Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. um tekjustofna sveitarfélaga hefur nú hlotið afgreiðslu í hv. Ed. Á því hafa orðið nokkrar breytingar, flestar þó minni háttar, og voru þær nálega allar samþ. mótatkvæðalaust í Ed. Það skal fúslega játað, að það veldur sveitarfélögunum að sjálfsögðu nokkrum baga, hversu seint málið er til lokaafgreiðslu. En sé með sanngirni á málið litið, þarf það engan að undra, þótt málið sé nokkuð seint á ferð. Hér er um grundvallarbreytingar skattalaga að ræða. Endurskoðunarstarfið gat af góðum og gildum ástæðum ekki hafizt fyrr en síðsumars, og skattamál eru fjölþætt, flókin og vandasöm mál, og má því fullyrða, að þær nefndir, sem unnu að endurskoðun laga um tekjuskatt og eignarskatt og laga um tekjustofna sveitarfélaga, höfðu vissulega unnið rösklega og skilað miklu og góðu starfi, þegar það kom í ljós, að þær gátu lagt fram frv. að endurskoðaðri skattalöggjöf í nóv. Þegar stjórnin svo lagði frv. fram á fyrri hluta þingsins, var um tvennt að velja: Að hraða afgreiðslu þeirra og ljúka henni áður en þingið færi í jólaleyfi, t.d. með því að skella á nokkrum næturfundum, eða þá fresta afgreiðslu þeirra og senda frv. til umsagnar öllum þeim aðilum, sem mest eiga undir framkvæmd þeirra. Síðari kosturinn var valinn og hygg ég, að flestir, þegar þeir líta á málið í ró og næði, telji, að það hafi verið rétt ráðið. Þegar þingið kom svo saman að loknu jólaleyfi, var þn. gefið gott svigrúm til að vinna að afgreiðslu málsins og grandskoða ábendingar, aths. og till. til breytinga, sem að sjálfsögðu höfðu borizt frá ýmsum aðilum. Með þessum sjálfsögðu vinnubrögðum var stjórnarandstæðingum að vísu gefið gullið tækifæri til að afflytja skattafrv. í sínum útbreiddu og áhrifamiklu málgögnum, og það tækifæri var auðvitað að fullu notað og kom raunar engum á óvart. Þess eru að vísu heldur engin dæmi, að skattalög hafi verið afgreidd ágreiningslaust af stjórnarmeirihluta og stjórnarandstöðu. Fá mál eru sjálfsagðari og eðlilegri ágreiningsmál milli flokka en einmitt skattamálin. Svo hefur löngum verið og svo mun lengstum verða. Þó að vissulega væri æskilegt að hraða afgreiðslu skattafrv., varð stjórnin tvisvar við óskum stjórnarandstöðunnar um að bíða nokkuð með afgreiðslu þeirra. Fyrra sinnið var afgreiðslu frestað um skeið að ósk stjórnarandstæðinga, meðan á þingi Norðurlandaráðs stóð, og hið síðara skiptið til þess að stjórnarandstaðan fengi aukið svigrúm til að ganga frá brtt. sínum, eftir að frv. komu frá þn. Vil ég því halda því fram, að stjórnarandstöðunni hafi verið sýnd fyllsta tillitssemi og sanngirni við afgreiðslu málsins. Samkv. frv. nú, eins og það kemur frá hv. Ed., eru aðaltekjustofnar sveitarfélaganna fjórir, nefnilega fasteignaskattar, framlög úr Jöfnunarsjóði, útsvör og aðstöðugjöld. Auk þessa skulu svo sveitarfélögin að sjálfsögðu hafa tekjur eins og verið hefur af eignum sínum, eigin atvinnurekstri og stofnunum, sem reknar eru í almenningsþágu, svo sem vatnsveitum, rafmagnsveitum, hitaveitum o.þ.h. Helztu ákvæði um fasteignaskattana eru nú sem hér segir: Árlega skal leggja fasteignaskatt á fasteignir, sem metnar eru í fasteignamati, og fella hann til þess sveitarfélags, þar sem fasteignin er. Þessi fasteignaskattur skal vera 1/2% af fasteignamati íbúðarhúsnæðis ásamt lóðarréttindum, erfðafestulanda og jarðeigna, sem ekki eru nytjaðar til annars en landbúnaðar, útihúsa og mannvírkja á bújörðum, sem tengd eru landbúnaði. Þetta fellur allt undir 1/2%-skalann af fasteignaskattinum. Í annan stað skal svo fasteignaskatturinn vera í % af öllum öðrum fasteignum, sem metnar eru í fasteignamati. Þá er í þriðja lagi heimilt að leggja allt að 4% skatt á hlunnindi utansveitarmanna. Frá álagningu fasteignaskattsins eru þó allmargar undanþágur, og hefur menn nokkuð greint á um, hversu víðtækar þær skyldu vera eða yfirleitt, hvort nokkrar undanþágur skyldi veita. Ofan á varð þó, að undanþegin fasteignaskatti skyldu vera sjúkrahús, kirkjur, skólar, íþróttahús, endurhæfingarstöðvar, barnaheimili, félagsheimili og samkomuhús, sem ekki eru rekin í gróðaskyni, enn fremur elliheimili og heilsuhæli, bókasöfn og önnur safnhús, svo og hús annarra ríkja, að svo miklu leyti sem þau eru notuð af sendimönnum þeirra í milliríkjaerindum. Sama gildir og um lóðir slíkra húsa. Þá vek ég sérstaka athygli á því, að sveitarstjórnum er heimilt að lækka eða fella niður fasteignaskatt, sem efnalitlum elli- og örorkulífeyrisþegum er gert að greiða. Sama skal gilda um slíka lífeyrisþega, sem ekki hafa verulegar tekjur umfram elli- og örorkulífeyri. Með tilliti til mikilla erfiðleika fólks oft og einatt við það að eignast þak yfir höfuðið, má sveitarstjórn undanþiggja nýjar íbúðir og íbúðarhús ásamt lóðarréttindum fasteignaskatti í allt að tvö ár, eftir að afnot slíkra húsa hefjast. Þá er þess enn að geta um fasteignaskattinn, að sveitarstjórn er heimilt að innheimta álag á hann, og má það þó aldrei hærra vera en 50%. Sveitarstjórnir annast álagningu og innheimtu fasteignaskatts og er gjalddagi hans 15. jan. Þó er sveitarstjórnum heimilt að ákveða, að helmingur skattsins greiðist síðar á árinu. Ákvæði frv. um hlutverk Jöfnunarsjóðs eru að mestu óbreytt frá gildandi ákvæðum sveitarstjórnarlaga og framfærslulaga. Ákvæðin um aukaframlag Jöfnunarsjóðs til sveitarfélaga eru hins vegar nokkru rýmri en í gildandi lögum. Samkv. frv. skal greiða aukaframlag því sveitarfélagi, sem að dómi félmrn. skortir tekjur til greiðslu lögboðinna gjalda eða til óhjákvæmilegra útgjalda, enda hafi sveitarstjórn lagt á fullt útsvar. Það er sem sé skilyrði fyrir aukaframlagi. En hins vegar er rn. heimilt að krefjast þess, að þau sveitarfélög, sem slíkrar aðstoðar njóta, skuli innheimta fasteignaskatt með álagi. Ákvæði frv. um fólksfækkunarframlag úr Jöfnunarsjóði til sveitarfélaga er á þessa leið: „Nú hefur fólksfækkun orðið í sveitarfélagi næstliðið ár, og skal þá viðkomandi sveitarfélag fá sérstakt aukaframlag úr Jöfnunarsjóði, sbr. e-lið 8. gr., enda sendi sveitarstjórn sjóðnum kröfu um það fyrir 15. júlí ár hvert. Framlagið skal vera meðalútsvar á íbúa í landinu í heild næstliðið ár margfaldað með íbúafækkunartölunni.“ En í gildandi lögum hefur þetta aukaframlag verið miðað við meðalútsvar í viðkomandi héraði. Sú viðurkenning á samtökum sveitarfélaga er nú veitt, að Jöfnunarsjóður skal greiða Sambandi ísl. sveitarfélaga 1% af tekjum sínum og landshlutasamtökum sveitarfélaga einnig 1%, sem skal skiptast jafnt á milli þeirra. Þá skal Jöfnunarsjóður greiða lánasjóði sveitarfélaga árlega 15 millj. kr. framlag. Tekjur Jöfnunarsjóðs eru mjög þær sömu og verið hafa, þ.e. 8% af söluskatti, 5% af verðtollstekjum ríkissjóðs og landsútsvör. Landsútsvör skulu greiða: Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins og Sölunefnd varnarliðseigna, Áburðarverksmiðjan og Sementsverksmiðja ríkisins, Síldarverksmiðjur ríkisins, Landssmiðjan og Ríkisprentsmiðjan Gutenberg, olíufélögin, svo og bankar og sparisjóðir, og er þeim siðast nefndu ætlað að borga 1% af mismun heildarútlánsvaxta og innlánsvaxta. Fjórðungur landsútsvars, sem til fellur í hverju sveitarfélagi, kemur að jafnaði í hlut þess. Öðru úthlutunarfé Jöfnunarsjóðs er skipt milli sveitarfélaga í réttu hlutfalli við íbúatölu, þó þannig, að ekkert sveitarfélag fái hærra framlag en 60% af samanlögðum fasteignasköttum og útsvörum gjaldársins. Þá er komið að meginbreytingu frv. frá gildandi lögum, en það er um útsvörin. Útsvarið skal vera ákveðinn hundraðshluti af tekjum næstliðins almanaksárs og má hann þó aldrei hærri vera en 10%. Sami hundraðshluti skal lagður á alla gjaldendur í hverju sveitarfélagi. Sveitarstjórn skal ákveða í sambandi við samningu fjárhagsáætlunar fyrir næsta almanaksár, hvaða hundraðshluti verði lagður á tekjur gjaldenda á því ári og ber að tilkynna skattstjóra þá ákvörðun. Skal skattstjórinn annast álagningu útsvara, nema sveitarstjórn hafi ákveðið að annast sjálf álagninguna eða falið sérstakri nefnd að gera það. Í raun og veru er því málið alveg í höndum hreppsnefndar eða sveitarstjórnar, að hennar eigin vild. Komi það í ljós, að hámarksupphæð útsvaranna, 10%, hrökkvi ekki fyrir áætluðum útgjöldum, hefur sveitarstjórn heimild til að hækka útsvörin um 10%, að fengnu samþykki ráðh. Þannig geta útsvörin þá orðið 11%, að fenginni þeirri heimild. Persónufrádráttur til útsvars samkv. frv. er sem hér segir: Útsvar hjá hjónum og einstæðum foreldrum, sem hafa fyrir heimili að sjá, skal lækka um 7 þús. kr., dregst af útsvarsupphæð. Útsvar einstaklings skal lækka um 5 þús. kr. Fyrir hvert barn 16 ára eða yngra, sem gjaldandi hefur á framfæri sínu, skal lækka útsvar hans um 1 þús. kr., en hafi gjaldandi fleiri en þrjú börn innan 16 ára á framfæri, skal enn fremur lækka útsvar hans um 2 þús. kr. fyrir hvert barn, sem er umfram þrjú. Útsvör, sem lægri eru en 1 þús. kr., falla niður og skal útsvar ávallt lagt á í heilum hundruðum króna, þannig að lægri upphæð en 100 kr. er sleppt í útsvarsupphæð. Sveitarstjórnir hafa heimildir til að lækka útsvör gjaldenda, sem njóta bóta skv. 2. kafla almannatryggingalaga, og einnig námsfólks, sem nám stundar sex mánuði eða lengur á ári. Þá er komið að fjórða og síðasta tekjustofni sveitarfélaganna samkv. frv. eins og það er nú, en það er aðstöðugjaldið. Ákvæðið um það er þannig orðað: „Leggja má á aðstöðugjald, samkv. III. kafla laga nr. 51/1964, þó þannig, að það skal ekki hærra vera í hverju sveitarfélagi en nemi 65% þess hundraðshluta, sem þar var á lagður sem aðstöðugjald á árinu 1971.“ Þessi heimild til álagningar aðstöðugjalds mun veita sveitarfélögunum um 100 millj. kr. tekjuauka frá upphaflega frv. Að lokum skal fram tekið, að dráttarvöxtum er beitt til að herða á aðstöðu til innheimtu og hefur sú aðferð þótt allharður refsivöndur varðandi innheimtu söluskattsins. Ákvæði frv. um dráttarvextina er á þessa leið: „Ef gjöld samkv. lögum þessum eru ekki greidd, áður en tveir mánuðir eru liðnir frá gjalddaga, skal greiða sveitarsjóði dráttarvexti af því, sem ógreitt er, 1½ fyrir hvern mánuð eða brot úr mánuði, sem líður þar fram yfir frá gjalddaga, unz gjaldið er greitt.“ Með því, sem ég nú hef sagt, tel ég mig hafa gert grein fyrir meginefni frv. um tekjustofna sveitarfélaga, eins og hv. Ed. afgreiddi það nú fyrir helgina. Með því tel ég tekjuöflun sveitarfélaganna vera stillt í hóf, en tekjuþörf þeirra þó borgið á forsvaranlegan hátt. Það skal játað, að erfitt er um vik að gera nákvæman samanburð á tekjuöfluninni í heild miðað við gamla kerfið, og hafa niðurstöður þess samanburðar mjög orðið eftir þeim forsendum, sem menn hafa gefið sér, og útkoman því orðið nokkurn veginn eftir vild reiknimeistaranna sjálfra. Útkomurnar nálega eins margar og þeir eru, sem hafa verið að reikna dæmið. Að ýmsu leyti er um gjörbreytt skattkerfi að ræða. Niðurfelling nefskatta er stórfelld og merk stefnubreyting í skattamálum, og er hún tvímælalaust hinum tekjuminni í þjóðfélaginu í hag. Sveitarfélögin fá með frv. þessu sveifluminni og öruggari tekjugrundvöll. Þungum gjaldabyrðum, svo sem vegna löggæzlu og trygginga, er létt af sveitarfélögunum og munu flestir viðurkenna, að það sé til bóta, þar sem ríkið eitt var ákvörðunaraðili um þau mál áður. Ég tel, að hlutlaus rannsókn mundi leiða það í ljós, að í heild sé ekki um þyngda skattbyrði að ræða, en tilfærsla á skattbyrðinni er auðsæ, hún verður léttari samkv. hinu nýja kerfi á lágtekjum og miðlungstekjum, en kemur vafalaust þyngra niður á þeim, sem breiðustu bökin hafa, og það álit ég líka stefna í réttlætisátt. Mest var um það deilt í hv. Ed., hvort nægilega örugglega mundi vera séð fyrir tekjuþörf allra sveitarfélaganna eða ekki lakar en samkv. hinu gamla kerfi. Vissulega tel ég, að allar hlutlausar athuganir hafi leitt í ljós, að svo sé, þetta muni sleppa, en hitt játa ég, að það skilar ekki miklum afgangi frá því. En færi svo, að þetta reyndist ekki rétt, er bráðabirgðaákvæði frv. ætlað að veita sveitarfélögunum fullt öryggi í þessu tilfelli, en þar segir: „Á árinu 1972 er félmrn. heimilt að veita sveitarfélögum sérstakt aukaframlag,“ - það er annað aukaframlag en það sem nefnt var hér áðan í frv. - „ef í ljós kemur, að ákvæði laga þessara reynast þeim óhagstæðari en lög nr. 51/1964. Slíkt framlag skal þó aðeins veita, ef hlutaðeigandi sveitarfélag innheimtir fasteignaskatt með fullu álagi, sbr. 3. mgr. 3. gr., leggi á útsvar án afsláttar samkv. 26. gr. og fullt aðstöðugjald.“ Þá getur sveitarfélagið fengið þetta sérstaka aukaframlag til að ná fullu jafnvægi við þá tekjumöguleika, sem sveitarfélagið hefði haft samkv. gamla kerfinu. Þetta ákvæði er að mínu áliti fullkominn öryggisventill fyrir sveitarfélögin, þ.e. það gefur fulla tryggingu fyrir ekki minni tekjuöflun en gamla kerfið hefði veitt þeim. Ég hef þá, herra forseti, lokið máli mínu. Ég vil svo vænta skjótrar afgreiðslu málsins hér í hv. d. N. beggja d. hafa þegar unnið saman að báðum skattafrv. og bæði hafa þau að nokkru leyti verið rædd sameiginlega í báðum d. Að lokum lýsi ég því yfir, að endurskoðun skattamálanna mun halda áfram og niðurstöður hennar verða lagðar fyrir næsta þing. Herra forseti. Ég legg til, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Þetta frv. er annar þáttur þeirrar gagngeru breytingar á íslenzkri skattalöggjöf, sem hæstv. ríkisstjórn beitir sér nú fyrir. Breytinguna verður að skoða sem eina heild, enda frv. nátengd hvort öðru og grundvallast sumpart á nokkuð breyttri verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, án þess þó, að nokkur heildarathugun hafi farið fram á því, hvernig skynsamlegast sé að haga þeirri verkaskiptingu. En þegar jafngagnger breyting er gerð á skattalögum og hér er um að ræða, þá er nauðsynlegt, að það sé íhugað vandlega, hvert eigi að vera markmið slíkrar breytingar, hver stefnan eigi að vera í skattamálunum. Ég er þeirrar skoðunar, að meginstefna hverrar gagngerrar breytingar á skattalögum eigi að felast í þessu tvennu: Annars vegar eigi að vinna að því, að launafólk greiði ekki skatt af þeim tekjum, sem nauðsynlegar eru til venjulegs lífsframfæris. Og í öðru lagi, að skattkerfið verði einfaldara en áður var. Um þessi tvö atriði langar mig nú til að fara nokkrum orðum. Um fyrra atriðið er það að segja, að þar er meginspurningin sú, hvort skattbyrði sé að þyngjast, ef þessi tvö frv. verða að lögum, eða ekki. Hæstv. félmrh. sagði í framsöguræðu sinni áðan, að frv. hefðu í för með sér flutning á skattbyrði milli aðila í þjóðfélaginu. Skattbyrði mundi léttast á fólki með mjög lágar tekjur, en hins vegar þyngjast hjá þeim, sem breiðust hefðu hökin, eins og hann tók til orða, eða eitthvað því um líkt. Þetta er því miður mjög mikill misskilningur. Ég vildi óska þess, að skoðun hæstv. félmrh. væri rétt, - þá gæti ég stutt hana, - en hún er því miður alröng. Og það skal ég nú sýna fram á í einföldu máli. Vilji menn bera saman skattbyrði almennings samkv. þeim lögum, sem í gildi hafa verið, og frv. ríkisstj., þá má aðallega gera það á tvennan hatt. Annars vegar má bera saman skattana, eins og þeir hefðu orðið samkv. gömlu lögunum. og miða þá við einhverja skynsamlega ákveðna skattvísitölu og svo skattana, eins og þeir yrðu samkv, frv. Hin aðferðin er svo sú, að bera má saman raunverulega skattgreiðslu af ákveðnum tekjum í fyrra, en þá voru gömlu lögin í gildi, og væntanlega skattgreiðslu í sumar samkv. frv. Yrði þá að miða við áætlun um tekjur í fyrra, sem nú yrði lagt á í ár, en slíkar áætlanir hafa þegar verið gerðar. Ríkisstj. og málgögn hennar hafa einkum notað fyrri aðferðina, þ.e. að bera saman skattgreiðslu samkv. gömlu lögunum annars vegar og væntanlega skattgreiðslu samkv. frv. hins vegar. En hæstv. ríkisstjórn og málgögn hennar hafa í því sambandi alltaf undantekningarlaust miðað við algjörlega óraunhæfa skattvísitölu, þannig að bein skattbyrði samkv. útreikningum hæstv. ríkisstjórnar og málgagna hennar er sýnd miklu þyngri en hún hefði nokkru sinni orðið, ef gömlu lögunum hefði verið beitt. Ég hika ekki við að fullyrða, að ef gömlu lögin hefðu áfram verið í gildi, hefði engin ríkisstj., hvorki núv. ríkisstjórn né heldur nokkur önnur, látið sér detta í hug að miða við skattvísitöluna 106.5, sem reikningstölur fjárlaga voru byggðar á. Ekki einu sinni núverandi ríkisstj. hefði látið sér koma slíkt til hugar, og þarf þá ekki annað en að minnast þess, að síðasta ríkisstj., ríkisstj., sem sat í fyrra, þegar skattvísitalan var síðast ákveðin, hækkaði skattvísitöluna um 20%. Og hverjum dettur í hug, að í öðru eins góðæri og nú er mundi nokkur ríkisstjórn hafa látið sér detta í hug að hækka skattvísitöluna í ár aðeins um 6.5%? Að ég nú ekki tali um þá staðreynd, að nokkrir hv. núverandi stjórnarsinnar ásamt hæstv. núv. fjmrh. hafi mörg undanfarin ár flutt frv. um það, hvernig skattvísitala skuli ákveðin. Ef það frv. hefði verið samþ. í fyrra og skattvísitala ákveðin samkv. því núna, þá hefði skattvísitalan átt að hækka í ár um það bil 20%. Og dettur nokkrum lifandi manni í hug, að ef ríkisstj. hefði horfið frá heildarendurskoðun skattalaga og orðið að búa við gömlu lögin, kannske neyðzt til að búa við þau samkv. hennar eigin skoðun, dettur þá nokkrum í hug, að þeir hefðu haft hækkun skattvísitölunnar minni en síðasti fjmrh. og haft hana minni en þeirra eigið frv. sagði til um, en þar er um að ræða rúmlega 20% hækkun? Það er því algjörlega augljóst, að allir útreikningar á skattbyrði, sem miðaðir eru við jafnlága skattvísitölu og 106.5, eru vægast sagt út í bláinn. Þeir eru algjörlega óraunhæfir. Eðlilegast er að miða skattvísitölu við þá breytingu, sem verður á tekjum milli ára, þannig að hækkun tekna í krónutölu verði ekki til þess að flytja menn, tekjulaunþega, í hærri skattstiga. Þetta er grundvallarhugsunin, sem liggur að baki hugtakinu skattvísitala, að þótt tekjur manna hækki í krónum, þá skuli hlutfall í skattgreiðslu manna ekki aukast. M.