Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JBald) : Gerðabók þingsetningarfundar hefir enn ekki verið samþ., og ástæðan til þess, að hún hefir ekki verið borin upp, er sú, að nokkur óvissa var á um röð landskjörinna alþm. Á hinum prentaða atkvæðalista, sem notaður var á þingsetningarfundi, var Eiríki Einarssyni raðað í sæti 5. landsk., en önnur venja hefir verið um þetta áður. Meðan konungkjörnir þm. voru, var það regla, að ef einn þeirra féll frá, þá var nefndur þm. í hans stað, sem varð þá síðastur í röðinni af þeim konungkjörnu þm. Þegar landskjörið hófst eftir 1916, þá var sama regla látin gilda, að varamaður tók jafnan sæti síðastur í röð landskjörinna þm. Hinsvegar má færa það . sem rök fyrir því, að varamaður verði þar í röð, sem aðalmaður var, að það valdi minni ruglingi á atkvæðalista og á þingfundi. Nú þarf úr þessu að skera. Þetta skiptir ekki miklu máli fyrir þm., en ég hefi ekki viljað fella úrskurð um þetta, vegna þess að ég er aftar í röðinni en 5. landsk., og svo er einnig ástatt um 1. varaforseta Sþ., en hinsvegar sé ég, að 2. varaforseti er ekki viðstaddur. Ég mun því bera það undir Alþingi, hvor reglan eigi að gilda. Ég lít svo á, að um þetta þurfi eigi umr., nema menn vilji ræða þingsköp í þessu sambandi. Ég ber það þá undir atkv., hvort varamaður skuli talinn síðastur eins og áður hefir verið.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Þessi framsöguræða fjárlaganna hlýtur að verða með nokkuð öðru móti en venja er til. Yfirlit hefir nú þegar verið gefið á þingi því, er haldið var í vetur, um afkomu ríkissjóðs á árinu 1936 og er í rauninni engu sérstöku við það að bæta, en geta má þess þó hér, að bráðabirgðauppgjörið, sem þá var lagt fram, hefir staðizt því nær alveg. - Tekjur á rekstrarreikningi hafa við endanlegt uppgjör hækkað um ca. 150 þús., en gjöldin um 227 þús. Tekjuafgangur á rekstrarreikningi er endanlega rúml. 5 þús. kr., eða gjöld og tekjur standast á. Landsreikningurinn fyrir árið 1936 verður lagður fram síðar á þessu þingi. Flesta þá, sem nú eiga sæti á Alþingi, mun reka minni til þess, að gert var ráð fyrir því í fjárlagafrv. fyrir árið 1936 og 1937 (yfirstandandi ár) að rekstur ríkissjóðs yrði greiðsluhallalaus og tekjuafgangur þar af leiðandi allríflegur bæði árin til greiðslu á föstum, samningsbundnum afborgunum. Einnig munu menn minnast þess, að fjárhagsafkoman 1936 varð því miður ekki með þessum hætti. Í stað þess að tekjuafgangur átti að verða um 680 þús. kr. og skuldir að lækka um ca. 1 millj. kr., varð tekjuafgangur ekki teljandi, þótt jöfnuður næðist á rekstrarreikningi, og skuldir stóðu því sem næst í stað. Að vísu hefir þetta almennt verið viðurkennd sæmileg útkoma eftir ástæðum, en því ber ekki að leyna sjálfa sig eða aðra, að hún var ekki eins góð og við var búizt fyrirfram samkv. tekjuvonum ríkissjóðs. Um afkomu yfirstandandi árs er of snemmt að fullyrða nokkuð, elns og sakir standa. Tekjur verða að vísu eitthvað hærri en í fyrra, en þó alls ekki í neitt svipuðu hlutfalli við það, sem viðskiptin hafa aukizt almennt og vöruinnflutningur. Ríkissjóður hefir jafnframt orðið fyrir þungum áföllum á þessu ári, ekki sizt af völdum fjárpestarinnar, sem geisað hefir og þykir mér því ekki líklegt, að afkoma hans verði betri en síðastl. ár. Áður en gengið er frá afgreiðslu fjárlaganna á þessu þingi, er ákaflega nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því í hverju það hefir legið, að fjárlögin fyrir 1936 gáfu ekki jafngóða raun og almennt var álitið fyrirfram, bæði af stjórnarandstæðingum og þeim, sem stjórninni fylgdu. Stafaði það af því, að umframgreiðslur væru meiri en búast hefði mátt við? Eða stafaði það af hinu, að tekjur ríkissjóðs reyndust minni en gera hefði mátt ráð fyrir? Umframgreiðslur urðu að vísu nokkrar, en ég fullyrði, að þær urðu ekki meiri en svo, að fyrirfram hefðu allir búizt við því, að umframtekjur ríkissjóðs myndu vega upp á móti þeim. Aðalástæðan til þess, að útkoman árið 1936 varð lakari en gert var ráð fyrir, og að útkoman árið 1937 verður sennilega einnig lakari en búizt var við, er áreiðanlega sú, að tekjur ríkissjóðs hafa brugðizt vonum manna, jafnvel þótt þær hafi farið lítilsháttar fram úr áætlun. Ég gerði í fjárlagaræðu minni síðastl. vetur nokkuð ýtarlega grein fyrir þessu, en ætla hér að bæta við nokkrum atriðum og sýna fram á, til upplýsingar, þær breytingar, sem orðið hafa á vörutolli og verðtolli undanfarin ár, en það eru þeir tveir almennra tolla, sem mestar tekjur hafa gefið ríkissjóði. Ég ætla fyrst að taka vörutollinn: Árið 1925 nemur vörutollurinn 2176 þús. kr. Árið 1930 nemur vörutollurinn 1949 þús. Árið 1934 nemur vörutollurinn 1702 þús. Árið 1936 nemur vörutollurinn 1384 þús. Árið 1936 hefir hann því numið um 800 þús. kr. lægri fjárhæð heldur en árið 1925, og hefir farið stöðugt lækkandi hin síðustu ár, þangað til nú í ár, að hann hækkar eitthvað lítilsháttar frá í fyrra. Þessi lækkun vörutollsins á sér aðallega þrjár ástæður hin allra síðustu ár: 1) Minnkandi heildarinnflutning til landsins, og einkum minni innflutning þeirra vara, sem koma í hæstu vörutollflokkana (vefnaðarvara o. s. frv.). 2) Lækkun eða niðurfelling vörutolls af hráefnum til iðnaðar (t. d. hampur, tunnuefni o. fl. Lög frá 1935.). 3) Lækkaðan vörutoll á vélum (sbr. lög frá 1935). Enn meir áberandi er þó þessi lækkun eldri tollanna, ef litið er til verðtollsins: Árið 1925 nam verðtollurinn kr. 2085 þús. Árið 1930: kr. 2337 þús. Árið 1934: - 1694 – Árið 1936: - 1084 – Síðastl. ár hefir því verðtollurinn numið aðeins réttum helmingi af því, sem hann var árið 1925, og 600 þús. kr. minna en hann nam síðasta árið fyrir seinustu stjórnarskipti, árið 1934. Þó hefir verðtollurinn á þessu tímabili verið hækkaður á mörgum vörutegundum. Þessi gífurlega lækkun verðtollsins á sér svipaðar ástæður og lækkun vörutollsins: 1) Gífurlega lækkun á innflutningi verðtollsskyldra vara, sem ýmist er tekið að framleiða í landinu sjálfu eða orðið hefir að loka úti af markaðinum, vegna gjaldeyrisörðugleika. 2) Lækkun eða burtfelling verðtolls af hráefnum til iðnaðarins hin allra síðustu ár. 3) Afnám verðtolls af vélum til iðnfyrirtækja, er lögfest var árið 1935. Ég hygg, að það hafi fáir gert sér grein fyrir því, hve hraðstig breytingin á innflutningi verðtollsvaranna hefir verið og hversu alvarlegar afleiðingar hún hefir haft í för með sér fyrir ríkissjóðinn. Ég ætla að nefna hér nokkur dæmi um innflutning þessara vara, sem sýna mjög glögglega þá breytingu, sem orðið hefir. Ég hefi ekki yngri dæmi en frá árinu 1935. Nýrri sundurliðaðar skýrslur eru ekki til. Ég ætla að bera saman árin 1925 og 1935. Ár 1925 Ár 1935 kr. kr. Vefnaðarvara 6341000 3182000 Fatnaður 3880000 1739000 Skófatnaður 1472000 858000 Húsgögn 297000 37000 Hljóðfæri 386000 25000 Þetta eru aðeins nokkur dæmi, sem sýna hina gífurlegu breytingu á innflutningi tollvarnings, en ennþá meiri hefir þessi breyting þó orðið árin 1936 og 1937. Hert hefir verið á innflutningshöftunum og iðnaðurinn þróazt í landinu sjálfu. Er komið svo langt árið 1936, að af 41,6 millj. kr. innflutningi, samkv. bráðabirgðaskýrslu fyrir það ár, nema verðtollsvörur aðeins 7,5 millj. kr., en vefnaðarvörur og skófatnaður einn saman nam árið 1925 yfir 10 millj. kr. Í raun og veru má orða þetta svo, að verðtollurinn sé smátt og smátt að hverfa úr sögunni, miðað við það sem áður var. Eitt dæmi, sem sýnir greinilega, hvernig innlendi iðnaðurinn hefir áhrif á tolltekjur ríkissjóðs, er framleiðsla sú á skófatnaði, sem nú er rekin hér á landi. Það má gera ráð fyrir því, að skófatnaður verði framleiddur hér á næsta ári fyrir 600–700 þús. kr. Aðflutningsgjaldið af þessari vöru er sem næst 25%, og tolltap ríkissjóðs því um 150–170 þús. kr., við það, að þessi framleiðsla flyzt inn í landið. Það er þessi gífurlega breyting á innflutningi og viðskiptum landsmanna, sem orsakar, að menn hafa orðið fyrir vonbrigðum um heildartekjur ríkssjóðs á síðustu árum. Þessi þróun hefir orðið örari en menn óraði fyrir, og það er fyrst og fremst þessi breyting, þetta hrap gömlu tollteknanna, sem gert hefir það nauðsynlegt að leggja á nýja skatta og nýja tolla, þó að hitt sé rétt, að nokkur hækkun heildargreiðslna hefir einnig átt sér stað. Þegar þessi staðreynd, sem hér hefir verið bent á, er athuguð, þá kemur það greinilegar í ljós en nokkru sinni fyrr, hversu fjarstætt það er, að liggja mönnum á hálsi fyrir þær skatta- og tollahækkanir, sem gerðar hafa verið til að vega upp á móti hinni gífurlegu lækkun á aðaltekjuliðunum. Það er gersamlega óhugsandi, að ríkissjóður geti sinnt þeim kröfum, sem til hans eru gerðar frá atvinnuvegunum og öðrum aðiljum, nema þetta teknatap sé vegið upp, og að tekjur ríkissjóðs fari fremur vaxandi en minnkandi með aukinni fólksfjölgun í landinu og auknum greiðslum til almennra þarfa. Það er staðreynd, að ef tekjur ríkissjóðs af tollum út af fyrir sig eiga að haldast, þá verður að gera eitt af tvennu í náinni framtíð eða hvorttveggja, að færa gjöld yfir á þær vörutegundir, sem áður hafa verið innfluttar, en nú eru framleiddar í landinu sjálfu, eða að færa aðflutningsgjöldin yfir á þær vörur, sem enn eru fluttar til landsins, og það enda þótt þær þyki nauðsynlegri en sumar þeirra, sem útilokaðar eru, en áður gáfu tekjurnar að mestu. Það er ekki óalgengt að heyra hér á Alþingi og utan þings falað um hin sívaxandi útgjöld ríkisins, einkum hin síðustu 3 ár, og er þá venjulega talað um þessi gjöld eins og einhvern almenningi fjandsamlegan hlut, og er helzt í skyn gefið, að mest séu þau bein og bitlingar. Nú er það að vísu ekki rétt, að heildargreiðslur ríkissjóðs árin 1935 og 1936 hafi verið hærri en stundum áður, t. d. árin 1930 og 1934, þó þær væru hinsvegar hærri en árin 1932 og 1933. Og þótt heildargreiðslur ársins 1937 og 1938 séu hærri samkvæmt fjárlögum en árin 1935 og 1936, þá getur sú hækkun ekki talizt mjög veruleg. Hitt er rétt, að á síðasta 10 ára tímabili hafa heildarútgjöld ríkissjóðs vaxið. mjög verulega. En þá er ekki ófróðlegt að gera sér grein fyrir. í hverju þessi hækkun liggur, og hver afstaða þingflokkanna yfirleitt hefir verið til hennar. Þá er það eigi siður fróðlegt að athuga, hvort það er fremur styrkur til atvinnuveganna og framkvæmdir, eða kostnaður við rekstur þjóðarbúsins sjálfs, sem hækkuninni veldur. Ég hefi gert samanburð á þessu, og er annarsvegar tekið árið 1926 og hinsvegar árið 1936. Eru þá samræmdir landsreikningarnir fyrir bæði árin, en formið var annað árið 1926. Þótt þessi samanburður sé ekki hárnákvæmur, þá er hann réttur það sem hann nær, og gefur mjög góða hugmynd um, í hverju hækkunin liggur. Heildarútgjöld ríkissjóðs á rekstrarreikningi árið 1936 voru 15480 þús. kr., en heildargreiðslur skv. rekstrarreikningi 1926 kr. 9758 þús., og hefir hann þá verið færður eftir sömu reglum og árið 1936. Heildarhækkun útgjaldanna á þessu 10 ára skeiði er því um 5720 þús. kr. - Þá ætla ég að geta um þær greinar fjárlaganna, sem hafa hækkað, en síðar að skýra með örfáum orðum, í hverju hækkunin liggur. 7. gr., vaxtaútgjöld, hefir hækkað um 487 þús. kr., 9. gr., alþingiskostnaður, hefir hækkað um 25 þús. kr., 111. gr., kostnaður við stjórnarráðið, hagstofu og utanríkismál, hefir hækkað um 154 þús. kr., 11. gr. A, dómsgæzla og lögreglustjórn, hefir hækkað um 620 þús. kr., 11. gr. B; sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur, hefir hækkað um 160 þús. kr., 13. gr. A, vegamál, hefir hækkað um 820 þús. kr., 13. gr. B, samgöngur á sjó, hefir hækkað um 238 þús. kr., 13. gr. C, vitamál, um 133 þús. kr., 14. gr. B, kennslumál, hefir hækkað um 472 þús. kr., 16. gr., verklegar framkvæmdir, hefir hækkað um 1966 þús., 17. gr., til almennrar styrktarstarfsemi, um 988 þús. kr., og 18. gr., eftirlaun, um 132 þús. kr. Aftur á móti hafa útgjöld á eftirtöldum liðum lækkað: 12. gr., heilbrigðismál, hefir lækkað um 174 þús., 14. gr. A, kirkjumál, hefir lækkað um 16 þús. kr., og 15. gr., til vísinda, bókmennta og lista, hefir lækkað um 61 þús. kr. Þá mun ég skýra nokkuð, í hverju hækkanirnar liggja. Vaxtaútgjöld ríkissjóðs hafa samkv. þessu yfirliti hækkað um 489 þús. kr.; 300 þús. kr. af þeirri upphæð er hægt að rekja til þeirrar skuldabyrðar, sem ríkissjóður tók á sig vegna Íslandsbanka, þannig, að hækkun vaxtaútgjaldanna á þessum árum, sem stafar af öllum framkvæmdum ríkissjóðs, er kr. 187 þús. Er þetta mjög eftirtektarverð tala og kemur illa heim við hið stöðuga tal og skrif stjórnarandstæðinga undanfarin ár um skuldasöfnun ríkissjóðs. Af hækkun á 10. gr. stafa 85 þús. kr. af kostnaði við utanríkismál, aðallega samninga við erlend ríki, en 69 þús. kr. er hækkun á kostnaði við stjórnarráðið, hagstofu og ríkisfjárhirzlu, og er það furðulega lítil hækkun á 10 ára tímabili, þegar tekið er tillit til hinnar gífurlegu starfsaukningar, sem orðið hefir hjá þessum stofnunum. Á 11. gr. A er 250 þús. kr. hækkun vegna landhelgisgæzlunnar, 69 þús. kr. vegna stofnunar vinnuhælisins á Litla-Hrauni, 179 þús. kr. vegna toll- og löggæzlu, og má það heita nýr liður, þar sem sú gæzla var naumast til áður, miðað við það, sem nú er orðið og nauðsyn ber til. Afgangurinn, eða um 88 þús. kr., er hækkun á skrifstofukostnaði hjá lögmanni, lögreglustjórum öllum og sýslumönnum. Á 11. gr. B stafa hækkanirnar af auknu burðargjaldi, símakostnaði og eyðublaðanotkun og hækkuðum kostnaði hjá skattanefndum og skattayfirvöldum. Eru þetta afleiðingar af aukinni starfsemi ríkisins og íhlutun um allan gang mála, sem orðið hefir mjög veruleg á þessu tímabili. Á 13. gr. A liggur hækkunin í 365 þús. kr. auknu vegaviðhaldi og ca. 455 þús. kr. hækkuðum framlögum til nýrra vega og sýsluvega. Á 13. gr. B stafar hækkunin af 170 þús. kr. auknu framlagi til strandferða og 60 þús. kr. styrkhækkun til Eimskipafélags Íslands. Á 13. gr. C stafar hækkunin nærri öll af auknu framlagi til nýrra hafnargerða. Á 14. gr. B er 208 þús. kr. af hækkuninni aukið framlag til barnafræðslunnar, bæði aukin kennaralaun, ekki sízt vegna miklu fleiri kennara nú en áður, og ennfremur framlög til barnaskólabygginga; 183 þús. stafa aftur á móti af auknum tillögum til héraðs- og gagnfræðaskóla. Þá kem ég að 16. greininni, en þar hefir aðalhækkunin orðið, eins og kom fram áðan, þar sem greiðslur hafa hækkað um nálega 2 milljónir króna, og yrði of langt upp að telja allar þær hækkanir og þá nýju liði, sem þar eru. Aðalliðina vil ég þó benda á, ýmist alveg nýja eða hækkaða frá 1936 (allir nýir nema jarðræktarstyrkur, þar hækkun) : Nýbýlasjóður kr.180000 Atvinnubætur -520000 Jarðræktarstyrkur - 525000 Verkfærakaupasjóður - 60000 Búfjárrækt - 42000 Byggingar- og landnámssjóður - 250000 Verkamannabústaðir - 142000 Kartöfluverðlaun kr. 30000 Kreppulánasjóður - 250000 Mjólkurbúastyrkir - 60000 Vextir af fasteignaveðslánum - 85000 Veðurstofan - 66000 Iðnlánasjóður - 25000 Ennfremur margar aðrar hækkanir minni til nauðsynlegra framkvæmda. Aftur á móti voru framlög í fjárlögunum fyrir árið 1926, sem ekki voru 1936, svo sem til kæliskips 350 þús. og Flóaáveitu 225 þús. kr., en heildarhækkunin, eins og áður er um getið, samt. nálega 2 millj. kr. Á 17. gr. stafar hækkunin af auknu framlagi vegna berklasjúkra, 300 