Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég tel nú, að 20. gr. sé ekki sjálffallin. Það sé hins vegar rétt að bera upp tillögu um, að hún skuli felld niður. En hitt er svo rétt, að ef tillaga um að fella hana úr, er felld, þannig að hún standi, þá þarf hún nokkurrar lagfæringar við, og það yrði gert væntanlega á milli umræðna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þremur öðrum hv. þm. þessarar d. að flytja hér tvö frv., sem bæði eru á dagskrá þessa fundar, 12. mál dagskrárinnar, mál á þskj. 464, svo og mál á þskj. 465, og þar sem bæði þessi frv. eru nátengd, þá leyfi ég mér í þessum fáu orðum að fjalla um þau bæði, ef ekki er gerð aths. þar við. Það, sem í frv. þessum felst, er, að makaskipti geti átt sér stað á milli Hafnarfjarðarkaupstaðar og Garðahrepps, og kemur það fram á korti því, sem er prentað á bls. 5 í þskj. 465, hvaða svæði það eru, sem um er að ræða, og samkomulag hefur orðið um hjá þessum tveimur sveitarstjórnum að hafa makaskipti á. Ef þessi makaskipti geta farið fram, þá verður að vera heimild fyrir Hafnarfjarðarkaupstað eða fyrir ríkisstj. til að selja Hafnarfjarðarkaupstað þann hluta úr landi Dysja í Garðahreppi, sem merktur er A á þessu korti, og þegar sú sala hefur farið fram eða heimild til hennar er fyrir hendi, þá breytist um leið lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðar samkv. því, og er frv. á þskj. 465 flutt til þess að leiðrétta lögsagnarumdæmið með tilliti til þess, að heimild verði veitt til sölu á þessum hluta úr jörðinni Dysjum í Garðahreppi. Hér er um að ræða samkomulagsmál á milli þessara tveggja sveitarfélaga, og ég vænti þess, að hv. d. sjái sér fært að hraða afgreiðslu þess eftir föngum, því að það er talið mjög áríðandi, að málin geti fengið afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Með tilvísun til þess, sem ég sagði við 1. umr. 12. máls á dagskránni, þá legg ég til, herra forseti, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Samkv. l. nr. 10 1961 um Seðlabanka Íslands er bankastjórn Seðlabankans heimilt að fengnu samþ. ráðh. að leyfa öðrum bönkum að verzla með gjaldeyri en þeim, sem nú hafa þann rétt innan takmarka, sem bankastjórnin ákveður. Þrír bankar, Búnaðarbanki Íslands, Iðnaðarbanki Íslands h.f. og Verzlunarbanki Íslands h.f., hafa fyrir alllöngu sótt um það til Seðlabankans að fá rétt til gjaldeyrisviðskipta samkv. ákvæðum þessarar gr. Um langt skeið undanfarið hafa átt sér stað viðræður um þessi mál milli viðskrn., Seðlabankans og þeirra banka, sem nú hafa einkarétt til þess að verzla með erlendan gjaldeyri, Landsbanka Íslands og Útvegsbaka Íslands og fyrrnefndra þriggja banka, sem sótt hafa um leyfi til gjaldeyrisviðskipta. Hinn 1. marz s.l. tilkynnti Seðlabankinn viðskrn., að í framhaldi af athugunum þeim, sem hann hefði gert á málinu og þeim viðræðum, sem fram hefðu farið, hefði hann ákveðið að veita fyrrgreindum bönkum réttindi til gjaldeyrisviðskipta með ákveðnum skilyrðum og óskar eftir samþykki rn. á þessari ákvörðun. Eftir að hafa lagt málið fyrir ríkisstj. tilkynnti viðskrn. Seðlabankanum í gær, að ég samþykkti ákvörðun Seðlabankans. Ákvörðun Seðlabankans felur í sér, að Búnaðarbanki Íslands, Iðnaðarbanki Íslands h.f. og Verzlunarbanki Íslands h.f. fái allir leyfi, er feli í sér, að þeir fái í áföngum rétt til þess að reka alhliða gjaldeyrisviðskipti. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að þróunin í átt til fullra gjaldeyrisréttinda verði mismunandi hröð hjá þessum þrem bönkum og verði farið eftir tveimur meginsjónarmiðum. Í fyrsta lagi verði stefnt að því, að þróun gjaldeyrisviðskipta verði ekki hraðari, en tæknileg og fjárhagsleg geta hinna nýju gjaldeyrisbanka leyfir. Gjaldeyrisviðskipti eru tæknilega vandasöm og fela auk þess í sér verulegar fjárhagslegar skuldbindingar gagnvart útlöndum fyrir hlutaðeigandi banka. Þess vegna er mikilvægt, að í þessu sambandi sé farið að með fullri gát, þar sem mistök gætu orðið viðkomandi banka fjárhagslega dýr og auk þess valdið álitshnekki fyrir íslenzka banka erlendis, en þeir njóta þar nú almenns trausts. Í öðru lagi er æskilegt, að þróun gjaldeyrisviðskipta hjá hinum