Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Þegar frá var horfið var ég að ræða aðvaranir fólks sem starfar að því alla daga að bjarga flóttafólki á Miðjarðarhafi og bregðast við þessum mikla vanda. Það sem var gegnumgangandi í mati fólks sem þekkir þetta af eigin raun var mikilvægi þess að þau skilaboð sem Vesturlönd senda frá sér feli ekki í sér hættulega hvata heldur þá hvata sem geta verið til þess fallnir að færa hlutina í betra horf og gera um leið stjórnvöldum kleift að hjálpa fleirum með áhrifaríkari hætti. Ég nefndi sérstaklega það sem nefnt var um hættuna sem fælist í því að hafa sérstakar reglur um móttöku barna sem kæmu forsjárlaus. Eins og þau bentu okkur á þarna gengur ekkert barn eitt frá Afganistan eða Bangladess til Grikklands, svoleiðis að í flestum tilvikum er annaðhvort einhver ættingi fenginn til að fylgja barninu af stað eða jafnvel einhver ráðinn í það. Því miður eru það oft og tíðum vafasamir menn. Stefna stjórnvalda má ekki vera til þess fallin að ýta undir slíkt en hún má heldur ekki vera til þess fallin að ýta undir óraunhæfar væntingar flóttamanna almennt. Það er ástæðan fyrir því að bresk stjórnvöld hafa nú gert verulega stefnubreytingu varðandi móttöku þeirra sem leggja leið sína yfir Ermasund frá Frakklandi í von um hæli í Bretlandi. Og vel að merkja, herra forseti, í mörgum tilvikum, líklega flestum tilvikum, er um að ræða fólk sem hefur þegar fengið hæli í Frakklandi eða öðru Evrópuríki á meginlandinu. Í öllum tilvikum er um að ræða fólk sem hafi það átt rétt á hæli gat fengið það í Frakklandi eða því Evrópulandi sem það kom fyrst til. Engu að síður hefur þetta fólk margt hvert búið í tjaldbúðum í Norður-Frakklandi og leitað leiða, oft hættulegra leiða, til að komast yfir Ermasundið, í rauninni flýja Frakkland, flýja Evrópusambandið, og komast á strendur Bretlands. Þetta er þróun sem hefur staðið í mörg ár en hefur farið mjög vaxandi. Fjöldinn hefur aukist ár frá ári og raunar mánuð frá mánuði og viku frá viku. Viðbrögð breskra stjórnvalda voru þau að semja við ríkisstjórn Afríkuríkisins Rúanda um að koma þar á fót móttökustöð fyrir hælisleitendur þannig að þeir fari fyrst þangað og sæki þá þar um hæli í Bretlandi eftir atvikum en málin verði afgreidd þar. Þetta er reyndar ekki í fyrsta skipti sem slíkum aðferðum er beitt. Ástralir brugðust við töluverðum straumi báta, sem oft voru varla haffærir eða alls ekki haffærir, til landsins með því að byrja á því að vísa fólki á eyju utan landsins en það reyndar leiddi til þess að straumurinn hætti, fólk hætti að ráðast í þessa hættuför. Sá er tilgangurinn hjá breskum stjórnvöldum með þessum samningi við Rúanda, ekki sá að senda sem flesta til Rúanda heldur að draga úr hvatanum til þess að leggja í hættuför,  Herra forseti. Þetta var örlítill útúrdúr hjá mér í þessum kafla 

Herra forseti. Nú er ég búinn að lesa það er fjallar um 2. gr. frumvarpsins staf fyrir staf, í þeirri greinargerð sem frumvarpinu fylgir. Þar get ég ekki fundið neina umfjöllun um það sem hæstv. ráðherra hélt fram í framsöguræðu sinni, að allir þeir hópar sem tilgreindir eru í fimm stafliðum í 2. mgr. njóti að frumvarpinu samþykktu sömu réttinda og kvótaflóttamenn. Hér segir í byrjun umfjöllunar um 2. gr. í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í a-lið er lagt til að við lögin bætist nýtt ákvæði vegna samræmdrar móttöku einstaklinga með vernd, sem verður 3. gr. a.“ Það er ekki fleira sem rammar inn þennan skilning ráðherra á þeim megináhrifin sem frumvarpið nær fram. Síðan virðist allur þessi textaflaumur ganga út á það að útskýra með hvaða hætti Fjölmenningarsetri eru tryggð fyllri réttindi til að safna upplýsingum og styðja við flóttafólk á grundvelli þeirra. Við það er engin ástæða til að gera athugasemd. Ég held að það sé raunverulega hið besta mál að gera Fjölmenningarsetri mögulegt að greina betur þá einstaklinga og þær fjölskyldur og þá eftir atvikum hópa sem hingað koma til að auka sem mest líkurnar á því að góð aðlögun að samfélaginu geti átt sér stað. En ég verð eiginlega, hæstv. forseti, að vita hvort framsögumaður nefndarálits, hv. þm. Jódís Skúladóttir er í húsi. Það gæti mögulega orðið gagn að því að fá útskýringar hv. þingmanns á þessu.  
            

Hv. þm. Jódís Skúladóttir er skráð í hús.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir upplýsingarnar. Ef hv. þingmaður heyrir til mín þá væri mikið gagn af því að fá hana til umræðunnar til að reyna að útskýra fyrir þeim sem hér stendur hvar þessum áformum um aukin réttindi tiltekinna hópa er fyrir komið í þessu frumvarpi. Það segir hér í 2. gr., eins og ég sagði áðan, undir liðnum um samræmda móttöku einstaklinga með vernd, með leyfi forseta: „Fjölmenningarsetur skal veita móttökusveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf vegna samræmdrar móttöku einstaklinga með vernd.“ Síðan eru taldir upp hverjir einstaklingar með vernd eru í skilningi þessa ákvæðis, sem eru þessir fimm hópar sem ég taldi upp áðan. Ég fæ ekki séð með hvaða hætti þessi texti, eða greinargerðin sem fjallar um 2. gr. eða nokkur annar hluti greinargerðarinnar, rammar inn þann skilning hæstv. ráðherra sem kom fram hér við framsögu málsins um að þetta jafnaði réttindastöðu allra þessara hópa. Þetta lítur dálítið þannig út að það sé verið að reyna að lauma þessu í gegn. Ég verð að viðurkenna að ég hef nokkra samúð með þeim þingmönnum sem hafa setið í nefndinni sem um málið fjallaði, að hafa ekki gert neina tilraun til að leggja mat á afleiðingar, bæði bein áhrif og síðan afleidd áhrif, af þessari breytingu. Ef skilningur hæstv. ráðherra er sá sami og fyrri ráðherra hafði, hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason, um að þetta samræmdi réttindi þeirra hópa sem hér eru taldir upp í a–e-lið, og ef sá skilningur er hafður til hliðsjónar, þá bara óska ég eftir skýringu. Nú sé ég að hv. þm. Orri Páll Jóhannsson, þingflokksformaður Vinstri grænna, er mættur hér í salinn. Ef hv. þingmaður, verandi þingflokksformaður í þeim flokki sem fer fyrir ráðuneytinu, þekkir þetta og gæti útskýrt fyrir þeim sem hér stendur þá myndi það mögulega fækka þeim vangaveltum sem uppi eru hjá mér vegna þessa. En ég sé að tíminn er að hlaupa frá mér og svona upp á samhengi hlutanna þá bið ég forseta að setja mig aftur á mælendaskrá í stað þess að byrja á nýjum punkti hér á síðustu sekúndunum.

Herra forseti. Þegar frá var horfið var ég að ræða nýjustu fréttir af viðbrögðum breskra stjórnvalda við mjög auknum straumi flóttamanna frá Frakklandi til Bretlands. Þau felast einkum í því að koma á móttökustöð utan landsins, raunar mjög langt frá Bretlandi, í Rúanda í Afríku. Rúanda er land sem, eins og menn eflaust þekkja, gekk í gegnum hryllilega borgarastyrjöld fyrir ekkert mjög mörgum árum en hefur náð talsverðum árangri við að byggja upp samfélagið og er Rúanda raunar þekkt m.a. fyrir jafnrétti í stjórnmálum þar í landi, jafnt hlutfall kynjanna á þingi, ég held reyndar að konur séu þó fleiri en karlar á þinginu í Rúanda. Bresk stjórnvöld gerðu samkomulag við stjórnvöld í Rúanda um þessa móttökustöð þar sem ákveðin þjónusta verði veitt og öryggi tryggt. En þetta var ekki gert með það að markmiði að sem flestir færu til Rúanda heldur með það að markmiði að sýna að það væri æskilegra að fara aðra leið en að fara í hættuför yfir Ermarsundið. Ég vitnaði til reynslu Ástrala sem bar töluverðan árangur í þessu efni og bjargaði eflaust fjölmörgum mannslífum. En ég heyrði fyrst af hugmyndinni um móttökustöð í Rúanda frá Danmörku, frá forsætisráðherra jafnaðarmanna í Danmörku. Ég þekki reyndar ekki hver staða á viðræðum Dana við Rúanda er núna en a.m.k. er ljóst að stefna danskra jafnaðarmanna í þessum málaflokki er orðin nokkuð leiðandi í umræðunni í mörgum löndum og ekki að ástæðulausu. Danskir jafnaðarmenn hafa árum saman farið í gegnum reynsluna af mistökum fortíðar og leitast við að bregðast við með aðferðum sem byggjast á staðreyndum og raunverulegu innihaldi aðferða sem geta virkað. Þess vegna ætla ég hér á eftir að fara yfir stefnu danskra jafnaðarmanna sem er umfangsmikil, ítarleg og vel ígrunduð. En áður en ég kem að því ætla ég að fara yfir annan stóran kafla í þessu máli sem snýr að þeirri grundvallarbreytingu sem hefur átt sér stað varðandi flóttamannastraum í heiminum. Við heyrum reyndar oft ræður, m.a. hér í þessari umræðu fyrr í dag, frá hv. þingmönnum Pírata um að heimurinn sé orðinn svo hættulegur, farið svo versnandi vegna aukinna stríðsátaka og veðurfarsbreytinga o.fl., að flóttamönnum hafi fjölgað mjög fyrir vikið. Þarna eru menn ekki að leita að hinum raunverulegu skýringum, herra forseti, því að heimurinn hefur, þrátt fyrir allt og þrátt fyrir nýjustu hörmungafréttir af stríði í Evrópu, á heildina litið undanfarna áratugi farið mjög batnandi og það á flestan hátt. Fátækt hefur minnkað hratt í heiminum, hlutfallslega hafa aldrei jafn margir komist úr fátækt eins og nú. Heilbrigði, önnur lífsgæði, lífaldur, allt er þetta að batna og hefur batnað jafnt og þétt lengi. Tækninni fleytir fram og nýtist sífellt fleiri þjóðum, fleira fólki, og heimurinn hefur á heildina litið smátt og smátt orðið friðsælli. Nú skal ég bara sýna hæstv. forseta súlurit sem sýnir þetta. Þetta er mannfallið í stríði á 20. öldinni og fram á þessa öld. Það leynir sér ekki að þarna hefur orðið mjög veruleg breyting til hins betra. Það falla ekki nærri því jafn margir í stríði og áður. Hér er ég ekki bara að tala um hlutfallslega heldur á heildina litið.  
             Herra forseti. Ósköp líður tíminn hratt. Ég var bara búinn að klára innganginn að þessum kafla og bið yður því að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég veitti því ekki athygli hvort komu fram upplýsingar um hvort ráðherrann væri í húsi. Ég er ekki að kalla eftir því að hann verði kallaður í hús ef hann er farinn heim.

Forseti telur að ráðherra sé ekki í húsi, miðar við skráningu sem forseta er kunnugt um.

Ég þakka fyrir upplýsingarnar, en sé ráðherra í húsið þá er hann velkominn hingað til okkar í þessa umræðu. Það væri til mikilla bóta. Samkvæmt frumvarpinu eins og það liggur fyrir er ekki annað að sjá en að málið snúi fyrst og fremst að tæknilegum atriðum og auknum réttindum Fjölmenningarseturs. Þá verður þingheimur að fá upplýsingar um það. Af því að nú á sá sem hér stendur ekki sæti í þeirri nefnd sem um málið fjallaði, og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ekki heldur, þá erum við í þeirri stöðu að eiginlega verða að fá að kalla eftir því hver var meining hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundar Inga Guðbrandssonar þegar hann svaraði spurningu þess sem hér stendur í andsvörum við framsöguræðu sína þann 1. febrúar síðastliðinn þegar ég spurði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Að þessu frumvarpi samþykktu, eins og það liggur fyrir, eru þá réttindi einstaklinga með vernd í öllu þau sömu og réttindi einstaklinga sem koma hingað undir kvótaflóttamannakerfinu?“ Svar hæstv. ráðherra var, með leyfi forseta: „Til að svara fyrri spurningu hv. þingmanns þá er svarið: Já, þarna er verið að samræma þau réttindi sem annars vegar kvótaflóttafólk nýtur og hins vegar þeir sem fá vernd með öðrum hætti.“ Skýrara getur þetta ekki orðið. Ég taldi áðan upp þau réttindi sem kvótaflóttamenn njóta og sum þeirra eru rýmri en þau sem aðrir hópar sem þarna falla undir njóta. Það verður þá í öllu falli einhver fulltrúi stjórnarflokkanna, og helst framsögumaður nefndarálits meiri hluta eða hæstv. ráðherra, að koma hér og útskýra fyrir okkur sem reynum að átta okkur á þessu máli hvort þetta hafi verið misskilningur hjá hæstv. ráðherra. Ef þetta er ekki misskilningur og ef þetta er ekki meining hæstv. ráðherrans þá þarf það líka að koma fram. Þá þarf að koma fram með hvaða hætti og hvar aukið hefur verið við þessi réttindi því það verður auðvitað ekki gert á grundvelli skýrslu vinnuhóps sem var unnin. Sú breyting þarf að eiga sér stað með öðrum hætti. Það voru fleiri þingmenn sem fóru í andsvör við hæstv. ráðherra á þessum tíma, þann 1. febrúar síðastliðinn, og höfðu áhyggjur af sambærilegum þáttum. Hv. þm. Birgir Þórarinsson spyr hér hæstv. ráðherra, með leyfi forseta. „En mig langar svolítið að fá að vita hver sú aukna þjónusta er, sem á að fara að veita hælisleitendum og þá í samanburði við kvótaflóttamenn.“ Og hæstv. ráðherra svarar einhverju allt öðru og hv. þm. Birgir Þórarinsson ítrekar spurningu til félaga síns í ríkisstjórn og segir, með leyfi forseta: „Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en ég held að hann hafi ekki komið inn á það í hverju þessi þjónusta er fólgin.“ Þannig að strax þarna er hæstv. ráðherra farinn að fara eins og köttur í kringum heitan graut varðandi það hvað í þessu felst. Það er auðvitað ekki boðlegt að hér séum við í þeirri stöðu að það eigi að þrýsta í gegn frumvarpi þar sem einn þingmaður stjórnarflokkanna þriggja kemur í ræðu í 2. umr. og sá eini kom í ræðu af því hann bara hreinlega gat ekki annað, verandi framsögumaður nefndarálits. Sá eini sem mætti hingað gat ekki annað. Af hverju er þetta? Við verðum að halda áfram að leita svara við þessu því að svör hæstv. ráðherra hinn 1. febrúar gera ekkert annað  Ég bið hæstv. forseta um að setja mig aftur í ræðu vinsamlegast.

Herra forseti. Nú er ég í nokkurn vanda settur því að hv. þm. Bergþór Ólason heldur áfram að þylja upp mjög áhugaverðar staðreyndir sem mann langar til að bregðast við. En ég ætla að reyna að halda þræði með þann kafla ræðu minnar sem ég var byrjaður á en kannski gefst tækifæri til þess síðar í nótt að bregðast við því sem hv. þm. Bergþór Ólason var að fara yfir hér áðan. Ég var byrjaður að ræða það að heimurinn fari batnandi sem er staðreynd á langflestan hátt. Það er sama hvort litið er til mannfalls í stríði eða aukinnar velmegunar, aukins heilbrigðis, á langflestan hátt hefur heimurinn jafnt og þétt farið batnandi undanfarna áratugi. Þá spyr maður sig: Hvers vegna er þá fjöldi flóttamanna jafn mikill og hann er? Hvers vegna hefur þeim fjölgað svona mikið? Það er vegna þess að þessar grundvallarbreytingar á heiminum, m.a. aukin velmegun, hafa orðið til þess að fleira fólk hefur tækifæri til að leita betri lífsgæða, til að ferðast, fá upplýsingar um lífið og stöðuna í öðrum löndum. Það er óhjákvæmilegt að taka tillit til þessarar grundvallarbreytingar ef menn ætla að hanna stefnu í málefnum hælisleitenda sem raunverulega virkar og er til þess fallin að hjálpa því fólki sem þarf mest á hjálpinni að halda. Oft heyrir maður nefnt, og ég hef örugglega sagt þetta oft sjálfur á fyrri tíð, herra forseti, að það sé mikilvægt fyrst og fremst að aðstoða fólk við að byggja upp efnahag sinna landa, auka velmegun í öðrum löndum svoleiðis að fólk þurfi ekki að gerast flóttamenn, en raunin er sú að eftir því sem velmegun eykst í löndum sem hafa verið mjög fátæk þá eykst brottflutningur fólks frá þeim löndum. Flóttamönnum frá þeim löndum fjölgar en fækkar ekki með aukinni velmegun, upp að vissu marki auðvitað og stór rannsókn sem gerð var á þessu sýndi að á þeim tíma a.m.k., þetta var fyrir fáeinum árum, lægju þessi mörk einhvers staðar u.þ.b. við lífskjör eða lífsgæði í Albaníu. Reyndar sjáum við og höfum séð á undanförnum árum að þó er enn áfram mjög verulegur straumur frá Albaníu. Hins vegar er mjög lítill, nánast enginn, straumur flóttamanna frá fátækustu löndunum, frá allra fátækustu löndunum. Ég skal nefna eitt dæmi sem er mjög lýsandi fyrir þetta, herra forseti. Það er ríkið Tsjad. Tsjad er merkilegt í þessu samhengi öllu, varðandi þennan mikla flóttamannastraum, vegna þess að þar er líklega stærsta miðstöð flóttamannastraumsins í allri Afríku þar sem þeir hópar sem skipuleggja þessar ferðir fólksins mætast í þessu ríki, í ákveðinni borg sem ég man ekki í svipinn hvað heitir. Þar er miðstöðin áður en menn fara svo norður í átt að ströndinni í Líbíu eða öðrum löndum. En þrátt fyrir að miðstöð þessara fólksflutninga í Afríku sé í Tsjad fara sárafáir, nánast engir, flóttamenn frá Tsjad. Þeir hafa ekki efni á því. Þeir komast ekki með þessum hópum til að freista gæfunnar. Svoleiðis að með auknum lífsgæðum í þessum þróunarlöndum öllum, þótt við að sjálfsögðu eigum að stefna að því, með öllum tiltækum ráðum, að aðstoða þessi lönd við að bæta kjörin heima fyrir hjá fólki og gera heiminn áfram jafnt og þétt betri, þá mun það ekki draga úr fjölda flóttamanna. Það mun auka hann. Með betri lífskjörum, auknum samskiptum, auknum tækifærum fólks mun fjöldi flóttamanna í heiminum aukast, ekki minnka. Það er eitthvað sem við þurfum að taka tillit til þegar við hönnum kerfi sem virkar til að takast á við vandann og hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda.

Herra forseti. Mig langar að koma inn á það sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði í ræðu þegar hann mælti fyrir málinu þann 1. febrúar síðastliðinn. Hann segir, með leyfi forseta: „Allir einstaklingar með skráð lögheimili hér á landi eiga rétt á þjónustu samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og þetta frumvarp breytir því ekki.“ En það er ekki spurningin. Hæstv. ráðherra virðist reyna að fara eins og köttur í kringum heitan graut í málinu þegar hann er spurður hinn 1. febrúar síðastliðinn, í andsvari við eigin framsöguræðu, hvort réttindi einstaklinga með vernd væru í öllu þau sömu og réttindi einstaklinga sem koma hingað undir kvótaflóttamannakerfinu að þessu frumvarpi samþykktu eins og það lægi fyrir. Þá svarar hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Já, þarna er verið að samræma þau réttindi sem annars vegar kvótaflóttafólk nýtur og hins vegar þeir sem fá vernd með öðrum hætti.“ Sú spurning snýr ekki að réttindum þeirra samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga heldur snýr spurningin að þeim réttindum sem kvótaflóttamenn njóta, eins og ég taldi upp í tíu stafliðum áðan þar sem fjallað er um kvótaflóttafólk, sem er skilgreint með þeim hætti og kemur undir því regluverki: „Flóttafólk á rétt á sérstakri aðstoð að lágmarki í eitt ár frá komu þess til landsins. Aðstoð sú sem flóttafólkið á rétt á, sbr. þó önnur ákvæði þessa kafla, er: a. Fjárhagsaðstoð. b. Félagsleg ráðgjöf. c. Húsnæði, ásamt nauðsynlegu innbúi og síma. d. Menntun, einkum íslenskukennsla, móðurmálskennsla og samfélagsfræðsla. e. Leikskólakennsla. f. Tómstundastarf. g. Heilbrigðisþjónusta og tannlækningar. h. Þjónusta túlka. i. Aðstoð við atvinnuleit. j. Önnur nauðsynleg aðstoð.“ Þarna liggur þessi spurning sem er algerlega nauðsynlegt að verði leitt fram svar við: Verður þessum fimm hópum sem eru taldir upp í 2. gr. frumvarpsins veitt þessi réttindi til samræmis við kvótaflóttamennina eins og þeir hafa núna eða ekki? Ég spyr eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson á opnum fundi fjárlaganefndar í morgun, vildi spyrja já og nei spurninga. Hérna erum við nefnilega með eina mjög einfalda já eða nei spurningu. Eins og svar hæstv. ráðherra lá í andsvari við framsöguræðu hans þegar mælt var fyrir frumvarpinu í byrjun febrúar síðastliðnum var það að allir hópar nytu sömu réttinda og kvótaflóttamenn. Og ég var að telja þau réttindi upp hér rétt í þessu. Þetta hefur ekkert með beinum hætti að gera með þau réttindi sem lög um félagsaðstoð sveitarfélaga, ef ég man rétt nafn þeirra laga, fjalla um. Það er óumdeilt að þau réttindi eru til staðar fyrir þá sem búsettir eru hér á landi. Það er bara ekki spurningin sem er spurð hérna. Hvorki núverandi hæstv. ráðherra málaflokksins né sá sem sinnti á undan honum þessum málaflokki voru í neinum vafa, eins og ég skildi það og fleiri, sem skýrir andsvör og spurningar til að mynda hv. þm. Birgis Þórarinssonar við framsögu hæstv. ráðherra í febrúar. Það voru engar vöflur á hvorugum ráðherranna um að þessi viðbótarréttindi væru til staðar fyrir þessa fjóra hópa til viðbótar við kvótaflóttamenn sem eru taldar upp í 2. gr. frumvarpsins. Ég hreinlega átta mig ekki á með hvaða hætti á að reyna að fikra þessu máli áfram á meðan 

Herra forseti. Ég var að fara yfir þá mikilvægu og merkilegu staðreynd að fjöldi flóttamanna í heiminum hefur ekki aukist vegna þess að heimurinn hafi versnað. Hann hefur frekar aukist vegna þess að heimurinn hefur batnað og fleiri haft tækifæri til þess að freista gæfunnar og ferðast lengra en áður. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að ef menn líta ekki til staðreynda þegar þeir hanna lausnirnar til að taka á vandamálunum þá leysa þær ekki vandamálin. En því miður eru stjórnmálin orðin allt of upptekin af ímynd og yfirbragði og frösum fremur en raunverulegu innihaldi og staðreyndum og leitinni að lausnum sem virka. Við þurfum að halda áfram að leita allra leiða til að bæta lífskjör fólks um allan heim en það mun ekki leysa flóttamannavandann, það mun ekki draga úr straumnum. En það er þá enn frekar áminning um mikilvægi þess að forgangsraða í þágu þeirra sem eru í mestri neyð, þeirra sem geta ekki snúið heim, þeirra sem eru ofsóttir, eru í hættu og hjálpa því fólki, en ekki reka kerfið með þeim hætti sem býður upp á misnotkun þess því að það bitnar fyrst og fremst og umfram allt á þeim sem veikast standa. En þótt heimurinn hafi farið batnandi undanfarna áratugi megum við ekki líta svo á að það sé sjálfgefin þróun. Við þurfum að verja árangurinn og ýta undir áframhaldandi árangur. Það er við hæfi að rifja upp að í byrjun 20. aldar ríkti mikil bjartsýni. Heimurinn hafði þá farið mjög batnandi og samskipti, samstarf, viðskipti milli ríkja hafði aukist til mikilla muna og mjög hratt. Raunar hefur frelsi í milliríkjaviðskiptum aldrei orðið eins mikið og það var árið 1913 fyrir meira en 100 árum síðan. Árið eftir hófst fyrri heimsstyrjöldinni. Heimskreppa fylgdi í kjölfarið, svo seinni heimsstyrjöldin og árangurinn fram að fyrri heimsstyrjöld tryggði ekki viðvarandi áframhaldandi árangur. Þess vegna þurfum við að verja þann árangur sem næst en við þurfum líka að hafa hugfast hvernig árangur næst til að geta varið hann og aukið við hann. Nú stendur heimurinn frammi fyrir mjög stórum úrlausnarefnum. Sum þessara úrlausnarefna eru farin að breyta pólitísku landslagi á Vesturlöndum. Það er ekki vegna þess að hin hefðbundnu stjórnmál eins og þau eiga að virka séu að takast á við þessi úrlausnarefni, þvert á móti. Það er vegna þess að þau eru ekki að gera það. Þau eru ekki að taka á stóru vandamálunum, a.m.k. ekki með lausnum sem virka, frekar með umbúðum og yfirborðsmennsku. Það má nefna sérstaklega þrjú risastór mál sem við er að eiga. Þau hafa öll áhrif á afkomu fólks og atvinnu. Þetta eru áhrif alþjóðavæðingarinnar, áhrif nýju iðnbyltingarinnar, sem sagt hátækni- og gervigreindarbyltingarinnar, og loks þessi mikli straumur fólks milli landa frá fátækari löndum til Vesturlanda. Á þessum stóru málum þurfum við að taka og leita raunverulegra lausna til að forðast það að lenda í því sama og við lentum í í upphafi 20. aldarinnar, því að áframhaldandi árangur er ekki tryggður eins og við höfum því miður mjög stóra áminningu um nú í Úkraínu. Og hvernig náum við árangri á sviði flóttamannamála? Hvernig hjálpum við hælisleitendum best? Það verður sýnist mér, herra forseti, þegar ég lít á klukkuna, að verða efni næstu ræðu minnar og fyrir vikið bið ég hæstv. forseta að skrá mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Mig langar hér á meðan ég bíð þess að vonandi mæti hv. þm. Jódís Skúladóttir, framsögumaður nefndarálits meiri hluta, í salinn, sé hún enn í húsi, að setja umfjöllun um frumvarpstextann og greinargerð aðeins til hliðar í bili og fjalla hér fyrst stuttlega um það sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á í ræðu sinni áðan. Það má hafa verið í andsvari en ég held það hafi verið í ræðu hv. þingmanns þar sem þingmaðurinn fór yfir flæði mismunandi hópa hvað hælisumsóknir eða ósk um vernd varðar og nefndi þar sérstaklega að ástæða þess að það væri jafn algengt og raunin er að ungir karlmenn væru einir á ferð á flótta væri sú að þeir tilteknu einstaklingar vildu forðast það að fjölskyldur þeirra og börn væru á flótta með þeim. Þeir vildu ná að komast á endastöð, ef svo má segja, og koma sér fyrir og sækja fjölskyldu sína á grundvelli fjölskyldusameiningar síðar. Þetta er atriði sem væri virkilega áhugavert að greina með ítarlegri hætti því þetta er auðvitað það sem hefur býsna oft verið gagnrýnt margra hluta vegna, sá fjöldi karlmanna á besta aldri sem koma hingað einir. Ef þetta er raunin, sem vel má vera, þá held ég að það væri til mikilla bóta að þær upplýsingar lægju fyrir. Bæði mun það þá rétta af umræðuna í þessu samhengi en sömuleiðis mögulega setja okkur í þá stöðu að nauðsynlegt sé að ræða hvort væri ekki einhver betri háttur hafandi á því að fjölskyldur sæktu sér vernd hingað en með þessum hætti. Það hlýtur að vera einhver tölfræði til um það hjá Útlendingastofnun hversu algengt það er að ungir karlmenn sem komu hingað einir séu síðan í framhaldinu að sækja fjölskyldurnar til sín á grundvelli fjölskyldusameiningar. Ég hélt raunar að hitt væri algengara, að karlmenn fylgdu á eftir á grundvelli fjölskyldusameiningar. En þetta er atriði sem við þurfum að ræða í stóru myndinni til að greina með hvaða hætti kerfið getur best orðið að gagni fyrir þá sem mest þurfa á aðstoð að halda. Ef staðan er sú að ungir karlmenn eru hafðir fyrir rangri sök í þessum efnum er mikilvægt að það komi fram og þeim sem halda utan um tölfræðiupplýsingar í þessum efnum ætti að vera það í lófa lagið að skýra þá í eitt skipti fyrir öll þann fjölda sem maður hefur veitt athygli að ýmsum þykir sérstök tölfræði að sjá hvað þá hópa varðar sem hér sækja um vernd. Jafnframt þarf að greina hvaða hópar það verða, ef áhyggjur þess sem hér stendur reynast á rökum reistar, sem mest bætir í hvað fjölda umsókna varðar og hvort í því felist einhver skilaboð þegar að því kemur. Ég sé að tíminn er að renna frá mér, hæstv. forseti. Ég vil óska eftir því, svona upp á samhengi hlutanna, að verða settur á mælendaskrá aftur.

Herra forseti. Ég vona að þér afsakið það að ég var aðeins of fljótur á mér áðan þegar ég boðaði það að í næstu ræðu mun ég fara yfir lausnirnar, því að ég var ekki nógu langt kominn í því að fara yfir viðfangsefnið. Það er mjög mikilvægt þegar menn ætla að finna lausnir sem virka, að vera þá búnir að komast til botns í því við hvað er að eiga. En þessi þróun sem ég hef verið að ræða hér í síðustu ræðum er farin að hafa veruleg áhrif á stjórnmál á Vesturlöndum og við sjáum það m.a. með aukinni togstreitu innan Evrópu og m.a. hefur Schengen-samstarfið verið í rauninni sett í ákveðið uppnám. Ríki eru aftur farin að beita landamæravörnum, jafnvel á milli Norðurlandanna eins og nýleg og viðvarandi dæmi sýna, svoleiðis að sú von margra Evrópumanna eða Evrópusambandsins a.m.k. að landamæri væru orðin óþörf þar í álfunni, hefur ekki ræst og orðið verulegt bakslag hvað varðar þessi markmið Evrópusambandsins. Það er ekki hvað síst vegna þessa máls sem við ræðum hér og ólíkra aðferða, ólíkra lausna ríkjanna varðandi það að fást við þetta mál. Ég rakti hér áðan að straumur flóttafólks frá ríkjum myndi aukast eftir því sem lífskjör bötnuðu þangað til að þau næðu ákveðnu marki og þar má m.a. vísa í rannsóknir Alþjóðabankans og mjög áhugaverðrar rannsóknar eða samantektar þróunarhagfræðingsins Michael Clemens sem bendir á þegar árstekjur, kaupmáttarjafnaðar árstekjur, fara í rúma 600 bandaríkjadali á ári, eins og t.d. staðan var í Eþíópíu fyrir nokkrum árum, þá byrjar straumur fólks frá landinu að aukast verulega og ekki fer að draga úr straumnum aftur fyrr en árstekjurnar, kaupmáttarjafnaðar, eru komnar í 7.500 bandaríkjadali. En þá einungis byrjar að draga úr straumnum, hann stoppar ekki. Hann heldur áfram þangað til landið er orðið mun betur statt. Svoleiðis að annars vegar liggur það fyrir að lausnir eru aðkallandi. Þetta er þegar byrjað að valda óróa innan ríkja Evrópu og á milli þeirra. Það liggur líka fyrir að umfang viðfangsefnisins mun aðeins aukast um fyrirsjáanlega framtíð. Þá dugar lítið að bregðast við með innihaldslausum frösum eða yfirlýsingum um að það eigi einfaldlega að taka á móti öllum sem vilja koma til landsins, þessa lands eða annarra. Ég gat aðeins hér áðan um áhrif upplýsingatækninnar á þessa þróun alla en þau áhrif eru gríðarlega mikil og ekki hægt að líta fram hjá þeim. Það er annars vegar aukin tækni og möguleikar í að ferðast en einnig upplýsingatæknin og það hversu hratt upplýsingar dreifast. Við höfum aðeins imprað á því hér og notað dæmið um Finnland til að sýna hvað tiltölulega lítil breyting getur ótrúlega hratt haft gríðarlega mikil áhrif. Eitt þeirra landa í Afríku sem einna flestir hælisleitendur koma frá er Nígería. Yfir 90% íbúar landsins eiga farsíma og hátt í helmingur á snjallsíma. Oft mæta þessi lönd ákveðnum fordómum Vesturlandabúa sem hafa þá mynd í huganum að þessi þróunarlönd séu langt á eftir í allri tækni og slíku. Það á alla vega ekki við hvað varðar fjarskiptatækni og um alla Afríku er fólk búið að tileinka sér þá tækni og getur fylgst vel með þróun mála. Fyrir vikið leitar það í mjög auknum mæli leiða …  
             Herra forseti. Nú verð ég að stoppa í miðri setningu því ekki vil ég fara mikið fram yfir tímann en bið yður fyrir vikið að skrá mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að koma nokkuð inn á það sem er, að ég held, tilefni þess að þetta mál sé tekið til 2. umr. í þessari stöku viku milli hléa, fyrst páskahlés þingsins og síðan hlés á þingfundum vegna sveitarstjórnarkosninga. Það er aukinn fjöldi flóttamanna frá Úkraínu sem eru að flýja þá alvarlegu stöðu sem þar er uppi og þær stríðsógnir sem þar eru. Ég verð að segja að sem betur fer er það nú þannig, heyrist manni, að ef guð lofar teygist þetta ástand í Úkraínu ekki á langinn, en hvað vitum við eins og er? En mér heyrist flestir ef ekki allir sem þaðan flýja þessar vikurnar hafa vonir um að geta snúið aftur til baka sem fyrst þannig að fjöldi umsókna frá Úkraínu er allt annars eðlis en það sem við erum að horfa á til lengri tíma í þessu samhengi. Ég held að við verðum að líta á verkefnið sem felst í því að taka vel á móti þeim flóttamönnum sem koma frá Úkraínu sem sjálfstætt, afmarkað verkefni. Í því ljósi tel ég enga þörf og í rauninni alveg fráleitt að tengja lúkningu þessa máls við komu flóttamanna frá Úkraínu. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson sagði í ræðu fyrr í kvöld að hann teldi að fjölgun umsókna flóttamanna í ár, vegna straumsins frá Úkraínu gef ég mér að hafi verið, væri tíföld frá því sem mest var á undanliðnum árum. Það kæmi mér ekkert á óvart að fjöldinn gæti endað í einhverjum slíkum tölum að umfangi. Þetta kallar ekki að mínu mati á þessar breytingar vegna þess að þær breytingar sem er fjallað um hér, og þá er ég að tala um réttindi Fjölmenningarseturs til að greina betur og stýra flæði umsækjenda til þeirra sveitarfélaga sem eru með samning við ráðuneytið, eru allt annars eðlis en það verkefni sem við stöndum frammi fyrir gagnvart komu flóttafólks frá Úkraínu. Þetta lyktar svolítið af því að eins og í gegnum Covid-tímabilið, sérstaklega framan af því, voru ýmis mál sett í kórónujakkaföt eins og það var einhvern tímann sagt hér í þingsal, til að flýta för þess tiltekna frumvarps í gegnum þingsal án þess að efnisatriði þess kölluðust neitt á við stöðu heimsfaraldursins á þeim tíma. Ég held að það blasi við að það sama eigi við um þetta mál, að hraðmeðferð núna í gegnum þingið á þessari stöku viku verði í öllu falli ekki rökstudd með fjölda umsókna frá Úkraínu. Það væri alveg fráleitt og jaðrar við að ég leyfi mér að kalla það tækifærismennsku ef það er reynt. En það má auðvitað segja sömuleiðis að mál séu hér hjá þinginu svona með einum eða öðrum hætti á færibandi og nefndarálit vegna þessa máls var tilbúið og með þeim rökum mætti taka það á dagskrá. En séu þau rökin viðhöfð þá held ég að við ættum að gefa okkur tíma til þess að leiða í jörð þær áhyggjur sem við höfum hér, Miðflokksmenn, og séu áhyggjur okkar að mati þeirra sem best þekkja til á misskilningi byggðar, þ.e. varðandi afleiddu áhrifin og síðan áhrifin af þessum auknu réttindum fjögurra tilgreindra hópa - séu þau með öðrum hætti en við erum að lýsa hér og teljum líklegt þá ætti að geta náðst býsna góð sátt um þetta frumvarp 

Herra forseti. Enn nefnir hv. þm. Bergþór Ólason hluti sem mig langar mjög að bregðast við og ræða en ég ætla að reyna að halda þræði í bili varðandi það tiltekna atriði sem ég er að fara yfir hér, en eflaust gefst tækifæri síðar í nótt til að ræða þetta áfram. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir virðulegan forseta og stjórnarmeirihlutann allan að í svona stóru og mikilvægu máli skuli bara einn stjórnarliði hafa séð ástæðu til að taka þátt í umræðunni í 2. umr., aðalumræðunni. Það er furðulegt. Herra forseti. Ég var að ræða þær breytingar sem hafa valdið mjög auknum straumi flóttamanna og förufólks og ástæðan fyrir að ég rek þetta hér, undirliggjandi staðreyndir málsins, er að við þurfum að þekkja hvað liggur að baki til að geta brugðist við af skynsemi. Ég nefndi dæmið um Nígeríu því að margir þeirra sem leita betri lífskjara á Vesturlöndum koma frá því landi. Það er mjög skiljanlegt, ég ætla að taka það skýrt fram, herra forseti. Ef maður væri fæddur í Nígeríu myndi maður eflaust nota hvert tækifæri sem gæfist til að leita aukinna lífsgæða í öðrum löndum. Þó er það nú svo að lífsgæði í Nígeríu eru að aukast töluvert. Þá minni ég hæstv. forseta á það sem ég rakti áðan um áhrif aukinna lífsgæða á ferðir fólks. Ég nefndi mikla eign landsmanna á farsímum og fjarskiptatækjum, en landsmenn í Nígeríu eru býsna margir. Þeir nálgast nú 200 milljónir í þessu ríki einu og hagkerfið vex hratt á sama tíma. Gert er ráð fyrir því að árið 2045 - og það er nú ekki eins langt þangað til eins og það kann að hljóma, það eru nú ekki nema rúm 20 ár í það, 23 ár, og sá tími er fljótur að líða - verði Nígería orðin fjölmennara land en Bandaríkin. Þá verði landsmenn orðnir um 450 milljónir, 450 milljóna manna markinu verði náð, reyndar 2050 í síðasta lagi, en hugsanlega fyrr. Mannfjöldastofnun Sameinuðu þjóðanna, sem hefur reglulega bætt í spána fyrir Nígeríu og reyndar önnur lönd undanfarin ár, gerði árið 2008 ráð fyrir að íbúar landsins yrðu 290 milljónir árið 2050. Það er sem sagt búið að uppfæra þessa spá á nokkrum árum úr 290 milljónum upp í 450 milljónir. Á nokkrum árum er spáin uppfærð um 160 milljónir manna í einu landi. Svo má nefna Úganda. Þar er helmingur íbúanna núna yngri en 15 ára og landsmenn þar eru orðnir um 40 milljónir. Þeir verða komnir yfir 100 milljónir eftir 30 ár í Úganda. Við lok aldarinnar verða 14 af 25 fjölmennustu ríkjum heims í Afríku en þá mun ekkert land í Evrópu komast á þann lista. Af 25 fjölmennustu ríkjum heims verða 14 í Afríku, ekkert Evrópuland, við lok aldarinnar. Norður af Nígeríu er landið Níger. Það er fátækasta land heims á ýmsa mælikvarða, situr á botni lífsgæðalista Sameinuðu þjóðanna þar með talið, en hvergi í heiminum fjölgar fólki eins hratt og í Níger. Því er spáð að við lok þessarar aldar verði Níger orðið tvöfalt fjölmennara en Rússland, herra forseti. Níger, kannski land sem fáir þekkja, fátækasta land heims, verði við lok aldarinnar orðið tvöfalt fjölmennara en Rússland. Nágrannarnir í suðri, Nígeríumenn,  
             Ég efast ekki um að hæstv. forseti geri sér grein fyrir að hér er ég með aðdraganda að einhverju sem hlýtur að fylgja á eftir og bið hæstv. forseta fyrir vikið að setja mig á mælendaskrá.

Herra forseti. Mig langar að segja nokkur orð í tengslum við persónuverndarsjónarmið í þessu máli sem eru töluvert umfangsmikil. Persónuvernd hefur nú þrisvar sinnum í heildina sent inn umsagnir vegna málsins og manni sýnist á öllu að það sé næstum því þannig að stofnunin hafi gefist upp á því að leggja til lagfæringar á málinu. Núna þegar það kemur fram í þriðja sinn lætur stofnunin duga að segja í umsögn, með leyfi forseta: „Athygli er þó vakin á því að ef mat á áhrifum er ekki framkvæmt við undirbúning löggjafar“ - sem hefur enn ekki verið gert - „þá ber Fjölmenningarsetri að framkvæma slíkt mat áður en vinnsla persónuupplýsinga hefst.“ Þetta segir stofnunin Persónuvernd eftir að hafa í fyrri umsögn feitletrað, með leyfi forseta: „Ekki verður séð að orðið hafi verið við athugasemdum Persónuverndar og eru þær því ítrekaðar í umsögn stofnunarinnar nú.“ Því er alveg ósvarað í málinu öllu hvers vegna þetta mat hefur ekki átt sér stað. Það er hreinlega alveg furðulegt hafandi það í huga að þessum sjónarmiðum hefur verið haldið til haga alveg síðan í umsögn Persónuverndar um málið við fyrstu framlagningu þess sem var 18. febrúar 2020. Það eru rúm tvö ár síðan. Í niðurlagi þeirrar umsagnar segir: „Ekki verður séð að mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd hafi verið hluti af almennu áhrifamati í tengslum við samþykkt þess […] Persónuvernd telur að nauðsynlegt sé að framkvæma slíkt mat af hálfu löggjafans, meðal annars með hliðsjón af þeim athugasemdum sem stofnunin hefur gert við frumvarpið. Forsendur matsins og niðurstöður þess þyrftu að koma fram í lögskýringargögnum.“ Það skýrir kannski að einhverju leyti hversu erfitt er að fá einhvern hér til samtals þegar meira að segja um persónuverndarsjónarmiðin er skeytt jafn litlu við vinnslu málsins og hér kemur fram. Það kom fram hjá hv. framsögumanni nefndarálits meiri hluta að þetta mat lægi enn ekki fyrir, rúmum tveimur árum síðar, þrátt fyrir þessa áeggjan, þrátt fyrir feitletraðan texta í umsögn stofnunarinnar þar sem lögð var áhersla á að þetta yrði að færa til betri vegar. Síðan ætla ég að leyfa mér að kalla þetta hálfgerða uppgjöf þegar um það er fjallað á þeim nótum að verði þetta ekki unnið þá megi Fjölmenningarsetur í öllu falli ekki byrja að vinna eftir lögunum eða að vinna persónuupplýsingar fyrr en slíkt mat hefur átt sér stað að lögunum samþykktum. Þetta er sagt eftir að búið er að benda á, eins og ég sagði áðan, að ekki verði séð að orðið hafi verið við athugasemdum Persónuverndar og þær því ítrekaðar í umsögn stofnunarinnar. Miðað við þær rúmu heimildir sem veita á í þessum efnum og miðað við þau miklu varnarorð sem viðhöfð eru hér í ýmsu öðru samhengi varðandi persónuvernd þeirra sem leita verndar hér á landi þá fer einhvern veginn ekki alveg saman hljóð og mynd í þessu. Hér virðast menn ætla að kasta til hendinni hvað persónuverndarsjónarmið varðar eða í öllu falli gefa það svigrúm sem nokkur kostur er að réttlæta, á meðan í öðrum málum þess málaflokks standa menn í vörninni alveg fram í rauðan dauðann. Það væri forvitnilegt að reyna að átta sig á hvað veldur þessari mismunandi nálgun á persónuverndarsjónarmið fólks sem leitar verndar hér á landi. Ég bið hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég var að rekja mannfjöldaþróun í nokkrum ríkjum og setja í samhengi við atriði sem ég nefndi áður, annars vegar mjög aukna útbreiðslu samskiptatækni og svo þá staðreynd að eftir því sem lífsgæði aukast, þeim mun meiri eru líkurnar á því að fólk yfirgefi landið og leiti annað. Ástæðan fyrir því að ég rek þessa hluti er að ég held að það sé nauðsynlegt að setja viðfangsefnið í samhengi til að sýna fram á við hvað er að eiga. Ég nefndi það að í Nígeríu yrðu 450 milljónir manna árið 2050, landið þá þegar fyrir nokkrum árum orðið fjölmennara en Bandaríkin. Í Úganda yrðu 100 milljónir manna eftir 30 ár og meira að segja Níger, fátækasta ríki heims, yrði við lok aldarinnar orðið fjölmennara en Rússland. Ég þarf að leiðrétta mig frá því áðan þegar ég nefndi það að Tsjad væri stærsta miðstöð fólksflutninga og þessara gengja sem smygla fólki. Það er í Níger, í þessu fátækasta ríki heims, en straumurinn fer einnig um Tsjad sem er nú nánast eins fátækt, því miður. En þessi miðstöð er í eyðimerkurborginni Agadez, helstu miðstöð smyglara í Afríku. En það sama gildir um Níger og Tsjad að íbúar landsins eru ekki að yfirgefa það, eru ekki að flýja, þeir eru einfaldlega of fátækir. Evrópusambandið reyndi að bregðast við þessu og það verður nú að segjast, herra forseti, að Evrópusambandið, þrátt fyrir öll umbúðastjórnmálin, reynir nú ólíkt íslensku ríkisstjórninni að búa til einhverja hvata sem draga úr straumnum, þ.e. tilhæfulausum hælisumsóknum. En Evrópusambandið bauð styrki í skiptum fyrir að fólksflutningum yrði hætt í Níger. Og hver var afleiðingin? Styrkirnir voru greiddir, fólksflutningarnir héldu bara áfram, en leyndin jókst og þar með hætturnar. Ég sá í frétt á sjónvarpsstöðinni CNN einmitt um þessa miðstöð í Agadez í Níger þar sem þeir fóru yfir það að þar í grennd væru þjálfunarbúðir hryðjuverkamanna. En reyndar líka ekki langt frá borginni ný herstöð bandaríska flughersins, herstöð fyrir sprengjudróna. Og hvers vegna komu Bandaríkin upp herstöð á þessum stað? Jú, vegna þess að þrátt fyrir allt er ástandið í Níger stöðugra en í flestum nágrannaríkjum þar sem íslamistar hafa látið mikið til sín taka svoleiðis að Bandaríkjamennirnir geta flogið frá þessari herstöð með drónana og varpað sprengjum í allar áttir. Frakkar eru reyndar með herstöð þarna líka. Hvað kemur þetta málinu við? Jú, Evrópulönd, Ameríkulönd og Asíulönd seilast þarna til áhrifa og Kínverjar þar reyndar fremstir í flokki. Vöxturinn í þessum löndum verður gífurlegur á næstu árum, ekki bara fólksfjölgunin heldur líka hagvöxtur, m.a. vegna auðlindanýtingar. Ef hæstv. forseti fylgdist með fyrri ræðum þá veit hann hvað það hefur í för með sér. En þó að ásóknin í að komast til borga Evrópu, London, München, Stokkhólms o.s.frv., verði áfram mikil þá mun það ekki breyta því að þessar borgir verða áður en mjög langt um líður smáborgir í samanburði við vaxandi borgir í Afríku og Asíu. En áður en ég kem að því verð ég líklega gera hlé. Klukkan segir það og ég bið því hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti vill geta þess að snemma á þessum fundi barst forseta dagskrártillaga sem hljóðar svo: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis að á dagskrá næsta þingfundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 595. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðleg vernd. Þess er óskað að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar hv. þm. Andrés Ingi Jónsson. Í samræmi við ákvæði 77. gr. þingskapa verður tekin afstaða til þessa erindis við upphaf næsta þingfundar.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um.