þús. kr., aukinni þátttöku ríkissjóðs í fátækraframfæri, kr. 160 þús. og auknum framlögum til tryggingarmála, kr. 300 þús. Um lækkunina, sem orðið hefir á 12. gr., er það að segja, að hún er vegna þess, að árið 1926 var varið 330 þús. kr. til bygginga á nýjum sjúkrahúsum, þannig að raunverulega hefir árlegur kostnaður við heilbrigðismál vaxið allverulega á tímabilinu, eins og eðlilegt er, þar sem bæði Nýi Kleppur og landsspítalinn hafa bætzt við á þessum árum, og töluverður rekstrarhalli er á báðum þeim sjúkrahúsum. Hvaða ályktun er þá hægt að draga af þeim samanburði, sem hér hefir verið gerður á greiðslum úr ríkissjóði árin 1926 og 1936? Í fyrsta lagi að mínum dómi þá, að beinn kostnaður við rekstur þjóðarbúsins hafi vaxið furðulega lítið þessi ár, eins og bezt sést á því, að hækkanirnar á 10. gr. og að nokkru leyti á 11. gr. eru smávægilegar, samanborið við aðrar hækkanir, og í framhaldi af því, að svo að segja öll þessi hækkun, sem orðið hefir, er vegna stuðnings við atvinnuvegina (16. gr.), aukinna samgangna (13. gr.), aukinna framlaga til hjálpar sjúkum mönnum, til tryggingarmála og fátækraframfæris (17. gr.) og aukið framlag til fræðslumála (14. gr.). Þessi samanburður sannar þá einnig glögglega það, sem ég hefi stöðugt haldið fram, að hinar margendurteknu deilur milli flokkanna hér, innan þings og utan, um upphæð ríkisútgjaldanna, eru ekki deilur um bein og bitlinga, heldur deilur um það, hversu miklu rétt sé að verja af sameiginlegu fé landsmanna til styrktar atvinnuvegunum og almenningi um hendur Alþingis og ríkisstjórnarinnar. Það er eftirtektarvert, að fjöldi þeirra þingmanna, sem átt hafa sæti hér á Alþingi þessi umræddu 10 ár, og allir þingflokkar, telja sér það til gildis, að hafa verið meðmæltir yfirgnæfandi meiri hluta þeirra mála, sem ég hefi nú gert grein fyrir og hafa haft kostnað í för með sér, þótt hinu sé ekki að leyna, að sumir flokkanna hafa lítið að því unnið að hrinda málunum fram. Og það er ekki síður eftirtektarvert, að þeir flokkar, sem mest gera að því að deila á aðra fyrir há ríkisútgjöld, gera síður en svo minna að því en aðrir að eigna sér vinsældirnar af framlögum þeim til nauðsynjamála, sem valda yfirgnæfandi meiri hluta útgjaldanna. Hver myndi ekki hrósa sér af því, að hafa verið með því að fjölga sjúkrahúsum, að auka framlög til vega og auka og bæta strandferðirnar? Að leggja fram fé til hafnargerða, eða efla unglingafræðsluna, að auka jarðræktarstyrkinn, að leggja fram fé til hyggingar- og landnámssjóðs, að veita fé til kreppulánasjóðs, hækka styrk til berklavarna og auka framlag til fátækramála og sjúkra- og ellitrygginga? - Svona mætti lengi telja. Um það þarf ekki að deila, að yfirgnæfandi meiri hluti þessara greiðslna gengur til nauðsynlegra mála. Um hitt getur verið ágreiningur, hversu mikilli heildarfjárhæð er hægt að verja í þessu skyni og á hvern hátt eigi að afla hennar. Af þessu á einnig að geta orðið ljósara en áður, að ef verulega á að færa niður greiðslur ríkissjóðs, þá verður slíkt ekki gert á annan hátt en þann, að skerða framlög til framkvæmda, sem taldar eru nauðsynlegar. Þetta verður þó vafalaust að gera að einhverju leyti, og kem ég inn á það siðar. Vegna þeirrar tiltölulega litlu hækkunar, sem orðið hefir á beinum útgjöldum vegna rekstrar þjóðarbúsins síðastliðin 10 ár, og sparnaðar, sem framkvæmdur var í byrjun síðasta kjörtímabils, er ekki hægt að búast við neinum verulegum sparnaði á þeim lið, þótt sjálfsagt sé að gera ýtrustu tilraunir til að færa þau gjöld niður, og ekkert nema gott um það að segja, að skynsamleg gagnrýni frá stjórnarandstæðingum á hverjum tíma veiti aðhald um allan þessháttar kostnað. Þá mun ég minnast á fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir. Frv. þetta er að mestu leyti samhljóða fjárlagafrv. því, er lagt var fyrir síðasta Alþingi, en þó ber þess að geta, að greiðslur samkv. frv. eru um 270 þús. kr. hærri en samkv. frv., er lagt var fyrir síðasta þing. Er það aðallega vegna greiðslna, sem fjárveitinganefnd fyrir sitt leyti var búin að samþykkja áður en þing var rofið. Ennfremur hefi ég hækkað áætlunarfé til vegaviðhalds um 100 þús. kr. samkv. reynslunni. Frumvarpið gerir ráð fyrir greiðsluhalla, er nemur um 730 þús. kr., en ég skal taka það fram, að láðst hefir við samningu frv. að leiðrétta áætlun vaxtaútgjaldanna, sem þarf að hækka um 10 þús. kr., þannig að raunverulegur greiðsluhalli á frv. er um 900 þús. kr. Eru þá tekjurnar áætlaðar mjög svipað og þær reyndust árið 1936, en eins og gefur að skilja, þarf árið 1938 að verða betra tekjuár en 1936, til þess að útkoma fjárlaganna verði eins og gert er ráð fyrir. Liggur það í því, að útgjöldin fara alltaf eitthvað fram úr áætlun, hvernig sem gegn því er barizt. Ég verð þó að líta svo á, að ef ekki verður veruleg breyting á til hins verra um tekjuvonir ríkissjóðs, þá sé áætlunin sæmilega varleg, en þó ekki varlegri en svo, að ekki getur komið til mála að tefla í því á tæpara vað. Eins og drepið hefir verið á hér að framan, hefir ekki tekizt undanfarin ár að greiða afborganir af föstum, samningsbundnum lánum ríkissjóðs, sem nú orðið nema 1,4 millj. kr. á ári, af tekjunum, heldur hefir reynslan orðið sú, að á móti þessum afborgunum hafa myndazt skuldir innanlands, aðallega í Landsbankanum. Þótt þetta geti í raun og veru talizt sæmileg útkoma, að skuldirnar standi í stað, þá verður ekki við það unað til lengdar, sökum þess hve erfitt er um lántökur innanlands til þessara greiðslna og neyðarúrræði að leita út fyrir landið með slíkar lántökur. Af þessu leiðir það, að skapa verður fullan greiðslujöfnuð á fjárlögunum. Það má að vísu segja, að til mikils sé ætlazt, að ríkissjóður lækki skuldir sínar um 1,4 millj. kr. á ári, en ég tel ekki verða hjá því komizt að setja markið þar. Nú er kunnugt, að áhugi mun vera fyrir því í þinginu að styrkja ýmsar framkvæmdir á sviði sjávarútvegsmála í framhaldi af því, sem gert hefir verið í þeim málum, og ennfremur vitað, að fjárpestin, sem geisað hefir undanfarið, mun hafa áframhaldandi kostnað í för með sér. Þá mun og vera áhugi fyrir að styrkja byggingar í sveitum, og einstakir þingmenn munu vafalaust bera fyrir brjósti ýms mál, sem kosta munu fé, ef til framkvæmda koma. Þegar þetta er athugað og þess gætt, að á fjárlagafrumv. er raunverulega 900 þús. kr. greiðsluhalli, sem á að vega upp á móti, þá sjá allir, að það er örðugt verkefni að skapa fullan jöfnuð á fjárlögunum, en það er verkefni, sem verður að leysa. Að mínum dómi verður fyrst að svipast eftir því, hvort ekki sé unnt að fella niður eitthvað af greiðslum, sem áður hafa verið inntar af hendi úr ríkissjóði og nauðsynlegar hafa verið taldar, en verja því fé til hinna nýju verkefna, sem verða að teljast enn nauðsynlegri. En þess verða menn þá vel að minnast, að til slíkra úrræða yrði gripið sumpart til þess að mæta þeim breytingum á tollamálunum, sem nú hefir þegar verið lýst, og sumpart til þess að komast hjá stórfelldum niðurskurði á framlögum til heilbrigðismála, menntamála og samgöngumála og framlögum til beins stuðnings fyrir atvinnuvegina: landbúnað og sjávarútveg. Að þeirri leið athugaðri til fullrar hlítar, er vitaskuld ekki um annað að ræða en að auka tekjur ríkissjóðs frá því, sem nú er. Ég ætla ekki að fara út í það að sinni, með hvaða móti slíkt myndi verða gert, en tek það þó fram, að þar sem beinar skattálögur eftir efnum og ástæðum eru nú mjög háar orðnar, þá mun varla um það að ræða, að veruleg upphæð fáist með hækkun þeirra einna. Enginn vafi leikur þess vegna á því, að grípa yrði til hækkunar á þeim almennu gjöldum, sem nú eru á lögð, eða leggja á ný með tilliti til breytinganna, sem orðið hafa í viðskiptum okkar. Eins og kunnugt er, þá hefir þeirri stefnu verið fylgt um ríkisábyrgðir undanfarin ár, að forðazt hefir verið að takast á hendur ábyrgðir fyrir erlendum lánum. Síðan á árinu 1934 mun ekki hafa verið tekin ábyrgð á neinu erlendu láni, nema til eins fyrirtækis, rafveitu á Ísafirði, sem áður hafði verið gefið loforð um. Hinsvegar hafa verið teknar nokkrar ábyrgðir á lánum innanlands. Ástæðan til þessarar stefnubreytingar var sú, að hinar mörgu ábyrgðir ríkissjóðs erlendis voru farnar að hafa slæm áhrif á lánstraust landsins út á við, og eins og sakir stóðu um gjaldeyrisástandið, var mjög varhugavert að sækjast eftir erlendum lánum yfirleitt. Fyrir undanförnum þingum hafa þó legið margar beiðnir um ábyrgðir á erlendum lánum, en afgreiðslu þeirra mála hefir verið frestað, ekki sízt með það fyrir augum, að sýnt yrði, hvort ekki yrði hægt að fá lán til nytsamlegra stórfyrirtækja hér án ríkisábyrgðar. Reynsla sú, sem fengizt hefir í þessu, verður hinsvegar að teljast sú, að mjög erfitt sé að koma slíku í kring, ekki sízt vegna þeirra gjaldeyriserfiðleika, sem við eigum við að búa. Af þessu virðist mega draga þá ályktun, að vel gæti það legið fyrir, að annaðhvort yrði að fresta þeim stórfyrirtækjum öllum, sem nú eru á prjónunum, eða Alþingi gæfi kost á einhverjum ábyrgðum. En hvað sem við kann að sýnast liggja, verður það að vera ljóst, að alþingi hlýtur að sýna hina mestu gætni og festu í því að veita slíkar ábyrgðir. Það er alveg víst, að fyrir þetta þing munu koma margar ábyrgðarbeiðnir, og það er einnig vist, að ef nokkurt vit á að verða í afgreiðslu þeirra, þá verður aðeins unnt að sinna fáum þeirra. Það er ekki unnt að ráðast í einu í byggingar allra þeirra stórfyrirtækja, sem nú virðast fyrirhuguð í landinu, og á ég þar sérstaklega við rafveitur. Það verður því að ákveða einhverja röð á þessum framkvæmdum. Þjóðin verður að gæta þess, að spilla ekki fyrir sér út á við með því að færast of mikið í fang á erfiðum tímum, jafnvel þótt um góðar og nauðsynlegar framkvæmdir sé að ræða. Þá hefir sú venja tíðkazt, að ábyrgjast allt andvirði þeirra stórfyrirtækja, sem ráðizt hefir verið í. Þetta nær engri átt. Ef ríkissjóður á að ganga í ábyrgðir fyrir fyrirtæki, þá má það ekki vera nema að . vissum hundraðshluta, t. d. ekki yfir 75–80% af kostnaðarverði. Alþingi hefir ekki á hverjum tíma fullkomna aðstöðu til að meta það, hvort fyrirtæki, sem sótt er um ríkisábyrgð fyrir, eru raunverulega lífvænleg og réttmætt að rétta þeim hjálparhönd. Þeir, sem um slíkar ábyrgðir sækja, verða því að sýna trú sína á fyrirtækin með því að leggja sjálfir fram áhættufé. Það eru engin eða lítil takmörk fyrir því, hverskonar fyrirtækjum yrði komið hér á fót, ef þeirri reglu yrði framfylgt, að ábyrgjast allan stofnkostnaðinn fyrir hlutaðeigendur. Þá verður þess ekki síður að gæta, að ríkisábyrgð sé ekki veitt nema hennar sé full þörf og að það sé eðlilegt, að fé fáist ekki til framkvæmdarinnar með öðru móti. En fyrst og fremst verða menn þó að skilju það, þótt þeir hafi áhuga fyrir framgangi ýmissa mála, að ekki er mögulegt að gera allt í einu, og að það er óhugsandi, að lítið land eins og Ísland geti fengið nema takmarkað fjármagn að láni erlendis, jafnvel þótt það sé ætlað til nytsamlegra fyrirtækja, fyrirtækja, sem út af fyrir sig gætu staðið undir sjálfum sér. Gjaldeyrisástandið, sem ég mun fara um nokkrum orðum, sýnir það, að enda þótt atvinnuvegirnir hafi gengið betur á þessu ári en áður og meiri peningar séu í umferð manna á milli, þá er engu síður ástæða til varfærni en áður í öllu því, er snertir nýjar skuldbindingar þjóðarinnar út á við. Þá sé ég ástæðu til að minnast á gjaldeyrishorfurnar. Samkv. síðustu skýrslu um innflutning og útflutning til loka septembermánaðar, nemur innflutningur og útflutningur hvor um sig ca. 40 millj. kr., og hefir verzlunarjöfnuði því sem næst verið náð. Á sama tíma í fyrra stóðu þessi mál þó nokkuð betur, því að þá var verzlunarjöfnuðurinn hagstæður um rúmar 2 millj. króna, en hins ber þá jafnframt að geta, að í landinu liggja nú mun meiri vörubirgðir en á sama tíma í fyrra. Virðast allar líkur benda til þess, að greiðslujöfnuður muni nást á þessu ári, ef vörur þær, sem óseldar eru, seljast svo sem við má búast. En hitt er ljóst, að innflutningurinn hefir hækkað svo verulega á árinu, eða um 9 millj. kr., að um verulegan afgang verður ekki að ræða. Af hverju stafar þá þessi hækkun á innflutningnum? Er það vegna þess, að neyzla erlendra eyðsluvara hafi aukizt, og að raunverulega hafi þannig verið linað á innflutningshöftunum og því eigi sparazt sá gjaldeyrir, sem ætla hefði mátt? Þessu má hiklaust svara neitandi. Að vísu liggur ekki fyrir yngri sundurliðuð skýrsla um innflutninginn en frá ágústmánaðarlokum þ. á. Þá var heildarinnflutningurinn orðinn rúmum 8 millj. kr. meiri en í fyrra um sama leyti, en þá voru eftirtaldir 5 vöruflokkar hærri en í fyrra sem hér segir: Byggingarvörur höfðu hækkað um kr. 1325 þús. Útgerðarvörur höfðu hækkað um kr. 3334 þús. Rafmagnsvörur höfðu hækkað um kr. 595 þús. Skip og vélar höfðu hækkað um kr. 683 þús. Landbúnaðarvörur höfðu hækkað um kr. 310 þús. eða samtals um kr. 6200 þús. Það er þess vegna ljóst: að hækkandi innflutningur hefir stafað af aukinni síldarútgerð, af auknum framkvæmdum í byggingum, sérstaklega verksmiðjubyggingum og vélakaupum til þeirra, af auknum innflutningi rafmagnsvara, og þó er þar ekki meðtalinn innflutningur, sem gengur beint til rafveitanna sjálfra. Það, sem er eftir ótalið af innflutningshækkuninni, er bein afleiðing af verðhækkun á vörum á erlendum markaði. M. ö. o., eða þrátt fyrir svipaða framkvæmd innflutningshaftanna og undanfarin ár, þá hefir innflutningurinn hækkað af framangreindum ástæðum um 9 millj. kr. það, sem af er árinu, og ekki sýnilegt, að gjaldeyrisafgangur verði frá árinu, sem neinu nemur í árslok. Ein meginástæðan enn til þess, að þetta yfirstandandi ár nær ekki að verða það góðæri í verzlun okkar út á við sem allar venjulegar ástæður bentu til, er vitanlega örðugleikinn, sem er á fiskútflutningi. Fiskverðið hefir ekkert hækkað og útflutningurinn á fiski virðist tæpast muni ná sömu fjárhæð og síðastl. ár, og þó var hann þá það lægsta, sem orðið hefir um fjölda ára, eða 9 millj. kr. lægri en árið 1933 t. d. Þá er ennfremur þess að geta, að verð á saltsild hefir ekkert hækkað, og þannig hefir verðhækkunin ekki náð til fisksins eða síldarinnar, sem venjulega hafa náð því að vera helmingur alls útflutningsins. Verðhækkun mun hinsvegar undantekningarlítið hafa náð til alls innflutningsins. Að þessu athuguðu er engin ástæða til neinnar sérstakrar bjartsýni um viðskiptin út á við, þótt ástand atvinnuveganna hafi batnað allverulega á þessu ári. Af þeim tölum, sem ég hefi nefnt, verður að draga þá ályktun, að ekki sé unnt að slaka til á innflutningshöftunum í næstu framtíð - því miður. Sú fullyrðing, sem menn heyra daglega, að hægt sé, vegna batnandi árferðis, að veita þennan eða hinn innflutninginn fremur nú en áður, á sér því miður enga stoð í veruleikanum. Enda þótt síðasta ár hafi mátt teljast gott ár yfirleitt, þegar frá eru talin þau stórfelldu óhöpp, sem leitt hefir af fjárpestinni, þá má ekki gleyma því, að enn hefir ekkert rætzt úr um markað fyrir þá vöru, sem fram á árið 1934 var aðalútflutningsvara landsmanna, saltfiskinn, og við megum ekki gleyma því, þótt síldin hafi reynzt vel í ár, að á meðan svo stendur um fiskmarkaðinn að öðru leyti eins og nú er verðum við að fara varlega.



