Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögræðislögum nr. 68/1984 sem liggur frammi á þskj. 21. Frv. þetta flyt ég ásamt hv. þm. Kjartani Jóhannssyni, Guðmundi Einarssyni og Guðrúnu Agnarsdóttur. Á 106. löggjafarþingi voru samþykkt lögræðislög, lög nr. 68/1984, eftir mjög svo sögulega meðferð hins háa Alþingis. Frv. til lögræðislaga var borið fram í Ed. og allshn. Ed. samþykkti að leggja til að það yrði afgreitt frá deildinni óbreytt. Var það og gert. Frv. kom þá til Nd. og til umfjöllunar í allshn. Á fund nefndarinnar komu formaður þeirrar stjórnskipuðu nefndar sem frv. hafði samið, eins og venja er gjarnan, svo og ritari þeirrar nefndar, en bent var á að önnur stjórnskipuð nefnd væri einnig að ljúka störfum, þ.e. nefnd er gera átti tillögur um úrbætur í geðheilbrigðismálum. Þótti rétt að óska eftir að sú nefnd kæmi til fundar við allshn. þar eð nokkur ágreiningur var þar um viðkvæm atriði. Voru það fyrst og fremst ákvæði um vistun manna í sjúkrahúsi gegn vilja sínum, svo og sjálfræðis-, fjárræðis- og lögræðissviptingu. Í frv. ríkisstj. var gert ráð fyrir að trúnaðarlæknir yrði ráðinn við dómsmrn. og hljóðaði 17. gr. frv. sem hér segir, með leyfi forseta: "Á vegum dómsmrn. skal starfa trúnaðarlæknir sem ráðuneytið getur leitað umsagnar hjá ef þörf krefur áður en heimild er veitt til vistunar. Trúnaðarlæknir ráðuneytisins hefur jafnan heimild til að kanna ástand sjúklings sem dvelst í sjúkrahúsi gegn vilja sínum." Margir þm. töldu hins vegar að óeðlilegt væri að einn aðili færi með úrskurði af þessu tagi og ekki síður að nauðsynlegt væri að fylgst yrði með afnámi sviptingar þegar lækning væri fengin. Eru þess því miður dæmi að dregist hafi úr öllu hófi að svo væri gert. Ingvar Kristjánsson geðlæknir og formaður nefndarinnar um úrbætur í geðheilbrigðismálum og nokkrir meðnefndarmenn hans komu og lögðu fram brtt. þær sem hér liggja svo til óbreyttar fyrir. Allshn. féllst á brtt. og Nd. einnig. Frv. fór því aftur til Ed. sem hafnaði brtt. Nd. og samþykkti frv. enn eins og það var lagt fram í upphafi. Einn hv. þm., Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, skilaði brtt. um að það yrði samþykkt eins og það kom frá Nd. Frv. kom því enn til Nd. Þegar þetta gerðist var kominn 15. maí og vinnuálag því geysilegt hér í þinginu. Var boðað til fundar í allshn. enn á ný, en áður en sá fundur yrði haldinn kom málið á dagskrá og var afgreitt sem lög frá Alþingi áður en nefndin fengi um það að fjalla. Í umræðum um þingsköp var bent á að nefndin ætti eftir að fjalla um málið og varð nokkur umræða um þessa afgreiðslu og margir þm. voru sammála um að hér hefðu orðið mistök. Forsrh. svo og forseti Nd. hörmuðu mistökin, en ekki þótti gerlegt að ógilda afgreiðslu frv. sem forseti hefði lýst sem lögum frá Alþingi og þar við sat. Það varð því aldrei ljóst hver vilji meiri hl. þm. var í þessu máli, en Sþ. hefði átt um það að fjalla. Því telja flm. ástæðu til að fá nú úr þessu skorið. Þótt nú sé liðið á annað ár frá því að lögin voru sett hefur enn ekki verið ráðinn trúnaðarlæknir, heldur hefur þessu starfi verið sinnt í hjáverkum. Má því geta nærri hvernig fylgst er með því að sjúklingur fái mannréttindi sín aftur þegar ástæða er til. Gera má ráð fyrir að í flestum tilvikum sé fyrir því séð af aðstandendum eða sjúklingi sjálfum, en til eru þeir sem svo höllum fæti standa að hvorki eru fyrir hendi aðstandendur sem um þá hirða eða þeir hafa sjálfir þrek til að takast á við dómskerfið. Það er ekki síst fyrir það fólk sem frv. er flutt. Ég tel rétt að lesa hér, með leyfi forseta, athugasemdirnar við brtt. sem hér eru lagðar fram svo að menn átti sig á um hvað þær snúast. Við 1. gr. er lagt til að trúnaðarnefnd dómsmrn. fjalli reglubundið um málefni allra þeirra einstaklinga sem sviptir hafa verið sjálfræði, fjárræði eða lögræði eða verið vistaðir gegn vilja sínum í sjúkrahúsi og skuli nefndin sjá til þess að sjúklingur fái mannréttindi sín aftur svo fljótt sem aðstæður leyfa. Við 2. gr. er lagt til að í stað embættis trúnaðarlæknis við dómsmrn. komi trúnaðarnefnd er starfi á þess vegum. Nefndina skipi lögmaður, og sé hann formaður hennar, geðlæknir, sem jafnframt sé trúnaðarlæknir ráðuneytisins um læknisfræðileg málsatriði, og fulltrúi samtaka um málefni geðsjúkra sem ráðuneytið skipi skv. tilnefningu. Tekið er fram að eðlilegt sé talið að þessi nefnd sé launuð. Það þarf engum að segja að svipting mannréttinda er einhver erfiðasta ákvörðun sem taka verður, ekki síst fyrir aðstandendur sem oft verða að óska hennar. Það er mikil ábyrgð lögð á herðar einum manni, í þessu tilviki trúnaðarlækni dómsmrn., ef ágreiningur verður og varla unnt að fela honum að fylgjast með hvernig lækningu allra þeirra, sem sviptir eru, reiðir af. Fyrir hefur komið að þeir sem engan eiga að til að fylgjast með þróun mála hafa lifað án mannréttinda áratugum saman, og skal vikið að því síðar í ræðu minni, vegna þess að aldrei var gengið frá því að aflétta sviptingu. Mál sem þessi eru svo viðkvæm hverri manneskju að tryggja verður að hvert einasta þeirra fái viðunandi afgreiðslu og málalok sem hinum svipta eru fyrir bestu. Og aldrei má til þess koma að unnt sé að beita sviptingu mannréttinda nokkurrar manneskju í þágu annarra en hins svipta. Flm. telja að brtt. nefndar þeirrar sem gert hefur tillögur til úrbóta í geðheilbrigðismálum séu tryggari en þau ákvæði sem nú eru í lögræðislögum og því nauðsynlegt að færa þau til betri vegar. Eins og áður sagði hefur enginn verið fastráðinn til að gegna stöðu trúnaðarlæknis dómsmrn. enn þá þó að rúmt ár sé liðið frá setningu lögræðislaga. Flm. telja því að þetta ástand sé með öllu óviðunandi og engin von til þess að með málum sé fylgst eins og rétt og skylt væri. Í Helgarpóstinum var á s.l. sumri nokkur umræða um mál af þessu tagi. Þar var rætt við mann sem hafði verið látinn sæta öryggisgæslu árið 1943. Segir orðrétt í blaðinu, með leyfi forseta: "Mánudaginn 16. ágúst árið 1943 var kveðinn upp dómur í aukarétti Reykjavíkur yfir 28 ára gömlum karlmanni. Sökum andlegs ástands mannsins þótti ljóst að refsing mundi ekki bera neinn árangur. Í stað hennar var manninum því gert að sæta dvöl á viðeigandi hæli. Dómurinn var ótímabundinn. Maðurinn var fluttur á Litla-Hraun. Þar átti hann eftir að eyða næstu 15 árum ævi sinnar. Að þeim loknum tók við dvöl á tveim hælum til skiptis. Þess á milli gisti hann lögreglustöðina í Reykjavík. Fyrir nokkrum mánuðum var maðurinn svo fluttur frá Gunnarsholti og vistaður á sveitabæ." Enn segir blaðið, með leyfi forseta: ""Manninum var skákað á milli þriggja staða eins og oft verður um menn sem enginn veit hvað á að gera við og ekki eru til hæli fyrir í landinu." Þetta eru orð Baldurs Möller, fyrrverandi ráðuneytisstjóra dómsmrn., um manninn sem Helgarpósturinn segir nú frá. Í 42 ár hefur maðurinn farið milli stofnana án þess að yfirvöld hafi getað fundið lausn á málum hans. 16. ágúst 1943 var hann atvinnulaus og heimilislaus fangi í Hegningarhúsinu í Reykjavík. Þann dag var honum gert að sæta öryggisgæslu ótímabundið. Þeim dómi hefur enn ekki verið aflétt. Saga þessa manns er ekkert einsdæmi, en gerir glögglega grein fyrir hvernig málum þeirra er komið sem slíkan dóm fá. Flestir eru vistaðir á Litla-Hrauni. Viðeigandi stofnun er ekki til í landinu." Ástæðan fyrir sviptingu þessa manns er síðan rakin eins og hún gerðist á sínum tíma. Þar var um að ræða það sem við mundum í dag kalla síbrotamann sem lenti upp á kant við lögin fyrir ýmis afbrot, einkum smáþjófnaði, og einu sinni hafði hann farið ógætilega með eld í íbúðarhúsi svo að eldur braust út. En ekkert af þessum afbrotum er neitt í líkingu við þá sök sem til þarf að sitja 15 ár í fangelsi. Ýmsir aðilar eru spurðir um þetta mál og aðspurður um hagi þessa manns segir Bjarki Elíasson yfirlögregluþjónn í sama blaði: "Hann átti systkini, en þessi 20 ár sem við höfum haft með hann að gera hef ég ekki orðið var við neina sem vildu af honum vita. Ég vissi að honum var skipaður lögráðamaður á sínum tíma, svo sem vera bar þegar hann var sviptur sjálfræði, en ég get ekki sagt að sú manneskja hafi haft nokkur afskipti af honum." Í 42 ár hefur þessi maður verið sviptur mannréttindum, skráður í þjóðskrá sem óstaðsettur í húsi í Reykjavík og sjálfur segir hann: "Ég á lögheimili á lögreglustöðinni." Bjarki Elíasson er spurður um hvort ekki sé óeðlilegt að hann skyldi dveljast 15 ár á Litla-Hrauni eða lengur en nokkur sem dæmdur hefur verið í ævilangt fangelsi. Hann segir: "Ég skal ekki segja um það. Það saknaði hans náttúrlega enginn. Kerfið hefur sjálfsagt verið fegið á meðan hann var þó þarna. Utan múranna var vitað að hann yrði ekki til neins gagns, meira til óþurftar. Dómur hans var ótímabundinn. Það er ekki óeðlilegt. Það er annað þegar menn eru dæmdir í fangelsisvist. Þá er ákveðinn mánaða- og árafjöldi tiltekinn." Í viðtali við Þorstein Jónsson deildarstjóra í dómsmálaráðuneytinu segir hann, með leyfi forseta: "Á síðustu 15 árum hafa um tíu manns verið dæmdir í öryggisgæslu á Íslandi. Þar af hafa þrír karlmenn og ein kona verið send í geðsjúkrahús á Norðurlöndum. Það er fólk sem alvarlegast