Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Misvægi er orð sem mikið er notað í þjóðfélaginu í dag. Að vísu hefur það verið og er á þessari stundu fyrst og fremst notað um misvægi atkvæða. En það er á fleiri sviðum sem misvægis gætir en að því er varðar atkvæðisrétt einstaklinga. Ég hef kvatt mér hljóðs til að gera að umræðuefni einn þátt þess mikla misvægis, sem er að því er varðar búsetuskilyrði manna í þessu landi, og þar á ég við marggefin fyrirheit stjórnvalda um jöfnun orkuverðs. Það hefur ekki farið fram hjá neinum, ekki síst undangengnar vikur og mánuði, að þetta mikla mál er nú að verða þess valdandi, ef ekki þegar orðið, að búsetuflutningar eiga sér stað í ríkum mæli frá þeim svæðum, þar sem orkuokrið, ef svo má segja, er við lýði, á þau landssvæði, þar sem tiltölulega litlir fjármunir eru greiddir fyrir þá aðstöðu miðað við það sem er úti á landsbyggðinni. Það er rétt að minna á í þessu sambandi, að með lögum frá 1980 um orkujöfnunargjald - lögum sem allir voru sammála um að setja og stóðu að til að reyna að létta byrðar þeirra einstaklinga sem úti á landi búa - var lagt 1.5% gjald á söluskattstofn. Þetta gjald, sem innheimt var, nam á árinu 1980 rösklega 190 millj. samkv. fjárlögum þess árs -190 millj. sem átti að verja til jöfnunar orkuverðs um landið. Einvörðungu um 30 millj., að ég best veit, voru notaðar til þessa verkefnis, sem lögin voru þó fyrst og fremst og einvörðungu sett til að þjóna. Um 160 millj. af þessu fé voru nýttar til einhverra annarra verkefna og ekki hefur fengist upplýst enn þann dag í dag, það ég best veit, til hvers þær voru notaðar. Í fjárlögum yfirstandandi árs hefur hæstv. ríkisstj. kosið að hafa ekki þannig að sýnilegt sé þessa yfirskrift yfir þessari gjaldtöku, þ. e. orkujöfnunargjald. Það finnst ekki í fjárlagafrv. fyrir árið 1983, en eigi að síður er þessi gjaldtaka í fullu gildi og hún mun gefa samkv. fjárlögum ársins í ár um 315 millj. kr., sem teknar eru af skattþegnum þessa lands til að jafna orkuverð, en á einvörðungu að nota um 67 millj. af þessum 315 til þessa verkefnis. Um 35 millj. er ætlað að nota til jöfnunar á kostnaði við húshitun með rafmagni, 2.3 millj. til hitaveitna og svo 29.2 millj. í olíustyrki eða samtals um 67 millj. kr. af þeim 315 sem á að innheimta á þessu ári til þessa verkefnis. Það eru því 248 millj. sem standa eftir af þessari gjaldtöku af almenningi í landinu og virðist, að því er best verður séð, að hæstv. ríkisstj. ætli sér á þessu ári eins og hinu síðasta að nýta þessa fjármuni til allt annars en ætlað er samkv. lögum. Af þessu er ljóst, að fyrir hendi eru fjármunir til að stíga verulegt skref til jöfnunar orkuverðs og þar með jöfnunar á búsetuskilyrðum almennings í þessu landi á þessu ári vegna þeirrar skattheimtu sem við lýði hefur verið og er lögum samkv. og á að fara til þessa þáttar. Það hlýtur að vera áhyggjuefni þeirra, sem á annað borð hugsa um þessi mál, þegar dæmið litur þannig út að allt að helmingur dagvinnutekna verkamanns fer til þess að standa straum af upphitunarkostnaði og rafmagni til heimilisnota á mánuði hverjum. En þannig snýr dæmið nú við a. m. k. æðimörgum á Vestfjörðum. Allt að helmingur dagvinnutekna verkamanns fer í þann þátt einan að sjá fyrir upphitun íbúðarhúsnæðis og raforku til heimilisnota. Það er fast að því jafnhá upphæð og - mig minnir að hæstv. iðnrh. hafi gert grein fyrir því ekki alls fyrir löngu í ræðu - færi á einu ári á því svæði sem við erum nú á í sams konar kostnað. Þessi kostnaður er þar sem ég þekki hvað best til á bilinu frá ca. 2300 kr. upp í um eða yfir 4000 á hverjum einasta mánuði til þessara þátta heimilishaldsins. Er að mínu viti ekki vansalaust að stjórnvöld horfi nær aðgerðalaus upp á þróun sem þessa vitandi að búseturöskun er þegar farin að fylgja í kjölfar þessa og á eftir, ef fram heldur sem horfir, að verða ríkari þáttur verði ekkert að gert. Það hlýtur að vera kominn tími til þess að allir þeir sem á annað borð unna jafnrétti, mannréttindum á einu eða öðru sviði, í þessu landi sameinist um að krefja stjórnvöld þess, að til þessa málaflokks sé skilað þeim skattpeningum sem búið er að taka af skattborgurum landsins og eiga að nýtast til þessa verkefnis. Ég minni í þessu sambandi á eina meginkröfu Alþýðusambands Vestfjarða í samningsgerð á síðasta ári - kröfu til stjórnvalda um jöfnun orkuverðs sem einna raunhæfustu kjarabótina fyrir það fólk sem við þetta býr. Ég minni jafnframt á yfirlýsingu og vilyrði hæstv. forsrh. í lausn þeirrar deilu á Vestfjörðum - fyrirheit um að unnið skyldi að jöfnun orkuverðs frá því sem þá var. Ég minni einnig á að tvær nefndir hafa starfað í sambandi við þetta mál. Önnur mun hafa lokið störfum á s. l. vori og strax í kjölfar hennar mun hafa verið skipuð önnur nefnd til sama verkefnis, sem nú, fyrir nokkrum dögum líklega, hefur lokið verkefni sínu. Ég ætla ekki hér að fara út í efnisumr. um álit eða niðurstöður þessara nefnda. Það kann að koma að því síðar, en eigi að síður ætti að vera orðið ljóst eftir það starf, sem unnið hefur verið, hversu brýn þessi þörf er og hversu miklar þær drápsklyfjar eru sem eru að sliga meginþorra fólks á þeim landsvæðum sem hér er átt við. Mér eru það eigi að síður mikil vonbrigði, að mér sýnist að niðurstaða seinni nefndarinnar sé sú, að það eigi enn að skattleggja almenning í landinu til þess að snúast með einhverjum hætti við þessu vandamáli, þrátt fyrir þá staðreynd að skatt er búið að innheimta til þess allt frá 1980, en hann ekki verið látinn renna til þessa verkefnis. Það hlýtur því að vera krafa allra þeirra sem hér eiga hlut að máli til hæstv. ríkisstj. að það sé skilað þeim fjármunum, sem innheimtir hafa verið með skattlagningu og ætlaðir voru beinlínis til að jafna þarna um, til réttra aðila áður en til nýrrar skattheimtu er gripið af almenningi í landinu. Það er meginkrafa - og ófrávíkjanleg að mínu viti - fólks í dreifbýlinu, sem við þetta býr, að öllu andvirði orkujöfnunargjaldsins sé skilað til þess að jafna þessar byrðar. Áður en það hefur verið gert er ástæðulaust og óraunhæft í alla staði að vera að tala um nýja skattlagningu. Ég vil því spyrja hæstv. iðnrh. og raunar hæstv. forsrh. líka og ríkisstj. alla, hvort enn sé meiningin að svíkja gefin fyrirheit um jöfnun orkuverðs og hvort í ár eigi eins og á síðasta ári að draga undan langsamlega mestan hluta af þeim skattpeningum, sem í þetta verkefni eiga að fara, til annarra hluta innan ríkiskerfisins. Ég vil einnig spyrja hæstv. iðnrh. um það, með hvaða hætti þeim 160 millj. af 190 rúmum, sem orkujöfnunargjaldið gaf á árinu 1982, var varið. Til hvers varði hæstv. ríkisstj. þeim peningum sem áttu að fara í jöfnun orkuverðs? Og ég vil enn spyrja hæstv. iðnrh. Í fyrsta lagi er kannske rétt að spyrja: Á ekki að verja þessum 315 millj., sem innheimtar eru í orkujöfnunargjaldi á árinu 1983, til jöfnunar orkuverðs í landinu? Ef ekki, ef einvörðungu á að verja hinum 67, sem ég hef hér gert að umræðuefni, til þessa þáttar, í hvað eiga hinar 248 millj. að fara? Það er full ástæða til þess að fá það upplýst á Alþingi í ljósi gangs þessa máls með hvaða hætti hæstv. ríkisstj. ætlar sér að halda á þessu máli. Ég er þeirrar skoðunar, að stórmál sem þetta, misvægið í orkuverðinu, verði að leysa. Misvægið í orkuverðinu er svo mikið að það leiðir áður en langt um líður til gífurlegar byggðaröskunar í þessu landi, verði ekkert að gert. Ég minni einnig á í þessu sambandi, að á síðasta þingi var flutt frv. í hv. Ed. af hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni, Eiði Guðnasyni og Agli Jónssyni um þetta meginmál, þ. e. að orkujöfnunargjaldið verði allt nýtt til þess verkefnis sem því var ætlað að standa straum af. Afgreiðsla þess máls varð sú í hv. Ed. að því var vísað til hæstv. ríkisstj. með eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Með skírskotun til yfirlýsingar ríkisstj. í Ed. í gær og í trausti þess að þær aðgerðir til jöfnunar hitunarkostnaðar, sem lofað hefur verið fyrir 1. ágúst n. k., verði ákveðnar með sérstöku tilliti til efnisþátta frv., samþykkir deildin að vísa frv. til ríkisstj.“ Hér er frv. vísað til ríkisstj. í trausti þess að efnisþættir frv., sem hér um getur, verði í meginatriðum framkvæmdir. Það skortir æðimikið á að slíkt hafi verið gert. Ég held því, að hvað sem ákvörðun ríkisstj. í þessu tilviki líður geti Alþingi ekki lengur skotið sér undan því að krefjast þess fyrir hönd þess fólks sem hér á hlut að máli að skilað sé öllu því fjármagni til þessa verkefnis sem búið er að skattleggja fólk fyrir í því augnamiði. Allt annað eru hrein svik við gefin fyrirheit, gefin loforð, - svik við þá löggjöf sem samþykkt var hér á Alþingi í maímánuði 1980. Ég vænti þess að fá frá hæstv. iðnrh. viðhlítandi svör við því sem hér er um að ræða. Verði það ekki sé ég ekki annað en áfram verði að halda og knýja á hér á Alþingi að hæstv. ráðherrar standi skil á þessum peningum til réttra aðila. Ég vil, herra forseti, þakka það að fá að ræða um þetta mál utan dagskrár. Mér er ljóst að miklar annir eru, að því er sagt er, hér á hv. Alþingi, þó að undangengna daga hafi ekki verið svo að sjá á fundahaldi, en eigi að síður þykir mér ástæða til að þakka hæstv. forseta fyrir að hafa gefið mér tækifæri til að reifa þetta mál utan dagskrár.



