Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Hermannsson) Þegar landbn. hafði þetta frv. til athugunar milli 1. og 2. umr., mun það hafa vakað fyrir nokkrum hluta n., að réttast mundi að breyta þessu frv. ekki nú, ekki vegna þess, að ekki mætti búast við, að á frv. væru einhverjir gallar, heldur frekar vegna hins, að þetta frv. er shlj. bráðabirgðal., sem nú eru í gildi og þar af leiðandi fæst reynsla um. Þessi hluti n. taldi heppilegra að breyta ekki frv. fyrr en reynslan væri talsvert búin að sýna sig, svo að þær breyt., sem gerðar kynnu að verða, yrðu meira til frambúðar. Nú komu fram margvíslegar raddir um breyt. sérstaklega við 2. umr. málsins, og eftir að, hafa athugað þær uppástungur, sem fram komu, varð n. sammála um að bera fram breyt. við frv. á þskj. 205. Þessar breyt. eru aðeins tvær og í tveim stafliðum hvor, og þykir mér rétt að gera örstutta grein fyrir því, í hverju þessar brtt. eru fólgnar. - Fyrri brtt. er við 3. gr. Stafl. a. gerir ráð fyrir því, að það verði settar samskonar reglur um sölu lifandi sláturfjár eins og um kjöt. Það var rætt um það við 2. umr., hvernig ætti að skilja frv. gagnvart þessu atriði, og ég var ekki alveg viss um, hvort menn voru sammála um það, en n. þótti rétt, að þetta atriði væri alveg augljóst, og það verður á þá leið, að leyfi þurfi til þess að verzla með lifandi sláturfé eins og kjöt. Það liggur líka í hlutarins eðli, að þetta er svo skylt, kjötið og sláturskepnan meðan hún er lifandi. N. fannst því sjálfsagt, að þetta hvorttveggja lyti sömu reglunni. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því, að sala hangikjöts frá heimilum skuli vera frjáls, en greitt sé af því kjöti verðjöfnunargjald eins og öðru kjöti, sem selt er innanlands. N. athugaði það, hvort ekki væri rétt að heimila kjötverðlagsnefnd að veita heimild til þessa eftir beiðni, en komst að þeirri niðurstöðu, að úr því yrðu vafningar og skriffinnska, sem máske hefði í för með sér meiri kostnað en sem svaraði því, sem meira kynni að innheimtast af verðjöfnunargjaldinu. Þá er í b-lið brtt. gert ráð fyrir því, að kjötverðlagsnefnd sé heimilt að veita einstaka mönnum undanþágu frá því að reka fé til slátrunar, þar sem sérstakir annmarkar séu á því. Þetta kom til umr. í d., og n. þótti því rétt að stinga upp á þessari leið til að bæta úr þeim óskum sem fram hafa komið um þetta efni. Síðari brtt. er við 4. gr. frv., og er fyrri liðurinn einfaldur og auðskilinn, um að heimildin til verðjöfnunargjalds skuli hækka úr 8 aur. upp í 10 aur. Mér þykir rétt að taka það fram, eins og stendur í grg., að einn nm., hv. 2. þm. Rang., er þessari brtt. ósamþykkur. Það er nú vitað, að þetta frv. hefir tvennskonar tilgang, þann, að halda uppi hæfilegu verði á því kjöti, sem selt er innanlands, þó á þann hátt, að neytendum verði það ekki dýrara en þörf er á, og að halda uppi verði á því kjöti, sem selt er á útlendum markaði, og þetta verðjöfnunaratriði fjallar einmitt sérstaklega um það. Meiri hl. n. leit svo á, að eftir því útliti, sem nú væri á kjötsölu erlendis, væri enganveginn séð fyrir þessari hlið málsins með frv., og leggur því til, að heimildin færist úr 8 au. upp í 10 au. Þá var brtt.hv. 10. landsk. á þskj. 174 tekin með. N. þótti einlægara að taka þetta saman í eina heild, af því að hún vildi standa saman um að samþ. þessar till. - Ég hefi svo ekki fleira að segja um brtt. fyrir n. hönd.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefði óskað þess, að hv.frsm. hefði minnzt á, hvaða afstöðu hv. landbn. hefir tekið til brtt. á þskj. 168.

Það er markað með till.n.

. Þá er það svo að skilja, að hv.n. setji sig á móti þessum brtt. Ég veit, að það muni vera að nokkru af því, að kjötverðlagsnefnd er gefin heimild til þess að undanþiggja þá bændur ákvæðum l., sem hafa sérstaklega erfiða aðstöðu til að flytja afurðir sínar til sláturhúsa, og leyfa þeim að selja kjötið beint. Ég hygg, að í framkvæmdinni yrði þetta svo, að nokkrum einstökum bændum verði heimilað slíkt. En nú er svo ástatt víða á Vestfjörðum, að aðstaða bænda er mjög slæm í þessu efni, og sérstaklega er það svo í N.-Ísafjarðarsýslu. Þar eru fleiri en 1 og fleiri en 2 hreppar, sem hafa ákaflega erfiða aðstöðu um að flytja fé til Ísafjarðarkaupstaðar. Hinsvegar mætti greiða fyrir þessum mönnum og létta af þeim þeim stórkostlega kostnaði, sem þeir hafa af því að flytja fé til Ísafjarðar - bæði kostnaði, sem er við að flytja það á fæti, og þeim óbærilega kostnaði, sem hlýzt af því, að þeir geta ekki selt aðrar afurðir, t. d. slátrið, og ekki heldur tekið það heim. Það hagar svo til á þessum slóðum, bæði vegna fjarlægðar og vegleysa, að ómögulegt er að koma þessum mat óskemmdum heim. Nú síðustu daga hefir verið mikið kvartað um þetta við mig gegnum síma, að bændur hafi algerlega misst þessa vöru, slátrin, sem þeir hafa notuð mjög mikið til heimila sinna, og ýmist orðið að selja hana fyrir sáralítið verð eða hún hefir orðið að engu hjá þeim nú á þessu hausti. En ef þessum bændum, sem svona er ástatt um, væri nú leyft að mynda með sér sölufélag, þá gætu þeir slátrað fé sínu heimar í hreppnum. Þeir gætu sennilega búið sér til hentugt húsnæði til slátrunar og þeir hafa jafnvel nú þegar húsnæði, sem þeir gætu breytt í sæmileg sláturhús. Þetta er þeim alls ekki leyfilegt eftir frv., eins og það nú liggur fyrir, og ekki heldur þó að brtt.n. verði samþ., því að eftir frv. eru það aðeins samvinnufélög, og svo þeir, sem hafa starfrækt sláturhús á árinu l933, sem mega starfrækja sláturhús hér eftir. Þó bændum væri leyft að hafa sölufélög, þá þurfa þeir ekkert verzlunarleyfi og engan lögskráðan félagsskap, en aðeins samþykkt innan félagsins, því að ekkert verzlunarleyfi þarf til þess að verzla með eigin afurðir. Ég get ómögulega skilið, að hv. landbn. eða hv. d. geti verið minnsta þægð í því að gera þessum bændum, sem hér um ræðir, slík óþægindi sem þessi, er lýst hefir verið hér á undan, og sem mætti leysa á einfaldan hátt, með því að samþ.brtt. mínar og leyfa kjötsölufélögum bænda frjálsa verzlun með það, sem í sláturhúsum þeirra yrði slátrað. Hv. þm. sagði, að það væri tvennskonar tilgangur, sem ætti að nást með þessum 1., sem sé að halda kjötverðinu hæfilega háu, svo að bændur gætu framleitt kjöt - og er það rétt og að sjálfsögðu nauðsynlegt -, en hinn tilgangurinn sagði hann að væri að halda uppi verði á erlendum markaði. Til þess höfum við vitanlega engin ráð. Við getum aðeins gefið þeim mönnum nokkra uppbót, sem selja á erlendum markaði, með því að taka af söluverði kjöts, sem selt er á innlendum markaði, þeim til uppbótar. En þetta hækkar í raun og veru ekki kjötverðið á erlenda markaðinum. Ég vil að endingu benda hv.n. og hv. d. á það enn á ný, að ég tel það mjög misráðið og ósanngjarnt að leyfa ekki slíkan félagsskap, sem hér hefir verið farið fram á, sölufélag bænda, og þá sérstaklega af þeim ástæðum, sem ég hefi fært hér að framan.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég er að sjálfsögðu þakklátur hv. samnm. mínum í landbn. fyrir það, að þeir hafa að nokkru tekið til greina þær aths., sem ég bar fram við frv. við 2. umr. málsins. Ég veit, að það eru ekki fáir bændur, sem verða því fegnir, að vera ekki sviptir heimild til þess að verka sjálfir kjöt sitt á heimilum sínum og skapa sér á þann veg nokkra verðhækkun fram yfir það, sem allur þorri manna fær. Þetta var, að mínu áliti, sjálfsögð lagfæring á frv., og hefir nú hv.n. og hæstv.atvmrh. einnig fallizt á þessa skoðun. Þrátt fyrir það, þó að ég sé þakklátur fyrir þetta, þá hefði mér þótt þetta, að ekki hefði verið tekið með annari hendinni það, sem gefið var með hinni. Það er verið að bæta úr töluverðum ágalla á l., en svo er aftur lagt til, að breyt. verði gerð á þeim, sem ég álít, að sé til stórkostlegs spillis. Það er sú till.n. í 2. brtt., a-lið, þar sem er heimild til þess að hækka verðjöfnunargjaldið úr 8 aurum á kg. upp í 10 aura. Ég álít, þó að ekki sé um mikla hækkun að ræða, að það sé mjög varhugavert, ekki sízt á þessu stigi málsins, að fara að gefa heimild til þess að hækka verðjöfnunargjaldið frá því sem upphaflega var ákveðið. Það má ekki gleyma því, að þessi skattgreiðsla er í raun og veru óeðlileg. Ástæðan til þess, að lagt var út á þessa braut, var óttinn við kjötstríðið. Eins og kunnugt er, er það Suðurlandsundirlendið, Rangárvallasýsla, Árnessýsla, Gullbringu- og Kjósarsýsla, Borgarfjarðarsýsla og nokkur hluti Skaftafellssýslna, sem selja kjöt til Reykjavíkur. Að vísu er nokkuð flutt af spaðsöltuðu kjöti úr öðrum héruðum, en nýtt kjöt hefir að mjög litlu leyti verið flutt hingað frá öðrum héruðum fram á síðasta tíma. En þessi héruð hafa einnig, eftir legu sinni, mestan rétt til þess að búa að Rvíkurmarkaðinum. Þau eiga hægast með flutning hingað og eru þannig sett, að þau eiga mjög erfitt með að selja framleiðslu sína annað en til Rvíkur. Náttúrlega er mér ljóst, að fleiri staðir en Rvík geta komið til greina í þessu sambandi, en hinsvegar er það vitað, að það er Rvíkurmarkaðurinn, sem er verið að berjast um, og þess vegna tala ég um hann einungis þó að það sama geti átt við um einhverja fleiri staði að einhverju leyti. Nú hafa komið fram ógnanir um það frá öðrum landshlutum, sérstaklega Norðurlandi, að hingað yrði hleypt kjöti í stórum stíl. Aðstaðan er sköpuð til þess, með byggingu frystihúsa - sem ríkissjóður hefir lagt mikið fé til - að flytja frosið kjöt hingað og bjóða það hér út fyrir lágt verð, ef til vill lægra en hugsanlegt er, að Suðurlandsundirlendið stæði sig við að selja sitt kjöt. Afleiðingin af þessu má segja, að hefði orðið sú fyrst og fremst, að Suðurlandsundirlendið hefði verið gersamlega eyðilagt í þessari samkeppni. Það hefir óneitanlega að vissu leyti verri aðstöðu en aðrar sveitir landsins, því að það hefir fyrst og fremst dýrari framleiðslu, og í öðru lagi lakara kjöt, eða a. m. k. stór svæði þess. En það hefði ekki einungis orðið Suðurlandsundirlendið, sem eyðilagzt hefði í þessu stríði, heldur líka þau héruð, sem stríðið hefðu hafið og flutt kjöt hingað og selt það hér fyrir óeðlilega lágt verð. Til þess að koma í veg fyrir kjötstríðið, hefir verið gengið inn á það - ég ætla ekki með óánægju hjá þeim, sem verðjöfnunargjaldið borga, - að borga nokkurt tillag af því kjöti, sem selt er á innlendum markaði, og sem renna á til þeirra, sem verða að selja kjöt til útflutnings. Þó að gengið hafi verið að þessum skilmálum, þá er vitanlega hægt að spenna bogann of hátt. Að ekki hefir verið meiri óánægja með þennan skatt, sem í raun og veru er ekki ótilfinnanlegur, er einungis af því, að farið hefir verið þetta varlega af stað. Verðjöfnunargjaldið er í þetta sinn 6 aurar, og hámarkið ekki nema 8 aurar. Nú er lagt til, að heimild verði gefin til þess að hækka þetta um 25% frá því hámarki, sem upphaflega var ákveðið, og það er náttúrlega ekki óveruleg hækkun. Menn verða að gæta þess, þegar um verðjöfnunartillagið er að ræða, hverjum augum sem menn líta á sanngirni þess, að það eru sunnlenzkir bændur, sem að Rvíkurmarkaðinum búa, sem greiða það, og að geta manna til þess er víða af ákaflega skornum skammti. Kjötverðið, sem sunnlenzkir bændur fá útborgað, þrátt fyrir sæmilegt verð, verður í 1. flokki 90½ eyrir á kg., og í 3. flokki verður það aðeins 64½ eyrir. Frádráttur verður þessi: Í skatt 10 aur. pr. kg., í sláturhúsgjald 3 aur. pr. kg., og auk þess heldur sláturhúsið eftir 2½ eyri. Þetta verða samtals 25½ eyrir, sem bætast svo við þá 64½ eyri, sem ég áður nefndi. 10 kg. lamb gefur því kr. 6.45 fyrir kjöt. Menn mega ekki gleyma því, að það er ótrúlega mikill hluti af því kjöti, sem kemur á Rvíkurmarkaðinn, í 3. flokki. Úr sumum sveitum er það milli fjórða parts og helmings, sem er í 3. flokki, og svo fer ákaflega mikið af því kjöti í 2. flokk, sem ekki lendir í 3. flokki, en tiltölulega mjög lítill hluti þess fer í 1. flokk. Geta þessara manna, sem ekki hafa betri framleiðslu en þetta, til þess að greiða háan skatt, fyrir að nota markaðinn hér í Reykjavík. - sem þeir eiga mestan rétt til, - er ákaflega lítil. Það eru margar sveitir á Suðurlandsundir- lendi, t. d. í Árness- og Rangárvallasýslum, sem svo stendur á um - Borgarfjörðurinn hefir aðra aðstöðu, vegna þess að hann hefir miklu vænna kjöt, - að framleiðslukostnaðurinn hjá þeim bændum, sem þar búa og verða að framleiða kjöt sér til lífsviðurværis, til þess að geta haldizt við í sveitunum, er vafalaust meiri en víðast annarsstaðar á landinu. Kaupgjald er þar yfirleitt hærra og allur búrekstur dýrari heldur en þar, sem menn eru betur í sveit settir. Aftur á móti er það svo nú - og verður væntanlega svo í framtíðinni -, að þau héruð, sem salta kjöt til útflutnings, hafa tiltölulega góða aðstöðu til að framleiða kjöt, t. d. Dalirnir, Barðastrandir, Múlasýslur, Langanesstrandir, Breiðdalur og Djúpivogur. Í flestum þessum sveitum eru landskostir góðir og mjög góð kjötframleiðsla. Sennilega er ekki of mikið í lagt að telja, að á stórum svæðum í þessum sveitum leggi dilkurinn sig á 15 kg. til jafnaðar, og jafnvel meira. Eftir upplýsingum, sem landbn. hefir fengið, má gera ráð fyrir, að verðjöfnunarskatturinn, sem borgaður er í haust og kemur til skipta aftur, muni nema kr. 150000,00 samtals. Saltkjöt, sem út verður flutt, mun naumast fara yfir 1 millj. kg., og verður líklega þar fyrir neðan. Það má gera ráð fyrir, að verðjöfnunartillagið, sem greitt verður í haust, nemi a. m. k. 15 aurum á kg., og verður ef til vill heldur þar fyrir ofan. Þó að gert sé ráð fyrir, að það verð, sem saltkjötsframleiðendur fá fyrir afurðir sínar, nemi ekki meira en 50 aurum á kg., þá verður þó nettóverðið til bændanna a. m. k. 65 aurar á kg., og eru þeir þannig komnir hærra heldur en mikill hluti þeirra bænda, sem býr að bezta kjötmarkaði landsins. Þetta virðist mér, að fari að verða ákaflega viðsjárverð braut, að ætla að neyða þá menn, sem erfiðasta aðstöðu hafa til kjötframleiðslu, til þess að greiða svo háan skatt til hinna, sem búa við ágæt framleiðsluskilyrði, að verð á kjöti hinna síðarnefndu verði hærra en hjá hinum fyrrnefndu. Menn verða aldrei til lengdar ánægðir með slíka löggjöf, og það verða hv. þ. dm. að athuga, að það er viðsjárvert að setja um þetta löggjöf, sem hefir þær afleiðingar, að gjaldendurnir verða óánægðir. Löggjöf, eins og hér er verið að búa til, getur því aðeins blessazt, að þeir, sem gjaldið eiga að greiða, sjái fyrst og fremst, að það sé réttlátt, og svo í öðru lagi, að ekki sé svo nærri þeim gengið, að það komi verulega hart við þá. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál, en ég hefi viljað vekja athygli hv. dm. á þeim hlutföllum, sem fram koma millum manna um kjötverðið, og ég þykist hafa sýnt fram á það og fært rök fyrir, að það sé mjög varhugavert, a. m. k. á meðan engin reynsla er fengin um þetta fyrirkomulag, að gefa heimild til þess að hækka verðjöfnunargjaldið. Ég vil vænta, að hv.þdm. hugsi sig tvisvar um. án tillits til flokksfylgis, áður en þeir rétta höndina upp til þess að samþ. þessa hækkun, sem hér um ræðir.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hv. þm.N.-Ísf. á hér brtt., sem hann hefir mælt fyrir. Út af því vildi ég segja það, að ég lít svo á, að ef þeir staðhættir, sem frv. gerir ráð fyrir, eru fyrir hendi í heilli sveit, þegar veitt er leyfi til heimaslátrunar, sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að einstaklingar geti slegið sér saman. Ástand það, sem hann lýsir, hlýtur að heyra undir það, að illkleift sé að koma fénu til sláturhúss, og undanþágan virðist alveg eins geta átt við, þó að fleiri búi saman. Það er alveg rétt til getið hjá hv.þm.N.-Ísf., að það er síður en svo, að landbn. vilji gera bændum óþægindi. Fyrst og fremst vill hún auðvitað verða þeim að liði. Hv. þm. talaði um, að ég hefði getið þess, að annar tilgangur frv. væri sá, að bera uppi verð kjötsins á erlendum markaði. En þetta er misskilningur. Ég veit vel, að við ráðum ekki yfir erlenda markaðinum. En verðjöfnunargjaldið er lagt á kjöt, sem selt er innanlands, til þess að bæta upp hið lélega verð á erlenda markaðinum. Hv. 2. þm. Rang. komst svo að orði, að tekið væri aftur með annari hendinni það, sem gefið væri með hinni. Það, sem n. gæfi væri heimildin um milliliðalausa sölu á reyktu kjöti, en það, sem hún tæki, fælist í heimildinni um að hækka verðjöfnunargjaldið. Ég skal nú taka það fram, að ég lít svo á, að verðjöfnunargjaldið sé ekki eingöngu tekið af þeim, sem framleiða og selja kjöt, heldur sé það eins eða jafnvel fremur tekið af þeim, sem kaupa kjötið og neyta þess. Annars held ég, að hv.þm. megi ekki beinlínis miða við verðjöfnunargjaldið eins og það gæti orðið hæst, og svo aftur við verðlagið á kjötinu innanlands í ár. Mér er sagt, að útreikningur hv.þm. sé vafasamur, þó að ég hinsvegar viti, að hann fer ekki með annað en það, sem hann álítur rétt. En mér er sagt, að kjötverðið, sem bændur fá hér í nágrenni Rvíkur, muni vera hærra en hann gerir ráð fyrir. En ég skal ekki deila um þetta, því að það kemur ekki málinu beinlínis við. Verðjöfnunargjaldið er sett til þess að friða markaðinn fyrir þeim, sem hægast eiga með að nota söluna innanlands, og jafnframt til þess að bæta upp söluna á erlenda markaðinum, ef erfiðlega gengur þar. Það er á misskilningi byggt að ræða um getu framleiðendanna til að greiða þetta gjald, því að það er ekki af þeim tekið einvörðungu, heldur af neytendum jafnframt, eins og ég drap á áðan. Á það má benda, að bændur hér í kringum Rvík fengu í fyrra mun lægra verð fyrir kjöt sitt en nú, þó að þeir skilji eftir verðjöfnunargjaldið þegar þeir hirða nettóverð kjötsins. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að hótað hefði verið kjötstríði. Ég veit nú ekki, hvort nokkur slík hótun hefir komið fram. En það er staðreynd, að varan leitar þangað, sem hægt er að fá mest fyrir hana. Ég er sammála hv.þm. um það, að ef slíkt stríð skylli á, yrði það öllum aðilum til bölvunar. Þó að neytendur kynnu að hagnast á því í bili, er ekki líklegt, að það yrði til frambúðar. Það má ekki loka augunum fyrir því, að hér eru fleiri en einn aðili, sem þarf að gera ánægða. Einn aðilinn er neytendur, annar aðilinn eru þeir, sem nota innlenda markaðinn, og í þriðja lagi eru þeir, sem verða að nota erlenda markaðinn, sem orðinn var svo hraksmánarlegur, að fyrsta flokks dilkakjöt var komið niður í 40 aura fyrir tveimur árum. Mér er það vel ljóst, að gæta verður hófs í allri sambúð þessara aðilja, og ég verð að segja, að mér finnst neytendur hafa yfirleitt tekið ágætlega undir þessi lagafyrirmæli. Ég er ekki í neinum efa um, að margir fátækir neytendur geta orðið hart úti vegna þeirrar verðhækkunar, sem orðið hefir á kjöti síðan í fyrra og verða kann í framtíðinni sem bein afleiðing þessarar lagasetningar. Ég tek það að vísu ekki alvarlega, þó að einn hv.þm. hér í d. segði, að hann hefði ekki lengur ráð á að kaupa kjöt, en ég veit, að það eru margir, sem síður geta veitt sér það nú, þó að þeir hafi getað það meðan það var í lægra verði. Ég lít svo á, að fara þurfi varlega gagnvart öllum þessum aðilum, og þá líka þeim kjötframleiðendum, sem ekki geta notað innlenda markaðinn. Ég veit eigi með vissu, hvernig hlutföllum um söluna er háttað, en fróðir menn segja, að í fyrra hafi verið seld út úr landinu um 2200000 kg. af kjöti, en 2800000 kg. í landinu. Ef gengið væri út frá því, að þær ástæður gætu verið fyrir hendi, að bæta þyrfti upp verð á öllu útflutningskjöti, frystu og söltuðu, mundi 6 aura verðjöfnunargjald á kg. af innanlandssölunni hrökkva skammt, og ef samskonar útkoma yrði á sölu útflutningskjötsins í ár og 1932, þá er öllum ljóst, að ómögulegt væri að lifa á slíkri kjötframleiðslu, þó að c. 7 aura uppbót kæmi á kg. Hv. 1. þm. Reykv. mælti fyrir brtt. sinni og drap á, að Framsfl. hefði jafnan barizt á móti milliliðunum. Það er rétt að því leyti, að flokkurinn hefir jafnan barizt á móti óþörfum milliliðum. Hv. þm. veit vel, að hjá milliliðum verður ekki með öllu komizt, og ef vel er á haldið, geta þeir milliliðir, sem hér um ræðir, orðið til þess að draga úr dreifingarkostnaði varanna. Mér er sagt, að dreifingarkostnaður við sölu kjötsins hér í Rvík hafi lækkað um meira en helming, og þess háttar milliliðum er Framsfl. á móti, enda er ekki hægt að framkvæma það skipulag, sem l. gera ráð fyrir, án þeirra. Hv. þm. vill, að leyfð verði undanþága þeim kjötframleiðendum, sem geta gert það sennilegt, að þeir hafi áður haft milliliðalaus viðskipti. En ef það yrði nú talsverður hópur manna, þá gæti hlotizt af því tjón og truflun á sölunni og orðið þeim skipulagsbundnu til mikils ógagns. Ég veit ekki, hvort ég á að hætta mér út í lögskýringu út af kæfu og rúllupylsu. En mér þykir líklegt, að viðskipti með þær vörur nemi ekki svo miklu, að þau skipti verulegu máli, og ólíklegt, að um þau verði árekstur við kjötverðlagsnefnd, sem óefað sér nægar leiðir til þess að ráða fram úr þeim vanda. Annars virðist mér í fljótu bragði vafasamt, hvort fullkomlega væri rétt að kalla þessar vörur kjöt í venjulegri merkingu þess orðs. Ég vil nú vænta þess, að þetta frv. fái að ganga gegnum þingið í líku formi eins og landbn. og landbrh. ætlast nú til. Ég er þess fullviss, að þetta er spor í rétta átt, og ef framleiðendur og neytendur taka höndum saman um lausn málsins, hlýtur að nást sá árangur, sem annars er mögulegt að ná. Hér þarf fyrst og fremst samstarf og skilning. Það hefir gengið vonum betur að þessu og er þess að vænta, að svo verði framvegis.

