Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Halldór Stefánsson Það er gamall og góður siður að taka nokkra stund við framhald 1. umr. fjárlaganna til þess að minnast ofurlítið á stjórnarframkvæmdir á liðnu ári, og þá sjerstaklega með tilliti til þess, sem hefir þótt miður fara. Það stendur svo sjerstaklega á við þessar svokölluðu eldhúsdagsumr., að ekki er tækifæri til þess með atkvgr. að umr. lokinni að sýna afstöðu sína gagnvart því umræðuefni, sem fyrir liggur, þ. e. stjórnarframkvæmdinni á liðna árinu, því að jeg tel það ekki þar til, þótt atkv. sjeu um það greidd, hvort fjárlögin skuli ganga til 2. umr. Af þessu leiðir, að algerð þögn kynni að vera skoðuð sem samþykki á gerðum hæstv. stjórnar. Þetta er það, sem kemur mjer til að koma snöggvast í eldhúsið og líta í eldhússpegilinn og gera grein fyrir. hvað jeg þykist sjá þar, ef aðrir kynnu að geta sjeð það sama. Þegar jeg þá lít yfir stjórnarframkvæmdirnar á liðnu ári, finst mjer þar ýmislegt athugavert, og ætla jeg, í stuttu máli aðeins, að gera grein fyrir því, þar sem ýmsir aðrir hafa lýst því nokkuð, en jeg vil komast svo sem hægt er hjá endurtekningum. Fyrsta einkunnin, sem jeg vil gefa hæstv. stjórn, er sú, að mjer virðist hún hafa verið veik og ístöðulítil gagnvart hagsmunakröfum aðalstuðningsmanná sinna. Því til sönnunar vil jeg þá fyrst vísa til þeirrar stefnu, sem fram hefir komið í stjórnarfrv. Hefir henni verið lýst nokkuð áður af öðrum háttv þm., og skal jeg því ekki fjölyrða um það, en láta nægja að vísa til þess, sem þeir hafa sagt. Þá vil jeg nefna til framkvæmdina á innflutningshöftunum. Menn muna, að á þinginu í fyrra voru allflestir sammála um, að nauðsyn bæri til þess að beita innflutningshöft um meira en áður hafði verið gert. Um þetta voru ekki mjög skiftar skoðanir, enda þótt það væri ekki einróma álit manna. En svo skiftust skoðanirnar um það, hverjar leiðir skyldi fara að markinu. Jeg og fleiri lögðu til, að framkvæmdirnar yrðu þannig, að sett væru sjerstök lög um höftin, svo að þau væru föst og óhreyfanleg, en stjórnin vildi hafa öll ráð yfir framkvæmdunum, og að líkindinu til þess að geta safnað fylgismönnnm undir sína vængi lofaði hún, að höftunum skyldi verða beitt stranglega og ósleitilega. Við, sem fylgdum því fram, að sjerstök lög væru sett, þóttumst færa góð rök fyrir okkar máli og bentum á það, að stuðningsmönnum stjórnarinnar mundi vera höftin ógeðfeld og þeir mundu vilja fá undanþágu, enda sýndi reynslan, að slík höft kæmu að litlu liði. Við skildum hina erfiðu aðstöðu stjórnarinnar, að standa á móti kröfum sinna manna. Einn fyndinn maður lýsti aðstöðu hennar þannig, að hún væri því líkust, sem hún ætti að standa á Dettifossbrúninni. Spádómurinn rættist; stjórnin reyndist ekki fær um að framkvæma höftin, svo að verulegu gagni kæmi. Mjer virðist hún hafa lent í fossinum. Það var ekki liðið langt á sumarið, þegar það var orðin almenn vitneskja, að höftin væru illa framkvæmd að flestu leyti. Það var altalað úti um land, að tiltölulega litlar hindranir væru á innflutningi. Flestir fengu það, sem þeir vildu, annaðhvort vegna ístöðuleysis stjórnarinnar eða þeirra eigin kænsku. Margir báðu um helmingi meira en þeir vildu fá. Þeir fengu svo helminginn af því, sem þeir báðu um, eða með öðrum orðum alt, sem þeir vildu. Aðrir báðu aðeins um það, sem þeir vildu, og fengu helminginn. Þetta leiddi til misrjettis. Mjer er óhætt að fullyrða, að þar, sem jeg þekki almenningsálitið úti um landið, gengur það alment í þá átt, að framkvæmdirnar hafi mistekist og að höftin hafi verið eintómt kák, og jafnvel verri en ekkert, þar sem þau hafa leitt til misrjettis á milli innflytjenda, bæði af þessum ástæðum og öðrum, sem jeg hirði ekki að nefna. Önnur einkunnin, sem jeg gef hæstv. stjórn, er sú, að hún hafi verið ósköruleg sem framkvæmdarvald. Því til stuðnings læt jeg nægja að minna á framkvæmdaleysi hæstv. stjórnar í Krossanesmálinu, en mun þó ekki fjölyrða um það, - það er svo þrautrætt áður, - heldur aðeins vísa til þess, sem þegar hefir verið sagt um það mál. Þá skal jeg, þessum dómi til stuðnings, minna á framkvæmdaleysi hæstv. stjórnar á lögunum um búnaðarlánadeildina. Hún var satt að segja lítið úrræði til að bæta úr lánsþörf landbúnaðarins, þar sem þetta er ekki öllu meira fje en eitt togarafjelag þarf á ári hverju til rekstrarfjár, en því vesalla er af stjórninni að láta ekkert verða úr verklegum framkvæmdum laganna. Því hefir verið borið við, að staðið hafi á afgreiðslu frá Búnaðarfjelaginu, en þá var það líka skylda stjórnarinnar að sjá um, að Búnaðarfjelagið gerði sína skyldu. Þriðji dómurinn, sem jeg vil kveða upp yfir hæstv. stjórn, er sá, að hún hefir verið óhlífin við almenningshag og skilningslítil á þarfir almennings. Jeg vil því til stuðnings vísa til þess, sem jeg er áður búinn að nefna, sem sje búnaðarlánadeildina og Krossanesmálið. Það lýsir ekki miklum skilningi á hag almennings, að láta engar framkvæmdir verða af þeirri litlu úrlausn, sem fengin var í fyrra með búnaðarlánadeildinni, nje framkvæmdaleysið í Krossanesmálinu um að vernda hagsmuni framleiðenda gegn erlendri ásælni. Þá vil jeg ennfremur nefna það, að almennar kvartanir hafa komið fram um það, að úrskurðir hæstv. stjórnar um toll skyldu vara eftir verðtollslögunum væru bæði óhlífnir og einhliða, að því leyti, að meira væri litið á þörf ríkissjóðs en það, sem eðlilegast væri eftir anda laganna og til hagsmuna fyrir einstaklinga þjóðarinnar. Verðtollslögin voru heldur ófullkomlega bygð, þegar þau voru samþykt; það þurfti að síma þau til staðfestingar, svo að þau gætu komið fljótt til framkvæmdar. Þau voru þess vegna bygð á vörutollslögunum, til þess að þau gætu verið sem styst. Það var hugsun þingsins, að undan verðtolli slyppu þær vörur, sem væru brýnar þurftarvörur eða gengju beint til framleiðslunnar. Vegna alls þessa mætti ætla, að hæstv. stjórn úrskurðaði frekar eftir anda en bókstaf laganna um tollskyldu einstakra vara, en á því hefir þótt verða misbrestur. Loks er ein einkunn, sem jeg á eftir að nefna, hvað mjer virðist hæstv. stjórn vera tómlát um virðingu sína, og vil jeg því til stuðnings vísa til Krossanesmálsins. Eftir að það var komið í ljós, að viðkomandi verksmiðja var tortrygð um að nota röng mál, en það eitt kalla jeg röng mál, ef þau taka annað en þau eru sögð taka, og eftir að vitneskja kom um það, að íslenskir menn, þar á meðal stjórnin, hafa orðið að umtalsefni í Noregi út af þessu máli og hallað hefir verið á þá þar, og þegar það kom í ljós, að stjórninni er ekki svo ant um virðingu sína, að hún vilji láta rannsaka þetta mál, eftir þær umræður, sem hjer hafa farið fram, til þess að eiga þess kost að hreinsa sig af öllum ásökunum, þá virðist það benda á tómlæti hennar fyrir virðingu sinni. En hinsvegar tekur hæstv. stjórn fegins hendi áskorun á sjálfa sig um að gera það eitt, sem engin stjórn getur komist hjá að telja skyldu sína. Jeg hefi farið stutt yfir söguna, af því að búið er að ræða þessi málsatriði svo ítarlega áður, og hefi látið mjer nægja að vísa að miklu leyti til þess, til þess að forðast sem mest endurtekningar.

