Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. í hv. Nd. var gerð breyt. á frv. til l. um breyt. á lögum um afréttamálefni, fjallskil o.fl. Þessi breyt. felur það einkum í sér að það eru teknar upp ákveðnar reglur um það að 1/3 hluti af rétti hvers lögbýlis, sem sérmetið var í fasteignamati árið 1932, skuli vera í hlutfalli við fjölda jarða, - 1/3 hluti af réttinum til afréttarlands skuli miðast við fjölda lögbýla eða lögbýli eins og þau voru 1932, en 2/3 hlutar skuli vera í hlutfalli við beitarþol heimalands jarðarinnar. Þetta er einkum gert vegna þess að það hefur komið í ljós sums staðar á landinu, þar sem athugað hefur verið um ítölu, að býli, sem um langan aldur hafa byggt afkomu sína á sauðfjárrækt og notkun afréttarlands, mundu, ef ítölulögum væri beitt án tillits til þessarar fornu hefðar ok búskaparvenju, hafa mjög litla eða nær enga möguleika á því að stunda sauðfjárrækt sem hliðargrein við annan búskap. Ég held að það þurfi ekki að orðlengja um þetta. Það hefur áður verið gerð grein fyrir þessu frv. og gerð grein fyrir því að einn megintilgangur þess er að betur verði mögulegt að skipuleggja not beitilands til sauðfjárræktar heldur en verið hefur áður og koma í veg fyrir að land verði ofnýtt. Hitt er það, að heimalönd jarða eru mjög misstór og allmargar jarðir 9 landinu, sem lítil heimalönd hafa, hafa um mjög langan aldur notað sameiginleg beitilönd sveitarfélags eða upprekstrarfélags. Með þessari breyt. er komið til móts við sjónarmið þeirra sem telja, að um verulega röskun væri að ræða á þeirra búskaparháttum ef ákvæðinu um ítölu yrði beitt til hins ítrasta.



Herra forseti. Á þskj. 669 er frv. til l. um Framleiðsluráð landbúnaðarins eins og var gengið frá því í hv. Nd. Alþ. Þetta frv. er hluti af framleiðsluráðslögum, en frv. um heildarlöggjöf var á sínum tíma samið og var gert ráð fyrir að flytja þetta þá í einu lagi. Var sérstök n. fengin til þess að fjalla um málið í upphafi þegar frv. var samið og svo einnig þegar þeim kafla, sem er aðalatriðið í þessu frv., var bætt inn í frv. Ég hafði hugsað mér að flytja ekki þennan þátt frv., sem hér er til meðferðar, fyrr en hægt væri að flytja frv. í heild, en af tvennum ástæðum hef ég breytt þar um. Í fyrsta lagi varð um það samkomulag við kjarasamninga í fyrra að lögin yrðu endurskoðuð og aðilar vinnumarkaðarins, eins og þeir eru nú nefndir, vinnuveitendur og ASÍ-menn, fengju aðild að þeirri endurskoðun, og hefur nú verið gengið frá skipun n., það er verið að senda þau bréf út. En ástæðan til þess, hvað það hefur dregist, er fyrst og fremst sú að tilnefning frá hálfu aðila gekk seint, og sérstaklega voru það vinnuveitendur sem voru þar seint á ferðinni. Og í öðru lagi er hin ástæðan sú, að á fundi stjórnar Mjólkursamsölunnar sem haldinn var 6. nóv. s.l., var samþ. svofelld ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi stjórnar Mjólkursamsölunnar í gær, 6. þ. m., var rætt um breyt. þá sem fyrirhugað var að gera á framleiðsluráðslögum og þá sérstaklega um mjólkursölumálið. Stjórnarnefndarmenn voru sammála um að það þurfi að leiða mjólkursölumálið til lykta sem allra fyrst, enda þótt aðrar breyt. á framleiðsluráðslögunum verði ekki gerðar samtímis.“ Að fenginni þessari samþykkt og með tilliti til þess að ég geri ráð fyrir því að það taki nokkurn tíma að skoða svo umfangsmikil lög sem framleiðsluráðslögin eru og e.t.v. geta verið þar nokkuð skiptar skoðanir um ýmis atriði, sem ég samt vona að takist að leysa með samkomulagi, þá sá ég ástæðu til að bera fram þetta frv. Það eru tvö atriði í raun og veru sem eru meginuppistaða í þessu frv. Það er fyrst og fremst um breytingu á mjólkursölu bæði hér og annars staðar, en þar er stuðst við þá þróun sem orðið hefur á síðari árum, því að hvort tveggja er, að með kjörbúðunum hafa möguleikar til mjólkursölu breyst og með þeim breytingum, sem orðið hafa á umbúðum á mjólk, hefur verið hægt að selja mjólk í hinum almennu matvöruverslunum. Það mun og vera ósk þeirra aðila, neytendanna og húsmæðranna sérstaklega, sem fara í innkaupaferð, að geta keypt allar vörur á sama stað, eins og þær geta í hinum stóru verslunum, og einnig er nú hægt að gera mjólkurinnkaup með þeim hætti að kaupa fyrir fleiri en einn dag í einu, því að geymsluþol mjólkurinnar í hinum nýju umbúðum og svo breyting á heimilunum í sambandi við kæliskápa gerir það að verkum að auðvelt er að geyma mjólk einhvern tíma heima fyrir. Þessar ástæður hafa legið til þess að breytingin hefur orðið sú, að þrátt fyrir það að Mjólkursamsalan hafi haft einkaleyfi til sölu mjólkur, þá er salan komin meira en 50% í hendur almennra verslana og hefur dregið úr sölu Mjólkursamsölunnar sjálfrar. Að hennar mati var ekki rétt að halda því kerfi áfram sem var upphaflega tekið upp 1934 og hefur reynst hið ágætasta. Er ekkert að undra þó að 40 árum liðnum sé ástæða til að breyta þar um, og að sjálfsögðu á að fara þar að því sem hagkvæmast er að formi til, eins og hér er stefnt að og samkomulag var um í þeirri n. sem vann að uppbyggingu þessa frv. Annar þáttur í þessu frv., sem olli misskilningi í hv. Nd. Alþ., var að hægt er að jafna vegna mismunandi stofnkostnaðar milli afurðagreina, eins og á milli mjólkur- og kjötsölu. Þetta hefur að vísu alltaf verið gert, en í þessu frv. er það tekið fram. Það var hald manna að þetta stangaðist á við það ákvæði að ekki mætti leggja ofan á söluverðið á innlendum markaði. Þetta frv., sem hér er og var að vísu breytt í Nd., tekur af tvímæli um það, það hafði aldrei það inni að halda, vegna þess að í 12. gr. framleiðsluráðslaganna, eins og hún er í gildi og eins og hún verður í gildi þrátt fyrir þá breyt, sem hér er á ferðinni, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að bæta upp söluverð landbúnaðarvara á erlendum markaði með því að hækka söluverð þeirra innanlands.“ Þessu ákvæði er ekki hreyft og stendur óhaggað. Ég bar það undir skrifstofustjóra Alþingis hvort það tæki ekki af öll tvímæli að þessum ákvæðum, sem voru í frv., var breytt í Nd. að því leyti að þar var sérstaklega tekið fram að ekki mætti nota þetta á þann veg að leggja það á útsöluverð á innlendum markaði til þess að bæta þarna upp. Hér var aðeins um það að ræða að framleiðendum væri heimilt að jafna sín á milli, en ekki að taka það gjald frá neytendum. Það var á misskilningi byggt, eins og þessi lagagr. ber með sér. Út af þeim umr., sem þar komu einnig fram, hef ég kynnt mér það við meðferð frv. við endurskoðun frá upphafi hefur alltaf ríkt sá skilningur að hér væri aðeins um það að ræða að bændurnir, framleiðendur í þessu tilfelli, gætu fært sín á milli, en ekki lagt það á neytendur, ef skorti á að t.d. mjólkin gæfi betri útkomu en kjötið, þá mætti hreyfa þar í milli. Svo er í þessu frv. gert ráð fyrir því, að þrátt fyrir þá breyt. að Mjólkursamsalan hætti að vera einkaaðili sem smásali, þá verður hún það sem heildsali og má að sjálfsögðu reka búð sem smásali líka, en er enginn einkaaðili þar um. En Sexmannanefnd ákveður verð í heildsölu og einnig í smásölu þannig að hún ákveður dreifingarkostnaðinn eins og hún gerir nú. Enn fremur er gert ráð fyrir því að greiða verði sérstakt losunargjald, þannig að það sé ekki hægt að krefjast þess að fá smámagn án þess að fyrir það verði að greiða. Þá er ætlast til þess að hversu lítið magn sem fengið er, þá sé sama gjald tekið fyrir flutninginn, miðað við þær reglur sem þar gilda um. Þetta er að sjálfsögðu gert í öryggisskyni og til þess að halda við það sem verið hefur, að dreifingarkostnaður á mjólk verði sem minnstur. Það var tvennt, sem kom fram í umr. í hv. Nd., sem var mjög ánægjulegt. Það var í fyrsta lagi að það yrði að viðurkenna að dreifingarkostnaði á mjólk hér á landi hefði verið mjög í hóf stillt og mundi vera minni hér en annars staðar gerðist. Ég vona að þrátt fyrir þessa breyt. takist að halda því, enda finnst mér að það eigi að vera þar sem sömu aðilar fjalla um verðlag á dreifingarkostnaði eftir sem áður. Í öðru lagi komu þau vottorð frá heilbrigðisyfirvöldum hér í bæ að Mjólkursamsalan hefði staðið sig mjög vel í því að hafa búðir sinar í því lagi, að þær væru til fyrirmyndar, og lögðu heilbrigðisyfirvöldin á það áherslu að það yrði áfram og þessi breyting yrði því ekki gerð með of miklum hraða svo að þessu væri fullnægt. Þess vegna er ákvæði til bráðabirgða að þau ákvæði, sem þetta varðar, komi ekki til framkvæmda fyrr en 1. febr. 1977. Smærra atriði er það, að Stéttarsamband bænda, sem upphaflega var 5 manna stjórn og hefur átt sæti í Framleiðsluráði, en nú er orðin 7 manna stjórn, hún sitji öll í Framleiðsluráði. Það er talið óeðlilegt að það falli ekki saman við þá breytingu sem gerð var á stjórninni, að tveir menn séu hafðir þar útundan. Um önnur atriði í sambandi við þetta frv. sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða, enda gerði ég grein fyrir frv. í hv. Nd. þegar ég lagði það þar fram. Ég hef sem sagt vakið athygli á því, sem voru tekin af öll tvímæli um með Nd., að sú verðjöfnun, sem þarna er talað um, er gerð eingöngu innbyrðis hjá framleiðendum búvara, en gengur ekki út í verðlag í neyslunni. Höfuðbreytingin er hins vegar í sambandi við dreifingu og sölu á mjólkinni, og mér skildist á umr. þar um að flestir væru sammála um að þessa breytingu þyrfti að gera. Ég legg svo til. herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn. Og ég treysti hv. n. til þess að vera dugleg við störf sín, eins og hún hefur verið við önnur þau verkefni sem ég hef fengið henni í hendur.