nýju gjaldeyrisbönkum verði ekki hraðari en svo, að það valdi ekki óeðlilega mikilli röskun á bankaviðskiptum. Gjaldeyrisviðskipti eru tiltölulega dýr þjónusta og mjög ör þróun í þessum efnum gæti leitt til slæmrar nýtingar afkastagetu í gjaldeyrisdeildum bankanna. Með tilliti til þess, hversu miklu stærri og fjárhagslega sterkari Búnaðarbankinn er, en bæði Verzlunarbankinn og Iðnaðarbankinn, er eðlilegt, að uppbygging í gjaldeyrisviðskiptum verði hraðari hjá honum en hinum bönkunum. Það hlýtur þó að liggja í eðli málsins, að ekki er hægt að ákveða áfangaskiptingu af þessu tagi nema að nokkru leyti fyrir fram, þar sem farið verður eftir þeirri reynslu, sem fæst í framkvæmd. Er það ætlun Seðlabankans að ákveða í upphafi aðeins, hvaða hluta réttindanna viðkomandi bankar skuli fá þá, en taka ákvörðun um síðari áfanga eftir því, sem reynsla segir til um. Stefnt er að því, að nýju bankarnir þrír fái allir rétt til þess að annast venjulega gjaldeyrissölu, hvort sem um er að ræða bréflegar eða skriflegar yfirfærslur, sölu á erlendum tékkum, erlendar innheimtur o.s.frv. Hins vegar mun réttur bankanna til þess að opna reikninga hjá erlendum bönkum vera takmarkaður og er gert ráð fyrir því, að Seðlabankinn veiti leyfi til slíkra reikningsopnana hverju sinni. Er þessi takmörkun á opnun reikninga bæði gerð í sparnaðarskyni og til þess að koma í veg fyrir óeðlilega samkeppni. Af þessum takmörkunum mun hins vegar leiða það, að nýju gjaldeyrisbankarnir verða að nokkru leyti að afla sér gjaldeyris með því að kaupa ávísanir og yfirfærslur í gegnum annan hvorn af eldri bönkunum. Er gert ráð fyrir því, að þeir geri um þetta samning annaðhvort við Landsbankann eða Útvegsbankann, en þeir hafa báðir næga starfsgetu til þess að annast slík viðskipti. Er gert ráð fyrir því, að Búnaðarbankinn opni fljótlega reikninga í öllum helztu viðskiptalöndum Íslendinga. Á hinn bóginn er ekki talið heppilegt né nauðsynlegt, að minni bankarnir tveir byrji gjaldeyrisviðskipti með meira en tvo til þrjá erlenda reikninga hvor um sig, t.d. í Lundúnum, New York og einu Norðurlandanna. Ætti það að nægja til þess, að þeir gætu afgreitt meginhluta erlendra ávísana sjálfir, en í því er fólginn mikill sparnaður. Þar eð erlendar ábyrgðir eru hvort tveggja í senn vandasamasta og áhættusamasta þjónusta, sem gjaldeyrisbankarnir veita, er ekki talið æskilegt, að nýju gjaldeyrisbankarnir taki upp þessa þjónustu, fyrr en þeir hafa fengið góða reynslu í öðrum þáttum gjaldeyrisviðskipta. Þess vegna er ekki gert ráð fyrir því, að hinum nýju gjaldeyrisbönkum verði leyfð opnun á ábyrgðum erlendis þegar í upphafi, heldur mundi Seðlabankinn taka ákvarðanir um heimild til þeirra síðar, þegar þeir hefðu aflað sér meiri reynslu og sérhæfingar í þessum efnum. Engar takmarkanir eru settar í upphafi á rétt nýju gjaldeyrisbankanna til þess að kaupa erlenda seðla, ferðatékka og ávísanir. Hins vegar er ekki talið æskilegt, að þeir fjalli fyrst í stað um meðferð útflutningsskjala eða ábyrgðir og innheimtur vegna útflutnings. Þeir gætu hins vegar að sjálfsögðu tekið við slíkum afgreiðslum frá viðskiptamönnum sínum og látið það ganga í gegnum annan hvorn gjaldeyrisviðskiptabankann eða Seðlabankann. Seðlabankinn hefur í hyggju að stefna að því, að hin nýju leyfi til gjaldeyrisréttinda taki að einhverju leyti gildi 1. júlí n.k. Megin vandamálin í sambandi við innheimtu gjaldeyrisréttinda til nýrra banka eru fólgin í röskun samkeppnisaðstöðu, sem fylgja mun í kjölfar, slíkrar breytingar. Í fyrsta lagi er nauðsynlegt, að hinir nýju gjaldeyrisbankar beini í vaxandi mæli fjármagni sínu til útflutningsatvinnuveganna og undirstöðufyrirtækja í innflutningsverzlun og iðnaði, en létti að sama skapi byrðum af eldri gjaldeyrisbönkunum í þessum efnum. Í þessu felst, að verulega yrði dregið úr þeirri sérhæfingu bankanna í útlánum, sem hefur einkennt íslenzka bankakerfið til þessa. Í öðru lagi er nauðsynlegt að gera sérstakar ráðstafanir til þess að losa einstaka banka við byrðar af erlendum skuldum. Hafa um þetta farið fram viðræður á milli Seðlabankans, gömlu gjaldeyrisbankanna og hinna þriggja banka, sem gert er ráð fyrir, að