Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1164, um framlög til vísindastarfsemi og háskólastarfsemi, frá Katrínu Jakobsdóttur.

Forseti. Ég vil vekja athygli á því að á dagskrá hér á eftir eru búvörulög, búvörusamningur svokallaður. Hins vegar er frumvarp um tollasamning þann sem utanríkisráðherra undirritaði við Evrópusambandið á síðasta ári ekki á dagskrá en hann á að ganga í gildi í upphafi næsta árs. Þessi mál eru nátengd og því er eðlilegt að þau séu rædd saman. Tæknilegar skýringar eru gefnar á því af hverju það er ekki gert og það verður kannski við það að una. En ég undirstrika það, fyrir hönd okkar í þingflokki Samfylkingarinnar, að okkur finnst þetta bagalegt og teljum að hið rétta hefði verið að fresta þessari umræðu þannig að hægt væri að ræða þetta tvennt saman.

Forseti vill upplýsa að gert er ráð fyrir því að þessu tiltekna þingmáli verði dreift síðar í vikunni á Alþingi. Það er ætlan forseta að umræður um það dagskrármál geti hafist hér strax í byrjun næstu viku.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkisráðherra.

Forseti. Mig langar að ræða við hæstv. fjármálaráðherra um stefnu stjórnvalda í raforkusölu. Forsvarsmenn Landsvirkjunar fögnuðu því nýverið að hafa náð almennilegum samningi við Norðurál en þeir sjá fram á að hinn nýi samningur muni skila mikilli tekjuaukningu fyrir Landsvirkjun og þá væntanlega til þjóðarbúsins. Norðurál hefur allt of lengi náð að halda meðalverði á raforku niðri en samkvæmt greiningum Péturs Sigurjónssonar, sérfræðings í orkumálum, greiðir Norðurál lægsta raforkuverðið til Landsvirkjunar. Lágt verð til Norðuráls á Grundartanga og Fjarðaáls á Reyðarfirði hefur dregið niður meðalverð á raforku til álvera hér á landi, niður í rúmlega 26 dollara á megavattsstund. Nýi samningurinn tekur því miður ekki gildi fyrr en í nóvember 2019 en þangað til gildir gamli útsölusamningurinn. Það er vert að halda því til haga að Norðurál beitti öllum meðölum til að halda til streitu útsöluverði á orkusölu til sín. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi látið kanna hve miklum tekjum þjóðarbúið hefur orðið af vegna þessarar útsölustefnu á orkuverði og hvort hann boði stefnubreytingu þar á. Það er í raun og sann dapurlegt að horfa upp á að póstnýlendustefna er enn við lýði þegar kemur að því að halda sjálfsvirðingu okkar og gæta hagsmuna komandi kynslóða. Í stað þess að selja orkuna okkar á besta mögulega verði er enn unnið að því að selja hana á útsöluverði til erlendra stórfyrirtækja. Samkvæmt fréttum frá árinu 2012 kemur fram að Landsvirkjun hyggist laða til sín gagnaver með sambærilega stefnu um lágt verð á orku. Þó er verðið sem boðið er upp á gagnvart þeim um 46 dollarar á megavattsstund. Nú lifum við á þannig tímum að fyrirtæki, þar með talin gagnaver, vilja gjarnan greiða meira fyrir græna orku og því finnst mér það sérkennilegt að hér er enn rekin stefna um útsöluorkuverð. Það er svo margt annað sem laðar til dæmis gagnaver til landsins en ódýr græn orka. Jafnhitastig er meðal annars eitthvað sem litið er til og Ísland talið eitt af bestu löndunum þegar kemur að því að hafa nánast sama hitastigið allt árið um kring miðað við lönd sem við berum okkur gjarnan saman við.

Virðulegi forseti. Ég fagna umræðu um stöðu orkumarkaða á Íslandi og eftir atvikum starfsemi Landsvirkjunar. Þetta er afskaplega brýn og mikilvæg umræða á hverjum tíma vegna þess að um er að ræða eina af meginstoðum hagkerfisins. Sumar fullyrðingar hv. þingmanns eru þannig að ég get samsinnt þeim, t.d. þeirri að Norðurál hafi, í samanburði við önnur stóriðjuver á Íslandi, á þessum síðari hluta samningsins notið hagstæðra kjara. En það er alltaf þannig með samninga sem gerðir eru langt fram í tímann að það er auðvelt að koma undir lok samningstímans og gagnrýna aftur í tímann. En á þeim tíma sem sá samningur var gerður er alveg augljóst að það stóðu ekki margir í biðröð fyrir utan Landsvirkjun eftir að kaupa orku. Það verður að skoða svona langtímasamninga með hliðsjón af því. Ég fagna því að Landsvirkjun nái hagstæðari samningum þegar horft er á langtímahagsmuni fyrirtækisins og treysti stjórn og stjórnendum mjög vel til þess að halda utan um þá hagsmuni sem ríkið hefur þarna. Þetta er ein verðmætasta eign ríkisins. Spurningarnar sem við eigum að hafa uppi varðandi Landsvirkjun eru til dæmis þessi hér: Er arðsemi af fjárfestingum Landsvirkjunar? Hér er spurt: Hversu miklum tekjum höfum við orðið af vegna lægra raforkuverðs en hefði þurft að vera? Ég held að þetta sé eiginlega ótæk spurning. Í fyrsta lagi höfðum við engan annan kaupanda sem við slepptum í staðinn fyrir þann sem við fengum. Hérna er komið ágætisdæmi um það að við eigum að bera saman þann ávinning sem við höfum haft af þessum samningi við það að hafa ekki gert neitt, hafa ekki virkjað, hafa ekki selt neina raforku, 

Forseti. Þetta er sérkennilegur málflutningur af því að margir hefðu haft áhuga á að kaupa orku hér í millitíðinni. Nú skulum við aftur koma að núgildandi samningum um raforkusölu og víkjum okkur þá að þeim samningi sem gerður var við Alcoa á Reyðarfirði. Útsöluraforkuverð er á þeim samningi og hann byggir á mjög svipuðum grunni og hinn gamli, vondi samningur við Norðurál. Vert er að minna á að samningurinn gildir til ársins 2048. Hvað ætli við töpum miklu á því að hafa gert svo vondan samning á þeim tíma og hefur hæstv. fjármálaráðherra, sem ég geri ráð fyrir að muni ekki svara þessu, látið reikna það út? Telur hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson að unnt sé að gera eitthvað varðandi þjóðhagslega ómögulegan samning við Alcoa? Telur hæstv. ráðherra einhverja möguleika á að opna þennan gjafaorkusamning áður en hálf öld taps líður?

Virðulegi forseti. Þeir eru til - mér sýnist að hv. þingmaður sé í þeirra hópi, enda, ef ég man rétt, var hún ein þeirra sem var í hópi mótmælenda við Kárahnjúka - sem hefðu síður viljað nýta orkuna í landinu  
             Það er erfitt að svara fyrir sig á einni mínútu ef menn ætla stanslaust að vera að gjamma fram í. Þegar menn koma í þennan ræðustól -  
             Hv. þingmaður er einn þeirra sem hafa verið að mótmæla virkjunarframkvæmdum í þessu landi og talar hér um langtímasamninga sem gerðir hafa verið sem einhvers konar gjafasamninga. Ég er algjörlega á öndverðri skoðun. Þegar við horfum á þann mikla ávinning sem samfélagið hefur haft af uppbyggingu raforkukerfisins, af því raforkuverði sem almenningur á Íslandi nýtur vegna þess að við höfum farið í orkuframkvæmdir og gert langtímasamninga þar sem keypt er rafmagn,  En við erum í sama liðinu þegar kemur að því að fá hámarksverð fyrir rafmagnið.

Hæstv. forseti. Í viðtali við hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra nýverið komu fram áhyggjur hennar af lækkandi fæðingartíðni á Íslandi. Það er hárrétt. Við Íslendingar höfum notið þeirrar sérstöðu meðal Evrópuþjóða að fjölga okkur með náttúrulegum hætti. Norðurlöndin hafa staðið sig einkar vel á Evrópuvísu einmitt vegna þess öfluga velferðarkerfis sem við höfum í kringum barnafjölskyldur, fæðingarorlof, gjaldlága leikskóla og barnabætur. Í fjármálaáætlun hæstv. fjármálaráðherra, sem er stefna ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum til næstu fimm ára, kemur fram að skerða eigi barnabætur þannig að þeir tekjulægstu fái hærri barnabætur en það lítur allt út fyrir að barnabætur fólks með lægri meðaltekjur fari lækkandi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé líklegt til að auka vilja fólks til að vilja ala upp börn á Íslandi þegar dregið er úr stuðningi við barnafjölskyldur með þessum hætti. Og þá vil ég einnig spyrja hæstv. félagsmálaráðherra sem hefur lýst yfir vilja til að hækka fæðingarorlofsþakið í 500 þús. kr. og boðað frumvarp sem á að vera í forgangi núna vegna komandi kosninga í október, hvenær við megum eiga von á því frumvarpi og hvort ekki standi til að hækka þakið í fæðingarorlofi í 500 þús. kr. Það eru sem sagt þessar tvær spurningar sem ég beini til hæstv. ráðherra: Er heppilegt að lækka barnabætur hjá millitekjufólki þegar dregur úr 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina. Það hefur sýnt sig og er eitthvað sem við höfum verið að fylgjast með að fæðingum hefur fækkað. Það er að mínu mati ein af afleiðingum hrunsins, þeirri kreppu sem heimilin fóru í gegnum í framhaldi af bankahruninu. Við höfum séð þegar við horfum til reynslu annarra þjóða sem hafa farið í gegnum mikla efnahagserfiðleika, að þá dregur úr fæðingum, eins og t.d. í Bandaríkjunum eftir kreppuna miklu í kringum 1930 og svo aftur í olíukrísunni í kringum 1970. Þetta er nokkuð sem hefur sýnt sig að gerist ekki bara hér heldur víða annars staðar. Það sem virðist skipta mestu máli varðandi fjölda fæðinga eru efnahagslegar aðstæður fjölskyldna þannig að ég held að ég geti þar með fært ágætisrök fyrir því að sú forgangsröðun ríkisstjórnarinnar að leggja áherslu á uppbyggingu atvinnulífsins, að tryggja að fólk fái góð og vel launuð störf, ætti einmitt að skila sér í því að fólk treysti sér aftur til þess að stofna heimili og eignast börn. Það má svo sem færa það líka yfir á það sem hv. þingmaður nefndi varðandi barnabæturnar, að fyrri ríkisstjórn lagði mikla áherslu á að hækka barnabætur en það er ekki hægt að sjá að það hafi verið beint samband þar á milli. Það er fyrst og fremst að tryggja að fólk hafi vinnu og fái góð laun sem er undirstaðan fyrir frekari ákvarðanir sem fólk tekur varðandi framtíð sína. Varðandi breytingu á fæðingarorlofskerfinu er rétt sem hv. þingmaður segir, það liggur fyrir að ég hef í hyggju að leggja fram frumvörp sem grundvallast á þeim tillögum sem komu frá nefnd á mínum vegum sem fyrrverandi hv. þm. Birkir Jón Jónsson stýrði varðandi breytingar á fæðingarorlofskerfinu, auk þess sem líka 

Hæstv. forseti. Það var nú svo tveimur til þremur árum eftir hrun að aldrei fæddust jafn mörg börn á Íslandi og einmitt á þeim árum, þannig að það er ekki eingöngu efnahagssveiflan þó að hún hafi sannarlega áhrif. En það var svo að fæðingarorlofið sætti skerðingum í hruninu. Við náðum á okkar síðasta löggjafarþingi að hækka þakið í fæðingarorlofi um 50 þús. kr. Núverandi ríkisstjórn hefur hækkað þakið um 20 þús. kr. sem er nánast ekki neitt. Fæðingarorlofsþakið hefur ekki hækkað síðan 1. janúar 2014. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur lýst því yfir að hún vilji hækka fæðingarorlofið í 500 þús. kr. á mánuði. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Styður hún það að við samþykkjum þann þátt frumvarps okkar samfylkingarfólks úr velferðarnefnd þar sem við leggjum einmitt til að þakið verði hækkað í 500 þús. kr.? Við gætum gert það með mjög lítilli vinnu og lögfesta það frá og með 1. júní 

Virðulegi forseti. Ég þakka enn á ný fyrir spurninguna frá hv. þingmanni. Það liggur fyrir að í ríkisfjármálaáætluninni er lagt til ákveðið fjármagn þar, auk þess sem ákveðnir fyrirvarar í áætluninni snúa að annars vegar fæðingarorlofinu og hins vegar breytingum á almannatryggingum. Ekki er nauðsynlegt að fara í lagabreytingar til að hækka þakið á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði, hins vegar er nauðsynlegt að hafa fé og ríkisstjórnin er að tryggja það. Hvað varðar breytingar eins og ég nefndi varðandi þær tillögur sem nefndin á mínum vegum kom með sem krefjast lagabreytinga er annars vegar lengingin á fæðingarorlofinu upp í tólf mánuði og hins vegar að verið er að bregðast við því sem við sáum við skerðinguna á fæðingarorlofskerfinu, að það voru tekjulægri feðurnir sem voru síður líklegir til að taka fæðingarorlofið. Ég vil þá aftur tengja við fyrra svar mitt, þ.e. óvissa varðandi atvinnulífið, 

Herra forseti. Ég vil eiga orðastað við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og óska honum velfarnaðar í starfi. Ég vil ræða strandveiðar. Þær hafa verið við lýði frá árinu 2009, voru settar af stað af síðustu ríkisstjórn. Þær hafa verið að eflast og festast í sessi, en það er jafnframt ýmislegt sem betur má fara. Þar á meðal tel ég að endurskoða megi skiptingu milli svæða og þann sveigjanleika sem þarf að vera, hvort ekki megi skoða að breyta yfir í fasta daga í hverjum mánuði þar sem menn geti valið sér daga og ekki sé verið að etja mönnum út í vond veður. Og þessa miklu samkeppni sem er á milli stærri og minni báta, þegar stærri bátarnir geta farið og róið en litlu bátarnir sem eru á strandveiðum eru bundnir í höfn og potturinn sem til ráðstöfunar er minnkar og minna verður til skiptanna eins og segir sig sjálft. Mig langar að vita hvort hæstv. ráðherra hafi skoðað þetta eitthvað miðað við reynsluna og skoðað möguleika á að efla þetta kerfi, sem ég held að allir sjái í dag að hafi verið mjög gott framtak að koma á og verið gott mótvægi við það niðurnjörvaða kvótakerfi sem er í dag og eflt möguleika á að byggja upp nýliðun. En betur má ef duga skal. Mig langar að heyra viðhorf ráðherra gagnvart því hvort hann hafi skoðað þetta og skoðað möguleika á föstum dögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og góðar kveðjur. Strandveiðarnar - það er rétt, sett voru lög um strandveiðar 2009. Við munum eftir umræðunni sem var þá um strandveiðarnar. Menn töldu að einn af göllunum við þær væri einmitt þetta kapp sem væri í raun innbyggt í fyrirkomulagið sem hefur verið við lýði frá 2009; að menn mundu freistast til þess að sækja þau tonn sem þeir mega sækja í vondum veðrum o.s.frv. Það er rétt hjá hv. þingmanni að kerfið hefur fest sig í sessi. Það eru allir hættir, held ég, í dag að tala um að strandveiðikerfið eigi að leggja af eða að það eigi ekki að vera við lýði. Hv. þingmaður spyr hér um skiptingu milli svæða, sveigjanleika, að velja daga og ýmislegt annað. Ég lét hafa eftir mér, og ætla að sjálfsögðu að standa við það, að farið verði í að skoða þann hluta fiskveiðistjórnarlaga er lýtur að strandveiðunum einmitt út frá því að á ákveðnum svæðum, D-svæðum, sem voru í umræðunni ekki alls fyrir löngu, þyrfti helst að vera hægt að byrja fyrr til að nýta betur þær aflaheimildir sem þar eru og kannski fá verðmætasta fiskinn. Á að leyfa mönnum að velja daga? Við skulum ekkert útiloka það en ég ætla ekki að segja hér að það sé rétta leiðin. Ég er hins vegar ekki endilega á því að auka eigi við heimildirnar í strandveiðikerfinu. Það er eitthvað sem þarf að íhuga mjög vandlega. Það má hins vegar velta því fyrir sér með strandveiðikerfið hverjir eru að veiða í því. Eru það atvinnumennirnir? Eru það hobbý-mennirnir? Var það hugsað þannig að þingmenn og lögfræðingar og eitthvað svoleiðis væru að stunda strandveiðar eða vorum við að reyna að búa til veiðar í byggðunum til þess að líf kæmi í hafnirnar, til að byggðirnar yrðu sterkari og traustari? Hver var hugsunin? Það er alveg þess virði, eftir þessa reynslu, að setjast yfir þennan hluta af fiskveiðistjórnarkerfi okkar; og svo sem kerfið í heild, það er ekki það. Mig langar þá að upplýsa þingmenn um að ég hyggst gera það.

Herra forseti. Það er gott að heyra að hæstv. ráðherra ætlar að taka þetta til endurskoðunar. Ég held að það sé alveg tímabært, miðað við þá reynslu sem komin er af kerfinu, að sníða þá vankanta af því sem vissulega hafa komið fram. Rannsóknir og skýrslur hafa sýnt að strandveiðar hafa verið að styrkja byggðafestu í þorpum og sjávarbyggðum vítt og breitt um landið. Þó að menn geti alltaf deilt um hverjir séu atvinnumenn og hverjir ekki ríkir atvinnufrelsi í landi og við viljum ekki ganga gegn stjórnarskrá í þeim efnum. Fyrst og fremst á þetta að vera fyrir þá sem hafa búsetu í sjávarbyggðunum og styrkja atvinnu á því svæði og efla möguleika á að komast inn í fiskveiðistjórnarkerfið. Ég legg mikla áherslu á að skoða þennan sveigjanleika með því að festa daga sem mætir helstu sjónarmiðum, bæði þeim að það er mismunandi veiði á svæðum eftir því á hvaða tíma sumarsins, vorsins eða haustsins það er. Þetta mundi mæta það mörgum sjónarmiðum að menn færu ekki út í öllum veðrum og gætu þá nýtt heimildina innan mánaðarins, fasta daga, hvort sem það væru tíu eða fleiri.

Virðulegi forseti. Við erum alltaf að tala um mjög takmarkaða auðlind í sjálfu sér. Í dag eru 700–800 strandveiðileyfi, ef ég man rétt, 700–800 aðilar sem mega sækja þessi 9 þús. tonn sem eru til skiptanna. Meðan við erum við með takmarkaða auðlind, það þekkjum við bara úr sjávarútveginum í heild, er erfitt að finna leið sem telst sanngjörn fyrir alla eða leið sem allir verða sáttir við. Hins vegar er mikilvægt að við horfum á þetta þannig að strandveiðikerfið geri þá það sem það átti að gera í upphafi, að styrkja byggð og styrkja þá einmitt byggðafestuna, að aflinn sé helst unninn sem næst þeim stað þar sem honum er landað þannig að meira fáist fyrir hann í byggðarlaginu, að við fáum sem mest út úr þessum afla, að gæðin séu mikil o.s.frv. Það er það sem þurfum kannski einna helst að skoða í þessu öllu saman og þá um leið að sjálfsögðu hvernig þetta nýtist um allt land þannig að byggðirnar hringinn í kringum landið fái notið góðs af þessu kerfi.

Virðulegi forseti. Ég er á sömu slóðum og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. Ég vil ræða það að fæðingum er að fækka á Íslandi. Þetta er þróun sem hefur átt sér stað alveg frá 1960 en þó í mismiklum mæli. Núna á undanförnum árum hefur fækkunin verið gríðarlega hröð. Þetta er mjög alvarleg staða sem við stöndum frammi fyrir því að aukinni öldrun þjóðarinnar fylgja margar áskoranir og efnahagslega skiptir það miklu máli að fæðingartíðni sé há. Þannig viðhöldum við til langs tíma mikilvægum hlutum eins og hagvexti og velferð. En til þess að ungt fólk, ungar fjölskyldur, eignist börn þarf það auðvitað að sjá fram á að það geti sinnt þeim og veitt þeim öryggi. Frumforsenda barnauppeldis er auðvitað ást og umhyggja en önnur mjög mikilvæg grunnforsenda sem þarf að fylgja eru ýmsar nauðsynjar sem kosta peninga, eins og matur og föt. Þá komum við að málefnum ungs fólks. Við treystum á að ungt fólk eignist þessi börn, en staðan er sú á Íslandi í dag að lífskjör ungs fólks hafa dregist aftur úr kjörum annarra á síðustu árum á sama tíma og þjóðarbúið stendur vel. Samanborið við eldri kynslóðir hefur unga fólkið ekki notið sömu kaupmáttaraukningar og þeir eldri. Ofan á þetta leggst að greiðslur í fæðingarorlofi sem fólki býðst hér á landi eru núna skammarlega lágar. Kerfið allt er svo til ónýtt og fólk getur ekki nýtt sér það. Greiðslurnar eru allt of lágar, tekjuþakið er of lágt og orlofið er of stutt. Fyrir þá sem hafa minnst á milli handanna, eins og ungt fólk hefur það sem hópur, og það að taka fæðingarorlof skerðir lífsgæði þeirra og fjölskyldu þeirra enn meira, gefur augaleið að fólk sleppir því að eignast börn ef staðan er þannig að það getur einfaldlega ekki séð fyrir þeim. Hvað finnst hæstv. félagsmálaráðherra um þessa stöðu? Af hverju er þessi þjóðfélagshópur, ungt fólk, henni og ríkisstjórninni 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að komið hefur mjög skýrt fram að fyrirhugað er að hækka þakið. Jafnframt er unnið að lagabreytingum sem snúa að því að fara í þær tillögur sem nefnd á mínum vegum kom með um að gera ákveðnar breytingar á greiðslu fæðingarorlofsins þannig að hægt sé að fá allt að því 300 þús. kr. 100% til þess að mæta tekjulægri foreldrum. Meginþorri þess fólks sem tekur fæðingarorlof er, eins og fram kom hjá hv. þingmanni, ungt fólk sem er með lægri tekjur. Síðan eru líka tillögur sem snúa að því að fara í lengingu á fæðingarorlofinu. Sveitarfélögin hafa líka verið að gefa ákveðnar meldingar um að þau hafi í hyggju að tryggja börnum leikskólapláss frá 12 mánaða aldri þó að miðað hafi verið við 18 mánuði. Þetta er allt í bígerð og það kemur einmitt skýrt fram í ríkisfjármálaáætluninni sem þegar hefur verið dreift og er komin til fjárlaganefndar. Varðandi aðra þætti sem þingmaður nefndi hér, varðandi ráðstöfunar- og atvinnutekjur ungs fólks, er það rétt að fram hefur komið að þær hafi ekki fylgt þeim hækkunum sem orðið hafa. Hins vegar lét ég skoða það sérstaklega og kynnti niðurstöður fyrir ríkisstjórn og geta hv. þingmenn fundið þær upplýsingar á bloggsíðu minni. Þar kemur fram að þrátt fyrir þetta sjáum við líka að ungt fólk segist eiga auðveldara með að ná endum saman en áður. Færri búa við skort á efnislegum gæðum en fyrir tíu árum síðan. Það virðist tengjast ákveðnum lífstíls- eða samfélagsbreytingum hjá ungu fólki. Það er lengur í námi, býr lengur heima, stofnar seinna fjölskyldu, eignast börnin seinna, þannig að við sjáum þarna mjög mikla breytingu 

Virðulegi forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra. Ég hef kynnt mér það sem hún hefur tekið saman á vefsíðu sinni og sé að hún er vel inni í málum og hefur greint stöðuna ágætlega. Ég segi henni það til hróss. En sú greining sem ég las, held ég alveg örugglega á vefsíðu hæstv. ráðherra, var frá 2014 en nú er 2016. Það kemur mér svo á óvart að hæstv. ráðherra keyri ekki málin hraðar í gegn. Það skiptir máli og hefur áhrif til langs tíma, hagvaxtaráhrif, svo ekki sé talað um neitt annað, að við höfum þessi mál í miklu betri farvegi strax. Það er ekki hægt að bíða. Hrunið varð fyrir svo mörgum árum síðan. Þessi hópur hefur beðið allt of lengi eftir því að mál hans séu löguð. Með fullri virðingu fyrir 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum enn á ný fyrir. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að vera ósammála henni, það kom einmitt mjög skýrt fram í niðurstöðum nefndarinnar að það þurfti nefndina, þótt ekki væri nema fyrir það að fram kæmi skýrt sá ágreiningur sem ég fann mjög fyrir þegar ég sjálf tók ákvörðun um að fara fyrst í hækkun á þakinu og leggja áherslu á það. Það var ekki full samstaða um það og það var ágreiningur um hvernig ætti að nálgast hlutina. Það liggja hins vegar fyrir tillögur. En það skal alveg viðurkennast hér að það var ekki fyllileg samstaða um þær tillögur þótt ég telji rétt að vinna samkvæmt þeim tillögum sem meiri hluti nefndarinnar komst að varðandi breytingar á fæðingarorlofinu. Síðan vil ég líka ítreka það sem ég held að vísu að hv. þingmaður og aðrir hafa heyrt mig tala mjög mikið um, að ég tel að húsnæðismálin séu alveg gífurlega mikilvæg fyrir þennan hóp. Við erum einmitt að fara í atkvæðagreiðslu við 2. umr. um frumvarp um almennar íbúðir sem á eftir að skipta ungar fjölskyldur mjög miklu máli þegar við horfum til langs tíma. Það er einmitt mjög nauðsynlegt að við gerum það þegar kemur að öllu því sem snýr að húsnæðismálum. Við töldum 

Herra forseti. Við Íslendingar erum rík af auðlindum en við erum ekki góð í að semja um verð fyrir nýtingu þeirra. Útgerðarfyrirtæki greiða t.d. veiðigjald sem er langt undir markaðsverði. Ég tel að opinbert útboð sé skilvirkasta leiðin til þess að skila arðinum af fiskveiðiauðlindinni til þjóðarinnar og við notum nú þegar útboð á útblástursheimildum, fjarskiptatíðnisviðum og sérleyfum í samgöngum með góðum árangri. Útboð mundi draga fram sanngjarna samkeppni milli sjávarútvegsfyrirtækja og tryggja minni fyrirtækjum aðgang að kvóta. Verðið yrði það sem fyrirtækin væru reiðubúin að greiða fyrir aflaheimildirnar og yrði um leið það veiðigjald sem rynni í ríkissjóð. Í dag geta þeir sem fá úthlutaðan kvóta stungið fullu veiðigjaldi í eigin vasa með því að selja og leigja kvóta. Sem dæmi má nefna að kvótalitlar útgerðir hafa þurft að greiða um 200 kr. fyrir kílóið af þorski í veiðigjald til stærri útgerða á meðan ríkið heimtir aðeins 13 kr. í veiðigjald. Færeyingar eru að vinna að breyttu fyrirkomulagi og í síðustu kosningum unnu færeyskir jafnaðarmenn góðan kosningasigur, einkum fyrir tillögur sínar um útboð á aflaheimildum. Sérfræðingar sem unnu m.a. að tillögum Færeyinga hafa bent á að með vel útfærðu útboði gætu stjórnvöld náð fram öllum þeim markmiðum sem þau setja sér fyrir fram, svo sem skiptingu á milli skipaflokka, landsvæða og nýliðunar. Ég vil spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hvort hann hafi kynnt sér áætlanir og framkvæmd Færeyinga á útboði á aflaheimildum og hvort hann telji það ekki réttlætismál að í ríkissjóð renni stærri hlutur arðsins af fiskveiðiauðlindinni en nú er hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Veiðigjöld eru eitthvað sem við þekkjum vel í þessum sal, þau hafa mikið verið rædd. Ég hef gjarnan litið þannig á að veiðigjöldin séu fyrst og fremst aukaskattur á ákveðna landshluta, sér í lagi landsbyggðina. Þetta er gjald sem leggst hvað þyngst á fyrirtæki sem eru úti á landi. Ég hef sagt það opinberlega að sú aðferð sem er notuð til þess að reikna út veiðigjöld í dag er of flókin, við ættum kannski að gera það með öðrum hætti. En grundvallarhugsunin hjá mér og það sem ég velti fyrir mér er af hverju við tökum út eina atvinnugrein sem notar auðlindir landsins, hvers vegna reiknum við ekki einhvers konar afnotagjald á aðrar atvinnugreinar líka sem nýta auðlindir landsins, hvort sem það er raforka eða þess vegna loftbylgjur, vatn, hvað sem er, ferðaþjónusta þess vegna? Af hverju ein auðlind tekin út, eða grein? Þá velti ég fyrir mér hver besta leiðin sé til þess ef við ætlum að setja allar atvinnugreinar undir sama hatt, sem ég held að væri skynsamlegt í sjálfu sér, það má ekki gera upp á milli atvinnugreina. Ég held að best væri að nota skattkerfið til þess. En á því eru að sjálfsögðu skiptar skoðanir. Ég hef því miður ekki náð að setja mig inn í þær hugmyndir sem Færeyingar hafa verið að vinna með. Ég heyri hins vegar að þær eru mjög umdeildar, m.a. í Færeyjum. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um að það renni of lítið í ríkissjóð af auðlindagjaldi, ekki nema við settum allar auðlindir undir sama hatt, þá er það að sjálfsögðu allt of lítið. Er hægt að fara einhverjar aðrar leiðir til að ná í einhvers konar skatt eða tekjur af auðlindunum? Eins og ég sagði áðan held ég að best væri að gera það í gegnum skattkerfið með einhverjum hætti og setja þá allar atvinnugreinar sem nýta auðlindir undir sama hatt. Mér finnst engin sanngirni í því að taka sérstakt gjald af einni atvinnugrein.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Á yfirstandandi fiskveiðiári var tillaga Hafrannsóknastofnunar um þorskveiði 21 þúsund tonni hærri en árið áður. Niðurstöður stofnmælingar eru mikilvægur þáttur árlegrar úttektar Hafrannsóknastofnunar á ástandi nytjastofna við landið og mælingarnar frá því í mars í ár benda til góðs ástands helstu botnfiskstegunda. Horfur eru á aukinni nýliðun í veiðistofnum þorsks og ýsu. Líklegt er að tillaga verði gerð í júní um aukna þorskveiði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig honum lítist á að frekar en að skipta þeim viðbótartonnum á milli núverandi kvótahafa verði viðbótin boðin út til hæstbjóðanda. Með því fengist reynsla á framkvæmd útboða af þessu tagi ásamt markaðsverði aflaheimilda og hvort tveggja er eftirsóknarvert.

Virðulegi forseti. Það er rétt og vonandi verður það þannig að við munum sjá mjög hagstæðar tölur varðandi veiðistofnana í kringum landið og allt bendir til þess í rauninni. 

Þeir eflast stofnarnir um leið og þú kemur …

Þakka þér fyrir, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Mér þykir vænt um þessi góðu orð. En að alvöru málsins. Nei, ég sé það ekki gerast að við tökum það sem verður mögulega bætt við, og við vitum ekki hvort það verður endilega bætt miklu við en ef það verður, og förum með það á uppboð. Ég hef ekki enn þá séð útfærslu eða rök fyrir því hvernig menn ætla t.d. að koma í veg fyrir að verð á aflaheimildum hækki við útboð, að t.d. þeir sem mesta eiga fjármunina geti safnað þessum aflaheimildum til sín á uppboði. Ég hefði áhyggjur af því að stærstu fyrirtækin gætu boðið hæsta verðið og þar af leiðandi haldið þeim minni sem hafa minna fé milli handanna frá því að fá aflaheimildir. Ég held því að við hljótum að úthluta á hefðbundinn hátt.

Hæstv. forseti. Ég tel mig knúna til að koma hér upp vegna síðara svars hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra við mig. Þar sagði hún … 
            

Er hv. þingmaður nokkuð að hefja hér efnislega umræðu um þetta mál sem lauk í umræðunni áðan?

Nei, ég tel bara mjög mikilvægt að koma hér á leiðréttingu þar sem ráðherra fór með rangt mál og sagði að ekki þyrfti lagabreytingu til að hækka þak í fæðingarorlofi. Það þarf svo sannarlega og þess vegna ítreka ég tilboð okkar samfylkingarfólks, að frumvarp okkar fái afgreiðslu og að barnafjölskyldur fái hækkun á þaki í fæðingarorlofi strax nú í sumar. En það þarf svo sannarlega lagabreytingu til að hækka þakið og ég vona að hæstv. ráðherra þekki betur aðra málaflokka sem undir hana heyra.

Hæstv. forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp um almennar íbúðir. Um er að ræða mikla uppbyggingu á leigumarkaði, uppbyggingu á 2.300 leiguíbúðum fyrir einstaklinga og fjölskyldur undir ákveðnum tekju- og eignamörkum. Um er að ræða eina þá mestu uppbyggingu sem orðið hefur á leigumarkaði til áratuga. Ánægjulegt er að í þeim breytingartillögum sem við greiðum nú atkvæði um er m.a. litið til byggðasjónarmiði við veitingu stofnframlaga og heimild sett inn í lögin til að veita viðbótarstofnframlag frá ríki og sveitarfélögum til svæða þar sem skortur er á leiguhúsnæði og bygging íbúða hefur verið í lágmarki og/eða sérstök vandkvæði á að fá fjármögnun á almennum markaði. Auk þess er sett inn heimild fyrir sveitarfélög og t.d. fyrirtæki á svæðum til að taka höndum saman um uppbyggingu á leiguhúsnæði. Allt eru þetta mikilvæg og stór skref. Öll hv. velferðarnefnd stendur saman að öllum þeim breytingartillögum sem hér um ræðir og nefndaráliti. Ég hvet hv. þingmenn til að samþykkja allar breytingartillögur sem hér um ræðir.

Herra forseti. Ég tek undir með framsögumanni, að baki afgreiðslu þessa máls til 2. umr. liggur gríðarlega mikil vinna velferðarnefndar. Það ánægjulega er að það tókst að leiða fram breiða samstöðu, þverpólitíska sátt, um mjög gagngerar breytingar á frumvarpinu sem að okkar mati eru allar til bóta. Í breytingartillöguskjali sem er á fjórðu blaðsíðu má sjá þetta. Það sem að mínu mati skiptir mestu máli er að nefndin geri breytingar sem eiga að auka líkurnar á því að meginmarkmið frumvarpsins náist um að lækka greiðslubyrði tekjulægri leigjenda, námsmanna og öryrkja, niður í fjórðung til fimmtung af tekjum. Við gerum sömuleiðis breytingar sem eiga að auka líkurnar á því að þetta kerfi verði sjálfbært til frambúðar litið og munar þar mestu um að nú eiga stofnframlög ríkisins að endurgreiðast beint í Húsnæðismálasjóð í stað þess að ganga til ríkisins. Þetta ásamt mörgum fleiri mikilvægum breytingum gerir að verkum að maður bindur vonir við að hér sé verið að leggja af stað í leiðangur sem verði tekjulægra fólki til góðs í sambandi við viðráðanlegan húsnæðiskostnað.

Hæstv. forseti. Það er sannarlega ánægjulegt að við séum hér í atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. um þetta mikilvæga mál. Verði þetta frumvarp að lögum mun það búa til öflugt leigukerfi fyrir fólk í tveimur lægstu tekjufimmtungunum og stuðla að auknu húsnæðisöryggi landsmanna. Ekki veitir af. Það er smánarblettur á íslensku samfélagi að allt of margt fólk á ekki raunverulegt heimili heldur býr í herbergjum eða ótryggu leiguhúsnæði. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir frábæra vinnu að þessu máli og velferðarnefnd fyrir einkar skemmtilega og góða vinnu að því. Ég er, eins og aðrir í nefndinni, ekki sátt við allt, t.d. hefði ég viljað halda núverandi nafni, sem sagt samkvæmt frumvarpinu, en ég og við í Samfylkingunni höfum ákveðið í ljósi þeirrar góðu samstöðu sem við náðum að styðja allar breytingartillögur nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að lýsa ánægju minni með að málið skuli vera komið á þetta stig og við séum að ljúka því með atkvæðagreiðslu hér í dag. Þetta er búin að vera mikil vinna. Það kom fram á fundum nefndarinnar að skrifstofustjóri velferðarráðuneytisins sagði að aldrei hefði verið haft jafn mikið samráð um nokkurt mál og þetta. Menn voru svolítið að ýta á eftir málinu en ég held að tíminn sem hefur farið í þetta hafi gert að verkum að það er komið á þennan stað, að það eru allir sammála, sem er gríðarlega ánægjulegt. Ég held að við ættum að nýta það til framtíðar litið að hægt er að ná mikilli og víðtækri samstöðu á þingi og í nefndum um svona mikilvæg mál. Þetta er stórt mál og ég vona svo sannarlega að það muni leiða til þess sem því er ætlað að gera, að skapa leigumarkað þar sem fólk borgar 20–25% af ráðstöfunartekjum sínum. Það yrði stórsigur ef við næðum því. En við í Bjartri framtíð styðjum frumvarpið.

Virðulegur forseti. Við göngum hér til atkvæða eftir 2. umr. um frumvarp til laga um almennar íbúðir. Frumvarpinu fylgja töluverðar breytingar, en eins og hér hefur komið fram þá er meginmarkmið frumvarpsins að tryggja öruggt leiguhúsnæði fyrir þá sem eru í tekjulægstu hópunum. Þetta frumvarp er hluti af forsendum kjarasamninga. Þess vegna, virðulegur forseti, hefur velferðarnefnd öll staðið saman að þeim breytingum sem hér eru lagðar til og ég vil taka undir þakkir til samnefndarmanna í velferðarnefnd. Það þurftu allir að gefa eftir af sínu. En málamiðlun sýnir að hægt er að vinna saman, komast að niðurstöðu sem í þessu tilviki, virðulegur forseti, verður vonandi í náinni framtíð til hagsbóta fyrir þá sem þetta frumvarp á að vinna fyrir. Við sjálfstæðismenn munum standa að þeim breytingartillögum sem hér eru lagðar fram.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka framsögumanni málsins, Elsu Láru Arnardóttur, kærlega fyrir alla hennar vinnu, ekki bara hér í þinginu heldur sem fulltrúi í verkefnisstjórn varðandi framtíðarskipan húsnæðismála, sömuleiðis formanni nefndarinnar sem átti líka sæti þar og hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni sem kom með tillögurnar um að breyta stuðningi við félagslegt húsnæðiskerfi með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég vil líka þakka nefndinni í heild sinni fyrir gífurlega mikla vinnu. Þar er einkar gott að sjá að það er samstaða um þær breytingar sem hér er verið að gera. Þegar kemur að húsnæðismálum þurfum við nefnilega að huga að öllum heimilum, ekki bara sumum, og hafa í huga að heimilin eru jafn fjölbreytt og þau eru mörg. Þess vegna þurfum við að vera með fjölbreyttar lausnir á húsnæðismarkaði; séreign, búseturétt, það er þegar búið að samþykkja frumvarp um húsnæðissamvinnufélög, og virkan leigumarkað, og það er það sem við erum að gera hér.

Virðulegi forseti. Stundum er mjög til sóma hvernig Alþingi vinnur. Það gerist af og til, verður að segjast. Þetta er slíkt tilfelli. Mér finnst við hæfi að nefna það að sjálfur mun ég sitja hjá við allar atkvæðagreiðslur í málinu, m.a. vegna þess að ég á 30% hlut í fasteign sem er að hluta til í útleigu, og til að taka af allan vafa um nokkurs konar hagsmunaárekstra mun ég sitja hjá við allar atkvæðagreiðslur í málinu.

Herra forseti. Það eru tvær mikilvægar breytingar í 1. gr., markmiðsgrein frumvarpsins, sem er ástæða til að vekja athygli á. Annars vegar er notað annað orðalag þegar kemur að afmörkun hópsins. Í staðinn fyrir klisjuna efnaminna fólk sem átti að vera í lögunum á nokkrum stöðum er einfaldlega vísað til þeirra tekju- og eignamarka sem skilgreind eru í frumvarpinu sjálfu. Eins og hér hefur komið fram eru það þá tveir tekjulægstu fimmtungarnir sem eiga aðgang að kerfinu. Hin síðari, og ekki síður mikilvæga, breyting er að taka sjálfa markmiðssetninguna, um að leigukostnaðurinn verði að jafnaði ekki yfir fjórðungi tekna, inn í markmiðsgrein laganna. Þetta var svona fljótandi viðmiðun eða markmið sem var lagt til grundvallar í reikningslegum forsendum en var hvergi inni í lögunum sjálfum. Þannig að hér er lagt til að þetta meginmarkmið kerfisins verði lögbundið. Þá hljóta menn í framhaldinu að horfa til þess að þau markmið náist og eftir atvikum grípa til ráðstafana ef með þarf, til þess að þetta markmið laganna verði uppfyllt ekki síður en önnur.

Herra forseti. Hér er ein af lykilgreinum frumvarpsins er skilgreinir stofnframlög og tekju- og eignamörk. Í breytingartillögum velferðarnefndar er lögð til dálítið önnur nálgun varðandi þá aðila sem geta starfað innan kerfisins. Það eru að sjálfsögðu í fyrsta lagi húsnæðissjálfseignarstofnanir, sem við leggjum til að kallist svo í staðinn fyrir almenn íbúðafélög, en það eru sömuleiðis sveitarfélög og lögaðilar sem eru alfarið í eigu sveitarfélaga og jafnvel í þriðja lagi lögaðilar sem eru starfandi við gildistöku laga þessara og uppfylltu áður skilyrði fyrir að fá lán frá Íbúðalánasjóði samkvæmt 37. gr. laga um húsnæðismál. Með öðrum orðum auka breytingartillögur velferðarnefndar svigrúm sveitarfélaga til þess að velja sér það félagsform fyrir úrlausn sinna húsnæðismála sem þau svo kjósa og telja sér hagstæðast. Ég tel þetta mjög mikilvæga breytingu auk þess sem hún tryggir jafnræði milli þeirra sveitarfélaga sem í dag eiga þegar húsnæðisfélög í hlutafélagsformi og fá að starfrækja þau áfram og hinna sem ella hefðu ekki átt þess kost nema opna sig fyrir það með þeim hætti sem hér er gert. Þess vegna mæli ég sérstaklega með þessari breytingu.

