Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir rétt rúmu ári skipaði ég nefnd til að endurskoða lög nr. 51/1970 um Siglingamálastofnun ríkisins. Í nefndinni voru Ólafur Steinar Valdimarsson ráðuneytisstjóri, sem var jafnframt formaður hennar, Friðrik Ásmundsson, skólastjóri Stýrimannaskólans í Vestmannaeyjum, Guðjón A. Kristjánsson, forseti Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Guðmundur Hallvarðsson, formaður Sjómannafélags Reykjavíkur, og Halldór Ibsen, útgerðarmaður í Keflavík. Nefndin skilaði í nóv. s.l. tillögum að frv. til laga um Siglingamálastofnunina og er frv. flutt óbreytt frá hennar tillögum. Við störf sín hafði nefndin hliðsjón af tillögu þriggja manna nefndar um frv. að nýjum lögum fyrir stofnunina sem skilað var til samgrh. fyrir 5 árum síðan en aldrei lagt fyrir Alþingi. Áður en ég rek í aðalatriðum efni þessa frv. sem liggur fyrir finnst mér við hæfi að rekja með nokkrum orðum forsögu skipaeftirlits hér á landi. Á fyrsta fjórðungi aldarinnar var farið að huga að skipulegu eftirliti með skipum og bátum og urðu þá til fyrstu lög og reglur um það efni. Fram til 1970 var Skipaskoðun ríkisins kunnast sem heildarheiti hinnar opinberu stjórnar þessa málaflokks og nefndist yfirmaður þeirrar stofnunar skipaskoðunarstjóri. Hann stýrði jafnframt Skipaskráningarstofu ríkisins sem laut forsjá fjmrn. Með lögum nr. 51/1970, sem enn eru í gildi, voru þessar skrifstofur sameinaðar í Siglingamálastofnun ríkisins, verkefni skilgreind að nýju og embætti siglingamálastjóra stofnað. Hlutverk Siglingamálastofnunar ríkisins er í stórum dráttum að vera ríkisstj. til ráðuneytis um siglingamál og skipasmíðar, hafa eftirlit með smíði og búnaði skipa skv. lögum og reglugerðum um það efni, annast framkvæmd laga og reglna um mælingu og skráningu skipa, annast skýrslugerð um íslenskan skipastól og gefa árlega út skrá yfir íslensk skip, annast framkvæmd laga og reglna um varnir gegn mengun sjávar og kafarastörf, auk þess sem hún skal fylgjast með og taka þátt í fjölþjóðasamstarfi um þau mál sem eru í verkahring stofnunarinnar. Helstu breytingar sem í þessu frv. er gert ráð fyrir að verði á gildandi lögum um Siglingamálastofnunina eru: Í fyrsta lagi að komið verði á fót við stofnunina sérstakri ráðgjafarnefnd sem í frv. er kölluð siglingamálaráð. Í öðru lagi að rannsóknarnefnd sjóslysa verði lögð niður. Í þriðja lagi verði komið á fót umdæmisskrifstofum fyrir Siglingamálastofnunina utan Reykjavíkur. Ég ætla að gera nánar grein fyrir þessum breytingartillögum en auk þeirra eru gerðar tillögur um ýmsar minni breytingar á lögum um Siglingamálastofnunina þar sem um er að ræða ákvæði sem ýmist eru orðin úrelt eða óþörf á þeim 16 árum sem lögin hafa verið í gildi. Í 5., 6., og 7. gr. þessa frv. eru ákvæði um siglingamálaráð. Lagt er til að í ráðinu verði fulltrúar allra þeirra samtaka sem í dag eiga aðild að rannsóknarnefnd sjóslysa, en þar eiga nú sæti fulltrúar frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Sjómannasambandi Íslands og Slysavarnafélagi Íslands. Auk þess er lagt til að fulltrúar tveggja samtaka sem ekki eru í rannsóknarnefndinni fái nú aðild að ráðinu, en það eru Félag dráttarbrauta og skipasmiðja og Samband íslenskra kaupskipaútgerða. Með þessum hugmyndum um siglingamálaráð, sem raunar á sér hliðstæðu í danskri löggjöf um siglingamál, er stefnt að því að mynda aukin tengsl milli þeirra aðila sem fulltrúa eiga í ráðinu við Siglingamálastofnun ríkisins, svo og við samgrh. og ráðuneyti, en ráð er fyrir því gert að embættismaður úr ráðuneytinu verði formaður siglingamálaráðs. Jafnframt er gert ráð fyrir að rannsóknarnefnd sjóslysa sé lögð niður og hef ég flutt um það sérstakt frv. um breytingu á lögum nr. 52/1970, um eftirlit með skipum. Í frv. er gert ráð fyrir að 45. gr. laganna falli niður, en hún fjallar einmitt um rannsóknarnefnd sjóslysa. Það frv. er á dagskrá á eftir og skýrir sig sjálft en ég kem nánar inn á það atriði síðar. Ég lít svo á að með skipun siglingamálaráðs sé í raun og veru verið að víkka eða færa út starfssvið rannsóknarnefndarinnar og kalla þar fleiri til ráða en gert er skv. gildandi lögum um önnur þau málefni sem heyra undir Siglingamálastofnunina. Jafnframt vil ég minna á að í siglingalögum, sem samþykkt voru á Alþingi s.l. vor, er í 230. gr. gert ráð fyrir heimild til samgrh. að skipa sérstaka nefnd kunnáttumanna til að rannsaka tiltekin sjóslys ef ríkar ástæður mæla með því, t.d. ef stórslys hefur orðið eða líkur benda til að rannsókn muni verða óvenjumikil. Nefndin sem samdi tillögur að frv. undirstrikaði sérstaklega að hún teldi ekki rétt að leggja niður rannsóknarnefnd sjóslysa fyrr en gengið hefði verið frá skipun og reglugerð fyrir rannsóknarnefnd skv. 230. gr. siglingalaga. Til stendur að leggja fram annað frv. fljótlega um breytingu á siglingalögunum, 230. gr., þar sem þessi mál verða betur formuð en nú er og komið í fastara form. Hefur formaður öryggismálanefndar sjómanna og ráðuneytisstjóri samgrn. tekið að sér að semja frv. um breytingu á siglingalögum innan þessara marka og mun í því sambandi verða haft náið samstarf við Siglingamálastofnun, við aðra þá aðila sem hér eiga hlut að máli og sömuleiðis við öryggismálanefnd sjómanna sem í eiga sæti níu alþm. Vænti ég þess að þetta frv. geti legið fyrir fljótlega. Er ætlun mín að leggja það fyrir þessa hv. deild þannig að þessi frv. geti þá fylgst að þó að þetta frv. sé komið til nefndar og til vinnslu. Það tekur til viðameira og víðáttumeira verksviðs heldur en það frv. sem von er á sem fjallar um þetta tiltekna atriði. Mér þykir rétt að leggja áherslu á að starfsemi hins nýja siglingamálaráðs á ekki að hafa aukin útgjöld í för með sér frá því sem nú er því að hún er færð frá rannsóknarnefnd sjóslysa yfir í þetta siglingamálaráð. Hins vegar getur sú breyting sem ég var að greina hér frá haft einhver aukin útgjöld í för með sér. Þriðja megintillagan í þessu frv., sem er stofnsetning umdæmisskrifstofa, hefur í för með sér verulega skipulagsbreytingu á starfsemi Siglingamálastofnunarinnar. Skv. gildandi lögum á stofnunin að hafa skrifstofu í Reykjavík, en landinu er síðan öllu skipt upp í eftirlitssvæði með skipaða eftirlitsmenn fyrir hvert svæði um sig en þeim er síðan skipt í skoðunarsvæði. Skv. frv. er hins vegar gert ráð fyrir að Siglingamálastofnun hafi sem hingað til aðsetur í Reykjavík en á fimm stöðum utan Reykjavíkur verði stofnaðar umdæmisskrifstofur, þ.e. í Stykkishólmi, á Ísafirði, Akureyri, Reyðarfirði og í Vestmannaeyjum. Um það má deila hvort það séu endilega þessir staðir sem slíkar skrifstofur eiga að vera á, en þó held ég að vart sé um það deilt að nauðsynlegt sé að setja slíka skrifstofu á stofn á Snæfellsnesi. Um það er heldur ekki deilt að slík skrifstofa þarf að vera á Vestfjörðum og allra hluta vegna held ég að Ísafjörður sé tvímælalaust rétti staðurinn. Hins vegar kemur mjög til álita fyrir nefndina hvort nauðsynlegt sé að breyta því svæði og þá vil ég t.d. vitna til þess að Húnaflóasvæðið má gjarnan vera eitt og það sama. Ef á að þjóna þessu eftirliti frá Ísafirði í Strandasýslu er ekkert á móti því að það sé einnig gert hinum megin við flóann. Ég tel því fulla ástæðu til þess að nefndin athugi það atriði sérstaklega. Ég hygg að Akureyri sé tilvalinn staður fyrir Norðurland að öðru leyti og Norðausturland. Hins vegar má deila töluvert um það hvort Reyðarfjörður eigi endilega að vera sá staður sem þessi skrifstofa á að vera á á Austfjörðum því þar koma eðlilega aðrir staðir einnig til greina. Hins vegar hygg ég að enginn deili um að sjálfsagt er að slík skrifstofa sé höfð í Vestmannaeyjum. Þetta tel ég eðlilegt að nefndin athugi nánar og tel að þessar ábendingar sem ég hef nefnt eigi fullan rétt á sér. Enda er það ekki neitt úrslitaatriði frá minni hendi að ekki megi breyta stafkrók í þessum efnum. Hér er um að ræða töluverða breytingu frá gildandi lögum en hún er ekki eins mikil í reynd. Fyrst og fremst er hér verið að stefna að aukinni hagræðingu og sparnaði. Eftirlitsmenn eru nú þegar starfandi á öllum þessum stöðum nema á Reyðarfirði en hins vegar er skipaeftirlitsmaður búsettur í Neskaupstað. Auk þess eru sérstakir skipaskoðunarmenn á Fáskrúðsfirði og loks er svo skrifstofuaðstaða fyrir hendi á Akureyri. Þar er einnig skipaskoðunarmaður en ekki á hinum stöðunum. Það er því fyrst og fremst um það að ræða að koma á fót sæmilegri aðstöðu á þessum stöðum fyrir einn til tvo fastráðna skipaskoðunarmenn. Með