Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., er flutt til staðfestingar á bráðabirgðal., og með þeim bráðabirgðal. aflaði stj. heimildar til kaupa á 30 togurum erlendis til að selja einstaklingum, félögum eða bæjar- og sveitarfélögum. Ég hef leyft mér að flytja við þetta frv. brtt. um að rýmka heimildina, sem stj. hefur, þannig að hún taki til kaupa á allt að 50 togurum í stað allt að 30 togurum. Rökin, sem ég tel, að réttlæti þessa heimild, eru þessi : Það er upplýst í málsskjölum, sem hér fylgja meðferð málsins á þingi, að umsóknir um togara eru nú þegar allmiklu fleiri en 30. Raunar hef ég heyrt bornar brigður á það, að kaupendur stæðu á bak við allar þessar umsóknir, en ég hygg, að svo sé í flestum tilfellum. Ég vil geta þess, að í bæjarstj. Reykjavíkur hefur verið rætt um það, að bærinn keypti allmarga togara til eigin útgerðar, en það hefur ekki hlotið samþykki bæjarstj. En rétt er að geta þess, að 7 af 15 bæjarfulltrúum fylgdu þessu á sínum tíma, og er ekki ólíklegt, að málið verði tekið upp innan tíðar og fram komi ósk bæjarfélagsins um slíkt. Mér sýnist af því, sem ég hef nú nefnt, augljóst, að eftirspurn eftir togurum muni verða meiri en svo, að henni verði fullnægt með þeim 30 togurum, sem samið hefur verið um smíði á í Englandi. Mér sýnist augljóst, að ríkisstj. muni vera réttur aðili til þess að annast þessi togarakaup, og raunar er upplýst í þessum umr., að svo sé, og þá leiðir af þessu, að sjálfsagt er að gera heimildina, sem stj. er gefin, nokkuð rýmri en gert er ráð fyrir í frv. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að nokkur deila hefur um það staðið, hvort hinir nýju togarar ættu að vera með gufuvélum eða dieselvélum. Það upplýstist í þeim deilum, hvernig á því stendur, að niðurstaðan varð sú, að 28 af togurunum frá Englandi verða búnir gufuvélum. Það er samkv. till. frá útgerðarmönnum, sem um þetta mál hafa fjallað. Nú vil ég á engan hátt bera brigður á kunnugleika þessara ágætu manna hvað snertir íslenzka útgerð. En ég get ekki komizt hjá að minna á það, að gufuvélin er nú alls staðar að víkja fyrir dieselvélinni. Í farþegaskipum er gufuvélin að hverfa og dieselvélin að koma í hennar stað, og við Ameríkustrendur mun vera fiskað eingöngu á togara með dieselvélum. Það er raunar rétt, að þar eru þeir útbúnir fyrir nokkuð aðrar aðstæður en hér, og erfiðleikar munu vera á því að fá nógu sterkar togvindur í sambandi við dieselvélar, en nú segja sérfróðir menn, að þeir erfiðleikar séu ekki lengur til staðar. Þetta mun hafa ráðið nokkru um það, að útgerðarmenn lögðu til, að keyptir væru gufutogarar, og íslenzkir sjómenn eru slíkum skipum vanastir, og fátt er um vélstjóra, sem hafa nokkra reynslu í að fara með dieselvélar. En mér finnst æskilegt, að jafnhliða því, að keyptir eru margir togarar knúðir gufuvélum, séu einnig keyptir nokkrir knúðir dieselvélum, og ég vildi láta þau orð falla til athugunar fyrir hæstv. stj., ef mín heimild verður samþ., hvort ekki sé rétt, að þeir togarar, sem kynnu að bætast í hópinn, yrðu dieseltogarar. Mér þykir sennilegt eftir upplýsingum, sem fengizt hafa frá Ameríku, að hægt væri að semja þar um smíði á dieseltogurum, gerðum eftir íslenzkum teikningum. Um þetta skal ég ekkert fullyrða, en það mundi koma á daginn, þegar stj. fengi víðtækari heimild en gert er ráð fyrir í Frv., ef hún leitaði kaupa samkv. þeirri heimild. Ef til vill mundi einhver ætla, að það hefði verið rétt, að ég flytti einnig brtt. við 2. gr. frv., þá gr. heimildarinnar að taka 60 millj. kr. lán. En ég hef ekki séð ástæðu til þess, því að það er vitað, að þessi lánsheimild mun vera svo rífleg, að engar líkur eru til, að til hennar allrar þurfi að taka vegna kaupa 30 togara, þar sem upplýst er, að kaupin ganga beint inn í kaupsamning stj., og virðist svo sem kaupendur séu fyrir hendi, ekki aðeins fyrir 30 togara, heldur fleiri. Ég tel því 60 millj. kr. lánsheimildina nægilega, þó að samþ. verði að breyta kaupheimildinni þannig, að hún nái til allt að 50 togara.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Þetta frv. var rætt ýtarlega við 1. umr., og skal ég því ekki fara mikið út í það. Ég legg til, að frv. verði samþ. með þeirri einu breytingu, sem n. hefur fallizt á um bráðabirgðalögin. Við leggjum þetta til, því að við álítum, að í því sé réttarbót og engin ástæða til annars en að samþ. það. Það er ein prentvilla í 3. gr. frv., 3 í staðinn fyrir 4, sem ég vona, að verði tekin til greina, þegar frv. verður endurprentað. Athugasemdir og mótmæli frá 2. minni hl. landbn. eru þannig, að ég sé ekki ástæðu til að ræða þau frekar, fyrr en frsm. þess hluta hefur skýrt afstöðu þeirra.

