Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. um frv. til laga um mannanöfn, en nál. er á þskj. 657, og meðfylgjandi brtt. á þskj. 658. Allir nefndarmenn allshn. undirrita nál. en Ögmundur Jónasson með fyrirvara. Nefndin hefur fjallað ítarlega um frv. á mörgum fundum og í þeirri vinnu hefur nefndin notið góðrar aðstoðar þeirra Drífu Pálsdóttur, skrifstofustjóra í dómsmrn. og Halldórs Ármanns Sigurðssonar prófessors en þau ásamt Hjálmari Jónssyni þingmanni skipuðu þá nefnd er samdi frv. Jafnframt fékk nefndin fjölda gesta á sinn fund og fjöldi umsagna barst til nefndarinnar. Frumvarpið gerir almennt ráð fyrir meira frelsi í nafngiftum en samkvæmt gildandi lögum, einkum með því að heimila aðlöguð erlend eiginnöfn, jafnvel þótt þau styðjist ekki við hefð í íslensku máli, og með því að heimila millinöfn. Þannig er t.d. í frv. gerð sú breyting að ekki er lengur tilskilið að eiginnafn skuli vera íslenskt. Þessi breyting felur í sér mikla rýmkun því að fjöldi tökunafna, sem ekki hafa unnið sér hefð í íslensku máli, getur tekið íslenska eignarfallsendingu. Þessu ákvæði um eignarfallsendingu er ætlað að tryggja að ný tökunöfn lagist að reglum íslensks máls, að nokkru marki a.m.k., og stefni íslenska beygingakerfinu ekki í voða. Eins og fram kemur í athugasemdum við frumvarpið er það samið vegna mikillar gagnrýni á gildandi lög. Sú gagnrýni hefur einkum beinst að þröngum eiginnafnaheimildum laganna og því að þau heimila ekki millinöfn. Enn fremur hefur komið fram veruleg gagnrýni á það ákvæði laganna er skyldar þá er öðlast íslenskt ríkisfang með lögum og heita erlendu nafni til að taka sér íslenskt eiginnafn sem börn þeirra verða síðan að taka sem kenninafn. Nöfn manna eru einn mikilvægasti þáttur sjálfsmyndar þeirra og þessi þröngu skilyrði laganna hafa valdið miklum sárindum í mörgum fjölskyldum. Frumvarpið gerir ráð fyrir að þeir sem í hlut eiga geti haldið fullu nafni óbreyttu og að niðjum þeirra verði heimil notkun ættarnafns. Íslensk nafnahefð er stór þáttur í menningu Íslendinga. Þróunin á þessari öld hefur þó verið sú að sífellt fleiri taka upp ættarnöfn. Ljóst virðist að ættarnöfnum á eftir að fjölga hratt. Í frumvarpinu er lagt til að tekinn verði upp nýr flokkur nafna, svokölluð millinöfn. Með því er meðal annars stefnt að því að ættarnöfn verði fremur notuð sem millinöfn en kenninöfn. Um millinöfnin er fjallað ítarlega í greinargerð með frv. á bls. 14 og 15, en þar segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Ástæður þess að nefndin leggur þetta nýmæli til eru einkum þessar: 1. Allmikil ásókn er í að fá að gefa millinöfn. Um það bil 38% af þeim nöfnum sem mannanafnanefnd hafnaði frá 1. nóvember 1991 til 1. september 1994 voru millinöfn (90 af 237). Með því að heimila þau er frjálsræði um nafngiftir því aukið verulega og telur nefndin það eftirsóknarvert markmið. 2. Lítt var amast við millinöfnum allt til þess að lög nr. 37/1991, um mannanöfn, tóku gildi [þ.e. núgildandi lög]. Fjöldi manna ber því nöfn af þessu tagi. 3. Algengt er að margir í sömu fjölskyldu beri sama millinafn og því tengist notkun þeirra mjög vitund fólks um uppruna sinn og tilfinningum þess í garð náinna ættingja.`` Allshn. leggur til að frumvarpið verði samþykkt með nokkrum breytingum sem gerðar eru tillögur um á sérstöku þingskjali. Ein meginbreytingin sem þar er lögð til er breyting við 8. gr. sem snýr að því að maður geti kennt sig til beggja foreldra eða kennt sig til annaðhvort föður eða móður til viðbótar ættarnafni sem hann á rétt á. Frv. gerir aðeins ráð fyrir að maður geti borið eitt kenninafn. Þannig verða nöfn eins og Pétur Guðrúnarson Jónsson, Guðrún Steinunnardóttir Briem eða Guðjón Jónsson Stephensen heimil. Bent skal á að þarna er einungis um heimildarákvæði að ræða. Telja verður líklegt að langflestir Íslendingar muni áfram vilja halda í þá hefð að nota aðeins eitt kenninafn. Með hliðsjón af þessari grundvallarbreytingu telur nefndin nauðsynlegt að breyta jafnframt 6. og 7. gr. Breytingin á 6. gr. hefur það í för með sér að heimilt er að nota eignarfall eiginnafns sem millinafn, þegar um er að ræða eiginnafn annars foreldris. Í frv. er þetta bannað þar sem það hefði opnað möguleika á tvöfaldri kenningu. Þar sem lagt er til að tvöföld kenning verði heimil er eðlilegt að þessi möguleiki verði líka fyrir hendi. Dæmi um slík nöfn væru t.d. Pétur Guðrúnar Jónsson eða Guðrún Steinunnar Briem. Ákvæði 6. mgr. 7. gr., sem lagt er til að falli brott, átti að koma í veg fyrir notkun tvöfaldra ættarnafna, þ.e. að menn tækju sér millinafn sem eins konar ættarnafn til viðbótar því ættarnafni sem þeir bæru. Með hliðsjón af framansögðu eru rökin fyrir slíkri takmörkun ekki til staðar lengur. Nefndin vill benda á að í þessum breytingartillögum felst ekki heimild til að nota samtenginguna ,,og`` eða bandstrik milli nafna, samanber Pétur Guðrúnar og Jónsson, Pétur Guðrúnar-Jónsson, Guðrún Steinunnardóttir og Briem eða Guðrún Steinunnardóttir-Briem.  Lögð er til breyting á 8. gr. sem er ætlað að koma í veg fyrir að niðjar þeirra sem báru ættarnöfn samkvæmt þjóðskrá og fallið hafa frá í gildistíð núgildandi laga um mannanöfn, nr. 37/1991, glati rétti til að taka upp ættarnafn sem þeir annars ættu rétt á. Lögð er til breyting á 11. gr. sem er ætlað að tryggja að niðjar þeirra einstaklinga sem fengið hafa ríkisfang án þess að þurfa sjálfir að breyta nöfnum sínum njóti sama réttar og niðjar þeirra sem fengið hafa íslenskan ríkisborgararétt og þurftu að breyta nöfnum sínum. Taka má ímyndað dæmi um sænskan mann að nafni Gunnar Nyström sem fékk íslenskt ríkisfang á síðasta ári og þurfti ekki að breyta nafni sínu þar sem Gunnar er íslenskt nafn. Börn hans, yngri en 16 ára, máttu hins vegar ekki bera ættarnafnið Nyström heldur urðu Gunnarsbörn. Með þessari breytingu verður þeim heimilt að taka upp ættarnafn forfeðra sinna eins og niðjum þeirra einstaklinga sem fengið hafa íslenskt ríkisfang með því skilyrði að þeir breyttu nafni sínu. Lögð er til breyting á 12. gr. þess efnis að útlendingum verði heimilt að taka upp kenninafn maka síns eins og gildandi lög gera ráð fyrir. Erlend eiginkona íslensks manns sem er Jónsson má þannig nefna sig Jónsson. Einnig verður henni heimilt, eins og frv. gerir ráð fyrir, að nota kenninafnið Jónsdóttir í stað Jónsson ef hún kýs það frekar. Ákvæðið verður því rýmra en í gildandi lögum. Lögð er til breyting á 13. gr. sem veldur því að allar millinafnabreytingar skv. 6. gr. falla undir dómsmálaráðuneytið. Breytingar á millinöfnum skv. 7. gr. heyra hins vegar undir Hagstofu Íslands, sbr. 2. mgr. 18. gr. sem segir: ,,Allar nafnbreytingar samkvæmt lögum þessum, sem ekki eru bundnar leyfi dómsmrh., skulu tilkynntar þjóðskrá.`` Lögð er til breyting á 14. gr. sem snýr að kenninöfnum barna. Ef óskað er breytingar á kenninafni barns þannig að það fái ættarnafn sem það á rétt á eða verði kennt til móður í stað föður eða öfugt er meginreglan sú að slík breyting skuli tilkynnt þjóðskrá, sbr. 2. mgr. 18. gr. frumvarpsins. Sá háttur verður ávallt hafður á ef foreldrar eru sammála um nafnbreytingu. Sé hins vegar óskað eftir slíkri breytingu og það foreldri, sem barnið hefur verið kennt til, er andvígt breytingunni leggur nefndin til að ráðherra fjalli um málið og leyfi breytinguna því aðeins að sérstaklega standi á og telja verði að hún verði barninu til verulegs hagræðis. Lögð er til breyting á 21. gr. þess efnis að íslensk málnefnd fái að tilnefna fulltrúa í mannanafnanefnd. Rétt þykir að nefndin verði áfram skipuð þremur mönnum og því er jafnframt lagt til að heimspekideild Háskóla Íslands tilnefni einn fulltrúa í hana í stað tveggja. Ósk um þessa breytingu kom fram í umsögn íslenskrar málnefndar og töldu frumvarpshöfundar að þessi tilhögun væri til hins betra. Lögð er til breyting á 22. gr. sem felur í sér að mannanafnanefnd gefi út mannanafnaskrá en ekki Hagstofa Íslands. Allshn. telur rétt að verða við eindreginni ósk Hagstofunnar um þessa breytingu. Lögð er til breyting við 25. gr. þar sem nú hafa verið sett lög um vísitölu neysluverðs, nr. 12/1995, og kemur sú vísitöluviðmiðun m.a. í stað lánskjaravísitölu. Loks er lögð til sú breyting á ákvæði til bráðabirgða að skýrt komi fram að Hagstofan skuli ávallt leitast við að semja um skráningu nafna. Nöfn skulu einungis skráð samkvæmt reglum sem Hagstofunni ber að setja sér við gildistöku laganna þegar svo stendur á að ekki næst samkomulag um skráningu nafna. Hér er aðeins um bráðabirgðaákvæði að ræða þar sem verið er að vinna að breytingum á tölvukerfi Hagstofunnar og er vonast til að þær breytingar komist í gagnið jafnvel á næsta ári. Með þessum breytingum er gert ráð fyrir að engin takmörkun verði á skráningum nafna í þjóðskrá. Þetta er auðvitað afar mikilvægt þegar litið er til persónuréttar og jafnræðisreglu stjórnarfarsréttar. Virðulegi forseti. Með lögum þessum, ef samþykkt verða, er íslensku þjóðinni búin frjálslyndari rammi um nafngiftir en verið hefur og er það von nefndarinnar að þjóðin hafi þannig betra tækifæri til að móta nafnsiði sína en hingað til og að sátt sé um þá framkvæmd.

Hæstv. forseti. Ég skrifa undir álitsgerð allshn. með fyrirvara og ætla ég að gera stuttlega grein fyrir hvers vegna. Í fyrsta lagi vil ég að fram komi að innan þingflokks Alþb. og óháðra hefur farið fram umræða um þetta mál og þar komið fram hugmyndir sem ganga í aðrar áttir en þær sem hér er lagt til. En hvað mína skoðun snertir vil ég segja þetta: Þegar á heildina er litið finnst mér hér um að ræða lagabreytingar í rétta átt og mun ég styðja þær. Með þeim er t.d. opnað á þann möguleika að einstaklingar séu kenndir við báða foreldra sína, móður og föður. Sjálfur hefði ég viljað ganga lengra og koma á því fyrirkomulagi að sérhver einstaklingur yrði í opinberum skýrslum kenndur við báða foreldra, föður og móður. Það væri síðan undir hverjum og einum komið hvort foreldra hann kenndi sig við í daglegu tali eða báða foreldra ef því væri að skipta. Ég er því eindregið fylgjandi að halda í íslenska nafnahefð og held ég að þetta fyrirkomulag, þ.e. þegar einstaklingur yrði kenndur við báða foreldra, yrði til að treysta hana í baráttunni við ættarnöfnin þegar til lengri tíma er litið. Mönnum væri heimilt að nota ættarnöfn sem millinöfn, en öllum væri skylt í opinberum gögnum að kenna sig við móður og föður. Auk þess er á það að líta að það færist í vöxt að fólk vilji kenna sig við móður í stað föður. Stundum vill það gera breytingar þegar liðið er á ævina, en iðulega fylgja þessu talsverðir erfiðleikar og oft sárindi. Ef fólk væri hins vegar kennt við báða foreldra í opinberum gögnum yrði þetta hinn eðlilegasti hlutur. Mér finnst þetta líka vera augljóst jafnréttismál kynjanna. Það ætti að vera hin almenna regla að fólk sé kennt við móður sína engu síður en við föður. Ekki féll þessi hugmynd að öllu leyti í grýttan jarðveg í allshn. Engu að síður töldu aðrir nefndarmenn ekki rétt að ganga svo langt að gera það að skyldu að kenna sig við báða foreldra í opinberum skýrslum. Með frv. nú er hins vegar opnað á þennan möguleika. Að mínu mati er það hálft skref inn í framtíðina og mun ég að sjálfsögðu styðja að það verði stigið. Komi fram stuðningur í þinginu við þá hugmynd að stíga skrefið til fulls mun ég flytja brtt. í þá veru við 3. umr. Að lokum langar mig til að segja örfá orð um þá hugmynd sem stundum er reifuð og gengur út á að fráleitt sé að setja einhverjar reglur yfirleitt um mannanöfn; nöfnum ætti fólk að geta ráðið sjálft og vildi það t.d. taka sér ættarnöfn, ný eða gömul, ætti það að vera sjálfrátt um það, þannig er málflutningurinn. Hér þarf hins vegar að hafa það í huga að frelsi í þessum efnum er í rauninni ekki til. Valið stendur á milli nafnakerfa þótt við séum af veikum mætti að reyna að finna einhverjar millileiðir í því efni. Hætt er við að óheft ættarnafnanotkun kæmi til með að ryðja kenninafnakerfinu út á skömmum tíma. Þetta sýnir reynslan okkur greinilega og nægir að nefna í þessu sambandi að höfnun á ættarnafni er stundum litin sem höfnun á fjölskyldu og veigrar fólk sér að sjálfsögðu við slíku. Þetta mundi takmarka valið þegar fram líða stundir. Á sama hátt er stundum litið á það sem höfnun á föður þegar einstaklingur kennir sig við móður. Hjá því getum við hins vegar komist með því að skylda alla til að kenna sig við móður og föður í opinberum gögnum. Það dregur úr tilfinningalegu mikilvægi þess hvort foreldri einstaklingur síðan kennir sig við að jafnaði.

Virðulegi forseti. Aðeins örstuttar athugasemdir vegna ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar áðan. Eins og fram hefur komið leggur allshn. til nokkrar breytingar á frv. og meðal þeirra er tillaga um að manni verði heimilt að kenna sig til beggja foreldra eða bera ættarnafn sem hann á rétt á til viðbótar því að kenna sig til föður eða móður. Það er rétt að undirstrika að hér er einungis um heimildarákvæði að ræða en ekki skyldu. Hv. þm. benti á það sem sína skoðun í þessu efni að ákveðin skylda yrði um að kenna sig til beggja foreldra. Þetta atriði var rætt í allshn. en hlaut ekki undirtektir. Ég er þess fullviss sjálf að meginþorri fólks vill aðeins kenna sig til annars foreldris í samræmi við hinn forna nafnasið okkar Íslendinga. Hins vegar er í tillögum okkar lagt til að hinum, sem vilja kenna sig til beggja foreldra, verði það heimilt. Það er einnig í samræmi við það markmið sem stefnt er að með frv., að auka frelsi í nafngiftum en ekki að leggja auknar skyldur á fólk.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni mál sem oft hefur hlotið talsverða umræðu í þessari stofnun eins og kemur fram í greinargerð með frv. þar sem ríkisstjórnir gerðu á árum áður hverja tilraunina á fætur annarri til að setja lög um mannanöfn en gáfust upp við það. Og það var ekki fyrr en á þinginu 1990--1991 að það tókst að lokum að setja lög um mannanöfn, þau lög sem nú hafa verið í gildi um örfárra missira skeið. Ég vil byrja á því að segja það sem mína skoðun að mér finnst það ótrúlegt fljótræði ef Alþingi ætlar sér að breyta þeirri löggjöf núna í grundvallaratriðum eftir þá litlu reynslu sem fengin er af henni. Ég tel að hér sé um að ræða svo mikilvægan þátt í okkar menningu, þar sem er íslenska kenninafnakerfið, að það eigi a.m.k. að vera tryggt að í fyrsta lagi hafi verið fjallað eðlilega um málið af faglegum aðilum, en í öðru lagi sé það tryggt að alþingismenn sem eiga að taka ákvarðanir í þessu efni hafi fengið tíma til þess að setja sig inn í málið í einstökum atriðum. Þetta segi ég, hæstv. forseti, vegna þess að hér er ekki um að ræða mál sem er einfalt eða rakið, heldur flókið og tekur tíma að setja sig inn í. Í því sambandi bendi ég t.d. á ritgerð Páls Sigurðssonar um mannanöfn sem er eitt af þeim gögnum sem allshn. mun hafa fengið til skoðunar, ritgerð upp á fleiri tugi blaðsíðna þar sem tínd eru saman mikilvægustu efnisatriði þessa máls og sýnir að málið hefur mjög víðtæka skírskotun, bæði málvísindalega skírskotun, skírskotun að því er varðar hefð með tilliti til íslenskrar menningar og málsögu almennt, en líka aðra skírskotun sem lýtur að einstaklingunum sem nöfnin bera. Þess vegna verð ég að segja það, hæstv. forseti, að ég harma það ef menn ætla sér að knýja fram niðurstöðu í þessu máli á tiltölulega mjög stuttum tíma. Ég tel að þetta sé mál sem þurfi miklu lengri umræðu en kostur gefst á núna á einum eftirmiðdegi og a.m.k. lengri umhugsun. Því verð ég að segja það alveg eins og er að ég dreg það mjög í efa að allir þeir sem eiga um að véla, þ.e. alþingismenn, hafi gert málið upp við sig í einstökum atriðum. Þetta segi ég vegna þess að hér gildir allt annað en um venjuleg þingmál vegna þess að í venjulegum þingmálum, ef ég má orða það svo, er það þannig að flokkarnir taka gjarnan heildarafstöðu af einhverju tagi, byggt á einhverjum pólitískum grundvelli. Hér er um að ræða mál þar sem hver einasti þingmaður hlýtur að vera algjörlega óbundinn af einhverri línu frá viðkomandi flokki, hvort sem það er stjórnarflokkur eða ekki. Ég trúi t.d. ekki öðru en í stjórnarflokkunum sé hópur af mönnum sem hafi að einhverju leyti aðrar skoðanir á þessu máli en koma fram í þessu frv. eða brtt. Mér þætti mjög skrýtið ef stjórnarþingmenn teldu sig bundna af einhverri flokkslegri afstöðu í máli af þessum toga. Hér er um að ræða mál af allt öðru tagi sem þar með kallar á það að allir þingmenn, hver fyrir sig, myndi sér skoðun með eindregnari hætti en oft er gert án þess að ég sé að gera lítið úr því hvernig menn mynda sér skoðun í þessari virðulegu stofnun. Ég vil einnig segja það í sambandi við þetta mál að mér finnst að það satt að segja byggt á talsvert miklum misskilningi. Ég tel að framkvæmd laganna hafi verið mjög sérkennileg af þeirri nefnd sem fór með það mál á sínum tíma og að í rauninni sé hægt að halda því fram að menn hafi oftúlkað ákvæði laganna eins og þau eru og að það sé hægt að koma við innan gildandi laga þeim óhjákvæmilega sveigjanleika sem verður auðvitað að vera til staðar þegar lög af þessu tagi eru framkvæmd, þó svo það felist ekki í gildandi lögum að t.d. sé hægt að taka upp millinöfn sem almennan lið í okkar nafnakerfi. Það er annað mál vegna þess að millinöfnunum var hafnað í atkvæðagreiðslu sem fór fram þegar lögin um mannanöfn voru rædd á þinginu 1990--1991. Ég nefni það kannski í leiðinni, hæstv. forseti, að hér er ekki bara verið að gera leiðréttingar á gildandi mannanafnalögum, þ.e. gera þau þjálli, nothæfari eins og þau eru. Vafalaust má finna einhver dæmi þess að það eigi að laga. Hér er líka verið að gera mjög byltingarkennda tilraun til að breyta grundvallaratriðum í mannanafnakerfinu, þ.e. það á samkvæmt þessu frv. að lögfesta millinafnakerfi sem hefur ekki verið til í íslensku máli samkvæmt lögum þó að menn hafi komist upp með það vegna slælegrar lagaframkvæmdar á lögunum frá 1925. Þess vegna er um að ræða annars vegar það sem menn kalla lagfæringar á hlutunum, en hins vegar býsna róttækar breytingar þar sem er þessi millinafnabreyting. Í greinargerð með frv. hæstv. ríkisstjórnar í þessu máli segir svo að gagnrýnin hafi einkum beinst að 2. gr. laganna, nr. 37/1991, og framkvæmd hennar. Þetta er út af fyrir sig rétt. Ég tel reyndar að gagnrýnin hafi aðallega beinst að framkvæmd laganna. Greinin hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Eiginnafn skal vera íslenskt eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli. Það má ekki brjóta í bág við íslenskt málkerfi. Eiginnafn má ekki heldur vera þannig að það geti orðið nafnbera til ama. Hvorki má gefa stúlku karlmannsnafn né dreng kvenmannsnafn. Óheimilt er að gefa barni ættarnafn sem eiginnafn nema hefð sé fyrir því nafni.`` Frumvarpshöfundarnir útskýra greinina svona, þ.e. höfundar þess frv. sem við erum að ræða núna, þeir útskýra greinina svona, með leyfi forseta: ,,Ákvæði 1. málsl. 2. gr. felur það í sér að öll eiginnöfn af erlendum uppruna eru óheimil nema því aðeins að þau hafi unnið sér hefð í íslensku máli, hvort sem þau eru löguð að almennum reglum íslensks máls og hérlendum ritvenjum eða ekki.`` Hér segi ég, hæstv. forseti, þetta er röng túlkun á greininni vegna þess að í greininni stendur ekki að eiginnafn skuli vera íslenskt og hafa unnið sér hefð í íslensku máli, heldur stendur í 1. málsl.: ,,Eiginnafn skal vera íslenskt eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli.`` Þannig er í greininni eins og hún er sveigjanleiki fyrir það sem menn eru að reyna að nálgast í textanum eins og hann liggur fyrir í stjfrv. Þar með er meginröksemd stjfrv. að mínu mati fallin vegna þess að sá sveigjanleiki sem um er að ræða er opinn samkvæmt gildandi lögum. Í gildandi lögum eru ákvæðin þessi: Eiginnafnið skal vera íslenskt eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli þó það sé hugsanlega af erlendum uppruna, en hafi unnið sér hefð í íslensku máli. Það er ekkert verið að útiloka erlend nöfn eða nöfn af erlendum uppruna. Og það er beinlínis rangt sem stendur í greinargerðinni að ákvæði 1. málsl. 2. gr. feli það í sér að öll eiginnöfn af erlendum uppruna séu óheimil. Þetta er beinlínis rangt. Satt að segja tel ég að þegar þessi undarstöðuþáttur í röksemdafærslu frumvarpshöfundanna er brostinn þá sé málflutningur þeirra í heild brostinn í þessu máli. Efnisatriði 2. gr. gildandi laga eru sex. Í fyrsta lagi að eiginnafn skuli vera íslenskt. Í öðru lagi að það hafi unnið sér hefð í íslensku máli. Í þriðja lagi að það brjóti ekki í bága við íslenskt málkerfi. Í fjórða lagi að það megi ekki vera nafnbera til ama. Í fimmta lagi að hvorki má gefa stúlku karlmannsnafn né dreng kvenmannsnafn. Og í sjötta lagi að óheimilt sé að gefa barni ættarnafn sem eiginnafn nema hefð sé fyrir því nafni. Þetta eru efnisatriðin. Í tillögum nefndarinnar og tillögum stjfrv. eru þessi ákvæði tekin upp í 5. gr. Þar eru líka sex efnisatriði. Þau eru þessi, með leyfi forseta: 1. Eiginnafn skal geta tekið íslenskri eignarfallsendingu eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli. 2. Nafnið skal hafa unnið sér hefð í íslensku máli. 3. Nafnið má ekki brjóta í bága við íslenskt málkerfi eins og það er í gildandi lögum. 4. Nafnið skal ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls. Það er reyndar nýtt, en það er mikilvægt atriði og ég er sammála því. 5. Stúlku skal gefa kvenmannsnafn og dreng skal gefa karlmannsnafn. Þetta er í rauninni óbreytt frá gildandi lögum. 6. Eiginnafn má ekki vera þannig að það geti orðið nafnbera til ama. Þetta er óbreytt frá gildandi lögum. Hér er ein breyting sem skiptir máli. Hún er sú að í gildandi lögum stendur: ,,Eiginnafn skal vera íslenskt``. Það stendur í gildandi lögum. En í frv. stendur: ,,Eiginnafn skal geta tekið íslenska eignarfallsendingu``. Það stendur ekki í frv. að eiginnafn skuli vera íslenskt, heldur að eiginnafn skuli geta tekið íslenskri eignarfallsendingu. Það er flókið mál. Það er jafnvel enn þá flóknara en að finna út úr því hvaða nafn er íslenskt að uppruna. Í greinargerð frv. eru kostulegar vangaveltur um það hvort það er við hæfi að fólk heiti þessu nafni eða hinu miðað við þetta skilyrði. Því er t.d. slegið föstu að nafnið Tsjækovski geti ekki gengið af því að það geti ekki tekið íslenskri eignarfallsendingu. Auðvitað getur það það.  Ég held þess vegna, hæstv. forseti, að þetta út af fyrir sig staðfesti það að menn þurfa að skoða þetta betur. Annars vegar það að ég tel með fullum rökum að það sé misskilningur að ekki hafi verið hægt að framkvæma gildandi lög öðruvísi og svo hins vegar það að þetta með eignarfallsendinguna dugi ekki í málinu og af þessum tveimur ástæðum væri langeðlilegast að fresta málinu. Varðandi síðan efnisatriði frv. að öðru leyti og einstök atriði, þá opnar frv. fyrir það að merkingarlausar stafarunur verði notaðar sem eiginnöfn. Það er útilokað að stöðva það að merkingarlausar stafarunur verði notaðar sem eiginnafn. Dæmi: Skunnar, Skunnar Skunnarsson, Skunnarsdóttir, frá Skunnari, beygist eins og Gunnar. Það er augljóst mál að hér væri um nýlundu að ræða. Þetta lýtur beygingarlögmálum íslenskunnar í öllum meginatriðum. Einhverjir mundi kannski halda því fram að þessi Skunnar mundi auðga málið ef eitthvað væri og gaman væri að hafa hann hér á þingi, hv. þm. Skunnar, til tilbreytingar frá okkur hinum sem heitum þessum hversdagslegu nöfnum, Tómas og Svavar og ég tala nú ekki um Jón. Í greinargerð frv. kemur það fram að í raun og veru er opið fyrir mál af þessu tagi. Þetta stafar af því að nefndin setur sér eitt markmið númer eitt. Hvað er það? Það er ekki að gera lögin um mannanöfn þjálli í framkvæmd. Nei. Það er það ekki. Það er að gera framkvæmdina frjálslegri. Prúð og frjálsleg í fasi. Það er aðalmarkmið nefndarinnar. Það er auðvitað stórkostlegt að vera með svona frjálsar nefndir í þjóðfélaginu. Ég viðurkenni það. En hvaða frjálsræði er þetta í raun og veru sem menn eru að tala um? Fyrir hverja er þetta frjálsræði? Fyrir þá sem gefa nafnið. En auðvitað er með þessu verið að opna fyrir ófrelsi íslenskrar mannanafnahefðar sem yrði fyrr brotin niður af kringumstæðunum, þ.e. af hinni alþjóðlegu kenninafnahefð sem við höfum ekki tekið upp. Þannig er hér í rauninni verið að opna fyrir ófrelsi þessarar íslensku kenninafnahefðar að mínu mati. Ég tel algjörlega fráleitt að setja hlutina þannig upp að það að opna fyrir frelsi í nafntökum sé sjálfstætt úrlausnarefni. Ég tel að þessir hlutir eigi að vera þannig að um þá sé sátt. Hlutverk löggjafans er að fara millileiðina á milli reglunnar og frelsis einstaklingsins í þessu máli. Það eru engar tillögur uppi um það, eða a.m.k. ekki miklar, að afnema mannanafnalögin. Það eru tillögur uppi um það af ríkisstjórninni að halda í reglur í þessum efnum. Ég skil það þannig að það séu flestir þeirrar skoðunar að það eigi raunar að halda þannig á málum að það séu reglur, í grófum dráttum að verja þetta kenninafnakerfi sem við höfum, en það er auðvitað grunnþátturinn í þessu máli. Því sé ég ekki að þessi uppsetning mála, þessi algera opnun nefndarinnar geti staðist, enda viðurkennir hún sjálf að hún stenst ekki því að nefndin er með tillögur hjá sér um meiri höft heldur en er í gildandi lögum, t.d. að því er varðar ættarnöfn maka útlendinga sem sest hafa að hér og orðið íslenskir ríkisborgarar. Það fólk átti að svipta því frelsi sem það hefur haft um áratuga skeið til þess að nýta sér þau nöfn sem útlendir makar þeirra bera. Það var mjög sérkennilegt að þessir frelsispálmar í nefndinni, með leyfi forseta, skyldu finna það út að það þyrfti endilega að svipta þetta fólk tilteknu frelsi þrátt fyrir frelsisyfirlýsinguna. Svo stendur hérna líka áfram að það sé áfram takmarkað hversu mörgum nöfnum menn megi heita. Ég minni á að þegar mannanafnalögin voru til meðferðar 1991 og formaður þingflokks Sjálfstfl. flutti margar breytingartillögur um það, en hann heitir eins og kunnugt er Geir Hilmar Haarde, flutti breytingartillögur um það að þeirri takmörkun yrði aflétt, þannig að menn gætu heitið slatta af nöfnum eins og tíðkast í konungbornum fjölskyldum þar sem dugir varla hálf blaðsíða A4 til þess að rekja nöfnin sem þeir heita, þessir snillingar sem eru af konungsættum. En ég er ekki að segja að við séum það hér. En nefndin leggur það til, frelsisnefndin, að það frelsi sé skert, sé takmarkað þannig að nefndin er auðvitað ekki sjálfri sér samkvæm að því er þessa hluti varðar. Í greinargerð þeirri sem birtist með frv. er sagt frá þeim félögum Skjarpi og Skunnari, en það eru tvær hetjur, Skjarpur og Skunnar. Þeir eru ekki í Íslendingasögum, en þeir eru hér, Skjarpur og Skunnar. Skjarpur Skunnarsson. Það væri gaman að hitta hann á fleti fyrir. Þar er það rakið hvaða nöfnum hefur verið hafnað af mannanafnanefndinni. Ég er svoleiðis yfir mig undrandi á þeim lista hvaða nöfnum hefur verið hafnað. Það er í sjálfu sér kannski ekki skrýtið að menn vilji breyta lögum sem þeir halda að eigi að framkvæma svona eins og að það eigi að hafna nafni eins og t.d. Manfreð, eða nafni eins og Maggi, eða nafni eins og Marselíus, eða nafni eins og Birgitta, eða nafni eins og Bella, eða nafni eins og Bogga. Það er auðvitað von að menn sem telja að svona nöfn séu bönnuð, vilji breyta svoleiðis ólögum, það mundi ég líka gera ef ég teldi svona nöfn bönnuð, en þau eru það ekki vegna þess að ég tel að nefndin og ráðuneytið hafi á undanförnum árum oftúlkað mannanafnalögin. Þetta ætlar nefndin að leysa með því að setja það skilyrði eitt að nöfnin geti tekið eignarfallsendingum eða eins og segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Að sjálfsögðu er oft matsatriði hvort nafn getur tekið íslenska eignarfallsendingu eða ekki og verður að eftirláta mannanafnanefnd að meta það hverju sinni.`` Með öðrum orðum eru veruleg matsatriði skilin eftir fyrir Magga, Belindu, Manúel, Manfreð, Marselíus og Garibalda og fleiri. Ég verð að segja það líka að ég tel að ýmsar fleiri niðurstöður þessarar nefndar séu mjög sérkennilegar eins og það t.d. að hafna nafninu Vilma sem beygist auðvitað og rímar við orðið filma og sögnina að hylma og lýtur ágætlega íslensku máli að öllu leyti. En menn lásu lögin þannig að þetta mætti ekki. Að vísu höfnuðu menn líka kvenmannsnafninu Villimey sem mér finnst nokkurt umhugsunarefni og ég ætla ekki að fara frekar út í hér. Í greinargerð frv. er fjallað um 5. gr. þar sem segir: ,,Eiginnafn skal geta tekið íslenskri eignarfallsendingu eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli.`` Um þetta segir svo í greinargerðinni, og ég vil sérstaklega biðja hv. formann nefndarinnar að leggja eyrun við, en í greinargerðinni segir svo um þetta mál: ,,Þessi hluti málsliðarins er samhljóða hefðarákvæði í 1. málsl. 2. gr. gildandi laga en hefur allt annað gildissvið.`` Með öðrum orðum að hefðarákvæði gildandi laga hafi eitt gildissvið, en þetta ákvæði allt annað gildissvið. Ég verð því miður að spyrja hv. formann nefndarinnar: Í hverju liggur munurinn?

