Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þar sem þetta er fyrsti deildarfundur að loknu jólaleyfi þykir mér vel sæma að bjóða þdm. velkomna til starfa svo og allt starfsfólk Alþingis og óska því farsældar á nýbyrjuðu ári.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 42 12. maí 1969, um afréttarmálefni, fjallskil o.fl., með síðari breytingum, á þskj. 244. Frv. fjallar um breytingar á lagareglum um búfjármörk og útgáfu markaskráa. Það tekur því aðeins til eins þáttar af mörgum í lögum um afréttarmálefni, fjallskil o. fl., en þau lög voru upphaflega sett 1969. Búfjármörk hafa lengi gegnt mikilvægu hlutverki hér á landi, enda aðalsönnunargagnið um eignarrétt manna á búfé og þá sérstaklega sauðfé. Telja má víst að strax á landnámsöld hafi menn farið að merkja sér búfé sitt með einhverjum hætti vegna samgangs þess í högum. Reglur íslenskra laga um búfjármörk hafa að stofni til verið hinar sömu allt frá gildistíma Grágásar. Þannig voru flestar reglur Grágásar um þessi efni teknar óbreyttar upp í Jónsbók og giltu þau ákvæði þar til lög nr. 42/1969 tóku gildi, en markareglur Jónsbókar voru teknar upp í þau lög með nokkrum breytingum. Aukin útbreiðsla smitsjúkdóma í sauðfé, eins og riðuveiki síðustu ár, hefur kallað á auknar varúðarráðstafanir varðandi samgang sauðfjár. Sammerkingar, þ.e. notkun fleiri en eins fjáreiganda á sama marki, á þeim svæðum þar sem vænta má samgangs sauðfjár auka hættu á útbreiðslu sauðfjársjúkdóma og skapa erfiðleika við framkvæmd varúðarráðstafana vegna þeirra. Það var því á árinu 1980 að þáv. landbrh. skipaði nefnd til að endurskoða gildandi reglugerð um mörk og markaskrá og takmörkun á sammerkingu búfjár. Var nefndinni falið að vinna enn frekar en áður hafði verið gert að útrýmingu á sammerkingu. Í þessari nefnd áttu sæti Halldór heitinn Pálsson fyrrv. búnaðarmálastjóri, formaður, Haukur Jörundarson, þá skrifstofustjóri í landbrn., og Gísli Andrésson bóndi á Hálsi í Kjós. Gísli tók sæti Jóns Kristjánssonar, rannsóknarmanns, í nefndinni við andlát hans 1981. Við athugun nefndarinnar á markaskrám útgefnum árið 1979 kom í ljós að enn var við lýði fjöldi hættulegra sammerkinga. Í lögum eru hins vegar ekki ákvæði sem banna núverandi sammerkingar sauðfjár þótt hættulegar teljist, heldur aðeins takmarkanir á upptöku nýrra marka. Að óbreyttum lögum er því ekki hægt að skylda mann til að láta af marki vegna reglna um sammerkingar. Taldi nefndin því nauðsynlegt að fá sett í lög ákvæði er banni allar hættulegar sammerkingar og jafnframt að sú kvöð yrði lögð á markaverði landsins að útrýma slíkum sammerkingum við útgáfu næstu markaskráa sem allar eiga að koma út árið 1987. Þá lagði nefndin áherslu á að settar yrðu sérstakar reglur um hvernig bæri að úrskurða um rétt manns til að halda marki sínu. Tillögur nefndarinnar og umsagnir Búnaðarþings 1983 og 1984 eru grundvöllur þessa frv., en það er samið í landbrn. og hafa þar unnið að því verki Bjarni Guðmundsson aðstoðarmaður ráðh. og Tryggvi Gunnarsson, þá deildarstjóri. Frv. um sama efni var lagt fram á Alþingi vorið 1983, en kom ekki til umr. Er frv. nú lagt fram nokkuð breytt. Þær breytingar sem hér er lagt til að gerðar verði á markareglum laga nr. 42/1969 raska ekki þeim grunni sem byggt hefur verið á allt frá gildistíma Grágásar nema hvað lengra er nú gengið í banni við sammerkingu sauðfjár og ýmsar reglur settar til að tryggja frekari samræmingu við notkun marka og gerð markaskráa. Þá felast í þessu frv. nýmæli vegna breyttra viðhorfa og nýrrar tækni. Skulu nú nefndar helstu breytingar og nýmæli sem felast í frv.: Samhliða notkun eyrnamarka, brennimarka og hornamarka hafa svokölluð plötumerki, t.d. úr plasti, orðið æ útbreiddari á síðustu árum og að þeim þykir hagræði. Í frv. er lagt til að slík plötumerki með tiltekinni lágmarksáletrun verði löggilt sem fjármark. Þá er í frv. veitt heimild til að löggilda frostmerkingar sem mörk á hrossum og nautgripum. Frostmerkingar hafa ekki verið reyndar nægilega hér á landi til þess að ákvæði þar um geti verið annað en heimild fyrir ráðh., en vonandi verður þess ekki langt að bíða að slíkar merkingar verði teknar upp til mikils hagræðis fyrir hrossaeigendur. Þó að áfram sé í frv. fylgt þeirri grundvallarreglu að markavarsla og útgáfa markaskráa verði verkefni stjórna fjallskilaumdæma heima í héraði þykir nauðsynlegt, til að tryggja árangur við útrýmingu hættulegra sammerkinga, að fela aðilum sem taka til landsins alls að sinna tilteknum verkefnum eða hafa heimild til að fjalla um slík verkefni. Þannig er í frv. gerð tillaga um að heimilt verði að fela Búnaðarfélagi Íslands að hafa umsjón með samræmingu á gerð og útgáfu markaskráa og upptöku nýrra marka og ákveða megi að öll mörk í landinu skuli sameiginlega færð í tölvu í umsjón Búnaðarfélags Íslands. Annað dæmi um aðila sem tekur til landsins alls skv. frv. er markanefnd sem síðar verður vikið að. Varðandi ákvæðið um notkun tölvu við færslu á markaskrám er þess að geta að Búnaðarþing hefur í umfjöllun sinni um frv. lagt á það áherslu að sett verði ótvíræð heimildarákvæði þar um og telur að því verði að beita eigi lagasmíð þessi að ná tilgangi sínum. Það skal tekið fram að skv. frv. eiga stjórnir fjallskilaumdæma að greiða kostnað Búnaðarfélagsins vegna þessarar tölvuvinnslu í hlutfalli við markafjölda, en tölvubúnaður og önnur aðstaða eru til staðar hjá félaginu til að sinna þessu verkefni. Í frv. eru rýmkaðar heimildir stjórna fjallskiladeilda til að leggja á markagjöld og markavörslu er heimilað að geyma mark. Þá eru í frv. ítarlegri reglur um sammerkingar sauðfjár en nú eru í lögum og nýmæli er að reglurnar ná til sammerkinga sem þegar eru fyrir hendi. Settar eru reglur um hvernig beri að leysa úr ágreiningi um rétt manna til að halda mörkum og komið er upp sérstakri úrskurðarnefnd, markanefnd, og er í vissum tilvikum skylt að skjóta til hennar ágreiningi um mörk. Í öðrum tilvikum er það á forræði þeirra sem í hlut eiga hvort þeir skjóta ákvörðun markavarðar til nefndarinnar. Það skal tekið fram að við setningu laga nr. 42/1969 var lagt til að komið yrði á fót úrskurðaraðila með svipuðum hætti og gert er ráð fyrir að markanefnd starfi. Í meðferð Alþingis var slíkt ákvæði fellt niður og taldi sú þingnefnd sem um málið fjallaði rétt að þessum málum yrði ráðið til lykta í héraði og óþarft væri að koma á slíkri landsnefnd. Það var eindregin tillaga þeirrar nefndar sem skipuð var 1980 til að endurskoða reglur um þessi mál, og Búnaðarþing hefur tekið undir hana, að komið yrði á slíkri úrskurðarnefnd því að þannig sé unnt að tryggja fullt samræmi við úrlausn þeirra ágreiningsmála sem kunna að rísa vegna útrýmingar á óleyfilegum sammerkingum og framkvæmd reglna um mörk. Að síðustu skal vakin athygli á því að uppröðun efnisatriða hefur og nokkuð verið breytt frá IX. kafla laga nr. 42/1969. Vegna lögboðinnar útgáfu næstu markaskráa, sem gefnar skulu út samtímis um allt land árið 1987, er brýnt að frv. þetta hljóti afgreiðslu hér á Alþingi sem fyrst. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. landbn. og 2. umr.



