Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Frv. þetta á þskj. 7 er það sama og borið var fram á síðasta þingi, en dagaði þá uppi. Þegar eftir að frv. þetta var fram borið, kom það í ljós, að hér á Alþingi voru menn sameinaðir um að vera ekki ánægðir með þá löggjöf um alþýðutryggingar, sem þá var nýkomin, og var það að vonum, því að fólk sá og reyndi, að ekki mátti við sum ákvæði þeirrar löggjafur hlíta. Þetta frv., sem við berum fram nú, miðar að því að lagfæra helztu ágallana, en þeir ágallar eru og viðurkenndir af hinum flokkunum, meður því að brtt. komu fram á síðasta þingi, sem tóku tillit til þessara sömu atriða. Það er því ekki síður tímabært nú en þá að bera þetta mál fram á Alþingi. Ég skal ekki verða langorður um þetta og læt að mestu nægja að vísa til orða minna, þegar frv. var fram borið í öndverðu. Ég vil aðeins drepa á helztu breytingarnar, en þær eru: Í fyrsta lagi að lagfæra ákvæði um dánarbætur til eftirlifandi ekkju eða ekkils, svo og foreldra. Þær tilheyrðu frekar kaflanum um slysatryggingar, sem voru, áður en alþýðutryggingarnar voru settar, orðnar tiltölulega fullkomnar, og var það ekki nema að vonum, svo langan tíma sem hafði verið um þær fjallað. Ég taldi því, að þar yrði ekki um bætt, enda fór svo, að þeim ákvæðum var eigi breytt í alþýðutryggingalögunum, nema til hins verra. Af voru teknar bætur til eftirlifandi foreldra, sem misst höfðu börn sín, og þá helzt sonu sína, og bótunum var yfirleitt misskipt. Brtt. mínar voru þær, að þetta væri fært til sama horfs og áður var, og brtt. Alþfl. og Framsfl. miðuðu í sömu átt. Í annan stað voru þessar brtt. aðallega við ellitrygginga- og lífeyrissjóðskaflann. Það er mikið mál, og vil ég drepa á kosti og galla þeirrar löggjafar og greina aðalstefnuatriðin. Þetta frv. gerir ráð fyrir, að löggjöfin haldist, en verði endurbætt. Hér voru fyrr lög um einskonar ellitryggingar, sem hétu lög um almenna ellistyrktarsjóði, en ekki var mikið af mörkum lagt samkv. þeim ákvæðum. Sjóðirnir höfðu ekki magn til að miðla miklu til gamalmenna. En þar kom styrkur úr ríkissjóði til viðbótar, og sá styrkur var orðinn allverulegur og munaði talsverðu til þess að bæta hag manna, og engar kvartanir heyrðust. Síðasta árið, sem ellistyrktarsjóðirnir voru við lýði, 1935, var styrkur veittur á 3. hundrað þús. kr. yfir allt landið. Gefur það að skilja, þar sem honum var úthlutað eftir kunnugastra manna ráði, að hann kom að góðu haldi, og má segja, að sveitirnar hafi unað þessu vel. Sveitirnar vissu, að þær áttu fúlgu, sem ekki varð af tekið. Nú kemur það til, að öll þessi fúlga, sem í árslok 1935 er orðin hátt á 2. millj. kr., er tekin hertaki af löggjafarvaldinu, enda sætti það miklum mótmælum, að án þess að spyrja héruðin er öllu dembt í sameiginlegan sjóð, og er það verk, sem löggjafarvald á ekki að láta liggja eftir sig. Og það var ekki nóg með, að þessi fúlga væri tekin af héruðunum, heldur voru vextirnir líka teknir, og það þó að ákvæði laganna gæfu ekki fullt tilefni til þess. Það má líka segja, að ekkert atriði í löggjöfinni hafi sætt eins almennri óánægju í öllum flokkum um land allt eins og þetta. Þegar til kemur, eiga hrepparnir, ef þeir eiga að hafa von um að fá nokkurn styrk úr hinum sameiginlega sjóði, að leggja fram úr sveitarsjóði á móti, og var það alveg nýtt atriði, og án þess að héruðin væru nokkuð um spurð. Þetta eru allir sammála um, að verður að lagfærast. Þá er einnig mikið athugavert við þau ákvæði, sem fjalla um gjaldskyldu. Er þá fyrst til að taka, að íðgjöld eru orðin allt of há, og gengur ein brtt. okkar í þá átt að fá þau lækkuð. Einnig er farið fram á, að gjaldskyldualdur ellitryggðra sé færður niður í það horf, sem var, nefnilega úr 67 árum í 60 ár. Gjaldskyldutímabilið 18–60 ár var sem sé rýmkað í 16–67 ár, en það þótti m. a. ákaflega ranglátt að láta menn yfir 60 ára að aldri þurfa að gjalda á ný til hinna nýju sjóða. Ég þykist ekki þurfa að rekja nánar ákvæði frv., en um leið og ég segi almennt frá því, hvert stefnir í þessu efni, skal ég geta þess, að sjálfsagt þykir, að vextir ellistyrktarsjóða hreppanna skuli, á því tímabili. sem er millibilsástand, teljast með í tillagi sveitarsjóðanna og úthlutast af sveitarstjórnum, en á móti leggi lífeyrissjóður fullt. Menn getur greint á um, hvort vextirnir eigi beinlínis að teljast til tillagsins eða þeim skuli úthlutað sérstaklega, en hvað sem um það er, teljum við skýlaust, að hrepparnir eigi umráðin yfir þessu, og eðlilegt, að það teljist til tillagsins. Nú telja ýmsir þann milliveg færan, að flytja umráð vaxtanna heim í sveitirnar, og má vel um það ræða, en með því er ekki umráðunum skilað aftur. Loks vil ég drepa á það, að það þótti hart aðgöngu, þegar alþýðutryggingalögin voru sett, að aðrir lífeyrissjóðir voru líka teknir hertaki, sem sé lífeyrissjóður embættismanna og lífeyrissjóður barnakennara. En til þessara sjóða hafa menn greitt alla sína embættistíð, og hefir það oft verið of þungur skattur, því að þeim er ekki að sama skapi ætlaður riflegur lífeyrir. Það er fúlga, sem alþýðutryggingalöggjöfin ætlast til, að tekin verði og lögð inn undir hinn almenna lífeyrissjóð, og um sinn eiga embættismenn að heyra undir ákvæði eldri laganna, en ekki undir ákvæði núgildandi laga. Sama er að segja um lífeyrissjóð barnakennara, en hann er kominn hátt upp í 1 millj. kr. þann tíma, sem hann hefir starfað, svo að þetta allt saman er geysimikil fúlga, og er ekki vandi að mynda stóran sjóð, þegar heilir sjóðir, sem óheimilt er að taka, eru teknir og þeim er dembt saman. Það er enginn vandi að búa til milljónasjóði, þegar milljón er tekin frá almenningi og héruðum, - og svo eru menn að hrósa sér af þessu. Því verður ekki um þokað, að þetta er gert á þann hátt, að réttlæti í meðferð þessa fjár hefir ekki verið haft að grundvallarreglu. Nú viljum við, sem þetta frv. flytjum, ekki við þetta hlíta og ætlum að sjá, hvort hið háa Alþingi vill ekki færa þetta til réttari vegar og láta þessa sjóði halda sér án þess að taka þá sama taki og hina, og er þá tímabært að athuga, að hið árlega gjald lífeyrissjóðs ætti að lækka eftir réttri reglu, að því er snertir vöxt sjóðsins. Ég skal nú ekki að sinni hafa þessi orð mín fleiri, en vil vænta þess, að um margt af þessu verði gott samkomulag, með því að menn eru, eins og ég hefi getið um, komnir á þá skoðun, að hér þurfi leiðréttingar við. Í þetta frv. er ekki tekinn einn kafli alþýðutrygginganna, sem sé sjúkratryggingakaflinn, og er það gert af okkur með ráðnum hug, því að við ætlum þeim stöðum, þar sem þau ákvæði koma helzt til framkvæmda, kaupstöðunum, að taka málið til íhugunar og bera fram brtt. við þau. Í frv. er lagt til, að 5. kaflinn í f., sem fjallar um atvinnuleysistryggingar og er óstarfhæfur, verði felldur burt úr l., og í rauninni er ekki tímabært að fara fram á þau ákvæði, og væntanlega er enginn ágreiningur um það atriði. Ég vil svo að lokum leyfa mér að leggja til, að frv. verði að umr. lokinni vísað til hv. allshn.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta langt mál, en þó voru einstök atriði í ræðu hv. flm., sem ég vil ekki láta ósvarað. Í fyrsta lagi vil ég benda á það, sem hann tók að vísu fram að nokkru leyti, að í þessu frv. er gert ráð fyrir að lækka öll iðgjöld til trygginganna; í öðru lagi er gert ráð fyrir að lækka aldur þeirra manna, sem njóta eiga styrks úr lífeyrissjóði, og í þriðja lagi er gert ráð fyrir, að bætur séu í ýmsum tilfellum hækkaðar. Nú er það bersýnilegt, að með þessum till., sem hér liggja fyrir, raskast svo gersamlega sá grundvöllur, sem lögin hvíla á, að það er ómögulegt, að það geti staðizt, þar sem samtímis á að lækka iðgjaldagreiðsluna og auka álögur stofnunarinnar vegna lækkaðs aldurs og aukins styrks. Hv. flm. taldi, að slysatryggingarnar hefðu verið svo fullkomnar að ekki yrði um bætt, áður en þessi lög voru samin, sem frv. leggur til, að breytt verði. Þetta er ofmælt hjá hv. þm. Honum er kunnugt um, að ýms atriði í slysatryggingunni, þó að þau séu ekki stórfelld, eru mjög bætt frá því, sem áður var. Hann nefndi eitt atriði, en hann sagði aðeins hálfan sannleikann, og tæplega það. Hann sagði, að réttindi foreldra væru minni í l. nú en í slysatryggingal. áður. Þetta er rangt. Í eldri l. var gert ráð fyrir bótum til ekkna og til barna, en ef börnum var ekki til að dreifa, þá til foreldra. Í núgildandi l. er gert ráð fyrir því, að þó að dáinn maður láti eftir sig ekkju eða börn, geti foreldrar líka fengið bætur, ef þeir hafa að einhverju leyti verið á framfæri þess látna. Þetta er bein viðbót við það, sem áður var. - En hitt er rétt, að þau ákvæði í lögunum, hvenær foreldrar skuli njóta bóta, hvenær þeir séu á framfæri þess látna, eru þannig úr garði gerð, að full ástæða er til að lagfæra það, og það verður gert í frv., sem lagt verður fyrir þessa hv. d. innan skamms. Á þessu sviði er því um mikla bót að ræða, því að hér er gert ráð fyrir, að auk ekkju og barna geti foreldrar líka komið til greina með dánarbætur, ef þeir hafa notið aðstoðar þess látna til þess að fleyta sér fram. Þá miklaðist hv. flm. mjög yfir því, hvílíkt paradisarástand hefði verið að því er snertir ellistyrkinn áður en núgildandi lög voru samin. Hann sagði, að samtals hefði verið veitt nokkuð yfir 200 þús. kr. úr ellistyrktarsjóðunum til gamalmenna á landinu árið 1935, en árið 1936 var samkvæmt núgildandi lögum veitt nokkuð yfir 900 þús. kr. til hins sama, um 400 þús. kr. úr lífeyrissjóði, en það framlag hrökk ekki nema á móti 75% af því, sem sveitar- og bæjarfélög lögðu fram. Heildarupphæðin, sem úthlutað var árið 1936, hefir því verið 4–5 sinnum meiri en 1935. Hitt er rétt, að þessi úthlutun er hvorki bundin við það, að menn hefðu ekki þegið opinberan styrk né við aðrar þær kvaðir, sem gamli ellistyrkurinn var bundinn. En ég skal játa, að því fer fjarri, að ég sé ánægður með það, hvernig þessari úthlutun hefir verið háttað í mörgum tilfellum. Ég hefi orðið var við - ég sé ekki ástæðu til að leyna því - of ríka tilhneigingu hjá einstaka sveitar- og bæjarstjórnum til þess að líta fyrst og fremst á það, hvernig hægt væri að létta fátækrabyrðinni