Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg mintist á þetta mál í gær, og mæltist þá til þess að háttv. deild tæki því vel og ljeti það ganga fram. Jeg þarf því ekki að taka það upp, sem jeg sagði um málið í háttv.Ed. Flestum háttv.þm. mun málið kunnugt frá fyrri þingum. Þetta er eitt af þeim þremur sifjafrv., sem nú eru lögð fyrir þingið í þriðja sinn. Varðar það mestu um þetta frv., að það bætir úr þeim mismun og misrjetti, sem hingað til hefir verið milli skilgetinna og óskilgetinna barna, eftir því sem hægt er undir því þjóðfjelagsskipulagi, sem nú er. Í háttv.Ed. var þessu frv. ekki breytt í neinu, sem verulegt er. Að vísu var dálítið skertur rjettur föður yfir óskilgetnu barni, en yfirleitt er svo fyrir mælt í þessu frv. annars, að rjettur föðursins sje jafnmikill til barnsins sem föður skilgetins barns, að undanteknum rjetti móðurinnar til að hafa barnið hjá sjer. Þá er dálítil breyting á orðalagi 1. gr. Í stjfrv. var neikvæð skýring á því, hvaða börn væru óskilgetin, sú, að öll þau börn væru óskilgetin, sem ekki væru skilgetin; þessu hefir verið breytt í háttv.Ed. í jákvæða skýrgreiningu, en mjer fyrir mitt leyti finst hún ekki vera nógu víðtæk. Ljet jeg þess getið í umræðunum, að jeg mundi skjóta því til nefndar í háttv.Nd., að annaðhvort yrði orðalagi greinarinnar breytt, eða hún feld niður. Frsm. allshn. í háttv.Ed. (Jóh. Jóh.) tók þessu vel, og eru því líkur til samkomulags, þótt gr. yrði breytt. Annars vildi jeg, að frv. þetta yrði samþykt óbreytt hjer í háttv. deild. Jeg held að það sje svo sómasamlega úr garði gert, að það megi ganga fram alveg eins og það er. Jeg hefi spurt háttv.allshn.Ed. um 3. frv., og mun það líklega koma svo fljótt, að það geti fylgst með hinum frv., og er þá mikil bót ráðin á þessum bálki laganna.

Forseti (B. Sv.) Frv. verður skift til umr. og atkvgr. í tvent. Verður í fyrri kaflanum tekið út 13. gr. og síðan niðurlagið.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg vil byrja mál mitt á því að þakka hv. deild fyrir undirtektirnar undir brtt. þær, sem fjvn. bar fram við aðra umr. málsins. Enn ber fjvn. fram nokkrar brtt., sem fara fram á 238 þús. kr. gjaldaauka, en af því eru 145 þús. kr. endurveiting, svo hinn beini gjaldaauki er aðeins 93 þús. kr. En eins og frv. var komið, eftir 2. umr., þá var gjaldaaukinn orðinn 298 þús. kr. Sumum háttv.þm. þótti þetta mikil hækkun, en mjer þótti hækkunin, satt að segja, undarlega lítil í samanburði við gjaldahlið fjárlaganna. Útgjöld ríkissjóðs á fjárlögunum nema um 9 miljónum kr., en vöxtur hefir orðið tæp 300 þúsund, eða ekki 3% af útgjöldunum. Og er það víst einsdæmi í þingsögunni, að ekki hafi verið hlutfallslega meiru við útgjöldin aukið. Það sjá allir heilvita menn, að ekki er rjett að miða útgjaldaaukann við króuutölu, heldur við hlutfallið milli gjaldanna og gjaldaukans. Við 2. umr. var fjvn. nokkuð álasað fyrir eyðslusemi, en stjórninni jafnframt hælt fyrir sparsemi. Kann þetta rjett að vera. En þó get jeg ekki sjeð nein viðbrigði í sparsemi stjórnarinnar frá því, sem verið hefir á fyrri árum. Gjöldin eru nú 3 miljónum kr. hærri. Segi jeg þetta ekki til ámælis hæstv. stjórn, heldur aðeins til þess sýna fram á, að ekkert er farið öðruvísi að nú er áður. En eitt er þó hrósvert við frv. stjórnarinnar, og það er, að hún hefir áreiðanlega áætlað sumar fjárhæðirnar ríflegri en áður hefir tíðkast. En þó verð jeg að halda því fram, að fjvn. og háttv. deild hafi verið, að sínu leyti, engu síður sparsamar en stjórnin. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta alment, heldur snúa mjer að þessum fáu brtt., sem fjvu. á við þennan kafla fjárlaganna (1.–13. gr.). Kem jeg þá fyrst að II. brtt. á þskj. 426, um að læknisvitjunarstyrkur til Árnesshrepps verði hækkaður. Nefndin vildi hækka þennan styrk vegna þess, að enginn hreppur á landinu mun jafnilla settur að vitja læknis sem þessi. Það hefir komið þar fyrir, að ein læknisvitjun hafi kostað sjúkling 600 krónur, og útgjöld hreppsins til læknisvitjana munu nema á 3. þúsund kr. á ári. Því þótti nefndinni ekki nema sanngjarnt, að þessi hreppur yrði þó að minsta kosti gerður jafn Ólafsfjarðarhreppi, að því er slíkan styrk snertir. III. brtt. á sama þskj. fer ekki fram á nýja fjárveitingu, heldur aðeins orðabreyting á þeim lið. Ríkið hefir undanfarið veitt sjúklingum með hörundsberkla styrk, til þess að fara utan til lækninga, vegna þess að ekki hafa verið til áhöld hjer til slíkra lækninga. Nú hefir verið samþ. hjer að kaupa Finsenslampa, og þurfa þá ekki hörundsberklaveikir sjúklingar lengur að fara utan. Nefndin leggur það til, að þessum styrk verði nú varið til þess að starfrækja hjer Finsensljós. IV. brtt. er 8 þús. kr. til þess að kosta umbúðasmið til útlanda. Það er svo hjer, að ef menn missa lim, eða þurfa umbúða með af öðrum ástæðum, þá hafa menn ekki getað fengið sæmilegar umbúðir nema þeir færu til útlanda. Það er nú sýnilegt, að sá kostnaður, sem af þessu leiðir, er afarmikill, og auk þess mikill óbeinn kostnaður, því að þær umbúðir, sem smíðaðar hafa verið hjer, eru flestar sá óskapnaður, að menn þeir, sem slíkar umbúðir hafa fengið hjer, hafa ekki getað unnið líkt því eins mikið og þeir hefðu annars getað, ef þeir hefðu haft góða gervilimi. Smíði slíkra gervilima hefir fleygt mjög fram erlendis nú eftir ófriðinn, og því meiri hagnaðarvon fyrir notendur gervilimanna, ef hæfur maður fengist til þess að læra þessa list. Læknafjelag Reykjavíkur hefir haft þetta mál til meðferðar og leitað sjer upplýsinga um það erlendis. Út af fyrirspurnum, sem fjelagið hefir sent til útlanda, hefir það komið í ljós, að ef ætti að læra umbúðasmíð til fullnustu, þá mundi þurfa til þess 5 ára nám. Þetta er langur námstími, og því litlar eða engar líkur til, að nokkur maður fáist til þess að nema það og setjast að hjer á landi, því að hann mundi ekki geta haft fulla atvinnu af þeim starfa hjer. Enn gerði læknafjelagið fyrirspurn út, og fjekk það svar, að ef fjelagið gæti fundið góðan hagleiksmann, þá gæti hann komið að allmiklu gagni, þótt ekki væri hann nema 1 ár ytra. Nú hefir læknafjelagið verið svo heppið að finna slíkan ágætis hagleiksmann, sem að sögn er bæði trjesmiður, járnsmiður, gullsmiður, úrsmiður og jeg veit ekki hvað fleira, sem sagt maður, sem alt leikur í höndunum á. Þessi maður hefir nú gefið kost á sjer, ef hann fengi 8 þús. kr. í styrk. Af þessum styrk er ekki hægt að klípa neitt hjer, vegna þess, að þetta er samningur milli læknafjelagsins og þessa manns. Þessi styrkur er að vísu nokkuð hár, en það er ekki viðlit að fá manninn fyrir minna. Hann er giftur og á fyrir heimili að sjá, hefir nóga atvinnu og góðar tekjur, og því ekki von, að hann vilji gefa kost á sjer fyrir lítið. Það má að vísu segja, að ekki liggi mikið á að gera þetta nú. En þess er að gæta, að nú er hægt að fá til starfsins hæfan mann, en ekki víst, að slíkt takist seinna. Þá er jeg búinn að tala um brtt. nefndarinnar við 12. gr. og kem að 13. gr., og er þá fyrst fyrir endurveitinig til Öxnadalsvegar, 10 þús. kr. Af vegi þessum er nú ógerður aðeins stuttur spölur til þess að hann geti komið tveim hreppum að gagni. Taldi og vegamálastjóri rjett, að þessi fjárveiting yrði nú tekin upp, í von um, að hægt yrði að vinna að veginum á næsta sumri. Nefndinni virtist því sjálfsagt að taka upp þessa endurveitingu. Þá koma tvær till., sem báðar fjalla um endurveitingu til tveggja síma, sem átti að byggja á þessu ári, en sem þá var ekki hægt að framkvæma. Nefndinni fanst rjett að flytja þessar upphæðir í fjárlögin. En þó hefir hún lækkað báðar upphæðirnar nokkuð, vegna þess að efni hefir nú fallið í verði, og líkur til, að það falli enn meir. Því er líklegt, ef verkið verður framkvæmt sumarið 1922, að kostnaðurinn muni verða minni en áætlað var í fyrstu. Og líklega verður hann enn minni en þeirri upphæð nemur, sem nefndin nú tekur til. Það var ætlast til þess í till.fjvn. á þinginu 1919 og ákvörðun deildarinnar, að þessar símalínur væru lagðar fyrir tekjuafgang landssímans, en aðrar línur skyldi leggja fyrir lánsfje. Auk þess var sett það skilyrði fyrir að hinar fyrnefndu væru lagðar, að trygging væri fyrir, að ný lína, sem leggja átti fyrir lánsfje, kæmi jafnframt frá Reykjavík til Borðeyrar. Þessari línu er gert ráð fyrir að verði lokið í sumar, og þá er skilyrðið uppfylt. Áður en jeg sest niður, vil jeg segja örfá orð um brtt.háttv. einstakra þm. við þennan kafla, á þskj. 426. Um 1. brtt. á þskj. 426, frá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) get jeg lýst því yfir fyrir hönd meiri hl. fjvn., að hann er hlyntur varatill. Þá er 6. brtt. á þskj. 426, frá háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.). Fjvn. hefir ekki sjeð sjer fært að taka afstöðu til hennar, vegna þess að hún hefir ekki fengið í hendur nein skjöl þessu viðvíkjandi, en væntir þess, að hv.flm. (J. S.) geri nánari grein fyrir till. við umr. Annars má geta þess, að nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að taka upp neinar nýjar fjárveitingar til vegagerða. Um 7. brtt. frá samvinnunefnd samgmn. um 400 þús. kr. styrk til Sterlingsferða, á jeg ekkert að segja fyrir hönd fjvn. En frá sjálfum mjer vil jeg skjóta þeirri fyrirspurn til háttv. samgmn., hvort það muni vera hyggilegt að láta Sterling halda áfram eftir áætlun? Hvort ferðirnar sjeu svo gagnsmiklar, að þær svari hinum gífurlega kostnaði, sem þeim fylgir? Jeg er ekki viss um, nema það sje hagkvæmara fyrir þjóðina að láta skipið standa uppi einhvern tíma heldur en að halda stöðugt áfram ferðum á þennan hátt. Þá verð jeg að biðja hæstv. forseta velvirðingar á því, þótt jeg fari nokkrum orðum um síðustu brtt. á þessu sama þskj. (426), enda þótt hún ekki heyri beinlínis mínum kafla til, þá heyrir hún til fjárlögunum í heild sinni, og þykist jeg því fremur mega tala um hana nú, vegna þess að ef hún verður samþ., þá kemur hún ef til vill harðast niður á mínum kafla fjárlaganna. Till. gengur út á það að heimila fjrh. að fresta eða fella niður greiðslu á þeim fjárveitingum, sem ekki eru í öðrum lögum en fjárlögunum. Þetta þykir fjvn. nýstárlegt ákvæði, og álítur með þessu lagt alt of mikið vald í hendur einum ráðherra, enda mun þetta í fyrsta skifti, sem komið hefir tíl tals að leggja alræðisvald í fjármálum í hendur einum manni. Og sannkallað alræðisvald er það, sem till. felur fjrh., því að samkvæmt henni hefir hann vald til að fella niður meginþorrann af liðum fjárlaganna. Úr 12. gr. gætu t. d. fallið allir læknavitjanastyrkir og allir spítalarnir, nema Holdsveikraspítalinn, undir þetta vald. Úr 13. gr. eru laun póstmanna og símamanna og nokkurra einstakra manna ákveðin með launalögum og öðrum lögum, en allar framkvæmdir 13. gr. standa hvergi nema í fjárlögunum, og falla því undir þetta vald. Það væri heldur hægt að sjá einhverja meiningu í þessu, ef gamla tilhögunin væri enn við líði, að halda þing aðeins annað hvert sumar. En eins og nú er, þegar þing er haldið snemma á hverju ári, þá er hægurinn hjá fyrir þingið að gera sjálft þær ráðstafanir, sem þurfa þykir. Fjvn. samþ. í e. hlj. að vera á móti till., samt hefir hún ekki látið sjer detta í hug að beita þeim rjetti, sem hún hefir samkvæmt þingsköpum, til þess að heimta meira atkvæðamagn til þess að till. nái fram að ganga heldur en meiri hl. greiddra atkv., því að hún telur sjálfsagt, að þess þurfi ekki við. Það er haft eftir Magnúsi Stephensen landshöfðingja, að sjerhver landsstjórn í þingræðislandi eigi að virða fjárlögin mest allra laga, og megi síst fitla við þau eins og þingið fái henni þau í hendur. Ef það er rjett, sem enginn efast víst um, þá er það sjerstaklega varhugavert að gefa stjórninni einveldi, einmitt um fjárlögin. Jeg álít það í rauninni alls ekki geta komið til mála. Bið jeg svo háttv.flm. (J. Þ.) velvirðingar á því, að jeg hefi skotið þessu fram, án þess að till. sje beinlínis komin enn til umr.

Þorsteinn Jónsson Það er aðeins út af brtt. samgmn. við 13. gr. e., að jeg verð að segja nokkur orð. Eins og háttv. deild veit, þá varð hallinn af ferðum Sterlings 300 þús. kr. síðastliðið ár. Eftir útlitinu að dæma, sem nú er, þá þori jeg að fullyrða, að hann verður ekki minni þetta ár. Háttv. þm. Str. (M. P.) spurði, hvort nefndin hefði athugað, hvort betra væri að leggja Sterling upp eða láta hann halda áfram á þennan hátt. Jeg hygg, að flest um muni þykja ómögulegt að hugsa sjer að leggja honum upp.  (M. P.: Jeg meinti aðeins að fella niður einstakar ferðir)  . Það gæti fremur orðið álitamál, og jeg býst við, að nefndin muni taka það til athugunar áður en þingi slítur, hvort ekki sje hægt að fækka ferðunum, þótt strandferðirnar sjeu í raun og veru of strjálar vegna fólksflutniuga. Það er ekki annað sjáanlegt en að hallinn á þessu og næsta ári verði gríðarlega mikill. Í fjárlagafrv. sínu hefir hæstv. stjórn áætlað 175 þús. kr. til Sterling. En það er víst, að hallinn verður miklu meiri, ef Sterling verður notaður í strandferðir. Nefndin hefir því hækkað áætlunarupphæðina upp í 400 þús. kr. Þótt alt benti til, að hallinn verði svona mikill, þá ber að geta þess, að Sterling verður eina skipið, sem haft verður á næsta ári í strandferðum. Suðurland verður ekki styrkt til strandferða á næsta ári, ef samgmn. má ráða. Það skiftir í sjálfu sjer litlu máli, hvort deildin samþ. þennan lið eða ekki. Hvort sem í fjárlögunum standa 175 þús. eða 400 þús., þá verður hallinn jafnmikill fyrir það, og ríkissjóður verður alt að einu að greiða þann halla. Nefndin hefir hækkað liðinn aðeins vegna þess, að henni finst engin ástæða til að vera að slá ryki í augu manna, með því að áætla gjöldin minni heldur en þau fyrirsjáanlega hljóta að verða. Sterling er að vísu ekki hentugur til strandferða. Hann er afar kolafrekur og of stór til strandferða. Nefndin tók því til íhugunar, hvort ekki mundi rjett að selja Borg eða Villemoes og kaupa hentugt strandferðaskip fyrir andvirði annars hvors þeirra. Fór hún þess á leit við Nielsen framkvæmdarstjóra Eimskipafjelags Íslands, að hann græfist fyrir um það, hvað mikið mundi fáanlegt fyrir Borg og Villemoes, og jafnframt hvað nýtt, hentugt strandferðaskip mundi kosta. Hann varð við þessari beiðni okkar og gaf þær upplýsingar, að nýtt farþegaskip, hæfilega stórt til strandferða, kostaði 1 milj. og 200 þús. kr. Skip, bygt 1887, kostar 600 þús. og skip, bygt 1916, sem eyðir 840 tonnum kola, kostar 950 þús. Enn fremur gat hann þess, að flest skip, sem ætluð eru til farþegaflutnings, væru annaðhvort óhæfilega stór eða óhæfilega smá til strandferða hjer. Um Borg og Villemoes segir hann, að ekki muni fást meira en milj. króna fyrir þau bæði til samans - eftir því ekki nema helmingur þess, sem eitt strandferðaskip mundi kosta. Ástæður þess sagði hann liggja í því, að mestur hluti heimsflotans lægi nú uppi, og því væri eftirspurn eftir flutningaskipum mjög lítil. Samkvæmt þessu getur nefndin ekki lagt til, að nýtt skip sje keypt, eins og nú standa sakir, nje heldur Borg eða Villemoes seld. Þá er ekki um annað að gera en að láta Sterling halda áfram strandferðum. Jeg veit, að menn munu ekki verða ánægðir með ferðir hans, en vegna þess, hvað dýrar þær eru nú, þá verða menn að láta sjer þær nægja, meðan þessi fjárkreppa varir. Samgmn. hefir skipað undirnefnd, sem á að semja áætlun fyrir skipið, í samráði við Nielsen framkvæmdarstjóra, en hún hefir ekki enn lokið störfum sínum. Nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að koma með brtt. um að hækka styrkinn til bátaferða á flóum, fjörðum og vötnum. Styrkbeiðnir hafa komið miklu fleiri en hægt var að sinna, en það er heldur ekki svo mikil hætta, þó að áætlunarupphæðin hrökkvi ekki, því að þing kemur saman svo snemma á næsta ári, að því er í lófa lagið að bæta upp það, sem því finst þörf á vera. Þeir bátar, sem sjálfsagt er að veita styrk, eru fyrst og fremst póstflutningsbátarnir á Faxaflóa og Ísafjarðardjúpi. Svo má ganga að því vísu, að það verði að styrkja Breiðafjarðarbátinn og Skaftfelling, og Rangárvalla- og Árnessýslubátana. Einnig Austfjarðabát og Norðurlandsbát,- Til bátaferða á vötnum hefir nefndin ætlast til, að veittar yrðu 1500 kr. til bátsins á Lagarfljóti. Stjórn bátsins hefir sótt um þá styrkhæð. Nefndin telur það mjög hóflega beiðni og leggur til, að veitt verði. Þessi bátur kemur 4 hreppum að notum.

Jón Sigurðsson Háttv. frsm.fjvn. (M. P.) óskaði eftir, að jeg gerði nánari grein fyrir brtt. þeirri, sem jeg á á þskj. 426, og skal jeg verða við þeim tilmælum hans. Þessi brtt. fer fram á 3000 kr. fjárveiting til viðgerðar á vegi frá Hólum í Hjaltadal til Kolkuóss, gegn 2000 kr. tillagi frá hreppnum. Þetta er sýsluvegur, 15 km. á lengd. Það hefir smámsaman verið gert við hann, svo hann á nú að teljast vagnfær. Hann er þó ekki akfærari en svo, að naumast er hægt að fara með meira en 300 til 350 pd. í kerru eftir honum. En það verða menn að viðurkenna, að er aðeins á takmörkunum að teljast akfært. Vegurinn liggur fyrir austan Hjaltadalsá, og eru það 5 bæir, sem hafa bein not af honum, auk Hólastaðar sjálfs. Bæir hinumegin árinnar hafa að vísu not af honum yfir sumartímann, en haust og vor er áin oft í svo miklum vexti, að þeir eru afskornir afnotum hans. Þessi vegur er því aðallega fyrir skólann á Hólum og skólabúið. Eins og kunnugt er, er Kolkuós næsta höfn við Hóla, og er þar skipað upp vörum til skólans og búsins. En vegna þess, hve vegurinn er illa akfær, verða flutningar mjög dýrir. Reikningar skólans sýna, að flutningur aðeins á kolum og steinolíu kostar tæpar 2000 kr., auk alls annars, sem stöðugt þarf að flytja. Ef gert er ráð fyrir, að helming þessarar upphæðar, eða 1000 kr., mætti spara, ef vegurinn væri gerður sæmilegur, þá eru það vextir af margfalt hærri Upphæð en jeg hefi árætt að bera hjer fram. Það er því auðsætt, að þetta vegabótarfje ætti að spara stórfje með tímanum. Þótt rafveitan komist bráðlega á, sem jeg vona, þá er engu að síður stórmikil flutningaþörf; t. d. má benda á, að nú er aðkallandi þörf á miklum húsabótum á Hólum. Sjerstaklega eru fjárhúsin í svo vondu ástandi, að við slíkt er ekki unandi til lengdar fyrir annað eins höfuðból og Hólastaður er, og þar sem á að reka fyrirmyndar búskap. Ef horfið er að því ráði, sem jeg legg til, að gera við veginn, þá sparast með því allmikið af þeim flutningskostnaði, sem annars mundi leggjast á byggingarefnið, og landssjóður þyrfti að greiða. Jeg vona því, að háttv.þdm. sje það ljóst, að landssjóður er hjer aðallega að vinna fyrir sjálfan sig, og því er ekki óeðlilegt, þótt jeg hafi stigið feti framar um kröfu til fjárframlags úr ríkissjóði en venja er um framlög til sýsluvega.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. frsm. (M. P.) gat þess víst við 2. umr., að ef til vill væri von einhverra nýrra brtt. við þessa umr., enda kom ekki við 2. umr. frá nefndinni svo miklar brtt., að ástæða væri til þess að vera sjerstaklega óánægður. Og jeg, og víst margir fleiri, höfðu vonað, að áframhald gæti orðið á þessari hófsemi nefndarinnar. En þar hafa vonirnar brugðist hrapallega, þar sem hækkunartill. nefndarinnar nema miklu meiru nú en við 2. umr., og mun það einsdæmi og veit jeg ekki hverju sætir. Nefndin virðist nú alveg hafa lagt sparsemina á hilluna og hegðar sjer eins og við hefðum fullar hendur fjár. Skal jeg svo leyfa mjer að víkja nokkuð að einstökum brtt., og þá fyrst að launabótum sendiherrans í Kaupmannahöfn, og vildi jeg þar mæla með varatillögunni. Að vísu ber engin skylda til þess að samþ. neitt í þessa átt, og það var meira að segja tekið fram við sendiherrann, að hann gæti ekki átt von á launahækkun strax, jafnvel þótt launin væru í sjálfu sjer of lág. Hins vegar var búist við því, að hann hefði sjálfur ýmsar tekjur af fyrirtækjum hjer heima, en mjer er kunnugt um, að það flest hefir brugðist, og er sanngjarnt að taka tillit til þess. Jeg vildi því mæla með þessu í þetta skifti. Um 2. brtt. þarf ekki margt að segja. En það má búast við því, að nýr skriður komist á alla slíka styrki, ef byrjað er á annað borð að hækka einn þeirra. Jeg hefi þó fengið úr mínu kjördæmi eina slíka beiðni, en ekki viljað halda henni fram, svo að hún yrði ekki til að hleypa fleirum af stað. Um 3. brtt., um starfrækslu Finsensljósanna, hjelt jeg að áður hefði verið ákveðið, undir öðrum lið (41. lið í 12. gr.). 4. brtt. virðist mjer eiga að bíða betri tíða. 5. liðurinn, um endurveiting til Öxnadalsvegar, mun ekki vera nema lítið brot af því, sem þarf til að fullgera veginn. Um Hólaveginn er svipað að segja, að ekki mun unt að gera hann akfæran fyrir þessa upphæð. Þeirri till. er jeg meðmæltur, því að hún mun spara ríkissjóði fje, vegna flutninga til Hólaskóla. Um 9. brtt. þarf jeg aðeins að segja það, að jeg sje engar líkur til, að fje verði fyrir hendi til að leggja í þessa síma árið 1922, og er því tilgangslaust að samþykkja slíkt.