ö.o., þótt verðbólga sé, ef tekjur manna hækka af einhverjum ástæðum, þá eigi það ekki að þýða hærri skattstiga fyrir tekjuhafa. Þetta er grundvallarhugsun sú, sem liggur að baki skattvísitölunnar. Ef henni yrði breytt núna, þá ætti skattvísitalan að vera alls ekki lægri en 121.5%, því að þær áætlanir, sem þegar hafa verið gerðar á breytingu tekna milli áranna 1970 og 1971, sýna, að tekjubreytingin, tekjuaukningin hefur a.m.k. orðið 21.5% og hún mun, að því er sérfræðingar segja, eflaust reynast meiri. 21.5% er algjört lágmark tekjubreytingar, sem orðið hefur milli skattáranna 1970 og 1971, og þess vegna hika ég ekki við að fullyrða, að ef gömlu lögin hefðu verið í gildi og þurft hefði að ákveða skattvísitölu, sem ekki þarf núna vegna nýrrar lagasetningar, þá hefði engin ríkisstjórn, hver sem hún hefði verið, látið sér til hugar koma að ákveða skattvísitöluna lægri en 121.5%. Vegna þessara staðreynda falla allir útreikningar, sem birtir hafa verið í málgögnum ríkisstj. um samanburð á skattbyrði eftir gömlu lögunum og þessum nýju frv., algjörlega um sjálfa sig. Þeir eru ekki byggðir á réttum eða raunhæfum forsendum. Ef lagt hefði verið á nú á þessu ári eftir gildandi lögum og miðað við skattvísitöluna 121.5, sem ég er, að ég tel, búinn að færa skynsamleg rök fyrir, að mundi hafa orðið 121.5 a.m.k., þá hefðu heildarskattgreiðslur skattgreiðenda orðið 7 040 millj. kr. Ef skattafrv. ríkisstj. hefðu verið samþykkt, eins og þau voru lögð fram upphaflega, hefðu fjárhæðir þeirra heildarskatta, sem breytingarnar taka til, orðið 7 750 millj. kr., eða 710 millj. kr. hærri en álagningar eftir gömlu lögunum, miðað við þá skattvísitölu, sem ég hef verið að gera að umtalsefni. Sem betur fer hafa frv. tekið nokkrum breytingum í meðferð Alþ., sem mun draga úr aukningu skattbyrðarinnar, og því ber sannarlega að fagna. Á þeim stutta tíma, sem liðinn er siðan breytingarnar voru samþykktar, hefur ekki reynzt unnt að athuga nákvæmlega, hversu miklu sú lækkun nemur, sem breyting Alþ. á frv. hefur í för með sér. En það er óhætt að fullyrða, að hún nemur hvergi nærri 710 millj. kr., svo að enn á það við, að almenningur mun þurfa að greiða hærri heildarskatta á þessu ári en í fyrra, og það er meginstaðreynd málsins, að almenningur mun þurfa á þessu ári að greiða hærri heildarskatta en hann greiddi í fyrra. Ég sagði áðan, að þetta væri önnur aðferðin, sem nota mætti til að bera saman breytingar á skattbyrðinni. Hin er í raun og veru miklu einfaldari, vegna þess að þar kemur ekkert pex um skattvísitölu til skjalanna, það má alveg sleppa allri deilu um það atriði. Hin aðferðin, sem er í raun og veru mun einfaldari, er fólgin í því að athuga raunverulega skattgreiðslu ákveðinna manna eða tiltekinna stétta í fyrra, - það liggur fyrir í opinberum heimildum, um það getur enginn maður deilt, hvað menn raunverulega greiddu í skatta í fyrrasumar, - og bera það saman við það, sem menn munu koma til með að greiða í skatt í sumar samkv. frv., eins og þau eru núna. Það eina, sem þarf að áætla í því sambandi, er það, hverjar tekjurnar hafi orðið í fyrra, 1971, sem lagt verður á nú í sumar. Sérfræðingar hafa þegar gert víssar áætlanir um þetta og menn þekkja breytingarnar á tekjutöxtum, sem orðið hafa á milli þessara tveggja ára, þannig að þetta er hægt að áætla með nokkurri vissu. Ég hef aflað mér áætlana um þetta varðandi nokkrar helztu launastéttir landsins og hika ekki við að fullyrða, að þær eru mjög varlegar og eru byggðar á þeirri vitneskju, sem er um ca. 21% heildartekjubreytinga, tekjuhækkun á milli áranna 1970 og 1971 og síðan eru breytingar á tekjum einstakra stétta miðaðar við það, sem vitað er um taxtabreytingar og kaupbreytingar á tekjum stéttanna á þessu tímabili. Þessi athugun, sem ég hef gert með aðstoð sérfróðra manna, tekur til nokkurra helztu launþegastétta í landinu. Hún tekur til verkamanna, iðnaðarmanna, afgreiðslumanna í verzlunum, skrifstofumanna, ríkisstarfsmanna, starfsmanna sveitarfélaga, undirmanna á fiskiskipum og yfirmanna á fiskiskipum. Og eins og menn sjá á þessari upptalningu, þá er hér um að ræða meginþorra alls launafólks í landinu. Ég hef athugað annars vegar, hvað þessar stéttir greiddu í tekjuskatt og útsvar í fyrra, greiddu í reynd í fyrra í tekjuskatt og útsvar af meðaltekjum hverrar stéttar þá. Og hins vegar hef ég athugað, hvað þessar sömu stéttir mundu greiða í tekjuskatt og útsvar samtals í sumar, miðað við áætlaðar meðaltekjur þessara sömu stétta á árinu 1971, í fyrra. Þetta er í raun og veru einfaldasti og óumdeilanlegasti samanburðurinn, sem hægt er að gera á því, hvort skattbyrðin er að léttast eða þyngjast. Ég kaus þann kostinn að miða við hjón með tvö börn, það er algengasta fjölskyldustærðin. Ég kaus líka þann kostinn til að hafa óvissuþættina sem allra minnsta að blanda fasteigna- og eignarskattsgreiðslum ekki inn í dæmið, því að eignaaðstaða fólks er svo gerólík, að það mætti vefengja niðurstöður, ef verið væri að taka það þar inn í, og enn fremur taldi ég rétt að miða við 10.5% útsvarsálagningu. Það hefði ekki verið rétt að miða við 10% útsvarsálagningu, vegna þess að Samband ísl. sveitarfélaga hefur lýst því yfir, að sá tekjustofn muni hvergi nærri reynast nægilegur og var þetta víðurkennt af hv. Ed. á þann hátt, að heimilað var að leggja á allt að 11%, með leyfi hæstv. félmrh. Og mér er tjáð af fróðum sveitarstjórnarmönnum, að það sé öldungis vist, að mjög verulegur ef ekki meiri hluti sveitarfélaga, einkum þau stærstu, muni fara fram á það við hæstv. félmrh. að fá að nota 11% heimildina. Hins vegar munu ýmis minni sveitarfélög, einkum sveitarfélög í dreifbýli, ekki nota heimildina að fullu og jafnvel veita afslátt. En til þess að ég verði ekki vændur um að nota hæstu hugsanlega tölu, taldi ég ekki rétt að miða útreikningana við, að 11% heimildin væri alls staðar notuð, heldur fór meðalveginn og niðurstöðurnar eru byggðar á því, að útsvarsálagning verði yfirleitt á þessu ári 10.5% að meðaltali, og getur enginn haldið því fram, að þar sé um að ræða tilraun til þess að stækka eða ýkja dæmið. En niðurstaðan af þessum útreikningum er þessi: Í fyrra greiddu verkamenn að meðaltali af sínum tekjum 52 þús. kr. samtals í tekju- og eignarskatt. Þeir koma til með að greiða í sumar af sínum meðaltekjum í fyrra 48 þús. kr. Skattur verkamanna lækkar beinlínis í krónum og þá auðvitað einnig í hlutfalli af tekjunum. Þeir eru eina stéttin, sem mun njóta skattlækkunar, og því ber sannarlega að fagna. Það var það eina, sem var rétt í ummælum hæstv. félmrh. um þetta efni, að skattur verkamanna, heildarskattbyrði verkamanna mun léttast, og því fagna ég. En skattbyrðar allra annarra launastétta í þjóðfélaginu munu þyngjast og sumra meira að segja mjög verulega. Iðnaðarmenn greiddu í fyrra að meðaltali af sínum tekjum 75 þús. kr. Þeir munu í sumar verða að greiða 87 þús. kr. að meðaltali af sínum meðaltekjum. Afgreiðslumenn í verzlunum greiddu í fyrra 62 þús. kr. Þeir munu greiða 69 þús. kr. núna og eru þó hrein láglaunastétt.

Hvernig á að reikna þetta út?


             Ég gef mér ekki forsendurnar. Ég er búinn að skýra, hvernig forsendurnar eru fengnar. Ég skal gjarnan enn endurtaka það fyrir bæði ráðh. og hv. þm. Forsendurnar eru þannig fengnar, að vitað er, hvað heildartekjur milli áranna 1970 og 1971 hafa hækkað. Þær eru taldar hafa hækkað um a.m.k. 21.5%. Síðan eru þetta taxtabreytingar hjá öllum þeim launastéttum, sem ég hef hér nefnt. Þær liggja auðvitað fyrir, og það er eingöngu miðað við taxtabreytingarnar. Þess vegna sagði ég áðan, að sú tekjuhækkun, sem er miðað við, er í algeru lágmarki. Það vita allir, sem vilja vita það, að raunverulegar tekjur manna hafa hækkað meira en sem nemur taxtabreytingunum. Ég reikna samt ekki með meiru en því, sem verkalýðsfélög hlutaðeigandi stétta hafa samið um fyrir félagsmenn sína. Öll tekjuaukning, sem er umfram það, er ekki reiknuð hér með. Hér er um algerar lágmarkstölur að ræða.  Um skrifstofumenn er það að segja, að í fyrra greiddu skrifstofumenn af sínum meðaltekjum 73 þús. kr., en þeir munu í sumar greiða 87 þús. kr. Hækkun úr 73 þús. kr. Ríkisstarfsmenn greiddu í fyrra af meðaltekjum sínum 99 þús. kr., en þeir munu greiða í sumar 146 þús. kr. Starfsmenn sveitarfélaga greiddu í fyrra 83 þús. kr. af sínum meðaltekjum, en munu í sumar greiða 122 þús. kr. Undirmenn á fiskiskipum greiddu í fyrra af sínum meðaltekjum 56 þús. kr., en munu greiða í sumar 90 þús. kr., hækkun úr 56 þús. kr. í 90 þús. kr. Og yfirmenn á fiskiskipum greiddu í fyrra 106 þús. kr., en munu í sumar greiða af sínum meðaltekjum 169 þús. kr. Hér er um að ræða samanburð á krónutölu heildarskattgreiðslu í fyrra og væntanlegri heildarskattgreiðslu í ár. Nú ber auðvitað að taka tillit til þess, að krónutekjur hækka milli áranna, þannig að í sjálfu sér er ekki óeðlilegt, að skattar manna hækki í krónutölu, og auknar skattbyrðar ber að sjálfsögðu ekki að mæla í hækkun krónutölu skatta á milli ára, heldur í hinu, eins og ég sagði áðan, hvort menn borga hlutfallslega meira af tekjum sínum í skatt á einu ári heldur en öðru. Ég skal ekki þreyta hv. þdm. með meiri talnalestri, en ef athuguð er hlutfallsleg skattgreiðsla þessara stétta af tekjum sínum í fyrra og væntanleg hlutfallsleg skattgreiðsla þeirra í ár, þá kemur í ljós, að hlutfallsleg skattgreiðsla tveggja stétta mun lækka eilítið, verkamanna að sjálfsögðu, þar sem beinlínis krónutala þeirra í skatti lækkar, og afgreiðslumanna í verzlunum, sem lækkar eilítið. En hlutfallsleg skattgreiðsla allra annarra launastétta í landinu mun aukast. M.ö.o., í sumar munu allar launastéttir í landinu nema verkamenn og afgreiðslumenn í verzlunum borga hærri prósentu, hærra hlutfall af tekjum sínum í skatt heldur en þeir gerðu í fyrrasumar. Og í sumum dæmum er þessi hækkun svo mikil, að hreint ranglæti verður að telja. Um ríkisstarfsmenn gildir það t.d., að þeir borguðu í fyrra af sínum tekjum 18.8%, en munu borga 22.1% af tekjum sínum í sumar samkv. frv. Og um undirmenn á fiskiskipum gildir það, að þeir borguðu í fyrra 13.1% af sínum tekjum í skatt, en munu í sumar samkv. frv. borga 16.8% í skatt og útsvar, hækkun úr 13.1 í 16.8%. Það er því engum blöðum um það að fletta, að skattbyrði almennings mun þyngjast mjög verulega í kjölfar samþykkta þessara frv. Er þetta í raun og veru staðreynd, sem er svo augljós, að mig hefur furðað mjög á þeim málflutningi hæstv. ríkisstj. og málgagna hennar, að halda því fram, að skattbyrði almennings muni nokkurn veginn verða hin sama í ár og áður, það sé ekki um umtalsverða breytingu að ræða, og eins og hæstv. félmrh. sagði áðan, að vekja þær vonir hjá láglaunafólki, að skattbyrði muni léttast í sumar, en hara hækka á einhverju fólki með breið bök. Ég satt að segja skil ekki, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur getað talið heppilegt fyrir sig að beita slíkum málflutningi, af því að hún hlýtur að vita rétt eins og við hinir vitum það, að þegar skattseðlarnir koma í sumar, þá verður niðurstaðan allt, allt, allt önnur. Ég hefði getað skilið ríkisstj., ef hún hefði beitt málflutningi eins og þeim að segja: Við erum með ný verkefni. Við höfum aukið almannatryggingar og við erum að gera og ætlum að gera þetta og hitt. Þess vegna er nauðsynlegt, að menn borgi meira í skatt en menn borguðu í fyrra. Þetta hefði verið heiðarlegur og drengilegur málflutningur, sem hefði vakið virðingu margra, sem annars eru ekki allt of hrifnir af hæstv. ríkisstj. En að beita hinum málflutningnum, sem hún hefur beitt, að reyna að telja almenningi trú um, að skattbyrðin muni ekki þyngjast og vita það, að dómurinn kemur eftir nokkra mánuði á skattseðlunum sjálfum, það er málflutningur, sem ég ekki skil. Ég sagði, að annað atriði, sem jafnan ætti að athuga, þegar gagngerðar breytingar á skattalögum væru á döfinni, væri þetta, sem ég hef nú verið að gera að umtalsefni, hvort launafólki sé ætlað að borga óeðlilega mikla skatta, og þó einkum, hvort skattbyrðin sé að þyngjast miðað við það, sem áður var. Hitt atriðið, sem ég sagði, að jafnan ætti að keppa að, væri það að reyna að gera skattkerfið einfaldara en það var áður. Ég hygg, að almennt samkomulag sé um það, að skattkerfi íslenzku þjóðarinnar hafi í áratugi verið allt of flókið og það hafi verið vanrækt langa lengi að reyna að gera það einfaldara og stefna að því að gera það sem einfaldast. Mér er ljóst, að nokkur atriði í þessum frv. ganga einmitt í þá átt að gera skattkerfið einfaldara en það áður var, og þeim ákvörðunum fagna ég að sjálfsögðu. En eitt mjög stórt spor er þó stigið aftur á bak á þessu sviði að því er snertir einföldun skattkerfisins, og það einmitt í þessu frv., sem hér er nú til 1. umr. Í þessu frv. er nefnilega gert ráð fyrir því, að útsvör séu lögð á annan tekjugrundvöll en tekjuskattur, þar eð útsvörin eiga að verða brúttóskattur, en tekjuskatturinn að halda áfram að vera nettóskattur. Og þessi breyting er gerð, án þess að hugtakið brúttóskattur hafi verið vandlega skilgreint eða sýnt fram á, að það sé sanngjarn álagningargrundvöllur. Það hefur ekki heldur verið gerð nein tilraun til þess að bæta úr ágöllum nettótekjuhugtaksins í gildandi lögum, en þeir eru verulegir, þó að ég sjái ekki ástæðu til þess að fara út í það hér. Hið nýja skattkerfi, sem nú er boðað, gerir hér ráð fyrir tvenns konar grundvelli við álagningu opinberra gjalda, sem miðað er við tekjur, og verður skattkerfið við það auðvitað flóknara en það var áður, en ekki einfaldara. Með hliðsjón af þessu mun það í n. verða aðaltill. mín, að þessu frv. verði vísað til ríkisstj. til nánari athugunar. Verði það ekki niðurstaðan, þá mun ég í n., sem ég á sæti í, heilbr.- og félmn., gera grein fyrir nokkrum breytingum, sem ég tel nauðsynlegt að gera á frv., en þær lúta fyrst og fremst að því að halda ýmsum frádrattarliðum, sem eru í gildandi útsvarslögum varðandi sjómenn og námsmenn, og mun ég að sjálfsögðu gera nánari grein fyrir því að fluttum till. við 2. umr. Þá tel ég einnig nauðsynlegt, að fallið sé frá þeirri fyrirætlun að afnema þau skatthlunnindi, sem gift kona, sem vinnur utan heimilis, hefur notið í því formi, að heimilt hefur verið að draga frá 50% af þeim tekjum, sem hún aflar sér við vinnu utan heimilis, því að enginn vafi er á því, að ef þetta ákvæði verður fellt niður úr útsvarslögum, þá mun útsvarsbyrði giftra kvenna, sem vinna utan heimilis, þyngjast mjög verulega og hætta verður á því, að atvinnuvegir þjóðarinnar missi mikilsvert vinnuafl. En það er að sjálfsögðu mjög skaðlegt. Raunar er ég þeirrar skoðunar, að þau ákvæði, sem í gildandi lögum eru til þess að ívilna giftum konum, sem vinna utan heimilis, séu ekki nægileg. Og í sambandi við tekju- og eignarskattsfrv., í sambandi við áskorun til ríkisstj. um að halda áfram endurskoðun skattalaga, þá setti ég fram hugmynd um það, að það yrði athugað af hálfu hæstv. ríkisstj., - slík athugun á þar heima, -hvort ekki væri unnt að bæta úr ágöllum, sem jafnvel nú eru á skattamálum hjóna, með því að gera hvort hjóna um sig að sjálfstæðum skattþegni, og flutti um þetta brtt. Nú gerðist sá leiðinlegi atburður, að þegar þeirri till. var fyrst útbýtt, þá var henni útbýtt algerlega brenglaðri, því að í prentun hafði efni hennar farið algerlega í handaskolum. Af því að mér er sagt, að þetta hafi verið gert að umtalsefni á kvöldfundi hér s. I. þriðjudag, þá þykir mér rétt í örfáum orðum að skýra frá, hvernig slíkt og annað eins og þvílíkt gat gerzt. Skýringin er sú, að ég hafði samið brtt. í samráði við lögfræðing, sem er sérfróður um skattamál, brtt. allar og þ. á m. þessa. Við höfðum í upphafi hugsað okkur að hafa till. mun ítarlegri en okkur sýndist svo seinna ráðlegt að hafa hana. Með því móti yrði málið of flókið og of torskilið, svo að við styttum till. mjög í handriti með útstrikunum á mörgum setningum. Mér er alveg ljóst, að það handrit var ekki nógu gott. Ég afhenti það fyrir hádegi á laugardag inn til skrifstofunnar, en okkur kom saman um, að það væri öruggara, vegna þess að bæði væri málið flókið og hins vegar handritið ekki gott vegna útstrikana, að ég læsi yfir próförk af brtt. En þá gerist það um helgina, að ég veikist af inflúensu og las því ekki próförkina og satt að segja hugsaði ekki heldur út í það, hreinlega gleymdi því að biðja einhvern annan um að gera það í staðinn fyrir mig, þannig að það gerist, að þessari brtt. er útbýtt þannig, að hún var auðvitað hverjum viti bornum manni gersamlega óskiljanleg, og á því hlaut hver einasti maður að átta sig, vegna þess að gerð var grein fyrir efni till. í nál. mínu og þar var till. skýrð. Þar hafði handritið verið fullkomlega vélritað og gott, þannig að það átti engum góðviljuðum manni með fullu viti að geta blandazt hugur um, að hér væri um að ræða prentvillu, rugling í prentun. Enda fór það svo, að skrifstofan leiðrétti þetta sjálf og till. var réttri útbýtt, áður en til atkvgr. kom við 2. umr. Ég man ekki eftir því áður, að prentvillur, jafnvel þótt meinlegar séu, hafi verið gerðar að uppistöðu í ræðum. Ég fjölyrði ekki um þetta meir, en hefði mér verið sagt það áður, að það gæti komið fyrir, að þm., jafnvel ráðh., gerði sér leik að því að snúa, auðvitað vitandi vits, út úr augljósum prentvillum, þá hefði ég sagt fyrir fram, að slíkt væri óhugsandi á Alþingi Íslendinga. En maður verður reynslunni ríkari. Og þar með er þetta mál útrætt af minni hálfu. Ég skal að síðustu fallast á þau tilmæli hæstv. félmrh. fyrir hönd míns flokks að hraða þessu máli í gegnum þessa hv. d., hraða störfum í n., sem ég á sæti í, og sjá til þess, að málið verði ekki fyrir neinum óeðlilegum töfum. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að málið er þrautrætt í samvinnu beggja n., bæði fjhn. og heilbr.- og félmn., og hef ég enga trú á öðru en að n. geti lokið málinu á mjög skömmum tíma. A.m.k. skal ég stuðla að því, að svo geti orðið.



