Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsmaður (Sig. Hjörleifsson) Eins og eg veit að hinni háttv. deild er kunnugt, þá er það ákveðið í lögum, sem samþykt voru á alþingi 1907, að af hverri síldartunnu skyldi gjalda í útflutningsgjald 50 aura. Þetta útflutningsgjald hefir orðið landsjóði notadrjúgt, því að það er nú orðið 100 þús. króna tolltekjugrein. Hinsvegar hefir það orðið ýmsum einstaklingum þungur skattur. Það var ákveðið í sömu lögum (1907), að af þessu útflutningsgjaldi skyldi greiða 10% í fiskiveiðasjóð, og að því fé skyldi varið til eflingar síldarútveg innlendra manna. Það er um þetta atriði, sem þessi grein fjallar um, sem við höfum gerst flutningsmenn að háttv. 3. kkj. og eg. Þótt svo sé ákveðið í lögunum, að þessu fé skuli varið til eflingar síldarútveg innlendra manna, þá hafa samt viljað verða á því meinbugir í framkvæmdinni. Stjórnarráðið mun aðallega hafa farið eftir því, hvað útflutt hefir verið frá hverjum einstökum manni, miðað prócentugjaldið úr Fiskiveiðasjóði við útflutningsgjald hvers manns. En við það fá ýmsir menn, sem kaupa síld og alls ekki veiða hana sjálfir, allmikið fé úr Fiskiveiðasjóði. Ennfremur er þess að gæta, að þetta snertir ekki eingöngu þá, sem „spekulera í síld“, kaupa síld í stórum stíl, heldur einnig þá menn, sem telja sig búsetta hér á landi, en dvelja hér ekki nema 2- 3 mánuði. Eins og lögin nú eru framkvæmd eru þau ósanngjörn, og það sem vakti fyrir oss flutningsmönnunum var að fá ráðna bót á þessu, fá því breytt þannig, að procentugjaldið kæmi sanngjarnlegar niður. Við viljum miða gjaldið við útgerð skipanna þannig, að það borgist útgerðarmönnum eftir því, hvað mikið veitt er, en að það sé ekki miðað við útflutninginn. Það getur verið, að það megi finna heppilegri útvegu til að ráða bót á þessu; eg skal ekki draga það í efa, og eg er hlyntur því að nefnd sé sett í málið, ekki af því að þetta sé svo mikið mál, heldur af því, að það getur þó verið dálítið varasamt. Eg tel því réttast að vísa frv. að lokinni umræðu annaðhvort til síldarskoðunarnefndar eða til sérstakrar nefndar.

Júlíus Havsteen Útskýringin, sem háttv. flutningsmaður gaf, var ljós, og þóttist eg sjá, hvert hann vildi fara. En það, sem ég hefi hér að athuga við, er formið á frumvarpinu. Eg held hér sé ekki að tala um að bæta við lögin frá 31. júlí 1907, heldur að breyta þeim. Mér finst hér fremur vera spursmál um breyting en viðbót. En ef málinu er vísað til nefndar, þá mun þetta koma þar fram, eða verða nánar athugað.

Flutningsm. (Sig. Hjörleifsson) Það getur komið til álita, hvort fremur eigi að telja þetta breytingu eða viðbót. Annars vildi eg þakka háttv. 1. kgkj. fyrir bendinguna.

Lárus H. Bjarnason Eg skal að eins leyfa mér að stinga uppá, að þessu frumvarpi sé vísað til síldarskoðunarnefndarinnar að lokinni umræðu.

Framsm. (Skúli Thoroddsen) Nefndin, sem skipuð var í þetta mál, hefir nú lokið störfum sínum og lagt fram nefndarálit og lagt það til, að frv. þetta verði samþykt. Veruleg hreyfing komst ekki á þetta mál fyr en árið 1906, að málið var rætt á stúdentafundi hér í Reykjavík - ætla eg að því hafi verið hreyft í blaði mínu nokkru fyr. - Síðan hafa verið samþyktar víða um land óskir um fána, og eru þær samþyktir prentaðar aftan við nefndarálitið sem fylgiskjöl. Máli þessu hefir einnig verið hreyft í Ungmennafélögunum, en þeim hefir orðið það á, að vilja lögleiða staðarfána í stað þess að taka skrefið fult út og fá siglingafána. Eftir að þessi hreyfing komst á málið, var farið að nota fánann - bláan með hvítum krossi - og er hann nú orðinn talsvert almennt notaður á landi og margir hafa mætur á honum, því óviðfeldnara er það, að skip sem sigla með fram ströndum landsins og til útlanda, noti ekki þennan fána, því það væri oss til sæmdar, að láta sjá að við séum sérstök þjóð, með fullum réttindum. Þess ber einnig að gæta, að ef hér í Reykjavík kemur góð höfn, þá er líklegt, að skipastóll vor aukist að mun og þá er full nauðsyn á því, að vera búinn að kippa þessu máli í lag. Mál þetta hefir tvær hliðar, aðra, er veit að þjóðinni og hina út á við. Meðal þjóðarinnar vekur það sjálfstæði og þjóðarmetnað, sem hvetur til framfara og sjálfstæðis, uppörfar til vakningar og drengilegrar framkomu, einkum meðal hinnar uppvaxandi kynslóðar, og það er því heppilegt, að ungmennafélögin hafa tekið það upp á sína stefnuskrá. Út á við hefir það líka einkarmikla þýðingu, því ekkert er það, sem betur getur sýnt, að við séum sjálfstæð þjóð. Að vísu er mér það kunnugt úr millilandanefndinni, að Dönum er meinilla við þetta mál, og vilja að við höldum áfram að hafa danska fánann, en móti þessum lögum geta danskir stjórnmálamenn ekkert sagt, því það er greinilega tekið fram í stöðulögunum, að verzlun og siglingar séu okkar sérmál. Þá getum við ráðið því, hvaða fána við höfum á okkar skipum, alveg eins og við getum ráðið hvers konar stjórn við höfum á skipum vorum. Það þýðir því ekki fyrir þá að þrefa neitt um það. Einnig þarf Dönum að skiljast það, að hér er fyrst og fremst ekki farið fram á annað en það, sem þeim er óviðkomandi - en okkar þjóð vill fá framgengt - og hitt, að það er að auka en ekki minka álit Danakonungs, að hann ríkir yfir tveimur þjóðlöndum, sem hvort um sig hafi sérstakan fána. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta að sinni, en óska, að málið fái sem beztan byr; að eins skal eg geta þess, að eg lít svo á, að hér sé um mál að ræða, sem ekki snertir aðrar þjóðir, heldur tilkynni utanríkisráðherrann að eins, að íslenzk skip sigli undir þessum fána hér eftir.