Fjárlagafrv. það, sem nú hefir verið lagt fyrir Alþingi, er, eins og vænta mátti, nálega óbreytt frá því frv., sem lagt var fyrir þingið í vetur. En þó er það ekki alveg eins, og það er vert að taka eftir því, þótt lítið sé, að munurinn liggur í nokkurri hækkun, svo að enn hefir hæstv. fjmrh. tekizt að leggja fyrir þetta hv. Alþingi hæsta fjárlagafrv., sem fram hefir komið á Íslandi. Gjöld á rekstrarreikningi eru kr. 15338940 á móti kr. 15090557 í vetur, eða kr. 248383 hærri en þá. Þetta er að vísu ekki mjög mikið, en það sýnir gróandann, sem er í eyðslunni, að þessa fáu mánuði, sem frumvarpið hefir legið í vermireit stjórnarinnar, hefir það þó skotið þessum frjóanga, upp á nærri því hálft 3. hundrað þúsund krónur. - Hefði það einhverntíma þótt skildingur, og þetta hefir skeð án þess svo að segja nokkur hafi hreyft við því. Áætlaður rekstrarafgangur hefir lækkað úr 750483 kr., í 487100 kr., eða um 263383 kr. - Á sjóðsyfirliti hefir jafnaðarupphæðin einnig færzt upp, úr 16715,6 þús. í 16988,9 þús. eða h. u. b. 273 þús. Og í stað þess að í vetur var gert ráð fyrir, að ríkið vantaði 437,7 þús. krónur til þess að geta innt af hendi allar greiðslur, sem falla eiga til á árinu 1938, þá er nú gert ráð fyrir, að á vanti 726 þús. kr., þegar taldar eru með umsamdar afborganir lána, en þær verður að inna af hendi engu síður en annað. Og nú hefir ráðh. upplýst, að fallið hafi niður ein upphæð, svo að það, sem á vantar, sé raunverulega um 900000 kr. Allt stefnir þetta í sömu áttina eins og verið hefir undanfarandi. Þar er sífelld hækkun, hvort sem litið er á jöfnuð rekstrarreiknings eða sjóðsyfirlits. Frá 1932 hefir þessi hækkun á rekstrarreikningi komizt úr 10494,5 þús. upp í 15826 þús. í þessu frv., eða liðlega 50% hækkun á 7 árum. En á sjóðsyfirliti nemur þessi hækkun vitanlega talsvert meiru, því að ein aðalhækkunin er á afborgunum skulda. Þar er hækkunin úr 10992,4 þús. í 16988,9 þús. - Í tíð núverandi stjórnar er þessi hækkun jöfn og viss frá ári til árs. Núv. hæstv. fjmrh. hefir alltaf, á hverju fjárlagaþingi, orðið að bera fram hæsta fjárlagafrv., sem sézt hefir á Alþingi. Hann bar því við, þegar hann bar fram sitt fyrsta fjárlagafrv., að hækkunin stafaði af því, að nú væri allt rétt áætlað. En þessi afsökun getur ekki gilt um hækkanir frá ári til árs. - Þar verður að horfast í augu við þann beiska sannleika, að fjármálunum er þannig stjórnað, að sífelld hækkun hefir verið, er og verður með hverju nýju frumvarpi, hækkun langt umfram eðlilega hækkun vegna mannfjölgunar í landinu. Það leiðir af stjórnarstefnunni. Ef maður á hinn bóginn vill fá samanburð við fjármálastjórnina meðan aðrir réðu, þá verður að reikna fjárlagafrv. dálítið um. Ef þetta fjárlagafrv. væri sett upp eins og gert var áður, myndi jafnaðarupphæð þess vera um 20,3 millj. króna, á móti fjárlagafrv. fyrir 1925, sem nam 7245,6 þús., og er það ekki nein smáræðis saga um fjármálastjórn landsins, sem þarna hefir gerzt á þessu stutta tímabili. Ég veit ekki, hvort menn gera sér í raun og veru fullkomlega ljóst, hvað það er, sem hér er að gerast. - Menn tala um síaukna eyðslu, og það með réttu. En það er annað, miklu afleiðingaríkara, sem hér er að ske, og það er þetta, að með hinum síhækkandi fjárlögum er ríkið að draga undir sig meira og meira af starfsfénu í landinu. Það er þjóðnýting sósíalista, sem hér er verið að framkvæma. Einstaklingarnir eru látnir afhenda meira og minna af eignum sínum og aflafé til ríkisráðstöfunar. Fénu er dælt úr rekstri einstaklinganna í rekstur ríkisins. Og menn verða nú að stinga við fæti og athuga, hvorum þeir treysti betur til þess að ráðstafa fé sínu, sér sjálfum eða ríkinu. Báðir geta ekki ráðstafað sama fénu. Verði svona haldið áfram, líður ekki á löngu þar til íhlutun einstaklinganna um fjármál er orðin hverfandi lítil. Þeir verða aðeins vinnudýr, sem smala fénu, en verða svo að afhenda mestan part þess því opinbera til ráðstöfunar. - Það er dálítið neyðarlegt, að það, sem sósíalistum er neitað um þegar þeir koma ógrímuklæddir, því er ausið í þá báðum höndum, þegar þeir birtast í sauðargæru skattalöggjafarinnar. Ég vil þá næst víkja að hag ríkissjóðs, eins og hann er nú. - Öll undanfarin ár hafa sýnt afgang á rekstrarreikningi fjárlagafrumvarpanna, og ætti það að boða síaukna auðsæld. En er þá hagurinn raunverulega góður? Ekki verður það sagt um sjálfan ríkissjóðinn, ríkiskassann. Hann á nú ekkert handbært fé, nema það sem hann fær lánað jafnóðum. Ríkisféhirðir tekur það fé, sem greiða þarf, út úr reikningsláni í Landsbankanum, og er nú sú skuld, að ég bezt veit, nokkuð hátt á 4. milljón króna. En auk þess skuldar svo ríkissjóður Landsbankanum víxla o. fl., sem nemur ekki fjarri milljón króna. Það mun vera þetta, sem formaður bankaráðs Landsbankans átti við, þegar hann sagði í blaðagrein í sumar, að ríkissjóður hnígaði upp lausaskuldum. Og hve heilbrigt þetta er, má sjá af því, að í Landsbankalögunum er seðlabankanum bannað að lána ríkissjóði annað en skyndilán, lengst til 3 mánaða og aldrei meira en 1/4 af stofnfé bankans, enda skal jafnan greiða slík lán upp við áramót. En nú er bein yfirdráttarskuld ríkissjóðs um það bil jöfn og allt stofnféð, og hefir staðið meira en 3 mánuði og verður víst tæplega greidd upp fyrir áramót. Sennilegra að hún haggist ekkert. Það getur verið, og er vonandi, að þessi tími sé eitthvað óheppilegur, tekjur ekki komnar inn og annað slíkt. En þess ber þá líka að minnast, að mjög stórar greiðslur af erlendum lánum eiga að fara fram síðari mánuði ársins, svo sem af dönskum lánum o. fl. Auk þess er nýfarin fram greiðsla vegna enska lánsins frá 1930, sem mun hafa tæmt alla tekjumöguleika í bráð, svo að það verður víst því miður ekki um að ræða á þessu ári annað en að halda áfram að lifa á lánsfé og bónbjörgum. Ég vil svo víkja að hag þjóðarinnar, eins og hann kemur fram í greiðslujöfnuðinum út á við. Og ég geri það sérstaklega vegna þess, að hæstv. fjmrh. lagði. á þetta atriði megináherzluna í fjárlagaræðu sinni á þinginu í vetur. Hann sagði þá, að hann hefði í fjárlagaræðu 1934 sett þetta mál, greiðslujöfnuðinn við útlönd, sem stefnumark sitt. Og nú taldi hann þessu marki náð með afkomu ársins 1936. Hann segir í niðurlagi ræðunnar: Allt hefir verið látið víkja fyrir þeirri nauðsyn að ná greiðslujöfnuði við útlönd, og það með þeim árangri, að þrátt fyrir lokun Spánarmarkaðsins hefir greiðslujöfnuður náðst ! Þegar ráðherrann sagði þetta, hillti undir kosningar framundan, og þetta var nú helzti fjármálasigurinn, sem hann gat komið með. En hvað var nú til í þessu? Ég hefi svo oft lýst því áður í ræðu og riti, og ég skal ekki endurtaka það hér. En meðal annars var þessari útkomu náð með því að sleppa alveg úr reikningnum því, að vörubirgðir í landinu höfðu minnkað um margar milljónir, og auk þess var það á allra vitorði, að innflutningur til landsins hafði beinlínis verið hindraður til bráðabirgða til þess að láta útkomuna um nýárið skarta sem fegurst í sigurmerki fjármálaráðherrans. - Þessi sannleikur, sem borið var á móti þá í svip, kom mjög áþreifanlega í ljós í innflutningi næsta, þ. e. yfirstandandi árs. Þetta sést í síðustu innflutningsskýrslu, sem nær til sept. loka þ. á. Þar er innflutningurinn orðinn 40180220 kr. móti 31033180 á sama tíma í fyrra, eða yfir 9 millj. og 100 þús. kr. hærri. Í stað þess að á þeim tíma í fyrra nam útflutningurinn nærri 2 millj. og 200 þús. kr. meira en innflutningur, er þessi jöfnuður nú óhagstæður um 200 þús. krónur. Útkoman er því h. u. b. 3½ millj. lakari nú en þá, þrátt fyrir hin geysilega hörðu tök innflutningsnefndar, sem ráðh. sagði, að alltaf væri verið að herða á. Enda er nú orðin svo áberandi vöruþurrð, að það er jafnvel sagt, að nú sé farið að verða lítið úrvalið af þeim vörum, sem stjórnin hefir annars séð bezt yfir, en það er vín og tóbak. Fiskbirgðir hafa og enn minnkað síðan í fyrra. Hinn falski greiðslujöfnuður hæstv. fjmrh. hefir því kannske gert sitt gagn fyrir Framsfl. í kosningunum - en hann hefir því miður lítið gagnað þjóðinni sjálfri, frekar en annað, sem ekki er sannleikanum samkvæmt. Þetta ár hlýtur að koma út með greiðsluhalla. Hagur bankanna út á við er líka skýrt dæmi um þetta sama. Þrátt fyrir mikinn og verðmætan útflutning síldarafurða er greiðsluhagur bankanna nú afarerfiður. Skuldir þeirra eru hærri en á sama tíma í fyrra, og er lánsþol þeirra spennt upp að hámarki. Þetta finna þeir vel, sem yfirfærslur þurfa að fá. Það hefir víst sjaldan verið erfiðara en nú. Nýútkomin reglugerð um það, að mönnum sé bannað að hafa íslenzka seðla með sér úr landi, nema mjög takmarkað, virðist og benda á, að aukin brögð séu að því, að menn grípi til þess örþrifaráðs, að fara með íslenzka seðla úr landi og selja þá þar fyrir hvað sem fyrir þá fæst. Þetta er nú það Paradísarástand, sem hæstv. fjmrh. þóttist vera búinn að skapa, þegar hann stóð hér á þessum stað í vetur og tilkynnti þjóðinni fyrir kosningarnar, að greiðslujöfnuði væri náð! Þá kem ég að skattaboðskap hæstv. fjármálaráðherra. Þegar hinum stórkostlegu nýju sköttum var bætt á þjóðina 1934 og 1935, var látið í veðri vaka, að lengra yrði ekki farið á þeirri braut. Enda mun og flestum hafa fundizt, að nú væri svo komið, að landamærunum væri náð. Lengra væri ekki hægt að komast. Tekju- og eignarskatturinn varð svo hár, að þegar aukaútsvar bættist við, gat það komið fyrir, að fyrirtæki yrðu að borga meira en allan ábata sinn í þessi tvenn gjöld. Gamansamur náungi þóttist hafa reiknað út, að ef Íslendingur, sem hefði 7000 króna tekjur, fengi Nobelsverðlaunin, sem munu vera um 275000 kr., þá yrði hann að borga af þeim í tekjuskatt og aukaútsvar 1300 kr. meira en öll verðlaunin! Tollar voru gífurlega hækkaðir og ný gjöld upp tekin. Að vísu hefir því jafnan verið haldið fram af hæstv. fjmrh. og blöðum hans, að tollar og skattar hafi þrátt fyrir þetta ekki hækkað, þ. e. að svo eymdarlegur sé hagurinn orðinn, að allar þessar hækkanir verði að engu. En þetta hefir nú verið kveðið niður, og það af hinum opinberu verzlunarskýrslum hagstofunnar, þar sem birt er skrá um hæð tollanna miðað við innflutninginn. Ef reiknað er í 5 ára tímabilum, frá 1920 (ársbyrjun 1921), verða tölurnar þessar, er sýna, hve mörgum af hundraði tollarnir nema af verðmæti innflutningsins: 1921–1925 7.2 % 1926–1930 10.1 % 1931–1935 13.7 % Síðasta tímabilið, sem felur í sér það, sem til er af stjórnartímabili núverandi stjórnar, eru því tollarnir orðnir nærri helmingi hærri, miðaðir við verðmagn innflutningsins, en þeir eru tímabilið 10 árum fyrr. En sé þetta reiknað eftir árum frá 1929, verða tölurnar þessar: 1929 10.0% 1930 10.8% 1931 13.3 % Hér er því jöfn hækkun. Svo koma millibilsárin: 1932 12.4% 1933 13.4% Hér lækka þeir fyrst, en ná svo liðlega því sama hlutfalli og 1931. Hlutfallið stendur sem sé h. u. b. í stað þessi ár. Svo kemur útkoma núverandi stjórnar. Ef reiknað er aftur frá 1933: 1933 13.4% 1934 13.7% 1935 15.5% Hér fer núverandi stjórn að ná sér á strik. Því miður ná ekki verzlunarskýrslur lengra. En séu teknar bráðabirgðatölur um innflutninginn 1936, og til samræmis bráðabirgðatölur um tolltekjurnar fyrir 1936 úr fjármálaræðu Eysteins Jónssonar, sem ættu að vera sambærilegar, verður hlutfallið það ár: 1936 16.75% Hér er því í tíð núv. stjórnar sönnuð hækkun úr 13.7 í 16.75. Eftir þetta bjuggust menn við friði. Ef jafna þurfti halla á búskapnum, lá ekki annað fyrir en að draga úr gjöldunum. - Þetta var gert með samstarfi í fjárveitinganefnd milli sjálfstæðismanna og framsóknarmanna í nefndinni. Þá tókst nefndinni, án þess að koma nokkursstaðar tilfinnanlega við, að lækka gjöldin um h. u. b. 1 millj. kr. En þá skeði það, sem er svo ákaflega nöpur lýsing á ástandinu: Framsóknarmenn láta neyða sig til svo gífurlegra nýrra útgjalda, að ekki aðeins fyllti upp í þetta milljón króna skarð, sem höggið hafði verið, heldur nam annari milljón í viðbót! Og þetta var svo reynt að bæta upp með gamla laginu, að herða enn á skattaklafanum. En sem sagt, eftir það þóttust menn vissir um, að lengra yrði ekki gengið. Og jafnvel fjmrh. mun þá hafa verið þeirrar skoðunar, að lengra mætti ekki ganga. Ýmsum mun því hafa brugðið nokkuð í brún, þegar flokksþing Framsfl. í febrúar síðastl. steinþagði um þetta mál. Þar mátti ekki með einu orði mótmæla nýrri hækkun skatta. Og svo á miðju sumri birtist hér í dagblaði þessa flokks grein eftir einn af forstjórum S. Í. S., þar sem talið er nauðsynlegt að leggja á stórkostlega nýja skatta. En það er alkunnugt, að