Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. félmn. (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 671 frá meiri hl. félmn. um frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og brtt. sem meiri hl. nefndarinnar flytur á þskj. 672. Frv. þetta var lagt fram í Nd. á síðasta þingi og afgreitt þaðan á allra síðustu starfsdögum þingsins. Ekki vannst tími til að ljúka umræðu og afgreiðslu þess hér í Ed. og var það því lagt hér fram aftur núna í vetur eins og það var afgreitt frá Nd. í lok síðasta þings. Frv. byggir að stofni til á tillögum nefndar sem hæstv. félmrh. skipaði í maí 1988. Þeirri nefnd var ætlað að endurskoða núgildandi lög um jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna, en þau lög voru sett 1985. Hæstv. félmrh. lagði síðan fram hér á Alþingi frv. sem byggt var á tillögum nefndarinnar. Það frv. tók nokkrum breytingum í meðförum félmn. Nd. og voru þær breytingar gerðar í samræmi við þær umsagnir sem bárust og þær viðræður sem nefndarmenn áttu við fulltrúa sem komu á fund nefndarinnar. Málið var síðan afgreitt með fullu samkomulagi frá þeirri nefnd. Engu að síður komu fram ýmsar athugasemdir við umfjöllun um frv. nú í félmn. Ed. og flytur meiri hl. nefndarinnar brtt. á sérstöku þskj. eins og ég gat um áðan. Því er ekki að leyna að ýmsar aðrar hugmyndir komu fram innan nefndarinnar um breytingar á frv. sem nefndin varð síðan sammála um að bíða með og leggja þær hugmyndir frekar í dóm jafnréttisþing sem frv. kveður á um að skuli halda a.m.k. á þriggja ára fresti. Þær breytingar, sem meiri hl. félmn. leggur til og lýst er á þskj. 672, eru eftirfarandi, með leyfi forseta: Við 13. gr. Á eftir orðinu ,,frumkvæði að`` í 2. málsl. bætist: sérstökum tímabundnum. Breytingar við þessa grein eru aðeins til að undirstrika að þær aðgerðir, sem Jafnréttisráð og jafnréttisnefnd hafa frumkvæði að til að bæta stöðu kvenna, hljóti að vera sérstakar tímabundnar aðgerðir. Við 14. gr. leggjum við til að í stað orðanna ,,jafnréttismál kvenna og karla`` í lok greinarinnar komi: framkvæmd laga þessara. Við 16. gr. Á eftir orðinu ,,frumkvæði að`` í 2. tölul. bætist: sérstökum tímabundnum. Er það eins og við 13. gr. til þess að undirstrika að þær aðgerðir, sem Jafnréttisráð og jafnréttisnefndir hafa frumkvæði að til að bæta stöðu kvenna, hljóti að vera sérstakar tímabundnar aðgerðir, enda samræmist það vel 3. gr. frv. Við 18. gr. frv. gerir meiri hl. nefndarinnar eftirfarandi brtt. Greinin orðist svo: ,,Félagsmálaráðherra er heimilt að ráða jafnréttisráðgjafa. Hann skal vinna í samvinnu við Jafnréttisráð að leiðréttingu á stöðu kvenna, m.a. í stofnunum og fyrirtækjum um land allt í samvinnu við starfsmenn og stjórnendur.`` Nefndin taldi rétt að heimild til að skipa jafnréttisráðgjafa væri bundin við einn slíkan ráðgjafa en ekki ótölusettan fjölda eins og hefði mátt skilja á því frv. sem við fjölluðum um. Við 19. gr. laganna gerir nefndin eftirfarandi tillögu. 1. mgr. orðist svo: ,,Félagsmálaráðherra skipar kærunefnd jafnréttismála til þriggja ára í senn. Hæstiréttur tilnefnir formann nefndarinnar, sem skal vera lögfræðingur, félmrh. skipar tvo án tilnefningar og Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands tilnefna einn nefndarmann hvor. Varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Þegar kæruefni varðar aðra aðila vinnumarkaðar en sæti eiga í nefndinni skal leita umsagnar þeirra samtaka sem hlutaðeigandi eiga aðild að.`` Við lögðum til að þessi breyting yrði gerð á skipan kærunefndar jafnréttismála. Í fyrsta lagi að nefndarmönnum yrði fjölgað úr þremur í fimm. Sem áður er gert ráð fyrir að Hæstiréttur skipi formann nefndarinnar og skal hann vera lögfræðingur, en í stað fulltrúa Kvenréttindafélags Íslands telur nefndin rétt að komi fulltrúi skipaður af félmrh. og þannig skipar félmrh. tvo nefndarmanna. Þá taldi nefndin eðlilegt að fulltrúar stærstu heildarsamtaka launþega og atvinnurekenda, þ.e. ASÍ og VSÍ, eigi aðild að nefndinni. Jafnframt er kveðið á um að þegar kæruefni varðar aðra aðila vinnumarkaðarins en sæti eiga í nefndinni skuli leitað umsagnar þeirra samtaka sem hlutaðeigandi eiga aðild að. Í sjötta lagi leggjum við til breytingu við 22. gr. frv., þ.e. að í stað orðsins ,,gáleysi`` í fyrri málsl. komi: vanrækslu. Okkur fannst það orð eiga betur við og lýsa því sem þar er átt við heldur en það orð sem fyrir var í greininni. Virðulegi forseti. Hér hefur verið gerð grein fyrir þeim brtt. sem meiri hl. félmn. leggur til að gerðar verði á frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Undir nál. meiri hl. félmn. rita auk frsm. hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, Karl Steinar Guðnason, Salome Þorkelsdóttir, Jón Helgason og Jóhann Einvarðsson.

Frsm. minni hl. félmn. (Danfríður Skarphéðinsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 697 um frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þar segir, með leyfi forseta: ,, Frv. þetta um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla var lagt fram í neðri deild Alþingis á 112. löggjafarþingi. Félmn. neðri deildar náði samkomulagi um að afgreiða málið með nokkrum brtt. sem samþykktar voru í neðri deild. Ekki vannst tími til að taka málið fyrir í efri deild á síðustu dögum fyrir þingslit sl. vor. Frv. var því lagt fram í efri deild nú á haustþingi eins og það kom frá neðri deild í fyrra. Fulltrúi Kvennalistans í félmn. neðri deildar féllst á að standa að afgreiðslu málsins þrátt fyrir það að kvennalistakonur hefðu viljað sjá tekið á jafnréttismálum af meiri myndugleik og festu en kom fram eftir umfjöllun neðri deildar um frv. Stuðningur Kvennalistans við frv. byggðist ekki síst á því að nokkur mikilvæg atriði náðu fram að ganga sem ekki er að finna í núgildandi lögum. Má sem dæmi nefna ákvæði um jafnréttisþing og virkara og skýrara hlutverk jafnréttisnefnda. Við umfjöllun málsins í félmn. efri deildar á 113. löggjafarþingi komu fram ýmsar athugasemdir við frv. og leggur meiri hl. félmn. fram brtt. í samræmi við þær á þskj. 672. Flestar tillögurnar snerta málfar og gerir minni hl. félmn. ekki athugasemdir við þær. Fimmta brtt., sem snertir 19. gr. frv., er hins vegar efnisleg og þar greinir minni hl. félmn. á við meiri hl. nefndarinnar. Brtt. felst í því að í kærunefnd jafnréttismála eigi fulltrúar ASÍ og VSÍ fasta fulltrúa. Í frv., eins og það var lagt fram á 112. löggjafarþingi og eins og það kom frá neðri deild á sl. vori, var gert ráð fyrir að í þeim tilvikum er kæruefni varðar vinnumarkað skuli fulltrúi heildarsamtaka viðkomandi starfsmanns og fulltrúi samtaka atvinnurekenda viðkomandi launagreiðanda taka sæti í kærunefnd. Minni hl. telur það réttlátari og eðlilegri skipan kærunefndar að þeir aðilar sem málið varðar hverju sinni eigi sæti í nefndinni. Þetta er í raun sama skipan og gildir um Félagsdóm. Minni hl. vekur athygli á að samstaða náðist um þessa skipan mála bæði í nefndinni sem samdi frv. og fulltrúar allra þingflokka áttu aðild að, svo og í neðri deild Alþingis. Því er ljóst að minni hl. leggur til að brtt. meiri hl. félmn. við 19. gr. frv. verði felld en styður frv. að öðru leyti.`` Undir þetta nál. skrifar Danfríður Skarphéðinsdóttir.