Einar Árnason Hv. 2. þm. Rang. og hv.l.þm. Reykv. voru hér með nokkra útreikninga um kjötverðið. Ég játa, að annaðhvort hefi ég ekki skilið þá eða að eitthvað er bogið við reikningana, og óska ég að fá frekari skýringu, ef ég hefi misskilið þá. Hv. 2. þm. Rang. bar saman 3. flokks kjötverð og verð á betra saltkjöti og komst að þeirri niðurstöðu, að verð á þessu 3. flokks kjöti hér í Rvík yrði lakara en saltkjötsverð, þegar búið væri að veita 15 aura verðuppbót á það. Því er til að svara, að það er ekki sanngjarnt að bera saman 3. flokks kjöt og bezta kjöt. Hv. 1. þm. Reykv. hélt áfram útreikningi, sem byggður er á verðálagningu þeirri, sem hv. 2. þm. Rang. gerði ráð fyrir. Hann tekur t. d. 12 kg. skrokk og segir, að hann geri, með þeirri verðálagningu, sem hv. 2. þm. Rang. talar um, um 11 kr. Það er ekkert við það að athuga. En svo kemst hann að þeirri niðurstöðu, að ef eigandi 12 kg. skrokks hefði fengið að selja hann milliliðalaust, hefði hann fengið 16 kr. fyrir hann. Hann tapaði því 5 kr. á þessum millilið, sem skapaður væri með þessu frv. Mér þætti vissara að fá þennan útreikning betur rakinn sundur, því að ég skil hann ekki og get ekki trúað, að þessi mismunur geti staðizt. Ég held, að ég hafi tekið rétt eftir því, að hv. 1. þm. Reykv. gleymir fyrst og fremst í útreikningi sínum, að hv. 2. þm. Rang. reiknar með því, að búið sé að kosta 1 kr. upp á skrokkinn, til þess að slátra kindinni. Ég tók svo eftir, að hv. 2. þm. Rang. teldi 8 aur. koma á hvert kg.

Það er 80 aurar á kind

. Það er ekki alltaf jafnmikið fyrir kindina.

Það er alltaf reiknað sama á kindina hér

. En það kemur alltaf það sama á kg. Þar munar 1 kr. Í öðru lagi skildist mér, að hv. 1. þm. Reykv. áliti, að ef bóndi fengi leyfi til þess að selja kjöt beint, þá ætti hann að fá smásöluverð fyrir skrokkinn hjá kaupanda. Af því hv. 1. þm. Reykv. bætti 20% ofan á útsöluverð, þá er ekki hægt að koma skrokknum út á 16 kr., nema með því móti, að reiknað sé 20% smásöluverð á skrokk. Heldur hv.þm., að nokkur kaupandi kaupi skrokk af mér fyrir meira verð en hann getur fengið skrokkinn fyrir í sláturhúsi? Þetta er mesta fjarstæða. Kaupandi gefur mér sama verð og hann gefur í sláturhúsi, og það er ekki 16 kr., heldur 13,50 kr. Svo er 1 kr., og þá er mismunurinn aðeins 1.80 kr. Nú vildi ég fá að vita hjá hv. 1. þm. Reykv., hvort mismunurinn er í raun og veru meiri en l.80 kr. Mér finnst þessi útreikningur hv.þm. vera töluvert varhugaverður.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ræða hv.frsm. gefur ekki tilefni til langra andsvara. Hann talaði af sanngirni og stillingu, eins og hans er vani. Ég felst vitanlega á margt, sem hann sagði. Þó vil ég gera aths. við eitt atriði í ræðu hans. Hann sagði, að verðjöfnunargjaldið félli ekki á framleiðendur, heldur á neytendur. Þetta álít ég vera misskilning. Verðjöfnunargjaldið hlýtur, hvernig svo sem að er farið, að koma niður á framleiðendum, annaðhvort beint eða óbeint. Beint, ef kjötinu er haldið í eðlilegu verði, því verði, sem það á að vera í, því verði, sem bezta heildarútkoman gefur fyrir netendur. Ef um verðálagningu er að ræða, þá borgar framleiðandi gjaldið beint. Ef farið er upp úr þessu verði, þá hlýtur að koma óeðlilegur hnekkir í kjötsöluna. Þetta hefir alls ekki komið fyrir nú. Enda má það ekki koma fyrir, því að þá verður neyzlan minni en hún á að vera, og þá lendir verðjöfnunargjaldið á framleiðanda á þann hátt, að hann verður að selja minna af sinni vöru en hann þarf að selja. Kjötverðinu er stillt svo í hóf, að ekki er hætt við, að það dragi úr kjötneyzlunni af þeim ástæðum. Ég er ósammála hv.frsm. um það, að neytendur hafi orðið hart úti vegna þessara laga. Þeir hafa ekki kvartað.

Hvað segir hv.l.þm. Reykv. um það?

. Mér er alveg sama hvað hann segir. Þó hann sé venjulega rökvís, er ég honum þó ekki sammála um það, að kjötverðið hafi verið spennt svo hátt upp, að hætta stafi af fyrir neyzluna.

Reynslan sýnir það

. Kjötneyzlan í bænum er alveg eðlileg. Ég er alveg viss um, að kjötverðið er í fullu samræmi við verð á öðrum matvörum hér í bænum, og þessa vegna tel ég ástæðulaust að ætla, að neytendur fælist frá. Það er misskilningur hjá hv.frsm., að verðjöfnunarskatturinn komi framleiðendum ekkert við, því að neytendur borgi. Skatturinn lendir beint eða óbeint á framleiðendum, venjulega beint, eins og hann á að gera. Hv. frsm. dregur í efa, að útreikningur minn á kjötverðinu sé réttur. Það kom skýrt fram hjá hv. 2. þm. Eyf. Kjötverðið er gefið upp af Sláturfélagi Suðurlands. Hv. frsm. getur fengið upp lýsingar þar og séð, hvort ég hefi farið rangt með. Frádráttur frá þessu brúttóverði, ef hámarksheimild frv. er notuð. er 10 aur. skattur á kg. Á 10 kg. skrokk er sláturgjaldið 8 aur. á kg. Auk þess fer 3% skattur til Sláturfélagsins. Þessi frádráttur verður samtals 25,5 aur. á hvert kg. Nú er það 16,5 aur., því að skatturinn er 6 aur. nú í ár. En ef hámarksheimildin er notuð, þá get ég ekki betur reiknað en að 64,5 aur. komi á hvert kg. hjá framleiðanda. Það er ekki rétt hjá hv. 2. þm. Eyf., að ég beri saman fyrsta og annars flokks kjöt annarsvegar og þriðja flokks kjöt hinsvegar. Ég ber aðeins saman getu þeirra manna, sem reka tvennskonar kjötframleiðslu, þeirra manna, sem framleiða 10 kg. lömbin hér á Suðurlandi, annarsvegar, og hinsvegar þeirra, sem framleiða úrvalskjöt í fjarlægum héruðum, til þess að lifa af búrekstri sínum. Þar með er ekki sagt, að eðlilegt sé, að sama verð sé á fyrsta flokks kjöti og þriðja flokks kjöti. Ég veit vel, að ef selja á það kjöt á sama markaði, þá er vitanlega rétt að betra kjötið sé í hærra verði. Það er ekki það, sem hér er um að ræða, heldur getan til þess að greiða. Hv. þm. talaði líka um, að bændur kringum Rvík fengju ýms fríðindi vegna þessarar laga, sem sé, að fá að búa að Rvíkurmarkaðinum óáreittir. Það er mikið rétt. En ef svo verður í framkvæmdinni, sem ég vona, þá hafa þeir þó borgað fyrir þau fríðindi. Ég vil benda hv.þm. á það, að það er ekki ómögulegt, að viss héruð hafi heimild til markaðs í Rvík, án þess þau greiði nokkur fríðindi. Það er hugsanlegt. Ég segi ekki, að það hefði verið rétt. Og ég er ekki á móti því, að endurgjald komi frá nærsveitum Rvíkur fyrir þessi fríðindi. Ég hefi áður sagt, að þessu verði er stillt í hóf, og ég stend við það. Það má ekki fara út fyrir visst hámark. Það má að vísu deila um það hámark. Það er sannfæring mín, að það megi ekki, a. m. k. áður en nokkur reynsla er fengin, og sé óskynsamlegt við umr. málsins hér á þingi að hækka tillagið frá því, sem lagt er til af n., sem undirbjó lögin, og stj., þegar hún setur lögin. Ég get endurtekið það, sem ég hefi áður sagt um þessi lög: þau gera áreiðanlega gagn og með þau eru menn nokkurn veginn ánægðir. Það er ekki rétt, að styr eða úlfúð hafi spunnizt út af þeim. Það er áreiðanlega bezt, að þeir, sem skattinn eiga að greiða, geri það með ljúfu geði, en séu ekki látnir halda, að verið sé að beita þá ranglæti. Hv. frsm. sagði, að ef bæta þyrfti upp allt útflutt kjöt, hrykki þessi skattur skammt. Þetta er vitanlega alveg rétt. Það er óhugsandi, að menn fari svo hátt með skattinn, að hann hrykki til þess að bæta upp allt útflutt kjöt, ef verðlagið verður það sama og 1932, eða það sama og búast má við, að verði á saltkjöti í haust.

Ég er því samþykkur

. Við verðum að miða við það ástand, sem við eigum nú við að búa. Menn eru að vona, að nú verði sæmilegt verð á frosnu kjöti. Við verðum að keppa að því, að sem minnst verði flutt út af söltuðu kjöti. Það sést betur og betur með hverju ári, sem líður, að það er engin framtíð fyrir saltkjötsmarkað erlendis. Engin þjóð vill orðið saltkjöt nema þá fyrir sáralítið verð. Hinsvegar verður að vinna að því að útvega sem beztan markað fyrir kælt kjöt. Ég er ekki vonlaus um, að hægt sé að fá markað fyrir dilkakjötið okkar í fleiri löndum en Englandi. Ef til vill væri hægt að fá betri markað heldur en Englandsmarkaðinn. Það er mjög bagalegt, hversu lítið er gert af hálfu þess opinbera til þess að skapa markað fyrir innlendar vörur í öðrum löndum. Þetta afskiptaleysi er ekki sízt tilfinnanlegt hvað kjötafurðir áhrærir, því að í rauninni er ekkert gert af hálfu þess opinbera til þess að greiða fyrir kjötsölunni erlendis, nema ef nefna mætti styrk til frystihúsabygginga. Þetta er vitanlega ekki unnt að framkvæma á einu ári. Kjötið þarf mikinn tíma til þess að vinna nýjan markað. Ég er sannfærður um, að því fyrr sem það verður gert, því betra. Það verður að vinna vel að því máli. Ef þetta verður gert, sem sé, ef allt verður með felldu með útflutning á kældu kjöti, þá sýnist mér ekki ástæða til þess að miða þessa löggjöf við það, að greitt sé verðjöfnunargjald í sambandi við slíka framleiðslu. Komi það á daginn, að ómögulegt verði að lifa á kjötframleiðslu, þá yrði landbúnaður okkar að breytast. Við yrðum þá að takmarka kjötframleiðsluna. Það er óhugsandi að leggja slíkan skatt á innlenda neyzlu, til þess að bæta á þann hátt upp verðálagningu á vöru, sem flutt er úr landinu í stórum stíl.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Umr. þær, sem hér hafa farið fram, hafa hnigið í sömu átt og þær umr., sem áður hafa farið fram um það, að undanteknum umr. um verðjöfnunarskatt. Gjaldið á að hækka úr 8 aur. upp í 10 aur. Þar sem hv.frsm. hefir gert grein fyrir brtt. þeirri, sem hér liggur fyrir um þetta efni, sé ég ekki ástæðu til þess að minnast sérstaklega á þetta atriði. En brtt. stefnir aðallega í þá átt, eins og hv.þdm. er kunnugt um, að heimila með undanþágum á þeim sviðum, sem gefnar eru undanþágur á frá lögum. Verði þetta lögfest, koma þessi lög til framkvæmda á þessu hausti. Það er t. d. svo með reykt kjöt og sömuleiðis fé á fæti, sem gefin er undanþága fyrir, þegar um litla sölu er að ræða, og ekki er gerð tilraun til þess að fara fram hjá lögunum. Þá vil ég minnast lítils háttar á brtt., sem áður hefir komið fram, viðvíkjandi kjöti af mylkum ám. En umr. hafa aðallega snúizt um verðjöfnunargjaldið og hækkun þess. Fyrst vil ég svara fyrirspurn frá hv. 5. landsk. viðvíkjandi kaupum á rúllupylsum. N. hefir ekki skipt sér af því; þær eru taldar vera kjötafurðir, og því er ekki álitið, að þær komi undir þessi lög. Það hefir ekki verið gefin út nein auglýsing um það. Það er því algerlega frjálst. Það hefir verið deilt um það, hvort verðjöfnunargjaldið kæmi niður á framleiðendum eða neytendum. Ég geri ráð fyrir, að það megi segja, að það komi niður á báðum. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að það kæmi aðallega niður á framleiðendum, það komi auðvitað niður í minni sölu, þegar verðjöfnunargjald sé sett á verðið, og komi þess vegna niður á innlendum markaði, einkum þegar verðið verður of hátt vegna verðjöfnunargjaldsins.

Verðið er bara sett óeðlilega hátt

. Þetta kemur ekki þannig fram, jafnvel þótt verðinu sé ekki stillt í hóf, vegna þess að það er selt á minna og minna svæði í kringum kaupstaðina nýtt kjöt. Þess vegna eru fleiri, sem nota útlenda markaðinn og fá því verðjöfnunargjald. Hv. þm. gat jafnframt um það, sem ég tel rétt, að verðinu væri stillt svo í hóf, að ekki hefði komið að sök, a. m. k. ekki í Rvík, um sölu, þrátt fyrir það, sem á hefir dunið. Viðvíkjandi því, að hv.þm. bar saman verðlag hér á Suðurlandi og annarsstaðar þar, sem kjöt er selt á erlendum markaði, er ástæða til þess að upplýsa það lítið eitt nánar. Ég hefi aflað mér þeirra upplýsinga hjá formanni verðlagsn. og fulltrúa forstjóra Sláturfélags Suðurlands. Verðlagningin er þannig, eins og hv.þdm. er kunnugt, að hún er 1,15 kr. á kg. á 1. fl. kjöti, 1,05 kr. á 2. fl. kjöti og 0,95 kr. á 3. fl. kjöti. Þetta er heildsöluverð frá Sláturfélaginu. Síðan reiknar það bændum 1,10 kr. fyrir 1. fl. kjöt, 1,00 kr. fyrir 2. fl. kjöt og 0,85 kr. fyrir 3. fl. kjöt. Það dregur 5 aur. frá verðinu á 1. og 2. fl. kjöti, en 10 aur. frá verðinu á 3. fl. kjöti. Þessir 5 og 10 aur. dragast frá fyrir kostnaði við rekstur og fleira. En síðan leggjast á kjötið, eftir að búið er að draga þessa 5 aur. frá, 80 aur. sláturkostnaður á hverja kind. Þetta gjald getur orðið hæst 8 aur. á kg., en að meðaltali fer það aldrei fram yfir 7 aur., því, eins og menn sjá, er varla um minni þyngd að ræða en að gjaldið verði 7 aur. pr. kg. Ef um rýra kind er að ræða, 10 kg. skrokk, þá er gjaldið hæst 8 aur. á kg. En mikið af fé er langt þar fyrir ofan. Síðan bætist við 6 aur. verðjöfnunargjald samkv. lögunum, og að lokum 3% skattur, sem félagið tekur frá, vegna áhættu og ýmislegs annars, því að ekki er unnt að sjá fyrir, að allt kjöt seljist. Að síðustu eru svo tekin 1¼% í sjóð. Þetta gerir allt 4-5 aur. á kg., svo að segja má, að það sé alls 5 aur. skattur á hvert kg. kjöts. Þetta allt samanlagt verður 18 aur. (7+6+5). Nú er 1. fl. kjöt reiknað á 1,10 kr.; þar frá dragast 18 aur. Þá eru eftir 92 aur. á hvert kg. En ég hefi heyrt, að búast megi við því, að verðið á 1. fl. verði 95 aur. á kg. Hvort sem það verður hægt strax eða ekki, þá verður a. m. k. greitt uppbótargjald í vor, ef með þarf, svo að verðið hlýtur að komast upp í 95 aur. Sama er að segja um 2. fl. kjötið. Verðið á því er 82 aur., og með uppbót í vor 85 aur. Verðið á 3. fl. verður þá 67 + 3 aur.= 70 aur. Ef athugað er verðið á þessum flokkum, t. d. 95 aur. á 1. fl., þá er verðlagið langt yfir því, sem hægt er að gera sér von um, að menn geti fengið á erlendum kjötmarkaði. Eins og útlitið er nú, er ómögulegt að segja, hvað verðlagið verður. Það er mikið eftir óselt enn, sökum hins lága verðs í Englandi. Sama er að segja um verðið á söltuðu kjöti. Það var um 62 aur. á kg. í fyrra. Það má búast við því, að það verði lægra nú. Verð á frosnu kjöti á erlendum markaði var þá 80 aur. kg. Það er ekki sama, úr hvaða héraði kjötið er. Verðmismunurinn á 1. fl. kjöti hjá þeim fer eftir sérmati. Það þýðir því ekki að bera saman 3. fl. kjöt sér og 1. fl. kjöt annarsvegar. Þá verður útkoman sú, að hér fást 95 aur. fyrir kg., en þeir, sem selja á erlendum markaði, fá meira en 60 aur., og ef til vill fá þeir, sem selja fryst kjöt, milli 70 og 80 aur. fyrir kg. Verðmunurinn er svo mikill, að líklegt er, að hann veki mikla óánægju. Þess vegna álít ég heppilegt, að þessum 2 aur. sé bætt við verðjöfnunargjaldið og það sé hækkað upp í 10 aur. Ég álít ekki heppilegt, að farið sé hærra. Aftur á móti tel ég fulla sanngirni mæla með því, að þeim sé bætt við, og það getur varla valdið óánægju. Aðstaðan er miklu betri, þrátt fyrir þetta. Þetta vildi ég taka fram í sambandi við upplýsingar hv. 2. þm. Rang. um verðlagið á kjötinu. Það er rétt að taka það fram, að svo getur farið með erlendan markað, að ekki sé hægt að birta upp til fullnustu með verðjöfnunargjaldi. Það hefir t. d. verið svipað ástatt hjá Englendingum með mjólkurlöggjöfina. Þeir bættu upp verðið með verðjöfnunargjaldi. Það var gert í eitt ár. Síðan fór verðið svo niður á mjólkurafurðum, að þeir urðu að leggja fram fé í tvö ár, um 72 millj. króna, til þess að bæta upp verðlagið í mjólkurafurðunum. Verðjöfnunargjaldið innanlands þarf að vera svo hátt, að það geti bætt upp erlenda markaðinn. Ég álít, að með því sé þeim mönnum sanngirni sýnd, sem nota erlenda markaðinn.

Jón Auðunn Jónsson Ég þakka frsm. landbn. fyrir það, að landbn. ætlar með till. á þskj. 205 að leyfa þeim, sem erfitt eiga með að koma afurðum sínum í sláturhús, að selja beint til neytenda. En þetta verður auðvitað framkvæmdaratriði og lagt á vald verðlagsnefndarinnar, og það getur verið, að hún fari ekki að öllu leyti eftir till. landbn. Það er því ekki óþarft, að brtt. mín á þskj. 168 um kjötsölufélög bænda verði samþ. Ég er ósammála meiri hl. n. um að hækka verðjöfnunargjaldið. Það er alveg óvíst, hvaða jöfnuður næst með því. Ef finna á jöfnuð handa framleiðendum, þá kemur margt til greina. Það má nefna það sem dæmi, að kostnaður við heyöflun er svo ákaflega misjafn í hinum ýmsu héruðum. Í sumum héruðum þarf 2-3 hundruð kg. af heyi til að fóðra kindina, en í öðrum 30-50 kg. Víða á Vesturlandi er t. d. svo dýrt að afla fóðurs, að það mun kosta nærri 12 kr. að fóðra kindina. Á öðrum stöðum kostar það kannske ekki nema 3-4 kr. Þetta veldur mjög misjafnri aðstöðu til þess að framleiða kjöt. Hvernig er þá með verðjöfnunargjaldi hægt að bæta úr þessu misræmi í framleiðslukostnaði? Ef gera á öllum jafnt, sem stunda sauðfjárrækt, þá verður að taka öll þessi atriði til athugunar. Það er alls ekki of mikið, þó þeir, sem kosta 12-14 kr. til að fóðra kindina, fái 15 kr. fyrir lambið. Það sjá allir, að það er miklu betra fyrir þá, sem eyða ekki nema 3-4 kr. í að fóðra kindina, þó að þeir fái ekki nema 10-12 kr. fyrir lambið. Hv. frsm. sagði, að það ríkti meiri samhugur um framkvæmd l. en búast hefði mátt við. Það getur verið, að það sé í sumum héruðum. Á Vesturlandi veit ég, að mikil óánægja er út af því, að bændur skuli þurfa að brúka milliliði, sem auka kostnaðinn við sölu kjötsins. Flestir bændur á Vesturl. hafa sloppið við milliliðina og selt kjötið beint eða haft vöruskipti. Ég vænti, að hv. deild sjái, að það er heppilegra, þar sem því verður við komið.