Hvar er þetta?

Þetta er í greinargerðinni á blaðsíðu 12, í skýringum við 5. gr., en við þá grein eru einna lengstu skýringarnar. Þetta er skammt fyrir ofan töfluna um það hvað telst vera hefð, en þar er rakið við hvað er miðað. Það er rakið allt aftur í það hversu oft nöfn hafa komið fyrir frá manntalinu 1703 og síðar. Það er náttúrlega mikilvægt að það liggi fyrir hvaða hefð menn eru þarna að tala um? Er hún allt önnur? Ég er ekkert að draga það í efa að þetta sé rétt, en mér þætti betra sem partur af þessari stofnun að vita um hvað menn eru að tala. Ég kem þá næst að meginbreytingunni og því sem mér finnst erfiðast að kyngja efnislega í þessu frv., það er millinafnaþátturinn. Í greinargerðinni um III. kafla eru tilgreind rökin fyrir því. Fyrstu rökin eru þessi, með leyfi forseta: ,,Allmikil ásókn er í að fá að gefa millinöfn.`` Það eru rök. Jú, það eru út af fyrir sig rök í málinu, en mér finnst það ekki rök til að beygja sig fyrir. Önnur rökin eru þessi: ,,Lítt var amast við millinöfnum allt til þess að lög nr. 37/1991, um mannanöfn, tóku gildi.`` Þarna finnst mér slugs í lagaframkvæmd í 60 ár vera notað sem rök fyrir því að víkja frá þeim lögum sem sett voru með samhljóða atkvæðum að þessu leytinu til 1991. Ég vísa þessu á bug sem rökum. Ég sé ekki satt að segja að þetta séu nægilega gild rök. Í þriðja lagi er það borið fram sem rök: ,,Algengt er að margir í sömu fjölskyldu beri sama millinafn og því tengist notkun þeirra mjög vitund fólks um uppruna sinn og tilfinningum þess í garð náinna ættingja.`` Þetta eru að mínu mati gild rök. Þetta eru algjörlega gild rök og á að horfast í augu við. Ég er alveg tilbúinn til þess, hæstv. forseti, að horfast í augu við þessi rök. En síðan segir, með leyfi forseta, í rökstuðningnum fyrir millinöfnunum: ,,Menningarlegir hagsmunir samfélagsins af því að varðveita íslenska kenninafnasiðinn (föður- og móðurnafnakerfið) eru ótvíræðir, eins og vikið verður að síðar í þessari greinargerð. Ættarnöfn hafa þann höfuðókost að þau stefna þessum sið í voða. Auk þess leiðir ættarnafnakerfið oftast til þess að kenninöfn kvenna víkja fyrir kenninöfnum karla. Millinöfnin hafa hvorugan af þessum ókostum en geta hins vegar haft þann sama kost og ættarnöfnin að auka samkennd fjölskyldna og vitund fólks um uppruna sinn, þ.e. þegar margir í sömu fjölskyldu eða ætt bera sama millinafn.`` Ættin, þetta er athyglisvert fyrir okkur hina. Síðan segir: ,,Þeirri mótbáru er reyndar stundum hreyft gegn millinöfnum að þau séu eða geti verið ,,dulbúin ættarnöfn``, menn taki oft að nota millinafn sem ættarnafn og leggi af föður- eða móðurnafn sitt. Eftir að Hagstofa Íslands tók að fylgja reglum um skráningu nafna jafnfast eftir og nú er raunin virðist þessi ótti þó vera ástæðulaus.`` --- Ég átta mig satt að segja ekki alveg á því hvaða rök eru fyrir því að þessi ótti er ástæðulaus, en svo segir: ,,Með millinafnakerfinu er þeim sem nú bera ættarnafn gert kleift að kenna sig til föður eða móður að íslenskum sið án þess að þurfa jafnframt að kasta ættarnafninu.`` Og svo segir: ,,Eins og vikið verður að síðar felst verulegt misrétti í ákvæðum gildandi mannanafnalaga um ættarnöfn. Nokkur hópur manna hefur val sem þorri fólks hefur ekki.`` --- Þetta er svívirðilegt ranglæti eins og allir sjá. Það er ofboðslegt. Sumir mega hafa ættarnöfn en aðrir ekki. Það sést náttúrlega á þessum ættarnafnalausu hvað þeir eru kúgaðir.  ,,Eins og vikið verður að síðar felst verulegt misrétti í ákvæðum gildandi mannanafnalaga um ættarnöfn. Nokkur hópur manna hefur val sem þorri fólks hefur ekki. Millinafnakerfið dregur úr þessari mismunun.`` --- Þannig að þetta er þá félagslegt úrræði að rétta við niðurlægingu þeirra og skort á sjálfstrausti sem ekki heita ættarnöfnum. Þannig er alveg sérstakur félagslegur mannréttindavinkill í málinu, að bæta fyrir þann skaða sem við hin berum að hafa ekki ættarnöfn. Þá megum við taka upp millinöfn. Þetta er auðvitað athyglisvert. Þetta er alveg nýtt. Ég vissi ekki að dómsmrn. væri svona upptekið af félagslegum úrræðum. Það var það a.m.k. ekki í gær þegar við vorum að ræða hér um nauðasamninga. En það er núna þannig að þarna á að bæta það upp sem á vantar hjá þessum ættarnafnalausu vesalingum með því að gefa þeim kost á því að heita millinöfnum. Amen og halelúja og mikið er nú þeirra réttlæti.

Nú geta menn rétt hag sinn.

Nú geta menn rétt hag sinn sinn, já. Ég tel með öðrum orðum, hæstv. forseti, að þau rök sem flutt eru fyrir millinöfnunum séu röng, þau haldi ekki, skili engu og í rauninni séu menn að stíga skref í þá áttina að taka upp almennt ættarnafnakerfi í staðinn fyrir kenninafnakerfið sem við eigum, enda viðurkennir nefndin það reyndar líka sem samdi frv. eða frumvarpsdrögin upphaflega því að hún segir á einum stað í greinargerð, með leyfi forseta: ,,Einsýnt er að ættarnöfn eru í hraðari sókn hér á landi en menn gera sér almennt grein fyrir, svo hraðri að íslenska kenninafnasiðnum stendur af henni veruleg ógn.`` Nefndin viðurkennir að ættarnafnaflóðið er í fullum gangi og þau eru í hraðri sókn hér á landi og fyrir því eru tiltekin rök sem ég ætla ekki að fara út í. Að mínu mati er verið að ýta undir þessa sókn með því að taka upp þetta millinafnakerfi sem gerð er tillaga um í þessu frv. og er meginbreytingin í frv. frá því sem er í gildandi lögum. Þetta er mál, hæstv. forseti, sem mér finnst að þurfi að skoða miklu nánar. Hæstv. forseti. Tveir nefndarmenn í mannanafnanefnd sendu formanni allshn. ítarlega umsögn um þetta mál. Það eru þeir Erlendur Jónsson dósent og Páll Sigurðsson prófessor. Það er afar fróðleg greinargerð sem frá þeim kemur. Hvað segja þeir og af hverju er ekki hlustað á þá í þessu máli? Það hafa engn rök komið fram hér fyrir því að þeirra álit sé neitt léttvægara en önnur álit.

Þeir komu á fund nefndarinnar.

Já, en það hefur ekki verið gerð grein fyrir því hér og þess vegna geri ég það. Þeir segja svo m.a., með leyfi forseta: ,,Við teljum að ekki sé brýn þörf nú á gagngerri endurskoðun gildandi laga um mannanöfn. Við álítum að ákvæði 5. gr. frv., það er aðalbreytingin, leyfi ýmis eiginnöfn sem meiri hluti almennings í landinu mundi tæpast samþykkja. Jafnframt eru í frv. ákvæði er ekki samrýmast markmiði frv. um jafnræði borgaranna þannig að ekki er ljóst að meiri friður yrði um löggjöf um mannanöfn en nú er þegar, yrði frv. að lögum. Hugmynd höfunda frv. um svokölluð millinöfn er andstæð íslenskum nafnasiðum og innleiðir nafnaflokk sem er hugtakalega ótækur. Jafnframt mun notkun millinafna undirbúa jarðveginn undir og hvetja til frekari innleiðslu ættarnafna hér á landi.`` Ég segi alveg eins og er að mér finnst að það þurfi talsvert þung rök til þess að hafna því sjónarmiði sem fram kemur í áliti þessara tveggja manna í mannanafnanefndinni. Allshn. mun hafa fengið þessa menn á sinn fund og vafalaust einnig fengið til meðferðar greinina ,,Nöfn og nafnaréttur`` í ritinu Lagaþættir, greinar af ýmsum réttarsviðum, sem gefið er út af háskólaútgáfunni í Reykjavík 1994, þar sem Páll Sigurðsson prófessor gerir mjög ítarlega grein fyrir þessum málum, þróun mannanafnahefðarinnar á Íslandi, lagalegri stöðu mannanafnsins og segir m.a. þetta, með leyfi forseta, í lok sinnar ítarlegu greinar sem er upp á 40 síður í þessu riti: ,,Hér hefur verið drepið lauslega á fjölmörg atriði er á einn eða annan hátt snerta mannanöfn og nafnasiði fyrr og síðar, auk þess sem nokkuð var fjallað um réttarþróun á þessu sviði sem og núgildandi réttarreglur. Ljóst er að seint mun verða útrýmt ágreiningi um eiginnöfn en mér virðist reyndar að fylgja megi núgildandi lagaákvæðum um þau til nokkurrar frambúðar með minni háttar breytingum. Sýnt er, hvað sem öðru líður, að þessi ákvæði mannanafnalaganna sem nú eru í gildi eru vel framkvæmanleg eftir að settar voru þær vinnulagsreglur sem fyrr var lýst.`` Páll tekur undir það almenna sjónarmið að það séu út af fyrir sig rök fyrir því að breyta vissum tæknilegum atriðum í gildandi lögum, en segir samt sem áður: Menn eiga að fara hægt í breytingar af þessu tagi. Menn eiga að temja sér íhaldssemi í þessu máli, fara varlega í málum af þessum toga. Og hann segir hér, með leyfi forseta: ,,Er þó æskilegt að þær breytingar sem gerðar eru verði hægfara og umfram allt, að þær séu vel grundaðar. Þegar öllu er á botninn hvolft mun verða tekist á um tvær andstæðar meginstefnur á þessu sviði: Annars vegar íhaldssama stefnu sem byggir á verndun tungunnar fyrir óæskilegum erlendum áhrifum, en hins vegar frjálslyndisstefnu sem þolir helst engin höft á heimild manna til að velja börnum sínum nöfn að vild eða um þau kenningarnöfn er menn kjósa. Að sjálfsögðu má færa, og hafa oft verið færð, mikilvæg og þung rök fyrir ,,hreintungustefnu``, sem óþarfi ætti að vera að endurtaka hér, en vissulega geta þó verið áhöld um hvort réttlætanlegt sé að beita lagaráðstöfunum í því augnamiði að hreinsa tunguna; annars konar aðferðir, svo sem áróður og kennsla, gætu e.t.v. orðið árangursríkari. ,,Frjálshyggjumennirnir`` geta líka vissulega bent á það, máli sínu til stuðnings, að úr því að foreldrum ungbarna sé trúað fyrir lífi þeirra og limum, geti vart verið viðurhlutameira að treysta þeim jafnframt fyrir nafngiftum barnanna. Líklegt er að í reynd muni löggjafinn reyna að þræða einhvern milliveg milli þessara kenninga og skoðana er nú voru nefndar, þótt varasamt sé að spá fyrir um fjarlæga framtíð á þessu áhugaverða mannlífssviði.`` Ég verð að segja eins og er, hæstv. forseti, að mér finnst að okkur auðnist ekki ef þetta frv. yrði óbreytt að lögum að þræða þessa leið hófsemdar á milli annars vegar frjálslyndra viðhorfa einstaklinganna sem eiga fullan rétt á sér og hins vegar þeirra sem vilja leggja rækt við hina almennu menningarlegu undirstöðu í þessu máli. Þess vegna mun ég fyrir mitt leyti beita mér fyrir því að málinu verði frestað. Ég segi það hins vegar að verði því hafnað þá mun ég taka afstöðu til þeirra breytingartillagna sem að öðru leyti liggja fyrir með hliðsjón af efni máls, en ég mun leggja til að þessu máli verði frestað og það verði skoðað betur. Það er engin nauður sem rekur á eftir því að þessu máli verði lokið. Þegar gildandi lög um mannanöfn voru sett árið 1991 höfðu ekki verið í gildi nein lög um mannanöfn um 60--70 ára skeið, þ.e. engin lög sem menn framkvæmdu. Það var ósátt um lögin. Þess vegna var farið í það að setja þessi lög á sínum tíma og auðvitað tóku þau þá á ýmiss konar háttsemi sem hafði tíðkast til hliðar við lög mjög lengi. Þess vegna urðu þau óvinsæl og því miður var það þannig að óþarflega stíf framkvæmd laganna, eins og ég hef rakið, varð til þess að vekja úlfúð og tortryggni kringum þessi lög langt umfram það sem nokkur efnisleg rök voru til. Ég tel að í þeim efnum hafi grein eftir dr. Halldór Ármann Sigurðsson sem birtist í Morgunblaðinu árið 1993 skipt mjög miklu máli og hafi að nokkru leyti hrundið þessari skriðu af stað, en greinin hét því nafni sem segir allt um efni hennar: Ólög um mannanöfn. Þessi grein ásamt hallærislegri framkvæmd laga á köflum, ótrúlega klúðraðri málsmeðferð stundum sem fjölmiðlar gerðu sér að vonum ákaflega mikla skemmtun úr varð til þess að menn töluðu í kaf þessa löggjöf sem menn reyndu að setja í sæmilegri sátt og engin eðlileg reynsla er komin á enn þá. Ég tel þess vegna að það væri fljótræði af Alþingi að fara að breyta þessum lögum í grundvallaratriðum núna. Ég bið menn um að athuga að í þessu frv. og brtt. nefndarinnar eins og þær liggja fyrir er ekki bara verið að laga einhver tæknileg atriði. Það er verið að breyta grundvallaratriðum. Það er verið að breyta skilgreiningu eiginnafns í íslensku máli úr því að eiginnafnið eigi að vera íslenskt í það að það eigi að taka íslenskum eignarfallsendingum og það er verið að lögleiða millinöfn. Ég hef allan skilning á því að menn eigi að nálgast þessa hluti með sveigjanlegum hætti, en ég bið um það að menn fari varlega.

Herra forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson flutti hér langa ræðu og mátti glöggt heyra að hann væri andsnúinn þessum breytingum sem lagðar eru til, einkum út frá því að allt falli á 2. gr., um að eiginnafn skuli vera íslenskt eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli, og þarna mistúlki bæði allshn. og nefndin sem samdi frv. þessa setningu. Málið snýst einfaldlega um það að með núgildandi lögum frá 1991, sem að mínum dómi eru byltingarkennd lög í vitlausa átt, þá gerist það í fyrsta skipti í íslenskri málsögu að það er tekið fyrir, það er bannað, að ný nöfn berist inn í málið. Það er ekki von að almenningur sætti sig við það. Þetta gerist á sama tíma sem nauðsyn er á meiri sveigjanleika heldur en áður hefur verið. Þetta segi ég hiklaust vegna þess að það er verið að útiloka ný erlend nöfn. Eiginnafn skal vera íslenskt eða hafa unnið sér hefð í málinu. Það segir: Það þarf að vera hefð fyrir því eða vera íslenskt, þannig að þar með fellur hans málflutningur meira og minna um sjálfan sig. Að hægt verði að laga erlend nöfn að íslensku máli eins og alltaf hefur átt sér stað er nauðsynlegt að setja inn --- og þar er einmitt ástæðan sú --- eða reynt að gera það með því að setja skilyrði um eignarfallsendingu. Önnur atriði eru svo sem mörg sem ástæða væri til að minnast á. Álit þeirra félaga úr mannanafnanefndinni, Erlendar og Páls, og hv. þm. Svavars Gestssonar eru íhaldssjónarmið fyrst og fremst án nokkurra sérstakra eða skynsamlegra raka að mínum dómi. Hvenær mundu verða einhverjar breytingar ef meiri hluti þjóðarinnar þyrfti að samþykkja allt nýtt í hvert skipti? Hvað mundi þá gerast? Það er eitt, verndun tungunnar, það er annað ofverndun tungunnar. Það hefur stundum verið reynt og það má ekki takast að stöðva þróun í íslensku máli.

Virðulegi forseti. Ég er svo sem ekki hissa á þessu nefndaráliti miðað við orð þingmannsins núna. Ég segi alveg eins og er. Mér fannst að í hans andsvari kæmi fram tilraun til útúrsnúnings, algjörlega óþarfs útúrsnúnings. Þetta mál snýst ekki um íhaldssemi, hreintungustefnu, frjálshyggjustefnu, frjálslyndi eða eitthvað þess háttar. Þetta snýst um það að Alþingi Íslendinga rati meðalhófið sem er eins góð sátt um og mögulegt er með þjóðinni. Það er grundvallaratriðið, það virðist þingmaðurinn ekki skilja. Og það er tvennt í þessu frv. sem stefnir því í hættu að menn rati meðalhófið. Annað er skilgreiningin á eiginnafni eins og ég rakti áðan og hitt er upptaka millinafnakerfisins sem hvort tveggja á að framkvæma af nefnd sem í rauninni hefur ekkert til að fara eftir annað en sitt eigið mat á hlutunum. Ég tel að það sé útilokað annað en hv. þm. taki undir það að þetta tvennt eru byltingarkenndar breytingar. Þær eru ekki vondar fyrir það, en það er ekki hægt að vísa rökum á bug með þeim orðum að rökin séu íhaldssöm, síst fyrir mann sem kemur úr gamla íhaldsflokknum.

Herra forseti. Þar talaði þingmaður úr nýja íhaldsflokknum, en ég vil spyrja: Hverjum dettur það í hug öðrum en hv. þm. Svavari Gestssyni að nokkurt foreldri gefi barni sínu nafnið Skunnar, Skjarpur eða eitthvað slíkt? Hverjum dettur það yfirleitt í hug? Fólk vill gefa börnum sínum góðar gjafir og ekki síst þessa fyrstu gjöf sem er nafnið. Það er margt vitlausara í íslenskum málsháttum en það að gifta fylgi góðu nafni. Við eigum að vera umburðarlynd gagnvart foreldrunum sem bera þarna stóra ábyrgð og ekki að þrengja að, eins og hv. þm. sagði, með ófrelsi hefðar.

Virðulegi forseti. Þeir Skunnar og Skjarpur, nýjustu liðsmenn hv. þm., eru ekki frá mér ættaðir, þeir eru frá honum. Þeir eru úr greinargerð hans eigin nefndar. Þaðan er það nú komið. Ég held að hv. þm. þurfi, ég vil segja það í fullri vinsemd, að gera ráð fyrir þeim möguleika að þingmenn sem tala hér séu að vanda sig og tala í fullri alvöru. Ég var að reyna það áðan og ég fer fram á það að hann velti þeim orðum fyrir sér í fullri vinsemd og ekkert annað.

Virðulegi forseti. Ég skal reyna að fjalla virðulega um þetta mál, en það er auðvitað ósköp skiljanlegt að hv. þm. Svavar Gestsson hafi áhuga á þessu, enda fyrrv. menntmrh. Ég vil ítreka að það var ítarlega fjallað um þetta mál í allshn. og málið var þar að auki rætt í þingflokkum, þar á meðal þingflokki Alþb. þar sem bæði Drífa Pálsdóttir og Halldór Ármann Sigurðsson mættu á fund þingflokksins eftir því sem ég best veit og kynntu þetta mál. Það er skiljanlegt að það séu skiptar skoðanir um mannanöfn og löggjöf í því efni, en ég tel rétt að þessar breytingar séu gerðar, ekki síst vegna þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið. Því hefur verið haldið fram að málið sé byggt á misskilningi, m.a. á því að mannanafnanefnd hafi oftúlkað gildandi lög. Ég held að það sé heldur vafasöm fullyrðing. Það var einnig talað um millinöfnin. Ég hygg að ég hafi skýrt það að millinöfn hafa tíðkast um langan tíma þannig að það má segja að það sé komin nokkurs konar hefð fyrir þessum nöfnum. Hv. þm. Hjálmar Jónsson svaraði þessu atriði varðandi ranga lagatúlkun þeirrar nefndar sem samdi frv. Ég held að það sé alveg skýrt sem kemur fram í núgildandi lögum um mannanöfn. Þar segir í 2. gr.: ,,Eiginnafn skal vera íslenskt eða hafa unnið sér hefð í íslensku máli.`` Það er því engin spurning um hvað hér er átt við. Erlent nafn er óheimilt ef það hefur ekki unnið sér hefð í íslensku máli þannig að þetta er alveg skýrt að mínu mati. Það er einnig verið að bera saman í gildandi lögum og í frv. mismunandi ákvæði. Ég skýrði það áðan í framsögu með nefndaráliti að það er tekið út úr frv. það ákvæði sem fjallaði um að nafnið skyldi vera íslenskt og vil ég ítreka það sem ég sagði áðan um það efni. Reyndar kemur þetta mjög skýrt fram í frv., t.d. á bls. 10 um 5. gr. frv. Það var líka minnst á hættuna á því að það mynduðust og yrðu leyfilegar einhverjar stafarunur. Ég verð að segja um það, hv. þm., að ég held að við hljótum að verða að treysta því að Íslendingar muni skíra nöfnum sem eru í tengslum við íslenska mannanafnahefð. Ég hef a.m.k. ekki ástæðu til þess að ætla annað. Enn fremur var nefnt atriði á bls. 12 í frv., þar var ákveðið misræmi að mati hv. þm.  Það eru auðvitað mörg fleiri atriði sem mætti víkja að, en mér þótti brýnt að koma þessum athugasemdum að strax í andsvari.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt að átta sig á því, sem hv. formaður nefndarinnar gerir vafalaust, að það er erfitt að rökræða um svona mál í andsvörum. En þau efnisatriði sem ég vil halda hér til haga eru þessi: Í fyrsta lagi tel ég að tillagan um að lögleiða millinafnakerfi auki líkurnar á því að ættarnöfnin yfirtaki sviðið. Ég tel mig hafa rök Páls Sigurðssonar í þeim efnum, sem eru ekkert verri en rök annarra. Í öðru lagi tel ég að túlkun mannanafnanefndar og ráðuneytisins á lögunum um mannanöfn hafi verið of þröng og að mörgu leyti röng miðað við efni málsins og það sem löggjafinn ætlaðist til. Í þriðja lagi tel ég hins vegar að sú skilgreining á eiginnafni, að það verði bara farið eftir því hvort nafnið tekur íslenskri eignarfallsendingu eða ekki, sé ekki nægilega örugg. En að lokum, hæstv. forseti, eins og ég endurtók áðan og ég tek eftir að hv. þingmenn hafa ekki tekið eftir, varðandi einstakar breytingartillögur, varðandi t.d. réttinn til að kenna sig við föður eða móður, þá er það utan við þessi gagnrýnisatriði. Það er mál sem ég áskil mér allan rétt til að koma að síðar. En þetta voru fjögur grundvallaratriði sem ég hreyfði áðan og endurtek núna vegna þess að mér fannst að hv. þm. hefði ekki gert sér grein fyrir því að þetta voru aðalatriði míns máls.

Virðulegi forseti. Vegna þess að hér hefur verið vísað til skoðunar Páls Sigurðssonar prófessors, þá vil ég að það komi skýrt fram, og það er tekið fram í nefndaráliti frá allshn., að bæði Páll Sigurðsson prófessor og Erlendur Jónsson dósent komu á fund nefndarinnar og að sjálfsögðu liggja öll gögn í þessu máli fyrir nefndinni og nefndarmenn gátu kynnt sér margvísleg gögn í málinu. Ég er í sjálfu sér sammála því að það sé erfitt að koma með miklar rökræður í andsvörum, en tel þó rétt að ítreka það sérstaklega að meginástæða þeirrar miklu gagnrýni sem fram hefur komið á gildandi lög er að lögin séu of ströng. M.a hefur það verið gagnrýnt að lögin heimili ekki millinöfn, en það er svo að fyrir gildistöku gildandi laga tíðkaðist það að börnum væri gefin millinöfn við skírn án þess að lagaheimild væri fyrir slíkum nafngjöfum og þau voru átölulaust skráð í þjóðskrá þannig að millinöfnin eru því orðin eins konar hefð í sumum fjölskyldum sem þykir mjög svo sárt að geta ekki gefið nýjum fjölskyldumeðlimum þessi nöfn fyrir utan alla hina einstaklingana sem þess óska. Þar að auki er stefnt að því með upptöku millinafna verði dregið úr notkun ættarnafna þar sem lagt er til að heimilt verði að breyta ættarnafni í millinafn og kenna sig til föður eða móður eða þeirra beggja í samræmi við hinn forna íslenska kenninafnasið. Hv. þm. hefur verið tíðrætt um skoðanir okkar í allshn. í þessu efni og vil ég segja það fyrir sjálfa mig að ég tel mig frekar íhaldssama í þessum efnum. Ég hef verið ánægð með okkar íslensku mannanafnahefð og tel mikilsvert að við hugum að íslenskri menningu, en hins vegar skil ég vel tilfinningar fólks og sárindi út af þeim takmörkunum sem hafa verið í gildandi lögum og vil taka tillit til þess.

Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir það með hv. þm. að ég skil vel tilfinningar fólks í þessu máli og rakti það reyndar í ræðu minni áðan að ég tel að það séu einu rökin sem hreyft hefur verið varðandi millinafnamálið að þar geti verið um að ræða hefð sem hefur þróast, að vísu ekki á grundvelli laga en fram hjá lögum, af því að það var slæleg lagaframkvæmd, alveg frá 1925, og þessi hefð hefur unnið sér ákveðinn sess í viðkomandi fjölskyldum og kringum slíkar hefðir í fjölskyldum eru mjög oft tilfinningar. Það er líka alveg rétt hjá hv. þm. að margt af því sem hér er verið að gera, hvort sem það er í frv. eða í gildandi lögum eða í öðrum lögum sem við erum að setja, þá erum við að setja tilteknar skorður í samfélaginu. Út af fyrir sig eru yfirleitt deildar meiningar um hvernig á að setja þær skorður. Það er ævinlega svo. Vandinn er hins vegar sá að það kemur alls staðar einhvers staðar við. Ég held að sú aðferð sem hér er lögð til, bæði af upphaflegu nefndinni sem hv. þm. Hjálmar Jónsson sat í og ég var aðallega að ræða um áðan, og í þingnefndinni, hafi menn ekki fundið þennan meðalveg. Ég óttast að það verði ósætti um framkvæmd þessara laga fyrst og fremst vegna þess að framkvæmdin verði svo misjöfn og dyntótt og órökvís á milli nefndarmanna eða annarra slíkra opinberra aðila. Ég segi því alveg eins og er að ég er enn frekar þeirrar skoðunar eftir að hafa hlýtt á svör tveggja ábyrgðarmanna málsins, hv. þm. Hjálmars Jónssonar og hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur. Ég er enn sannfærðari um það en áður að mér finnst að menn eigi að hinkra með málið.

Virðulegur forseti. Það frv. sem við ræddum fyrr á þinginu er nú komið frá þingnefnd. Ég verð að segja að það er fyrr heldur en ætla mætti miðað við eðli málsins. Við sem störfum í nefndum þingsins erum að vísu oft gagnrýnd fyrir það af þeim sem bera frumvörp fram að þingnefndir séu heldur seinvirkar, en í þessu tilviki sýnist mér að hv. allshn. hafi flýtt sér heldur mikið við að afgreiða mál þetta til 2. umr. og þá samkvæmt starfsvenjum hér markað hraða málsins í þinginu ef meiri hluti er fyrir því að málið gangi áfram til afgreiðslu að lokinni þessari umræðu. Ég tel að það efni sem við ræðum sé mjög mikilvægt. Sú spurning sem við hv. þingmenn stöndum frammi fyrir, réttara væri að segja spurningar því að þær eru margar sem tengjast þessu máli og sem svara þarf ef á að fara að breyta lögum, eru margar þess eðlis að það væri eðlilegt að bæði þingheimur sem og almenningur í landinu fengi meira ráðrúm til þess að fjalla um málið, hugleiða málið, koma sjónarmiðum á framfæri heldur en hér er stefnt að. Ég segi þetta vitandi um það að mál þetta var sýnt á 118. þingi, þ.e. í fyrra, en varð þá ekki unnið í nefnd, a.m.k. engu nefndaráliti skilað um það þannig að umræða fór takmarkað fram í þjóðfélaginu að ég held á grundvelli þess flutnings. Hér er eins og fram hefur komið um að ræða mál sem snertir hvern einstakling í landinu og ekki síður þá sem óbornir eru, hvernig til tekst að marka lagaramma um nafngiftir og þar höfum við Íslendingar af hefð að státa sem margir öfunda okkur af sem kynnast þeirri nafnhefð vegna þess hversu merkileg hún er, hversu skýr menningararfur er þar á ferðinni og hversu óvenjuleg hún er einnig miðað við það sem gerist hjá mörgum öðrum þjóðum og raunar flestum sem búa í nágrenni við okkur í þessum heimshluta sem svo er stundum kallaður. Ég held að við þurfum að gæta vel að því við umfjöllun þessa máls þegar skoðaður er þessi stóri þáttur í menningu Íslendinga, eins og það er kallað með réttu í nefndaráliti, áður en við lögleiðum breytingar sem fyrr en varir geta leitt til kollsteypu. Og það er í rauninni það sem mér sýnist stefna í, það gæti orðið niðurstaðan ef fallist er á þær breytingar sem frv. hefur í för með sér og að teknu tilliti til breytingartillagna frá hv. þingnefnd. Ég hafði vænst þess, virðulegur forseti, að frsm. nefndar væri viðstaddur umræðuna, hafði óskað eftir því að svo væri því að ég mæli m.a. til þingnefndarinnar og þá ekki síst til oddvita hennar. Það sem ég hef áhyggjur af í þessu efni eru nokkrir þættir sem ég mun koma að, en ég vil þó áður ítreka það sjónarmið sem er að finna í nefndaráliti og sem mér finnst að eigi að leggja til grundvallar þegar fjallað er um mál sem þessi og það er hversu stór þáttur nafnhefðin er í okkar menningu. Það hlýtur að leggja okkur þá skyldu á herðar, ef við erum sammála um þetta, að hlúa að þessum arfi þó að við viljum ekki gera hann stirðnaðan eða óumbreytanlegan því að það er ekki það sem stefna ber að. Auðvitað þurfum við að vera reiðubúin í því eins og með íslenskt mál almennt að þróa það, auðga það með nýjungum eins og við gerum í málinu, en við þurfum að gera það af hugkvæmni og við þurfum að ætla breytingum tíma til þess að sanna sig, ekki að hlaupa upp til að breyta settum reglum eingöngu af því að það gætir óánægju hjá einstaklingum, fleiri eða færri eftir atvikum, með reglurnar og kanna mál vel áður en breytingar eru lagðar til. Hv. þm. Hjálmar Jónsson talaði í sínu máli áðan um ófrelsi hefðanna, ef ég hef tekið rétt eftir. Það er sjálfsagt rétt að hefðir eru hefðir vegna þess að þær skapa aðhald. En ég vil ekki kalla það ófrelsi. Ég tel að í velflestum hefðum felist jákvæður þáttur sem menn skulu varast að klippa á og líta á sem fjötur. Það þurfa a.m.k. að vera mjög gild rök fyrir því ef það á að líta þannig á málið og svipta kannski grundvellinum undan hefðinni, sem ég er þó alls ekki að ætla neinum sem eru að bera fram þetta mál hér, að þau stefni að því. Það sem okkur kann að greina á er matið á því til hvers nýjar leikreglur munu leiða, hvert bera þær okkur? Ég hef getið þess í umræðu um þetta mál, af því að ég hef leyft mér að tala um það við 1. umr. í þau tvö skipti sem frv. hefur verið lagt fram, að ég hef nokkra reynslu af þeim höftum sem var að finna, og þeim reglum um leið, til þess að knýja m.a. fólk af erlendu bergi brotið til þess að fylgja íslenskum nafnhefðum. Ég hef ekki fundið til þess að það hafi verið svo sársaukafullt að það væri ástæða til þess að við rýmkuðum rammann til muna frá því sem verið hefur, þó ég sé eindregið þeirrar skoðunar að það eigi að heimila fólki af erlendu bergi að bera sín nöfn þó að það gerist íslenskir ríkisborgarar og það eigi fyrst og fremst að miða breytingarnar við afkomendurna. Það er í sambandi við nafngiftir á börnum sem við eigum að setja reglurnar en vera frjálslynd að því er varðar það að leyfa fólki sem hingað kemur að bera sín nöfn á meðan lifir þó það fái fullan þegnrétt í landinu. Þetta kann að þykja nokkuð hörð kenning og auðvitað ekki alltaf skilningi að mæta hjá þeim sem flytja til landsins á því að þurfa að lúta slíku. Ég held þó að málið snúist í raun ekki um það. Ég held að það sé ekki svo erfitt í reynd þótt það geti verið gagnrýnissefni og fólk sé ekki fyllilega sátt við það, að af þeim sökum þurfi að gera róttækar breytingar á okkar nafnkerfi. Þá ætla ég að koma að fáeinum atriðum en vísa annars til margs sem fram kom í máli hv. 8. þm. Reykv. sem flutti ítarlega ræðu og hefur greinilega farið vel yfir málið. Ég er sammála mjög mörgu af því sem kom fram í hans máli og ætla ekki að endurtaka það eða tilgreina það út af fyrir sig sérstaklega, en vil taka undir þá meginósk sem þar var borin fram að þingið flýti sér ekki við lögfestingu á þessu frv. og þeim breytingum sem það felur í sér. Ég ætla fyrst að koma að eiginnafninu, því sem varðar 5. gr. og kannski væri rétt að nefna það sem er í 1. gr., spurninguna um fjölda nafna þar sem segir: ,,Eiginnöfn og millinafn mega aldrei vera fleiri en þrjú samtals.`` Ég væri alveg reiðubúinn til þess að hafa þennan ramma opinn, þ.e. fjölda eiginnafna. Mér finnst það ekkert stórmál hvort menn finna upp á því að gefa þrjú nöfn, fjögur nöfn eða jafnvel fimm nöfn og þaðan af fleiri. Það er nú svo að við almenna skráningu taka dálkarnir ekki við nema takmörkuðu. Ég verð iðulega fyrir því, og ber þó aðeins eitt nafn, að það styttist af sjálfu sér í tölvukerfi nútímans vegna þess að í því er 21 bókstafur ef föðurnafn er meðtalið og þá verður að fella af. Þannig verður það í reynd að þó að menn séu skreyttir með fjölda nafna, þá rúmast ekki í almennum dálkum, hvort sem það eru vegabréf eða hvaða gögn það eru, þá rúmast ekki nema lítið af því og þaðan af síður eru líkur á því að það sé notað í reynd. Ég hef þess vegna ekki miklar áhyggjur af því. Hins vegar hef ég vakið athygli á því í tvö skipti við umræður um þetta mál að það er í raun í gangi í samfélaginu breyting á íslenskum nafnhefðum sem mjög hefur sótt á allra síðustu ár og tengist því að það eru gjarnan gefin og í vaxandi mæli miðað við það sem verið hefur tvö eiginnöfn, sem ég kalla tvínefni. Það verður til þess að t.d. í máli manna og í máli fjölmiðla, og jafnvel er til þess ætlast af þeim sem nöfnin gefa, að báðum sé til skila haldið. Það leiðir til þess í reynd að við erum að koma með tvenns konar nafnkerfi bara vegna þessara breytinga, þ.e. maður, karl eða kona, er nefndur tveimur nöfnum, föðurnafni eða kenninafni er sleppt. En sé í sama vetfangi nefndur einstaklingur með eitt nafn, þá þykir alls ekki nóg að nefna hann einu nafni heldur er kenninafnið látið fylgja, þ.e. föðurnafn, ættarnafn eða móðurnafn eftir atvikum látið fylgja. Við höfum dæmi hér á Alþingi Íslendinga um þetta og hvernig fjölmiðlarnir segja frá mönnum sem eru með tvínefni, tvö eiginnöfn. Í sömu fréttinni er sagt frá því að þessi eða hinn þingmaðurinn með tvínefni hafi flutt mál og svo hafi þessi sonur þessa  Ég er alveg sannfærður um það að þetta millinafnakerfi með heimild fyrir upptöku ættarnafna m.a. mun leiða til þess fyrr en varir að okkar gamla nafn muni riðlast í allt öðrum og meiri mæli heldur en gerst hefur fram að þessu. Ég er undrandi á því að borin skuli fram sem rök í þessu máli einhver jafnræðissjónarmið, að vesalingar, sem ekki hafa orðið þeirrar upphefðar, virðulegur forseti, aðnjótandi að fá á sig danskt nafn eða eitthvert dalanafn fyrr á öldinni á meðan menn gátu keypt sér ættarnöfn, skuli hafa heimild til að bera millinafn. Það er borið fram sem veruleg rök í málinu, jafnræðiskenning, og ekki er það jafnræði kynja sem þar er á ferðinni. Það er svo annar þáttur í þessu máli og nokkuð sérkennilegur líka sem ég mun koma að. Ég hafna gjörsamlega þessari vorkunnsemi við þá sem ekki bera ættarnafn eða hafa átt kost á því, það skuli opnað fyrir það. Með því eru menn í rauninni að vega með mjög ákvarðandi hætti að þeirri íslensku nafnahefð sem er stór þáttur í menningu Íslendinga eins og kveðið er að orði í nefndarálitinu. Ég vil skilja það svo af þeim sem bera málið fram að þeir vilji bera það fyrir brjósti en þeir draga rangar ályktanir af þeim tillögum sem þeir bera fram fyrir þingið. Það mun ekki verða mikið um það, svo eitt dæmi sé tekið, að Guðmundur Briem Jónsson, ef ég tek ímyndað dæmi, verði kallaður Guðmundur Jónsson í umræðum af vandalausum. Ég segi vandalausum því að það kann að vera að þeir sem nafn hafa gefið hafi hugsað sér eitthvað annað, en það sem verður ráðandi eru þeir sem um fjalla, ekki síst ef viðkomandi persóna er oft nefnd á nafn almennt í fjölmiðlum eða annars staðar. Ætli það verði ekki lítið um það að hann verði kenndur við Jón og ætli líði á löngu áður en Briemsnafnið verður orðið ráðandi, þetta millinafn? Ég held að það blasi við öllum sem hugsa um málið að það mun verða ofan á fyrr en varir og menn eru í rauninni --- ég veit ekki hvort það er réttmætt að orða það svo, en mér datt í hug að menn væru að gefast upp. Það er óbeint þó það sé ekki vilji hv. tillögumanna að gefast upp eða innleiða hér nafngiftir sem munu leiða til mjög róttækra breytinga fyrr en varir á íslenskri nafnhefð. Ég held að það séu engin tilefni til þess í formi óánægju eða krafna úti í samfélaginu að slíkar breytingar verði innleiddar. Þó að megi vafalaust finna dæmi frá einstaklingum um óánægju með það kerfi og þær reglur sem við höfum búið við, og það er sjálfsagt að hlýða á það, það er sjálfsagt að íhuga hversu alvarleg sú óánægja er og hversu sterk rök eru fyrir því að taka tillit til hennar með sveigjanleika sem ekki þarf þó endilega að felast í breytingu á almennri reglu. Ég held að það sé nokkuð til í því sem hér hefur verið sagt að hluti af þeim þrýstingi til breytinga, sé hann raunverulegur, sé hann til staðar, hafi stafað af því að það hafi hugsanlega verið of mikið horft á bókstafinn þegar afstaða hefur verið tekin af þeim sem hafa ráðið ferðinni, þegar það hefur verið metið hvað skuli heimilað og hverju hafnað á undanförnum árum. Ég tel að það sé mjög sérkennilegt, það sem fram kemur hér og liggur fyrir í þessu máli að aðeins fjórum eða fimm árum eftir að samþykkt voru ný lög um mannanöfn, þá er komið frv. sem hefur að geyma svo miklar breytingar sem raun ber vitni, ekki bara frá fyrri gildandi lögum heldur nýmæli. Í greinargerð með frv., ekki nefndaráliti, heldur í greinargerð með frv. segir um það: ,,Einkum hefur nefndin þó stuðst við þá reynslu sem fengist hefur af framkvæmd laga nr. 37/1991 og litið til þeirrar gagnrýni á lögin sem fram hefur komið.`` Ætli nefndin hafi ekki verið að störfum frá hausti 1993? Hún hefur störf u.þ.b. tveimur árum eftir að ný lög voru sett og studdist einkum við þá reynslu sem fengist hafði af framkvæmd tveggja ára gamalla laga. Þetta er mjög einkennilegt, ef menn verða allt í einu svo vitrir á tveimur árum og telja að af svo mikilli reynslu sé að taka að tveimur árum liðnum í máli sem varðar hefðir í menningu Íslendinga treysta þeir sér til að bera fram breytingar með vísun í reynslu. Mér finnst það ekki trúverðugt og hljóti önnur viðhorf að vega þyngra þegar þessar tillögur eru fram bornar. Þá er það 5. gr., virðulegur forseti. Ég held að það sé alveg réttmætt að benda á að sú grein opnar fyrir nýmæli varðandi eiginnöfn sem mjög erfitt verður að setja skorður við og mjög erfitt að skera úr um hvað skuli heimilað og hvað ekki að því er varðar nýmæli. Nú er mér það ljóst að auðvitað eru mestar líkur á því að fólk af íslensku bergi brotið miði við eitthvað sem gæti talist eiga sér einhverja hefð í málinu, hvort sem það er nú gælunafn eða eiginnöfn sem verið hafa, nöfn sem eru sótt í frændgarðinn o.s.frv. Ég geri frekar ráð fyrir því. Varðandi t.d. nýbúa í landinu, þá hljóta þeir að telja eðlilegt að þeir geti sótt slík nýmæli í sinn frændgarð annars staðar frá og með góðum rétti í ljósi þessara ákvæða krafist þess að geta skýrt eða nefnt sín afkvæmi í samræmi við það, enda lúti þau þeim ramma sem 5. gr. setur. Til dæmis um að eiginnafn skuli geta tekið íslenska eignarfallsendingu eða unnið sér hefð í íslensku máli, sem er þá annar mælikvarði en ekki sami mælikvarði. Það er annar tveggja af þeim sem þarf að standast samkvæmt þessu ásamt því að þetta brjóti ekki í bága við íslenskt málkerfi, enda hlýtur það að vera mælikvarðinn að eignarfallsendingin standist. Það er sá mælikvarði sem settur er varðandi málkerfið. Ég tek skýrt fram að ég tel þetta ekki vera stórmál. Mér finnst spurningin um eiginnafn vera mun minna mál en spurningin um millinöfn, sem mun að mínu mati kollvarpa okkar nafnhefð fyrr en varir, enn frekar en orðið er. Ég tel að það skipti ekki sköpum fyrir þá hefð þó tekin séu inn ný eiginnöfn, jafnvel þótt framandi þyki í upphafi. Ef við lítum yfir þau nöfn sem Íslendingum hafa verið gefin í 35 kynslóðir eða svo, ef við hefðum það allt á skrá, er þar margt að finna sem kemur okkur nútímafólki spánskt fyrir sjónir. Það þarf ekki annað en líta yfir lista frá síðustu öld. Sumar hefðir voru bundnar við landshluta að því er varðaði eiginnöfn þannig að það var hægt að ráða af nafni manns í ýmsum tilvikum hvaðan hann kom og það jafnvel þótt nöfnin væru ekki mjög sjaldgæf, eins og t.d. mitt föðurnafn. Það er engin tilviljun að Halldór Laxness, sá fundvísi rithöfundur, lét Guttorm Guttormsson, sem kemur fyrir í Íslandsklukkunni, vera Austfirðing. Þetta nafn var bundið við Austurland. Ég hef ekki fundið nokkurn mann með þessu nafni enn þá, ég hef að vísu ekki lagst djúpt í ættfræði, sem ekki á ættir að rekja til Austurlands og ef grannt er skoðað er hann þá frændi þess sem hér talar að langfeðgatali. Svona er okkar nafnkerfi skemmtilegt þar sem íhaldssemi hefur gætt og má margt af því læra. Jón Þeófílusson Íslandsklukkunnar gat að sjálfsögðu ekki verið nema af einu landshorni eða úr einum landsfjórðungi svo að annað dæmi úr sama ritverki sé tekið. Þetta er ánægjuleg hefð af að státa sem við skulum reyna að viðhalda. En við eigum ekki að gera það með því að hafna nýjum nöfnum. Það riðlar ekki okkar gamla kenninafnakerfi, sem er eitt aðalatriðið í þessu máli og það sem mestu skiptir að standa vörð um. Ég tel, virðulegur forseti, að með millinafnakaflanum og þeirri stefnu að innleiða millinöfn séu menn á röngu spori og þurfi að líta miklu betur á það mál. Ég tek hér dæmi um ættarnöfn úr 7. gr. Þar sá ég enga breytingu svo ég leyfi mér að vitna í það þar sem fjallað er um ættarnöfn: ,,Ættarnafn er einungis heimilt sem millinafn í þeim tilvikum sem um getur í þessari grein. Hver maður sem ber ættarnafn í þjóðskrá má breyta því í millinafn, sbr. 15. gr. Hver maður sem ekki ber ættarnafn en á rétt til þess má bera það sem millinafn. Maður má bera ættarnafn sem millinafn hafi eitthvert alsystkini hans, foreldri, afi eða amma borið það sem eiginnafn, millinafn eða ættarnafn.`` Nú þurfa þeir að leggjast undir feld sem vilja breyta til að sjá hvort þeir komast í gegnum nálarauga þessarar greinar og afla sér millinafns í formi ættarnafns. Það er margt sem breyta mætti í skjóli þessa, einnig hjá þeim sem eiga sín nöfn. Það er ekki ástæða til að loka á það allt saman, en mér finnst hér ekki stefnt í rétta átt með þessu. Ég segi það í fullri vinsemd við þá sem bera þessar tillögur fram, bæði ráðuneyti og þingnefnd. Ég bið um að fólk hugsi sitt ráð betur áður en farið er að samþykkja tillögu af þessu tagi. Þá kem ég að þriðja þættinum sem ég vildi nefna. Þó er kannski rétt að koma aðeins að því sem segir í tölul. 4 í nefndarálitinu. Þar er tekið dæmi sem lýsir þessu vel og hv. formaður allshn. reiddi fram. Dæmið um Gunnar Nyström segir heilmikla sögu um þetta. En þó ekki alla, því að opnað er fyrir millinafnið hjá Íslendingum í marga ættliði sem geta fundið fótfestu fyrir því að taka sér ættarnöfn sem fyrr en varir verða að ráðandi nafni í stað kenninafns. Þá kemur að þriðja þættinum, það er heimildin til þess að taka upp millinafn sem eins konar kenninafn föður eða móður. Ég hef látið það koma fram að ég tel sjálfsagt að það sé heimilt hvort sem er að kenna sig til föður eða móður og ætti í rauninni ekki að þurfa fram að taka að það sé eðlileg regla, bæði út frá jafnræðissjónarmiði sem og eðli máls. Í rauninni má færa mörg rök fyrir því að eðlilegra sé að kenna menn til móður en föður vegna þess að þær heimildir eru að jafnaði traustari fyrir blóðtengslunum. Ef við horfum fram í tímann í ljósi frv. um tæknifrjóvgun og annarra slíkra hluta, getur margt skolast til, einnig að því er varðar móðurkyn. Ég ætla ekki að ræða það neitt sérstaklega í sambandi við þetta frv., en vek athygli á því og styð eindregið að það sé í lögum að frjálst sé að kenna sig hvort sem er til föður eða móður. Þó finnst mér eðlilegt að það sé hluti af nafngift, þ.e. að það sé ekki litið á það sem sjálfsagt eða eðlilegt að börnin fari að hringla með það eftir á, eftir því hvort þeim er vel við mömmu eða pabba. Mér finnst ekki skynsamlegt að ætla börnunum að kveða upp úr um það, heldur er það foreldranna að koma sér saman um það. En til þess að sleppa fram hjá því, er hv. allshn. með heimild um það. Hún leggur til breytingu, hafi ég lesið rétt í málið, um að heimilt sé að hafa hvort tveggja, að taka inn nafn þess foreldris sem barnið er ekki kennt við sem millinafn í eignarfalli eins og dæmi eru rakin um hér og bæri sá er hér stendur þá nafnið Hjörleifur Guðrúnar Guttormsson eða þá öfugt. Þetta var vissulega haft í flimtingum á mínu æskuheimili þar sem réttindamál kynja voru til umræðu. Ég minnist þess að faðir minn lét þá skoðun í ljós að honum væri mjög ljúft að börnin væru kennd við móður. Mér finnst sem sagt sjálfsagt að það sé hluti af nafngift að skera úr um það. En að fara að innleiða það að taka upp hvort tveggja, finnst mér mikill misskilningur. Í mínum huga á það ekkert skylt við jafnræðisreglu og getur að mínu mati ekki verið spurning um einhver réttindamál kynja sem slíkra. Hefðin fyrir því að kenna til föðurs hefur verið rík í málinu en það getur breyst. Fyrir því eru fullar heimildir og sjálfsagt að festa það í lögum að mínu mati en hitt líst mér ekki á. Við sem höfum búið í sjávarplássum í þekkjum það ósköp vel að það er ekkert óalgengt, t.d. í sjómannssfjölskyldum, að barnið sé kennt við móður til aðgreiningar frá öðrum börnum og föðurnafnið gleymist nánast. Og þetta loðir lengi við menn. Ég leyfi mér að nefna dæmi úr minni heimabyggð til virðingar við ágætan kunningja minn sem er kallaður Nonni Möggu Sigga Hall og þekktur undir því í bæjarfélaginu og vafalaust út fyrir það. Það má segja að það sé vinsæl getraun þegar fólk kemur í plássið og spyr: Hvað heitir hann, þessi? Ýmsum vefst tunga um tönn. Réttilega er auðvelt að rata á Jón en hitt getur vafist fyrir mönnum að kenna til föður og þannig er það með fleiri. Annað dæmi úr mínu umhverfi: Siggi Stínu og fleiri börn úr því ágæta húsi. Auðvitað er það vegna fjarvista föður sem slíkt þróast og það er ekkert við því að segja. Það er mjög eðlilegt og sjálfsagt að halda slíkum möguleikum opnum. Menn þróa þá og taka sér þá hvað sem lög bjóða. Þetta er hluti af hefðinni því gælunöfn eru víða mjög tíðkuð og segja oft sína sögu. Það auðgar umhverfi okkar að viðhalda þeim og ekki eiga þau sé litla stoð í menningarsögunni, nægir að vísa til Íslendingasagna, sá hafsjór sem þær eru af viðurnefnum sem eru svo annar þáttur ekki óskyldur. Virðulegur forseti. Það er margt annað sem ástæða væri til að koma að í sambandi við þetta mál en ég held ég hafi drepið á það sem mér er einna efst í huga. Ég held að skipti hvað mestu varðandi þetta frv. sem er fram borið og efni þess og þær getsakir --- því ég vil kalla það getsakir um líklega þróun sem ég hef haft hér uppi, því að auðvitað býr enginn þar yfir einu réttu svari, það leiðir að líkum hvert stefna muni í þessum efnum. Ég ítreka að ég tel að það skipti mjög miklu hvernig til tekst í máli sem þessu. Mér finnst sem þær breytingar sem er verið að leggja til geti nánast leitt af sér þá ályktun af minni hálfu að það væri jafngott að hafa engin lög um þessi efni eins og það sem hér er fram borið. Mér finnast þær breytingar sem er verið að leggja til vera það rúmar og alveg sérstaklega ýta undir þróun sem mér finnst óæskileg að ég held að það sé alveg eins gott að sleppa þeim og flytja einfalt frv. um það að lög um mannanöfn, nr. 37/1991, séu felld úr gildi. Það er ekki fjarstætt að álykta svo. Lög nr. 37/1991 verða úr gildi felld vegna þess að svo langt er gengið í hér í tillögum að ég held að það verði mjög erfitt að stöðva sig af og nýta þennan ramma, ef að lögum yrði, til þess að stuðla að því að viðhalda þessum gilda þætti í íslenskri menningu sem íslensk nafnhefð hefur verið til þessa. Ég bið hv. þm. og þá sem bera þetta mál fram að hugleiða það sem hér er sagt um þetta og gefa þingheimi góðan tíma til að fara yfir málið betur en kostur hefur verið til þessa og leyfa jafnframt almenningi í landinu að koma svolítið að málinu í ljósi þeirrar umræðu sem hér fer fram af tilefni þessa nefndarálits og þessa frv.

Virðulegi forseti. Aðeins örfáar athugasemdir út af ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Hann var að hafa orð á því m.a. að málið hefði komið of fljótt frá allshn. og að e.t.v. hefði verið of mikill flýtir á meðferð þessa máls. Að mínu mati er þetta ekki rétt fullyrðing hjá hv. þm. Það er ekki bara að málið hafi verið ítarlega unnið í nefndinni heldur þar auki hefur málið verið kynnt sérstaklega, að ég held, í öllum þingflokkum, og var sérstaklega kynnt í þingflokki hv. þm. af tveimur gestum sem voru í nefndinni og sömdu frv. Væntanlega hefðu því átt að koma fram alveg glöggar skýringar á því máli þannig að afstaða manna hefði mátt koma í ljós kannski fyrr. Enn fremur vil ég taka það fram að nál. og brtt. frá allshn. voru komnar fyrir þingið fyrir allmörgum dögum þannig að þm. hv. höfðu þess vegna líka tækifæri til að taka afstöðu til málsins. Ég er alls ekki að gera lítið úr því að hv. þm. séu að ræða þetta mál. Þetta er mál sem mjög skiptar skoðanir eru um bæði á hinu háa Alþingi og í þjóðfélaginu. En ég hef áður rakið skoðanir mínar á því af hverju ég held að þessar lagabreytingar séu nauðsynlegar. Áðan var spurt: Til hvers munu nýjar leikreglur leiða? Þetta er athyglisverð spurning og ég held að það væri rétt að menn gætu fylgt því eftir og skoðað hvaða þróun yrði á mannanöfnum eftir ákveðinn gildistíma laganna. Auðvitað verður gefin út mannanafnaskrá. Þar koma fram ákveðnar upplýsingar. En þingið hefur líka möguleika á að afla sér aðgang að slíkum upplýsingum. Virðulegi forseti. Ég vildi láta þessar athugasemdir koma hér fram.