Herra forsetl. Í þingsölunum í dag er að hefjast annar þáttur í skattamálasjónarspili, ef svo mætti segja, sem eiga mun eftir sinn sögulega lokaþátt. Skattafrv. stjórnarinnar hafa nú farið á milli deilda og við hér í Nd. tökum til meðferðar frv. til l. um tekjustofna sveitarfélaganna, en Ed. frv. um tekjuskatt og eignarskatt, sem við höfum áður fjallað um. Ég held, að það geti verið til góðs að rifja nokkuð upp málatilbúnað hæstv. ríkisstj. í skattamálum á þessu þingi. Rétt fyrir jólin er hent inn sínu skattafrv. í hvora d., skattafrv., sem þegar í öndverðu hlutu að vekja mikla furðu og gerðu það, ekki aðeins hér á Alþ., heldur og meðal alls almennings. Það eru engar ýkjur, þótt sagt sé, að þeir þm., sem setið hafa á Alþ. um aldarfjórðung eða lengur, hafi aldrei augum litið slík flaustursverk sem þessi frv., í jafn afdrifaríkum málum og skattamálin eru. Það hefur verið spurt, hverjir sömdu frv. Enn er yfir því hula leyndardóma og efasemda, þótt getið sé aðstoðarmanna í grg. þessa frv. Og hverjar voru svo áætlanirnar í grg. um þá fjáröflun til þess opinbera, sem samþykkt frv. skyldi leiða til? slíkar áætlanir fyrirfundust ekki, og er það út af fyrir sig einsdæmi, að ég hygg, í slíkum málatilbúnaði. Fjárlög ársins 1972, sem áttu þó varðandi tekjuöflun að hvíla á þessum virðulegu hornsteinum, voru svo afgreidd fyrir áramótin í slíkri þoku. Okkur sjáifstæðismönnum var þegar ljóst, hversu mikil mistök var hér um að ræða hjá hæstv. ríkisstj. Við beindum því þá þegar til ríkisstj. þeim tilmælum að kippa þessum óheillafrv. til baka og nota þinghléið til nýs málatilbúnaðar. Auðvitað fannst hæstv. ráðh. slíkt of mikil smán. En hefur smán þeirra orðið minni miðað við það, sem á eftir hefur gengið, eins og afgreiðsla málanna hefur gengið? Talað var um, að þinghléið yrði notað til þess að athuga málin vel í þn. og síðan tekið til hendinni til nauðsynlegra leiðréttinga strax og þingfundir hæfust að nýju í jan., og hæstv. fjmrh. hafði góð orð um það hér fyrir jólin, að að sjálfsögðu væri rétt að gera allar þær breytingar, sem skynsamlegar og eðlilegar væru, og það mundi ekki standa á því. Það fennti fljótt yfir þessi fyrirheit. Engir þn.-fundir voru haldnir í þinghléinu, en síðan hófust þeir með semingi og einstæðum hætti. N. Nd. og Ed. voru boðaðar til funda, svo var fundunum aflýst. Svipað þessu gekk koll af kolli. Stundum var ekki beint aflýst fundi, en stjórnarandstæðingar látnir bíða 1–2 tíma, meðan höfuðkempurnar, þm. stjórnarliðsins, voru að karpa um málin á næsta leiti. Engum duldist, að innan stjórnarliðsins var margháttaður ágreiningur, ekki aðeins milli stjórnarflokkanna, heldur og innan þeirra sjálfra. Kom nú á daginn, að betur hefði stjórnarliðið fylgt ráðum stjórnarandstöðu að draga frv. til baka fyrir jól og prjóna alveg upp að nýju, því að það reyndist enginn hægðarleikur að umsmíða þessi vansköpuðu frv. Þótt þm. stjórnarliðsins vildu gjarnan gera hina eða þessa umbót, þá rakst hvað á annað í öðru hvoru hinna tveggja stjfrv. Fátæklegar og ófrjóar brtt. urðu svo framlag stjórnarliðsins eftir fálm og mikla óvissu. Það verður að segjast, að réttar reyndust þær grunsemdir, að fæstir ef nokkrir þm. stjórnarliðsins höfðu gert sér nokkra grein fyrir því, hvað í skattafrv. fólst, þegar þau voru lögð fram á Alþ. Þótt stjórnarliðið sýndi enga tilburði til þess að vinna í þn. að þessum mikilvægu málum í þinghléinu um áramótin, varð raunin allt önnur hjá þm. Sjálfstfl. Nm. flokksins í fjhn. og heilbr.- og félmn. unnu af kappi að rannsókn málanna með aðstoð sérfræðinga og m.a. í samráði við fulltrúa sveitarstjórna. Þrátt fyrir gefin loforð hafði ríkisstj. algerlega svikizt um að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga eða hlutasamtök þeirra. Hin frámunalega fávíslegu vinnubrögð ríkisstj. við undirbúning þessara mála hlutu að hefna sín og koma stjórnarliðinu í koll. Fyrst var hlaupið upp til handa og fóta, og ásjónur ráðherra birtust á sjónvarpsskermi samdægurs og óskapnaðurinn leit dagsins ljós og sagt var eitthvað á þessa leið: Sjá, við boðum yður mikinn fögnuð, við leggjum fram ný skattafrv. til þess að afla fjárvana ríkissjóði nýrra tekna, en skattbyrðin á öllum þorra manna verður miklu léttari en áður. Eldri maður og reyndur mun hafa sagt nokkuð á þessa leið: Hvílíkir snillingar. Útgjöld fjárlaga 1972 frá árinu áður aukast um 50%, og til þess að mæta þessum auknu útgjöldum þarf að afla nýrra tekna með nýjum skattalögum, en enginn á samt að þurfa að borga þyngri skatta. Seint munu aðrir eins snillingar fæðast í framtíðinni, sagði sami maður. Nú er vissulega tilgangslaust að endurtaka deilur við stjórnarherrana um hina gífurlegu skattpíningu, sem í stjfrv. felst. Lokaþáttur sjónarspilsins, þegar skattborgararnir fá rukkanirnar, skattseðlana senda heim, mun leiða sannleikann í ljós. Aðeins tvö atriði vil ég árétta nú. Mér kom hið fyrra í hug, þegar bæði hæstv. fjmrh. og þó einkum hæstv. viðskrh. kepptust við að fullyrða hér í hv. d. við lokaumr. um frv. um tekjuskatt og eignarskatt, að allur þorri manna mundi greiða miklu lægri skatta eftir ríkisstj. kerfinu nýja, jafnvel þeir, sem höfðu allt að 750 þús. kr., minnir mig, að viðskrh. hafi m.a. sagt. Þá minntist ég þess, að dr. Guðmundur Magnússon prófessor í víðskiptadeild Háskólans hafði skrifað mjög athyglisverða grein, sem birtist í Morgunblaðinu 8. jan. Þar kemst prófessorinn að þeirri niðurstöðu, að hjón með tvö börn með 550 þús. kr. brúttótekjur muni hafa 22 þús. kr. minni ráðstöfunartekjur eftir vinstristjórnarkerfinu en gildandi lögum. Í nefndri grein segir prófessorinn m.a.: Mér sýnist, að í heild sé skattbreytingin til bóta aðeins fyrir þá, sem verða með minni brúttótekjur en 375–400 þús. kr. Og eins og áður er sagt, eyðist 4% kjarabótin við 550 þús. kr. brúttótekjur og við hærri tekjur er nettótap. Búast má við því, að yfir 85% allra kvæntra karla á aldrinum 25–66 ára muni hafa 375 þús. kr. hrúttótekjur eða meira á árinu 1972 eða í framtölum þess árs, þannig að ætla má, að þessi atriði varði allan þorra vinnandi manna í landinu, þótt allir hafi ekki vísitölubundna kjarasamninga. Eitthvað lítur dæmið skár út eftir litlar breytingar, sem stjórnarherrarnir hafa viljað gera á frv. En það gæti verið skýring á því, hvers vegna prófessorar, sem komast að slíkum niðurstöðum samkv. hlutlægu mati þrátt fyrir fullyrðingar ráðh., eru taldir óhæfir í útvarpsráði lágkúrulegra aftaníossa að meiri hluta. Hitt atriðið er svo um breiðu bökin, sem einnig var talað um hér nú og sem sagt er, að eigi að bera byrðarnar. Ef sá er viljinn, hvers vegna er þá aukafrádráttur aldraða fólksins, sem lögleiddur var í fyrra, úr gildi numinn? Hvers vegna er sjómannafrádrátturinn skertur? Hvers vegna er frádráttur vegna atvinnutekna eiginkonu utan heimilis skertur? Halda má áfram að spyrja, hvers vegna. Þó vil ég ekki ætla stjórnarliðinu, að það hafi verið ásetningur þess að hækka skattbyrði aldraðra hjóna, sem bæði taka eftirlaun, um 100–130% í lægstu launaflokkunum, eins og gert verður, en þó ekki nema 34% í hærri launaflokkum. Ég ætla stjórnarflokkunum heldur ekki þann ásetning að hafa viljað hækka skattbyrði ekkjunnar, sem fær ellilaun og 50% makabætur, um meira en 100% í lægstu launaflokkum, en það verður gert, og þó ekki nema um 46% í þeim hæstu. En því er þetta ekki leiðrétt af hálfu stjórnarherranna? Vilja menn virkilega ganga frá málinu svona með þessar útkomur? Dæmi ósómans í skattafrv. ríkisstj. eru svo mörg, að ekki tekur tali. Um afstöðu þm. Sjálfstfl. liggur það fyrir, að þeir hafa lagt sig alla fram við athugun þessara mála í málflutningi og tillöguflutningi. Núv. stjórnarherrar telja sig þess umkomna að hundsa alla tillögugerð af okkar hálfu. Gamalt máltæki segir, að dramb sé falli næst. Þetta frv. um tekjustofna sveitarfélaga er jafnbágt og hið fyrra, sem við höfðum til meðferðar í þessari hv. d. um tekjuskatt og eignarskatt. Við þm. Sjálfstfl. höfum því lagt til, að hinu fyrra sé vísað frá, og munum einnig leggja til, að þessu sé vísað frá, en endurskoðun skattalaga síðan haldið áfram af hyggindum og yfirsýn. Munum við við meðferð frv. gera nánari grein fyrir stefnumörkun okkar, sem er ótvíræð í þessum málum. Meginókostur þessa frv. er sá, að aðstaða sveitarfélaganna verður mjög misjöfn. Þeim er skorinn yfirleitt of þröngur stakkur til tekjuöflunar og sjálfræði þeirra þar með fremur rýrt en aukið. Og segja má, að ný tekjuskipting milli ríkis og sveitarfélaga, sem af sveitarfélaganna hálfu hefur verið lögð svo mikil áherzla á, sé látin liggja á milli hluta að mestu leyti. Ég minni á samþykkt fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga á fundinum 18.–20. jan. Fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga ályktaði á fundinum, með leyfi hæstv. forseta, „að tekjustofnakerfi það, sem í frv. felst, gefi alls ekki nægilegt svigrúm til tekjuöflunar. Miðað við svipaða nýtingu tekjustofna sveitarfélaga og á síðasta ári virðist - samkv. upplýsingum Efnahagsstofnunarinnar og fleiri aðila - vanta talsvert til, að heildartekjur sveitarfélaga verði þær sömu samkv. frv. á þessu ári og þær hefðu orðið samkv. gildandi lögum og álagningarreglum sveitarfélaga á síðasta ári, og er þó fullt tillit tekið til lækkunar útgjalda sveitarfélaga.“ Þá bendir fulltrúaráð einnig á, „að hinir ýmsu tekjustofnar hafi misjafna þýðingu í hinum ýmsu sveitarfélögum, og að einnig þess vegna er meiri sveigjanleiki í notkun tekjustofnanna nauðsynlegur en gert er ráð fyrir í frv., til að vegið verði á móti mismunandi afrakstri hinna ýmsu tekjustofna í sveitarfélögunum. „Eigi sveitarfélögin að geta haldið þeim framkvæmdahraða, sem þau hafa haft að undanförnu“, segir í ályktuninni, „hvað þá aukið hann, sem víðast hvar virðist nauðsynlegt, er fullljóst, að ákvæði frv. gefa alls ekki nægilega möguleika til tekjuöflunar. Auknar framkvæmdir á vegum sveitarfélaga hafa almennt mun meiri áhrif til aukinnar velferðar stærsta hluta þjóðarinnar heldur en framkvæmdir ríkisins, þar sem sveitarfélagið skapar einstaklingum hið nánasta umhverfi, sem hann lifir og hrærist í. Aukning framkvæmda sveitarfélaga hefur því mikil velferðaráhrif og getur meira en flest annað stuðlað að betra lífi almennings. Þetta eru röksemdir fyrir aukinni hlutdeild sveitarfélaganna í ráðstöfun þjóðartekna og þar með auknu ráðstöfunarfé þeirra.“ Þannig lýkur þessari ályktun og þessari mjög svo ákveðnu gagnrýni frá þessum fulltrúaráðsfundi Sambands ísl. sveitarfélaga. Herra forseti. Af hálfu Sjálfstfl. eða hálfu sjálfstæðisþm. verður gerð nánari grein fyrir þeim einstöku atriðum þessa frv., sem við teljum, að mættu betur fara. Eftir athugun málsins í n. munum við svo bera fram einstakar brtt., fari svo, að megintillögu okkar um frávísun málsins verði hafnað.



Herra forseti. Loks er frv. um tekjustofna sveitarfétaga komið til umr. í hv. Nd., nær þremur mánuðum eftir að það var lagt fram. Hæstv. félmrh. nefndi hér áðan tvær ástæður, sem væru þess valdandi, að þessi dráttur hefði orðið. í fyrsta lagi var það fundur Norðurlandaráðs. Það hefði verið fyrir tilmæli stjórnarandstöðunnar, að á meðan hann stæði væri ekki hreyft við þessu máli. Sá fundur stóð í viku og ég vil benda á, að í þeirri viku var haldinn fundur í heilbr.- og félmn. d., þar sem kynntar voru í fyrsta skipti brtt. ríkisstj., þær fyrstu, sem komu. Í öðru lagi minntist hann á, að það hefði verið farið fram á frest til þess að ganga frá brtt. Jú, það mun rétt vera, og það var einn dagur. Þetta eru þess vegna ekki þær höfuðástæður, sem liggja til þess, að afgreiðsla þessara mála hefur dregizt svo mjög sem raun hefur orðið á. Það mætti ætla, að einhverjar verulegar breytingar hefðu verið gerðar á frv. þennan meðgöngutíma, en því er reyndar ekki að heilsa. Það verður þó að segjast eins og er, að sumir verstu vankantarnir hafa verið sniðnir af, en samtímis hefur verið bætt inn í miklum vitleysum, og ég skal koma að því nokkru síðar. Strax og frv. hafði verið lagt fram var farið að tala um stefnubreytinguna, sem í því fælist. Útvarpsviðtal við hæstv. félmrh. hófst með hinni klassísku spurningu: Felst að yðar dómi stefnubreyting í frv.? Svarið var svona, með leyfi hæstv. forseta: „Já, það felst í þessu frv. stefnubreyting um skattheimtu sveitarfélaganna. Tekjustofnarnir, sem sveitarfélögunum er ætlað að byggja á samkv. frv., eru fasteignaskattur, framlög úr Jöfnunarsjóði og útsvör, en auk þessara tekna, þessara föstu tekjustofna, hafa sveitarfélögin einnig tekjur af eignum sínum, eigin atvinnurekstri og stofnunum, sem reknar eru í almenningsþágu, t.d. vatnsveitum, rafveitum, hitaveitum o.s.frv., enn fremur ýmsar aðrar tekjur, svo sem leyfisgjöld o.fl., allt eftir því sem lög og reglugerðir annars mæla fyrir um.“ Þarna er stefnubreytingin. Ég held, að þetta hafi allt verið í gildandi lögum. Þarna er að vísu einu sleppt, það eru aðstöðugjöldin, en þau eru nú komin inn aftur, eins og ég kem að seinna. Hæstv. ráðh. taldi upp fleira, að í stað stighækkandi tekjuútsvars komi ákveðinn hundraðshluti af tekjum, 10% hámark, því hefur að vísu verið breytt í 11%, frávik sé gert til lækkunar á lægri tekjum en 450 þús. kr., en útsvarsprósentan þó aldrei lægri en 5%, þessu er reyndar búið að breyta líka, og svona mætti nú lengur telja, en ég ætla ekki að fara nánar út í þessa upptalningu á stefnubreytingunni. En það er eitt enn, sem mjög hefur verið gumað af, það er hin gagngera endurskoðun á verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, sem hér hafi verið gerð. Þar hafi verið gengið til móts við margítrekaðar óskir sveitarfélaganna. Ég held, að allir nema e.t.v. ríkisstj. skilji, að slík endurskoðun hefur engin farið fram. Það er ekki endurskoðun á verkaskiptingu, þótt útgjöldum vegna almannatrygginga, sjúkrasamlagsgjalda og löggæzlu sé af sveitarfélögunum létt. Hér er um að ræða þætti, sem sveitarfélögin hafa ráðið lítið sem ekkert yfir, en þurft hins vegar að fjármagna að nokkru leyti. Sveitarfélögin hafa óskað eftir, að þessum byrðum yrði af þeim létt, og það var orðið við þeim óskum. Slíkt ber vissulega að þakka, en ég held, að engir nema stjórnarliðar geti fallið fram í tilbeiðslu yfir þeirri gagngeru endurskoðun, sem á að hafa verið gerð á verkaskiptingunni almennt. Það hefur nefnilega ekkert verið gert, þótt hver maður hljóti að sjá, að slíkt sé óhjákvæmilegur undanfari skiptingar beinna tekjuskatta milli ríkis og sveitarfélaga. Ég ætla ekki hér að rekja, hverjar óskir sveitarfélaganna eru um þetta veigamikla atriði, en í stuttu máli eru þær þess efnis, að stefnt verði að fækkun hinna sameiginlegu verkefna og sjálfstjórn hinna ýmsu byggðarlaga verði aukin. Í líkingu við þetta er raunar eitt ákvæði í málefnasamningi stjórnarflokkanna, að því viðbættu, að haft verði samráð við sveitarstjórnarsamtökin um þessa endurskoðun. Með því litla, sem gert hefur verið nú, er hins vegar stefnt að auknu miðstjórnarvaldi, auðvitað í fullu samræmi við stefnu vinstri flokkanna, þótt annað sé sett fram á loforðalistanum, og ekkert samráð er haft við sveitarfélögin. Löggæzlan var eitt af hinum sameiginlegu verkefnum, sem sveitarfélögin höfðu óskað eftir að ríkið yfirtæki að öllu leyti. Það hefur verið gert í orði, en ekki á borði. Lögreglumenn eru enn þá starfsmenn sveitarfélaga, allt er í óvissu um yfirtöku ríkisins á þeim eignum, sem varða löggæzluna og sveitarfélögin hafa komið upp. Helzt hefur heyrzt, að ríkisstj. ætlist til, að sveitarfélögin afhendi ríkinu án endurgjalds þessar eignir og þakki bara fyrir að þurfa ekki að greiða áfram til þessa málaflokks. Hvenær má búast við, að ríkisstj. komist að niðurstöðu um, hvernig eigi að leysa þær ýmsu spurningar, sem þarna hafa vaknað? Í sambandi við endurskoðun verkaskiptingarinnar vísa ég til grg., sem Samband ísl. sveitarfélaga lét gera og gefin var út í jan. 1970 og send öllum alþm. Þar voru settar fram í skýru máli till. sveitarfélaganna. Niðurstaða þeirra er í stuttu máli þessi: Ríkisvaldið annist eitt þau verkefni, sem varða flesta eða alla þjóðfélagsborgara nokkurn veginn jafnt og ekki þarf staðbundna þekkingu til að leysa, en sveitarfélögin hafi með höndum staðbundin verkefni og þjónustu, sem telja má að hlutfallslega jöfn þörf sé fyrir í hverju sveitarfélagi og krefst meiri beinna tengsla við borgarana en þjónusta ríkisins. Jafnframt verði stefnt að fækkun sameiginlegra verkefna ríkis og sveitarfélaga. Við verkefnaskiptinguna verði að því stefnt, að framkvæmd og fjármálaleg ábyrgð tiltekins verkefnis verði í höndum sama aðila. Tekjustofnakerfi ríkis og sveitarfélaga verði tekið til heildarendurskoðunar og sveitarfélögin fái tekjustofna, sem samsvari verkefnum þeirra. Þetta er í mjög stuttu