ósk mín yrði uppfylt. En ekkert nýtt hefir komið fram í málinu síðan þá. Mjer skildist á hæstv. atvrh. (MG), að hann teldi það lítinn skaða, þó að málið biði til næsta þings. Jeg vil því gera það að tillögu minni, að því verði vísað til stjórnarinnar og að hún noti tímann á milli þinga til þess að rannsaka og undirbúa það. Vilji hv. deild ekki fallast á þetta, vænti jeg, að hún samþykki brtt. á þskj. 420, sem jeg er meðflutningsmaður að. Jeg skal ekki orðlengja um þær. brtt., þar sem hv.þm. A-Sk. (ÞorlJ) mælti rækilega fyrir þeim, enda get jeg ekki sjeð, að mótbárur, sem fram hafa komið gegn þeim, sjeu á rökum bygðar. Hæstv. atvrh. (MG) vill lítið leggja upp úr almennri skoðun. Er þá hægt að leggja upp úr böðun alment? Er það ekki fyrir trassaskap ýmissa manna, að kláðinn breiðist út? Mjer finst hart, ef þau hjeruð, sem aldrei hafa orðið vör við kláða, eigi að gjalda hinna. Þau hjeruð, sem altaf hafa sjeð um rækileg þrifaböð og kláðaböð, ef nokkur grunur hefir verið um kláða, og yfirleitt gætt hinnar mestu varúðar, eiga vegna hinna að fara að leggja út í kostnaðarsamar framkvæmdir að nauðsynjalausu. Í Vestur-Skaftafellssýslu hefir ætíð verið gætt mjög mikillar varúðar í þessum efnum; t. d. með fóðrafje og annað aðkomufje. Þó er ekki vitanlegt, að nokkur kláði hafi verið undir Eyjafjöllum. Jeg hefi spurt háttv. 1. þm. Rang. (EP) um það, og hann veit ekki til þess. Mjer finst, að . hæstv. atvrh. (MG) ætti vel að geta skilið, hvað átt er við í till., þegar stendur einhverjum landshluta. Hv. frsm. landbn. (ÁJ) nefndi nokkrar sýslur, sem hann segir, að kláða hafi aldrei orðið vart í, og vil jeg biðja hv. þdm, að taka eftir því, að þær sýslur eru einmitt þær sömu og ekki var kláði í 1903 eða áður. Finst mjer hart að skylda þær enn til útrýmingarbaðana. Annars held jeg ekki, að málið sje svo undirbúið, að það eigi að ganga fram á þessu þingi, og vil jeg því vísa því til stjórnarinnar.

Sveinn Ólafsson Jeg ljet í ljós skoðun mína á þessu máli við 2. umr. og ætlaði að leiða það hjá mjer að þessu sinni, en mjer hefir virst sitthvað koma fram hjá fylgismönnum útrýmingarbaðana, sem jeg tel ekki rjett að láta ómótmælt. Hinsvegar hefði jeg getað fallið frá orðinu, ef jeg hefði verið viss um, að tillaga hv.þm. V-Sk. (JK) um að vísa málinu til stjórnarinnar yrði samþykt, því að með samþykt hennar væri allur vandi af höndum þingsins í bili. En um útrýmingarböðun alment verð jeg að segja það, að hún er viðurhlutamikið fyrirtæki, ef hittist á harðan vetur Það hefir verið vefengt, bæði af hv.frsm. (ÁJ) og hæstv. atvrh. (MG), að heyeyðsla þurfi að vera svo mikil við þrefalda böðun að vetri sem hv.þm. Str. (TrÞ) hefir áætlað. Jeg skal geta þess, að eftir minni skoðun og reynslu mundi heyeyðslan verða ennþá meiri en hv.þm. Str. (TrÞ) ætlar, ef hittist á harðan vetur. Bæði hv.frsm. (ÁJ) og atvrh. (MG) eru, að því er jeg hygg, lítt vanir fjárfóðrun eða böðun, að minsta kosti benda orð þeirra til þess. En þeir, sem þessu eru kunnugir, vita, að fje er fóðurfrekt, óhraust og kvillasamt eftir böðun, og þarf mestu nærgætni við að hafa, ef kalt er í veðri næstu daga eftir böðun, enda hefir oft beinlínis leitt skaða af þrifaböðun, ef hitst hefir á kuldatímabil. Það má ekki loka augunum fyrir því, að nokkur áhætta fylgir þessari margendurteknu böðun að vetri, einkum ef gaddhörkur ganga, auk þess sem það kostar mikið fóður í útigangshjeruðum. Og þessi hlið málsins er það, sem mjer finst ekki hafa komið hjer nógu ljóslega fram. Hinsvegar virðist reynsla síðari ára benda til þess, að ef þrifaböð eru vel rækt, þá verði kláðanum skákað meir og meir. Með einu baði á ári verður honum að vísu ekki útrýmt, en það má vissulega halda honum mjög í skefjum með því, ef til vill gera hann ósaknæman. Það er alls eigi fullkomin trygging fyrir því, að kláðinn verði landrækur, þótt þessar þreföldu baðanir, sem hjer um ræðir, verði framkvæmdar. Kláðaegg, sem geymast í grasi, heyi og veggjarholum, verða ekki drepin með kláðaböðun fjárins og geta auðveldlega komist á sauðkindur eftir á. Jeg hefi þá lýst yfir skoðun minni á máli þessu og fylgi mínu við till.hv.þm. V-Sk. (JK) um að vísa málinu til hæstv. stjórnar. Með því að samþykkja hana mætti svo fara, að málið komi fyrir næsta þing betur undir búið og með frekari skýrslum en nú.