Frsm. heilbr.- og trn. (Valgerður Sverrisdóttir) : Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 684 frá heilbr.- og trn. um frv. til laga um brottnám líffæra og krufningar. Nefndin hefur fjallað um frv. og fengið Pál Sigurðsson ráðuneytisstjóra til fundar um efni þess. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerðar voru í meðförum málsins í Nd. Undir nál. rita Valgerður Sverrisdóttir, Salome Þorkelsdóttir, Margrét Frímannsdóttir, Guðrún J. Halldórsdóttir, Stefán Guðmundsson, Guðmundur H. Garðarsson og Karl Steinar Guðnason.

Frsm. heilbr.- og trn. (Valgerður Sverrisdóttir) : Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 685 frá heilbr.- og trn. um frv. til laga um ákvörðun dauða. Nefndin fékk Pál Sigurðsson ráðuneytisstjóra til viðræðna um efni frv. og leggur hún til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir nál. rita Valgerður Sverrisdóttir, Salome Þorkelsdóttir, Margrét Frímannsdóttir, Guðrún J. Halldórsdóttir, Stefán Guðmundsson, Guðmundur H. Garðarsson og Karl Steinar Guðnason.

Frsm. allshn. (Guðmundur Ágústsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 686 og brtt. á þskj. 687 og 696 við frv. til laga um meðferð opinberra mála. Þessar brtt. sem og nál. eru frá allshn. og allir nefndarmenn rita undir þetta nál. og þær brtt. sem hér eru lagðar til. Nál. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um frv. Á fund nefndarinnar komu Halldór Þorbjörnsson, fyrrv. hæstaréttardómari, Markús Sigurbjörnsson prófessor, Bogi Nilsson, rannsóknarlögreglustjóri ríkisins, Hallvarður Einvarðsson ríkissaksóknari, Bragi Steinarsson vararíkissaksóknari, Gunnlaugur Briem yfirsakadómari, Pétur Guðgeirsson sakadómari og Helgi I. Jónsson sakadómari. Umsagnir bárust frá sakadómi Reykjavíkur, Dómarafélagi Íslands, Rannsóknarlögreglu ríkisins, Lögmannafélagi Íslands, Sýslumannafélagi Íslands, ríkissaksóknara og dóms- og kirkjumrn. Frv. er flutt vegna breytingar á réttarfarskerfi landsins, en hún tekur gildi 1. júlí 1992. Því er ætlað að leysa af hólmi lög nr. 74/1974, um meðferð opinberra mála, en þau eru að stofni til frá 1951. Frv. gerir ráð fyrir að skilið verði til fulls milli ákværuvalds og lögreglu annars vegar og dómsvalds hins vegar, auk þess að reglum um ákæruvaldið, flutning opinbers máls og réttarstöðu sakbornings er breytt. Þá er reglum um málskot til Hæstaréttar breytt ásamt fleiru. Nokkrar umræður urðu meðal nefndarmanna um heimild lögreglustjóra til að höfða opinbert mál með útgáfu ákæru. 28. gr. frv., sem fjallar um þá málaflokka sem lögreglustjórar geta ákært í, verður að skýra með hliðsjón af 1. mgr. 25. gr. og 1. mgr. 27. gr. frv. Ríkissaksóknari er æðsti handhafi ákæruvalds og skiptir verkum með öðrum ákærendum. Það er því á hans valdi að ákveða hvort og í hvaða málum lögreglustjórar ákæra, innan þess ramma sem 28. gr. setur. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frv. sem hún telur til bóta þótt flestar breyti efni þess ekki að ráði. Breytingarnar eru eftirfarandi: 1. Dómara verði heimilt að vísa þeim sem haga sér ósæmilega í réttarsal út án sérstakrar viðvörunar. Í frv. er gert ráð fyrir að slík viðvörun skuli ávallt gerð, sama hver hegðun þess, sem truflar, er. 2. Skýrt sé kveðið á um að bókað skuli í þingbók ef framburður er tekinn upp á myndband. 3. Lagt er til að ákærur, fyrirköll, dóma eða úrskurði megi einungis birta þeim sem í hlut á eða lögmanni hans eða öðrum lögráðamanni sem fengið hefur umboð hans í þessu skyni, en ekki á heimili eða dvalarstað. Allt önnur sjónarmið gilda um birtingu stefnu heldur en gilda um birtingu ákæru og mjög varhugavert er að ákæra sé birt með sama hætti og stefna í einkamáli. Þannig gæti langur tími liðið þar til ákærði vissi af birtingu ákærunnar og eins kynni ákæran að vera birt fyrir börnum og öðrum sem ástæða kann að vera til að hlífa við slíku. 4. Til að taka af allan vafa um að dómsmálaráðherra getur ekki gefið sérstökum saksóknara fyrirmæli um hvernig hann starfi er lagt til að niðurlag 26. gr. falli brott. 5. Ef hæstaréttarlögmanni er falið að sækja mál fyrir Hæstarétti í umboði ríkissaksóknara er lagt til að hann verði nefndur saksóknari og beri skyldur sem slíkur. Hins vegar er ekki ætlast til þess að slíkur saksóknari gefi út ákæru þótt ríkissaksóknari geti falið þeim sem gegna embætti saksóknara að gera það. 6. Brtt. við 59. gr. er einungis orðalagsbreyting. 7. Nefndin leggur til að tekin verði af öll tvímæli um að sá sem gefi leyfi til hlerunar síma eða fjarskiptatækis sé sá sem hefur umráð og eiginleg not tækisins en ekki sá sem er skráður fyrir símtæki enda fer slíkt ekki alltaf saman. 8. Fresti ríkissaksóknara til að fella sektargerð lögreglu úr gildi, ef annmarkar eru á, verði breytt þannig að fella verði gerðina úr gildi innan mánaðar frá því að ríkissaksóknara barst vitneskja um hana, enda sé ekki liðið ár frá málalokum. Telur nefndin að síður sé hætta á réttarspjöllum með þessu móti heldur en ef fresturinn væri einungis tveir mánuðir. 9. Dómara verði falið að meta hve mörg eintök af gögnum máls þurfi að fylgja ákæru. 10. Fjögurra vikna frestur verði fyrir dómara til að birta ákæru og fyrirkall eftir að ákæra hefur verið gefin út. Er þetta gert til að stuðla að hraðari málsmeðferð opinberra mála, en stundum hefur dregist úr hömlu að birta ákæru sem gefin hefur verið út. Einnig er lagt til að ákærða verði gefinn frestur til að taka ákvörðun um verjanda máls fram að þingfestingu þess. 11. Skýrt sé kveðið á um hver geti boðið ákærðum að ljúka máli með því að gangast undir sekt sé málið þannig vaxið. 12. Lagt er til að ákærði og ákærandi tjái sig einungis um þau atriði sem geta verið því til fyrirstöðu að dómur sé lagður á mál ef frávísunarkrafa kemur fram, en ekki verði aðalregla að ákærði tjái sig um þessi atriði án tilefnis áður en dómur er lagður á málið. 13. Ákærandi hafi heimild til að reka mál, sem höfðað er eftir kröfu þess sem misgert var við, þrátt fyrir að kærandi hafi fallið frá kröfu um málssókn ef ákærandi telur að rétt sé vegna almannahags að halda málinu áfram. 14. Lagt er til að héraðsdómara verði alltaf stefnt ef gerð er krafa um að hann verði dæmdur í sekt vegna dráttar eða afglapa í máli. Eðlilegt er að dómarinn geti tekið til varna. 15. Að lokum er lagt til að ákvæði 1. og 3. mgr. 29. gr. frv., um heimildir ríkissaksóknara til að fela öðrum að flytja opinber mál fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, verði látnar öðlast gildi nú þegar. Stöðugt eykst sá málafjöldi sem ríkissaksóknari þarf að flytja og því ástæðulaust að bíða í rúmt ár með gildistöku þessarar heimildar. Nú gilda ákvæði 1. mgr. 79. gr. og 181. gr. laga nr. 74/1974 um þetta efni, en þau ákvæði heimila ríkissaksóknara einungis að skipa lögmenn til að flytja mál fyrir héraðsdómi en ekki Hæstarétti. Þá er ríkissaksóknara ekki heimilt að fela lögreglustjórum flutning máls fyrir héraðsdómi.`` Síðan segir: ,,Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali.`` Undir þetta rita allir nefndarmenn. Þá eru einnig lagðar til tvær breytingar við frv. á þskj. 696 sem eru ekki beint teknar upp í nál. Það er annars vegar breyting á 133. og og hins vegar 154. gr., en þær fjalla um það að flýta máli frá því að endurrit kemur fram og þangað til ákæra er síðan gefin út. Það má segja að tilefni þessarar brtt. sé það að í svokölluðu Hafskipsmáli leið óeðlilega langur tími frá því að niðurstaða sakadóms lá fyrir þangað til dómsgerðir allar komu inn á borð hins sérstaka ríkissaksóknara. Það sem er verið að gera með þessari brtt. er að stytta þennan frest með það að markmiði að auðvelda og flýta málum í dómskerfinu. Ég hef hér gert grein fyrir nál. og þeim brtt. sem nefndin leggur til og í samræmi við það sem ég sagði hér áðan legg ég til að þessar brtt. verði samþykktar og málinu vísað til 3. umr.