Jón Þorláksson Jeg ætla fyrst að minnast örfáum orðum á brtt. samgmn., sem jeg hefi áskilið mjer óbundið atkvæði um. Jeg verð sem sje að líta svo á, að þessi strandferðamál sjeu komin í mestu ógöngur og ekki verði hjá því komist að taka alt skipulag þeirra til rækilegrar íhugunar, áður en langt um líður. Með því skipulagi, sem nú er, munu ferðir Sterlings kosta um 400 þús. kr. árlangt, og aðrar ferðir líklega 150 þús. kr., eða alls um 550 þús. kr. Jeg álít þessa upphæð altof háa, en meðan núverandi skipulagi á strandferðunum er haldið, tjáir ekki annað en taka upp í fjárlögin þá upphæð, sem þær kosta í raun og veru. Að öðru leyti skal jeg ekki fjölyrða um þetta atriði, en vil hins vegar nota mjer heimild þingskapanna til þess að tala alment um fjárlögin í sambandi við fjárhag landsins við þessa umr. Það er fyrirsjáanlegt, að með þeim. breytingum til hækkunar, sem óhjákvæmilegt mun teljast að samþykkja, verða útgjöldin í fjárlögunum 1922 um 91/2 miljón kr., og með útgjöldum samkv. fjáraukalögum og öðrum lögum má telja efalaust, að tekjurnar þurfi að vera 10 miljónir kr., til þess að komist verði hjá tekjuhalla. Tekjurnar samkv. 3.–5. gr. fjárlaganna nema nálega 1 milj. kr., og þurfa þá þær tekjur, sem venja er að telja undir 2. gr., að nema 9 milj. kr., ef nokkur von á að verða um það að komast hjá tekjuhalla. Þótt gjaldaupphæðin sje svona há, verður ekki með sanni sagt, að mjög mikið sje í frv. af nýjum gjaldaupphæðin, eða af gjaldaupphæðum, sem unt væri að komast hjá eða fresta. Fjárveitingar til verklegra framkvæmda eru svo spart skamtaðar, að alveg verður nauðsynlegt að rífka þau á næstu árum, ef framfarir landsins eiga að verða aftur ámóta hraðfara og þær voru fyrir stríðið. Það er óhjákvæmilegt, að sú spurning vakni, hvort þjóðin muni vera fær um að bera slík útgjöld. Þess verður vel að gæta, að hjer er ekki um það að ræða, að útgjöldin sjeu óvanalega há þetta eina ár, heldur verður að búast við því, að þetta verði árleg útgjaldabyrði fyrst um sinn, ef ekki eru gerðar alveg sjerstakar og óvenjulegar ráðstafanir til lækkunar. Að vísu má búast við því, að dýrtíðaruppbót embættismanna lækki eitthvað, ef dýrtíðinni linnir, en eftir undanfarinni reynslu má búast við því, að árleg aukning útgjalda, m. a. til nýrra embætta, muni fullkomlega jafnast við þá útgjaldalækkun. Það er erfitt að finna ábyggilegan mælikvarða fyrir gjaldþoli þjóðarinnar. Eins og hjer stendur á, held jeg, að verðmæti útfluttrar vöru sje einna besti mælikvarðinn. Jeg hefi því tekið mjer fyrir hendur að rannsaka hlutfallið milli skattabyrðanna og verðs afurðanna frá aldamótum. Er fyrst að athuga skattabyrði þá, sem þjóðin hefir borið, en þar undir tel jeg öll útgjöld samkv. 2. gr. fjárlaganna, af því að þau eru öll þess eðlis, að þau hvíla beint á framleiðslu landsmanna, eins þau - svo sem tekjur af bönkum, símum, póstferðum - þar sem ríkið beinlínis lætur eitthvað í tje fyrir gjöldin, eins og hin, skattar og tollar, sem ganga til almennra þarfa ríkisins, án þess að gjaldandinn fái neitt sjerstakt í aðra hönd. Um þetta hefi jeg gert eftirfarandi yfirlit: Útfl. vörur Skattar og Ár í þús. kr. tollar. Kr. % 1901 9136 732768 8.0 1902 10147 909087 8.9 1903 10207 867046 8.5 1904 9877 882234 8.9 1905 12752 1056670 8.3 1906 13499 1171821 8.7 1907 15426 1460603 9.5 1908 12075 1417164 11.7 1909 13129 1334510 10.1 1910 14406 1484084 10.3 1911 15691 1646406 10.5 1912 16558 1956603 11.8 1913 19128 2036570 10.6 1914 20830 2086173 10.0 1915 39633 2553413 6.4 1916 40107 2993722 7.4 1917 29715 2751033 9.2 1918 36920 2901490 7.9 1919 ca. 68000 7970818 11.7 1920 ca. 9390000 yfirlit þetta sýnir fyrst, að skattabyrði landsmanna fer hægt og hægt hækkandi úr hjer um bil 3/4 milj. kr ,um aldamótin, upp í tæpar 3 milj. kr. þrjú síðustu stríðsárin. En árið 1919 hækkar gjaldabyrðin snögglega upp í tæpar 8 milj. kr., hún hækkar um 5 milj. kr. á því eina ári. - Sjálfsagt er þetta ein af orsökunum til fjárkreppu þeirrar, sem skall yfir snemma á árinu 1920. Sje nú gjaldabyrðin borin saman við gjaldþolið, verð útfluttu vörunnar, þá kemur í ljós, að sjö fyrstu ár aldarinnar nema skattarnir frá 8% til 9.5%, eða að meðaltali 8.7% af verði útfluttu vörunnar. Næstu sjö árin, 1908 til 1914, er skattabyrðin dálítið þyngri, 10% til 11.8%, eða að meðaltali 10.7% af verði útfluttrar vöru. Þessi hækkun er eðlileg, af því að á þessu tímabili er síminn kominn, og tekjur af honum taldar með í gjaldabyrðinni. Svo koma stríðsárin 4. Á þeim nemur skattabyrðin ekki nema 7.7% af verði útfluttrar vöru að meðaltali, þ. e. gjaldþol landsmanna er ekki notað til fulls þessi árin. Loks sýnir yfirlitið, hvernig á því stendur, að landsmenn gátu borgað 5 milj. kr. meira í ríkissjóð árið 1919 en nokkru sinni áður; það var mögulegt vegna þess, að verð útfluttrar vöru fóru þá upp í 68 milj. kr., en hafði verið hæst um 40 milj. kr. á stríðsárunum. Skattabyrðin nemur þetta ár 11.7% af verði útfluttrar vöru, en það er hámark gjaldþolsins eftir undanfarandi reynslu. Það er erfitt að segja nú, hve miklu muni nema verð útfluttra afurða 1922. Þó má varla, ef dæmt er eftir líkunum í ár, búast við að það nemi mun meiru en helming þeirrar upphæðar, er útflutningur afurða okkar nam árið 1919, miðað við, að framleiðslumagnið haldist óbreytt, því útlit er fyrir, að verðið muni upp og ofan verða helmingi lægra en 1919. Það yrðu þá 34 milj., og geri menn sjer von um einhverja lítilsh. framleiðsluaukning, gæti sú upphæð hækkað dálítið. Þó finst mjer, að jeg geti ekki verið bjartsýnni en svo að gera ráð fyrir, að þetta geti hækkað í mesta lagi upp undir 40 miljónir króna. En þá horfir málið svo við, að skattaálagningin þarf að vera helmingi hærri en áður, svo að jöfnuður náist á tekjum og gjöldum fjárlaganna, eða með öðrum orðum, það þarf að taka 23% af andvirðinu fyrir útfluttar vörur landsmanna, til þess að borga í ríkissjóð. Jeg býst ekki við, að atvinnuvegir landsins þoli slíkar álögur, að minsta kosti ekki nema 1–2 ár - og jeg býst heldur ekki við, að með þeim skattalögum, sem nú eru, eða samþykt verða, muni þetta fást í ríkissjóð, svo í mínum augum er þá ekki annað framundan 1922 en fjármálaöngþveiti og stórkostlegur tekjuhalli. Og yrði gripið til þess að jafna halla þennan með nýjum sköttum, hlýtur að reka að því, að atvinnuvegunum verður um megn að rísa undir þeim. Það er að vísu tilgangslítið að rekja orsakir þær, sem valda því, að svo er komið. Aðalundirrótin mun vera sú breyting á hugsunarhætti manna, sem komið hefir af truflun viðskiftalífsins. Almenn fjármálaljettúð vegna velmegunar þeirrar, sannrar eða ímyndaðras, sem leiddi af verðhækkun landsafurðanna á stríðsárunum og af aukningu seðlamergðarinnar í landinu. En það má líka benda á breytingar á stjórnarfari landsins, sem eiga sinn þátt í því, að svo er komið, og fyrsta og stærsta breytingin var sú, er ráðherrunum var fjölgað upp í þrjá og landritaraembættið lagt niður. Mjer var kunnugt um, að á meðan jeg var starfsmaður landsins, var það landritari, sem tekið hafði við því verki af landshöfðingja að sjá um fjárhag landsins og halda honum í horfinu. Tel jeg breytingu þessa ótvírætt til hins verra, því að jeg geri mjer ekki von um, að þetta geti farið eins vel hjá fjármálaráðherrum þeim, sem ríkja skamt og taka við hver af öðrum, auk þess sem ábyrgðin hlýtur að dreifast á þá alla þrjá, ráðherrana. Þess vegna tel jeg enga von um, að þeir sjái eins vel um fjárhag landsins eins og gert var á meðan landshöfðingi bar einn ábyrgðina, eða einn ráðherra með landritara sjer við hlið. Annað atriði hefi jeg rekið mig á í þinginu sjálfu, en það er ákvæði þingskapanna, sem háttv.frsm.fjvn. (M. P.) mintist á hjér fyrir skömmu, að meðferð fjárlaganna er skift á milli tveggja nefnda í þinginu. Þetta er svo mikil afturför, að mjer er óskiljanlegt, hvernig það skyldi komast inn í þingsköpin. Jeg hefi verið sjónarvottur að því á þessu þingi, og sannfærst um þann mikla mun, sem nú er á starfi fjvn. og á starfi fjárlaganefndar, sem áður var. Jeg hefi sjeð fjvn. bera fram sínar till. um fjárveitingar og berjast fyrir þeim, án þess að líta á það, hvort fjárhagur ríkisins þolir það eða ekki, enda ber henni engin skylda til þess. En fjhn., sem um tekjuhlið fjárlaganna á að fjalla, hefir ekkert látið uppi um fjárhag ríkisins, enda munu ekki, enn sem komið er, þau skilyrði fyrir hendi, að hún geti komið með ábyggilega áætlun um tekjurnar. Þetta verð jeg að skoða afaróheppilegt fyrirkomulag, þótt jeg hins vegar viðurkenni, að háttv.fjvn. hafi ekki komið með miklar útgjaldaaukningar, en hún hefir heldur ekki sýnt neina viðleitni í því að draga úr útgjöldunum. Þetta, sem nú er sagt, er eins konar inngangur eða forsendur fyrir brtt. minni aftan við fjárlagafrv., sem háttv.frsm. (M. P.) gerði að umtalsefni. Hún er framborin frekar af því, að jeg álít hana rökrjetta ályktun af því, er jeg nú hefi sagt, en af því, áð jeg ætli að fylgja henni fast fram eða búist við að hún verði samþykt. Það var siður hjá Rómverjum, að þegar eitthvað það kom fyrir, sem þing þeirra treystist ekki að ráða fram úr, sögðu þeir við ráðherra sína: „Videant consules ne quid detrimenti capiat respublica“, það er: sjái ráðherrarnir um, að ríkið bíði ekki tjón. Mjer lýst fjárhagsástandið þann veg nú, að full ástæða sje að grípa til ítrustu úrræða, ef vera mætti, að hægt væri að afstýra þeim voða, sem fram undan er. Þess vegna ber jeg fram þessa till. Og jeg geri það til þess að sýna mitt álit á málinu, enda þótt jeg geri ráð fyrir því, að hún muni lítinn byr hafa hjer í hv. deild. En mjer þótti rjettara, að þessi skoðun mín kæmi fram í till. formi, svo háttv.þm. gætu með atkv. sínu sýnt afstöðu sína til hennar. Af mótbárum hv.frsm. (M. P.) gegn þessari till. minni ætla jeg að minnast á tvær. Hann sagði, að með till. fengi fjármálaráðherra alræðisvald, eða að hjer skapaðist einveldi í fjármálum; en þetta er ekki rjett. Fjármálaráðherranum er ekki fengið neitt fjáreyðsluvald með tillögunni, heldur fengin heimild til þess að spara fje ríkissjóðs: honum er fengin lagaleg afsökun fyrir því að greiða ekki fje úr ríkissjóði, þegar það er ekki til. Hvað ummæli landshöfðingja um fjárlögin snertir, þá eiga þau við það, að þingið sjái um, að stjórnin eyði ekki fje um fram heimildir, nje gangi lengra en nauðsyn krefur í því efni. Hin ástæða hans var á meiri rökum bygð, að mjer virtist. Jeg viðurkenni, að mögulegt er að koma þessu ákvæði fram í tíma, þó að það verði ekki á þessu þingi. Það er mögulegt að gera þetta á næsta þingi, og láta það þó gilda fyrir 1922. Jeg viðurkenni fúslega, að þetta hefir mikið til síns máls, og geri það þess vegna að engu kappsmáli að halda till. minni fram, en hins vegar vildi jeg láta hana sjást, sem alvarlegustu áminningu um það, hve djarft mjer þykir vera teflt fjárhag landsins og langt gengið í álögum á landsmenn nú á þessum örðugu tímum.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg vil taka undir það, sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði um fjárhag landsins, því að við verðum að viðurkenna það, að nú eru hvað alvarlegastir tímar framundan fyrir ríkissjóð, og að menn hafa ekki horft fram á annað eins fyr, og þess vegna er ekki ólíklegt, að grípa þurfi til óvenjulegra meðala eða óyndisúrræða. Þess vegna þótti mjer vænt um, er till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) kom fram. Þó get jeg fallist á, að svona heimild þurfi kannske ekki handa stjórninni. Hún geti eða hljóti að undanfella að greiða út fjárhæðir, sem standa í fjárlögunum, af þeirri einföldu ástæðu, að fjeð verður ekki til. Þess vegna hefi jeg litið svo á, að þær fjárlagaupphæðir, sem ekki eru bundnar af öðrum lögum, eða bundnar við stofnanir, sem landssjóður á ekki að sjálfsögðu að standa straum af, beri frekar að skoða sem heimild heldur en skipun. Hitt er annað mál, hvort orða eigi till. eins og hún er nú, að öllu leyti. Þar er tekið svo til orða, að ,,ef fjármálaráðherra telur, að tekjur hrökkvi ekki“. Þetta er dálítið sterklega að orði kveðið; getur jafnvel valdið deilum, hvernig orðið „tekjur“ á að skiljast í þessu sambandi. Það gæti t. d. verið álitamál, ef stjórnin ætti kost á láni til að borga með, hvort hún ætti þá ekki að ganga að því, og telja þá fáanlegt lán með „tekjum“. Það er þó vilji þingsins, sem kemur þarna fram í þessum fjárveitingum, og eftir þeim vilja á stjórnin að fara, eftir því sem hún getur og sjer best fara, án þess þó að tefla ríkinu í voða. Að öðru leyti er jeg mjög þakklátur hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) fyrir till. hans, og mun greiða henni atkvæði mitt, enda þótt jeg viðurkenni, að jeg hefði heldur kosið hana dálítið öðruvísi orðaða. Sumir háttv.þdm. hafa vitnað í Magnús Stephensen landshöfðingja sem sjerstakan fjármálamann. Jeg hefi ekki annað en gott eitt að segja um þennan mæta mann, þótt jeg hins vegar geti ekki tekið undir það, að hann væri neinn sjerstakur afburða fjármálamaður. Jeg var nokkur ár samtíða honum á þingi, bæði í landshöfðingjatíð hans og þingmanns. Hann var gætinn í allri meðferð fjármála og þannig skapi farinn, að fara gætilega með fje landsins, en tregur til þess að leggja út í ný fyrirtæki, sem þó voru arðvænleg eða nauðsynleg. Reglulega góðan fjármálamann hugsa jeg mjer þannig, að hann með lægni geti komið miklu í verk, sje duglegur framfaramaður og hygginn í framkvæmdum, en vitanlega fylgir þar með að vera sparnaðarmaður líka á það, sem miður er nauðsynlegt. Jeg veit ekki, hvort hægt er að segja, að við höfum átt slíkan fjármálamann, einn eða fleiri. En jeg held þó, að frá 1904–14, eða þangað til áhrif stríðsins veltust yfir okkur, að við höfum komið mörgu nytsamlegu fyrirtæki í framkvæmd, og þó fór alt vel um fjármál okkar á þeim árum. Þess vegna hygg jeg, að sá stórhugur, sem þá var kominn inn í menn, hafi valdið því, að menn urðu djarfari en skyldi, þegar truflun komst á fjármálin, og sigldu þess vegna djarfara á meðan á stríðinu stóð og alt fram á síðasta ár. Það var rjettilega tekið fram hjá. hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að úr því ekki hepnaðist að ná sköttum þá eftir gjaldþoli manna, þá sje um seinan að ná til styrjaldargróðans nú, og tekjuvonin því nú langt um minni en búast hefði mátt við, eftir þeim uppgangi, sem var um skeið. Að svo mæltu vildi jeg hverfa að brtt. þeim, sem fyrir liggja, og fara nokkrum orðum um þær. Mjer þykir vænt um, að vegurinn frá Hólum í Hjaltadal til Kolkuóss skuli vera tekinn upp. Jeg komst að raun um það í sumar, hve erfitt er fyrir jafnstóra stofnun eins og Hólaskóla og bú hans að geta ekki notað vagna til aðdrátta. Og er slíkt ásigkomulag tilfinnanlegt á meðan öll vinna hesta og manna er í slíku verði og nú hefir verið um hríð og hlýtur að verða framvegis, á meðan ekki er úr bætt, en fjöldi manna saman kominn á þessu heimili, svo t. d. eldiviðarflutningar hljóta að vera sjerstaklega örðugir, með því vegaleysi sem er. Vil jeg því leggja með, að þessi brtt. nái fram að ganga. Þá er það brtt. samgmn. Það hefir nú gengið svo að undanförnu, að það hefir verið aðeins að nafninu til fjárveiting til strandferða, þ. e. þegar miðað hefir verið við kostnaðinn af „Sterling“, þótt hún hafi hagað sjer svipað í þessu eins og Alþingi að undanförnu og áætlað ófullnægjandi upphæð fyrir Sterling. Jeg ætla ekki að fara að afsaka stjórnina neitt í þessu máli, en hins vegar vil jeg vona, að tekjuhallinn af rekstri Sterlings verði ekki eins mikill og gert er ráð fyrir í till. samgmn., enda nauðsynlegt að koma í veg fyrir það, þó að jafnvel verði að fækka ferðum til þess. En jeg sje ekkert á móti því, þó að till. þessi sje samþ.; hún er þá að minsta kosti til viðvörunar. Jeg get tekið undir það með háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að það má ekki við svo búið standa um þennan mikla kostnað til strandferða í kringum land, eins og nú er búið að hrúga inn í fjáraukalög og fjárlög, að viðbættum tekjuhallanum af Sterling. Að verja meiru fje til strandferða og bátaferða heldur en til vegagerða í landinu, er ekki í rjettu hlutfalli, miðað við það, hvað langir landvegir okkar eru, og mörg hjeruð, sem engin not hafa af þessum sjóferðum. Við síðari till. samgmn. hefi jeg ekkert að athuga. Þá kem jeg að brtt. fjárveitinganefnar við 13. gr. Það er um símana. Mjer var það mjög á móti skapi að þurfa að útiloka þessa síma, því að jeg hefi altaf talið þá nauðsynlega, og þótti því leitt að geta ekki tekið þá upp til endurveitingar í fjárlagafrv. stjórnarinnar. Að vísu býst jeg við, að fje geti vantað til þeirra og fleira, en verði þeir nú teknir upp af nýju, þá standa þeir þó jafnfætis öðrum samskonar fyrirtækjum í fjárlögunum. Alt þetta verður að sjálfsögðu með því skilyrði, að heimilt verði fyrir stjórnina að fresta þeim framkvæmdum, sem ómögulegt er við að eiga vegna fjárskorts.

Jakob Möller Það mun ekki vera þakklátt verk nú að mæla fram með till., sem hafa útgjaldaauka í för með sjer, en jeg neyðist samt til þess, því að jeg á hjer brtt. í þá átt. Hafa bæði háttv.frsm.fjvn. (B. J.) og hæstv. fjrh. (M. G.) tekið henni fremur vel, og er jeg þeim þakklátur fyrir. Tillagan er um hækkun launa sendiherrans í Kaupmannahöfn. Aðaltill. fer fram á 20 þús. kr., en varatillagan 16 þús. kr. Vil jeg minna á það, að á þinginu í fyrra var samþykt í Nd. að hækka laun sendiherrans upp í 17–18 þús. kr., en hækkunin var feld í háttv.Ed. Skal jeg í sambandi við þetta geta þess, að launin munu upphaflega hafa orðið svona lág af alveg sjerstökum ástæðum, sem sje sökum þess, að stofnun þessa embættis vakti allmegna mótspyrnu, og mun hafa verið ætlast til að gera hverjum manni óviðunandi að taka embættið að sjer.  (P. O.: Stjórnin sagði að launin væru nóg)  . Hún er þá komin að annari niðurstöðu nú, því að henni dylst eigi, að maðurinn verður að leggja með sjer af sínu fje. Enn fremur hygg jeg, að það sje rjett, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að kringumstæður þessa manns, sem hjer á hlut að máli, sjeu orðnar það breyttar nú, að síður væri verjandi að hafa launin svona lág. Er það og athugandi, að þótt mótspyrna væri móti þessu embætti í fyrstu, þá munu nú allir vera sammála um þörf þess, enda kemur mönnum saman um, að valið á manninum hafi vel hepnast, og ætti það að bæta fyrir till. minni. Annars held jeg, satt að segja, að þessar svartsýnu ræður um fjárhagsútlitið, sem hjer hafa verið haldnar, sjeu tilgangslitlar. Er jeg heldur ekki viss um, að þær hafi við svo mikil rök að styðjast, að ástæða sje til að láta þær fæla sig frá því að sinna svo sjálfsagðri sanngirniskröfu, sem hjer er á ferðinni. Verður að gæta þess, að þetta eru fjárlög fyrir næsta ár, en ekki það yfirstandandi, og getur margt skipast til betri vegar á þeim tíma. Er erfitt að segja um útkomuna á þessu ári, en þó erfiðara fyrir árið 1922. Háttv. samþm. minn (J. Þ.) áætlaði, að útfluttar vörur myndu á næsta ári svara til þess, sem þær voru 1918, eða tæplega það. En þetta getur tæplega staðist, því að líkindi eru á, að þær verði talsvert meiri. Togurum hefir fjölgað mikið síðan; tala þeirra nálega tvöfaldast; framleiðsla er því líkleg til að aukast svo mikið, að töluvert hamli upp á móti verðfalli afurðanna. Sýnist mjer, sem ofmikið hafi verið að því gert að mála útlitið sem ískyggilegast, og vona jeg, að menn láti eigi það fá altof mikið á sig, þegar um smávægilegar og sanngjarnar fjárveitingar er að ræða.