Atkvæðagreiðsla.

Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og fer þá fram atkvæðagreiðsla að loknum störfum þingsins.

Herra forseti. Ég varð nú svolítið hissa þegar ég sá dagskrá þingfundar í dag og rak þar augun í 14. dagskrárlið, frumvarp Jóns Gunnarssonar um það að vera vond við hælisleitendur, sem er eitthvað sem ríkisstjórnin sá sérstaka ástæðu til að minna okkur á að hún setur í forgang, ekki síður en það að fúska við bankasölu. Þetta er slæmt frumvarp sem er búið að leggja fram of oft og það er stórfurðulegt að það sé sett hér fram sem forgangsmál ríkisstjórnarinnar, að ríkisstjórnin setji í forgang að draga úr mannréttindavernd fólks á flótta. Þess vegna vil ég gera þá tillögu, herra forseti, vegna þess að ég reikna ekki með því að við komumst niður að 14. máli í dag, að ef forseta dettur í hug að setja málið á dagskrá þingfundar á morgun þá greiðum við tillögu um dagskrárbreytingu frá mér þess efnis að málið sé tekið af dagskrá þannig að þingmenn stjórnarflokkanna geti sýnt hvort þeim þyki þetta vera forgangsmál eða ekki. Ég óska þess að atkvæðagreiðsla fari fram um þessa tillögu mína.

Forseti mun taka það til skoðunar. Við tökum atkvæðagreiðslu þá ekki síðar en - ja, hugsanlega á fundinum á eftir. Við þurfum að meta það hvenær atkvæðagreiðsla um þetta fer fram.

Virðulegi forseti. Losun kolefnis í landbúnaði á Íslandi er metin út frá tveimur þáttum, annars vegar er það kolefnislosun frá framræstum jarðvegi og hins vegar losun sem verður vegna annarra þátta innan býlanna. Kolefnislosun frá framræstum jarðvegi er metin 100% hærri en aðrir þættir innan býlanna og vegur því þungt; svo þungt að margir halda því fram að kolefnisspor íslensks lambakjöts sé meira en innflutts lambakjöts frá Ástralíu, sem er auðvitað fráleitt enda þarf ekki nema hugsa það til enda til að sjá að það stenst enga skoðun. Nýlega sendi Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri frá sér skýrslu sem byggir á rannsóknum sem gerðar voru á Norðurlandi á kolefnislosun frá framræstu landi. Niðurstöður þeirrar rannsóknar sýna að fullyrðingar sem haldið hefur verið á lofti á Íslandi árum saman, um losun koltvísýrings og annarra meintra gróðurhúsalofttegunda úr framræstu landi, eru langt frá því að geta staðist. Í skýrslunni segir að losun sem hér mælist verði að teljast lítil miðað við eldri mælingar sem gerðar hafa verið á framræstum, óræktuðum, lífrænum mýrum. Virðulegi forseti. Það er full ástæða til að leggja í frekari rannsóknir á þessum málum hér á landi því nokkrar háværar fullyrðingar hafa flogið um langtímalosun koltvísýrings úr framræstu landi og mikilvægi þess að endurheimta það votlendi sem framræst hefur verið á undanförnum áratugum. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Til að kortleggja sem næst raunverulega langtímakolefnislosun í framræstu ræktarlandi á Íslandi þarf að gera átak í að mæla hana skipulega sem víðast.“ Það þarf að mæla hana skipulega og væntanlega út frá mismunandi jarðvegi og mismunandi landsvæðum. Það er mjög mikilvægt að frekari og stöðug vöktun fari fram á þeim þætti um allt land. Það er mikilvægt, ekki síst vegna þess að horft er til markmiða stjórnvalda í loftslagsmálum.

Herra forseti. Stjórnarmeirihlutinn hefur verið samstiga í möntrunni um að það þarf að horfa á það sem þau kalla stóru myndina í Íslandsbankasölunni, að ríkið hafi jú á innan við ári fengið 108 milljarða í sinn hlut við söluna. Þjóðin er hins vegar greinilega sammála því sem Viðreisn hefur alltaf sagt í þessu samhengi; það þarf að horfa á enn stærri mynd, mynd sem tekur líka með í reikninginn siðferðilega ábyrgð, siðferðilega ábyrgð stjórnvalda á því að vel takist til. Stjórnarmeirihlutinn segist sáttur við fjárhagslegu markmiðin sem náðust, segir minna um önnur markmið bankasölu hennar, þau sem varða almannahagsmuni, gegnsæi, jafnræði, traust. En kannski eiga þessi markmið ekkert heima í hinni stóru mynd ríkisstjórnarinnar. Söluandvirði upp á 108 milljarða kr. eru fjármunir sem má nýta í niðurgreiðslu á halla ríkissjóðs sem ríkisstjórnin hefur ekkert gert til að vinna á frá upphafi stjórnarsamstarfsins, svo ekki sé talað um innviðafjárfestingu sem hefur verið vanrækt í tíð þessarar ríkisstjórnar. Því miður hefur ríkisstjórnin klúðrað þessu verkefni undir verkstjórn Sjálfstæðisflokksins. Ríkisstjórnin hunsaði siðferðilega hluta Bankasýslunnar með þeim fyrirsjáanlegu og eðlilegu afleiðingum að traust þjóðarinnar er rofið. Herra forseti. Traust þjóðarinnar er ekkert. Í kjölfarið er sala á þeim hluta banka sem eftir stendur í eigu ríkisins fyrir bí og þar með sú 100 milljarða fjárfesting í innviðum og niðurgreiðslu skulda sem var fyrirhuguð til viðbótar. Og þetta eru sannarlega dýrkeypt mistök fyrir íslenskt samfélag. Ríkisstjórnin á eftir enn að svara því hvort afleiðingar mistakanna verði minni uppbygging innviða, skattahækkanir eða eitthvað annað. En lærdómurinn er þessi: Sjálfstæðisflokknum er ekki treystandi til að selja ríkiseignir. Þar gleymist það lykilatriði sem Viðreisn hefur alla tíð lagt áherslu á þegar kemur að sölu ríkiseigna: Salan þarf að vera í þágu almennings, ekki útvalinna.  
            

Herra forseti. Garðyrkjuskólinn á Reykjum var sjálfstæð stofnun á árunum 1939–2004 þar til sameining við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri átti sér stað. Sameiningin tókst aldrei almennilega og sambúðin oft erfið enda býður það því heim þegar starfsemin skiptist á milli landshluta og milli skólastiga. Landið að Reykjum er mikilvægt kennslu- og tilraunasvæði en kennslurými, gróðurhús og önnur húsakynni þarfnast mikils viðhalds. Húsunum hefur verið leyft að drabbast niður og nú er svo komið að umtalsverðra fjármuna er þörf til að bæta þar úr og blasir við að gera þarf fjármagnaða og tímasetta áætlun um viðhald og uppbyggingu. Garðyrkjuskólinn á Reykjum er ekki bara mikilvægur fyrir garðyrkjubæinn Hveragerði og Ölfus heldur skiptir starfsemin miklu ef stjórnvöldum er alvara að ná þeim loftslagsmarkmiðum sem sett hafa verið fyrir Ísland og alþjóðasamþykktir krefjast. Á síðasta kjörtímabili var ákveðið að flytja Garðyrkjuskólann til Fjölbrautaskóla Suðurlands en það gleymdist að flytja fjármuni til FSu og gera stjórnendum þar fært að taka við rekstrinum. Það gleymdist að undirbúa yfirfærsluna og ganga frá lausum endum og nú er allt í uppnámi fyrir næsta skólaár. Kennurum og fulltrúum kennsluskrifstofu hefur verið sagt upp og deilur eru á milli ráðuneyta um hver eigi að gera hvað. Eftir standa starfsmenn með uppsagnarbréf í höndunum og ótrygg réttindi í óvissu og með svikin loforð ráðherra. Reynsla og þekking sem er nauðsynleg fyrir starfsemina, nemendur og atvinnulíf garðyrkjunnar hverfur með starfsfólkinu ef ekki er gripið til aðgerða strax. Ég vil spyrja hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur hvers vegna slíkt klúður gat átt sér stað og hvernig hún sem stjórnarþingmaður sé að beita sér fyrir skólann, starfsfólk, nemendur og starfsgreinarnar sem þurfa á þeim að halda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 8. þm. Suðurk., Oddnýju G. Harðardóttur, kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég vil fá að draga hér upp nokkrar staðreyndir. Í gær var fjórum kennurum Garðyrkjuskóla ríkisins að Reykjum í Ölfusi sagt upp störfum. Þar var kastað fyrir róða 155 ára starfsreynslu í garðyrkju og skógrækt. 69 ára starfsreynsla við Garðyrkjuskólann er ekki meira metin en þetta. 120 nemendur eru í óvissu. Það er þyngra en tárum taki hvernig stjórnvöld hafa leyft sér að láta þennan mikilvæga skóla og þetta mikilvæga nám verða hornreka í íslensku menntakerfi. Hvernig í ósköpunum gat þetta gerst? Skóli sem við getum rakið allt aftur til ársins 1936. Ég bý í nálægð við þennan skóla og garðyrkja er og hefur alltaf verið alltumlykjandi í Hveragerði og verið ein af aðal atvinnugreinum á Suðurlandi. Ég hef reynt af öllum mætti að skilja og setja mig inn í stöðu garðyrkjunáms á Íslandi. Ég hef verið í sambandi við rektor Landbúnaðarháskólans, skólameistara FSU, ráðherra menntamála, ráðherra háskóla, ýmsa aðra ráðherra, kennara við skólann, starfsmenn skólans, sveitarstjórnarfólk á öllu Suðurlandi og síðast en ekki síst nemendur. Allir þingmenn Suðurkjördæmis hafa sett sig vel inn í málið og standa einhuga að baki skólanum. Til merkis um það lögðu allir þingmenn kjördæmisins utan Framsóknar fram þingsályktunartillögu um sjálfstæði skólans. Það er nauðsynlegt að renna styrkum stoðum undir Garðyrkjuskólann sem sjálfseignarstofnun með þjónustusamning við ríkið. Við megum ekki láta það gerast 

Virðulegi forseti. Völd spilla. Þetta var eitt mikilvægasta gildið sem afi minn heitinn kenndi mér en hann sat einmitt hér á þingi í um 30 ár. Hann lærði þessa lexíu ekki einungis innan veggja þessa salar heldur sá hann fólk í valdastöðum víða um heim, fólk sem hann þekkti og skrifaðist á við, breytast úr hugsjónafólki í valdagráðuga einræðisherra sem einskis svifust til að auka við og tryggja völd sín. Í umræðum um fundarstjórn forseta fyrr í vor vitnaði ég í orð Johns Wooden sem sagði að það væri mælistika á siðferði fólks hvernig það hegðaði sér þegar enginn sæi til. Útfært fyrir okkur sem störfum í heimi stjórnmálanna færu spakmælin á þann veginn að það sé góð mælistika á siðferði stjórnmálamanna að taka eftir hvernig þeir hegða sér þegar þeir hafa náð völdum. Eru völdin þeim mikilvægari en að bregðast við ójafnrétti? Eru völdin þeim mikilvægari en að bregðast við kynþáttafordómum? Eru völdin þeim mikilvægari en að bregðast við frændhygli? Eru völdin þeim mikilvægari en að bregðast við lögbroti? Já, virðulegi forseti, það er ótrúlegt hve stór hluti stjórnmálamanna fer létt með að láta öll sín margbásúnuðu gildi, siðferðiskennd og samvisku víkja um leið og þau komast í snertingu við minnsta snefilmagn af valdi. Við megum ekki gleyma því að þau sem í þessum valdastólum sitja gera það í krafti þagnarinnar, þagnar þeirra, okkar sem sitjum stillt og prúð á meðan siðferði, jafnrétti og jöfnuður eru fótum troðin fyrir sakir valdsins.  
             Virðulegi forseti. Ég skora á samstarfsfólk mitt hér inni að standa í lappirnar gegn spillingu valdsins.

Forseti verður að minna hv. ræðumenn á að ræðutími í störfum þingsins er takmarkaður.

Herra forseti. Ómannúðlegt útlendingakerfi íslenskra stjórnvalda er ekki bara kerfi heldur snertir það einstaklinga. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við fáum af og til fréttir af því hvernig kerfið kemur fram við fólk, fólkið sem leitar hér hjálpar og aðstoðar. Í fréttum í dag lásum við um Dariu Novitskayu sem þurfti að flýja pólitískar ofsóknir í Belarús. Hún lenti síðan í því hér á landi að vera beitt kynferðisofbeldi. Það brot er enn í rannsókn. Hvernig ætla íslensk stjórnvöld að standa með Dariu? Þau ætla að vísa henni úr landi. Hvert ætlum við að vísa henni? Til Póllands sem var fyrsta Schengen-ríkið þar sem Daria steig fæti eftir að hafa flúið Belarús. Haldið þið að Pólland geti, með fjórar milljónir flóttamanna frá Úkraínu, veitt Dariu þá aðstoð sem hún á skilið? Haldið þið að Ísland sé ekki í betri færum með það? Málið er að Daria er eiginlega skólabókardæmi um fólkið sem æ ofan í æ er endursent án þess að hljóta áheyrn hjá íslenskum stjórnvöldum. Árum saman hafa íslensk stjórnvöld stundað það að endursenda fólk, sérstaklega inn í brotin verndarkerfi Grikklands, Ítalíu og Ungverjalands, þvert á það sem er fólkinu sjálfu fyrir bestu, þvert á það sem er þessum ríkjum fyrir bestu. Þau gera það með ærnum tilkostnaði, eins og kom fram í skriflegu svari dómsmálaráðherra hér fyrr í vikunni. Það kostar tvær milljónir að flytja hvern hælisleitanda úr landi með valdi. Þessum tveimur milljónum tímir ríkisstjórnin til þess að brjóta á mannréttindum fólks.  
             Herra forseti. Rasismi er kerfislægt fyrirbæri  
            

Virðulegur forseti. Loksins hafa náðst langþráðir langtímasamningar milli Sambands íslenskra sveitarfélaga, Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu og Sjúkratrygginga Íslands um rekstur hjúkrunarheimila. Um er að ræða samninga til þriggja ára og er heildarupphæð þeirra tæpir 130 milljarðar. Samningarnir kveða á um aukið fjármagn til hjúkrunarheimila og bætta þjónustu við íbúa. Auk þess á að efla þjónustu við þá einstaklinga sem þurfa hvað mest á umönnun að halda með auknum framlögum í útlagasjóð. Einnig er í samningnum tryggð aukafjárveiting til lítilla hjúkrunarheimila. Þá er ég sérstaklega ánægður með að í samningnum er kveðið á um að styrkja úrræði fyrir yngri einstaklinga sem þurfa á þjónustu hjúkrunarheimila að halda og þá sem glíma við geð- og fíknisjúkdóma. Hér er um að ræða brýnt verkefni og ánægjulegt er að tekið sé vel utan um þennan hóp. Samningarnir eru við rekstraraðila allra þeirra 45 hjúkrunarheimilanna sem starfa víðs vegar um landið samkvæmt samningum við Sjúkratryggingar Íslands og eru unnir í góðri sátt. Samhliða samningunum hafa samningsaðilar samþykkt að setjast að borðinu með heilbrigðisráðuneytinu til að ræða þróun starfsemi hjúkrunarheimila með vinnuhópnum um endurskoðun á mats- og greiðslukerfi til hjúkrunarheimila. Heilbrigðisráðherra hefur lýst yfir að hann muni beita sér fyrir því að settur verði á fót vinnuhópur undir stjórn fjármálaráðuneytisins um fyrirkomulag húsnæðismála hjúkrunarheimila almennt. Með þessum langþráðu samningum hafa náðst þýðingarmikil markmið um stöðugleika og fyrirsjáanleika í rekstri hjúkrunarheimila á næstu árum. Það eru gleðitíðindi.

Virðulegi forseti. Vegna villandi umræðu um samfélagsbanka hér á þinginu undanfarna daga hafði ég samband við vin minn Wolfram Morales í gær en hann er framkvæmdastjóri Sparkasse-bankans í Þýskalandi. Hann tjáði mér eftirfarandi: Sparkasse hefur 50 milljón Þjóðverja sem viðskiptavini. Þetta er ekki bara lítill, krúttlegur banki. Sparkasse-bankarnir og þýsku samvinnubankarnir hafa um 70–75% af markaðnum í Þýskalandi. Þýskir einkabankar, með Deutsche Bank í fararbroddi, hafa um 25% af markaðshlutdeildinni. Svo merkilegt sem það getur hljómað er hagnaður Sparkasse og samvinnubankanna meiri en einkabankanna. Það er augljóslega vegna þess að þeir borga ekki bónusa og eru ekki að borða gull og fara ekki um á einkaþotum. Þeir eru einfaldlega hagkvæmari. Það er augljóst að það er mikil samkeppni á þýska markaðnum vegna samfélagsbankanna. Því er ódýrt að vera viðskiptavinur banka í Þýskalandi. Tökum annað dæmi: Í Bretlandi eru fjórir einkabankar sem eru markaðsráðandi. Þeir stjórna allri verðlagningu á breska bankamarkaðnum. Þar er engin samkeppni frekar en á Íslandi. Þess vegna er bankaþjónusta dýrari í Bretlandi en í Þýskalandi, vegna skorts á samkeppni. Almenningur á Íslandi vill ekki selja bankana en þrátt fyrir það er stefna núverandi ríkisstjórnar að einkavæða Íslandsbanka. Eftir sitjum við sem fyrr með einsleitt bankakerfi, bankakerfi með einsleita eigendastefnu og þá erum við komin með öll eggin í sömu 

Herra forseti. Skilaboð Bankasýslunnar á opnum fundi í morgun eru eiginlega þessi: Þið verðið öll að læra af þessu. Fólk hefur einfaldlega ekki skilið hversu opið þetta lokaða útboð í rauninni var. Þessi málflutningur dæmir sig sjálfur en auðvitað er hægt að draga vissan lærdóm af bankasöluhneykslinu. Hann er sá að þetta er það sem gerist þegar við eftirlátum Sjálfstæðismönnum að stýra fjármálum og eignaumsýslu ríkissjóðs. Þetta er það sem gerist þegar Sjálfstæðismenn stýra för. Það er ekki farið eftir reglum eða þær sveigðar í vinnslu málsins og allt breytist einhvern veginn í leiðinni. Reglur sem miðast við fáa langtímafjárfesta leiða samt til þess að margir skammtímafjárfestar stinga í vasann hagnaði af bréfum sem þeir fengu að kaupa með afslætti. Þetta er ekki fyrsta svona fjármálahneykslið sem tengist stjórn Sjálfstæðismanna í fjármálum þjóðarinnar og heldur ekki það síðasta ef þeir fá áfram að halda um fjárráðin. Herra forseti. Þetta er ekki náttúrulögmál. Það er alveg hægt að hugsa sér heiminn án þess að Sjálfstæðismenn ráði þar meira eða minna öllu, því að það er tvennt sem einkennir stjórnarhætti Sjálfstæðismanna: Það eru biðlistar og það eru afslættir. Biðlistar fyrir almenning, afslættir fyrir auðmenn, biðlistar fyrir aldrað fólk sem þarf á eðlilegri þjónustu að halda eftir langa ævi, afslættir fyrir auðmenn sem kaupa bréf í Íslandsbanka, biðlistar fyrir eldra fólk eftir eðlilegri heilbrigðisþjónustu, afslættir á veiðigjöldum fyrir auðmenn sem reka stórútgerðina. En þetta er ekki náttúrulögmál, herra forseti. Sjálfstæðismenn hafa ekki endilega neitunarvald um framlög til velferðarmála. Aðrir flokkar geta tekið saman höndum um stjórn landsins og í rauninni er ekkert því til fyrirstöðu að við gerum það.  
            

Forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur svarað tveimur fyrirspurnum um geðlyfjanotkun í viðkvæmustu hópum samfélagsins. Niðurstöður eru sláandi. Notkun geðlyfja hjá börnum hefur aukist til muna frá árinu 2012 í öllum aldursflokkum. Hlutfallið hefur hækkað úr 12% upp í tæplega 25% barna. Eitt af hverjum fjórum börnum á Íslandi á aldrinum 14–17 ára er nú á einu eða fleiri geðlyfjum. Tæplega 19% barna á aldrinum 10–13 ára á Íslandi eru á geðlyfjum. Er það ekki áhyggjuefni að notkun geðlyfja, sem sum hver eru ávanabindandi, hafi aukist svona mikið meðal barna undanfarin ár? Lyfjastofnun leiðir að því líkur í skýrslu frá 2017 að þessi lyfjanotkun sé afleiðing þess að ekki sé boðið upp á viðeigandi úrræði á Íslandi. Sálfræðiþjónusta er þar að auki ekki niðurgreidd þrátt fyrir að vitað sé að fyrsta meðferð og áhrifamesta úrræðið við kvíða, til að taka dæmi, eigi alltaf að vera gagnreynd samtalsmeðferð. Það er vanræksla af hálfu ríkisstjórnarinnar sem setur viðeigandi úrræði fyrir börn ekki í forgang þrátt fyrir að vita vel af þessari ógnvænleg þróun. En hvað með aldraða? Í svari hæstv. heilbrigðisráðherra kemur fram að 70% einstaklinga á hjúkrunarheimilum eru á einu eða fleiri geðlyfjum. Í svarinu segir, að rannsóknaniðurstöður sýni fram á mikilvægi þess að sérstaklega sé vandað til ávísana geðlyfja til aldraðra einstaklinga og að þær byggi á nákvæmri geðskoðun. Það kemur fram í rannsóknaniðurstöðum í Læknablaðinu að árið 2018 fengu 18% íbúa á hjúkrunarheimilum landsins ávísuð geðlyf til að taka að staðaldri án geðgreiningar. Þrátt fyrir það segir í svari hæstv. heilbrigðisráðherra, með leyfi forseta: „Ekki er gert ráð fyrir sérstakri endurskoðun á ávísun lyfja fyrir aldraða á hjúkrunarheimilum eins og sakir standa.“ Það er undarlegt að hæstv. ráðherra vilji ekki endurskoða ávísun lyfja fyrir aldraða á hjúkrunarheimilum. Að mínu viti ætti með reglulegu millibili að endurskoða lyfjagjöf, 

Herra forseti. Haustið 2020 samþykkti Alþingi skýrslubeiðni til Ríkisendurskoðunar sem fól í sér að taka upp tollaframkvæmd Skattsins gagnvart landbúnaðarvörum. Í ljós hafði komið mánuðina á undan verulegt misræmi í innflutningsmagni margra landbúnaðarvara til Íslands og tölum um útflutt magn sömu vara til Íslands frá nokkrum helstu viðskiptalöndum. Ríkisendurskoðun skilaði skýrslu sinni í febrúar síðastliðnum og mér er kunnugt um að hún hafi alla vega verið til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Í henni kemur m.a. fram það álit Ríkisendurskoðunar að dregið hafi úr getu endurskoðunardeildar Skattsins til að fást við stærri og flóknari mál, sem hefur hindrað að tollyfirvöld geti með forvirkum hætti rækt hlutverk sitt sem skyldi. Þetta er nokkuð stórt sagt um eitt mikilvægasta stjórnvald landsins. Ríkisendurskoðun telur því að endurskipuleggja þurfi og efla tollasvið skattsins. Enn fremur beindi Ríkisendurskoðun því til Skattsins að vöruskoðun landbúnaðarafurða yrði gerð víðtækari og að viðverandi verkefni Skattsins. Þá taldi stofnunin að endurskipuleggja þyrfti tollasvið Skattsins og eftirlitsdeild Skattsins. Herra forseti. Stjórnvöldum ber að framfylgja lögum og gæta jafnræðis borgaranna gagnvart þeim. Þeim ber líka að framfylgja milliríkjasamningum. Standi vilji til að þetta umhverfi sé með öðrum hætti en nú er þarf að gera slíkar breytingar með formlegum hætti, löggjöf eða öðrum stjórnvaldsfyrirmælum. Ríkisendurskoðun taldi einnig gagnrýnivert með hvaða hætti skatturinn brást við athugasemdum hagsmunaaðila. Þetta tel ég líka að þurfi að taka alvarlega í stjórnkerfinu. Í framhaldi af þessu hyggst ég beina skriflegri fyrirspurn til fjármálaráðherra um þetta mál því að hér þarf að velta öllum steinum við.

Forseti. Á fundi fjárlaganefndar í morgun með Bankasýslunni fengum við að heyra og sjá svart á hvítu að hlutverk Bankasýslunnar var að framkvæma ákvarðanir fjármálaráðherra við sölu á Íslandsbanka. Ríkisstjórnin tók ákvörðun um sölu og útfærslu á banka í almannaeigu, Bankasýslan framkvæmdi. Stærsti gallinn við þessa útfærslu var bara að hún þjónaði ekki hagsmunum almennings sem áttu bankann, heldur hagsmunum hinna fáu. Á ráðherrafundi um efnahagsmál þar sem saman sitja forsætisráðherra, fjármálaráðherra og viðskiptaráðherra var hugmyndin um lokað útboð kynnt án þess að nokkrar vinnureglur lægju fyrir um hvernig ætti að framkvæma söluna. Fundurinn í morgun sýndi líka fram á að salan var í algjöru blindflugi. Bankasýsla og fjármálaráðherra segjast ekkert vita hverjir voru kaupendur. Þeim birtist bara listi nánast af himnum ofan, listi með alls konar fólki og hlægilega lágum upphæðum. Listinn datt bara í fangið hjá fjármálaráðherra. En listinn lítur út eins og raun ber vitni vegna þess að náin samvinna fjármálaráðherra og Bankasýslunnar skilaði engum viðmiðum, engum reglum, engum skilyrðum. Ríkisstjórnin talar þess vegna núna stöðugt um armslengdarsjónarmið, en í minnisblaði Bankasýslunnar segir frá miklum samskiptum við fjármálaráðuneytið alveg frá því að tillagan um söluna var kynnt í janúar og alveg fram að sölunni í mars. Fulltrúar ráðuneytisins voru á fundum Bankasýslunnar þegar ákveðið var að ráðast í útboð, á fundum þangað til lokað var fyrir áskriftir. Kvöldið sem útboðið fór fram voru Bankasýsla og ráðuneyti í náinni samvinnu, á söludaginn sjálfan. Það var engin armslengd, það voru a.m.k. heimsins stystu hendur. Sjálfstæðisflokkurinn talar þess vegna núna um að við þurfum að horfa á stóru myndina. En 83% þjóðarinnar sjá stóru myndina, það sést á fylgisflóttanum. Ríkisstjórnin er fallin einmitt vegna þess að fólk sér og skilur stóru myndina.  
            

Virðulegur forseti. Það er ágætt að spyrja sig öðru hvoru til hvers er ætlast af okkur. Hér í dag hefur verið lögð áhersla á að við séum hér í almannaþágu og ég er nokkuð viss um það, eftir að hafa gert óformlega könnun meðal bræðra og systra í þinginu, að flestir séu sammála um hið hvellskýra og ofureinfalda lykilmarkmið okkar í Flokki fólksins: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Hvað felst í þeim orðum? Það felst í því m.a. að við líðum ekki að hér séu í mikilli vanlíðan, í mikilli fátækt og mikilli örvilnan þúsundir og tugþúsundir samlanda okkar. Það er forgangsmál okkar allra að bæta úr því. Með fullri virðingu fyrir því sem ég les hér á dagskrá dagsins í dag - það er ýmislegt um EES-samninginn, innleiðsla, verndunar- og orkuáherslur, Slysavarnaskóli sjómanna, frjáls atvinnu- og búseturéttur launafólks innan EES, sorgarleyfi, evrópskir langtímafjárfestingarsjóðir og sitthvað annað. Ég hefði gjarnan viljað sjá meiri tíma varið í grunntilgang okkar allra, sameiginlegan. Ég skora á alla þá sem hér sitja í flokki framsækinna, í flokki sjálfstæðra, í flokki Vinstri grænna, í flokki Viðreisnar, í flokki Miðflokks og allra sem sitja hér á þinginu, að við megum bera gæfu til þess að snúa bökum saman fyrr en seinna um að koma lykiláherslunum, því allra brýnasta í samfélaginu, á dagskrá þessa þings fyrir þinglok. Nýtum síðan sumarið til að ná sátt um næsta þing og megi það verða gjöfult og gott og samstiga þing ef guð lofar.

Herra forseti. Það er ástæða til að vekja athygli Alþingis á því nú í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga að það er ekki hægt að líta öðruvísi á en svo að svokallaður samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins sé úr gildi fallinn vegna vanefnda, ekki hvað síst af hálfu borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík. Reyndar var ljóst strax og þetta samkomulag var gert að þáverandi samgönguráðherra og þar með ríkisstjórnin öll hefðu látið borgarstjórann í Reykjavík plata sig. Það kom svo fljótlega á daginn að sá grunur reyndist réttur, a.m.k. tveir formenn skipulagsráðs Reykjavíkur hafa lýst því yfir opinberlega að það séu engin áform um að standa við þann hluta samkomulagsins sem ríkisstjórnin notaði til að réttlæta samkomulagið í heild, einkum 50 milljarða kr. fyrstu greiðslu í að uppfylla kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík um borgarlínu. Það er engu að síður ljóst að rekstur þessarar borgarlínu er í fullkominni óvissu þrátt fyrir þetta 50 milljarða kr. framlag í framkvæmdina. En svo bætist það við að borgarstjórn Reykjavíkur eða meiri hluti hennar hefur ítrekað tekið fram að ekki standi til að uppfylla samkomulagið í heild, eingöngu líklega borgarlínuhlutann af því. Og nú sjáum við í kosningastefnu, þar með talið augljóslega og auðvitað Samfylkingarinnar í Reykjavík, að með kosningunum ætla menn að staðfesta þetta, staðfesta að ekki verði staðið við samkomulagið. En hvað mun ríkisstjórnin gera? Hún mun væntanlega bara halda áfram að borga lausnargjaldið þrátt fyrir að lausnin sé ekki veitt.

Virðulegi forseti. Fundurinn með Bankasýslunni í morgun var upplýsandi á margan hátt. En þrátt fyrir það liggur ekki fyrir enn hvort, í gegnum allt þetta ferli, heilbrigðir viðskiptahættir hafi verið viðhafðir, hvort reglur hafi verið brotnar einhvers staðar á leiðinni eða hvað. Bankasýslan var sannarlega stofnuð á sínum tíma til að vera í armslengd frá framkvæmdarvaldinu og þegar við treystum henni fyrir sölu á eign eins og Íslandsbanka er auðvitað mjög mikilvægt að við upplifum að því sé hægt að treysta. Það er alveg augljóst að það hefur ekki gengið. Upplýsingagjöfin hefði þurft að vera mun ítarlegri og betri til okkar allra. Fjármálaeftirlit Seðlabankans er að skoða háttsemi þeirra fimm innlendu söluaðila sem Bankasýslan valdi til að vinna að útboðinu á Íslandsbanka. Þar er m.a. undir hvort um hagsmunaárekstra sé að ræða, hvort starfsmenn sumra söluráðgjafa hafi sjálfir tekið þátt í útboðinu eða einhverjir nákomnir. Þetta eru stórar spurningar sem við þurfum að fá svör við. En við verðum líka að horfast í augu við það að við þurfum væntanlega að endurskoða lögin og það liggur þegar fyrir að endurskoða aðkomu Alþingis að eignarhaldi ríkisins á fjármálafyrirtækjum. Í morgun fannst mér það áhyggjuefni að Bankasýslan gæti ekki aflað upplýsinga um fjárfesta sem gerðu tilboð í bréfin og höfðu jafnvel skuldsett sig fyrir kaupunum. Það eitt og sér vekur líka upp spurningar um það hvort breyta þurfi lögunum. Við þurfum alla vega að hafa þetta í huga að mínu mati. Ég er líka hugsi eftir þennan fund, ekki síst varðandi valið á tilboðsgjöfum af því að í reglugerð ESB er kveðið á um tvo fjárfesta, þ.e. A- og B-fagfjárfesta og í ljósi alls sem upp hefur komið má velta því fyrir sér hvort ekki væri skynsamlegt að hafa þar einungis þá sem falla undir A-fjárfesta sem hefði takmarkað minni spámenn. Það hefði hugsanlega getað haft áhrif á verð, um það ætla ég ekki að spá, en ég held að það hefði verið heppilegra. Við í fjárlaganefnd höldum áfram að leita upplýsinga í málinu og um aðkomu allra í því samhengi. Á föstudaginn mun fjármálaráðherra mæta fyrir nefndina og sitja fyrir svörum og svo þegar niðurstaða Ríkisendurskoðunar og Fjármálaeftirlits liggur fyrir er ekki ólíklegt að nefndin taki málið fyrir aftur.

Forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um lengingu þingfundar í kvöld, sem er svo sem gott og blessað út af fyrir sig nema fyrir þá undarlegu atburði sem eru að gerast í kvöld; tveir af stjórnarflokkunum, heyrir maður, eru að fara að vera með stóra félagsfundi. 

Virðulegi forseti. Ég hef aldrei heyrt annað eins rugl; eins og að það sé ekki hægt að hafa þingfund 

Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra kemur upp sem sniðugi karlinn. Það er gott að honum líður vel. En þannig er mál með vexti að annar stjórnarflokkurinn, sem er búinn að boða félagsfund í kvöld, boðar að allur þingflokkurinn mæti ásamt formanni flokksins sem ætlar að gera grein fyrir því hvernig stendur á því að hæstv. fjármálaráðherra seldi pabba sínum almannaeign á undirverði. Hinn flokkurinn er með félagsfund þar sem formaður þess flokks og aðrir þingmenn ætla að mæta. En hér á Alþingi eiga þingmenn að mæta á fundi þegar þeir eru haldnir samkvæmt þingsköpum. Það er ekki val. Við eigum að vera hér þegar það eru þingfundir. Okkur ber að mæta á þingfundi og það er þess vegna sem er verið að vekja athygli á þessu. Það er mjög eðlilegt að stjórnarflokkarnir 

Forseti. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór alveg ágætlega yfir þetta í sinni ræðu hér á undan mér. Það er einmitt furðulegt að þegar það eru stórir fundir, grasrótarfundir þar sem þingmenn og formenn eru boðaðir - skiljanlega, ríkisstjórnin er fallin. Skiljanlega þarf fólk að funda og ræða við sína grasrót. En ef fólk ætlar ekki að mæta hérna, ef þingmenn stjórnarflokkanna ætla ekki að mæta á þingfundi, ætla ekki að mæta í vinnuna, þá skil ég ekki af hverju er verið að boða lengri þingfund. Þetta eru athugasemdirnar í hnotskurn.

Herra forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og hv. þm. Halldóru Mogensen. Ég skildi ekki hæstv. fjármálaráðherra öðruvísi en svo að það verði fundafall hjá þingmönnum á þessum félagsfundum flokkanna í kvöld og þeir muni mæta í þingsal. Ég vil annars vegar benda á akkúrat það sem hér hefur verið sagt sem er að það er ekki frjáls mæting á þingfundi af hálfu þingmanna. Það er mætingarskylda samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis. Í ofanálag eru á dagskránni mál sem við í minni hlutanum höfum lýst gríðarlegri andstöðu við nú þegar og við viljum fá að ræða við meiri hlutann. Það er algjörlega ótækt að ætla að fara að láta okkur vera hér, minni hlutann, ein fram eftir kvöldi að rífast og skammast yfir einhverju sem meiri hlutinn má ekki einu sinni vera að að ræða við okkur. Ég get því ekki séð að það sé tilefni til að hafa lengri þingfund hér í dag til að ræða mál sem við erum búin að gera alveg ljóst að verður ekki hleypt í gegn með auðveldum hætti.

Virðulegi forseti. Það er sannarlega athyglisvert það sem hefur komið hérna fram. Þeir þingmenn sem hafa komið hér upp í pontu og talað fyrir mætingarskyldu og talað fyrir því að það sé óafsakanlegt að mæta ekki á þingfundi - eru þetta þingmenn sem eru öllum stundum á öllum þingfundum? Það er þá bara gott að vita af því. Ég kannast ekki við að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir sitji hér öllum stundum límd við sæti sitt á meðan á þingfundi stendur. En sé hún að gefa okkur fyrirheit um það verður athyglisvert að fylgjast með því.

Herra forseti. Það er alvanalegt að mikið sé að gera hjá þingmönnum og að við þurfum að skipta því á milli okkar að vera á löngum þingfundum, sinna grasrótarstarfi og tala við fólk í samfélaginu okkar úti um allan bæ á hinum ólíklegustu tímum sólarhringsins. Það liggur hins vegar alveg fyrir að það er mikið á dagskrá hér í dag og verður þá daga sem eftir eru af þessari þingviku. Sjálf tel ég það ekkert mál að sinna bæði starfi mínu sem þingmaður og að sinna félögum mínum í flokknum. Við skiptum á milli okkar verkum eftir því í hvaða nefndum við sitjum og hvaða mál eru á dagskrá hverju sinni í þessum sal. Mér finnst þess vegna einboðið að hér verði fundur í kvöld og held að það verði bara skemmtilegt og örugglega góðar umræður hérna í kvöld. Ég greiði því atkvæði með því að hér verði lengdur þingfundur.  
            

Virðulegur forseti. Ég vil taka heils hugar undir með samflokkssystur minni, Steinunni Þóru Árnadóttur, það gleður mig bara stórlega og ég greiði glaður atkvæði með lengdum þingfundi. Hér hafa verið ansi áhugaverðar umræður og samræður undanfarin kvöld og líkt og þau kvöld munum við að sjálfsögðu í Vinstri grænum taka þátt í þeim umræðum sem við þurfum að taka þátt í, að sjálfsögðu. Það sem ég vil hins vegar benda á í þessu samhengi, sem hefur kannski farið fram hjá einhverjum hér, er að það eru auðvitað sveitarstjórnarkosningar í aðsigi og það þarf að ræða ýmislegt í baklandinu. Ég treysti því að það sé gert í öllum stjórnmálahreyfingum og það er eitt af því sem við ætlum að ræða í kvöld t.d.

Herra forseti. Mér sýnist nú vera gefinn býsna ríflegur tími til að undirbúa sig fyrir sveitarstjórnarkosningar. Við erum að fara í hálfsmánaðarfrí 

Herra forseti. Það breytir kannski ekki öllu hvort þingmenn stjórnarflokkanna eru í húsi eða ekki, nógu lítið tala þau í stjórnarmálum svona dags daglega þannig að viðveran er ekki það nauðsynlegasta. En hver er þörfin á lengri þingfundi? Það var bara ágætur gangur í umræðum í gær. Við komumst í gegnum nokkur mál og forseti er ekki stressaðri en svo fyrir næstu dögum að hann ætlar að taka tvo, tvo og hálfan tíma á morgun í skýrslugjöf umhverfisráðherra um orkumálaskýrslu sem við tókum sérstaka umræðu um fyrir tveimur mánuðum. Fyrirgefðu, forseti, en hvaða tíma vantar? Hvaða mál á dagskrá eru svo brýn að við verðum að komast í að ræða þau í kvöld? Getur forseti upplýst okkur um það? 

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu styð ég lengdan þingfund. Þó að það séu félagsfundir í félögum stjórnmálaflokkanna um land allt þá verðum við náttúrlega að getað starfað í þinginu á sama tíma. Það eru Framsóknarfélög starfandi í allflestum sveitarfélögum landsins og það væri erfitt ef alltaf þyrfti að fella niður þingfund ef þar væri fundur. Hins vegar veit ég ekki annað en að fjöldi mála bíði afgreiðslu. Síðast á fundi velferðarnefndar í morgun var rætt um mikilvægi þess að umsagnaraðilar fengju sem lengstan tíma til umsagnar. Því fleiri mál sem við komum út til umsagnar fyrir þinghlé sem nú er fram undan því betra.

Virðulegi forseti. Ég styð lengdan þingfund. Ég hef gjarnan gaman af því að vera hér, ekki síst á kvöldin. Ég ætla að lýsa ánægju minni með það, ef það er uppleggið, að við komumst í 14. mál á dagskránni í kvöld. Það er þá dálítið nýtt. Það hefur ekki gerst ansi lengi að mál hafi hreyfst mikið. Það gerðist í gærkvöldi, sannarlega, þá komst aðeins skriður á málin, sem er mjög ánægjulegt því að hér eru ansi mörg mál sem ég trúi því að við séum sammála um að þurfi að fara í gegn; atvinnuréttindi útlendinga, við erum hérna með mál um sorgarleyfi og fleira sem ég trúi því að stjórnarandstæðingar jafnt sem stjórnarliðar séu tilbúnir til þess að ræða. Þannig að hér er margt undir í dag og ég á nú eftir að sjá það að liðleikinn verði slíkur hér í þingsal að við komumst í hið umdeilda mál nr. 14. En til er ég í umræðuna um það sem og önnur mál hér undir, enda eru þau góð og þurfa að komast til nefndar.  
            

Virðulegi forseti. Ég styð að það verði lengdur þingfundur. En ég verð nú að viðurkenna að ég er orðin svolítið abbó. Nú hafa helstu áhrifamenn þjóðarinnar stigið hér upp hver á fætur öðrum og auglýst félagsfundi hjá stjórnarflokkunum. Ég óska eftir því að næst þegar Framsókn heldur félagsfund úti í bæ þá verði hann auglýstur hér í tíu mínútur. 

Virðulegi forseti. Er þetta allt farið að snúast um okkur sjálf, hvort við munum mæta í vinnuna, hver mætir og hversu oft og hver talar mest? Er þetta ekki farið að snúast um þjóðfélagið sem við erum kjörin til að veita forystu? Um málefnin? Að vinna fyrir fólkið sem kaus okkur? Það er fullt af málefnum sem bíða hér á dagskránni. Það var gert hálfgert háð að forseta fyrir að ætla að taka á dagskrá á morgun grænbók um orkumál. Ég held að það sé nú bara eitt stærsta öryggismálið, hagsældarmálið og umhverfismálið sem er til umræðu hér í þjóðfélaginu. Þótt við tækjum einn, tvo daga í það held ég að það væri ekki of mikið á þeim tímum sem eru uppi. Við skulum fara að ræða um málefnin og það sem máli skiptir, ekki vera í þessum sandkassaleik um það hvort við náum að mæta í vinnuna eða ekki.

Herra forseti. Bara í framhaldi af því sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason sagði þá er ekkert að því að ræða orkumál hér í þingsal. En ef tíminn er einhver lúxusvara í dag sem við þurfum að lengja þingfundi til að fá meira af þá er kannski hægt að endurhugsa það að ætla að splæsa tveimur og hálfum klukkutíma á morgun af dýrmætum þingfundatíma í að ræða skýrslu sem er búið að ræða hér í þingsal einu sinni. Ræðum hana endilega aftur, gerum það bara þegar það er tími til þess. Annars langar mig að benda bara á orð hv. varaformanns þingflokks Vinstri grænna sem lýsti ánægju sinni með það ef við kæmumst í útlendingamálið í dag og sagði síðan að ef við kæmumst í hið umdeilda mál nr. 14, sem og önnur mál - enda eru þau góð og þurfa að komast til nefndar. Enda eru þau góð, þurfa að komast til nefndar. Svona er fólk orðið samdauna. Svona er fólk orðið til í að liðka fyrir viðbjóðslegum málum í nafni stjórnarsamstarfs sem ætti að vera löngu dautt.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér finnst svona málflutningur þar sem þingmenn koma upp og tala um ógeðsleg mál, gott mál, slæmt mál - eru þetta ekki allt málefni sem við þurfum að ræða hér á þinginu og er verið að leggja til og snúast um líf fólksins í landinu? Mér finnst ég bara geta verið hér, það er okkar hlutverk. Auðvitað getum við skroppið hérna frá. Ég hef engar áhyggjur af því, ekki nokkrar. Okkur ber bara að sinna skyldum okkar hér sem þingmenn. Við eigum að taka það alvarlega og við eigum að gæta að orðræðunni hér í pontu. Svo vil ég benda á að mér finnst skorta verulega á samvinnuhugsjónina hérna  
            

Herra forseti. Lengd þingfundar. Jú, ég greiði atkvæði með því að við getum haft lengri þingfund, en ég vil hins vegar taka það fram að mér bæði ljúft og skylt að ef svo fer að mál nr. 16 verður komið hér á dagskrá þá get ég alveg vikið af félagsfundi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboð og veit að fyrir því er fullur skilningur í okkar grasrót. Ég hef reyndar ekki mikla trú á því að dagskráin muni renna svo ljúflega í dag en það mun ekki standa á mér að mæta á þingfund. Sem varaforseti sem sit hér löngum stundum og hlusta á mína ágætu háttvirtu kollega í þessum sal, þá er nú ekki alltaf þéttsetinn bekkurinn, hvorki stjórnarliðar né stjórnarandstaða, af því að eðli máls samkvæmt erum við að sinna ýmsum öðrum störfum og það vitum við öll.