Frsm. 2. minni hl. (Bjarni Ásgeirsson) : Herra forseti. Það er e. t. v. þýðingarlaust að ræða þetta frekar eftir 1. umr., því að þessu máli mun ætlaður framgangur. Ég vil þó undirstrika fáein atriði. Í landbn. var meiri hl. á móti frv., en forseti deildarinnar kvaðst ekki geta greitt atkv. á móti því. Við álítum, að ákvæði 6 manna nefndar álitsins hefðu átt að koma fram síðastl. haust, því að við álítum enga breytingu hafa orðið. Það hefur verið deilt um 6 manna nefndar álitið, en ýmsir bændur líta svo á, að þar sé frekar of skammt gengið. Mótmæli hafa líka komið frá neytendum, en ég álít, að dómur 6 manna n. standi. Og það virðist eðlilegast að fela bændastéttinni þessi mál. Allar stéttir virðast hafa vald til að setja verð á vinnu og varning, án tillits til verðlags á þessu erlendis. Það er því ósanngjarnt, að bændur fái ekki sams konar vald. Það var rætt um það við 1. umr., að með þessu fyrirkomulagi hafi bændur fengið þetta vald í hendur, en þetta hefur skýrzt svo nú, að séð er, að verðlagsvaldið er ekki hjá bændum. Engin stétt mundi láta sér lynda, að vera þannig svipt valdi yfir að ráða verði vinnu sinnar. Við í 2. minni hl. höfum borið fram brtt. um, að í stað búnaðarráðs komi stéttarsamband bænda. Það hafa sumir haldið því fram, að stéttarsamband bænda væri ekki formlega stofnað, en það er ekki rétt. Þetta samband er byggt á svo lýðræðislegum grundvelli sem unnt er, og er því eðlilegast og rétt, að því verði falið verðlagið. Og ég trúi ekki öðru en Alþ. verði vel við þessu. Það má telja eðlilegustu skipan þessara mála, að bændur fái verðlagið í sínar hendur. Það er mikil óánægja meðal bænda, að ríkisstj. ráði ein skipan þessara mála. Þess vegna gerðu þeir ráð fyrir því, að verðið innanlands yrði byggt á þessum grundvelli, hvað sem liði sölu á erlendum markaði. - Á síðasta þingi varð samkomulag um það á milli búnaðarþings og Alþ., getur maður sagt, að sex manna nefndar verðið var ekki látið koma til framkvæmda á innlendum markaði, m. ö. o. sú hækkun, sem bændur áttu heimtingu á að fá lögum samkvæmt, á síðasta hausti, var ekki látin fram koma, en samið var um það, að gegn því skyldi hitt koma, að ríkið tæki ábyrgð á þeim hluta framleiðslunnar, sem selja þyrfti á erlendum markaði, að hann yrði greiddur sama verði og sama vara á innlendum markaði. Nú verða bændur að taka á sig verðfall á útlendum markaði. En um leið var eðlilegt, að þeir gerðu kröfu til þess, að verðið á framleiðsluvörum þeirra á innlendum markaði yrði eins og sex manna nefndar álitið segir til um. En þetta hefur verðlagsnefnd ekki samþ., og afleiðingarnar eru þær, að t. d. verð á kjöti til bænda er stórum lægra nú í haust en í fyrra, þrátt fyrir það, að framleiðslukostnaður bænda hefur hækkað stórkostlega síðan í fyrra. Þetta geta bændur vitanlega ekki sætt sig við. Það er að nokkru bætt upp verðið á kjötinu, sem selt er á útlenda markaðinum, en nokkur hluti þess fjár, sem átti að fara til þess að bæta upp verðið fyrir kjöt á erlenda markaðinum, hefur verið tekinn til þess að lækka verð á saltkjöti innanlands, og þannig hefur verið skertur að stórum hluta sá skerfur, sem átti að fara til þess að bæta upp útlenda verðið. Þeir, sem gerst vita um þetta mál, telja útilokað, að bændur fái til líka eins hátt verð fyrir kjötið nú í haust og á síðasta ári. - Það er bæði þessi stefna og það, að verðlagningin á kjötinu er í höndum stjórnskipaðarar nefndar, sem er ástæðan til þess, að það er almenn óánægja með þetta fyrirkomulag. Hv. frsm. 1. minni hl. landbn. taldi, að með þessu fyrirkomulagi væri fengin stórkostleg réttarbót fyrir bændur. Ég veit ekki, hvað hann á við með því. Ég hef haldið því fram, að þetta sé réttarskerðing gagnvart bændum, en ekki réttarbót, því að þeir hefðu ekki þessi mál í sínum höndum með frjálsu fulltrúavali, heldur væri allt vald af stéttinni tekið um þetta og fengið í hendur ríkisstjórninni. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þetta mörgum fleiri orðum að sinni. 2. minni hl. landbn. hefur borið fram á þskj. 89 brtt. í þá átt, sem ég nú hef rætt. Verði þessar brtt. samþ., fylgjum við frv. Að öðrum kosti munum við greiða atkv. á móti því. - Um aðrar brtt., sem hér liggja fyrir, sé ég ekki ástæðu til að fara mörgum orðum.