Hákon Kristófersson Jeg finn ástæðu til þess að þakka hæstv. atvrh. (P. J.) ummæli hans um fjárveitingar til símalagninga, sem fjvn. mælti með. Vildi hann að vísu ekki fullyrða, að hægt yrði að framkvæma þær nú þegar, en jeg geri ráð fyrir, að stjórnin muni hafa þær í huga og láta þær framkvæmdir sitja fyrir öðrum á því sviði. Hæstv. fjrh. (M. G.) tók ekki að sama skapi vel í þær. Virðist honum líklega meiri þörf á fjárveitingu til að bæta úr vegleysunni frá Hólum, og er það ekki óskiljanlegt, ef þess er gætt, að hæstv. fjrh. (M. G.) hefir þar hagsmuna að gæta sem þingmaður viðkomandi kjördæmis. En jeg er þess fullviss, að slíkar símalagningar, sem hjer ræðir um, mundu fyrir löngu komnar í framkvæmd, ef háttv.þm. hefðu gert sjer grein fyrir nauðsyn þeirra. Allflestir af háttv.þm. munu nú þegar hafa fengið síma um kjördæmi sín, og meira að segja heim til sín. Þeir láta sig því litlu skifta óskir eða þörf þeirra hjeraða, sem eru svo ólánssöm að vera ennþá án alls símasambands, og er það glöggast einkenni á rjettlætistilfinningum hv.þm. Telur símastjóri hina mestu nauðsyn á síma í Barðastrandarsýslu, því að fyr sje eigi símasambandið við Vestfirði nægilega trygt. Ef símasamband kæmist á um syðri hluta Barðastrandarsýslu, mundi hverfa að miklu eða öllu leyti hið margvíslega óhagræði, er stafar af hinum sífeldu símabilunum á þeirri leið, er síminn liggur nú um til Patreksfjarðar, Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að jeg leyfi mjer að fullyrða, að viðkomandi hreppar mundu vilja leggja það á sig að flytja símaefni, ríkinu að kostnaðarlausu, eftir að það væri komið í hreppana. Mundi sá kostnaður verða talsvert minni en ef ríkið ætti að kosta flutninginn. Þetta er þó auðvitað sagt með það fyrir augum, að undinn verði bráður bugur að þessari fyrirhuguðu símalagningu. Því er nú mjög borið við, að öll vinna við símalagningu sje afardýr, og það meðal annars geri það ókleift að leggja síma. Ef nú hrepparnir vildu það til vinna að taka að sjer nefndan flutning, ríkinu að kostnaðarlausu, þá má þó segja, að sá steinn sje farinn úr götunni. Menn hafa fundið það, hvílíkt óhagræði það er að vera símalaus, og fæ jeg satt að segja varla skilið, hve Alþingi hefir verið framkvæmdalítið í þessu efni. En sennilegast þykir mjer, eins og jeg þegar hefi sagt, að það stafi af því, að flestir þm. eru búnir að fá síma heim í sveit sína, og jafnvel á heimili sín, og láta sig því litlu skifta, hvort þeir fá hann, sem enn eru eftir. Verður því lítið úr símalagningum, ef stjórnin fylgir þeim eigi fram. Og því held jeg óhætt að slá föstu, að þrátt fyrir hina miklu nauðsyn, er öllum ætti að vera ljós, á símalagningu um alla Barðastrandarsýslu, að þá verði hann aldrei lagður, ef bíða á eftir því, að fje verði aflögu í ríkissjóði til framkvæmda á þessu. Býst jeg við, að taka þurfi lán til þess að leggja þennan síma, því að ekki mun veita af tekjunum í annað. Enda veit jeg ekki betur en símastjóri hafi fyrir löngu lagt til, að sú leið yrði farin. En þegar þess er gætt, hve ýmsir hreppar í Barðastrandarsýslu eiga erfitt um samgöngur, þar sem vegir eru illir og torsóttir á landi og samgöngur á sjó nær engar, þá vona jeg, að þrátt fyrir erfiðan fjárhag, sje háttv.þdm. það ljóst, að langvarandi framkvæmdaleysi í þessu efni má ekki eiga sjer stað. Háttv. frsm. samgmn. (Þorst. J.) sagði, að fyrirhugaður styrkur til bátaferða fjelli að einhverju leyti til Breiðafjarðarbáts. Þessi ummæli eru dálítið villandi, því að eftir þeim mætti líta svo á, að hjer væri aðeins um einn bát að ræða. Vil jeg geta þess, að eins og fyrir liggur, eru 2 bátar til flutninga á Breiðafirði, og skiftist styrkurinn milli þeirra. Vil jeg beina því til stjórnarinnar, að hún geri sjer ljóst, að styrkurinn má ekki miðast við „Svan“ einvörðungu, því að af honum hafa 5 nyrstu hrepparnir engin not, og hafa auk þess erfiðar samgöngur á landi. Undanfarið hefir hinn báturinn notið 2 þús. kr. styrks, en nú hefir eigandi bátsins afsagt að halda ferðunum áfram, og erum við því farartækislausir. Mun ekki rætast úr þessu næsta ár, ef aukinn styrkur verður eigi veittur. Í því sambandi vil jeg leyfa mjer að skjóta því til hæstv. stjórnar, að jeg teldi hæfilegt, að af væntanlegum styrk til bátaferða á Breiðafirði fengi „Svanur“ 3/4, en báturinn að norðanverðu, hver sem hann yrði, fengi að minsta kosti 1/4. Því að þessi styrkur er allsendis ónógur. Hefir maðurinn rekið bátinn áður sökum þess, að það var nauðsynlegt vegna hagsmuna verslunar hans, en nú hefir afstaða hans breyst að nokkru leyti, og því vill hann hætta ferðunum, enda ómögulegt að halda þeim uppi, svo að sæmilegum notum komi, með 2 þús. kr. styrk. Sami háttv.þm. (Þorst. J.) mintist einnig á sölu landssjóðsskipanna og taldi, að þau mundu ekki seljanleg nema lágu verði. Vil jeg benda á það, að nýstofnað er fjelag á Vestfjörðum, sem vill kaupa skip til innanlands- og millilandaferða. Sýndist mjer, sem eigi væri ólíklegt, að það vildi kaupa eitthvert þeirra, t. d. Villemoes. Hefi jeg hjer auðvitað ekkert umboð í þessu efni, en bendi aðeins á þetta. Því að fremur teldi jeg viðeigandi að selja innlendum mönnum skipin, þótt fyrir minna verð væri, en útlendingum. Viðvíkjandi till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem raunar á eigi við þann kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu, en talað hefir þó verið um, skal jeg geta þess, að enda þótt jeg viðurkenni, að nokkur ástæða sje til þess að gera einhverjar takmarkanir í þessa átt, þá sýnist mjer þó, að með þessu sje of mikið vald falið einum manni, að minsta kosti yrði sá maður að hafa traust mikið og vera óhlutdrægur. Mun jeg því, enda þótt jeg viðurkenni að útlitið sje ekki glæsilegt, ekki geta greitt þessari brtt. atkvæði mitt.

Magnús Kristjánsson Jeg hafði hugsað mjer að taka eigi til máls við þennan kafla fjárlaganna, en sökum nokkurra orða, sem fallið hafa, sje jeg mig til neyddan að mótmæla þeim. 7. liður brtt. þar sem gert er ráð fyrir 400,000 kr. fjárveitingu til strandferða, virðist mjer hafa vakið ótta hjá sumum háttv.þm., og ef til vill ekki að ástæðulausu. En jeg býst við því, að háttv. samgmn. hafi verið það ljóst, að þessi upphæð væri sett hærri en nauðsyn krefur, án þess að jeg skilji þó, hvað henni hefir getað til þess gengið. En það mætti ilt kallast, ef þessi upphæð yrði til þess að draga kjark úr mönnum til þess að styðja nauðsynlegar samgöngubætur. Er vert að athuga, að síðastliðin 4 ár hafa verið svo erfið, að litlar líkur mega teljast, að þetta eða næsta ár verði jafnerfitt, en þrátt fyrir þetta hefir þó eigi orðið nema 14 milj. kr. halli á rekstri Sterlings að meðaltali þessi ár, og því full ástæða til að halda, að hann fari minkandi. Munar t. d. mjög miklu á kolaverði; eru þau nú meira en helmingi ódýrari en þá er þau voru dýrust. Vil jeg benda á þetta til skýringar, en því mótmæli jeg eindregið, að skipinu sje lagt upp, eins og einstaka háttv.þm. hafa talið jafnvel ráðlegast. Ber það vott um altof mikið kjarkleysi, og væri tvímælalaust spor aftur á bak. Því að sje nauðsynlegustu samgöngubótunum á sjó kipt burtu, þá erum við um leið komnir aftur í aumasta fortíðarástand. Er því einkennilegt, að koma skuli til tals að láta þetta eina skip hætta ferðum, þar sem talið hefir verið hingað til, að það nægði alls ekki. Sýnist mjer upphæð þessi heldur ekki vera svo mjög ægileg, þegar þess er gætt, að kostnaður við strandferðir var 80–100 þús. kr. meðan peningar voru í venjulegu gildi. Eru 250 þús. kr. síst meiri upphæð nú en þessi var, þegar gætt er, hve mikið peningar hafa fallið í verði. Hins vegar er, eins og jeg hefi þegar bent á, kostnaðaráætlun nefndarinnar altof há, en raunar ætti það ekki að saka, því að auðvitað verður sá raunverulegi kostnaður aðeins útborgaður. Er það alkunna, að hin ríkasta þörf er á ferðum þessum fyrir fólk víðsvegar af landinu, sem þarf að leita sjer atvinnu annarsstaðar. Hefir jafnvel reynst svo, að farþegarúm skipsins hefir ekki nægt undanfarið. Vænti jeg því fastlega, að hvort sem þessi upphæð samgmn. verður samþykt eða ekki, þá hafi það engin áhrif á rekstur skipsins. Gæti leitt af því hið mesta tjón, ef strandferðum yrði aðallega haldið uppi á smábátum og mótorskipum. Eru siglingar hjer við land svo hættulegar að vetrar lagi, að hin mesta þörf er á að hafa til þeirra gott skip og vandað. Er því algerlega óviðeigandi að skera við neglur sjer fjárveitingar til jafnvandaðs skips og góðs í sjó að leggja, sem við nú erum svo heppnir að eiga, og sem veldur því, að ferðir þessar verða eins áhættulitlar og kostur er á. Sterling er vel útbúið í alla staði og með bestu skipum í sjó að leggja, og er það nokkur trygging fyrir því, að ferðalög með því verða áhættulítil. Þess vegna ættum við að vera ánægðir yfir því að hafa eignast þetta ágæta skip, og reyna að halda því út til strandferða. En jeg skal svo ekki fjölyrða meira um það: vildi aðeins benda á, að þessi ótti út af till. er alveg ástæðulaus. Þá vildi jeg með örfáum orðum minnast á 3. brtt. á þskj. 426. Þar er gert ráð fyrir, að í staðinn fyrir styrk til sjúklinga, sem hafa hörundsberkla, skuli veittar 3000 kr. til starfrækslu Finsensljósa. Það væri ágætt, ef hjer í þessum bæ væru til nauðsynlegustu lækningatæki, ef þau í sjálfu sjer eru fullnægjandi eftir kröfum nútímans. Jeg get ekki af eigin þekkingu dæmt um, hvort svo muni vera, en geri ráð fyrir, að háttv.frsm. (M. P.) sje það kunnugt og hefði ekki leyft sjer að mæla með tillögunni nema hann telji það óyggjandi. Svo er það annað, sem jeg vildi taka fram. Undanfarið hefir verið veitt fje og nú einnig gert ráð fyrir að veita talsverða upphæð í svipuðu skyni, nefnilega til Röntgen- og radíumlækninga. - Það er fjarri mjer að leggja á móti slíkum fjárveitingum, því að mínu áliti eru engar fjárveitingar jafnnauðsynlegar og þær, er veittar eru í þeim tilgangi að stuðla að því að veita mönnum heilsuna. Jeg er að því leyti samþykkur háttv.fjvn. En hitt er það, að jeg hefi ekki orðið var við, að fyrir þinginu hafi legið skýrslur um það. hve mikils góðs almenningur hafi notið af þessum stofnunum, sem hafa verið styrktar af landsfje. Jeg hygg, að þegar þingið veitir fje í því skyni, að sjúklingum sje gert auðveldara að leita sjer lækninga, að þá sje ætlast til af löggjafarvaldinu, að gjaldið, er sjúklingarnir greiða, sje haft þeim mun lægra. Það væri því ekki ástæðulaust, að með slíkum fjárveitingum væru sett þau skilyrði, að lagðar væru fram skýrslur, svo að hægt væri að sjá það, að krafist væri hæfilegrar þóknunar fyrir aðstoð þessara stofnana. Þetta getur verið af þekkinarleysi mínu á þessu, að mjer finst þetta sjálfsagt, en jeg hefi ekki orðið var við, og það hefir ekki verið sannað, hvorki af nefndinni eða öðrum, að almenningur hafi notið þess, þótt þingið hafi veitt styrk til slíks.

Sveinn Ólafsson Jeg á enga brtt. við þann kafla fjárlaganna, sem fyrir liggur, og yfirleitt ekki við fjárlagafrumvarpið að þessu sinni, og þarf því ekki að vera langorður. En þótt jeg að þessu sinni eigi enga brtt., og hafi því ekki fyrir neinu að vinna fyrir kjördæmi mitt, sem er að vísu sett alveg hjá við skömtun úr þessum kjötpotti, þá þykist jeg samt, sem gjaldþegn, mega athuga þær byrðar, sem verið er að binda landsmönnum á herðar með þessum fjárlögum, sem flestum munu reynast þyngri en nokkru sinni áður. Get jeg því ekki leitt hjá mjer að minnast á tillögur háttv.fjvn. og þeirra háttv.þm., er hafa gert fjelagsbú með henni. En áður en jeg vík að þeim, ætla jeg að snúa mjer snöggt að öðru efni. Eins og hátt. v. þdm. muna, fjellu hjer í deildinni orð við 2. umr. þessa máls, sem jeg ætla að leyfa mjer að svara. Það voru aðdróttanir, óvirðingarorð og brigslyrði í minn garð frá háttv.þm. Dala (B. J.) sem mjer var þá ófyrirsynju varnað að svara. Jeg get ekki verið að bíða með að svara, þótt háttv.þm. Dala. (B. J.) sje ekki við; hann er má ske á næstu grösum að totta vindilstúfinn sinn. Jeg sje samt ekki ástæðu til að rifja það alt upp aftur, en aðallega var tvent, sem jeg get ekki látið ómótmælt. Það voru þau ummæli háttv.þm. (B. J.) um mig, að jeg mundi bráðlega koma og leita viðurkenningar þingsins fyrir umboðsstörf mín. Jeg lít svo á, að í þessum ummælum, eins og þau voru töluð og í því sambandi, sem þau voru sögð, liggi aðdróttun um, að jeg hafi vanrækt þessi störf, og leyndi sjer ekki í þessu óvildarhugsun hans, því að óvingjarnlegri aðdróttun hefi jeg eigi fengið. Jeg get skotið þessu til allra ráðherranna, er verið hafa, síðan jeg tók við starfinu og annars eru á lífi, hvort jeg hafi vanrækt starfið. Óttast jeg ekki úrskurð þeirra um þetta, og mundi háttv.þm. Dala. (B. J.) hafa lengra farið, ef hann hefði treyst sjer. Annað er það, að háttv.þm. (B. J.) taldi mig í ræðu minni hafa óvirt sendimann vorn á Spáni og sagt, að hann hefð: enga skýrslu gefið. Jeg mintist ekki á það á þann veg. En jeg gerði fyrirspurn til stjórnarinnar um það, hvað fyrir lægi um starf hans, því að jeg hafði heyrt, að ekkert hefði heyrst frá honum um langan tíma. Í þessu lá engin óvirðing við manninn, heldur var þetta aðeins sjálfsögð fyrirspurn um opinbert mál, sem engum dettur í hug, að þm. Dala. (B. J.) eigi að leyfa; fyrirspurn, sem svarað verður líklega. En jeg tók það fram, að það væri óviðkunnanlegt að veita fje í fjárlögunum til þessa starfa, án þess að vita hvernig starfinn nýttist. Þetta varð jeg að leiðrjetta, og beini nú fyrirspurn minni að nýju til hæstv. stjórnar, og vænti svars, því að mjer þykir miklu máli skifta, að skýrsla þessi komi fram. Að öðru leyti ætla jeg ekki að svara því, sem þessi háttv.þm. (B. J.) sagði, en vil aðeins gera aths. við eitt, sem hann sagði, sem sje það, að aðalerindi mitt á þing væri að greiða atkvæði með fjárveitingum til míns hjeraðs. Þessi fyndni hefði verið brúkleg, ef einhverjar slíkar fjárveitingar hefðu verið til, en nú eru þær engar. En það er að minsta kosti eitt annað verkefni mitt hjer, - og þykir mjer slæmt að háttv.þm. (B. J.) er ekki nærri, - nefnilega að greiða atkvæði á móti þeim háskalegu tillögum hans, er nær daglega koma fram í fjármálum og öðrum greinum. En af því, að háttv.þm. Dala. (B. J.) er ekki við, þá læt jeg þessum formála lokið, og sný mjer þá að frv. Jeg þarf ekki að minnast á niðurstöður þær, sem fjárlagafrv. fekk við 2. umr., eða hvað við horfir, ef samþ. verða allar till. á þskj. 426; það er öllum sýnilegt. Jeg get ekki varist þeirri hugsun, að fjvn. hafi tekið langt of lauslega á þessu máli. Jeg get sem sagt ekki varist þeirri hugsun, að hún hafi vanrækt að vinna verk sitt eins og vera bar. Hennar verk er ekki eingöngu að auka við nýjum gjaldliðum, eins og hún virðist álíta, heldur alt eins að draga úr, þar sem stjórnin eða aðrir hafa áætlað ógætilega. En nú er svo komið, að frá því stjórnarfrv. kom fram, hefir tekjuhalli bráðum tvöfaldast, og ekki ósennilegt, ef alt verður samþ., sem hjer liggur fyrir, að hann komist upp á 4. milj., eða gjöldin alls í 10 milj. Landsm. er þá, með öðrum orðum, bundinn baggi, sem svarar 90–100 kr. á hvert nef í landinu. Jeg fyrir mitt leyti held, að þetta sje langt um fram efni og getu þjóðarinnar. Þótt segja megi um ýmsar fjárveitslur, sem hv. nefnd og aðrir fara fram á, að þær sjeu út af fyrir sig eins rjettmætar og margt í frv., þá verð jeg að greiða atkv. á móti flestum till. á þskj. 426, að jeg ekki tali um brtt. á þskj. 429. Það verður að taka á einhvern hátt í taumana, og þegar ekki er hægt að draga úr þeim hóflausu veitingum, sem inn í frv. eru komnar, þá verður að fella niður það, sem síðast kemur. Jeg ætla ekki að fara að telja upp alla einstaka liði, en vil benda til dæmis á 2. lið í 2. brtt. á nefndu þskj. Það er lítil upphæð, 300 kr., sem á að veita ákveðnum hreppi. Háttv. frsm. (M. P.) sagði, að þar stæði svo á, að erfitt væri að ná til læknis, og að ein læknisvitjun hefði kostað 600 kr., og því ástæða til að breyta út af sparnaðarreglunni og veita styrkinn. En það er öllum kunnugt, að það hagar svo til víðar á landi voru, að ein læknisvitjun getur kostað þetta, og sumstaðar ekki hægt fyrir 600 kr. að ná í lækni, jafnvel ekki fyrir tvisvar 600 kr. Landslag og torfærur á sjó og landi valda þessu í sambandi við vetrarhríðir, og á slíkum stöðum kemur það ósjaldan fyrir, að deyjandi menn fá enga læknishjálp. Ástæðan er hjer engu brýnni en víða annarsstaðar til að veita fje á þennan hátt, nema svo sje, að hjerað hv.frsm. (M. P.) eigi að ganga fyrir öðrum. Um 7. liðinn hefi jeg áður talað. En þar sem ómögulegt er að áætla kostnaðinn við ferðir Sterlings, þá finst mjer þýðingarlítið að vera að hækka þessa upphæð í fjárlögum. Hallinn kemur hvort sem er á aukafjárlög. Þá kem jeg að 9. lið, símunum vestra. Það er að vísu endurveiting, en það stóð nokkuð einkennilega á þegar þessi fjárveiting komst inn á þinginu 1919, sami hv.þm. þá í fjárveitinganefnd, og því ekki ástæða til að taka þetta upp nú sem forgangsfje til opinberra starfa. Jeg skal svo ekki rekja þessar tillögur lengra, en verð að minnast á síðustu till. Það er 37. till. á atkvæðaskránni frá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hún heimilar fjármálaráðherra að fella niður þær fjárveitingar, sem honum sýnast mega falla. Mjer þykir hún að vísu nokkuð óþjál, en get ekki annað en lýst samúð minni með henni. Það er nokkurskonar neyðarúrræði, til að bjarga við því fjárhagsástandi, sem þessi óforsvaranlegu fjárlög skapa. Vitanlega mundi þetta koma niður á hinum verklegu framkvæmdum, en ekki fjárveitingum, sem bundnar eru við nöfn, og kæmi því niður þar, er síst skyldi. Það yrði í reyndinni einskonar hrossalækning, sem getur þó verið nauðsynleg, þegar svona stendur á. Og fer nú eftir atvikum, hvort jeg greiði atkvæði með henni eða móti. Jeg tek það svo enn fram að lokum, að fjvn. hefir alveg brugðist vonum mínum, og jeg tel að hún hafi ekki fyllilega leyst verk sitt af hendi eins og vera átti.

Þorsteinn Jónsson Háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að samgöngumálanefndinni hlyti að vera það ljóst, að hallinn á Sterling 1922 gæti ekki orðið svona mikill, sem hún gerir ráð fyrir. Jeg get ekki skilið, hvað hefir vakað fyrir háttv.þm. (M. K.), er hann hjelt, að nefndin gerði þetta í þeim tilgangi að blekkja deildina, nema hann haldi, að eigi að skrifa af verði skipsins, sem ekki væri fjarri sanni að væri gert, því að það er beinlínis villandi að reikna verð skipsins hærra en það er í raun og veru. Jeg skal annars taka það fram, að nefndinni er ekkert kappsmál, að till. verði samþykt. því að útgjöldin verða jafnmikil, hvort sem hún verður samþykt eða ekki, og vil jeg benda á það, að hún tiltekur „alt að 400 þús.“. Eins og jeg tók fram áðan, þá er tilgangur tillögumanna sá, að fara sem næst því er greiða þarf, en hallinn er áætlaður svo mikill, að víst sje, að ekki þyrfti að greiða meira. Það getur verið, að sumum háttv.þdm. þyki það skemtilegra að hafa svo lágt áætluð útgjöld ríkissjóðs, að stjórnin verði að bæta við, þegar hún fer að borga út, og láti þá viðbót svo koma á aukafjárlögum. En mjer fyrir mitt leyti þykir hitt skemtlegra, að fara sem næst sanni með fjárlögin. Því að hitt er aðeins blekking, til að láta fjárlögin líta betur út, svo þjóðinni sýnist hallinn minni en hann er í raun og veru. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) tók það skýrt fram, að hann ætlaðist til, að hallinn yrði settur í aukafjárlög, og vildi því halda sjer við frv.-upphæðina. Mjer skildist á honum, að hann áliti, að hallinn mundi verða meiri, en teldi samt rjett að halda sjer við frv. Það voru ekki mín orð, að jeg áliti rjett að setja Sterling upp. Þvert á móti hefi jeg tekið það fram áður, að við verðum að hafa strandferðirnar, hvað sem þær kosta. En við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti. Vitanlega verður það altaf ónóg að hafa eitt skip, en ef við eigum að komast fram úr þessu öngþveiti, verðum við að slá af kröfunum, og þá jafnvel þeim, sem við höfum til nauðsynlegra þarfa. Það væri auðvitað heppilegast að hafa tvö skip, sem altaf gengju. Og þegar samgmn. byrjaði starf sitt, þá kom þetta til mála, en hún sá sjer ekki fært að leggja með því, að svo verði á næsta ári. Það er ómögulegt að segja, hvað hallinn verður mikill 1922. En hr. E. Nielsen framkvæmdastjóri Eimskipafjelagsins, og sem jafnframt er framkvæmdastjóri landssjóðsskipanna, hefir gefið þær upplýsingar, að hallinn á ferðum Sterlings í ár muni verða um 400 þús. kr. Af þessu verður það sjeð, að þrátt fyrir það, þótt farþegarúmin á skipinu sjeu troðfull í hverri ferð, þá nægir það ekki upp í reksturskostnaðinn, nema farmurinn sje nægur líka. En þrátt fyrir það, þótt þetta haldi svo áfram, þá tel jeg það ekki ná nokkurri átt að láta Sterling hætta þessum ferðum sínum, vegna flutninganna.