af viðkomandi sveitarfélagi, þannig að það hefir í sumum tilfeilum verið meiri tilhneiging til þess heldur en að lita á þarfir annars fólks, sem fram til þess að úthlutunin fór fram hafði komizt af án styrks. Ég álít rétt að endurskoða það atriði, til þess að koma í veg fyrir, að féð sé misnotað á þennan hátt, en hinsvegar er eðlilegt, að af þessum lögum leiði mjög mikla lækkun á fátækraframfæri sveitanna vegna þess fólks, sem komið er á þann aldur, sem lögin setja sem lágmark til þess að geta notið styrks. Þá benti hv. flm. á það, að í núgildandi l. væri gert ráð fyrir því, að vextir af einstökum ellistyrktarsjóðum sveitarfélaganna rynnu til þeirra gegnum lífeyrissjóð, og því aðeins að framlag komi á móti. Hann telur þetta óhæft, en hitt væri sanngjarnt, að þetta fé væri lagt fram af hlutaðeigandi sveitarfélögum og lífeyrissjóður legði fram á móti því. Um þetta atriði hefir verið mjög verulegur ágreiningur einmitt í þessari hv. d., og ég skal játa, að það er ef til vill nokkuð langt gengið að krefjast þess af sveitarfélögunum, að þau leggi fram fé á móti vöxtum af þeim ellistyrktarsjóðum, sem á þeirra vegum starfa, og í því frv., sem gríðalega verður lagt fyrir hv. d. um breyt. á þessum lögum, er gert ráð fyrir, að þetta verði lagað. Hinsvegar tel ég ekki ná nokkurri átt að breyta þessu þannig, eins og hv. flm. gerir ráð fyrir, að vextirnir teljist með í framlagi sveitarfélaganna og síðan eigi lífeyrissjóður að leggja á móti því, vegna þess að ellistyrktarsjóðirnir eru ekki eingöngu til orðnir fyrir framlög manna í hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarfélögum; þeir eru engu síður til orðnir fyrir framlög ríkissjóðs til ellistyrktarstarfseminnar í heild, svo að með þetta fyrir augum mætti telja sanngjarnt, að þetta fé væri lagt til sveitarfélaganna án þess að framlag væri heimtað á móti, hvorki af þeirra hálfu né lífeyrissjóðs. En fyrir þá, sem eiga að njóta styrksins, skiptir það mestu máli, hvaða upphæð úthlutað verður. Ef ekki verður lagt fram af hálfu sveitarfélaganna á móti vöxtunum, en það er upphæð, sem hefir numið 100 þús. kr., þá lækkar það fé, sem lagt er til ellistyrkja, um það, sem þeirri upphæð nemur, 100 þús. kr. á ári. Þetta tel ég óhjákvæmilegt, ef vextirnir verða lagðir til sveitarfélaganna án framlags á móti, svo að ef það yrði gert, þá verður framlag ríkisins til ellilauna að hækka um þá upphæð. sem þessum vöxtum nemur, ef hægt á að vera að inna af hendi þessar greiðslur. Þá sagði hv. flm., að lífeyrissjóður embættismanna og lífeyrissjóður barnakennara væru lagðir undir hinn almenna lífeyrissjóð með alþýðutryggingalögunum. Mér skildist hann meina, að öll fúlga þessara sjóða rynni til hins almenna lífeyrissjóðs. Þetta er mesta fjarstæða. Hinn almenni lífeyrissjóður tekur að vísu við þessum sjóðum, en hann tekur líka á sig skuldbindingar um greiðslu ekknalífeyris og eftirlauna til hlutaðeigandi manna, eftir þeim reglum, sem sjóðurinn setur. Ég skal ekki fullyrða, hvort iðgjöldin til sjóðanna eru áætluð svo rífleg, að eitthvað kunni að verða afgangs, þegar skuldbindingum sjóðanna hefir verið mætt, en það er ekki nema lítill hluti af þeirri upphæð, sem hér um ræðir, því að meginhlutinn af tekjum sjóðanna gengur til þess að mæta skuldbindingum þeirra. Um atvinnuleysistryggingarnar hirði ég ekki að fjölyrða. Hv. flm. telur, að sá kafli l. sé ekki tímabær. Ég er honum ósammála í því efni, og þykir mér undarlegt, ef margir mundu taka undir þessa skoðun, eins og þessum málum er háttað bæði hér á landi og erlendis. Því miður er ástandið í þessum efnum svo slæmt, bæði hér hjá okkur og eins í flestum löndum, sem við þekkjum til, að það ætti að vera sjálfsagt að reyna að hvetja menn til þess að tryggja sig gegn atvinnuleysi með því að veita þeim réttindi og styrk, en annað er ekki tilætlunin samkv. kaflanum um atvinnuleysistryggingar. Ég get tekið undir þá till. hv. flm., að málinu verði vísað til hv. allshn., en væntanlega afgreiðir hún það ekki fyrr en hún hefir fengið frv. það í hendur, sem kemur innan skamms til þessarar hv. d.

* Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Ég þarf ekki að fjölyrða mikið á þessu stigi málsins um þau einstöku atriði, sem hæstv. atvmrh. kom inn á. Það eru sumpart þau sömu atriði og á síðasta þingi, en ég hélt, að búið væri að leiðrétta, að sumt af því, sem hann nú endurtekur, er ekki tímabært, með því að sumpart hefir það ekki stoð í lögum og að sumu leyti hefir það ekki verið framkvæmt, hvorki að því er snertir ellistyrktarákvæðin né heldur síðasta kafla alþýðutrygginganna, atvinnuleysistrygginguna. Hæstv. ráðh. talaði um, eins og frv. ber með sér, að það væri ekki aðeins ætlazt til þess, að gjaldskyldualdurinn yrði lækkaður, heldur yrði styrkaldurinn líka rýmkaður, þannig að menn gætu fengið styrk áður en þeir væru komnir á grafarbakkann. Það má segja, að þetta sé atriði, sem vel gæti haft áhrif á afkomu lífeyrissjóðs og ellistyrktarsjóðanna, en það er mikill misskilningur, ef hæstv. atvmrh. álítur, að við, sem berum þetta frv. fram, séum einir um þetta. Það hafa komið fram till. og verið framkvæmdar með vilja allra flokka, og er það atriði, sem vitanlega gerir það að verkum, að gjaldmátinn breytist. Það er sem sé áreiðanlegt, að í frv., sem lágu fyrir síðasta þingi frá hinum stjórnmálaflokkunum, voru ákvæði um það, að bætur hækkuðu annarsvegar, og hinsvegar var það tekið fram, að úthlutað skyldi úr lífeyrissjóði allmikilli fúlgu, sem sé vöxtum ellistyrktarsjóðanna, sem vitanlega gerði það að verkum, að einhversstaðar að yrði að koma meira fé til hvorstveggja en nú er ætlað af hálfu þess opinbera til sjóðsins. En frv., sem lágu fyrir síðasta þingi, bæði frá Alþfl. og Framsfl., fóru einmitt fram á að rýmka bótaskylduna og bótagreiðsluna hjá slysatryggingasjóðnum, þar sem foreldrar áttu að fá viðtækari réttindi en þeir hafa samkv. þessum l., svipuð réttindi og þeir höfðu ettir eldri l., og það eykur vitanlega útborgun hjá slysatryggingasjóðnum. Og eins var það með vexti ellistyrktarsjóðanna, að í raun og veru ætluðust allir flokkar til þess - og mátti nú heyra það á orðum hæstv. ráðh. - að úthlutun vaxtanna færi hér eftir væntanlega fram óskorað í héruðunum, en samkv. núgildandi l. telur tryggingarstjórnin tilfalina vesti ellistyrktarsjóðanna með í sínum framlögum. Það gefur að skilja, að í því falli þyrfti að sjá lífeyrissjóði fyrir tekjum annarsstaðar frí en nú er gert ráð fyrir; m. ö. o., hæstv. ráðh. og stjórnarflokkarnir fallast á að breyta þessu þannig, að gjaldskyldan og útgjöldin verði með öðrum hætti, væntanlega meir af hálfu lífeyrissjóðs en verið hefir, án þess að aukið verði gjaldið, sem til hans rennur. Eins og kunnugt er, ríkir almenn óánægja um öll héruð út af þessu gjaldi, sem nú er komið á hvert heimili og hverja manneskju, sem komin er af blautu barnsbeini, og verður að greiða það fram á elliár. Fyrr eða síðar verður að lækka þessi gjöld, og það enda þótt það hefði þau áhrif, að minna yrði veitt úr lífeyrissjóði og ellitryggingin yrði lægri en hún er áætluð samkv. þeim ákvæðum, sem sett hafa verið. Nú er þess að geta, að nákvæm áætlun um það, hvernig greiðslu úr ellitryggingarsjóðnum verður háttað, liggur ekki fyrir hendi, og hefir aldrei legið fyrir, svo að það verður ekki hægt að segja um, hvernig þetta kemur út, fyrr en yfirlit um þetta er fullbúið, enda er tryggingunni ekki ætlað að taka til starfa fyrr en eftir mörg ár. Á ríkinu hvílir sú skylda að veita nægilegt fé til styrktar þessu, það sem tekinn hefir verið frá sveitunum stofn til frjálsrar úthlutunar á þessu tímabili, sem þær fá hverfandi litið á móti úr sjóðum tryggingarinnar. Það er ekki fyrr en eftir 20–30 ár, sem tryggingin kemur til fullra framkvæmda, en á meðan yrði of fjár plokkað út úr almenningi. Þetta var ekki svo áður, og þó að það sé viðurkennt. að sú fúlga væri ekki há, sem ellistyrktarsjóðirnir veittu, þá var hún vel þegin, og þá heyrðust ekki um héruðin neinar raddir um breyt. á þessu. Þær raddir eru meira og minna komnar annarsstaðar að en úr héruðunum. Þær hafa ef til vill eitthvað til síns máls, en hóf er bezt í hverjum máta. Það fékkst ekki í upphafi að athuga málið. Því var neitað á Alþingi, að málið fengi að biða til næsta þings, til þess að hægt væri að leggja málið fyrir héruðin. Ofsinn var svo mikill af hálfu Alþfl., eins og við erum orðnir vanir á síðasta kjörtímabili. Framsfl. varð að lúta í lægra haldi, þrátt fyrir það, þótt hann ætti héruðin að baki sér. Þessi öld er nú að renna til víðar, og ég býst ekki við, að á þessu kjörtímabili þurfi hnefinn í borðið að hræða framsóknarmenn, sem sumir komust inn í Alþingi með nokkrum styrk, frá því að gæta hagsmuna héraðanna. Tillag ríkissjóðs til ellistyrktarsjóðanna gömlu var að vísu mjög lágt, en í raun og veru kvörtuðu menn ekki yfir því og þótti, sem sú fúlga, er kom til úthlutunar væri tiltölulega rífleg, og hún var ávallt vel þegin. En það er engin goðgá að ætlast til þess, þegar það opinbera tekur á sínar herðar slíkt bákn, að þá verði það að mestu leyti borið uppi af hinu opinbera, en það er ekki hægt að hugsa sér, að það yrði borið uppi með nefskatti um land allt, því að ríkið hefir öll tök á því að afla tekna til þess að geta staðið undir þeim gjöldum, sem ábyrgir flokkar vilja að sé. Hæstv. ráðh. gat um, hvað það hefði verið, sem aukningin næmi nú á síðasta ári móts við fyrri ára úthlutun, annarsvegar úr ellitryggingarsjóðnum nú og hinsvegar áður úr ellistyrktarsjóðunum. Á því sjá menn, að munurinn er hverfandi lítill, að ég ekki segi hlægilega lítill, þegar þess er gætt, hvernig fjár er aflað nú í ellitryggingarsjóð með stórum tillögum af hálfu þess opinbera, með þungbærum sköttum á öllum almenningi, með miklum tillögum úr sveitarsjóðum og með nýjum tekjuskatti. Og svo er úr þessu gerður mikill sjóður, og úr honum eru ekki veittar nema 400 þús. kr. á síðasta ári á móti því, að úr ellistyrktarsjóðunum gömlu var veitt á 3. hundr. þús. kr. með þessu litla gjaldi. Þetta er ekki til að hrósa sér af. En hitt er ekki umtalsvert, þó að það hafi verið plokkað á móti úr aðþrengdum sveitarsjóðum, sem hingað til hefir verið neitað um að afla tekjustofna, eins og raun gefur vitni um. Ég held, að hæstv. ráðh. ætti að finna sér eitthvað annað og verulegra til þess að hrósa sér af en þetta. Hæstv. ráðh. gat um það, að sér hefði fundizt of rík tilhneiging hjá héruðunum til að nota þennan nýja styrk til þess að losa fólkið við að komast á sveit, og hann vildi gefa í skyn, eins og reyndar var meir fullyrt á síðasta þingi, þegar rætt var hér um ráð til að komast að bráðabirgðaniðurstöðu um viðkvæmt mál, slysabætur og vexti af ellistyrktarsjóðunum, að það hefði verið misbeiting, hvernig sveitirnar hefðu ætlað sér að nota ellistyrkian til þess að losa fólk við að fara á sveit. Hæstv. ráðh. hlýtur að vita, að sjálf alþýðutryggingalögin gefa til kynna, að svo eigi þetta að vera, því að 81. gr. 2. málsgr. segir, að þeir, sem séu á sveit, eigi líka að koma til greina. 