Herra forseti. Virðulegur forseti óskaði þeim alls hins besta sem mættir væru til þings og einnig starfsfólki þingsins, en sendi engar kveðjur til þeirra sem höfðu beðið um fjarvistarleyfi. Ekki veit ég hvort hugur fylgdi máli, en það vekur athygli að í dag eru ellefu fjarverandi, einn með veikindaforföll. Þetta er meira en 1/4 af starfsmönnum deildarinnar og hlýtur að koma mjög niður á öllu nefndastarfi þar sem nánast helmingurinn í sumum n. þingsins er fjarverandi án þess að hafa kallað inn fyrir sig varamenn. Ég vil mótmæla því að þau vinnubrögð séu liðin að menn séu erlendis án þess að varamenn séu kallaðir inn til starfa, allt upp í viku fjarvistir. Ég vil spyrja hæstv. forseta hversu langur sá listi þurfi að vera til þess að forsetar leiði hugann að því hvort það geti verið um eðlilegt ástand að ræða. Í þeirri stétt sem ég hef nú lengst af verið í, kennarastéttinni, hygg ég að það kæmi hik á flesta sem fengjust við kennslu þegar mannfallið væri orðið 1/4.

Eða fjallkóngar.



Þess skal getið út af ummælum hv. 5. þm. Vestf. að hans mótmæli verða að sjálfsögðu skráð í þingtíðindi og þar vel geymd. Ég mun koma á framfæri við aðalforseta þessu sem hv. þm. var að gagnrýna. Um það hversu langur listi þarf að vera þannig að forsetar geri athugasemdir skal ég ekkert um segja. Ég er nýgræðingur í forsetastóli og ber minni ábyrgð á gjörðum sem hér hafa átt sér stað, allt til þessa a.m.k., en ýmsir aðrir. En öllu þessu verður komið til skila. Hv. þm. sagði í lokin nokkur orð varðandi kennara. Forseti hefur verið kennari líka og hefur kennt þó að vantað hafi 25% af bekk, þannig að ég held að það sé eðlilegt, a.m.k. enn sem komið er, að halda hér áfram störfum.



Herra forseti. Þetta mál á þskj. 428 kom nokkuð til umr. í gær við utandagskrárumræður og þurfti enginn að verða undrandi. Ég vil í upphafi vekja athygli á í hverju þær breytingar eru fólgnar, sem eru á þessu þskj., á lögunum frá 1979. Nú er að vísu mjög deilt um hvað sé hráefnisskortur. Nýfallinn er dómur í Hæstarétti fiskvinnslufólki í óhag þó að það mál hafi hins vegar unnist í undirrétti. En þarna er verið að leggja til að ef fólk er sent í launalaust starfshlé megi slíkt launalaust starfshlé aldrei standa lengur en samtals 160 stundir á hverju tólf mánaða tímabili miðað við fullt starf og að hámarki 80 stundir samfellt ef um hráefnisskort er að ræða, enda sé óheimilt að segja starfsmönnum upp störfum meðan svo er ástatt. Það kemur skýrt fram í grg. og er nú á allra vitorði að fiskverkunarfólk eitt býr við þann skerta rétt, gagnstætt því sem gildir um aðra launþega, að því má segja upp eða taka af launum með viku fyrirvara hvort sem starfsaldur þeirra eru þrír mánuðir eða þrjátíu ár. En til þess að reyna að teygja sig frekar er ekki öllu fiskverkunarfólki tryggður sami réttur, það eru þessir 160 tímar og það skuli ekki vera nema 80 tímar sem séu samfelldir. Á þann hátt eru settar frekari skorður við beitingu þessarar heimildar, sem er í lögum, en þó það rúmar að atvinnurekendur geta firrt sig launagreiðslum þegar um ófyrirséð atvik er að ræða og þá þann tíma sem ætti að vera nægilegur til þess að gera viðhlítandi ráðstafanir ef um fyrirsjáanlega rekstrarstöðvun væri að ræða. Það er reynt að setja þarna takmörk, hversu langan tíma á ári, 160 klst., og hversu langan tíma í senn, 80 klst. Jafnframt er bent á það í grg. að um 70% af skráðu atvinnuleysi á s.l. ári var hjá fiskvinnslufólki eða í störfum tengdum fiskvinnslu. Jafnframt er bent á að starfsfólk við fiskvinnslu, sem er undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, býr við mikið öryggisleysi umfram aðra þjóðfélagsþegna sem veldur því að fólk sækir úr þessari atvinnugrein, jafnvel þótt það hafi margra ára starfsreynslu að baki. Slíkt hlýtur að bitna á atvinnugreininni og gæðum framleiðslunnar. Það hljóta því að vera hagsmunir þjóðarbúsins í heild að bæta úr þessu ófremdarástandi og til þess er þetta frv. flutt, segir í grg. Nú vil ég spyrja: Hvað mundu menn segja ef það væri hægt að segja ágætu bankafólki, ágætu fólki í Stjórnarráði Íslands og svo mætti lengi telja, með 10, 20, 30 ára starfsreynslu, upp með viku fyrirvara ef atvinnurekandi teldi ekki næga vinnu fyrir hendi? Í lögunum frá 1958, sem voru fyrstu lög þess efnis, var undanskilið fiskverkunarfólk og verkamenn í hafnarvinnu. Verkamenn í hafnarvinnu í Reykjavík brutu þessi lög af sér með því að semja við viðkomandi skipaafgreiðslur, að vísu í góðu samkomulagi, um að slíkt væri hin mesta óhæfa. síðan hefur þetta verið tekið upp annars staðar, á Akureyri, í Hafnarfirði og sjálfsagt víðar. Þó að þetta sé líka ákvæði um hafnarverkamenn í lögunum frá 1979 er það ekki framkvæmt, heldur hafa hafnarverkamenn samið þessi lagaákvæði af sér með samningum. En þá er spurningin: Höfum við efni á því að halda svona á málum? Ég skýrði frá því í gær að það væri algjör grundvallarmisskilningur að halda að hér væri um eitthvert aukavinnuafl að ræða. Ég hef bent á það, eins og kemur fram í ályktun Verkamannasambands Íslands, að 75% af vinnuafli í fiskvinnslu eru konur. Megnið af þessum konum hefur heimili, eru giftar eða í sambúð, eiga börn, og þetta er uppistaðan í vinnuafli í íslenskum fiskiðnaði. Ef vinna þessara kvenna, eins og ég var að skýra frá í gær, væri ekki til staðar mundi hrynja niður íslenskur fiskiðnaður og þjóðartekjur dragast saman sem því næmi með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Ég benti líka á að Ísland hefði þá sérstöðu að yfir 70 og nær 75% giftra kvenna ynnu utan heimilis. Það er, eins og ég tók fram áðan, algjör misskilningur að þarna sé um eitthvert reitingsvinnuafl að ræða af og til. Þetta er undirstaðan, ásamt sjómönnum, að grunnframleiðslu þjóðarinnar. Og því í ósköpunum að hafa þetta fólk réttindasnauðasta fólk á íslenskum vinnumarkaði? Fyrir því eru ekki nokkur minnstu rök. Það verður örugglega sagt að fiskverkun sé nú stopul og svipull sé sjávarafli og þetta sé háð veðri og vindum. Þegar lög voru sett á 1958 um mánaðaruppsagnarfrest var þetta fólk undanskilið. Það náðist ekki meirihluti í þeirri ríkisstj. og atvinnustig kannske annað 1958. Það náðust samningar um kauptryggingu fyrir fiskverkunarfólk, að það yrði að segja því upp með viku fyrirvara, 1974, en áður mátti tilkynna því að kvöldi: Við látum ykkur vita þegar það verður vinna næst. - Það gilti jafnt um 20, 30 ára starfsaldur í viðkomandi grein. 1979 urðu nokkur átök þegar frv. til 1. um uppsagnarfrest og laun vegna sjúkdóms- og slysaforfalla var flutt af þáv. ríkisstj. Þá var nokkur ágreiningur í ríkisstj. og þessum ákvæðum um fólk í fiskiðnaði fékkst ekki breytt vegna andstöðu sumra ráðh. Ég vil segja að þetta fólk, sem er að meginhluta konur, vinnur ákaflega langan vinnudag. Hluta af árinu er vinnutíminn 10, 12 og upp í 14 tímar. Það er bókstaflega ætlast til þess að það leggi þessa vinnu á sig til þess að bjarga verðmætum. Og yfir vetrartímann er iðulega unnið yfir helgar. Ég hélt að meginþorrinn af þessu fólki legði það á sig til að bjarga verðmætum. En þegar það kemur að því að einhver skortur verður á hráefni er þetta fólk sent heim kauplaust. Nú skyldi einhver halda að þarna væri ekki um gífurlegan fjölda að ræða. Það er áætlað að árið 1982 hafi verið unnin í fiskvinnslu u.