Ráðherrann (Kr. J.) Eg vildi leyfa mér að segja nokkur orð um þetta mál. Vér verðum fyrst og fremst að gera oss það ljóst, hvort vér, ef frumv. þetta skyldi verða að lögum, þá munum fá framgengt þeim óskum og vonum, sem vér nú ætlumst til, það er að segja, hvort vér þá munum fá þennan fána viðurkendan. En á því hugsa eg að geti verið töluverð vandkvæði, og að þau vandkvæði muni stafa frá þeirri þjóð einni, er oss stendur næst, nfl. frá Dönum. Eg held því, að það væri réttara að leita fyrst fyrir sér um það, hvort nokkur tök séu á því fyrir oss að fá fánann viðurkendan, áður en vér semjum lögin; held annars að þetta mál geti komið bæði þingi og þjóð í athugaverðar ógöngur. Framsögum. (Sk. Th.) talaði að vísu um, að þetta væri að eins verzlunarfáni, og að verzlun og siglingar væru okkar sérmál; en það hlýtur þó háttv. framsm. (Sk. Th.) að vera kunnugt, að Danir hafa aldrei viljað viðurkenna fánann sem sérmál okkar og þá finst mér ærið viðurhlutamikið að samþykkja þessi lög, vitandi það fyrir fram, að erfitt eða jafnvel ómögulegt verður að fá lögin staðfest. Fyrst verðum vér að fá það viðurkent, að hér sé um sérmál vort að ræða. En svo segir í frv., að fáni sá, sem notaður sé á stjórnvaldabyggingum hér, skuli vera klofinn að framan. Hér er vissulega eigi um verzlunarfána að ræða, heldur er hér gefin fyrirskipun um stjórnvaldafána og þó verzlun og siglingar séu viðurkent sérmál vort, þá leiðir vissulega ekki af því, að við getum haldið því örugglega fram, að stjórnvaldafáni sé sérmál. Óhultara væri, að leita fyrst fyrir sér um viðurkenningu þess. Í sambandi við þetta skal eg benda á það, að með lögum um mælingar og skrásetning skipa, er það ákveðið, að á hverju skipi skuli standa stafirnir D. E. þ. e. dansk Ejendom. Eg vil ráðleggja hinni háttv. deild til að fá þessu breytt fyrst, áður en vér lögleiðum sérstakan fána. Skip sem auðkent er D. E.  Eg skal fyllilega viðurkenna, að við verðum að gera Dönum ljósan vilja vorn í þessu, sem öðru, en eg held að þetta sé ekki heppilegasta leiðin til þess. Eg hefi sagt þessi fáu orð til þess, að benda þingmönnum á, að hætt er við, að við stofnum okkur í ógöngur, ef við hröpum að því að samþykkja frumv. þetta, áður en vér höfum leitað hófanna um viðurkenningu á sérstökum fána fyrir oss hjá öðrum þjóðum, sér í lagi hjá Dönum.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg skil ekki, hvernig hæstv. ráðh. (Kr. J.) tekur í þetta mál. Hann talaði um, að við þyrftum að fá viðurkenning annara ríkja fyrir fánanum; en eg veit ekki til, að þess þurfi við, eg held ekki, að það sé siður, að ein þjóðin þurfi að sækja um leyfi til annarar til þess að hafa sérstakan fána. Hver þjóð fyrir sig er einráð um það mál og það eitt ætti að nægja, að tilkynna öðrum þjóðum, að skip okkar sigli framvegis undir þessu merki. Þá vil eg mótmæla því, að við eigum að hafa þá aðferð, að leita fyrst fyrir oss hjá Dönum; þetta er sérmál að skýlausum lögum og því óþarft og enda óhæfilegt, að fara bónarveginn að Dönum um þetta mál. Vér höfum orð stöðulaganna fyrir því, að siglingar eru íslenzkt sérmál, en fáni er eins óaðskiljanlegur hluti skips, eins og t. d. stýri eða segl. Það tjáir ekki að einblína altaf á það, að Danir vilja ekki viðurkenna rétt vorn, þegar lögin eru ómótmælanlega vor megin. Í þeirra augum verður öll venja að lögum; svo er t. d. um fiskiveiðarnar í landhelgi, vér höfum ekki bannað þeim þær og þessvegna þykjast þeir nú hafa lagaheimild til þeirra. Eins er með fánann; vér höfum þolað Dannebrog hér á landi og nú telja þeir hana hinn eina löglega fána vorn. Hér er tækifæri fyrir ráðherrann til þess að koma einarðlega fram; ef danskir ráðherrar fara að skifta sér af þessu máli, getur hann látið konunginn vita, að hann fari frá völdum, ef hann fái því ekki framgengt. Dönsk áhrif eru altaf hættuleg, en sérstaklega í slíkum málum og verður ráðherra að gjalda varhuga við, að þau vaxi honum ekki yfir höfuð. Eg get ekki skilið, að við lendum í neinum ógöngum út af þessu máli. Þá mætti líka segja, að í ógöngur væri stefnt, ef við vildum útiloka Dani frá fiskiveiðum í landhelgi. Dönum er auðvitað meinilla við bæði þessi mál, en vér stöndum vel að vígi hvað þau snertir, því að lögin eru ótvírætt vor megin.

Jón Magnússon Það er eitt höfuðatriði þessa máls, sem eg hygg að frsm. (Sk.Th.) hafi misskilð, en það er, að það komi ekki öðrum þjóðum við, hvern fána við höfum. Hann virðist vera ókunnur þeim ákvæðum þjóðaréttarins, sem að þessu lúta, en hann ætti þó að vita, að að eins fullvalda ríki hafa fánarétt. Það er og hin mesta fjarstæða, sem háttv. framsögum. hélt fram, að fáninn væri einn hluti skipsins; fáninn er verndarmerki skipsins, hann gefur til kynna undir vernd hvers ríkis það standi. Ef háttv. framsm. treystir sér til að sanna öðrum þjóðum; að Ísland sé fullvalda ríki, þá fáum vér fánann viðurkendan, annars ekki. Ef Ísland er viðurkent fullvalda ríki, þá þurfum vér ekki annað en »notificera« öðrum ríkjum, að vér höfum tekið fánann upp. Það er alveg rétt hjá framsm. En nú vill svo illa til, að til þess að gera það, þurfum við að notast við danska sendiherra! Eg held satt að segja, að hinir háttv. flutnm. hafi ekki hugsað þetta mál nógu rækilega.

Frsm. (Skúli Thoroddsen) Mér fyndist viðkunnanlegra, að hv.þm. Vestm. (J. M.) legði hér fram á borðið þennan þjóðarétt, sem hann er að vitna í. Ræða hans minti mig annars á það tal, sem hér varð á árunum um Krítarfánann. Heilbrigð skynsemi getur sagt oss, að vér þurfum ekki að sækja um viðurkenning annara ríkja á fánanum, það er alveg nóg að tilkynna þeim, að vér ætlum að taka hann upp. Annars vil eg skora á háttv.þm. Vestm. (J. M.) að leggja á borðið þau sönnunargögn, sem hann þykist hafa fyrir skoðun sinni.

Hannes Hafstein Eg er að öllu leyti sömu skoðunar, sem háttv.þm. Vestm. (J. M.). Ef Ísland væri fullvalda ríki, þá væri enginn vandi að fá fánann viðurkendan, þá þyrftum vér ekki annars við en tilkynna öðrum ríkjum, að vér hefðum tekið hann upp. En því miður er ekki því að heilsa. Háttv. frsm. (Sk. Th.) veit mjög vel, að Danir viðurkenna ekki fánamálið sem sérmál Íslands. Það er sérkredda hans, sem enginn lögfræðingur annar en hann hefir haldið fram, að byggja rétt vorn til sérstaks siglingaflaggs á stöðulögunum. Flaggið er ekki þáttur eða grein af siglingum og verzlun, heldur aðallega tákn ríkisvaldsins. Með því nú að málið er svona vaxið, að vér hvorki erum fullvalda ríki né heldur að Danir viðurkenna fánamálið sem sérmál, þá er bersýnilegt, að vér hér rekum oss á til allra hliða, og er nóg að benda á það eitt, að vér þyrftum ef til kæmi, að nota danska sendiherra til þess að gefa öðrum þjóðum tilkynning um fánann. Annars finn eg knýjandi ástæða til þess að segja það hér upphátt, sem margur hugsar, að hér er um ekkert annað en pólitíska forsending að ræða, sem ætlast er til að verði núverandi ráðherra að fótakefli. Eg er sannfærður um, að þessu máli hefði aldrei verið hreyft, ef háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefði orðið meira en »tilvonandi«. Í sambandslaganefndinni kom öllum, að honum einum undanskildum, saman um, að fánamálið væri samningamál ásamt mörgum öðrum málum, og er því rangt að rífa það nú úr réttu samhengi og gera það að þrætumáli eitt út af fyrir sig.

Framsm. (Skúli Thoroddsen) Það er ekki rétt, að eg sé eini lögfræðingurinn, sem hafi þá skoðun, að fánamálið sé sérmál; Guðlaugur sýslumaður Guðmundsson hefir látið sömu skoðun í ljós. Mér er óskiljanlegt, hvernig menn geta aðhylzt skoðun Dana á þessu máli, svo ótvíræð sem orð stöðulaganna eru í þessu atriði. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að eg mundi ekki hafa hreyft þessu máli, ef eg hefði orðið ráðherra, en eg skil ekki, hvernig hann fer að fullyrða neitt um það. Eg get fullvissað bæði hann og aðra um, að eg hafði hugsað mér að sýna Dönum fulla einurð bæði í þessu máli og öðrum. Eg vil og fastlega mótmæla því, að þetta mál hafi verið borið fram til þess að stofna núv. ráðherra í vanda, enda vita allir, hvernig efri deild er skipuð, svo að ekki þarf að óttast, að þetta mál verði afgreitt af þinginu. En hins vegar getur málið haft mikla þýðingu inn á við og út á við vekur það eftirtekt á oss. Vér komumst aldrei langt, hvorki í sambandsmálinu né öðrum málum, með því að þegja yfir réttarkröfum vorum. Það væri furðulegt, ef vér værum ekki einráðir um það, hvaða flagg vér notum á opinberum stofnunum hér. Yfir höfuð væri óskandi, að þessi flokkur, sem batt sig í sambandslaganefndinni, hyrfi sem fyrst úr sögunni eða tæki sem fyrst sinnaskifti. Það er von mín, að augu þjóðarinnar opnist bráðlega svo, að hún sjái að slíkur flokkur má ekki haldast við.