Herra forseti. Heilbr.og trn. hefur fjallað um frv. til l. um sjúkraþjálfun á allmörgum fundum. Þetta frv. hefur verið alllengi hjá n. til umfjöllunar og byggist það á því að ekki hefur verið fullkomin samstaða um málið hjá þeim aðilum sem við þessi lög eiga að búa ef frv. verður samþ. Að loknum viðræðum og fengnum umsögnum frá ýmsum aðilum, er þetta mál snertir, hefur n. sent frá sér brtt. á þskj. 721 og ætla ég aðeins að gera hv. dm. grein fyrir í hverju þessar breyt. eru fólgnar. Fyrsta brtt. n. er við 2. gr., og leggur hún til að gr. orðist svo: „Leyfi samkvæmt 1. gr. skal veita þeim íslenskum ríkisborgurum sem hafa lokið prófi við skóla sem viðurkenndur er fullkominn sjúkraþjálfunarskóli af heilbrigðisstjórn þess lands sem námið er stundað í. Leita skal umsagnar stjórnar námsbrautar í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands og landlæknis áður en leyfi er veitt.“ Þetta er nokkur breyt. frá frv. eins og sjá má. Enn fremur leggjum við til að 3. gr. orðist svo: „Nú uppfyllir maður skilyrði 2. gr. að öðru leyti en því að hann hefur ekki íslenskt ríkisfang, og er þá ráðh. heimilt að veita honum ótakmarkað eða tímabundið leyfi til þess að stunda sjúkraþjálfun, enda hafi stjórn námsbrautar í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands og landlæknir mælt með leyfisveitingunni.“ Breytingin er þá fyrst og fremst tvenns konar. Í fyrsta lagi að við bætum þarna við orðinu „ótakmarkað“ til viðbótar við „tímabundið“, og í öðru lagi að stjórn námsbrautar í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands og landlæknir mæli með leyfisveitingunni. En eins og frv. hljóðaði var það Félag ísl. sjúkraþjálfara og landlæknir sem áttu að mæla með leyfisveitingunni. Við leggjum enn fremur til, að 4. gr. orðist svo: „Sjúkraþjálfari starfar við hæfingu og endurhæfingu sjúkra og heilbrigðra sem fólgin er í þjálfun, fræðslu og kennslu.“ Hér er aðeins um að ræða aðra röðun orða. Aðalvandamálið var varðandi 5. gr., en 5. gr. í frv. hljóðar svo: „Ekki má sjúkraþjálfari taka sjúkling til meðferðar án tilvísunar læknis.“ Í núgildandi lögum hljóðar aftur á móti gr. sem um þetta fjallar, þ.e.a.s. 3. gr., svo: „Ekki má sjúkraþjálfari taka sjúkling til meðferðar án tilvísunar og fyrirsagnar læknis.“ Þarna var nokkur skoðanamunur milli lækna og sjúkraþjálfara um hvernig þetta skyldi hljóða í framtíðinni, en aðilar hafa orðið á eitt sáttir um að samþ. þessa till., að 5. gr. orðist svo: „Ekki má sjúkraþjálfari taka sjúkling til meðferðar án samráðs við lækni.“ Lögð er mikil áhersla á að fá samkomulag viðkomandi aðila um þetta atriði vegna þess að þeir þurfa að starfa mikið saman og í raun og veru ekki hugsanlegt annað en að þeir hafi samráð um meðferð sjúklinga. Loks er svo ákvæði til bráðabirgða: „Þar til námsbraut í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands tekur til starfa skal leita umsagnar Félags ísl. sjúkraþjálfara um þau atriði sem stjórn námsbrautar í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands er ætlað að fjalla um í þessum lögum.“ Þetta eru þær brtt. sem n. hefur látið frá sér fara og gefur frá sér svo hljóðandi nál.: „ N. hefur rætt frv., leitað umsagna um það og fengið á sinn fund stjórnir félaga sjúkraþjálfara og orkulækna. N. leggur einróma til að frv. verði samþ. með þeim breyt. er hún gerir till. um á sérstöku þskj.“ Til glöggvunar á þessu máli langar mig til að lesa hér bréf er við fengum frá orkulæknum og hljóðar svo: „Í tilefni af frv. til l. um sjúkraþjálfun, sem nú liggur fyrir Alþ., vill Félag ísl. orku- og endurhæfingarlækna lýsa sig andvígt 5. gr. frv. Í grg. með frv. segir að gr. sé efnislega samhljóða 3. gr. núgildandi laga. Svo er þó ekki og vill félagið leggja áherslu á að 5. gr. í frv. verði shlj. 3. gr. núgildandi laga, en þar hljóðar hún svo: „Ekki má sjúkraþjálfari taka sjúkling til meðferðar án tilvísunar og fyrirsagnar læknis.“ Í þessu sambandi bendir félagið á að læknirinn skoðar, rannsakar og metur sjúkling, ekki aðeins hreyfikerfi hans, heldur einnig önnur líkamskerfi. Hann öðlast þannig bestu heildarinnsýn í ástand hans, andlegt og líkamlegt, og er þar af leiðandi kunnugastur hvaða meðferð hann þarfnast. Það er starf læknis að ákveða, veita eða segja fyrir um meðferð, ekki aðeins sjúkraþjálfara, heldur einnig aðra meðferð, svo sem skurðaðgerðir, lyf, geðræna hjálp o.s.frv. Hann er á þeim vettvangi sem öðrum ábyrgur gagnvart sjúklingi. Það er því fyllilega rökrétt að læknir segi fyrir um sjúkraþjálfun eins og aðra meðferð. Að því er félaginu er best kunnugt eru ströng ákvæði í siðareglum sjúkraþjálfara í flestum löndum heims um að sjúkraþjálfari taki ekki sjúkling til meðferðar nema læknir óski þess og ávísi meðferð. Sams konar eða svipuð ákvæði eru í lögum flestra landa um sjúkraþjálfun, að því er best er vitað, þar sem slík lög eru til á annað borð. Verði hins vegar talið nauðsynlegt að fella niður orðin „og fyrirsagnar læknis“, sbr. 3. kr. núgildandi laga, leggur félagið áherslu á, að 5. gr. frv. orðist svo: „Ekki má sjúkraþjálfari taka sjúkling til meðferðar nema í samráði við lækni.“ Þannig er það að báðir aðilar hafa fallist á þetta orðalag, og að þessum árangri náðum leggjum við sem sagt eindregið til að frv. verði samþ.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur tekið til meðferðar frv. til l. um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. N. fjallaði samhliða um frv. til l. um breyt. á lögum nr. 46 24. maí 1973, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, og einnig um frv. til 1. um breyt. á lögum nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og mun ég að mestu fjalla um þessi þrjú mál samhliða í minni framsögu ef ekkert er við það að athuga. Á fund n. komu þeir Þorsteinn Geirsson fulltrúi í fjmrn. og Kristján Thorlacius formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og staðfestu þeir að þessi frv. væru í samræmi við samninga þá sem gerðir hefðu verið milli ríkisins annars vegar og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hins vegar. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hefur allt frá stofnun barist fyrir fullum samningsrétti fyrir kjörum sínum. Fram til 1962 bjuggu opinberir starfsmenn við svokölluð launalög, á Alþ. voru samþ. launalög þar sem kjör opinberra starfsmanna voru ákveðin. En það ár fékk BSRB samningsrétt, þ.e.a.s. BSRB fékk tillögurétt í kjaradeilum sem var á þá lund að ef BSRB væri ekki búið að semja við ríkisvaldið fyrir ákveðinn tíma, þá færi kjaradeilan sjálfkrafa fyrir Kjaradóm. Reynslan af þessum Kjaradómi hefur að dómi BSRB verið æðimisjöfn, og þeir hafa talið að þessu bæri að breyta. Og ef maður rekur gang mála varðandi Kjaradóm þá er hann skipaður 5 dómendum og jafnmörgum varadómendum. Hæstiréttur skipar þrjá dómendur, fjmrh. skipar einn og heildarsamtök, sem viðurkenningu hafa hlotið, einn dómanda. Það hefur tvisvar sinnum komið fyrir, árin 1963 og 1971, eftir að opinberir starfsmenn fengu lagfæringar á launum sínum til samræmis við aðrar stéttir að á þessa samninga hefur verið bent m.a. af verkalýðshreyfingu sem aðalröksemd fyrir bættum kjörum þeirra aðila. Hins vegar hefur það einnig komið fyrir að BSRB hefur ekki fengið samsvarandi launahækkun og aðrir í þjóðfélaginu ef þeirra samningar hafa fylgt í kjölfarið. Dómurinn hefur þá skyldu að taka tillit til afkomuhorfa þjóðarbúsins og þær á dómurinn jafnan að hafa í huga. Og í dómsniðurstöðu 1972 sagði dómurinn eitthvað á þá leið, að samanburður við aðrar stéttir kynni að gefa tilefni til frekari launahækkana. En dómurinn gaf það jafnframt í skyn að synjunin gæti stöðvað launakapphlaupið milli launþegahópa, og þann rétt, sem fólst í því sem ég nefndi áður, að taka tillit til afkomuhorfa þjóðarbúsins hafði dómurinn í huga. Starfsmenn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hafa ekki viljað una þessum dómi og verið á margan hátt óánægðir með þær niðurstöður sem stundum hafa komið frá honum. Ef við lítum til nágrannalandanna í ljósi þess að opinberir starfsmenn vilja meiri rétt og annað form á þeim rétti er launafélagi í Svíþjóð heimilt að beita verkfalli í kjaradeilum, en er þó skylt að vinna störf sem tryggja að lífi fólks sé ekki stofnað í hættu og eins störf sem koma í veg fyrir að unnið sé tjón á eignum. Þess má geta að þrátt fyrir verkfallsrétt halda opinberir starfsmenn í Svíþjóð æviráðningu með svipuðum hætti og gert er ráð fyrir í lögum nr. 38 14. apríl 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í Finnlandi er samningsréttur svipaður og í Svíþjóð. Þó er heimilt að vísa deilu til kjaradeilunefndar ríkisins sé talið að baráttuaðgerðin kunni að valda alvarlegri truflun á mikilvægum starfsþáttum þjóðfélagsins. Með þessum hætti er hægt að fresta verkfalli starfshóps um hálfan mánuð. Í Danmörku hafa opinberir starfsmenn ekki verkfallsrétt. Takist ekki samningar leggur ríkisstj. fram frv. um launalög. Verkföll hafa þó verið framkvæmd hjá ýmsum starfshópum opinberra starfsmanna. Í Noregi er verkfallsréttur ekki í venjulegri mynd, en starfsmönnum er heimilt að segja upp störfum með tveggja mánaða uppsagnarfresti og er ekki heimilt að ráða aðra í þær stöður meðan á kjaradeilu stendur. Þessi mál standa því misjafnlega á Norðurlöndunum, en BSRB og aðilar þess hafa einkum lítið til þess skipulags sem er viðhaft í Finnlandi. Það er alveg ljóst að þótt opinberir starfsmenn hafi ekki haft verkfallsrétt hér á landi, þá hafa starfshópar knúið mjög á að undanförnu þótt verkfallsréttur hafi ekki verið fyrir hendi, og það er alveg ljóst að stöðugt fleiri hópar sætta sig ekki við það. Það má t.d. nefna verkfræðinga, lækna, flugumferðarstjóra, sjónvarpsstarfsmenn, póstmenn, sem stóðu fyrir jólayfirvinnubanni í eina tíð, símamenn, gæslumenn við geðhjúkrun og kennara. Starfsmenn í ríkisverksmiðjum, kennarar tækniskóla og félagar LSFK hafa knúið fram samninga með verkföllum, verkfallsboðun eða öðrum aðgerðum án þess að heimild sé til þess í lögum. Með samningum, sem ríkisvaldið hefur gert í kjölfar þessara aðgerða, hefur ríkisvaldið í reynd viðurkennt á borði verkfallsrétt ákveðinna hópa og samið á jafnréttisgrundvelli við launþega á sama hátt og þá sem verkfallsrétt hafa. Það er alveg ljóst og það má telja fullvíst að fleiri hópar komi til með að nota þetta í framtíðinni, þó að 60 ára gömul löggjöf segi annað þar um. Það kom fram hjá formanni Bandalags starfsmanna ríkis og bæja að samtökin hafa beitt sér fyrir athugun og fundahöldum og kannað hversu mikið fylgi er innan samtakanna fyrir því að fá verkfallsrétt. Það kom fram í hans máli að á öllum fundum og hjá nær öllum samtökum innan BSRB væri meirihlutafylgi fyrir þessum rétti, og nefndi hann töluna 85% að meðaltali. Það hefur hins vegar komið í ljós að í einu félagi, Starfsmannafélagi stjórnarráðsins, er ekki meirihlutafylgi fyrir þessum rétti. En eftir því sem ég best veit mun það vera eina félagið og tiltölulega fámennt. Að mínum dómi er verkfallsréttur og réttur til að semja um kjör sin sjálfsögð mannréttindi. En vandinn er hins vegar hvernig farið er með þennan rétt. Það hefur komið fram og menn óttast, að með því að samþ. þetta frv. muni Bandalag starfsmanna ríkis og bæja vera með stöðuga verkfallssvipu á ríkisvaldið. Ég hygg að það sé ekki það sem mönnum ber að óttast. Menn geta og hafa tekið sér þennan rétt þrátt fyrir ákvæði laga, og ríkisvaldið hefur viðurkennt það að vissu leyti, enda hygg ég að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hafi ekki áhuga fremur en aðrir launahópar á að beita þessu vopni. Það er eflaust áhugi flestra og nær allra að koma í veg fyrir slíkt. Það er mjög mikilvægt varðandi verkfallsréttinn hvernig staðið er að verkfallinu, hvernig það er boðað og hversu margir taka þátt í að boða það sama verkfall. Í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur eru tilgreind þrjú atriði fyrir löglega boðuð verkföll. Það er í fyrsta lagi að það sé samþ. við almenna leynilega atkvgr. sem staðið hefur a.m.k í 24 klst., enda hafi félagsstjórnin auglýst nægilega hvar og hvenær atkvgr. um vinnustöðvunina skyldi fara fram. Í öðru lagi samþ. af samninganefnd eða félagsstjórn sem gefið hefur verið umboð til að taka ákvörðun um vinnustöðvunina með almennri atkvgr. sem farið hefur fram á sama hátt og greint er undir 1. lið. Í þriðja lagi samþ. af trúnaðarmannaráði ef lög viðkomandi félags fela því slíkt vald, enda hafi vinnustöðvunin verið samþ. með a.m.k. 3/4 hlutum greiddra atkv. á lögmætum trúnaðarmannaráðsfundi. Þessir liðir bera það með sér að tiltölulega fámenn samninganefnd eða félagsstjórn getur ákveðið hvenær hefja skuli verkfall ef hún hefur umboð til þess frá viðkomandi félagi. Ef við lítum hins vegar á á hvern hátt skuli staðið að boðun verkfalls samkv. því samkomulagi sem hefur verið gert við BSRB, þá kemur það fram í fyrsta lagi í nokkrum liðum í aths. við frv. á bls. 9. Þar segir m.a.: „Almenn regla að heimilt sé að gera verkföll og verkbönn til að stuðla að framgangi krafna í vinnudeilum. Verkfallsheimild nær aðeins til aðalkjarasamnings.