Herra forseti. Húshitunarmál og upphitunarkostnaður hjá landsmönnum hafa oft verið til umr. hér á hv. Alþingi undanfarin misseri og ár og það ekki að ástæðulausu, og ég tel ekkert eftir mér að taka þau mál hér til umr. og standa fyrir svörum þar að lútandi, því að þessi mál eru mér hugleikin og það jafnt sem ráðh. og þm., því að ég tek alveg undir það með hv. 6. landsk. þm. að enginn er sá þáttur í okkar þjóðfélagi sem veldur meiri mismunun á kjörum manna en mismunandi kostnaður við þann undirstöðuþátt að hita upp híbýli sín. Það mætti kannske leiða líkur að því, að tilkostnaður við húsbyggingar og þær byrðar, sem á þá eru lagðar sem þurfa að koma þaki yfir höfuðið, nálgist það sem hér um ræðir, en málið er þó ekki hliðstætt. Ég tel skylt að fara nokkrum orðum um þessi mál og upplýsa hv. alþm. um hvernig staða þeirra er og leitast við að svara því sem fram kom hjá hv. 6. landsk. þm. Til að sæmileg reiða sé á því yfirliti, sem ég flyt hér tel ég nauðsynlegt að lesa upp í fyrstu þann lagatexta sem hann vitnaði til, lög nr. 12 frá 1980, um orkujöfnunargjald, þannig að þar fari ekkert milli mála. Einnig held ég að þörf sé á að rifja upp annað sem þessu frv. fylgdi, með leyfi hæstv. forseta. Þetta er ekki mjög langur lagabálkur. Þar segir í 1. gr.: „Leggja skal 11/2% orkujöfnunargjald á söluskattsstofn allra sömu aðila og lög nr. 10/1960 um söluskatt með síðari breytingum taka til. Gjaldið rennur óskipt til ríkissjóðs. 2. gr.: Ákvæði laga nr. 10/1960 um söluskatt með síðari breytingum og ákvæði reglugerða settra samkv. þeim lögum skulu gilda að fullu um álagningu, innheimtu og aðra framkvæmd orkujöfnunargjalds. 3. gr.: Lög þessi öðlast gildi frá og með 14. apríl 1980.“ Síðan eru ákvæði til bráðabirgða í fjórum tölusettum liðum, en þau varða fyrst og fremst tæknileg atriði við innheimtu gjaldsins og sé ég því ekki ástæðu til að lesa þau hér upp sérstaklega. Ég hygg að þessi lög hafi frá frv. litlum sem engum breytingum tekið, nema söluskattsprósenta var lækkuð um 1/2 prósentustig frá upphaflegu frv. En aths. með frv., sem flutt var hér á hv. Alþingi sem stjfrv. á þeim tíma, voru þessar: „Sú geysilega hækkun olíuverðs sem átt hefur sér stað á undanförnum árum hefur víða valdið vanda og skapað mikla fjárhagserfiðleika. Við Íslendingar höfum brugðist við þessum vanda með átaki í orkumálum, m. a. með aukinni notkun innlendra orkugjafa til húshitunar. Þrátt fyrir það sem hefur áunnist í þessum efnum er enn alllangt í land með að allir landsmenn geti notað innlenda orku til húshitunar, og meðan svo er ber nauðsyn til að jafna þann aðstöðumun er af þessu leiðir.“ - Ég endurtek: „Þrátt fyrir það sem hefur áunnist í þessum efnum er enn alllangt í land með að allir landsmenn geti notað innienda orku til húshitunar, og meðan svo er ber nauðsyn til að jafna þann aðstöðumun er af þessu leiðir. Megintilgangur frv. þessa er að afla ríkissjóði fjár til að standa straum af kostnaði við greiðslu olíustyrks til húshitunar og til að styrkja orkusparandi aðgerðir. Skattur samkv. lögum þessum rennur óskiptur í ríkissjóð. Af þeim um 7000 millj. kr. sem ætla má að hann skili á árinu 1980 munu um 4500 millj. kr. ganga til framangreindra verkefna. Á árinu 1980 er gert ráð fyrir verulegum framlögum til Rafmagnsveitna ríkisins og til annarra verkefna á sviði orkumála. Hafa þessi útgjöld ásamt öðru átt þátt í að veikja stöðu ríkissjóðs verulega. Þykir ekki óeðlilegt að það sem eftir stendur af gjaldinu renni í ríkissjóð til að styrkja stöðu hans til mótvægis við fyrrgreind framlög til orkumála.“ Þannig var mál þetta fyrir þingið lagt, þannig voru lög þessi samþykkt. Hér er ekki, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, um að ræða markaðan tekjustofn einvörðungu til jöfnunar húshitunarkostnaðar og þá varðandi innlenda orku, eins og sjá má af því sem ég hér hef lesið, heldur um það að ræða að verið er að innheimta beint til ríkissjóðs ákveðna fjárhæð í formi viðbótarsöluskatts til þess m. a. að stuðla að jöfnun upphitunarkostnaðar og hraða því að koma innlendum orkugjöfum í gagnið í stað innfluttrar olíu, sem tekið hafði stórfelldum breytingum til hækkunar veturinn 1979–1980, eins og menn muna. Á þessum tíma var svonefndur olíustyrkur, sem enn er greiddur til þeirra sem kynda hús sín með olíu, sem fer sem betur fer verulega fækkandi og hefur farið það á undanförnum árum, hækkaður margfaldlega að raungildi, svo sem réttmætt og eðlilegt var. En síðan þessi lög voru fest hér á hv. Alþingi og samþykkt hefur það gerst að ekki aðeins olíukostnaður er mjög hár, hefur þó sem betur fer ekki farið hækkandi í þeim mæli sem menn óttuðust um verðbreytingar á olíu að raungildi, heldur hefur það gerst að innlend orka, sem notuð er í vaxandi mæli til húshitunar, hefur reynst dýrari og vaxið að kostnaði langt umfram það sem menn höfðu vonast eftir að þyrfti að verða. Af þeim sökum hefur sú breyting orðið á, að ekki aðeins hefur verið talið óhjákvæmilegt að greiða niður hina innfluttu orku, olíuna, í formi olíustyrkja, heldur hafa stjórnvöld talið óumflýjanlegt að grípa einnig til jöfnunaraðgerða varðandi hina innlendu orku. Að þeim málum hefur verið unnið af stjórnvalda hálfu, svo sem ég tel sjálfsagt og skylt að víkja að hér á eftir. En ég vil, til þess að koma að svari til hv. 6. landsk. þm. varðandi fjármunina sem í ríkissjóð renna af 1.5 söluskattsstigi, aðeins vísa til þess, sem þegar hefur fram komið í mínu máli, að hér er ekki um markaðan tekjustofn að ræða til jöfnunar á húshitunarkostnaði. Ég segi: Því miður var ekki þannig frá málum gengið, heldur er um að ræða að þessar tekjur renna í ríkissjóð og er skipt eins og öðrum tekjum ríkissjóðs til þarfa þjóðfélagsins með afgreiðslu fjárlaga. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem hafðar eru uppi af hv. þm., sem sæti eiga í fjvn. og eiga að vita hvernig fjármagni er þar skipt, fsp. og rangtúlkanir um eðli þessarar tekjuöflunar ríkissjóðs. Ég man ekki betur en hv. 6. landsk. þm. eigi sæti í fjvn. Hann getur væntanlega svarað því með skýrari hætti en ég í hvað þeirri áætluðu tekjuöflun ríkissjóðs var á árinu 1983 varið í heild sinni, og inni í því dæmi er að finna það sem er umfram það sem sérstaklega er ráðstafað samkv. fjárlögum til jöfnunar húshitunarkostnaðar, bæði varðandi olíustyrki, styrki til jarðvarmaveitna svo og niðurgreiðslu vegna rafhitunarkostnaðar. Þá ætla ég að víkja að því í örstuttu máli hvaða meginástæður eru fyrir því að hinn innlendi kostnaður orku til húshitunar hefur þróast með þeim hætti sem raun ber vitni og veldur því, að ef ekki væri um að ræða jöfnunaraðgerðir væri innlendi kostnaðurinn farinn að nálgast upphitunarkostnað með olíu mjög verulega. Ég vil þó, herra forseti, stytta mál mitt varðandi þennan þátt, vegna þess að í síðustu viku var þetta mál til sérstakrar umr. utan dagskrár og þar fór ég ítarlega út í þessa þætti. Umr. var þá hafin af hv. 5. þm. Vestf. um þróun raforkuverðs sérstaklega í landinu. Það hefur sem sagt orðið á síðustu þremur árum, frá því að umrædd lög nr. 12/1980 voru samþykkt, að heildsöluverð frá aðalorkuframleiðslufyrirtæki landsins, Landsvirkjun, hefur hækkað frá ársbyrjun 1980 að telja um nálægt 800%, meira en tvöfalt umfram það sem byggingarvísitala og lánskjaravísitala hafa hækkað, með þeim afleiðingum að þeir sem kaupa þessa orku og dreifa henni til húshitunar þurfa að innheimta fyrir hana stórkostlega meira fjármagn að raunvirði en var fyrir þremur árum. Það er til að bregðast við þessum aðstæðum sem ákveðið var af ríkisstj. á s. l. vori að grípa einnig til niðurgreiðslu á hinni innlendu orku og þá sérstaklega rafhituninni, fyrir utan að bregðast við vanda þeirra jarðvarmaveitna sem við mesta örðugleika eiga að búa. Sú stefna, sem lýst var yfir af mér við umr. um þessi mál í Ed. Alþingis í maíbyrjun s. l. og hafði að bakhjarli samþykkt ríkisstj. um þessi efni, var þess efnis, að stefnt verði að því samkv. áætlun sem gera skyldi að upphitunarkostnaður sambærilegs íbúðarhúsnæðis yrði yfirleitt ekki meiri en gerist hjá nýjum og hagkvæmum hitaveitum. Þar voru sérstaklega nefndar til Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar, sem tekin var í notkun að mig minnir á árinu 1981 eða hugsanlega var það 1982, og svo var einnig vísað til Hitaveitu Akureyrar í þessu efni. Að þessari áætlun, sem talað var um í yfirlýsingu ríkisstj. frá 5. maí s. l., var unnið og í ágústmánuði s. l. samþykkti ríkisstj. að hefja skyldi niðurgreiðslu á raforku til húshitunar frá og með 1. okt. 1982 að telja með framlagi úr ríkissjóði til bráðabirgða, en jafnframt skyldi skipuð nefnd í samráði við þingflokka til að fjalla um framtíðarfjáröflun til að jafna húshitunarkostnað. Þessa nefnd skipaði ég 30. sept. og í henni áttu sæti eftirtaldir heiðursmenn: Guðmundur Bjarnason alþm., Gunnar R. Pétursson rafvirki, búsettur á Patreksfirði ef ég man rétt, Þorv. Garðar Kristjánsson alþm. og Kjartan Ólafsson ritstjóri, og var sá síðast taldi formaður nefndarinnar. Tillögur þessarar nefndar liggja nú fyrir, en hún skilaði áliti sínu 28. jan. s. l. Það var sent hv. alþm. í byrjun þessarar viku og vænti ég að allir hafi það handa á milli. Þar er að finna tillögur nefndarinnár um framtíðartekjuöflun til jöfnunar húshitunarkostnaðar ásamt fskj. sem nefndin byggir álit sitt á. Ég tel rétt að fara hér nokkrum orðum um þetta álit, þannig að það komist örugglega á framfæri við hv. alþm. Þeir hafa mikið að lesa og álit nefndarinnar er ekki langt. Það skal aðeins vitnað hér til meginatriða, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin telur eðlilegt að raforkuverð til stóriðju verði hækkað verulega og að stjórnvöld beiti öllum tiltækum ráðum í því skyni og tryggi framgang þeirrar kröfu nú hið allra fyrsta. Nefndin leggur til að hluta þess fjármagns, sem þannig yrði aflað, verði varið til að tryggja lægra raforkuverð til húshitunar, þannig að kostnaður við rafhitun íbúðarhúsnæðis verði eigi hærri en sem nemur 60% af kyndingarkostnaði með óniðurgreiddri olíu. Til að ná því marki þarf um það bil 100 millj. kr. á ári miðað við verðlag í jan. 1983. Nefndin telur að veruleg hækkun raforkuverðs til stóriðju sé æskilegasta leiðin í því skyni að tryggja fjármagn til jöfnunar húshitunarkostnaðar. Meðan ekki hefur náðst árangur í þeim efnum verður til bráðabirgða að grípa til annarra úrræða. Nefndin minnir á lög nr. 12 frá 1980, um orkujöfnunargjald er nemur 1.5% á söluskattsstofn. Nefndin telur nauðsynlegt að vandlega verði athugaðir allir möguleikar á því að ríkissjóður greiði af núverandi tekjum sínum, þ. e. 106 millj. kr. á ári, sem hér er lagt til að gangi til jöfnunar á kostnaði við húshitun, meðan ekki hefur verið aflað tekna í þessu skyni með hækkun orkuverðs til stóriðju. Reynist ekki unnt að tryggja þannig greiðslu úr ríkissjóði, þá leggur nefndin til að ríkissjóður greiði helming fjárins, þ. e. 53 millj. kr., yfir árið en jafnhárrar upphæðar verði aflað með sérstökum orkuskatti. Orkuskatturinn verði lagður á alla notorku. Undanþegin orkuskatti verði þó orka til fiskiskipa og sú raforka sem nú er verðjöfnunargjaldsskyld. Upphæð orkuskattsins verði sem svarar 0.75 aurar á kwst. miðað við verðlag í janúar 1983. Nefndin bendir á þann möguleika, að í stað orkuskatts verði söluskattur hækkaður og samsvarandi fjárupphæðar aflað með þeim hætti í sama tilgangi. Verði sú leið valin þyrfti söluskattur að hækka um tæplega 0.3 prósentustig. Gert er ráð fyrir að öll skattheimta í þessu skyni og sérstakar greiðslur ríkissjóðs falli niður þegar framtíðarfjáröflun hefur verið tryggð með hækkun orkuverðs til stóriðju.“ Þetta voru nokkrar orðréttar tilvitnanir í þetta nál. Þess ber að geta, að nefndin er sammála um þetta álit, en hv. alþm. Þorv. Garðar Kristjánsson hefur þó fyrirvara um vissa þætti nál. varðandi tekjuöflun og ráðstöfun tekna af orkusölu til stóriðju. Er hans fyrirvara að finna í því áliti sem allir hv. alþm. hafa fengið. Þetta taldi ég rétt að fram kæmi hér. Hér var um að ræða nefnd með tengslum við alla þingflokka til að fjalla um þetta þýðingarmikla efni. Tillögur þessarar nefndar, nýkomnar í mínar hendur, eru nú til athugunar hjá ríkisstj. og um þessi efni verður áfram haft samráð við þingflokka til þess að leita lausnar á þeim brýna vanda sem hér er við að fást og ég geri ekkert minna úr en hv. 6. landsk. þm. og þekki mætavel af eigin raun og frá því fólki sem ég er umbjóðandi fyrir sem alþm. af Austurlandi. Þeir landshlutar, sem þessi hái upphitunarkostnaður bitnar meira á en nokkrum öðrum, þótt enginn sé þar alveg undanskilinn nema kannske Faxaflóasvæðið, eru Austurland og Vestfirðir. En margir fleiri koma inn í þá mynd vissulega. Ég vil rifja það aðeins hér upp, vegna þess að hv. 6. landsk. þm. talaði svo mjög um lög nr. 12 frá 1980, að áður en frv. til þeirra laga var flutt hér inn á Alþingi hafði á vegum iðnrn. verið lögð í það mikil vinna að undirbúa lög um orkuskatt til tekjuöflunar til jöfnunar húshitunarkostnaðar. Eins og þeirri vinnu var háttað var gert ráð fyrir að slíkur orkuskattur yrði markaður tekjustofn í þessu skyni. Minnihlutastjórn Alþfl., sem sat á stólum veturinn 1979/1980 um fimm mánaða skeið, hafði unnið að undirbúningi sama máls, og hæstv. þáv. iðnrh. Bragi Sigurjónsson flutti hér inn í þingið frv. um orkuskatt, þar sem gert var ráð fyrir skattlagningu sem einnig tæki til stóriðju í landinu. Athuganir mála af minni hálfu og iðnrn. í framhaldi af þessu í ársbyrjun 1980 lutu að því hinu sama. En það er skemmst frá því að segja, að um þetta frv., um sérstakan orkuskatt til tekjuöflunar í þessu skyni, varð ekki samkomulag í núverandi ríkisstj., og því var það mót mínu ráði að farið var í almenna tekjuöflun með viðbótarhækkun á söluskatti. Ég ætla hér ekki að fara að rifja upp á hverju strandaði eða á hverjum strandaði í ríkisstj. við undirbúning málsins, en minni á að gert var þarna ráð fyrir að þessi orkuskattur legðist á alla orku, einnig hitaveitur í landinu eins og þær legðu sig, svo og olíu og einnig olíu til fiskiskipa. Það var alls ekki við það komandi af hálfu aðila sem hlut áttu að máli að þessi orkuskattsleið yrði fyrir valinu. Því varð þessi almenna söluskattshækkun til tekjuöflunar í ríkissjóð að niðurstöðu, og liggur fyrir í þingtíðindum frá þessum tíma hvernig þeirri afgreiðslu máls var háttað. Ég tel rétt að geta þess í sambandi við jöfnun húshitunarkostnaðar, að það hefur ekki aðeins verið litið til rafhitunarinnar, sem orðin er óbærilega dýr fyrir þá sem hana þurfa að nota, heldur einnig til þeirra hitaveitna í landinu sem við erfiðastar aðstæður búa og hafa lent í miklum fjárhagslegum erfiðleikum af tæknilegum ástæðum, ekki síst við vatnsöflun. Þar er um að ræða hitaveitur í þremur landshlutum, sem inn í það mál koma, á Vestfjörðum, á Norðurlandi og á Austurlandi, fyrirtæki eins og Hitaveitu Suðureyrar, eins og Hitaveitu Siglufjarðar, eins og Hitaveitu Fella og Egilsstaða, svo að dæmi séu tekin af slíkum veitum, sem sumar hverjar eru með óbærilega háa gjaldskrá og það af illri nauðsyn. Ég hef alveg nýlega staðfest reglugerð, sem undirbúin var af sérstökum starfshópi sem með málefni þessara hitaveitna fór, - reglugerð, sem brátt mun birtast í Stjórnartíðindum, sem kveður á um og rýmkar möguleika slíkra veitna til þess að fá styrk vegna fjármagnskostnaðar, eins konar stofnkostnaðarstyrk til þess að létta þeirra erfiða dæmi. En það er rétt að það komi einnig fram varðandi niðurgreiðsluna á rafhitun, að nú þegar eða frá 1. okt. s. l. hafa komið til framkvæmda þrír áfangar í niðurgreiðslu raforku og fram undan er fjórði áfanginn, væntanlega tengdur næstu gjaldskrárákvörðun, sem taka mun gildi 1. maí n. k. Niðurgreiðslan á raforkunni nemur nú 17 aurum á hverja kwst., en það sem innheimt er af notendum - og þetta eru tölur sem varða Rafmagnsveitur ríkisins, þær eru svipaðar hjá öðrum veitum, kannske aðeins lægri hjá sumum sem selja raforku til húshitunar í einhverjum mæli, - eru 58 aurar. Heildarverðlagningin er þá 75 aurar á kwst. til upphitunar samkv. taxta C-1 og niðurgreiðsluhlutfallið nemur 23%. Hluttallið miðað við olíukyndingarkostnað miðað við óniðurgreidda olíu er núna - Herra forseti. Ég veit ekki hvort hv. alþm. hafa áhuga á að hlýða á mál mitt.