fái gjaldeyrisréttindi. Þessar viðræður hafa fyrst og fremst snúizt um það, að hinir nýju gjaldeyrisbankar verði alhliða viðskiptabankar í miklu ríkara mæli en nú á sér stað, en þó einkum og sér í lagi, að þeir veiti sjávarútveginum aukna þjónustu miðað við það, sem verið hefur. Í framhaldi af ákvörðuninni um gjaldeyrisréttindi til handa Búnaðarbanka, Iðnaðarbanka og Verzlunarbanka er nauðsynlegt að gera nokkrar breytingar á gildandi löggjöf um skipan innflutnings– og gjaldeyrismála o.fl. Sú löggjöf er frá 1960 og var þá, eins og eðlilegt er, miðuð við það, að gjaldeyrisbankarnir voru þá aðeins tveir, Landsbankinn og Útvegsbankinn. Í þessu frv. er fyrst og fremst fólgin óhjákvæmileg og sjálfsögð breyting á núgildandi l. í kjölfar þess, að gjaldeyrisbankarnir verða nú 5 en ekki 2. Þannig er í frv. gert ráð fyrir því, að allir viðskiptabankar, sem heimild hafi til að verzla með erlendan gjaldeyri, skuli eiga aðild að svonefndri gjaldeyrisdeild bankanna, sem nú starfar, ásamt Seðlabankanum og viðskrn. Það er hins vegar nýmæli í frv., að gert er ráð fyrir heimild til þess að grípa til sérstakra ráðstafana í gjaldeyrisviðskiptum, ef nauðsyn ber til vegna hættu– eða óvissuástands í gengis– eða gjaldeyrismálum innanlands eða utan, en slíkt ákvæði virðist eðlilegt. Þá er gerð nokkur breyting á ákvæðum gildandi laga um heimild banka til að taka lán erlendis, en slík breyting er eðlileg, þegar gjaldeyrisbönkunum fjölgar. Það er eðlileg afleiðing þeirrar starfsemi, sem gjaldeyrisviðskiptabankarnir reka með kaupum og sölu á gjaldeyri, að þeir geti eignazt innstæðu erlendis, en einnig er þeim af viðskiptaástæðum nauðsyn að geta tekið erlendis stutt lán, sem þeir fá að jafnaði innan umsaminna yfirdráttarheimilda hjá viðskiptabönkum sínum. Innstæður, sem gjaldeyrisbankarnir eignast erlendis umfram eðlilegar viðskiptaþarfir, eru auðvitað hluti af þeim gjaldeyrisvarasjóði, sem landið ræður yfir. Gjaldeyrisbankarnir geta, ef þeir hafa bolmagn til, varðveitt slíka innstæðu sjálfir, en þó eru ákvæði um, að Seðlabankinn, sem falið er það hlutverk samkv. 1ögum að varðveita gjaldeyrisvarasjóð landsins, geti fengið slíkan gjaldeyri keyptan, ef hann telur það nauðsynlegt, t.d. vegna ástands gjaldeyrismála. Eins er nauðsynlegt, að ákvæði séu í lögum um, að lántökur gjaldeyrisviðskiptabankanna erlendis séu innan þeirra marka, sem eðlilegar viðskiptaþarfir krefjast og að jafnaði ekki umfram það, sem svarar erlendum innstæðum viðkomandi banka á sama tíma. Veita má þó undanþágu frá þessu, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Ef gjaldeyrisviðskiptabankarnir óska að taka lán erlendis, er endurgreiðist á lengri tíma en einn ári, er í frv. gert ráð fyrir því, að sams konar reglur gildi um slíkar lántökur og nú gilda yfirleitt um lántökur erlendis til lengri tíma en eins árs, en þær eru háðar samþykki viðskrn. Að síðustu skal þess getið, að smávægileg breyting er gerð á gildandi lagaákvæðum um innheimtu gjalds af gjaldeyris– og innflutningsleyfum. Þetta gjald er núna 1/2% af leyfisfjárhæð nema hvað það er 0,1% á olíur og benzín. Þrátt fyrir þetta þykir rétt, að heimilda áfram allt að 1% leyfisgjald, en ekki er fyrirhugað að hækka það frá því, sem nú á sér stað. Samkv. núgildandi l. skal helmingur þessa gjalds renna í ríkissjóð til greiðslu á kostnaði við verðlagseftirlit. Samkv. ákvæðum þessa frv. skal gjaldið látið ganga til gjaldeyrisdeildar bankanna, eftir því sem nauðsynlegt er, til þess að standa straum af rekstrarkostnaði hennar. Að öðru leyti skal gjaldið renna í ríkissjóð. Rekstrarkostnaður verðlagseftirlitsins verður áfram eins og nú greiddur samkv. fjárl. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði, að lokinni þessari 1. umr., vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hefja umr. um þetta frv. hér á þskj. 474, en mig langar í sambandi við það að gera eina fsp. til hæstv. viðskrh. Það kom fram í ræðu hans og er tekið fram hér í grg., að gert er ráð fyrir því, að Búnaðarbankinn, Verzlunarbankinn og Iðnaðarbankinn fái rétt til þess að verzla með gjaldeyri. Ég leyfi mér að spyrja, af hverju Samvinnubankinn fái ekki slíkan rétt?