Flm. (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, sem flutt er af frsm. og hv. þm. Skúla Alexanderssyni. Þar segir í 1. gr.: ,,18. gr. laganna orðast svo: Umboðsaðilar og fyrirtæki, er annast dreifingu og sölu á olíu, skulu koma upp fullnægjandi búnaði og þjálfa lið til hreinsunar á olíu úr sjó. Hafa skal samráð við viðkomandi sveitarstjórn, hafnaryfirvöld og Siglingamálastofnun ríkisins. Siglingamálastofnun ríkisins skal setja reglur um samræmdan búnað með hagkvæm samnot í huga. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í greinargerð segir, með leyfi forseta: ,,Frv. þetta er flutt til þess að létta af sveitarfélögum þeirri skyldu sem á þau er lögð skv. 18. gr. laga nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, að þau annist og kosti búnað til að hreinsa olíu úr sjó. Þrátt fyrir ákvæði þetta hefur hreinsibúnaði ekki verið komið upp í höfnum landsins utan Reykjavíkur. Sveitarfélög eða hafnarsjóðir þeirra hafa ekki fjárhagslegt bolmagn til þess að standa undir þeim kostnaði sem þessu fylgir, þrátt fyrir að ríkissjóði beri að greiða hluta af þessum kostnaði. Í 16. gr. laga um varnir gegn mengun sjávar segir að ef hætta er á mengun sjávar, sem brýtur gegn ákvæðum laganna, skuli sá sem ber ábyrgð á menguninni gera allt sem í hans valdi stendur til þess að koma í veg fyrir eða draga úr henni. Hann beri einnig ábyrgð á því tjóni sem aðgerðir hans valda öðrum. Í þeim tilvikum sem hætta er á olíumengun á sjó í eða utan hafnarsvæðis er sjaldnast hægt að benda á sveitarfélagið sem mengunarvald eða ábyrgðaraðila á þeim búnaði sem menguninni veldur. Það er því að dómi flutningsmanna eðlilegt að þau fyrirtæki og umboðsaðilar, sem annast sölu og dreifingu á olíu, beri sjálf kostnað af mengunarvarnabúnaði í höfnum landsins og þjálfi lið til að hreinsa olíu sem fer í sjó. Siglingamálastofnun skal samkvæmt frv. setja reglur um samræmdan búnað með hagkvæm samnot í huga og kemur þá að sjálfsögðu til greina að sami búnaður nýtist fleiri en einni höfn. Fullt samráð skal einnig haft við sveitarstjórn og hafnaryfirvöld á hverjum stað.`` Eins og segir í greinargerð með frv. því sem hér er flutt er hér um að ræða breytingar á lögum um varnir gegn mengun sjávar. Í VII. kafla laga þeirra þar sem fjallað er um viðbúnað vegna mengunaróhappa segir í 18. gr.: ,,Sveitarstjórnir skulu skipuleggja viðbúnað, koma upp búnaði og þjálfa lið til hreinsunar á olíu úr sjó í samráði við Siglingamálastofnun ríkisins sem leitast við að samræma búnað einstakra sveitarfélaga með hagkvæm samnot í huga.`` Við flm. þessa frv., sem ég mæli hér fyrir, leggjum til þá breytingu að í stað þess að sveitarstjórnum sé gert skylt að skipuleggja viðbúnað, koma upp búnaði og þjálfa lið til hreinsunar á olíu úr sjó, þá verði það hutverk umboðsaðila og fyrirtækja sem annast dreifingu og sölu á olíu. Þessir aðilar skulu þó eðlilega hafa samráð við viðkomandi sveitarstjórnir, hafnaryfirvöld og Siglingamálastofnun ríkisins. Það ákvæði 18. gr. núgildandi laga um að Siglingamálastofnun ríkisins skuli setja reglur um samræmdan búnað með hagkvæm samnot í huga er óbreytt í því frv. sem hér er til umræðu. Þetta ákvæði var á sínum tíma sett inn í lögin m.a. til þess að stuðla að því að sveitarstjórnir sameinuðust um það að koma sér upp olíumengunarvarna - og hreinsibúnaði sem nýttist fyrir fleiri en eina höfn. Þetta er hagræðingaratriði því að fullnægjandi búnaður er töluvert dýr og þó að ríkissjóði beri að greiða hluta af þessum kostnaði er staðreyndin sú að fjárhagsleg staða flestra sveitarsjóða og hafnarsjóða á landinu er þannig að verkefni sem þetta reynist þeim ofviða. Það má e.t.v. einnig rekja ástæður þess að ekki hefur verið tekið á þessu verkefni, því ekki verið sinnt, að ástand hafnarmannvirkja í landinu er með þeim hætti að það vantar stórar fjárhæðir til framkvæmda bæði frá ríkissjóði og frá sveitar - og hafnarsjóðum. Því verða menn ávallt að forgangsraða verkefnum og það verður að segjast eins og er að það verkefni sem 18. gr. laga um varnir gegn mengun sjávar felur sveitarstjórnum hefur ekki verið sett ofarlega á forgangslista nema í örfáum sveitarfélögum. Í 27. gr. laga um varnir gegn mengun sjávar segir: ,,Brot gegn lögum þessum og reglum settum samkvæmt þeim varða fésektum, varðhaldi eða fangelsi allt að tveimur árum ef sakir eru miklar.`` Ekki veit ég hversu mikil sök það er að hafa ekki komið upp olíumengunarvarnabúnaði í höfnum ef mengunarslys verður og enginn búnaður eða þjálfað lið er til staðar til hreinsunar olíu úr sjó. Líklega hefur ekki reynt á það. Í þeim tilvikum sem slík óhöpp hafa átt sér stað hefur góð aðstoð þeirra sem sjá um dreifingu á olíu ávallt verið til staðar. Það er hins vegar staðreynd að sveitarstjórnir eru þeir aðilar sem eiga samkvæmt lögum að sjá um þessi verkefni og því hljóta þær að vera brotlegar ef slys verður og ekki er neinn viðbúnaður til staðar. Ég nefndi hér áðan að í þeim tilvikum sem einhver mengunaróhöpp hafa átt sér stað í höfnum, þá hefur ávallt verið til staðar góð aðstoð frá þeim aðilum sem annast dreifingu og sölu á olíu. Meiri líkur eru á að þeir hafi yfir að ráða þekkingu og reynslu sem til þarf þegar olíumengunarslys verða heldur en að sérþekking sé til staðar í hverju sveitarfélagi. Auðvitað hlýtur þó ávallt að verða um að ræða ákveðna samvinnu eða samráð við heimamenn á hverjum stað. Að lokum vil ég segja þetta: Í lögum um mengunarvarnir hvers konar og reglugerðum eru það yfirleitt rekstraraðilar og stjórnendur þeirra fyrirtækja sem hugsanlega geta valdið mengun sem er gert skylt að setja upp mengunarvarnabúnað og útbúnað til að mæta hugsanlegum mengunarslysum. Nægir í þeim efnum að minna á umræðu um væntanlegt álver og mengunarútbúnað þess. Það verður því að teljast fullkomlega eðlileg ráðstöfun að þeir aðilar sem sjá um dreifingu og sölu á olíu komi upp búnaði og hafi þjálfað lið til hreinsunar olíu úr sjó ef slík mengunarslys verða. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að málinu verði vísað að lokinni þessari umræðu til samgn.