Herra forseti. Hér koma tvær mjög mikilvægar breytingartillögur við 13. gr. sem ástæða er til að vekja athygli á. Annars vegar að heimilt er að hækka stofnframlag ríkisins um allt að 4 prósentustig þegar í hlut á íbúðarhúsnæði á vegum sveitarfélaga sem þau eru að byggja eða afla sér fyrir sinn skjólstæðingahóp og vegna íbúðarhúsnæðis sem ætlað er námsmönnum eða öryrkjum. Þessi 4 prósentustiga viðbót er óafturkræf, er styrkur. Sömuleiðis verður heimilt að veita allt að 6 prósentustiga viðbótarframlag frá ríkinu vegna íbúða á svæðum þar sem skortur er á leiguhúsnæði og bygging íbúða hefur verið í lágmarki eða sérstök vandkvæði eru á því að fá fjármögnun. Hér er verið að hugsa um þau svæði á landsbyggðinni sem erfiðast eiga uppdráttar í þessum efnum. Með þessu er jafnræði aukið og líkurnar á því að markmiðið um 20–25% af tekjum í leigu nái fram að ganga. Einkum á það við um fyrra ákvæðið þar sem ljóst er að 4 prósentustiga viðbótarframlag 

Herra forseti. Ég ætla nú ekkert að biðjast afsökunar á því að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa mikilvæga máls í nokkrum atkvæðaskýringum. Hér eru mikilvægastar að mínu mati breytingartillögurnar við 19. gr., þar sem er í raun og veru gjörbreytt grundvelli ákvarðana á leigu. Í stað þess að leiga skuli gerð upp þannig að hún standi undir hverjum einstökum byggingaráfanga fyrir sig hjá húsnæðissjálfseignarstofnun eða öðrum aðila þá fá þeir sem eiga og reka húsnæði stóraukið sjálfræði til þess að ákveða leiguna, þó þannig að sjálfsögðu innan þeirra marka að rekstur félaganna sé sjálfbær og þau geti staðið við allar sínar skuldbindingar. Þetta er mikilvæg breyting vegna þess að hún auðveldar starfandi aðilum að bæta inn í sitt íbúðasafn húsnæði eftir þessu kerfi. Hún leggur grunn að því að menn geti frekar náð fram markmiðum um félagslega blöndun og hún gerir aðilum eins og Félagsbústöðum, Félagsstofnun stúdenta, Brynju – hússjóði Öryrkjabandalagsins og öðrum slíkum kleift að ákvarða 

Herra forseti. Hér eru til afgreiðslu ákvæðin um Húsnæðismálasjóð og þar voru sömuleiðis lagðar til mikilvægar grundvallarbreytingar á málinu af hálfu velferðarnefndar. Ber þar fyrst að nefna að endurgreidd stofnframlög ríkisins renni beint í og byggi upp Húsnæðismálasjóð. Það flýtir því um áratugi að sjóðurinn verði til og eflist og verði sjálfbær og geti smátt og smátt tekið við sem bakhjarl þessa kerfis. Einnig er dregið úr þeim hluta leiguhagnaðar sem eftir kann að standa í félögunum þegar þeir hafa afskrifað sitt húsnæði. Frumvarpið gerði ráð fyrir að 2/3 hlutar slíkra leigutekna rynnu í Húsnæðismálasjóð, en hér er lagt til að það verði 40%. Það þýðir á hina hliðina að félögin sjálf eflast að sama skapi ívið meira og hraðar en ella væri. Fyrir Húsnæðismálasjóði er vel séð með endurgreiddu stofnframlögunum þannig að ég tel að hér sé fundið gott jafnvægi milli beggja aðila, þ.e. Húsnæðismálasjóðs og rekstraraðila íbúðanna, að báðir aðilar  Og lýkur með þessari atkvæðaskýringu ferðum mínum í ræðustólinn, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég vildi fá að koma hér sérstaklega upp varðandi Húsnæðismálasjóðinn vegna þess að sá hluti er sérstaklega mikilvægur fyrir uppbyggingu þessa nýja kerfis. Markmið okkar með honum er að kerfið verði sjálfbært til lengri tíma litið þannig að það geti í raun haldið áfram að framleiða íbúðir fyrir þau heimili sem þurfa á því að halda á grundvelli þeirra framlaga sem koma nú í upphafi frá ríki og sveitarfélögum. Ég vil líka fá að taka það sérstaklega fram að þetta er hugmynd sem tók smátíma fyrir mann að melta þegar hún kom fyrst fram frá Alþýðusambandi Íslands; þar var verið að horfa til fyrirmynda í Danmörku þar sem kerfið hefur einmitt virkað áratugum saman og gefið góða raun þegar kemur að því að það viðhaldi sér og haldi áfram að styðja við þær fjölskyldur sem þurfa á því að halda. Þetta frumvarp endurspeglar mikla samvinnu með verkalýðshreyfingunni, með aðilum vinnumarkaðarins og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Ég vona svo sannarlega að það muni lifa okkur.

Virðulegi forseti. Við göngum hér til atkvæða um lokafjárlög fyrir 2014. Því ber að fagna að allir nefndarmenn í fjárlaganefnd skrifuðu undir nefndarálitið og því alger sátt um málið, en hér hefur verið farið yfir það í dag hvað það er mikilvægt að þingmenn starfi í sátt og samlyndi. Því ber að fagna og þakka ég minni hlutanum í fjárlaganefnd kærlega fyrir vel unnin störf í þessu máli sem og öðrum málum sem í fjárlaganefnd koma.

Herra forseti. Ég hafði fyrirvara við stuðning minn við þetta mál en tókst ekki að gera grein fyrir honum við umræðu málsins. Í þeim samningi sem við erum hér að ganga frá er fallist á fyrir Íslands hönd að kvóti Færeyinga í þorski verði aukinn um helming. Nú vil ég Færeyingum ekkert nema gott. Hins vegar er það svo að við höfum átt í erfiðri deilu við þá um makríl og ríkisstjórnin fór mjög hörðum orðum um það úr þessum stóli. Við erum sömuleiðis í uppnámi gagnvart þeim með mál sem tengjast kolmunna og síld. Við þær aðstæður finnst mér það vera undarleg samningatækni að verðlauna Færeyinga með því að stórauka kvóta þeirra í þorski. Ég gekk eftir því við umræður málsins í utanríkismálanefnd hvað lægi þar á bak við. Það komu engar skýringar. Það breytir því ekki að ég ætla að styðja þetta mál. En mér finnst sem samningatækni íslensku ríkisstjórnarinnar í þessu máli sé ekki til fyrirmyndar.

Hæstv. forseti. Þetta er hálfgerð sneypuför. Ég verð að koma hingað og biðja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra afsökunar. Ég sagði að hún hefði rangt fyrir sér, að það þyrfti lagabreytingu til að breyta þakinu í fæðingarorlofslögunum, en það er þannig að ef á að hækka þakið dugir reglugerð. Mér til málsbóta vil ég segja að ég hef tvisvar staðið að hækkun fæðingarorlofsþaksins og í bæði skiptin var það gert með lagabreytingu. En ég bið hæstv. ráðherra innilegrar afsökunar á að hafa sakað hana um rangfærslur.

Virðulegur forseti. Aðeins vegna næsta dagskrármáls, virðulegur forseti. Ég átti þess hálfpartinn von að á dagskrá sama fundar yrði tollasamningur sá sem snertir mjög landbúnaðinn eins og búvörusamningurinn. Ég vildi bara kanna hjá hæstv. forseta hvort ekki sé þá alveg ljóst að hann verði á dagskrá á morgun eða einhvern allra næstu daga þannig að bæði þau mikilvægu mál sem varða landbúnaðinn svo mikið séu til umfjöllunar á sama tíma.

Forseti getur upplýst að hann gerir ráð fyrir að þingmálinu með tollasamningnum verði dreift hér á Alþingi á allra næstu dögum og stefnir að því að málið verði tekið til umræðu í byrjun næstu viku. Eins og hv. þingmenn vita eru nefndadagar á fimmtudag og föstudag en strax í upphafi næstu viku er það ætlun forseta að þessi mál verði á dagskrá.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á búvörulögum, búnaðarlögum og tollalögum, sem er þskj. 1108, 680. mál. Með frumvarpi þessu sem samið er í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu er fjallað um þær breytingar sem nauðsynlegt er að gera á búvörulögum, búnaðarlögum og tollalögum í samræmi við búvörusamninga og búnaðarlagasamning sem undirritaðir voru 19. febrúar sl. Samningarnir eru gerðir á grundvelli búvörulaga, þ.e. samningur um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða, starfsskilyrði nautgriparæktar og starfsskilyrði sauðfjárræktar. Búnaðarlagasamningur er gerður á grundvelli búnaðarlaga en það er svokallaður rammasamningur um almenn starfsskilyrði landbúnaðarins. Samningarnir voru undirritaðir fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands af þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra með fyrirvara um nauðsynlegar lagaheimildir Alþingis. Tilefni frumvarpsins er að lögfesta þær breytingar sem samningarnir gera ráð fyrir og nauðsynlegt er að gera svo samningarnir geti tekið gildi 1. janúar 2017. Þá voru samningar um starfsskilyrði nautgriparæktar og sauðfjárræktar undirritaðir af hálfu Bændasamtaka Íslands með fyrirvara um samþykki bænda. Niðurstöður atkvæðagreiðslu bænda voru kynntar 29. mars sl. þar sem samningarnir voru samþykktir. Hér er að mörgu leyti um að ræða tímamótasamninga, ekki bara fyrir bændur heldur einnig neytendur, fólkið í landinu. Með samningunum er verið að auka byggðafestu í landinu og auðvelda nýliðun. Helstu markmið samninganna eru eftirfarandi: Stuðla að aukinni framleiðslu búvara, bæta samkeppnishæfni landbúnaðarins og afkomu bænda, stuðla að fjölbreyttu framboði heilnæmra gæðaafurða á sanngjörnu verði til neytenda, efla landbúnað sem atvinnugrein í dreifðum byggðum, standa vörð um fæðu- og matvælaöryggi þjóðarinnar og stuðla að sjálfbærri landnýtingu. Til að stuðla að þessum markmiðum þurfti að breyta núverandi kerfi, sérstaklega að auðvelda nýliðun og gera stuðningsformin almennari og minna háð einstökum búgreinum til að opna möguleika á nýtingu nýrra tækifæra. Í ljósi þeirra markmiða sem að framan er lýst var lögð áhersla á það við samningsgerðina fyrir bæði sauðfjár- og nautgripaframleiðslu að hverfa frá stuðningsformi sem gerist hjá bændum þannig að nýir aðilar þurfi alltaf að kaupa rétt til stuðnings og reyndar einnig til markaðsaðgangs hvað mjólkina varðar. Núverandi kerfi felur það í sér að sífellt lægra hlutfall opinbers stuðnings nýtist starfandi bændum eftir því sem fleiri kaupa sig inn í greinarnar. Fyrirkomulagið hefur því aukið kostnað við framleiðsluna og torveldað nýliðun. Undið verður ofan af greiðslumarkskerfinu í áföngum og stuðningsformi breytt. Enn fremur eru tekin skref til að breikka stuðninginn þannig að hann sé ekki eins fast bundinn við sauðfjár- og mjólkurframleiðslu og nú er. Slíkt eykur athafnafrelsi og sveigjanleika bænda. Þannig er gert ráð fyrir að auka þá fjármuni sem renna til jarðræktar með tilfærslu úr mjólkur- og sauðfjársamningum. Virðulegi forseti. Ávinningur þjóðarinnar af samningunum er fyrst og fremst að tryggja okkur fjölbreytt vöruúrval, á heilnæmum afurðum á sanngjörnu verði. Með því að greiða þetta niður og lækka framleiðslukostnaðinn er um leið verið að lækka matarverð til neytenda. Staða mála vegna sýklalyfjaónæmis á Íslandi er talin góð og betri en í nágrannalöndum okkar. Þessi staða er m.a. til komin vegna þess að blöndun sýklalyfja í fóður dýra í vaxtaraukandi skyni hefur aldrei verið leyfð hér á landi og bæði dýralæknar og læknar hafa í auknum mæli tamið sér ábyrga notkun sýklalyfja. Þá er lögð áhersla á menningarleg mál sem skiptir okkur öll máli, eins og varðveisla geitastofns Íslands, afurðir eins og ullina og lífræna framleiðslu auk þess sem skógrækt er styrkt. Byggðaáhrif samninganna eru að beina stuðningi í auknum mæli til bænda og byggðarlaga, m.a. með hækkun greiðslna í svæðisbundinn stuðning, sérstakar gripagreiðslur og svokallaðan býlisstuðning. Þá felast einnig ný tækifæri í framleiðslu á nautakjöti, t.d. í þeim byggðum sem áður hafa verið nær eingöngu sauðfjárræktarsvæði. Einnig er tekinn upp fjárfestingarstuðningur sem er nýmæli í samningunum, en hann er til þess fallinn að auðvelda nýjar fjárfestingar og nýliðun. Í rammasamningi fylgdi bókun um byggðamál um að treysta innviði og búsetu í sveitum landsins. Í því felst m.a. að finna skilgreindar leiðir sem stuðla að aukinni sjálfbærni sveitanna, eflingu framleiðslu og úrvinnslu matvæla ekki síst svo meiri virðisauki verði til í byggðunum. Sérstaklega verði skoðuð uppbygging innviða, svo sem samgangna, fjarskipta og raforku, einnig möguleika sveitanna og framlag þeirra til þátttöku í aðgerðum vegna loftslagsmála. Þá verði litið til úrræða til að treysta fjárhag bænda og greiða enn frekar fyrir ættliðaskiptum á bújörðum. Ég hef þegar óskað eftir tilnefningum í starfshóp til að fjalla um þessi mál. Virðulegi forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem samið er um alla búvörusamninga og búnaðarlagasamning í einu. Tilgangur þess var m.a. að samræma tiltekin atriði samninganna og einnig að samræma gildistíma þeirra en samningarnir eru gerðir til tíu ára og taka gildi 1. janúar 2017 verði frumvarpið að lögum. Á samningstímabilinu er gert ráð fyrir endurskoðun samninganna tvisvar, árin 2019 og 2023, þar sem lagt verður mat á það hvort markmið og þær breytingar sem lagðar eru til í samningunum hafa gengið eftir. Þá er í öllum samningunum að finna tiltekin skilyrði til greiðslu fyrir framleiðendur sem fá framlög úr samningunum. Í fyrsta skipti er einnig kveðið á um rétt hjóna og sambýlisfólks sem standa saman að búrekstri að óska eftir því að greiðslur samkvæmt samningunum verði skipt jafnt á milli aðila en kerfislægar hindranir í ákvæðum búvörulaga hafa komið í veg fyrir að unnt væri að skipta greiðslum með þessum hætti. Einnig er sett þak á stuðning sem einstakur framleiðandi getur fengið. Tel ég þetta jákvætt skref, m.a. í jafnréttismálum á Íslandi. Í samningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða er ekki gert ráð fyrir viðamiklum breytingum. Áfram munu framleiðendur papriku, gúrku og tómata fá beingreiðslur vegna framleiðslu sinnar. Í samningnum er kveðið á um hlutdeild ríkisins í kostnaði við dreifingu og flutning raforku, en sérstakir samningar hafa gilt um það sem ekki hafa verið hluti af búvörusamningi. Þá er mælt sérstaklega fyrir um hámarksstuðning við hvern framleiðanda vegna beingreiðslna og niðurgreiðslur á flutnings- og dreifingarkostnaði raforku. Stefnt er að viðamiklum breytingum í samningi um starfsskilyrði nautgriparæktar. Vægi greiðslna út á innvegna mjólk auk gripagreiðslna er aukið, en á móti mun vægi greiðslna út á greiðslumark verða þrepað niður. Viðskipti með greiðslumark verða einnig takmörkuð en með löngum aðlögunartíma fyrir framleiðendur. Við endurskoðun árið 2019 skal taka afstöðu til þess hvort kvótakerfi í mjólkurframleiðslu verði afnumið frá og með 1. janúar 2021. Þá er mælt fyrir um nokkur ný verkefni í samningnum, stuðning við framleiðslu nautakjöts og fjárfestingarstuðning. Einnig er í samningnum gert ráð fyrir breytingum á verðlagningu mjólkur og mjólkurafurða og opinber verðlagning í núverandi mynd felld brott. Þá er mælt fyrir um það í samningnum að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra beiti sér fyrir breytingum á tollalögum og magntollar færðir upp til verðlags á tilteknum mjólkurvörum. Áherslur í samningi um starfsskilyrði sauðfjárræktar eru nokkuð breyttar frá fyrri samningi. Í samningnum er vægi gæðastýringar aukið og greiðslur út á greiðslumark þrepaðar niður á móti. Teknar verða upp gripagreiðslur í sauðfjárrækt á árinu 2020 og býlisstuðningur á árinu 2018. Býlisstuðningnum er einkum ætlað að styðja við fjölskyldubú. Áfram verða veitt framlög til ullarnýtingar og svæðisbundins stuðnings, en hann verður nánar útfærður í samvinnu við Byggðastofnun. Þá er mælt fyrir um fjárfestingarstuðning vegna nýframkvæmda og breytinga á byggingum og átaksverkefni um aukið virði sauðfjárafurða. Nokkrar áherslubreytingar eru í rammasamningi um almenn starfsskilyrði landbúnaðarins sé miðað við núgildandi búnaðarlagasamning. Áfram verða veitt framlög til leiðbeiningarþjónustu og kynbótaverkefna. Þá er lögð aukin áhersla á jarðræktarstyrki og tekinn upp nýr stuðningur með svokölluðum landgreiðslum sem greiddar eru út á allt ræktað land sem uppskorið er til fóðuröflunar. Þá er rík áhersla lögð á nýliðun samkvæmt samningnum. Aukin framlög eru veitt til aðlögunar að lífrænni framleiðslu og tekinn verður upp stuðningur við mat á gróðurauðlindum, geitfjárrækt, fjárfestingarstuðningi í svínarækt og stuðning við framleiðslu skógarafurða. Áfram verða veitt framlög til þróunar tiltekinna búgreina ásamt framlögum til erfðanefndar landbúnaðarins og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Þar sem ákvæði núgildandi búvörulaga gera ráð fyrir að búvörusamningar renni sitt skeið í árslok 2016 er nauðsynlegt að gera þær lagabreytingar sem frumvarp þetta mælir fyrir um. Virðulegi forseti. Frumvarpið skiptist í þrjá kafla. Í I. kafla þess er fjallað um breytingar ákvæða búvörulaga. Verulegar breytingar eru gerðar á verðlagningu búvara og er í frumvarpinu lagt til að verðlagsnefnd í núverandi mynd verði lögð niður. Í stað hennar verður skipuð svokölluð verðlagningarnefnd mjólkurvara sem mun hafa það hlutverk að setja afurðastöðvum mjólkur í markaðsráðandi stöðu tekjumörk og staðfesta verðskrá afurðastöðva. Á meðan greiðslumark mjólkur er enn við lýði mun nefndin einnig ákveða verð til framleiðenda fyrir mjólk sem framleidd er innan greiðslumarks. Þá eru einnig lagðar til breytingar á IX. og X. kafla laganna vegna kerfisbreytinga sem ákvæði samninga um starfsskilyrði sauðfjárræktar og nautgriparæktar gera ráð fyrir. Þá eru í kaflanum lagðar til breytingar sem miða að því að skýra hlutverk framkvæmdanefndar búvörusamninga. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um helstu breytingar á ákvæðum búnaðarlaga vegna rammasamnings um almenn starfsskilyrði landbúnaðarins sem fjallar um stuðning þvert á allar búgreinar. Í frumvarpinu eru gerðar breytingar á áherslum í markmiðum 2. gr. laganna. Þá er einnig mælt sérstaklega fyrir um þann stuðning sem samningurinn gerir ráð fyrir, m.a. kveðið á um landgreiðslur, þróunarframlög búgreina og átaksverkefni einstakra búgreina. Í III. kafla frumvarpsins er að finna breytingar á 12. gr. tollalaga sem fjalla um tollkvóta sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra úthlutar og breytingar á magntollum tiltekinna mjólkurafurða. Verði frumvarp þetta að lögum verða bændum sköpuð starfsskilyrði til lengri tíma en verið hefur sem tryggir ákveðinn fyrirsjáanleika fyrir landbúnaðinn. Einnig mun við endurskoðun samninganna verða unnt að grípa til ráðstafana ef ljóst er að markmið samninganna nái ekki fram að ganga. Þá munu þær breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir leiða til fjölbreyttari landbúnaðar og aukins framboðs á íslenskum gæðaafurðum. Þá mun frumvarpið, verði það að lögum, hafa nokkur áhrif á starfsemi Matvælastofnunar sem heldur utan um greiðslur til bænda þar sem mælt er fyrir um ný framlög í samningunum sem munu leiða til aukinna verkefna fyrir stofnunina í uppfærslu kerfa og aukins utanumhalds með greiðslum til framleiðenda. Virðulegi forseti. Þær raddir heyrast gjarnan að ekki þurfi að styðja við íslenskan landbúnað, hann verji sig sjálfur. Í því sambandi er rétt að muna að vegna legu Íslands á norðurhveli jarðar eru framleiðsluskilyrði erfiðari en í nágrannalöndum okkar viljum við vera sjálfbær í okkar matvælaframleiðslu og styðja við þá heilnæmu framleiðslu matvæla sem hér er. OECD gefur út lista yfir framleiðslustuðning, svokallaðan Producer Support Estimate, en það er mælieining yfir heildarstuðning við landbúnaðinn, bæði beinan stuðning og svo markaðsstuðning sem felst í tollum á innflutningi. Árið 2014 var þessi stuðningur mældur hjá Íslandi 48% en löndin sem voru fyrir ofan okkur voru Noregur, Sviss, Kórea og Japan. Af þessu sést að stuðningur líkt þenkjandi ríkja er algengur og einkum á þeim svæðum þar sem framleiðsluskilyrði landbúnaðar eru erfið. Þá er vert að minnast þess að Finnar hafa tímabundna heimild frá Evrópusambandinu sem endurnýja þarf reglulega til að styrkja sinn landbúnað umfram það sem sambandið annars leyfir. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og ástæðum fyrir framlagningu þess og legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegur forseti. Ég vildi inna hæstv. ráðherra eftir því hvort honum þætti ekki slæmt að ekki skuli með afdráttarlausum hætti undið ofan af kvótakerfinu. Skekkjan í samkeppnisstöðu landbúnaðar á Íslandi felst einkum í tvennu, kostnaði við kvótakaup og kostnaði við vexti. Ef hann á að verða sjálfbær og þurfa minni niðurgreiðslur þá verður þetta að taka enda. Virðulegur forseti. Ég hlýt líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji eðlilegt að ríkisstjórn sem nýtur liðlega þriðjungsstuðnings meðal þjóðarinnar skuli á síðustu dögum kjörtímabils síns ljúka samningum lengra fram í tímann en nokkru sinni fyrr, þ.e. til tíu ára, um jafn gríðarlegar fjárhæðir og mikilvægar stefnumarkandi ákvarðanir og hér um ræðir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held að sú leið sem farin er í þessum samningum varðandi kvótakerfið sem hv. þingmaður kom inn á sé mjög skynsamleg. Það er alveg ljóst að markmiðið er að kerfið falli niður. Það er inni í því ákveðin aðlögun eða það er gert á ákveðnum tíma. Til að svara því og einnig seinni spurningu þingmannsins þá er rétt að minna á að í samningunum eru tvær endurskoðanir, þ.e. 2019 og 2023. Úr því að þingmaður gerði það að umtalsefni að ríkisstjórnin væri eitthvað á undarlegum stað með að leggja þetta mál fyrir og ætli að klára það, þá tel ég það alls ekki vera vegna þess að þessar endurskoðanir eru einmitt í samningnum. Við sjáum svo að sjálfsögðu hverju fram vindur. Það eru líka ákveðnar girðingar. Takist ekki að uppfylla þau skilyrði sem gert er ráð fyrir í samningunum fyrir endurskoðunina 2019 er alveg ljóst og kemur fram að þá þarf að setjast yfir ástæður þess og bregðast við því með einhverjum hætti.

Virðulegur forseti. Það er ljóst að við hæstv. ráðherra erum nokkuð ósammála um samninginn. Þetta er glatað tækifæri til endurbóta og framfara í íslenskum landbúnaði sem á gríðarleg sóknarfæri. Hér er um að ræða mikla fjármuni til grundvallarkerfisbreytinga sem ekki eru nýttar heldur heyktust menn á að brjótast út úr kvótakerfinu í þessari samningalotu. Ég vil spyrja ráðherrann um það hversu bindandi samningurinn er, því að þegar ég innti eftir því hér fyrr á kjörtímabilinu var sagt að hann yrði bindandi við samþykkt fjárlaga í framhaldi af samþykkt þessa frumvarps fyrir árið 2017. Þá spyr ég hvort það sé fyrirvari í samningnum um fjárlög og hvort hann hafi þá í raun og veru ekki að fullu tekið gildi fyrr en nýr meiri hluti er kominn að á Alþingi og samþykkir ný fjárlög fyrir árið 2017, þar sem yfirlýst er að ríkisstjórnin sem nú situr hyggst ekki leggja fram og afgreiða fjárlög fyrir það ár.

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega alveg ljóst að þegar menn gera samninga þá er verið að skuldbinda sig með ákveðnum hætti. Það er líka alveg ljóst að hver ríkisstjórn hlýtur að geta ákveðið það í fjárlögum með einhverjum öðrum hætti hvort hún vill leggjast í að óska eftir breytingum á samningnum eða eitthvað þess háttar. Mér fyndist hins vegar svolítið sérkennilegt að gera það, alla vega án einhvers konar aðlögunar eða umræðu. Síðan má ekki gleyma því að í samningunum er gert ráð fyrir tveimur endurskoðunum, eins og ég sagði áðan, 2019 og 2023, og það gefur að sjálfsögðu ríkisvaldinu á þeim tíma tækifæri til að setjast yfir samningana. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að okkur greinir greinilega mjög á um þessa samninga og í rauninni held ég að það hljóti að vera þannig varðandi atvinnugreinina í heild þar sem í þessum samningi er verið að gera líklega mestu breytingar sem gerðar hafa verið í áratugi, einmitt grundvallarkerfisbreytingar eins og ég held að hv. þingmaður hafi orðað það í sinni ræðu. Mér þykir leitt að hv. þingmaður telji þetta ekki nægar breytingar, 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra flutti hér þau rök, sem heyrst hafa frá mörgum aðstandendum málsins, að nauðsynlegt sé að fara í þessa kerfisbreytingu til að losna við það verðgildi sem framleiðsluréttur innan samningsins hafi tekið á sig og torveldi nýliðun og fari í vaxtagreiðslur til banka o.s.frv. Það er að sjálfsögðu rétt að það er vandamál. Sérstaklega hefur það verið það í tilviki mjólkurkvótans. Miklu veigaminni röksemd gagnvart sauðfjárhlutanum. En það eru engin rök sem halda vatni að til þess að takast á við það vandamál þurfi að henda beingreiðslum, þurfi að henda greiðslumarki og þurfi að hætta að miða stuðning ríkisins við þarfir innanlandsmarkaðar og taka í reynd upp óbeinar útflutningsuppbætur á nýjan leik, sem hér stendur til að gera. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Var aldrei boðið upp á það af hálfu ríkisins að skoða aðrar leiðir til þess að taka á þessu vandamáli? Að sjálfsögðu er það ekkert náttúrulögmál að framleiðsluréttur innan svona samnings þurfi að ganga kaupum og sölum á markaði. Það er ósköp einfaldlega hægt að hafa annað fyrirkomulag þar á.

Virðulegur forseti. Varðandi kvótann og það að menn vilji fara þá leið að vinda ofan af þessu - auðvitað er það athugunarvert hvort það sé rétta leiðin að afnema greiðslumark og slíkt - þá var þetta sú leið sem kom út úr þessum samningum. Hvort eitthvað annað hafi verið skoðað, ég bara treysti mér ekki, hv. þingmaður, til þess að segja til um það þar sem ég stóð örlítið fjarri þessu á þeim tíma. En í það minnsta var það niðurstaða samninganna að fara þessa leið. Það eru að sjálfsögðu tveir hópar að semja eða skiptast á skoðunum. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að mótmæla því að það megi kalla þetta útflutningsbætur. Í dag, ef ég man rétt, er verið að flytja um það bil 1/3 af framleiðslunni út; ég ætla samt að hafa fyrirvara á þessum tölum. Þannig að ég held að það sé ekki rétt að kalla þetta útflutningsbætur. Ég held að sú leið sem varð niðurstaðan, þ.e. að byrja á þessu með endurskoðun 2019, sé 

Herra forseti. Kerfi offramleiðslu og útflutningsuppbóta var aflagt 1991 með fyrsta stóra búvörusamningnum. Það kerfi var gjaldþrota, bæði efnahagslega og pólitískt. Ekki er hægt að horfa fram hjá því að með því að hætta að beina stuðningi ríkisins að því sem selst á innanlandsmarkaði - og færa það yfir í almennar greiðslur á grundvelli framleidds lítra af mjólk eða framleidds kílós af kjöti og greiðslu fyrir hvern ásettan grip óháð því hvort sú framleiðsla nýtist innan lands eða er flutt út - er í reynd verið að taka upp beinar útflutningsuppbætur. Í besta falli er hægt að tala um þær sem óbeinar þar sem menn hætta að gera greinarmun á þeim stuðningi sem fer til þess að framleiða fyrir landsmenn sjálfa og hinu sem flutt er út. Þetta er að mínu mati það hættulegasta við þennan samning og er þó margt fleira í honum varhugavert. Ég ætla mér aldrei, á meðan blóðdropi rennur í æðum mér, að styðja það að menn leggi af stað með landbúnaðinn út í þær ofboðslegu ógöngur 

Virðulegi forseti. Við skulum bara vera ósammála um það, ég og hv. þingmaður, að þetta séu einhvers konar útflutningsbætur. Það er hins vegar rétt að verið er að breyta fyrirkomulaginu á því hvernig þessar bætur eru veittar. Á sama tíma er hins vegar verið að koma með nýjar greiðslur inn, t.d. býlisstuðning, stuðning við land o.s.frv. Við getum hvor haft sína skoðunina á því hvað þetta þýðir í raun. En ég lít ekki svo á að verið sé að styðja það sérstaklega eða hvetja til þess að menn fái einhvers konar bætur fyrir útflutning með þessari aðferð.

Virðulegur forseti. Ég er einn af þeim sem eiga erfitt með að skilja af hverju peningar úr opinberum sjóðum fara í þessi verkefni á hverju ári; í svona afmarkaða þætti matvælaframleiðslu, lambakjöt og mjólk aðallega. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver von sé til þess að að því komi að við þurfum ekki lengur að styðja landbúnað svona mikið á Íslandi. Mér finnst að við séum að fara úr heimsmynd þar sem hætta var á offramleiðslu, og þess vegna þurfti að takmarka framleiðsluna, í þá mynd að um verði að ræða umframeftirspurn; og við erum með mjög góðar vörur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála þeim skilningi mínum á þessum búvörusamningum að verið sé að horfa mun meira til útflutnings; að íslenskir bændur séu farnir að horfa á útflutning, vegna eftirspurnar eftir skyri og lambakjöti og öðru, og þess vegna eigi að leggja af framleiðslutakmarkanir. Erum við þá ekki að sjá það, vonandi 

Virðulegi forseti. Ég held að við getum alveg haft þá framtíðarsýn að landbúnaðurinn gæti verið í sömu stöðu og íslenskur sjávarútvegur; líklega einn af þremur slíkum atvinnuvegum í heiminum sem ekki er ríkisstyrktur með nokkrum hætti. Auðvitað væri það óskastaðan að við værum með landbúnað sem væri líka án styrkja. Ætli það væri þá ekki bara fyrsti landbúnaðurinn í heiminum sem ekki mundi hljóta neina styrki eða tollvernd eða eitthvað slíkt? Það er nú þannig að flest, ef ekki öll, ríki heims eru með einhverjar varnir fyrir sinn landbúnað, hvort sem það er þá í formi styrkja eða tolla eða hvors tveggja. Ég nefndi í inngangsræðu minni að af nágrannalöndum okkar eru Noregur og Sviss með töluvert hærri styrki en við og þá saman reiknað með tollvernd. Það er einfaldlega vegna þess að þessar þjóðir hugsa eins og Íslendingar. Við viljum hafa ákveðna vernd fyrir framleiðsluna. Við verðum að hafa ákveðið fæðuöryggi. Það er erfitt að stunda landbúnað á þessum slóðum, í þessum þremur ríkjum sem ég nefndi hér. Ég get alveg tekið undir það með þingmanni að vonandi lendum við einhvern tímann á þeim stað 

Virðulegi forseti. Af hverju ekki að setja sér einmitt þá framtíðarsýn að vera bara eitt fárra ríkja sem þarf ekki að ausa peningum í landbúnaðinn? Við erum með ágætisfordæmi. Fiskframleiðsla er auðvitað matvælaframleiðsla þó að mér finnist það stundum gleymast þegar verið er að ræða hér um fæðuöryggi og annað. Við erum ein stærsta fiskveiðiþjóð í heimi. Við gerum það án beinna ríkisstyrkja. Við gerum ýmislegt við erfið skilyrði í þessu landi án þess að við séum að ausa peningum úr opinberum sjóðum til þess. Það er hægt að bæta starfsskilyrði á margs konar hátt með því að tryggja almennan grundvöll. Ég efast um að ef við stæðum frammi fyrir því verkefni núna að fara að styrkja innlenda matvælaframleiðslu á einhvern hátt eða atvinnulíf í landinu mundum við gera það svona, setja svona rosalega mikinn pening í mjög afmarkaða þætti, sem eru mjólk og lambakjöt. En ef ég á að reyna að sjá þessa búvörusamninga í einhverju jákvæðu ljósi finnst mér ég skynja þó þá áherslubreytingu að það er verið að hverfa frá þessum framleiðslutakmörkunum til þess að opna sóknarfæri fyrir bændur, 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að í þessum samningum felast einmitt ákveðin tækifæri. Það eru tækifæri fyrir bændur til að horfa á framleiðslu sína og sjá hvernig þeir geta fengið meira fyrir vörurnar. Ég held að óhætt sé að segja að sumir sjá sóknarfæri í því að geta flutt út meira af vörum, komist á stærri markað. Hér heima höfum við ákveðnar hugmyndir um það hvernig við getum aukið hlut þessarar framleiðslu á heimamarkaði. Við erum að vinna með verkefni sem þið kannski kannist við, heitir Matvælalandið Ísland. Það eru fleiri og fleiri aðilar að velta þessu fyrir sér. Þannig að samningarnir held ég að geti leitt til mikilla framfara í búgreinunum, ef þeir ná fram að ganga eins og þeir eru hugsaðir. Auðvitað er eitthvað sem þarf að yfirstíga á leiðinni. Við þekkjum það líka. En stuðningur við íslenskan landbúnað er í sjálfu sér ekkert of mikill eða óeðlilegur í samanburði við hvað aðrir eru að gera og miðað við þær sérstöku aðstæður sem eru í landinu. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Það eru nokkrir punktar sem ég vil byrja á að fagna, meðal annars þeirri lengd sem komin er á samningana og að í þeim finnist almennara stuðningsform en áður og þeirri áherslu sem lögð er m.a. á hina margs konar jarðrækt sem er í landinu og að geiturnar fái að koma þarna inn. Auk þess að hjón geti loksins í sameiningu verið skráð fyrir greiðslum. En ég væri til í að heyra aðeins frá hæstv. ráðherra um það til hvaða svæða landsins sértækari úrræði muni ná mest, m.a. býlisgreiðslur. Og einnig hvort komin sé hugmynd um útfærslu á framleiðslujafnvæginu sem er ætlað til að sporna gegn offramleiðslu þar sem það ætti að koma til nýtingar núna um leið og samningurinn verður samþykktur. Við stöndum frammi fyrir því að það stefnir í offramleiðslu nú þegar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mikilvægt að samningarnir séu þetta langir til þess að bændur, fyrir þá sem samningurinn nær til, fái framtíðarsýn. Ég hefði svo sem viljað óska að við hefðum getað gert það í fleiri svona mikilvægum atvinnugreinum. Í samningunum kemur fram að það er tvennt sem á að gera. Það á að reyna að finna þau svæði sem helst þurfa á sérstökum býlis- eða byggðastuðningi að halda. Svo er líka ákveðið að skipa starfshóp til þess að fara ofan í þær byggðaaðgerðir, kanna til hvaða aðgerða þurfi að grípa. Það er verið að skipa í þann starfshóp þessa dagana og óska eftir tilnefningum. Varðandi það til hvaða svæða verður horft þá hefur Byggðastofnun fengið það hlutverk að rannsaka það og um leið útfæra og koma með tillögur er varða það. Það liggur ekki fyrir á þessari stundu. Ég get í raun ekki heldur sagt hversu langt stofnunin er komin í þeirri vinnu. 

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin. Annað sem mig langar aðeins að spyrja út í eru nýliðunarstyrkirnir sem eiga að koma inn. Mér finnst frekar erfitt að áætla hvort þeir eigi eftir að koma vel út þar sem í rauninni er ekki búið að skilgreina orðið „nýliði“ í landbúnaði út frá þessum nýju samningum. Við eigum því eftir að sjá mögulegar útfærslur og hvort þessir styrkir verða fyrir þá sem koma nýir inn eftir að samningurinn tekur gildi, hversu stutt í faginu þeir þurfa að hafa verið þegar samningarnir taka gildi og einnig hvort þeir séu bara fyrir unga bændur eða líka fyrir eldri bændur. Við eigum í rauninni eftir að sjá útfærsluna á nýliðunarstyrknum. Ég spyr hvort ráðherrann hafi séð eitthvað fyrir sér í þeim málum.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spurði hérna einnar spurningar sem ég verð að viðurkenna að ég þarf svolítið að klóra mér í kollinum yfir: Hvernig skilgreinir þú nýliða? Er það ungur bóndi sem er að fara af stað eða erum við að tala um eldri bændur sem kannski skipta um búgrein eða gera eitthvað annað? Ég get ekki svarað því hér. Ég er ekki kominn nógu langt í fræðunum til þess, held ég. Hins vegar varðandi nýliðunarstyrkina er það eitt af því sem á eftir að gera, að skilgreina nákvæmlega útfærsluna og einmitt hvernig eigi að útfæra styrkina. Það er hins vegar mjög mikilvægt eins og hv. þingmaður kemur inn á að skilgreiningin liggi fyrir sem fyrst, að sjálfsögðu, þannig að þeir sem eru í búrekstri eða hafa hug á því átti sig á því hver staða þeirra er. Ég vil því þakka þessa umræðu og ábendingar. En eins og hv. þingmaður heyrir og þingmenn almennt vita eru ákveðnir hlutir í þessum samningum 