Herra forseti. Samvinnubankinn hefur ekki sótt um slík réttindi til Seðlabankans.



Herra forseti. Mig langar einnig að beina fsp. til hæstv. bankamálaráðh. í tilefni af flutningi þessa frv. Það er ekki ýkja langt síðan Seðlabankinn gerði opinberlega grein fyrir þeirri skoðun sinni, að það væri orðið nauðsynlegt að fækka bönkum á Íslandi. Þetta kom fram í grein, sem Jóhannes Nordal seðlabankastjóri skrifaði og þessar hugmyndir voru þær, að ég hygg, að Útvegsbanki og Búnaðarbanki gætu runnið saman og hins vegar Verzlunarbanki og Iðnaðarbanki. Á þetta var lögð æði rík áherla af hálfu Seðlabankans og ég vildi í tilefni af flutningi þessa frv., sem gengur raunar í þveröfuga átt, spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort Seðlabankinn sé fallinn frá þessari stefnu eða hvort hæstv. ríkisstj. sé andvíg þeirri stefnu, sem fólst í þessari tilkynningu Seðlabankans á sínum tíma? Ég held, að það sé alveg augljóst mál, að bankar eru orðnir furðulega margir á Íslandi, í okkar litla þjóðfélagi og það væri brýn nauðsyn að skipuleggja þau mál betur. Þar með er ég ekki að leggja til, að það verði tekin upp neins konar einokun. Ég held, að það sé ákaflega nauðsynlegt, að þarna séu fleiri en ein stofnun, sem geti haft eftirlit hver með annarri og keppt innbyrðis. Engu að síður tel ég, að það væri hægt að skipa þessum málum miklu haganlegar, en gert hefur verið og þess vegna tel ég, að þessi hugmynd Seðlabankans á sínum tíma hafi verið mjög eðlileg og núna, þegar á að dreifa þessum gjaldeyris réttindum á þennan hátt, þá væri eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. gerði grein fyrir afstöðu sinni einmitt til þessa vandamáls. Í sambandi við þessa dreifingu á gjaldeyrisréttindum er um það talað, að þeir nýju bankar, sem fái þessi réttindi, verði að taka upp nýja stefnu í lánamálum, þeir verði að lána aukið fé til útflutningsatvinnuveganna og þeirra atvinnuvega, sem afla gjaldeyris. Raunar var þetta röksemdin á sínum tíma fyrir því, að þessi gjaldeyrisviðskipti voru bundin við tiltekna banka. Það var talið, að það ætti að binda þau við þá banka, sem hefðu það að sérgrein sinni að lána fé til sjávarútvegsins og þess atvinnureksturs, sem aflaði gjaldeyris. Ef þessi skipan verður tekin upp, þá langar mig að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvernig ætlunin er að tryggja það, að þessi stefna verði framkvæmd, því að reynslan hefur verið sú á undan förnum árum, að ýmsir aðrir atvinnuvegir hafa dregið til sín æði miklu meiri aukningu fjár úr bönkunum heldur en sjávarútvegurinn. Um þetta duga náttúrlega ekki fögur orð sögð hér í ræðustóli, heldur þarf að gera þarna einhverjar ráðstafanir, sem duga. En sem sagt: Mig langaði til þess að spyrja hæstv. ráðh. um þetta, en tek ekki afstöðu til frv. sem slíks á þessu stigi.



Herra forseti. Út af svari hæstv. viðskrh., sem ég þakka og var skýrt og afdráttarlaust, leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort nokkuð sé því til fyrirstöðu frá sjónarmiði hæstv. ráðh., að Samvinnubankinn fái þessi réttindi, ef hann sækir um þau?