“ Síðan kemur: Þessum mönnum er óheimilt að gera verkfall: a. Hæstaréttardómarar, ríkissaksóknari, sáttasemjari ríkisins. b. Héraðsdómarar o.s.frv. c. Ráðuneytisstjórar o.s.frv. d. Starfsmenn sáttasemjara ríkisins. e. Starfsmenn Alþingis o.s.frv. f. Forstöðumenn stjórnsýslustofnana o.s.frv. g. Forstöðumenn atvinnurekstrar og þjónustufyrirtækja og ýmsir fleiri. Þannig er ljóst að það eru ýmsir mikilvægir aðilar sem er óheimilt að gera verkfall. Auk þess er skylt að halda uppi nauðsynlegri öryggisgæslu og heilsugæslu þrátt fyrir verkfall. Svokölluð kjaradeilunefnd ákveður hvaða einstakir starfsmenn skuli vinna í verkfalli. Í n. skulu eiga sæti 9 menn: 3 skulu valdir af fjmrh., 3 af heildarsamtökum launþega, 2 kjörnir af Sþ. og einn skipaður af Hæstarétti og skal hann jafnframt vera formaður n. Það er því ljóst að fyrir því er séð, að nauðsynlegar undanþágur verði veittar til þess að sinna öryggis-, slysa- og sjúkraþjónustu sem verður að vera fyrir hendi. Í samningum segir að um boðun verkfalls skuli fara samkv. samþykkt heildarsamtaka. Kjaradeila skal ganga til sáttasemjara ríkisins ekki síðar en mánuði fyrir lok uppsagnarfrests. Strax og deila er komin til sáttasemjara skal hann kveðja tvo menn til starfa með sér að sáttum. Verkfall skal boða með 15 daga fyrirvara. Verkfall má ekki hefja fyrr en sáttatillaga hefur verið felld. Sáttanefnd skal leggja fram sáttatillögu a.m.k. 5 sólarhringum fyrir lok verkfallsboðunarfrests. Þegar sáttatillaga hefur verið lögð fram getur sáttanefnd frestað verkfalli í allt að 15 daga. Eftir að verkfall er hafíð getur sáttanefnd alltaf komið fram með miðlunartillögu eftir venjulegum reglum. Samúðarverkföll eru óheimil. Síðan kemur: Sáttatillaga og miðlunartillaga telst felld ef yfir 50% greiddra atkv. eru á móti henni, enda hafi yfir 50% á kjörskrá greitt atkv. Annars telst sáttatillaga samþ. Það er því ljóst, að hér gilda mjög strangar reglur um verkfallsboðun. Það má einnig geta þess að samkv. þessu samkomulagi er samningstími alllangur miðað við það sem gengur og gerist. Það kemur fram í samningum að aðalkjarasamningur skuli gilda skemmst í 24 mánuði frá gildistökudegi miðað við mánaðamót og uppsagnarfrestur verði skemmst þrír mánuðir. Lögbundinn endurskoðunarréttur með gerðardómi eða verkfallsrétti fylgir ekki aðalkjarasamningi. Ég held að það sé ljóst af því sem ég hef hér sagt, að með þessu samkomulagi og með þessu frv. er stefnt að verulegum samningsréttindum fyrir Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, en hins vegar þurfi menn ekki að óttast að það verði beitt mikilli verkfallssvipu gagnvart ríkisvaldinu. Ég tel að hér sé komið á sjálfsögðum réttindum til þessara starfshópa sem þeir hafa fallist á og samþ. og vil því aðeins að lokum leggja til að frv. verði samþ., og mælir n. shlj. með því.



Herra forseti. Hér er um allmikinn lagabálk að ræða sem unnið hefur verið að um alllangan tíma af hálfu fjmrn. og fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og er nánast samkomulag sem þessir aðilar hafa gert með sér, en þó að sjálfsögðu háð samþykki Alþ. En þrátt fyrir þennan undirbúning, sem málið hefur fengið, er því haldið fram að ekki hafi verið fullkannaðir af hendi fulltrúa starfsmanna sumir þættir samkomulagsins, þ. á m. vilji þeirra um verkfallsheimildina með þeim skilmálum sem fram koma í þessu frv. Ég hef a.m.k. fengið upplýsingar um það að niðurstöður í hinum ýmsu félögum séu á annan veg en fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni, þar sem hann fullyrti að um 85% af heildartölu félagsmanna í hinum ýmsu félögum væru því fylgjandi að þetta verkfallsákvæði væri, með þeim takmörkunum þó sem í frv. eru. En það er rétt sem hann sagði og ég hafði líka frétt varðandi starfsmenn sjálfs stjórnarráðsins, og þar var meiri hl. gegn þessu ákvæði samkomulagsins. Í III. kafla frv., í 18. gr., segir svo, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir ákvæði l. nr. 33/1915, um verkfall opinberra starfsmanna, er Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja heimilt að gera verkfall í þeim tilgangi að stuðla að framgangi krafna sinna í deilu um aðalkjarasamning með þeim skilyrðum og takmörkunum sem sett eru í lögum þessum og lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.“ Að vísu er rétt, eins og fram kom í ræðu frsm. n., að nokkrar takmarkanir eru á því hvenær opinberir starfsmenn mega hefja verkföll. En allt fyrir það er ég þeirrar skoðunar að þennan rétt eigi ekki að samþykkja til handa opinberum starfsmönnum nema því aðeins að þeir sitji við sama borð og aðrir launþegar í landinu hvað atvinnuöryggi og annað snertir. Atvinnuöryggið hefur alla tíð verið metið mikils, og það er einmitt á þeim forsendum sem opinberir starfsmenn hafa verið látnir fórna verkfallsrétti. Nú er það svo, að í hvert skipti sem verkfall er boðað, þá láta æ fleiri aðilar í ljós þá skoðun að þessi baráttuaðferð sé orðin úrelt og að í slíkum menningarþjóðfélögum, sem nú eru í hinum menntaða heimi, hljóti að mega finna heilbrigðari leið til þess að útkljá málin og komast að sanngjörnum niðurstöðum um skiptingu þjóðarteknanna en hér á sér stað með þessum hætti. Mér finnst hart til þess að vita að einmitt nú þegar þessum skoðunum er að vaxa fylgi, þá skuli til þess koma að íslenska ríkið og starfsmenn þess leggi höfuðáherslu á að innleiða þetta úrelta kerfi sem hefur allt til þessa verið talið að ætti ekki við um opinbera starfsmenn. Nú hefur mér verið tjáð, eins og ég sagði áðan, að á meðal opinberra starfsmanna og t.d. í sjálfu stjórnarráðinu séu mjög skiptar skoðanir um verkfallsákvæði samkomulagsins. Liggur það fyrir, eins og hér hefur komið fram, að þar er meiri hl. á móti því. Ég vil að lokum taka það fram, - ég ætla ekki að orðlengja mikið um þetta mál því að það er aðallega varðandi þetta atriði sem ég er í andstöðu við þetta frv., - en ég vil að lokum taka það fram að það er mín skoðun að opinberir starfsmenn eigi ekki að sitja við lakari launakjör en aðrir launþegar í landinu, og ég held að það ætti að vera auðvelt að finna leið til þess að tryggja að svo verði. En þessari aðferð, að knýja fram kröfur sínar með verkföllum og það án þess að opinberir starfsmenn hafi fallist á að sitja að öðru leyti við sama borð og aðrir launþegar í landinu, henni get ég ekki verið fylgjandi. Ég er andvígur þessu ákvæði frv. og mun greiða atkv. gegn því þegar málið kemur til afgreiðslu í deildinni.