Fyrirhugað er að gera kvöldverðarhlé millli kl. 18.30 og 19.30 í kvöld vegna fundar sem forseta hefur verið gerð grein fyrir.

Forseti. Það sem hefur verið rætt oft í þessum ræðustól og einnig í fundarstjórn forseta eru orð stjórnarmeirihlutans þar sem hann er að ásaka stjórnarandstöðuna um að vantreysta Ríkisendurskoðun þegar við segjum að málið sé komið þangað á forsendum fjármálaráðherra. Frá fjármálaráðherra kom beiðni um úttekt þar sem segir: „Samkvæmt lögum um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga hefur ríkisendurskoðandi m.a. það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmd samninga sem eru gerðir við einkaaðila og hafa eftirlit með starfsemi og árangri ríkisaðila.“ Þetta er forsenda fjármálaráðherra. Þarna er hann að benda á hvað hann telur vera að. Þetta er það sem við gerum athugasemd við. Það er ekki verið að segja allt söluferlið heldur þessi hluti. Þetta er forsendan sem við erum að benda á.

Herra forseti. Ég ætla að segja það enn einu sinni sem ég hef sagt hér áður. Ríkisendurskoðandi hefur í gegnum tíðina tekið við beiðnum frá ráðherrum og ráðuneytum um að gera úttektir, þess vegna á ákveðnum lagabálkum, rekstri ákveðinna stofnana o.s.frv. Ég hygg að það sé meginregla hjá ríkisendurskoðanda að verða við þeirri beiðni en alltaf er það gert með því fororði að sú skoðun, sú úttekt sé á forsendum ríkisendurskoðanda og farið eftir því sem hann telur að skynsamlegt sé. Það er ekki gert eftir einhverri forskrift ráðherra eða ráðuneytis. Að halda öðru fram er ekki bara villandi, það er beinlínis blekking 

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp vegna orða hv. þm. Óla Björns Kárasonar um að það sé alvanalegt að ráðherra og ráðuneyti óski eftir að Ríkisendurskoðun hefji rannsókn. Þá er það ekki alvanalegt að ráðherra óski eftir því að Ríkisendurskoðun hefji rannsókn á störfum ráðherra. Það þekkist að Ríkisendurskoðun sé beðin af ráðherra um að hefja skoðun á undirstofnunum ráðherra. Tökum sem dæmi að hæstv. dómsmálaráðherra óskar eftir að skoðuð sé bílaleiga ríkislögreglustjóra. Er það á borði ráðherra? Nei. Íslandsbankasala, er hún á borði ráðherra? Já. Fylgdist fólk hæstv. ráðherra með því ferli allt kvöldið og alla nóttina? Já. Er aðkoma ráðherra bundin í lög við sölu á hlut í Íslandsbanka? Já. Þarf hann að staðfesta ferlið allt 

Forseti. Það er ekki nema eðlilegt að Sjálfstæðismenn skilji þetta ekki. Ég er að segja að þetta er vandamálið sem ráðherra er að benda á, þetta er vandamálið sem hann telur að sé í þessu, þ.e. framkvæmd samninga sem gerðir eru við einkaaðila, ekki hvaða aðkomu hann hafði að málinu. Alveg eins og hann hefur bent á vandann með bílaleigu ríkislögreglustjóra o.s.frv., þar bendir hann á ákveðinn hlut. Þetta er mat ráðherra, á hvað hann bendir. Ég hef fulla trú á því að Ríkisendurskoðun vinni sína vinnu. Við erum að benda á það að fjármálaráðherra segir að þetta sé vandamálið. Hann lítur alls ekki í eigin barm á mögulega vanhæfni og klúður hjá sér. Hann bendir ekki á það. Hann segir ekki: Skoðið vinsamlegast söluna frá A til Ö, hjá öllum aðilum. Ef það væri það sem ráðherra væri að leggja upp með hefði ég ekkert út á þetta að setja, ekki neitt. 

Forseti. Ég vil leyfa mér að rifja upp hvort ekki sé hægt að bera klæði á vopnin í þessari umræðu. Hv. þm. Bergþór Ólafsson lagði til í umræðum í gær eða fyrradag að forseti kannaði fordæmi sem væri til um sambærilega rannsókn sem ekki hefði farið í gegnum þingið, ef ég man rétt. Þannig að ég beini því til forseta hvort þetta hafi verið skoðað með þeim hætti sem hv. þingmaður lagði til.

Virðulegur forseti. Það verður örugglega rosalega gaman hjá ríkisendurskoðanda þegar hann byrjar að endurskoða þessa bankasölu. Vínflöskur, flugeldar, konfektkassi, það þarf að skoða, er það ekki? Hádegismatur og kvöldverður. Þetta hlýtur að vera mjög vandasamt verk og kannski gaman, kannski fær hann kvöldverð eða flugelda eða konfektkassa. En hvernig ætli hann skyldi skoða það að það voru 200 aðilar sem keyptu í þessu síðasta útboði og meðalkostnaðurinn 3,3 milljónir á hvern ef allt verður greitt að fullu? Spáið í þessa tölu. Eitt símtal, einn tölvupóstur, 3,3 milljónir. Á sama tíma er fólk þarna úti sem á ekki fyrir mat. Matur hækkar og hækkar. En hvað er ríkisstjórnin að gera fyrir fólkið? Nei, það er ekki fólkið fyrst. Það eru þessi ríku fyrst og hinir mega éta það sem úti frýs.

Virðulegi forseti. Ég vil benda á að samkvæmt tilkynningu sem barst frá ríkisendurskoðanda um daginn þá byggir athugun hans á 2. mgr. 8. gr. laga um ríkisendurskoðanda sem er gjaldtökuheimild og snýst um að ríkisendurskoðandi geti tekið gjald fyrir ákveðnar athuganir sem er ráðist í. Mér þætti fróðlegt að heyra það frá þeim sem tala hvað mest um þennan þátt málsins og lýsa hvað yfir gríðarlegri ánægju með að Ríkisendurskoðun sé að skoða málið og að frumkvæðið komi með þessum hætti frá fjármálaráðherra. Mér þætti athugavert að heyra skýringar á þessu og hvort þingmenn viti hvernig þessari gjaldtöku verði háttað. Eins kemur fram í greinargerð frumvarps til laga um ríkisendurskoðanda, í athugasemdum um þetta tiltekna ákvæði, að gert sé ráð fyrir samráði við forsætisnefnd um þessar athuganir. Mig langar að fá að spyrja hæstv. forseta Alþingis í hvaða farvegi þetta samráð sé.

Forseti getur upplýst að það hefur ekki verið mér vitanlega haft samband við forsætisnefnd vegna þessa samráðs.

Herra forseti. Við skulum bara tala skýrt hérna, við skulum bara tala um það sem þetta mál snýst um. Meiri hlutinn hefur talað mikið um að ríkisendurskoðanda sé treystandi og hann sé frábær og við erum öll sammála um það. Meiri hlutinn hefur ekki á neinum tímapunkti útskýrt hvers vegna þau vilja ekki að það verði skipuð rannsóknarnefnd Alþingis. Það hefur aldrei verið útskýrt. Það hefur aldrei verið rökstutt. Ef það hefði verið fallist á það, ef það hefði bara verið ráðist í það strax í upphafi þá stæðum við ekki hér. Þá værum við ekki að þræta um þetta. Þá væri traust þjóðarinnar mögulega ekki í því lágmarki sem það er akkúrat núna. En hvers vegna vill ríkisstjórnin ekki rannsóknarnefnd Alþingis? Vegna þess að niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis gætu stofnað þessari ríkisstjórn í hættu. Það er ólíklegt að rannsókn ríkisendurskoðanda muni gera það. Við skulum bara tala skýrt, tala hreint út hérna.

Forseti. Mig langaði að taka aðeins hlé frá umræðum um Íslandsbanka og tala um dagskrá dagsins í dag og nota tækifærið af því að hér inni eru bæði forseti og hæstv. dómsmálaráðherra. Á dagskrá dagsins í dag er mál sem á ekki að fara á milli mála að stjórnarandstaðan hefur lýst miklum efasemdum og andstöðu við, 14. dagskrármálið, um alþjóðlega vernd. Ég verð bara að segja að mér finnst það mjög slæmt að í viku sem er stutt, þar sem við erum að reyna að afgreiða ákveðin mál sem eru jafnvel dagsetningarmál, sé verið að setja slíkt frumvarp á dagskrá. Það mun einungis leiða til þess að ekkert hreyfist þar til það mál hefur verið tekið af dagskrá.

Dagsetningarmál eru fremst á dagskránni.

Herra forseti. Beiðni hæstv. fjármálaráðherra var að Ríkisendurskoðun myndi fara yfir það hvort fylgt hefði verið lögum og góðum stjórnsýsluháttum við sölu á Íslandsbankabréfunum. Það er þannig. Í bréfi ríkisendurskoðanda kemur fram, þar sem hann vitnar í 1. gr. laga um ríkisendurskoðanda, að ríkisendurskoðandi sé sjálfstæður og engum háður í störfum sínum og ákveði sjálfur hvernig hann sinnir hlutverki sínu samkvæmt lögum. Það að tala síðan hér eins og menn hafa gert á undanförnum dögum, eins og ríkisendurskoðandi sé að gera úttekt á einhverjum forsendum fjármálaráðherra, er auðvitað ómerkilegur málflutningur og menn ættu að láta af honum. 

Herra forseti. Ég ætla svo sem ekkert að orðlengja þetta mikið. Ég heyri að fólk þarf voða mikið að vera á fundum í dag. En af því að hv. þm. Óli Björn Kárason talaði hér um ómerkilegan málflutning þá langar mig á þeim nótum að lýsa því yfir hversu miður mér þykir það að stjórnarþingmenn, í vörn sinni gegn þeirri eðlilegu kröfu að hér verði rannsóknarnefnd falið að fara ofan í saumana á þessu máli, skuli brigsla þingmönnum, þar með talið mér væntanlega sem tala fyrir rannsóknarnefndinni, um að vantreysta, tala niður, tala illa um, sýna vanvirðingu hinni ágætu stofnun, Ríkisendurskoðun. Ef þetta er röksemdafærsla sem stjórnarþingmönnum þykir rétt og góð þá skil ég af hverju menn geta ekki selt banka svo sómi sé að.

Virðulegi forseti. Ég kannast bara ekki við að nokkur einasti þingmaður hafi sagst vantreysta Ríkisendurskoðun. Hins vegar veltum við fyrir okkur hverjar valdheimildir Ríkisendurskoðunar eru til að fara í þetta mál og rannsaka það. Ég get hins vegar sagt það að ég vantreysti Fjármálaeftirlitinu algerlega. Saga þess er blóði drifin frá því fyrir hrun og hefur ekkert batnað eftir það. Þannig að því vantreysti ég algerlega og ætla ekkert að fara í felur með það. Þetta snýst um traust, þetta snýst um að endurbyggja traust. Og til að komast hjá öllum þessum umræðum og öllu því sem búið er að eiga sér stað nú á undanförnum dögum til þess einfaldlega að fá niðurstöðu sem allir treysta þarf að skipa rannsóknarnefnd með víðtækar valdheimildir til að fara í þetta mál. Það er ekki þannig að Ríkisendurskoðun hafi sömu heimildir og slík rannsóknarnefnd myndi hafa. Ég frábið mér bara svona málflutning vegna þess að ef einhver er að reyna að rugla almenning þá eru það þeir sem eru með málflutning sem þennan.

Herra forseti. Það er dálítið ótrúlegt að fylgjast með þessari umræðu hérna. Ég er komin hingað upp til að minna á ræðustúf sem ég flutti hér í gær og hvet þingmenn til að finna inni á Alþingissíðunni ef þeir voru ekki í salnum, sem er ótrúlegt miðað við fyrri orð, eða ef þeir heyrðu hreinlega ekki orð mín. En ég ætla aðeins að fá að vitna í hana. Ég ætla að vísa í lög nr. 68/2011, um rannsóknarnefndir: „Skipun rannsóknarnefndar er úrræði sem ber einungis að nota ef einsýnt er að ekki er unnt að notast við hin hefðbundnu rannsóknarúrræði.“ Það er ekki einsýnt um að það sé ekki hægt. Við höfum ekki sagt að ekki verði skipuð rannsóknarnefnd. 

Virðulegur forseti. Fyrst vil ég nú fagna því að hér skuli hafa verið samþykkt tillaga um lengd þingfundar áðan. Ég tel það mikilvægt, ekki síst í ljósi þess hvernig þessi umræða fer af stað hér í þinginu núna, sem er kunnugleg staða á undanförnum vikum og alveg ljóst að við þurfum að nýta tímann vel. Ég hvet forseta til að hafa fundi eins lengi og þörf þykir til að koma þessum málum á dagskrá. Hér er verið að karpa um eiginlega ekki neitt fyrir einhverjar sýningar, en það er ágætt að það kom fram hér hjá hv. þm. Gísla Rafn Ólafssyni áðan að ef það mál fer á dagskrá sem þau eru á móti hér, einhver í stjórnarandstöðunni, þá mun ekkert hreyfast. Um það snýst þetta. Þetta er nú öll virðingin fyrir lýðræðinu hjá þessum minnihlutaflokkum eða þeim þingmönnum minnihlutaflokkanna sem svona hugsa og tala. Hér hefur verið lögð fram tillaga um að þetta mál verði ekki tekið á dagskrá. Þetta er mál meiri hlutans. Meiri hluti þingmanna styður þetta mál og það er mikilvægt að það fari á dagskrá, virðulegur forseti, og ég hvet til þess að það verði sett fyrst á dagskrá á þingfundi á morgun.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Jódís Skúladóttir er því miður farin úr salnum þannig að það er ekki hægt að hrekja öðru sinni orð hennar frá því í gær og vænti ég þess að hún hlusti bara á formann hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Aðeins varðandi það sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði um 1. gr. laga um ríkisendurskoðanda en Óli Björn Kárason er líka farinn úr salnum. Þá er ekki hægt annað en að horfa á 17. gr. sem er varðandi það að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd getur óskað eftir aðkomu Ríkisendurskoðunar og skýrslu frá Ríkisendurskoðun og gildir ákvæðið einnig ef níu þingmenn óska eftir skýrslu eða rannsókn. Það er ekkert í lögum um Ríkisendurskoðun sem heimilar ráðherra að krefjast þess, ekki neitt. Ríkisendurskoðun fer í frumkvæðisathugun sem þýðir að eigin frumkvæði eða þá að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á að gera það eða ef níu þingmenn óska eftir því að Ríkisendurskoðun fari í rannsókn. Við skulum bara halda því til haga 

Virðulegur forseti. Krafan um að skipuð verði rannsóknarnefnd Alþingis er mjög málefnaleg krafa. Í 1. gr. laga um rannsóknarnefndir segir, með leyfi forseta: „Forseti Alþingis skipar rannsóknarnefnd á vegum Alþingis ef þingið samþykkir ályktun þar um til þess að rannsaka málsatvik í mikilvægu máli sem varðar almenning.“ Bankasalan á Íslandsbanka er mikilvægt málefni. Þar er verið að selja eign ríkisins fyrir 52,6 milljarða kr. og hún varðar svo sannarlega almenning. Það sýna skoðanakannanir. 83% þjóðarinnar eru óánægð með þessa sölu. Ég var á fundi fjárlaganefndar í morgun og segi bara alveg eins og er. Ég hef aldrei lent í öðru eins. Það virðist vera að Bankasýsla ríkisins hafi ekki lagt niður fyrir sér hvernig 

Herra forseti. Ég ætla að kalla aftur eftir því að þingmenn meiri hlutans útskýri fyrir okkur á einhvern skynsamlegan máta hvers vegna það má ekki skipa rannsóknarnefnd Alþingis. Þá vil ég leiðrétta það sem kom fram í máli hv. þm. Jódísar Skúladóttur hér áðan varðandi það að meiri hlutinn hefði ekki hafnað því. Það er ekki rétt. Við höfum þegar boðið meiri hlutanum að klára rannsókn ríkisendurskoðanda að því gefnu að hægt verði að skipa rannsóknarnefnd að frumkvæði minni hlutans í kjölfarið. Þessu var hafnað. Þá er það alveg ljóst að við höfum fært mjög skýr og mjög eðlileg rök fyrir því að það verði skipuð rannsóknarnefnd. Við höfum útskýrt hvers vegna það þarf að skipa rannsóknarnefnd og það snýst um valdheimildir. Ég verð að segja það sama og hér hefur verið sagt, að ég frábið mér að verið sé að tala um að við séum að lýsa yfir vantrausti á Ríkisendurskoðun. Það hefur aldrei verið gert. 

Virðulegur forseti. Eins og ég fór yfir áðan þá byggir athugun Ríkisendurskoðunar á gjaldtökuheimild og samkvæmt lögskýringargögnum þeirrar heimildar er gert ráð fyrir samráði við forsætisnefnd, sem hæstv. forseti Alþingis hefur nú staðfest að hefur ekki átt sér stað. Nú má vel vera að það hafi skapast einhvers konar venja, að ráðherrar óski eftir stjórnsýsluúttekt á ákveðnum þáttum, á ákveðnum stofnunum o.s.frv., en ég held að það hljóti allir að sjá að það er einfaldlega ekki traustvekjandi og ekki góður bragur á því að sá aðili sem sjálfur hafði forgöngu um þessa bankasölu - að það fari fram einhvers konar athugun í raun á þeim forsendum sem hann sjálfur óskar eftir. Lög um ríkisendurskoðanda eru mjög skýr um það hvaðan heimildirnar til að eiga frumkvæði að svona athugun koma. 

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég er farinn að hafa virkilegar áhyggjur af störfum þingsins þar sem hér er ítrekað tekið jú, vissulega alvarlegt mál á dagskrá undir liðnum fundarstjórn forseta sem hefur verið reglulega á dagskrá þingsins og á opnum fundum fjárlaganefndar og víðar. Þetta mál hefur því fengið og þessi umræða hefur farið fram - en á meðan er fundarstjórn forseta misnotuð til að taka umræðu um mál sem tefur önnur mikilvæg mál sem eru á dagskránni og margir eru að bíða eftir og skipta marga hagsmuni úti í samfélaginu miklu máli. Þá er bara tilkynnt hér, á meðan eitthvert mál sem stjórnarandstaðan þorir ekki að ræða efnislega hérna - ef útlendingamálið er svona slæmt mál, af hverju förum við ekki bara að ræða það hér efnislega, bara næst á dagskrá, og fáum að vita hvað er svona vont við þetta mál, hvað við getum bætt, og gefum fólki tíma til að senda umsagnir um málið, hafa einhverja umfjöllun í þingnefnd um málið? 

Virðulegur forseti. Ég get ekki sagt að ég hafi verið nokkru nær eftir að hafa hlustað á fund fjárlaganefndar með Bankasýslunni í morgun. Allt sem þar var sagt af hálfu Bankasýslunnar skýrði málin á engan hátt. Hér er verið að tala um að Ríkisendurskoðun eigi að skoða hvort lög hafi verið brotin og hvort viðhafðir hafi verið góðir stjórnsýsluhættir. Ég held að menn komist bara alveg upp með þetta, að lögin hafi ekkert verið brotin. Við skulum ekki gleyma því að það eru þúsundir einstaklinga úti í samfélaginu sem töpuðu öllu sínu á þessum bönkum. Þau áttu ekki neitt eftir vegna framferðis banka og það er eðlilegt að í samfélaginu sé tortryggni gagnvart 

Forseti. Ég kem upp til að svara aðeins hv. þm. Jódísi Skúladóttur sem kom hérna áðan og lýsti því yfir að hún hefði fullan vilja til þess að fara þá leið að setja á fót rannsóknarnefnd þegar núverandi rannsóknum ríkisendurskoðanda og Fjármálaeftirlits lýkur. Ég ætla að leyfa henni að njóta vafans og ganga út frá því að hún segi þetta af heilum hug og það komi frá hjartanu að hún vilji gera það. En mér finnst mikilvægt að við áttum okkur á því að hún ræður því ekki ein og sér. Það sem er raunverulega verið að biðja okkur um að gera í stjórnarandstöðunni er einhvern veginn að treysta á það að meiri hlutinn, sem hefur mikla hagsmuni af því að verja sína ríkisstjórn, sína ráðherra, muni taka þá ákvörðun að setja á fót rannsóknarnefnd. Þetta er allt saman; öll rannsóknin, ríkisendurskoðandi, Fjármálaeftirlitið, öll rannsóknin á þessu máli, í höndum meiri hlutans. Það er meiri hlutinn sem er búinn að taka að sér að ákveða hvaða leið við förum í þessari rannsókn og það er meiri hlutinn 

Virðulegur forseti. Mér finnst leiðinlegt að heyra að hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni hafi fundist fundurinn okkar í morgun í fjárlaganefnd einskis verður og einnig leiðinlegt að heyra hv. þm. Guðbrand Einarsson lýsa því að ekkert hafi komið út úr þeim fundi. Ég verð að vera ósammála því. Mér fannst fundurinn í fjárlaganefnd í morgun mjög gagnlegur og ég vil hvetja fólk þarna úti sem vill fræðast um bankasöluna til að hlusta á fundinn og lesa greinargerð Bankasýslunnar. Það er mikilvægt að muna í þessu að stóra málið er auðvitað að gæta hagsmuna ríkisins, að gæta að þeirri eign og þeim fjármunum sem felast í bankanum. Það var þess vegna mjög ánægjulegt að heyra að það seldist fyrir hærri upphæðir, það komu meiri peningar inn í ríkiskassann en upphaflega hafði verið áætlað. Með því er ég ekki að segja að ég sé sátt við allt sem þarna kom fram. Það kom einmitt svolítið fram þarna sem við þurfum að skoða frekar, það sem Fjármálaeftirlitið er að skoða. Þess vegna er svo mikilvægt að Fjármálaeftirlitið klári sínar rannsóknir 

Forseti. Ég kem hér til að taka undir með hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur og spyrja: Hver eru rökin fyrir því að vilja ekki skipa rannsóknarnefnd Alþingis? Við sem hér sitjum viljum rök. Þjóðin vill rök. Ég velti fyrir mér: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að byggja aftur upp traust, traust þjóðarinnar og traust stjórnarandstöðunnar, traust þingsins? Er ríkisstjórninni ekki umhugað um að fá aftur það traust sem þau hafa greinilega misst, alla vega í ljósi nýrrar skoðanakönnunar? Og ég velti því fyrir mér: Hvaða ábati er það fyrir þau að skipa ekki rannsóknarnefnd og sýna að farið var vel að öllu eða að öllu hafi verið gætt? Ég skil bara ekki alveg hvers vegna.

Virðulegi forseti. Hér kemur hver þingmaður stjórnarandstöðunnar á fætur öðrum í pontu og lýsir yfir eindregnum stuðningi og trausti í garð ríkisendurskoðanda á sama tíma og það er reynt að gera tortryggilegt með einhverjum hætti hvernig tiltekna rannsókn bar að garði. Og af því að hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson vísar hér í kýrskýr lög um Ríkisendurskoðun þá langar mig til að benda á að það er alveg kýrskýrt samkvæmt sömu lögum að ríkisendurskoðandi er fullkomlega sjálfstæður og óháður í sínum störfum og það hefur ekkert, nákvæmlega ekkert að gera með það hvernig tiltekna rannsókn bar að garði. Svo langar mig líka til að minnast á að það virðist hafa kvarnast aðeins úr þingsalnum í hópi stjórnarandstöðuþingmanna. Ég ætla rétt að vona að það sé ekki félagsfundur.

Virðulegi forseti. Hér er mikið kallað eftir rökum og rökum stjórnarliða fyrir því að kalla ekki til sérstaka rannsóknarnefnd. Ég veit ekki betur en að það sé margoft búið að koma fram. Það er búið að tala um það núna í nokkrar vikur. Fjármálaráðherra nefndi strax rök fyrir því fyrir páska. Ein af þeim rökum eru, og ég nefndi það hér í pontu í gær, að Ríkisendurskoðun getur og hefur hafið óháða úttekt á málinu. Ríkisendurskoðandi er sjálfstæður og engum háður í störfum sínum og hefur miklar og víðar heimildir til að kalla eftir öllum þeim gögnum sem hann óskar eftir. Hv. þm. Suðurk., Guðbrandur Einarsson, talar um að líklega hafi engin lög verið brotin. Hverju er þá verið að kalla eftir ef engin lög hafa verið brotin? 

Virðulegur forseti. Hér hefur verið varpað fram spurningunni hvort við treystum ríkisendurskoðanda. Ég verð að segja að jú, það er ekki annað hægt í sjálfu sér, en ég vorkenni honum óskaplega mikið. Þetta hlýtur að vera ömurleg aðstaða sem er búið að setja hann í. Þess vegna ættum við frekar að hafa rannsóknarnefnd vegna þess að ríkisendurskoðandi er skipaður af ríkisstjórninni og hann sækist eftir því að vera áfram ríkisendurskoðandi og fjármálaráðherra sendir á hann spurningar sem hann á að svara fyrir ríkisstjórnina. Ég segi bara fyrir mitt leyti að það hlýtur að vera skelfilegt að vera í þessari stöðu. Ég hugsa með mér: Hvað skeður ef hann er á móti ríkisstjórninni? Fær hann þá ekki ráðningu áfram? Meiri hluti hér á þingi getur ráðið því hvort hann verður áfram eða ekki. Þess vegna væri miklu nær að skipa rannsóknarnefnd og taka ríkisendurskoðanda út úr þessari mynd og leyfa honum þá bara að vera í umsóknarferli.

Virðulegur forseti. Ég geri ekki athugasemdir við framgang nefndarmanna í fjárlaganefnd í morgun sem stóðu sig með mikilli prýði. Aftur á móti þóttu mér svörin rýr, ég fer ekkert ofan af því. Það sem við erum að ræða hér - þegar ég tala um siðrof. Á sínum tíma, þegar bankarnir voru seldir, seldu menn sjálfum sér bankann. Menn lánuðu hver öðrum til að kaupa þennan banka. Hvað er það þegar menn búa til og tala um einhverja stóra mynd en lauma svo vinum sínum með? Er það ekki siðrof? Hver ber ábyrgð? Er það verðbréfasalinn úti í bæ eða er það Bankasýslan eða er það ráðherrann? Hver ber ábyrgð? Við heyrum ráðherra segja: Bankasýslan ber ábyrgð og ég ætla bara að loka henni. En Bankasýslan segir: Verðbréfaguttinn ber ábyrgð. Það ætlar enginn að axla ábyrgð. Er hægt að útvista pólitískum verkefnum og segja svo bara: Það var ekki ég, það var hinn?

Forseti. Bara aðeins um þennan fund í morgun. Mér fannst hann mjög góður, eins og hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur. Það er nefnilega líka svar að geta ekki svarað eða að hafa engin svör, þannig að það er upplýsandi út af fyrir sig. En ég held að ég geti lofað forseta því að það þurfi ekki að vera fundarfall á Alþingi þó að það verði félagsfundur í Miðflokknum, ég held að það liggi í augum uppi, þannig að ég ætlaði alla vega að bera af mér sakir þar. Síðan ætla ég að beina því til forseta, bara svona óformlega, að það er mjög mikilvægur knattspyrnuleikur í kvöld kl. 19 sem alla vega ég og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson og umhverfis-, orku og loftslagsráðherra - við erum alla vega stuðningsmenn annars fótboltaliðsins sem þar spilar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 383/2021 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 383/2021 frá 10. desember 2021 um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/878 að því er varðar aðila sem njóta undanþágu, eignarhaldsfélög á fjármálasviði, blönduð eignarhaldsfélög í fjármálastarfsemi, starfskjör, eftirlitsráðstafanir og -heimildir og ráðstafanir til að varðveita eigið fé. Nefndin fjallaði um málið og fékk gesti á sinn fund, eins og fram kemur í nefndaráliti sem liggur frammi. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Að því sögðu leggur utanríkismálanefnd til að þingsályktunartillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson formaður, Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Gísli Rafn Ólafsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur álitinu.

Frú forseti. Það var mér sönn ánægja að vera samþykkur áliti utanríkismálanefndar þar sem ég sit sem áheyrnarfulltrúi. Það er sérstaklega vegna þess að hér er enn ein reglugerðin um fjármálaþjónustu frá Evrópusambandinu. Henni er ætlað, eins og flestum öðrum reglugerðum um fjármálaþjónustu frá Evrópusambandinu, að laga hið brotna regluverk sem leiddi til efnahagshrunsins fyrir 14 árum síðan, reglugerðum sem er ætlað að tryggja hag og réttindi neytenda og stöðva ólöglega og siðferðislausa hegðun fjárfesta. Já, það kemur stundum eitthvað gott frá Evrópusambandinu. Hér er t.d. verið að setja upp stöðugra og virkara regluverk í kringum svokölluð eignarhaldsfélög. Það er heiti sem er notað um einkahlutafélög sem hafa það markmið að halda utan um eignir einstaklinga. En af hverju skiptir máli að hafa gott regluverk í kringum eignarhaldsfélög? Já, tökum nýlegt dæmi. Fyrir utan lífeyrissjóði, fyrirtæki og fjárfestingarfélög voru flestir þeir sem gerðu tilboð í Íslandsbanka nú fyrir stuttu einmitt eignarhaldsfélög. Hvað hafa þessi regluverk Evrópusambandsins gert fyrir okkur þegar kemur að þessu? Tökum nokkur dæmi. Regluverkið tekur t.d. utan um það hverjir raunverulegir eigendur slíkra félaga eru. Regluverkið skilgreinir einnig hvað fagfjárfestar eru og fjármálaregluverk Evrópusambandsins sem við innleiðum setur einnig upp reglur sem tengjast því hvernig mútur eða greiðslur tengdar hryðjuverkum eru höndlaðar. Förum aðeins dýpra í þetta. Raunverulegir eigendur. Af hverju skiptir máli hverjir raunverulegir eigendur eignarhaldsfélaga eru? Jú, ein ástæðan gæti verið sú að gera það erfiðara að svíkja undan skatti, að við getum séð hver sé í rauninni á bak við viðkomandi eignarhaldsfélag. Önnur ástæða gæti verið að tryggja ákveðna dreifingu valds. Við hér á landi erum t.d. með reglur sem segja til um það hversu hátt hlutfall einn aðili getur átt í sjávarútvegsfyrirtækjum eða í kvótanum yfir höfuð. Með því að vita hverjir eru raunverulegir eigendur í þeirri fléttu sem oft er búin til er hægt að sjá hvernig raunveruleg dreifing á valdinu er. Svo er þriðja ástæðan sú að hægt sé að sjá hverjir séu raunverulega að fá greiðslur í gegnum einkahlutafélög og þar með taka á hlutum eins og mútum og fjármögnun hryðjuverka. Hluti af þeim reglum sem koma með þessu í gegnum Evrópusambandið er einmitt það að við getum á auðveldan hátt flett upp hverjir eru raunverulegir eigendur félaga, einfaldlega með því að fara inn á vef ríkisskattstjóra, slá inn nafnið á viðkomandi eignarhaldsfélagi og sjá hverjir stjórna því og hverjir eiga eignarhluta í því. Mjög auðvelt, nokkuð sem ég hef prófað að gera þó nokkrum sinnum þegar ég sé nöfn á hinum og þessum eignarhaldsfélögum. Nóg um raunverulega eigendur í bili. Fagfjárfestar, þetta er hugtak sem hefur verið mikið í umræðunni síðustu daga og vikur. Grunnhugmyndin á bak við að skilgreina hvað fagfjárfestir er er að gera greinarmun á því hvort viðkomandi aðili sé að fjárfesta sem almennur neytandi eða aðili með dýpri skilning á þeirri áhættu sem er við fjárfestingar. Það er mikilvægt að átta sig á því að skilgreining á fagfjárfesti er ekki hvort viðkomandi sé hæfur fjárfestir. Það er tvennt ólíkt. Það hvort þú sért fagfjárfestir er reyndar skilgreint í lögum. Það skemmtilega er að ef borin eru saman lög um markaði og fjármálagerninga, sem uppfærð voru í júní á síðasta ári, og reglugerðir Evrópusambandsins, önnur þeirra frá 2014 og hin frá 2017, þá eru einmitt í íslensku lögunum notaðar skilgreiningarnar upp úr Evrópusambandsreglugerðunum, rétt eins og við erum að vinna í að koma úr þessari þingsályktunartillögu yfir í lög hér á Íslandi. Í lögum um fjármálagerninga segir, með leyfi forseta: „Fagfjárfestir: Viðskiptavinur sem býr yfir reynslu, þekkingu og sérfræðikunnáttu til að taka sjálfur ákvarðanir um fjárfestingar og meta áhættuna sem þeim fylgir.“ Í lögunum kemur síðan listi yfir hvaða aðilar teljast til fagfjárfesta og með leyfi forseta ætla ég bara að taka stóru punktana. Það eru aðilar sem hafa starfsleyfi á fjármálamörkuðum, t.d. verðbréfafyrirtæki, það eru stórfyrirtæki sem uppfylla ákveðin skilyrði um veltu eða stærð efnahagsreiknings. Athyglisvert er líka að ríkisstjórnir eru skilgreindar sem fagfjárfestar og seðlabankar líka. Meira að segja Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er skilgreindur sem fagfjárfestir. Aðrir stofnanafjárfestar - þarna er sennilega verið að tala um aðila eins og lífeyrissjóði og slíkt. Svo koma í lokin aðilar sem samþykktir hafa verið sem fagfjárfestar skv. 54. gr. laganna. Í 54. gr. segir, með leyfi forseta, að hægt sé að sækjast eftir því að vera skilgreindur sem slíkur en þá þarf viðkomandi að uppfylla a.m.k. tvö af eftirfarandi skilyrðum: „1. Hann hafi átt umtalsverð viðskipti á viðeigandi markaði næstliðna fjóra ársfjórðunga, að meðaltali a.m.k. tíu sinnum á hverjum ársfjórðungi. 2. Verðgildi fjármálagerninga og innstæðna fjárfestis nemi samanlagt meira en jafnvirði 500.000 evra, miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni. 3. Fjárfestir gegni eða hafi gegnt, í a.m.k. eitt ár, stöðu í fjármálageiranum sem krefst þekkingar á fyrirhuguðum viðskiptum eða þjónustu.“ Þá vitum við hvað er að vera fagfjárfestir. Þá skilgreiningu fáum við einmitt í gegnum svona regluverk frá Evrópusambandinu. Förum yfir í þriðja hlutinn sem ég nefndi, reglur um mútugreiðslur og fjármögnun hryðjuverka. Við getum náttúrlega öll áttað okkur á því hvað er að vera hryðjuverkamaður og fjármagna það. Við skulum vona að við þurfum ekki að taka á því hér á landi. Reglur um mútur tengjast því að passa upp á að fólk sem hefur sterk pólitísk tengsl, það sem á ensku er kallað, með leyfi forseta, „politically exposed person“, oft kallað PEP og við getum öll verið mjög peppuð yfir því, enda erum við öll skilgreind sem slík. Regluverkið sem Evrópusambandið hefur komið með til okkar í tengslum við slíkt er þannig að passað sé upp á að ekki geti verið auðvelt að koma peningum til stjórnmálamanna t.d. sem þannig lagað eru einhvern veginn að fá peninga undir borðið. Þetta þýðir að öll viðskipti okkar sem eru skilgreind undir þessu, þ.e. öll viðskipti okkar sem erum peppuð eða erum stjórnmálamenn, eru tilkynningarskyld. Það er ekki hægt að framkvæma viðskiptin nema því sé flaggað að viðkomandi viðskipti séu í tengslum við aðila sem er tilkynningarskyldur. Það er mikilvægt að átta sig á því að þessi regla gildir ekki bara fyrir mig eða aðra hv. þingmenn hér inni heldur gildir hún einnig fyrir börnin mín, tengdabörn og foreldra. Móðir mín keypti hús um daginn. Hún þurfti að flagga því. Því var flaggað að hún væri að kaupa hús sem aðili tengdur stjórnmálamanni. Þetta gildir hvort sem verið er að kaupa hús, hlutabréf eða kaupa eða selja rafmyntir. Ef ég legg inn meira en, mig minnir að það séu um 20.000 kr. í seðlum í banka þarf að flagga því. Svona eru reglurnar, til að passa mútugreiðslur séu ekki að eiga sér stað. Það gildir, eins og ég sagði líka, þegar hlutabréf í fyrirtækjum eru keypt. Virðulegur forseti. Þessar reglur og regluverk gerir okkur kleift að gera eftirfarandi þegar við t.d. ákveðum að selja hlut í ríkiseign. Í fyrsta lagi leyfir það okkur að skilgreina útboð á þeim hluta í ríkiseigninni á þannig máta að einungis fagfjárfestar geti tekið þátt. Munum aftur að það getum við þakkað regluverkinu frá ESB eins og því sem við erum að samþykkja hér. Númer tvö: Þegar tilboðum hefur verið skilað inn í slíku útboði þá gerir það okkur kleift að skoða hverjir séu í raun á bak við þau eignarhaldsfélög sem gerðu tilboðin. Þetta var t.d. notað, samkvæmt fundi í morgun, af Bankasýslunni til þess að geta flokkað þau tilboð og þá sem gerðu þau tilboð eftir því hverjir stóðu á bak við skrýtin nöfn á eignarhaldsfélögum. Í þriðja lagi gerir þetta okkur kleift að passa upp á að þegar einhver sem gerir tilboð er nátengdur stjórnmálamanni, eða PEP, þá sé því á auðveldan hátt flaggað. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að hafa gott regluverk svo að þegar við ráðumst í jafn stórar aðgerðir og að selja stóran hluta í einum af þremur bönkum landsins þá sé það gert á réttan máta. Regluverk sem tryggir að hægt sé að velja fjárfesta sem uppfylla skilyrði en líka að velja fjárfesta sem eru hæfir samkvæmt þeirri kríteríu, þeirri skilgreiningu, sem við viljum hafa um fjárfesta. Viljum við t.d. fá kvika fjárfesta eða langtímafjárfesta? Við höfum t.d. heyrt að aðilar voru útilokaðir frá útboðinu í Íslandsbanka af því að þeir, þegar búið var að skoða hverjir voru þar á bak við, voru skilgreindir sem kvikir. Það er líka hægt að nota það nákvæmlega sama þegar þú sérð hverjir sitja þarna á bak við til að athuga hvort viðkomandi aðilar t.d. sitji undir rannsókn á glæpum eða notað flöggunina til þess að finna þá sem eru nátengdir stjórnmálamönnum. Við getum þakkað fyrir að þetta regluverk og önnur regluverk sem koma frá Evrópusambandinu stoppa okkur í því að klúðra sölu á ríkiseignum, þ.e. ef við förum eftir því góða regluverki sem Evrópusambandið hefur samið fyrir okkur.

Virðulegi forseti. Ég held að maður geti ekki annað en fagnað því að sett séu lög um raunverulega eigendur og hertar ýmsar reglur sem varða hryðjuverkastarfsemi og fjármálagjörninga sem eru mútur eða peningaþvætti eða eitthvað þess háttar. En ég hef oft haft það á tilfinningunni frá hruni þegar farið var að herða þetta að allar herðingar beinist í rauninni fyrst og fremst að venjulegu fólki, þær komi rosalega mikið niður á venjulegu fólki sem er bara að kaupa sér húsnæði, lifa sínu venjulega lífi, er ekki með mjög miklar tekjur. Það eru miklar kröfur á það. Lögaðilar og þeir sem eru með ófjárhagslegan tilgang eins og húsfélög og annað slíkt eru oft aðilar sem þurfa að gangast undir mjög strangar reglur og mér finnst áherslan vera oft á röngum stað. Ég þurfti t.d. að skrá mig sem raunverulegan eiganda Hagsmunasamtaka heimilanna, sem er eiginlega algjörlega fáránlegt dæmi. Ég er ekki eigandi þessara samtaka og verð aldrei. En þetta varð að gera. Þetta eru samtök sem hafa lítið fé til umráða og það eru til önnur samtök en þessi. En á sama tíma þurfa t.d. bankar í einkaeigu ekki að gefa upp raunverulega eigendur. Við vitum ekki enn hverjir eru raunverulegir eigendur Arion banka. Það er ekki ljóst. Þeir eru undanþegnir þessari reglu en það er virkilega þar sem skiptir máli að vita þetta. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson virðist hafa kynnt sér 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er dálítið athyglisvert að átta sig á því að regluverkið í kringum raunverulega eigendur krafðist þess aldrei að húsfélög væru skráð, hverjir væru eigendur þeirra, né frjáls félagasamtök. Ástæðan fyrir því að það þurfti að skrá þau var að í reglugerð var sagt að þeir sem væru skráðir í fyrirtækjaskrá Skattsins þyrftu að gefa upp raunverulega eigendur. Sannleikurinn er sá að eina leiðin til að fá úthlutað kennitölu fyrir félagasamtök eða húsfélag, þú getur ekki opnað bankareikning nema vera með kennitölu, var að skrá félagið til Skattsins og sú skráning endaði í fyrirtækjaskrá þó að ekki væri um fyrirtæki að ræða. Þarna var verið að oftúlka vegna þess sem tölvukerfið sagði, við vorum að nota sama tölvukerfi undir húsfélög og fyrirtæki. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni að það að raunverulegir eigendur bankanna skuli ekki vera skráðir sé alger tímaskekkja. En það er a.m.k. þannig með þessa tilskipun að verið er að tækla eignarhaldsfélögin sem eru verkfæri þeirra sem efnaðri eru til þess að fela hvað þeir eru að gera.

Frú forseti. Ég er alls ekki mótfallin þessu frumvarpi, það er ekki þannig. Ég er bara mjög oft hugsi yfir öllum hindrununum sem settar eru fyrir, eins og ég segi, venjulegt launafólk, venjulegt fólk, venjulegar fjölskyldur og alla þá hringi sem þær þurfa að hoppa í gegnum til þess að eiga eðlileg viðskipti sem eru bara partur af daglegu lífi. Mér finnst stundum að þessum kröftum sé beint í rangar áttir eins og við sjáum t.d. í nýlegri sölu á Íslandsbanka þar sem Bankasýslan taldi sig ekki hafa umboð til að fá að vita hvernig þetta yrði fjármagnað og vissi jafnvel ekki nákvæmlega alltaf hverjir voru að bjóða í. Það er þetta sem er alvarlegt og það er þarna sem virkilega þarf að koma inn, hjá stórtækum aðilum. En í staðinn virðist rosalega mikill kraftur fara í, eins og hv. þingmaður nefndi, einhverjar 20.000 kr. 20.000 kr. eru ekki miklir peningar í dag og ef það er hægt að kaupa einhvern fyrir 20.000 kr., ja, við skulum við bara orða það þannig að þá selji viðkomandi samvisku sína mjög ódýrt. Það var þetta sem mig langaði til að koma að, að þar sem þetta skiptir virkilega máli eins og hvað varðar eigendur banka, þar er undanþága.

Frú forseti. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni. Það er líka athyglisvert að hugsa til þess af hverju verið er að flýta þessu frumvarpi hér. Af hverju er það dagsetningarmál sem þarf að klára? Jú, það er vegna þess að íslenska ríkið hefur verið áminnt af viðkomandi eftirlitsstofnunum innan EFTA og Evrópusambandsins fyrir að hafa ekki innleitt þessa reglugerð nógu hratt. Það er kannski þar sem við lendum á ákveðnum vegg. Það er vel þekkt að það er dálítill hali eftir af innleiðingum og reglugerðabunki sem á eftir að laga að íslensku umhverfi og á eftir að fara með í gegnum þetta ferli. Við sem sitjum í utanríkismálanefnd fáum alltaf yfirlit yfir það hverju er verið að vinna í. En það er að sjálfsögðu þannig að ríkisstjórnir hverju sinni setja forgang á þau mál sem þær vilja að fari áfram. Það getur náttúrlega þýtt það að vera ekki með of flóknar reglur fyrir þá sem eiga endalaust af peningum, og ekki forgangsraða að laga það, en því er ekki forgangsraðað að laga reglur sem íþyngja almenningi. Mig langar til að fá að tala aðeins meira um það og óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Hér erum við að setja reglur um eignarhaldsfélög. Það er reyndar athyglisvert í þessari löggjöf að margar af skilgreiningunum á því hvar þurfi að laga hluti og hvar þurfi að elta hluti eru oft í stærðarhlutföllum sem íslenski markaðurinn þekkir ekki. Hér er t.d. talað um fjármálafyrirtæki sem tilheyra samstæðu með minnst 40 milljarða evra eignir á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég veit ekki til þess að neinir af íslensku bönkunum séu af þessari stærð. En það er hins vegar mikilvægt, eins og hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir benti á, að við séum með reglur og regluverk sem tekur á þeim hlutum sem við sáum því miður vera misnotaða í hruninu. Það er alltaf þannig að þegar við breytum reglum og losum um þær þá virðist vera að fólk nýti sér það frjálsræði til þess að græða peninga, oft á kostnað neytenda. Það er mikilvægt í svona reglum, ég nefndi t.d. áðan reglurnar um fagfjárfesta eða það sem á ensku í reglugerðum Evrópusambandsins er kallað „professional clients“, að hafa svona aðgreiningar vegna þess að þegar verið er að bjóða út hlut í fyrirtækjum þá er rosalega auðvelt að plata fólk. Það eru til gamlar sögur frá því fyrir rúmum 20 árum þegar Íslensk erfðagreining var að selja hlutabréf, áður en þeir fóru á markað. Það voru mikil viðskipti með þau hlutabréf og ef ég man rétt var hluturinn kominn upp í 60–70 dollara, var svo skráður á markað í kringum 18 eða 20, og endaði síðan á því, áður en það var tekið og gert að einkafyrirtæki, að hluturinn var kominn niður fyrir dollara. Það var nefnilega þannig að það var voða auðvelt að selja einstaklingum á þeim tíma: Hér er næsta frábæra fyrirtæki á Íslandi og það er svona mikils virði. Með því að setja skilyrði eins og hvað er fagfjárfestir þá er hægt að vernda neytendur frá því að einhverjir söluaðilar séu að pranga upp á þá fyrirtækjum án þess að fólk hafi nægilegan skilning á því hverju sé verið að pranga upp á það. Það er mjög mikilvægt að við vinnum vel slíka hluti. Það eru ófáar kvikmyndirnar sem við höfum séð um hvernig í sumum tilvikum var hreinlega verið að hringja í fólk og selja því eitthvað sem var í raun ekki til. Það liggur við að þetta sé jafn slæmt, þarna er hægt að selja fólki eitthvað sem er að vísu til en hefur það nógu mikinn skilning á því hvort verðmætið sé raunhæft eða hvort kostnaðurinn við það sem verið er að bjóða sé raunhæfur eða ekki? Það er alltaf spurningin. Munurinn er sá að þegar verið er að fara í svona algjörlega opið útboð til almennings þá þarftu að koma með miklu meira af upplýsingum og miklu meira af gögnum til almennings á formi sem hann skilur til að hann geti tekið ákvörðun. Þegar verið er að vinna með fagfjárfesta er hægt að vera með minni útboðslýsingar af því að ætlast er til þess að þeir geti lesið þær lýsingar af þeirri þekkingu sem þeir hafa. Neytendavernd í fjármálaþjónustu er því nokkuð sem hefur komið oft til umfjöllunar, bara á þeim vikum eða mánuðum sem ég hef setið í utanríkismálanefnd, en við fáum allar þessar Evrópusambandsreglugerðir nokkrum sinnum vegna þess að þær koma fyrst sem þingsályktunartillögur og svo sem frumvörp o.s.frv. Ef ég man rétt er yfir helmingurinn af þeim sem hafa komið inn tengdur fjármálageiranum. En það væri gaman að skoða það svolítið, kannski að einhverjir sem vantar efni í ritgerð eða verkefni í hagfræði eða viðskiptum eða lögfræði færu og skoðuðu t.d. hver hallinn er. Er meira af reglugerðum tengdum fagfjárfestum og fjármálastofnunum eða neytendum og neytendavernd? Það væri áhugavert að sjá slíkt vegna þess, eins og hv. þingmaður benti á, að stundum finnst okkur of margar reglur vera settar fyrir okkur sem erum neytendur. Kannski finnst fjármálafyrirtækjunum vera komnar of miklar reglur um þau en sumar þeirra eins og greiðslureikningsreglurnar, sem heita P eitthvað 2, ég man ekki alveg, ég er ekki með það skrifað niður, opna á það að svokölluð fjártæknifyrirtæki geti nýtt sér banka og bankar verða að veita þeim aðgang að sínum kerfum. Hluti af því kemur vegna regluverks frá Evrópusambandinu. Regluverkið er ekki endilega bara um neytendavernd. Þetta er líka til að tryggja samkeppni og aðra hluti sem svo sannarlega veitir ekki af hér á landi þar sem við erum einungis með þrjá banka og mjög álíka gjaldskrár og þjónustu og annað sem þeir eru að veita. Og það verður athyglisvert að sjá hvernig það þróast núna á næstu árum eftir því sem markaðurinn opnast með sterkara regluverki.