Herra forseti. Mig langar til að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. og því, að ég er fylgjandi því, að frv, verði samþ. óbreytt. Það er ekki beinlínis af því, að ég sé ánægður með frv. í heild, að ég fylgi því, né með þessa aðferð á málunum frá fyrstu tíð. En mér finnst, að þetta frv., ef samþ. verður, geti átt töluverðan þátt í því að koma í veg fyrir það, sem hefur átt töluverðan þátt í því ófremdarástandi í dýrtíðarmálunum hér á landi og í landbúnaðarmálunum á undanförnum árum. Menn eru alltaf að tala um sex manna nefndar álitið og um l. um það og að það hefði átt að gilda. En það eru ekki l. um sex manna nefndar álitið, sem þessir menn álíta, að eigi að gilda, heldur að ríkið ábyrgist bara verðið fyrir bændur á vöru þeirra, hvort sem hún selst eða selst ekki. - Menn vita, hvað þessi l. um verðuppbætur til bænda hafa kostað ríkissjóð undanfarandi. - Bændur hafa viljað vera frjálsir um að verðleggja sína vöru, og ég er með því. En með þessum l. undanfarandi hafa þeir fengið ábyrgð ríkissjóðs fyrir verðinu á vörunni. Ég hefði álitið betra að ákveða verðið í vísitölunni á kjötinu 6 kr. á kg., eða reikna út vísitöluna með 6 kr. kjötverði, eins og það var, og segja við bændur: Þið megið selja vöruna hvað hátt sem þið viljið. - Og þá hefði komið í ljós, hvernig þeir hefðu staðið. En ég er viss um, að hvergi í víðri veröld hefði þýtt að bjóða kjötið með hærra verði en það stendur í vísitölunni. En það er hægt að selja það hærra, ef ríkið borgar svo og svo mikinn hluta af verðinu. En það er brtt. hv. 2, minni hl. landbn., sem ég vildi tala um. Mig langar til að víkja því til hv. frsm. minni hl. n., sem alltaf er að tala um jafnrétti í þjóðfélaginu og að stéttarsamband bænda eigi að hafa sama rétt og önnur stéttarsamtök -: Ætlast þeir til, sem hafa sömu skoðun og hv. frsm. 2. minni hl. n., að ríkið kosti öll stéttarsamtök á landinu, eins og þeir álíta, að það eigi að kosta stéttarsamband bænda? Ætlast þeir til, að ríkið borgi öll þau gjöld t. d. eftir alþýðusambandsreikningi? Ég fyrir mitt leyti, sem einn meðlimur stéttarfélags, er á móti þessu. Það þýðir ekkert fyrir bændur að ætla að reka stéttarfélag á kostnað einhvers sterks aðila, því að þá tekur sá aðili öll ráðin og völdin. Og ef bændur geta ekki myndað stéttarfélag eða þetta stéttarfélag, sem þeir þykjast nú hafa myndað - nema þannig, að ríkið haldi því uppi, þá verða þeir að sætta sig við, að þeir tapi völdum í því stéttarfélagi. Og ég vil fá úr því skorið, hvort þeir meina, að ríkið eigi að borga allan kostnað við sinn stéttarfélagsskap.

Ríkið á ekki að borga einn eyri fyrir stéttarfélag bænda

. Ætlast þeir til, að ríkið borgi kostnað við öll stéttarfélög í landinu?

Það stendur skýrum stöfum um þetta í frv., sem liggur fyrir Alþ., en hv. 1. landsk. þm. hefur ekki lesið

