Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í þessu frv. er lagt til að setja á stofn verðlagsnefnd, sem skylt sé að setja verðlagsákvæði á vörur og þjónustu, sem máli skiptir fyrir verðlag i landinu. Í þessari verðlagsnefnd eiga samkvæmt frv. að eiga sæti fimm menn, forstöðumenn innflutningsskrifstofunnar, sem nú fara með verðlagsvald á því sviði, sem verðlagsákvæði nú gilda, enn fremur tveir fulltrúar frá neytendasamtökunum, þ.e. Alþýðusambandi Íslands og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, og síðan hagstofustjóri. Þessi samsetning nefndarinnar er þannig hugsuð, að um þetta skuli áfram fjalla þeir menn, sem við þetta hafa fengizt um langan aldur og telja má að hafi sérþekkingu á því sviði, sem hér er um að ræða, einkum sökum reynslu sinnar, þar sem eru núverandi forstöðumenn innflutningsskrifstofunnar, auk þess sem þeir eru í nánum tengslum, annar við samtök kaupmanna og hinn við samtök samvinnufélaganna í landinu. Hins vegar er sjálfsagt, að fulltrúar neytenda, sem eiga mikið undir því, að verðlag sé réttlátlega og skynsamlega ákveðið, hafi einnig sitt orð að segja í verðlagsnefndinni, og það á að vera hlutur fulltrúa Alþýðusambandsins og fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Hvorugur aðilinn á þó að hafa úrslitavald um verðlagsákvarðanir, og er því gert ráð fyrir því, að hagstofustjóri sem hlutlaus oddamaður taki sæti í verðlagsnefndinni, og er hér um að ræða hliðstæða skipun þeirri, sem nú gildir um verðlag landbúnaðarafurða, ef ágreiningur verður í verðlagsnefnd. Hefur sú skipan þótt gefast vel á því sviði og enginn mér vitanlega brugðið hagstofustjóra um, að hann hafi ekki gegnt því oddvitahlutverki, sem honum þar er falið, af mestu samvizkusemi. Ef þetta frv. yrði samþ., yrði tekin upp aftur hér á landi í grundvallaratriðum sama tilhögun og utanþingsstjórnin, sem fór hér með völd á árunum 1943–44, kom á í ársbyrjun 1943 fyrir forgöngu þáverandi viðskiptamálaráðherra, Björns Ólafssonar. Verðlagseftirlit var - að frátöldu nokkru eftirliti, sem var í fyrri heimsstyrjöldinni - tekið hér upp fyrst að ráði 1938. Síðan var það smáaukið til 1943, og mátti heita, að það væri þá orðið nær algert, og var það nær algert í 7–8 ár, en var skyndilega afnumið að mestu á árinu 1951. Nú eru aðeins mjög fáar vörutegundir háðar verðlagsákvæðum. Þær eru þessar helztar: skófatnaður, rafmagnsvírar, helztu byggingarvörur, svo sem sement, steypustyrktarjárn, miðstöðvarkatlar, fittings, linoleum, rúðugler og timbur, málningarvörur, hjólbarðar og slöngur, innflutt húsgögn, saumavélar, þvottavindur og rullur, rafmagnstæki, sjónaukar og því um líkt, skotvopn, vélar og verkfæri og sólaleður til skósmiða. Þessar vörur einar eru nú háðar verðlagsákvörðun forstöðumanna innflutningsskrifstofunnar. Enn fremur eru nokkrar vörur háðar verðlagsákvæðum í heildsölu, ef þær eru framleiddar innanlands, þar á meðal er kex, stangarsápa, þvottaduft, ullardúkar, gólfdreglar, kápur, karlmannaföt, rafmagnstæki, barnavagnar og kerrur, og enn er haldið í gildi ákvæðum um hámarksverð á benzíni og olíum, smjörlíki, blautsápu í heildsölu, brauði, nýjum fiski, fiskfarsi, kjötfarsi og pylsum og rafmagnstækjum frá Raftækjaverksmiðjunni h/f. Nokkrar tegundir þjónustu eru og háðar samþykki verðlagsskrifstofunnar, þ.e.a.s. fargjöld, flutningsgjöld á sjó og út- og uppskipun. Að öllu öðru leyti en því, sem ég nú hef nefnt, er verðlag og álagning frjáls hjá þeim, sem hafa vörur til sölu. Það var ein af höfuðröksemdunum, þegar verðlagseftirlit var yfirleitt afnumið árið 1951, að við það sparaðist talsvert fé fyrir ríkissjóð. Á árinu 1952 bar ég því fram fyrirspurn hér á Álþingi um það, hver kostnaðurinn væri við verðlagseftirlitið þá og hversu mikið hann hefði lækkað við afnám verðlagsákvæðanna, sem fram fór á árinu 1951. Í ljós kom, að kostnaðurinn var 1952, eftir að verðlagsákvæðin höfðu verið afnumin að langmestu leyti, aðeins 135 þús. kr. lægri en hann hafði verið, meðan allar vörur og öll þjónusta var háð verðlagsákvæðum. Þá var gert ráð fyrir um það bil 1/2 millj. kr. kostnaði við verðgæzluna, þrátt fyrir það að nær öll verðlagsákvæði hefðu verið felld úr gildi. Það, sem ríkissjóður sparaði við afnám verðlagsákvæðanna, var aðeins 135 þús. kr., ef miðað er við árið 1952. Er það auðvitað smávægileg upphæð í samanburði við það, sem það hefur kostað allan almenning, að verðlagsákvæðin voru afnumin. Segja má, að tvær grundvallarstefnur í efnahagsmálum séu hugsanlegar: Í fyrsta lagi sú stefna að byggja á algeru frjálsræði varðandi framleiðslu og viðskipti og treysta samkeppninni til þess að sjá um, að það sé framleitt, flutt inn og út, sem hagkvæmast sé, og að verðlag verði þá eins lágt og fært sé. Hins vegar er svo hitt sjónarmiðið, að hið opinbera hafi meiri eða minni stjórn á framleiðslunni, á fjárfestingunni, á inn- og útflutningnum og þá um leið eftirlit með verðlaginu. Í orði lýsa margir yfir fylgi sínu við fyrrnefndu stefnuna, við stefnu hins algera viðskiptafrelsis, og ekki skal ég andmæla því, að í orði hafi sú stefna marga mikla og góða kosti, ef hún væri framkvæmanleg út í æsar. Þó er það þannig, að í reynd treystir sér engin nágrannaþjóð til þess að framfylgja þessari stefnu út í æsar og sízt við Íslendingar þrátt fyrir allar yfirlýsingar ráðamanna þar að lútandi. Í hverju kemur þetta fram hér hjá okkur? Í hverju kemur það fram, að hér er ekki fylgt boðskapnum um algert viðskiptafrelsi? Hér er ekki fylgt á borði því, sem haft er á orði. Ég skal nefna um það nokkur dæmi. Gengi krónunnar er lögboðið. Þýðingarmesta verðið, sem myndast í efnahagskerfinu, verð á erlendum gjaldeyri, þ.e. gengi íslenzku krónunnar, fær ekki að myndast á frjálsum markaði með framboði og eftirspurn á hinum erlenda gjaldeyri. Það er lögboðið, meira að segja, af þessari stofnun, af hinu háa Alþingi. Meðan gengið er ekki frjálst, getur efnahagskerfið auðvitað ekki talið mótast af algerlega frjálsum viðskiptum. Ég skal nefna annað dæmi. Vextir í landinu, annað þýðingarmesta verðið, sem um er að ræða í efnahagskerfinu, myndast ekki heldur á frjálsum markaði, myndast ekki heldur sem niðurstaða af framboði og eftirspurn eftir fjármagni. Vextirnir eru ákveðnir af hinu opinbera, af bönkunum, sem hér eru allir opinber eign. Ég skal nefna fleiri dæmi. Heilar atvinnugreinar eru hér á landi raunverulega verndaðar með innflutningsbanni á samkeppnisafurðum, og á það auðvitað fyrst og fremst við landbúnaðinn, en einnig við um ýmsar tegundir iðnaðar. Á sviði landbúnaðarframleiðslunnar ríkir hér auðvitað ekki frjáls samkeppni, ríkja auðvitað ekki frjáls viðskipti, því að á innlendum markaði er ekki um að ræða neinar erlendar vörur. Það má ekki bjóða fram á innlendum markaði erlendar vörur til þess að keppa við íslenzkar landbúnaðarvörur. Verðlag landbúnaðarafurðanna er enn fremur ákveðið eftir föstum reglum, en ákveðst ekki á frjálsum markaði í frjálsri samkeppni. Það má halda áfram. Útflutningur er ekki frjáls. Hann er í höndum einkasölufyrirtækja, og meira að segja innflutningurinn, sem viðskiptafrelsið er þó aðallega talið eiga að ná til, er langt frá því að vera frjáls. Einn þriðji innflutningsins var á s.l. ári háður opinberum leyfisveitingum, og einn sjötti hluti hans er í höndum aðila, sem hafa einkarétt til þess innflutnings, þ.e.a.s. til innflutnings á bátagjaldeyrisvörunum. Þær mega ekki aðrir flytja inn en þeir, sem fengið hafa til þess lögverndaða eða reglugerðarverndaða aðstöðu, og verður innflutningur á þeim vörum auðvitað ekki talinn frjáls. Það er ekki grundvallarsjónarmið frjálsrar samkeppni í frjálsum viðskiptum, sem þar er um að ræða, heldur þvert á móti stefnan sú að láta vissa aðila í þjóðfélaginu hagnast á vissum innflutningi. Helmingur innflutningsins er að nafninu til á frílista, en samt má ekki kaupa verulegan hluta þeirrar vöru, sem á frílistanum er, nema frá vissum löndum, nema frá vöruskiptalöndunum. Það vita allir, hversu fjarri því fer, að innflutningurinn á þeim vörum, sem kaupa má frá dollaralöndum eða löndum í gjaldeyrisbandalagi Evrópu, sé raunverulegu frjáls. Að vísu er þar ekki um að ræða leyfakerfi, en það er um að ræða kerfi, sem jafngildir innflutningshömlum, þar eð bankarnir eru ekki skyldugir til þess og telja það ekki skyldu sína að afhenda þeim gjaldeyri, sem óska eftir honum til kaupa á vörum, sem eru á frílista. Meðan bönkunum er ekki skylt að sinna yfirfærslubeiðnum fyrir þeim vörum, sem eru á frílista, verður verzlunin auðvitað ekki talin frjáls. Allir, sem til þessara mála þekkja, vita, hversu innflytjendur þurfa lengi að bíða eftir yfirfærslum i bönkunum fyrir fjölmargar af þeim vörutegundum, sem eru á frílista. Þetta á meira að segja við um ýmsar þær vörutegundir, sem þó er heimilað að kaupa frá vöruskiptalöndunum. Meira að segja á því sviði er innflutningurinn takmarkaður, bankarnir sinna ekki umsvifalaust yfirfærslubeiðnum fyrir vöruskiptavörur, þótt á frílista séu. Ég orðlengi þetta því ekki frekar. Það er af þessu augljóst, hversu víðs fjarri því fer, að íslenzka efnahagskerfið sé grundvallað á kenningunum um frjáls viðskipti, um frjálsa samkeppni, um alfrjálst einkaframtak. Það er því ekki heldur von, að í íslenzku efnahagskerfi gæti neinna þeirra miklu og góðu kosta, sem það kerfi getur sannarlega haft í för með sér. Sannleikurinn er sá, að íslenzkt efnahagskerfi er bundið í alla enda og kanta og fjarri því að eiga skilið að vera kennt við frjálst hagkerfi. Meira að segja innflutningsverzlunin er háð alls konar hömlum, nema að einu leyti. Verðlagið á langflestum innfluttum vörum er frjálst. Álagningin af hálfu milliliðanna á þessum vörum er frjáls, hún er algerlega ótakmörkuð. Í þessu kemur í raun og veru fram kjarninn í stefnu ríkisstj. Henni er ekki svo mjög sárt um, þó að verzlunarfrelsi, þó að athafnafrelsi, þó að frjáls samkeppni sé skert. Það er ekki grundvallarreglan um frjáls viðskipti, sem henni er sérlega annt um. Þá grundvallarreglu má skerða og skemma á alla enda og kanta á öllum mögulegum sviðum, eins og sýnir sig í upptalningunni áðan. En eitt verður að vera frjálst. Við einu má ekki hrófla, og það er frelsi milliliðanna til þess að skammta sér sjálfir sinn hlut, sérstaklega að því er snertir verzlun með innfluttar vörur. Það er rétt að taka það skýrt fram, þannig að engum misskilningi valdi, að það er skoðun mín, að ef innflutningsverzlunin væri raunverulega frjáls og raunverulega heilbrigð samkeppni í verzlun og framleiðslu innanlands, þá væri verðlagseftirlit óþarft, nema þá sem heimild til þess að taka í taumana gegn misnotkun á einkasöluaðstöðu og okri. Ef innflutningur til landsins væri raunverulega algerlega ótakmarkaður, eins og kenningin um frjáls viðskipti krefst, ef innflutningurinn væri algerlega frjáls, þá er verðlagseftirlit óþarft, nema í því skyni, sem ég lýsti áðan. En treystir nokkur maður sér til þess að halda því fram um íslenzka innflutningsverzlun nú í dag, að hún sé frjáls, að innflutningur til landsins sé ótakmarkaður og algerlega frjáls? Auðvitað ekki. Það sjá allir, sem málið virða fyrir sér, að innflutningurinn er hæði takmarkaður og ófrjáls. Og það er þessi staðreynd, að innflutningurinn er takmarkaður og ófrjáls, sem gerir verðlagseftirlit nauðsynlegt. Þessi staðreynd var viðurkennd í þeirri grg., sem tveir af trúnaðarmönnum ríkisstj., hagfræðingarnir Benjamín Eiríksson og Ólafur Björnsson, sömdu fyrir gengislækkunarfrv. 