Jón Sigurðsson Eftir umr. að dæma virðist svo sem þdm. skiftist í 3 flokka. Í 1. flokknum eru þeir, sem frv. eru andvígir, þá koma þeir, sem vilja draga málið á langinn, og svo þeir, sem vilja vera alvarlega tilraun um að útrýma fjárkláðanum. Það, sem sjerstaklega hefir verið borið fram af andmælenda hálfu, er kostnaðurinn við framkvæmdirnar, og hafa þeir fært til stóra útreikninga um það. Það má auðvitað slá slíku fram og koma með aðra reikninga á móti, en á slíkum staðhæfingum er vitanlega ekkert byggjandi. Um kostnaðinn vil jeg þó benda á, að síðan 1922 er búið að verja talsvert á annað hundrað þúsund kr. úr ríkissjóði í þetta útrýmingarkák, eða hærri upphæð en allsherjar útrýmingarböðunin kostar. Og ef þessu verður haldið áfram, þá verður varið svo miklu fje úr ríkissjóði til þessa, að það skiftir hundruðum þúsunda. Jeg sje því ekki, að hundrað sje í hættunni, þótt þessi tilraun verði gerð. Að vísu getur aldrei verið full vissa fyrir, að hún takist, en ef hún tekst, þá er svo mikið við það unnið, að það væri áreiðanlega ekki horfandi í þennan kostnað, þótt ríkissjóður hefði engan árlegan kostnað haft af þessum kláðafaraldri. Jeg skal svo ekki fara meira út í þessa hlið málsins, en jeg vil benda á ummæli hv.þm. Str. (TrÞ), að þótt hann teldi sig fylgjandi útrýmingu, taldi hann þó öll tormerki á, að hún gæti farið fram, og talaði þá sjerstaklega um kostnaðinn, er bændur hefðu af útrýmingunni. En jeg vil spyrja: Hve mikinn kostnað höfðu bændur í Árnessýslu af kláðanum, er stjórnarráðið varð að skipa þar fyrir um allsherjar kláðalækningu árið 1922, eða bændurnir í 5 hreppum Eyjafjarðarsýslu og 3 hreppum Strandasýslu, þar sem þeir urðu að baða fje sitt, eigi aðeins einu sinni, heldur 2–3 sinnum á einu missiri, hvað kostaði þetta bændurna í vinnu, heyeyðslu og peningum, og svona mætti lengi telja. Það er ekki hægt að bera á móti því, að ástandið knýr menn til að hefjast handa á einhvern hátt. Það hafa fallið orð um, að hægt væri að halda kláðanum niðri. Það hefir nú sýnt sig, það hefir nú verið stritað við það í meira en 20 ár, og hver er árangurinn. Þó teknar hafi verið einstakar sýslur og varið stórfje úr ríkissjóði til baðana, þá er kláðinn orðinn svo útbreiddur eftir nokkur ár, að byrja verður aftur á nýjan leik. Þetta er ályktun af reynslu undanfarinna ára. Jeg get ekki stilt mig um að minnast á kláðaskoðanir, og jeg hefði eigi furðað mig á því, þótt þeim væri haldið fram af mönnum, sem aldrei hafa skoðað fje, en hitt undrar mig, að bændur skuli gera það. Þeir ættu þó flestir að vita, að eftir að menn hafa skoðað, segjum t. d. 300 kindur, eru þeir margoft orðnir svo dofnir í gómunum, að þeim getur auðveldlega skotist yfir bólu í kind. Því er það, að oft kemur fyrir, að þótt eigi verði kláða vart við skoðun, finst hann þó skömmu seinna. Er þetta ekki ljós ábending um það, að á kláðaskoðun sje ekkert byggjandi? Jeg álít, að hún þýði ekki neinn skapaðan hlut, enda er kláði í flestum sýslum þrátt fyrir skoðun.