Herra forseti. Nú er vont að hafa ekki gömlu þingsköpin og almennilegan ræðutíma. Að sjálfsögðu er það þannig að margt sem menn ætla sér með þessum samningum er góðra gjalda vert. Það er líka rétt að menn eru að reyna að takast á við ágalla sem fylgt hafa framkvæmd núverandi kerfis, einkum hin síðari árin, og ber þar auðvitað hæst það sem hefur verið mikið umtalað, þ.e. hátt verð sem myndaðist um tíma á mjólkurkvóta þar sem starfandi bændur í greininni og þeir sem voru að auka við sig urðu að kaupa sér framleiðslurétt nokkuð dýrum dómum. Bankar fjármögnuðu þetta í veisluhöldunum og margir hlóðu á sig miklum skuldum vegna þessa. Þetta vandamál var miklu síður til staðar í sauðfjárræktinni og í raun og veru ósanngjarnt að bera þetta tvennt saman. Þar var framleiðslurétturinn á mun lægra verði og þessi vandamál ekki stórfelld. En þá kemur að því hvaða aðferðir eru bestar til að takast á við slíkt. Þar skilur leiðir með mér og þeim sem ætla að standa að þessum samningi, þótt ég geti tekið undir að ýmislegt annað í honum er jákvæð viðleitni, þótt allt sé það nú frekar veikburða sem snýr t.d. að því að greiða fyrir nýliðun, styðja lífræna ræktun eða efla framtíðarsýn af því tagi, í jarðrækt eða kynbótum eða öðru slíku. Ég er ekki í þeim hópi sem sér ofsjónum yfir stuðningi ríkisins við innlendan landbúnað. Hann hefur farið mjög hratt lækkandi hlutfallslega miðað við þjóðarframleiðslu á undanförnum árum. Beinn stuðningur ríkisins er núna um 0,5–0,7% af vergri landsframleiðslu og jafnvel þótt tollverndin sé tekin og umreiknuð í stuðning dregur það varla upp í 1,5% af vergri landsframleiðslu, hlutfall sem var kannski 5% fyrir 15–20 árum þegar það var hæst. Það er þjóðhagslega ekki stórt mál eins og ætla mætti af sumum ræðum, að hér sé um að ræða botnlausa hít sem sogi til sín stóran hluta af skattfé landsmanna. Svo er ekki. Kerfið var dýrt og það varð gjaldþrota og það var enginn pólitískur stuðningur við það eins og það var á árunum fyrir 1990, þegar hér var bullandi offramleiðsla í gangi, menn fluttu út hluta framleiðslunnar með beinum útflutningsuppbótum úr ríkissjóði og allur stuðningur var brostinn við að íslenskir skattgreiðendur stæðu þannig undir því að lækka vöruverð til neytenda á alþjóðlegum markaði. Vonandi ætla menn aldrei inn á þá braut aftur. En við skulum nú sjá til. Það sem ég vil gagnrýna hér í stikkorðum, tímans vegna, er í fyrsta lagi vinnan við gerð þessa samnings. Hún var of lokuð og of þröngt pólitískt einangruð við Framsóknarflokkinn, bæði í Stjórnarráðinu og forustu Bændasamtakanna. Það leiddi til mikillar gagnrýni meðal bænda eins og við vitum og nánast uppreisnar í tilviki kúabænda þar sem grasrótin náði reyndar að knýja fram verulegar breytingar á lokaspretti málsins. Þá eru það fyrirhugaðar breytingar sem fela í sér afnám á beingreiðslum til bænda. Þær leystu af hólmi niðurgreiðslur á smásölustigi árið 1991 og hafa hjálpað bændum, ekki síst sauðfjárbændum, mikið. Þær hafa í mörgum tilvikum verið einu peningarnir, einu fjármunirnir sem þessar tekjulágu fjölskyldur hafa séð, mánaðarlegar ávísanir úr ríkissjóði í formi beingreiðslna. Sömuleiðis var tekið upp greiðslumark og það miðaði við það sem selst hafði á innlendum markaði árið á undan eða í grófum dráttum það. Það var ákveðið 1991 að leggja af útflutningsuppbætur, að beina stuðningnum beint til bænda og draga úr kostnaði á framleiðslustigi þannig að milliliðir gætu ekki hirt þær greiðslur og stuðla þannig að hvoru tveggja í senn, bæta kjör bænda og lækka vöruverð til neytenda á innlendum markaði. Nú virðist þetta allt saman vera gleymt. Þetta var tengt þjóðarsáttinni þar sem bændur og landbúnaðurinn lögðu mikið af mörkum til að hægt væri að ná þeim samningum og ná niður verðbólgu með því að afsala sér fyrir fram annars boðuðum hækkunum á búvörum. Menn muna kannski eftir frægum myndum þar sem formaður Stéttarsambands bænda var á milli þeirra Einars Odds Kristjánssonar heitins og forseta ASÍ þegar þeir voru að skrifa undir samninga. Það sem ég hef mestar áhyggjur af er að nú á að sökkva þessari aðgreiningu innanlandsmarkaðarins og þess sem hann þarf og stuðningi ríkisins þar við. Það má að vísu segja að það hafi að hluta til gerst í framkvæmdinni á undanförnum missirum þegar sauðfjárbændur afnámu útflutningsgildi og þegar mjólkuriðnaðurinn fór að borga fullt verð fyrir alla framleidda mjólk. En það hefur ekkert með grundvallarfyrirkomulagið að gera að öðru leyti og það gæti áfram staðið fyrir sínu, að geta fullvissað íslenska neytendur og íslenska skattgreiðendur um að stuðningurinn við landbúnaðinn kemur þeim beint til góða og er ekki hugsaður fyrir aðra. Það gefur augaleið að þegar stuðningskerfinu er breytt úr núverandi fyrirkomulagi og yfir í það að greiða fast með hverju framleiddu kílói af kjöti og hverjum framleiddum lítra af mjólk og greiða fast fyrir hvern ásettan grip, þá er kominn tvöfaldur framleiðsluhvati inn í það stuðningskerfi. Það er augljóst mál. Hvernig ætla menn þá að tryggja sig fyrir því að þetta leiði ekki út í framleiðslusprengingu verðlækkunar og þrenginga á markaðnum hér og þeirrar nauðungar að menn verði að flytja umframframleiðsluna út með misgóðum árangri? Hverju ætla menn að svara skattgreiðanda eftir fimm eða átta ár eða ræðumanni hér úr þessum ræðustóli sem spyr: Hvað mikið af beinum stuðningi ríkisins fer de facto í útflutningsuppbætur? Það verður ekki hægt að aðgreina það. Það eina sem menn geta sagt er: Ja, gripagreiðslur eru svona miklar og beintengdi framleiðslustuðningurinn er svona mikill. Jú, 30–40% af þessu eru flutt út, ergo, sem ígildi þess af stuðningnum sem fer í reynd úr landi. Ég hef líka áhyggjur af því að hættan á aukinni framleiðslu, segjum t.d. talsverðri framleiðslusprengingu eða ásetningssprengingu í sauðfjárrækt, muni valda óþörfum núningi hvað varðar landnýtingu og umhverfissjónarmið. Ef ásettu sauðfé fjölgaði nú allt í einu um 150 þús. fjár og segjum að sú fjölgun yrði ekki á þeim svæðum þar sem ástand beitarlands er best, heldur jafnvel í gosbeltinu, er þá ekki hætt við árekstrum? Jú, ég er ansi hræddur um það. Og það undarlega er að þessi sauðfjársamningur kemur verst út fyrir grónustu sauðfjárræktarhéruð landsins, Strandasýslu, Dali, norðvestanvert landið, norðausturhornið, Skaftafellssýslu. Fyrir liggja mjög vandaðar úttektir sem bændur hafa sjálfir ráðist í sem sýna að stuðningur við sauðfjárbændur í Strandasýslu eða Norður-Þingeyjarsýslu lækkar um 19% að raungildi á samningstímanum. Það er talsvert fyrir tekjulágt fólk að horfa framan í þá framtíð. Það gerist auðvitað með því að innbyggð er 1% rýrnunarkrafa í samninginn á hverju ári. Það gerist með því að 0,7% ásetningarregla hverfur, en sumir á þessum svæðum hafa nýtt sér hana. Það gerist með tilflutningi milli svæða og af fleiri ástæðum. Þá eru það verðtryggingarákvæði þessa samnings, en margir hafa farið mikinn yfir því að þetta sé allt saman svo vel verðtryggt. En hvernig er það verðtryggt? Það er miðað við verðlagsþróun. Það er miðað við neysluverðsvísitölu. En hér erum við að ræða auðvitað um í reynd hluta af kjörum bænda. Þetta er ekki verðtryggt með launavísitölu, launaþróun. Nei, bændur eru þá vonandi eina stéttin í landinu sem næstu tíu árin ætlar að afsala sér allri kaupmáttaraukningu hvað varðar þennan u.þ.b. helming af þeirra tekjum sem hefur komið út úr búvörusamningunum. Hvernig verður kaupmáttur til, hæstv. ráðherra? Er það ekki þegar launin hækka meira en verðlagið? Þegar launavísitalan hækkar umfram neysluverðsvísitölu, þá verður raunveruleg kaupmáttaraukning. En hér er ekki samið um það, nei. Hér er þessi stóri launapóstur bænda verðtryggður með neysluverðsvísitölu. Ergo: Verði áframhaldandi góð þróun í kaupmáttarmálum landsmanna og kaupmáttur eykst að raungildi jafnt og þétt næstu tíu árin, þá verður það vegna þess að launavísitalan hækkar meira en neysluverðsvísitalan. Bændur eiga ekki að fá neitt út úr því hvað þennan hluta varðar. Er það ekki þannig að 40–50% af launum bænda, sérstaklega sauðfjárbænda, hafa komið beint út úr búvörusamningum? Og kannski í raun og veru þau öll vegna þess að innleggið hefur varla dugað fyrir breytilegum kostnaði. Ég gagnrýni líka skort á umhverfisvitund í þessum samningi. Hvernig stendur á því að ríkisstjórnin sem skrifaði undir Parísarsamkomulagið fyrir nokkrum mánuðum ætlar svo að gera stóran rammasamning við landbúnaðinn og bændur til tíu ára og þess sér hvergi stað að menn ætli að gera einhvern skurk í því? Af hverju er ekki byggt inn í þennan samning stórátak í landgræðslu, skógrækt, endurheimt votlendis? Af hverju er ekki byggt inn í þennan samning átak í orkuskiptum í landbúnaði þar sem menn gætu eftir atvikum reist heimavirkjanir, menn gætu rafvætt vélaflotann hjá sér, lyftara í útihúsunum og smærri tæki? Það væri hægt að gera stórátak í því að gera landbúnaðinn grænni og sjálfbærari. Við vinstri græn gagnrýnum það hversu mikill skortur er á umhverfishugsun í samningnum, og ósköp linkulega tekið á því litla sem þar er eins og lífrænni ræktun. Tengingin við neytendur er eiginlega týnd í þessum samningi með kerfisbreytingunni þegar skattfé verður farið að renna til framleiðslu sem fer til útlanda. Í raun er skortur á almennri framtíðarsýn allt of tilfinnanlegur í samningnum, verð ég einfaldlega að segja. Mér finnst vanta framtíðarsýn og metnað fyrir hönd íslensks landbúnaðar í samningnum. Hvernig er með svínaræktina? Er ekki staðan sú að ef tollasamningurinn verður innleiddur og greinin er á sama tíma að takast á við milljarða kostnað vegna aðbúnaðarreglna, þá leggst hún af, a.m.k. á fjölskyldubúunum? Kannski standa eftir ein eða tvær verksmiðjur, kannski ekki einu sinni það. Er það framtíðin sem við viljum, í staðinn fyrir að hlúa að fjölskyldueiningunum og styðja þær? Það mætti t.d. halda áfram að efla kornrækt þannig að greinarnar verði meira sjálfbærar og í þágu umhverfisins líka, því að að sjálfsögðu minnkar það vistsporið að holl og góð matvæli séu framleidd á viðkomandi svæðum eða í viðkomandi löndum í stað þess að vera flutt milli landa. Það er ein góð og gild ástæða til viðbótar mörgum öðrum til þess að styðja innlenda matvælaframleiðslu og innlendan matvælaiðnað. Það er ekki hægt að sleppa því að ræða tollasamninginn í tengslum við þetta. Nú er boðað hér að hann eigi að koma eftir helgi. Heyrast þær sögur úr stjórnarflokkunum að þetta tvennt sé algerlega samtvinnað. Annar flokkurinn muni ekki greiða götu búvörusamninganna nema tollasamningurinn komi með eða öfugt. Er það svo, hæstv. ráðherra? Er það hinn pólitíski díll? Að Sjálfstæðisflokkurinn styðji búvörusamningana með ólundargeði að uppistöðu til gegn því að fá tollasamninginn, sem menn sjá eitthvert grand í? Hvernig stóð á því að sá samningur var gerður eins og hann var gerður og hent inn í þá óvissu sem landbúnaðurinn stendur frammi fyrir? Má ég minna á að við þá óvissu bætist að nú er sótt að reglum Íslands hvað varðar hollustu og dýraheilbrigði með því að við verðum að gefa eftir bann við innflutningi á hráu kjöti og hráum afurðum. Bætist það við að á næstu árum er verið að henda landbúnaðinum inn í mjög mikla óvissu og erfiðleika. Hvernig ætla stjórnvöld að takast á við það? Þessi samningur leysir það ekki. Nema þá helst að því eina leyti að það á að heita svo að hann sé til tíu ára, sem er auðvitað alltaf innan skekkjumarka eða gæsalappa því að taka má hann upp á hvaða ári sem er og ríkisvaldið hefur alltaf fyrirvara um fjárveitingar sínar til samningsins árlega. Þannig gera menn væntanlega samninga í dag af hálfu ríkisins. Það getur því átt eftir að breytast. Ég hefði talið að það ætti þess vegna alveg sérstaklega að leggja grunn að aðlögunar- og stuðningstímabili fyrir innlendan landbúnað og innlenda matvælaframleiðslu í ljósi þeirrar óvissu sem að mörgu leyti blasir við henni. Það þarf að gera með öðrum hætti en þessum, öðrum hætti en þeim að henda greininni út í mögulegar ógöngur vegna offramleiðslu, verðfalls og þurfa að fara að reiða sig á útflutning með misjöfnum árangri. Um samningana almennt vil ég segja það að þegar kemur að garðyrkjunni hef ég engar athugasemdir. Sá samningur hefur gengið vel, er fólginn í beingreiðslum til framleiðenda á tómötum, gúrkum og papriku og niðurgreiðslu á raforkukostnaði. Það er ánægja með hann og engin ástæða til annars en að framlengja hann enda rennur hann úr gildi um áramótin. Varðandi mjólkursamninginn má segja að uppreisn grasrótarinnar meðal kúabænda hafi leitt það af sér að þeir skutu í raun og veru ágreiningnum á frest og mega kjósa um það sjálfstætt 2019 hvort þeir fari í þær kerfisbreytingar. En hvers vegna í ósköpunum fékk sauðfjárræktin ekki einhvern veginn sambærilega meðhöndlun? Af hverju á að keyra hana, þar sem miklu minni ástæða er í raun og veru til breytinga, inn í þá óvissu sem hún á að mæta? En segjum það, það má alveg skoða það að afgreiða mjólkurhluta þessa samnings, enda rennur hann líka úr gildi um áramótin. En sauðfjársamningur gildir út árið 2017 og það er engin ástæða til þess að klára það mál núna. Það á að senda ríkisstjórnina aftur heim með þessa niðurstöðu og segja henni að ræða aftur við bændur og ná betri niðurstöðu og sem meiri sátt er um. Gleymum því ekki að yfir 40% sauðfjárbænda sem þátt tóku í atkvæðagreiðslunni felldu samninginn. Svo mikil er óánægjan með hann. Undir hálfgerðum hótunum um að þeir skuli hafa verra af ef þeir samþykkja hann ekki. Rammasamninginn þyrfti líka að geyma vegna þess að þar þarf að taka betur á stuðningi við t.d. svínarækt og eggjaframleiðslu. Annars leggst hún meira og minna af í landinu, óttast ég. Að mínu mati á að leggjast yfir þetta mál á þessum forsendum: Hvað standa efni til að afgreiða í vor eða hugsanlega í haust - það er nægur tími í sjálfu sér, frumvarpið á ekki að öðlast gildi fyrr en 1. janúar 2017 samkvæmt því sjálfu - og hvað á ekki að afgreiða 

Hæstv. forseti. Loksins, loksins má segja að við séum tekin til við að ræða þetta mál sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Gunnar Bragi Sveinsson flytur nú, sem er samningur sem fyrrverandi hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra og núverandi forsætisráðherra gerði. Það mátti sjá það í andsvörum áðan að núverandi hæstv. ráðherra er ekki alveg tilbúinn til að svara fyrir allt sem er í þessum samningi. En það ber að virða að það urðu stjórnarskipti og ráðherraskipti og stólaskipti sem komu þarna inn. En ég segi loksins vegna þess að hér kemur fram að samningur við bændur var undirritaður 19. febrúar. Eftir tvo daga er 19. maí og þá eru liðnir þrír mánuðir frá því að samningurinn var undirritaður og þar til þetta lagafrumvarp kemur til 1. umr. Þetta er stórt frumvarp, hálfgerður bandormur, sem við eigum að ræða við 1. umr. og fer svo til þeirrar nefndar sem ég sit í, hv. atvinnuveganefndar, til yfirferðar. Ég gagnrýni mjög hvað þetta mál kemur seint fram og hversu lítill tími okkur er ætlaður til að fara yfir það. Af hverju segi ég það? Vegna þess sem hefur komið fram, m.a. á bændafundum. Einn fund sótti ég í Hlíðarbæ þar sem bændur í Eyjafirði komu saman. Það var mjög fjölsóttur fundur, ætli það hafi ekki verið upp undir 150 manns á fundinum þar sem forustumenn Bændasamtakanna fóru yfir samninginn með mikilli glærusýningu sem var samræmd um land allt, bæði fyrir sauðfjárræktina og eins fyrir mjólkurframleiðsluna, lítið var rætt um grænmetið en rætt var um stoðsamninginn sjálfan. Það kom mér á óvart hve lítil umræða var um þetta á fundinum sjálfum. En það kom mér ekki á óvart eftir að ég hafði verið lengur á fundinum með nokkrum bændum sem sátu eftir eins og ég þar sem ýmislegt kom fram. Ég hugsaði með mér: Hvers vegna gerist þetta svona? Er það vegna þess að menn fengu fyrst og fremst kynningu til að taka þátt í atkvæðagreiðslu sem hófst svo skömmu seinna, rafrænni atkvæðagreiðslu, sem hér hefur komið fram að hátt í 40% sauðfjárbænda voru á móti? Það speglar svolítið það sem maður hefur heyrt eftir á á tali manna, með hringingum og öðru slíku, að þar er greinilega ekki full sátt og sitt sýnist hverjum hvað það varðar. Þingflokkar hafa þá reglu að bjóða fulltrúum á búnaðarþingi til kvöldverðar og menn mæta hjá flokkunum. Hjá okkur í Samfylkingunni mættu nokkuð margir bændur og við áttum saman mjög góða kvöldstund. Þar var athyglisvert að hlusta á unga bændur sem voru að taka við fjölskyldubúum, hvernig þeir voru að reyna að taka við. Hér hefur komið fram og það er liður í þessu að menn eru að reyna að afmá ágalla í núverandi búvörusamningi, sérstaklega hvað varðar dýra mjólkurkvóta og kaup á mjólkurkvóta. Það stemmir við það sem maður hefur heyrt hjá ungum bændum sem hafa reynt að taka við búum foreldra sinna eða kaupa sig inn í greinina, hvað þetta er rosalega dýrt og hvað það er mikið háð því að bankinn láni og svo þarf að borga dýra vexti af því láni. Það rifjaði upp fyrir mér að við gerð einhvers búvörusamningsins komu fulltrúar búnaðarsamtakanna á fund Samfylkingar og vildu dálítið mikið lesa okkur pistilinn, eins og gengur og gerist. Þar sýndu þeir samanburð á búreikningum íslenskra bænda og svo aftur bænda annars staðar í hinum norrænu ríkjum sem við berum okkur saman við. Þar voru tvö atriði sem stóðu algjörlega út af hvað þetta varðar. Það var annars vegar kvótakaup og hins vegar fjármagnskostnaður. Þar skildi mjög á milli. Ég segi þetta vegna þess að menn telja sig mega gíra þetta svolítið niður. Í 13. gr., eða það er sennilega í 26. gr., er fjallað um það að á ákveðnum tímapunkti geti mjólkurbændur óskað eftir innlausn á kvóta sínum á tvöföldu verði og að ríkið taki að sér milligöngu og sölu. Í samtölum mínum við bændur komu fram áhyggjur af þessari atkvæðagreiðslu. Hún var greinilega sett inn í samninginn á síðustu stundu þegar mjólkurbændur risu upp gegn þeim áformum sem rædd voru þá, og fulltrúar Bændasamtakanna kynntu okkur í þingflokki Samfylkingarinnar, að afnema mjólkurkvótann. En það breyttist svo í samningagerðinni eftir að ansi margir bændur risu upp og horfið var frá því og sett inn ákvæði um atkvæðagreiðslu eftir ákveðinn tíma meðal bænda um hvort fallið skyldi frá greiðslumarki mjólkur. Þá spyr ég hæstv. ráðherra, ef hann gæti svarað því á eftir: Hvað gerist, vegna þess að þetta er einhliða atkvæðagreiðsla og ríkið kemur ekkert að því? Bændur munu greiða atkvæði og ef bændur segja nei og vilja halda kerfinu áfram, hvað gerist þá af hálfu ríkisins? Þetta er nefnilega, eins og ég sagði áðan, einhliða atkvæðagreiðsla. Ég spurði nokkra bændur, sem við skulum segja að séu komnir dálítið til ára sinna, hvernig þetta yrði framkvæmt. Flestallir fullyrtu að bændur mundu áfram segja nei - þetta var í raun uppreisnin sem gerð var sem var svo horfið frá og annað kerfi sett hér inn - að bændur mundu fella það að breyta þessu. En þetta kemur fram hjá rosknum bændum sem ég hef talað við, sem munu nýta sér þetta ákvæði í samningnum núna og óska eftir því að ríkið leysi til sín mjólkurkvótann og taki svo upp þau viðskipti sem á að setja í framhaldi af því sem hér er sett inn. Ég hef ekki fengið svar við þessu enn þá. Það getur vel verið að ég fái svar við því þegar við förum að vinna þetta í nefndinni. Ég veit það ekki. Ég óttast það, vegna þess hversu lítinn tíma við höfum, að ekki munu allir sem vilja senda okkur inn greinargerðir eða umsögn um þetta frumvarp og ég tala nú ekki um það sem var rætt áðan. Ég er ekki viss um að einstök sauðfjárfélög víðs vegar á landinu muni hvert og eitt skila inn fyrir sig, en það er mikill munur eftir því hvar viðkomandi bændur eru hvernig þeir tala við mann um þennan búvörusamning. Virðulegi forseti. Á bls. 19 er yfirlit yfir þann stuðning sem oft og tíðum er mikið gagnrýndur. Þetta er stuðningur ríkisins við landbúnaðarframleiðsluna eins og hún er. Þar kemur fram að stuðningur við nautgriparækt á þessu ári er 6,6 milljarðar kr., stuðningur við sauðfjárrækt er 4,9 milljarðar kr., stuðningur við garðyrkju er tæpar 600 millj. kr. og í rammasamninginn eða búnaðarlagasamninginn sem slíkan, í það sem þar er sett fram, fara um 670 millj. kr. Samtals gera þetta 12,8 milljarða á þessu ári. Gert er ráð fyrir að auka þurfi útgjöldin um 926 millj. og gert ráð fyrir því í framlagi ársins 2017 sem fer þá upp í tæpa 13,8 milljarða. Eitt af því sem menn setja fram er að verið sé að gíra niður stuðninginn. Hann lækkar í 13,6 milljarða 2018 en lítil sem engin lækkun er árið 2019, það eru ekki nema nokkrir tugir milljóna sem hann minnkar um þar. Nú skulum við hafa í huga að þessi styrkur, sem margir sjá ofsjónum yfir, er líka stuðningur við ýmsa atvinnustarfsemi sem landbúnaður er vítt og breitt um landið. Á mörgum svæðum landsins, sérstaklega í sauðfjárrækt sem er kannski eina atvinnugreinin á ákveðnum svæðum, verðum við að takast á við það og skoða þennan stuðning. Ég er ekki að segja að hann sé alveg kolvitlaus. Það er stutt við atvinnugreinar. Hér er það gert á þennan hátt. En ég vil líka halda því til haga að þetta á auðvitað, og gerir það, að koma neytendum til góða í lægra vöruverði. Það verðum við að hafa í huga. Þegar menn bera saman sjávarútveg og landbúnað vil ég ekki taka þátt í því vegna þess að mér finnst það ekki samanburðarhæft. Annars vegar er það sá fiskur sem sóttur er í sjóinn sem við eigum öll og er að megni til fluttur út til að skapa gjaldeyristekjur og svo hins vegar stuðningur við sauðfjárrækt eða nautarækt sem eru þá dýr sem bændur eiga sjálfir, nýta landið eftir atvikum til þess að fóðra dýrin og stunda atvinnustarfsemi sína og selja að megni til á innanlandsmarkaði. Þetta verðum við að hafa í huga þegar við ræðum þessar tölur sem mörgum finnst svimandi háar, öðrum finnst þær allt í lagi, það fer eftir því hvar maður er á fundum um það. Þeir peningar sem koma fram þarna eru ekki stórar upphæðir. Komið hefur fram að þetta eru kannski um 0,6% af vergri landsframleiðslu eins og hún er í dag og hefur það auðvitað lækkað mikið vegna þess að verg landsframleiðsla hefur aukist mjög. Það verðum við að hafa í huga og fara í gegnum. Virðulegi forseti. Við 1. umr. er ekki ástæða til að fara í gegnum einstaka greinar. Ég verð þó að segja fyrir mitt leyti að það eru jákvæðir punktar eins og það að mjólkurframleiðendum, og þá í þessu tilfelli MS sem er stærsti aðilinn, verða sett tekjumörk, sem ég tel rétt að gera, til þess að koma í veg fyrir það sem við höfum stundum fengið til okkar inn í atvinnuveganefnd; athugasemdir minni framleiðenda sem telja að verið sé svína á þeim með verðlagningu til þeirra sem vilja fara í samkeppni við þennan stærsta aðila í framleiðslu mjólkur og mjólkurafurða á Íslandi. Þetta er jákvætt þótt ég setji ákveðna fyrirvara við það. Ég segi stundum að maður hugsar um tekjumörk sem sett eru í raforkugeiranum, sem eru þannig að það er endalaust rifist um þær forsendur sem þar eru settar inn. Það er líka hér, sem er auðvitað ákveðið réttlætismál og sá jafnaðarmaður sem hér stendur og talar um þetta getur engan veginn gagnrýnt, flutningsjöfnun á að sækja mjólk og dreifa mjólk, sama hvort menn eru á norðausturhorninu eða í næsta nágrenni við aðalframleiðsluna eða framleiðslu fyrir norðan á Akureyri. Það er líka jákvætt að mínu mati. Þetta eru hlutir sem við höfum talað fyrir. Ég fagna því vegna þess að ég hef talað fyrir flutningsjöfnun á landinu sem lið í því að halda landinu í byggð.  Virðulegi forseti. Ég vil að lokum ítreka gagnrýni mína á það hvað þetta frumvarp kemur seint fram. Það verður mjög erfitt fyrir atvinnuveganefnd að vinna frumvarpið svo vel sé á þeim stutta tíma sem eftir er af þessu þingi. Þess vegna er ég með fyrirvara við stuðning við frumvarpið eða einstakar greinar. Ég vil sjá umsagnir og hvet sem flesta til að senda inn umsagnir, ekki aðeins Bændasamtökin í heild sinni heldur einstök félög vítt og breitt um landið. Það er vegna þess að það fer eftir því hvort maður talar við sauðfjárbændur á Vestfjörðum, norðausturhorni eða annars staðar á landinu, hvort og hvernig þeim líst á þennan samning. Ég vil svo taka undir það sem kom fram áðan að ekkert í þessum búvörusamningi má hvetja til offramleiðslu þannig að krafa um frekari útflutning eða niðurgreiðslur rísi upp og verða meiri. Það sem gerðist í þjóðarsáttarsamningunum 1991 um að afnema útflutningsbætur á landbúnaðarvörur okkar til að greiða niður til annarra þjóða á ekki að koma og á ekki að verða. Ef eitthvað í þessu frumvarpi hvetur til offjárfestingar og offramleiðslu segi ég fyrir mitt leyti: Þá er illa af stað farið.

Virðulegi forseti. Það sem ég tók eftir var kannski svona ein meginspurning sem hv. þingmaður bar upp og varðar hvað í rauninni gerist 2019 ef bændur fella í atkvæðagreiðslu að halda þessu ferli áfram. Markmiðið með samningnum er að þegar kemur að árinu 2019 muni menn verða farnir að sjá að þeir séu á góðri leið, þ.e. að samningurinn sé góður til lengri tíma og þar af leiðandi verði menn tilbúnir til þess að fara út úr því kerfi sem þeir hafa búið við. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að hvergi kemur fram að eitthvað taki við eða eitthvað gerist komi upp sú staða að þetta verði fellt, þ.e. að menn felli það að taka af blessað kvótakerfið í þessu. Það sem gerist hins vegar er að þau stjórnvöld sem þá sitja þurfa að taka afstöðu til þess og meta hvort sú atkvæðagreiðsla sem fer fram kalli á að samningnum sé í rauninni bara sagt upp er varðar mjólkina og kerfinu breytt. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé fyrst og fremst að tala um það. En ástæðan fyrir því að ekki er kveðið á um þetta er að menn vonast að sjálfsögðu til þess að samningarnir í heild haldi og ekki komi til þess að bændur, hvað má segja, felli þá, þ.e. vilji halda kvótakerfinu áfram. Það er svona ákveðin aðlögun eða verið er að reyna að finna leiðir í samningnum til þess að svo þurfi ekki að verða. En komi það til er það í rauninni pólitísk ákvörðun á þeim tíma hvernig menn bregðast við. Ég hefði haldið að það væri þá eðlilegt að fundað yrði með bændum á þeim tíma, mjólkurbændum, kúabændum, til að reyna að finna sameiginlega lausn sé það mögulegt til þess að þurfa ekki að segja upp þeim hluta samningsins í heild.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvar hans sem er í raun svar við þeirri spurningu sem ég bar fram um atkvæðagreiðsluna og innlausnarákvæðið, en nánar er fjallað um það í 26. gr. Það er kannski það sem ég var svolítið að lýsa áhyggjum yfir hjá bændum hvað þá grein varðar, þ.e. einhliða atkvæðagreiðslu bænda um hvort afleggja eigi greiðslumark mjólkur eða ekki, sem fer þá fram fyrir 1. janúar 2017 - nei, 31. desember 2019 vildi ég frekar sagt hafa. Þetta er einhliða atkvæðagreiðsla og ef hún fer eins og ég ímynda mér miðað við þá fundi sem ég hef setið, að bændur muni áfram leggjast gegn afnámi greiðslumarks, hvað gerist þá hjá ríkinu? Hæstv. ráðherra segir: Jú, það er einhver komandi ríkisstjórn sem fær það. Ég get nefnilega ekki séð neitt slíkt ákvæði af ríkisins hálfu ef ríkið vill afnema þetta eins og lagt var upp með í byrjun af samninganefnd ríkisins sem reyndi að vinna þetta á þann hátt að afnema greiðslumark mjólkur. En mjög margir bændur víðs vegar um landið risu upp gegn því og því var þetta sett svona fram. Í 2. mgr. 26. gr. er að finna nýmæli sem varðar þessa innlausnarskyldu ríkisins sem er þannig að handhafi greiðslumarks getur með vísan til greinarinnar óskað eftir innlausn á greiðslumarki sínu frá 1. janúar 2017 til 31. desember 2019. Þá er það ríkið sem leysir það til sín og býður það til sölu á ákveðinn hátt sem fjallað er frekar um. En það sem ég vildi segja, virðulegi forseti, í lokin og gagnrýna alveg sérstaklega er það ákvæði sem sett er upp varðandi tollkvótana og að hækka verðið um 60% í raun og veru sem fjallað er hér um og komið hefur m.a. fram hjá ísframleiðendum 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að viðurkenna að öll umræða um búvörusamninga var mér mjög framandi þangað til nýlega. Ég hef nú reynt að setja mig inn í þessi mál eins vel og ég get. Maður getur sett spurningarmerki við beinan stuðning við landbúnað og sértækar greiðslur til nautgriparæktar, sauðfjárræktar og garðyrkju, það er alveg réttmætt að gagnrýna það aðeins, en það er alveg rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra í andsvörum áðan, að öll lönd sem við mundum bera okkur saman við eru með einhvers konar landbúnaðarstyrkjakerfi. Það fer svolítið eftir því hvernig það er gert. Öll lönd í Evrópusambandinu hafa t.d. aðgengi að landbúnaðarstyrkjum frá Evrópusambandinu, einfaldlega af því að við verðum að borða. Það er talinn hluti af grunnþörfum okkar og grunnskyldum að reyna að sjá til þess að til séu matvæli. Ísland er í sögulegu samhengi mjög sérstakt. Hér er erfitt að rækta korn. Við breytingu á veðurfari hafa t.d. svín og sumt fiðurfé hreinlega dáið út hérlendis. Þetta er mjög harðbýlt land og Ísland hefur aldrei verið fullkomlega sjálfbært þegar kemur að matvælum. Það er mjög mikilvægt að við reynum að finna út úr því hvernig við viljum gera íslenskan landbúnað sjálfbæran og hvað það þýðir. Það þýðir aldrei að við getum flutt allt inn. Ísland er ekki sérstaklega vel til þess fallið að vera með kornrækt og þar fram eftir götunum sem fer eftir tíðarfari. Sjálfbærni í landbúnaði þarf líka að þýða viðskiptalega sjálfbærni. Það sem er hægt að gagnrýna í þessum samningum er hversu lítið markaðurinn fær í raun að njóta vafans. Við erum að reyna að fara út úr þessu kerfi og ég fagna því að verið sé að draga úr vægi kvótakerfisins í mjólk og reyna að leggja það af. Eins og þetta kvótakerfi hefur verið sett upp, og ég hef skilið það hvað best, erum við að tala um bólu, mjólkurkvóti hækkar sífellt í verði og það hefur ekki sérstaklega góð áhrif á neytendur á Íslandi. Að sama skapi tek ég undir gagnrýni hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar áðan, það er mjög mikilvægt að íslenskur skattpeningur sem fer í að greiða niður íslenskan landbúnað endi í maga íslenskra neytenda. Og þá er spurningin: Hvernig tryggjum við það? Er það sem er listað upp í þessum nýju búvörusamningum rétta leiðin? Ég set spurningarmerki við það. Hluti stafar af því hversu seint málið kemur fram og hversu seint við byrjum að ræða það. Nú eru lokadagar þingsins og þessir samningar voru víst undirritaðir fyrir nokkrum mánuðum þannig að það hefði verið hægt að koma þeim fyrr að. Á heildina litið hefði þurft miklu víðtækara samráð við gerð þessara samninga. Jú, það eru talin upp nokkur félög sem hafa verið tekin til einhvers konar samráðs en að mestu leyti eru þetta bændur í samráði við bændur í samráði við landbúnaðarráðuneytið. Það er ekki sérstaklega víðtækt samráð. Ég gagnrýni einnig að í kaflanum Mat á áhrifum er næstum ekkert talað um þau áhrif sem þetta hefur á íslenska neytendur. Ef við erum að tala um að íslenskir neytendur eigi að bera uppi þetta kerfi væri grundvallaratriði að hafa góðan kafla um það. Þar sem stór kafli er um jafnréttismat frumvarpsins væri líka gott að sjá hvaða áhrif þetta mun hafa á neytendur þar sem um er að ræða íslenskt skattfé. Það verður að fara vel með það. Eins og ég sagði er hægt að gagnrýna hugmyndirnar um búvörusamninga. Ég ætla að láta það liggja milli hluta eins og stendur og ræða frekar efnislega um þá. Ég fagna því að þetta sé langtímasamningur. Ég tel betra fyrir íslenska stjórnsýslu, ríkið og neytendur að við séum með langtímaplön. Eitt af því sem Ísland hefur verið mikið gagnrýnt fyrir á mjög mörgum sviðum er að við getum aldrei staðið við langtímasamninga og heldur aldrei gert langtímasamninga. Kannski tengist það eitthvað veðrinu því að hér skipast skjótt veður í lofti en þess vegna er svo mikilvægt að gera þetta í miklu meira þverpólitísku samráði en hefur verið. Það er nokkuð sem er hægt að gagnrýna. Já, frábært að við séum með langtímasamninga en það vantar miklu meiri þverpólitískan stuðning við þá þegar á heildina er litið sem er ekki nógu gott. Ef þetta á að lifa af tvö þing og ef markmið okkar eiga að nást þurfum við að hafa einhvers konar þverpólitískt samráð. Eins og ég var búin að minnast á er verið að draga úr vægi kvótakerfisins í mjólk. Ég verð að segja að þetta kvótakerfi var ábyggilega gífurleg mistök til að byrja með en ég sé ekki betur en að við séum í raun og veru að fara til baka í frekar gamaldags kerfi. Ég fékk kynningu á þessu frumvarpi bæði frá þáverandi hæstv. landbúnaðarráðherra og síðan frá einstaklingum innan Bændasamtakanna. Það sem ég skil ekki er hreinlega af hverju markaðurinn fær ekki aftur að njóta vafans. Af hverju fær markaðsráðandi aðili í að safna saman mjólk líka að vera á markaðnum við að búa til mjólkurafurðir, svo sem osta, skyr og jógúrt? Er þetta ekki brot á almennilegri samkeppni? Væri ekki betra að bjóða mjólkina út í einhverjum áföngum? Þá gætu t.d. ísframleiðendur boðið í ísmjólkina og þar fram eftir götunum. Það hefur verið gagnrýnt hversu markaðsráðandi hlutdeild Mjólkursamsalan hefur. Einmitt út af þessari markaðsráðandi stöðu á nýsköpun erfitt uppdráttar á þessum markaði. Það er reyndar eitt jákvætt við það, það að afurðastöðvar í mjólkurafurðum eru skyldaðar til að selja öðrum vinnsluaðilum mjólk til eftirvinnslu. Magnið getur numið allt að 5% af þeirri mjólk sem afurðastöðin tekur við. Ef fyrirkomulagið mun ekki breytast mundi ég vilja sjá þessa tölu hækka töluvert, upp í 50% þess vegna, þar sem þetta snýst um það hvort við ætlum að hafa frjálsan markað þegar kemur að öllu öðru en landbúnaðarvörum. Ef svarið er já þarf að rökstyðja það. Ég tel mikla nýsköpun mögulega á íslenskum markaði, bæði til útflutnings og innan lands. Það er nokkuð sem við höfum séð undanfarin ár. Það væri gaman að fá að heyra álit hæstv. landbúnaðarráðherra á því hvort gagnsæ útboðsleið á mjólk væri í raun og veru skárri kostur. Hérna er lagt til að afurðastöð mjólkur verðleggi mjólk til framleiðenda og ákveði heildsöluverð á mjólkurafurðum. Í mínum augum er þetta frekar gamaldags fyrirkomulag og ég mundi frekar vilja sjá gagnsætt uppboð. Það eru mjög mikil fræði þegar kemur að svona uppboðum þannig að það er alveg vel hægt að íhuga þann möguleika. Eftir því sem ég best kemst að hefur sá möguleiki ekki einu sinni verið hugsaður. Það er mjög sérstakt að sá sem safnar saman mjólkinni sé líka markaðsráðandi þegar kemur að eftirvinnslu á mjólk. Það er nokkuð sem við þurfum aðeins að athuga. Ég fagna einnig þessu með íslensku geitina, ég er mjög fegin að sjá að hún sé loksins komin inn í búvörusamningana því að geitastofninn á Íslandi er mjög gamall en aftur á móti líka mjög veikur. Hið sama má segja með skógarbændur. Mér sýnist við sömuleiðis sjá ákveðna viðhorfsbreytingu þegar kemur að lífrænni ræktun og ákveðna gæðastýringu. Við erum í samkeppni og viljum helst vera í samkeppni við aðrar þjóðir að einhverju leyti, hvernig sem það nú er. Lífræn framleiðsla er heilbrigðari fyrir samfélagið og að við séum með ákveðna neytendavernd í huga þegar við erum að gera þessa búvörusamninga. Sömuleiðis þarf gæðastýringin að beinast að dýravelferð. Ég vona að eitthvað af þeim milljörðum sem eru settir í rammasamninginn í búnaðarlagasamningnum fari til þess að bæta aðstöðu, þá sér í lagi á svínabúum og fiðurfjárbúum, einfaldlega af því að aðstaðan þar er bara ekki nógu góð, eins og kom fram fyrr í vetur. Ég fagna því að sóst sé eftir ákveðinni nýliðun, sérstaklega ef styrkir verða veittir til nýliðunar í íslenskum landbúnaði. Við þurfum líka að horfa á þetta í miklu stærra samhengi. Hér kemur fram að það hafi fækkað um 100 konur á sex ára tímabili. Það er mikilvægt fyrir samfélag sem er dreifbýlt og strjálbýlt að samgöngur séu góðar. Við þurfum að líta á samgöngukerfið okkar og samgöngunetið sem forsendu þess að við getum haldið úti öflugum landbúnaði á Íslandi. Hvar sem maður kemur á Íslandi heyrir maður að samgöngurnar séu til trafala. Konur og menn sem eru að reyna að koma upp fjölskyldu vilja auðvitað vera örugg á vegunum og raunin er ekki sú eins og stendur, síst í vesturbyggðum Íslands og sömuleiðis austurbyggðum. Vegirnir þar eru fyrir neðan allar hellur. Ég hef keyrt á betri vegum í vanþróaðri löndum upp til fjalla og það er mjög sorglegt að sjá hvernig vegakerfið hefur fengið að hrynja. Það þarf að horfa á þetta allt saman. Það þýðir ekkert að leggja ríka áherslu á stuðning við unga bændur en ekki líta á að til þess að fólk vilji í fyrsta lagi fara út í þetta og leggja það á fjölskyldur sínar að fara í svona dæmi þarf betra vegakerfi. Það er algjörlega forsendan fyrir því að börn geti sótt skóla. Það er forsenda fyrir því að það sé öruggt að keyra milli bæja. Það þarf að koma því inn í heildarmyndina þegar við erum að skoða þetta að vegakerfið þarf að lagast. Hið sama gildir um Matvælalandið Ísland. Það er frábært að það sé verið að gera átak til markaðssetningar á íslenskum matvælum. Hins vegar þurfum við líka að hafa einhver íslensk matvæli til að flytja út. Sú spurning hefur komið fram hvernig við aðgreinum þann stuðning sem fer ofan í íslenska maga eða maga erlendis, hvernig við búum til styrkjakerfi sem aðgreinir það. Megum við það samkvæmt EES-samningnum? Það er líka spurning. Eins og staðan er núna þarf eitthvert kraftaverk ef við ætlum að fara að flytja út meiri hlutann af íslenskum landbúnaðarvörum út af einhverju átaksverkefni. Það er alveg frábært að verið sé að kynna íslensk matvæli erlendis. Að sama skapi mundi ég vilja sjá hæstv. landbúnaðarráðherra beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að skyr yrði sérstaklega merkt, fengi gæðastimpil frá Evrópusambandinu um að einungis mætti framleiða skyr á Íslandi og einungis kalla það skyr ef það er framleitt á Íslandi. Ég held að það sé mjög mikið hagsmunamál ef við ætlum að fara út í þessa samkeppni því að skyr er, rétt eins og fetaosturinn, parmaskinkan eða serranoskinkan, eitt af því sem er háð því eða á að vera háð því að vera búið til úr innlendu hráefni, enda er skyr sögulega séð íslensk afurð. Ef við ætlum að fara út í þetta er ekki nóg að hafa bara eitthvert eitt átaksverkefni um markaðssetningu á íslenskum matvælum, það þarf að sjálfsögðu að horfa á það í miklu stærra samhengi, ekki síst hvort hægt sé að framleiða nógu mikið fyrir erlenda markaði og hvort það muni koma niður á íslenskum neytendum. Ég undirstrika að ég sakna þess að sjá betri greinargerð um áhrif búvörusamninganna á íslenska neytendur. Það er aldrei of seint að bæta við þannig að ég vona að það muni koma í ljós við frekari umfjöllun á þessu frumvarpi.

Virðulegur forseti. Ég hef eitt og annað við þetta frumvarp að athuga. Ég ætla að renna aðeins í gegnum það. Ég vil taka það fram að ég tel að sumar breytingarnar sem verið er að fara í geti orðið til bóta. Mér finnst þessi spurning um að afnema kvótakerfið áhugaverð og mér finnst ekki liggja fyrir eins og sumir óttast að kerfið muni í rauninni verða framleiðsluhvetjandi ef við förum úr kvótakerfinu og við gætum lent í offramleiðslu. Ég ætla að leyfa mér að hafa þá trú á markaðnum að það muni ekki gerast. Ég skil samt þær áhyggjur og þetta hlýtur að verða eitt af því sem verður kannski hvað mest skoðað í atvinnuveganefnd, því að þetta er veruleg breyting. Ég tel að hún sé til bóta, ég ætla að leyfa mér að trúa því, en ég skil áhyggjur manna vegna þess að við höfum setið uppi með offramleiðslu, jafnvel urðað mat. Til eru frægar myndir af tómatafjöllum og öðru slíku þó að fréttirnar hafi kannski verið að einhverju leyti svolítið ýktar, en þá vorum við í sumum tilfellum hreinlega að senda mat úr landi með útflutningsstyrkjum til að losa okkur við umframbirgðir. Það er auðvitað ekki gott. Ég sé ekki í frumvarpinu, ég er nú ekki búin að lúslesa það, að tekið sé neitt á því ef bændur eða einhver verður uppvís að dýraníði eða að því að fara illa með skepnur, og viðkomandi þiggur greiðslur frá ríkinu, að heimild sé til þess að halda eftir beingreiðslum eða fella þær niður. Þetta er mál sem hefur verið rætt hér og var held ég örugglega inni í frumvarpinu um dýravelferð, hvort það voru Bændasamtökin sem gerðu athugasemdir við það og töldu að slík heimild ætti frekar heima í búvörulögunum. Ég bjóst hálfpartinn við því að þetta kæmi inn í búvörulögin. Ég sé það ekki, en það er ekki loku fyrir það skotið að þetta sé þarna einhvers staðar. Í skýringu við 35. gr. segir að það sé heimild til að fella niður beingreiðslur ef framleiðandi verður ekki við kröfu samkvæmt 1. mgr. 60. gr. um að veita upplýsingar um afurð, verð og viðskiptakjör. Mér finnst mjög mikilvægt að nefndin taki þetta til athugunar, því að mér finnst eðlilegt að það sé heimild til að grípa til aðgerða ef sá sem þiggur beingreiðslur frá ríkinu stendur sig ekki í stykkinu og fer illa með dýr, eins og því miður eru dæmi um, þó að þau séu vonandi örfá. Þannig að það er eitt. Ég sé heldur ekki neinar hugmyndir um að breyta því hvernig við úthlutum tollkvótum sem var reyndar samþykkt fyrir bara ári síðan. Við í Bjartri framtíð höfum verið ósátt við það að útboðsleiðin hafi orðið ofan á. Við hefðum frekar viljað annaðhvort hlutkestisleiðina, einhvers konar sambland, eða jafnvel úthlutun sem byggir á fyrri úthlutunum að einhverju marki, það er hægt að fara blandaðar leiðir. Þetta sé ég ekki. Og eins virðist ekki eiga að afnema undanþágu Mjólkursamsölunnar frá samkeppnislögum. Það finnst mér áhyggjuefni þó að það virðist eiga að gera einhverjar breytingar. Það mætti jafnvel segja að það væri eðlilegt að vera með einhvers konar einokunar-, jöfnunar- og dreifikerfi vegna þess að vissulega er misdýrt að sækja t.d. mjólk og það mætti hugsa sér einhvers konar, hvað eigum við að segja, einokunarfyrirtæki sem sæi um það, en ekki að það sé verið að veita einum aðila sem í þessu tilfelli er Mjólkursamsalan þetta mikið vald, sem við höfum séð hvernig hefur verið misnotað í gegnum tíðina, því miður. Ég held að það sé mikilvægt að fleiri framleiðendur séu á markaði og það sé fjölbreytni. Það má vel vera að verðið yrði aðeins hærra, en ég held að það sé þess virði fyrir neytendur að þurfa að borga aðeins hærra verð ef það þýðir að við séum ekki með einokunaraðila á markaði sem geti í rauninni komið í veg fyrir að nýir framleiðendur komist með afurðir sínar á markað, komið þeim almennilega á markað, því að það hefur verið vandamál. Varðandi samningana og hvernig þeir komu til þá hefur verið gagnrýnt að ekki hafi verið haft mikið samráð. Það er tekið fram að á meðan á ferlinu stóð hafi ráðherra kynnt samningana fyrir ýmsum hagsmunaaðilum. Ég hefði gjarnan viljað sjá mun meiri aðkomu neytenda að samningunum allt frá upphafi og skattgreiðenda, getum við sagt, en það er væntanlega fjármálaráðuneytið sem á að standa þá vakt, og jafnvel aðkomu fleiri aðila vegna þess að þetta kemur inn á svo ótrúlega margt. Tökum sem dæmi beit. Beitarland er oft í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Hafa þeir aðilar ekki eitthvað um málin að segja? Ég vona að þegar næst verður farið í svona vinnu verðum við búin að læra það að eftir því sem fleiri koma að málum, því betri verður niðurstaðan. Ég ætla alla vega að leyfa mér að trúa því. Mér finnst líka að umhverfissjónarmið mættu vera sterkari. Vissulega á að auka framlög til lífrænnar ræktunar, en það er mjög lítið, í rauninni afar lítið. Í öðrum löndum horfa menn fram á virkilega aukningu eins og í Danmörku og fleiri löndum og eru framsæknir hvað þetta varðar. Ég geri mér grein fyrir því að einhverju leyti getur lífræn framleiðsla á Íslandi verið erfiðari og dýrari, sérstaklega hvað varðar notkun á áburði sem er það sem kannski helst setur okkur skorður. Við vorum að skoða málin í hópi undir landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra þar sem við vorum einmitt að ræða það hvort við gerðum strangari kröfur hér en almennt gerðist í Evrópusambandinu hvað varðar vottaðar lífrænar vörur. Ég þori ekki að fullyrða það, en það er þess virði að skoða það. Mér finnst að við gætum verið metnaðarfyllri hvað þetta varðar, í raun mun metnaðarfyllri. Þá kem ég inn á það sem mér finnst vera megingalli þessa frumvarps. Mér finnst það mjög íhaldssamt að því leyti að við horfum fyrst og fremst á mjög fáa þætti. Það er sauðfjárrækt, mjólkurframleiðsla, nautgriparækt kannski að einhverju leyti og ylrækt. Jú, geitin er komin inn og eitthvað erum við að tala um lífræna ræktun og jarðrækt, en ég hefði viljað sjá miklu stærra stökk í þá átt að bændur framleiði það sem þeir vilja framleiða og fá greitt fyrir það. Ég velti t.d. fyrir mér kartöflurækt sem á í töluverðum vanda. Ef við erum búin að ákveða það að við teljum eðlilegt að styrkja landbúnað, af hverju styrkjum við ekki kartöflurækt í meira mæli? Af hverju á að vera meiri stuðningur ef ég fæ mér mjólkurglas en ef ég sýð mér kartöflur? Við gerum einhvern veginn upp á milli matvæla. Eins byggrækt sem hefur gengið ágætlega og fleira í þeim dúr. Það hefði mátt ganga miklu lengra hvað þetta varðar. Mig langar að koma inn á það að ég hef það á tilfinningunni að stefna okkar í landbúnaðarmálum eigi bara að vera byggðastefna, af því að byggðastefna okkar er einhvern veginn úti um allt og óljós og varla til. En þetta verður allt að haldast í hendur. Ef bændum fækkar þá er það væntanlega að einhverju leyti vegna þess að þjónustan í næstu þéttbýlisstöðum er orðin minni eða að samgöngurnar eru ekki góðar eða nettenging er ekki góð og þar fram eftir götunum. Við sjáum að bændur eru að eldast. Við fáum ekki þá nýliðun sem við vildum í þessar greinar, þannig að eitthvað er ekki í lagi. Ég hefði haldið að aukið frelsi til þess að framleiða það sem hugurinn girnist og það sem eftirspurn er eftir á markaði væri skref í rétta átt. Það er fyrirhugað að hækka tolla, það líst mér nú ekki á, á einstaka vörur, það voru ostar ef ég man rétt. Það á að hækka magntollinn vegna þess að hann hefur ekki haldið í við verðlagsþróun. Ég verð að segja það og það er mitt álit að ég sé ekki eftir því að styðja íslenskan landbúnað og ég held að við munum alltaf þurfa að setja töluverða peninga til þess að styðja við matvælaframleiðslu á Íslandi. Ég veit ekki hvort hún getur nokkurn tímann orðið sjálfbær. Þá er mikilvægt að við fáum sem mest fyrir peninginn og nýtum hann vel, en á sama tíma finnst mér ófært að vera með jafn ríka tollvernd og við erum með á Íslandi. Ég skil það ekki, af hverju eru ostar ekki bara fluttir inn og neytendur mega kaupa þá osta sem þeir vilja borða? Það gengur alveg út í öfgar að vernda íslenska framleiðslu með þessum hætti. Þeir íslensku ostar sem eru svo góðir að neytendur velja þá verða áfram á markaði. Maður þreytist ekki á að benda á fyrirmyndina sem er þegar tollar á grænmeti eða tómötum og gúrkum voru lagðir niður, beingreiðslur komu í staðinn, og íslenskir neytendur sýndu að þeir kusu íslenska framleiðslu. En árið 2016 getur maður ekki sætt sig við það að ostar, gómsætir ostar sem framleiddir eru annars staðar og eru í mörgum tilfellum ekki einu sinni framleiddir á Íslandi, séu verðlagðir með þessum hætti og verið sé að leggja á þá háan toll. Svo ég segi eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem sagði áðan að hann mundi meðan blóðið rynni í æðum hans berjast gegn ákveðnum breytingum í frumvarpinu, ég ætla að taka undir þau orð nema ég ætla að beita mér fyrir því að tollar á ostum, þessir háu tollar, verði ekki settir á. Ég trúi því ekki að Sjálfstæðisflokkurinn sérstaklega muni sitja hér í atkvæðagreiðslu og greiða atkvæði gegn breytingartillögu sem við í Bjartri framtíð munum leggja fram ef svona fer, nema þeir verði þá allir á klósettinu eða einhvers staðar annars staðar. Málið fer nú til nefndar. Ég vona að það sé nægur tími til umsagnar vegna þess að þetta er viðamikið mál og maður sér ekki allt fyrir. Það eru samtök þarna úti sem þekkja þetta fram og til baka og maður treystir í raun á að fá góða punkta og mikilvægar ábendingar frá þeim. Þannig að það er mikilvægt að umsagnartíminn sé ekki of stuttur. Hér verður eflaust mikil og fjörug umræða þegar málið kemur til 2. umr., en ég læt þetta duga í bili.

