Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Menntmn. hefur athugað þær brtt., sem fram komu, þegar þetta mál var síðast á dagskrá. Um brtt. 435 er það að segja, að n. telur réttmætt að taka tillit til þeirra atriða, sem þar koma fram, og meðnm. mínir töldu, að betur yrði fyrir því séð í framkvæmd, sem segir í alið till., á þann hátt að orða það svo, að niðurjöfnun gjaldsins fari eftir efnum og ástæðum, en að segja, að það fari eftir sömu reglum og útsvör eru á lögð. Af þessum ástæðum er fram borin brtt. 445. Um brtt. 436, frá hv. þm. Ísaf. (FJ), er það að segja. að n. lítur svo á, að orðalag hennar sé fremur til þess að bæta frv. en spilla því og mælir með, að hún verði samþykkt.



Herra forseti. Mál þetta er komið frá Ed., og hefur landbn. athugað það nokkuð. Við þessa athugun hefur n. komizt að þeirri niðurstöðu, að ástæða sé til að setja skýrari ákvæði en eru í 2. gr. frv., að því er snertir, hvaða jarðir skuli vera undanþegnar þessu ákvæði. Í frv. hefur þess ekki verið gætt, að um óðalsjarðir gilda sérstök l. og sérstakar reglur um ábúð þeirra. N. var sammála um, að ekki kæmi til mála að draga þær inn í þetta frv. Sama gildir um þær jarðir, sem í þeim l. eru nefndar ættarjarðir. Þetta er meira skýringaratriði en breyt. Í 2. brtt. er gert ráð fyrir því, að í staðinn fyrir 4 ár komi 3 ár. Í óðalsréttarl. er einnig miðað við 3 ár, og þetta ákvæði verður því í samræmi við önnur ákvæði í gildandi l. Tveir hv. nm. hafa flutt brtt. við frv. Um hana ræði ég ekki. Þeir munu gera grein fyrir henni. En n. leggur til, að þessar brtt. verði samþ.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 8. þm. Reykv. (SG) flutt hér brtt. á þskj. 433. Brtt. er við 4. gr. frv. og fjallar um það, að falli jörð við erfðir til skyldmenna eftir 6., 7. og 8. gr. tilskipunar frá 25. sept. 1850, skuli hreppsnefnd fá forkaupsrétt að jörðinni við því verði, sem hún er lögð erfingjum til arfs. Þessi tilskipun frá 1850 er sjálfsagt orðin að ýmsu leyti úrelt og þyrfti breyt. við. Ég sé, að hér er komin till. til þál. um það, að farið verði að vinna að endurskoðun á henni. Oft er það með jarðir, að þær geta skipzt á milli mjög margra, og þá verður að koma slíkum jörðum á eina hönd, svo að hægt sé að hafa þær til ábúðar á eðlilegan hátt. Það er þá heppilegt að tryggja hreppsnefndunum forkaupsrétt á jörðum, sem þannig stendur á um. Sams konar brtt. lá fyrir Ed. og var felld þar. Heyrði ég, að sumir, sem voru á móti henni, töldu hana réttmæta, en töldu að öll erfðatilskipunin þyrfti endurskoðunar við og væri því ástæða til að taka hana til athugunar. En við lítum svo á, að rétt sé að gefa sveitarstj. möguleika til þess að tryggja það, að jarðirnar verði í ábúð á eðlilegan hátt. Þetta er ekki stórmál, og mun ég ekki ræða það nánar, en atkvæði munu skera úr um úrslit þess. Hv. frsm. n. hefur mælt með brtt. á þskj. 431. Ég skal geta þess, að þótt ég gengi til samkomulags inn á það að breyta þessu úr fjórum árum í þrjú ár, tel ég það vafasamt, að þessi brtt. sé rétt frá mínu sjónarmiði. Ég viðurkenni, að hún sé ef til vill í samræmi við óðalsréttarl. og vildi því ekki gera þetta að deiluefni. Ég tel nauðsynlegt að tryggja hreppsn. nokkur völd yfir jörðum innan sinna takmarka, eins og ég lít á það, að jarðir, sem eru innan kaupstaðanna, eigi að sem mestu leyti að vera í umsjá bæjaryfirvaldanna þar. Það er vitað, að það er til stórvandræða, hvernig jarðirnar eru keyptar upp af utanhéraðsmönnum og jarðirnar þannig lagðar í eyði. Stundum er maður fenginn til að búa á jörð sem leppur þann tíma, sem tilskilinn er, og svo heimtaður kauparétturinn. Með því að tíminn sé lengdur, er siður hægt að koma þessu við. Ég skal ekki fara nánar út í þetta. Ég fylgi auðvitað þeirri brtt., sem n. leggur fram, og vil vænta þess, að einnig mín brtt. fái fylgi.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. N. gat ekki orðið samferða í þessu máli, og liggja til þess tvær ástæður. Önnur ástæðan var sú, að brtt. um þetta sama efni var felld í Ed., og gæti því orðið nokkur hætta á, að málið mundi tefjast, þegar nú er vitað, að það líður að þinglokum. Hin ástæðan er sú, að fram er komin till. um að afnema þessi gömlu ákvæði, og virðist því ekki ástæða til að taka málið sérstaklega upp, meðan á undirbúningi nýrra erfðalaga stæði. Þetta voru í stuttu máli þær ástæður, sem fyrir okkur vöktu. Við nm. erum sammála um, að nauðsynlegt sé, að þetta frv. nái fram að ganga, og eru ástæður þær, sem síðasti ræðumaður nefndi, í alla staði réttmætar. Það er búið að sýna sig, að það er full ástæða til þess, að sveitarfélögin hafi íhlutunarrétt um það, hverjir fara með jarðirnar.