Landbn. gerir ráð fyrir skoðun

. Það var gert í frv. dýralæknis og nefndin haggaði ekki við því.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg gleymdi að svara fyrirspurn hv.frsm. (ÁJ) um það, hvort ekki væri unt að fresta böðun, ef bændur hefðu heyjað illa. Það er hægt að gera það með bráðabirgðalögum, en jeg býst ekki við, að nein stjórn grípi til þess, nema heyskapur hafi verið mjög slæmur á öllu landinu. Hv. þm. Barð. (HK) sagði, að atvinnumálaráðherra gæti hvenær sem er látið fara fram útrýmingarböðun, og á hann þar víst við tilskipun frá 1870. En hún er eigi nóg heimild nema á grunuðum svæðum. Heimildin er ekki nærri því eins víðtæk og þetta frv., enda hefir jafnan verið litið svo á á þingi, að til útrýmingarböðunar þyrfti beina lagaheimild. Þá spurði sami hv.þm. (HK), hvað hefði verið gert við kláðann í Barðastrandarsýslu. Jeg man ekki eftir því sjerstaklega, en jeg býst við, að fyrirskipaðar hafi verið tvær baðanir á þeim bæjum, þar sem kláði var, og á þeim bæjum öðrum, er samgöngur höfðu verið á milli síðan í haust. Hv. þm. V-Sk. (JK) gat þess sem dæmis um varkárni Vestur-Skaftfellinga, að þeir böðuðu jafnan fje sitt, er því væri skilað úr fóðrum. En baða þeir þá tvisvar?

Nei

. Þá er það fje ekki trygt gegn fjárkláða.

Tryggvi Þórhallsson Jeg á bágt með að skilja, hvernig menn ætla að samþ.till.hv.þm. V-Sk. (JK) um að vísa málinu til stjórnarinnar. Hv. 2. þm. Skagf. (JS) var að ásaka mig um það, að jeg hefði gert of mikið úr óþægindum þeim og tjóni, sem bændur verða fyrir með útrýmingarböðun. Jeg vil ekki leggja á bændur svo mikla heygjöf, að þeim standi neinn voði af því heldur en af kláðanum. En um kostnaðinn mun áætlunin ekki of há. Elsti bóndi þessarar hv. deildar telur hana meira að segja of lága. Ef till. mín verður samþ. að binda ekki böðunina við vist ár, heldur að hún færi þá fram, er bændur gætu risið undir henni, þá mundi jeg geta felt mig við, að málinu yrði vísað til stjórnarinnar. En það hefir verið svo lítið tillit tekið til minnar till., að jeg býst helst við, að flestir sjeu á móti henni, og óttast jeg, að frv. verði drifið í gegn án þessarar umbótar. En fái jeg rök fyrir því hjá flm., að eigi sje tilgangurinn að binda böðunina við ákveðið ár, þá get jeg þó verið með frv.

Bernharð Stefánsson Jeg vil tjá hv. nefnd þakkir fyrir það, að hafa tekið þær bendingar til greina, sem jeg gaf henni við 2. umr. málsins, því hv. nefnd flytur nú brtt., sem ganga í sömu átt og jeg óskaði. Eins og jeg hjelt fram við 2. umr. álít jeg aðeins tvær skynsamlegar leiðir í þessu máli: 1. að láta sitja við það, sem nú er, í nokkur ár. 2. að gera gangskör að útrýmingu fjárkláðans, í því formi, sem frv. fer fram á. En nú eru komnar fram brtt. á þskj. 420, er mjer finst miða að því að fara hjer mitt á milli, svo að framkvæmdin yrði tómt kák.

Heyr!