Herra forseti. Með örfáum orðum vil ég lýsa afstöðu minni til þessa frv. og þessara samninga. Hér er um að ræða afstöðu til þegar gerðra samninga milli ríkisvaldsins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og í raun og veru er hér ekki um að ræða meginspurninguna, þ.e.a.s. um fullan og óskoraðan samningsrétt til handa BSRB, heldur mjög svo takmarkaðan samningsrétt. Ég hlýt að gera aths. við það, sem hér hefur komið fram áður, að þd að einhvers staðar í einhverra röðum vaxi þeirri skoðun fylgi að verkföll séu úrelt fyrirbæri, þá sýnir reynslan okkur allt annað. Reynslan frá síðasta vetri er t.d. gleggst til vitnis þar um, þegar verkalýðsfélögin áttu einskis annars úrkosta en reyna þá leið til þess að ná í nokkru fram sínum rétti. Ég held því að það líði langur tími þangað til við komumst svo langt á þróunarbrautinni að verkföll verði úrelt fyrirbæri, þau eigi ekki fullan rétt á sér. En þau eru vitanlega alltaf, eins og tekið er fram af verkalýðshreyfingunni, hennar nauðvörn, hennar síðasta tækifæri til þess að leiðrétta sinn hlut. Þessir samningar, sem hér er um að ræða, eru áfangi sem samtök ríkisstarfsmanna í heild, þrátt fyrir einstakar deildir e.t.v., hafa fallist á sem fyrsta skrefið að fullum samningsrétti í líkingu við þann samnings- og verkfallsrétt sem aðildarfélög Alþýðusambands Íslands hafa nú. Það er rétt að það virðist nú sótt að þeim rétti, sem verkalýðsfélögin hafa haft og hafa, og þann rétt verður að vernda, á það skal lögð þung áhersla. En á þennan áfanga ber auðvitað að líta fyrst og fremst í ljósi þess að hér er um fólk að ræða sem alls engan slíkan rétt hafði. Einmitt með tilliti til þess ber þó að fagna áfanganum, þó að ég viti að félagar BSRB, sérstaklega þeir lægra launuðu, telji hann yfirleitt of skammt ganga. Mönnum verður ansi tíðrætt um atvinnuöryggið margumtalaða með æviráðningunni svokölluðu. En mér er sagt að sú æviráðning og það öryggi, sem henni fylgir, sé nú æ meira að hverfa og í einstökum tilfellum sé hún nær alveg horfin, menn séu ráðnir til ákveðins tíma og um æviráðningu sé ekki að ræða. Hitt vill mönnum líka gleymast æðioft, hve láglaunahóparnir innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja eru margir og hvað kjör þeirra eru í raun hrakleg. Og ég fullyrði að kjör margra þeirra væru betri í dag hefðu þeir haft þennan rétt sem þeir öðlast nú með þessu lagafrv. Ég get nefnt dæmi um það ótalin sem opinber starfsmaður um mína atarfsævi alla þegar á opinberum starfsmönnum hefur verið brotið óvægilega einmitt vegna réttarstöðu þeirra gagnvart kjaramálum sínum - eða réttara sagt réttarleysis þeirra. Og vitanlega hefur það ævinlega komið harðast niður á þeim lægst launuðu í þeirra hópi. Ég veit líka um þau neikvæðu áhríf sem dómar Kjaradóms, sem einu sinni áttu allt að leysa, höfðu iðulega og réttláta reiði opinberra starfsmanna af þeim sökum. Ég veit t.d. að ekki fór mín stétt, kennarastéttin, varhluta þar af, svo mjög sem sérstaða þeirrar stéttar hefur verið teygð og toguð langt um of til þess einmitt að halda kjörum kennarastéttarinnar niðri til stórskaða fyrir stéttina í heild. Það er líka rétt að undirstrika nauðsyn þess fyrir svo fjölmenn samtök sem Bandalag starfsmanna ríkis og bæja að þurfa ekki að vera eins gersamlega háð samanburði við Alþýðusamband Íslands og verið hefur, þó að stundum hafi sá réttur meira að segja verið algerlega af þeim tekinn, að verða að una við það eitt að sitja aðgerðalausir með öllu, svo fjölmennur launþegahópur, þegar einstök verkalýðsfélög eða heildarsamtök þeirra hafa oft með fórnfrekri baráttu verið að vinna að bættum launakjörum opinberra starfsmanna um leið. Með þessum áfanga er a.m.k. úr því dregið, að að ég álíti sem opinber starfsmaður alla mína starfsævi að þá hljóti takmark opinberra starfsmanna, og það veit ég að er yfirgnæfandi meiri hl. fyrir í þeirri starfsstétt sem ég hef tilheyrt, kennarastéttinni, - markmið þeirra og takmark hljóti og eigi að vera að sitja við sama borð og meðlimir Alþýðusambands Íslands, heyja baráttu fyrir sínum kjörum, færa sínar fórnir ef því er að skipta. Þar sem hér er um margt merkilegan áfanga að fullum samnings- og verkfallsrétti opinberra starfsmanna að ræða hlýt ég að styðja þessi frumvörp, fjögur samtengd sem hér eru nú til 2. umr., en eingöngu - og það skal ítrekað - sem réttarbót þeirra sem engan rétt höfðu, fyrsta skrefið til þeirra sem höfðu áður - ég vil segja nær engan rétt til beinna ákvarðana um kaup sitt og kjör.Í þjóðfélagi eins og okkar hlýtur nefnilega fullur samningsréttur að vera lokatakmarkið hjá opinberum starfsmönnum, að þeir sitji þar sem næst við sama borð og verkalýðshreyfingin í dag, eigi þar þann sama rétt sem hefur bjargað verkalýðshreyfingunni til þessa dags þegar í nauðir hefur rekið og verður áfram hennar helgasti réttur.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur tekið til athugunar frv. til l. um breyt. á l. nr. 46 frá 24, maí 1973, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. N. fjallaði um þetta frv. samhliða 258. og 260. máli og leggur til að þetta frv. verði samþ. Ég gerði í framsögu um 258. mál grein fyrir þessu máli í heild. En það kom fram í umr. að það var litið svo á að hér væri um fyrsta skrefið að ræða í baráttu opinberra starfsmanna fyrir samningsrétti. Það er nú ekki svo að hér sé um fyrsta skrefið að ræða því að ýmis skref hafa veríð stigin áður, m.a. þegar ákveðið var að opinberir starfsmenn fengju samningsrétt, en ef samningar næðust ekki, þá væri málinu vísað til Kjaradóms. Reynslan verður að skera úr um það hvernig framkvæmd þessara mála reynist. En við hljótum að leggja á það áherslu að allar reglur um verkfallsboðun og framkvæmd verkfalls séu sæmilega skýrar, því að það er nú svo að það hefur mjög oft í þessu landi verið boðað til ólöglegra verkfalla og ekki gætt þess að fara að lögum. Það er því nauðsynlegt að það sé nokkur tími, frestur, sem gefist þangað til verkfall kemur í framkvæmd, þannig að ekki sé hlaupið til allt í einu og verkfall boðað öðruvísi en málið hafi verið skoðað mjög gaumgæfilega. Það var einnig allmikið rætt um æviráðningu opinberra starfsmanna. Ég vil geta þess að í des. 1974 var kveðinn upp í Hæstarétti dómur þar sem talið var að heimilt sé að ráða opinberan starfsmann með gagnkvæmum uppsagnarfresti og svipta menn þar með í framtíðinni æviráðningu. Það skal þó tekið fram að þeir starfsmenn, sem ráðnir voru fyrir áramótin 1974, verða án gagnkvæms uppsagnarfrests, þeir njóta æviráðningar áfram. En samkv. þessum dómi er heimilt að ráða menn í þjónustu ríkisins með gagnkvæmum uppsagnarfresti, og það mun vera allmikið um það að svo sé gert. Ég tel það vera rétta stefnu að það sé gagnkvæmur uppsagnarfrestur, og ég hygg að bað séu allmargir opinberir starfsmenn sem telja eðlilegt að gagnkvæmur uppsagnarfrestur sé fyrir hendi. Það má einnig geta þess að þau atriði, sem þurfa að vera fyrir hendi ef um brottrekstur úr starfi er að ræða, eru allmörg, og koma fram í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna: 1. Ef starfsmaður brýtur af sér í starfi með: a) óstundvísi eða annarri vanrækslu, b) óhlýðni við lögfest boð eða bann yfirmanns, c) vankunnáttu eða óvandvirkni, d) ölvun í starfi, e) framkomu í eða utan starfs ósæmilegri, óhæfilegri eða ósamrýmanlegri því starfi. 2. Fullnægir ekki lengur skilyrðum til þess að fá skipun, setningu eða ráðningu í stöðuna. 3. Hefur náð hámarksaldri. 