Ég bið hv. þdm. að gefa hljóð.

- 23% af heildarkostnaði og kostnaðurinn við rafhitun samkv. gjaldskrá Rafmagnsveitna ríkisins er nú 62% af óniðurgreiddri olíu, 62% af olíukyndingarkostnaði, en ráðgert er að hann verði færður niður í 60% við næstu gjaldskrárákvörðun. Til samanburðar er þess að geta, að hjá Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar er þetta hlutfall nú 55%, en hjá Hitaveitu Akureyrar, en þessar tvær veitur voru teknar sérstaklega til viðmiðunar í samþykkt ríkisstj. í maíbyrjun s. l., er hlutfallið 59% eða mjög nálægt þeim 60% sem gert er ráð fyrir að raforkukostnaðurinn verði frá 1. maí n. k. að telja. Vegna þeirrar umr. sem verið hefur um tilkostnaðinn við upphitun, sem hv. 6. landsk. þm. vék að áðan og taldi að næmi um helmingnum af dagvinnulaunum verkamanns á mánuði og væntanlega þá á ári á heildina litið, og ýmsar tölur hafa verið nefndar í blöðum um þessi efni, þá tel ég nauðsynlegt að fram komi hér þær upplýsingar, sem ég veit réttastar í þessu efni, sem Orkustofnun hefur reiknað út varðandi upphitunarkostnað á meðalibúð, 400 rúmmetra íbúð, eftir síðustu gjaldskrárbreytingu 1. febr. s. l. Þá er miðað við sómasamlega einangrað húsnæði, þar sem olíunotkun, ef um hana væri að ræða, væri 13 lítrar á rúmmetra á ári - sagt eftir minni - sem er sá staðall sem eðlilegt er talið að miða við. Þá er kostnaðurinn sá sem hér greinir, og ég hef flokkað hann í fjóra þætti: í olíuhitunarkostnað, í rafhitunarkostnað, í kostnað hjá nýrri hitaveitu eða nýlegri, eins og á Akureyri, og hjá rótgróinni hitaveitu, eins og hér í Reykjavík, nálægt afskrifaðri hitaveitu: Olíuhitunin niðurgreidd samkv. þessu væri á ári 28 450 kr. eða 2 371 kr. á mánuði, en án niðurgreiðslu 37 410 á ári eða 3 118 kr. á mánuði. Rafhitun - þar er miðað við taxta Rafmagnsveitna ríkisins, taxta C-1, - væri niðurgreidd 23 021 kr. á ári eða 1918 kr. á mánuði. Án niðurgreiðslu, eins og nú er, væri kostnaður við rafhitun 28 773 á ári eða 2 394 á mánuði. Hjá nýrri hitaveitu, og þar er það Hitaveita Akureyrar sem miðað er við, er þessi kostnaður 22 144 á ári eða 1845 kr. á mánuði. Og hjá rótgróinni hitaveitu, hitaveitu eins og Hitaveitu Reykjavíkur, þar sem kostnaðurinn er um 14% af olíukyndingarkostnaði, væri kostnaðurinn á ári 5 231 kr. eða 436 kr. á mánuði. Á milli þessara rótgrónu veitna, sem meiri hluti landsmanna, hér á Faxaflóasvæðinu sérstaklega, býr við, annars vegar og hins vegar þeirra sem búa við gjaldskrár nýrra hitaveitna eða við rafhitun, þótt niðurgreidd sé, svo ekki sé minnst á olíuhitun, er þessi munur óhóflega mikill, svo vægt sé til orða tekið, stórfelldur eða meira en fjórfaldur miðað við núverandi aðstæður og þær viðmiðanir sem hér eru viðhafðar við þennan samanburð, sem taka mið af meðalstórri sómasamlega einangraðri íbúð. Samkv. þessu er sem sagt verðmunurinn hjá nýjum hitaveitum með háa gjaldskrá og rafhitun nálægt 1000 kr. á ári eða raunar innan við 100 kr. á mánuði, en verðmunur á þessum veitufyrirtækjum, hvort sem um er að ræða jarðvarma eða raforku þessara veitna, og aftur ódýrustu hitaveitnanna er meira en fjórfaldur. Nú veit ég að auðvelt er að benda á dæmi sem víkja verulega frá þessum meðaltalsaðstæðum af ýmsum ástæðum; vegna mjög mismunandi varmanotkunar hjá fólki, menn kjósa að hafa mismunandi hita á sér í híbýlum sínum og það leiðir til mismunandi útkomu á orkureikningnum, en ekki síður hins, að húsnæðið er mjög mismunandi úr garði gert og allt of mikið af íbúðarhúsnæði í landinu er vaneinangrað, er vanbúið, heldur illa hita og notkunin verður því til muna meiri en svarar til þeirra staðalaðstæðna sem vitnað er til og eðlilegt er að miða við. En einnig varðandi þetta hafa stjórnvöld reynt að bregðast við með fjáröflun og lánveitingum til að auðvelda orkusparandi aðgerðir á húsnæði. Það voru tekin upp frá árinu 1981 að telja svokölluð orkusparandi lán til breytinga á húsnæði, til einangrunar íbúðarhúsnæðis, og er það sérstakur lánaflokkur sem um er að ræða. Mig minnir að á árinu 1981 hafi verið úthlutað 190 slíkum lánum. Á árinu 1982 var úthlutað 104 slíkum lánum að upphæð samtals 5.4 millj. kr. En Húsnæðisstofnun hafði meira til umráða en þessa upphæð. Hún hafði reiknað með 7 millj. kr. í þessu skyni, en eftirspurnin eftir þessum lánum var ekki meiri en svo að hægt var að fullnægja eftirspurninni og ekki var ráðstafað öllu fjármagninu sem til ráðstöfunar var. Á yfirstandandi ári gerir Húsnæðisstofnun ráð fyrir að hafa til umráða 8 millj. kr. í þennan lánaflokk til orkusparandi aðgerða. Og svo ákveðið sem ég mæli með því að áfram verði unnið að því að jafna orkukostnað í landinu, þá hlýt ég að hvetja mjög eindregið til þess að menn leiti leiða, hver og einn sem býr við hinn háa orkukostnað, og það mega reyndar allir taka til sín, og reyni að bæta stöðu sína með því að ganga betur frá híbýlum sínum og hagnýta sér lán sem í boði eru í þessu skyni. Þau lán þarf að gera aðgengilegri en nú er. Það er mikil spurning hvort það er ekki þjóðhagslega skynsamlegt að taka upp beina styrki í því skyni að menn geti gengið betur frá húsnæði sínu til að lækka orkureikninginn og þar með upphitunarkostnað þjóðarheildinni til hagsbóta. Herra forseti. Ég taldi nauðsynlegt, vegna þess að þessi mál koma hér til umr. utan dagskrár enn einu sinni, og er ég þó síður en svo að átelja að hv. alþm. hafi áhuga á að ræða þennan mikla vanda, að draga upp mynd af þessari stöðu og rekja þær tillögur sem nefnd fjögurra valinkunnra manna með tengsl við alla þingflokka hefur skilað af sér í sambandi við tekjuöflun til jöfnunar húshitunarkostnaðar til frambúðar. Megináhersla þessarar nefndar er að hækkað verði raforkuverð til stóriðju í landinu til þess að þannig sé hægt í senn að lækka gjaldskrár veitufyrirtækja sem selja raforku í smásölu þannig að hægt sé að lækka þeirra gjaldskrár og þannig að ekki þurfi að koma til þeirra gífurlegu verðhækkana sem Landsvirkjun telur að sínu mati nauðsynlegt að velta yfir á almenningsveitur í landinu áframhaldandi og nema samkv. áætlun stjórnar Landsvirkjunar á þessu ári 126%. Áform eru um að hækka gjaldskrá Landsvirkjunar samkv. hennar áætlun og raunar fremur vægum verðbólguforsendum miðað við núverandi horfur, sem þar eru lagðar til grundvallar, sem þessu nemur. Ég tel mikinn feng að því að álit þessarar nefndar um tekjuöflun liggur fyrir, og ég tel mikla nauðsyn á því, að ekki verði látið við það mark sitja, sem horfur eru nú á að náist með niðurgreiðslu raforku 1. maí n. k., að munurinn verði ekki meiri en 60% miðað við olíukyndingarkostnað, heldur leiti menn áframhaldandi leiða til að draga úr þessu mikla misrétti, sem fólgið er í geysilega ólíkum tilkostnaði við upphitun, sem er milli fjórfaldur og fimmfaldur þar sem tilkostnaðurinn er lægstur og þar sem hann er hæstur, og finnast þó dæmi um að hann sé ennþá meiri þar sem húsnæði er vanbúið til þess að halda hita innan veggja. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið um þetta.



Þessar umræður gefa mér tilefni til þess að rifja upp fyrir hv. þdm. eðli og tilgang umr. utan dagskrár. Utan dagskrár er hv. þm. gefið orðið til að koma á framfæri brýnum málefnum, sem þeir vilja vekja athygli á, eða leita svara við áríðandi málefnum hjá stjórnvöldum. Hér var að vísu um það að tefla að hv. þm. hafði beðið með það heila viku í samráði við forseta að koma spurningum sínum á framfæri við ráðh., en hæfilegt hefði verið, eins og þetta mál er vaxið, að þeim fsp. hefði verið komið á framfæri á eins og 5 mínútum, en ekki 15, og svo svarinu öllu helst á eins og 10 mínútum, en ekki 50. Ég vil taka það skýrt fram að alveg er útilokað að ég verji öllum reglulegum fundartíma deildarinnar til umr. utan dagskrár og bið menn að hafa það í huga.