Tryggvi Þórhallsson Því hefir verið haldið fram, að það væri vandlifað fyrir þá menn, sem við stjórnmál fást. Og jeg verð að segja það, án þess að jeg sje að kvarta undan því, að mjer þykir vera vandlifað fyrir þingmann Strandamanna upp á síðkastið. Fyrir skemstu var hann í blöðum Íhaldsins útbásúnaður sem blóðrauður bolseviki, og það meira að segja verri en hv. 2. þm. Reykv. (JBald) og helst á við Ólaf Friðriksson.  (Atvrh. MG: Það var bóndi úr Strandasýslu, sem skrifaði greinina)  . Veit hæstv. ráðherra það?  (Atvrh. MG: Það stóð undir)  . Jeg veit, að það var ekki bóndi úr Strandasýslu, sem skrifaði greinina. Á föstudaginn var bar jeg svo fram tillögu um, að rannsóknarnefnd væri skipuð í Krossanesmálinu. Þá sagði hæstv. atvrh., að refur væri bak við eyrað á þingmanni Strandamanna. Þetta hvorttveggja læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja. En þegar jeg hóf eldhúsverkin í gær, tók hæstv. stjórn það svo, og þá einkum hæstv. fjrh. (JÞ), að við værum alveg sammála og jeg væri víst nærri því orðinn íhaldsmaður. Þetta var nokkuð seint í ræðu hæstv. fjrh., eða að minsta kosti hefi jeg verið farinn að dotta, því að jeg hrökk upp. Hvaðan gat sú reginákæra komið? Jeg fór að leita að ráðningu á þessu, og þóttist jeg finna hana í ummælum hæstv.forsrh. (JM) út af yfirheyrslunum í Marianmálinu. Hann kendi mjer þá nýja siðfræði, sem var mjer algerlega ókunn áður. Hann sagði nefnilega, að það væri ekkert sjerstakt, að menn mættu segja ósatt í yfirheyrslum fyrir rjetti, heldur væri það nærri ófrávíkjanleg regla, að þeir segðu það eitt, sem þeim gott þætti og best kæmi heim við þeirra málstað. Jeg fór að hugsa um þennan „moral“. Mjer fanst jeg finna þar ef til vill lausnina á þessari gátu. Því mjer finst það ekki fjarstæð samlíking, að á eldhúsdeginum sjeu það þingmenn, sem hafi rjett til að setja sig í dómarasess, og sitja þá ráðherrar sem hinir ákærðu. Þá fari fram yfirheyrsla af hálfu þingsins. Við fyrstu yfirheyrslu, sem fram fór af minni hálfu, sýndu allir hæstv. ráðherrar mjer þann sóma að standa upp. Hæstv. forsrh. (JM) kom þá með þennan „moral“, sem á að gilda við fyrstu yfirheyrslu. Jeg ætla ekki að varpa fram neinni spurningu um það, en mjer skilst, að af orðum hans leiði það beinlínis, að það sje fullkomlega leyfilegt að haga sjer eins og þeim gott þykir við fyrstu yfirheyrslu. Frá þessu sjónarmiði sjeð skal jeg játa, að mjer varð hughægra, er jeg hafði velt þessu fyrir mjer, einkanlega út af þeim ummælum hæstv. fjrh. (JÞ) í minn garð, að ráðherrarnir væru svo ákaflega sammála mjer og jeg vri að verða íhaldsmaður. Annars kom mjer þessi aðferð hæstv. ráðherra, sem sjerstaklega hæstv. fjrh. vildi beita, um samrými skoðana okkar, alls ekki ókunnuglega fyrir, því að jeg veit vel um það, að í mörgum kjördæmum var við síðustu kosningar sá leikur leikinn, að frambjóðendur „Borgaraflokksins“ sem þá var kallaður, - hann var ekki búinn þá að fá hið göfuga nafn „Íhaldsflokkur“, - þeir þóttust vera svo innilega sammála okkur Framsóknarmönnum. Það þótti eitthvað líklegra til sigurs að vilja vera á yfirborðinu okkur sem mest sammála í orði. Jeg get svo vel botnað þennan inngang minn með því að segja, að jeg varð rólegur út af ummælum hæstv. fjrh. (JÞ) sjerstaklega, og get haldið áfram á sama grundvelli, með því að menn þekkjast og dæmast ekki eftir orðum, heldur ávöxtum. Get jeg meira mark tekið á verkum hæstv. stjórnar, og þó orð mín hafi haft svo mikil áhrif á hæstv. fjrh., að hann hafi orðið mjer sammála, vil jeg ekki telja það víst, að það komi fram í verkum af hans hálfu. Þá skal lokið þessum inngangi og vikið að einstökum atriðum, sem hæstv ráðherrar beindu til mín út af minni fyrstu ræðu, og hafa þann gang að fara nú öfuga leið frá því sem í gær, og byrja á hstv. forsrh. (JM). Jeg þarf ekki mikið við hann að tala, enda var ekkert í hans ummælum, sem kom mjer til að hrökkva við. Við hann var jeg að tala um löggæslu yfirleitt og gæslu bannlaganna sjerstaklega, og þar ber okkur mikið á milli. Jeg er ákaflega óángður bæði með Maríanmálið og framkvæmdir á eftirliti með bannlögunum. En hæstv. ráðh. (JM) þvert á móti segist álíta meðferð þess máls alveg aðdáanlega. Þau sannfærðu mig ekki hans orð um það. Jeg er jafnóánægður eftir sem áður. Og jeg get sagt það og fullyrt, að það er ekki rjett, sem hæstv.forsrh. sagði, að bannmenn væru yfirleitt ánægðir með rekstur málsins. Jeg hygg, að jeg hafi ekki talað við færri bannmenn en hæstv.forsrh., og undantekningarlaust hafa þeir allir verið mjög óánægðir. Það skilur okkur hæstv.forsrh., að jeg, þó miklu yngri maður sje, er miklu tortryggari í þessu máli heldur en hann, á yfirborðinu að minsta kosti. Jeg hefi vikið að þessum „moral“, að sakborningur megi segja hvað sem honum þóknast við fyrstu yfirheyrslu, og jeg verð að játa, að jeg geng ekki inn á þær „moral“ -kenningar. Jeg tortryggi áfram þá menn, sem segja ósatt og halda áfram að segja ósatt. Þegar skipstjórinn er tvívegis staðinn að ósannindum og allir skipverjar, þá liggur ekki nrri að hugsa svo, að það þriðja, sem þeir koma með, sje heilagur sannleikur. Jeg trúi því ekki, þegar ekki nema 66 dunkar af þessum 1100 hafa komið fram, að öllu hinu hafi verið kastað í sjóinn. Hstv. forsrh. gaf þá skýringu, að það hefði verið samkomulag milli skipstjóra og skipverja að neita öllu í upphafi. Hafi þeir komið sjer saman um það, hví gátu þeir ekki gert samkomulag um fleira? Þeir gátu eins komið sjer saman um næstu ósannindi. Hæstv. forsrh. vildi segja, að framburður skipverja um mótorbátinn væri afarsennilegur; en jeg segi, að þar gat líka verið samkomulag um ósannindi. Úr því það er sannað, að það var samkomulag áður um að segja ósatt, þá er líklegt, að þeir geri það og á næsta stigi. Jeg skal ekki deila við hæstv.forsrh. um það lagaatriði, hvort íslensk yfirvöld hefðu getað náð í Kattrup, þegar hann var á leið hjeðan með skipi. Jeg skal játa, að jeg er ekki nógu lögfróður til að rökræða það. Hann var farinn frá Íslandi og ekki kominn til Færeyja, og ef ekki var hægt að ná í hann, þá segi jeg, að lögum okkar þarf að breyta, fá samkomulag við sambandsþjóð okkar. Nýlega las jeg það í útlendum blöðum, að eitt frægasta skáld Spánverja hefði verið yfirheyrt í Frakklandi fyrir orð, sem fallið hafa úr hans penna um háttstandandi menn á Spáni. Danir hafa líka fengið seka menn senda heim frá útlöndum. Hvort þetta vald nær aðeins til þegnanna, skal jeg ekki fullyrða, en hitt álít jeg, að ef ekki var hægt að ná til þessa manns, þá er þarna um atriði að ræða, sem þarf að bæta úr. Þykir mjer mjög ósennilegt, að samkomulag fáist ekki við sambandsþjóð okkar um þetta. Þetta er svo háðulegt, að hálfum öðrum sólarhring áður en skipið kemur hingað inn, sleppur maðurinn úr greipum íslenskra yfirvalda, maðurinn, sem útlit var fyrir, að ætti alt vínið. Sá getur gefið íslenskum yfirvöldum langt nef. Jeg kem aftur að því merkilega atriði, að hæstv.forsrh. með sinni löngu lífsreynslu er svo fús til að trúa, en jeg er tortryggari, og þó yngri maður. Honum þykir það beinlínis sennilegt, að áfengið hafi verið afhent þessum mótorbát alveg skilríkjalaust. Það er undarlegt, hverju menn geta fengið sig til þess að trúa, ef þeir vilja endilega trúa. Mjer er ekki kunnugt um vínverð, en jeg skil ekki annað en heill bátsfarmur af „sprútti“ sje mikils virði, og mun hann varla hafa verið afhentur alveg skilríkjalaust. Hæstv. forsrh. taldi líklegt, að skipverjar hefðu verið í vandræðum og ekki vitað, hvað gera skyldi. Fyrir mitt leyti hugsa jeg, að til slíkra ferða, að fara smyglunarferð frá Þýskalandi til Íslands, sjeu ekki valdir kjarklausir menn og úrræðalausir. Þó þeir væru búnir að brjóta sóttvarnarlögin, þá munu þeir varla hafa gugnað og gefist upp við að koma víninu á land, og fylt bát, sem bar að, alveg skilríkjalaust. Mjer þykir það ákaflega merkilegt, að hæstv.forsrh. með sína löngu lífsreynslu að baki sem lögfræðingur og bæjarfógeti í Reykjavík um mörg ár, að hann geti trúað þessu. Það er grátbroslegt. Jeg vík í þessu sambandi að öðru atriði, sem kemur hjer ekki við beinlínis, en er mjög eftirtektarvert. Hæstv. forsrh. afneitaði mjög greinilega þessum strandvarnabát þarna suðurfrá. Fanst mjer hann vilja láta líta svo út, að ekki megi kalla hann lögreglu í neinni mynd. Jeg man ekki, hvað hann taldi upp margar stofnanir, sýslunefnd, hreppsnefnd og stjórn a. m. k., sem hefðu ekkert með hann að gera. Úr landsins kassa var honum þó borgaður styrkur til þess að hafa strandvarnir á hendi. Ef allar þessar opinberu stofnanir hafa ekkert haft með bátinn að gera, virðist mjer ábyrgðin færast yfir á hæstv. fjrh. (JÞ), þar sem hann hefir látið greiða styrk til bátsins. Því jeg geri ekki ráð fyrir, að ríkisfjehirðir afhendi svona mikið verðmæti skilríkjalaust. Þá færi að verða eitthvað athugavert við meðferðina á ríkissjóði, ef enginn ber ábyrgð á því, hvers vegna báturinn hefir fengið styrk. Jeg fer ekki frekar út í málið. En jeg er jafnóánægður og áður. Skýringar hæstv.forsrh. hafa ekki fært mjer heim sanninn um neitt. Jeg verð að segja, að jeg skil alls ekki þá trúgirni og þá nærri því að segja barnalegu einfeldni, sem mjer finst skína frá ummælum hæstv.forsrh. um þetta mál. Jeg held, að þess verði nálega um aldir minst, hvernig þessum þýska manni hefir tekist að gefa þeirri íslensku lögreglustjórn langt nef. Jeg talaði minna um Veiðibjöllumálið í minni ræðu, vegna þess að jeg þekti það minna. En hitt veit jeg, að fjöldi bannmanna er ennþá meira óánægður út af því máli. Sem sagt, jeg hefi ekki aðstöðu til að tala um það mál, enda er það nú í hæstarjetti og rannsókn líklega ekki lokið ennþá. Hæstv. forsrh. slepti að minnast eins atriðis, sem jeg nefndi, sem sje manndauðans í Keflavík.  (Forsrh. JM: Jeg gleymdi því atriði)  . Vonast jeg til, að hæstv.forsrh. komi að því seinna. Hin smámálin, sem jeg vjek að hæstv.forsrh., krossana og manntalið, þarf jeg ekki að fara inn á frekar. Þóttist vita fyrirfram, hvernig svarið yrði. En jeg tók þetta með af því að jeg vildi ljetta á minni samvisku, eins og þar stendur. Um manntalið kom ekkert nýtt fram. Jeg vildi aðeins reka á eftir, og leyfi jeg mjer að vonast eftir meiri framkvæmdum í því efni á næstunni en hingað til. Líka vildi jeg láta það koma fram í þessari hv. deild, að það er vöknuð óánægja yfir því, að samhliða því sem við Íslendingar komum fram með rjettmætar kröfur um það að fá skjöl frá Danmörku, þá eru þeir að heimta skilað þeim skjölum, sem við höfum fengið lánuð, en eigum vitanlega. Um krossamálið þóttist jeg vita fyrir, að hæstv.forsrh. mundi svara þessu um krossaskattinn. Jeg játa fullkomlega, að jeg taldi það víst, þegar við í fjvn. í fyrra bárum fram áskorun um þetta mál til stjórnarinnar, að jeg mundi hafa þá ánægju á næsta þingi að spyrja hæstv. stjórn, hvers vegna ekkert hefði verið gert í málinu. En það er langt frá, að jeg hafi sannfærst af ræðu ráðherrans. Þá kem jeg að hæstv. atvrh. (MG) og get verið mjög stuttorður í hans garð. Jeg vjek ekki nema tveim atriðum að honum, og þarf litlu við að bæta um þau, enda hefir hv. 1. þm.N.-M. (HStef) tekið þau til athugunar. Hæstv. atvrh. kvað mig hafa á liðnu ári áfelt sig fyrir ýmislegt, en ekki komið með nema ein tvö atriði nú í þá átt. Vildi hann af því draga þá ályktun, að jeg væri nú fallinn frá öllu hinu. Hæstv. atvrh. má hugga sig við það, að mjer datt ekki í hug að tína alt til, enda höfum við skrifast á undanfarið. Við getum vel skifst orðum á annarsstaðar en hjer í hv. deild. Um Krossanesmálið ætla jeg ekki að tala mikið nú. Háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) hefir vikið að því, og mjer þykir ekki ólíklegt, að það geri fleiri við þessar umr. En hæstv. atvrh. sagði það, að hann vildi álíta mínar aðfinslur fyr um Krossanesmálið marklausar, úr því jeg kom ekki fram með þær þegar jeg flutti þáltill. Þetta er mjög merkileg staðhæfing hjá honum, því að það kom mjög skýrt í ljós hjá mjer þá, hvers vegna jeg var ekki að átelja framkomu stjórnarinnar í því máli þá, sem sje vegna þess, að jeg rökstuddi, að málið væri orðið utanríkismál. Þess vegna vildi jeg ekki á því stigi ýfa upp gömul sár. Hæstv. atvrh. sagði, að það væri alviðurkent, að hann hefði gert alt rjett í Krossanesmálinu. Einmitt það! Hvers vegna var þá helmingur af þingmönnum þessarar hv. deildar, sem krafðist þess eindregið að fá rannsókn á málinu. Hvers vegna var það þá, að hæstv. atvrh. með sínu atkv. drap till. um það, að rannsókn yrði gerð? Er það venjan, að sá, sem er alsaklaus, hefir gert alt, sem hann átti að gera, neiti því með sínu atkv., að aðrir megi fá fullkominn tíma og fullkomna aðstöðu til þess að athuga hans gerðir? Um innflutningshöftin skal jeg aðeins örfá orð segja. Hstv. atvrh. viðurkendi um það mál, að minni hefðu orðið framkvæmdir en átti að vera og búist hefði verið við. Með öðrum orðum: hæstv. ráðherra viðurkennir, að hann hafi ekki fullkomlega staðið við þau loforð, sem hann gaf síðasta þingi um framkvæmd innflutningshaftanna. Hann sagði í þessu sambandi, að við hefðum ekki ráð á því að láta 10 milj. kr. standa í bönkum ytra á lágum eða engum vöxtum. Mjer dettur þetta atriði í hug í sambandi við það, sem við hæstv. atvrh. höfum talað mikið um á prenti. Ef þetta enska lán margumtalaða hefði ekki verið bundið þessum óskaplegu skilyrðum, að ekki má borga það upp, hefði verið hægt að nota þetta fje til þess.  (Atvrh. MG: Það má ekki nota það; við þurfum að hafa það til taks)  . Til hvers?  (Atvrh. MG: Til að kaupa fyrir)  . Hvar er þá hættan að láta 10 milj. kr. liggja vaxtalausar? Annars kemst hæstv. atvrh. að til að svara þessu og mörgu öðru, þegar hann talar nst. Hæstv. atvrh. vitnaði í ummæli í nál.fjvn. viðvíkjandi innflutningshaftamálinu. Jeg ætlaði ekki að ganga framhjá þeim ummælum. En hinsvegar er orðalagið ekki eftir mig. Hstv. ráðherra gleymdi því líka í þessu sambandi, að verðtollurinn stóð ekki alt árið í fyrra. Þá sagðist hann hafa búist við harðari árásum frá mjer. Jeg hefi nú verið á hlunum á honum undanfarið, og við getum altaf náð saman, enda munum við áreiðanlega ekki vera skildir að öllu leyti. Það koma tímar og það koma ráð fyrir okkur báða. Loks vil jeg víkja nokkrum orðum til hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg beindi til hans þrem stórum málum og einu smámáli, sem var um hagstofuna. Skal jeg ljúka því af fyrst, enda hefi jeg litlu við það að bæta, sem jeg áður sagði. Jeg viðurkendi skilyrðislaust í minni ræðu formlegan rjett hæstv. fjrh. til þess að gera það, sem hann gerði. Það, sem hæstv. ráðherra bar til afsökunar fyrir því að brjóta það „princip“, sem mikill hluti þingsins vildi taka upp í fyrra, nefnilega að fjölga ekki starfsmönnum við opinberar skrifstofur, það var, að reikningsskil og margar aðrar skýrslur frá hagstofunni kæmu langt á eftir áætlun. Það má fleira um hagstofuna segja en þetta. Hún gefur út ekki svo fáar skýrslur, sem alls engin nauðsyn er að gefa út. Þarf jeg ekki að telja þær upp. Hæstv. fjrh. man sjálfsagt eftir löngum bálki um landskjörskosningarnar síðast. Slíkt hafði ákaflega litla þýðingu. Meðan ríkisins hagur er svo þröngur, álít jeg, að nokkuð af þessum skýrslum mætti missa sig. Í fyrra hefði því hæstv. fjrh. ekki átt að bæta manni við, heldur segja við hagstofuna: Hættið að gefa út skýrslurnar, sem okkur varðar ekkert um, og þá hafið þið nægan mannafla til að gefa út þær, sem okkur eru bráðnauðsynlegar. Í sambandi við skattamálið, sem jeg mun hafa komið fyrst að í ádeilu minni í garð hæstv. fjrh., sagði hann það, að á „eldhúsdaginn“ ætti ekki að „kritisera“ stefnu stjórnarinnar, heldur athafnir hennar. Jeg spyr: Er það ekki athöfn, þegar stjórnin vill leggja svo og svo háan nefskatt á borgarana? Ef hæstv. fjrh. neitar, að það sje athöfn, þá er það að minsta kosti athöfn, þegar yfirvöld Reykjavíkur senda lögregluna heim til fátæklinganna til þess að taka þennan tvöfalda eða þrefalda nefskatt lögtaki. Þessi lögtök á smælingjana verða þó afleiðingin af stefnu stjórnarinnar. Hæstv. fjrh. vildi í þessu máli skjóta sjer bak við sparnaðarnefndina og vildi segja, að hún hefði komið með þetta nýmæli, en stefnumál stjórnarinnar væri það ekki. Hvers vegna ber hún málið fram, ef hún álítur það ekki rjett? Ætli hún álíti sig sem einskonar mylnu, sem tekur á móti því, sem í hana er látið, og skilar því aftur. Jeg lít á hlutverk ríkisstjórnarinnar alt öðrum augum. Annars er það ekki eingöngu á þessu sviði, sem hæstv. fjrh. var að skjóta sjer bak við aðra. Jeg kjem seinna að því, að stjórnin var í gengismálinu að skjóta sjer með enn ákveðnari hætti á bak við gengisnefndina. En jeg þarf ögn að víkja að tilgangi sjúkratryggingarfrv. til viðbótar því, sem jeg áður hefi sagt. Það voru ekki almennu ákvæðin í því frv., sem jeg var sjerstaklega að finna að, heldur það sjerstaka ákvæði, að velta þeim mikla kostnaði af berklaveikinni yfir á einstaklingana. Það er aðalbreytingin frá því, sem nú er. Þetta hefir ekki einungis verið „kritiserað“ af mjer; mjer er kunnugt um, að einn aðalstjórnarmaður Berklavarnafjelags Íslands er mjög á móti slíkri breytingu. Um tekjuskattsfrv. átti jeg aðallega við það atriði, að lækka skattinn á fjelögum, sem hafa miklar tekjur. Um það atriði eru mínir flokksmenn í fjhn. algerlega sammála. Í sambandi við starfsemi þessara hlutafjelaga fanst hæstv. ráðherra við vera svo sammála. Átti jeg vitanlega við það atriði, að lækkaði tekjuskatturinn á stóreignamönnum og stórgróðafjelögum, yrði afleiðingin sú, að hlutfallslega mundi hækka á öllum smærri gjaldendum, og getur þá hæstv. fjrh. (JÞ) betur athugað, hvort við sjeum þar á sama máli. Hann vildi jafnvel halda því fram, hæstv. fjrh. (JÞ), að við værum sammála um starfsemi hlutafjelaganna. Þó hagaði hann orðum sínum eitthvað á þá leið, að hlutafjelagsfyrirkomulagið skapaði bjargálnamenn og væri eina leiðin til þess, að sem flestir geti tekið þátt í fyrirtækjum og ýmiskonar framleiðslu. Já, jeg verð nú að segja það, að jeg varð hissa að heyra hæstv. fjrh. syngja hlutafjelagsfyrirkomulaginu slíka lofgerð og dýrð. Honum ætti þó ekki að vera ókunnugt um það, að erlendis telja bestu mennirnir og þeir vitrustu og víðsýnustu, að hlutafjelögin sjeu langskaðlegust fyrir velmegun þjóðanna og afkomu. Þarna skilur leiðir okkar enn, enda erum við ákaflega ósammála um þetta efni, jeg og hæstv. fjrh. Jeg er sammála þessum bestu mönnum erlendis, er telja hlutafjelögin versta átumein þjóðanna, og sem hverfa eigi hið bráðasta. Og nú vil jeg spyrja hæstv. fjrh., sem virtist telja það hagræði, að sem flestir tækju þátt í framkvæmdunum og rjeðu yfir framleiðslutækjunum: Veit hann ekki, að víða er rekinn samvinnufjelagsskapur til framleiðslu með fullkominni þátttöku allra þeirra, sem að honum standa? Og þekkir hann ekki heldur neitt til annars fjelagsskapar, með þátttöku verkamanna og annara starfsmanna í arði framleiðslunnar? Þekki hann þetta, þá furðar mig á ummælum hans. En mig fær hann aldrei til að dást að hlutafjelagshugsjónum hans; þar skilur leiðir okkar, eins og víðar, því að hlutafjelögin tel jeg hættulegustu leiðina fyrir þessa þjóð að ganga inn á. Í þessu sambandi fór hæstv. fjrh. þeim lofsamlegu orðum um mig, að mín stefna væri að gera sem flesta efnalega sjálfstæða, en bætti svo við, að þar mundi jeg hafa lýst sjálfum mjer rjett, en stjórn og Íhaldsflokknum ranglega. Um lýsing mína á Íhaldsflokknum er það að segja, að það voru ekki mín orð, er jeg fór þar með, heldur orð annars manns, og það mjög merks íhaldsmanns, er lýsa allra best stefnu flokksins. Hann segir þessi merki íhaldsmaður, að augu íhaldsmanna sjeu mjög föst á buddunni, þeir tími ekki að borga neina skatta og reyni að hliðra sjer hjá því á meðan fært er - þeir vilji heldur engar framfarir, því að gróðavænlegast sje fyrir þá, að alt standi í sama horfinu. Þetta var það, sem jeg nefndi um stefnu íhaldsmanna, og jeg gerði ráð fyrir, að þessi orð yrðu fremur viðurkend af flokknum heldur en þó að jeg kæmi með lýsingu frá eigin brjósti, vegna þess að þetta er dómur formanns Íhaldsflokksins, hæstv. fjrh. sjálfs, um íhaldsmenn, eins og hann birtist í „Lögrjettu“ fyrir 15 árum. Hæstv. ráðherra verður að gæta þess og muna, að þetta eru ekki mín orð, heldur eru þessi orð eftir hæstv. fjrh. og skoðun hans á íhaldsstefnunni fyrir 15 árum. Og jeg held áfram að láta hann tala, formann Íhaldsflokksins. Hæstv. fjrh. sagði fyrir stundu síðan, að hann fyrirverði sig ekki fyrir að breyta um skoðun. Með öðrum orðum, hann vildi falla frá þeim orðum, er hann hefði sagt og ritað fyrir 15 árum. Hann um það, enda er það ekki nýtt, þó að ýmsir menn í Íhaldsflokknum jeti ofan í sig. Það gerist svo að segja daglega, og sumir gera það allhressimannlega. Hæstv. fjrh. varð mjög tíðrætt um, að við værum sammála. Hann hefði heldur átt að segja, að við hefðum verið sammála, því að það var rjett. Fyrir 15 árum vorum við sammála; þá vorum við saman í flokki og þá skrifaði jeg með ánægju undir hvert einasta orð, sem þáverandi landsverkfræðingur, Jón Þorláksson, skrifaði í Lögrjettu um stefnu íhaldsmanna. Jeg var tvítugur þá og las með aðdáun alt, sem hann sagði og reit um íhaldsstefnuna. Við vorum flokksbræður, jeg leit upp til hans og við vorum innilega sammála þá. Og enn stend jeg á þessum sama grundvelli og fyrir 15 árum. Jeg lít sömu augum á íhaldsstefnuna, eða afturhaldsstefnuna, eins og jeg gerði þá. En leiðir okkar hafa skilið, hæstv. fjrh. og mín. Hann hefir nú hlaupið frá fyrri skoðunum sínum, yfirgefið grundvöll þann, er hann stóð á fyrir 15 árum, og öðlast „æðri og betri þekking“, að hann segir. Og öllu forna frjálslyndinu er fórnað fyrir þá tign, að mega kallast formaður Íhaldsflokksins íslenska. Um gengis- og vaxtamálin get jeg verið stuttorður, enda er þar um svo stórt mál að ræða og yfirgripsmikið, að ekki er rjett að draga það til nokkurra muna inn í þessar umr. Að vísu erum við sammála um einstaka atriði, en þó er fleira, er skilur, og ósammála erum við um meginatriðið: nauðsynina og rjettlætið um vaxtalækkunina. Fyrir mjer er það aðalatriðið, að vextirnir lækki, og jeg hefi margsinnis bent á, að landbúnaðurinn þoli ekki þessa háu vexti, og þess vegna var það, að jeg dró þetta mál inn í þessar umr., að mjer finst stjórnin hafa illa gætt skyldu sinnar í þessu efni. En að sinni verður of langt að rekja mál þetta til þrautar. Hæstv. fjrh. sagði í þessu sambandi, að jeg skildi ekki hinar djúpvitru ráðstafanir í gengismálinu. Þetta er að sumu leyti rjett. Jeg játa t. d., að jeg skil ekki íhaldsbrjefið fræga, sem stjórn og bankar sendu í haust til allra sveitar- og bæjarstjórna um að brýna fyrir bændum að gera ekki neitt, leggja ekki í neinn kostnað, hvorki til húsabóta eða ræktunar jarða sinna. Jeg skil heldur ekki neitun stjórnarinnar um að stofna búnaðarlánadeild við Landsbankann með einum 250 þús. kr. Það er þó ekki um stóra upphæð að ræða til styrktar landbúnaðinum, þegar litið er á, að samtímis eru keyptir 10 togarar inn í landið fyrir 3–4 miljónir króna. Og svo bætist við, að allir þessir togarar þurfa margar miljónir í rekstrarfje. Já, jeg játa, að jeg skil ekki þessa ráðstöfun stjórnarinnar. Eða ætlast hæstv. fjrh. til, að nokkur trúi því, að allar þessar miljónir - kaupverð þessara nýju togara og rekstrarfje þeirra - sjeu vasapeningar útgerðarmanna og að þeir þurfi ekki að leita til bankanna um lán? Hvernig stendur þá á þessu mikla tapi, sem útgerðarmenn hafa þóst verða fyrir undanfarin ár, ef þeir geta nú dregið upp úr vasanum 4 miljónir króna til þess að kaupa fyrir nýja togara, og ekki minna í viðbót til þess að reka þá? Nei, ráðstöfun stjórnarinnar skil jeg ekki; það skal jeg játa. En hitt er mjer ljóst, að skilningsleysi og stefnuleysi er það, sem einkennir hæstv. stjórn. Og þess vegna er það, að jeg get ekki sætt mig við miskunnarlaust íhald við bændur, en taumlaust eftirlæti við útgerðina um fje til framkvæmda. Finst nú hæstv. fjrh., að við sjeum sammála? Jeg endurtek þetta: Jeg get ekki sætt mig við, að bændum sje neitað um einar 250 þús. kr. á sama tíma og útgerðarmönnum er veitt 20 sinnum hærri upphæð til togarakaupa. Annars eigum við eftir að deila um þetta síðar, og hverf jeg því frá því í bili. Vaxtalækkunin kemur til umræðu áður en þingi lýkur. vona jeg. Um búnaðarlánadeildina þarf jeg ekki að tala, enda hefir liv. 1. þm. N -M. (HStef) vikið að því máli í sinni ræðu. Auk þess hefir staðið sá styr um það mál undanfarið, að stjórnin veit orðið hug minn allan. Jeg hefi skrifað látlaust um málið í marga mánuði og staðið í opinberu brjefasambandi við hæstv. atvrh. (MG) um málið. Og jeg hefi felt þann dóm yfir sinnuleysi stjórnarinnar og dæmafáu skilningsleysi hennar á kröfum bænda, að jeg tel óþarft að hlaða þar meiru ofan á að sinni. Við höfum horft á, að tíu nýir togarar voru keyptir fyrir lánsfje bankanna; en bændum er sagt, að þeir geti ekki fengið upphæð, sem er 20 sinnum minni en kaupverð togaranna og rekstrarfje þeirra. Og það er sagt meira við bændur. Þeim er bannað að ráðast í nokkuð það, sem hefir einhvern kostnað í för með sjer. Landbúnaðurinn verður að standa í stað; hann má á engan hátt færa út kvíarnar, vegna þess, að alt lánsfje bankanna er fest í sjávarútveginum. Hæstv. fjrh. hlýtur víst að finnast, að um þetta mál sjeum við sjerstaklega sammála ! En um eitt mætti ef til vill segja, að við sjeum sammála. Við höfum báðir nú á þessu þingi borið fram frv. - ekki þó saman, heldur hvor í sínu lagi - sem bæði miða að því sama, að veita bændum lán, er segja megi um, að þeir geti notað. Í fyrra bar jeg fram frv. um búnaðarlánadeildina, sem jeg viðurkendi strax, að væri ekkert framtíðarskipulag, enda ætti hún að hverfa inn í fasteignabankann, er hann tæki til starfa, en frv. það var borið fram til þess að tryggja bændum í bili betri lán og með lægri vöxtum en bankarnir vildu þá veita. Og nú ber jeg aftur fram frv., er miðar að því sama, það er að gera bændum fært að ráða við vaxtakjörin, að bændur geti fengið lán með aðeins 1% hærri vöxtum en sparisjóðsvextir eru nú. Hæstv. fjrh. vill líka veita bændum lán, en hann segir bara, að það sjeu engir peningar til og fáist ekki nema með sölu vaxtabrjefa. Yrði að því ráði horfið, yrðu vextirnir einhverstaðar á milli 7–8% og afleiðingin sú, að ekkert gagn yrði að þeirri ráðstöfun. Með frv. stjórnarinnar er því bændum sýnd gæsin, en ekki gefin, því að eftir því er ekkert viðlit fyrir þá að geta notað lánin: peningarnir verða þeim of dýrir. Hæstv. fjrh. vill vera mjer sammála í orði, en svo nær það ekki lengra; þegar á á að herða, er svo margt, sem skilur, líka í þessu efni. Að lokum vildi jeg benda hæstv. fjrl. á það, að í gær fór fram fyrsta yfirheyrslan um gerðir og ráðstafanir stjórnarinnar. Nú hefir hæstv.forsrh. (JM) upplýst um það, að við fyrstu yfirheyrslu komi sjaldnast alt fram í málinu. Þess vegna held jeg yfirheyrslunni áfram um stund, og leyfi mjer að spyrja hæstv. fjrh. um nokkur atriði, sem jeg vildi vita, hvort við erum sammála um. Þá spyr jeg, og er fyrsta spurningin þessi: Vill hæstv. fjrh. stefna að því í skattamálum að afnema alla nefskatta og tolla, sem á einhvern hátt geta talist nefskattar og koma illa niður á almenningi - en setja í staðinn háa tekjuskatta, t. d. 60–80% af tekjum, er nema um 100 þús. kr., og afla með því móti þeirra tekna, er ríkissjóður þarfnast ! Vilji hann þetta, þá erum við sammála. Í öðru lagi spyr jeg hæstv. fjrh.: Vill hann í gengismálinu og vaxtamálunum veita bönkunum fullkominn stuðning, svo að gengi peninga verði stöðugt og fast, og vill hann bera fram þá kröfu, að bankarnir lækki útlánsvexti sína, fyrst niður í 7% og svo fljótt sem hægt er ofan í 6%. Vilji hann þetta, þá erum við sammála. Í þriðja lagi spyr jeg hæstv. fjármálaráðherra, hvað hann vilji gera fyrir landbúnaðinn. Vill hann t. d. bræða saman þessi tvö frv., sem við höfum borið fram, og stuðla að því ásamt mjer að koma á fót lánsstofnun handa bændum, þar sem lánskjörin verði jafngóð og í búnaðarlánadeildinni, eða að vextirnir verði aldrei hærri en 1% ofan við sparisjóðsvexti ? - Og vill hann styrkja bændur í því, að koma, upp íshúsum við stærstu útflutningshafnirnar í sambandi við kæliskipið, til þess að bæta markaðinn fyrir sauðakjöt o. fl. og margfalda tekjur bændanna í samanburði við það, sem nú er ? Ef hæstvirtur fjármálaráðherra lýsir því yfir, að hann vilji gera þetta, þá skal jeg ekki bera á móti því, að við sjeum sammála, og það á stórum sviðum. Og nú vænti jeg svars hæstv. fjrh.; ekki þó með því leyfi, sem hæstv. forsætisráðherra (JM) segir, að menn hafi til að segja ósatt við fyrstu yfirheyrslu. Heldur vænti jeg þess, að hann gefi full svör og skýr, enda hefi jeg sagt honum það til hróss, og segi enn, að jeg álít hann ljósan í orðum og þann af ráðherrunum, er helst þorir að segja meiningu sína. Að lokum er svo eitt atriði eftir, sem mjer þykir hlýða að svara í þessu sambandi. Hæstv. fjrh. sagði, að jeg og hæstv.forsrh. værum sammála. En hann nefndi ekki nema eitt dæmi; hann sagði, að hæstv.forsrh. og jeg værum sammála í bannmálinu; við værum báðir miklir bannvinir. Um þetta mætti segja hið sama eða nokkuð svipað og jeg sagði um fyrri flokksafstöðu okkar hæstv. fjrh. Við vorum einu sinni saman í flokki, hæstv.forsrh. og jeg, og við vorum lengur flokksbrður en hæstv. fjrh. og jeg. Og það er ekki svo ýkjalangt síðan við unnum að bannmálinu í bróðerni. Og nú skal jeg gera þá persónulegu játningu, að það málið, sem fyrst og glegst opnaði augu mín fyrir því, að hæstv.forsrh. og jeg gætum ekki átt samleið, var skoðun mín og hans á bannmálinu. Framkoma hans í bannmálinu, fyrst sem bæjarfógeta og síðar sem ráðherra, sýndi það, að leiðir okkar gátu ekki legið saman. Milli skoðana okkar reyndist í framkvæmd það regindjúp staðfest, að við gátum ekkert haft saman að sælda. En út í það fer jeg ekki frekar. Hstv. fjrh. sagði, að hæstv.forsrh. hefði gert meira fyrir bannið en nokkur annar bannmaður. Um það erum við ekki fremur sammála en um svo margt annað, sem jeg hefi nú talið. Mín sannfæring er sú, að það hafi verið ógæfa bannmálsins, að þessi maður skyldi vera bæjarfógeti hjer á þeim árum, er bannið kom fyrst til framkvæmdar, og það var óhamingja þessa lands sem bannlands, að þessi maður skyldi síðar verða dómsmálaráðherra. Hæstv. forsrh. hafði góða aðstöðu til þess að bjarga þessu máli til sigurs, hefði hann verið bannmaður. En hann var það ekki og vildi ekkert fyrir það gera, enda hefir enginn maður unnið því meiri skaða að mínu áliti. Íslands óhamingju verður alt að vopni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) spurði í gær um kolakaup ríkisins handa opinberum stofnunum. En í sambandi við þessa fyrirspurn fór hann með firrur einar og staðlausu stafi, eins og hans er vandi. Háttv. 2. þm. Rang. (KIJ) hefir nú lækkað í honum rostann, svo að jeg get verið fáorðari en ella. Kol þessi, sem hjer er um að ræða, voru keypt samkvæmt útboði og lægsta boði tekið, sem var kr. 63,75 pr. smálest. Þegar farið var að skipa kolunum upp í Hafnarfirði, þóttu þau of smá, og var neitað að taka á móti þeim þar. Var þá dálítill dráttur á uppskipuninni; skipið kom hingað inneftir og tveir matsmenn skipaðir til þess að skoða kolin og meta þau. Komust þeir að raun um, að kolin væru í smærra lagi, en alls ekki ónothæf eða svo, að ráðlegt væri að ganga frá kaupunum. Auk þess sýndi sig, að því smæsta af kolunum hafði verið skipað upp í Hafnarfirði, og tóku eigendurnir að sjer að selja þau. Hin kolin, sem eftir voru í skipinu, keypti svo landsstjórnin og skifti þeim á milli ýmsra ríkisstofnana, og fengu mest: 1. Vífilsstaðahælið 190 smál. 2. Laugarnesspítalinn 150 - 3. Esja ........................ 380 - 4. Bæjarsjóður Reykjavíkur 125 - Hið síðastnefnda keypti bæjarsjóður Reykjavíkur. Fleira er ekki um þessi kolakaup að segja, enda er háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) ekki svaraverður í þessu máli eða öðrum. Hann fer með fullyrðingar einar og forðast að fra nokkur rök fyrir máli sínu. T. d. sagði hann, að stjórnin vildi undanþiggja lögmtum tekjuskatti stórgróðafjelög og stóreignamenn. Maður, sem skrökvar svo um þingmál og reynir ekki að færa minstu rök fyrir máli sínu, hann er að mínum dómi alls ekki svaraverður. Um innflutningshöftin sagði hann, að þau hefðu í framkvæmdinni orðið „eitt samanhangandi hneyksli“ og að það, sem neitað hefði verið um að flytja inn í maí, hefði verið leyft í júlí. Það er satt, að háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefir oft komið með rosta og miklu veldi og heimtað að fá hitt og þetta flutt inn, enda hefir hann gengið lengra en flestir aðrir í frekjunni. Veit jeg þó ekki, hvort hann álítur sem svo, að brauðgerðarhús hans eigi fremur heimtingu á innflutningi margskonar óþarfa, og það í stórum stíl, heldur en aðrir, en svona hefir framkoma hans verið. Jeg sje, að þm. brosir; hann mun kannast við þetta, enda er honum ekki til neins að neita því. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) gerði lítið úr því gagni, sem innflutningshöftin hefðu gert, og fullyrti, að eftir fregnum víða úti um land hefðu þau verið mjög misnotuð. Að vísu láðist honum að skýra frá því, á hvaða rökum slíkar fregnir væru bygðar, enda skildist mjer á ræðu hans, að hann færi eftir orðrómnum einum. En þó að sagt sje, að sjaldan ljúgi almannarómurinn, þá er ekki altaf ábyggilegt að treysta honum, enda hafði jeg haldið þennan hv.þm. vandari að virðingu sinni en svo, að hann hlypi eftir því, sem vinir Gróu á Leiti hafa að segja um framkvæmdir stjórnarinnar. Hann var líka að barma sjer yfir því, að frv. hans um innflutningshöft hefði ekki náð fram að ganga í fyrra, og er ekkert um það að segja. En nú vil jeg spyrja hann, hver tilgangur hans sje með innflutningshöftum. Var hann sá, að hafa þau til þess að jafna viðskiftin við útlönd eða ekki? Ef það er tilgangur hans að jafna með þeim viðskiftin við útlönd, þá verður hann að játa, að þegar verslunarjöfnuðurinn er eins hagkvæmur og síðastliðið ár, þá ben að slaka til á höftunum. En ef háttv.þm. (HStef) álítur, að innflutningshöft og verslunarjöfnuður við útlönd komi ekki hvort öðru við, þá erum við ósammála og getum ekki átt samleið í þessu máli. Þá var háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) að tala um misrjetti það, sem menn hefðu verið beittir við framkvæmd innflutningshaftanna. Mjer dettur ekki í hug að halda því fram, að eitthvert misrjetti hafi ekki getað átt sjer stað, því að slíkt er vitanlega aldrei hægt að fyrirbyggja. En því verð jeg eindregið að halda fram, að þau hafi verið framkvæmd eins samviskusamlega og mögulegt var, En þó að einstöku menn hafi talið sig misrjetti beitta, er það engin sönnun. Þannig hafa t. d. tvær verslanir kært hvor aðra á víxl, fyrir að hvorri þeirra um sig hafi verið veitt innflutningsleyfi, sem hinni var synjað um. Þá mintist þessi háttv.þm. á Krossanesmálið fræga og taldi það tómlæti af stjórninni að vilja ekki láta setja á sig rannsóknarnefnd af þinginu. En jeg vil út af þessu minna háttv.þm. á, að hann hefir sjálfur verið á móti því, að mál þetta væri rannsakað eftir landslögum og málavöxtum, þar sem hann var með í að fella dagskrá háttv.þm. Dala. (BJ). Og úr því ekki má rannsaka málið eftir landslögum og rjetti, veit jeg ekki, hvernig á að að fara. Háttv. þm. talaði um, að í dagskrá þm. Dala. (BJ) hefði verið áskorun til stjórnarinnar um að láta rannsaka málið. En svo var ekki. Þar stóð: „Í trausti þess, að stjórnin láti fara fram ítarlega rannsókn - svo fremi einn eða fleiri óska þess“. Þetta er það, sem sjálfsagt er að gera, og hið eina rjetta. Þá kem jeg að háttv.þm. Str. (TrÞ). Hann sagðist ekki hafa tekið neitt aftur af þeim ákæruni, sem hann hefði sent mjer á árinu. En jeg hjelt, að lokareikningarnir hefðu verið gerðir upp með síðustu kvittun. En máske háttv.þm. telji ekki smánóturnar með. Eða kannske hann ætli að standa við söguna, sem hann flutti í blaði sínu í haust, að stjórnin ætlaði að fara að löggilda vigtir, sem vigtuðu alt að rangt, til þess að vigta á afurðir bænda í sláturtíðinni. Þarna hefir hv.þm. flutt í blaði sínu beina lygasögu, eða sögu, sem hann hefir búið til sjálfur, og vildi jeg gjarnan fá að vita, hvort hann vill standa við þessa sögu. Þá mintist háttv.þm. á enska lánið og taldi leiðinlegt, að ekki skyldi vera hægt að nota innieign bankanna erlendis til þess að borga af því. En háttv.þm. skilur ekki, að bankarnir þurfa að hafa varasjóð erlendis, til þess að halda genginu föstu. Úr því háttv.þm. skilur ekki þetta, er ekki von að hann skilji mikið í gengismálinu, því að slíkur varasjóður er alveg nauðsynlegnr, þegar illa gengur, til þess að halda genginu föstu. Háttv. þm. var að segja, að jeg hefði verið að kvarta undan því, hve mjúkur hann hefði verið í máli. Þetta er ekki rjett. Jeg sagði, að mjer hefði þótt undarlegt, hve mjúkur hann var, eftir að hafa verið svo harður áður. En máske það hafi verið af því, að hann hafi ekki ætlað að láta fara fyrir sjer eins og segir í vísunni, sem hann var að vitna í í fyrra: „Best er að fara stilt á stað, steyptist einhver þarna“. Seinni hlutann vil jeg ekki fara með, því að mjer þykir hann of klúr. En eflaust man háttv.þm. Str. (TrÞ), hvernig hann er. Þá var hann að hóta mjer, að við værum ekki skildir enn. Það má gjarnan vera svo. Jeg mun halda áfram brjefaskiftum við hann, ef hann vill. Jeg endaði núna síðast, svo ekki stendur upp á mig. Ef hann því sendir mjer brjef aftur, mun jeg svara um þad. Annars veit jeg ekki, hvort hann heldur, að hann í raun og veru græði á þessum brjefaskriftum.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. þm. Str. (Trl') sagðist ennþá vera óánægður með „Marian“-málið. En jeg býst ekki við, að hann yrði ánægðari með það. Þó að jeg gæfi honum nákvæmari skýrslu um það. Jeg verð að segja, að það er dálítið broslegt, þegar háttv.þm. Str. er að tala um venjur í sakamálum. Því að í öðru orðinu viðurkennir hann, að hann sje þeim ekki kunnugur. Annars þarf hann ekki annað en spyrja einhvern rannsóknardómara. hvort það sje venja, að þeir, sem fyrir slíkum eru hafðir meðgangi þegar í stað. Að vísu er ljótt og ósiðlegt að segja ósatt, en það kemur samt stundum fyrir, að menn gera það, jafnvel sumir blaðamenn. Hvað sakborna menn snertir, þá er það venjan, að þeir viðurkenni ekki brot sín fyr en þeir geta ekki lengur komist upp með að þræta, og það ekki þeir einir, sem sakaðir eru um glæp, heldur og allajafna þeir, sem sakaðir eru um lögreglubrot, svo sem t. d. landhelgisbrot. Þá heldur háttv.þm. (TrÞ) því fram, að skipshöfnin á Marian hafi komið sjer saman um fyrirfram, ekki einungis að þræta fyrir alla sök, heldur einnig, hvað þeir skyldu játa, ef þeir yrðu að neyðast til að játa. Þetta er feykilega ólíklegt, svo ólíklegt, að enginn reyndur rannsóknardómari mundi láta sjer detta það í hug. Ummæli háttv.þm. um þetta eru mjög barnaleg öll saman. Þá sagðist þáttv. þm. efast um, að ekki hefði mátt ná í Kattrup eftir að hann fór úr landi. Um þetta hefði háttv.þm. átt að geta aflað sjer upplýsinga síðan í gær. Hann sagði meðal annars, að hægt hefði verið að taka hann í Færeyjum. En þar skjátlast háttv. þingmanninum (TrÞ), því að maðurinn var í norsku skipi, og því undir norskum lögum. Auk þess hefði yfir höfuð ekki verið auðið að fá hann framseldan frá Færeyjum. Var því ekkert hægara að taka hann þar en t. d. í Bergen. Hefði hann verið íslenskur þegn, hefði máske verið öðru máli að gegna. En það er föst regla, að brotlegur þegn er ekki framseldur til annars ríkis. Var því með öllu ómögulegt að fá manninn framseldan, úr því hann var kominn út fyrir landhelgina. Hvort hægt væri að gera samning um þetta við Dani, af því að þeir eru sambandsþjóð okkar, skal jeg ekkert um segja. Hjal hv.þm. um þetta er því ekkert nema vaðall, sem sýnir, að hann ber ekkert skyn á þessi mál. Þá sagði þessi sami háttv.þm., að það hefði verið háðulegt, að Kattrup hefði sloppið 11/2 degi áður en Marian kom inn. Jeg sje ekkert háðulegt við það. Að skipið kom inn 11/2 degi eftir að Kattrup var slept, var tilviljun ein og ekkert annað. Manninum var ómögulegt að halda lengur í sóttkví, en þegar honum var slept úr henni, fór hann utan. Það hefði þurft hreinan spádómsanda til þess að segja fyrir, að Marian myndi leita hafnar hjer 11/2 degi eftir að Kattrup fór. Þá sagði háttv.þm. Str. (TrÞ), að það væri kátlegt, hve auðtrúa jeg væri í þessu máli. Jeg skal fyllilega viðurkenna það, að jeg treysti mjög á rannsóknardómarann í þessu máli, og hann er sannfærður um, að allur sannleikurinn hafi komið fram. Og hann er sá eini maður, sem verulega getur um þetta sagt. Og margt, sem fram hefir komið í rannsókninni, styður mjög ákveðið, að allur sannleikurinn hafi komið fram. Annars veit jeg, að dómarinn, sem annars er mjög strangur við sjálfan sig, er ánægður með rannsóknina. Og jeg er sömu skoðunar. Háttv. þm. (TrÞ) sagði enn, að bannmenn væru mjög óánægðir með eitt atriði í rannsókn þessari, sem sje það, að einn háseti gæslubátsins, sem heimilisfang átti í Gullbringu- og Kjósarsýslu, var ekki yfirheyrður hjer í Reykjavík. En til þess voru engin lög. Það varð að yfirheyra hann í Gullbringu- og Kjósarsýslu, sem og líka var gert. Þá talaði háttv.þm. Str. (TrÞ) um, að ótrúlegt væri, að áfengið hefði verið afhent varðbátnum í Garðinum skilríkjalaust. Það var nú samt svo. Og skiljanlegt finst mjer það, þegar þess er gætt, að varðbátsmenn ljetu olíu í staðinn, sem Marian tilfinnanlega vantaði. Þá sagði háttv.þm., að jeg hefði afneitað varðbát þessum. Jeg gerði hvorugt; sagði aðeins, hvernig hann væri tilkominn, að íbúar Gerðahrepps gerðu bátinn út, með styrk frá ríkissjóði. Þá talaði háttv.þm. um, að ófært væri að styrkja varðbát, sem stjórnin bæri ekki ábyrgð á. Jeg verð að segja, að mjer finst dálítið undarlegt að heyra þetta frá fjárveitinganefndarmanni. Eða heldur hann, að stjórnin beri ábyrgð á öllum þeim, sem styrk fá af ríkissjóði ? Það yrði nokkuð víðtæk ábyrgð. Þá sagði hv.þm., að trúgimi minnar í þessu máli myndi verða minst um aldir. Jeg þakka „kompliment“. Annars hjelt jeg, að okkar háttv.þm. Str. (TrÞ) yrði ekki minst um aldir. Jeg skal fyllilega viðurkenna, að sumir bannmenn eru jafnvel óánægðari með úrslit Veiðibjöllumálsins en Marianmálsins. En sú óánægja er ekki komin af því, að dómararnir hafi ekki gert skyldu sína, heldur af alt öðru atriði, sem ekki var hægt að gera við. Í fyrri ræðu minni gleymdi jeg að minnast á Keflavíkurlækninn. Mál er fyrirskipað gegn honum. Án þess að læknirinn viðurkendi nokkuð, bauð hann fram sekt, en jeg vildi ekki þiggja hana, en fyrirskipaði málsókn. Þá sagði þessi hv.þm., að ekkert nýtt hefði komið fram um manntalið frá 1703. Um hitt, hvaða persónulegt álit hv.þm. Str. (TrÞ) hefir á mjer, skal jeg ekki deila við hann. En það er rjett, að okkur skilur á í bannmálinu, enda þótt við teljum okkur og sjeum báðir bannmenn. Jeg álít ekki hvern þann mann glæpamann, sem neytir víns eða jafnvel er ölvaður, eins og háttv.þm. Str. virðist gera. Það er stundum eins og honum finnist enginn glæpur til nema að drekka vín. Hinsvegar álít jeg bann nauðsynlegt og gagnlegt, bæði af siðferðilegum og þjóðhagslegum ástæðum. Það er einkum síðartalda ástæðan, sem mestu hefir valdið um bannið í Bandaríkjunum. Jeg hefi altaf sýnt í orði og verki, að jeg hefi verið vínbanni fylgjandi. Jeg fer ekki að dæma í eigin sök um framkomu mína sem bæjarfógeti í Reykjavík. Jeg býst við, að ráðstafanir í þeim efnum hafi verið svipaðar fyr og síðar. Annars reyndi lítið á mig í þessu efni, því að bannið gekk ekki í gildi í raun og veru 1912, heldur töluvert seinna. Það getur því ekki verið rjett, að leiðir okkar í bannmálinu hafi skilið vegna afstöðu minnar til bannsins sem bæjarfógeta, enda höfum við átt ýmislegt saman að sælda síðan, án þess að það stæði í vegi. Hv. þm. Str. (TrÞ) gat hinsvegar ekki um þá sönnu ástæðu til, að leiðir okkar skildu, enda myndi það sjálfsagt verða of langt mál, og ef til vill endast í fjóra daga enn. Ráðherrasyndir mínar í bannmálinu voru, eftir því, sem mjer skildist, einkum þær, að jeg hefði verið of afskiftalítill. Það var þó aðeins persónuleg skoðun hv.þm. Str. (TrÞ), og á því ekki við að þrátta um það, enda mun jeg ekki gera það. Hitt þarf jeg ekki að taka fram, að á þingi hefi jeg jafnan komið fram sem aðrir bannmenn, og jafnvel bætt lögin. En ef á að fara að finna að aðgerðum síðustu ára í bannmálinu, þá verð jeg að segja það, að alt hefir verið gert, sem hægt hefir verið, og meira er ekki hægt að krefjast. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að jeg hefði fundið að því, að hann hefði farið geyst á stað, en væri nú miklu hógværari. Jeg hefi ekki gefið tilefni til þessara orða.