2. mgr. 81. gr. hljóðar svo (með leyfi hæstv. forseta): „Til greina við úthlutun koma öll gamalmenni sveitarinnar, sem náð hafa hinu tilskilda aldursmarki, og jafnt þau, sem áður hafa þegið sveitarstyrk, sem önnur.“ Að hæstv. atvmrh. hafi missézt í þessu, er ákaflega einkennilegt, eða ef hann er svo þrunginn af tilhneigingu til að verja allt, sem hann og hans flokksmenn hafa gert, ætti hæstv. ráðh. þó að gæta þess að rasa ekki um sjálf ákvæði þessara laga. Þetta er ofmælt hjá hæstv. ráðh., því að hann getur á engan hátt hafa haft tök á að rannsaka í hverju tilfelli, hvort þetta fé hafi verið meira eða minna misnotað í sveitunum. Engar skýrslur liggja fyrir, sem á nokkurn hátt geta réttlætt þessar fullyrðingar hæstv. ráðh. Ég fullyrði hinsvegar, að þetta fé hefir ekki verið notað til að létta fátækraframfærið í héruðunum, nema að því marki, sem l. sjálf heimila. Og vitanlega var, um það leyti er l. voru sett, hrópað upp með það af Alþfl. út um allt land, að löggjöf þessari fylgdi sá höfuðkostur, að með henni ætti að létta af sveitunum svo að segja öllum fátækrakostnaði. Ef svo á að banna sveitarfélögunum að leggja sinn hlut þessa fjár til þess fólks, sem mest þarf þess í sveitunum, hver verður þá niðurstaðan? Þá er löggjafinn kominn í mótsögn við tilgang sinn, ef tilgangurinn hefir verið sá, sem var básúnaður út um landið þvert og endilangt. Þá taldi hæstv. ráðh., að það væri í sjálfu sér að því er virtist ekki óeðlilegt að hremma líka sjóði einstakra stétta, sem þær eru búnar að safna undan blóðugum nöglum sér, til framfæris sér í ellinni. Það verður ekki almennt sagt um embættis- og starfsmannastétt þessa lands, að hún baði svo í rósum, að rétt sé að taka þá fúlgu, sem hún hefir safnað í lífeyrissjóð sinn, hernámi til annara nota en þeirra, sem stéttin ætlaðist til með sjóðstofnun þessari. Hæstv. ráðh. taldi, að það hvíldu svo miklar skyldur á þessum sjóðum, að þegar búið væri að útleysa skyldugreiðslur þeirra, þá væri lítið af tekjum þeirra eftir. Ég verð að segja það, að hæstv. ráðh. getur ekki hafa reiknað þetta út. Menn vita nú, hverjir eru embættismenn í landinu; hvað þeir eru margir. Glöggir menn, sem hafa athugað það, segja, að meginfúlga tekna lífeyrissjóðanna verði eftir, þegar skyldugreiðslur þeirra hafa verið útieystar, m. a. af því, að embættismenn þessa lands hafa, þrátt fyrir sultarlaun, reynt að þjóna embættum sínum fram í andlátið, eða þangað til þeir hafa verið komnir að fótum fram. Það eru eftir útreikningi kunnáttumanna engar líkur til, að meginhluta þessara sjóða verði varið til að borga lífeyri þessara uppgjafa embættismanna. Það lag, sem haft er á þessu nú, tel ég algerlega óviðeigandi, og ætti að færa þetta í betra horf. Þá skal ég loks með örfáum orðum drepa á það, sem hæstv. atvmrh. gat um, þ. e. a. s. l. um atvinnuleysistryggingar. Þar hefi ég fyrir mér athafnir hæstv. ráðh. sjálfs. Því að hann, hæstv. atvmrh., með því að geta hvorki né vilja framkvæma neitt af þeim kafla tryggingarl., hefir játað, að ákvæðin um atvinnuleysistryggingar séu ótímabær.

*Sigurður Kristjánsson: 62. gr. alþýðutryggingal. mælir svo fyrir, að lífeyrissjóðir embættismanna og barnakennara skuli falla undir stjórn tryggingarstofnana ríkisins og hvorir um sig haldast þar sérskildir. Þetta er 1. málsgr. 62. gr. Hinar tvær málsgr. mæla svo fyrir: 2. mgr., að þeim embættismönnum og barnakennurum, sem þess óska, sé heimilt að hætta að tryggja sig í þessum sjóðum og taka heldur tryggingarnar í lifeyrissjóði Íslands, þ. e. a. s. þeim, sem eru innan við 40 ára aldur. En 3. og síðasta mgr. 62. gr. mælir svo fyrir, að þeir af þessum mönnum, sem kynnu að kjósa að tryggja sig í lífeyrissjóði Íslands, megi endurheimta úr fyrri tryggingarsjóðum, embættismenn úr lifeyrissjóði embættismanna og barnakennarar úr lífeyrissjóði barnakennara, það fé, sem þeir hafa goldið í þessa sjóði, en þó án vaxta. Nú er það flestum hv. þdm. kunnugt frá síðasta þingi, að um þetta urðu allverulegar þrætur hér í hv. d., af því að hæstv. ríkisstj. bar þá fram - í annað sinn, að mig minnir - mjög skyndilega frv. um að fresta ákvæðum þessarar gr. Og tilgangurinn var sá, að koma í veg fyrir, að menn gætu notað sér þann rétt, sem veittur er í 2. og 3. málsgr. þessarar gr. tryggingal. Ástæðan fyrir því var aftur sú, að ríkisstj. taldi, að kröfurnar um endurgreiðslur gætu orðið svo miklar, að sjóðurinn væri ekki við því búinn að fullnægja þeim. Skal ég ekkert fara út í það hér, á hve miklum rökum þetta var byggt eða hver sanngirni mælti með því að knýja þessi skyndilög í gegn eins og gert var. Það liggur ekki hér fyrir, en ég vildi benda á, að þetta ákvæði er inn komið einmitt af því, að tryggingarskylda manna í lifeyrissjóð embættismanna og barnakennara er svo há, að það er með öllu ofvaxið tekjulægstu mönnum að greiða þau iðgjöld. ef þeir hafa fjölskyldu fram að færa. Og því þótti sanngjarnt að setja þessi ákvæði inn í tryggingalögin. En ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, verður samþ., þá leiðir af 12. gr. þess, að með samþykkt þeirrar gr. er alveg loku fyrir það skotið, að embættismenn og barnakennarar, sem kynnu að vilja og þurfa nauðsynlega að nota sér þann rétt, sem 2. og 3. mgr. 62. gr. alþýðutryggingal. veitir, geti notað sér þann rétt, þar sem 62. gr., sem ákveður réttinn. yrði þá úr gildi felld. Ég vil nú ekki á þessu stigi málsins lengja þessar umr., en vil beina því til þeirrar n., sem fær frv. til athugunar, sem verður sennilega allshn., að það er mjög mikil nauðsyn á, að hún finni leið til þess að firra þessa menn vandræðum. Og skilst mér, þó að þeim vilja flm. frv. væri fullnægt að leggja ekki lífeyrissjóði embættismanna og barnakennara undir stjórn tryggingarstofnunar ríkisins, að það sé vel hægt að fella þessa gr. að nokkru leyti burt, en láta standa áfram ákvæðin, sem heimila embættismönnum og barnakennurum að endurheimta úr sjóðum þessum fé það, sem þeir hafa í þá goldið.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég hygg það rétt, sem hv. 6. þm. Reykv. benti á, ef þetta frv. verður samþ., sem ég þó vona, að komi ekki fyrir, að þá væri möguleiki til þess að endurgreiða nokkuð af því, sem í lífeyrissjóði embættismanna og barnakennara hefir verið greitt. Ég þarf ekki mörgu að svara úr ræðu hv. flm. En hann viðurkenndi réttilega, að ef þær breyt. yrðu samþ. á löggjöfinni, sem frv. gerir ráð fyrir, þá væri ekki nema um tvennt að gera, annaðhvort að minnka þær greiðslur, sem gamalmenni eiga að njóta úr lífeyrissjóði Íslands, eða stórum að auka greiðslur til lífeyrissjóðs úr ríkissjóði. En á hvorugt þetta er bent í frv., og ekki heldur vikið að því í grg. þess. Þá taldi bv. flm., að það væri hlægilega lítill munur á þeim fjárupphæðum, sem varið hefði verið til ellistyrks eða ellilauna fyrir og eftir gildistöku l. um alþýðutr. árið 1936, þegar þess væri gætt, eins og hann útmálaði það, með hvílíkri varmennsku gengið væri að fólki í þessu efni. - Ja, hv. þm. verður náttúrlega að hafa sína skoðun um það, sem honum finnst varmennska í þessu efni. En ég tel, að ekki hafi á öðrum tíma orðið meiri breytingar á þessu heldur en einmitt frá því árið 1935, þar sem greitt var í ellistyrk það ár rúmlega 200000 kr., en árið 1936 í sama skyni um 900000 kr. Einhverntíma hefði þótt verulegur munur á þessum upphæðum. Mér skildist hv. þm. álíta, að ég væri því ósamþykkur, að ellilaunin yrðu til þess að lækka framfærsluútgjöld sveitarsjóðanna. Ég taldi það á vissan hátt sjálfsagt, því að ég taldi, að af l. þessum mundi leiða lækkun á fátækraframfæri sveitanna. Það, sem héruðin hafa lagt fram til elli- og örorkubóta árið 1936, eru 530000 kr. Ég tel eðlilegt, að bein framlög þessara héraða til fátækraframfæris gamals fólks hafi lækkað a. m. k. um þessa upphæð. Það tel ég eðlilegt og sanngjarnt. Hinsvegar tel ég, að nokkuð verulegur hluti af greiðslum úr lífeyrissjóði gangi til framfæris þess fólks, sem ætti að njóta styrks, sem ekki væri ellilaun. Ég tel, að mikið sé fengið fyrir gamalmenni, að fá breytt til þannig, að sá styrkur, sem það fær til framfærslu, sé ekki veittur sem fátækrastyrkur, heldur sem ellilaun, af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi eiga ellilaunin að greiðast í einu lagi fyrir allt árið. Þar af leiðandi veit fólkið, hvað það fær, og getur tekið það til greina við öflun tekna af atvinnu til lífsviðurværis sins ásamt ellilaununum, í staðinn fyrir að þegar um fátækraframfæri er að ræða, þá verður það að vera undir mati fátækranefndar komið í hvert skipti, hversu mikinn styrk hlutaðeigandi gamalmenni á að fá til framfæris af opinberu fé, a. m. k. fyrir þá, sem ekki hafa komizt á fast framfæri árum saman. Í öðru lagi er það, að þegar einu sinni er búið að taka upp fastan ellistyrk eða ellilaun til manns, þá er tæplega hægt að gera ráð fyrir, ef engar sérstakar verulegar breyt. hafa orðið á afkomumöguleikum þess manns, að breytt verði upphæð ellilauna hans, þannig að sá maður hefir nokkuð fast til að reikna með. Hv. flm. lætur sér sæma að fullyrða hér, án þess að rökstyðja það neitt, að langmestur hluti af því fé, sem safnazt hefir í lífeyrissjóð embættismanna, gangi til hins almenna lífeyrissjóðs. Ég fæ ekki skilið, hvaðan hv. þm. hefir þessa vitneskju.