þ.b. 9600 til 9800 ársverk. En þarna koma mikið fleiri einstaklingar til en tæp 10 000. Þarna eru margar konur sem vinna hálfan daginn. Einnig er þarna skólafólk sem vinnur að sumarlagi. Ég býst við að það megi áætla að þeir sem vinna í þessari grein að einhverjum hluta séu um 12–15 þús., en það mætti segja mér að um 8–9 þús. ynnu að staðaldri. Hvernig er það þjóðfélag sem býður þessu fólki kjör, sem það gerir kröfur til og markaðir standa og falla með, ásamt sjómönnum, vinni það störf sín vel? Það er krafist af því eftir-, nætur- og helgidagavinnu þegar þarf á að halda og slái þetta fólk slöku við hrynja útflutningsmarkaðir líka vegna gæða. Þetta er fólkið sem er undanþegið einföldustu réttindum um atvinnuöryggi. Ég held að hver sá sem hugsi um þessi mál viðurkenni að slíkt misrétti getur ekki gengið. Það kom fram í umr. í gær að ég minntist sérstaklega á konur í þessu sambandi. Ég var að benda á sérstöðu íslenskra kvenna, hvað þær taka drjúgan þátt í íslensku atvinnulífi, og ég var líka að benda á að þegar um uppsagnir er að ræða í lengri eða skemmri tíma bitnar það öðru fremur á konum. Því í ósköpunum, eftir að lög eru sett 1958, eftir að þó er bætt við kauptryggingu með viku uppsagnarfresti 1974 og lögin eru endurbætt 1979, er þetta fólk skilið eftir? Og nú vil ég spyrja hv. þm.: Ætla þeir og þessi hv. deild að láta sér sæma að hafa þetta fólk áfram réttindalausasta fólk sem er á íslenskum vinnumarkaði? Lítum á annað. Það er stundum talað um og mjög í tísku að tala um framleiðni. Það er nú með þessi nýju fagyrði, eins og framleiðni og framleiðslu, að þau eru ákaflega óljós í hugum margra. En sleppum því. Það væri hægt að segja margar skemmtilegar sögur af því. En framleiðni og afköst í fiskvinnslu á Íslandi eru með því hæsta sem þekkist í nokkurri íslenskri atvinnugrein. Ef við tökum sem dæmi lögverndaðar iðngreinar ýmsar, þá eru afköst og framleiðni í íslenskum fiskiðnaði meira en helmingi hærri hjá þessu fólki, 75% konum, sem er réttindasnauðast en afkastamest. Hvernig í ósköpunum getur þetta gengið svona lengur? Það er farið ákaflega gætilega í þetta. Það er heimilað þarna 160 tíma hlé á ári frá vinnu og 80 stundir samfellt. En afleiðingarnar af þessu ástandi eru farnar að segja til sín. Fólk flýr úr þessum starfsgreinum, fólk sem á kost á annarri atvinnu. Kjör fara að vísu versnandi og jafnframt er öryggisleysi. Ýmsir fiskverkendur eru farnir að beita þessum ákvæðum harkalegar. Einn liðurinn í því eru gámaflutningar. Útgerðarmaður segir jafnvel að það sé svo lágt verð á fiski að hann hafi ekki í hyggju að landa fyrst um sinn þó að afli sé ágætur. Þá missir þetta fólk sinn rétt. Það eru á sjötta hundrað manns á Suðurnesjum atvinnulaus, fyrst og fremst í fiskiðnaði, á þriðja hundrað í Hafnarfirði, hátt í 200 á Akranesi, milli 300 og 400 í Reykjavík, hluta af sumrinu eru 80–90 atvinnulausir á Seyðisfirði og svona mætti lengi telja. Ein af orsökunum fyrir því, þar kemur að vísu fleira til, að fólk flyst utan af landsbyggðinni í þessum sjávarplássum, sem framleiða aldeilis ótrúleg gjaldeyrisverðmæti á hvern íbúa, er léleg kjör í fiskvinnslu og öryggisleysi með atvinnu. Ég skal ekki halda langa tölu, en áskil mér rétt til að grípa inn í umr. ef þær yrðu langar. En ég vil mjög brýna fyrir þm. að hugsa sig mjög vandlega um áður en þeir fella þetta frv. eða vísa því frá, biðja þá umfram allt að láta ekki flokkspólitíska afstöðu ráða. Fiskverkunarfólk er úr öllum flokkum. Þar sem þetta fólk vinnur grunnframleiðslustörf, hefur afköst umfram flestar aðrar atvinnugreinar, er allt undir því komið að það sé þjálfað og kunni vel til verka. Ég bið hv. alþm, að hugsa sig vel um áður en þeir hafna frv. sem hér er flutt. Það skal ég taka undir með hæstv. sjútvrh. að vissulega er atriði að sjávarútvegurinn sem heild hafi sæmilega góða afkomu, þjóðfélagið sem heild getur ekki boðið hluta þegna sinna upp á þetta. Ég legg þetta mál í hendur deildarinnar fyrir hönd okkar flm. og óska eftir að því verði vísað til hv. félmn., en sú ábyrgð er þung hjá þeim sem ætla að halda áfram að láta þetta fólk búa við skert mannréttindi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Frv. þetta er flutt í framhaldi af því að þegar lög um Olíusjóð fiskiskipa voru samþykkt 11. febr. 1983 var kveðið svo á um í bráðabirgðaákvæði að Alþingi skyldi kjósa fjóra menn í nefnd til að endurskoða lög um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Sjútvrh. skyldi skipa í nefndina skv. tilnefningu fulltrúa sjómanna, útgerðarmanna og fiskvinnslu, auk formanns. Mál þetta er því unnið vegna frumkvæðis Alþingis og má því segja að það hefði verið á margan hátt eðlilegra að sjútvn. þingsins hefðu flutt málið í framhaldi af niðurstöðu nefndarinnar, en af því varð ekki og er frv. því flutt sem stjfrv. Það er algjörlega í samræmi við álit þeirrar nefndar sem skilaði af sér á s.l. ári. Þær breytingar, sem einkum eru gerðar með þessu frv., eru eftirfarandi: 1. Fækkað er um fulltrúa í ráðinu úr tólf í átta. Rétt er að taka það fram að m.a. er gerð sú breyting að fulltrúar rækjuvinnslu fara úr ráðinu, en þeir fulltrúar hafa mótmælt því og sendu þm. um það erindi nú fyrir jólin. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að sjútvn. taki það erindi og þær skoðanir til athugunar og vil ég ekkert um það segja á þessu stigi. 2. Nýtt lagaákvæði er heimilar Verðlagsráði að gefa verðlagningu á tilteknum fiskitegundum frjálsa er sérstaklega stendur á að mati ráðsins, enda sé um það einróma samkomulag. Það geta vissulega verið þannig aðstæður að rétt sé að gefa verðlagninguna frjálsa þótt það verði vart í mjög mörgum tilvikum. Ef hins vegar er um það eindregið samkomulag í Verðlagsráði, eins og hér er kveðið á um, þótti nefndinni rétt að slíkt væri heimilt. 3. Nýtt lagaákvæði er kveður á um að Verðlagsráðið skuli haga verðákvörðunum sínum þannig að þær stuðli að bættri meðferð afla þannig að ávallt verði tekið mið af gæðum sjávarafla við verðákvarðanir eftir því sem markaðsaðstæður bjóða. 4. Í lögin verði bætt nýju ákvæði þess efnis, að þegar Verðlagsráð vísar ágreiningsatriðum til yfirnefndar skuli fylgja grg. um þau atriði sem samkomulag er um. 5. Ákvæði um skipan sérstakra fulltrúa við verðlagningu á rækju, hörpudiski og grásleppuhrognum verði fellt niður. Því hafa þeir mótmælt, rækjumenn. Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál frekar, en vænti þess að það verði tekið til vandaðrar meðferðar í sjútvn. þingsins. Hér er um að ræða mál sem er flutt að frumkvæði Alþingis og er það vel. Það er unnið af mönnum sem eru tilnefndir af þinginu ásamt hagsmunaaðilum. Vænti ég þess að það fái, sérstaklega með tilliti til þess, skjóta meðferð hér á þingi. Ég vil að lokum leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Það verða örfá orð sem ég ætla að láta falla hér og þau tengjast því atriði að fulltrúar rækjukaupenda eru teknir hér út. Mér sýnist að ekki sé skynsamlegt að standa þannig að málum í ljósi þess að rækjuveiðar hafa verið mjög ört vaxandi við Ísland og fráleitt að tala um að deilulaust hafi verið á þeim vettvangi. Ég vil vekja athygli á því að í ráðinu eru samtals fljótir fulltrúar fyrir síldatsaltendur og sýnist mér nokkuð vel skipað miðað við hlutdeild síldarinnar í framleiðslunni. Ég vil þess vegna beina þeim eindregnu tilmælum mínum til sjútvn. að hún hugleiði hvort ekki sé skynsamlegra að hafa fulltrúa rækjukaupenda innanborðs þegar gengið verður frá þessum lögum.