Jeg meinti þau heldur ekki til hæstv.forsrh.

. Jeg sagði einmitt, að hv.þm. hefði stilt orðum sínum mjög í hóf. Annars finst mjer fara best á því, að hafa bil beggja.

Fjármálaráðherra (JÞ): Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) fór í gær nokkrum orðum, sem voru skörulega flutt, eftir því sem gerist hjá honum, en ekki að sama skapi veigamikil, um stofnun búnaðarlánadeildarinnar. Hann sagði fyrst, að stjórnin hefði traðkað á þjóðræðinu, en seinna viljað halda aftur af því, og lít jeg svo á, að með seinni ummælum sínum hafi hann tekið aftur hin fyrri. Það, sem hann flutti máli sínu til stuðnings, var saga, eða öllu heldur hviksaga, er komst hjer í blöðin, um það, að búnaðarlánadeildin yrði ekki stofnuð. Hefði þessi saga verið sönn, hefði mátt ýmislegt til sanns vegar færa af því, er hv. 2. þm. Reykv. sagði, en svo var ekki, og að því leyti getur þetta verið útrætt. Hvort þing er haldið annaðhvert ár eða á hverju ári, sje jeg ekki, að komi búnaðarlánadeildinni við. Þá átaldi hv.þm. og, að ríkisveðbankalögin hefðu ekki verið framkvæmd. Sú ásökun hittir ekki núverandi stjórn. Hún hefir flutt lagafrumvarp, sem hefir í för með sjer breytingu á þessum lögum, og bankinn getur því ekki tekið til starfa fyr en löggjafarvaldið lætur í ljós, hvort það kjósi þessa breytingu eða ekki - að taka Ræktunarsjóðinn út úr. Hv. 2. þm. Reykv. álasaði stjórninni fyrir að hafa komið í veg fyrir, að gengi krónunnar hækkaði. Hv. þm. Str. (TrÞ) talaði hinsvegar um, að krónan hefði hækkað of mikið fyrir atbeina stjórnarinnar. Báðir hafa farið með ýkjur. Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) segir, að stjórnin hafi komið í veg fyrir gengishækkun. Stjórnin gat ekkert gert í þessu efni nema að sjá um, að það gengi, sem gengisnefndin ákvað, gæti haldist. Það var alt og sumt. Þá fer hv.þm. Str. (TrÞ) eigi síður með rangt mál. Hann segir, að gengi pundsins hafi lækkað úr 33 kr. niður í 27 kr. Sannleikurinn er sá, að í árslok 1923 var gengið á pundinn ekki nema 30 kr. Enda þótt það í svip kæmist upp í 34 kr., þá festist sú hækkun aldrei í verðlaginu í landinu, enda þótt hún gerði mikið tjón. Gengishækkunin í ár er heldur ekki meiri en við mátti búast eftir svo mikið veltiár. Að öðru leyti þarf ekki að fara út í þetta, enda var flest það, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði um þetta og annað, svo ómerkilegt, að jeg get ekki verið að svara því. Þó vildi jeg víkja nokkrum orðum að fyrirspurn hans um tekjuskatt verksmiðjunnar í Krossanesi 1924. Jeg hefi spurst fyrir um það í stjórnarráðinu, hvort nokkrar upplýsingar hafi komið um þetta atriði, en svo er ekki, enda vantar enn tekjuskattsreikning Eyjafjarðarsýslu; en þó mun bráðum vera von á honum. En það er staðfest, eftir samtali við sýslumann þar, að síðasta ár voru Krossanesverksmiðjunni gerðar 125 þús. króna tekjur. Verksmiðjan hafði ekki gefið upp tekjur sínar, og var því þessi upphæð áætluð af skattanefnd Glæsibæjarhrepps. Talið var af sumum, að þetta væri of lágt áætlað, en er kom til yfirskattanefndar, sem er æðsti dómstóll í þessum málum, treysti hún sjer ekki til að hækka. En þó voru þau tilmæli gerð til undirskattanefndar, að hafa góðar gætur á tekjum þessa fyrirtækis við næstu niðurjöfnun. Þetta er alt, sem jeg get upplýst í málinu, og sje jeg ekki, að stjórnin hafi hjer að neinu leyti óhreinar hendur. Þá kem jeg að háttv. 1. þm.N.-M (HStef). Hann hafði að vísu lítið út á einstakar gerðir stjórnarinnar að setja, en bjó sjer þó til fjóra dóma um hana, án þess að rökstyðja nokkurn þeirra með tilvísun til einstakra stjórnarathafna. Þess háttar dómar eru annars venjulega nefndir sleggjudómar. Fyrsti dómurinn var sá, að stjórnin væri veik fyrir hagsmunakröfum stuðningsmanna sinna. Jeg mun nú víkja að því síðar, hversu veik hún er fyrir, en jeg get ekki sjeð, að hægt sje að leggja henni til lasts, þótt hún sje veik fyrir kröfum stuðningsmanna sinna, ef hún er það á annað borð. - Því að hverjir eru hennar stuðningsmenn! Það er meiri hluti allra kjósenda í landinu, og ef stjórnin á ekki að gæta hagsmuna meiri hluta landsmanna, hverra hagsmuna á hún þá að gæta! Þá er annar dómurinn. Hann er sá, að stjórnin hafi komið óskörulega fram. Auðvitað er ekki hægt að metast um svo óákveðið orðatiltæki. Hann nefndi búnaðarlánadeildina í þessu sambandi, og taldi stjórninni skylt að sjá um, að Búnaðarfjelagið gerði skyldu sína. Þetta má nú vera rjett að nokkru leyti, en þó kemur ekki til framkvæmda stjórnarinnar fyr en einhver snýr sjer til hennar, og þá oftast einhver, sem á hlut að máli. Engin tilmæli um stofnun búnaðarlánadeildar bárust stjórninni fyr en í októbermánaðarlok frá Búnaðarfjelaginu. Aðgerðir stjórnarinnar í málinu vora þær, að hún leitaði umsagnar Landsbankans um það og sendi hana til Búnaðarfjelagsins. Búnaðarfjelagið hefir ekki snúið sjer til stjórnarinnar síðan út af þessu máli, nje heldur hafa borist nein utanaðkomandi tilmæli eða hvatning. Búnaðarlánadeildin var stofnuð undir eins og hægt var, en ekki fyr, og þar er sagan öll. Þriðji dómur hv. 1. þm.N.-M. (HStef) var sá, að stjórnin hefði verið hörð og óhlífin í garð almennings. Þessi dómur er því í beinni mótsögn við þann fyrsta. Háttv. þm. hefir víst einkum átt hjer við tollúrskurði stjórnarinnar, er hún hefir farið eftir ákvæðum settra laga. Og víst er um það, að ef stjórnin hefir verið veik fyrir kröfum stuðningsmanna sinna, þá hefðu tollúrskurðirnir oftsinnis getað gefið tilefni til þess. Það hafa ekki síður verið stuðningsmenn stjórnarinnar en aðrir, sem reynt hafa að fá lækkun á verðtolli, sem óneitanlega er mörgum tilfinnanlegur. Það gleður mig því, að hv.þm. hefir gefið stjórninni þennan vitnisburð. Stjórnin verður að fara eftir lögunum eins og þau eru. Hún má ekki gefa neina ívilnun um tollgreiðslur, nema henni hafi verið gefin sjerstök heimild til þess, og stjórnin hefir fylgt þeirri reglu að fara hvergi út fyrir þær heimildir, er henni hafa verið gefnar. Og jeg held, að ef háttv. 1. þm.N.-M. vill kynna sjer tollúrskurði stjórnarinnar, þá sjái hann, að þeir ósanna með öllu fyrsta dóm hans. Fjórði dómurinn hljóðar þannig, að stjórnin hafi verið tómlát um virðingu sína, og röksemdin var sú, að hún hefði tekið við áskorun um að gera skyldu sína. Eins og allir vita, eru oft bornar fram þáltill., sem skora á stjórnina að framkvæma hitt og þetta. Þetta er almenn venja hjer á Alþingi. Jeg veit ekki, hvaða stórbokkaskapur það ætti að vera, ef stjórn neitaði slíku. Auk þess var þetta ekki áskorun, heldur yfirlýsing um, að þingið treysti stjórninni til að gera skyldu sína.

Það var felt, að henni væri treyst til þess

. Helmingurinn treysti henni, en hinn helmingurinn vildi ekki, að rannsókn færi fram eftir málavöxtum og landslögum. Þá vildi jeg athuga fáein atriði í ræðu hv.þm. Str. (TrÞ). Ekki gaf sú ræða mjer tilefni til að taka undir þau orð hans, að vandlifað sje fyrir stjórnmálamenn, eða stjórn, sem ekki verða fyrir veigameiri aðfinslum en fólust í ræðu þessa hv.þm. Hitt get jeg skilið, að hinum sje vandlifað, sem telja sig andstæðinga, en hafa engin rök til brunns að bera. Háttv. þm. Str. (TrÞ) vildi bera á móti því, að hann væri sammála oss ráðherrunum þremur í þeim þrem málum, er hann einkum talaði um í sambandi við hvern um sig: Bannmálið í sambandi við forsætisráðherra; haftamálið í sambandi við atvinnumálaráðherra og lán til ræktunar í sambandi við mig sem fjármálaráðherra. Auðvitað hlýt jeg að taka það trúanlegt, að hv.þm. Str. (TrÞ) sje oss ósammála um þessi atriði, ef hann segir það sjálfur. Jeg hefi ekki viljað gera honum þá gletni, að minna hann á það, að hann sagði við 1. umr. um ræktunarsjóðslögin, að hann væri sammála í því efni hv. 3. þm. Reykv. (JakM), sem þó er kunnugt um, að var sá eini þm., sem var málinu andvígur. Jeg vil ekki stríða hv.þm. Str. (TrÞ) á þessu, af því að hann sagði þetta áður en hv. 3. þm. Reykv. (JakM) lýsti því yfir berum orðum, að hann væri málinu andvígur, og var honum þá vandalaust að vita fyrirfram, að svo var. Jeg get fremur gengið út frá því, að háttv.þm. Str. stæði á sama grundvelli og jeg í máli þessu heldur en að hann stæði á sama grundvelli og háttv. 3. þm. Reykv. (JakM). Jeg hefi gengið út frá þessu af velvildarhug til þessa hv.þm. (TrÞ), og finst mjer satt að segja, að hann hafi ekki þakkað mjer nógu auðmjúklega fyrir það. Viðvíkjandi hagstofunni sagði hv.þm., að ekki bæri að fjölga þar starfsmönnum, heldur að fækka óþörfum skýrslugerðum. Mjer þykir þá rjett að upplýsa það, að hagstofan starfar eftir þeirri reglu, að gefa út 4 skýrsluhefti á ári; Verslunarskýrslur, búnaðarskýrslur, fiskiveiða- og hlunnindaskýrslur, og svo eitt hefti enn um önnur efni. Og jeg get bent háttv.þm. á það, að hann getur lesið lögin um hagstofu Íslands og sjeð þar, hvað henni ber að halda skýrslur um, og mun hann þá sannfærast um það, að það er ekki of mikið að gefa út eitt hefti umfram hin þrjú, sem jeg áður nefndi. Nú mætti deila um það, hvað ganga ætti fyrir til birtingar í þessu fjórða hefti hagstofunnar, en það atriði snertir ekkert núverandi landsstjórn. En að ætla sjer að skera niður þetta eina hefti nær ekki nokkurri átt. Það er altof mikið, sem fyrir hagstofunni liggur og safnast fyrir árlega, til þess að fækka megi þessum árlegu heftum, er hún gefur nú út. Þá hafði háttv.þm. Str. (TrÞ) á móti því, er jeg sagði, að hjer ætti fremur að tala um athafnir stjórnarinnar heldur en stefnu, en þó einkum móti því, er jeg vildi ekki gera að umtalsefni þau frv., sem hjer liggja fyrir deildinni og bíða þess að koma á dagskrá. Jeg vil samt halda fast við það, að ekki eigi að nota eldhúsdaginn til slíks, því af því leiðir ekki annað en það, að þegar frv. koma til umræðu koma eldhúsdagsumræðurnar aftur í Þingtíðindin. Menn leita að umr. um þessi mál þar, sem þær eiga að vera í Þingtíðindunum, en ekki í eldhúsdagsumræðum. Þetta er því óhagkvæmt. Tilgangur eldhúsdagsins er heldur ekki sá, að ræða frv., sem fyrir þinginu liggja, heldur hitt, að gefa mönnum tækifæri til þess að tala um mál, sem ekki liggja á annan hátt fyrir þinginu. Þetta er eina rjetta skoðunin á því, hvernig beri að nota þessa dýrmætu stund. Jeg hef að mestu haldið fast við þessa rjettu reglu og lítið minst á frv., sem seinna eiga að koma til umræðu hjer, enda þótt hv.þm. Str. hafi gefið talsvert tilefni til þess. En út af því, sem háttv.þm. (TrÞ) sagði hjer um hlutafjelög, verð jeg að gera nokkra athugasemd. Hann sagði, að þau væru hættuleg fyrir almenningsheill og merkir menn teldu þau átumein í þjóðfjelaginu. Þetta er fullkominn misskilningur. Það er alt annað atriði þeim viðvíkjandi, sem veldur áhyggju víða um lönd. En það er þegar svo fer, að það verður fullkominn skilnaður milli eignar- og umráðarjettarins annarsvegar og framkvæmdarvaldsins hinsvegar. En þetta fer svo, þegar hlutabrjefin verða kauphallarvara, sem gengur mann frá manni, án þess að hægt sje að vita á hverjum tíma, í hvers höndum þau eru, en framkvæmd fjelaganna er öll í höndum launamanna, sem vel geta verið hlutlausir í eignum fyrirtækisins. Þessi ágalli hefir orðið talsvert áhyggjuefni, og þar, sem slík mál eru komin í það horf, sem jeg lýsti nú, hefir verið leitað úrræða til að bæta úr þessu. En þetta er ekki svo um hlutafjelög hjer. Þau eru altaf takmörkuð af hóp manna, sem standa utan um fyrirtækið. Þar fer saman eign og umráð, enda er það nauðsynlegt, til þess að fyrirtækinu vegni vel. Það hafa víða verið gerðar tilraunir til þess að gera verkamenn og starfsmenn hluthafa í eign og umráðum fjelaganna, og hafa ýmsar þær tilraunir gefist vel, svo því fer fjarri, að hægt sje að hafa það á móti hlutafjelögunum, að þau geri slíkt samstarf ómögulegt. Hv. þm. (TrÞ) hafði ekki alveg rjett eftir það, sem jeg sagði að væri aðaltilgangur hlutafjelaga. Jeg sagði ekki, að hlutafjelagstilhögunin væri sú eina tilhögun, sem gerði það mögulegt, að margir menn gætu átt hlutdeild í stórum fyrirtækjum. Hitt sagði jeg, að þau væru sú eina tilhögun, sem ennþá hefði verið framkvæmd til þess að skifta eignarrjetti stórra fyrirtækja milli margra, hjer sjerstaklega er kemur til sjávarútvegsins.

Rjómabúin

. Á öðrum sviðum hafa menn fundið aðra tilhögun, sem reynst hefir vel þar, og er ekki nema gott um það að segja. Það eru samvinnufjelögin, sem hv.þm. Str. (TrÞ) nefndi. En eðlismunurinn á samvinnufjelagi og hlutafjelagi er einkum sá, að hlutafjelagið starfar með takmarkaðri ábyrgð, en samvinnufjelagið með fullri ábyrgð, þó ekki þurfi hún að vera ótakmörkuð. Jeg vil minna háttv.þm. Str. á það, að flokksbróðir hans, háttv.þm. V.- Ísf. (ÁÁ), hefir lýst því yfir hjer í deildinni fyrir örfáum dögum, að samvinnufjelögin hjer væru að reyna að losa sig úr hinni sameiginlegu ábyrgð, með því að koma fyrir sig stofnfje, er væri sjálfseign fjelaganna og gæti útrýmt þeirri nauðsyn að grundvalla lánstraust fjelaganna á sameiginlegri ábyrgð. En að þetta er stefna samvinnufjelaganna, sannar það, að þau keppa að samskonar fjárhagslegu skipulagi og hlutafjelögin búa nú við, það er, að safna í stofnsjóð, er sje sjálfseign fjelaganna, en um leið eign hvers manns í fjelaginu. Og jeg get sagt háttv.þm. Str. það, að það hefir ekki verið fundin önnur leið en þessi til þess að afstýra því, að eignarrjettur að fyrirtækjum, sem verða að vera stór, eins og t. d. togaraútgerð hjer, safnist á einstakra manna hendur. Því er sú viðleitni, að styðja hlutafjelög, rjett frá sjónarmiði háttv.þm. Str. og annara, sem vilja að efnahagur manna sje svo jafn, sem kringumstæður leyfa. Hv. þm. Str. (TrÞ) bar saman í seinni ræðu sinni afstöðu stjórnarinnar, eða mína, í þessu atriði nú og fyrir 15 árum síðan. Gerði hann það ekki frá eigin brjósti, heldur þóttist hann tilfæra efni úr 15 ára gömlum ummælum, sem jeg hefði haft í blaðagrein. Eftir þeirri þekkingu, sem jeg hef á blaðamensku hv.þm. (TrÞ), þá get jeg búist við því, að þessi ummæli sjeu svo rangfærð, að þau gefi ekki rjetta hugmynd um það, sem jeg vildi þá hafa sagt.

Jeg hef aðeins prentað upp kafla úr ritgerð hæstv. fjrh.