Hvaðan hefir hæstv. atvmrh. sinn útreikning?

. Þeir útreikningar, sem ég byggi á, voru gerðir af mönnum, sem hafa verið nákomnari hv. flm. en mér. Fróðir menn, sem hafa athugað það, segja, að ætla megi, að lífeyrissjóður Íslands sé mjög vei tryggður til þess að mæta sínum skuldbindingum, en um það sé ekkert hægt að fullyrða á þessu stigi málsins, þar sem sjóðurinn hefir ekki starfað svo lengi enn. En hitt er alveg víst, að þær fullyrðingar hv. flm. ná engri átt, að mestur hluti þess fjár, sem nú er í lífeyrissjóði embættismanna, verði ekki notaður til þess að mæta skuldbindingum þess sjóðs, heldur renni í lífeyrissjóð Íslands. Því að mestum hluta þess fjár verður varið til þess að mæta þeim skuldbindingum. Um atvinnuleysistryggingarnar hirði ég ekki að deila við hv. þm. Á þeim kafla í l. eru ýmsir agnúar. Það hefir verið reynt að sníða þá flesta af. og þeir hafa stafað af ónógum undirbúningi áður en sú löggjöf var sett.

* Flm. (Gísli Sveinsson): Aðeins örfá orð. – Hæstv. atvmrh. drap nú síðast á atvinnuleysistryggingarnar. Hann hefir viðurkennt, að eðlilegt sé, að ekkert hafi verið gert í framkvæmdum þeirra, vegna þess að þær hafi verið samþ. óundirbúið. Ég skal hvorki festa hæstv. ráðh. né reyna að losa hann úr þeim vandræðum, sem hann er í vegna ákvæða l. þessara og væntanlegrar framkvæmdar þeirra í framtíðinni. En þau ákvæði alþýðutryggingal. er meira tímabært að tala um, sem komin eru til framkvæmda og ekki eru góð. Hitt skal ég ekki ræða frekar að sinni, hvort fullyrðingar hæstv. ráðh. um, að það sé minnstur hluti lífeyrissjóðs embættismanna, sem renni inn í almenna lífeyrissjóðinn, séu réttar, eða það sé, eins og ég hinsvegar álít, meiri hlutinn. Ég skal lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. atvmrh. er kominn á aðra skoðun en á síðasta þingi um þessi mál. Hann sagði, að réttilega hefði í héruðum verið tekið tillit til þess við úthlutun ellilauna, hver væri á sveit eða lægi við það. En ég mótmæli því enn, að sveitarstjórnir hafi notað fé það, sem átti að verja til ellilauna, til að létta fátækraframfærið, fram yfir það, sem l. ákveða. Á þessu stigi álít ég málið svo útrætt.

* Flm. (Gísli Guðmundsson): Á síðasta þingi flutti ég frv. shlj. þessu, sem hér liggur fyrir. Og á Alþ. 1936 flutti ég sömuleiðis frv. svipaðs efnis, um það, að stofnað yrði sérstakt læknishérað á þessum sama stað. Ég hefi flutt þetta frv. vegna ummæla og áskorana, sem til mín hafa borizt frá íbúum þessa héraðs. Það er svo, að þorpið Raufarhöfn á Melrakkasléttu er ekki í vegasambandi, og það er mjög miklum erfiðleikum bundið að leita læknishjálpar. Héraðslæknirinn, sem fólkið leitar til, er á Kópaskeri, og til þess að ná til hans, verður annaðhvort að fara yfir heiði, eða þá langa leið með bæjum, eða þá í þriðja lagi með mótorbát, sem bæði er erfitt og mjög svo kostnaðarsamt. Það, sem sérstaklega mælir með því - jafnframt þeim erfiðleikum, sem eru til staðar um að leita læknis, - er það, að á þessum stað er yfir sumartímann allmikill iðnrekstur, þ. e. síldarverksmiðja, svo að þarna kemur hinn mesti fjöldi af skipum á sumrin. Og það segir sig sjálft, að þar sem svo stendur á, er bæði talsvert mikil slysahætta og því oft þörf að leita læknis af þeim ástæðum. Oft er það, að þegar skip koma til hafnar til afgreiðslu, eru þau með veika menn, sem þurfa læknishjálpar. Og þar sem ekki er hægt að fá hana þarna, getur það kostað það, að skipin þurfa að fara með þessa menn á aðrar hafnir til læknis. Ef Raufarhöfn yrði gerð að sérstöku læknishéraði ásamt þeim hluta af Presthólahreppi og Svalbarðshreppi, sem lagt er til í frv., þá myndi láta nærri, að í þessu læknishéraði yrðu um 400 manns. Ég hefi orðað ákvæði þessa frv. þannig, að í þessu héraði skuli stofnað sérstakt læknishérað jafnskjótt sem landlæknir telji það henta. En til bráðabirgða verði gerð sú ráðstöfun, að læknir verði um sumartímann á Raufarhöfn, þ. e. a. s. þann tímann, sem læknis er mest þörf. Þar væri úr þeirri þörfinni bætt, þó að hinsvegar sé því ekki að neita, að yfir hinn tímann, veturinn, eru erfiðleikar fyrir íbúana einna mestir að ná til læknis. Það hefir ekki lánazt á þeim tíma, sem frv. um þetta hefir legið fyrir, að koma því fram. en ég vænti þess, að það gangi betur á þessu þingi, og að hv. þingmenn fallist á það, að það er ekki ófyrirsynju, sem farið er fram á þetta, heldur er hér rík nauðsyn fyrir hendi. Ég legg til, að frv. verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti! Lög þau, sem gilda nú um greiðslu verkkaups, eiga rót sína að rekja til frv., sem samþ. var á Alþingi 1899 og lagt var fram af Jens Pálssyni, þm. Dal. Í meðferð þingsins á málinu var það mjög lemstrað. Ákvæði í frv., sem mælti svo fyrir, að kaup skuli skilyrðislaust og án undantekningar greitt í peningum, var umhverft, og í þess stað kom inn ákvæði, þar sem margt er tiltekið um það, að semja mætti um það, hvernig kaupgreiðsluskyldunni skuli háttað. Orðrétt niðurlag fyrstu málsgr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að greiða þessum mönnum (þ. e. daglaunamönnum) verkkaup með skuldajöfnuði eða öðru en peningum, og eru allir samningar ógildir, sem þessu eru gagnstæðir.“ Ennfremur var í frv., 3. málsgr., ákvæði um refsingu, et út af var brugðið. Þetta frv., svona lemstrað7 var þó samþ. á þinginu, en þegar til stjórnarinnar kom, þá synjaði hún um staðfestingu á frv., og varð það því ekki að lögum. Árið 1901 bar Skúli Thoroddsen frv. fram af nýju í sama formi og Jens Pálsson 1899. Í ræðum, sem hann flutti um frv., rökstuddi hann nauðsyn þess, að það nái fram að ganga. Kemur hann þar að ýmsum atriðum, sem ég ætla að leyfa mér að vitna til nú, vegna þess að þau hafa gildi fyrir þetta mál enn þann dag í dag, með því að það hefir færzt mjög í aukana, að atvinnurekendur, og sérstaklega verzlanir úti á landi, noti sér þetta ákvæði laganna, undanþáguna um að geta greitt með vörum og skuldajöfnuði, að við slíkt verður ekki lengur unað. Skúli Thoroddsen minnist á það í framsöguræðu sinni með frv. 1901, að frv. hafi verið mjög ófullkomið eins og það var afgr. af þinginu 1899. Höfuðgallann áleit hann hafa verið þá breyt., að þessi kaupgreiðsluskylda gilti aðeins, ef ekki væri öðruvísi um samið. Ennfremur segir Skúli Thoroddsen í sambandi við það, að andstæðingar frv. héldu fram, að það gengi of nærri samningsfrelsi manna, með leyfi hæstv. forseta: „ Háttv. sami þingmaður kom enn með hina gömlu mótbáru sína gegn málinu, að hér væri gengið of nærri samningsfrelsi manna. En þess er að gæta, að það er naumast um samningsfrelsi að ræða, þar sem svo ólíkt er á komið með málspörtum, að annarsvegar eru atvinnuþurfandi fátæklingar, en hinsvegar auðugir atvinnurekendur. Þar komast ekki að frjálsir samningar, heldur nauðungarsamningar, verkamaðurinn verður að sætta sig við það, sem honum er boðið.“ Þessi partur úr ræðu Skúla Thoroddsens hefir enn í dag sama gildi. Að vísu má segja, að til séu samtök verkamanna, sem ekki voru til þá. En hvað einstökum verkamönnum viðkemur, þá er það þannig, að þeir hafa ekki sömu réttarstöðu í þjóðfélaginu, verkamennirnir og atvinnurekendurnir. Þó að þeir hafi það að lögum, þá er það ekki í veruleikanum. Sömu réttindin hafa hér vitanlega ríkir og fátækir til þess að liggja undir brúm og á götu úti á nóttunni. En þegar verkamaðurinn er atvinnuþurfi með sína fjölskyldu, þá er það hann, sem verður að beygja sig, undir atvinnurekandann. Þetta gildir enn í dag, og það mælir með því, að hv. Alþingi afnemi úr lögum ákvæðið, sem ég fer fram á, að numið verði burt. Hvaða afstöðu bændur hefðu til þessa máls, tók Skúli einnig fyrir í ræðu sinni með frv. 1901. Hann segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Það væri full ástæða til þess, að bændur ættu öðrum fremur að vera máli þessu hlynntir, því ekki svo litið af peningum, sem verkamennirnir fengju, mundi ganga til þeirra fyrir ýmiskonar landvöru, og þannig dálítið greiðast úr peningaskorti þeirra.“ Enn í dag er það þannig, að verzlanir, sem greiða kaupgjald í vörum eða með ávísunum á vörur - einmitt þessar verzlanir, sem oft og tíðum eru okurverzlanir - þær verzla ekki með landsafurðir bænda. Og er það af þeirri ástæðu, að álagið má ekki vera hærra en 15%, og kjósa þær því heldur að greiða með vörum, sem meira er lagt á. Ég veit um verzlanir í Vestmannaeyjum, sem greiða þannig kaupgjald í vörum, að þær hafa ekki þessar innlendu vörur á boðstólum. Og það er enginn vafi á því, að eftir því sem minna er af peningum milli handa verkamannsins, því minna neytir hann kjöts og annara landafurða. Þess vegna vænti ég þess, að þeir, sem telja sig sérstaklega fulltrúa bændastéttarinnar á þingi, verði með því að nema úr lögum ákvæðið frá 1901, að atvinnurekendur geti skotið sér undan að greiða kaup í peningum. Enn má geta þess, að á þinginu 1927, þegar Alþfl. flutti viðauka við þessi lög um greiðslu kaupgjalds, þá var till. þeirra í því fólgin að fá vikulega kaupgreiðslu í peningum. En andstæðingarnir fengu þá fellt inn í lögin viðskeyti, sem hafði samskonar hljóðan og þetta, sem ég fer fram á að fella burt. Jón Baldvinsson, núv. forseti sameinaðs þings, sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: „Ég verð að segja það, að mér þykir hv. allshn. ætla sér að breyta frv. til hins lakara, því að í brtt. sinni hefir hún sett inn eina setningu, er verða má til þess, að lítið gagn verði að frv., og er það niðurlagssetningin þessi: „nema öðruvísi sé um samið“. Ég fjölyrði svo ekki frekar um þetta atriði, en óska þess, að málinu sé vísað til allshn. og 2. umr.