máli það, sem sveitarfélögin hafa óskað eftir. Og hvað hefur svo gerzt? Af sameiginlegum verkefnum er löggæzlan það eina, sem nú er fært alveg yfir á ríkið, og sveitarfélögin losna við að fjármagna tryggingakerfið, sem þau hafa aldrei ráðið neitt yfir, og sjúkrasamlögin að hálfu. Engin ný verkefni eru færð til sveitarfélaganna. Tekjustofnar þeirra eru rýrðir, miðstjórnarvaldið aukið. Svo er stjórnin að guma af því, að endurskoðuð hafi verið verkefnaskipting samkvæmt ítrekuðum óskum sveitarfélaganna. Eins og bent hefur verið á, bæði hér á hv. Alþ. og í blöðum, hefur ekkert samráð verið haft við sveitarstjórnarsamtökin við samningu þessa frv. Þeim var ekki gefinn kostur á að tilnefna fulltrúa í endurskoðunarnefndina, og þegar stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga fann að þessu, var reynt að bæta úr því með því að kalla fulltrúa frá sambandsstjórninni á fundi nefndarinnar til þess að kynna þær hugmyndir, sem uppi voru þar. Mun það hafa gerzt eitthvað þrisvar eða fjórum sinnum. Auk þess kom ráðuneytisstjórinn í fjmrn., sem var formaður nefndarinnar, sem endurskoðaði tekju- og eignarskattslögin, á fund um miðjan nóv. s.l., þar sem mættir voru stjórnarmenn sambandsins og nokkrir menn úr fulltrúaráði þess, auk fulltrúa Reykjavíkurborgar. Voru þar enn kynntar ýmsar hugmyndir, sem uppi voru hjá nefndinni, en daginn eftir fékk ríkisstj. kærkomið tækifæri til að höggva á þau litlu tengsl, sem þarna höfðu myndazt, þegar frétt birtist í Morgunblaðinu um það, sem þarna var að gerast. Trúnaðarbrot hafði verið framið og fyrir það skyldi hefnt. Hér átti nefnilega ekkert að kvisast út. Frv. skyldu koma öllum að óvörum. Engan tíma átti að gefa þeim, sem málið raunverulega varðaði, þ.e. sveitarfélögunum og skattborgaranum almennt, til þess að átta sig á, hvað hér væri í rauninni á ferðinni. Hver var svo sökudólgurinn, sem framdi trúnaðarbrotið? Í fyrstu var ekkert fullyrt, aðeins farið með löndum. En í blaði hæstv. félmrh., þann 13. jan. s.l., í annars ágætri kynningargrein um mig, þá er sagt, að það hafi verið ég, sem kom fréttinni á framfæri við Morgunblaðið. Í tillögum endurskoðunarnefndarinnar hafi nefnilega verið ákvæði, sem mundu koma illa við ýmsa borgara í mínu sveitarfélagi, þá, sem búa í stórum húsum og greiða lítið til sveitarfélagsins. Ég hef nú að vísu fengið orð fyrir annað í mínu sveitarfélagi en það, að vilja gæta sérstaklega hagsmuna þessa hóps, en ég get náttúrlega ekki annað en þakkað fyrir, að svo drengilega er hlaupið undir bagga og reynt að hressa við fylgi mitt í mínu sveitarfélagi hjá þessu fólki. Að öðru leyti vísa ég á bug þeim ásökunum, að ég hafi framið trúnaðarbrotið, og ég vil biðja sessunaut minn, hv. 3. landsk. þm., að taka eftir því, en af málfarinu sýnist mér hann hafa skrifað greinina, og alla vega ber hann ábyrgð á henni sem ábyrgðarmaður blaðsins. En hvernig verður svo hag hinna ýmsu sveitarfélaga borgið við lögfestingu þessa frv.? Hæstv. ráðh. taldi hér áðan, að þetta mundi allt saman sleppa. Það hefur verið sýnt fram á með rökum, sem ekki hafa verið hrakin, að tekjuskerðing sumra sveitarsjóða verður gífurleg. Ég hef ekki í höndunum útreikninga, sem sýna niðurstöður eftir þær breytingar, sem ríkisstj. hefur gert frá upphaflegu frv., og ég dreg reyndar í efa, að ríkisstj. hafi þá útreikninga heldur, en fróðlegt væri að fá það upplýst. Hins vegar fullyrði ég, að með breytingunum hefur ekki verið bættur hagur þeirra sveitarfélaga, sem nefnd hafa verið sem dæmi um þau, er verst fara út úr þessu. Samband ísl. sveitarfélaga lét reikna út um áramótin tekjur allra sveitarfélaga í landinu, eins og ætla mætti að þær yrðu samkv. frv. Þessir útreikningar sýndu, að tekjur sveitarfélaganna í heild yrðu nær því hinar sömu og þær voru árið 1971. Hækkun milli ára tapaðist, en var að nokkru bætt upp með því, að ríkissjóður tæki að sér greiðslur, sem áður hvíldu á sveitarfélögunum og sem ég nefndi hér áðan. Þessar áætlanir sýndu hins vegar svo stórfelldar sveiflur í tekjuöflun hinna einstöku sveitarfélaga miðað við siðasta ár, að sérstaka furðu vakti, að ríkisstj. skyldi leggja frv. svona fram. Eina skýringin er raunar sú, að stjórnin hafi ekki gert sér nokkra grein fyrir þessu fremur en ýmsu öðru í sambandi við skattamálin. Nú skyldi maður ætla, að úr þessu hafi verið bætt, en því er bara ekki að heilsa, engin tilraun hefur verið gerð til þess. Það hefur ekki verið hrakið, að ýmsir þéttbýlisstaðir verða fyrir teknatapi, sem nemur frá 10 og allt upp í 50% miðað við síðasta ár. Hér er einkum um að ræða ýmsa útgerðarstaði, staði þar sem mikil og margvísleg verkefni bíða úrlausnar. Þetta hlýtur að leiða af sér stöðvun hinna nauðsynlegustu framkvæmda, svo sem við gatna- og frárennslisgerð, umhverfi fiskvinnslustöðva og ýmislegt það, sem gera þarf til þess að búa atvinnurekstrinum nauðsynlega rekstraraðstöðu og íbúunum mannsæmandi umhverfi. Þetta telur svo hæstv. félmrh. að sé fullnægjandi fyrir sveitarfélögin. Ýmsir dreifbýlisstaðir fá hins vegar allverulega hækkun útsvara, en þeim er það flestum sameiginlegt, að ýmist er þjónusta við íbúana þar í lágmarki, eins og er í sveitahreppum ýmsum af eðlilegum ástæðum, eða þá að meðaltekjur í þessum sveitarfélögum eru lágar. Ég fullyrði, að á ýmsum þessara staða verður verulegur hluti útsvara óinnheimtanlegur, þ.e. sá hluti, sem lagður er á hinar lægstu tekjur. Þar sem tekjur, útsvarstekjur lækka, er ein höfuðorsökin annars sú, að viðkomandi sveitarfélög hafa haft verulegar tekjur af atvinnurekstrinum, en nú eiga tekjuútsvör atvinnurekstrarins að falla niður eða öllu heldur, félög eiga að greiða tekjuskatt eingöngu til ríkisins. Hér er um mjög alvarlegt ákvæði í frv. að ræða, þar sem skorið verður á hin æskilegu tengsl milli atvinnurekstrarins og sveitarfélaganna. Sveitarfélögin eru svipt mikilvægum tekjustofni. Áhugi sveitarstjórnar fyrir því, að vel rekin fyrirtæki starfi innan þeirra marka, minnkar. Þau mörgu sveitarfélög, sem hafa sýnt lofsverðan áhuga á uppbyggingu atvinnulífsins undanfarin ár, fá ekki að njóta arðsins af verkum sínum, en afskipti ríkisins af atvinnurekstrinum hljóta að fara vaxandi. Þetta er auðvitað líka í samræmi við hugsjónir vinstri manna, en það er í ósamræmi við óskir meiri hl. þjóðarinnar og staðaryfirvalda. Hin mikla tekjuskerðing, sem víða mun eiga sér stað, stuðlar ekki að auknu sjálfstæði sveitarfélaganna, þvert á móti gerir hún þau háðari ríkisvaldinu, veldur stöðnun í framkvæmdum og óánægju íbúanna. Er þetta stefna stjórnarinnar eða er hér enn eitt dæmið um, að stjórnin geri sér enga grein fyrir afleiðingum gerða sinna? Með auknum krafti reyna nú stjórnarflokkarnir að koma því inn hjá almenningi, að verið sé að lækka skatta hjá öllum almenningi, einkum þó á þeim, sem lægri hafa tekjurnar. Hv. 5. þm. Austf., Vilhjálmur Hjálmarsson, sagði hér í umr. í síðustu viku um tekju- og eignarskatt, að ekki yrði ljóst fyrr en í vor, hvernig til hefði tekizt. Hæstv. viðskrh. var þó ekki á því, að það þyrfti að bíða til vors til að sjá það. Það lægi þegar ljóst fyrir, og því til áréttingar birti svo Þjóðviljinn í gær nokkur dæmi og mikið mál, þar sem reynt er að sanna enn einu sinni, að verið sé að lækka skattana. Ég verð að segja, að það þarf mikinn kjark til að halda þessum blekkingum áfram, eftir að allur almenningur getur hjálparlaust gert sér grein fyrir því, sem er að gerast. En áfram skal þó halda við þá þokkalegu iðju að blekkja. Það verður fróðlegt að heyra röksemdir stjórnarliða, þegar skattskrárnar koma út í vor. Annars þarf ég ekki að fara mörgum orðum um þetta mál. það hefur hv. 7. þm. Reykv. þegar gert, en ég ítreka aðeins, að það eru enn þá notaður sömu aðferðirnar til þess að fá hagstæða útkomu, þegar borin er saman skattbyrði eftir eldra kerfi og hinu nýja. Allar hækkanir eru komnar inn í samanhurðargrundvöllinn. Það er reiknað með skattvísítölu 106.5 stig, fasteigna- og eignarsköttum er sleppt, frádráttur greiddra útsvara ekki lengur með í dæminu, nefskattar reiknaðir í eldra kerfi í algjöru hámarki, þótt upphæð sjúkrasamlagsgjalda, svo að dæmi sé nefnt, sé mjög mismunandi, og að sjálfsögðu er ekkert tillit tekið til frádráttarhæfni nefskattanna í samanburðinum. Svo þegar reynt er að koma hæstv. ráðh. og stjórnarliðum í skilning um það, hvernig á að reikna breytingu á skattbyrði, þá sitja þeir hér undir slíkum lestri flissandi og grípa fram í. Hér er alvarlegt mál á ferðinni, og fyrir því munu þeir vafalaust finna fljótlega. Að þessu sinni mun ég ekki fara ítarlega út í umr. um einstök ákvæði þessa frv. Þó vil ég aðeins nefna nokkur atriði og þá einkum þær breytingar, sem á frv. hafa verið gerðar frá því sem var, þegar það var lagt fram. Í 1. gr. frv. eru nú aðstöðugjöld tekin inn í d-lið sem einn af tekjustofnum sveitarfélaga, en áður var heimild í bráðabirgðaákvæði um 50% innheimtu þeirra miðað við síðasta ár. Með þessu er að sjálfsögðu verið að fullnægja kröfum Alþb., sem séð hefur fram á, að verið væri að létta óréttlátum skattbyrðum af atvinnurekstrinum. Ég geng út frá því, að framsóknarmenn hafi viljað þóknast Sambandi ísl. samvinnufélaga með því að fella aðstöðugjöldin niður og gera þannig Sambandið og kaupfélögin endanlega skattlaus. Í bréfi Sambandsins til heilbr.- og félmn. Ed. frá 26. jan. s.l. kemur fram viss ótti um, að bráðabirgðaákvæðunum verði breytt, en í bréfinu segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þá viljum vér leggja áherzlu á, að 1. tölulið ákvæðis til bráðabirgða í frv.“ - það er um aðstöðugjöldin „verði ekki breytt í meðförum Alþ., en þar er gert ráð fyrir fullri niðurfellingu aðstöðugjalds, þó þannig, að sveitarfélögum er heimilt að leggja á aðstöðugjald 1972, er nemi helmingi þess hundraðshluta, er á var lagður 1971. Að vorum dómi eru aðstöðugjöld óheppilegt form skattlagningar á atvinnurekstur. Það leggst með jöfnum þunga á fyrirtæki, hvort sem afkoma þeirra og greiðslugeta er góð eða slæm. Auk þess eru vandséð nokkur veruleg tengsl milli gjaldstofnsins og þeirrar þjónustu, sem sveitarfélögin veita atvinnurekstrinum. Að vísu hafa fasteignaskattar einnig ýmsa vankanta sem réttlát skattlagning á atvinnurekstur, en þó ekki í jafnríkum mæli og aðstöðugjaldið. Mörg dæmi má nefna um það, hversu óraunhæft er að leggja skatta á rekstrarútgjöld, svo sem gert er með aðstöðugjaldinu. Leyfum vér oss að benda á jafnfráleitt dæmi og það, að aðstöðugjald er lagt á tjónabætur vátryggingafélaga. Sú mikla hækkun fasteignaskatts, sem gert er ráð fyrir í b-lið 3. gr. frv., teljum vér að sé í hámarki og megi ekki þyngri vera, sérstaklega þegar gætt er að heimild sveitarstjórnar til þess að innheimta skattinn með 50% álagl. Forsendur fyrir jafnmikilli hækkun fasteignaskatta og hér greinir teljum vér vera fulla niðurfellingu aðstöðugjaldsins, eins og frv. gerir ráð fyrir.“ Undir þessar skoðanir, sem hér koma fram, get ég flestar tekið, en ég tek jafnframt fram, að samtímis niðurfellingu aðstöðugjalda þarf að koma sú regla, að hinum mismunandi formum atvinnurekstrar sé ekki mismunað í skattlagningu, og sveitarfélögin fái hluta af beinum tekjusköttum félaga. Varðandi þetta atriði annars, breytingar á aðstöðugjaldinu frá frv., þá er það nú sérstakur kafli út af fyrir sig, hvernig þær gr. eru úr garði gerðar. Í 36. gr. frv. segir svo: „Leggja má á aðstöðugjald, samkv. III. kafla l. nr. 51/1964, þó þannig, að það skal ekki hærra vera í hverju sveitarfélagi en nemi 65% þess hundraðshluta, sem þar var á lagður sem aðstöðugjald á árinu 1971.“ Þetta er 36. gr., en svo í 42. gr., - það eru ekki margar gr. á milli, - þar eru þessi lög felld úr gildi, lögin, sem þarna er verið að vísa til. Svona vinnubrögð eru náttúrlega ekki til fyrirmyndar. Efnislega séð er þetta náttúrlega líka hrein vitleysa. Ég vil benda á, hversu fráleitt það er að lögfesta aðstöðugjald, 65% af þeirri upphæð, sem lögð var á í hverju sveitarfélagi 1971, en þetta er gert með 36. gr., sem ég var að lesa áðan. Hérna er enn eitt dæmið um það handahóf, sem er á öllum undirhúningi þessa máls. Þau sveitarfélög, sem ekki lögðu á aðstöðugjald 1971, mega aldrei gera það, þótt þau kunni að vera í brýnni þörf fyrir að nota þá tekjustofna, sem öðrum leyfist að nota, ekki sízt eftir þá kerfisbreytingu, sem nú er gerð. Annar kafli frv. fjallar um fasteignaskatta. Þar hefur verið bætt inn í 3. gr. fádæma heimskulegu ákvæði, svo ekki sé meira sagt, þar sem heimilað er að leggja sérstakan skatt á hlunnindi, sem eru í eigu utansveitarmanna, og þessi aukaskattur getur orðið allt að 4% eða á að vera 4% af virðingarverði. Hér sýnist mér, að verið sé að ganga til móts við raddir, sem oft hafa komið upp í ýmsum sveitarhreppum, og þarna er sérstaklega átt við laxveiðihlunnindin. Hugmynd Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda er gleypt alveg hrá og ekkert athugað, hvað þetta raunverulega þýðir. Í fyrsta lagi er hér verið að mismuna mönnum í skattlagningu eftir búsetu, en slíkt getur ekki staðizt, og það mun sannast síðar. Hvernig ætli bóndanum líki, þegar hann af einhverjum ástæðum þarf að bregða búi og flytja brott úr sveit sinni, en ætlar ekki að selja jörðina? Þá hækkar fasteignaskattur hans stórlega, aðeins vegna þess að hann flyzt í annað sveitarfélag. Hvað þýðir þetta raunverulega í skatti? Grundvöllur hlunnindamats er tíföldun arðsins, sem menn hafa af hlunnindum. Ef við tökum lítið dæmi um þetta, að veiðiréttur sé leigður á 100 þús. kr., þá er matið á þessum hlunnindum komið upp í í millj. kr. Fasteignaskattur yrði 4.5% eða 45 þús. kr. Auk þess mundi eigandinn væntanlega, eigandi þessara hlunninda, greiða tekjuskatt og útsvar af þessum 100 þús. kr. Og þegar við höfum reiknað þetta dæmi til enda, þá sé ég ekki betur en það sé nákvæmlega ekki neitt eftir af þessari hlunnindaeign. Svona ákvæði geta náttúrlega ekki staðizt, ef menn hugleiða málið dálítið nánar. 23. gr. frv. hefur orðið mönnum talsvert umhugsunarefni og þá einkum 4. mgr., sem hefur að vísu tekið litillega breytingu frá upphaflega frv., þar sem hér er orðið um heimildarákvæði að ræða. Með þessu ákvæði er beinlínis að því stefnt að gera menn algerlega varnarlausa, ef skattyfirvöldum dettur í hug að breyta framtölum gjaldenda þeim í óhag. Að sjálfsögðu var felld till. sjálfstæðismanna í hv. Ed. um það, að framteljanda yrði gefinn kostur á að gæta réttar síns, ef breytingar væru fyrirhugaðar af hálfu sveitarstjórnar á framtali gjaldanda. Hér er það enn þá hið opinbera vald, sem á að ráða. Það á meira að segja að ákveða, hverjar tekjur gjaldandans hefðu átt að verða. Um raunverulegar tekjur þarf ekkert að spyrja. Réttur einstaklingsins er enginn. Það er í raun alveg furðulegt, að sæmilega viti bornir menn skuli fást til að rétta upp hönd með svona vitleysu. Vonandi hittir þetta ákvæði ekki þá fyrir sjálfa. Þá er eitt dæmið enn, sem ég held að verði að flokkast undir hroðvirkni í undirbúningi þessa máls, og það er að finna í 26. gr. í frv., eins og það er nú orðið. Samkv. 2. málsl. þeirrar greinar skal veita persónufrádrátt fyrir börn, sem orðin eru sjálfstæðir framteljendur. Þar með er ákvörðun um persónufrádrátt í útsvari orðin önnur en í tekjuskatti og það þarf að fara að leita uppi 16 ára ómaga vegna útsvarsálagningar. Er þetta gert til að einfalda kerfið eða eru þetta bara mistök? Í næsta málsl. í sömu grein er svo aftur komin önnur regla. Þar er talað um börn innan 16 ára. Það væri fróðlegt að vita, hver er meiningin raunverulega með þessu, hvort þetta á að vera svona eða hvort þetta eru mistök. Með niðurfellingu 1. málsgr. 26. gr., eins og hún var í upphaflega frv., sýnist mér að eitthvað einkennilegt sé á ferðinni. Samkv. 25. gr. frv., eins og það er nú, verða sveitarfélög að ákveða fyrir fram útsvarsprósentu við samningu fjárhagsáætlunar. Samkv. þessu sýnist mér, að engin leiðrétting eða frávik sé heimilt á eftir, þegar kunn er útkoma útsvarsálagningarinnar. Ef t.d. sveitarstjórn áætlar að nýta þurfi heimild til að leggja á 11% útsvar, en við álagningu kemur í ljós, að útsvör reynist 5% hærri en fjárhagsáætlun, þá er engin heimild til þess að lækka. Skyldi þetta líka hafa verið meiningin? Svona mætti lengur telja, en ég ætla að láta þetta nægja að sinni um einstakar greinar frv. Herra forseti. Ég lýk nú máli mínu og ítreka það, að hér hefur ekki nægilega vel verið að verki staðið. Fjölmörg sveitarfélög verða hart úti við lögfestingu þessa frv. Skattbyrði hinna einstöku gjaldenda þyngist, þegar litið er til allra þeirra skatta, sem nú eru boðaðir. Það stendur enn, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði hér í umr. fyrir jól, að ríkisstj. væri meiri sæmd í því að draga bæði skattafrv. til baka og athuga betur sinn gang.