Virðulegur forseti. Ég ætla út af fyrir sig ekki að lasta það neitt sértaklega að málið kemur hér til 2. umr. þó ég hefði kosið að sjá það í verulega öðrum búningi en liggur fyrir. Mér sýnist sem hv. þingnefnd hafi, ef marka má nál., ekki leitað víða fanga að því er varðar viðmælendur t.d. varðandi málið. Ég hef ekki kannað umsagnir um þingmálið sem var vitnað til nokkurra hér áður í ræðu. En um þetta er ekki að fást úr því sem komið er. Málið liggur fyrir og sú kynning sem fram hefur farið á málinu af hálfu þeirra sem bera það fram og mótuðu frv. á sínum tíma er góðra gjalda verð en breytir ekki því að álitaefnin hrannast upp.

Herra forseti. Ég þakka þá umræðu sem hefur átt sér stað. Sérstaklega vil ég þakka málefnalega og yfirvegaða ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar áðan og hefði gjarnan viljað að hann ætti sæti í hv. allshn. svo við hefðum getað rætt málið þar áður en hingað væri komið. Mig langar í upphafi að nefna þetta orðasamband ,,ófrelsi hefðanna`` sem hann hjó eftir. Ég tók það reyndar upp eftir hv. þm. Svavari Gestssyni. Það er ekki mitt sjónarmið að hefðir séu slæmar, öðru nær. Hefðir eru góðar og nauðsynlegar. Þær eiga ekki að fjötra heldur halda mannlífinu á eðlilegum brautum en mega þó ekki stöðva þróun eða breytingar. Það er hefð fyrir þróun í íslensku máli. Það er líka mála sannast. Við erum að ræða um frv. til laga um íslensk mannanöfn og ég vil benda á það að ábyrgð á nafngjöf er fyrst og fremst foreldranna og það að foreldrar vilja um fram allt gefa börnum sínum góð nöfn. Það er sjálfsagður hlutur af hálfu foreldra og foreldrar hugsa mikið um það áður en kemur að skírn eða nafngjöf, fari það tvennt ekki saman, að gefa góð nöfn sem börnunum sé sæmd af að bera. Ég veit engin dæmi þess að nafngift sé ekki mikilvæg í augum foreldra og tilfinningamál. Því eru hömlur og eftirlit vandmeðfarin efni. Það þarf að mínum dómi að sýna umburðarlyndi. Og foreldrar þurfa að hafa möguleika á að ræða við einhverja sérfróða aðila um nafngift ef þeir telja að nöfnin sem þeir vilja gefa eða nafnið sé ekki innan eðlilegra marka sem nokkuð almenn sátt getur verið um. Þá er líka á það að líta að skírn og nafngjöf eru tengdari hér hjá okkur en meðal flestra annarra þjóða. Það á sumpart rætur í þjóðtrúnni en fyrst og fremst í því að við teljum að nafngjöfinni fylgi blessun ásamt skírninni. Margt fólk er líka meðvitað um merkingu nafna sem má líka segja að sé séríslenskt fyrirbæri. Og svo sem áður sagði tel ég margt hæpnara í íslenskum málsháttum en það að gifta fylgi góðu nafni. Það er allt í lagi með langflest nöfn í íslenskri nafnaflóru. Þau eru auðveld í máli, sjálfsögð og beygingar réttar og eðlilegar. Þróun íslensks nafnsiðar hefur líka verið eðlileg um aldirnar. Lög stóðu ekki til þess að leyfa eða banna. Það er ein ástæða þess að löggjafinn á ekki að hafa stíft taumhald í þessum efnum. En svo sem áður hefur komið fram í umræðunni gerist það í fyrsta skipti í íslenskri málsögu að reynt er að stöðva þá þróun að ný nöfn berist inn í málið með gildandi lögum frá 1991. Það er að gerast, eins og áður sagði, á þeim tíma sem meiri nauðsyn er á sveigjanleika og aðlögunarhæfni. Enda sætti almenningur sig ekki við breytinguna, vandamál hlóðust upp og brýnt var að taka lögin til endurskoðunar. Því vil ég koma að því að það er ekki rétt sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði og fleiri hafa minnst á að nú ríki friður um framkvæmd laganna. Það eru ótal mál sem bíða úrlausnar, bíða þess að kveðið sé upp úr með það af hálfu löggjafans hvað skuli standa í lögunum. Fólk bíður einnig eftir því að úr þessum tilfinningamálum og álitaefnum verði leyst. Vissulega má finna ýmis skringileg nöfn og furðuleg í kirkjubókum liðinna alda og reyndar ekki síst á síðustu öld. En fróðir menn hafa talað um að síðasta öld hafi verið hálfgerð nafnspillingaröld. Þó eru ýmis nöfn falleg þó þau hafi ekki náð festu í málinu. Hér er eitt tekið upp úr kirkjubók, Frumrósa Guðrún Bernharðdína. Hún er fædd 1873. Og ein fékk nafnið Jólavía, 25. desember 1889, væntanlega vegna þess að hún er fædd á jóladaginn, dóttir hjónanna Gísla Jónssonar og Þorbjargar Kristjánsdóttur sem voru gift vinnuhjú á Reykhólum á Barðaströnd. Þau voru skynsemdarfólk og breyttu þessu nafni í Kristín Jólavía með tilvísan til Krists sem var fæddur á jólum og þau hafa vitað mætavel. En síðan virðist hún hafa sleppt þessu nafni alveg, þessu Jólavíu-nafni. Frómráður Ólafsson var fæddur 1829 og Friðgjarn, þetta eru óskaplega falleg nöfn en hafa samt ekki náð festu í málinu. Það er nefnilega þannig að reynslan og sagan sýnir að þau nöfn hreinsast út aftur sem eru óþjál í munni eða ankannaleg. En með eðlilegu frelsi til að ákvarða nöfn mótast og slípast nafnsiðurinn af lifandi notkun. Það er það sem við verðum að gæta að að nafnsiðurinn fái frelsi til að slípast og þróast af notkuninni vegna þess að nafnsiðurinn og málið eru lifandi mál. Því tekur nafnsiðurinn breytingum og stundum verður það vinsælt og viðtekið af nöfnum sem í fyrstunni kann að virðast framandlegt og furðulegt. Það ber líka að hafa hugfast að löggjafinn er ekki að mæla með þeim nöfnum sem eru svona á mörkunum og fram hefur komið líka í umræðunni. Ekki heldur því að allir skuli kenna sig bæði til föður og móður. Það er heimilt og verður e.t.v. notað að einhverju marki og það er sjálfsagður réttur að mínum dómi. Eins það að kenna sig til hvors foreldris síns sem er. Ég vil þá víkja að millinafnakaflanum. Hann hefur hlotið nokkra gagnrýni og ég hygg að við verðum að taka hann til nokkuð betri umræðu hér og að hv. þm. átti sig á því hvað verið er að reyna að gera með þessum millinafnakafla. Það hefur átt sér stað þróun, þ.e. með uppteknum erlendum ættarnöfnum á þessari öld. Það hefur að vísu ekki alveg tífaldast en nærri lætur. Það voru 290 ættarnöfn á Íslandi 1910 en eru 1994 2.300. Það stefnir í það að ættarnöfnin flæði yfir og taki yfir og taki af sonar/dóttur kenninafnakerfið íslenska. Þar er ég íhaldssamur. Ég vil ekki að við missum þetta séríslenska fyrirbæri sem ég hygg að eigi að vera stolt okkar í íslenskum nafnasið. Ég gríp hér aðeins niður í greinargerðinni þau ættarnöfn sem eru komin inn í málið. Ég er ekki að dæma þau, bara sýna hvað þau falla illa að íslensku máli. Það eru nöfn eins og Brown, Bruun, Busk, Cabrera, Carlsen, Cassata, Chelbat, Cilia, Datye, Turner, Tönsberg, Urbancic, Weihe, Weisshappel, Wessman, Wheat, White, Wolfram, Woll, Wöhler og Özcan, svo dæmi séu tekin en þau eru auðvitað miklu, miklu fleiri. Nú er verið að gefa þessu fólki kost á millinafnaleiðinni fyrir sig og ekki síður afkomendur sína. Þeir sem hingað hafa komið með þessi nöfn fá að halda í nafn sem þeim þykir vænt um að sjálfsögðu frá sínum heimalöndum til þess að tapa þeim ekki og fá að hafa þau sem millinöfn en nota sonar/dóttur kerfið hér í framtíðinni. Verði ekki brugðist einhvern veginn við þessu, eins og við leggjum hér til, er ljóst að íslenski kenninafnasiðurinn mun líða undir lok á örfáum áratugum. Um það er ég sannfærður. Við megum ekki leyfa okkur að stinga höfðinu í sandinn og láta sem ekkert sé. Virðulegi forseti. Það er fjarri því að sátt sé um núgildandi lög um mannanöfn. Eins og áður sagði eru fjölmargar óskir um breytingar. Fjölmargt fólk bíður og ég tel víst að nú fari talsverð umræða af stað í þjóðfélaginu því mörgum eru þessi lög, útfærsla þeirra og framkvæmd tilfinningamál. Á þeim hafa margir, ef ekki allir skoðun og friðurinn sem ríkt hefur undanfarið og ýmsir hafa talað um að sé kominn um lögin er nú ekki fyrir hendi. Það er logn. En það er svikalogn. Það á eftir að bresta á aftur ef við ekki gerum neitt í þessu máli. Það varð strax ljóst eftir setningu laganna 1991 í hvað stefndi og þess vegna var nauðsynlegt að taka strax á málum.

Virðulegur forseti. Það hefur gerst nú eins og oft áður þegar þessi mál eru til umræðu að umræðan verður fjörleg og margir taka þátt í henni. Það endurspeglar einmitt kjarna málsins hversu málið er lifandi í vitund fólks og hversu náið það er hverjum og einum að flestir ef ekki allir láta sig málið varða og reyna eftir bestu getu að hafa á því skoðun. Ég er í hópi þeirra sem hafa verið mjög gagnrýnir á þau lög sem nú eru í gildi og sett voru árið 1991. Ég tel að þau lög hafi verið allt of þröng. Þau hafi gengið allt of langt í þá átt að bregða fæti fyrir vilja fólks um nafngiftir og hafi þar af leiðandi uppskorið verulega óánægju í samfélaginu eins og hv. þm. þekkja frá þjóðfélagsumræðunni á undanförnum árum. Ég tek ekki undir það að óvinsældir núverandi laga megi rekja til þvergirðingsháttar þeirra sem sitja í mannanafnanefnd. Ég tel þvert á móti að löggjöfin sjálf hafi verið orsök óánægjunnar og það er hún sem skapar þá umgjörð sem mannanafnanefnd hefur orðið að fara eftir. Það má auðvitað deila um niðurstöðu nefndarinnar í einstökum tilvikum af þeirri einföldu ástæðu að nefndinni eru gefin bæði stíf skilyrði en ekki að öllu leyti mjög ljós. Hún þarf því oft og tíðum að leggja mat á hlutina og eins og ávallt er þegar um matskennda hluti er að ræða, þá sýnist sitt hverjum um þá niðurstöðu. Ég er því eindregið hvetjandi þess að þeim lögum verði breytt í þá átt að þau verði fremur löggjöf til leiðbeiningar um þróun í stað þess að vera löggjöf gegn þróun. Löggjöf um svo nátengda hluti hverjum manni sem nafn hans er getur ekki verið bannlöggjöf. Hún verður að vera í formi leiðbeiningarlöggjafar sem reynir eftir föngum að leiða þróunina inn á tilteknar brautir fremur en aðrar. Í þeim efnum verða menn að byrja á því að setja sér markmið, þ.e. hvaða atriði það er sem menn vilja reyna að hafa áhrif á í þróuninni. Það sem ég tel að ætti að vera höfuðtilgangur mannanafnalaga er að leitast við að stýra þróuninni þannig að nöfnin séu íslensk að máli til og skilningi. Þau geta verið útlend að uppruna en það þarf að stuðla að þróuninni á þann veg að íslenskan yfirtaki nöfnin og geri þau að sínum, orð úr sínu máli. Þannig eigum við fyrst og fremst að beita löggjöfinni í þessu máli af þeirri einföldu ástæðu að annað gengur ekki eftir. Það er rakið hér í frv. að viðleitni í fyrri lögum til að stýra þróuninni hefur ekki gengið vegna þess að fólk hefur hana að engu ef hún bersýnilega gengur gegn vilja fólks í þessu nákomna máli. Annað atriði sem ég tel að eigi að vera markmið löggjafar af þessu tagi og er í frv. er að reyna að vernda tilteknar hefðir. Ég er út af fyrir sig mjög sammála því t.d. að verja þá hefð ef við getum að persóna kenni sig til föður eða móður. Það tel ég vera megineinkenni á íslenskri mannanafnahefð að menn kenna sig til föður eða móður, þ.e. kenna sig til persónu en ekki til ættar eins og algengast er erlendis. Hins vegar bendi ég á þróunina sem rakin er m.a. í þessu frv. til stuðnings því að við getum ekki varið þessa hefð með bannlöggjöf. Við verðum að reyna að stýra vilja fólks með öðrum hætti. Ég get tekið undir þá leið sem reynt er að fara í þessu frv. að opna fyrir millinöfn í þeirri von að þróunin verði að eftir sem áður haldi menn áfram að kenna sig til föður eða móður en taki upp þau nöfn sem millinöfn sem hefðu orðið ættarnöfn. Við verðum bara að setja okkur undir dóm framtíðar. Þróunin verður einfaldlega að ráða. Við getum ekki ætlast til þess að sjá fyrir hvert menn vilja fara í þessum efnum. Ef svo fer að í þessu efni sem ég er að nefna eða einhverju öðru að þróunin gengur til annarrar áttar en við viljum sum hver --- auðvitað er mismunandi skoðun manna nú --- þá verðum við einfaldlega að beygja okkur undir það. Við getum ekki lagst gegn þeirri þróun sem yrði ef, t.d. eins og hér hefur verið nefnt að tiltekin breyting leiðir af sér að eitthvað sem nú er uppi legðist af. Þá verður það bara svo að vera. Þá er það vegna þess að það er vilji fólksins. Við getum ekki sett löggjöf til að stöðva þá þróun. Gagnrökin um að menn eigi ekki að vera með bannlög í þessu efni felast einfaldlega í röksemdafærslunni. Það getur einfaldlega aldrei gengið eftir. Virðulegi forseti. Ég er eins og áheyrendur hefur kannski rennt í grun stuðningsmaður þess að núverandi löggjöf verði breytt og ég get í meginatriðum tekið undir þær breytingar sem frv. hefur að geyma. Reyndar er ég á þeirri skoðun að löggjöf eigi í þessu efni að undirstrikast með því atriði að nafngift er fyrst og fremst á ábyrgð þeirra sem gefa nafnið. Við verðum að láta þá sem gefa nafnið bera ábyrgðina í öllum meginatriðum. Við eigum að forðast að taka þá ábyrgð af fólki með lagasetningu sem færir þá íhlutunarvaldið og ábyrgðina til annarra sem ekki eru beinir aðilar að málinu. Almennt er ég á þeirri skoðun að meginreglan ætti að vera sú að þeir sem gefa nafnið ráða því hvaða nafn það er og bera þá á því ábyrgð. Síðan er það á valdi þess sem nafnið fær að breyta því ef honum þykir svo þegar hann vex úr grasi. Virðulegi forseti. Ég vil nefna tvö atriði þó sem mér finnst vera lýti á þessu frv. og vildi gjarnan að yrði breytt eða jafnvel felld brott. Það fyrra er ákvæði 22. gr. frv. um að úrskurðir mannanafnanefndar séu endanlegir. Ég er ekki sáttur við að mannanafnanefnd skuli falið þar dómsvald að öllu leyti í þessu máli og að þeir sem hlut eiga að máli geti ekki áfrýjað úrskurði nefndarinnar til dómstóla eins og er hin almenna regla í íslensku réttarfari. Ég er á þeirri skoðun að dómstólaleiðin ætti að vera opin í þessu máli eins og flestum öðrum. Í öðru lagi er ég ekki sammála því sem er að finna í 25. gr. frv. um heimild til stofnunar á vegum framkvæmdarvaldsins að leggja á og innheimta sektir. Ég ekki þeirrar skoðunar að framkvæmdarvaldið eigi að hafa heimildir af þessu tagi. Löggjafinn ætti að fara mjög sparlega í að fela framkvæmdarvaldinu heimild til að sekta þegna landsins. Þá finnst mér það vera hálfgerður hortittur í 25. gr. að taka það fram að sektir skuli vera vísitölubundnar. Sérstaklega í ljósi þess að hér vorum við fyrr í vetur að afgreiða frá Alþingi þá meginstefnumörkun ríkisstjórnarinnar að afnema öll tengsl á milli verðlags og launa, bóta almannatrygginga og vísitölu, svo ég nefni dæmi. Hví skyldu þá sektir eiga að vera bundnar vísitölu ef svo mikilvægur hlutur sem laun eru það ekki? Þetta finnst mér stinga í stúf við almenna stefnumörkun ríkisstjórnarinnar og er fylgjandi því að það verði a.m.k. fellt brott. Virðulegi forseti. Í þessum lagabálki og brtt. eru auðvitað allmörg atriði sem mér finnst ekki öll vera einboðin. En þau miða að því að leita samkomulags eða ná málamiðlun um útfærslu á undantekningum en lúta ekki að þeirri meginreglu sem ég hef lýst sem skoðun minni og þeirri meginreglu sem er að finna í þessu frv. að opna fyrir þá stirðu löggjöf sem nú er í gildi og breyta henni í þá veru að betri sátt sé líkleg til að nást um hana en þá löggjöf sem menn hafa búið við á undanförnum fjórum árum. Það er dæmi um löggjöf sem hefur eiginlega alveg reynst misheppnuð og því sjálfsagt að breyta henni hið snarasta. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta efni, ég hef lýst skoðun minni til málsins og er fylgjandi því að það verði afgreitt svo fljótt sem verða má.

Herra forseti. Um leið og ég þakka ágæta ræðu bendi ég á að varðandi endanlega úrskurði mannanafnanefndar var það töluvert rætt bæði í allshn. og í nefndinni sem samdi frv. að ef tekið yrði annað úrskurðarstig þá yrði það mjög hliðstætt og tilnefndir menn yrðu væntanlega úr sömu röðum og nú er gert. En ég bendi á að það er hægt að áfrýja til dómstóla. Dómstólaleiðin er alltaf opin. Dagsektarákvæðum hefur ekki verið almennt beitt. Það er sem betur fer hægt að beita öðrum aðferðum að fá börnum nafn ef það trassast hjá forráðamönnum. Ég veit ekki til að þess að dagsektarákvæðinu hafi nokkurn tímann verið beitt. Ég veit það þó ekki fyllilega. En það er þvingunarúrræði en ekki refsiákvæði. Þess vegna er allt annað um það að segja varðandi vísitölubindinguna.

Virðulegi forseti. Ég þakka samnefndarmönnum mínum í allshn. fyrir afar gott samstarf í þessu máli og mjög vönduð vinnubrögð svo og sérfræðingum nefndarinnar, þeim Halldóri Ármanni Sigurðssyni prófessor og Drífu Pálsdóttur, skrifstofustjóra í dómsmrn. Þegar frv. þetta kom fram var ljóst að það hafði að markmiði að auka frelsi í nafngiftum og losa þjóðina úr viðjum löggjafarinnar frá 1991 sem var að mínu mati allt of þröng. Í þessu sambandi bendi ég á skoðanakönnum Gallups frá 1994 sem getið er í greinargerð með frv., en þar kemur fram að 45% aðspurðra vildu aukið frjálsræði í nafngiftum landsmanna en þó einhverjar takmarkanir en 34% vildu algert frjálsræði. Áður en lengra er haldið tek ég fram að ég er afar stolt af okkar íslensku mannanafnahefð en tel þó að það verði að taka mið af þróun samfélagsins og þess flæðis af erlendu fólki og þess hvað Íslendingar eru mikið erlendis og því ber að skoða mannanafnalöggjöfina í því ljósi. Ég sjálf vann þetta mál með það að markmiði að við ættum að reyna að halda í okkar hefðir en þó að vera frjálslynd og leyfa þær breytingar sem fólk óskar eftir svo framarlega sem þær eru í takt við hefðir okkar. Ég átti þess kost að fjalla um mannanafnafrv. sem var samþykkt á Alþingi árið 1991. Þá var ég varaþingmaður. Þá var það fyrst og fremst ákvæðið um kenninöfn sem fór fyrir brjóstið á mér, nefnilega það að eingöngu var heimilað að kenna sig við föður eða móður. Ég flutti þá brtt. sem gekk út á það að fólki væri heimilað að kenna sig bæði við föður og móður. Ég vitna beint í þingræðu mína frá 1991 en þá sagði ég, með leyfi forseta: ,,Þessi tillaga heimilar að börn kenni sig bæði við föður sinn og móður án þess að hrófla við íslenskri nafnahefð. Samkvæmt frv. er heimilt að kenna sig við annað hvort foreldra en ekki bæði. Íslensk kenninafnahefð er mjög sérstök og full ástæða til að halda í hana. Hefðin sýnir þó leifar af föðurréttarsamfélaginu en þetta frv. tekur á því með því að leyfa val á milli þess að kenna sig við föður eða móður. Það er mín skoðun að þetta val sé til bóta en í reynd muni það ekki breyta miklu nema í þeim tilfellum að börn vilji ekki eða geti ekki kennt sig við föður. Hefðin að kenna sig við föður er það sterk að hætt er við að það yrði túlkað sem óvirðing við föður ef nafn móður yrði valið. Frá kvenfrelsissjónarmiði hefur íslensk kenninafnahefð víða vakið athygli, ekki síst vegna þess að konur geta haldið eigin nafni við giftingu sem getur skipt afar miklu máli þar sem nafn er mikilvægur hluti af sjálfsímynd fólks. En með því að kenna okkur eingöngu við föður ber okkar kerfi sterkari einkenni föðurréttarsamfélags en kerfi nágrannalandanna þar sem víða er heimilt að halda bæði nafni föður og móður. Þetta er jafnréttismál og alls ekki viðeigandi annað að mínu mati en að fólk geti valið sjálft að kenna börn sín við báða foreldra í stað þess að lögin takmarki það val. Þegar er nokkuð um að þetta sé gert og ég á ekki von á að þetta verði mikið notað.`` Helstu rökin sem komu fram gegn þessari brtt. minni árið 1991 voru þau að það væri mjög erfitt fyrir Hagstofuna að taka inn svo marga stafi. Þetta voru auðvitað ekki efnisleg rök, þetta voru meira kerfisrök og það fór þannig á endanum að brtt. mín árið 1991 var felld á jöfnum atkvæðum að viðhöfðu nafnakalli. Núna þegar ég kom að þessu máli er alveg ljóst að þessar jafnréttishugmyndir áttu hljómgrunn og fulltrúar frá Hagstofunni sögðu okkur í allshn. að þetta yrði ekki vandamál núna. Því vil ég fagna alveg sérstaklega að samstaða náðist um að breyta 8. gr. frv. í þá veru núna að heimilt yrði að kenna sig bæði við föður og móður samkvæmt brtt. allshn. Það var reyndar mjög erfitt fyrir þá efasemdamenn sem voru innan nefndarinnar að standa gegn þessari ósk þegar heimila átti hitt efnisatriðið brtt. við 8. gr., nefnilega það að manni sem sé heimilt að bera ættarnafn sé einnig heimilt að kenna sig til föður og móður. Röksemdir mínar frá 1991 eiga enn þá við. Fyrst að okkar góða íslenska mannanafnakerfi samræmist ekki jafnréttissjónarmiðum varðandi kenninöfn í sama mæli og hefðir nágrannalandanna er líklegt að vaxandi óánægju hefði gætt að þessu leyti og því tel ég að það hefðu verið meiri líkur á að þessu kerfi hefði verið hafnað ef þessi tillaga hefði ekki komið til. Vegna orða sem féllu fyrr í umræðunni, m.a. frá hv. þm. Svavari Gestssyni, tek ég fram að meðferð allshn. á þessu máli var afar vönduð og ítarleg. Það er alveg ljóst að það eru mjög miklar óánægjuraddir í þjóðfélaginu með gildandi lög og grundvallarafstaða mín er sú að nöfn fólks séu mikilvægur hluti af sjálfsmynd þess og því beri löggjafanum að virða óskir fólks í þeim efnum að langmestu leyti. Með auknu flæði fólks af erlendum uppruna til landsins og vaxandi kynnum Íslendinga af erlendri mannanafnahefð eykst þrýstingur í þá átt að breyta hefðum okkar. Ég tel því líklegra að okkar kerfi haldist í meginatriðum ef fólk getur þróað það áfram í takt við breytt viðhorf hvort sem það eru jafnréttisviðhorf eða óskir t.d. erlendra maka til að taka upp kenninöfn maka. Ef fólk vill fá að nota millinöfn eða ættarnöfn finnst mér til lítils að banna það með lögum sem eru ekki í takt við réttlætiskennd fólks. Ég tel mjög óeðlilegt að þrengja löggjöf af þessu tagi þannig að það særi réttlætiskennd fólks. Ég er alveg sannfærð um að ég verð sjálf ánægðari með að kenna mín börn við föður sinn eingöngu eftir að ég veit að það er heimilt fyrir þau núna að taka einnig upp kenninafn móður óháð því hvort nokkurn tímann verður af þeirri breytingu. Breytingin sem lögð er til á 8. gr. sannfærir mig um að núna höfum við hefð sem er í takt við jafnréttissjónarmið og það gerir mig mun ánægðari með kerfið. Eitt af þeim markmiðum sem nefndin sem samdi frv. gekk út frá var að stuðla að því að ættarnöfn verði fremur notuð sem millinöfn en sem kenninöfn. Ef til vill ýtti það markmið undir að hugmyndin um millinöfn komst inn í frv. En e.t.v. er brtt. við 8. gr. þar sem fólki er heimilt að kenna sig bæði við föður og móður og að nota ættarnafn ekki í takt við það markmið. Ég sé því engin sérstök rök fyrir því að taka upp millinöfn eftir að þessi sveigjanleiki kom inn í kenninafnagreinina önnur en óskir fólks sem að mínu mati ber að hlusta á svo og að millinöfn gætu verið notuð sem sameiningartákn, t.d. fyrir systkini eða fyrir fjölskyldu, t.d. í útlöndum sem getur komið sér vel því það er stundum erfitt að vera í útlöndum sem fjölskylda þar sem allir hafa mismunandi nöfn. Ég er því þeirrar skoðunar að þær breytingar sem eru lagðar hér til í frjálsræðisátt geri okkur sáttari og stoltari af okkar íslensku mannanafnahefð. Þó tel ég að frelsi í eiginnöfnum og kenninöfnum skipti meira máli en millinöfnin og gæti því í sjálfu sér alveg sætt mig við að millinöfnin væru felld út úr frv. Ég vil að lokum furða mig á þeim íhaldssömu sjónarmiðum sem hafa komið fram ekki síst varðandi eiginnöfn og á ég þar ekki síst við málflutning hv. þm. Svavars Gestssonar. Gagnrýnin á millinöfnin t.d. frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni tel ég bitastæðari. Millinöfnin eru að mínu mati líklegri til að hafa áhrif á þróun hefða okkar en annað í þessu frv. Þar er þó um eindregnar óskir fólks að ræða og ég tel að treysta beri fólki fyrir því að ákveða nöfn á börn sín og fjölskyldu sína. Lög af þessu tagi verða að virða óskir fólks um svo persónulega þætti eins og nöfn barna sinna eða eigin kenninöfn og því tel ég að frv. sé verulegt skref í framfaraátt og ég styð það í öllum meginatriðum. Ég tel að það verði líklegra til þess að fólk sætti sig við íslenska mannanafnahefð og verði jafnvel stoltara af að taka upp íslensk kenninöfn þó að það geti notað eftirnöfn af erlendum uppruna áfram að eigin vild.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ræðu hennar. Ég nefni það vegna þess að það var rætt um jafnréttissjónarmið og það er vissulega hægt að taka undir þau rök en ég vil líka láta það koma fram að það var líka rætt um það í allshn. að okkur hefur fundist að okkar íslenska mannanafnahefð, þ.e. sú staðreynd að konur halda sínu kenninafni og taka ekki upp nafn eiginmanns, vera mjög gott jafnréttismál og höfum verið stolt af því. Ég vildi bara láta þetta koma fram, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka ábendinguna. Ég kom reyndar inn á þetta atriði í rökstuðningi mínum sem ég vitnaði beint til frá árinu 1991. Ég er alveg sammála hv. þm. og formanni allshn., Sólveigu Pétursdóttur, að það er auðvitað mikilvægt jafnréttismál að konur halda óbreyttu nafni við giftingu.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka hlý orð í minn garð langar mig aðeins til að staldra við það atriði sem mér finnst ekki vera rætt um hérna og það er dálítið skrýtið að menn skuli ekki ræða. Það er í fyrsta lagi að menn skuli ekki mótmæla því með rökum að framkvæmdin hafi verið of þröng. Í öðru lagi það sem er aðalatriðið í máli mínu að eignarfallstakmörkunin á eiginnafnaskilgreiningunni sé vafasöm og svo í þriðja lagi eru það millinöfnin sem menn geta út af fyrir sig haft allt aðra skoðun á en ég og skiptir engu máli. Andstaða mín við málið eins og það liggur fyrir stafar heldur ekki af því að ég sé maður boða og banna. Ég vísa því algjörlega á bug að málflutningur minn sé settur til hliðar með klisjum af því tagi, það gerir hv. þm. heldur ekki og ég segi það líka út af hennar orðum að margt af hennar rökstuðningi varðandi málið er lýtur að jafnréttatriðum. Ég er algjörlega sammála þeim sjónarmiðum. Ég tel að þarna séu fyrst og fremst tvö efnisatriði. Annars vegar að eignarfallstakmörkun eiginnafnaskilgreiningarinnar sé á tæpu vaði og hins vegar að millinafnakerfið ýti undir að ættarnafnaflóðið gangi yfir okkur. Þetta eru mínar aðalröksemdir í þessu máli.