Herra forseti. Ég skal fyrst svara fsp. frá síðasta hv. ræðumanni. Þeirri spurningu ber í raun og veru að beina til Seðlabankans, en ekki til mín. Það er Seðlabankinn, sem veitir leyfin og kannar málið, áður en slíkt leyfi er veitt. Afskipti ráðh. af þessu eru eingöngu fólgin í því að segja já eða nei við till. Seðlabankans. Ég get ekki á þessari stundu svarað því, hvort það væri eðlilegt, að Samvinnubankinn fengi slík réttindi, ef hann sækti um þau, vegna þess að þær upplýsingar liggja ekki fyrir mér vitanlega, sem gera kleift að taka efnislega afstöðu til málsins. Ef slík umsókn berst frá Samvinnubankanum, tel ég sjálfsagt, að Seðlabankinn kanni málið með sama hætti og hann hefur kannað það að því er snertir hina þrjá bankana, sem sótt hafa um slík viðskipti og geri viðskrn. ýtarlega grein fyrir því og ég taki síðan afstöðu til þess. Ég vona, að þetta teljist fullnægjandi svar. Ýtarlegra svar get ég ekki gefið á þessari stundu og vona, að til þess verði ekki ætlazt, þar sem umsókn liggur ekki fyrir. Að því er snertir fsp. hv. 6. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar, um till. Seðlabankans um sameiningu banka, þá er það að segja, að því er ég bezt veit er skoðun Seðlabankans í þessu efni óbreytt frá því, sem hún hefur verið og bankastjórar Seðlabankans hafa opinberlega gert grein fyrir. Ég hef líka áður gert grein fyrir því, að persónuleg skoðun mín á þessu máli fellur saman við skoðanir Seðlabankans og mér var kunnugt um þær, áður en Seðlabankinn gerði grein fyrir þessum skoðunum sínum opinberlega. Ég hef áður gert grein fyrir því um svipað leyti, að mínar skoðanir í þessum efnum væru samhljóða í grundvallaratriðum þeim, sem Seðlabankinn hefur sett fram, að þróun íslenzkra bankamála sé komin á það stig, að sameining banka væri rétt spor í íslenzkum bankamálum, en ekki stofnun fleiri banka en nú eru. Hitt er síðan væntanlega kunnugt, að um þetta mál er mikill ágreiningur í bankakerfinu sjálfu og þeir bankar, sem Seðlabankinn, ég og margir fleiri telja, að æskilegt væri, að sameinuðust, eru til þess alls ófúsir og slíku yrði ekki hrundið fram nema með róttækri lagasetningu. En það er jafnframt kunnugt, að í a.m.k. flestum flokkum þingsins er um þetta alvarlegur ágreiningur. Tveir stærstu flokkar þingsins mundu engan veginn vera sammála um málið. Það liggur þegar fyrir og er opinberlega kunnugt og menn hafa ekki talið rétt að láta á það reyna hér í þingi, hvaða stefna yrði ofan á í þessum efnum. En vitað er, alkunnugt og augljóst, að málið mundi verða mikið ágreiningsmál. En fyrst ekki næst samstaða eða nægileg samstaða um það að framfylgja þeirri stefnu, sem Seðlabankinn mun fyrstur hafa mótað og rökstutt opinberlega og ég persónulega hef tekið eindregið undir, - fyrst ekki næst samstaða um að framfylgja þeirri stefnu, þá er ekki annað ráð skynsamlegt og réttmætt, en að gera það bankakerfi, sem nú er í gildi samkv. lögum frá sjálfu Alþingi, eins starfhæft og hugsanlegt er og jafnframt að dreifa því valdi, sem bönkunum er falið, eins réttlátlega og skynsamlega milli þeirra banka, sem starfa nú samkv. lögum frá Alþ. og kostur er. Það hefur lengi verið skoðun margra manna, að það væri ekki eðlilegt, að aðeins tveir gjaldeyrisviðskiptabankar hefðu réttindi til að verzla með erlendan gjaldeyri, sérstaklega eftir að viðskiptabankarnir væru orðnir jafnmargir og sumir þeirra, sem ekki hafa þau réttindi, jafnstórir og þeir eru orðnir. Þess vegna hefur það orðið niðurstaða Seðlabankans að mjög vandlega athuguðu máli, að rétt væri að auka jafnrétti milli þeirra banka, sem starfa lögum samkvæmt, auka jafnrétti í bankakerfinu og jafna aðstöðu viðskiptamanna bankanna innbyrðis með því móti að heimila öllum þessum 5 stærstu viðskiptabönkum þjóðarinnar að hafa rétt til þess að verzla með gjaldeyri. En ég legg áherzlu á, að það er fyrirætlun Seðlabankans að fara hér að með fyllstu gát og sjá svo um, að þessar breytingar, sem vissulega eru all róttækar, verði ekki til þess að trufla viðskipti, heldur þvert á móti að gera þau auðveldari, en nú á sér stað. Hv. þm. spurði einnig, hvernig ætlunin væri að tryggja það, að hinir nýju gjaldeyrisbankar veittu sjávarútveginum í reynd þá auknu þjónustu, sem ég gerði grein fyrir, að tilætlunin væri, að veitt yrði. Þessi spurning er alveg eðlileg og henni svara ég þannig, að um þetta hafa farið fram samningaviðræður milli gömlu gjaldeyrisbankanna og væntanlegu gjaldeyrisbankanna, og ég veit ekki betur, en í grundvallaratriðum sé komið á samkomulag, sem tryggi, að þetta eigi sér stað. Því samkomulagi þyrfti þá að rifta aftur, ef sá árangur, sem nú er gert ráð fyrir að náist, kæmi ekki til framkvæmda. En ég á ekki von á því, að neitt slíkt geti gerzt.