1951 og segja má að innihaldi grundvallarröksemdirnar fyrir þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið í efnahagsmálunum undanfarin ár. Þar er viðurkennt, að ef tekin væri upp leið hins svokallaða frjálsa gjaldeyris, sem i raun og veru jafngilti því, að því er segir í ritgerðinni, að koma á tvöföldu gengi á krónuna, mundi það leiða til þess, að í landinu myndaðist tvöfalt verðlag, sem mundi gera verðlagseftirlit óhjákvæmilegt. Þetta er skýrt tekið fram í raun og veru á fleiri en einum stað í ritgerðinni. Við höfum núna það, sem Þeir kölluðu frjálsan gjaldeyri, í bátagjaldeyriskerfinu. Með bátagjaldeyriskerfinu er í raun og veru skapað tvenns konar verðlag í landinu, annars vegar á bátagjaldeyrisvörunum og hins vegar á þeim vörum, sem fluttar eru inn samkvæmt frílista eða samkvæmt leyfum. Og þetta, hin raunverulega tvenns konar verðskráning á krónunni og hið tvenns konar verðlag innanlands, gerir auðvitað verðlagseftirlit eðlilegt og nauðsynlegt. Hvað var þessum tveimur sérfróðu trúnaðarmönnum ríkisstj. þegar ljóst á árinu 1950, enda segja þeir í áliti sínu á bls. 33, með leyfi hæstv. forseta: „Hin tvö gengi og tvenns konar verðlag innanlands mundu gera nauðsynlegt að halda mjög ströngu eftirliti með verðlagi og dreifingu allra innfluttra vara. Sterk öfl mundu reyna að hækka álagningu og verðlag á vörum, sem fluttar væru inn fyrir ódýrari gjaldeyrinn, til samræmis við verðlag á þeim vörum, sem fluttar væru inn fyrir frjálsa gjaldeyrinn. Með því móti væri skapaður jarðvegur fyrir margs konar brask og óheilbrigða verzlunarhætti.“ Hér sáu hinir vísu menn nákvæmlega fyrir, hvað mundi gerast, ef tekið væri upp það, sem þeir kölluðu stefnu frjáls gjaldeyris, að einhverju leyti, en hefur hlotið í reynd nafnið bátagjaldeyriskerfi. Það ætti að eðlilegum hætti að kalla á eftirlit með verðlagi innanlands, því að ella mundi skapast jarðvegur fyrir margs konar brask og óheilbrigða verzlunarhætti. Hér sáu sérfræðingar ríkisstj. alveg rétt. Afleiðing af bátagjaldeyriskerfinu og hinu tvenns konar verðlagi í landinu, sem af því hlýzt, hefur orðið tilhneiging til þess að hækka álagningu og verðlag á vörunum, sem fluttar eru inn fyrir frjálsa gjaldeyrinn, og leyfavörunum til móts við það verðlag, sem bátagjaldeyrisvörurnar skapa. En ríkisstj. hefur alls ekki farið eftir bendingum þessara manna frá 1950. Hún tekur nefnilega aðeins þær bendingar sinna sérfræðinga, sem henni hentar að taka, en lætur hinar sem vind um eyrun þjóta, ef þær eru ekki í samræmi við þá hagsmuni, sem ríkisstj. telur mikilsverðast að vernda. Þetta hefur einmitt komið á daginn. Það hefur orðið mikil tilhneiging til þess að þrýsta verðlagi upp á við og álagningu til samræmis við álagninguna á bátagjaldeyrisvörunum, sem er sérstaklega há, vegna þess að frá upphafi hefur það verið siður, þar sem verðlagið á bátagjaldeyrisvörunum var fyrst gefið frjálst, að leggja á allt kostnaðarverð bátagjaldeyrisvörunnar, þ.e.a.s. bátagjaldeyrisálagið líka. Það hefur gert þessar vörur sérstaklega eftirsóknarverðar í viðskiptum og álagningu og þar af leiðandi teygt álagningu á frjálsu gjaldeyrisvörunum mjög sterklega upp á við. Á fyrri hluta þessa árs varð nokkur hækkun á tímakaupi verkalýðsfélaga, 11–12% hækkun á tímakaupi Dagsbrúnarmanna. Um það hafa orðið miklar umræður, að hversu miklu leyti þessi verðhækkun hafi gert nauðsynlegar hækkanir á verðlagi í landinu. Auðvitað hlaut verðlag á margs konar þjónustu og mörgum vörum að hækka sem bein og óhjákvæmileg afleiðing af þessari kauphækkun fjölmennra vinnuþegastétta. Við því hlutu allir að búast, og það var fullkomlega eðlilegt. En þær hækkanir áttu engan veginn að þurfa að verða svo miklar, að kauphækkunin yrði gleypt algerlega með þeim. Reynslan hefur hins vegar orðið sú, að ýmsir aðilar og þá væntanlega fyrst og fremst þeir, sem hæstv. fjmrh. kallaði í ræðu sinni hér í þessum stól í gær verðbólgubraskara, hafa notað þessa kauphækkun láglaunastéttanna sem tilefni til þess að færa sig mjög upp á skaftið og hækka verðlag og álagningu sína mjög verulega. Ég skal ekki eyða tíma þingmanna í að nefna mörg dæmi um þetta. Ég skal aðeins geta þess, að þeir riðu á vaðið í þessum efnum, sem lítilsigldastir voru eða hitt þó heldur, en það voru olíufélögin, því að fyrsta verðhækkunin, sem tilkynnt var opinberlega, eftir að samizt hafði um kauphækkun verkamanna, var einmitt frá olíufélögunum, forríkustu félögum, sem starfa í þessu landi, og einhverjum mestu gróðafélögum, sem hér hafa nokkurn tíma starfað. Daginn eftir að samningar höfðu tekizt tilkynntu olíufélögin verðhækkun á þýðingarmikilli þjónustu um 38%. Og hvað húsbændurnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það: þetta var tekið sem fordæmi hjá fjöldamörgum, og nú rak hver verðhækkunartilkynningin aðra, og flestar voru þær hærri en hægt var með nokkurri skynsemi að grundvalla eða rökstyðja með 11–12% hækkun á Dagsbrúnarkaupi. Tvö dæmi skal ég nefna önnur, sitt úr hvorri áttinni, annað að því er snertir opinberan aðila, þ.e. sjálfa ríkisstjórnina, þar sem daggjald á sjúkrahúsum hefur nýlega verið hækkað um 20%, og annan opinberan aðila, Reykjavíkurbæ, sem fyrir skömmu hefur hækkað verð á möl og sandi um 57%. Fjöldamörg slík dæmi mætti nefna og er hægt að nefna, ef ástæða þykir til. Í þessu sambandi er og sérstaklega mikilsvert að minnast á eftirfarandi: Í þeim samningum, sem gerðir voru í lok verkfallsins 1952, skuldbundu viðskiptaaðilar, verzlunarráðið og Samband íslenzkra samvinnufélaga, sig til að halda álagningu fastri, lækka hana jafnvel á sumum tegundum, en halda henni fastri á vissum mikilvægum vörutegundum um óákveðinn tíma, og átti þetta að vera eins konar framlag þessara voldugu milliliðasamtaka til þess að styðja þá stefnu, sem þá varð ofan á, að leitast við að þrýsta verðlaginu niður á við og halda því niðri. Þannig var farið að um tveggja til þriggja ára skeið, að álagningu á vissar vörur, svokallaðar samningsvörur, var haldið óbreyttri. Þessu samkomulagi var af hálfu þessara aðila sagt upp í sumar, að því er mér er tjáð. Þá tilkynntu þessir aðilar, að þeir teldu sig ekki lengur bundna við að halda álagningunni á þessum svokölluðu samningsvörum í þeirri hundraðstölu, sem hún hafði verið ákveðin eftir desemberverkfallið 1952. Nú væri auðvitað mjög fróðlegt að fá að kynnast því nákvæmlega, hversu mikið þessir milliliðir hafa hækkað sína álagningu í framhaldi af 11–12% kauphækkun láglaunamanna á s.l. vori. Því miður er ekki alls kostar auðvelt að fá um þetta upplýsingar. Opinberar skrifstofur eru í þessum efnum lokuð bók. Það þarf að semja um það langa lengi, það þarf að heyja um það margra vikna harðvítugt verkfall með tugmilljóna tjóni fyrir þjóðarbúið og þá auðvitað fyrst og fremst fyrir þær stéttir sjálfar, sem standa í verkfallínu, til þess að fá viðurkennda ákveðna hlutfallstöluhækkun á kaupi. En svo þegar aðrar stéttir skammta sér kauphækkun og gera það án nokkurs verkfalls, gera það einfaldlega með því að skrifa eitt bréf, senda frá sér eina tilkynningu, þá er það ekki einu sinni þannig, að það gerist svo auðveldlega, að það gerist með einu pennastriki, ef svo mætti segja, heldur gerist það líka á þann hátt, að maður fær ekki að vita, hversu miklu hækkunin nemur, þannig að óyggjandi sé. Það er launungarmál. Er hægt að hugsa sér öllu ljósara dæmi um aðstöðumun stéttanna í þessu þjóðfélagi, um aðstöðu verkalýðsstéttarinnar annars vegar og t.d. milliliðastéttarinnar hins vegar? Verkalýðsstéttin verður að heyja dýra baráttu, jafnvel berjast við sult, til þess að fá viðurkennda nokkra hækkun á kaupi sínu. Milliliðastéttin skrifar eitt bréf til þess að skammta sér hækkun á sínu kaupi og neitar að segja frá því, hvað hækkunin sé mikil. Það á að vera hennar leyndarmál. Ég hef reynt að grennslast fyrir um það að því er snertir nokkra ákveðna vöruflokka, hversu mikið álagning á þeim mun hafa hækkað nú á s.l. sumri, eftir að samkomulaginu frá 1952 var sagt upp. Ég vil ekki nefna um þetta ákveðnar tölur, á þessu stigi málsins a.m.k., til þess eru upplýsingarnar ekki nógu áreiðanlegar. En þó, eftir því sem ég hef komizt næst eru staðreyndirnar þær, að smákaupmenn munu enn sem komið er a.m.k. mjög litið, kannske ekkert, hafa hækkað sína álagningu. Hins vegar munu heildsalar hafa hækkað álagningu sína talsvert verulega, og mun óhætt að segja, að álagning í heildsölu á ýmsum mikilvægum vörum, svo sem t.d. vefnaðarvörum, hafi á s.l. sumri hækkað um ekkí minna en 30%. Sé þessi tala vefengd, þá ættu ríkisstj. og yfirvöld að hafa góða aðstöðu til þess að fá úr því skorið, hvort þessi staðhæfing sé röng, og sanna það þá, að hún sé röng, með tölum, því að ríkisvaldið á auðvitað betri aðgang að trúnaðarmönnum, sem vita hið sanna um þetta efni, og milliliðunum sjálfum, heldur en einstaklingar. En ef það er svo, að álagning t.d. á vefnaðarvöru - og hið sama held ég að eigi við um fjölmargar aðrar vörutegundir - hafi nú á s.l. sumri hækkað um u.þ.b. 30%, þá er lítill vandi að bera það saman við þá 11-12% hækkun, sem verkamenn börðust fyrir í löngu og erfiðu verkfalli, og gera sér grein fyrir því, hvort sú kauphækkun, sem verkamenn þá knúðu fram, geti verið nægilegur rökstuðningur fyrir 30% hækkun á álagningu heildsalanna. Verzlunarráðið mun nú vera að fara fram á hækkun á þeim álagningarreglum, sem gilda um þær vörur, sem eru undir verðlagsákvæðum. Ég veit ekki, hvað sú hækkunarbeiðni nemur miklu, en fróðlegt væri að fá um það skýrar upplýsingar, um hversu mikla hækkun þeir milliliðir, sem þar eiga hlut að máli, biðja. Mér kæmi það sannarlega mjög á óvart, ef sú hækkun væri hliðstæð þeirri hækkun, sem verkamönnum tókst að knýja fram og var talin eftir. Mér segir svo hugur um, að beiðnin frá þeim sé allmiklu hærri. Í þessu sambandi verður ekki hjá því komizt að geta þess, að það er mjög miður, að þeirri reglu skuli ekki hafa verið haldið af hálfu hins opinbera, af hálfu viðskmrh. og af hálfu verðgæzlustjóra, að birta reglulega skýrslur um hæð álagningar á hina mikilvægustu vöruflokka, eins og gert var fyrst eftir að verðlagseftirlitið var lagt niður. Þá var sú regla tekin upp að skýra almenningi frá álagningunni og bera hana saman við álagninguna eins og hún var meðan verðlagsákvæði voru í gildi. Að slíkri skýrslugerð hefur undanfarið kveðið minna og minna. Það er nú komið rúmt ár, að því er ég held, síðan slík skýrsla hefur verið birt. Fyrst var hún þó birt á 3–4 mánaða fresti, nú er komið meira en ár síðan skýrsla var birt. Og enginn veit, hvenær von kann að vera á næstu skýrslu um þessi efni, kannske kemur hún aldrei. Þetta ber óneitanlega vott um, að hér telji einhverjir aðilar þægilegra, að sem minnst sé um talað opinberlega. Ég