Herra forseti. Hv. 6. landsk. þm. hefur vakið máls hér á verðjöfnun á hitakostnaði húsa hér á landi og óskað eftir svörum frá hæstv. iðnrh. við ákveðnum spurningum. Hæstv. iðnrh. fór yfir þetta mál mjög ítarlega, en þó skortir enn nokkuð á að fullnægjandi svör hafi fengist. Ég vil þó, áður en ég vík að jöfnun húshitunarkostnaðar almennt, segja örfá orð um það sem fram kom hjá hv. 6. landsk. þm. og kemur reyndar oft fram í ræðum manna hér á Alþingi, en það er misvægi í búsetuskilyrðum. Ég dreg ekkert úr þeim mikla mun sem er á hitunarkostnaði eftir landshlutum. Um það hefur ekki verið ágreiningur hér á hv. Alþingi að þennan mun ætti að jafna, að einhverju marki a. m. k. En mér finnst oft á tíðum í ræðum manna að menn geri of mikið úr því sem menn kalla misvægi í búsetuskilyrðum og einblíni þá á ákveðna afmarkaða hluti, og þá einkum húshitunarkostnaðinn. Sannleikurinn er sá, að þetta mál er alls ekki svona einfalt. Þó að hægt sé að benda á svo mikinn mun á kostnaði við upphitun húsa, þá er jafnframt hægt að benda á ýmiss konar annan mun á búsetuskilyrðum hér í landi, sem er þéttbýlissvæðinu í óhag en menn taka ekki tillit til. Ég held að það sé t. d. alveg ljóst að húsnæðiskostnaður er miklum mun meiri hér á Reykjavíkursvæðinu en á mörgum öðrum stöðum úti um land. Bæði á það við um verð á húseignum, jafnvel um byggingarkostnað og ég tala ekki um húsaleigu. Samgöngukostnaður innan sveitarfélags er og miklu meiri hér á Reykjavíkursvæðinu heldur en víða innan sveitarfélaga annars staðar. Þetta bendi ég á til þess að undirstrika að það er nauðsynlegt að taka mun fleiri þætti inn í þetta mál þegar verið er að vega og meta búsetuskilyrði í hinum einstöku landshlutum. Með þessum orðum vil ég þó ekki draga úr því að sá munur, sem verið hefur á húshitunarkostnaði, er of mikill og það hefur ekki verið ágreiningur um það hér á hv. þingi að um hann ætti að fjalla sérstaklega og hann ætti að jafna. Og það var einkum með tilliti til þess að menn vildu að stigin yrðu röskleg skref í átt til jöfnunar, að lögin um orkujöfnunargjald voru samþykkt hér á Alþingi 10. apríl 1980. Þessi lög rifjaði hæstv. ráðh. upp og las texta þeirra og ég skal ekki gera það hér. Hann vitnaði jafnframt til grg. og vildi með því sanna að í raun hefði Alþingi ekki verið að taka ákvörðun um tekjuöflun til orkujöfnunar nema að litlu leyti. Þessum skilningi hæstv. ráðh. vil ég alfarið mótmæla. Ég minnist vel þessara umr. hér á hv. Alþingi árið 1980 og umr. í þingflokki sjálfstæðismanna t. d. Þá var skýrt tekið fram að nú ætti að stíga stór skref í átt til orkujöfnunar. Nafnið á þessu gjaldi, orkujöfnunargjald, það eitt út af fyrir sig bendir til þess hver var tilgangur með því, hvert þessi sérstaki skattur, þetta 11/2% af söluskattsstofni ætti að ganga. En ríkisstj. hefur farið aðrar leiðir. Hæstv. ríkisstj. með hæstv. iðnrh. og hæstv. fjmrh. í broddi fylkingar hefur brugðist trausti og trúnaði Alþingis í þessu efni með því að taka þær tekjur sem ætlaðar voru til þessara nota til annarra alls óskyldra hluta. Með því að lesa grg. má sjá að það var að vísu ætlunin, a. m. k. á þessu fyrsta ári, að einhver hluti gjaldsins gæti orðið afgangs. Þess er getið eftir að rakið hefur verið í grg. að ríkissjóður hafi lagt í ýmis útgjöld vegna rafmagns- og orkumála og þessi útgjöld hafi átt þátt í að veikja stöðu ríkissjóðs verulega. En síðar segir: „Þykir ekki óeðlilegt að það sem eftir stendur af gjaldinu renni í ríkissjóð til að styrkja stöðu hans til mótvægis við fyrrgreind framlög til orkumála.“ Þarna er látið að því liggja að um einhvern óverulegan afgang sé að ræða, það sem eftir standi af þessu gjaldi. Reynslan hefur hins vegar orðið sú, að þetta gjald hefur í vaxandi mæli farið til almennrar eyðslu hjá ríkissjóði. Á árinu 1982 var þetta gjald 190 millj. kr. Samkv. sérstakri grg., sem fjmrn. hefur látið frá sér fara og birtist sem fskj. með því nál. sem hæstv. ráðh. vitnar til, má með miklum sparðatíningi sýna fram á að til þessara nota hafi farið 58–59 millj. kr. af þessum 190 millj. kr. Annar hluti þessa gjalds hefur farið til almennrar eyðslu hjá ríkissjóði. Nýjustu útreikningar benda til þess að á árinu 1983 muni tekjur af orkujöfnunargjaldinu nema 315 millj. kr. Hv. 6. landsk. þm. spurði hæstv. iðnrh. að því áðan, þegar hann hóf máls hér í upphafi fundar, hvert þessir peningar mundu ganga. Hæstv. iðnrh. svaraði því ekki. Hann svaraði með almennum orðum, hann reyndi að afsaka sig með því að vitna í grg., taldi að það væri í lagi að taka þetta gjald til annarra nota, en sundurliðað hvert þetta gjald ætti að renna það gat hann ekki upplýst. Það er líka skiljanlegt vegna þess að hæstv. iðnrh., hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj. hafa ákveðið að þetta sérstaka gjald, orkujöfnunargjald, gjald til þess að jafna orkukostnað í landinu, skuli renna til annarra hluta og það mikilvæga verkefni, sem hv. Alþingi sameinaðist um að leysa á vordögum 1980, skuli lagt til hliðar að miklu leyti. Það er alveg nauðsynlegt að menn átti sig á því að hér er um það að ræða að hæstv. iðnrh. og hæstv. ríkisstj. hefur sýnt þessu máli lítinn áhuga, hefur sýnt því lítinn áhuga að koma til móts við það fólk víðs vegar um landið sem nú býr við óheyrilegan orku- eða upphitunarkostnað. Það er hins vegar reynt að vefja þetta mál inn í alls konar umbúðir, drepa því á dreif og kenna allt öðrum hlutum um heldur en áhugaleysi hæstv. ríkisstj. Þar bendi ég fyrst á að nú er verið að tengja þetta orkuverði til stóriðju. Í því nál. sem hér liggur fyrir er talið að aðalatriði þessa máls, aðalatriðið til að jafna upphitunarkostnað á landinu, sé að hækka orkuverð til stóriðju. Auðvitað er hér verið að blanda saman óskyldum hlutum, sennilega að yfirlögðu ráði, sem lið í því áróðursstríði sem hæstv. iðnrh. er að setja á svið hér hvað eftir annað til að fela m. a. dugleysi sitt í því að ná fram eðlilegum samningum um hækkað orkuverð til stóriðju. Sannleikurinn er sá, að ef menn ætla sér að taka þessa stefnu, taka að einhverju eða miklu leyti hækkað orkuverð til stóriðju til þess að greiða niður raforkuverð víðs vegar um landið, þá verða menn auðvitað að taka mið af kostnaði Landsvirkjunar og fjárhag Landsvirkjunar. Menn vita það að Landsvirkjun er rekin með halla. Landsvirkjun stendur líka frammi fyrir stórfelldum nýjum virkjunarframkvæmdum. Fyrirtækið sjálft hefur áhuga á að geta fjármagnað þær með eigin fjármagni allt að 20%, m. a. til þess að lækka framtíðarrafmagnsverð á landinu. Allt þetta verður að taka með inn í þetta dæmi, en ekki að stilla upp svona einfaldri mynd eins og hæstv. iðnrh. er að leitast við að gera. Látið er að því liggja að það sé hækkun á heildsölugjaldskrá Landsvirkjunar, sem sé fyrst og fremst og nær eingöngu orsökin þegar rætt er um hækkað raforkuverð í landinu. Auðvitað er það ekki nema hluti af skýringunni þó að reynt sé að fela það. Hæstv. ráðh. veit vafalaust eins og ég að útgjöld t. d. Rafmagnsveitna ríkisins eru ekki nema að hluta vegna orkukaupa. Sennilega eru um 50% af útgjöldum Rafmagnsveitna ríkisins vegna orkukaupa. Önnur 50% eru vegna annars kostnaðar, launakostnaðar, efniskaupa og annars þess háttar. Rafmagnsveitur ríkisins hafa vissulega þurft á hækkunum að halda vegna þess hluta af sínum útgjöldum. Rafmagnsveitur ríkisins og aðrar rafmagnsveitur í landinu hafa verið sveltar árum saman varðandi hækkanir og hafa þurft að stofna til skulda í mjög ríkum mæli, skulda sem þarf að greiða. Það er því óleyfilegt með öllu að ætla sér í áróðursskyni að láta að því liggja, að meginástæða þess að upphitunarkostnaður í landinu sé svo ójafn sé verðið til stóriðju. Ég vil sérstaklega benda á að einn nm., fulltrúi þingflokks sjálfstæðismanna í nefndinni, hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson, hafði fyrirvara bæði um þetta atriði og önnur í nál. Hann segir í sínum fyrirvara með leyfi hæstv. forseta: „Ráðagerðin um ráðstöfun á hluta af auknum tekjum Landsvirkjunar af orkusölu til stóriðju er nú hvorki tímabær né raunhæf, enda koma þær tekjur í góðar þarfir engu að síður, og raunar mest um vert að láta einskis ófreistað til að ná hækkun raforkuverðsins til Íslenska álfélagsins.“ Það er líka vert að huga að því hverjar eru aðrar tillögur og hugmyndir þessarar nefndar, sem starfaði undir forustu Kjartans Ólafssonar, eins af forustumönnum Alþb. Það er lagt til sem eins konar varatillaga að leggja á sérstakan orkuskatt, þó ekki á olíu til fiskiskipa né til verðjöfnunargjalds skyldra rafveitna. Slíkur orkuskattur, ef hann yrði lagður á, mundi hækka hitaveitugjald hér í Reykjavík um 5%, þá gjaldskrá sem reynt er nú að halda niðri með öllum tiltækum ráðum. Ég vil strax taka af öll tvímæli um það, að ég er algerlega andvígur þeirri till. sem hér er lögð fram um sérstakan orkuskatt. Ég vil að það komi strax fram að ég tel það fráleitt að leggja sérstakan skatt á hitaveiturnar í landinu í þessu skyni, sem mundi eins og ég sagði hækka hitaveituverðið um 5% hér í Reykjavík. Um þetta atriði hafði líka sterkan fyrirvara Þorv. Garðar Kristjánsson. Hann sagði í sínum fyrirvara: „Það er lagaskylda að ráðstafað sé fjármagni, sem aflað er með orkujöfnunargjaldi, samkv. lögum nr. 12 frá 1980 eftir því sem með þarf til jöfnunar hitakostnaðar. Þess vegna er hvorki rétt né nauðsynlegt að leggja nýja skatta á til að mæta þessum þörfum, hvort heldur er orkuskattur eða söluskattur.“ Nefndin bendir einnig á það eða meiri hluti hennar, að það eigi að setja á sérstakan söluskatt eða hækka söluskattinn og nefnir 0.3% hækkun í þessu sambandi. Hæstv. ríkisstj. verður að horfast í augu við þá staðreynd, að hún leitaði eftir samþykki hér á hv. Alþingi á vordögum 1980 til þess að afla fjár til að jafna upphitunarkostnað í landinu. Þm. allra flokka féllust á þessi tilmæli ríkisstj. og samstaða varð hér á hv. Alþingi um að hækka söluskattinn þannig, að lagt var á 11/2% nýtt söluskattsstig. Það eru hrein svik af hæstv. ríkisstj. að hafa tekið þennan tekjustofn til annarra nota og vera nú að leggja á ráðin um nýja sérstaka skatta í þessu skyni. Og þó að hæstv. iðnrh. leitist við hér í ræðustól að vefja það inn í einhverjar umbúðir með því að vitna bæði í lögin sjálf og grg. með þeim, þá fer það ekki milli mála að hæstv. ríkisstj. hefur brugðist trausti Alþingis í þessu efni. Þá má kannske láta sér það í léttu rúmi liggja að hæstv. ríkisstj. bregðist trausti Alþingis. Við erum vanir því hér á Alþingi að hæstv. ríkisstj. geri það. Alvarlegast í þessu er þó það, að hæstv. ríkisstj. hefur brugðist trausti þess fólks, sem treysti á það og vonaðist eftir því, þegar þessi sérstaki skattur var lagður á allan almenning, að með því væri verið að stíga stórt skref í átt til að jafna upphitunarkostnað í landinu. Fólk treysti á það. Fólk greiðir í aukaskatt 315 millj. kr. á þessu ári í trausti þess að þetta fé verði notað til þessara hluta, en hæstv. ríkisstj. hefur þegar tekið ákvörðun um að gera það ekki. Það er alveg út í hött að hæstv. iðnrh. sé að kenna fjvn. um það eða einstökum fjvn.-mönnum að þessi skattur skuli hafa farið í annað. Það eru tillögur hæstv. iðnrh., það eru till. hæstv. fjmrh., sem þar er verið að framkvæma. Meiri hl. fjvn. hér á Alþingi lýtur í þessu efni vilja hæstv. ríkisstj. Hér er því verið með einstökum hætti að hlaupast undan verkefni sem Alþingi fól hæstv. ríkisstj. Hæstv. ríkisstj. á ekki nema eina leið út úr þessu máli. Hún á ekki nema eina leið til að jafna húshitunarkostnað á Íslandi. Sú leið er að nýta það fjármagn sem Alþingi samþykkti að veita henni í þessu skyni. Allt annað er að bregðast trausti bæði þings og þjóðar.



Áður en ég fresta þessari umr. utan dagskrár gef ég frummælanda, hv. 6. landsk. þm., tækifæri til þess að þakka svörin í örstuttu máli.



Herra forseti. Mig tekur sárt að þurfa að taka tregt í það hjá hæstv. forseta að fá aðeins að þakka svörin, vegna þess að ég tel ekki við hæfi að frummælandi, hvort sem er utan dagskrár eða með öðrum hætti, fái einvörðungu að tala í 15 mínútur, en sá sem svarið gefur, þ. e. hæstv. ráðh., fái að tala í 50 eða 55 mínútur. Ég vil því mælast eindregið til þess við hæstv. forseta að ég fái hér að segja örfá orð til viðbótar þakklætinu til hæstv. ráðh.

Skiptir ekki máli ef það er nógu stutt.

Ég ætla þá að byrja á því að þakka hæstv. ráðh. þau svör sem hann hér gaf, svo langt sem þau ná, en þau eru víðs fjarri að vera viðhlítandi svör við þeim spurningum sem hann var spurður að. Hann fór að drepa málinu á dreif og saka einstaka fjvn.-menn og fjvn. sem heild um það hvernig þessu fjármagni væri ráðstafað. Ég minni hæstv. ráðh. á það, að í fjvn. var óskað eftir yfirliti um með hvaða hætti þessu fé var skipt á árinu 1982 og hvað væri fyrirhugað á árinu 1983. Það fékkst ekki. Ég minni hæstv. ráðh. einnig á það, að við hverja einustu afgreiðslu fjárlaga eftir að þessi lög voru samþykkt hefur stjórnarandstaðan borið fram brtt. um að öllu þessu fjármagni yrði varið til jöfnunar orkuverðs. Hæstv. ráðh. hefur verið í broddi fylkingar um að fella þær tillögur. Hann leikur því tveim skjöldum í þessu sem öðru. Það er hrein fásinna að ætla að koma sökinni í þessu tilfelli yfir á einstaka fjvn.-menn. Hér ber hæstv. iðnrh. og hæstv. fjmrh. og stjórnarliðið sem heild ábyrgð á því að ekki hefur verið farið að lögum. Heitið eitt á þessu gjaldi, orkujöfnunargjald, ber það með sér að það er til þess ætlað að jafna orkuverð í landinu. Það er ekki einvörðungu verið að tala um jöfnun á húshitunarkostnaði að því er varðar olíustyrki. Það er verið að tala um almennan jöfnuð orku með þessu gjaldi. Og af hverju halda menn að í fjárlagafrv. fyrir árið 1983, sem lagt var fram á síðasta hausti, og í fjárlögum yfirstandandi árs sé búið að strika þetta heiti, orkujöfnunargjald út úr fjárlögunum? Af hverju skyldi það vera? Kynni að vera að það væri ákvörðun hæstv. iðnrh. og fjmrh. að það heiti, orkujöfnunargjald, skyldi ekki lengur standa í aðgreindum plöggum hér á hv. Alþingi til að minna fólk á til hvers sá skattur var ætlaður á sínum tíma sem allir þm. voru sammála um að leggja á? Hæstv. iðnrh. talaði um að það ætti að leggja hluta af þessu gjaldi til rekstrar ríkissjóðs. Allur málflutningur um þetta mál á Alþingi, þegar það var hér til meðferðar, gekk út á það að öllu andvirði þessa gjalds yrði varið til jöfnunar á orku. Hins vegar kæmi til álita, ef menn teldu þetta það mikið fjármagn að þeir vildu ekki ganga lengra en svo að einhverjir fjármunir yrðu eftir, að nýta það til annarra hluta. En meðan þetta geigvænlega verkefni blasir við með þeim hætti sem það hefur gert alveg frá 1980 og raunar fyrr, þá er engin heimild til handa hæstv. iðnrh. eða ríkisstj. til að grípa þetta fé ránshendi og nýta í eyðsluhít ríkissjóðs á öðrum sviðum en þeim sem þetta var ætlað til. Ég skal ekki, herra forseti, eyða lengri tíma þó að full ástæða hefði verið til þess að gera í þessum umr. að frekara umræðuefni á hvern hátt hæstv. ríkisstj. og meiri hl. Alþingis hefur í raun og veru gerst lagabrjótur hér að því er varðar framkvæmd þessa lagaþáttar. Ég tek undir með hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, að hæstv. ríkisstj. og meiri hl. Alþingis, stjórnarliðið, hefur ekki einvörðungu orðið Alþingi í raun og veru til minnkunar, heldur hefur það brugðist allri þjóðinni með því að fara ekki að eigin lögum að því er þetta ákvæði varðar, að jafna búsetumun að þessu leytinu til, þó að hægt væri að benda á miklu fleiri dæmi um að fólk úti á landsbyggðinni víðast hvar er þrúgað af miklu meiri kostnaði en gerist hér á því svæði sem við erum á. Ég taldi að það ætti að vera auðvelt fyrir hæstv. iðnrh. að veita svör við svo sjálfsögðum spurningum sem þeim, til hverra hluta hæstv. ríkisstj. hefði varið því fjármagni, 160 millj., á síðasta ári sem átti að fara til jöfnunar orkuverðs en var ekki gert. Og einnig að því er varðar þann þátt ársins í ár, 248 millj. sem eftir eru að því er best verður séð, til hverra hluta á að verja þessum 248 millj.? Engin svör hafa fengist við þessu. Það er athyglisvert að í umr. hér á Alþingi skuli hæstv. iðnrh. ekki sjá sér fært að segja til um það, með hvaða hætti hann eða ríkisstj. öll ætlar sér að ráðstafa þessum ránsfeng sínum frá skattþegnum. Hér er um hreinan ránsfeng að ræða og það er af og frá að hæstv. ríkisstj. með iðnrh. í broddi fylkingar fái þm. almennt, ég tala nú ekki um skattþegnana almennt, til að fallast á frekari skattlagningu í þessum efnum án þess að skila ránsfengnum, sem hún hefur tekið undangengin ár og á að fara til þessa verkefnis. Að tala um enn aukna skattlagningu nú til að jafna orkuverð án þess að skila þessum fjármunum til baka, það er um tómt mál að tala að menn taki þátt í slíkum leik. Væri hæstv. ríkisstj. og iðnrh. réttur litli puttinn í þeim efnum, í frekari skattlagningu til þessa verkefnis, væri hún fyrr en varði, fengi hún líf sitt svo lengt, búin að ráðstafa því til allt annarra hluta. Ég a. m. k. treysti hæstv. ríkisstj. ekki - og enn síður hæstv. iðnrh. einum til að feta þann stíg sem þarf til að koma þessu máli heilu í höfn. Og það er út í hött að blanda hér saman þeim þætti og orkuverði til stóriðju, sem ég út af fyrir sig tel sjálfsagt að hækka, en það verður ekki að mínu viti gert meðan núv. hæstv. iðnrh. er látinn ráða ferðinni í þeim efnum. Þar verður svipað uppi á teningnum undir hans forsjá eins og verið hefur í því að koma til skila til almennings þeim skattpeningum sem búið er að taka af honum til að jafna orkuverð undangengin þrjú ár. Meðan sú stefna ræður ferðinni sem hæstv. iðnrh. og raunar ríkisstj. öll hefur að leiðarljósi í þessu efni sem öðrum er ekki neins góðs að vænta.