þessari skipulagsbreytingu mundi það vinnast að fastara form kæmist á skipaskoðun og eftirlit sem yrði þá jafnframt virkara en áður. Það er þó ljóst að í ýmsum tilvikum þyrfti að leita um sérfræðiþekkingu til aðalskrifstofunnar í Reykjavík, en það er engin breyting frá því sem er í dag. Mikið hefur verið rætt um það á undanförnum árum að það þyrfti að dreifa starfsemi opinberra stofnana meira um landið en nú er. Ef einhverjar af þessum hugmyndum eru raunhæfar á það ekki síst við um þær hugmyndir sem hér eru fram settar. Ég vil sérstaklega taka það fram í lok máls míns að enda þótt hér sé gerð tillaga um að rannsóknarnefnd sjóslysa verði lögð niður er ekki með því verið að segja að starfsemi hennar hafi verið óþörf. Þvert á móti hefur nefndin unnið að mjög þörfum verkefnum á undanförnum árum, og vinnur enn, bæði að rannsókn sjóslysa og þróun öryggisbúnaðar og björgunartækjum. En ég tel að með þeim breytingum sem hér er gerð tillaga um bæði hvað snertir siglingamálaráð og rannsóknarnefnd, skv. 230. gr. siglingalaganna, eða þeirri breytingu á þeim lögum sem ég lýsti hér áðan, sé þessum málum komið í enn betri farveg en er í dag. Ég tel að starfsemi margra þeirra sem unnið hafa að öryggismálum sjómanna hafi miðað vel áfram og ég tel að það hafi verið mjög þörf ákvörðun að skipa öryggismálanefnd sjómanna sem hefur að mínum dómi unnið mikið og þarft verk og haft samvinnu við þá aðila sem hér skipta mestu máli. Ég tel líka mjög mikilvægt að með því var aukin samvinna á milli Alþingis og allra þeirra manna sem eiga hlut að máli. Því er rétt að taka við ábendingum frá þessum aðilum öllum í sambandi við þá breytingu sem ég boðaði á 230. gr. siglingalaganna. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri en legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. - eða réttara sagt frv. báðum því ég tel ekki ástæðu til þess að flytja aðra framsöguræðu fyrir hinu málinu - vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að taka sum efnisatriði þessa frv. til meðferðar þar sem þau ganga þvert á þá stefnu sem samgn. hv. deildar hafði þegar rætt var um siglingalögin á síðastliðnu sumri. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðh. að hann telji sjálfsagt mál að breyta einhverju sem stendur í þessu frv., og ég vona að samkomulag verði á milli nefndarinnar og hæstv. ráðherra um þá breytingu sem ég tel veigamesta í þessu tilliti. Ég fagna líka 8. gr., um umdæmisskrifstofur, sem lagt er til að verði á nokkrum stöðum á landinu, en við mig hafa talað menn sem mundu vilja breyta þessu og jafnvel fjölga þeim um eina en ég ætla ekki að ræða það frekar að sinni. Þann 1. júlí s.l. gengu í gildi ný siglingalög, nr. 34 1985. Í XIII. kafla þeirra laga, sem nefnist Um sjópróf o.fl., er á allítarlegan hátt fjallað um rannsóknir sjóslysa. Áður voru lagaákvæði um það efni bæði fá og fátækleg og fer ekki milli mála að tímabært var orðið að endurskoða þau, svo sem gert var, enda þótt e.t.v. sé ekki við því að búast að allir þeir sem hagsmuna hafa að gæta eða sem áhuga hafa á þessum málum séu sammála um ágæti allra hinna nýju ákvæða. Í hinum nýju ákvæðum XIII. kafla siglingalaganna er m.a. gert ráð fyrir nokkrum nýmælum sem hljóta a.m.k. að teljast athyglisverð þótt eigi séu þau óumdeild. Einkum koma þar til álita tvö atriði sem nýjabragð er að en það eru fyrirmæli laganna um lögreglurannsóknir sjóslysa, sbr. 2. 4. málsgr. 221. gr. siglingalaganna og ákvæði 130. og 131. gr., um skipun og starfsemi sérstakrar rannsóknarnefndar vegna tiltekinna sjóslysa. Svo sem kunnugt er mun frumrannsókn sjóslysa miðuð við ákvæði nýju laganna fyrst og fremst og í langflestum tilvikum fara fram fyrir dómi, eins og lengi hefur tíðkast, þ.e. sjópróf, og þá gjarnan með atbeina lögreglu. Rannsóknarnefnd sjóslysa og Siglingamálastofnun ríkisins er ætlað að fylgjast með þessum frumrannsóknum og geta lögum samkvæmt sent fulltrúa sína til þess að vera viðstaddir rannsóknina, bæði fyrir dómi og við lögreglurannsókn, og geta þeir haft áhrif á gang rannsóknarinnar. Þá geta þær stofnanir sem hér voru nefndar óskað eftir að sjópróf séu haldin. Rannsóknarnefnd sjóslysa er síðan ætlað að fjalla nákvæmlega um hin alvarlegri sjóslys eftir því sem frumrannsókn hefur farið fram og birta niðurstöður eða álit sitt á orsökum slysanna og hvaða lærdóm megi af þeim draga. Það er hins vegar einungis í undantekningartilfellum að sérstakar rannsóknarnefndir, sbr. 230. gr., verða settar á stofn. Þær geta eftir atvikum annast frumrannsókn slysa frá upphafi þótt ekki sé samt útilokað að sjópróf hafi farið fram að einhverju eða jafnvel öllu leyti þegar þær hefja störf sín. Hin fasta rannsóknarnefnd sjóslysa hefur starfað um 15 ára skeið og er starfsemi hennar fyrir löngu komin í fastan farveg. Fram hefur komið að störf þeirrar nefndar hafi almennt eigi sætt mikilli gagnrýni enda þótt vafalaust sé það engum ljósara en þeim - það kom fram í fyrra í viðræðum við þessa menn - sem starfa eða hafa starfað í henni, að ýmislegt hafi þar mátt betur fara og margt betur gera en raunin hefur orðið á. Að einhverju leyti tel ég þó að þar megi því um kenna að löggjafinn mótaði ekki starfssvið og heimildir nefndarinnar nægilega í upphafi né heldur hefur það verið gert með reglugerð sem þó er heimilað í lögum, að ég tel. Nefnd sú sem samdi frv. til nýrra siglingalaga lagði ekki til í frv. sínu að neinar umtalsverðar breytingar yrðu gerðar á starfi eða skipan rannsóknarnefndar sjóslysa, nema hvað þar var kveðið á um sjálfstæða heimild fyrir nefndina til að krefjast þess að sjópróf fari fram. Við meðferð siglingalagafrumvarpsins á Alþingi var sömu stefnu fylgt en þó með eindreginni ábendingu um að ástæða væri til að styrkja og efla aðstöðu rannsóknarnefndar sjóslysa með lagaráðstöfunum áður en langt um liði, sbr. það sem segir síðar. Nú hefur það hins vegar gerst að nefnd, sem samgrh. skipaði á síðasta vetri til að endurskoða núgildandi lög nr. 51 frá 1970, um Siglingamálastofnun ríkisins, hefur nýverið samið drög að frv. til nýrra laga um starfsemi þeirrar stofnunar þar sem m.a. er gert ráð fyrir að 45. gr. laga nr. 52 frá 1970, um eftirlit með skipum, falli brott og þar með rannsóknarnefnd sjóslysa í sinni núverandi mynd. Í frv. er lagt til að sett verði á stofn sérstakt siglingamálaráð sem hafi með höndum ýmis mikilvæg verkefni, þar á meðal að fjalla um niðurstöður úr rannsóknum sjóslysa og sjá um birtingu þeirra árlega eða oftar ef sérstök ástæða þykir til. Meginverkefni siglingamálaráðs verði annars það að vera ráðgefandi aðili fyrir ráðherra og siglingamálastjóra í málum varðandi starfsemi Siglingamálastofnunar ríkisins, svo og öðrum þeim málum sem ráðsmenn eða siglingamálastjóri telja rétt að ráðið fjalli um. Ætlast er til að ráðið verði m.a. skipað fulltrúum hinna ýmsu hagsmunaaðila í siglingum og sjávarútvegi svo og Félagi dráttarbrauta og skipasmiðja. Er jafnframt gert ráð fyrir að siglingamálaráð hafi aðsetur hjá Siglingamálastofnun ríkisins og hafi að öðru leyti mjög náin tengsl við þá stofnun. Í þessu sambandi vil ég taka fram að þegar á heildina er litið má margt gott um frv. segja og hugmyndin um stofnun siglingamálaráðs er vafalaust meir en tímabær. En þetta segir þó ekki alla sögu því að umdeilanlegt er, svo að ekki sé meira sagt, hvort réttmætt geti verið að sami aðili fjalli um rannsóknir sjóslysa og birti álit um það efni annars vegar og sé jafnframt á hinn bóginn ráðgefandi aðili fyrir ráðherra og siglingamálastjóra í málum varðandi starfsemi Siglingamálastofnunar ríkisins, svo að notað sé orðalag frv. Verður þetta rökstutt nánar á eftir. Augljóst ætti að vera að siglingamálaráð getur starfað með sóma og haft næg verkefni, enda þótt það fjalli ekki um sjóslysarannsóknir. Mælir ýmislegt með því að þessir þættir verði aðskildir í framtíðinni þótt ný lög um Siglingamálastofnun taki gildi á þessu þingi. Í 45. gr. laga nr. 52/1970, um eftirlit með skipum, er kveðið á um skipun og starfsemi rannsóknarnefndar sjóslysa. Þar segir, með leyfi forseta: "Ráðherra skipar fimm menn í rannsóknarnefnd sjóslysa, til sex ára í senn, fjóra samkvæmt tilnefningu eftirtalinna aðila: Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Landssambands ísl. útvegsmanna, Sjómannasambands Íslands og Slysavarnafélags Íslands, og formann sem ráðherra skipar án tilnefningar. Hlutverk rannsóknarnefndar sjóslysa er að fylgjast eftir föngum með starfi sjódóma, safna saman upplýsingum, sem skýrt geta eða upplýst orsakir