vil beina til hæstv. ríkisstj. þeim eindregnu tilmælum, að þessari reglu verði haldið áfram og að sem allra fyrst verði birt skýrsla um raunverulega álagningu á helztu vörum, sem fluttar eru til landsins og verzlað með innanlands. Á eitt atriði vil ég minnast í sambandi við nauðsyn á því að taka upp aftur algert verðlagseftírlít. Það er á allra vitorði, nema ef til vill hæstv. ríkisstj., að meira kveður nú að smygli til landsins en nokkurn tíma áður. Smyglið til landsins er nú orðið að alvarlegu meini í þjóðfélaginu, og það er stundað svo að segja algerlega blygðunarlaust. Þeir, sem það stunda, virðast vera öruggir um sinn hag, svo óttalausir, að blygðunarleysi þeirra er næstum furðulegt. Mér er sagt, að svo að segja í hverri búð hér í miðbænum í Reykjavík og þá vafalaust einnig úti á landi sé til varningur, sem ekki hafi verið leyfður til innflutnings í 3–4 ár. Í búðunum er til nýr varningur, sem innflutningur er bannaður á, og þessar vörutegundir munu ekki vera ein, heldur fleiri. Þess er skemmst að minnast, að uppskátt varð um gífurlegt smygl úr einu af millilandaskipunum, sem sigla frá Ameríku. Þar er ekki um að ræða einn smápakka, einn kassa, heldur marga kassa, sem fundust svo að segja af tilviljun í lest skipsins. Hér er alveg auðséð, að um er að ræða skipulagt smygl og það í mjög stórum stíl. Allur almenningur telur, að til séu hér búðir í Reykjavík, sem að mjög verulegu leyti verzli með smyglaðar vörur. Almenningur er orðinn þessu svo vanur, að hann er meira að segja hættur að henda gaman að þessu, telur þetta eins og allt að því sjálfsagðan hlut, vegna þess að þetta er orðið svo gamalt og hefur viðgengizt svo lengi, án þess að nokkur hafi við þessu hróflað. Meðan verðlagseftirlit var hér með öllum innfluttum vörum, hafði verðlagseftirlit og verðlagseftirlitsmennirnir gífurlega mikla þýðingu einmitt í því sambandi að koma upp um smygl og þá um leið til þess að hindra það, en eftir að allt verðlag var gefið frjálst og öllu eftirliti með verðlagi á einstökum vörum var hætt, hefur þetta eftirlit með smyglvarningnum fallið niður. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að upptaka algers verðlagseftirlits á ný er brýn nauðsyn einnig út frá þessu sjónarmiði. Það tekst ekki að uppræta hér smyglið að fullu, fyrr en tekinn hefur verið upp sá siður að fylgjast með verðlagi yfirleift á öllum vörum, sem eru til sölu í búðunum. Þá er von til þess eins og áður, að upp komist um það, hvaða varningur er smyglaður. Í þessum efnum ber því í raun og veru allt að sama brunni. Í raun og veru hníga öll rök að því, að aftur verði nú tekið upp verðlagseftirlit. Þeir, sem mæltu gegn verðlagseftirlitinu 1951 í þeirri von, ef til vill í þeirri trú, að það mundi takast að gera innflutninginn takmarkaðan og frjálsan, hljóta nú eftir fjögur ár að hafa séð, að hvorugt hefur tekizt. Innflutningurinn er hvorki ótakmarkaður né heldur frjáls. Einu skynsamlegu rökin fyrir því að hafa ekkert verðlagseftirlit eru þau, að innflutningurinn sé hvort tveggja ótakmarkaður og algerlega frjáls, þannig að um fullkomlega frjálsa og heilbrigða samkeppni geti verið að ræða. En samkeppnin er ekki frjáls, hún getur ekki verið frjáls eða heilbrigð, þegar innflutningurinn er jafntakmarkaður og nú á sér stað og jafnófrjáls og nú á sér stað. Ástandið í innflutningsverzluninni, ófrelsið þar, takmarkanirnar þar, höftin þar, er því skýr og sterk rök fyrir nauðsyn þess að koma aftur á algeru verðlagseftirliti. Það er núna um að ræða sömu rökin og voru fyrir hendi 1943, þegar verðlagseftirlitið var gert algert. Þá var það gert vegna þess, að talið var augljóst, að innflutningurinn yrði að vera takmarkaður, yrði að vera ófrjáls, þá að vísu af styrjaldarástæðum. Þá var verðlagseftirlitið talið sjálfsagt. Nú er reynslan búin að sýna í fjögur ár, að heildarstefna ríkisstjórnarinnar er þannig, að innflutningurinn getur hvorki verið ótakmarkaður né frjáls, og þá er verðlagseftirlit nú jafnnauðsynlegt og það var 1943. Aðalatriðið er þó ef til vill ekki þetta, sem ég nú hef nefnt. Aðalatriðið er þó ef til vil] það, hversu brýna nauðsyn ber nú til þess að hamla gegn öllum óþörfum verðhækkunum. Það játa allir, sem af einhverri ábyrgðartilfinningu hugsa um íslenzk efnahagsmál, að hið hækkandi verðlag, sem er nú eitt af höfuðvandamálunum í íslenzku efnahagslífi, stefnir gengi gjaldmiðilsins í hættu. Hið hækkandi verðlag eyðileggur trú manna á framtíð gjaldeyrisins og á framtíð efnahagskerfisins yfirleitt. Hvað er þá sjálfsagðara en að gera allt, sem hugsanlegt er, til þess að sporna gegn þessum verðhækkunum, til að koma í veg fyrir þær verðhækkanir, sem eru óþarfar. Með takmarkaðan innflutning, með ófrjálsan innflutning hlýtur að verða tilhneiging til verðhækkana, sem hljóta að teljast óþarfar, og það er einmitt gegn slíkum verðhækkunum, sem verðlagseftirliti hefur alltaf verið ætlað að sporna. Sumir segja: Verðlagseftirlit er gagnslaust í þessu skyni. Það getur ekki komið í veg fyrir þessar verðhækkanir. - Þá sömu, sem segja þetta, má spyrja aftur: Var verðlagseftirlitið gagnslaust 1943 og allt til 1951, þegar það var afnumið? Vilja þeir sömu menn sem bera ábyrgð á verðlagseftirlitinu frá 1943–51 nú allt í einu halda því fram, að það hafi verið gagnslaust allan þann tíma? Ekki hygg ég, að það verði sagt með neinu viti eða með neinni sanngirni. Og ef það gerði gagn á árunum 1943–51, af því að innflutningurinn var takmarkaður, af því að hann var ófrjáls, hví skyldi það ekki eins geta gert gagn núna, þegar aðstæðurnar eru að mörgu leyti a]veg eins, að innflutningurinn er hvort tveggja takmarkaður og ófrjáls? Kjarni málsins nú er því í raun og veru sá, að þetta mál er eins konar prófsteinn á hæstv. ríkisstj., á hv. þingmeirihluta, það er prófsteinn á það, hvort megi sín meira hjá hæstv. ríkisstj. baráttan gegn verðhækkununum, þ.e.a.s. umhyggjan fyrir gjaldmiðlinum, eða þá umhyggjan fyrir hagnaðarmöguleikum verðbólgubraskaranna, sem hæstv. fjmrh. nefndi svo í ræðu sinni í gær. Þeir, sem bera sanna umhyggju fyrir gjaldmiðlinum, berjast auðvitað gegn öllum óþörfum verðhækkunum. Til þess er verðlagseftirlit auðvitað eitt tækið. Þeir, sem berjast fyrir hagsmunum milliliðanna, þeir af þeim, sem eiga skilið nafngift fjármálaráðherrans: verðbólgubraskarar, berjast gegn því, að heilbrigðu verðlagseftirliti sé komið á. Hinir, sem ekki taka meira í sinn hlut en hóflegt verði að teljast, þurfa ekkert að óttast heilbrigt verðlagseftirlit, sízt af öllu framkvæmt af slíkri stjórn sem nú situr. Einu mennirnir, sem þurfa að óttast það, eru sú stétt manna, sem fjmrh. í gær kallaði verðbólgubraskara. Þetta mál er prófsteinn á það, hvor umhyggja hæstv. ríkisstj. er sterkari, umhyggjan fyrir gjaldmiðlinum eða umhyggjan fyrir verðbólgubröskurunum.



Herra forseti. Hv. frsm. hefur rætt allmargt í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, og er það ekki nema eðlilegt, eins og málin horfa við. Það, sem hér liggur fyrir í sambandi við þetta frv. um breyt. á l. um verðlag, er raunverulega að fara að breyta þeirri stefnu, sem ríkt hefur undanfarinn hálfan áratug, og með þeim breytingum, sem hér er lagt til að gera þarna á, er raunverulega verið að byrja að snerta við heilu kerfi, sem var verið að reyna að skapa hér á þessum undanfarna rúmum hálfa áratug. Við skulum gera okkur ljóst, að þessar till. um verðlagsákvörðun eru raunverulega aðeins einn liður í því að kollvarpa því fjármálakerfi, sem hér hefur verið byggt upp undanfarið og hefur gengið undir dóm reynslunnar og ekki staðizt þann dóm. Hv. flm. ræddi um allmarga þætti í verðmynduninni nú, sem hann réttilega sannaði að hefðu komið hart niður á almenningi og orðið til mikils ágóða fyrir auðmenn og braskara. Það mætti nefna fleiri dæmi, sem heyra undir þetta sama. Húsaleigan og verðhækkun húsnæðis hér í Reykjavík og nágrenni er ef til vill eitt allra gleggsta dæmið um þetta. Eins og áður hefur verið sýnt fram á, hefur húsnæði hér í Reykjavík á þessum síðustu tíu árum og sérstaklega þó síðan húsaleigulögin voru afnumin 1950 víða tífaldazt, á sama tíma sem kaupgjald hefur aðeins tvöfaldazt. Við skulum þess vegna gera okkur ljóst, að þegar við erum að ræða um þessi mál, þá erum við að ræða um, hvort öll sú stefna, sem rekin hefur verið undanfarin 5–8 ár, getur haldið áfram eða hvort eigi að gerbreyta þarna um. Og það er þannig, sem við verðum að leggja fram spurninguna í sambandi við þetta. Öll þessi kenning um frjálsa verðmyndun, sem komið var hér fram með, byrjaði raunverulega í sambandi við Marshallsamninginn, var undirgengizt þá af hálfu ríkisstjórnarinnar, þegar hún lofaði því að skrá krónuna með réttu gengi, og síðan sérstaklega framkvæmd 1950 og á næsta ári þar á eftir, þegar því var lýst yfir með nýju lögunum um fjárhagsráð, að stefna ætti að frjálsri verzlun, frjálsum innflutningi, frjálsri verðmyndun, frjálsum viðskiptum, - öll þessi stefna hefur beðið skipbrot. Það er það, sem við stöndum frammi fyrir í dag. Og hv. frsm., 1. landsk., nefndi hér mörg skýr og góð dæmi þess. Sannleikurinn er, að öll þessi hagfræðikenning um frjálsa verðmyndun hefur aðeins að nokkru leyti verið framkvæmd hér. Og þar sem hún hefur verið framkvæmd, hefur það verið til bölvunar fyrir al:þýðuna, svo sem greinilegast hefur komið í ljós í sambandi við þá gífurlegu hækkun, sem orðið hefur á húsaleigunni. Þar sem hún hins vegar hefur ekki verið framkvæmd, hefur það verið vegna þess, að valdhafarnir í þjóðfélaginu, einokunarauðvaldið í þjóðfélaginu hefur álitið það óþægilegt fyrir sig að framkvæma frjálsa verðmyndun, og þess vegna hefur skapazt það ástand, að það er aðeins hagræðing á frjálsri verðmyndun, hagræðing í þágu einokunarauðvaldsins, sem við höfum lifað hér. Við skulum þess vegna gera okkur ljóst, að að svo miklu leyti sem þetta hefur verið reynt, hefur það mistekizt, og að dómurinn yfir þessari stefnu er fallinn, þó að hún hafi aldrei verið nema ófullkomlega framkvæmd. Við þekkjum framkvæmdina. Við þekkjum hana á því, að hún hefur leitt til einhverrar mestu spillingar, sem nokkurn tíma hefur skapazt i okkar þjóðlífi, til helmingaskiptanna svokölluðu, til misnotaðra pólitískra sérréttinda, sem sköpuð hafa verið, til hlutdrægni í lánveitingum og hvers konar leyfum. Í staðinn fyrir að skapa eitthvert frelsi og einhvern heiðarleika á þessu sviði, hefur það leitt til ófrelsis og til spillingar og til einokunar. Þetta hefur orðið eins og dula yfir þetta allt saman. Hins vegar vil ég segja það, að ég hef ekki trú á, meira að segja þó að þessi frjálsa verðmyndun hefði verið reynd hér á Íslandi án þessara miklu galla, sem verið hafa á hennar framkvæmd, og miklu takmarkana, að hún hefði tekizt. Þó að sú stefna hefði verið framkvæmd, sem hefði verið það rökrétta í þessu að öll gengisskráning hefði verið gefin frjáls, allur innflutningur og allur útflutningur hefði verið gefinn frjáls, m.