Herra forseti. Ég vildi rétt segja örfá orð um það mál, sem hér er til umr. og komið er frá Ed. Ég skal fyrst taka það fram, að frá mínu sjónarmiði er það töluvert mikið vafamál, að rýra rétt leiguliðanna á jörðunum til forkaupsréttar, því að frá mínu sjónarmiði séð er það nauðsynlegt, að sem allra flestar jarðir séu í sjálfsábúð, og ég fyrir mitt leyti er ekki hlynntur því að stuðla að því, að jarðirnar komist í eigu sveitarfélaganna. Mér þykir því þessi frestur, sem til er tekinn í brtt., of langur. Hann hefði gjarnan mátt vera ekki nema 2 ár, því að ég álít, að leiguliðar eigi að ganga fyrir um kaup á jörðunum. En ég hef gengið inn á að leggja til, að fresturinn verði 3 ár, eins og á sér stað í ríkjandi lögum um ættaróðal og óðalsrétt. Viðvíkjandi brtt., sem lögð er fram af hv. 1. þm. Skagf. (StgrSt) og 8. þm. Reykv. (SG), að gera meiri breyt. viðvíkjandi rétti skyldmenna, er ég henni alveg mótfallinn, ekki einasta af þeim orsökum, sem frsm. tók fram, heldur af því, að ég vil ekki ganga á rétt erfingja umfram það, sem segir í erfðal. Það er komin fram þáltill. um að breyta erfðal. Ef það verður gert, kemur þetta til athugunar, en ég vil mælast til þess, að þm. samþykki ekki brtt. á þskj. 433. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál. Ég tel þetta frekar lítið mál, sem ekki sé mjög áríðandi að koma í gegn. Enda þótt þess kunni að vera einhver dæmi, að leiguliðar séu hafðir fyrir leppa, þá held ég, að þau séu mjög fátíð. Sem sagt, ég mun fylgja frv. með þeim brtt., sem n. hefur lagt til, en mæli móti brtt. á þskj. 433.