Frsm. (Magnús Pjetursson*): Það eru aðeins nokkrar stuttar athugasemdir, sem jeg ætla að gera. Hæstv. fjrh. (M. G.) talaði um það í ræðu sinni áðan, að hann hefði orðið fyrir vonbrigðum**) .................... Hinu ber nefndin auðvitað enga ábyrgð á, hvað kemur frá háttv. deildarmönnum, en það hefir sýnt sig, að þeirra till. hafa jafnan gengið talsvert lengra en tillögur nefndarinnar. Þykist nefndin hafa verið mjög sanngjörn gagnvart hæstv. stjórn, enda sýnir það sig, þar sem hún hefir engar lækkunartillögur gert við frv. hennar, en því er yfirleitt mjög sjaldan að fagna. Hæstv. fjrh. (M. G.) og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gerðu báðir aths. við brtt. nefndarinnar, um að hækka læknisstyrkinn í einu umdæmi um 300 kr., og bar hæstv. fjrh. (M. G.) kvíðboga fyrir því, að þá myndi hver taka við af öðrum, og af verða mikil blóðtaka fyrir landssjóð. Jeg hygg, að ekki þurfi að óttast þetta, því að ef þeir hefðu það í hyggju, þá væru þeir búnir að því fyrir löngu. Ef þessi styrkur ætti að vera jafn alstaðar, þá væri það sama sem að slíta sum hjeruð alveg út úr og svifta þau öllu sambandi við lækna. Um upphæðina gildir annars ekki svo föst regla, þar sem ákveðið er, að lægst skuli hún vera frá 600–300 kr. Verður vitanlega í þessum sökum að fara eftir staðháttum og aðstöðu hreppsbúa. Svo vil jeg benda hæstv. fjrh. (M. G.) á það, að auk þess sem jeg hefi þegar tekið fram, þá er því svo varið, að ríkissjóður græðir beint á þessum hreppum. Því að hjer er um læknishjerað að ræða, sem í raun rjettri á heimting á að hafa sjerstakan lækni, sem þá þyrfti að borga full laun. Þar sem nú bæði er viðurkent, að þarna þyrfti að vera læknir, og svo víst hitt, að fáir hreppar ættu betur skilið þennan styrk, þá vona jeg, að háttv.þdm. láti sjer þessa smáupphæð ekki í augum vaxa. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) kvaðst vera hálfsmeykur um, að þessar 300 kr. - sú eina fjárveiting, sem jeg hefi farið fram á á þessu þingi - væru kosningabeita fyrir kjósendur mína. Jeg þori að fullvissa háttv.þm. (Sv. Ó.) um það, að jeg á óskift fylgi í þeirri sveit, hvort sem þessar 300 kr. verða veittar eða ekki. Það var að heyra á háttv. sama þm. (Sv. Ó.), að jeg gerði helst til mikið úr örðugleikum þeim, sem á væru að ná í lækni fyrir hreppsbúa. Jeg vil fullvissa háttv.þm. (Sv. Ó.) um það, að ef hann hefði búið í þeirri sveit, þá hefði kveðið við annan tón hjá honum. Þeir vita það best, sem þar hafa verið, að það er með köflum algerlega ókleift að ná í lækni þangað, bæði sjóleiðina og á landi. Um efnahag þessa hjeraðs mun hæstv. fjrh. (M. G.) best kuimugt, því að það er eitt af þeim hjeruðum, sem varð að taka sjer hallærislán nú fyrir skömmu. Hæstv. fjrh. (M. G.) var að tala um það, viðvíkjandi styrknum til berklaveikisútrýmingar, að veita þyrfti styrk til ljóslækningastofnana. Jeg skal játa það, að gott væri það, ef þetta væri kleift, en hins vegar þarf þar miklu til að kosta, þar sem um það er að ræða að skifta um ljós, taka upp ný áhöld og aðra aðferð en höfð hefir verið. Að því er snertir styrkinn, sem læknafjelag Reykjavíkur hefir farið fram á, þá sagði hæstv. fjrh. (M. G.) að ekki myndi saka mikið, þótt það drægist nokkuð. Viðvíkjandi því skal jeg geta þess, að það stendur þannig á, að engin hjálp verður að þessu fje, ef það er ekki veitt nú þegar, því seinna er ekki hægt að gera það, sem nú á að verja því til. - Þá mintist hæstv. fjrh. (M. G.) á Öxnadalsveginn, og óx mjög í augum upphæð sú, er þyrfti til að fullgera hann. Það er nú aðeins eftir stuttur kafli, um 5 kílóm. að lengd. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að það þyrfti tífalda upphæð til að ljúka vegagerðinni við það, sem áætlað er. Þetta er ekki rjett hjá hæstv. ráðh. (M. G.), því að samkvæmt útreikningi vegamálastjóra, verður kostnaðurinn 30–35 þús. kr. mest, miðað við 7 kr. kaup á dag. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði um *.... að það hefði staðið alveg sjerstaklega á, þegar það var sett inn í fjárlögin. En jeg man ekki til þess, að hann hafi nokkurn tíma verið andvígur þessu. Hann var hjer á þingi þá, og kom þó ekki fram með neina brtt. um það. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hjelt mjög fróðlegan fyrirlestur og mælti fram með till. sinni. Þótti mjer vænt um, er hann gat þess, að hann legði ekki neitt sjerstakt kapp á hana. Jeg skil hann svo, að ætlunin sje að útvega stjórninni lagalega afsökun, er um það er að ræða, að hún verður að víkja frá fjárlögunum í einhverju. En jeg tel þetta að öllu leyti óþarft og óviðeigandi, þareð jeg hygg það ekki næga afsökun, er tekjur hrökkva ekki. Jeg veit ekki betur en að yfirleitt hvaða bú sem er komist trauðla undan því að gjalda starfslaun og annað slíkt, þótt fjefátt sje, en verði þá heldur að taka lán, til að klára með gjöldin. Það eina, sem í því efni er gild afsökun, er að ómögulegt sje að fá fje. Hæstv. atvrh. (P. J.) þakkaði háttv. 3. þm. Reykv.( J. Þ.) fyrir þessa till. sína. En jeg verð að segja það, að jeg er mjög hissa á því, að hæstv. stjórn skuli ekki hafa andmælt þeirri till. Jeg skil ekki í því, að nokkur stjórn skuli vilja hafa , vald á hendi, sem er svo vandfarið með og líklegt til óvinsælda. Ef annars stjórninni fyndist eitthvað það í fjárlögunum, sem ekki sje hægt að greiða eða vel mætti bíða, þá býst jeg við, að hún myndi á næsta þingi reyna að fá því breytt. Þetta ætti að vera nægileg bending til fjvn. Hún er þess ekki dulin, að óvíst er, hvort hægt verði að greiða alla fjárhæðina í fjárlögunum. Jeg vil annars leyfa mjer, fyrir hönd fjvn., að mótmæla þeim orðum hæstv. atvrh. ( P. J.), að fjárveitingar þær í fjárlögunum, sem svo standi á um, væru aðeins heimild fyrir stjórnina, en engin skylda til að veita þær. Jeg vil aðeins í nafni nefndarinnar mótmæla þessu, og fer svo ekki frekar út í það. Hæstv. atvrh. (P. J.) gat þess áðan, að Alþingi hefði siglt nokkuð djarft í peninga, sökunum á meðan á stríðinu stóð. Jeg hygg, að það fari fjarri því, að svo hafi verið. Árið 1915 kom talsverður afturkippur í alt, því að þá hugðu menn, að ófriðnum mundi linna innan skamms, og töldu það búhnykk að tefla þá sem varlegast, en sú hefir raunin á orðið, að þetta hefir verið til stórskaða. Þá mintist háttv.þm. Ak. (M. K.) á brtt. um styrkinn til Finsensljósanna. - Það er alveg rjett hjá honum, að mjer hefir ekki dottið í hug að kippa burt þeim styrk, sem þau hafa haft, en jeg vil í nafni fjvn. skjóta því til hæstv. stjórnar, að hún afli skýrslna um það, hve mikil not eru af þessari stofnun og hve margir fá þar lækning meina sinna. Sumir þykjast hafa pata af því, að það hafi aðeins dregið úr lækningunum, er styrkur hefir verið veittur til þeirrar stofnunar. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) er sá eini, sem nú hefir vítt fjvn. fyrir starfsemi sína. Hann kvað nefndina hafa vanrækt mjög starf sitt, enda kæmi það best í ljós á till. hennar. Jeg verð að segja það, að mjer þykja þetta hörð orð, og væri ilt við að búa, ef sönn væru. En það er hjer til bótar, að þau voru með öllu órökstudd, og verða því vart tekin alvarlega. Háttv. þm. (Sv. Ó.) hefði haft rjett til að tala svona, ef hann hefði um leið nefnt eitthvað í fjv.till. nefndarinnar og stjórnarinnar, sem fella þyrfti niður eða breyta. En nú hefir hann ekki komið fram með nema eina einustu brtt., þar sem munaði á upphæð einum 1200 kr. Hann virðist því hafa verið, þrátt fyrir alt, sammála nefndinni og stjórninni, um hvað veita ætti og hvað ekki, og eru því aðfinningar hans mjög furðulegar, og verða vart skildar nema á einn veg. Það hefir annars varla komið fyrir, að gerðum fjvn. hafi verið svo lítið hreyft sem nú. Finst mjer það, að svo fáar brtt. hafa verið gerðar við till. nefndarinnar, bera vitni um, að skoðanir háttv.þdm. sjeu í samræmi við skoðanir nefndarinnar, - nema þá ef vera skyldi þessi eini háttv.þm. (Sv. Ó.). Háttv. sami þm. (Sv. Ó.) kom með þá snjöllu uppástungu, að þegar sjeð væri, að gjaldþol ríkissjóðs væri að þrotum komið, þá yrði að fella niður þær till. til fjárveitinga, sem síðast hefðu komið. Jeg skal játa það, að þetta væri mjög þægilegt, að fella bara þær till., sem síðast kæmu til umræðu, en hitt læt jeg eftir háttv. þingdm. að dæma um, hve holt þetta væri og viturlegt. Háttv. þm. (Sv. Ó.) sagði, að tekjuhalli væri nú tvöfaldur. Jeg þykist vita, að háttv. þingmaður muni telja endurveitingarnar með. En jafnvel þótt þær væru taldar, þá er þó útgjaldaaukningin af tillögum nefndarinnar ekki svo mikil sem hann sagði. En ekki hefir það verið siður að telja endurveitingu sem beinan gjaldaauka, því að það hefir talist sparað á hinu árinu. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.)endaði ræðu sína með því, að svo ógætilega hefði verið farið með fjárhag landsins, að hann væri nú mjög illa kominn, og taldi hann þetta mikið stafa af því, að fjárveitinganefnd hefði ekki unnið sem skyldi. Jeg vil leyfa mjer að segja, að þingmaðurinn fari hjer með staðlausu stafi. Ef það er ógætilegt, að hafa hækkað útgjöldin um 3–4%, þá hefði mátt liggja flestum fjárveitinganefndum á hálsi fyrir þeirra aðgerðir. - Það er undarlegt, að þessi þingmaður, er hefir talað við hverja umræðu og altaf hnjóðað í nefndina, skuli ekki koma með brtt.  (Sv. Ó.: Það er ekki til neins að koma með brtt., þær hafast ekki fram)  . Háttv. þm. (Sv. Ó.) gat þó gert það til þess að friða samviskuna, því að áður, þegar hann hefir borið fram brtt., hefir háttv. þingmaður sagt, að hann bæri þær fram til þess, og gott ef hann sagði það ekki þegar hann mælti fram með þeirri einu till. í lækkunarátt, sem hann bar fram við þessi fjárlög.  (Sv. Ó.: Nei)  . Þá mun jeg ekki segja fleira; jeg veit, að háttv. deild er á sama máli og fjárveitinganefnd og mun ekki vilja taka undir orð háttv.þm. (Sv. Ó.) í hennar garð. Það hefir hún sýnt með því að samþykkja flest það, sem fjvn. hefir borið fram. *) Ræðan óleiðrjett af þm., og prentuð eftir handriti innanþingsskrifarans (P. M.). **) Hjer er slept úr handritinu nokkrum línum, óskiljanlegri lokleysu. *) Eyða í handritinu.

Gunnar Sigurðsson Ekki mun jeg lengja umræðurnar mikið. Jeg stend aðallega upp í tilefni af ræðu háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Jeg er honum sammála um að útgjöld ríkissjóðs eru nú orðin of mikil, samanborið við tekjurnar. Jeg hefi bent á það áður, og undirstrika það nú, að undirbyggingin er ótrygg. Ef öll framleiðsla er rekin með tapi, eins og því miður mun nú eiga sjer stað, þá er ekki von að yfirbyggingin geti staðist, þá er ekki von að ríkisssjóður geti borgað það, sem hann þarf að borga. Hversu undirbyggingin er orðin ótrygg, er alls ekki þessu þingi að kenna, heldur ýmsum ráðstöfunum margra undanfarandi þinga, og má þá í fyrsta flokki telja launahækkunarlöggjöfina nýju. Menn tala nú mikið um, að nauðsynlegt sje að spara. Þetta er satt. En samt er það nú ekki aðalatriðið. Það hjálpar lítið, þótt menn skeri smáupphæðir utan af ýmsum styrkveitingum. Nei, negatíva hliðin - að spara - er ekki aðalatriðið. aðlalatriðið er positiva hliðin, að reyna að tryggja sem best framleiðsluna og reyna af öllum mætti að finna nýjan markað fyrir hana. Jeg skal t. d. benda á kjötið. Eins og sakir standa er það ljeleg fæða fyrir sjómenn í Noregi. Meðan svo er, getur aldrei orðið öruggur og góður markaður fyrir það. Miklu öruggari leið er að senda fjeð lifandi eða kælt, og sjálfsagt að vinna að því. Jeg bendi á þetta aðeins sem dæmi. Það eru „positivar“ framkvæmdir í þessa átt, sem geta bjargað og eiga að bjarga landinu út úr öngþveiti því, sem það nú er komið í, en ekki sparsemin ein. Þá skal jeg snúa mjer að till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Jeg vil leyfa mjer að segja, að ekki getur komið til mála að samþykkja hana. Engin lög eru eins vel vernduð eins og fjárlögin. Í 37. gr. stjórnarskrárinnar stendur: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sje til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“. Og í 2. gr. stendur: „Löggjafarvaldið er hjá konungi og Alþingi“. Tel jeg heimilt að álykta út frá þessu ákvæði, að ekki sje heimilt að leggja þetta vald í hendur eins manns; að minsta kosti er það svo „reelt“. Annars virðist þm. ekki vera ljóst, hvað hjer er um að ræða. Alþ. er að afsala sjer fjárveitingavaldinu og fá það í hendur einum manni, fjármálaráðherra. Og það er með þessu að leysa fjármálaráðherra undan allri ábyrgð; hann ber samkvæmt till. enga ábyrgð á því, þótt hann felli niður liði í fjárlögunum, eftir því sem honum sýnist. Ef taka á þessa till. alvarlega, þá er það sýnilegt, hvílíkt gerræði slíkt er, að fela fjárveitingavaldið einum manni. Ef tillaga háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) verður samþykt, getur fjrh. t. d. látið hætta að starfrækja Vífilsstaðahælið og sent sjúklingana heim, ef honum svo sýndist. Engri ábyrgð væri hægt að koma á hendur honum fyrir slíkt; hann hefir fullkominn rjett til þess samkvæmt heimildinni. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir brugðið mjer um, að jeg væri ekki þinglegur. Hann gerði það í kurteisum tón, og mun jeg svara á sama hátt. Það var aðeins formið á minni tillögu, sem hann taldi óþinglegt, en þessi tillaga er sú óþinglegasta, hvað efni snertir, sem nokkurn tíma hefir verið fram borin á Alþingi.  (J. P.: Gott, að það er þessi þm., sem álítur það)  . Það er ekki jeg einn, sem álít það. Jeg vona, að háttv.þm. (J. Þ.) geri sjer og þinginu þann sóma að falla frá þessari tillögu. En ef hann ekki gerir það, þá heimta jeg nú þegar nafnakall um hana, því að jeg vil sjá, hverjir það eru, sem vilja taka fjárveitingarvaldið frá þinginu og fá það í hendur einum manni, fjármálaráðherra.