sjóslysa, miðla slíkum upplýsingum til sjómannaskóla, sjómanna og útgerðarmanna og gera tillögur um ráðstafanir til að draga úr slysahættu á sjó. Rannsóknarnefnd sjóslysa ræður í þjónustu sína siglingafróðan mann sem hefur það verkefni að upplýsa orsakir sjóslysa og koma á framfæri leiðbeiningum um slysavarnir og varúðarráðstafanir. Skal nefndin og starfsmaður hennar hafa náið samstarf við Siglingamálastofnun ríkisins. Ber starfsmanni nefndarinnar að mæta við sjópróf, ef um er að ræða manntjón eða veruleg meiðsli manna eða verulegt eignatjón. Skal fulltrúi nefndarinnar fyrir dómi hafa allan sama rétt og eftirlitsmaður skv. ákvæðum 39. gr. laganna. Skal starfsmaður í samráði við nefndina og skólastjóra sjómannaskóla landsins skipuleggja meðal sjómannaefna kennslu í slysavörnum, er miðist við að skýra helstu orsakir sjóslysa hér við land og hvernig unnt sé að koma í veg fyrir þau. Verksvið starfsmanns rannsóknarnefndar sjóslysa ákvarðast nánar með reglugerð sem ráðherra setur að fengnum tillögum nefndarinnar. Samgönguráðherra ákveður laun starfsmanns rannsóknarnefndar sjóslysa að fengnum tillögum nefndarinnar. Ferðakostnaður starfsmanns og önnur nauðsynleg útgjöld rannsóknarnefndar sjóslysa greiðist eftir reikningi er ráðherra úrskurðar." Áður hafði um nokkurra ára skeið starfað sérstök nefnd sem tók til athugunar sjóslys um tiltekið árabil. Tildrögin að stofnun þeirrar nefndar voru þau að hinn 10. apríl 1963 var samþykkt á Alþingi þál. um opinbera rannsókn sjóslysa svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fara fram ítarlega rannsókn á orsökum hinna mörgu skipstapa sem Íslendingar hafa orðið fyrir s.l. 2-3 ár. Rannsókn þessi skal m.a. gerð í samráði við samtök sjómanna og útvegsmanna, Slysavarnafélag Íslands, sjómannaskólana, Skipaskoðun ríkisins og þau tryggingafélög sem annast skipatryggingar. Rannsókn þessari skal hraða eftir því sem unnt er og ef ástæða þykir til skulu lagðar fram tillögur að nýjum reglum um sjóhæfni íslenskra fiskiskipa, um breytingar á eldri skipum, staðsetningu veiðarfæra og hjálpartækja og útbúnað skips í sambandi við þau og annað það er aukið getur öryggi sjófarenda frá því sem nú er." Hinn 8. ágúst 1963 skipaði samgrh. nefnd til þess að vinna að rannsóknum þeim sem tillagan gerði ráð fyrir. Í nefndinni áttu sæti auk formanns fulltrúar eftirtalinna aðila: Sambands ísl. tryggingafélaga, Slysavarnafélags Íslands, Skipaskoðunar ríkisins, skólastjóra Stýrimannaskólans, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Landssambands ísl. útvegsmanna, Sjómannasambands Íslands og Alþýðusambands Íslands. Nefndin starfaði frá haustinu 1963 til vorsins 1965 og frá henni kom mjög ítarleg og fróðleg greinargerð sem byggðist einkum á rannsóknum 106 sjóslysa sem áttu sér stað á árunum 1960-1964, en að auki fjallaði hún að nokkru leyti um sjóslys frá tímabilinu 1946-1959. Er nefndin hafði lokið störfum var hún leyst upp og lágu rannsóknir þess efnis, sem henni hafði verið falið að framkvæma, niðri þar til í febrúar 1971 að samgrh. skipaði rannsóknarnefnd sjóslysa samkvæmt fyrrnefndum lögum nr. 52 frá 1970, um eftirlit með skipum. Fyrrgreint ákvæði 45. gr. um rannsóknarnefnd sjóslysa var ekki í frv. því til laga um eftirlit með skipum sem varð að lögum nr. 52 frá 1970, heldur kom það til sögunnar í formi brtt. frá viðkomandi þingnefnd. Um það atriði sagði Jón Árnason alþm. í þingræðu, en hann var frsm. viðkomandi brtt., sbr. Alþingistíðindi 1969, dálki 1102, með leyfi forseta: "Hin alvarlegu sjóslys, sem átt hafa sér stað á íslenska bátaflotanum, kalla á að eitthvað raunhæft sé gert til þess að upplýsa orsakir sjóslysanna. Það er álit margra reyndra sjómanna að með auknu eftirliti, fræðslu og leiðbeiningum um slysavarnir mætti draga verulega úr sjóslysahættunni. Í þeim efnum má einskis láta ófreistað. Það er álit sjútvn. þessarar hv. þingdeildar að sjódómurinn einn út af fyrir sig leysi ekki þann vanda sem hér er á höndum. Fyrir því hefur nefndin leyft sér að bera fram brtt. við frv. sem fela það í sér að ráðherra skipi sérstaka nefnd til sex ára í senn, rannsóknarnefnd sjóslysa. Hlutverk nefndarinnar skal vera m.a. að safna upplýsingum sem gætu skýrt eða upplýst orsakir sjóslysa og miðla slíkum upplýsingum til þeirra sem hér eiga mest í húfi." (Hér er stuðst við ársskýrslu rannsóknarnefndar sjóslysa frá árinu 1971.) Í fyrstu var þáverandi aðstoðarsiglingamálastjóri formaður nefndarinnar en hann lét af því starfi að eigin ósk á miðju ári 1972, en síðan hafa tveir lögfræðingar gegnt formannsstörfum og hafa þeir eigi verið tengdir samgrn. eða Siglingamálastofnun. Rannsóknarnefnd sjóslysa hefur eftir föngum leitast við að fullnægja þeim skyldum sem á hana eru lagðar í fyrrnefndri lagagrein. En um starfsemi hennar í einstökum atriðum má fræðast í árbókum hennar sem gefnar eru út í þúsundum eintaka og m.a. mikið lesnar meðal sjómanna. Má segja að starfsemi, nefndarinnar hafi einkum falist í eftirliti með sjóprófum almennt, einkum fyrir tilstilli starfsmanns nefndarinnar og í sérstakri könnun einstakra sjóslysa, einkum meiri háttar slysa, og er þá notast við endurrit sjóprófanna, en nefndin fær send öll sjópróf sem haldin eru í landinu. Atvikalýsingar hinna meiri háttar slysa eru síðan birtar í árbókinni ásamt niðurstöðum nefndarinnar um orsakir slysanna og áminningar nefndarinnar í því sambandi. Þá kemur nefndin einnig ýmsu til leiðar varðandi úrbætur í öryggismálum með ábendingum til viðkomandi aðila sem hvergi eru birtar og með því að senda stjórnvöldum erindi um ýmislegt það sem ábótavant er á þessu sviði að mati nefndarinnar. Þá hefur nefndin beitt sér fyrir ýmsum tæknilegum nýjungum á sviði öryggismála og kostað hönnun útbúnaðar í því sambandi, sbr. t.d. sleppiútbúnað gúmmíbjörgunarbáta sem mikið hefur verið til umræðu að undanförnu. Hin síðari árin a.m.k. hefur verið mjög gott samstarf milli rannsóknarnefndar sjóslysa og Siglingamálastofnunar, að mér er tjáð, og ýmsir sameiginlegir fundir hafa verið haldnir varðandi öryggismálin og í september 1984 gengust nefndin og stofnunin sameiginlega fyrir viðamikilli ráðstefnu um öryggismál sjómanna sem var fjölsótt, m.a. af sjómönnum. Þetta samstarf hefur að sjálfsögðu engin áhrif haft á sjálfstæða stöðu rannsóknarnefndar sjóslysa. Einstaka menn hafa stundum bent á að nokkuð kunni að orka tvímælis hvort núverandi samsetning rannsóknarnefndar sjóslysa sé að öllu leyti heppileg vegna hlutverks hennar sem sjálfstæðrar og hlutlausrar rannsóknarnefndar en nefndin er m.a. skipuð fulltrúum hagsmunasamtaka í sjávarútvegi, sbr. ummæli hv. þm. Karvels Pálmasonar sem vitnað verður í hér á eftir. Þetta viðhorf kann að eiga nokkuð til síns máls. En mér er tjáð að aldrei hafi þess orðið vart að þetta kæmi að sök í starfi nefndarinnar. Hitt skiptir svo vissulega einnig máli að fulltrúar þessara hagsmunasamtaka hafa frá upphafi verið þrautreyndir menn með mikla þekkingu í sjómennsku og öryggismálum. En sé hér um að ræða veikleika hjá nefndinni verður a.m.k. ekki bætt úr honum með því að fá rannsóknir sjóslysa í hendur væntanlegu siglingamálaráði því að ætlunin er að það verði að meiri hluta til skipað fulltrúum hinna helstu hagsmunasamtaka. Þá vil ég fara nokkrum orðum um sérstakar rannsóknarnefndir skv. 230. og 231. gr. siglingalaganna. Viðkomandi greinar í frv. til nýrra siglingalaga hljóða svo, með leyfi forseta: "230. gr. Samgrh. getur skipað sérstaka nefnd til að rannsaka sjóslys ef sérstaklega ríkar ástæður mæla með því, t.d. ef stórslys hefur orðið eða líkur benda til að rannsókn muni verða óvenjuumfangsmikil, einkum ef ætla má að þörf sé samvinnu sérfræðinga á fleiri sviðum. Hafi sjópróf eigi þegar farið fram má þá láta það niður falla. Formaður nefndarinnar skal ætíð vera embættisdómari eða lögfræðingur með embættisgengi til dómarastarfa og sérþekkingu í sjórétti ef kostur er en aðrir nefndarmenn skulu vera sérfróðir, hver á sínu sviði. Nefnd, sem skipuð er eftir því sem segir í 1. málsgr., skal í starfi sínu fylgja meginreglum laga þessara um sjópróf, eftir því sem við verður komið, og um skyldu manna til skýrslugjafar fyrir nefndinni og um öflun sönnunargagna almennt, svo og um vettvangskönnun, gilda sömu reglur og í opinberum dómsmálum, eftir því sem við getur átt. Nefndin ákveður sjálf hvort fundir hennar séu opnir eða lokaðir og hverjar upplýsingar séu veittar um framvindu rannsóknar. Haft skal samráð við Siglingamálastofnun ríkisins og rannsóknarnefnd sjóslysa (sbr. 45. gr. laga nr. 52/1970) við rannsókn máls, eftir því sem tilefni er til. Embættisdómurum eða lögreglustjórum á hverjum stað er í hlut á, svo og Rannsóknarlögreglu ríkisins, er skylt að aðstoða nefndina við skýrslutöku og aðra þætti málsrannsóknar, eftir því sem aðstæður leyfa. Einnig getur nefndin leitað álits eða aðstoðar sérfræðinga eða rannsóknarstofnana í þágu rannsóknar máls. Kostnaður vegna rannsóknar máls samkvæmt þessari grein skal greiðast úr ríkissjóði. Samgrh. getur sett nánari reglur um starfsemi nefndar eftir þessari grein. 