. Það má vel vera; jeg les ekki blað hv.þm. (TrÞ) nema stundum, og þetta hef jeg ekki lesið. En það þýðir ekkert fyrir hv.þm. (TrÞ) að segja það, sem hann sagði, að stjórnin vildi, að fáir einir væru ríkir. Hann bætti því ekki við, en það leiðir af sjálfu sjer, að hún vilji þá, að allir hinir sjeu fátækir. Þetta eru hans orð og ekki mín, hvorki fyrir 15 árum nje nú. Þá kem jeg að íhaldsbrjefinu svo nefnda. Þar bar hv.þm. (TrÞ) fram endilausa staðleysu um það, að með brjefi þessu hefði stjórnin verið að banna bændum að ráðast í framkvæmdir. Vegna þess að verið er að endurtaka þetta, skal jeg nú gera það, sem jeg hefði átt að gera strax, er þessi fásinna kom hjer fram, sem sje að lesa hjer upp þau ummæli brjefsins, sem komið hafa þessu af stað. Innganginn þarf jeg ekki að lesa, því að hann er eingöngu um orðsending bankanna til viðskiftamanna sinna -: „Jafnframt því að tilkynna þetta vill ráðuneytið hjer með brýna fyrir öllum bæjarstjórnum, sýslunefndum og hreppsnefndum að forðast að stofna til nýrra skulda, en leggja sem allra mesta áherslu á að færa niður þær skuldir, er nú hvíla á þessum sveitarfjelögum“. 
             . Hvaðan hefir nú háttv.þm. Str. (TrÞ) það, að í þessu brjefi sje stjórnin að banna bændum að ráðast í framkvæmdir? Slíkt er ekki annað en tómur uppspuni. Alt tal hans um miskunnarlaust íhald gagnvart bændum er tómur reykur. Háttv. þm. (TrÞ) talaði enn um togarakaup, og jeg skil af öllu, sem þessi háttv.þm. segir um þetta, að það er grundvallað á skilningsleysi hans á því, hvernig yfir höfuð unt sje að ná í lánsfje hjer á landi, Hann er sjálfur endurskoðandi Landsbankans, og jeg get sagt það, að hvorugur bankinn hefir veitt fje til togarakaupa, nema í einu tilfelli, og þá í þeim vændum að bjarga vafasamri skuld. Jeg skora nú á hv.þm. sem endurskoðanda Landsbankans, ef þetta er ekki rjett, að gefa mjer þá embættislega skýrslu um það, hvaða fje bankinn hafi lánað til togarakaupa. Því næst talaði hv.þm. (TrÞ) bæði um búnaðarlánadeildina og frv. um ræktunarsjóð Íslands, og kvað, að með lögunum um búnaðarlánadeildina hefði verið sjeð fyrir nægu fje til lána handa bændum. Þetta er skakt. Með búnaðarlánadeildinni var ekki sjeð fyrir fje, heldur var tekið það ráð að heimta það af einni lánsstofnun, að hún legði fram fjeð. En nú stóð svo á í október síðastl., þegar til mála kom að stofna deildina, að þá var það alveg óvenjuvel sannanlegt, að ekkert fje var til í Landsbankanum til þess að lána. En á sama tíma voru keyptir 10 togarar. Hvernig stóð á þessu? Vandræðin eru þau að fá hv.þm. (TrÞ) til þess að skilja það, að það er unt að fá fje til fyrirtækja, þó að hvorugur bankinn hafi fje að lána. Fje til togarakaupa má fá með sölu hlutabrjefa, og fje til ræktunarsjóðs með sölu vaxtabrjefa. Og sú leið er altaf fær, ef á annað borð nokkurt fje er hægt að fá. En að fá fje hjá einstökum stofnunum er ekki hægt, nema stofnunin hafi það til. Þetta með togarakaupin er góð bending til þeirra, sem ekki hafa athugað það áður, að sú leið er til að útvega sjer fje, að snúa sjer beint til þeirra manna, sem eiga fje til ávöxtunar. Þá sagði hv.þm. (TrÞ), að eftir ræktunarsjóðsfrv. stjórnarinnar yrði ekki um neina „móbíla“ peninga að gera. Þessu vísa jeg til baka. Því hefir verið lýst yfir, að stofnuninni yrði trygt handbært fje, eins mikið og farið var fram á af búnaðarfjelagsnefndinni. Þá sagði hann, að vextirnir mundu verða 7–8%, og vitnaði enn í Reykjavíkurvaxtabrjefin. En jeg get sagt hv.þm. (TrÞ) það, að í kringum áramót síðastliðin seldi jeg ca. 300 þús. kr. í vaxtabrjefum fyrir 6%, og brjefin seldi jeg á 97, af því að eigandinn fór ekki fram á hærra verð, en jeg hefði líklega eins vel getað selt þau við nafnverði. Það eru heldur engin rök fyrir því, að vextir þurfi að vera svona háir, þó að Reykjavík, sem dregst með nokkuð miklar skuldir, þurfi að borga svo háa vexti. Þá bar hv.þm. fram þrjár spurningar, sem sumar a. m. k. fólu í sjer fleiri, og skal jeg svara einni þeirra strax. En af því tvær þeirra snerta mál, sem efalaust verða til umræðu hjer síðar, þá svara jeg þeim ekki nú. En fyrstu spurningunni, hvort jeg vilji afnema nefskatta og lækka tolla, svara jeg hiklaust því, að eins og nú stendur á, vil jeg enga nefskatta afnema og enga tolla lækka, meðan hagur ríkissjóðs er þannig, að hann þarf á öllu sínu að halda. En hvað síðar megi gera, er úr greiðist um fjárhag ríkissjóðs, - og ef tekst að greiða lausaskuldirnar, - um það vil jeg ekkert bollaleggja nú. Til þess gefst nógur tími síðar. Aftan í þessar spurningar hnýtti háttv.þm. því, hvort jeg vildi taka meginið af tekjum ríkisins með tekju- og eignarskatti. Það má einu gilda í þessu efni, hvað jeg vil og hvað jeg vil ekki. Hitt er víst, að það er ekki unt með tekju- og eignarskatti að ná miklu meiri tekjum en eftir núgildandi lögum. Og jeg get bent á það, að yfirhöfuð hafa tekjurnar af þessum lið orðið mun minni en ráð var fyrir gert á þingi 1921, þegar þessi lög voru sett. Hv. þm. Str. (TrÞ) endaði ræðu sína á því að lýsa því, hver munur væri á afstöðu sinni og stjórnarinnar í ýmsum greinum. Hann kom fram sem ákærandi, sem yfirheyrði stjórnina, og bjóst við því, að hún segði ekki satt og neitaði sök. Jeg segi ekki um það, hvort háttv.þm. gerði ráð fyrir þessu af skírskotun til annars eða frá eigin brjósti, er eiginlega virðist sjaldgæft um þann háttv.þm., sem oftast tilfærir alt orðrjett frá öðrum án þess að halla máli. En það verð jeg að segja, að það er nokkuð óvenjuleg aðstaða, ef hv.þm. finst hann vera bæði ákærandi og yfirheyrandi í einu. Ætti þá að vísu alt að koma fram við yfirheyrsluna, sem athugavert þykir. Og get jeg ekki annað en látið í ljós ánægju mína yfir því, hve lítið þessi ákærandi og yfirheyrandi hefir um að spyrja, hvað það er ómerkilegt, og langt frá því að stjórnin þurfi að dylja nokkuð af sínum gerðum, sem vitanlega er ekki heldur hægt, þar sem hv.þm. eiga aðgang að öllum upplýsingum um slíkt, sem þeir kunna að æskja.

Ekki að Krossanesi

. Það hefir verið sagt hjer áður, og er best að segja það enn, svo að það megi festast í minni háttv.þm. Str, (TrÞ) og annara hv.þm., að bæði honum og öðrum þm. er velkomið að fá öll skjöl, er það mál snerta, lánuð í stjórnarráðinu, svo að það þýðir ekkert að segja þetta. Jeg ætla svo að enda með þeirri illgirnislegu ósk til hv.þm. Str. (TrÞ), að það verði jafnvandlifað eftirleiðis fyrir hann sem stjórnmálamann eins og hann hefir nú játað, að væri vandlifað fyrir sig sem stjórnarandstæðing.

Jakob Möller Það er eins og það mælist einhvernveginn einna verst fyrir að vera mildur í orðum við hæstv. stjórn. Og það, sem mest bar á í ræðu hæstv. atvrh. (MG), var kvörtunin yfir því, hvað andstæðingarnir færu mjúkum höndum um hana. Út í frá hefi jeg einnig orðið hins sama var, og menn hafa kveðið sterkt að orði um það, hvað andstæðingarnir væru vægir í sókn sinni gegn stjórninni. Satt að segja veit jeg ekki, af hverju þetta er svo illa sjeð. En helst dettur manni í hug, að þessu sje eins varið og í fjelagsskap Hróa Hattar, en þar þótti ósæmilegt að skjóta á sitjandi fugla. Og segja mætti um hæstv. stjórn það sama, sem förukonurnar sögðu Hallgerði á Hlíðarenda um athafnir Bergþóru, að hún hefði „stritast við að sitja.“ Meina jeg það ekki svo mjög í þinglegri merkingu, heldur verklegri. Því að það leynir sjer ekki, að helsta stefnumál stjórnarinnar hefir verið það, að gera sem minst. En þegar svo er, þá er þess ekki að vænta, að gerðar verði mjög svæsnar árásir á aðgerðir stjórnarinnar, heldur verður það aðgerðaleysi hennar, sem fyrst og fremst verður fundið að. Enda hafa umræðurnar sýnt fram á þetta. Undanfarna daga hefir einmitt eitt mál verið rætt, þar sem mjög hefir verið sett út á aðgerðaleysi hæstv. stjórnar. Og sök hennar þar hygg jeg líka, að sje sú þyngsta, sem fundin verði. Hinsvegar er það líka eftirtektarvert, að þar sem borið hefir verið lof á hæstv. stjórn, þá hefir það undantekningarlítið verið „negativt“. Jeg hefi t. d. ekki heyrt henni hrósað fyrir annað meira en það, hve varlega hún hafi áætlað í fjárlagafrv. fyrir 1926. - Hún hefir m. ö. o. verið lofuð hástöfum fyrir það snjallræði, að áætla einn tekjuliðinn helmingi minni en hann getur orðið minstur. Yfirleitt má þá segja, að þó lítið verði fundið að gerðum hæstv. stjórnar, þá sje ennþá minna hægt að finna henni til lofs. En það, sem kom mjer til þess að fara að tala nú, voru nokkur ummæli, sem hrutu af vörum hæstv. atvrh. (MG) og sem hæstv. fjrh. (JÞ) tók upp eftir honum. Það var í sambandi við Krossanesmálið, sem hann sagði, að þeir, sem legðust á móti till.hv.þm. Dala. (BJ), þeir væru um leið á móti því, að lögleg rannsókn færi fram í málinu. Jeg hygg, að hæstv. ráðherra (MG) hafi raunar ekki sagt þetta vegna þess, að hann viti ekki sjálfur, hvers vegna jeg og aðrir greiddu atkv. móti þeirri till. Hún var að mínum dómi einhver sú fráleitasta, sem orðið gat, að efni til, ekki síst að því leyti, sem hún benti stjórninni á þá hæpnu leið, að hún ætti ekki að eiga frumkvæði að því, að hafist væri handa í málum sem þessum, þannig, að þó að upp komi mál og á allra vitorði sje, að glæpsamlegt atferli hafi átt sjer stað og fjárdráttur af svívirðilegasta tægi hafi verið framinn, þá eigi stjórnin ekki að láta neina rannsókn fram fara, nema því aðeins, að kæra berist henni. Orðalag till. er líka svo einstaklega álappalegt og alt öðruvísi en vænta mátti af hv.flm. (BJ). í till. er þess vænst, að hafin sje rannsókn, ef þess verður æskt. Það er ekki auðvelt að sjá, hvað háttv.þm. (BJ) meinar með þessu. Verður varla annað fundið út úr því en það, að sakamálsrannsókn í málum skuli ekki hafin, nema kæra komi frá þeim, er skaða hafa beðið við hið glæpsamlega atferli. Það var þetta, sem andstæðingar till. gátu ekki felt sig við. Og nú vil jeg segja það, að ef slík stefna festi hjer rætur, þá væri orðin hrappalleg afturför í rjettarfari þessa lands frá því, er það þó stóð lægst. Sagan hermir það, að um aldamótin 1600 var hjer danskur höfuðsmaður, sem hvorki þurfti ósk nje kæru frá neinum hlutaðeigendum til þess að sækja til sekta og fá dæmdan sökudólg, er brotið hafði lögin og haft ójöfnuð í frammi. Þetta var, eins og jeg tók fram, danskur embættismaður, en hann taldi sjer þó skylt að eiga frumkvæði að því að hefjast handa. Nú á hjer að innleiða þá venju að láta alla slíka sökudólga óáreitta, nema því aðeins, að kæra komi fram. Það er sannarlega athugavert þetta vaxandi virðingarleysi fyrir lögum og rjetti í landinu, og stefnir síst til bóta í því efni framkoma stjórnarinnar í jafnalvarlegu máli eins og Krossanesmálinu. Nei, stjórnin leggur áreiðanlega ekki hart að sjer til þess að tryggja og efla rjettarverndina í landinu. Hún skýtur sjer undan rannsókn í Krossanesmálinu undir því yfirskyni, að till. um hana væri sama og rannsókn á hæstv. stjórn - þvert ofan í yfirlýsingar þeirra manna, er æsktu rannsóknarinnar. Hæstv. stjórn hefir gert þá grein fyrir þessu máli, að vafasamt væri, hvort rannsaka ætti það frekar, og þess vegna telur hún vissast að láta það niður falla! Það er vel skiljanlegt, hversu mikla athygli þetta mál hefir vakið um land alt. Almannarómur er sá, að hjer hafi lögbrot átt sjer stað, sem sje þess eðlis, að ósæmilegt sje að láta það óátalið. Því sama er haldið fram af helmingi þm. í þessari hv. deild. í till. kom ekkert fram nema það, að þingið fengi að rannsaka, hvort ástæða væri til að aðhafast eitthvað frekar í málinu. Hvort hæstv. stjórn slyppi ómeidd af því, hlaut auðvitað að fara eftir málavöxtum. Hafi hún hreinar hendur, var sannarlega engin ástæða fyrir hana að óttast. Æðsti vörður laga og rjettar í landinu er vitanlega hæstv. dómsmálaráðherra (JM). Jeg öfunda hann ekki af þeim dómi, sem þjóðin fellir að maklegleikum yfir stjórn hans, ef hún ætlar að stuðla að því, að sú regla komist á, að stjórnin eigi aldrei að grípa í taumana, hversu mikið sem við liggur, nema kæra komi um það frá einstaklingum. Engum blöðum er um það að fletta að í þessu máli hafi hæstv. stjórn unnið sjer mest til óhelgi. Það er ekki þar með sagt, að hún hafi ekki í mörgum öðrum tilfellum vanrækt að hafa skylt eftirlit með því, að lögum landsins væri fylgt sem skyldi. T. d. hefir í dag orðið upplýst um enn eitt atriði í sambandi við Krossanesmálið. Á jeg þar við tekjuskattinn, sem verksmiðjunni hefir verið gert að greiða. Vantar mikið á, að lögunum hafi verið fylgt í því efni svo sem vera ber. Það hefir sem sje komist upp, að skatturinn hefir ekki verið lagður á samkvæmt tekjuframtali verksmiðjunnar sjálfrar, heldur eftir mati skattanefndarinnar í hreppnum, og væri ekkert við það að athuga, ef ekki væri það upplýst, að verksmiðjan hefir fastan samning um það, hve mikið hún eigi að greiða til hreppsins, og er ekki ólíklegt, að það hafi áhrif á skattanefndina. En slíkt er þvert ofan í lög og á ekki að líðast, og er bein skylda hæstv. stjórnar að sjá um, að slíkt eigi sjer ekki stað. En eins og margtekið hefir verið fram, þá hefir hæstv. stjórn lagt alt sitt ofurkapp á að kæfa þetta mál. En sannast að segja hefir hún unnið lítið á við það. Frá því að sitja við yfirlýst traust og hlutleysi ákveðins meiri hluta þessarar háttv. deildar, þá er nú svo komið, að hún situr við það minsta traust, sem nokkur stjórn getur látið sjer nægja, sem sje helming atkvæða í hv. deild, að meðtöldum atkvæðum sjálfra ráðherranna. Bendir þetta óneitanlega á, að hæstv. stjórn hafi viljað öllu fórna til að fá mál þetta kæft. Og þá þýðir heldur ekki að leyna því, að það gefur ekki aðeins hv.þm., heldur öllum landslýð í skyn, að hæstv. stjórn viti sig berskjaldaða fyrir rannsókn í málinu. En það versta, sem hægt er að vinna nokkurri þjóð, og það gæfulausasta verk, sem framið verður af nokkurri stjórn, er það, að stuðla að niðurdrepi virðingar manna og trausts á lögum og rjetti. Hvert sinn, sem einhverjum er látið haldast uppi nokkuð það, sem fer í bága við lög og rjett, þá er öllum öðrum um íeið gefið undir fótinn með það, að virða lög landsins og rjettarfar að vettugi. Og það er skylda hins háa Alþingis að benda hæstv. stjórn á þetta, þegar hún sjer það ekki að öðrum kosti. Jeg tel alt annað, sem hæstv. stjórn hefir verið fundið til foráttu, smáræði hjá þessu, sem jeg nú hefi nefnt. Og jeg tel það varla þess vert, að þeim aðfinslum sje hreyft, þegar nýbúið er að útkljá stórmál sem þetta á þann veg, sem gert hefir verið. Það ber líka engan árangur hvort sem er, þó að verið sje að elta uppi ýmislegt, sem aflaga hefir farið hjá hæstv. stjórn. Hún skellir áreiðanlega skolleyrum við því öllu saman. Jeg skal heldur ekki tala um mörg slík mál. En á eitt þeirra hefir þó verið minst lítilfjörlega hjer í deildinni, og það er framkvæmd innflutningshaftanna síðastl. ár. Um það hefir verið deilt, hve áhrifamikil afskifti stjórnarinnar hafi verið í því máli, og niðurstaðan orðið sú, að hæstv. stjórn hafi togast á við sjálfa sig um framkvæmd laganna. Hefi jeg litla trú á því, að hæstv. atvrh. hafi lagt þau lóð í metaskálamar, að jafnvægi hafi haldist. Jeg hefi heyrt því haldið fram, að framkvæmd laganna hafi orðið á þann hátt, að einum hafi verið leyfður innflutningur, þótt öðrum hafi verið synjað innflutningsleyfis á sömu vörum á sama tíma. Út af fyrir sig er það ekki einkennilegt, þótt einhver verði á hakanum, en hitt er skringilegt, að það kemur fyrir í mörgum tilfellum um sama hlut, að einum er neitað, en öðrum leyft að flytja hann inn. Jeg skal nefna eitt dæmi. Kaupmaður nokkur sækir um leyfi til þess að flytja inn bíl, en honum var synjað um leyfi. Bíl þennan ætlaði hann að flytja inn fyrir ákveðinn mann, og sá maður fer nú til stjórnarráðsins og biður um leyfi og fær það undir eins. Þetta er ljóst dæmi þess, hvernig framkvæmd laganna hefir verið í höndum hæstv. stjórnar. Af umsókn kaupmannsins varð þó ekki annað sjeð en að um væri að ræða venjulega fólksflutningabifreið, ætlaða til þess að bæta samgöngurnar fyrir almenning, en þeirri umsókn þar neitað. En síðan var veitt leyfi til þess að flytja inn „luxus“-bifreið handa einum einstökum manni. Þarna þverbrýtur stjórnin hina einu rjettmætu hugsun, sem liggur á bak við höftin, sem sje þá að hefta innflutning á óþarfavarningi. Það hefir mikið verið talað um sparnaðarstefnu og hæstv. stjórn þykist fylgja henni og flokkur hennar þykist hafa einkarjett á henni og sparnaði í landinu yfirleitt. Jeg veit nú ekki, hvað þessi stefna ristir djúpt í hugarfari hæstv. stjórnar, en skal þó nefna eitt dæmi, er sannar hið gagnstæða. Á síðasta ári átti stjórnin að ráðstafa vínverslun landsins. Hún fjekk tilboð frá manni um að taka að sjer forstöðu verslunarinnar fyrir 14–15 þús. kr. á ári. Stjórnin hafnaði því tilboði, en veitti forstöðuna öðrum með 20 þús. kr. lágmarkslaunum. Hæstv. stjórn vildi ekki spara þá. Jeg sagði þegar, að jeg ætlaði ekki að elta ólar lengi við smáhnútur. Þó get jeg ekki látið eitt atriði óumtalað. Jeg hef í heyrt sagt, og hygg það satt vera, að stjórnin hafi gefið einstökum mönnum loforð um virkjunarleyfi á vatnsföllum. Fossamálið hefir nú verið til umræðu hjer í þinginu í nokkur ár, og virðist það yfirleitt vilji þingsins, að sjerleyfi verði ekki veitt, nema samþykki þingsins komi til. Það er því næsta merkilegt, að stjórnin skuli milli þinga, og meðan málið er ekki útkljáð, gefa fyrirheit um slík virkjunarleyfi. Stappar það nærri því, að þetta sje gerræði gagnvart þinginu. Jeg býst nú við því, að hæstv. stjórn þyki ekki veigamikið það, sem jeg hefi sagt, en ef hún vildi láta sjer það að kenningu verða og laga framkvæmdir sínar eftir því, þætti mjer vel farið. Þessar umræður hjer eru auðvitað ekki til þess að koma stjórninni á kaldan klaka, heldur til þess, að þingmenn láti hana vita, hvað þeim finst aðfinsluvert í fari hennar. Það er svo um margt, sem hjer hefir borið á góma, að um það má síðar tala í sambandi við önnur mál. Skal jeg því ekki fara lengra út í þetta að sinni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Um þetta bifreiðarmál, er hv. 3. þm. Reykv. (JakM) nefndi, skal jeg segja eins og er. Mál þetta afgreiddist skakt. Jeg hafði skrifað neitandi svar, en í misgripum varð það játandi hjá Vigfúsi Einarssyni fulltrúa. Slíkt getur altaf komið fyrir, jafnvel hjá bestu skrifstofumönnum eins og honum. Það, sem sami hv.þm. sagði um fossavirkjunarmálið, er ekki rjett. Ekkert leyfi hefir verið gefið, en stjórnin hefir sagt einum umsækjanda, að ef saman gengi um alla skilmála, þá mundi geta orðið af því, að leyfi fengist. Allsherjarnefnd hefir verið afhent málið, og þar geta háttv.þm. fengið að sjá, hvað í því hefir gerst. Jeg vildi aðeins gera þessa stuttu athugasemd strax.