Magnús Jónsson Hv. 2. þm. Eyf. þarf ég ekkert að svara. Hann vefengdi engar af tölum mínum, enda var það ekki hægt. Í þeim var einungis ein áætlunarupphæð, sem hæstv.forsrh. hefir nú upplýst, að er eins og ég áætlaði hana. Tölur mínar standa því allar. Það eru 11 kr. fyrir 12 kg. kroppa í heildsölu, og smásöluverð um 16,50 kr. Hitt er annað mál, hvort sá, sem selur kjötið, hefir aðstöðu til að fá heildsöluverð. Hvað verðjöfnunargjaldið snertir, þá þykir mér gaman að heyra hv.frsm. segja, að það geri neytendunum ekkert til. Með því viðurkennir hann, að kjötið myndi vera í svipuðu verði, þótt engar ráðstafanir hefðu verið gerðar. Þetta hygg ég, að sé alveg satt. Kjötverðlagsnefndin hefir farið svo hóflega í sakirnar, að verðið mun vera nálægt því, sem það hefði orðið, þó engin bráðabirgðal. hefðu verið sett. Ég þarf í rauninni engu að svara hv.frsm. landbn. út af brtt. minni. Hann gaf ekki tilefni til neinnar deilu. Hann var að tala um, að ef hún yrði samþ., þá myndi það valda truflun. En hann sýndi aðeins ekki fram á, hverskonar truflun það myndi valda. Það væri kannske eðlilegt að tala um, að það myndi valda truflun, af brtt.hv. 2. þm. Rang. yrði samþ. En þar sem samkv. minni till. er aðeins um mjög takmörkuð viðskipti að ræða, þá get ég ekki skilið, að það myndi valda neinni truflun. Mér þótti vænt um að heyra hjá hv.frsm., að það yrði að fara varlega að neytendunum. Þar er ég honum alveg sammála. En þetta er aðeins ekki í samræmi við till. landbn., þar sem lagt er til, að verðjöfnunargjaldið hækki upp í 10 aura, og því jafnframt lýst yfir, að þessi hækkun lendi á neytendunum. En því hélt hv.frsm. fram. Ég skal játa, til þess að fara alveg rétt með, að hann sagði síðar í ræðu sinni, að það kæmi líka lítið eitt niður á framleiðendum. Viðvíkjandi því, sem hann sagði um milliliði, að þeir væru góðir í þessu tilfelli, þá er það einmitt það, sem ég og margir aðrar hafa haldið fram, að milliliðir gætu oft verið alveg nauðsynlegir. - Ég skal svo ekki tefja umr. meira.

Sigurður Kristjánsson Það var bara til að gera stutta leiðréttingu, að ég kvaddi mér hljóðs. Það er nú eins og oft vill verða, að það þarf að leiðrétta það, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir sagt, en ég get ekki komizt yfir að leiðrétta allt, sem hann hefir farið hér rangt með. Hv. þm. gerði þau firn að draga inn í umr. nöfn manna, sem eru fjarstaddir, og það gersamlega að óþörfu. Hann nefndi mann, Svein Halldórsson, sem hann sagði, að hefði verið rekinn úr vinnu af sjálfstæðismönnum, af því að hann hefði verið í andstöðu við þá í pólitík. Hann sagði ennfremur, að þessi maður hefði verið tekinn fyrir og hefði átt að pína hann til að breyta gegn skoðun sinni og sannfæringu og beita sér fyrir kosningu Jóns Auðuns í Norður-Ísafjarðarsýslu. Nú er það svo um þennan mann, að ég hefi ekki lakari heimildir en hans eigin orð um það, að hann sé sjálfstæðismaður, og 2 dögum fyrir kosningar lét hann það í ljós á almannafæri að hann mundi beita sér fyrir kosningu Jóns Auðuns. Það þykir nú hvort sem er engin óvirðing, þó að menn segi opinberlega frá því, hvaða skoðun þykir hafa í landsmálum, og að þeir muni styðja að kosningu þess manns, sem þeir álíta, að heppilegast sé, að komi á þing. Hv. þm. segir, að sér sé kunnugt um, að þessi maður sé ekki fylgismaður sjálfstæðismanna nú. Ef það er, þá er það af því, að hann hefir verið tældur, því að hann var opinber fylgismaður sjálfstæðismanna, og hann hefir í minni áheyrn talið sig fylgjandi sjálfstæðisstefnunni og hefir verið skrifstofustjóri fyrir sjálfstæðismenn við kosningar fyrir stuttu. Nú dettur mér ekki í hug að leggja dóm á það, hvort hann sé orðinn sósíalisti, en þykir það þó ákaflega ólíklegt, og veit, að hann hefir opinberlega sagt það gagnstæða. En í þessari fullyrðingu hv. 2. þm. Reykv. getur þá ekki falizt annað en það, að hann vilji halda því fram, að þessi maður sé pólitískur flugumaður. Því vil ég ekki trúa að óreyndu, að þessi maður, sem hefir verið skrifstofustjóri fyrir sjálfstæðismenn, sé flugumaður frá sósíalistum, en það er þó það, sem hv.þm. gefur beint í skyn með þessu. Út af því, sem ég gat um áðan, að hv. 2. þm. Reykv. hefði sagt, að Sigurjón Jónsson, bankastjóri á Ísafirði, hefði ætlað að knýja þennan mann - beinlínis neyða hann - til að fylgja frambjóðanda Sjálfstæðisflokksins í Norður-Ísafjarðarsýslu, vil ég segja það eitt, að það eru tilhæfulaus ósannindi. Mér er líka kunnugt um það, að einmitt þessi maður, þegar hann vissi, að hann gat ekki fengið þessa stöðu á Hesteyri, sem hann vonaðist eftir, fór til Sigurjóns Jónssonar til að biðja hann að ná sambandi fyrir sig við forstjóra Kveldúlfs til þess að vita, hvort hann gæti ekki veitt sér vinnu. Hvað þeim fór á milli, veit ég ekki, en Sigurjón tók þessu vel og hefir eflaust gert það, enda kemur það heim við það, sem hv.þm. G.-K. segir, að hann ætlaði honum atvinnu á Sólbakka og hana hefði hann fengið, ef það hefði ekki brugðizt, að verksmiðjan fengist til starfrækslu fyrir Kveldúlf. Hv. 2. þm. Reykv. talaði mikið um það, hver hætta þjóðinni stafaði af þessum uppreisnar- og byltingahug sjálfstæðismanna. Hann sagði, að þeir hefðu í hótunum um að grípa til vopna. Ég veit ekki til, að nokkrum manni í þessu landi detti í hug að nota stjórnmálaaðstöðu sína til að brjótast til valda með ofbeldi, nema einum einasta manni, og það er hv. 2. þm. Reykv. A. m. k. vita það allir Rvíkingar, sem eru komnir til vits og ára, að lýðfrelsi þessa lands stafar engin hætta af neinum nema þessum eina manni, hv. 2. þm. Reykv. Hann hefir ekki heldur farið dult með þennan ásetning sinn, því að hann hefir gripið til vopna. Hann segir, að sjálfstæðismenn ætli sér að grípa til vopna, af því að þeir hafi ekki meiri hl. kjósenda. Nú hefir reynslan sýnt, að hans flokkur hefir getað sargað saman 1/5-1/4 kjósenda landsins til að styðja sína illræmdu stefnu. Nú mun hann hafa reiknað það út, að hann yrði kominn á efra aldur áður en hann yrði búinn að breyta þessum 1/5 hluta í meiri hl. þjóðarinnar. Þess vegna mun hann skilja það, jafnvitiborinn maður, að engin leið er að bíða eftir því, að hægt verði að ná völdum á þann hátt. Hann hefir sýnt virðingarverða viðleitni í að beygja undir sig annan flokk og láta hann renna sem stoð undir sig í valdabaráttu hans, sem sé Framsóknarflokkinn. Ég geri ráð fyrir, að þótt svo sé, að menn, sem eru komnir úr fámenni utan af landi, verði hvumsa, þegar þessi maður traðkar hér meðal þeirra, eins og hann nú gerir, þá fari brátt svo, að þeir kjósi sér undan valdi hans og yfirgangi. Hann mun skilja þetta og sjá, að það endist honum skammt til valdatöku. Hefir hann því reynt að efla hér árásarflokk og hefir hlaupið kófsveittur á línklæðum einum í fylkingarbroddi nokkurra vitsmunaöreiga á heræfingar hér í Rvík, til þess að hann þurfi ekki kjósendur landsins til að styðja sig til valda. Hann hefir gert tilraun með það, hve margir mundu fylgja honum, ef hann kallaði þá undir vopn. Það gerði hann 9. nóv. Ég vil segja honum, að hann getur sparað sér að tala um uppreisnaráform sjálfstæðismanna. Þeir eru sannfærðir um, að þeir þurfa ekki nema fólkið til að styðja sig til valda. Þeir hafa biðlund, af því að þeir vita, að þeirra stefna sigrar. En þessi hv.þm. veit, að hann skortir ekki aðeins lýðfylgi, heldur skortir hann líka það, sem þarf til að öðlast lýðfylgi. Hann hefir að sönnu ýmsa hæfileika, sem til þess þarf að vera ræningjaforingi svo sem áræði og hörku, en hann skortir allt það, sem skapar traust og velvild fólksins, en það væntum við sjálfstæðismenn, að verði okkur drýgst. Ég held, að jafnframt því, sem hann ætti nú að átta sig á því, að hann hefir ekki skilyrði til að komast til valda á lýðræðislegan hátt, þá ætti hann líka að skilja, að það er til nokkuð, sem ekki er uppreisn, en heitir þegjandi mótspyrna gegn ofbeldi. Verið getur, að fólkið finni upp á að veita þessa mótspyrnu, og jafnvel, að það fólk, sem hann hefir kvatt sér til fylgis, fyndi nú, að það hefir orðið það óheppið í foringjavalinu, að það taki það ráð að láta hann ekki öðru sinni fara húsavillt.

Forseti (JörB): Ég vil beina því til hv.þdm., að þótt mikill sé ágreiningur um þetta mál, þá gæti menn nú hófs í ummælum sínum.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Mér finnst, að tveir síðustu ræðumenn, hv.þm. Snæf. og hv. 6. þm. Reykv., hafi nú gert hv. 2. þm. Reykv. þau skil, að ég þurfi ekki þar við að bæta. Get ég því slegið striki yfir allt, sem ég ætlaði að honum að víkja, en út af því, sem hæstv.atvmrh. sagði í gær, vil ég nú gefa örlitlar upplýsingar. Hæstv. ráðh. bar það á mig, að ég færi ekki rétt með, þegar ég skýrði frá því í d., að jafnaðarmannaforingi Dana, Stauning, hefði gefið út l. eða beitt sér fyrir, að l. hefðu verið gefin út af danska þinginu til að fyrirskipa lögþvingaðan gerðardóm í vinnudeilum. Hæstv. ráðh. bar brigður á, að þetta væri satt. En ég get sagt hæstv. ráðh. það fyrir satt, að ég fer hér ekki villur vegar, og sýnir það þá, hvílíkt djúp er staðfest á milli þessa reynda jafnaðarmannaforingja í Danmörku og hv. 2. þm. Reykv., sem hefir lýst því yfir, að ef slík fyrirmæli yrðu lögfest, mundi hann beita sér fyrir uppreisn til að sjá svo um, að þeim l. yrði ekki hlýtt. Þessi l. munu hafa verið sett í sambandi við kaupdeilu í sláturhúsum í Danmörku, þar sem þjóðinni þótti voði búinn í verzlun og viðskiptum, ef það næði að festa rætur. Þá beitti forsrh. Dana sér fyrir því, að samþ. voru í mesta skyndi l. um lögþvingaðan gerðardóm, sem var skipaður þremur dómurum, og þeim dómi varð að hlíta. Þar með var bundinn endi á þessa kaupdeilu, sem forsrh. taldi þjóðinni stafa svo mikill voði af. Ég þarf svo ekki að taka fleira fram í sambandi við ræðu hæstv. ráðh., nema ef vera skyldi að bæta við það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði í sambandi við þau ummæli, sem komu frá hv. 2. þm. Reykv. um Svein Halldórsson í Bolungavík. Það er alveg eins og hv. 6. þm. Reykv. upplýsti, að þessi maður hefir verið og er, eftir því sem ég bezt veit, ennþá sjálfstæðismaður. Er þá þar með hruninn allur grundvöllurinn undan þeim árásum, sem gerðar hafa verið á mig í sambandi við þennan mann. Ef þessar upplýsingar standast ekki, er það leiðinlegast fyrir manninn sjálfan, því að eins og hv. 6. þm. Reykv. upplýsti, fór hann ekki dult með það 1933 og við kosningarnar 1934, að hann væri ákveðinn sjálfstæðismaður og stuðningsmaður Jóns Auðuns þar í kjördæminu. Ef sú staðreynd, að mér tókst ekki, þrátt fyrir viðleitni mína, að útvega þessum manni atvinnu síðasta sumar, hefir orðið til þess, að hann hefir skipt um skoðun, þá er ekkert um það að segja, nema að það er leiðinlegast fyrir hann sjálfan, en ég ber honum það ekki á brýn hér, þar sem jafnsterk rök hafa verið borin fram eins og hv. 6. þm. Reykv. gerði, þar sem hann sagði frá því, að þessi maður hefði lýst því yfir í viðurvist margra manna tveimur dögum fyrir kosningar, að hann væri jafngóður sjálfstæðismaður og hann hefði verið að undanförnu.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Út af orðum hv.þm. G.-K. um aðgerðir dönsku stj. og Staunings í þessum kaupdeilumálum vil ég segja þetta: Það er rétt, sem hann nú sagði, að í sláturhúsadeilunni í Danmörku voru sett með skyndingu l. um gerðardóm í þeirri einu deilu, sem þar var um að ræða, þ. e. a. s. deilunni milli verkamannanna í sláturhúsunum og eigenda þeirra, en þau voru eingöngu sett um þetta eina tilfelli, og var þetta í fullkomnu samkomulagi og beinlínis eftir ósk „Samvirkende Faarevirkebolig“ í Danmörku. En í gær hélt hv.þm. því fram, að þessi l. væru svipuð eða a. m. k. fullkomlega sambærileg við það frv. um lögþvingaðan gerðardóm, sem íhaldsmenn fluttu hér á árunum. En það nær engri átt, af þeirri ástæðu, að hér var eingöngu miðað við þessa einu vinnudeilu, og voru l. sett í fullkomnu samkomulagi við verkamannafélagsskap Dana. Hinsvegar hélt hv.þm. því fram, að þessi l. hefðu verið almenn og sérstaklega beitt í kaupdeilunni í Esbjerg, en það veit hv.þm., að ekki er rétt, þar sem þar var aðeins um ólöglegt verkfall að ræða. Mér þótti rétt að taka þetta fram, svo að það gæti ekki valdið misskilningi í sambandi við orð hv.þm. Ég hefi athugað þetta síðan umr. fóru fram í gær og veit, að þetta er fullkomlega rétt. En í sambandi við það atriði í ræðu hans í gær, að af þeim, sem skráðir eru á skip þessa félags, séu 72 utanbæjarmenn, upplýsti hann að á togurum þessa félags ynnu að mér skildist 350 menn á vertíð. Mér þætti æskilegt, að hann upplýsti þetta nánar, því að mér þykir ótrúlegt, að 350 menn geti verið þar, jafnvel á vertíðinni, sem er ekki nema 2½ mán. Annars sé ég ekki ástæðu til að taka fleira fram í sambandi við þessar umr., sem hér fóru fram í gær. Ég mun ekki heldur fara að ræða almennt um þetta frv., sem virðist aðallega mæta mótspyrnu sjálfstæðismanna fyrir það, að atvmrh. skuli skipa oddamann á vinnumiðlunarskrifstofuna. Eins og ég hef áður sagt, þá finnst mér þetta eðlilegt, þar sem ríkið á mikilla hagsmuna að gæta í því, að þetta starf sé vel af hendi leyst, því að ríkið á að leggja fram verulega fjárhæð í þessu skyni. Mótstaða sjálfstæðismanna gegn þessu getur varla stafað af öðru en því, að sæti atvmrh. verði þannig skipað, að þeir hafi ekki mikil ítök í ráðningu þessa manns. Ég vildi óska, að þessi spásögn sjálfstæðismanna, hver skipaði þetta sæti, mætti rætast. Hinu er þá ekki að neita, að þeir hafa litla trú á eigin málstað, sem lýsir sér í þessum harðvítugu árásum á þetta ákveðna mál.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það er sú heilaga einfeldni, sem lýsir sér í þessum síðustu orðum hæstv.atvmrh. Hann gerir sér auðsjáanlega ekki ljóst, af hverju sjálfstæðismenn fyrst og fremst hafa beitt sér á móti þessu frv. Það gengur líka gegnum allar ræður stjórnarliða um þetta mál misskilningur og skilningsleysi á það, um hvað er deilt. Ég veit, að menn kannast við, að það hafa verið aðalrök stjórnarliða í þessu máli, að aðalverkefni þessarar skrifstofu væri að úthluta atvinnubótavinnu. En þetta er reginmisskilningur. Úthlutun atvinnubótavinnunnar er, eins og ýmsir hv.þm. hafa sýnt fram á, ekkert sérlegt vandaverk, og því ekki nauðsyn að koma upp heilli stofnun vegna þess starfs. Vísa ég þar fyrst og fremst til ummæla hv.þm. Hafnf., sem sagði, að úthlutun atvinnubótavinnunnar hefði gengið þar vel, svo að þar væri yfir engu að kvarta. Ég get sagt sama um úthlutun atvinnubótavinnunnar í Rvík, því að yfirleitt hefir enginn flokkaágreiningur komizt þar að. Það hefir ýmislegt verið um það sagt, en engum flokki hefir þar verið sérstaklega um að kenna, því að tveir menn settir af hvorum flokki hafa annazt úthlutun þessarar vinnu. Nei, hér er um annað og meira að ræða en úthlutun þessarar vinnu. Ég þori að fullyrða, að ef aðeins væri um þessa vinnuúthlutun að ræða, þá kæmi þessum mönnum ekki til hugar að vilja koma upp þessari skrifstofu. Menn geta sagt sér það sjálfir, hvort þessi skrifstofa gerir meira gagn, ef hún er rekin með aðstoð og í samræmi við vilja meiri hl. atvinnurekenda, eða ef henni er þvingað upp á bæjarfél. gegn vilja atvinnurekenda. Ég er sannfærður um, að það verður ekki hálft gagn að skrifstofunni með því fyrirkomulagi, sem felst í frv., samanborið við þá framkvæmd, sem bæjarstj. ætlast til, að höfð sé á málinu. Það hefir verið talað um það ofbeldi, sem meiri hl. bæjarstj. hér í Rvík hafi beitt Alþýðuflokkinn með því að leita ekki till. hjá framkvæmdaráði verkalýðsfél. um stofnun og starfrækslu atvinnuskrifstofunnar. Um þetta er það að segja, að þessi skrifstofa er nú aðeins bráðabirgðafyrirbrigði, sem engin ákvörðun hefir verið tekin um til frambúðar, og forstöðumaður hennar er ekki ráðinn nema til nýárs. Kostnaður af skrifstofunni hefir ekki verið tekinn á fjárhagsáætlun, því engin áætlun hefir verið gerð um hann. Það er vitanlega meiningin, þegar fjárhagsáætlun bæjarins fyrir næsta ár verður samin, að ganga nánar frá þessari stofnun, og þarf þá vitanlega að taka upp á áætlun væntanlegan kostnað af skrifstofunni, sem eins og stendur er aðeins bráðabirgðastofnun í höndum bæjarráðs og svarar til þeirrar stj., sem um ræðir í brtt.hv.þm. V.-Ísf við 3. gr. frv., þar sem meiri hl. bæjarstj. ræður oddamanninum í n., en hinir tveir eiga að vera skipaðir af Alþýðusambandinu og fél. ísl. atvinnurekenda. - Alþýðuflokkurinn gerði tilkall til þess að fá að ráða vali forstöðumanns atvinnuskrifstofunnar, samanber 4. gr. frv., en því var ekki sinnt. Því var ekki sinnt af því að meiri hl. réð. Ég efast ekki um, að hæstv.atvmrh. og fylgismenn hans ætlast til að meiri hl. stj. vinnumiðlunarskrifstofunnar ráði því, hver verður forstöðumaður hennar. Því er það ekki meira ofbeldi, þó að meiri hl. bæjarstj. ráði vali forstöðumanns bráðabirgðaskrifstofu, heldur en kemur fram hjá hæstv.atvmrh. í tilraun hans til að þvinga upp á Rvík vinnumiðlunarskrifstofu, sem er í andstöðu við bæjarstj. Það er meira ofbeldi hjá þessum hæstv. ráðh. að ætla að taka ráðin úr höndum meiri hl. og fá þau minni hl. í bæjarstj. Það er ofbeldi, sem er einsdæmi í meðferð þessara mála, og þekkist ekki, þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefir haft ráðin. Ég hefi orðið var við það í umr., að hv.þdm. er sumum ekki ljóst, hvert verksvið vinnumiðlunarskrifstofunnar verður. Mér hefir skilizt á ræðum þeirra, að skrifstofa þessi eigi að miðla allri vinnu, ekki einasta atvinnubótavinnu, heldur líka allri bæjarvinnu, og jafnvel líka þeirri vinnu, sem atvinnurekendur veita, en þetta er hin mesta fjarstæða. Sem betur fer er atvinnubótavinnan ekki nema nokkur hluti af þeirri vinnu, sem til er í bænum. Þess vegna væri æskilegt, að önnur vinna heyrði líka undir vinnumiðlunarskrifstofu, en það eru engar líkur til þess að skrifstofa sú sem þetta frv. fjallar um, hafi áhrif á hana. Aftur á móti eru miklar líkur til, að skrifstofa sú, sem meiri hl. bæjarstj. ræður yfir, hafi víðtæk áhrif á alla vinnuúthlutun og mundi því gera langt um meira gagn en hin, og er það vitanlega aðalatriðið.