231. gr. Rannsóknarnefnd, sem starfar eftir ákvæðum 230. gr., skal að rannsókn lokinni semja ítarlega skýrslu um rannsóknina og niðurstöðu hennar og skal þar m.a. einkum greint frá sönnuðum eða líklegum orsökum tjóns. Skýrslu rannsóknarnefndar skal skilað til samgrn. Þeim sem hagsmuna hafa að gæta er heimilt að fá endurrit skýrslunnar. Samgrn. getur birt skýrsluna opinberlega ef nægar ástæður, svo sem almannahagsmunir, mæla með því." Í grg. sem fylgdi með frv. segir um 230. gr.: "Hér er um mikilvægt nýmæli að ræða sem á sér beina fyrirmynd í siglingalögum annarra Norðurlandaþjóða. Væntanlega verður nefnd af því tagi sem hér um ræðir aðeins skipuð í algerum undantekningartilvikum þegar ætla verður að rannsóknin verði svo viðamikil, margslungin eða háð samhæfingu fjölbreyttrar sérfræðikunnáttu, að hún sé af þeim sökum ofviða dómstólum eftir venjulegum starfsaðferðum við sjópróf. Tryggt verður að vera að í rannsóknarnefnd eigi hverju sinni sæti hinir hæfustu menn sem völ er á, en að öðru leyti þykir rétt að ráðherra geti sett nánari reglur um starfsemi rannsóknarnefndar af þessu tagi. Ekki þykir rétt að binda í lögum fjölda nefndarmanna, heldur verður í því efni að miða við þarfir hverju sinni." Þótt þessi skýring í grg. sé stuttorð kemur þar vel fram hvað vakti fyrir þeim mönnum sem frv. sömdu og sýnist vart þurfa að orðlengja frekar um ætlun þeirra. Svo fóru leikar að 231. gr. frv. var lögtekin óbreytt og sömuleiðis 3. og 4. málsgr. 230. gr. frv. Nokkrar breytingar voru gerðar á 1. og 2. málsgr. þeirrar greinar. Hljóða þær nú svo í hinum nýju siglingalögum, með leyfi forseta: " Samgrh. er heimilt að skipa sérstaka nefnd kunnáttumanna til að rannsaka tiltekin sjóslys ef ríkar ástæður mæla með því, t.d. ef stórslys hefur orðið eða líkur benda til að rannsókn muni verða óvenjuumfangsmikil. Hafi sjópróf eigi farið fram má láta það niður falla. Formaður nefndarinnar skal ætíð vera embættisdómari eða lögfræðingur með embættisgengi til dómarastarfa og með kunnáttu og reynslu í sjórétti ef kostur er en aðrir nefndarmenn skulu vera sérfróðir hver á sínu sviði. Nefnd, sem skipuð er skv. 1. málsgr., skal í starfi sínu fylgja meginreglum laga þessara um sjópróf, eftir því sem við verður komið, og um skyldu manna til skýrslugjafar fyrir nefndinni og um öflun sönnunargagna almennt, svo og um vettvangskönnun, gilda sömu reglur og í opinberum dómsmálum, eftir því sem við getur átt. Nefndin ákveður sjálf hvort fundir hennar séu opnir eða lokaðir og hverjar upplýsingar séu veittar um framvindu rannsóknar. Nefndin getur leitað til Siglingamálastofnunar ríkisins og rannsóknarnefndar sjóslysa, sbr. 45. gr. l. nr. 52/1970, við rannsókn máls, eftir því sem tilefni er til. Embættisdómurum eða lögreglustjórum á hverjum stað er skylt að aðstoða nefndina við skýrslutöku og aðra þætti málsrannsóknar, eftir því sem aðstæður leyfa. Einnig getur nefndin kallað til sérfræðinga eða leitað aðstoðar rannsóknarstofnana, svo og Landhelgisgæslu Íslands, í þágu rannsóknar máls og er þeim aðilum skylt að aðstoða nefndina við rannsóknina í heild eða sérstaka þætti hennar." Nýmælið um heimild til stofnunar sérstakrar rannsóknarnefndar er m.a. til komið vegna þess að þeim sem sömdu frv. var vel ljóst að hin hefðbundnu sjópróf hefðu um of einskorðast við hefðbundna skýrslutöku og athugun framlagðra gagna, úrdrátta úr dagbók eða leiðarbók og sjókorta og því um líkt, en vettvangsrannsókn hefur verið talin stopul og stundum heldur yfirborðsleg ef hún hefur farið fram og að sjálfsögðu misjafnt hvort dómendur eða aðrir sem viðstaddir eru sjópróf hafa haft næga þekkingu til að meta það hvenær þörf sé á nánari sérrannsókn af hálfu tiltekinna sérfræðinga. Verður að ætla að eftir þess háttar rannsókn hafi iðulega ekki verið leitað þótt ætla megi að hún hefði komið að gagni við að upplýsa slysið eða þegar lærdóm skal draga af því. A.m.k. er þessu haldið fram. Rannsóknarnefnd sjóslysa fær slysamálin venjulega heldur ekki til meðferðar fyrr en alllöngu eftir að dómsrannsókn lýkur og er þá stundum of seint að leita eftir aðstoð sérfræðinga auk þess sem nefndin hefur enga lagalega og sjálfstæða heimild til þess að krefjast slíkrar aðstoðar. Á síðari árum hafa m.a. verið þróaðar aðferðir til þess að kafa niður að sokknum skipum og kanna orsakir skipsskaða m.a. með myndatöku og töku sýnishorna auk þess sem unnt væri nú í mörgum tilfellum að ná sokknum skipum upp á yfirborð sjávar ef þurfa þætti í þágu rannsóknar. Aðferðir af þessu tagi geta að sjálfsögðu verið mjög kostnaðarsamar en engu að síður talist nauðsynlegar í þágu rannsóknar máls, þar á meðal út af grun um refsiverðan verknað, t.d. íkveikju í skipi sem síðan hefur sokkið, svo að dæmi sé nefnt. Í reynd hefur þeim lítt sem ekki verið beitt hérlendis en góð reynsla hefur fengist af þessu, m.a. meðal sumra nágrannaþjóða okkar. Augljóst er að venjulegur dómstóll er illa í stakk búinn til að stjórna aðgerðum af þessu tagi eða öðrum flóknum og umfangsmiklum rannsóknum og þótti því heppilegra að heimila stofnun sérfræðinefndar þegar svo stendur á. Af 230. gr. er ljóst að mikill eðlisskyldleiki er með rannsóknarnefnd, sem þar er um fjallað, og rannsóknarnefnd flugslysa, sem starfar eftir 141. gr. laga nr. 34 1964, um loftferðir, og sem vikið verður að hér á eftir. Frv, til siglingalaga, sem var til meðferðar á Alþingi s.l. vetur, var að sjálfsögðu sent til umsagnar ýmissa aðila, embætta, stofnana og hagsmunasamtaka eins og venja er til. Fjölmargar umsagnir bárust viðkomandi þingnefndum. Athyglisvert er að fæstir umsagnaraðila tjáðu sig að neinu leyti um efni 230. og 231. gr. frv. Var það helst siglingamálastjóri sem hafði nokkrar athugasemdir við þessar greinar eða tillögur um breytingar á þeim. Vildi hann m.a. að um fastanefnd yrði að ræða. Miklar umræður urðu hins vegar um greinina á nefndarfundum í samgn. beggja deilda og bar starf og stöðu rannsóknarnefndar sjóslysa m.a. mjög á góma í þeim umræðum. Umræður um þessi efni urðu þó raunar minni í samgn. Ed., þar sem frv. var fyrst til meðferðar, en í samgn. þessarar hv. deildar, sem fékk það síðan til athugunar, og frá hinni síðarnefndu komu þær tillögur til orðalagsbreytinga á 1. og 2. málsgr. 230. gr. sem að lokum voru samþykktar á Alþingi. Í framsöguræðu minni með brtt. frá samgn. Nd. ræddi ég um þessa grein frv. og koma þar mjög greinilega fram skoðanir nm. í þeirri nefnd, að minnsta kosti flestra, á efni hennar og á starfsemi og hlutverki rannsóknarnefndar sjóslysa á komandi árum. Sagði ég m.a. orðrétt (Alþingistíðindi 1984-85, umræður, dálkar 5716-5717), með leyfi forseta: "Mikilvægt er að sjálfstæði og úrræði sérstakrar rannsóknarnefndar sé vel tryggt, en nefndin leggur áherslu á að hér sé ekki um fastanefnd að ræða og ætla verður að nefnd af þessu tagi verði einungis kvödd saman þegar alvarlegar og sérstakar ástæður mæla með því. Í þessu sambandi vill nefndin taka fram að hún telur að æskilegt hefði verið að í XIII. kafla frv., þar sem fjallað er um rannsóknir sjóslysa, hefði jafnframt verið ákvæði um hina föstu rannsóknarnefnd sjóslysa sem starfað hefur um allmörg ár og sem ákvæði eru nú um í 45. gr. laga nr. 52 frá 1970, um eftirlit með skipum. Telur nefndin að síst sé ástæða til að raska eða draga úr starfsemi þeirrar nefndar sem sjálfstæðs rannsóknaraðila. Þrátt fyrir tilkomu nýs ákvæðis um sérstakar rannsóknarnefndir í einstaka tilfellum hefði þess háttar ákvæði um rannsóknarnefnd sjóslysa þá þurft að vera nokkru fyllra en núverandi ákvæði í 45. gr. laga nr. 52 frá 1970 og a.m.k. á þann veg orðað að starfssvið og heimildir þeirrar nefndar væru skýrari og ótvíræðari en nú er í lögum og því betur tryggt en nú er að hún geti rækt hið mikilvæga starf sitt á sjálfstæðan hátt og þá m.a. kvatt til aðstoðar rannsóknarstofnanir, Landhelgisgæslu o.s.frv. í þeim tilvikum er mál lúta ekki sérstakri rannsókn skv. 230. gr. Örðugt þótti þó að semja slík ákvæði