Virðulegi forseti. Nú erum við komin að máli sem ég hef mikinn áhuga á, neytendavernd. Reglugerðir sem eiga að beinast að fjármálafyrirtækjum og fagfjárfestum virðast mjög oft bara vera yfirfærðar yfir á neytendur en hins vegar er neytendaverndin sama sem engin. Það er einmitt ástæðan fyrir mínu vantrausti, sem ég hef rætt hér, á Fjármálaeftirlitinu vegna þess að það hefur ekkert eftirlit og bankarnir geta í rauninni hagað sér eins og þeir vilja gagnvart neytendum. Það hefur margsýnt sig. Eitt af því sem má nefna í þessu sambandi, fyrst við erum að tala um fagfjárfesta og að það sé ekki verið að pranga inn á neytendur einhverju sem bara fagfjárfestar eiga að hafa kunnáttu til að meta - vitið þið að það er gert á hverjum einasta degi á Íslandi í verðtryggðum lánum? Verðtryggð lán eru flókin afleiðulán sem eiga eingöngu að vera á milli fagfjárfesta og á milli fagfjárfesta og ríkis. Þess vegna eru þau hvergi í heiminum í notkun, alla vega ekki á Vesturlöndum, það eru einhver tvö lönd þar sem þau eru leyfileg, í Namibíu í Afríku og ég held að þau séu leyfileg í Ísrael en enginn notar þau. Þau eru aldrei í boði fyrir neytendur. En þetta gerum við á hverjum einasta degi. Ekki nóg með það heldur er hreinlega eins og staðan er núna, og ég ætla að koma nánar að því í mínu síðara andsvari, verið að beina neytendum, vegna reglna Seðlabankans, í verðtryggð lán í dag í 7–8% verðbólgu sem stefnir í að fara í tveggja stafa tölu. Þetta er brot gegn neytendum ef eitthvað er það.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Já, ég get alveg verið sammála því að sumir af þeim fjármálagerningum sem seldir eru neytendum hér á landi eru alls ekki nægilega gagnsæir. Ég heyrði einu sinni öfuga sögu, ég heyrði af erlendum fjárfesti sem keypti íslensk ríkisskuldabréf; honum fannst vextirnir ágætir á þessu þannig að hann keypti þetta. Svo þegar hann fékk þetta útborgað þá skildi hann aldrei að íslenska ríkið var alltaf að borga 3, 4 eða 5% meira en vextirnir voru. Með öðrum orðum, jafnvel sá fagfjárfestir, þessi erlendi fjárfestir, áttaði sig ekki á því hvað verðtrygging væri. Þetta er hlutur sem er dálítið flóknari en við höldum. Allt frá því að foreldrar mínir byrjuðu að búa hafa verðtryggð lán sennilega verið í notkun og við Íslendingar þekkjum ekki annað, en það er nákvæmlega þetta, það er verið að selja okkur lán með vöxtum sem hækka og lækka og verðbólgan hækkar og lækkar þannig að það er tvöfalt. Og af hverju hækkar verðbólgan? Jú, af því inni í verðbólgunni er húsnæðiskostnaðurinn. Þetta er því svona hringekja sem orsakar það einfaldlega að fólk á minna og minna eða alla vega ekki meira og meira í húsinu sínu eins og það hefði átt að gera. Ég get komið í seinna andsvari að lífeyrissparnaði, t.d. séreignarsparnaði. Það eru stórir gallar á því að við séum upplýst um það hvernig þeir fjármunir eru fjárfestir.

Virðulegi forseti. Það er t.d. þannig núna í því ástandi sem er, í verðbólgunni og öllu því, að allar ráðstafanir Seðlabankans beinast að venjulegu fólki, þær beinast að húsnæðislánum fólks sem er ekkert á húsnæðismarkaði, sem ber ekki neina sök á þessari verðbólgu sem þar að auki er innflutt. Það eina sem þetta gerir er bara að flytja fjármuni heimilanna beint inn í fjárhirslur bankanna. Það er ekkert annað sem er að gerast þarna. Og m.a. út af verðtryggingunni þá virkar þetta stýritæki Seðlabankans ekki sem skyldi vegna þess að stór hluti heimilanna finnur ekki fyrir þessu stýritæki þannig að vextina þarf að hækka meira en annars og, eins og ég segi, þetta er bara hringavitleysa. Annað sem Seðlabankinn gerði var að hann setti á þá reglu 1. desember síðastliðinn, sem einhvers konar þjóðhagsvarúðarráð, að fólk mætti einungis skulda 35% af ráðstöfunarfé. Það þýðir að jafnvel þótt fólk standist greiðslumat og vel það, yfir þessu, þá kemur bara: Nei, þið megið ekki kaupa þessa íbúð á hagstæðustu lánunum sem til eru, sem eru, alveg sama hvað hver segir, óverðtryggð lán. En svo er sagt, og ég þekki persónulega til þessara mála og veit hvar þetta gerðist: En þið standist þetta, þið eruð undir mörkunum, ef þið takið verðtryggt lán. Í 7% verðbólgu. Það er glæfraskapur. Þetta er er glæpur gegn neytendum. Hvar er verndin gegn þessu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott andsvar og góðar ábendingar. Ég get verið hjartanlega sammála. Það er nefnilega þannig að það skortir mjög mikið á allt gagnsæi; gagnsæi þegar kemur að lánum, gagnsæi þegar kemur að þóknunum á hinum og þessum stöðum í fjármálakerfinu og gagnsæi í því hvernig verið er að fjárfesta lífeyrinum okkar. Ég veit að það er önnur Evrópusambandsreglugerð á leiðinni í gegnum þingið, mál sem búið er að samþykkja út úr utanríkismálanefnd, sem fjallar um svokallaða greiðslureikninga. Ég þurfti nú að fletta því upp hvað væru greiðslureikningar en það eru einfaldlega bankareikningar einstaklinga sem þú getur t.d. notað til að borga reikninga með, eins og nafnið hefði kannski átt að segja mér. En eitt af því sem er í því máli er að auðvelda þér að skipta um banka og flytja þjónustu á milli, líka að þú getir auðveldlega fengið þessa þjónustu ef þú flytur á milli landa án þess kannski að þurfa að eiga sérstaka kennitölu á Íslandi. En þar er líka ein stutt lína sem skiptir neytendur máli og það er að gjaldskráin fyrir alla þá þjónustu sem fylgir greiðslureikningum sé á tæru. Þegar ég lærði um banka og bankareikninga fyrir 150 árum, eða þegar ég var ungur, þá var mér alltaf sagt að bankar væru reknir á því með því að hafa mismun á innvöxtum og útvöxtum. Svo einn daginn ákváðu þeir að leggja líka á okkur alls konar þjónustugjöld og þóknanir 

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda (móttaka einstaklinga með vernd, innflytjendaráð). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um málefni innflytjenda, nr. 116/2012, sem miða m.a. að því að fela Fjölmenningarsetri víðtækara hlutverk vegna samræmdrar móttöku flóttafólks með því að fela stofnuninni að veita sveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf í tengslum við móttöku flóttafólks með ýmsum hætti. Frumvarpinu er ætlað að jafna þjónustu við flóttafólk, hvort sem það kemur hingað til lands á eigin vegum, í boði stjórnvalda eða í gegnum fjölskyldusameiningu. Frumvarpið var lagt fram á 150. og 151. löggjafarþingi og er það að meginstefnu til óbreytt frá fyrri þingum með þeim undantekningum að gerðar hafa verið breytingar til samræmis við nefndarálit og breytingartillögu meiri hluta velferðarnefndar Alþingis á 151. löggjafarþingi, auk annarra minni háttar breytinga. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hlutinn árétta nokkur atriði sérstaklega. Umsagnaraðilar voru almennt jákvæðir gagnvart frumvarpinu og styðja markmið og framgang þess. Á fyrri þingum gerði Persónuvernd athugasemdir við framlögð frumvörp, m.a. á grundvelli þess að hlutverk Fjölmenningarseturs væri óskýrt og að ekki hefði verið framkvæmt mat á áhrifum á persónuvernd sem hluta af almennu áhrifamati í tengslum við samþykkt frumvarpsins. Í umsögn Persónuverndar við núverandi frumvarp kemur fram að stofnunin líti svo á að komið hafi verið til móts við athugasemdir stofnunarinnar með fullnægjandi hætti og gerir hún ekki athugasemdir við frumvarpið. Nefndinni bárust athugasemdir frá Landssamtökunum Þroskahjálp um að fatlað fólk sem kemur til landsins sem flóttafólk sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu hvað varðar söfnun og vinnslu persónuupplýsinga. Samtökin vekja athygli á mikilvægi þess að tryggja upplýst samþykki áður en vinnsla eða miðlun slíkra upplýsinga um fatlað flóttafólk á sér stað. Þá benda þau á að þessi hópur sé oft sérlega berskjaldaður vegna takmarkaðrar tungumálakunnáttu og stöðu sinnar sem flóttafólk í nýjum aðstæðum en ekki síður vegna fötlunar og/eða einhvers konar skerðinga sem verður að taka fullt tillit til. Meiri hlutinn tekur undir athugasemdir Þroskahjálpar og ítrekar mikilvægi samráðs við aðila sem hafa sérþekkingu á málefnum fatlaðs fólks, aðstæðum þess, þörfum og réttindum. Þá tekur meiri hlutinn undir mikilvægi þess að útfært verði verklag sem tekur mið af og tryggir réttindi fatlaðra innflytjenda sem oft þurfa annars konar stuðning en flóttafólk almennt. Meiri hluti velferðarnefndar leggur til breytingar á skilgreiningu einstaklinga með vernd. Í umsögn Útlendingastofnunar kemur fram að það kunni að vera skýrara að tilgreina betur í texta frumvarpsins til hvaða hópa því er ætlað að taka. Í minnisblaði félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins er bent á að við vinnslu málsins hafi verið lögð áhersla á að skýrt sé til hvaða hópa samræmd móttaka nær og tekur ráðuneytið því undir ábendingar Útlendingastofnunar. Meiri hlutinn er sammála ábendingum Útlendingastofnunar og leggur því til að skýrt verði í b-lið a-liðar 2. gr. frumvarpsins að þar sé átt við einstaklinga sem hafa fengið alþjóðlega vernd vegna fjölskyldutengsla við flóttamann eða ríkisfangslausan einstakling skv. 45. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016. Einnig leggur meiri hlutinn til að skýrt verði í e-lið a-liðar 2. gr. frumvarpsins að þar sé átt við ríkisfangslausa einstaklinga skv. 39. gr. laga um útlendinga. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður nefndarinnar, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Oddný G. Harðardóttir og Óli Björn Kárason. Frú forseti. Hér er ég að mæla fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar í mikilvægu máli til að tryggja samfellda og jafna þjónustu við einstaklinga með vernd óháð því hvort fólk kemur hingað á eigin vegum eða er boðið af íslenska ríkinu. Tilgangurinn er alltaf að bæta þjónustuna og tryggja hana á sem bestan hátt. Þannig er Fjölmenningarsetri gefin lagastoð til að veita faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf með það að markmiði að einstaklingar sem hingað koma geti sem fyrst fótað sig í samfélaginu, komist í nám eða á vinnumarkað og hafi aðgang að þjónustu eins og heilbrigðisþjónustu og samgöngum. Móttökusveitarfélög og einstaklingar með vernd eiga því allt undir því að Fjölmenningarsetri séu tryggð með lögum þau verkfæri sem þarf til að tryggja að ferlið sé faglegt og skilvirkt. Til þess að ferlið geti verið sem best eru stofnuninni veittar heimildir og þær tryggðar í lögum til vinnslu persónuupplýsinga. Meginreglur laga um persónuvernd sem fram koma í 8. gr. persónuverndarlaga eiga hér við en mig langar að ítreka sérstaklega mikilvægi þess að fólk með fötlun er í viðkvæmri stöðu og er alþekkt að gengið sé lengra í söfnun og vinnslu persónuupplýsinga um fatlað fólk en ófatlað að ósekju. Að lokum vil ég segja að ég er sérstaklega þakklát fyrir að vera í framsögu á þessu máli. Við móttöku á flóttafólki frá Úkraínu hefur hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra komið á fót samræmdri móttökustöð fyrir alla umsækjendur um vernd þar sem lögregla, Útlendingastofnun, heilsugæslan, Fjölmenningarsetur og Vinnumálastofnun eru öll á einum stað. Þannig á að vinna og þess vegna leggur meiri hluti hv. velferðarnefndar hér fram þetta nefndarálit.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina yfir þetta mál og nefndarálitið. Ég kem aðallega til að biðja framsögumann að fara nánar yfir áhrifagreininguna sem er fjallað um í mati á áhrifum frumvarpsins. Þar er tvennt sem ég staldra við. Það er annars vegar kostnaðurinn. Mér finnst 40,8 milljónir fyrir þrjú stöðugildi og ýmsan einskiptiskostnað eitthvað þröngar buxur fyrir svona verkefni. Ég velti fyrir mér hvort framsögumaður vill veita eitthvert álit á því, svo að ég noti nú gott mál. Hins vegar varðandi vinnslu persónuupplýsinga þá verð ég að segja að það hringir ýmsum viðvörunarbjöllum. Mig langar aðeins að heyra meira ofan í nefndina með það, hvort hún sjái einhverja meiri meinbugi á því að þarna sé þessu vísað svolítið til Fjölmenningarsetursins sjálfs, ef ég skil málið rétt. Mér þætti gott að fá aðeins meira um hversu víðtækt er eðlilegt að veita heimildir í þessu. Það fer ofboðslega fyrir brjóstið á mér oft að maður getur ekki einu sinni pantað leikhúsmiða nema að gefa upp kennitölu. Mér finnst að við verðum að læra að hemja okkur í þessu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef ég næ að taka þetta saman þá ætla ég að fá að byrja á kostnaðinum. Þetta er bara mat sem hefur farið fram og niðurstaðan varð þessi. Það gæti svo komið í ljós hvort það var of- eða vanreiknað. Stofnunin er auðvitað til. Þar er þekking, þar er mannauður en það á að stækka hana. Þetta varð niðurstaðan og svo verður það bara að koma í ljós. Hv. þingmaður spurði um söfnun persónuupplýsinga. Auðvitað þurfum við alltaf að fara varlega og til þess innleiddum við ný persónuverndarlög fyrir örfáum árum sem hafa svolítið breytt samfélagi okkar. Ekki það, áður en þau lög voru innleidd bar okkur að fara mjög varlega og passa upp á persónuupplýsingar en það sem gerðist með þeirri lagasetningu var að þar kom sektarákvæði inn. Ég ítreka bara að í þessu er verið að veita stofnun heimild til söfnunar og vinnslu persónuupplýsinga sem er nauðsynleg. Stofnuninni er í rauninni falið að para saman einstaklinga með vernd og móttökusveitarfélög. Til þess að sú pörun verði sem heppilegust og einstaklingurinn og sveitarfélagið séu sem best til þess fallin að ná saman þannig að vel gangi þarf ýmsar upplýsingar um stöðu, aldur, heilsufar og annað. Það er samt mikilvægt að vísað er til allra sömu meginreglna og koma fram í lögum um persónuvernd. Þannig að ég held að við séum ekki að fara á einhverja hættulega braut. Ég held að réttur sé tryggður. Ég ítreka bara varðandi sérstaklega viðkvæma hópa, svo sem fatlaða, hinsegin fólk eða aðra, að þar sé ekki gengið lengra heldur en er í lagi.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni málsins fyrir svarið, þessa yfirferð yfir persónuverndarmál. Hún nefndi að þarna geta komið við sögu upplýsingar um heilsufar. Þarna ertu náttúrlega komin alveg inn í kvikuna á fólki. Ég þarf svo sem varla að útlista það fyrir þingheimi. Mig langar bara að fylgja eftir þessari spurningu um kostnaðinn. Er í þessu kostnaðarmati horft til mögulegrar fjölgunar flóttamanna eða eru þeir sem myndu falla undir þetta - er miðað við tölur sem voru á síðasta ári?

Herra forseti. Takk aftur fyrir spurninguna, hv. þingmaður. Varðandi kostnaðinn er farið af stað í þessa vinnu vegna þess að það er augljóst að það er að fjölga gríðarlega í þessum hópi og við því þarf að bregðast. Ég held að við mat á kostnaði séu auðvitað teknar inn í það einhverjar spár og tölur, í samtali við Útlendingastofnun og aðra um hvert við erum að stefna miðað við undanfarin ár. En ég ítreka bara að svo verður auðvitað að koma í ljós hvort það var of- eða vanáætlað. Þetta er alltaf hugsað út frá áætlun. Við getum ekki gert betur í fyrstu en svo þurfum við kannski að gefa í.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna á þessu mikilvæga frumvarpi. Ég held að það fari ekki á milli mála fyrir okkur öll sem höfum einhver afskipti af flóttamönnum, hvort sem það hefur verið hérlendis eða erlendis, að það er mikilvægt að halda vel utan um þessi mál. Það hefur líka verið ánægjulegt að sjá hvernig samfélagið allt, ríkið, einstaklingar og fyrirtæki, hafa á undanförnum vikum virkilega komið saman og hjálpast að við að takast á við þann stóra kúf sem kom í fjölda hælisleitenda vegna stríðsins í Úkraínu. Það er svo sannarlega líka þannig að þó svo að það sé stríð í Úkraínu og tæplega 1.000 manns hafi komið þaðan núna halda áfram að koma hælisleitendur annars staðar frá. Nú hefur ríkið sérstaklega lýst því yfir að þeir sem koma frá Úkraínu fái hér hæli um eitthvert árabil. En það eru enn þá aðilar sem þurfa að fara í gegnum hið formlega ferli að sækja um hæli. Mér fannst einmitt mjög gott að heyra að í frumvarpinu er talað um nauðsyn þess að hælisleitendur hafi aðgang að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifærum og ef ég man rétt nefndi hv. þingmaður aðgang að strætisvögnum og ýmsu slíku. Þá langaði mig að spyrja hv. þingmann hvernig það sem við sjáum hér inni, sem mér finnst allt af hinu góða, tengist við frumvarp sem er seinna hér í dag þar sem verið er að segja að með leyfi forseta: Útlendingur sem hefur fengið endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd nýtur áfram réttinda 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er auðvitað hér að fjalla um ákveðið mál en hv. þingmaður spyr um mál sem er á dagskrá síðar í dag. Til að bregðast við því eru þetta kannski skyld mál að því leyti að bæði fjalla þau um útlendinga og stöðu þeirra og við munum að öllum líkindum eiga orðastað um þá stöðu sem hann er að vísa í síðar í þinginu, þar sem hann er að vísa í þennan brottrekstur. Það frumvarp er auðvitað hér til meðferðar, það er ekki lokaafurð og á eftir að fara í gegnum meðferð þingsins. Við eigum vonandi eftir að eiga um það gott samtal. Það er búið að leggja það frumvarp fram áður og oftar og það hefur tekið miklum breytingum. Af því að hv. þingmaður spyr um afstöðu mína er mín afstaða skýr. Frumvarpið hefur breyst til batnaðar, mjög svo. Ég sé enn á því ákveðna vankanta en bind miklar vonir við að við getum náð sátt um málið og alltaf út frá mannúð.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir svarið. Hv. þingmaður endaði svarið á orðinu mannúð og það er nákvæmlega það sem ég vonast til þess að þingið allt, þegar það horfir á það frumvarp sem er hér á dagskrá seinna í dag, hvenær sem það verður, horfi til því að það er mikilvægt að við séum ekki að henda fólki á götuna, sér í lagi eftir að við erum búin að taka á móti því eins vel og verið er að leggja til hér. Nú getum við reiknað með því að hingað komi - hann er þegar orðinn tvöfaldur - þrefaldur, fjórfaldur, fimmfaldur, jafnvel tífaldur sá fjöldi sem við höfum verið vön að taka á móti. Það mun kosta peninga. Ég hef saknað þess svolítið að ekki sé þegar búið að óska eftir auknu fjármagni frá Alþingi til þess. Á sama tíma hefur líka komið fram, í svari ráðherra til hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, við fyrirspurn um kostnað við flutning umsækjenda um alþjóðlega vernd úr landi, að þar erum við að eyða vel á 300 milljónum í að flytja fólk úr landi. Mig langaði að heyra í hv. þingmanni hvernig henni fyndist að við gætum fjármagnað þennan aukna fjölda og líka hvort við gætum verið að nýta eitthvað af þeim peningum sem við í dag erum að nýta í að flytja fólk úr landi sem kannski gæti orðið góðir þegnar hér heima.

Herra forseti. Enn erum við hér að fjalla um ákveðið mál en spurning hv. þingmanns beinist kannski í aðrar áttir. Ég get svarað því til að það fjármagn sem þarf í þessu máli - þetta er fullfjármagnað innan ramma málasviðs 29, svo að nánar sé farið ofan í það. Hvað varðar fjármögnun í hinum breytta heimi þar sem við stöndum frammi fyrir stórkostlega auknum fólksflótta af ýmsum ástæðum er stríðið í Úkraínu, sem brestur á öllum að óvörum og bætir gríðarlega í, eitt en að sama skapi halda áfram hamfarir um allan heim í formi stríðs, náttúruhamfara, loftslagsbreytinga og annars. Við horfum því fram á gríðarlega fjölgun og þunga bylgju af flóttafólki og við því verðum við að bregðast. Ég trúi því að íslensk stjórnvöld hafi verið að gera sitt allra besta. Ég hef bjargfasta trú á því að okkar hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, eins og hann hefur sýnt á þeim stutta tíma sem hann hefur setið, sé að gera vel í þessum málaflokki. Það er dýrt að senda fólk úr landi. Þetta er umræða sem við munum eiga hér undir öðru máli. Ég vildi óska þess, alveg eins og hv. þingmaður, að við gætum hjálpað og tekið á móti öllum. En við getum það ekki og við verðum að finna sameiginlega leið að einhvers konar regluverki sem skilgreinir hvernig við getum gert sem best fyrir sem flest. En við verðum líka að horfast í augu við að einhverjir einstaklingar, og mjög margir, munu ekki geta sest hér að.

Herra forseti. Það sætir furðu að þetta mál skuli dúkka upp efst á forgangslista ríkisstjórnarinnar nú skömmu fyrir hlé vegna sveitarstjórnarkosninga, af ýmsum ástæðum. Augljóslega vegna þeirrar stöðu sem er uppi þar sem fyrir liggur að við Íslendingar munum þurfa, og viljum að sjálfsögðu, að taka á móti miklum fjölda flóttamanna frá Úkraínu vegna stríðsins þar. Hæstv. dómsmálaráðherra lýsti því yfir, fljótlega eftir að stríðið hófst, að við værum illa í stakk búin til að taka við miklum fjölda vegna þess að kerfið virkaði ekki, það væri teppt, það hefði verið of mikið af umsóknum sem ekki væri tilefni til og of langan tíma tæki að vinna úr slíku. Það er því furðulegt að ríkisstjórnin komi fram með frumvarp sem mun óhjákvæmilega hafa þau áhrif að setja Ísland enn frekar á kortið en nú er hjá þeim glæpagengjum sem sérhæfa sig í að smygla fólki milli landa. Eins og fulltrúar Evrópusambandsins hafa sagt hefur líklega talsverður meiri hluti þeirra sem hafa komið til Evrópu á undanförnum árum sem hælisleitendur komið á vegum slíkra gengja. Lönd leitast nú við, mörg hver í Evrópu, að bregðast við því með því að draga úr hvatanum til þess að slíkar leiðir séu notaðar. Hér er verið að fara í þveröfuga átt, þvert á það sem verið er að gera annars staðar á Norðurlöndunum, og búa til hvata til þess að koma hingað á vegum slíkra hópa fremur en að fara í gegnum hið örugga formlega kerfi. Hitt er, herra forseti, að þetta mál skuli nú koma fram í 2. umr. áður en ríkisstjórnin hefur treyst sér til að setja annað mál, sem varðar hælisleitendur, í 1. umr. hér. Ekki er hægt annað en að líta svo á að það sé vísbending um það hver staðan er milli stjórnarflokkanna í pólitíkinni þessa dagana. Það mál sem ég vísa hér til, og hefur verið nefnt fyrr í þessari umræðu, var flutt af dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, Sigríði Andersen, fyrir nokkrum árum - hefur tekið breytingum síðan, verið flutt af öðrum ráðherra og svo þeim þriðja, en ríkisstjórnin hefur ekki lagt áherslu á það eða ekki náð því í gegn. Það mál er til þess ætlað að auka skilvirkni í því að fást við það umfangsmikla mál sem móttaka hælisleitenda er. Það mál er sett til hliðar og í staðinn farið í 2. umr. um mál sem hefur þveröfug áhrif, ýtir undir að hælisleitendur fylgi ekki öruggu, lögformlegu leiðinni heldur taki áhættu, jafnvel lífshættulega áhættu, og borgi jafnvel aleiguna til glæpamanna fyrir að smygla sér áleiðis til Evrópuríkis og svo væntanlega frá einhverju Evrópuríki áfram til Íslands. Þetta hlýtur að benda til þess, herra forseti, að Sjálfstæðisflokkinn skorti sjálfstraust þessa dagana. Þeir létu reyndar hæstv. forsætisráðherra reka ráðherra Sjálfstæðisflokksins úr ríkisstjórn, þann sem fyrstur lagði fram frumvarpið sem ég vísaði til, en treysta sér ekki einu sinni til að hefja 1. umr. um það mál fyrr en það mál sem við ræðum nú er klárað. Það mál sem við ræðum nú er ekki til þess fallið að gera okkur betur kleift að hjálpa flóttamönnum, þvert á móti. Þetta mál, eins og ég nefndi hér áðan, gengur þvert á það sem önnur lönd eru að reyna að gera til að gera aðstoð við flóttamenn skilvirkari. Framsögumaður málsins, hv. þm. Jódís Skúladóttir, sagði sem er að þetta snerist um að gera stöðu allra jafna, hvort sem þeir kæmu hingað á eigin vegum, væru að borga einhverjum fyrir að koma sér til Evrópu og svo hugsanlega áleiðis til Íslands eða væri boðið til Íslands sem kvótaflóttamönnum; að menn fái sömu þjónustu, að menn eigi rétt á sömu þjónustu - og hún er mjög umfangsmikil. Við vildum taka vel á móti þeim flóttamönnum sem við bjóðum til landsins en það skipti ekki máli með hvaða hætti menn koma, að menn eigi rétt á sömu þjónustu. Á sama tíma er forsætisráðherra Danmerkur, leiðtogi jafnaðarmanna þar í landi, búinn að lýsa því yfir að það sé markmið ríkisstjórnar Danmerkur að enginn komi til Danmerkur til að sækja um hæli, menn geri það annars staðar, fari lögformlegar leiðir. Hvers vegna segir forsætisráðherra Danmerkur, formaður jafnaðarmanna, þetta? Er formanni jafnaðarmanna í Danmörku illa við flóttamenn, hælisleitendur? Nei, formaður jafnaðarmanna í Danmörku lítur á staðreyndir og það hvernig þessi mál hafa raunverulega þróast og sér að Danmörk, eins og forsætisráðherrann segir, geti ekki verið auglýst sem áfangastaður í sölubæklingum glæpamanna. Það megi ekki búa til þann hvata að senda fólk af stað, jafnvel í lífshættulega för, á vegum Danmerkur; að við hljótum að vilja beina fólki þá leið að fara í gegnum Sameinuðu þjóðirnar og aðrar leiðir sem eru til staðar til að hægt sé að bjóða fólki til landsins og velja þá sem eiga rétt á hæli fremur en að vinna úr því þegar til landsins er komið. Forsætisráðherra Danmerkur hefur verið afdráttarlaus með þetta, mátt sæta árásum, útúrsnúningum, en engu að síður notið stuðnings eigin flokks og flestallra annarra flokka í Danmörku. Þar í landi gera menn sér nefnilega grein fyrir því að núverandi ástand gengur ekki lengur og það hjálpar ekki þeim sem þurfa mest á hjálp að halda. Hlutfallslega var fjöldi hælisumsókna á Íslandi áður en Úkraínustríðið hófst orðinn sexfalt meiri en í Danmörku og Noregi. Það gerðist ekki af sjálfu sér. Það gerðist vegna þeirra skilaboða sem norræn stjórnvöld sendu frá sér, dönsk, norsk og finnsk, ekki síst, og vegna þeirra skilaboða sem bárust frá Íslandi því að upplýsingar eru fljótar að dreifast í þessum heimi, þessum tæknivædda heimi samfélagsmiðlanna. Árið 2015, held ég það hafi verið, hitti ég finnskan ráðherra sem sagði mér að Finnar hefðu ekki vitað hvaðan á sig stóð veðrið þegar skyndilega mættu 50.000–60.000 Írakar til landsins. Þeir könnuðu hvað hefði gerst. Raunin var sú að breyting á reglu, sem finnskir þingmenn töldu smávægilega breytingu á reglu um það hvernig brugðist væri við hælisumsóknum þar í landi, hefði orðið til þess að þeir sem skipulögðu fólksflutningana ákváðu að flytja straum sem áður hafði legið til Belgíu til Finnlands og auglýsa það. Þessi þjónusta, ef þjónustu skyldi kalla, er auglýst á Facebook og öðrum samfélagsmiðlum og með dreifibréfum á götuhornum víða um heim. Og menn fylgjast með. Menn fylgjast með því hvert sé vænlegast að senda fólk og selja fólki fyrir vikið væntingar, selja fólki væntingar um að ákveðinn staður bjóði upp á það mikla þjónustu að réttlætanlegt sé fyrir viðkomandi að leggja allt að veði, jafnvel eigur allrar fjölskyldunnar, ganga jafnvel lengra og skuldsetja sig, til að geta keypt aðgang að því sem stjórnvöld í tilteknu landi bjóða upp á. Með því að aðstoða slíka hópa við að selja Ísland sem áfangastað er ekki verið að gera neinum greiða, nema hugsanlega þessum aðilum. Þetta vita dönsk stjórnvöld. Ekki aðeins vita þau þetta, þau útlista þetta í stefnu danskra sósíaldemókrata og stefnu ríkisstjórnarinnar. Danmörk getur ekki orðið að söluvöru fyrir menn sem eru tilbúnir til að taka aleiguna af fólki og leggja það í lífshættu. Við hér á Íslandi þurfum því augljóslega að líta til þróunarinnar annars staðar á Norðurlöndum en einnig til þróunarinnar í heiminum. Þetta er risastórt mál. Flóttamannamál í heiminum verða líklega stærsta viðfangsefni næstu ára, jafnvel áratuga. En vegna þess hversu stórt þetta mál er þurfum við að bregðast við með rökum, staðreyndum og skynsemi til að geta gert sem mest gagn. En það hafa ekki alltaf verið viðbrögðin. Sú hefur allt of oft ekki verið nálgunin þegar þessi málaflokkur er ræddur. Árið 2015, þegar flóttamannastraumurinn jókst til mikilla muna, ekki hvað síst vegna stríðsins í Sýrlandi en einnig af öðrum ástæðum, lagði ég til í ríkisstjórn, og var samþykkt, að við myndum stórauka stuðning við flóttamenn. En ég lagði áherslu á að litið yrði á heildarmyndina, að við tækjum á móti fólki hér heima og myndum gera það vel en við myndum ekki gleyma að aðstoða löndin í nærumhverfinu. Líbanon er land sem gekk í gegnum 20 ára borgarastyrjöld, er í raun gjaldþrota land og hefur mátt þola miklar hörmungar en hefur tekið að sér að sjá milljónum flóttamanna farborða og hýsa þá. Takmarkaður áhugi var fyrir því á Vesturlöndum að aðstoða Líbanon með því að veita Líbönum þá styrki sem þeir þurftu svo sannarlega á að halda til að geta sinnt þessari þjónustu, þrátt fyrir að hægt hefði verið að aðstoða tífalt fleiri fyrir sömu upphæð í Líbanon en á Vesturlöndum. Hvers vegna varð þetta raunin? Það er vegna þess að menn litu ekki á heildarmyndina og allt of margir létu þetta snúast um sjálfa sig, sýnileika þess að vera að aðstoða fremur en raunverulegan árangur af aðstoðinni. Aðstoðin yrði ekki eins sýnileg ef hún væri í fjarlægð, til að mynda í Líbanon. Nú þegar umfang vandans er það sem það er getum við ekki nálgast lausnina á grundvelli sýndarstjórnmála. Við þurfum að leita lausna á grundvelli skynsemishyggju, raka og staðreynda. Það vantar algerlega í þessu frumvarpi. Hér var hv. þm. Jódís Skúladóttir spurð um kostnaðinn sem mun núna vera reiknaður upp á einhverjar 30 milljónir, ef ég man rétt, og taldi hv. þingmaður að þar hefði allt verið tekið með í reikninginn þó að hugsanlega kynni hin mikla fjölgun flóttamanna að breyta einhverju þar um. Kostnaðurinn sem birtur er í frumvarpinu snýst eingöngu um launagreiðslur til þriggja starfsmanna. Ekki er á nokkurn hátt litið á raunveruleg áhrif frumvarpsins og hvaða kostnað það muni hafa í för með sér. Þegar þetta er orðin reglan, að það sé sama hvernig þú kemur til Íslands, hvort sem þú bíður í flóttamannabúðum í Líbanon eða annars staðar hjá Sameinuðu þjóðunum - sækir um að komast til Íslands, sækir um að komast eitthvert, þarft sérstaklega á aðstoð að halda eða borgar glæpamönnum fyrir að smygla þér í lífshættulegri för til Evrópu, sama hvernig þú kemur, þú átt rétt á sömu þjónustu - mun það meira en nokkuð annað setja Ísland á kortið og leiða til gríðarlegrar fjölgunar umsókna, m.a. tilhæfulausra umsókna. Á hverjum bitnar það fyrst og fremst? Það bitnar á íslenskum skattgreiðendum en það er ekki stóra áhyggjuefnið. Þetta bitnar fyrst og fremst á þeim sem þurfa mest á hjálp að halda. Slíkt fyrirkomulag þýðir að við getum ekki aðstoðað það fólk eins og við gætum ella. Þess vegna er það svo alvarlegt að mælt sé fyrir máli hér sem gerir okkur erfiðara fyrir að aðstoða fólk sem er í mestri neyð og býr til mjög vafasama hvata fyrir mjög vafasama aðila. Svo bætist það við að menn hafa ekki gert nokkra einustu tilraun til að reikna kostnaðinn, enda er þetta hluti af sýndarstjórnmálum, ekki hluti af stjórnmálum sem snúast um rökræðu og innihald. Það að þetta gerist á sama tíma og stjórnvöld annars staðar á Norðurlöndum eru að fara í þveröfuga átt mun enn auka þessi áhrif. Ísland verður þá enn frekar áfangastaðurinn en önnur Norðurlönd. Ísland verður enn frekar auglýst á þessum Facebook-síðum eða öðrum miðlum sem notaðir eru til þess að selja drauma og væntingar sem menn geta svo ekki staðið undir. Ísland má ekki frekar en Danmörk leyfa það að landið sé notað í slíkum tilgangi. Markmið okkar hlýtur að vera að gera sem mest gagn fyrir sem flesta sem þurfa á hjálp að halda. Vandinn liggur að nokkru leyti í því að sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um móttöku flóttamanna, frá 1951, ef ég man rétt, sá ekki fyrir og tók ekki tillit til þess hvernig heimurinn hefur breyst, samgöngur og annað. Hann var hannaður til þess að taka á ástandi sem er mjög í líkingu við það sem við horfum nú upp á í Úkraínu þar sem stór hópur fólks þarf að flýja land vegna stríðsátaka yfir í nærliggjandi lönd og þau þurfa að geta tekið á móti þessum mikla fjölda, a.m.k. tímabundið. Þetta fyrirkomulag var ekki hannað til að fást við þá starfsemi sem nú er, því miður, eins og ég rakti hér áðan, orðin allt of ráðandi á þessu sviði þar sem hælisleitendur eru að verulegum hluta fyrst og fremst að leita sér að breyttum lífskjörum. En þeir hinir sömu eru þá að taka pláss frá þeim sem eiga fyrst og fremst réttinn. Við sjáum að flóttamenn frá Úkraínu eru fyrst og fremst konur og börn og eldra fólk en í Bretlandi, þangað sem flóttamenn, sem jafnvel hafa fengið hæli, flýja frá Frakklandi af því að þeir telja það vænlegri kost, er yfirgnæfandi meiri hluti ungir karlmenn. Viðbrögð breskra stjórnvalda við þessu birtust í síðustu viku með samningi við Afríkuríkið Rúanda um að senda hælisleitendur, sem kæmu með þessum hætti til landsins, þangað til að unnið yrði úr umsóknum þeirra. Einhverjum kann að þykja þetta grimmilegt en þetta er hugmynd sem kom fyrst fram frá dönskum jafnaðarmönnum sem hófu viðræður við Rúanda um slíkar móttökustöðvar, og raunar fleiri lönd að ég held. Tilgangurinn er ekki að senda sem flesta til Rúanda og láta þá bíða þar. Tilgangurinn er að koma í veg fyrir að til staðar sé hvati til að ferðast á vegum glæpamanna, að beina fólki inn á lögformlegu öruggu leiðina og það þurfum við líka að gera.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka til máls undir þessum mikilvæga dagskrárlið. Ég þarf svo sem miklu meira en tvær mínútur plús eina til að svara öllu sem ég tel að beri að svara í ræðu hv. þingmanns. Ég mun halda andsvörum áfram í ræðu minni á eftir og hvet hann til að vera hér í salnum og eiga við mig frekara samtal síðar í kvöld. Það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um á þessum tímapunkti varðar það sem hv. þingmaður nefndi í tengslum við að í stað þess að leita á náðir glæpasamtaka og eyða í það fúlgum ætti fólk að velja þær löglegu og formlegu - svo ég noti bara beina tilvitnun í hv. þingmann: fara í gegnum hið örugga formlega kerfi. Nú er það svo að samkvæmt þeirri löggjöf sem gildir í Evrópu, alþjóðalöggjöf, evrópskri löggjöf og löggjöf allra Evrópuríkja, á flóttamaður sem kemur að landi rétt á vernd. Það þýðir að ef þú kemur til Evrópu og ert flóttamaður áttu rétt á vernd. En þú mátt ekki koma hingað. Það er engin lögleg leið fyrir flóttamenn að koma til Evrópu og sækja um hæli - engin. Það örugga formlega kerfi sem hv. þingmaður er að tala um getur því einungis verið eitt og það er annað kerfi sem eru flóttamannabúðir á vegum Sameinuðu þjóðanna þar sem ákveðið fólk er tínt út og sent eins og bögglar eitthvert í heiminum. Það stjórnar ekki hvert það fer. Ef það segir nei þarf það að bíða jafnvel árum saman eftir næsta möguleika. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvaða örugga formlega kerfi hann er að tala um, 

Herra forseti. Það rétt til getið hjá hv. þingmanni að ég er ekki hvað síst að vísa í starfsemi Sameinuðu þjóðanna. Mér finnst reyndar óviðeigandi að tala um að flóttamenn séu sendir eins og bögglar eitthvað. Það er víða tekið mjög vel á móti flóttamönnum á vegum Sameinuðu þjóðanna og mál þeirra þá sett í ferli og tekið á móti þeim í löndum eins og á Íslandi. Við höfum tekið á móti talsverðum fjölda flóttamanna í gegnum Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna og viljum gera það vel, höfum lagt áherslu á það. Hv. þingmaður kemur einmitt inn á mjög áhugavert stórt atriði, siðferðilegt atriði, sem ég hafði hugsað mér að ræða nánar í ræðu hér síðar. Það er sú staðreynd að flóttamenn borga oft á tíðum til að mynda 10.000 evrur fyrir að fara í lífshættulega för gegnum Afríku, á báti á Miðjarðarhafi o.s.frv. Þá spyrja menn: En af hverju? Ef viðkomandi getur borgað 10.000 kr., af hverju borgar hann ekki bara fyrir flugmiða? Það er vegna þess að Evrópulöndin taka ekki á móti flóttamönnum sem koma beint með flugi. Og af hverju er það? Evrópulöndin, Þýskaland og Svíþjóð þar á meðal, vita að þau myndu ekki ráða við það ef þau opnuðu fyrir vegabréfsáritun eða ef ekki væri þörf fyrir vegabréfsáritun fyrir hvern þann sem vildi koma með flugi til þessara landa. Þess vegna er þetta fólk sett í lífshættu, látið fara svaðilför og svo hugsanlega fagnað með blómum á aðalbrautarstöðinni í München þegar þangað er komið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú hefur það verið þannig um langa hríð að Evrópa hefur verið að synja þorra þess fólks sem hingað leitar, jafnvel eftir mjög hættulegum leiðum, snúið því til baka, sent það áfram eins og böggla þvers og kruss um Evrópu áður en það er síðan sent út úr Evrópu. Evrópa er jafnvel búin að gera samninga við ríki þar sem mannréttindabrot og gríðarlegt ofbeldi og bara virkilega viðurstyggilegir hlutir eru í gangi til þess að koma fólki þangað aftur. Þrátt fyrir þetta fjölgar því fólki sem borgar glæpasamtökum fyrir að fara lífshættulega leið, leggja líf sitt og limi og allt sem það á í hættu, til að komast hingað. Telur hv. þingmaður að það að senda fólk í burtu, sem hefur lagt þetta á sig og jafnvel orðið fyrir gríðarlegum áföllum og tjóni af því að hafa farið þessa leið sem augljóslega er eingöngu gert í neyð, sé mannúðlegri leið til að loka landamærum Evrópu? 

Herra forseti. Ég skal vera afdráttarlaus með það til að byrja með að ég tel að aðrar leiðir verði að vera í boði, öruggari leiðir. Ég efast um að það sé rétt hjá hv. þingmanni að meiri hluta þeirra sem sækja um hæli í Evrópu hafi verið vísað til baka. Það hefur stundum verið reynt en oft virðist það ganga erfiðlega. Ég vísa aftur í dæmið um Bretland og flóttamennina sem hafa jafnvel fengið hæli í Frakklandi en vilja frekar freista gæfunnar í Bretlandi. Það hefur reynst gríðarlega erfitt, nánast ómögulegt, fyrir bresk stjórnvöld að senda þá aftur til Frakklands, hvað þá eitthvað annað. Þess vegna fara Bretar nú þessa leið með þessa móttökustöð. Með því einfaldlega að opna á að menn komi og fái jafna þjónustu, sama á hvaða hátt þeir koma, er verið að búa til mjög hættulegan hvata og verið að auglýsa glæpastarfsemina meira en við ættum að gera og svo sannarlega meira en dönsk stjórnvöld telja forsvaranlegt.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp til breytinga á lögum um málefni innflytjenda sem snýst fyrst og fremst um samskipti Fjölmenningarseturs og sveitarfélaga um móttöku þeirra einstaklinga sem þegar hafa fengið vernd á Íslandi. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson flutti hér þriðja árið í röð ræðu sem snerist fyrst og fremst um málefni útlendinga sem þessi lög í rauninni fjalla ekki um, þess fólks sem hingað leitar. Mig langar samt sem áður að spyrja hv. þingmann út í frumvarpið sem við ræðum hér og beina þeirri spurningu til hans hvaða þýðingu þetta frumvarp hafi fyrir samskipti sveitarfélaga og Fjölmenningarsetur og í rauninni ráðgjöf Fjölmenningarseturs til sveitarfélaga við móttöku þeirra 850 Úkraínumanna sem hingað eru komnir nú þegar og þeim gæti og mun því miður að öllum líkindum fjölga á næstu dögum. Hvaða þýðingu hefur þetta frumvarp sem hér er til umfjöllunar varðandi þau samskipti?