Björn Hallsson Jeg stend ekki upp til þess að tala með neinni brtt., enda er jeg svo heppinn að eiga hjer enga brtt. Út af öðru atriði vil jeg tala nokkur orð. Búið er að benda á, að fjárhagshorfurnar sjeu ekki glæsilegar. Rækilegast hefir háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gert þetta, sem háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) var nú að heilsa upp á fyrir. Tel jeg hann hafa lýst ástandinu rjett, en ekki sjeð það í neinum spjespegli. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) virtist hafa nokkra aðra skoðun á fjárhagsástandinu, og hjelt að menn litu fulldökkum augum á það. Ekkert er við því að segja, þótt háttv.þm. (Jak. M.) hafi þá skoðun. En jeg hygg fulla ástæðu til að fara gætilega, því að ljótt er útlitið. Gamall málsháttur segir, að menn eigi að búast við því illa, því að það góða skaði aldrei, og hygg jeg að þetta sje fullkomlega rjett. Slíkar horfur sem nú eru, hafa aldrei verið, frá því löggjafarvaldið komst í okkar hendur, og sökum þess hefi jeg viljað fara gætilega í öll fjárútlát, en það hefir ekki tekist, vegna þess, að meiri hluti þessarar háttv. deildar virðist ekki vera búinn að átta sig á afturkippnum, sem í alt er kominn, frá því, sem var á veltiárunum. Mjer hefir verið borið það á brýn, að jeg væri íhaldssamur. Slíkt tel jeg ekki ámæli. En hitt teldi jeg ámæli, ef hægt væri að segja um mig með sanni, að jeg væri eyðslusamur, eins og nú er ástatt fjárhagslega. Illa er mjer við að þurfa að draga úr nauðsynlegum framkvæmdum, eins og lagningu símalína og vega, byggingu vita o. s. frv., en því miður virðist mjer einmitt langmest dregið úr fjárveitingum til slíkra hluta. En þá er ástandið óneitanlega ilt, þegar landssjóður gengur mest í laun og bitlinga, eins og nú virðist útlit fyrir. - Jeg vil ekki mála neinn fjanda á vegginn, en mjer virðist ástandið þannig nú, að nauðsynlegt sje að greiða atkvæði á móti öllum fjárveitingum, sem með nokkru móti mega bíða. Því að álögurnar eru gífurlegar, ef 90–100 kr. koma á hvert nef á landinu, eins og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði vera. Tekjuhallinn er nú orðinn 21/4 milj., og þar við bætist, að gera má ráð fyrir, að tekjurnar nái hvergi nærri áætlun. Jeg hefi heyrt, að tollarnir væru ekki nema nál. 1/3 af hinu áætlaða þann ársfjórðung, sem liðinn er af þessu ári, og sje það rjett, þá gefur það slæma bendingu. Og væru brtt. þær samþyktar, sem hjer liggja fyrir, eykst fjárhagshallinn enn. Ekki líta fjáraukalögin heldur vel út, þar sem upphæð þeirra fyrir 1920 og 1921 er víst orðin yfir 11/4 milj. Er það eins há upphæð eins og fjárlögin hljóðuðu upp á fáum árum fyrir stríðið. Að vísu liggja fyrir tekjuaukafrumvörp. En sá galli er á, að þau íþyngja gjaldendunum, en hjá því verður ekki komist, eigi ríkissjóður ekki að fara um koll. En álögin verða þó að hafa einhver takmörk, og það verður, eins og jeg hefi sagt, að spara, til þess að þjóðin sligist ekki undir gjöldunum. Atvinnuvegirnir eru dofnir og í móki, og því er athugavert, hvað óhætt er að leggja á landsmenn, hvaða gjaldþol þjóðin hefir. Á þskj. 426 er ein brtt., sem mikið er búið að tala um. Það er fjárveitingin til Sterlings. Það er stór upphæð, og þó er mjer illa við að greiða atkv. á móti henni. Finst mjer upphæðin svo há, að lítil líkindi sjeu til, að Sterling muni þurfa alt það fje, því að ástæða er til að ætla, að útgerðarkostnaður muni lækka, þar sem kol hafa stórlækkað frá því á síðastliðnu ári. Teldi jeg hæfilegt að veita Sterling 300 þús. kr. og mundi greiða atkvæði með því. Mætti laga það í háttv.Ed. Hins vegar er jeg sammála háttv. samþm. mínum (Þorst. J.) um það, að ekki sje til neins að hafa falska liði í fjárlögunum, því að upphæðin kemur þá í aukafjárlögunum. En jeg vil samt heldur hafa þessa upphæð of lága en of háa. Jeg vil ekki vera að ýta undir stjórnina, með því að ætla óþarflega háa upphæð til strandferðanna. Hitt er bending til stjórnarinnar að fara gætilega. ef upphæðin er ekki mjög há. Jeg get tæplega álasað fjvn. yfirleitt fyrir tillögur hennar. Finst mjer hún ekki hafa verið mjög ógætin. Vitanlega má deila um rjettmæti einstakra fjárveitinga, sem hún hefir tekið upp, en vandi hefir verið fyrir hana að velja úr, þar sem vitanlegt er, að hún hefir ekki tekið til greina nema einn tíunda part af fjárbeiðnum þeim, sem fyrir henni lágu. Þótt jeg þannig ekki álasi nefndinni fyrir ógætni, þá tel jeg mikið spursmál, hvort ekki hefði verið rjett, eins og sakir standa nú, að skera svo mikið niður af fjárveitingum, að nokkurnveginn hefði verið fyrirsjáanlegt, að ríkissjóður mundi geta borgað það, sem í fjárlögunum stendur. En eins og alt er nú í pottinn búið, kæmi mjer ekkert á óvart, þótt tekjuhallinn yrði 3 til 4 miljónir, þegar öllu er á botninn hvolft. - Og ekki tel jeg rjett í þessu árferði að mæla með mjög miklu af bitlingum, en þar finst mjer nefndin ekki nógu gætin. Jeg verð því, býst jeg við, eins og áður, að greiða atkv. á móti ýmsum till. hennar, sem mjer virðast mega bíða.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg hafði hugsað mjer að lengja ekki umræðurnar um of, og tala því ekki mikið um fjárlögin og stefnu nefndarinnar alment, en neyðist þó til að fara með nokkrum orðum út í það, vegna ummæla, sem hjer hafa fallið. Jeg vil minna á, að jeg sagði við 2. umr., að þær upphæðir, sem mætti spara, væru svo litlar, að fjárhag landsins munaði það engu, svo bágur mun hann trauðla vera, og jeg vona, að hann verði það heldur ekki. Jeg gat þess þá og, að 14. og 15. gr. hækkuðu fjárlögin um 205,000 kr. og 16. gr. um 96,000 kr., samtals 300 þúsund kr. Er það næstum allt til framkvæmda, en lítið sem ekkert til einstakra manna, eða svo lítið, að það hefir engin áhrif. Mjer finst, að menn hafi talað allóvarlega hjer í deildinni um fjárhag landsins, þegar það er gefið í skyn, að það mundi valda fjárhagslegu hruni fyrir landið, ef lögin yrðu samþykt 300–400 þús. kr. hærri en stjórnin lagði til. Stjórnin áætlaði svo varlega, að enginn hefir treyst sjer til að skera neitt niður, nema einar 1200 kr. Jeg hugsa, að ekki mundi heldur vera gengið eftir þeim, ef fjárhagur landsins væri undir því kominn. Það er ekki ósparsemi að kenna, þó að nefndin hafi hækkað fjárlögin nokkuð frá því, sem stjórnin gekk frá þeim, því að hún samdi þau nokkru áður en þau komu í nefnd, og hafa henni komið margar umsóknir í hendur sem vitanlega hafa ekki komið fyrir stjórnina, en hún hefði þó væntanlega samþykt. Þessi deila um stefnu nefndarinnar er því deila um skegg keisarans, því að nefndin hefir ekki komið með aðrar tillögur en þær, sem hver stjórn hefði hlotið að taka upp. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) kom með skýrslu um hlutfallið á milli verðsins á seldum vörum og tekna ríkissjóðs. Var hún fróðleg, og það sýndi sig, að tekjur ríkisins voru of litlar á stríðsárunum. Því að svo stóð á, að verð á peningum fjell, og sá, sem greiddi áður 1 krónu, átti eftir gildi peninganna að greiða 0,50 kr., og síðast 0,20 kr., er þeir stóðu lægst. Þetta var í fullu samræmi við það, sem jeg vissi og hafði bent á, að of lágt gjald var lagt á menn er peningar stóðu sem lægst. Jeg vildi fara eftir verðlagsskrá, og að það mætti fara eins með tekjur ríkissjóðs eins og t. d. greiðslur til embættismanna. Ef það hefði verið gert, er gjaldþol manna var best, þá væri ríkissjóður betur staddur en hann er nú, og mundi þar að auki eiga fje afgangs. Jeg þori ekki að segja hverjir stóðu þar aðallega á móti, en það mætti sjá það í Þingtíðindum, ef að væri gætt, en jeg hygg, að það hafi verið hinir svonefndu sparnaðarmenn. Það kann að vera, að þá hafi verið auðvelt að sannfæra menn um, að tillaga mín væri ekki sem hollust, en nú mun það vera erfiðara, þegar það er orðið hverjum manni augljóst, að gjaldþol ríkissjóðs líður við, að þessum ráðum mínum var ekki hlýtt. Skýrsla háttv.þm. (J. Þ.) sannar, að það væri langt frá því, að landið væri nú í vandræðum, heldur mundi það eiga í sjóði. Það er vert að benda á, að það er mikils vert að geta sjeð fram á veginn, og ríkið reyni að ná í sem mestar tekjur, þegar gjaldþol manna er gott, en hlaupa ekki til og skera niður allar framkvæmdir, er til góðs mega vera. Slíkt getur litið út sem sparsemi, en er eyðslusemi af verstu tegund, eyðslusemi á því, sem er dýrmætara en nokkrir peningar, kröftum þjóðarinnar. Þetta læt jeg mjer nægja að segja um hin almennu atriði að sinni. En mjer þótti vænt um að heyra skýrslu háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), er sannaði hve landið skaðaðist mikið á að fallast ekki á tillögur mínar. Jeg skal svo minnast lítið eitt á till. fjárveitinganefndar á þskj. 426. Það er þá fyrst XI. liðurinn, að 3% komi í stað 6%. Jeg ætla, að sjálfur hæstv. fjrh. (M. G.) hafi látið þess getið, að hann mundi sætta sig betur við, að það væri lækkað heldur en að það væri afnumið.  (M. G.: Það má ekki vera of mikið)  . Jeg vona að hæstv. fjrh. (M. G.) láti sig engu skifta hvort þetta er lækkað um 1% meira eða minna, og það verði ekki gert að ágreiningsatriði. XIII. liðurinn er leiðrjetting. Það vantaði 600 kr. til Blönduóssskóla til þess, að styrkurinn til hans væri í samræmi við annan skóla, er líkt stóð á fyrir. Þetta þurfti auðvitað lagfæringar við. Þá er XVI. liðurinn, um að í stað 3000 komi 5000 kr. til kaupa á listaverkum. Það vildi svo slysalega til, að fyrir misskilning fjell það við 2. umr., sem þó allir vildu samþykt hafa. Menn hafa látið í ljós, að æskilegt væri, að keypt væru ýms listaverk, en það veit hver maður, að lítið fæst fyrir 3000 kr., og mundi þá þurfa að kaupa þau upp á lán, og greiða með afborgunum. Jeg tel því víst, að deildin verði fús á að veita þessa viðbót. XVII. liðurinn er 1500 kr. styrkveiting til útgáfu bókar um norræn viðurnefni. Það er alkunnur sænskur vísindamaður, sem hefir safnað til bókarinnar. Hann hefir styrk frá Danmörku, Noregi og Svíþjóð, og er leitt, ef við drögum okkur í hlje; að vísu munar lítið um þetta, en er þó betra en ekki. Bók þessi er efalaust afarfróðleg, eins og alt, sem að nöfnum lýtur, því að þau geymast og minna á liðna tíma. Hjer eru svo mentaðir menn, að jeg tel nóg að minna á þetta, og veit, að þingmenn sjá gagnsemi þessa styrks til útgáfunnar. XIX. liðurinn er 2000 kr. námsstyrkur til Brynjólfs Stefánssonar verkfræðinema. Hann er sá eini, sem ekki var lokaveiting til í fjáraukalögunum, og hefir þetta því verið sett inn í fjárlögin. Hann er ágætur námsmaður og efnilegur, og er sjálfsagt að styrkja hann. Jeg býst ekki við, að jeg þurfi að halda langa ræðu um þennan lið, því að jeg tel víst, að þm. beri saman um, að sjálfsagt sje að styrkja þennan efnilega mentamann, þar eð hann getur ekki numið hjer á landi. Háttv. Ed. ljet alla námsstyrki halda sjer, þrátt fyrir allan sinn sparnað, og mun hún að sjálfsögðu ekki fella þennan námsstyrk, ef hann gengur í gegnum Nd. Þá er XXIII. liður, sem er 9300 kr. til manns, sem tekur að sjer leiðbeiningar um húsagerð til sveita. Þar í er talið: laun, ferðakostnaður og skrifstofukostnaður. Jeg ætla, að þetta sje það mesta gagn, sem hægt er að veita bændum, að veita þeim leiðbeiningar, er þeir vilja byggja sjer hús. Ella ættu þeir það á hættu að reisa dýr hús með vondu fyrirkomulagi, sem lítil not yrðu að, og hefði í för með sjer, að brátt yrði að byggja á ný. En með því að hafa ráðunaut, er þeir gætu ráðfært sig við um kaup á efninu, þá myndi þetta margborga sig, þótt ríkið legði fram þessa fjárupphæð. Nefndin hefir miðað laun hans við laun aðstoðarmanns húsagerðarmeistara landsins, og telur það ekki of hátt, en hann má ekki taka borgun af bændum, og byggist það á því, að svo mörg hús mundu vera í smíðum í einu, að hann gæti ekki unnið á neinum sjerstökum stað, heldur yrði að ferðast á milli og líta eftir. Hann mun fá nóg að starfa, og má því til stuðnings nefna, að 14 menn í Eyjafjarðarsýslu ætla að byggja á næsta ári og vilja fá leiðbeiningar þar að lútandi. Þessum manni var áður ákveðið kaup hjá bændum, og svo nokkur laun frá ríkinu, en þau voru lítil, og átti hann við ill kjör að búa, þar til allra síðast að laun hans voru orðin sómasamleg. Þennan mann þekkja margir, og er ekki þörf að fara ítarlegar út í það hjer. Jeg kyntist honum, er hann var að námi í Osló, höfuðstað Norðmanna, og mjer var vel kunnugt um áhuga hans, og jeg er sannfærður um, að hann hefir unnið manna best fyrir því fje, sem honum hefir verið veitt. Jeg hverf því frá þessu, í því trausti, að bændur taki í þá hjálparhönd, sem að þeim er rjett, og líti á hag stjettar sinnar. Jeg hefi áður haft tækifæri til þess að skýra háttv. deild frá gagnsemi „Þórs“. Hann hefir ekki aðeins bjargað nokkrum bátum og þar með mannslífum, heldur hefir hann og bjargað einu útlendu skipi. Þá getur hann og tekið sjúka menn í hafi og flutt í land, og sparað öðrum skipum með því langa siglingu fram og aftur. Hann hefir lækni um borð, og getur því veitt sjúklingum sínum alla þá hjúkrun, sem nauðsynleg er. Þess skal jeg geta um Vestmannaeyinga, að jeg hygg, að annað loflegra fyrirtæki hafi ekki verið stofnað hjer á landi en Þór er. Hann vinnur ekki fyrir eyjaskeggja eina, svo sem á hefir verið bent, og auk þess sækja menn sjó úr Eyjum víða af landinu, og er að því ekki lítil björg. Þá má benda á það, að eyjaskeggjar eru fertugasti hluti landsmanna og eiga eins styrk skilið og aðrir, og þeir greiða meira í landssjóð en aðrir landsmenn yfirleitt. Ef hver fertugasti hluti greiddi jafnmikið, væri ekki þurð á fje, og mætti þá veita upphæð þessa, án þess að á sæi. Jeg tel því sjálfsagt, að þingið styrki þetta loflega fyrirtæki, og mætti gera það með fleira móti en fje. Það væri bæði hagur landsins og eyjanna, ef Þór væri notaður til varnar við Norðurland um síldveiðitímann, því að þá er landinu mest þörf slíks skips, en lítið fyrir það að gera við Vestmannaeyjar. Oss veitir ekki af að verja landhelgi vora, og eiga Vestmannaeyingar lof skilið fyrir framtakssemi sína í því máli. Það er auðvelt fyrir skipið að verja landhelgina í kringum eyjarnar, því að það er altaf á staðnum. En annars sæi jeg ekkert ámóti því að leggja nokkurn skatt á fiskveiðarnar, í því skyni að auka landhelgisgæsluna, og mætti þá verja því fje til líkra skipa og Þórs, því að það er von mín, að ekki líði á löngu, áður en fleiri fara að dæmi eyjaskeggja. Þennan skatt væri ekki hægt að telja ranglátan, því að þar greiddu þeir, sem njóta ættu hlunnindanna. En þó að úr þessu verði ekki í bili, tel jeg fulla ástæðu til að veita Vestmannaeyingum styrk nú þegar, og má hann ekki vera lægri en fram á er farið. Þá kem jeg að 28. till., um lífeyri til hjónanna á Staðarfelli. Eins og mönnum er kunnugt, hefir Magnús bóndi Friðriksson og kona hans gefið höfuðbólið Staðarfell til almenningsþarfa. En þau hafa áskilið, að landið gyldi þeim lífeyri meðan annaðhvort þeirra hjóna lifði. Jeg þarf ekki að ræða um þetta mál; jeg veit, að háttv.þm. hljóta að vera þar allir á einu máli. Það er að vísu hægt að hafna gjöfinni, ef menn vilja, en sami er verknaður Magnúsar bónda eftir sem áður. Það er rausnarlegt og höfðinglegt að gefa landinu svo stóra gjöf, jörð, sem ekki mun metin undir 75 þús. kr.; og ef íbúðarhúsið stæði hjer í Reykjavík, mundi það eitt talið þess virði. Jeg skil ekki, að menn vilji forsmá slíka gjöf, og væri betur, að sá siður tækist upp, að menn gæfu gjafir til þjóðþrifafyrirtækja, til minningar um látna ástvini. Þá er 29. till. um uppbót á eftirlaunum ekkju síra Árna á Kálfatjörn. Hún hefir nú minni eftirlaun en aðrar prestsekkjur, og mun stjórnin svara því, hvernig á stendur. En ekki er það stjórnarinnar sök. Þá leggur nefndin til, að styrkur til Páls sundkennara Erlingssonar sje hækkaður úr 500 kr. í 1000 kr. Þessi maður hefir barist fyrir því alla æfi að útbreiða þarfa og fagra íþrótt, sundið, og hefir honum orðið ágengt svo feiknum sætir. Hann gerist nú gamall og er ekki fær um að stunda erfiðisvinnu, og er einnig of gamall til þess að leggja sig eftir nýrri atvinnugrein, þó að hann gæti ef til vill fundið eitthvað lífvænlegt. 500 kr. eru rjett fyrir húsnæði hjer í Reykjavík, og er það illa til svo mæts manns gert, og því hefir nefndin hækkað styrkinn. Jeg býst við, að það verði auðsótt við háttv. deildarmenn. Þá vill nefndin veita ekkju Þorsteins Guðmundssonar 400 kr. með sömu skilmálum og öðrum. Það er talið, að fáir menn hafi unnið Íslandi meira gagn en Þorsteinn Guðmundsson; hann hefir unnið ósleitilega að vöruvöndun, og hefir orðið til þess, að álit Íslands hefir aukist og vörur þess hækkað í verði. Nefndin býst við, að mönnum verði ljúft að veita þessa fjárhæð. Þá er 32. till. um, að af óvissum gjöldum greiðist 20 þús. kr. til Ásgeirs Pjeturssonar, til endurgreiðslu á síldartolli 1919. Þessu máli er svo varið, að Ásgeir Pjetursson keypti nokkrar síldartunnur erlendis, löngu áður en tollur var lagður á síldartunnur, en hann gat ekki flutt tunnurnar allar til landsins, og galt því tollinn. Hann fór fram á 37 þús. kr. uppbót, en það varð ofan á í nefndinni að hafa það 20 þús. kr., og mælir sanngirni með því. 33. till. fer fram á lánsheimild til handa Dalasýslu, til þess að kaupa Hjarðarholt fyrir skólasetur. Upphæðin er um 30 þús. og lánist gegn vanalegum skilmálum. Jeg þarf ekki að mæla mikið með þessari till. Það er gleðiefni, þegar sýslum gefst kostur á að kaupa höfðingjasetur til skólaseturs, og er sjálfsagt að styrkja það. Þá er 35. brtt. frá nefndinni, og fer hún í þá átt að efla innlendan ullariðnað. Ísl. ull er ágæt og stendur ekki að baki annari ull. Það má vinna úr henni alt, sem til klæðnaðar þarf, annað en lín, og væri það mikill fengur, ef íslensk ull væri aðallega, eða nær eingöngu, unnin í landinu sjálfu. Við eyðum árlega stórfje í erlenda vefnaðarvöru, og kemur það sjer illa, sjerstaklega nú í gjaldeyrisskortinum. Ef þessi vara væri unnin hjer, sparaðist við það erlendur gjaldmiðill, sem er dýrmætur nú sem stendur, og verkakaup, því að það hjeldist í landinu sjálfu. Verksmiðja sú, sem um er að ræða, vinnur nú um 10 þús. stikur af vefnaði, en ef sú breyting yrði á henni gerð, sem nauðsynleg er, gæti hún framleitt um 100 þús. stikur. Nú munu fluttar inn um 250 þús. stikur, og sjá menn því hvílík áhrif verksmiðja þessi gæti haft, ef breytingin yrði gerð. Verksmiðjunni er vel í sveit komið; hún hefir hægan aðgang að fossafli og er hæfilega langt frá höfuðstaðnum. Eigendur hennar, sem eru ötulir og framtakssamir menn, geta fengið lán erlendis, ef landið vill ganga í ábyrgð. Það væri því misráðið, ef verksmiðja þessi væri ekki styrkt, þegar svo stendur á. Það ætlast enginn til, að gengið sje í ábyrgðina nema hagur verksmiðjunnar sje þekkur og tryggur. Eins verður landið að hafa einhverja íhlutun um rekstur verksmiðjunnar. - Stjórnin má ekki tefla fje landsins á tvær hættur, en hún má heldur ekki vera of rög eða smásálarleg. Nefndin telur nauðsynlegt, að stjórnin skipaði einn eftirlitsmann, og hafa eigendurnir tjáð sig fúsa til að greiða kaup þess manns. Með þessum tryggingum og öðrum, sem stjórnin telur nauðsynlegar, og ekki er hægt að vita nákvæmlega um fyrirfram, telur nefndin hættulaust, að landið gangi í ábyrgð fyrir þessu láni. Það er sjálfsagt, að landið geri alt, sem í þess valdi stendur, til þess að efla atvinnuvegi landsmanna. Þessi verksmiðja hefir verið rekin með dugnaði og fyrirhyggju, og geta háttv.þm. nokkuð dæmt um hana af eigin sjón. Jeg býst við, að þeir fallist á það, sem jeg hefi hjer sagt, og fylgi nefndinni í þessu máli. Þá er 36. brtt. frá nefndinni, við 22. gr. Nefndin fer fram á, samkvæmt beiðni hæstv. atvrh. (P. J.), að frú Anna Stephensen fái 1000 kr. án uppbótar. Hæstv. ráðh. (P. J.) mun eflaust gera nánari grein fyrir þessu, og jeg vænti, að háttv.þm. verði ljúft að samþykkja það, er þeir hafa heyrt skýringu hans. Þá kem jeg að brtt. einstakra þingmanna, og skal jeg reyna að lýsa afstöðu nefndarinnar til þeirra, eftir því, sem mjer er fært. Nokkrir háttv.þm. vilja fella niður styrk til undirbúnings byggingar í Reykjaholti. Nefndin hefir ekki sjeð ástæðu til þess að skifta um skoðun í því máli, og jeg býst ekki við, að þær ástæður verði fram færðar, sem knýi fram skoðanaskifti. Jeg vona því, að þessi tillaga verði feld. Þá kem jeg að 12. brtt., frá hv. 3. þm. Reykv. (J.Þ.) um, að saman sje slegið þessum tveim verslunarskólum og þessum eina skóla veittar 12 þús. kr. Nefndin telur það hreina ófæru nú sem stendur, en er hins vegar á því máli, að þessir tveir skólar ættu ekki að vera til í framtíðinni. En hinu hefir nefndin ekki trú á, að þessum stofnunum semji svo vel, að ráðlegt sje að slá þeim saman. Hugsunin á bak við brtt.hv.þm. (J. Þ.) er alveg rjett, en nefndin telur betra, að þingið semji lög um einn slíkan skóla. Og það ættu þá ekki að verða nein vandkvæði á því, að koma á fót slíkum skóla, því að sama er verslunarfræðin, sem allir versla eftir. Þá er 14. brtt. frá háttv.þm. Ísaf. (J. J.). Hann ætlar sjer þá dul að setja hjer upp aftur alla skólarununa, og láta Alþingi skifta á milli skólanna. Nefndin áleit skiftinguna eiga að vera í höndum fræðslumálastjórnar, enda fjelst deildin á þá skoðun við 2. umr. Það er því undarlegt, að nú skuli koma fram till. um það, að láta menn, er alls ekki hafa neina þekkingu á málinu, skifta þessu fje niður. Þessar fjárveitingar eiga að koma rjettilega niður, svo að engri stofnun verði gerður órjettur. En til þess treysti jeg mjer ekki, og er jeg þó málinu eins kunnugur og aðrir háttv. deildarmenn. Og jeg vil í sambandi við þetta minnast á það, hver eigi að vera stjórn skóla landsins. Sumir vilja hafa skólaráð, en þeim get jeg ekki fylgt að máli. Yfirstjórn skólanna á að vera í höndum kenslumálaráðherra, og það verður aldrei sæmilegri skipun komið á kenslumál vor, fyr en kenslumálaráðherra hefir fengið sjerstaka kenslumálaskrifstofu, en fyrir henni ætti að vera, ef jeg svo mætti að orði komast, kenslumálafræðingur, maður með sjerþekkingu á öllu því, er að fræðslumálum lýtur. Það er ekki hugsanlegt, að sami maðurinn sje jafngóður sem skrifstofustjóri fyrir dómsmálaráðherra og fyrir kenslumálaráðherra. Lögfræði og kensla eru svo ólíkar og óskildar, og að lögfræðingum annars ólöstuðum, þá held jeg, að einmitt þeir sjeu sístir til að gegna þessu starfi. Nefndin getur því alls ekki fallist á till., enda geta líka komið upp 5–10 skólar á næsta ári, og enginn skóli er svo góður, að ekki geti komið annar betri, og þá er óheppilegt, ef búið væri að skifta upp öllum fjárveitingum til slíkra skóla. Jeg kem þá að 15. brtt., frá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Öll nefndin hefir getað fallist á hana. Ýmsir í nefndinni þektu þann skóla, og hinir vildu ekki fyrir ókunnugleika sakir verða meinsmenn skólans í því, að hann fengi þennan 400 kr. styrk. Næst verður fyrir mjer 18. brtt., frá hv. 1. þm. Árn. (E. E.). Háttv. þingmaður hefir enn ekki talað fyrir þessari brtt. sinni, og þar eð jeg veit ekki, hver þörf er á því að gefa út þjóðsögurnar sjerstaklega nú, þá bíð jeg, uns jeg hefi heyrt rök þau, er hann kann fram að bera fyrir máli sínu. Brtt. við 3. lið 16. gr., frá þremur háttv.þm. (J. S., B. H., P. O.), er nefndin samþykk, nema að því leyti, að hún vill fella niður orðin: „eða lagður í fjelagssjóð“, eins og sjá má á brtt. hennar á þskj. 436. Það er ekki svo, að nefndin væri því mótfallin að geymt væri frá ári til árs, en þessi orðatiltæki eru svo almenn, að vel mætti misbrúka þau. Þess vegna er hjer ekki um skoðanamun að ræða, heldur aðeins sjerstaka varkárni af hálfu nefndarinnar. Um 21. brtt., frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), er það að segja, að meiri hluti nefndarinnar var mótfallinn þeirri aukningu til skóggræðslu, en jeg fyrir mitt leyti er henni samþykkur og áskildi mjer rjett til að haga svo atkv. mínu. 22. brtt. má samþykkja án atkvgr. Þá er 24. brtt. frá hv.þm. Barð. (H. K.), um eftirgjöf á láni til Suðurfjarðarhrepps. Meiri hl. nefndarinnar var á móti henni, en sumir aftur með, og meðal þeirra var jeg, og áskildi jeg mjer að mega greiða svo atkvæði mitt. 25. brtt. frá háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.) hefir nefndin getað fallist á, enda var ekkert kapp í nefndinni við 2. umr. að hafa frekar 10 þús. en 12 þús., en rök háttv.þm. (B. H.) þótti nefndinni fullnægjandi. Till. frá háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) er nefndin andvíg. Hún hefir ekki viljað veita styrk til húsagerðar, sem ekki er byrjað á. Að því er snertir 34. brtt., frá háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), um lán til veitingamannsins í Borgarnesi, þá eru þar óbundin atkvæði nefndarinnar. Jeg var á móti því síðast, og tel naumast heppilegt, þar sem 2 veitingamenn eru í sama þorpi, að styrkja annan þeirra sjerstaklega. Jeg kem þá næst að 37. brtt., frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), en þar er að ræða um allsherjarheimild fyrir fjrh. til að semja ný fjárlög. Nefndin var öll á því máli, að svo góð stjórnarbylting væri enn ekki orðin hjer, að rjett væri að afhenda alla ráðstöfun fjármála einum manni og gera hann að alræðismanni. Vildu menn semja sig að háttum hinna fornu Rómverja og semja lög sín eftir þeim, þá mætti auðvitað setja í stjórnarskrána ákvæði, er gerði einn mann að „dictator“ með fullkomnu alræðisvaldi, en meðan slíkt ákvæði er ekki til í stjórnarskránni, sje jeg ekki, að ástæða sje til þess að taka upp slíkt fyrirkomulag. Annars trúi jeg varla, að háttv.þm. (J. Þ.) sje full alvara með þessa brtt. sína, því að hjer er hvorki meira eða minna en verið að ónýta alt starf þingsins og selja það einum manni í hendur. Þetta furðuverk hefði heldur átt að gerast þegar í byrjun þings, og stytta svo þingið. Fleira er svo ekki, sem jeg þarf að segja fyrir hönd nefndarinnar, en jeg á 2 brtt., sem jeg vildi minnast lítilsháttar á. Jeg ber þær fram einn, af því að nefndin hefir þar ekki treyst sjer til að ljá mjer aðstoð sína. Önnur þeirra er viðvíkjandi orðabókinni. Svo er mál með vexti, eins og jeg áður hefi skýrt frá, að byrjað var á samningu þessarar bókar á öðrum grundvelli; hún átti sem sje ekki að vera vísindaleg, sem kallað er. En þegar sá maður dó, sem að henni vann, fjekk jeg, ásamt nokkrum öðrum, því til vegar komið, að lagt var út í að semja vísindalega orðabók. Er það það eina stórvirki á því sviði, sem þingið hefir ráðist í, og það eina stórvirki, sem Íslendingar hafa gert til ágætis tungu sinni. Alt annað, sem á þessu sviði hefir fram komið, hefir verið útlenskt, nema Supplement Jóns Þorkelssonar og einstök vísindarit eftir hann, sem þá eru alveg um sjerstök efni. Það er svo grandvart um bókmentasöguna á síðari öldum, að Íslendingar hafi skrifað, heldur hefir austurrískur maður ritað um það efni. Auðvitað má telja bókmentasögu Finns Jónssonar; hann er þó af íslensku bergi brotinn, þótt bókin sje samin erlendis. En enginn Íslendingur hefir enn samið sómasamlega orðabók, sem til vísindarita megi teljast. Nú er kominn tími til þess, að Íslendingar fari sjálfir að yrkja sinn akur, taki sjálfir að sjer að vernda tungu sína og þá fjársjóðu, sem hún á liðnum öldum hefir eignast. En slíkt verk er einmitt orðabókin. Svo óheppilega tókst til, að sá, er að henni vann í síðara skiftið, Björn frá Viðfirði, fjell frá að hálfnuðu skeiði. Hefði hann lifað, þá mundi fje hafa fengist tregðulaust hjer á þingi, en þegar hann dó, þá komu þeir, er andvígir voru verkinu, ár sinni svo fyrir borð, að mjög var spilt fyrir fyrirtækinu. Og nú hefir það komið í ljós hjer á þinginu, að menn vilja ekki veita þá fjárveitingu, er að haldi kemur, svo bókin verði vísindaleg. En slík hálfvelgja verður til þess, að verkinu miðar ekkert áfram og fjárveitingin verður aðeins styrkur til einstaks manns. Nú er Jakob Jóhannesson af öllum íslenskum mentamönnum best fallinn til þess að vinna að orðabókarstarfi, og er fús til þess að gefa sig allan við þeirri iðju, og hins vegar eru margir menn eins vel fallnir til kenslu sem hann. Í orðabókina er hann ágætur, hefir alla þá mentun og þekking, er þarf til þess að vinna það verk vel. En engin nauðsyn var til þess að keyra hann inn í Mentaskólann, því að nógir menn voru til þess að skipa þann sess. Það er líka undarlegt, að hæstv. stjórn skuli vera í svo miklum vanda að finna kennara. Jeg beið í 10 ár, áður en mínir ágætu landar fundu ástæðu til að sjá mjer fyrir lífvænlegri stöðu. Og undarlegt mætti það heita, ef nú, svo skömmu eftir að 10 ára bið þurfti til að fá stöðu fyrir lægstu laun, skyldi vera ómögulegt að fá mann fyrir full laun. Þess vegna er það ekki annað en fyrirsláttur, að þennan mann þurfi endilega á þennan stað. Hin brtt. mín hygg jeg muni ná fram að ganga, úr því að þingið þegar einu sinni hefir tekið Þórberg Þórðarson að sjer. Starf hans er nokkuð sjerstakt og mjög nytsamt. Með þessu væri borgið hinu mikla verki. Það slitnaði þá ekki sundur og færi alt forgörðum á endanum. Jeg vil nú sanna þetta mál mitt með því að lesa hjer upp fáein brjef, sem Jóhannesi Lynge hafa borist viðvíkjandi orðabókinni. Það er þá fyrst frá Dr. J. C. Poestion: „Sehr geehrter Herr! Besten Dank für „Álit og tillögur um vísindalega íslenska orðabók, ásamt sýnishorni“. Es ist hocherfreulich dass wir ein wissenschaftliches isländisehes Wörterbuch bekommen sollen u.z.w. -  (Forseti (S. St.): Þm. hafa ekkert gagn af þessum lestri. Vill ekki háttv.þm. (B. J.) annaðhvort hætta eða lesa á íslensku)  . Bæði er það, að ekki þarf jeg að biðja forseta um leyfi til þess að lesa skrifað mál - það er hverjum þm. heimilt - og svo hitt, að flestir háttv.þm. munu skilja mál mitt. - - von berufenen Häden. Die längeren Proben sind köstliche Bissen und Kostproben. Hoffentlieh erlebe ich noeh das Erscheinen dieses treffliehen Werkes“. Hjer er kafli úr öðru brjefi, frá próf. Finni Jónssyni: „Jeg þakka yður fyrir brjefið og Álitið. Mjer var það ekki ókunnugt að efni, eins og þjer vitið nú. Af því að Jón ráðherra bað mig að lesa það í handriti, þóttist jeg ekki hafa heimild til að segja yður frá því í sumar, enda vissi jeg, að það mundi koma fram á sínum tíma. Hafi mitt álit orðið að nokkru gagni, er mjer það ánægja. Aðalatriðið haldið þjer fast við, það að taka fornmálið með - og má það til sanns vegar færa auðvitað. Jeg sje, að þjer hafið farið að eins og mig grunaði og jeg þóttist finna, tekið dæmi úr orðabókunum, og er það skiljanlegt og eftir atvikum verjandi.“ Það er merkilegt við þetta brjef, að próf. Finnur hjelt því fram áður, að rjettast væri að hafa orðabækurnar þrjár, eina yfir fornaldarmálið, aðra yfir miðaldamálið og þriðju yfir nútímamál. En nú hefir hann horfið frá þessari skoðun, eins og sjá má af brjefinu. Var það og rjett, því að ef gefnar væru út þrjár samhliða orðabækur, þá mundi að minsta kosti 9/10 allra íslenskra orða koma fyrir í öllum bókunum. Og mega allir sjá, hversu mikil hyggindi eru í því fólgin að prenta þannig hvert orð þrem sinnum. Enn er hjer brjef frá Halldóri Hermannssyni: „Jeg hefi lesið álit ykkar og tillögur vandlega, og virðast mjer þær mjög góðar. Jeg er algerlega á yðar máli, að því er það snertir, að orðabókin taki yfir alt málið að fornu og nýju, og jeg varð alveg hissa þegar jeg sá það (í grein í Ísafold, að mig minnir), að próf. Finnur hallaðist að þeirri skoðun, að rjettast væri að skilja málið í þrent: fornmið- og nýíslensku, og er það bara vegna þess, að sú skifting á sjer stað í skyldum germönskum málum. Vonandi fáið þjer yðar málstað fyllilega viðurkendan, að taka skuli alt málið að fornu og nýju, og virðast mjer allar tillögur yðar þar að lútandi vera rjettar. Það er mikið starf, sem þið hafið tekist á hendur, og ættuð þið skilið að vera styrktir vel og drengilega við það, því ekkert er okkur Íslendingum jafn dýrmætt og málið, og það er víst fátt, sem er meira áríðandi nú um stundir en að fá góða orðabók yfir það. Jeg veit, að fyrir yður mun það vera „labour of love“, en vegna þess ætti hið opinbera ekki að láta yður búa við sultarlaun. En starfið er veglegt, og víst er um það, að framtíðin mun meta það eftir verðleikum.“ Þetta eru þá ummæli þessara háttv. manna og ágætu fræðiskörunga, og hefi jeg lesið þau hjer til þess að háttv.þm. sjái, að það eru fleiri en jeg, sem halda fram þessari orðabók, og að hjer sje ekki um eintómar sjerkreddur að ræða frá Bjarna Jónssyni frá Vogi. Nei. Jeg hefi aðeins haldið í þessu efni fram því, sem viðurkent er um heim allan af mentuðum mönnum. Háttv. þm. geta því óhræddir samþykt brtt. þess vegna, að hjer eru engar sjerkreddur og hjegómi á ferðum, heldur er þetta hið mesta þarfamál. Og jeg býst og við, að þeir geri það og veiti fúsir þessar 9100 krónur, til þess að halda megi áfram eina bókmentastórvirkinu, sem í hefir verið ráðist, að því er íslenskt mál snertir, og til þess að halda uppi sóma íslenskrar þjóðar og íslenskrar tungu. Þá kem jeg að till. um lánveitingu til Stefáns skálds í Hvítadal, til kaupa á nokkrum hluta af jörðinni Melum. Þetta skáld er vafalaust besta núlifandi ljóðskáld. Hann er fullþroska maður og fullþroska skáld. Með þessu vil jeg þó engan veginn spá neinum hrakspám um ungu skáldin. Þau eru mörg efnileg, og má vel vera, að eitthvert þeirra verði Stefáni fremra síðar, er þau hafa náð fullum þroska. En jeg tel Stefán nú langfremstan af lyriskum skáldum þessa lands. Það má vera, að jeg særi einhvern með þessum orðum. En jeg hefi sjálfur fengist við rím töluvert, og meira að segja hafa allir hv.þm., nema 2, talið mig færan til að snúa erlendum hugsunum í íslenskt rím. Það mætti því líta svo á, að jeg hyggi nærri sjálfum mjer með þessum dómi. En jeg segi mjer það til hróss, að jeg hefi ekki þekt öfund, og get því fyllilega unnað þessu ágæta skáldi sannmælis. Stefán er maður fátækur og heilsuveill. Það er honum því mjög haglegt að hafa smábýli, þar sem hann getur alið önn fyrir konu og börnum, en fengist við ljóðagerð í tómstundunum. Bændur í sveitum hafa venjulega lítið að gera á vetrum og langar frístundir, jafnvel þótt þeir sinni sjálfir gegningum, en þó miklu meiri, ef þeir hafa gegningamenn. Þessir menn hafa því bestan tíma og best næði til andlegra starfa. Væri það vafalaust best, ef skáld og listamenn landsins vildu búa í slíkri kyrð, sem sveitirnar bjóða, í stað þess að flykkjast til kaupstaðanna. Það munu og á annan hátt verða betri kjör þessa manns, ef hann fer að búa. Honum ætti þá að vera efnalega borgið, og landið þyrfti því ekki að taka hann á sína arma, að líkindum. En þingið hefir venjulega orðið bæði seint og illa við fjárbeiðnum slíkra manna. Og er þar skemst að minnast á Þorstein heitinn Erlingsson, er lifði mörgum árum skemur fyrir það, hversu illa hann var styrktur af landinu. Landið á að hjálpa fáum mönnum, en það á þá líka að hjálpa þeim vel. Hjer er ekki farið fram á styrk beinlínis, heldur lán, og mundi jörð og hús standa fyrir því láni. En því hefi jeg komið fram með þessa tillögu, að jeg hygg þetta hægastan og sómasamlegastan máta, til þess að hjálpa áfram þessum ágæta manni. Hygg jeg, að varla muni koma fram mótmæli gegn þessari till., og skal því ekki fara um hana frekari orðum. Jeg hefi nú þegar talað alllengi, en þó vil jeg telja mjer til hróss, hvað jeg hefi verið stuttorður. Till. þær, sem jeg hefi haft framsögu að, eru mörgum sinnum fleiri en hinar, sem hjer voru til umræðu áður í dag. Jeg hafði hugsað mjer að vera í þessari ræðu sem stuttorðastur, og var það öfugt við ætlun mína við 2. umr. fjárlaganna. Þar vildi jeg skýra rækilega frá og gera grein fyrir skoðun minni á fjármálunum, og hafði þá fyrir augum, að jeg gæti þá dregið mig nokkuð í hlje við þessa umr.