Ásgeir Ásgeirsson Á þinginu í fyrra bar jeg ásamt öðrum manni fram þáltill. um að skora á landsstjórnina að hefta innflutning útlendra verkamanna. Kom okkur saman um, að slík þingsályktun mundi nægja sem heimild fyrir stjórnina. Hæstv. stjórn mun að því er virðist hafa verið á sama máli, því að bæði hreyfði hún hvorki andmælum nje viðvörun um, að þingsályktun væri ekki nægileg, og eins hefi jeg heyrt, að hæstv. stjórn hafi síðar heimilað Krossanesverksmiðjunni innflutning takmarkaðrar tölu verkamanna. Sýnir það, að hún hefir litið svo á, að heimild sje til þess í lögum að gefa út reglugerð um þetta efni, eins og þáltill. fór fram á. Framkvæmdastjórinn gerði ráð fyrir því, að hann yrði að sækja um leyfi til að hafa útlenda verkamenn, því að hann hefir búist við reglugerð. En þegar engin reglugerð kom út, hefir hann þóst laus allra mála. Og þegar útlendingar eru komnir hingað, er erfitt að gera þá afturreka. Þess vegna verð jeg að álíta, að sökin í þessu máli liggi ekki hjá framkvæmdarstjóranum í Krossanesi, heldur hjá hæstv. stjórn. Um eitt af þrennu hefir hún gert sig seka: 1. Að vekja ekki athygli þingsins á því í fyrra, að þál. nægði ekki, heldur þyrfti ný lög. 2. Að vanrækja að gefa út reglugerð. 3. Að leggja ekki fyrir þingið nú frv. til laga um þetta efni, fyrst hún komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri hægt að gefa út reglugerð. Deildin fylgdi þál. í fyrra alveg óskift. Sterkur þingvilji stóð því að baki. Hæstv. forsrh. (JM) hefir sagt, að þetta mál þyrfti mikinn undirbúning. Hæstv. stjórn hefði því fremur átt að finna til þess sem sinnar skyldu að leggja frv. um atvinnuleyfi útlendinga fyrir þetta þing. Í umræðum hjer í dag hefir því verið beint til Framsóknarflokksins, að hann hafi verið móti því, að Krossanesmálið væri rannsakað eftir landslögum og málavöxtum. Þannig á þá að nota dagskrá hv.þm. Dala.! Í orðum hæstv. atvrh. (MG) lá það, að Framsóknarflokkurinn og þeir, sem greiddu atkv. móti dagskránni, sjeu því mótfallnir, að kærur, sem koma kynnu fram, væru teknar til greina. Ætlar stjórnarflokkurinn kannske að halda því fram, að hæstv. stjórn hafi engar skyldur framar í þessu máli, hvaða kærur, sem yfir kunna að dynja, þar sem dagskráin var feld og engin áskorun samþykt til stjórnarinnar? Það væri rökrjett ályktun af þeirri fullyrðingu hæstv. ráðherra, að helmingur þingd. hafi greitt atkvæði móti því, að með málið væri farið „að landslögum og eftir málavöxtum“. En það munu víst fæstir taka þá ásökun alvarlega. Dagskráin var bæði fávísleg og hættuleg. Dagskráin var fávísleg að þessu leyti, að í henni fólst yfirlýsing um, að deildin treysti því, að stjórnin myndi sinna lögmætum kærum. En hún var hættuleg að því leyti, að þar var gert ráð fyrir, að dómsmálastjórnin eigi ekkert frumkvæði að eiga um þetta mál - og þá sennilega ekki um önnur heldur. Það væri stórhættuleg meginregla, að dómsmálaráðherra eigi að vera daufur og blindur nema til hans sje kallað, að nú skuli hann opna augu og eyru. Það er sjálfsagður hlutur, að rjettvísin eigi oftlega frumkvæði án þess að nokkrar formlegar kærur sjeu fram komnar. Ef maður er myrtur, dettur vitanlega engum í hng, að rjettvísin eigi að daufheyrast, þar til einhver kæra kemur. Og svo er og um flest mál, sem marga varða - eins og t. d. þetta Krossanesmál - og kalla má opinber. Jeg minnist þess, að fyrir nokkrum árum var prestur nokkur borinn þungum sökum í blaðagrein. Dómsmálaráðherra skipaði þegar fyrir um, að sakamálsrannsókn skyldi fram fara. Það eru fleiri en þessar þrjár leiðir, sem hæstv.forsrh. (JM) gat um, sem eiga að liggja inn í hugskot dómsmálaráðherra. Hann á að hafa fimm skilningarvit, rjett eins og aðrir menn. Hann á að sjá og heyra sem dómsmálaráðherra, engu síður en sem Jón Magnússon. Og þegar háværar ásakanir á mannfundum og í blöðum koma fram - kemst hann ekki hjá því að taka ákvörðun sem dómsmálaráðherra, þó að ákærurnar hafi borist honum inn um eyru og augu - en ekki hinar þrjár „autoriseruðu“ leiðir, er hann gat um. Það verður vitanlega altaf „conduitéspursmál“ hvenær honum og undirmönnum hans ber að nota rannsóknar eða ákæruvaldið ex officio. En hann kemst þráfaldlega ekki hjá því - og á ekki að komast hjá því - að taka ákvörðun sem dómsmálaráðherra, þó að engar formlegar ákærur berist. Þess vegna greiddi Framsókn atkv. á móti dagskránni. Hún var sumpart fávísleg, sumpart hættuleg. Krossanesmálið var þannig afgreitt fyrir tilstilli hæstv. stjórnar, að það hlýtur að verða eldhúsdagsmál. Tveir ráðherrarnir báru þær sakir á fylgismenn þáltill., að þeir væru „að mölva æru erlends manns til að geta vegið að stjórninni“, eins og annar sagði, eða „ofurselja æru útlendings til að ná til stjórnarinnar“. Þriðji ráðherrann lagði svo ríka áherslu á það, hversu alvarleg sakamálsrannsókn væri, að helst leit út fyrir, að hann krefðist, að vissa væri fyrir, að maður reyndist sannur að sök, þá er sakamálsrannsókn væri hafin. Það er ekki rannsóknin sjálf, sem er hættuleg, - og að dómi bestu lögfræðinga er rannsókn ekki móðgun við neinn mann, enda þarf ekki nema heilbrigða skynsemi til að sjá það, - heldur er það niðurstaðan, sem getur orðið hættuleg. Sama var um þáltill., hún var engin móðgun við hæstv. stjórn, en niðurstaðan gat orðið hættuleg. En þótt þáltill. hefði verið samþykt, þurfti hæstv. stjórn ekkert að óttast, ef hún hefði verið sannfærð um ágæti síns málstaðar. Því valdi, sem dómsmálaráðherra hefir til þess að skipa fyrir um sakamálsrannsóknir, má misbeita á tvennan hátt, annaðhvort með því að fara gálauslega með það, eða þá að beita því of slælega. Jeg hygg, að flestir geti orðið sammála um það, að ef ískyggilegt mál er ekki rannsakað nákvæmlega, þá sje valdinu beitt slælega. Og það er hættulegt, ef sú tilfinning kemst inn hjá mönnum, að rjettvísin dragi sig í hlje af einhverjum óskjljanlegum orsökum. Þó að stjórninni tækist að gera Krossanesmálið að flokksmáli hjer á þingi, var það ekki og er ekki flokksmál, hvorki hjer í Reykjavík nje annarsstaðar á landinu, þar sem jeg þekki til. Jeg get í þessu sambandi bent á till., sem samþykt var á þingmálafundi í einu íhaldskjördæminu, það var í Vestmannaeyjum, og borin fram að sýslumanni Eyjanna, svo að ekki er það, sem þar hefir ráðið, að þeir, sem till. fluttu eða samþyktu, hafi hjer viljað „fótum troða æru útlends manns, til þess að geta vegið að stjórninni.“ eins og tveir ráðherrarnir hafa komist að orði. Tillagan hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fundurinn skorar á Alþingi að krefjast nákvæmrar skýrslu af stjórninni um hið svonefnda Krossanesmál, og ef fullnægjandi upplýsingar eru ekki gefnar, er rjettlæti framkomu stjórnarinnar í því, að það þá geri það í málinu, sem skýrsla stjórnarinnar gefur tilefni til.“ Tillaga þessi er borin fram af Kristjáni Linnet sýslumanni, og samþykt með öllum þorra atkv. gegn þremur. Fleiri dæmi held jeg, að ekki þurfi að benda á. Þetta var ekki flokksmál áður en stjórnin tók það óheppilega ráð að gera það að „kabinet“-spursmáli. En nú mætti náttúrlega taka þetta mál upp aftur. Það kann að vera, að hæstv. stjórn hafi líkað það illa, að nefndina átti að skipa samkv. stjórnarskránni, og skal jeg að vissu leyti virða henni það til vorkunnar. Jeg hefði fyrir mitt leyti eins sætt mig við, að einhver föst þingnefnd hefði rannsakað þetta mál, og nú vil jeg spyrja hæstv. stjórn, hvort hún mundi ekki sætta sig við það, ef nú kæmi fram till. um að vísa þessu máli til þingnefndar, án þess að gera það að „kabinet“-spursmáli, hvort till. kæmist í nefnd eða ekki. Þá þætti mjer fullformlega frá þessu máli gengið hjer á þingi, ef stjórnin vildi lýsa yfir þessu, og þá væri komist framhjá því skeri, sem hæstv. stjórn virtist hræddust við. Jeg skal geta þess, að það er ekki eftir samkomulagi við minn flokk, að jeg kem fram með þessa fyrirspurn, heldur af því, að mjer virðist þetta sanngjörn leið, og það er einmitt í samræmi við þá till., sem jeg las upp áðan úr íhaldskjördæminu. Þessi rannsókn, sem beðið var um, fjekst nú ekki, en í stað þess fengum við, sem fylgdum henni, það framan í okkur, að við værum að tosa ærunni af útlendum manni, og er þó öllum ljóst, að við Framsóknarmenn, og aðrir, sem till. fylgdu, höfum ekkert vald yfir æru manna, hvorki útlendra nje innlendra. Æra manna er hvít eða svört án okkar tilverknaðar. Því er fleygt framan í okkur, að við sjeum að sverta mann, þótt ekki sje annað gert en að flytja fram þær háværu kvartanir, sem komið hafa víðsvegar af landinu og í fjölda blaða. Afleiðingin af því, ef þessi till. okkar hefði náð samþykki, hefði í versta lagi orðið sú, að sakamálsrannsókn hefði verið fyrirskipuð á þennan mann, og ef æra hans er hrein í þessu efni, þá hefði það orðið lýðum ljóst og maðurinn staðið rjettari eftir en áður, en ef æra hans er svört, þá hefði þetta orðið honum til áfellis, og vafalaust stjórninni líka, vegna afskifta hennar af málinu. Ef það hefði orðið uppi á teningunum, þá á svo að vera. Það erum ekki við, sem tosum í æru þessa manns; það er rannsóknin, sem á að sýna, hvernig hún er. Önnur afskifti eiga þingflokkarnir ekki að hafa af þessu máli, og það er skylda þingflokkanna að taka svo á þessu máli. Dómsmálaráðherrann er að vísu æðsti maður á sínu sviði, en yfir honum er þó þingið, og gagnvart þinginu á hann að standa reikningsskap, gagnvart flokki sínum og andstæðingum, og svo er það í löndum, sem hafa þá stjórnarskipun, sem land vort, að þar stafar aðhaldið aðallega frá stjórnarandstæðingum, og er stjórnarandstaðan því ein af höfuðtryggingum þjóðfjelagsins. Því er það, að ef við Framsóknarmenn hefðum ekki borið fram þessa till., þá hefðum við brugðist okkar „oppositions“-skyldu, þótt það sje sagt um okkur, að við sjeum að tosa ærunni af útlendum manni. Það mætti þá alveg eins segja um lögfræðinga, að þeir tosi æruna af mönnum fyrir fáeina aura í málaflutningi sínum. Þingið hefir skyldur í þessu máli, alveg eins og rjettvísin, því að þingið hefir með höndum yfirstjórn rjettvísinnar í landinu. En þessu máli er að svo komnu lokið, því að rannsókn fjekst ekki. Stjórnin gerði þetta mál að „kabinet“- spursmáli, og með því fjekk hún því framgengt, að ekki voru greidd atkv. um till. sjálfa, heldur um traust eða vantraust á stjórnina. Jeg efast ekki um, að sumir hv.þm., sem greiddu atkv. móti till., hefðu, ef þeir hefðu verið óbundnir, greitt atkv. með till. Upp úr þessu hafði stjórnin það, að það vantraust, sem hún vildi ekki fá, er felt með 14:14 atkv., en þá vaknar önnur spurning: Ætlar hæstv. stjórn að láta sjer nægja það, að geta felt vantraust; gerir hún ekki hærri kröfur í þinginu um fylgi við sig og sín mál en að geta felt vantraust? Eða ætlar stjórnin að sýna þann manndóm að æskja eftir traustsyfirlýsingu síðar á þinginu, eða þá, sem ákjósanlegast væri: ætlar stjórnin að dæma traust sitt eftir því, hvernig frv. hennar verður tekið í þinginu? Jeg vil spyrja stjórnina um þetta, ef mörg frv. hennar verða feld eða vísað til hennar aftur, eða ekki afgreidd, ætlar hún þá að fara, eða eins og sjálfsagðast er, þegar enginn flokkur getur myndað sterka stjórn, ætlar hún þá að rjúfa þing og leggja fyrir þjóðina áhugamál sín, sem hún fær ekki samþykt? Það væri samboðið þingræðisstjórn og holt fyrir stjórnmálalíf þjóðarinnar. Ef ástæða var til að taka svo í Krossanestill., að gera hana annaðhvort að trausti eða vantrausti, væri þá ekki rjettara að láta slík ummæli fylgja þeim frv., sem stjórnin ber fram? Væri ekki sæmilegra að óska þess trausts, sem liggur í fylgi við áhugamál stjórnarinnar, en að heimta, að felt sje það „vantraust“, sem liggur í ósk þings og þjóðar um rannsókn á ískyggilegu máli? í Englandi er það t. d. svo, að stjórnin gerir öll sín frv. að fráfararatriði; má segja, að alt fram að stjórn McDonalds hafi stjórnir þar gert þetta, og það mætti ekki minna vera en að „parlamentarisminn“ væri svo sterkur hjer, að stjórnin gerði eitthvað af sínum helstu málum að fráfararatriði. Það væri ein af þeim mestu umbótum, sem hægt væri að gera á stjórnarfarinu í okkar landi, að stjórnin legði svo mikla áherslu á helstu mál sín. Strit hinna síðustu ára við að sitja ætti að hverfa úr íslenskum stjórnmálinn. Jeg vildi t. d. nefna eitt aðalmál hæstv. stjórnar, frv. það, sem hún hefir borið fram um ríkislögreglu. Ætlar hæstv. stjórn að gera það mál að fráfararatriði ? Jeg skal fúslega viðurkenna það, að stjórnin virðist ekki halda frv. fram í sinni upphaflegu mynd. En þingið hefir ekki ástæðu til að halda annað en að stjórnin haldi mjög ákveðið fram þeirri till., sem kom fram í framsöguræðu hæstv.forsrh., um 100 manna sveit í Reykjavík og smásveitir úti um landið. Ætlar stjórnin þá ekki að leggja mikla áherslu á, að sú tillaga nái fram að ganga? Hæstv. dómsmálaráðherra (JM) hefir íhugað þetta mál og komist að þeirri niðurstöðu, að framkvæmdarvald ríkisins væri ekki nógu sterkt, og að það væri jafnvel stórhættulegt að una við núverandi ástand, svo að nú þyrfti „að byrgja brunninn, áður en barnið er dottið ofan í.“ En ef þingið segir nei, ætlar hann þá ekki að koma og segja: Gott og vel, en jeg ber ekki ábyrgðina lengur, nema því aðeins, að jeg fái að ráða þessu ! Það hefir komið fram við umr., að mikil áhersla er lögð á þetta mál, og við, sem andmæltum því. reyndum að gera það eftir bestu samvisku. Okkur var líkt við götustráka og drykkjurúta, og í sjálfu stjórnarblaðinu var sagt í háði frá því, að jeg hefði í ræðu minni um málið sagt margt bæði prestslegt og kristilegt. Þetta um prestslega götustráka og kristilega drykkjurúta veit jeg að vísu ekki, hvernig ber að skilja, en það er ekki mesta alvaran við þetta mál, þó að manni verði svolítið hverft við að líta á sig með augum andstæðinganna. En einmitt þetta, sem jeg benti á, fullvissar menn um, að stjórninni er þetta mikið áhugamál, og þá vildi jeg spyrja um það, hvort þetta stórmál eigi ekki að verða „kabinet“-spursmál, eins og sú till., sem hv.þm. Str. (TrÞ) bar fram. Svo er það um öll aðalmál í öðrum löndum, |þar sem stjórnmálaþroski er mestur, en hjer hefir sá manndómur ekki þekst á seinni árum. Hjer fara aldrei fram aukakosningar um mál, heldur er kosið á fjögra ára fresti um öll mál í einu, og fer þá svo stundum, að þingið verður alt í einum graut, þegar það kemur saman. Jeg held því, að sú höfuðlækning, sem íslenskt stjórnmálalíf þarfnast, sje ekki það að lengja kjörtímabilið. heldur að láta aukakosningar fara oftar fram um ýms mál. Sumar stjórnir kasta frá sjer stórum meiri hl. til þess að fá úrskurð þjóðarinnar um ýms mál. Það er sannarlega ekki það eina, sem við þurfum að gera, að setja lög og samþyktir um ýms efni, smá og stór; hitt er líka mikils um vert, að við sköpum hollar venjur í stjórnmálalífinu, hollar þingvenjur og holla stjórnarháttu um það, sem við eigum við að búa í framtíðinni. Jeg kem með tvær spurningar, sem jeg legg fyrir stjórnina. Þær eru þessar: Í fyrsta lagi, hvort hún myndi ekki þola, að Krossanesmálið væri rannsakað á þann hátt, sem jeg nefndi áður, af þingnefnd, og í öðru lagi, hvort hún gerir ekki eitthvað af sínum frv., og þá aðallega ríkislögreglufrv., að fráfararatriði. Jeg vænti þess að fá ákveðið, ótvírætt svar.

Bjarni Jónsson Það er ekkert af því að jeg ætli að gefa nein fávís svör við spurningum þess hávísa þm. (ÁÁ), sem nú lauk máli sínu, sem jeg byrja að tala, heldur af því fáránlega tiltæki, að tveir hv.þm. draga inn í eldhúsdagsumræður till., sem jeg bar fram áður. Jeg gat trúað, að háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) freistaðist til þess, af því að hann var dauður, þegar jeg bar fram till., en sá hávísi þm., sem nú settist niður, hefði átt að ræða till. þá, svo að jeg þyrfti ekki að standa upp sem einhver eldabuska, til þess að verja sjálfan mig. Það kom fyrir hjá einhverjum öðrum hv.þm., að hann rjeðst á fyrri stjórn, en það hefir ekki enn komið fyrir, að ráðist hafi verið á þingmenn, sem eru fullkomlega saklausir af að hafa nokkurn tíma sóst eftir að vera í stjórn, hvað þá heldur, að þeir hafi nokkum tíma verið það. Já, jeg heyri, að hv.þm. Str. (TrÞ) hlær, en það er ekki vert fyrir hann að hlæja, því að hver veit, hvað verður af því, sem er í maga honum, ef hann hlær hátt og mikið. Þessi hávísi þm. (ÁÁ), sem settist niður nú og sagði, að mín till. væri fávísleg og háskaleg, hjelt fram ýmsum skoðunum um rjettarástand í löndum og rjettarfar. Það kann að vera, að jeg sje fávís, en jeg hygg þó, að það sje ekki leið til neinnar blessunar, að farið sje að hans ráðum. Svo stóð á, þegar jeg bar fram þá fávísu till., að þá hafði frummælandi talað fyrir till. og hæstv. atvrh. (MG) hafði svarað með því að gefa nákvæma skýrslu um það mál, sem var til umr., en jeg þekki þann mann, sem nú er atvrh., svo vel, að jeg veit, að hann lýgur ekki til, og að hann dró ekkert undan í skýrslu sinni; það veit jeg með sönnu. Og þótt nefnd hefði verið skipuð til að rannsaka stjórnina, þá hefði hún ekki komist að neinni annari niðurstöðu en þeirri, sem hann gaf munnlega. Væntanlega verður sú ræða prentuð í þingtíðindunum, svo að hún komi fyrir almennings sjónir, en hvernig hugsar sá hávísi þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um tryggingu fyrir því, að þeir menn, sem átt hafa að bíða skaða í þessu máli, fengju rjettan sinn hlut! Hann leiddi ekki huga að því, hann var ekki að hugsa um það, hann hugsaði aðeins um að rannsaka stjórnina, en, eins og jeg sagði, er sú rannsókn óþörf, og þá kom jeg með þessa till., sakir þess að það var rjett, að það kæmi fram í þinginu, að stjórnin tjáði sig fúsa til að sinna kærum um þessi mál, af því að þessar löngu og mörgu ræður hafa verið haldnar um það, að stjórnin hafi vanrækt skyldu sína um það að halda uppi lögum og rjetti. Þá gaf jeg stjórninni tækifæri til að lýsa yfir því, að slíkum kærum yrði sint. En hvers vegna ætti að gera undantekningu um þetta eina mál frá þeirri reglu í landi, að þeir, sem hafa orðið fyrir skaða, beri sig upp við dómstóla landsins, hvorki um kröfur um sakamálsrannsókn nje skaðabóta? Hvers vegna á þingið að vera ákærandi í þessu eina máli, en ekki þeir einstöku menn, sem verða fyrir órjetti! Það hefir aldrei verið siður, að þingið færi að ákæra menn, og það hefir víst komið fyrir annað eins og þetta. Það fuku þök af tveim húsum hjer í Reykjavík fyrir nokkrum dögum; það getur verið, að smiðirnir hafi brotið samninga við þann, sem þeir bygðu fyrir; hvers vegna heimtar þingið ekki rannsókn á þeim smiðum? Jeg gæti tekið fleiri tilfelli í landinu, þar sem menn þykjast vera órjetti beittir, og þá fengi þingið nóg að gera, og þá býst jeg við, að það kæmi fram, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, þegar hann var að líkja þinginu við málaflutningsmenn, sem reittu af mönnum æruna fyrir fáeina skildinga. Kannske hann álíti það bót á rjettarfarinu ? Það hefir hjá okkur fávísu mönnunum ætíð verið talinn vottur þess, að ekki væru mikil brögð að afbrotum, ef enginn fæst til að kæra; þá eru ekki líkur til, að nokkur stórkostlegur órjettur sje framinn, og þessi fávísa till. mín átti að benda til þess, að mönnunum væri óhætt að koma með sínar kærur til yfirvaldanna, þeim yrði sint. Hvað vill hv.þm. (ÁÁ) meira? Hann vill ekki tryggja betur hag þeirra manna, sem urðu fyrir einhverjum óhag við þessa síldarverksmiðju, og ekki við þessa einu, heldur fleiri, sem notuðu mál, sem menn segja að væru of stór. Jeg skal trúa því og hvorki verja þær nje ásaka, en þessi till. mín, sem hv.þm. (ÁÁ) taldi fávísa, hún tryggir það, að rjetti þeirra, sem fyrir því urðu, geti ekki orðið traðkað, og þess vegna gætu þessir menn farið af stað, ef það væri af hugleysi, að þeir hefðu ekki kært áður. Annars skal jeg geta þess, viðvíkjandi þinginu sem ákæranda, að það hafa verið margir merkir málaflutningsmenn í veröldinni, bæði fyr og síðar, og meðal þeirra var Cicero. Hann flutti eitt merkilegt mál fyrir Sikileyjarbúa; annars voru allar ræður hans varnarræður, er hann hjelt í þinginu. Það eru margir menn, sem líta svo á, að það sje fremur góðs drengs verk að afsaka menn en ákæra. Þingið ætti sjerstaklega að fara varlega í þessu efni, einkum vegna þess, að engin skjalleg sönnun liggur hjer fyrir uni það, að nokkur órjettur hafi verið framinn. Það hefir ennþá enginn af viðskiftamönnum þessarar verksmiðju snúið sjer til þingsins, hvorki með ákæru, umkvörtun nje beðið það hjálpar. Nokkrir einstakir þingmenn halda því að vísu fram, að maður þessi sje sannur að lögbrotum. En jeg sje ekki ástæðu til þess, að þingið fari að taka það trúanlegt, þótt einstöku þm. haldi þessu fram ósönnuðu. Ef þingið á að fara að taka slíkt hjal trúanlegt og krefjast sakamálsrannsóknar, gerir það sjálft sig að dómara um leið og það ákærir; og þingið hefir aldrei verið fært um að fara með slík mál. Jeg mun því aldrei fara svo heimskulega með mitt atkvæði að kasta því á glæ til þess að heimta rannsókn gegn manni, sem jeg hefi enga ákæru sjeð á. Maðurinn getur vel verið sekur fyrir því, en þingið á ekki að skifta sjer af algerlega órökstuddum ákærum á einstaka menn. Það væri stórkostlegt brot á rjettarvenjum í landinu, því að þetta er verk dómaranna; til þess eru þeir settir að líta eftir slíku, enda mundi þetta og leiða til þess, að rjettaröryggið í landinu yrði stórum verra og hafa hin verstu áhrif á alt rjettarfar. Þingið gæti heldur aldrei rannsakað hvorki þetta mál nje annað til hlítar. Það yrði aðeins til spillingar rjettarfars og rjettarmeðvitundar almennings, ef þingið yrði glapið svo, að það fari að skifta sjer af málum, sem það varðar ekki hót. Þó að jeg sje fávís, mun jeg ekki biðja hinn hávísa þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um fræðslu í þessu efni eða hvernig jeg eigi að fara með atkvæði mitt Jeg geri mig aldrei sekan í því að ljá atkvæði mitt til þess, að þingið hefji ákærur að órannsöknðu máli. Tillaga mín til rökstuddrar dagskrár var fullnægjandi til þess að rjetta við rjettaröryggið; til þess að þeir, sem áður hafa ekki haft kjark til þess að leita rjettar síns, mundu nú gera það, er þeir vissu, að því mundi verða sint. Háttv. þm. kallaði tillögu mína fávísa; gæti hann að sjálfum sjer og hvað hann hefir fram borið hjer á þingi, er hann kemur næst fyrir dóm þjóðarinnar og sinna kjósenda, þessi hávísi þingmaður. Til hvers mundi það leiða, ef þingið gerðist opinber ákærandi! Veit hann ekki, hinn hávísi, að löggjafarvald og dómsvald er aðskilið og er alveg sitt hvað ? Það lítur alls ekki út fyrir, að hinn hávísi viti þetta! Hann segir, að stjórnin muni ekki sinna kærum, þótt þær komi fram; en við hinir álítum, að stjórnin mundi jafnvel taka upp hjá sjálfri sjer að rannsaka þetta mál, þó að engin kæra kæmi fram, og þetta er enginn fávís skilningur á minni tillögu. Hann var að tala um þingnefnd, sá hávísi. Ætli þessu máli færi þá ekki líkt í þeirri nefnd eins og skólamálinu, sem var hrækt á brott með órökstuddri dagskrá. En viðvíkjandi því, sem annar hv.þm. var áðan að vitna í söguna og nefndi sem dæmi danska höfuðsmanninn hjer á landi sem tók upp hjá sjálfum sjer að rannsaka mál, þótt ekki hefðu kærð verið. Jeg skal nefna þessum hv.þm. annað dæmi og eldra nokkuð úr okkar sögu. Jeg man ekki betur en það væri Kristján skrifari, sem tók upp hjá sjálfum sjer að rannsaka sjálfur, dæma og láta hálshöggva Jón biskup Arason og syni hans; og jeg man ekki betur en að þeir, sem drápu Kristján skrifara til hefnda eftir Jón biskup, yrðu að fara landflótta til Englands og Hollands fyrir þessu ágæta danska valdi, sem ofsótti þá, er vörðu rjett sinn. Jeg gæti nefnt háttv.þm. mörg slík dæmi og ágæt, og er jeg þó ekki sögufróður eða hávís. Jeg álít þá rjettarfarinu vel borgið, er kærum þeim verður sint, er fram koma, en hitt, að þingið fari að hlaupa upp til handa og fóta, þó að frjett berist þangað um, að einhver hafi beðið tjón í viðskiftum við annan mann, eða leggja eyru að fleipri og ósönnuðum frjettaburði, það er fávísi og ekki annað.

Jakob Möller Það er annars merkilegt um jafnvitran mann og háttv.þm. Dala. (BJ), hversu gersneyddur hann er því að hafa sett sig inn í þetta mál.

Bíði háttv.þm.; jeg skal hitta hann aftur að máli

. Síðasta setningin í ræðu háttv.þm. Dala. ber þess ljósastan vottinn, hversu lítið háttv.þm. skilur í þessu máli, er hann álítur þetta hjegómamál. Hjer eru margir þeir menn á þingi, sem álíta, að hjer sje um það að ræða, að framinn hafi verið hinn óskammfeilnasti fjárdráttur um langan tíma og í stórum stíl. Það má vel vera, að það sje í mörgum tilfellum ekki mikið, sem haft hafi verið af hverjum einstökum viðskiftamanni, og hjá ýmsum nemur það máske ekki meiru en svara mundi málskostnaði, ef farið væri í skaðabótamál. Hinsvegar spyr háttv.þm. Dala.: Hví kæra menn ekki ? Það er af því að menn hafa verið hræddir um, að kærur þeirra yrðu ekki teknar til greina og eins hitt, ef þær yrðu dæmdar ástæðu lausar, þá getur það að hafa kært varð að við lög. Hæstv. stjórn hefir farið þann veg með þetta mál, að það er vor kunn, þótt einstakir atvinnurekendur sjeu ragir við að höfða skaðabótamál, og ekki síst þegar ekki er um stórar upphæðir að rða hjá hverjum einum, en háttv.þm. Dala. skilur þetta ekki fremur en annað, sem snertir þetta mál; en það, sem hann gerði eða ætlaði að gera, var það, að hann reyndi að klóra yfir gerðir stjórnarinnar. Það var það eina, sem honum var umhugað í þessu máli, og þess vegna verður hann svo æfur, er vikið er að því, hvernig þetta yfirklór hans mistókst. Háttv. þm. Dala. kvaðst engin skjöl hafa sjeð. Háttv. þm. hefir þá lokað augunum; hann veit að skjallegar yfirlýsingar eru til um málið, en hann lokar augunum af því, að hann vill ekki sjá, því að hann hugsar um það eitt að bjarga við stjórninni.

Hefir háttv.þm. sýnt mjer nokkur skjöl?

. Jeg vjek að því í ræðu minni áðan, að það væri skýrsla hæstv. atvrh. (MG), sem hefði haft mest áhrif á mig og ráðið stefnu minni í þessu máli; en í þeirri skýrslu hæstv. ráðh. er það tekið fram, að það geti verið álitamál, hvort ekki hefði átt að höfða sakamál. Jeg hefi bygt mína skoðun á þessari skýrslu ráðherrans, en háttv.þm. Dala. vill hvorki sjá þá skýrslu nje heyra. Hann vill sem sje ekkert vita eða skilja í þessu máli. Hversu gersamlega hv.þm. Dala. (BJ) er gersneyddur öllum skilningi á þessu máli, sjest best, er hann talar um það, að þingið taki sjer dómsvald í því, þótt það láti fara fram rannsókn, til þess að komast að niðurstöðu um það, hvort hið opinbera eigi að höfða sakamálsrannsókn. Háttv. þm. Dala. hefir jafnan þóst góður af lagaviti sínu, en þarna brást honum lögkænskan.