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Það frv. er ég mæli hér fyrir varðar breytingar á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins að því er tekur til stjórnsýslulegrar stöðu stofnunarinnar. Frv. er tvíþætt. Fyrri hluti þess varðar breytingar á skipan húsnæðismálastjórnar og öðrum þáttum í skipulagi stofnunarinnar. Síðari hlutinn felur í sér þau nýmæli að landinu verði skipt niður í 8 húsnæðisumdæmi. Í hverju húsnæðisumdæmi verði umdæmisstjórnir sem taki við hluta af verkefnum húsnæðismálastjórnar og annist einnig ný verkefni. Um nokkurt skeið hefur stjórnsýsluleg staða Húsnæðisstofnunar verið fremur óljós. Árið 1987 framkvæmdi Ríkisendurskoðun endurskoðun á reikningsskilum þeirra sjóða sem Húsnæðisstofnun hefur umsýslu með, en það eru Byggingarsjóður ríkisins og Byggingarsjóður verkamanna. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 1988 kemur m.a. fram að vafi virðist leika á því hver sé stjórnsýsluleg staða Húsnæðisstofnunar ríkisins og lögð áhersla á að niðurstaða þurfi að fást um það hver hafi vald til að gera hvað og hver beri ábyrgðina. Ríkisendurskoðun telur að þær skipulagsbreytingar, sem gera þurfi, eigi að fela í sér að yfirstjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins sé alfarið á einni hendi. Eins og margoft hefur komið fram hér á Alþingi telja þingmenn félmrh. bera ábyrgð á framkvæmd húsnæðisstefnunnar á hverjum tíma. Þeir ráðherrar sem með húsnæðismál hafa farið hafa sætt gagnrýni fyrir framkvæmdir á þessu sviði sem umdeilanlegt er hvort voru innan valdmarka ráðherra. Í þeim breytingartillögum sem hér eru lagðar til er m.a. lagt til að valdmörk ráðherra og húsnæðismálastjórnar verði skýrari en verið hefur og lögð áhersla á að valdið sé hjá þeim sem ábyrgðina ber. Í frv. er jafnframt lögð áhersla á valddreifingu með því að koma á átta umdæmisstjórnum sem munu hver í sínu umdæmi hafa veruleg áhrif á húsnæðismál í sínu umdæmi. Það munu þær í fyrsta lagi gera með áætlanagerð um húsnæðisþörf og umfjöllun sinni um umsóknir um félagslegar íbúðabyggingar frá húsnæðisnefndum. Umdæmisstjórnirnar munu enn fremur móta stefnuna um uppbyggingu félagslegs íbúðarhúsnæðis í einstökum sveitarfélögum innan umdæmisins. Þá má ekki gleyma því hversu mikið þjónusta við einstaklinga og sveitarfélög mun aukast við það að komið verði á fót umdæmisskrifstofum. Þær tillögur, sem hér eru lagðar fram um að komið verði á fót umdæmisstjórnum og umdæmisskrifstofum í húsnæðismálum, miða fyrst og fremst að því að bæta þjónustu Húsnæðisstofnunar ríkisins við landsbyggðina og stuðla að valddreifingu í húsnæðismálum. Í nefnd þeirri, sem ég skipaði til að endurskoða og gera tillögur um framtíðarskipan félagslega hluta húsnæðiskerfisins og skilaði niðurstöðum sínum í febrúar á síðasta ári, kom fram að bæta þyrfti skilvirkni húsnæðislánakerfisins. Fram kom að nefndin taldi að Húsnæðisstofnun væri nú á ýmsan hátt vanbúin til að mæta þeim kröfum sem gerðar eru til lánakerfisins. Nefndin tók sérstaklega fram að einstaklingar og sveitarfélög á landsbyggðinni eigi erfitt með að nálgast þær upplýsingar og þá ráðgjöf sem stofnunin veitir og íbúar og sveitarfélög sem nær eru eiga aðgang að. Nefndin taldi brýnt að þjónusta Húsnæðisstofnunar við landsbyggðina yrði bætt þannig að allir sætu við sama borð. Frv. þetta miðar að því. Þetta er í samræmi við þær breytingar sem verið er að gera á afgreiðslu í húsbréfakerfinu. Áætlað er að frá og með 15. apríl nk. hefjist móttaka umsókna í húsbréfakerfinu hjá bönkum og öðrum fjármálastofnunum. Við það mun þjónustan batna verulega frá því sem nú er. Umsækjendur munu ekki þurfa að leita til Reykjavíkur með hvert erindi sem þeir eiga við Húsnæðisstofnun. Á sl. þremur til fjórum árum hefur stóraukin áhersla verið lögð á félagslegar íbúðabyggingar. Á þriggja ára tímabili, 1988 -- 1990, voru heimiluð lán til 2076 félagslegra íbúða og almennra kaupleiguíbúða. Til samanburðar voru á öllu tímabilinu 1980 -- 1987 eða á 8 árum veitt 1764 lán til félagslegra íbúða. Þetta hefur gert það að verkum að verkefni Húsnæðisstofnunar hafa stóraukist frá því sem var. Vandinn í húsnæðismálum á undanförnum árum hefur ekki síst stafað af því að framboð á félagslegu íbúðarhúsnæði hefur verið of lítið. Of margar fjölskyldur hafa neyðst til að festa kaup á íbúðarhúsnæði á hinum almenna markaði án þess að hafa til þess fjárhagslega getu. Langt er í að þessi vandi hafi verið leystur þrátt fyrir mikla aukningu á félagslegu íbúðarhúsnæði. Óhjákvæmilegt er að uppbygging á félagslega íbúðakerfinu verði á næstu árum enn meiri en verið hefur. Fyrirsjáanlegt er því að Húsnæðisstofnun muni engan veginn geta annað þeirri þörf sem verður fyrir þjónustu stofnunarinnar á næstu árum. Á félagsíbúðadeild Húsnæðisstofnunar starfa fjórir starfsmenn og á tækniþjónustu eru 8,7 stöðugildi. Það er ekki við því að búast að svo fátt starfsfólk nái því að svara öllum fyrirspurnum um jafnviðamikil verkefni og fylgja umsóknum og afgreiðslu lána úr Byggingarsjóði verkamanna jafnframt því að afgreiða öll þau mál frá stofnuninni. Einfaldasta leiðin til að bæta þjónustu Húsnæðisstofnunar er að dreifa henni um landið eins og lagt er til í frv. þessu. Þjónustan mun án efa batna þannig að einstaklingar og sveitarfélög á landsbyggðinni munu eiga sama aðgang að upplýsingum og ráðgjöf frá umdæmisstjórnum og veitt hefur verið í Húsnæðisstofnun hingað til en sem allir hafa ekki haft jafngreiðan aðgang að. Samkvæmt frv. verða verkefni húsnæðismálastjórnar og Húsnæðisstofnunar fyrst og fremst yfirumsjón og eftirlit. Ég vil fyrst greina frá þeim breytingum sem lagt er til að verði á Húsnæðisstofnun og húsnæðismálastjórn. Hér er lagt til að þess sé sérstaklega getið að félmrh. fari með yfirstjórn húsnæðismála til að taka af allan vafa um stjórnsýslulegt samband félmrh. og húsnæðismálastjórnar. Hvað varðar hlutverk Húsnæðisstofnunar er lagt til að fellt verði brott það ákvæði í lögunum að stofnunin hafi forustu um stefnumótum í húsnæðismálum. Öll forusta um stefnumótun kemur að áliti Ríkisendurskoðunar annars vegar frá félmrh. og ríkisstjórn og hins vegar frá Alþingi. Lögin um Húsnæðisstofnun ríkisins veita stofnuninni ekkert svigrúm til slíkrar stefnumótunar og því á ofangreint ákvæði ekki rétt á sér að mati Ríkisendurskoðunar. Í lögunum um Húsnæðisstofnun ríkisins er kveðið skýrt á um skiptingu hennar í deildir. Lagt er til að deildaskipting sé ekki tilgreind í lögunum heldur sé það ráðherra að ákveða hana með reglugerð um skipulag Húsnæðisstofnunar ríkisins. Þegar breytingar verða á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins þykir nauðsynlegt að geta aðlagað innra starf stofnunarinnar að breytingum hverju sinni. Með því að ákveða deildaskiptingu