Herra forseti. Ég er undrandi á því að í þingflokki Framsóknarmanna sé enn stuðst við talpunkta sem kom á daginn í fyrri umræðu um þetta mál að reyndust algerlega innihaldslausir, og það eftir að framsögumaður málsins, hv. þm. Jódís Skúladóttir, fór ágætlega yfir staðreyndir málsins. En einhverra hluta vegna vilja menn ekki kannast við um hvað þetta raunverulega snýst. Hér kom í fyrri umræðu hæstv. félagsmálaráðherra og hélt því fram að þeir sem væru á móti þessu vildu ekki að innflytjendur fengju að læra íslensku. Það var bara ekkert um það í þessu máli, það hafði ekki nokkur einustu áhrif á það. Þetta mál snýst um að leggja grunn að því að fólk eigi rétt á sömu þjónustu, sömu greiðslum þar með talið, óháð því með hvaða hætti það kemur til landsins. Svo eru þarna þrjú störf til að framfylgja þessu. Hv. þingmaður velti því fyrir sér hvort þau geti ekki komið að gagni við að taka á móti hinum mikla fjölda flóttamanna frá Úkraínu. Eflaust geta þessir þrír starfsmenn gert eitthvert gagn í því en við þurfum miklu meira en þrjá til að hjálpa þeim mikla straumi sem hefur komið frá Úkraínu og mun koma áfram. Það dugar ekki að setja gamalt mál frá því í hittiðfyrra í ný klæði og nota þannig neyðina í Úkraínu til að réttlæta málið. Það ástand og sá mikli fjöldi sem berst til Evrópu, og þar með talið til Íslands, kallar á sérstök viðbrögð af hálfu stjórnvalda, sérstök viðbrögð og veruleg fjárframlög, en ekki á það að reyna að nota það til þess að réttlæta gamalt mál sem aldrei virkaði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en ítreka að þetta frumvarp er einn liður í að bæta samskipti ríkis og sveitarfélaga við móttöku þeirra sem fá hér vernd eftir að verndin hefur verið veitt, hvort sem fólk kemur hér sem svokallaðir kvótaflóttamenn eða kemur á eigin vegum eins og fólk frá Úkraínu er að gera núna. Það skiptir auðvitað máli fyrir það hlutverk Fjölmenningarseturs að para saman innflytjendur og sveitarfélög þannig að í sveitarfélagi sem tekur á móti innflytjendum sé sú þjónusta til staðar sem henta mun viðkomandi innflytjendum, atvinnulíf sem hentar o.s.frv. Enn og aftur vil ég spyrja hv. þingmann hvernig frumvarpið mælir fyrir um þjónustu Fjölmenningarseturs við sveitarfélög sem taka á móti innflytjendum.

Herra forseti. Ég hef sannarlega ekkert á móti því að bæta þjónustu Fjölmenningarseturs við sveitarfélög. Þetta er nú orðinn mikill ósiður, sérstaklega hjá þessari ríkisstjórn á þessu síðasta kjörtímabili, að henda inn í frumvörp alls konar hlutum. Svo þegar menn gagnrýna meginatriðið, megintilganginn, megináhrifin, er bent á: En bíddu, ertu á móti þessu sem er líka í frumvarpinu? Þetta er algerlega fráleitur málflutningur, herra forseti. Þetta mál snýst um að leggja grunn að grundvallarstefnubreytingu þar sem Ísland myndi skera sig úr, meðal Norðurlandanna a.m.k. Það að fara að vísa í hvort maður sé mótfallinn því að Fjölmenningarsetur hafi betri aðstöðu til að aðstoða sveitarfélög - auðvitað er ég ekki mótfallinn því en það er hægt að gera það með allt öðrum hætti en að ráðast um leið í grundvallarstefnubreytingu sem glæpagengi munu nota í auglýsingum til að gera Ísland að áfangastað á sama hátt og dönsk stjórnvöld eru sérstaklega að reyna að koma í veg fyrir núna.

Herra forseti. Ég kem hér upp hafandi hlustað á ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Ég vil fyrst segja, af því að mig langar að spyrja hann spurningar, að undanfarið hefur verið mjög sterkt ákall í samfélaginu um að styrkja og efla og styðja betur við þjónustu við innflytjendur í þessu samfélagi, þau sem hingað koma, hver sem ástæðan er fyrir því. Við því er m.a. brugðist með breytingum á skiptingu mála og verkefna innan Stjórnarráðs Íslands, með því að færa þetta verkefnasvið inn í félagsmálaráðuneytið. Það frumvarp sem við ræðum er auðvitað liður í því að styrkja og efla þessa þjónustu. Ástæður þess að fólk kemur hingað voru raktar ágætlega í ræðu framsögumanns. Það getur verið stríð, það geta verið loftslagsbreytingar, sem við sjáum á hverjum einasta degi, í hverjum einasta fréttatíma, teikn um að séu að hafa veruleg áhrif um allan heim, náttúruhamfarir þeim fylgjandi eða af öðrum ástæðum. Það kemur mér þannig fyrir sjónir að það sé svo ríkur vilji í samfélaginu hér heima, hér á Íslandi, til að sýna þessum mismunandi aðstæðum fólks, sem deilir ekki kjörum með okkur hér heima, skilning, hlýju og mannúð. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi leitt hugann að því að orðræða eins og sú sem hann viðhefur hér kunni að ala á ótta og sundrung í samfélaginu.

Herra forseti. Það var ágætt að fá þetta andsvar vegna þess að með því birtast þau ímyndarstjórnmál sem ég var að tala um hér. Hér kemur hv. þingmaður og talar um mannúð og hættuna á því að ef menn nota ekki réttu frasana heldur ræða raunverulegt innihald málsins sem verið er að taka fyrir hér þá gætu þeir verið að ala á andúð. Það er ekki hægt, herra forseti, að nálgast mál með þessum hætti. Við verðum að geta rætt raunverulegt innihald. Ég er algerlega sannfærður um að það sé rétt hjá hv. þingmanni að langflestir Íslendingar vilji leggja mikið af mörkum við að aðstoða fólk sem stendur illa af ýmsum ástæðum. En rétt eins og við þurfum stöðugt að taka ákvarðanir í innanlandsmálum um hvernig fjármagni er varið til að gera gagn þá þurfum við líka í þessum málaflokki, ef okkur er alvara með að gera sem mest gagn og aðstoða sem flesta sem þurfa mest á hjálpinni að halda, að ræða innihaldið, leyfa okkur að tala um það með hvaða hætti við gerum mest gagn og leyfa okkur líka að gagnrýna, leyfa okkur að benda á að hugsanlega sé verið að gera hluti sem á heildina litið gera okkur erfiðara fyrir að hjálpa eins og langflesta Íslendinga langar að gera að eins miklu leyti eins og kostur er. Það er ekki hægt að nálgast þennan risastóra málaflokk, jafnvel þennan stærsta málaflokk samtímans, með því bara að segja: Eru ekki allir hlynntir mannúð? Ætlar þú að gagnrýna mál sem snýst um mannúð? Það er ekki mannúð nema þú raunverulega leitir leiða til þess að ná sem mestri mannúð, hjálpa sem flestum þeirra sem þurfa mest á hjálp að halda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er þó ekki alveg viss um að ég hafi fengið svarið við spurningunni minni. Gott og vel, mér fannst ég þó greina þann sameiginlega skilning okkar að hér sé samfélagið að breytast ansi hratt, m.a. í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru í heiminum; stríð, loftslagsbreytingar, náttúruhamfarir, svo að ég telji þetta upp aftur. Það er nýr veruleiki og nýr veruleiki fyrir ansi marga einstaklinga sem við, og ég sagði það hér áðan, deilum ekki kjörum með, skiljum e.t.v. ekki nægilega vel. Hv. þingmaður bendir á að með þessari lagasetningu sé um grundvallarstefnubreytingu að ræða og að við skerum okkur úr Norðurlöndunum. Er e.t.v. kominn tími til þess, svo að ég spyrji hv. þingmann, í ljósi hraðra breytinga samtímans, að við hreinlega vöndum okkur við að skera okkur úr og bregðast hraðar við aðstæðum?

Herra forseti. Það er a.m.k. ekki gott að við skerum okkur úr ef við ætlum að vera hið eina af Norðurlöndunum sem lítur ekki á staðreyndir mála heldur höldum áfram að nálgast þetta á grundvelli einhverra frasa. Staðreynd mála er sú að fjöldi flóttamanna í heiminum er gríðarlega mikill og hann mun því miður bara aukast af ýmsum ástæðum þrátt fyrir að almennt sé friðvænlegra í heiminum, reyndar með þessari miklu undantekningu í Úkraínu og í Sýrlandi, eða hafi verið það á undanförnum árum, en flesta áratugina og jafnvel aldirnar þar á undan. En breytingar, t.d. auðveldari samgöngur og slíkt, hafa þýtt að mun fleiri komast um lengri veg og freista gæfunnar og ekki hægt annað en að skilja það fólk sem það gerir. En það þýðir líka, af því að hv. þingmaður spurði um sérstöðu Íslands, að við munum einfaldlega þurfa að velja hvernig við gerum mest gagn. Við getum ekki sagt að við tökum á móti öllum sem vilja komast í betri lífskjör, vilja koma hingað. Nei, akkúrat, þetta snýst um að forgangsraða til að gera sem mest gagn.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, breytingar er varða móttöku einstaklinga með alþjóðlega vernd fyrst og fremst. Það er kannski það sem lýtur að mínu aðaláhugasviði og ég ætla fyrst og fremst að einbeita mér að hér. Ég hóf afskipti af útlendingamálum árið 2009 þegar ég gerðist sjálfboðaliði hjá Rauða krossinum á Íslandi við að veita lögfræðilega ráðgjöf til umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi, stundum einnig kallað hælisleitendur sem mér sjálfri hefur alltaf þótt mjög fallegt orð þó að sannarlega sé búið að útjaska því pínulítið í umræðunni. Allt frá árinu 2009 hefur verið rætt um að fólk sem hingað kemur á eigin vegum, ef svo má segja, og sækir um vernd og fær vernd hafi ekki haft aðgang að sömu þjónustu og sömu aðstöðu og stuðningi og þeir einstaklingar sem koma hingað í boði íslenskra stjórnvalda í gegnum Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, sem í daglegu tali eru kallaðir því leiðinlega nafni kvótaflóttamenn. Allt frá árinu 2009 hefur sú umræða verið í gangi að jafna þurfi stöðu þessara einstaklinga. Þá og þar til fyrir mjög stuttu síðan var staðan sú að einstaklingar sem komu hingað sjálfir, sóttu um og fengu vernd fengu dvalarskírteini afhent og var boðið að eiga gott líf. Ef heppnin var með þeim þá kannski uppgötvuðu þeir Leigulistann og ráfuðu inn á einhvern veitingastað og fundu vinnu en stuðningurinn var í sjálfu sér ekki upp á marga fiska. Þetta hefur að sjálfsögðu verið að þróast allan þennan tíma og hefur Rauði krossinn t.d. veitt mikinn stuðning og mikla aðstoð í mörg ár af hálfu sjálfboðaliða við að aðstoða fólk við að koma undir sig fótunum á Íslandi og finna sinn veg. Það er auðvitað gríðarlega mikil áskorun sem felst í því að koma inn í nýtt samfélag, hvað þá þegar þú kemur inn í samfélag þar sem þú þekkir engan, talar ekki tungumálið, veist í rauninni ekkert, lendir í rauninni bara hér. Það var árið 2009, að mér skilst samkvæmt þeim bestu upplýsingum sem við höfðum hjá Rauða krossinum, sem í fyrsta skipti kom flóttafólk til Íslands fyrir tilstilli smyglara, sem var beint til Íslands. Fram að því hafði það verið gegnumgangandi að fólk var á leiðinni til Bandaríkjanna eða til Kanada og strandaði hér því að það var stoppað við ytri landamæri Schengen á Keflavíkurflugvelli á leiðinni úr landi. Það var stoppað þar og átti ekki annarra kosta völ en að sækja hér um vernd. Árið 2009 kom fyrsta málið þar sem við töldum okkur hafa skýrar upplýsingar um að fólk væri að koma hingað til lands. Það er í sjálfu sér mjög áhugavert. Þeir einstaklingar höfðu samt ekki hugmynd um í upphafi hvert í ósköpunum ferðinni var heitið. Þau þurftu að flýja Íran í miklum flýti og þurftu til þess aðstoð glæpamanna. Hvers vegna þurftu þau aðstoð glæpamanna? Þau þurftu aðstoð glæpamanna vegna þess að það er, eins og ég nefndi í andsvari mínu við ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar hér áðan, engin lögleg leið fyrir fólk á flótta að koma til Íslands og sækja um vernd. Engin lögleg leið. Þessir einstaklingar fengu hér vernd. Þau sögðu sína sögu, voru svo heppin að lenda ekki í neti Dyflinnar-reglugerðarinnar og fengu áheyrn og fengu loks vernd. Þá fengu þau dvalarleyfi, bara: Gjörðu svo vel, hérna er strætóskýlið. Það gladdi mig mjög mikið mörgum árum síðar þegar ég mætti þeim fyrir tilviljun þar sem þau voru mætt til að túlka fyrir nýja skjólstæðinga mína, farin að tala reiprennandi íslensku, orðin íslenskir ríkisborgarar. Það yljar um hjartaræturnar. Þetta er smáútúrdúr. Það sem ég er að vekja athygli á hér er að síðan eru liðin 13 ár og það er fyrst núna sem er að mótast einhvers konar kerfi sem styður flóttafólk á sama hátt, sama með hvaða hætti það ratar hingað til lands. Það er auðvitað eitthvað sem hefur verið kallað eftir allan þennan tíma. Það frumvarp sem við ræðum hér er sannarlega mikilvægur þáttur í því og ég styð frumvarpið og það er mikil framför. Þetta snýst kannski fyrst og fremst um að lögbinda hlutverk Fjölmenningarseturs í þessari þjónustu. Að því leyti til er þetta mjög jákvætt. Ég tel í raun fátt við frumvarpið að athuga. Það eina sem vekur upp áhyggjur hjá mér, hringir viðvörunarbjöllum, eru ákvæði frumvarpsins um afhendingu persónuupplýsinga og aðgang stjórnvalda að persónuupplýsingum sem önnur stjórnvöld búa yfir og aðrir aðilar á Íslandi. Þrátt fyrir að Persónuvernd sé búin að leggja blessun sína yfir þetta er ljóst að heimildirnar sem stjórnvöld hafa, þarna Fjölmenningarsetur, til að afla mikilla upplýsinga eru gríðarlega víðtækar og ég fæ ekki betur séð en að Fjölmenningarsetri sé eingöngu skylt að upplýsa fólk um að til standi að afla gjarnan gríðarlega viðkvæmra persónuupplýsinga um það en ekki að fá samþykki. Ég myndi alltaf telja vænlegra að fólk þyrfti að samþykkja slíkt. Ég er ekki viss um að fólk geri sér alltaf grein fyrir því hvað er verið að segja því, sérstaklega þegar það eru miklar upplýsingar. Það getur verið erfitt að meðtaka miklar upplýsingar í því ástandi sem fólk er gjarnan þegar því loksins er veitt vernd. Það kemur nefnilega mörgum á óvart að það að hafa verið á flótta í mörg ár, búa við gríðarlega hættulegar aðstæður, vera í því sem má kalla á ensku, afsakaðu, forseti, „survival mode“, þá er það að fá svar, einhvers konar niðurstöðu sem líklega þýðir endalok þinna þjáninga að stóru leyti, það er áfall. Það er áfall í öllum skilningi þess orðs. Það eru gríðarlega mikil viðbrigði. Það vekur tilfinningaviðbrögð hjá fólki, gerir fólki oft erfitt að hugsa skýra hugsun í kjölfarið. Þrátt fyrir það er framkvæmdin þannig að fólki er tilkynnt um þetta og oft búast kannski fulltrúar Útlendingastofnunar sem tilkynna ákvörðunina við miklum fagnaðarlátum og annað en það er mjög algengt að sjá engin viðbrögð. Það er mjög algengt að fólk sé einfaldlega frosið. Það segir ókei, ég skil. Svo kemur upplýsingarunan, svo kemur upplýsingaflæðið varðandi næstu skref. Þú færð hérna fullt af einhverjum pappírum og blöðum. Þú þarft að fylla þetta út. Lögfræðingurinn hjálpar þér með þetta. Fólk veit ekkert hvað er að gerast. Það meðtekur hluta, það meðtekur ekki annan hluta og það er bara fullkomlega eðlilegt. Að upplýsa fólk í þessari stöðu um það að Fjölmenningarsetur geti aflað allra viðkvæmustu persónuupplýsinga um þig frá hverjum sem þeim dettur í hug á Íslandi - það er nú kannski ekki alveg svo víðtækt en svo gott sem - ég er ekki viss um að það skili sér með öllu og vona að í framkvæmd verði tryggt að fólk geri sér grein fyrir því hvað þar er að eiga sér stað. Það er ekki að sjá að fólk hafi svo sem neina kosti á að mótmæla þeirri upplýsingaöflun og sannarlega er þessi upplýsingadeiling stjórnvalda í langflestum tilvikum mjög mikilvæg og nauðsynleg og af hinu góða. Þetta er hins vegar það sem kannski hringir viðvörunarbjöllum við lestur þessa frumvarps. Ég hefði gjarnan viljað sjá að gerð væri krafa um samþykki. En með blessun Persónuverndar sé ég ekki endilega tilefni til þess að gera tillögu að breytingu hvað þetta varðar. Það sem vantar líka, það sem að mínu mati okkur hefur ekki enn tekist að taka nógu alvarlega til þess að setja um það skýra stefnu og skýr lög og skýra ferla, er varðandi aðlögun fólks að samfélaginu. Þarna er sannarlega stigið mikilvægt skref og ég trúi því að Fjölmenningarsetur eigi eftir að gera góða hluti með því að sinna þessu hlutverki sínu en það vantar engu að síður gríðarlega mikið upp á, mikilvæga þætti í því að styðja fólk í að verða hluti af íslensku samfélagi. Þar er kannski ekki síst - ég hef átt orðastað um það við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra áður í þessum sal - í tengslum við aðgengi fólks að íslenskukunnáttu, íslenskunámskeiðum og íslenskukennslu. Það aðgengi hefur verið af skornum skammti. Það hafa komið ýmsar athugasemdir varðandi framboð, varðandi eftirlit með gæðum þeirrar kennslu og annað. Það sem vantar er að stjórnvöld taki af skarið og fjármagni það. Íslenskunámskeið eru dýr. Fólk þarf í rauninni að taka þau algerlega á eigin forsendum sem er jákvætt að flestu leyti en gjarnan er kennsla á vinnutíma. Hún er sannarlega alltaf á vinnutíma einhvers af því að sumir vinna á daginn og aðrir eru að vinna á kvöldin. Það sem skiptir kannski mestu máli er að það er enginn raunverulegur hvati, það er engin raunveruleg pressa, og það er engin eftirfylgni með því að fólk læri íslensku. Þetta er gríðarlega mikilvægur og stór þáttur og snýst ekki bara um að við þurfum ekki að tala ensku við strætóbílstjórann. Þetta snýst um að fólk hafi raunverulegt aðgengi að samfélaginu. Ef við komum að samtali sem á sér stað á tungumáli sem við skiljum ekki getum við sannarlega ekki orðið þátttakendur í því. Það segir sig sjálft þó að það hversu augljóst það er endurspeglist kannski ekki í framkvæmd stjórnvalda. Hitt sem hefur aldrei verið almennilega í boði á Íslandi - ég veit að það eru einhver verkefni í gangi sem eru mjög ný af nálinni hjá Vinnumálastofnun og öðrum aðilum varðandi að kenna fólki og aðstoða það, fræða það um íslenskt samfélag. Þá er ég ekki bara að tala um hver þjóðsöngurinn er, hvernig fáninn lítur út og hvaða tungumál er talað heldur hvernig við berum okkur að í íslensku samfélagi þegar við finnum íbúð. Ég þarf að finna mér íbúð. Hvernig berum við okkur að? Nú hef ég leigt út íbúð og alls konar húsnæði nokkrum sinnum um ævina. Ég fæ kannski tölvupóst frá einni manneskju sem er löng lýsing á hennar aðstæðum, fjárhag, nánast eins og atvinnuumsókn, og það er sannarlega mjög heillandi. Svo kemur póstur sem segir „I will take this apartment,“ með leyfi forseta: Ég ætla að fá þessa íbúð. Það er sannarlega eitthvað sem kannski höfðar ekki til margra leigusala, einfaldlega vegna þess að það er ekki þannig sem kaupin gerast á eyrinni. Þetta hljómar eins og smáatriði en þetta eru ekki smáatriði. Það er grundvallaratriði hvernig við berum okkur að við að afla okkur þeirra grunnnauðsynja sem við þurfum til að geta byggt upp líf. Það er sannarlega þannig að fólk lærir þetta á erfiðan hátt, ef svo má segja, á endanum. Á endanum reddast þetta nú allt saman en það getur kostað óþarflega miklar þjáningar ef fólk fær ekki stuðning við það. Að sjálfsögðu getur það líka orðið til þess að fólk lærir þetta ekki. Það felur í sér útilokun, það leiðir til jaðarsetningar og það hefur ýmsar afleiðingar sem eru engum í hag. Það að finna sér íbúð er eitt, það að finna sér vinnu - hvernig finnum við okkur vinnu á Íslandi? Reynum við að tala við einhvern sem við þekkjum? Getum við gengið inn á einhvern stað og óskað eftir vinnu? Sækjum við um? Hvað þarf til að sækja um? Þessir hlutir skipta gríðarlega miklu máli, hvernig við tölum saman. Svo er hitt sem er vanmetið, þ.e. hvernig gengur það fyrir sig að finna maka, finna ást? Hvernig finnum við ástina á Íslandi? Göngum við upp að þessari myndarlegu manneskju sem stendur á Hlemmi og spyrjum hana hvort hún vilji giftast okkur? Í sumum samfélögum er það þannig. Það er ekki þannig í okkar samfélagi en hvernig í ósköpunum á fólk að vita það? Þetta eru hlutir sem skipta gríðarlega miklu máli fyrir alla möguleika fólks til að ná árangri í því að verða hluti af samfélaginu. Þetta er eitthvað sem hefur verið vanrækt. Ég held að það hafi verið vanrækt að mörgu leyti vegna vanmats á mikilvægi þess en líka vegna þess að stjórnvöld telja þetta kannski ekki í sínum verkahring eða treysta sér ekki til að sinna þessu hlutverki. Þetta er það sem mér finnst einna helst þurfa að hafa í huga varðandi þær breytingar og það sem við erum að tala um, þá þjónustu sem við erum að tala um hér. Félagslegur stuðningur við aðlögum snýst ekki bara um að hjálpa þér að finna íbúð og sækja um húsaleigubætur, hann snýst um að finna dyr inn í samfélagið. Kannski eru þau verkefni sem hafa verið einna farsælust að því leyti leiðsögumanna-, vina- og fjölskylduverkefni sem hafa verið á vegum Rauða krossins um nokkurra ára skeið þar sem sköpuð eru vinatengsl. Við vitum að maður kemst ekki inn í neitt samfélag nema með raunverulegum vinatengslum. Við þekkjum það sjálf Íslendingar sem höfum búið í samfélögum mjög líkum okkar. Það getur samt verið erfitt að komast þar inn nema að efla eða verða sér úti um almennileg tengsl inn í samfélagið. Af þessu tilefni langar mig til að vekja sérstaka athygli á því að það var góð umsögn sem barst um þetta frumvarp frá ASÍ. Ég ætla að fá að lesa upp úr henni þar sem þetta er bara mjög vel orðað hjá Alþýðusambandinu, með leyfi forseta: „Þótt frumvarpið feli í sér ótvíræð framfaraskref þarf að ganga lengra til að gera flóttafólki kleift að aðlagast íslensku samfélagi og verða fullir þátttakendur á vinnumarkaði. Móta þarf heildræna stefnu stjórnvalda í málefnum innflytjenda og flóttafólks til framtíðar.“ - Slík stefna hefur aldrei almennilega verið mótuð og það er áhugavert út af fyrir sig. - „Þar þarf að horfa til allra sviða samfélagsins sem lúta að innflytjendum og flóttafólki og þjónustu við það í þeirra daglega lífi, þ.m.t. heilbrigðiskerfisins og menntakerfisins. Sérstaklega þarf að líta til þátttöku flóttafólks á vinnumarkaði og tryggja aðgengi þeirra að störfum við hæfi. Æskilegt er að líta til hinna Norðurlandanna sem hafa mun víðtækara og heildrænna móttökukerfi fyrir flóttafólk en Ísland.“ Það sem einnig er gerð athugasemd við í þessari mjög góðu umsögn Alþýðusambands Íslands varðar tölfræði og rannsóknir á velferð flóttafólks á Íslandi. Það er lítið um rannsóknir. Það er erfitt að fá tölfræðilegar upplýsingar um það t.d. hvaðan fólk fær tekjur sínar. Í rauninni er þessi tölfræði og annað forsenda þess að hægt sé að greina vandann og finna lausn til frambúðar. Það er síðan alltaf vandamál sem hefur verið vanmetið og er mjög vanrækt, og ég átta mig reyndar ekki alveg á því hvers vegna það vandamál er jafn þrálátt og raun ber vitni, og það varðar aftur tungumálið, varðar þýðingar og túlkun. Víða í lögum er gerð krafa um að fólk hafi aðgengi að túlkum, það fái túlkun, fái þýðingu og annað, en þetta er vanrækt á mjög mörgum sviðum. Í nútímasamfélagi höfum við greiðan aðgang að góðri túlkaþjónustu í gegnum síma. Sjálf rak ég lögmannsstofu til mjög skamms tíma áður en ég settist á þing og hjá Rauða krossinum vorum við með samning við túlkaþjónustu í Bretlandi. Ég held meira að segja að fyrirtækið sé fyrst og fremst í Bandaríkjunum en útibúið sem við áttum viðskipti við var í Bretlandi. Það virkaði þannig að ég hringdi í símanúmer og gat fengið túlk á 70 tungumálum á innan við 30 sekúndum. Þetta er eitthvað sem einhver stjórnvöld hafa tileinkað sér. Þetta er hægt. Þetta er ekkert mál. Reyndar krefst það þess að aðilinn hérna megin við línuna tali og skilji ensku sem ég held að sé ekki stórt vandamál í okkar samfélagi. Ég er að renna út á tíma, ótrúlegt en satt þar sem ég er bara á fyrsta punktinum af þremur blaðsíðum af punktum sem ég er með hér. Ég ætla að láta staðar numið að sinni. Það er þetta sem ég tel gríðarlega mikilvægt að líta til. Ég hvet hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra til þess að hafa þetta sterkt í huga, ekki vanmeta þessa þætti. Ég fagna þessu frumvarpi og þessari þróun og megi hún halda áfram í rétta átt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hv. þingmaður kom inn á það í fyrri hluta ræðu sinnar að hún hefði efasemdir um persónuverndarþátt málsins og upplýsingaflæði á grundvelli þeirra heimilda sem þar eru veittar. Hv. þingmaður tilgreindi sérstaklega að hann teldi málið það mikið til bóta að hann vildi ekki gera athugasemdir við þetta tiltekna atriði að sinni eða breytingartillögur. Gæti hv. þingmaður farið aðeins yfir það með hvaða hætti hann sæi þessu best fyrir komið? Við þekkjum auðvitað mjög skýra afstöðu Pírata í þessum efnum, hvað persónuverndarmál varðar. Hvers vegna er réttlætanlegt, ef svo má segja, að gefa eftir gagnvart þessum hópi hvað það varðar? Ég spyr líka hvort það að horfa á þetta með aðeins öðrum hætti en iðulega er gert sé einhver stefnubreyting Pírata eða hvort þetta einskorðist við þau tilteknu mál sem við fjöllum um hér í dag.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Nei, ég held að ég hafi ekki verið að lýsa yfir neinni stefnubreytingu Pírata en með þessum athugasemdum mínum er ég kannski svolítið að reyna að fylgja henni eftir. Það sem skiptir miklu máli í meðferð persónuupplýsinga eru tæknilegar hliðar málsins. Þegar ég var að renna yfir greinargerð og önnur gögn í tengslum við þetta mál sýndist mér vera nokkur meðvitund um þá þætti. Það sem ég hef mestar áhyggjur af er ekki endilega löggjöfin heldur það að stjórnvöld geri sér raunverulega grein fyrir því hvaða þýðingu það hefur að afhenda persónuupplýsingar um einstaklinga. Ég fann það í mínu starfi hjá Rauða krossinum að oft gat ég fengið persónuupplýsingar sem ég átti lögum samkvæmt engan rétt á, einfaldlega með því að kynna mig sem fulltrúa Rauða krossins. Það er tilhneiging í okkar samfélagi til að treysta, sem er að mörgu leyti mjög gott, og gera ráð fyrir að fólk sé ekki að biðja um eitthvað sem það á ekki rétt á. Þetta er að breytast sem betur fer, bara með almennu hugarfari. Ég tek mjög fast undir það með hv. þingmanni að það skiptir gríðarlegu máli að við hugsum ekki öðruvísi um þennan hóp en annað fólk í samfélaginu en það er mikil tilhneiging til þess. Það er mikil tilhneiging til að halda að allt aðrar reglur gildi um íbúa hér sem tala ekki íslensku eða eru af öðrum uppruna. Það sér maður í mjög mörgum þáttum og það er æviverkefni að berjast við það, þ.e. að fólk taki réttindi fólks alvarlega, þar á meðal réttindi til persónuverndar. Ástæðan fyrir því að ég taldi ekki rétt að gera formlega breytingartillögu við þetta er sú að Persónuvernd gerir ekki athugasemd við framsetninguna eins og hún varð á endanum í frumvarpinu. Persónuvernd vinnur eftir mjög strangri löggjöf um persónuvernd og ég legg kannski að einhverju leyti traust á að virkt eftirlit verði með því að lögunum sé fylgt og að hægt sé að fara einhverjar leiðir til úrræða ef svo er ekki.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég sé hér umsögn Persónuverndar frá síðasta þingi, um mat á áhrifum á persónuvernd. Í niðurlagi þeirrar umsagnar, þegar málið var síðast lagt fram, segir að ekki verði séð að mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd hafi verið hluti af almennu áhrifamati í tengslum við samþykkt þess og vísað er í reglugerð ESB. Áfram segir, með leyfi forseta: „Persónuvernd telur að nauðsynlegt sé að framkvæma slíkt mat af hálfu löggjafans, meðal annars með hliðsjón af þeim athugasemdum sem stofnunin hefur gert við frumvarpið. Forsendur matsins og niðurstöður þess þyrftu að koma fram í lögskýringargögnum.“ Nú verð ég viðurkenna að ég hef ekki rannsakað þetta gagnvart málinu hingað til en ég veit að hv. þingmaður er vel lesinn í þessum efnum. Virðist þessi framkvæmd hafa átt sér stað, þetta mat, frá því að málið var lagt fram fyrir ári? Auðvitað hefði ég átt að spyrja framsögumann meiri hluta nefndarinnar en ég missti af því tækifæri og ég velti þessari spurningu því upp hér og nú.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það virðist sem þetta mat hafi ekki enn farið fram. Aftur er lögð áhersla á það af hálfu Persónuverndar að slíkt mat fari fram. Það á vissulega að gera það á fyrri stigum, við gerð frumvarpsins, eins og alltaf er við gerð laga þannig að ég ímynda mér að þetta sé algeng athugasemd af hálfu Persónuverndar. Persónuvernd gerir hins vegar ekki athugasemdir við frumvarpið eins og það er með þessum fyrirvara. Ég treysti því að þessu verði fylgt eftir og við fylgjumst sannarlega grannt með þessum málum eins og hv. þingmaður gat sér glögglega til um hér áðan, þetta er náttúrlega okkar hjartans mál. Eftir sem áður hef ég minni áhyggjur af þessum lögum eins og þau eru en af framkvæmdinni. Jafnvel þó að lögin væru í samræmi við alla okkar ströngu persónulöggjöf, sem virðist vera að mati Persónuverndar, er samt alltaf þessi hætta á að stjórnvöld vanmeti mikilvægi þess að gæta trúnaðar um allt sem varðar einstaklinga persónulega. Ég held að það sé mögulega hluti af almennri vitundarvakningu sem er að eiga sér stað og þarf að eiga sér stað. Ég ítreka að þetta er sannarlega eitthvað sem fylgst er með. Það eru aðilar sem munu fylgjast grannt með því hvernig þessi þjónusta verður veitt í framkvæmd, hvernig réttindavernd fólks í þessari stöðu verður fram haldið og þess háttar. Ég hef sannarlega áhyggjur af þessu. 

Frú forseti. Í þessari fyrstu ræðu minni við 2. umr. þessa máls vil ég koma inn á kostnaðarþætti þess að nokkru marki og afleidd áhrif. Ég vil samt byrja á því að gera ákveðnar athugasemdir við það, eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir sagði í andsvari við mig rétt á undan, að mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd hafi enn ekki verið framkvæmt. Ég vil gera athugasemdir við að staðan sé þannig núna þegar við erum í 2. umr. um þetta mál. Málið gekk til nefndar fyrir töluvert löngu og hafði þá verið heilt ár í meðförum í ráðuneytinu frá því það var lagt fram á síðasta þingi. Athugasemdirnar sem ég las upp áðan, úr umsögn Persónuverndar við frumvarpið, voru lagðar fram í fyrra. Um er að ræða umsögn frá 18. febrúar 2020. Það er raunar þarsíðasta þing en ekki síðasta þing eins og ég sagði í andsvari mínu áðan, svo að ég leiðrétti það. Í umsögn Persónuverndar frá 18. febrúar 2020 segir, með leyfi forseta: „Ekki verður séð að mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd hafi verið hluti af almennu áhrifamati í tengslum við samþykkt þess, sbr. hins vegar 10. mgr. 35. gr. reglugerðar (ESB) 2016/679.“ Áfram segir: „Persónuvernd telur að nauðsynlegt sé að framkvæma slíkt mat af hálfu löggjafans, meðal annars með hliðsjón af þeim athugasemdum sem stofnunin hefur gert við frumvarpið. Forsendur matsins og niðurstöður þess þyrftu að koma fram í lögskýringargögnum.“ Það er eiginlega enn meiri ástæða en ég taldi áðan til að gera athugasemd við það að þetta mat hafi ekki enn verið unnið, þ.e. þegar horft er til þess að þessi athugasemd er frá 150. löggjafarþingi, dagsett 18. febrúar 2020. Ráðuneyti málaflokksins hefur sem sagt haft rúm tvö ár til að framkvæma það mat sem Persónuvernd gagnrýnir að ekki hafi átt sér stað í byrjun árs 2020. Hvers lags færibandavinna er þetta og sleifarlag hjá ráðherra í þessum efnum? Ég veit að þingmenn Pírata hafa áhyggjur af þessum málum og ég trúi því auðvitað og treysti að því verði fylgt eftir að þetta mat eigi sér stað. Ég verð hins vegar að gagnrýna ráðherra málaflokksins sem leggur frumvarpið fram. Í inngangi greinargerðar segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið er samið í félagsmálaráðuneytinu.“ - Hvað sem það nú heitir í dag. Það heitir félags- og vinnumarkaðsráðuneytið, þetta lærist nú vonandi á endanum. - „Frumvarpið var lagt fram á 150. löggjafarþingi og á 151. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið er að mestu leyti óbreytt frá fyrri þingum.“ Efnislega segir í inngangi greinargerðar með frumvarpinu, eins og það liggur fyrir núna, að frumvarpið sé að mestu leyti óbreytt frá fyrri þingum. Ekki er hægt annað en að gera athugasemd við að það sé staðan þegar jafn skýrar athugasemdir koma fram frá Persónuvernd í febrúar 2020, þ.e. að ráðuneytinu hafi ekki dugað tveggja ára svigrúm til að framkvæma þetta mat. Þetta er nú það sem ég vildi sagt hafa í byrjun um þetta atriði sérstaklega. Það vakti mig til umhugsunar þegar hv. þingmaður Pírata taldi ekki tilefni til þess að gera breytingartillögur er lytu að athugasemdum er snúa að persónuvernd í frumvarpinu. Ég veitti því þá athygli að þetta atriði er með þessum hætti og væri áhugavert að fá skýringar á því, þótt seint sé í rassinn gripið hvað það varðar, hvað veldur því að Persónuvernd gerir ekki eins ákveðna athugasemd við þetta tiltekna atriði núna. Kannski fer ég í það í seinni ræðu með hvaða hætti Persónuvernd formar umsögn sína og athugasemdir hvað þetta varðar í umsögn þessa þings. Nú langar mig að fara yfir það sem ég ætlaði í raun að byrja á hér í dag en það snýr að kostnaðarmati og kostnaðaráhrifum þessa frumvarps. Í 6. lið greinargerðar frumvarpsins, eins og það liggur fyrir, segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu verður starfsemi Fjölmenningarseturs efld. Stofnunin tekur við nýjum verkefnum og fjölbreyttum þjónustuverkefnum vegna móttöku einstaklinga með vernd. Gert er ráð fyrir að ný verkefni Fjölmenningarseturs kalli á þrjú viðbótarstöðugildi auk starfstengds kostnaðar sem nemur árlega um 40,8 millj. kr. ásamt einskiptiskostnaði vegna búnaðarkaupa að fjárhæð 1 millj. kr. Kostnaðarauki ríkissjóðs er að fullu fjármagnaður innan ramma málefnasviðs 29.“ Þetta kann alveg að vera rétt kostnaðarmat, hvað þessar 40,8 milljónir varðar, þegar horft er til stöðugildanna sem bætast við og þeirra skrifborða, stóla og tölvubúnaðar sem þarf að kaupa, það er ekki flókið reikningsdæmi. En það sem ég gagnrýni núna, og gagnrýndi varðandi málið á síðasta þingi og þinginu þar á undan, er að engin tilraun sé gerð til að meta afleidd áhrif lagasetningarinnar. Hvað á ég við með því? Jú, ég á við það að ég tel löggjöfina, eins og hún stendur að þessu máli samþykktu, vera með þeim hætti að miklar líkur séu á að svokölluðum tilhæfulausum umsóknum um vernd á Íslandi fjölgi mjög. Við þekkjum mál erlendis og við horfum upp á það hér heima fyrir að umsóknir á Íslandi eru sex- eða áttfalt fleiri, ég man ekki hvort er, en umsóknir í Danmörku og Noregi. Eitthvað skýrir það, varla er það veðrið. Það hlýtur að vera eitthvað sem veldur því að umsóknir eru hlutfallslega mörg hundruð prósentum fleiri en í þeim löndum sem eru hvað líkust okkur. Þau svör sem ég hef fengið hingað til í þessum efnum eru að það sé þessi púllfaktor fyrirkomulagsins sem við höfum nú þegar hér heima. Ég hef áhyggjur af því að með þeirri fyrirætlan stjórnvalda að samræma móttöku, sama með hvaða hætti viðkomandi einstaklingur kemur til landsins og sækir vernd, verði Ísland fremst í bæklingum þeirra sem hafa fólk að féþúfu í þessum efnum. Ég sé hér í salnum að ekki eru allir þingmenn sem hér eru viðstaddir sammála mér um það mat en við ræðum það kannski þegar líður á umræðuna. Það er engu að síður þannig að eitthvað veldur því að jafnmikill hlutfallslegur munur er á fjölda umsókna hér og í Noregi og í Danmörku, svo að ég haldi áfram með það dæmi. Þær eru miklu fleiri á Íslandi en til að mynda - ég ætla kannski ekki að fullyrða það, ég bara man ekki töluna nægilega til að fullyrða um Svíþjóð, en mig minnir þó að hlutfallslega séum við töluvert yfir Svíþjóð í þessum efnum. En ég þori ekki að staðhæfa það nema rifja það upp sérstaklega. Þá sitjum við eftir með spurninguna: Hvað veldur? Og er það að opna með víðtækari hætti fyrir mögulega fjölgun tilhæfulausra umsókna með þessum hætti ekki líklegt til þess að draga úr getu okkar til að gera vel við þá sem við erum að taka á móti og treystum okkur til að taka á móti í ljósi umfangs? Ég er sammála orðum hv. framsögumanns meirihlutaálits hér fyrr í dag, hv. þm. Jódísar Skúladóttur. Hún sagði efnislega í andsvari, og þingmaðurinn leiðréttir mig ef ég fer rangt með, að við gætum ekki tekið á móti öllum. Það væri bara staðan sem uppi er og ég held að það sé raunsætt mat. Við eigum að taka vel á móti þeim sem við tökum á móti, styðja þá með ráðum og dáð til að aðlagast íslensku samfélagi, en ég held að ef við færumst of mikið í fang verði það til skaða fyrir alla sem hingað sækja. Ég held að óhætt sé að segja að dæmin sem við sjáum úr nýliðinni tíð í nágrannalöndum okkar séu - ég leyfi mér að segja það og vona að það verði ekki tekið illa upp hér í salnum - að mörgu leyti víti til varnaðar. Það hefur gengið illa með aðlögunarþáttinn víða og þá er ég ekki að tala um í samhengi við endurmenntunaraðlögun sem viðhöfð er sums staðar, alls ekki, heldur það að víða hefur gengið illa að gera hælisleitendum, nýbúum, að aðlagast samfélaginu sem þeir setja sig niður í. Afstaða okkar í Miðflokknum hefur mótast af þessu. Við eigum að gera vel við þá sem við bjóðum hingað til okkar og þá sem við tökum við, en við eigum ekki að færast meira í fang en við ráðum við. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson talaði um hér í andsvari - mig minnir að hann sé næstur á eftir mér á mælendaskránni þannig að við eigum mögulega orðastað eitthvað áfram með þetta - að við gætum verið að horfa á tíföldun í umsóknarfjölda miðað við undangengin ár með þeim áhrifum sem eru að verða af stríðinu í Úkraínu. Það er auðvitað alvarleg staða en það er þó þannig að mér heyrist svona heilt yfir litið að flestir þeir sem eru að flýja styrjaldarhörmungarnar í Úkraínu séu með það í huga að snúa aftur á sitt heimasvæði, þ.e. að um tímabundinn vanda sé að ræða. Vonandi er það svo en við sjáum ekki fyrir okkur með hvaða hætti stríðsátökin þróast. Við erum öll að vona að þetta verði tímabundið ástand og að það fólk sem því miður er á flótta undan þeim átökum sem þar eiga sér stað fái tækifæri til að snúa aftur til síns heima hið fyrsta. Í því samhengi blasir við að þetta mál, leyfi ég mér að fullyrða, getur ekki haft afgerandi áhrif á það með hvaða hætti okkur getur lukkast að taka vel á móti þeim sem flýja átökin í Úkraínu. Ég held að við þurfum hvort sem er, burt séð frá þessu máli, að líta á það sem sérstakt verkefni. Ég skynja það dálítið þannig að þetta mál hafi verið sett í kórónuföt. Eins og oft hefur verið gert undanfarin tvö ár hefur verið reynt að lauma málum inn á þeim forsendum að þau væru kórónumál, vegna heimsfaraldurs, til að þau fengju hraðmeðferð í gegnum þingið. Þetta sló mig með þessum hætti þegar því var skyndilega flaggað nú í vikunni að þetta tiltekna mál - sem legið hefur fyrir um allnokkurn tíma, það var mælt fyrir því fyrir löngu og tilbúið nefndarálit hefur legið fyrir í einhvern tíma og enginn asi á því - skuli allt í einu núna teljast til þess fallið að hafa meiri háttar áhrif í tengslum við mögulega góða móttöku flóttafólks frá Úkraínu. Ég held að það sé málinu ekki til bóta að reyna að setja það í þann búning. Við eigum að reyna að átta okkur á hvort púllfaktorinn aukist verulega, eins og ég og fleiri höfum áhyggjur af, með þessari nálgun og ræða það atriði. Þá kem ég aftur að þessu mati á kostnaði. Það er algerlega galið að ekki hafi verið gerð nein tilraun til þess að leggja mat á afleiddan kostnað af frumvarpinu og þeim áhrifum sem það kallar fram að mínu mati og fleiri. Ef fjármálaráðuneytið er orðið þeirrar skoðunar að kostnaðarmat í máli sem þessu snúist fyrst og fremst um að súmmera saman hvað skrifborðsstólarnir og skrifborðin kosta þá erum við í vondum málum hvað kostnaðarmat frumvarpa almennt varðar. Afleiddu áhrifin geta orðið margföld, meira en hundraðföld, og þá er ég ekki bara að tala um þetta mál heldur mál sem tengjast ýmiss konar rekstri hins opinbera. Slík mál geta verið þeirrar gerðar að kostnaður við skrifstofuhald er algjört aukaatriði í heildarmyndinni. Ef við víkjum okkur undan því að leggja mat á slík atriði erum við líka í þeirri stöðu, og verðum að horfast í augu við það, þingmenn, að auka líkurnar á því að flækja þessa umræðu til framtíðar, ef við ætlum bara að láta það koma í ljós hvaða áhrif þetta hefur. Ef ég gagnrýni aðeins hv. framsögumann álits meiri hluta nefndarinnar þótti mér kannski helst til óvarlega farið í framsetninguna varðandi það að það yrði að koma í ljós hver heildarkostnaður yrði. Þetta var í andsvörum við hv. þm. Ernu Bjarnadóttur við upphaf umræðunnar. Kostnaðurinn við málaflokkinn er töluverður í dag. Ég held að hægt væri að verja þeim fjármunum sem í hann er varið með þeim hætti að meiri árangur náist. Hægt væri að ná meiri árangri hér heima í að aðstoða það fólk sem hingað kemur eftir löglegum og skipulögðum leiðum til að aðlagast samfélaginu og líka með því að aðstoða á fjarsvæðunum, eins og ég veit að sá þingmaður sem næstur er í röðinni á mælendaskrá, hv. Gísli Rafn Ólafsson, hefur býsna mikla þekkingu og reynslu af. Ég held að hv. þingmaður geti alveg örugglega staðfest að hver milljón skilar meiri áhrifum víðar en hér á Íslandi. Í því ljósi ættum við að vera mjög opin fyrir því að styðja með meira afgerandi hætti við það að ákveðinn hluti þessa ferils eigi sér stað nær heimasvæðum þess fólks sem er á flótta og þar sem meira fæst fyrir peninginn en hér í einu dýrasta landi í heimi. Ég sakna þess að sú stóra mynd sé ekki ávörpuð, hvorki í frumvarpinu né nefndarálitinu. Mér finnst eiginlega algjört lágmark að fengið verði álit fjárlaganefndar eða sérstakt álit fjármálaráðuneytis á þessu mati á mögulegum afleiddum áhrifum. Þá liggur það bara fyrir skjalfest og menn geta útskýrt það eða barið sér á brjóst eftir 2–3 ár og sagt: Við mislásum þetta verulega eða við mátum þetta rétt. En ég held að í öllu falli sé það algjört lágmark að við þingmenn köllum eftir því að slíkt heildstætt mat fari fram. Annað er óskynsamlegt, með tilliti til meðferðar á ríkisfjármunum, meðferðar á málaflokknum og meðferðar þess fólks sem hingað kemur í leit að vernd.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Fátt í henni kom svo sem á óvart. Hv. þingmaður nefndi það tiltölulega snemma í sinni ræðu að hann hefði áhyggjur af því að þessi aukna þjónusta eða jafnaðarþjónusta yki á tilhæfulausar umsóknir hér á landi, hefði svokölluð aðdráttaráhrif. Ég vil byrja á að setja spurningarmerki við tölfræðina sem hv. þingmaður nefnir þar sem þegar um mjög fáa einstaklinga er að ræða, eins og í tilviki Íslands, þá þarf ekki marga til að velta tölfræðinni dálítið. Ef það eru tveir þá þarf ekki nema tvo til að tvöfalda og fjóra til að þrefalda fjöldann. Ég vil hins vegar taka undir með þingmanninum varðandi það að alla vega er það varla veðrið. Varla er það veðrið sem fólk er að sækjast eftir þegar það kemur hingað. Svo mikið er víst. Skýringar á því hvers vegna fólk leitar til Íslands en ekki eitthvert annað, ég verð að byrja á að vekja athygli á því að þær eru ekkert annað en ágiskanir. Það hefur ekki verið gerð nein rannsókn á þessu. Það hefur ekki verið gerð nein úttekt á því hvers vegna fólk leitar til Íslands. Ágiskanir Útlendingastofnunar eru að mínu mati algerlega út í bláinn og byggjast á þeirra viðhorfum til flóttafólks almennt. Ég hef hins vegar áhuga á þessari spurningu líkt og hv. þingmaður og hef þess vegna í mínum störfum með flóttafólki til 13 ára gjarnan spurt fólk: Hvers vegna valdirðu Ísland? Í þeim tilvikum sem minnst er á þjónustu, sem eru mjög fá, þá er það oftast í tilvikum þar sem fólk er að leita eftir heilbrigðisþjónustu sem það á ekki kost á neins staðar annars staðar. Gjarnan er þar um börn fólks að ræða. Enda, hver myndi ekki fara heiminn á enda til að leita að nauðsynlegri lífsbjargandi þjónustu fyrir barnið sitt? Þetta eru fá tilvik. Langalgengasta skýringin er þessi: Ég heyrði að á Íslandi væru mannréttindi virt. Þannig að ég er kannski ekki beinlínis með spurningu til þingmannsins heldur vil ég benda honum á 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst vil ég segja að ég tek undir það sem hv. þm. Jódís Skúladóttir kom inn á í ræðu sinni og sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir mundi orðrétt, sem ég mundi ekki, efnislega það að við getum ekki tekið á móti öllum, við ráðum ekki við það. Ég held að það sé staðan sem við stöndum frammi fyrir. Þess vegna eigum við að reyna að gera þetta eins vel og við getum og nýta þá fjármuni sem við nýtum til þessa málaflokks eins vel og kostur er. Ég held að það verði gert best öðruvísi en með þeirri nálgun sem hér er teiknuð upp. Varðandi tölfræðina og fjöldann sem hv. þingmaður kom inn á þá held ég að það sé ekki gripið úr lausu lofti. Þetta eru nú bara tölur frá Útlendingastofnun þannig að ég held að þær séu býsna vel grundaðar. Það má vel vera að mat á ástæðum fyrir komu hingað sé í lausu lofti og það er sannarlega atriði sem ástæða er til að kafa ofan í. Við ættum auðvitað að vera búin að gera það fyrir löngu síðan. Ég held að hvar sem menn standa í þessari umræðu séu meiri upplýsingar betri en minni þannig að ég bara tek undir það að við ættum að reyna að gera vel í þeim efnum að bæta þekkingu á þeim þáttum. En tölfræðin er nokkuð vel grunduð hvað varðar fjölda umsókna hér á landi.