Ég mun ekki fara að halda uppi málþófi um þessa hluti, en vildi út af því, sem frsm. n. sagði, segja það, að þótt komin sé fram þáltill. um, að endurskoðun skuli fara fram á tilskipuninni frá 1850, er ekki þar með sagt, að þetta verði framkvæmt undireins, og af þeim ástæðum finnst mér ekkert því til fyrirstöðu að samþykkja rétta og eðlilega brtt. á því, sem þar gildir. Ég þekki svo vel, hvílíkum erfiðleikum það er bundið, þegar jarðir hafa lent í eigu margra útarfa, að sameina jarðarpartana aftur og held, að allt, sem gert er í því skyni að fyrirbyggja það - þar á meðal það að veita sveitarstjórnum forkaupsrétt - sé spor í rétta átt. Ég geri ráð fyrir, að sveitarstjórnirnar líti á þetta frá sama sjónarmiði og mundu nota sér forkaupsréttinn, hvort sem það væri til eigin þarfa eða til þess að bæta úr fyrir þeim mönnum, sem hafa orðið fyrir barðinu á l. Ég skal ekki karpa um það við hv. þm. A-Húnv., hvort mikil brögð eru að því, að menn hafi verið notaðir sem leppar við jarðakaup. Frá mínu sjónarmiði er nægilegt, að það hafi verið einn maður, en ég get upplýst hv. þm. A-Húnv. um það, að það eru til fleiri dæmi en eitt. Jarðirnar eru teknar úr búrekstrinum og notaðar til skemmtunar. Ég get nefnt hv. þm. A-Húnv. mörg dæmi um þetta. Ég gæti nefnt honum dæmi um hreppa, sem liggur við, að séu að fara í eyði vegna þessa. Það er eitt dæmi um slíkan hrepp hér nálægt. Þeir menn, sem keypt hafa jarðirnar, taka þær ekki til venjulegra nytja, og þótt sumar af framkvæmdum þessara manna megi skoða til nokkurra nytja, eins og það, þegar menn girða landið til þess að koma þar upp skógrækt, er það ekki gott frá sjónarmiði hreppanna. Það er einmitt af þessu, sem ég álit, að sveitarstjórnirnar eigi að hafa atkvæði um þetta allt.



Ég vil taka það fram út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um örðugleika á því að fá jarðir í verulega góða ábúð, et þeim er skipt til útarfa, að það er -alveg rétt, en það þarf ekki útarfa til. Það hefur komið fyrir, að það valdi örðugleikum að koma jarðeign á eina hönd, þótt ekki sé um að ræða nema börn hins fráfallna bónda, og í því efni er ekki nein breyt. hvað það snertir, þó að það geti í vissum tilfellum orðið fleiri menn, ef margir útarfar eru, heldur en ef böndin eru nær. Þetta fer eftir því, hvernig stendur á á hverjum stað. Viðvíkjandi aðalatriðinu í frv. þá verð ég að segja það, að þótt gengið sé inn á þetta, þá er það engin trygging fyrir því, að jarðir geti ekki farið í hendur þeirra, sem ekki er heppilegt að eigi þær, - utanhreppsmanna. Ég býst við, að það sé rétt, að það hafi verið leppaður kaupréttur á jörðum, ekki til þess að koma jörðinni úr höndum sveitarfélagsins, heldur til að varna öðrum einstaklingum að fá jörðina. Ég veit ekki um neitt dæmi, að jörð hafi verið seld þannig, þar sem sveitarstjórnin hefur ekki afsalað sér kaupréttinum, því að sveitarstjórnirnar hafa ekki fjármagn til þess að kaupa mikið af jarðeignum. Þess vegna er það út af fyrir sig ekki nein trygging, þó að það sé í sjálfu sér ekki neitt á móti því, að þetta séu 3 ár, fyrst á að láta þetta frv. ganga fljótt í gegn.