nú þar sem svo mjög er liðið á þingtímann og mikilvægt að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi, en nefndin leggur á það þunga áherslu að á vegum samgrn. og með samráði við rannsóknarnefnd sjóslysa verði hið fyrsta hafist handa um samningu frv. til laga um þetta efni sem bætt verði við hin nýju siglingalög og þá verði 45. gr. laga nr. 52 frá 1970 jafnframt afnumin. Vonast nefndin til þess að frv. í þá átt verði lagt fram á Alþingi á hausti komandi." Á þingfundi urðu almennt mjög litlar umræður um frv. til siglingalaga og einungis einn þm., hv. þm. Karvel Pálmason, sem einnig á sæti í samgöngunefnd Nd., tók til máls í framhaldi af fyrrgreindum ummælum mínum og var hann ekki að öllu leyti sammála þeim. Orðrétt sagði Karvel m.a. (Þingtíðindi 1984-85, umræður, dálkar 5717-5718), með leyfi forseta: "...hef ég skrifað undir þetta nál. með fyrirvara og ég tel rétt að gera með örfáum orðum grein fyrir því hvers vegna ég skrifa undir með fyrirvara. Sá fyrirvari snýr einvörðungu að 19. brtt., þ.e. við 230. gr. Eins og hv. þdm. er örugglega kunnugt um hefur starfað í nokkurn tíma nefnd sem kölluð hefur verið öryggismálanefnd sjómanna og eitt af þeim málefnum sem þar hafa verið rædd og ekki það sísta er spurningin um hvernig bæta megi úr og koma í veg fyrir að sjóslys eigi sér stað og koma rannsóknum á sjóslysum sem verða í sem best horf. Í þeim tilvikum hafa menn borið sig nokkuð saman við hvernig staðið er að rannsóknum þegar flugslys eiga sér stað. Ég vil ekki kalla það ágreining við meðnm. mína þó að ég hafi sérskoðanir. Hér er lagt til, með leyfi forseta: " Samgrh. er heimilt að skipa sérstaka nefnd kunnáttumanna til að rannsaka tiltekin sjóslys ef ríkar ástæður mæla með því, t.d. ef sjóslys hefur orðið eða líkur benda til að rannsókn muni verða óvenjuumfangsmikil." Eins og allir vita er til rannsóknarnefnd sjóslysa sem er ekki rannsóknaraðili í þessu tilviki heldur sá aðili sem fylgist með rannsókninni. Í rannsóknarnefnd sjóslysa eru svokallaðir hagsmunaaðilar og á engan hátt vil ég gefa í skyn að þeir muni í einu eða neinu tilviki misbeita aðstöðu sinni í þeirri nefnd. Ég er hins vegar sannfærður um að nauðsyn er á því að hafa til staðar nefnd sérfræðinga sem eru óháðir öllum hagsmunaaðilum sem að þessu gætu komið. Mín skoðun er sú að þessi sérstaka nefnd kunnáttumanna, sérfræðinga, eigi að vera fastanefnd, eigi að vera til staðar, skipuð, og það þurfi ekki nema eitt símtal af hálfu viðkomandi ráðherra til þess að sú nefnd sé komin af stað ef á annað borð er talið að hún eigi að rannsaka slys. Ég óttast það nefnilega að ef á að fara að skipa þessa nefnd í hvert skipti sem til hennar þyrfti að taka gæti það tekið of langan tíma. Ég vek athygli á því að þetta sjónarmið hefur komið fram hjá núverandi siglingamálastjóra. Hann hefur lagt á það nokkra áherslu að hann teldi, eins og augljóst má vera, að í flestum tilvikum mætti engan tíma missa og nauðsynlegt sé því að slíkir aðilar geti komið á vettvang sem allra fyrst. Það er af þessu tilefni sem ég tel að eðlilegra hefði verið að gera ráð fyrir að hér væri föst nefnd en starfaði eigi að síður ekki nema því aðeins að ráðherra ákvarðaði slíkt og þá í hvert skipti. Eins og brtt. er núna er ráðherra heimilt að skipa þessa nefnd og mun þá gera það í hverju tilviki sem hann telur þurfa. Breytingin er einvörðungu sú að fastanefndin yrði til og í hana kallað ef ráðherra teldi til þess ástæðu. Ég veit að í umræðum um öryggismálanefnd sjómanna hafa allir nefndarmenn og allir þeir sem komið hafa til viðtals við nefndina um þennan þátt mála lagt á það áherslu að allt verði gert til þess að tryggja eins og mögulegt er að ítarlegar rannsóknir eigi sér stað á þeim sjóslysum sem verða þannig að allar upplýsingar sem hugsanlegt er að fá geti legið fyrir sem víti til varnaðar í þessu mikilvæga máli. Menn staðnæmdust þá fyrst og fremst við það og sérfræðingar ræddu um það að t.d. þegar flugslys eiga sér stað væri þannig við brugðist sem hvað best hefði tryggt eðlilegar, nauðsynlegar rannsóknir í tilvikum sem þeim." Þegar til kom greiddi þó hv. þm. Karvel Pálmason ekki atkvæði gegn viðkomandi grein frv. þegar það kom til endanlegrar afgreiðslu. Rétt er að hafa í huga að hinum fyrrgreindu ummælum mínum um rannsóknarnefnd sjóslysa og starfsemi hennar var almennt eigi andmælt við umræður í Nd. Alþingis og verður því að líta svo á að þau hafi í stórum dráttum gefið til kynna hug og vilja þdm. í þá átt að sjóslysanefnd starfi framvegis á sama veg eða á svipuðum grundvelli og hingað til, en að starfseminni verði markaður skýrari rammi en verið hefur, m.a. varðandi heimildir og úrræði nefndarinnar þannig að starf hennar verði markvissara og árangursríkara. Annar skilningur en hér var lýst kom heldur eigi fram við umræður um siglingamálafrumvarpið í Ed. Alþingis er það var til meðferðar þar. Sýnist mér af þessum sökum ekki fráleitt að tala um viljayfirlýsingu Alþingis í ofangreinda átt og sem beint var til samgrh. enda þótt eigi kæmi þetta fram í formlegri þál. Um það efni kunna þó að vera skiptar skoðanir en ég get a.m.k. ómögulega séð að farið hafi verið eftir fyrrnefndri ábendingu samgn. Nd. þegar nýverið var samið frv. sem fól það í sér að rannsóknarnefnd sjóslysa skyldi lögð niður. Því hlýt ég sem formaður nefndarinnar að koma fram með athugasemdir við þetta frv. þar sem meginatriði þess eru í andstöðu við þær skoðanir sem ég talaði fyrir þegar siglingalögin voru til afgreiðslu á síðasta vori hér í hv. deild. Því miður er fyrrnefnd frumvarpstillaga um að leggja niður rannsóknarnefnd sjóslysa lítt rökstudd í grg. með þessu frv. Þar virðist gert ráð fyrir því sem sjálfsögðum hlut sem ekki þarfnist mikilla skýringa að núverandi starfi sjóslysanefndar verði beint í eina flatsæng með málum sem varða starfsemi Siglingamálastofnunar og undir einum hatti. Ef viðkomandi væru krafðir sagna um haldbær rök fyrir framangreindri tillögu yrði þeim þó sennilega ekki svarafátt. Líklegt er að þá kæmu fram orð eins og einföldun sparnaður og hagræðing, sem mikið heyrist nú þessa dagana. Einnig er hugsanlegt að fram kæmi athugasemd um að til rannsóknarnefndar sjóslysa hafi verið stofnað á sínum tíma vegna óánægju tiltekinna aðila með vissa þætti í stjórnun eða starfsemi Siglingamálastofnunar en nú sé kominn tími til sátta og samlyndis og sé rétt að sýna viljann til þess í verki með því að leggja sjóslysanefnd niður. Síst af öllu vil ég mæla því í mót að orðin einföldun, sparnaður og hagræðing megi sem oftast heyrast og vera framkvæmd í raunveruleikanum og bæta þannig stjórnsýsluna í ýmsum málum. Staðreyndin er þó sú að mínu mati og margra annarra að þau eiga ekki alltaf við. Til eru þeir þættir eða svið ríkisvaldsins þar sem almennt er einmitt viðurkennt að best fari á því að tilteknar stofnanir, sem í eðli sínu þjóna svipuðum hagsmunum þegar á heildina er litið, séu aðskildar. Og að sú skipan mála samrýmist almannahagsmunum betur en ella væri. Að sjálfsögðu fylgir þeim aðskilnaði meiri kostnaður en samruna eða sameiningu undir einum hatti. En í þróuðum menningarríkjum þykir slíkt ekki áhorfsmál ef almannaheill krefst þess og ef með því móti er stuðlað að gagnkvæmu aðhaldi í stjórnkerfinu. Dæmi um þetta eru augljós og alkunn en hafa þó ekki alltaf náðst fram baráttulaust. Vart ætti t.d. að þurfa að minna á þrígreiningu ríkisvaldsins, þ.e. aðgreiningu þess í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald, sem er grundvallaratriði í stjórnskipun okkar. Á hinn bóginn er ekki svo ýkja langt síðan - að vísu nokkrir áratugir - að allt ríkisvaldið var á einni hendi, þ.e. í höndum einvaldskonungs, og fáir myndu nú vilja hverfa aftur að þeim stjórnarháttum. Og ef litið er á dómsmálasviðið hérlendis, þann þátt ríkisvaldsins sem m.a. lýtur að rannsóknum refsiverðra afbrota, kemur þessi nauðsynlega aðgreining einnig fram innan þess sviðs. Það þótti mikil framför á réttarkerfinu þegar handhöfn ákæruvaldsins var skilin frá almennu dómsmálastjórninni, þ.e. dómsmrn., fyrir fáum áratugum síðan og eins var það almennt talinn mikill ávinningur þegar lögreglurannsókn afbrotamála var fyrir fáum árum skilin frá embætti yfirsakadómara í Reykjavík og stofnað sjálfstætt embætti Rannsóknarlögreglu ríkisins, sem að vísu heyrir undir dómsmrn. eins og aðrar lögregludeildir. En þó þætti óviðeigandi að ráðuneytið ráðskaðist með rannsóknir einstakra mála þar. Langt er síðan þessum tveimur framfaramálum var fyrst hreyft og langan tíma tók - og gekk ekki baráttulaust - að hrinda þeim í framkvæmd. Og svo að dæmi séu tekin, sem eru augljóslega hliðstæð eða a.m.k. náskyld sjóslysarannsóknum, þegar rannsóknir alvarlegri flugslysa voru fengnar í hendur sjálfstæðri nefnd, sem að vísu heyrir undir samgrh. en starfar formlega óháð flugmálastjórninni. Það þótti horfa til framfara og bóta. En að þessu mun ég koma betur síðar. Í því tilfelli gerðu ráðamenn sér að lokum grein fyrir því að ekki fór vel á því að undir einni stofnun, eða í nánum tengslum við hana, starfi bæði þeir menn sem eiga að framfylgja lögum og reglum á viðkomandi sviði og þeir sem eiga að rannsaka og meta hvort aðrir hafi brotið þessar reglur, þar á meðal þeir sem áttu að framfylgja þeim. Að sjálfsögðu ætla ég ekki að halda því fram að starfsemi sjóslysanefndar sé fullkomlega sambærileg við starfsemi þeirra stofnana sem ég nefndi hér að framan. Sjóslysanefnd er ekki dómstóll og hún fer ekki með lögregluvald og auðvitað eru núgildandi lagareglur um rannsókn sjóslysa og flugslysa ekki alveg sambærilegar, m.a. vegna þess að frumrannsókn flugslysa fer ekki fram fyrir dómi eins og er með sjóslysin. En þó er einnig auðvelt að benda á skyldleikann við þær stofnanir sem ég nefndi. Enda þótt sjóslysanefnd kveði ekki upp dóma í venjulegum skilningi reynir hún að komast að niðurstöðum um orsakir þeirra sjóslysa sem hún tekur til meðferðar og hvaða lærdóm megi af þeim draga og birtir þær athugasemdir sínar árlega í skýrslu sem kemur út í þúsundum eintaka. Í því sambandi er oft óhjákvæmilegt að kveða upp eins konar áfellisdóm yfir þeim mönnum sem valdið hafa slysunum af vítaverðri vangá og er mér sagt að undan þeim dómum hafi stundum sviðið ekki síður en öðrum dómum. Sjóslysanefnd framkvæmir heldur ekki frumrannsóknir á sama hátt og lögreglu og dómstólum er ætlað að gera, sbr. XIII. kafla siglingalaganna. En hún hefur þó áhrif á frumrannsóknir einkum fyrir tilstilli siglingafróðs fulltrúa nefndarinnar sem viðstaddur er rannsóknirnar og nefndin leitast stundum við að afla frekari gagna eftir að sjóprófi er lokið, t.d. álitsgerðar sérfræðinga, auk þess sem hún rannsakar eftirrit þeirra sjóprófa sem henni berast. Ef til vill verður spurt: Hvers vegna ætti hið nýja siglingamálaráð ekki að geta annað þessu hlutverki eins vel eða jafnvel betur en sjóslysanefnd? Því er þá til að svara að frv. það til nýrra laga um Siglingamálastofnun, sem hér hefur verið gert að umræðuefni, gerir ráð fyrir mjög nánu sambandi milli siglingamálaráðs annars vegar og samgrn. hins vegar. Formaður ráðsins skal samkvæmt frv. vera embættismaður úr samgrn. sem lýtur pólitískum embættismanni ráðherra, og að sjálfsögðu hefur þessi embættismaður náin dagleg samskipti við ráðherra og er mjög háður honum. Siglingamálaráð á einnig samkvæmt frv. að sitja í húsakynnum Siglingamálastofnunar og til þess er ætlast að siglingamálastjóri sitji þar oftast á fundum með ráðinu. Og hvað með það, spyrja e.t.v. einhverjir. Jú, þó ekki væri nema það að rannsóknarnefnd sjóslysa hefur iðulega þurft að gera athugasemdir út af störfum Siglingamálastofnunar, með fullri virðingu fyrir þeirri stofnun. Og til samgrn. hefur hún, að mér er tjáð, jafnframt þurft að beina aðfinnslum stundum vegna ónógra afskipta þess ágæta ráðuneytis af öryggismálum sjómanna. Mætti nefna dæmi um þetta ef nauðsyn bæri til. Þetta hefur nefndin getað gert í skjóli sjálfstæðis síns þar eð hún starfar til hliðar við hið almenna stjórnkerfi í siglingamálum og nefndarmenn eru ekki háðir því kerfi. Þannig hefur nefndin starfað sem eins konar öryggisventill í kerfinu, ef svo má að orði komast. Menn geta hins vegar reynt að gera sér í hugarlund hvernig þessu sjálfstæði verður háttað í siglingamálaráði ef starfsemi nefndarinnar verður flutt þangað. Ég tel af fyrrgreindum ástæðum að það yrði um mistök að ræða við lagasetningu og spor aftur á bak á sviði öryggismála og er mér þó vissulega óljúft að þurfa að segja þetta hér. Því má svo bæta við að mér virðist talsverð hætta á því, fyrir utan allt annað sem fyrr er talið, að starfsemi eða hlutverk siglingamálaráðs verði svo viðamikið almennt séð að það fengi ekki sinnt sjóslysarannsóknum sem skyldi, enda hafa þær hingað til verið ærið verkefni fyrir sjóslysanefnd eftir því sem samgn. Nd. var tjáð í fyrravor. Ég er með hugmyndir um hvernig breyta ætti 231. gr. siglingalaganna þannig að sjóslysanefnd mundi starfa eins og samgn. Nd. lagði ákveðið til á síðasta þingi. Ég mun ræða það í nefndinni og við þá menn sem sömdu það frv. sem hér er til umræðu. Ég vil aðeins segja að lokum að þetta hefur orðið lengra mál en ég ætlaði í upphafi en ég tel nauðsynlegt að við þessa umræðu komi þessi sjónarmið fram sem voru svo mikið rædd á s.l. vori. Það er nauðsynlegt að hv. alþm. taki afstöðu til þessara mála hér og nú og láti hv. samgn. Nd. fá að vita um viðhorf sín til þessa atriðis, þeirra breytinga sem hæstv. samgrh. hefur lagt til í þessu frv., þar sem það kom svo greinilega fram á s.l. vori að nefndin varð því sem næst sammála um að reynslan hefði sýnt að það væri nauðsynlegt að rannsóknarnefnd sjóslysa héldi áfram sínu starfi.



Herra forseti. Ég hef ekki miklu við ítarlega ræðu hv. síðasta ræðumanns, 3. þm. Norðurl. e. og formanns samgn. deildarinnar, að bæta. Ég vil þó láta það koma fram við 1. umr. málsins að ég deili með honum að mörgu leyti efasemdum um réttmæti þess að leggja niður rannsóknarnefnd sjóslysa. Þar með er ekki sagt að ég telji þær breytingar að öðru leyti sem hér eiga að fara fram á lögum um Siglingamálastofnun þarfar. Ég fagna reyndar því ákvæði sem til stendur að setja inn í lögin um umdæmisskrifstofur. Það er mjög í þeim anda sem ég hef sjálfur talað fyrir og barist fyrir um að dreifa starfsemi og færa út starfsemi eftir því sem kostur er frá höfuðstöðvum eða miðstjórnarvaldi, sem er oftast hér á Reykjavíkursvæðinu, og út um landið. Ég held að það liggi einnig veigamikil skipulagsleg rök fyrir því að framkvæma þessar breytingar. En efasemdir mínar beinast fyrst og fremst að því að leggja niður sjálfstæða rannsóknarnefnd sjóslysa og færa hennar verkefni undir svonefnt siglingamálaráð sem setja á á fót samkvæmt frv. þessu og fjallað er um í 5., 6. og 7. gr. frv. Efasemdir mínar lúta að því að það virðast eiga að vera mjög náin tengsl milli annars vegar samgrn. og Siglingamálastofnunar og hins vegar þessa siglingamálaráðs. Þessari nýju stofnun, siglingamálaráði, er ætlað miklu víðara verksvið en rannsóknarnefnd sjóslysa hefur haft. Ráðið á að vera ráðgefandi aðili fyrir ráðherra og siglingamálastjóra og það á að fylgjast með tækniþróun, gera tillögur um breytingar á lögum og reglum varðandi verkefni Siglingamálastofnunar ríkisins o.s.frv. Í 4. lið er síðan vikið að því að þetta ráð skuli fjalla um niðurstöður úr rannsóknum sjóslysa og sjá um birtingu þeirra árlega. Ég tel, herra forseti, að hér sé blandað saman ólíkum verkefnum, mjög ólíkum verkefnum. Það er ekkert við því að segja og ekki nema sjálfsagt og eðlilegt, vilji Siglingamálastofnun og/eða samgrn. eftir atvikum hafa sér til ráðuneytis í þessum málum siglingamálaráð, þá er ekkert sjálfsagðara og eðlilegra en að það komi því á fót. En mér er stórlega til efs að þessi 4. liður, undirliður í 5. gr. frv., eigi rétt á sér í þessu samhengi. Ég teldi eðlilegra að þetta siglingamálaráð væri þá eingöngu faglegt ráð til ráðuneytis og ráðgjafar og til að fylgjast með þróun og hafa eftirlit með framförum á þessu sviði, en hefði engu hlutverki að gegna sem rannsóknaraðili. Ég tel óheppilegt að blanda slíkum mismunandi verkefnum saman og langeðlilegast að til sé einhver sjálfstæður, óháður aðili í landinu sem hafi eingöngu það hlutverk að rannsaka slys og koma upplýsingum á framfæri í framhaldi af því. Ég vil einnig mótmæla því sem sagt er í athugasemdum við frv., að ákvæði 230. gr. um sérstaka rannsóknarnefnd í lögum um Siglingamálastofnunina, sem samþykkt voru s.l. vor, sé á nokkurn hátt rökstuðningur fyrir því að leggja rannsóknarnefnd sjóslysa niður. Þvert á móti gengu allar umræður í samgn. Nd., þar sem ég á sæti, út á það að til viðbótar við sjálfstæða og óháða rannsóknarnefnd sjóslysa gæti verið eðlilegt að hafa í lögum ákvæði um alveg sérstaka rannsókn þegar sérstakar ástæður mæltu með. Ég tel eðlilegt að hæstv. menntmrh. fái hér orðið á eftir og tali úr ræðustól en ekki annars staðar í þingsalnum ef hann hefur áhuga á að leggja eitthvað til málsins.

Er strákurinn farinn að stjórna líka, herra forseti?