Virðulegi forseti. Ég ætla að vona að þetta verði upplýsandi andsvar, ekki svona hefðbundið. Hv. þingmaður var með mjög góðar vangaveltur og spurningar sem ég veit að mun verða svarað í meðförum þingsins að sjálfsögðu. Mig langar þó að taka af allan vafa með tvö, þrjú atriði. Hv. þingmaður tók sem dæmi kartöflur. Það er einmitt í jarðræktarhluta samninganna opnað á það að Matvælastofnun geti ráðstafað fé í ýmiss konar hluti eins og útiræktun, það geta verið kartöflur eða eitthvað slíkt, það er sem sagt verið að auka sveigjanleika þar. Síðan var eins og hv. þingmaður væri eitthvað í vafa þegar verið var að tala um hvernig að þessu var staðið, hverjir hefðu verið í samninganefnd og annað, að sjálfsögðu átti fjármálaráðuneytið sæti í samninganefnd ríkisins af því að talað var um skattamál og slíkt. Svona að lokum af því að hv. þingmaður nefndi dýravelferð, þá er það gríðarlega mikilvægt málefni þó að það sé rétt að ekki er talað sérstaklega um það í þessum samningi. Það er hins vegar mikilvægt að við leitum leiða til þess að taka á dýraníði, alveg sama hvar það er og hvernig það gerist. Það hefur verið skoðað í gegnum tíðina hvernig best sé að gera það. En áður en hægt er í rauninni að tengja það við greiðslur þá þarf einhvern veginn að vera hægt að skilgreina brotið eða skilgreina hvað það er sem á sér stað, verknaðarlýsinguna o.s.frv. Það hefur hreinlega kannski ekki verið gert eftir því sem ég best veit. En mér finnst mjög vel koma til greina að sú leið sem hv. þingmaður nefndi verði notuð verði menn uppvísir að því að fara illa með dýr og skepnur. En það þarf þá að vera mjög vel rökstutt að sjálfsögðu og alveg augljóst að verið sé að brjóta reglur og lög, verknaðurinn sé með 

Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir svörin. Það er alltaf gott þegar ráðherra situr í salnum og stekkur til og svarar spurningum þingmanna. Ég kann að virða það. Það er gott að heyra með kartöflurnar, ég er sérstök áhugamanneskja um kartöflur og þætti leitt ef kartöflurækt mundi leggjast af. Ég heyri af áhyggjum hjá kunningjum mínum sem eru í þeim geira. Varðandi dýravelferð þá er það rétt sem ráðherra segir, það að bremsa greiðslur væri mjög viðamikið úrræði og ef það yrði gert þyrfti að vera alveg á hreinu hvaða reglur gilda. En nú vitum við að Matvælastofnun hefur í einhverjum tilfellum hreinlega lokað, t.d. hjá mjólkurbændum. Mál hafa farið fyrir dómstóla sem varða sauðfjárrækt þar sem dýralæknar og fulltrúar frá MAST eru ítrekað á staðnum og gríðarleg orka þeirra fer kannski í örfáa aðila sem setja síðan blett á alla hina, vegna þess að þetta eru þrátt fyrir allt örfáir aðilar. Ég held að það væri til þess vinnandi að setja þetta í lögin eins og talað var um í atvinnuveganefnd þegar þetta var tekið út úr lögum um dýravelferð og talað var um að það ætti frekar heima í búvörulögunum, en að sjálfsögðu yrði vandað til verka og þetta yrði alltaf neyðarúrræði. En það er samningssamband þarna á milli bænda og ríkisins og ríkið uppfyllir skyldur sínar og greiðir með framleiðslunni eða því sem bændur eru að gera og þá verða bændur að sama skapi að uppfylla sín skilyrði. Lög um dýravelferð ættu að vera grunnurinn fyrir því hversu langt má ganga og hvenær við erum farin að tala um alvarleg brot gagnvart dýrum.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður talaði um ofurháa verndartolla og dettur í hug að spyrja hana: Miðað við hvað? Það eru t.d. verndartollar á landbúnaðarvörum í Evrópusambandið, bæði magn- og verðtollar. Miðað við hvað finnst þingmanninum verndartollar hingað til Íslands vera háir? Í annan stað, hv. þingmaður nefndi grænmetið sem sérstakan útgangspunkt í því hversu vel tækist til þegar tollar væru lækkaðir. Tollalækkunin á grænmeti á sínum tíma, sem skilaði sér reyndar ekki í verði til neytenda nema að litlu leyti, hefur orðið til þess að setja grænmetisbændur „på plads“, ef ég má sletta, með leyfi forseta, vegna þess að þeim sem framleiða tómata, gúrkur og papriku gagnast sú tollaniðurfærsla. Samkeppnin kemur þeim til góða. En það hefur ekki stuðlað að aukningu framleiðslu grænmetis á Íslandi, þ.e. að úrvalið af íslensku grænmeti hafi aukist. Mig langar þess vegna til að spyrja hv. þingmann hvað henni finnist helst að hafi orðið neytendum að gagni varðandi tollalækkun á grænmeti, sem hvorki hefur skilað sér í verði til neytenda nema að litlu leyti, né aukið úrval af því grænmeti sem framleitt er á Íslandi.

Virðulegi forseti. Við vitum að tollvernd á Íslandi er mjög mikil. Við erum ekki aðilar að Evrópusambandinu og við erum ásamt Noregi, og reyndar var Sviss nú örugglega í þeim hópi, meðal þeirra landa sem eru með hvað hæsta tolla. Mér finnst við ekki alltaf þurfa að miða við annað, eins og hv. þingmaður segir. Ég horfi á íslenska neytendur og hvað íslenskar fjölskyldur greiða fyrir vöruna. Þá er mér alveg sama hvort Tyrkland eða einhver önnur lönd eru með einhvern tollamúr, það er bara aukaatriði. Við erum með mjög háa tolla sem gerir það að verkum að verð hér er hærra. Við gerum þetta til að vernda innlendan landbúnað og við getum bara tekið ákvörðun og sagt: Heyrðu, við ætlum að lækka þessa tolla um 50% vegna þess að við viljum lækka verð til neytenda og við viljum auka samkeppni. Í rauninni er mér næstum því slétt sama hvað tollarnir eru í Japan. Ég er að hugsa um íslenska neytendur fyrst og fremst. Það er mín persónulega skoðun að tollarnir hér séu of háir og það mundi verða til bóta ef við mundum lækka þá, ég tala nú ekki um tolla á ostum, vegna þess að ég held að það verði aldrei nein samkeppni að utan í ferskvöru eins og mjólk og jógúrt. Við erum bara það langt frá öðrum löndum að við njótum vissrar fjarlægðar og verndar hvað það varðar. Ég mun berjast fyrir því að þessi álagning, hækkaður tollur sem nú á að leggja á osta, fari ekki í gegn. Það fyndist mér ekki gott. Mér finnst íslenskir garðyrkjubændur standa sig mjög vel og framleiða mjög góðar vörur. Ég man þá tíð áður en farið var í beingreiðslur og tollarnir voru enn við lýði að þá var paprika í rauninni lúxusvara. Ég keypti bara ekki papriku, hún var svo rosalega dýr. Ég hef ekki neitt verð fyrir framan mig, en ég ætla að leyfa mér að halda því fram að verð á þessum vörum sé ekki hærra en það var þegar tollarnir voru. Ég held að þessi ákvörðun um tollalækkun hafi verið góð fyrir neytendur. En hins vegar er það pólitísk ákvörðun að setja meiri peninga 

Hæstv. forseti. Einhvern veginn finnst mér hv. þingmaður hafa misskilið það sem ég sagði áðan vegna þess að þegar ég spurði: miðað við hvað? var ég að vísa í viðmiðun við Evrópusambandið sjálft vegna þess að það kann ekki góðri lukku að stýra að fella niður tolla einhliða. Fyrir það fær maður ekki neitt, þ.e. landið sem slíkt. Ég tek undir það með hv. þingmanni að auðvitað vil ég að fluttir verði inn ostar með sæmilegu lagi, það er ekki málið, en sporin hræða og þær tollabreytingar sem gerðar hafa verið bæði á landbúnaðarvörum í litlum mæli og öðrum vörum hafa ekki skilað sér til neytenda. Hvað varðar grænmetisbændur þá tek ég heils hugar undir það með hv. þingmanni að framleiðslan er til fyrirmyndar. Ég vildi samt ánýja við þingmanninn að tollabreytingin hefur samt sem áður ekki aukið fjölbreytni framleiðslunnar í landinu. Ef tollabreytingar lækka ekki vöruverð - þær hafa ekki lækkað vöruverð á öðru grænmeti en því sem er akkúrat undir þessu - 

Virðulegur forseti. Nei, við erum kannski ekki alveg sammála, ég og hv. þingmaður, í þessu máli. Þó að ég geti alveg verið sammála Framsóknarflokknum í mörgum málum erum við á öndverðum meiði hvað þetta varðar. Ástæða þess að við í Bjartri framtíð teljum að það geti þjónað hagsmunum Íslands að ganga í Evrópusambandið er einmitt sú að við séum þá hluti af því tollabandalagi sem það er. Og ástæðan fyrir því að margir vilja ekki fara er að þeir vilja einmitt vernda íslenskan landbúnað og hafa áhyggjur af því að það væri ekki gott fyrir íslenskan landbúnað ef við mundum fara inn í þetta tollabandalag. Ég er ekki að leggja það til að við afnemum tolla einn, tveir og þrír af öllum vörum og ég hef lagt það til að við byrjum t.d. á að afnema tolla á þeim vörum sem ekki eru framleiddar á Íslandi. Þannig væru þær ekki í beinni samkeppni við íslenska framleiðslu. Ég held að það sé ekkert hættulegt að fara í þá aðgerð að lækka t.d. tolla á ostum um helming, að taka þetta í einhverjum skrefum og fylgjast með og sjá hvað gerist. Ég held að það yrði ekki stóralvarlegt þó að þeim ostum sem Mjólkursamsalan framleiðir í dag mundi fækka eitthvað vegna þess að þá yrði væntanlega hætt að framleiða þá osta sem eru minnst vinsælir og aðrir kæmu í staðinn. Ég held jafnvel að með því að lækka tolla á ostum og auka innflutning mundum við borða meira af ostum. Ef ég fæ ekki góða spænska ostinn sem mig langar í eða ég tími ekki að kaupa hann af því að hann er svo dýr þá fer ég ekki beint í sveppasmurostinn í staðinn. Þá kaupi ég bara engan ost. Það gæti hreinlega aukið neyslu á ostum ef við mundum flytja inn osta og auka úrvalið. Það yrði líka meira aðhald fyrir þá framleiðendur sem hér eru að þeir mundu framleiða þá osta sem neytendur vilja í raun borða.

Frú forseti. Við ræðum búvörusamninginn sem liggur fyrir, breytingu á búvörulögum. Eftir að hafa skoðað þá samninga sem eru hér undir styrkist ég enn frekar í þeirri trú að ekki sé hægt að samþykkja samningana óbreytta. Þeir eru það gallaðir að mínu mati að það þarf að endurskoða þá, þótt auðvitað sé það mismunandi eftir því um hvaða samninga er að ræða. Það hefur komið fram um sauðfjársamningana að það er enn mjög mikil gagnrýni á þá. Varðandi samninga sem snúa að mjólkurframleiðslu hefur þeim hluta samningsins í raun verið frestað um tvö ár og afnámi kvótakerfis í mjólkurframleiðslu og bændur hafa þann möguleika árið 2019, samhliða fyrstu endurskoðun samningsins, að greiða atkvæði um hvort kvótakerfið í mjólkurframleiðslu verði afnumið. Í upphafi var ætlunin að það yrði gert en vegna mikillar gagnrýni og vankanta á því, vegna afleiðinga þess, varð niðurstaðan að fresta því um tvö ár. Í raun geta þeir bændur sem vilja innleysa greiðslumarkið nýtt sér það og ríkið mun þá innleysa mjólkurkvótann á fyrir fram ákveðnu verði og bjóða svo til sölu á sama verði. Þá hafa nýliðar vissulega möguleika á að kaupa en síðan verður ekki um það að ræða að mjólkurkvóti gangi kaupum og sölum. Það má alveg taka undir það að þessi mikla kvótasetning hefur galla, en það er líka innifalin í henni ákveðin framleiðslustýring. Hún skiptir máli upp á að ekki sé stefnt í offramleiðslu sem bitnar á öllum framleiðendum, ef menn fara of geyst í þeim efnum. Þá lækkar verðið til framleiðenda sem samsvarar því, þótt menn vinni reyndar að því núna að auka markaðssetningu á afurðum erlendis, en það sér enginn fyrir hvað verður í þeim efnum. Á það sérstaklega við um sauðfjárhluta samningsins. Ég segi fyrir mína parta ef ég tek aðeins út fyrir sviga og ræði sérstaklega sauðfjárhlutann að við þingmenn höfum fengið á okkar fund formenn félaga sauðfjárbænda, t.d. af Vestfjörðum og af Ströndum, sem hafa lýst miklum áhyggjum af því að eins og samningarnir eru bitni þeir mjög hart á jaðarsvæðum sem eingöngu eru með sauðfjárrækt og ýti undir að búskapur leggist af á þeim búum, vegna þess að það stefnir í það mikla skerðingu á beingreiðslum til þeirra bænda á þeim tíma sem fram undan er. Það er talað um að meðalbú t.d. í Strandasýslu missi beingreiðslu eða stuðning upp á 1 milljón á ársgrundvelli. Það er gífurleg skerðing og riðlar öllum greiðsluplönum bænda. Bent hefur verið á að sú nýliðun sem hefur orðið í sauðfjárrækt, þar sem menn hafa reitt fram fjármagn til að kaupa sig inn í greinina, riðlist og allar forsendur séu þá brostnar í þeim efnum, fjárhagslegar skuldbindingar og annað, miðað við að draga eigi svo hratt úr beingreiðslum næstu tíu ár. Þau svæði sem byggja mikið á sauðfjárrækt, Vestfirðir í heild sinni, Norður-Þingeyjarsýsla og önnur svæði sem nefna má, bæði Húnavatnssýsla og Skaftafellssýslur, þola ekki svona mikla skerðingu. Það er ekki hægt að horfa til einhverrar endurskoðunar eftir tvö ár, það er aðeins verið að teygja á því að þessi bú stofni til enn meiri skulda, núna strax horfa menn til þess hver framtíðin verður og hvort þeir eigi að halda áfram miðað við að þessi samningur taki gildi. Ég tek því heils hugar undir það sem bændur sem tala fyrir sauðfjárbændum á þessum jaðarsvæðum segja, að freista eigi þess að ná fram betri samningum og bíða þar til ársins 2023 með að ganga frá samningum og horfa þá til þess hvernig markaðsátak varðandi afurðir gengur, það er verið að reyna að markaðssetja lambakjöt erlendis, sjá hvað kemur út úr því, en vera ekki að tengja þetta markaðsátak með beinum hætti inn í búvörusamningana. Það er stórhættulegt vegna þess að samningarnir eru líka byggðastefna og það á að horfa á veikustu svæðin þar sem sauðfjárrækt er stunduð. Þetta er svo stór hluti, búvörusamningurinn og sauðfjárhlutinn, af forsendum þess að mögulegt sé að stunda sauðfjárbúskap á þessum svæðum og lifa af því, því að mörg svæðanna bjóða ekki upp á nokkra möguleika á því að menn geti aflað sér annarra tekna meðfram sauðfjárbúskap. Mér finnst samningarnir, hvort sem við tölum um mjólkurhlutann eða sauðfjárhlutann, stuðla að mikilli samþjöppun. Horft er til þess að auka enn á samþjöppun í þessum greinum og þar með fer stuðningurinn til færri aðila. Þakið þyrfti að vera enn þá neðar, þar sem stuðningi ríkisins lýkur. Sauðfjárbændur hafa rætt að í samningunum sé ákveðinn hvati til þess þegar þetta frelsi verður með þessum hætti að sauðfjárrækt fari inn á önnur landsvæði, kannski á landsvæði sem hafa verið öflug í mjólkurframleiðslu, eins og Suðurlandið. Þar auki menn sauðfjárhlutann á búum sínum sem dragist þá saman á þeim svæðum sem eru jaðarsvæði og þola ekki þá miklu skerðingu á beingreiðslu sem fram undan er. Það er alls ekki gott ef við horfum til umhverfissjónarmiða og beitilanda á þeim svæðum á Suðurlandi sem hafa verið nefnd, gosbelti og viðkvæm svæði gróðurfarslega séð sem á ekki að beita fé á. En önnur svæði sem eru góð til fjárræktar eru ekki nýtt sem skyldi. Einnig hefur verið bent á að í samningnum sé horft til þess að koma með fjárfestingarstuðning við sauðfjárrækt á móti, en skilgreining á þeim svæðum liggur ekkert fyrir, t.d. á Ísafjarðarsýslum sem koma mjög illa út úr samningum um sauðfjárrækt. Það liggur ekki fyrir hvort Ísafjarðarsýslur séu skilgreindar sem veik svæði þegar kemur að sauðfjárrækt og hvort einhver stuðningur komi inn á móti. Fyrir utan það er þessi stuðningur aðeins dropi í hafið miðað við þær skerðingar sem munu verða vegna þess að beingreiðslur skerðast mikið á næstu tíu árum, um allt að 20%. Það kippir algjörlega rekstrargrundvelli undan þeim sauðfjárbúum sem eru á þessum svæðum. Mér finnst það ekki góð byggðastefna, í raun fjandsamleg byggðastefna, sem birtist í þeim hluta sem er undir sauðfjárrækt í þessum samningi. Ég skil ekkert í framsóknarmönnum, sem fyrst og fremst bera ábyrgð á þessum búvörusamningum, að ætla að keyra þennan samning í gegn eins og hann liggur fyrir vitandi hvers konar byggðaröskun getur orðið í framhaldi af því. Það verður ekki aftur snúið fyrir fólk í sauðfjárrækt í þeim svæðum sem þola síst mikla skerðingu ef það ákveður að bregða búi vegna þess að það er ekkert sjáanlegt atvinnuöryggi eða rekstrargrundvöllur miðað við þær skerðingar sem fram undan eru. Það er ekki auðvelt að fara til baka í tíma og kalla til þá sem hefðu að öllu óbreyttu viljað halda áfram búrekstri. Mér finnst það mikill ábyrgðarhluti af stjórnvöldum að keyra þennan samning áfram eins og hann liggur fyrir. Það má líka gagnrýna að ekki sé tekið enn fastar á umhverfisþáttum í samningnum, sem hefði vissulega verið mikið tækifæri til að gera. Þá vil ég horfa til þess sem verður rætt í framhaldinu og tengist þessu máli, sem eru tollar gagnvart Evrópusambandinu. Framleiðsla á matvælum innan lands skiptir gífurlega miklu máli. Menn sem hafa gagnrýnt verndartolla gleyma oft því samhengi hlutanna að það er mikið umhverfismál að geta framleitt sem mest af afurðum hér heima, þótt stuðningur komi til, vegna þess að flutningur landbúnaðarafurða heimsálfa á milli mengar gífurlega. Mér finnst það hafa alveg dottið upp fyrir í umræðunni, hvort sem er innan þings eða utan, hvers lags mengun fylgir því að flytja landbúnaðarafurðir um langan veg. Í staðinn ætti að framleiða þá landbúnaðarafurð sem hægt er að framleiða hér á landi, þótt stuðning þurfi til. Það ætti að styðja við þá framleiðslu eins og kostur er. Ég held að við þurfum að horfa á þetta allt í „glóbal“ samhengi, hversu skynsamlegt það er að við Íslendingar styðjum við framleiðslu innan lands og hvernig það nýtist neytendum þegar upp er staðið. Það gleymist oft að sá stuðningur við landbúnað sem verið hefur í gegnum tíðina á að vera beintengdur neytendum innan lands, þeir eiga að sjá þess merki í vöruverði. En það er algjörlega snúið af þeirri braut með þessum samningum, með því að stefna í offramleiðslu og útflutning. Ég held að íslenskir neytendur og íslenskir skattgreiðendur séu ekki hlynntir því að verið sé að fara að niðurgreiða íslenskar landbúnaðarafurðir til neytenda erlendis, enda hefur það ekki verið gert hingað til og ætti ekki að vera þannig. Til þess að við náum sem breiðustum stuðningi og samstöðu í því að styðja íslenskan landbúnað þarf 

Virðulegi forseti. Ég hélt lengi vel ævi minnar að það yrðu ekki örlög mín að fjalla um búvörusamninga, en fyrst ég hef verið kosinn til þeirra starfa að sitja á þingi get ég ekki orða bundist eða leitt það hjá mér að fjallar um útgjöld ríkisins sem nema 0,6% af landsframleiðslu og kannski öllu nær 2% af útgjöldum fjárlaga. Það er allt stuðningur við eina atvinnugrein, landbúnað, og á hinum endanum eru þá neytendur. Ég fæ ekki séð að neytendur hafi nokkurn tímann verið kvaddir til þessa samnings, þ.e. þessi atvinnugrein er tekin undir verndarvæng ríkisins og er í rauninni bara ríkisvædd. Á fundi með forustumönnum Bændasamtaka á vegum þingflokks Sjálfstæðisflokksins var vísað til ársins 1942 þegar tekið var að greiða uppbætur til ýmissar landbúnaðarframleiðslu. Það voru kallaðar dýrtíðarráðstafanir. Árið 1942 er kannski ekki svo merkilegt, en ef maður snýr ártalinu í 1924 er það dálítið merkilegt ár vegna þess að ég tel að á því ári hafi framleiðni í landbúnaði tapað fyrir framleiðni í sjávarútvegi og að landbúnaður hafi í rauninni átt undir högg að sækja allar götur síðan. Ég get rakið það í löngu máli, en tími minn leyfir það ekki og kannski er það efni í sérstaka umræðu því að stuðningur við landbúnað virðist vera eilífðarefni. Ég velti fyrir mér hver hlutdeild landbúnaðarframleiðslu í landsframleiðslu sé. Þegar málið er skoðað sýnist mér að það sé nokkurn veginn það sem nemur beingreiðslunni í greininni fyrir utan örlítið í jaðargreinum, svínarækt, fuglarækt, alifuglarækt og grænmetisrækt. Ef þetta er beinn stuðningur og skiptir ekki máli þarf náttúrlega að taka þetta mál til gagngerrar endurskoðunar. Hér hefur verið hamrað á samkeppni í greininni. Þessi grein er algjörlega utan allrar samkeppni. Hér er eitt meginfyrirtæki í mjólkuriðnaði og Samkeppniseftirlitið hefur reyndar margrætt um að samkeppnislög ættu að gilda þar eins og annars staðar. Ég er alveg sammála því. Sömuleiðis er ástæða til að spyrja eins og hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir gerði áðan: Er atvinnugreinin sjálfbær? Ég held að það sé rétt að atvinnuveganefnd spyrji þeirrar spurningar í umfjöllun sinni. Enn eitt atriðið sem kemur sjálfbærni við er beitarþol í landinu. Er þessum beingreiðslum beitt á einhvern þann veg að sauðféð éti upp landið? Gengur það gegn öðrum markmiðum um landgræðslu og uppbyggingu gróðurs á víðlendum? Enn önnur spurning sem mér finnst ástæða til að spyrja varðar stuðning við byggð í landinu. Á einhverjum fundi sem ég sat kom fram að þegar þetta form stuðnings við landbúnaðarframleiðslu hófst hafi verið 1.700 mjólkurframleiðendur í landinu en nú eru þeir u.þ.b. 700. Þetta finnst mér eindregið benda til þess að það fyrirkomulag sem var tekið upp einhvern tímann upp úr 1990 hafi ekki leitt til stuðnings við byggð í landinu, miklu heldur að þetta hafi leitt til samþjöppunar í framleiðslu á mjólk. Vissulega er það hagræðing, en það gengur þá gegn einhverjum markmiðum sem menn hafa sett sér í þessum efnum. Um sauðfjárræktina gildir náttúrlega miklu stærri og víðfeðmari spurning vegna þess að afkoman í greininni er alveg skelfileg samkvæmt þeim tölum sem ég hef stuðst við á undanförnum árum. Eftir að búið er að greiða breytilegan kostnað upp í laun og fjármagnskostnað eru tekjur í greininni nokkurn veginn það sem nemur beingreiðslunum. Meira er það ekki. Þegar þeir sem eru í greininni núna hætta skiptir það í rauninni ekki máli. Margoft hefur verið bent á að nýliðun í greininni er nánast alveg vonlaus. Það er vonlaust að kaupa sig inn í greinina. Áðan var nefnt að það sem skildi á milli í afkomu væri fjármagnskostnaður og kvótakaup. Kvótakaup ættu í rauninni að vera óþarfi vegna þess að andvirði beingreiðslna gengur beint til kaupa á þessum kvóta og þá er lítið annað eftir þannig að þetta skiptir ekki máli. Enn eitt atriði sem kemur til skoðunar hér er útflutningur. Þar er ég eiginlega alveg gáttaður vegna þess að á undanförnum 90–100 árum hafa verið gerðar ótal tilraunir til útflutnings á kindakjöti og landbúnaðarafurðum og ekkert gengið, nákvæmlega ekkert. Þegar gerður var samningur um aðild Íslands að EFTA var gerð ein tilraunin og ég man ekki hvort það voru 500 eða 1.000 tonn af lambakjöti sem fylgdu með þeim samningi um fríverslun með iðnaðarvörur til að koma samningnum í gegn. Mig minnir að Noregur hafi verið gagnaðili í þeim kaupum. Þau ákvæði gengu sitt skeið. Útflutningur á landbúnaðarafurðum og útflutningur á kindakjöti til Bandaríkjanna er lítið annað en þróunaraðstoð við efnaða Bandaríkjamenn. Ég sé bara ekki ástæðu til að styrkja efnaða Bandaríkjamenn til matvælakaupa. Það kann að vera hægt að styrkja efnaða Bandaríkjamenn til matvælakaupa á Íslandi, þ.e. selja þeim kjötið hér á veitingastöðum en það er eitt af þeim átökum, ef við getum haft fleirtölu um orðið átak, að reyna að selja túristum, þeir eru nú orðnir 1.500 þúsund, meira af lambakjöti á veitingastöðum. Ég hélt að veitingastaðir sjálfir sæju um að bjóða gestum sínum aðlaðandi mat. Þetta er 1,5 milljónir túrista. Með því að reikna hverjum túrista 200–300 grömm af kindakjöti á dag gæti þetta numið 600–900 tonnum á ári, en á liðnum árum hefur heldur verið samdráttur í lambakjötssölu þannig að það sem hefur gerst á undanförnum árum í innanlandssölu hefur ekki náð til túrista þar sem maður hefði talið að veitingahús væru að bjóða upp á einhverja sérrétti. Það er miklu frekar að túristar séu sólgnir í hvalkjöt sem er séríslensk framleiðsla og væri gott að selja sem mest innan lands í túrista, sérstaklega Bandaríkjamenn, en það er nú önnur saga. Ég beini því eindregið til atvinnuveganefndar þar sem þetta mál kemur því miður ekki til kasta efnahags- og viðskiptanefndar, sem er hinn eðlilegi vettvangur þessa máls, að athuga hvort þessar tilraunir til útflutnings á landbúnaðarafurðum séu ekki gengnar til enda. Menn hafa rætt um að tollar á innfluttum landbúnaðarafurðum ættu að vera sem hæstir til að vernda greinina. Það er einmitt málið, tollar hér á erlendar landbúnaðarafurðir hafa verið til þess að vernda greinina og koma í veg fyrir að íslenskir neytendur gætu notið afurða annarra landa. Ef við beittum tollum með þeim hætti á aðrar atvinnugreinar mundum við skerða lífskjör til mikilla muna. Auðvitað skerðum við lífskjör með tollum. Tollar skerða alltaf lífskjör og skiptir ekki máli hvort gagnaðilinn notar tolla eða ekki. Í 62. gr. er fjallað um hækkun á magntollum ýmissa afurða og verður mér þar sérstaklega hugsað til undanrennudufts því að undanrennuduft er hráefni í tvær afurðir sem ég er fíkinn í, þ.e. ís, reyndar rjómaís en kann að vera að hægt sé að nota það í mjólkurís, og sömuleiðis súkkulaði. Þetta er hráefni í iðnaðarvörur og ég segi bara: Þetta eru einu hráefnin í iðnaðarvörur sem virðist vera með tollum og það tel ég verulega hættulegt. Ef þetta gengur til enda með fullum áhrifum og þessar atvinnugreinar geta ekki fengið undanrennuduft, mjólkurduft og rjómaduft á heimsmarkaðsverði verða þessar atvinnugreinar að flýja land. Það er hægt að setja upp súkkulaði- og ísverksmiðjur í öðrum löndum, Ísland er ekki eitt til þess. Enn og aftur bið ég því atvinnuveganefnd um að hugsa til þess hvort hérna sé ekki gengið gegn öllum meginmarkmiðum um iðnaðar- og atvinnuuppbyggingu í landinu. Ég ætla að fara að stytta mál mitt, virðulegi forseti, ég á enn þá nokkuð inni, en ætla að nefna það sem var einu sinni sagt við mig þá er ég var í skóla. Þá var sagt að það væri sex sinnum meiri uppskera á hvern hektara af kartöflum í Póllandi, enda væru kartöflur í Póllandi á 85% lægra verði en á Íslandi. Þá segi ég: Til hvers er verið að rækta kartöflur á Íslandi? Þetta er nákvæmlega það sem málið snýst um, Ísland hefur ýmsa samkeppnisyfirburði í atvinnugreinum í framleiðslu og Pólland hefur sína samkeppnisyfirburði. Evrópa hefur samkeppnisyfirburði yfir Íslandi og Ísland hefur samkeppnisyfirburði á öðrum sviðum. Út á það ganga milliríkjaviðskipti. Sú vegferð sem hefur verið farin hér í 70 ár, nálgast kannski 100, hefur ekki skilað bættum lífskjörum í landbúnaði. Hún hefur ekki greitt fyrir því að byggð í sveitum hafi haldist við. Í greinargerð með nýbýlalögum 1924 er reiknað með því að nýbýlum muni fjölga um tvö í hverri sýslu á hverju ári næstu 50 árin þannig að lögbýli í landinu verði nær 7.500–8.000 árið 1975. Ég veit ekki hvað lögbýlin í landinu eru mörg í dag, þau eru sennilega einhvers staðar um og yfir 3.000, þannig að flest það sem hefur verið gert í landbúnaði á undanförnum árum hefur í rauninni ekki náð því sem stefnt var að. Ég hef stundum velt því fyrir mér ef svipuðum greiðslum yrði beitt til þess að efla t.d. buxnaframleiðslu í landinu, buxur eru þó alltaf brúkaðar, ekki geta menn gengið buxnalausir, hvert væri þá verð á buxum, hvort við værum ekki bara nokkuð vel samkeppnishæf í buxnaframleiðslu. Af hverju er landbúnaðarframleiðsla ein tekin út en ekki buxnaframleiðsla?

Það er af því að þú étur ekki buxurnar.

Það getur vel verið að hv. þm. Jón Gunnarsson gangi buxnalaus, ég ætla ekki að hafa áhyggjur af því, en ég hef líka spurt, miðað við alla þá hollustu sem á að vera í íslenskum landbúnaðarafurðum, af hverju allir útlendingar séu ekki dauðir sem geta ekki notið þessarar íslensku framleiðslu. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að sinni og ég vænti þess að hv. atvinnuveganefnd taki tillit til athugasemda minna og þeirra spurninga sem ég hef spurt hér. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Mig langar aðeins að spyrja út í þá breytingu sem á að gera, þ.e. að afnema kvótakerfi eða greiðslumark. Maður heyrir áhyggjur af því að þetta geti leitt til umframframleiðslu eða offramleiðslu. Ég get alveg séð rökin fyrir því að við séum ekki með kvótakerfi, að fólk þurfi ekki að kaupa sig inn í greinina. Það er kerfi sem við notum, þegar við erum með takmarkaða auðlind eins og til dæmis í sjávarútvegi þar sem fólk þarf að kaupa kvóta ef það ætlar að fara að veiða fisk. En mjólkurframleiðsla og sauðfjárrækt, er það takmörkuð auðlind sem þarf að beita aðgangsstýringu að eða getum við treyst markaðnum, hyggjuviti framleiðenda, til að stýra framleiðslunni þannig að við séum ekki að fara að framleiða allt of mikið? Ef það gerist lækkar bara verð og þá kannski eykst neyslan. Ég hef áhuga á að heyra hvað hv. þingmaður telur, hvort hann hafi áhyggjur af þessu. Ég heyri að menn hafa miklar áhyggjur af þessu og takast á um það. Ég vil trúa því að þetta sé rétt skref af því að nú á líka að fara að greiða með, til dæmis verða einhverjar greiðslur í nautakjötsframleiðslu sem hefur ekki verið. En ég hef kannski ekki áhyggjur af nautakjötinu vegna þess að það virðist endalaus eftirspurn eftir nautakjöti eftir því sem velmegun eykst. En telur hv. þingmaður að hér verði fjöll af kindakjöti og mjólk hent í tonnavís ef við förum úr því kvótakerfi sem við þekkjum í dag?

Virðulegi forseti. Ég hef engar áhyggjur af kjötfjöllum og mjólkurfjöllum. Ég hef engar áhyggjur af því að framleiðendur framleiði þannig að hér verði fjöll og umframbirgðir. Það gerist ósköp einfaldlega þannig að framleiðandi framleiðir of mikið og verð lækkar, væntanlega stillist framleiðslan einhvern tímann af. Það er bara eins og í annarri framleiðslu að ríkið á ekkert að fínstilla framleiðslu, hvorki framleiðslu á vörum né þjónustu. Það gerist bara ósköp einfaldlega með því að kaupendur og seljendur ná samkomulagi um verð og magn. Þetta 75 ára gamla kerfi, ef fæðingardagurinn er réttur, 1942, er bara komið út í tóma vitleysu. Það að fólk sem vill hefja landbúnaðarframleiðslu þurfi að kaupa sig inn í greinina - bíddu, um hvað erum við að tala? Ef fólk vill kaupa sig inn í greinina, af hverju getur það ekki bara hafið framleiðslu á einhverju öðru eða tekið til við eitthvað annað? Ég geri mér vissulega grein fyrir byggðaþróun í landinu, því að landið skuli vera að sporðreisast á þann veg að 70–80% af þjóðinni búi hér á Suðvesturlandi. Það kann að vera, ef áhrifamiklum aðgerðum verður beitt, að það leiði til þess að byggð í landinu dreifist. Menn verða ekki endalaust með þessa ofboðslegu áherslu á landbúnaðarframleiðslu eins og það eigi að leysa eitthvað. Landbúnaðarframleiðsla hefur á undanförnum árum ekki leyst nokkurn skapaðan hlut af byggðavanda í landinu. Ég benti á það hér í ræðu minni. Mjólkurframleiðendum hefur stórfækkað, og ekki hefur það bætt byggðavanda. Virðulegi forseti. Ég vona að ég hafi staðið við tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég ræddi hér áðan áhyggjur mínar af því að stórhækka ætti tolla á osta og hv. þingmaður benti á, sem rétt er, að það á líka að hækka tolla á undanrennu- og mjólkurduft sem er alls ekki gott. Ég var bara í svo miklu uppnámi út af ostunum að ég tók ekki eftir þessu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort við í Bjartri framtíð getum ekki treyst á hans stuðning, því að við munum að sjálfsögðu ekki sætta okkur við að stórhækka eigi tolla á ostum. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson velti því fyrir sér hér áðan að það væru tollar í öllum öðrum löndum, hann spurði við hvað við værum að miða; ef við semdum við aðrar þjóðir þyrftum við að fá eitthvað á móti, einhverja tollkvóta. En ég lít þannig á að við getum ákveðið að lækka tolla án þess að fá eitthvað á móti, þ.e. geta flutt út hross eða annað á móti, ef það verður til þess að lækka verð til neytenda og auka samkeppni, það þarf ekkert að hanga á gagnkvæmum samningum. Við búum við það í þessu pínulitla landi að vera mjög lítil með mikla tollvernd á meðan við erum með Evrópusambandið á hina höndina, 550 milljóna manna markað, sem býr við enga tolla á þessum vörum. Mér finnst óréttlátt að við séum sett í þessa stöðu. Ég vil heyra hvað hv. þingmaður segir um fyrirhugaðar hækkanir - þetta eru magntollar, sýnist mér, á þessa viðkvæmu vöru, osta og undanrennuduft - og hvort hann muni ekki leggjast í lið með okkur að koma í veg fyrir að þessar breytingar verði gerðar á búvörulögunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Menn eru alltaf að þakka hér fyrir spurningar og svör. Ég ætla bara að segja að ég tel að hver sú þjóð sem leggur tolla á innfluttar vörur í sínu landi rýri lífskjör þegna sinna fyrst og síðast. Það að tollar séu í öðrum löndum kemur málinu nákvæmlega ekkert við. Það er til svolítið sem heitir hlutfallslegir yfirburðir í framleiðslu. Ef eitt land hefur hlutfallslega yfirburði þá hefur annað hlutfallslega yfirburði á öðrum sviðum. Við breytum því ekki með tollum. Við rýrum bara lífskjör. Varðandi þessa magntolla sem um er rætt þá tel ég af augljósum ástæðum, sem ég rakti í ræðu minni varðandi til dæmis hráefni til iðnaðar í ísgerð og í súkkulaðiiðnaði, að við séum fyrst og fremst að rýra þessar atvinnugreinar. Þannig að hvort ég leggst á sveif með ykkur eða hvort hv. atvinnuveganefnd vinnur sína vinnu - það er nú gjarnan þannig að þegar afstöðu mína til landbúnaðar ber á góma þá má ég mín lítils og minn stuðningur má sín enn minna. Það breytir því ekki að það sem hér hefur verið að gerast á undanförnum 70 árum hefur ekki bætt byggð í landinu. Ég segi enn og aftur: Menn skulu fara að hugsa eitthvað nýtt í þessu máli. Svo að ég ljúki þessari umræðu minni um beingreiðslur eða þennan nýja kafla í búvörusamningnum: Samningurinn nær yfir 12 ár. Ég er ekkert viss um að við sitjum hér öll í 12 ár og við erum að binda hendur þingsins í 12 ár. Er það þingræðislega eðlilegt? Ég segi nei.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um búvörulög og fleira. Það hefur verið mjög fróðlegt að fylgjast með umræðum um málið í dag og greinilegt að sitt sýnist hverjum sem hafa tekið til máls og viðbúið, eða eiginlega augljóst, að nokkuð mikil vinna mun bíða þingmanna í hv. atvinnuveganefnd. Það hversu ólík sjónarmið hafa verið hér uppi kann auðvitað að skýrast af því að um gríðarlega mikilvægt og víðfeðmt mál er að ræða, kannski líka hugsanlega af því sem hefur verið bent á í umræðunni að það hafi í raun ekkert eiginlegt pólitískt samráð verið haft við gerð búvörusamninga. Það er umhugsunarefni út af fyrir sig því að eins og ég sagði er þetta gríðarlega stórt og mikilvægt mál, enda er innlendur landbúnaður grunnþáttur í því að á Íslandi fái þrifist sjálfbært samfélag sem er sjálfu sér nægt um matvæli í eins ríkum mæli og hægt er, meðal annars með tryggu fæðuöryggi fyrir þá sem hér búa. En um leið er landbúnaður auðvitað mikilvæg atvinnugrein og þess vegna er mikilvægt að þeir sem starfa í greininni búi við góð og batnandi lífskjör. Þetta þarf allt einhvern veginn að fara saman og getur vissulega stundum orðið snúið. Mig langar að taka undir með þeim sem talað hafa í dag og hafa haft áhyggjur af því að breytingar á stuðningi ríkisins við bændur geti leitt til offramleiðslu og þar með verðfalls á afurðum. Mig langar að setja þetta atriði í samhengi við umhverfissjónarmið og nærtækt er að benda á að samband er á milli hraðrar og mikillar fjölgunar sauðfjár og ástands beitarmála. Þar er vitaskuld mikilvægt að fara varlega. Það er annað sem ég hef líka áhyggjur af í umhverfislegu tilliti. Það tengist mögulega hvata til aukinnar framleiðslu. Hæstv. ráðherra varð einmitt tíðrætt um það í ræðu sinni, um aukna framleiðslu á hágæðaafurðum. Í athugasemdum með frumvarpinu á bls. 14 segir einmitt: „Matvælalandið Ísland – átak verði gert til markaðssetningar á íslenskum matvælum.“ Við viljum auðvitað að hér sé hágæðaframleiðsla. En ég hef svolitlar áhyggjur af því að það sem liggi í loftinu og megi í rauninni kannski lesa út úr frumvarpinu sé aukinn útflutningur á íslenskum landbúnaðarafurðum og það tengist þá aftur hvötum til framleiðsluaukningar sem ég minntist á áðan. Mér finnst mikilvægt að við séum sjálfum okkur samkvæm. Ef okkur er alvara með að ná árangri í loftslagsmálum og ef við viljum standa við Parísarsamkomulagið þá má ekki bara tala um það einangrað, sem eitthvert einangrað fyrirbæri sem við þurfum að ná einhverjum tökum á, heldur verður að sjá þess stað í stefnumörkun stjórnvalda. Þar komum við að vistsporinu. Það skiptir máli í umhverfislegu tilliti að við á Íslandi séum sem mest sjálfbær um matvæli og takmörkum kolefnissporið þegar kemur að innflutningi á matvælum. Við tölum oft um að það sé þess vegna mikilvægt í umhverfislegu tilliti að borða lókalt, eða borða það sem vex sem næst okkur, en þá virkar þetta líka í hina áttina. Við þurfum líka að takmarka vistsporið þegar kemur að útflutningi. Mér finnst ég verða að halda því til haga, verandi þingmaður hreyfingar sem hefur umhverfismál sem ein af meginmálum sínum verð ég að halda þessu sjónarmiði til haga þegar við tölum eða fjöllum um þá umgjörð sem landbúnaðarmálum á Íslandi er sköpuð. Það er í raun og veru út af þessu stóra máli sem ég kem hingað upp í ræðu. Mér finnst alveg gríðarlega mikilvægt að við höldum þeim umhverfislegu sjónarmiðum til haga og við verðum að vanda okkur við að láta allt smella saman. Við erum auðvitað að tala um kjaramál bænda en við þurfum líka að hugsa um hvernig þetta snýr allt í hinu stóra umhverfislega samhengi, svo því sé til haga haldið. Mig langar að minnast á eitt sem mér finnst gríðarlega jákvætt við þessi búvörulög, framsetningu þeirra, í kafla um mat á áhrifum frumvarpsins, að þar fylgir með sérstakt jafnréttismat frumvarpsins. Mér finnst það til algjörrar fyrirmyndar, raunar sérstaklega mikilvægt í þessari atvinnugrein sem hefur, ég held að ég geti leyft mér að segja það, verið karllæg í þeim skilningi að bóndi er yfirleitt, bæði í málskilningi og líka í praxís, karlmaður meðan bóndakona hefur kannski meira verið talin húsfreyja en ekki bóndi í sjálfu sér þó svo að á öllum eða velflestum nútímabæjum sinni bæði kynin búrekstrinum og heimilisrekstrinum til jafns. Þess vegna finnst mér sú vinna mikilvæg sem farið hefur verið í að skoða hvernig stuðningur ríkisins hefur raðast á karla og konur. En það er rakið í athugasemdum með frumvarpinu að atvinnu- og nýsköpunarráðuneytið hafi á árunum 2012–2014 gert greiningu á búvörusamningum og að verkefnið hafi verið hluti af kynjaðri hagstjórn. Þar kom mjög greinilega fram að karlar eru yfirgnæfandi meiri hluti handhafa beingreiðslna frá ríkinu meðan hlutfall kvenna hefur hins vegar verið mjög lágt og að horft hafi verið til þessa við greiningar á búvörusamningnum og horft hafi verið til þessa við gerð samningsins og því sé verið að gera þær breytingar að hjón eða sambýlisfólk sem stendur saman að búrekstri geti óskað eftir greiðslum samkvæmt því að samningnum sé skipt jafnt á milli aðila. Einhverjum kann kannski að finnast þetta vera lítið og léttvægt aukaatriði þegar kemur að því að ræða um þessi stóru og miklu mál. En í mínum huga er þetta alveg gríðarlega mikilvægt. Ef okkur á að vera einhver alvara með því að vilja að landbúnaður á Íslandi sé grein sem getur blómstrað til framtíðar þá þurfum við að huga að kynjasjónarmiðum og gera nauðsynlegar breytingar til þess að konur jafnt sem karlar geti sinnt starfinu og hafi jafna aðstöðu þegar kemur að því að vera bóndi. Þar sem röddin ætlar að svíkja mig og aðeins er farið að sneyðast um tímann langar mig að lokum að segja að mér finnst það mikilvægt sem kom fram fyrr í dag í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að ekki er ágreiningur um alla þætti búvörusamningsins þó svo að vitanlega hafi umræðan í dag snúist aðallega um þau atriði sem ágreiningur er um. Þannig vill það oft verða. Til að mynda held ég að ekki sé mikill ef nokkur ágreiningur um það sem lýtur að garðyrkjusamningnum. Hins vegar er líka ljóst að svínabændur og mjög stór hluti sauðfjárbænda er ósáttur við samninginn. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið eins og það stendur taki gildi fyrr en 1. janúar árið 2017. Það er því rúmur og góður tími til að breyta og bæta það sem mest ósátt er um. Það mætti jafnvel hugsa sér að hægt væri að skipta lokaafgreiðslu málsins upp í smærri áfanga þar sem fyrst er gengið frá því á þinginu að samþykkja það sem er meiri sátt um en halda áfram að vinna að því sem meiri ósátt er um. Ég vil í lok máls míns beina því til hv. atvinnuveganefndar að hún skoði það í vinnu sinni hvort það sé kannski vinnulag sem gæti fleytt okkur áfram til þess að þegar upp verður staðið verðum við með búvörulög sem víðtæk sátt ríkir um, því að ég held að það sé mikilvægt íslenskum landbúnaði og íslenskum bændum.