Ég vildi benda á það út af brtt. á þskj. 433, að mér skilst, að hún sé í ósamræmi við ákvæði þessa frv. að öðru leyti, því að þar er gert ráð fyrir því, að þegar jarðir ganga kaupum og sölum, þá fái ábúandi jarðarinnar rétt til kaupa á jörðinni, ef hann hefur, samkvæmt frv. eins og það er nú, búið 4 ár á henni, en eftir brtt. n., ef hann hefur búið í 3 ár. Nú getur farið svo, að jörð, sem fellur til margra eigenda við erfðir, sé í leiguábúð, og samkvæmt frv. að öðru leyti ætti ábúandi að hafa forkaupsrétt að jörðinni, ef um sölu er að ræða, ef hann hefur búið 3–4 ár á henni, en samkvæmt þessari brtt. er hann útilokaður frá þeim rétti, því að það segir í till., að þá skuli, þegar svo stendur á, að skipti með erfðum eru samkvæmt 6., 7. og 8. kafla erfðal., hreppsnefnd eiga rétt á að fá jörðina keypta á því verði, sem hún er lögð erfingjum til arfs. Þetta finnst mér full ástæða til að athuga í sambandi við afgreiðslu þessa máls og fara ekki þannig að gera upp á milli, þó að svona standi á. Vil ég þess vegna vekja athygli á þessu. Að öðru leyti vil ég segja það, að ég tel mjög vafasamt, að rétt sé að fara nú á þessu stigi málsins að gera slíka breyt. á erfðal. eins og felst í þessari breyt., því að þannig hefur verið litið á, að sú eign, sem fellur einhverjum manni til við erfðir, sé til óskoraðra umráða viðkomandi manns og það án tillits til þess, hvort um fleiri en einn erfingja er að ræða, og líka án tillits til, í hvaða röð erfingjarnir eru. Þess vegna er hér verið að gera grundvallarbreyt. á viðurkenndum eignarrétti með þessari breyt. Það getur vel skeð, að breyt. hafi orðið á hugsunarhætti þjóðarinnar og löggjafans, síðan löggjöf um þetta var sett 1850, svo að ástæða þyki til að gera slíka breyt., en þá ætti sú breyt. að koma fram á löggjöfinni í heild, en ekki að smeygja slíku inn í önnur óskyld frv. Fyrir þessar sakir, sem ég hef lýst, mun ég ekki greiða þessari breyt. atkv.



Það kann vel að vera rétt hjá hv. þm. Borgf., að það er nýtt, sem þarna kemur inn, og það er vafalítið, að það eru önnur ákvæði, sem eiga að gilda um þessar jarðeignir útarfa heldur en hinar. En ég lit á þetta fyrst og fremst frá sjónarmiði sveitarfélagsins. Ég þekki vel, hvernig búið er á jörðum, þar sem eigendur eru margir og jarðirnar eru hlutaðar niður í smábúta, svo að það er lítt mögulegt að sameina þetta í eina heild sem sjálfstæða bújörð, og ég álit alveg réttmætt að gefa sveitarstjórnunum heimild til þess að grípa fram í og geta sameinað, þegar svo stendur á, slíkar jarðeignir. Þegar þetta heyrir til útarfa langt út, þá hef ég ekki svo ríka tilfinningu fyrir því, að það sé verið að fara illa með slíka erfingja, þótt þeir verði að láta af hendi þessa jarðarskika fyrir það verð, sem þeim er lagt þetta út við arfaskipti, og þá virðist mér þeir fá fullt verð fyrir þetta, og stangast það því ekki við þau ákvæði stjskr. að skylt sé, að menn fái fullt verð fyrir eign sína, þar sem þeir einmitt fá það verð fyrir hana, sem hún er lögð erfingjum til arfs.



Herra forseti. Það er búið að tefja þetta mál lengi með því, að meiri hl. fjhn. hefur ekki skilað um það áliti. Síðan var það þó tekið fyrir án nál. meiri hl. og rætt, en atkvgr. frestað samkv. ósk hæstv. forsrh. Ég álit, að ekki geti gengið, að fá ekki fram í dagsljósið álit hv. þdm., og rétt er, að a. m. k. komi fram ástæðan fyrir því, að atkvgr. er nú aftur frestað, því að það er hægt að drepa mál með svona töfum. þótt annars væri meirihlutafylgi fyrir því í deildinni.

Forseti (SB): Ég skal upplýsa það, að hv. þm. V.-Húnv., sem er annar hv. þm., er skipar minnt hl. fjhn., er utanbæjar, og hefur hann óskað þess, að atkvgr. yrði ekki látin fara fram um þetta mál, á meðan hann er fjarverandi. Reynt mun verða að taka málið fyrir til atkvgr., þegar er hann kemur aftur.



Ég vildi aðeins spyrja hæstv. forseta. hvort ég megi treysta því, að fundur verði í Nd. á morgun og þetta mál þá tekið fyrir.

Forseti (SB) : Ég get aðeins sagt það, að atkvgr. verður látin fara fram eins fljótt og hægt er. Hinu get ég ekki svarað, því að ef aðkallandi störf liggja fyrir Sþ., þá ganga fundir þar fyrir, og getur forseti Nd. ekki við það ráðið, en sem sagt. atkvgr. verður eins fljótt og unnt er.