málefnum ýmsum virðist ekki síður stjórnað þaðan en frá þeim stað, þar sem stjórnarskrá landsins gerir ráð fyrir að völdin séu. Og nú kemur þetta á daginn. Ráðherrann boðar nýja skatta. Enn á að vega í hinn sama knérunn. Það verður að vísu ekki sagt um það með vissu, hve miklu skattabyrði þjóðarinnar nemur nú samanborið við heildartekjur hennar. En sé miðað við tekjuhlið fjárlaganna og bætt við hana gjöldum til bæjar- og sveitasjóða, sem sennilega mun mega telja eitthvað á í milljón, þá er líklega ekki fjarri því, að það opinbera taki þriðja hvern pening, sem þjóðin aflar. Hvernig er nú þjóðin viðbúin nýjum sköttum upp á milljónir? Þeir svara fyrir sig bændurnir, þar sem fjárpestin hefir geisað og murkað niður bústofninn - og reyndar hinir líka, sem sjá hilla undir þennan voðagest. Þeir svara fyrir sig á Suðurlandi og Vesturlandi og parti af Norðurlandi, sem fá þessa kreppuhjálp rétta að sér ofan á tíðarfarið í sumar. Þeir svara fyrir sig útgerðarmennirnir, sem eiga nú að kaupa allt miklu hærra verði, olíur, veiðarfæri, salt, kol og hvað sem er, en hafa ekki von á öðru á móti en sífellt þrengri markaði og lækkuðu fiskverði. Og ofan á það verzlunaránauð, sem varnar að selja þá einu vöru, sem nú virðist útgengileg. Þeir svara fyrir sig mennirnir, sem lifa á kaupgreiðslum og sjá vaxandi dýrtíð á öllum sviðum naga utan úr hverri krónu, sem þeir fá handa milli. Það er alveg áreiðanlegt, að aldrei hafa nýir skattar verið boðaðir með gífurlegri órétti en nú. Að lokum verð ég svo að minnast ofurlítið á pólitíska ástandið í landinu. Ekki af því, að ég ætli mér að gera þetta að pólitískri ræðu, enda er nú ræðutíma mínum langt komið, heldur af því, að pólitíska ástandið og horfurnar eru mjög mikilsvarðandi þáttur í fjármálum framtíðarinnar. Ég sýndi fram á það í upphafi ræðu minnar, að hin sífellda hækkun fjárlaganna og þar með hækkun skattanna stafaði af fjármálastefnu, sem alltaf hlyti að hafa þetta í för með sér. Haldi henni áfram, þá er ekki neinum áfanga náð með þessu fjárlagafrumvarpi og þessari skattahækkun. Það heldur áfram, alveg óstöðvandi, af því að takmarkið er fullkominn dauði einstaklingsrekstrar í atvinnulífinu. Hækkun fjárlaga og skatta er leið til þjóðnýtingar og því ekkert annað en rökrétt stefna sósíalista hér sem annarsstaðar Þetta er þjóðin farin að sjá, og hún vill ekki þetta. Ef kosningarnar síðustu sýndu nokkuð, þá sýndu þær vilja þjóðarinnar í þessu efni. Hún kaus þá, sem hún treysti til að vera á móti þjóðnýtingu. Hún kaus Sjálfstæðisfl., þó að kosningafyrirkomulagið yrði þess valdandi, að hann fékk ekki þingmannatölu sem svaraði fylgi hans. Og hún jók fylgi Framsfl., af því að hún trúði því, sem forsætisráðherra þess flokks lýsti yfir um þetta efni. . Hinir tveir stjórnarflokkar skildu að skiptum á síðasta þingi, út af þjóðnýtingunni. Forsrh. sagði við það tækifæri m. a., eftir að hann hefir nefnt þjóðnýtingarkröfu Alþfl.: „Tel ég, að Alþfl. hafi gengið út af þeim samstarfsgrundvelli, sem gilt hefir milli Framsfl. og Alþfl.“. Og síðan segir hann: „En það má vera Alþfl. ljóst, samkv. margyfirlýstri stefnu Framsfl. og samkv. hinni glögglega mörkuðu afstöðu á síðasta flokksþingi framsóknarmanna, að Framsfl. gengur ekki inn á framkvæmd þeirra mála, sem eingöngu heyra til sérstefnu Alþfl. - þjóðnýtingarstefnuna“. Og enn bætir hann við: „Og þegar Alþfl. ber slík sérstefnumál sín fram hér á Alþingi og krefst þess, að þau verði samþ., þá hlýtur hann að gera sér ljóst fyrirfram, að það leiðir til samvinnuslita við Framsfl.“. - Ræðu sína endaði hæstv. forsrh. svo með upphrópun til flokksmanna sinna um allt land, að vera viðbúnir kosningum. Þetta: Hinn fullkomni skilnaður við sósíalistana út af þjóðnýtingarkröfunni var kosningamál Framsóknar. Hæstv. atvmrh. tók svo af skarið af sinni hálfu um þetta, m a. með þessum ályktunarorðum: „Af þeim ástæðum, sem ég nú hefi greint, verð ég fyrir hönd Alþfl. að tilkynna hæstv. forsrh., að Alþfl. getur ekki haldið áfram samstarfi á Alþingi við Framsfl. né samvinnu við hann um stjórn landsins, að óbreyttri þessari afstöðu Framsfl.“ Nú er það alþjóð kunnugt, að flokkarnir héldu samt áfram „samvinnu um stjórn landsins“, sem hæstv. atvmrh. svo kallaði. Og nú er það einnig orðið alþjóð kunnugt, að samstarfið hefir komið fram í því litla, sem gerzt hefir á Alþingi. Formaður Alþfl. hefir eins og áður verið kosinn í mestu virðingarstöðu Alþingis af framsóknarmönnum og ráðherrarnir sitja hlið við hlið í stólum sínum. Hvað hefir hér gerzt bak við tjöldin, og hvað er að gerast? Hnefahögg forsætisráðherra í borðið frammi fyrir þjóðinni í þinglokin síðast sópaði fylgi að Framsfl. Var þá samtímis hin hönd hans að strjúka vanga sósíalistanna í laumi? Þetta mun bráðlega koma í ljós. En sé það svo, að Framsfl., sem er kosinn upp á samvinnuslit hans við sósíalista, ætli sér að gera að nýju bandalag við þá - þá verður það skýlaus krafa, að hann gangi til kosninga upp á þá stefnu. Þjóðin, sem lét í ljós velþóknun sína á samvinnuslitunum, á að fá að segja skoðun sína á hinni nýju samvinnu við þennan sama flokk. Hér er m. a. fjármálaheilbrigðin í veði. Fjárhag landsins verður aldrei stjórnað, meðan hin grímuklædda þjóðnýtingarstefna er við völd. Það þýðir lítið að mótmæla þjóðnýtingu á flokksþingum, ef sama stefnan er látin sigla þöndum seglum grímuklædd. Síðustu kosningar sýndu það alveg skýlaust, að mjög mikill meiri hluti þjóðarinnar er andvígur þjóðnýtingu, andvígur því, að atvinnuvegir landsmanna séu mergsognir til þess að ríkið veiti því fé í þá hluti,sem að vísu eru góðir, en þó gagnslausir, nema blómlegt atvinnulif beri þá uppi. Þessum skýlausa þjóðarvilja verður hið nýkosna Alþingi að svara.



Það er nú þegar liðinn hálfur mánuður síðan þingmenn Framsfl. komu saman hér í Reykjavík til að ráða ráðum sinum. Og nú í kvöld er liðin rétt vika af sjálfu þinginu. En nú fyrst á 7. degi þingsins er fyrsta frv., sem fram er komið frá stjórninni, tekið til meðferðar. Öðrum stjórnarfrv. hefir ekki enn verið útbýtt, og þingfundir alls ekki boðaðir suma dagana, sem af er. Varla getur það verið slóðaskap einum að kenna hjá stjórninni, að hún eyðir svo gálauslega tíma þingsins og lætur upp undir 100 manns sitja hér á launum án þess að fundir séu boðaðir. Hér hlýtur eitthvað annað að valda þessum óvenjulega drætti og seinlæti. Samsuða stjórnarflokkanna hlýtur að hafa gengið eitthvað seinlega, eða a m. k. verið kekkir í gráatnum. Um einn kökkinn er vitað, sem ef til vill hefir komið öðrum stjórnarflokkum a. m. k. óþægilega í háls. Það er, að kommúnistar skyldu gera það að skilyrði fyrir samruna sósíalista- og Kommfl., að sósíalistar yrðu að blessa rússneska blóðbaðið, afneita Trotskyismanum og falla frá öllum yfirlýsingum um að vinna að málum á grundvelli laga og þingræðis. Um annan erfiðleika er og mjög talað meðal þeirra, sem kunnugir þykjast vera í stjórnarherbúðunum. Það er, að tvenn hafi verið um það sjónarmiðin í Framsfl., hver ætti að verða forsætisráðherra. Hefir orðhagur utanflokkamaður líkt horfunum í þeirri togstreitu í stjórnarherbúðunum við svissneskt veðurhús, þar sem konan er úti þegar gott er veður, en karlinn þegar versnar. Og hann bætti við: „Kerlingin var úti í gær, en nú er karlinn kominn út aftur“. Það er skiljanlegt, að slík togstreita geti tafið margt innan flokksins, jafnvel þótt vitað sé, hver muni verða hlutskarpari nú í bráð. En loks eru ótaldir þeir erfiðleikar, sem eiga sínar eðlilegu orsakir í högum lands og þjóðar, eins og nú er komið. Og það er ekki nema eðlilegt, að stjórnarflokkunum gangi treglega að átta sig á þeim erfiðleikum nú, þar sem þeir hafa allt fram að þessu reynt að dylja raunveruleikann með ýmiskonar sjónhverfingum bæði fyrir sjálfum sér og öðrum. Það var ekki lítill völlurinn á hæstv. fjmrh., þegar hann flutti fjárlagaræðu sína í vetur sem leið. Þá vitnaði hann til þess, að strax haustið 1934, þegar hann var nýtekinn við fjármálastjórn landsins, þá hefði hann lagt áherzlu á það í sinni fyrstu fjárlagaræðu, að stjórnin liti á það sem sitt stærsta verkefni að halda uppi fullum greiðslujöfnuði við útlönd. Hann sagði, eins og rétt er undir öllum venjulegum kringumstæðum, að þótt fullur greiðslujöfnuður á fjárlögum og landsreikningi hefði mikla þýðingu fyrir þjóðarbúskapinn, þá væri hitt aðalatriðið, að unnt væri að standa í skilum út á við þannig, að innflutningurinn yrði eigi meiri en það, að hægt væri að greiða hann og rentur og afborganir og aðrar ósýnilegar greiðslur af ársframleiðslu landsmanna. Og hann var því ekki lítið upp með sér í vetur, er hann tilkynnti þjóðinni það í útvarpinu, að þessu takmarki, sem stjórnin hefði sett sér að aðaltakmarki, væri náð. Hann talaði um þau feikna átök, sem núverandi stjórn hefði þurft að gera til að ná þessu marki. Hann útmálaði, hve viturlega innflutnings- og gjaldeyrisnefndin hefði hagað sínu ráði um takmörkun innflutningsins. Þó að það kæmi nú raunar í ljós síðar, að hún hafði veitt innflutningsleyfi fyrir vörum, sem nam a. m. k. 7–8 millj. fram yfir það, sem bankarnir gátu með nokkru móti yfirfært. En að bankarnir hafi teygt sig eins langt og þeir mögulega gátu í yfirfærslum, sést ljóslega af því, að viðskiptajöfnuður þeirra við útlönd versnaði á síðastl. ári um hátt á 2. millj. króna. Hann útmálaði það á alla vegu, hve mjög hagur þjóðarinnar hefði batnað gagnvart útlöndum, þar sem útflutningurinn hefði numið „8,7millj.“ umfram innfl., og mundi sá mismunur því hrökkva fyrir vöxtum og afborgunum af erlendum .lánum og öðrum slíkum greiðslum til útlanda á árinu. Hann tók ekkert tillit til þess, að vörubirgðir af innlendum vörum til útflutnings voru um 4 millj. minni en árið á undan. Hann tók heldur ekki neitt tillit til þess, að þurrð var að verða í landinu af ýmsum erlendum neysluvörum, sem þó fóru síhækkandi, en enginn kostur var á að kaupa í tíma með lága verðinu, eins og nágrannaþjóðir vorar gerðu til að draga úr dýrtíðinni hjá sér. - Og hann tók loks alls ekkert tillit til þess, að af framleiðsluvörum, sem nota þurfti á þessu ári, svo sem kolum og veiðarfærum og öðrum útgerðarvörum, hafði miklu minna verið keypt inn fyrir áramótin en venja var til. Og þetta kom allt af þeirri einföldu ástæðu, sem hæstv. fjmrh. þóttist þó ekki vita, að viðskiptajöfnuður bankanna við útlönd hafði versnað svo á árinu, að þeir gátu ekki nema með sérstökum stuðningi landsstjórnarinnar yfirfært meira en gert var. Bankarnir hafa sýnilega teygt sig meira en hægt var í raun og veru í þessu efni. Það sýnir skýrsla hagtíðindanna og skýrsla þjóðbankans sjálfs. En samt vantaði um 4 millj. kr. til þess að hægt væri að yfirfæra gjaldeyri fyrir þær útgerðarvörur, sem búið var að veita innflutningsleyfin fyrir síðastl. ár, og hafa innflutningsleyfin þó væntanlega ekki verið umfram þörf. (Sbr. fjárlagaræða Eyst. J 23. febr. 1937. Alþt. 1937, C. bls. 222). Enda varð á fyrra helmingi þessa árs að kaupa útgerðarvörur fyrir 3 millj. hærri upphæð en árið áður. Hæstv. fjmrh. hefir verið spurður að því, hvað væri eftir af þessum 8 millj., sem hann taldi útflutninginn nema umfram innflutning síðastl. ár, þegar búið væri að draga frá þessar 4 milljónir og þær 4 milljónir, sem fiskbirgðir voru minni í landinu um síðastl. áramót en árið áður. - En ég minnist þess ekki, að hann hafi svarað. Og er honum þó sízt tregt um tungutak. Hæstv. fjmrh. virtist ætla, að hagur þjóðarbúsins stæði jafnvel eftir, þó að útflutningsvörubirgðir væru miklum mun minni og varanna til framleiðslunnar að miklu óaflað, ef aðeins ársreikningar hennar við útlönd stæðust nokkurnveginn á í árslokin. En þá hlýtur hann líka að ætla, að hagur bóndans sé jafngóður eftir, ef hann aðeins fær kvittað ársreikninginn við verzlun sína í haustkauptíð, þó að hann hafi ekki aðeins selt meira úr búi sínu og eigi því minni eign eftir, heldur eigi og að miklu leyti eftir að afla heyjanna, sem eru hans framleiðsluvörur. Þess vegna var hæstv. fjmrh. svo mikill á lofti í fjárlagaræðu sinni á þorranum, að hann gat talið sjálfum sér trú um þetta. Og þess vegna tókst honum og flokki hans að ávinna þau atkvæði, sem hann ekki fékk lánuð frá sósialistum og kommúnistum á síðastl. vori, að hann gat talið allmiklum hluta þjóðarinnar trú um þetta með sér. Því að nokkur hluti fólksins lét blekkjast af mikillæti hans. Það taldi hann hinn raunverulega leiðtoga flokks síns og trúði á fjármálavizku hans. Þetta mikillæti hefir nú allmjög minnkað. Það duldist ekki, er hæstv. fjmrh. flutti þessa haustræðu sína, að hann getur nú ekki lengur