Forseti. Það er ekki tilviljun að heiti tveggja atvinnugreina eru í ráðuneytisnöfnum, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið. Það er vegna þess að hér hafa starfað um árabil og áratugi sérstaklega tveir stjórnmálaflokkar sem hafa lagt sig eftir því að gæta sérstaklega hagsmuna þessara tveggja atvinnugreina og það tel ég að hafi verið á kostnað annarra atvinnugreina í þessu landi. Ég held að það sé örugglega rétt hjá mér, virðulegi forseti, þótt mér hafi ekki unnist tími til að fletta því upp, að fyrir einhverjum árum síðan, níutíu og eitthvað, hafi verið uppi tillögur um að sameina öll atvinnuvegaráðuneyti í eitt ráðuneyti sem yrði kallað atvinnuvegaráðuneyti. Það hafi kannski ekki síst strandað á því að menn máttu ekki til þess hugsa að leggja niður þessi heiti á ráðuneytum, landbúnaðarráðuneyti og sjávarútvegsráðuneyti. Síðustu árin hefur hagsmunagæsla sjávarútvegsins fyrst og síðast snúist um að halda eðlilegum arði af þeirri atvinnugrein og þeirri starfsemi sem þar fer fram frá eigandanum, frá þjóðinni, frá fólkinu í landinu og á meðan hafa þeir sem hafa haft leyfi til að veiða og nýta fiskinn úr sjónum getað sópað til sín mjög óeðlilegum gróða. Þetta hefur verið á kostnað lífskjara okkar allra í landinu og á kostnað velferðarkerfisins í þessu landi. Það gegnir öðru máli um landbúnaðinn, virðulegi forseti. Hann þarf að styrkja og hann þarf að styðja. Gallinn er sá að þegar fólk gagnrýnir það sem ég vil segja að sé trénað kerfi í kringum landbúnaðinn, trénað og gamalt kerfi, gamaldags, er það alltaf sakað um að vera á móti landbúnaði, að vera á móti byggð um allt land, að vera á móti bændum. Þetta er allt ósatt, virðulegi forseti. Það er hins vegar full þörf á því að endurskoða það mjög nákvæmlega hvernig við ætlum að styðja við landbúnaðinn. Þegar þessi samningur var fyrst kynntur upp úr áramótum - og þetta er ekki lítill samningur, við erum að tala um 160 milljarða í beinar greiðslur á tíu árum - var sagt að það ætti að afnema kvótakerfið í mjólkurframleiðslu. Kunnáttumenn sögðu mér, karlar og konur sem ég tek mark á, að það væri ýmislegt til vinnandi til að afnema kvótakerfið í mjólkurframleiðslunni. Þess vegna mætti kannski horfa fram hjá ýmsu ef það tækist. Virðulegi forseti. Þessi samningur sem er gerður á milli bænda og ríkisins, ekki neytenda, ekki okkar sem kaupum matinn, ekki okkar sem borgum skattana, heldur milli ríkisins og bænda, er ekkert lengur um það að afnema kvótakerfið í mjólkurframleiðslu. Hann er til tíu ára. Það á að endurskoða hann eftir fimm ár. Það á að byrja að vefja ofan af kvótakerfinu eftir að hann hefur verið endurskoðaður. Hverjir eiga að fá að ákveða það hvort hann verði endurskoðaður eða ekki? Bændur. Þeir eiga að ganga til sérstakrar atkvæðagreiðslu um það hvort samningurinn, sem menn segja að sé svo merkilegur af því að hann sé til þess að afnema kvótakerfið í mjólkurframleiðslu, verði endurskoðaður. Og hinir, við fólkið og hinir sem gerðu samninginn, ríkið, við höfum ekkert um það að segja, ekki neitt. Það eru bara bændur sem munu ákveða það. Það má enginn halda að mér sé í nöp við bændur. Mér er ekki í nöp við bændur. En það á enginn í landinu að geta samið svona fyrir sjálfan sig. Það á enginn að geta gert það. Fólkið í verkalýðshreyfingunni getur ekki gert það. Ég heyrði einhvern segja áðan að það væru nú listamenn sem við styrktum, við styrktum Þjóðleikhúsið og við gerðum þetta og við gerðum hitt og vildi líkja þessu við það. En það er allt annað mál, virðulegi forseti. Það er allt annað mál að styðja við menninguna eins og við gerum eða halda áfram að gera trénaða, gamaldags samninga við bændur. Við eigum að gera nýja samninga við bændur og við eigum að gera þá eftir þeim aðferðum sem tíðkast árið 2016, en ekki þeim aðferðum sem tíðkuðust árið 1950, árið sem ég fæddist. Það er virkilega þannig að sagt er um samninginn: Jarðræktarstuðningur er aukinn verulega og gerður almennari. Landgreiðslur: Almennur stuðningur á ræktarland sem er ekki bundinn ákveðinni framleiðslu. Stuðningur við lífræna framleiðslu tífaldaður frá því sem nú er. - Tífaldaður. Hvað er hann nú? Er hann núll? Þá er hann núll þó að hann sé tífaldaður. Eða er hann einn eða tveir? Það skiptir máli hvað þetta er hátt. Það er allt falið hér. - Nýliðunarstuðningur er allur fluttur í ramma, aukinn og gerður almennari. Svo í samtölum eru allir voða glaðir yfir því að það eigi að styrkja geitabúskapinn. Ég er mjög ánægð með það. Ég tel að við eigum að styrkja geitabúskap og ég tel að við eigum að leyfa fólki sem býr til geitaosta og þar fram eftir götunum að selja þær afurðir. En við bönnum það af því að við viljum hafa þetta allt undir tukt og við viljum ekkert að þeir sem koma sér eitthvað áfram og finna upp eitthvað nýtt njóti þess. Þetta hefur tekið okkur mörg ár og loksins ætlum við að fara að láta það hugrakka fólk njóta einhvers úr almennum sjóðum sem ég er sammála að verði gert. Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn á greiðslur til sauðfjárbænda. Mér finnst skrýtið að það megi ekki taka tillit til ákveðinna sjónarmiða. Einhver sagði mér það, af því að ég spurði: Er ekki tekið tillit til þess í þessum tillögum sem snerta sauðfjárbændur að það er kannski betra frá umhverfissjónarmiði að vera með sauðkindur á einu landsvæði en öðru, ef ég má orða það svo? Vegna þess að við vitum alveg hvernig blessuð sauðkindin hefur farið með landið okkar. Þá er svarið: Nei, það er ekki hægt að gera það. Það er ekkert tillit tekið til þess í þessum samningum að landsvæði eru mishentug til að vera þar með ákveðnar búgreinar. Af hverju er það ekki gert? Af hverju höfum við það þannig að menn geti farið í grösugar sveitir með sauðfé í stað þess að vera einhvers staðar þar sem það hentar betur fyrir blessaðar kindurnar að athafna sig? Hvers vegna gerum við það? Annað sem ég skil ekki er að menn tala mikið um að auka virði afurða sauðfjár, það þurfi að auka virði afurðanna af því að við ætlum að reyna að selja útlendingunum sem hingað koma meira. Vissulega þurfum við að gera það og eiginlega skrýtið hvað okkur tekst ekki vel upp í því. Ég er ekki að kenna neinum um, þetta var bara athugasemd. En hins vegar ætlum við líka að auka útflutning á þeim. Ég vil vara við því að við förum að auka mjög stuðning við einhverjar búgreinar hér í landi af því að við ætlum að flytja meira út af þeim afurðum. Það hefur verið minnst á það fyrr í dag að fyrir mörgum árum var beinlínis hægt að sýna fram á það að við vorum að borga fyrir útflutning, já, og þá borguðum við meira að segja útflutningsbætur á kjöt sem var flutt úr landi. Þannig að ef menn fluttu afurðir úr landi fengu þeir einhvern aukaaur, held ég. Það er nú búið. En við verðum að passa okkur á því að fara ekki inn á þá braut að við séum að greiða niður til bænda til þess að við getum flutt út. Ég vil leggja sérstaka áherslu á það. Ég held að það hljóti að vera þannig að nefndin sem fær þetta mál til sín setji það alveg skýrt fram fyrir okkur hin og sýni fram á að ekki sé verið að gera það. Síðan er náttúrlega áfram í þessum samningi eins og hingað til haldið verndarhendi yfir Mjólkursamsölunni og því havaríi öllu saman. Enn þá skal það vera þannig að enginn greinarmunur sé gerður á því hvert mjólk er sótt o.s.frv. Þetta kostar allt. Auðvitað er það alveg rétt að ef það væri ekki þannig þá dyttu út einhverjir bæir sem eru mjög afskekktir og það væri ekki hægt að sækja mjólk þangað tvisvar eða þrisvar í viku og í hvaða veðri sem er. Ég held að það séu ekki skröksögur að á afskekktustu býlunum þurfi stundum að hella niður mjólkinni vegna þess að mjólkurbíllinn kemst ekki. Auðvitað yrði það erfitt fyrir þá sem búa svo afskekkt. En þá þurfum við að bæta það öðruvísi. Þá þurfum við að bæta það því fólki sem býr við þær aðstæður á annan máta en þann að framlengja og halda uppi þessu kerfi. Ég væri til í að standa að slíku, virðulegi forseti. Þetta er veigamikið frumvarp og ég þarf náttúrlega ekki að segja forseta frá því. Hann hlýtur að heyra að ég fer yfir þetta á hundavaði. En mig langar samt að minnast annars vegar á það, eins og ég sagði, að við erum að borga hérna 160 milljarða á tíu árum. Það eru 12, 13, 14 milljarðar á ári. Síðan ætlum við að borga, það er sérstök upphæð, ég held svei mér þá að hún sé 16 milljarðar, sérstaklega til bænda þannig að þeir geti haldið uppi starfsemi til að fylgjast með þessu öllu saman. Hvaða atvinnugrein hefur slíka þjónustu frá ríkinu? Hins vegar er það náttúrlega tollverndin. Hún er upp á eina 9 milljarða á ári. Sumir hafa reiknað út vinnsluvernd sem er meira en það, Ég ætla ekki að fara ofan í það hugtak, en það eru menn sem segja að það sé einhver vinnsluvernd. En ég ætla að halda mig við tollverndina sem er níu komma eitthvað milljarðar á ári. Síðan kemur það í þessum samningum að nú þarf að hækka tollvernd á osta. Það þarf að uppfæra tollana. Þeir magntollar sem lagt er til að verði uppfærðir til samræmis við verðlagsbreytingar eru á svokallaðar viðkvæmar vörur, undanrennu- og mjólkurduft auk osta. Mér er sagt, virðulegi forseti, að þetta sé 100% hækkun á tollverndinni. Þykja okkur nú innfluttir ostar nógu dýrir samt. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja mjög umræðu um þetta mál en finnst þó mikilvægt að nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi er hér um stórmál að ræða sem varðar framtíð íslensks landbúnaðar. Það er tilfinning mín að langflestir hv. þingmenn séu áhugasamir um framtíð íslensks landbúnaðar og vilji tryggja hana sem best. Því er það skoðun mín að betra hefði verið ef haft hefði verið meira samráð við gerð þessa samnings. Vissulega kynnti fyrrverandi hæstv. ráðherra stöðu mála fyrir okkur, formönnum allra flokka, þegar samningsgerð var langt komin. En þegar verið er að móta stefnuna til lengri tíma í einum af grundvallaratvinnuvegum þjóðarinnar hefði ég talið að það samráð hefði mátt vera víðtækara. Beintengt því tel ég, sem margir hv. þingmenn hafa bent á í dag, að nauðsynlegt hefði verið, og nú hefur því verið svarað, að tollasamningurinn við ESB verði hér til umræðu í næstu viku. Ég á þá von á því að þessi mál verði rædd í samhengi í þinginu því að hér er um að ræða framtíðarsýn fyrir íslenskan landbúnað. Þar mun tollasamningurinn hafa mikil áhrif, t.d. hvað varðar þá sem eru með minni búskap í svínarækt, þ.e. ekki endilega stóru búin en heldur fjölskyldubúin í svínarækt. Samningurinn mun líka hafa mikil áhrif á kjúklinga- og eggjabúskap. Þetta er stefnumótandi mál sem skiptir miklu máli að við ræðum í samhengi og ræðum um í tengslum við framtíðarsýn okkar á landbúnaði og hvernig við sjáum fyrir okkur að Ísland geti sem best orðið sjálfu sér nógt þegar kemur að matvælaframleiðslu, hvert við viljum stefna, hvaða áhrif tollasamningurinn mun hafa á svínarækt og á kjúklinga- og eggjarækt og hvernig við viljum að þessar greinar landbúnaðarins þróist. Það finnst mér mikilvægt að við ræðum í samhengi og að vinnunni hér í þinginu verði hagað þannig að við getum rætt þessi mál í samhengi því að þau snúa að því hvert við viljum fara með íslenskan landbúnað. Hér er verið að tala um stórar stefnumótandi ákvarðanir tíu ár fram í tímann. Fyrir liggur að ýmislegt hefur gengið á í kringum gerð þessara samninga. Einnig er ljóst að ólík sjónarmið koma fram hjá kúabændum í þessu horni, sauðfjárbændum í hinu. Það eru mjög ólík sjónarmið þar á milli. Því er ljóst að hér eru dálítið ólíkir hagsmuni undir þegar við ræðum ólíkar greinar landbúnaðarins. Hver er þá stóra myndin? Jú. Það er tvennt sem mig langar að nefna fyrir utan samhengið við tollasamninginn og samhengið við viðskipti okkar við aðrar þjóðir. Það er í fyrsta lagi útflutningurinn, útflutningsstuðningurinn og þær spurningar sem hann vekur um hvort við styðjum innlendan landbúnað til þess að flytja landbúnaðarafurðir úr landi eða hvort við styðjum innlendan landbúnað fyrst og fremst fyrir íslenska neytendur. Það er ákveðin pólitísk grundvallarspurning og snýst kannski ekki um það. Vissulega er það jákvætt ef hægt er að flytja út innlendar afurðir, gæðaafurðir. Það er hið besta mál. En rökstuðningurinn fyrir stuðningnum hefur hins vegar verið í þágu íslenskra neytenda, að það sé mikilvægt fyrir okkur sem búum hér í þessu landi að við höfum innlendan landbúnað. Þar ráði för bæði gæðasjónarmið og hollustusjónarmið. Ég tel að þetta mál þurfi að fá ítarlega umræðu því að það er grundvallarbreyting frá þeirri stefnu sem verið hefur í hátt í 30 ár. Mér finnst þetta vera grundvallarspurning um það á hvaða forsendum við byggjum innlendan stuðning við landbúnað, við innlendan landbúnað. Ég sagði í upphafi míns máls að mér þætti gríðarlega mikilvægt að við stæðum hér fyrir öflugum innlendum landbúnaði. Fyrir því eru fyrst og fremst umhverfissjónarmið út frá hinu breiða samhengi, þ.e. ég tel það gríðarlega mikilvægt umhverfis- og heilbrigðissjónarmið að íslenskur almenningur hafi aðgang að landbúnaðarafurðum sem framleiddar eru í nágrenni við okkur, sem ekki hafa ferðast langa leið með tilheyrandi loftslagsáhrifum til landsins. Þannig tryggjum við líka heilbrigðissjónarmiðin sem eru mjög mikilvæg og þau þarf að ræða, bara svo ég nefni það í tengslum við tollasamninginn, því að við vitum vel að sótt er að þeim sjónarmiðum á alþjóðavettvangi sem við höfum hingað til haldið uppi um að banna innflutning á hráu kjöti. Það vekur líka spurningar. Það er þvert á í raun og veru ráðgjöf þeirra sem gerst til þekkja sem hér starfa innan landbúnaðarins og innan dýraheilbrigðisgeirans um að mikilvægt sé að það bann haldi. En umhverfisáhrifin eru tvímælalaust mikilvæg og ég vil nota tækifærið og vekja athygli á svari sem barst við fyrirspurn frá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur um umhverfisáhrif búvörusamninga frá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem fram kemur að ekki hafi verið beitt aðferðum vistsporamælinga við mat á umhverfisáhrifum og umhverfismarkmiðum búvörusamninga eða öðrum viðurkenndum aðferðum á því sviði, enda hafi ekki farið fram mat á umhverfisáhrifum. Síðan er rætt að margt fari saman við þau almennu markmið sem við höfum undirgengist í Parísarsamkomulaginu, svo sem ákvæðum um að styðja við gróðurvernd og landgræðslu. Hins vegar kemur líka fram að þessar mælingar hafi ekki farið fram. Komið hefur fram hjá fyrrverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í fyrirspurnum eða umræðum sem við áttum um þetta mál hér í þinginu að búvörusamningarnir hafa ekki verið settir í samband við loftslagsmarkmiðin. Þó að vissulega skipti landbúnaðarmál gríðarlegu máli þá hafa búvörusamningarnir ekki verið settir í það sérstaka samhengi. Í ljósi þess að við erum hér með samning og breytingu á lögum sem ætlað er að standa til lengri tíma þá furða ég mig á því af hverju það hefur ekki verið gert. Af hverju hefur ekki farið fram meiri vinna við það hér? Hér segir í svarinu, með leyfi frú forseta, að að sjálfsögðu þurfi samstarf fjölmargra aðila og í raun samfélagsins alls til að markmið Parísarsamkomulagsins náist. Einmitt, frú forseti. Það er nefnilega einmitt það og þar skiptir landbúnaðurinn máli. Ekki einn og sér, að sjálfsögðu ekki. Við þurfum líka að eiga þetta samtal við sjávarútveginn og við þurfum að eiga það við iðnaðinn í landinu og við þurfum að eiga það í kringum samgöngumál í landinu. Það sem ég furða mig á núna er að þegar verið er að marka stefnu til áratugar, langt fram í tímann, séu þessi markmið ekki meira áberandi. Um það snýst þetta ekki síst, þ.e. hvernig við ætlum að mæta framtíðinni hér á landi þegar kemur að matvælaframleiðslu, hvernig við ætlum að standa fyrir matvælaframleiðslu út frá sjónarmiðum matvælaöryggis og fæðuöryggis fyrir íbúa á þessu landi og að við getum lagt okkar af mörkum til að ná þessum markmiðum, loftslagsmarkmiðunum. Þetta ræði ég að minnsta kosti við alla þá bændur sem ég hitti á ferðum mínum um landið og þeir eru alveg tilbúnir í það samtal. En ég sé þess ekki stað í þessu samkomulagi og því þarf að breyta. Ég velti því upp hér hvort að ekki mætti annars vegar taka það til sérstakrar skoðunar í þinglegri meðferð á breytingum á frumvarpinu hvernig sé hægt að taka þessi mál inn í búvörusamninga. Það liggur fyrir að þarna eru endurskoðunarákvæði og annað slíkt. Það má líka ræða hvort ekki megi gefa sér tíma í það. Nú liggur fyrir að við verðum hér fram á haustið og lögin eiga fyrst að taka gildi 1. janúar 2017 samkvæmt gildistökuákvæði. Ég mundi segja að það þyrfti að skoða einstakar greinar út frá því sem hér hefur komið fram í umræðum sem eru mismunandi staddar og það er mismikil gagnrýni á einstaka hluta þessara samninga. Við vitum að t.d. garðyrkjusamningurinn er nokkurn veginn óbreyttur og hefur verið talinn tiltölulega vel heppnaður. Síðan höfum við heyrt mikla gagnrýni frá sauðfjárbændum, svo dæmi sé tekið. Það er mikill munur á milli svæða þegar það er skoðað. Hins vegar náðust fram ákveðnar breytingar á mjólkursamningnum og urðu þar ákveðnar breytingar á að kröfu kúabænda. Fyrir liggur að gagnrýnin er mismikil. Það þarf að fara yfir einstaka geira þessa samnings en það þarf líka að skoða heildina út frá loftslagsmarkmiðunum. Ég held að þarna sé dauðafæri, svo ég segi það við hæstv. ráðherra, að setja mark sitt á þetta frumvarp og þessa samninga út frá þeim markmiðum sem við höfum þegar undirgengist. Mér fannst mikilvægt að það skyldi koma upp hér því að margir eru búnir að segja margt um samningana en loftslagsmarkmiðin hafa meira verið í formi aukasetninga. Þau eiga auðvitað að vera aðalmarkmið okkar í allri lagasetningu sem við setjum á þessu þingi. Ég er búin að vera að spyrja að því hvenær fullgilda eigi Parísarsamkomulagið og hef fengið þau svör að það standi til að gera það sem fyrst. Ég vona að það verði á þessu þingi. Við eigum auðvitað að vera búin að taka það inn í alla okkar stefnumótun. Hér á að vera að marka stefnu í landbúnaði á Íslandi til næstu tíu ára. Þetta verður að vera hluti af því. Það þarf að beita þar viðurkenndum aðferðum á borð við vistsporsmælingar, umhverfismat og annað slíkt. Ég leyfi mér að segja það, ég hef að sjálfsögðu ekki hitt hvern einasta bónda á landinu, en þeir sem ég hef talað við heyri ég að eru tilbúnir í þetta. Þeir eru tilbúnir að taka þetta samtal því að við vitum að loftslagsáhrifin af því að reka hér okkar eigin landbúnað eru líka mikilvæg í heild sinni, að við séum ekki hér að flytja inn matvæli sem fara hálfa leiðina í kringum hnöttinn. Það ætti að vera markmið okkar að við þurfum þess ekki. Það er gríðarmikilvægt loftslagsmál og við eigum að geta sameinast um það þvert á alla flokka. Ég svo sem ætla ekki að lengja umræðuna. Ég vil bara segja að ég tel að þetta þurfi að skoða sérstaklega. Þetta þarf að skoða í samhengi við þau markmið sem við höfum þegar undirgengist. Og þó að það taki lengri tíma í meðförum þingsins en menn hafa vonast eftir þá skiptir það máli ef við ætlum að horfa fram í tímann að vanda það sem lengi á að standa og fara svo yfir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram mismunandi ólíka geira þessa samnings. Það skiptir máli. Ég nefni þar sérstaklega sauðfjársamninginn annars vegar og hins vegar tollasamninginn og áhrif hans á svínaræktun og eggja- og kjúklingabúskap. Það er ýmislegt þarna undir sem þarf skoðunar við í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja að gera þá játningu að ég gat því miður ekki verið við framsögu hæstv. ráðherra sem fylgdi málinu úr hlaði, en ég tel samt mikilvægt að halda til haga nokkrum atriðum sem komu fram í þessari umræðu á þeim tíma sem ég náði að fylgjast með henni og fjalla kannski aðeins meira um það, því að mér finnst margt gott hafa komið fram frá þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni sem ég vil taka heils hugar undir en vera öðru ósammála eins og gengur. Ég vil kannski aðeins sveigja umræðuna inn á það að við erum að fjalla um búvörusamninga sem starfsumhverfisramma fyrir eina atvinnugrein. Það er fullt af öðrum hlutum sem hafa áhrif á starfsumhverfi bænda. Lengst af bjuggu íslenskir bændur ekki við neina búvörusamninga eða búvörulög. Þá takmarkaði einfaldlega náttúran og veðurfarið umfang búskaparins á Íslandi. Aðgengi að jarðnæði er einn þáttur. Þetta eru allt saman mjög stórir þættir sem hafa áhrif á hvernig landbúnaður þróast og hvernig við getum staðið að landbúnaði í þessu landi. Ásýnd landbúnaðarins að öðru leyti hefur tekið algjörum breytingum í samræmi við aukna tækni, breytingar í samfélagi o.s.frv. Það er heldur ekkert séríslenskt fyrirbæri að gera samninga við bændur, búvörusamninga, eða undirbyggja landbúnaðarstefnu. Landbúnaðarstefna er nefnilega mjög stórt mál í flestum ríkjum sem við berum okkur saman við. Hún er misjafnlega undirbyggð. Hún innifelur alla þá þætti sem ég hef nefnt, aðgengi að landi, fjármálamarkað o.s.frv. Allt hefur þetta áhrif á landbúnaðarstefnu. Íslenskir búvörusamningar eru raunverulega samningar um tiltölulega fábreyttan landbúnað vegna þess að við flytjum inn um helming af öllum búvörum sem við neytum og notum hér á landi. Menn verða að hafa í huga þegar þeir fjalla um búvörusamningana að við erum með fábreyttan íslenskan landbúnað og við höfum ákveðið að horfa til þeirra þátta sem við höfum skapað starfsskilyrði fyrir eða skapast hafa starfsskilyrði fyrir. Ég er hins vegar alveg sammála síðasta ræðumanni sem flutti skínandi ræðu áðan, hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, við ættum náttúrlega að sækja fram og framleiða meira af þeim búvörum sem við notum hér á landi. Ég held að það sé einfaldlega þjóðhagslega skynsamlegt. Margar aðrar þjóðir nota ýmiss konar stjórnvaldsákvarðanir og stefnumótun til að undirbyggja það að landbúnaður sé stundaður í þeim ríkjum eða innan vébanda viðkomandi ríkja og menn líta á það sem ákveðinn hornstein að sjálfstæði þjóða og að halda samfélögunum virkum og saman. Á hvítasunnudag síðastliðnum náðust t.d. samningar milli norskra stjórnvalda og norskra bænda. Við getum haft skoðanir á því hvernig á að gera þessa samninga sem við erum að fjalla um, en fyrirkomulagið í Noregi er með þeim hætti að í maímánuði á hverju einasta ári eru umræður um landbúnaðarsamninga, „jordbruksavtalen“, svo ég sletti. Það er þróað ferli. Hver ríkisstjórn og meiri hlutinn á hverjum tíma þarf að takast á við umræðuna um mótun landbúnaðarstefnu hverju sinni. Inngrip norska landbúnaðarkerfisins, af því að við köllum þetta nú kerfi, eru miklu víðtækari og miklu umfangsmeiri en við höfum þó í íslenska landbúnaðarkerfinu. Það er rétt að segja frá því að niðurstaða samningaviðræðna á hvítasunnudag eða á sunnudaginn var var með þeim hætti að sú ríkisstjórn sem nú situr í Noregi jók verulega við stuðning við norskan landbúnað, sem var kannski ekki alveg sjálfgefið miðað við samsetningu þeirrar ríkisstjórnar og hvernig samskipti bænda hafa verið við þá ríkisstjórn á undanförnum árum. Mjög áhugaverð nálgun, en hún endurspeglar ákveðið ástand. Við höfum ekki rætt það mikið í umræðunni í dag hvaða ástand er í landbúnaðarmálum í ríkjum í kringum okkur og víðar í Evrópu. Það er mjög áhugavert að rýna í það. Ég held að það væri mjög nauðsynlegt þegar við fjöllum um búvörusamninga til næstu ára hér í þinginu að rýna hvernig komið er fyrir landbúnaði í öðrum löndum í kringum okkur. Þar hafa heldur betur orðið tíðindi því að þar hefur umhverfi landbúnaðarins í raun sveiflast til með svo öfgakenndum hætti að varla er hægt að lýsa nema með þeim orðum að það hefur orðið algjör bylting. Fyrir nokkrum árum vorum við að fjalla um mikla eftirspurnarspennu eftir búvörum. Á árunum 2007–2008 hækkaði heimsmarkaðsverð á matvælum gríðarlega. Frá árinu 2002 til ársins 2012 tvöfaldaðist heimsmarkaðsverð á matvælum. Það hefur orðið verulegt bakslag í því vegna ýmissa aðstæðna sem hafa brotist út í heiminum, viðskiptastríð við Rússland o.s.frv., sem hafa raunverulega sett evrópska landbúnaðinn algjörlega á hliðina. Það er í því ljósi sem ber að skoða þetta innspil norskra stjórnvalda til norskra bænda núna um helgina. Menn eru að taka þéttar utan um landbúnaðinn í Noregi til þess að standa af sér þann storm sem evrópskur landbúnaður glímir við. Evrópskur landbúnaður glímir líka við afleiðingar af því að fella niður kvótakerfi í mjólk. Það er áhugavert að skoða þá reynslu í ljósi þess að við höfðum uppi áform um að stíga það skref kannski að einhverju leyti og það er skrifað inn í þessa samninga að við viljum ganga í þá átt. Auðvitað og vonandi, segi ég, komumst við einhvern tímann á þann stað að við þurfum ekki að framleiðslustýra mjólkurframleiðslu. En veruleikinn er einfaldlega þessi: Það hefur orðið algjört afkomuhrun í mjólkurframleiðslu í Evrópu á örfáum mánuðum frá því að kvótakerfið var lagt niður. Þar spilar inn í að markaðir í Asíu og Rússlandsmarkaðir hafa lokast. Það hefur líka haft áhrif á Íslandi. Það hefur haft þau áhrif að t.d. verð á lambakjöti og öðrum búvörum sem við flytjum út hefur gefið verulega eftir. Þannig að ástand landbúnaðarmála í löndunum í kringum okkur og afkoma bænda er heilt yfir mjög alvarlegt. Í umræðunni í dag höfum við kannski ekki horft mjög mikið á afkomu bænda. Afkoma bændanna er í þessum skilningi bara afkoma lítilla fjölskyldufyrirtækja í byggðum á Íslandi. Það verðum við alltaf að gera okkur grein fyrir þegar við tölum um búvörusamninga, við erum að tala um lítil fjölskyldufyrirtæki sem eru burðarásar í íslenskum sveitum, í íslenskum byggðum, hvort sem við tölum um landbúnaðarstefnu eða landbúnaðarkerfi. Eigum við að nefna árið 1943 þegar fyrsta stóra inngrip stjórnvalda seinni tíma var inn í starfskjör bænda? Þá samdist um á milli aðila á vinnumarkaði að stíga inn í landbúnaðinn og stýra honum til þess að ná fram sátt á vinnumarkaði, til að samningar næðust og friður skapaðist á vinnumarkaði. Þá voru stigin þau skref að stýra afkomu bænda. Síðan voru búnir til hvatar til þess að auka búvöruframleiðsluna. Við getum nefnt árið 1946 eða 1947 þar sem urðu gríðarleg átök og afkomuhrun í íslenskri bændastétt sem hafði mjög alvarlegar afleiðingar einmitt vegna þessa inngrips. En síðan líður tíminn og fram til 1980 var mikið uppbyggingarskeið. Um 1980 var orðið ljóst að við höfðum ekkert við alla þá framleiðslu sem þá lá á borðinu að gera. Það höfðu líka orðið breytingar í landbúnaðarstefnu annarra landa, þannig að grípa varð til aðgerða. Okkur ber þess vegna að skoða búvörusamningana í samhengi við þá þróun. Við erum enn að hugsa um þau markmið að byggja sveitirnar, tryggja afkomu bænda og að búvöruframleiðslan verði á því róli að skynsamlegt sé. Þess vegna held ég að það hafi verið mjög þýðingarmikið að hafa gengið þannig frá samningum nú að sjá aðeins til með niðurlagningu framleiðslustýringar í mjólkurframleiðslu. Ég held að í vinnu nefndarinnar ættum við að taka þá umræðu sérstaklega fyrir hvernig við getum séð það þróast. Búvörusamningarnir eru líka samningar fyrir fólkið sem vinnur í afurðastöðvunum við að vinna úr búvörunni. Þegar menn tala um samkeppnisstöðu landbúnaðarins þá langar mig að varpa inn í umræðuna einfaldlega þeim staðreyndum að sauðfjárbændur, sem núna eru í miðjum sauðburði og vafalaust fáir þeirra að fylgjast með umræðum um búvörusamninga og landbúnaðarstefnu, fá lægra verð í sinn vasa á hausti komanda, og þannig hefur það verið undanfarin haust, en kollegar þeirra í löndunum í kringum okkur og jafnvel svo skiptir verulega miklu máli. En þegar við höfum gengið allan ferilinn, alla leið til neytendanna, þá fer að halla aftur á. Þetta er verkefni sem ég held að við verðum að ráðast í að greina og hvers vegna þessi staðan er komin til. Ég get nefnt líka nautakjöt til skamms tíma, þó að afurðaverð til bænda í nautakjöti hafi breyst á undanförnu mánuðum. En þegar menn eru að kalla eftir umræðu um landbúnaðarkerfið og landbúnaðarstefnuna og sleppa því að ræða um alla virðiskeðjuna og horfa einungis á búvörusamninga versus bændur án þess að gera sér í hugarlund hver kostnaðarferillinn er og hvernig kostnaðurinn verður til, finnst mér það vera mjög götótt umræða og við þyrftum að komast lengra í að fanga hana miklu betur. Menn tala um útflutningsbætur, að við förum ekki að stíga núna þau skref í sauðfjársamningi að hér verði búnir til framleiðsluhvatar og við förum ekki að greiða með á erlenda markaði. Ég les ekki búvörusamninginn öðruvísi en svo að við séum að verða sammála um að ráðast í gildandi og gott markaðsátak fyrir íslenska búvöru, við erum ekki að fara að nota ríkissjóðspeninga til þess að greiða niður verð á lambakjöti fyrir erlendan markað. Fyrir því er enginn vilji. Við atvinnuveganefndarmenn getum vel tekið áskorunum þegar við förum að vinna með málið og ramma það enn þá betur inn, en hitt er ekki í boði í mínum huga. En við skulum þá líka gæta allrar sanngirni í þessari umræðu. Við erum á hinn veginn að tala um aukna opnun hingað til lands. Við erum að tala um lækkanir á tollum, aukið aðgangsfrelsi. Eigum við þá að biðja um að það sé enginn stuðningur á búvörunni sem flutt er hingað til lands? Eigum við að biðja um það? Erum við viss um að kjöt sem í dag er flutt inn, hvort sem það er með tollum eða tollfrjálst, njóti ekki einhvers staðar stuðnings til þess að markaðssetja á okkar markað? Við tökum auðvitað bara áskorun um þá umræðu og ég er ekki að boða að útflutningsbætur verði teknar upp, en ég held að við getum með allri sanngirni sagt að það sé vel fær leið til að girða fyrir þann misskilning. Ég ætla ekki að greiða atkvæði með því að við hefjum eitthvert útflutningsbótakerfi að nýju, því að Íslendingar voru meðal fyrstu þjóða sem lögðu slíkt kerfi af. En enn þann dag í dag er verið að stunda það að flytja búvörur út frá löndum með útflutningsbótum og við flytjum þær m.a. hingað inn til Íslands. Í þriðja lagi vil ég nefna þau stórkostlegu tækifæri sem við eigum í framleiðsluaðstöðu okkar, okkar hreina lofti og hreina vatni og hreina landi. Við höfum tekið í gegnum tíðina mjög stórar ákvarðanir sem hamla hagkvæmni í íslenskum landbúnaði. Við höfum gert það með opin augun. Árin 1965–1970 ákváðum við að banna að nota hormóna og önnur vaxtarhvetjandi efni til að framleiða kjöt á Íslandi, sérstaklega nautakjöt. Við bönnuðum það. Það var ekki endilega með sérstökum vilja og stuðningi íslenskra bænda, en við sjáum í dag hversu dýrmætt það er fyrir okkur að hafa ákveðið þetta. Það er okkar helsta tromp í dag að hafa stigið það skref. Árið 1985 ákváðum við að þrengja verulega að notkun á fúkkalyfjum í fóðri og banna notkun á fúkkalyfjum í fóðri. Í dag erum við með landbúnað sem notar sáralítið af sýklalyfjum og það hefur gríðarleg áhrif á lýðheilsu í landinu að hafa borið gæfu til að ákveða þetta 1985 og vinna þannig að þeirri stefnu. Mjög mikilvægt er að við höfum í huga að þessi tvö atriði eru atriði sem gera íslenska landbúnaðinn óhagkvæmari en landbúnaðinn sem við eigum síðan að keppa við. Ég tel að næsta stóra ákvörðun í þessum efnum, ef ég má boða það, virðulegi forseti, sé að við ættum frá árinu 2020 eða fyrr, eins fljótt og mögulegt er, að leyfa ekki notkun á erfðabreyttum hráefnum í fóðurgerð á Íslandi. Mér fyndist það verðugt verkefni vegna þess að við viljum varðveita sérstöðu íslensks landbúnaðar. Samningurinn er líka samningur um það hvernig við ætlum að varðveita sérstöðu íslenskra búfjárstofna, kynbótastarfið, ráðgjafastarfið í kringum það, því að þar höfum við skyldum að gegna. Virðulegi forseti. Ég vil enda þessa ræðu á að taka undir með hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur sem talaði í ágætri ræðu um loftslagsmálin. Ég er sammála þingmanninum um áherslurnar í þeim efnum. Ég vil líka minna á að bændur og hæstv. umhverfisráðherra hafa undirritað samkomulag um gerð vegvísis um loftslagsmál og framlag landbúnaðar til þeirra mála. Ég er algjörlega sannfærður um að þar hefur landbúnaðurinn mjög margt fram að færa. Ég tel mig vita með ágætri vissu, virðulegi forseti, að ýmislegt í búskaparháttum okkar, vegna þess að við notum fyrst og fremst gras sem fóður, gerir að verkum að okkar búfé losar minna af gróðurhúsalofttegundum en búfé í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að taka þátt í umræðu um búvörusamninginn. Það er ekki ónýtt að koma hingað á eftir hv. þm. Haraldi Benediktssyni sem kann þetta líklegast betur en margur annar hér inni. Ég get tekið undir mjög margt, ef ekki flest, af því sem hann fór yfir. Þó er þessi samningur ekki frekar en aðrir þannig úr garði gerður í bili að við getum fellt okkur við hann að öllu leyti, enda er það svo að þegar atkvæði voru greidd um hann á meðal þeirra sem hann varðar kom í ljós í fyrsta lagi þátttökuleysi bænda í atkvæðagreiðslunni. Tæplega 1.700 taka þátt í sauðfjársamningunum en á kjörskrá eru tæplega 3.000 og af þeim eru aðeins 60% sem samþykkja hann. Það segir okkur að það er mikill ágreiningur um þann samning. Það er eitt af því sem við vinstri græn höfum slegið varnagla við í umræðunni í dag og sagt að þurfi að fara betur yfir og helst þyrfti að vísa honum heim í ráðuneyti aftur til að fara betur yfir hann. 75% samþykkja hins vegar nautgripasamninginn. Þar er líka meiri þátttaka, hún var tæplega 71% en ekki nema 56% hjá sauðfjárbændum. Þetta eru samningar við bændur sem hér eru undir og þeir eru eiginlega fjórir og eiga að gilda í tíu ár, eins og hér segir. Þetta er rammasamningur um almenn starfsskilyrði landbúnaðarins og samningar um starfsskilyrði nautgriparæktar, sauðfjárræktar og svo garðyrkjunnar. Gert var ráð fyrir í þessu að kvótakerfið í mjólkurframleiðslunni og sauðfjárrækt yrði lagt niður en sem betur fer var tekin ákvörðun um að halda núverandi stöðu óbreyttri í einhvern tíma, vissulega með atkvæðagreiðslu árið 2019, þ.e. bændur geta óskað eftir því að afnám kvótakerfisins verði sett í atkvæðagreiðslu meðal bænda það ár. Það er líka afnám framleiðslustýringar og eins og hefur komið fram í dag og kom fram áðan hjá hv. þingmanni varðandi útflutningsbæturnar, og ég verð að taka undir það með honum, það er eitt af því sem við viljum ekki sjá, alla vegana ekki ég. Ég mundi vilja sjá innlenda framleiðslu styrkta til muna og hún á auðvitað að skila sér í lægra verði til neytenda. Eins og hv. þingmaður kom inn á virðist það einhverra hluta vegna ekki hafa gerst. Ég verð að taka undir það sem hann sagði um ástandið í kringum okkur. Það er held ég í síðasta Bændablaði sem talað er um m.a. ástandið í Danmörku þar sem um 200 bændur hafa farið á hausinn, hafa orðið gjaldþrota. Ekki hefur mælst eins mikið af gjaldþrotum í Danmörku í þessum greinum síðan 1994. Það er fyrst og fremst vegna þess að verðið er svo lágt fyrir mjólkina og svínakjötið. Það er það sem við flytjum gríðarlega mikið inn af, sérstaklega svínakjötið. Þá tökum við óbeint þátt í því að bændur erlendis fá ekki heldur viðunandi verð fyrir vöru sína, eða það segir okkur það a.m.k. ef það hallar svo verulega undan fæti að þeir loka í hrönnum. Sama á við með hrunið í mjólkurafurðunum í nágrannalöndum okkar. Það er einmitt eitt af því sem við þurfum að velta fyrir okkur. Viljum við taka þátt í því gagnvart íslenska landbúnaðinum að niðurgreiða ekki til hans eða með einhverjum allt öðrum og minni hætti en kaupa innflutt niðurgreitt hráefni? Þá bjóðum við bændunum okkar upp á mjög óvægna samkeppni, mundi ég halda. Það er líka mjög mikilvægt að það eru störf, miklu fleiri en bændanna, í húfi. Það eru mjög mörg afleidd störf og ekki einungis uppgripsstörf í afurðastöðvunum og annars staðar, það eru auðvitað mörg önnur afleidd störf sem fylgja því að búskapur er stundaður hér á þann hátt sem er gert. Það er líka afar mikilvægt að halda því til haga að þetta eru láglaunastörf, alla jafna eru bændur frekar lágt launaðir, og ég velti fyrir mér því sem kemur fram um jafnréttismatið í frumvarpinu. Þar er vitnað í áfangaskýrslur sem gerðar voru árið 2013 og svo stöðu kvenna í landbúnaði sem Byggðastofnun tók saman 2015. Fram kemur hversu lítið konur hafa fengið í sinni hlut, fyrst og fremst vegna þess að lögin hafa verið á þann hátt. Konur voru í sauðfjárræktinni með 15,2% og þáðu 12% heildargreiðslna í beingreiðslunum meðan karlarnir voru í rúmum 82%. Verið er að reyna að laga það í þessu frumvarpi en ég velti fyrir mér að frá 2008 hefur konum sem stunda landbúnaðarstörf fækkað um 100, það eru 7% á sex árum. Körlum hefur svo sem líka fækkað, um 12%, en ég velti fyrir mér hvort það hefur eitthvað með það að gera hvernig beingreiðslufyrirkomulaginu hefur verið háttað eða hvað þarna er undir. Það virðist ekki koma fram í þessu en alla vega er lagt til að því verði breytt hér og það er vel. Það var rakið fyrr í dag varðandi kjörin að sum svæði verða verr fyrir barðinu á því gagnvart sauðfénu en önnur. Það er nokkuð sem ýtir undir það að við teljum að huga þurfi betur að þeim samningi, að hann geti ekki gengið upp svona, þannig að við lendum ekki í svipaðri stöðu og nágrannaþjóðirnar okkar, það er a.m.k. ekki eitthvað sem ég sé fyrir mér. Beingreiðslurnar gætu verið í kringum 45% af launakjörum bænda. Við þurfum að skoða milliliðina miklu frekar en að kvarta yfir þessum stuðningi að mínu áliti. Ég held að við getum verið sammála um, eða ég segi það alla vega, að öflugur og fjölbreyttur landbúnaður er ávísun á blómlega byggð í öllu landinu. Mér finnst það dýrmætur hluti samfélags okkar og skipta gríðarlegu máli í öllu efnahagslegu tilliti. Við eigum mjög verðmætt ræktunarland, við eigum nóg af vatni, við höfum líka þekkinguna til að nýta þau gæði. Matvælaframleiðsla hefur verið, og ég vona að hún verði það áfram, hrygglengjan í landbúnaði og atvinnustarfsemi í dreifbýlinu. Stórir hlutar láglendis okkar eru vel til þess fallnir að höndla með einhvers konar landbúnaðarframleiðslu og það er svo sannarlega þannig að þjóðin mun þarfnast matar um ókomna framtíð. Þá er gott að geta verið nokkuð sjálfbær um þá framleiðslu. Flestar þjóðir heims hafa það að markmiði sínu að vera sem mest sjálfbjarga um matvælaframleiðslu fyrir þegna sína. Það er eitt af því sem er mikilvægt hvar sem það er framkvæmanlegt. Við vitum að sagan geymir mörg dæmi um að skortur á mat getur leitt til upplausnar og ástands sem við vitum ekkert hvert leiðir. Það eru því að mínu mati alveg klárlega í því faldir þjóðhagslegir hagsmunir að reka öfluga matvælaframleiðslu í landinu og að hún byggi á innlendum aðföngum. Með því skilum við þjóðarbúinu mestu, bæði vegna nýtingar auðlindarinnar og þeirrar vinnu sem leggja þarf til við framleiðsluna. Stundum hefur verið talað um margfeldisáhrif í þessari frumframleiðslu í atvinnusköpun, að hún sé í kringum 2,5, sem þýðir þá að hvert ársverk í frumframleiðslu í landbúnaði skapar 2,5 störf við úrvinnslu, flutninga og önnur tengd störf. Það er allt í lagi að rifja upp að aðgerðir stjórnvalda til stuðnings landbúnaðinum þegar gerðir voru búvörusamningar í apríl 2009 og svo endurnýjun búnaðarlagasamningsins og samningsins við sauðfjárbændur og mjólkurframleiðendur á haustdögunum 2012 undirstrika stefnu okkar vinstri grænna hvað varðar stuðning við þennan hefðbundna landbúnað. Ég er sannfærð um að þær aðgerðir vörðu stöðu landbúnaðarins í gegnum hrunárin og var hún tryggð með þeim samningum sem gerðir voru síðar. Það eru líka margar hliðargreinar í þessu sem landbúnaðurinn nýtur sem betur fer góðs af, hvort sem það er loðdýrarækt eða kornrækt. Við höfum séð afurðir í formi drykkjaröls úr síðarnefndu afurðinni mjög víða. Efling ferðaþjónustunnar hefur skilað sér til ferðaþjónustubænda og er sem betur fer orðin mikil aukabúgrein og styrkir byggðina um landið og í sveitum landsins. Það er því margt sem hjálpar til en það er líka að mörgu leyti bagalegt að hafa þurfi mjög fjölþætta atvinnustarfsemi á einum og sama staðnum bara til að lifa af, þó að það geti líka verið jákvætt að mörgu öðru leyti. Ég verð að taka undir það sem sagt er um landbúnaðarafurðir okkar og matvælaframleiðsluna og annað þegar kemur að fúkkalyfjanotkun. Auðvitað er það gríðarlega mikilvægt og við hljótum öll að vilja hreina afurð eða sem hreinasta afurð. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði á undan mér um hver næstu skrefin verða varðandi erfðabreytt efni í fóðri. Það er stóra verkefnið okkar að búa til sem hreinasta afurð og ég held að okkur hafi tekist það mjög vel, enda held ég að við finnum það þegar við erum erlendis. Ég tek líka undir þetta með umhverfisvitundina og skortinn á henni. Ég vona, og tek undir með þeim sem hafa talað um umfjöllun í nefndinni, að reynt verði að nálgast þetta á annan hátt eða á einhvern hátt. Eins og hv. formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sagði áðan eru bændur upp til hópa til í þá vinnu sem fylgir því. Við eigum að nýta okkur það með því að gera betur í þessum samningi af því að öflugur og kraftmikill landbúnaðar er bæði brýnt samfélagsmál og brýnt umhverfismál. Það er alveg ljóst í umræðunni sem hefur verið og á eftir að fara fram að framtíð þessa atvinnuvegar okkar, landbúnaðarins, þarf að byggja á víðtækri sátt um starfsskilyrði og það fjölþætta hlutverk sem hann hefur í samfélagi okkar, hvort heldur það snýst um að framleiða holl matvæli á viðráðanlegu verði, treysta búsetuna í dreifbýlinu, viðhalda umhverfisgæðunum, tryggja matvælaöryggi, styðja ferðaþjónustu og aðrar atvinnugreinar eða hvað það nú er. Allt þetta þarf að vera undir og um það þarf að ríkja sem víðtækust sátt. Í svona stóru máli þarf alltaf að mætast einhvers staðar og við þurfum örugglega að gera það í þessu máli eins og svo mörgum öðrum, en umfram allt þurfum við að styðja við þetta þannig að það uppfylli það sem ég taldi upp.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu, en hún kemur inn á atriði sem ég held að engin ástæða sé til að tefja við að ræða frekar, og það er hluti af þeirri gagnrýni sem er beint sérstaklega að þeim hluta þessa þingmáls sem eru sauðfjársamningarnir. Nú er það svo að stóru landsbyggðarkjördæmin eiga öll þrjú viðkvæm svæði í þessu tilfelli. Mig langar svolítið að biðja þingmanninn um að fjalla aðeins um umræðuna sem ég veit að komist hefur á flot í Norður-Þingeyjarsýslu, á þeim svæðum, um þennan hluta samningsins sem fjallar um tilflutning á stuðningi í gegnum ærgildi og þá veikingu sem það getur mögulega haft í för með sér. Ef hv. þingmaður mundi vilja ramma svolítið inn þá umræðu og hvaða hugmyndir hún hefur til þess að mæta því. Ég vil líka minna á að það eru alltaf afleiðingar af öllum ákvörðunum. Ég tek fram að ég er sammála því að við þurfum að skoða þennan hluta sauðfjársamningsins mjög vel. Hitt er að þessi umræða er afleiðing af því að við erum að reyna að brjótast út úr þeirri umræðu sem er oft í austur og vestur; það megi nú engu breyta, en þarna ætlum við að breyta, og þá hefur það þessar afleiðingar. Ég bið þingmanninn um að fjalla aðeins um það og hvaða hugmyndir hún hafi þá helst tekið þátt í að ræða eða vilji benda á til að takast á við þennan hluta gagnrýninnar.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég er svo sem enginn sérfræðingur í landbúnaðarmálum, en þegar við komum niður á þessi smáatriði sem eru kannski stóru atriðin í samningunum, þá hafa þeir sauðfjárbændur talað um að sú rýrnun sem verður á stuðningnum á tímabilinu sé í rauninni of mikil, þegar búin þurfa að vera það stór að geta framfleytt fjölskyldu. Við erum að tala kannski um bú sem eru með um 600 vetrarfóðraðar kindur til að fjölskylda geti framfleytt sér, eða þaðan af stærra. Regluna sem á að afnema, þ.e. um 0,7 kindur, mér skilst það alla vega en þingmaðurinn kann þetta betur en ég og leiðréttir mig þá bara, það var nóg sem sagt að setja á 70% af bústofninum til þess að nýta greiðslumarkið og þá gátu bændur haldið þessum beingreiðslum fullum en geta það ekki ef þessi samningur nær fram að ganga með þeim hætti sem hér er lagt fram. Þetta er kannski það sem maður hefur aðallega heyrt í þeim, að þeir telja að rýrnunin á tímabilinu sé bara allt of mikil hvað varðar þennan stuðning. Ég trúi því að hægt sé að gera betur. Við sjáum að kúabændur komu betur út úr samningaviðræðum við ríkið, náðu fram breytingum sem sauðfjárbændur virðast ekki hafa náð fram.