Hæstv. menntmrh. hefur nú sýnt hv. deild þann sóma að yfirgefa þingsalinn og þá þurfum við ekki að vænta meiri truflana af hans hálfu hér í þessari umræðu, vonandi. Ég vildi koma þessum athugasemdum mínum á framfæri, herra forseti, og ég mótmæli þeim skilningi sem fram kemur í athugasemdum við frv. að lögin um Siglingamálastofnun frá því í vor, um sérstaka rannsóknarnefnd í einstökum tilfellum, sé á nokkurn hátt rökstuðningur fyrir því að leggja rannsóknarnefnd sjóslysa niður eða að hafa aðra hliðstæða stofnun starfandi í landinu. Eins og hv. síðasti ræðumaður réttilega benti á þá gengu umræður í samgn. hv. deildar frekar út á hitt, að ástæða væri til áð breyta valdsviði og verksviði rannsóknarnefndarinnar á þann hátt að færa það meir til þess fyrirkomulags sem er á um rannsóknir flugslysa. Það má öllum ljóst vera að þá eru menn ekki að tala um það að leggja þessa stofnun eða aðra hliðstæða niður, heldur þvert á móti að gera starf hennar markvissara og auka árangur þess. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri að sinni, herra forseti. Ég vildi koma þessum athugasemdum á framfæri. En ég tel óhjákvæmilegt að samgn. þessarar deildar fari mjög vandlega ofan í saumana á því frv. sem hér er til umræðu og athugi mjög vandlega rök bæði með og á móti þeim breytingum sem frv. að þessu leyti fjallar um. Hér eru slík alvörumál á ferðinni að það er óhjákvæmilegt að íhuga mjög vandlega hvort þessar breytingar eiga rétt á sér.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Í þessu frv. er lagt til að í siglingamálaráði verði fulltrúar allra þeirra samtaka sem í dag eiga aðild að rannsóknarnefnd sjóslysa, en þar eiga nú sæti fulltrúar frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Sjómannasambandi Íslands og Slysavarnafélagi Íslands. M.ö.o. bæði fulltrúar yfirmanna og undirmanna, fulltrúar útgerðar og Slysavarnafélags Íslands. Nefndin sem semur frv. telur sjálfgefið að þessir aðilar eigi aðild að ráðinu sem fulltrúar sjómanna almennt og fiskiskipaútgerðar. Enn fremur er lagt til að fulltrúar tvennra samtaka, sem ekki eiga nú aðild að rannsóknarnefnd sjóslysa, fái aðild að þessu ráði, en það eru Félag dráttarbrauta og skipasmiðja og Samband íslenskra kaupskipaútgerða. Starfsemi Siglingamálastofnunar snertir verulega hvor tveggja þessi samtök og þess vegna gerir sú nefnd sem þetta frv. samdi þetta að sinni tillögu. Við skulum aðeins líta á hverjir áttu sæti í þessari nefnd. Það er ráðuneytisstjóri þess ráðuneytis sem fer með siglingamál; það er skólastjóri annars sjómannaskólans sem fer nú með menntamálin; það er forseti Farmanna- og fiskimannasambands Íslands; það er formaður stærsta sjómannafélagsins og það er útgerðarmaður sem hefur unnið trúnaðarstörf fyrir Landssamband ísl. útvegsmanna. Allir þessir aðilar eru sammála um að leggja þetta til. Þetta frv. felur í sér þá höfuðbreytingu að færa eftirlit með skipum, skrásetningu og eftirlit skipa, meira út á land en nú er gert. Það er verið að draga úr miðstýringunni. Í öðru lagi er verið með tilkomu þessa siglingamálaráðs að samræma meiri vinnu og meira starf. Færa það út. Starfsemi sjórannsóknar verður áfram þar. En auk þess boðaði ég breytingu á siglingalögunum með sérstakri skipan þessara mála. Í sambandi við rannsóknir flugslysa gildir ekki að hafa stofnanir eða þessa aðila nógu marga, heldur fyrst og fremst að hafa þá góða og að þeir starfi vel og skipulega að þessum málum svo að mér finnst gæta allmikillar íhaldssemi í málflutningi hv. 3. þm. Norðurl. e., og mér skildist að félagi hans úr sama kjördæmi, 4. þm. Norðurl. e., væri líka allíhaldssamur í þessum breytingum. Ég tel að gerðar hafi verið meiri breytingar en áratugum saman í öryggismálum sjómanna almennt. Með þessum breytingum er verið að gera þessar rannsóknir miklu meiri. Rannsóknarnefnd sjóslysa er alls góðs makleg og hefur unnið margt ágætt starf, en ekki finnst mér það vera góð nýting á tíma að eiga fulltrúa inni í hverju einasta sjóprófi. Ég held að þau heyri eiginlega mörg hver til liðnum tíma. Ég þekki þetta líka af eigin reynslu. Ég var framkvæmdastjóri fyrir tryggingafélag í mörg ár. Ósköp fannst mér koma yfirleitt lítið út úr sjóprófum. Hins vegar vil ég fyrir mitt leyti, sérstaklega þegar slys verða, læra af mistökum sem verða, færa þessar rannsóknir inn á nýtt og betra svið í mjög góðri samvinnu við þá sem um þessi mál fjalla. Ég boðaði hér í minni framsöguræðu fyrir frv. aukna og betri samvinnu við öryggismálanefnd sjómanna sem í eiga sæti níu alþm. Ég vil gjarnan halda áfram því samstarfi sem komið hefur verið á en mér finnst ekki boða gott að segja að ekki megi breyta neinu sem fyrir er en bæta aðeins nýju við. Það sem aðallega vakir fyrir mér er að breyta ekki um breytinganna vegna, heldur breyta hér um til að koma fastari skipan og fastara formi á þessi mál. Væntanlegt siglingaráð getur vel fjallað áfram sem hingað til - því að þetta eru sömu aðilarnir - um það sem er minna virði. En hitt sem ég boðaði var aftur um það þegar slys verða og þarfnast frekari rannsóknar og er hugmyndin að haga henni þá meira í ætt við það sem nú tíðkast í sambandi við rannsókn flugslysa. Þegar á heildina er litið er þetta frv. mjög til góðs þegar því fylgir sú breyting sem ég boðaði. Sömuleiðis er hér verið að færa starfsemi meira út um land, auka starf og ábyrgð embættismanna úti á landi og draga úr miðstýringu höfuðstöðvanna hér syðra. Ef horfið er frá því að siglingamálaráð eigi að fjalla um nokkrar rannsóknir á sjóslysum þá tel ég að starfsemi þessi sé varla þess virði að það eigi að vera inni í frv. Ég tel það mjög koma til athugunar þó að ég vilji ekki taka svo stórt upp í mig að ég vilji gjarnan að það falli niður. En ég tel það mjög koma til athugunar í sambandi við meðferð málsins hjá þeirri nefnd sem fær það hér í hv. þingdeild. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga sem er 275. mál Alþingis á þskj. 510, um breytingu á lögum nr. 46 frá 28. maí 1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Frv. þetta er aðeins tvær greinar: "1. gr. 5. tölul. bráðabirgðaákvæða laganna orðist svo: Lög þessi skal endurskoða í samráði við aðila vinnumarkaðarins og stjórn Vinnueftirlits ríkisins eigi síðar en fyrir árslok 1990. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi." Ég vil aðeins fara nokkrum orðum um þessi lög sem í gildi eru. Lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum voru samþykkt á Alþingi vorið 1980 en tóku gildi hinn 1. jan. 1981. Þau leystu af hólmi lög um öryggisráðstafanir á vinnustöðum frá 1952, en á undan þeim voru í gildi lög um eftirlit með vélum og verksmiðjum frá 1928. Með hinum nýju lögum var Vinnueftirlit ríkisins sett á laggirnar og tók það við allri starfsemi og aðstöðu Öryggiseftirlits ríkisins og hluta af verkefnum heilbrigðisnefnda auk nýrra verkefna sem lögin kveða á um. Undanþegin lögunum eru siglingamál, loftferðir og algeng heimilisstörf í einkaíbúðum. Endurskoðun löggjafarinnar má rekja til samkomulags aðila vinnumarkaðarins um aðgerðir í vinnuverndarmálum vorið 1977 sem m.a. fólu í sér að óskað var eftir slíkri endurskoðun við ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar sem þá var við völd. Ríkisstjórnin tók vel í þessar óskir og setti á laggirnar níu manna nefnd til að semja frv. að nýjum lögum og áttu í henni sæti fulltrúar Vinnuveitendasambands Íslands, Vinnumálasambands samvinnufélaganna og Alþýðusambands Íslands auk fulltrúa stjórnvalda. Frv. um þessi mál var fyrst lagt fram á Alþingi vorið 1979 en náði ekki fram að ganga á því þingi. Það var lagt fram á ný í ársbyrjun 1980 og eftir að þing kom saman að afloknum kosningum í des. 1979 og ný ríkisstjórn hafði verið mynduð. Frv. var samþykkt með nokkrum breytingum sem lög frá Alþingi í maí 1980 eins og fyrr greindi. Fljótlega eftir samþykkt laganna var sett á laggirnar nefnd til að undirbúa gildistöku þeirra og fara yfir gagnrýni og ábendingar sem fram höfðu komið við umfjöllun um málið á Alþingi. Í þessari nefnd áttu sæti 11 menn, fulltrúar sömu aðila á vinnumarkaði og áður að viðbættum fulltrúum BSRB og Sambands ísl. sveitarfélaga. Fulltrúi heilbr.- og trmrn. tók og sæti í nefndinni. Lauk nefndin störfum í október 1980 og skilaði skýrslu til félmrh. Hún lagði ekki til neinar breytingar á lögunum. Sú þróun mála, sem lýst er að framan, var í grófum dráttum í samræmi við það sem gerst hafði í nágrannalöndunum. Þar hafði löggjöf um þessi mál víðast verið endurskoðuð og stofnanir, sem annast fræðslu, eftirlit og rannsóknir, verið efldar samtímis því að stóraukin áhersla var lögð á samstarf starfsmanna og stjórnenda fyrirtækja innan vinnustaðanna sjálfra. Vinnuverndarmál höfðu einnig hlotið aukna áherslu í alþjóðasamstarfi sem m.a. kom fram í samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, ILO, og í gerð sérstakrar samstarfsáætlunar Norðurlandanna um vinnuvernd. Einnig höfðu nýjar rannsóknir aukið þekkingu manna á áhættuþáttum í starfsumhverfi. Rannsóknir leiddu m.a. í ljós að hin stóraukna notkun ýmiss konar efnasambanda á vinnustöðum gat haft í för með sér alvarlegar afleiðingar fyrir starfsmenn ef ekki voru gerðar nægar varúðarráðstafanir, afleiðingar sem í sumum tilfellum komu ekki í ljós fyrr en eftir margra ára eða jafnvel áratuga snertingu við efnin. Í samkomulagi aðila vinnumarkaðarins um aðgerðir í vinnuverndarmálum, sem fyrr er getið, var kveðið á um nauðsyn könnunar á ástandi þessara mála. Núverandi ríkisstj. beitti sér fyrir framkvæmd slíkrar könnunar og náði hún til 158 fyrirtækja með rúmlega 8200 starfsmönnum um allt land. Eins og fyrr sagði tóku lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, gildi þann 1. jan. 1981. Fimm ár voru því liðin frá gildistöku þeirra um síðustu áramót. 