Hannes Hafstein Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) mun sanna það, að meira þarf við en orð hans og óskir til þess að flokkur vor hverfi úr sögunni, og býst eg við, að hann verði langlífari en sérkredda hans. Annars er réttast fyrir alla að »hælast sem minst í máli, metast heldr of val felldan«. Það ætti að vera öllum augljóst, að það er ekki nóg fyrir okkur að taka upp eitthvert flagg - jafnvel þótt Stúdentafélagið og »ungmennafélögin« hafi samþykt það, og segja: »Nú skulum við sigla, bæði utanlands og innan, undir þessu flaggi, og engu öðru«. Skip hafa fána til þess að sýna undir vernd hvers ríkis það standi, og því er hver sá fáni einskis virði í siglingum, sem ekki er viðurkendur af öðrum ríkjum, sem merki sjálfstæðs ríkisvalds. Vér, sem ekki eigum eitt einasta skip, sem ekki er »registreruð« »dönsk eign«, gerum oss að eins hlægilega með slíku uppþoti sem þessu. En það tjáir víst ekki að reyna að koma vitinu fyrir hinn háttv. meiri hluta hér í deildinni í þessu máli. Eg hefi álitið það skyldu mína að segja mína skoðun, þótt eg þykist vita, að frumv. þetta eigi alls ekki að fara út úr þinginu, og að hér er ekki um annað að ræða en einn af þessum venjulegu selbitum í vasann og »títuprjónastingjum« til Dana og núverandi ráðherra, sem eiga að vera eins konar hefnd fyrir það, að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hætti að vera »tilvonandi«, líkast til fyrir fult og alt.

Bjarni Jónsson Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að mál þetta mundi vera borið fram nú til þess að fella núverandi ráðherra, en eg get fullyrt, að þetta er ekki annað en skáldskapur, og það slæmur skáldskapur, stirður og illa ortur. Heldur þóttu mér og óviðkunnanleg orð hans um, að frv. þetta væri ekki annað en títuprjónsstingur gagnvart Dönum. Mál þetta kemur í rauninni Dönum alls ekki við; hitt mætti sannarlega nefna títuprjónssting, þessar sífeldu kvartanir sumra þingmanna fyrir Dana hönd. Það getur vel verið, að við fáum ekki fánann viðurkendan, ef Danir snúast öndverðir gegn honum; En það vinst þó, að allir, bæði Danir og aðrir, hljóta að sjá, hvað við viljum. Eg hygg það vafalaust, að vér höfum rétt til þess að taka upp siglingafána samkvæmt stöðulögunum; hitt getur verið efamál, hvort við höfum rétt til þess að taka upp stjórnvaldafána, en því mætti þá sleppa, þangað til fáninn er orðinn íslenzkur. Mér hefir aldrei getað skilist, hvers vegna alþingishúsið og stjórnarráðshúsið eiga endilega að hafa fána; mér sýnist að þau hús gætu vel verið fánalaus. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál, en útaf því sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að fáni stúdentafélagsins væri ekki enn þá orðinn að þjóðfána, vil eg geta þess, að einmitt þessvegna er þetta frumv. borið fram. Í millilandanefndinni gátu Danir vel hugsað sér, að Ísland hefði sérstakan fána, en hvers vegna þurftum vér að afsala oss hermálum, til þess að fá hann? Eg tel holt og sjálfsagt, að vér höldum öllum réttarkröfum vorum á lofti, það vitnar fyrir seinni tíma mönnum um vilja vorn, þótt oss ef til vill bresti mátt til þess, að fá þeim framgengt.

Björn Jónsson Eg vildi gjarnan fá að heyra, hvern veg menn hugsuðu sér lyktir þessa máls, ef svo færi, að fáninn fengist ekki viðurkendur, svo að hann yrði ekki metinn framar en vasaklútur eða hver önnur dula. Fyrir getur það komið, að skip annara þjóða þættust ekki kannast við fánann eða taka mark á honum. Ef svo færi, sé eg ekki annað en að hér sé verið að tildra upp pappírslögum. Fyrir þessu vildi eg heyra gerða grein við aðra umræðu. Eg er hlyntur málinu og mun greiða atkvæði með frumv. að sinni, en endirinn skyldi í upphafinu skoða, og því er nauðsyn að finna ráð til að leysa knútinn.

Jón Þorkelsson Eg stend upp til að mótmæla orðum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), sem voru ófyrirleitin að vanda. Hann sagði, að frumv. væri framborið í því skyni að gera núveranda ráðherra óleik, en taldi, að það mundi ekki hafa fram komið, ef háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefði orðið ráðherra. Eg get fullvissað háttv.þm. um það, að frumv. hefði fram komið, hver sem í ráðherrasessi hefði setið. Get eg þessa til þess, að það sjáist jafnframt staðhæfingum hans og ófyrirleitni. Það hefði mátt vera ástæða til að fara út í ýmislegt, sem sagt hefir verið, en ekki mun eg þó gera það. Að eins út af orðum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H), er hnigu á þá lund að gera gys að oss fyrir það, að vilja fá flagg, en eiga ekki skip sjálfir, skal eg taka það fram, að vér viljum fá fánann til þess, að skipin sigli ekki undir fölsku flaggi. Þennan rétt vorn viljum vér fá viðurkendan, en fáum ekki nema vér leitum hans með fullri dirfsku. Er svo með alt, sem vér höfum sækja þurft úr höndum Dana. Seint mundum vér hafa fengið fjárforræði, ef vér hefðum ekki leitað eftir því sjálfir. Eg skal ekki fara út í það, hversu skilja eigi stöðulögin, þótt gaman sé að heyra lögfræðinga greina á, eins og vant er, og vera að reyna teygja úr þeim sinn skilninginn hvor. Eg felli mig betur við skýringu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th) en 1. þm. Eyf. (H. H.). En um leið og eg enda mál mitt nú, get eg ekki látið vera að minnast orða háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) í vetur á fundi hér, þeirra, er hann mælti, að flagg vort ætti að vera rautt með hvítum krossi.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Þar eð á þgskj. 260 hafa komið fram nýjar brt. við þetta frumvarp, sem menn hafa enn ekki getað kynt sér, þá óska eg, að mál þetta sé tekið út af dagskrá.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Eins og menn sjá af nefndarálitinu, þá hefir nefndin ekki getað fyllilega orðin sammála í þessu máli. Það, sem minni og meiri hlutann hefir aðallega greint á um, það er um nöfn hinna opinberu safna og um það, hvort atvinnugjald og sektir samkvæmt þessum lögum skuli renna í landssjóð eða til landsbókasafnsins. Að skylda bókaútgefendur til að gefa öllum opinberum söfnum á landinu eitt eintak af hverri bók, er mjög ósanngjörn álaga. Nú eru 4 opinber bókasöfn á landi hér, auk landsbókasafnsins og landsskjalasafnsins. Ef eg nú gef út tvær bækur á ári, og hvora 30 arkir að stærð og sel þær fyrir 10. aura örkina, þá er eg skyldugur til að gefa hverju af þessum söfnum 6 krónur, eða öllum fjórum til samans 24-25 kr. Þá er með því lagður á mig 24-25 kr. árlegur skattur fram yfir aðra menn. Ekki getur því verið þannig varið, að það þyki svo fjarska arðvænleg atvinna að vera rithöfundur á landi hér, að mönnum virðist rétt að leggja á þá sérstaka skatta umfram aðra menn. Menn munu segja, að upplagið hafi upphaflega verið nógu stórt. Þá muni ekkert um þessi eintök, en þeir fái jafnmarga kaupendur fyrir það. En þar fara menn með rangt mál. Rithöfundurinn er sviftur þeim kaupendum, sem voru vissir, nefnilega söfnunum. Það gerði honum ekkert, þótt hann gæfi einhverjum fátækling eitt eintak af bókinni. Hann mundi ekki kaupa hana hvort eð er, og rithöfundurinn því ekki tapa neinu. Álaga þessi er mjög ranglát og kemur mjög ómaklega niður. Hitt virtist sanngjarnara, að landssjóður legði söfnum þessum fé, sem svaraði því, að þau gætu keypt þessi rit. En hvað því máli viðvíkur, að skylda menn til að gefa útlendum söfnum rit sín, um það munu víst allir í þessari deild vera mér samdóma. Allir hljóta að sjá, hve réttlát slík fyrirskipun er. Meiri hluti nefndarinnar varð sammála um, að viðhafa þau nöfn á mentastofnunum landsins, sem þær að réttu lagi eiga, en þó þótti rétt að setja hin gömlu nöfn aftan við í svigum, svo að ekki valdi misskilningi. Þessi nýju nöfn ætti að setja inn í fjárlögin og önnur lög, til þess að þau fái sem mesta festu í málinu. Þetta benti og háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) á um daginn og þá leið höfum við valið. Tillögu minni hl. um það, að sektir og atvinnugjald renni til landsbókasafnsins, getum við ekki aðhylst. Ef þau eru ekki látin renna beina leið í landssjóð, sem væri eðlilegast, þá virðist okkur, að háskólasjóðurinn ætti að ganga fyrir því. Það fé ætti að vera notað til gagns bókmentum vorum, og kæmi mest að gagni með því móti. Eg held það sé óþarfi að fjölyrða meira um þetta mál að sinni, enda finst alt í nefndarálitinu og tillögunum.

Framsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg hefi ekki séð þessa nýju brtill. hins háttv. meiri hl. fyr en á þessu augnabliki, og sé þar, að hinn háttv. meiri hluti er farinn að gera brtill. við sínar eigin brtill. Er brtill. á þgskj. 266 aðgengilegri, en tillögurnar í sjálfu nefndarálitinu? Fé það, sem rynni inn fyrir brot á þessum lögum, væri eðlilegast að kæmi mentastofnunum landsins að góðu. Eg hefi landsbókasafnið í huga af því, að það er sífelt í fjárþröng, en það á að varðveita þessi rit og biði því mest tjón af, ef vanræksla væri frá hendi bókaútgefenda. Virðist því sanngjarnast, að það nyti góðs af þessu fé. Hvað viðvíkur nöfnunum, þá sé eg enga ástæðu til að fara að viðhafa nöfn, sem ekki eru enn þá til, t. d. þjóðbókasafn fyrir landsbókasafn. Land þýðir í íslenzku máli bæði að fornu og nýju alveg sama og ríki, og mun háttv.þm. Dal. (B. J.) geta fallist á að halda þessu nafni. Við höfum hugsað okkur að semja þingsályktun, þar sem skorað væri á landstjórnina, að þar sem landstjórnin þarf að nefna landsbókasafnið og landsskjalasafnið á útlendum málum (t. d. í danskri þýðing fjárlaganna), þar væri viðhöfð nöfnin Nationalbibliotek og Nationalarkiv í stað Landsbibliotek og Landsarkiv. Á útlendu máli getur það haft nokkra þýðingu, þar eð t. d. á dönsku og sænsku þýðir land sama og hérað, en á íslenzku þýðir land sama og ríki, bæði í fornu og nýju máli.  (Jón Þorkelsson: Ofmælt hjá þingmanninum)  . Eg vil leggja það til við hina háttv. deild, að þau sömu heiti og nú eru lögmæt, komi í stað þeirra, sem stungið er upp á á þgskj. 266.

Sigurður Gunnarsson Eg er hinni háttv. nefnd samdóma um flest atriði þessa máls, en þó er eitt atriði, sem eg get ekki fallist á, og það er það, að 3. liður 2. gr. frv. falli niður, nefnilega að bókaútgefendur hafi þá skyldu á hendi, að veita hinum fjórum bókasöfnum út um landið ókeypis eintök. Mér sýnist ekki enn tími til þess kominn. Það er rétt að hlynna að þessum söfnum, því þau gera mikið til þess að auka fræðslu, þar sem að öðru leyti er skortur bóka. Háttv. framsm. (B. J.) þótti hart að leggja þessa kvöð á bókaútgefendur. Honum fanst, að með því móti væri hann sviftur vissum kaupendum, en hinu kvaðst hann betur una, að láta fátæklingum í té nokkur eintök ókeypis. Enginn kaupandi hyrfi fyrir það. En nú er þess að gæta, að söfnin út um landið koma einmitt fjölda mörgum fátækum mönnum ekki sízt að góðu. Til þessara bókasafna nær fjöldi fátækra alþýðumanna, námfúsra manna, sem að öðrum kosti mundi ekki verða þess auðið að ná til bóka að neinu ráði, og einmitt með því að láta af hendi þessi eintök bóka, er núverandi löggjöf gerir ráð fyrir, við söfnin, mundi háttv. framsm. ná bezt þeim góða tilgangi sínum, að hlynna að félitlum, námfúsum mönnum úti um land. Eg vonast til, að fleiri verði mér samdóma um þetta mál, og legg til, að breyt.till. sú, er hér um ræðir, verði feld.

Framsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Háttv. þm. Snæf. (S. G.) er auðsjáanlega mjög sárt um bókasöfnin út um landið. Mér virðist réttmætara, að landssjóðsstyrkur til safna þessara sé aukinn sem svarar virði slíkra bóka, heldur en að halda við þessari kvöð á bókaútgefendum. Hér á landi er því þannig farið, að helmingur allra bókaútgáfna ber sig ekki. Útgefendur verða oft að leggja fé í sölurnar og rithöfundar fá aldrei sæmileg ritlaun, oft alls engin. Og svo eru þessir skattar lagðir á þá fram yfir aðra menn. Upphaflega voru hér á landi 4 söfn, sem höfðu þessi forréttindi. Í hitt eð fyrra var svo einu bætt við, og með því er skapað það fordæmi, að seinast fái hvert hreppsbókasafn þau réttindi. Eg sé ekki ástæðu til að leggja skatt á bókaútgáfur fram yfir aðrar atvinnugreinar í landinu, og ekki geta bókmentir vorar þótt svo óþarfar, að réttmætt þyki að leggja sérstaka refsingu á útgefendur bóka. Eins og nú er, koma þessi söfn einungis fáum öðrum mönnum í kauptúnum að góðu, en embættismönnum og kaupmönnum, en ekki fátækum, námfúsum æskulýð. En þó þau gætu komið fleirum að góðu, þá á landssjóður eða aðrir að standast kostnaðinn af því, en ekki útgefendurnir og rithöfundarnir. Rithöfundar vorir eru flestir, því miður, sjálfir fátækir menn, og koma því þessar álögur illa niður á þeim. Annars eru þessi bókasöfn, eins og lestrarfélög, til þess að draga úr bókakaupum, og eru því niðurdrep bókmenta í landinu.