Flm. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti! Ástæðan til þess, að ég ber þessa þáltill. fram, er sérstaklega sú, að ég álit. að tími sé til kominn bæði fyrir þing og þjóð að athuga okkar afstöðu, Íslendinga, í utanríkismálum. Það er orðin það mikil breyting á umheiminum í pólitískum efnum síðan 1918, að við fengum fullveldið, að full nauðsyn er, að við athugum, hvort allt, sem víð byggðum á þá, standist virkilega ennþá. Ástandið í heiminum er svo gerbreytt frá þeim tíma, og ég veit ekki til þess, að nokkurn tíma hafi verið tekið til rækilegrar meðhöndlunar, hvorki af þingi eða þjóð, hvaða öryggi Ísland hafi fyrir sínu sjálfstæði eins og tímarnir eru orðnir. Við lýstum yfir því, þegar við fengum fullveldið 1918, að Ísland ætlaði að vera algerlega hlutlaust og eiliflega hlutlaust í ófriði. Og við byggðum í raun og veru á þeim hugmyndum, sem þá voru uppi, að það gæti verið öruggt fyrir eitt land að lýsa slíku yfir, þannig að slík yfirlýsing yrði virt. Við byggðum á þeim hugmyndum, sem Wilson og aðrir héldu fram á þeim tíma, að það væri hægt að skapa virkilegan alþjóðarétt til þess að koma á varanlegum friði framvegis. Og tryggingin átti að liggja í einhverjum ákveðnum siðferðislegum reglum um tillit til sjálfstæðis og réttar þjóðanna í alþjóðamálum. Við byggðum á hugmyndum, sem spruttu upp af þreytu manna eftir heimsstyrjöldina, og af því, hversu mönnum ógnaði allar þær hörmungar, sem hún hafði leitt yfir mannkynið. Nú er viðhorfið að heita má algerlega umbreytt. Við stöndum á þeim tímamótum, þar sem ný heimsstyrjöld er að hefjast, þar sem stríð eru að verða algeng í öllum álfum heims, og þar sem þessi nýja heimsstyrjöld virðist muni verða miklu ægilegri en heimsstyrjöldin var 1914–18. Við stöndum nú með okkar hlutleysi og vopnleysi og treystum að einhverju leyti á það, að í þessari afstöðu, að eitt smáríki er hlutlaust og vopnlaust, sé eitthvað, sem geti bjargað okkur, - sem geti forðað okkur frá því, að aðrar þjóðir hremmi okkur eins og nú er komið málum. Hugmyndir okkar um hlutleysi byggðust nú á slíkri yfirlýsingu. Og við nánari athugun verðum við að viðurkenna, að það var í raun og veru fyrst og fremst lögfræðilegt hugtak, réttarfarslegt hugtak, sem við settum fram. Við lýstum yfir, að við myndum ekki segja öðrum þjóðum stríð á hendur né taka þátt í styrjöldum. Þegar við gefum þessa yfirlýsingu, þá er gengið út frá, að það sé til eitthvað, sem heitir alþjóðaréttur, réttur, sem sé einhvers virði. En hvernig er þetta nú? Við sjáum allt í kringum okkur, að verið er að berjast í hlutlausum löndum. Ríki, sem ennþá eru í „friði“ við önnur ríki, senda sína heri inn í þessi ríki og berjast þar. Það hefir verið barizt á tveimur undanförnum árum í þremur ríkjum í veröldinni, án þess að viðkomandi árásarríki hafi sagt ríkinu, sem ráðizt var á, nokkurt stríð á hendur. Þannig er allt það form, allur sá réttur, öll lög, sem að einhverju leyti hafa gert mun á stríði og friði, þau eru nú að heita má horfin. Aðstaðan, sem menn búa við nú, er þá sú, að engin þjóð virðist vera örugg fyrir því. að án þess að henni sé sagt stríð á hendur og án þess að nein tilkynning komi áður, þá geti hún átt von á flugvélaflota frá einhverju erlendu ríki, er ráðist á landið, eyðileggi borgir, skjóti niður saklausa þegna. Þetta er ástand, sem ekki var gengið út frá 1918, þegar hlutleysisyfirlýsing Íslands var gefin. Þetta núverandi ástand í veröldinni er gersamlega annað en það, sem allt okkar sjálfstæði og allt okkar hlutleysi og öll afstaða okkar Íslendinga gagnvart öðrum löndum hefir byggzt á. Það er ekki einu sinni svo lengur, að það þurfi - eins og áður samkvæmt alþjóðarétti - einhverja heri til þess að berjast sin á milli. Slíkt er algerlega brott numið í þessum styrjöldum, sem geisa nú, heldur er sérstaklega óskað eftir því af hálfu árásarríkjanna að ráðast á vopnlausa íbúa, - á borgir, sem ekki geta varið sig, og á þegna þjóðfélagsins, sem ekki að neinu leyti hafa hernaðarlega þýðingu fyrir árásarríkið, eins og við höfum sérstaklega áþreifanlega orðið varir við á Spáni og í hinu kínverska veldi. Þess vegna er það alveg gefið, að það er ekki lengur alger trygging að vera vopnlaus. Við gengum út frá því 1918, Íslendingar, að það væri eitthvað það til, sem héti hjá stórveldunum að sýna eitthvert drenglyndi í hernaði. Og um leið og við gengum út frá einhverjum alþjóðlegum félagslegum rétti, þá gengum við út frá alþjóðlegu siðferði. Við álitum, að það væri orðið og yrði langt fyrir neðan virðingu stórþjóðanna sem menningarþjóða að ráðast sérstaklega á vopnlausa íbúa til þess að brjóta siðferðisþrek einnar þjóðar á bak aftur, eins og Japanir nú hafa lýst yfir, að þeir geri í Kína. Þessar forsendur eru ekki lengur til. Það er þess vegna ekki efi á, að fyrir okkur Íslendinga er kominn tími til þess að atbuga okkar afstöðu í umheiminum og að endurskoða þær ákvarðanir, sem við höfum áður tekið í þessu sambandi, og sjá, að hverju leyti við getum tryggt sjálfstæði okkar lands með öðru móti en þessu trausti á einhvern alþjóðarétt eða eitthvert almennt drenglyndi hjá stórþjóðunum, sem við sjáum eftir framferði ákveðinna ríkja að dæma, að ekki eru til hjá þeim að minnsta kosti. Það er enginn vafi á því, að yfir hverri einustu smáþjóð vofir - og enda stórum þjóðum líka - að þeirra friður og þeirra sjálfstæði verði skert Það er ekki lengra en tvær vikur síðan einn af helztu þjóðhöfðingjum, Roosevelt Bandaríkjaforseti, tók fram, að ekki eitt einasta ríki gæti verið óhult eins og nú er komið málum. Getum við Íslendingar gert okkur þá í hugarlund, að við höfum sérstaka afstöðu, þannig að við gætum sloppið við það, sem hver þjóð nú verður fyrir á fætur annari, fyrst Abessinia í Afríku og síðan Spánn í Evrópu og nú Kínaveldi í Asíu? Geta menn virkilega hugsað, að við verðum svo afskekktir. að menn nenni ekki að seilast til okkar? Og það á þeim tíma, sem verið er að leggja loftleið, þar sem Ísland kemur til með að hafa sérstaklega mikla þýðingu? Getum við búizt við, að auðæfi okkar lands séu svo lítil, að engin stórveldi ágirnist og ásælist þau? Við, sem verðum svo að segja daglega varir við, hvernig verið er að sækjast eftir þeim afurðum, sem framleiddar eru hér og sérstaka þýðingu hafa í hernaði, eins og öll okkar feitiframleiðsla hefir, síldarolía og annað slíkt. Við, sem sjáum, að svo að segja árlega eru gerðir út leiðangrar, sérstaklega frá Þýskalandi, til þess að mæla landið og rannsaka, hvaða gildi margvislegir hlutir hafa; til þess að mæla upp firðina kringum okkur. Og herskip hafa öðruhverju komið í heimsókn til þess að athuga á allan hátt, hvaða þýðingu Ísland geti haft í hernaði. Það er þess vegna engum efa bundið, að við Íslendingar getum ekki gert okkur von um, að okkar land hafi einhverja sérstöðu. Við vissum, hvaða þýðingu Ísland hafði í síðasta stríði, - hvernig Þýzkaland og England kepptust um áhrif hér. Og við vitum, að í næsta stríði, þegar fjarlægðirnar verða miklu minni raunverulega heldur en þær voru þá, þá kemur Ísland til með að hafa mun meiri þýðingu. Við sjáum, hvernig þrjú ríki í veröldinni hafa sérstaklega skorið sig út úr um að taka upp alveg nýjar aðferðir í alþjóðapólitík um að eyðileggja allan þann grundvöll, sem sérstaklega smáþjóðirnar hafa treyst á fram að þessu. Við höfum séð, hvernig Ítalía fór að með því að ráðast á Abessiníu, án þess að segja nokkurt stríð á hendur, og notaði sér, að þetta ríki var svo að segja vopnlaust í sinni frelsisbaráttu móti þessu stórveldi. Við höfum horft á þær aðfarir, og ég veit, að öll íslenzka þjóðin að heita má hafði í því stríði innilega samúð með þeirri varnarlitlu smáþjóð, sem reyndi að verjast hinu fasistíska stórveldi. Við höfum séð, hvernig það, að Ítalíu tókst að sigra í þessu stríði, hefir orðið til þess að eggja ágirndina hjá öðrum ríkjum, sem henni standa nærri í pólitík, og til að auka ásælni Ítalíu sjálfrar. Við höfum séð afleiðinguna af því, hvernig ítalska fasismanum hélzt uppi 1935 viðvíkjandi Abessiníu en það er, að Ítalía og Þýzkaland hafa ráðizt á Spán með aðstoð landráðamanna þar í landi, svo að í meira en heilt ár hefir verið háð þar harðvitug innanlandsstyrjöld, sem ekki er ennþá séð fyrir endann á. Við vitum, að ekkert af þeim ríkjum, sem hafa tekið þátt í styrjöldinni á Spáni, hefir sagt Spáni stríð á hendur. En sjálfur Mussolini viðurkenndi þó í gær, að 40 þúsund Ítalir berjist nú á spanskri grund. Við sjáum ennfremur, að það, sem Þýzkalandi og Ítalíu hefir haldizt uppi á Spáni, hefir leitt til þess, að Japan hefir ráðizt inn í Kína án þess að segja Kína stríð á hendur né taka yfirleitt nokkurt tillit til mannúðar eða alþjóðaréttar í því sambandi. Við sjáum, hvernig pólitík þessara þriggja fasistaríkja miðar að því að eyðileggja þann grundvöll, sem öll menning Evrópu byggist á, og þar með að því að grafa grunninn undan þeim hugmyndum og tryggingu, sem við höfum viðkomandi rétti og sjálstæði þjóðanna, og ekki sízt smáþjóðanna. Við Íslendingar höfum horft með skelfingu á þessar aðfarir. Og það er ekki nema eðlilegt, að við, sem erum máttarminnsta þjóðin í veröldinni, varnarminnsta þjóðin af öllum, sem til eru, horfum með skelfingu á það, að þjóðir, sem vilja fá að lifa í friði, - þjóðir, sem ekkert er tilkynnt, áður en á þær er ráðizt, þær verða að horfa á jafnt vopnlausa sem vopnaða íbúa tortímast og sjá rétt þjóðarinnar einskis virtan af þessum fasistaríkjum. Við Íslendingar höfum haft ást á sjálfstæði okkar þjóðar og höfum ennþá. Og okkur hefir líka alltaf verið þannig farið, að við höfum viljað virða rétt annara þjóða til sjálfstæðis. Þetta hefir einmitt verið það glæsilegasta við alla þá menn, sem barizt hafa fyrir því sjálfstæði, sem við nú höfum, að þeir hafa alltaf sýnt alþjóðlegt hugarfar og haft samúð með hverri þjóð, sem hefir orðið fyrir þjóðernislegri frelsisskerðingu. Þessi hugsunarháttur gekk eins og rauður þráður gegnum rit forvígismanna íslenzks sjálfstæðis á 19. og 20. öld. Með Írum og Pólverjum, Ungverjum og öðrum slíkum þjóðum, sem háðu harða baráttu um frelsi sitt við voldugar þjóðir, höfum við alltaf haft samúð. Og þó að