.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Þessar umr. hafa farið nokkuð á dreif og hafa ekki eingöngu verið miðaðar við það, sem felst í þessu frv. Nú skal ég ofurlítið fara í gegnum þau höfuðrök, sem fram komu til andmæla þessu frv. frá hv. frsm. 2. minni hl. landbn., þm. Mýr. Í fyrsta lagi segir hann, að það hafi enga breyt. þurft og að dýrtíðarl. hafi verið og séu í gildi enn þá, vegna þess að ófriðarástandið sé óbreytt. Þeir segja hér í nál. sínu, þessir hv. þm. í 2. minni hl. landbn., að l. hafi verið miðuð við það, að þau væru í gildi meðan núverandi ófriðarástand héldist. Og það er rétt skýrt. En hverjir vilja svo staðhæfa, að þetta sé það „núverandi ófriðarástand“, sem var 1943, þegar l. voru sett? Það mun engum einasta þm. hafa dottið í hug, að þessi l. yrðu í gildi lengur en meðan styrjöldin stæði yfir. Og að því er það snertir, að þáverandi ófriðarástand sé nú til staðar, þá er næsta þýðingarlítið að svara svo mikilli fjarstæðu, sem hvert mannsbarn í heiminum veit, að er gagnstæð sannleikanum. Því að um leið og styrjöldinni var lokið, er það ófriðarástand ekki lengur til staðar, sem var árið 1943. - Hér þurfti því tvímælalaust breyt. Og það, sem þessir menn í hv. 2. minni hl. n. færa fram sem rök fyrir því, að ófriðarástandið sé óbreytt, er aðallega það, að dýrtíðin og framleiðslukostnaður innanlands sé hvort tveggja óbreytt, og það út af fyrir sig er rétt, að þetta tvennt er óbreytt. En það er algerð breyt. orðin umhverfis okkur í heiminum, og þess vegna er ekki hægt að gera ráð fyrir, að þessi l. verði áfram í gildi. Það er rétt, að við bændur höfum ekki sérlega góða aðstöðu um að selja afurðir okkar á erlendum markaði. En því miður er útlitið þannig, að við getum miklu fremur búizt við því, að breyt., þegar hún verður meiri, verði í þá átt að gera aðstöðu okkar og verðlag verra en er, heldur en að það batni frá því, sem nú er. Það eru þess vegna ekki neinar ástæður fyrir hendi, sem geri það sennilegt, að þessi löggjöf eigi að framkvæmast áfram á sama grundvelli og var. - Hitt er svo vitanlega eðlileg skilgreining, að það sé út af fyrir sig rétt og sjálfsagt frá sjónarmiði okkar bænda, að við þurfum eðlilega að halda því sama hlutfalli milli framleiðslukostnaðar og afurðaverðs, sem ákveðið var með sex manna nefndar sáttmálanum, enda þótt lögin um það væru fallin úr gildi. En, eins og ég hef sagt á öðrum stað, er það sitt hvað, hvort við eigum kröfurétt á þessu eða hvort við þurfum að fá það, og það er nauðsynlegt fyrir okkar hag, að þetta samræmi haldist. Í því efni verðum við eðlilega að sæta því, eins og hverjir aðrir menn, að taka þann kostinn, sem beztur er. Og ég er ekki í neinum vafa um það, að sá kostur, sem okkur mun hagstæðastur, eins og sakir standa, er sá, sem felst í þessu frv., sem hér er um að ræða. Nú er það líka alveg tvennt ólíkt, en hefur of mikið verið blandað saman hér í umr., annars vegar hvert verðlagið er, hvernig útkoman verður á því, og hins vegar hver aðferð er höfð við verðlagninguna á afurðum bænda. Það, sem hér liggur fyrir í frv., sem fyrir liggur, er auðvitað ekki annað en aðferðin um það, með hverjum hætti eigi að ákveða verðlag á afurðum okkar bænda. Og ég hika ekki við að endurtaka það, sem ég sagði áður, að í því efni felur frv. þetta í sér mikla réttarbót fyrir bændastéttina frá því fyrirkomulagi, sem hefur verið á undanförnum árum í þessum efnum. Því að það hafa verið fjórar nefndir a. m. k., sem hafa haft með höndum þau verkefni, sem búnaðarráði og verðlagsnefnd nú er ætlað, og þessar fjórar n. voru að nokkru leyti stjórnskipaðar og að nokkru leyti skipaðar mönnum, sem tilnefndir voru annars vegar af félögum framleiðenda og hins vegar félögum neytenda hér í höfuðstaðnum. Það eru þess vegna engin tvímæli á því, að frá sjónarmiði okkar bænda er hér um stórkostlega réttarbót að ræða frá því, sem verið hefur, vegna þess að það eru bændur einir, sem nú eiga að fjalla um þessi mál. Það er út af fyrir sig alveg orðaleikur að tala um það, hvort það sé bændastéttin eða einstakir bændur. Það er út af fyrir sig rétt, sem hv. þm. Mýr. og hv. 2. þm. Skagf. (2. minni hl. n.) segja, að það eru ekki félagssamtök bænda, sem hér er um að ræða, heldur einstakir menn úr bændastéttinni. Breyt. er sem sagt sú frá því, sem áður var, að ráðh. er skuldbundinn til þess að tilnefna eingöngu menn úr bændastétt til þess að fara með þessi mál, í stað þess, að áður voru engin fyrirmæli um það, enda var það yfirleitt ekki gert. Hitt er svo bara aðferðaratriði, að samkv. frv. er ráðh. gefin heimild til eða hann fær vald til að velja 25 menn úr bændastétt í nefnd, sem m. a. hefur það verkefni með höndum að kjósa menn í verðlagsráðið, sem skal hafa aðalstarfið með höndum. Og þegar það hefur skeð á undanförnum árum og einnig á síðasta ári, að það hafa verið valdar fjöldamargar n. til hinna og þessara starfa, og mikill meiri hl. þeirra n. hefur verið skipaður af ríkisstj., að ekkert hefur verið út á það sett af hálfu stjórnarandstæðinga, þá þykir mér ákaflega einkennilegt, að þegar lagafyrirmæli kemur um það, að ríkisstj. sé skuldbundin til að velja í eina n. eingöngu bændur, þá skuli þessir menn úr bændastétt rísa upp með offorsi og illum látum og segja, að nú sé verið að taka valdið af bændastéttinni í landinu. Hér er ekki nein önnur breyt. á gerð en sú frá venjulegri nefndaskipun, að hér er fjölmennari