talið sér trú um sumt af því, sem hann hélt fram í vor, eða á þorranum. Það er nú komið í ljós, sem ég benti á í svari mínu við fjárlagaræðuna í vetur, að dýrtíð þessa árs mundi koma fyrr og leggjast þyngra á allan almenning í landinu, vegna þess að ekki var unnt að kaupa meira af nauðsynjavörunum fyrir nýár. Ýmsar nágrannaþjóðir vorar hafa þar farið öðruvísi að. Þar lögðu stjórnirnar kapp á að ná sem mestum nauðsynjavörubirgðum inn í landið meðan verðhækkunin var í aðsigi, til þess að komast hjá aukinni dýrtíð meðan þess væri kostur. Þær hafa talið þjóðinni mest lífsspursmál að ná í erlendu vörurnar með skaplegu verði, meðan unnt var, jafnvel þótt það gengi út yfir viðskiptajöfnuðinn í bili. Þær hafa séð, að það var margfaldur skaði fyrir þjóðarheildina að sleppa því tækifæri. Því að það, sem viðskiptajöfnuður kynni að raskast af þeim ástæðum um stund, það mundi vinnast margfaldlega upp aftur á næstu mánuðum, meðan birgðirnar entust, og ekki þyrfti að kaupa eins mikið vörumagn með hækkaða verðinu. Þær litu því eins á málið eins og hver góður búmaður, sem eykur nauðsynjainnkaup sín og birgir sig upp, í stað þess að draga úr nauðsynjavöruinnkaupum, þegar verðhækkun er í aðsigi. En landsstjórnin hér leit ekki svo á. Hún leit ekki á hag almennings í landinu. Hún leit ekki á það, hverju það munaði fjölskyldurnar að verða að kaupa hvern mjölsekk þriðjungi dýrari, þegar á leið veturinn, fyrir það, að ekki var hægt að flytja hann inn fyrr en verðið var stigið upp. Hún leit ekki á, hverju það munaði bóndann, sem þá varð að kaupa rúgmjöl til fóðurs, af því síldarmjölsbirgðirnar voru þrotnar innanlands, að verða að kaupa það með hækkaða verðinu. - Og hún leit ekki á það, hverju það munaði þjóðarbúið í heild að verða af þessum ástæðum að sæta óhagstæðustu vörukaupum. Hún leit aðeins á þær tvær tölur, sem henni þótti gott að geta hampað framan í kjósendum við þær kosningar, sem fóru í hönd, en það voru tölurnar yfir útflutt og innflutt. Þess vegna fengu bankarnir ekki þann stuðning, sem þeir hefðu þurft og ríkisstjórnin hafði heimild til að veita þeim, til þess að hægt væri að draga að landinu nauðsynjar í tíma. Og þess vegna fórnaði landsstjórnin hag almennings fyrir það eitt, að geta um áramótin sýnt nokkurn veginn greiðslujöfnuð á pappírnum við útlönd. Það hefir nú þegar verið sýnt fram á, hversu sá greiðslujöfnuður, sem hæstv. fjmrh. hefir hrósað sér af, var villandi, - og raunar alger blekking, þegar þess er gætt, að útgerðarvörurnar til þessa árs voru að mestu ókeyptar og fiskbirgðirnar einar voru 4 millj. minni um síðastl. áramót en árið áður. Það er nú í ljós komið, hve landsfólkið hefir orðið að kaupa nauðsynjar sínar hærra verði og búa við lakari afkomu, vegna þess að önnur sjónarmið réðu í þessu efni en þau, sem almenningi voru hagfeldust. Það er og í ljós komið, hversu hæstv. fjmrh. fegraði óvart tölur sínar um greiðslujöfnuðinn í fjárlagaræðunni í febrúar, þar sem hann gerði þingheimi þá verzlunarjöfnuðinn hagstæðan um 8,7 (sjá Alþt. 1937, C. bls. 218), millj. kr., þó að útflutningurinn væri ekki nema 6,6 millj. umfram innflutninginn, skv. skýrslum hagstofunnar. Og nemur þá sá mismunur á þriðju milljón. Sýnir þetta, að þar sem ósýnilegu greiðslurnar svonefndu munu nema um 8 millj., þá hefir, þrátt fyrir allt mikillæti hæstv. fjmrh., skort upp undir 1½ milljón á fullan greiðslujöfnuð síðastl. ár. Hæstv. ríkisstjórn hefir því alls ekki tekizt þetta, sem fjmrh. lýsti yfir um haustið 1934, og nú síðast á þorranum, að stjórnin teldi sitt höfuðverkefni að koma á fullum greiðslujöfnuði við útlönd. En þar á ofan er það nú einnig í ljós komið. hve þessi „verzlunarjöfnuður“ síðastl. ár, sem fékkst með því að hafna hagkvæmum innkaupum á nauðsynjum landsins, hefnir sín illa á þjóðarbúskapnum nú á þessu ári. Af því að ekki varð hjá því komizt að kaupa með hækkuðu verði á þessu ári þær vörur, sem frestað var að kaupa í tíma, þá hefir innflutningurinn orðið hærri en útflutningurinn, það sem af er árinu. Ofan á það stórtjón, sem almenningur hefir beðið í hærra verði erlendu vörunnar, bætist því þeim mun óhagstæðari greiðslujöfnuður á þessu ári. Útflutningurinn má verða allmikið fram yfir meðaltal á síðustu þrem mánuðum ársins, ef ekki á að vanta svo milljónum skiptir á fullan greiðslujöfnuð um næstk. áramót; og það þrátt fyrir þann óhemju síldarafla og það stríðsólguverð, sem við höfum notið á sumum afurðum vorum nú í ár. - Verðmæti síldaraflans í fyrra var hærra en nokkru sinni fyrr. Nam söluverð hans á 13. millj. kr., eða um það bil tvöföldu verðmæti síldarafurða í meðalsíldarári, eins og árið 1933. En nú í ár virðist verðmæti síldarafurðanna ætla að verða fast að 10 millj. meira a. m. k. en árið áður, eða meira en þrefalt verðmeiri en afli meðaláranna að undanförnu, þó að vísu hefði mátt auka þann afla og verðmæti jafnvel svo milljónum skipti, ef stjórn síldarmálanna hefði eigi verið með þeim fádæma mistökum, sem nú verða með hverjum degi betur kunnug. Og hefi ég þar dæmi deginum ljósari, frá því fólki, sem ég bý sjálfur á meðal. En þrátt fyrir þessa óhemju verðmætisaukningu, þá virðist svo sem hennar ætli að sjá litla staði í heildarútkomu ársins. Það er ekki annað sýnilegt, en að þjóðarskuldirnar við útlönd aukist jafnvel enn á þessu ári, eigi að síður. Hvað hefði þá orðið, ef síldin hefði aðeins orðið við meðallag, eða þaðan af minni, að aflamagni eða verðmæti? Hver getur hugsað sér annað en að þá hefði vofað yfir ríkis- og þjóðargjaldþrot? Þegar svo er komið, að ekkert nema algerlega óvæntur stórvinningur í síldarhappdrætti getur forðað þjóðinni frá því að komast í örþrot, þá hefði mátt vænta þess, að hæstv. fjmrh. legði fyrir þingið gætilegt fjárlagafrumvarp. Heildarútgjöld fjárlaganna hafa farið síhækkandi þessi hin síðustu ár. En þó var það frv. miklu hæst, sem hæstv. fjmrh. lagði fyrir þingið í vetur. Námu útgjöld þess á sjóðsyfirliti nær 17 milljónum. En þó hefir hæstv. fjmrh. enn hækkað útgjöldin á þessu frv. um fast að 300 þús. og á 3. milljónarfjórðunginn frá því, sem er í fjárlögum þ. á. Við því hefði ef til vill ekki verið mikið að segja, ef þeim útgjaldaauka ætti að verja til nauðsynlegra verklegra framkvæmda og til stuðnings framleiðslunni í landinu. En það er yfirleitt ekki svo. Með framlagi til verklegra fyrirtækja er talinn kostnaður af atvinnudeild háskólans. En annars eru aðalhækkanirnar í þessu fjárlagafrv. á 11. gr., til almennrar styrktarstarfsemi, og á 11. gr., til hins almenna embættisrekstrar, og nemur hækkunin á þeim tveim greinum á 5. hundrað þúsund. Aftur á móti hefir framlag til vegamála á 13. gr. verið lækkað, og það þrátt fyrir nokkra hækkun á embættisrekstri vegamálanna. Fjárveiting til nýrra akvega er lækkuð um 78 þús. kr. Fjárveiting til brúargerða er lækkuð um 20 þús. kr. Og fjárveitingar til sýsluvega eru lækkaðar um 22 þús. kr. Er nú á hverju þingi höggið sí og æ í þann knérunn, og stingur það sérstaklega í stúf, að samtímis því sem öll vinna hækkar skuli þessi fjárveiting vera lækkuð æ ofan í æ, svo að hún er nú orðin 64 þús. lægri en hún var á fjárlögum 1934. Kemur sér þetta einkum tilfinnanlega illa fyrir þau héruð, sem afskipt eru um almennt vegafé, eins og ég mun bráðum víkja að, og er mjög ómakleg hefting á sjálfsbjargarviðleitni sýsluanna í vegamálunum. - Framlög til brúargerða fara og árlega lækkandi og eru nú orðin 30% lægri en fyrir þremur árum, og á það víst að afsakast með því, að svo miklu var varið til brúargerða á árunum 1933 og '34. En enn er óbrúaður fjöldi illra vatnsfalla, sem eru hinn versti farartálmi fyrir héruðin og samgöngukerfið í heild sinni, þó að flestum mestu farartálmunum sé úr vegi rutt. Virðist því alls ekki enn vera kominn tími til að draga úr alnauðsynlegustu samgöngubótum, eins og stjórnin er nú byrjuð á. Framlög ríkissjóðs til nýrra akvega hafa nú verið lækkuð um 172 þúsundir rúmar síðan á árinu 1935, eða um 43%. - Og kemur vegaframlag af hinum nýja benzínskatti þar alls ekki á móti, þar sem það fer að miklu leyti í malbikun vega og vegaendurbætur hér umhverfis Reykjavík. Þessa geysilegu lækkun á fé til nýrra akvega verður því að telja beint undanhald í vegabótum landsins. En þó tekur út yfir, hve þessu vegafé er ranglátlega og af hróplegri hlutdrægni niður skipt. Má þar lesa úr þau héruðin, sem hafa sýnt pólitískt sjálfstæði gagnvart núverandi ríkisstjórn, hvernig þau eru gersamlega afskipt um öll vegafjárframlög. Væri freistandi að minna á ummæli frambjóðenda Framsfl. á síðastl. vori um vegaþörfina í sumum þessum héruðum, til samanburðar við þær efndir, sem nú er að fá hjá ráðherrum þessa sama flokks. - Gæti það sýnt greinilega yfirdrepsskapinn og óheilindin í þeirri umhyggju, sem umbjóðendur hans segjast við hátíðleg tækifæri bera fyrir sveitahéruðum landsins. Þó mun verða að sleppa því að sinni, en ef til vill gefst tækifæri til þess síðar. - Það eitt skal þó fram tekið, að sem vænta mátti er þessi hróplega hlutdrægni gerð þvert ofan í tillögur vegamálastjóra, sem mesta hefir þekkinguna og kunnugleikann á vegakerfi landsins og þörfum hinna einstöku héraða. Jafnvel um hin sérstöku vegafjárframlög til fjársýkishéraðanna kemur fram pólitísk hlutdrægni, þar sem 2 sýslur eru afskiptar. Virðist svo sem hæstvirt ríkisstjórn sjái engar leiðir aðrar færar til að vinna sér nýja áhangendur en að berja menn þannig á nasirnar til fylgis sér, og verður þá vart vitað, hvort meira veldur: Skammsýnin eða heiftin, - illgirnin eða óvitahátturinn. Þá eru í þessu fjárlagafrumv. enn sem fyrr dregnar 20 þús. af þeim styrk, sem Búnaðarfél. Ísl., Ræktunarfél. Norðurlands og búnaðarsamböndin höfðu áður haft. Skv. þessu fjárl.frv. eru og enn dregnar 13 þúsundir, eða þriðjungurinn af því framlagi, sem veitt var fyrir tveim árum til sandgræðslunnar, þó að víða kalli mjög að um auknar framkvæmdir í því efni. Með þessu frumv. er nú fullkomlega niður fallinn allur styrkur til ræktunarsjóðs, sem áður nam fullum 70 þús. árlega, en sá sjóður var bændunum helzta hjálparhellan til umbóta á jörðum sínum. Virðist þar því næsta linlega staðið í ístaði fyrir hönd landbúnaðarins, móti því, sem áður var, þegar ræktunarsjóður var óskabarn þings og þjóðar. Þá er framlag til áburðarkaupa enn aðeins 14 þús., eða tæpur þriðjungur þess, sem það var meðan fjárlögin voru þó í heild sinni mörgum milljónum lægri en þau eru nú orðin. Svo miklu þótti það varða, að fá þennan styrk lækkaðan, að ákvæði þar að lútandi voru að tilhlutun stj. tekin upp í sérstök lög um bráðabirgðafrestun nokkurrra laga, sem stjórnarflokkarnir hafa samþ. frá ári til árs. Og nú virðist það eiga að verða föst regla að draga um tvo þriðju af þessum styrk til ræktunarinnar í landinu. Virðist það næsta hlálegt, þegar fjárlögin hækka ár frá ári og eru nú orðin þriðjungi hærri en þau voru fyrir fáum árum, og meira en það, að þá sé ekki hægt að halda í horfi um þau fyrri framlög til búnaðarframkvæmda, sem reynsla var fengin fyrir að gáfust vel. Þegar litið er á hækkanir á einstökum liðum hér í þessu fjárlagafrumvarpi, vekur það eftirtekt, að enn er hinum opinberu starfsmönnum fjölgað. Á ég þar ekki við hina nýju starfsmenn við rannsóknarstofnun háskólans, - því að þar er vísir að nauðsynjastarfi fyrir atvinnuvegi landsmanna, sem sjálfsagt er að hlúa að eftir föngum, enda eru þar allir flokkar sammála um, - heldur á ég við þá ísjárverðu fjölgun opinbera starfsmanna, sem leiðir af ýmsum nýjum lögum, sem sett hafa verið hin síðustu ár, án þess menn hafi fyrirfram gert sér grein fyrir, hvaða starfsmannaaukningu þau hefðu í för með sér. Er þar að vísu sízt fjmrh. einan um að saka. En helzt ætti þó af hans hálfu að mega vænta athugunar og aðgæzlu í því efni. Um hitt ræður pólitísk hlutdrægni, sem telja má til fullkominnar óráðvendni í meðferð á fé landsins, hvernig nýjum launum og allskonar þóknunum og bitlingum er hlaðið ofan á hin föstu laun ýmsra opinberra starfsmanna, svo að þeir hafa sumir jafnvel þreföld föstu launin. Þegar dregið er úr ýmsum fyrri framlögum til atvinnuveganna; þegar gjaldaliðir fjárlaganna eru samt sem áður komnir upp í 17 milljónir og greiðsluhallinn er áætlaður nær 1 millj. þegar fátækrabyrðin hefir vaxið um meira en þriðjung; og þegar ekkert nema óvæntur stórvinningur í happdrættinu getur bjargað ríki og þjóð frá örþroti, eins og síðastl. sumar, - þá skora ég á ríkisstjórnina að þvo að minnsta kosti þennan smánarblett af sér. Hin nýríka stjórnarstétt verður að þola það a. m. k. eitt ár, að búa við sömu kjör og aðrir menn í landinu.