og annað er varðar innra fyrirkomulag stofnunarinnar í reglugerð ætti með stuttum fyrirvara að vera unnt að gera þær breytingar sem tryggja að stofnunin uppfylli þær þjónustukröfur sem gerðar eru til hennar. Húsnæðismálastjórn er nú skipuð tíu fulltrúum, þar af sjö kjörnum af sameinuðu þingi. Lagt er til að þeim verði fækkað í fimm og verði fjórir þeirra kjörnir af sameinuðu Alþingi en ráðherra skipi formann án tilnefningar. Fulltrúar Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands eigi ekki lengur sæti í stofnuninni, en hins vegar fái launþegahreyfingin tvo fulltrúa af fimm í hverri umdæmisstjórn. Launþegahreyfingin mun því fá, samkvæmt því sem hér er lagt til, 16 fulltrúa í umdæmisstjórnir. Áhrif verkalýðshreyfingarinnar eiga því til muna að aukast á stefnuna í húsnæðismálum. Tíu manna stjórn er að mínum dómi of fjölmenn til að tryggja skilvirkni auk þess sem sú valddreifing sem hér er lögð til með umdæmisstjórnum mun minnka verulega umsvif húsnæðismálastjórnar. Sú nefnd, sem ég skipaði til þess að fjalla um félagslega húsnæðiskerfið og í áttu sæti m.a. fulltrúar ASÍ, BSRB og Sambands ísl. sveitarfélaga, lagði einmitt til skipan slíkra umdæmisstjórna og í skýrslu þeirrar nefndar sem var gefin út í febrúar 1990 kemur fram eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Nefndin leggur til að landinu verði skipt í sex til átta umdæmi og kosin sérstök umdæmisstjórn húsnæðismála í hverju umdæmi. Gert er ráð fyrir að ýmis verkefni sem Húsnæðisstofnun og húsnæðismálastjórn hafa nú með höndum verði færð til umdæmisstjórnanna. Þess vegna þykir eðlilegt að fækka stjórnarmönnum í húsnæðismálastjórn.`` Hér er því um að ræða að hluta til tillögur nefndar sem ég skipaði á sínum tíma og í áttu sæti fulltrúar ASÍ, BSRB og Sambands ísl. sveitarfélaga. Þá er lagt til að í stað þess að framkvæmdastjóri húsnæðismálastjórnar sé æviráðinn verði hann skipaður til sex ára í senn. Tillaga þessi raskar þó ekki stöðu núverandi framkvæmdastjóra þar sem hún er ekki afturvirk. Rekstrarkostnaður Húsnæðisstofnunar ríkisins er verulegur enda mikil umsvif hjá stofnuninni. Til að draga úr þeim kostnaði fyrir ríkissjóð er lagt til að kostnaður við tæknileg málefni stofnunarinnar og þjónusta við lántakendur verði borin uppi af sölu á þjónustu stofnunarinnar. Lagt er til að í fjárhagsáætlun stofnunarinnar verði mun nánari sundurliðun en nú tíðkast. Áætlun rekstrarkostnaðar verði sundurliðuð og að í fjárhagsáætlun komi fram fyrirhuguð skipting ráðstöfunarfjár milli útlánaflokka og meginsjónarmið um ráðstöfun þess. Fjárhagsáætlun verði lögð fyrir ráðuneytið fyrir 1. apríl ár hvert fyrir næsta ár á eftir. Með þessu á að vera unnt að tryggja til muna samband húsnæðismálastjórnar og ráðuneytis og á það að gera félmrh. unnt að sinna þeirri yfirstjórn sem ætlast er til. Ekki hefur til þessa verið sérstaklega kveðið á um upplýsingaskyldu húsnæðismálastjórnar í lögum. Lagt er til nú að kveðið verði á um skyldu hennar til að koma á framfæri upplýsingum um hlutverk og störf Húsnæðisstofnunar. Eins og áður getur er síðan lagt til að landinu verði skipt í átta húsnæðisumdæmi sem fylgja kjördæmaskiptingunni að undanskildu höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum. Umdæmin eru, eins og lagt er til í þessu frv.: Höfuðborgarsvæðið, Vesturlandsumdæmi, Vestfjarðaumdæmi, Norðurlandsumdæmi vestra, Norðurlandsumdæmi eystra, Austurlandsumdæmi, Suðurlandsumdæmi og Suðurnesjaumdæmi. Nauðsynlegt er talið að sérstök umdæmisstjórn verði fyrir höfuðborgarsvæðið þrátt fyrir nálægð húsnæðismálastjórnar við það svæði. Skýr verkskipting verður að vera á milli húsnæðismálastjórnar og umdæmisstjórnar. Umdæmisskrifstofur verði í öllum umdæmum en hins vegar er ekki óeðlilegt að umdæmisskrifstofa höfuðborgarsvæðisins yrði í húsnæði Húsnæðisstofnunar og samnýti þá aðstöðu sem þar er. Slíkt yrði að sjálfsögðu ákvörðunaratriði umdæmisstjórnar höfuðborgarsvæðis og húsnæðismálastjórnar. Kveðið er á um að skipaðar verði fimm manna umdæmisstjórnir húsnæðismála í hverju umdæmi sem félmrh. skipar að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Tveir skulu tilnefndir af landshlutasamtökum sveitarfélaga, tveir af ASÍ og BSRB, en einn skipaður af ráðherra eftir tilnefningu húsnæðismálastjórnar. Umdæmisstjórnir munu fara með verkefni í umboði húsnæðismálastjórnar í hverju umdæmi fyrir sig. Þau verða annars vegar á sviði félagslega hluta húsnæðislánakerfisins og hins vegar ýmis önnur verkefni er varða áætlanagerð og upplýsingamiðlun. Nánar tilgreind eru verkefnin eftirfarandi samkvæmt frv.: 1. Áætlunargerð um byggingarþörf. 2. Móttaka umsókna sveitarfélaga um byggingu félagslegra íbúða. 3. Tillögugerð til húsnæðismálastjórnar um heildarlánsfé vegna félagslegra íbúða. 4. Að annast lánveitingar til sveitarfélaga eða annarra framkvæmdaaðila félagslegra íbúða. 5. Að afla upplýsinga um stöðu og horfur í húsnæðismálum. 6. Kostnaðareftirlit og úttektir á félagslegum íbúðum. 7. Ráðgjöf og fræðsla um lána - og húsnæðismál almennt til einstaklinga, sveitarfélaga og félagasamtaka. Umdæmisstjórnum verði heimilt að ráða starfsmann eða starfsmenn að fengnu samþykki húsnæðismálastjórnar. Laun þeirra starfsmanna skulu greidd af Húsnæðisstofnun. Kostnaður af rekstri umdæmisstjórnar og umdæmisskrifstofu skal greiddur af landshlutasamtökum sveitarfélaga og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga er heimilað að greiða framlag til landshlutasamtakanna á móti þessum útgjöldum samkvæmt reglum sem ráðherra staðfestir. Þar sem þjónustan flyst frá Húsnæðisstofnun til umdæmisstjórna er eðlilegt að störfum á Húsnæðisstofnun fækki og ætti því ekki að verða um að ræða aukin rekstrarútgjöld ríkisins, auk þess sem lagt er til að þjónusta Húsnæðisstofnunar verði kostuð að mestu leyti af þeim sem njóta hennar. Lögð er til breyting á 70. gr. laganna. Er kveðið á um að sveitarstjórn eða framkvæmdaraðili skuli tilkynna umdæmisstjórn ákvörðun sína um að sækja um lán úr Byggingarsjóði verkamanna. Nú tilkynna þessir aðilar þetta til Húsnæðisstofnunar. Kveðið er á um í frv. að umsóknir sveitarfélaga eða annarra framkvæmdaaðila skuli berast umdæmisstjórnum fyrir 1. sept. ár hvert og tillögur umdæmisstjórnar þurfa að berast húsnæðismálastjórn fyrir 1. nóv. ár hvert. Kveðið er á um það að húsnæðismálastjórn ákveði skiptingu ráðstöfunarfjár Byggingarsjóðs verkamanna til einstakra umdæma --- hér er um veigamikla breytingu að ræða --- en að umdæmisstjórnir úthluti síðan lánunum til sveitarstjórna og annarra framkvæmdaraðila. Þá er fjallað um upphaf byggingarframkvæmda. Umdæmisstjórn skal tilkynna húsnæðismálastjórn ákvörðun um lánveitingu til sveitarstjórnar eða annars framkvæmdaraðila telji umdæmisstjórnin að skilyrðum laga sé fullnægt. Húsnæðisstofnun hefur tilkynnt sveitarstjórnum og öðrum framkvæmdaraðilum þetta hingað til. Lagt er til að kostnaðareftirlit verði í höndum umdæmisstjórna undir yfirstjórn húsnæðismálastjórnar. Húsnæðisstofnun hefur haft allt eftirlit með höndum til þessa. Gerð er breyting á 77. gr. þar sem umdæmisstjórn er ætlað að staðfesta lok framkvæmda og byggingarkostnað með úttekt sinni í stað Húsnæðisstofnunar. 