n. en tíðkazt hefur að hafa nefndir áður, og einnig hitt, að ráðh. er skuldbundinn til að taka alla nefndarmenn eingöngu úr hópi bænda og þeirra manna, sem vinna fyrir bændastéttina. - Ég er þess vegna undrandi yfir því, að þessir menn úr bændastétt, sem hafa látið sér hægt, þótt í þeirra stjórnartíð og í stjórnartíð núv. hæstv. ríkisstj. hafi verið skipaður mikill urmull nefnda til hinna og þessara starfa, og hafa þá þagað, skuli nú rísa upp til andmæla, þegar eina skilyrðið fyrir skipun vissrar n. er nú, að þessi n. skuli skipuð eingöngu bændum og þeirra fulltrúum. Nú er í öðru lagi á það að líta, að um 11 ára skeið er búið að vera það fyrirkomulag á þessum málum, sem ég áðan lýsti, að það hafa margar n. annazt það starf, sem búnaðarráð á að sjá um eftir þessu frv., og aðeins einn bóndi hefur verið í þessum nefndum til þessa, og þá hafa þessir menn, andmælendur þessa frv., þagað og ekki beitt sér fyrir samtökum til þess að hrinda því fyrirkomulagi bara blátt áfram vegna þess, að Framsfl. - þeirra flokkur - var þá sá flokkur, sem hafði völdin. En þegar það er Sjálfstfl. og samstarfsmenn hans í ríkisstj., sem hafa völdin og taka aðferð upp og form, sem er miklu heppilegra en það, sem verið hefur, þá rísa þessir menn upp og reyna að telja bændum almennt trú um, að nú sé verið að skerða þeirra rétt, taka valdið af þeim. Hér er um svo mikil öfugmæli að ræða, að það sætir undrun, að sæmilega greindir menn skuli halda fram slíkum fullyrðingum, sem eru algerlega út í loftið. Þá er því haldið fram í nál. hv. 2. minni hl. landbn., sem kom einnig fram í ræðu hv. þm. Mýr., að aðrar stéttir í þessu landi hefðu einveldi, hver fyrir sig, til þess að skapa sér kaup og kjör. Þetta vita reyndar allir hv. þm., að er líka alveg rangt. Og við þurfum ekki lengra að fara en að líta á þá kaupdeilu stéttarfélags, sem nú stendur yfir. Hverjir mundu trúa því, að hér væri nokkur kaupdeila á siglingaflotanum, ef sú regla gilti hér á landi, sem þessir menn leyfa sér að setja í nál., að sé gildandi, að það sé almennt viðurkennt, að aðrar stéttir en bændur hafi einar óskorað vald til þess að ákveða sitt kaup og kjör? Hvað mundi verða um það sagt, ef Alþýðusambandi Íslands, sem er fjölmennasti félagsskapur launastétta í þessu landi, væri falið að ákveða það, án íhlutunar ríkisvaldsins eða annarra aðila, stétta eða manna, hvaða verkalaun skyldu vera greidd í þessu landi? Slíkt væri vitanlega mikið ranglæti. Og það er vitanlega svo mikið rangmæli, sem hv. 2. minni hl. n. leyfir sér að fara með í nál. og kom fram í ræðu hv. þm. Mýr., að aðrar stéttir í landinu en bændur hefðu einveldi í kaupgjaldsmálum hver fyrir sig, að það sætir furðu, að maður eins og hv. þm. Mýr. skuli leyfa sér að bera slíkt á borð fyrir hv. þm. Nú er það vitað, að aðstaða okkar bænda hefur alltaf verið og mun verða gerólík því, sem er hjá þeim, sem taka laun hjá öðrum, hvort sem er hjá ríki eða stofnunum þess eða öðrum. Það er ekki svo sem við höfum nokkurn kröfurétt á því að heimta það, bændurnir, - og ekki heldur útgerðarmenn, iðnaðarmenn eða aðrir, sem framleiðslu stunda, - að okkur sé tryggð einhver ákveðin launafúlga af hálfu ríkisins, eins og gert er gagnvart fastlaunuðum mönnum samkv. launalögum. Slíkt gæti ekki orðið framkvæmt á annan hátt en þann, að stofnað væri til allsherjar ríkisrekstrar, eins og talið er, að sumir menn hér á hæstv. Alþ. og aðrir utan þings vilji gjarnan stofna til. Þess vegna geta menn engan veginn vænzt þess, að núv. ríkisstjórn, frekar en aðrar ríkisstjórnir, sem hér hafa verið á þessu landi áður, vilji kasta því í hendur einhverra ákveðinna manna, jafnvel þótt þeir væru kosnir af einhverjum fulltrúafundi, að ákveða verðlag á þessari eða hinni vörunni. Hins vegar álít ég, að vel færi á því í framtíðinni, ef á annað borð á að stofna stéttarfélag bænda, sem almennt er viðurkennt að vera slíkt, þá væri því falið að ákveða verðlag á framleiðsluvörum bændastéttarinnar. En þá hlýtur að fylgja því sá kvóti, að af því verði ekki greitt neitt úr ríkissjóði. Þá skal ég víkja að því, sem hv. þm. Mýr. lagði áherzlu á, að stéttarsamband bænda væri til og hefði verið stofnað eftir lýðræðislegum reglum og væri almennt viðurkennt af bændum landsins. Þessu vil ég harðlega mótmæla. Ég mótmæli því, að hér á landi sé nokkurt stéttarsamband bænda til, sem almennt sé viðurkennt af bændunum sjálfum. Og það samband meðal bænda, sem stofnað hefur verið, hefur verið stofnað með þeim hætti, að það getur ekki orðið með það almenn ánægja. Ég lýsti því við 1. umr. þessa máls. Og hver er því kunnugastur, sem næst honum gerist. Í minni sveit, t. d., var aldrei boðaður neinn fundur til þess að undirbúa stofnun þessa stéttarsambands og eðlilega því síður haldinn. En það var tekinn þaðan maður á þessum svo kallaða fulltrúafundi og kallaður fulltrúi fyrir mína sveit, án þess hann væri nokkurn tíma kosinn. Og svo mun þetta hafa víðar verið. Svo kemur hv. þm, Mýr., sem tók að sér að ræna fundi, sem aðrir höfðu boðað til á eðlilegan hátt, og síðan segir hann, að þetta stéttarfélag hafi verið stofnað á lýðræðislegan hátt. Hið sanna er, að til þess hefur verið stofnað á flokksklíkulegan hátt, en ekki lýðræðislegan hátt. Og meðan svo er, mun ég ekki vinna að því að fela slíku sambandi þau störf, sem hér er farið fram á í frv. hv. þm. Mýr. og hv. 2. þm. Skagf. og fleiri hv. þm., að gert verði.