Herra forseti. Það var eitt atriði í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, sem ég vildi aðeins ræða. Að vísu kom hæstv. viðskrh. inn á það í lok ræðu sinnar. Það er sú breyting, sem verður á aðstöðu gjaldeyrisbankanna til lántöku erlendis. Meðan það var svo, og er svo að vísu enn, að það eru aðeins Landsbankinn og Útvegsbankinn, sem hafa leyfi til gjaldeyrissölu og gjaldeyrisviðskipta, þá höfðu þeir nokkuð fríar hendur um það að taka lán erlendis, ef þeir teldu sig þurfa á því að halda. Mér er um það kunnugt, sérstaklega í sambandi við sjávarútveginn, að þá kom þetta sér mjög vel iðulega, sérstaklega þegar harðnaði á dalnum eða erfiðar gekk, en kannske eðlilegt var, þá gripu bankarnir til þess ráðs til að halda viðskiptunum með eðlilegum hætti að taka lán til bráðabirgða hjá sínum erlendu viðskiptabönkum. Ég tel, að alla tíð hafi verið farið mjög hóflega í þetta. Það er langt frá því, að það hafi verið á nokkurn hátt misnotað, en aðeins gert í þeim tilfellum, þegar þurfti að greiða verulega úr í sambandi við viðskipti útflutningsatvinnuveganna, þegar harðnaði. Það má vel vera, að það þyki ekki fært, þegar fleiri bankar séu búnir að öðlast þessi réttindi, að þessi heimild fái að standa áfram, að bankarnir geti tekið lán erlendis án þess að fá til þess sérstök leyfi Seðlabankans eða viðskrn. En meðan svo er og ég hygg, að það hljóti að verða á næstunni, að þessir tveir bankar, Landsbankinn og Útvegsbankinn, þurfa aðallega að sinna viðskiptum útflutningsatvinnuveganna, þá teldi ég mjög eðlilegt, að það yrði skoðað, hvort ekki væri eðlilegt, að þeir fengju að halda þessari heimild áfram, a.m.k. innan einhverra eðlilegra marka. Ég tel þetta það mikilvægt atriði, að ég vildi hreyfa þessu hér, áður en málið fer til n., til þess að sú n., sem það fær til athugunar, gæti þá einnig skoðað þetta. Þá hefur það komið fram hjá hæstv. viðskrh., að viðræður hefðu átt sér stað milli þessara banka og Seðlabankans um, hvernig því yrði komið fyrir að færa viðskipti útflutningsatvinnuveganna á milli banka, frá þessum bönkum, geri ég þá ráð fyrir og yfir til hinna bankanna, sem nú fá gjaldeyrisviðskiptin. Ég verð að viðurkenna, að ég þekki málið ekki nægilega til þess, að mér sé nægilega ljóst, hvernig þetta megi eiga sér stað. Ég tel, að það mundi verða mjög erfitt, ef bankarnir ætluðu að fara að fyrirskipa einhverjum viðskiptamönnum, sem kannske hafa verið þeirra viðskiptamenn í áratugi, að færa sig allt í einu yfir í annan viðskiptabanka. Það er að sjálfsögðu ekkert við það að athuga og væri eðlileg þróun, ef til hinna nýju gjaldeyrisbanka yrði leitað af þeim aðilum, sem við útflutning fást, að þeir færu þar í viðskipti. En ef á að fara að færa til í nokkuð róttækum mæli viðskiptamenn, sem áður hafa verið hjá Landsbanka eða Útvegsbanka, yfir til hinna nýju banka, þá hygg ég, að það gæti valdið röskun, sem ég mundi ekki telja eðlilega og tel, að það komi ekki til mála, að nokkur aðili verði þvingaður þannig með sín viðskipti á milli lánastofnana. Ég vildi vekja athygli á þessu atriði frv., áður en það fer til þeirrar n., sem nú fær það til meðferðar, þannig að hún gæti skoðað þetta atriði sérstaklega nánar.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm., að samkv. gildandi lögum hafa Landsbanki og Útvegsbanki rétt til þess að taka lán erlendis með veði í eigin eignum án nokkurrar sérstakrar heimildar frá ríkisvaldinu. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að hinir fimm gjaldeyrisviðskiptabankar skuli lúta sömu reglum og nú gilda um alla aðra aðila, opinbera aðila jafnt sem einkaaðila, að því er snertir lán til lengri tíma en eins árs. Það er nauðsynlegt að gera þessa breytingu, þegar gjaldeyrisbönkum er fjölgað um þrjá, ekki hvað sízt þegar einkabönkum er veitt heimild til þess að verzla með gjaldeyri, þá er ekki eðlilegt, að þeir hafi sams konar heimild til lántöku erlendis og stóru ríkisbankarnir tveir hafa haft. Þannig stendur á því, að þessum lagaákvörðunum er breytt. Hitt er einnig alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að það hefur komið gjaldeyrisviðskiptabönkunum gömlu að miklu gagni að hafa heimild til bráðabirgða lántöku erlendis, þegar sérstaklega hefur staðið á og ég tel alveg sjálfsagt, að þau yfirvöld, sem fjalla um lántökuheimildir allra opinberraaðila og einkaaðila, sýni skilning og lipurð í því efni. Reynist banki hafa þörf fyrir sérstaka yfirdráttarheimild eða lántöku erlendis í lengri tíma en til eins árs, þá tel ég eðlilegt og sjálfsagt, að á það sé litið af skilningi með hliðsjón af reynslu undanfarinna ára og áratuga.