Finnur Jónsson Ég hafði ekki ætlað mér að lengja umr. um þetta mál, sem oft hafa farið út fyrir það efni, sem hér skiptir máli, en það er, hvort frv. það, er fyrir liggur, sé til gagns eða ekki. Ég tel frv. spor í rétta átt til þess að reyna að auka möguleikana fyrir því, að sú vinna, sem til er í landinu, skiptist réttlátlega milli þeirra, sem eftir henni sækja. Ég sé raunar ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði, sem komið hafa fram í umr., heldur er ástæðan sú, að ég tel mér skylt að svara hv. 6. þm. Reykv. út af vissu atriði, sem hann dró inn í umr. áðan. Það var víst í gær, en þá var ég ekki staddur hér í hv. d., að hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. G.-K. voru að lýsa stjórnmálaskoðunum manns á Vestfjörðum, sem þeir nafngreindu. Þessi maður sögðu þeir, að jafnan hefði fylgt Sjálfstæðisflokknum að málum og við kosningar, og að það kæmi ekki til mála, að hann hefði verið sviptur vinnu á Hesteyri fyrir það, að hann hefði ekki verð sjálfstæðismaður, sem hann væri enn. Það stendur svo á, að mér er persónulega kunnugt um skoðanir þessa manns og þetta mál. Hann sagði mér, að sér hefði ofboðið svo aðferðir sjálfstæðismanna við kosningar undanfarið, að trú sín á flokkinn hefði dvínað það, að hann hefði neitað að styðja kosningu Jóns Auðuns í Norður-Ísafjarðarsýslu í vor. Þessi maður sagði mér, að hann hefði falað atvinnu hjá Kveldúlfi í sumar, og þá hefði hann fyrst verið spurður að því, hvort hann ætlaði að styðja kosningu Jóns Auðuns. Hann sagðist hafa færzt undan því, sagðist vera kennari í þorpinu og vildi forðast pólitískar deilur og vilja draga sig út úr stjórnmálum. Þá var honum svarað, að úr því svo væri, þá væri þýðingarlaust fyrir hann að fala atvinnu hjá Kveldúlfi. Síðan var genið að þessum manni í útibúi Landsbankans á Ísafirði og honum sagt þar, að ef hann vildi fara til Hesteyrar og vinna þar að kosningu Jóns Auðuns, þá skyldi hann eiga vísa vinnu við síldarverksmiðjuna. En eins og ég hefi áður sagt, þá ofbauð þessum manni svo aðfarir sjálfstæðismanna við kosningarnar í Norður-Ísafjarðarsýslu, að hann sagði, að hann vildi ekki vinna að kosningum með Sjálfstæðisflokknum lengur. Enda skil ég það vel, eftir þeim kynnum sem ég hefi haft af kosningunni í Norður-Ísafjarðarsýslu, að kunnugum manni hafi ofboðið athæfi sjálfstæðismanna þar. Mér er sagt, að hv.þm. G.-K. hafi staðhæft og lagt drengskap sinn við, að þessi saga væri ekki sönn. Því hefi ég til að svara, að mér er kunnugt um það, að Sveinn Halldórsson hefir boðið eiðstaf við því, að sagan væri sönn, og það get ég sagt óhikað, að ég treysti að óreyndu betur eiðstaf Sveins Halldórssonar en drengskaparloforði hv.þm. G.-K.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Ég vil svara nokkrum orðum almennt því, sem vikið hefir verið að mínum brtt. Það er vitanlega rétt, að Alþ. hefir vald til að setja l. um þetta mál, hitt getur verið nokkuð vafasamt, hvort það hefir mátt til að gera það hvernig sem er, svo að gagni megi verða. Það hefir verið margtekið fram, að það er algerlega frjálst bæði vinnuveitendum og hinum, sem þiggja vinnu, hvort þeir skipta við skrifstofuna eða ekki, en það þarf að ganga svo frá þessu máli, að báðir þessir aðiljar vilji skipta við skrifstofuna. Það hefir verið talað um byltingar í sambandi við þetta mál, en það er alveg tilefnislaust. Sú eina bylting, sem komið getur til mála, að yrði, er að verkamenn láti ekki skrá sig á skrifstofunni eða að atvinnurekendur noti ekki skrifstofuna. Þetta er sú eina bylting, sem frjáls er í þjóðfélaginu í þessu efni, 

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég mun ekki lengja umr. mikið við þessa umr., enda heyrði ég ekki nema lítið af ræðu hv. 5. landsk. Ég var því miður bundinn annarsstaðar. Mér skildist á því, sem ég heyrði í ræðu hv.þm., að að vísu væri ástandið í þessum efnum hér ekki svo gott sem skyldi, en hann vildi draga í efa, að frv., þó að l. yrði, fengi nokkru til bóta áorkað í þessum efnum, mundi jafnvel auka á vandræðin. Ég skal ekki fullyrða, að þetta hafi verið alveg rétt eftir tekið hjá mér, því ég heyrði ekki nema svo lítið af ræðu hv.þm., en mér skildist þetta þó. Hafi ég skilið hv.þm. rétt, þá hygg ég, að það sé misskilningur hjá honum að óttast slíkar afleiðingar af samþykkt þessa frv. Það er tvímælalaust rétt, og ber grg. frv. það með sér, að fóstureyðingar eru orðnar mjög tíðar hér á landi, og verður það að teljast alvarlegt, sérstaklega fyrir þær sakir, að engar fullnægjandi skýrslur liggja fyrir um það, af hvaða ástæðum það er gert, og hlýtur það að verða til þess, að allskonar grunsemdir vakna um ástæður, sem enginn maður getur talið rétt að taka tillit til. Þegar þess er gætt, að eins og nú er gengið frá löggjöfinni, þá verður að líta á fóstureyðingar sem glæp, sem varðar við 8 ára fangelsi bæði fyrir konu og þann lækni, sem það framkvæmir. Nú mun það vera álit flestra lækna og margra annara, að þrátt fyrir þessi ströngu ákvæði sé rétt og sjálfsagt í vissum tilfellum að eyða fóstri úr konum. Í skjóli þessarar almennu skoðunar og einhverra hæpinna lögskýringa, að hér sé um nauðvörn konunnar að ræða, hafa fóstureyðingar einmitt talsvert verið framkvæmdar. En þar sem löggjöfin er eins og hún er og á valdi læknanna að gera út um slíka hluti, þá er ákaflega hætt við því, að þessar fóstureyðingar séu ekki einasta framkvæmdar þegar svo stendur á sem í frv. er talað um, heldur oft og einatt þar sem það virðist ástæðulaust, og er full ástæða til að ætla, að svo sé, eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja. Í þessu frv. eru eins og menn sjá 4 nýmæli. Í fyrsta lagi það, að ef kona er sjúk á þann hátt, að læknir telur henni hættu stafa af því að verða barnshafandi, þá er honum skylt að gera henni aðvart og kenna henni ráð til að forðast það. Ég geri ekki ráð fyrir, að neinn geti verið á móti þessu. Það virðist vera sjálfsagt, þegar svo stendur á um eina konu, að henni séu kennd ráð til að verjast því að verða barnshafandi. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, að ef kona, þó ósjúk sé, leitar læknis og óskar eftir því að fá leiðbeiningar gegn því að verða barnshafandi, þá sé lækni skylt að láta þær leiðbeiningar í té. Er þar gengið út frá því, sem mér finnst eðlilegt og sjálfsagt, að hver kona ráði því sjálf, hvort hún vill verða barnshafandi eða ekki. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því, að ef heilsufari konunnar er þannig hagað, að bersýnileg sjúkdómshætta stafar af því fyrir hana að verða barnshafandi og ekki þykir öruggt að treysta, að henni notist af venjulegum leiðbeiningum í þessum efnum, þá er lækni heimilt að gera á henni aðgerðir, sem fyrirbyggja það, að hún geti orðið barnshafandi. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir því, að ef kona er með barni og læknir telur henni geta stafað hætta af því að ganga með barn og ala það, þá sé heimilt að eyða fóstrinu. Ég geri ráð fyrir, að um þetta atriði kunni að greina á um skoðanir manna. En þetta er ekkert annað en það, sem gert hefir verið og gert er dagsdaglega. Munurinn er einungis sá, að nú er þetta gert móti 1., en með frv. er það lögleitt. En einmitt fyrir það, að í einstökum tilfellum er þetta leyft, er léttara að koma ábyrgð á hendur þeim mönnum, sem að þarflausu hjálpa til þessa verða, án þess að ástæða sé fyrir hendi. Það er erfitt að beita hegningarlögunnm nema því aðeins, að skýr ákvæði séu um það, hvenær heimilt sé að gera þetta og hvenær ekki. Þetta er einmitt meginatriði frv., sem hér er til umr. Ég get ekki verið sammála hv.þm. um það, að þetta sé líklegt til þess að auka á vandræðin í þessum efnum; ég tel þvert á móti mjög líklegt, að frv., ef að 1. verður, verði til þess að bæta ástandið frá því, sem nú er. Hv. þm. minntist á þá heimild til að eyða fóstri, ef gera mætti ráð fyrir vanburða barni eða vanskapningi. Um þetta segir í 10. gr. frv.: „Nú hefir kona orðið barnshafandi, og vantar meira en 12 vikur á fullan meðgöngutíma, og er ástæða til að ætla, af því að konan hefir áður alið vanskapað barn eða haldið meðfæddum sjúkdómi, eða af öðrum rökum, að um kynfylgju sé að ræða, er komið geti fram á burði þeim, er konan gengur með, og er lækni þá heimilt að eyða fóstrinu“, þ. e. a. s. ef læknum kemur saman um, að allar líkur bendi til, að barnið verði þannig á sig komið, að það sé verr fætt en ekki fætt. Ég held ekki, að ástæða sé til að halda, að slík heimild, sem þarna er veitt, verði misnotuð. Ég held ekki, að læknar hafi neina hvöt til þess að eyða fóstri, nema líkurnar fyrir því, að það verði vanskapningur eða vanburða, séu svo sterkar, að það stappi nærri fullri vissu. Ég geri ráð fyrir, að sú n., sem fær þetta frv. til meðferðar, hafi ekkert á móti því að eiga tal við hjúkrunarkonur og ljósmæður um þetta mál. Það er rétt, að frv. mun ekki hafa verið sent til þeirra fyrr en svo seint, en það er samið af landlækni og í samráði við Læknafélagið.

Frsm. (Bjarni Bjarnason) Eins og grg. frv. ber með sér, er það flutt af samgmn. eftir beiðni atvmrh., og er komið frá skipulagsn. atvinnuveganna. Einstakir nm. áskilja sér þó rétt til þess að bera fram brtt. við 2. umr. Í grg., sem fylgir með frv. frá skipulagsn., eru tekin tvö dæmi til þess að sýna, hvernig framkvæmd l. frá 1929 um sameining pósts og síma hefir orðið. Þau eru frá Ísafirði og Seyðisfirði. Á Ísafirði lækkar kostnaðurinn við rekstur þessara stofnana úr 9193,24 kr. niður í 5583,08 kr., og á Seyðisfirði úr 9375 kr. niður í 6169,97 kr. Þannig sparast árlega á þessum tveimur stöðum næstum 7000 kr. við sameininguna. Með frv. fylgja einnig bréf frá landssímastjóra og póstmálastjóra, og er bréf landssímastjóra nýtt, en hitt gamalt. En nú hefir n. borizt bréf frá póstmálastjóra, dagsett fyrir nokkrum dögum, og kemur þar fram, að póstmálastjóri er enn sömu skoðunar og í bréfinu, sem frv. fylgir. Bæði hann og landssímastjóri nefna það, að erfitt sé með sameiningu í Reykjavík, þar sem stofnanirnar séu nú sín í hvoru húsi. - Ég ætla svo að endingu að benda á nokkur atriði, sem póstmálastjóri færir til sem meðmæli með því, að sameiningunni sé haldið áfram. Í fyrsta lagi sparast forstjóralaun annarar stofnunarinnar. Í öðru lagi sparast mannahald mikið, þar sem saman gæti farið bréfberastarf og símasendisveina. Í þriðja lagi húsnæðissparnaður, og í fjórða lagi mætti spara ekki svo lítið á eftirlitsferðum og fleira slíku, þar sem nú er svo ástatt, að báðar stofnanirnar senda menn á sömu staðina. Ég tel ekki þörf á því að nefna fleiri dæmi eða fara fleiri orðum um frv., en vil mælast til, að því verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.

Gísli Sveinsson Herra forseti! Um þetta frv. gildir það sama og um bílafrv., að samgmn. hefir gert stj. þann greiða að koma því inn í þingið. Þó hafa einstakir nm. ekki bundið sig við það að fylgja frv. - Það er ósk n., að enda þótt frv. verði ekki vísað aftur formlega til hennar, þá fái hún þó að hafa það áfram til meðferðar, og að það verði ekki tekið fyrir fyrr en n. gerir aðvart um, að hún sé tilbúin. Mitt sjónarmið er það, að enn minni þörf sé á þessu frv. en bílafrv. Það er vitað, að í 3. gr.l. frá 1929 er veitt heimild til þess að undirbúa sameiningu síma og pósts, þar sem slíkt sé hægt. Ég álít, að þetta sé alveg fullgild heimild, enda hefir hún verið skilin svo, og sameining þessara stofnana látin fara fram á ýmsum stöðum, þar sem hentugt þótti að gera þær ráðstafanir. En það er alveg ósannað mál, að sameining verði yfirleitt til sparnaðar. Á nokkrum stöðum yrði að reisa ný hús til þess að sameining gæti farið fram. Það er kannske símaafgreiðsla á stað, þar sem ekkert húsrúm er fyrir póstafgreiðslu, og öfugt. Ef ætti að sameina þessar stofnanir alstaðar, án tillits til aðstæðna, yrði þar af allverulegur kostnaður fyrir ríkissjóð. Annars býst ég við, að n. taki þetta atriði til athugunar og slái þarna varnagla, ef þörf þykir. Aðalatriði frv. liggur í sameiningu yfirstjórnar póst- og símamála hér í Rvík. En eins og póstmálastjóri hefir bent á í bréfi sínu, mundi það hvorki kosta meira eða minna en að byggja nýtt pósthús. Það er vafalaust hægt að nota pósthúsið í nokkur ár enn, og þá væntanlega líka póstmálastjórann. Auðvitað er ekki meiri nauðsyn á þessari sameiningu nú en undanfarin ár, en í frv. þessu kemur fram löngun stj. til þess að brölta sem mest og breyta því, sem hægt er. Að vísu ætti slíkt ekki að vera hlutverk neinnar landsstj., né heldur þm. En hin svokallaða skipulagsn. hefir víst samkv. stefnu sinni ekki séð sér annað fært en að róta þessu máli inn á þingið eins og öðrum, sem hún hefir verið að unga út. Því þótt henni væri það starfsfall ekki skylt, þá hefir n. talið hentugt að koma með þetta mál nú, þó að það sé í rauninni gamalt mál hér á Alþingi. Ég tek það fram við umr. um þetta mál, eins og málið, sem síðast kom frá henni (bílafrv.), að ég tel það ekki heyra undir þessa n. samkv. erindisbréfi hennar, að róta inn í þingið gömlum frv. og órannsökuðum málum. Hitt var henni fyrirlagt, að rannsaka og undirbúa rækilega ný mál.

Gísli Guðmundsson [óyfirl.]: Ég mundi ekki hafa séð ástæðu til að taka til máls við þessa umr., ef ekki hefði komið í ljós nokkur misskilningur hjá hv. samnm. mínum, þm. V.-Sk. Við munum að vísu fá tækifæri til að ræða það í n., en ég vildi þó leiðrétta þetta hér í d. Hv. þm. hélt því fram, að það mundi hafa stórfelldan aukakostnað í för með sér að sameina póst og síma, einkum úti um land, því þar yrði víða ekki komizt hjá að byggja, þar sem afgreiðslan væri nú í húsum starfsmannanna eða öðrum einkaeignum. Vitanlega má alveg eins leigja húsrúm áfram, þó sameiningin kæmist á, ef það þætti hentugra en byggja. Hitt, sem hv.þm. sagði í sambandi við sameininguna, að óhjákvæmilegt mundi verða að byggja nýtt pósthús hér í Rvík, nær vitanlega engri átt. Slíkt kemur ekki til mála. Mér virðist, að menn blandi allt of mikið saman aðstöðunni hér í Rvík og starfseminni úti um landið. Þó þetta væri sameinað úti um landið, er ekkert þar með sagt um, hvernig því yrði hagað hér í Rvík. - Hefi ég svo ekki meira að segja í þetta sinn, en vonast eftir, að n. fái tækifæri til að fjalla um málið áður en það verður tekið til umr. aftur. Ég sé annars ekki, hvaða ástæðu hv.þm. V.-Sk. hefir haft til að standa upp, aðra en þá að narta í hv. 2. þm. Reykv.

Héðinn Valdimarsson Það er einkennileg löngun hjá hv.þm. V.-Sk. til að segja ósatt. Það kemur varla fyrir, að hann standi upp til annars en rangfæra sannleikann. Ég vil aðeins segja það, að ef hv.þm. er vanur að byggja dóma sína á þeim grundvelli, þá undrar mig ekki, þó þeir standist illa. Hann hefir t. d. borið fram hér í þessari hv. d. aðra eins fjarstæðu og það, að ég hafi sagt, að skipulagsnefnd ætti fyrst að koma fram með málin og róta þeim inn í þingið, og svo ætti að rannsaka þau á eftir. Það mál, sem hér liggur fyrir, heyrir alveg tvímælalaust undir skipulagsn., og ég vil segja hv.þm., að það er alls ekki hans að segja til um, hvaða mál heyri undir n. og hver ekki, heldur ríkisstj., sem hefir skipað hana og síðan hefir séð um, að frv. yrði flutt á þingi. Málið hefir verið rækilega undirbúið af n., og væri vel, ef þau smámál, sem hv.þm. V.-Sk. flytur, byggðu á annari eins undirstöðu.

Gísli Sveinsson Herra forseti! Ég hefi ekki miklu við að bæta það, sem ég hefi hér áður sagt. Aðalatriðið fyrir mér var að fá málið aftur til athugunar í nefnd. Það er vitanlega misskilningur hjá hv.þm.N.-Þ., að ekki þurfi að byggja jafnvel víða úti um land, ef sameiningin ætti að fara fram. Eins og nú er, hafa margir starfsmenn pósts eða síma afgreiðsluna í eigin húsum. En þar mun mjög óvíða vera húsrúm til að sameina hvorttveggja. Það er því óhjákvæmilegt, að víða þurfi, vegna aðstöðunnar, ný hús, og jafnvel nýja menn. Ég þarf ekki fleiru við þetta að bæta til að sýna fram á, að málið er órannsakað frá skipulagsn., og mun sýna sig eftir á, er það fær sinn dóm eins og önnur störf. Enda stóð hv.þm.N.-Þ. ekki upp til annars en staðfesta ókunnugleika sinn á þessum málum. Póstmálastjóri getur þess í bréfi til n., að eigi sameining að fara fram, muni þurfa nýja byggingu hér í Rvík, og telur, að með því að byggja nýtt pósthús við landssímastöðina, yrði haganlegast bætt úr því. Hv. þm. hefir ekki tekið vel eftir, hvað stóð í þessu bréfi, og átti þó að heita, að hann læsi það upp fyrir n.

Thor Thors Hv. 8. landsk. og ég höfum borið hér fram brtt. á þskj. 194, sem felur það í sér, að aukakosningar þær, sem frv. gerir ráð fyrir, skuli ekki fara fram nema meiri hl. bæjarstj. óski. En samkv. frv. á atvmrh. að geta ákveðið þær án þess að samþykki bæjarstj. komi til. Er brtt. borin fram til að færa þetta til samræmis við viðurkenndar lýðræðisreglur.

Finnur Jónsson Þessi brtt., sem hér liggur fyrir, mundi eyðileggja það vald, sem ráðh. er gefið með frv., um að láta kosningar fara fram, ef hann telur nauðsynlegt. Ég álít, að ráðh. verði að hafa þetta vald, eigi frv. að koma að tilætluðum notum, og verð því eindregið að mæla á móti því, að þessi brtt. verði samþ.

Thor Thors Það er alveg rétt hjá hv.þm. Ísaf., að ef þessi brtt. verður samþ., mundi hún eyðileggja það vald, sem ráðh. er fengið í hendur með frv., að geta einn ákveðið slíkar kosningar, enda er beinlínis til þess ætlazt með till. Við flm. álítum, að það sé meiri hl. bæjarstjórna, sem eigi að hafa úrskurðarvald í þessu máli, en alls ekki ráðh. einn.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og hv.þdm. sjá á nál. á þskj. 141, hefir meiri hl. sjútvn. lagt til, að ríkisstj. verði veitt heimild sú, sem hér ræðir um, sem sé til að kaupa og starfrækja síldarbræðsluverksmiðjuna á Raufarhöfn. Ríkið hefir nú þegar með höndum svo mikinn atvinnurekstur af þessu tægi, og þessi verksmiðja tiltölulega nálægt verksmiðjum þess á Siglufirði, að það má því álíta, að ekki sé óhentugt, að þessi verksmiðja komi í kerfið, sem þegar er fyrir norðan. Nú vill n. samt leggja áherzlu á það, að hér er ekki um neina skipun að ræða til ríkisstj. um þessi kaup, heldur einungis heimild. Og þar sem n. sjálf hafði enga aðstöðu til að kynna sér, hvernig háttað er með þessa verksmiðju, í hvaða ástandi hús og vélar eru o. s. frv., varð hún að byggja á umsögn annara í því efni. Það er því rétt að hafa allan fyrirvara með þessi kaup, og auðvitað sé ekki keypt nema sýnt sé, að kaupin séu hagfelld. N. leitaði álits stjórnar síldarbræðsluverksmiðju ríkisins á Siglufirði um kaupin, og fékk skriflegt álit frá stj. sem prentað er sem fskj. með nál. á þskj. 141. Þar er, eins og dm. sjálfsagt hafa tekið eftir, lagt með því, að þessi heimild verði samþ. Verksmiðjustj. telur mikla hagsbót að því fyrir útvegsmenn, ef verksmiðjan á Raufarhöfn gæti verið í gangi árlega. En á því hefir viljað verða misbrestur nokkur, eins og sést af þeim skjölum, sem fyrir lágu, og þess vegna hefir það verið álitið nauðsynlegt að athuga, hvort ekki sé rétt, að ríkið eignist þessa verksmiðju, bæði vegna hagsmuna síldarútvegsins og íbúanna á Raufarhöfn. Hv. 6. þm. Reykv. kveðst hafa nokkra sérstöðu í málinu, og hefir því ekki skrifað undir álit meiri hl. n.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. gat um, hefi ég ekki skrifað undir álit meiri hl. n., og það af þeirri ástæðu, að ég tel það a. m. k. mjög vafasamt, að rétt sé að styðja að kaupum ríkissjóðs á þessari verksmiðju. Það er alltaf athugavert, þegar verið er að bjóða til kaups eitthvað gamalt skrap, sem eigendurnir geta ekki notað sjálfir af einhverjum ástæðum. verður að athuga nákvæmlega áður en flanað er að kaupunum, hvers vegna eigandinn vill selja, og hvað það er, sem boðið er til kaups. Það er auðsætt, að í þessu tilfelli er í raun og veru verið að bjóða út rústir. Eigandinn kvað hafa boðið verksmiðjuna fyrir 35-40 þús. kr. í fyrra, en eftir því sem stjórn síldarbræðsluverksmiðjunnar á Siglufirði segir, mun kosta um 160 þús. kr. að gera við þetta 35 þús. kr. rusl, sem ég vil leyfa mér að kalla svo. Mér finnst þetta vera ákaflega tortryggilegt allt saman. Menn verða að athuga, að hér liggur ekki aðalkostnaðurinn í kaupunum sjálfum, heldur þeim umbótum og aðgerðum, sem nauðsynlegar eru til þess að gera verksmiðjuna starfhæfa. Í þessu sambandi þarf líka að athuga það, hvort ríkið ætlar sér yfirleitt að færa út kvíarnar í þessum efnum. Það getur farið svo, að einn góðan veðurdag vakni menn upp við vondan draum og sjái, að ríkið hefir lagt fé í fyrirtæki á stöðum, þar sem sízt skyldi. Hér var rætt um það í fyrra, að mig minnir, að kaupa verksmiðjuna vestur á Sólbakka í Önundarfirði. Sú verksmiðja þykir liggja óhagstætt fyrir síldveiðina. Nú er hér komin fram till. um að kaupa verksmiðju austan til á landinu, þótt reynsla fyrri ára sýni, að svo miklu leyti, sem hægt er að sjá hana í áliti verksmiðjustj. á Siglufirði, að verksmiðjan hefir fengið mjög misjafnt aflamagn til vinnslu hin ýmsu starfræksluár. Ég tel ekki hægt að svo komnu máli að átta sig á því, hvort þetta verksmiðjuslátur er þess virði, að það borgaði sig að gera við það, og svo hvort verksmiðjan yrði þarna heppilega sett. Ennfremur er órannsakað, hvort framboð á síld til bræðslu er það mikið, að þær verksmiðjur, sem fyrir eru og til verða næsta ár, ekki anni því. Eftir því, sem mér hefir verið tjáð og skrifað hefir verið í norðlenzk blöð, virðist á næsta sumri hægt að taka á móti miklu meiri síld í verksmiðjurnar en líkindi eru til að veiðist, miðað við sæmilega gott síldarár. Allt, sem að þessu máli lýtur, er svo lítið rannsakað, að ég treysti mér alls ekki til þess að leggja með því, að ríkið fari að kaupa þessa verksmiðju, þótt kaupverðið sjálft sé að vísu lágt, en því fylgir sá böggull að koma verksmiðjunni í starfhæft ástand. Og þótt gert sé ráð fyrir því, að ekki kosti nema 160 þús. kr. að gera við þetta, sem kaupa á á 35 þús. kr., þá getur sá kostnaður orðið miklu meiri. Ég skal játa, að mín sérstaða í þessu máli er meir fyrir það, að ég tel málið ekki nægilega rannsakað, heldur en að ég teldi mig sitja inni með nokkra sérstaka sérþekkingu á þessum hlutum, og ég tel það ærna ástæðu, hve lítið þetta mál er undirbúið, til þess að fresta því að taka nokkra ákvörðun nú. Ég hefi svo ekki meiru við þetta að bæta.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er í rauninni alveg rétt fram tekið hjá hv. 6. þm. Reykv., að n. út af fyrir sig átti þess ekki kost að rannsaka þetta mál til hlítar, en henni þótti mikið leggjandi upp úr áliti þeirra manna, sem trúað hefir verið fyrir því að standa fyrir stjórn síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði. En þeirra álit er, eins og sést á fskj. með nál., að þótt fyllilega væri kostað því til aðgerðar verksmiðjunnar, sem áætlað er, mundi það borga sig, þar sem verksmiðjan gæti brætt um 600 mál síldar á sólarhring. Telja þeir, að stofnkostnaður verksmiðjunnar, miðað við afköst, myndi ekki verða óhæfilega hár. Það er rétt, að verksmiðjan hefir fengið misjafnlega mikið af síld til vinnslu sum árin, eins og t. d. síðastl. ár, nærri því 35 þús. hl., en aftur árið þar á undan aðeins 8½ þús. hl. Ég veit ekki, hvort þetta bendir sérstaklega á það, að Raufarhöfn liggi illa við síldveiðum og ekki sé líklegt, að verksmiðja þar á staðnum fái nægilega hrávöru til að vinna úr. Hitt getur engu að síður verið ástæðan, að flest skipin hafi verið samningsbundin verksmiðjunum á Siglufirði, og Raufarhöfn því orðið útundan. Ég hefi persónulega orðið var við það, að hinn norski eigandi verksmiðjunnar hefir verið að skrifa hér suður á land, til þess að reyna að fá menn til þess að skipta við bræðsluna. Það bendir á, að síðan síldarbræðslurnar á Siglufirði komust á, hafi bátar fremur sótt þangað en á Raufarhöfn. Á þessu gæti orðið breyting, ef þessi verksmiðja væri undir sömu stjórn og Siglufjarðarverksmiðjurnar. - Ég skal svo ekki segja fleira um þetta mál að svo stöddu. Ég vil aðeins benda á það, að hér er einungis um heimild að ræða fyrir hæstv. stj., og það er alveg óhætt að fullyrða að það er ekki tilgangur meiri hl. sjútvn., að lagt sé út í óhagstæð kaup, bara til þess að losa hinn norska eiganda við verksmiðjuna, heldur gengur n. út frá því, að framkvæmd verði gaumgæfileg rannsókn af sérfræðingum, sem ríkisstj. hefir á að skipa, og fyrst verði keypt og lagt í endurbætur, þegar sýnt er, að hér er um hagkvæm kaup að ræða fyrir ríkissjóðinn.