Frú forseti. Ég held að tölfræðin frá Útlendingastofnun sé svo sem alveg áreiðanleg. Það sem ég átti við var að hún er lítið marktæk þar sem um lágar tölur er að ræða og þá tvöfaldast hún með mjög litlum fjölda. Hv. þingmaður talar um að hann vilji gera betur og gera betur við færri einstaklinga ef ég skil þetta rétt. Hv. þingmaður vill ekki fara þá leið sem lögð er til í þeim lögum sem þarna er verið að breyta, að jafna þjónustu við fólk sama hvernig það kemur. Mig langar því til að spyrja hv. þingmann: Hvernig vill hann gera betur? Vill hann gera betur með því að skerða þjónustu við flóttafólk? Af því að þjónustan er það sem dregur fólk að, samkvæmt kenningum hv. þingmanns ef ég skil hann rétt, sem ég reyndar held að sé alls ekki tilfellið. Þá hlýtur það að gera betur - ætti það ekki að vera að auka þjónustuna? En ef við ætlum ekki að hafa aðdráttarafl í því hlýtur það að þýða að skerða þjónustuna. Miðað við mína reynslu er ástæðan fyrir því að fólk leitar til Íslands sú að hér telur það mannréttindi vera virt. Hvernig gerum við betur án þess að auka á aðdráttarafl Íslands fyrir fólk í neyð?

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Ég held að hv. þingmaður sé aðeins að misskilja tímalínuna, í hvaða röð hlutirnir gerast eins og ég er að leggja málið upp. Það er ekki verið að gera tillögu um að skerða þjónustu með því að leggjast gegn þessari breytingu, það er verið að leggja til að ekki verði aukið í fyrir ákveðna hópa sem hingað koma. Það er því engin skerðing sem er lögð til heldur er beinlínis verið að leggja til að farið verði að lögum, núgildandi lögum í þessum efnum. Bara svo að það sé á hreinu gengur sú nálgun sem ég mæli hér fyrir út á að bæta ekki í gagnvart þeim hópum sem koma hingað á öðrum forsendum en undir hatti kvótaflóttamannakerfisins, sem sagt að ekki verði allir aðrir sem hingað koma á öðrum forsendum settir upp í þann þjónustuflokk ef svo má segja. Í því felst engin skerðing á þjónustu við neinn. Tillagan, að farið verði að lögum eins og þau eru, felur í sér, að ég tel, minna álag á kerfið eins og það er sett upp núna. Þannig náum við betri árangri fyrir þá sem við veitum þjónustu, með því að veita fjármuni til þeirra, til að styðja við aðlögun að íslensku þjóðfélagi og gera í rauninni, ef ég má orða það svo kaldranalega, kerfinu kleift að ráða við það verkefni sem því er falið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir hans innkomu í þessa mikilvægu umræðu. Mig langaði aðeins að koma hér upp og ræða um kostnaðinn af því að hann fór nú aðeins yfir það. Það kom ekki fram í minni framsögu en það er mikilvægt að við áttum okkur á því að þegar kostnaðurinn er metinn er það fyrir innrásina í Úkraínu. Í fyrri frumvörpum var talað um tvo starfsmenn og kostnað upp á sirka 24 milljónir sem í þessu frumvarpi er orðið að þremur starfsmönnum og kostnaðurinn 40,8 milljónir. Mér finnst mikilvægt að það komi fram að ég er ekki að segja að við séum bara skjóta á einhverja tölu og sjá svo hvað gerist, heldur hafa bara orðið grundvallarbreytingar á heimsmyndinni á meðan málið var í vinnslu. Það er búið að bregðast við að einhverju leyti en við verðum auðvitað líka að fylgja þróun heimsins, hvort eitthvað geti gerst sem dregur úr flóttamannastraumi eða hvort hann muni aukast enn frekar. Við getum aldrei vitað það daginn í dag nákvæmlega í nokkru einasta máli, hvort sem það eru flóttamannamál eða annað sem ríkið leggur fé í. Við verðum alltaf að taka stöðuna hverju sinni og þetta er besta staðan eins og hún lítur út í dag miðað við nýjustu staðreyndir eftir innrás í Úkraínu. Ég vildi alla vega koma þessu að. Það væri áhugavert að heyra ef hv. þingmaður hefur einhverja aðra sýn á það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir andsvarið. Fyrst er það að segja að ég er sammála því að það er erfiðara að leggja mat á þennan málaflokk en marga aðra. En stjórnvöldum tekst nú býsna illa upp oft. Sá málaflokkur sem ætti mögulega að vera auðveldast að leggja mat á er þróun fjölda aldraðra í samfélaginu. Það hefur nú gengið eins og það hefur gengið hjá íslenskum stjórnvöldum um langa hríð. Menn þurfa hugsanlega æfa sig aðeins betur á reiknistokknum, þeir sem um hann halda í þessum efnum. Ég held að hv. þingmaður sé aðeins að misskilja gagnrýni mína. Gagnrýni mín snýr ekki að 23,7 milljóna tölunni sem var framlögð í fyrra eða 40,8 milljóna tölunni núna í frumvarpinu. Ég get best trúað að það sé bara nokkurn veginn alveg upp á krónu rétt og geri engar athugasemdir við það. Gagnrýni mín felst í því að ekki sé lagt mat á möguleg afleidd áhrif, á ensku með leyfi forseta, „pull factor“, sem myndi þá þýðast einhvern veginn: Aukið aðdráttarafl til umsókna hér á landi samanborið við önnur svæði. Það er gagnrýnin á að það mat eigi sér ekki stað í tengslum við málið sem málflutningur minn lýtur að. Hvort það eru 23,7 millj. kr. eða 40,8 í stóru myndinni skiptir bara næstum því engu máli. Þetta er ekki stóra talan. Þessi tala er ekki nema brotabrot af því umfangi sem kerfið kallar á í kostnað eins og staðan er í dag. Ég hef áhyggjur af því að það verði aukin aðsókn vegna þessara breyttu reglna verði niðurstaðan að keyra málið í gegn með þessum hætti. Bara svo að það sé alveg á hreinu felst gagnrýni mín ekki í þessari tölu sem sett er fram í frumvarpinu heldur felst gagnrýnin í því að sú tala er algjört aukaatriði í heildarmyndinni.

Frú forseti. Ég þakka svarið. Ég verð nú að fá að vera ósammála - ja, hvað á ég að segja, systurflokki mínum að mati Pírata hér á þinginu. Ég verð að vera ósammála þessari hugmyndafræði um að við séum hér að auglýsa einhverja útsöluvöru sem muni trekkja gríðarlega að. Ég næ ekki alveg utan um þá hugsun og ég hef ekki séð neitt sem styður við þessa hugmyndafræði. Við erum að samræma þjónustu sem verið er að veita. Við erum bara að samræma hana fyrir fólk. Það skiptir ekki máli hvort þú kemur á þennan hátt eða hinn, allir eiga rétt á sömu þjónustu. Annað sem mér finnst líka pínu gagnrýnivert í þessari umræðu er að þegar fjallað er um það að hingað muni bara koma holskefla af einhverju fólki sem vilji þiggja hér einhverja þjónustu þá er ekki hugsað um að þessi þjónusta sem við erum að veita er að tryggja það á sem bestan hátt að þessir einstaklingar komist í nám, til starfa, læri tungumálið, aðlagist samfélaginu og verði hér góðir samfélagsþegnar sem skapa verðmæti í samfélaginu, á vinnumarkaði, komi með tekjur inn í okkar samfélag, skapi hér tekjur. Það er dálítið skakkt að horfa bara á það að hver einn og einasti einstaklingur sem fer í gegnum þetta ferli sé hingað kominn sem einhvers konar baggi á samfélaginu og verði það um ókomna tíð. Það er bara ekki rétt. Stór hluti fer aftur til síns heima þegar aðstæður leyfa. Aðrir og langflestir verða hér gagnsamir þjóðfélagsþegnar sem skapa fjölbreytileika 

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Það eru jú þannig eins og með svo marga flokka hér inni á þingi að við erum sem betur fer sammála um býsna marga hluti. Hvort við í Miðflokknum erum systurflokkar Vinstri grænna eða einhvers annars flokks, það er mismunandi milli daga eins og við þekkjum. Sum okkar eru sammála einn daginn um Evrópumál, aðrir um hvernig eigi að hantera auðlindir landsins og þar fram eftir götunum. Þó að það komi ekki þannig fram í fjölmiðlum er það býsna oft sem skoðanir skarast þótt það sé mismunandi á milli flokka eftir því hvert málið er.  
             Að þessu sögðu erum við auðvitað ekkert að auglýsa í þessum efnum þá þjónustu sem til boða stendur. Það er auðvitað þekkt að það eru aðrir og þeirrar gerðar að ég vildi ekki vera kallaður í neinu systkinasambandi við slíka aðila í nokkru samhengi nokkurn dag ársins. Það er umræða sem við þekkjum og vitað er með hvaða hætti glæpagengi nýta sér neyð fólks. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom inn á það í ræðu sinni hér fyrr í dag og nefndi þá sérstaklega, þó að ég hafi ekki tíma til að rifja það dæmi upp núna, dæmi frá Finnlandi þar sem finnskur ráðherra fór yfir hvaða áhrif örlítil breyting hafði hjá þeim þar sem allt í einu kom holskefla, að þeirra mati, ekki hv. formanns Miðflokksins heldur að mati Finnana, holskefla upp á tugi þúsunda viðbótarumsækjenda vegna smávægilegrar breytingar sem var gerð sem hafði síðan þessi meiri háttar áhrif af því að það voru þeir aðilar sem enginn okkar vill vera í sambandi við sem sáu betri bisness í því þann daginn en daginn áður.

Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Með því er verið að jafna þá þjónustu sem við veitum fólki sem hingað kemur, óháð því hvort það er að koma hingað sem kvótaflóttamenn eða umsækjendur um alþjóðlega vernd. Eins og hv. þm. Bergþór Ólason benti á fyrr í kvöld þá hef ég verið þeirrar gæfu aðnjótandi að geta starfað við hjálparstarf tengt flóttamönnum víða um heim og hef því náð að upplifa það að sjá þær aðstæður sem fólk er að flýja, það slæma ástand sem er í mörgum þeim löndum sem flóttamenn sem hingað koma eru að flýja. Ég hef líka fengið að sjá þær aðstæður sem fólk sem er á flótta upplifir, hvort sem það er í flóttamannabúðum eins og þeim sem fyrirfinnast á mörgum stöðum í heiminum eða á milli flóttamannabúða og á leiðinni til þeirra landa sem fólk vill reyna að sækja um alþjóðlega vernd í. Það sem sú reynsla að hafa upplifað allt þetta hefur veitt mér er að fá mun meiri skilning á því af hverju það er mikilvægt að við tökum vel á móti fólki. Það má ekki verða þannig að við förum að flokka fólk niður í mismunandi hópa og sýna sumum hópum ákveðna tegund af mannúð vegna þess hvaðan þeir koma eða jafnvel hvernig litaraft þeirra er og fara svo öðruvísi með aðra. Mig langar líka að reyna að leiðrétta aðeins misvísandi umræðu hjá hv. þingmönnum sem hafa komið hér á undan frá Miðflokknum. Talað er um að við þurfum að taka vel á móti því fólki sem kemur í gegnum hið formlega kerfi Sameinuðu þjóðanna. Hið formlega kerfi Sameinuðu þjóðanna er þannig að við tökum á móti ótrúlega fáu fólki á hverju ári. Það er meira að segja þannig að á tímabilinu 1956–2016, sem er 60 ára tímabil, tókum við aðeins við 549 manns sem kvótaflóttafólki. Sem betur fer hefur því aðeins fjölgað. Árið 2017 tókum við við 47, 52 árið 2018 og 2019 voru það 74. Mér tókst ekki að finna neinar tölur fyrir árið 2020, sennilega vegna þess að heimurinn var í Covid og fáir komu en ef tölurnar sem ég fann fyrir 2021 eru réttar voru það 57 manns. Hvaðan kom þetta fólk? Jú, þetta fólk kom frá Ungverjalandi, Júgóslavíu, Víetnam, Póllandi, Krajina-héraði sem er mitt á milli Serbíu og Króatíu, Kósóvó, Kólumbíu, Írak, Afganistan, Zimbabwe, Úganda, Kamerún og Sýrlandi. Þaðan höfum við tekið á móti kvótaflóttafólki. Ætlunin var að taka á móti miklu fleirum á síðasta ári en Covid setti strik í þann reikning og spurningin er hversu mörgum við tökum á móti á þessu ári sem kvótaflóttamönnum. Þess skal getið að af þeim sem komu í fyrra voru 22 sem komu í desember 2021 í sérstöku átaki íslensku ríkisstjórnarinnar til að taka á móti flóttafólki frá Afganistan, eftir að talibanar tóku þar völdin, sem hafði bein tengsl við Ísland. Af hverju fer fólk ekki bara í gegnum kvótaflóttafólkskerfi Sameinuðu þjóðanna? Jú, það er nefnilega þannig að það eru bara 27 ríki í heiminum sem taka á móti flóttamönnum í gegnum Sameinuðuþjóðakerfið og reyndar aðeins 25 af þeim sem í dag hafa formlegan samning. Á sama tíma um mitt síðasta ár, og það er þá fyrir Úkraínukrísuna, voru 84 milljónir manna á flótta í heiminum. Ég hef farið í flóttamannabúðir, t.d. Dadaab-flóttamannabúðirnar í Norður-Kenýa þar sem tæp hálf milljón manns býr, margir hverjir sem hafa búið þar síðan 1991 og hafa flúið stríð í Sómalíu og fleiri nágrannalöndum. Þaðan fara einungis hundruð á hverju ári í gegnum kvótaflóttafólkskerfið. Fólk er búið að lifa þarna í áratugi í von um að komast eitthvað annað. Þannig að þegar við tölum um að við viljum fá fleiri kvótaflóttamenn en helst enga hælisleitendur þá er vert að hafa þetta í huga. Og hvaða þjónusta er það nú sem við erum að veita þessum kvótaflóttamönnum sem hingað koma, sem við erum að tala um að veita líka fólki sem leitar eftir vernd? Jú, það er einhvers konar framfærsla fyrsta árið. Samt er krafa um að fólk sé virkt á atvinnumarkaði. Ef það eru foreldrar þá fá þau aðstoð við hluti eins og leikskóla, skólamáltíðir, frístundaheimili og jafnvel íþróttir og tómstundir en það greiðist einungis í níu til ellefu mánuði. Þau fá strætókort, þau fá aðstoð við íslenskukennslu, þau fá aðstoð við húsaleigu en einungis í tvo mánuði á meðalverði. Og sími og internet, jú það er greitt í einn mánuð fyrir hverja fjölskyldu. Allt að 100.000 kr. eru greiddar fyrir hvern einstakling fyrir heilbrigðisþjónustu og lyf. Og ef viðkomandi flóttamaður þarf gleraugu þá fær hann 30.000 kr. Það eru eitthvað örlítið fleiri hlutir, sálfræðiaðstoð og fleira. Þetta er nú allt saman sem við erum að tala um að veita sem þjónustu og ef það er ekki hreinlega mannúð að veita þessa þjónustu þá veit ég ekki hvað mannúð er. Fyrir einstakling, samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu sem komu í svörum í fyrra á þingi, þá er kostnaður fyrir hvern einstakling í kvótaflóttafólkskerfinu ef viðkomandi er einhleypur um 5,8 milljónir, ef hjón eða fólk í sambúð án barna koma þá eru það um 4,3 milljónir á mann og ef fjölskyldur koma með börn þá eru það um 3,3 milljónir á mann. Þetta er miðað við að um 10–25 einstaklingar séu að koma sem kvótaflóttamenn sem er algengur fjöldi. Þannig að það eru ekki einhverjar risaháar upphæðir sem eru bak við það að veita mannúðlega aðstoð. Það virðist líka vera voða algeng afsökun fyrir því að vera á móti því að taka vel á móti fólki að hingað hljóti að koma alveg heill her af fólki af því að við ætlum að veita því mannúðlega þjónustu þegar það kemur hingað. Þjónustan sem hefur verið veitt hefur aukist, hún hefur verið meiri, en sannleikurinn er sá að flóttamönnunum er ekki endilega að fjölga mikið. Það breytist aðallega hvaðan þeir koma. Og það er dálítið athyglisvert að horfa á það vegna þess að ef við skoðum tölurnar fyrir síðasta ár þá kom langstærsti hópurinn frá Venesúela. Það gæti komið mörgum á óvart. Af hverju er fólk frá Venesúela að koma? Jú, þar hefur efnahagurinn hrunið algerlega, mikil ógnarstjórn er í landinu og milljónir manna hafa flúið land en vegna þess að Venesúelabúar þurfa ekki vegabréfsáritun til Íslands og þeir koma koma með tengiflugi frá Bandaríkjunum og stoppa ekki í neinu Dyflinnarreglugerðarlandi þá er Ísland vinsæll valkostur. Ef við vildum stoppa þetta gætum við á auðveldan máta kannski skoðað það að setja á vegabréfsáritun. Hingað hefur líka komið fólk frá Palestínu. Af hverju ætli Palestínumenn sækir til Íslands? Jú, við vorum eitt af fyrstu löndunum til að viðurkenna sjálfstæði Palestínu og fólk hefur heyrt góða hluti um Ísland, eða eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir benti á hér áðan, fólk er að sækja til Íslands vegna þess að það hefur heyrt að hér séu mannréttindi. Tölurnar fyrir þetta ár, það sem það sem af er ári, eru ekkert ósvipaðar síðasta ári. Fyrir utan Úkraínu þá er einmitt Venesúela í öðru sæti og svo Palestína þar á eftir. Hv. þingmenn Miðflokksins notuðu upplýsingar um að hér væri tekið á móti miklu fleira fólki heldur en á Norðurlöndunum, margfalt fleira. Viti menn, þegar kemur að því að taka á móti fólki þá vinnum við það auðvitað á höfðatölu eins og allan annan samanburð í heiminum. Við erum alltaf með hæsta fjölda per fjölda, per höfðatölu. Við vinnum þann leik alltaf. Bara til að gefa ykkur hugmynd þá sóttu 1.140 um í Danmörku árið 2020, 1.460 í Finnlandi, 630 á Íslandi, 1.340 í Noregi, 13.630 í Svíþjóð og í OECD-löndunum voru umsóknirnar um alþjóðlega vernd tæpar 1,3 milljónir. Þannig að já, við erum eflaust með hæsta ýmislegt miðað við höfðatölu, eins og þetta, en sannleikurinn er sá að við tókum við brotabroti af því sem t.d. Svíþjóð tók á móti. Við getum spurt okkur: Af hverju er fólk ekki að fara til Danmerkur og Noregs t.d.? Jú, það gæti haft eitthvað að gera með það að þjóðernissinnaðir flokkar hafa fengið meiri og meiri ítök í þeim löndum og því sækja færri þangað og færri fá aðgang. Það er auðvelt að tala um tilhæfulausar umsóknir. Það er auðvelt að tala um eitthvert aðdráttarafl, að það að við veitum mannúðlega þjónustu geri Ísland allt í einu að vinsælasta kostinum fyrir fólk sem er að flýja stríð. Aðdráttaraflið sem Ísland hefur er það að við erum þekkt erlendis sem land mannréttinda, jafnréttis, réttinda fyrir kynsegin og hinsegin fólk. Þetta eru ástæðurnar fyrir því að fólk kemur til Íslands, ekki að Ísland lendi allt í einu í einhverjum bæklingum manna sem eru að flytja fólk á milli landa. Reyndar eru það ekkert allir sem eru að borga einhverjum fyrir að koma hingað. Við sjáum t.d. að mjög margir af Úkraínumönnum eru að fljúga hingað einfaldlega sjálfir. Við sjáum líka þetta með Venesúelabúana. Jú, að sjálfsögðu er líka verið að stunda flutning og glæpamansal. Þá spyr ég bara: Viljum við frekar að fólkið lendi í klóm þeirra glæpamanna og lendi í því að vera kannski selt í ánauð eða í vændi eða annað? Og það svarar kannski spurningu margra: Af hverju koma svona margir einhleypir karlmenn sem flóttamenn? Það er góð ástæða fyrir því. Margir þeirra koma vegna þess að þeir vilja ekki leggja fjölskyldu sína í þá hættu að vera á flótta. Viðkomandi aðilar koma því til landsins og fara svo í fjölskyldusameiningarferli til að fá restina af fjölskyldunni. Frú forseti. Það er margt að skoða hér. Ef hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fengi að ráða þá heyrðist mér hann helst vilja taka upp breska kerfið og senda alla beint til Rúanda eins og breska þingið tók ákvörðun um fyrr í dag. En ef hv. þingmaður myndi lesa það bréf sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sendi til breskra ráðamanna í dag þá myndi hv. þingmaður sjá að þar er breska þinginu bent á að þetta sé brot á alþjóðlegum samþykktum um flóttamenn, þetta sé brot á mannúðarlögum og þetta sé auðveldasta leiðin til þess að brjóta niður kvótaflóttafólkskerfið sem hv. þingmaður var þó að tala um að best væri að nýta. Það er því von mín að við fylgjum svo sannarlega ekki frændum okkar og fyrrum lénsherrum í Danmörku né fyrrum óvinum okkar í þorskastríði í Bretlandi í því að senda fólk úr landi til landa sem eru tilbúin að nýta sér flóttamenn sem gjaldeyristekjur.

Frú forseti. Þetta var mjög gagnleg ræða vegna þess að hv. þingmaður talaði umbúðalaust, dró reyndar allt aðrar ályktanir en ég, en var ekki að reyna að fela afstöðu sína til málaflokksins á sama hátt og mér hefur þótt sumir þingmenn gera í fyrri umræðum um þessi mál, ekki hvað síst ráðherrann sem lagði það fram. En vegna þess hversu afdráttarlaus hv. þingmaður var og tæpti á mörgu þá er ég búinn að skrifa hjá mér miklu meira en ég næ að komast yfir í stuttu andsvari en mun gera margt af þessu að umtalsefni hér í ræðu minni á eftir eða síðar í kvöld. Ég vil þó byrja á því að nálgast þetta út frá stóru myndinni, ef við getum kallað það það, og spyrja hv. þingmann, í ljósi afstöðu hans, sem hann margítrekaði og lýsti á ýmsan hátt, um það að okkur bæri skylda til að taka á móti að því er virtist öllum sem kæmu hingað frá löndum sem eru fátækari en Ísland: Hvar, ef einhvers staðar, myndi hv. þingmaður draga mörkin? Er einhver fjöldi sem yrði til þess að hv. þingmaður segði að Ísland gæti ekki með góðu móti tekið á móti fleirum? Ef sú er ekki raunin eða ef hv. þingmaður telur að við getum tekið við hundruðum þúsunda - af því að það eru sannarlega hundruð þúsunda, það eru milljónir, það eru hundruð milljóna í heiminum sem gætu örugglega hugsað sér að búa á Íslandi frekar en í eigin landi, þetta er gott land með mikið aðdráttarafl eins og hv. þingmaður sagði - ætlar hv. þingmaður þá ekki að segja stopp á neinum tímapunkti hvað varðar flutning fólks til landsins?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar og hlakka til að svara spurningum sem koma í seinni ræðunni líka. Mig langar bara að benda á að það er sennilega hreinlega ómögulegt að taka á móti hundruðum þúsunda. Það eru ekki svo mörg laus flugsæti til Íslands á hverju ári, sér í lagi þegar ferðamannaiðnaðurinn er að koma upp aftur. Ég sagði ekki að það ætti að taka endilega á móti fólki frá öllum löndum sem væru fátækari en Ísland en ég horfi á það að fólk er að flýja stríð, flýja ofsóknir, t.d. vegna kynhneigðar sinnar, flýja vegna pólitískra árása. Þetta er allt fólk sem við gætum tekið á móti umbúðalaust án þess að hingað væru að koma hundruð þúsunda. Það er náttúrlega gamla góða hræðsluaðferðin að segja alltaf: Hingað er að koma holskefla. Það er ekki að koma holskefla hingað á nyrsta hjara veraldar. Það er einfaldlega fýsískt of flókið. Það er svo sannarlega þannig að við getum tekið á móti mun fleirum en við gerum í dag. Við gætum líka tekið á móti þeim sem þegar koma hingað í dag. Við sendum fullt af fólki til baka, fullt af fólki við háan kostnað, eins og kom fram í svari hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn frá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Við gætum nýtt það í að taka á móti þessu fólki í stað þess að senda það úr landi.

Frú forseti. Hv. þingmaður segir að hingað komi ekki holskefla, við séum svo langt í burtu lengst í norður í hafi. En í ræðu sinni áðan útskýrði hv. þingmaður ágætlega á Íslandi væri gott að búa, útskýrði aðdráttaraflið sem landið hefði fyrir fólk víða um heim. Nú liggur það fyrir að með breyttri tækni og ferðamöguleikum komast menn miklu víðar en áður og þar með talið til Íslands. Fjöldi hælisumsókna hér hefur margfaldast. Það er eitt af því sem ég kom inn á í ræðu minni áðan sem athugasemd við ræðu hv. þingmanns. Ísland var hlutfallslega, af því að hv. þingmaður notaði hlutfallslegu umræðuna sem afsökun fyrir því að við værum svona ofarlega miðað við önnur Norðurlönd, með minnsta fjölda hælisumsókna á Norðurlöndunum fyrir fáeinum árum. Ísland er eyja, menn komust ekki beint til Íslands, þurftu að taka meðvitaða ákvörðun um það og fara í gegnum önnur lönd en sífellt fleiri hafa gert það vegna ferðamöguleikanna og vegna þeirra skilaboða sem íslensk stjórnvöld hafa sent frá sér, og auðvitað, eins og hv. þingmaður segir réttilega, vegna þess að Ísland er mjög gott land og hefur mikið aðdráttarafl, ég myndi segja betra land en flest lönd í heimi. En það kallar þá á svar við spurningunni: Hvar á að draga mörkin? Því að ef Ísland til að mynda eitt landa opnaði alveg og segði að allir þeir sem búa við bág kjör í heiminum eða sæta einhvers konar fordómum, sem því miður eru víða ráðandi, gætu komið hingað þá myndi það ekki stoppa. Það myndi ekki stoppa fyrr en að við réðum ekki við ástandið. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég held að forfeður okkar, víkingarnir, hafi nú verið einna bestir í því að takmarka fólksfjölda á Íslandi með því einfalda ráði að kalla það Ísland. Hingað er ekkert að sækjast fólk í stórum hópum vegna þess að fólki hreinlega finnst þetta dálítið skrýtið land þar sem er myrkur allan veturinn og ískalt. Jú, fjöldinn hefur aukist en fjöldi fólks á flótta hefur aukist stórlega, t.d. vegna átakanna í Sýrlandi, átakanna í Afganistan og átakanna í Írak. Það er reyndar þannig að undanfarin ár hefur fjöldinn haldist mjög svipaður, hækkað um 10–20 manns á ári, að hluta til kannski vegna Covid. Að sjálfsögðu koma hingað fleiri þegar tækifærin eru orðin fleiri og það eru miklu fleiri flugferðir hingað heldur en voru, ódýrari ferðir. Það er t.d. hægt að fljúga héðan frá Póllandi fyrir nokkra þúsundkalla. Þetta hefur allt áhrif. En hvað gerðist ef við tækjum á móti þeim 870 manns sem komu og báðu um hæli í fyrra? Heimurinn … 

Þá kæmu margfalt fleiri næst.

Ekki endilega. Ég held nefnilega að við gætum alveg nýtt þá krafta í að vinna þá vinnu sem þarf að vinna hér. Hér er skortur á fólki. 

Frú forseti. Mig langar að koma upp og þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar líka að þakka almennt fyrir þessa umræðu hér í dag, hún er gríðarlega mikilvæg. Við erum að koma hér mikilvægu máli á dagskrá sem ég er mjög þakklát fyrir. Það hefur mjög margt komið fram í umræðunni og eitt af því sem kom fram í ræðu hv. þingmanns er hversu illa við höfum raunverulega staðið okkur í langan tíma. Það kom einnig fram í ræðu hv. þingmanns að við erum að bæta okkur og ef við horfum til síðustu ára þá erum við að bæta okkur allhressilega og við erum á góðri leið. Ég er ekki með sérstaka spurningu til hv. þingmanns nema það hvort hann geti ekki verið sammála mér um að það skiptir máli hver stjórnar.

Frú forseti. Jú, það skiptir alltaf máli hver stjórnar. Það er kannski ánægjulegt að þessi mál eru að flytjast meira og meira úr dómsmálaráðuneytinu yfir í félags- og vinnumarkaðsráðuneytið. Ég tel að það sé af hinu góða og ég tel líka að það að skipa flóttamannanefnd, það hvernig verið er t.d. að tækla málið núna með þennan stóra hóp flóttamanna eða hælisleitenda frá Úkraínu - þar er bæði stjórnkerfið, félagasamtök, einstaklingar, fyrirtæki og samfélagið allt að vinna saman að þessu. Þegar við höfum mannúðina að leiðarljósi getum við gert ótrúlega hluti, hreint og klárt ótrúlega hluti. Það er það sem ég sakna í sumri löggjöf sem við höfum á þessu sviði en svo sannarlega ekki í þessari löggjöf. Hún er af hinu góða. Hún er skrifuð með mannúð að leiðarljósi og styð ég hana þess vegna, en eins og ég hef látið heyra í mér hátt og vel: Það eru önnur lög og aðrar stefnur sem við erum með á þessu sviði þar sem við þurfum að láta mannúðina stjórna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir ræðuna. Þingmaðurinn er vel lesinn í þessum efnum þó að við séum ekki alltaf sammála um allt. Ég verð að gera ágreining við hv. þingmann um að það sé vart marktækur mælikvarði í þessu samhengi að miða við hlutfallstölur þegar við berum okkur saman við aðrar þjóðir. Ég sé hreinlega ekki að annar mælikvarði sé tækur. Ef við ætluðum t.d. að bera okkur saman við Bandaríkin, bara svo dæmi sé tekið, af því að þar er stuðullinn einn á móti 1.000, svona tiltölulega þægilegt að reikna í huganum þó að hann sé lægri gagnvart flestum þjóðum í heiminum, þá verðum við að hafa einhvern grundvöll til að bera saman tölur á. Hv. þingmaður kom inn á, ef ég greip rétt, að það væru 1,3 milljónir umsókna í OECD-ríkjunum í heild, var það ekki? Af hraðleit á netinu sýnist mér tæplega 1,4 milljarðar búa í OECD-löndunum, þannig að umsóknir hér á Íslandi eru vel yfir 100% umfram meðaltal OECD-ríkjanna. Ef við horfum bara yfir heildarsviðið, ekki bara nágrannaþjóðirnar, þar sem hlutfallið er enn skarpara gagnvart Dönum og Norðmönnum sérstaklega - ég vil spyrja hv. þingmann hvort, í því starfi sem hann hafi sinnt erlendis, höfðatöluviðmiðið sé ekki notað í þeim samanburði og þeirri greiningu á tölum sem við er að eiga hverju sinni.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Jú, það er gott að nota höfðatöluviðmið þegar verið er að skoða ákveðna hluti, t.d. ef þú vilt skoða hvort ungbarnadauði sé að hækka eða lækka, hvort ungbarnadauði sé meiri í einu landi eða öðru, þá getur það verið góð leið. Ég get hins vegar bent hv. þingmanni á að í öllu mannúðarstarfi tölum við um fólkið og fjölda þess. Ef hv. þingmaður flettir upp fréttum um hversu margir létust, hversu margir slösuðust eða hversu margir þurfa á mataraðstoð eða sjúkraaðstoð að halda er það ekki eftir höfðatölu. Við getum séð nærtækt dæmi, stríðið í Úkraínu, hversu margir almennir borgarar hafa látist - þar er ekki miðað við höfðatölu og ekki heldur þegar talað er um hversu margir hafa flúið land. Þegar við tölum um fólk, einstaklinga, erum við í sumum tilfellum að tala um börn og konur og þá tölum við ekki um höfðatölu. Það er svo auðvelt að nota tölur til að fela raunverulega hluti. Það að fara í þessar flóttamannabúðir, að fara og sjá fólk á flótta, þegar þú sérð menn, konur og börn sem þjást, sem þurfa aðstoð, þá hættir þetta að snúast um tölur og tölfræði og fer að verða eitthvað sem snertir hjartað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og hef vissulega skilning á að þetta snertir hjarta þeirra sem verða vitni að þessu og við verðum auðvitað öll vitni að þessu í gegnum fréttir þó að við séum ekki öll í færum til að skoða þetta með eigin augum. En ég held að ég verði að segja að þarna er þingmaðurinn á svolitlum villigötum að mínu mati því að auðvitað eru þetta allt einstaklingar, hvort sem um börn eða fullorðna er að ræða. Og af því að hv. þingmaður byrjaði að vísa í samanburðinn er tengist ungbarnadauða, sem er nú sem betur fer með því lægsta ef ekki það lægsta sem þekkist í heiminum hér á Íslandi, þá er það auðvitað mælt sem hlutfall og er þó sennilega það viðkvæmasta af öllu fyrir hverja fjölskyldu ef ungt barn fellur frá. Það er kannski ekki spurning í þessu hjá mér en ég held að við þurfum að hafa grundvöll til að standa á því að auðvitað er þetta allt - við erum að fjalla um takmarkaða auðlind 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fyrir mér er þetta fólk, ekki tölfræði, eins og ég sagði áðan. Þetta er fólk sem kemur hingað til lands og í flestum tilfellum gerir það þetta land betra en það var fyrir. Við sem erum nógu gömul til að muna eftir því þegar hingað komu flóttamenn frá Víetnam munum líka eftir því þegar þessir flóttamenn byrjuðu t.d. að selja hér asískan mat sem ekki hafði verið í boði áður. Þetta er að gerast enn þann dag í dag, palestínskir flóttamenn að kynna okkur fyrir hinni frábæru Miðausturlandamatseld o.s.frv. Gleymum því ekki að þarna er fólk sem mun bara bæta landið.

Frú forseti. Ég verð eiginlega að tileinka þessa ræðu mína hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni þótt ég hafi nú ætlað að fjalla um annað. Ræða hv. þingmanns hér áðan var svo uppfull af gagnlegri umræðu að ég ætla að byrja á því að bregðast við henni. Eins og ég gat um í andsvari áðan var hv. þingmaður býsna afdráttarlaus og ég held það sé gagnlegt fyrir umræðuna. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir að reyna ekki að fela afstöðu sína í málinu, eins og sá ráðherra sem flytur málið, heldur tala hreint út. En þeim mun fleiri spurningar vakna. Hv. þingmaður virðist telja að það sé næg takmörkun, hvað varðar ásókn í að búa á Íslandi, að víkingarnir hafi kallað landið Ísland og það kunni að vera fráhrindandi, að landið sé mjög norðarlega, að það sé langt í burtu frá öðrum löndum og þar fram eftir götunum. Einangrun landsins hafði örugglega mjög mikil áhrif um aldir en nú er það allt breytt. Það setur mjög mark sitt á flóttamannamálin og hefur gjörbreytt málaflokknum frá því sem var þegar samningur Sameinuðu þjóðanna um móttöku flóttamanna var gerður árið 1951. Það er rétt að fjöldi flóttamanna vex mjög. Þó hafa oft verið meiri átök í heiminum, jafnvel þó við tökum með í reikninginn þessi nýju hrikalegu stríði eins og í Úkraínu og í Sýrlandi. Það hefur líka alltaf verði meiri fátækt í heiminum en nú er. Engu að síður var fjöldi flóttamanna ekki neitt í líkingu við það sem nú er og það er einfaldlega vegna stórbættra samskipta og ferðamöguleika. Það þýðir m.a. að fólk mun nýta þau tækifæri sem gefast til að bæta kjör sín, flytja til landa þar sem réttindi eru meiri og lífskjör betri. Og hver myndi ekki vilja gera það? Ég ímynda mér, ef ég byggi til að mynda í fátæku Afríkuríki og land í Vestur-Evrópu, til að mynda Ísland, byði upp á það að maður flyttist þangað, að ég myndi stökkva á það. Ég ætla a.m.k. að vona að ég hefði kraft í mér til þess þó að það kynni að vera langt og erfitt ferðalag. En þetta er einmitt kjarni málsins. Milljarðar manna um allan heim gætu bætt kjör sín og líf og réttindi með því að flytja til Íslands eða annarra landa Vestur-Evrópu. Það þarf því óhjákvæmilega á einhvern hátt að hafa stjórn á fólksflutningum. Það verður best gert, að mínu mati, með því að við forgangsröðum á þann hátt að við hjálpum því fólki sem er í mestri neyð, að við hjálpum því fólki sem á ekki afturkvæmt heim til sín og verjum ekki þeim kröftum sem gætu nýst til þess að aðstoða þá sem eru í mestri neyð til að aðstoða aðra í staðinn. Ef við erum sammála um það - sem ég er reyndar ekki alveg viss um að hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson sé, ég fékk það ekki alveg á hreint hér áðan - að það séu einhver takmörk fyrir því hve lítið, fámennt land eins og Ísland getur tekið á móti mörgum sem hingað vilja flytjast, ættum við væntanlega a.m.k. að vera sammála um það innan þeirra marka að við tökum fyrst og fremst á móti þeim sem eru í mestri neyð og mestum vanda. Hv. þingmaður nefndi það líka að hingað hefði komið töluverður fjöldi frá Venesúela á flótta undan hreinu vinstri stjórninni þar, og frá Palestínu. Margt af því fólki kom á vegum aðila sem býr á Íslandi sem skipulagði þær ferðir til Íslands. Og ef við höfum enga takmörkun, engin mörk, munu fleiri slíkir aðilar í miklu fleiri löndum selja Ísland sem áfangastað. Við komumst aldrei undan því að hafa einhver takmörk, einhver mörk. Þar ítreka ég það sem ég nefndi hér áðan að við hljótum þá, innan þeirra marka, að vilja gera sem mest gagn fyrir sem flesta þeirra sem eru í mestri neyð. Höfðatölusamanburður hefur verið ræddur hér og eins og ég kom stuttlega inn á í andsvari var Ísland með fæstar hælisumsóknir af öllum Norðurlöndunum miðað við höfðatölu þar til fyrir skömmu. Á fáeinum árum, á mjög fáum árum, gerbreyttist það og fjöldinn varð mestur á Íslandi. Það gerðist ekki að ástæðulausu, það gerðist vegna þeirra skilaboða sem bárust héðan frá Íslandi og einnig vegna þeirra skilaboða sem bárust frá öðrum Norðurlöndum. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson taldi óþarft að setja þetta í samhengi við stærð landanna, nefndi að Svíar tækju á móti miklu fleirum en Íslendingar. En Svíar eru yfir 10 milljónir og ef við ætlum algjörlega að líta fram hjá stærð samfélaganna og möguleikum þeirra á að taka á móti fólki þá eru möguleikar okkar á að gera gagn minni en annarra ríkja, eða verða það a.m.k. mjög fljótlega. Hingað mun fólk sækja umfram önnur lönd, eins og hefur reyndar verið þróunin. Það mun valda verulegu álagi á íslenskan efnahag og íslenskt samfélag. Það mun draga úr getu okkar til að hjálpa fólkinu sem er mest hjálparþurfi. Þess vegna verðum við að setja þessa hluti í samhengi. Svona stórt mál - hugsanlega stærsta viðfangsefni okkar þessi árin, þessa áratugi jafnvel, flóttamannavandinn - kallar á að menn líti á staðreyndir og innihald en varpi ekki bara fram yfirlýsingum um að við eigum að sýna mannúð án þess að útskýra hvernig það verður best gert. Er það mannúð að forgangsraða með þeim hætti að einhver sem fyrst og fremst vill komast í betur launað starf, bæta kjör sín - mjög skiljanlegt að fólk þrái það - fái hæli hér en ekki kona með barn á flótta undan stríði? Það finnst mér ekki. Einmitt vegna þess hve stórt mál þetta er kallar það á að við skoðum innihaldið og forgangsröðum til að við getum gert sem mest gagn og tryggt sem mesta mannúð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að tileinka mér heila ræðu. Ég veit ekki alveg hvernig ég á að taka því en ég get lofað hv. þingmanni því að ég fel aldrei afstöðu mína í neinu máli. Ég kom ekki hingað inn á þing til að þegja heldur til að berjast gegn óréttlæti og þeim ómannúðlegu hlutum sem gerast hér. Mig langaði líka að leiðrétta hv. þingmann. Það hafa aldrei verið fleiri stríð í heiminum en núna. Munurinn er kannski sá að færri hermenn deyja í dag en samkvæmt tölum frá bæði Sameinuðu þjóðunum og Rauða krossinum hafa aldrei fleiri verið í stríði og samkvæmt Sameinuðu þjóðunum eru hátt í 2 milljarðar manna sem verða að einhverju leyti fyrir áhrifum stríðs eða átaka innan landa. 2 milljarðar manna. Stærstu stríðin sem eru í gangi núna fyrir utan Úkraínu komast kannski ekki oft í fjölmiðla, stríð í Jemen þar sem 22 milljónir manna búa, stríð í Sýrlandi, Afganistan, Mjanmar þar sem eru Róhingjar, fólkið sem hefur þurft að flýja. Já, það er stríð hér, hv. þingmaður.

Frú forseti. Fjöldi þeirra sem fellur í stríði á hverju ári hefur jafnt og þétt farið minnkandi þó að það hafi breyst að nokkru leyti eftir að stríðið í Sýrlandi og í Úkraínu hófust og vissulega stríð eins og í Jemen, mannskæð stríð. Það breytir ekki því að ef farið er yfir tölfræði allrar 20. aldarinnar og fram á þessa öld hefur mannfall í stríði farið verulega minnkandi. Það er ekki rétt sem hv. þingmaður segir að það hafi verið óvenju mikið stríðsástand undanfarin ár. En það bætir auðvitað ekki stöðu þess fólks sem býr við slíkt ástand núna og því fólki þarf að hjálpa eins og kostur er. Hv. þingmaður nefndi hér áðan, og ég hef ekki haft tækifæri til að kanna hvort það er rétt, að einungis 25 ríki, 25–27 ríki, tækju á móti kvótaflóttamönnum. Þá spyr maður sig: Hvers vegna? Hvers vegna, t.d. með þessi hræðilegu stríð í Miðausturlöndum, taka nágrannalöndin ekki á móti flóttamönnum? Sum gera það vissulega, Líbanon er augljóst dæmi og Jórdanía til að mynda, en löndin við Persaflóa svo að segja ekki neitt. Er það ásættanlegt að okkar mati, þegar við erum að fást við svona stórt vandamál á heimsvísu, að lönd einfaldlega komist hjá því, jafnvel mjög rík lönd, sum ríkustu lönd heims, að taka þátt í að aðstoða fólk í neyð?

Frú forseti. Mig langar að leiðrétta hv. þingmann. Ég sagði ekki að fjöldi fólks sem deyr í stríði hefði aukist. Það hefur þvert á móti farið niður á við. En fjöldi fólks sem þarf mannúðaraðstoð og fólks sem flýr átök hefur aldrei verið meiri. Fjöldi átaka í heiminum hefur heldur aldrei verið meiri en núna. En ég get verið sammála hv. þingmanni um eitt, ótrúlegt en satt, við erum stundum sammála um eitthvað, og það er að rík lönd eiga að sjálfsögðu að taka á móti fleirum. Hvort sem það eru rík lönd eins og Bandaríkin eða Dúbaí þá eiga þau lönd að sjálfsögðu að taka á móti fleiri flóttamönnum. Við getum ekki alltaf ætlast til þess að það séu bara nágrannalöndin sem sitji uppi með milljónir manna, kannski vegna stríðs sem við eigum þátt í að orsaka sem hluti af hernaðarbandalagi. Við erum með gott dæmi akkúrat núna. Fólk er að flýja Úkraínu, það eru tæpar fimm milljónir komnar í öll nágrannalöndin. Sum þeirra geta tekið á móti fólki, önnur, eins og t.d. Moldóva sem hefur fengið tæplega 500.000 flóttamenn frá Úkraínu, hafa hreinlega ekki fjármagn til að taka á móti öllu því fólki. Það var því ánægjulegt að sjá að ákveðið hefur verið að létta á þeim og sækja þangað flóttafólk hingað til Íslands.