85. gr. er breytt á þann veg að tekið er fram að umdæmisstjórn skuli staðfesta byggingarkostnaðinn með úttekt sinni í stað Húsnæðisstofnunar áður. Lögð er til breyting á 102. gr. þannig að umdæmisstjórn skal í stað Húsnæðisstofnunar staðfesta útreikninga á söluverði félagslegra íbúða. Húsnæðismálastjórn skal skera úr um ágreining sem kann að koma upp. Þá er lagt til að 109. og 110. gr. laganna verði felldar brott sem hefur það í för með sér að ekki verður lengur í lögum kveðið á um sérstaka tækni - og þjónustudeild. Eins og kemur fram í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir að deildaskiptingin verði ákveðin í reglugerð og þar nánar skilgreint verksvið deilda. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði þessa frv. sem fela í sér veigamiklar breytingar á stjórnsýslulegri stöðu Húsnæðisstofnunar og stofnun umdæmisskrifstofa og umdæmisstjórna um land allt til þess að auka þjónustu í húsnæðismálum við landsbyggðina og stuðla að aukinni valddreifingu í því efni. Ég vil svo leggja til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Þorv. Garðar Kristjánsson : Hæstv. forseti. Hér er um að ræða frv. sem fjallar um skipulag Húsnæðisstofnunar ríkisins og æðstu stjórn húsnæðismála. Það verður því ekki undan því vikist að fjalla nokkuð um húsnæðismálin í víðara samhengi. Húsnæðiskerfið sem búið hefur verið við er að stofni til frá 1953. Þá var sett á fót hið almenna veðlánakerfi og húsnæðismálastjórn sem var undanfari Byggingarsjóðs ríkisins og Húsnæðismálastofnunar ríkisins. Þetta markaði tímamót í lánveitingum til húsbygginga. Hin fyrstu skref voru tekin af varúð og gætni. En mjór er mikils vísir. Íbúðalánakerfið var smám saman aukið og eflt til þess að það gæti sem best náð tilgangi sínum. Markmiðið var að gera fólki kleift að koma sér upp þaki yfir höfuðið af almennum launatekjum. Einungis með þeim hætti gat séreignastefnan í húsnæðismálum haft raunhæft gildi. Að því marki sem almenningur hafði ekki efni á að eignast eigin íbúðir hlutu félagslegar ráðstafanir að koma til því að íbúðarþörfinni varð að sinna með einhverju móti. Uppbyggingu hins almenna íbúðalánakerfis voru takmörk sett. Ferðinni hlaut að ráða það fjármagn sem til reiðu var. Það var ekki hægt að ætla lánakerfinu meiri verkefni en fjárhagurinn leyfði. Þess vegna var verkefnunum haldið innan þeirra marka sem nauðsyn krafði til þess að kerfið gæti staðist. Þetta var gert með því móti að lánin voru bundin við þá sem byggðu íbúð í fyrsta sinn og innan ákveðinna stærðarmarka. Með þessu móti voru lánveitingar takmarkaðar við þá sem ekki áttu íbúðir fyrir og ekki voru þeim efnum búnir að geta ætlað sér stærri íbúðir en lánað var út á. Þannig var sinnt hinum breiða fjölda húsbyggjenda, þeim sem mest reið á hagkvæmum íbúðarlánum og þannig tryggðar nauðsynlegar nýbyggingar til að fullnægja íbúðarþörf þjóðarinnar, jafnframt því sem þetta var grundvöllur þess að viðhaldið yrði sjálfseignarstefnunni í húsnæðismálunum. Með þessum hætti var komið á því öryggi í húsnæðismálunum að þeir sem fullnægðu skilyrðum gátu reiknað með að fá lán og þeir sem fengu lán gátu reiknað með að fá það útborgað án þess að standa í biðröð. Þá þekktist ekki það öngþveiti sem nú ríkir og verið hefur um langt skeið. En þetta íbúðarkerfi, sem búið var að koma á fót, var ekki fullkomið. Kom þar ýmislegt til. Íbúðarlánin voru ekki nægilega há, ekki nógu stór hluti af byggingarkostnaði. Þau voru ekki til nægilega langs tíma, lánstíminn of stuttur. Þau voru ekki með nægilega hagkvæmum kjörum, vextirnir of háir. Viðfangsefnið var því að hækka lánin, lengja lánstímann og lækka vextina. Þetta voru forgangsverkefnin. Að þessu var unnið eftir því sem efni stóðu til. Lánin voru hækkuð, lánstíminn lengdur og kjörin bætt. En grundvöllurinn fyrir þessari þróun var fjárhagur lánakerfisins, ráðstöfunarfé þess. Þess vegna var það alltaf höfuðatriðið að styrkja kerfið fjárhagslega, efla grundvöll þess. Þannig varð til skyldusparnaður ungs fólks til að auka ráðstöfunarfé kerfisins og launaskatturinn sem lögfestur var til að auka eigið fé Byggingarsjóðs ríkisins. Með þessu móti var þess gætt að verkefni þau sem lögð voru á kerfið færu ekki fram úr fjárhagslegri getu þess. Þetta var á sinni tíð svo sjálfsagt að ekkert annað þótti koma til mála. Menn voru sér meðvitandi að allt annað kæmi lánakerfinu í koll til ómetanlegs skaða öllum þeim sem á það treystu. Þannig var lengi vel haldið á húsnæðismálunum. Lánakerfið var smám saman endurbætt og eflt eftir því sem efni leyfðu. Það var víðtæk samstaða um þessa stefnu sem fylgt var. Allir stjórnmálaflokkarnir áttu hér hlut að máli. Þannig var fram haldið fyrstu tvo áratugi sem lánakerfið var við lýði. En upp úr 1970 fór að bera á því að menn yrðu andvaralausir um grundvallarþýðingu þess að lánakerfið hefði fjárhagslega getu til að sinna þeim verkefnum sem því yrðu fengin. En í þessu efni kastar samt ekki tólfunum fyrr en 1980 og síðan hefur verið óslitinn hrakfallabálkur. --- Asninn var kominn í herbúðirnar. Og í hverju voru asnaspörkin fólgin? Byggingarsjóði ríkisins voru fengin ný og aukin verkefni án þess að honum væri séð fyrir fjármagni til að standa undir hlutverki sínu. Þvert á móti var fjárhagsleg undirstaða sjóðsins veikt. Af þessu er slík saga að með miklum ólíkindum er. Í stað þess að lána aðeins til þess sem var að byggja í fyrsta sinn íbúð af takmarkaðri stærð var nú öllum lánað, út á allar íbúðir. Af nýjum verkefnum sem auk þess var hlaðið á sjóðinn má nefna: Kaup á eldri íbúðum, lán til byggingar íbúða eða heimila fyrir aldraða og dagvistarstofnanir fyrir börn og