Hákon Kristófersson Jeg á eina brtt. við fjárlögin að þessu sinni, og þótt hún sje raunar þess eðlis, að mjer sje ógeðfelt að flytja hana, af því að hún fer í útgjaldaáttina, enda þótt hún að öðru leyti eigi, eins og á stendur, mikinn rjett á sjer, þá verð jeg þó að fara um hana nokkrum orðum. Þessi tillaga hefir legið fyrir háttv.fjvn., en hún sá sjer ekki fært að fylgja henni, og býst jeg við, að það hafi verið vegna hins afarerfiða fjárhags landsins, en ekki af því, að henni hafi ekki verið fullkomlega ljóst, hve sanngjöm tillaga þessi er. Eins og háttv.fjvn. er kunnugt, þá var upphæðin, sem farið var fram á af hálfu hreppsnefndarinnar, mun hærri en sú upphæð, sem jeg fer fram á í minni till. En jeg lækkaði upphæðina, í þeirri von, að hin háttv. deild sæi sjer þá fremur fært að fylgja tillögunni. Fjárveiting þessi hlýtur að verða einskonar styrkveiting, því að það eru engar tíkur til, að þetta fyrirtæki geti borið sig eins og ástatt er, nema að ríkissjóður hlaupi undir baggann, eins og jeg tel sjálfsagt að hann geri, eftir því, sem fyrir liggur. En ef maður nú lítur til þess, hvað háar fjárveitingar hafa nú verið samþyktar hjer í háttv. deild, þá sýnist mjer þó, að hjer sje ekki úr hófi farið. Sem besta sönnunargagn í máli þessu vil jeg leyfa mjer að lesa hjer upp brjef viðvíkjandi þessu máli, sem hreppsnefnd Suðurfjarðarhrepps sendi Alþingi. Mun það best skýra málið fyrir háttv.þm. „Eins og hinu háa Alþingi er kunnugt af brjefi hreppsnefndar Suðurfjarðarhrepps, dags 21. mars 1918, hafði hreppsnefndin með höndum byggingu raforkustöðvar fyrir Bíldudalskauptún, er byrjað var á vorið 1916. Í tjeðu brjefi er lýst gangi málsins til vors 1918. Það ár var strax og frost leysti úr jörðu, farið að setja niður steinsteypupípur þær, sem hreppsnefndin hafði fengið frá pípuverksmiðju Rvíkur, í staðinn fyrir járnpípur þær, sem sökt hafði verið, og var fenginn maður frá pípuverksmiðjunni til að sjá um verkið. Þegar vatni var hleypt í pípurnar kom þá þegar í ljós leki á nokkrum þeirra, svo sjáanlegt var, að ekki var hægt að nota þær í því ástandi, og var því í samráði við seljanda fenginn Ólafur verkfræðingur Þorsteinsson til að skoða pípurnar. Meðan hann var hjer, var leki á nokkrum pípum, sem gert var við, með því að steypa utan um þær, og eftir að hann fór komu enn í ljós gallar á pípunum, og það að mun meiri en áður; tókst þó loks að gera svo við þá galla, að stöðin gat starfað yfir veturinn. Vorið eftir, þá er frost fór úr jörðu, komu enn á ný í ljós stórvægilegir gallar á pípunum, þannig, að á þær duttu stór göt, sem alt vatnið kom út um og gerði skemdir á löngu svæði meðfram pípunum. Í byrjun var reynt að gera við þessar skemdir, en jafnfljótt og vatni var hleypt í pípurnar, komu nýjar skemdir í ljós. Var því fyrirsjáanlegt, að pípur þessar mundu aldrei verða til frambúðar, þrátt fyrir það, þótt verkfræðingur hefði verið fenginn til ráða við tilbúning þeirra. Var því ei annað fyrir hendi en að taka pípur þessar upp, og kom þá bersýnilega í ljós, að pípur þessar voru algerlega óhæfar til notkunar, því að margar af þeim voru svo gljúpar, að hægt var að mylja þær upp með höndunum, og varð því að fá trjepípur í þeirra stað, þar sem járnpípur voru svo dýrar, að mátti heita ókaupandi. Trjepípur þessar voru fengnar frá Ameríku og settar niður um haustið, og hefir alt síðan verið í góðu lagi. Fyrir þessi vansmíði á steinsteypupípunum fór hreppsnefndin í mál við pípuverksmiðjuna, er samkvæmt samningi átti að dæmast af gerðardómi verkfræðingafjelagsins, og krafðist þess, að fá pípurnar endurborgaðar, og allan kostnað við þær, alls að upphæð 16,892 kr. + krónum 888, sem var ógreitt af andvirði pípanna. Eins og sjest af hjálögðu eftirriti af gerðardóminum, hefir hreppsnefndin fengið í skaðabætur kr. 1456,50; þar af mun hafa gengið til verkfræðings Ólafs Þorsteinssonar og í málskostnað á 9. hundrað krónur, og hefir því hreppurinn fengið um 500 kr. í bætur fyrir steinsteypupípurnar og allan kostnað þeim viðvíkjandi. Af framangreindu sjest, að beint tap, sem rafveitan hefir orðið fyrir, af því að steinsteypupípurnar reyndust óhæfar, verður á 18. þúsund krónur, þess utan óbeint tap við það, að rafstöðin gat eigi starfað í nærri heilt ár, og við það mist tekjur, sem ekki mun of hátt reiknað 8 þús. kr. Af þessu leiddi, að rafstöðin varð miklu dýrari en hreppsnefndin gat búist við, og lenti hún því í peningavandræðum, og varð því að taka nýtt lán að upphæð kr. 15000, sem endurborgist á 10 árum, til að greiða þennan kostnað. Þar af verður hún árlega að greiða háa vexti. Þegar hreppsnefndin tók lán þetta, gerði hún sjer von um að geta endurgreitt það með væntanlegum skaðabótum frá pípuverksmiðjunni, en sú von má segja að hafi algerlega brugðist, eins og að framan segir. Á þessu ári kemur til að borga afborgun af nefndum 15000 kr. og viðlagasjóðsláni því, er vjer fengum árið 1918, kr. 25000, þá sjer nefndin eigi að stöðin geti risið undir því, þar sem fyrirsjáanlegur er mikill tekjuhalli á stöðinni síðastliðið ár (ársreikningur er óuppgerður), enda þótt gjöld til hennar væru hækkuð það fylsta sem gjaldskráin leyfði. Er því óhjákvæmilegt að hækka gjaldskrá stöðvarinnar að miklum mun, en hreppsnefndin sjer enga leið til að hækka hana svo, að hún geti staðið straum af öllum þeim lánum, er á henni hvíla, vegna þess, að raforkan yrði þá alt of dýr, samanborið við annað eldsneyti og ljósmeti, sem búast má við að lækki að mun í verði á næstunni. Hreppsnefndin sjer sjer heldur ekki fært að taka á hreppssjóðinn gjöld vegna rafveitunnar, þar sem útgjöld hreppsins hafa margfaldast á síðustu árum, en gjaldþol manna rýmaði stórkostlega síðastliðið ár. Af framangreindum ástæðum leyfir hreppsnefndin sjer að fara þess á leit við hið háa Alþingi, að það veiti eftirgjöf á viðlagasjóðsláni því, er það veitti Suðurfjarðarhreppi til byggingar raforkustöðvarinnar árið 1918, að upphæð kr. 25000. Til frekari útskýringar á máli þessu lætur hreppsnefndin fylgja staðfest eftirrit af gerðardómi verkfræðingafjelagsins. Treystum vjer hinu háa Alþingi, að það sjái sjer fært að taka til greina þessar málaleitanir vorar.“ Nú hafa menn heyrt þær skýringar, sem felast í þessu brjefi, og ætti það að nægja háttv.þm. til þess, að geta tekið ákveðna afstöðu til málsins. Að vísu liggur hjer einnig fyrir gerðardómurinn. En af því að hann kemur ekki beint við tillögu minni, þá sleppi jeg að lesa hann hjer, enda þótt það sje álit margra manna, að hann sje einstakur í sinni röð, og sje þess verður að komast fyrir augu sem allra flestra, því að af honum má ráða rjettdæmi þeirra, er kváðu hann upp. Jeg legg svo þessa tillögu fyrir háttv. deild, og vona, að hæstvirtur forseti leyfi, að nafnakall fari fram um hana, til þess að greinilega sjáist, hverjir eru með og hverjir móti. Það hefir ekki komið fram hjá háttv.fjvn., hvernig hún mundi líta á þetta mál á næstunni, ef till. yrði feld nú. Og jeg gæti gengið svo langt nú að taka þessa tillögu mína aftur, ef jeg mætti eiga von á vissu fylgi fjvn. á næsta þingi. Jeg viðurkenni fyllilega fjárkröggur landsins nú. Og þó að jeg sjái, að 15 þús. kr. eru í sjálfu sjer ekki stór upphæð fyrir ríkissjóð, þá munar þó allmikið um hana. En jeg veit þó hinsvegar, að hjer er úr vöndu að ráða, því að útgjöld Suðurfjarðarhreppsins eru afarmikil. T. d. var þar á síðasta ári jafnað niður um 19 þús. kr. Jeg ætla þá að láta þessi ummæli duga og bíða úrslita. Vil þó að lokum geta þess, að vel mætti vera, að háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vildi gefa einhverjar þær upplýsingar, er mættu verða til stuðnings þessari tillögu minni.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal vera stuttorður og tala ekki um allar brtt., en aðeins þær, sem mjer finst helst athugaverðar. Mjer sýnist háttv. fjvn hafi farið of langt niður í 11. brtt. Jeg hefði getað gengið inn á samþ. 4 eða 5% af styrkupphæðinni, en alls ekki 3%. Mjer finst það sanngjarnt, að þeir, sem fá afnot prestsetursins, greiði 5% af kostnaði endurbótarinnar. 17. brtt., um að styrkja útgáfu bókar um norræn viðurnefni, er allóþörf, og skil jeg ekki, að hún fái mörg atkvæði. Er slíkt að leika sjer með fje sem fáráðlingar, á tím um eins og þeim, sem nú standa yfir. Sama er að segja um næstu brtt., 1. þm. Árn. (E. E.). Jeg get fylgt hinni brtt. frá sama þm. (E. E.J, um að spara 5000 kr., en hreint ekki þessari. Mjer finst þessi brtt. vera nokkuð út í bláinn, þar sem engin skilyrði eru sett fyrir fjárveitingunni. Ef bók þessi væri gefin út, sem vitanlega er æskilegt, þá mundi hún fá svo mikinn kaupendafjölda, að útgáfan gæti vel borgað sig styrklaust. Og þótt enginn vilji gefa bókina út nú, á meðan útgáfan er sjerstaklega dýr, þá sje jeg ekki neitt voðalegt í því, þótt það dragist 2–3 ár enn. Þá er 24. brtt., frá háttv.þm. Barð. (H. K.), um eftirgjöf á láni til Suðurfjarðarhrepps, vegna raforkustöðvarinnar, Jeg heyrði því miður ekki alla ræðu hv.þm. (H. K.), en mjer skilst, að þessi eftirgjafarbeiðni sje bygð á því, að hreppurinn hafi skaðast á pípukaupum til raforkustöðvarinnar. Hefir svo málið verið lagt í gerð, og hreppurinn tapað. Jeg veit ekki, hverjir hafa setið í gerðardómi þeim, sem dæmdi málið, en jeg býst við, að það hafi verið sanngjarnir og óvilhallir menn. En samkvæmt dómnum hefir sökin ekki legið hjá seljanda, heldur hjá hreppnum. Auk þess gæti það komið hart niður á ríkissjóði, ef menn fara að taka þann sið upp, að fá fyrst lán, og koma svo 2–3 árum seinna og biðja um eftirgjöf. Út af Vestmannaeyjabátnum vil jeg geta þess, að þm. verða að athuga það, að ef hann kemst bæði í fjárlögin og fjáraukalögin, þá er hann orðinn fastur útgjaldaliður í okkar fjárlögum. Þetta er mjög þung byrði. eins erfitt og nú er í búi, og 40 þús. kr. styrkur svarar til vaxta af nærri milj. kr. Háttv. þm. verða að athuga, að þegar þeir samþykkja þetta, samþykkja þeir í raun og veru að setja 1 milj. kr. fasta í þessu skyni. Háttv. frsm. (B. J.) benti á, að ef till. væri samþykt, mætti ná kostnaðinum upp með því að leggja skatta á sjávarútveginn. Þá er náttúrlega öðru máli að gegna. En hræddur er jeg um, að það þætti ósanngjarnt. Þá er 27. brtt., frá háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), um 10 þús. kr. styrk til sjómannahælis og gistihúss Hjálpræðishersins á Ísafirði. Mjer datt það í hug, þegar styrkurinn til gistihússins í Hafnarfirði var samþyktur hjer, að hann myndi draga dilk á eftir sjer. Og hjer er líka fyrsta afkvæmið. Jeg vona, að háttv. deild fari ekki að gera það að venju að veita fje til gistihúsa. Dilkarnir gætu orðið nokkuð margir áður en langt liði. Þá er lífeyrir hjónanna á Staðarfelli. Jeg veit ekki annað en gjöfin hafi verið þegin, og get jeg viðurkent það, sem frsm. (B. J.) sagði, að þetta er sæmdargjöf. En jeg hjelt ekki, að lífeyririnn ætti að koma í fjárlögin. Jeg bjóst við, að eftirgjaldið ætti að ganga til þess að greiða hann. Það getur verið, að eftirgjaldið nægi ekki, en þó er það ekki víst. Jeg bjóst undir öllum kringumstæðum við, að lífeyririnn væri ríkissjóði óviðkomandi, því að ef eftirgjaldið nægir ekki, mundi Herdísarsjóðurinn, sem jörðin var gefin, borga mismuninn. Nú sýnist mjer, að nefndin ætli að gefa Herdísarsjóði, ekki einungis mismuninn, heldur alla hina árlegu greiðslu til Staðarfellshjóna. Þessu vil jeg mótmæla, og mun gera mitt til að fá þessu breytt í háttv.Ed., ef það gengur hjer í gegn. Hækkunin til Páls Erlingssonar gerir ósamræmi í 18. gr. Jeg hefi auk þess sjeð í blaði hjer, að hann hefir eftirlaun úr bæjarsjóði, sem ekki eru lægri en þetta. Hann kemur þá til með að hafa yfir 3000 kr. í eftirlaun, því að eins og kunnugt er, er reiknuð dýrtíðaruppbót af liðunum í 18. gr. Þetta verða þá nokkuð há eftirlaun, og getur orðið til að skapa óánægju meðal þeirra, sem eftirlaun hafa. Jeg held að það nægði fyrir hann að hafa 500 kr. úr ríkissjóði, auk dýrtíðaruppbótar. Jeg vil mæla með styrkveitingunni til ekkju Þorsteins fiskimatsm. Guðmundssonar. Þar stendur alveg sjerstaklega á, því að sá maður hefir unnið okkur gagn, sem ef til vill nemur tugum miljóna, með því að koma nýju skipulagi á fiskmeðferð hjer á landi og fisksölu á Spáni og Ítalíu. Jeg býst við því, að háttv. nefnd hafi sannfært sig um, að endurgreiðslukrafa Ásgeirs Pjeturssonar sje á rökum bygð. Ef svo er, er vitanlega sjálfsagt, að hann fái henni fullnægt. En jeg vil benda á það, að 19. gr. er of lágt áætluð. Það er þó ekkert nýtt, því að sú grein hefir altaf farið fram úr áætlun. Um lánsheimildina til kaupa á Hjarðarholti er það að segja, að slíkar heimildir verða því aðeins notaðar, að fje sje fyrir hendi í viðlagasjóði. En jeg get tekið það fram, að það eru engar líkur til, að svo verði á þessu ári, einkum þar sem háttv. deild hefir samþ. að leggja hann til ríkisveðbankans, gegn 2% vöxtum, svo að peningar í þessum sjóði verða engir eða mjög litlir. Það gerir því lítið til, þótt þetta verði samþykt. En jeg vil vara háttv.þm. við því að kveikja vonir í brjósti manna um svona lagaðar lánveitingar. Því að það er sannleikur, að það yrðu aðeins tálvonir. Þá er XXXV. brtt., um að ríkið ábyrgist 1/2 miljónar lán til klæðaverksmiðjunnar á Álafossi. Það er rjett hjá háttv.frsm. (B. J.), að það ei nauðsyn að koma á fót góðri klæðaverksmiðju. En eigi að gera það á þennan hátt, þá verður að fara varlega í sakirnar. Þetta er nokkuð há upphæð, ef taka á hana í einu lagi.  (M. P.: Á þrem árum)  . Þá er heimildin fallin burt, því að hún gildir aðeins fyrir eitt ár, 1922. Mjer er ekki ljóst, hvað háttv.frsm. (B. J.) meinti með því, að stjórnin mundi sjá um aðrar tryggingar. Jeg veit ekki, hvort hann hefir átt við veð, eða sjálfskuldarábyrgð eða eitthvað annað. Ef hann hefir átt við það, þá eru litlar líkur til að það fáist, vegna þess hvað upphæðin er há. Það mundi reynast ókleift að fá nægilegt veð fyrir svo hárri upphæð, og ef ætti að fá sjálfskuldarábyrgð fyrir henni, þá yrði að skifta henni í smærri upphæðir, því að það er ómögulegt að fá neina menn hjer til að ábyrgjast hálfa miljón. Það væri nokkuð annað, að setja 100 þús. kr. upphæð hvert ár, og sjá svo hverju fram vindur. Þá er síðasta till. frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Þó að jeg, af skiljanlegum ástæðum, ætli mjer ekki að fara að mæla með henni, þá verð jeg að segja, að mjer fanst þeir 3 háttv.þm., sem um hana hafa talað, vera óþarflega harðorðir í garð tillögumanns. Mig furðar líka dálítið á því um nefndarmennina, því að eftir nál. að dæma, hefir nefndin einmitt haft í huga, að þetta gæti komið til mála á næsta þingi. Synd háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) virðist því aðeins vera í því fólgin, að till. hans sje of snemma fram komin.  (M. P.: Það hefir aldrei verið hugsað um svo víðtæka heimild)  . Nei, það er satt, en svipað hefir vakað fyrir nefndinni 1917, þar sem hún heimilaði þá að fresta ýmsum framkvæmdum. Jeg vil segja háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) það, að stjórnarskrárbrot er þetta ekki.  (Gunn. S.: Það er á móti anda stjórnarskrárinnar)  . Ónei, ekki heldur. Hitt er satt, að varla er hægt að gera nokkrum fjármálaráðherra verri grikk, persónulega, en að veita honum slíka heimild og þessi er. Ef hann sparar, þá á hann vísa óþökk þeirra, sem fjeð eiga að fá, og allra, sem þeim fylgja að málum. En ef hann er ósparsamur, þá á hann vísa óþökk þeirra, sem vilja láta hann beita heimildinni. Það er því lítil ástæða fyrir mig að vera að falast eftir þessari heimild, enda mun jeg ekki gera það. En það getur þó hugsast, að slíkar kringumstæður væru fyrir hendi, að einhver fjármálaráðherra, hvort sem það væri jeg eða einhver annar, áliti sjer rjett og skylt að leggja sitt góða nafn  (M. P.: og ,,Rygte“)  já, og „Rygte“, í sölurnar, til þess að reyna að bjarga við fjárhagnum. Jeg vil því alls ekki taka undir hinar þungu ákúrur á háttv.flm.till. (J. Þ.). Það má bera það saman, að háttv.fjvn. leggur til, að stjórninni verði falið að taka ábyrgð á og hafa eftirlit með hálfrar milj. kr. láni. Með því er henni veitt heimild til að gera ráðstafanir, sem geta haft stórmikil áhrif á fjárhag landsins, og ætti henni þá ekki síður að vera treystandi til þess að spara á rjettum liðum. Og jeg vil taka undir þau ummæli eins háttv.þm., að engin óvitlaus stjórn mundi loka Vífilsstaðahælinu fyr en í fulla hnefana. Það er rjett hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó), að þessari heimild mundi fyrst verða beitt við ýmiskonar framkvæmdir. Hjá því væri ómögulegt að komast. Út af þeim ummælum, sem fallið hafa um tekjuhalla, þá vil jeg geta þess, að þegar jeg lagði fram fjárlagafrv. stjórnarinnar í byrjun þings, þá benti jeg á, að ef tekjufrumv. stjórnarinnar yrðu samþykt eins og jeg lagði þau fram, þá yrði enginn halli á fjárlögunum fyrir 1922. Ef menn vilja finna hallann, sem verður, þá er ekki annað en reikna viðbót þá við útgjöld fjárlaganna, sem samþykt eru og verða við 2. og 3. umr. þeirra, og leggja þar við þá rýrnun, sem orðið hefir á tekjunum, samkvæmt breytingum á tekjufrv. frá því, er þau komu frá stjórnarinnar hendi. Að vísu er enn ekki víst um forlög þeirra allra. Jeg býst ekki við að taka til máls aftur, en vil leyfa mjer að brýna fyrir háttv.þm. að sýna sparsemi við atkvæðagreiðsluna. Þess er full þörf. Vjer erum á fjárhagslegum villigötum, er liggja til glötunar, ef áfram er haldið. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) áleit, að háttv.fjvn. hefði átt að fella niður óþarfa liði úr stjórnarfrv. Jeg hygg þó, að það sje rjett, sem háttv.frsm. fyrri hluta fjárlaganna (M. P.) sagði, að þeir sjeu undra fáir.