Sigurður Gunnarsson Þessi orð mín áðan hafa líklega ei fundið náð fyrir augum háttv. framsm. minni hl. (J. Ó.) og líklega heldur ekki fyrir augum háttv. framsm. meiri hlutans (B. J.) Háttv. 2. þm. S.Múl. (J. Ól.) vildi bæta það upp, að fjórðungsbókasöfnin væru svift bókum þeim, sem þau hingað til hafa fengið ókeypis, með því, að landssjóður legði þeim meira fé til bókakaupa. Eg hefði ekkert á móti því, ef hann gæti sannfært mig um, að það yrði meir en orðin tóm. En þegar hann sagði, að bókasöfnin út um landið væru að eins fyrir embættismenn og verzlunarmenn í kaupstöðunum, þá vil eg mótmæla því sem algerlega röngu, þar sem eg er kunnugur, nfl. í Stykkishólmi. Eg hefi því miður ekki við hendina útlánabók Stykkishólmsbókasafnsins, en eg hefi oft blaðað í henni og hún bendir á alt annað en háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) segir. Þessi orð hans hljóta því að vera sprottin af ókunnugleika, því að safnið er mjög mikið notað í sveitunum, þó að gefi að skilja, að kaupstaðarbúar og nærsveitamenn hafi mest not af því. En því er enn frekar svo varið hér í Reykjavík með hin stóru söfn, þau eru mest fyrir Reykvíkinga og nærsveitir, þótt þau séu eign landsins og eigi að vera fyrir alla landsmenn.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson); Það eru að eins örfá orð um þennan skatt, sem á að leggja á bókahöfunda, því að ekki verður á móti mælt, að þessi skattur kemur aðallega niður á höfundunum. Það kann vel að vera, og er víst alveg rétt, að nauðsyn sé fyrir bókasöfnin að fá sem flestar bækur, en eg get ekki gengið inn á það, að þær eigi að taka úr mínum vasa, eða annara höfunda. Þeir, sem mikið gera að því að semja eða þýða bækur, fá að meðaltali sæmileg ritlaun fyrir aðra hvora bók, og ef bókin er nokkurs virði, fá þeir engin ritlaun, en mega þakka sínum sæla, ef nokkur vill gefa hana út. Og enn þá meira fælir það forleggjarana frá því að gefa út fræðibækur, þegar löggjöfin segir: »Láttu þá fá bókina ókeypis, sem líklegastir eru til að kaupa hana«. Því skylda menn ekki skraddarann til að gefa 60. hver föt af þeim, sem hann býr til. Því að það mun svara því, að höfundurinn fær ekkert fyrir 60. hverja örk, eða ef til vill 30. hverja örk. Ef söfnin fengju þessar bækur ekki gefins, mundu þau áreiðanlega kaupa þær. Og það er líka sjálfsagt að veita þeim fé til þess að afla sér bóka. Til þess er eg jafnfús og eg er fús á að afnema hinn ósanngjarna skatt, sem lagður er á bókahöfunda. Menn mega alls ekki líta svo á, að við, sem þetta viljum afnema, séum að vinna nokkuð á móti söfnunum, heldur er það til þess gert, að framlögin lendi þar, sem þau eiga að lenda, á landssjóði, en ekki einstökum mönnum. Eg gæti, af því að eg er vanur þýðari, líklega afkastað 60 örkum á ári, og fengið um 20 kr. fyrir örkina. Menn geta reiknað út, hve miklar árstekjur það yrðu, þegar auk annara skatta, sem eg sem borgari verð að greiða, yrði lagður á mig sá aukaskattur, að gefa 30. hverja örk. Það er þannig lögð sekt á mig fyrir að gera góða þýðingu á góðri bók, og eg yrði ennþá ver úti, ef bókin væri fræðibók. Þá fengi eg líklega engin ritlaun, ef bókin væri ekki sögulegs efnis, en t. d. um heimspeki. Svona er þetta nú ranglátt. En gagnvart þeim mönnum úr fjórðungum landsins, sem hér sitja, vil eg aftur taka það fram, að eg er ekki að reyna að berjast á móti söfnunum, en tel sjálfsagt, að landssjóður veiti þeim fé til bókakaupa. Eg skal svo ekki fjölyrða um þetta, en að eins svara háttv. framsm. minni hl. (J. Ól.) nokkrum orðum. Það er rétt hermt hjá honum, að eg lít svo á, að land í þessu sambandi þýði sama og ríki. Eg gæti líka vel gengið inn á, að það stæði óbreytt, ef það á opinberum skjölum væri þýtt þannig á útlend mál, að skýrt kæmi í ljós, hvað eg meina með því, og tilsvarandi útlend nöfn jafnframt þýdd eftir sömu reglu á íslenzku, t. d. landsjóður en ekki ríkissjóður Danmerkur. Ef því væri svo hagað skyldi eg gjarnan ganga frá nafnbreytingunum, en það vil eg skýrt fá fram, að við skoðum okkur ekki sem hluta, heldur sem heild, eina þjóð og eitt ríki.

Jón Þorkelsson Eg vil geta þess, að þótt eg hafi skrifað undir nefndarálit þetta, er eg samt ekki fyllilega samþykkur því, að tekinn verði sá réttur af fjórðungsbókasöfnunum og Ísafjarðarsafninu, sem þau hafa áður haft til þess að fá ókeypis bækur og tímarit, sem gefin eru út hér á Íslandi. Eg lít svo á, að skattur þessi sé ekki mjög tilfinnanlegur fyrir bókaútgefendur, en kemur hinsvegar bókasöfnunum að miklum notum. En ef líkur eru til þess, að fjárveitingarvaldið sýni sig liðugt um fjárstyrk til safnanna fyrir þessi réttindi, þá get eg við þessa umræðu verið með því, að feld sé burtu 3. málsgrein 2. gr. Eg get ekki hrósað háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) fyrir það, að hann standi vel við orð sín. Hann var í nefndinni samþykkur því, að nafn landsbókasafnsins skyldi eftirleiðis vera þjóðbókasafn, en nú er hann að tala um það eins og einhverja stofnun, sem hætt sé við að enginn viti, hvort sé til. Það er eins og þegar skift er um bæjarnafn, að jörðin væri þá ekki til, þegar hún er nefnd með nýja nafninn. En það þýðir ekki mikið að vera að þrátta um þetta, ef þingmaðurinn hvorki skilur né vill skilja. Háttv. þm. segist meina það sama og við. Og ef honum er það alvara, að í orðinu felist það sama og í orðinu National library, eða Nationalbiblotek, hvers vegna vill hann þá ekki nota hið skýlausara orðið, sem tekur af allan vafa? Þjóðbókasafn er einmitt hið skýlausa nafn. Það má þrátta um orðið »land«, hvort í því felist sama merking og »national«. Það getur bæði þýtt þjóð, eða ríki, landshluta, hérað og sveit, en orðið þjóð getur ekki falið í sér nema það af þessu, sem þingmaðurinn þykist vilja og við hinir nefndarmennirnir viljum. »Þjóð« hefir að eins eina ákveðna merkingu. Eg þarf hér ekki að fara fleirum orðum um þessa nafnbreytingu. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir gert það svo rækilega, og fært svo skýr og góð rök fyrir okkar málstað, að óþarft er að fara meira út í það. Brtill. okkar um, að sektirnar renni í háskólasjóð - ef þær eiga ekki að renna í landssjóð - virðist svo sanngjörn, að eg býst við að flestir fallist á hana. Sjóður sá ætti að vaxa til sóma og styrks jafnvirðulegri stofnun, sem við ætlum að fara að koma upp, og ætti að verða fátækum, ungum efnismönnum til gagns og menta. Það liggur fjær, að fé þetta renni til landsbókasafnsins. Það er stofnun, sem af landssjóði hefir sitt ákveðna fé, en háskólasjóðurinn er nauðsynlegur velgerðasjóður. Ef féð rennur ekki í landssjóð, þá vil eg leggja mikla áherzlu á, að það renni einmitt í þennan sjóð, sem þegar hefir safnað verið til nokkurt fé, sem nú er á vöxtum.

Benedikt Sveinsson Það hafa tveir hv. þingm. bent á kvaðir þær, sem bókaútgefendum væru lagðar á herðar með því að skylda þá til þess, að láta fjórðungsbókasöfnin hafa eintak af hverri bók, sem út væri gefin. En eg vil benda á, að með brtill. á þgskj. 221 er verið að létta kvöðum af þeim, þar sem þeir eru undanþegnir því, að gefa þrjú eintök af hverri bók til útlendra bókasafna. En hv. nefnd hefir ekki látið sér nægja með það. Hún vill létta kvöðinni enn þá meir, með því að láta engar bækur ganga ókeypis til fjórðungsbókasafnanna. En til þess sé eg ekki fulla ástæðu. Menn verða að gæta þess, að þessum fáu söfnum er skylt að eiga allar þær bækur, sem út koma á íslenzku. Það er heimtað af þeim, til þess að þau komi að nokkrum notum. En þegar þess er gætt, hve margt og mikið er gefið hér út, þótt misjafnt sé að gæðum, þá yrði það mikill kostnaður og erfiði fyrir söfnin að ná í það alt, og eini vegurinn til þess yrði sá, að taka af því fé, sem þau hafa áður notað til þess að ná sér í nytsamar, útlendar bækur. En það væri mjög óheppilegt. Eg vil því vona, að 4. brtill. við 3. málsgr. 2. gr. á þgskj. 221 verði feld, enda hefir einn nefndarmaður, hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), tekið vel í það. Ef menn eru hræddir við, að það spilli bókasölu, að þessi eintök eru látin í söfnin, þá mætti girða fyrir það með því að skylda söfnin til þess að lána ekki sögubækur, sem almenningur sækist helzt eftir, eins og mun eiga sér stað hér á landsbókasafninu. Þannig yrði bæði náð þeim tilgangi, að bókasala spiltist ekki, og líka hinum að styðja söfnin. Það er á stjórnarinnar valdi, að semja skynsamlegar skipulagsskrár fyrir söfnin, ef þær eru ekki til áður.

Framsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Út af því, sem sumir háttv.þm. hafa haldið því fram, að nauðsynlegt væri, að fjórðungsbókasöfnin fengju allar íslenzkar bækur ókeypis, vildi eg leyfa mér að spyrja: Því er meiri ástæða að gefa þessum 4 söfnum í 4 kaupstaðarholum meira heldur en öllum þeim fjölda manna, sem ekki ná til þeirra? Við veitum nú sem stendur 3 fjórðungsbókasöfnum og bókasafninu á Ísafirði mjög rífan fjárstyrk, og þegar sú upphæð er borin saman við bókaútgáfuna á Íslandi, kemur það í ljós, að styrkurinn er 3 ef ekki 4 sinnum meiri en verð íslenzkra bóka, sem árlega eru gefnar út. Það er því auðsætt, að mestum hluta styrksins er eytt til kaupa erlendra bóka og nokkuð til bókbands. Það tjáir ekki að mótmæla því, að styrkur þessi kemur að eins litlum hluta landsmanna að notum, kaupstöðunum og örfáum mönnum í nærsveitum þeirra. Og því eiga t. d. Stykkishólmsbúar meiri heimtingu á að fá ókeypis bækur til aflestrar en aðrir landsmenn, sem ekki ná til safnanna? Nei! Styrkurinn er að eins fyrir embættismenn og verzlunarmenn í kaupstöðunum, því að alþýða manna gerir ekki mikið að lestri útlendra bóka. Er þetta jafnrétti eða réttlæti? Háttv. þm.N.-Þing. (B. S.) gat þess, að semja mætti skipulagsskrá fyrir söfnin og ákveða, að þau mættu ekki lána út skemtibækur, en það sem fyrir okkur nefndarm. vakti og hv.þm. 1. Rvk. (J. Þ.) hélt fram, þótt hann sé nú genginn frá því, var það, að söfn þessi eru ekki nein bókavarðveizla. Það er að eins eitt safn, sem er bókasjóður og varðveizla landsins, og það er landsbókasafnið. Hin eru það ekki, hjá þeim geta allar bækur farið upp í bál og brand, áður en menn varir. Það væri heldur þörf á að koma fram með þingsályktunartillögu og skora á stjórnina að hlutast til um það, að skemtibækur væru ekki einusinni lagðar fram á lestrarsal landsbókasafnsins, fyr en þær væru t. d. 5 ára gamlar. Því að það er vitanlegt, að Reykvíkingar, sem eru meir en 1/7 hluti allra landsmanna, kaupa færri bækur en vesalasta sýslan á landinu, og það er alt saman sakir þess, að söfnin eru misbrúkuð. Það eru til styrklaus lestrarfélög, t. d. eitt í Mývatnssveit, sem á miklu betri bækur en öll fjórðungsbókasöfnin. Þeir fara ekki fram á neinn styrk, á kostnað höfundanna. Þeir kaupa bækurnar sjálfir. Enda eiga menn líka að gera það, ef menn vilja lesa bækur, að borga fyrir það, alveg eins og eg verð að borga fyrir neftóbakið mitt, en get ei heimtað af tóbaksfabrikum, að þær sendi mér svo og svo marga bita ókeypis.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg vil leyfa mér að benda háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) á það, að öllum landsmönnum er jafnheimill aðgangur að fjórðungsbókasöfnunum. Jafnvel þó það sé erfiðara fyrir þá, sem fjær búa, hafa þeir samt rétt til þess. Eg vil leggja til, að breyttill. nefndarinnar sé feld, því að það er aðgætandi, að það er tiltölulega lítið gefið út á íslenzku af nytsömum bókum, en söfnunum mundi samt vera lögð sú kvöð á herðar að útvega allar íslenzkar bækur. Afleiðingin yrði sú, að söfnin gætu ekki keypt neitt verulegt af gagnlegum, útlendum bókum, sem menn verða þó að kannast við, að mikil ekla er á, því að fáar eru þær þýddar á íslenzku. Við verðum því að hafa tryggingu fyrir, að söfnin geti náð í þessar bækur, því að annars koma þau ekki að tilætluðum notum, og megum því ekki skerða um of rétt þeirra með því að samþykkja breytingartill.

Björn Jónsson Eg get ekki fallist á þessa tillögu um að breyta nafninu landsbókasafn í þjóðbókasafn og landsskjalasafn í þjóðskjalasafn. Hér á landi er enginn sá, er misskilji heitin. En það er hinn mesti hégómi að eltast við, hvernig eigi að þýða heitin á útlendar tungur og leggja lögbann við, hversu þýða beri; mér finst menn geti látið sér í litlu rúmi liggja, hverjum nöfnum klínt er á þessi orð í útlendum tungum. Um bókagjafirnar til safnanna vil eg geta þess, af því eg á að heita bókaútgefandi, þótt ekki kunni því að verða tekið mikið mark á orðum mínum, að það er rangur og ranglátur skattur, sem þar með er lagður á bókaútgefendur. Eftir sömu reglu ætti að lögbjóða leikhúsum að gefa aðgöngumiða svo og svo mörgum, sem eiga ekki hægt með að kaupa þá, eða þá tíma því ekki, eða þá að tiltölu við það sem selst. Eg geri ekki mikið úr því, að þessi söfn séu til að menta þjóðina. Eg mundi, að eg ætla, hafa lagt á móti þessum skatti, jafnt fyrir því; þótt eg hefði ekki verið bókaútgefandi.

Jón Þorkelsson Mér fanst háttv.þm. Barð. (B. J.) misskilja, hvern tilgang vér hefðum með því að leggja til breyting á nöfnum safnanna. Það efast enginn um, að hérlendis muni engir misskilja þau nöfn, sem að upphafi byrja á land. Það er einmitt sú hliðin, sem veit út á við, sem hér varðar mestu, og því varð það sammæli í nefndinni, að koma fram með þessar breytingar, og þar með skora á stjórnina að þýða lögin svo, að skýrt kæmi fram, að kent væri við þjóð en ekki hérað. Það á að fyrirbyggja það, að vér séum skoðaðir sem hérað úr Danmörku, og stofnanir vorar sem héraðastofnanir þar. Þetta veit eg, að hv.þm. skilur manna bezt, ef hann athugar það. Það er verið að benda mér á, að landfógeti hafi verið hér á landi. Eg skal fræða sessunaut minn um það, að það embætti var einmitt stofnað um það bil, er innlimuninni var dembt yfir þetta land, og það skoðað sem hérað eða »Provinds« úr Danmörku.

Björn Jónsson Ef samkvæmni ætti að vera í þessum nafnasmíðum, ætti að leggja niður fleiri heiti, t. d. landlæknir og landsféhirðir  (Jón Þorkelsson: Það hefir verið gerð tillaga um það)  . Það er svo.  (Hannes Hafstein: En landsynningur?)  Nú, hann mundi þá eiga að heita þjóðsynningur! Eg er hræddur um, að það eitt græðist með þessu, að gera sig hlægilega með jafn barnalegri þjóðernis viðkvæmni og það einmitt í augum Dana, og ef til ætti að tína alt sem breyta mætti þannig, þá má lengi vera að. Stæði ekki þjóðernið á fastari fótum en það, að úti sé um það, ef ekki er klínt þessu »þjóð« framan við annaðhvort heiti í málinu, þá fyndist mér það naumast á vetur setjandi.

Eggert Pálsson Af því málið er nú til 2. umr., en þess þarf með, eins og yfir höfuð nauðsynlegt er með öll mál, að það liggi sem ljósast fyrir við 3. og síðustu umr., þá vil eg leyfa mér að skjóta þeirri spurningu til háttv. framsm. (St. St.), hvað hann eða nefndin hugsi sér að liggi í orðinu landsdrottinn, þegar um kirkjujarðir er að ræða. Mér er kunnugt um, að um þetta eru talsvert skiftar skoðanir. Það er álit sumra, að presturinn sé landsdrottinn þeirra kirkjujarða, sem hann hefir undir höndum, en aðrir álíta landssjóðinn vera það, en prestinn sem nokkurskonar umboðsmann, og hallast eg fyrir mitt leyti að þeirri skoðun. En þetta verður að vera alveg skýrt. Vil eg því mælast til, að nefndin athugi þetta atriði, áður en málið verður tekið til 3. umr., svo að það komi glögglega í ljós, hver skilningur löggjafarvaldsins er í þessu efni. Það er, eins og augljóst er, afar áríðandi að vita, hver hinn rétti landsdrottinn er, þar sem hann á samkv. frumv. að leggja fram ¾ hluta til húsabótanna. Sé landsdrottinn kirkjujarðanna, eins og eg vil álíta, sjálfur landssjóðurinn, og komi það skýrt fram, þá hefi eg ekkert út á ákvæði þetta að setja. En sé presturinn skoðaður sem landsdrottinn þeirra jarða, er hann hefir undir höndum, og ætti hann að greiða alt þetta fé, sem hér um ræðir, þá mundi það í mörgum tilfellum gleypa allar tekjur hans, og leiða til algerlegrar, óbrúklegrar rangsleitni, sem eg hygg að enginn háttv. þingm. gæti greitt atkv. með.