aldraða, lán til meiri háttar viðbygginga, endurbóta og endurnýjunar á eldra húsnæði, sérstök viðbótarlán til einstaklinga með sérþarfir, lán til orkusparandi breytinga á húsnæði, lán til tækninýjunga í byggingariðnaði --- og er þá ekki allt til talið. Hver getur haft á móti því að þessum verkefnum sé sinnt? Ég ætla enginn. Spurningin er aðeins með hverjum hætti skuli séð fyrir þeim þörfum sem hér er um að ræða. Það er hins vegar engin spurning hvaða áhrif það hefur haft að leggja þá kvöð á Byggingarsjóðinn að svara þessum þörfum án þess að sjá honum fyrir fjármagni til að standa undir því. Það má með sanni segja með tilliti til Byggingarsjóðsins í þessu efni að vegurinn til vítis er varðaður fögrum fyrirheitum. En ábyrgðarleysið í húsnæðismálunum hefur ekki riðið við einteyming. Nóg var nú komið þó að ekki þyrfti á sama tíma að koma til þess að Byggingarsjóðurinn væri sviptur þeim mikilvæga tekjustofni sem launaskatturinn gaf. Breytir þar engu þó að lofað væri í staðinn framlagi af fjárlögum hvers árs. Verður ekki saman jafnað reikulu ráði fjármálaráðherra hvers tíma við fastan tekjustofn sem launaskatturinn var, enda hefur reynslan sýnt sig. Það er svo kapítuli út af fyrir sig að byggja ráðstöfunarfé ríkisins mest á lánsfé frá lífeyrissjóðunum með þeim vaxtamismun Byggingarsjóðnum í óhag sem fær með engu móti staðist. Það var því að bíta höfuðið af skömminni að leggja skyldur á Byggingarsjóðinn sem ekki er hægt að standa undir nema með lánsfjármagni sem reyndist gjörsamlega gera út af við fjárhagslegan grundvöll sjóðsins. Hvernig má þetta allt saman ske? Er einhver skýring á feigðargöngu húsnæðismálanna? Ef þetta er ekki óskýranlegt er helst að leita að hinstu rökum, annars vegar í séreðli húsnæðismálanna og hins vegar í leyndardómum manneðlisins. Húsnæðismálin eru að ýmsu leyti sérstaks eðlis. Þau snerta persónulega hagi mannsins meira en flest önnur mál. Húsnæði er ekki einungis nauðsynlegt. Það getur haft afgerandi áhrif á það sem varðar mestu fyrir gæfu mannsins, svo sem hjónaband, heimilislíf og heilbrigði. Fá mál eru því viðkvæmari en einmitt húsnæðismálin. Þau geta þess vegna höfðað meira til tilfinninga, réttlætis og siðgæðis en önnur mál. Hver hefur ekki samúð með manni sem er í nauðum staddur vegna húsnæðisvanda? Hver vill ekki koma til hjálpar í slíkum nauðum? Ekkert er líka jafnþakksamlega þegið og að láta gott af sér leiða í húsnæðismálunum. Það er vinsælt. Það er til að efla fylgi stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna. Ekkert er óeðlilegt við þetta í sjálfu sér. Hver á að uppskera svo sem hann hefur sáð. Hins vegar má ekki þjónustuköllunin við málstaðinn bera ofurliði ábyrgðartilfinningu og fyrirhyggju svo það sem unnið er sé unnið fyrir gýg eða geri illt verra. Freistingin til fylgisaukningar eða vinsældar má ekki verða svo mikil að menn sjáist ekki fyrir. En ekki verður betur séð en það sé einmitt þetta sem hefur skeð. Menn hafa ekki sést fyrir í góðverkunum sem þeir vildu gera. Saga húsnæðismálanna á undanförnum árum verður naumast skýrð á annan veg. Margt er athyglisvert þegar þessi saga er skoðuð. En ætli það sé ekki einkennilegast við þetta allt saman hve rík tilhneigingin hefur verið til að leggja undir almenna íbúðarlánakerfið og Byggingarsjóð ríkisins verkefni sem ætla mátti að betur ættu heima á öðrum vettvangi? Það er rétt eins og það hafi ekki verið gert ráð fyrir almennri bankastarfsemi í landinu eða frjálsum peningamarkaði. Gleggsta dæmið um þetta, og það langþýðingarmesta, er sú ráðstöfun að Byggingarsjóður ríkisins veiti lán til eldri íbúða. Þetta kom eins og skollinn úr sauðarleggnum á þann megintilgang húsnæðislöggjafarinnar að tryggja nauðsynlegar nýbyggingar til að fullnægja íbúðarþörfinni og gera séreignastefnuna í húsnæðismálum mögulega í framkvæmd. Í staðinn fyrir að efla Byggingarsjóðinn til að ná þessum grundvallartilgangi sínum hefur ráðstöfun á fjármagni sjóðsins til lána út á eldri íbúðir gert meira en nokkuð annað til að eyðileggja sjóðinn til þess sem hann var upphaflega ætlaður. Sama má segja um önnur þau verkefni sem hlaðið hefur verið á íbúðarlánakerfið þó að áhrif þeirra hvers og eins hafi vegið minna en lánin út á eldri íbúðir. Það er einkennandi hve mikil samstaða hefur verið milli stjórnmálaflokkanna í húsnæðismálunum. Þessi samstaða var eindregin framan af árum almenna íbúðarlánakerfisins og Byggingarsjóðs ríkisins og sama má segja eftir að halla tók undan fæti. Hér er ekki átt við einstök ágreiningsatriði, sem alltaf er deilt um, heldur meginatriði sem valda þeirri þróun sem orðið hefur. Hér er átt við það meginatriði að hlaða verkefnum á Byggingarsjóð ríkisins án þess að sjá fyrir fjármagni til þess. Hér er átt við þær aðgerðir sem hafa komið Byggingarsjóðnum í rúst. Það er ljót sagan af húsnæðismálunum. Sárast kemur hún við þá sem sviknir hafa verið með einum eða öðrum hætti um loforð og væntingar sem hið opinbera lánakerfi hefur gefið. Þetta snertir á einn eða annan veg hverja fjölskyldu í landinu. Ástandið hefur verið óviðunandi fyrir þjóðina í heild og til skammar. Ábyrgðina bera þeir sem hafa stjórnað. Um þetta eiga stjórnmálaflokkarnir óskipt mál. Í raun og sannleika hafa þeir keppst um að hlaða verkefnum á Byggingarsjóðinn. Sá hefur þóst bestur sem lengst hefur gengið í ábyrgðarlausum yfirboðum af þessu tagi. Ég geri ekki upp á milli stjórnmálaflokkanna í þessu efni. Ég mæli þetta ekki í ádeilu á einn fremur en annan. Allir eru samsekir. Það sem hefur skeð eru ein mestu mistök í stjórnun opinberra mála sem átt hafa sér stað, a.m.k. hin síðari ár. Meðferð húsnæðismálanna er hneyksli hvernig sem á það er litið. Þjóðin í heild geldur fyrir syndir landsfeðranna. Það er eftir að bíta úr nálinni fyrir þann skaða sem valdið hefur verið. Þetta eru stór orð sem ég viðhef. Þó eru þau ekki nógu stór. Það eru ekki til nógu stór orð yfir þetta athæfi. Látum því staðreyndirnar tala sínu máli. Í september sl. kom út skýrsla Ríkisendurskoðunar um fjárhagsstöðu Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna. Sú skýrsla er nú vel kunn enda verið mikið í umræðu fjölmiðla. Þar segir að þó að útlánastarfsemi byggingarsjóðanna væri hætt nú þegar yrði ekki komið í veg fyrir að eigið fé Byggingarsjóðs ríkisins gengi til þurrðar eftir 15 ár eða á árinu 2005 og eigið fé Byggingarsjóðs verkamanna eftir 11 ár eða á árinu 2001. Eftir sem áður mun