Gerir hv. þm. ráð fyrir að flytja langa ræðu?

. Ég geri ráð fyrir hálftíma enn.

Þá vil ég biðja hv. þm, að geyma afganginn af ræðu sinni þar til síðar.

Það er velkomið. [Frh.]

Frsm. (Gísli Sveinsson) : Frv. það, sem hér liggur fyrir, um kaup á nýjum strandferðaskipum, er flutt af samgmn. þessarar hv. d. eftir ósk samgmrh., eins og í grg. segir, en frv. er í sjálfu sér að óskum til gamall kunningi samgmn. Alþ., eða öllu heldur samvn. samgm. á Alþ., því að um fleiri ár samfleytt hefur það verið svo, að engin samvn. hefur fjallað um hin miklu og erfiðu mál í sambandi við strandferðir og fljótabátagöngur, þó að hvað eftir annað hafi komið til, að ógerlegt væri að fullnægja þeim þörfum, sem þar knúðu á dyr, eða ráða flóabátasamgöngunum, sem eru hluti af strandsiglingunum, til farsælla lykta, nema hinni reglulegu strandgæzlu, eða strandferðum, sem eru á vegum Skipaútgerðar ríkisins með stærri skipum, væri komið í betra horf. Og það hefur ekki reynzt kleift að koma þeim siglingum í viðunandi horf nema á þann hátt, sem nú er fram komið frá þeirri mþn., sem var skipuð til að athuga málið og gera till. um það. Samgmn. varð því að sjálfsögðu við þeim tilmælum ráðh, að flytja þetta mál og styðja að framgangi þess, því að það er óhætt að segja, að það mun vera sameiginlegur áhugi allra hv. þm., sem af þessu máli hafa haft nokkur afskipti. Ég tel, að sú grg., sem hér er prentuð með frv., sé fullnægjandi skýring á málinu með þessum formála, sem ég nú hef flutt um það, hvernig málið í upphafi er til komið, og vil ég því ekki lengja umr., en taka undir það, sem hæstv. ráðh. hefur farið fram á, að málinu verði af knýjandi ástæðum hraðað svo sem mest má verða. Að öðru leyti legg ég til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég vil aðeins þakka samgmn. og frsm. hennar fyrir það, hve fljótt og vel n. hefur tekið undir þær óskir mínar að koma þessu máli hér áfram. Ég skal ekki rekja gang þess, - það er öllum hv. þm. kunnugt. Það hefur nú í mörg ár verið mikil óánægja með rekstur skipanna, hve illa þau hafa sinnt því hlutverki, sem þeim er ætlað. Hefur stundum kveðið svo rammt að þessu, að erfiðara hefur verið að komast á milli hafna hér á landi en að komast frá Íslandi til útlanda. Samtímis þessu hefur svo þessi lélegi skipakostur valdið því, að flutningar og rekstrarútkoman hefur orðið óhagstæðara en ástæður hefðu þó verið til, ef skipakostur væri fyrir hendi í landinu. Þetta varð til þess, að Alþ. samþ., að skipa mþn. til þess að athuga þetta mál, og var það gert fyrir 2 árum. Sú n. hefur skilað áliti, sem er prentað sem fskj. með frv. og hv. þm. geta þar kynnt sér. Niðurstaða n. hefur, þó að nm. skili áliti hver um sig, í rauninni orðið á einn veg, þannig að vinna beri að því að fjölga skipunum og helzt á þann veg, sem frv. gerir ráð fyrir. Þegar ráðuneytinu hafði borizt þetta álit frá mþn., þá var þegar í stað samþ. að afla tilboða og upplýsinga um möguleika á því að fá þessi skip. Fór forstöðumaður Skipaútgerðar ríkisins til útlanda þessara erinda og ferðaðist um þau lönd og kom á þá staði, þar sem nokkrir möguleikar virtust vera á að afla þessara skipa, og hafði hann samband við þá staði, sem hann gat ekki ferðazt til sjálfur. Niðurstöðuna af þessum ferðalögum og tilboðum má lesa hér á fskj. nr. 2, þar sem talin eru upp þau tilboð, sem borizt hafa og eru raunar enn að berast, því að það eru ekki nema 2 dagar síðan síðasta tilboðið barst. En þessi tilboð eru með sama marki brennd og önnur tilboð, sem nú berast frá skipasmíðastöðvum, að þær gefa mjög stuttan frest til ákvarðana. Eftirspurnin eftir skipasmíðum er svo mikil í heiminum, að þær heimta, að sagt sé af eða á og tilboðunum tekið með stuttum fyrirvara. Eins og í þessu fylgiskjali segir, hefur eitt aðalfirmað, sem gerði tilboð, gert það að skilyrði, að tilboðinu yrði svarað fyrir 29. okt. s. l., en þetta var ekki hægt. Þá fékkst þessi frestur lengdur til 15. þm., en fyrir þann tíma verður ákvörðun að vera tekin, ef þessi tilboð eiga að standa. Ég vil nú, að allt kapp sé á það lagt að ná þessu tilboði, en það mundi þýða, að málið yrði að vera afgr. frá Alþ. um 10. þ. m. Ég tel mig hafa góðar heimildir fyrir því, að hugur þm. sé allmjög á einn veg um það, að eitthvað beri í þessu að gera og þá í þá átt, sem farið er fram á, svo að það ætti ekki að tefja fyrir framgangi málsins. Hér hefur verið prentað með frv. fskj., áætlun, sem Skipaútgerð ríkisins hefur gert um afkomu útgerðarinnar eins og hún mun verða, eftir að þessi skip hafa verið tekin til notkunar, og sýnir sú áætlun mun betri útkomu en rekstrarreikningarnir fyrir 1944 þrátt fyrir það, að skipunum hefur verið á þennan hátt fjölgað, svo að það fer saman, að Skipaútgerðinni verður með þessu gert kleift að sinna betur ætlunarverki sínu, svo að það komi að betri notum, og um leið minnkar tekjuhallinn mjög verulega. Hvernig rekstrinum verður hagað í einstökum atriðum, þegar þessi skip eru fengin, liggur ekki endanlega fyrir, en það benda allar líkur til þess, að ef þessi skip fást, muni verða hægt að taka upp reglubundnar hraðsiglingar kringum landið, þannig að stóru skipin, sem þá verða tvö, geti farið á 10 daga fresti í kringum landið hvort á móti öðru og haft fasta áætlun, skilað farþegum, pósti og vörum á þær hafnir, sem beztar eru, en smærri skipin flutt vörur og farþega lítils háttar til þeirra staða, sem stærri skipin eiga erfiðara með afgreiðslu á. Með þessu yrði gerbreyting á strandsiglingunum kringum landið og komið á þær betra skipulagi, sem mundi gera það að verkum, að betra yrði fyrir fólkið að nota strandferðaskipin en áður. Ég vona þess vegna, að hv. dm. geti fallizt á að flýta málinu eins og mögulegt er, og ég vildi vænta þess, að hæstv. forseti vildi taka málið til 2. umr. á morgun, til þess að hægt sé að uppfylla þessar tímatakmarkanir, sem ég hef getið um áður.