Forseti. Ég þakka fyrir svarið. Mér finnst það mjög gott. Ég er nefnilega sammála þingmanninum að þetta er atriði sem við þurfum að fara mjög vandlega yfir og reyna að mæta þeirri gagnrýni með einhverri skapandi hugsun. En ég minni á að við erum að tala svolítið í austur og vestur í allri þessari umræðu. Hér var flutt skínandi ræða um að þetta væri trénað landbúnaðarkerfi. Við getum haft 100 skoðanir á þessum hlutum. Við erum í sauðfjársamningnum að reyna að komast út úr gömlu ærgildakerfi, sem áhorfendur í þessari umræðu átta sig kannski ekki fullkomlega á, og ég held að við verðum að bera virðingu fyrir því sjónarmiði. En ég er sammála þingmanninum um að við þurfum að fara varlega í þetta. Það var eiginlega það sem ég vildi draga fram. Hitt sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom vel inn á í ræðu sinni er samstaðan um landbúnaðarstefnu og hvernig við tölum um atvinnuveginn og undirbúum stefnu stjórnvalda um það. Af því að ég hef aðeins kynnst málefnum landbúnaðarins á öðrum vettvangi - segi þá og bið þingmanninn að fjalla um það í seinna andsvari sínu, ég geng nú ekki hart að honum, herra forseti - hvers vegna okkur mistekst svolítið að mynda um þetta breiða samstöðu. Hvort þingmaðurinn sé ekki sammála því að við eigum að hleypa fleiri aðilum að því að móta þá stefnu, hvort sem þeir heita aðilar vinnumarkaðarins, samtök verslunarfyrirtækja, iðnaðar eða bænda. Ég er ekki að tala um að slík samtök eigi að ráða málefnum bændanna, heldur þurfum við á því að halda að hafa miklu stærri hóp. Ég minni á að til skamms tíma höfðum við verðlagsnefnd búvöru þar sem aðilar vinnumarkaðarins áttu aðild að, fulltrúar ASÍ og fulltrúar BSRB. Ég hreinlega fullyrði það, herra forseti, ég efast um að fulltrúar þeirra launþegasamtaka hafi í annan tíma náð fram öðrum eins kjarabótum fyrir umbjóðendur sína en að taka þátt í stefnumótun fyrir landbúnaðinn. 
            

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Að komast út úr gömlu kerfi - mér finnst þetta snúast fyrst og síðast um að bændur beri ekki skarðan hlut frá borði. Við vitum að hér er láglaunastefna, þ.e. bændur eru yfir höfuð, auðvitað ekki allir, en sauðfjárbændur margir hverjir eru kannski ekki feitir af sínum rekstri. Mér finnst þetta snúast um að við sjáum til þess að minnsta kosti að kjör þeirra rýrni ekki á tímabilinu og að aðstæður þeirra til að halda búskap áfram verði það viðunandi að menn leggi bara ekki upp laupana. Það hlýtur að vera fyrst og síðast það sem þetta snýst um. Miðað við það, eins og ég skil þetta, eru einhver tiltekin svæði sem bændur gætu verið í hættu vegna þessa. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég skil eiginlega ekki af hverju fleirum var ekki hleypt að í upphafi. Fram kom í umræðunni í dag að það var svolítið lokað ferli að fara í gegnum þennan samning aftur, og þó með þeim töluverðu breytingum sem liggja fyrir, sem ég tel að hafi verið mistök til að reyna að ná fram þeirri sátt sem ég talaði um í máli mínu áðan. Það liggur alveg fyrir að sú sátt næst ekki ef við vinnum þetta í einhverjum smáum hópum og hvort sem það var vegna þess að verðlagsnefnd búvara var til og hér á að leggja niður eða hvað, það breytir ekki því hvað það í rauninni heitir, heldur það að ef samtal á sér stað með sem fjölþættustum hætti eru meiri líkur á að niðurstaða náist sem flestir geta sætt sig við. Við leiðum auðvitað aldrei saman öll sjónarmið, það er alveg ljóst, en við getum að minnsta kosti mæst á þeirri leið kannski að enginn fari verulega sár frá borði í því samtali. Það er alla vega tilraunarinnar virði.

Herra forseti. Ég ætlaði ekkert endilega að taka þátt í þessari umræðu þar sem ég er ekki mikill sérfræðingur um landbúnaðarmál, þrátt fyrir að vera kominn af bændum í beinan karllegg ég veit ekki hve langt aftur í aldir, en mig langar samt að koma hingað upp. Hv. þm. Haraldur Benediktsson talaði til dæmis af þvílíkri þekkingu að maður kiknaði í hnjáliðunum, en það er líka það sem er hið góða við Alþingi, að hér er fólk sem hefur þekkingu á ýmsum sviðum. Það á við um þennan málaflokk eins og alla aðra. Ég hef aðgang að fólki sem hefur þekkingu á hlutunum og hefur aðeins reynt að setja mig inn í þetta vegna þess að mér er mjög annt um bændur og mér er mjög annt um íslenskan landbúnað. Mér er líka annt um íslenska neytendur og hvað þeir þurfa að borga fyrir það. Ein manneskja sem ég þekki vel, sem heitir Þórunn Pétursdóttir og er landgræðsluvistfræðingur, hvorki meira né minna, skrifaði grein í Kjarnann fyrir ekki löngu sem heitir „Kæri ráðherra landbúnaðarmála“. Hún er hérna, ég tek það fram að þetta er ekki mynd af landbúnaðarráðherra heldur af skjólstæðingi hans austan úr sveitum. Mig langar að lesa þessa grein. Ég veit ekki hvort hæstv. landbúnaðarráðherra hefur lesið hana en mig langar til að lesa hana því að hér talar manneskja af fagmennsku og þekkingu um sauðfjárrækt og landgræðslu. Þetta hefst svona, með leyfi forseta: „Um leið og ég óska þér til hamingju með nýja stólinn þá langar mig að deila með þér, og öðrum áhugasömum, vangaveltum um hvernig stjórnvöld geta skapað sauðfjárbændum sómasamlegt starfsumhverfi til framtíðar. Forveri þinn í ráðuneytinu skrifaði nýlega undir samning fyrir hönd ríkisins við sauðfjárbændur. Samkvæmt honum munum við næstu 10 árin leggja í allt um 50 milljarða styrk til greinarinnar. Samningurinn felur ekki í sér neina nýsköpun heldur rígheldur greininni í viðjum vanans. Eins og góður maður sagði við mig um daginn þegar ég innti hann eftir því hvort ekki hefði verið ástæða til að breyta styrkjafyrirkomulaginu og opna það fyrir nýjungum – þetta er sauðfjársamningurinn! Við vitum bæði að árleg neysla á kindakjöti er svipur hjá sjón frá því sem var þegar þú og ég vorum lítil börn. Það er einnig margt sem bendir til að eftir 10 ár hafi innanlandsneysla dregist enn meira saman, þrátt fyrir allt markaðsstarf. Það er nefnilega þannig að ungt fólk er í vaxandi mæli hætt að borða kjöt; af siðferðislegum ástæðum. Þeirra börn munu líklega ekki læra að borða kjöt og neytendamarkaðurinn mun þannig halda áfram að skreppa saman. Í dag framleiða bændur þriðjungi meira kindakjöt en þjóðin torgar. Okkur er aftur farið að dreyma um öflugan útflutning en þrátt fyrir áratugaleit að mörkuðum erlendis hefur okkur ekki enn tekist að fá gott verð fyrir kjötið. Í skýrslu sem KOM ráðgjöf vann fyrir Landssamtök sauðfjárbænda á dögunum kemur reyndar fram að markaðstækifærin séu gríðarleg – fyrir lífræna framleiðslu! Þá vandast málið aðeins því samkvæmt minni bestu vitneskju eru aðeins níu sauðfjárbú í landinu sem framleiða lífrænt vottað lambakjöt. Ef við gefum okkur að þetta séu allt meðalbú að stærð þá er hlutfall lífræns vottaðs lambakjöts aðeins rétt innan við 1% af árlegri heildarframleiðslu greinarinnar. Er ekki óvarlegt að byggja nýja markaðssókn erlendis á því? Annar þáttur sem snýr að sauðfjársamningnum er landnýting. Samkvæmt samningnum á að leggja aukna áherslu á sjálfbæra landnýtingu en ekkert gefið upp um hvernig eigi að ná því markmiði. Nú, þegar umhverfisráðherra er nýlent eftir að hafa skroppið til NY til að undirrita loftslagssamninginn fyrir okkar hönd, er ekki úr vegi að minna á að Ísland er vistfræðilega verst farna land Evrópu. Landeyðing frá landnámi er geigvænleg. Í grunninn af völdum ósjálfbærrar landnýtingar; drifin áfram af búfjárbeit og skógarhöggi í gegnum aldirnar við óblítt veðurfar, eldgos og aðrar náttúruhamfarir. Við erum engu að síður enn að kýta um hvort beita skuli þessa auðn eða hina á hálendinu. Í sóknaráætlun ríkisstjórnarinnar er sannarlega lögð áhersla á landgræðslu sem aðgerð til að draga úr áhrifum loftslagsbreytinga. Því miður er það ekki sett í samhengi við landnýtinguna. Uppgræðsla rofins lands er ekki markmið í sjálfu sér heldur leið til að bæta ástand lands. Ef nýtingu er ekki breytt til samræmis við það er aðgerðin í besta falli máttlaus. Sauðfjárrækt eins og hún er stunduð hérlendis byggir að miklu leyti á úthagabeit og það er verulega umhugsunarvert að nýi sauðfjársamningurinn skuli ekki grundvallast á auðlindastýringu – af ítarlegri landnýtingaráætlun fyrir hvern einasta afrétt/ úthaga landsins þar sem nýting tekur raunverulega mið af ástandi gróðurs og jarðvegs. Landnýtingarþáttur gæðastýringar í sauðfjárrækt uppfyllir því miður ekki þessar grunnkröfur og fátt í dag sem bendir til að hann muni þróast í raunverulegt stjórntæki sjálfbærrar auðlindanýtingar. Eins er mjög umhugsunarvert af hverju innihald samningsins er ekki beintengt við áherslur ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Tækifærin til að breyta styrkjakerfi greinarinnar í umhverfistengdar greiðslur eru gríðarleg. Samstarfsfletirnir við fyrirtæki landsins sem vilja sýna samfélagslega ábyrgð í verki eru sömuleiðis ótrúlega áhugaverðir. En – það er enginn vettvangur til staðar þar sem hægt er að skoða þessi mál í samhengi og máta inn í framtíðarsýn íslensks dreifbýlis. Það er, kæri landbúnaðarráðherra, Akkilesarhæll sauðfjárræktarinnar. Skortur á heildarsýn og samþættum umhverfis- og landbúnaðarstefnum þeirra ráðuneyta og stofnana sem tengjast greininni heldur kirfilega aftur af nýsköpun. Af hverju á umhverfisráðuneytið til að mynda ekki beina aðkomu að gerð sauðfjársamningsins? Af hverju er ekki til þverfaglegur ráðgjafavettvangur á vegum ráðuneyta sem fara með umhverfis- og landbúnaðarmál? Eiga hagsmunaaðilar að geta einir samið um nýtingu auðlindarinnar eins og þeim sýnist? Við megum ekki gleyma að stærsti hluti hálendisins er í eigu íslenska ríkisins og ég hefði haldið að umhverfisráðuneytið væri besti talsmaður þess, eða? Síðustu árin hef ég, ásamt samstarfsfélögum mínum, lagst í talsverða rannsóknarvinnu og rýnt í vistfræðilega og samfélagslega kerfið sem úthagabeit og endurheimt raskaðs úthaga tilheyrir. Við höfum lagt sérstaka áherslu á að skoða hvort landbúnaðar- og umhverfisstefnur stjórnvalda sem snúa að fyrrnefndum þáttum séu í raun að skila þeim árangri sem þeim var/er ætlað. Það eru nú nokkur áhöld um það. Í grein sem við birtum í tímaritinu Ecology and Society árið 2013 kemur til að mynda mjög skýrt fram að það eru ekki bændurnir sjálfir sem hópur sem halda aftur af framþróun heldur mun frekar fílabeinsturnar stjórnsýslunnar sem fer með málefni landbúnaðar- og umhverfismála, undirliggjandi valdabarátta á milli stofnana og máttlausar og óljósar stefnur. Fleiri greinar bíða birtingar í fagtímaritum, en ég er boðin og búin til að upplýsa þig um innihald þeirra hvenær sem er. Kæri landbúnaðarráðherra. Þrátt fyrir allt þá er ég sannfærð um að sauðfjárbúskapur eigi framtíðina fyrir sér – sem framleiðandi hágæðavöru sem seld er dýrum dómum. Eins og stefnt er að samkvæmt nýjum samningi: Gæði umfram magn! En þá þarf að hugsa um alla þætti frá upphafi, út frá styrkjum, neytendum, auðlindastýringu og dreifbýlisþróun – með loftslagsmálin sem rauðan tengiþráð. Þú ávannst þér virðingu með því að standa fastur fyrir í málefnum tengdum sjávarútveginum, þrátt fyrir þunga pressu af hálfu þeirra sterku hagsmunahópa sem þú áttir við að etja. Ég vona innilega að þú takir á málefnum landsins á sama hátt í þínu nýja embætti en látir ekki hagsmunahópa leiða þá vinnu.“ Svo mörg voru þau orð í þessari grein. Mig langar líka til að segja að það hefur komið fram, t.d. í máli hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur, að við getum ekki stutt þessa búvörusamninga óbreytta. Það sem mér þykir mjög ámælisvert er það hversu lítið samráð hefur verið við fulltrúa almennings í landinu, neytendur og skattgreiðendur, sem þurfa að bera kostnaðinn af samningnum og hafa mikla hagsmuni af því að geta fengið mat á sem hagstæðustum kjörum. Þeir hagsmunir eru þeim mun meiri eftir því sem matur er stærri hluti af heildarútgjöldum fjölskyldu. Það þýðir að hagsmunir þeirra sem hafa úr litlu að spila og barnmargra fjölskyldna eru mestir. Þetta er því gríðarlega mikið hagsmunamál fyrir ungt barnafólk og lífskjör þess og hefur því bein áhrif á það hversu eftirsóknarvert er fyrir það að búa í landinu, einn af mörgum hlutum. Hér skiptir líka miklu máli hvaða stefnu stjórnvöld ætla að hafa hvað varðar innflutningstolla á matvæli, þar með talið landbúnaðarvörur. Það hefur komið fram í umræðu hér í dag að ræða eigi þau mál í næstu viku. Þetta eru atriði sem verður að hafa mjög mikið í huga í þessu dæmi. Þessir samningar eru því alls ekkert einkamál milli hagsmunasamtaka bænda og stjórnvalda heldur varða þeir hagsmuni allrar þjóðarinnar í nútíð og framtíð. Hér er ákveðið hvernig farið er með skattfé almennings sem verður þá ekki nýtt til annarra knýjandi samfélagslegra verkefna. Það er skattfé alls almennings sem þarna er bundið með tilteknum hætti til langs tíma. Öll meðferð þeirra verður því að taka mið af því. Mikið samráð við neytendur, þ.e. almenning í landinu, og mikið gagnsæi í allri meðferð við töku ákvarðana og mótun stefnu er því nauðsynleg og mikið réttlætismál. Þá verður að benda á og gagnrýna að samningunum er ætlað að gilda í meira en tvö kjörtímabil fram í tímann. Að sjálfsögðu er með öllu óvíst að þeir stjórnmálaflokkar sem nú mynda stjórn og standa að samningunum fái umboð þjóðarinnar til að fara með stjórn landsins á þeim tíma. Lítið samráð við samningsgerðina er því ekki bara virðingarleysi við almenning heldur lýðræðið í landinu. Mér finnst þetta vera skólabókardæmi um vondar aðferðir við meðferð pólitísks valds sem er til þess fallið að ala á sundrungu og flokkadráttum meðal fólksins í landinu eftir því við hvað það starfar og hvar það býr. Og það hefur komið fram í umræðum í dag að oft er verið að etja landsbyggðinni saman og kenna okkur sem viljum kannski sjá einhverjar breytingar um það að vera óvinir bænda, sem er svo langt í frá. Bændur eru ein af mikilvægustu stéttum landsins og það vitum við. Þannig meðferð valds er ábyrgðarlaus og í andstöðu við góð vinnubrögð í stjórnmálum og stjórnsýslu og leiðir til ágreinings og minni skilvirkni sem aftur kostar þjóðina fullt af peningum. Löngu tímabært er að núverandi ríkisstjórn skilji þetta og láti af þeirri leiðu, óábyrgu og kostnaðarsömu iðju sinni að ala á sundrungu sem hún hefur því miður gert allt of mikið af í stað þess að reyna að skapa sátt um leiðir og stefnu sem er eitt af hennar helstu stefnumálum og kemur fram í stefnuyfirlýsingu. En það er ekki allt slæmt í þessu og það skásta í samningunum að mínu mati, og þeirra sem hafa verið að aðstoða mig við þetta, að leiða sé leitað til að greiða fyrir nýsköpun og að nýrra leiða við nýtingu lands. Það er þó alls ekki nóg af því og eftir því sem ágreiningur er meiri um samningana og verr staðið að því að ná sem almennastri sátt um þá er augljóst að óvissa verður um framhald þeirra og þar með hversu óábyrgt og vitlegt er að gera þá til langs tíma. Eins og ég hef sagt að framan er það í bullandi ólagi hjá ríkisstjórninni og stjórnvöldum í þessu máli. Greiða verður fyrir nýsköpun og nýjum aðferðum við nýtingu lands og búskap. Landbúnaðarkerfið og stuðningskerfið verður að gera það, auðvelda þeim sem vilja nýta land með öðrum hætti en með hefðbundnum búskap sem er háður opinberum stuðningi. Kerfið og stofnanir þess verður að knýja til þess að hugsa og vinna að þeim markmiðum. Mig langar að taka sem dæmi úr mínu kjördæmi bændur sem hafa gert eitthvað annað en bara verið að rækta. Ég get nefnt Aratungu og Reykholt þar sem Friðheimar hafa byggt stórkostlega ferðaþjónustu í kringum tómata- og grænmetisrækt. Síðan er Ólafur á Þorvaldseyri annar bóndi sem hefur rifið sig út úr því að vera bara bóndi og nýtt landið og þekkingu sína og hæfni í annað. Fé sem er varið til að styðja við hefðbundinn búskap má að sjálfsögðu nýta til að styrkja fjölbreyttari atvinnuuppbyggingu í byggðum landsins. Fjölbreytni er lykilatriði og fjölbreytt atvinnutækifæri eru einnig forsenda þess að ungt fólk vilji búa í dreifbýli. Menn verða að horfast í augu við það. Hefðbundinn búskapur sem bundinn er á klafa ríkisstyrkja mun ekki laða að sér ungt fólk. Það hefur líka komið fram í dag að það vantar nýliðun í þessa grein. Mig langar síða að nefna, því að landbúnaðarráðherra er líka sjávarútvegsráðherra, að að sjálfsögðu á að nýta arðinn af sjávarútvegsauðlindinni sem þjóðin á saman í miklu meira mæli til að byggja upp fjölbreytt atvinnutækifæri úti á landi og bæta margvíslega samfélagslega þjónustu þar. Ríkisstjórnin hefur ekkert gert í því, því miður, en hún hefur staðið vörð um hagsmuni þeirra útvöldu sem græða mjög mikið á einkarétti sínum til að nýta auðlind þjóðarinnar án þess þó að þurfa að skila fólkinu sem á hana, og svo sannarlega ekki síst fólki sem býr úti á landi, eðlilegum og sanngjörnum hluta af þeim arði sem eign þess skilar. Herra forseti. Markmiðið hlýtur að vera að landbúnaður verði eins og annar atvinnurekstur, sjálfbær og geti þrifist sem mest án opinberra styrkja og tollverndar sem ekki er í samræmi við hagsmuni alls almennings í landinu. Stjórnvöld, stofnanir í landbúnaði, bændaforustan og allt landbúnaðarkerfið verður að taka mið af þessu. Svo mörg voru þau orð en ég vil líka taka undir það sem hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði áðan, að frábær árangur hefur náðst í því að vera ekki með sýklalyf og annað, sem er einstakt. Við eigum líka að standa vörð um það en við verðum að vinna þetta í sátt og samlyndi. Það er lykilatriði. Við samþykktum hér í dag í atkvæðagreiðslu frumvarp um almennar íbúðir sem tók langan tíma í undirbúningi, tvö og hálft ár og þrjá, fjóra mánuði í umræðu í nefnd sem skilaði frumvarpi í fullri sátt. Það er það sem við þurfum að gera líka með þetta og ég vona að hv. atvinnuveganefnd - hér situr fullt af fulltrúum úr henni - vinni þetta mál mjög vel og kalli til sín fólk í samráð og samvinnu. Gerum þetta þannig að við náum sem víðtækastri sátt í þessu máli. Þetta hefur verið eilíft þrætuepli allt of lengi og landbúnaðurinn á Íslandi er allt of mikilvægur alveg eins og sjávarútvegurinn til að við séum að eyða orku okkar í að rífast um þetta endalaust. Það hefur gert það að verkum að þessi þjóð er sundruð og það er það sem hún má ekki við.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að grípa ofan í hana efnislega þar sem hann fjallar um styrkjakerfi og aðferð til að styðja landbúnaðinn og alla þessa hluti og segja: Það er að sjálfsögðu ekki sjálfstætt markmið að landbúnaður þurfi opinberan stuðning með þessum hætti, hvorki með þessum hætti, með beinum stuðningi, né með tollvernd. Hins vegar er það staðreynd sem við horfum ekki fram hjá að ef við ætlum að varðveita þennan tiltölulega frábreytta landbúnað sem við höfum í landinu verðum við að beita einhverjum slíkum aðferðum. Ég vil minna á að stuðningur við íslenskan landbúnað hefur dregist verulega saman á undanförnum árum. Á tiltölulega stuttum tíma hafa útgjöld aukist. Ef við værum enn þá með sama hlutfall af landsframleiðslu værum við að tala um 26–30 milljarða í beinan stuðning við landbúnaðinn. Ég held að við ættum líka einhvern tímann að ræða um það þegar við drógum þetta fjármagn út úr atvinnugreininni, út úr sveitunum, og spyrja: Hvað varð um þá peninga? Landbúnaður er öðrum þræði byggðamál og hvernig við stöndum við byggðina. Hv. þingmaður nefnir hérna stuðningsform og stuðningsgreiðslur. Í aðdraganda þessarar umræðu kynnti ég mér einar fjórar skýrslur til framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um stuðningsgreiðslur. Fyrir um 10–12 árum síðan var eðli stuðningskerfis landbúnaðarins þar breytt og teknar upp landgreiðslur, eða stuðningsgreiðslur úti um land. Allar þessar skýrslur segja okkur í raun og veru tvær staðreyndir: Í fyrsta lagi er það hagnaður milliliða. Hlutdeild þeirra í búvöruverðinu hefur margfaldast á þessum tíma. Hitt er að sá stuðningur hefur orðið til þess að land þar sem eign hefur safnast á fárra hendur og það fjármagn sem áður átti að tryggja framleiðslu matvæla er farið frá greininni og í hendur einhverra annarra. Því spyr ég hv. þingmann: Hvaða hugmyndir hefur hann að breyttu fyrirkomulagi? Það er svo oft talað um staðnað landbúnaðarkerfi og að það þurfi að breyta því og stokka upp, en ég heyri miklu færri tillögur.

Hæstv. forseti. Eins og ég tók fram áðan er ég ekki mikill sérfræðingur í landbúnaðarmálum en mér finnst kjörið að koma hér upp og ræða þessi mál. Hvað varðar nýjar tillögur þá - ég veit það ekki. Það er nákvæmlega eins og fram kom í lok ræðu minnar að við þurfum að ræða þessi mál við alla hagsmunaaðila. Alla. Við gerð þessa frumvarps var ekkert samráð haft við neina nema Bændasamtökin og Matvælastofnun, sem sér um framkvæmd stefnunnar. Það er það sem mér þykir mest ámælisvert. Ég er alveg viss um, hv. þm. Haraldur Benediktsson, að ef við ynnum þessi mál í miklu meira samráði og samvinnu allra hagsmunaaðila, þar með talið almennings, væri hægt að finna út hvernig við getum minnkað styrki til landbúnaðar. Það er alveg á hreinu. Ég hef ekki kynnt mér landbúnaðarmál í Evrópu af neinu viti vegna þess að það er ekki á mínu forræði í mínum flokki, það eru aðrir sem hafa gert það. Hv. þingmaður nefndi hvernig gróðinn hefur farið til milliliða. Er það ekki að gerast á Íslandi líka? Ég las grein í vikunni þar sem fram kemur að þeir sem græða langmest á þessu öllu saman eru milliliðir og þeir sem framleiða þetta.  Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar er ég ekki sérfræðingur í landbúnaðarmálum og skammast mín ekkert fyrir það. Þar stendur hv. þingmaður mér miklu framar. En ég vil bara benda á það og hef nefnt það að við eigum að auka samráð. Í því felst tillaga mín. Það er tillaga mín að því hvernig við getum reynt að minnka þessa styrki og gert það að verkum að hér sé ekki svo hátt verð á landbúnaðarvörum. Ég veit satt að segja ekki alveg hvernig við eigum að fara að því. Þess vegna er ég að benda á þetta og vitnaði í fagmann sem ég hef aðgang að í sambandi við sauðfjárræktina. En ég vil enn og aftur ítreka að það þarf samráð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég er ekki að leitast eftir því að hann sé sérfræðingur á sviðinu og mér fannst svar hans algjörlega boðlegt að því leyti að við erum svolítið týnd þegar kemur að því að fara að benda á leiðir. Það er mjög auðvelt að gagnrýna og kasta grjóti og segja: Þetta á ekki að vera svona heldur einhvern veginn öðruvísi. Ég er að mörgu leyti sammála sjónarmiðum sem fram koma í grein sem hv. þingmaður vitnaði í í ræðu sinni. Þess vegna vil ég taka fram að undir forustu sauðfjárbænda í samningagerðinni, eins og ég þekki til hennar, var haldið áfram á þeirri vegferð að tala um landbætur, gæðastýringu og ábyrga notkun lands, þannig að ég haldi því nú til haga. Ég geri engar athugasemdir við það hvernig unnið var að stefnumörkun búvörusamninga og varðandi samráð. Mér fannst samtal milli stjórnvalda og bænda bara í eðlilegum farvegi, en ég er hins vegar talsmaður þess að ábyrgðin á framkvæmd landbúnaðarstefnunnar hér eftir þurfi meiri og breiðari grunn undir. Um það er ég sammála hv. þingmanni. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega í ræðu sinni að stór hluti sauðfjárframleiðslunnar væri fluttur úr landi og að við hefðum ekkert við hana að gera. Því langar mig að spyrja hv. þingmann: Er hann að boða það að við skerum niður sauðfé, sauðfjárstofninn í landinu, og snúum okkur eingöngu að því að framleiða fyrir innanlandsmarkað?

Hæstv. forseti. Ég veit hreinlega ekki hvort við eigum að gera það. Ég sé ekki ástæðu til þess að framleiða lambakjöt sem við getum ekki notað og flytjum niðurgreitt úr landi. Hver er ávinningurinn af því? Enginn. Ég get ekki séð neitt því til fyrirstöðu að fækka fénu. Eins og fram hefur komið framleiðum við þrisvar sinnum meira en við torgum. Og það er alltaf að minnka. Rannsóknir sýna að smátt og smátt gæti neyslan bara dottið niður úr öllu valdi, enn þá meira en nú er, niður í 5 þús. tonn á ári. Við verðum að endurskoða þetta. Ég sé ekki að það sé nokkur ávinningur af því að framleiða eitthvað sem enginn vill éta. Ekki borða ferðamenn sem koma til landsins þetta kjöt af mikilli lyst. Þeir vilja ekki þetta kjöt því að það er orðið þannig í heiminum að allt er alið upp á korni. Það er þannig kjöt sem fólk vill borða. Það sagði mér veitingamaður um daginn sem ég heimsótti hér úti í sveitum að ferðamönnum fyndist lambakjötið allt of sterkt, það væri allt of bragðmikið. Ferðamenn eru ekki vanir því að borða svona villibráð eins og við. Þetta er besta kjöt í heimi. Grillaðar kótelettur! Jesús minn, hvað það er gott. Ég segi það, hv. þingmaður, að ef við þurfum að gera það þá gerum við það bara. Við eigum ekki að halda þessu áfram ef það skilar engum ávinningi fyrir land og þjóð, bara til að halda einhverjum bændum eða litlum býlum úti á landi. Við ættum frekar að reyna að styrkja nýsköpun og byggja upp eitthvað nýtt í kringum landbúnað. Möguleikarnir eru ótrúlegir. Við þurfum að þora að takast á við breytingar en vera ekki alltaf skíthrædd ef nefndar eru einhverjar breytingar, Evrópusambandið eða hvað sem er. Þá hrökkva allir í einhvern gír. En ég tel samt sem áður að við eigum sauðkindinni mikið að þakka. Við eigum henni það sennilega að þakka að við stöndum hér í dag.

Vegna umræðna um gómsætan mat vill forseti upplýsa að það mun verða matur í boði frammi í mötuneyti innan skamms.