4. Skipunartími hans samkv. tímabundnu skipunarbréfi er útrunninn. 5. Hann flyst í aðra stöðu. 6. Staðan er lögð niður. Nú hafa dómar að vísu fallið þannig að um ólöglegan brottrekstur hefur verið að ræða, en samt mun það aldrei hafa komið fyrir að starfsmaður hafi verið dæmdur inn í starf aftur. Þetta sýnir að æviráðningin er nú ekki eins föst í sessi og margir vilja halda fram og það er hægt að beita uppsögnum þótt sakir séu tiltölulega litlar. Að svo mæltu vil ég ítreka það að fjh.- og viðskn, leggur til að frv. þetta verði samþykkt.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til l. um breyt. á l. nr. 38 frá 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. N. hefur fjallað um þetta frv. samhliða 258. og 259. máli og leggur til að frv. verði samþ. Ég hef í framsögu fyrir þeim málum, sem n. afgreiddi samhliða þessu máli, gert grein fyrir málinu, en þetta frv. fjallar fyrst og fremst um það hvaða starfsmönnum er óheimilt að gera verkföll, og frv. gerir ráð fyrir því að nýjar mgr. bætist við 29. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. N. leggur því til að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til l. um breyt. á l. nr. 92 24. des. 1955, um laun starfsmanna ríkisins Til fundar við n. komu þeir Björn Fr. Björnsson sýslumaður, Ásgeir Pétursson sýslumaður og Björn Hermannsson tollstjóri, fulltrúar sýslumanna og bæjarfógeta, og einnig þeir Þorsteinn Geirsson og Árni Kolbeinsson fulltrúar frá fjmrn. N. leggur til, að frv. verði samþykkt, en það mun hafa fallið niður við prentun nál. að Albert Guðmundsson undirritaði nál. með fyrirvara, og það liggur fyrir brtt. frá hv. þm. Albert Guðmundssyni á þskj, 712 sem gerir ráð fyrir viðbót við þetta frv. og mun hann væntanlega gera grein fyrir henni. Það kom fram, að þetta mál hefur verið alllengi til meðferðar, en er nú liður í samkomulagi við BSRB. Með frv. þessu er lagt til að felld verði niður ákvæði 25, gr. l. nr. 92 1955 sem kveður á um lögbundna þóknun til innheimtumanna ríkissjóðs vegna innheimtu ríkissjóðstekna, en þeim verði í þess stað ákveðin laun fyrir störf þessi með reglugerð er fjmrh. setur. Það hefur verið gert uppkast að slíkum reglum og þar er gert ráð fyrir því að lítið sem ekkert verði greitt fyrir aðflutningsgjöld. En það hefur verið allmikið greitt fyrir aðflutningsgjöld sem hefur m.a. valdið því að tollstjórinn í Reykjavík hefur fengið óeðlilega há innheimtulaun. Það er einnig gert ráð fyrir að greiða tiltölulega lítið fyrir söluskatt því að hann innheimtist vel, en hins vegar betur fyrir tekju- og eignarskatt og þá með það í huga að innheimtulaun verði fyrst og fremst greidd þegar komið er upp fyrir ákveðið innheimtuhlutfall. En áður mun það hafa verið þannig að innheimtulaunin voru fyrst og fremst greidd af fyrstu innheimtunum. Með þessu er reynt að hvetja til betri innheimtu. Einnig er gert ráð fyrir því að innheimtulaunin miðist að einhverju leyti við hve innheimtuhlutfallið er gott hjá viðkomandi innheimtumanni. Þetta frv. gerir því ekki ráð fyrir því, miðað við það uppkast sem hefur verið gert að reglugerð, að innheimtulaun starfsmanna ríkisins hækki. Það er hins vegar ástæða til þess að ætla að þau lækki eitthvað í heild, en hins vegar dreifist þau mun meir til þessara innheimtumanna. Sá, sem lækkar mest, er fyrst og fremst tollstjórinn í Reykjavik, en hins vegar munu væntanlega hækka allnokkuð minni umdæmi, sem hafa mun minni innheimtu á aðflutningsgjöldum og söluskatti en tollstjórinn í Reykjavík. Jafnframt er þess vænst að þessar breytingar verki sem hvatning á þessa sömu innheimtumenn til að gegna starfi sínu enn betur. Þótt bað sé skoðun mín að slík hvatning ætti ekki að þurfa að vera fyrir hendi, þá virðist bað nú samt vera svo að bað verki mun betur á innheimtuhlutfallið ef slíkur hvati er fyrir hendi. Fjh: og viðskn, leggur því til að frv. verði samþ., en eins og ég gat um áður undirritaði Albert Guðmundsson nál. með fyrirvara.



Herra forseti. Ég vil þakka frsm. fjh.- og viðskn. þessarar hv. d. fyrir að hafa bent á þau mistök sem hafa orðið hér í prentun, Nál. skrifaði ég undir með fyrirvara, en þess er ekki getið, líklega er hér um prentvillu að ræða. Ég vil taka það fram að ég er í öllum atriðum samþykkur frv. sem liggur hér fyrir, en hef þó flutt brtt. við frv. að gefnu tilefni. Ég tel að allir, sem innheimta söluskatt eða önnur gjöld sem teljast til ríkissjóðstekna, séu á sinn hátt starfsmenn ríkisins eða innheimtumenn ríkissjóðs. Flestir, sem innheimta söluskatt, gera það samkv. lögum eða skipun framkvæmdavaldsins, en hingað til endurgjaldslaust. Ég tel óhæfu að sumir þegnar þjóðfélagsins skuli skyldaðir til að leggja fram vinnu endurgjaldslaust, á sama tíma sem launaðir starfsmenn ríkisins, embættismenn, fá aukaþóknun fyrir að vinna sömu eða lík störf, Þar fyrir utan eru t.d. verslunarmenn ábyrgir fyrir söluskattsskilum, oft áður en greiðandi söluskatts hefur greitt skattinn til viðkomandi manna sem taka á móti söluskattinum. Ég get tekið sem dæmi, sem ekki er sjaldgæft og kemur oft fyrir, að kaupmaður láni t.d. efnalitlu fólki lífsviðurværi ef illa stendur á og þarf að standa skil á söluskatti áður en hann fær hann greiddan sjálfur. Ég tel að hér sé mönnum mismunað í launagreiðslum eftir því hvort það er launaður embættismaður eða skyldaður af ríkisvaldinu til að inna af höndum störf fyrir ríkisvaldið án launa. Skipuð var nefnd af hæstv. fjmrh. 27. okt. 1971 til að gera till. um breytt fyrirkomulag á greiðslu aukatekna sýslumanna, bæjarfógeta og sambærilegra embættismanna. Ég vil taka fram að það, sem snýr að innheimtustörfum þessara embættismanna, er sambærilegt við hvaða innheimtustörf sem innt eru af hendi til að afla ríkissjóðstekna, - hvort sem mennirnir eru kallaðir embættismenn eða ekki, þá eru störfin þau sömu, svo að ég tel að þeir, sem eru skyldaðir til að innheimta, vinni sömu störf og þeir sem eru á launum hjá ríkinu til þess að gera það sama. N. skipuðu valinkunnir menn, þeir Baldur Möller, Björn Fr. Björnsson, Björn Hermannsson og Sigurgeir Jónsson, og ég held að það sé nokkur trygging fyrir því að hér hafi verið vel að verki staðið. Þá stendur hér að n. hafi skilað till. sínum í júní 1972. Niðurstaðan var sú að n. taldi þörf á gagngerri breytingu á núverandi greiðslum fyrir innheimtu aukatekna. Miðuðu till. n. að því að jafna hlut innheimtumanna frá því sem verið hefur og jafnframt að því að gera innheimtukerfið að hvata til bætts innheimtuárangurs. Sem sagt, það þarf að hvetja embættismenn með aukatekjum til þess að gera skyldu sina. Ég skal ekki fjalla um það hvort hér er rétt eða rangt að staðið, ég hef enga brtt. um þessi atriði að gera, en ég tel að þeir, sem hingað til hafa verið ólaunaðir, en skyldaðir til að inna þetta starf af hendi fyrir ríkissjóð, eigi að fá greiðslu fyrir það. Þess vegna hef ég leyft mér að flytja brtt., sem er á þskj. 712, við frv. til l. um breyt. á l. nr. 92 24. des. 1965, um laun starfsmanna ríkisins. Ég vil undirstrika það að þegar þjóðfélagsþegn er skyldaður til að inna störf af höndum fyrir ríkissjóð og þá til þess að afla ríkissjóði tekna, þá lít ég á hann sem starfsmann ríkisins hvað bað snertir. Því hljóðar till. mín svo: „Við 1. gr. Aftan við greinina bætist: Enn fremur skal fjmrh, með reglugerð ákveða þóknun til annarra innheimtuaðila ríkissjóðstekna (þ.e. annarra en opinberra starfsmanna).“ Það getur þá verið um að ræða fleiri starfshópa en verslunarstéttina.