Við skulum sjá

. Það er að öðru leyti óþarft að fara lengra út í ræðu háttv.þm. Dala. Jeg hygg, að flestum háttv. þingdeildarmönnum sje það fullljóst orðið, að öll hans ræða var erkiendileysa ein, því að háttv.þm. Dala. hvorki sjer það, sem rjett er í málinu, nje vill sjá það. Hann vjek að því dæmi, sem jeg tilfærði úr sögunni; jeg gerði það ekki af því að jeg væri að hæla rjettarfari 16. aldar. Jeg tók þetta dæmi aðeins til að sýna það, að til væru þó ljósdeplar innan um og að núverandi ástand okkar rjettarfars væri jafnvel að sumu leyti komið enn lengra niður á við, enda hefir háttv.þm. Dala. ekki reynt að hrekja þetta, því að hann ljet sjer nægja að snúa út úr orðum mínum. Hann veit vel, að mjer mundi aldrei koma til hugar að rjettlæta rjettarfar Dana hjer á landi á miðöldunum. Hæstv. atvrh. (MG) þarf jeg litlu að svara. Hann sagði, að virkjunarleyfið væri bundið þeim skilyrðum, að saman gengi um ýms skilyrði, sem stjórnin setti áður en leyfið yrði veitt. Jeg álít rangt, að þarna hafi stjórnin farið fulllangt. Jeg álít rangt af henni að gefa nokkurn ádrátt í þessu efni, nema samþykki þingsins komi til. Hvað viðvíkur bifreiðarinnflutningsleyfinu, þá tek jeg það fullkomlega trúanlegt, sem hæstv atvrh. (MG) segir, að þar hafi verið um óaðgsluyfirsjón að ræða, en trúað gæti jeg því, að fleira væri það en þetta eitt, sem farið hafi í handaskolum hjá hæstv. stjórn við framkvæmd aðflutningshaftanna. Hæstv. atvrh. dásamaði mjög innflutningshöftin og taldi, að innflutningur á ónauðsynlegum varningi hefði minkað vegna haftanna. Það getur vel rjett verið, að innflutningur allur hafi minkað að nokkru, en það er ekki innflutningshöftunum að kenna eða þakka. Aðalástæðan til þess, að innflutningurinn hefir minkað á þessum krepputímum, sem verið hafa undanfarið, er sú, að hið erfiða árferði hefir kent mönnum að eyða minna í óþarfa en áður. Þó að minna hafi t. d. verið eytt af súkkulaði en áður, hefi jeg þó aldrei orðið var við, að hörgull væri á þeirri vöru hjer í bænum, þrátt fyrir öll innflutningshöftin. Innflutningurinn minkaði vegna þess, að minna var notað af þessum vörum en áður. Jeg hefi t. d. heyrt, að mörg kaupfjelög hafi haft samtök um að flytja alls ekki inn súkkulaði, vegna þess að bændur notuðu það sama og ekki. Hæstv. ráðherra tók fram, að ekki væri auðvelt að hafa eftirlit með því, að einstakir menn eða fyrirtki gerðu ekki samninga við bæjar- eða sveitarfjelög um opinber gjöld sín til þeirra. Þetta veit jeg, að er satt; en jeg tók þetta fram til þess að benda á, að þetta hefði átt sjer stað, og það jafnvel hjer í nágrenninu.  (Atvrh. MG: Það varð ekki úr því)  . Hvað sem því líður, er hitt víst, að „Krossanesbóndinn“ hefir skamtað sjálfur útsvar sitt til Glæsibæjarhrepps í Eyjafirði, og er því alveg sjerstök ástæða til þess að athuga tekjuskatt þessa manns í sambandi við það, er það er vitað, að hann hefir þetta vald yfir sveitarstjórninni norður þar. Því ekki er ólíklegt, að svipað gæti átt sjer stað um skattanefndina.  (Atvrh. MG: Hann taldi ekki fram)  . Mjer þykir vænt um að heyra það, að þetta hefir verið brýnt fyrir skattanefnd Eyjafjarðarsýslu. Og besta ráðið gagnvart þeim mönnum, sem ekki hlýða lögunum í því að telja fram tekjur sínar og eignir, er að áætla skattinn nógu háan. Það var því enn meiri ástæða til þess, að yfirskattanefndin ljeti þetta mál til sín taka, er hún hefir vafalaust vitað, hvernig ástatt var um þennan mann, sem fer sínu fram án þess að hirða um landslög eða rjett.

Forsætisráðherra (JM): Það var eitt atriði í ræðu háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), sem í fljótu bragði sýnist ekki ástæðulaust að koma fram með í eldhúsdagsumræðum, en það er um innflutning erlendu verkamannanna á síðastliðnu sumri til Krossanesverksmiðjunnar. En ef nánara er að gáð, þá er nú þetta ekkert aðfinsluvert. Það voru nefnilega engin lög til að banna þetta. Þingsályktun sú, er hv.þm. (ÁÁ) talaði um, var bygð á rangri forsendu. En háttv.þm. taldi sök stjórnarinnar samt í þessu efni þrefalda: 1. að hafa ekki tekið við þál. um þetta efni; 2. að hafa ekki gefið út reglugerð um þetta, og 3. að hafa ekki enn komið fram með frv. eða sett lög, sem tækju yfir allan rjett erlendra manna til að reka hjer atvinnu. Viðvíkjandi fyrsta atriðinu er það að segja, að jeg á bágt með að sjá nokkra sök í því efni hjá mjer eða minni stjórn. Þessi þáltill. var hjer á ferðinni áður en jeg tók við stjórn, og á því fyrv. stjórn líklega fremur sök í þessu efni, ef nokkur er, í öðru lagi get jeg ekki sjeð sök hjá mjer eða tekið við ásökun fyrir það, að hafa ekki gefið út reglugerð, sem hefði verið gersamlega ólögleg. Jeg skil ekki, hvers vegna háttv.þm. notar þetta sem ásökunarefni á stjórnina, nema að því leyti, að það sýnir, hversu lítið er til að brigsla stjórninni um. Þá er þriðja ásökunin eftir - að hafa ekki komið með frv. um takmörkun á rjettindum erlendra manna til atvinnurekstrar hjer á landi. Jeg hafði áður tekið fram, að þetta væri mjög erfitt mál viðfangs. Háttv. þm. verða að hafa sínar skoðanir um það, hvað þeir álíta rjett eða sanngjarnt í þessu máli, eða hvort þeir álíta rangt að hafa ekki komið fram með umfangsmikið og vandasamt frv. um þetta efni, auk annara starfa, þar á meðal allumfangsmikilla löggjafarstarfa annara. Jeg álít ósanngjarnt mjög að gera þessa kröfu, svo að jeg þarf ekki að ræða það frekar nú. Háttv. þm. klykti svo út með Krossanesmálinu. Jeg hefi talað svo mikið um það áður, þegar það var til umr. sjerstaklega, svo að jeg sje ekki ástæðu til að svara þessu frekara, eða endurtaka það, sem jeg sagði þá. Jeg gæti ekki svarað öðru en því, sem jeg hefi þegar sagt. Um árásirnar á hv.þm. Dala. (BJ) skal jeg segja það, að jeg hygg það sje einsdæmi í allri þingsögu, að ráðist er að einstökum manni á þingmannsbekk á eldhúsdegi, í stað þess að beina árásunum að stjórninni. Annars voru ummæli háttv.þm. (ÁÁ) um Krossanesmálið í raun og veru ekkert annað en líkræða yfir hinni makalausu till.hv.þm. Str. (TrÞ) um það mál og gefa ekki tilefni til frekari andsvara, enda að langmestu leyti hið sama, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hafði áður sagt, og hefir honum verið fyllilega svarað. Hv. þm. (ÁÁ) virtist vilja heimta það af dómsmálaráðherra, að hann væri á þönum út um alt land, til að líta eftir því, hvar brot væru framin, og fyrirskipa rjettarrannsókn út af þeim. Jeg þekki ekki, að dómsmálaráðherra fyrirskipi sakamálsrannsókn nema í fáum tilfellum. Slíkt getur að vísu komið fyrir, en það er örsjaldan, eins og jeg hefi áður skýrt frá. Hv. þm. (ÁÁ) kom með það dæmi, að maður væri myrtur. Heldur hann virkilega í alvöru, að dómsmálaráðherra eigi eða þurfi að fara af stað og fyrirskipa rannsókn, þegar maður er myrtur? Eða heldur hann, að lögreglustjórar sjeu yfirleitt vanir því, að spyrja dómsmálaráðuneytið, hvort þeir eigi að hefja rannsókn út af slíkum glæpum ? Meðan jeg var bæjarfógeti hjer í Reykjavík kom það einu sinni fyrir, að maður var myrtur í bænum. Mjer kom satt að segja alls ekki til hugar að spyrja dómsmálaráðuneytið, hvort jeg ætti að rannsaka málið. Það tók jeg vitanlega upp hjá sjálfum mjer. Og svona er því yfirleitt varið. Það eru viðkomandi embættismenn, sem rannsaka þau mál, sem fyrir koma í þeirra umdæmi. Eitt atriði nefndi hv.þm. enn, sem enginn hafði áður haft þrek til að nefna, enda er það svo fjarri öllu lagi. Hann sagði, að stjórninni hefði borið skylda til að láta rannsaka Krossanesmálið sjerstaklega, vegna hinna háværu ummæla um það í blöðunum. Heldur hv.þm. (ÁÁ), að dómsmálaráðherra eða rannsóknardómari eigi að hlaupa eftir hverjum goluþyt í blöðum landsins, eins og þau eru úr garði gerð? Nei, það er ekki vert að lengja umr. mikið með því að tala um slíka hluti. Jeg hefi margsagt, að það verður ekki hrakið, að þar sem enginn þeirra manna, sem talið er að beðið hafi tjón vegna þess að mælikerin í Krossanesi væru of stór, hefir kært eða beðið um rannsókn, þá er það í raun og veru sönnun þess, að sjálfir viðskiftamennirnir hafi ekki álitið framkvæmdarstjóra verksmiðjunnar sekan. Mjer finst undarlegt, að menn skuli aftur vera farnir að tala um þáltill. Framsóknarflokksins, og vil jeg ekki endurtaka oftar það, sem jeg hefi sagt um það mál. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, að stjórnin hefði getað trygt sjer, að ekki yrði á hana hallað í rannsókninni samkv. þál. Jeg verð að taka undir með hv.þm. Dala. (BJ), að þar sem nákvæm skýrsla hafði verið gefin um málið, var engin ástæða til rannsóknar að þessu leyti. Hið einasta, sem nokkurt vit var í, var till.hv.þm. Dala. (BJ) í málinu. Á hinn bóginn skil jeg það vel, að þar sem þessi till.hv.þm. Dala. hitti naglann á höfuðið, hefir hún komið stjórnarandstæðingum illa. Þess vegna eru þeir svo reiðir. Till. sló sem sje öll vopn úr höndum þeirra. Þeir áttu að vísu bágt með að hafa á móti því, að mál þetta yrði rannsakað eftir landslögum og málavöxtum, eins og önnur mál, en þó gerðu þeir það nú samt. Og nú sjá þeir sennilega eftir öllu saman, sjá eftir að hafa farið svo óskynsamlega að ráði sínu. Fundarsamþyktin úr Vestmannaeyjum, sem hv.þm. (ÁÁ) vitnaði í, sýnist mjer hvorki gera til nje frá í þessu sambandi. Eftir að þetta Krossanesmál hefir nú verið rætt hjer í hv. deild við 4 daga eldhúsdagsumræður, - því að till háttv.þm. Str. (TrÞ) var ekkert annað en inngangur að eldhúsdagsumr., - þá á að byrja á nýjan leik með því að flytja samskonar till., aðeins fella úr, að rannsóknarnefndin skuli skipuð samkv. 35. gr. stjórnarskrárinnar. Jeg verð að furða mig á því, hversu brjóstheill háttv.þm. (ÁÁ) er, að geta mælst til annars eins og þessa. Nú hefir þingið setið á rökstólum hátt á annan mánuð og fjárlagaumræður varla byrjaðar. Auk þess bíða mýmörg stórmál afgreiðslu. Mjer virðist hv.þm. (ÁÁ) því vera furðanlega hugdjarfur, ef hann ætlar sjer enn að verja 3 dögum til þess að ræða Krossanesmálið. Að vísu er ekki hægt að fyrirbyggja, að slík till. komi fram, en jeg sje ekki, hvert erindi hún á. Hv. þm. (ÁÁ) kvað rangt að bera það á ýmsa hv.þm., að þek væru að tosa ærunni af útlendum manni með því að vilja fá Krossanesmálið rannsakað. Jeg skal ekkert um þetta atriði segja út af fyrir sig, og það er í sjálfu sjer rjett hjá honum, að það sje í rauninni ekki á valdi manna að sverta æru náunga síns. En hinsvegar er því svo varið, og framhjá því má ekki ganga, að okkar löggjöf gerir ráð fyrir og byggir á því, að hægt sje að meiða æru manna með orðum og athöfnum, hvort sem þetta er í raun og veru rjett eða ekki. Mjer hefir aldrei til hugar komið að neita því, að dómsmálaráðherra eigi að standa þinginu reikningsskap gerða sinna, og hinu ekki heldur, að það geti verið gott fyrir landsstjórnina að eiga andstæðinga í þinginu, sjerstaklega ef þeir vildu nota þessa umr. til þess að koma með skynsamlegar aðfinslur við gerðir stjórnarinnar, eða að minsta kosti takmarka sig við að tala um athafnir hennar, eins og siður hefir verið á eldhúsdaginn. En að nota þessa umr. til að ræða allskonar þingmál, er alveg nýr siður, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) tók fram, og ekki til neins annars en tefja tíma þingsins með fánýtu hjali. Því auðvitað geta hv.þm. tekið alt það fram, sem þeir þurfa að segja um hvert einstakt mál, þegar það verður til umr. hjer í hv. deild. Hv. þm. (ÁÁ) talaði um, að jeg hefði gert þáltill. um Krossanesmálið að fráfararefni, ef samþ. yrði. Þetta er ekki allskostar rjett með farið. Hitt er rjettara, að með till. fylgdu þær hótanir, að ef hún yrði ekki samþ., þá mundi koma vantraustsyfirlýsing.

Þetta er misskilningur

. Nei, þetta er enginn misskilningur, og ef hv.þm. (TrÞ) heldur það, þá hefir hann misskilið sjálfan sig. Hann sagði, að ef hv. deild samþ. ekki þáltill. hans, þá skyldi það rannsakað á annan hátt, hverjir hv.þm. væru stjórninni fylgjandi og hverjir ekki. Jeg fæ ekki sjeð, hvernig það hefði mátt rannsaka á annan hátt en þann, að bera fram vantraust í einhverju formi. En ef þessi orð hv.þm. (TrÞ) verða ekki prentuð í ræðu hans, þá hefir hann bara strikað þau út. Enda hefir sú skoðun komið í ljós hjá þeim hv.þm. Framsóknarflokksins, sem hafa talað um þetta mál, að þeir hafi búist við, að upp úr þáltill. um Krossanesmálið kæmi tækifæri til vantraustsyfirlýsingar, en ef það tækist ekki, þá skyldi reynt á annan hátt. Og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) er í fullu samræmi við þennan hugsunarhátt, þegar hann nú mælist til þess, að stjórnin geri sem flest frv. sín að fráfararefni, verði þau ekki samþykt. Annars virðist mjer það meira en lítið undarlegt, ef hv.þm. (ÁÁ) dettur í hug, að jeg muni svara því nú, hvort stjórnin ætli að fara frá, ef nokkur einstök frv., sem síðar verða til umr. í háttv. deild, verða ekki samþykt. Vitanlega mun stjórnin segja til í hvert skifti, hversu mikla áherslu hún leggur á framgang hinna einstöku mála, en hv.þm. (ÁÁ) getur ómögulega vonast eftir að fá allsherjaryfirlýsingar í þessu efni að sinni. Hjer virðist mjer hv.þm. (ÁÁ) vera að leika skrípaleik langt fyrir utan allar þingreglur, auk þess, sem hann og aðrir hv.þm. hafa ráðist á einstaka þingmenn í umr. þessum, sem aldrei hefir þekst áður. Og síðan kvartar hv.þm. (ÁÁ) yfir því, að eitthvað óvirðulegt hafi staðið um hann í blöðunum. Hvað mætti jeg segja, ef það gefur tilefni til ásökunar á hendur stjórninni, að blað, sem stendur henni nærri, hefir kallað hann prestlegan í framkomu, eða eitthvað þess háttar? Nei, þetta er svo sem alt saman á sömu bókina lært. Þá skal jeg segja örfá orð um það, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði um löggæslu í landinu og virðingu manna fyrir landslögum. Jeg býst við, að hæstv. forseti leyfi háttv.þm. að taka enn á ný til máli, ef hann finnur ástæðu til þess eftir þessa rðu mína. HV. þm. (JakM) vildi halda því fram, að Krossanesmálið væri þannig vaxið, að það eitt, að ekki var fyrirskipuð sakamálsrannsókn í því áður en nokkur hafði kært, væri nóg til að drepa virðingu manna fyrir lögum og rjetti í landinu. Jeg fæ engan veginn skilið, að mál þetta geti á nokkurn hátt haft slíkar verkanir, jafnvel þó að það gæti haft einhverja fjárhagslega þýðingu fyrir nokkra menn, sem heldur er ekki víst. Um virðingu manna fyrir landslögum yfirleitt skal jeg ekki dæma í þetta sinn. Því er oft haldið fram, að hún sje minni nú en áður, en um það verður, að mínu viti, ekkert fullyrt. Mikið hefir verið talað um, að síðan bannlögin, sem væru skerðing á persónulegu frelsi einstaklinga, voru sett, hafi virðing manna fyrir landslögum yfirleitt farið þverrandi, eins og altaf hljóti að verða þegar lög eru sett, sem fari í bág við rjettarmeðvitund þjóðarinnar. Jeg fyrir mitt leyti held, að þetta sje ekki rjett, heldur sje þessu haldið fram eingöngu af þeim mönnum, sem vilja fá bannlögin afnumin, og í því skyni einu, að fá lögin afnumin. Hinsvegar segja bannmenn, að eftirlitsleysi með bannlögunum spilli virðingu manna fyrir landslögum, Hverju á að trúa? Jeg held, að hvorugur hafi rjett fyrir sjer. Og svo mun þessu yfirleitt varið. Þegar menn slá því fram, að þetta eða hitt spilli virðingu landsmanna fyrir lögum og rjetti, þá eru slíkt oftast fullyrðingar, sem hafa við lítil eða engin rök að styðjast. Alla daga hlýtur að vera einhver misbrestur á því, að allir beri tilhlýðilega virðingu fyrir landslögum, en að ástandið sje yfirleitt lakara í því efni en vil er að búast, held jeg að ekki sje rjett. Annars er það rjett hjá hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að oft er ekki síður ástæða til að ásaka landsstjórn fyrir aðgerðaleysi hennar en fyrir aðgerðir á einhverju sviði. Það er þung sök á hvaða stjórn sem er, ef hún gerir sig seka í of miklu aðgerðaleysi. Hinsvegar virtist mjer hv.þm. (JakM) komast í mótsögn við sjálfan sig, þegar hann líkti núverandi stjórn við Bergþóru í sambandi við aðgerðaleysi hennar. Ef jeg man rjett, þá segir sagan, að þessi kona hafi einmitt verið hinn umsvifa- og athafnamesti kvenskörungur, og getur stjórnin því verið ánægð með samlíkinguna að því leyti. Ekki man jeg til, að nokkurntíma hafi verið sagt um þennan kvenskörung, að hún hafi stritast við að sitja, en hv.þm. (JakM) man þetta náttúrlega alt betur en jeg. Það er alveg rjett, að þegar menn eru settir til að gegna embættum, þar sem þarf að framkvæma margvísleg og áríðandi störf, þá er ilt að verða sakaður um aðgerðaleysi. Hjer veit jeg, að háttv.þm. (JakM) getur frómt úr flokki talað, þar sem hann gegnir mjög veglegu embætti. Hann hefir verið skipaður til að hafa eftirlit með lánsstofnunum í landinu, bönkum og sparisjóðum, og þá fyrst og fremst bönkunum. Það er sagt; að hann hafi ekki ennþá komið til eftirlits í hvorugum bankanum hjer í Reykjavík, hvorki Landsbankanum nje Íslandsbanka. Sje þetta satt, þá er svo sem von að hv.þm. (JakM) tali djarft um aðgerðaleysi annara manna.