Herra forseti. Ég stend upp aðeins til þess að láta í ljós ánægju mína yfir þeim stórfelldu skoðanaskiptum, sem orðið hafa hjá stj. og hennar fylgifiskum frá því í fyrravetur, þegar fram var borin till. um heimild fyrir ríkisstj. til að kaupa strandferðaskip. Það var aðeins til að votta gleði mína yfir þessum sinnaskiptum ríkisstj., að ég tók til máls að þessu sinni. Ég vona, að ég fái mörg slík tækifæri til að láta í ljós gleði mína yfir sinnaskiptum hæstv. stjórnar.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Mér þykir leitt að verða að angra hv. 2. þm. N.-M., en hjá mér eða stj. hafa engin sinnaskipti orðið í þessu máli, það hefur verið stefna stj.

Það var nafnakall um till. í fyrra

. Ég gerði þá grein fyrir atkv. mínu, að málið væri í athugun hjá mþn., og það voru ekkert annað en flokkspólitískir hagsmunir, sem ráku þennan hv. þm. til að hlaupa fram fyrir mþn. En það eina rétta í málinu var að bíða eftir áliti mþn. og taka síðan upp og fylgja stefnu þeirri, sem mþn. markaði. Ég vil mótmæla því, að nokkur skoðanaskipti hafi orðið hjá ríkisstj., þó að hún hafi ekki séð ástæðu til að hlaupa eftir þessum tækifærissinnuðu till. Framsfl., sem bornar voru fram í ákveðnu áróðursaugnamiði, áður en álit mþn. lá fyrir.



Ég er hræddur um, að hæstv. ráðh. sé eitthvað farinn að bila á minni. Á síðasta þ. fór fram nafnakall fyrst um heimild til stj. um að reyna að semja um kaup eða smíði á nýju skipi á stærð við Esju. Í annan stað voru greidd atkv. um að reyna að semja um kaup eða smíði á strandferðabát fyrir Austfirði. Þegar búið var að fella þetta hvort tveggja, var borin upp tillaga um að heimila hæstv. ríkisstj., þegar fyrir lægi frá mþn. álít, sem þá var von á að kæmi á hverri stundu, að verja fé til að fá byggt skip eða keypt til strandferðanna, eftir því sem n. þá lagði til. Stj. vildi ekki fá heimild frá Alþ. til þess að mega semja um kaup á skipunum, og þegar að nafnakallinu kom, kallaði forsrh. úr sæti sínu og sagði: „Við þurfum ekki að láta stjórnarandstæðinga segja okkur fyrir verkum og fellum tillöguna.“ Og um það stóðu þeir saman með nafnakalli, stjórnarflokkarnir. Þess vegna segi ég það, að það eru sinnaskipti að óska nú að fá heimild til að kaupa skipin. Ég vísa hæstv. ráðh. á að athuga orðalag till. og athuga nafnakallið, þá getur hann sjálfur dæmt um, hver sinnaskiptum hafi tekið.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Að vísu getur verið, að ég hafi ekki eins gott minni og hv. 2. þm. N.-M., en það kemur málinu ekkert við, hversu gott minnið er. Málsmeðferð Framsfl. á þessu máli var ekki unnt að taka undir né afgr. þá till., sem hann mælti með að taka upp á síðasta þingi. Málið var í athugun hjá mþn., og allir voru sammála um að bíða eftir áliti n. og taka þá ákvörðun, en hlaupa ekki af stað eftir meira og minna óákveðnum og óljósum till., áður en fyrir lágu upplýsingar frá mþn. Var það málinu mjög ósamboðið. Ég þarf því ekki að athuga nein nafnaköll í þessu sambandi. Það kemur ekkert málinu við sú málsmeðferð, sem Framsfl. ætlaði að hafa á málinu, áður en það var komið á það stig, að um það ætti að taka ákvörðun. Nú liggur fyrir að taka upp skynsamleg vinnubrögð og vinna að því að komast að endanlegri niðurstöðu. Ríkisstj. hefur tekið málið upp eins og það er afgr. inn í d. og óskar eftir því, að Alþ. segi sitt álit. Sinnaskipti og nafnakall kemur ekkert málinu við. Aðferðin, sem hv. 2. þm. N.-M. vildi hafa á því, var ekki málinu samboðin.