Virðulegi forseti. Það var ágætt að fá kjarnann úr gagnrýni hv. þm. Svavars Gestssonar. Ég er ósammála honum varðandi eignarfallið vegna þess að ég treysti foreldrum til þess að velja nöfn við hæfi og ef þau eru erlendir ríkisborgarar þá er eignarfallsákvæðið mjög mikilvægt. Ég hef engar áhyggjur af því að fólk sé að kalla börnin sín Skjunnar eða Skjönnar eða hvað það var sem hv. þm. nefndi. Ég get tekið undir að ég hef vissar efasemdir um millinafnakaflann en ég er samt alveg tilbúin að standa að frv. eins og það er.

Hæstv. forseti. Varðandi fyrrnefnda atriðið, eignarfallstakmörkun eiginnafnanna, bið ég um að þetta mál sé heldur ekki afgreitt þannig að auðvitað verði maður að treysta foreldrunum. Alveg eins er það með flutning grunnskólans sem er mikið umtalað mál. Menn sögðu alltaf í sambandi við flutning grunnskólans að við verðum að treysta sveitarfélögunum. Málið snýst ekki um traust eða vantraust í þessu efni. Ég er að segja að sú takmörkun sem byggist á eignarfallinu einu sé órökstudd málvísindalega. Það eru engar sérstakar forsendur fyrir því að takmarka þetta svona frekar en gert er í gildandi lögum. Það sem stendur er bara þetta, eiginnafn skal vera íslenskt eða lúta íslenskum hefðum þannig að ég sé engin rök fyrir því að þessi eignarfallsleið er valin. Ég get alveg tekið undir þetta sjónarmið hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, sem ég heyrði í fyrr í dag, að eiginnafnsatriðið er auðvitað mikilvægt en mikilvægasti hluti nafnakerfisins er þó kenninafnakerfið. Ég endurtek að ég hef engin rök heyrt fyrir þessari eignarfallsleið allshn.

Herra forseti. Það hefur verið ítarleg umræða um þetta mál og ekki vanþörf á. Ég vil gera að umtalsefni í sambandi við þetta frv. brtt. sem allshn. leggur til auk nokkurra annarra atriða. Það er í fyrsta lagi ákvæði um millinöfn eins og gert er ráð fyrir í III. kafla frv. Ég hef verulegar áhyggjur af þeirri leið og þeirri útfærslu sem þar er lagt upp með. Ég er smeykur um að þetta muni leiða til þess að millinöfn verði tekin upp, sem millinöfn í fjölskyldum sem myndi leiða til þess að millinöfn kæmu að hluta til í stað ættarnafna. Þetta eru áhyggjur sem fleiri hafa lýst hér í umræðunni. Ég tel að margt bendi til að svo geti orðið og ég tel ekki æskilegt að slík þróun eigi sér stað. Það kemur fram í frv. að ættarnöfn hér á landi hafi verið rétt tæp 300 árið 1910 en séu 2.227 árið 1994. Það kemur ekki fram í frv. hvernig þróunin hefur verið síðustu áratugi og hvernig þessum ættarnöfnum hefur fjölgað hér upp á síðkastið. Mér skilst að eitt aðalvandamálið varðandi fjölgun ættarnafna sé vegna þess að útlendingar sem eru ekki íslenskir ríkisborgarar og bera vitaskuld erlend nöfn að börn þeirra sem eru búsett hér taka upp ættarnafn föður síns. Það veldur því að fjölmörg ný ættarnöfn komi hér inn í nafnaumhverfi okkar. Það virðist ekki vera tekið á því máli sérstaklega en það ætti þó kannski að skoða ef það er þá uppruni þessa vanda sem menn eru að glíma við. Ég held að það sé ljóst að allir vilja viðhalda þeirri hefð sem við höfum haft í nafngift okkar, að kenna sig við föður eða móður þó þannig að ekki sé gengið á rétt þeirra einstaklinga sem bera ættarnöfn. Ég bendi einnig á að lögin sem voru sett um þetta eru nú ekki mjög gömul, frá 1991, og e.t.v. þarf meiri reynsla að komast á þau. Millinöfn hafa þróast hér óformlega en kannski ekki alveg í ramma núgildandi laga. Ég tel hins vegar að það eigi ekki að lögfesta þetta eins og hér er lagt til. Í umræðunni var kynnt bréf frá nefndarmönnum í mannanafnanefnd, Páli Sigurðssyni og Erlendi Jónssyni þar sem var einmitt getið varðandi millinöfnin að það væri hlutur sem væri andstæður íslenskum siðum en vitaskuld getur þetta allt saman verið álitamál. Hins vegar vil ég að menn beini huga sínum að öðrum atriðum. Það er í fyrsta lagi í 22. gr. frv. Þar er sagt að úrskurði mannanafnanefndar er ekki unnt að skjóta til æðra stjórnvalds. Nefndin skal birta niðurstöður úrskurða sinna árlega. Það að ekki er hægt að skjóta til æðra stjórnvalds tel ég vera slæmt ákvæði í lögum og hefur reyndar verið bent á í umræðunni. En það sem ég vil gera sérstaklega að umtalsefni er varðandi ættarnöfn og útfærslur þeirra og ég vil kynna brtt. sem við þingmenn Þjóðvaka munum, ásamt vonandi fleiri þingmönnum, flytja við þetta mál. Þar erum við að vísa beint í frv. Með leyfi hæstv. forseta, vil lesa upp úr frv. á bls. 22. Þar segir svo: ,,Önnur leið út úr þessum ógöngum væri að banna ættarnöfn með öllu hér á landi en þótt ýmsum kunni að þykja sú leið æskileg verður að telja hana ófæra. Það er auðsætt brot á mannréttindum að taka af mönnum þau nöfn sem þeir bera. Eins og minnst var á í athugasemdum við III. kafla hugðist nefndin því leggja til að farinn yrði sá meðalvegur í þessu efni að öll ættarnöfn breyttust smám saman í millinöfn með því móti að ófæddir niðjar þeirra sem nú bera ættarnöfn mættu bera þau sem millinöfn ásamt föður- eða móðurnafni en ekki sem ættarnöfn (þó með þeirri undantekningu að barn mætti fá ættarnafn ef það ætti alsystkini sem þegar bæri nafnið).`` Svo segir hér áfram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það orðalag sem nefndin hafði í huga var nokkurn veginn eftirfarandi: ,,Hver maður skal kenna sig til föður eða móður ... Maður sem ber ættarnafn má þó bera það áfram en það gengur ekki til niðja hans. Þó er ávallt heimilt að barn fái sama kenninafn og alsystkini þess.```` Ég tel að mörg rök séu fyrir þessari hugmynd og við munum bera þessa tillögu upp hér sem brtt. við álit nefndarinnar. Hins vegar, herra forseti, hefur komið fram ósk um að fresta öllu málinu. Ég held að það væri mjög til bóta vegna þess að hér hefur komið fram ýmislegt í umræðunni sem gerir það að verkum að menn þurfa að skoða ýmsa efnisþætti betur. Í svona frv. er ýmislegt tæknilegs eðlis vitaskuld til bóta en hins vegar er kveðið upp úr um mjög veigamikil atriði sem ekki hafa hlotið nægjanlega umræðu á hinu háa Alþingi og innan einstakra þingflokka. Ég bendi á að afstaða gagnvart þessu máli gengur þvert á alla flokkslínur. Það sem ég mundi óska eftir, herra forseti, bæði í ljósi þessarar umræðu þar sem hafa komið fram fjölmargar ábendingar og athugasemdir og í ljósi þess að hér hefur verið boðuð brtt. við frv. að hv. allshn. skoði þetta mál milli 2. og 3. umr. og fari betur yfir það. Ég vil lýsa því yfir, herra forseti, að ég treysti allshn. mjög vel til að gefa málinu gaum á milli 2. og 3. umr. og vega þessi mál og meta á nýjan leik.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þakka hv. formanni allshn. fyrir gott starf í nefndinni og það að leiða þetta mál til þeirra lykta sem ég vonast til að við sjáum nú hilla undir. Ég tel nauðsynlegt að koma rökunum fyrir því að miða við eignarfallið að við þessa umræðu. Þau eru fyrst og fremst þau að fyrir eru í málinu fjöldi nafna og annarra orða sem hafa ekki neina aðra endingu en einmitt eignarfallsendinguna. Það má taka dæmi af svo sjálfsögðu kvenmannsnafni sem Rut, um Rut, frá Rut, til Rutar. Það er sem sagt eignarfallsendingin sem sýnir að nafnið beygist. Ég vil koma að því stórmáli sem hér er líka á ferðinni gagnvart mannréttindum þeirra sem eru af erlendu bergi brotnir, en koma til Íslands og gerast Íslendingar. Þeir sem hingað til hafa gerst íslenskir ríkisborgar hafa þurft að breyta nafni sínu, en gert er ráð fyrir því í frv. að þeir fái að halda fullum nöfnum sínum. Það er ekki gerður greinarmunur á þeim sem bera ættarnöfn eftir því hvort þeir eru innfæddir Íslendingar eða Íslendingar af erlendu bergi brotnir. Þetta er mikilvægt mannréttindaatriði og má taka dæmi af t.d. tveimur Jensenum, annar flutti til Íslands frá Danmörku fyrir hundrað árum og hann og hans niðjar hafa fengið að bera ættarnafnið Jensen, en niðjar Jensens sem flutti til Íslands fyrir tíu árum geta ekki borið ættarnafnið. Þarna er að sjálfsögðu nauðsynlegt að gera jöfnuð á. Hv. þm. Svavar Gestsson kom að því í andsvari hvort menn vildu ræða það hvort lögin og túlkun þeirra hefði verið of þröng fyrst eftir að þau voru sett 1991. Ég get tekið undir það með hv. þm. Svavari Gestssyni að það var hvort tvegga. Lögin um íslensk nöfn voru þrengd frá því sem var í framkvæmd fyrir 1991. Þau voru líka túlkuð of þröngt. Mitt sjónarmið er það að sú þrönga túlkun hafi vegið þyngra þegar óánægja blossaði upp í þjóðfélaginu. Ágreiningsmál, vandamál og óþægindi margra fjölskyldna varð til þess að ekki var um annað að ræða en að taka lögin upp og endurskoða þau almennilega. Ég hygg að það hafi verið gert og ég vil leyfa mér að þakka þeim ágætu sérfræðingum sem sömdu frv., Drífu Pálsdóttur og Halldóri Ármanni Sigurðssyni, sem auk mín unnu að því máli og síðan allsherjarnefndarmönnum fyrir þeirra ágætu vinnu í þingnefndinni.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti félmn. um frv. til laga um gatnagerðargjald. Félmn. hefur haft þetta mál til meðferðar frá því fyrir jól og hefur eytt allverulegum tíma í það, enda nokkur atriði sem nefndin kaus að kanna sérstaklega. Niðurstöðu nefndarinnar er að sjá á nefndaráliti á þskj. nr. 675 og í breytingartillögum á þskj. 676. Nefndin leitaði fyrst og fremst til sveitarfélaganna um álit á þessu frv. og hafði jafnframt í huga það sem fram kom í framsöguræðu hæstv. félmrh. þar sem hann beindi því til nefndarinnar að skoða sérstaklega þann aðlögunartíma sem sveitarfélögunum yrði veittur að nýjum lögum. Þær breytingartillögur sem nefndin leggur til að gerðar verði á frv. eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að ákvæði um skyldu ráðherra til að setja reglugerð um endurgreiðslu gatnagerðargjalds verði fellt brott úr 2. mgr. 1. gr. frv. og í þess stað vísað til þess í 1. mgr. 6. gr. að ráðherra skuli setja slíka reglugerð. Þarna er einfaldlega verið að koma í veg fyrir ákveðna tvítekningu í lögunum þar sem þessi reglugerð var nefnd tvisvar sinnum. Í öðru lagi er með breytingum á 2. gr. gerð tilraun til að skilgreina nánar til hvers skuli verja gatnagerðargjaldi sem innheimt er samkvæmt lögunum og m.a. eru tekin af tvímæli um að lagnir vegna götulýsingar geti heyrt þar undir. Ég undirstrika þetta, hæstv. forseti, geti heyrt þar undir því að það er ekki meiningin að breyta því fyrirkomulagi sem verið hefur í einstökum sveitarfélögum sem eiga sjálf rafveitur eða hitaveitur og hafa látið þær standa straum af kostnaði við lagnir vegna götulýsingar og lýsinguna sjálfa. Það kom hins vegar fram við rannsókn nefndarinnar á málinu að það hefur víða orkað tvímælis hvort heimilt sé að telja götulýsingu til lagna. Víða hefur það verið framkvæmt þannig að nefndinni fannst rétt að taka af öll tvímæli í lögunum um að götulýsingar geti heyrt þar undir. Hæstv. forseti. Í þriðja lagi er lagt til að í 6. gr. frv. verði kveðið á um það að sveitarfélögin eigi að birta sérstaka gjaldskrá og þar skuli koma fram hvað sé innifalið í gjaldinu í hverju sveitarfélagi. Með þessari brtt. erum við að koma til móts við ábendingar sem umboðsmaður Alþingis hefur sett fram þess efnis að greiðendur eigi á hverjum tíma að vita fyrir hvað er verið að greiða. Síðan er lagt til að lögin taki gildi 1. janúar 1997 og einnig að aðlögunartími fyrir sveitarfélögin verði tíu ár í stað fimm ára eins og lagt var til í frv. Þá vil ég geta þess, hæstv. forseti, að í nefndinni urðu mjög miklar umræður um það hvort rétt væri að taka inn í lögin ákvæði þess efnis að ef sveitarfélögin ekki sinna framkvæmdum, tilskildum götulögnum innan ákveðins tíma, ættu húseigendur rétt á endurgreiðslu. Eftir miklar umræður og skoðun komumst við að þeirri niðurstöðu að þetta væri nánast óframkvæmanlegt og mundi leiða til þess að aftur yrði tekið upp það fyrirkomulag sem nú er við lýði þar sem um tvenns konar gjald er að ræða. Þá væri afar erfitt að skilgreina nákvæmlega hvaða hluta ætti að endurgreiða. Með því að innheimta aðeins eitt gatnagerðargjald er sveitarfélagið að innheimta peninga sem er varið almennt til gatnagerðar en ekki endilega í þeirri götu sem verið er að greiða fyrir. Það varð því niðurstaða nefndarinnar að þetta væri óframkvæmanlegt þó að vilji hafi staðið til þess að tryggja hag greiðenda sem allra best. Undir þetta nefndarálit rita allir nefndarmenn. Rannveig Guðmundsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins og Svanfríður Jónasdóttir sem er áheyrnarfulltrúi er samþykk áliti þessu.

Virðulegi forseti. Mér sýnist að í meðförum nefndarinnar hafi verið gerðar á frv. breytingar sem til bóta mega teljast að mínu mati. Ég var með nokkrar athugasemdir við frv. við 1. umr. og mér sýnist að þær tillögur um breytingar sem hér liggja fyrir frá nefndinni grípi að nokkru leyti á þeirri gagnrýni með þeim tilgangi að reyna að bæta úr þar sem mér fannst áfátt vera í löggjöfinni. Ég vil fyrst nefna að breytt er í 6. gr. frv. í 1. mgr. texta sem er ótækur að mínu viti í lagamáli. Það er ,,og fleira`` eða ,,o.fl.`` Það er augljóst hverjum sem les. Hvernig eiga þeir sem eiga að framkvæma lögin að vita hvað löggjafinn á við þegar það stendur bara ,,og fleira``? Nefndin hefur tekið á þessu og fellt þetta brott og leggur til að í staðinn komi texti sem er skýr að því leyti að það er alveg ljóst hvað við er átt. Þessa brtt. tel ég því vera til verulegra bóta. Og ekki hvað síst að brtt. kveður á um það að í reglugerð um gatnagerðargjald eigi að kveða á um endurgreiðslu þess en ekki bara álagningu. Eins og fram kom hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, þá eru í öðru lagi breytingar sem lúta að athugasemdum sem umboðsmaður Alþingis hefur gert. Án þess að rekja þær frekar en fram hefur komið get ég tekið þær saman undir einn hatt og sagt: Þær eru allar til bóta. Ég get alveg stutt þessar breytingartillögur. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, segja nokkur orð almennt um málið og rifja að nokkru leyti upp sjónarmið mín í því. Mér finnst galli á þessu frv. eins og mörgum öðrum af þessu tagi sem fjalla um heimild til að innheimta gjald hjá íbúum í sveitarfélögum að frv. eru samin út frá sjónarhóli þess sem innheimtir gjaldið, þ.e. sveitarstjórnanna í þessu tilviki. Mér finnst að hagur og sjónarmið þeirra sem borga gjaldið vera um of fyrir borð borinn. Þó vil ég taka fram að þær breytingar sem hér eru ganga í þá átt sem ég hef nefnt og mæta þeim sjónarmiðum sem ég hef talað fyrir. Eftir sem áður finnst mér almennur bragur málsins vera enn um of í þessa veru. Þetta er lagafrv. um tekjuöflun fyrir sveitarfélög og það eru of fá ákvæði sem lúta að réttindum þeirra sem eiga að borga þetta gjald. Fyrir það fyrsta sem er aðalgallinn í málinu af því að hér er um að ræða gjald en ekki skatt --- gjald er innheimt til þess að mæta tilteknum kostnaði, er gjaldið ákveðið ótengt kostnaðinum sem það á að standa undir. Gjaldið er ákvarðað sem ákveðinn hundraðshluti af mati fasteignar. Það er algerlega ótengt þeim kostnaði sem sveitarfélagið stofnar til við það að leggja götu og annað sem tíundað er í frv. að eigi að ráðstafa því til. Auðvitað er grundvallarreglan þegar um er að ræða heimild til gjaldtöku, að gjaldtakan sé tengd kostnaðinum. Það er ekki í þessu tilviki. Þetta er reyndar líka í öðrum lögum um svipað efni. Þar á ég við lögum um holræsagjald. En hins vegar hefur verið í þriðju lögunum sem lúta að þessu efni, sem eru lög um vatnsgjald sem sett voru í desember 1991, mjög ákveðið tekið á því að skilgreina hvaða kostnaði vatnsgjaldið á að mæta. Þar er jafnframt sett mjög skýrt fram í lagatextanum að ekki megi innheimta hærra gjald en kostnaðinum nemur. Þetta eru mjög skýr og góð lög þó að sá galli sé á gjöf Njarðar að hvorki félmrn. né sveitarstjórnir fara eftir þeim. Báðir aðilar láta vísvitandi eins og þessi lög séu ekki til. Fyrr eða síðar mun auðvitað á það reyna, hvort sem það verður fyrir umboðsmanni Alþingis eða dómstólum að fá framkvæmdarvaldið til þess að framfylgja lögunum. Það er náttúrlega óviðunandi frá sjónarhóli þeirra sem eiga að borga að þeir séu að greiða miklu hærri gjöld en þeim ber samkvæmt lögunum. Og það er óviðunandi af hálfu þeirra sem eru íbúar í sveitarfélögum að sveitarstjórnir komist upp með að innheimta miklu hærri gjöld af íbúunum en þeim er heimilt samkvæmt lögum án þess að yfirmaður sveietarstjórnanna, félmrh., geri nokkuð til þess að verja íbúana. Það er því miður annar galli á málinu sem endurspeglar það sem ég nefndi að væri megingallinn á þessu frv., að það er samið út frá sjónarhóli þess sem innheimtir gjaldið en ekki þeim sem borgar, að yfirmaður félagsmála hér á landi hefur undanfarin ár litið á sig sem framlengdan arm sveitarstjórnanna en ekki sérstakan fulltrúa íbúanna. Á þessu þarf að verða veruleg breyting þannig að félmrh. og ráðuneytið líti fyrst og fremst á sig sem aðila sem á að gæta réttinda íbúanna en er ekki sérstakur fulltrúi fyrir sveitarstjórnir, hvað þá fámennan hóp sveitarstjórnarmanna eins og þróun hefur verið á síðustu árum. Ég tel, virðulegi forseti, að megingallinn á þessu frv. verði eftir sem áður sá að gjaldheimtan er ótengd kostnaðinum. Samkvæmt frv. geta sveitarstjórnirnar innheimt hærra gjald en nemur tilkostnaðinum. Og það er alltaf opið hversu hátt þetta gjald getur verið að öðru leyti en fram kemur í frv. Það er miðað við bara fasteignamat eignarinnar, ótengt þeim framkvæmdum sem á að verja fénu til. Það sem er til bóta í breytingartillögum nefndarinnar er að það er nánar skilgreint í hvað á að verja þessu gjaldi. Það tek ég alveg undir að er til verulegra bóta og styð það. En ég tel að það vanti alla skilgreiningu og tengingu á milli gjaldsins og tilkostnaðarins. Eitt sem menn þurfa að gera upp við sig er hvort það eigi að miða gjaldið við tilkostnað í viðkomandi götu, í viðkomandi hverfi eða í viðkomandi sveitarfélagi. Ég nefndi nýju lögin um vatnsgjald. Þar er þetta skilgreint. Það er tiltölulega einfalt því að um er að ræða gjald sem á að standa undir rekstri á veitukerfi því það er veitukerfið í heild sem er kostnaðurinn sem miðað er við. Þetta er ekki alveg eins augljóst í þessu tilviki um gatnagerðargjöld. En engu að síður þarf að skilgreina það. Það getur verið verulega breytileg niðurstaða á því hvað gjaldið þyrfti að vera hátt ef það á að standa undir tilkostnaði eftir því hvort menn miða við eina götu, hverfi eða heilt sveitarfélag. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta frv. Ég hef ítrekað aðalathugasemdir mínar við málið og þau sjónarmið sem ég hef í þessu efni. En ég vil ítreka að lokum að þær breytingar sem nefndin gerir á málinu eru allar til bóta. Það gerir það skýrara til hvaða verkefnis á að verja gjaldinu. En eftir stendur það sem er meginmálið að það er alveg óbundið tilkostnaði. Það hlýtur að vera grundvallaratriði ef veitt er heimild til að innheimta gjald til að mæta kostnaði, að gjaldið sé tengt kostnaðinum.