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um selveiðar við Ísland, en frv. þetta var flutt á síðasta þingi. Um það var fjallað í sjútvn. Nd. og n. skilaði nál. og fóru fram verulegar umr. um þetta mál, bæði við 1. umr. þess og 2. umr. Ég tel ekki ástæðu til að ég fari að endurtaka það sem þá kom fram og vil vísa til framsögu minnar á síðasta þingi, en vænti þess að sjútvn. taki þetta mál til umfjöllunar á ný og það takist að setja lög um selveiðar við Ísland. Það er afar brýnt að koma slíkum lögum á og bæta stjórnun þessara veiða. Það má um það deila með hvaða hætti það skuli gert. En ég vísa til þess sem ég sagði um málið á síðasta þingi og vil leggja það til að málinu verði vísað til 2, umr. og hv. sjútvn. Hjörleifur Guttormsson: Herra forseti. Hæstv. ráðh. mælir hér, öðru sinni að ég hygg, fyrir frv. til laga um selveiðar við Ísland og eins og hann gat um var þetta mál nokkuð til umr. á síðasta þingi og komu þá fram sterkar athugasemdir við þetta frv. frá þingmönnum í þessari hv. deild. Ég get út af fyrir sig vísað til þess sem þá kom fram, m.a. af minni hálfu, um þetta mál, en einnig til ítarlegs álits sem hv. 4. landsk. þm. Guðmundur Einarsson flutti sem minnihlutaaðili í sjútvn. Þar komu fram mörg veigamikil rök gegn þessu frv., rök sem aðallega hafa komið frá þeim sem láta sér annt um náttúruverndarmál og vefengja vissa þætti sem tengjast þessu frv. Ég tel þó rétt nú við 1. umr. að vekja athygli hv. sjútvn. á ályktun Náttúruverndarþings, sem haldið var vorið 1984, varðandi þetta frv. Með leyfi forseta vil ég vitna til álits þingsins um setningu laga um selveiðar: „5. Náttúruverndarþing 1984 telur núverandi ástand í selveiðum algerlega óviðunandi og óréttlætanlegt að leyfa útgerð á sel með skotvopnum hvar sem er, svo sem á friðlýstum svæðum og látrum. Náttúruverndarþing telur því aðkallandi að hraðað verði setningu laga um selveiðar hér við land. Varðandi frv. það sem lagt hefur verið fram á Alþingi leggur þingið eindregið til að 3. gr. frv. verði breytt. Hún hljóðar í frv. svo: „ Sjútvrn. skal hafa samráð við eftirtalda aðila um stjórn og skipulagningu selveiða, eftir því sem við á hverju sinni: Náttúruverndarráð, Hafrannsóknastofnunina, Búnaðarfélag Íslands og Fiskifélag Íslands.“ Lagt er til að 3. gr. verði orðuð svo og er þetta orðalag í samræmi við það sem hin stjórnskipaða nefnd er samdi frv., lagði til: Til aðstoðar sjútvrn. um stjórn og skipulagningu selveiða skipar ráðh. nefnd til tveggja ára í senn og skal hún skipuð fimm mönnum. Skal einn nm. skipaður samkvæmt tilnefningu Náttúruverndarráðs, einn samkvæmt tilnefningu Hafrannsóknastofnunar, einn samkvæmt tilnefningu Búnaðarfélags Íslands, einn samkvæmt tilnefningu Fiskifélags Íslands, en einn án tilnefningar. Ráðh. skipar formann nefndarinnar úr hópi þessara fimm manna. Tillagna nefndarinnar skal leitað vegna setningar reglna og annarra ákvarðana er varða selveiðar og ber nefndinni að gera tillögur til sjútvrn. um hvað eina er hún telur ástæðu til í sambandi við stjórn og skipulagningu selveiða.“ Í lok ályktunar Náttúruverndarþings sagði síðan: „Að öðru leyti tekur þingið ekki afstöðu til frv., enda ekki haft tækifæri til að kynna sér það.“ Frv. þetta var, fyrir skömmu hygg ég, fram komið þegar þingið var haldið og alla vega ekki, og þó kann það nú að vera missagt hjá mér, en í öllu falli var frv. ekki sérstaklega kynnt fyrir Náttúruverndarþingi, en Náttúruverndarráð hafði vissulega haft það til athugunar og að ég hygg ályktað um málið. Þetta er veigamikið ágreiningsefni, sem þarna er á ferðinni, og ég hvet mjög eindregið til þess að fallist verði á það sjónarmið sem fram kom hjá nefndinni sem samdi frv. í upphafi og sem Náttúruverndarþing, sem æðsta samkoma varðandi náttúruverndarmálefni í landinu, túlkaði á þessari samkomu sinni, 5. Náttúruverndarþingi 1984. Starfsemi svokallaðrar hringormanefndar hefur tengst, sem eðlilegt er, umræðu um þetta mál og víða komið fram mjög hörð gagnrýni á það fyrirkomulag sem tekið var upp með skipan hennar og störfum sem hún hefur beitt sér fyrir frá árinu 1979 að telja, en það var í tíð hv. þm. Kjartans Jóhannssonar sem sjútvrh., hv. 3. þm. Reykn., að þessi nefnd var sett á laggirnar sem hefur beitt sér fyrir herferð gegn selastofninum við landið á þann hátt að mjög hefur verið gagnrýnt og þar sem ekki er tekið tillit til fræðilegra niðurstaðna, og raunar allsendis ónógar rannsóknir sem liggja fyrir varðandi selastofnana við landið, þannig að hægt sé að fullyrða með þeim hætti sem gert hefur verið að það samhengi sé til staðar varðandi hringorm í fiski og stærð og fjölda sela við Ísland. Ég vil líka leyfa mér að nefna hér að frá einum mætum manni hef ég fengið afrit af bréfum sem borist hafa hæstv. sjútvrh. og fleiri aðilum, en það er bóndi í Barðastrandarsýslu, í Miðjanesi, Játvarður Jökull Júlíusson, sem er höfundur þess. Hann sendi hæstv. sjútvrh. bréf um þetta efni 1. okt. 1984 og mér hefur borist frá honum afrit af þessu bréfi þar sem hann fer mjög hörðum gagnrýnisorðum um þetta frv. og telur að með því sé gengið mjög á hlut bænda í landinu að því er varðar selastofninn og hefðbundið tilkall þeirra til selsnytja sem hlunninda. Ég ætla hér ekki, þar sem það er afrit af bréfi til hæstv. ráðh. sem ég hef undir höndum, að fara að vitna til þess, en höfundur þess hefur hins vegar óskað eftir því við mig að bréfi þessu verði komið á framfæri við sjútvn. þingsins og við þeirri ósk mun ég verða. En einnig sendi hann erindi sem þessu fylgdu, m.a. mótmæli frá aðalfundi Búnaðarfélags Reykhólahrepps frá 24. júní 1984 svo og erindi sem hann sendi þm. Vestfjarðakjördæmis um þetta mál 3. maí 1984 og sérstakt erindi, sem lýtur að þessu máli einnig, sent iðnaðardeild Sambandsins 24. júlí 1984. Játvarður Jökull Júlíusson er selveiðum nákunnugur og talar af þekkingu um þessi mál sem hlunnindabóndi og ég tel nauðsynlegt að hv. sjútvn. þessarar deildar fái aðgang að röksemdum hans og fari yfir þær þegar mál þetta verður tekið fyrir á vettvangi n. Það er einnig að finna af hans hálfu ekki aðeins gagnrýni á ýmis atriði frv. eins og þau liggja fyrir, heldur einnig ábendingar um nokkur atriði sem þurfi að koma fram í nýrri löggjöf um selveiðar við Ísland, atriði sem ekki er að finna í þessu frv. Þannig hygg ég að umsögn hans sé verulegur fengur fyrir sjútvn. þingsins. Ég tek undir það að full ástæða er til þess að reynt verði að ganga frá nýrri löggjöf um selveiðar við Ísland. Þessi mál eru í slæmu horfi eins og nú er. Hlutur hringormanefndar er ekki góður og utan við eðlilegar reglur um þessi efni, þar sem framkvæmdavaldið hefur tekið sig til og falið þessari nefnd að standa fyrir eyðingu sela þannig að mjög er umdeilt svo að ekki sé meira sagt. Ég hvet sem sagt til þess, herra forseti, að það verði reynt að skoða þessi mál opnum huga og menn reyni að finna þá skipan þessara mála sem líklegt er að friður megi takast um, jafnframt því sem nauðsynlegt er að efla rannsóknir á selastofnum við Ísland þannig að hægt sé að byggja stjórnun á þessum dýrastofni á sem fyllstri og bestri þekkingu.