Einar Olgeirsson Hv. forseti! Heiðruðu áheyrendur! Fyrsta spurningin, sem öll alþýða landsins ber fram við þessi fjárlög, er: Hverjum eru þessi fjárlög fyrst og fremst til gagns? Hvaðan taka þau tekjurnar - frá þeim ríku eða þeim fátæku frá eignastéttinni eða frá alþýðunni? Og hvernig verja þau tekjunum - í dýrt ríkisbákn og hálaunaða starfsmenn eða til aukinnar velmegunar og bættrar afkomu fyrir alþýðuna? Við kommúnistar dæmum þessi fjárlög fyrst og fremst eftir því - mótum okkar afstöðu til þeirra fyrst og fremst með tilliti til þess, hvaða svar þau gefa við þessari spurningu. Og nú skulum við rannsaka það. Fulltrúi íhaldsins, hv. 1. þm. Reykv., Magnús Jónsson, vildi telja núv. fjárlög einskonar þjóðnýtingarfjárlög. „Það er enginn búmaður, sem ekki kann að berja sér,“ - má segja um þennan málsvara auðmannastéttarinnar í Rvík. En ég skal nú eftir megni þvo hv. fjmrh. hreinan af því, að hann sé að leggja fram einhver þjóðnýtingarfjárlög, og lofa íhaldinu að heyra, hvernig virkileg fjárlög alþýðunnar gegn auðmönnunum mundu líta út. Hér á landi töldu árið 1935 aðeins 7000 manns fram til eignarskatts, er áttu hver yfir 5 þúsund krónur í skuldlausum eignum. Allir aðrir Íslendingar áttu minna en þetta, eða ekki neitt, eða skulduðu. Samanlagðar skuldlausar eignir þessara 7000 voru 127 milljónir króna. Af þessum 7000 munu um 1400 manns eiga 100 milljónir króna í skuldlausum eignum. Það er eignastétt landsins, mennirnir, sem á ýmsan hátt hafa sölsað undir sig ljónspartinn af föðurlandi okkar, sem við héldum að allir Íslendingar ættu sama tilkali til. Það eru líka um 1000 manns, sem árlega taka meginhlutann af tekjunum, sem hin vinnandi íslenzka þjóð skattar. 1000 manns hér í Reykjavík hafa samtals 11 millj. króna í árstekjur, meðan heildartekjur Reykvíkinga eru 44 millj. króna. Þessir 1000 taka til sín fjórða partinn af öllum tekjunum. Meðal þeirra eru menn, sem fá laun sín meira eða minna ákveðin af því opinbera, eins og bankastjórar Landsbankans og forsjórar Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, og hafa þessir herrar frá 21 til 27 þús. króna árslaun. Meðal þessara hátekjumanna eru þó aðallega heildsalar og stórkaupmenn, sem jafnvel hafa upp undir 100 þús. kr. árstekjur eftir eigin uppgjöf. Og meðan þessir herrar hafa slíkar hátekjur, skortir verkamenn landsins margt af því nauðsynlegasta til lífsins og eru dæmdir til að ráfa atvinnulausir um, af því að það vanti peninga til verklegra framkvæmda og atvinnubóta. Og bændur landsins eru að komast á vonarvöl svo að hundruðum skiptir. Það hlýtur því að vera helgasta skylda Alþingis að gera allt, sem í þess valdi stendur, til þess að draga úr fátækt alþýðunnar, auka atvinnu hennar og bæta afkomu hennar í hvívetna. Til þess þarf Alþingi mikið fé í viðbót við það sem það hefir nú yfir að ráða. Og þá kemur spurningin: Hvar á að taka það? Við skulum nú athuga, hvað mikið hátekjumennirnir og stóreignamennirnir borga í ríkissjóð, á meðan verkalýðinn skortir atvinnu og brauð og ríkissjóðinn fé til að bæta úr brýnustu þörf alþýðunnar. Þeir eiga einn þriðja af eignum landsins, fá líklega einn fjórða af tekjum landsbúa, - en hvað borga þeir? Ríkistekjurnar eru áætlaðar tæpar 16 millj. króna. Af þessum tekjum á að taka með tekju- og eignarskatti, hátekjuskatti og fasteignaskatti alls rúmar 2 milljónir kr. Það er allt og sumt, sem þeir ríku sérstaklega eiga að borga, og í rauninni lendir samt nokkuð af þessu á þeim efnaminni. En 14 milljónir króna á að taka með gjöldum, sem beint eða óbeint lenda á alþýðu, og 4 milljónir af því eru beinlínis tollar á nauðsynjavörunum. Á ég þar með við kaffi- og sykurtollinn, vörutollinn, verðtollinn og gjöld af innfluttum vörum. Við þurfum því ekki lengi að leita til að sjá, að meginregla þessara fjárlaga hvað tekjuöflun snertir er nefskattsaðferðin: að taka með tollum af alþýðu manna, en hlífa þeim ríku. Og afleiðingin af þessari aðferð er svo sú, að verklegar framkvæmdir eru sparaðar og framlag til atvinnubóta skorið við nögl. Er þetta vilji fólksins? Var það til þessa, að 25 þús. Íslendinga kusu núv. stjórnarflokka á þing? Var það til þessa, að alþýðan í landinu fylkti sér saman um Framsókn og Alþfl. 20. júní í vor - og vísaði á bug öllu lýðskrumi hinna ríku og stóðst allan fagurgala þeirra og blekkingar? Var það til þess að hlífa þeim ríku, en skattleggja þá fátæku, að vinstri flokkarnir voru sendir sterkari inn í þingið - en nokkru sinni fyrr? Nei, - og aftur nei! Stefnuskrár og stefnulýsingar bæði Framsóknar og Alþfl. heimta öðruvísi fjárlög og lofa öðruvísi fjárlögum. Bændurnir, verkamennirnir, fiskimennirnir, 30000 alþýðukjósenda, sem á bak við vinstri flokkana standa, - mennirnir og konurnar, sem þræla baki brotnu til að framleiða þjóðarauð Íslands, - þau heimta öðruvísi fjárlög - fjárlög alþýðunnar, fjárlög, sem láta þá ríku borga. Hin vinnandi íslenzka þjóð sér arðinn af striti sínu renna til nokkurra auðmanna, - eins og t. d. heildsalaklíkunnar í Reykjavík, sem græðir um 4 millj. króna á ári. Vinnandi stéttirnar, sem halda uppi þjóðfélaginu og skapa verðmætin, lifa við sult og seyru og eignast ekki neitt, - meðan yfirstéttin sölsar undir sig milljónir króna í skuldlausum eignum og ljónspartinn af þjóðartekjunum. Þess vegna heimta vinnandi stéttirnar fjárlög, sem reyni að jafna misskiptingu auðsins og draga úr ranglætinu í þjóðfélaginu, - fjárlög, sem taki fyrst og fremst af þeim, sem allt eiga, en veita þeim, sem vinna en ekkert eiga. Svo sterkar voru þessar kröfur vinnandi stéttanna í vor við kosningarnar, að ekki aðeins kjósendur vinstri flokkanna voru eindregnir með þeim, heldur og þúsundir af kjósendum Sjálfstfl. Morgunblaðið varð að bergmála þessar kröfur og reyndi um leið að nota þær í lýðskrumstilgangi. Af því stafaði hin fræga setning í þessu burgeisablaði höfuðborgarinnar 30. maí í vor: „Hlífið ekki burgeisunum“! Þó að ég viti, að hv. fjmrh. vilji lítt hlíta tillögum þessa blaðs - og tel ég það vel farið -, þá held ég, að það væri samt ekki úr vegi að láta óskir þessa málgagns íhaldsins rætast hvað þetta snertir í fjárlögunum - og gera þau þannig úr garði, að þau hlífi ekki burgeisunum. En nú mun margur spyrja: Er hægt að útbúa slík fjárlög, er láti þá ríku borga og hjálpa alþýðunni? Með hvaða móti er hægt að taka peningana hjá þeim ríku og veita þeim til hinna vinnandi stétta, ýmist með því að auka verklegar framkvæmdir, er þeim komi til góða, auka framlög til atvinnubóta og allskonar þjóðfélagstrygginga, eða með því að lækka tollana, er á þeim hvíla? Ég skal nú taka fyrir tekjuöflunaraðferðir, sem myndu tryggja það, að eignastéttin og hátekjumennirnir yrðu látnir borga, bæði af stóreignum sínum, hátekjum og óhófi. 1) Fasteignaskatturinn er nú áætlaður 400000 kr. Þessi skattur er 3 kr. af hverjum 1000 krónum, sem fasteign er metin á, ef lóð og lendur er um að ræða, en 1½ króna af hverjum 1000 kr., ef um húseign er að ræða. - Þetta þýðir, að t. d. einn af auðugustu mönnum Reykjavíkur, sem stórgræðir bæði á bæjarbúum og bæjarfélaginu og á eina verðmætustu lóð bæjarins og eitt voldugasta stórhýsi landsins, borgar í fasteignaskatt af þessari lóð og stórhýsinu, sem metin eru að fasteignamati á yfir 400000 kr., einar einustu 700 krónur! og hlutfallslega jafnmikið verður bláfátækur verkamaður að greiða, sem baslast við að halda húskofanum sínum í Skólavörðuholtinu frá nauðungaruppboði. - Það er því auðséð, að þeir ríku þola það vel, að fasteignaskatturinn sé hækkaður á þeim. Við kommúnistar munum því bera fram á þinginu frumvarp til laga um breytingar á fasteignaskattinum, þannig að hann verði hækkaður á dýru lóðunum og fari stighækkandi í hlutfalli við verðmæti hvers fermetra í lóðinni. Þeir, sem eiga lóðir, þar sem fermetrinn kostar 100 kr., geta greitt meira og eiga að greiða hlutfallslega meira en þeir, sem eiga lóð á 7 til 8 kr. fermetrann. Sama gildir um húsin. Þeir, sem eiga stórhýsi, sem eingöngu eru leigð til verzlunar og skrifstofuhalds, venjulega fyrir okurverð, eiga að greiða hærri húsaskatt en eigendur íbúðarhúsa. - Og þá er ekki sízt að skattleggja verðhækkun lóðanna, taka þá verðhækkun til ríkisins, sem einstakir menn nú stinga í sinn vasa, þegar lóðir og lendur hækka í verði fyrir aðgerðir hins opinbera eða þróun þjóðfélagsins. Við kommúnistar áætlum, að með því að hækka fasteignaskattinn eftir þessum reglum og leggja á verðhækkunarskatt, megi koma tekjum til ríkissjóðs af honum upp í eina milljón, en nú eru þær aðeins 400000. Og þessi skattur myndi ekki þýða nein íþyngsli fyrir alþýðu manna né framleiðslugreinar landsins, heldur lenda á eignamönnum, ekki sízt okrurum, og á verzlunarauðvaldinu. Þess ber að minnast í því sambandi, að 108 millj. kr. eru nú fastar í verzluninni, meðan aðeins 22 millj. kr. eru í öllum sjávarútveginum. Það sýnir, hvernig auðmagnið hefir leitað í verzlunina, af því þar fékk það okurrentur og ofsagróða. Það gerði því ekkert til, þó þessi skattur yrði til þess að reka það að einhverju leyti úr verzluninni og í heilbrigða framleiðslu. Hinsvegar geta menn vel gert sér í hugarlund, hvað tiltölulega lágur þessi skattur væri, þrátt fyrir þessa hækkun okkar, þegar íhugað er, að með þessu móti yrði samt aðeins greidd í fasteignaskatt 1 milljón af þjóðarauð, sem nemur 391 millj. kr. 2) Tekju- og eignarskattur. Hann á nú að meðtöldum hátekjuskatti að gefa í ríkissjóð 1750000 kr. Til samanburðar skal þess getið, að á sama tíma nær Reykjavík inn með útsvörum um 4 millj. kr. Við kommúnistar álítum, að hækka megi þennan skatt svo ríflega á hátekjumönnum, og þó sérstaklega á stóreignamönnum, að hann gefi tvöfaldar tekjur í ríkissjóð við það sem nú er. Og við munum bera fram frumvarp til laga um breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt í þessu skyni. Til dæmis um, hvað skatturinn á stóreignamönnum er lágur, skal ég geta þess, að maður, sem á 100000 kr. í skuldlausri eign, greiðir í eignarskatt aðeins 390 kr. Og maður, sem á ½ milljón kr. í skuldlausum eignum, greiðir aðeins 3440 krónur í eignarskatt. Ég hefi áður sýnt fram á, að 1400 stóreignamenn í landinu eiga um 100 millj kr. í skuldlausum eignum. Alþýðan, sem skapað hefir verðmæti þessara eigna yfirstéttarinnar, álítur, að það sé sannarlega ekki of mikið, þó þessir stóreignamenn greiddu í eignarskatt upp undir eina krónu af hundraði, eða samtals um 1 millj. kr., en nú munu þeir vart greiða 3 af þúsundi, því allur eignarskatturinn er árið 1935 aðeins 324 þúsund kr. Ef eignarskatturinn þannig gæfi í ríkissjóð 1 milljón, álitum við, að tekjuskatturinn mætti hækka, þannig að hann gæfi 2½ millj. kr. 1935 gaf hann 1½ millj. Alls væri þá tekjueignar- og hátekjuskatturinn 3½ millj., í stað 1¾ millj. nú. Ég býst nú við, að ýmsir íhaldsmanna hrópi um, hvað verði um tekjustofna bæjarfélaganna, þegar svona gífurlega verði hækkaður tekju- og eignarskatturinn. Ég vil benda þeim herrum á, að það verður líka dálítið annað viðhorf með fátækraframfærið og atvinnuleysishjálpina, ef ríkið fær 3 millj. kr. í tekjur í viðbót við það, sem nú er, til þess að auka þannig atvinnuna stórkostlega og skapa á allan hátt betri aðbúð fyrir fólkið, en það er hugmynd okkar kommúnista, að ríkið fái með þessum ráðstöfunum. Og ég vil sérstaklega minna fulltrúa Reykjavíkuríhaldsins, sem mest munu hrópa í þessum efnum, á það, að þeir samþykktu í vetur í bæjarstj. ályktun þess efnis, að þar sem ríkisstj. hefði tekið að sér að útrýma atvinnuleysinu, vildi bæjarstj. ekki taka fram fyrir hendur hennar og samþykkti því að sinna ekki kröfum verklýðsflokkanna um meiri atvinnu. Ég vona því, að þessir herrar lái okkur ekki, þó að við, fulltrúar verkalýðsins, berum hér fram till., sem þeir vísuðu okkur burtu með, og tökum peninga til að framkvæma atvinnuaukninguna, sem þeir ekki vildu framkvæma þar, sem þeir eru, - hjá þeim ríku, - hjá Reykjavíkurburgeisunum. Við förum þar eftir ráðleggingum Morgunblaðsins frá því fyrir kosningarnar - um að hlífa ekki burgeisunum. Ef einhverjum skyldi þykja það furðu háar tölur að nefna 2½ millj. kr. í tekju- og hátekjuskatt, þá vil ég nefna tvö dæmi um gróða íslenzku auðmannastéttarinnar í ár: 1) Atvinnurekendastéttin í síldarframleiðslunni mun ekki hafa grætt minna en 4 til 5 millj. kr. í ár, og þar af mun eitt útgerðarfélag hafa grætt um 1 milljón kr. 2) Heildsalastéttin græðir að meðaltali á ári um 4 milljónir kr. Þarf því ekki að efast um, að af einhverju er að taka. Og jafnframt vil ég leggja áherzlu á, að það er einmitt nauðsynlegt nú að grípa til róttækra ráðstafana til að tryggja atvinnuaukningu í landinu, þar sem ætla má, að ný kreppa fari nú í hönd. 3) Þá viljum við ennfremur leggja til, að lagður sé á sérstakur stóribúðarskattur, skattur á óhóflega stórar og flottar íbúðir þeirra ríku, svo hægt sé að byggja sómasamlegar og ódýrar íbúðir fyrir þá fátæku. Við vonum, að stjórnarflokkarnir sjái sér fært að samþykkja það frumvarp, sem við berum fram um slíkan skatt. Við munum reyna að sníða það sem mest eftir samskonar frumvörpum, sem bæði hv. formaður Framsfl., þm. S.