Hæstv. forseti. Ég get að nokkru leyti tekið undir þau orð sem hv. síðasti ræðumaður viðhafði varðandi 3. gr. frv. um ákvörðun gatnagerðargjalds. En málið er að það er ákaflega vandmeðfarið að ákveða þetta gjald með tilliti til kostnaðar vegna þess að kostnaður við gatnagerð er gífurlega mismunandi eftir því hvar er og hvernig aðstæður eru. Sjálfsagt væri hægt að búa til meðalstaðal sem farið yrði eftir. En breytingin sem verið er að gera er sú að í stað þess að áður var innheimt gatnagerðargjald í tvennu lagi, er verið að sameina það í eitt. Sveitarfélögin fá tíu ár til að aðlaga sig að þessu nýja kerfi. Núna eru menn að greiða fyrir gatnagerð í sínu sveitarfélagi sem menn nota sameiginlega meira og minna í stað þess að áður var hugsunin sú að menn væru að greiða gatnagerðina í sinni götu við sitt hús. Ég get tekið undir það sjónarmið og það er kannski næsta verkefni að reyna að finna aðra leið til þess að skilgreina gjaldið í beinum tengslum við kostnaðinn. En sú nefnd sem samdi frv. komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að halda þeirri viðmiðun sem hefur verið við lýði einfaldlega vegna þess að menn hafa bara ekki fundið betri aðferð til að skilgreina þetta gjald.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig alveg rétt hjá hv. þm. að það er flókið og vandasamt að finna almenna reglu sem á að nota til að ákvarða gjaldið vegna þess hvað kostnaður er breytilegur. Þá eru bara við þessu að mínu viti tvær leiðir. Önnur leiðin er einfaldlega sú að vera ekki að innheimta neitt gjald vegna þess hvað torvelt er að ákvarða hvað það eigi að vera hátt. Bara af jafnræðisreglu er óviðunandi að gjaldið sé breytilegur hluti af tilkostnaði. Ef það er svona eriftt að finna út hvað gjaldið á að vera hátt, þá ættu menn ekki að hafa neitt gjald heldur almennan skatt og segja sem svo: Sveitarfélögin hafa almennan tekjustofn til að standa undir þessum kostnaði alveg eins og það stendur undir öðrum tilgreindum kostnaði með sínum skattstofnum. Ég hygg að mörgu leyti að það væri einfaldasta lausnin að afmarka almennan skattstofn til að standa undir þessum kostnaði alveg eins og menn eru að gera núna með grunnskólakostnaðinn. Þar fara menn þá leið að í stað þess að reikna út kostnaðinn fyrir hvert sveitarfélag og fyrir hvern notanda, þá taka menn það gegnum almenna skattstofn af því að hitt yrði líka mjög flókið, ekki bara pólitískur ágreiningur heldur mjög flókið að reikna það út. Ég held að menn mundu ættu að færa sig meira yfir í það form að taka þessar tekjur í gegnum almenna skattstofna að því marki sem ekki er hægt að ákvarða þá með sæmilega traustum hætti.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 504 um aðgerðir til að treysta byggð á Íslandi. Flutningsmenn auk mín eru aðrir þingmenn Alþfl. Ástæðan fyrir þessum tillöguflutningi nú er að síðustu mannfjöldatölur frá Hagstofu Íslands hafa sýnt fram á að enn er ekkert lát á flutningi fólks frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Verði framhald á þessum búferlaflutningi verður þess skammt að bíða að jafnvel stóru byggðarlögin á landsbyggðinni geta ekki lengur veitt þá þjónustu sem þörf er á í nútímaþjóðfélagi og það mun að sjálfu sér valda enn frekari brottflutningi fólks. Þá hefur fólksfækkunin nú þegar valdið miklum samdrætti í tekjum margra sveitarfélaga sem þar með hafa átt í stöðugt meiri erfiðleikum við að halda uppi núverandi þjónustustigi, hvað þá heldur að auka þar við og bæta eins og íbúarnir telja sig þurfa. Sums staðar á landsbyggðinni hefur verið reynt upp á síðkastið að bregðast við með sameiningu sveitarfélaga í því skyni að styrkja þau sem rekstrareiningar og auka þjónustu. En jafnvel þær tilraunir munu ekki bera nema takmarkaðan árangur ef fólksfækkun heldur áfram í jafnmiklum mæli og verið hefur. Margar ástæður valda því án efa að fólk flytur búferlum frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Sumar eru huglægar eða jafnvel sálrænar en aðrar efnislegar. Það er athygli vert að í mörgum byggðarlögum þaðan sem fólksflutningar hafa verið mestir er atvinnustig mjög hátt, mun betra en landsmeðaltal gefur til kynna og atvinnutekjur sömuleiðis. Fólk flytur oft af þessum landsvæðum á staði þar sem atvinnutekjur eru minni og atvinnuöryggið einnig minna. Meiri möguleikar vegna fjölbreyttara atvinnulífs reynast aukinheldur oft vera blekking, m.a. vegna meira atvinnuleysis og meiri menntunarkrafna á höfuðborgarsvæðinu en víða annars staðar. Það má líka benda á að vegna mikillar uppbyggingar í félagsviðfangsefnum sveitarfélaga er þjónusta við barnafólk oft miklu betri á landsbyggðinni en hér á höfuðborgarsvæðinu og aðstæður til uppeldis barna jafnframt ákjósanlegri þannig að efnalegar aðstæður nægja ekki til þess að skýra mikið aðstreymi fólks frá landsbyggð til höfuðborgarsvæðis. Því er full ástæða til að kanna hvað það er sem þessum búferlaflutningi veldur, hvort einhverjar ástæður séu þar tilgreindar öðrum fremur og einnig hvort hægt er að sjá eitthvert ákveðið mynstur í búferlaflutningum á Íslandi. Þau kunna að vera mismunandi eftir landshlutum, þ.e. að fólk flytji t.d. úr mesta dreifbýlinu, sveitunum, sem hafa átt í miklum erfiðleikum, ekki síst í sauðfjárrækt, til þéttbýlisstaðanna í viðkomandi kjördæmi eða landshluta eða beinlínis til annarra landshluta eða höfuðborgarsvæðisins án viðkomu í þéttbýliskjörnum. Þetta getur að sjálfsögðu verið mismunandi eftir landshlutum, það liggja ekki fyrir nema mjög takmarkaðar upplýsingar um búferlaflutningsmynstur. Ýmis úrræði hafa verið reynd í krafti byggðastefnu í gegnum ár og áratugi til að treysta byggð hringinn í kringum landið. Þau úrræði hafa yfirleitt einskorðast við fyrirgreiðslu við atvinnulífið á viðkomandi stöðum en þó er það ekki einhlítt. Einnig hafa sveitarfélögum og jafnvel einstökum þjónustufyrirtækjum verið veitt aðstoð. Sum þessara úrræða hafa skilað árangri. Sá árangur hefur oft verið tímabundinn, í einstökum tilvikum varanlegur en önnur virðast ekki hafa skilað þeim árangri sem eftir var sóst. Þess vegna er líka tímabært að fá yfirlit yfir hvaða ráðstafanir sem hafa verið gerðar geta skilað árangri til lengri eða skemmri tíma svo hægt sé að byggja á þeirri reynslu með tilliti til framtíðar. Einnig og ekki síður er nauðsynlegt að vita hvaða úrræði hafa ekki skilað árangri svo menn geti þá valið önnur ráð en þau sem ekki hafa dugað til þess að reyna að vinna gegn þessari alvarlegu þróun. Einnig er nauðsynlegt að líta í kringum okkur og athuga hvað gert hefur verið í nálægum löndum. Það er mjög athyglisvert þegar við lítum t.d. til Stóra-Bretlands að þar eru svæði sem áður voru langt á eftir, bæði í atvinnutekjum og miklu atvinnuleysi. Nú eru þetta mestu vaxtarsvæði Bretlandseyja. Ég vil þar t.d. nefna Wales, gamla kolanámusvæðið sem skar sig fyrir aðeins örfáum áratugum, eða fyrir 1974, úr frá öðrum svæðum í Stóra-Bretlandi fyrir þær sakir að þar voru vinnudeilur eða tapaðir vinnudagar vegna vinnudeilna um tíu sinnum fleiri en að landsmeðaltali. Þar var atvinnuleysi miklu meira en annars staðar á Bretlandseyjum, þar voru laun miklu lægri og atvinnulífið miklu frumstæðara. Hafin var sókn til að byggja upp atvinnulífið í þessum landshluta árið 1974 þegar stofnuð var ein af fyrstu markaðsskrifstofum í Evrópu til þess m.a. að sækjast eftir erlendu fjármagni til uppbyggingar. Á þeim tímum voru aðeins til tvær slíkar markaðsskrifstofur í allri Evrópu. Nú eru þær yfir 300 og niðurstaðan af vel heppnuðu átaki bæði landsstjórnarinnar og héraðsstjórnarinnar í Wales hefur nú orðið sú að þetta gamla kolanámuhérað, sem var svo aftur úr fyrir aðeins nokkrum áratugum, er nú mesta vaxtarsvæði á Bretlandseyjum. Þar eru tapaðir vinnudagar vegna vinnudeilna orðnir færri en nemur landsmeðaltali. Laun hafa stórhækkað, mjög hefur dregið úr atvinnuleysi og hagvöxtur á þessu svæði er nú meiri en nokkru sinni fyrr, mun meiri en í flestum öðrum héruðum Bretlandseyja. Ekki er þetta vegna þess að þarna sé svo mikið af náttúruauðlindum. Það eru ekki hinar gömlu kolanámur sem standa undir þessari uppbyggingu heldur sú stefna sem mörkuð hefur verið af hálfu stjórnvalda í Stóra-Bretlandi og stjórnvalda í héraðinu Wales. Það er augljóst að það að geta byggt landið, þar sem landkostir eru þess eðlis að það er lífvænlegt miðað við nútímakröfur um fagurt mannlíf og menningu, er hluti af sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Sú skylda hvílir á herðum okkar Íslendinga að byggja landið vort allt þar sem það er byggilegt og sjá til þess að þær auðlindir sem við eigum séu nýttar og að landið sé í byggð. Með því á ég ekki við að við eigum að berjast á móti eðlilegum búsetubreytingum sem óhjákvæmilegar eru vegna breyttra krafna og aðstæðna, heldur að við látum ekki um okkur spyrjast að staðir sem eiga að geta verið lífvænlegir, bæði vegna atvinnu, búsetumöguleika og möguleika íbúanna á að lifa þar eðlilegu nútímalífi, fari úr byggð í heimi þar sem mannfjöldavandamál verður stöðugt erfiðara viðfangs og fólk deyr milljónum saman úr hungri. Þá getur þjóð sem nýtir landið sitt til fullnustu, og þar á ég við þá staði sem hægt er að nýta með eðlilegum hætti og búa mannsæmandi lífi á, ekki lengi staðið gegn því að aðrir fái þá tækifæri til þess að nýta þá landkosti. Þess vegna er sú stefna að treysta byggðina á Íslandi sjálfstæðismál, hluti af þeirri eilífu sjálfstæðisbaráttu sem þjóðin á í. Við leggum til, herra forseti, í þessari þáltill. að Alþingi feli forsrh. að skipa nefnd þar sem sitji m.a. fulltrúar Byggðastofnunar, Sambands íslenskra sveitarfélaga, aðilar vinnumarkaðar og ráðuneyta og nefndinni verði falin fjögur tiltekin verkefni. Það er í fyrsta lagi að gera úttekt á því hvað einkum veldur því að fólk flytur í jafnmiklum mæli og verið hefur búferlum frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Í því sambandi verði m.a. skoðað hvernig búferlaflutningum er hagað, þ.e. hvort þeir tengjast tilteknum aldurshópum eða atvinnustéttum, svo og hvort um beina búferlaflutninga er að ræða eða tilfærslur sem verða milli dreifbýlis og þéttbýlis á landsbyggðinni og þéttbýlisins þar og höfuðborgarsvæðisins. Einnig verði kannað með úrtaksathugunum hjá þeim sem flutt hafa búferlum til höfuðborgarsvæðisins frá landsbyggðinni á síðustu fimm til tíu árum hvaða ástæður séu tilgreindar fyrir flutningnum. Í því sambandi verði sérstaklega athugað að hve miklu leyti stefna sú, sem fylgt hefur verið í málefnum framhaldsmenntunar á Íslandi með höfuðáherslu á bóklegar námsgreinar, kann að hafa valdið búseturöskun. Atvinnutækifæri fyrir ungt fólk með slíka menntun eru mun færri á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu þar sem í byggðarlögum úti á landi er hins vegar oft skortur á fólki með verk- og tæknimenntun. Ég legg sérstaka áherslu á það í þessu sambandi að þarna er nauðsynlegt að skoða mun fleira en atvinnutekjur og atvinnutækifæri. Ég er t.d. sannfærður um að verulegur hluti af þessari búseturöskun stafar af þeirri áherslu sem við höfum lagt í uppbyggingu á okkar framhaldsskólakerfi. Það á að mennta ungt fólk til bóklegs framhaldsnáms sem gefa fá atvinnutækifæri úti á landsbyggðinni þegar námi er lokið. Þetta er þáttur sem getur verið ráðandi í þessum efnum. Svona takmörkuð könnun hefur verið gerð einu sinni áður fyrir nokkrum árum á vegum Húsnæðisstofnunar ríkisins og mér skilst að í febrúarmánuði, eða skömmu eftir að þessi tillaga var lögð fram og henni dreift á Alþingi, hafi stjórn Byggðastofnunar samþykkt að hefja slíka könnun eins og ræðir um hér í 1. gr.  Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að fela umræddri nefnd að meta hvaða árangur hefur orðið á aðgerðum sem gripið hefur verið til á umliðnum árum af hálfu opinberra aðila til að treysta byggð á landsbyggðinni, þ.e. hvaða úrræði hafa lánast og hver ekki. Í þriðja lagi er nefndinni falið samkvæmt þessari þáltill. að kanna hvaða aðgerðir sem gripið hefur verið til í nálægum löndum til að efla búsetu í jaðarbyggðum og auka fjölbreytni í atvinnulífi og treysta byggð eru taldar hafa skilað bestum árangri og í fjórða lagi að gera tillögur um til hvaða úrræða stjórnvöld á Íslandi, þ.e. ríkisstjórn, Alþingi og sveitarstjórnir, geta gripið til þess að treysta byggð á Íslandi þar sem landkostir eiga að geta boðið upp á lífvænlega afkomu, þjónustu og menningarlíf í samræmi við nútímakröfur. Lagt er til að niðurstöður nefndarinnar verði lagðar fyrir Alþingi sem skýrsla og kynntar sveitarstjórnum og almenningi og að kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði. Herra forseti. Ég tel að tillaga af þessu tagi, svo víðfeðm sem hún er, sé vissulega tímabær. Það er tímabært eftir margra ára starfsemi, sem ekki hefur skilað tilætluðum árangri til að treysta byggð á Íslandi, að meta hvað hefur borið árangur í þeim efnum og hvað ekki. Það er nauðsynlegt að kynna sér hvað veldur þessari miklu búseturöskun. Það er nauðsynlegt að skoða hvaða aðgerðir hafa lánast í löndunum í kringum okkur þar sem við sambærilegt vandamál hefur verið að etja. Það er líka nauðsynlegt að taka saman tillögur eða handbók um það hvað íslensk stjórnvöld og þá fleiri en ríkisstjórn og Alþingi, þar á meðal sveitarstjórnir og stjórnarstofnanir, geta gert til að treysta byggð á Íslandi á þeim stöðum þar sem byggð á að geta verið lífvænleg. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði þáltill. vísað til síðari umr. og væntanlega til allshn. Það er sennilega eðlilegasta að sú nefnd taki við þessari tillögu.

Hæstv. forseti. Hér er athyglisverð tillaga á ferð og ég held að það gæti verið afar fróðlegt og gagnlegt að fá úttekt af þessu tagi. Mér segir svo hugur að það gæti eflaust margt komið á óvart í slíkri könnun. Það er mjög margt að athuga í þessu samhengi og rifjast þar upp fyrir mér grein sem ég las fyrir nokkru um könnun sem hafði verið gerð í Noregi á búferlaflutningum þar í landi. Þar hefur átt sér stað sama þróunin og hér og reyndar í allri Evrópu undanfarin 200 ár eða svo þar sem þéttbýli hefur stöðugt verið að vaxa og íbúum að sama skapi að fækka í sveitum í kjölfar tækniþróunar og þróun markaðarins. Þar hafa allar breytingar orðið í þá átt að færa fólk nær vinnustaðnum og verksmiðjunum og framleiðsluna nær markaðnum. En þessi könnun sem gerð var í Noregi leiddi í ljós að meginástæðan fyrir því að fólk flutti frá nyrstu byggðum Noregs suður á bóginn var veðrið. Það var ekki atvinnan, það var ekki menntunin eða félagsþjónustan heldur veðrið. Þetta tengist því að heimurinn er að verða svo lítill og minnkar sífellt meira í gegnum sjónvarp og gervihnetti. Það kom fram í svörum fólks sem hafði flutt að það hafði horft á fólk spóka sig í góða veðrinu á Karl Johann í Ósló, hímandi sjálft í kulda og trekki einhvers staðar norður á hjara veraldar. Það hafði einfaldlega ekki áhuga á að lifa slíku lífi. Þetta þótti mér afar athyglisvert og það væri fróðlegt að heyra hvað þær þúsundir Íslendinga sem hafa flutt sig um set, aðallega suður á bóginn, segja um ástæður búferlaflutninganna. En það er vert að spyrja sig að því hvort þetta sé búseturöskun, eins og svo oft er nefnt hér á landi, eða búsetuþróun í samhengi við breytta atvinnuhætti, breyttan markað og fleira í þeim dúr. Ég spyr hvers vegna það hefði ekki átt að gerast hér á landi að þéttbýlisstaðir stækkuðu og þeir fáu íbúar sem hér eru þjappi sér saman í stóran kjarna í samræmi við þær breytingar sem við sjáum um heim allan. Það má minna á að núna í júní eru Sameinuðu þjóðirnar að halda sína síðustu stórráðstefnu um byggð og þróun byggðar í heiminum, einmitt vegna þessarar þróunar sem hefur átt sér stað um allan heim. Við erum svo efnislega þenkjandi hér á landi að við byrjum alltaf á að spyrja um tekjurnar, um atvinnustigið og fleira og fleira, hin efnislegu gæði. En ég hygg að þegar allt kemur til alls þá sé það svo margt annað sem ræður meiru um það hvernig fólk velur sér búsetu og að það breyti um búsetu. Þó trúi ég því að það sé rétt sem fram kom í máli 1. flm. þessarar till. að sú áhersla sem hér hefur verið í menntamálum hafi haft þarna töluvert mikið að segja. Við þekkjum eflaust öll ótal dæmi um fólk sem komist hefur til mennta. Ég get bara tekið sjálfa mig sem dæmi. Að vísu fluttu foreldrar mínir um leið og elstu börnin fóru í menntaskóla. En ekki gæti ég snúið aftur til heimabyggðar minnar. Það er ekkert fyrir mig að gera þar. Ekki í mínu fagi. Það gildir eflaust um mjög marga að fólk sem hefur sérmenntað sig í tækni og vísindum og ýmsum háskólagreinum á einfaldlega ekki afturkvæmt af því að þar er ekkert fyrir það að gera. Og jafnvel þó svo væri þá kemur upp það vandamál að það er ekkert fyrir makann að gera sem einnig er oft með háskólamenntun. Auðvitað hefur þetta allt sitt að segja fyrir utan svo menningarlífið, félagslega þjónustu, það hvað atvinnulíf er víða einhæft og að ekki sé minnst á einangrun. Vegna þess að staðreyndin er sú að til þess að byggð lifi af þá þarf þar ákveðinn lágmarksfjölda. Þeir sem sáu heimildarmynd um Sléttuhrepp og byggðina á Hornströndum nú nýlega í sjónvarpinu ættu að átta sig á þessari þróun. Þegar íbúatalan var komin niður fyrir ákveðna tölu þá einfaldlega hrundi byggðin. Þá er ekki grundvöllur lengur fyrir byggð. Fyrir utan svo allt það sem snýr að atvinnulífi og lífsbaráttu sem auðvitað var gífurlega erfið á því svæði. Það hefur verið þróunin hér eins og annars staðar að þar sem lífsbaráttan var langsamlega hörðust, þaðan hafa líka fólksflutningar verið mestir. En það er ákaflega athyglisvert að menn hafa verið að reyna að sporna við hér með því m.a. að byggja upp gott heilbrigðiskerfi og gott skólakerfi. Við erum með gríðarlega marga skóla, framhaldsskóla um allt land þótt reyndar þurfi nemendur víða að sækja nokkuð langt til að komast í skóla. En allt kemur fyrir ekki. Þróunin er stöðugt í þá átt að byggðin vex hér á suðvesturhorninu en minnkar úti á landsbyggðinni. Við getum líka velt því fyrir okkur að nýleg könnun leiddi í ljós að fjöldi ungs fólks á Íslandi er tilbúinn til að flytja úr landi. Stöndum við hugsanlega frammi fyrir því á næstu áratugum að þurfa yfir höfuð að verja byggð á Íslandi, ekki bara í sveitum landsins og hér fyrir utan þennan stóra byggðakjarna, heldur hreinlega á Íslandi vegna þess að hugarfarið er að breytast og það mikið? Hæstv. forseti. Tíma mínum er alveg að ljúka. Ég hefði haft gaman af að velta þessum málum hér fram og aftur fyrir mér. Ég hef stundum furðað mig á því hvernig menn tala um þessar breytingar og þróun hér á landi í óskaplega sorglegum tón. Kannski er það hryggilegt að sjá byggðina sína minnka og vera í mikilli vörn. En við megum ekki gleyma því að það sem hér hefur gerst er einfaldlega í samræmi við breytingar alls staðar í heiminum. Og ég veit ekki, hæstv. forseti, hvort aðgerðir eru til eða hvaða aðgerðir eru til til að breyta þessu nema hugsanlega breytt lífsgildi. Hugsanlega gætu breytt lífsgildi fólks haft þarna einhver áhrif. En sú könnun sem hér er verið að leggja til er að mínum dómi mjög athyglisverð og ég hygg að við hefðum öll mjög gott af að fá slíka könnun í hendur.

Hæstv. forseti. Við hljótum að fagna því að alþýðuflokksmenn skuli vera farnir að beina sjónum sínum að byggðamálum. Það eitt út af fyrir sig er nú fagnaðarefni. Í fyrirsögn tillögunnar segir að hún fjalli um aðgerðir til að treysta byggð á Íslandi. Að vísu segir ekki hvort treysta skuli byggð í sveit eða borg. Efni hennar er í megindráttum að skipa nefnd sem hefur ekkert smáhlutverk. Það er að kanna ástæður búferlaflutninga og gera tillögur um hvernig megi treysta byggð á Íslandi. Í nefndinni eiga að sitja m.a. fulltrúar Byggðastofnunar, Sambands íslenskra sveitarfélaga, aðilar vinnumarkaðarins og ráðuneyta. Í fyrstu hljótum við að setja spurningarmerki við skipun nefndarmanna sem allir hafa aðsetur í höfuðborginni og hafa ekki fram að þessu gefið sérstakan gaum að byggðamálum utan Byggðastofnunar og hluta af Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Margt af því sem fram kemur í tillögunni um verkefni nefndarinnar er nú þegar verkefni m.a. Byggðastofnunar. Annað sem þarna kemur fram krefst slíkra grundvallarrannsókna að nær hefði verið að vísa því til vísindastofnana á tilheyrandi sviðum. Í 4. tölul. um verkefni nefndarinnar segir, með leyfi forseta: ,,Að gera tillögur um til hvaða úrræða stjórnvöld á Íslandi, ríkisstjórn, Alþingi og sveitarstjórnir, geta gripið til þess að treysta byggð á Íslandi þar sem landkostir eiga að geta boðið upp á lífvænlega afkomu, þjónustu og menningarlíf í samræmi við nútímakröfur.`` Eins og ég gat um fyrr þykir mér nokkuð merkilegt að aðilar vinnumarkaðarins og ráðuneyti, þá væntanlega öll, eigi að gera slíkar tillögur en t.d. landshlutasamtök sveitarfélaga komi hvergi nærri þessari vinnu. Kannski er þetta herbragð hjá alþýðuflokksmönnum til að fá höfuðborgarbörnin í þessum stofnunum til að líta út fyrir borgarmörkin. Ég held þó að betra hefði verið að fá einhverja sem þekkja betur til á landsbyggðinni með í nefndina til að skýra einstaka þætti þess í hverju það felst að búa á slíkum stöðum. Í greinargerðinni er drepið á marga ágæta þætti sem ég held að mætti halda meira á lofti og ég er nokkuð viss um að fólk gerir sér ekki almennt grein fyrir. Þá á ég m.a. við hversu góð þjónusta er víða í sveitarfélögum út á landi við barnafólk og eldri borgara og mun betri en í höfuðborginni. En að lokum, hæstv. forseti, vil ég lýsa vantrú minni á því að þeir aðilar sem gert er ráð fyrir að sitji í nefndinni séu þeir heppilegustu til að setja fram nýjar hugmyndir um byggðamál.

Virðulegi forseti. Ég vil nú eins og síðasti ræðumaður fagna því að menn taka þessi mál til umræðu á þingi. Ekki er vanþörf á í ljósi þeirrar þróunar sem verið hefur undanfarin ár, mörg hver, í fólksfækkun á landsbyggðinni. Hins vegar verð ég að segja að mér finnst alþýðuflokksmenn vera býsna fátækir í sínum málatilbúnaði. Þeir eru búnir að sitja í ríkisstjórn í átta ár og loksins þegar búið er að sturta þeim úr ráðherrastólunum fara þeir að muna eftir landsbyggðinni og koma með tillögu sem heitir: um aðgerðir til þess að treysta byggð á Íslandi. Gott og vel. Hverjar eru þá tillögur Alþfl.? Þær eru tvær. Í fyrsta lagi skal skipuð nefnd. Í öðru lagi á nefndin að gera tillögur. Alþfl. hefur engar tillögur. Hann hefur ekkert til málanna að leggja eftir átta ára ríkisstjórnarstarf. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson studdi tvær ríkisstjórnir og sat reyndar í annarri á átta ára tímabili. Á þeim tíma fækkaði Vestfirðingum um eitt þúsund. Hann minntist aldrei á tillöguflutning um aðgerðir til að treysta byggð á landsbyggðinni á þeim tíma. Þetta er hlutur sem gerir það að verkum að málatilbúnaður af þessu tagi verður ótrúverðugur. Þetta verður svona skrautmál til að varpa fram þegar mikið er kallað eftir tillögum stjórnmálamanna út á landi eins og var síðasta haust á Vestfjörðum og eflaust víðar um landið í kjölfar talna sem sýndu fram á mikla fólksfækkun. Þá var spurt: Hvaða tillögur hafið þið fram að færa? Og mér finnst eðlilegra að menn reyni að spreyta sig á því að varpa fram hugmyndum sínum um það hvert vandamálið sé og hvaða tillögur menn hafa til að reyna að bregðast við því. Alþfl. hefur svo sem tillögur þótt hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sé svo hógvær að hann nefni þær ekki. Alþfl. er með fínar tillögur a.m.k. að eigin mati til þess að leysa þessi mál. Ég vil nefna tvær. Fyrri tillagan er sú að leggja niður kjördæmin. Hafa eitt kjördæmi á Íslandi. Það er mikill búhnykkur fyrir landsbyggðarkjördæmin og væntanlega til að treysta byggð á Íslandi. Síðari tillagan er sú að leggja sérstakan skatt á sjávarútveg sem heitir veiðileyfagjald og á að leggjast á þá sem stunda þennan atvinnurekstur. Sérstakur skattur á sjómenn og sérstakur skattur á verkafólk í landi. Tillaga Alþfl. til að efla byggð á Íslandi er um veiðileyfagjald sem leggst að 86% á landsbyggðina, á svæðið utan höfuðborgarsvæðisins. Eru þetta tillögur til að treysta byggð á Íslandi? Alþfl. segir: Þetta eru tillögurnar til að treysta byggðina á Íslandi. Hann segir ekki á landsbyggðinni heldur á Íslandi. Ég segi þessar tillögur veikja byggðina á landsbyggðinni og er ekki á bætandi.

Af hverju er þingmaðurinn svona vondur við Alþfl. á afmælisdaginn?

Ég er ekkert vondur við Alþfl. Ég er þvert á móti að reyna að leiða hv. þm. sem flytja þessa tillögu fyrir sjónir að þeir eigi að gera betur en þeir hafa gert hingað til. Það er nú frekar að vera góður við þá en hitt. 

Gjafirnar líkar gefandanum.

Já, já, ég veit að hv. þm. kann vel að meta gjafirnar. En ég vil segja mína skoðun á þessu máli. Númer eitt, tvö og þrjú er að breyta stjórnkerfinu á Íslandi þannig að þeir sem búa úti á landi ráði meira en verið hefur um sitt umhverfi. Við þurfum að minnka valdsvið Alþingis og ríkisins og auka valdsvið manna þar sem þeir eru. Og ég er að tala um héraðastig. Eitt af því sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir kallaði þróun og taldi óhjákvæmilegan hlut svona eins og annað lögmál Newtons, er ekkert slíkt heldur pólitísk ákvörðun um að byggja upp ríkisvaldið hér. Það er markvisst pólitískt ákvarðað að hafa hér fleiri, fleiri þúsund störf en ekki úti á landi. Það er ekki þróun. Það er niðurstaða af pólitískri stefnu. Af þeirri stefnu að hafa fullkomið miðstýringarvald hér á landi. Það sem við þurfum að breyta er að afnema þessa miðstýringu og efla styrk manna úti á landi þannig að þeir ráði málum meira sjálfir. Það er það sem fyrst og fremst þarf að gera. Það þarf ekkert að efla byggð á Íslandi í þeim skilningi að það þurfi að fá einhverja menn hér til að segja okkur hvað við eigum að gera. Við þurfum að fá vald til að ráða málum sjálfir. Með því eflum við byggð á Íslandi fyrst og fremst. Það er að mínu viti ekki verkefni manna hér að ákvarða hvernig menn nýta fiskimið á Íslandi. Því eiga menn að ráða heima í héraði og þegar menn hafa vald á auðlindum sínum til lands og sjávar þá hafa menn styrkinn til þess að gera þá hluti sem þarf að gera, hver á sínu svæði. Þessar aðgerðir eru að mínu viti grundvallaratriði til þess að breyta einhverju um þá þróun sem verið hefur alla þessa öld eða frá því árið 1904 þegar við fengum heimastjórn og afnámum þá í leiðinni síðustu leifar héraðastjórna sem höfðu verið við lýði við aldir hér á landi. Það er merkilegt að það skuli vera á þeim tíma sem Íslendingar hafa ráðið málum sínum sjálfir á þessari öld skuli vera tími miðstýringar. Mér finnst þetta bera vott um vanþroskaða stjórnsýsluhætti nýfrjálsrar þjóðar. Við þurfum að endurmeta þetta í ljósi reynslunnar og taka upp héraðastigið sem hefur á skort á þessari öld og er að mínu viti einn stærsti örlagavaldurinn á öldinni um þróun byggðar á landinu. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir nefndi sem dæmi byggðirnar Aðalvík og á Hornströndum sem hefðu eyðst mjög snöggt. Kannski eru nákvæmlega þær byggðir þannig í sveit settar að framfarir á samgöngusviði og öðrum skyldum sviðum hefðu verið það dýrar að menn hafi ekki ráðið við það á þeim tíma, ég vil ekki dæma um það. En einmitt þetta dæmi er mjög skýrt til að undirstrika að miðstjórnarvaldið í Reykjavík brást ekki við að veita mönnum þau úrræði og fylgja tækniframförum þannig að menn vildu búa þarna áfram, menn urðu ekki lengur samkeppnisfærir í lífsskilyrðum miðað við svæðið á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er einmitt gott dæmi um skort á skilningi valdsins hér á nauðsynlegum úrbótum úti á landi.

Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um aðgerðir til að treysta byggð á Íslandi. Þar eru flutningsmenn nokkrir hv. þingmenn Alþfl. undir forustu hv. 4. þm. Vestf. Ég fagna því að hv. 4. þm. Vestf. talar fyrir þessari tillögu á afmælisdegi Alþfl. Það bendir til þess að flokkurinn sé þrátt fyrir allt á réttri leið. Hins vegar er, eins og komið hefur fram hjá ræðumönnum á undan mér, kannski ekki mjög mikið kjöt á beinunum þegar farið er að skoða þetta. Tillagan er eingöngu um að skipa nefnd til þess að kanna af hvaða ástæðum fólk flytur burt. Það er fróðlegt út af fyrir sig og ég styð það að þessi nefnd verði skipuð. En ég hef ekki trú á að þetta skipti sköpum og þetta séu mjög harkalegar aðgerðir til að treysta byggð, ekki úti á landsbyggðinni, hins vegar getur verið mjög fróðlegt að vita það af hverju fólk flytur utan af landsbyggðinni. Við teljum okkur auðvitað vita töluvert um það. En úrtakskönnun eins og talað er um í tillögunni væri góðra gjalda verð og það væri ekki mikið fyrirtæki og þyrfti ekki stórar nefndir til að undirbúa slíka könnun aðila vinnumarkaðarins og aðra. Það mætti fá félagsvísindadeild Háskólans til þess að gera slíka könnun og komast að niðurstöðu í því efni, gera könnun á allstóru úrtaki um það. Það væri fróðlegt að vita það hvers vegna fólk t.d. flytur frá bærilegri atvinnu, víða góðri læknisþjónustu og alveg bærilegri þjónustu utan af landsbyggðinni og hingað suður þar sem lífsskilyrði eru um margt óþægilegri en úti á landi þó að það sé auðvitað misjafnt. Hér er langræði í vinnu, mikil umferð og margir hlutir dýrir í framfærslunni þó að ýmislegt sé ódýrara en úti á landsbyggðinni. En það er langt í frá að það sé vont líf að búa víða úti um landsbyggðina, lífsskilyrði eru þar víða góð. Hins vegar er ég sannfærður um að það er eitt atriði framar öðrum sem gerir það að fólk flytur hingað og ílendist hér. Það er að fólk sækir menntun sína hingað, er hér um árabil í þessu samfélagi og festist í þessu samfélagi og fer ekki heim aftur og því það fær ekki vinnu við sitt hæfi. Ég held að þetta sá langsamlega veigamesta ástæðan og það gerir það auðvitað að hér er miðstöð stjórnsýslunnar, hér er miðstöð verslunarinnar í landinu, hér er miðstöð þjónustu. Þetta skapar ótölulegan fjölda starfa og fjölbreytni í atvinnulífinu þó að atvinnuleysi sé hér staðreynd. Það er meginmálið hvernig er hægt að snúa þróuninni við. Ég hef auðvitað ekki svar við því í stuttu máli og ekki í þessari ræðu hér. Ef ég hefði algild svör væri auðvelt að flytja tillögur um slíkt á Alþingi en það er tilfellið að menn hafa ekki algild svör í þessu efni en menn hafa reynt að byggja upp menntastofnanir úti á landsbyggðinni. Ég er t.d. sannfærður um að Háskólinn á Akureyri er mjög þýðingarmikil stofnun og þýðingarmikið skref til að snúa þessu við. En ég hef heyrt að það eru ekki allir sammála um að það eigi yfirleitt að vera háskóli þar. Ég hef heyrt þær skoðanir að það eigi ekki að dreifa kröftunum í þeim efnum. En ég er á því að það sé eitt af því sem getur snúið þessari þróun við. Ég minntist á að tillagan væri fróðleg og ég styð hana. Hún er góðra gjalda verð og ég held að ekkert sé á móti því að slík könnun fari fram svo að menn viti af hverju menn yfirgefa jafnvel góðar tekjur og atvinnu úti á landsbyggðinni til að fara hingað í höfuðborgina. Ekki trúi ég því að það sé veðrið. Það er varla veðrið sem gerir það að menn flytja hingað þó að það geti verið staðreyndin einhvers staðar. Ég heyrði menn kvarta mjög undan veðrinu hér og það getur vel verið eins og hv. 14. þm. Reykv. sagði að það sé ef það er tilfellið að fólk er að flytja vegna veðurs þá verði hætt við því að fólk fari að flytja úr landi, flytji héðan úr Reykjavík vegna veðurs.  Ég fagna tillögunni út af fyrir sig. Þó að hún muni ekki marka nein þáttaskil í byggðamálum tel ég þetta þó vera merki þess að Alþfl. og hv. þingmenn hans séu á 80 ára afmæli flokksins farnir að huga að byggðamálum og er það vel.