hefur verið ástatt um." Um mál ofangreinds manns segir Þorsteinn: "Ég lít ekki svo á að hann hafi verið vistaður á vegum dómsmálakerfisins undanfarin ár, ekki síðan 1980. Hann er sjúklingur og það er heilbrigðiskerfisins að sjá um hann." En í öðru viðtali, við Pál Sigurðsson ráðuneytisstjóra í heilbrigðisráðuneytinu, kveður við annan tón. Hann segir: "Ég tel að ef dómskerfið ákveður um vist manna eigi það að sjá um þá vist, bera ábyrgð á henni og heilbrigðiskerfið eigi að koma inn í umsjón með þeirri vist sem sérfræðiaðilar. Ég tel ekki að dómskerfið eigi að hafa rétt til að dæma fólk inn á sjúkrahús." Og að lokum, herra forseti. Gústaf Lilliendahl, forstöðumaður á Litla-Hrauni, segir í sama blaði, með leyfi forseta: "Að mínu mati eru þessir menn staðnaðir og ekki sjáanlegt að verið sé að byggja þá upp á einn eða annan máta. Þeir eru afskiptir og lítið hugsað um þeirra hagi nema af okkur." - Og þá geri ég ráð fyrir að hann eigi við starfsfólkið á Litla-Hrauni. Herra forseti. Ég hef fjallað hér nokkuð um verstu tilvikin sem vitað er um í þessum málum þar sem saman fer hirðuleysi um hagi sjúklingsins og ráðleysi varðandi læknismeðferð. Það er sorglegt til þess að vita að annað eins og þetta skuli geta gerst í þjóðfélaginu sem við búum í. Það sýnist því vera full ástæða til að tryggja að aldrei komi annað eins fyrir. Til þess er fullkomlega eðlilegt að ráða þá þriggja manna nefnd sem frv., sem hér er talað fyrir, gerir ráð fyrir þar sem lögfróðum manni, lækni og fulltrúa samtaka um geðhjálp er falið að fylgjast með afdrifum þess fólks sem svipt hefur verið mannréttindum af einhverjum orsökum. Samkvæmt upplýsingum dómsmrn. líður vart sú vika að ekki þurfi að vista mann í sjúkrahúsi gegn vilja sínum. Slíkt væri ævinlega vandasöm ákvörðun og mikilvægt að svo sé séð til að hún sé sjúklingnum sjálfum fyrir bestu. En ekki er síður mikilvægt að fylgst sé með að sjúklingurinn fái þá meðferð sem hann þarfnast og mannréttindi sín að nýju þegar henni er lokið. Þau mál eru engan veginn í sæmilegu lagi nú. Herra forseti. Ég vænti þess að menn taki sér tíma til að kynna sér þetta frv. vandlega og veiti því brautargengi að athuguðu máli. Ég legg til að því verði að þessari umræðu lokinni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á síðasta Alþingi var lagt fram frv. um breytingu á lögum um skipti á dánarbúum og félagsbúum. Flm. ásamt mér voru hv. þm. Guðmundur Einarsson, Guðrún Helgadóttir og Gunnar G. Schram. Frv. þetta kom seint fram á síðasta þingi og náði ekki fram að ganga. Allshn. Nd. hafði frv. til meðferðar og barst nefndinni umsögn frá borgarfógetaembættinu um frv., en efni þess er að tryggja réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð að því er snertir fjármálauppgjör við sambúðarslit. Tilefni þess er að margsinnis hefur komið fram mikið misrétti við slíkt uppgjör og oft risið upp vandasöm mál sem mörg ár hefur tekið að leysa vegna þess að alla lagavernd vantar við slit á óvígðri sambúð. Þegar frv. var lagt fram á síðasta Alþingi var í frvgr. kveðið á um að heimila skiptarétti að skipta búi við slit á óvígðri sambúð. Ef sambúðarfólk verður ekki á eitt sátt um skiptin getur hvort um sig krafist þess að skiptaréttur fjalli um fjárskipti þeirra. Einnig kom fram í frvgr. á síðasta þingi að skiptarétti beri við skiptin að hafa hliðsjón af fjárhag aðila, hve lengi sambúð hefur staðið og öðru sem varðar hag aðila, m.a. framlagi hvors um sig til sameiginlegs heimilis á sambúðartíma með vinnu, fé til framfærslu eða á annan hátt. Í umsögn borgarfógetaembættisins á síðasta Alþingi, sem undirskrifuð var af Ragnari Hall borgarfógeta, er gerð athugasemd við frvgr. sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi forseta. Hún hljóðar svo: "Lög nr. 3/1878, um skipti á dánarbúum og félagsbúum o.fl., hafa nánast eingöngu að geyma verklagsreglur um skipti á þeim búum er undir lögin falla. Efnisreglur, þ.e. reglur um efnislegan rétt þeirra sem í hlut eiga, eru ekki settar þar fram. Slíkar efnisreglur, sem svara til verksviðs þess sem skiptir búi, er einkum að finna: a) í erfðalögum sem segja til um hvernig skipta skuli í hlutföllum milli erfingja og eftir hverjum sjónarmiðum farið skuli við ákvörðun skiptingar og úthlutun, b) lögum um réttindi og skyldur hjóna sem geyma samsvarandi reglur um búskipti milli hjóna við skilnað og að nokkru við andlát annars hjóna, c) ólögfestum almennum reglum um sameign. Þær reglur varða skipti félagseigna við slit sameignarfélags samkvæmt lögunum og önnur tilvik þar sem um sameign er að ræða og sameigninni verður slitið af skiptaráðanda en ekki með uppboði til slitar sameignar eða með umfjöllun almennra dómstóla." Síðar segir í umsögn borgarfógetaembættisins: "Vilji löggjafinn taka af tvímæli um skýringu á 90. gr. skiptalaga og lögfesta þá reglu að skiptaréttur skuli skipta búi sambýlisfólks við sambúðarslit að kröfu annars þeirra telur undirritaður ekki óeðlilegt að ákvæði þess efnis sé fellt inn í núgildandi texta 90. gr. Gæti upphaf þeirrar greinar þá t.d. hljóðað þannig: Um skipti á öðrum búum en dánarbúum, t.a.m. samlagsbúum, er hrökkva fyrir skuldum, og búum sambýlisfólks við slit á óvígðri sambúð, fer sem um opinber skipti á dánarbúum með þeim breytingum sem leiðir af eðli þeirra. - Slíkri breytingu þyrfti þá að fylgja skilgreining á því hvað átt sé við með óvígðri sambúð og læt ég liggja á milli hluta hvort sú skilgreining á að vera í því horfi sem sett er fram í 3. mgr. frv. Að öðru leyti en að framan er gefið virðist frv. hafa að geyma hreinar efnisreglur, t.d. fyrirmæli um það hvernig ákvarða skuli hlut hvors aðila í búinu. Ég tel mjög óeðlilegt og óæskilegt að setja slíkar reglur í skiptalögin, en þau hafa eins og áður greinir fyrst og fremst að geyma verklagsreglur um skipti. Þær efnisreglur sem koma til álita við skipti milli sambýlisfólks eru þegar að hluta til fyrir hendi í fordæmisreglum hæstaréttardóma sem gerð er grein fyrir í fylgiskjölum með frv. Eru þar fyrir hendi nægjanlega skýrar grunnreglur um gildandi rétt á þessu sviði sem síðar mundu nánar afmarkast með dómaframkvæmd að óbreyttum lögum. Tel ég þá þróun mála mun heppilegri en lögfestingu efnisreglna, enda ljóst að samning lagareglna sem tækju af tvímæli um einstök tilvik sem upp geta komið yrði vandasöm og tímafrek. Sé það hins vegar vilji löggjafans að lögfesta slíkar efnisreglur eiga þær með engu móti heima í skiptalögum fremur en reglum um lögerfðarétt svo dæmi sé tekið." Að auki gerði borgarfógetaembættið athugasemd við gildistöku greinarinnar, m.a. þá að lögin tækju aðeins til skipta á búum þeirra er slitið hafa sambúð og ekki hafa komið sér saman um eignaskipti, enda hafi þá ekki þegar verið höfðað mál fyrir almennum dómstóli vegna eignaskiptanna. Við endurflutning málsins á þessu þingi hafa flm. tekið tillit til þeirra ábendinga sem fram komu í umsögn borgarfógetaembættisins og ég hef hér greint frá. Frvgr. er því nú að efni til þannig að bætt er við heimild fyrir skiptarétt til að skipta búi sambýlisfólks við slit á óvígðri sambúð eða við andlát annars aðilans. Efnisreglum um hvað skiptarétti beri að hafa til hliðsjónar við skiptin er sleppt í frvgr. sjálfri, en þess getið í umsögn um 1. gr. í frv. að eðlilegt verði að telja að skiptaréttur hafi við skipti á búi sambúðarfólks hliðsjón af fjárhag aðila, hve lengi sambúð hefur staðið og öðru er varðar hag aðila, svo sem framlagi hvors um sig til sameiginlegs heimilis á sambúðartíma með vinnu, fé til framfærslu eða á annan hátt. Auk þess sem í frvgr. er nú eingöngu bætt víð heimild fyrir skiptarétt til að skipta búi sambúðarfólks án þess að nánar sé þar farið út í efnisreglur kemur fram í frvgr. skilgreining á því hvað sé óvígð sambúð. Þar er stuðst við þá skilgreiningu sem viðurkennd er í öðrum lögum, t.a.m. almannatryggingalögunum, um hvað telst vera óvígð sambúð. Fjöldi þeirra sem kjósa að búa í óvígðri sambúð hefur farið vaxandi á undanförnum árum og samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands er fjöldi þeirra sem búa í óvígðri sambúð um 10 600. Börn foreldra sem búa í óvígðri sambúð eru 5147. Hér er einungis um að ræða óvígða sambúð sem skráð er hjá Hagstofu Íslands og því efalítið um að ræða mun fleiri sem búa í óvígðri sambúð. Nú er því þannig háttað, eins og áður sagði, að það vantar alla lagavernd við slit á óvígðri sambúð. Því hefur margsinnis komið fram mikið misrétti við fjármálauppgjör milli sambúðarfólks og oft risið upp vandasöm mál sem mörg ár hefur tekið að leysa. Alþingi lét þetta mál til sín taka árið 1980, en á árinu 1981 var samþykkt þáltill. frá þm. Alþfl. svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta nú þegar fara fram könnun á réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð. Í því skyni skipi viðkomandi ráðherra nefnd er geri tillögur um hvernig réttindum þess verður best fyrir komið, sérstaklega með tilliti til eignar- og erfðaréttar. Nefndin skal hraða störfum svo sem kostur er og skila álitsgerð og tillögum áður en næsta reglulegt Alþingi kemur saman." Þó að fimm ár séu liðin frá samþykkt þessarar tillögu situr allt við það sama í þessu