Flm. (Eðvarð Sigurðsson) : Herra forseti. Á þskj. 448 flyt ég ásamt hv. 6. þm. Reykv., Magnúsi Kjartanssyni, frv. til l. um 40 stunda vinnuviku. Efni frv. er, að vinnutími í dagvinnu megi eigi vera lengri en 40 stundir á viku, og skal að því stefnt, að vinnuvikan verði 5 dagar. Vinnutími í vaktavinnu verði sami, þ. e. a. s. 40 stundir á viku. Kjarasamningar, sem kveða á um lengri dagvinnu eða vaktavinnu, skulu breytast í samræmi við fyrirmæli þessara laga, en aðilar vinnumarkaðarins í hinum ýmsu starfsgreinum skulu með samningum kveða á um skiptingu milli dagvinnu, eftirvinnu og næturvinnu. Í 2. gr. frv. segir: „Nú styttist vinnutími launamanna samkv. fyrirmælum þessara laga, og skal þá vikukaup hans og mánaðarkaup fyrir dagvinnu eða vaktavinnu haldast óbreytt í samræmi við ákvæði gildandi kjarasamninga, en tímakaup hans hækka í sama hlutfalli og dagvinnuvikan styttist. Hliðstæð breyting á kaupi skal koma til framkvæmda, þar sem tímakaup er lagt til grundvallar við ákvörðun launa í bónus- og ákvæðisvinnu.“ Og í 3. gr. segir, að lög þessi öðlist gildi 1. maí 1971. Ég tel, að efnisatriði þessa frv. séu öllum hv. þm. svo ljós, að þau þurfi ekki nánari útskýringa við. Ég vil strax minna á, að annað frv. með ákvæðum um 40 stunda vinnuviku liggur nú fyrir þessari hv. d. Er þar um að ræða frv. hv. 9. þm. Reykv., Hannibals Valdimarssonar, og 5. þm. Vesturl., Benedikts Gröndal, um vinnuvernd, greiðslu vinnulauna, uppsagnarfrest o. fl., en það frv. hefur oft áður verið flutt hér á hv. Alþ. Okkur flm. þessa frv. þótti ástæða til að flytja þetta mál eitt sér og sárstaklega nú. Nýlegir atburðir í kjaramálum launafólks, þar sem Alþ. og ríkisstj. hafa komið mjög við sögu, eru þess sérstaklega valdandi. Ég á hér annars vegar við kjarasamninga opinberra starfsmanna, þar sem ríkisstj. samdi um 40 stunda vinnuviku fyrir sambærilegar starfsstéttir og um er rætt í þessu frv. Um leið og þeir ánægjulegu atburðir gerðust, þ. e. a. s. samið var um styttan vinnutíma fyrir þær starfsstéttir, var einnig samið um hækkað kaup til opinberra starfsmanna og það stórhækkað til þeirra, er há laun höfðu fyrir. Ég ætla mér ekki hér að ræða það mál sérstaklega, en aðeins leggja áherzlu á, að í þessu frv. okkar er ekki gert ráð fyrir neinni kauphækkun, aðeins að kaup haldist óbreytt í samræmi við styttingu vinnutímans. Hins vegar hefur svo það einnig gerzt, að ríkisstj. hefur nú látið koma til framkvæmda skerðingarákvæði verðstöðvunar laganna frá í haust, þ. e. a. s. að laun eru nú um 2.6% lægri en þau ættu að vera samkv. þeim samningum, sem verkalýðshreyfingin gerði í sumar. Hér er um að ræða öll laun og þá einnig hinna lægst launuðu, sem einnig eru með lengstan dagvinnustundafjölda. Samtímis því, að þessi skerðing er látin koma til framkvæmda, hefur orðið stórkostleg verðhækkun á útflutningsvörum okkar. Afli er mikill, og það er ekki annað sjáanlegt en að efnahagsafkoma þjóðarinnar geti orðið góð og því séu engin efnahagsleg rök fyrir hendi til slíkra skerðinga eins og hér eru nú framkvæmdar. Þessir atburðir og ýmislegt fleira gera það að verkum, að verkalýðshreyfingin endurskoðar nú stöðu sína og stefnu í kjaramálum í ljósi gerbreyttra aðstæðna frá því að samningar voru gerðir í sumar.