Gísli Guðmundsson [óyfirl.]: Ég vil leyfa mér að þakka hv. meiri hl. sjútvn. fyrir hinar vinsamlegu undirtektir við þetta mál og afgreiðslu hennar á því. Eins og sést af nál., hafa 4 af 5 nm. lagt til, að ríkisstj. yrði gefin þessi umbeðna heimild. Einn nm. lætur þess hinsvegar getið, að hann sé í vafa um réttmæti þessarar heimildar, þótt hann út af fyrir sig vilji ekki taka skarpa andstöðu gegn málinu. Ég vænti því, að málið fái góðar undirtektir í hv. d. og gangi greiðlega í gegnum þingið. Ég hefi litlu við það að bæta, sem hv.frsm., þm. Vestm., sagði hér áðan. Eins og hann sagði, hefir hv. sjútvn. leitað álits stj. síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði, og ég vil leggja áherzlu á það, að stj. verksmiðjunnar hefir alveg einróma samþ. að leggja til, að þessi heimild yrði veitt. Út af því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði áðan, að hér væri um gamla hluti að ræða, þá er það alveg rétt hjá hv.þm., að vélar verksmiðjunnar eru nokkuð notaðar. En ég vil benda á, að þarna er um mikinn húsakost að ræða, starfhæfa verksmiðju og góða aðstöðu. Það má heita, að verksmiðjan hafi gengið stöðugt síðastl. sumar og þrætt um 40-50 þús. hl. af síld, sem allt gekk ágætlega. Ég vil leyfa mér að taka það fram í sambandi við þær tölur, sem gefnar voru upp frá hinum ýmsu starfsárum verksmiðjunnar, að ég hygg lægstu töluna þannig til komna, að verksmiðjan hafi ekki verið starfrækt nema örstuttan tíma það ár. En það kom ekki til af því, að hún fengi ekki síld til bræðslu, heldur vegna prívat ástæðna firmans, sem átti verksmiðjuna og rak hana. - Ég hefi svo ekki miklu hér við að bæta, en vil minna á, að þótt um það væri að ræða, að lagt væri í verksmiðjuna, sem bræðir 600 mál síldar á sólarhring, um 200 þús. kr., þá er það engin feikna upphæð, miðað við þær fjárhæðir, sem lagðar hafa verið í síldarverksmiðjur undanfarið. Viðgerðarkostnaðurinn er hér miðaður við það, sem æskilegt er, að gert væri, en hinsvegar ekki einungis hið allra nauðsynlegasta, og því enginn kominn til að segja, að kostnaðurinn geti ekki orðið minni. Ég vil enda mál mitt með því að lýsa yfir því, að ég tel það vafalaust mundu verða til mikilla hagsbóta fyrir skip, sem síldveiði stunda á Þistilfirði og Axarfirði, ef þau gætu lagt upp á Raufarhöfn, í stað þess að þurfa til Siglufjarðar.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Án þess að ég ætli mér að leggjast á móti því, að stj. sé gefin þessi heimild, vildi ég benda á það, að næsta sumar tekur ný verksmiðja til starfa á Siglufirði, sem á að geta tekið þetta 130-140 þús. mál. Á síðasta þingi var stj. ennfremur gefin heimild til þess að kaupa Sólbakkaverksmiðjuna. Ég geri ráð fyrir því, að þar mætti bæta við 30-40 þús. málum, til þess að starfræksla gæti talizt sæmileg. Hér er því um að ræða 160-170 þús. mál, sem hægt er að bræða næsta sumar í nýjum verksmiðjum, ef maður reiknar með því, að Sólbakki verði keyptur, en það samsvarar afla tíu togara. Ég veit það ekki, og raunar veit enginn það nú, hvort svo mikil aukning verður á skipastól þeim, er síldveiðar stundar, frá því sem var í sumar, að meira verði gert en anna þörfum þessara verksmiðja. Það skiptir auðvitað miklu máli, að síldarbræðsluverksmiðjur ríkisins hafi nóg magn til þess að vinna úr, ef þær eiga að skila sæmilegri afkomu, og það er því að mínu áliti í þeirra hag, að ekki sé bætt of ört við slíkar verksmiðjur. Mér skilst, að sú verksmiðja, sem hér um ræðir, geti tekið um 600 mál í bræðslu á sólarhring. Ég veit ekki nákvæmlega, hvað starfstíminn er langur, en býst við, að hann sé a. m. k. 50-60 sólarhringar, og reikni maður með því, ætti verksmiðjan að geta brætt 30-40 þús. mál yfir þann tíma. Og eigi kaupverðið að vera 200000 kr., er ég á því, að of mikið sé í lagt, og kaup þessi muni ekki verða eins hagkvæm og á verksmiðju dr. Pauls á Siglufirði. Sú verksmiðja mun geta tekið meira til bræðslu en hún hefir gert undanfarin ár, og síldarverksmiðja ríkisins held ég, að þurfi líka að fá meira af síld en áður. Ég bendi á þetta til þess að stj. athugi málið vel áður en ríkið fer að ráðast í að kaupa nýjar síldarbræðslustöðvar, og gæti þess, að nóg verkefni séu fyrir hendi handa þeim, sem þegar eru til.

Finnur Jónsson Það er rétt hjá hv.þm. V.Húnv. að varhugavert er að bæta við nýjum síldarbræðsluverksmiðjum án þess að sjá fyrir aukningu síldveiðiflotans á næstu árum. En þess ber að gæta, að nú liggur allur fjöldi togaranna inni um síldveiðitímann. Öll líkindi mæla með því, að þegar togararnir eiga það víst að geta selt síld sína í bræðslu, þá fari þeir fleiri af stað. Ég vil biðja hv.þm. að athuga það, að hér er ekki verið að fara fram á, að byggð verði ný verksmiðja, heldur aðeins heimila eigendaskipti á verksmiðju, sem þegar er til. Hér hefir verið bent á, að þessi verksmiðja hafi fengið litla síld til bræðslu. Það mun vera rétt, sem hv.þm.N.-Þ. sagði því viðvíkjandi, nfl. að verksmiðjan hefði ekki verið starfrækt á sem heppilegustum tíma, og svo líka hitt, að greiðsla fyrir síldina hefir verið óviss á Raufarhöfn síðustu árin, svo að margir hafa kinokað sér við að leggja þar upp þess vegna. - Þá hefir það verið fært hér fram, að þarna sé ekkert að hafa nema rusl. Við því er það að segja, að verksmiðjunefndin, sem átti að ákveða, hvar nýja verksmiðjan skyldi reist, kom í sumar að Raufarhöfn og athugaði þá verksmiðjuna. Ennfremur rannsakaði Þórður Runólfsson, eftirlitsmaður ríkisins með vélum og verksmiðjum, þessa verksmiðju í sumar, og segir hann í áliti sínu, að verksmiðjan gæti gengið í eitt eða tvö ár án mikillar viðgerðar. Það er því ekki bein afleiðing þess, að ríkið kaupi verksmiðjuna, að strax verði farið að leggja stórfé í aðgerðir. Sú aðgerð, sem talað er um í bréfi verksmiðjustj., er, að reistur verði olíugeymir við verksmiðjuna, sem ekki hefir verið til þar áður. Aðgerð á verksmiðjunni mundi mjög mikils virði fyrir skip þau, sem veiðar stunda við Langanes og Sléttu. Ég tel því hiklaust rétt gagnvart síldarútveginum, bæði sjómönnum og útgerðarmönnum, að gefa stj. þessa heimild, og legg ég eindregið með því í trausti þess, að stj. láti nákvæma rannsókn fara fram um þessi mál, áður en hún byrjar á framkvæmdum.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Það er eflaust rétt, sem hér hefir verið tekið fram, að það sé gott fyrir héraðsbúa, að þessi atvinnurekstur leggist ekki niður. En ég er ekki viss um það, að svo muni fara, þó að hún verði áfram í eigu núv. eiganda. Það er rétt, að fyrir útgerðarmenn er æskilegt, að sem flestar verksmiðjur séu til, svo að þeir eigi alltaf víst að geta selt aflann, en það yrði þá tryggt af samkeppni versksmiðjanna. En þegar ræða á um það, að koma nýjum síldarbræðsluverksmiðjum á fót, verður að athuga jafnframt, hvort líkur séu til, að þær fái eitthvert verkefni. Það er ekkert vit í öðru en að reyna að hafa samræmi milli verkefnisins og tækjanna, sem ætlað er að vinna úr því. Á það hefir verið bent af hv.þm. V.-Húnv. og mér, að í hinni nýju síldarbræðslust. ríkisins og með fyllri notkun Sólbakkaverksmiðjunnar verði hægt að taka á móti 150 þús. mála í bræðslu næsta sumar umfram það, sem nú er hægt. Þá má geta þess, að nú er verið að reisa síldarbræðslustöð í Djúpavík við Húnaflóa, sem á næsta ári kemur til með að bræða 2000 mál á sólarhring, sem svo sennilega má hækka upp í 4000 mál með litlum tilkostnaði. Mér kæmi ekki á óvart, þó að það reyndist rétt, sem fagmenn hafa reiknað út, að sú síld, sem undanfarin ár hafi verið boðin verksmiðjunum, sé ekki nema um 60% af því, sem þær hefðu getað annað. Sé það rétt, er öllum augljóst, að búið er að blása þessa starfrækslu út um of. Þá vil ég benda á það, að útgerðarmenn geta ekki notað sér bræðsluna eingöngu, ef sama verð helzt á síldinni og undanfarin sumur. Það hefir ekki veiðzt meira af síld síðastl. sumur en svo að engin leið hefir verið til þess að láta útgerðina bera sig með því verði, sem á síldinni hefir verið. Það yrði alveg nýtt í sögunni, ef afli yrði svo mikill, að útgerðin bæri sig með slíku verði. Undanfarin ár hafa togararnir aflað óvenjumikið. Samt hefir heildarútkoma togaraútgerðarinnar verið tap. Og smærri skipin hafa haft enn verri sögu að segja. Og þó má búast við, að þetta verði allt enn örðugra, þegar komnar eru fleiri síldarbræðslustöðvar en þarf til þess að taka við afla þeirra skipa, sem út eru gerð. Þá verður örðugra að fá skipin til þess að sigla með síldina á þá staði, sem verr liggja við, nema að hærra verð sé þar í boði. Það er ekki hægt að fiska síld í bræðslu á Önundarfirði eða við Langanes fyrir sama verð og um miðbik Norðurlandsins, Húnaflóa, Skagafjörð og Eyjafjörð. Ég held því, að öllu samanlögðu, að það sé mjög misráðið af hv. d. að heimila stj. kaup á þessari verksmiðju á Raufarhöfn. Það hefir einhverntíma verið meiri þörf á því en nú, að ríkið keypti gamlar verksmiðjur, einmitt þegar verið er að reisa aðra þá stærstu verksmiðju, sem hér hefir verið til, og á að taka til starfa á næstu síldarvertíð. Ég legg því eindregið á móti því, að þessi heimild verði gefin.

Finnur Jónsson Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja umr. mikið fram yfir það, sem orðið er, enda er ég að miklu leyti sammála hv. 6. þm. Reykv. um það, að vel þarf að afhuga áður en farið er að bæta við nýjum verksmiðjum. Þó ber þess að gæta, að hér er ekki um það að ræða að bæta nýrri verksmiðju við, heldur aðeins að höfð séu eigendaskipti á verksmiðju, sem þegar er fyrir, og tryggja, að verksmiðjan geti verið í gangi án þess að vinnslumagn aukist umfram það, sem nú er. Hv. þm. sagði að það væri gott fyrir útgerðarmenn, að sem flestar verksmiðjur væru í gangi. Þetta er ekki rétt. Þeir hafa bezt af því, að til séu hæfilega margar verksmiðjur. Ég er á því, að síldarútvegurinn aukist á næstu árum, en þó tel ég sjálfsagt, að líkurnar fyrir því verði athugaðar gaumgæfilega áður en nýjum síldarbræðslum yrði bætt við þær, sem fyrir eru. Ég hefi nú lagt fram lagafrv., ásamt öðrum hv.þm., sem gengur í þá átt. Ég hefi áður drepið á það, að mestur hluti togaraflotans liggur aðgerðarlaus yfir síldveiðitímann, og þó er ekki talið óálitlegra að gera togara út á síld en svo að annað stærsta togarafélagið á landinu er að láta reisa síldarbræðslustöð við Húnaflóa og ætlar sýnilega að láta togara sína fara á síldveiðar næsta sumar. Engu væri spillt, þó að fleiri togarafélög fylgdu dæmi þess, en þá verða líka síldarbræðslustöðvarnar að vera nógu margar. Hv. 6. þm. Reykv. hélt, að ríkið hefði engan hagnað af því að kaupa þessa verksmiðju. En ég tel það sterk rök með mínu máli, að stjórn síldarbræðsluverksmiðju ríkisins, sem sérstaklega hefir kynnt sér ástand verksmiðjunnar á Raufarhöfn, leggur eindregið til, að ríkið eignist hana. Og meðan ekki koma önnur og sterkari rök fram gegn því að veita stj. þessa heimild en hv. 6. þm. Reykv. kom með, sé ég ekki því neitt til fyrirstöðu.

Flm. (Þorbergur Þorleifsson) Skipulag er það orð, sem mönnum má vera minnisstæðast úr umr. hér í hv. d. og í þinginu. Hafnarlög eru sett til þess að geta skipulagt hafnargerðirnar víðsvegar á landinu, og er sú skipulagning ekki neitt nýtt fyrirbrigði. Frv. þetta á að vera undirstaða skipulagningar á hafnargerð á Hornafirði. Það er í flestum greinum sniðið eftir lögum, sem áður hafa verið sett um sama efni, og vænti ég því, að hv. d. taki þessu frv. vel. Það er aðeins eitt atriði í frv., sem ég get búizt við, að ágreiningur kunni að verða um, en það er ákvæði um framlag úr ríkissjóði til hafnargerðarinnar. Í frv. er gert ráð fyrir, að framlag ríkissjóðs til þessarar hafnargerðar verði helmingur kostnaðar, en í öðrum hafnarlögum mun gengið út frá, að ríkið leggi fram kostnaðar. Að ég hefi sett þetta tillag hærra hér en annarsstaðar, stafar af því, að á Hornafirði er dálítið öðruvísi ástatt en á öðrum stöðum, þar sem hafnarlög hafa verið sett. Þarna er aðeins ein sveit, sem verður að greiða eða taka á sig ábyrgð á framlaginu á móti ríkissjóði, en hinsvegar er það heill landsfjórðungur, sem hefir víðtækt gagn af þessari hafnargerð, þar sem eru allir Austfirðir. Því er það alls ekki sanngjarnt, að einn lítill hreppur taki á sig mikla ábyrgð á stóru mannvirki, sem landsfjórðungur hefir mikið gagn af. Hinsvegar skal það játað, til þess að það valdi ekki misskilningi eftir á, að þrátt fyrir það, þó Austfirðir hafi mikið gagn af þessari höfn, þá er líka mikið gagn að henni fyrir það sýslufélag, sem höfnin er í. Framtíðarmöguleikar AusturSkaftafellssýslu eru mikið undir því komnir, að bráður bugur verði að því undinn að gera höfn á Hornafirði. Nesjahreppur hefir mikla möguleika til aukinnar ræktunar og landbúskapar, og hefir þegar verið hafizt handa á síðustu 5 árum um ræktun, sérstaklega út frá kauptúninu í Hornafirði. Og til þess að framhald verði á eðlilegri þróun í þessu efni, er fyrsta skilyrðið, að samgöngurnar batni. En þó að höfn á þessum stað sé þýðingarmikil fyrir landbúnaðinn, þá er hún það þó enn meir fyrir sjávarútveginn, sem allir Austfirðir taka þátt í á þessum stað, því þangað safnast á vetrarvertíðinni bátar víðsvegar af Austfjörðum. Þar, sem Hornafjarðarkaupstaður stendur, er útfiri mikið, svo að um fjöru er ekki fært um höfnina nema smærri bátum. Bátaleiðin hefir grynnkað á seinni árum samtímis því að vélhátarnir hafa stækkað. Þess vegna hafa risið upp smáútgerðir úti um eyjar til óhagræðis fyrir kauptúnið og skaða fyrir útgerðarmenn. Aftur á móti stendur að nokkru ónotuð stór útgerðarstöð í landi, og margir bátaeigendur á Hornafirði geta ekki gert út fyrir þetta slæma ástand. Það var einu sinni ráðizt í mikið mannvirki hér á landi, sem þótti nokkuð vafasamt, og var þá kveðið: „Prýði' að brúnni allt eins er uppi' á þurru landi“. Það má segja, að útgerðarstöðin á Hornafirði sé „prýði“ uppi á þurru landi, en nútíma umbótamenn vilja ekki aðeins, að það sé prýði að hlutunum, heldur einnig, að hafa megi af þeim eitthvert gagn. En til þess að verstöðin á Hornafirði geti komið að gagni, þá verður að gera skipgengt þangað inn. Það hefir oft átt sér stað, að þeir, sem hafa komið að til þess að stunda sjó á Hornafirði yfir vetrarvertíðina, hafa orðið að lifa af því mestallt árið, sem þeir höfðu þar upp, af því afli heima hjá þeim hefir brugðizt, enda hefir það hjálpað þessum mönnum, að ódýrt er að gera út frá Hornafirði. Mér finnst skylt að hlúa að stöðum eins og Hornafirði, og ekki óeðlilegt, að ríkið leggi þar til hafnargerðar dálítið meira en annarsstaðar, þar sem ekki hafa átt hlut að máli nema eitt sýslufélag eða fáar sveitir. Hafnargerð á Hornafirði er búin að dragast allt of lengi og þolir alls enga bið. Drátturinn virðist hafa orsakazt af því, að nokkurt hik mun hafa verið á vitamálastjóra um það, hvað eiga að gera þarna. Eins og vitanlegt er, þá erum við á byrjunarstigi með margar framkvæmdir, og sá skapandi máttur, sem býr með þjóðinni, hefir brotizt út á öðrum sviðum meir en því verklega, svo sem eins og í skáldskap og öðru slíku. Þeir verkfræðingar, sem þarna hafa athugað staðhætti, virðast helzt hallast að því, að hlaðnir væru garðar til að hindra framrás vatnsins. Sú „idea“ mun vera komin frá Kirk, dönskum verkfræðingi, sem athugaði höfnina einhverntíma fyrir 1920. En það er álit verkfræðinga, að þessir garðar verði dýrir. Aftur á móti er önnur leið, að dýpka bátaleiðina, og mun vitamálastjóri fremur hallast að þeirri aðferð og telur hana ódýrari, og það hefir þann kost, að sú hafnarbót kemur strax að gagni, en þegar það hefir verið gert, reynir á hitt, hvort verkfræðingarnir sjá ráð til þess að halda dýpinu við. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um frv. Ég þykist þess fullviss, að yfirleitt muni hv. d. fylgja þessu frv. Það getur orðið ágreiningur um, hvernig kostnaðurinn á að skiptast, og einnig um það, hvað helzt eigi að gera, en um það verða verkfræðingarnir að úrskurða á sínum tíma. Að lokum óska ég þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson) Þetta frv. er borið fram af meiri hl. allshn. eftir beiðni hæstv.atvmrh., og áskilur n. sér rétt til að gera brtt. við einstök atriði frv., ef svo vill verkast. Aðalnýmæli í frv. er fyrst og fremst í 1. gr., þar sem lagt er til, að lögfesta nýtt heiti á þessari stofnun, sem er Ríkisútvarp, en samkv. l., sem gilt hafa, heitir stofnunin Útvarpsstöð Íslands í Reykjavík. Það heiti hefir þótt þunglamalegt, enda hefir stofnunin þegar hlotið nafnið Ríkisútvarp manna á meðal, og virðist sjálfsagt að lögfesta það heiti. - Þá er í sömu gr. lagt til, að stofnunin heyri undir kennslumálaráðuneytið, en hún heyrir undir atvinnu- og samgöngumálaráðuneytið samkv. gildandi lögum. Þessi breyt. byggist á því, að stofnunin sé í eðli sínu menningar- og menntastofnun og eigi því að teljast til kennslumálanna. Í 2. gr. er lagt til, að öllum tekjum útvarpsins skuli varið eingöngu stofnuninni til eflingar og til hagsbóta fyrir útvarpsnotendur. Er það einnig nýmæli. - 3. gr. er um skipun útvarpsstjóra, og er hún að mestu leyti óbreytt frá gildandi lögum. Í 4. gr. er höfuðnýjung frv. Þar eru ákvæði um í manna dagskrárstjórn, sem komi í stað útvarpsráðs. Formaður dagskrárstjórnar er skipaður af kennslumálaráðherra, þrír menn eru kosnir með hlutfallskosningu í sameinuðu þingi og aðrir þrír eru kosnir af útvarpsnotendum í landinu. Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá voru það vissar stofnanir og stéttir, sem skipuðu útvarpsráð; atvmrh. skipaði formann ráðsins, annar var skipaður af félagi útvarpsnotenda og þriðji af háskólanum. Síðar var bætt inn í útvarpsráðið einum manni frá barnakennurum og öðrum frá prestastefnu. Felst aðalbreytingin í því, að allir þeir, sem hafa útvarpstæki, eiga nú kost á að taka þátt í kosningu þriggja manna í dagskrárstjórn, í stað þess sem aðeins einn maður var kosinn áður af útvarpsnotendum, og það aðeins af þeim, sem voru í félagsskap útvarpsnotenda, en fjöldi útvarpsnotenda úti um land hafði ekki skilyrði til þess að vera í slíku félagi og gat því ekki notið réttar síns. - Eru þetta þá helztu nýmælin. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.