Herra forseti. Eins og hér kemur fram í grg. var þetta frv. flutt á síðasta þingi og er flutt að nýju núna óbreytt. Mig langar til að rifja aðeins upp það sem tími vannst til að fjalla um þetta mál á síðasta þingi vegna þess að það hjálpar mönnum kannske til að rifja upp hvar málin stóðu. Það urðu talsverðar umr. um breytingu sem ráðh. eða rn. gerði á frv. frá því sem nefnd, sem skipuð hafði verið til að semja þetta frv., lagði til. Þar var um að ræða breytingar á 3. gr. frv. Í umræddri nefnd áttu sæti Björn Dagbjartsson, forstjóri Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, Agnar Ingólfsson prófessor, tilnefndur af Náttúruverndarráði, Árni G. Pétursson hlunnindaráðunautur, tilnefndur af Búnaðarfélagi Íslands, og Jón B. Jónasson, skrifstofustjóri í sjútvrn., sem jafnframt var formaður nefndarinnar. Nefndin skilaði frv.-drögum til rn. Þar var lagt til að 3. gr. frv. hljóðaði svo: „Til aðstoðar sjútvrn. við stjórn og skipulagningu selveiða skipar ráðh. nefnd til tveggja ára í senn og skal hún skipuð fimm mönnum. Skal einn nm. skipaður skv. tilnefningu Náttúruverndarráðs, einn skv. tilnefningu Hafrannsóknastofnunar, einn skv. tilnefningu Búnaðarfélags Íslands, einn skv. tilnefningu Fiskifélags Íslands en einn án tilnefningar. Ráðherra skipar formann nefndarinnar úr hópi þessara fimm manna. Tillagna nefndarinnar skal leitað vegna setningar reglna og annarra ákvarðana er varða selveiðar og ber nefndinni að gera tillögur til sjútvrn. um hvað eina er hún telur ástæðu til í sambandi við stjórn og skipulagningu selveiða.“ Í frv.-drögum þessarar stjórnskipuðu nefndar var svohljóðandi aths. við 3. gr.: „Í 3. gr. er gert ráð fyrir stofnun nefndar sem sé rn. til aðstoðar um skipulag og stjórn selveiða. Nefnd þessi er hugsuð þannig að í henni séu aðilar frá samtökum og stofnunum sem selveiðar snerta með mismunandi hætti. Er ljóst að sjútvrn. þyrfti fyrir allar veigameiri ákvarðanir varðandi selveiðar að hafa samráð við þau samtök og stofnanir, sem nefndar eru í þessari grein, og því heppilegast að setja á laggirnar nefnd skipaða fulltrúum þessara aðila þannig að samráð og samstarf allra viðkomandi aðila yrði sem best tryggt. Rn. mundi leita umsagnar nefndar þessarar varðandi ákvarðanir, sem það tæki um selveiðar, og eins mundi nefndin að eigin frumkvæði koma með tillögur og ábendingar um atriði sem að þessum málum lytu.“ Síðan gerist það að í frv. sem sjútvrh. lagði fyrir þingið var gerð breyting á 3. gr. til þess vegar sem er í frv. sem nú liggur fyrir, þ.e. að sjútvrn. skal hafa samráð við eftirtalda aðila um stjórn og skipulagningu selveiða eftir því sem við á hverju sinni: Náttúruverndarráð, Hafrannsóknastofnun, Búnaðarfélag Íslands og Fiskifélag Íslands. Þarna er sem sagt gerð nokkuð veigamikil breyting um samráðsskyldu eða þá aðstoð sem ráðh. á að hafa í sambandi við setningu reglugerða og aðrar aðgerðir varðandi þessi lög. Ég tel að það sé ástæða til að veita því athygli. Nú er ég alls ekki neinn talsmaður þess að settar séu á laggirnar nefndir í öllum tilvikum. Það fer eftir eðli máls hverju sinni hvernig stjórn er skynsamlegt að setja yfir það. Ég held hins vegar að hér sé rangt að staðið. Hér er verið að leita sátta í löngu og stundum ströngu ágreiningsmáli milli fjölmargra aðila í samfélaginu. Við höfum fordæmi fyrir því og kunnugir telja ágæta reynslu af formlegri ráðgjafarnefnd, þar sem um er að ræða ráðgjafarnefnd um fiskveiðistefnu, þ.e. nefnd sem hefur verið ráðh. formlega til ráðuneytis og raunar á ýmsum sviðum haft forgöngu um mótun fiskveiðistefnu sem við þekkjum af undanförnum misserum. Ég tel að í selveiðimálinu sé skynsamlegt að leita þessarar leiðar um samráð og sættir, sem augljóst er af tillögum hinnar stjórnskipuðu nefndar að hugur allra þeirra aðila stóð til, enda kemur í ljós að þessi veigamikla breyting, sem ráðh. hefur gert frá drögum nefndarinnar, fær misjafnar undirtektir. Þegar málið var sent út til umsagnar á síðasta þingi kom umsögn frá Náttúruverndarráði þar sem tekið var þannig til orða, með leyfi forseta: „Náttúruverndarráð leggur eindregið til að 3. gr. frv. verði færð í fyrra horf og er þá samþykk frv., en nái sú breyting ekki fram að ganga telur ráðið að endurskoða verði ýmsar greinar þess, t.d. 6. og 8. gr.“ Það er sömuleiðis gerð athugasemd í umsögn Búnaðarfélags Íslands. Þar er sagt, með leyfi forseta: „Með því að málefni er varða selveiðar hafa verið undir stjórn landbrn. og athugasemdir hafa ekki verið við það gerðar, þá getur stjórn Búnaðarfélags Íslands ekki fallist á þá breytingu sem 1. gr. frv. fjallar um.“ síðan kemur: „Þá er það álit stjórnarinnar að heppilegra sé að til staðar sé ráðgefandi nefnd sem fjalli um mál er varða selveiðar, svo sem lagt er til í 3. gr. frv. þess er hin stjórnskipaða nefnd samdi.“ Þarna kemur aftur þetta sama sjónarmið frá veigamiklum aðila í þessu máli, aðila sem full ástæða er til að leita sáttar og samstöðu með. Því tel ég að menn eigi að hugsa sig mjög vandlega um varðandi þessa 3. gr. Í umsögn hringormanefndar, þar sem fjallað er um drög að frv. um selveiðar, er ekki tekin afstaða til 3. gr. Þar er henni lýst á ýmsan hátt og spjallað um hana almennum orðum, en það er ekki tekin afstaða til þessarar veigamiklu breytingar sem gerð er frá drögum hinnar stjórnskipuðu nefndar. Það vekur athygli þar sem formaður hringormanefndar og sá sem undirritar bréfið er raunar einn nefndarmanna úr þessari margumtöluðu nefnd og stendur sem slíkur að þeirri tillögu að formleg samráðsnefnd sé sett á fót. Af þessum ástæðum og ýmsum fleiri tel ég að það þurfi að skoða þetta mál betur, afla óyggjandi afstöðu t.d. hringormanefndar um þetta veigamikla atriði og freista þess að færa frv. til þess horfs sem hin stjórnskipaða nefnd samþykkti. Þetta leiðir hugann að ýmsum atriðum öðrum. Þetta leiðir t.d. hugann að því hvar Náttúruverndarráð stendur í raun þegar á döfinni eru átakamál í íslensku samfélagi. Mönnum þykir ágætt að hafa Náttúruverndarráð og minnast þess í hátíðarræðum og 17. júnísamkomum ef verið er að bjarga einhverju eða vernda eitthvað sem ekki er í neinni hættu. En síðan gerist það hverju sinni sem hagsmunir rekast á, að þrátt fyrir löggjöf og reglugerðir á þessu sviði virðist Náttúruverndarráð eiga mjög undir högg að sækja. Sjónarmið Náttúruverndarráðs og sjónarmið náttúruverndar og verndar lífríkisins virðist þrátt fyrir alla góðsemina í hátíðarræðunum eiga mjög undir högg að sækja. Það er spurning, sem menn verða að velta fyrir sér líka í þessu sambandi, hvaða þunga álit Náttúruverndarráðs eigi að hafa í þessu máli. Í Náttúruverndarráði er saman komin umtalsverð þekking í þessum efnum og þar eru þegar túlkuð sjónarmið mjög margra mismunandi aðila þannig að ég held að menn hljóti að taka afstöðu Náttúruverndarráðs mjög sterklega til athugunar. Ég ætla ekki að gera þetta mál lengra. Það er margt um þetta hægt að segja. Það er hægt að ræða um hvernig staðið hefur verið að þessum málum hingað til og á því hafa menn mismunandi skoðanir. Ég ætla að láta mér nægja að gera þessa athugasemd við frv. sem slíkt en mun síðan eiga aðild að umfjöllun þess í hv. sjútvn. og væntanlega fjalla þá nánar um þetta mál við 2. umr.