Frú forseti. Ég ætla ekki að verja miklum tíma í þessa tölfræðiumræðu varðandi stríð. Hv. þingmaður viðurkennir þó að mannfall í stríði hafi farið minnkandi en heldur því fram á móti að fjöldi átaka hafi aukist. Það fer væntanlega eftir því hvernig mönnum gengur að telja það. Ég hugsa að á fyrri hluta 20. aldar og ég tala nú ekki um á 19. öld hafi verið ýmis átök í vanþróaðri ríkjum sem menn töldu ekki einu sinni með. Látum það liggja á milli hluta. Það sem ég ætlaði að gera athugasemd við var að hv. þingmaður nefndi það að þrátt fyrir að mannfall í stríði væri mun minna en oft hefði verið í gegnum tíðina þá væru miklu fleiri sem þyrftu hjálp af þeim sökum. Staðreyndin er sú, frú forseti, að það hefur alla tíð frá upphafi mannkyns verið mikill fjöldi fólks sem hefur þurft hjálp vegna átaka. Munurinn felst í því, sem ég rakti hér stuttlega í ræðu minni, að samskipti og möguleikar á að ferðast hafa aldrei verið neitt í líkingu við það sem nú er. Til dæmis um þetta má nefna að þegar Indland og Pakistan skildust að og úr varð stríð í þessum gríðarlega fjölmennu löndum, það féllu milljónir manna, þá áttu íbúar þessara landa rétt á að flytjast til Bretlands. En það komu sárafáir til Bretlands vegna þess að á þessum tíma var fólk einfaldlega of fátækt til að ferðast, hafði ekki upplýsingar um það o.s.frv. Það er ekki hægt að líta fram hjá þessari grundvallarbreytingu á upplýsingagjöf og ferðamöguleikum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er með tvær spurningar sem mig langar að bera undir hann þótt á mér brenni sannarlega fleiri spurningar. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af því að það að veita fólki sömu þjónustu eftir að það hefur fengið stöðu flóttamanns, sama hvernig það kom til landsins, muni hafa einhvers konar aðdráttaráhrif. Ég vil byrja á að leiðrétta þann misskilning sem mér heyrist þingmaðurinn hafa. Þarna er eingöngu um að ræða fólk sem hefur fengið viðurkennda stöðu flóttamanns. Í þeim hópi sem fær þjónustu samkvæmt þessu kerfi er ekki fólkið sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af að leiti hingað að tilhæfulausu vegna þess að því fólki er umsvifalaust synjað. Ég get alveg firrt hv. þingmann öllum áhyggjum af því að Útlendingastofnun sé ekki að standa sig í þeim efnum. Hv. þingmaður vill gera vel við flóttafólk, það flóttafólk sem er í raunverulegri neyð, og þarna erum við með hóp sem er í raunverulegri neyð og hefur fengið það viðurkennt af hálfu íslenskra stjórnvalda. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er: Telur hann að með því að skerða þjónustu við þetta fólk, skerða möguleika þess á að koma hér undir sig fótunum og aðlagast íslensku samfélagi, séum við að gera íslensku samfélagi gagn? Hin spurningin sem mig langaði til að beina til hans er þessi: Heyrði ég rétt að hv. þingmaður væri að leggja til að við bærum okkur saman við eða mótuðum okkur sambærilega stefnu í flóttamannamálum og ríki á borð við Sádi-Arabíu sem bara núna í síðasta mánuði var verið að hálshöggva um 80 manns, þar af erlenda verkamenn í landinu? Heyrði ég rétt?

Frú forseti. Síðustu spurningunni er auðsvarað: Nei, hv. þingmaður heyrði ekki rétt. Ég tel ekki að við eigum að taka okkur Sádi-Arabíu og löndin við Persaflóa til fyrirmyndar í þessu efni, ég tel frekar að þau eigi að líta til þess sem við og önnur vestræn lönd erum að gera í því að reyna að aðstoða flóttamenn. Svo benti hv. þingmaður á að einungis væri um að ræða fólk sem hefur fengið viðurkennda stöðu flóttamanns hvað varðar þessa samræmdu þjónustu. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því. En það er einmitt þetta sem hefur svo mikið verið rætt, ekki hvað síst í dönskum stjórnmálum, að ekki sé æskilegt að það skipti ekki máli með hvaða hætti fólk kemur til landsins. Ég vitnaði í forsætisráðherra Danmerkur hér áðan sem sagði að markmiðið væri að enginn mætti til Danmerkur til að sækja þar um hæli. Svo var spurt hvort við værum að gera íslensku samfélagi gagn með því að skerða þjónustu við flóttafólk. Að mínu mati erum við fyrst og fremst að gera því fólki gagn sem er í mestri neyð með því að forgangsraða með þessum hætti, þ.e. að þeir sem eiga síður rétt á því eða síður kröfu á því geti ekki stokkið fram fyrir þá sem eru í mestri neyð. Ég held að það sé aðalatriðið að við tryggjum að kerfið sé til þess fallið að beina fólki í sem öruggustu og bestu leiðina sem um leið veitir forgang því fólki sem er í hvað viðkvæmastri stöðu og þarf mest á hjálp að halda.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það gleður mig að heyra að hann sé ekki að leggja til að við tökum upp mannréttindastefnu á borð við Sádi-Arabíu. Ástæðan fyrir því að ég las það út úr svari hans er sú að það eru þessi ríki sem eru ekki að taka á móti flóttafólki. Að þeim frátöldum eru ríkin í kringum stríðslönd að taka við langflestu flóttafólki. Samkvæmt tölum frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna eru 73% flóttamanna í heiminum í nágrannaríkjum. Þá erum við að tala um aðliggjandi ríkjum, ríkjum sem eiga landamæri að því ríki sem fólkið er að flýja. 73%. Það er mjög lítið hlutfall sem leitar lengra en það eða kemst lengra og sannarlega kemst stór hluti af því fólki ekki á leiðarenda þó að það leggi upp í ferðalagið. Ég átta mig ekki alveg á því hvort hv. þingmaður sé að segja að við eigum að taka okkur Sádi-Arabíu til fyrirmyndar sem er að ýta öllum frá eða Danmörku sem virðist ætla að fara svipaða leið og Sádi-Arabía. En þess má geta að Danmörk hefur gert gríðarlega mikil mistök í sinni innflytjendastefnu sem lýtur fyrst og fremst að mistökum sambærilegum þeim sem mér heyrist hv. þingmaður vera að leggja til, mistök sem leiða til útskúfunar, sem leiða til aðgreiningar í samfélaginu, sem leiða til jaðarsetningar flóttafólks sem aftur leiðir til andfélagslegrar hegðunar, sem aftur leiðir til meiri fátæktar, vítahring sem veldur því að annarrar og þriðju kynslóðar flóttamenn ná ekki að festa rætur í samfélaginu. Þessi staða sem hefur komið upp á ákveðnum svæðum í Danmörku er afleiðing rasískrar útlendingastefnu Danmerkur, ekki öfugt. Og ég spyr hv. þingmann hvort hann sé að leggja til að við förum sömu leið.

Frú forseti. Það að 73% flóttamanna séu í nágrannaríkjum er lægri tala en ég hafði átt von á því að eðli máls samkvæmt þá er fyrsti viðkomustaður í langflestum tilvikum nágrannaríki. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á hvað varðar til að mynda stríðið í Sýrlandi þá er mestur fjöldi flóttamanna í Líbanon, Jórdaníu og Tyrklandi en stjórnvöld þar, sérstaklega í Tyrklandi, hafa reyndar reynt að beita flóttamönnum til að skapa pólitískan þrýsting á Vesturlönd. Það er önnur saga sem ég fer kannski í í seinni ræðu. Mér þótti nú heldur langt gengið að líkja stefnunni í Danmörku við stefnu Sádi-Arabíu því að Danir hafa þrátt fyrir allt tekið við miklum fjölda flóttamanna í gegnum tíðina. Það er eflaust rétt sem hv. þingmaður segir að aðlögun hafi ekki gengið sem skyldi. Fyrir því eru margar ástæður. Þetta er, frú forseti, efni í eina af ræðunum mínum hér síðar í kvöld, aðlögunarmálin, sem eru gríðarlega mikilvæg eins og hv. þingmaður kemur inn á. Það tengist um leið þeirri staðreynd að það þarf með einhverjum hætti að stýra ásókninni því ef hún verður of mikil of hratt þá bregst aðlögunin og þá jafnvel bregðast heilu samfélögin. Ég mun til að mynda seinna í kvöld vitna í skrif þingmanns danskra sósíaldemókrata sem er af eþíópískum ættum og útskýrir hvers vegna það gangi ekki upp samtímis að vera með almennt velferðarkerfi og opin landamæri.

Forseti. Mig langar að byrja á því að tala um ummæli hv. þm. Bergþórs Ólasonar. Hann talar um að bæta ekki þjónustu svo það verði ekki of aðlaðandi fyrir flóttamenn að koma, sem sagt að þjónustan verði það aðlaðandi að fleiri flóttamenn komi, réttara sagt, til landsins. Í því samhengi talaði hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson um að það eina sem stæði í vegi fyrir því að fólk kæmi til landsins væri þetta langa og erfiða ferðalag, að hér væri betra að vera. Mér finnst þetta vera dálítil einföldun vegna þess að það að flýja land sitt eða sína heimahaga er ekki eitthvað sem er tekið út með sældinni. Það er ekki auðveld aðgerð og ekkert við það er auðvelt. Ég veit ekki hvort hv. þingmenn hafa búið erlendis eða hvernig það er en bara það að flytja í annað land þar sem er mögulega annað tungumál, væntanlega ef þau flytja til Íslands er annað tungumál, og önnur menning, annað fólk, þú ert fjarri því sem þú þekkir, fjarri því sem þú ólst upp við, fjarri fjölskyldu - þetta er ekki eitthvað sem er endilega mjög eftirsóknarvert. Mér finnst ekki vera endilega tekið inn í umræðuna hversu eftirsóknarvert og hversu auðvelt eða ekki auðvelt það er að flytja annað, flytja til annars lands, og sérstaklega þá lands þar sem menningin er gjörólík því sem þessir einstaklingar hafa vanist. Þannig að einföldunin er svolítið mikil þegar kemur að þessu. Það er væntanlega ekki auðvelt fyrir fólk að flytja. Það eru margir þættir sem spila inn í og þegar hlutirnir verða betri þá fer fólk oft aftur til sinna landa. Það sem við erum að ræða um hér er frumvarp til laga. Meginefni frumvarpsins er, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lagt til að fært verði í lög að Fjölmenningarsetur veiti sveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf í tengslum við móttöku einstaklinga með vernd. Þá er Fjölmenningarsetri falið að halda utan um boð móttökusveitarfélaga um búsetu og þjónustu byggð á þeim upplýsingum sem fyrir liggja og með tilliti til ákveðinna þátta, svo sem möguleika á námi, aðgangs að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæra og samgangna. Með móttökusveitarfélagi er átt við þau sveitarfélög sem gert hafa samning við félagsmálaráðuneytið um móttöku einstaklinga með vernd.“ Ég skil ekki hvers vegna einhver ætti að vera á móti þessu vegna þess að þetta er gott fyrir allt samfélagið, að fólk sem kemur hingað á flótta fái sem besta þjónustu og að við hugum að þessum einstaklingum sem best til þess að þeir geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu og geti fundið sinn sess hér og farið út á vinnumarkað, borgað skatta, börnin séu heilbrigð, börnin fái heilbrigðisþjónustu og fólkið líka. Mér finnst þetta vera mjög sjálfsagt, frábært frumvarp og þótt fyrr hefði verið, að sveitarfélögin sameinist um að taka vel á móti þessum einstaklingum. Mér finnst líka að við þurfum aðeins að hugsa þetta út frá því að við erum öll manneskjur. Það að við ættum ekki að bera neina ábyrgð á því að aðstoða aðrar manneskjur á flótta eða gera það alls ekki eitthvað aðlaðandi að koma til landsins - það er bara ekkert aðlaðandi að flytja frá sínum heimahögum. Það er ekki aðlaðandi að fara til Íslands fyrir einhvern sem býr annars staðar og hefur vanist öðru. Menningin er allt öðruvísi. Það er ekki aðlaðandi. Það er erfitt, það er átakanlegt, það eru áföll að baki. Það er ýmislegt þarna. En aðlaðandi og auðvelt eru held ég ekki orð sem lýsa því hvernig það er fyrir fólk á flótta að fara til annarra landa. Ég held að það sé stór misskilningur að þetta sé aðlaðandi, að flytja frá fjölskyldu sinni, frá öllu sem þau þekkja, frá sínu tungumáli og menningarvenjum, til þess að koma til Íslands þar sem hvað, þar sem allt er svo frábært og fólki er tekið svo vel? Það er ekkert þannig. Við erum að reyna að stefna þangað sem betur fer, sem er bara frábært og við erum á réttri braut. En við eigum samt langt í land. Mér finnst pínu undarlegt að tala um þetta eins og þetta sé ekkert mál og þetta sé eitthvað sem allir myndu gera ef þeir byggju einhvers staðar og væru fátækir. Það er nú bara þannig að þeir sem eru ríkir eru oft ekkert hamingjusamir þannig að það má ekki einfalda þetta svona svakalega mikið; vegna þess að ég er fátækur og bý í fátæku ríki þá mun ég flytja til Íslands. Ef ég er í neyð og er á flótta undan stríði eða öðrum ofsóknum þá kannski því miður, og væntanlega í öllum tilfellum er fólk að hugsa „því miður“, neyðist ég til að fara annað. Ég kýs það ekki endilega, og ef ég kýs það, hverjar eru ástæðurnar á bak við það? Við berum ábyrgð eins og önnur lönd á að taka á móti einhverju fólki. Svo má auðvitað deila um það hversu mörgu og hvernig og allt þetta. En það þarf samt að vera þannig að við viljum fara fram með mannúðarsjónarmið og veita mannúð öllum þeim sem koma til landsins, hvort sem þau verða hér eða fara annað eða eitthvað. En við þurfum að byrja á því að veita þessu fólki samkennd og skilning og möguleika á námi, nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæri. Flestum Íslendingum finnst þetta sjálfsögð réttindi, að fá nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Þetta er eitthvað sem við eigum að standa vörð um, að við tökum við fólki með mannúð, samkennd og umhyggju og að þetta sé ekki bara það að fara til landsins og flytja til Íslands eins og það sé mjög auðveld ákvörðun, tekin léttvægt; ekkert mál, hef það örugglega betra á Íslandi og ég ætla að flytja þangað. Þetta er ekki svona auðvelt. Fólk gerir þetta ekki án þess að það sé í neyð - eða, sumir flytja og eru ævintýragjarnir og allt það en það þarf að tala um þetta með það að leiðarljósi að þetta sé ekki eins auðvelt og bara að ég flytji eitthvað annað af því að ég er frá fátæku ríki eða hvernig sem það er. Þetta er ekki svona auðvelt. Við þurfum að vanda til verka, við þurfum að vanda það hvernig við tökum á móti þessum einstaklingum. Hér er verið að gera það í þessu frumvarpi og þetta er bara mjög gott og mikið í þessu sem er eitthvað sem við ættum alltaf að vera að gera og höfðum verið búin að gera áður. En það er bara frábært að verið sé að gera þetta núna. En það er misskilningur að fólk muni koma hingað í hrönnum vegna þess að við tökum á móti fólki með mannúð og pössum upp á grundvallarréttindi þess til þess að aðlagast samfélaginu, til að vera hluti af samfélaginu og að því líði vel og fái þá þjónustu sem það þarf. Mér finnst bara mjög mikilvægt að við tökum þessu ekki eins og það sé ekkert mál fyrir einstaklinga að flytja til annarra landa.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka upp þráðinn þar sem ég hætti í ræðu minni hér áðan, ég hafði ekki nægan tíma til þess segja allt sem mér liggur á hjarta í þessu máli. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni sem nefndi það að þrátt fyrir miklar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um að við gætum nú ekki hjálpað öllum, hingað væri að koma allt of mikið af fólki, þá sé svolítið furðulegt að allt í einu sé hægt að hjálpa öllu fólki. Mig langaði til þess að benda á tvískinnunginn í því þó að ég sé reyndar ósammála því að ekki sé hægt að hjálpa öllu fólki sem hingað leitar. Ég er einfaldlega ósammála því, tel ekki hafa verið sýnt fram á að það sé ekki hægt. Sem dæmi vil ég nefna að það sem af er þessu ári eða á fyrstu þremur mánuðum ársins 2022 sóttu 916 einstaklingar um alþjóðlega vernd á Íslandi. Á þessum fyrstu þremur mánuðum hefur 431 einstaklingi verið veitt vernd. 431 einstaklingur hefur fengið samþykki fyrir því að dvelja á Íslandi, fengið viðurkenningu á stöðu sinni, viðurkenningu á því að viðkomandi þurfi á annaðhvort alþjóðlegri vernd eða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að halda. Það er síðan áhugavert að bera þetta saman við tölur um þá einstaklinga sem fluttir hafa verið úr landi. Ég endurtek: 431 einstaklingur á þremur mánuðum hefur fengið hér vernd. Er Ísland sokkið í svartan sæ undan þunganum? Nei, ég hef ekki orðið vör við það, enn sem komið er. Samkvæmt skriflegu svari hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni um kostnað við brottflutning fólks gegn þeirra vilja úr landi kemur fram að á síðustu þremur árum hafi 457 einstaklingar verið fluttir úr landi með valdi. Þetta hefur náttúrlega kostað fleiri hundruð milljónir. Á meðan var á þremur mánuðum hægt að veita sambærilegum fjölda leyfi til að dvelja á Íslandi og það kostaði ekki 200 eða 300 milljónir íslenskra króna. Það get ég fullvissað ykkur um. Þeir einstaklingar eru núna komnir með dvalarleyfi hér á landi. Margir með atvinnuleyfi líka, reyndar margir ekki sem er önnur umræða, og geta farið og gerst skattgreiðendur, fundið sér vinnu, fundið sér húsnæði, farið að byggja upp sitt líf eins og við viljum öll gera. Það sem við komum inn á þarna er síðan akkúrat annað vandamál sem er í okkar kerfi núna sem ég hef aldrei almennilega skilið, sem er að það fá ekki allir einstaklingar sem er boðin dvöl á grundvelli einhvers konar mannúðarsjónarmiða atvinnuleyfi. Þeir fá ekki sjálfkrafa leyfi til þess að vinna. Það er nefnilega þannig að dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða fylgir ekki atvinnuleyfi. Þetta þýðir það að ef einstaklingur vill fá að vinna sem er með slíkt dvalarleyfi, sem einnig er eingöngu veitt til eins árs í senn, þarf hann að byrja á að finna sér vinnu, sannfæra vinnuveitandann um að hann muni fá atvinnuleyfi, vonandi innan þriggja mánaða eða eitthvað svoleiðis, og gera skriflegan samning við tilvonandi vinnuveitanda og sækja um atvinnuleyfi til Vinnumálastofnunar í gegnum Útlendingastofnun. Þið getið rétt ímyndað ykkur í ástandi eins og er núna, þegar það vantar vinnuafl, þá eru vinnuveitendur kannski ekki að setja fremst í umsóknabunkann einstaklinga sem hafa ekki þegar heimild til að vinna hér á landi og þurfa jafnvel að bíða svo mánuðum skiptir eftir svari við því hvort þeir fái að vinna. Samkvæmt tölfræðinni eru allar líkur á að leyfið verði samþykkt en það breytir því ekki að það eru samt sem áður gríðarmiklar stjórnsýslulegar hindranir sem takmarka þessa möguleika mjög mikið. Það að þessir einstaklingar finni vinnu verður að teljast mikil heppni og mikil blessun og alls ekki auðvelt og alls ekki sjálfsagt. Bætum við í ofanálag hlutum eins og skorti á tungumálakunnáttu og að fólk hefur kannski ekki sín réttindaskjöl og menntaskjöl til reiðu eins og gjarnan á við um fólk á flótta. Hvernig á þetta að ganga upp? Þetta eru einstaklingar sem, úr því að þeir fá ekki atvinnuleyfi eða hafa ekki atvinnuleyfi, þurfa einfaldlega að þiggja ölmusu frá stjórnvöldum vegna þess að það er sem betur fer, enn sem komið er, ekki svo að á Íslandi setjum við fólk út á guð og gaddinn, algerlega allslaust og með ekki neitt á milli handanna. Það er almennt þannig enn þá að fólk í neyð, jafnvel útlendingar í neyð, eiga rétt á lágmarkssporslum til þess að geta hér tórað þrátt fyrir erfiðar aðstæður. Það er ekkert til að hrópa húrra yfir og það er mjög vond staða þegar einstaklingur sem vill vinna, vill geta byggt upp sitt líf, farið að lifa eðlilegu lífi, fær ekki að gera það og neyðist í rauninni til að þiggja ölmusu úr ríkissjóði. Nú stendur til, samkvæmt öðru frumvarpi sem liggur fyrir þessu þingi, því miður, að firra marga útlendinga þessum grundvallarréttindum, þessum lágmarksréttindum, og vísa þeim út á götu, engum til hagsbóta. Það skapar miklar hættur fyrir þá einstaklinga og fyrir okkar samfélag. Ég vona sannarlega að það muni ekki fara í gegn og mun sannarlega gera allt sem í mínu valdi stendur til að koma í veg fyrir að það frumvarp verði samþykkt og sannfæra fólk um að það sé ekki rétta leiðin. En varðandi þá þjónustu sem veitt er einstaklingum sem hafa fengið dvalarleyfi hér á landi, hafa fengið alþjóðlega vernd, hafa fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þá er þetta ekki nein lúxusþjónusta. Þetta er grundvallarþjónusta sem við öll höfum þörf fyrir. Þetta er lágmarkshúsaskjól, aðgengi að menntun fyrir mörg, reyndar ekki fyrir öll og er alls ekki nóg, einhvers konar fæðispeningar og annað slíkt og félagslegur stuðningur. Það að veita fólki þessa aðstoð, þennan stuðning, er enginn lúxus og þessi grunnþjónusta er alls ekki, þvert á orð sumra þingmanna sem komið hafa hér upp í dag og ætla að koma aftur upp hér innan skamms, ástæðan fyrir því að fólk leitar hingað til lands. Ástæðan fyrir því að fólk leitar hingað til lands er sú að það vantar samastað. Það vill fá dvalarleyfi, tækifæri til að byggja upp sitt líf og standa á eigin fótum. Það er nefnilega þannig, og það hljómar alltaf jafn hjákátlega að segja það, að fólk á flótta, jafnvel þeir sem kalla má efnahagslega flóttamenn, svona eins og Íslendingar í Noregi, Danmörku og Svíþjóð, allir flóttamenn og allt fólk á flótta er bara fólk eins og við hin. Við erum öll bara fólk, jafn misjöfn og við erum mörg, með ólíka hæfileika, ólíkar væntingar og þrár og það besta sem við gerum til þess að einstaklingar geti blómstrað í samfélagi, orðið að góðum og gildum samfélagsþegnum, er að gefa þeim tækifæri til þess. Það er það besta sem við gerum fyrir þá einstaklinga og fyrir samfélagið vegna þess að ef við gerum það ekki, ef fólk verður fyrir útskúfun, verður fyrir jaðarsetningu og hefur ekki aðgang að grunnnauðsynjum þá vitum við að það skapar félagsleg útskúfun sem getur leitt til andfélagslegra hugsana, andfélagslegrar hegðunar. Fólk sem upplifir sig ekki sem hluti af samfélaginu er líklegra til að upplifa sig ekki bundið af reglum samfélagsins. Þessi þjónusta er okkur öllum í hag.

Frú forseti. Ég vil byrja á að ítreka þakkir til hv. þingmanna Pírata fyrir að taka þátt í þessari mikilvægu umræðu því að framlag þeirra hefur orðið til þess að skapa áhugaverðari umræðu en ella hefði orðið. Það er mjög merkilegt að sjá að enn á ný þegar þetta mál er rætt, því þetta er ekki í fyrsta skipti sem við ræðum þetta mál eins og við höfum nefnt áður, þá eru það fyrst og fremst þingmenn Pírata sem koma því til varnar. Framsóknarflokkurinn hefur reyndar nokkrum sinnum sent á vettvang einhverja til að verja þetta í stöku ræðu en Framsóknarmennirnir virðast þó ekki þekkja málið eins vel og Píratarnir og hafa helst viljað nálgast það alltaf í einhverjum allt öðrum forsendum heldur en út frá innihaldinu. Hv. þingmenn Pírata mega eiga það að þeir eru að ræða pólitík, stefnu í þessum málaflokki og hugsanleg áhrif þessa máls á það hvernig hún muni þróast. En ég myndi vilja spyrja hv. þingmann út í það sem mér hefur þó þótt dálítið sérkennilegt í annars áhugaverðum ræðum þingmanna Pírata, að Ísland sé ekkert sérstaklega aðlaðandi áfangastaður fyrir fólk sem kynni að vilja leita sér betri lífskjara. Nú liggur það fyrir að lífskjör eru óvíða betri en á Íslandi og ég held að við hljótum að geta verið sammála um að Ísland er mjög gott land að búa í. Svoleiðis að þegar upplýsingar dreifast um heiminn í auknum mæli, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég get verið hjartanlega sammála hv. þingmanni um að Ísland sé dásamlegt land. Hér er gríðarlega gott að búa. Mér líður vel hér og þótt forvitni mín hafi rekið mig út fyrir landsteinana ítrekað og muni eflaust gera það aftur eins og svo marga þá er Ísland gott land og hér er gott að búa. En ástæðan fyrir því að mér finnst gott að búa hérna er ekki síst sú að hér á ég heima, þetta þekki ég, ég þekki menninguna, ég skil fólkið, skil það sem er í gangi. Veðrið finnst mér alls ekki skemmtilegt. Mér finnst það mjög erfitt og mjög leiðinlegt, ég ætla bara að játa það að ég á mjög erfitt með veðráttuna á Íslandi þrátt fyrir að hafa fengið 40 ár til að reyna að venjast henni. Þegar fólk kemur annars staðar frá þá upplifir það Ísland ekki endilega með sama hætti. Það er ekki þannig að öllu fólki sem flýr sitt heimaríki og kemur hingað finnist Ísland frábært land. Mörgum finnst gríðarlega erfitt að koma hingað og gríðarlega erfitt að setjast hér að en þau eru tilneydd. Veðrið er sannarlega stór faktor og það sem við áttum okkur ekki á sem erum vön þessari veðráttu, vön inniverunni, er að í ríkjum t.d. þar sem er stofuhiti inni og úti allan ársins hring, þá er fólk inni og úti allan ársins hring. Jafnvel í staðinn fyrir vegg er bara opið og þú getur opnað heilu húsveggina út á götu og þar er mannlíf og annað og það getur verið gríðarlega mikil einangrun fólgin í því að flytja til lands þar sem við dveljum langdvölum innan dyra. Það er enn erfiðara þegar þú þekkir engan og ert bara einn inni heima hjá þér. Þannig að mig langar til að leiðrétta þann misskilning hv. þingmanns að allur heimurinn vilji endilega koma til Íslands og setjast hér að af því að það er svo frábært. Það er einfaldlega ekki svo að allir séu sammála því. Það er kannski gaman að koma hingað 

Frú forseti. Ég ætla að taka undir með hv. þingmanni að nokkru leyti. Ég held að margir, líklega flestir þeirra sem flýja til að mynda stríðsástand, vildu helst búa í sínu heimalandi, sínu húsi, sinni íbúð. Það var alla vega upplifun mín af því að heimsækja flóttamannabúðir í Líbanon og Ísrael. Fólkið sem maður hitti þar, yfirgnæfandi meiri hluti þess, langaði fyrst og fremst að geta snúið heim. Hins vegar er auðvitað mjög stór hópur fólks sem er einfaldlega að leita að nýjum tækifærum og ekkert út á það að setja. Það er að leita að möguleikum á að bæta lífskjör sín og það þarf ekkert mjög stórt hlutfall fólks í öðrum heimsálfum að hafa það markmið að komast til lands þar sem lífskjör eru betri og möguleikar til að auka eigin lífsgæði til þess að fjöldinn hlutfallslega miðað við Ísland geti orðið mjög mikill. Þess vegna spyr ég: Þurfum við ekki í ljósi þess að við erum lítið fámennt land að hafa a.m.k. einhver mörk á því, einhver takmörk, hversu margir geti komið hingað einfaldlega til að bæta lífskjör sín? Af því að, svo ég ítreki það, það þarf ekki svo stórt hlutfall fólks að sjá Ísland sem vænlegan áfangastað til að fjöldinn yrði töluvert meiri en nemur allri íslensku þjóðinni. Er ekki alltaf óhjákvæmilegt að setja slíku einhverjar skorður?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svar mitt er nei. Ég tel enga þörf á því að setja því neinar skorður. Ástæðan fyrir því er ekki sú að ég telji Ísland alveg í stakk búið til að taka á móti þeim hundruðum milljóna flóttamanna sem eru á flótta í heiminum heldur vegna þess að ég hef engar áhyggjur af því að hálfur heimurinn sé að fara að koma hingað. Það er nákvæmlega vegna þess sem hv. þingmaður segir, fólk leitar þangað sem það upplifir von um betra líf, hvort sem það er hreinlega bara líf yfir höfuð eða skjól. Það er enginn sem vill einfaldlega bara búa þar sem hann er á lífi. Við viljum öll lifa, við viljum hafa atvinnu, við viljum hafa eitthvað fyrir stafni, viljum jafnvel eiga fjölskyldu. Við viljum gera eitthvað við tímann okkar. Það er ekki nóg að fólk geti verið einhvers staðar þar sem það verður ekki skotið á færi ef það tekur eitt skref til hægri. Ég hef engar áhyggjur af þessu vegna þess að það sem fólk er að leita að eru tækifæri. Það er það sem við eigum við með góðu lífi, betra lífi. Fólk mun koma hingað á meðan það eru tækifæri. Þetta höfum við séð með þeirri tilraun sem ég myndi segja hafi verið ansi árangursrík sem heitir EES-svæðið og með ferðafrelsinu innan þess. Það er ekki eins og það hafi verið Íslandi annað en til heilla að hingað geti komið fólk til að leita betri tækifæra þegar hér eru tækifæri vegna þess að síðan þegar tækifærin hverfa þá hættir fólk að koma. Þannig næst jafnvægi. Ef fólk fær að elta sína hæfileika með ferðafrelsinu skapast jafnvægi. Með öllum þessum þvingunum erum við að þvinga hlutina í skorður sem eru engum til heilla. Annað sem mig langar að nefna í dag og úr því að hv. þingmaður endurtekur ýmislegt sem hann hefur áður sagt og er þar sennilega, hugsa ég, svolítið að tala til sinna kjósenda, þá ætla ég, mögulega gegn betri vitund, afsakið, að fá að endurtaka mig aðeins líka vegna þess að ég hef sagt þetta margoft hér í pontu og mun gera það oftar: 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir ræðuna. Hv. þingmaður kom hér inn á hvernig fólk sem hingað kæmi gæti haft með auðveldari hætti aðgang að innlendum atvinnumarkaði umfram það sem nú er. Nú finn ég a.m.k. ekki fljótt á litið í gögnum málsins samanburð við nágrannaþjóðirnar, en af því að ég veit að hv. þingmaður hefur starfað í þessu umhverfi þá langar mig að spyrja hana hvernig íslenska kerfið er hvað varðar aðgengi hælisleitenda að atvinnumarkaði samanborið við Norðurlandaþjóðirnar. Nú eru auðvitað misjafnar reglur í hverju landi, ímynda ég mér, en ég gef mér að hv. þingmaður hafi skoðað þetta að einhverju marki. Það sem ég er að reyna að átta mig á og draga fram er hvort við á Íslandi erum að sníða þrengri stakk í þeim efnum en annars staðar er. Síðan er annað atriði almenns eðlis varðandi aðgengi fólks að hinum ýmsu velferðarkerfum, til að mynda eru Íslendingar sem eru búsettir erlendis í ákveðið langan tíma undirorpnir ákveðnu biðtímabili sem ég man ekki í augnablikinu hversu langt er áður en þeir njóta fullrar þjónustu, til að mynda í heilbrigðiskerfinu, þannig að það er svo sem víða slík staða uppi. Það er reyndar atriði sem mér þætti full ástæða til að taka til endurskoðunar. En spurningin er, eins og ég segi: Hvernig líta þessi skilyrði þeirra sem leita hér verndar út samanborið við þær þjóðir sem við helst berum okkur saman við í þessum efnum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Hann svaraði henni reyndar eiginlega sjálfur: Þetta er misjafnt eftir ríkjum. Það er mjög misjafnt eftir ríkjum hvaða aðgengi hælisleitendur hafa, sem sagt fólk sem er að bíða eftir svari við umsókn sinni um alþjóðlega vernd, fólk með alþjóðlega vernd er alltaf með atvinnuleyfi í öllum ríkjum enda gerir flóttamannasamningurinn kröfu um það. Svo er það fólk með svokölluð dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða sem eru til í ýmissi mynd í Evrópuríkjum. Það eru ekki samræmd leyfi og það er mjög misjafnt hvort þessir einstaklingar fái atvinnuleyfi með dvalarleyfinu. Evrópulöggjöf gerir það að skilyrði að þessir einstaklingar hafi aðgang að vinnumarkaðnum. Vandinn er sá að það að geta sótt um atvinnuleyfi telst í þessum skilningi vera aðgangur að vinnumarkaði. Vandamálið þar er vitanlega það sem er vandamálið að mjög mörgu leyti í þessum málaflokki yfir höfuð, sem er að það er ekki það sama í orði og á borði, það sem stendur á blaði er kannski ekki alveg það sem er reyndin í raunveruleikanum. Það að einstaklingur hafi kost á því að sækja um atvinnuleyfi þýðir ekki í fyrsta lagi að hann fái atvinnuleyfi og það getur falið í sér gríðarlega miklar hindranir og gríðarlega torvelt aðgengi að vinnumarkaði. Hvað þetta varðar, þarna erum við að tala um einstaklinga sem eru búnir að fá dvalarleyfi, þá sé ég ekki persónulega hvaða sjónarmið búa að baki því að fólk sem fær rétt til að vera hérna fái ekki rétt til að vinna. Mig grunar að það séu einhver vinnumarkaðssjónarmið. Það eru ýmsir þættir sem þarf að huga að. En svarið við spurningu hv. þingmanns er þetta: Þetta er mjög misjafnt á milli landa en í mörgum ríkjum fær fólk í þessari stöðu sjálfkrafa atvinnuleyfi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það hefur verið nokkrum sinnum reynt að draga fram sjónarmið sem snúa að þessum svokallaða „pull factor“ á ensku, með leyfi forseta, auknu aðdráttarafli vegna breyttra reglna. Hv. þingmaður hefur komið inn á það vissulega fyrr, bæði í ræðu og andsvari, og kannski eru sjónarmið okkar í þessum efnum alveg ósamrýmanleg. En hvað væri það helst að mati hv. þingmanns í breyttum reglum, gangi þær eftir eins og þær eru útlistaðar í þessu frumvarpi, sem væri líklegt til að auka „pull factor“ og fjölda umsókna hér umfram það sem nú er? Ég vísa í ræðu sem ég veit að hv. þingmaður hlustaði á, ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar hér í byrjun umræðunnar, þar sem dæmi var tekið um tiltekið atriði í Finnlandi þar sem reglum var breytt og fjöldi umsókna jókst skyndilega mjög mikið. Hvað er það helst í þessu? Ég veit að svona heildarskoðun hv. þingmanns gagnvart þessu er sú að þetta hafi ekki þau áhrif sem ég hef áhyggjur af. En hvað teldi hv. þingmaður líklegast til að hafa áhrif, ef einhver, miðað við það hversu óvænt þetta kom upp hjá Finnunum forðum, þessi smávægilega breyting sem þeir gerðu sem hafði þau miklu áhrif sem raunin varð á umsóknir?

Herra forseti. Ég vil endurtaka það sem ég nefndi hér áðan í aðeins öðru samhengi, sem er að kenningar stjórnvalda um það hvers vegna fólk leitar til eins ríkis frekar en annars, hvers vegna fjöldi flóttafólks eykst á einhverjum tíma og minnkar á öðrum, eru gjarnan getgátur. Það eru mjög litlar rannsóknir gerðar á þessu. Flóttafólk er mjög sjaldan spurt og flóttafólk hér á landi er ekki spurt kerfisbundið hvers vegna það valdi Ísland. Við höfum gert þetta í okkar vinnu, talsmennirnir, bara af einskærri forvitni. Eins og ég nefndi í andsvari mínu fyrr í dag þá er langalgengasta svarið sem ég hef alla vega fengið þegar ég spyr fólk hvers vegna í ósköpunum því dettur í hug að koma hingað í þetta ömurlega veður og myrkur og annað, þá segir fólk: Ég heyrði að hér væru mannréttindi virt. Það er ekkert í þessu frumvarpi sem við erum að ræða hér sem mun hafa nein áhrif á aðdrátt að mínu mati, einfaldlega vegna þess að það sem er í rauninni verið að gera hér er ekki annað en að fela Fjölmenningarsetri aukið hlutverk við samræmingu á móttöku flóttafólks þannig að það er ekki beinlínis verið að auka þjónustu. Það er verið að gera hana skilvirkari og gera hana betri á heildina litið. Það hvarflar ekki að mér að nokkur úti í heimi muni kveikja á því að þetta sé eitthvað sem breyti einhverju eða hafi minnstu áhrif á ástæður þess að fólk komi hingað til lands. Ég get hins vegar svarað undirliggjandi spurningu hv. þingmanns sem er: Hvað tel ég að hafi aðdráttaráhrif eða fráhrindandi áhrif? Ég tel það fyrst og fremst tengjast þessu svari sem ég hef fengið frá mínum skjólstæðingum í gegnum tíðina. Ég tel það vera mikla skerðingu mannréttinda. Ef við viljum fara þá leið að reyna að gera aðstæður svo hræðilegar að fólk fælist frá held ég því miður að við munum þurfa að ganga ansi langt, 

Herra forseti. Fyrst vil ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið hér á undan. En mig langar í annarri ræðu minni við þessa umræðu að koma inn á rauninni kjarna þessa máls, meginefni frumvarpsins, og hvernig þeim meginatriðum sem hér eru dregin fram beinlínis hlýtur að vera ágætlega fyrir komið í kerfinu eins og það starfar í dag. Það er verið að auka heimildir Fjölmenningarseturs hvað ýmsa þætti varðar en þeir þættir eru gegnumgangandi þannig að ég sé ekki betur en það ætti að vera hægt að framkvæma þau markmið sem hér eru sett fram til að ná fram betra utanumhaldi og þjónustu við þá sem það á við um, án þess að fella stærri hópa undir það regluverk og auknu þjónustu miðað við þá þjónustu sem þeir hópar njóta í dag. Með því að hafa efasemdir um þetta frumvarp er ekki verið að tala fyrir því að draga úr þjónustu. Það er ekki það sem verið er að tala fyrir með því að leggjast gegn samþykkt þessa frumvarps eins og það liggur fyrir, heldur er verið að tala gegn því að þjónustan verði aukin mjög verulega við ákveðna hluta þeirra hópa sem hér leita hælis. Afleiðingin af því verður augljóslega sú að það þrengir að okkur að gera vel gagnvart þeim sem við teljum okkur í dag ráða við að taka við með góðum hætti og aðlaga að íslensku samfélagi. Það hefur verið því miður, finnst mér, gegnumgangandi í umræðunni í kvöld ákveðið skilningsleysi á því hvaða áhrif skilaboð stjórnvalda geta haft, skilaboð sem eru þeirrar gerðar að þau gera landið fýsilegri kost fyrir þá sem hafa neyð fólks að féþúfu. Það er verið að tala gegn því í þessum efnum. Eins og ég hef sagt hér áður og sagði í fyrri ræðu minni: Við eigum að gera vel við þá sem við aðstoðum en við eigum ekki að færast of mikið í fang því að þá gerum við of lítið fyrir fleiri en við ráðum við og það endar á hinn versta veg. En að meginefni frumvarpsins. Það segir hér, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lagt til að fært verði í lög að Fjölmenningarsetur veiti sveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf í tengslum við móttöku einstaklinga með vernd.“ Ég get ekki séð að það sé nokkurt vandamál að ná því markmiði fram án þess að fella alla sem hingað koma, sama með hvaða hætti það er, undir þann hatt sem þeir sem koma hingað á forsendum kvótaflóttamannakerfisins í dag falla undir. Ég bara sé ekki tenginguna á milli. Áfram segir, með leyfi forseta: „Þá er Fjölmenningarsetri falið að halda utan um boð móttökusveitarfélaga um búsetu og þjónustu byggð á þeim upplýsingum sem fyrir liggja og með tilliti til ákveðinna þátta, svo sem möguleika á námi, aðgangs að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæra og samgangna.“ Það er ekkert í þessu markmiði sem kallar á að útvíkka þá þjónustu sem kvótaflóttamannahópurinn nýtur yfir miklu fleiri og stærri hópa, ekki neitt. Það er hægt að ná markmiðum þessa frumvarps fram með allt öðrum hætti en hér er lagt til með þeim, að ég tel líklegt, gríðarlega afleidda kostnaði sem í því mun felast. Það verður raunverulega minna svigrúm til að gera vel fyrir þá sem koma hingað á forsendum kvótaflóttamannakerfisins. Áfram segir, með leyfi forseta: „Við framkvæmd þess hlutverks þarf Fjölmenningarsetur að hafa aðgang að nauðsynlegum upplýsingum, annars vegar upplýsingum um þau sveitarfélög sem gert hafa samning við félagsmálaráðuneytið“ - sem heitir eitthvað annað í dag - „um móttökuþjónustu við einstaklinga með vernd og hins vegar um einstaklingana sjálfa frá Útlendingastofnun og sveitarfélögunum eftir því sem við á.“ Það er alveg hægt að veita Fjölmenningarsetri þessar heimildir án þess að útvíkka hópinn sem nýtur réttinda kvótaflóttafólks stórkostlega. Það er bara ekkert vandamál. Þetta er eins og oft vill verða að það eru sett fram frumvörp sem hafa oft göfugt og jákvætt markmið sem engin ástæða er til að vera á móti en svo fylgir með eitthvað sem enginn vill tala um. Hvað eru margir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna, ríkisstjórnarflokkanna allra, búnir að taka til máls hér í kvöld? Það er samanlagt einn og hann gat ekki annað, verandi framsögumaður meiri hluta nefndarinnar. Sá þingmaður beinlínis gat ekki annað en komið hér í pontu, það hefði verið mjög undarlegt ef framsögumaðurinn hefði ekki mætt. Ekki er viljinn mikill til þess að tjá sig um þetta mikilvæga mál og sennilega er það óttinn við andsvör sem heldur þingmönnum stjórnarflokkanna frá pontu í dag. Það sem ég hef þegar talið upp er allt þeirrar gerðar að lítið mál væri að útfæra þau markmið og ná þeim árangri sem að er stefnt án þess að breyta skilgreiningu á því hverjir falla undir þann þjónustuhluta sem nær utan um kvótaflóttamenn. Síðan segir áfram, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að kveðið sé skýrt á um heimild Fjölmenningarseturs til vinnslu persónuupplýsinga þannig að stofnunin geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu, bæði hvað varðar aðstoð við einstaklinga með vernd og til að geta veitt sveitarfélögum ráðgjöf og fræðslu. Sem dæmi um slíkar upplýsingar eru grunnupplýsingar um einstakling, þ.m.t. um menntun, fjölskylduhagi og atvinnuþátttöku, sem skipta máli varðandi þjónustuþörf.“ Það er ekkert vandamál að ná þessu markmiði fram án þess að útvíkka þann hóp svo mjög eins og hér er ætlunin að gera sem nýtur þeirra réttinda sem kvótaflóttamenn gera í dag. Það er ekkert vandamál. En það er bara ekki það sem þeir sem tala fyrir þessu máli vilja ræða um. Og áfram segir, með leyfi forseta, og ég er enn bara í fyrsta hluta greinargerðar frumvarpsins þar sem fjallað er um meginefni þess, þetta er í framhaldi af því þar sem ég endaði á áðan um upplýsingaheimildirnar: „Til að tryggja að unnt sé að mæta þjónustuþörfum einstaklinganna þarf stofnunin jafnframt að geta unnið með viðkvæmar persónuupplýsingar og persónuupplýsingar sem talist geta viðkvæms eðlis, m.a. upplýsingar um ástæður þess að einstaklingnum var veitt vernd, sálræn áföll, þjóðernisuppruna og heilsufar.“ Hérna á Fjölmenningarsetur að fá upplýsingar sem þingmenn í allsherjar- og menntamálanefnd fá ekki undir því regluverki sem nú er stuðst við í tengslum við veitingu ríkisborgararéttar. En ég er ekki að gera athugasemd við það í sjálfu sér heldur er punktur minn sá sami: Það er ekkert vandamál að veita Fjölmenningarsetri þessi réttindi til að vinna með þessar upplýsingar án þess að útvíkka þann hóp, svo mjög sem hér er ætlunin að gera þannig að mikill fjöldi njóti þeirra réttinda sem kvótaflóttamenn gera eins og kerfið er í dag. Nú er ég bara rétt hálfnaður með meginatriðin sem snúa að þessu en meginpunkturinn sem ég vil skilja eftir hvað þetta atriði varðar er að ef markmiðið er að veita Fjölmenningarsetri réttindi til að vinna með þessar upplýsingar til að bæta þjónustu þá er hægur leikur að gera það án þess að útvíkka svo mjög þjónustuskyldu hins opinbera gagnvart öllum þeim hópum sem hingað sækja, burt séð frá því með hvaða hætti þeir koma hingað til lands og óska verndar.