hagsmunamáli fólks í óvígðri sambúð. Réttarstaða fólks í óvígðri sambúð, einkum efnahagsleg, einkennist því áfram af öryggisleysi og óvissu við slit sambúðar. Eignamyndun er oft sameiginlegt framlag beggja sambúðaraðila, ýmist beint, t.d. ef bæði hafa haft atvinnutekjur, eða þá óbeint þegar konan vinnur á heimili og stuðlar þannig að bættri aðstöðu karlmannsins til tekjuöflunar. Nefna má að stundum stendur sambúð svo áratugum skiptir og allar eignir búsins hafa orðið til á þeim tíma. Ef um eignamyndun á húsnæði er að ræða á sambúðartímanum geta risið upp mikil vandamál við sambúðarslit þegar aðeins annar eigandinn er skráður eigandi fasteigna. Í hæstaréttardómum má og sjá að oft hefur verið farin sú leið til að draga úr mesta óréttlætinu að dæma konunni þóknun fyrir störf hennar í þágu heimilisins. Það liggur þó í augum uppi að ef eignamyndunin hefur verið mikil á sambúðartímanum getur slík þóknun verið hverfandi samanborið við eignirnar. Hin síðari ár hefur þó niðurstaða dómstóla um slit óvígðrar sambúðar í auknum mæli verið sú til að koma í veg fyrir ósanngjarna niðurstöðu að farið er að dæma hlutdeild í eignamyndun á sambúðartímanum eða viðurkenna sameign aðila. ljóst er þó að dómstólaleiðin er bæði erfið, dýr og oft seinvirk og það getur því tekið nokkur ár að fá niðurstöðu um fjárskipti við slit á óvígðri sambúð. Þó að fyrir liggi vilji Alþingis um að tryggja beri réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð, sbr. ályktun Alþingis frá í febrúar 1981, er engu að síður ljóst að ekki bólar enn á því að stjórnvöld leggi fram frv. sem tryggi réttarstöðu fólks ef til fjármálauppgjörs kemur vegna slita á óvígðri sambúð. Flm. þessa frv. telja að mikið sé í húfi að Alþingi taki þegar af skarið til að tryggja eignarrétt í óvígðri sambúð. Frv. er þess efnis, eins og áður greinir, að skiptarétti verði heimilað að skipta búi sambúðarfólks. Með því ynnist hvort tveggja í senn: Það kæmi í veg fyrir tímafrekan málarekstur við slit á óvígðri sambúð og svo hitt, sem ekki er minna um vert, það hindraði að annar sambúðaraðilinn biði mikið fjárhagslegt tjón þegar upp úr sambúð slitnar. Hér er um einfalda lagabreytingu að ræða og verður að vænta þess að samstaða náist á Alþingi um hana, enda varðar það hagsmuni og réttarstöðu fjölda fólks sem er í óvígðri sambúð. Norrænar sifjalaganefndir bæði í Danmörku og Noregi hafa lagt til að þessi leið verði farin. Í Svíþjóð liggur fyrir frv. þar um. Í fskj. I með þessu frv. er kafli úr ritgerð Guðrúnar Erlendsdóttur dósents í Tímariti lögfræðinga 3. hefti, nóvember 1981, um fjármál hjóna og sambúðarfólks. Er þar greint frá norrænni samvinnu á þessu sviði og umfjöllun dönsku og norsku sifjalaganefndanna um þetta mál svo og dómum um sameign. Sérstaklega skal bent á álit dönsku sifjalaganefndarinnar sem telur mikilvægt að fjárskipti við slit óvígðrar sambúðar geti komið fyrir skiptarétt. Að auki má benda sérstaklega á þann kafla í ritgerðinni sem ber heitið "Er þörf á lagareglum um fjármál sambúðarfólks?". Þar kemur fram að nauðsynlegt sé að breyta skiptalögunum á þann veg að skiptaréttur geti skipt búi sambúðarfólks. Að lokum, herra forseti, skal bent á athyglisverðar upplýsingar sem koma fram í erindi sem Guðrún Erlendsdóttir dósent flutti á fundi Dómarafélags Íslands 25. okt. 1984 og sýna ljóslega hve brýnt er að tryggja réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð við sambúðarslit að því er varðar fjármálauppgjör. Þar kemur fram að þingfest mál varðandi fjárskipti við slit óvígðrar sambúðar í bæjarþingi Reykjavíkur voru á milli 80 og 94 árið 1982, en á milli 90 og 100 á árinu 1983. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta frv. lengra mál. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á síðasta Alþingi flutti ég frv. um breytingu á barnalögum þess efnis að ef meðlagsskyldur aðili er ekki á lífi eða af öðrum ástæðum reynist ókleift samkvæmt úrskurði valdsmanns að innheimta framlag samkvæmt ákvæðum barnalaga vegna menntunar eða starfsþjálfunar barns skyldi lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins greiða framlögin. Í frv. var einnig kveðið á um að sama gilti varðandi framlög vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, vegna sjúkdóms eða greftrunar eða af öðru sérstöku tilefni, en ákvæði eru í barnalögunum um heimild forsjárforeldris að leita eftir slíkum framlögum frá meðlagsskyldum aðila. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir flutti síðan brtt. við frv. um að ákvæði frv. næðu einnig til barna örorku- og ellilífeyrisþega sem notið hafa barnalífeyris. Það er skemmst frá því að segja að lagt var til af hálfu meiri hluta allshn., sem frv. hafði til meðferðar, að því yrði vísað til ríkisstjórnarinnar með þeim rökum að almannatryggingalöggjöfin væri í endurskoðun, en minni hluti nefndarinnar mælti með samþykkt frv. Þess er nú freistað að flytja málið aftur í nokkuð breyttri mynd, enda verður að segja að rök meiri hlutans fyrir því að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar á síðasta þingi hafi verið harla léttvæg. Almannatryggingalöggjöfin hefur verið mörg undanfarin ár í endurskoðun og ekkert liggur fyrir um hvenær þeirri endurskoðun ljúki. Auk þess voru rök meiri hlutans einkennileg þegar um var að ræða frv. um breytingu á barnalögunum en ekki almannatryggingalöggjöfinni. Flm. að frv. nú ásamt mér er hv. þm. Guðrún Helgadóttir, en í frv. nú hefur verið felld inn brtt. Guðrúnar Helgadóttur frá síðasta þingi þess efnis að ákvæðið nái einnig til barna elli- og örorkulífeyrisþega sem barnalífeyris njóta, auk þess sem ákvæði frv. nú ná einungis til framlaga vegna menntunar og starfsþjálfunar en ekki til framlaga samkvæmt ákvæðum 19. gr. barnalaganna sem kveða á um sérstök framlög vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, vegna sjúkdóma eða af öðru sérstöku tilefni. Þau ákvæði eru vissulega mikilvæg fyrir einstæða foreldra, en líta verður svo á að enn brýnna sé að ná fram breytingu á löggjöfinni að því er snertir menntunarframlög til þeirra sem ekki geta leitað til meðlagsskylds aðila með slík framlög. Þess er því freistað, miðað við fyrri afgreiðslu þá sem frv. fékk, að reyna á nýjan leik að ná samstöðu um það ákvæði sem snýr að framlögum vegna menntunar og starfsþjálfunar eingöngu. Þegar ákvæði barnalaga voru lögfest, sem kveða á um heimild til framlags vegna menntunar og starfsþjálfunar barns til 20 ára aldurs frá meðlagsskyldum aðila, var ekki hugað að því að tryggja sambærilegan rétt eða stuðning við einstæða foreldra og börn þeirra ef meðlagsskyldur aðili er ekki lengur á lífi eða ef af öðrum ástæðum reynist ókleift að innheimta meðlag hjá honum. Tilgangur þessa frv. er að leiðrétta þennan augljósa mismun í kjörum og aðbúnaði einstæðra foreldra. Að auki er einnig lagt til, eins og brtt. hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur gerði ráð fyrir á síðasta þingi, að börn öryrkja og ellilífeyrisþega, sem ekki hafa annan framfærslueyri en bætur almannatrygginga, fái sama rétt. Eins og fram kemur í grg. með frv. er um að ræða 1073 einstæða foreldra með 1564 börn á framfæri sínu sem ekki geta leitað til meðlagsskylds aðila með menntunarframlög. Er hér um að ræða 12-13% einstæðra foreldra sem ekki hafa sömu möguleika og aðrir einstæðir foreldrar að leita eftir framlagi vegna menntunar barna sinna. Í grg. kemur einnig fram að yrði frv. þetta að lögum mundu ákvæði þess opna 617 öryrkjum og ellilífeyrisþegum með 967 börn á framfæri sínu rétt til að leita eftir menntunarframlögum vegna barna sinna. Þegar á heildina er litið gæfu ákvæði frv. 1690 einstæðum foreldrum, öryrkjum og ellilífeyrisþegum með samtals 2531 barn á framfæri sínu möguleika á að leita eftir framlagi vegna menntunar barna sinna frá 18-20 ára. Á hitt ber þó að líta að sjálfsagt yrðu þeir mun færri sem úrskurðuð yrðu menntunarframlög þar sem valdsmaður metur í hverju tilfelli aðstæður þar sem m.a. er tekið mið af efnahag og öðrum aðstæðum meðlagsskylds aðila og þess foreldris sem forsjá barns hefur. Í því sambandi má geta þess að af 617 öryrkjum og ellilífeyrisþegum sem barnalífeyris njóta eru 129 með óskerta tekjutryggingu og hafa því einungis sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta frv. mikið fleiri orð. Það mikilvæga er að með samþykkt þessa frv. yrði tryggt að börn sem aðeins eiga annað foreldri á lífi hafi sömu möguleika og börn annarra einstæðra foreldra þannig að einstæðum foreldrum yrði ekki mismunað að því er varðar þann rétt og stuðning sem 17. gr. barnalaganna veitir einstæðum foreldrum og að auki mundu börn örorku- og ellilífeyrisþega, sem eingöngu hafa sér til framfærslu bætur almannatrygginga, njóta sama réttar. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Fyrir stuttu kom hér svipað mál til umræðu þar sem um var að ræða að styðja við og jafna réttlæti til barna einstæðra foreldra. Þetta er sjálfsagt réttlætismál og ég vil lýsa yfir fullum stuðningi við það. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Þetta frv. var áður flutt á s.l. vetri, að vísu undir lok þingtímans þá, og þrátt fyrir að verulegur stuðningur kæmi fram við það í þinginu hjá einstökum þm. í ýmsum þingflokkum náði það þó ekki afgreiðslu. Við hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson höfum því brugðið á það ráð að flytja frv. nú í upphafi þings þannig að Alþingi geti afgreitt það tímans vegna og í ljós komi hvort það er stuðningur við að fara einhverja leið eins og þá sem við bendum á í frv. þessu til þess sérstaklega að lagfæra kjör fiskverkafólks. Það kom fram á síðasta vetri stuðningur við málið bæði úr röðum fiskverkafólks og fiskverkenda, enda eðlilegt. Í fyrsta lagi er hér hreyft máli sem oft hefur verið rætt um af ýmsum stjórnmálaflokkum og af aðilum í fiskvinnslu og í öðru lagi er um að ræða mál í þeim anda sem flestallir stjórnmálaflokkar á Íslandi, þar á meðal a.m.k. annar ef ekki báðir núverandi stjórnarflokkar, hafa lýst sig fylgjandi. Frv. er í sjálfu sér ákaflega einfalt og lýtur að því að fiskvinnslufólk, þ.e. ófaglært verkafólk í fiskiðnaði, faglært starfsfólk í fiskiðnaði, þ.e. fólk með fagmenntun úr Fiskvinnsluskólanum, og fólk við verkstjórn í fiskiðnaði skuli eiga rétt til frádráttar á tekjum sínum við álagningu tekjuskatts sem nema skal 10% af beinum tekjum þess af störfum við fiskvinnslu. Þetta er nákvæmlega sama ákvæði og er í gildandi lögum varðandi fiskimenn og var sett í tekjuskattslögin við sömu aðstæður hvað þá varðar og nú eru ríkjandi hvað varðar fiskverkafólk. Aðstæðurnar voru og eru þær að vegna þess hve launakjör í fiskvinnslu eru orðin slæm og vegna þess hve aðbúnaður að fiskverkafólki er með ýmsum hætti lakari en viðgengst annars staðar í þjóðfélaginu, svo sem á sviði verslunar og þjónustu, sæki fólk í stöðugt vaxandi mæli út úr fiskiðnaðinum og til starfa við annan atvinnurekstur ef möguleiki er á. Þetta hefur skapað mikil vandræði við sjávarsíðuna þar sem skortur er á vinnuafli í fiskiðnaði, jafnvel þó að tveir og þrír séu um hvert starf í þjónustu og verslun sem auglýst er laust til umsóknar. Fiskvinnslan er að sjálfsögðu undirstöðuatvinnugrein okkar Íslendinga sem m.a. öll okkar útflutningsverslun byggist á. Þetta ástand í sjávarútveginum, ásamt því kerfi sem viðgengst í sambandi við stjórnun fiskveiða og er önnur saga, hefur m.a. valdið því að mikill skortur er á ýmsum afurðum sem við höfum selt á erlendum markaði. T.d. hefur verið mikill skortur á blokk á Ameríkumarkaði og fyrirtæki okkar í Bandaríkjunum hafa orðið að fullnægja eftirspurninni eftir unnum fiskafurðum með því að kaupa í sívaxandi mæli fiskafurðir af öðrum en íslenskum frystihúsum en það gæti haft uggvænleg áhrif á gæðamál okkar fiskseljenda á Bandaríkjamarkaði. Við nákvæmlega sams konar eða sambærilegar aðstæður fyrir nokkrum árum var gripið til þess ráðs að veita fiskimönnum sérstakan skattafrádrátt til að gera fiskimannsstarfið meira aðlaðandi en það þá var og laða fleiri til starfa í fiskveiðum. Þá eins og nú á við um fiskverkafólkið var erfitt að fá menn til sjós og íslensk útflutningsverslun leið undan því. Þetta var ein af þeim aðgerðum sem þá var gripið til til þess að gera starf fiskimannsins meira aðlaðandi. Auðvitað leysti slík aðgerð ein út af fyrir sig ekki málin, en hún varð til hjálpar við þá lausn og varð m.a. til þess ásamt öðru að það jókst aftur eftirsókn eftir störfum í fiskveiðum, uns svo var um tíma að það var jafnvel meira framboð á fiskimönnum en eftirsókn. Ég held að það fari seint þannig um starf í fiskvinnslu að það verði meira framboð af fólki til þeirra starfa en eftirspurninni nemur, en ástandið hjá fiskiðnaðinum nú er orðið til mikilla vandræða, ekki aðeins fyrir fólkið sem þar vinnur heldur ekki síður fyrir framleiðsluna og þjóðarbúið í heild. Í öðru þingmáli hef ég vikið nokkuð að þeim vandkvæðum sem m.a. fólkseklan í fiskvinnslunni hefur skapað. Það lýsir sér m.a. í því að stöðugt meira af óunnum fiski er nú flutt út á erlenda markaði, ekki aðeins til beinnar neyslu neytenda þar heldur einnig til frekari vinnslu. Mjög verulegur hluti af þessum útflutningi á rætur sínar að rekja til þess að fiskvinnslustöðvarnar í landi geta ekki unnið aflann vegna skorts á starfsfólki. Fólkið fæst ekki til fiskvinnslunnar vegna þeirra launakjara sem þar er boðið upp á og því miður hefur ekki í frjálsum samningum tekist að semja um meiri kjarabætur til handa fiskverkafólki en raun ber vitni. Ástæðan er m.a. sú, sem ég held að menn verði að viðurkenna hvort sem þeim er það ljúft eða leitt, að mjög stór hluti af okkar launamarkaði sækir núna tekjur sínar ekki samkvæmt samningum um kaup og kjör heldur eftir lögmáli framboðs og eftirspurnar sem gerir það að verkum að launakjör margra starfsstétta eru miklu hagstæðari en fram kemur í gerðum kjarasamningum. Það er t.d. mjög algengt á Stór-Reykjavíkursvæðinu að þar taki fólk í þjónustugreinum og sumum framleiðslugreinunum einnig laun sín nánast eftir lögmáli framboðs og eftirspurnar fremur en eftir niðurstöðum kjarasamninga. Svo rammt hefur að því kveðið að til eru þau félög sem gefa út til viðbótar við launataxta sína sérstakar töflur sem sýna hver launin væru á viku eða unna klukkustund miðað við 5% álag ofan á hæsta umsaminn taxta, 10% álag, 15% álag, 20% álag, 25% álag, 30% álag og 35% álag. Þegar svo er komið að stéttarfélögin sjálf eru farin að viðurkenna þessar umframgreiðslur með því að gefa út við hliðina á umsömdum kauptöxtum slíka handbók fyrir starfsmenn í viðkomandi greinum þannig að þeir þurfi ekki sjálfir að hafa fyrir því að umreikna þær yfirborganir sem samið er um á hverjum vinnustað gefur það auga leið í hvaða átt er verið að sigla. Þetta kemur svo aftur fram í því að í undirstöðuatvinnugreinunum, þar sem borgað er eftir taxta, er skortur á fólki, í fyrsta lagi vegna þess að þar er um erfið og oft óþrifaleg störf að ræða, í öðru lagi vegna þess að þar er afvinnuöryggi minna en víðast hvar annars staðar og í þriðja lagi vegna þess að þar er borgað umsamið kaup en ekki farið eftir lögmálum framboðs og eftirspurnar eða óskráðum yfirvinnugreiðslum og yfirkaupgreiðslum sem eru orðnar alvanalegar í öðrum atvinnugreinum. Auðvitað gerum við flm. þessa frv. okkur fyllilega ljóst að sú leið sem við leggjum til að farin verði í málefnum þessa fólks og felst í ákvæðum þessa frv. mun ekki leysa þetta mál. Það er út af fyrir sig engin varanleg eða frambúðarlausn á vandamálum fiskverkafólksins þó svo að þessu fólki verði heimilað að draga 10% af atvinnutekjum sínum frá sköttum. Þetta er hins vegar leið sem gæti með öðru orðið til að leysa vanda fiskverkafólksins og, það er engin launung á því, lyfta kjörum þess meira en unnt væri að gera í frjálsum kjarasamningum og meira en að flm. ætlast til þess að gert sé með ýmsar aðrar stéttir. Þar erum við að sjálfsögðu fyrst og fremst að hugsa um þá staðreynd að hér er um að ræða undirstöðuatvinnugrein sem allar aðrar atvinnugreinar á Íslandi byggja hag sinn á meira og minna. Eins og þar segir: Mestu varðar til allra orða undirstaðan rétt sé fundin. - Undirstaðan er ekki rétt fundin hér á Íslandi þegar svo er að fólkið sækir úr þeim greinum sem gera íslensku þjóðinni fært að lifa menningarlífi í nútímaþjóðfélagi yfir í greinar sem sáralitlu eða engu skila til þess búskapar. Herra forseti. Það voru á sínum tíma ýmis vandkvæði á því að heimila í skattalögum að veita tilteknum atvinnustéttum skattafrádrátt með þeim hætti sem hér er gerð tillaga um. Þær tillögur sem hafa áður komið fram hér á Alþingi um að sinna fiskverkafólki með svipuðum hætti og þetta frv. gerir ráð fyrir strönduðu yfirleitt á því að það var ekki hægt að afmarka þessa hópa frá öðrum. Að tala um fiskvinnslufólk var allt of stórt og viðamikið hugtak til þess að hægt væri að afmarka það við einhverja tiltekna einstaklinga og einhverja tiltekna atvinnustarfsemi í skattalögum. Nú er þetta breytt. Með atvinnugreinamerkingum og atvinnustéttamerkingum sem Hagstofa Íslands hefur upp tekið fer þessi flokkun fram. Með atvinnugreinamerkingunni er án efa skorið úr um til hvaða atvinnugreinar viðkomandi starfsmaður heyrir og með atvinnustéttamerkingunni, sem samhliða hefur verið tekin upp, er einnig skorið endanlega úr um til hvaða atvinnustéttar viðkomandi einstaklingur heyrir. Þau mál eru því ekki lengur á reiki. Með því að miða þessa viðmiðun, sem frv. leggur til, við atvinnugreinina fiskvinnslu, sem er færð í atvinnugreinamerkingu Hagstofunnar, og tiltaka þær stéttir sem skattfríðindanna eiga að njóta við starfsstéttamerkinguna 35, 34 og 33 eru tekin af öll tvímæli um hvaða aðilar það eru sem lagt er til að hljóti þá skattalegu meðferð sem frv. þetta gerir tillögu um. Vitaskuld koma ýmsar aðrar útfærslur í skattamálum til greina svo sem eins og það sem við nefnum sérstaklega í grg., að veita fiskvinnslufólki sem skilar tilteknum lágmarksstarfstíma í greininni fastan skattafslátt í krónutölu, og erum við flm. að sjálfsögðu reiðubúnir að skoða allar slíkar ábendingar og ég vænti þess að sú nefnd sem fær þetta frv. til meðferðar fjalli sérstaklega um slíkar hugmyndir sem fram kunna að koma. Ástæðan fyrir því að við völdum þá leið að heimila 10% frádrátt af beinum tekjum fyrir skattlagningu var einfaldlega sú að fyrir því er fordæmi, það fordæmi sem ég nefndi hér áðan varðandi fiskimenn, og það er komin nokkur reynsla á að framkvæma slíka skattameðferð. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að rekja þetta lengra að öðru leyti en því að ég ítreka að hér er aðeins rætt um einn þátt í þeirri lausn sem verður að nást á vandamálum þessa fólks, þátt til vitnis um það að hið opinbera, þ.e. löggjafinn, vilji leggja eitthvað af mörkum frá sinni hendi til að hefja fiskvinnsluna aftur upp á það stig að það sé líklegt að kaup og kjör þar laði fólk til starfa þannig að það þurfi ekki að vera frambúðarástand að við verðum að flytja hráefni okkar út mikils til óunnið af þeim sökum að við sköpum ekki atvinnugreininni þau starfsskilyrði að hún geti boðið fólki upp á viðunandi lífskjör og viðunandi launakjör. Ég legg svo til, herra forseti, að að þessari umræðu lokinni verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Það er ekki laust við að aðrir hv. þm. fyllist afbrýðisemi vegna hins mikla spennings sem ríkir um mál hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Í Þingsjá s.l. föstudag, eins og alþjóð mátti vera vitni að, var kynnt eitt þingmál sem hann ætlar að leggja fram og 1. umr. um það mál sem hér er á dagskrá fór fram þá um kvöldið. Þetta er meiri heiður en málum annarra hv. alþm. er sýndur. En ég er fús til að taka þátt í umræðum um þetta mál á ný og vil eins og á síðasta þingi og ég lýsti 25. mars s.l. segja að ég er andvíg þessu frv. Ég vil enn endurtaka þær meginástæður sem ég tel mig hafa fyrir því. Þær eru að mér finnst ekki sæmandi að lýsa því beinlínis yfir að það fólk sem vinnur að undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, eins og hv. þm. hér hafa sagt, sé gert að yfirlýstum fátæklingum sem ekki geti greitt skatta sína og skyldur til þjóðfélagsins á borð við annað fólk. Ég held að það verði ekki til að efla sjálfsvitund þess og sjálfsvirðingu meðal annarra vinnandi manna í þjóðfélaginu. Því síður, í öðru lagi, finnst mér ástæða til að sameiginlegir sjóðir fólksins í landinu séu notaðir til að greiða laun fyrir atvinnurekendur. Það eiga atvinnurekendur að gera sjálfir og um það á að semja í frjálsum samningum verkalýðsfélaganna við atvinnurekendur. Í þriðja lagi tel ég að þessi svokallaða kjarabót sé svo lítilfjörleg að hún geti ekki skipt fiskverkunarfólk neinu máli. Ég lýsti því yfir við 1. umr. um þetta mál í sjónvarpinu á föstudagskvöldið að ég lét reikna fyrir mig hver þessi kjarabót er fyrir fiskvinnslustúlku sem hefur 240 000 kr. í árslaun. Og það eru áreiðanlega rífleg laun. Þær hafa það ekki allar. Ef þetta frv. verður að lögum fær sú kona 4800 kr. greiddar í neikvæðan tekjuskatt. Hún nær nefnilega nánast engum tekjuskatti. Sú kona mundi hafa í tekjuskatt 750 kr. Ef við tökum annan starfsmann í fiskvinnslu, og við skulum vera nokkuð viss um að hann hljóti að vera karlmaður, og báðir aðilar eru með tvö börn, líka fyrra dæmið. Segjum að hann hafi haft 1984 400 000 kr. í árstekjur. Ef hann fær nú að draga 10% af tekjum sínum til tekjuskatts fær hann 28 940 kr. skattalækkun. Þessi laun, 400 000, eru áreiðanlega nokkuð rífleg líka. Þetta eru þess vegna engar þær kjarabætur sem eru þess virði að brjóta þá órjúfanlegu hefð og allan þann vilja sem margsinnis hefur komið fram í löggjöf landsins að tekjuskattur sé tekjujafnandi. Til þess var hann upphaflega. Ég get hins vegar verið sammála mörgum yfirlýsingum félaga míns, hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar, um að tekjuskatturinn sé í raun og veru hættur að gegna hlutverki sínu. Það er svo önnur saga. Sannleikurinn er sá að laun þessa fólks eru svo fyrir neðan allar hellur og þar í liggur vandinn. Ég vænti þess að hv. þm. viti að fiskverkamaður sem er búinn að vinna í 15 ár hjá fyrirtæki sínu hefur í daglaun 19 446 kr. Byrjunarlaun eru 16 932 kr. Nú skulum við segja að þau þrælalög sem fundin hafa verið upp til að reyna að hækka laun fólksins, bónuskerfið, gefi að jafnaði 30% til viðbótar. Þá getur þetta fólk kannske skriðið upp í 25 þús. kr. á mánuði. Það er þarna sem vandinn liggur. Og það var satt að segja broslegt að heyra hv. 1. flm. lýsa vanda húsbyggjenda, sem við öll þekkjum allt of vel, þar sem ljóst liggur fyrir að verið er að ræna Íslendinga eigum sínum, hreint og beint að stela af þeim því litla sem þeir eiga með þeirri vaxtapólitík sem nú er rekin, en heyra hann svo tala um að annar eins hégómi og þetta breyti einhverju til eða frá um kjör manna í landinu. Ég hlýt að spyrja þessa hv. þm. og flytjendur frv.: Hvers eiga t. d. saumakonur, sem vinna í bónus í verksmiðjum landsins, að gjalda? Hvers vegna er ekki séð til þess að þær fái einhverja ívilnun líka? Það er nefnilega misskilningur, held ég, hv. flm. að þetta frv. sé á nokkurn hátt sambærilegt við þegar tekjuskattslækkun sjómanna var sett í lög. Ég fylgdist að vísu ekki mjög með því máli þegar það var til umræðu, en ég held að það hafi ekki farið fram hjá neinum að sú ívilnun er ívilnun vegna fjarveru frá heimilunum. Hún er tilkomin til að bæta sjómönnum upp það óeðlilega líf að vera fjarri heimilum sínum obbann af árinu. Ég held því að þetta sé ekki á nokkurn hátt sambærilegt. Og ég hlýt að spyrja: Eigum við að fara út á þá hálu braut hér á hinu háa Alþingi að leysa vanda hinna ýmsu stétta þjóðfélagsins með einhverjum dúsum, sem ég leyfi mér að kalla, í stað þess að reyna að stjórna atvinnulífinu í landinu á þann veg að það sé fært um að greiða fólki laun fyrir störf sín? Mér finnst þetta frv. beinlínis vera uppgjöf verkalýðshreyfingarinnar við að semja um kaup og kjör. Það er verkefni verkalýðshreyfingarinnar að gera utan þingsala. Ég neita að taka þátt í þeirri uppgjöf með því að samþykkja frv. eins og þetta hér. Ég sé ekki hvernig við, hv. alþm. þjóðarinnar, getum ákveðið að ein stétt sé svo mjög verðugri en aðrar stéttir að það beri að hlífa henni að einhverju leyti við að greiða til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins. Ég tel að það sé næstum því móðgun við þetta sama fólk og ég efast um að það hafi um það beðið. Satt að segja efast ég líka um að það geri sér grein fyrir hvað þetta frv. mundi hafa í för með sér í raun og veru ef það yrði að lögum. Ég vil sem allra lengst halda mig við það, og tala þar bara fyrir mig, að langeðlilegast sé að samið sé um kaup og kjör með viðræðum um frjálsa samninga. Mér finnst þetta frv. bera keim af þeirri þróun, sem virðist vera að verða, að Vinnuveitendasamband Íslands leggi fyrir Alþingi hvað gera skuli í kjaramálum þannig að við getum "unnið okkur út úr vandanum með þjóðarsátt" eins og formaður Sjálfstfl., hæstv. fjmrh., svo oftlega orðar það.



Herra forseti. Það má ræða þetta mál býsna ítarlega þó það skuli ekki gert hér í 1. umr. Ég vara við þeirri kenningu, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að bera saman endilega einstakar stéttir. Tekjuskatt má líta á frá öðru sjónarmiði. Tekjuskattur getur verið beint hagstjórnartæki. Svo er háttað á landi hér með t.d. bændur, og tek ég það fram til þess að verða ekki kallaður bændafjandmaður og ítreka það, sem ég hef áður sagt, að meginþorri þeirra er síður en svo ofhaldinn, fjarri því, að skattalöggjöfinni er það snyrtilega fyrir komið gagnvart þeim að það er hrein hending ef bóndi borgar tekjuskatt. Ýmis atriði i tekjuskattslöggjöfinni, afskriftir á bústofni o.s.frv., gera það að verkum að þessi stétt, og það jafnvel í býsna mörgum tilfellum, - þó þeir búi mun betur, einstakir bændur, en almennir launamenn, hafi kannske tvisvar sinnum meiri tekjur, - er tekjuskattslaus. Látum vera hvort þetta er rétt hagstjórnartæki eða hvort þetta þarf að vera svo til þess að bjarga landbúnaði. Engu að síður er þetta staðreynd. Það er ekki til staðar einhver fastur, óumbreytanlegur stóri sannleikur um hverja beri að skattleggja og hvernig og alla eftir sömu reglum. Fyrirtæki hafa fengið hverjar breytingarnar á fætur öðrum. Um það er mjög mikið deilt. Tekjuskattur fyrirtækja hefur lækkað bæði vegna afskrifta, kaupa á hlut í fyrirtækjum o.s.frv. Það er frádráttarbært til skatts upp að einhverri ákveðinni upphæð. Skattalög fyrirtækja hafa verið þeim ákaflega hagstæð. Og þegar farið er innan fyrirtækjanna sjálfra er líkt á komið. Það var t.d. lengi vel þannig í sambandi við launaskatt að útgerð borgaði ekki launaskatt. Sjónarmiðin voru þau að útgerð væri það mikil undirstöðuatvinnugrein, stæði það illa, að eðlilegt væri að hún væri undanskilin launaskatti. Við skulum því ekki vera með miklar fullyrðingar um að í þessu felist einhver stóri sannleikur. Fordæmin þarna eru fjöldamörg. Við deilum um skatt í sambandi við bændur. Við deilum um hvort fyrirtæki hafi fengið nægilegan skattfrádrátt. Við getum þó ekki deilt um að það hefur verið liðkað mjög verulega til o.s.frv. Hv. 10. landsk. þm., sem talaði á undan mér, var að tala um uppgjöf verkalýðshreyfingarinnar í sambandi við tillögur hv. 5. þm. Vestf. og mínar. Það er sennilega fyrir æsku sakir að hv. þm. er ekki kunnugt um hvernig þessi skattur kom til. Hann kom til 1954 eða 1956, einhvern tíma á þeim áratug, - og hvernig kom hann? Skyldu hafa risið upp einhverjir hv. alþm. eða göfugir