við Íslendingar höfum sjálfir fengið okkar sjálfstæði, þá vona ég, að þetta hugarfar sé ekki horfið. Það er það áreiðanlega ekki hjá íslenzku þjóðinni; og ég vona, að það sé ekki heldur í þessum sölum. Ég veit þess vegna, að ég tala í nafni íslenzku þjóðarinnar, þegar ég lýsi yfir því frá þessum stað, að við Íslendingar höfum fyllstu samúð með Abessiníumönnum, Kínverjum og Spánverjum, sem ráðizt er á til þess að granda sjálfstæði þeirra og troða rétt þeirra undir fótum. Sé nokkur slíkur andstæðingur þjóðfrelsis og lýðræðis hér inni, að hann sé slíkum verkum samþykkur, getur hann gert athugasemd á eftir. En ég vona, að hér sé enginn slíkur vargur í véum. Oft er talað um það í sambandi við okkar öryggi í alþjóðastríði, að við höfum eina vernd, og það er brezki flotinn. Og að vísu má til sanns vegar færa, að brezki flotinn er með nokkrum rétti talinn að hafa átt sinn stóra þátt í að vernda sjálfstæði Íslendinga. Ég veit ekki, hvort menn kæra sig um að hafa ekki aðra vernd en slíka, sem eitt stórveldi sýnir gagnvart öðru til þess að tryggja sér þau áhrif. sem það er búið að ná, svo mikið sem talað er um þjóðlegan metnað manna nú á tímum. Ég held líka, að þessi vernd sé ekki svo örugg, að hægt sé að treysta henni. Við höfum séð. að Bretar hafa látið undir höfuð leggjast að gæta sinna stórveldishagsmuna í málum, þar sem þeir eiga a. m. k. eins mikilla hagsmuna að gæta eins og í sambandi við okkur Íslendinga. Við höfum séð, hversu mikilla hagsmuna þeir áttu að gæta í Abessiníu, við sjáum, hvað þeir eiga í hættu á Spáni, ef Gíbraltar verður eyðilagt fyrir þeim sem vigi, og við vitum, hversu mikil auðæfi þeir eiga í Kína, og vitum, hvað þeir hafa gert í þessum málum öllum. Og getum við þá hugsað, að þeir muni fremur taka í taumana hér? Það er ekki um það að ræða, að Íslendingar geti fengið yfirlýsingu frá allflestum stórveldum um það, að þau undir öllum kringumstæðum virði þeirra sjálfstæði og lofi að granda því ekki. Ég býst við, að á slíkum róstutímum sé erfitt að fá samkomulag um slíkt. Það eina, sem gefur möguleika til að skapa einhvern grundvöll og einhvern rétt, það er að vera í sambandi við Þjóðabandalagið. Ég skal þó taka fram. að það er langt frá því, að ég líti svo á, að sjálfstæði Íslendinga væri fullkomlega tryggt með þátttöku þeirra í Þjóðabandalaginu. Ég býst við, að allir hv. þm. séu sammála um, að það sé mjög gölluð stofnun. En ég vil þó benda á, að þessi stofnun hefir í rauninni breytzt stórkostlega. Á síðustu árum hafa orðið breytingar á ástandinu í heiminum. Ég hefi verið mjög ákveðinn andstæðingur þessarar stofnunar, og árið 1930, þegar um það var rætt, hvort Ísland ætti að sækja um upptöku í Þjóðabandalagið, þá tók ég skarpa afstöðu á móti því, og ég álit, að það hafi verið rétt. Því að hvað var Þjóðabandalagið þá? Það var bandalag sigurvegara styrjaldarinnar til að halda niðri þeim þjóðum, sem biðu lægra hlut, og vernda þá óréttlátu friðarsamninga. Það var kúgunarbandalag nokkurra sterkustu auðvaldsríkjanna á móti ríkjunum, sem urðu undir, eins og Þýzkaland, og á móti Sovét-Rússlandi. Það, sem siðan hefir gerzt, er það, að fasisminn hefir tekið völd í Þýzkalandi og í Japan, og bæði þessi ríki eru komin úr Þjóðabandalaginu, og Ítalía með annan fótinn út úr því og algerlega úr því um starf og stefnu. Það eru þessi ríki, sem nú eru að undirbúa nýja styrjöld og standa í stríði við aðrar þjóðir án þess að hafa sagt þeim stríð á hendur. Þau neita að viðurkenna þann rétt, sem Þjóðabandalagið er að reyna að skapa, né þann grundvöll, sem það vill byggja á. Þjóðabandalagið hefir því allt aðra afstöðu nú en 1930. Þá var það bandalag auðvaldsríkja á móti kúguðum þjóðum og verklýðsríkjunum. En nú, þegar fasistaríkin og einveldin traðka rétti og sjálfstæði annara þjóða, þá er Þjóðabandalagið hinsvegar sem samband, sem reynir að halda uppi þeim leiðum, sem hægt er, í alþjóðarétti í heiminum. En þessi þrjú fasistaríki, sem eru utan við Þjóðabandalagið, viðurkenna ekki þennan menningar- og siðferðisrétt, sem heimurinn hefir reynt að byggja á sínar aðgerðir í alþjóðapólitík á síðustu áratugum, og hafa þessi ríki þar með tekið sig svo að segja út úr tölu menningarríkjanna. Ég álít því ekki spursmál, að við eigum alvarlega að athuga, hvort Ísland eigi ekki að ganga í Þjóðabandalagið og fá þar með þann rétt, sem því fylgir að njóta þeirra kosta, sem því eru samfara. Hlutleysisyfirlýsing okkar getur ekki verndað okkur. Þó að við hefðum getað treyst því 1930, þá sjáum við nú, fyrir þá reynslu, sem við höfum upplifað síðan, að það er tálvon ein. Hvað gætum við unnið við að ganga í Þjóðabandalagið? Í fyrsta lagi það, að við mundum fá ákveðinn rétt. Við mundum fá rétt til að gera ákveðnar kröfur til þeirra ríkja, sem í bandalaginu eru. Ég skal fyrstur manna viðurkenna, að hann er ekki nema á pappírnum, en hann er þó til á pappírnum, og það gefur þó dálitla von um, að hægt sé að vinna betur að að framkvæma slíkan rétt. Ég veit, að bent verður á, hversu lélega Þjóðabandalagið stóð sig í Abessiníustríðinu. En ef við athugum, hvernig farið hefði, ef Þjóðabandalagið hefði ekki verið, sjáum við, að þá hefði Abessinía verið enn verr farin, því að þá væri ekkert líklegra en að Ítalir hefðu nú fengið lagalega viðurkenningu fyrir yfirráðum sínum í Abessiníu. Þeir vöktu á sér eftirtekt og gátu skapað samúð með sér, og þær refsiaðgerðir, sem framkvæmdar voru, þótt ófullkomnar væru, þær hefðu þó getað leitt til þess, að Ítalía hefði farið halloka, ef Abessinía hefði haft betri herstjórn og haft betra lag á að berjast eins og heppilegast var með tilliti til landsins. Og þó að þau slælegu átök Þjóðabandalagsins í þessu máli séu svartasti bletturinn á því, þá hefðu þau samt getað hjálpað, ef heppilegar kringumstæður og aðferðir hefðu verið að öðru leyti. Þess vegna gætu aðgerðir Þjóðabandalagsins orðið okkur að notum, ef réttur okkar væri skertur. Það mundi vakna alþjóðaeftirtekt á okkur, og við mundum fá fjölda manna, sem berjast fyrir rétti smáþjóðanna, til að taka undir kröfur okkar. Og þetta, að Þjóðabandalagið er orðinn alþjóðavettvangur, hefir sérstaklega mikla þýðingu, því að það sameinar þau öfl, sem vilja vernda rétt smáþjóðanna. Og ber okkur Íslendingum sem varnarlausri þjóð ekki sérstök skylda til þess að styðja þó að þeim vísi, sem er til alþjóðlegs réttarfars, þar sem Þjóðabandalagið er, við sem allra þjóða mest erum upp á það komnir, að slíkar alþjóðareglur séu til og sé fylgt? Er rétt að standa utan þess sambands, sem reynir þó að gera eitthvað til þess, að alþjóðaréttur sé virtur? Ég álít, að okkur beri að styðja þessa viðleitni, sem aðrar þjóðir vinn. að og við að sjálfsögðu óskum eftir að njóta góðs af. Ég álít því, að fullkomlega sé tími til þess kominn, að við tökum þetta mál fyrir á Alþingi og felum stj. að rannsaka það og athuga, hvaða lögfræðilegar og fjárhagslegar skuldbindingar við verðum að taka á okkur, ef við göngum í Þjóðabandalagið. Ég veit, að á þessu eru ýmsir agnúar, sem þarf að yfirvinna, en ég vona, að með því að byrja að athuga þetta og hefja hér í d. umr. um þetta mál, þá vakni líka hjá þjóðinni nokkur meðvitund um það, hversu hættuleg er nú sú afstaða, sem okkar sjálfstæði hefir í heiminum, og hversu nauðsynlegt er að reyna að tryggja það betur. Ég vil svo eins og getur að skilja eindregið mælast til þess, að hv. d. sjái sér fært að samþ. þáltill., hvort sem rétt þykir að vísa henni til n. eða ekki.



Ég hefi tilhneigingu til að spyrja hæstv. forseta, hvort bjalla hans sé hljóðlaus. 

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Þessi þáltill. fer fram á, að stj. láti fram fara rannsókn á því, hvaða aukin trygging að því væri fyrir sjálfstæði Íslendinga, að ganga í Þjóðabandalagið, og hvaða kostnað og skuldbindingar af því mundi leiða. Um þetta vil ég fyrst segja það, að nú liggur fyrir í höfuðatriðunum rannsókn á þessu máli. M. a. liggja fyrir rannsóknir um þetta frá hv. flm. þessarar till., og þær eru, miðað við aldur Þjóðabandalagsins, ekki ýkjagamlar, sem sé frá 1930 og eftir það. Árið 1930 var um það rætt, að vei væri viðeigandi að framkvæma á Alþingi einhverja athöfn, sem hvorttveggja í senn væri glögg ábending gagnvart útlendum þjóðum um okkar sjálfstæði og ennfremur mætti verðu til þess að tryggja það sem bezt. Ýmsir álitu, að það væri bezt gert með því að fela þáv. stj. að leita um upptöku í Þjóðabandalagið. Þetta fór ekki leynt, og einn af þeim, sem um þetta vissi, var hv. flm. þessarar till., og hann lagði sinn skerf til umr. um þetta mál, og að sjálfsögðu verður maður að ætla að undangenginni nákvæmri og samvizkusamlegri rannsókn á öllum málavöxtum. Þessar niðurstöður, sem hann fann eftir sínar athuganir, eru birtar í „Rétti“ 1930, bls. 136–138. Þar segir hann m. .. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefir lengi heyrzt í sambandi við hátíðina 1930, að á Þingvöllum eigi þá að gerast atburður, sem hafi sögulegt gildi fyrir Ísland. Smásaman er það að verða ljóst, hver þessi atburður muni verða. Að minnsta kosti er ekki hægt að ráða annað af því, sem á undan er farið, en að þá eigi Ísland að ganga í Þjóðabandalagið.“ Síðan slær hann því strax föstu, að ekki geti komið til mála að gera slíka ályktun án þess að láta fyrst fara fram um það allsherjar atkvæðagreiðslu. Um það segir hann svo: „Að minnsta kosti væru það hin ósvífnustu vélabrögð að fleka þjóðina inn í þetta bandalag án þess að láta hana dæma um það sjálfa, að fengnum upplýsingum frá öllum hliðum. Þá er að athuga Þjóðabandalagið sjálft. Hér er ekki rúm til að ræða það frá rótum. Verður það að biða síðari greina. En hitt er augljóst, að Þjóðabandalagið er ekkert annað en hernaðarbandalag stórvelda Vestur-Evrópu undir forustu Breta. Annarsvegar er því beint gegn Bandaríkjum Norður-Ameríku, hinsvegar gegn ráðstjórnarríkjunum, og er það aðalhlutverk þess að reyna að brjóta kommúnismann á bak aftur. Þeir, sem ekki sjá slíkt, eru annaðhvort haldnir brezkum anda eða blindaðir af friðarglamri borgaralegra hræsnara.“ Þetta segir hv. flm. þessarar till., vitanlega ettir gaumgæfilega rannsókn og nákvæma athugun.