Herra forseti. Hæstv. viðskrh. auglýsti víst eftir mér í ræðu um daginn og óskaði eftir að eiga orðastað við mig, þegar rætt var um frv. um tekjuskatt og eignarskatt hér í d. á dögunum. Það hefur ekki gefizt tækifæti til þess fyrir mig að svara því, sem hæstv. ráðh. sagði þá, fyrr en nú, en hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði rokið til að skrifa grein í Morgunblaðið um sérstakar árásir núverandi ríkisstj. á gamla fólkið í landinu. Ráðh. sagði orðrétt, að auðvitað hefði ekki þurft annað en að blaka við þessum manni, þá hefði hann verið búinn að vera með vitleysu sína. Annar rökstuðningur kom ekki fram í ræðu hæstv. ráðh., að því er mér bezt er kunnugt. Þar sem hæstv. ráðh. og raunar fleiri hv. þm. hafa rætt tekjustofnamál sveitarfélaga, skattafrv. og tryggingalöggjöfina hér í samhengi við þessar umræður, þá vona ég, að mér leyfist það líka, og vil þá til upprifjunar út af þessu máli fyrir hæstv. viðskrh. og hv. stjórnarsinna rifja upp það, sem ég sagði í umræddri grein, í stuttu máli. Það, sem ég benti á, var það, að svo nefnt afnám nefskatta létti ekki byrðum af gamla fólkinu, þar sem það hefði ekki greitt þessa nefskatta áður. Ég benti á, að hagræðing vísitölunnar, sem kemur fram í því, að sú formbreyting verður, að í stað nefskatta verða nú innheimt til trygginganna gjöld með öðrum hætti, sú formbreyting leiðir af sér lækkun vísitölunnar, sem verður til þess, að ellilífeyrisþegar fá ekki hækkaðan lífeyri sinn sem skyldi. Ég benti líka á það, að sérstakur persónufrádráttur ellilífeyrisþega, sem er í gildandi skattalögum, hafði verið numinn úr gildi eða verið stefnt að því að nema hann úr gildi með frv. ríkisstj. nú. Ég held, að þetta þrennt sé ómótmælanlega til að þyngja kjör ellilífeyrisþega. En ég ræddi líka sérstaklega um svo kallað tekjutryggingarákvæði almannatryggingalaga og bentí á, að það væri stórgallað að mörgu leyti, þótt á bak við það lægi merk félagsleg hugsun. Ég benti á, að menn, sem vinna sér fyrir lítils háttar tekjum. verði fyrir skerðingu vegna þessa ákvæðis, og ég skal nefna dæmi um þetta. Nefna má einstakling, sem vinnur sér fyrir 2–3 þús. kr. á mánuði, t.d. öryrkja. Hann fær ekki sína tekjutryggingu, hann fær einungis 10 þús. kr. eins og sá, sem ekkert vinnur, bæði fyrir vinnu sína og út úr tryggingunum. Þetta leiðir til þess, að menn mótmæla því óréttlæti, sem þeir eru beittir með þessum hætti, með því að láta vera að vinna, eða a.m.k. er mikil hætta á því. Einnig er það svo, að þeir, sem eru óvinnufærir, en eru lífeyrisþegar, geta fengið 50–100% hækkun á sinn almenna lífeyri, þannig að ég lít svo á, að gallar á þessu tekjutryggingaákvæði séu það miklir og það verði svo fáum til gagns, að það vegi hvergi nærri á móti þeirri kjaraskerðingu, sem ellilífeyrisþegar hafa orðið fyrir af öðrum ráðstöfunum, sem ég hef talið hér að framan. Ég vil benda hæstv. viðskrh. á það, að ég er ekki einn um þessa skoðun. Hæstv. trmrh. ræddi þetta mál sérstaklega við umr. hér, þegar almannatryggingafrv. var til umr., og þá benti hann á þessa sérstöku galla og taldi, að þeir væru svo veigamiklir að finna þyrfti á þeim ákveðna lausn. Sú lausn hefur ekki komið fram hér frá hæstv. ríkisstj., þannig að ég lít svo á, að orð mín fái fyllilega staðizt í þessari grein. Annars vil ég spyrja hæstv. ráðh., í hverju ég hef hallað réttu máli í þessari ágætu grein, sem ráðh. taldi ástæðu til að gera hér að umtalsefni, þótt hann rökstyddi ekki sitt mál. Í því frv. um tekjustofna sveitarfélaga, sem hér er fyrst og fremst til umr., eru margir veigamiklir gallar. Margir ræðumenn hafa rætt þá galla hér á undan og ég tel ekki ástæðu til að endurtaka það, sem þeir hafa sagt. Því vil ég þó bæta við, að ég tel einn þýðingarmikinn galla á þessu frv. vera svo kallað brúttótekjuhugtak, þ.e. hvað við sé átt með brúttótekjum. Er átt við það, að lagt verði 10% útsvar á tekjur barna innan 16 ára, sem koma til tekna, teknamegin á framtali foreldra? Er átt við að lagt verði á hlunnindi brúttó, bílastyrki, símakostnað? Er átt við að lagt verði á vexti hjá skattþegn, sem hefur tekjur af skuldabréfi, sem hann á, vegna þess að hann hefur selt íbúð, en greiðir síðan vexti af skuldabréfi, sem hann skuldar vegna íbúðar, sem hann býr í? Er átt við, að 10% útsvar verði lagt á þessar tekjur, sem eru allar þess eðlis, að í raun og veru er hér ekki um að ræða neinar hreinar tekjur? Annars er höfuðgalli þessa frv., eins og hér hefur raunar komið fram, sá, að með því er stefnt að skerðingu á svigrúmi sveitarfélaganna. Það hefur verið sýnt fram á það hér af hv. stjórnarsinnum, bæði ráðh. og öðrum, og það hefur verið talað um það af þeim, að með þessum skattafrumvörpum báðum aukist ekki skattbyrði í heild, það sé ætlað að afla skatta með hliðstæðum hætti og áður, en það hefur verið sýnt fram á það með óyggjandi rökum, að í hlut sveitarfélaganna kemur minna út úr dæminu en áður, þótt tekið sé tillit til þeirrar tilfærslu, sem verður á milli sveitarfélaganna og ríkisins, að því er varðar ýmis útgjöld. Þetta er óvefengjanlegt og þess vegna er niðurstaðan sú, að bróðurparturinn af aukinni skattbyrði lendir í ríkiskassanum og svigrúm sveitarfélaganna skerðist að sama skapi. Hér er því um að ræða augljósa stefnu í þá átt að auka miðstjórnarvald, en draga úr sjálfsforræði sveitarfélaganna. Í sambandi við þær miklu umr., sem hér hafa farið fram um skattbyrðina, og röksemdir hv. stjórnarsinna í því efni, hvort hún standi í stað eða lækki, að mér skilst. Mér skilst, að þeir séu helzt á því, að það sé minni skattbyrði eftir en áður, og bera þeir fyrir sig álit Efnahagsstofnunarinnar í því efni. Þá væri fróðlegt að spyrja þá, hvort þeim í raun og veru fyndist, ef gömlu lögin, eins og þau voru, hefðu verið notuð og skattvísitala 106 hefði verið notuð til að hækka persónufrádrátt og aðra frádráttarliði, eins og ætlað er, ef þessi lög hefðu verið notuð með þessum hætti, hefði þeim þá fundizt að um skatthækkun væri að ræða? Ég held, að þeir hafi svarað þeirri spurningu 100 sinnum, ef ekki 1000 sinnum, í umr. um skattamál hér undanfarin þing. Þá hafa þeir alltaf hamast, þegar skattvísitalan hefur hækkað minna en þeir hafa talið eðlilegt. En að skattvísitala hækki um 6% á sama tíma og tekjur manna hækka um 25%, að talið er, - það er nýjasta áætlunin, - það held ég að engum manni geti dottið í hug að kalla ekki skattahækkun og þess vegna hafa hv. stjórnarsinnar með þessu orðagjálfri sínu öllu í raun og veru sannað það, að um stórfellda skattahækkun er að ræða, jafnvel þótt þessi samanburður þeirra sé réttur á gamla kerfinu og nýja kerfinu, eins og þeir eru alltaf að bera á borð hér fyrir okkur. Þeir hafa í raun og veru sannað með því, að skattbyrði þjóðarinnar hækkar að miklum mun. Það sem stendur óhaggað í þessu öllu saman og það sem verður alvarlegasta afleiðingin við lögfestingu þessara frv. er það, að hver og einn einstaklingur veit það, að eftir að hann hefur fengið um 230 þús. kr. tekjur, fara 54–55 kr. af hverjum 100 af tekjum hans í ríkis- og bæjarkassann. Eftir að hver einstaklingur hefur náð þessu tekjumarki og eftir að heimili með þrjú börn hefur náð um 400 þús. kr. tekjuupphæð, þá veit hver fyrirvinna það, að 54–55 kr. af þeim, sem bætast við, fara beint í ríkiskassann og til viðkomandi sveitarfélags. Þetta er alvarlegasti ágalli þessa frv., þetta hlýtur að draga úr framtaki hvers og eins einstaklings, vilja hans til þess að vinna. Við þekkjum þetta mætavel, vegna þess að sumar stéttir hafa lent í þessu áður, ekki svona hrikalegu, en hliðstæðu áður, og þær hafa sagt og segja enn: Við leggjum ekki á okkur mikið erfiði til að draga fisk úr sjó fyrir ríki og bæ. En þetta gerir allur almenningur eftir lögfestingu þessara frv. og þetta er í samræmi við svo margt annað, margar aðrar ráðstafanir hæstv. ríkisstj., sem miða að því, að það verður samdráttur í þjóðarframleiðslunni á sama tíma sem verðbólga stórvex, og þetta þýðir auðvitað stórkostlega skert kjör, raunkjör alls almennings í landinu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Eftir að ég lauk ræðu minni áðan var mér bent á það, að þm. hafi spurt annan, hvort ég hafi reiknað með greiðslu nefskatta í fyrra, þ.e. í þeirri skattupphæð, sem ég sagði, að menn hefðu raunverulega greitt í fyrra, og bar saman við þá skattupphæð, sem menn koma til með að greiða í ár. Að sjálfsögðu voru nefskattarnir meðtaldir í skattgreiðslunni í fyrra, að öðrum kosti hefði allur samanburðurinn verið algjörlega rangur. Greiðsla nefskatta, eins og þeir voru í reynd, var meðtalin í skattgreiðslutölunni í fyrra, en var að sjálfsögðu ekki talin með í skattgreiðslutölunni, eins og hún verður í sumar, enda hafa þeir verið felldir niður.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. með því að endurtaka þá gagnrýni, sem fram hefur komið á þetta frv. eða skattamálastefnu þessarar ríkisstj., að þessu sinni. En ég hef kvatt mér hljóðs til að vekja athygli á og gera að umtalsefni eitt atriði í þessu frv., sem mér finnst nokkuð á skorta að hafi verið fjallað um hér, en þar á ég við fasteignaskatta. Þess var getið hér fyrr í þessari umr., að hæstv. félmrh. hefði, þegar frv. var upphaflega kynnt, lagt á það áherzlu, að ein helzta stefnubreytingin, sem í þessum frv. fælist, væri sú, að nú væri gert ráð fyrir því, að fasteignaskattar væru stærri og veigameiri tekjustofn hjá sveitarfélögum en verið hefði áður. Ég tel eðlilegt, þegar svo stór ákvörðun er tekin og svo afgerandi stefnubreyting hvað snertir fasteignaskatta, þá tel ég eðlilegt, að menn átti sig betur á, hvaða ákvörðun er raunverulega verið að taka og hvaða stefnu er verið að marka. Í því sambandi vildi ég leyfa mér að minna á það, að hæstv. félmrh. ásamt ýmsum öðrum ágætum þm. gaf ágæta, skelegga yfirlýsingu um það hér í þinginu af öðru tilefni fyrir nokkrum vikum síðan, yfirlýsingu þess efnis, að efla bæri séreignarrétt einstaklinga og að því bæri að stefna með ótviræðum hætti, að hver einstaklingur gæti komið sér upp sinni eigin íbúð. Þessum yfirlýsingum fagnaði ég að sjálfsögðu, ég tel þetta vera rétta stefnu og rétta skoðun og tel enga ástæðu til að rengja þessi ummæli eða efast um, að þau séu mælt af heilum hug. En því undarlegra er, að á sama tíma og slíkar yfirlýsingar eru gefnar eru lögð fram frv. hér í þinginu, sem stefna í þveröfuga átt. Það sjá allir, að það er ekki til að stuðla að því eða hvetja fólk til að koma sér upp eigin íbúðum, þegar eru lagðar fram till. um stórkostlega hækkaða fasteignaskatta, sem veikja möguleika fólks til að geta staðið undir þeim byrðum, sem fylgja slíkum eignum. Nú hefur því verið haldið fram og fullyrt hér í umr. á Alþ., að fasteignaskattar eða þessi frv. ættu að þrefalda eða jafnvel fjórfalda fasteignaskatta frá því sem nú er eða núgildandi lög gera ráð fyrir, og með álagsheimildum er ætlazt til, að fasteignaskattar hækki 41/2-falt og hvað atvinnuhúsnæði snertir sexfalt. Þarna er náttúrlega um gríðarlega miklar hækkanir á skattbyrði og mikla hækkun á tekjuöflun sveitarfélaga að ræða. Í sjálfu sér skiptir ekki máli, hvort þessar tekjur renna í sjóð sveitarfélaga eða ríkissjóð, það, sem skiptir máli, er, hvað snýr að almenningi, eigendum fasteignanna. Það liggur ljóst fyrir, að þarna er gert ráð fyrir því, að fasteignaskattar hækki mjög verulega. Þetta er gert á sama tíma sem aðstöðugjöld eru að verulegum hluta lögð til hliðar sem afgerandi tekjustofn fyrir sveitarfélögin, og a.m.k. upphaflega var gert ráð fyrir því, að aðstöðugjöldin væru lögð niður og því lýst yfir, að fasteignaskattar ættu að verulegum hluta að hæta upp þann tekjumissi, sem hlytist af niðurfellingu aðstöðugjaldanna. Út af fyrir sig er það athyglisvert, að þessi ríkisstj. skuli með þessum hætti leggja til að lögð séu niður gjöld á atvinnurekstri og setja þessi gjöld yfir á bak hins almenna borgara, því að vitaskuld er það rétt, að fasteignaeigendur á Íslandi eru hinn almenni borgari, allur almenningur, og er þar ekki um að ræða, eins og kannske viða erlendis, einhverja sérstaka stétt auðmanna eða eignarmanna. Hér á Íslandi er það óvenjulega, og ég vildi segja ánægjulega ástand, að hér er allur almenningur eigandi að fasteignum og því lendir þessi skattbyrði með auknum þunga á öllum almenningi. Að vísu er gert ráð fyrir því í þessum frv., að hægt sé að veita undanþágur hvað snertir fólk, sem hefur ellieða örorkustyrki, svo og annað efnalítið fólk. En þarna er eingöngu um heimildarákvæði að ræða, sem ólíklegt er að hægt sé að beita í ríkum mæli, og vitaskuld er sömuleiðis nm mjög takmarkaðan hóp fólks að ræða, sem fellur undir slík heimildarákvæði. Enn fremur er það takmarkað ákvæði, sem veitir heimildir til að undanþiggja nýjar íbúðir og íbúðarhús fasteignaskatti í allt að tvö ár eftir að afnot hefjast. Þó að þetta sé í rétta átt, þá er það mjög óverulegt ákvæði og hefur lítið að segja, þegar maður hefur yfirsýn yfir alla myndina og gerir sér grein fyrir því, að þessi skattbyrði leggst með auknum þunga á allan þorra landsmanna. Ég hef reyndar ekki orðið var við það, að í útreikningum þeim, sem fram hafa komið af hálfu ríkisstj., og reyndar ekki af hálfu stjórnarandstæðinga heldur, sé yfirleitt ekki gert ráð fyrir fasteignasköttum, en ég vildi meina, að það væri a.m.k. um verulega blekkingu að ræða, þegar menn eru að reyna að gera sér grein fyrir skattbyrði fólks og hvort skattar hafa hækkað eða lækkað, ef sleppt er úr svo veigamiklum pósti eins og fasteignasköttunum, sér í lagi þegar gert er ráð fyrir því, að þeir hækki, eins og ég sagði áðan, fjórfaldast eða sexfaldast. Og ég vil beinlínis spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort það sé ekki rétt ályktað hjá mér og rétt niðurstaða hjá mér, að í útreikningum ríkisstj., þegar hún er að sýna fram á skattbyrði og skattaálagninguna, sé ekki gert ráð fyrir fasteignasköttum og þessari hækkun, sem hér er um að ræða. Nú er því haldið fram með nokkuð gildum rökum, að mjög sé skert svigrúm sveitarfélaga og reyndar tekjustofnar sveitarfélaga á þann veg, að jafnvel fari svo, að það geti ekki mætt fjárþörf sveitarfélaganna strax á yfirstandandi ári, hvað þá þegar lengra liður og reikna má með að aðstöðugjöld verði lögð niður. Þá er reyndar búið að viðurkenna þann möguleika, að sveitarfélögin verði í erfiðleikum að afla tekna og láta enda ná saman. Það er reyndar búið að viðurkenna þennan möguleika í frv. sjálfu, þar sem sagt er í ákvæði til bráðabirgða, ef ég skil það rétt, að á árinu 1972 er félmrn. heimilt að veita sveitarfélögum sérstakt framlag, ef í ljós kemur, að ákvæði laga þessara reynast þeim óhagstæðari en lög nr. 51/1964. slíkt framlag skal þó aðeins veita, ef hlutaðeigandi sveitarfélag innheimtir fasteignaskatt með fullu álagi samkv. 3. mgr. 3. gr., leggi útsvar á án afsláttar samkv. 26. gr. og fullt aðstöðugjald samkv. ákvæðum 36. gr. Um leið og þetta er viðurkennt, að sveitarfélögin geti lent í erfiðleikum með að láta enda ná saman, þá er þarna um að ræða heimildarákvæði um að veita sveitarfélögunum sérstakt aukaframlag, en þó því aðeins, að þau séu búin að notfæra sér þá hækkunarheimild, sem felst í 3. mgr. 3. gr., þ.e. um 50% aukaálag á fasteignaskatta. Þetta þýðir raunverulega það, ef að líkum lætur, að á mjög mörgum stöðum á landinu má búast við því, að sveitarfélögin neyðist til að notfæra sér ekki eingöngu fasteignaskattana að fullu, heldur líka heimildarákvæðið um 50% álag, sbr. 3. mgr. 3. gr. Og þá er enn spurt: Hvaða áhrif hefur þetta á skattbyrðina? Hvaða áhrif hefur þetta til hækkunar fyrir sveitarfélögin í þeirra tekjuöflun? Ég vil leyfa mér að efast um, að þetta dæmi hafi raunverulega verið hugsað til enda, og menn hafi ekki áttað sig á því, hversu geysilega mikla hækkun er um að ræða á nýjum vettvangi skattinnheimtu. Þegar fasteignaskattar eru orðnir svona verulegir póstar eða verulegur tekjuliður, þá er að sjálfsögðu nauðsynlegt; að það sé kannað, hver sé álagsstofninn og hvort hann sé þá fyrir hendi í fyrsta lagi, og í öðru lagi, hvort hægt sé að nýta hann. Nú er það svo, að nýlega er lokið nýju fasteignamati, svo kölluðu aðalmati, sem reyndar hófst fyrir rétt tæpum áratug og tók gildi 1. jan. 1970. Þetta fasteignamat hefur legið niðri að meira eða minna leyti óhreyft siðan, rúmlega tvö ár, og gefur það auga leið, að mjög hefur það gengið úr sér hvað snertir verðiag. Það er reyndar líka viðurkennt með nýju heimildarákvæði, sem sett er hér inn til bráðabirgða, þar sem fjmrh. er heimilt að ákveða breytingu á hinu nýja fasteignamati til samræmis við verðlag í árslok 1971. Í því sambandi vildi ég leyfa mér að spyrja, hvað slík breyting mundi hafa í för með sér til hækkunar í fasteignasköttum, vegna þess að ég tel engan vafa á því, að verðlag hafi í útreikningum hækkað mjög verulega frá 1. jan. 1970 og til ársloka 1971, og þarna kemur enn mjög veruleg upphæð inn til hækkunar, sem áreiðanlega hefur ekki verið gert ráð fyrir í öllum þeim útreikningum, sem fram hafa farið að undanförnu. Og ég vil sem sagt beina þessari spurningu til hæstv. félmrh. eða hæstv. fjmrh., hvort þeir hafi útreikninga um það, hvað þessi breyting mundi hafa mikla hækkun í för með sér. Þá hefur verið vakin athygli á því í umr. hér á þingi, að þetta fasteignamat er gengið úr sér að ýmsum öðrum hætti, er beinlínis að verða aftur úr öllu verðlagi, og ég hef leyft mér að leggja fram þáltill. hér á hinu háa Alþ., þar sem skorað er á ríkisstj. að leggja fram nú þegar nýtt frv. til l. um fasteignamat og fasteignaskráningu og mun ég þá væntanlega fá betra tækifæri til þess að útskýra tilefni þess frv., en ég tel þó fyllilega ástæðu til þess að vekja athygli á því hér, þar sem við erum að ræða fasteignaskatta og skattafrv., vegna þess að þetta fléttast svo mjög inn í það og er að mínu mati um algjört neyðarástand að ræða. Þannig er mál með vexti, eins og ég hef getið um, að ýmsar eignir eru teknar til mats strax á árinu 1965. Síðan hafa orðið miklar breytingar, þótt ég noti ekki ártalið 1965, en eingöngu ártalið 1970, þegar matið gekk í gildi, þó að allir hljóti að sjá, að þegar mat er tekið í gildi, þá er löngu búið að meta upp eignirnar og nokkur tími liðinn þar á milli. Frá því að þessi möt fara fram, þá er að sjálfsögðu bæði um verulegar breytingar,á ýmsum fasteignum að ræða, viðbótarbyggingar, endurbyggingar og endurbætur, og enn fremur hefur að sjálfsögðu mikill hluti fasteigna risið og verið byggður á þessu tímabili. Fasteignamat hefur að vísu ekki alveg legið niðri frá því í jan. 1970, en allar eignir hafa verið metnar með allt öðrum hætti á þessum tíma, þessum rúmlega tveim árum, og allt önnur viðmiðun, þ.e.a.s. gömul viðmiðun notuð og að nokkru leyti úrelt, sem leiðir það af sér, að þau hús, sem hafa verið metin á þessum s.l. tveim árum, eru metin mun lægra heldur en meginþorri allra fasteigna. Þetta misræmi er svo augljóst, í fyrsta lagi, að það skuli vera mismunandi mat á fasteignum og enn fremur það, að mörg hundruð og þúsundir íbúða og fasteigna í landinu skuli vera vanmetnar eða ekki metnar. Því vildi ég leyfa mér að benda á það og leyfa mér að efast um, að þessi álagningarstofn komi að nægilegum notum, ef þarna á að nota fasteignaskatt sem verulegan tekjustofn, og ég vil líka leyfa mér að halda því fram, að þetta særi svo mjög réttarvitund alls almennings, að ekki verði við það unað eða á því stætt um langan tíma. Jafnhliða þessum frv. og algjörlega án tillits til þess, hvort maður geti tekið undir þessar till., sem felast í þessum frv., þá er þarna um mjög brýnt mál að ræða, sem algjörlega hefur verið vanrækt að taka föstum tökum og lendir í hreinu óefni, ef ekki er þegar gripið til róttækra aðgerða. Ég vildi því beina þeim fyrirspurnum til ráðh. í þessari umr., hvort hæstv. ríkisstj. hafi hugleitt þetta vandamál, hvort hún hafi nú þegar haft uppi einhverjar ráðagerðir um að breyta lögum um fasteignamat og fasteignaskráningu og færa þau til betri vegar. Ég skal svo ekki orðlengja þetta mál frekar, en leyfi mér að bíða eftir svörum og vænti svara við þessum fsp., sem ég hef borið hér fram.