ö.o. allt íslenzkt hagkerfi innlimað í hagkerfi Bandaríkjanna og Bretlands, þá held ég, að þetta hefði samt ekki flutt okkur neina blessun, heldur þvert á móti, og það af þeirri einföldu ástæðu, að þessar hagfræðikenningar um frjálsa verðmyndun, frjáls viðskipti, eiga alls ekki við íslenzkt þjóðskipulag og þess þarfir. Það er hugsanlegt að láta þessar hagfræðikenningar um frjálsa verðmyndun haldast, þó með vissum takmörkunum, stórslysalaust í gömlum, stöðnuðum auðvaldsþjóðfélögum, eins og t.d. hagkerfi Bandaríkjanna. Í gömlum, stórum, ríkum, stöðnuðum auðvaldsþjóðfélögum er hugsanlegt - og er það þó gert með vissum takmörkunum af þeirra hálfu - að láta það haldast. En ef ætlað er að beita þessari frjálsu verðmyndun, ætlað að láta það vera komið undir því, hvað hver einstaklingur fyrir sitt leyti vill gera, í hverju hann vill festa sitt fé og annað slíkt, hvernig fer þá um land. sem verið er að byggja upp, um ungt þjóðfélag, sem er að skapa þessi verðmæti? Ég held, að ef það á að reyna frjálsa verðmyndunaraðferð í slíku þjóðfélagi, á því skeiði, sem okkar þjóðfélag er, þá hljóti það alltaf að mistakast. Íslenzkt þjóðfélag er svo ungt, það er svo mikið, sem okkar þjóð á ógert, að okkar þjóð sem heild hlýtur alltaf að vilja leggja í svo marga hluti, sem einstaklingurinn, þegar hann á að ráða, hver út af fyrir sig, mundi ekki leggja í og mundi ekki verða kleift. Við þurfum að byggja hér raforkuver, við þurfum að byggja hér og koma upp stórum togaraflota, við þurfum að byggja vélbáta, við þurfum að byggja fiskiðjuver, við þurfum að búa til fjöldann allan af slíkum fyrirtækjum, sem einstaklingum sem slíkum er ofvaxið. Það þýðir, að sparnaður eins einstaklings út af fyrir sig og aurarnir, sem hann hefur afgangs frá sínum daglegu þörfum, honum dettur út af fyrir sig varla í hug að setja það í þetta. Hann ætlast til þess, að þetta sjái þjóðarheildin um, þetta geri ríkið, þetta geri bæirnir, þetta geri það opinbera. Þess vegna verður það svo í þjóðfélagi eins og okkar, að það opinbera verður að gera þessa hluti, og þá þýðir það um leið, að þegar það opinbera ætlar að fullnægja því, sem fólkið gerir kröfu til i þessu efni og þjóðfélaginu vegna þess þróunar er lífsnauðsyn á, þá verður þjóðfélagið sjálft að taka í sínar hendur stjórnina á þessum fjármálum, þessum efnahagsmálum einstaklinganna sem heildarinnar. Það er óhjákvæmilegt. M.ö.o.: Það verður í þágu þjóðfélagsins sem heildar og þar með líka einstaklinganna að stjórna þróun þjóðfélagsins. Hún getur ekki og fær ekki að fara þær brautir, sem þjóðinni sem heild er þörf á, ef hver einstaklingur út af fyrir sig og hin svokallaða frjálsa verðmyndun, frjáls viðskipti og allt saman slíkt er látið ráða. Af hverju er kannske hugsanlegt að gera þetta að nokkru leyti í gömlum, stöðnuðum þjóðfélögum, auðvaldsþjóðfélögum, við skulum segja t.d. Bandaríkjunum? Jú, þar er um að ræða ákaflega fámenna auðmannastétt, þannig að t.d. persónuleg eyðsla þeirrar auðmannastéttar er alltaf hverfandi lítill hluti af þeim gífurlega gróða, sem þessi auðmannastétt hefur, sem hún tekur af almenningi. Það er nú svo margt, sem vantar i okkar hagfræði, en mér þætti gaman að fá að vita það, hvað stór hluti af þeim gróða, sem kemur til íslenzkrar auðmannastéttar, fer í hennar persónulegu eyðslu og hvað mikið fer í nýja fjárfestingu í hennar fyrirtækjum, nýjum fyrirtækjum. Við höfum stóra, fjölmenna, ríka auðmannastétt, og ég gæti trúað, að hún væri hlutfallslega með eyðslusömustu yfirstéttum Evrópu og að hún hirti minna um að leggja i þau fyrirtæki, sem þjóðfélaginu er þörf á að lagt sé í, til þess að þjóðfélagið fái staðizt. Ég er hræddur um, að íslenzk auðmannastétt muni ekki sjálf þróa okkar atvinnulíf á þann hátt, sem því er þörf á, en hugsi því meir um sína persónulegu eyðslu og það, sem hún festir fé sitt í, sé til munaðar eða þæginda. Hins vegar byggir lögmálið um frjálsa verðmyndun í auðvaldsþjóðfélagi á því, að raunverulega sjái auðmannastéttin um að festa fé í nýjum fyrirtækjum og sjái þannig um að þróa auðvaldsskipulagið áfram og efla þess framfarir. Hver hefur líka orðið afleiðingin af þessari svokölluðu frjálsu verðmyndun og þar með á vissan hátt frjálsu fjárfestingu auðmannastéttarinnar hvað snertir okkar undirstöðuatvinnuvegi á þessum árum? Það hefur verið fest fé í miklu hér á Íslandi á þessum undanförnu árum. En hvar er fjárfestingin síðustu 7 ár í því, sem raunverulega allar þjóðartekjur Íslendinga fyrst og fremst byggjast á, í togurunum? Hvar er fjárfesting íslenzkrar auðmannastéttar og fjárfesting þeirra, sem hafa fengið að ráða þessi ár, í því, sem er undirstaðan undir öllum þeim afköstum, sem íslenzkur þjóðarbúskapur hefur? Það hefur ekki verið keyptur einn einasti nýr togari í 7 ár, og þó hlýtur mönnum að vera ljóst, að þegar við tölum um íslenzka þjóðarframleiðslu, íslenzkan þjóðarauð og íslenzkar þjóðartekjur og þar með möguleika á innflutningi og öðru slíku. þá eru það þó fyrst og fremst togararnir, sem skapa þær. Og þegar fjmrh. var hér t.d. í gær að tala um þá tiltölulega góðu afkomu, sem almennt væri fyrir íslenzka þjóð, þá hugsaði hann ekki út í, á hverju það byggist. Það byggist á því, að þau framleiðslutæki, sem við höfum, og þá fyrst og fremst togararnir, til þess að nota við okkar ríku fiskimið, eru svo afkastarík, að þar afkastar hver sjómaður, sem á þeim vinnur, sjö sinnum meira en sá sjómaður þeirrar þjóðar, sem næst kemst okkur í heiminum um afköst. Og hvernig hefur svo sú frjálsa fjárfesting reynzt þjóðinni i því að tryggja, að féð væri fest einmitt i þessum fyrirtækjum, sem þjóðarbúinu var nauðsynlegast? Allan þennan tíma hefur ekki aðeins verið ekki hirt um að kaupa togara, lengi var staðið á móti því að byggja eða kaupa nýja vélbáta, þó að nú hafi verið látið undan á því sviði, og alltaf tregðazt við að koma upp þeim hraðfrystihúsum, sem brýn nauðsyn var á. M.ö.o.: Það, sem gerzt hefur hér á þessum undanförnum árum, er, að það hefur verið gerð misheppnuð tilraun til þess að yfirfæra á okkar þjóðarbúskap erlendar hagfræðikenningar, sem ekki áttu við hér, og jafnvel þó að þær hefðu verið framkvæmdar, hefðu aldrei getað orðíð okkur til blessunar, en eins framkvæmdar og þær hafa verið og eins hagræddar valdhöfunum i hag hafa orðið okkur til stórbölvunar og hafa staðið í vegi fyrir þróuninni i okkar þjóðarbúskap. Það er ekki hægt í ungu þjóðfélagi eins og því íslenzka að gera það tvennt í senn: að ætla að byggja upp atvinnulífið með fjölskrúðugum og góðum og stórvirkum atvinnutækjum, byggja hús yfir fólkið í landinu, skapa þannig varanleg verðmæti og að leyfa hverjum einasta manni að eyða eins og hann vill. Það er ekki hægt að gera þetta tvennt í senn. En þetta er það, sem auðmannastéttin í Reykjavík heimtaði af sínum flokkum og sinni stjórn, að það væri leyft að flytja inn allt, sem hugurinn girntist, það væri selt hér á frjálsum markaði, menn gætu valið hér úr því, menn mættu festa fé sitt í hvers konar eyðslu og óhófi sem vera skyldi, þetta skyldi allt vera frjálst, verzlunin frjáls, fjárfestingin frjáls, og þetta hefur svo gengið út yfir sjálfa þróun atvinnulífsins. Ég held, að við verðum að gera okkur ljóst, að þessi stefna, öll þessi frjálsa verðmyndunarstefna og frjálsa viðskiptastefna, hefur beðið skipbrot, og það er það, sem við stöndum frammi fyrir. Þarna verður algerlega að breyta til, og þetta litla frv., sem hér liggur fyrir, ætti raunverulega aðeins að vera byrjunin á þeirri stefnubreytingu, sem miðaði að því að tryggja, að þjóðin hagnýtti sér sinn auð, sitt vinnuafl og sitt fjármagn til þess skipulagt og vitandi vits að efla sitt atvinnulíf og auka það og auka þannig líka fyrir framtíðina möguleikann til meiri neyzlu og til betri lífskjara. Frelsið, viðskiptafrelsið, verðmyndunarfrelsið. sem boðað var fyrir okkur, sérstaklega eftir kosningarnar 1949, hefur á þeim sviðum, þar sem það hefur verið notað, aðeins orðið frelsi fyrir auðinn, frelsi fyrir sérréttindafólkið, frelsi fyrir braskið, en á þeim sviðum, þar sem stjórnarherrarnir hafa haft hag af einokuninni, hefur þeirri einokun verið haldið áfram. Frelsinu hefur verið hagrætt í þágu einokunarherranna. Að svo miklu leyti sem það hefur verið til, þá hefur það verið frelsi fyrir peningana og eigendur þeirra, enda er það e.t.v. eitt greinilegasta dæmið um þróunina í þeim málum, að fyrir 10 árum voru peningar ódýrir hér í Reykjavík, þá var frekar auðvelt að fá peninga að láni til þess að byggja hús, leggja í fyrirtæki og annað slíkt, það var auðvelt, það voru lágir vextir, en nú eru peningar dýrir, jafnvel vextir bankanna hafa verið hækkaðir þannig, að það hefur orðið að breyta lögunum um okur, svo að bankarnir yrðu ekki sekir um okur, og þó hefur mikið af verzlunarviðskiptunum um peningana farið fram utan bankanna, þannig, að um beint okur hefur verið að ræða. M.ö.o.: Peningarnir hafa orðið dýrari á þessum árum, þeir hafa hækkað í verði. Peningavaldið og vald þeirra, sem peningana hafa, hefur farið vaxandi. Það, sem verður að gerast í þessum efnum, er, að hér verður algerlega að breyta um stefnu. Þetta fyrirkomulag, sem reynt hefur verið að koma á á undanförnum 5–8 árum, verður að hverfa. Það verður hvað snertir þetta, sem hér liggur fyrir, viðvíkjandi verðlaginu, að taka upp skipulagða baráttu fyrir réttu verðlagi, og hér í þessu frv. er auðsjáanlega meiningin að heimíla þeirri n., sem um það ætti að fjalla, allviðtæk afskipti af farmgjöldum með skipum, og það vita allir, sem þekkja til með verzlun, að það er ekkert smáræði, sem grætt hefur verið á því sviði á undanförnum árum; afskipti af bankavöxtunum og allri bankaálagningunni, og það er vitanlegt, að það er heldur ekkert smáræði, sem bankarnir hafa tekið til sín af verzlunarálagningunni á almenning; afskipti af heildsalaálagningunni, sem er í þessu tilfelli ein sú þyngsta. En það er engum efa bundið, að það þarf líka að halda áfram þeirri stefnu, sem hér er lagt til, á öðrum sviðum, á sviðum eins og með húsaleigu, þar sem verðhækkanir hafa verið hvað ægilegastar og eru svo ægilegar þann dag í dag, að ég veit persónulega um dæmi aðeins hér í sumar í Reykjavík, að þriggja herbergja íbúðir, sem síðasta vetur voru leigðar á 1500 kr. og það í húsum frá því fyrir stríð, húsum, þar sem þriggja herbergja íbúðir kostuðu 150 kr. árið 1945, hafa verið hækkaðar upp í 2000 kr. Það er þess vegna engum efa bundið, að það verður alvarlega á öllum sviðum verðmyndunarinnar að skerast í leikinn, og samþykkt frv. eins og þessa ætti aðeins að vera upphafið að slíku. Nú þætti mér ákaflega fróðlegt, sérstaklega ef hæstv. fjmrh. væri hér, að heyra hans skoðun á þessu frv. Hæstv. fjmrh. hefur þann hátt á stundum, þegar hann talar í útvarp, að tala allrösklega, eins og hans er vandi, og ekki hvað sízt um verðmyndunar- og verðbólgumál. Það væri nú mjög æskilegt að fá alveg sérstaklega að vita afstöðu Framsfl. til þessa frv., sem hér liggur fyrir, og hvort Framsfl. fyrir sitt leyti vill vinna að því að hverfa burt frá þessu gjaldþrotaskipulagi hinnar svokölluðu frjálsu verðmyndunar og taka upp með einum eða öðrum hætti það fyrirkomulag, að almenningur geti haft úrslitaáhrif á verðlagsmyndunina í landinu með beinum afskiptum af hálfu þess opinbera. Hæstv. fjmrh. hefur