sjóðina skorta verulegt fé á þessu tímabili til þess að standa undir skuldbindingum sem þá mundu hvíla á þeim. Hætti sjóðirnir strax útlánastarfsemi sinni, jafnframt því sem framlög ríkisins féllu niður, þyrfti í árslok árið 2028 að leggja sjóðunum til 62 milljarða kr. til þess að gera upp skuldir þeirra við lánardrottna. Þá segir einnig í skýrslu þessari að haldi sjóðirnir áfram starfsemi sinni óbreyttri frá því sem nú er til ársloka 2028, jafnframt því sem framlög A-hluta ríkissjóðs haldist óbreytt frá því sem þau eru í ár eða á síðasta ári og þörf sjóðanna fyrir lánsfé verði svarað allan tímann, þá mundi vanta 400 milljarða kr. til að sjóðirnir gætu gert upp að fullu við lánardrottna sína í árslok 2028. En fjárhæð þessi jafngildir fjórföldum tekjum A-hluta ríkissjóðs samkvæmt fjárlögum ársins 1991. Það þarf ekki að rekja frekar skýrslu Ríkisendurskoðunar til þess að sjá að búið er að gera húsnæðiskerfið gjaldþrota og rústirnar blasa við. Spurningin er ekki hvernig ástandið sé nú heldur hvað nú sé til ráða. Með tilliti til þessa hefði mátt ætla að við stæðum nú frammi fyrir því að ræða stjórnarfrumvarp um Húsnæðisstofnun ríkisins þar sem tekið væri á hinum raunverulega vanda sem við er að fást í húsnæðismálunum. Það er komið að skuldadögunum. Það verður að gera upp þrotabú lánakerfisins og ákveða hvað við á að taka. Enn hefur ástand húsnæðismálanna, nú sem fyrr, grundvallarþýðingu fyrir lífshamingju og heilbrigði þjóðarinnar. Það er ekki nægilegt að setja á stofn húsbréfakerfið og starfrækja það eftir því sem reynslan sýnir að henti best. Húsbréfaviðskiptin taka ekki til allra lánaflokka Byggingarsjóðs ríkisins. Það verður ekki gengið fram hjá því að taka húsnæðismálin til endurskoðunar í heildarsamhengi. Þetta frv. sem hér er til meðferðar fjallar ekki um slíkt. Það gerir ekki tillögur til úrlausnar hinum raunverulega vanda. Það ræðst ekki að rótum vandans. Því fer ég hér ekki út í þá sálma sem ætti að vera aðalatriðið í umræðum um húsnæðismálin í dag. Hins vegar fjallar þetta frv. sem hér er á dagskrá um hrein aukaatriði. Ég endurtek: Hrein aukaatriði samanborið við grundvallarvandann sem við er að glíma í dag í húsnæðismálunum. Ég verð að viðurkenna að mér hefur ekki unnist tími til að fara vandlega yfir frv., athugasemdir við greinar þess og greinargerð. Hins vegar hef ég þó litið það á þetta plagg, þetta frv., svo mikið að ég leyfi mér að lýsa nú strax miklum efasemdum um margt sem í þessu frv. er að finna. Þetta frv. gerir tillögur um breytingu á kosningu og skipun húsnæðismálastjórnar og fjölda stjórnarmanna. Ég er samþykkur þessu ákvæði. Ég tel að þetta sé sjálfsagt og mæli sannarlega með því. Ég kemst þó ekki hjá því að láta þess getið að mér finnst engin ástæða til þess að allir stjórnarmenn Húsnæðisstofnunar ríkisins séu ekki kosnir af Alþingi, þ.e. allir fimm, þó að frv. geri ráð fyrir að ráðherra skipi einn án tilnefningar og hann sé formaður. Það eru færð þau rök fyrir þessu að með því sé tryggt að ráðherra, hver sem hann er, hafi sem formann húsnæðismálastjórnar mann sem hann óskar að bera ábyrgð á og vill hafa í þessu starfi. Mér sýnist ekki betur en það sé fullkomin mótsögn í þessu vegna þess að þó að allir stjórnarmenn Húsnæðisstofnunar væru kosnir af Alþingi er tekið fram að það eigi að kjósa þá að loknum almennum kosningum. Með því móti getur ráðherra alltaf haft það í hendi sinni hver verður formaður húsnæðismálastjórnar. Þetta er nú ekki stórt atriði í sjálfu sér. Ég skal ekki fara hér orðum um það sem þetta frv. felur í sér varðandi skilgreiningar á hlutverki ráðherra og húsnæðismálastjórnar og verkaskiptingu á sviði húsnæðismála. Ég leyfi mér að koma til hugar að það sé nú ekki veigamikið atriði og skipti ekki sköpum um stöðu húsnæðismálanna hvort heldur að það sé látið standa sem nú gildir í þessum efnum eða þó að breytt verði að tillögu þessa frv. Þá er ákvæði um að það séu gerðar meiri kröfur til fjárhagsáætlana Húsnæðisstofnunar ríkisins samkvæmt þessu frv., ef að lögum verður. Já, það kann að vera en ég hefði nú látið mér detta í hug að það þyrfti ekki að breyta lögum til þess að ná slíkum tilgangi. En ég geri alveg ráð fyrir því að sumt í þessu frv. sé til bóta og ég er búinn að tala um í því sambandi breytingu á stjórnarkjörinu í húsnæðismálastjórn. En svo er annað sem ég tel svo vafasamt að mig í raun og veru furðar á því að það skuli koma fram tillaga um það. Og þá á ég sérstaklega við að frv. gerir ráð fyrir að landinu verði skipt í átta húsnæðissvæði eftir kjördæmum og að það verði komið á fót kjördæmisstjórn í húsnæðismálunum í öllum kjördæmum. Það var kostur að fækka í húsnæðismálastjórn, eins og ég var búinn að koma að áður, úr tíu í fimm. Það var kostur. En að fjölga húsnæðismálastjórnarmönnum og stjórnarmönnum í þessum kjördæmissamtökum úr tíu í fjörutíu og fimm, það þykir mér ekki til bóta. Og ég held, og vil raunar varla trúa því að þessi fjarstæða verði nokkurn tímann lögfest.  Það er talað um það einhvers staðar í þessari greinargerð að með þessu geti menn komist hjá því að þurfa að ferðast til þess að koma á héraðsskrifstofu húsnæðismálastjórnar. Það er rétt eins og fólk í hverju kjördæmi fyrir sig sé allt staðsett á einum punkti og það þurfi ekki að ferðast til þess að komast á þessa skrifstofu. Það er oft miklu auðveldara fyrir menn úr hvaða kjördæmi sem er að fara í höfuðstöðvar húsnæðismálastjórnar í Reykjavík heldur en að fara á einhvern tiltekinn stað í kjördæminu. Þannig að það eru nú ýmsar hliðar á þessu máli. En auðvitað á landsbyggðin að fá sem besta þjónustu. En hún liggur í því að hafa sem virkast lánakerfi. Það er númer eitt, númer tvö og númer þrjú í þessu efni. Og það er oft og tíðum ekki betra skipulag að fjölga milliliðum milli fólksins í landinu og þeirrar stofnunar sem fer með æðsta vald á hverju sviði. Ég sagði að ég hefði ekki farið nákvæmlega yfir frumvarpið og greinargerð þess. Það var lagt fram í gær, það hefði verið betra að hafa lengri tíma til þess að kynna sér málið. En af því sem ég hef orðið vísari við að líta á frv. og greinargerðina, þá sýnist mér að þar sé jafnvel flest ekki til bóta í þessu frv. heldur þvert á móti. En ég ætla ekki að ræða einstakar greinar frv. nú, ég ætla að geyma mér að gera það ef þessu frv. verður hugað líf og það kemur úr nefnd aftur hér í hv. deild, en ég leyfi mér að efast um að við eigum eftir að sjá það.