. Get jeg því ekki greitt þeim brtt. atkvæði. 1. till. er um það, að útrýmingarböðun skuli því aðeins fara fram, að skoðun hafi sýnt, að mikil brögð sjeu að kláða í landinu. En skoðunin mundi ekki sýna hið sanna í þessu efni, einkum ef hún færi fram á þeim tíma, sem ráðgert er í till., því kláðinn kemur vanalega fyrst fram seinna. Þessarar skoðunar er og varla þörf, því upplýsingar eru um það, að kláðinn sje í mörgum sýslum. Hv. 2. þm. Skagf. (JS) vjek og að því, að enda þótt skoðun væri framkvæmd á heppilegasta tíma, þá er hún aldrei ábyggileg. Og til þess að ganga úr skugga um, að ekki sje maur á kind, þarf svo nákvæma skoðun, að hún verður ekki framkvæmd, svo að ábyggilegt sje. Því að maur getur verið á kind, þótt hún sje ekki orðin sýkt af kláða. Ver lýst mjer þó á till. á þskj. 420 um að undanþiggja vissa hluta landsins. Það er engin trygging fyrir því, að kláðinn geti ekki leynst þar. Og þá er ver á stað farið en heima setið, að leggja í mikinn kostnað til útrýmingar, en gera þó ekki það, sem hægt er, til að sigrast á kláðanum. Jeg skil ekki, að hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) og hv.þm. V.-Sk. (JK) geti ábyrgst, að enginn kláðamaur sje í þeirra hjeruðum. Sú brtt., sem á mestum rökum er bygð, er till., hv.þm. Str. (TrÞ), um að fresta megi böðun vegna yfirvofandi fóðurskorts, það er veruleg ástæða, sem sjálfsagt er að taka til greina. En sá galli er á henni, að hún er brtt. við brtt., sem ekki má samþ. Jeg get því ekki greitt henni atkv., en mun koma fram með skriflega brtt. við frv. sjálft, sem gengur í sömu átt og till.hv.þm. Str. (TrÞ). Þá er komin till. um að vísa málinu til hæstv. stjórnar. Þótt jeg álíti, að mikil nauðsyn sje á því að hefjast handa, álít jeg betra að taka það ráð, að vísa málinu til stjórnarinnar, heldur en samþykkja brtt. á þskj. 420. Þó sú leið verði tekin, sýnist mjer, að framkvæma megi böðunina á sama tíma og frv. gerir ráð fyrir, ef lög um það yrðu samþ. á næsta þingi, og er þá ekki mikill skaði skeður, þótt málið yrði ekki afgreitt nú, og er það vænlegra heldur en að stórspilla því, eins og gerð er tilraun til með brtt. á þskj. 420. En verði þær brtt. feldar, mun jeg greiða atkv. með frv.