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. benti á það réttilega í framsöguræðu sinni, að hér væri um verulegar grundvallarbreytingar að ræða varðandi lög um tekjuöflun sveitarfélaga. Það er því eðlilegt, að þeir, sem við sveitarstjórnarmál fást, reyni að gera sér grein fyrir, hvernig þessar breytingar koma út í stórum dráttum. Það þarf því ekki að vera óeðlilegt, þó að ég hafi farið þá leið að afla mér fyrst og fremst upplýsinga frá því sveitarfélagi, sem ég er búsettur í, og þar sem ég hef um nokkuð langt árabil verið öllum hnútum kunnugur, til þess að reyna að sjá og gera mér grein fyrir. hvernig breytingarnar verka þar. Varðandi þá höfuðbreytingu að hverfa frá stighækkandi útsvarsálögum á nettótekjur og yfir til einnar ákveðinnar prósentu á brúttótekjur sýnist mér, að fyrir einstaklinga í þessu sveitarfélagi í heild skipti það litlu máli. Brúttótekjur voru þar árið 1971 720 millj. kr. og álögð tekjuútsvör einstaklinga 67.3 millj. og hafði þá verið dreginn frá 6% afsláttur, sem sveitarfélagið var bundið af að gefa vegna fyrirmæla í lögum um stöðvun verðlags. Ég hygg þó, að það eigi eftir að sýna sig, að innbyrðis milli einstaklinga verður þarna veruleg breyting á. Ég þykist sjá það í hendi mér, að gjaldendum muni fjölga verulega í þessu sveitarfélagi, sem þar með þýðir það, að nú greiði ýmsir útsvar, sem ekki hafa greitt útsvar þar áður, þ.e.a.s. að þarna komi inn lægstu tekjurnar, sem verða útsvarsskyldar nú, þó að ekki hafi verið lögð útsvör á þær áður. Þetta hefur auðsýnilega einnig í för með sér skerðingu fyrir tvo starfshópa, en það eru sjómenn og giftar konur. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. sjútvrh. vilji halda því fram, að 8% hækkun á sjómannafrádrættinum vegi þarna á móti. Ég tel, að svo sé ekki, því að mér er kunnugt um það eins og honum, að hann gaf um það ákveðið loforð, þegar verið var að leysa sjómannadeiluna, að sjómannafrádráttur skyldi hækka allverulega, eins og hann mun hafa orðað það við þá aðila, sem það loforð fengu hjá honum. Ég tel því, að þarna verði um að ræða beina hækkun útsvara á sjómannastéttinni, og tel ég það mjög illa farið og stefna í alveg öfuga átt. Ég tel einnig, að stefnt sé í öfuga átt með því að skerða þau hlunnindi, sem giftar konur hafa haft, sem unnið hafa úti, með því að fá einnig við álagningu útsvara frádregin 50% af tekjum sínum. Ég hygg, að rétt sé fyrir hæstv. ríkisstj. að gera sér grein fyrir, hvað er að gerast í þjóðfélaginu einmitt varðandi framleiðslustéttirnar. Það hefur aldrei borið meira á því en einmitt núna eða á vetrarvertiðinni 1972, að það er að verða erfiðara að fá fólk til starfa í þessari atvinnugrein heldur en nokkurn tíma hefur verið áður. Ég hef beinlínis orðið var við gremju þess fólks, sem áður naut þessara hlunninda. Giftar konur, sem hafa unnið úti, hafa sagt, að þeim dytti bara ekki í hug að vera að leggja þetta á sig, ef starf þeirra væri ekki metið meira en svo, að þegar til skattlagabreytinga kæmi væru þær þar alveg sniðgengnar og þeirra álögur hækkaðar í staðinn fyrir það, sem hæstv. ríkisstj. heldur fram, að það sé verið að lækka skattana. Það þarf ekkert að vera með neinar rökræður um það, hvernig fara muni, ef verulegur samdráttur verður hjá þessum höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar, vegna þess að fólk fæst í minnkandi mæli til starfa við þessar atvinnugreinar. Þetta er undirstaðan, eins og allir vita, og mundi það hafa mjög uggvænlegar afleiðingar í för með sér fyrir þjóðarheildina, ef samdráttur yrði. Þá er það ein breyting, sem þarna á sér stað í samhandi við niðurjöfnun útsvara, en hún er sú, að nú er fellt niður að leggja útsvar til sveitarfélags á félög og ýmsa aðra aðila. Í 28. gr. gildandi laga um tekjustofna sveitarfélaga er það sundurliðað í fimm liðum, á hverja beri að leggja útsvar. Það er fyrst og fremst á alla, sem lögheimili eiga hér á landi samkv. lögum nr. 35/1960, um lögheimili. Þessi liður er einnig látinn halda sér í því tekjufrv., sem nú er lagt hér fyrir. B-liðurinn er um hlutafélög og önnur félög. C-liðurinn í þessari gr. er um sjóði og stofnanir, sem reka atvinnu, svo og dánarbú og þrotabú. D-liðurinn er um útlendinga, útsvarsskyldu útlendinga, sem stunda atvinnu hér vissan tíma árs, og e-liðurinn er um aðra aðila, sem ekki hafa lögheimili eða aðsetur hér á landi, en reka hér atvinnu eða eiga hér arðbærar eignir. Mér sýnist þetta muni geta komið hálf ankannalega út hjá sveitarfélögunum. Við skulum hugsa okkur tvo kaupmenn, sem reka verzlun hlið við hlið. Annar rekur verzlunina á sínu eigin nafni, hinn hefur sett á hlutafélagsform með sér og sinni fjölskyldu. Öðrum ber að greiða tekjuútsvar til sveitarfélagsins, hinum ber að greiða aðeins tekjuskatt til ríkisins. Það má hugsa sér stærri atvinnurekstur, fiskvinnslustöð, þar sem eigandinn er sjálfur talinn fyrir atvinnufyrirtækinu, en önnur stöð er við hliðina, sem er í hlutafélagsformi. Það er nákvæmlega sama þar, að annarri stöðinni ber að greiða útsvar, tekjuútsvar til sveitarfélagsins, en hinni ber aðeins að greiða tekjuskatt til ríkisins. Ég hygg, að þetta muni valda óþarfa deilum innbyrðis og vera síður en svo til bóta í sambandi við þá breytingu, sem nú er fyrirhugað að gera, og vildi ég benda þeirri hv. n., sem þetta frv. fær til meðferðar, á að skoða þessi atriði sérstaklega. Mér sýnist eftir frv., að t.d. útlendingar, sem hér koma og vinna og fram að þessu hafa verið útsvarsskyldir og eru samkv. gildandi lögum, séu ekki lengur skyldaðir til þess að borga útsvar til sveitarsjóðs, þar sem frv. gerir aðeins ráð fyrir, - 21. gr. þess - að hver maður skuli greiða útsvar til þess sveitarfélags, sem hann átti lögheimili í næstliðinn 1. des. samkv. þjóðskrá, eftir því sem nánar er ákveðið í lögunum, en ekki er talað um aðra aðila en þá, sem lögheimili eiga 1. des. Þó að þetta skipti kannske ekki miklu máli, þá er það þó svo, að fyrir sum sveitarfélög hefur þetta þýtt nokkrar tekjur, og víst er það, að Íslendingar, sem vinna erlendis, verða að greiða útsvar til þeirra sveitarfélaga, sem þeir starfa í, það er mér alveg kunnugt um, þannig að þá fá útlendingar, sem hér vinna, aðra aðstöðu en Íslendingar, sem erlendis vinna. Það má vel vera, að þetta verði til þess að laða að okkur vinnukraft, sem okkur vantar, og ef það yrði til þess, þá má segja, að eitt hefur það þó gott í för með sér. Ég vil aðeins víkja nokkrum orðum að aðstöðugjaldinu. Það er vitað, að þegar lög um tekjustofna sveitarfélaga voru lögfest 1954, ef ég man rétt, var það í gildi hér á landi, hvort sem það studdist nú við lög eða ekki, að ýmis sveitarfélög lögðu á hið svo kallaða veltuútsvar. Var það mjög mismunandi eftir sveitarfélögum og má segja, að sums staðar hafi þetta verið komið kannske út í nokkrar öfgar, þar sem ég minnist þess, að í einstaka tilfellum var lagt allt upp í 4% á brúttótekjur nokkurra tiltekinna aðila, sem talið var að væru þess umkomnir að bera það hátt veltuútsvar af atvinnurekstri sínum. Með lögunum 1954 var hið svo kallaða aðstöðugjald lögfest, sem kom í staðinn fyrir veltuútsvörin. Þetta var þá þegar nokkuð umdeildur tekjustofn fyrir sveitarfélögin en sú nefnd, sem þau lög samdi, gat ekki orðið sammála og gat ekki fundið annan tekjustofn, sem talinn var eðlilegri eða heppilegri. Eins og frv. var lagt fram nú og hér hefur verið bent á, var hugmynd þeirra aðila, sem það sömdu, að stefna að því að afnema veltuútsvarið og taka þá gjöld af atvinnurekstrinum í fasteignasköttum. Það má segja, að þetta er sjónarmið út af fyrir sig, þó að að sjálfsögðu sé mjög um það hægt að deila, hvort sé eðlilegra eða hvort sé heppilegra og hvort sé betra fyrir atvinnureksturinn, þegar á reynir. Ég skal ekki fara fleiri orðum um aðstöðugjaldið, en eitt vildi ég mjög undirstrika, sem hér kom fram hjá einum hv. ræðumanni, og það er það, að ég ætla að vonast til þess, að Alþ. láti það ekki henda sig að fara að lögfesta hámarksheimild til handa sveitaryfirvöldum til þess að leggja á aðstöðugjöld mismunandi í hverju sveitarfélagi. Það er vitað, að sveitarfélögin hafa ekki öll notfært sér þá heimild, sem nú er í lögum til hámarksálagningar, en það hefur verið þeirra mat, hvað mikið þau hafa talið sig þurfa að nota af þeirri heimild, sem þeim er gefin í sambandi við álagningu aðstöðugjaldanna. En ef Alþ. ætlar að lögfesta það, að það skuli vera misjöfn aðstöðugjöld í sveitarfélögunum, tel ég það vera alranga stefnu og ekki geta samrýmzt þeirri þróun, sem eðlilega er að verða í skattamálum, að þar skuli aðstaða allra aðila vera sem jöfnust. Þessi hugmynd, að draga úr aðstöðugjöldunum og taka í staðinn upp fasteignaskatta af atvinnurekstrinum, hefur að sjálfsögðu verið rædd og verður án efa til umr. frekar bæði nú og síðar. Þetta er gamalt mál sveitarfélaga og þeirra, sem þar ráða, hvernig hagkvæmt sé að taka inn tekjur handa sveitarfélögunum. En þarna hygg ég, að muni gæta mjög mikils misræmis, einnig í sambandi við álögur þessa skatts. Ég skal sleppa því, sem hér hefur verið bent á, en hefur þó alltaf í mínum augum verið mjög mikill ókostur við að leggja á háa fasteignaskatta, en það er það, að þetta hittir tvær stéttir þjóðfélagsins mjög illa. Það er í fyrsta lagi unga fólkið, sem á hverjum tíma er að byggja, er ávallt með íbúðir, sem eru hatt virtar til fasteignaskatts, skuldar mikið í þeim, eins og í flestum tilfellum mun vera, og á yfir höfði sér ofan á hið háa fasteignamat að fá mjög háan fasteignaskatt, þannig að þetta er ákaflega þungur haggi og dregur úr mönnum að ráðast í byggingu íbúða kannske af þeirri stærð og þeim dýrleika, sem þeir annars hefðu óskað eftir. Hins vegar hittir þetta einnig mjög illa margt eldra fólk, sem hefur kannske alla sína ævi búið í sæmilega góðum íbúðum, eins og hér hefur verið bent á, verið með nokkuð stóra fjölskyldu og eignazt íbúð í samræmi við það. En eftir að hjón, eldri hjón eru kannske orðin tvö ein í íbúðinni er þeim sárt, sem eðlilegt er, að þurfa að losa sig við þetta heimili sitt og flytja í aðra minni íbúð, kýs heldur að hafa rúmt um sig. Og margt af þessu fólki er þegar kannske orðið tekjulítið, lifir á ellilaunum eða tekjur þess hafa dregizt saman af eðlilegum ástæðum vegna minnkandi vinnu, og þess vegna hittir hækkandi fasteignaskattur þessa aðila einnig mjög illa. Þetta er að mínum dómi mesti gallinn við það að innheimta stóran hluta af tekjum sveitarsjóðs í fasteignasköttum, að þessir tveir aðilar verða fyrst og fremst fyrir barðinu á þeirri tekjuinnheimtu. Ég fór að gera mér grein fyrir, hvernig þessi breyting, hækkun fasteignaskatta, lækkun aðstöðugjalda, mundi verka fyrir fiskiðnaðinn, því að hann er sá höfuðatvinnuvegur, sem þjóðin byggir afkomu sína á, og þess vegna er eðlilegt, að maður reyni að gera sér grein fyrir, hvernig opinberar álögur verka á hann. Mér sýnist, miðað t.d. við fasteignamat á fiskvinnslustöðvunum í Vestmannaeyjum, sem eru í stærri flokknum af fiskvinnslustöðvum hér á landi, að þá skipti þetta í sjálfu sér engu máli, hvort hækkun fasteignaskattanna vegi upp lækkun aðstöðugjaldsins. Ef heimildin er notuð að fullu, eins og ég hygg, að muni verða gert, þá komi út í krónutölu nokkurn veginn svipað og áður var, meðan gamli fasteignaskatturinn var í gildi og aðstöðugjöldin eins og þau voru áður. En það er alveg auðséð, að margir aðrir aðilar, sem kannske hafa verulega veltu í húsnæði, sem er lágt að fasteignamati, eða eru í leiguhúsnæði, þar sem leigan hækkar ekki í samræmi við hækkun fasteignamatsins, þeir náttúrlega þéna á þessu. Og þar sem það er, þar á sér auðvitað stað tilfærsla á útgjöldum til sveitarfélagsins milli launþega og atvinnureksturs. Það má vel vera, að þetta sé eðlilegt og nauðsynlegt, og ætla ég ekki að fjölyrða um það, enda hef ég ekki kynnt mér svo náið, hvernig það annars kemur út, en mer finnst þetta þó liggja í augum uppi. En það er eitt atriði í sambandi við fasteignaskattinn, sem kemur upp í mínum huga og ég vildi biðja þá hv. n., sem fær frv. til athugunar, að skoða nokkuð. Við skulum segja, að ein fiskvinnslustöð af meðalstærð muni í dag vera metin á um 50 millj. kr. - ég hef þær upplýsingar í þessu sambandi, að það muni vera eðlilegt fasteignamat á meðalstóru hraðfrystihúsl. - Ef heimildin er notuð til hækkunar fasteignaskattsins, eins og ég hygg að flest sveitarfélög muni fara inn á að gera, a.m.k. af atvinnurekstrinum, þá þýðir það, að þessi stöð á að borga 750 þús. kr. á ári í fasteignaskatt. Hvernig lítur þetta út t.d. fyrir lánastofnanir, þá sem þurfa að lána þessu fyrirtæki fé? Samkv. frv. eins og það er í dag er lögveð í eignunum til innheimtu á skattinum. Og hvernig lítur þetta þá út fyrir lánastofnanir, þegar það liggur alveg ljóst fyrir, að ef þetta fyrirtæki lendir í rekstrarörðugleikum og þar með greiðsluörðugleikum, geta sveitarfélögin komið og innheimt við skulum segja tveggja ára fasteignaskatt, 11/2 millj. kr. af þessu fyrirtæki og það er lögveð í eigninni? Auðvitað hljóta þeir, sem eiga veð í eigninni, að vera í hættu með að tapa sínu fé, ef illa fer, enda hljóta þeir kannske að meta það og gera það upp við sig, hvort þeir ekki verða að innleysa sín veð og yfirtaka eignina. Þeir eru þá í þessu tilfelli að byrja á því að leysa út 1.5 millj. kr. í lögveðsfasteignaskatti af fyrirtækinu. Ég vil biðja þá n., sem fær þetta mál til athugunar, að skoða þetta atriði, hvort þetta getur ekki verið mjög neikvætt fyrir atvinnureksturinn, ef þessi kvöð verður sett á. En auðvitað verður ekki komizt hjá því með hækkuðum fasteignagjöldum, að þá hlýtur fasteignagjaldi að fylgja lögveðsréttur, og hefur alltaf verið og það er gert ráð fyrir því í frv., en þetta geta orðið afleiðingarnar, að ef fyrirtækið lendir í rekstrarörðugleikum og greiðsluörðugleikum, verða lánveitendur að gera það upp við sig, annaðhvort að tapa sínum lánum eða leysa inn fyrirtækið til sín með þessari upphæð, sem ég hef hér bent á. Mér kæmi ekki á óvart, þó að þetta mundi skerða aðstöðu þessara atvinnufyrirtækja í sambandi við lanafyrirgreiðslu, sérstaklega þegar komið er niður fyrir 1. og 2. veðrétt. Það er ein grein í frv., sem ég hefði viljað biðja hæstv. félmrh. að gera nánari grein fyrir. Það getur vel verið, að þetta sé misskilningur hjá mér, en það er 34. gr. Hvernig ber að skilja hana? Ég verð að viðurkenna, að mér er ekki almennilega ljóst, hvernig ber að skilja þá grein. Hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Nú þykir sýnt, að innheimtar tekjur hrökkvi ekki til greiðslu gjalda á reikningsárinu, og getur þá sveitarstjórn ákveðið hækkun álagðra útsvara, sem svarar því, sem á vantar, þannig að öll útsvör verði hækkuð eftir ákveðnu hundraðshlutfalli. Álögð útsvör, að viðbættri hækkun, mega ekki hærri vera en fyrir er mælt í 25. gr.“ En 25. gr. er um það, að hvaða hámarki beri að leggja útsvörin á. Það, sem mér er ekki ljóst, er, hvað átt er við með því, að ef innheimtar tekjur hrökkvi ekki til greiðslu gjalda, hafi sveitarstjórn heimild til þess að ákveða hækkun álagðra útsvara, sem svarar því, sem á vantar, þó innan þess ramma, sem um getur í 2. málsgr. Mér finnst þetta stangast á, en það má vel vera, að þetta sé misskilningur hjá mér. Geri ég þá ráð fyrir, að hæstv. ráðh. geti leiðrétt það eða gert grein fyrir því, og væri mér það kærkomið. Ég skal nú láta staðar numið. Þetta frv. kemur til umr., eftir að það hefur fengið skoðun í n., og gefst þá tækifæri til frekari umr. um það, ef tilefni sýnist til þess.