Jón Baldvinsson Það var alveg óþarfi af hv. 2. þm. Rang. (KIJ) að fara að andmla því, sem jeg vjek að í gær um kolakaup fyrverandi landsstjórnar. Í orðum mínum fólst engin árás, heldur sagði jeg blátt áfram frá því, sem fór fram, og að jeg hefði fundið að því á síðasta Alþingi, að fyrv. atvrh. hefði ekki látið landsverslunina kaupa kolin fyrir stofnanir ríkisins. Hv. 2. þm. Rang. (KIJ) mótmælir því harðlega, að hann hafi átt skilið ákúrur fyrir kolakaupin í fyrra, og þóttist þá hafa gert fulla grein fyrir þessari stjórnarráðstöfun. Það er nú svo. Mín skoðun á þessu hefir ekki haggast neitt við þá greinargerð. Það má vera, að meiri hl. þingsins hafi gert sig ánægðan með skýringar hans, en það sannar heldur ekki neitt, að hann hafi haft rjettara fyrir sjer en jeg. Háttv. 2. þm. Rang. (KIJ) hefir heldur ekki unnið neitt á því að fara nú að hreyfa andmælum, annað en það að gleðja hæstv. ráðh. En það færðist gleðisvipur yfir andlit þeirra, þegar hv. 2. þm. Rang. (KIJ) fór að deila á mig. Það var eins og til að draga ofurlítið athyglina frá þeim eiginlegu eldhúsdagsumrðum. Jeg ætla því ekki að ræða meira um þetta frumhlaup hv.þm., en snúa mjer að þeim atriðum, sem jeg gerði að umtalsefni í gær, og svara hæstv. ráðh. að því leyti, sem þeir viku máli sínu til mín. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að jeg hefði farið með tómar fullyrðingar. En hafi svo verið, þá hafa þær fullyrðingar verið á rökum bygðar. Að minsta kosti varð hæstv. atvrh. að játa, ef ekki beinlínis, þá óbeinlínis, að ýmislegt, sem jeg spurði um í fyrri ræðu minni og mjer þótti athugavert, væri svo í raun og veru. Þannig var t. d. með kolakaup hans á síðastliðnu sumri. Hæstv. atvrh. (MG) upplýsti, að kolin hefðu verið boðin út og lægsta tilboði hefði verið tekið. Ennfremur skýrði hann frá því, að þau hefðu kostað kr. 63.75 smálestin. Við þetta hefi jeg ekki neitt að athuga að svo komnu. En hæstv. atvrh. varð að játa það, sem jeg sagði í gær, að kol þau, sem lögð voru upp í Hafnarfirði af þessum farmi og ætluð voru hælinu á Vífilsstöðum, hafi verið svo smá, að hælið hafi neitað að taka við þeim. Ennfremur játaði hæstv. atvrh. (MG), að þeir menn, sem falið hafi verið að meta kolin, hafi talið þau vera í smærra lagi. Já, þau hafa verið í smærra lagi. Hæstv. atvrh. sagði, að kolin hefðu átt að vera sálduð. En eftir þessu lítur svo út, sem þau hafi ekki verið það. Og í raun og veru staðfestir þessi skýrsla hæstv. atvrh. (MG) almannaróminn um þessi kol, en hann er sá, að þau hafi í rauninni verið nær algerlega ónotandi salli, og þó að hægt hafi verið að láta stofnanir ríkisins og strandferðaskip ríkisins svæla þeim upp, þá sannar það ekki hið gagnstæða, því að vitanlega urðu þessar stofnanir að taka kolin, ef hæstv. stjórn vildi svo vera láta. En jeg held því fram, að landsstjórnin hafi verið göbbuð í þessum kaupum, og hún átti að neita að taka við kolunum, þegar þau voru ekki eins góð og tilskilið var. Og sá embættismaður í stjórnarráðinu, sem þetta heyrir undir, vildi heldur ekki taka kolin. En þá er sagt, að hæstv. atvrh. (MG) hafi úrskurðað, að kolasalli þessi skyldi samt keyptur. En hvað sem hæft er í því, þá voru kolin keypt. Og því hefir verið fleygt - en það eru kannske illgjarnar tungur, sem tala það, - að ráðh. hafi úrskurðað, að kolin skyldi kaupa, af því stuðningsmaður stjórnarinnar átti í hlut. En annars hefi jeg nú fengið þær upplýsingar í málinu, sem sanna það, að almannarómurinn hefir ekki logið neinu um þessi kolakaup, því að hæstv. atvrh. (MG) hefir orðið að játa, að mikill hluti kolanna hafi ekki verið nothæfur, að matsmennirnir hafi talið þau vera í smærra lagi, sem auðvitað þýðir það, að þau hafi verið sallasmá, og svo loks, að stjórnin hafi þó eftir nokkurt stímabrak úrskurðað, að þau skyldu keypt, þrátt fyrir alt. Og að fengnum þessum upplýsingum get jeg látið útrætt um þetta atriði. Það kom eitthvað ónotalega við hæstv. atvrh. (MG), þegar jeg sagði, að stjórnin vildi undanþiggja gróðafjelög skatti. En það þýðir ekkert fyrir hæstv. atvrh. (MG) að vonskast út af því. Stjórnin hefir lagt fyrir þingið frv. um þetta, og hefi jeg áður gert það að umtalsefni. Og þó ekki sje þar gengið svo langt að undanþiggja þau öllum skatti, þá er það samt meiningin að koma meginhluta af stórgróða togarafjelaganna á síðasta ári undan skatti. Og það var þessi stefna stjórnarinnar, sem jeg átaldi. Hstv. atvrh. (MG) verður að hafa það, hvort sem honum líkar það betur eða ver. Þá kem jeg að innflutningshöftunum. Hæstv. atvrh. (MG) var stórreiður út af því, að jeg kallaði framkvæmd þeirra hneyksli. En jeg bætti raunar við, að framkvæmdin hefði orðið eins og jeg bjóst við og eins og til þessa er stofnað. Jeg lýsti því á síðasta þingi, að jeg tryði ekki á framkvæmd innflutningshaftanna, og jeg sagði það jafnframt, að lögin um innflutningshöft frá 1920 væru tilvalin fyrir kaupmannastjórn til þess að geta ívilnað sínum mönnum með innflutningsleyfum. Og það liggur í því fyrst og fremst, að allir úrskurðir liggja undir stjórnina, og hún á að ákveða, hvað skuli leyft og hvað ekki, og hvenær þetta eða hitt er leyft. Enda er víst ekki erfitt að finna þess dæmi, að handahóf hafi verið í framkvæmd laganna. Þannig veit jeg til, að vara, sem bönnuð var í maí í fyrra og fullyrt var að alls ekki mundi verða leyfð, var leyfð svo að segja hverjum sem var í júní. Veit jeg vel um þetta, því að þetta kom einmitt fram um vörutegund, er jeg sótti um innflutningsleyfi á og var neitað um, en öðrum veitt leyfi skömmu síðar. Hæstv. atvrh. sagði, að jeg hefði komið með makt og miklu veldi upp í stjórnarráð og heimtað innflutningsleyfi fyrir Alþýðubrauðgerðina fyrir meira en nokkurt annað bakarí hefði fengið. Auðvitað neita jeg því ekki, að jeg hafi sótt um leyfi. Iðnfyrirtæki það, sem jeg veiti forstöðu, þarf einmitt að halda á mörgum þeim vörutegundum, sem nú er bannaður innflutningur á. En jeg fullyrði, að jeg hafi alls ekki fengið rífari leyfi en aðrir, og mörgum umsóknum mínum hefir verið neitað, svo sem dæmið sýnir, sem jeg drap á áðan. Þeim ummælum hæstv. atvrh. (MG), að jeg hafi komið með makt og miklu veldi og þóst eiga kröfu á að fá undanþágur, ætla jeg ekki að svara. Þau sýna aðeins rakaþrot hæstv. atvrh. Annars er það engin furða, þó að hæstv. atvrh. veitist erfitt að verja framkvæmd haftanna, svo mikill misbrestur sem á þeirri framkvmd hefir verið. Skal jeg svo í bili snúa mjer að hæstv. fjrh. (JÞ). Hann vildi neita því, að stjórnin hefði haft nokkur áhrif á það, hvaða útsvar Reykjavíkurbær legði á þetta ár. Það er nú fyrst og fremst vitanlegt, að stjórnin hefir sent út, eða látið senda út, umburðarbrjef til bæjarstjórna, þar sem skorað er á þær að ráðast ekki í nýjar framkvæmdir. Nú er það svo, að í bæjarstjórn Reykjavíkur var það efst á baugi á síðastliðnu hausti að byggja á þessu ári nýjan barnaskóla, sem bærinn þarfnaðist mjög. Og það þótti vel gerlegt að taka mjög há útsvör í þessu skyni, sjerstaklega hjá fiskiveiðafjelögunum, sem höfðu grætt stórfje á árinu 1924. En það er ekkert launungarmál, að bæjarstjórnin fór miklu skemra í álagningunni en hún í fyrstu ætlaði, og það ekki heldur, að það voru áhrif frá stjórninni, sjerstaklega hæstv. fjrh. (JÞ), og svo frá bönkunum, sem gerðu það að verkum, að farið var lægra í útsvarsálagningu en ella mundi hafa verið gert. En auðvitað er þetta í samræmi við þá stefnu hæstv. fjrh. (JÞ), sem fram kemur í frv. hans um skattgreiðslu togarahlutafjelaganna. Alt miðað við það að ljetta sköttum af þeim, sem hæstar tekjur hafa. En með þessu hefir Reykjavíkurbær í raun og veru verið sviftur tekjum, sviftur því að fá hæfilegan hluta af stórgróðanum á árinu 1924 til nauðsynlegra og óhjákvæmilegra framkvæmda. Jeg vil minnast nokkrum orðum á það, sem rætt hefir verið um skipun aðstoðar manns í hagstofunni. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að það hefði verið með fullu samkomulagi við þann mann, sem veitingu hafði fyrir því starfi, að embættið var auglýst og veitt. Jeg hefi hjer í höndum brjef þau, sem fóru í milli hæstv. fjrh. (JÞ) og þessa manns, sem hjer um ræðir. Og í svarbrjefinu mótmælir maðurinn því, að hann sje sviftur veitingunni fyrir aðstoðarmannsstarfinu, og vitnar til þess, að sjer hafi verið veitt starfið undir þeim kringumstæðum, að vitanlegt hafi verið, að hann mundi ekki setjast í það fyrst um sinn. Síðan fer hann fram á umhugsunarfrest til vors, en við það var ekki komandi. Hæstv. fjrh. (JÞ) heimtar svarið innan fárra daga. Var þetta því ósanngjarnara, sem blöð Íhaldsflokksins eru stöðugt að japla á því, að þessum manni verði af pólitískum ástæðum vikið úr starfi því, sem hann nú gegnir við landsverslunina. Og hinsvegar er verið að tala um að leggja þessa stofnun niður. En hvort svo yrði eða ekki, gat hann fyrst vitað með vorinu, eða í þinglok nú. En sem sagt, hæstv. fjrh. (JÞ) vildi engan frest veita, heldur ónýtti veitinguna og veitti starfið af nýju. Þykir mjer hæstv. fjrh. (JÞ) hafa sýnt hina mestu ósanngirni í þessu máli. Jeg vjek að því í ræðu í gær, að hæstv. fjrh. (JÞ) hefði traðkað, eða ætlað að traðka, þjóðræðinu, með því að fresta að setja á fót búnaðarlánadeildina eða hætta við að stofna hana. Hæstv. ráðherra (JÞ) mótmælti þessu í dag, sagði, að það væri ekki rjett, stjórnin hefði framkvæmt lögin um búnaðarlánadeildina. En sú framkvæmd er að minsta kosti ekki eins og Alþingi ætlaðist til. Lögin áttu að ganga í gildi 1. júlí 1924, og seinni hluta ársins átti búnaðarlánadeildin að fá tiltekna fjárhæð úr Landsbankanum og taka til starfa. En þetta var ekki gert. Jeg veit ekki, hvort hæstv. fjrh. (JÞ) getur forsvarað sig með því, að hann hafi ætlað að koma búnaðarlánadeildinni á seinna, en hvort sem hann reynir að hanga á þeim bláþræði eða ekki, þá er það víst, að hann gekk hjer í rauninni á snið við vilja Alþingis. Þess vegna var það, að jeg sagði fyr, að ef stjórnirnar tækju þann sið upp, að virða vilja Alþingis að vettugi, þá væri það háskalegt, ef óheillatillagan um fækkun þinga yrði samþykt, því að hún leiddi ekki til annars en þess, að stjórnunum gæfist miklu meira vald og svigrúm til þess að ganga á snið við þingviljann. Að þessu leyti kom þessi till. til breytingar á stjórnarskránni umr. við, þótt hæstv. fjrh. (JÞ) teldi ekki svo vera. Með því fyrirkomulagi er lagt meira vald í hendur stjórnarinnar, og að sama skapi minka áhrif Alþingis um framkvæmdir og aðgerðir stjórnarinnar. Þetta má með fullum rökum setja í samband hvað við annað, því að víst er það, að þegar hæstv. fjrh. (JÞ) ljet búnaðarlánadeildina taka til starfa viku áður en þing kom saman, þá sýnist það aðeins gert til málamyndar og yfirklórs, og ef þing væri ekki haldið nema annaðhvert ár, þá hefði með fullum líkum og rökum mátt segja, að búnaðarlánadeildin mundi ekki hafa verið sett á stofn fyr en 7. febr. 1926, eða viku áður en þing þá kæmi saman, sem alt færi eftir því, hvernig stæði á gufuskipaferðum, því að hæstv. stjórn virðist ætla að haga því svo framvegis, að samkomudagur þingsins verði ákveðinn eftir áætlunum póstskipanna, en ekki eftir stjórnarskránni. Þá var það annað mál, sem jeg mintist á og snerti hæstv. fjrh. (JÞ). Það var gengismálið. Raunar þarf jeg ekki nú að fara um það mörgum orðum. Við erum ekkert ósammála um það, hvernig þetta hefir gengið til, enda er það upplýst, heldur um það, hvað hefir gerst. Það er sem sje játað af hæstv. fjrh. (JÞ), að stjórnin hafi með aukinni seðlaútgáfu komið í veg fyrir, að íslensk króna hækkaði eins ört og efni stóðu til í góðærinu 1924. Þetta er vítavert, því að með þessu hefir stjórnin komið í veg fyrir, að einmitt verkalýðurinn, sá hluti þjóðarinnar, sem alla björgina hefir dregið á land, hefði þau not af þeirri verðlkkun, sem orðið hefði, ef íslenska krónan hefði hækkað í verði eins og vera bar. Nú hefir hæstv. ráðh. (JÞ) lýst því yfir, að stjórnin hafi komið í veg fyrir hækkun krónunnar með aukinni seðlaútgáfu, seni hæstv. ráðh. (JÞ) kallar „nauðsynlegar ráðstafanir“. Að vísu hefir hæstv. ráðherra reynt að skjóta sjer bak við gengisnefndina, en í lögunum um starf þessarar nefndar er það tekið fram, að hún eigi að bera tillögur sínar undir fjármálaráðherra, og jeg á bágt með að trúa, að gengisnefndin hafi gert neitt án þess að hún hafi að minsta kosti borið það undir hæstv. fjrh. (JÞ). Ætla jeg því, að hæstv. fjrh. geti á engan hátt skotið sjer undan ábyrgðinni með því að bera gengisnefndina fyrir þessu máli. Þá kem jeg að síðustu spurningu minni til hæstv. fjrh. (JÞ),en hún var sú, hvaða tekjuskatt Krossanesverksmiðjan hefði greitt 1924 af árstekjum sínum 1923. Það er nú upplýst í málinu, sem jeg raunar vissi ekki áður, að verksmiðjan hefir ekki fylgt þeim ákvæðum skattalaganna að telja fram tekjur sínar, heldur hefir, eins og þá hlaut að verða, undirskattanefnd viðkomandi hrepps áætlað tekjurnar og gert verksmiðjunni að greiða skatt af 125 þús. kr. Einn ræðumaður sagði í dag, að það hefði orðið að samkomulagi milli hreppsfjelagsins og verksmiðjunnar, hvaða vitsvar hún skyldi greiða. Hvað sem um það er, þá er að minsta kosti ekki trúlegt, að verksmiðjan hafi samið um tekjuskattinn. En skattgreiðslan af tekjunum kemur ekki heim við það, sem margir fullyrða, að verksmiðjan hafi átt að greiða, því að það er fullyrt af nafngreindum mönnum, og haft eftir erlendum blöðum, sem þóttust þekkja reikninga verksmiðjunnar þetta ár, að tekjur hennar hafi að minsta kosti verði 750 þús. krónur. Þetta, ásamt öðru fleira, sýnist benda á, að hjer sje ekki alt með feldu. Það er rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að úrskurður yfirskattanefndar er fullnaðarúrskurður, og verður ekki við honum gert nema ef þetta væri tekið til skifta; þá býst jeg við, að það yrði tekið úr búinu.  (Fjrh. JÞ: Því miður ekki hægt)  . Það voru mjög eftirtektarverð ummæli, sem hæstv. fjrh. (JÞ) hafði í þessu sambandi, sjerstaklega vegna þess, að svo mikill tími þingsins hefir nú gengið í það fyrir hæstv. stjórn að verja þennan Krossanesmann fyrir því, sem hún kallar árásir á æru hans; því var það mjög eftirtektarvert, er hæstv. fjrh. sagði, að hann hefði nú beðið undirskattanefnd Glæsibæjarhrepps að hafa sjerstakar gætur á þessu framvegis. Sýnir það, að hæstv. fjrh. telur, að athuga þurfi þennan náunga og svo kunni að vera, að hann sje ekki svo saklaus og virðast kynni eftir þær umr., sem hjer hafa fram farið, og þær ályktanir, sem hjer hafa verið feldar. Svo get jeg látið lokið máli mínu, en áður en jeg sest niður vildi jeg örlítið víkja að því aðalmáli, sem rætt hefir verið um í dag og undanfarna daga, og hefir jafnframt verið eitt aðalumræðuefni landsmanna síðan í fyrrasumar, að hæstv. atvrh. (MG) kom að Krossanesi. Það hefir mikið verið talað um, að þessir einstaklingar, sem litu svo á, að þeir hefðu verið sviknir af Krossanesverksmiðjunni og orðið fyrir skaða í viðskiftunum, ættu rjett á að fara í skaðabótamál. Og hefir þetta verið fært fram sem aðalafsökunin fyrir því, að hæstv. stjórn hefir ekki hafist handa í málinu. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) lýsti því nú dálítið í dag, hve erfitt og kostnaðarsamt það er fyrir einstaka menn að leggja út í slík mál. Mjer hefir líka verið sagt, að maður hafi verið á Akureyri í sumar, sem hafi verið staðráðinn í að stefna verksmiðjunni, en þegar hann kom til þess eina nothæfa málaflutningsmanns, sem til er þar á staðnum, þá var þessi málaflutningsmaður þegar upptekinn sem verjandi eða fastur starfsmaður Krossanesverksmiðjunnar. En að þessir menn hafa ekki farið í mál, þótt þeir telji sig hafa fullar ástæður til, gæti líka ekki að litlu leyti stafað af því, að hæstv. stjórn, eða hæstv. atvinnumálaráðherra fyrir hennar munn - því mjer dettur nefnilega ekki í hug, að hæstv. atvrh. (MG) hafi nokkurt skref stigið nje orð talað í málinu án þess að bera sig saman við hæstv.forsrh. (JM) - er þegar búin að segja í viðtali við norðanblöðin, að hún álíti ekki, að hjer sje um sviksamlegt athæfi að ræða, og að Krossanesmaðurinn hafi yfirleitt ekki fengið meira en hann átti að fá, þrátt fyrir stóru síldarmálin. Eftir að hæstv. stjórn er búin að segja þetta opinberlega, skyldi enginn furða sig á, þó að menn hiki við að fara í mál, því að óneitanlega hlýtur þessi yfirlýsing hæstv. stjórnar að draga mikið úr þeim. Mjer finst því fullkomin ástæða til, að Alþingi skerist í málið, því að sýnilegt er, að einstaklingarnir þora ekki að reka rjettar síns. Þetta vildi jeg benda á, því að það hefir ekki komið fyr fram í umr. Það afsakar og mikið, að einstaklingarnir hafa ekki ráðist í kostnaðarsöm mál, að allra hugir hafa beinst að Alþingi og menn hafa ætlað, að það myndi gera ráðstafanir, sem duga myndu til að reka rjettar landsmanna, ef hann hefði verið fyrir borð borinn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) var nú svo mjúkur í máli, líklega af því að jeg tók duglega í hann í dag, að jeg get verið mjög rólegur í svari mínu. Háttv. þm. (JBald) var enn að tala um kolin og sagði, að aðalgallinn væri sá, að ekki hefði verið hætt við að taka þau. Veit hann ef til vill ekki, að í farminum voru miklu meiri kol en þau, sem landsstjórnin átti, og þó að þessi kol væru tekin í Hafnarfirði, þá var nóg eftir handa landsstofnununum. Og þau kol voru síðan metin af dómkvöddum mönnum, og var því ekki hægt að komast hjá því að taka þau samkvæmt samningi. Háttv. þm. sagði, að skrifstofustjórinn hefði ekki viljað taka þau. Það er rjett að því leyti, að skrifstofustjórinn vildi ekki taka við þeim fyr en komið var námuskírteini um þau og mat á þeim. en þá gat hann auðvitað ekki hafnað þeim. Hv. þm. (JBald) sagði, að illar tungur segðu, að kolin hefðu verið tekin vegna pólitískra viðskifta við seljandann. Gott var það, að hann sagði, að illar tungur hvísluðu þessu; hann dæmdi þá sína tungu um leið, því að hann tók það að minsta kosti upp. Út af innflutningshöftunum þarf jeg ekki að deila við hv.þm. (JBald), því að hann sagði, að framkvæmd laganna myndi hafa verið eins góð og hægt hefði verið, en lögin sjálf væru slæm. Fer þá sök mín að minka, því að vitanlega er það Alþingi, sem lögin hefir sett, en ekki jeg einn. Hv. þm. vildi ekki beinlínis neita því, að hann hefði komið með makt og miklu veldi upp í stjórnarráð og sagt, að hann þyrfti miklar undanþágur, því að sitt bakarí væri stórt og dygðu engir smámunir, einkum væri kökugerðin afarmikil, og þess vegna væri og rjettur hans auðsær. Hvort hann fór fram á stærri undanþágur en aðrir, veit hv.þm. ekkert um, því að hann mun ekki hafa sjeð neinar skýrslur um undanþágubeiðnirnar. En jeg get sagt hv.þm. (JBald) það, að hann fór lengra í beiðnum sínum en eigendur annara brauðgerðarhúsa gerðu. Hv. þm. (JBald) talaði um, að það væri gott fyrir kaupmannastjórn að hafa slík lög, því að þau væru tilvalin til þess að gera upp á milli manna. En jeg verð nú að segja, að jeg þekki ekki markið á kaupmönnunum, svo að jeg viti, hverjir fylgja stjórninni og hverjir ekki, þótt hv.þm. (JBald) kannske geri það. Hann var að tala um þetta undarlega fyrirbrigði, að það, sem bannað hefði verið í maí, hefði verið leyft í júní, en jeg hefi áður tekið það fram, að þetta er mjög eðlilegt, þegar verið er að slaka á klónni. Hv. þm. (JBald) vildi halda því fram, að sú skoðun hans væri alveg rjett, að eftir stjfrv. væru gróðafjelögin undanþegin skatti. En þegar talað er um, að einhverjir sjeu undanþegnir skatti, þá þýðir það, að þeir hinir sömu sjeu skattfrjálsir. Það vildi háttv.þm. þó ekki segja, heldur, að fjelögin væru undanþegin aðeins nokkrum hluta af skattinum. En þá er þetta orðalag aðeins Jesúítamórall, sem hefir verið notaður í þeim tilgangi einum að leiða afvega þá, sem ekki hafa haft færi á að setja sig inn í málið. Út af Krossanesmálunum sagði hv.þm. (JBald), að það væri ekki undarlegt, þó að menn vildu ekki fara í mál eftir að ráðherrann hefði lýst því yfir, að ekki væri um sviksamlegt athæfi að ræða. Hann skilur ekki enn muninn á einkamáli og sakamáli. Með því að segja, að eitthvað sje ekki sviksamlegt er aðeins sagt, að það sje ekki hegningarvert, en ekkert sagt um það, hvort ekki geti verið um skaðabótamál að ræða.

Það fer saman hjer

. Hv. þm. hefir ekki vit á að dæma um þetta; hann þekkir ekki til málanna, enda hefir hann aldrei við slík mál fengist. Hv. þm. (JBald) var að tala um, hve dýrt væri að fara í mál fyrir mann á Akureyri við annan í sama lögsagnarumdæmi. Þetta nær ekki nokkurri átt. Hitt er og heldur ekki rjett, að aðeins sje einn lögfræðingur á Akureyri. Þeir eru að minsta kosti tveir. Annars er nú búið að tala svo mikið um þetta mál, að jeg hjelt, að það væri útrætt eftir þessar fjögra daga umræður, en hv.þm. (JBald) þóttist nú hafa gert alveg nýja uppgötvun, sem þó var ekki annað en það, sem margsinnis er búið að segja áður af mörgum, og þegar hefir oft verið svarað. Hún var nú ekki spánýrri en það þessi mikla uppgötvun hans.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg veit ekki nema það sje of mikil harðneskja af mjer að fara nú að svara hv. 2. þm. Reykv. (JBald) rjett ofan í kollega minn. En fyrst svo verður samt að vera, mun jeg reyna að vera mildur við hann, því að hann á nú lítinn kost andsvara, þar sem hann er búinn að tala tvisvar. Um stórgróðafjelögin ætla jeg ekki að ræða nú. samkvæmt þeirri reglu, sem jeg hefi áður sagt, að jeg hafi sett mjer. Það mál verður sjálft hjer til umr. væntanlega innan fárra daga, og þá ætla jeg að leyfa mjer að sýna bæði hv.þm. (JBald) og öðrum fram á það með órækum rökum, að það, sem farið er fram á í stjfrv., er ekki annað en það að bæta að litlu leyti úr þeim órjetti, sem það fjelag verður fyrir, sem hefir misjafna afkomu ár frá ári, miðað við annað fjelag, sem hefir jafna afkomu ár frá ári, þótt bæði fjelögin hafi sömu niðurstöðu um tiltekið árabil. Jeg held, að engum geti fundist það sanngjarnt, að af tveim fjelögum, sem hafa sama arð yfir 10 ára bil, borgi annað miklu hærri skatt af því að afkoman hefir verið misjöfn ár frá ári, og það jafnvel tapað sum árin, en hitt greiði lægri skatt af því að arðurinn var jafn öll árin. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) var að tala um, að jeg hefði gripið fram fyrir hendurnar á bæjarstjórn Reykjavíkur um útsvarsálagningar. Þetta er tómur hugaburður. Bæjarstjórnin hefir þurft leyfi landsstjórnarinnar til þess að leggja á há útsvör, en hún hefir fengið það, sem hún hefir farið fram á. Hitt getur vel verið, að eitthvert umtal hafi orðið milli gengisnefndarinnar og borgarstjórans viðvíkjandi þessari útsvarsálagning, eða rjettara sagt hinni fyrirhuguðu óvanalegu útsvarshækkun, en landsstjórnin hefir ekkert annað gert en að leyfa það, sem bæjarstjórnin, eftir að hafa íhugað ítarlega alla málavexti, fór fram á. Þá mintist hv.þm. (JBald) á hagstofuna og tók upp þykkjuna fyrir flokksbróður sinn, sem í 7 ár hefir þar hafi veiting fyrir starfi, sem hann aldrei hefir að komið. Jeg skýrði frá því, að jeg hefði sett honum tvo kosti, annan þann að láta af starfinu eða taka þegar við því, og þessa ákvörðun heimtaði jeg, að hann tæki með stuttum fyrirvara, viku eða svo. Má vel vera, að jeg hafi síðan ekki haft fult leyfi hans til þess að leysa hann frá starfinu, enda þóttist jeg þess ekki við þurfa. En jeg þóttist ekki verða annars var, er tali okkar sleit, en að hann væri ánægður með þá ákvörðun, sem tekin var. Jeg sagði honum hreinskilnislega, að jeg gæti ekki haldið stöðunni opinni í 6–8 mánuði, því að þá yrði of seint fyrir mig að gera þessa ráðstöfun, seni jeg hafði með höndum til þess að kippa í lag störfunum í hagstofunni. Jeg sagði honum, að jeg hefði enga trú á því, þó að hann ljeti af starfi sínu við landsverslun, að hann mundi lúta að jafnlágt launaðri stöðu. Hann mundi eiga betri úrkost en að setjast við 3500 kr. laun. Fanst mjer hann líta eins á þetta mál. Viðvíkjandi búnaðarlánadeildinni endurtók hv.þm. það, að ef þing hefði verið haldið aðeins annaðhvert ár, mundi jeg ekki hafa látið búnaðarlánadeildina taka til starfa fyr en ári síðar. Jeg ætla að segja hv.þm., að íslensk tunga, sem er flestum tungum fremri, hefir eitt stutt og laggott orð yfir alt, sem hann sagði. Það er orðið getsakir. Hv. þm. getur sjer til og gerir úr því sakir. En getsakir hitta aldrei þann, sem þeim er stefnt að, heldur þann, sem býr þær til. Hv. þm. býr sakir á hendur sjálfum sjer, en ekki öðrum. Þá sagði hv.þm. viðvíkjandi hækkun krónunnar, að jeg hefði skotið mjer á bak við gengisnefndina, og jeg gæti ekki skotið mjer undan ábyrgð, nema bregða gengisnefndinni fyrir mig. Jeg verð að reyna að koma hv.þm. í skilning um, að gengisskráningunni, sem með lögum er falin gengisnefndinni, er ekki hægt að skjóta til æðra valds. Hv. þm. hefði eins getað sagt, að jeg hefði skotið mjer á bak skattanefnd Eyjafjarðarsýslu, þegar jeg sagði, að hún ætti hæsta úrskurðarvald um skattálagningu þar. Nefndin framkvæmir skráninguna fullkomlega upp á sína ábyrgð. Það, sem lögin ætla fjármálaráðuneytinu, er alt annað en gengisskráningin. Jeg endurtek það, að jeg tel mjer og hverri stjórn skylt að gera þær ráðstafanir, sem framkvæmanlegar eru til þess, að það gengi haldist, sem nefndin ákveður. En hún hefir æðsta vald í því efni. En framkvæmd á ákvæðum hennar er auðvitað þeim skilyrðum bundin, að hægt sje að halda uppi því gengi, sem hún ákveður. Annars rekur hún sig á. Um tekjuskatt Krossanesverksmiðjunnar skal jeg bæta því við, að jeg veit ekki til þess, að verksmiðjan í sambandi við það mál hafi brotið nein lög. Það er ekki talið lagabrot hjer á landi, þó að menn telji ekki fram tekjur sínar. Það er ætlast til, að undirskattanefnd geri svo hátt gjald, að ríkissjóður bíði ekki halla af, þó að ekki sje talið fram.

Tryggvi Þórhallsson Jeg skal taka það fram strax, að jeg æskti ekki af hæstv. forseta að fá að gera stutta athugasemd til þess að svara hæstv. ráðherrum. Eftir að þeir höfðu allir staðið upp og svarað ræðu minni, gerði jeg ekki ráð fyrir að svara þeim aftur. Auðvitað ber margt á milli, en slíkt er alvanalegt á eldhúsdaginn, og hæstv. ráðherrum til hróss skal jeg taka það fram, að þeir hafa ekki nú a. m. k. misnotað þá aðstöðu sína að mega tala eftir vild, þar sem jeg hafði talað eins oft og jeg mátti. Jeg kvaddi mjer hljóðs til þess að bera af mjer sakir. Hv. þm. Dala. (BJ) beindi til mín ummælum, sem jeg verð að bera af mjer. En áður en jeg rökstyð það, sem jeg segi í því sambandi, vil jeg skjóta því til stuðningsmanna stjórnarinnar, að þeir hegða sjer eins og góðum stjórnarflokki ber. Þeir hafa látið málin hlutlaus, en lofað hæstv. stjórn að standa fyrir svörum. Sá einn, sem nú er kallaður heiðursfjelagi Íhaldsflokksins og lífakkeri stjórnarinnar, sá, sem bjargaði hæstv. stjórn í Krossanesmálinu, hann gekk fram fyrir skjöldu og reyndi að verja hæstv. stjórn. Allir, sem lesið hafa kirkjusögu, vita, að þegar menn skifta um átrúnað, verða þeir ákaflega heitir, þegar þeir fara að verja sína nýju stefnu. Jeg hygg, að þar sje skýringin á því, að hv.þm. Dala. (BJ), heiðursfjelagi íhaldsins, fann hvöt hjá sjer til þess að ganga fram fyrir skjöldu og þvo hendur sínar. Háttv. þm. bar þungar sakir á okkur, sem viljum fá Krossanesmálið rannsakað. Hann kallaði óheyrilegt, að við skyldum dirfast að óska þess, að nefnd væri skipuð, og taldi það ganga glæpi næst. Jeg skal nú stuttlega gera grein fyrir því, hvernig hv.þm. veður reyk, þar sem hann reynir að breiða yfir framkomu sína með því að snúa sök á hendur okkur og láta sýnast, að við sjeum að fara fram á eitthvað óheyrilegt. Við stöndum hjer á góðum grundvelli. Það hefir áður komið fram tillaga á Alþingi um að rannsaka gerðir stjórnarinnar og einstakra manna. Frægast er dæmi frá 1911. Þá var það, að einn af þeim mönnum, sem nú er dómari í hæstarjetti (L. H. B.), bar fram till. í Ed. um, að skipuð væri rannsóknarnefnd, og sú till. var samþykt í deildinni, ekki einungis af andstæðingum stjórnarinnar, heldur einnig af sumum stuðningsmönnum hennar. Auk dómarans, sem jeg nefndi, sat þar og framdi yfirheyrslur einn þm., sem enn á sæti hjer í hv. deild, hv. 1. þm. G.-K. (ÁF). Hv. þm. Dala. á ekki að vera þetta ókunnugt, því að hann, sem þá var viðskiftaráðunautur, var einn af þeim, sem yfirheyrður var, og veit því, hvernig slík nefnd starfar. En sá er munurinn á þeirri nefndarskipun og minni tillögu, að þá var þetta mál flutt með ákaflega miklum gusti, og fjellu mjög þung ummæli í garð þáverandi ráðherra. Jeg hefi hlustað á umræður á Alþingi síðan jeg var ungur, en jeg man ekki eftir að hafa heyrt þar harðari umræður en þá fóru fram á milli ráðherra og dómarans, sem jeg nefndi. Samt voru það stuðningsmenn stjórnarinnar, sem þá greiddu atkv. með því, að nefnd yrði skipuð. Þá voru margir þingmenn yfirheyrðir, m. a. var æskt eftir skýrslu frá núverandi atvinnumálaráðherra, og gaf hann þá skýrslu. Þá kom líka fram tillaga í neðri deild um að rannsaka Landsbankamálið, og voru það 3 af helstu stuðningsmönnum stjórnarinnar, sem þá tillögu báru fram. Jeg tel víst, að hv.þm. Dala. hafi greitt atkvæði með þeirri nefndarskipun. Að vísu verður það ekki sjeð með vissu, því að nafnakall var ekki viðhaft. En mótatkvæði voru aðeins fjögur, og þar sem fyrsti maður nefndarinnar varð hæstv. núverandi forseti þessarar deildar, má líklegt telja, að hv.þm. Dala. hafi kosið þennan flokksbróður sinn í nefndina. Í þessa nefnd var einnig kosinn hæstv. núverandi forseti sameinaðs þings (JóhJóh). Jeg veit ekki, hvort hæstv. atvrh. (MG) hefir verið yfirheyrður þá, en hann var einn af þeim, sem gaf skýrslu.  (Atvrh. MG: Nei, nei)  . Í plöggum nefndarinnar er skýrsla frá honum viðvíkjandi innheimtu og tryggingu á láni frá Landsbankanum. Á þessum grundvelli þykir mjer merkilegt, að hv.þm. Dala. (BJ) skuli leyfa sjer að halda því fram, að það sje nálega glæpur af okkur að fara fram á rannsókn. Það skýtur nokkuð skökku við hjá hv.þm. frá því, sem áður var, þar sem jeg tók fram, að einn mikilsmetinn maður, forseti Fiskifjelagsins. hefði fengið þann vitnisburð hjá verksmiðjueigandanum í Krossanesi, að hann væri opinber ósannindamaður. Það er norskur maður, sem stimplar þannig einn mikilsmetinn landa okkar. Þá tel jeg mitt hlutskifti betra, þar sem jeg vil rjetta æru þessa manns gegn ásökunum útlendingsins. Það verður ekki dregið í efa, að jeg stend á föstum grundvelli, þegar jeg vil, án allrar harðneskju, fara þessa leið, meðal annars til þess að rjetta hluta forseta Fiskifjelagsins. Loks skal jeg segja eitt orð við hv.þm. Dala. út af því, sem hann vildi gera aðaðalatriði í dagskránni, og sem liv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir farið um maklega hörðum orðum. Jeg hefi rjett nýskeð talað við Akureyri og veit nú, að það er sama sem búið að höfða skaðabótamál gegn verksmiðjunni. Það var því alt út í hött, sem hv.þm. sagði, og kom ekkert málinu við.