Virðulegi forseti. Ég kem með þá athugasemd við málflutning hv. síðasta ræðumanns að ein af ástæðunum fyrir því að þetta land er byggt er hvað veðurfar er hér hagstætt. Það er staðreynd málsins ef við berum okkur saman við umheiminn að veðurfar er mjög hagstætt á Íslandi. Það er t.d. afar sjaldgæft að menn þjáist hér fyrir sakir hita, sem er mjög algengur kvilli víða erlendis og menn taka út miklar þjáningar sakir hita. Það er einnig mjög sjaldgæft að menn þjáist reyndar fyrir kulda sakir og það er rétt að minna á það að Íslendingar hafa tekið þátt í ráðstefnum vetrarborga nú í nokkur skipti og þar hefur það komið Íslendingum að sjálfsögðu gleðilega á óvart að í löndum þar sem við höfum talið í fáfræði okkar að væri miklu þægilegra veðurfar eins og í víðáttumiklum svæðum Kanada eða jafnvel Rússlands eru raunar ekki nema um tveir mánuðir sem eru þægilegir, þ.e. vormánuður og haustmánuður, en á veturna eru menn að deyja úr kulda. Ég nefni sérstaklega borgina Calgary, þar eru menn að deyja úr kulda á vetrum en á sumrin eru menn að deyja úr hita. Mig langar til þess að varpa þeirri hugmynd fram hvort það sé ekki kominn tími til þess að menn átti sig fyllilega á því hvað veðurfar er hagstætt á Íslandi.

Herra forseti. Ég tek það fram í þessu sambandi vegna andsvars hv. 5. þm. Norðurl. e. að ég var ekkert að kvarta undan veðurfari á Íslandi en sagði að ég hefði heyrt kvartað undan veðurfari. Ég er ekkert hræddur um að deyja hér úr hita, ekki reyndar úr kulda heldur þó ég viti að menn hafa orðið úti. Hér erum við á hitaveitusvæði og erum þar víða hér á landi og þess vegna held ég að við þurfum ekki að óttast það og ættum að geta þreyð hér þorrann og góuna. Ég tek fram að ég var ekki að boða brottför mína af landi brott vegna óhagstæðs veðurfars í Reykjavík þannig að þess vegna mun ég ekki fara. Þið verðið að umbera mig hér eitthvað lengur.

Herra forseti. Það kemur út af fyrir sig ekkert á óvart að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson skuli vera 1. flm. á tillögu til þess að treysta byggð á Íslandi. Ég veit að hv. þm., sem kemur úr landsbyggðarkjördæmi, ber hag síns kjördæmis mjög fyrir brjósti og vill veg kjördæmisins sem mestan. Hins vegar kemur ýmislegt í tillögunni mér á óvart miðað við þá umræðu sem við höfum átt á Alþingi að undanförnu. Í 1. lið er svo sem ekki margt sem á óvart kemur, en eins og kom fram hjá hv. 5. þm. Austurl. er líklegt að þetta falli undir starfssvið Byggðastofnunar. Væntanlega ætti athugun sem þessi að vera sífellt í gangi þar innan dyra og við ættum nánast að geta ýtt bara á takka á tölvunum hjá okkur og fengið stöðuna í þessum málum samstundis. 2. liðurinn kemur mér svolítið á óvart. Ég held að miðað við þær forsendur sem gefnar eru í tillögunni ætti öllum að vera ljóst að þær aðgerðir sem við höfum gripið til til að treysta byggð í landinu og sporna við fólksflutningi hingað á suðvesturhornið hafa ekki tekist, þær hafa misheppnast. Í 3. lið leggja flutningsmenn til að kannað verði til hvaða ráðstafana hafi verið gripið í nálægum löndum, á Norðurlöndunum og í Stóra-Bretlandi. Þar þekki ég svolítið til, bæði reyndar á Norðurlöndunum og sérstaklega í Skotlandi. Þar hefur að mörgu leyti verið gripið til svipaðra ráðstafana og hér. Þar hefur verið nokkurs konar niðurgreiðslu- og styrkjastefna í gangi sem hefur að mestu leyti byggst á landbúnaði, sauðfjárrækt í Skotlandi ásamt fiskeldi og í Noregi að mestu leyti á fiskeldi og sjávarútvegi, en jafnframt líka á hefðbundnum landbúnaði. Það er einmitt þessu líkt sem við höfum verið að gera hér á landi sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur gagnrýnt mjög harðlega að undanförnu í þingsölum. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég hef tekið undir flest gagnrýnisatriði hans í þessu sambandi. Þess vegna kemur mér svolítið á óvart að það skuli vera forsenda í tillögunni að athuga sérstaklega hvernig þessum málum er háttað annars staðar og hvernig þeir aðilar hafa reynt að leysa þau. Þeir hafa gert það á nákvæmlega sama hátt og við, gert sömu mistökin og ekki haft erindi sem erfiði frekar en við. Í fjórða lagi eru hér tillögur um það til hvaða úrræða stjórnvöld á Íslandi, ríkisstjórn, Alþingi og sveitarstjórnir geta gripið til. Er hann að boða sértækar aðgerðir í þessu sambandi? Vill hann auka á þær aðgerðir sem hann hefur þó verið að gagnrýna að undanförnu? Eða liggur eitthvað meira á bak við sem ekki kemur fram í tillögutextanum? Mér kemur þetta á óvart. Ef þetta er eins og ég hef verið að lýsa, veldur það mér að vissu leyti vonbrigðum að það skuli ekki vera frumlegri hugmyndir í tillögunni en raun ber vitni.

Herra forseti. Í seinni ræðu hv. 4. þm. Vestf. kom fram að hann sagði að menn hefðu barist fyrir algerlega óbreyttu búsetumunstri í gegnum árin.

Framan af, sagði ég, framan af.

Framan af. Ég vildi aðeins koma inn á þetta. Ég held að þetta sé fullmikið sagt. Ég held a.m.k. að allir geri sér grein fyrir því að búsetan breytist og það er ekki hægt að tryggja búsetu á öllum byggðum bólum sem eru byggð í dag. Hins vegar hef ég alltaf litið á baráttuna í byggðamálum sem baráttu fyrir því að halda byggðinni og það eigi ekki að fara í aðgerðir til þess að flýta fyrir byggðaröskun eins og hefur oft verið. Bardaginn hefur staðið um það og ég tel að t.d. það að tryggja byggð í þéttbýlisstöðum landsins sé þjóðhagslega hagkvæmt. Það er svo komið svo að víða er búið að byggja upp mikla þjónustu í þessum byggðakjörnum og ef þau eru lögð niður, þá þarf að byggja alla þessa þjónustu upp á nýtt í höfuðborginni. Mýmörg dæmi eru um að það þarf að verja aftur í það mjög miklum fjármunum þannig að það má ekki gleyma þessari baráttu varðandi byggðamálin sem er þjóðhagslega hagkvæm til að halda byggðinni í landinu. Að bera saman leigugjald fyrir hús og aðgang að fiskimiðunum eru náttúrlega algerlega ósambærilegir hlutir og ég er alveg hissa á hv. 4. þm. Vestf. að leggja upp með slíkan málflutning.

Virðulegi forseti. Um fyrra atriðið sagði ég að framan af hefði lengi verið sú stefna stjórnvalda að verja óbreytt búsetumunstur, m.a. hér á Alþingi. Þetta hlýtur hv. þm. að þekkja enda er hann ritstjóri þess málgagns sem rúm fyrstu 20 árin eftir stofnun flokka okkar beggja hafði það einmitt á stefnuskrá sinni. Ég ætla að taka það fram að ég ætla ekki að kasta neinum steinum á þessum afmælisdegi til okkar gamla samstarfsflokks nema síður væri en ef hv. þm. flettir upp í bók Guðjóns Friðrikssonar um Jónas frá Hriflu þá mundi hann komast að raun um það að fyrstu tvo áratugina var stefnan að vinna gegn þéttbýlismyndun, ekki bara í Reykjavík heldur gegn þéttbýlismyndun á landinu almennt. Þá var gripið til margra úrræða á Alþingi til að tryggja að búsetumynstrið héldist algerlega óbreytt og meira að segja reynt að snúa við og færa fólk úr þéttbýlinu í dreifbýlið, t.d. með lögum um nýbýli og stofnun nýbýla. Í þetta var varið umtalsverðum fjárhæðum þannig að það liggur alveg ljóst fyrir að fyrstu rúmlega tvo áratugina var þetta stefna stjórnvalda. Um seinna atriðið að líkja saman húsi og fiskimiðum getum einfaldlega sagt: Finnst hv. þm. það siðlegt að tilteknir aðilar, fáir miðað við fjöldann, geti fengið að nýta sér eign annarra manna, eign fjöldans og selt hver öðrum nýtingarréttinn fyrir hátt verð án þess að gjalda eigandanum nokkra leigu fyrir? Mér er alveg sama, virðulegi forseti, þó að hann segi að það eigi ekki við að bera saman fiskimið og hús, en þarna er um það að ræða að nýta sér eignir annarra manna án afgjalds, án þess að greiða fyrir það leigu og meira að segja, virðulegi forseti, að standa í viðskiptum sín á milli með þann nýtingarrétt fyrir háar fjárhæðir.

Herra forseti. Ég hef kannski gert mistök í því að vera svona heldur nálægt nútímanum en hv. 4. þm. Vestf. er hugstætt að flokkurinn á 80 ára afmæli í dag og hverfur 60--80 ára aftur í tímann. Ég hef lesið þessa sögu og það er alveg rétt að áherslurnar á þeim tíma voru aðrar en í dag. Ég var að tala um þær áherslur sem við, núlifandi stjórnmálamenn, höfum lagt. En ég svara ekki fyrir þá sem voru í forsvari fyrir 70--80 árum. Það dettur mér ekki í hug. Varðandi veiðileyfagjaldið vil ég segja það að hv. 4. þm. Vestf. getur gengið inn í hús án þess að hafa nokkur tæki í höndunum en til þess að veiða þarf hann að hafa skip.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að hægt er að ganga inn í hús án þess að hafa nokkur tæki í höndunum eða tól en það er svolítið erfitt að nýta sér hús til búsetu öðruvísi en að hafa a.m.k. rúm til að sofa í og borð til að snæða við. Ég held að flestir þeir sem greiða leigu til ríkisins fyrir nýtingu á húseign ríkisins leggi sér það til og bæði munn og maga þar að auki og finnst það samt sem áður engin rök fyrir því að greiða ekki leigu. Virðulegi forseti. Við höfum allir okkar fortíð. Fortíð bæði Framsfl. og Alþfl. er löng. Henni gleymum við náttúrlega ekki. Enda þótt sú stefna sem ég ræddi um áðan sé ekki lengur við lýði þá er ekkert óskaplega langt síðan horfið var frá henni.

Virðulegi forseti. Ég nýti mér rétt minn til andsvara til að koma á framfæri athugasemd um þessa till. til þál. og vil geta þess að ég tel að hún geti verið mjög gagnleg fyrir þingið. Ég sakna þess kannski örlítið að ekki skuli hafa verið reiknað með því sérstaklega að kannað yrði hvernig almennar aðgerðir hafa bætt stöðu landsbyggðarinnar. Ég nefni sérstaklega jafnvægi í efnahagsmálum og ég nefni raunsæja gengisskráningu, hvernig þessar almennar aðgerðir hafa gagnast landsbyggðinni. Í mörgum tilfellum hafa slíkar aðgerðir haft meiri áhrif og betri á atvinnulíf úti á landsbyggðinni en ýmsar sértækar aðgerðir. Að því er varðar svo auðlindaskattinn er það alveg augljóst mál frá mínum bæjardyrum séð að slíkur skattur mundi koma fram sem landsbyggðarskattur vegna þess að hann mundi leggjast á atvinnugreinar landsbyggðarinnar öðrum fremur. Það er ekki hægt að tala um þetta sem annarra manna eign vegna þess að þessi auðlind er að sjálfsögðu eign þjóðarinnar og þar með líka sjómannanna sem um hana eru að véla. Til þess að varpa ljósi á þetta vandamál er ekki hægt að nefna það dæmi sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson notaði í þessu sambandi þegar hann talaði um að þessir sjómenn væru að nota annarra manna eign. Sú hugmyndafræði á engan veginn við í þessu tilfelli og varpar engu ljósi á málið. Ég vil í lokin taka það fram að ég tel að sú hugmynd sem kemur fram í þáltill. að skoða nákvæmlega ástæðurnar fyrir byggðaröskun og helstu aðgerðir til þess að treysta byggð á Íslandi sé af hinu góða og hún muni koma þinginu til góða en ég held að hún muni sérstaklega koma þingmönnum Alþfl. til góða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. og skal taka það fram til þess að forða öllum misskilningi að tillagan var ekki flutt í sérhagsmunaskyni. Tillagan var flutt vegna þess að við flutningsmenn töldu að hún gæti gagnast öllum íbúum á Íslandi vegna þess að það er ekki heldur eftirsóknarvert fyrir íbúa á höfuðborgarsvæðinu að landið eyðist á öðrum stöðum. Við getum rætt lengi um veiðileyfagjald. Ég ræddi ekki um það að sjómenn væru almannaeign. Ég ræddi um það sem er í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða að miðin eru eign allrar þjóðarinnar. Það eru bara tilteknir örfáir einstaklingar sem hafa leyfi til að nýta sér þessi mið og standa í viðskiptum sín á milli með nýtingarréttinn. Það eru ekki sjómenn. Sjómenn standa ekki í kvótabraski. Sjómenn hafa út af fyrir sig ekki réttindi til að nýta miðin. Það eru útgerðarmennirnir og eigendur fiskiskipanna sem fyrst og fremst hafa þennan rétt, hafa fengið hann fyrir ekkert hjá þjóðinni en versla með hann sín á milli fyrir miklar fjárhæðir. Mér finnst það ekki eðlilegt svo að ég ítreki það að einhverjir tilteknir einstaklingar fái úthlutað með skömmtunarkerfi frá Alþingi og ofan úr Stjórnarráði einkarétt til að nýta sér almannaeign, fái síðan að versla sín á milli með þann nýtingarrétt og hafa af því miklar tekjur á sama tíma sem eigandinn hefur engar tekjur af auðlind sinni.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að sú aðferð að nýta þjóðareign ákveðnum atvinnugreinum til framdráttar er mjög algeng og viðgengst í mörgum tilfellum eins og t.d. nýting á þjóðgörðum sem ferðaþjónustan nýtir á vissan máta án þess að það sé krafist afgjalds af því og þannig mætti mörg dæmi telja sem eru skyld þessu. En ég vil aðeins skýra það mál mitt hér að ég taldi að þessi þáltill. mundi gagnast þinginu öllu og kannski þjóðinni allri en einkum og sér í lagi Alþfl. Ég vil nefna sérstaklega að hún gagnast alveg sérstaklega einum af flutningsmönnum þáltill., þ.e. hv. þm. Jóni Baldvini Hannibalssyni vegna þess að hann er einn af þeim þingmönnum sem opinberlega mæltu gegn því að stofnaður var háskóli á Akureyri og telur að það hafi verið mistök að gera það. Ég hygg að þessi þáltill. ef hún nær fram að ganga og verður samþykkt, muni hún varpa ljósi á það fyrir hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson hvers vegna slík ákvörðun var réttlætanleg á sínum tíma.

Herra forseti. Það er ekkert nýtt að það séu skiptar skoðanir um einstakar framkvæmdir. Ég bendi hv. þingmönnum á að það var ekki títtnefndur hv. þm. einn sem hafði efasemdir um byggingu Háskólans á Akureyri. Það voru ýmsir fleiri úr öllum flokkum, þar á meðal úr flokki hv. þm. sem töldu að það væri ekki skynsamlegt. Þessi úttekt mundi þá nýtast öllum flokkum og ekkert síður þingmönnum og ráðamönnum úr flokki hv. þm. en öðrum.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri og óska hv. þm. og 1. flm. þessarar tillögu, Sighvati Björgvinssyni, og Alþfl. til hamingju með afmælið og biðja þá um leið að minnast þess manns með virðingu sem skrifaði textann. Hér hafa verið fróðlegar umræður um byggðamál og sá er skrifaði texta Alþfl. hugsaði til þeirra einnig. Það væri hægt að tala langt mál um þau en menn hafa sagt og fleiri en einn að aðgerðirnar sem gripið hefur verið til í byggðamálum hafa mistekist. Það væri fróðlegt að fá frekari skýringu á því hvað menn eru að tala um. Vissulega hefur ekki allt tekist. En hvernig væri það ef ekkert hefði verið að gert? Hv. 1. flm. þessarar tillögu hafði það verkefni fyrir ekki löngu síðan að leggja mikla vinnu í að skoða hvort það væri rétt að þetta hefði tekist. Niðurstaða hv. þm. Sighvats Björgvinssonar var einmitt á þann veg að það hefði ekki brugðist. En auðvitað hefur ekki verið tekið nóg á. Og í sömu andrá nefna menn eitt dæmi sem oft hefur verið gripið til til að koma höggi á þá þróun og uppbyggingu og aðgerðir á landsbyggðinni sem er fiskeldið. Eitt ákveðið blað hefur farið offörum í þeim efnum að reyna að koma höggi á þá grein og þá sem að henni hafa staðið. En mér er það í minni þegar þetta blað var að skrifa í forustugrein um þá sem stóðu í fiskeldi í upphafi þessarar atvinnugreinar á Íslandi. Þá var risafyrirsögnin fyrir forustugreininni: ,,Vormenn Íslands að verki.`` Nei. Það er hægt að tala um byggðamál lengi en menn verða að tala um þau af raunsæi og meiri ábyrgð því að það er mikið í húfi. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því, virðulegi forseti, hverju við höfum verið að tapa og hvar aukningin í atvinnulífi landsmanna er. Við höfum verið að tapa í hefðbundnum atvinnuvegum okkar sem landsbyggðin hefur byggt á og öll aukningin er í þjónustugreinunum sem við höfum ekki getað tekið við vegna þess að okkur landsbyggðarfólki hefur ekki borið gæfa til þess að koma upp ákveðnum sterkum þjónustukjörnum á landsbyggðinni. Það held ég að 1. flm. þessarar tillögu sé mér sammála um.

Herra forseti. Ég vil fyrst taka það fram að ég hef aldrei sagt að allar aðgerðir sem gripið hefur verið til hafi brugðist. Þvert á móti. Ég hef sagt að sumt hafi tekist en annað ekki. Það væri rétt að gera úttekt á því og fá það fyrir sig lagt hvað hefði lánast af þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og hverjar ekki. Í öðru lagi minni ég á að ég býst við að svona undir lokin hafi hlýhugur alþýðuflokksmanna til þess sem skrifaði textann eins og hv. þm. sagði, þ.e. Jónasar frá Hriflu, verið öllu meiri en hlýhugur hans eigin flokksmanna. Ég held því að við þurfum ekki að bera neinn kinnroða fyrir sögunni í því sambandi nema síður væri. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að segja meira um þetta mál að sinni annað en það að ég lýsi því yfir að ég get verið að mörgu leyti sammála hv. þm. sem hér talaði áðan en vil þó minna á eitt í lokin. Mikill samstarfsmaður, að vísu ekki flokksbróðir, sagði í bæklingi sem hann gaf út fyrir kosningarnar 1987 að innan fjögurra ára yrði það aðalvandamálið í loðdýrarækt á Íslandi að telja peningana. Það hafa því fleiri feilað en þeir sem hv. þm. ræddi um því að ég held að þegar fjögur ár voru liðin hafi komið í ljós að þeir sem höfðu farið út í þessa atvinnugrein af ýmsum ástæðum, m.a. fyrir hvatningu stjórnmálamanna, þurftu því miður að glíma við önnur og stærri vandamál en að telja peninga.

Virðulegi forseti. Bara vegna lokaorða hv. þm. um loðdýraræktina þá gæti ég átt orðastað við hann um þá atvinnugrein. Því miður er það svo með margar nýgreinar og allt of margar að við sem hér sitjum og stjórnum kannski þessu landi höfum ekki borið gæfu til þess að skilja það að allt nýtt þarf vissa aðlögun. Þessi grein eins og margar aðrar fékk því miður ekki nógu þolinmótt fé. Því miður var það svo. Nú vilja margir Lilju kveðið hafa. Og þessi grein akkúrat sem hv. þm. var að tala um, loðdýraræktin, nú horfir þar býsna vel. Ég get sagt hv. þm. það að víða eru menn að fara af stað að nýju og Byggðastofnun hefur meira að segja tekið þar á með, með einu skilyrði. Það er að það verði ekki farið út í nýjar framkvæmdir, heldur muni menn reyna að nýta þær fjárfestingar sem nú liggja víða ónýttar vítt og breitt um landið þannig að loðdýraræktin geti orðið það sem hún upphaflega var hugsuð til þess að verða, þ.e. stoðgrein með hefðbundnum landbúnaði. Hún getur orðið til þess að bændur geti nú setið jarðir sínar við skertan rétt í hefðbundnum búskap.

Virðulegi forseti. Við skulum vona að þær spár rætist sem hv. þm. hafði uppi og ekki skal standa á mér að slá saman með honum í slíkar vonir. En við skulum líka gæta þess að það var ekki skortur á lánsfé sem stóð í vegi fyrir framgangi loðdýraræktarinnar á Íslandi því að í sumum tilvikum var veitt lán sem var umfram 100% af stofnfé þó að eigin vinna viðkomandi væri reiknuð þar inn í. Vandinn var miklu fremur sá að stjórnmálamenn fóru sér ekki nógu varlega þegar þeir hvöttu bændur sem voru orðnir mjög illa staddir til að fara með afganginn af sínu umráðafé út í þessa atvinnugrein, lofuðu þeim gulli og grænum skógum og spáðu því eins og ég sagði áðan um einn ágætan samþingmann okkar sem gaf út sérstakan pésa fyrir kosningarnar 1987, að slíka gróðavon væri þarna að finna að innan fjögurra ára yrði stærsta vandamál bænda að telja bara peningana sem þeir mundu hagnast á af þessari atvinnugrein. Þetta er það sem getur gerst þegar vonir, óskir og þrár og brjóstvitið eru látin ráða en þekkingin send út á ystu nöf.

Virðulegi forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræður en vil aðeins fara nokkrum orðum um þá till. til þál. sem hér hefur verið mælt fyrir og er til umræðu, þ.e. um aðgerðir til að treysta byggð á Íslandi. Ég fagna þessari tillögu og tel að hún sé bæði þörf og nauðsynleg. Hins vegar vil ég taka undir það með hv. 5. þm. Norðurl. e. að ég held að hún sé ekki síst nauðsynleg endurhæfingarathugun fyrir hv. þingmenn Alþfl. Ég vil samt sem áður og áður en ég vík að tillögunni, nefna það vegna þeirrar umræðu sem fór fram í andsvörum um loðdýraræktina að ég ætla rétt bara að vona það, hæstv. forseti, að Byggðastofnun fari nú varlega ef hún er byrjuð að veita lán eða styrki til loðdýraræktar vegna þess sem hv. þm. Stefán Guðmundsson sagði. Það er afskaplega mikið atriði. Varðandi þessa tillögu vil ég segja það að ég tel að hún sé að mörgu leyti skynsamlega upp byggð, þ.e. að í fyrsta lagi sé gerð úttekt á því og reynt að meta það hvað hafi einkum valdið þeirri þróun sem hefur orðið hér á landi og við getum ekkert á móti mælt. Ég tel að það sé í fyllsta máta eðlilegt. Í öðru lagi hvaða árangur hafi orðið og leita einnig í þriðja lagi til þess sem hefur gerst í nágrannalöndum og svo í fjórða lagi að gera tillögur. Auðvitað hefði verið mjög æskilegt til þess að geta hafið pólitíska umræðu um hugmyndir alþýðuflokksmanna að það kæmi fram eins og hv. 5. þm. Vestf. nefndi, hvað Alþfl. leggur sérstaklega til. Ég met hins vegar þær skýringar sem hv. 1. flm., hv. 4. þm. Vestf., nefndi að hann vildi fyrst skoða og kanna áður en gerðar eru tillögur. Ég met þennan rökstuðning. Þegar við skoðum stöðuna og reynum að meta forsendur fyrir stöðugleika og jafnri byggðaþróun, er það í fyrsta lagi mikilvægast að það sé nægilegt framboð atvinnu á þeim svæðum sem byggð er, það sé bærilegt menntunarframboð, það sé þjónustuframboð, svo sem heilbrigðisþjónusta og það sé hóflegt vöruverð í landinu og það kannski ekki hvað síst. Þessi skilyrði hafa ekki verið til staðar í landinu að ég tel. Þess vegna hefur sú röskun orðið sem raun ber vitni. Engu að síður og það vil ég undirstrika, tel ég að e.t.v. sé alvarlegasti þátturinn í þessu öllu saman og sá þáttur sem hefur valdið e.t.v. þeirri miklu röskun sem hefur orðið, að það hafi á tímabili verið röng gengisskráning. Hún hefur leitt til þess að sjávarútvegsfyrirtækin hafa orðið illa úti á meðan þjónustufyrirtækin og m.a. mörg verslunarfyrirtæki hafa notið hennar. Þetta er flókið mál. En ég tel að þetta sé e.t.v. ríkasta ástæðan fyrir því sem hefur gerst. En hvað er til ráða? Ég bíð eftir þessari könnun áður en ég nefni margar hugmyndir eða tillögur til úrbóta. Það er tvennt sem ég vil þó nefna. Það er algert lykilatriði ef við ætlum að halda eðlilegri byggðaþróun í landinu að við getum nýtt auðlindirnar. Það er forsendan fyrir því að búseta haldist og við getum byggt upp afkomu þjóðarinnar með viðunandi hætti. En meginforsendurnar og þau aðalatriði sem ég tel að stjórnvöld eigi að beita sér í, fyrir utan hinar almennu aðgerðir til þess að styrkja atvinnulífið, eru bættar samgöngur og lækkun á orkuverði í landinu. Ég tel að mikilvægustu aðgerðirnar, beinu aðgerðirnar sem stjórnvöld geta beitt sér fyrir séu þessir tveir þættir, lækkun orkuverðs og bættar samgöngur. Þetta vil ég að komi fram í þessari umræðu en vil að öðru leyti þakka hv. þm. Alþfl. fyrir það frumkvæði sem þeir sýna hér. Ég er sannfærður um að hugur fylgi máli og þeir styðji okkur stjórnarliða í því að bæta sem best aðstöðu hinna dreifðu byggða.

Herra forseti. Aðeins örstutt andsvar vegna þess sem kom fram hjá hv. þm. Kannski hef ég sagt að Byggðastofnun væri byrjuð á, það er ekki rétt ef ég hef sagt það. Byggðastofnun hefur verið að athuga það nú um sinn og um nokkurt skeið að hrinda átaki á stað til þess eins og ég sagði að aðilar færu af stað með loðdýrarækt að nýju gegn því að nýta þær fjárfestingar sem þegar eru til á jörðunum þannig að menn fari ekki út í nýjar fjárfestingar. Ég fullyrði það líka við hv. þm. að það muni örugglega verða farið varlega í þessum efnum því vissulega eru menn brenndir og margir illa brenndir í þessari grein. En það hefur líka margt jákvætt áunnist. Menn búa nú yfir mikilli þekkingu á loðdýrarækt á Íslandi. Menn eiga góð dýr sem hafa skilað mjög háu skilaverði til íslenskra loðdýrabænda. Og menn eiga annað sem aðrar þjóðir geta ekki státað af sem eru í loðdýrarækt. Íslendingar eiga trúlega einir ósýktan loðdýrastofn sem kannski kemur til með að gefa loðdýrabændum miklu hærra verð en menn hafa áður talað um. Eins og ég var að reyna að segja áðan í örstuttu máli er og var meiningin að loðdýrarækt yrði fyrst og fremst stoðgrein við hefðbundinn landbúnað til að gera bændum mögulegt að sitja jarðir sínar við skertan rétt í hefðbundnum búskap þannig að menn gætu nýtt þær fasteignir og fjárfestingar sem ævistarf bóndans liggur í. Og ég vona svo sannarlega að það takist, en vissulega er alltaf því miður of mikið af úrtölumönnum til í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Ég vil ekki telja mig í hópi úrtölumanna hvað varðar atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni.

Ég var ekki að tala um hv. þm.