Virðulegur forseti. Mér hafa þótt svolítil brögð að því hér að hv. þingmenn hafi komið upp í ræðustól og fyrir fram lýst vanþekkingu á landbúnaðarmálum almennt og verið hálfafsakandi að taka þátt í umræðum hér. Mér finnst það algjör óþarfi og tek fram í upphafi að ég er enginn sérfræðingur í búrekstri eða landbúnaðarmálum en hafði þó alveg í hyggju að taka hér til máls af því að ég hef mikinn áhuga á ríkisrekstri og meðförum ríkisvaldsins á skattfé almennings. Þetta frumvarp lýtur nú einna helst að því. Ég er líka sérleg áhugamanneskja um skýra löggjöf, læsilegan lagatexta og þar fram eftir götunum. Mig langar að víkja í örfáum orðum að því máli í þessu frumvarpi vegna þess að frumvarpið kann að vera nokkuð tæknilegt, eins og hefur komið fram í máli hv. þingmanna á undan mér. Það er í sjálfu sér ákveðið áhyggjuefni að rekstur á þeirri atvinnugrein sem landbúnaður er á Íslandi skuli vera orðinn þannig að formi til og efni að jafnvel þeir sem véla um málið, setja atvinnugreininni lög, afsaka vanþekkingu sína að þessu leyti. Ég er ekki frá því að lagatextinn sem slíkur eigi þar einhverja sök á. Nú er svo komið að þetta frumvarp liggur fyrir. Hér er m.a. verið að breyta búvörulögum, nr. 99/1993. Það kann nú að vera svo komið að tilefni sé til þess hreinlega að setja nýja löggjöf með viðeigandi og tilheyrandi greinargerð til þess að skýra hvað lagatextinn fjallar um. Ég tek sem dæmi 39. gr. frumvarpsins, sem ég er ekki frá því að sé sú allra mikilvægasta í frumvarpinu. Þar er kveðið á um breytingar á 65. gr. búvörulaga um, að ég held, nokkuð mikilvægt efni, þ.e. úthlutun á tollkvótum. Mér finnst afar bagalegt að í greinargerð með þessari lagagrein sé ekki með ítarlegri hætti fjallað um þá breytingu sem hér er lögð til, einkum og sér í lagi í ljósi þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á m.a. 3. mgr. 65. gr. núgildandi búvörulaga á undanförnum missirum í kjölfar hæstaréttardóma sem fallið hafa um úthlutun tollkvóta. Hæstv. landbúnaðarráðherra situr nú hérna í salnum og kann að taka til máls hér í lokin eða kannski í andsvari við mig. Kannski gæti hann skýrt málið í nokkrum orðum og sagt hvað 39. gr. felur raunverulega í sér, vegna þess að ég held að þetta sé ekki bara flókið fyrir leikmenn, heldur tæki það líka jafnvel lögmenn, sem ætla kannski að ráðleggja litlum verslunum eða innflutningsaðilum í innflutningi á landbúnaðarafurðum, þó nokkurn tíma að skýra þetta ákvæði. Þetta vildi ég benda á varðandi formið á lagafrumvarpinu. Það leiðir mig að efni frumvarpsins. Mér finnst vanta töluvert upp á það í athugasemdum með frumvarpinu að það sé skýrt nánar hvert sé raunverulegt markmið frumvarpsins og hver áhrif þess verði til lengri tíma á hina ýmsu aðila hér í þjóðfélaginu. Vissulega er fjallað um töluleg áhrif, kostnaðinn við nýgerða búvörusamninga. Hér er kafli sem fjallar um mat á áhrifum og þó nokkrum orðum eytt í svokallað jafnréttismat frumvarpsins. En hvaða áhrif hafa þessar breytingar til lengri tíma á frjálsa verslun í landinu og viðskipti milli landa og þar með talið hag heimilanna? Það finnst mér bagalegt að ekki sé skýrt nánar í svo mikilvægu máli sem ætlað er að lifa að mínu mati í óeðlilega langan tíma. Það er t.d. enginn ádráttur í athugasemdunum sjálfum eða í frumvarpinu um einhverjar verulegar skipulagsbreytingar í landbúnaðarkerfinu. Ég nefndi tímalengdina. Ég geld nú nokkurn varhuga við þeim búvörusamningum sem nýlega voru undirritaðir með fyrirvara um nauðsynlegar lagabreytingar sem samþykkja þyrfti hér á Alþingi. En þessum búvörusamningum er ætlað að lifa í tíu ár. Þá vísa ég sérstaklega til 12. gr. frumvarpsins sem er greinilega ætlað að rýmka heimildir ráðherra til þess að gera samninga til lengri tíma. Þetta er nú kannski lagatæknilegt atriði í 12. gr. frumvarpsins. En ég beini því til hv. allsherjarnefndar að skoða það sérstaklega vegna þess að ég fæ ekki séð að þetta orðalag í greininni standist. Þar segir að heimilt sé að semja til lengri tíma í einu og binda samninga við einstaka búvörur. Þetta eru samningar ríkisstjórnarinnar við Bændasamtök Íslands. Heimilt að semja til lengri tíma í einu? Lengri en hvað? spyr ég. Jú, þá er væntanlega verið að vísa til eins árs ákvæðis sem er í núgildandi lögum vegna þess að meginreglan er sú að samninga á að gera til eins árs í senn. Þó er í núgildandi lögum heimild til þess að gera samninga til lengri tíma og þeir hafa verið gerðir til um fimm ára undanfarin ár, ef ég þekki það rétt. En ég held að ég fari rétt með það, virðulegur forseti, að tíu ára samningar hafa ekki áður þekkst. Ég geld varhuga við svo löngum samningum. Það hafa engin málefnaleg rök komið fram, að mínu mati, sem leiða til þess að ríkisstjórnin bindi skattgreiðendur með þessum hætti í svo langan tíma. Þó hef ég alveg fullan skilning á sjónarmiði um fyrirsjáanleika og stöðugleika í landbúnaði eins og öðrum atvinnurekstri. En um svo umfangsmikla breytingu fyndist mér að minnsta kosti að þyrfti að vera fjallað sérstaklega í þessu lagafrumvarpi. Það er ekki gert. Ég tek undir það sem fram hefur komið hjá öðrum hv. þingmönnum að auðvitað er bagalegt að ræða frumvarpið áður en að fyrir liggur sá samningur sem íslenska ríkið undirritaði á dögunum við Evrópusambandið um gagnkvæmt afnám tolla af m.a. landbúnaðarafurðum vegna þess að eitthvert samspil hlýtur nú að vera þarna á milli. Menn hafa hins vegar nefnt það hér og mönnum er mjög tamt að halda því fram að það sé alveg útilokað að afnema tolla einhliða. Það er alltaf talað um það eins og það sé hin mesta firra. Þó höfum við nýleg dæmi um að Ísland hafi afnumið tolla einhliða á vörum. Hér voru í vetur afnumdir tollar af innfluttum fatnaði og skóm burt séð frá því frá hvaða löndum þessar vörur koma, alveg óháð því hvort þessi lönd hafa einhverja tolla á fötum og skóm. Vörugjöld voru hér afnumin án tillits til sambærilegrar skattlagningar í öðrum löndum, þannig að við höfum dæmin. Ég blæs á allt tal um að hér sé ekki hægt að afnema tolla einhliða af landbúnaðarafurðum. Það finnst mér að hljóti að vera markmið sem við eigum að hafa alveg örugglega til lengri tíma. En við eigum auðvitað að vinna að því í nánustu framtíð að gera það svo einhver bragur sé á því. Mér finnst líka bagalegt að í frumvarpinu sé ekkert fjallað um einhver af þeim fjölmörgu málaferlum sem Íslendingar hafa staðið í undanfarinn áratug er lúta að verndartollum, álagningu þeirra og úthlutun á tollkvótum. Ég minni t.d. á þrjá hæstaréttardóma sem féllu í janúar á þessu ári þar sem ríkið var dæmt til þess að endurgreiða innflytjendum gjald vegna tollkvóta. Það er mögulega að einhverju leyti búið að bregðast við þessum dómum fyrir fram. En það breytir því ekki að dómar sem þessir og sá fjöldi mála sem farið hefur ekki bara til íslenskra dómstóla heldur hefur jafnvel endað hjá EFTA-dómstólnum á að leiða menn til umhugsunar um að kerfið sem slíkt sé gallað, ekki bara einstakir þættir kerfisins heldur kerfið sem slíkt, þ.e. sú árátta eða þrjóska manna við að halda uppi einhverju sérstöku og sértæku kerfi er varðar innflutning og frjáls viðskipti eða viðskipti með landbúnaðarvörur. Mér dettur annar dómur í hug sem ég sé ekki að brugðist hafi verið við með þessu frumvarpi. Það er dómur EFTA-dómstólsins sem féll í febrúar á þessu ári sem jafnvel Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hafði áður fjallað um og komist að sömu niðurstöðu. EFTA-dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að það samræmist ekki EES-rétti að banna innflutning á hráu kjöti. Slíkt bann eins og verið hefur hér á Íslandi væri óréttlætanlegt og teldist vera ónauðsynlegar viðskiptahindranir. Það tel ég vera svo mikilvægt atriði að ég hefði ekki talið fráleitt að fjalla um það í frumvarpinu hvernig menn hyggjast bregðast við því, ef þeir hafa ekki þegar brugðist við, sem ég held reyndar ekki að þeir hafi gert. Ég vil að lokum nefna það, og vísa þá í það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að ég er ekki sérfræðingur í landbúnaði sem slíkum en ég hef af því áhyggjur en það kann að vera af því að ég hafi ekki það mikla þekkingu á landbúnaðarkerfinu sem slíku. En ég hlýt að spyrja hvort það geti verið að með frumvarpinu sé verið að taka upp það niðurgreiðslukerfi sem menn lögðu niður með þjóðarsáttarsamningunum á sínum tíma. Mér finnst í rauninni ekki verða mikil eðlisbreyting á málum með þessu frumvarpi heldur sé miklu frekar verið að hræra í sama grautnum. Mögulega er verið að taka upp einhverjar eldri lausnir. En það kemur allt til skoðunar hjá nefnd og aftur til umfjöllunar á þinginu og ég ætla að minnsta kosti að leggja mig fram við að fylgjast með þeim ábendingum sem nefndinni munu berast hvað þetta varðar. Að því sögðu vænti ég þess að umræða um þennan samning haldi áfram á þinginu á þeim nótum að við horfum fram á veginn varðandi væntingar um einhverjar raunverulegar breytingar á kerfinu. Ég vil sjá að dregið verði úr ríkisafskiptum í landbúnaðarkerfinu og að það verði aukið frelsi með landbúnaðarafurðir til og frá landinu en án aðkomu skattgreiðenda.

Frú forseti. Varðandi þá spurningu hv. þingmanns hvort að einhverju leyti sé verið að leggja inn á þá braut sem var slegin af 1991 með búvörusamningum, þá í framhaldi af þjóðarsáttarsamningum, er svar mitt já, að því leyti til að menn hætta að gera greinarmun á framleiðslu fyrir innlendan markað og því sem fer til útflutnings í stuðningskerfi af því tagi sem hér á að teikna upp. Í öðru lagi flutti hv. þingmaður nokkra málsvörn fyrir einhliða niðurfellingu tolla eða vörugjalda þess vegna, færði sem sagt rök fyrir því að Ísland ætti að sjálfsögðu að gera það ef því sýndist svo, menn hefðu til dæmis fellt niður tolla af fatnaði og skóm um síðustu áramót. Var þetta vel valið dæmi hjá hv. þingmanni? Eða hefur það farið fram hjá hv. þm. Sigríði Á. Andersen að gerð var úttekt á því hvernig þetta hefði skilað sér til neytenda í formi lækkaðs vöruverðs? Það var heldur dapurleg niðurstaða. Helmingurinn hefur skilað sér. Hvert fór hitt? Það er því sjónarmið líka að menn horfi til þess hvernig aðstæður eru á markaði og hversu virk samkeppni er hér í verslun áður en menn gefa sér að með þessu sé bara allt unnið fyrir neytendurna ef það er til að auka álagningu verslunarinnar eða að stórum hluta, þá er það nú dálítið annað mál. Sömuleiðis vil ég spyrja hv. þingmann: Er hv. þingmaður virkilega að halda því fram að það sé ekkert sjónarmið að Ísland reyni að fá eitthvað í staðinn ef verið er að fella niður tolla vegna framleiðsluvarnings á öðrum markaðssvæðum sem hingað koma, t.d. frá Evrópusambandinu? Er það ekki sjónarmið að við reynum þá að fá eitthvað fyrir okkar snúð á móti, t.d. auka tollfrjálsan útflutning á skyri eða smjöri eða lambakjöti eða unnum sjávarafurðum eða einhverju ef til er að dreifa tollum þar? Eigum við að fara með þennan frjálshyggjukyndil ein um heiminn þannig að við skeytum ekki einu sinni um það að fá neitt gagngjald ef við erum að breyta reglum í samskiptum við önnur ríki af þessu tagi?

Virðulegur forseti. Fyrst aðeins vegna þessarar kerfisbreytingar, ef ég skil hv. þingmann rétt, þá erum við með því kerfi að niðurgreiða vörur til útflutnings, það tel ég alveg útilokað að gera. Hv. þingmaður dregur í efa að tollalækkanir skili sér til almennings. Ég er honum algjörlega ósammála. Það kann að vera, og mér finnst það auðvitað bagalegt ef það hefur sýnt sig að vörur hafi ekki lækkað um það sem nemur afnámi tolla um síðustu áramót. Á því kunna að vera einhverjar skýringar að einhverju leyti, launahækkanir og annað. Tollalækkunin um áramótin kom þó í öllu falli í veg fyrir mögulega vöruhækkun, eða minni eða meiri verðhækkun en ella varð. Aðalatriðið er að með afnámi tolla - við höldum okkur bara við fötin og skóna - er vöruverðið þó gagnsærra gagnvart neytandanum. Menn vita þá hvar álagningin liggur. Það er ekkert hægt að fela sig á bak við það að hér séu vörugjöld og tollar sem hinn almenni neytandi, hin hagsýna húsmóðir sem fer út í búð, er ekki með á hreinu hversu há hafi verið enda hafa þeir verið allt frá 1% og upp í 25–30% á hinar ólíklegustu vörur. Samningsstaðan, eigum við að nota tolla í samningum við önnur lönd? Auðvitað eigum við að reyna að gera það. En við höfum ekki einu sinni verið að gera það. Gerum það þá ef áhugi er á því. Gerum það þá. Ég hef engar áhyggjur af því ef Ísland afnemur einhliða tolla á innfluttum landbúnaðarafurðum að menn ætli að þjösnast við og halda áfram að leggja tolla á Íslendinga eða íslenskar vörur erlendis. Að einhverju leyti þurfa menn auðvitað líka að átta sig á samningsstöðunni. Hver er samningsstaða okkar? Er einhver að fara að semja við okkur um afnám tolla í einhverjum stórum ríkjum? Ef ekki, 

Frú forseti. Er verið að niðurgreiða til útlendinga? Það sem getur gerst í framhaldinu ef menn hætta að aðgreina stuðninginn til innlendrar framleiðslu og þess sem er þá eftir atvikum flutt út er að í raun og veru verður ekki hægt að greina þar á milli og ekki verður annað hægt en viðurkenna það ef að því verður spurt eftir fimm ár, eða tíu ár kannski, hvort það sé þannig að skattfé Íslendinga fari að hluta til í að lækka vöruverð handa útlendingum. Svarið verður já, af því að ekki verður gerður greinarmunur á stuðningnum sem fer til þess hluta framleiðslunnar sem selst á innlendum markaði og hins sem verður fluttur út. Það er ekki gert með beinum stuðningi við hvern framleiddan lítra eða hvert kíló af kjöti og beinum greiðslum vegna ásetnings hvers einasta grips. Niðurstaðan af úttekt ASÍ var þessi, að aðeins um helmingur af verðlækkun hefði skilað sér til neytenda, og hefur gengið heldur styrkst á þeim tíma en veikst. Jú, jú, auðvitað geta verið einhverjar breytur sem spila þar inn í, en þetta er svona grófa myndin. Varðandi tollana er mín upplifun og reynsla af því ekki sú að almennt séu ríki útbær á það að fella niður tolla einhliða nema þau fái eitthvað á móti. Það var ekki upplifun mín þegar ég á sínum tíma fylgdist rækilega með og tók þátt í fyrir Íslands hönd Úrúgvæ-umræðulotu GATT-samninganna hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni sem nú heitir. Það var nú heldur betur haldið fast í allt og ríkin ríghéldu í rétt sinn til að mega beita þessum tækjum og hafa það umsamið þar að við megum það. Það er ekki endilega þar með sagt að við notum það. En þetta snýst dálítið um að vera í rétti ef maður telur sig þurfa í alþjóðlegum samningum. Ísland hefur síðan gert fríverslunarsamninga, auðvitað þann langstærsta EES-samninginn, og síðan í gegnum EFTA við mörg ríki. Það eru gagnkvæmir samningar, allt annað mál en þessi hráa nálgun að við eigum bara að henda þessu frá okkur einhliða án þess endilega að vera að hugsa 

Virðulegur forseti. Ég tek auðvitað undir með hv. þingmanni að Ísland heldur til haga öllum sínum rétti þegar kemur að skattlagningu og þar fram eftir götunum, mikil ósköp, auðvitað er það. En ætti það ekki einmitt að vera hv. þingmanni til umhugsunar að ríki sammælist um það undir hatti GATT eða WTO að viðhalda tollakerfinu? Er ekki eitthvað bogið við það nákvæmlega? Auðvitað höfum við allan rétt til þess að gera það. Það sem ég er að segja er að lítil íslensk eyþjóð í Norður-Atlantshafi, sem á allt undir því að versla við þjóðir vestan hafs og austan og um allan heim, á ekki að láta þegna sína blæða fyrir það að einhver önnur ríki vilji ekki gera gagnkvæma samninga við Ísland, ef það er þannig. Ég bendi hins vegar á að Ísland hefur eitt gert tvíhliða samninga við ýmis ríki. Fríverslunarsamningur eins og EES-samningurinn er stærsta dæmið um stóran samning sem er marghliða. Íslendingar eiga því að mínu mati að hugleiða það vandlega að ná samningum um þær vörur sem við teljum að séu skattlagðar úr hófi fram í öðrum ríkjum. Við eigum að óska eftir viðræðum um að tollar af þeim verði afnumdir í þeim löndum. En síðan að athuguðu máli, gangi það ekki, þá gengur það ekki upp að mínu mati að þjóðinni sé haldið í spennitreyju og innflutningur á lífsnauðsynlegum vörum sé í mörgum tilvikum nánast tollaður út af markaði.

Frú forseti. Það er nú skaði að hv. 1. þm. Norðaust. sé genginn úr salnum, ég ætla að lýsa þeirri von minni að hann eigi eftir að taka til máls í þessari umræðu því að mér finnst það með ólíkindum ef 1. þm. Norðaust., þess mikla landbúnaðarhéraðs, ætlar ekki að blanda sér í umræðuna, fyrir utan hvað þar fer vaskur maður. Í fyrsta lagi vil ég segja að það er margt sem maður hefði viljað hafa meiri tíma til að fjalla um, þar á meðal umhverfishliðina og sambúð landbúnaðarins við náttúruna. Ég kom aðeins inn á það í ræðu minni fyrr í dag, en þar finnst mér að við þyrftum að vera komin lengra einhvern veginn - Og oft kemur góður þá getið er, hv. þm. Hjálmar Bogi Hafliðason. Ég minni á í því sambandi ályktun sem náttúruverndarsamtök sendu frá sér, þ.e. Landvernd, Náttúruverndarsamtök Íslands og Skógræktarfélag Íslands, í febrúarmánuði síðastliðnum einmitt af þessu tilefni, vegna búvörusamninganna, þar sem þau benda réttilega á mikilvægi þess að landbúnaðurinn þróist í góðri sátt við landið og byggi skilyrðislaust á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda, sem eru sjónarmið sem við eigum öll að geta tekið undir, og að komið verði í veg fyrir beit á örfoka landi. Ég hef áhyggjur af þessum samningi m.a. í þessu samhengi vegna þess að ef verður framleiðsluaukning, svo maður segi nú ekki framleiðslusprenging t.d. í sauðfjárræktinni og snöggfjölgun sauðfjár, og það verður ekki einu sinni tryggt að henni verði frekar stýrt á þau svæði þar sem ástand beitarlands er best, gæti það leitt til verulegs núnings. Mér sýnist samningurinn meingallaður að þessu leyti. Í öðru lagi vil ég koma aðeins inn á það sem hv. þm. Haraldur Benediktsson nefndi hér ágætlega og réttilega að þegar menn gagnrýna það sem áformað er í þessum samningi um fyrirkomulag stuðningsgreiðslnanna er minna um tillögur. Allt hefur þetta sína kosti og sína galla. Öll svona stuðnings- og stýrikerfi eru því marki brennd að á þeim eru agnúar. Menn eru alltaf að reyna að finna leiðir fram hjá þeim og bæta og bæta. Öll kvótakerfi og öll takmörkun á aðgangi að verðmætum, auðlindum eða hlunnindum hefur alltaf í för með sér þá hættu að aðgangurinn taki á sig verðmiða. En hvað er hægt að gera til að bregðast við þessu? Hv. þm. Haraldur Benediktsson óskaði eftir hugmyndum. Ég hef oft og lengi hugsað um þetta og get alveg komið með ákveðnar hugmyndir sem ég tel að gætu að verulegu leyti sniðið af þessa annmarka. Ég nefni einfaldlega búsetustuðning, þ.e. að lögbýli í sveit með einhver tiltekin búskaparumsvif hafi tiltekinn grunnstuðning. Ef menn sitja jörðina, búa sannarlega á henni og þar eru þau skilgreindu búskaparumsvif eða önnur umsvif sem við viljum hlúa að, þess vegna menningartengd ferðaþjónusta eða eitthvað tengt landbúnaði og landnýtingu, skógrækt eða hvað það nú er, ef slík jörð hefur skilgreindan stuðning sem er óframseljanlegur og fylgir jörðinni og er þeirrar náttúru að hann er aðeins nýtanlegur ef búið er á jörðinni, sofnar ef jörðin fer úr ábúð, vaknar aftur ef hún byggist upp á nýjan leik, þá er enginn þröskuldur til að kaupa sig yfir vegna þess að rétturinn tilheyrir jörðinni og verður ekki af henni seldur. Jörðin sem slík gæti orðið eitthvað verðmætari í viðskiptum með slíkan grunnrétt, en það yrði ekkert í líkingu við beinan framseljanlegan framleiðslurétt. Jafnvel mætti hugsa sér sjálft stuðningskerfið í formi greiðslna til framleiðslu tvískipt þannig að viss grunnstuðningur væri jarðarbundinn og óframseljanlegur frá jörðunum. Síðan gæti aðlögun eftir atvikum átt sér stað í einhverri hreyfingu á viðbótarstuðningi sem væri þar fyrir ofan. Það eru ýmsar slíkar leiðir færar sem mundu sníða marga agnúa af þessu. Sama ætti auðvitað við um sjávarútveginn. Ef einhver grunnhluti veiðiheimildanna hefði verið byggðatengdur í byrjun, tengdur byggðarlögunum, landverkafólkinu en ekki bara útgerðinni, þá hefði margt þróast öðruvísi í þeim efnum. Að lokum vil ég nota örfáar sekúndur sem ég á eftir til að inna hæstv. landbúnaðarráðherra eftir einu. Það er mismunurinn sem er á innlausnarákvæðum, annars vegar framleiðsluréttar í sauðfjárrækt og hins vegar mjólk. Það vekur athygli mína að ef sauðfjárbændur vilja láta frá sér greiðslumark sitt þá eiga þeir rétt á innlausn frá ríkinu og eins árs ígildi beingreiðslna. Ef mjólkurbændur ætla hins vegar að gera þetta þá eiga þeir rétt á tveggja ára ígildi beingreiðslna. Hverju sætir þessi mismunur? Mér dugar ekki að verðið í viðskiptum hafi verið ójafnt vegna þess að þegar kemur að afkomuhlið bændanna þá má leggja þetta alveg að jöfnu. 

Frú forseti. Mig langar í seinni ræðu minni í þessu máli aðeins að ræða samspil búvörusamninga og neytenda. Sjónarmið í þeim efnum togast vissulega á og þess vegna þykir mér mjög mikilvægt að haft sé sem mest samráð og samvinna við gerð búvörusamninga yfir höfuð. Á það hefur skort í þessu tilfelli. Ekki voru kallaðir til aðilar fyrir hönd neytenda né fyrir hönd verkalýðshreyfingarinnar. Það þarf að draga sem flest að borðinu til að hægt sé að skapa einhverja sátt í þessu máli því að hætt er við að það verði meiri og meiri togstreita á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Það þarf skilning gagnvart því að brýnt sé að tryggja matvælaöryggi í landinu og búsetu á sem flestum svæðum, þar á meðal búsetu á jörðum til landbúnaðarframleiðslu, hversu mikilvægt það er fyrir okkur sem eyþjóð að tryggja það, líka upp á sjálfbærni og umhverfismál, að við séum ekki að flytja matvæli langar leiðir með tilheyrandi mengun og vistsporum í þeim efnum. Einhvern veginn hefur ekki verið horft á þetta þannig. Ég hef miklar áhyggjur af því að sífellt verði erfiðara að ná sátt, bæði vegna þess að framleiðslan miðast ekki við innanlandsneyslu, sem mér finnst að hún þurfi fyrst og fremst að tengjast, og vegna þess að það að fara frá framleiðslustýringu - það stefnir í offramleiðslu með tilheyrandi afleiðingum. Ég vil ekki sjá það sem mun gerast í framhaldinu þegar það springur allt framan í neytendur og ríki á einn eða annan hátt. Svo er það sú samþjöppun sem hætta er á að verði í búvörusamningunum eins og þeir eru lagðir upp, að fara eigi út úr kvótakerfi í báðum greinum búvörusamningsins, mjólkur- og sauðfjárræktarhlutanum, sem þýðir að hefðbundin fjölskyldubú munu eiga mjög á brattann að sækja og það verður mjög erfitt að standa vörð um fjölskyldubúin. Ég held að það sem íslenskir neytendur hafa verið tilbúnir til þess að nýta hluta skattfjár almennings í í stuðningi við íslenskan landbúnað sé einmitt þetta, búseta vítt og breitt um landið. Það nýtist líka neytendum, kemur fram í verði til neytenda. Nú geta neytendur ekki greint hvort stuðningur ríkisins fari með beinum eða óbeinum hætti í markaðsátak á kindakjöti erlendis. Mér heyrist ekki á neinum sem hér hefur talað að menn vilji sjá að aftur verði settar á útflutningsbætur eins og var fyrir þjóðarsáttarsamningana 1991. Þess vegna er verið að fara aftur til fortíðar og fara í einhverja verkfærakistu sem var búið að leggja fyrir löngu síðan vegna þess að þetta reyndist hvorki greininni né neytendum vel og var illa farið með skattfé almennings. Þetta kann að stangast eitthvað á vegna þess að ég hef talað fyrir því að gera stórfelldar breytingar á kvótakerfi í sjávarútvegi. Þær breytingar sem var talað fyrir á síðasta kjörtímabili og lágu fyrir í samningi áttu að leiða til þess að trappað yrði niður á 20 árum. Hér er verið að tala um að afnema algjörlega framleiðslustýringu, sem innifelur þá kvótakerfi í þessum greinum landbúnaðar, á tíu árum og ganga mjög hart að ákveðnum hluta sauðfjárræktar á jaðarsvæðum með skerðingu á beingreiðslu, sem hætta er á að leiði til þess að bændur 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum þessa ræðu. Ég tel mjög mikilvægt að við tölum skýrt í þessari umræðu. Því kalla ég eftir nánari útlistun hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur á því sem hún segir hér að hún telji að það verði að sníða framleiðsluna að þörfum innanlandsmarkaðarins. Gerð var stór breyting á starfsumhverfi sauðfjárræktarinnar fyrir nokkrum árum þar sem horfið var frá framleiðslustýringu. Er þingmaðurinn þá að tala fyrir því að taka aftur upp framleiðslustýringu í sauðfjárrækt? Ég veit að hv. þingmaður hefur áhyggjur, eins og ég og fleiri hafa lýst hér, af veikum sauðfjársvæðum hér um landið og segi þá: Við verðum þá líka að horfast í augu við það að við munum þurfa að fækka sauðfjárbúum stórkostlega ef við förum þá leið. Þá hefði ég fyrst áhyggjur af þeim veiku sauðfjárræktarhéruðum landsins.

Eins og ég hef skilið þetta er ég ekki að tala um að taka upp framleiðslustýringu í sauðfjárrækt heldur það að draga ekki línu á milli markaðssetningar í sauðfjárbúskap varðandi lambakjötsframleiðslu. Það markaðsátak sem nú er í gangi er gott og blessað og er allt í þeim farvegi að menn vilja reyna að markaðssetja íslenskar landbúnaðarafurðir erlendis, þó að það hafi kannski ekki borið mikinn árangur hingað til. En ekki vera að blanda markaðsátaki í kindakjöti við þá búvörusamninga sem hér liggja fyrir; mér finnst ótækt að blanda því saman og tengja það með þessum hætti. Ef vel gengur að markaðssetja afurðina erlendis og gott verð fæst fyrir hana er það hið besta mál. En við eigum ekki að tengja það með þessum þætti. Stuðningurinn er trappaður niður á næstu tíu árum sem getur þýtt allt frá 1 milljón upp í 4 milljónir fyrir hvert sauðfjárbú á þessum veikustu svæðum eins og ég veit að hv. þingmaður veit þar sem við fengum bæði kynningu frá formönnum félaga sauðfjárbænda á Ströndum og á Vestfjörðum. Við vitum alveg við hvað þessir forsvarsmenn sauðfjárbænda eru að glíma og hvaða áhyggjur þeir hafa, að þetta þýði að menn treysti sér ekki í áframhaldandi rekstur sinna búa miðað við það að forsendur fyrir rekstrinum, með þessum samningi, eins og hann lítur út í dag, eru brostnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur fram. Hér er vitanlega um býsna stórt mál að ræða, sem liggur fyrir. Við erum að tala um mjög miklar breytingar á starfsumhverfi landbúnaðarins, þeirra greina sem hér er fjallað um. Við erum með þessum samningum að reyna að gera kerfið þannig úr garði að það færi greinina fram á við og um leið að tryggja að byggðir landsins haldist sem blómlegastar. Auðvitað sýnist sitt hverjum þegar rætt er um einstaka þætti, útfærslur og sitthvað. Ég vil byrja á að taka fram, eins og sjá má í samningunum og hefur komið fram, að það á eftir að útfæra ákveðna hluti. Það á til dæmis eftir að útfæra allan þann byggðastuðning sem innbyggður er í samninginn. Byggðastofnun mun skila tillögum sínum í byrjun júnímánaðar, kannski 10. eða 14. júní. Við leggjum þá útfærslu vitanlega í hendur sérfræðinga þar, að skilgreina hvar þessar veiku byggðir eru og slíkt. Talað hefur verið um útflutningsbætur og við fórum aðeins inn á það hér fyrr í dag. Ég lít ekki svo á að verið sé að taka neitt slíkt upp. Vitanlega er kerfið þannig að bændur fá ákveðna styrki til að framleiða, síðan eru það afurðastöðvarnar sem afsetja vöruna, hvað fer í innflutning og hvað fer í útflutning; það ræðst svolítið af markaðsaðstæðum á hverjum tíma. Á síðasta ári var flutt út minna af lamba- og kindakjöti en árið 2014, væntanlega vegna þess að markaðsaðstæður voru aðrar eða verð. Inni í þeim tölum, við erum að tala um 3.000 tonn og 4.700 tonn, er ekki verið að tala um hliðarafurðirnar svokölluðu sem eru líka fluttar út. Það kom fram í umræðu fyrr í dag að menn ættu bara að minnka fjárstofnana sem því nemur, útflutningnum, en ég er alls ekki sammála því og tel það algjörlega galið. Síðan var talað um verðlagsuppbæturnar. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á þær og rétt að vekja athygli á því. En eftir því sem ég best veit erum við að tala um sömu aðferð og sömu verðlagsuppbætur og gerðar voru 2009 og 2013, held ég sé, það er engin breyting á því í þessum samningum, engin breyting. Menn komu inn á kornrækt. Gert er ráð fyrir því hér að styrkir séu auknir og aukin áhersla lögð á kornrækt og útirækt svo að eitthvað sé nefnt, eins og kemur þarna fram. Talað hefur verið um samráðið, flestu sem við gerum má velta upp. Erum við með nógu mikið samráð og hvenær eigum við að hafa samráð af þessu tagi og hvenær ekki? Í grunninn erum við að semja um kaup og kjör. Við erum að semja við bændur um hvað þeir fá borgað og hvernig þeir lifa af búum sínum. Það er það sem við erum að semja um. Til hliðar við þetta er að sjálfsögðu sú staðreynd að við erum líka að semja um afurðir sem koma neytendum til góða. Ég vil meina að við séum að semja um að bændur taki að sér að framleiða ákveðnar vörur fyrir ákveðið verð sem er þá þeirra laun. Það eru jú milliliðir þarna á leiðinni. Má líkja þessu við eitthvað annað sem við erum að gera í dag? Ég þori ekki að taka nein dæmi, það gæti komið manni í koll. En það má alveg velta því fyrir sér hverjir eigi að koma að launasamningum ríkisins, þar sem jafnvel er samið um aðbúnað, húsbyggingar mögulega o.s.frv. Í grunninn erum við að semja um hvað bændur fá fyrir framleiðslu sína. Í staðinn fáum við hollar og góðar vörur, sem kannski hæfa umhverfi okkar, án þess að ég ætli að fara mjög djúpt í það. Hér er líka talað um hina svokölluðu 0,7%-reglu og menn hafa nefnt að afkoman sé að minnka um 19 eða 20% o.s.frv. Ég vil nú bíða og sjá hvernig skilgreiningin verður á býlisstuðningnum og öðru áður en við förum mjög djúpt í þessa pælingu. Það hafa verið lagðir fram ákveðnir útreikningar, en ég man ekki hvaða forsendur voru þar. Hér var líka talað um stuðning í svínarækt á fjölskyldubúunum. Ég deili áhyggjum - ég held að það hafi verið hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem nefndi þetta sérstaklega - þingmannsins af því að það er mikilvægt að stuðningurinn leiti þá í þessi fjölskyldubú, ekki í stóru vel reknu búin sem við höfum svo sem séð í fjölmiðlum að eigi jafnvel fjármuni annars staðar en á Íslandi. Ég legg mikla áherslu á að við reynum að beina styrkjunum á þá staði. Ef við förum svo að tala um frelsi og offramleiðslu: Frá 2008, held ég, hafa sauðfjárbændur framleitt frjálst, bara eins og þeir vilja. Það hefur ekki verið nein takmörkun á því hvað þeir geta framleitt. Þar af leiðandi held ég að þessi samningur auki í sjálfu sér ekkert hættuna á offramleiðslu þar. Í dag er offramleiðsla á mjólk. Það er hins vegar ekkert í núgildandi samningum til að bregðast við því eða taka á því með einhverjum hætti. Það er hins vegar gert ráð fyrir því í þessum samningum - ákveðin aðferð er teiknuð inn í samninginn, minnir mig, í fjórum liðum, ég er ekki með það hjá mér - að sé hætta á offramleiðslu eða eitthvað slíkt sé hægt að bregðast við með ákveðinni aðferð. Það er að minnsta kosti til bóta. Er aukin hætta með þessum samningi á því að offramleiðslan verði meiri en hún er í dag? Ég held að það sé of snemmt að svara því. Ég held að það sé ekkert svo gott að svara því. Það er alla vega hægt að takmarka áhrifin í samningnum. Jú, nú man ég þetta, það er kallað framleiðslujafnvægi sem gert er ráð fyrir í samningnum. Talað hefur verið um umhverfismálin. Það má svo sem velta því fyrir sér hvort við hefðum átt að leggja meiri áherslu á þau. Í samningnum er þó talað um gróðurauðlindir landsins, að meta þær og reyna að finna leiðir til að þær vaxi þó samhliða aukinni framleiðslu ef það verður. Svo er gæðastýringin að sjálfsögðu sérstaklega nefnd og slíkt. Síðan nefndi hv. þm. Haraldur Benediktsson, held ég að hafi verið, yfirlýsingu eða samkomulag sem undirritað var um daginn við bændur varðandi loftslagsmálin, að bregðast við þeim, loftslagsvænni landbúnað og slíkt. Hér hefur líka verið talað um tollana og tollasamninginn sjálfan ræðum við að sjálfsögðu síðar. En hér var nefnd, minnir mig, 39. gr.; þar er verið að tala um mjólkurduft, osta og fleira, þar sem fyrst og fremst er verið að uppfæra verðlag frá 1995. Í raun er ekki verið að auka eitthvað, það er verið að uppfæra það. Síðan er að sjálfsögðu í tollasamningnum sjálfum, svo að ég komi aðeins inn á það, samið um gagnkvæma kvóta inn á Evrópumarkað og í staðinn eru kvótar auknir til okkar, en þeir eru í flestum ef ekki öllum tilfellum í raun bara það umhverfi sem við búum við í dag. Það er að sjálfsögðu ekki verið að auka mikið ef nokkuð við innflutninginn sem er í dag. Þetta er að sjálfsögðu, varðandi 39. gr., það sem er umfram tollkvóta. Varðandi útflutninginn; aftur aðeins að því að við eigum bara að skera niður bústofninn. Mér finnst það alls ekki koma til greina, því að vitanlega eru afleidd störf og ýmislegt utan á þessari framleiðslu, hvort sem það er nú flutt út eða selt hér innan lands. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði hér ágætrar spurningar varðandi innlausnarákvæðin í mjólk og sauðfé, hver munurinn væri þar á. Ég ætla nú bara að viðurkenna að ég kann ekki svarið við þessari spurningu. Hún er hins vegar mikilvæg og það er ágætt að draga hana þá fram í meðförum þingsins. Ef málefnalegar ástæður eru fyrir því að þetta eigi að vera svona eða eigi ekki að vera svona þá er mikilvægt að það komi einfaldlega fram. Í fullri hreinskilni get ég ekki svarað þessari spurningu öðruvísi. Aftur varðandi frelsið og framleiðsluna. Ég vil að endingu segja: Auðvitað er það ekki þannig að framsóknarmenn hafi setið einhvers staðar einir og samið um þennan samning eins og mátti kannski skilja hér. Það voru að sjálfsögðu margir fleiri aðilar sem komu að þessu. Ég ætla svo sem ekkert að segja hvernig samningurinn hefði litið út ef við hefðum ráðið þessu, það getur vel verið að hann hefði verið öðruvísi. En ég vona að framtíðin beri það í skauti sér að þeir landbúnaðarráðherrar sem bera þennan samning fram muni, þegar litið verður um öxl eftir tíu ár, fá þokkaleg meðmæli varðandi samninginn. Íslenskur landbúnaður er, held ég, þannig staddur í dag að það eru mörg sóknarfæri. Það eru frábær sóknarfæri, mundi ég segja, í íslenskum landbúnaði, bæði í vöruþróun og í öllum þessum tengdu hliðargreinum. Ein hugmynd sem er á teikniborðinu er til dæmis að nýta skjaldkirtil til að framleiða ákveðið fæðubótarefni sem hjálpar þeim sem eiga við skjaldkirtilsvandamál að ræða. Það eru ótrúleg framþróun og nýsköpun í þessari grein líkt og í sjávarútveginum. Hún á kannski eftir að springa út eins og sjávarútvegurinn gerði. Ég held að þessir samningar séu þokkalega framsæknir á sama tíma og við viljum verja landbúnaðinn, verja þá frábæru framleiðslu sem hér er, þar sem lyfjanotkun er minni en við þekkjum annars staðar frá. Ég er því algjörlega ósammála þeim sem segja að í einu vetfangi eigi að afnema tolla varðandi landbúnað, það finnst mér ekki koma til greina. Einhvers staðar er kannski skynsamlegt að afnema tolla einhliða, en það hefur margar hliðar. Við verðum að hafa eitthvað til að díla um eða semja um, vildi ég sagt hafa. Komið var inn á landbúnað í nágrannaríkjum okkar. Það er vitanlega hárrétt, sem hv. þm. Haraldur Benediktsson nefndi hér, að landbúnaður væri í mikilli vörn sérstaklega í Evrópu. Það er mikil óánægja og ég þekki það svo sem frá Danmörku að mikil vandamál eru þar. Menn berjast þar í bökkum varðandi framtíð sína. Við þurfum að sjálfsögðu að passa okkur á því að fara ekki þá leið. Ég vona að frumvarpið fái góða umfjöllun, sem ég veit að það gerir, í atvinnuveganefnd. Síðan er það að sjálfsögðu spurning hvort hægt er að breyta einhverju, hvort ástæða sé til þess, eða skýra eitthvað o.s.frv. Það getur þurft að skýra ákveðna hluti. En aðalmálið er að þessi samningur komist til vinnslu í þinginu. Ég þakka aftur fyrir umræðuna sem hér hefur verið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er virðingarvert að ráðherra reyni að bregðast við og svara og líka heiðarlegt að viðurkenna að menn hafi ekki endilega svör við öllum spurningum, eðlilega. Hæstv. ráðherra er nýlega kominn að þessum málum úr annarri átt, þannig að ég tek það fullgilt og nefndin skoðar þetta. Ég hefði gjarnan viljað heyra viðhorf ráðherrans til þakanna sem ég hafði ekki tíma til að koma inn á, þ.e. þessarar niðurstöðu að allt að 0,7% af heildarstuðningi í mjólk getur farið til hvers framleiðanda. Það þýða samkvæmt minni stærðfræði að minni búin gætu, ef þetta yrði að eiginlegu stýritæki og öll búin færu upp í þakið, orðið 143 í landinu og hefði þá orðið talsverð grisjun. Þetta er þó þetta lægra í sauðfjárræktinni, það er 0,4%. Ég batt vonir við að kúabændur mundu fallast á að lækka þakið sín megin eða ríkið, en það varð ekki niðurstaðan. Hæstv. ráðherra segir og ég efast ekki um að menn meina það að ætlun manna með þessum samningum sé m.a. að efla byggð og hlúa að henni í landinu. En er það þá ekki dálítið öfugsnúið þegar úttektir sýna að helstu sauðfjárræktarsvæðin í landinu, þar sem sauðfjárræktin kemst næst því að vera heilsársatvinnugrein og skapa fjölskyldum heilsárstekjur, eins og í Strandasýslu og á norðausturhorni landsins, stefna í að fara verst út úr þessum samningi og missa 19% af stuðningnum á samningstímanum? Þar hefur eitthvað mistekist. Ég get verið sammála hæstv. ráðherra um að það á að leita að fjölbreyttum verkfærum til þess að styðja við byggð við slíkar aðstæður. Hæstv. ráðherra nefndi húsnæðiskostnað í sveitum. Ætli það séu margar stéttir landsmanna sem búa við annað eins og bændur sem ætla að byggja yfir sig í sveitum og þurfa að horfast í augu við að þeir verða að afskrifa stóran hluta stofnkostnaðar húsnæðisins bara á einu bretti daginn sem þeir flytja inn í það? Nýtt stórt einbýlishús í sveit kostar kannski 50, 60 milljónir í byggingu og er að brunabótamati svona 50, 60 milljónir, en menn fá kannski fasteignamat daginn sem þeir flytja inn í það upp á 12–15. Hvað varð um mismuninn? Menn sitja uppi með hann ævilangt eins og ástandið er þar á fasteignamarkaði. Ef hæstv. ráðherra gæti aðeins komið 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og fyrir þær vangaveltur sem þingmaðurinn kemur með hér. Ef ég man rétt er býlisstuðningurinn, ég tek hann sem dæmi, áætlaður um 100 milljónir plús á fyrsta ári og svo upp undir 200 milljónir eða 150–200 milljónir á ári eftir það. Við eigum eftir að útfæra í rauninni hvernig þessum fjármunum verður skipt og það er verkefni Byggðastofnunar að finna þau svæði sem veikust eru. Ég held að hv. þingmaður hafi bent á í síðustu ræðu sinni og fyrr í dag þau svæði sem við vitum að standa mjög veikt. Þetta eru þau svæði sem þingmaðurinn nefndi og það eru líka svæðin fyrir austan og á fleiri stöðum. Þetta á eftir að útfæra. Það getur vel verið að þegar við erum búin sjá útfærsluna, búin að sjá hvernig myndin verður, verði einhverjir hugsi yfir þeirri niðurstöðu, yfir þeirri mynd sem blasir við okkur, ég ætla ekki að útiloka það og get að sjálfsögðu ekki útilokað það. Þá verðum við að skoða hvort við getum brugðist við því, hvort ástæða sé til þess eða hvað. Það má alveg segja, ef ég man það rétt, að 2008 hafi átt að hætta sérstökum stuðningi sem er í sjálfu sér við þessi 0,7%, ef við köllum þetta 0,7-svæði, en það var ekki gert á þeim tíma. Þetta átti að renna út einhvern veginn eða hætta, ég man ekki hvað þessi stuðningur hét á sínum tíma, það skiptir ekki öllu máli. Við horfum á þetta í dag eins og það er. Við þurfum að útfæra þetta, það er rétt. Ég hef þá trú að gert sé ráð fyrir því í samningunum eins og þeir eru teiknaðir upp í dag að tekið sé á þessum vanda. Ef ekki er það einhver mynd sem blasir við okkur sem þarf þá að nálgast.