ráðherrar? Nei, það var samið um þetta í kjaradeilu og það var sá virðulegi forsrh. Ólafur heitinn Thors sem samdi við sjómenn um þetta. Allar skattabreytingar og launahækkanir sjómanna hafa komið fram og verið umsamdar í kjaradeilum. Síðast á s.l. vetri, þegar beinn skattfrádráttur sjómanna var hækkaður úr 10 í 12, var það þáverandi fjmrh. sem lofaði að flytja það sem stjfrv. Hvort uppgjöfin hafi verið svo mikil í verkalýðshreyfingunni á þessum árum veit ég ekki. Sjálfsagt er að taka undir að verkalýðshreyfingin hafi aldrei verið nægilega hörð. En sagan um skattafrádrátt sjómanna, sem hefur aukist með árunum og er það vel, er samofin kjarasamningum í öllum tilfellum. Það hafa aldrei staðið upp göfugir fjmrh. eða forsrh. eða þingnefndir og sagt: Nú viljum við breyta þessu. Það fást ekki menn til sjós, í þennan grunnatvinnuveg. - Þetta hefur verið lausn á kjaradeilum, þrýstingur frá samtökum sjómanna sem ríkisstj. hefur látið undan. Ég hygg að það mundi engin stjórnmálaflokkur leggja til að sjómenn væru sviptir þessum skattaívilnunum. Hvernig er þá ástandið í sambandi við fiskiðnað? Eitt er víst, að ef íslenskur fiskiðnaður dregst meira saman mundi íslenskt efnahagslíf hrynja. Ástandið er þannig nú að þeir sem flýja þessa atvinnugrein eru fyrst og fremst þjálfað og vant fólk. Ef farið er um landsbyggðina t.d. að sumarlagi er það ekki óvanaleg sjón að meiri hluti starfsfólks í frystihúsi sé undir 16 ára aldri. Ef það losnar eitthvert starf í viðkomandi byggðarlagi, meira að segja illa launað starf, er aðsókn mikil. Síðast í fyrravetur eða fyrrahaust, fyrir rösklega ári, var stofnsett nýtt atvinnufyrirtæki á Akranesi, saumastofa. Meira en helmingur umsækjenda, - ég held það hafi verið auglýst eftir fólki í u.þ.b. 20 störf en verið yfir 60 umsækjendur - um 40 af umsækjendunum, voru þrautþjálfaðar fiskverkunarkonur. Nákvæmlega sömu sögu er að segja ef komið er t.d. til Hafnarfjarðar. Að vísu voru þar ákveðnir erfiðleikar. Þar er stór hluti af þjálfaðasta og reyndasta fólkinu í fiskiðnaði kominn í annað. Það er starfsfólk á sjúkrahúsum, dvalarheimili aldraðra o.s.frv. Hver sá sem reynir að mótmæla því að flótti sé úr þessari atvinnugrein er að neita þeim staðreyndum sem blasa við í lífinu. En hver er afleiðingin af þessu? Afleiðingin er sú að mörg gróskufyllstu sjávarpláss á landinu búa við fólksflótta vegna þess að þessi einhæfu störf eru illa launuð. Það eru nokkrir sem ná nokkuð háum launum vegna þess að unnið er í bónus. Það er að vísu rangt hjá hv. 10. landsk. þm. að bónuskerfi sé ekki í iðnaðinum að verulegu leyti líka, en ekki í jafnstórum stíl. En í þessum gróskufullu sjávarplássum, þar sem gjaldeyrisframleiðsla er með eindæmum, fækkar fólki. Ætlum við að horfa upp á það og láta okkur nægja hátíðlegar ræður um vöruvöndun, um að sjávarútvegurinn sé undirstaðan, en horfa á eftir öllu þessu þjálfaða og reynda fólki burtu og láta unglinga, sem er hreint mannréttindabrot, allt niður í 12 ára, það er misjafnt eftir stöðum, vinna 10-12 tíma á dag í bónus í fiski og sjávarafurðum hvers konar? Ef þessir unglingar væru ekki til staðar væri fiskvinnslan meira og minna lömuð í heilum landsfjórðungum. Hvaða þjóð haldið þið að mundi leyfa sér þá ósvinnu að undirstaðan undir gjaldeyrisframleiðslu viðkomandi þjóðar sé þannig að fólk yfirgefi þá atvinnugrein í stórum stíl og velji allt annað en undirstöðuna sjálfa? Þróun sem heldur þannig áfram leiðir ekki nema til eins. Hún leiðir til hruns í gjaldeyrisframleiðslu okkar og hún leiðir til afturhvarfs í atvinnulífi okkar. Við færðum út landhelgi í 12 mílur, í 50 mílur og 200 mílur og vítt og breitt um landið hefur verið rekin síðan öflug útgerð og fiskvinnsla sem er orðin yfirgnæfandi meginþorri af sjávarframleiðslu Íslendinga. En erum við ekki núna farin að flytja landhelgina að nokkru leyti út í gámum? Ég segi að við séum að flytja landhelgina út í gámum því að við höfum áratugareynslu fyrir því, Íslendingar, að markaður er hvort sem er í Bretlandi eða Þýskalandi. Það vantar ekki að því er slegið upp í fréttum ef eitthvert skip nær hagstæðri sölu. En það hefur aldrei reynst til langframa. Þetta gæti verið aukabúgrein undir vissum kringumstæðum, en til langframa hefur sjávarútvegur aldrei getað byggt afkomu sína, nema einhvern lítinn hluta af árinu, á sölu á ferskum fiski eða ísuðum fiski á Evrópumarkaði. Við höfum hins vegar unnið okkur mjög trausta markaði í Bandaríkjunum og víðar í Evrópu og við stöndum þannig nú að við getum ekki uppfyllt þá samninga. Vita menn að það sem af er þessu ári höfum við orðið af gjaldeyrisverðmæti, ekki í hundruðum milljóna heldur sennilega milljörðum eða milljarði a.m.k., vegna þess að við höfum orðið að vinna fiskinn á ódýrari og verðminni hátt? Hvar sem komið er í sjávarpláss, ef hæstv. samgrh. og hv. forseti Sþ. koma til Vestfjarða ganga á fund þeirra fjölmennar sendinefndir. Þessir ágætu menn búast við að það sé flokkshylling eða verið að þakka þeim góð störf. Nei, það er þá undirskriftalisti frá fiskverkunarfólki um að það verði ekki skattlagt eftir þeim heimskulegu skattalögum sem nú gilda. Sannleikurinn er sá að samkvæmt þessum skattalögum eru menn komnir í hátekjuskatt ef þeir leggja á sig mikla nætur- og helgidagavinnu, bónusvinnu o.s.frv. og eru þá komnir í 44% tekjuskatt. Þetta fólk er algerlega að gefast upp. Vissulega þarf að skipuleggja þennan atvinnuveg betur, það er ákafleg vanþróun í því, en sjávarútvegur er þannig að það er ekki hægt að reka hann í einu og öllu eins og iðnfyrirtæki þó að það sé hægt í stærri stíl en núna er gert. Ef það kemur aflahrota á vertíð, halda hv. alþm. þá að fólk segi: Nei, ég vinn bara mína átta tíma. Mig varðar ekkert um þó að 100 tonn af spriklandi þorski eyðileggist. Mínum vinnutíma er lokið.? - Öðru nær. Þetta fólk leggur nótt við dag og það lítur á þetta eins og það sé að bjarga sínu eigin skinni. Það er alið upp við að bjarga þessum verðmætum. Krafa þess er sú að eftirvinna, næturvinna og helgidagavinna sé ekki skattlögð. Það boðar að vísu ákveðnar hættur, að menn stundi minna dagvinnu og meira eftir- og nætur- eða helgidagavinnu. Þess vegna höfum við flm. farið þessa leið. En eins og fyrri flm. tók fram erum við fúsir til að ræða þetta mál. Ef það er einhver ákveðin upphæð sem menn vilja hafa til frádráttar er sjálfsagt að afhuga það, ef farnar eru einhverjar aðrar leiðir í sambandi við skattamálin. Þetta fólk kemst með ærinni vinnu og ótrúlegum þrældómi oft í nokkuð háar tekjur, en þá er það líka komið í hátekjuskatt fyrir það að vilja ekki hlaupa frá síld ósaltaðri, að vilja ekki hlaupa frá óunnum fiski. Engu að síður er ástandið þannig að fleiri hundruð tonn á s.l. sumri, sem hefðu getað farið í gæðapakkningar sem hefðu verið tvisvar, þrisvar sinnum meira gjaldeyrisaukandi, varð að setja í ódýrustu framleiðslu. Það sem hefði verið hægt að setja í neytendaumbúðir var ekki mannafli til að vinna í þær. Þær eru fólksfrekari. Fiskurinn lá í landi og var mokað upp í frystihúsin. Og þó að fólk ynni myrkranna á milli fékkst ekki fólk til þessara starfa þó þeir ynnu lengi sem í því væru: Í staðinn fyrir að hráefnið færi í ákveðnar gæðapakkningar var það saltað rétt áður en það hefði orðið að setja það í gúanó. Úr þessu varð þriðja og fjórða flokks saltfiskur. Slík vinnubrögð, slíkur framleiðslumáti sýnir náttúrlega að kvótinn, þó ég vilji ekki vera að blanda honum hér saman við, hefur alls ekki leyst vandann. Það liggur fyrir og mundi vera viðurkennt, ekki síst af frystihúsaeigendum, og hefur verið sýnt fram á það af ýmsum tæknimönnum sjávarútvegsins, að það borgaði sig að afla minna og fá verðmætari vöru með verðmætari vinnslu vegna þess að það fæst ekki fólk til starfans. Sem betur fer, þó að það sé of fljótt um það að spá, standa yfir samningaviðræður núna milli Verkamannasambandsins og Vinnuveitendasambandsins um að þetta fólk fái viðurkenningu sem sérþjálfað fiskverkunarfólk og fái ákveðna umbun í launum. Það er líka verið að ræða um að afnema þá ósvinnu að hægt sé að segja fólki upp með viku fyrirvara hvort sem það hefur starfað í þrjá mánuði eða 30 ár í viðkomandi starfsgrein. Þetta ber allt að sama brunni. Núverandi ástand stenst alls ekki. Það er sagt: Það á að láta atvinnurekendur borga þetta. Jú, gott og vel. Víst er það. En þó svo að ég telji óumflýjanlegt að fólk í fiskverkun verði að fá gerbreytt launakjör skulum við viðurkenna að þeir sem eru í útflutningsframleiðslugreinum geta ekki bara hækkað verðlagið eins og gert er hér í iðnaði, byggingarstarfsemi, verslun og þjónustu hvers konar. Þar eru kauphækkanir oft beinn gróðavegur. Við skulum segja að kaup hækki um 6%, kaupið er 30% af kostnaðinum við framleiðsluna. Þá selja þeir útselda þjónustu með 6% hækkun, en hirða mismuninn í eigin vasa. Sjávarútvegurinn er útflutningsgrein. Hann er háður verðlagi á erlendum mörkuðum og það hjálpar þá til þeirra bráðabirgðaógæfuráðstafana að hann verður að svara þeim með gengislækkun. Mér dettur ekki til hugar að segja að það megi ekki reka sjávarútveg, og það verður að reka hann svo, mörgum sinnum betur, bæði veiðar og vinnslu, en sjávarútvegurinn á engu