Herra forseti. Þetta voru svo hlýjar kveðjur sem ég fékk hér fyrir svör mín, að það er nú kannske ekki þörf á að koma hér aftur nema þá til að þerra tárin ef maður hefur komist við. Það eru aðeins fáein orð til þeirra hv. alþm. sem hér hafa tekið til máls og haft býsna hátt um þessi efni. Þeir tala um þennan gjaldstofn æ og aftur og leita skýringa á til hverra þátta þeim fjármunum hafi verið varið sem ekki hafi verið með beinum hætti greiddir til orkujöfnunar. Ég tók það fram í mínu svari áðan að slík sundurliðun á gjaldinu hefur ekki verið gerð. Gjaldið er ekki markaður tekjustofn. Það var öllum hv. alþm. ljóst, sem samþykktu þessi lög, að hér var ekki um markaðan tekjustofn til þessara verkefna að ræða. Það er því eðlilegt að ekki hafi verið greitt um svör innan hv. fjvn. þegar hv. fjvn.-maður Karvel Pálmason var að leita þar upplýsinga um til hvaða annarra þátta tekjum af þessu gjaldi hafi verið varið. Og þó að hann vísi til þess að fluttar hafi verið brtt. um þetta efni af hv. stjórnarandstæðingum við fjárlagaafgreiðslu, þá er nú fróðlegt að fletta því upp í þeirri afgreiðslu hvar átti að lækka útgjöldin á móti í sambandi við þessi efni. Hér var að sjálfsögðu spurningin um það eins og ella, þegar um er að ræða tekjur og gjöld ríkisins, að endar standist á. Ég hefði kosið að afgreiðsla Alþingis 1980 hefði verið með þeim hætti að hér hefði verið um markaðan tekjustofn að ræða til orkumála almennt. En það var ekki einu sinni til orkumála sem slíkra sem þessi tekjustofn var markaður. Læt ég það nægja varðandi þennan gjaldstofn og fullyrði að hér er um blekkingatal að ræða hjá hv. stjórnarandstæðingum. En ég tek undir með hv. 6. landsk. þm. að þörfin á tekjum til jöfnunar er fyrir hendi. Nú liggur hér fyrir álit nefndar með tengsl við alla þingflokka um tekjuöflun í þessu skyni. Þar er fyrst og síðast vísað til þess að hækka þurfi orkuverð til stóriðju í landinu. Og þó að hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson telji að að sé röng áhersla, þá á hann eftir að heyra það aftur og með skýrari hætti heldur en ég hef nú tíma til að ræða hér að þessu sinni, að verðlagningin á orku til stóriðju í landinu er grundvallaratriði til að tryggja til frambúðar að þeir sem nota innlenda orkugjafa búi við viðunandi orkuverð og viðunandi kjör í þeim efnum. Við heyrðum að hv. 6. þm. Reykv. var ekki reiðubúinn að mæla með því að jafnað yrði innan orkugeirans, sem við köllum svo, í ríkum mæli. Hann treysti sér alls ekki til að styðja þá hugmynd að 0.3% orkuskattur eða sem því svaraði legðist á Hitaveitu Reykjavíkur, gjald sem mundi svara til 5% hækkunar á gjaldskrá hennar að hann taldi. Ætli það sé ekki svona 250 kr. á ári sem þar var um að ræða? En hann er ófáanlegur til að færa þannig á milli til jöfnunar. Það tók hann mjög skýrt fram í þessu máli um leið og hann, stjórnarmaðurinn í Landsvirkjun, leggur ekki ríka áherslu á að það skipti máli að fá orkuverðið til stóriðju hækkað. En ég fagna því sem fram kemur í fyrirvara hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar um það efni og hér var vitnað til áðan, að raunar sé mest um vert, eins og hann orðaði það, að láta einskis ófreistað til að ná hækkun raforkuverðsins til Íslenska álfélagsins hf. Það er mál sem ég vænti að hv. alþm. geti sameinast um og tengist vissulega þessu máli með skýrum hætti.



Herra forseti. Ég skil það svo að í huga hæstv. forseta sé það réttlát fundarstjórn að leyfa hæstv. ráðh. að rausa hér - ætli það sé ekki kominn klukkutími? Hæstv. ráðh. fékk orðið áðan eftir að hæstv. forseti hafði sagt að umr. yrði frestað strax og hv. frummælandi, 6. landsk. þm. hefði lokið máli sínu. Þá lá það fyrir að óbreyttir þm. fengju ekki að taka til máls á eftir þeim ræðumanni. Hins vegar kemur nú í ljós að hæstv. forseti gefur hæstv. ráðh. orðið og hafði ég þó beðið um það á undan. Síðan hefur hæstv. ráðh. talað í þeim tón að full ástæða er til að gera aths. við hans orð. Ber að skilja fundarstjórn hæstv. forseta svo, að vér venjulegir þm. sitjum ekki á sama bekk og hæstv. ráðh.? Ég veit að við höfum minni stóla og kannske minna skegg, en ég ætla ekki að láta mér vaxa skegg til þess að hafa hér jafnan rétt við ráðh. Ber að skilja það svo, að hæstv. forseti standi fast á því að ég fái ekki að gera aths. eins og hæstv. ráðh.? Hann var búinn að tala í 50 mínútur áður, en ég hafði ekki talað í eina einustu mínútu. Ber að skilja hæstv. forseta svo að hann standi við þann úrskurð? - Skyndilega er hæstv. forseta tregt tungu að hræra.



Það ætlar enginn að ræna menn málfrelsi hér. Ég sleit ekki umr., ég frestaði henni. Og það vill nú svo til, að í málaflokkum sem snúa að einstökum ráðherrum hafa þeir forgang. Þetta vita allir hv. þm.



Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að taka undir þau orð sem féllu hér í þingskapaumræðu hjá hv. 7. landsk. þm. Mér þykir harla einkennilegt af hæstv. forseta, eftir að hv. 6. landsk. þm. hafði snuprað hæstv. iðnrh. sem talaði hér í 50 mínútur til að gefa svar við einföldum fsp. og hæstv. forseti hafði lýst því yfir að fresta ætti umr., að heimila þá ráðh. að gera fáeinar aths. sem síðan reyndust vera beinar árásir á ýmsa hv. þm., þar á meðal minnihluta menn í hv. fjvn. og stjórnarmenn í Landsvirkjun. Mér þykir þetta harla einkennileg ráðstöfun og tel hana gagnrýni verða hjá hæstv. forseta. Jafnframt þykir mér einkennilegt til viðbótar að hæstv. forseti skuli fresta umr. áður en fulltrúar allra stjórnmálaflokka, sem vilja taka hér til máls, hafa fengið tækifæri til þess. Mér er kunnugt um að einn hv. þm. Framsfl. er á mælendaskrá og mér þykir einkennilegt að hæstv. forseti skuli ekki, fyrst hann er að breyta röð á ræðumönnum, gefa þeim hv. þm. tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri nú á fyrri hluta þessa þingfundar í dag. Svo er annað sem ástæða er til að nefna hér þegar rætt er um þingsköp. Ég hef margoft beðið um að fá að ræða hér mikilvæg mál, sum hver orðin harla gömul, þ. á m. 77. mál þingsins, sem var lagt fram á Alþingi miklu fyrr en brbl., sem mest virðist liggja á að afgreiða hér í dag. Þetta mál tafðist vegna þess að hæstv. menntmrh. treysti sér ekki til að taka þátt í þeim umr. framan af. En síðan lýsti hann því yfir rétt fyrir jól að hann væri tilbúinn að taka þátt í þeim umr. hvenær sem væri. Ég hef ekki fengið tækifæri til að flytja framsöguræðu í þessu máli og koma þannig málinu til nefndar. Þetta er brýnt mál, einkum og sér í lagi með tilliti til þess að nú um þessar mundir er búið að taka ákvörðun um að opna aðra rás hjá Ríkisútvarpinu, og í skúffu hæstv. menntmrh. liggur frv. sem hann ætlar sér greinilega ekki að flytja á yfirstandandi þingi. Í öðru lagi hef ég ásamt fleiri hv. þm. flutt frv. til breytinga á lögum um verðlag og samkeppnishömlur. Þar er um mjög brýnt mál að ræða. Ég fékk fyrir nokkrum dögum leyfi hæstv. forseta til að tala fyrir því máli, en það fórst fyrir af ástæðum sem óþarfi er að rekja hér. Málið fjallar um það, að sveitarfélög fái að verðleggja sjálf þá þjónustu sem er niðurgreidd. Auðvitað er ástæðan fyrir flutningi þessa máls sú, að Reykjavíkurborg á í málaferlum við ríkisvaldið vegna slíks máls og þess vegna er afar brýnt að yfirstandandi Alþingi fái að fjalla um málið og samþykkja lög um þetta efni. Tvö önnur mál á ég hér á dagskránni og er 1. flm. að. Á sama tíma er verið að þvinga fram umr. hér á hv. Alþingi um lög sem eru búin að vera í gildi í hálft ár. Og allt er þetta gert vegna þess að hv. þm. Páll Pétursson hefur birt bréf, nýtt Pálsbréf ef svo má að orði komast, til forseta þess efnis að hann heimti að þetta mál verði hér á dagskrá í dag vegna þess að Framsfl. treysti sér ekki til þess í gær að taka afstöðu til kjördæmamálsins. Um þetta snýst umr. í dag. Hún snýst um það að einn stjórnmálaflokkur neitar að horfast í augu við það að náðst hefur meiri hluti á Alþingi um kjördæmamálið. Við ætlumst til þess alþm. að við fáum tækifæri til að koma því stóra máli í höfn áður en verið er að tala um mál sem engin ástæða er til að flýta með þessum ósköpum, einkum og sér í lagi vegna þess að það eru lög sem eru í gildi í landinu. Mér finnst þess vegna, herra forseti, full ástæða til að endurskoða þá afstöðu sem hefur verið tekin hér varðandi dagskrá, og ef á að fara að ræða hér dagskrá að byrja þá á þeim málum sem mest liggur á að afgreiða.



Þessi aths. um fundarstjórn byggðist líka á vanþekkingu. Satt að segja verða þeir hv. þm. sem eru bráðum búnir að sitja í fjögur ár og vilja halda áfram að fara að kynna sér eins einfalda hluti og það, að stjfrv. ganga fyrir, hafa forgang fram yfir frv. einstakra þm.

Það fer eftir réttlæti hæstv. forseta.

Það fer ekkert eftir því heldur eftir hefð, aldagamalli hefð sem var til áður en afi þessa skrifara vors var fundarstjóri hér og sá höfðingi fór stranglega eftir. Hv. þm. minnti á, og það kom vel á vondan, að fulltrúar þingflokkanna hefðu ekki fengið tækifæri til að tala í málinu. Fulltrúar beggja stjórnarandstöðuflokkanna höfðu fengið það, sem er meginmál þegar þannig stendur á. En það var í samráði við hv. 1. þm. Vesturl., Alexander Stefánsson, sem hafði beðið um orðið, að þessari umr. var frestað. Pálsbréf hafa ekkert að segja í þessu falli.



Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst taka undir orð hv. þm. Friðriks Sophussonar og er hann þá orðinn sammála mér um það, að þingstörfin hér undanfarna daga - og er ég þá ekki að gagnrýna hæstv. forseta heldur þá menn sem eiga að stjórna hér þingstörfum að öðru leyti - þingstörfin hafa farið fyrir ákaflega litið. Ég vil bara minna á þá daga sem liðnir eru af þessari viku. Það sem tekist hefur að gera hér í þingi er nánast ekkert annað en það, að ráðherrar hafa svarað hér nokkrum fsp. og í dag hefur dagurinn farið í utandagskrárumræður. Ég vil endurtaka það, að stjórnin á þessu þingi, eins og hún hefur verið á undangengnum vikum og verður að öllum líkindum það sem lifir vetrar, er öll með sama marki brennd. Það verður engin breyting þar á. Þetta þing er í pattstöðu. Hér er ekki hægt að ræða nein mál af neinu viti og neinni alvöru, einfaldlega vegna þess að menn komast ekki út úr þeim vítahring að brjóta niður það afl, sem kemur í veg fyrir að þingið geti starfað með eðlilegum hætti. Þetta er mjög alvarlegt mál. Ég hef tekið býsna djúpt í árinni í gagnrýni minni á þingstörfin hér og kannske stundum verið orðljótur um of. Engu að síður vil ég endurtaka það, herra forseti, að mér finnst orðið ákaflega brýnt, ef þetta þing ætlar að halda einhverju broti af reisn sinni og virðingu meðal þjóðarinnar, að þeir sem fara með forustu þess setjist nú niður og reyni að komast að einhverju samkomulagi. Nú vitum við, herra forseti, að það er verið að reyna að ná samkomulagi um kjördæmamálin. Það gengur hvorki eða rekur í þeim efnum og nú eru fram undan miklar viðræður sem enginn veit hvaða enda taka. Ég vildi því mælast til þess við virðulegan forseta þessarar deildar að hann beitti sér fyrir því af alefli að þetta þing færi að færast í eðlilegt horf. Sá háttur, sem hér hefur verið hafður á störfum, er fullkomlega óeðlilegur og ég er sannfærður um að mikill meiri hluti þingheims líður önn fyrir það að þurfa að hanga hér dag eftir dag, því að tilgangsleysið er svo algert að engu tali tekur. Ég vildi ítreka þessi ummæli, ítreka það sem ég hef áður sagt um þetta mál, taka undir með hv. þm. Friðriki Sophussyni og fleirum sem þetta hafa gagnrýnt.