Pjetur Þórðarson Þegar jeg heyrði ummæli háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) um efnalegt ástand þjóðarinnar, eins og hann taldi það vera, samanborið við síðasta ár, og þegar hann taldi þær ástæður, sem hann áleit vera fyrir því, þá kom mjer til hugar, að gott hefði verið að hafa hann á Alþingi 1917. Þá var hjer til umræðu og meðferðar frv. um það, hvað nærri mætti ganga hagsmunum ýmsra atvinnurekenda meðal þjóðarinnar, í því viðskifta ástandi, sem þá var. Það ár var eitthvert hið mesta gróðaár, sem komið hefir yfir þessa þjóð. Hæstv. þáverandi fjármálaráðherra (S. E.) háði þá harða baráttu fyrir því, að lagður yrði þungur skattur á gróðamennina meðal þjóðarinnar. Mætti frv. harðri mótstöðu í þessari háttvirtu deild, en marðist þó í gegn um hana, en var síðan drepið í háttv.Ed., sem er og hefir verið aðalaðsetur íhaldsstefnunnar á Alþingi. Jeg get þessa einungis vegna þess, sem háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði í dag um gjaldþol þjóðarinnar. Jeg ætlaði að minnast á brtt. mínar á þskj. 426. 22. brtt., sem jeg hefi gert, er lítið annað en orðabreyting, eins og frsm. (B. J.) hefir tekið fram. Býst jeg ekki við að þurfa að mæla með þeirri till., því að hún þyki sjálfsögð. Annars fer vitanlega um þá till. eftir því, hver afdrif næsta till. á undan, frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), fær. Um hina brtt., 34. till. á sama þskj., vil jeg geta þess, að jeg hefi leyft mjer að flytja hana, eftir að till. í sömu átt hefir fallið með örlitlum minni hluta, að mig minnir 1 atkvæðis mun, við 2. umr. Geri jeg mjer fylstu vonir um, eftir að jeg hefi fært lánsupphæðina niður, að háttv. deild líti með sanngirni á hinar rjettmætu ástæður, sem liggja að baki þessarar till.Háttv. deildarmönnum mun það kunnugt, að Vigfús Guðmundsson hefir nýlega keypt veitingahúsið í Borgarnesi ásamt bróður sínum. Hafa þeir endurbætt húsið mikið og sýnt mikla viðleitni í því að hafa þetta veitingahús í góðu lagi, og kostað til þessa miklu fje. Og í sambandi við aðrar örðugar ástæður, er þeim mjög örðugt að halda gistihúsinu áfram, eins og sakir standa. En vitanlega er mikil þörf á góðu gistihúsi þarna, og mun mörgum háttv. deildarmönnum kunnugt um þá þörf. Það sem aðallega ber til þess, að gistihús ber sig ekki jafnvel í Borgarnesi og ætla mætti, eru hinar strjálu samgöngur við kauptúnið. Vitanlega er ákaflega mikil umferð í Borgarnesi af fólki, sem leið á til Reykjavíkur, og aftur frá Reykjavík og norður og vestur á land. En þessar samgöngur eru fremur óhentugar, vegna þess, að ferðirnar eru miklu strjálli en vera ætti. Hrúgast því margir í einu að þessu gistihúsi, en þess á milli er þar svo að segja gestalaust tímum saman. Þetta veldur ákaflega miklum erfiðleikum fyrir þá, er halda uppi gistihúsi þarna. Háttvirtur frsm. (B. J.) mintist eitthvað á það, að ekki væri viðeigandi að veita öðru gistihúsinu á þessum stað fjárhagslega hjálp. Ef einhverjir háttv.þm. þekkja ekki til þessa, þá vil jeg geta þess, að þetta gistihús hefir miklu meiri greiðasölu, betur sótt og að öllu betur útbúið og getur tekið á móti langtum fleiri gestum en hitt, sem ekki er útbúið sjerstaklega sem gistihús. Á einhverju hinna síðustu þinga flutti hv.frsm. (B. J.) tillögu um að veita hinu gistihúsinu í Borgarnesi styrk.  (B. J.: Það voru einar 600 kr.)  . Jeg var ekki á þingfundi þegar tillaga þessi var rædd, og gat því ekki látið álit mitt um hana í ljós. En jeg hefði ekki trúað því, að háttv.frsm. (B. J.) yrði á móti jafnlítilli lánveitingu og hjer er farið fram á, eftir að hann hefir flutt till. um að veita hinu gistihúsinu styrk. Það er vitanlegt, að hvort heldur er um þessa eða aðra fjárveitingu að ræða, þá er ekki hægt að lána fjeð, nema það sje fyrir hendi, eins og hæstv. fjrh. (M. G.) mintist á. En jeg treysti því, að allar þær lánbeiðnir, sem samþyktar kunna að verða, sæti sömu örlögum, að látið verði ganga jafnt yfir alla, hvort sem fjárhæðin er stór eða smá, nokkur hundruð kr. eða tugir þúsunda, þegar þeim verður úthlutað. Það er á valdi háttv.þd. að taka til íhugunar þær fjárbeiðnir, sem fram koma, og meta sanngirnisástæðu þeirra. Það er sanngirnis og rjettlætisástæðurnar, sem eiga að ráða í því sem öllu öðru, en ekki þótt búið sje að samþykkja svo og svo stóra lánveitingu áður á þinginu - og jeg vona, að þær ástæður einar ráði úrslitum þegar atkvæði verða greidd um þetta mál hjer í deildinni. Jeg býst ekki við, þótt jeg tíni til fleiri sanngirnisástæður fyrir máli þessu, að það hafi áhrif. En jeg verð að segja það, að sem stendur er líklega hvergi á landinu jafnmikil þörf á góðu gistihúsi og í Borgarnesi. Allir kunnugir vita og, að þótt umferð sje þar afarmikil, þá koma þó oft vikur og jafnvel mánuðir, sem varla kemur þar næturgestur, eins og jeg hefi áður sagt. Þetta veldur því, að þeir, sem halda uppi gistihúsinu, verða fljótt þreyttir á því, og það er þessi örðugleiki, sem jeg hefi nefnt, að þurfa að hafa mikið húsrúm og mörg gestaherbergi til reiðu, sem eigi eru notuð, nema endrum og eins, sem gerir það sjerstaklega sanngjarnt að hlaupa þarna undir bagga. Jeg get ekki stilt mig um, áður en jeg sest niður, að geta einnar brtt., sem og liggur fyrir. Það er viðbótartillaga frá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) við fjárveitinguna til skólans í Bergstaðastræti hjer í bænum. Mjer er kunnugt um það, að ákaflega mikil sanngirni mælir með að hækka styrk til skóla þessa úr 600 kr. í 1000 kr. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um fjárlögin, en læt mjer nægja að sýna með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á hinar einstöku brtt.

Jón Þorláksson Jeg á tvær brtt. við þennan kafla fjárlaganna. Fyrri tillagan er við 14. gr. B, og fer í þá átt að veita í einu lagi styrk til verslunarskólans og Samvinnuskólans, þannig, að skólar þessir verði sameinaðir í einn skóla. Þessi till. þarfnast engra meðmæla nje skýringa, því að háttv.frsm. (B. J.) hefir fært fyrir henni öll þau rök, sem þarf, þótt till. hafi eigi fengið náð fyrir augum fjárveitinganefndar, vegna þess, að hann segir, að þeir aðiljar, er hjer eiga hlut að máli, muni aldrei geta komið sjer saman um að skipa einn skóla. En hann hefir engin rök fært að því, hvers vegna þessir aðiljar eigi geti komið sjer saman. Jeg tel það fjarstæðu, að stjórnin geti ekki látið þessa fjárveitingu koma að notum á þann hátt, sem jeg legg til, því að það er vitanlegt öllum þeim, sem til þekkja, að auðveldlega mætti komast af með einn verslunarskóla í landinu. Það er engin hætta á því, að báðir skólarnir legðust niður, heldur mætti þvert á móti fá einn myndarlegan skóla úr þeim báðum með þessum hætti. Jeg minnist þess, að tveir þingmenn gátu þess um daginn hjer í deildinni, að verslunarstjettin væri of fjölmenn í þessu landi. Jeg bar brigður á þetta þá, vegna þess, að samanburð vantaði um fjölmenni þessarar stjettar hjá öðrum þjóðum, en hitt getur enginn verið í minsta vafa um, að verslunarstjett vor er orðin svo fjölmenn, að ekkert vit er í því að leggja fje til tveggja verslunarskóla hjer í bænum. Vonast jeg eftir að þeir tveir háttv.þm., - það var 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og 2. þm. Árn. (Þorl. G.) -, sem töluðu um fjölmenni verslunarstjettar okkar, minnist þessa nú og greiði þessari brtt. minni atkv. Þá var brtt. mín við 16. gr. 5 b., fjárveiting til skógræktar. Till. fer fram á, að liður þessi hækki upp í 21 þús. kr. Jeg ber þá brtt. fram vegna þess, að jeg get ekki unað því, að skógræktin sje látin sitja algerlega á hakanum, þegar jafnmiklu fje er varið til ýmissa miður nauðsynlegra fyrirtækja eins og gert er í þessu fjárlagafrv. Eins og háttv. deild mun kunnugt, þá er fjárveitingu þessari þannig varið, að af henni er launaður forstjóri skógræktarinnar og nokkrir skógarverðir. En þegar laun þessara manna eru greidd, þá er svo sem ekkert fje fyrir hendi til framkvæmda skóggræðslunnar. Starfsmenn skóggræðslunnar geta bókstaflega ekki gert neitt, sem beint fje útheimtist til, af þessum sökum. Málið horfir nú þannig við, að þegar byrjað var á skóggræðslu hjer á landi fyrir tveim tugum ára, þá trúðu menn því alment, að unt væri að stunda skógrækt hjer með nokkrum árangri. Og þessi trú óx heldur fyrstu árin við það, að gerðar voru allmiklar framkvæmdir í þessa átt, meðal annars voru girt allstór svæði í Hallormsstaða- og Vaglaskógum og víðar. Og þótt mistekist hafi um ýmislegar tilraunir í jafnvandasömu máli, þá má eigi setja það fyrir sig, því að það er búið að sýna sig, að það er mögulegt að ná hjer nokkrum árangri. Á jeg einkum við reynslu þá, sem fengist hefir í Vaglaskógi, því að þar hefi jeg oft komið, og jeg hygg, að sama megi segja um tilraunirnar í Hallormsstaðaskógi og víðar. En svo er farið, vegna ósamkomulags við forstjóra skógræktarinnar, að skera fjárveitingu til hennar svo við neglur sjer, að ekkert er eftir umfram laun starfsmannanna, eins og jeg hefi tekið fram, og verk þeirra bera því sárlítinn ávöxt. Og að sama skapi þverrar áhuginn óðum hjá þeim mönnum, sem upphaflega báru mál þetta fyrir brjósti, vegna þess, að þeir sjá svo sárlítinn árangur af því, sem gert hefir verið í þessu máli undanfarið. Jeg skal gera stutta grein fyrir því, hvernig jeg ætlast til, að þessari auknu fjárveitingu verði varið. Jeg geri fyrst og fremst ráð fyrir, að tekið verði eitt skógarsvæði til viðbótar, það verði girt og grisjað, eftir því sem þörf krefur. Annars ber jeg till. fram í því skyni að vekja athygli háttv. deildar á skógræktinni. Jeg álít, að það sje óverjandi að láta þetta fyrirtæki deyja út. Ef eitthvað er við forstjóra skógræktarinnar að athuga, þá má ekki láta fyrirtækið gjalda þess. Með öðrum orðum, að ef stjórnin treystir ekki núverandi forstjóra til að rækja starfið, svo að sæmilegu gagni komi, eins og mjer hefir skilist, þá beri henni að gera tillögur um, að skift sje um mann, án þess að beitt sje harðýðgi við þennan mann, en líka án þess, að málefni þetta þurfi að liggja í dái þess vegna. Þá ætla jeg að minnast stuttlega á viðaukatillögu mína við 23. gr. Jeg get verið háttv.frsm. (B. J.) þakklátur, alveg á sama hátt og háttv.frsm. fyrri hluta (M. P.). Báðum hefir þeim farið svo, að til þess að geta mælt á móti tillögunni hafa þeir þóst þurfa að skýra rangt frá innihaldi hennar. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að í henni fælist heimild til stjórnarinnar til að setja ný fjárlög. En svo er ekki, heldur einungis heimild til að undanfella greiðslu á fjárveitingum. Og er þetta ekki nýmæli nema að litlu leyti. Háttv. þm. Dala. (B. J.) verður að sætta sig við það, að stjórnin hefir heimild til þess að fresta framkvæmdum, sem í fjárlögum standa, sjeu fjárveitingarnar ekki veittar á nafn. Því hefir verið lýst yfir, að stjórnin hafi frestað framkvæmdum á verkum, sem fjárveiting var til í núgildandi fjárlögum, og veit jeg ekki betur en að það hafi verið óátalið. En mín tillaga gengur það lengra, að eftir henni er stjórninni heimilt að greiða ekki fjárhæðir í fjárlögum, þó að þær sjeu bundnar við nafn, jafnvel fella niður greiðslu á bitlingum, og þá er vitanlega komið við hjartað í háttv.þm. Dala. (B. J.), eins og hann hefir sýnt svo greinilega með ummælum sínum um tiltekna fjárveitingu í núgildandi fjárlögum, sem stjórnin neitaði að greiða og bundin var við nafn. En eins og jeg tók fram, er mjer ekkert sjerlega mikið áhugamál, að þessi tillaga verði samþykt. Hún er einungis rökrjett afleiðing af þeim forsendum, sem jeg hefi komist að, hvað fjárhagsástandið snertir.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á tvær brtt. á þskj. 426. Þær hafa ekki fundið náð hjá háttv. fjárveitinganefnd, þrátt fyrir það, þótt önnur hafi engin útgjöld í för með sjer. Aðeins skilgreining um það, hvernig styrknum til unglingaskólanna skuli útbýtt. Háttv. frsm. (M. P.) sagði, að jeg vildi miða hann við kunnugleika háttv. deildarmanna. Það hefi jeg aldrei sagt, og ekki hefi jeg heldur dregið taum míns hjeraðs. Þvert á móti. Heldur einungis fylgt þeirri reglu, að aðalskólunum væri veitt viss fjárupphæð. Mjer þætti nú fróðlegt að vita, hvort fjárveitinganefndin hefði leitað til fræðslumálastjóra um hækkun á styrk þessum, því að jeg bjóst eindregið við því, og einmitt með það fyrir augum bar jeg fram brtt. á þskj. 426. Af vissum ástæðum fór jeg til fræðslumálastjóra, til þess að leita upplýsinga hjá honum, og fekk þá að vita, að fjárveitinganefndin hefði ekki leitað til hans. Mjer finst þetta nokkuð undarlegt, sjerstaklega þegar þess er gætt, að skólum þessum fækkar, því að nú eru eigi nema 6 starfandi, fyrir utan skólana í Hafnarfirði og Akureyri. En vitanlega getur þeim fjölgað þegar dýrtíðin minkar, en þrátt fyrir það býst fræðslumálastjóri ekki við, að þeir verði orðnir fleiri en 10 árið 1922. Jeg býst ekki við, að það hafi verið tilgangur nefndarinnar, að öll upphæðin væri notuð, ef ekki væru starfræktir nema 6 eða 7 skólar á árinu 1922. Því að það væri allríflegt fjárframlag. Hver skóli myndi þá fá svo sem 6 þús. kr. Jeg vissi ekki, er jeg kom með brtt., að skólarnir væru svona fáir, og hjelt, að þeir væru 10, og með það fyrir augum bar jeg fram brtt. mína, því að sjálfsögðu hefði jeg verið á móti styrkhækkuninni, ef jeg hefði vitað alla málavöxtu, þó að eitthvað af honum komi til góða mínu kjördæmi. Fari nú svo, að aðeins 6 skólar verði starfræktir næsta ár, virðist ekki óþarfi að ákveða styrkupphæðina til hvers skóla, því að afgangurinn yrði þá eftir í ríkissjóði, sem jafnframt væri heimilað að borga út, ef þörf krefði. Þá er önnur brtt. á sama þskj., XXVII., sem jeg vil fara um nokkrum orðum. - Háttv. fsrm. (B. J.) gat þess, að aðalstefna fjvn. væri sú, að veita ekki styrk til húsa, sem ekki væri farið að byggja. En ef háttv. nefnd hefði haft svo mikið við, að lesa skjöl þau, er hún fjekk þessu viðvíkjandi, hlyti hún að hafa sjeð, að þegar er búið að verja til þessarar byggingar um 40 þús. krónum. Mjer þykir því ærið undarlegt samræmi í niðurstöðu háttv. nefndar, er hún leggur til, að gistihúsinu í Hafnarfirði verði veittar 5000 krónur, en gistihúsinu á Ísafirði ekki neitt. Þó hefði nefndinni átt að vera kunnugt, ef hún hefði kynt sjer skjölin, að þetta gistihús hefir notið meiri styrks, bæði frá einstökum mönnum og bæjarfjelaginu, heldur en þetta Hafnarfjarðargistihús. Því að það hefir fengið frá bæjarfjelagi Ísafjarðar 5000 krónur frá sýslufjelagi Norður-Ísafjarðarsýslu 4000 krónur og frá einstökum mönnum um 30 þúsund krónur. Þetta er tvöfalt við það, sem lagt er til gistihússins í Hafnarfirði. Jeg hafði því vonað, að nefndarmenn, sem kunnugir eru á Vestfjörðum, mundu líta með sanngirni á þetta mál. Því að Ísafjörður er, eins og allir vita, einn hinn mesti sjómannabær á landinu, því að þangað koma, auk innlendra sjómanna, fjöldi erlendra sjómanna. Það er því hvergi eins brýn þörf á sjómannahæli eins og þar, að undantekinni Reykjavík. Ísafjörður er líka miðstöð Vestfjarða, frá Bitrufirði að Gilsfirði, þar sem þangað sækir fólk af öllu þessu svæði, til þess að ná í skipsferðir o. s. frv. Og besta sönnunin fyrir þessu er framlag sýslusjóðs Norður-Ísafjarðarsýslu, því að þeir hafa engin not gistihússins önnur en til gistingar, og það er þeim svo mikið áhugamál, að þeir leggja fram 4000 kr. til þess að koma því upp. Hæstv. fjrh. (M. G.) mælti á móti þessari styrkveitingu, af því að hann vildi ekki gefa með því fordæmi til þess að styrkja gistihús. En hæstv. ráðh. (M. G.) mintist ekki á þetta, þegar verið var að tala um styrkinn til gistihússins í Hafnarfirði. Jeg sje því ekki annað en að hjer sje búið að gefa fordæmi, með styrkveitingunni til gistihússins í Hafnarfirði, og því sje ekki hægt að sakast um orðinn hlut. Jeg verð því að telja það ærið mikið ósamræmi í tillögum fjvn., ef hún getur verið að leggja á móti þessari fjárveitingu, sem virðist hafa fult eins mikinn rjett á sjer eins og fjárveitingin til Hafnarfjarðargistihússins. Og fari deildin sömu leið, get jeg ekki skilið, hvað til grundvallar liggur. Það er síður en svo, að jeg sje að andmæla fjárveitingunni til gistihússins í Hafnarfirði; en það er einmitt það, að mjer finst eins mikil sanngirni vera í því, að styrkja gistihús á Ísafirði. Því að gistihús Hjálpræðishersins eru meira notuð af almenningi en önnur gistihús, því að þau eru svo miklu ódýrari. Er því eigi hægt að telja fje því á glæ kastað, sem varið er til að styrkja þau, því að þau eru alls ekki rekin í gróðaskyni. Þá vil jeg snúa mjer að brtt.háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) á þskj. 426. X. lið. Jeg er honum fyllilega samdóma um það, að ekki sje rjett að stofna til bæjargerðar í Reykholti, með það fyrir augum að fylgja áætlun, sem gerir ráð fyrir því, að bærinn kosti alt að 100 þús. kr. Slíkt er tæplega leggjandi út í á þessum tímum. Þá er 26. liður áðurnefndrar brtt., um 45 þúsund króna styrk til björgunarskipsins „Þórs“ í Vestmannaeyjum. Jeg hefði talið miklu heppilegra að nota skipið eitthvað, og á þann hátt ljetta undir með Vestmannaeyingum. Jeg er t. d. viss um, að mikill styrkur hefði verið fyrir þá, ef hægt hefði verið að nota skipið til landhelgisgæslu fyrir Norður- og Vesturlandi; hefði það verið rjett, til þess að ganga úr skugga um það, hvort skipið er nothæft til landhelgisgæslu eða ekki. En að veita slíka upphæð til útgerðarinnar, get jeg ekki verið með.