hvað eftir annað sagt, að hann vilji vinna að því að lækka verðlagið, og hann hefur talað mjög borginmannlega í garð verkalýðssamtakanna í sambandi við það. Nú þætti mér gaman að heyra, hvort hæstv. fjmrh. vill samþ. þetta frv., hvort Framsfl. vill samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir, hvort hann vill máske líka vinna að því að lækka verðlagið á þeim sviðum, þar sem það hefur orðið hvað tilfinnanlegast. Kannske hann vildi meira að segja lækka húsaleiguna niður í það, sem hún er í vísitölunni? Húsaleigan er í vísitölunni sem stendur 400 kr. á mánuði og þá gengið út frá 4–5 manna fjölskyldu, fjölskyldu, sem þarf a.m.k. alltaf sín þrjú herbergi. Í vísitölunni er reiknað með, að það eigi að kosta 400 kr. á mánuði. Máske hæstv. fjmrh. vildi gera einhverjar tillögur til þess að geta lækkað húsaleiguna hér? Það er ekki farið að gefa okkur neina skýrslu enn þá um hina miklu húsnæðislöggjöf ríkisstj., sem á síðasta Alþ. var tilkynnt að ætti að marka tímamót í þeim efnum, né um hennar framkvæmd. Það er hins vegar frekar lítið farið að bóla á þeim tímamótum og þeirri breytingu, sem þá var lofað. Ég er hræddur um, að frjálsa verðmyndunin, frjálsu viðskiptin og allt frelsi ætli að reynast heldur lélega á þeim sviðum. Hæstv. fjmrh. sagði hér í umr. um fjárl. í gær, að nú væri búið að taka af verkamönnum alla þá kauphækkun, sem þeir hefðu fengið í vor, það væri búið að taka hana alla saman af þeim. Ég er nú ekki sammála hæstv. fjmrh. um þetta. Þó að ég vilji ekki gera lítið úr þeim hækkunum, sem orðið hafa á verðlagi, hafa þær ekki megnað enn sem komið er að ræna verkamenn öllu því, sem þeir áunnu sér í vor. Við skulum nú hins vegar segja, að fjmrh. segði satt, við skulum hins vegar setja dæmið þannig upp, að hæstv. fjmrh. segði satt, að það væri búið að taka af verkamönnum allt, sem þeir höfðu áunnið sér í vor. Hvað leiðir þar af? Það leiðir eðlilega þar af, að það er komið sama ástand í hugum verkamanna og var fyrir verkfallið, og hv. þm. vita ósköp vel, hvaða ástand það var. Þá var það ástand i þeirra hugum, að það yrði að hækka kaupið, en það voru vissir menn, sem sögðu, að það væri miklu betra að lækka verðlagið. M.ö.o.: Ef hæstv. fjmrh. hefur haft rétt að mæla, að það væri búið að taka af verkamönnum allt, sem þeir höfðu áunnið sér í vor, þá væri nú komið aftur að því ástandi, að annaðhvort yrðu verkamenn aftur að hækka kaupið og leggja þá út í stórkostlega deilu eða þeir, sem hafa vald yfir verðlaginu i landinu, yrðu að gera svo vel að sýna, að þeir lækkuðu verðlagið. Ég vil minna menn á, svo að ég fari nú að áminna menn um að halda sér við lög, að verkamönnum er í vinnulöggjöfinni bannað að gera verkföll til annars en að hækka kaup. Ég vil mínna hv. þm. á það og hæstv. ríkisstj. Það má vel vera, að fyrir áeggjanir ríkisstj. og meiri hluta þings fari verkamenn að fara út í það að gera verkföll til þess að fyrirskipa, hvernig lög skuli vera eða kannske hvers konar ríkisstj. skuli vera og hvernig skuli fara með framkvæmdavaldið, en það er bannað í vinnulöggjöfinni og tekið greinilega fram, að þetta megi ekki. Það að ætla að knýja Alþingi til þess að setja löggjöf um að lækka verðlag, ef Alþingi fyrir fram væri ekki á þeirri skoðun, varðar við lög eftir vinnulöggjöfinni. Það, sem var gert 1952, var raunverulega allt saman lögbrot út frá vinnulöggjöfinni; það vita menn ósköp vel. Hins vegar er það alveg rétt, að þegar farið er að gera það hvað eftir annað, þegar verkamenn hafa knúið fram kauphækkanir eftir þessum einu leiðum, sem þeim er leyfilegt samkvæmt vinnulöggjöfinni, og þeir sjá þetta tekið af sér, þá er eðlilegt, ekki sízt ef ríkisstj. og meiri hluti Alþingis hvað eftir annað eggjar þá til þess, að þeir fari að taka upp á því að fara að setja lög með verkföllum. En það er engan veginn heppilegt. Hæstv. fjmrh. sagði hér í umr. í gær t.d., að atvinnuleysistryggingar væru alveg ágætt fyrirkomulag. Þetta er fyrsta orðið, sem hæstv. fjmrh. segir um atvinnuleysistryggingar hér á þinginu. Þær hafa legið fyrir til umræðu í áratug, og hann hefur aldrei tekið til máls um þær. Nú þegar búið er að standa verkfall í sex vikur, sem endar m.a. með því, að atvinnuleysistryggingar eru settar í gegn, þá er þetta orðið ágætt. Það var bara hægt að gera þetta áður en verkfallið varð. Ef hæstv. fjmrh. hefði haft rétt að mæla um það, að fyrir tilstilli ríkisstj. og hennar bandamanna í þjóðfélaginu væri búið að taka af verkamönnum allt, sem þeir áunnu sér í vor, lægi nú fyrir eitt af tvennu, annaðhvort, að verkamenn hefji nýja kauphækkunarbaráttu eða að Alþingi sýni sig í því að lækka verðlagið. Nú hefur Framsóknarflokkurinn sitt tækifæri, ef hann meinar eitthvað með þessu, og nú gætir hæstv. fjmrh. þess mjög vei að vera hvergi nærri, þegar þetta frv. er rætt, og trúað gæti ég, ef að vanda lætur, að þetta frv. færi til fjhn., ég veit ekki, hvort er búið að kjósa formann í fjhn., en ef hann verður eitthvað svipað og undanfarin ár, gæti ég trúað, að fjhn. lægi nokkuð fast á og sæi um, að engu yrði ungað út, og svo yrði líklega skammazt á eftir, ef það yrðu ný verkföll, og sagt, að það sé ósköp ljótt að vilja ekki fara verðlækkunarleiðina, sem sé, það kemur að því, að menn fari að þreytast á svona skollaleik. Hins vegar vil ég taka fram út af ummælum, sem hvað eftir annað hafa komið fram viðvíkjandi kauphækkunum og að þær leiði til verðlagshækkana, að það út af fyrir sig er bábilja. Það er hægt að framkvæma kauphækkanir án þess, að það leiði til verðlagshækkana. Það er hægt, svo framarlega sem kauphækkanir eru látnar ganga út yfir þann gróða, sem auðmannastéttin sem heild hefur af vinnuaflinu. Sá gróði skiptist í marga staði. Hluti af honum fer til atvinnurekendanna, hluti af honum fer til bankanna, hluti til skipafélaganna, hluti til ýmissa slíkra aðila, sem skipta á milli sín þeim gróða, sem skapast í þjóðfélaginu. Það er engin almenn ástæða til þess, þó að verkamenn hækki kaup sitt í þjóðfélagi, þar sem gróðamyndun á annað borð á sér stað, að það leiði til verðlagshækkana. En það þýðir, ef kauphækkun fer fram, án þess að það leiði til verðlagshækkunar, að þá minnkar það gróða auðmannastéttarinnar, og gerir hún það upp sín á milli innbyrðis, hvernig sú gróðaminnkun skiptist, hvort t.d. vextirnir að einhverju leyti eru lækkaðir, hvort skipafarmgjöld að einhverju leyti eru lækkuð eða hvort beinlínis gróðamyndun sjálfrar atvinnurekendastéttarinnar verði minni. Út af fyrir sig er ekki nein bein ástæða til þess í þjóðfélagi, þar sem gróðamyndun á sér stað, að kauphækkun verkamanna leiði til verðlagslækkana. Hins vegar ef þeir menn hafa völdin í þjóðfélaginu, sem hafa hag af því að hækka verðlagið, skilur maður þetta. Og það, sem hér hefur gerzt undanfarið, er einfaldlega það, að sú auðmannaklíka, sem ræður þjóðfélaginu, hefur haft þann hátt á í fyrsta lagi að einoka að miklu leyti til sín lánin út úr bönkunum, síðan að festa það fé, sem þeir fá að láni hjá bönkunum, í fyrirtækjum, sem að hennar áliti gefa góðan arð, síðan, jafnóðum og verkamenn að einhverju leyti bæta sinn hag, á að nota það m.a. sem átyllu til þess að hækka allt verðlag, og jafnvel þótt engar kauphækkanir fari fram, á að hækka verðlagið samt, fella þannig raunverulegt gildi peninganna í landinu, láta lánin, sem þeir hafa fengið hjá bönkunum, rýrna að verðgildi, en láta eignirnar, sem þeir hafa sett peningana í, vaxa að verðgildi, féfletta þannig smátt og smátt þjóðfélagið meira og meira. Þetta er sá skollaleikur, sem auðmannastéttin hefur verið að leika hér á undanförnum árum. Þess vegna hefur hagur þessara sérréttindastétta verið sá að láta verðlag alltaf hækka. Og það heldur auðsjáanlega áfram. Það er engum efa bundið, að það, sem gerðist í sumar með þessar almennu verðhækkanir þá, sem olíuhringarnir, eins og hv. 1. landsk. gat um, byrjuðu á, var beinlínis eins og það væri komið beint úr herbúðum ríkisstj. skipun um það: Hækkið nú verðlagið, til þess að það sjáist, að verkamenn græða ekki á því að hækka kaup. - Og nú þegar er svo farið að tala um og boðað í aðalblaði ríkisstj., Morgunblaðinu, hvað eftir annað, að að öllum líkindum verði gengið að falla á eftir, og við vitum, hverjir hafa hagsmuni af því. M.ö.o.: Sú auðmannastétt, sem valdið hefur í þjóðfélaginu, notar sér sína aðstöðu til þess að græða á því að minnka í sífellu verðgildi krónunnar, sú sama auðmannastétt, sem hefur getað sölsað undir sig fyrst og fremst lánin úr bönkunum. Ég held þess vegna, að spurningin um, hvað gera skuli í þessum málum, verði spurningin um þau pólitísku völd í landinu. Það verður spurningin um það, hvort þessi auðmannastétt á að halda þessum tökum áfram á ríkisvaldinu og geta notað það á þennan hátt. Við skulum alveg einfaldlega haga spurningunni þannig. Þetta einokunarvald, sem hefur frelsi á þeim sviðum, þar sem það er samfara þess hagsmunum, og einokun á þeim sviðum, þar sem það er samfara þess hagsmunum, verður að tapa ríkisvaldinu út úr sínum höndum. Hv. 1. landsk. sagði hér um þetta mál, að það væri prófsteinn á það, hvort meiri hluti Alþ. vildi nú standa á móti verðlagsbröskurunum m.a. Ég held, að afstaðan til þessa frv. og þar með afstaðan til þeirrar stefnu, sem ríkt hefur í þessum málum undanfarin ár, verði fyrst og fremst prófsteinn á Framsfl. Það er vitað, að innsti hringur Sjálfstfl. vill þá stefnu, sem ég var að lýsa hér áðan og hv. 1. landsk. var að lýsa líka. Spurningin, sem liggur fyrir, er þess vegna um það, hvort Framsfl. vill samstarf um mál eins og þetta, um stefnu eins og felst í þessu máli, eða hvort hann vill það ekki, hvort Framsfl. og fyrst og fremst hæstv. fjmrh. er reiðubúinn til þess að hætta við að reyna þessa undarlegu og gölluðu framkvæmd á kenningunum um frjálsa verðmyndun, þessa afskræmdu framkvæmd, sem reynd hefur verið í íslenzku þjóðfélagi sérstaklega síðustu fimm árin. Ég held, að afstaðan til þessa frv. sé líka prófsteinn á það samstarf og þá samstarfsmöguleika, sem hér komu til umræðu í gær í sambandi við umr. um fjárlögin, um samstarf milli Framsfl. og Alþfl. Framsfl. fær tilefnið til þess að sýna það í sambandi við þetta frv., hvað hann vill í þessum efnum. Sósfl. er fyrir sitt leyti reiðubúinn til þess að fylgja þessu frv. Ég sé á frv. eða brtt., sem Þjóðvfl. hefur lagt fyrir í sambandi við annað mál, að hann er þar með till., sem ganga raunverulega enn lengra en þessar viðvíkjandi verðlagsákvörðunum, þannig að ég efast ekki um, að hann sé reiðubúinn til samstarfs um þessi mál. Það liggur þess vegna fyrir sem staðreynd, að milli Alþfl., Sósfl. og Þjóðvfl. er möguleiki til samstarfs um að breyta frá þeirri stefnu, sem ríkt hefur undanfarið, og taka upp þá stefnu, sem þetta frv. er auðsjáanlega einn liður í. Og það hefur komið fram frá Framsfl. till., sem bendir til þess, að hann, Framsfl., eða a.m.k. ákveðnir menn i honum séu reiðubúnir til samstarfs um róttækar till. í verðlagsmálunum. Á þinginu 1948–49 flutti Hermann Jónasson o.fl. frv. til laga um verðlagseftirlit og verðlagsdóm, mjög róttækt og harðvítugt frv. í garð allra þeirra, sem hv. 1. landsk. mundi kalla verðlagsbraskara. Þar lagði sjálfur formaður Framsfl. til, að verðlagsnefndin, sem um leið réði verðlagsstjóra, væri skipuð þannig, að bæði Alþýðusamband Íslands, Stéttarsamband bænda, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Kvenfélagasamband Íslands ættu þar hvert sinn fulltrúa. Og það voru einnig mjög ströng fyrirmæli viðvíkjandi verðlagsdómi. Þetta frv. komst þá nokkuð áleiðis. Þetta var rétt fyrir kosningar. Eftir kosningar voru nokkur atriði úr þessu frv. tekin upp, en þó allmiklu mildara allt í garð verðlagsbraskara eftir kosningar, og nokkru síðar var svo að miklu leyti afnumið eða úr lagi fært það, sem eftir var af því. Hins vegar var greinilegt hjá formanni Framsfl., að hugur fylgdi máli í þessum efnum. M.