Frsm. (Árni Jónsson) Jeg skal reyna að vera stuttorður, því að umr. eru nú orðnar ærið langdregnar. Hv. sessunautur minn, þm. A.-Sk. (ÞorlJ), var enn að tala um skoðun og lagði eigi litið upp úr henni. Þessa skoðun hafa aðrir þegar hrakið, og þarf jeg eigi að eyða orðum að henni. Jeg vil aðeins gera örlitla athugasemd út af því, að haldið hefir verið fram, að landbn. gerði sjálf ráð fyrir skoðun í sínu frv. það var bent á það á síðasta fundi nefndarinnar, að þetta orð væri óþarft, og kom til orða að fella það niður. En þó fjell nefndin frá því, sakir þess að hún áleit, að þetta gerði ekkert til, væri meinlaust og gagnslaust. Þessi sami hv.þm. (ÞorlJ) gat um, að í vetur hafi aðeins komið skýrslur um kláða úr 5 sýslum. Þetta var mjer nú kunnugt um, en jeg get eigi litið svo á, að kláðinn sje eigi víðar, þótt eigi hafi komið frekari skýrslur. Því að hjer kemur margt til greina. Fyrst og fremst má líta á það, að í vetur var óvenju-góð tíð, bændur vel heyjaðir, svo að sauðfje hefir þrifist vel. En svo sem jeg gat um við 2. umr. er nær ómögulegt að finna kláða á holdgóðu fje, sbr. gemlinginn hans Gísla gerlafræðings. Það má vel vera, ef vorið yrði hart, að kláði fyndist víðar og bærust þá skýrslur um það. Auk þess er ekki víst, að skýrslur hafi komið um kláða frá öllum þeim stöðum, sem hann hefir fundist. Að minsta kosti mun mega telja það víst, að kláði sje mun víðar en í þessum 5 sýslum. En brtt.hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) álít jeg, að sje bein fjörráð við frv. Held jeg, að frv. væri betur felt, því að í henni er gert ráð fyrir eintómu káki, sem engin vissa er fyrir, að komi að gagni. Þá var það vinur minn, hv.þm. Barð. (HK). Honum hefir atvrh. (MG) svarað. Hann talaði um, að skipa mætti böðun um öll sýkt og grunuð svæði. En nú er svo komið, að öll hjeruð landsins eru grunuð, enda þótt eigi hafi enn fundist kláði í þeim öllum. Næst var það hv.þm. V.-Sk. (JK). Hann vildi helst senda stjórninni fjárkláðann, sakir þess að málið væri eigi nóg undirbúið. Þetta hefir kveðið við frá öllum hv.þm., sem vilja drepa frv., en hefir eigi við neitt að styðjast. Jeg þykist hafa greitt fyllilega úr öllum spurningum um undirbúning málsins, og ætti það að liggja nægilega ljóst fyrir öllum skynsömum mönnum. - Enda hefir t. d. hv.þm. Str. (TrÞ) fullkomlega sætt sig við upplýsingar þær, sem jeg gaf um kostnaðinn við útrýmingarböðunina. - Hv. þm. V.-Sk. (JK) sagði, að jeg hefði gefið í skyn, að kláðans hefði aldrei orðið vart í Skaftafellseða Þingeyjarsýslum. Þetta er alls eigi rjett. Jeg talaði aðeins um árin 1922– 1925. Þá talaði hv.1. þm. S.-M. (SvÓ) og lagðist fastlega á móti frv. þótti honum allviðurhlutamikil sú framsókn að útrýma óþrifum. Sagði hann, að heyeyðslan við þetta yrði enn meiri en hv.þm. Str. (TrÞ) gerði ráð fyrir. Hann sagði, að þeir, sem hefðu gert lítið úr þessu, þektu ekkert til fjárgæslu. Nefndi hann þar til hæstv. atvrh. (MG) og mig. Sjálfur sagðist hann hafa fengist við fjárgæslu í 30 ár, svo enginn þarf að efa hans mikla vísdóm í þeim greinum. En það vill nú svo vel til, að fleiri af hv.þdm. en hann hafa gætt sauða. Þar á meðal eru ýmsir hv. meðnefndarmenn mínir í landbn. Hefi jeg borið þetta undir þá, sem mjer fróðari menn, og hafa þeir gefið mjer þær upplýsingar, að við hverja böðun þyrfti 2–4 daga innigjöf, eftir því hvort fjeð væri vant útbeit eða ekki. Þegar talað er um heyeyðslu, á það því aðeins við, að um útbeit geti verið að ræða. Ef fjeð er á gjöf hvort sem er, er ekki um neina eyðslu að ræða. Þetta ætti annar eins spekingur og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) að sjá, án þess að honum sje bent á það. Hv. þm. Str. (TrÞ) fanst lítið tillit tekið til sumra tillagna hans. Jeg sagði, að þær hefðu komið svo seint fram, að nefndinni hefði eigi gefist kostur á að taka þær til athugunar á sameiginlegum fundi. Hefir hún því eigi tekið afstöðu til þeirra. Jeg get þess til, að atvrh. gæti með bráðabirgðalögum frestað framkvæmd þessara laga, ef mjög illa horfði með heyfeng. Hefir hann nú sannað þessa tilgátu mína. En nú er það svo, að oft er góður heyfengur á Suðurlandi, þátt hann sje slæmur á Norður- og Austurlandi, og öfugt. Verður auðvitað varla hægt að taka mikið tillit til þess, þótt eigi heyjaðist vel í litlum hluta landsins. Bráðabirgðalög kæmu helst til greina, ef afarslæmt sumar væri um land alt, eins og t. d. 1918. Get jeg fyrir mitt leyti sætt mig við þessa úrlausn, og mun jeg greiða atkv. á móti till. bæði háttv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 2. þm. Eyf. (BSt). Vil jeg eigi orðlengja þetta frekar, en vona, að hv. deild komi kláðanum af sjer í kvöld og sendi hann til hv.Ed.