Frsm. (Bergur Jónsson) Þetta frv. er flutt af allshn. eftir tilmælum hæstv.dómsmrh. Allir hv. nefndarmenn hafa talið rétt að flytja frv., en hafa áskilið sér óskoraðan rétt til þess að fylgja brtt., sem fram kunna að koma, eða bera sjálfir fram brtt. við einstök atriði frv. Til þess að gera grein fyrir því, hvers vegna frv. þetta er fram borið og undirbúið af hæstv.ríkisstj., vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upphaf grg.: „Hinn 29. maí 1928 var í sameinuðu Alþingi samþykkt svo hljóðandi þingsályktun með 26:2 atkvæðum: „Alþingi ályktar að feta ríkisstjórninni að láta fara fram þjóðaratkvæði á þessu ári meðal kjósenda í málefnum sveitar- og bæjarfélaga um það, hvort afnema skuli bann það gegn innflutningi áfengra drykkja, er felst í gildandi áfengislöggjöf“. Samkvæmt þingsályktun þessari lét ríkisstjórnin fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu fyrsta vetrardag 1933. Greiddu 15884 kjósendur atkvæði með afnámi bannsins, en 11624 á móti. Í tilefni af úrslitum atkvæðagreiðslunnar var á aukaþinginu 1933 samþykkt í sameinuðu Alþingi svo hljóðandi dagskrártillaga með 26:16 atkvæðum: „Sameinað Alþingi ályktar að lýsa yfir því, að það lítur svo á, að þjóðaratkvgr., sem fór fram 1. vetrardag síðastliðinn, skeri úr um það, að áfengislöggjöf landsins beri að breyta samkv. þeim þjóðarvilja, sem þá kom fram, og í trausti þess, að ríkisstjórnin undirbúi slíka lagasetningu fyrir næsta reglulegt þing, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá“. Samkvæmt þannig yfirlýstum þings- og þjóðarvilja hefir verið undirbúin breyting sú á áfengislöggjöfinni, sem felst í frumvarpi þessu. Sökum samninga vorra við Spánverja og afstöðu vorrar gagnvart þeim, hefir ekkert verið hreyft við núgildandi ákvæðum um sölu Spánarvina. Að því er snertir aðalbreytinguna, leyfi til innflutnings og sölu sterkari drykkja en hingað til hefir verið heimilt, skýrir frv. sig sjálft“. Ég mun ekki fara út í einstakar gr. frv. að svo stöddu. Brtt. eru vitanlega engar fram komnar enn, en þær, sem kunna að koma, mun allshn. að sjálfsögðu telja sér skylt að athuga fyrir 2. umr. málsins. Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég hafði satt að segja búizt við því, að þar sem hv.frsm.allshn., sem flytur þetta mál fyrir hönd ríkisstj., gerði enga grein fyrir efni og innihaldi þessa frv. aðra en þá, að lesa hér upp þál., er samþ. var á síðasta Alþ., um að fela stj. að undirbúa málið, þá myndi hæstv.dómsmrh. inna þessa skyldu af hendi, þar sem ekki er um óverulegra mál en þetta að ræða. Ég verð því að segja það, að eins og þessu máli mun á undirbúningsstigi hafa verið næsta lítill sómi sýndur, hefir heldur ekki verið mikil viðleitni frá hálfu þeirra manna, sem að flutningi þessa standa, að sýna þinginu þann sóma að gera einhverja grein fyrir aðstöðu sinni til frv., og fyrir því, að frv. er nú flutt á þennan en ekki annan veg. Það má líta á þetta frv. frá tveimur hliðum aðallega. Fyrst og fremst er gengið út frá því, að bannið sé gersamlega afnumið. En í sambandi við afnámið er önnur hliðin, að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru og hljóta að fylgja í kjölfar afnáms bannlaganna. Það er sú hliðin, sem ég á við, þegar ég átel, að ekki skuli frekari grein gerð fyrir frv. en raun hefir nú orðið á við flutning þess. Að vísu er í grg. dálítið komið inn á þessi atriði, en í mjög stuttu máli og ekki meira en það, sem nauðsynlegt er til að uppfylla það þingskapaatriði, að frv. fylgi grg. Ég skal hér minnast á nokkur atriði á framkvæmdahlið þessa frv., og sem þá getur orðið til athugunar fyrir hv.allshn., sem nú hefir lofað öllu góðu, að því er mér virtist, um að bæta nú úr ágöllum frv. Ég fékk ekki betur heyrt af framsöguræðu hv.þm. Barð., sem er mikill ákafamaður í því að fá bannið afnumið, en að í raun og veru væru allir nm. óánægðir með frv. eins og það er, og það sé af þægð við hæstv.ríkisstj., að þeir flytji frv. í þessari mynd, til þess að þingið fengi þó að sjá mark stj. á því, áður en þessi fjarstæða er mörkuð upp með brtt. Það virðist því svo, enn sem komið er, að hæstv.dómsmrh. standi einn að frv. í þessari mynd, en allir 5 flm. hreinsa sig fyrirfram af nokkurri ábyrgð á því. Ég geri nú ráð fyrir því, að sú stund, sem allmörgum mönnum í þessu landi hefir verið langþráð, sé nú í nánd, að hinir sterkari drykkir, sem þjóðin hefir orðið að neita sér um að nota leyfilega um nokkurra ára skeið, streymi inn í landið, svo að hægt verði um hönd að „gleðja“ sig og „hressa“ með neyzlu þeirra. Ég skal játa fyrir mitt leyti, að eins og þessum málum er nú komið, verður sjálfsagt ekki hjá því komizt, að þingið gangi endanlega frá afnámi bannlaganna í þeirri mynd, sem þau nú eru, og þess vegna hvílir þung skylda á um það, að setja eins hagkvæma löggjöf og framast er unnt um þessi mál, jafnhliða afnámi bannsins. En mér virðist mjög linlega að því gengið í frv. Og það sýnir ekki mikla alúð við málið frá hálfu hæstv.dómsmrh., að hann skyldi við undirbúning málsins ekki vilja notfæra sér bendingar þeirra manna í landinu, sem standa fyrir bindindismálunum og vitanlega voru fúsir að veita alla sín aðstoð. Ég á hér við stórstúku Íslands. Það tókst sem sé ekki betur, þegar hæstv.dómsmrh. snéri sér til þessara manna, og gerði það á þann hátt, að stórstúkan hlaut að álíta sér stórlega misboðið, því að hæstv.dómsmrh. hafði gert það með þeim hætti að gefa stórstúkunni kost á að láta einhvern einn af þrem mönnum, sem sátu í n., fylgjast með í samningi þessa frv. Fyrst og fremst mátti stórstúkan ekki ráða því óskorað, hver maður yrði ráðinn til þessa starfs. Og starfið sjálft var heldur ekkert annað en að lesa úr penna þess manns, sem stj. hafði falið undirbúning málsins. Hæstv. dómsmrh. spillti því þannig gersamlega, að stórstúkan gæti tekið þátt í undirbúningi málsins. Þetta verð ég að álíta, að feli í sér alveg óviðeigandi lítilsvirðingu fyrir þessum sterka félagsskap í þessu landi, sem starfar að því að draga úr ofdrykkjunni í landinu. Því þeir menn, sem þar standa í fararbroddi, þekkja bezt, hvar skórinn kreppir að í þessu efni, og auk þess, fyrir sín miklu afskipti af þessu máli, hafa þeir sérstaklega góða aðstöðu til þess að geta bent á heppilegar leiðir til að sporna við þeim háska, sem afnámi bannsins hlýtur að fylgja. Ég ætla, að enginn sé svo harðsvíraður andbanningur til í landinu, að hann viðurkenni ekki, að hætta getur stafað af afnámi bannl., þó að andbanningar hinsvegar álíti, að þetta beri að gera. Ég vil því ekki láta hjá líða að bera hér fram fyrir mína hönd og annara bindindismanna hér á landi, sem fengizt hafa við bindindisstarfsemi, sterka ávítun til hæstv.dómsmrh. fyrir það, að hann hefir gengið á bak við þá miklu liðsemd um undirbúning þessa máls, sem hægt var að fá hjá stórstúku Íslands. Það á ekki við, eftir þingsköpum, að tala um einstakar gr. frv. við þessa 1. umr. málsins. En þegar talað er um stefnuna, sem fram kemur í frv., þá er auðvitað ekki hægt að gera það öðruvísi en að vitna nokkuð til þeirra einstöku gr. frv., sem sérstaklega marka stefnu þess. Ég ætla því að vænta þess, að hæstv. forseti átelji það ekki, þó að ég vitni í einstakar gr. frv. í sambandi við það, sem ég vil bera saman stefnu frv. og stefnu andbanninga á undanförnum Alþ., og einnig þá stefnu, sem festst í löggjöfinni frá 1899 um þetta efni, og sem þessi mál hvíldu á þangað til bannið var lögleitt í landinu. Fyrst vil ég þá athuga þá stefnu, sem kemur fram í 2. gr. frv. Þegar sú gr. er skoðuð í ljósi 7. gr. frv., þar sem skýrt er tekið fram, að tilbúningur áfengis í landinu sé gersamlega bannaður, - en í 2. gr. er gert ráð fyrir, að komið geti til mála að leyfa tilbúning áfengs öls í landinu - , þá held ég, að ekki finnist meiri hortittur í nokkru kvæði en finnst í þessu, þegar þetta er borið saman. Hvað þýðir að vera að taka ákvæði 2. gr. inn í frv. annað en það, að sýna þá stefnu hæstv.dómsmrh., að hann mun við fyrsta tækifæri ráðast á ákvæði 7. gr. um fortakslaust bann gegn framleiðslu áfengis, og smeygja því inn í löggjöfina, að hér á landi megi brugga áfengt öl, og náttúrlega mun hann svo færa sig upp á skattið. Þó að ekki sé tekið stærra til í frv. en þetta, þá markar það þó stefnu frv. og varpar ljósi yfir þann hug, sem hlýtur að liggja á bak við. Hv. flm. þurfa að taka þennan hortitt út úr þessu kvæði, sem þeir eru að yrkja. Þeir þurfa að lagfæra þetta óburðuga fóstur hæstv. stj. Ekki mun það verða of burðugt samt. Í 9. gr. frv. er gert ráð fyrir, að þær útsölur, sem nú eru á Spánarvínum, haldi áfram, og að því leyti vil ég ekki átelja stj. neitt, því að við stöndum í hálfleiðinlegum samningum við þjóð, sem þröngvaði upp á okkur þessum vínum, og þennan samning er auðvitað sjálfsagt að halda þangað til við verðum menn til að segja honum upp. En hæstv.dómsmrh. vill þarna bæta nokkuð gráu ofan á svart, því að hann vill með samþykkt þessa frv. fá þær heimildir lögfestar að mega láta þessar útsölur líka taka að sér sölu sterkra drykkja, án þess að álits viðkomandi bæjarstj. sé leitað. Hér kemur fram nokkur stefnubreyt. frá því, sem var í frv. því, sem andbanningar hafa flutt hér á undanförnum Alþ. og sem sannarlega mátti álíta á engan hátt kostagrip hvað snertir áfengisbannið í landinu. En þeir góðu menn, sem að því stóðu, gerðu þá ráð fyrir því, að atkvgr. færi fram um málið meðal þjóðarinnar, en ekki að sterkum drykkjum yrði laumað fortakslaust inn í útsölurnar án þess að þjóðin yrði um það spurð. Þá er ákvæðið um að heimila ríkisstj. að setja á stofn nýja útsölustaði fyrir áfengi í kaupstöðunum. Það er að vísu gert ráð fyrir því í frv., að þessir útsölustaðir séu ekki settir á stofn nema því aðeins, að 3/5 hlutar greiddra atkv. þeirra manna í viðkomandi kaupstað, sem kosningabærir eru, greiðist með því við opinbera atkvgr. Ég vil benda á það, að með þessu er dregið töluvert úr þeim varnarráðstöfunum, sem fólust í frv. andbanninga þá, því að þeir gerðu ráð fyrir, að slík leyfi gætu ekki átt sér stað í kaupstöðum, sem hafa færri en 300 íbúa. Í frv. þessu er engin slík varnarráðstöfun sett. En hinsvegar er þar gengið nokkru lengra í öðru atriði, þar sem nú þarf atkv. 3/5 hl. kosningabærra manna í viðkomandi kaupstað til þess að samþ. geti orðið í þessu efni, en áður þurfti aðeins hreinan meiri hl. atkv. Ennfremur vil ég benda á það, að þessi ákvæði frv. standa líka að baki ákvæðum löggjafarinnar frá 1899 um þetta efni, því að í þeirri löggjöf er gert ráð fyrir, að atkvgr. um þetta skuli því aðeins verða talin gild, að 1/3 hluti kosningabærra manna á viðkomandi stað sæki kjörfund. En hér í frv. er ekki um slíkt að ræða. Það er þess vegna hægt að segja, að með þessum ákvæðum frv., sem ég nú tók fram, er hreint og beint um undanhald að ræða hjá hæstv. stj., hvort sem heldur er miðað við áminnzt frv. andbanninga á síðustu Alþ. eða löggjöfina um þetta efni frá 1899, sem við bjuggum við áður en bannið var lögfest. Með tilliti til þess, hvernig ástandið er nú hér á landi í þessum efnum, þá er óhætt að segja það, að það er miklu slælegar og óvarkárnislegar gengið fram hjá stj. heldur en maður hefði mátt búast við og átt hefði að vera. En þó að óforsvaranlega illa sé frá þessu atriði gengið í frv. hjá hæstv. stj., þá tekur þó fyrst steininn úr, þegar kemur að þeim heimildum, sem stj. vill lögfesta sér til handa um vínveitingar í landinu. Hér er gengið svo langt aftur á bak frá ákvæðum áðurnefnds frv. andbanninga og löggjöfinni um þetta frá 1899, að þar er ekki neinn samanburður mögulegur. Að því leyti, sem stefna frv. um þetta efni kemur fram í 12. gr. frv., þá er þar ákveðið, að með sama hætti eins og er um útsölu Spánarvínanna, þar sem leyfðar eru veitingar þeirra á veitingahúsum, megi dómsmrh. leyfa sölu á þeim vínum áfram. Og svo segir ennfremur í frvgr., með leyfi hæstv. forseta: „Hann“ (þ. e. dómsmrh.) „getur og leyft veitingar annara vina“. M. ö. o.: Hann getur leyft veitingar annara vína, án þess að honum séu nokkur takmörk sett um það, hverjum eða hvar slíkt leyfi sé í té látið. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að í frv. því, sem andbanningar báru fram á undanförnum Alþ., var þó gert ráð fyrir því, að ekki væri gengið lengra í þessu efni heldur en það, að til þess að setja á stofn vínveitingahús þyrfti að fá samþykki allrar bæjar- eða sveitarstjórnar óskiptrar. Annars gæti slíkt leyfi ekki komið til greina. Ef maður aftur á móti ber frv. saman við l. frá 1899 um þetta, þá er svo ákveðið í þeim, að til þess að veita slíkt leyfi þurfi fyrst að fá umsögn viðkomandi hreppsnefndar eða bæjarstj., síðan samþykkt meiri hl. kjósenda á almennum kjörfundi, og að síðan þurfi, eftir þetta allt saman, sýslunefnd að gefa sitt samþ. til þess, svo að þetta geti orðið leyft. Menn sjá gleggst með því að bera þetta saman við starfsaðferð hæstv. núv. ráðh. í þessu frv. - því að eins og ég gat um, þá er þetta frv. ekkert annað en fóstur hæstv. stj. -, hversu gálauslega hér í frv. er gengið frá þessu atriði, ákvæðunum um vínveitingaleyfin. Það var því ekkert undarlegt, þó að þeir menn, sem tóku að sér að flytja þetta mál eins og það liggur fyrir hér nú, þegar þeir nú flytja það á ný á Alþ., nokkuð krossuðu sig um leið og þeir horfðust í augu við hv.þdm., þegar flm. voru að rétta þetta frv. að þeim hér í þingsalnum. En hitt er undarlegt af frsm. þessara missmíða, að hann skyldi ekki nokkuð afsaka það fyrir sína hönd og sinna meðflm., að þeir flytja þetta mál óbreytt inn í þingið á ný. Ég vænti nú þess, að af þessu, sem ég hefi nú sagt um stefnu þessa frv. um þau atriði, sem ég hefi minnzt á, hljóti öllum hv.þdm. að vera það ljóst, að það er allmikið verk fyrir hendi í því að endurbæta frv. þetta, svo að það sé forsvaranlegt að afnema innflutningsbannið. Afnám þess er hreint og beint óforsvaranlegt án mikilla endurbóta á frv. Ég býst við, að allir geti orðið mér sammála um það, að það er ekki ástæða til nú, eins og ástandið er hjá þjóð vorri í þessum efnum, að ganga skemur í varnarráðstöfunum í þessu efni heldur en þeir vísu löggjafar 1899 gerðu. Því að nú er miklu meiri háski á ferðum, sem þarf að fyrirbyggja, heldur en þá var, þó að hann þá væri ærið mikill. Það eru náttúrlega ýms fleiri atriði þessa frv., sem þarf að athuga, en sem ekki eins marka stefnu frv., og koma því frekar til greina við 2. umr. Í því sambandi vil ég aðeins benda á eitt atriði. Það eru ákvæðin í 17. gr. frv. Þar er tekið fram, að lögreglumönnum landsins skuli vera heimilt að gera skoðun á farartækjum, svo sem skipum, bátum og bifreiðum. Þetta er mjög nauðsynlegt ákvæði. En eitt þykir mér á skorta í þessari gr. Það er, að þessum lögreglumönnum, svo sem hreppstjórum og öðrum löggæzlumönnum í umboði sýslumanns, þeim er ekki veitt nein heimild til að gera húsrannsókn vegna gruns um brot á þessari löggjöf. Ég held, að einmitt í baráttunni við heimabruggið sé slíkt ákvæði nauðsynlegt. Það hefir margsýnt sig í framkvæmdinni, að þegar hreppstjórar hafa þurft að sækja um leyfi til slíkra rannsókna til sýslumanna, sem hafa verið miður áhugasamir um framkvæmd áfengisl., þá hefir verið kippt burt möguleikanum til þess, að hreppstjórar gætu hafið slíka rannsókn, einmitt með því að þetta ákvæði hefir vantað í l. Þetta ákvæði er því nauðsynlegra að setja inn í frv., sem mér finnst, að með frv. að öðru leyti sé stefnt að því að hlynna nokkuð mikið að bruggurum í landinu, ef ég skil rétt ákvæði þess um álagningu á vinum, en ég hefi þó ekki haft ástæður til þess að kynna mér nóg það atriði. Nú fyrir nokkru kom fram kæra á hendur stj. áfengisverzlunarinnar, að ólöglega mikið væri lagt á vínin. Kom þá í ljós, eftir því sem mér er tjáð, að á Spánarvínin er lagt allt upp í 180%, en meðalálagning mun vera 150–160%. Nú er það eitt sagt í þessu frv. um álagningu á sterku vínin, að á þau skuli leggja eftir styrkleika og gæðum. Ég skal viðurkenna, að ég stend illa að vígi til að leggja grundvöllinn í þessum efnum hvað gæði snertir, en eftir því, sem mér er sagt um styrkleika vínanna, þá mun styrkleiki Spánarvínanna vera um 30%, en venjulegur styrkleiki brennivíns 40–45%, en í whisky og koníaki kannske eitthvað meira. Um áfengi í spíritus er kunnugt, að það er 100%. Ef á nú að leggja á þessi vín eftir styrkleika og miða þar við Spánarvínin - eftir öðru er ekki hægt að fara, og um gæðin er það að segja, að ef miðað er við það kapp, sem lagt er á að fá sterku vínin inn í landið, þá má ætla, að þau þyki ekki lakari en þau, sem nú eru flutt inn -, þá verður álagningin á brennivín og aðra drykki álíka sterka um 360%, en álagningin á spíritus getur farið upp í 720%. Ef á að byggja á þessum grundvelli, og þetta er sá eini grundvöllur, sem er lagður í frv. og það eina, sem ráða má af, hvað mikla álagningu stj. vill hafa, þá má sannarlega segja, að með þessu frv. sé bruggurunum vel borgið. Sem dæmi vil ég benda á það, að í því frv., sem andbanningar hafa flutt á undanförnum þingum, vildu þeir ekki gefa stj. heimild til að hafa álagninguna meiri en 100%, eða 1/7 af því, sem stj. samkv. þessu ákvæði getur haft heimild til að leggja á ómengaðan spíritus.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég get verið fáorður, þó að ég hafi nokkru að svara. Það, sem ég vil sérstaklega taka fram og alveg sérstaklega, er það, að það, sem hv.þm. Borgf. lagði megináherzluna á, að þetta frv. sé flutt af stj., er algerður misskilningur, og fellur þá um leið niður mest af þeirri ádeilu, sem hann kom með á mig sem dómsmrh. og á stj. í heild. Það stendur enginn úr stj. að þessu frv. nema ég. Í öðru lagi er þess að gæta, að samkv. þjóðaratkvgr., sem fór fram um þetta mál, og samkv. þáltill., sem samþ. var á síðasta þingi, var stj. skylt að undirbúa frv. um afnám bannsins og leggja það fyrir næsta þing. Það væri því ástæða fyrir hv.þm. að deila á stj., ef hún hefði ekki komið með þetta frv., því að henni bar skylda til að láta bera það fram. Þá vænti ég, að hv.þdm. hafi tekið eftir því, að frv. er ekki flutt af stj., vegna þess, að stj. vildi ekki á neinn hátt gera þetta frv. að sínu máli. Stj. hefir á þessu mismunandi skoðanir, og ég býst við, að sumir úr stj. séu frv. andvígir og muni greiða atkv. á móti því. Þess vegna var frv. undirbúið af þeim mönnum, sem ég taldi vel færa til að gera það, og síðan var frv. skilað til allshn., eingöngu til þess að inna af höndum þá skyldu, sem lögð var fyrir mig með þeirri þál., sem samþ. var á haustþinginu. En ég dreg þó ekki dul á það, að þetta frv. er í samræmi við mína skoðun á áfengismálnnum í höfuðatriðunum, en það er óviðkomandi stj. sem slíkri. Viðvíkjandi því, að framsöguræðan hafi verið stutt og ekki nógu ýtarleg, þá vil ég benda á það, að allshn. tók flutning þessa frv. að sér, og ég býst við, að hv.frsm. hafi ekki þótt ástæða til að hafa langa framsöguræðu, þar sem málið hefir verið þrautrætt á undanförnum þingum, meira en flest önnur mál, og síðast á haustþinginu varð að skera niður umr. eftir langt þóf, og voru þá 14 þm. á mælendaskrá, og þá var ekki heldur ástæða fyrir mig að taka til máls um þetta frv. frekar en önnur mál, sem lögð eru fyrir n. Það er ekki vani, þegar einhver n. tekur að sér að flytja mál, að stj. sé að flytja ræður við framsögu. Ég skal þó nú svara nokkrum orðum þeim helztu atriðum, sem hér hafa komið fram. Ég vil þó taka það fram, áður en ég svara einstökum atriðum í ræðu hv.þm. Borgf., að ég býst við, að ég og hv.þm. Borgf. séum sammála um það, að áfengið er mikið böl - eitt okkar mesta - , og því þurfi að afstýra eftir því sem unnt er. Ágreiningurinn verður um það eitt, á hvern hátt þessu böli verði afstýrt. Þar má búast við, að leiðir skilji. Ég segi það fyrir mig, að ég hefi fengizt meira við áfengismálin en flestir aðrir hér á landi. Ég dreg ekki dul á það, að þegar bannlögin veru sett, var ég þeim fylgjandi. Ég hefi haft með höndum framkvæmd þessara laga hér í Reykjavík, þar sem flest mál hafa komið fram í sambandi við þau, og þeim hefir verið framfylgt á sama hátt og öðrum lögum, þannig, að þau hafa hvergi á landinu verið framkvæmd strangara en hér í Rvík. Ég hefi nú séð árangurinn af þessari látlausu baráttu hér og annarsstaðar, og hann er sá, eins og við báðir vitum, að ölvun er nú engu minni en áður en aðflutningsbannið var sett. Ég hefi ekki við hendina nú skýrslur um þetta atriði, það verður ef til vill hægt við næstu umr., en það mun vera svo, að hér í bæ eru árlega sektaðir á annað þúsund menn fyrir ölvun, með því fyrirkomulagi, sem nú er. Ég hika því ekki við að láta í ljós þá skoðun mína, og mun greiða atkv. samkv. því, að nú er ekki um annað að ræða en að afnema það, sem eftir er af bannlögunum. Hinsvegar skal ég af heilum hug styðja hverja þá skynsamlega till., hvort sem hv.þm. Borgf. eða aðrir bera hana fram, ef hún gengur í þá átt að fyrirbyggja áfengisbölið. Ég get vel fyrirgefið hv.þm. Borgf. það, þó að hann talaði um þetta mál af nokkrum hita. Þetta er honum mikið hitamál, enda var það svo, þegar hann fór að tala gegn frv., þá lagði hann megináherzluna á, að benda á það í þessu frv. - eins og eðlilegt var -, þar sem honum þótti of skammt gengið til varnar áfenginu, en benti ekki á þau ákvæði, þar sem lengra er gengið til varnar en nokkru sinni áður. Hv. þm. sagði, að öll allshn. væri óánægð með frv. Ég held, að þetta sé ofmælt. A. m. k. skyldi maður ætla, að þegar n. hefir mál svona lengi til meðferðar, þá muni hún bera fram till. um verulegar breyt., ef hún er öll óánægð með frv. Það hefði heldur ekki verið óeðlilegt, því að menn hafa alla tíð verið ósammála um, hvað gera skyldi til varnar áfenginu. Sjálf stórstúkan er gersamlega klofin í því máli. Því hefir jafnvel verið haldið fram, að minni hl. hennar fylgi afnámi bannsins. Ég skal ekki fullyrða, hvort þetta er satt, en hitt er þó víst, að það verður alls ekki fullyrt, að þeir séu þar fleiri, sem halda vilja við bannið, en hinir, sem vilja afnám þess. Hann sagði, að varnir gegn áfenginu væru ákaflega litlar í þessu frv. vil ég þar benda á nokkur atriði, og þá fyrst og fremst refsiákvæðin. Þeim er haldið að miklu leyti óbreyttum, og ég býst jafnvel við, að refsingar við brotum á þessum l. séu að ýmsu leyti strangari en áður, og ég trúi ekki öðru en að hv.þm. Borgf. kannist við, að refsingar gegn áfengislagabrotum séu yfirleitt strangar. Þá minntist hv.þm. á það, að ég hefði undirbúið þetta frv. án þess að stórstúkan hefði nokkuð fengið um það að segja. Ég verð að segja það, að þessi ádeila kemur mér mjög á óvart. Hann sagði, að það væri sérstök móðgun við stórstúkuna að láta þessa 3 menn, sem til þess voru valdir, undirbúa frv. Þessa ásökun tel ég ekki heldur réttmæta. Fyrsti maðurinn, sem til þessa var valinn, var Þórður Eyjólfsson, sem hefir samið frv. um þetta efni nú fyrir 2 árum. Annar var Guðbrandur Magnússon, sem var sérstaklega valinn vegna þess, að hann hefir nú að undanförnu haft á hendi yfirstjórn áfengisverzlunarinnar, og sá þriðji var fyrir hönd templara. Þessir menn voru vitanlega allir jafnréttháir. Meira að segja var það svo, að þegar gengið hafði verið frá þessu frv., þá skýrði einn af allra áhugasömustu templurunum, Felix Guðmundsson, frá því, að hann teldi sig ekki hafa getað fylgzt nægilega með þessu máli, og skipaði ég þá svo fyrir, að fresta skyldi prentun frv., vegna þess, að það átti að leggja það fyrir sem vinnu frá stj. hendi, og bað ég þá um að koma sér niður á einstök atriði, sem ágreiningur væri um, en ef það væri ekki, þá vildi ég láta samt bíða með frv., svo að Felix Guðmundsson gæti athugað það og látið í ljós skoðun sína á því, og sú umsögn yrði prentuð með sem grg. fyrir frv. af þessu ætti þá hv.þm. að vera ljóst, að hér var á engan hátt gengið framhjá templurunum. Þá minntist hv.þm. Borgf. sérstaklega á nokkur atriði þessa frv. Hann taldi framda mikla goðgá í 2. gr. frv., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Veiti Alþingi með sérstökum lögum heimild til tilbúnings áfengs öls á Íslandi, skal það að því leyti sem þau lög ná til, vera undanþegið ákvæðum þessara laga um tilbúning, sölu og veitingar í landinu.“ - Í 7. gr. er hinsvegar bannaður tilbúningur áfengis í landinu. Þegar menn finna sér þetta sérstaklega til, þá er langt leitað, því að vitanlega er svona tekið til orða eingöngu til þess, að ekki sé ósamræmi í frv. innbyrðis. Þó að hér sé gert ráð fyrir, að veita megi leyfi til að brugga öl í landinu, þá er þó ekkert gert í þá átt hér. Það liggur alveg í valdi þingsins, og í frv. er ekkert gert í þá átt að veikja þá aðstöðu þingsins til þess máls á sínum tíma. Annars verð ég að segja, að þegar búið er að veita brennivíni og öðrum sterkum drykkjum inn í landið, þá er einkennilegt, ef á að banna ölið. Ég segi þetta aðeins sem mína skoðun, en annars kemur það til kasta þingsins að gera sérstakar ráðstafanir um meðferð öls, ef til þess kemur.