Pétur Jónsson Hinn háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir bent á, að það sé vafasamt, hvað landsdrottinn þýði í frv., þegar kirkjujarðir eiga hlut að máli. Eg vil ráða nefndinni til þess að athuga þetta og ráðfæra sig við lögfróðan mann um þetta efni. Þá þótti hinum háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) athugavert ákvæði 2. gr. og djarflegt nýmæli. Eg skal játa, að þetta er nokkuð djarflegt nýmæli viðvíkjandi einstakra manna eignum. En gagnvart landssjóði er þetta ekki nýmæli. Það hefir einmitt verið veittur byggingarstyrkur á þjóðjörðum í samræmi við þessi ákvæði, og bætir það mjög úr misrétti, sem góðir leiguliðar verða fyrir með húsabætur sínar. Þegar eg var í milliþinganefndinni í landbúnaðarmálinu, átti eg kost á að kynna mér ýmislegt ástand leiguábúðar hér á landi, af skýrslum þeim, er stjórnin hafði safnað um þau efni, svo sem um tölu og verð jarðarhúsa, um ábúðartíma leiguliða o. s. frv. Kom þá í ljós, að verð jarðarhúsa á hinum einstöku jörðum er alveg ótrúlega lágt, og furðu lítill hluti af verði þeirra húsa, sem jörðin þarf og ýmsar leigujarðir hafa. Og einna verst er þessu farið á eignum einstakra manna, eins og öðru sem að leigukjörunum lýtur, svo sem stuttum og stopulum ábúðartíma. Sjálfur þekki eg þetta einnig allvel, bæði sem umboðsmaður jarða og úttektarmaður oft og tíðum. Get eg bent á, að það mun vera algengt, að baðstofan sé óþiljuð og auðvitað öll önnur jarðarhús. Allar þiljur eru eign leiguliðans nema þaksúðin, ef hún er til, jafnvel fjalirnar í gólflnu eru oft leiguliða eign, þó fjós sé undir pallinum, svo að baðstofan, sem jarðarhús er eiginlega bara fjós. Þiljaða gestastofu er ef til vill ekki óhjákvæmilegt að hafa, en eitthvert hús þarf þó til að geyma í muni sína óskemda, og óþiljað má það ekki vera. Þeir verða ekki allir geymdir í baðstofunni, þó hún væri þiljuð. Þegar nú framhús eða stofa fylgir, þá fylgja þær jörðinni næstum aldrei þiljurnar innanvert, heldur einungis þilið fram á hlaðið. Þannig er háttað kjörum leiguliða um jarðarhús. Þeir verða að byggja og eiga húsin sjálfir að miklu leyti. Á hinn bóginn er leigumáli jarða svo lágur víðast hvar, að ekki verður heimtað af landsdrotnum, að leggja til hæfileg jarðarhús án afgjaldshækkunar. Hinsvegar er það kunnugt, að leiguliðar eru á ekkert jafn ófúsir, og hækkun jarðarafgjalds. Leiguliðar vilja oft heldur illa húsaða en vel húsaða jörð, ef leigumálinn er talsvert lægri. En þetta er skaðlegur hugsunarháttur, og ekkert stendur eins mikið í vegi fyrir húsabótum og þessi hugsunarháttur. Niðurstaðan verður sú, að trassarnir hafa hagnaðinn af niðurníðslunni, en góðu og atorkusömu mennirnir borga tvöfalt: niðurníðslu hinna, sem aldrei er fullmetin við jarðarúttekt, og svo þær umbætur húsa, sem tímans kröfur heimta. Hér þarf umbóta við, og það má ekki sífelt dragast úr hömlu, og bíða eftir því, að þessi hnútur leysist að allra skapi og meiðslalaust. Það er sannfæring mín, að hér verði að ríða djarflega á vaðið og höggva þennan Gordionsknút í sundur. Helzta ráðið til þess að kippa þessu máli í betra horf, virðist mér nú það, að skylda landsdrotna til þess að leggja til nauðsynleg bæjarhús á þann hátt, sem frumv. mælir fyrir, gegn samsvarandi afgjaldshækkun. Þá festist afgjaldshækkunin við jörðina með fúsum vilja leiguliða. Æskilegt væri, ef þar við bættist, að stofnuð væri samvinnufélög í sveitum til þess að létta fyrir einstaklingum, að koma upp nauðsynlegum, en hagkvæmum og endingargóðum bæjarhúsum, t. d. baðstofum. Á Þýzkalandi eru byggingarsjóðir mjög margir eða félög í þessa átt, og geta meðlimir þeirra fengið hús sín bygð án þess að borga annað en árlegt iðgjald. Eg hefi þá trú, að þess konar félög geti átt hér við, eða þá, að sveitafélögin taki að sér sama hlutverk. Tel eg það vænlegra til framkvæmda, en hugmynd þá, er hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) hreyfði. Það getur verið, að leiguliðar fari nokkuð djarft í byggingum, ef frumv. þetta verður að lögum. En í 3. grein er sleginn sá varnagli, að landsdrottinn getur haldið þessu nokkuð í skefjum, ef hann leggur fé til byggingarinnar. Auk þess er skipun úttektarmanna trygging fyrir því, að hófs muni gætt.

Framsögum. (Stefán Stefánsson) Það er eftir bendingum, sem komu fram við 2. umr. þessa máls, að nefndin hefir leyft sér að koma með nokkrar breytingar á frv. Við 2. grein hefir nefndin komið fram með tillögu, til þess að skýra nánar það atriði, hver svari til húsabóta, svo hljóðandi, að »sé jörðin þjóðeign, svarar umboðssjóður til húsabóta, en kirkjujarðasjóður á kirkjujörðum«. Nefndinni virtist öllu réttara, að hér væri nefndur umboðssjóður þjóðeigna, en landssjóður, sem ætti að greiða þennan kostnað, því auðvitað mundi sá kostnaður takast af árstekjum umboðanna, og þá dragast frá þeirri upphæð, er rynni í landssjóð. Hið sama á sér einnig stað hvað húsabótakostnað snertir á kirkjueignum, að hann sé greiddur af árlegum eftirgjöldum, áður en þau eru afhent til prestlaunasjóðs. Þetta vona eg, að ekki þurfi frekari skýringar. Hin breytingartillagan er við 6. gr. Frumvarpið gefur hverjum ábúanda skilyrðislausan rétt til skifta á öllu landi. Breytingartillagan er í því fólgin, að þegar um engi og slægjur er að ræða, þá getur hver ábúandi um sig krafist skifta á þeim til slægna, sömuleiðis um þann hluta bithaga, sem taka á til ræktunar, enda sé hann í samhengi við tún jarðarinnar og girtur gripheldri girðingu. En beitilandi getur hann því að eins krafist skifta á, að hann girði það innan tveggja ára, frá því skifti voru gerð. Þetta þóttu nauðsynleg skilyrði, því þótt beitilandi væri skift, þá mundi það samt sem áður verða notað í sameiningu og skifti þess vegna þýðingarlaus, nema landið væri girt. Fleiri bendingar, sem komu fram við 2. umr. gat nefndin ekki tekið til greina. Vér nefndarmenn lítum svo á, að þetta sé afarmikið nauðsynjamál og væntum þess, að deildin samþykki breytingarnar og frv. í heild sinni.