Það er rannsókn Björns Þórðarsonar líka

. Svo heldur hann áfram: „Ísland væri því fríviljuglega að ofurselja sig þessum stórveldum, ef það ætlaði að ganga í þetta bandalag. ... Þar sem öllum sjáandi mönnum er vitanlegt, að stríðshættan vex nú með degi hverjum, er það hreinn glæpur að ætla að fleka Ísland til að gefa upp hlutleysi sitt, ganga í hernaðarbandalag og draga landið þannig inn í næsta heimsófrið, sem auðvaldsríkin efna til.“ Þetta var ein mótbáran 1930. En hvað skal þá segja nú, þegar stríðshættan er miklu meiri en nokkru sinni áður, eins og hv. flm. hefir sjálfur tekið fram? „Þetta er gjöfin, sem íslenzk ríkisstjórn og ráðandi stéttir landsins ætla að færa þjóðinni á 1000 ára afmæli ríkisvaldsins: Að gefa upp það eina, sem Ísland hefir þó verndað á öllum sínum þrengingartímum. Það að vera friðarríki út á við þrátt fyrir allan styr innanlands. ... Allt hneyksli hátíðar þeirrar, sem í hönd fer, er smáræði hjá því, ef Ísland yrði tekið í Þjóðabandalagið. Það er skylda allrar alþýðu að hugsa það mál rækilega, hvort Íslandi á að reyna að vera til sem friðarríki að nafninu til að minnsta kosti, eða hvort við eigum að leggja okkur af frjálsum vilja undir járnhæl stórveldabandalagsins og gera af fúsum vilja landið að blóðvelli þess, hvenær sem Bretar bjóða. Það er skylda allra hugsandi manna að mótmæla einum rómi, svo máttugt, að hlýð, verði rödd þeirri, þeim höfuðglæp, sem á að kóróna kúgun og svívirðingu síðustu 1000 ára, að gefa upp hlutleysi Íslands til að fylkja því af frjálsum vilja inn í fjandaflokk auðvaldsbandalagsins gegn hinum uppvaxandi frjálsu alþýðuríkjum heimsins, ráðstjórnarríkjunum.“ Hér er sterklega að orði kveðið. Og það er bersýnilegt, að svona orð lætur enginn falla og svona dóm kveður enginn upp án þess að á undan hafi gengið gaumgæfileg og samvizkusamleg rannsókn á málinu, og dómurinn er þá ekki annað en niðurstaða þeirra rannsókna, sem höfundur greinarinnar er búinn að inna af hendi. Þess vegna þykir mér undarlegt, að sami maðurinn og hefir framið þessa ýtarlegu rannsókn fyrir 1930 og næstu ár á ettir, því að framhald þessarar greinar kemur á næstu árum, skuli nú óska eftir, að málið sé tekið til athugunar og vilji fela stj. Alþfl. og Framsfl. að framkvæma slíka rannsókn, ekki sízt ef þess er gætt, að á þeim árum, sem liðið hafa síðan 1930, hefir það sýnt sig því miður, eins og líka grg. ber með sér, að sú trygging, sem menn héldu fram yfir 1930, að Þjóðabandalagið veitti, sú trygging er nú orðin svo að segja engin, þegar svo hefir farið, sem hann réttilega benti á, að tvær þjóðir innan Þjóðabandalagsins, Ítalía og Abessinía, eiga í ófriði, án þess að Þjóðabandalagið sýni verulega viðleitni til að hefta þann hildarleik og rétta hlut litilmagnans. Það er óþarft að minna á innrás Japana í Kína, og ástandið á Spáni er öllum svo kunnugt, að ég þarf ekki að fjölyrða um það. Það er því fullvíst, að þær vonir, sem menn gerðu til Þjóðabandalagsins árið 1930 og 1931, hafa minnkað að stórum mun einmitt við þá atburði, sem síðan hafa gerzt. Og þá er það því undarlegra, að sá maður, sem er búinn að þrautrannsaka þetta mál 1930, vilji eftir þá atburði, sem síðan hafa gerzt, láta rannsaka möguleika fyrir upptöku í Þjóðabandalagið. Ég vil strax taka fram, að því fer fjarri, að ég vilji taka undir röksemdir hv. þm. í þessari gr., heldur hefi ég þar mjög andstæðar skoðanir. En mér er torvelt að skilja, þrátt fyrir rannsóknir hans, hvernig stendur á slíkri gerbreytingu, sem orðið hefir á hernaðarháttum hv. þm. Mér er ekki kunnugt um neina breytingu á Þjóðabandalaginu, sem gæti valdið því. Ríki hafa gengið úr því og önnur komið í staðinn, svo sem Rússland, og að minni hyggju mun það eiga drjúgan þátt í þessum skoðanaskiptum hv. þm. á Þjóðabandalaginu. Um þetta mál vil ég annars segja það, að auk þeirrar ýtarlegu rannsóknar, sem hv. þm. lét fara fram 1930, þá hefir verið rannsakað allrækilega, hvers við mættum vænta af inngöngu í Þjóðabandalagið, að svo miklu leyti sem hægt er að láta fram fara rannsókn um það, og hverjar skuldbindingar fylgdu að ganga inn í það. Og það, sem í fyrsta lagi þurfti að rannsaka, var, hvort Íslendingar gætu gengið inn í Þjóðabandalagið vegna sambandsins við Dani. Þetta hefir verið rannsakað ýtarlega og verið leitað umsagnar manna frá Þjóðabandalaginu og jafnan farið á þann veg, að ekki mundi fyrirstaða á því, að Íslendingar gætu fengið upptöku í Þjóðabandalagið. Einnig hefir verið rannsakað, hvort Ísland mundi verða þar algerlega sérstakt ríki og laust við Dani, og er það talið vafasamt. Þá er að athuga það atriði, hvort Ísland muni fá upptöku í Þjóðabandalagið. Komi við þá athugun í ljós, að engar formlegar ástæður séu því til fyrirstöðu, verður að rannsaka, hverjar kvaðir og skuldbindingar Ísland tæki á sig með inngöngu í bandalagið. Þar er þá fyrst til að taka það atriði, sem hv. flm. till. hafði stærst orð um í Réttargreininni árið 1930, - hver áhrif slíkt mundi hafa á hlutleysi Íslands og afstöðu þess til annara ríkja í ófriði. Þetta atriði hefir þegar verið rannsakað, og má telja víst, að Ísland gæti gengið í Þjóðabandalagið án þess að taka aftur yfirlýsingu sína um ævarandi hlutleysi. Eitt þeirra ríkja, sem í bandalaginu eru, Sviss, hefir gert samskonar yfirlýsingu. Að vísu var sú yfirlýsing eldri en innganga ríkisins í Þjóðabandalagið, en svo er einnig um vora yfirlýsingu. Geta má þess einnig, að Luxemburg hefir verið tekið í Þjóðabandalagið án þess að það þyrfti í nokkru að skerða yfirlýsingu sína um hlutleysi í ófriði. Það er því ekki ástæða til að ætla, að formlega sé nein fyrirstaða þess, að Ísland fái inngöngu í Þjóðabandalagið. Þá er að athuga, hvort hægt væri að krefjast hernaðarlegra aðgerða af Íslandi. Telja má fullvíst, að til þess komi aldrei. En búast má við, að Ísland yrði að taka einhvern þátt í fjárhagslegum og viðskiptalegum refsiaðgerðum, er beitt væri við brotlegt bandalagsríki. Slíkar skuldbindingar verða allir meðlimir Þjóðabandalagsins að gangast undir, Sviss og Luxemburg ekki síður en önnur. Ennfremur er talið, að ekki yrði hjá komizt að leyfa her Þjóðabandalagsins dvöl í landinu eða yfirferð, ef nauðsyn þætti til þess bera í sambandi við hernaðarlegar refsiaðgerðir. Luxemburg vildi fá tryggingu fyrir ævarandi hlutleysi, einnig hvað þetta atriði snerti, er það gekk í Þjóðabandalagið, en því var synjað. Ríkið varð að skuldbinda sig til að leyfa her bandalagsins dvöl í landi sínu og yfirferð, ef refsiaðgerðir gerðu slíkt nauðsynlegt. Og gera verður ráð fyrir, að Ísland kæmist ekki hjá því fremur. Annars þarf vart við því að búast, að þeir aðiljar, sem eigast við í næstu heimsstyrjöld, muni spyrja mikið um vilja okkar. Þeir mundu taka sér þann rétt gagnvart Íslandi, er þeim sýndist. Þetta atriði er því meira í orði en á borði. Þá hefir einnig verið rannsakað, hverjar fjárhagslegar skuldbindingar Ísland tæki á sig með inngöngu í Þjóðabandalagið. Árgjald meðlima þess er minnst um 30000 svissneskir gullfrankar, eða um 40000 íslenzkar krónur. Auk þess yrði árlegur kostnaður við þátttöku í ráðstöfunum og þingum bandalagsins ekki minni en 20–25 þús. krónur. Þar til kemur svo þátttaka Íslands í verkamálaskrifstofunni í Genf, - ég fyrir mitt leyti hefi alltaf talið mikilsvert fyrir Ísland að vera með í þeirri stofnun -, en kostnaður við það mun vera 20–25 þús. krónur á ári. Auk þess mundi innganga í Þjóðabandalagið krefjast nokkurra útgjalda hér heima fyrir, svo sem aukins skrifstofukostnaðar, - það færi ekki hjá því, að auka þyrfti skrifstofuhald í utanríkisráðuneytinu. Kostnaðurinn alls yrði tæpast minni en 100 þús. krónur á ári. Annað atriði er sjálfsagt að athuga: Hvort Ísland getur gerzt þátttakandi í verkamálaskrifstofunni án þess að verða meðlimur í sjálfu Þjóðabandalaginu. Ég geri ráð fyrir, að þetta væri fáanlegt. Þó hafa ekki enn fengizt um það skýr svör. Vitanlegt er það hinsvegar, að mörg ríki taka nú þátt í störfum verkamálaskrifstofunnar án þess að þau séu meðlimir Þjóðabandalagsins, og vil ég þar tilnefna Bandaríki Norður-Ameríku og Þýzkaland. Allar líkur benda því til þess, að Ísland gæti gerzt þátttakandi í verkamálaskrifstofunni án þess að vera meðlimur í bandalaginu. Ég hefi frá drepið á þær skuldbindingar, sem til greina kæmu, ef Ísland gengi í Þjóðabandalagið, og einnig minnzt á þær líkur, sem fyrir því eru, að Ísland fái upptöku. Þá vaknar sú spurning, hvað við fáum í staðinn, hvern vinning Ísland fái af inngöngu í handalagið. Takmark Þjóðabandalagsins er að halda uppi friði milli ríkja. Þau ríki, er undirrita þjóðabandalagssáttmálann, skuldbinda sig til að halda í heiðri landamæri annara ríkja og virða rétt þeirra. Og því er ekki að neita, að í þessu er fólgin nokkur trygging. Þjóðabandalaginu hefir tekizt að jafna ýms smærri deilumál á síðari árum, og það er ein merkilegasta tilraunin til alþjóðlegrar samvinnu, sem fram hefir komið. En viðburðir síðustu ára hafa fært okkur heim sanninn um það, að sú trygging, sem í sáttmála bandalagsins á að felast, hefir ekki reynzt haldgóð í framkvæmd. Svo er nú komið, að trúin á mátt Þjóðabandalagsins til að standa við þessa tryggingu er orðin sáralítil. Til viðbótar skal ég geta þess, að Norðurlandaríkin, er vinna í Þjóðabandalaginu sem sérstök heild, eru þess hvetjandi, að Ísland gangi í það. Norðurlandaríkin hafa einmitt nú áformað að koma með tillögur til breytinga á þjóðabandalagssáttmálanum, einkum hvað viðvíkur skuldbindingum meðlimanna vegna refsiaðgerða og fleiri atriðum, er varða aðstöðu smærri ríkjanna í bandalaginu. Nú er það svo, að í rauninni ráða eitt eða tvö stórveldi gerðum Þjóðabandalagsins. og þá helzt Bretland og Frakkland. Norðurlandaríkjunum finnst, að stórveldi þessi hafi ekki nægilega gætt hinna sérstöku aðstæðna Norðurlanda, og vilja því endurskoða aðstöðu sína í bandalaginu, ekki sízt vegna þess, að sýnt er, hversu lítillar tryggingar er þaðan að vænta. Geta má þess einnig, að innan Þjóðabandalagsins er nú starfandi nefnd, sem á að athuga, hvort þurfi að gera breytingar á sáttmálanum, og þá hvernig. Hvenær vænta má tillagna þar að lútandi, get ég ekki sagt. Mín afstaða til málsins er í stuttu máli þessi: Ég tel, að fyrir liggi nægar rannsóknir til þess, að hægt sé að taka ákvörðun um það, hvort Ísland á að ganga í Þjóðabandalagið eða ekki, og frekari rannsókna gerist því ekki þörf. En ég tel réttast, að beðið verði með þá ákvörðun þar til séð er, hver niðurstaða verður af umræðum þeim, er nú fara fram milli Norðurlandaríkjanna og innan þjóðabandalagsins sjálfs um breytingar á sáttmála Þjóðabandalagsins. Ég tel því, að ekki geti komið til mála að samþykkja þessa till. Hinsvegar þætti mér óviðfelldið, ef till. í þessa átt yrði felld. Ég teldi það heppilegasta afgreiðslu, að till. yrði vísað til ríkisstj. til athugunar, og það því fremur, sem samþ. var á siðasta þingi till. um að fela stjórninni gagngerða athugun á því, hvernig utanríkismálum vorum yrði bezt fyrir komið, ef til fullra sambandsslita við Danmörku kæmi. Athugun á þessu máli heyrir beinlínis þar undir.