Hvaða gagn er þá í þessu ákvæði?

. Það er það gagn, að með því er bent á, að setja þurfi sérstök l. um meðferð öls, ef leyft verður að framleiða það, en þær varnarráðstafanir, sem hér eru gerðar gegn fengum drykkjum, duga ekki viðvíkjandi öli. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í það hér, hverjar þær ráðstafanir ættu að vera, en hv.þm. Borgf. veit, að víða eru gerðar aðrar ráðstafanir gegn öli en víni. Þá minntist hv.þm. á það, að samkv. 10. gr. væri stj. heimilt, þar sem útsala væri á Spánarvínum, að selja einnig sterk vín án þess að spyrja hlutaðeigandi kaupstaði um leyfi. Þetta taldi hann mikla goðgá í frv. Viðvíkjandi því er það að segja, að þessar „local“ákvarðanir um veitingu víns, að ekki megi flytja vín inn í bæi og kaupstaði án þess að þar hafi áður farið fram atkvgr. um það í viðkomandi kaupstað, þær hafa verið settar inn í frv. vegna þess, hvernig þjóðaratkvgr. fór um áfengislögin. Fylgi með og á móti var mismunandi í ýmsum sýslum og kaupstöðum, og er full ástæða til að sýna öllum þessum aðilum fulla sanngirni, svo að hvert bæjarfélag geti ráðið þessu sjálft. Um þetta varð samkomulag allra í n., en þó að þetta sé gert, þá álít ég þetta ákvæði mjög vafasamt. Þegar þetta frv. var samið, þá hafði n. sú, sem með það fór, sérstaka hliðsjón af þeirri reynslu, sem aðrir hafa í þessu efni, og þá einkum Norðmenn. Hjá þeim hafa áfengislögin verið afnumin fyrir nokkru, og þar var bæjum og kaupstöðum leyft að banna sölu víns með atkvgr. Þar hafa þessar „local“-ákvarðanir reynzt ákaflega illa. Þessir bæir hafa komið upp leynisölu á víni, sem er ákaflega erfitt að ráða við, þar sem vín er á næstu grösum og flutt með leynd inn í bæina. Það hefir því reynzt mjög örðugt að framfylgja þessu banni. En þar sem við vildum vera í sem mestu samræmi við þjóðaratkvgr., þá treystum við okkur ekki til að ganga svo langt, að leyfa að selja áfengi í öllum kaupstöðum án þess að hlutaðeigendur væru spurðir að. Því var ákveðið í frv., að atkvgr. skyldi fara fram í þeim kaupstöðum, þar sem Spánarvínin hafa ekki verið seld. Það má auðvitað um það deila, hversu langt hefði átt að ganga hér, en ég álít, að það hefði verið óheppilegt og rangt að ganga lengra í atkvæðagreiðslunni en hér er gert. Ég vil ekki fullyrða, en mig minnir - og skal það verða leiðrétt, ef reynist rangt -, að sá templari, sem var með við samningu þessara frv., hafi ekki viljað láta fram fara atkvgr. um sölu sterkra drykkja á þeim stöðum, þar sem Spánarvínin hafa verið seld, hafi álitið það of flókið til að blanda því saman. Þá minntist hv.þm. á það, að í þessu frv. væri gengið lengra en áður hefði verið gert, að heimta ekki nema 3/5 greiddra atkv. með því að leyfa áfengissölu, en heimta ekki neina lágmarkstölu atkvæðisbærra manna. Ég álít nú, að ef áhuginn í bæjarfélagi er ekki meiri en það, að menn taka ekki þátt í atkvgr. þrátt fyrir boðaða auglýsingu, þá er ekki fyrir hendi sá mótþrói, sem þarf að vera til þess, að bannað verði að selja vín þar á staðnum; því að reynslan er sú, að eigi slíkt bann í einstökum kaupstöðum að koma að gagni, verður að vera fyrir því sterkur vilji bæjarbúa. Viðvíkjandi því, sem tekið er fram í frv., að dómsmrh. hafi leyfi til að leyfa veitingu á fleiri vínum en þeim veikari, þá skal ég taka það fram, að slíkt leyfi má vitanlega því aðeins veita, að áður sé heimild til samkv. þessum l. að selja vín í þeim kaupstað. Það var merkilegt, að það kom fram í umr. hjá þessum hv.þm., að nú ætti að gera viðvíkjandi áfenginu ráðstafanir, sem að ýmsu leyti væru lélegri en þær, sem áður hafa verið. Hann minntist á það, að þörfin til að verjast áfengi væri nú miklu meiri en nokkru sinni áður. Er þetta ekki einmitt viðurkenning fyrir því, að áfengislögin hafi ekki náð tilgangi sínum? Þá setti hv.þm. út á 17. gr., að þar væri löggæzlumönnum gefið víðtækt vald til þess að hefja rannsókn út af áfengislagabrotum. Eftir þessu frv. er lögregluþjónum, hreppstjórum og sérstökum löggæzlumönnum heimilt að stöðva farartæki og leita í þeim. Það hefir þótt einna örðugast að leita í farartækjum úti á þjóðvegunum. Þar er ekki hægt að fá úrskurð sýslumanns, hvort leita megi. Í þessu efni er farið lengra en áður. En ég sé enga ástæðu til að heimila húsleit án úrskurðar sýslumanns. Væri það gert, álít ég, að of langt væri gengið í því að raska húsfriðnum. Að það sé erfitt að ná úrskurði sýslumanns, er rangt. Reynsla undanfarinna ára sannar hið gagnstæða. Þegar til þeirra hefir verið leitað, hafa þeir oft getað gefið úrskurð, sem heimilar leit á fjölda heimila í einu, og svo er leitað á þeim. Löggæzlumaður bendir sýslumanni á, hvar grunur sé um, að áfengi sé bruggað, og færir fram þær ástæður, sem hann byggir þennan grun sinn á; síðan getur sýslumaður fellt marga úrskurði í einu. En að heimta húsleit úrskurðarlaust er of langt gengið. Hv. þm. sagði, að með þessari löggjöf væri hlynnt að bruggurunum; þeim væri gefið undir fótinn með álagningunni. En í þessu efni eru templarar mjög ósammála. Það skal viðurkennt, að atriðið um álagninguna er hið mesta vandamál. Það er mjög erfitt að rata meðalhófið. Álagningin má ekki vera svo lítil, að hún auki neysluna, og hún má ekki vera svo mikil, að hún hlynni að brugguninni. Ég er þeirrar skoðunar, að það verði að stilla álagningunni í hóf til að byrja með. Sumir álíta, að taka beri hér tvö stig. Hafa álagninguna hóflega fyrst, og hækka hana síðan, þegar búið er að útrýma bruggurunum. Ég býzt við, að mestu erfiðleikarnir séu í því fólgnir að losna við bruggið. Í Noregi hefir það t. d. reynzt hin versta plága að losna við bruggarana. Ég skal svo ekki fara öllu fleiri orðum um þetta. En ég tek það fram viðvíkjandi þessu frv., að það stendur sem önnur frv. til bóta við nánari athugun. Ég skal taka undir það með hv.þm. Borgf. og hverjum þeim öðrum, sem kemur með skynsamleg ráð til þess að varna ofneyzlu áfengis. Það er ekki rétt hjá hv.þm. Borgf., að bezt sé að minnka áfengisnautnina með ströngum lagaákvæðum. Það er fyrst og fremst hægt með því að fræða fólkið um það, hvílíkt böl áfengisnautnin sé. Að fræða fólkið um það, hvaða bölvun leiði af áfengisnautninni, er áreiðanlega bezta vörnin, og það ráð hefir einmitt verið tekið upp af stórstúku Íslands með góðum árangri. Ríkisstjórnin er sammála stórstúku Íslands í því, að taka eigi upp þessa vörn. Lagaákvæði geta aldrei verið höfuðvörn. - Síðustu orð mín núna skulu vera þau, að ég skal fúslega taka undir hverskonar breytingar til bóta, sem hv.þm. Borgf. eða aðrir koma með. Ég vil svo mælast til þess við hv.þm. Borgf., - en ég veit, að honum er það hið mesta áhugamál og tilfinningamál að sporna gegn áfengisnautn -, að hann fresti aðfinnslum sínum, þangað til n., sem fær þetta mál til meðferðar, hefir haft tíma til að athuga það í ró og næði, og ræða um þær breytingar til bóta, sem fram koma. Umræður geta auðvitað verið til bóta, en aðalatriðið er, að málið sé athugað rækilega í n. Ég veit, að margir í þessari hv. d. eru fúsir að taka til yfirvegunar allar þær leiðir, sem bent er á til varnar ofneyzlu áfengis í landinu.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég get orðið við þeim tilmælum hæstv.forsrh., að fara ekki langt út í ræðu hans. Og það því fremur, sem hann tók ekki ólíklega í það, að styðja þær breytingar, sem hljóta óhjákvæmilega að vera bornar fram í sambandi við frv. Mér virtist hann nú vera fullur viðurkenningar á því, að þetta frv. skorti mjög á nauðsynlegan undirbúning. En hæstv. ráðh. ætlar að varpa öllum áhyggjum um rannsókn þessa máls upp á allshn. Ég verð nú að segja það, að ég er ekki jafntrúaður á það, að þar þurfi ekki fleiri nærri að koma. Sú skoðun mín styðst við þau skil, sem hv.allshn. hefir gert málinu við þessa umr. Það getur vel verið, að það hafi verið nokkuð ofmælt hjá mér í ummælum mínum um hæstv.ríkisstj. Það er kunnugt um einn ráðh., að hann er andvígur ýmsu því, sem er í frv., og það er líklega ástæðan fyrir því, að þetta er ekki borið fram sem stjórnarfrv. En mér er ekki eins kunnugt um afstöðu hæstv. fjmrh. Ég verð því í ádeilum mínum að undanþiggja aðra en hæstv.dómsmrh., enda virtist mér svo, sem hann vildi taka allt á sitt bak. Hæstv. ráðh. vildi bendla einn mann frá stórstúku Íslands við þetta frv. Ég skal síðar sýna fram á, að hann getur ekki kennt honum um neitt, sem áfátt er í flutningi máls þessa. Hæstv. ráðh. var að tala um, að það væri ekki rétt, að allshn. flytti þetta frv. að tilhlutun ríkisstj., heldur aðeins að tilhlutun dómsmrh. Og það er víst af því, að hann hefir ekki fengið meðráðh. sína til að vera með í því að flytja þetta mál sem stjórnarfrv. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ofmælt hjá mér, að allshn. væri ósamþykk frv. Ég byggði þessa skoðun mína á því, að frsm.n. sagði, að n. hefði óbundið atkv. um brtt., og það stafar ekki af öðru en því, að þeir eru óánægðir með frv. Ég veit, að ýmsir munu bera fram brtt. Það skiptir auðvitað ekki svo miklu máli, hvernig hver einstakur nm. lítur á frv., heldur hvaða tökum Alþ. yfirleitt tekur á málinu. Hæstv. forsrh. talaði almennt um afnám bannsins. Það er ástæðulaust nú, þar sem málið er komið á það stig, að bannið er afnumið. Það var þarflaust að tala um klofning innan reglunnar um afstöðuna til afnáms bannsins. Ég gaf ekkert tilefni til þess í minni ræðu. Það verður að taka á málinu eins og það nú liggur fyrir. En stórstúka Íslands er óskipt í því máli. Hæstv. forsrh. vildi bera í bætifláka fyrir sig, vegna óheppilegrar frumkomu gegnvart stórstúku Íslands við undirbúning málsins. En þar getur hann ekki þvegið hendur sínar. Það eina, sem hann bauð stórstúku Íslands upp á - en hún var auðvitað sjálfsagður aðili við undirbúning löggjafar um þetta efni - var, að hún mætti láta einn mann fylgjast með starfi þeirra manna, sem búið var að fela undirbúning þessarar löggjafar. Það má lýsa þessu réttilega með því að segja, að honum hafi verið boðið upp á að lesa úr penna hinna nm. Enda var sá maður, sem stórstúkan útnefndi til þessa starfs, ekki látinn vita af einum einasta fundi, sem haldinn var um þetta mál. Hæstv. forsrh. þykist hafa gert yfirbót með því að leyfa stórstúkunni að láta fylgirit frá henni fylgja frv., þegar búið var að ganga frá því og láta prenta það. En stórstúka Íslands er ekki upp á það komin að láta prenta fylgirit. Það eru nógar leiðir aðrar opnar fyrir hana til þess að koma till. sínum á framfæri. Þrátt fyrir þennan kattarþvott er ljóst, að hann hefir skágengið stórstúku Íslands í þessu máli. Og við það líður frv. Ef tekinn hefði verið fulltrúi frá stórstúkunni, þá hefði áhrifa hans eflaust gætt í till.n., og þá einungis til góðs. Það tókst ekki betur hjá hæstv.forsrh. að verja 2. gr. frv., um tilbúning áfengs öls. Hann talaði um, að þetta væri ákvæði í frv., sem á sínum tíma gæti gilt, en ef slíkur tilbúningur áfengs öls yrði leyfður, þá þyrfti að setja sérlög um það. En mér er spurn: Hvað á þetta þá að gera í frv.? Ég les ekki annað út úr þessu en það, að ákvæði 7. gr. um algert bann gegn tilbúningi áfengis eigi ekki að gilda lengi, ef sá vilji, sem markar stefnu hæstv.forsrh. í þessu máli, á að ráða. En þetta ákvæði um tilbúning áfengs öls á ekki heima í frv. Þetta mætti e. t. v. nota til þess að ganga á snið við 7. gr., um bann gegn tilbúningi áfengis í landinu. Hæstv. forsrh. virtist ekki vera trúaður á íhlutunarrétt héraða um takmörkun útsölustaða. Hann virðist ekki vilja láta bæjarfélögin hafa neitt vald um það, hvort þau jafnframt Spánarvínaútsölu vilja hafa útsölu á sterkari vínum. En það er auðvitað sjálfsagt, að þau ráði í þessu tilfelli. Það er alveg rétt hjá hæstv.forsrh., að það veltur mikið á því, hvern hug borgarar þjóðfélagsins bera til þessa máls. Og það, að ganga framhjá borgurum þjóðfélagsins í þessu tilfelli, getur orðið til þess að sljóvga tilfinningu þeirra fyrir því að sporna við þeim háska, sem leitt getur af áfengisnautninni. Um veitingahúsasölu sagði hæstv.forsrh., að væru sömu takmarkanir og um útsölustaði í kaupstöðum og kauptúnum. En það er alls ekki rétt. Ég verð að biðja hæstv. forseta um að leyfa mér að lesa upp 12. gr., um þetta efni. Hún er svona: „Dómsmrh. hefir heimild til þess að leyfa veitingahúsum í kaupstöðum veitingar á vínum þeim, er um ræðir í lögum nr. 3 4. apríl 1923. Hann getur og leyft veitingar annara vína. Skal í veitingaleyfi eða reglugerð ákveða skilyrði fyrir veitingasölunni, þar á meðal um veitingastað og veitingatíma“. En það eru engin takmörk fyrir því, hvað dómsmrh. getur gengið langt í veitingu slíkra leyfa. Hæstv. forsrh. virtist hneykslaður á því, að ég álíti meiri hættu á ofnautn áfengis eftir að þessi l. kæmust á. Ég byggi þessa skoðun mína á þeim kringumstæðum, sem skapast, þegar bannið er afnumið. Ég ætla ekki að verja ástandið eins og það er núna. Ég veit, að erfiðleikar hafa verið miklir í þeim efnum um langt skeið. En hitt er ég sannfærður um, að það eru mestar líkur til þess, að við höfum aldrei horft framan í meiri vandræði í þeim efnum en þegar bannið er afnumið og sterku vínin fljóta inn í landið. A. m. k. verður það svo fyrst í stað. Hæstv. dómsmrh. sagði, að það væri ekki fært að leyfa hreppstjórum eða öðrum lögreglumönnum að gera húsrannsókn án þess að undan væri genginn úrskurður sýslumanns. Ég skal fúslega viðurkenna, að heimilsfriðinn ber að vernda og á að vernda. En ég get ekki séð, að honum sé stefnt í voða frekar, þó ekki sé beðið eftir sýslumannsúrskurði. Sýslumaður framkvæmir sjaldnast sjálfur húsrannsóknina, heldur sá, sem um biður. Ég sé því ekki, að það sé sérstakur munur á, hvenær sá, sem um biður, framkvæmir skoðunina. Ég vil ganga út frá því, að þeim mönnum einum sé falið lögregluvald, sem skilja það, að ekki á að raska heimilisfriðnum, nema sterkur grunur leiki á, að í skjóli hans séu framin lögbrot. Það er alkunnugt hver munur getur verið á því, að lögreglumaður eða hreppstjóri, sem er á ferð, sæti því heppilegasta tækifæri, sem býðst, eða verði að bíða eftir úrskurði langan tíma eins og gjarnan vill verða í sveitum, þar sem langt er til sýslumanns. Það getur margt gerzt á þeim tíma, og ég ætla, að borizt hafi til eyrna þeirra, sem rannsaka átti hjá, áður en framkvæmt var, t. d. var sagt, að eitt sinn hefði það birzt í útvarpinu. Þar að auki ganga þessar heimildir gegnum ýmsa hættulega milliliði. Út af þessu, sem sagt var um álagningu á vínin, skal ég ekki segja margt, en ég byggði aðeins á þeim eina grundvelli, sem til var. Ég get vel tekið undir með hæstv.dómsmrh., að þar sé úr vöndu að ráða, að finna í því rétta leið, en það er algerlega ófært að fara þá leið, sem ég gat dregið út úr frv. Hæstv. dómsmrh. lagði mjög ríkt á það og alveg réttilega í ræðu sinni, að framkvæmd þessa máls og þessarar löggjafar byggðist á fólkinu í landinu, og þar á meðal og ekki hvað sízt á bindindisfélagsskapnum, sem er sprottinn upp af þjóðarnauðsyn hér eins og annarsstaðar, til að verja móti þeim vágesti og þjóðarböli, sem vínnautnin er. Félögin þurfa að finna, að löggjafinn skilur þeirra góða starf. Hæstv. dómsmrh. hafði góð orð um að styðja fjárframlög til bindindisstarfseminnar. En honum virðist hafa hrapallega missýnzt um það, hver er nauðsynlegur stuðningur í þessu efni, þar sem hann hefir skorið niður um helming í fjárl.frv. þann fjárstyrk, sem stórstúkan óskaði eftir. Hún bað um hækkun upp í 30 þús. kr., en styrkurinn er áætlaður hjá stj. 15 þús. kr., eða aðeins 3 þús. kr. hækkun, á sama tíma og leyfa skal innflutning sterkra drykkja. Mér virðist þetta ekki benda til þess, að hæstv.dómsmrh. hafi, a. m. k. ekki þá, haft nægilegan skilning á þörfinni fyrir því að bæta aðstöðu félaganna til að leysa það hlutverk, sem þeim ber í baráttunni við þennan vágest. En ég er honum mjög þakklátur fyrir þessi orð, sem benda til þess, að nú hafi kannske runnið upp fyrir honum betri skilningur á því, að þörfin fyrir aukinn fjárstyrk yxi þegar bannið yrði alveg afnumið, heldur en þessi fjárveitingartill. stj. ber með sér, að hann hafi átt.

Dómsmrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég vil byrja á því að svara hv.þm. Borgf. því, sem hann lét síðast falla orð um í ræðu sinni. Hann sagði, að ég hefði haft ákaflega góð orð um að gera eins og ég get til að þjóðin hljóti sem minnst tjón af áfenginu, og það skal ég gera.

Sagði ég ekki í sambandi við fjárlögin?

. En ég ætla að segja það í fullkominni alvöru, að ég hefi gert alveg eins mikið og þessi hv.þm. í þeim efnum. Ég hefi gert eftir getu, og ég hefi allra manna mesta reynslu í þessum málum, er snertir áfengislögin, eins og ég hefi áður tekið fram, því enginn hefir fjallað meira um þau á síðustu árum en ég. Viðvíkjandi fjárlfrv. er það að segja, að það var samið áður en þetta frv. var fram borið, með tilliti til þess, sem áður var. Ég skal geta þess, að ekki var samið um, hvort leggja skyldi eitthvað af sektum í sérstakan sjóð til afnota fyrir stórstúkuna, og fjárlögin voru samþ. eingöngu með tilliti til ríkjandi ástands. Þeir góðtemplarar vildu greiða ákveðinn vissan hluta teknanna í sjóð, eins og ég tók fram, en því er ég persónulega mótfallinn, að tekinn sé sérstakur hluti tekna ríkissjóðs og myndaður sérstakur sjóður. Ef þetta frv. verður samþ., skal ég standa við mín orð að fylgja auknu framlagi til bindindisstarfsins vegna breyttra aðstæðna. Ég vil ekki ganga inn á, að ekki hafi verið góður undirbúningur á þessu frv. Ég skal aðeins benda á það, án þess ég vilji teygja lengi umr., að við öfluðum gagna úr öllum nágrannaríkjum, og þó sérstaklega frá Noregi, þar sem reynsla er komin á um slíka löggjöf, því þeir hafa afnumið bannlög hjá sér. Í öllum atriðum í þessum lögum - og það ætti hv.þm. Borgf. að vera þakklátur fyrir - er gengið lengra en í norsku lögunum, t. d. að gefa bæjunum leyfi að ákveða sjálfir um sölu, þó reynslan í Noregi hafi ekki gefizt vel, og þeir séu hættir við þessa aðferð. En við tókum þetta upp, án þess ég hafi sérstaka trú á því, - af því atkvæðagreiðslan var mjög misjöfn. Ég sé ekki sérstaka ástæðu til að deila um þátttöku stórstúkunnar í undirbúningi þessa frv. Þegar ég skipa 3 menn í nefnd, þá skipa ég auðvitað ekki 1 sem ráðgefandi. Þeir eru allir skipaðir jafnréttháir og þeir bera allir jafna ábyrgð á frv. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi, hvort öll nefndin hefir verið kölluð á fundi eða hvernig samstarfið hefir farið úr hendi. Um það get ég heldur ekkert sagt. Um 2. gr. frv. er ekki ástæða til að ræða sérstakl., þó þar sé gert ráð fyrir undanþágu um innlent áfengt öl. Annars skal ég segja alveg blátt áfram sem mína skoðun, að mér finnst lítill munur á því, hvort áfengið er búið til hér á landi eða flutt inn, þegar búið er að leyfa sölu þess. Þessi gr. skiptir litlu máli; hún gefur engar upplýsingar um, hvort Alþingi muni síðar ákveða eitthvað í þessu máli. Þá er að minnast á 10. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að ráðh. sé heimilt að gefa vínveitingaleyfi. Þetta er að vísu ekki greinilega orðað, en gengið að sjálfsögðu út frá því, að þurfi leyfi viðkomandi bæjarfélags. Það getur vel verið, að þetta sé ekki nægilega vel orðað, en það er enginn vafi á því, að samkv. venju í lögum má álykta þarna frá meira til minna og minna til meira, eins og oft er gert. Hv. þm. Borgf. hefir skilið sem svo, að með útsölustaði væri átt við búðir, þó að deila megi um, hvort ekki má skilja útsölu sem alla sölu. Ég tel, að þegar á að leyfa veitingar, sé verið að ganga lengra en að leyfa útsölu, og til þess þarf leyfi bæjarbúa, og því miklu fremur um veitingastofu. það er því tvímælalaust rétt, að það þarf samskonar leyfi bæjarbúa fyrir veitingastofu og útsölu, en það má orða þetta um, svo ekki valdi misskilningi.

Ég er hræddur um, að það sé vissara

. Þá minntist hann á húsrannsóknir, að hann teldi rétt, að lögreglumenn mættu framkvæma þær án sýslumannsúrskurðar. Ég held mig við það, að það hafi ekki komið að sök, þó þurft hafi að leita til lögreglustjóra. Hann benti á, að ekki væri meira að leita á heimilum en t. d. í bifreiðum. Ég verð að segja, að í því verðum við að vera miklu varkárari, og að á því er reginmunur ger í okkar löggjöf, að leita í bifreiðum, skipum eða öðrum flutningatækjum, eða raska heimilisfriðnum. Á því tvennu er stórmunur, og mér finnst ekki óeðlilegt að halda þeim takmörkunum. Hv. þm. minntist á, að það væri hart, ef heimilisfriðurinn væri notaður til lögbrota. Ég vil benda honum á, að það er engin löggjöf, sem heimilar lögregluþjóni að gera húsrannsókn t. d. fyrir þjófnað eða aðra glæpi, sem grunur leikur á um, að framdir séu í húsinu. Svo ríkur er heimilisfriðurinn í okkar löggjöf, og sé ég því enga ástæðu til, að öðruvísi sé í þessari löggjöf. Viðvíkjandi einstaka atriði skal ég viðurkenna, að þau þarf að taka til rækilegrar athugunar, og það er sjálfsagt að taka allar góðar bendingar til greina. Ég endurtek enn einu sinni, að ég tel ekki frv. „absolut“ það rétta í málinu. Hv. þm. Borgf. var eitthvað að tala um, hverjir flyttu frv. Eins og þm. veit, er það borið fram af skyldu. Það er ekki stjórnarfrv. og ekki borið fram of minni hendi; það er eingöngu fram komið vegna þál., sem samþ. var á síðasta þingi. Þetta var því skylda stj., sem hún gat ekki brugðizt. Ég bað engan þm. að flytja frv. Ég lét prenta það sem handrit, og lagði fyrir allshn., en út af fyrir sig var mér sama, hvort hún flutti það eða ekki.

Finnur Jónsson Það er nú orðið upplýst af ræðu hæstv.dómsmrh., að þetta frv. er föðurlaus aumingi, sem illu heilli hefir villzt hér inn á Alþingi. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa óánægju minni yfir útbúningi þessa frv. Atkvæðagreiðslan, sem fram fór í okt. 1933, var ekkert annað en skrípaleikur, skrípamynd af þjóðaratkvæði, þar sem ¼ hluti þjóðarinnar gr.atkv. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði þessa frv., en vildi aðeins benda á, þar sem hæstv.dómsmrh. talaði um skýlausan rétt bæjarfélaganna að ákveða um söluleyfi, að þetta er alls ekki rétt. Í frv. er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. sé heimilt að leyfa útsölu sterkra drykkja alstaðar þar, sem útsala Spánarvína er nú. Ég veit ekki betur en Spánarvínaútsala sé í öllum kaupstöðum landsins, nema Neskaupstað. Sjálfsákvörðunarréttur bæjarfélaganna nær því í þessu tilfelli aðeins til 1 kaupstaðurins, þrátt fyrir það, að ýmsir hinna kaupstaðanna, t. d. sá kaupstaður, sem ég er hér þm. fyrir, Ísafjörður, hafi lýst sig ákveðið mótfallna sterkum drykkjum. Ég vænti þess, að taka megi orð hæstv.dómsmrh. trúanleg um, að hann muni fylgja hverri till., sem til bóta er flutt í þessu máli, og vænti því, að hann muni fylgja till., sem ég mun flytja um, að sjálfsákvörðunarréttur bæjarfél. fái að njóta sín einnig í þessu tilfelli. Ég skil ákvæði frv. svo, að ráðh. megi veita veitingahúsum vínveitingaleyfi í þeim kaupstöðum, þar sem Spánarútsölur eru, en það er vitanlega líka brot á sjálfsákvörðunarrétti bæjarfélaganna, því þegar fyrst var farið að flytja Spánarvínin inn, var það vegna öflugra mótmæla bæjarstjórnanna, að veitingahúsin fengu ekki vinveitingaleyfi, nema í Rvík. Ég hefi veitt því eftirtekt, að bílstjórar og flugmenn missa réttindi samkv. frv. þessu, ef þeir eru ölvaðir einu sinni, en skipstjórar mega vera ölvaðir við verk sitt allt að 3 sinnum án þess að missa réttindi. Ég horfði á það í sumar að bát hvoldi á Ísafjarðardjúpi með 8 eða 9 mönnum, en fyrir sérstaka heppni og af því stillilogn var, þá björguðust allir, nema ein gömul kona. Slysið vildi til, skilyrðislaust, vegna þess að skipstjórinn, eða sá, sem stýrði bátnum, var undir áhrifum víns. Samkv. þessu frv. er ekki hægt að svipta þennan stýrimann formannsréttindum. En ef það hefði verið bílstjóri, sem hefði sent gömlu konuna inn í annan heim, hefði hann misst ökuleyfi æfilangt. Í þessu er geysilegt ósamræmi, sem verður að breyta, ef nokkurt samræmi á að vera í hegningarákvæðum þessara laga.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Út af því, sem hæstv.dómsmrh. sagði, að frv. þetta væri ekki hans verk, vil ég leyfa mér að benda á það, sem hv.allshn. hefir sett í upphaf grg. með frv., því að þar standa þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: „Frumvarp þetta er, eftir tilmælum dómsmálaráðherra, flutt af allsherjarnefnd“ o. s. frv. Það er kunnugt, að upptök þessa máls voru þau, að síðasta Alþ. fól ríkisstj. að undirbúa frv. um þetta efni, en lagði engar hömlur á það, hvernig það yrði gert, t. d. tók ekkert fram um framkvæmdaatriði frv. Það, að hæstv.dómsmrh. vann ekki sjálfur að samningu frv., skapar honum þó enga aðstöðu til að neita faðerni þess. Ef hann hefði ekki tekið það að sér sem sitt frv., þá hefði hv.allshn. ekki getað flutt það. Því að ef hæstv.dómsmrh. hefði verið óánægður með frv., þá hefði hann getað látið allshn. breyta því. Þetta er það, sem alltaf hefir gilt á okkar þingi.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Það kemur þessu máli út af fyrir sig ekki við, hvort frv. þetta er stjfrv. eða ekki, og get ég því ekki farið að karpa neitt um það. Ég hefi lýst því yfir og mun standa við það, að ég er því í höfuðatriðum fylgjandi. Það stendur öðruvísi á um þetta frv. en mörg önnur, því að það var beinlínis lagt fyrir stj. að búa frv. út um þetta efni. Stj. hefir ekki haft önnur afskipti af þessu máli en að skipa n. til að semja frv. Hv. þm. Ísaf. minntist á sjálfsákvörðunarrétt bæjanna og hélt því fram, að það væri eðlilegast að láta þá hafa ákvörðunarrétt um það, hvort sala sterkra drykkja skyldi vera leyfð í þeim eða ekki. Þetta er atriði, sem deila má um. En mín skoðun um þetta efni er sú, að ef leyfa á útsölu Spánarvína í einhverjum kaupstað, þá mundi það verða vatn á mylnu bruggaranna í þeim sama bæ og skipa, sem þangað koma. Ég álít, að ef á að verja bæina fyrir heimabruggun, þá væri bezt að leyfa þar hvorki sölu Spánarvína eða sterkra drykkja. Viðvíkjandi útsölum á vínum í kaupstöðum mun það vera réttur skilningur á ákvæðum frv. hjá hv.þm. Ísaf., að dómsmrh. sé heimilt að ákveða vínsölustaði í kaupstöðum, þar sem fyrir eru leyfilegar veitingar Spánarvína. Um hitt atriðið mætti deila talsvert, hvort það er réttlátt að láta bæina hafa ákvörðunarrétt um það, hvort vín mætti selja í þeim eða ekki án samþykkis bæjarstj. Þetta atriði málsins tel ég rétt og sjálfsagt, að athugað verði í n. Í 20. gr. frv. er nýmæli, sem hefði átt að vera búið að lögfesta fyrir löngu, að hver sá embættismaður eða starfsmaður ríkisins, eða opinberra stofnana, sem er ölvaður, þegar hann er að gegna embætti sínu eða starfi, skuli sæta refsingu, og að þriðja brot varði frávikningu úr stöðunni um stundarsakir, eigi skemur en 3 mánuði, eða að fullu og öllu, ef um miklar sakir er að ræða, og að læknir í síðastnefndu tilfelli missi embætti sitt og lækningaleyfi. Þetta hefi ég sett inn í frv., því að það er mín skoðun, að þeir, sem vín drekka að staðaldri, eigi ekki að vera í opinberum stöðum. Þetta ákvæði í frv. er náttúrlega nokkuð strangt. Hv. þm. minntist einnig á 22. gr. frv., sem kveður á um refsingar vegna ölvunar skipstjóra, stýrimanna, bátaformanna og vélstjóra við störf þeirra. Það getur auðvitað verið álitamál, hve strangt þetta ákvæði skuli vera. Það mætti athuga, hvort ekki væri rétt, að þessir menn misstu stöðuna við annað brot. En um samanburð hv.þm. á störfum þessara manna og á störfum bifreiðastjóra er það að segja, að hvergi er nálægt því eins hættulegt, að menn séu ölvaðir við sín störf eins og við bifreiðastjórn, og í löggjöf annara þjóða, t. d. Englendinga, eru ákaflega ströng refsiákvæði gegn ölvun við það starf.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er á sama hátt komið fyrir deildina og næsta mál á undan. Er það flutt af meiri hl. allshn., en minni hl. hefir ekki tekið sérstaka afstöðu til þess. - Á undanförnum árum hefir ýmiskonar ríkisstofnunum og ríkisrekstri fjölgað mjög ört, og mun svo halda áfram. Yfir flestar þessar stofnanir eru settir forstjórar, sem hafa alla stjórn þeirra og allt ráð í hendi sér. Þó yfirumsjón heyri að vísu undir stjórnarráðið, segir það sig sjálft, að slíkt getur aldrei orðið nákvæmt. Hér er því farið fram á að skipa 3 manna ráð með hlutfallskosningu á Alþ. til að hafa þetta yfirlit á hendi. Það virðist sjálfsagt að hafa sömu skipun á þessu við fyrirtæki þau, sem ríkið lætur reka, eins og tíðkast við margskonar atvinnufyrirtæki, sem félög standa að, að sérstök stjórn sé skipuð við hlið forstjóra, án þess þó að skerða hans vald. Í stærri málum og þar, sem um mikilsverðar ákvarðanir væri að ræða, mundu verða haldnir fundir, og forstjórarnir leggja þar málin undir eftirlitsráðin. Þessar fundargerðir yrðu svo fskj. með skýrslum forstjóranna til þingsins. Einnig ættu þessi ráð að koma saman á fundi með ráðherrunum, þegar samræma þarf ýmsan rekstur ríkisins og taka tillit til hans á margan hátt við samning fjárl. Annars býst ég ekki við, að um þetta mál þurfi að verða neinn ágreiningur, því allir munu sjá, að hér er um að ræða gott mál og þarft.

Jakob Möller Nei, það þarf sjálfsagt ekki að verða neinn ágreiningur um útungunarstarfsemi skipulagsnefndarinnar. Það skiptir ekki miklu máli, að öðru leyti en því, að allri þessari útungun fylgir verulegur kostnaður fyrir ríkissjóð. Enda get ég ekki séð annað en þetta sé eingöngu gert til þess að stofna embætti og geta komist fleiri mönnum í góðar stöður. Því að efninu til er þetta það skínandi humbug, að á betra verður ekki kosið.

Frsm. (Bergur Jónsson) Þetta frv. hefir borizt allshn. frá hæstv.atvmrh., og er það samið af skipulagsnefnd atvinnumála. Meiri hl. allshn. hefir orðið ásáttur um flutning þess. Um einstök atriði frv. hafa nm. þó óbundin atkv. og kunna að koma með brtt. Samkv. grg. frv. er það tilgangur þess að stofna ferðamannaskrifstofu hér á landi, til þess að greiða fyrir erlendum ferðamönnum og beina ferðamönnum til landsins og með því auka hingað peningastraum. Þetta frv. á í fyrsta lagi að veita útlendingum sem mesta fræðslu um landið. Skrifstofunni er ætlað að veita fróðleik um landið með það sérstaklega fyrir augum, að vekja athygli ferðamanna á því. Skrifstofan á að sjá um, að birtar verði auglýsingar í þessu skyni. Þar að auki á hún að sjá um, að búið verði vel að ferðamönnum meðan þeir dvelja hér og þeir ekki hraktir frá vegna of hárra gjalda, t. d. hvað snertir flutninga á landi. Ferðaskrifstofunni á að vera heimilt að heimta gjaldskrár af einstökum mönnum, gistihúsum og bifreiðaeigendum í þessu skyni. Geti skrifstofan ekki komizt að samkomulagi við hlutaðeiganda um gjaldskrá, þá á að setja n. til að úrskurða í málinu. Skrifstofunni ber að sjá um, að fyllsta hreinlæti sé um hönd haft og fyllstu prúðmennsku gætt í viðskiptum við erlenda ferðamenn. Yfirleitt gera allt, sem unnt er, til þess að þeim megi verða dvölin hérlendis sem ánægjulegust og gagnlegust og fái sem bezt notið þeirrar fegurðar, sem náttúru landsins hefir að bjóða. Í frv. er það tekið fram, að ríkið geti falið þetta starf einhverri þeirri ríkisstofnun, sem starfandi sé. En ég hefi ekki getað látið mér detta í hug nokkra þá starfandi ríkisstofnun, sem þetta gæti orðið sameinað, og geri því ráð fyrir sérstakri skrifstofu til að annast þessi mál. Með þessu frv. er ekki verið að grípa fram fyrir hendurnar á einstaklingsframtakinu um að koma á fót slíkri skrifstofu. Hér er einungis um heimildarlög að ræða til að gera hið allra nauðsynlegasta í þessu máli, ef einstaklingarnir vanrækja að inna það af höndum. - Ég vona, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr.

Jóhann Jósefsson Þetta mál er vert allrar athygli, og það er sjálfsagt rétt að gera það, sem unnt er, til þess að örva hingað hollan ferðamannastraum og sjá til þess, að ferðafólkinu getist að landinu og kynning landsins eflist út á við, o. s. frv. Ég sé hvergi beinlínis gert ráð fyrir því í þessu frv., að skrifstofan fái nokkrar tekjur, en það er hinsvegar ljóst, að skrifstofa með slík verkefni hlýtur að kosta talsvert fé. Það er á það drepið, að einhverjar tekjur muni fást fyrir auglýsingar í væntanlegum bæklingum, sem skrifstofan gefi út, en allt er það óákveðið. Ég vildi láta þess getið hér við þessa umr., að ég tel rétt, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, athugi það, sem ég nú hefi bent á, 

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég vil taka það fram út af orðum hv.þm. Vestm., að allshn. mun taka þetta til athugunar og rannsaka, hvernig tekjur og gjöld koma til með að standast á, og hvort ekki þyrfti í frv. að ákveða skrifstofunni framlag úr ríkissjóði. Ég vil geta þess hér, að allshn. hefir borizt erindi frá bifreiðastjórafélaginu „Hreyfill“, þar sem lagt er til, að frv. nái staðfestingu Alþ., en ég sé ekki ástæðu til að lesa þetta erindi upp hér.