Herra forseti. Það fellur naumast undir liðinn þingsköp, en þó tel ég ástæðu til að taka hér aðeins til máls vegna ummæla hv. 10. þm. Reykv. Hann var hér að býsnast yfir störfum þingsins og vitnaði í þingflokk framsóknarmanna í sambandi við kröfu um að gengið yrði að því sjálfsagða verkefni þingsins að afgreiða brbl., sem væru búin að vera, þinginu til vansæmdar, óafgreidd svo lengi. Ég vil mótmæla slíkum málflutningi, sem hjá honum kom fram, að þessa væri ekki þörf. Jafnframt vil ég minna á það sem kom fram hjá formanni þingflokks Sjálfstfl. í sjónvarpinu nú nýverið, að þetta væru ómerkileg lög sem ekkert lægi á að afgreiða og hefðu enga þýðingu. Þetta er stórkostleg yfirlýsing. Ég hefði gaman af því að það tækifæri skapaðist hér í þingsölum, að þessi hv. þm. gerði grein fyrir því hvaða þýðingu það hefði haft fyrir þjóðarbúið ef þessi brbl. hefðu ekki verið sett. Mér finnst það orðið nokkuð áberandi að vissir þm. geri ráð fyrir því að almenningur í landinu fylgist ekki með og geri sér ekki grein fyrir jafneinföldum málum eins og þessu. Eitt að lokum vegna þess að hv. þm. var að belgja sig hér út um það, að hann hefði ekki komist að með sín þingmál í umr. hér í þessari hv. deild. Svo vildi til, að ég þurfti að gegna hér forsetastörfum í allt að hálfan mánuð, og mér er því kunnugt um að fund eftir fund óskaði þessi hv. þm. eftir því að þetta frv. um útvarpsrekstur, sem hér er 11. mál dagskrárinnar, yrði ekki tekið á dagskrá. Hvers vegna? Vegna þess að hann hafði sjálfur ekki tíma til að mæla fyrir því. Og ég get rakið það vegna þess að ég hélt dagbók yfir þessa daga, og dag eftir dag var meðhöndlunin þannig á því máli. Ég er ekkert að ásaka hann fyrir það að hafa ekki tíma til að mæla fyrir málinu, en að setja það fram hér sem sérstaka átyllu og árás á stjórn þingsins á þessum vettvangi, það er algerlega rangt og ég mótmæli því.