Ég mun ekki fara neitt út í ræðu hv. flm. eða ræðu hæstv. atvmrh., hvað þá almenna utanríkispólitík. Ég vil aðeins taka undir það með hæstv. atvmrh., að þar sem rannsókn hefir þegar farið fram á máli því, er till. fjallar um, og hæstv. ráðh. hefir nú gert grein fyrir þeim rannsóknum, sé óþarfi að samþ. till., og geri ég það að till. minni, að málinu verði vísað til hæstv. ríkisstjórnar.

* Flm. (Einar Olgeirsson): Það fór eins og ég bjóst við, að hæstv. ráðh. mundi svara þessu máli með því að vitna í mína fyrri afstöðu. Í því sambandi er vert að athuga, hverskonar afstaða gagnvart umheiminum liggur þarna til grundvallar. Afstaða hæstv. ráðh. virðist vera sú. að hafi maður í eitt skipti tekið ákveðna afstöðu til einhvers fyrirbæris, þá sé sjálfsagt að halda þeirri afstöðu óbreyttri, þó að sjálft fyrirbærið gerbreytist. - Hæstv. ráðh. er einn af verkalýðsforingjum þessa lands. Þætti honum það vænlegt til sigurs fyrir verkalýðshreyfinguna. að hún breytti aldrei um bardagaaðferð við breyttar aðstæður? Nei, menn eiga að hafa hugrekki til að kasta gömlu og úreltu bardagaaðferðunum fyrir borð, þegar gerbreyttar aðstæður kalla á ný viðhorf. Ég tók það fram í fyrri ræðu minni, hverskonar stofnun Þjóðabandalagið hefði verið um 1930. Hæstv. ráðh. gerði enga tilraun til að hrekja það, að lýsing mín á Þjóðabandalaginu í Réttargreininni væri sannleikanum samkvæm. Og hann kvaðst ekki geta séð, að þær breytingar hefðu á orðið, sem réttlættu breytta afstöðu frá minni hálfu. Ég hélt ekki, að þær breytingar, sem fram hafa farið í veröldinni síðan 1930, hefðu farið framhjá hæstv. ráðh. Árið 19311 var Þýzkaland vopnlaust eða vopnlítið land, kúgað af versalasamningunum - og lýðræðisríki. Nú situr þar að völdum harðvitugasti og grimmasti hluti auðvaldsstéttarinnar, nú ríkir þar einræði, nú er Þýzkaland eitt bezt vopnaða Evrópuríkið og hefir leikið sér að því síðustu fjögur árin að rjúfa hvern alþjóðasamninginn eftir annan, hafa að engu skuldbindingar sínar við önnur ríki. Það er því ekkert smáræði, sem gerzt hefir í Þýzkalandi þessu síðustu ár. Það hefir ennfremur gerzt nú á síðustu árunum, að úr Þjóðabandalaginu hafa farið þau ríki, sem nú þegar eru komin á kaf í blóðugar styrjaldir og búast nú óðum við nýrri heimsstyrjöld, - þau ríki, sem með hernaðarbrölti sínu og harðstjórn hafa sett sig út úr menningarlegu sambandi þjóðanna, svo sem Þýzkaland, Japan og Ítalía. Það síðusttalda er að vísu ennþá meðlimur Þjóðabandalagsins, en hagar sér eins og það væri þegar gengið úr því. Árið 1930 var Þjóðabandalagið samband auðvaldsríka, með Bretland í broddi fylkingar, og notað sem verkfæri til þess að halda þeim þjóðum niðri, er undir höfðu orðið í heimsstyrjöldinni, og til þess að sameina krafta auðvaldsríkjanna þegn sovétríkjunum. Að sjálfsögðu hlaut þá afstað, verkalýðshreyfingarinnar í heiminum að vera sú, að berjast á móti hinum ríkjandi öflum í Þjóðabandalaginu. Síðan hefir viðhorfið gerbreytzt. Baráttan stóð þá fyrst og fremst milli verkalýðs og auðvalds, sósíalisma og kapítalisma. Nú stendur baráttan í heiminum fyrst og fremst milli fasismans og lýðræðisins, milli fasistaríkjanna annarsvegar og borgaralegra og sósíalistískra lýðræðisríkja hinsvegar. Nú er svo komið, að Bandaríki Norður-Ameríku virðast tilleiðanleg til náins samstarfs við Þjóðabandalagið, og síðast en ekki sízt eru sovétríkin nú orðin meðlimur þess. Þjóðabandalagið er að verða samband þeirra afla í heiminum, sem vilja frið og framfarir. Það er þessi breyting, sem veldur breyttri afstöðu okkar kommúnistanna. Þjóðabandalagið hefir gerbreytzt, og við breytum okkar afstöðu til þess í samræmi við þá breytingu. Þetta er ekkert óeðlilegt eða óvenjulegt. Ég efast ekki um, að hæstv. ráðh. tekur allt aðra afstöðu sem sósíalisti til þess Þýzkalands, sem var fyrir 1933, en þess, sem nú er. Ég efast ekki um, að hæstv. ráðh. tekur allt aðra afstöðu sem verkalýðsforingi til þess Rússlands, sem var fyrir 1918, en til sambands hinna sósíalistísku sovétríkja. Þannig er það alstaðar. Hlutirnir breytast, aðstæðurnar breytast, og ef við ætlum ekki að dragast aftur úr þróuninni, verðum við að breyta okkar afstöðu jafnframt. Ég þakka hæstv. ráðh. þær upplýsingar, sem hann gaf. Hvað hlutleysinu viðvikur, þá man ég ekki betur en að í skýrslu dr. Björns Þórðarsonar hafi verið gert ráð fyrir því, að hlutleysið de jure yrði að víkja, ef Ísland gengi í Þjóðabandalagið. Og ég tel víst, að enn sé þörf á að athuga ýmislegt í sambandi við þetta mál. Íslenzka stjórnin þarf að athuga það gaumgæfilega, hverjar líkur eru til, að hægt sé að njóta þeirra réttinda í raun og veru, sem Ísland öðlast formlega við inngöngu í bandalagið. Það hefir borið of mikið á því hjá hæstv. ríkisstjórn, að hún virðist ekki sjá lengra en til Norðurlanda og Bretlands, þegar um er að ræða íslenzka utanríkispólitík. Þessi sjónhringur er allt of þröngur. Það á ekki að miða alla utanríkispólitík Íslands við það, hvað stjórnum Bretlands og Norðurlanda þykir praktískt. Það má ekki gleyma því, að fleiri ríki hafa „interessu“ af því, að sjálfstæði Íslands haldist, svo sem Bandaríkin, Frakkland og sovétríkin, ekki sízt í sambandi við þær flugleiðir milli heimsálfanna, sem nú eru ráðgerðar einmitt um Ísland, og hefðu mikla þýðingu, bæði í friði og á styrjaldartímum. Ég geri það ekki að kappsmáli, hvort sú aðferð verður höfð að samþ. till. eða vísa henni til stjórnarinnar. En sú afgreiðsla má ekki þýða það, að allt verði enn látið reka á reiðanum. Það verður strax að athuga allar þær utanríkispólitísku forsendur, sem eru fyrir inngöngu Íslands í Þjóðabandalagið, og hraða málinu sem mest. Við eigum ekki að láta sjálfstæði Íslands veita á því, hvort brezku stjórninni þyki það praktískt að láta enska flotann gæla okkar, heldur tryggja sem bezt samböndin við þær þjóðir í heiminum, sem vilja vinna að friði og alþjóðarétti, er einnig nái til smáþjóðanna.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Því fer fjarri, að ég telji það óeðlilegt, að menn breyti afstöðu með breyttum tímum. Ég vil meira að segja lýsa ánægju minni yfir hinni breyttu afstöðu hv. flm. í þessu máli, og láta þá ósk í ljós, að afstaða hans til mála yfirleitt mætti breytast í sömu átt. Hv. þm. sagði, að stórkostlegar breytingar hefðu orðið á heiminum síðan 1930, - í fyrri ræðu sinni nefndi hv. þm. tímabilið frá 1918, að Ísland fékk sjálfstæði sitt. Ég játa það, að allmiklar breytingar hafa orðið á Þjóðabandalaginu, svo sem sú, er hv. þm. drap á, að þá var Þýzkaland lýðræðisríki og meðlimur bandalagsins, en er nú ekki lengur meðlimur þess. En ég fæ enn ekki skilið ástæðurnar fyrir því, að Ísland ætti frekar að ganga í Þjóðabandalagið nú en þá. Einmitt það, að Þýzkaland var þá meðlimur Þjóðabandalagsins, jók mjög styrk þess og gerði það hæfara til þess að framkvæma hlutverk sitt, verndun friðarins og verndun smáþjóðanna. Þessir möguleikar hafa stórum minnkað við það, að Þýzkaland er ekki lengur meðlimur Þjóðabandalagsins og hefir snúizt á móti því. Þjóðabandalagið er veikara fyrir bragðið og getur síður veitt smáþjóðunum það öryggi, sem það átti að veita. Mér heyrðist líka á ræðu hv. flm„ að hann jafnvel búist við því, að þau réttindi, sem við öðlumst við inngöngu í Þjóðabandalagið, yrðu ekki nema pappírsréttindi. Í þriðja lagi sagði hann, að það væri skylda okkar að styðja að því, að alþjóðaréttur myndaðist og yrði raunverulegur í heiminum. - Í seinni ræðunni sagði hann bara, að við yrðum að styðja Þjóðabandalagið. - Ég er honum sammála um þetta. Enginn gengur þess dulinn. að Þjóðabandalagið er nákvæmlega jafnsterkt - eða veikt -. hvort sem við erum í því eða ekki. Því verðum við að meta það, hvort okkur beri að ganga í Þjóðabandalagið, eingöngu eftir því, hvaða öryggi það getur veitt okkur. Og þetta hefir breytzt siðan 1930 að því leyti, að nú er minna öryggis að vænta af Þjóðabandalaginu en þá. Ég var þá eindregið með inngöngu í Þjóðabandalagið. En nú myndi ég leggja til, að ákvörðun um þetta yrði frestað þar sem endurskoðun stendur til á sáttmála Þjóðabandalagsins.