Herra forseti. Ég fagna því að þetta frv. um selveiðar við Ísland er endurflutt á þessu þingi af sjútvrh. Fram til þessa höfum við haft í íslenskum lögum aðeins fá og mjög fátækleg ákvæði um selveiðar, m.a. í lax- og silungsveiðilögunum. Það er því vissulega orðið tímabært að hér verði sett heildarlöggjöf um selveiðar við Ísland. En hvers vegna er það? Það er vegna þess að hér erum við að fást við mál sem er miklum mun stærra en menn hafa almennt áttað sig á. Hér erum við að fást við mál sem í sjálfu sér er mjög alvarlegt. Ég vil minna á það við þessa umr. að á síðasta þingi beindi ég fsp. til sjútvrh. þar sem ég spurðist fyrir um það hvert væri að bestu manna yfirsýn það tjón sem ætla mætti að stafaði af hringormi í fiski við Ísland. Í upplýsingum, sem voru byggðar á áliti færustu sérfræðinga í þessum efnum, kom fram sú viðurhlutamikla og uggvænlega staðreynd að tjónið, sem hringormur í fiski veldur íslenskum sjávarútvegi, er áættað að jafngildi á ári hverju hvorki meira né minna en aflaverðmæti a.m.k. 20 togara okkar allt árið, eða fjórðungs togaraflotans. Hér er um mjög alvarlega og uggvænlega staðreynd að ræða. Við höfum átt í miklum erfiðleikum Íslendingar í okkar sjávarútvegi á síðustu árum. Það kom glögglega fram hér í gær í umr. utan dagskrár þar sem á það var réttilega bent hve alvarlegt ástandið væri orðið í sjávarútveginum og hvílíkt atvinnuleysi hefði af þeim sökum skapast í sjávarplássum víða um land, ekki síst á suðurnesjum. Menn ræddu hér í gær utan dagskrár á fundi í Sþ. um ýmsar leiðir og ýmsar úrbætur sem hugsanlegar væru í þessu efni. Þar er róðurinn þungur og þungt fyrir fæti. Á sama tíma gerist það síðustu árin að á íslenskan sjávarútveg er lögð sú þunga byrði sem við getum raunar kallað hringormaskatt, jafngildi aflaverðmætis 20 togara. Menn sjá það í hendi sér hvílíkar hagsbætur mætti fá fram ef unnt væri að draga úr þessu mikla tjóni þannig að íslenskur sjávarútvegur yrði ekki árlega fyrir þeim áföllum sem stafa frá lífkerfi náttúrunnar á þessu sviði. Þess vegna ber að fagna því að nú er í bígerð að setja heildarlöggjöf um stjórnun mála á þessum vettvangi. Vitanlega verður á grundvelli þeirrar löggjafar eitt meginmarkmiðið að koma í veg fyrir að þessi óheillaþróun haldi áfram svo að íslenskur sjávarútvegur megi þó njóta einhverra meiri hagsbóta en hann hefur notið á þessu sviði. Það atriði frv. sem aðallega hefur verið til umr. hér að þessu sinni er það ákvæði 3. gr. að sjútvn. skuli hafa samráð við ýmsa aðila um selveiðar. Það hefur verið gagnrýnt að hér skuli ekki starfa sérstök ráðgjafarnefnd. Ég get nú ekki séð að það skipti í sjálfu sér ýkja miklu máli hvort við tölum hér um ráðgjafarnefnd eða um samráð við ákveðna aðila. Meginatriðið er eins og segir nú í 3. gr. að sjútvrn. skal hafa samráð við ýmsa hagsmunaaðila um stjórn og skipulagningu selveiða, eftir því sem við á hverju sinni. Hér er fyrst talið Náttúruverndarráð. Er það vel vegna þess að vitanlega verðum við jafnan að ganga hér fram með fullri gát. Engum dettur í hug að þetta frv. sé samið og verði væntanlega samþykkt hér til þess að útrýma selastofninum við Ísland, en á því sjónarmiði þótti mér örla í umr. um þessi mál hér á þingi á síðasta ári. Það er vitanlega ekki ætlunin. Ætlunin er að sjá svo um að gætt verði fyllstu náttúruverndar- og vísindasjónarmiða við selveiðar. Þess vegna er það vel að það skal hafa samráð við Náttúruverndarráð um hvernig staðið er að selveiðum við Ísland. Þar að auki Hafrannsóknastofnunina, Búnaðarfélag Íslands og Fiskifélag Íslands. Hér er gert ráð fyrir því að um náið samstarf rn. sé að ræða við þær stofnanir og samtök sem ég nefndi og talin eru upp í 3. gr. Í því felst að leitað yrði álits og umsagnar sérfræðinga eða skipaðra fulltrúa þessara aðila um skipulag, stjórnun og meiri háttar ákvarðanir allar varðandi selveiðarnar. Færi það eftir eðli máls hverju sinni til hverra væri leitað. Þetta kemur skýrt fram í aths. frv. við 3. gr., þannig að enginn þarf að velkjast í vafa um það að við framkvæmd selveiða verður vitanlega leitað álits náttúruverndarmanna og þess gætt að hafa jafnan að leiðarljósi vísindalegar niðurstöður um viðhald selastofnanna við Ísland hverju sinni. Með þessari grein á að vera vel fyrir málum séð. Og þar skiptir í rauninni sáralitlu hvort við köllum þetta ráðgjafarnefnd úr því að hér er lögbundin skylda til samráðs. Það er meginatriðið. Síðan er það annað mál að við þurfum að leggja meira fé í það og leggja á það meiri áherslu að rannsaka vísindalega vöxt, viðgang og lifnaðarhætti selastofnanna við Ísland svo að við vitum hverju sinni hvernig ástandið er þar, hvað stofninn þolir miklar veiðar hverju sinni og hver viðkoman er. Ég vil aðeins minna á það að veiðimyndin í selveiðum hefur gjörbreyst á síðustu árum. Allt fram til 1977 var selveiðin við Ísland að meðaltali 6500–7500 dýr árlega. Síðan gerist það að saman fara duttlungar tískunnar og ábendingar náttúruverndarmanna, að mörgu leyti mjög réttmætar, frægra leikkvenna úti á meginlandi Evrópu og annarra aðila sem mikið er tekið eftir í fjölmiðlum. Mikill áróður hófst skyndilega gegn selveiðum. En hann beindist náttúrlega ekki gegn selveiðum við Ísland, ég undirstrika það, heldur gegn kópadrápi á grimmúðlegan máta á íshjara við Kanada og Noregsstrendur. Afleiðingin varð sú að eftirspurn eftir selskinnum hríðféll og selaafurðir urðu nánast verðlausar. selkjötið er nánast ósöluhæf vara. Að vísu getur það breyst með vaxandi loðdýrarækt í landinu en verð á selskinnum hefur verið í lágmarki. Afleiðingin er sú að undanfarin ár hefur veiðin ekki verið nema um helmingur eða tæplega það af því sem áður var, eða u.þ.b. 3000 dýr árlega. Þessi tekjustofn bænda hefur því mjög skerst, en stofninn hefur á hinn bóginn vaxið verulega. Það má því segja að frá náttúruverndarsjónarmiðum sé mjög vel að honum búið einfaldlega vegna þeirra markaðsskilyrða sem ég nefndi. En síðan kemur hringormadæmið inn í þessa mynd, það gífurlega tjón sem íslenskur sjávarútvegur, ekki síst saltfiskvinnslan, á við að búa. Við höfum m.a. fengið endursenda heilu skipsfarmana frá Portúgal með ærnum tilkostnaði á síðasta ári einmitt vegna hringorma sem ekki höfðu verið fjarlægðir. Hér er því ekki aðeins um náttúruverndarmál að ræða heldur gífurlegt fjárhagsmál og mjög stórt atvinnuspursmál fyrir íslenskan sjávarútveg og það fólk sem vinnur í verstöðvum landsins. Við verðum þess vegna að freista þess að hafa jafnvægi hvað þessa hagsmuni snertir en hafa það þó að leiðarljósi að bæta hér úr hvað varðar hringormapláguna sem svo mjög hefur herjað á síðustu árum vegna fjölgunar selsins.