Herra forseti. Ég vil gjarnan taka undir það með hv. 12. þm, Reykv. að mér finnst að mörgu leyti óeðlilegt að það skuli þurfa að vera svo, að embættismenn þurfi að hafa ákveðinn hvata til að bæta sinn innheimtuárangur. Þeir eiga að fá laun fyrir sin störf og væri eðlilegast að þau laun væru þannig að þeir gætu skilað starfi sínu á sómasamlegan hátt, og ég efast ekki um að flestir þeirra munu gera það. En þetta kerfi hefur verið lengi og er því eðlilegast að mínum dómi, fyrst ekki er unnt að leggja það niður, að breyta því þannig að það sé meiri jöfnuður í því kerfi, og þess vegna styð ég það. En varðandi þá brtt., sem hv. 12. þm. Reykv. hefur lagt fram, þá er hér um mál að ræða sem oft hefur verið rætt. Hér er um stórmál að ræða sem ég tel að sé á engan hátt hægt að afgreiða á þann hátt sem hér er gert ráð fyrir, þ.e.a.s. að heimila fjmrh. að greiða öðrum þóknun. Það er mál sem verður að athuga mun betur. Ég vil því leggja til að sú till. verði felld. Þegar rætt er í grg. með frv. um sambærilega embættismenn við sýslumenn og bæjarfógeta, þá er fyrst og fremst átt við t.d. tollstjóra og lögreglustjóra, en kaupmenn og kaupfélög geta á engan hátt flokkast undir embættismenn. Það er hins vegar rétt, að það er mjög mikill galli í sambandi við söluskattinn að þeir, sem þurfa að stunda lánsviðskipti, og ég hygg að það sé einna mest hjá kaupfélögunum sem m.a. hafa mikil viðskipti við bændur, þurfi að standa skil á söluskatti jafnt þó að viðkomandi aðili skuldi mikla úttekt. En hvort þessi mál verða best leyst með því að menn fái innheimtuþóknun af söluskatti, það leyfi ég mér að draga í efa. Það er nú svo að það er mjög mismunandi hvað þarf að hafa fyrir því að selja vörur. Er það eðlilegt að aðili, sem selur við skulum segja vél sem kostar 10 millj., fái sömu innheimtulaun og sá sem selur stykkjavöru? Ég er þeirrar skoðunar að það eigi ekki að greiða þessum aðilum innheimtulaun. Þeir fá sína álagningu til að standa undir sínum kostnaði, og það er að mínum dómi með álagningunni sem á að standa undir kostnaðinum, en tel á allan hátt óeðlilegt að þeir fái innheimtulaun. Ég veit ekki til þess að það tíðkist í nokkru landi, þar sem ég þekki til, að sá aðili, sem selur vöruna, fái innheimtulaun fyrir að skila þeim aurum til ríkisins.



Herra forseti. Í sjálfu sér er hálfslæmt að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera viðlátinn, því að eins og kemur fram í aths. við þetta lagafrv. var á sinum tíma, þ.e.a.s. 1971, skipuð sérstök n. sem kannaði þetta mál til hlítar og skilaði allmikilli grg. um þetta mál. Við í fjvn. og sérstaklega í undirnefnd fjvn, ræddum við þessa menn eða a.m.k. suma þeirra og fengum þessi gögn í hendur, og eftir alllanga stund birtist þetta frv. og er nú til umfjöllunar í miklum tímaskorti. Það er greinilegt að embættismenn hafa um það nokkuð mismunandi skoðun, hvaða þóknun á að taka fyrir að standa sig vel í sínum embættisrekstri. En það er gömul venja að það hefur verið talið nauðsynlegt að greiða þeim fyrir, sem innheimta fyrir ríkissjóð, umfram föst laun. Uppi hafa verið skoðanir um að gera á þessu verulegan greinarmun í prósentum talið eftir eðli innheimtugjaldanna, og einkum heyrði ég á mönnum að ekki ætti að byrja að borga neitt ef einhver innheimti 85–90%, því að það væri nánast lítil fyrirhöfn. Við, sem höfum staðið í atvinnurekstri, þekkjum það að okkur er sendur listi yfir starfsmenn okkar sem við skulum taka af ákveðin gjöld, og við fáum stórar sektir fyrir, atvinnuveitendur, ef við hlýðum því ekki. Þetta er yfirleitt bréf sem embættismaður viðkomandi yfirvalds skrifar og yfirvaldið sem slíkt sér oft aldrei, svo að fyrirhöfnin er öll sett í hendur annarra manna sem þurfa tíðum að standa í ýmsu til þess að standa skil á því er bréfið leggur mönnum kvöð á hendur að gera. En fyrir þetta fær enginn neitt nema taugaspennuna eina sér og hótun ef ekki er staðið vel í skilum. Svo er hinn stóri þátturinn. Þegar farið er nú að nálgast þriðja tug milljarða sem er innheimt í gegnum söluskattinn, þá kostar það auðvitað mikla fyrirhöfn fyrir þá er sú kvöð fellur á. Og það er ekki nýtt hér á Alþ., það var hér virðulegur og góður fulltrúi Framsfl. sem fyrir mörgum árum lagði oft til að þetta starf yrði einhvers metið. En það hefur ekki náð fram að ganga enn þá. En ég vil að hæstv. fjmrh. sé gefið svigrúm til þess að ákveða með reglugerð, eins og segir í till. frá hv. þm. Albert Guðmundssyni, þóknun til annarra innheimtuaðila, og þá kemur auðvitað samvinnuhreyfingin þarna inn eins og allir aðrir. Það verður svo að vera mat þeirra, er hafa ávinning af þessu, hvort það fer í fyrirtækið eða til einhverra persóna innan fyrirtækisins sem eiga að standa skil á þessum mikilvægu gjöldum til ríkissjóðs. Og kvöðin um að standa skil á þessum mikilvægu gjöldum hefur nú verið sett svo ört að það þarf að skila þeim með mjög stuttum fyrirvara að viðlögðum gífurlegum sektum. Hefur orðið á því veruleg breyting frá því sem áður var, þannig að menn eru reknir áfram í því efni að gera góð skil. Við höfum samþykkt hér á hv. Alþ. að leggja þessa kvöð á hinn almenna aðila í atvinnulífinu. En ég tel ekkert óeðlilegt að hæstv. fjmrh. - og mundi treysta núv. fjmrh. til að meta það án þess að setja ríkissjóð um of í hættu viðurkenndi vel unnið verk í þágu ríkisins í innheimtuskyni. Ég styð því till. sem hv. 12. þm. Reykv., Albert Guðmundsson, ber fram. Ég tel, að hún eigi fullan rétt á sér og okkur væri sómi að því að hún tæki gildi frá og með 1. jan. 1977.