Herra forseti. Að sjálfsögðu hafa stjórnarandstæðingar nú rætt frv. um tekjustofna sveitarfélaga og komizt að þeirri niðurstöðu, að það væri óburður hinn mesti, ekki í húsum hæfur og væri hægt að finna því allt til foráttu, þ. á m. það tvennt, að þetta væri skattpíningarfrv. af fyrstu gráðu, og jafnframt, að það veitti samt ófullnægjandi tekjur handa sveitarfélögunum. En þá kem ég nú ekki endunum saman þrátt fyrir allar góðar útskýringar á málflutningnum. Það er, eins og ég sagði í minni framsöguræðu, fjöldi manns, sem fæst við að reikna dæmið, gefur sér ákveðna forsendu og fær þá útkomu, sem hver vill, og síðan er ekki svo auðvelt að fá sameiginlegar niðurstöður. Menn tala nú mjög mikið, og það gerði hv. 7. þm. Reykv., um skattvísitöluna, sem væri allt of lágt áætluð. Á undanförnum árum var það höfuðdeiluefnið milli Sjálfstfl. og Framsfl. og raunar Alþfl. líka, að skattvísitalan væri ekki rétt, hún mældi ekki þær verðlagshækkanir, sem yrðu, og væri röng. Nú er því sama haldið fram, skattvísitalan röng, en nú eru það aftur stjórnarsinnarnir gömlu, fulltrúar fyrrv. ríkisstj„ sem komast að þeirri niðurstöðu, að hún eigi ekki að vera lág, hún eigi að hækka, taka risaskref, hún eigi að fara a.m.k. upp í 121.5 í staðinn fyrir 106.5, sem nú er miðað við. Svona veldur það miklu, hver á heldur. Það var ekki mjög auðvelt að fá Sjálfstfl. og Alþfl. inn á röksemdir framsóknarmanna varðandi skattvísitölu meðan fyrrv. stjórn sat að völdum. En nú virðist hv. 7. þm. Reykv. vera búinn að tileinka sér fyrri kenningar framsóknarmanna um þetta töfralyf, skattvísitöluna. Ég er alveg sannfærður um það, að hún er enginn kínalífselexír, skattvísitalan, eða hvernig hún er ákveðin. Hitt er mér ljóst, að mikil hækkun skattvísitölu mundi verða til þess að vernda mjög hina stærri skattborgara, og þar liggur hundurinn grafinn. Það vilja menn fá. Það, sem þyrfti aftur til þess að vernda betur hina lægst launuðu, það er að hækka persónufrádrátt í skattalöggjöfinni, og það kostar ríkið miklu minna að gera það, léttir á þeim. sem mest þurfa á létti að halda, en veður ekki upp í gegnum allt skattkerfið með skattalækkanir. Hv. 7. þm. Reykv. var með tvær aðferðir til þess að komast að sannleikanum um galla þessa frv. Og hann sagði. að sú síðari væri einfaldari og auðskildari. Það má vel vera, að hún sé það. Hún var í því fólgin, sú aðferðin. að menn skyldu hara sjá, hversu miklu hærra útsvar þeir fengju í ár heldur en í fyrra. Þá verða menn auðvitað líka að taka tillit til þess, hversu miklu hærri tekjur manna eru í ár heldur en í fyrra og láta þá reikna tekjurnar í ár út eftir gamla kerfinu og því nýja. Þá er ég alveg með á nótunum, ef það á að gera það þannig. En bezt held ég, að sé fyrir okkur alla að bíða hara eftir því, sem út kemur, og láta reynsluna skera úr. Líka fór hv. 7. þm. Reykv. að reikna út, hvernig þetta kæmi út að því er snertir sveitarfélögin. Og þá komst hann að þeirri niðurstöðu, að ef hann reiknaði með því, að meðaltalið yrði 10.5%, útsvarsupphæðin 10.5%, - ekki alveg í toppi, hann ætlaði að vera svo sanngjarn, ekki 11%, en 10.5, það væri við hæfi, - og þá fékk hann það út, að verkamenn eða fólk með verkamannatekjur mundi lækka í sköttum, en allar aðrar stéttir mundu hækka. Ríkisstarfsmenn gat hann tekið alveg í einni visk, svo ósamstæðir sem þeir eru, og komst að þeirri niðurstöðu, að þeir mundu verða grálega leiknir. Ég held, að bókstaflega sé ekkert að marka þessar bollaleggingar, þó að þær séu fram settar í tölum. Og styrkist ég þá enn í þeirri trú, sem ég hef lengi haft, og hún er sú, að séra Guðmundur Guðmundsson frá Gufudal, sá spaki maður, hafi haft rétt fyrir sér, þegar hann sagði fyrir mörgum áratugum síðan: „Ekkert er eins auðvelt og að ljúga með tölum.“ Og það kunna þeir hér ekkert síður en annars staðar. Einu er ég alveg sammála hv. 7. þm. Reykv. í, og það er það, að það er ekki heppilegt fyrir okkur í stjórnarflokkunum að gera lítið úr þeim sköttum, sem fólk verður látið bera samkv. hinni væntanlegu löggjöf. Það vil ég heldur ekki gera. Ég segi, það verður ekki hér um neinar skattalækkanir að ræða. En þeir færast til, þeir verða lægri á hinum tekjuminni, þeir verða þyngri á hinum tekjumeiri. Og ég vil bara draga upp rétta mynd af þessu, því að það er rétt, að það gæti verið óheppilegt fyrir stjórnina að fá þann skell á sig að vera búin að gylla þetta fyrir fólki og svo blasir veruleikinn við eftir nokkra mánuði og væri þá miklu óhagstæðari og verri heldur en við hefðum sagt. Þetta væru því óskynsamleg vinnubrögð af hendi stjórnarinnar. En ég er afskaplega ánægður með þau vinnubrögð stjórnarandstöðunnar, að þeir ýki sem allra mest hina væntanlegu skattbyrði, máli djöfulinn á veggi í öllum áttum og hræði fólk sem allra mest, því að það leiðir til þess, að fólk segir, þegar skattseðillinn kemur: Nú, það er þó ekki verra en þetta. Þeir voru búnir að segja okkur jafnvel, að það yrði miklu verra. Þetta er ágætur stuðningur við stjórnina, og ég þakka fyrir það. Það var talið til kosta skattkerfinu, ef það yrði einfaldara, og hv. 7. þm. Reykv. viðurkenndi, að að nokkru leyti væri það svo, að með skattafrv. stjórnarinnar væri skattkerfið í einstökum atriðum nokkru einfaldara. Hinn formaður stjórnarandstöðunnar, hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, ræddi líka um þetta frv. og hafði um það mörg ófögur orð, taldi þetta vera mikið flaustursverk, væti stjórninni til smánar, það þyrfti að umsmiða þetta o. s. frv. Ég vænti þess þá, að þeir, sem sjá þessi feiknamissmíði á frv., láti það sjást í sínum till., að þeir vilji smíða þennan grip upp á nýtt og endurbæta hann. Ekki sá ég mikið af þeim tilburðum í till. sjálfstæðismanna í hv. Ed. Það var hið mesta fjaðrafok, þær till., sem þeir komu með, eftir að þeir höfðu fengið sólarhringsfrest til undirbúnings að búa út till. Það var reytingur sitt úr hvorri áttinni, og hefði áreiðanlega ekki orðið til þess að umbæta frv. í heild, ef það tillögusafn hefði fengizt samþ., sem reyndar varð nú ekki. Í stað þess að ræða um missmíðin á frv., fór hv. 1. þm. Reykv. síðan að tala um vinnubrögðin í sambandi við frv., sagði m.a., að stjórnarflokkarnir hefðu svikizt um að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og þar fram eftir götunum. Þetta er þó ekki rétt. Það voru menn fengnir til þess að semja frv. um tekjustofna sveitarfélaga, sem voru mjög nákomnir Sambandi ísl. sveitarfélaga, fulltrúi úr fulltrúaráði þess átti þar sæti og einn hv. þm. hér játaði það áðan, að það hefðu a.m.k. verið haldnir einir fjórir sameiginlegir fundir með Sambandi ísl. sveitarfélaga til þess að ræða málin við fulltrúa sambandsins á ýmsum stigum þess. Og þetta var sannarlega gert svona. Það var unnið að undirbúningi málsins í nánu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga og með fulltrúum frá Reykjavíkurborg, sem einnig voru til kvaddir. Hv. 1. þm. Reykv. komst að sömu niðurstöðu og hv. 7. þm. Reykv., að hér væri um gífurlega skattpíningu að ræða, og það orðalag notaði hann einmitt. Hann sá fleira, sem honum þótti mjög miður fara, eins og það, að sjómannafrádráttur væri skertur. Mér þætti nú afar fróðlegt að heyra það, með hvaða hætti það er gert í þessu frv. eða frv. um tekju- og eignarskatt. Þar eru skattfríðindi sjómanna aukin stórlega og ekki haggað við neinum þeim réttindum sem sjómenn hafa, svo að þetta er hreint öfugmæli. Þessi hv. þm. komst líka að því, að það væri verið að níðast á ekkjum og að manni skildist líka helzt munaðarleysingjum, en Gylfi Þ. Gíslason, hv. 7. þm. Reykv., hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að það yrði skattaléttir á venjulegum verkamannatekjum. Það yrðu þá a.m.k. að vera nokkuð auðugar ekkjur, sem yrðu þunglega fyrir barðinu á þessu frv., og má vera, að hv. þm. hafi einhverjar slíkar í huga. Eitt sagði hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, sem ég er honum nokkurn veginn sammála um. Aðstaða sveitarfélaga verður mjög misjöfn. Þetta er rétt. Aðstaða sveitarfélaganna hefur verið, er og verður mjög misjöfn, og það verður ekki lagað með einu eða neinu skattafrv. Það getur vel verið, að það verði örfá sveitarfélög, sem fá engan afgang, þó að þau fái allar þær heimildir til skattpíningar, sem menn hér nefna svo, og leggi á alveg eftir ýtrustu ákvæðum frv. En það verða líka mörg, mjög mörg sveitarfélög, sem ekkert hafa að gera með heimildir frv. og þurfa vafalaust ekki að leggja meira á en 5, 6 eða 7%, þurfa alls ekki að fara neitt í námunda við 10%. Þetta byggist á því, að þetta er allt saman heimilt í frv., að byrja hvar sem er á þessum stiga upp að 10. Sum þurfa áreiðanlega ekki meira en 5, 6 eða 7%. En önnur þurfa vafalaust að nota 10% heimildina og jafnvel álagsheimildina líka. En þetta frv. er það rúmt, að þarna á að vera nóg rúm fyrir öll sveitarfélögin. En þar sem þessi hv. þm. hafði fyrst og fremst haft stór orð um skattpíninguna og fullyrðir síðan, að það vanti á hjá sumum sveitarfélögunum og þau verði hart leikin, þá segi ég, ekki verður þó hægt að bæta úr því með því að draga úr skattpíningunni. Ef bæta á úr þörfum einstakra sveitarfélaga, sem ekki fá nægar tekjur, þá verður að auka skattpíninguna, svo að þessu kem ég ekki saman. Hv. 1. þm. Reykv. las upp úr samþykkt fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga. Ég gæti líka mætt hér með annað plagg frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, sem var niðurstaðan af ráðstefnu, sem Samband ísl. sveitarfélaga hélt um þetta frv., um tekjustofna sveitarfélaganna. Og sú niðurstaða frá þeirri ráðstefnu var jákvæð. Þessi ráðstefna Sambands ísl. sveitarfélaga lýsti því yfir, að hún teldi frv. í meginatriðum stefna í rétta átt, enda eru mörg atriða í þessu frv., sem beint eru jákvætt svar við eldri og nýrri óskum Sambands ísl. sveitarfélaga varðandi skattalög. Þ. á m. er ákvörðunin um útsvörin. Það er að óskum Sambands ísl. sveitarfélaga, að létt er af sveitarfélögunum gjaldaliðum, sem sveitarfélögin eru ekki ákvarðandi aðili um, eins og t.d. löggæzlukostnaðinum og tryggingunum, og við þessum óskum er orðið. Að vísu hefur Samband ísl. sveitarfélaga látið uppi margar aðrar óskir, sem ekki er fullnægt með þessu frv., en sem sannarlega er ekki útilokað, að litið verði á við framhaldsendurskoðun málsins, eins og t.d. að ætla sveitarfélögunum einhver þau verkefni, sem nú eru á höndum ríkisins, en þætti betur fara, að sveitarfélögin hefðu sjálf með að gera. Það getur vel komið til mála. Þá er komið að því, sem hv. 11. landsk. þm., Ólafur G. Einarsson, vék að. Hann taldi einmitt, að það þyrfti að framkvæma gagngera endurskoðun á verkefnaskiptingunni í þá átt, sem sveitarfélögin hefðu áður óskað, og það er áreiðanlegt, að á það verkefni verður litið, þó að það sé alls ekki auðvelt að koma því eingöngu í verk í sambandi við skattalög. En hv. 11. landsk. þm. komst að þeirri niðurstöðu, að það bæri miklu fremur að hafa áhyggjur af því, hvernig hagsmunum sveitarfélaganna yrði borgið með þessari löggjöf. Þar er ég honum sammála. Það er miklu meiri ástæða til þess að óttast það, að teflt sé á tæpasta vað í einstökum tilfellum varðandi það atriði að sjá hag sveitarfélaganna nægilega vel borgið, heldur en hins að vera að staglast á skattníðslunni, sem ætti þá að gefa gífurlegar tekjur, þannig að sveitarfélögin böðuðu í rósum. Því er ekki til að dreifa. Skattníðslubrigzlunum vísa ég alveg á bug. Þessi hv. þm. fullyrti, að tekjuskerðing sveitarfélaganna yrði gífurleg og sum þeirra yrðu mjög hart úti. Hvernig skyldi vera hægt að koma þessum fullyrðingum hans saman við fullyrðingar forustumanna bæði Sjálfstfl. og Alþfl. um skattníðsluna? Þarna er það eins og þjóðskáldið Jón Þorláksson á Bægisá sagði: „Eitt rekur sig á annars horn, eins og graðpening hendir vorn.“ Hv. 5. þm. Norðurl. e. bar fram spurningar um skilgreiningu frv. á brúttótekjum, sem útsvörin skulu leggjast á eftir. Það er nú ekki mikið nýjabragð að þessari lagasetningu, því að að því er þetta snertir er í IV. kafla frv. vitnað í gildandi lagaákvæði. Um þetta er fjallað í 21.–23. gr. frv. og vitnað í eldri lagaákvæði. Og ef þau hafa skilizt fram til þessa, þá vænti ég, að einhverjum takist að skilja þau nú og framvegis, því að þau eru óbreytt. Hér segir, með leyfi hæstv. forseta, það er IV. kaflinn um útsvör: „Hver maður skal greiða útsvar til þess sveitarfélags, sem hann átti lögheimili í næstliðinn 1. des. samkv. þjóðskrá, eftir því sem nánar er ákveðið í lögum þessum.“ Næsta gr.: „Útsvarsskyldir eru þeir, sem um ræðir í 1.–4. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 68 15. júní 1971, um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. og lög nr. 22 frá 9. marz 1956, um skatt- og útsvarsgreiðslur útlendinga, gjaldenda, sem eru á förum úr landi o.fl.“ Og 23. gr.: „Útsvar skal leggja á þær tekjur, sem taldar eru í 7. gr. laga nr. 68 15. júní 1971, um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. þó 10. gr. þeirra laga. Frá tekjum þessum skal draga gjöld þau, sem talin eru í 11. gr. A-lið, B-lið 1. mgr. og C-lið, sbr. 15. gr. laga nr. 68/1971, hjá þeim, sem atvinnu reka eða sjálfstæða starfsemi í eigin nafni, þó ekki útleigu íbúðarhúsnæðis. Frádráttur skal þó aldrei hærri vera hjá gjaldanda en tekjur hans af atvinnurekstri og starfsemi. Enn fremur skal draga frá tekjunum eigin húsaleigu og skyldusparnað, sbr. 11. gr. laga nr. 30/1970.“ Hér er eingöngu vitnað til eldri laga, sem verið hafa í gildi, að því einu undanskildu, að hér er ákveðið, að tekjur af eigin húsaleigu og skyldusparnaði skuli dragast frá. Það er nýtt ákvæði, sem kom inn núna í meðferð hv. heilbr.- og félmn. Ed. Ég endurtek það, að hafi þessi ákvæði skilizt áður, þá ætti að vera möguleiki á að skilja þau enn.  Mér skildist á hv. 9. landsk. þm., að hann væri yfirleitt á móti fasteignasköttum og teldi, að þetta verkaði á móti einkaeign á íbúðarhúsnæði. Ég get nú ekki séð, að það sé rétt röksemd. Auðvitað er fasteignaskattur nothæfur skattstofn, af því að það eru svo margir á Íslandi, sem eiga húseignir, eiga fasteignir. Og við verðum að leggja skatta á eignir og tekjur. Það væri ranglátari skattstofn, sem félli aðeins á örfáa einstaklinga, og svo yrði, ef húseignir á Íslandi væru í fárra höndum. En þetta er yfirleitt almennt í okkar þjóðfélagi, og þess vegna er þetta breiður, jafn og réttlátur skattstofn. Hann er líka stöðugur frá ári til árs og kemur í veg fyrir sveiflur miklu frekar en skattlagning á tekjur hjá sveitarfélögunum og þau vita betur fótum sínum forráð frá ári til árs. Eignir og tekjur verða að vera grundvöllur skattálagningar, því að á hina eignalausu og tekjulausu er ekki um að ræða að leggja skatta. Ég er því ekki sammála hv. þm. um það, að forðast beri fasteignaskattana, af því að fasteignir séu svo almennt í eigu manna, að þetta verði skattlagning á hinn almenna borgara. Það er rétt, það verður skattlagning á hinn almenna borgara. Hv. sami þm. minntist á þetta ákvæði, sem komið er nú inn í frv., að fólk, sem er að eignast þak yfir höfuðið, nýtur samkv. frv. skattfrelsis næstu tvö árin eftir að húseign er tekin í notkun. Um þetta hafði hann ekki annað að segja en það, að þetta væri óverulegt. En þarna er þó tillit tekið til unga fólksins, sem er að brjótast í því að eignast húsnæði og stendur í mestu erfiðleikunum fyrstu tvö árin, meðan það er að komast yfir íbúðina. Það má vel vera, að mönnum sýnist, að þarna ætti að hafa lengra tímabil, en þá koma menn með till. um það. En þetta er vissulega í áttina. Þetta er til þess að mæta miklum erfiðleikum, sem fólk á oft við að stríða, þegar það er að komast yfir íbúð. Ég álít, að þetta ákvæði sé til bóta. Þá vék hv. 9. landsk. þm. að því, að í raun og veru væri í bráðabirgðaákvæði með frv. næstum viðurkenning á því, að svo gæti farið, að tekjur sveitarfélaganna samkv. hinni nýju löggjöf yrðu ekki eins drjúgar sveitarfélögunum og samkv. gömlu löggjöfinni. Það er rétt. Það er ekki fullyrt, að ekki geti komið fyrir, að eitthvert sveitarfélag þurfi á öllum álagsheimildum að halda, og jafnvel tekið í mál. að svo kynni að fara, að eitthvert sveitarfélag næði samt ekki endum saman. Og þá er þetta öryggisákvæði, að á árinu 1972 megi félmrn. veita sveitarfélögum sérstakt aukaframlag, ef í ljós kæmi, að ákvæði laga þessara reyndust þeim óhagstæðari en lög nr. 51 frá 1964. slíkt framlag skal þó aðeins veita, ef hlutaðeigandi sveitarfélag innheimti fasteignaskatt með fullu álagi, leggi á útsvar án afsláttar og fullt aðstöðugjald samkv. ákvæðum 36. gr. Vitanlega ber ekki að heimila neinu sveitarfélagi þetta aukaframlag nema því aðeins, að sveitarfélagið sé búið að nota aðrar heimildir laganna. Fyrr er þess ekki þörf. En það gefur fulla tryggingu fyrir því, að sveitarfélag lendi ekki í vanda, að það geti alveg verið öruggt um það, að það fái eins miklar tekjur og eftir gamla kerfinu með þessu aukaframlagi, ef á þarf að halda. Hv. þm. hafði þó hugboð um það, að það gætu nú aðeins orðið drýgri tekjurnar hjá sveitarfélögunum heldur en lægi fyrir á pappír nú, því að fasteignamatið nýja væri miðað við árið 1970, 1969 eða 1970. Og það er alveg rétt. Þarna er dálítill varasjóður vafalaust fyrir sveitarfélögin, þær fasteignir, sem hafa orðið til á árinu 1970–1971, og verðmæti þeirra verður auðvitað skattlagt eins og eldri fasteignir. Þetta hefur vafalaust ekki verið tekið inn í útreikningsdæmin, og er þarna sem eins konar varasjóður. Og hann spurði, hvort þetta hefði verið athugað. Þetta hefur vissulega verið athugað og er tekið með hér í bráðabirgðaákvæði frv. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Fjmrh. er heimilt að ákveða breytingu á hinu nýja fasteignamati til samræmis við verðlag í árslok 1971.