Herra forseti. Það frv. sem ég mæli nú fyrir er flutt hér þriðja sinni á Alþingi. Þetta mál er þess vegna þekkt hér og ástæðulaust að hafa um það langa framsöguræðu. Þetta mál hefur þegar hlotið mikinn stuðning samtaka fatlaðra í landinu vegna þess að hér er hreyft stóru réttinda- og hagsmunamáli þeirra. Frv. felur í sér breytingu á lögum nr. 67/1971, um almannatryggingar, með síðari breytingum og er flutt af mér og þm. Guðrúnu Helgadóttur og Steingrími J. Sigfússyni. Í 1. gr. segir: „Úrskurður tryggingayfirlæknis,“ en frv. fjallar einkum um úrskurði hans og vinnubrögð, „tekur gildi strax og hann liggur fyrir og frá þeim tíma er örorka skapaðist. Nú er viðkomandi öryrki óánægður með úrskurð tryggingayfirlæknis og getur þá óskað eftir skriflegri greinargerð læknis um forsendur matsins. Þeirri greinargerð ásamt athugasemdum skal öryrkinn síðan vísa skriflega til úrskurðar örorkumatsnefndar. Í örorkumatsnefnd eiga sæti þrír menn, en auk þeirra skulu tilnefndir þrír varamenn. Þessir skipa fulltrúa í örorkumatsnefnd: 1. Samtök öryrkja tilnefna einn mann. 2. Hæstiréttur tilnefnir einn mann. Hann skal vera læknir og vera formaður matsnefndarinnar. 3. Heilbr.- og trmrn. tilnefnir einn mann. Allir þessir aðilar tilnefna og varamenn auk aðalmanna. Nefndin skal í störfum sínum taka tillit til sömu þátta og tryggingayfirlæknir við úrskurð örorkumats. Þá skal nefndin einnig taka tillit til félagslegra sjónarmiða við úrskurði sína. Ráðherra setur nánari ákvæði um starfssvið nefndarinnar í reglugerð.“ Nýmæli þau, sem felast í greininni, eru einkum tvö. Í fyrsta lagi það að tryggingayfirlæknir skuli ekki vera einvaldur um úrskurði á örorku. Eins og þetta er nú í lögum um almannatryggingar hefur tryggingayfirlæknir einn alfarið þetta vald og það er ekki hægt að áfrýja úrskurði tryggingayfirlæknis til eins eða neins. Sá öryrki, sem hefur verið metinn af tryggingayfirlækni, við skulum segja, 65% öryrki og er óánægður með matið, getur undir engum kringumstæðum leitað réttar síns nema til endurmats hjá sama tryggingayfirlækni eftir eitt ár. Hér er um að ræða algerlega óvenjulega málsmeðferð í okkar þjóðfélagi. Þess vegna er það sérkennilega ákvæði í lögum um almannatryggingar að Alþingi skal setja lög um tryggingadómstól. Þetta lagaákvæði hefur aldrei verið framkvæmt. Alþingi hefur ekki sett lög um tryggingadómstól né heldur fjallað um þann möguleika að setja hér upp tryggingadómstól. Af þeim ástæðum er hér lagt til að þegar öryrki er óánægður með úrskurð tryggingayfirlæknis geti hann leitað til örorkumatsnefndar skv. 1. gr. þessa frv. Þetta er í raun nýmæli nr. 1 í þessu frv. Annað nýmæli er það að gert er ráð fyrir því í frv. að ekki einasta skuli framkvæma læknisfræðilegt mat á ástandi öryrkjans, heldur skuli einnig taka tillit til félagslegra sjónarmiða við úrskurði örorkumatsnefndar. Hér er um að ræða nýmæli sem er í samræmi við tryggingalöggjöf grannlanda okkar. Í rauninni er það fráleitt miðað við allar venjur í okkar félagslegu þjónustu að takmarka mat á möguleikum öryrkja og fötlun hans einvörðungu við læknisfræðilegt sjónarhorn. Í grg. með frv., eins og það var á 106. löggjafarþinginu, segir svo, með leyfi forseta: „Á 105. löggjafarþinginu var flutt stjfrv. sem gerði ráð fyrir því að breyting yrði gerð á ákvæðum almannatrygginga um örorkumat. í frv. var miðað við að örorkumat væri alltaf framkvæmt af örorkumatsnefnd þriggja starfsmanna Tryggingastofnunar ríkisins. Við umr. um málið á Alþingi kom fram að þm. töldu óeðlilegt að láta nefnd annast þetta verk í öllum tilvikum, - eðlilegra væri að setja á laggirnar áfrýjunarnefnd, en úrskurður væri áfram í höndum tryggingayfirlæknis. Þetta frv., sem hér er nú flutt, tekur tillit til þessara sjónarmiða. Í núgildandi lögum er tryggingayfirlæknir einvaldur um úrskurði örorkumats. Það verður að teljast óeðlilegt fyrirkomulag, annars vegar frá sjónarmiði viðskiptamanna trygginganna og hins vegar frá því sjónarmiði að enginn einn maður getur sem skyldi borið ábyrgð á svo þýðingarmiklum þætti í tryggingakerfinu. Því er hér lagt til að skipuð verði úrskurðarnefnd þriggja manna.“ Þetta mál var upphaflega flutt fyrir þremur þingum og þá sem stjfrv. með stuðningi þáv. aðila að ríkisstj. Í grg. með málinu á því þingi sagði m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vaxandi óánægju hefur gætt á undanförnum árum með fyrirkomulag og ákvörðun örorkumats hjá Tryggingastofnun ríkisins. Bent hefur verið á ýmsar leiðir til úrbóta, m.a. þá sem hér er lagt til að reynd verði. Endurskoðunarnefnd laga um almannatryggingar kannaði fyrir nokkrum árum afstöðu yfirmanna stofnunarinnar, þ. á m. flestra deildarstjóra og tryggingayfirlæknis, til þessa atriðis. Meðal þeirra, sem tjáðu sig um þetta, var tryggingayfirlæknir. Taldi hann, eins og allir sem tjáðu sig um fyrirkomulag örorkumats, að eðlilegt væri að taka tillit til fleiri atriða en læknisfræðilegra þegar örorkustig væri ákveðið. Menn virtust almennt séð sammála um að við slíkt mat yrði að taka mið af a.m.k. þremur ákvarðandi atriðum, þ.e.a.s. 1) líkamlegri eða andlegri heilbrigði, 2) tekjuöflunarfærni við óbreytt ástand skv. tölul. 1 og loks 3) félagslegum aðstæðum einstaklinga, þ. á m. fjárhagslegri þörf miðað við fjölskyldubyrði, heimilisástæður o. fl. Þar eð segir í 3. mgr. 12. gr. laga nr. 67/1971 að tryggingayfirlæknir meti örorku þeirra, sem sæki um örorkubætur er lagabreyting í þá veru, sem hér er lögð til, nauðsynleg eigi að reyna hér nýjar leiðir.“ Frvgr. skýrir sig að öðru leyti sjálf, herra forseti, og ekki þörf á því að setja á um þetta mál langar ræður. En að lokum vil ég segja þetta: Ég tel að það sé ekkert óeðlilegt við það þó að það þurfi að endurflytja mál einu sinni eða tvisvar hér á hv. Alþingi til þess að þingheimi gefist kostur á því að virða málið fyrir sér og meta allar aðstæður. Ég tel hins vegar að þetta mál sé orðið svo rætt hér á hv. Alþingi, m.a. í hv. heilbr.- og trn., að það sé ástæða til að fara fram á það við nefndina að hún afgreiði málið. Ef nefndin er á móti því fyrirkomulagi sem hér er lagt til á nefndin að leggja til að frv. verði fellt. Ef nefndin vill fara aðra leið í þessu efni á nefndin að gera tillögu um aðra leið. Það er óþarft og óeðlilegt að láta þetta mál liggja óafgreitt á þessu þingi eina ferðina til. Ég skora þess vegna á hv. heilbr.- og trn. að taka afstöðu til þessa atriðis því að það er óþolandi frá sjónarmiði Alþingis, en þó sérstaklega frá sjónarmiði samtaka fatlaðra, að mál af þessu tagi liggi hér óafgreitt þing eftir þing, þriðja þingið í röð. Þessari áskorum minni beini ég til hv. heilbr.- og trn. sem ég legg til að fái málið til meðferðar og að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.



Herra forseti. Í upphafi þessa fundar kvaddi sér hljóðs um þingsköp hv. 5. þm. Vestf. og vakti athygli á því að skv. fjarveruskrá í dag eru fjarverandi úr þinginu 15 þingmenn eða fjórðungur þingheims, auk þess eru hér inni nokkrir varamenn. Og ég verð að segja að miðað við allar aðstæður er það mikið álitamál hvort þingið er starfhæft þegar svona er að hlutunum staðið, þegar þess er auk þess gætt að formaður og varaformaður þingflokks Sjálfstfl. eru utan þings, og formaður og varaformaður þingflokks Framsfl. eru utan þings og hæstv. forseti Sþ. er utan þings. Ég tel að fjarvistir af þessu tagi séu í rauninni með öllu óeðlilegar og það þurfi að skipuleggja þessa hluti miklu betur en gert hefur verið. Ég fer fram á það við starfandi hæstv. forseta Nd. að hann beiti sér fyrir því að kallaður verði saman fundur forseta þingsins til að svara þeirri spurningu: Er þetta við hæfi? Er Alþingi starfhæft með fjarvistum af þessum toga? Vænti ég þess að hæstv. forseti Nd. geti greint fá niðurstöðum forsetafundar um þetta efni áður en þingfundur hefst hér á ný á morgun. 