að síður í erfiðleikum. Hið lága kaup eykur erfiðleika hans. En ríkið kemur þarna á móti. Vandinn er ekki leystur, en ríkisvaldið leysir hann að hluta með því að að hluta til sé dregið úr skatti á þessa miklu vinnu þannig að hin ranglátu skattalög bitni ekki á þessu fólki. Hvað hugsa hv. þm. sér ef vara á þá við að vera að bera saman einstakar greinar? Ef þetta fólk hættir störfum, ef það hættir að vinna í fiskiðnaði, hvað skeður þá? Það skeður einfaldlega einn hlutur. Sjávarútvegur er með yfir 70% af gjaldeyrisframleiðslu þjóðarinnar og ekki er nema örlítið brot sem hægt verður að sigla með á erlendan markað. Algert hrun yrði í íslenskri gjaldeyrisframleiðslu og íslenskum þjóðarbúskap. Verða menn ekki hreinlega að viðurkenna þetta? Ég bind nokkrar vonir við að fyrir tilstuðlan nefndar sem er starfandi, skipuð fulltrúum Verkamannasambandsins, Vinnuveitendasambandsins og sjútvrn., takist að lengja uppsagnarfrest þessa starfsfólks og að með verklegum og bóklegum námskeiðum sem haldin væru í vinnutíma tækist að lyfta þessari grein upp á hærra stig. Fólk á ekki að taka svona til orða um grunnframleiðslu þjóðarinnar: Ef maður hittir einhverja unga og elskulega stúlku og spyr: Hvað starfar þú í dag? Maður orðar þetta kannske ekki svona hátíðlega. Maður segir: Hvað ert þú að vinna í dag, góða? Þá segir hún afsakandi: Ja, ég er bara í fiski núna, en ég ætla í annað í haust, banka, verslun o.s.frv. Hvað er að ske? Sjá ekki allir á þessum viðbrögðum hvað er að ske? Það er nauðung að vinna við þá grunnframleiðslu sem okkar þjóðartekjur byggjast á. Ég vil nú spyrja hv. alþm.: Er glóra í þessu? Verður ekki að reyna hvort tveggja í senn: að lyfta verkmenningu í þessum greinum á hærra stig og að gera þessi störf eftirsóttari? Það er þjóðin sem græðir. Framleiðslan verður meiri, framleiðslan verður vandaðri og það fólk sem leggur á sig langan og strangan vinnudag fær einhverja umbun. Ríkið tekur þátt í þessu. Þetta er þáttur í að efla sjávarútveginn. Ég segi aðeins að í sambandi við ást á einhverjum öðrum atvinnugreinum, sem er fjarri mér að leggja eitt eða neitt til, getur sjávarútvegurinn með bættum vinnubrögðum og bættum rekstri borgað betra kaup. En hann keppir ekki við þjónustu og verslun eins og nú standa leikar. Hafa hv. alþm. áttað sig á að þeir eru að leggja í rúst hægt og sígandi ýmis gróskufyllstu sjávarpláss á landinu? Það er ekki þessu viðkomandi. Ég tek sem dæmi stað eins og Ólafsvík þar sem er geysilega vel vinnandi fólk. Hann verður fyrir áfalli, þ.e. sjávarútvegurinn og togaraútgerð. En fólkið sem í þessu vinnur og hefur lagt á sig ótrúlega mikið starf - hvert flytur það? Er hagkvæmara að hrekja það til Reykjavíkur? Ef togari er seldur frá Húsavík, 2500 manna byggðarlagi, þar sem er ákaflega athyglisverður atvinnurekstur og gróska í atvinnulífi mætti segja mér að þar fækkaði um svona 500 manns. Hvert skyldi fólkið fara? Hingað á höfuðborgarsvæðið. Hvar skyldi vera mest von um laun? Í verslun og þjónustu. Að vísu er ég kominn þarna út í nokkuð annan hlut, þ.e. hvernig útgerð stendur og hvernig búið hefur verið að henni. Ég er ekki að segja, með því að nota það sem rök að ekki sé hægt að greiða fiskvinnslufólki betri laun, að það hafi orsakað að þessi byggðarlög hafa misst þessa togara. Ég er aðeins að segja og taka undir með samflutningsmanni að þarna er í einum þætti komið til móts við fiskvinnslufólkið. Það er hárrétt að það þarf mikið meira að koma til. En þarna sýnir ríkið þó lit. Í mörgum tilfellum kemst þetta fólk kannske í nokkuð há árslaun. En vinnudagurinn sem er að baki er langur. Fiskverkunarfólk getur ekki sagt: Ég hætti 10 mínútur fyrir 5. Það verður oft að vinna alla nóttina og kannske langt fram á kvöld dag eftir dag. Við því er ákaflega erfitt að gera - þó að megi stjórna þessu í mörgum tilfellum mikið betur - vegna þess hve afli getur verið misjafn. Þetta er fjarvera frá heimilum líka. 11 þús. ársverkum er reiknað með í fiskiðnaði. Sennilega vinna einhvers staðar milli 6 og 7 þúsund manns við þetta að staðaldri en það koma við í starfsgreininni u.þ.b. 16 þúsund manns. Hefur ekki verið framið meira óréttlæti á Íslandi en að tekið sé tillit til þjóðhagslegs gildis starfs þess fólks sem hlotið hefur þjálfun í þessari starfsgrein, sem kann til verka og hefur í gegnum árin, misjafnlega mörg, lagt á sig langan og strangan vinnudag? Á meðan ekki er hægt - og þó hægt væri - að lyfta launum þess ætti ríkið að koma á einhvern hátt til móts við það. Ég er sannfærður um að það mundi hafa ákaflega örvandi áhrif fyrir fólk sem í þessum störfum vinnur. Ég verð að segja að ef áfram á svo að ganga að þjálfað fólk flýi þessa atvinnugrein og fleiri milljónir eða milljarðar fari í ódýrari vöru og pakkningar vegna skorts á fiskverkunarfólki held ég að það sé endanleg sönnun þess að við kunnum ekki að reka atvinnulíf á Íslandi. Það er athyglisvert að í mörgum þessum plássum eru meðalárslaun ekki lág. Vinnan er ákaflega einhæf og fólk vinnur undir ákaflega miklu álagi, í bónusvinnu í frystihúsum. Það vinnur óreglulegan vinnutíma. Þess vegna sækir það í önnur störf. Mér er til efs að aðrir vinni öllu meira á Íslandi en fiskverkunarkonur sem vinna í bónus kannske 8-10 tíma og heimilisstörf þar á eftir. Ákveðnar vertíðir á vissum stöðum á landinu þar sem er unninn mjög langur vinnutími í 2-3 mánuði - t.d. síldarvertíð sem nú stendur yfir - færu illa ef fólk segði bara: Ég er ráðinn upp á mína 4 tíma, ég er ráðinn upp á mína 8 tíma, og síldin getur átt sig. Þannig hugsar ekki íslenskt verkafólk. Þess vegna mega alþm. á Alþingi Íslendinga ekki hugsa öðruvísi en þannig. Við verðum að koma á móti þessu fólki. Ríkið þarf að gera sínar ráðstafanir til að tryggja að þessum grunnatvinnuvegi haldist á sínu fólki og að ungt fólk sæki í hann. Hitt er svo annað mál hvort vinnutími þessa fólks er ekki allt of langur og hvort bónuskerfin skapi ekki of mikið álag. Síðast af öllu skulum við svæfa þessa tillögu eða láta sem allt sé í lagi. Fólk er að streyma frá uppsprettu framleiðslunnar á Íslandi og við skulum ekki láta eins og okkur komi það ekki við. Það er búið að vera þjóðinni dýrt og verður henni enn þá dýrara ef áfram er haldið.



Herra forseti. Það er mikið að í okkar þjóðfélagi að við skulum ekki telja okkur geta greitt starfsfólki í undirstöðuatvinnuvegi okkar sómasamleg laun, enda þótt sæmandi sé talið að kreista út úr þessu fólki vinnuframlag langt fram yfir það sem eðlilegt og æskilegt getur talist, jafnvel gera það heilsulaust fyrir aldur fram. Ég tók þátt í umræðum á síðasta þingi um sams konar frv. og hér er á dagskrá og lýsti andstöðu Kvennalistans við það á þeim forsendum að fullkomlega óeðlilegt sé að leysa vanda atvinnurekenda og starfsfólks þeirra á þennan hátt að svo miklu leyti sem hægt er að tala um að hér sé um einhverja lausn á vanda þeirra að ræða. Ég efast ekkert um góðan vilja hv. flm., en aðgerð sem þessi er alröng að mínu mati. Mér fannst hv. 7. þm. Reykv. vilja halda því fram að vegna klaufalegra skattalaga sem m.a. gerðu bændur nánast tekjuskattslausa væri aðgerð sem þessi réttlætanleg. Sem sagt, ein vitleysan réttlætti aðra að hans dómi. Ég er ekki sama sinnis. Skattalögin eru gloppótt og mættu sannarlega vera einfaldari. Það er allt annað mál. Sú leið sem hér er lögð til er röng að mínum dómi og er auk þess svo léttvæg að það hvarflar að manni að hér sé um sýndarmennsku að ræða þótt ég vilji ekki bera það upp á hv. flm. Ég hef við mörg tækifæri varað við því að lengra sé haldið á þeirri braut að greiða niður laun fyrir atvinnurekendur og ég vil ítreka það hér. Ástæða þess að menn sjá tilefni til að koma fram með svona till. er vitanlega að mönnum rennur til rifja hvílíkum kjörum þessu fólki er gert að sæta. Það þarf ekki hástemmdar ræður, a.m.k. ekki í mín eyru, um það. Þetta er mikilvægasti atvinnuvegur þjóðarinnar og háborin skömm hvernig búið er að þeim sem við hann starfa. Ég vona að við gerum okkur öll grein fyrir því. En ekki er aðeins um að ræða vanda fiskvinnslufólks. Við erum í raun og veru að tala um vanda sjávarútvegsins í heild. Það er sá vandi sem leysa verður. Við höfum ekkert með töfrabrögð af þessu tagi að gera sem skilar fiskvinnslufólki engu sem gagn er að. Menn tala um að fólk fáist ekki í fiskvinnslu vegna lélegra kjara og satt er það. Það er mikið áhyggjuefni. Það hefur líka komið í ljós að fiskverkendur hafa orðið að bjóða ýmislegt til þess að fá nægilegt vinnuafl. Hv. 7. þm. Reykv. minnti á að fiskverkendur gætu ekki velt slíkum kostnaðarauka yfir á framleiðsluvöruna, en þeir hafa samt talið borga sig að greiða ferðakostnað fyrir erlent vinnuafl. Greiddur kostnaður vegna barnagæslu þekkist og fleira í þeim dúr. Sú þróun heldur áfram, hygg ég, og ætli hún skili ekki þessu fólki meiru heldur en frv. sem hér er til umræðu. Ég vil að lokum beina spurningu til hv. flm. um það hvort þeir hafi einhverjar tölulegar upplýsingar um hvað þetta frv. mundi þýða í framkvæmd fyrir alla aðila. Hv. 10. landsk. þm. nefndi athyglisverðar tölur áðan, en hafi t.d. hv. 1. flm. nefnt einhverjar slíkar tölur í sinni framsöguræðu fór það alla vega fram hjá mér.