ö.o.: Vinstri hlutinn í Framsókn virtist ákveðinn í að vilja samvinnu um þessi mál. Ég býst við, að hægri höndin hafi vitað, hvað sú vinstri gerði fyrir kosningar, þó að sú hægri hafi ráðið gerðunum eftir kosningarnar. En ég gæti trúað, að eftir reynsluna af hægri stefnunni þessi síðustu fimm ár ættu vinstri framsóknarmenn að vera reiðubúnir til þess að taka upp samstarf um þessi mál. Það er þess vegna mjög leitt, að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera við þessar umr. og geta nú sagt sína skoðun á þessu og rætt hér við okkur þm. um reynsluna af þeirri pólitík, sem hann alveg sérstaklega stendur ábyrgur fyrir. Höfuðatriðið i sambandi við öll þessi mál verður sjálft valdaspursmálið, það verður það, hvernig ríkisstj. er skipuð og hvaða pólitík hún framkvæmir. Það, sem hefur ráðið því, hvernig farið hefur undanfarin ár, er það, að það er einokunarvald auðmannastéttarinnar, sem hefur mótað verðmyndunarpólitíkina, látið það vera eða kallað það frjálst, sem samræmist hennar hagsmunum að hafa að einhverju leyti frjálst, látið það vera einokað, sem samsvaraði hagsmunum einokunarstéttarinnar að hafa einokað. Gegn þessu valdi verður alþýðan og þeir, sem telja sig fulltrúa hennar, að taka höndum saman. Það er ekki hægt öðruvísi að breyta um þetta. Um leið er ekki heldur hægt án þess að breyta þannig um að fara að þróa aftur undirstöðuatvinnuvegina íslenzku, að það verði fé til þess að efla þá atvinnuvegi, sem okkar útflutningsframleiðsla, okkar heildarframleiðslulíf byggist á, en þróun þeirra atvinnuvega hefur svo að segja verið stöðvuð að meira eða minna leyti undanfarin 7 ár. Þetta tvennt kemur til með að fara saman, að alþýðustéttirnar skapi samtök með sér til að breyta um stjórnarstefnu, tryggja áhrif almennings á verðmyndunina í landinu og tryggja um leið, að fjármagnið, sem í landinu skapast eða ríkið og þjóðin vill taka að láni, sé fyrst og fremst hagnýtt til þess að efla stórum okkar atvinnuvegi, byggja þannig upp undirstöðuna að öllum þjóðarbúskapnum og skapa þannig á grundvelli slíkrar aukinnar framleiðslu batnandi lífsmöguleika fyrir fólkið.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv., sem síðast talaði, notaði aðallega sinn tíma í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, til þess að hefja áróður fyrir vinstri samvinnu. Ég skal ekki við þessar umræður blanda mér í það mál og mun lofa kommúnistum í friði í gegnum Alþýðusambandið að reyna að mynda stjórn með hinum flokkunum, sem vafalaust fá mikla ánægju af slíkri samvinnu. En áður en ég sný mér að nokkrum atriðum í ræðu hv. frsm., vildi ég gjarnan spyrja þá tvo hv. ræðumenn, sem hér hafa talað um verðlagsokur og okurbraskara: Hvar eru kaupfélögin, hvar koma kaupfélögin inn í þetta mál, meðan verðlagsbraskararnir, sem þeir tala mikið um, eru að sökkva þjóðinni í óbilgjörnum og ástæðulausum verðhækkunum? Hvar eru kaupfélögin til þess að halda verðlaginu í skefjum í landinu? Þessir hv. ræðumenn hafa þó jafnan viðurkennt, að kaupfélögin væru sá aðili í landinu, sem seldi sínar vörur með sanngjörnu verði. Og ég trúi því ekki, að þessir hv. þm. hafi nú allt í einu skipt um skoðun í þessu efni. Hér getur ekki verið nema um tvennt að ræða, annaðhvort hafa kaupfélögin brugðizt algerlega skyldu sinni í þessum efnum eða hitt, að þau sinni skyldu sinni og selji vörurnar með sanngjörnu verði, eins og þessir tveir hv. þm. hafa alltaf haldið fram að kaupfélögin gerðu. En ef kaupfélögin gera það, sem ég efast ekki um, þá gera kaupmannaverzlanirnar það líka, vegna þess að þær selja sínar vörur með sama verði og kaupfélögin yfirleitt, stundum lægra. Að vísu getur munað hjá báðum aðilum einhverju. En yfirleitt er enginn mismunur á verðlagi hjá þessum tveimur höfuðaðilum í verzluninni. Ef þetta er rétt, þá er talið um vöruokrið, sem þessir hv. þm. hafa haft í frammi, ekki annað en pólitískur áróður, sem styðst við lítil sannindi. Hv. frsm. gat þess í upphafi ræðu sinnar, að ég hefði átt þátt í því að setja á fullkomið verðlagseftirlit í byrjun stríðsins, eða 1942. Það er rétt, að ég átti þátt í því að setja þá á verðlagseftirlit. Og ég tel, að verðlagseftirlit í ófriði sé nauðsynlegt og eðlilegt. Þess vegna var það verðlagseftirlit, sem var sett á þá, bæði nauðsynlegt og eðlilegt, en það sannar ekki, að verðlagseftirlit sé alltaf nauðsynlegt og eðlilegt, hvernig sem tímarnir breytast. Ég átti einnig hlut að því, að þessu verðlagseftirliti var létt af, það var afnumið, þegar stríðinu var lokið og aðstæður voru svo breyttar, að verðlagseftirlit að mínu áliti átti ekki lengur heima. Sama skoðun hefur yfirleitt komið fram í flestum löndum, sem settu á hjá sér verðlagseftirlit í stríðinu og hafa numið það burt eftir stríðið, eftir að verzlunin fór að komast í frjálsara horf. Hv. flm. þessa frv. segja, að þeir hafi oftar en einu sinni borið fram frv. um að hverfa frá stefnu álagningarfrelsisins. Það er alveg rétt, þeir hafa borið þetta fram hvað eftir annað, en það hefur engan hljómgrunn fengið hér í Alþ. Er því ástæða til að spyrja: Hver er þá aðalástæðan fyrir því, að slíkt frv. er borið fram nú eins og það, sem hér liggur fyrir? Aðalatriðið, sem hér er um að ræða, er það, hvort framboð á vörum sé svo mikið og svo óbundið, að það fullnægi eftirspurninni, svo að frjáls verðlagsgrundvöllur geti myndazt. Þetta er í rauninni aðalatriði málsins. Í grg. taka hv. flm. fram, að það sé nauðsynlegt að setja þetta verðlagseftirlit á vegna þess, að svo margar vörur séu á bundnum lista, eða réttara sagt margar vörur, sem eru háðar innflutningsleyfum, af þeim vörum, sem eru fluttar til landsins. Og þeir vilja halda því fram, að þær vörur, sem eru háðar innflutningsleyfum, séu af svo skornum skammti, að nauðsynlegt hljóti að vera að hafa með þeim verðlagseftirlit. Nú hafa þessir hv. þm. sýnilega ekkert rannsakað þetta mál. Þeir hafa ekkert rannsakað, hversu mikið er til af þeim vörum, sem eru enn þá háðar innflutningsleyfum og þar af leiðandi eftir þeirra umsögn takmarkaðar. Þeir segja, að 33% af þeim gjaldeyri, sem var seldur s.l. ár, hafi verið fyrir vörum, sem voru háðar leyfisveitingum. Þetta má rétt vera. Hv. frsm. las upp langan lista, sem sýndi, að mikill hluti af þessum vörum, sem enn þá eru háðar innflutningsleyfum, er einnig háður verðlagsákvæðum. Ég veit ekki, hvort hann hefur gert sér grein fyrir, hvað þetta nemur miklu. Einn stærsti vöruflokkurinn í innflutningnum eru byggingarvörur. Þessar vörur eru svo að segja allar háðar verðlagseftirliti. Skófatnaður, sem er stór liður, er líka háður verðlagseftirliti. Hjólbarðar og slöngur, rafmagnstæki, alls konar vélar er allt saman háð verðlagseftirliti. Ég gæti trúað því samkv. lauslegri áætlun, að hér sé um 150–200 millj. kr. innflutning að ræða, sem er háður verðlagseftirliti. Þessir hv. þm. koma þó hér fram með frv. og segja: Það er nauðsynlegt að setja á verðlagseftirlit vegna þeirra vara, sem eru háðar leyfum. Það þarf að hafa eftirlit með verði þeirra. - En það er og hefur verið gert. Þar að auki er verðlagseftirlit á lið eins og olíum og benzíni, eins og hv. frsm. tók fram. Sá liður er 1953 samkv. innflutningsskýrslum yfir 300 millj. kr. Vörur, sem eru háðar leyfum, eru m.a. skip, flugvélar, bifreiðar og mótorvélar. Yfirleitt er óþarfi að beita verðlagsákvæðum við innflutning slíkra tækja. Leyfisveitingar 1954 á þessum liðum eru 80 millj. kr. Þá kem ég að frílistavörunum og bátagjaldeyrisvörunum. Ég fullyrði, að af þeim vörum, sem eru á frílista, sé nú svo mikið úrval og svo miklar birgðir í landinu, að ekki sé um neina þurrð að ræða þar á neinu sviði, svo að fullkomin samkeppni getur komið þar til greina. Með bátalistana er það þannig, að sá markaður er nú svo „mettur“, eins og sakir standa, að ekkert er faríð að selja af þeim gjaldeyri fyrir árið 1955. Hann er allur óseldur, vegna þess að hann hefur ekki selzt örar en þetta. Getur þá hver maður sagt sér, að þær vörur, sem eru fluttar inn á þeim lista, þurfa ekki verðlagsákvæða við, vegna þess að þar er fullkomlega frjáls verðlagsmyndun. Það er nú ekki nýtt, að hv. þingmenn Alþfl. vilji hafa innflutningshöft og verðlagseftirlit. Þeir hafa alltaf viljað hafa þetta. Það hefur alltaf verið þeirra stefna. En eins og við vitum, var svartamarkaðsbraskið í hámarki, þegar Alþfl. hafði þessi mál með höndum í ríkisstjórninni og hafði yfirstjórn þessara mála. Þá voru allar vörur háðar verðlagseftirliti. En verðlagseftirlitið var þá bara ekki raunhæft, vegna þess að vörurnar fóru á svarta markaðinn og voru seldar bak við borðið vegna vöruþurrðarinnar á miklu hærra verði. Þessu var ekki hægt að breyta með verðlagsákvæðum, enda sýndi það sig, að verðlagsákvæðin voru oft og tíðum svo bjálfalega ákveðin, að þau buðu svarta markaðnum heim. Ég fullyrði, að í fjöldamörgum greinum hafa neytendur í landinu aldrei þurft að þola eins óhagstæð viðskipti og þá. Slíkt fylgir þeim ráðstöfunum. Svartur markaður fylgir höftum og alls konar ófrelsi. Það er niðurlægjandi ástand, hvenær sem þetta gerir vart við síg. Það er einnig niðurlægjandi ástand, sem hv. frsm. gat líka um, en það er vörusmygl, sem nú á sér stað hér í landi. Það er alveg rétt fram tekið hjá honum, að enginn vafi er á því, að vörusmygl á sér stað í stórum stíl hér. Og það sem verra er, þessar vörur eru seldar í verzlunum um allt land, jafnvel þó að almenningur viti, að um smyglvörur er að ræða, sem hvorki hefur verið greiddur af tollur né bátagjaldeyrir. Áð sjálfsögðu kemur engum til hugar nema hv. frsm., að verðlagseftirlit geti komið í veg fyrir smygl. Ég held, að engin þjóð í heiminum hafi látið sér koma til hugar, að hún gæti hindrað smygl með verðlagseftirliti. Smygl á sér stað viða í heiminum á ýmsum vörutegundum og hefur til þessa verið næsta óþekkt fyrirbrigði hér á landi. En nú síðustu tvö árin a.m.k. hefur borið svo mikið á því, að það hefur verið alveg óverjandi, hversu tollyfirvöldin hafa lokað augunum fyrir þessum ólöglega innflutningi. Hv. frsm. gat um hækkunina, sem hefur orðið á verðlagi í landinu, og vildi halda því fram, að bæði í iðnaði og verzlun hafi verðhækkunin af völdum verzlunarstéttarinnar og iðnrekenda verið meiri en ástæða var til. Þegar rætt er um þetta mál og þessar stéttir ásakaðar fyrir að notfæra sér óeðlilega kauphækkunina