Framsögrumaður (Björn Sigfússon) Landbúnaðarnefndin hefir leyft sér að koma fram með þetta stutta frumvarp. Eins og kunnugt er, hefir nú fyrir skemstu verið tekið upp hér á landi að merkja kjöt til útflutnings. Dýralæknarnir hafa gert það aðallega, en þeir eru að eins tveir. Jafnframt hefir það komið fyrir, að aðrir menn hafa gert það og notað stimpla, sem eru líkir þeim, sem dýralæknarnir brúka. Þetta getur orðið þýðingarmikið. Ef útlendir kaupendur komast að því, að hér geti hver sem vill merkt og stimplað kjöt, án þess að hafa þá þekkingu, sem þarf til þess, þá má búast við, að slík merking verði þar álitin þýðingarlaus og veiti enga trygging fyrir gæðum vörunnar. Því er sjálfsagt að setja lög um merki dýralækna, og annara, sem það er leyft, svo að aðrir geti ekki falsað. Og þetta er aðaltilgangur frumv. En með því nú, að dýralæknarnir eru að eins 2 á öllu landinu, þá er nauðsynlegt að hafa ákvæði um það, að fleiri menn gætu notað stimplana. Það yrðu að vera menn, sem næmu þessa grein af dýralæknunum og tækju próf í henni. Eg ímynda mér, að allir deildarmenn séu sammála um það, að hér sé um þýðingarmikið mál að ræða. Nú er það svo, og verður sjálfsagt framvegis, að kindakjöt verður ein af aðalútflutningsvörum landbænda. Það er því fljótséð, að það varðar landið svo hundruðum þúsunda króna skiftir, hvort kjötið selst meira eða minna. Það hefir sýnt sig, að kjöt, sem hefir verið stimplað af dýralæknunum, hefir komist í hærra verð erlendis en annað kjöt, og er það eðlilegt, því að merki þeirra er skoðað sem talsverð trygging fyrir því, að fæðan sé holl og að öllu leyti vel með farin. Vel má vera, að það gæti komið til greina, meðan ekki eru nógu margir dýralæknar hér á landi, að fá dýralækna frá útlöndum til þess að leysa þetta af hendi, þó hætt sé við, að það yrði svo dýrt, að ekki svaraði kostnaði. Nefndin hefir þó ekki tekið það ákvæði upp í frumvarpið beinlínis. Málið virðist einfalt og skal eg ekki fjölyrða um það að sinni, en vona að deildin sýni því velvilja og lofi því að ganga til 2. umr. En áður en eg sest niður, skal eg taka það fram, að í niðurlagi 3. gr. er prentvilla eða misritun. Þar stendur »innan í merkinu«, en á að vera: »innan í þríhyrningnum«.

Bjarni Jónsson Eg er á sama máli og háttv. framsögum. (B. S.), að merki á kjöti eigi að vera trygging fyrir þá, sem verzla við okkur, fyrir því, að þeir kaupi heilbrigt kjöt. Og þá er fyrst hægt að búast við, að verð á kjöti hækki erlendis. En til þess þetta geti orðið, þurfa ráðstafanir þær, sem gerðar eru, að vera svo tryggilegar, að kaupendur hafi ástæðu til þess að halda, að það kjöt, sem er sagt heilbrigt sé heilbrigt. Frumvarp þetta er að því leyti gott, sem það verndar stimpil dýralæknis. Eg hygg það sé ekki hægt að kenna kjötskoðun fljótlega, svo gagn sé að. Sá, sem skoðar kjötið verður að geta þekt bakteríurnar og það tekur all-langan tíma. Og þótt dýralæknir gæti kent þetta nokkurn veginn til hlítar, þá hefði það ekki þá tryggingu, sem það hefði, ef dýralæknir gerði það, og það mundi þessvegna ekki hafa áhrif á markaðinn erlendis. Eg álít, að þessi viðbót við uppkast dýralæknis sé til skaða. Dýralæknir gerir ekki ráð fyrir í sinu uppkasti, að aðrir skoði kjötið en dýralæknar og eg álít það sé rétt. Reyndar mundi það verða til þess, að sumir landshlutar fengju ekki kjöt sitt skoðað og mundu því fá lægra verð fyrir það. Eg skal að lokum geta þess, að við 2. umræðu þessa máls mun eg koma með breytingartillögu í þá átt að fella þessa viðbót burtu.

Pétur Jónsson Það er enginn vafi á því, að frumvarp þetta, jafn vel eins og það kom frá dýralækninum, er nauðsynlegt. Ef kjötið á að stimplast heilbrigðisvottorði, þá verður að vernda stimpilinn, svo menn fái þá tiltrú til hans, sem hann á að hafa. En eins og háttar hjá okkur, að við höfum ekki nema tvo dýralækna, þá nær kjötskoðun lærðra dýralækna skamt. Það er mikið vafamál, hvort stimplun sú, sem hér hefir farið fram, gerir betur en borga sig, meðan ekki eru tök á því, að dýralæknir stimpli mest alt vel verkað kjöt, sem út er flutt. Það er alls óvíst, að verðhækkunin á stimplaða kjötinu jafni sig á móti því, sem það óstimplaða lækkar í verði. Stimplun þessi er eins og hver önnur »reklame«, ekki til annars en gylla vöruna í augum kaupanda; stimplunin bætir hana ekki, því hér er engin sýki í kjöti, og hefir aldrei orðið vart við neina sýki í því kjöti, sem út hefir verið flutt. En í samkepni kjötsins sín á milli erlendis, er hætt við að hið óstimplaða kjöt líði við þess konar »reklame«, eins og hitt græðir eða jafnvel meira. Meðan við ekki höfum nema tvo dýralækna, þá er ekki hægt að stimpla nema lítið af því kjöti, sem út er flutt, og það hefir ekki verið bent á neina leið, til þess að ráða bót á þessu, nema þá, sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Það hafa gengið 20 ár til þess að fá þessa tvo dýralækna og hefir þó ávalt verið veittur styrkur á fjárlögunum til dýralæknaefna. Ef það ganga önnur 20 ár til þess að fá aðra tvo, þá yrði það nokkuð langt að bíða fyrir þá, sem þurfa að láta stimpla kjöt sitt í haust og næsta haust o. s. frv. En ef við ættum að fá dýralækna frá útlöndum, þá mundu þeir verða dýrir, svo það væri hæpið það bæri sig. Auk þess óvíst, að við eigum kost á öðrum dýralæknum en þeim, sem væru atvinnulausir, af því þeir þættu lítt hæfir. Kjötskoðun slíkra manna mundi því ekki vekja meiri tiltrú, en þó við hefðum einhverja ólærða menn, sem lært hefðu hjá dýralækni að skoða kjötið og þekkja úr þá kroppa, sem grunsamir eru. Eg held því, að þetta ákvæði frv. mundi gera töluvert gagn. Þegar einn dýralæknir getur skoðað 600 kroppa á dag, þá er það varla svo vandasamt verk, að skynsamur og aðgætinn maður, sem hefði verið við kjötskoðun hjá dýralækni og fengið tilsögn hans, gæti ekki þekt þá kroppa frá, sem grunsamir væru. Ef þar að auki stimplunin er bundin við vel verkað kjöt eingöngu, eins og sjálfsagt er, þá hefir stimplunin tvöfalda þýðingu, að sínu leyti eins og vottorð fiskimatsmanna. Eins og tillagan liggur fyrir, þá er það á valdi stjórnarinnar, hvort hún »autoriserar« þessa menn, sem tekið hafa próf hjá dýralækni til þess að skoða kjötið. Og hún myndi ekki fá öðrum en skynsömum mönnum stimpilinn í hendur, og slíkt mundi verða allmikils metið á erlendum markaði.

Bjarni Jónsson Eg álít þessa skottuskoðun, sem frv. gerir ráð fyrir, alveg gagnslausa; hún mundi enga tiltrú hafa erlendis, og það er þó tilætlunin með skoðuninni, að hún geri erlenda menn örugga og þeir séu ekki hræddir um, að þeir kaupi sjúkt kjöt. Okkar vegna þarf ekki að stimpla kjötið, við erum ekki hræddir við að borða það, þó það sé ekki stimplað. Það er ekki til neins að bera á móti þessu, því í útlöndum hafa menn ekki tiltrú til skottulækna. Það kjöt, sem þessir skottudýralæknar stimpluðu, mundi í útlöndum aldrei verða álitið annað en nr. 2. Þess vegna væri það ef til vill hyggilegt, að stimpla kjötið ekki fyr en við höfum fengið svo marga dýralækna, að það sé hægt að stimpla alt það kjöt, sem út er flutt. Hitt væri ófært, að fá þessum mönnum, sem ekki bera skynbragð á, hvort kjötið er sjúkt eða ekki, stimpil dýralæknis í hendur, því þá mundi dýralæknir óðara taka upp nýjan stimpil.

Framsögum. (Björn Sigfússon) Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) hefir svarað háttv.þm. Dal. (B. J.), svo að eg losna við það að miklu leyti. Að eins vildi eg benda á, að það er ekkert nema spádómur, að stimplun annara manna en dýralækna muni enga tiltrú hafa erlendis. Það hafa verið lögð drög til þess að fá fulla vitneskju um þetta efni frá útlöndum, og er von á svari innan skamms. Eg get ekki fallist á það, að þessir menn, sem numið hefðu kjötskoðun hjá dýralækni, yrðu ekki færir til þess að dæma um, hvort kjötið væri heilbrigt eða ekki. Stjórnin mundi ekki fela öðrum þetta verk á hendur en þeim, sem full trygging væri fyrir, að hefðu vit á því. Eins og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) tók fram, þá væri þessi stimplun jafnframt trygging fyrir því, að vel væri með kjötið farið. Eg treysti því, að hin hv. deild hafi ekki á móti frumv. og lofi því að ganga til 2. umr.