Herra forseti. Ekki rengi ég það að hv. þm. Alexander Stefánsson haldi dagbók. En sú dagbók hefur ekkert sönnunargildi um það sem á milli okkar hefur farið. Það er staðreynd að ég hef verið tilbúinn að flytja framsöguræðu um útvarpsrekstrarmálið. Það hefur ekki staðið á mér í því sambandi. Ég get nefnt það til viðbótar að þetta er endurflutt mál og ég þyrfti ekki annað en að flytja sömu framsöguræðuna og ég flutti í fyrra. Hér í þingsal hefur vantað einn af flokksbræðrum Alexanders Stefánssonar, sjálfan hæstv. menntmrh. Það hefur verið meginástæðan fyrir því að ekki hefur verið hægt að ræða þetta mál. Þetta mál er brýnt og ástæðan fyrir því að ég hef vakið máls á því á nýjan leik er eingöngu sú, að frv. hæstv. menntmrh., sem hann lét sjálfur útbúa fyrir sig hjá útvarpslaganefnd undir forustu Markúsar Á. Einarssonar, hefur ekki séð dagsins ljós í sölum Alþingis. Það liggur í skrifborðsskúffu ráðh. Og ég skal viðurkenna að hann er ekki mikilvirkasti þm. Framsfl. Ég biðst hins vegar afsökunar á því að hafa ekki vitað um að hv. þm. Alexander Stefánsson fór til forseta og tjáði honum að honum væri sama þótt viðhorf framsóknarmanna kæmust ekki til skila í þessum umr. um orkujöfnunargjaldið fyrr en seinna í dag. Ég vissi ekki um það. Ég vissi hins vegar að hv. þm. hafði beðið um orðið. Mér rann eiginlega blóðið til skyldunnar, því að við erum ágætir félagar úr hv. fjvn., að segja það við hæstv. forseta, sem ég átti erindi við, að mér þætti ósanngjarnt að svona væri komið fram við hv. þm. Alexander Stefánsson. - Fundarhlé.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., er nú að nálgast hálfs árs afmælið og kannske ekki að ófyrirsynju að það er komið til 2. umr. í seinni deild eftir svo langan tíma, en á ýmsu hefur gengið og gengur enn að því er þetta mál varðar eins og mörg hin fleiri sem hér ættu nú að vera til umr. Það hefur margoft komið fram í umr. um þetta mál, og var því raunar lýst yfir strax, að brbl. frá því í ágúst s. l. eru fyrst og fremst kjaraskerðing, launalækkun, tilfærsla á fjármagni frá launafólki til atvinnuveganna. Og það sem er kannske enn þá verra, og er þetta þó nógu slæmt, er að enn einu sinni er hér gripið inn í löglega gerða kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins og þeir ógiltir. Það þarf ekki að taka það fram hér, að alta tíð hefur verkalýðshreyfingin og forsvarsmenn hennar á hvaða tíma sem er mótmælt slíkum afskiptum löggjafans af löglega gerðum kjarasamningum verkafólks og vinnuveitenda. Og það gekk svo langt, þegar þetta gerðist 1978 með febrúarlögunum margumtöluðu, sem voru, ef ég man rétt, með svipuðum hætti og efnisinnihald þeirra laga sem hér um ræðir er, að forustulið verkalýðshreyfingarinnar, og þá fyrst og fremst forustulið Alþb. í verkalýðshreyfingunni, beitti jafnt ólöglegum sem löglegum aðgerðum til að brjóta niður þá lagasetningu sem þá var um rætt og var framkvæmd. Þessi brbl. eru því sambærileg við febrúarlögin frá 1978, sem aðatforustulið Alþb. í verkalýðshreyfingunni taldi ástæðu til að brjóta niður með þeim hætti sem raun varð á. Eina breytingin á meginatriðum, sem átti sér stað með þeim brbl. sem út voru gefin í ágúst s. l., er sú, að nú er það forustusveit Alþb. sem ekki er bara þátttakandi í þessu, heldur hefur forustu um kjaraskerðingu, um launalækkun, um tilfærslu á fjármagni frá launafólki til atvinnurekenda og ógildingu kjarasamninga. Alþb. er núna aðili og raunar má segja frumkvöðull að vissu leyti að þessum málum. Það er í raun og veru eina breytingin frá 1978, en er eigi að síður ærið mikil breyting miðað við liðna tíð. Það gerðist í ágústmánuði s. l. að forustusveit Alþb. varð virkur þátttakandi í kjaraskerðingu og jafningi þeirra forustuafla í íslenskum stjórnmálum sem framkvæmt hafa hvað mestu kjaraskerðingu sem um getur. Hér er sem sagt enn farin sú leið sem alllengi hefur verið kölluð „gömlu íhaldsúrræðin“. Ekki hefur staðið á því að Alþb. tæki þátt í að fara þá leið, fylla flokk þeirra sem fyrst og fremst vilja beita þeim lausnum sem „gömlu íhaldsúrræðin“ gerðu ráð fyrir og gera ráð fyrir enn. Nú skal því ekki leynt að því er varðar efnahagsmálin og þann vanda sem var við að glíma og er við að glíma, að auðvitað þurfti að leita úrræða til lausnar þeim vanda. En því hefur verið lýst yfir af hálfu Alþfl., það skal ítrekað hér, að sá vandi, sem fyrir er í efnahagsmálum, verður ekki leystur svo að viðunandi sé einvörðungu með þeim ráðum að ganga alltaf á launafólk. Það er yfirlýst stefna Alþfl. og það er yfirlýst stefna almennings í landinu, að ég hygg, að þessir aðilar eru reiðubúnir að taka þátt í lausn efnahagsvanda og láta sitt af mörkum til þess að það megi takast, en það verður ekki gert einvörðungu með kjaraskerðingu hjá launafólki, - ég tala nú ekki um kjaraskerðingu hjá þeim sem síst skyldi og minnst mega sín. Auk hinnar beinu kjaraskerðingar, ógildingar á gerðum samningum og beinu lækkunar launa hjá almenningi í landinu, þá er einnig í brbl. frá því í ágúst s. l. enn frekari launaskerðing, eða kjaraskerðing kannske frekar, en hin beina launalækkun gerir ráð fyrir. Það er einnig gert ráð fyrir því að vörugjald ekki bara hækki frá því sem var áður en lögin tóku gildi, heldur og einnig að nú skuli bætt við vörutegundum sem vörugjald skal lagt á. Þetta eitt og sér, vörugjaldið, er að mínu viti einhver óréttlátasti skattur sem á hefur verið lagður og þá fyrst og fremst gagnvart almenningi úti á landsbyggðinni og rýrir enn frekar launakjör fólks þar en á þessu svæði. Enn er haldið áfram að íþyngja launafólki úti á landi með hækkuðu vörugjaldi og fjölgun þeirra vörutegunda sem vörugjald er nú lagt á. Þetta er gert, að sagt er af hálfu stjórnvalda, til þess að leysa þann vanda efnahagslífsins sem verið hefur. Engu að síður, þrátt fyrir að þessi lög hafi nú verið í gildi allan þennan tíma, liggur fyrir spá um það frá þeim spádómssérfræðingum sem stjórnvöld hafa yfirleitt tekið hvað mest mark á, sem er seðlabankavaldið í landinu, að verðbólga muni verða miklum mun meiri, þrátt fyrir þessa lagasetningu, kjararýrnun og kaupskerðingu, heldur en nokkurn hefur e. t. v. órað fyrir miðað við það ástand sem menn hafa verið að ræða um. Og það er vitað að sama ástand og var þegar lögin voru sett í ágúst, sama ef ekki verra ástand efnahagsmála, verður komið strax 1. mars við næstu ákvörðun verðbóta á laun, þannig að það sannast enn, það sem haldið hefur verið fram af talsmönnum Alþfl. um langan tíma, að þær lausnir sem hér er boðið upp á eru skammtímalausnir, sem leysa engan vanda til lengri tíma og eru einvörðungu til þess framkvæmdar að láta þær bitna á launafólki og þá ekkert síður á því launafólki sem síst skyldi en hinum sem betur mega sín. Að sjálfsögðu var verkalýðshreyfingin andvíg slíkri lagasetningu. Strax einum eða tveimur dögum eftir að brbl. voru gefin út mótmælti miðstjórn Alþýðusambands Íslands harðlega þessari lagasetningu, en það furðulega gerðist, að hæstv. núv. félmrh. og hv. þm. Guðrún Helgadóttir, bæði tvö úr herbúðum Alþb., túlkuðu mótmælin í ályktun miðstjórnar Alþýðusambands Íslands sem jákvæð til lagasetningarinnar. Ef ég man rétt fagnaði hæstv. félmrh. því sérstaklega, að sá sem nú stendur hér í ræðustól skyldi taka þátt í þeim mótmælum. Slík er nú hundalógíkin í hugsunarhætti þeirra sem þannig fjalla um mál og taka afstöðu til þeirra, eins og hæstv. ráðh. og hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur. Beinlínis og vísvitandi halda þessir aðilar fram algerlega andstæðum hugsunarhætti við það sem í raun og veru er verið um að tala. Það er vissulega tímanna tákn að því er þetta varðar, að forustulið Alþb. í verkalýðshreyfingunni sem nú á oddvitann í miðstjórn Alþýðusambands Íslands, skuli opinberlega og á ótvíræðan hátt mótmæla þeirri kjaraskerðingu sem hið pólitíska forustuafl þessa sama flokks lætur yfir þjóðina og verkalýð þessa lands ganga. Það hefur ekki gerst fyrr á jafnótvíræðan hátt og það gerðist með samþykkt ályktunar miðstjórnar Alþýðusambands Íslands, sem allir voru sammála um, og þar er engin undantekning. Ég taldi nauðsynlegt að koma því alveg skýrt á framfæri að verkalýðshreyfingin hefur harðlega mótmælt þessu, þó svo menn þar hafi metið stöðu hreyfingarinnar svo að því er þessa tíma varðar að ekki væri fært vegna annarra kringumstæðna í þjóðfélaginu að brjóta þetta á bak aftur á eðlilegan hátt. En það sem er verst við þetta er að hin sífelldu inngrip löggjafans í gerða kjarasamninga framkalla ekki bara kjaraskerðingu í hvert skipti. Þau rýra með þessum hætti og þessum vinnubrögðum svo traust á verkalýðshreyfingunni, samningsgerð hennar allri og áhrifum, að það er vandséð hvort eða þá hvenær verkalýðshreyfingin ber sitt barr eftir að hafa þurft við þetta að búa svo árum skiptir. Það er augljóst mál, og ætti ekki að þurfa að ræða það sérstaklega, að álit almennings innan verkalýðshreyfingarinnar á samningsgerð hverju sinni hlýtur að rýrna við það að staðið sé í samningum svo vikum eða svo mánuðum skiptir eða allt að ári til þess að reyna að fá lagfæringar á launakjörum og öðru fyrir launafólk, en á einni nóttu svo að segja grípur ríkisvaldið inn í og ógildir þessa hina sömu samningsgerð og er búið að taka til baka meira en þær kjarabætur eru sem um var samið á hverjum tíma. Það sem er óskiljanlegast í þessu öllu er að þarna á hlut að máli ríkisvald sem sjálft hefur staðið að því að ná samningum á hverjum tíma, en notar svo tækifærið sjálft nokkrum dögum síðar til að ógilda hina sömu samninga. Í yfirlýsingu, ef ég man rétt, upp á 20 eða 21 tölulið, sem fylgdu brbl. ríkisstj. eru frómar óskir, en fyrirsjáanlegt að engar líkur voru til þess, þó að engan vilja hefði skort hjá hæstv. ríkisstj. til, að framkvæma mörg hinna góðu mála sem voru upptalin í þessum yfirlýsingum. Ljóst var að engin aðstaða var fyrir hæstv. ríkisstj. til þess að framkvæma það. Ein af þessum yfirlýsingum var um að verja lægstu launin með svokölluðum láglaunabótum. Nú þarf ekki að fara mörgum orðum um þann þátt mála, hann er öllum í svo fersku minni vegna þeirra geysilega miklu ágalla sem voru á ákvörðun og útborgun láglaunabótanna nú um áramótin að allir hljóta það að muna. En það er eitt í þeim efnum sem ég vil taka alveg skýrt fram. Æðimargir halda því fram, að forusta verkalýðshreyfingarinnar hafi skrifað upp á þetta mál hjá hæstv. ríkisstj. Nú veit ég ekki hverja telja skal í forustusveit verkalýðshreyfingarinnar hér á landi. Ég á t. d. sæti í miðstjórn Alþýðusambands Íslands. En ég frábið mér alla ábyrgð á þeim reglum sem ákveðnar voru að því er varðaði útborgun láglaunabóta. Ég vísa því frá að hægt sé að álykta að forustulið verkalýðshreyfingarinnar, nema þá einhverjir tilteknir einstaklingar sem þar kunna að eiga hlut að máli, beri ábyrgð á því sem þar gerðist. Ég vil hins vegar segja að í mínum huga er mikið vafamál hvort það svarar kostnaði, ekki síst í ljósi galla sem komið hafa fram á reglunum um láglaunabæturnar, hvort það er í raun og veru þess vert að reyna að smyrja með einhverjum hætti á þær kjaraskerðingar sem var verið að framkvæma með brbl. ríkisstj. frá því í ágúst. Öllum var auðvitað ljóst og er ljóst að þessi lög voru kjaraskerðing og það verður aldrei hægt að ganga fram hjá því að þau voru fyrst og fremst kjaraskerðing í þeim skilningi að færa til fjármuni frá launafólki til atvinnurekenda. Ég held að þær reglur megi breytast mikið, sem eftir kann að verða farið við næstu útborgun láglaunabóta, verði einhvern tíma af því, ef það á að vera hægt að sannfæra launafólk um að með þessum reikningskúnstum sé í raun og veru verið að bæta eitthvað hag þess frá því sem var í sambandi við þessa löggjöf. Ég er alveg viss um það, og það hefur raunar komið margoft fram, að ekki síst launafólk er reiðubúið að taka þátt í lausn vandans sem við er að glíma, svo fremi sem menn sjá einhvern tilgang, einhvern árangur og að byrðunum sé réttlátlega skipt meðal þegnanna. Á það skortir svo sannarlega varðandi brbl. sem hér eru nú til umr. Einnig var í þeim yfirlýsingum sem fylgdu frá hæstv. ríkisstj. m. a. fyrirheit um lengingu lána til húsbyggjenda, sem er eitt af stærri málum sem við er að fást í þjóðfélaginu í dag, því að í orðsins fyllstu merkingu talað er sá klafi, sem launafólk bindur sér með þeirri sjálfsögðu tilraun til að koma þaki yfir höfuðið, orðinn svo þungur að það er gersamlega vonlaust að almennur launamaður geti undir honum risið, enda liggur fyrir að aldrei hefur verið verra ástand hjá launafólki að því er varðar að standa undir skuldbindingum vegna íbúðarhúsnæðis en það er í dag. Enn eitt fyrirheitið var gefið í yfirlýsingum sem fylgdu brbl. frá hæstv. ríkisstj., og ég ætla þó ekki að fara að tína þau öll upp, en það var fyrirheitið um jöfnun húshitunar hjá almenningi. Það mál var hér til umr. fyrr í dag og ég skal ekki eyða tíma í langa tölu um það, en ég ítreka enn að það er krafa þess fólks, sem þetta loforð átti að ná til, að við þetta verði staðið og þeim fjármunum, sem hefur verið aflað í þessu skyni, sem er orkujöfnunargjaldið, sé skilað til réttra aðila, en þeir ekki nýttir til allt annarra þarfa. Það þarf ekki að ítreka það hér, það hefur margoft komið fram, að Alþfl. er andvígur bráðabirgðalausnum eins og hér um ræðir - lausnum sem eru til skamms tíma augsýnilega, leysa tiltölulega lítinn vanda, en eru allar á kostnað launafólks. Það er margyfirlýst stefna Alþfl. að hann vill breyta um í allri meðferð, stefnu og þróun efnahagsmála með langtímasjónarmið fyrir augum, með leiðum sem skila árangri og ekki síst með leiðum sem eru réttlátar og leggja byrðar réttlátlega á þjóðfélagsþegnana, fyrst og fremst með það í huga að hlífa þeim sem síst skyldi íþyngja, þeim sem verst eru settir og minnst hafa. Ég skal ekki hafa uppi hér langt mál eða telja upp það sem lagt hefur verið fram af hálfu Alþfl. til lausnar vanda sem við er að glíma og hann er reiðubúinn að taka þátt í lausn á. En ég ítreka að margar tillögur um leiðir til úrbóta hafa verið fluttar hér inn á Alþingi í formi þingmála, en lítið sem ekkert á þær verið hlustað, þó hins vegar svo hafi brugðið við að einstaka flokkur er þó farinn að sjá að það er raunverulegt sem bent hefur verið á af hálfu Alþfl., raunverulegt og þess eðlis að það er hægt að leysa málin með þeim hætti, og ég skal ítreka að það verður að gerast. Það kom fram í umr., sem urðu fyrir um viku muni ég rétt einmitt um þetta mál, æðieinkennileg afstaða hv. 4. þm. Reykv. að því er þetta mál varðar. Hann lýsti þeirri skoðun sinni þar, að hann mundi greiða atkv. gegn þessu frv., hér væri fyrst og fremst um kjaraskerðingu að ræða, tilfærslu fjármagns, en hann lýsti jafnframt ábyrgð á hendur öðrum stjórnarandstæðingum ef þeir gerðu slíkt hið sama. Þetta finnst mér æðimikill ruglingur í hugsanaganginum hjá þessum hv. þm. Það sem hann sjálfur ætlar að leyfa sér fordæmir hann að aðrir fái að gera. En þetta er alveg þvert við þá afstöðu hv. 4. þm. Reykv., sem hann lýsti við umr. um annað álíka frv., sem er til meðferðar á hv. Alþingi, sem er um Olíusjóð fiskiskipa og útflutningsgjald. Þar er einnig verið að breyta kjarasamningum sjómönnum í óhag, en hv. þm. lýsti yfir því að hann ætlaði að tryggja framgang þess máls með hjásetu. Síðar kom á daginn að ekki þurfti á henni að halda, þannig að hv. þm. hefði getað haft sömu skoðun í báðum þessum málum, sem eru sambærileg. En skoðanir hv. 4. þm. Reykv. stangast greinilega á að því er þetta varðar, og ekki verður betur séð en í uppsiglingu sé klofningur í skoðanamyndun innan hins fyrirhugaða Bandalags jafnaðarmanna. Það væri vissulega þess virði að ræða nokkru lengur um allan þann málflutning sem hv. þm. Vilmundur Gylfason hefur haft uppi hér á Alþingi undangengið, þar sem hann hefur ásakað fyrst og fremst „varðhunda valdsins,“ eins og hann orðar það, fyrir að gæta hagsmuna hinna ýmsu klíkna flokksgæðinga, en ég sé ekki betur, verði áframhald á þeirri göngu sem hv. þm. Vilmundur Gylfason er þegar farinn að ganga, væntanlega undir merkjum Bandalags jafnaðarmanna, en að þar sé í uppsiglingu eitt mesta flokksræði í ákvarðanatöku sem ég a. m. k. veit til hér á Íslandi. Auðvitað er það mál hv. þm., en hins vegar er lágmarkskrafa, sem verður að gera til hans eins og annarra, að hann leyfi samþingsmönnum sínum góðfúslega að hafa sambærilega eða sömu afstöðu til mála hér á Alþingi og hann sjálfur ætlar sér að hafa. Það sé ekki fordæmanlegt að einhver einn annar þm. eða fleiri hafi sömu afstöðu til mála og hann. Nú er ekkert um það vitað á þessu stigi máls hver kann að verða niðurstaðan að því er varðar afgreiðslu brbl. frá því í ágúst hér á Alþingi. Þeir sem neituðu að þing yrði kallað saman þegar í ágúst og málið tekið til afgreiðslu þá knýja nú á sumir hverjir að málið fái endanlega afgreiðslu hér með mismunandi tilhneigingu sjálfsagt og á mismunandi forsendum til þess sem er að gerast í þjóðfélaginu í dag. Nú mun það vera hluti Framsfl. sem krefst þess að málið sé afgreitt nú þegar, og forsendur munu vera þær, að þessi hluti flokksins vill losna úr hæstv. ríkisstjórn, vill efna til kosninga án þess að stjórnarskrármálið verði til lykta leitt á þessu þingi. Út af fyrir sig er þetta sjónarmið, en ekki er það stórmannlegt að bregðast þannig við þeim vanda sem fyrir er. Ólíkt stórmannlegra hefði verið af þessum aðilum, eins og raunar öllum öðrum, að taka þátt í að leysa ekki bara þetta mál, heldur og öll hin brýnustu mál sem fyrir þinginu liggja og verður að leysa ef ekki á að stefna í enn frekara óefni en þegar hefur gerst. Það er ekki ástæða til þess, herra forseti, að fara að ræða hér sérstaklega um stjórnarskrármálið. Það kemur hér vonandi til umræðu áður en langur tími líður og þá fá menn að sjá og heyra afstöðu hinna einstöku þm. og þingflokka til þess. Ég skal ekki ræða það frekar hér. En í meginatriðum er afstaða mín til brbl. þessi: Hér er fyrst og fremst um að ræða kjaraskerðingu, tilfærslu fjármagns frá launafólki til atvinnurekenda, ógildingu gerðra kjarasamninga, sem eiga að standa hvaða stjórnvöld sem við lýði eru hverju sinni. Sú lausn, sem menn töldu sig hér. vera að leggja til á vanda efnahagslífsins, dugar mjög skammt, hún dugar einvörðungu til tveggja eða þriggja mánaða og síðan er allt komið í sama farið aftur ef ekki verra. Slíkum bráðabirgðalausnum er Alþfl. andvígur og telur það hvað brýnast, ekki síst nú, að gripið sé til róttækari breytinga á efnahagskerfinu öllu, uppskurðar á því í raun og veru, þannig að valdar séu leiðir sem hægt er að sýna fram á að séu til varanlegrar lausnar og bóta og þess eðlis að ekki sé bara verið að rýra kjör, framkvæma kjaraskerðingu hjá launafólki einu og sér, en það hafa þessi lög haft í för með sér eins og svo margar aðrar ráðstafanir sem stjórnvöld hafa gert á undangengnum árum þegar menn hafa talið ástæðu til að grípa til aðgerða til lausnar efnahagsvandanum. Ég hefði, ef hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson hefði verið í salnum, freistast til þess að spyrja hv. þm. að gefnu tilefni um það, hvað liði þeim fyrirvörum sem hann lét eftir sér hafa varðandi stuðning við þessi brbl. Hvað líður t. d. ákvörðuninni um lánskjaravísitöluna, sem er stór þáttur í þessu máli og liggur hér fyrir þinginu frv. um frá þm. Alþfl.? Eru líkur á því að hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson greiði atkvæði með þessum brbl. án þess að fyrir liggi örugglega að breytt verði til hins betra í sambandi við lánskjaravísitöluna? Ótalmargar fleiri spurningar hljóta að kom upp í hugann ef litið er til baka og rifjaðir upp þeir fyrirvarar sem hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Verkamannasambandsins, hafði þegar hann var inntur álits og afstöðu til þess máls sem hér er nú til umræðu, en ekki skal frekar út í það farið þar sem hv. þm. er ekki til staðar.