síðustu, þá er venjulega ekki skýrt frá um leið, hver hin raunverulega kauphækkun hafi verið mikil, sem þessar stéttir hafa orðið að þola. Það er verið að tala um 12–13% hækkun, sem síðasta verkfall hafi valdið. En það er alls ekki aðalatriðið, sem hér er um að ræða. Í iðnaðinum hafa tvær verðhækkanir átt sér stað á skömmum tíma. Það var umsamin verðhækkun á vinnulaunum fyrir áramótin síðustu, í nóvember, sem gekk í gildi 1. desember. Sú verðhækkun var um 10% á allri vinnu í iðnaðinum. Verkfallið í marz og apríl olli síðan vinnulaunahækkun í iðnaðinum, sem nam 10–11%. Á þessum skamma tíma hefur því iðnaðurinn orðið að taka kauphækkun í sínum rekstri. En það er fróðlegt að athuga um leið, að frá því 1949 og þangað til í nóv. 1954 varð engin grunnkaupshækkun. En það eru ekki einungis kauphækkanirnar í iðnaðinum sjálfum, sem iðnaðurinn þarf að standa undir, hann þarf að standa undir alls konar hækkunum, sem fljóta í kjölfar almennrar kauphækkunar. Það er t.d. flutningur, viðgerðir og viðhald, sölukostnaður, skrifstofukostnaður og margt fleira. Þegar rætt er um, að það sé ekki sanngjarnt að leggja á verðlagið meira en þau 12–13%, sem verkfallið síðasta olli, þá er það algerlega rangt, það er blekking og annað ekki. Ef við komum svo að verzluninni, þá gat hv. frsm. þess, að verzlunin hefði nú sagt upp því samkomulagi, sem gert var 1952 um álagningu á vissum vörutegundum, m.a. á matvörum, kaffi og nokkrum vefnaðarvörutegundum. Þetta samkomulag var gert með því fororði, að engar kauphækkanir yrðu á því tímabili, sem álagning gilti, þessi álagning var frá 4 til 6% á matvörur, kaffi og sykur. Ég fullyrði, að hvergi nokkurs staðar í heiminum eru þessar vörur í heildsölu seldar með svo lágri álagningu. Á þær vefnaðarvörutegundir, sem um er að ræða, var álagningin 10%. Nú er spurningin: Hvað hefur kauphækkunin orðið í verzluninni? Síðasta kauphækkun, sem kom eftir verkfallið, er talin vera 10-15%, en sú kauphækkun, sem hefur orðið frá því að áðurnefndur samningur var gerður í verkfallinu 1952, eða frá 1952 til 1955, er talin 30%. Hún er talin 30%, kauphækkunin í verzluninni, svo að það er alls ekki rétt að vera að halda því fram, að verzlunin hafi orðið að þola aðeins 10–15% kauphækkun. Hv. frsm. sagði, að sér hefði gengið illa að fá upplýsingar um, hver álagningin væri nú á kornvörum og kaffi, sem samningurinn gilti um. Ég held, að þetta sé ekkert leyndarmál. Eftir því sem ég veit bezt, var álagningin áður 4–6% eftir vörutegundum. Nú mun hún vera frá 5 til 7% á matvörunum. Á þeim vörum, sem álagningin var 10%, er hún nú 12–15%. En hvernig sem á þetta er litið, með samanburði á venjulegri álagningu í öðrum löndum, þá telst þetta mjög lág álagning. Ég vil þá endurtaka það, að ég tel, að það sé enginn grundvöllur eins og sakir standa fyrir því að taka upp verðlagseftirlit, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Það er sýnilegt, að þeir menn, sem standa að frv., byggja það á röngum forsendum. Ég efast ekki um, að þeir muni gera það óviljandi, en ekki af ráðnum hug. En það sýnir þá líka, að þeir hafa ekki athugað málið niður í kjölinn, því að ef þeir hefðu gert það, þá mundu þeir komast að því, að það er alls ekki rétt, sem hv. frsm. heldur fram, að frjáls verðlagsmyndun geti ekki þrifizt eins og nú er hér á landi. Grundvöllurinn undir frjálsa verðlagsmyndun er, eins og ég tók fram í byrjun, framboðið á vörum. Hér eru miklar birgðir og mikið framboð á öllum þeim vörum, sem eru á frílista og á bátalista. Og um þær vörur, sem eru bundnar innflutningsleyfum, er það að segja, að mikill hluti þeirra er háður verðlagsákvæðum. Hv. frsm. gat þess, að þeir, sem verzluðu heiðarlega og settu heilbrigt verð á vörur sínar, þyrftu ekki að óttast það, sem hann kallaði heilbrigt verðlagseftirlit. En mér er þá spurn: Hvað er heilbrigt verðlagseftirlit í augum hv. frsm.? Hann var einn af þeim, sem á stríðsárunum ákváðu álagninguna á vörunum, og þegar hann fór úr verðlagsráðinu, var svo komið, að hvorki kaupfélög né kaupmenn í landinu treystu sér til þess að halda áfram verzluninni á þeim grundvelli, sem þessi hv. þm. hafði þá lagt sem þátttakandi í verðlagsráðinu og hafði mikil áhrif á sem greindur og framgjarn maður. Ef það er svona verðlagseftirlit, sem hann hefur í huga, þá held ég, að margir muni taka undir þá gömlu setningu, að þeir séu hræddir við sporin, sem öll liggja inn á við.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að leiðrétta síðustu ummæli hv. þm. Hann sagði, að þegar ég hafi farið úr verðlagsráði, sem ég átti sæti í 1943–46, hafi verðlagsákvæði verið orðin svo lág, að hvorki kaupmenn né kaupfélög hafi viljað við þau una, og þeim hafi því orðið að breyta, að því er manni skildist á ummælum hans, tafarlaust eftir að ég fór úr ráðinu, en ég fór úr því um leið og ég tók sæti á Alþingi 1946, um haustið, eða rétt þar á eftir. Þetta er rangt hjá hv. þm. Ég skal fúslega viðurkenna, að ég átti, að því er ég tel, góðan þátt í því að halda verðlagsákvæðum niðri, beitti mér af alefli í þeim efnum þau ár, sem ég átti sæti í verðlagsráðinu, 1943–46. Hitt er svo aftur á móti misminni hjá hv. þm., að ástæða hafi þótt til þess að breyta öllum verðlagsákvæðum, um leið og ég vék úr ráðinu, því að mér vitanlega stóðu þau ákvæði, sem voru þegar ég fór úr ráðinu, óbreytt í meira en ár, næstum tvö ár eftir að ég fór úr ráðinu, að mjög verulegu leyti. Það var ekki fyrr en næstum tveim árum seinna, sem veruleg breyting var gerð á þeim álagningarstigum, sem komust á á þeim tíma, sem ég átti sæti í verðlagsráðinu. Þetta vildi ég aðeins leiðrétta, því að ég hygg, að þarna hafi hv. þm. aðeins misminnt. Annars fannst mér vera athyglisverðast af því, sem hv. þm. sagði, það, sem hann sagði um smyglið, hversu hressilega hann staðfesti ummæli mín um það, að í landinu ætti sér stað núna óverjandi smygl. Einhverjir kynnu kannske að leggja lítið upp úr því, þótt andstæðingar ríkisstj. hér á Alþingi standi í ræðustól og haldi því fram, að ósvífin lögbrot séu hér framin ár eftir ár, án þess að ríkisvaldið hreyfi hönd eða fót til þess að sporna við þeim. En það er ekki hægt að skella skollaeyrum við því, þegar einn af áhrifamestu stuðningsmönnum ríkisstj., sem einmitt hefur sérstaka þekkingu á því sviði, sem hér er um að ræða, stendur í sama stólnum og tekur undir þessi ummæli, enda eru þau tvímælalaust rétt. Smyglið er orðið slíkur smánarblettur á íslenzka þjóðfélaginu og íslenzku innflutningsmálunum, að það má ekki lengur við svo búið standa. Það verður að grípa til gagngerðra og róttækra ráðstafana til þess að kveða þennan ósóma niður. Í raun og veru er það almenningur, sem borgar þann gífurlega gróða, sem hlýtur að renna í vasa smyglaranna í þessu landi. Smygl er á kostnað almennings, og þegar ríkisvaldið lætur það eins og vind um eyrun þjóta eða vill engin afskipti af því hafa, engar ráðstafanir gera til þess að kveða það niður, þá er ríkisvaldið í raun og veru að leggja þungbærar byrðar og ósæmilegar byrðar á almenning í landinu. Þessi ummæli hv. 3. þm. Reykv. getur hæstv. ríkisstj. vissulega ekki látið sér eins og vind um eyru þjóta. Hv. þm. sagði, að frv. okkar Alþýðuflokksmannanna væri að því leyti á röngum forsendum reist, að það væri nóg framboð á öllum vörum nema þeim, sem væru háðar leyfisveitingum, en á þeim væri þegar verðlagseftirlit, eins og raunar ég hafði tekið fram í framsöguræðu minni. En kjarninn í hans röksemdafærslu var þessi: Það er nóg framboð á öllum vörum, sem eru á frílista og á bátalista, og þess vegna er heilbrigð samkeppni í verzluninni með þessar vörur og Þess vegna engin ástæða til verðlagseftirlits. Ég er dálítið hissa á því, að hv. þm., svo gerkunnugur þessu máli sem hann er, skuli beita þessari röksemdafærslu. Ég spyr hann aftur á móti: Er honum ekki kunnugt um biðraðirnar í bönkunum fyrir yfirfærslu ekki aðeins á þeim frjálsu gjaldeyrisvörum, sem flytja á inn frá dollarasvæðinu og EPU-löndunum, heldur einnig frá vöruskiptalöndunum? Það er rétt, að innflutningur er tiltölulega frjálsastur á bátagjaldeyrisvörunum, og það má segja, að það sé ömurlegur dómur um viðskiptastefnu ríkisstj., að einmitt á þeim vöruflokkunum skuli innflutningur vera tiltölulega frjálsastur, sem stjórnin sjálf hefur talið óþarfasta, því að þegar hún setti bátagjaldeyrislistann, þá sagði hún: Við setjum einvörðungu á þennan lista vörur, sem telja má tiltölulega óþarfar og almenningur á að geta neitað sér um. Þess vegna er verjandi að selja þessar vörur með 25–60% álagi innanlands. Svo vill svo til, að þetta eru þær vörurnar, sem innflutningur er tiltölulega frjálsastur á. Hv. þm. hlýtur að vita það, að innflutningur á öðrum vörum er mjög verulega takmarkaður á mörgum sviðum, og þannig stendur á bunkunum, sem menn hafa heyrt um að liggi á borðum millibankanefndarinnar af óafgreiddum yfirfærslubeiðnum. Mér er sagt, að þær komist ekki fyrir á einu borði, varla tveimur, það þurfi mörg borð undir þessar óafgreiddu yfirfærslubeiðnir. Nefna má eitt dæmi, sem alkunnast er og víðfrægast þ.e. bílainnflutninginn. Maður á helzt von á því að heyra, að hann sé nú frjáls. Það átti að gera bílainnflutninginn frjálsan á s.l. vori. Það voru ýmsir, sem höfðu trú á því, að það væri hægt af fjárhagsástæðum. Hér voru fluttar till. um það, sem mikið var af gumað, að gera hann frjálsan. Hann var með mjög litlum takmörkunum í nokkra mánuði, en hefur nú verið algerlega bannaður aftur, og þetta er einmitt dæmið um viðskiptastefnu ríkisstj. Þannig er hlaupið úr einu horninu í annað, úr einni vitleysunni í aðra. Nokkra mánuði er innflutningurinn á þýðingarmiklum vörum algerlega frjáls. Hver sem vill kaupir, þótt hann hafi kannske takmarkaða þörf fyrir, en nokkrum mánuðum seinna er innflutningurinn orðinn algerlega bannaður á sömu vörunni. Annað eins og þetta ýtir auðvitað undir óheilbrigða verzlunarhætti og hvers konar brask. Bílarnir eru ekki eina dæmið um þetta, þó að þeir séu gleggsta dæmið. Hv. þm. sagði enn fremur, að lönd, sem settu á hjá sér verðlagseftirlit á stríðsárunum, hafi nú yfirleitt afnumið þetta verðlagseftirlit og eins hafi Ísland átt að fara að og eigi að halda fast við þá stefnu. Það er alveg rétt, að í nágrannalöndunum flestum hefur tekizt að draga úr eða jafnvel leggja alveg niður eftirlit með verðlaginu í einstökum atriðum. En á það ber að leggja sérstaka áherzlu, að alls staðar hefur þetta siglt í kjölfar þess, að verzlunin hafi verið gefin raunverulega frjáls. Hér var farið öfugt að 1951. Verðlagseftirlitið var fyrst afnumið, og svo átti að reyna að gefa verzlunina frjálsa. Þannig hefur hvergi, mér vitanlega, verið farið að. Afnám verðlagseftirlits hefur alls staðar komið alllöngum tíma eftir, að reynslan var búin að sýna, að stefna viðskiptafrelsisins heppnaðist. Hún hefur heppnazt á Norðurlöndum. Hún hefur heppnazt í Bretlandi og Þýzkalandi að mjög verulegu leyti. Hún hefur misheppnazt hér. Það er mergurinn málsins. Það hefur ekki tekizt að gera verzlunina frjálsa hér, eins og hefur tekizt í nágrannalöndunum. Um orsakirnar ræði ég ekki frekar en ég gerði í