Virðulegi forseti. Ég hef ekki hugsað mér að setja á langa tölu hér. Ég átti þess ekki kost að vera viðstödd fyrri hluta þessarar umræðu og er þess vegna ekki viss um nema atriðið sem mig langar til að draga fram hafi þegar komið fram í umræðunni, en sjaldan er góð vísa of oft kveðin. Mér finnst alveg forkastanlegt að lesa þær röksemdir sem fylgja hér í grg. með frv. og vil fá að vitna í það, með leyfi forseta: "Að undanförnu hefur bilið milli tekjuhópa farið breikkandi á Íslandi. Talsvert stórir hópar fólks í landinu geta a.m.k. að verulegu leyti ráðið tekjum sínum sjálfir og er þar í mörgum tilvikum um að ræða sömu aðila og komist geta hjá því að greiða sinn skerf til sameiginlegra þarfa. Þrátt fyrir margumtalaða efnahagserfiðleika þjóðarinnar virðast þessir hópar landsmanna hafa fullar hendur fjár og rúm fjárráð þeirra koma m.a. fram í gífurlegum innflutningi og þenslu." Að það eigi að vera röksemd fyrir skattafrádrætti stéttar að einhver komist upp með að svíkja undan skatti finnst mér alveg furðuleg röksemd svo ekki sé meira sagt. Ég veit eiginlega ekki hvernig það á að geta átt sér stað að fara að draga þar eina stétt fram fyrir aðra og segja: Þessi stétt getur ekki svikið undan skatti og þess vegna verðum við að veita henni skattafrádrátt. Hvað ætli séu margar stéttir í landinu sem að sjálfsögðu hafa ekki nokkra möguleika til að fela einn einasta eyri fyrir utan það að þeir hafa ekki löngun til þess né nokkra tilburði uppi um neitt slíkt? Mér finnst þetta nálgast það að verið sé að hvetja til skattsvika. Ég verð að segja það alveg hreint eins og er. Og varðandi það að í grg. er einnig vísað til þess að þetta sé aðgerð sem svipar til fordæmis sem fyrir sé liggjandi í gildandi lögum í sambandi við fiskimannafrádrátt verður að athuga hvers vegna þeim frádrætti var komið á upphaflega. Honum var komið á upphaflega vegna langtíma fjarveru sjómanna og farmanna frá heimilum sínum. Vitaskuld er það alveg rétt að þetta fólk sem vinnur við fiskvinnsluna er langtímum fjarri heimilum sínum. En að það sé svo sólarhringum skipti án þess að koma heim er ekki sambærilegt við hin störfin. Einnig er þess getið í grg. að þetta geti orðið til þess að gera störf við fiskvinnslu meira aðlaðandi. Því þá ekki að gera önnur störf meira aðlaðandi? Það er ekki hægt að draga eina stétt svona út úr. Hér var á máli hv. 2. flm. að heyra að verslunarfólk væri allt í einu orðið mjög hálaunað. Ég tel að það sé af og frá að vera að draga þá stétt fram hér sem hálaunafólk, fólk sem vinnur frá því eldsnemma á morgnana og fram á kvöld og hefur varla fyrir brýnustu nauðsynjum. Við þessi störf sem er verið að ræða um að gera meira aðlaðandi - og vissulega er þörf á því -vinna aðallega konur og athuga verður að til þess að þessar konur geti staðið í því að vinna við þessa undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar eru yfirleitt aðrar konur sem annast um börnin þeirra og ekki hafa þær hærri laun. Svo mætti lengi telja. Það er verslunin og það eru þessi þjónustustörf í kringum fiskvinnsluna o.fl. Af mörgum stéttum er að taka þar sem mætti koma til skattafrádráttur. Ég vil enn og aftur ítreka þá athugasemd sem ég gerði hér í upphafi að mér finnst með ólíkindum að það að vísa til þess að ein stétt eða önnur stétt hafi tækifæri til skattsvika geti verið röksemd fyrir því að koma á skattafrádrætti fyrir fiskvinnslufólk.



Herra forseti. Það er svolítið einkennilegt að kvennaliðið eins og það leggur sig kemur í röð upp í ræðustól til þess að finna að því að konur sem standa undir þessu þjóðfélagi fái einhverjar kjarabætur, jafnvel þó í skattaafsláttarformi sé. Ég held að þessar blessaðar konur ættu að hugsa sig betur um og kannske leggjast undir feld eins og tíðkaðist hér áður fyrr þegar mikið lá við. Auk þess virðast þær ekki einu sinni vita um hvað þær eru að tala, m.a. þegar þær tala um skattaafslátt sjómanna á sínum tíma. Sá hagur sem sjómenn fengu með 10% skattaafslætti á sínum tíma var veittur í staðinn fyrir annað sem þeir slepptu. Þar var kaup kaups. Til stendur að leggja niður tekjuskatt í áföngum og ég held að meira að segja þeir sem talið hafa tekjuskatt nauðsynlegan til lífskjarajöfnunar séu uppgefnir vegna þess að við blasir að tekjuskatturinn er eingöngu launamannaskattur. Þetta vita orðið allir. En það er bara ekki búið að fella þennan tekjuskatt niður. Á meðan tel ég að það sé einmitt ágætt ráð til að styðja við láglaunafólkið sem vinnur hin erfiðustu störf í þjóðfélaginu, í fiskvinnslunni, að bæta kjör þeirra með því að leyfa þeim ákveðinn skattaafslátt. Það eina sem mér finnst verulega að þessu frv. er að þar er að mínum dómi alls ekki nógu langt gengið. Í staðinn fyrir 10% hefði ég a.m.k. viljað sjá 20% og helst meira. Raunar eru mörg rök fyrir því að þessar konur sem halda uppi þessu þjóðfélagi ættu að fá alla sína vinnu skattfría. Hvað eru margar umsóknir um þessi störf þegar þau eru auglýst? Þær eru svo gott sem engar, auðvitað. Ef auglýst eru störf annars staðar í þjóðfélaginu, í þjónustu og verslun, í hinum opinbera geira er slegist um hvert sæti. Bendir það til þess að það fólk sé sambærilega launað og fólkið í fiskvinnslunni? Alls ekki. Staðreyndin er ósköp einfaldlega sú að íslenska þjóðin lifir enn á fiski og á eftir að gera það um langa hríð. Það vantar fólk; það nauðvantar fólk. Það vantar þúsundir manna í þennan undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar svo að þessi þjóð geti lifað. Það þýðir ekkert að halda fram úr þessum ræðustóli, af kvenmannsmunni, að eins illa sé komið fyrir fólki sem er í þjónustu og verslun. Hér væri ósköp einfaldlega engin þjónusta og verslun ef frumframleiðslugreinarnar stæðu ekki undir þeirri þjónustu; svo einfalt er það. Hvernig á að laða þetta fólk til þessara starfa? Það þarf að gera þessi störf að einhverju leyti eftirsóknarverð og það er auðvitað unnt með ýmsum hætti, með betri aðbúnaði, manneskjulegra vinnuumhverfi og hærri launum. En hvernig er umhorfs í þessum atvinnuvegi þjóðarinnar, í úfgerð og fiskvinnslu? Hafa menn og jafnvel konur ekki einnig tekið eftir því að hver togarinn af öðrum er boðinn upp með feiknaskuldir á bakinu? Og hvers konar skip eru þetta? Eru þetta óreiðuskip? Eru þetta skip sem ekki hafa aflað eða hafa þau eytt meiru en búast mátti við við þessi skilyrði? Alls ekki. Vel vinnandi togarar sem hafa aflað meira en í meðallagi fyrir feiknafjármuni eru boðnir upp og rifnir út úr sjávarplássunum og fólkið skilið eftir atvinnulaust. Er það kvótanum að kenna? Nei, það er ekki kvótanum að kenna. Skipin sem hafa verið á uppboði að undanförnu hafa fiskað mikið, og þeir sem gera þau út hafa borgað samviskusamlega 20%, fimmta hvern fisk í sjóðina. Og sumir miklu meira. En það er ætlast til þess af þeim að þeir greiði 20%. Sumum eru boðin þau ógnarkjör að borga meira. Menn geta auðvitað athugað hvernig sá kostnaður útgerðarinnar skiptist, í vinnulaun, olíu, veiðarfæri, fjármagnskostnað, tæki o.s.frv. Það kemur auðvitað í ljós að kostnaðurinn í prósentum er yfir 100%, þ.e. þessi útgerð er auðvitað rekin með bullandi tapi. Og svo hælast menn af því hér í húsinu hversu dýrðleg vaxtastefnan og fjármagnsstefnan í landinu sé sem er auðvitað að setja þetta beint, lóðbeint, á hausinn. En hvernig er svo með fiskvinnsluna? Hún er sannanlega rekin með bullandi tapi. Svo augljóst má það vera að gjaldmiðillinn sem fiskvinnslan fær fyrir sína söluvöru eru jafnmargar krónur fyrir hvern dollar í janúar og í nóvember, kannske heldur færri í nóvember ef eitthvað er. En innlenda þenslan er yfir þriðjung. Hvernig í ósköpunum halda menn að þetta geti gengið? Er það þessi atvinnuvegur sem á að borga þessu fólki hærra kaup? Þeir vildu allir gera það; þeir vita að þeir fá ekki fólk fyrir þessi laun. Þeir geta bara ekki borgað meira. Á örfáum undanförnum árum hefur höfuðstóll fiskvinnslufyrirtækja rýrnað um þúsundir milljóna í landinu. Þarna hefur átt sér stað eignaupptaka í svo miklum mæli að enginn á neitt í þessum fyrirtækjum lengur. Auðvitað má ekki við svo búið standa. Það gefur auga leið. Lausnin er auðvitað ekkert auðveld eða einföld. En það þarf að reyna að snúa sér að því að leysa málið. Það þýðir ekki að stinga hausnum undir væng. Ef menn leysa ekki þessi vandamál getum við allir flust beint til Ástralíu ef einhver vill taka við þessu liði. Það vantar fólk í fiskvinnsluna. Það þarf að laða fólkið til fiskvinnslunnar. Það verður auðvitað ekki gert með öðru en því að bjóða þessu fólki betri kjör. Ef það fær þau ekki inn í peningum verður að láta þetta fólk borga minna. 10% af sköttum er auðvitað allt of lítið. Það á að bjóða þessu fólki þau kjör að það vilji vinna við störfin sem halda uppi öllu mannlífi í landinu. Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu leggja mitt litla lóð á vogarskálina til þess að þetta frv. megi ná fram að ganga. En ég vil beina því til hv. flm., Sighvats Björgvinssonar, og Guðmundar J. Guðmundssonar, að hækka þessa prósentutölu og vera ófeimnir við. Umr. (atkvgr.) frestað.