Herra forseti. Þar sem ég gegni nú störfum sem formaður þingflokks Sjálfstfl. - ég er þrautavaraformaður þess þingflokks - þykir mér rétt að gera stutta athugasemd vegna þess að hér hafa tveir hv. þm. stigið í ræðustól í dag og með réttu vakið athygli á því að margir þm. eru fjarverandi. Af ræðum þeirra mátti skilja svo að hér væri um óeðlileg forföll að ræða og þm. væru að vanrækja sín skyldustörf með því að vera fjarverandi. Nú vita báðir hv. þm. betur. Það er vitað að vegna undirbúnings Norðurlandaráðsþings, sem á að halda hér í Reykjavík um mánaðamótin febrúar-mars, eru allmargir nefndafundir nú á þess vegum. Við getum alveg deilt um gagnsemi Norðurlandaráðs og ég er alveg tilbúinn að taka upp umr. um það hér einhvern tíma, en Alþingi Íslendinga tekur þátt í þeirri stofnun og allmargir þm. úr öllum flokkum eru á nefndafundum í tengslum við þetta væntanlega Norðurlandaráðsþing. Það hittist enn fremur svo á að þing Evrópuráðsins, sem Alþingi Íslendinga er einnig aðili að, heldur þingfundi nú þessa daga. Ég býst við að það sé frekar sjaldgæft að þessar tvær alþjóðastofnanir, sem Alþingi Íslendinga er aðili að, haldi fundi samtímis. Þeir hv. þm. sem eru fjarverandi, þ. á m. bæði hæstv. forseti Sþ. og hæstv. forseti þessarar deildar, formenn þingflokka og fleiri, eru staddir á öðru hvoru þessara þinga. Þetta fannst mér nauðsynlegt að kæmi fram þannig að þessi umr. skilji það ekki eftir í hugum þeirra sem á hlýða að þm. séu að drýgja einhverjar vanrækslusyndir með því að vera ekki á þingfundum hér í dag og reyndar mestalla þessa viku.



Út af þeim umr., sem hér hafa átt sér stað um fjarveru þingmanna, eru það að mati forseta réttar ábendingar og athugasemdir að óvenjumikill fjöldi hv. þdm. er með fjarvistarleyfi, fjarvistarbeiðni, eins og það er nú orðað. Hvort það er meira nú en oft hefur verið áður skal ekkert mat á lagt af minni hálfu. En allt hefur þetta nú gengið eðlilega að mér finnst í dag þrátt fyrir fjarveru allra þessara ágætu hv. þm. og vart undan því að kvarta í bili a.m.k. En varðandi hitt atriðið, sem hv. 3. þm. Reykv. beindi til mín um að ég beitti mér fyrir fundi með forsetum og skilaði áliti helst fyrir byrjun þingfundar á morgun, er þess að geta að það er afskaplega erfitt um vik fyrir mig þar sem bæði forseti Nd. og forseti Sþ. eru fjarverandi og verða líklega ekki komnir til landsins fyrr en undir helgi. En eigi að síður skal ég koma öllum þessum skilaboðum á framfæri. Ég skal beita mér fyrir því þegar aðalforsetar koma til landsins að haldinn verði fundur með þingflokksformönnum og forsetum þar sem þessi mál verða öll rædd. Ég tek mjög undir það að nauðsynlegt er að þarna verði gerð frekari skil á milli hvað menn telja eðlilegt og óeðlilegt. Hvort menn telja þingið starfhæft með svo miklum fjarvistum, það ætla ég ekki að leggja mat á að þessu sinni.



Herra forseti. Ég vil fyrst bera af mér það sem hv. 4. þm. Reykv. sagði að ég hefði gert, að ég hefði látið að því liggja að þm. væru að vanrækja sín störf. Það sem ég lét að liggja er að mér sýnist að þeir geti ekki sinnt samtímis því starfi að vera á þingi erlendis og innanlands. Því valda samgöngur og fjarlægðir. Ég vil vekja athygli á 34. gr. þingskapa, með leyfi hæstv. forseta: „Skylt er þm. að sækja alla þingfundi nema nauðsyn banni. Forföll skal tilkynna forseta svo fljótt sem unnt er og metur hann nauðsynina. Heimilt er forseta að veita þm. brottveruleyfi, þó eigi lengur en tvær nætur að nauðsynjalausu, nema deildin samþykki.“ Þessi þingsköp hafa aldrei gert ráð fyrir þeim möguleika að þm. gætu verið erlendis allt að viku án þess að kalla inn varamann. Ég vil vekja á því athygli að það fer enginn ráðh. af landi brott án þess að þurfa að afhenda sitt vald að fullu til einhvers annars sem er eftir í landinu. Að sjálfsögðu skiptir það engu máli hvort forseti Nd. eða forseti Sþ. er erlendis. Valdið er hér heima hjá þeim sem eftir eru og hafa verið kosnir til þeirra starfa. Það þýðir ekki að skjóta sér á bak við það að vegna fjarveru þessara manna geti forsetar ekki sest niður og rætt málin. Ég tel það alveg ófært að gera ráð fyrir því að hægt sé að standa eðlilega að þingfundum og nefndarstörfum ef rúmlega 1/4 þingmanna er fjarverandi. Mér finnst að forsetar þingsins verði að setjast niður og ganga frá því máli í eitt skipti fyrir öll hvenær þeir telja að kalla beri inn varamann ef þm. fara utan. Hér hafa sumir kallað inn varamenn, aðrir ekki. Það virðist vera geðþóttaákvörðun þm. E.t.v. fer það eftir því hvort þeim líkar vel við sinn varamann, ég veit það ekki. En það er hætt við því að lengi sé hægt að finna sér erindi til útlanda. Þess vegna finnst mér að það hljóti að vera tími til kominn að forsetar þingsins gangi frá því í sínum samþykktum og þyrfti að koma því inn í þingsköp Alþingis hvenær beri að kalla inn varamann undir slíkum kringumstæðum.



Herra forseti. Ég stend nú aðallega upp til að bera af mér þær sakir sem hér voru bornar fram af 4. þm. Reykv. um að ég væri að ásaka þm. fyrir að vanrækja skyldustörf. Það er ómerkilegur útúrsnúningur og ég vísa því til föðurhúsanna. Ég vissi ekki til þess að þingflokkarnir kysu fleiri en tvo formenn, þ.e. formann og varaformann. Ég vissi ekki af þeirri nýlundu sem hafði verið tekin upp í Sjálfstfl. að kjósa þrautavaraformann. Kannske er það regla sem ætti að taka upp í öðrum þingflokkum. En þá þyrfti að birta skrá yfir þá líka í þingmannatalinu þannig að maður gæti vitað að hverjum ætti að snúa sér varðandi þinghaldið, t.d. í sambandi við mál sem kom hér upp í dag, að iðnrh. óskaði eftir því að flytja hér skýrslu um orkumál og áttu að fara fram umr. um það á morgun að hans ósk. Þegar ég fór að leita að viðmælendum í stjórnarliðinu hafði ég ekki við neinn að tala í forustusveit þingflokka stjórnarliðsins vegna þess að formenn og varaformenn stjórnarflokkanna eru báðir fjarverandi. Hér eru fjarverandi í dag forseti Sþ., forseti Nd., formaður þingflokks Framsfl., varaformaður þingflokks Framsfl., formaður þingflokks Sjálfstfl., varaformaður þingflokks Sjálfstfl. Þessir menn eru fjarverandi án þess að hafa kallað inn varamenn í sinn stað. Það er ekkert við því að segja þegar menn eru bundnir í skyldustörfum á opinberum vettvangi og kalla inn varamenn. En þessir menn eru fjarverandi án þess að kalla inn varamenn í sinn stað nema varaformaður þingflokks Sjálfstfl., hv. þm. Halldór Blöndal. Að öðru leyti eru stólar þessara þm. auðir. Ég hlýt að mótmæla þessu vegna þess að hér er í raun og veru verið að gera býsna lítið úr þessari samkomu sem heitir Alþingi. Hér er verið að stuðla að slugsi og skipulagsleysi í vinnubrögðum sem er ólíðandi. Ég fer fram á það við hæstv. forseta deildarinnar að hann beiti sér fyrir umr. um það að koma í veg fyrir að svona nokkuð endurtaki sig. Einnig tek ég undir það sem hv. 5. þm. Vestf. benti á að það kann að vera eðlilegt að setja reglur um það hvernig og hvenær varamenn eru kallaðir inn fyrir þm. svo að það sé ekki einvörðungu háð geðþótta einstakra þingmanna heldur einnig verklagi þingsins í heild. Hitt, hvort þingstörf hafa gengið hér vel eða illa í dag, er svo annað mál. Einhverjir kunna að þakka það fjarveru þeirra góðu starfsfélaga okkar sem eru í burtu, það heyrðist mér reyndar á ágætum manni hér áðan. En ég vil einnig þakka það forseta deildarinnar í dag sem hefur stýrt fundum hennar með miklum skörungsskap. Ég er ekki að kvarta undan stjórn fundarins af hans hendi. Ég endurtek það að ég þakka honum fyrir að hann skuli beita sér fyrir því að kallaður verði saman fundur til að ræða þessa ósvinnu, eins og þessi vinnubrögð hafa verið hér í dag.



Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég mun beita mér fyrir því að slíkur fundur verði haldinn. Það skiptir í mínum huga ekki meginmáli hvort hann getur orðið á morgun eða þegar aðalforsetar eru mættir til leiks. En eigi að síður skal um þetta rætt við þá og þá tekst vonandi að fá fram umr. sem leiða til betri niðurstöðu, skýrari marka um þetta mál en nú virðist vera.