framsöguræðu minni. Það vita allir, og það hlýtur hv. þm. einnig að játa, það er honum án efa kunnugt, að Ísland er það ríki í Greiðslubandalagi Evrópu, sem í minnstum mæli hefur tekizt að koma á hjá sér frjálsri verzlun, er langneðst á listanum yfir framkvæmd verzlunarfrelsis. Ríkisstj. hefur alltaf haft sínar afsakanir á reiðum höndum, afsakað sig með öllu mögulegu, sumpart með réttu og sumpart með röngu, en staðreyndin er þessi og þetta er viðurkennt í alþjóðlegum skýrslum. Það er þetta, sem er ástæðan til þess, að það liggja rök til þess að hafa verðlagseftirlit hér, þótt þau rök séu ekki fyrir hendi annars staðar, þar sem stefna viðskiptafrelsisins hefur heppnazt. Þetta er auðvitað kjarni málsins, eins og við erum raunar alveg sammála um. Þá sagði hv. þm., að Alþfl. hefði alltaf viljað hafa verðlagseftirlit og innflutningshöft, það væri, að því er mér skildist, eins konar trúarsetning hjá Alþfl. Þessu hef ég og margir aðrir forsvarsmenn Alþfl. oft andmælt eindregið. Alþfl. telur hvorki höft og jafnvel ekki verðlagseftirlit nokkra nauðsyn í sjálfu sér og undir öllum kringumstæðum. Höftin sérstaklega telur Alþfl. margítrekað í hans almennu stefnuyfirlýsingu vera neyðarúrræði, sem að vísu getur stundum verið óhjákvæmilegt að beita og geti verið skárra að beita en öðrum ráðstöfunum, sem til greina komi. Alþfl. gerði sér ljóst, að það þarf að uppfylla mjög mörg skilyrði til þess, að hægt sé að komast hjá opinberri stjórn á innflutningsmálunum og fjárfestingunni, og þau skilyrði eru sjaldan eða næstum aldrei fyrir hendi. Það var alveg rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði í sinni ræðu áðan, að þau eru einmitt ekki fyrir hendi hjá okkur Íslendingum og öðrum þjóðum, sem svipað stendur á fyrir, þjóðum með mjög mikil og ónotuð framleiðsluskilyrði. Slíkum þjóðum er einmitt sérstök nauðsyn á því að hafa stjórn á sínum framkvæmdum, sinni fjárfestingu og sínum inn- og útflutningi. Það hefur aldrei verið skoðun Alþfl., að höft bæri að hafa haftanna vegna og ekki heldur verðlagseftirlit verðlagseftirlitsins vegna, heldur geta þetta verið nauðsynleg, kannske óhjákvæmileg tæki til þess að ná öðrum markmiðum, sem ekki verður náð með öðrum hætti. Þá sagði hv. þm., að ástand innflutningsmálanna hefði aldrei verið ömurlegra en þegar Alþfl. hefði farið með þessi mál, hans ráðherra farið með yfirstjórn viðskiptamálanna, eins og hv. þm. orðaði það. Hér er um að ræða algera missögn, sem varla getur verið óviljandi. Hv. þm. hlýtur að vera kunnugt um það, a.m.k. minnast þess, þegar hann er minntur á það, að yfirstjórn fjárhagsráðs var í höndum allrar ríkisstjórnarinnar, en ekki í höndum viðskmrh., á þeim árum sem Emil Jónsson var viðskmrh., 1947–49. Það var eitt atriði stjórnarsamningsins, að öll mál, sem snertu viðskiptaráð, skyldu afgreidd á ráðherrafundum og af ríkisstj. allri. Það er því algerlega rangt og ómaklegt, þegar gerð er tilraun til þess, eins og raunar oft er gert, að skella allri skuldinni um það ófremdarástand, sem var í viðskiptamálunum á þessum árum, á viðskmrh. Alþýðuflokksins. Hér var um að ræða stefnu, sem öll stjórnin bar ábyrgð á og taldi óhjákvæmilegt að framfylgja til þess að forða öðru verra. Hv. þm. sagði og, að verðlagsákvæðin, sem í gildi voru 1949–51, hafi stundum verið svo bjálfaleg, að þau hafi í raun og veru kallað á svartamarkaðsverzlun. Í því sambandi vildi ég aðeins minna á, að þetta er mjög harður dómur um þá menn, sem fjölluðu um setningu verðlagsákvæðanna, en þeir voru allan þennan tíma fimm og þar af alltaf tveir sjálfstæðismenn, flokksbræður hv. þm., og tveir framsóknarmenn. Núverandi stjórnarflokkar áttu alltaf fjóra menn af fimm í þeim nefndum eða ráðum, sem settu verðlagsákvæðin. Það er því heldur kuldaleg kveðja, finnst mér, til þeirra, ég held óhætt sé að segja ágætu embættismanna, sem um þessi mál fjölluðu, þegar sagt er, að þeirra ákvarðanir hafi sumpart verið bjálfalegar. Hv. þm. sagði, að sú kauphækkun, sem kaupmenn og iðnrekendur hefðu orðið að greiða, væri meiri en 10–15%, sú kauphækkun hefði á þá skollið nú snemma á þessu ári eftir lok verkfallsins, sú kauphækkun, sem þeir hafi orðið að bera frá því í árslok 1952, hafi numið allt að 30%. Ég efast ekki um, að hv. þm. viti, hvað hann er að segja, og hafi gert athuganir á þessum efnum. En gerum ráð fyrir því, að þessu sé nú þannig varið, og auðvitað er eðlilegt, að iðnrekendur og kaupmenn hækki sína álagningu sem svarar hækkun á beinum kostnaði, svo sem kaupgreiðslum. En nú hafa kaupmenn auðvitað margan annan kostnað en kaupgreiðslurnar, og ekki er um það vitað, að á nokkru öðru sviði hafi kostnaður hækkað um jafnháa hlutfallstölu og hér er nefnd, þ.e. um 30%. Fjölmargir kostnaðarliðir hljóta að hafa staðið algerlega óbreyttir á þessum árum, auk þess sem þessi kauphækkunartala hlýtur að vera alveg í hámarki. En það vakti athygli mína, að hv. þm. andmælti ekki þeirri staðhæfingu minni, að heildsalar mundu á s.l. sumri yfirleitt hafa hækkað álagningu sína á hinar þýðingarmestu vörur um a.m.k. 30%, svo að jafnvel þó að tekin sé sú hæsta tala, sem hv. þm. nefnir um kauphækkunina, 30%, er samt sem áður álagningarhækkun kaupmanna meiri en svarar til þessarar kauphækkunar, því að margir kostnaðarliðir hljóta að hafa staðið óbreyttir. Raunar hef ég hugboð um, að í mörgum tilfellum sé álagningarhækkunin meiri en 30%. Ég vildi aðeins vera öruggur um að nefna ekki hærri tölu en þá, sem nokkurn veginn mætti telja fullvíst, að væri ekki of há. Þær álagningarhækkunartölur, sem hv. þm. sjálfur nefndi, voru raunar allar saman hærri en 30%, og það hygg ég vera rétt. Hann nefndi að vísu ekki hæstu tölurnar, sem eru hækkun úr 9–10% álagningu á ýmsum samningsvörunum í vefnaðarvöruflokknum í 12–15%, sem er 30–50% hækkun. Mörg dæmi munu vera um það, að álagningin hafi hækkað úr 9–10% í 15–20%. Einstök dæmi eru auðvitað um hærri álagningu, sem ekki má þó leggja allt of mikið upp úr. Ég tel því hv. þm. sjálfan hafa staðfest það, sem ég flutti fram sem eina höfuðröksemd í mínu máli, að það hefur verið tilhneiging til þess af hálfu milliliðanna, sérstaklega heildsalanna, að hækka sína álagningu um talsvert meira en hægt er að rökstyðja með orðinni kauphækkun. Ef þessi tilhneiging er fyrir hendi, ef t.d. óskir verzlunarráðsins núna um hækkaða álagningu á þeim vörum, sem álagningin er takmörkuð á undir ákvæðum, eru um miklu meiri hækkun en svarar til kauphækkunarinnar, á auðvitað að synja því. En jafnframt eru þessi tilmæli vísbending um það, hvað þessar stéttir gera, þar sem þær eru algerlega frjálsar. Þar benda þessar óskir og ummæli hv. þm. óneitanlega til þess, að álagningarhækkunin, sem þegar er orðin eða sumpart er að verða, sé a.m.k. 30%, sem er tvímælalaust meira en kauphækkanirnar gefa tilefni til. Þetta tel ég vera eina af sterkustu röksemdunum fyrir því, að full ástæða sé til þess að koma á verðlagseftirliti til þess að þrýsta álagningunni aftur niður og sporna þannig gegn ónauðsynlegum og óþörfum verðhækkunum.

Einar Olgeirsson Hv. 3. þm. Reykv. kom fram með þá spurningu, hvar kaupfélögin kæmu inn, þegar verið var að ræða um þá hækkun, sem hefði orðið á verðlagi í sumar. Ég tók eftir því, að hv. 1. landsk. þm. sagði í sinni skýru framsöguræðu, að kaupfélög og kaupmenn, smásölukaupmenn, hefðu ekki hækkað sína álagningu í sumar, og það mun vera rétt. Hins vegar liggur fyrir, að heildsalar hafa hækkað sína álagningu og það um 30%, eins og rætt hefur verið hérna. Það er gefið, að kaupfélögin geta ekki skapað verðlagið í landinu. Það eru margir aðrir aðilar, sem þar koma inn í. Það er aðeins síðasti þátturinn í verðlagsmynduninni, sem þau geta haft nokkur áhrif á. Þau verða að kaupa sínar vörur af heildsölum eða S.Í.S., þau verða að láta flytja sínar vörur með skipum, sem taka mjög há farmgjöld, þau verða að þola greiðslur, sem bankarnir taka sína háu skatta af, - m.ö.o. er verðmyndunin að miklu leyti orðin áður en kemur til smásöluálagningarinnar. Ef ætti að fara nánar út í þá hluti, mætti líka kannske fara að athuga, hvernig þeir kaupmenn og heildsalar, sem hafa notið sérréttinda hjá bönkunum á undanförnum árum, fengið milljónir og tugi milljóna að láni frá bönkunum, hafa farið með það fé og varið sínum innkaupum í sambandi við það. A.m.k. ef á að fara að tala um þá, sem fá ekki nein lán hjá bönkunum og enga þá aðstöðu, sem þarf til þess að geta keypt inn beint, mætti máske taka allt það mál fyrir til rækilegrar rannsóknar. Ég held, af því að hv. 3. þm. Reykv. minntist á, að það væru nógar birgðir af ýmsum vörum hérna fyrirliggjandi í Reykjavík núna, að það væri fyllilega rannsóknaratriði fyrir þjóðfélagið, hvort við Íslendingar höfum efni á því að láta verja fé þjóðarinnar, fé bankanna til þess að kaupa inn á þann hátt, sem að miklu leyti hefur verið gert og kemur fram í þeim birgðum, sem nú liggja fyrir í einstökum vörutegundum, birgðum, sem ég býst við að mundu fylla allmörg hús, ef þær væru komnar saman á einn stað, og eru orðnar meira eða minna óseljanlegar, þannig að jafnvel sterk og rík fyrirtæki, sem talin hafa verið, eiga fullerfitt með að standa undir slíkum birgðum. Sannleikurinn er sá, að það, sem munar máske litlu fyrir mjög ríkt þjóðfélag, stórt milljónaþjóðfélag, að kaupa inn og kaupa inn og kasta þessu á markaðinn seinna meir með útsölum, getur verið óþægilega dýrt fyrir litla þjóð eins og Íslendinga. Við skulum bara taka tízkuvörur eins og t.d. skófatnaðinn eða annað slíkt. Það er þannig í bænum í dag, að það er ómögulegt að fá sumt af nauðsynlegasta skófatnaði, en það eru miklar birgðir til af skófatnaði, sem við skulum segja að a.m.k. kvenfólk yfirleitt lítur ekki við. Það var eitt af því, sem talið var til ágætis þessari frjálsu verðmyndun af hálfu hæstv. viðskmrh. í umræðum um okurstarfsemi og ýmislegt fleira á s.l. vori, að nokkur verzlunarfyrirtæki, sem annars hefðu verið talin allefnileg, væru að fara á hausinn undanfarið. Frá hans sjónarmiði hafði það verið galli á þjóðfélaginu. Ég held, að okkur sé óhætt að taka þetta allt saman til endurskoðunar og að við mættum fá skýrslu um það, hvað hefur farið í súginn m.a. af fé bankanna í sambandi við allar þessar afskræmdu tilraunir til frjálsrar verðmyndunar, sem gerðar hafa verið á undanförnum árum. Svo vildi ég aðeins minna hv. 3. þm. Reykv. á, þar sem hann talaði um svartamarkað og það ófremdarástand, sem hefði verið í sambandi við svartamarkað hér á árunum, að það er varasamt að tala sérstaklega djarft úr hópi stjórnarliðsins um svartan markað. Svartur markaður hefur aldrei verið neitt líkur því á Íslandi og hann er í dag. Hann er bara á öðrum tegundum þjónustu en þeirri, sem hann var á fyrir 6–7 árum. Svartur markaður á peningum í dag er ægilegur og viðurkenndur, og sjálfur hv. 3. þm. Reykv. er að rannsaka það fyrirbrigði. Svartur markaður á húsnæði er himinhrópandi í dag, alveg himinhrópandi. Á brýnustu nauðsyn almennings, húsnæðinu, er slíkur svartur markaður, að hann hefur aldrei þekkzt svipaður, þannig að það reynir enginn opinber aðili að halda lögum á því sviði. [ Frh.]