Hæstv. forseti. Ég vonast til að komast fljótlega í það að reifa nokkra helstu þætti þessa máls, þessa stóra málaflokks, en enn þá á ég eftir að bregðast við nokkrum þeirra atriða sem fram hafa komið í þessari umræðu. Ræður hv. þingmanna Pírata, sérstaklega um þetta mál, hafa á margan hátt verið gagnlegar því að þær draga fram stór álitamál, stórar spurningar um þetta. Hér áðan talaði hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir um mörkin, raunar brást við spurningum mínum um hvar mörk ættu að liggja varðandi þann fjölda sem tekið yrði á móti. Ekki var annað að heyra á hv. þingmanni en að það væru engin mörk og við þyrftum ekki að hafa áhyggjur af því vegna þess að það væri ekki það stór hópur fólks sem myndi sækja hingað. Þetta minnir um margt á ræður hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar hér fyrr í kvöld sem taldi bara að nafnið Ísland hefði áhrif á það að fólk myndi ekki leita hingað fyrir utan hnattræna legu, veðurfar og slíkt. En svo spurði hv. þingmaður: Hvað með EES-samninginn, 500 milljónir sem eiga rétt að rétt á að ferðast innan EES-svæðisins? Af hverju koma þessar 500 milljónir ekki til Íslands þar sem Ísland er áhugaverður, eftirsóknarverður áfangastaður? Og hvar eru Grikkirnir? spurði hv. þingmaður. Grikkirnir margir hverjir, reyndar milljónir þeirra, eru í öðrum Evrópuríkjum, rétt eins og mjög margir Pólverjar hafa flutt til annarra landa og Rúmenar, Búlgarar, fólk frá öllum nýrri löndum Evrópusambandsins en líka fólk frá Grikklandi, Ítalíu, Spáni, Portúgal, ekki hvað síst, hefur flust á milli landa. En þar er lykilatriðið að það var ekki opnað fyrir þessa fólksflutninga fyrr en búið var að semja um sameiginlega sýn, sameiginlegt fyrirkomulag hvað varðar hvernig samfélag skuli rekið, þar með talin launakjör eða hver séu réttindi fólks í vinnu. Þetta er algjört grundvallaratriði til að geta opnað og nýtt þá kosti sem því fylgja, þá þarf að vera til staðar sameiginlegur skilningur á því hvaða reglum eigi að fylgja og hvaða réttinda fólk eigi að njóta. Mannréttindi eru mjög mikil á Íslandi miðað við víðast hvar annars staðar. Ég hugsa að það séu ekki mörg lönd sem skora eins hátt ef það er nokkurt land sem skorar eins hátt á sviði mannréttinda. Bent var á að það væri nú kannski meginástæðan fyrir því að fólk leitaði hingað, það væru þau mannréttindi sem eru tryggð á Íslandi. Gott og vel. Eflaust er það stór þáttur í þessu fyrir marga en það eru fleiri þættir. Það eru til að mynda lífskjör sem sumir telja reyndar nú til dags til mannréttinda. En aðalatriðið er þetta: Það eru ýmsir þættir sem gera Ísland að aðlaðandi áfangastað og það þýðir að ef við einfaldlega litum fram hjá þörfinni fyrir einhverja takmörkun og það væru engin mörk, eins og hér var lagt til, þá eru margir þættir, mannréttindi þar með talin, sem gera Ísland að sérstaklega eftirsóknarverðum áfangastað. Ég tala nú ekki um hlutfallslega þegar annars vegar er heill heimur milljarða manna sem búa við miklu lakari kjör og miklu minni mannréttindi en við Íslendingar og svo 350.000 manna þjóð á sinni eyju hér. Mjög hratt getur fjöldinn orðinn slíkur að það umbylti íslensku samfélagi en geri okkur um leið síður kleift að nýta þá velmegun sem hér er og sjálfstæði landsins til að aðstoða aðra. Ég geri ráð fyrir, herra forseti, að ég hafi ekki tíma til að fara út í dæmið um dönsk stjórnvöld. Ég sé á klukkunni að ég hef farið aðeins fram yfir tímann.

Örlítið.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir umburðarlyndið en bið hæstv. forseta að skrá mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég vil hér í þessari þriðju ræðu minni um málið klára þetta atriði sem snýr að því hversu augljóst það er, hvað varðar þá áætlun stjórnvalda að útvíkka þann hóp jafn mikið og raunin er sem nýtur þeirra réttinda sem kvótaflóttamenn njóta í dag, að það er hægt að ná þeim markmiðum fram án þess að stækka þann hóp jafn mikið og hér er lagt til. Ég er þegar búinn að þylja upp nokkur atriði úr meginefni frumvarpsins þar sem blasir við að það er hægt að ná markmiðunum án útvíkkunar hópsins. Það er bara engin raunveruleg tenging þar á milli. Varðandi meginefni frumvarpsins þá ætla ég núna að koma inn á atriði sem snúa að persónuverndarsjónarmiðum. Hér er í greinargerðinni tekið sérstaklega á því, með leyfi forseta: „Eins og á við um alla vinnslu persónuupplýsinga er beiting heimildarinnar háð því að vinnsla sé í samræmi við þær meginreglur sem koma fram í 8. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, þ.m.t. að upplýsingarnar séu ekki umfram það sem nauðsynlegt er miðað við tilgang vinnslunnar.“ Í þessu samhengi langar mig til að rifja upp sjónarmið Persónuverndar þegar málið var lagt fram hér á fyrri stigum, því að staðan er sú, eins og segir í byrjun greinargerðar, að frumvarpið er að mestu leyti óbreytt frá fyrri þingum en það hefur áður verið lagt fram á 150. og 151. þingi, sem sagt í fyrra og hittiðfyrra. Í áliti Persónuverndar frá því 18. febrúar 2020, fyrir rúmum tveimur árum síðan, segir í 4. lið umsagnar um mat á áhrifum á persónuvernd, með leyfi forseta: „Ekki verður séð að mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd hafi verið hluti af almennu áhrifamati í tengslum við samþykkt þess, sbr. hins vegar 10. mgr. 35. gr. reglugerðar (ESB) 2016/679. Persónuvernd telur að nauðsynlegt sé að framkvæma slíkt mat af hálfu löggjafans, meðal annars með hliðsjón af þeim athugasemdum sem stofnunin hefur gert við frumvarpið. Forsendur matsins og niðurstöður þess þyrftu að koma fram í lögskýringargögnum.“ Þetta er fyrir rúmum tveimur árum. Síðan er búið að leggja málið fram, ekki einu sinni heldur tvisvar án þess að þetta mat fari fram. Það er nú þannig að í þessum heimi sem við lifum í í dag, þar sem persónuverndarsjónarmið eru æ mikilvægari margra hluta vegna, þá er ekki annað hægt en að gagnrýna mjög ráðuneytið eða ráðherra sem með málaflokkinn fer. Nú er annar ráðherra og annar einstaklingur, hæstv. ráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson, sem fer með málaflokkinn, heitir félags- og vinnumarkaðsráðherra, en áður var það hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason, sem nú heitir mennta- og barnamálaráðherra en hét þá félags- og barnamálaráðherra. Það er erfitt að halda þræði í þessum efnum. En þessir tveir ráðherrar hafa haldið á málinu í samfellu í rúm tvö ár frá því að þessi gagnrýni Persónuverndar kom fram í umsögn 18. febrúar 2020 án þess að gera neitt með þessi sjónarmið. Það er alveg óskiljanlegt vegna þess hversu miklar heimildir til vinnslu persónuupplýsinga er um að ræða, eins og segir hér, með leyfi forseta: „… að geta unnið með viðkvæmar persónuupplýsingar og persónuupplýsingar sem talist geta viðkvæms eðlis, m.a. upplýsingar um ástæður þess að einstaklingnum var veitt vernd, sálræn áföll, þjóðernisuppruna og heilsufar.“ Þetta þykir manni benda til þess að menn vilji hrófla við sem minnstu til að forðast dýpri umræðu um það sem hangir á spýtunni, sem er auðvitað á endanum hvað mig varðar áhyggjur af þeim afleiddu áhrifin sem frumvarpið hefur. Ég á eftir að fara í næstu atriði málsins, virðulegur forseti, og tíminn er knappur orðinn núna 

Herra forseti. Nú kemst ég senn í þau atriði sem ég hafði hugsað mér að fara yfir varðandi þennan stóra málaflokk. Ég vil þó byrja á því að ljúka athugasemdum mínum við umræðuna fram að þessu því að það var nefnt að sum lönd, Danmörk til að mynda, gengju býsna langt í því að reyna að vera fráhrindandi gagnvart hælisleitendum. Það er alveg rétt að Danmörk hefur ráðist í ýmsar aðgerðir, bæði núverandi ríkisstjórn og fyrri stjórnir, til þess að gera landið ekki eins aðlaðandi í augum þeirra sem selja hugsanlega ferðir til Danmerkur en um leið bætt í og aukið stuðning við flóttamenn á nærsvæðum og tekið á móti kvótaflóttamönnum. Þannig gerðist það í tíð þarsíðustu ríkisstjórnar, og vakti heimsathygli, að ákveðið var að hælisleitendur sem kæmu til landsins yrðu að skila eigum sínum umfram ákveðna upphæð, skartgripum, peningum og öðru til danska ríkisins. Þetta var að mínu mati of langt gengið. Þetta var að mínu mati í rauninni brot á mannréttindum. En hvers vegna gerðu dönsk stjórnvöld þetta? Hvers vegna gáfu þau út þessa yfirlýsingu og auglýstu hana raunar, m.a. í dagblöðum í Miðausturlöndum? Það var ekki vegna þess að dönsk stjórnvöld hugsuðu sér að hagnast á því að taka eigur hælisleitenda af þeim. Nei, það var til að senda þau skilaboð að Danmörk væri ekki auðveldur áfangastaður ef menn ætluðu sér ekki að fara eftir lögformlegum leiðum. Síðan þá er komin ný ríkisstjórn í Danmörku. Ég mun fara nánar yfir stefnu hennar hér síðar í kvöld eða í nótt. Þar er af nógu að taka því að þetta er yfirgripsmikil og heilsteypt stefna sem við ættum að mínu mati að læra af, herra forseti, en þess í stað eru íslensk stjórnvöld með þessu frumvarpi að fara í þveröfuga átt. Í stað þess að reyna að beina fólki í öruggari farveg, í lögmætan farveg, er verið að búa til hættulegan hvata en ég vík að því síðar í nótt. Nú ætla ég að snúa mér að nokkrum grundvallaratriðum sem þarf að hafa í huga þegar samin er stefna eða línur eru markaðar varðandi málefni hælisleitenda. Það fyrsta sem ég ætla að fara yfir er það sem á útlensku er kallað „pull factor“ eða aðdráttarafl. Ég hef lesið ófáar fræðigreinar um að það sé ekki hægt að nálgast þennan málaflokk öðruvísi en að líta fyrst og fremst á þetta, hversu mikið aðdráttaraflið er. Það má endurorða og spyrja sem svo: Hversu auðvelt er fyrir glæpagengi sem smygla fólki að selja áfangastaðinn? Þetta er auðvitað atriði sem hefur mjög komið við sögu í Danmörku eins og ég nefndi áðan. Þetta aðdráttarafl hefur aukist gríðarlega á Íslandi af ýmsum ástæðum en fyrst og fremst vegna þeirra skilaboða sem berast frá íslenskum stjórnvöldum. Á sama tíma og skilaboð sem berast frá stjórnvöldum annars staðar á Norðurlöndum miða að því að draga úr þessum togkrafti berast héðan skilaboð sem auka á hann, að því marki að a.m.k. sexfalt fleiri, ég hugsa reyndar að hlutfallið sé orðið hærra núna, sækja um hæli á Íslandi hlutfallslega en í Noregi og Danmörku. Jafnvel hin gríðarlegu áhrif kórónuveirufaraldursins dugðu ekki til að slá á þetta, í rauninni þvert á móti, a.m.k. hlutfallslega, því að hlutfallslega fækkaði hælisumsóknum á meðan lokanir stóðu yfir vegna kórónuveirufaraldursins mun meira á öðrum Norðurlöndum en á Íslandi. Í júlí 2020 þegar tímabundið var lítillega slakað á ferðatakmörkunum, sem höfðu vissulega haft áhrif á þennan straum, kom mesti fjöldi hælisleitenda sem komið hefur til landsins á einum mánuði frá 2017, eða 1.096 manns. Þetta er væntanlega árið, herra forseti. Flestir þeirra sem - 

Virðulegur forseti. Mig langar hér í þessari fjórðu ræðu minni, og þær eru nú ansi stuttar orðnar, að koma inn á það sem í greinargerð með málinu fellur undir inngang þess. Þar er því lýst að málið hefur verið lagt fram tvívegis á fyrri þingum og er nú lagt fram að mestu leyti óbreytt frá fyrri þingum. Það sem kemur fram í inngangi er í rauninni tilurð málsins. Ég ætla að reyna, upp á samhengi hlutanna, að ná að fara í tilurð og nauðsyn lagasetningar eins og það horfir við ráðherranum sem leggur málið fram. Hér segir, með leyfi forseta, í greinargerðinni: „Frumvarpið var samið í samráði við starfshóp um móttökuáætlanir sveitarfélaga. Starfshópnum var falið að fylgja eftir tillögum nefndar um samræmda móttöku flóttafólks sem skipuð var af félags- og jafnréttismálaráðherra 24. mars 2017.“ Það hefur væntanlega verið hæstv. ráðherra Þorsteinn Víglundsson í þeirri ríkisstjórn sem sat obbann af árinu 2017, ríkisstjórn Bjartrar framtíðar, Viðreisnar og Sjálfstæðisflokks. Áfram segir hér: „Markmið með starfi nefndarinnar var að kortleggja núverandi þjónustu og setja fram tillögur um hvernig hægt væri að bæta þjónustu við flóttafólk eftir að umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi hefur verið samþykkt. Skyldi nefndin gera tillögu að samræmdu móttökukerfi fyrir flóttafólk óháð því hvernig fólkið kemur til landsins, huga að þætti sveitarfélaga, frjálsra félagasamtaka og tengslum á milli stjórnsýslustofnana og taka til athugunar fræðslu fyrir starfsfólk ríkis og sveitarfélaga sem kemur að móttöku flóttafólks.“ Þarna er kjarnaatriðið í því sem snýr að afleiddu áhrifunum sem ég vara við. Ég ítreka það sem segir hér, nefndin skyldi gera tillögu að samræmdu móttökukerfi fyrir flóttafólk óháð því hvernig fólkið kemur til landsins. Reynum bara að átta okkur á því hvernig raunheimar virka. Þetta atriði getur vart annað en orðið þess valdandi að það verði meiri hvati fyrir sérstaklega þá sem gera sér neyð fólks að féþúfu og selja ferðir á þeim ömurlegu forsendum sem hefur verið rætt um hér í dag. Þetta mun gera Ísland að því er ég tel, fýsilegri kost fyrir slíka aðila. Ég minni bara aftur á dæmið þar sem fjölgun varð um tugþúsundir umsókna í Finnlandi fyrir einhverjum árum síðan á grundvelli smávægilegrar breytingar sem menn töldu að myndi engin áhrif hafa. Hér í kostnaðarmati þessa frumvarps er bara talað um kostnaðinn við að ráða þrjá starfsmenn í Fjölmenningarsetur og kaupa fyrir þá stóla, borð og tölvubúnað. Þær tölur upp á 40,8 milljónir skipta engu máli í rauninni ef við horfum á mögulegan afleiddan kostnað af þessu. Síðan kemur hérna í 2. kafla, um tilefni og nauðsyn lagasetningar, klausa um hvað gerist með tilurð nýrrar samræmdrar móttöku einstaklinga með vernd, eins og það hafi einhvern veginn gerst af sjálfu sér og fram hjá kerfinu sem er ekki útilokað miðað við kerfisræðið sem við búum við. Það er fjallað um þann þátt og síðan er fjallað um að innflytjendaráð hafi hafið störf í nóvember 2005 og upphaflega hafi þessir og hinir ráðherra tilnefnt fulltrúa þar inn og það sé verið að lagfæra það og breyta því hvaðan fulltrúarnir koma. Nú skal skipa sex manna innflytjendaráð eftir hverjar alþingiskosningar. Með leyfi forseta: „Talið er mikilvægt að slíkur fulltrúi hafi aðkomu að ráðinu þar sem meðal hlutverka ráðsins er að stuðla að samhæfingu og samráði milli ráðuneyta, sveitarfélaga og innan stjórnsýslunnar.“ Þarna er talað um mikilvægi þess að fulltrúi sveitarfélaga komi þarna inn. Það stendur beinlínis ekki neitt í þessum 2. kafla um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar. Allt vekur þetta einhvern veginn hjá manni þá tilfinningu að það sé verið að reyna að fela megináhrif þessa frumvarps, sem eru auðvitað þau, eins og ég sagði áðan, að nefndin, á vinnu hverrar þetta frumvarp byggir, skyldi gera tillögu að samræmdu móttökukerfi fyrir flóttafólk óháð því hvernig fólkið kemur til landsins. Það er auðvitað skiljanlegt að menn vilji ekki skrifa þetta út í nákvæmum texta til að vekja athygli á þeirri grundvallarbreytingu sem er að verða, gangi þetta mál fram eins og það liggur hér fyrir.  
             Virðulegur forseti. Þær eru orðnar svo stuttar ræðurnar núna að ég verð að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Þá held ég áfram þar sem frá var horfið. Ég var byrjaður að ræða þessi svokölluðu áhrif aðdráttarafls, „pull factor“ sem útlendingar kalla, og hin hliðin á því er það sem kallað er „push factor“, hvernig myndum við þýða það, herra forseti? Það er það sem ýtir fólki af stað. Þetta þarf auðvitað að skoðast í samhengi. En af þessu tvennu, þegar kemur að því að móta stefnuna þannig að hún verði sem skilvirkust og árangursríkust, þá benda margir reyndir menn á það að það sé óhjákvæmilegt að líta á aðdráttaraflið. Hér hefur verið nefnt dæmi frá Finnlandi um hversu hratt þetta getur breyst, þetta aðdráttarafl, og hversu mikil áhrif það getur haft með skömmum fyrirvara, hvað þá hér á Íslandi. Meðal þessarar fámennu þjóðar í þessu gjöfula og velstæða landi þá getur tiltölulega lítil breyting á straumnum haft mjög mikil áhrif mjög hratt og jafnvel það hratt að það verði of seint að bregðast við. Dæmið frá Finnlandi snerist um 50.000–60.000 manns sem komu á skömmum tíma á vegum einhverra sem áður hefðu beint þeim straumi til Belgíu. Hvað ef tugir þúsunda streymdu skyndilega til Íslands? Er það útilokað? Ég heyrði einhvern hv. þingmann Pírata, ég held að það hafi verið hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, halda því fram hér áðan að menn kæmust hvort eð er ekki nógu hratt til Íslands af því að ferðast þyrfti með flugi þannig að það gætu ekki komið hundruð eða þúsundir hingað. Ja, reyndar komu vel yfir milljón ferðamenn til landsins fyrir ekki svo löngu síðan og ef straumurinn yrði hingað með flugi þá myndu flugfélög eflaust mæta því. Þetta er eitthvað sem við hljótum að vilja ræða. Þetta snýst um getu okkar til að aðstoða nauðstatt fólk. Þetta snýst líka einfaldlega um framtíð þjóðarinnar. En hér vill ríkisstjórnin einhvern veginn smeygja þessu í gegn, helst án umræðu því það hefur skort mjög á þátttöku stjórnarliða í umræðu um þetta, og eftirláta kerfinu síðan að útfæra þetta og starfa eftir því. Þó að það geti haft gríðarleg áhrif á íslenskt samfélag þá er þessi ríkisstjórn ekki uppteknari af stjórnmálum en svo að hún vill helst bara líta undan og láta þetta einhvern veginn ganga í gegn að því marki að annað mál sem varðar hælisumsóknir, og ríkisstjórnin hefur ítrekað gert tilraun til að koma í gegnum þingið, er sett aftast á dagskrá þingsins. Það er 1. umr. Hér erum við í 2. umr. um þetta mál. Það er kannski lýsandi fyrir stöðuna innan ríkisstjórnarinnar núna og sérstaklega stöðu Sjálfstæðisflokksins gagnvart samstarfsflokkunum að hann treysti sér ekki einu sinni til þess að setja þetta áherslumál til margra ára ofar á dagskrá en raun ber vitni en ætlar hins vegar að klára mál sem gengur í rauninni þvert gegn hinu, þ.e. þetta mál sem við ræðum hér, mál sem byggist miklu meira á sýndarmennsku en innihaldi. Hvað á ég við með því? Við höfum heyrt rökstuðninginn að því marki sem hann hefur komið fram hér í pontu, til að mynda frá nokkrum hv. þingmönnum Pírata, um að það þurfi að sýna mannúð. Það er svolítið nálgunin með þetta, við verðum að sýna mannúð og þess vegna eiga allir að fá alla þessa þjónustu og allar þessar greiðslur jafnt, óháð því hvernig þeir koma. En það er ekki mannúð í því fólgin að fara fram með hætti sem kann að líta ágætlega út ef menn fara ekki undir yfirborðið, kafa ekki undir yfirborðið, en gerir okkur um leið erfiðara fyrir að aðstoða þá sem þurfa mest á aðstoð að halda, og þetta mál gerir það eins og ég mun koma að í nokkrum atriðum 

Herra forseti. Næst ætla ég að fjalla um mat hæstv. ráðherra á áhrifum þessa frumvarps. Þegar ég tók stóru myndina saman í upphafsræðu minni reyndi ég að leggja áherslu á hversu galin sú staða er að hér séum við að ræða frumvarp þar sem liggur fyrir að svokallað mat á áhrifum tekur ekki á þeim afleiddu áhrifum sem blasir við að verða af samþykkt þess. Hér segir í greinargerðinni, í inngangshluta kaflans um mat á áhrifum, með leyfi forseta: „Í ljósi mikillar fjölgunar einstaklinga með vernd á síðustu árum er mikilvægt að ríki og sveitarfélög tryggi fólki samfellda og jafna þjónustu. Með samræmdu móttökukerfi er unnið að því að tryggja jafna þjónustu óháð því hvernig einstaklingar með vernd komu til landsins ásamt nauðsynlegri aðstoð til að vinna úr áföllum en jafnframt sjá til þess að þeir sem í hlut eiga fái fljótt tækifæri til virkrar þátttöku í samfélaginu, hvort sem það er á vinnumarkaði, varðandi menntun eða á öðrum sviðum.“ Áfram er rauði þráðurinn hér í gegn þessi: Það er vandalaust að manni sýnist að ná fram markmiðum frumvarpsins um bætta og styrkari stöðu Fjölmenningarseturs til að vera sveitarfélögum til ráðgjafar og stýra betur, ef svo má segja, því hvar hver einstaklingur eða fjölskylda lendir, þ.e. gagnvart sveitarfélögum og í hvers lags umhverfi, án þess að fella alla sem hingað koma, sama með hvaða hætti þeir koma til landsins, undir sama hatt. Það er alveg vandalaust. En það er með einhverjum feluleik að því er virðist reynt að ná því markmiði fram án þess að vilja raunverulega segja það. Það eru afleiddu áhrifin af þessu sem ég hef áhyggjur af. Við þekkjum öll hugtakið, með leyfi forseta, „human trafficking“. Mansal er oft notað í því samhengi en ég verð að viðurkenna að ég veit ekki alveg hvort það hugtak er við hæfi í þessu samhengi eða hvort annað er notað af þeim sem betur þekkja til og eru sérfræðingar akkúrat í þessu efni. En þetta er iðnaður og það þekkja auðvitað allir sem í þessu hafa starfað. Aftur minni ég á þá sögu sem hér var farið yfir áðan um áhrifin sem komu fram í Finnlandi þar sem smávægileg breyting á innflytjendalöggjöfinni varð þess valdandi að tugir þúsunda umframumsókna bárust skyndilega án þess að nokkur maður áttaði sig á hvað ylli því. Það sýnir auðvitað hversu hratt það getur gerst að straumurinn aukist mjög verulega. Við sjáum þær tölur sem blasa við okkur í tölfræði Útlendingastofnunar, hversu mikill fjöldi umsókna er hér á landi miðað við nágrannaþjóðir okkar hlutfallslega. Um leið og ég segi þetta verð ég alltaf að minna á, í ljósi þess hversu margar ræðurnar verða hér í kvöld vegna þess hversu stuttur ræðutíminn er hverju sinni, að við eigum að gera vel í þessum efnum og við eigum að gera vel við þá sem við tökum á móti en við eigum ekki að færast of mikið í fang. Það er það versta sem við getum gert fyrir alla. Í þessu mati á áhrifum í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu verður starfsemi Fjölmenningarseturs efld.“ - Ég geri engar athugasemdir við það. - „Stofnunin tekur við nýjum verkefnum og fjölbreyttum þjónustuverkefnum vegna móttöku einstaklinga með vernd. Gert er ráð fyrir að ný verkefni Fjölmenningarseturs kalli á þrjú viðbótarstöðugildi auk starfstengds kostnaðar sem nemur árlega um 40,8 millj. kr. ásamt einskiptiskostnaði vegna búnaðarkaupa að fjárhæð 1 millj. kr. Kostnaðarauki ríkissjóðs er að fullu fjármagnaður innan ramma málefnasviðs 29.“ Þetta er bara ekki stóra málið. Þessar rúmu 40 milljónir sem þarna eru tilgreindar eru því miður algjör afgangsstærð ef reynt er að leggja mat á það hver raunveruleg áhrif verða. Ég ítreka bara það sem ég sagði hér fyrr í dag: Það er nauðsynlegt á milli umræðna að óska eftir því að fjármálaráðuneytið leggi raunhæft mat á hver afleidd áhrif þessa frumvarps geta orðið  Virðulegur forseti. Ég vil biðja þig um að setja mig aftur á mælendaskrá, ég er rétt að komast inn í þetta.

Herra forseti. Ég var að hefja umræðu um eðli vandans sem við er að eiga og sérstaklega með tilliti til þess þegar nálgun stjórnmálanna, stefna, byggist á sýndarmennsku umfram innihald. Árið 2015 jókst straumur flóttamanna til mikilla muna, m.a. en ekki eingöngu vegna stríðsins í Sýrlandi. Það ár fór ég sem forsætisráðherra í ferð til Möltu og til Líbanons til að kynna mér aðstæður flóttamanna og aðgerðir alþjóðastofnana til að takast á við þennan vanda. Það var mjög lærdómsríkt, herra forseti, og gagnlegt hvað það varðar að leitast við að móta stefnu sem er til þess fallin að ná árangri. Flóttamenn sem ég hitti í Líbanon, í flóttamannabúðum bæði Palestínumanna og Sýrlendinga, sögðu flestir sömu sögu, einkum þó Sýrlendingarnir. Þá langaði að geta snúið aftur heim. Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra var þeirrar skoðunar. Þeir vildu geta snúið heim aftur. Í mörgum þessara búða skorti nauðsynlega þjónustu. Þær voru reyndar mjög ólíkar, sums staðar ágætis aðstaða, matur, rennandi vatn og hiti og allt það sem þurfti, annars staðar mun fátæklegri aðstæður, en það fór meira og minna eftir því hversu mikinn stuðning þessar búðir fengu frá útlöndum. Líbanon var að taka á móti gríðarlegum fjölda fólks, vel yfir milljón manns, en stjórnvöld á Vesturlöndum sinntu þessu lítið, sinntu því lítið að aðstoða í nærumhverfinu, a.m.k. hlutfallslega mjög lítið miðað við það sem tilefni var til. Þá sá maður að stjórnmálamenn allt of víða virtust fyrst og fremst vera að hugsa um það í ákvörðunum sínum: Hvernig kemur stefnan út fyrir mig? Hversu sýnilegt er það að ég sé að aðstoða, að ég sé góður? Ef stjórnmálamaðurinn gat mætt á brautarstöð og tekið á móti flóttamönnum sjálfur komst það í blöðin og vakti kannski athygli en fjármagn sem var sent til að aðstoða þar sem það gerði þó jafnvel tífalt meira gagn heldur en í Vestur-Evrópulöndunum vakti minni athygli. Þá tóku einfaldlega allt of margir stjórnmálamenn þann pól í hæðina að gera það sem leit betur út á yfirborðinu fremur en að gera það sem skilaði mestum árangri og hjálpaði flestum. Hér reyndum við í viðbrögðum okkar að líta á heildarmyndina, að blanda þessu öllu saman og veita bæði mjög aukinn stuðning á nærsvæðunum og taka á móti fleira fólki en vandinn hvað varðar stefnumörkunina er dýpri en svo að þetta snúist bara um yfirborðsmennsku nútímastjórnmálanna því að flóttamannakerfið sem starfað er eftir, til að mynda samningur Sameinuðu þjóðanna um móttöku flóttamanna frá 1951, er byggt á allt annars konar heimsmynd, allt annars konar heimi heldur en raunin er nú. Þetta er ekki nýtilkomið, herra forseti. Fyrir vikið virkar þetta fyrirkomulag ekki lengur. Það virkar til að mynda ekki til að takast á við þá staðreynd að meiri hluti þeirra flóttamanna eða hælisleitenda sem koma til Evrópu nú, að mati Evrópusambandsins, er fólk sem er hingað komið í leit að betri lífskjörum en ekki eiginlegir flóttamenn. Þetta fólk kemur þó í mörgum tilvikum á sömu fleytum, á sömu lífshættulegu bátunum yfir Miðjarðarhafið og Ermarsundið og Eyjahaf. En meiri hlutinn, ungir hraustir karlmenn,  
             Herra forseti. Nú er ég rétt að komast af stað með þennan þátt málsins og bið yður því að skrá mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég hef nú lokið yfirferð minni um greinargerð frumvarpsins sem dregur fram það sem auðvitað hefði átt að blasa við allan tímann, að þau markmið sem ætlunin er að ná fram samkvæmt texta greinargerðarinnar og frumvarpsins raunar er öllum hægt að ná án þess að útvíkka þann hóp sem nýtur þeirra réttinda sem kvótaflóttamenn njóta í dag. Það var í umræðum 1. febrúar síðastliðinn, þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir málinu, sem hæstv. ráðherra svaraði í andsvari við framsöguræðu sína eftirfarandi spurningu, með leyfi forseta: „Að þessu frumvarpi samþykktu, eins og það liggur fyrir, eru þá réttindi einstaklinga með vernd í öllu þau sömu og réttindi einstaklinga sem koma hingað undir kvótaflóttamannakerfinu?“ Þetta var spurningin og hæstv. ráðherra svaraði, með leyfi forseta: „Til að svara fyrri spurningu hv. þingmanns þá er svarið: Já …“ Ég verð að viðurkenna að ég næ ekki að lesa það út úr frumvarpstextanum með hvaða hætti þau réttindi sem kvótaflóttamenn njóta eru leidd út af texta frumvarpsins. Ég velti fyrir mér: Er einhver möguleiki á því, hæstv. forseti, að hæstv. ráðherra sé í húsi og gæti mögulega komið til samtals við þá sem hér eru að ræða málið? Það er ekki alveg augljóst miðað við texta frumvarpsins og greinargerðarinnar sem henni fylgir hvernig þetta í raun og veru atvikast því að það sem er verið að lýsa í greinargerð frumvarpsins snýr ekki að þessum þáttum. Ég velti því fyrir mér: Er eitthvert annað frumvarp hér í kerfinu sem er væntanlegt sem rammar þetta inn með skýrari hætti? Því að hér er vísað til þess að þetta tiltekna frumvarp sé samið í samráði við starfshóp um móttökuáætlanir sveitarfélaga og að starfshópnum hafi verið falið að fylgja eftir tillögum nefndar um samræmda móttöku flóttafólks sem skipuð var af félagsmálaráðherra 24. mars 2017. Af orðalagi þessarar málsgreinar er ekki hægt að skilja að það sé búið að gera þær breytingar sem ráðherra staðfestir að sín skoðun sé að séu að verða með þessu frumvarpi. Það er ekki hægt að skilja sem svo að þær hafi verið gerðar með öðru frumvarpi á fyrri stigum sem hafa verið samþykkt. Það hlýtur þá að vera í þessu máli sem þessi grundvallarbreyting á að eiga sér stað og það getur ekki gerst með því einu að verið sé að veita Fjölmenningarsetri víðtækari heimildir til vinnslu persónuupplýsinga. Þessi ákvörðun um samræmda móttöku, það að fella alla undir sama hatt, hlýtur að þurfa að takast með einhverjum skýrari hætti heldur en hér kemur fram. Það má svo sem segja að í 2. gr. séu þessir hópar taldir upp, ég verð nú bara að lesa mig staf fyrir staf í gegnum þetta. En ef breytingin sem um ræðir er að eiga sér stað með þessu tiltekna ákvæði þá þykir mér allt annað sem fram kemur í greinargerð málsins skauta mjög léttilega fram hjá þeirri grundvallarbreytingu. Ég bið hæstv. forseta að setja mig aftur í ræðu sem mun að líkindum fjalla um 2. gr. þessa frumvarps.

Herra forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason kom inn á hlut sem ég var ekki búinn að gera mér fulla grein fyrir. Það væri freistandi að biðja hv. þingmann að fara nánar út í þetta en ég verð að láta það bíða vegna þess að ég var kominn á skrið í að ræða eðli þess vanda sem við er að eiga og vil ekki missa þráðinn. Ég var búinn að geta um það að jafnvel Evrópusambandið bendir á að meiri hluti þeirra sem koma sem hælisleitendur til Evrópu síðustu árin séu karlmenn fyrst og fremst, ungir karlmenn í leit að betri lífsgæðum. Ég tek fram, herra forseti, að ég sýni því auðvitað mikinn skilning og það má jafnvel telja það einfaldlega til marks um dugnað að menn nýti þau tækifæri sem gefast til að leita betri lífskjara. En engu að síður, að blanda því saman við hælisleitendakerfið er til þess fallið að skemma það kerfi og gera okkur erfiðara fyrir að aðstoða þá sem eru í mestri neyð. Meiri hluti þeirra sem koma til Evrópu, aftur að mati Evrópusambandsins, er líka fólk sem kemur á vegum glæpagengja sem starfa mjög víða í Afríku og í Asíu, ekki hvað síst. Þetta er orðin starfsemi sem skilar, hugsa ég, í flestum löndum meiri tekjum en vopnasala og eiturlyfjasala. Ég hef alla vega lesið í fréttum mörg dæmi um það að þessi starfsemi, mansal eða það að smygla fólki, skili meiri tekjum heldur en sú glæpastarfsemi sem til þessa hefur verið talin einna tekjudrýgst. Ég nefni mansal og það er ekki að ástæðulausu. Ýmist hefur fólk safnað lengi fyrir miðanum, ef svo má segja, fyrir því að fá að komast með í þessar ferðir sem eru mjög dýrar, 10.000 dollarar eða evrur er ekki óalgengt uppsett verð, eða fjölskyldan hefur safnað peningum í sameiningu eða, það sem er nú hættulegast í þessu öllu og er því miður allt of algengt, að menn setji sig í skuld. Þeir eigi ekki 10.000 evrur til að leggja af stað í þessa hættuför en greiði fyrir með því að skuldsetja sjálfa sig. Hvernig er sú skuld greidd? Hún er innheimt af hörku þegar komið er til til þeirra landa sem stefnt er á og viðkomandi oft neyddur í glæpastarfsemi í þeim löndum til að greiða skuldina. Þetta er mansal, herra forseti. Í tilviki kvenna sérstaklega er þetta oft innheimt með því að neyða konur í vændi. Svoleiðis að þetta er ekki bara spurning um hættuna sem felst í ferðalaginu sjálfu og það getur verið mjög hættulegt, ég tala nú ekki um þegar börn eru send af stað. Ég ætla ekki einu sinni að lýsa þeim sögum sem maður hefur lesið í fréttum af þeim hremmingum sem börn sem eru send í slíka ferð geta lent í. En það er sem sagt ekki bara ferðalagið sjálft heldur það sem tekur við þegar komið er á staðinn sem getur reynst fólki hættulegt, jafnvel lífshættulegt. Þessi gengi sem stunda þessa ábatasömu starfsemi, því miður, auglýsa sig með ýmsum hætti og hafa nýtt sér nútímatækni, m.a. samfélagsmiðla, þar sem birtar eru myndir frá öðrum löndum og lýsingar á þess á því hvers sé að vænta, kaupi menn ferðina. Oft eru líka  Herra forseti. Nú er ég rétt að hefja þessa lýsingu á hvernig þessi gengi starfa og bið yður því um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Varðandi efnisatriði 2. gr. þar sem reynt er að ná utan um skilgreiningu á samræmdri móttöku einstaklinga með vernd þá segir þar, með leyfi forseta: „Fjölmenningarsetur skal veita móttökusveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf vegna samræmdrar móttöku einstaklinga með vernd.“ Síðan segir hverjir séu einstaklingar með vernd í skilningi þessa ákvæðis og þar eru taldir upp fimm liðir. Einn þeirra er sá hópur sem í dag er sá hópur sem fellur innan kvótaflóttamannakerfis Sameinuðu þjóðanna. Ég endurtek að Fjölmenningarsetur skal veita móttökusveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf vegna samræmdrar móttöku einstaklinga með vernd. Í ljósi þess að hæstv. ráðherra svaraði því til að nú væri verið að fella alla hópana undir hatt réttinda kvótaflóttamanna þá er rétt að skoða hver réttindin eru í því samhengi. Um það segir: „Flóttafólk á rétt á sérstakri aðstoð að lágmarki í eitt ár frá komu þess til landsins. Aðstoð sú sem flóttafólkið á rétt á, sbr. þó önnur ákvæði þessa kafla, er: a. Fjárhagsaðstoð. b. Félagsleg ráðgjöf. c. Húsnæði, ásamt nauðsynlegu innbúi og síma. d. Menntun, einkum íslenskukennsla, móðurmálskennsla og samfélagsfræðsla. e. Leikskólakennsla. f. Tómstundastarf. g. Heilbrigðisþjónusta og tannlækningar. h. Þjónusta túlka. i. Aðstoð við atvinnuleit. j. Önnur nauðsynleg aðstoð.“ Að þessari upptalningu lokinni kemur fram að þetta fjalli um svokallað kvótaflóttafólk, sem er auðvitað óskaplega leiðinlegt hugtak en það er hugtak sem kerfið notar um þá sem hingað koma á þessum forsendum. Það sem ég tel að þingið þyrfti að fá upplýsingar um er hver þessara réttinda, sem er sérstaklega tilgreint að kvótaflóttafólk njóti, hinir fjórir hóparnir munu njóta. Þeir eru taldir upp í þessari samræmingarupptalningu í frumvarpinu og eru, með leyfi forseta: „a. einstaklingar sem fengið hafa stöðu flóttamanna skv. 1. eða 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, b. einstaklingar sem fengið hafa dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar við flóttamann sem fengið hefur stöðu skv. 37. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, c. einstaklingar sem fengið hafa synjun um alþjóðlega vernd en fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða skv. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016.“ Svo ætla ég að fara hérna yfir í e-lið, sem eru ríkisfangslausir einstaklingar, og í d-lið eru einstaklingar sem íslenska ríkið hefur boðið að setjast að hér á landi í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Það er í rauninni hópurinn sem rammar inn þau réttindi sem hér um ræðir. Þannig að þarna eru fjórir hópar, eins og þeir eru skilgreindir í lögum, að fá þau réttindi sem kvótaflóttamenn njóta í dag. Með vísan í þessa upptalningu sem ég fór með hér rétt áðan, a–j-lið, sem snýr að kvótaflóttamönnum eins og regluverkið er í dag, þá sé ég ekkert í frumvarpinu um það hver viðbótarréttindin verða fyrir þá sem þeirra munu njóta. Það er auðvitað ekki boðlegt að setja okkur þingmenn í þá stöðu að þurfa, án þeirra forsenda, að taka afstöðu til máls sem hefur jafn umtalsverð áhrif, bæði á réttindi og þar með kostnað hins opinbera vegna þeirra sem hér eru þegar og eru á leiðinni, ef svo má segja, og sömuleiðis þeirra viðbótarumsókna sem líklegt er að verði á grundvelli þeirra breytinga sem hér um ræðir. Því það er alveg ljóst að þessi upptalning mín hér áðan á liðum a–j um hina ýmsu þjónustu sem kvótaflóttafólk á rétt á í að lágmarki eitt ár frá komu þess til landsins, eru viðbótarréttindi a.m.k. til einhverra þeirra hópa sem taldir eru upp í a–e-lið í 2. gr. Það er alveg nauðsynlegt, af því að ég renndi í gegnum framsöguræðu hæstv. ráðherra og þar kemur ekkert fram um þetta. Alþingi verður beinlínis að fá tækifæri til að glöggva sig á þessum áhrifum. Það er í rauninni miklu 

Herra forseti. Þegar frá var horfið var ég að lýsa þeim aðferðum sem smyglgengi nota til að auglýsa starfsemi sína. Í fyrsta lagi snýst þetta auðvitað um blekkingar hvað varðar áfangastaðinn og að búa til óraunhæfar væntingar til fólks. Enda hvers vegna skyldu menn annars greiða 10.000 evrur fyrir hættuför upp á von og óvon? Það er meira að segja logið til um með hvaða hætti fólk ferðist, það er t.d. áhugavert að skoða margar þessara síðna á Facebook, og það getur í rauninni hver sem er gert það, þar sem birtast oft myndir af skemmtiferðaskipum eða snekkjum til að gefa til kynna að ferðalagið fari fram með einhverjum slíkum farartækjum. Ef hæstv. forseti hefur áhuga á að kynna sér þetta þá bendi ég honum á heimasíðu mína, sigmundurdavid.is, þar sem ég birti myndir af þessu, reyndar fyrir nokkru síðan, svoleiðis að hæstv. forseti þarf að fletta einhverjar síður aftur í tímann. Í fyrrnefndri ferð minni til að kynna mér það sem við er að eiga, ferð til Möltu og Líbanons, hitti ég m.a. fólk í stjórnstöð evrópskrar stofnunar sem er stolið úr mér í svipinn hvað heitir en sér um að hafa eftirlit á Miðjarðarhafinu og veita björgun. Íslenska Landhelgisgæslan var reyndar á þessum tíma að sinna þarna hlutverki, hafði verið ráðin í það að lána skip og áhöfn til þess að vakta Miðjarðarhafið. En þeir mega eiga það, þeir sem ég hitti í þessari stofnun, að þeir voru hreinskilnir, sögðu hlutina hreint út og voru afdráttarlausari en ég hefði trúað. Þeir bentu mér til að mynda á það, bara til að lýsa því hvað við væri að eiga, að það væri ekki óalgengt til að mynda í Afganistan, ef hjón ættu fjóra syni, að það væri einfaldlega skipt með þeim verkum. Einn væri sendur í herinn, einn væri sendur í talibanana, einn væri sendur til að vinna til að mynda við framkvæmdir í Persaflóaríkjunum, byggja háhýsi og eitthvað slíkt, og einn væri sendur til Svíþjóðar. Þannig var þetta orðað, það er auðvitað ekki í öllum tilvikum Svíþjóð og ekki í öllum tilvikum nákvæmlega með þessum hætti. En þetta var nefnt sem dæmigerð staða í Afganistan, og svo myndu menn einfaldlega sjá til hverjum þessara sona vegnaði best og hann ætti að sjá fyrir fjölskyldunni. Það er staðreynd að börn eru, í auknum mæli virðist vera, send ein af stað eða falin hjá einhverjum sem tekur að sér fyrir greiðslu að fara með þau til Vesturlanda til að sækja um hæli fyrir hönd fjölskyldunnar. Þetta fólk sem vann við þetta alla daga, að taka á þessu ástandi og hjálpa fólki, bjarga því úr Miðjarðarhafinu, varaði sérstaklega við því að sett yrðu lög sem veittu sérstakt svigrúm eða sérstaka möguleika ef börn mættu ein. Fólkið sagði: Með því eruð þið ekki að gera annað en að stuðla að því að fleiri börn verði send ein af stað í þessa hættulegu ferð þar sem þeim er jafnvel rænt eða lifa jafnvel ferðina ekki af. Þið getið ekki, stjórnvöld - væntanlega myndu þeir ekki segja þetta opinberlega, en þeir voru þarna að ræða við forsætisráðherra Íslands og sögðu: Stjórnvöld geta ekki leyft sér að setja reglur sem stuðla að því að börn séu send ein af stað eða með vafasömu fólki í slíka hættuför.  
             Herra forseti. Ég er nú rétt að hefja þennan kafla ræðunnar og bið yður því að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Í greinargerð frumvarpsins er fjallað um 2. gr. og sú útskýring tekur yfir rúma blaðsíðu. Það er ekki alveg augljóst að þarna sé verið að mæla fyrir þeim auknu réttindum sem tilteknir hópar munu njóta á grundvelli þessarar lagabreytingar og hæstv. ráðherra staðfesti, í andsvörum við framsöguræðu sína, hvað í þeim réttindum felst. Í 2. gr. er upptalning á þeim fimm hópum sem eiga að njóta þess að falla undir reglur um samræmda móttöku einstaklinga með vernd. Mér sýnist í fljótu bragði eingöngu vera fjallað um þá þætti sem ég fór yfir í kafla um meginefni frumvarpsins fyrir stuttu síðan. Hér virðist engin tilraun gerð til þess að útskýra fyrir okkur þingmönnum eða þeim sem frumvarpið skoða hver réttindamunurinn er á milli flokka að frumvarpinu innleiddu. Þar sem fjallað er um 2. mgr. 2. gr. segir, með leyfi forseta: „Í 2. mgr. er kveðið á um að Fjölmenningarsetur, að höfðu samráði við viðkomandi sveitarfélag, bjóði einstaklingum með vernd að setjast að í tilteknu móttökusveitarfélagi. Í þessu felst að Fjölmenningarsetur vinnur upplýsingar annars vegar um móttökusveitarfélag og hins vegar um einstakling með vernd og parar saman einstakling og sveitarfélag út frá einstaklingsbundnum aðstæðum.“ Þetta er allt ágætt og bara fínt markmið sem er vandalaust að útfæra án þess að breyta annarri réttindastöðu jafn mikið og hér er ætlunin að gera. Hæstv. forseti. Er vitað hvort hæstv. ráðherra er í húsi? Liggur það fyrir? Ég er ekki að óska eftir að verði kallað eftir honum heiman frá sér.

Það liggur ekki fyrir.

Í ljósi þess hvað það atriði sem snýr að þessari breyttu réttindastöðu virðist mjög óljóst í frumvarpinu þá finnst mér varla boðlegt annað en að hér verði einhver til svara. Ég minni á að ég er nýbúinn í annarri ræðu minni um málið og hafði hreinlega ekki áttað mig á hversu miklar upplýsingar um þessa þætti vantar inn í frumvarpstextann. Þetta skýrir kannski af hverju stjórnarþingmenn taka ekki þátt í umræðunni vegna þess að textinn eins og hann liggur fyrir kallar ekki í sjálfu sér á að til að mynda þingmenn Sjálfstæðisflokksins, sem vilja flesta daga fara varlega með ríkisfjármuni, geri neinar sérstakar athugasemdir um þessa þætti því að um þá virðist ekki fjallað. Menn fara þar a.m.k. eins og köttur í kringum heitan graut og reyna að hafa sem minnst hönd á festandi það atriði er rammar inn það sem ég taldi upp hér áðan í tíu stafliðum um réttindi kvótaflóttamanna. Það væri engin ástæða að tilgreina réttindi kvótaflóttamanna með jafn skýrum hætti og taka sérstaklega fram að þetta fjallaði um svokallað kvótaflóttafólk í þessari upptalningu ef þessi réttindi væru hin sömu fyrir og eftir innleiðingu þessa máls gagnvart þeim fjórum hópum sem koma fram í upptalningu í 2. gr. frumvarpsins.  
             Virðulegur forseti. Ég vil biðja þig að setja mig aftur á mælendaskrá.