-Þ., Jónas Jónsson, og hæstv. atvmrh., þm. Seyðf., Haraldur Guðmundsson, ásamt fleirum báru fram á þingi 1933 um stóríbúðaskatt og háleiguskatt, til þess að gera Framsóknarflokknum og Alþýðuflokknum auðveldara að ganga að frumvarpi okkar. En þá var líka barizt til hægri, en ekki brosað til hægri. Við áætlum, að af 1000 stóríbúðum verði greiddur að meðaltali 500 kr. skattur á ári, og gefi þá skattur þessi í ríkissjóð um ½ millj. kr. 4) Við munum ennfremur leggja til, að lagður verði sérstakur skattur á lúksusbifreiðarnar í landinu. Ég býst við, að t. d. 500 kr. árlegur skattur á einkabifreiðar, sem ekki eru notaðar til að keyra farþega í fyrir ákveðna borgun, muni ekki þykja nein ósköp, ekki sízt fyrir þá hamingjusömu eigendur slíkra bifreiða, sem fá þær gefins inn í landið, eins og farið er að tíðkast mjög upp á síðkastið. Lúksusbifreiðaskaftur væri því í alla staði mjög sanngjarn, og munu vart færri en 300 bílar koma undir hann, og gefur þessi skattur þá um 150 þús. kr. í ríkissjóð. Með þessum tekjuöflunum, sem ég hefi bent á og sannað að væru færar, er þannig hægt að fá 3 millj. kr. í viðbót í ríkissjóð með sköttum á þá ríku. Og þessum 3 millj. króna viljum við kommúnistar, að sé varið til að bæta kjör alþýðunnar í landinu, til að auka atvinnu verkalýðsins, bæði með stórauknum verklegum framkvæmdum og auknu framlagi til atvinnubóta, til að bæta þannig kaupgetu kaupstaðabúa, svo bændurnir fái betri markað fyrir afurðir sínar - og til þess á annan hátt að hlynna að velgengni og góðri afkomu hinna vinnandi stétta. Hvað 3 milljónir króna, sem þeir ríku væru látnir borga og notaðar í þágu alþýðunnar, myndu þýða til að bæta kjör alþýðunnar, sést bezt við að athuga, að nú er áætlað á fjárlögum aðeins ½ millj. til atvinnubóta og hálf millj. til atvinnutrygginga, og stuðningur ríkisins við þá fátæku fiskimenn og bændur, sem mest þurfa hjálpar við, er mjög af skornum skammti. Það væri því hægt fyrir þetta fé - og það jafnvel þó að það yrði mun minna en við áætlum - að tvöfalda framlag ríkissjóðs til atvinnubóta og koma þar með framlagi þessu upp í eina millj., - að tryggja verkamannabústöðunum og byggingar- og landnámssjóði allar þar tekjur, sem þeim ber lögum samkvæmt, og margfalda byggingarstarfsemina í landinu, - að styrkja ríflega þá bændur, sem mæðiveikin og óþurrkarnir valda mestu tjóni, - að styðja smáútvegsmennina í baráttu þeirra við hringavald og skuldafargan, - að styrkja hverskonar viðleitni bæjarfélaga og þjóðþrifasamtaka til aukinnar framleiðslu á sjó og landi, - að koma upp barnaheimilum fyrir fátæk börn kaupstaðanna, - að herða baráttuna fyrir útrýmingu berklaveikinnar og vinna önnur þjóðþrifaverk, sem nú vantar fé til. Ég vil taka það fram um leið, til að koma í veg fyrir misskilning, að það er langt frá því, að við kommúnistar álítum, að ekkert sé hægt að gera til að bæta kjör alþýðunnar nema með framlögum á fjárlögum. Auk alls þess, sem verkalýðssamtökin vinna sjálf, þá hafa neytendasamtökin alveg sérstaklega mikið verkefni nú í baráttunni gegn dýrtíðinni, ekki sízt ef tollabyrðin verður látin vera óhreyfð. Það verður því að tryggja þeim nægan gjaldeyri, fullt frelsi til baráttunnar gegn dýrtíðinni, - og það þarf jafnframt að tryggja smákaupmönnum sama rétt, losa þá undan einokun heildsalanna. Og að þessu öllu saman getur Alþingi unnið án þess að það kosti ríkið einn eyri. Ég vil ennfremur taka það fram, að auk þessara tekjuöflunartillagna, sem ég hér hefi lýst, munum við kommúnistar auðvitað gera margskonar breytingartillögur við fjárlögin, bæði til sparnaðar og til útgjalda, - en nú er ekki tími til að rekja það. Ég hefi nú lýst þeim breytingum, sem við álítum fyrst og fremst nauðsynlegar, svo fjárlögin geti orðið fjárlög alþýðunnar, fjárlög fyrir allar vinnandi stéttir Íslands. Valdið til að framkvæma slík fjárlög er hér. Vilji þjóðarmeirihlutans í þessum efnum birtist ótvírætt í kosningunum í vor. Þeir 30000 kjósendur, sem atkvæði greiddu með vinstri flokkunum, eru fátækir, vinnandi menn og konur, til sjávar og sveita, sem sendu 30 þingmenn á þetta Alþingi til að vinna að hagsbótum alþýðu og gegn þeim, sem lifa á erfiði og neyð alþýðunnar. Í vor skoraði Framsfl. Alþfl. og Kommfl. á alþýðu Íslands að láta umfram allt ekki beiðfylkingu hinna ríku komast í meiri hluta. Alþýðan svaraði 20. júní. Hún svaraði með því að koma breiðfylkingu íhalds og afturhalds í fyrsta skipti í minni hluta hjá þjóðinni. Það stóð ekki á alþýðunni í vor. Hún vann fræknasta vinstri sigur, sem unnizt hefir á Íslandi síðan 1908. Hún sendi 30 vinstri þingmenn á þing, sterkasta vinstri meiri hluta, sem á Alþingi hefir setið. Það stóð ekki á alþýðunni 20. júní. Og íslenzka alþýðan treystir því, að það standi ekki heldur á fulltrúum hennar nú að framkvæma vilja þjóðarmeirihlutans, framkvæma það, sem sameiginlegt er í stefnuskrám allra vinstri flokkanna, framkvæma kosningaloforðin frá í vor. Valdið vantar þá ekki. Alþýðan íslenzka hefir séð fyrir því. En nú vill hún sjá ávextina af sigri sínum. Nú ríður á, að fulltrúar hennar sýni, að þeir hafi hug og dug til að nota þetta vald. Fyrir hönd þingmanna Kommfl. og fyrir hönd Kommúnistaflokks Íslands lýsi ég því yfir, að við erum reiðubúnir til að styðja þá stjórn, er framkvæmir slík fjárlög, sem ég hefi lýst, og hrindir í framkvæmd þeim stórfelldu hagsbótum alþýðu, sem tekjuöflunarleiðir okkar gera mögulegar. Slíkri stjórn, sem þannig ynni í samræmi við vilja og heitustu óskir alþýðunnar í landinu, værum við reiðubúnir til að ljá stuðning okkar, og tryggja henni þar með í viðbót við þann þingræðislega meiri hluta, sem hún hefir, þann lýðræðislega meiri hluta, sem hún ekki hefir án Kommúnistaflokksins. Ég vil jafnframt taka það fram, til að koma í veg fyrir allan misskilning, að þótt við álítum hinum ríku hlíft svo mjög og alltof lítið hugsað um hagsmuni alþýðunnar í þessu fjárlagafrumvarpi, þá má samt ekki líta svo á, sem það sé skoðun okkar, að verri hefðu fjárlögin ekki getað verið. Því fer fjarri, að það sé álit okkar. Þó gölluð séu, þá hefðu þau tvímælalaust orðið miklu verri, t. d. ef breiðfylkingin hefði sigrað í kosningunum í vor. Þið heyrðuð það á endanum í ræðu hv. 1. þm. Reykv. (MJ), fulltrúa íhaldsins. Alþýðan hefir þó a. m. k. haft það upp úr kosningunum í vor, að fjárlögin hafa ekki versnað frá því, sem þau voru áður, frekar þó skánað, því framlag til verklegra framkvæmda hefir þó hækkað dálítið borið saman við frumvarpið í vetur. Og margt er það í þessum fjárlögum, sem er ávöxtur af fyrri baráttu alþýðunnar, ávöxtur, sem við viljum vernda, svo sem framlög til atvinnubóta, til alalþýðutrygginga, til lista og vísinda o. s. frv. En þótt fjárlfrv. gæti þannig verið miklu verra í garð alþýðunnar, þá dugir ekki þess vegna að sætta sig við það eins og það er. Jafnhliða því, sem alþýðan verst árásunum á kjör sín, þá sækir hún fram til að bæta þau, - og fjárlög þau, sem íslenzk alþýða vill kalla sín, verða að bera vott um þá sókn, vera talandi tákn um, að barátta hennar gegn misskiptingu auðsins og gegn ranglæti þjóðfél. beri árangur. Og hvers vegna er fjárlagafrv. ríkisstj. ekki talandi tákn um baráttu fyrir rétti alþýðunnar? Orsökin til þess er sú, að áhrif auðmannastéttarinnar mega sín enn mikils í stjórnarfl. og meira en vilji kjósendanna, sem gefið hafa flokkunum það vald, er þeir nú hafa. Við kommúnistar skoðum það sérstaklega sem hlutverk okkar, í samráði við þær þús. alþýðumanna, er bak við Framsfl. og Alþfl. standa, að brjóta þessi áhrif auðmannastéttarinar á bak aftur, að skapa með þessum flokkum þjóðfylkingu hinna vinnandi stétta gegn auðvaldi og fasisma, þjóðfylkingu um róttæka pólitík alþýðunni í hag. Verkamennirnir, sem skortir atvinnu eða búa við stopula og illa greidda vinnu, verkakonurnar, sem sjá atvinnu sína minnka ár frá ári með minnkandi fiskþurrkun, - bændurnir, sem hafa misst sauðfjárstofn sinn að meira eða minna leyti, - allar þær þús. alþýðumanna og kvenna, sem fylgja vinstri flokkunum, ætlast til þess, að fulltrúar þeirra geri nú skyldu sína, og þessar þús. alþýðumanna sjá ekki eftir því, þó stóreignamenn landsins séu látnir greiða meira en nú er, til þess að alþýðunni vegna betur og atvinnuleysisbölið og annað það böl, sem íslenzk alþýða býr nú við, minnki. Vinnandi stéttir lands vors hafa fram að þessu hlotið fátækt og ranglæti að launum fyrir strit sitt og starf, meðan fámenn auðmannastétt hefir sölsað undir sig mestan hluta þjóðarauðsins og rakar til sín milljónatekjum. Vinnandi stéttirnar mæna nú til þessa Alþingis eftir betri kjörum og réttlæti í þeirra garð. Og fyrir fjöldann allan er það prófsteinninn, - er það eldraunin á þingræðið sjálft, hvernig það verður við þessari kröfu fólksins um rétt þess til að lifa eins og menn. Aldrei hefir Alþingi Íslendinga komið saman á örlagaríkari tímum en þeim, sem nú eru. Aldrei hafa vinnandi stéttir Íslands gert sér eins miklar vonir um Alþingi og um þetta, sem kosið var um með kosningunum 20. júní. Við kommúnistar væntum þess, að fulltrúar vinstri flokkanna láti þessar vonir fólksins rætast, og við munum gera allt, sem í okkar valdi stendur, til að svo verði.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Hv. 1. þm. Reykv., sem talaði hér fyrir hönd Sjálfstfl., lét svo um mælt í ræðu sinni, að samstarfið milli Framsóknar- og Alþýðufl. væri nú þegar hafið á þessu þingi, og því til sönnunar varpaði hann fram þeirri spurningu, hverjir hefðu staðið að kosningu aðalforseta Sþ. Ég veit ekki betur en forseti Sþ., Jón Baldvinsson, hafi verið kosinn með shlj. atkv. Raunar leit út fyrir, að sjálfstæðismenn hefðu skilað auðu. - En ég vildi spyrja þennan þm., hver sat í forsetastól meðan hann talaði. Ég man ekki betur en það væri Magnús Guðmundsson. Og ég veit ekki betur en hann sé í Sjálfstfl. og hafi verið kosinn varaforseti með samkomulagi Sjálfstfl. og Framsfl.