Eiríkur Einarsson Jeg á hjer tvær brtt. á umræddu þingskjali, aðra, sem fer í þá átt að fella niður 5000 kr., en hina, sem fer í þá átt að taka upp 5000 kr. fjárveitingu. Jeg get því ekki einu sinni látið líta svo út sem jeg ætli að fara að spara með þessu. Til þess þyrfti annað og meira en fella niður einn 5000 kr. lið, ef um hefði átt að muna. Ef slíkar tilraunir ættu að sjá staði, þyrfti meira en svo og atfylgi margra manna, og skyldi jeg ekki láta á mjer standa, ef einhverjir, t. d. fjvn., beittist fyrir. Það, sem kom mjer til að leggja til, að þessi fjárveiting til bæjargerðar í Reykholti væri feld niður, er fyrst og fremst það, að þetta er aðeins til undirbúnings, og þar sem nú er gert ráð fyrir, að þessi bæjargerð verði mjög dýr, tel jeg alls ekki rjett að skuldbinda sig með þessari undirbúningsfjárveitingu til þeirra aðgerða, sem ef til vill þykja óframkvæmanlegar, eða að minsta kosti svo, að landið hiki við að leggja í þann kostnað. Það er nú líka svo, að ef á að ganga út á þá braut að dubba upp á fræga staði, sem minning merkra manna er tengd við, þá er óvíst hvar byrja ætti. Jeg ætla ekki að fara út í samanburð, en þó má nefna skólasetrið gamla, Haukadal, sem nú er í hinni mestu niðurníðslu. En staðurinn er í þjóðbraut, því að hann liggur nálægt Geysi, svo sem kunnugt er. Og ef þjóðin væri spurð, þá er óvíst, hver staður fyrst yrði nefndur. Ef til vill yrði það Hraun í Öxnadal, þar sem Jónas Hallgrímsson er fæddur, eða Saurbær á Hvalfjarðarströnd, þar sem Hallgrímur Pjetursson bjó. Jeg held nú líka, að minningu andlegra mikilmenna sje ekki betur borgið með því að hýsa þá staði, sem við þá eru kendir, heldur en með því að gera eitthvað til að gera mönnum ógleymnara, hver var hin andlega starfsemi þeirra. Jeg hygg, að minningu Snorra væri t. d. betur borgið með því að gefa út ódýra og handhæga alþýðuútgáfu af Heimskringlu eða Eddu heldur en með því að dubba upp á hús í Reykholti. En nú vill reyndar svo vel til, að þær bækur eru báðar til í sæmilega handhægum útgáfum. Þetta hygg jeg, að fleirum sje ljóst, og vil jeg geta þess, að jeg átti nú fyrir nokkru tal við prófessor Hannaas, sem er formaður í minnisvarðanefnd þeirri, sem á að sjá um, að komið verði upp minnismerki Snorra hjer á landi, og spurði hann mig, hvort Heimskringla væri í margra höndum á Íslandi, en ekki hvernig hýst væri í Reykholti. Hin brtt., sem jeg á hjer, hnígur að því, að sömu upphæð og jeg legg til að falli burt sje varið til þess að styrkja ódýra útgáfu af þjóðsögum Jóns Árnasonar. Jeg hefði ekki komið fram með hana, ef athugun á því, er jeg gat um, hefði ekki leitt mig til þess. Mjer duttu þjóðsögurnar fyrst í hug, því að þær eru löngu uppseldar og mikil spurn eftir þeim, og þá sjaldan þær eru seldar, t. d. á uppboðum, fara þær við afarverði, sem almenningi er ókleift að greiða. Og jeg er viss um, að það er mikill skaði, að fróðleiksfús ungmenni skuli ekki geta átt aðgang að þeim. Jeg átti tal um þetta við formann Sögufjelagsins og Bókmentafjelagsins, sem er sami maðurinn, eins og kunnugt er. Hann kvað Sögufjelagið hafa ætlað að ráðast í útgáfu þessarar bókar fyrir nokkrum árum, en þá kom stríðið og hindraði framkvæmdir. Hann sagðist mundu gera alt, sem í sínu valdi stæði, til að hraða útgáfunni, ef þessi eða líkur styrkur fengist til. Ef enginn styrkur væri veittur, mætti gera ráð fyrir, með núverandi verðlagi, að bókin kostaði alt að 80 kr., en ef styrkur fengist, mætti búast við þeim ívilnunum í verði, að almenningi yrði ekki ókleift að eignast hana, enda mun hún verða gefin út í heftum á nokkrum árum. Jeg verð nú að segja það, að ekki væri annað gleggra merki um ytri og innri örbyrgð þjóðarinnar en það, ef vjer teljum oss ekki hafa ráð á að gefa út bestu rit vor, og með þeim má hiklaust telja þjóðsögurnar. Jeg held, að útgáfa og útbreiðsla slíkra rita væri einmitt einhver besta undirstaða alþýðumentunarinnar. Og nú er svo að fara, að þjóðsögurnar fást ekki til lestrar, og eins eru þeir að deyja út, sem slíkar sögur kunna að segja. En ef þjóðsögur verða aldauða, þá er um leið margt dýrmætt glatað úr íslensku þjóðlífi. Jeg ætla ekki að minnast á fleiri liði, þótt mjer, ef til vill, þætti ástæða til, til þess að valda ekki lengri umræðum.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Um leið og jeg renni auga yfir brtt., get jeg ekki stilt mig um að geta um eina nýjung. Jeg er, þótt óvanalegt sje, alveg sammála hv.frsm. (B. J.) um einn lið.  (B. J.: Batnandi ráðherra er best að lifa)  . Það er brtt. frá háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) um skólana. Jeg mun verða móti henni. Enda mun hún gersamlega óþörf, því að þar sem styrkurinn var hækkaður, munu þessir skólar varla fá minna en þar er til tekið. Hjer hefir oft á þingi verið altof mikið þref um það, hvað hver skóli ætti að fá, og mjer virðist aldrei' líkur til, að þingið geti úthlutað styrknum eins sanngjarnlega og fræðslumálastjórn landsins. Mig hefði langað til að vera með styrknum til að gefa út þjóðsögumar. Hefir margt verið styrkt, sem síður skyldi; þær hafa svo mikið bókmentagildi, en sjerstaklega þó gildi fyrir almenning. En þetta er þó svo laust og óundirbúið, að jeg mun ekki geta greitt því atkvæði mitt. Aftur ætti þetta að vera vakning fyrir næsta þing að taka það upp betur undirbúið. Jeg er þakklátur háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) fyrir leiðrjettinguna á liðnum um skóggræðsluna. Mjer láðist sjálfum að gera brtt. til að leiðrjetta þetta. Nefndinni er jeg og sammála um leiðbeiningar í húsagerð til sveita, því að þótt jeg tæki ekki upp styrkinn til þessa, þá er fjárlagafrv. var samið, þá eru nú svo margar kringumstæður breyttar síðan, að þetta getur verið fyllilega rjett. Jeg er því nefndinni þakklátur fyrir að hún tók þetta upp. Þá vil jeg minnast á XXI. brtt. á þskj. 426, frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Þar er farið fram á að hækka styrkinn til skóggræðslu úr 9000 kr. upp í 21000 kr. Jeg kannast nú við, að sú fjárveiting, sem í frv. stendur, er svo lítil, að hún kemur varla að haldi. Þess vegna væri ástæða til að vera með þessari brtt., ef kringumstæður með fje leyfðu. Af því að jeg hefi talsvert fengist við þetta mál áður í fjárveitinganefnd, langaði mig, þegar jeg undirbjó fjárlagafrv., að koma með rækilega og vel undirbúna tillögu um þetta efni. En þær ástæður, sem hafa verið því til fyrirstöðu, að þingið veitti hærri styrk, hafa líka gert mig ragan við þessa till. Þetta er sem sje ekki nógu vel undirbúið, eins og áður er sagt. Mjer entist ekki tími til að undirbúa það eins og jeg vildi. Starfið verður að vinna eftir lagðri áætlun, „plani“, en sú áætlun er ekki til enn. Og því er ekki hægt að leyna, að fjenu hefir undanfarið ekki verið varið svo, að heppilegt væri að auka það, ef eins færi. Þetta segi jeg því til afsökunar, að jeg gat ekki komið með slíka till. Þá held jeg, að ekki sje fleira, sem jeg þarf að athuga við þennan kafla.

Gunnar Sigurðsson Það var aðeins örstutt athugasemd út af ræðu hæstv. fjrh. (M. G.). Jeg ætla ekki að deila við hann um það, hvort samþykt brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) væri brot á stjórnarskránni eða ekki. Mjer heyrðist hann þó hallast að því, að þetta væri „reelt“ brot á stjórnarskránni, þótt ekki væri það „formelt“, og þá erum við að mestu sammála. Þetta byggist á því, að stjórnarskráin er reist á lýðfrelsisgrundvelli en ekki einveldis. En ef brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) verður samþykt, þá er tekið af Alþingi það vald, sem það á samkvæmt stjórnarskránni, og falið einum manni, og væri þá bygt á einveldisgrundvelli. Jeg skal taka það fram, að sumir lögfræðingar álíta, að þetta sje líka „formelt“ brot, en það sagði jeg nú ekki. Jeg er nú ekkert hræddur um, að hæstv. fjrh. (M. G.) fari að greiða atkv. með till., en nokkuð annað mætti ætla um hæstv. atvrh. (P. J.), eftir orðum hans að dæma. Hann sagði, að sjer hefði þótt vænt um að sjá till., en honum þótti hún eitthvað óviðkunnanlega orðuð. Mjer virðist nú aftur á móti, að till. sje ekkert ólaglega orðuð, en mjög óviðkunnanleg að efni. En hins vegar er það mjög í samræmi við skoðanir hæstv. atvrh. (P. J.) yfirleitt, að hann samþykki till.

Jakob Möller Jeg á hjer ofurlitla brtt. Jeg hygg, að flestir háttv.þdm. kannist við skólann, sem þar um ræðir. Hann hefir notið ofurlítils styrks að undanförnu, en þar sem styrkur til annara skóla er nú hækkaður, þá virðist mjer sanngjarnt, að þessi fái líka litla hækkun. Skólinn hefir á sjer besta orð, og þótt hann hafi svo lítils styrks notið, er hann samt svo ódýr, að kenslugjald mun ekki nema meiru en 18–20 au. á hverja kenslustund, enda er hann afarmikið notaður. Skólinn er bæði dagskóli og kvöldskóli, og kvöldskólinn einn ætti meir en skilið þennan litla styrk, því að kvöldskóli gerir mörgum fært að njóta tilsagnar, sem stunda vinnu og geta ekki sótt aðra skóla. Þá má og geta þess, að skólinn er mikið notaður til undirbúnings undir aðra skóla. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, en vona, að háttv.þdm. nenni ekki að greiða atkvæði gegn þessari brtt.

Jón Auðunn Jónsson Út af því, sem sagt hefir yerið um brtt. þá, sem jeg stend að um Þór, vil jeg enn einu sinni taka það fram, að það er síður en svo, að jeg vilji ekki unna því fyrirtæki alls góðs. En menn verða að sníða sjer stakk eftir vexti. Og það mun vera svo um fleiri en mig, að þeim þyki fjárframlagið of hátt, samanborið við fjárhaginn yfirleitt, en vilji hins vegar ekki fella það alveg. Og einmitt þess vegna er brtt. fram komin. En verði hún feld, neyðist jeg til að vera á móti fjárframlaginu. Minna má einnig á það, að styrkja má skipið á ýmsan annan hátt, gagnlegri fjelaginu, og máske án beins taps fyrir ríkissjóð, t. d. með því að leigja skipið, ef svo bæri undir, svo sem jeg hefi áður bent á.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg held jeg verði að byrja á þeim seinasta og hans brtt., þeirri skriflegu. Ef sá siður á að fara að takast hjer upp, að mönnum leyfist að moka inn skriflegum breytingartillögum, óundirbúnum, á síðustu stundu, þá mótmæli jeg honum fyrst og fremst, eins og jeg hefi áður gert. En verði öðrum leyft slíkt, mun jeg einnig bera fram hjer í dag tíu eða tuttugu skriflegar breytingartillögur.  (J. A. J.: Mín hefir verið leyfð)  . Jeg er ekki að tala við þennan forseta, heldur hinn. Skal jeg svo snúa mjer að málinu sjálfu, en þó auðsýna þessum háttv.þm. (J. A. J.) og háttv. deild í heild sinni þá miskunnsemi að fara ekki frekar út í hans ræðu. Vil jeg þá víkja lítillega að ummælum þeim, sem hrotið hafa í sambandi við orð mín um 17. lið, um bókina um viðurnefni. Hjer er um að ræða verk, sem Íslendingar sjálfir hefðu átt að vinna fyrir löngu, og er sjálfsagt, að þeir taki einhvern þátt í útgáfunni, þegar útlendur maður ræðst loks í verkið. Má annars um málið vísa til brjefsins frá Bókmentafjelaginu. Svo kem jeg að styrknum til Þórs. Þess hefir verið getið, að það mundi þykja þungur skattur á fiskveiðum, að leggja svo hátt tillag til þessa skips, og ekki verða vinsæll. En jeg held nú, að það þyki, eða ætti að vera, óvinsælla að vilja færa niður þessa litlu upphæð, enda vilja þeir sannarlega ekki vel íslenskum sjávarútvegi. Þetta er heldur ekki nema tæpur þriðjungur af því, sem þyrfti að veita. Slíkar og því líkar fjárveitingar ættu að verða sjálfsagður liður í fjárlögunum, ekki einungis styrkur til þessa eftirlits við Vestmannaeyjar, heldur yfirleitt þar, sem þess er þörf, til að verja og vernda íslenskan útveg og íslenska sjómenn, eigur þeirra og starf. Slíkt er sparnaður, en ekki eyðsla. Þá er styrkurinn til Páls Erlingssonar. Um hann hjelt jeg reyndar, að jeg þyrfti ekki að fjölyrða, og jeg trúi því heldur ekki fyr en jeg rek mig á það, að háttv. deild geri sjálfri sjer þá vansmd að fella þann lið. Það er ekki svo oft, sem þinginu hlotnast tækifæri til þess að geta viðurkent sanna atorku og samviskusama alúð í alþjóðar þarfir, eins og hjer er um að ræða, að það megi, sóma síns vegna, drepa hendi við slíku. Um lánsheimildina til Dalasýslu get jeg verið fáorður. Það er sanngirnismál, sem varla getur orðið deiluefni, allra síst þar sem í rauninni er aðeins um vonina eina að ræða, aðeins farið fram á það að eiga vonina í þetta, ef tilsett skilyrði eru fyrir hendi. Það ætti því ekki að vera torsótt. Um aðra lánsheimild, til Álafossverksmiðjunnar, skal jeg, út af ummælum hæstv. fjrh. (M. G.) aðallega, taka það fram, að það er auðvitað samningamál milli ríkisstjórnarinnar og verksmiðjueigendanna, hve hátt lán verður ábyrgst. Í till. stendur aðeins „alt að 500 þús.“ Sama er um tryggingarnar. Það er ómögulegt að ákveða nánar um það í till. sjálfri, en stjórninni verður að vera til þess trúandi að ganga þar tryggilega frá öllu. Svo kem jeg loks að þessari makalausu till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Eftir því hvernig hæstv. fjrh. (M. G.) fórust orð um hana, virtist hann helst langa til þess að gerast hjer einhverskonar alræðismaður. Því að það, sem hjer er um að ræða, er í rauninni hvorki meira nje minna en það, að gefa fjármálaráðherranum leyfi til þess að semja ný fjárlög, - en fótumtroða þau, sem þingið hefir samþykt, svona alveg eins og honum sjálfum þóknast. Það er verið að fara fram á það að gera Alþingi aftur að ráðgjafarþingi. Jeg geri fastlega ráð fyrir því, að þessi óheilla- og afskræmistillaga sje sjálffallin, og háttv. deild sýni með því, að hún vilji ekki óátalið láta ganga á helsta og sjálfsagðasta rjett hverrar löggjafarsamkomu í þingfrjálsu þingræðislandi, þann rjett að ráða fjármálum þjóðarinnar, óskorað af öllum. Atkvæðagreiðslan um þessa till. er einnig atkvæðagreiðsla um rjett Alþingis, og jeg skil ekki, að nokkur alþingismaður þori að vera á móti þeim rjetti. - - - - Þessar till. eru því fluttar hjer í mínu eigin nafni, og er það því þm. Dalamanna, sem mælir fyrir þeim, en ekki frsm. síðari hl. fjárlaganna. Jeg hefi ekki orðið var neinna mótmæla gegn þessum tveim till. mínum, og kann jeg háttv.þdm. þökk fyrir það. Geta og hv.þdm. með því að samþykkja þessar till. mínar unnið sjer til frægðar og glatt þjóð sína, og er það ólíku nær heldur en að leggjast á móti því, að menn þeir, sem fá eiga styrk þennan, geti fylgt köllun sinni. Jeg mun nú láta staðar numið og ljúka hjer með ræðu minni, og býst jeg við, að fyrir þann skamma tíma, sem jeg hefi notað, muni menn sýna í atkvgr. sinni, að þeir sjeu samþ.brtt. þeim, er jeg hefi mælt fyrir.

Hákon Kristófersson Það er út af ummælum hæstv. fjrh. (M. G.), að jeg neyðist til þess að standa upp. Hann talaði á móti brtt. minni, og er náttúrlega ekkert um það að segja, en mjer virtist, að hann hefði getað gert það án þess að taka sjer dómsvald í því máli, og það yfir fjarstöddum mönnum. Hæstv. fjrh. (M. G.) gat þess, að hann teldi víst, að setið hefðu sanngjarnir menn í dóminum. Orð mín gáfu ekkert tilefni til þess, að svo hefði ekki verið, enda þó að jeg gæti þess að þessi merkilegi dómur væri af þeim, sem sjeð hefðu, lögfróðum sem ólögfróðum, álitinn eitt hið merkilegasta skjal í sinni röð. Þá fullyrðing hæstv. fjrh. (M. G.) um það, að skuldin lægi hjá hreppsnefndinni, tel jeg honum alveg ósæmilega, þar sem hann vitanlega hefir ekki rannsakað málavextina. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að það væri hart að fara fram á lán, og biðja svo strax um eftirgjöf á því. Jeg finn enga ástæðu til að segja, að hjer hafi nein harðleikni átt sjer stað, því að fullkomlega verð jeg að álíta það sæmilegt að fá eftirgjöf á gerðum samningum, ef þess er hóflega leitað og fullkomnasta sanngirniskrafa mælir með því, og því vil jeg leyfa mjer að slá föstu, að þetta eigi sjer hjer stað. Og hvernig sem annars fer um þessa brtt. mína, leyfi jeg mjer að slá því föstu, að hún eigi mun meiri rjett á sjer heldur en margar aðrar brtt., sem þegar hafa verið samþ., bæði í fjáraukalögum og fjárlögum. Hæstv. fjrh. (M. G.) hefir áður mælt með brtt. um veginn frá Hólum og að Kolkuósi, og lái jeg honum það ekki. Þess vegna finst mjer það óþarfi af honum að leggjast á móti minni brtt., sem er á jafnmiklum og sanngjörnum kröfum bygð.

Magnús Kristjánsson Jeg vona, að hv.frsm. (B. J.) misvirði ekki við mig, þótt jeg bæti nokkru við það, sem hann sagði um XXXII. brtt. á þskj. 426. Það er ekki vegna þess, að jeg álíti hann ekki færan um að styðja þessa sanngirniskröfu. Jeg þykist vera málinu nokkuð kunnugur og vera fær um að leggja því liðsyrði til stuðnings því, sem þegar hefir verið um það talað. Þegar tunnutollurinn var lögleiddur, var það ekki beinlínis til þess að afla tekna, heldur miklu fremur sem verndartollur fyrir innlenda menn. Það var nauðsynlegt vegna þess, sem á undan var gengið, þar sem Englendingar höfðu bakað atvinnurekstrinum stórtjón, með því að teppa skipaferðir til landsins þegar verst stóð á. Árið 1916 var, eins og kunnugt er, mesta aflaár, en aflinn nýttist lítt, því að tunnur vantaði, og var það af völdum Englendinga. En eftir að vertíð var úti, komu margir skipsfarmar af tunnum, sem áttu að koma fyr um sumarið. Þessar tunnur varð svo að geyma til næstu ára, en þær hlutu að verða verðlitlar vegna aflaleysis áranna 1917 og 1918 og einnig vegna þess, að vitanlegt var, að útlendingar ætluðu að flytja inn mikið af nýjum tunnum, sem þá voru í mikið lægra verði. Þá var því ekki annars kostur en setja toll á tunnurnar, svo að útlendingar gætu ekki kept með ódýrari tunnum og spilt því, að þessi litla veiði yrði landsmönnum sjálfum að notum. Nú hafði þessi maður, sem hjer ræðir um, pantað einn skipsfarm af tunnum, en skipið kom ekki fyr en eftir að tollurinn hafði verið lagður á. Þessar ráðstafanir hafði hann gert óvitandi þess, að slíkur tollur yrði á lagður. Og þótt hann hefði nú getað losnað við kaupin, þá vildi svo óheppilega til, að hann hafði leigt skip til flutningsins, og hefði því orðið að greiða flutningskostnaðinn hvort sem var. Þess vegna varð hann að taka tunnumar, enda þótt honum væri ekki bráðnauðsynlegt að fá þær, í þeirri von, að einhverju yrði vilnað í um tollinn, þar sem svo sjerstaklegar ástæður voru fyrir hendi. Því að það dylst ekki, að þarna kom tollurinn alveg öfugt niður við það, sem tilætlunin var. Hann varð til þess að íþyngja innlendum mönnum, en tilgangurinn var að vernda og tryggja hagsmuni þeirra. Því hefir verið haldið fram, að sumir lögreglustjórar hafi stundum innheimt þennan toll nokkuð harðneskjulega. Ágreiningur hefir líka stundum komið fram milli stjórnarinnar hjer og stjórna annara ríkja, og lítur helst út fyrir, að ekki verði hjá því komist að endurgreiða þeim tollinn að einhverju leyti. Nú geri jeg ráð fyrir því, að öllum komi saman um, að engu minni ástæða sje til að endurgreiða innlendum mönnum einhvern hluta tollsins, þegar upplýst er, að þeir hafa orðið mjög hart úti í þessu efni eða krafðir um meira en sanngjarnt var samkvæmt anda laganna. Hjer er ekki farið fram á að endurgreiða nema nokkurn hluta tollsins, en betri er hálfur skaði en allur, og vænti jeg þess, að háttv. deild samþykki það, og skal jeg þá ekki fjölyrða um þetta frekar, enda er málið einfalt í sjálfu sjer og þarfnast ekki frekari skýringa.