Herra forseti, Í sambandi við þá brtt., sem hér hefur verið borin fram við afgreiðslu þessa frv., þá get ég tekið það fram að ég er alveg samþykkur þeim tilgangi eða þeirri hugsun sem stendur að baki þessarar till., og ég hef oft látið þá skoðun í ljós að ég teldi ekki óeðlilegt um svo gífurlega innheimtustarfsemi sem þarna er lögð á herðar hinum ýmsu atvinnurekendum og ýmsu aðilum í þjóðfélaginu í sambandi við innheimtu á veigamikilli tekjuöflun ríkisjóðs, þá væri það ekki ósanngjarnt að þessum aðilum væri veitt nokkur umbun af hálfu hins opinbera. Persónulega er ég þeirrar skoðunar að slík tilhögun gæti beinlínis borgað sig fyrir ríkissjóð, þannig að ef þetta yrði gert innan skynsamlegs ramma, þá gæti slík tilhögun að vissu leyti verkað sem nokkur hvati á menn að standa betur skil á þessum skatti, og ég held að þessi tilhögun gæti að mörgu leyti orðið til góðs. Hins vegar finnst mér ekki eðlilegt að ákvörðun í þessu sambandi sé tengd lögum um laun starfsmanna ríkisins, því að ég vil ekki eiga aðild að því að fara óbeinlínis kannske að fjölga allt í einu ríkisstarfsmönnum um nokkur þúsund manna í viðbót við allan þann mikla hóp sem telst innan þeirra raða í dag. Af þeirri ástæðu get ég ekki lagt þessari brtt. hv. 12. þm. Reykv. lið. Annað er einnig í þessu sambandi sem hindrar mig í að fylgja þessari till. Nú er staðreynd að í fjárl. yfirstandandi árs er ákveðin upphæð sem ríkissjóður leggur til hagsmunasamtökum kaupsýslustéttarinnar í landinu. Ég var á sínum tíma á móti þessu fjárframlagi úr ríkissjóði, en þá var mér skýrt frá að þetta fjárframlag væri komið inn í fjárlög sem nokkurs konar málamiðlun eða viðurkenning af hálfu ríkissjóðs og hugsað sem umbun til verslunarstéttarinnar fyrir þá þjónustu sem hún lætur af hendi í sambandi við innheimtu söluskatts. Ef á að taka upp einhverja ákveðna tilhögun um það að veitt verði einhver innheimtuþóknun fyrir að innheimta og standa skil á söluskatti, þá vil ég að það verði gert á þann veg, að a.m.k. verði gengið frá því að þessi liður fjárlaganna falli þá niður um leið og frá slíkri ákvörðun um þóknun fyrir innheimtu hefur endanlega verið gengið. Því mun ég greiða atkv. gegn þessari till.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð til andsvara því sem hv. 5. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, sagði í ræðu sinni nr. 2. í þessu máli. Ég er honum sammála um meginatriði þessarar till. og hef því ekki fremur en hann neina breytingu við hið svokallaða kerfi að gera, þó að það sé kannske verkefni út af fyrir sig og athugunarefni hvers vegna þessir starfsmenn geta ekki starfað að fullu af samvískusemi án aukatekna eins og aðrir þjóðfélagsþegnar að innheimtustörfum eða öðrum þeim störfum, sem þeim er falið að vinna og ber skylda til að gera samkv. sínum embættisskipunarbréfum. En það er annað mál og ég hef ekki neina till. um það frekar en hv. 5. þm. Austurl. að gera. En ég held, að hann hafi tekið hér afskaplega slæm dæmi þegar hann tók dæmið um sölu vélar sem kostaði kannske 10 millj. og af henni fengju menn þá eitthvað meiri þóknun heldur en, eins og hann sagði, innheimtulaun, heldur en þeir sem selja stykkjavöru. Ég held að þetta sé mjög mikill misskilningur. Hröð sala í stykkjavöru hefur yfirleitt miklu meiri veltu heldur en hæg sala í vélum, fyrir utan það, að vélasala kallar á alls konar skyldur við framtíðarþjónustu vélanna, bæði hvað varahluti snertir og eins þjónustu eins og upplýsingastarfsemi ef um bilanir er að ræða. En það er annað sem ég vil alveg sérstaklega benda á vegna þess að það er stórt atriði. Innheimtulaun eru ekki innifalin í álagningu, þ.e. innheimtulaun fyrir innheimtan söluskatt eru ekki í álagningargrundvelli. Og ég veit ekki til þess, eins og hann sagði hér, - ég vitna í það sem ég skrifaði ettir honum: Það tíðkast ekki í neinu landi að innheimtulaun greiðist ekki fyrir innheimtu ríkissjóðstekna, - ég veit ekki um mörg lönd þar sem álagning er ekki að öllu leyti eða a.m.k. að mestu leyti algerlega frjáls. Ef svo væri hér þyrftu verslunarmenn og verslunin yfirleitt, hvort sem það heitir samvinnuverslun eða ekki, þá þyrfti hún ekki að taka á sig þann gífurlega innheimtukostnað, þann aukakostnað vegna vinnu við innheimtu ríkissjóðstekna eins og raun ber vitni, en fá hann ekki endurgoldinn. Sum stór fyrirtæki þurfa bókstaflega að hafa í sinni þjónustu sérstakt fólk til að gegna þessum kvöðum sem ríkisstj. eða ríkisinnheimtan leggur á þau í þegnskyldu, og þá er ég ekki víss um nema um stjórnarskrárbrot sé að ræða. Ég efast um að Alþ. geti sett þau lög sem skylda menn til að vinna fyrir ekki neitt. Ég stórefast um það. En það vita þeir, sem nokkuð fylgjast með verslun og þá stærri verslunum, að það þarf a.m.k. einn mann aukalega til að fylla út form á vegum ríkisins og sjá um að skil séu gerð á þann hátt sem lög mæla fyrir um. Ég vil taka það fram, án þess þó að vita með vissu, að ég veit ekki um eitt einasta land 30–35 árum eftir lok heimstyrjaldarinnar síðustu sem enn þá býr við alls konar brbl. og reglugerðir sem settar voru á stríðsárunum, eins og t.d. álagningartakmarkanirnar sem koma í veg fyrir frjálsa verðmyndun í landinu. Ef verðmyndunin væri frjáls, þá væri hægt að byggja verðmyndunina upp á þann hátt að verðið stæði undir öllum tilkostnaði við rekstur fyrirtækja, en ég er sannfærður um að vörurnar yrðu þó ódýrari en þær eru í dag. Ég held því að þetta sé svo góð till., þessi brtt., að mér dettur ekki í hug að 1976 sé einn einasti þm. í Ed. - ég skal ekkert segja um Nd. - sem ekki samþykkir þessa brtt. Hvað varðar málflutning flokksbróður míns, 2. þm. Norðurl. e., þá gleður það mitt hjarta að hann skuli vera samþykkur hugsuninni sem er að baki till. um greiðslu fyrir innheimtu ríkissjóðstekna til þeirra sem verða að innheimta þessar tekjur. Ég varð þess vegna nokkuð hissa að hann skyldi byrja mál sitt á þessum orðum, en enda með því að segja að hann ætlaði ekki að vera með till. Og hann tók fram að till. gæti orðið til góðs. En það er ekki rétt að tengja hana lögum um starfsmenn ríkisins. Með henni áleit hann að væri verið að fjölga í hópi ríkisstarfsmanna. Ég held að hópurinn, sem innheimtir þessar tekjur, breytist ekkert hvort sem till. er samþ. eða felld. Það heldur áfram að vera þegnskylduvinna fyrir þessa aðila að innheimta ríkissjóðstekjur ef hún verður felld. Það breytir engu. En það heldur líka áfram að vera þegnskylda, þessir aðilar og þessi vinnuhópur verður látinn inna af hendi þessi störf í þágu ríkissjóðs fyrir ekki neitt og minna en ekki neitt, vegna þess, eins og ég tók fram áðan, að mikill aukakostnaður er við mannahald og að sjálfsögðu allt sem leiðir af mannahaldi, skrifstofuhald og allt sem er í kringum það, húsnæði og annað, sem er hreinn mínus þá, vegna innheimtu ríkissjóðstekna. En hér segir - með leyfi hæstv. forseta - í aths. við lagafrv. þetta; ég las þetta reyndar upp áðan, ég ætla að lesa það aftur: „Með bréfi, dags. 27. okt. 1971, skipaði fjmrh. n. til að gera till. um breytt fyrirkomulag um greiðslu aukatekna sýslumanna, bæjarfógeta og sambærilegra embættismanna“. Ég álít að þegar er búið að taka verslunarstéttina og gera hana að sambærilegum embættismönnum við aðra innheimtumenn ríkissjóðstekna, þá eigi það sama að ganga yfir alla. Varðandi ummæli hv. 2. þm. Norðurl. e. í sambandi við þær 3 millj. kr. sem eru á fjárlögum til kaupsýslustéttarinnar, þá er það ekki alveg rétt orðað, enda talar hv. þm. af mikilli vanþekkingu um þetta framlag, ekki bara hér, heldur líka við afgreiðslu fjárl. Þessar 3 millj. eru til komnar eftir kjarasamninga og eru framlag til Kaupmannasamtaka Íslands til þess að þau komi á stofn hagdeild. Þetta er veitt í alveg sérstökum tilgangi. En þetta er ekki, eins og hv. þm. gat um, umbun til verslunarstéttarinnar fyrir þá þjónustu sem hér er um að ræða, þ.e. innheimtu ríkissjóðstekna. Það er mesti misskilningur. Mér þætti vænt um et hann vildi kynna sér málið betur og leiðrétta það síðan sjálfur. Hvort það er góð till. eða slæm, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. gerði í lok máls síns að fella niður þessa 3 millj. kr. fjárveitingu á fjárl. og í staðinn komi þóknun í einhverju formi, þá þóknun fyrir innheimtu ríkissjóðstekna, það er mál sem þarf að athuga betur og ég get ekki sagt um á þessu stigi. En það þyrfti þá að hækka það eitthvað meira en um það sem ég er með í huga fyrir innheimtu söluskatts o.fl. ef á að standa undir hagdeild, sem er sett á stofn að ósk ríkisstj. sjálfrar við gerð kjarasamninga.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. Ég vildi aðeins gera örstutta aths. við það sem hv. þm. Albert Guðmundsson sagði. Það er nú svo að það verður tíðrætt í þessari d. um stjórnarskrárbrot, og ég skal ekki fullyrða hvort hér er um stjórnarskrárbrot að ræða, en mér þykir það frekar ósennilegt. Ég valdi þessi dæmi sem ég nefndi aðeins vegna þess að ég skildi á hans málflutningi að menn skyldu fá umbun fyrir að innheimta söluskattinn, en ekki fyrir að selja vöruna. Það hlýtur að vera minni vinna að innheimta söluskatt af elnum hlut og einni sölunótu heldur en innheimta söluskatt af hundruðum eða þúsundum sölunótna. Jafnvel þótt hv. þm. hristi höfuðið, þá veit ég að hann veit betur. Það var þess vegna sem ég valdi þessi dæmi. Þess vegna held ég að hann hafi misskilíð mál mitt.