Herra forseti. Ég skal reyna að hafa ekki mörg orð um það mál, sem hér er til umr., því mér er jafnmikið í mun og mörgum öðrum að reyna að fá það afgreitt hið allra fyrsta, eins og þingflokkur Alþfl. hefur raunar boðist til að gera undanfarna daga og vikur, þannig að það hefur ekki staðið á honum. Hvati þess að ég taldi mér nauðsynlegt að koma hér í ræðustól voru nokkur orð sem vinur minn og félagi hv. þm. Vilmundur Gylfason viðhafði hér um daginn. Mér þykir lakara að hann skuli ekki sjá sér fært að vera við þessa umr. því ég ætlaði að skjóta á hann nokkrum spurningum. Ég vil hins vegar byrja á því að segja að mér finnst það algjört grundvallaratriði, þegar við ræðum brbl. eins og nú er gert, að fulltrúar þeirra flokka sem hér koma í ræðustól geri grein fyrir tillögum flokka sinna til lausnar á þeirri efnahagskreppu sem þjóðin stendur nú frammi fyrir. Mér hefur þótt það lakara af hálfu margra þeirra manna, sem tekið hafa þátt í þessari umr. um brbl., að þar hefur ekki komið fram eitt einasta atriði, það ég man, um hvernig þeir vildu leysa málið. Ég held að það verði óhjákvæmilega að gera þá kröfu til stjórnmálaflokkanna allra að þeir geri grein fyrir tillögum sínum um úrlausn efnahagsmálanna. Það er m. a. af þeirri ástæðu sem ég kem hér upp. Ég vil minna á það í skjótu bragði, að á þessu þingi hefur Alþfl. lagt fram hvorki meira né minna en 17 frv. og till. sem öll fjalla um efnahagsmálin og hvernig unnt væri að leysa eitthvert brot af þeim vanda sem nú er við að glíma. Ég vil líka vara mjög eindregið við þeirri tilhneigingu, sem mér finnst hafa komið fram hjá mörgum stjórnmálamönnum síðustu vikur, að slá ryki í augu landsmanna með því að gera allt of mikið úr þeim formbreytingum á þjóðfélagskerfinu sem við köllum stjórnarskrárbreytingar og kjördæmamál. Þeir slá ryki í augu fólksins með því að láta það raunverulega halda að við leysum einhvern efnahagsvanda með því að breyta stjórnarskrá lýðveldisins. Þetta er auðvitað fjarri öllu lagi og fjarri öllum sanni. Það verður ekki ráðist gegn verðbólgudraugnum með því að breyta stjórnarskrá lýðveldisins, það dæmi gengur ekki upp. Ég vil vara almenning í þessu landi við því að hlusta á þann málflutning sem fram hefur komið af þessu tagi. Ég hafði hugsað mér að spyrja hv. þm. Vilmund Gylfason að því í mesta bróðerni og alveg áreitnislaust hvað hann, eftir ræðu sem hann flutti hér fyrir nokkrum dögum, hafi til málanna að leggja í sambandi við úrbætur í efnahagsmálum. Ég hef ekkert frá honum heyrt um það, ekki eitt einasta orð. Ég vil t. d. spyrja þann hv. þm. að því, hvort við ættum að greiða erlendu skuldirnar okkar með því að aðskilja framkvæmdavald og löggjafarvald. Er einhver grundvöllur yfirleitt fyrir því að það verði gert eða ætlum við að greiða 4500 dollara hvert okkar með því að aðskilja þessi tvö valdakerfi í landinu? Nei og aldeilis ekki. Það verður ekki gert. Ég hefði líka viljað spyrja hann að því, hvort við mundum bæta óhagstæðan viðskiptajöfnuð með því að láta fyrirtæki fara á hausinn. Hann hefur látið það frá sér fara að sér væri nánast nákvæmlega sama um hvaða fyrirtæki og af hvaða stærð væri rætt. Ef það væri illa rekið ætti það að fara á hausinn. Nú hefði mig langað að segja við hv. þm.: Ég hef staðið í því undanfarna daga að reyna að hjálpa fyrirtæki í mínu kjördæmi, sem veitir 150 manns atvinnu. Rekstrargrundvöllur þess fyrirtækis er mjög bágborinn, en fyrirtækið sér 150 manns fyrir atvinnu. Ég spurði hv. þm.: Á ég að taka sama pól í hæðina og þú og segja: Ég vil ekki koma nálægt þessu máli, farið þið bara á hausinn. Já, var svarið. Þá spurði ég áfram: En hvað á að gera við þessa 150? Og svarið var afskaplega einfalt og í stíl: Flytja þá í burtu. Ég hefði líka viljað spyrja hv. þm. að því og mun gera, hvort menn ætli sér að draga úr atvinnuleysi eða koma í veg fyrir það með frjálsum samningum. Ég hefði líka viljað spyrja hann að því, hvort við mundum auka fiskistofnana með frjálsu fiskverði. Ég geri kröfu til þess að menn sem hafa setið á þingi um árabil og fjallað um þessi mál taki þau öðrum tökum en þessum. Nú vil ég ekki einskorða þessar patentlausnir við þennan tiltekna þm. Mér finnst sem alltof margir þm. taki undir það að við getum leyst allan vanda þjóðarinnar með því að breyta stjórnarskrá lýðveldisins og kjördæmaskipan. Það sér hver maður í hendi sér að þetta er tvennt ólíkt, sem á sáralitla eða enga samleið. Með þessu er ég ekki að segja, herra forseti, að það sé ekki nauðsynlegt og eðlilegt að réttlæta og færa til betri vegar þau mál sem miður fara samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins og vegna misvægis í atkvæðum, en ég geri þá kröfu til allra þeirra manna, sem sitja á þingi og hafa undanfarna daga og vikur farið eins og köttur í kringum heitan graut í kringum það sem raunverulega skiptir máli, að þeir fari að ígrunda hvernig á að koma þessari þjóð út úr því kreppuástandi sem hún er að komast í - eða er það virkilega svo að menn taki ekki mark á því að flest helstu atvinnufyrirtæki þjóðarinnar eru að stöðvast og það er yfirvofandi umtalsvert atvinnuleysi? Ætla menn þá að koma inn og segja: Við leysum þetta á einfaldan hátt með því að breyta stjórnarskránni? Ætla menn að greiða niður erlendu skuldirnar, sínar eigin skuldir, með því? Nei og aftur nei, það verður ekki gert. Þess vegna, herra forseti, vara ég við trúðleik af þessu tagi, sem felur það í sér beint og óbeint að segja fólkinu í landinu og telja því nánast trú um það, að með einföldum stjórnarskrárbreytingum bætum við efnahagslífið. Þetta er auðvitað svo fáránlegur málflutningur að engu tali tekur. Það sem hefur gerst í umr. um brbl. er fyrst og fremst það, að menn hafa verið að skakast hér í gjörónýtum hlutum, verið að þrefa og þrástagast um það sem nákvæmlega engu máli skiptir. Ég hef orðað það svo, að við höfum staðið hér inni viku eftir viku og jafnvel mánuð eftir mánuð og talað um það sem engu skiptir á meðan verðbólgan æðir fyrir utan dyrnar hér. Við höfum vart hreyft fingur til að bæta það ástand. Herra forseti. Ég sagði að ég gerði þá kröfu til stjórnmálaflokkanna að þeir gerðu grein fyrir því hvað þeir vildu gera, hverjar væru þeirra áætlanir og hverjar væru þeirra hugmyndir. Ég vil minna þá á sem hér eru inni, að 1978 lagði Alþfl. fram ítarlegar, vandaðar og vel ígrundaðar tillögur um efnahagsmálin. Það hafði verið unnið geysilegt verk um fjögurra mánaða skeið til að koma þessum tillögum saman. Í þeim fólst sú björgunaraðgerð sem unnt hefði verið að framkvæma ef vilji hefði verið fyrir hendi. Þegar flokknum varð ljóst á árinu 1979 að hvorki Framsfl. né Alþb. höfðu kjark eða dug til að framfylgja þessum tillögum sleit hann stjórnarsamstarfinu. Það hefur annar flokkur á Íslandi vart gert í stjórnmálasögunni að standa svo harður á tillögum sínum að ef samstarfsflokkarnir ekki fylgdu honum eftir og fylgdu með honum væri hann farinn. Í stjórnarmyndunarviðræðum 1979 og 1980 ítrekaði flokkurinn þessa till. æ ofan í æ, en því miður fékk hann engan hljómgrunn. Þá sögðu Alþfl.-menn: Herrar mínir. Þið eruð að stofna til kreppu á Íslandi. Þessi kreppa er því miður komin. - Það var ekki hlustað á okkur, heldur var höggvið í sama gamla knérunninn með því að endurtaka skammtímalausnir frá degi til dags. Þjóðinni var ekki sagður hálfur sannleikurinn um ástand efnahagsmála. Henni var talin trú um að þetta væri allt í lagi, það mundi gerast kraftaverk, það mundi fara að veiðast fiskur sem ekki var til í sjónum. Þessi sóunarstefna, sem hefur átt sér stað hér á undanförnum árum og leiðir okkur nú í algjörar ógöngur, hefur líka bitnað á fiskstofnunum. Herra forseti. Ég held að það hljóti allri þjóðinni að vera ljóst að sú fjárfestingarstefna, sem hér hefur verið viðhöfð, bæði í sambandi við togarakaup, við fjárfestingu í landbúnaði og fleiri greinum, er gjörsamlega út í hött. Þjóðin er búin að fjárfesta svo skiptir tugum milljarða. Og með hvaða hætti hefur hún gert það? Hún hefur tekið til þess erlend lán. Allar þessar staðreyndir blasa við okkur. Þrátt fyrir allt þetta ber okkur fram til ársins 2000 samkv. reiknitölum glöggra manna að skapa í þessu landi 30 000 ný atvinnutækifæri. Þessu vil ég einkum og sér í lagi beina til ungs fólks sem er að fara út á hérlendan vinnumarkað. Ég vil að það spyrji stjórnmálamennina: Hvar á að skapa þessi nýju atvinnutækifæri? Hvar eru þau? Hvar á ég að vinna þegar ég er búinn í mínu skólanámi? Það hafa engin svör fengist við þessu. Ég vil, herra forseti, nefna nokkur þeirra atriða sem ég tel að við verðum að horfast í augu við, að við verðum að takast á við á næstu misserum og árum ef við ætlum að reyna að rétta úr kútnum. Og þar kem ég auðvitað í grundvallaratriðum að þeim ráðum og aðferðum sem Alþfl. vildi beita þegar 1978. Um flest af því sem ég nefni nú hefur flokkurinn flutt frv. og till. sem hafa komið fram hér á þingi, en hafa ekki fengið umr. og því síður afgreiðslu. Í fyrsta lagi vill Alþfl., eins og ástand mála er nú, að komið verði á afkomutryggingu fyrir þær fjölskyldur, sem eiga að lifa af tekjum einnar fyrirvinnu á óyfirborguðu taxtakaupi. Þá viljum við að tekinn verði upp nýr og raunhæfur vísitölugrundvöllur. Sá grundvöllur sem nú er við að berjast mælir ekki rétt. Hann mælir rangt. Það verður að breyta honum. Við viljum líka skila húsnæðislánakerfinu tekjustofnum sínum og gera því kleift að hækka lán til þeirra sem byggja í fyrsta sinn og lengja lánstímann. g held að það sé eitt mesta þjóðarbölið, sem nú er við að glíma, hversu miklar byrðar eru lagðar á það fólk sem nú er að byggja. Við viljum líka að greiðslubyrði húsnæðis- og lífeyrissjóðslána miðist við ófalsaða kaupgjaldsvísitölu. Við viljum auk þess reyna að efla innlendan sparnað með því að allir almennir sparisjóðsreikningar verði verðtryggðir og vextir af sparifé verði færðir og greiddir mánaðarlega. Við viljum líka að þeir sem spara reglulega geti áunnið sér aukin lánsréttindi þegar þeir byrja að byggja. Við mótmælum því, að launþegar einir beri byrðarnar af hrikalegum hagstjórnarmistökum Kröfluflokkanna. Við krefjumst þess, sem hefur verið krafa Alþfl. um langt árabil, að útflutningsuppbætur verði afnumdar í áföngum. Ég hef sagt að það er ekki fráleitt í mínum huga þó að hluti af þessum útflutningsuppbótum yrði notaður til að endurbæta landbúnaðinn í landinu á fyrstu árunum, til þess að auka framleiðni og til þess að fjölga greinum í landbúnaði. Þá viljum við að hægt verði að miða búvöruverð til framleiðenda við laun launþega. Við viljum stöðva erlendar lántökur umfram erlendan kostnað arðbærra framkvæmda og nauðsynlegan gjaldeyrisvarasjóð. Við viljum banna innflutning fiskiskipa í tvö ár. Við viljum gera tilraun með aukið frjálsræði í viðskiptum, þar sem samkeppni á markaði telst vera nægileg. Við viljum að ríkisvaldið sjálft gangi á undan með góðu fordæmi þegar almenningur er krafinn um fórnir með því að takmarka umsvif ríkisins og tekjurnar verði ákveðnar fyrst og svo útgjöldin. Við krefjumst þess sem sagt að ríkið hætti að lifa um efni fram. - Ég vil aðeins reyna að kristalla þetta betur. Hvaða fjölskyldu farnast vel ef hún ákveður útgjöld sín áður en hún ákveður tekjur sínar? Slíkt getur ekki gengið. Við viljum líka minnka hlutdeild fjárfestingar í þjóðarframleiðslunni nú þegar þjóðartekjur dragast verulega saman og erlendar skuldir eru komnar umfram hættustig. Við viljum líka, herra forseti, draga úr óarðbærri fjárfestingu í hnignandi greinum, sem komnar eru að endimörkum vaxtar, en auka fjárfestingu í vaxtargreinum, orkufrekum iðnaði, smáiðnaði, fiskeldi og nýjum búgreinum. Við viljum draga úr lögbundinni sjálfvirkni ríkisútgjalda. Þetta hefur verið eitt af baráttumálum Alþfl. um árabil, að festa ekki framlög til ríkisútgjalda til sjóða ríkisins eins og gert hefur verið. Þá höfum við lagt mikla áherslu á að endurskoða tekju- og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga með því að færa fleiri verkefni ásamt fjármunum og ábyrgð yfir til sveitarstjórna. Um þetta hefur t. d. hv. þm. Magnús H. Magnússon og fleiri Alþfl.-menn flutt mjög ítarlegt frv. Þá viljum við auka sjálfsforræði sveitarfélaganna yfir gjaldskrám sínum og við viljum afnema tekjuskatta til ríkisins, en sveitarfélögin fái þann tekjustofn til umráða. Auk þess viljum við samræmt lífeyrisréttindakerfi fyrir alla landsmenn samkvæmt gegnumstreymiskerfi. Og við viljum merkilegt nokk, þó að hv. þm. Vilmundur Gylfason hafi talið það eitt af ágreiningsefnum sínum og Alþfl., afnema Framkvæmdastofnun ríkisins í núverandi mynd. Sameina alla fjárfestingarlánasjóði atvinnuveganna í einn sjóð sem rekinn verði á viðskiptagrundvelli og lánskjör verði samræmd. Þá viljum við, herra forseti, að stjórnmálamenn hætti pólitískri ráðstjórn yfir fjárfestingarákvörðunum og lánsfjárskömmtun í atkvæðaskyni. Við krefjumst þess nefnilega að þeir haldi sig við leistann sinn, sem er að setja lög, móta almenna stefnu og fylgjast með og fylgja eftir framkvæmd laga. Herra forseti. Um alla þessa málaflokka höfum við flutt frv. eða till. hér á þingi. Við höfum efnahagsstefnu sem við höfum endurmetið frá 1978, 1979, 1980 og aftur nú. Ég taldi nauðsynlegt, af því mér þótti það málefnalegt, að gera grein fyrir því hvað við teljum að verði að gera á næstu misserum og árum. Ég tel það út í hött, eins og hér hefur komið fram mjög oft að undanförnu, að menn ræði þessi mál án þess að leggja fram sínar eigin till. Till. Alþfl. liggja á borðinu. Þær hafa verið klárar allt frá árinu 1978. Og ég mótmæli því enn á ný, herra forseti, ef nokkrum misvitrum stjórnmálamönnum ætlar að takast að telja þessari þjóð trú um að með því einu að breyta stjórnarskrá lýðveldisins og kjördæmaskipan, leysum við allan efnahagsvandann á einu bretti. Þetta er nákvæmlega það sem sumir stjórnmálamenn eru að telja þjóðinni trú um. Ég skal taka undir það enn á ný að ég er hlynntur því að meiri jöfnuði verði náð á öllum sviðum, í stjórnarskrármálum eins og öðrum, en ég tek ekki undir það og mun aldrei gera, að það verði lausnarorðið í þeim vanda sem við er að glíma núna. Lausnarorðið í þeim vanda sem við er að glíma núna er það, að þeir ábyrgu stjórnmálamenn, sem enn sitja á þingi, taki höndum saman og fari að vinna eins og menn í stað þess að haga sér eins og hér hefur gerst að undanförnu, að menn hafa ekki unnið saman, þeir hafa ekki náð saman. Og hver er niðurstaðan? Upplausn og ringulreið, sem blasir hvarvetna við í þjóðfélaginu. Sú ringulreið mun koma okkur í koll, einfaldlega vegna þess að hún rennir stoðum undir þá aðila og það fólk í samfélaginu sem telur að lausnina sé alltaf að finna einhvers staðar annars staðar í stað þess að reyna að breyta þeim flokkum sem það starfar í. Lausnin hljóti að felast í einhverjum patenthugmyndum sem komið er fram með. Þetta tel ég rangt, þetta tel ég hættulegt og ég tel að við verðum að sporna við þessu.