“ Það má sem sé færa fasteignamatið frá 1970 til samræmis við verðlag í árslok 1971, og undir það kæmu líka þær byggingar, sem orðið hafa til síðan frá fasteignamatinu var gengið. Þarna er dálítill varasjóður, sem vafalaust mundi tryggja það nokkurn veginn, að sveitarfélögin yrðu ekki fyrir þungum skakkaföllum. hart úti, eins og hér hefur verið orðað, sem ég er þó hræddari um, að yrði niðurstaðan heldur en hitt, að skattpíningin sé svo svívirðileg, að öll sveitarfélögin vaði í tekjum. En það hlýtur að vera afleiðingin af því. Ég bað Framkvæmdastofnun ríkisins að gefa mér upp, hvaða heildartekjur sveitarfélögin mundu hafa fengið á árinu 1972 eftir gamla kerfinu. Og svar Framkvæmdastofnunarinnar er þetta: Samkv. gildandi lögum eru heildartekjur sveitarfélaga á árinu 1972 áætlaðar 4 295 millj. kr. Heildartekjur sveitarfélaga á árinu 1972 eru áætlaðar 3 187 millj. kr., eins og frv. er nú. En þá verður að taka eitt með í reikninginn og það er það, að það eru færð frá sveitarfélögunum verkefni, sem hefðu kostað um 850 millj. kr., ef það hefði verið óbreytt. Spurði ég því líka um það, hvað útgjaldalækkun sveitarfélaganna vegna afnáms framlags til almannatrygginga og löggæzlu svo og lækkunar framlags til sjúkratrygginga um helming væri áætluð á árinu 1972, og er svarið það, að hún mundi vera um 850 millj. kr. á árinu 1972. Ef ég því geng út frá óbreyttum verkefnum, þá blasir þetta við, að samkv. gamla skattkerfinu hefðu skatttekjur sveitarfélaganna í heild orðið 4 295 millj. kr. á árinu 1972, en 4 037 millj. kr. á þessu sama ári, 1972, miðað við óbreytt verkefni, aðeins lægra. Með því rjúka alveg um koll öll brigzlin um skattpíninguna, því að það er tæpast, að frv. gefi þær tekjur, sem gamla kerfið hefði gefið að óbreyttum verkefnum. En álagsheimildirnar eru áætlaðar samkv. frv., eins og það er nú, á fasteignaskattinn 180 millj. kr. og á útsvörin 310 millj. kr. eða samtals um 490 millj. kr. Það saxast dálitið á þessar álagsheimildir, þannig að þær verða ekki afgangs hjá sveitarfélögunum, en þegar búið er að athuga það, hvað þá verði eftir af álagsheimildunum, þá eru það 232 millj. kr., sem þá væru eftir, en gæti þó orðið meira, ef heimildin er notuð til þess að færa fasteignamatið til samræmis við verðlag í árslok 1971. En það hafa reikningsfróðir menn talið að mundi geta gefið 15–20% hækkun á fasteignaskattinum. Ég held því, að það sé nokkurn veginn eins nálægt því komizt og hægt var að ætlast til, að tekjurnar, sem nýja kerfið gefur, eins og frv. er nú, séu nokkurn veginn samsvarandi þeim tekjum, sem gamla kerfið hefði gefið á árinu 1972, ef niðurstaða Framkvæmdastofnunar ríkisins er rétt, eða röskir 4 milljarðar kr. Hv. 3. þm. Sunnl. staldraði í ræðu sinni við 34. gr. frv. og var ekki alveg viss um, hvernig ætti að skilja þá gr. Ég játa, að það er kannske ekki ástæðulaust, en þetta á sér alveg góða og gilda skýringu. Greinin er svona, með leyfi hæstv. forseta: „Nú þykir sýnt, að innheimtar tekjur hrökkvi ekki til greiðslu gjalda á reikningsárinu, og getur þá sveitarstjórn ákveðið hækkun álagðra útsvara sem svarar því, sem á vantar, þannig að öll útsvör verði hækkuð eftir ákveðnu hundraðshlutfalli. Álögð útsvör, að viðbættri hækkun, mega ekki hærri vera en fyrir er mælt í 25. gr.“ Með öðrum orðum, þau mega ekki fara yfir 10%. Hér er átt við það, að sveitarfélögin, sem eru með 5, 6, 7, 8 eða 9% og komast að þeirri niðurstöðu, að þau nái ekki endum saman, hafa heimildir til þess að hækka um sama hundraðshluta yfir alla línuna, þangað til þau hafa náð endum saman. En hin, sem eru í hámarki, geta ekki notað sér þessa gr. Þau verða að nota viðbótarákvæðið, bráðabirgðaákvæðið um aukaframlag, sérstakt aukaframlag. Þessi gr. er varðandi þau sveitarfélög, sem eru þarna neðar á skalanum, en það verður yfirgnæfandi meiri hluti sveitarfélaganna á landinu, sem verður ekki með álagsheimildina í toppi. Það er margbúið að athuga það. Það voru nokkur, sérstaklega sjávarútvegsþorp og kaupstaðir, sem byggja mikið á útgerð og höfðu notað álagsheimild aðstöðugjaldsins alveg í toppi, sem virtust koma illa út, eins og frv. var lagt fram upphaflega. En þá var ekki það ákvæði, sem nú er í frv. um aðstöðugjaldið. Með því að mega nota 65% af aðstöðugjaldinu, eins og það var á lagt samkv. gamla kerfinu, batnar hagur þessara bæjarfélaga verulega, og veit ég ekki til, að neinir útreikningar hafi sýnt það, að þau bæjar- og sveitarfélög, sem aðallega byggja á útgerð og notuðu aðstöðugjaldsheimildina til fulls, verði neitt harðar úti heldur en önnur. En það var svo í fyrstu, eins og frv. var lagt fram. En úr því hefur verið bætt með heimildinni um álagningu aðstöðugjaldsins. Hv. 3. þm. Sunnl. lýsti þeirri skoðun sinni, að honum þætti það óheppilegt, að sveitarfélögin fengju mismunandi heimild til aðstöðugjaldsins. Þarna er bara byggt á reynslunni. Sum sveitarfélögin, eins og Reykjavíkurborg, höfðu ekki notað aðstöðugjaldsálagningarheimildina, aldrei notað hana til fulls, og það þótti því eðlilegt, að þeir staðir, sem ekki hefðu þurft á henni að halda, fengju ekki nú endilega lagaheimild til þess að nota hana í toppi. Þessi bæjarfélög verða engum rétti svipt. Þau verða með svipaða heimild og þau höfðu áður haft, aðeins skerta, enda er líka ætlunin að víkja heldur frá þessum tekjustofni að ósk Sambands ísl. sveitarfélaga og margra annarra, ef annar tekjustofn fengist, sem heppilegri þætti. Það hefur um langan tíma verið mikið deiluefni, hvort ætti að nota aðstöðugjöldin sem skattstofn. Það er hvergi hægt að nota heimildirnar eins og þær voru áður í lögum eða eru nú í lögum, heldur aðeins 65% af þeirri álagsheimild, sem notuð var í viðkomandi sveitarfélagl. Og þannig er dregið úr notkun þessa gjaldstofns. Ég skal ekki fjölyrða meira um þetta. Ég held, að það sé hvorki sannleikur, að hér sé um gífurlega skattníðslu að ræða samkv. þessu frv., né heldur hitt, að sveitarfélögin séu svipt gífurlegum möguleikum til þess að afla sér nauðsynlegra tekna miðað við gamla skattakerfið. Þær tölur, sem ég hef hér lesið sem niðurstöður Framkvæmdastofnunar ríkisins, benda til þess, að tekjuöflunin sé mjög álíka samkv. frv., eins og það nú er, eins og þær mundu hafa orðið eftir gamla kerfinu á árinu 1972, sem sé röskir 4 milljarðar kr. í báðum tilfellunum að óbreyttum verkefnum. En heimildirnar þó þar að auki þannig, að nokkur hundruð millj. standa út af og einkanlega gæti það orðið aðeins meira, þegar búið væri að framreikna fasteignaskattinn fram til ársloka 1971. Ég vil svo aðeins að síðustu láta það í ljós, að mér þætti mjög vænt um það, ef hv. n., sem nú tekur við málinu, gæti starfað á morgun og helzt lokið sínu starfi sem fyrst, svo að ekki þyrfti að verða töf á afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég ætla ekki frekar en í fyrri ræðu minni að hefja hér almennar umr. um þessi skattafrv. í heild sinni, en vík beint að því máli, sem ég gerði einkum að umtalsefni hér fyrr í dag, fasteignasköttunum. Ég beindi örfáum spurningum til hæstv. ráðh. varðandi álagningu fasteignaskattanna, og hvernig þeir hygðust notfæra sér þau fasteignamöt, sem nú lægju fyrir, þegar ljóst væri, að lögin, sem í gildi eru um fasteignamat og skráningu, eru allsendis ófullnægjandi og engin stofnun, engin aðstaða, enginn mannskapur er fyrir hendi til þess að veita þær upplýsingar, sem að því er virðist er gert ráð fyrir samkv. þessu frv. Ég reyndi að vekja athygli á því ófremdarástandi, því öngþveiti, sem ríkir nú, eftir að aðalmatinu lauk, og það tók gildi í ársbyrjun 1970, með tilliti til þess, að þá þegar voru ýmsar eignir vanmetnar. Frá því að þetta mat var tekið í gildi, hafa að sjálfsögðu ýmsar byggingar risið. Þær eru sömuleiðis vanmetnar og sumar jafnvel ómetnar. Þess vegna var spurning mín tvíþætt. Ráðh. svaraði henni eingöngu að öðru leyti, þ.e. hann staðfesti, að verðlag yrði fært til dagsins í dag eða til ársloka 1971 á hinu nýja fasteignamati, en hann gerði hins vegar ekki grein fyrir því, hvernig ríkisstj. ætlaði að leysa úr því augljósa vandamáli, sem fyrir lægi hvað snertir þessar vanmetnu eða ómetnu eignir, sem skipta mjög verulegum fjölda nú þegar. Ég spurðist fyrir um það, hvernig ríkisstj. hygðist grípa á þessu vandamáli, hvort hún hefði nú á prjónunum ráðagerðir um að leggja fram frv. um fasteignamat og fasteignaskráningu, um nýja stofnun, en ég fékk ekki svar við þessum spurningum mínum. Ráðh. gerði tilraun til að snúa út úr þeim ummælum mínum varðandi 3. mgr. 3. gr. varðandi heimild sveitarstjórna til að innheimta álag á fasteignasköttum, ef eins og í bráðabirgðaákvæði segir, í ljós kemur, að framlög eða tekjuöflun sveitarfélaga reynist ekki næg, eins og gert er ráð fyrir í þessum frv. Ég vildi meina, að þarna væri komin fram viðurkenning ríkisstj. á því, að sá möguleiki mundi geta komið upp, að þessi tekjustofnafrv. og þessar till. reyndust ekki nægilegar fyrir sveitarfélögin og þá væri gripið til þess ráðs að heimila frekari álagningu og síðan frekara framlag frá rn., en þó ekki fyrr en álagningin samkv. 3. mgr. 3. gr. væri nýtt að fullu. Mín hugsun og mín orð voru þau, að það ætti ekki að gera kröfu til þessarar nýtingar á álagsheimildinni í 3. mgr. 3. gr., ætti ekki að gera kröfu til þess, áður en til aukaframlags kæmi af hálfu félmrn., vegna þess að ég tel það óeðlilegan og ranglátan skatt, fasteignaskattinn, og þá sérstaklega með tilliti til þess, hvað hann kemur niður á hinum dreifða fjölda, á öllum almenningi. Ég segi þetta líka vegna þess að ég er þeirrar skoðunar, að fasteignasköttum á að vera mjög í hóf stillt. Þeir eiga að vera í algeru lágmarki og á jafnvel að leggja þá alveg niður, þegar um er að ræða íbúðarhúsnæði til eigin afnota af ákveðinni lágmarksstærð með tilliti til fjölskyldustærðar. Ráðh. vék nokkuð að þessum sjónarmiðum og taldi, að það væru ekki aðrir möguleikar til en að leggja skatta á eignir og tekjur manna í þessu þjóðfélagi eins og öðrum, og undir það „prinsip“-sjónarmið má að sjálfsögðu taka. En því er haldið fram, bæði af stjórnarsinnum og öðrum, að það eigi ekki að leggja skatta á lágmarksþarfir borgaranna. Það eigi ekki að leggja skatta á þær tekjur, sem eru nauðsynlegar til lífsviðurværis og lágmarkskrafna. Á sama hátt hef ég þá skoðun, að eigin íbúðarhúsnæði sé það mikið takmark í sjálfu sér, að það eigi að vera eitt af keppikeflum þjóðfélagsins að koma því svo fyrir, að allir einstaklingar eigi sínar eigin íbúðir, að ég tel það til þessara lágmarksþarfa, tel það vera einn af hornsteinum lífsviðurværis hvers og eins. Þess vegna tel ég það vera æskilegt markmið í framtíðinni, að hægt sé að losa sig við almenna fasteignaskatta á íbúðum til eigin afnota af ákveðinni lágmarksstærð. Ég veit ekki, hvort ég á að tefja þessar umr. frekar með að tíunda það, hversu augljós vandkvæði og öngþveiti er komið á varðandi fasteignamötin og álagningu fasteignaskatta. En ég vil vekja athygli á því, að samkv. lögum er gert ráð fyrir því, að hægt sé að byggja á mati, sem á nú þegar að vera fyrir hendi, og enn fremur mati, sem á að framkvæmast í náinni framtíð. Það er engin aðstaða til þess að framkvæma þessa hluti nú þegar í dag, ekki einu sinni gefa almennar upplýsingar, hvað þá að halda þessu mati áfram í eðlilegu horfi. Og því hef ég lagt á það mikla áherzlu, að þessi mál yrðu gripin föstum tökum, ef ríkisstj. hyggst láta á það reyna, að tekjuskattar séu innheimtir og vill að sveitarfélögin hafi af því raunverulegan hag að nota þennan skatt sem tekjustofn á þessu ári og í framtíðinni. Mín skoðun liggur ljóst fyrir varðandi fasteignir og fasteignaskatta. Ég segi hér aftur: Fólk greiðir skatta af sínum almennu tekjum í þjóðfélaginu. Það fær lán og greiðir sín lán með vísitöluálagi, þegar það ræðst í fasteignakaup eða byggingar. Það greiðir almenn gjöld til sveitarfélaga og ríkis, gatnagerðargjöld, skipulagsgjöld, lóðagjöld. Og það greiðir jafnvel lóðaleigugjöld til sveitarfélaga. Svo á í þokkabót ofan á þetta allt saman að leggja mun hærri og erfiðari fasteignaskatta á þetta sama fólk, sem er náttúrlega, eins og sjá má, löngu búið að borga eðlilega skatta og sinn hlut til ríkisins af þessum tilraunum sínum til þess að koma sér upp eigin húsnæði.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði. Það er nú í fyrsta lagi það, sem ég vil leiðrétta hjá hæstv. félmrh., að því hafi verið haldið fram hér, að þetta frv. væri skattpíningarfrv. af fyrstu gráðu, en samt ófullnægjandi fyrir sveitarfélögin. Ég hef ekki haldið því fram og ég held enginn, að þetta frv. væri eitthvert skattpíningarfrv. En þegar við höfum verið að bera saman breytinguna á skattbyrðinni frá því, sem var 1971, og til þess, sem verður nú 1972, þá höfum við rætt um bæði frv., bæði tekjustofnafrv. og frv. um tekju- og eignarskatt, og það er þá, sem þetta kemur í ljós, en ekki sérstaklega, að útsvör séu að hækka eftir þessu frv., og þá jafnframt að þetta sé ófullnægjandi fyrir sveitarfélögin. Hvernig sé svo hægt að koma þessu saman? Það held ég, að hafi nú verið nokkuð rökstutt. Það, hvernig sé hægt að segja, að þetta frv. sé ófullnægjandi fyrir sveitarfélögin, þegar sýnt hefur verið fram á, að tekjuöflun þeirra verði nánast sú sama og hún var 1971. Það er vegna þess, eins og ég held að hafi verið tekið fram, að það hefur verið breytt um kerfi, það hefur verið kollvarpað því kerfi, sem hefur þróazt gegnum árin, og það hefur ekki verið athugað, hvernig þetta nýja kerfi kemur út fyrir hin einstöku sveitarfélög. Ég var að opna hér bréf, sem mér barst rétt áðan, og ég býst við, að hafi verið sent öðrum alþm. Það er frá bæjarstjóranum í Vestmannaeyjum. Við höfum áður fengið bréf frá honum, þar sem hann sýnir fram á, hvernig bæjarsjóður Vestmannaeyja fer út úr þessum breytingum. Nú hefur hann kannað, hvaða áhrif breytingarnar, sem gerðar hafa verið frá upphaflegu frv., hafa á bæjarsjóð, og hann segir hér, með leyfi hæstv. forseta: „Í áætluninni kemur fram, að tekjumöguleikar bæjarsjóðs minnka um liðlega 10 millj. kr. þrátt fyrir áhrif umræddra brtt., og er þá reiknað með að nýta tekjumöguleika laganna til hins ýtrasta gagnstætt því, sem gert hefur verið undanfarin ár.“ Og svo er því enn haldið fram hér í hv. þd., að það séu nánast engin sveitarfélög, sem fari illa út úr þessum breytingum.  Varðandi skattbyrðina, þá held ég, að sé nú bezt, úr því sem komið er, að fara að ráðum hæstv. ráðh. og bíða þar þangað til í vor. Ég sé, að það er alveg tilgangslaust að ræða lengur um það, hvernig á að finna þennan mismun. A.m.k. er málið útrætt af minni hálfu. Það er vafalaust rétt hjá hæstv. ráðh., að það sé stuðningur fyrir stjórnina, að við stjórnarandstæðingar séum að mála hér skrattann á vegginn. Sennilega eru þetta bara klókindi hjá stjórninni að haga sínum málflutningi eins og þeir gera og reyna að koma okkur til, þannig að fólki finnist þetta ekki svo voðalegt, þegar þetta kemur í vor. Kannske eru þetta klókindi hjá stjórninni. Hæstv. ráðh. sagði, að till. sjálfstæðismanna, sem lagðar voru fram í Ed., væru áreiðanlega ekki til þess að bæta frv. í heild. Þessu leyfi ég mér nú að mótmæla, en ég ætla ekki að tefja tímann með því að ræða þær till. hér. Við fáum tækifæri, sjálfstæðismenn, til þess að flytja brtt. hér í hv. Nd. og þá sjáum við, hvernig verður tekið í þær. Varðandi sambandið við sveitarstjórnarsamtökin, þá stendur það óhaggað, sem ég sagði, að það var ekkert samband haft við Samband ísl. sveitarfélaga. Því var ekki gefinn kostur á að eiga aðild að samningu frv. Hins vegar er það alveg rétt, að það var einn maður úr fulltrúaráði sambandsins í nefndinni, en það er bara allt annað mál, - ágætur maður vissulega. Hæstv. ráðh. sagðist vera sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að aðstaða sveitarfélaganna verði mjög misjöfn, og þannig hlyti hún að verða, eins og hún hafi alltaf verið. Ég held, að ég sé búinn að koma að þessum þætti, að aðstaðan verði ákaflega misjöfn og fjöldi sveitarfélaga verður fyrir verulegri tekjuskerðingu, og ég hef nefnt hér dæmið um Vestmannaeyjar. Það má nefna mörg fleiri dæmi, en hæstv. ráðh. sagði, að þetta hefði mátt til sanns vegar færa miðað við upphaflegt frv., en núna væri úr þessu bætt, þessu hefði verið kippt í lag. Þetta hefur alls ekki verið sannað fyrir mér, og ég óska eindregið eftir því, að það verði lagðir fram útreikningar, sem sýna það, hverjar verði útsvarstekjur hinna einstöku sveitarfélaga eftir þær breytingar, sem gerðar hafa verið á frv. Mér þykir vænt um að heyra þá yfirlýsingu hæstv. ráðh., að það verði litið á það, áreiðanlega litið á það að endurskoða verkefnaskiptinguna milli ríkis og sveitarfélaga, sem ég lagði nokkra áherzlu á í ræðu minni í dag, og fyrir það vil ég þakka. En ég legg hins vegar áherzlu á það, að þetta hefði átt að gera fyrr, áður en tekjustofnalögunum er gerbreytt, eins og hér er gert. Ég held, að það séu ekki fleiri atriði, sem mér sýnist ástæða til að nefna, en vek aðeins athygli á því, að fáu eða engu af því, sem ég spurðist fyrir um í dag, hefur verið svarað.



Herra forseti. Það eru aðeins hér örfá atriði, sem ég vildi gera stutta aths. við, áður en mál þetta fer í n. Ég spurðist fyrir um það hjá hæstv. félmrh., hvernig hann liti á ákvæði frv. varðandi útsvarsskyldu, t.d. af tekjum barna, sem væru undir 16 ára aldri, útsvarsskyldu af tekjum, sem raunar eru ekki tekjur, en eru fram taldar teknamegin, greiðslur fyrir bifreiðir og síma og slíkt, og vaxtatekjur, sem eru sambærilegar við vaxtagjöld. Hæstv. ráðh. virtist ekki hafa skilið þessa spurningu mína nægilega vel. Ég tel mig hafa lesið 23. gr. frv. rækilega og komizt að raun um það, að í henni sé ekkert að finna, sem hægt sé að fóta sig á í þessu efni annað en það, að t.d. tekjur barna, sem eru á framfæri foreldra og eru innan 16 ára, séu útsvarsskyldar um 10%. - Nú vinna t.d. tvö börn, 13 og 15 ára, fyrir um 70 þús. kr. tekjum, sem taldar eru fram teknamegin á framtali foreldra. Þá eru foreldrar útsvarsskyldir um 7 þús. kr. fyrir þessar tekjur umræddra barna. Þannig skil ég 23. gr. Ég skil hana einnig þannig, að greiðslur fyrir síma og fyrir bifreið, sem eru raunar greiðslur fyrir útlagðan kostnað, þessar greiðslur, sem eru taldar teknamegin á framtali, séu útsvarsskyldar um 1056, þannig að ef einhver maður fær 10 þús. kr. bílastyrk, þá fái hann 1000 kr. útsvar vegna þessa. Eins skil ég þetta þannig, að nú á maður skuldabréf, vegna þess að hann hefur selt húseign sína upp á 500 þús. kr. og fær af því 10% vexti, 50 þús. kr. í vexti. Ef hann hefur selt sína eign og er fluttur í aðra íbúð og skuldar þar 500 þús. kr. í þeirri íbúð og borgar 50 þús. kr. í vexti vegna þeirrar íbúðar, þá fær hann 5 þús. kr. í útsvar af þessu einu saman, að hann er ekki í upphaflega húsinu. Hann hefur selt það og á skuldabréf upp á 500 þús. kr. og hefur af því 50 þús. kr. vaxtatekjur, en greiðir síðan 50 þús. kr. í vaxtagjöld vegna síðara húsnæðisins. Þetta eru hlutir, sem ég vildi í allri vinsemd benda hv. heilbr.- og félmn. Nd. á að kanna, hvort eru réttir og hvort hægt er að finna lausn á.