Frú forseti. Ég held að mjög mikilvægt sé að fara vandlega yfir þetta mál. Nú þekkjum við alveg þetta fyrirbæri með einhverja svæðisbundna nálgun að hluta til í bland inni í þessu kerfi. Sumir kannast við Árneshreppsákvæðið rómaða, sem oft er kennt við hv. fyrrverandi þingmann og látinn félaga okkar, Einar Odd Kristjánsson, þar sem sérstaklega var tekið tillit til mjög sérstakra aðstæðna í því sveitarfélagi þar sem sauðfjárrækt var nánast eina atvinnugreinin. Ég tel að þetta séu svo litlir fjármunir. Þó að þetta séu par hundrað milljónir er það lítið og dugar ekki einu sinni til að vega upp á móti því sem er augljóst, að sum svæðin beinlínis missa, sem er mjög tilfinnanlegt. Ég endurtek þetta með úttektirnar á því hvernig Strandasýsla og Norður-Þingeyjarsýsla komu út úr þessu. Aðeins varðandi framleiðsluþáttinn. Hæstv. ráðherra segir að sauðfjárbændur hafi getað framleitt eins og þeir hafi viljað undanfarin ár eða síðan 2000 og eitthvað. Já, en beingreiðslurnar hafa verið miðaðar við greiðslumarkið sem hefur tekið mið af innanlandsmarkaði. Það hefur alltaf verið þannig að menn hafa mátt framleiða umfram það, en þeir hafa orðið að sætta sig við afurðastöðvaverð og í raun og veru í grunninn skila verri útflutningi vegna þess sem þurfti að flytja út. Í mjólkinni er ástæðan önnur. Þar hvöttu menn til þess í bjartsýni sinni fyrir tveimur, þremur árum að bændur framleiddu eins og þeir lífsins mögulega gætu og bændur brugðust svo snöggt við að framleiðslan stórjókst og nú er ljóst að menn fóru fram úr sér og gerðu of mikið í þeim efnum. Það sýnir líka hvað þetta er næmt og hvað menn þurfa að fara varlega gagnvart því ef þeir vilja ekki lenda í hremmingum af því tagi að skapa þó ekki sé nema þá tilfinningu á markaðnum að framleiðslan sé orðin mun meiri en þarfirnar eru, þá byrja menn að ganga á lagið og lækka verðin o.s.frv. Auðvitað vilja framleiðendurnir helst að það glitti frekar í vöntun inn á markaðinn en offramboð. Það eru þær aðstæður sem þeir vildu frekast sjá, en hafa að sjálfsögðu axlað sínar skyldur að sjá til þess að varan sé þá í boði. Þetta er næmt jafnvægi sem reynslan kennir okkur að mjög 

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta er mjög næmt. Menn bregðast ekkert við því í einum hvelli þegar annaðhvort vantar eða þarf að bæta í. Það tekur tíma að setja á gripina, tekur tíma að auka framleiðsluna og líka að draga úr henni. Það er kannski auðveldara að draga úr henni en þá fá menn lægra verð ef magnið er of mikið. Ég er sammála hv. þingmanni með það. Ég hins vegar hef þá trú að það muni ekki breytast svo mikið í sauðfjárræktinni. Varðandi mjólkina og nautgripina er ákvæði í samningunum sem á að horfa til þess. Ég minni enn og aftur á að það eru ákveðin endurskoðunarákvæði í þessum samningum, 19 og 23. Það er mikilvægt að öll eftirfylgni, umsýsla og umsjón með framleiðslunni eða með þessum greinum sé þannig að við gerum okkur tímanlega grein fyrir því hvað það er þá, 19, sem þarf að bregðast við o.s.frv. Enn og aftur þakka ég fyrir þær spurningar sem hafa komið fram og umræðuna. Ég veit að mörgu er ósvarað og ég geri fastlega ráð fyrir því og veit að nefndin mun fara vandlega yfir það. Að sjálfsögðu munu fulltrúar ráðuneytisins og ráðherrann, ef eitthvert gagn er í honum, koma fyrir nefndina þegar eftir því verður kallað.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, nr. 85/?2007. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald í því skyni að bregðast við breytingum í samsetningu gististaða og þróun framboðs á gistingu, einkum í ljósi mikils fjölda óskráðra og leyfislausra gististaða. Lögð er til breytt skilgreining á því hvað felist í heimagistingu og er kveðið á um að sýslumenn fari með eftirlit með skráðum og skráningarskyldum aðilum sem bjóða upp á slíka gistingu. Jafnframt eru lagðar til breytingar á flokkun veitingastaða, m.a. til að fella brott rekstrarleyfisskyldu veitingastaða sem falla undir flokk I og til að hverfa frá því að lok afgreiðslutíma veitingastaðar ráði því hvort hann telst umfangsmikill eða umfangslítill.“ Skemmst er frá því að segja að atvinnuveganefnd hefur farið verulega gaumgæfilega yfir þetta mál, kallað til sín fjölda gesta og nefndin hefur einnig gert nokkrar breytingar á frumvarpinu sem við teljum að séu allar til bóta. Til dæmis er lagt til breytt orðalag á b-lið 1. gr. sem miðar meðal annars að því að hnykkja á því að ekki megi leigja húsnæðið út lengur en í 90 daga samtals á hverju almanaksári. Heildartíminn er því umræddur dagafjöldi, hvort sem viðkomandi leigir út eina eða tvær fasteignir. Nefndin leggur hins vegar til að bætt verði við skilgreininguna að húsnæðið megi aðeins leigja út fyrir allt að 2 millj. kr. á hverju almanaksári, þ.e. að þarna gildi það sem fyrr næst, 90 dagar eða 2 milljónir. Þessi breyting er veigamikil vegna þess að hún er ætluð til einföldunar fyrir skattyfirvöld og þá sem stunda þessa starfsemi. Í öðru lagi er lagt til að mælt verði fyrir um að húsnæði þar sem boðið er upp á heimagistingu teljist ekki vera atvinnuhúsnæði í skilningi 1. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga. Það er því vilji löggjafans að húsnæði sem heimagisting fer fram í, eins og það hugtak er skilgreint í frumvarpinu, teljist ekki vera atvinnuhúsnæði. Með þessu er líka stefnt að því að gera greinarmun á því, betur en verið hefur, hvaða gisting er heimagisting og hvaða gisting er atvinnustarfsemi. Leitt hefur verið að því líkum að heimagistingarþátturinn, þ.e. hluti heimagistingar í þeim aragrúa íbúða og herbergja sem eru óskráð, til dæmis hér á höfuðborgarsvæðinu, sé í kringum 25% í skilningi lagafrumvarpsins. Það þýðir að 75% þess húsnæðis sem leigt er hér á höfuðborgarsvæðinu og telur nokkur þúsund einingar, og er ekki skráð, er undir atvinnustarfsemi. Það má því segja að með því að heimagistingin sé girt af með skýrari hætti sé einfaldara að leggja til atlögu við þá sem stunda atvinnustarfsemi án þess að hafa til þess tilskilin leyfi og án þess að vera skráðir. Í þriðja lagi kemur fram að því sé bætt við að númer sem skráningaraðili fær úthlutað skuli vera sýnilegt á viðkomandi fasteign, þ.e. þegar sá sem kaupir gistinguna kemur að fasteigninni þá er hún með númer frá yfirvöldum og sýnir það ferðamanninum fram á að viðkomandi húsnæði sé skráð. Einnig er gert ráð fyrir því að þetta númer verði sýnilegt á heimasíðum þeirra aðila sem sjá um bókanir. Lögð er til breyting á 18. gr. í þá veru að sýslumenn sinni einnig eftirliti með notkun á leyfisnúmeri í rekstrarleyfisskyldri starfsemi, sbr. 4. mgr. 11. gr. laganna. Einnig er lögð til viðbót við 15. gr. frumvarpsins til að hnykkja á því að ekki aðeins lögreglustjóri heldur jafnframt slökkviliðsstjóri geti ákveðið kostnað af hlutaðeigandi ráðstöfunum sem og að bætt verði við tilvísun til öryggisvaktar af hálfu slökkviliðs sem mun hafa tíðkast gegn gjaldi á fjölmennum samkomum. Þarna eru menn að tala um stórar samkomur eins og, ef ég má nefna dæmi, þorrablót í Garðabæ þar sem Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins hefur séð um gæslu og haldið uppi öryggi og séð til þess að allar rýmingarleiðir séu óheftar o.s.frv. Á þessu ferðalagi málsins í gegnum atvinnuveganefnd fékk nefndin nokkrar ábendingar og þar á meðal frá lögreglustjóranum í Reykjavík. Þar var okkur bent á að þar sem við værum með lögin um veitingastaði opin væri gott að hnykkja á því að leggja til viðbót við frumvarpið í þá veru að bæta við ákvæði um viðurlög við því að brjóta gegn banni við nektarsýningum og því að gert sé út á nekt samkvæmt 4. mgr. 4. gr. laga. Þetta fannst okkur sjálfsagt að taka til athugunar og setja inn í frumvarpið, enda er það okkur öllum þyrnir í augum að gert sé út á nekt á veitingastöðum í Reykjavík og í landinu. Við höfum öll áhyggjur af því að oft og tíðum fylgir slíkri starfsemi mansal og annað sem við kærum okkur ekki um. Við umfjöllun um málið kom fram að jafnvel á stærri veitingastöðum störfuðu ekki faglærðir matreiðslumenn. Nefndinni barst umsögn um málið þar sem bent var á að mikilvægt væri að virða 1. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga. Nefndin telur mikilvægt að atvinnugreinin uppfylli kröfur um fagmenntun en nefndin hefur upplýsingar um að á vegum stjórnvalda standi yfir vinna sem tengist menntun og gæðum ferðaþjónustu. Í stuttu máli sagt þá snýst þetta um það að í þeirri hröðu uppbyggingu sem hér hefur verið, vegna vaxtar í ferðamennsku, hafa menn verið að freistast til þess að gefa afslátt, t.d. af matreiðslu, framleiðsluþekkingu, en eins og allir vita sem þessi mál hafa gaumgæft þá getur verið stórhættulegt að hafa í vinnu á stórum veitingastöðum fólk sem ekki er fagmenntað, t.d. bara vegna hættu á krosssmiti og ýmsum slíkum áhættuþáttum. Auðvitað eigum við ekki að gera minni kröfur til þess að menn sem elda mat ofan í ferðamenn séu með iðnaðarréttindi en þeir sem múra hótelið að utan og innan og leggja í það rafmagn. Á því var hnykkt að nefndin telur ekki æskilegt að gefa afslátt af iðnmenntun. Í athugasemdum við frumvarpið er vísað til laga um fjöleignarhús og bent á fordæmi kærunefndar húsamála fyrir því að ekki sé talin óeðlileg breyting á hagnýtingu séreignar í fjöleignarhúsi að þar fari fram atvinnurekstur. Þetta er kannski sérstaklega athyglisvert þessa dagana því að nýgenginn er héraðsdómur þar sem hnykkt var á því, varðandi 27. gr. laga um fjöleignarhús, að fyrir liggi samþykki allra eigenda áður en farið er að leigja út íbúðir í stórum fjöleignarhúsum, þ.e. að verið sé að taka hluta af fjöleignarhúsi í atvinnustarfsemi. Þessi dómur mun væntanlega ganga til Hæstaréttar og verður þá þar af leiðandi skýrari en nú er. Það verður mjög athyglisvert að fylgjast með því hvernig það mál gengur fram vegna fordæmisgildis. Fram kom við umfjöllun um málið að ef frumvarpið yrði óbreytt að lögum brysti grundvöllur fyrir rekstri þeirra sem nú hafa leyfi í flokki heimagistingar. Þegar þau leyfi renna út munu slíkir aðilar ekki lengur heyra undir skilgreiningu heimagistingar og þurfa að sækja um sem gistiheimili og munu því þurfa að gangast undir ríkari kröfur, mögulega kostnaðarsamar eða illframkvæmanlegar. Nefndin beinir því til ráðherra að í reglugerð verði kveðið á um misríkar kröfur til gistiheimila og þá með tilliti til fjölda gesta. Ég sagði áðan að eitt af því sem væri kannski mikilvægast við þetta mál væri að girða af þá sem eru með heimagistingu án þess að vera í atvinnurekstri en nefndin segir hér, með leyfi forseta: „Fyrir liggur að húsnæði er leigt ferðamönnum án þess að tilskilið leyfi sé fyrir hendi og án þess að af því séu greiddir skattar. Nefndin telur brýnt að átak verði gert í eftirliti með slíkri starfsemi. Nefndin bendir á að ólögleg gististarfsemi skerði rekstrarskilyrði þeirra sem fylgja lögum og að auki geti hún raskað öryggi ferðamanna. Nefndin beinir því til ríkisstjórnarinnar að ráðast í sérstakt átak til að tryggja að öll gististarfsemi fari löglega fram, m.a. með eftirlitsferðum lögreglu í húsnæði þar sem grunur leikur á um útleigu án leyfis.“ Þetta er mál sem sá sem hér stendur hefur nokkrum sinnum tekið upp, líklega við þrjá ráðherra. Ég lýsi sérstakri ánægju minni með að tekið sé fram í nefndarálitinu að nefndin sé einhuga um að slíkt átak sé gert. Það er auðvitað óþolandi fyrir okkur öll að þessi atvinnugrein, sem er að verða svo ríkjandi og áhrifarík í þjóðfélaginu, skuli byggð upp á svartri atvinnustarfsemi. Við vitum að í geiranum, þ.e. í samtökum aðila í ferðaþjónustu, hafa menn lýst áhyggjum sínum af því að hér séu aðilar óskráðir sem lúta ekki sömu lögmálum og þeir sem hafa allt sitt á hreinu. Um leið og búið er að skilgreina með skýrum hætti hvað er heimagisting, hvað er gisting í atvinnuskyni, þá er hægt að snúa sér af öllu afli - yfirvöld geta gert það, skattyfirvöld, lögreglan - að sjá til þess að þeir sem óskráðir eru verði skráðir. Í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu er unnið að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skipan ferðamála og nefndin hvetur iðnaðar- og viðskiptaráðherra til að mæla þar fyrir um að bókunarþjónusta skuli skila stjórnvöldum upplýsingum um viðskipti sín hér á landi. Þetta er gert víða erlendis, þ.e. að bókunarþjónustur skila yfirvöldum niður á nafn gististaðar þeim upphæðum sem þær hafa séð um bókun á. Þetta léttir skattyfirvöldum lífið við að hafa eftirlit, því að eins og hér kom fram áðan eru það fjölmargir aðilar sem hafa þarf eftirlit með. Þess vegna er mjög brýnt að þetta verði gert. Að lokum vil ég segja: Það er mikið ánægjuefni að um þetta mál skuli hafa skipast og náðst svona mikil samstaða í nefndinni, en hún stendur öll að þessu nefndaráliti. Reyndar vildi svo til að Kristján L. Möller og sá sem hér stendur voru fjarverandi við afgreiðslu málsins, en við rituðum báðir undir með heimild í 4. mgr. starfsreglna fyrir starf fastanefndar Alþingis. Nefndin er einhuga um þetta nefndarálit og hvetur mjög til þess að málið fái hraðan framgang og verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er sérstök grein fyrir í breytingartillögu í átta liðum sem fylgir nefndarálitinu.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir það hversu grandgæfilega hún hefur farið yfir þetta frumvarp. Hugurinn með frumvarpinu var mjög góður en að mörgu leyti var það meingallað. Hér eru 12–14 breytingartillögur við frumvarp sem þó er bara 25 greinar. Þetta lítur samt allt miklu betur út en áður. Hv. þingmaður kom víða við í sinni yfirgripsmiklu ræðu, allt frá því að nefna hið þjóðþekkta þorrablót í Garðabæ yfir í það að vera með aðfinnslur gagnvart stórum matreiðslustöðum þar sem hann segir að fyrir komi sá ósiður að menn hafi þar í vinnu fólk sem ekki sé faglært. Þá vil ég, vegna kynna minna af hv. þingmanni, segja að miklu frekar vildi ég koma á matreiðslustað sem hann, ófaglærður, mundi standa fyrir matreiðslu á fremur en margur matreiðslumeistarinn. Þar með er lofi mínu lokið um nefndina og hv. þingmann. Ég vildi spyrja hv. þingmann út í 1. gr. breytingartillagnanna. Þar er hinu upphaflega frumvarpi breytt með þeim hætti að húsnæði sem er leigt út er ekki skilgreint sem atvinnuhúsnæði ef um er að ræða leigu sem nær ekki yfir 90 daga eða tekjurnar fara ekki yfir 2 millj. kr. Nú mun ég í umræðum um frumvarp sem er næst á dagskrá gera athugasemd við 2 milljónirnar en mun ekki gera það á þessu stigi. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Af hverju hverfum við ekki frá því að hafa þetta fasta upphæð í lögunum og tengjum þess í stað við verðlag? Við vitum að það er með reglulegu millibili verið að breyta þessari upphæð. Hvers vegna sláum við þetta ekki bara í gadda í eitt skipti fyrir öll, tökum ákvörðun um tiltekna upphæð - ég er reyndar þeirrar skoðunar að hún ætti að vera hærri - og tengjum hana við verðlag? Þá þurfum við ekki að standa hérna þriðja hvert ár og breyta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni hlý orð í minn garð og nefndarinnar, en ástæðan fyrir því sem hann nefnir hér réttilega, að hér séu lagðar til 2 milljónir og ekki talað um verðlagshækkanir, er í stíl við ýmsar gjaldskrárheimildir sem eru í lögum. Þessi tala er tvöföldun á því sem áður var. Hún hefur farið úr 500 þús. kr., eins og var fyrir nokkrum árum, í þessa upphæð núna. Það er rétt að benda á það, þó að það frumvarp komi fram síðar, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, að þeir sem eru undir þessari veltutölu, af framteljendum til virðisaukaskatts, eru að fá nettó töluvert mikinn innskatt greiddan út, þ.e. þeir eru með meiri innskatt en útskatt. Þar munar þó nokkrum milljörðum. Það sem vakti fyrir nefndinni var að hækka þetta þannig að þarna væri klárt að af þessum 2 milljónum yrði þá greiddur fjármagnstekjuskattur; þetta væri til einföldunar, þetta væri ekki til þess að skatturinn væri að eltast við þessa aðila sem eru, ef ég man rétt, 7.500. Það er líka verið að hugsa um að þetta sé einfaldara fyrir skattyfirvöld að fylgjast með. Auðvitað mætti hugsa sér að binda þetta einhverri vísitölu en þessi leið var farin að þessu sinni, að negla þessa upphæð í 2 milljónum. Og, nota bene, það er ekki bara fyrir þessa starfsemi heldur aðra starfsemi einnig þannig að menn sem baka flatkökur í bílskúrnum eru undir sömu sök seldir svo að ég nefni dæmi. Eins og ég segi var þessi leið farin að þessu sinni.

Frú forseti. Ekki er það alls kostar rétt hjá hv. þingmanni að þessi leið hafi verið farin „að þessu sinni“. Þetta er í fjórða sinn sem þessi leið er farin. Við höfum ekki alltaf búið við það að verðlag sé tiltölulega stöðugt eins og hefur verið síðustu ár, alveg frá því að við risum eins og fuglinn Fönix upp úr öskustó bankahrunsins. Við þekkjum það líka að þingið er ekki mjög fúst til þess að taka mjög oft á svona málum. Þess vegna líður alltaf töluverður tími á milli og á meðan lækkar þessi upphæð að raungildi. Það getur vel verið að eftir nokkur ár verði hún orðin að raungildi miklu lægri en hún er í dag. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það sé best að tengja þetta við verðlag, þessa upphæð í lögunum, og sömuleiðis þá upphæð sem er í skylduákvæði í því frumvarpi sem verður rætt hér á eftir. Þetta er nú mín skoðun og mér fannst að skýringar hv. þingmanns væru svona „af því bara skýringar“. Ég undrast að þeir nákvæmnismenn sem eru nú í forustu atvinnuveganefndar skuli ekki hafa tekið gerr á þessu. Hafi ég skilið upphafssetningu í andsvari hv. þingmanns rétt er ríkið á svona breytingum, sem er að finna í fyrstu tillögugreininni og í því frumvarpi sem við ræðum hér á eftir, að spara sér milljarða. Ég gat ekki skilið hv. þingmann öðruvísi. Ef svo er, og ég geri engar athugasemdir við það, er ég hins vegar þeirrar skoðunar að málið eigi að koma út á sléttu þannig að upphæðin sem menn velja, þ.e. sú sem hugsanlega ætti að vera þarna í staðinn fyrir 2 milljónirnar, eigi að ákvarðast með þeim hætti að ljóst sé að ríkið komi út á sléttu. Ég geri mér grein fyrir því að það hefði tiltekinn ávinning fyrir þá sem þessu sæta en að öðru leyti má líta svo á 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að benda á það augljósa, að landsmenn séu nú orðnir vanir því, síðan þessi góða ríkisstjórn sem nú situr kom til valda, að stöðugleiki í verðlagi hefur aldrei verið meiri þannig að það munar ekki mikið um verðhækkanir þessa mánuðina. Hitt er svo annað mál að það er alveg sjálfsagt, og mér finnst það bara eðlilegt og okkur er það ljúft og skylt, að taka málið til nefndar milli 2. og 3. umr. og fara yfir það hvort rétt sé að tengja þessa upphæð virðisaukaskattsviðmiðum þannig að hún taki breytingum. Það er ekkert sem mælir á móti því. Hv. þingmaður skildi mig sem svo að það yrði sparnaður af því að gera þetta vegna þess að við mundum spara marga milljarða í innskatti en það er kannski ofmælt vegna þess að þeir sem stunda þessa starfsemi hafa enn þann möguleika sem áður að telja fram eins og þeir hafa gert. Það er hins vegar, líkt og ég sagði í mínu fyrra andsvari, fyrst og fremst um það að ræða - allur þessi fjöldi sem er í þessum flokki, 7.500 eða hvað þeir nú eru - að þetta sparar kannski ríkinu þó nokkuð í eftirliti. Eftirlitið getur þá beinst að þeim sem eru í færum til að svíkja undan ef þannig er og hafa stærri og meiri rekstur undir og er mikilvægara að fylgst sé gaumgæfilega með. En það er sjálfsagt að taka þessa tillögu hv. þingmanns og að nefndin gaumgæfi hana milli 2. og 3. umr.

Frú forseti. Ég tek undir ábendinguna frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, þetta er góð ábending. Í nefndarálitinu er talað um þessa 90 daga eða 2 milljónir og um 1. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, þ.e. að þetta teljist ekki vera atvinnuhúsnæði. Í þriðja lagi er talað um skráningarnúmerið. Er það rétt skilið að þeir sem eru í þessum heimagistingum fái líka skráningarnúmer? Mér finnst það ekki alveg ljóst þegar ég les nefndarálitið. Svo langar mig aðeins til að spá í þetta eftirlit. Ég bý í litlu samfélagi og veit að ekki eru allir skráðir sem eru að leigja út í mismunandi langan tíma. Í lok álitsins er hvatning til ríkisstjórnarinnar um átak með eftirlitsferðum og allt það, en ég spyr: Hvernig á beinlínis að hafa eftirlit með dagafjöldanum, ef maður fer sýnilega yfir 2 milljónirnar en ekkert endilega yfir 90 dagana? Ég veit ekki hvernig ég á að segja þetta: Ég er kannski að leigja í gegnum Airbnb, ég leigi í gegnum Booking og svo er ég ekki að leigja í gegnum neinn nema tölvupóstinn minn eða eitthvað slíkt. Getum við náð utan um þetta? Það er bara það sem ég er að velta fyrir mér. Og hvernig getum við þá gert það? Það eru, eins og við þekkjum, töluverð vandræði í þessari svörtu starfsemi í litlum sem stórum samfélögum, ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu. Mig langar aðeins að fá fram nánari sýn þingmannsins á það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar hugleiðingar. Jú, ég hef skilið það þannig að þeir sem á annað borð skrá sig sem gististað fái númer. Það er bæði til þess að auðvelda þeim sem hafa uppi rafrænt eftirlit að fylgjast með á bókunarsíðum og ekki síður, þess vegna var það nú sett inn að merkja húsnæðið, til þess að auðvelda eftirlitsaðilum eins og lögreglunni að sjá það á færi hverjir eru merktir og hverjir ekki; auk þess, eins og ég sagði í ræðu minni hér áðan, að gefa þeim sem gista til kynna að viðkomandi gistiheimili sé skráð á lögmætan hátt. Það er alveg hárrétt, sem hv. þingmaður segir, að það verður alltaf erfitt að fylgjast með þessari starfsemi í þaula. Spurningin er líka hvað eftirlitið megi kosta til að það borgi sig. Þess vegna fór nefndin þá leið að reyna að einfalda málið, gefa mönnum tvo möguleika, annars vegar 90 dagana - það fór mikil umræða í það hvort það ætti að vera styttra o.s.frv., en lendingin var sú að taka þessa 90 daga en segja og/eða 2 milljónir, hvort sem kemur fyrst. Með því töldum við að við værum að koma til móts við sem flesta, af því að þessi hópur er ekki einsleitur, hann er margvíslegur. Við vorum líka að hugsa um, þess vegna voru 90 dagarnir settir inn, bændagistingu og gistingu sem er fjarri höfuðborgarsvæðinu sem er kannski einungis með þessa 90 daga að hámarki virka á ári. Þess vegna vildum við reyna að hlaupa í föt Salómons heitins og reyna að finna þarna einhvern einn tón sem væri til þess fallinn að allir gætu við unað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það er ágætt að þetta liggi nokkuð ljóst fyrir af því að ég tel að þetta geti verið vandkvæðum bundið. Hér er talað um, eins og hv. þingmaður fór yfir, að beina því til iðnaðar- og viðskiptaráðherra að bókunarþjónustan - ég skil það sem svo að það séu Booking og Airbnb og fleiri erlendar veitur - eigi að skila upplýsingum. Ég veit ekki alveg hvernig það nær yfir höf og lönd, það getur vel verið að það sé vel gerlegt og ég vona það. Það skiptir máli í þessu samhengi. Ég er í sjálfu sér ánægð með breytingarnar sem frumvarpið hefur tekið. Ég ræddi það töluvert þegar það kom til 1. umr. Mér sýnist að breytingarnar séu allar til góðs sem hér eru settar fram. Það er eitt sem ég vil spyrja um í þessu samhengi líka svo að það sé skýrt: Ef ég á tvær fasteignir og þær eru báðar merktar með þessu númeri jafnvel þótt önnur þeirra sé heimili mitt og ég leigi hana bara viku á ári, þá fellur hún samt undir þetta. Hér er verið talað um 1. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, erum við þá að tala um fasteignagjöldin? Ef ég á tvö húsnæði í dag og annað þeirra hefur fengið á sig fasteignagjöld atvinnuhúsnæðis, af því að það hefur farið yfir tiltekinn dagafjölda í leigu, þá mundi það falla út núna fari það ekki upp fyrir þessi viðmiðunarmörk eða fara aftur í hefðbundið viðmið íbúðarhúsafasteignar. Ég vil lýsa ánægju minni með þetta og ég vona að við getum tekið á því sem hér kemur fram varðandi fjöleignarhúsin, að þessi dómur falli tiltölulega fljótt í Hæstarétti þannig að við getum klárað þann fasa. Það er auðvitað mjög bagalegt og það 

Frú forseti. Varðandi þá hvatningu sem fram kemur hér í restina þá vorum við vissulega nokkuð óþreyjufull í nefndinni eftir því að þetta samband milli bókunarþjónustu og ríkisskattstjóra og skattyfirvalda kæmist á. Við vildum hins vegar ekki tefja þetta mál með því að bíða eftir lyktum í því máli. Þess vegna settum við þessa hvatningu hér inn og þess vegna settum við líka hvatningu inn til innanríkisráðherra og iðnaðar- og viðskiptaráðherra um að eftirlitið skuli hert á þeim sem verða eftir þegar þessi girðing er komin utan um heimagistinguna. Við vonum vissulega að það hafi í för með sér að það náist að koma böndum, ef ég get orðað það þannig, á þessa starfsemi, því að líkt og ég sagði áðan þá er það óþolandi fyrir okkur öll að atvinnugrein sem stendur undir öllum þessum tekjum skuli hafa þetta orð á sér, fyrir utan eins og ég sagði áðan að Samtök ferðaþjónustunnar vilja skiljanlega ekki una við þetta ástand og hafa marglýst því yfir á fundum og í umsögnum. Hvað það varðar að leigja út tvær fasteignir: Jú, hægt er að leigja út tvær fasteignir eins og t.d. frístundahús og íbúð sem maður býr í sjálfur og dagafjöldinn er samtals 90 dagar á hverju almanaksári. Jú, það er erfitt að fylgjast með þessu. Við teljum reyndar, og höfum svo sem fengið upplýsingar um það, að nærumhverfið fylgist vel með. En hvað varðar spurningu hv. þingmanns um gjöld sveitarfélaga þá er það rétt að við erum hér að tala um fasteignagjöldin sem verða allmiklu hærri þegar um atvinnuhúsnæði er að ræða.

Frú forseti. Öll atvinnuveganefnd stendur að þessu nefndaráliti og hefur góð samstaða verið um að vinna málið sem best og reyna að ná utan um fyrst og fremst heimagistingu eða deilihagkerfi sem hefur oft verið nefnt og er auðvitað ekki bara á Íslandi heldur úti um allan heim og er að vaxa víða eins og hér á landi. Fram hefur komið að bara í Reykjavík séu um 4.000 íbúðir og herbergi í heimagistingu. Það er auðvitað vandi að gera greinarmun á milli þess hvenær um er að ræða heimagistingu og hvenær menn eru komnir út í atvinnustarfsemi. Ég tel að með því að gera þetta með þeim hætti eins og þetta mál liggur fyrir núna, að skilgreina það miklu betur, þá hafi okkur tekist að gera það. Það að hafa þetta hvort tveggja, að það miðist við 90 daga og/eða 2 milljónir að hámarki sem útleiga má vera eða hafa tekjur af, held ég að sé mjög góð lending. Það kom vissulega fram gagnrýni frá aðilum eins og Ferðaþjónustu bænda að miklu strangari reglur og leyfisveitingar fylgdu því að vera með gistingu eins og hún er hjá Ferðaþjónustu bænda og þessi tegund af heimagistingu mundi þá losna við kostnað við leyfisveitingar en hefði möguleika á að hafa álíka tekjur og sá geiri. Núna má segja að verið sé að bjóða upp á það að menn hafi þá þetta val, t.d. í heimagistingu hjá bændum, að ganga inn í þetta kerfi eins og það er, að það sé ekki flokkað undir atvinnustarfsemi heldur að það sé innan þess ramma að geta ekki nýtt sér virðisaukaskatt og hafi þá möguleika á að hafa tekjur upp að 2 milljónum, eða að vera inni í virðisaukaskattskerfinu þar sem hægt er að nýta innskattinn og getur verið hagkvæmara fyrir marga að gera það með þeim hætti sem eru kannski með ýmsan annan rekstur sem fellur undir þetta og nýtist vel að geta þá verið í virðisaukaskattskerfinu. Ég tel að búið sé að girða þarna fyrir ýmsa gagnrýni með því sem kemur fram í breytingartillögum frá nefndinni og styrkja þá útleigu sem hefur verið mjög á gráu svæði og hefur verið gagnrýnd mikið, að þetta væri svört atvinnustarfsemi að mestu leyti. Þarna séum við bæði að auka eftirlit og flokka þetta þannig að algjörlega sé ljóst að þetta sé ekki atvinnustarfsemi en menn þurfi að vera með leyfisveitingar og númer og annað sem ýtir allt undir að það sé sýnilegra og skýrara. Það sem mér fannst vera mjög athyglisvert í umfjöllun nefndarinnar var að þeim síðum, sem bjóða upp á heimagistingu, ýmsum bókunarsíðum, t.d. í Bandaríkjunum, er skylt að gefa upplýsingar til skattyfirvalda um hvað fer þar í gegn. Ég tel það vera eitt af grundvallaratriðum fyrir því að hægt sé að gera það hér á landi, að ná utan um þetta, fá allt upp á yfirborðið, að skatturinn hér á landi fái slíkar upplýsingar frá þeim síðum, að þær síður verði að veita upplýsingar og starfa undir þeim lögum sem eru í hverju landi fyrir sig. Það virðist vera að löggjöfin sé þannig í Bandaríkjunum að þeim sé skylt að gera þetta. Við fengum þær upplýsingar hjá skattinum að verið væri að vinna að þessu og leita eftir því við umræddar síður að veita slíkar upplýsingar. Ef það yrði ekki gert með góðu móti þyrfti að skýra íslenska löggjöf sem skyldaði síðurnar til að veita þessar upplýsingar. Í dag eru bókunarsíðurnar sjálfar að skila virðisauka og þurfa að gera skil á því, síðurnar sem slíkar, en hafa ekki hingað til verið að veita upplýsingar um þá starfsemi sem fer í gegnum síðurnar varðandi bókanir í heimagistingar hér á landi. Ég skildi það þannig að ef þetta gengi ekki eftir með góðu eins og sagt er yrði látið reyna á það í dómsmáli og reyna á þessa upplýsingaskyldu og hvort nauðsynlegt væri að breyta lögum til að fylgja því eftir. Mér finnst þetta vera svona kjarninn í þessu, að ná algerlega utan um þetta og að skattur af þeirri starfsemi skili sér og önnur starfsemi í gistingu, þ.e. annars konar gisting í atvinnustarfsemi, að samkeppnisumhverfi milli þeirra aðila sé með eðlilegum hætti. Það hefur aðeins verið komið inn á að verið sé að lyfta þessu þaki upp, frá 1 milljón upp í 2 milljónir. Mér finnst það vera bara mjög eðlilegur hlutur. Það eru um 7.900 einstaklingar í dag sem gefa upp tekjur af starfsemi undir 1 millj. kr., en það eru viðmiðunarmörk í dag. Í dag er það þannig að skila má virðisaukaskatti einu sinni á ári upp að 3 milljónum, sem í því máli sem verður mælt fyrir á eftir er lagt til að verði 4 milljónir. Eins og ég kom inn á er verið að styrkja ýmsa þætti. Nefnd hafa verið atriði um fjölbýli sem dómur hefur fallið um í héraðsdómi sem gengur örugglega upp í Hæstarétt og þar þarf að fá niðurstöðu í þeim málum sem skiptir miklu fyrir heimagistingu í fjölbýli. Gera þarf breytingar á lögum um fjölbýli ef dómur Hæstaréttar gengur á sama veg og héraðsdómur féll í því máli fyrir stuttu síðan, en það gengur út á það að ef breyta á nýtingu á íbúð þarf leyfi annarra eigenda og samþykki meiri hluta ef íbúðarhúsnæði er breytt í aðra notkun. Ég tel líka mjög nauðsynlegt að fá niðurstöðu í það mál varðandi slíka útleigu sem hefur vaxið fiskur um hrygg og ýmis gagnrýni komið á en er komin til að vera og er að mörgu leyti mjög góð vegna þess að hún léttir í sjálfu sér á mikilli uppbyggingu í gistingu, hvort sem það er hótel eða annars konar gisting, og tekur kannski af svona uppsveiflur, því að alltaf verða uppsveiflur og svo geta niðursveiflur komið. Slík útleiga er sveiflujafnandi, er kannski hægt að segja, í sjálfu sér og auðvitað bara góð nýting á húsnæði sem er til staðar. Ég tel að það sé af hinu góða og þó að ekki sé búið að róa fyrir allar víkur í þessu máli sé það þess eðlis að það þarf að vera svolítið lifandi löggjöf, eins og sagt er um mörg mál. Ég held að vandað hafi verið vel til verka í vinnu atvinnuveganefndar en ég reikna samt með að við förum yfir málið milli 2. og 3. umr. ef hnykkja þarf á einhverju sem hefur komið fram í umræðunni hér og nú. Ég er mjög ánægð með hve góð samstaða náðist um málið í atvinnuveganefnd.

Herra forseti. Öllum kom hann til nokkurs þroska, sagði Snorri Sturluson í frægum orðum um Erling Skjálgsson og hið sama má segja um hv. framsögumann og formann atvinnuveganefndar. Á seinni tímum hefur brotist fram í honum áður óþekktur vilji til friðar og sátta, svo ríkur að það smitar yfir á aðra nefndarmenn. Hér hefur verið gerður töluverður rómur að þeirri miklu eindrægni sem ríkir í atvinnuveganefnd og ég sá af viðbrögðum hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar við ábendingum mínum áðan að það er fullur vilji til þess að halda áfram á þeirri miklu friðarbraut sem hv. þm. Jón Gunnarsson, formaður nefndarinnar, hefur rutt. Hv. þm. Þorstein Sæmundsson sagði í mjög jákvæðum undirtektum við ábendingum mínum að það væri sjálfsagt að taka málið aftur til skoðunar milli 2. og 3. umr. og skoða þar hvort ekki væri rétt að tengja þetta við breytingar á vísitölu. Ég tel að það væri mjög vel til fallið. Sömuleiðis vil ég, og það er aðalerindi mitt í þennan stól, herra forseti, þakka hv. framsögumanni, Þorsteini Sæmundssyni, fyrir þessar jákvæðu undirtektir. Svona eiga menn að vinna. Ég verð að segja að það frumkvæði sem hv. atvinnuveganefnd hefur tekið af því að skoða þetta mál í tætlur og koma með gagngerar breytingartillögur er mjög jákvætt. Það er í reynd í annað skipti á þessum degi sem kemur í ljós að í sumum málum leyfir þingið sér að taka sjálfstætt frumkvæði og skoða rækilega frumvörp sem koma frá ríkisstjórninni og breyta þeim svo að segja í grundvallaratriðum. Ég lít svo á að þær breytingar sem voru t.d. gerðar hér og samþykktar fyrr í dag á frumvarpi um almennar félagsíbúðir hafi verið grundvallarbreytingar þar sem nefndin stóð öll saman að og breytti málinu mjög með jákvæðum hætti. Hið sama sjáum við í þeim breytingartillögum sem hér liggja fyrir, að nefndin undir forustu hv. þingmanns, friðarhöfðingjans Jóns Gunnarssonar, hefur skoðað málið og breytt því í grundvallaratriðum þannig að það horfir miklu betur við þeirri atvinnustarfsemi sem málið á að varða. Það ber auðvitað að þakka. Ég hef að vísu lagt hér fram ýmsar hugmyndir sem jaðra við aðfinnslur en hv. framsögumaður málsins, Þorsteinn Sæmundsson, hefur sýnt mér fram á það að innan nefndarinnar er fullur vilji til þess að taka tillit til ábendinga þingheims og hefur lýst því yfir mjög skýrt að málið verði skoðað milli 2. og 3. umr. Ég leyfi mér að taka það sem fyrirheit um að þessi hugmynd verði skoðuð, hver sem niðurstaðan verður, en skora bæði á hv. framsögumann og formann nefndarinnar að halda áfram á þeirri sáttabraut sem hér er að leiða til áður óþekktrar eindrægni um jafn viðkvæmt mál og þetta. Þetta voru þau orð og þetta var erindi mitt í ræðustól, að þakka þeim hv. þingmanni sem nú situr hér bak mér og stýrir þinginu fyrir þær jákvæðu undirtektir sem hann galt við máli mínu áðan.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga frá atvinnuveganefnd um breytingu á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með síðari breytingum, um veltumörk skattskyldu og fjárhæðarmörk uppgjörstímabila. Breytingarnar taka til lágmarksfjárhæða í virðisaukaskattskerfinu. Í 1. gr. er talað um að upphæðin fari úr 1 milljón í 2 milljónir. Í 2. gr. er viðmiðunarfjárhæðin 3 milljónir færð í 4 milljónir. Í frumvarpi þessu eru lagðar til tvenns konar breytingar á ákvæðum virðisaukaskattslaga sem er einkum ætlað að minnka álag á skattyfirvöld og draga úr reglubyrði smærri aðila með aukna skilvirkni fyrir augum. Aukinn straumur ferðamanna til Íslands kallar á að skattkerfið og skattaframkvæmd sé endurskoðuð. Um síðustu áramót tóku gildi ýmsar breytingar á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sem leiddu til þess að skattskyldusvið þeirra var útvíkkað og nær það nú í auknum mæli yfir starfsemi ferðaþjónustufyrirtækja. Aukin eftirspurn eftir ferðaþjónustu af ýmsu tagi hefur leitt til þess að aðilum sem veita ferðamönnum þjónustu, t.d. með sölu á svokallaðri heimagistingu, hefur fjölgað umtalsvert. Umfang rekstrarins er hins vegar í mörgum tilvikum tiltölulega lítið. Umstang skattyfirvalda í kringum smáa rekstraraðila er almennt kostnaðarsamt og skatttekjur af þeim takmarkaðar. Ég vísa síðan til frekari yfirferðar í greinargerðinni um bæði veltumörk og lengd uppgjörstímabila. Við umfjöllun um svokallað heimagistingarmál eða mál um heimagistingu sem við vorum að fjalla um áðan kom upp álitaefni. Eins og það var lagt fram var miðað við að einkaaðilar sem færu í að leigja út herbergi, íbúðir eða sumarbústaði til að skapa sér viðbótartekjur af eignum sínum gætu gert það að hámarki í 90 daga á hverju ári. Eftir fund okkar með m.a. ríkisskattstjóra áttuðu nefndarmenn sig á því að þau viðmiðunarmörk sem miðað er við í lögum um virðisaukaskatt, 1 milljón, dygðu skammt til að þessi einfaldi rekstur yrði gegnsær eins og stefnt er að. Við getum gefið okkur að einhver sem ætlar að leigja út tvö herbergi hjá sér eða íbúð, leigir það fyrir einhverja upphæð í allt að 90 daga, er mjög fljótt kominn upp í þessa 1 milljón og er þar með kominn samkvæmt þeim lögum sem eru í gildi í virðisaukaskattsskylda starfsemi sem flækir mjög málið og hefði örugglega leitt það af sér að áfram hefðu margir reynt að stunda þessa starfsemi í skjóli, þ.e. að til þess að flækja ekki umfangið má reikna með að þetta hefði legið undir yfirborðinu. Eftir viðræður okkar við fulltrúa fjármálaráðuneytisins og ríkisskattstjóra varð að samkomulagi að breyta viðmiðunarmörkunum. Fulltrúar ríkisskattstjóra sögðu reyndar að það mundi einfalda mjög allt eftirlit af þeirra hálfu með þessari starfsemi sem við fórum yfir áðan, en bara allri annarri starfsemi af svipuðum toga, starfsemi þar sem einstaklingar skapa sér smáaukatekjur. Þess vegna var ákveðið að fara þessa leið. Við gerum okkur grein fyrir því að það er ekki samkvæmt hefðinni að slík tillaga sé flutt af atvinnuveganefnd til breytingar á skattalögum, en eftir viðræður okkar við formann efnahags- og viðskiptanefndar þingsins, sem að öllu jöfnu fer með þetta mál, og við fjármálaráðuneytið var ákveðið að fara þessa einföldu leið af því að um þetta er víðtæk sátt í nefndinni og þverpólitísk sátt hjá þeim þingmönnum sem við höfum rætt þetta við. Það mun hraða málsmeðferðinni í gegnum þingið að fara þessa leið. Þetta er alveg örugglega heilmikið framfaraskref, ekki síst þegar kemur að skatteftirlitinu. Viðmiðunin er hækkuð upp í 2 milljónir sem þýðir að skapi einstaklingar sér viðbótartekjur af eignum sínum með vinnu sinni upp að þeim mörkum greiða þeir af þeim fjármagnstekjuskatt en þurfa ekki að vera með þær í virðisaukaskattsskyldri starfsemi. Ég ítreka að hjá ríkisskattstjóra kom fram að þetta mundi einfalda allt umfang hans í skatteftirliti almennt, ekki bara með þeirri starfsemi sem þessi hugmynd kviknaði í kringum. Ég mæli því fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir þessu máli, virðulegur forseti, og legg til að því verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Herra forseti. Ég er búinn að mæra formann atvinnuveganefndar nóg á þessum degi og sömuleiðis þá sem hér hafa talað af hálfu hv. atvinnuveganefndar. Ég verð hins vegar að bæta við enn einni rós hróss í hnappagat hans. Ég tel að það sé virkilega gott fordæmi hjá honum að seilast með þessum hætti yfir á verksvið efnahags- og viðskiptanefndar og leggja hér fram mál sem að öllu eðlilegu hefði átt að vera innan verksviðs hennar. Málið er hins vegar þannig vaxið, og er það jákvætt, að ég tel að það mundi mjög horfa til heilla ef hv. þingmaður beitti sér fyrir því að fleiri af verkefnum efnahags- og viðskiptanefndar yrðu færð yfir til hans. Mér sýnist að þar ríki sú eindrægni og sá friður um mál af þessu tagi að þar sé hugsanlega besta leiðin til að ná fram umdeildum málum. Ég ætla í öllum aðalatriðum að lýsa yfir stuðningi við þetta mál. Ég tel að nefndin hafi sýnt mjög jákvætt frumkvæði í störfum sínum sem tengjast þessum málaflokki og sér stað bæði í þessu frumvarpi og því sem við ræddum áðan. Ég tel að margir kostir fylgi þeim leiðum sem nefndin hefur lagt til og tek undir það sem hefur komið fram bæði hjá þeim sem talaði áðan og eins hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, að þetta mun að öllum líkindum leiða til þess að miklu auðveldara verði fyrir skattyfirvöld að ráðast til atlögu við þau tiltölulega umfangsmiklu undanbrögð frá skatti sem enn er að finna í þessum geira ferðaþjónustu. Við vitum öll af því sem höfum einhverja nasasjón af þróun síðustu ára. Þær athugasemdir sem ég vil gera við þetta eru tvenns konar. Ég ætla ekki að fjölyrða um hina fyrri en hún er efnislega sú sama og ég gerði við samsvarandi ákvæði í því frumvarpi sem við ræddum hér áður, þ.e. ég kom þar fram með ábendingu um að hv. nefnd kynnti sér milli 2. og 3. umr. hvort ekki væri vilji fyrir því í hennar röðum að vísitölutengja viðmiðunarupphæðina, 2 milljónirnar. Það er fyrri ábendingin. Hin síðari er sú að ég tók eftir því að hv. formaður nefndarinnar og framsögumaður þessa máls sagði á einum stað í sínu máli þegar kom að því að reifa veltumörkin að þingheimur gæti sjálfur kynnt sér það sem segði í greinargerð með þessu frumvarpi að því er varðaði veltumörk. Þegar maður gerir það kemur í ljós að ef Norðurlöndin eru frátekin eru veltumörkin í flestum löndum töluvert hærri en þær 2 milljónir sem hér er staðnæmst við. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi, fyrst þeir á annað borð leggja í þetta ferðalag, að vera frjálslyndir í þessum efnum. Ég hefði kosið að sjá þessa upphæð hærri. Fyrst menn eru á annað borð að fara þessa leið hefði ég talið að nefndin hefði átt að staðnæmast hugsanlega við 3–4 milljónir, ég tala nú ekki um ef niðurstaðan verður sú að vísitölutengja ekki veltumörkin. Við vitum að ef svo verður ekki lækka þau að raungildi með tímanum og við þær lyktir málsins tel ég eiginlega einboðið að þessi upphæð verði hækkuð. Það hefur komið fram að fyrra málið verður rætt í nefnd milli 2. og 3. umr. Hér er þetta mál við 1. umr. þannig að ég beini því til hv. formanns atvinnuveganefndar, Jóns Gunnarssonar, hvort hann sé ekki í anda þeirrar miklu sáttar sem hann hefur nú gerst forgöngumaður um á þessu þingi, og brá öðrum öðruvísi við þegar sá ágæti formaður átti í hlut, að taka þetta til vinnslu og kanna hvort ekki sé grundvöllur að sátt milli hv. atvinnuveganefndar, sérstaklega formanns hennar, og 4. þm. Reykv. n. í þessu mikilvæga máli.