Ég fagna því, hv. þm. Ég tel engu að síður að það þurfi að fara varlega og ég fagna því sem hv. þm. sagði. Ég er sannfærður um að hann mun leggja til að farið verði fram af skynsemi. En ég tel að svo brennd séu stjórnvöld af þessari atvinnugrein, og kannski ekki síst þeir sem hafa m.a. staðið fyrir því ábyrgðarhlutverki að lána, að það þurfi að fara gætilega. Ég tel að stjórnarflokkarnir sem þurfa þá að bera ábyrgð á þeim aðgerðum sem snúa að loðdýraræktinni þurfi að tala sig rækilega og vel saman áður en næstu skref eru tekin hvað varðar eflingu hennar, nema það sé alveg tryggt að markaðirnir séu í lagi og þær aðgerðir sem farið er út í séu nokkuð tryggar og öruggar.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins svara þeim spurningum sem til mín var beint og árétta fáein atriði sem mér finnst ástæða til að koma inn á í ljósi þeirrar umræðu sem orðið hefur síðan ég talaði síðast. Þá vil ég fyrst víkja að því sem nefnt var um að sveitarfélögin væru að eigin frumkvæði að sækjast eftir því að taka að sér ný verkefni. Minnt var á þá væntanlegu breytingu sem fram undan er, þ.e. að sveitarfélögin taki að sér rekstur grunnskóla og átak um sameiningu sveitarfélaga. Ég vil segja að það að sveitarfélögin taki að sér rekstur grunnskóla er engin breyting hvað landsbyggðina varðar. Það er ekki verið að flytja nein verkefni til landsbyggðarinnar sem ekki voru þar fyrir. Það er ekki verið að flytja fjármuni út á land sem ekki voru þar fyrir. Það eina sem verið er að gera er að breyta um húsbændur þeirra sem sjá um fræðsluna. Menn geta haft mismunandi skoðanir á því hver eigi að gera hvað í þessu efni, ríkið eða sveitarfélögin, en hvað landsbyggðina varðar eru útgjöldin þau sömu og verkefnin þau sömu. Breytingin eflir því ekki þrótt landsbyggðarinnar nema menn gefi sér að sveitarfélögin fái meiri tekjur með verkefninu en þau þurfa til að sinna því og geti notað viðbótarpeningana til nýrra verkefna. En ég hygg að menn séu almennt sammála um að svo er ekki. Það er ekki það sem felst í þessari breytingu. Ég vil undirstrika að þar sem menn fóru út í að endurskipuleggja sveitarstjórnarstigið eins og hér var gerð tilraun til árið 1993 með fækkun sveitarfélaga, eins og gert var í Noregi og í Frakklandi, þá fylgdu því aðrar aðgerðir sem áttu að vera þeim til stuðnings. Samanlagt áttu þessar aðgerðir að efla styrk dreifbýlisins eða landsbyggðarinnar í þessum löndum og þar vó þyngst endurskipulagningin á ríkisvaldinu sjálfu. Í öllum skýrslum sem ég hef lesið um þessar breytingar í Noregi og Frakklandi ásamt öðru efni sem unnið var í sambandi við þá vinnu sem fram fór og var undanfari tillögugerðar um sameiningu sveitarfélaga, var ævinlega skýrt tekið fram að fylgja þyrfti með endurskipulagning á ríkisvaldinu sjálfu, stofnunum ríkisins, hlutverki þeirra og miðstjórnarvaldinu. Þetta vita menn, bæði af reynslu annarra þjóða og innlendra manna sem viðað hafa að sér efni um þetta. Menn hafa því efnið fyrir framan sig og geta tekið sínar pólitísku ákvarðanir. Sú ríkisstjórn sem síðast sat hafði pólitíska skoðun á þessu verkefni. Hún var á móti því að þessi endurskipulagning á ríkisvaldinu færi fram, þ.e. ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. Hún var einfaldlega á móti því. Það er pólitísk afstaða. Það sem mér finnst kannski helst vandinn með þessa tillögu er sá að hún er lögð upp eins og það sé eitthvert hlutlaust efni að styrkja byggð á Íslandi, það sé bara hægt að safna einhverjum upplýsingum og koma svo með tillögur. Þannig er það ekki. Þetta er pólitískt mál. Menn mega ekki draga athyglina frá þem þætti málsins að hér er fyrst og fremst um að ræða spurningu um pólitískar áherslur. Síðasta ríkisstjórn tók þá pólitísku afstöðu að vera á móti því að dreifa ríkisvaldinu og það drap allan hugsanlegan ávinning af sameingingu sveitarfélaga. Það gerði málið gersamlega marklaust. Ég hef ítrekað vakið athygli á þessu og haldið fram þessu sjónarmiði, bæði í nefndarstarfi og inni á þingi. Þar af leiðandi hef ég útmálað mínar pólitísku áherslur í þessu efni og málið liggur þannig fyrir að menn þurfa einfaldlega að taka pólitíska afstöðu. Það er miklu stærri hlutur í málinu en látið er í veðri vaka með þessari tillögu þar sem hún er lögð upp eins og þetta sé bara eitthvert hlutlaust efni sem menn geti kippt í liðinn ef menn safna einhverjum tilteknum upplýsingum. Þessi nefnd mun aldrei geta svarað þessum pólitísku spurningum. Alþfl. hefur svarað þeim fyrir sitt leyti með þeirri afstöðu sinni að leggjast gegn þriðja stjórnsýslustiginu og taka upp veiðileyfagjald. Þetta eru allt saman pólitískar áherslur sem hafa mikil áhrif á framvindu í byggðaþróun. Mér finnst varla að maður geti farið út í það að rökræða við hv. þm. Sighvat Björgvinsson um muninn á að leigja hús og að taka upp veiðileyfagjald. Það þarf kannski aðeins að fara yfir það mál, en niðurstaðan af veiðileyfagjaldi er einföld. Hún þýðir að menn ætla að láta suma borga skatt sem aðrir þurfa ekki að borga. Menn ætla að ná inn tekjum fyrir ríkissjóð. Samkvæmt úttekt Dagblaðsins á þessari stefnu Alþfl. þýðir hún, miðað við markaðsverð á leigukvótum í dag, 26 þús. millj. á hverju einasta ári sem sjávarútvegurinn verður að greiða. Þar verða engin ný verðmæti til. Þetta er tekið af þeim peningum sem fyrir eru, þannig að sjávarútvegurinn hefur bara þeim mun minna úr að spila, hvort sem það verða 26 milljarðar á ári eða einhver önnur tala. Það getur ekki styrkt landsbyggðina að taka milljarða kr. á hverju einasta ári frá landsbyggðinni og setja í ríkissjóð í Reykjavík, sem notar þá svo til að borga rekstrarkostnað ríkisins sem að mestu leyti er í Reykjavík. Ég er þeirrar skoðunar að það geti ekki verið styrkur fyrir landsbyggðina, en um það eru skiptar pólitískar skoðanir. Ég vil benda á eitt atriði sem mér finnst að menn mættu huga að og mætti þá taka með ef reynt verður að vinna upp úr þessari tillögu ályktun sem menn geta sameinast um. Það þarf að opna augu manna fyrir því hvað það kostar íslenska þjóð að búa til þetta höfuðborgarsvæði. Það er vandlega falið í öllum skýrslum hvað það kostar íslenska þjóð marga milljarða á hverju ári að reka þjóðfélagið með þessum hætti en ekki með dreifðari byggð eins og eðlilegt væri, a.m.k. að mínu mati. Menn verða að taka saman kostnaðinn hér af allri mannvirkjagerðinni, af slysunum, af öllum stóru stofnununum sem enginn ræður við að reka í dag. Hver hefur yfirsýn yfir rekstur þessara stóru ríkisspítala sem eru orðnir alger skrímsli og enginn getur náð tökum á? Bara á síðustu tíu árum hefur ójafnvægið verið þannig að öll fólksfjölgunin á landinu hefur orðið hér. Hefði fjölgað annars staðar jafnmikið og hér, væri um 10--12 þúsund manns færra á höfuðborgarsvæðinu en er í dag. Það er nokkurn veginn sá fjöldi sem býr í Grafarvogi. Og hafa menn kynnt sér hvað Grafarvogur kostar? Það eru tugir milljarða sem menn hefðu að verulegu leyti getað komist hjá að leggja út í sem kostnað, ef það hefði verið jafnvægi í byggðaþróuninni. Virðulegi forseti. Tíma mínum er lokið og ég læt hér staðar numið.

Herra forseti. Ég vil í upphafi taka undir með hv. 1. flm., Sighvati Björgvinssyni, að það hefur örugglega ekkert eitt á síðasta kjörtímabili stuðlað eins mikið að framgangi og því að viðhalda byggð í hinum dreifðari byggðum landsins en EES-samningurinn. Ég held að það sé alveg ljóst. Eins og staðan er í dag, er fátt sem við getum gert betra til að styrkja byggðina en að byggja upp og auka samgöngurnar. Varðandi það sem ég nefndi áðan um þær hugmyndir sem kæmu fram í tillögunni um það til hvaða ráða ætti að grípa í sambandi við byggðamálin og það sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði í sinni ræðu áðan um það sem hefur verið að gerast í Wales á kolanámusvæðunum, held ég að við verðum að horfast í augu við að hinar dreifðari byggðir hér á landi eiga afskaplega lítið sameiginlegt með kolanámusvæðunum í Suður-Wales. Á kolanámusvæðunum í Suður-Wales búa 2 millj. manna, tveir þriðju af íbúatölu Wales. Þarna er ekki um að ræða dreifða byggð eins og við erum að tala um á Norðausturlandi, Norðvesturlandi eða Vestfjörðum. Þetta er eitt af þéttbýlustu svæðum Stóra-Bretlands og þarna eru hefðbundin kolanámu- og stáliðnaðarsvæði. Árið 1994 var tilkynnt að þarna yrði eytt í styrki af hálfu ríkisstjórnar Íhaldsflokksins í Bretlandi 1.000 millj. sterlingspunda. Ég held því að aðstæðurnar sem þarna er um að ræða eig afskaplega lítið sameiginlegt með hinum dreifðari byggðum hér á landi. Ef það er eitthvert svæði sem þær eiga eitthvað sameiginlegt með, er það frekar þéttbýlissvæðið á suðvesturhorninu. Þá er það starf sem unnið hefur verið á Suðurnesjunum varðandi frísvæði og á Markaðs- og atvinnumálaskrifstofu einna helst það sem kemst nálægt því hjá okkur að vera eitthvað í líkingu við það sem hefur verið að gerast á kolanámu- og stálsvæðunum í Suður-Wales. En þrátt fyrir það að ég telji það jákvætt sem þar hefur verið að gerast og þær hugmyndir sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson nefndi að hann vildi draga sinn lærdóm af þessu starfi sem fram hefur farið í Wales, þá er þar samt um að ræða gríðarlega mikið styrkjaverkefni af opinberri hálfu. Það er þetta sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur verið að gagnrýna og ég hef verið að taka undir með honum að við værum að reka stefnu styrkja og niðurgreiðslna en ekki stefnu þar sem um væri að ræða frjálst atvinnulíf og markaðsbúskap. Um það snerist EES-samningurinn. Hann snerist um frelsi í atvinnulífi og markaðsbúskap en ekki um styrkjastefnur.

Virðulegi forseti. Vissulega er mér það ljóst að það er mikill munur á dreifbýlinu á Íslandi og í Wales, jafnvel þótt það sé útkjálkahérað og hafi verið. En það var ekki á grundvelli kolanámanna og stáliðjuveranna sem uppbyggingin átti sér stað heldur á grundvelli allt annarra atvinnuþátta sem voru þeim mjög framandi. Sú starfsemi til uppbyggingar fékk ekki meiri stuðning en veittur er annars staðar á Bretlandseyjum fjarri háborginni London og svæðinu þar í kring, ekki meiri. Ég minni bara á það, virðulegi forseti, að það eru tveir byggðakjarnar á Íslandi sem eru að skoða nákvæmlega sambærilegar aðgerðir og þar voru reyndar. Það er annars vegar Eyjafjarðarsvæðið sem vill kynna kosti sína til nýrrar framleiðslu og hins vegar kjarnabyggðin á Austurlandi. Það eina sem ég leyfði mér að benda á, virðulegi forseti, er að við þurfum ekki að finna upp hjólið. Þetta hjól hefur þegar verið fundið upp og menn hafa ekið því á undan sér með góðum árangri í grannlöndunum sums staðar. Við eigum að læra af því því að það er ýmislegt í þeirri reynslu sem við getum nýtt okkur, m.a. til framdráttar verkefnum á svæðinu sem ég nefndi áðan sem menn hafa áhuga á. Við eigum ekki að þurfa að eyða tíma, fé og fyrirhöfn í að finna þetta allt saman upp sem aðrir hafa löngu fundið upp á undan okkur og notað með góðum árangri.

Herra forseti. Ég vona bara að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson misskilji mig ekki. Ég var ekki að segja að það hefðu verið settar þúsund milljónir sterlingspunda í stáliðnaðinn eða kolaiðnaðinn í Suður-Wales. Það er auðvitað sá iðnaður sem hefur verið á undanhaldi þar. Ástæðan fyrir þessum styrkjum hefur verið sú að menn hafa verið að reyna að byggja eitthvað upp í staðinn og útvíkka möguleikana og auka fjölbreytnina nákvæmlega eins og hann var að lýsa. Það er út af fyrir sig gott að menn geri það og það er hárrétt hjá honum að menn eiga ekki alltaf að vera að reyna að finna upp hjólið. Nákvæmlega það sem ég er að segja er það að sú styrkja- og niðurgreiðslustefna sem beitt hefur verið hefur ekki gengið upp. Hann hefur gagnrýnt það. Ég hef tekið undir með honum en hann er samt sem áður að boða þessa styrkja- og niðurgreiðslustefnu í tillögu sinni.

Virðulegi forseti. Það sem hv. þm. kallar styrkja- og niðurgreiðslustefnu eru úrræði sem hefur verið beitt í mörg herrans ár og er beitt enn. Spurningin er bara sú hvort þær aðferðir sem menn hafa valið skila tilætluðum árangri. Mér dettur ekki í hug að það verði alfarið afnumið að reynt verði af opinberri hálfu að styðja t.d. við atvinnulíf á stöðum sem eru að hrynja, ekki vegna þess að þeir liggi ekki vel við veiðum eða ekki sé næg þekking á veiðiskap eða öðru slíku heldur vegna þess að fyrirtækin eru svo veik að þau eru að missa kvótann úr byggðarlaginu og ekkert er eftir. Auðvitað verður haldið áfram að styðja við bakið á slíkum aðilum. Auðvitað verður reynt að koma í veg fyrir það að heilu héruðin leggist í auðn. Spurningin er bara sú hvort þær leiðir sem við höfum valið hafi skilað nægilega góðum árangri eða hvort við getum lært af reynslu okkar sjálfra og af úrræðum annarra. Ég tek það fram að þessir svokölluðu opinberu styrkir til uppbyggingar atvinnulífi í Wales, fyrst við erum alltaf að tala um það, er ekki nema lítill þáttur í því sem réði úrslitum um að þessi tilraun þeirra tókst. Það voru ýmsir aðrir sem komu að þeirri lausn, m.a. menntakerfið, m.a. verkalýðshreyfingin, m.a. sveitarstjórnir, m.a. öflugt kynningarstarf á þeim tækifærum sem þarna buðustu o.s.frv. Af þessum fordæmum eigum við að reyna að læra þannig að þeir peningar sem við notum í þessu skyni nýtist sem best.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt af mér að taka að minnsta kosti viljann fyrir verkið og trúa því sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson er að halda fram. Hann er að reyna að vinsa úr þeim tillögum sem hann hefur séð annars staðar frá þá hluti sem ekki eru, sem ég hef nefnt hér, styrkja- og niðurgreiðslustefna. Hann vill læra af reynslunni. Við beitum ekki þeim aðferðum heldur eins og hann nefndi sjálfur í sinni ræðu. Við beitum almennu aðgerðunum sem felast í hlutum eins og EES-samningnum og samgöngubótum. Ég held að við getum því hætt að karpa um það að þessu sinni en ég mun fylgjast mjög grannt með því hvernig þessu máli vindur fram hjá hv. þm. og með því að það sé um það að ræða að ég ætli að taka viljann fyrir verkið hjá hv. þm. að þessu sinni.

Hæstv. forseti. Hér hafa farið fram um margt mjög áhugaverðar umræður um byggðamál. Ég held að það sé mjög gott að á Alþingi skuli menn ræða þessi mál því að það virðist ekki alltaf vera mikill áhugi á þessum málaflokki. Það sem ég vildi vitna í er t.d. það sem hv. 5. þm. Vestf. nefndi að hér duga ekki eingöngu skýrslugerðir og tölusafnanir heldur er hér um mjög pólitísk mál að ræða og það þarf að taka pólitískar ákvarðanir. Hv. 2. þm. Vesturl. nefndi t.d. raforkumálin. Ég vil taka undir að það er þáttur sem þarf virkilega að taka á og það er pólitísk stefnumótun að það skuli vera neytendur raforku á svæðum Rariks og Orkubús Vestfjarða sem byggja upp dreifikerfið í sveitum landsins. Það hlýtur að vera pólitísk stefnumótun. Ekki eru það íbúar höfuðborgarsvæðisins sem taka þátt í því verkefni. Það er að mörgu að hyggja í þessu. Ég vil einnig nefna það að menn hafa dundað við svona skýrslugerðir fyrr og margar ágætar. Ég vil minnast á skýrslu sem var gerð hjá Byggðastofnun árið 1989. Það var Ársæll Guðmundsson sem tók þessa skýrslu saman og hún heitir Kostnaður þéttbýlismyndunar. Ég hef ekki orðið sérstaklega vör við það að menn hafi tekið mikið mið af þessu í sinni pólitísku stefnumótun að undanförnu en þá þótti mönnum rétt að líta á það hvernig þessi þróun væri og hvaða kostnað hún hefði í för með sér fyrir þjóðarbúið. Það verður að segjast eins og er að heildaráhrifin af þeirri byggðaþróun sem við höfum horft upp á eru afskaplega neikvæð í heild sinni fyrir þjóðarbúið. Maður hefur samt sem áður ekki séð að þetta hafi skipt verulega miklu máli í pólitískum ákvörðunum og því sem menn hafa verið að framkvæma núna á allra síðustu árum. Þessi skýrsla varð gerð 1989 og satt að segja lítið verið hampað. Þar er lagt mat á ýmsa þætti, skóla, dagvistun, vatnsveitur, vegagerð og samgöngutæki og mjög margt fleira. Eins eru huglægir þættir eins og lífskjör sem eru tekin út frá öðrum þáttum en beinum hagrænum sjónarmiðum og þróun félagsmála. Þetta þykir mér afskaplega merkileg skýrsla. Ég held að það sé ástæða til þess að fara í slíka skýrslugerð aftur. Þá á ég við að menn reyni að meta það hvert þessi þróun er að leiða okkur. Á endanum ef þetta breytist ekki, sitjum við uppi með borgríki. Það bara leiðir af sjálfu sér. Ég held að það sé ekki nokkur maður sem hefur í rauninni áhuga á því. En til þess að breyta þessari þróun verður að spyrna við fótum og það fyrr en seinna, mundi ég halda. Að síðustu vil ég vitna í það sem hv. flm., Sighvatur Björgvinsson, sagði í upphafi að byggðamál væru sjálfstæðismál. Ég held að það sé akkúrat punkturinn og við verðum að vinna út frá því sjónarmiði.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögu þessari til þingsályktunar um aðgerðir til að bæta stöðu skuldara er markmiðið að dregið verði úr óhóflegri gjaldtöku og skattlagningu á skuldir og vanskil einstaklinga. Auk þess felur tillagan í sér að tryggð verði betur réttarstaða fólks við fjárnám, uppboðsaðgerðir og gjaldþrotameðferð. Ástæður þessarar tillögu eru augljósar. Á síðustu sjö árum hefur þjóðin gengið í gegnum miklar efnahagsþrengingar sem ekki síst hafa bitnað á launafólki og þrengt að heimilum landsins. Launafólk tók á sig verulegar byrðar á sama tíma og byrðum var létt af fyrirtækjum og skapað svigrúm til að treysta atvinnulífið. Frá 1990 þegar þjóðarsáttin var gerð og fram til síðustu áramóta hafa fyrirtækin greitt niður skuldir sínar um 24 milljarða en á sama tíma hafa heimilin aukið sínar skuldir um 120 milljarða kr. Hér er um að ræða 440 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Það verður að segja eins og er, virðulegi forseti, að hér er um gífurlega háar fjárhæðir að ræða og augljóslega er hér um hluta af herkostnaði launafóks við þjóðarsáttina að ræða. Því til viðbótar að skuldaaukning heimilanna hefur á þjóðarsáttartímanum orðið 120 milljarðar kr. má sjá af svari fjmrh. í þingsölum í gær við fyrirspurn minni um hvernig ríkið skattleggur skuldir fólks að svo virðist vera að ríkið hafi skattlagt skuldir fólks um 17--18 milljarða á þjóðarsáttartímanum. Af þessum 120 milljörðum kr. er um að ræða um 30 milljarða kr. sem eingöngu má rekja til neyslu. Þessi skuldaaukning heimilanna á sér vissulega ýmsar skýringar. Launin hafa verið nánast óbreytt frá 1990, eftirvinna hefur dregist verulega saman auk þess sem með stjórnvaldsaðgerðum hafa verið lagðar ýmsar byrðar á heimilin í landinu. Sköttum var t.d. létt af fyrirtækjum en skattbyrði heimilanna aukin. Það var m.a. gert í nafni þjóðarsáttar til að treysta atvinnulífið. Síðan hafa heimilin orðið fyrir ýmsum skerðingum vegna ýmissa stjórnvaldsaðgerða sem dregið hafa úr ráðstöfunartekjum heimilanna. Á sama tíma og heimilin hafa aukið skuldir sínar --- það varð 120 milljarða kr. raunaukning á skuldum þeirra á þjóðarsáttatímanum --- er ljóst að m.a. hið opinbera hefur verið að hafa verulegar tekjur af fjárhagserfiðleikum heimilanna í landinu. Við þær aðstæður sem heimilin hafa búið við er mjög óeðlilegt að ríkisvaldið sé að græða á neyð þeirra. Samhliða þessari þáltill. lagði ég fram fyrirspurn til ráðherra um gjaldtöku á skattlagningu skulda einstaklinga. Þar kemur fram að ríkisbókhald getur ekki sundurliðað hvort um einstaklinga eða lögaðila er að ræða en í heild hefur ríkissjóður innheimt í stimpilgjöld, þinglýsingar og innheimtu vegna fjárnáms og nauðungarsölu undanfarin þrjú ár um 8 milljarða kr. Þá var spurt um tekjur ríkissjóðs af virðisaukaskatti af gjaldtöku lögmanna hjá skuldurum í innheimtumálum en ríkisbókhald taldi sig ekki geta svarað þeirri spurningu. Hægt er þó að nálgast svar við þeirri spurningu. Þegar litið er til veltu í atvinnugreininni, lögfræðiþjónusta, fasteignaþjónusta, kom í ljós að veltan í greininni var á árinu 1993 tæpir 3 milljarðar kr. og skil á virðisaukaskatti um 550 millj. kr. Ef litið er á þjóðarsáttatímann eða sl. sex ár, 1990--1995, má ætla út frá svari fjmrh. og þeim upplýsingum sem nálgast má varðandi lögfræðikostnað að ríkissjóður hafi á þjóðarsáttatímanum haft í tekjur vegna gjaldtöku eða skattlagningu af skuldum einstaklinga um 17--18 milljarða kr. Þar að auki er um að ræða þóknun lögmanna og fjármálastofnana, svo sem banka, sparisjóða og verðbréfafyrirtækja fyrir innheimtuaðgerðir sem oft er umtalsverður kostnaður við vanskil. Því er ljóst að ríkið, fjármálastofnanir, lögmannastéttin og aðrir innheimtuaðilar hafa haft miklar tekjur af fólki sem býr við sára neyð og á í miklum greiðsluerfiðleikum. Það hlýtur að vera brýnt nú þegar betur árar í þjóðfélaginu og leitað er leiða til að finna úrlausn fyrir mjög skuldug heimili í landinu að ríkisvaldið líti í eigin barm og skoði hvort ekki sé rétt að dregið verði úr gjaldtöku og skattlagningu hins opinbera vegna skulda einstaklinga, svo sem vegna stimpil- og þinglýsingargjalda, gjaldtöku við fjárnám og nauðungarsölu og virðisaukaskatt og innheimtukostnað lögmanna en það er ein þeirra tillagna sem koma fram í þessari tillögu. Í greinargerð koma fram mörg dæmi um, virðulegi forseti, að þegar einstaklingur og heimili komast í greiðsluþrot með skuldir sínar er það oft að svo gífurleg gjaldtaka, vextir og kostnaður ríkis og kröfuhafa hefur gert útslagið um það að fólk hefur ekki getað náð tökum á fjármálum sínum. Þannig er algengt að þóknun, kostnaður og álög á skuldir einstaklinga til ríkis og innheimtuaðila geta þegar upp er staðið orðið mun hærri en höfuðstóll skuldarinnar og eru rakin um það nokkur dæmi í greinargerð með þáltill. Slík skattheimta ríkissjóðs misbýður siðferðiskennd fólks og verður oft til þess að brjóta niður einstaklinga sem þurfa á öllu sínu að halda til þess að ráða fram úr erfiðleikunum. Það hlýtur að vera siðferðileg spurning hvort réttlætanlegt sé að ríkið nýti sér þannig neyð fólks í tekjuöflunarskyni og komi jafnvel í veg fyrir að það geti náð tökum á lífi sínu á nýjan leik. Eðlilegt er að fólk sem lendir í vanskilum greiði fyrir þau útgjöld sem kröfuhafi eða ríkið verður fyrir af þeim sökum en þegar gjaldtakan er orðin margföld sú fjárhæð sem svarar beinum útgjöldum ríkissjóðs er um beina skattlagningu að ræða á skuldir og neyð heimilanna í landinu. Í tillögunni sem hér er flutt er lýst ýmsum aðgerðum sem ég tel brýnt að hv. Alþingi skoði og sú nefnd sem fær málið til umfjöllunar. Ég hef nefnt að dregið verði úr gjaldtöku og skattlagningu hins opinbera sem ég hef lýst áður. Ég tel að það verði að tryggja betur rétt skuldara við fjárnáms- og uppboðsaðgerðir og gjaldþrotameðferð, m.a. með löggjöf um greiðsluaðlögun sem gæti að verulegu leyti komið í stað uppboðsmeðferðar eða gjaldþrotaskipta. Það væri ástæða, virðulegi forseti, til þess að fara nokkrum orðum um greiðsluaðlögun. Um það mál var rætt töluvert í þingsölum í gær en þar kom í ljós að Framsfl. hefur horfið frá því að koma á lögum um greiðsluaðlögun, en á það er lögð mikil áhersla í þáltill. Það er líka lagt til að sett verði opinber gjaldskrá fyrir innheimtu lögmanna þar sem m.a. verði sett þak á innheimtuþóknun þeirra og aðra gjaldtöku af skuldurum. Ástæða til þess að fagna því, virðulegi forseti, að það kom fram í umræðunum í gær þegar ég beindi fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um það efni að svo virðist vera að hæstv. dómsmrh. ætli að leggja fram frv. sem tryggi lagastoð þannig að hægt verði að setja opinbera gjaldskrá fyrir innheimtu lögmanna. Ég er sannfærð um að sú leið mun skila árangri því að eins og fram kemur í dæmum í þessari þáltill. leggjast himinháar gjaldtökur á kröfur einstaklinga þegar svo er komið að mál einstaklinga eru komin í fjárnám að ekki sé talað um gjaldþrotameðferð. Ástæða væri til að nefna, virðulegi forseti, að gera þarf sérstaka skoðun á hvort það sé rétt leið sem við förum að legga á svona mikla dráttarvexti. Við leggjum á dráttarvexti beint á skattaskuldir einstaklinga og eins á meðlög og fleiri þætti. Ég tel fulla ástæðu til þess og mun skoða það sérstaklega að flytja þingmál um það efni að þessi þáttur vaxtalaga verði skoðaður sérstaklega, að horfið verði frá þeirri dráttarvaxtatöku sem við höfum búið við allt of lengi. Virðulegi forseti. Ég ræddi nokkuð í gær um eina af þeim tillögum sem koma fram í tillögunum, þ.e. að það sé nauðsynlegt að setja reglur sem tryggi betur réttarstöðu ábyrgðarmanna fjárskuldbindinga, svo sem skyldur lánveitenda til að upplýsa ábyrgðarmenn um hvað felst í sjálfskuldarábyrgð og/eða veðleyfi þeirra. Í svörum hæstv. dómsmrh. við fyrirspurn minni, sem birtust fyrir nokkru á Alþingi, kom í ljós að um þriðjungur fjárnámsbeiðna falla á ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga. Það er ekki hægt að ganga fram hjá þessari staðreynd og láta eins og ekkert sé og því er nauðsynlegt að settar verði reglur sem tryggi betur réttarstöðu þeirra. Einnig tel ég nauðsynlegt með líkum hætti eins og lagt er til varðandi lögmenn að settar verði reglur fyrir fjármálastofnanir um hámark gjaldtöku vegna vanskila skuldara. Í lokin er lagt til að efnalitlu fólki verði tryggð ókeypis lögfræðiþjónusta og fjármálaaðstoð vegna innheimtuaðgerðar kröfuhafa. Árið 1990 var lagt fram stjfrv. sem kom til móts við þessa tillögu en ég heyrði á svörum hæstv. dómsmrh. í gær að ekki eru uppi nein áform af hálfu ríkisstjórnarinnar um að flytja frv. um það efni sem hefur svo oft komið til tals í sölum þingsins um að setja löggjöf um að tryggja efnalitlu fólki ókeypis lögfræðiþjónustu. Ég vona að sú nefnd sem fær málið til meðferðar skoði þetta sérstaklega. Virðulegi forseti. Auðvitað væri ástæða til þess að ræða þetta mál miklu ítarlegar en ég hef gert en ég sé ekki ástæðu til þess enda er fámennt í þingsölunum. Ég vil í lokin segja að þó svo virðist vera að hér sé um að ræða tillögu sem hafi í för með sér mikil útgjöld fyrir ríkissjóð er ekkert einsýnt að svo þurfi að vera og alls ekki sjálfgefið. Það er ekki þjóðhagslega hagkvæmt að illa statt fjölskyldufólk missi allar eigur sínar í kjölfar minnkandi launa eða atvinnuleysis. Við vitum að því fylgja aukin félagsleg vandamál, meiri þörf fyrir þjónustu heilbrigðiskerfisins og þar með aukin útgjöld ríkis og sveitarfélaga. Þótt tillagan feli í sér einhvern tekjumissi fyrir ríkissjóð er tekjutap ríkissjóðs þess vegna ekki sjálfgefið þegar á heildina er litið vegna aðgerða til aðstoðar skuldara sem búa við neyð. Það er vilji fyrir því í þingsölum og ríkisstjórnin hefur einnig látið það koma fram að það sé nauðsynlegt að taka á málefnum skuldugra heimila. Ég held að þær tillögur sem ég hef lagt fram hljóti að vera innlegg í þá umræðu þegar við höfum það svart á hvítu fyrir framan okkur samkvæmt svörum frá ráðuneytum að skattlagning ríkisins á skuldir heimilanna í landinu gangi úr öllu hófi og séu algerlega himinhrópandi. Þau svör sem liggja fyrir hljóta að verða til þess að tekið verði á málinu. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. félmn.