5. tölul. bráðabirgðaákvæða laganna hljóðar svo: "Lög þessi skal endurskoða í samráði við aðila vinnumarkaðarins og stjórn Vinnueftirlits ríkisins eigi síðar en fimm árum eftir gildistöku þeirra." Þann 1. ágúst 1985 skipaði félmrh. að höfðu samráði við stjórn Vinnueftirlitsins nefnd fjögurra manna til að gera tillögur um endurskoðun laganna. Í nefndinni áttu sæti eftirtaldir: Hallgrímur Dalberg ráðuneytisstjóri, sem var formaður, Þórarinn V. Þórarinsson, aðstoðarframkvæmdastjóri VSÍ, Guðjón Jónsson, formaður Málm- og skipasmiðasambands Íslands, og Eyjólfur Sæmundsson, forstjóri Vinnueftirlits ríkisins. Nefndin var skipuð án tilnefninga. Meginniðurstaða nefndarinnar var sú að ekki væri ástæða til að breyta ákvæðum laganna enn sem komið er og leggur hún til að endurskoðun þeirra verði frestað um fimm ár og 5. tölul. bráðabirgðaákvæðis þeirra breytt í samræmi við það. Meginástæður þessarar niðurstöðu voru eftirfarandi: Samstaða var í nefndinni um markmið laganna eins og þeim er lýst í 1. gr. þeirra. Ábyrgt samstarf hefur verið með aðilum vinnumarkaðarins og ríkisvaldinu í stjórn Vinnueftirlits ríkisins um framkvæmd laganna. Nefndin taldi það stjórnarfarslega fyrirkomulag, sem nú er í þessum málum, heppilegt og leiða til lítillar skörunar við aðra málaflokka. Eðlilegt sé að öll málefni, sem löggjöf fjallar um á sviði aðbúnaðar, hollustuhátta og öryggis á vinnustöðum, myndi sjálfstæðan málaflokk undir sameiginlegri stjórn aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins og undir yfirstjórn félmrn. sem fer með málefni vinnumarkaðarins. Lögin eru mjög viðamikil og óhjákvæmilegt að langan tíma taki að koma þeim til framkvæmda og byggja upp þá starfsemi sem þau gera ráð fyrir. Ekki hefur fengist nægilega löng reynsla af framkvæmd þeirra og sum ákvæði þeirra hafa enn ekki komið til framkvæmda. Þau vandkvæði og álitamál, sem upp hafa komið frá því lögin tóku gildi, taldi nefndin að unnt væri að leysa við framkvæmd þeirra að mestu leyti. Nefndin tók saman ítarlega skýrslu um þá reynslu sem fengist hefur af framkvæmd laga nr. 46/1980 fram til þessa og um starfsemi Vinnueftirlits ríkisins og er hana að finna í athugasemdum við þetta frv. Í þessari skýrslu setur nefndin einnig fram ábendingar um eftirtalin verkefni á sviði vinnuverndar sem hún telur brýnt að vinna að á næstu árum: Varnir gegn heyrnarskemmdum, aðgerðir til að koma í veg fyrir heilsutjón af völdum lífrænna leysiefna, varúðaraðgerðir vegna notkunar eiturefna og hættulegra efna á vinnustöðum, endurbætur á gagnagrunni vinnuverndarstarfsins, aukin starfsemi á vegum iðjufræði og aukin fræðslustarfsemi á sviði vinnuverndar. Við umfjöllun um lagasetningu á Alþingi kom fram gagnrýni á að lögin skyldu ná til landbúnaðar. Var sett í þau bráðabirgðaákvæði um setningu sérstakrar reglugerðar um framkvæmd laganna í þeirri grein. Slík reglugerð var sett í júní 1981 og skv. henni var sérstök stjórn sett á laggirnar til að annast þessi mál í landbúnaði með aðild Stéttarsambands bænda og Búnaðarfélags Íslands. Mjög gott samstarf hefur tekist í þessari stjórn um framkvæmd eftirlits, fræðslustarfs og aðra fyrirbyggjandi starfsemi. Herra forseti. Þessi stofnun, Vinnueftirlitið, stendur að öllu leyti undir sér með iðgjöldum sem vinnuveitendur greiða og með tekjum skv. gjaldskrá. Hún fær því enga fjárveitingu úr ríkissjóði á fjárlögum. Ábyrgt samstarf er í stjórn Vinnueftirlitsins við undirbúning reglna sem kveða á um kröfur til vinnuveitenda og starfsmanna um öryggi, hollustuhætti og aðbúnað. Allar slíkar reglur hafa fram til þessa verið afgreiddar með samhljóða samkomulagi og er mikil undirbúningsvinna lögð af mörkum til þess að svo megi takast. Sem dæmi má taka nýjar reglur um hávaðavarnir sem voru fjögur ár í smíðum. Þær miða að því að koma í veg fyrir heyrnarskemmdir en með sem allra hagkvæmustum hætti því að hér er um kostnaðarsamar ráðstafanir að ræða. Vinnueftirlitið er alls ekki eftirlitsstofnun eingöngu, heldur annast hún einnig umfangsmikið fræðslu- og leiðbeiningarstarf sem miðar að því að gera mönnum kleift að annast þessi mál sem mest innan vinnustaðanna sjálfra í samstarfi vinnuveitenda og starfsmanna. Sem dæmi má taka að nýlega gaf stofnunin út rúmlega 130 bls. handbók um hávaðavarnir til að auðvelda fyrirtækjum úrbætur á því sviði. Vinnueftirlitið annast ýmiss konar bráðnauðsynlegt tæknilegt eftirlit í nútímaþjóðfélagi, svo sem með tækjum sem sprengjuhætta stafar af, svo sem gufukötlum, loftþjöppubúnaði og þrýstihylkjum, lyftubúnaði, fólkslyftum, skíðalyftum, farandvinnuvélum, sprengjuhættu við losun og lestun olíuskipa og vinnu við eldsneytistanka, innflutning og framleiðslu hættulegra véla o.fl. Eðlilegt er að hér sé um sérstakan málaflokk að ræða vegna hinna sterku stjórnunartengsla við aðila vinnumarkaðarins sem eru forsenda þess að árangur náist og með sem hagkvæmustum hætti. Af sömu ástæðum er rétt að þessi mál falli undir það ráðuneyti sem fer með vinnumarkaðsmál, jafnvel þó sum þeirra málefna, sem um er fjallað, teljist til annarra málaflokka í faglegu tilliti. Náið og gott samstarf hefur tekist við heilbrrn. og Hollustuvernd ríkisins um þau mál sem krefjast samstarfs þessara aðila. Sérstök ákvæði eru í lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit um samstarfsnefnd forstjóra þessara stofnana sem fara með ýmiss konar eftirlit til að koma í veg fyrir skörun og stuðla að eðlilegu samstarfi. Enn fremur starfar sérstök samstarfsnefnd um framkvæmd eftirlits með eiturefnum og hættulegum efnum. Vinnueftirlitið hefur auk þess samstarf við ýmsar aðrar stofnanir, svo sem Iðntæknistofnun. Hér er um grundvallarréttindi hins vinnandi manns að ræða. Löggjöfin er í samræmi við viðhorf sem hlotið hafa alþjóðlega viðurkenningu, m.a. í samþykktum ILO. Hvatinn að baki henni er virðing fyrir hinum vinnandi manni sem skapar auðæfi þjóðfélagsins með starfi sínu. Hann á rétt á að njóta sérstakrar verndar gegn slysum og sjúkdómum sem tengjast starfi hans og að honum ber að búa vel á vinnustað. Hann á rétt á að njóta fræðslu um hugsanlegar hættur í vinnuumhverfinu og hann á að geta leitað fulltingis hlutlauss aðila ef hann æskir upplýsinga eða telur á hlut sinn gert í þessum málum. Vinnuslys þarf að rannsaka gaumgæfilega, bæði í fyrirbyggjandi tilgangi og til að réttur hins slasaða verði ekki fyrir borð borinn. Það er einnig mikilvægt fyrir vinnuveitendur að þessi mál séu í föstum skorðum og þeir geti leitað ráðgjafar hjá stofnun sem hefur reynslu og þekkingu á þessum málum, sem m.a. byggir á rannsókn raunverulegra atvika. Vinnuslys og atvinnusjúkdómar leiða til truflana á starfsemi og vinnutaps vegna fjarvista. Slæmar vinnuaðstæður geta hæglega leitt til lakari afkasta starfsmanna og óánægju þeirra. Séu þessi mál ekki í föstum farvegi og um þau annast á þann veg að njóti trausts beggja aðila er hætta á óróa á vinnumarkaði sem getur leitt til staðbundinna verkfalla. Ríkið hefur einnig hagsmuna að gæta í þessum málum. Hér er um fyrirbyggjandi starfsemi að ræða sem miðar að því að fækka slysum og sjúkdómum og auka vellíðan manna á vinnustað. Náist árangur með starfi dregur hann úr kostnaði við heilbrigðisþjónustu og tryggingar og stuðlar að aukinni framleiðni í atvinnulífinu. Það er lögð á það áhersla af hálfu fulltrúa launþega að a.m.k. fimm ár verði til næstu endurskoðunar svo að ráðrúm gefist til að vinna á næstu árum af fullum krafti að því að koma ýmsum ákvæðum til framkvæmda. Verði tímabilið styttra þarf að fara að huga að endurskoðuninni fljótlega og þá getur orðið erfitt að ná fram framkvæmd á því sem til endurskoðunar er. Herra forseti. Hér er um mál að ræða sem hefur þá sérstöðu að algert samstarf er um það meðal aðila vinnumarkaðarins. Ég sé ekki ástæðu til að ræða meira um þetta að sinni en legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Hér er gerð tillaga um að framlengja vinnuverndarlögin óbreytt. Ég tel að það sé ástæða til að fagna því að núverandi stjórnarflokkar virðast hafa komist að þeirri niðurstöðu að sú gagnrýni, sem uppi var höfð á þessa skipan vinnuverndarmála á Íslandi af hálfu Sjálfstfl. þegar þessi mál voru til meðferðar á sínum tíma, virðist hafa fallið um sjálfa sig og Sjálfstfl. hættur að halda henni til streitu. Í þessum efnum vil ég minna á það að ákvæðið um endurskoðun laganna var sett inn að kröfu félmn. Nd. á sínum tíma sem þá starfaði undir forustu núverandi hæstv. félmrh. Ég hygg að sú krafa hafi átt rætur að rekja til afstöðu Sjálfstfl. sem vildi ekki afgreiða málið eins og það lá þá fyrir. Ég tel ástæðu til að fagna því að Sjálfstfl. hefur séð að sér í þessu efni og hefur núna samþykkt, að því er mér virðist, að vinnuverndarlögin gildi áfram eins og þan voru sett á sínum tíma. Það er dómur um lögin, dómur um það að gagnrýnin var ekki á rökum reist, dómur um það að lögin hafa reynst vel og framkvæmd þeirra hefur tekist öll eftir atvikum. Þá er það einnig sérstaklega ánægjulegt að það virðist hafa tekist að leysa eitt helsta gagnrýnisatriðið á þessi lög á sínum tíma mjög farsællega, þ.e. það atriði sem snýr að bændum sérstaklega. Á sínum tíma setti ég reglugerð um þau mál, vinnuverndarmál sem snúa að bændum, í samráði við Stéttarsamband bænda og svo virðist sem um þau mál hafi einnig tekist góður friður og gott samkomulag. Þess vegna sýnist mér að það hafi komið á daginn í ljósi reynslunnar að ekki hafi verið ástæða til þeirrar gagnrýni og þeirra efasemda sem uppi voru hafðar, einkum af þm. Framsfl. og Sjálfstfl., á sínum tíma og það er ástæða til að fagna því sérstaklega. Hitt er svo rétt að nefna, herra forseti, að þrátt fyrir þessi lög okkar blasir það engu að síður við í íslenska þjóðfélaginu að hér er um að ræða víða óheyrilega vinnuþrælkun. Fulla vinnu viljum við hafa en þá óheyrilegu vinnuþrælkun, sem hér tíðkast og kemur bæði niður á fjölskyldum, félags- og menningarlífi, viljum við ekki hafa og því viljum við breyta. Það hefur verið skoðun Alþb. að það sé eitt brýnasta verkefni íslenskra þjóðmála og kjaramála, menningarmála og félagsmála á komandi árum að gerður verði bindandi samningur milli aðila vinnumarkaðarins til nokkurra ára um að stytta hér raunverulegan vinnutíma. Núverandi ástand í þeim efnum er algerlega óþolandi, það stefnir heilsu fólks og lífi fjölskyldnanna í stórkostlega hættu. Herra forseti. Ég taldi ástæðu til að láta þessar tvær athugasemdir koma fram, aðra um leið og ég fagna því að lögin eru framlengd og svo hina varðandi vinnuþrældóminn. Ég tel sérstaka ástæðu til að benda á að þær efasemdir um þessi lög á sínum tíma, sem látnar voru í ljós af mönnum úr Sjálfstfl. og Framsfl. og einum og einum manni úr bændasamtökunum, hafa reynst þarflausar og ástæðulausar með öllu. Umr. (atkvgr.) frestað.