Það þýðir ekki að spyrja; ég má ekki svara

. Það gerir ekkert til, ég skal gera það. Hver var kosinn fyrsti varaforseti Ed? Það er Magnús Jónsson. Ekki var hann kosinn með atkv. Alþfl., heldur með samkomulagi Framsfl. og Sjálfstfl. Og hver var kosinn fyrsti varaforseti Nd? Ég ætla, að það sé Gísli Sveinsson. Hann var einnig kosinn fyrir samkomulag Framsfl. og Sjálfstfl. Ég sé ekki, að hægt sé að segja, að samvinna Alþfl. og Framsfl. sé meiri sem stendur en samvinna Sjálfstfl. og Framsfl. Það er brosað jafnt með báðum munnvikjum á víxl til hægri og vinstri af sumum framsóknarmönnum. Hv. 1. þm. Reykv., Magnús Jónsson, reyndi að gera sem mest úr því, að fjárlögin hefðu allt af verið að færast lengra og lengra í þjóðnýtingarátt, og þetta frv., sem hæstv. fjmrh. leggur nú fram, gengi enn lengra en nokkru sinni fyrr. - Þetta er ekki ný prédikun. Og í öðru orðinu er svo sagt, að við Alþýðuflokksmenn höfum slitið stjórnarsamvinnu vegna þess, að Framsfl. hafi þverskallazt við þjóðnýtingarkröfum okkar. Samræmið er dálítið skrítið. Þá hefði sízt verið ástæða til að slíta samvinnu, eftir að svo mikið hafði verið eftir okkur látið. - Sannleikurinn er sá, eins og hv. þm. veit, að samvinnan strandaði ekki á þjóðnýtingu, heldur á sjávarútvegsmálum. Í ræðu hv. 1. þm. Reykv. voru þannig ýmis ólík sjónarmið, og sum þeirra kannske bundin við vonirnar um samvinnu við Framsfl., en hinsvegar er afbrýðin yfir því, að Framsfl. brosi líka til vinstri og sé með „þjóðnýting“. - Hún er líka auðskilin, þessi beiskja í Sjálfstæðismönnum, þegar þeir sjá ofsjónum yfir einhverjum samvinnuárangri annara flokka. Þeir tóku á sína framfærslu einn svonefndan stjórnmálaflokk fyrir síðustu kosningar. Það fór nú eins og það fór. Þrátt fyrir þær raunir á ekki að gefast upp. Nú á að reyna, hvort ekki sé til einhvers að brosa til vinstri og vita, hvort því verði ekki svarað með hægra brosi. Ég vil minnast nánar á þessi mismunandi sjónarmið í ræðu hv. þm. Mér skildist á honum, að enn kynni að stefna til meiri ófarnaðar og enn meiri þjóðnýtingar. Hann var að reikna út skattaaukning og tollaaukning miðað við innfluttar vörur. Það voru í sjálfu sér réttar hundraðstölur. Engu að síður er sannað, að heildarupphæð skatta og tolla er lítið breytt síðan fyrir tíu árum. Og það er sannað, sem er eini rétti mælikvarðinn í þessu sambandi, að heildarupphæð skatta og tolla á mann í landinu er talsvert lægri en fyrir tíu árum. - Hitt sér hver maður, að þegar innfluttar verðtollsvörur lækka niður í 7½ milljón úr ca 15 milljónum, þá hlýtur hundraðsgjaldið að hækka. En sá meginmunur, sem er á skoðunum sjálfstæðismanna og alþýðuflokksmanna í skattamálum skýrist bezt, þegar spurt er um, hvernig þjóðfélagið eigi að mæta erfiðleikatímum. Sjálfstfl. telur það bezta úrræðið að draga úr stuðningi við atvinnuvegina, draga úr öllum greiðslum, sem fyrst og fremst skapa atvinnu og kaupgetu í landinu, og spara þau framlög, sem þarf til að viðhalda ómissandi atvinnurekstri. Þá er beinlínis stuðlað að því, að atvinnuvegirnir dragist saman, beinlínis aukið á vandræðin viljandi. Þegar framleiðslan og atvinnan við hana minnkar af kreppuorsökum eða árferði, er það hróplegt, ef opinberar framkvæmdir eru dregnar saman um leið. Einmitt á krepputímum verður að nota getu þjóðfélagsins til hins ýtrasta til viðnáms og viðreisnar. Og það verður að leggja eins mikið og unnt er til verklegra framkvæmda, til þess að fækka í hópi atvinnuleysingjanna. Hér er grundvallarskoðanamunur milli flokkanna. Þá er á það að líta, hvaða tillit er tekið til þessara tveggja sjónarmiða flokkanna, sem ég hefi minnzt á, í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég hefi gert yfirlit til glöggvunar yfir helztu framlögin til verklegra framkvæmda og til stuðnings við atvinnuvegina. Mér telst svo til, að þau nemi samtals rúml. 7050 þús. kr., eða fast að helmingi allra útgjalda. Það er miklu hærri upphæð en áður hefir verið. Til þess liggja margar ástæður, eins og hæstv. fjmrh. talaði um. Þar af eru á 16. gr. 3314 þús. kr., en annarsstaðar, fyrst og fremst í 13. gr., eru veittar samtals um 2672 þús. kr., til vega, síma, vita, hafnargerða og bygginga og samtals um 1070 þús. kr. styrkur til samgangna á sjó og til landhelgisgæzlu. Við nánari athugun á þessum upphæðum hlýtur maður að taka eftir því, hversu mismunandi er hlúð að einstökum atvinnuvegum með fjárveitingum. Í 16. gr. er veitt eða varið til styrktar landbúnaðinum beinlínis 1476 þús. kr. Og eru þar þó ótalin framlögin til styrktarsjóða landbúnaðarins, en þau nema 615 þús. kr. Samanlagt verður það 2,1 millj. króna. Hinsvegar eru styrkir til sjávarútvegs, iðnaðar og annara atvinnuvega, sem bera uppi kaupstaðina og sjávarþorpin, ekki nema 643 þús. kr., að viðbættum 315 þús. kr. framlögum til sjóða, svo að samtals verða það liðlega 950 þús. króna. Enn eru í 16. gr. fjárveitingar, sem nema 264 þús. kr., og verður varla gert upp á milli, hvort þær séu fremur fyrir sveitirnar eða fólkið við sjóinn. Eins má segja um meginið af þeim upphæðum, sem ég hefi drepið á í öðrum greinum. Sumir líta svo á, að framlagið til vega, meira en hálf önnur milljón, komi einkum sveitunum að gagni, þó að ég vilji telja, að það sé til hagsbóta fyrir landsmenn alla. Á síðasta þingi fluttum við alþýðuflokksmenn frumvörp, sem miða að viðreisn sjávarútvegsins. Það er ómótmælanlegt, að útgerðin er þannig stödd, að þar er ekki viðréttingarvon fyrr en eftir aðgerðir, sem kosta stórfé. Þetta frumv. er lagt fyrir þingið með 730 þús. kr. greiðsluhalla. Ég hefði óskað, að hægt hefði verið að ganga frá frumv. án greiðsluhalla, eða að bent hefði verið þegar í stað á þær leiðir, sem fara verður til tekjuöflunar til að vega móti hallanum. En auðvitað hefir stjórnin rétt til að líta svo á, að þessara útgjalda þurfi við, og segja við þingið, að það verði að finna ráð til að afla þessara tekna. - En úr því að ekki var hægt að gera greiðsluhallalaus fjárlög, hefði ég kunnað miklu betur við, að hæstv. fjmrh. hefði einnig tekið þar með framlög, sem hann veit eins vel og ég, að eru óumflýjanleg. Það eru fjárveitingar til viðreisnar sjávarútveginum. Viðleitni okkar alþýðuflokksmanna hlýtur að verða sú, að reyna að jafna þessi met svo, að upp verði tekin veruleg framlög til viðreisnarinnar við sjóinn, jafnframt því sem útflutningsgjaldi á sjávarafurðum verði af létt að fullu. Ég vildi mega vænta þess, að um þetta mætti ná samkomulagi við Framsfl., og helzt við þingflokka alla. Að síðustu vil ég taka fram, að ég sakna þess, að enginn - hvorki hæstv. fjmrh. né aðrir - hefir minnzt á það einu orði, að þörf væri fyrir aðgerðir vegna sveitar- og bæjarfélaga. Viða þar, sem útgerð hefir dregizt saman, er þörfin fyrir einhverjar hagsbætur ákaflega knýjandi og bersýnilegt, að ekki verður bætt úr henni nema með fárhagslegri aðstoð, sem þjóðfélagið eitt er fært um að inna af hendi. Þetta tel ég eitt þeirra verkefna, sem bíða þessa þings og alls ekki er hægt framhjá að ganga. Afstaða okkar alþýðuflokksmanna til frv. mun koma í ljós við meðferð vandamálanna hér á þingi, við starf okkar í n. og við meðferð frumvarpsins, þegar kemur framhald þessarar umræðu.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónason) Út af þeim orðum, sem hér hafa fallið um afstöðu Framsfl. til annara þingflokka, vil ég taka það fram, að yfir standa samvinnuumleitanir milli Framsfl. og Alþfl. um framhaldssamstarf. Um þær er ekkert hægt að segja enn. Ég tel þess vegna, að umræður um það mál eigi ekki heima hér að sinni. En þegar reynt er að láta líta svo út, sem forsetakosningar komi því máli eitthvað við, verður að segja þetta: Það var samkomulag, sem átti upptök sín hjá fleiri flokkum en einum, að taka upp venju, sem er ríkjandi á Norðurlöndum, um það, að fyrri varaforsetar séu valdir úr hópi stjórnarandstæðinga. Getsakir um, að þarna sé samvinna „ komin á“ milli Framsfl. og Sjálfstfl., eru þess vegna alveg tilefnislausar. Út af samanburði hæstv. atvmrh., Haralds Guðmundssonar, á fjárveitingum til atvinnuvega við sjó og í sveitum, verð ég að benda á það, að þess konar samanburður segir í raun og veru ákaflega litið. Fjárveitingar til atvinnuvega verða að fara eftir því, hvar brýnust þörf liggur fyrir. Undanfarið hefir þörfin verið mest hjá landbúnaðinum, til þess að stöðva með umbótum flótta fólksins úr sveitunum. Og enn er sá straumur ekki stöðvaður. Hitt er rétt,að ýmsar greinar sjávarútvegs þurfa stuðnings við. Hæstv. atvmrh. hélt því fram, að í fjárlfrv. hefði átt að taka upp ákveðnar fjárveitingar í þessu skyni. En það er ekki hægt að setja þar slík ákvæði nú þegar, vegna þess að ekki eru komnir á neinir samningar milli Alþfl. og Framsfl. um stjórnarsamvinnu - og í rauninni ekki byrjaðir. Ég mun varla þurfa að deila alvarlega við hv. 5. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, þar sem hann þóttist ekki vera í neinum vandræðum að skófla svo sem fimm milljónum inn í ríkissjóðinn. Ég veit, að þessi ræða, sem hann hélt, hefir verið haldin oft áður. Ég hygg, að t. d. í franska þinginu séu þingmenn kommúnista búnir að flytja hana nokkrum sinnum. En þar styðja kommúnistar, þegar til alvörunnar kemur, þá stjórn, sem horfist í augu við virkileikann, eins og hann er, og tekur á málunum eins og hægt er að framkvæma þau. Ég skal lofa hv. 5. þm. Reykv. að heyra dálítið af því, sem franska stjórnin hefir gert með stuðningi flokksbræðra hans. Hún hefir hækkað tekjuskattinn um ein 20%, - en hann vildi hækka hann hér um 100%; það væri aðeins fimmfalt meiri aukning en fært er talið í Frakklandi. - Hún hefir neyðzt til að hækka ýmsa tolla og skatta, sem bitna að miklu leyti á almenningi, eins og t. d. framleiðsluskatt og skatt á fólksflutninga- og vöruflutningsbílum. Hækkuð eru fargjöld með járnbrautum, sem eru að nokkru leyti ríkiseign, ennfremur farmgjöld, burðargjöld bréfa, viðtækt stimpilgjald verð á tóbaki og eldspítum (um 20%) hjá ríkiseinkasölum o s. frv. Önnur hlið er svo niðurskurður útgjalda, svo að nemur 6000 milljónum franka, einungis á aukafjárlögum síðara helming þessa árs. Verklegar framkvæmdir, ásamt ýmsum liðum til landvarna, hafa verið færðar niður alls um 8000 milljónir franka. Þetta virtist nauðsynlegt til að fá tekjuhallalaus fjárlög. Kommúnistar styðja stjórnina í því. Þeir sjá ekki annað fært en að leggja fram lið sitt til að sjá fjárhag ríkisins borgið og halda framleiðslunni gangandi, hvað sem kröfum flokks þeirra liður. - Menn geta svo borið þetta saman við ræðu hv. 5. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, og séð muninn á því, hvernig hægt er að tala um hlutina, og á framkvæmdum stjórnar, sem styðst við kommúnista.

Hún á eftir að gera betur

. Ég undraðist ræðu eins hv. þm., Þorsteins Briems, - þm. Dalamanna held ég hann heiti núna.

Jú

. - Það þarf furðanlega ósvífni til, að hann skuli koma hér fram sem stjórnmálaflokkur - eða fyrir flokk. Hann var ekki kosinn af sínum flokki. Það fullyrða töluglöggir menn, að hann hafi fengið um 70 atkvæði frá sinum flokki - ein 70 atkvæði -. Samt skreið hann. Í stað þess að fara með róg um ýmsa menn í Framsfl. hefði hann átt að segja, hvernig hann er eiginlega hingað kominn og í hverra umboði hann situr hér. Honum ógnaði, hvað fjárlögin væru há. Svo illskaðist hann dálítið yfir nokkrum liðum, sem áður hefðu verið á fjárl., en búið væri að fella niður. Ef það væri aldrei hægt að sleppa útgjaldaliðum, sem komizt hafa á fjárlög einhverntíma á síðasta áratug, heldur stæðu þeir þar til eilífðar, þá er ég hræddur um, að fjárl.frv. yrði að vera hærra en það er núna. Aðeins eitt vil ég minnast á sérstaklega, af því að það er viðkvæmt mál. Hann sagði, að það fé, sem varið var til varna gegn borgfirzku pestinni, hefði farið í ómaklega staði og sumar sýslur orðið algerlega útundan. Ég vil, að allir viti það, að skiptingin var gerð með samkomulagi milli þingmannanna í þeim héruðum, sem áttu hlut að máli, og að þeir þingmenn áttu sæti í öllum flokkum. 1. þm. Reykv. (Md) talaði langt mál, eins og hann hafði rétt til. Fjárlagaræður hans hafa verið eins eða svipaðar í 9 ár og sáralítið nýtt á þeim að græða. Hann sagði, að frv. hefði skotið frjóöngum síðan í vor. Honum láðist að geta þess, að þær hækkanir eru nær undantekningarlaust gerðar eftir tillögum fjvn., og meira að segja með samþykki sjálfstæðismanna í nefndinni. Þessu gleymir hann auðvitað að segja frá. Það þurfti ekki á honum að halda til að sjá, að ríkissjóð skortir tekjur til að greiða með afborganir af föstum lánum síðustu tvö ár. Ríkissjóður hefir ekki gert betur en að fullnægja kröfum líðandi árs. Ef hv. 1. þm. Reykv. hefir ekki spurnir af hliðstæðri stofnun, sem ekki hefir getað fullnægt þeim kröfum án nýrra lána, gæti hann kynnt sér fjárhagsástand Reykjavíkurbæjar og hvernig bæjarsjóðurinn hefir greitt af sínum skuldum þessi tvö ár. Auðvitað getur Landsbankinn ekki haldið áfram endalaust að bera skuldaþunga opinberra stofnana. Þar verður að leita annara úrræða tafarlaust. Þeir félagarnir, hv. 1. þm. Reykv. og hv. þm. Dal., halda sér enn við fullyrðingarnar um, að ég hafi gefið villandi skýrslu um greiðslujöfnuð við síðustu áramót. Þeir halda því fram, að neitað hafi verið óhjákvæmilegum vöruinnflutningi fram yfir nýár í fyrra vetur, til þess að greiðslujöfnuðurinn um áramótin liti betur út, og að þetta hafi hefnt sín áþreifanlega með óhagstæðum greiðslujöfnuði framan af yfirstandandi ári. Þetta er rangt. Það eru kannske ekki vísvitandi ósannindi hjá þessum hv. þm., en það er engu síður rangt og búið að leiðrétta það. Gjaldeyrisnefndin veitti leyfin nákvæmlega eftir sömu reglum fyrir áramót eins og eftir. - Þeir segja, að vöruþurrð í árslok 1936 hafi leitt til óvenjulegs innflutnings í ársbyrjun 1937. En það er hægt að sanna það beinlínis með tölum, teknum úr Hagtíðindunum, að þetta er tilhæfulaust. Innflutningurinn á þrem fyrstu mánuðum ársins 1937 er svo að segja nákvæmlega eins og þrjá mánuði ársins á undan. Og að hækkun sú á innflutningnum árið 1937 fer fyrst að koma fram þegar komið er fram í apríl og maí. Haldi því hver maður fram, sem vill, að það sé venja hér á þessu landi, að kaupa inn þær vörur, sem á að nota í maí og júlí, fyrir áramót veturinn á undan. Nei, þetta er ekkert annað en lélegar tilraunir til þess að gera lítið úr þeim árangri, sem þó náðist á árinu 1936, og þetta er sannast að segja til lítils sóma þeim, sem að því standa. Þá ætla ég að minnast á þjóðnýtingarkenningu hv. 1. þm. Reykv. Það er nú búið að finna nýja skilgreiningu á hugtakinu þjóðnýting, svo að þjóðnýting er þá kölluð öll hækkun á ríkisútgjöldum og opinberum útgjöldum. Hv. þm. breiddi sig út yfir það, að framsóknarmenn væru langt komnir á þessari þjóðnýtingarbraut. Náttúrlega gerði hann ekkert til að sýna fram á, að Sjálfstfl. hefði beitt sér á móti þeim greiðslum, sem hafa hækkað útgjöldin síðan 1926, því að hann talaði líka eins og hann hefði ekki heyrt ræðu mína í dag - sennilega af því að hann hefir komið með allt skrifað. En vill hv. þm. ekki athuga það, hvernig framkvæmdirnar í hans eigin flokki t. d. hér í Reykjavík koma heim og saman við þjóðnýtingarkenninguna, sem hann flutti hér áðan. Ríkisútgjöldin hafa hækkað um 58% síðan 1926, en útgjöld Reykjavíkurbæjar, sem stjórnað er af „þjóðnýtingarmönnum“ í Sjálfstfl., hafa hækkað um 100%  Ég mun nú vera að verða búinn með minn tíma, en ég verð þó aðeins að víkja að einu, sem hv. 1. þm. Reykv. kastaði fram og átti að vera ákaflega sterk röksemd. Hann sagði, að ég skyldi spyrja þá að því, sem hafa misst fé sitt úr sauðfjárpestinni, hvort ætti að hækka skatta og tolla, - og þá, sem hafa rekið sjávarátveg með tapi. Já, spyrjum þá, hvort er betra, að ekkert sé gert af hálfu Alþingis til þess að styðja ykkur, sem hafið orðið fyrir þessu tjóni, eða gera eitthvað verulegt og komi þá einhver gjöld á hina, sem ekki hafa orðið fyrir þessum búsifjum? Því að það vitum við allir jafn vel, að þó að gjöld komi almennt niður, þá er það ekki nema ofurlítið brot, sem þessir menn bera, svo að það er alltaf stór hagsbót fyrir þá, þó að þeir verði einhver gjöld að bera í þessu skyni.