Herra forseti. Það getur verið, að það hafi ekki verið rétt af mér að bera það traust til ríkisstj. á síðasta Alþ. að ætla henni að geta samið um byggingu eða kaup á nýju skipi, er n. hefði lokið störfum. Ég viðurkenni, að það var skammsýni af mér að flytja till. og ætla að treysta stj. til að semja um skipakaup, ef n. kæmi fyrr með till., áður en næsta þ. kæmi saman. En að það hafi verið séð frá sjónarmiði ríkisstj., get ég ekki fallizt á. Það var ekkert annað í till. en það, að ríkisstj. heimilaðist að semja um kaup á strandferðaskipi, þegar nál. mþn. lægi fyrir. Að lasta mig fyrir það að hafa borið það traust til ríkisstj. að vilja fela henni þetta, getur vel verið rétt, en það situr ekki á hæstv. samgmrh. að gera það. Hitt er svo annað mál, að fyrst nál. kom ekki fyrr en þetta, getur verið, að þetta seinki ekki málinu verulega, en hefði nál. komið snemma á þessu sumri, átti heimildin að vera til, en hana vildi stj. ekki, því að hún drap það sjálf með nafnakalli.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Þetta er náttúrlega að deila um keisarans skegg, að fara í kringum málið, nánar sagt snúa sig út úr málinu með því, sem hann kallar fyndni, að segja, að það hafi verið skammsýni af sér að hafa viljað treysta stj. til afgreiðslu málsins. Það er alls ekki það, sem um er að ræða. Þegar mþn. hafði lokið starfi sínu, var æskilegt og eðlilegt, að Alþ. fengi að segja um það sína skoðun, fengi að lesa nál. mþn. og mynda sér um það skoðun og taka svo sínar ákvarðanir, eftir að tilboð höfðu fengizt í skipin, en ekki gera það milli þinga. Þetta er stór lánsheimild, 7 millj. kr., og það var ekki hægt að segja fyrir um það á síðasta þ., hversu stór hún þyrfti að vera, og þess vegna var vafasamt, hvort það var heppilegra fyrir ríkisstj. að taka á móti ákveðinni heimild til þess án þess að hafa borið sig saman við Alþ. Það er því óvefengjanlegur sá gangur, sem á málinu hefur verið hafður.



Eftir beiðni hæstv. félmrh. hefur allshn. þessarar d. flutt þetta frv., sem skýrir sig alveg sjálft. Það er lagt til, að niður verði fellt ákvæði varðandi bæjarstjórnir, að ákvæði l. frá 1936 um það, að það sé bannað, að í bæjarstjórnum sitji á sama tíma hjón og menn skyldir að niðjatali. Engin sérstök rök virðast mæla með því, að þetta ákvæði gildi fyrir bæjarstjórnir, ekki sízt eftir að bæjarstjórnir eru orðnar mannmargar, svo að minni hætta ætti að vera fyrir hendi um það, að einstakar fjölskyldur verði látnar ráða lögum og lofum í bæjarstjórnum, þó að þetta ákvæði væri ekki lengur í l. - Hins vegar hefur ekki verið lagt til að breyta ákvæðunum hvað snertir hreppsnefndir, sem eru fámennar. Ég hefði getað fallizt á, að svo hefði verið gert, og n. áskilur sér rétt til, ef breyt. kæxriu fram í þá átt að láta þetta einnig ná til hreppsnefnda, að fylgja því er fram komi. Að öðru leyti er ekki þörf á að rökræða þetta mál, því að mér virðist ljóst, að það mæli engin sérstök rök með því, að hjónum eða mönnum skyldum að niðjatali sé meinað að sitja saman í bæjarstjórn yfirleitt. Við vitum, að þar sem vagga þingræðisins stendur, í Bretlandi, hefur verið altítt; að t. d. feðgar sitji saman á þingi. Og hvers vegna skyldi það ekki einnig vera á samkomum, sem fjalla um bæjarmálefni yfirleitt? N. leggur til, að þetta frv. gangi áleiðis eftir þingsköpum, og þar sem það er flutt af n., er ekki ástæða til, að því verði vísað til n. En ég vil taka það fram, að einstakir nm. hafa óbundnar hendur um breyt., sem fram kynnu að koma, sérstaklega í þá átt, sem ég hef skýrt frá.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 86 brtt. í þá átt, sem hv. frsm. gat um, að hann og aðrir nm. gætu fellt sig við. Ég þarf ekki að tala fyrir till., hv. frsm. hefur gert það. Ég sé enga ástæðu til að það sé fellt úr l., að hjón eða menn skyldir að niðjatali megi ekki sitja saman í bæjarstjórn, ef þetta er ekki einnig látið ná til hreppsnefnda. Og ég verð að segja, að ef brtt. mín, sem fer í þá átt að rýmka þetta í l., þannig að mönnum, sem skyldir eru að niðjatali sé heimilt að sitja í hreppsnefnd og bæjarstjórn, ef hún verður ekki samþ, af hv. þd., þá mun ég greiða atkv. á móti frv.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Ég get ekki fallizt á brtt. hv. 11. landsk. og vísa í því tilefni til grg. Í hreppsnefnd eru 3–7 menn, og er því ekki trygging fyrir því, að einn fjölskyldumaður gæti ekki ráðið öllu, ef leyft væri, að náin skyldmenni ættu samtímis sæti í henni.

Flm. (Pétur Ottesen) : Herra forseti. Við hv. 2. þm. Skagf. höfum leyft okkur að bera þetta frv. fram. Það hefur sýnt sig, að leiguliðar æskja þess að verða eigendur þessara jarða. En nú er svo, að það kostar ábúendur töluverða fyrirhöfn og einnig skriftir fyrir það opinbera að breyta lögunum í það horf, og því höfum við flutt frv. þetta til að greiða götu ábúenda. Við hv. 2. þm. Skagf. óskum þess, að hv. d. geti orðið sammála um að hrinda úr vegi þeirri fyrirhöfn, sem er samkvæmt núgildandi lögum fyrir þá, sem þetta vilja. Ábúendur eiga að hafa aðstöðu til þess nú að eignast þessar jarðir og reka þar búskap sem einkaeign. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til landbn., mér skilst, að þessi mál hafi sætt þeirri meðferð áður hér.



Ég hef ekki orðið var við, að frá n. þeirri, sem hefur athugað þetta mál, hafi komið nokkur skýring, heldur hefur málinu verið hraðað gegnum þingið. Þetta er stór lagabálkur, og ég hef ekki átt kost á að kynna mér þetta mál svo til hlítar, að ég treysti mér til að taka afstöðu um það með eða móti, og sit því hjá.