Það er öldungis ljóst, að enn einu sinni eru fram undan stór átök á vinnumarkaðinum. Einn þáttur þess væntanlega uppgjörs verður óhjákvæmilega krafan um styttingu vinnuvikunnar í 40 stundir. Samþykkt þessa frv. væri því stórt framlag til lausnar mikils handa. Ég hef ekki verið sérstakur talsmaður þess, að Alþ. skipti sér af kjaramálum. Ákvörðun vinnutíma er þó þess eðlis, að þar er um félagslegt mál að ræða, og því ekki óeðlilegt, að um slíkt séu sett lög. Baráttan fyrir takmörkun og styttingu vinnutímans er jafngömul verkalýðshreyfingunni. Sú barátta hefur farið fram jafnt á sviði löggjafar sem samningamála. Það má minna á í íslenzkri löggjöf kannske sérstaklega setningu vökulaganna, lágmarkshvíld á togurum á sínum tíma og ýmis fleiri atriði. Stytting vinnutímans og barátta verkalýðshreyfingarinnar fyrir styttingu vinnutímans er ekki síður nauðsynleg í nútímaþjóðfélagi en áður var, þjóðfélagi tækniþróunar og stöðugt aukinnar vélvæðingar, þegar svo er komið, að vinnuhraðinn og álagið á manninn ákvarðast af vélum og skipulagi, er miðar að því að gjörnýta vinnuaflið. Það er því tilhlýðilegt, að löggjafinn reyni að vernda manninn gegn hinum blindu og miskunnarlausu öflum framleiðsluháttanna. Víða um lönd er þessum málum, takmörkun vinnutímans og ákvæðum um hámark vinnutíma, skipað með lögum. Ég ætla ekki hér að rekja einstaka þætti þessarar baráttu, hvorki hér á landi né alþjóðlega baráttu verkalýðsins, en hún er orðin býsna gömul. Ég vil aðeins minna á, að telja verður, að almennur 8 stunda vinnudagur, dagvinnudagur, hafi komizt á hér 1942 og 48 stunda vinnuvika. Fram að þeim tíma var vinnuvikan yfirleitt 60 stundir, dagvinnan yfirleitt 10 stundir og vinnuvikan 60 stundir. Skrefið, sem stigið var 1942, var eitt það stærsta, sem íslenzk verkalýðshreyfing hefur stigið. Með samningum 1965 er svo tekin upp 44 stunda vinnuvikan. En það verður því miður að segja, að þessi vinnutími hefur ekki verið raunverulegur. Hann hefur verið lengri og það miklu lengri oft og tíðum, eins og menn þekkja svo gjörla. Þar kemur tvennt til: Atvinnuhættir okkar eru þannig, að óhjákvæmilegt er á köflum að vinna langan vinnutíma, og svo einnig hitt, að dagvinnukaupið hefur ævinlega verið svo lágt, að það hrekkur ekki fyrir nauðþurftum. 5 daga vinnuvika er nú orðin almenn. Sú skoðun ryður sér æ meir til rúms, að fækka beri vinnudögum vikunnar og auka hvíldartímann. Þetta auki afköstin og skili sér betur, bæði fyrir verkafólkið með betri frítímum og fyrir atvinnurekendurna í meiri afköstum. En 5 daga vinnuvika á að miðast við 8 stunda dagvinnu og vinnuvikan verður þá að vera 40 stundir. Það má ekki dreifa löngum vinnutíma, miklu lengri vinnutíma, á 5 daga, þá fer hver dagur að verða of langur og þreytan að segja til sín og afköstin í samræmi við það. Efni þessa frv. mætti ræða í löngu máli, en ég ætla ekki að gera það að þessu sinni. Ég vænti þess, að stjórnarflokkarnir, sem nýlega hafa gefið gott fordæmi um styttingu vinnutíma opinberra starfsmanna, sem vinna alveg hliðstæð störf því launafólki, sem þetta frv. fjallar um, sýni þessu máli nú fullan stuðning og samþykki þetta frv. Ég vil aftur minna á, að samþykkt þessa frv. stuðlar að lausn mikils vanda, sem nú blasir við á vinnumarkaðinum og stuðlar að réttlátri lausn þess vanda. Herra forseti. Ég legg svo til, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.