Bernharð Stefánsson Jeg hafði ekki ætlað mjer að leggja neitt til þessara mála. En af því að háttv.þm. eru nú farnir að halda eldhúsdag yfir kjósendum mínum, ætla jeg að gera örstutta athugasemd. Jeg mótmæli því, að hreppsnefndin í Glæsibæjarhreppi hafi gert samning við Krossanesverksmiðjuna um, hvað hún skuli borga í útsvar. Þetta, að verksmiðjan kærir og það verður samkomulag að færa útsvarið niður, og hreppsnefndin leggur svo útsvar á verksmiðjuna síðastl. haust í samræmi við það, sem var í fyrra, - það getur ekki kallast samningur. Hreppsnefndin mun alls ekki bundin við þetta framvegis. Einn háttv.þm. tók fram, að úr því hreppsnefndin í Glæsibæjarhreppi hefði gert samning við forstöðumann verksmiðjunnar um útsvarið, þá væri ekkert líklegra en að hann hefði komist að samkomulagi við skattanefndina líka. Því hefir verið haldið fram, að tekjur verksmiðjunnar muni hafa verið miklu hærri en gefið er upp á skattaskrá hreppsins. En jeg er sannfærður um, að ef svo er, þá er það fyrir þá ástæðu eina, að skattanefndin hefir ekki getað aflað sjer nægilegra gagna til þess að vita með vissu um tekjur verksmiðjunnar. Jeg þori að fullyrða, að nefndin hefir ekki vísvitandi viljað svíkja landssjóð um rjettmætar tekjur, og jeg álít mjög óviðeigandi að slá svona ummælum fram um fjarstadda menn. Það er skiljanlegt, að bændum í sveit, sem ekkert þekkja til verksmiðjurekstrar, geti skjátlast í þessu efni, þó þeir vilji gera alt sem rjettast. En að um samninga hafi verið að ræða, kemur ekki til neinna mála. Verð jeg algerlega að mótmæla slíkum getsökum. Úr því jeg er staðinn upp, ætla jeg að leiðrjetta aðra missögn. Hæstv. fjrh. (JÞ) mintist á, að undarlegt væri, að menn úr Hornafirði og víðar af landinu væru að óska eftir rannsókn í þessu máli, en þeir, sem næst byggju verksmiðjunni og kunnugastir væru, nefndu þetta ekki á nafn. Jeg skal upplýsa það, sem háttv.þm. gæti þó verið kunnugt, þar sem sjá má það svart á hvítu hjer í lestrarsalnum, að á þingmálafundi í kjördæmi mínu var samþykt að skora á Alþingi að rannsaka Krossanesmálið ítarlega. Urðu fyrst skiftar skoðanir um það, hvernig orða skyldi tillöguna, og vildu sumir kveða allhart að orði, en niðurstaðan varð sú, að fundurinn skoraði mjög eindregið á þingið, að það ljeti rannsaka málið til hlítar. Greiddi jafnvel einn eindreginn stuðningsmaður stjórnarinnar þessari tillögu fúslega atkvæði sitt. - Það var tekið fram í umr. af mjer, að rannsókn hlyti að verða, samkvæmt 35. gr. stjórnarskrárinnar, enda hefði það aldrei getað orðið nema til góðs, frá hvaða sjónarmiði, sem á það er litið, að málið upplýstist sem best. Út í eldhúsverkin ætla jeg ekki að fara. Það er orðið framorðið, og jeg vil ekki tefja tímann með því.

Hákon Kristófersson Jeg hafði í upphafi hugsað mjer að sitja hjá þessum eldhúsdagsumr., eins og jeg hefi raunar gert áður í því umræðuþvargi, sem átt hefir sjer stað í hinum ýmsu málum, og er að mínu áliti með öllu óþarft. Þegar jeg nú legg saman í huga mínum, hvað mikill tími hefir farið til þess að ræða um tóbakseinkasöluna, varalögregluna og hið svonefnda Krossanesmál, og nú að síðustu í eldhúsverkin, sem ekki er þó annað en margendurtekin þvæla um sömu málin upp aftur og aftur, þá telst mjer svo til, að muni samtals nema hálfum mánuði, og eftir dómi þar um kunnugra manna telst mjer svo til, að þetta muni kosta um 26 þús. krónur, þegar miðað er við, hvað þingið kostar á dag. En ef maður dregur nú frá þeirri upphæð það, sem ætla mætti, að fullkomlega þingleg afgreiðsla þessara mála hefði mátt kosta, t. d. 4 þús. kr. í mesta máta, þá hafa farið í algerðan óþarfa um 22 þús. kr. Alþingistíðindin munu best sýna það á sínum tíma, hverjir hjer hafa verið mest að verki og þar af leiðandi mestri eyðslu valdið. En út í þetta ætla jeg ekki að fara frekar að sinni, heldur snúa mjer að því málefni, sem aðallega kom mjer til þess að standa upp að þessu sinni, sem sje þessi fræga Krossanestillaga, sem borin hefir verið fram af hv.þm. Str. (TrÞ) og valdið hefir þriggja daga umr. hjer í deildinni, en er þó enn á ný undin inn í eldhúsdagsumræðumar, og samhliða því haldið áfram hinum mjög svo ósanngjörnu og ómaklegu og ósönnu aðdróttnnum og getsökum í garð okkar Íhaldsmanna, út af aðstöðu okkar gagnvart þingsályktunartillögunni. Það skal jeg þó þegar taka fram, að af öllum þeim rakaleysum, sem fram hafa verið bornar því máli til stuðnings, virtist mjer þó allra ljettvægast og síst viðeigandi það, sem fram kom í síðustu ræðu hv.flm. (TrÞ), og allra síst hefði jeg búist við því, að hann myndi á þann hátt, sem hann gerði, draga Björn sál. Jónsson, fyrrum ráðherra, inn í þessar eldhúsdagsumr. Og það vil jeg leyfa mjer að fullyrða, að ekki muni leika á tveim tungum um það meðal þjóðarinnar, að framkoma sú, er Alþingi sýndi 1911 gagnvart Birni sál. Jónssyni, þá aldurhnignum og heilsubiluðum manni, var síður en svo til sóma, og færi betur á því, að slíkt endurtæki sig ekki. Viðkomandi því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) tók fram, að þá hefði hv.þm. Dala. (BJ) verið meðal þeirra, sem studdu að því að skipa rannsóknarnefnd á þáverandi ráðherra, en hafi nú með rökstuddri dagskrá viljað bægja frá Krossanesþáltill., verð jeg að segja það, að jeg tel sama hv.þm. Dala. (BJ) meiri en ella, er hann vill eigi taka þátt í slíku nú, enda þykist jeg þess vís, að hann hafi eftir á sjeð missmíði á framkomu sinni 1911. Jeg sagðist hafa ætlað að sitja hjá þessum löngu umr., en af því að Krossanesumr. hafa nú endurtekið sig, með öllum sínum aðdróttunum til okkar íhaldsmanna, finn jeg ástæðu til að gera grein fyrir aðstöðu minni og atkv. til þess máls, og þó að nú sje komið fram á nótt, sje jeg ekki eftir þeim að hlusta á mig fáeinar mínútur, sem mest hafa vaðið elginn í því máli. Eins og rjettilega hefir verið tekið fram af þeim hv.þm. Str. (TrÞ) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv. 3. þm. Reykv. (JakM), þá hefir mál þetta vakið mikið umtal úti um land. En af hverju? Af því að blöðin, sem málið hafa tekið til meðferðar, hafa skýrt svo frá öllum málavöxtum, að menn hafa hugsað sem svo: Ætli hæstv. stjórn hafi nú eitthvað mistekist þarna ? Svo er að minsta kosti í mínu kjördæmi, því að þar hafa menn einna mest gefið gaum að því, sem um mál þetta hefir verið ritað í einu allvíðlesnu blaði, sem heitir „Tíminn“, þó það hinsvegar sje mjög þekt að því að fara á snið við sannleikann, þegar það þykist þurfa að ráðast á andstæðinga sína. Jeg skal þegar taka það fram, að jeg treysti mjer ekki til að verja gerðir hæstv. stjórnar í máli þessu á fundum, sem haldnir voru fyrir þing í vetur í mínu kjördmi, þó jeg fyrir mitt leyti væri sannfærður um, að stjórnin mundi alls ekki ámælisverð fyrir afskifti hennar af málinu. Til þess var jeg málavöxtum of ókunnugur, því að vitanlega gat jeg ekki bygt neinar ályktanir á því, sem andstöðublöð stjórnarinnar höfðu um málið ritað. En síðan jeg kom hingað suður og hefi kynst öllum málavöxtum, en sjerstaklega þó eftir að hafa hlustað á hina mjög svo ítarlegu og rökumstuddu ræðu, er hæstv. atvrh. (MG) flutti hjer í deildinni, er jeg fullkomlega sannfærður um, að öll framkoma hans í þessu máli hefir verið hin hreinlegasta, eins og líka við mátti búast af hans hálfu, og jeg get hætt því við, að í hans sporum hefði jeg gert alt hið sama. Jeg býst við, eftir því áliti sem jeg hefi á hv.þm. Str. (TrÞ), að hann hafi frekar í ógáti en vísvitandi fært málið úr rjettu lagi og afbakað í blaði sínu, og eins og fram hefir komið, fært afskifti stjórnarinnar á versta veg. Um flutning málsins hjer í deild skal jeg láta ódæmt. Það sýna Alþt. best á sínum tíma. Jeg leyfi mjer ekki að taka eins mikið dómsvald yfir gerðum annara eins og sumir hv.þm. hafa gert, enda efast jeg um, að sanngirnismælikvarði sumra þessara hv.þm., sem þeir leggja á gerðir andstæðinga sinna, sje löggiltur. Og hvort það sje af rjettlætishvöt eða öðrum ástæðum, sem mál þetta er fram borið í þinginu, skal jeg láta ósagt um. Það verða þeir, sem hlut eiga að máli, að gera upp við sína eigin samvisku. En það verð jeg að segja, að mjer er óskiljanlegt með öllu, að hv.þm. skyldu ekki geta sameinað sig um dagskrártill. þá, sem hv.þm. Dala. (BJ) bar fram í Krossanesmálinu. Ef þeim mönnum, sem standa að hinni svonefndu Krossanestill., gekk það eitt til að bera hana fram að fá því til vegar komið, að þeim, sem að þeirra dómi hefðu orðið fyrir halla af síldarsölunni í Krossanesi, yrði það bætt að nokkru eða öllu leyti, þá hefði mátt ætla, að þeir hefðu getað aðhylst dagskrártill., þar sem hún tók það beint fram, að rannsókn skyldi hafin í málinu, ef einn eða fleiri viðskiftamenn verksmiðjunnar gerðu kröfur til þess. En ef hún aftur á móti var borin fram í því skyni að bregða fæti fyrir hæstv. stjórn, þá var ekki þess að vænta, að þeir, sem stóðu að þáltill., gætu fallist á dagskrána. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði í þessu sambandi, að hv.þm. Dala. (BJ) hefði ekki lesið þau skjöl, sem fyrir lægju.

Það var hv.þm. Dala., sem sagði það

. Jeg efast heldur ekki um, að háttv. þingmaður Dala. (BJ) fari hjer rjett með, því að það mun vera fyrir honum eins og mjer, að hann hafði fyrir þing aðeins sjeð ummæli blaðanna, en þau eru reyndar svo hál, að eftir þeim er ekki farandi, og vona jeg, að hv. 3. þm. Reykv. verði mjer sammála um það, þegar jeg bendi honum á, þó ekki sje nema aðeins eitt dæmi af mörgum. Fyrir nokkrum árum stóðu í blaði, - sem að dómi hv. 3. þm. Reykv. er sjálfsagt merkilegt blað - eftirtektarverð ummæli um þáverandi og núverandi forsrh., sem fóru í þá átt, ef sönn hefðu reynst, að stappaði nærri landráðum. Þá þekti jeg hæstv.forsrh. minna en jeg geri nú, og mjer varð á að hugsa: „Er Jón Magnússon virkilega svona vondur maður?“ Þessu tók hæstv.forsrh. með stillingu, þegar hann fór inn á málið í hv. deild; jeg man ekki hvort hann viðhafði orð eins og saurblað, eða því um líkt. Nú, en 1 eða 2 dögum eftir þetta kemur blaðið út aftur, og segir þá, að hæstv.forsrh. hafi skotið sjer inn undir þinghelgina, því að annars hefði hann ekki leyft sjer að viðhafa slík orð, og var samþykt af hv. deild, samkvæmt ósk forsætisráðherra, að blaðinu skyldi heimilt að höfða mál á móti honum, ef því sýndist. En mjer er ekki kunnugt um, að blaðið færi í mál við hæstv.forsrh. En af hverju ? Af því, að ritstjóri blaðsins hefir eflaust sjeð, að hann hafði hlaupið á sig og farið með ósannindi, sem hann treysti sjer svo ekki til að standa við. Þetta hefir nú átt sjer stað fyr og síðar og hjá fleiri blöðum en þessu. Jeg ætla ekki að nefna blaðsnepil, sem jeg tel langt fyrir neðan virðingu nokkurs heiðarlegs manns að fást við. En þessi blaðsnepill hefir, eins og kunnugt er, ekki látið sjer nægja að ráðast á okkur Íhaldsmenn með svívirðilegum óþverraorðum og strákslegustu getsökum í sambandi við Krossanesmálið, heldur hefir hann farið þeim óvirðingarorðum um þingið, að sem betur fer eru það einsdæmi. Þessi litli útúrdúr var nú bara til þess að benda á, hvað sumum blöðum er gjarnt á að hlaupa á sig og fara með rangt mál. Hvað snertir Krossanesmálið, man jeg ekki betur en að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) kvæði svo fast að orði, „að það gengi ósvinnu næst að samþykkja ekki tillöguna.“ Mikil ósköp! Mig minnir, að þegar borin var fram tillaga um rannsókn á Íslandsbanka árið 1923, og þá eins og nú guð væri lofaður fyrir að til væri hæstirjettur, sem sje dómur þjóðarinnar, væru viðhöfð þessi orð. Síðan var málið borið undir þennan „hæstarjett“ - og hver varð niðurstaðan? Hún var ekki á þá leið, sem þeir menn höfðu hugsað, sem sögðu, að ósvinna væri að samþykkja ekki tillöguna. Því eins og kunnugt er, unnu andstæðingar þeirrar till. mjög glæsilegan sigur í kosningum þá, og trúa mín er, að enn mundi svo verða, mætti þjóðin sjálf leggja dóm á Krossanesmálið. Að lokum skal jeg taka það fram, að jeg stóð ekki upp til þess að verja hæstv. stjórn, því til þess er hún fullfær sjálf, enda hefir mjer virst sífeld sókn af hennar hálfu, en ekki vörn. Það er aðeins eitt, sem jeg vildi minnast ofurlítið á, sem sje það, að hæstv. fjrh. (JÞ) hefir sætt ámæli út af drætti á stofnun landbúnaðarlánadeildarinnar. Jeg get ekki sjeð, að hann sje ámælisverður, með tilliti til þess, sem hann hafði hugsað sjer í málinu. Það veit vinur minn, háttv.þm. Str. (TrÞ). Við áttum „prívat“-samtal um það, og gerðum báðir ráð fyrir því í fyrra, að engar framkvæmdir yrðu á því ári.

Það er ekki rjett

. Hann segir, að það sje ekki rjett. Hverjum skyldi standa nær en presti að vera sannleikans boðberi? Það er að vísu ekki vanalegt, að menn þurfi að greina stund og stað, nema í sjerstökum tilfellum. En þó ætla jeg að gera það að þessu sinni. Jeg man ekki betur en við stæðum við vegginn þarna á bak við stól hv.þm. og töluðum saman í mesta bróðerni. Jeg hefi nú sagt þetta og þykist ekki hafa ráðist á háttv.þm. Str. (TrÞ), en hann hristir enn höfuðið! En sæmdar hans vegna mun jeg ekki segja meira, sem fram kom í samtali okkar þá.  Því hefir verið haldið fram af háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að best væri fyrir hæstv. stjórn að samþykkja tillöguna. Jeg skal játa, að svo hefði mátt orða tillöguna, að ekkert hefði verið að því. En mjög hefði það verið heigulslegt af hæstv. stjórn að taka við rannsóknarnefnd á sjálfa sig. Jeg hugsa, að varla sjeu dæmi til þess, enda hjelt jeg, að hv.þm. Str. vissi, að það ljeki ekki á tveim tungum, hvert væri nú alþjóðarálit í þessu máli.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg þarf ekki að svara hv.þm. Dala. (BJ) miklu, því að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir gert það svo ítarlega. Hv. þm. Dala. (BJ) er mjer reiður. Honum hefir þótt að því óvirðing, að jeg taldi dagskrá hans fávíslega. En hv. 3. þm. Reykv. (JakM) og jeg höfum nú sýnt fram á, hve fávísleg hún er, og þarf jeg því ekki að fara fleiri orðum um það. Það er ekki að undra, þótt hæstv.forsrh. (JM) þætti jeg brjóta allar velsæmisreglur með því að koma nálægt hv.þm. Dala. (BJ), þegar hæstv. stjórn ber hans tillögur eins og skjöld fyrir sig. Hv. þm. Dala. var allrogginn af þessari tillögu, og er þó í henni fólgið hið argasta vantraust á þeirri stjórn, sem hann vill styðja, því að ekki er það vandi stjórnarandstæðinga að mælast til, að landsstjórn sinni þeim kærum, sem lögreglunni berast, og hefir hv.þm. Dala. (BJ) þó fundið ástæðu til þess í dagskrá sinni. Hv. þm. Dala. (BJ) gerðist mjög vitur um hríð og vildi bera mjer á brýn, að jeg hefði ruglað saman löggjafarvaldi og dómsvaldi, en raunar stafaði vandlæting hans af því, að sjálfur blandaði hann þessu tvennu saman. Jeg veit ekki til þess, að hjer hafi verið að ræða um tillögu um að þingið tæki dómsvald í sínar hendur heldur var eftir því einu óskað, að málið væri rannsakað. Þetta hlýtur háttv.þm. Dala. að sjá, þegar dagskrármóðurinn er af honum. Sömuleiðis sagði hann, að nokkrir menn úr okkar flokki hefðu eytt 4 dögum til þess að halda því fram, að engin lögregla ætti að vera til. Þetta er ekki sagt af fávisku, heldur er það ranghermi, sem honum er sjálfrátt. Hv. þm. Dala. virðist ekki bera mikið traust til þingsins. Hví tók hann þá ekki undir ósk mína um þingrof? Stjórnarflokkurinn er ekki eins sterkur og vera þarf til að fara með völdin í landinu. En fyrst hv.þm. Dala. (BJ) kveður upp dóm um hæfileika þingsins, ætti hann að vera góður stuðningsmaður slíkrar tillögu. Hæstv. forsrh. (JM) get jeg svarað því, að jeg hefi aldrei litið svo á, að vanræksla stjórnarinnar á því að gefa út reglugerð um bann gegn innflutningi útlendinga sje nein höfuðsök. Það mun ein hin smæsta sök stjórnarinnar, sem þó ber ekki að sleppa. Jeg var aðalflutningsmaður þáltill. á síðasta þingi, og var mjer þá skyldara en öðrum að vitja rjettlætis á stjórninni um það mál. Um hitt var að vísu ástæða til að kvarta, að nokkuð hefir verið rætt um Krossanesmálið nú, því að þar er viðkvæmur blettur á stjórninni, en ekki þurfti hæstv. ráðherra að verða hissa á því. Það var ekki vegna þess, að jeg hafði ekki talað við umr. þess máls, að jeg vjek að því, heldur horfir það mál töluvert öðruvísi við síðan Daladagskráin kom fram, og á þeim hinum nýja grundvelli hefi jeg rætt það mál. Því það, að neita um rannsókn, er nýtt hneyksli í því máli, í viðbót við sjálft Krossaneshneykslið. Jeg geri ekki ráð fyrir, að dómsmálaráðherra fari um land alt og líti eftir löghlýðni landsmanna. Það veit hann vel, að mjer kemur ekki í hug. En jeg gerði þá kröfu til hans, að þegar hans undirmenn ljetu það undir höfuð leggjast að hefja rannsókn þar, sem ástæða er til, og hæstv. dómsmálaráðherra finst málið svo miklu varða, að hann getur ekki smeygt því fram af sjer, þá gerði jeg þá kröfu, að hann tæki sína ákvörðun einbeittlega og ljeti í ljós, að málið hefði komið til sinna kasta til úrskurðar, jafnvel þó að aldrei kæmu neinar kærur. Þegar engin sakamálsrannsókn hefir verið hafin, ber honum að geta sagt, að það sje hans eigin úrskurður, að svo skuli vera. Hæstv. dómsmálaráðherra eignar mjer þann misskilning, að jeg hafi haldið, að þegar maður er myrtur, þá sje það dómsmálaráðherrann, sem eigi að rjúka upp. Þetta hefi jeg vitanlega aldrei sagt; auðvitað lætur hlutaðeigandi rannsóknardómari ekki undir höfuð leggjast að gera skyldu sína, þegar slíkur glæpur er framinn, en vanræki hann skyldu sína, kemur auðvitað til kasta dómsmálaráðherrans, og ef hann reynist ekki árvakur í sínu embætti, kemur til þingsins kasta. Hæstv. dómsmálaráðherra þarf ekki að nota sína miklu þekkingu á öllum þessum málum til þess að eigna okkur hinum, sem fáfróðari erum í lögvísindum, skoðanir, sem við aldrei höfum látið í ljós. Hstv. ráðherra taldi það fjarstæðu, að fara í málum eins og þessu að nokkru eftir því, sem blöðin segja. En jeg vildi benda honum á það, að sakamálsrannsókn hefir verið fyrirskipuð hjer fyrir ekki alllöngu út af blaðaárás, sem prestur varð fyrir. Man jeg ekki, hvort núverandi hæstv. dómsmálaráðherra gegndi þá því starfi, en mig minnir, að svo hafi verið. Getur hæstv. ráðh. leiðrjett nú þegar, ef þetta er ekki rjett. Hafi svo verið, þá er þetta honum bara til sóma. Og hafi í eitt skifti verið farið eftir blaðagreinum, þá getur hæstv. ráðherra ekki neitað, að í fleiri tilfellum þurfi að taka svo mikið tillit til þess, sem blöðin segja, að þeim og einnig almenningi sje fullngjandi svarað með rannsókn á máli. Hstv. ráðh. tók þannig undir þá málaleitun mína, að Krossanestill. yrði borin fram aftur í öðru formi, að jeg skildi ofurvel, að hann er því algerlega mótfallinn að fá öll málskjöl í hendur þingnefnd til rannsóknar. Það var ekki mín ætlun að bera fram nýja till. til þess að tefja tíma þingsins. En ef hæstv. stjórn hefði viljað taka tilboði mínu, mundi hafa verið hægt að koma slíkri till. fram án þess það kostaði nokkra töf, með því að afgreiða hana til nefndar umræðulaust. Hinni fyrirspurninni, sem jeg beindi til hæstv.forsrh. (JM), um það, hvaða frumvörp stjórnin ætlaði að gera að fráfararatriði, var ekki svarað. Þvert á móti virtist mjer hæstv. ráðh. taka það óstint upp, að spurt skyldi að slíkum hlutum. Honum fanst það líkast skrípaleik. Jeg spurði vegna þess, að ósk mín er, að hver stjórn geri það að sinni meginreglu að sitja ekki að völdum, ef hún megnar ekki að koma fram sínum strstu málum. Jeg hygg, að stjórnin hefði hlotið virðingu af að taka upp þessa reglu. Og eigi hún það eftir, býst jeg við, að það verði henni til sóma og ekki annars. Þetta er langt frá að vera ofsókn gegn hæstv. stjórn, eins og hæstv.forsrh. virtist halda. Því að mitt ráð var í því fólgið, að stjórnin ryfi þingið, en færi ekki sjálf frá. Aðeins sendi okkur heim. Svo gæti stjórnin og þingið leitað svars hjá þjóðinni. Þetta er ekki ofsókn við stjórnina, og ekki ráð til að koma henni frá, nema hún hafi ekki með sjer meiri hluta þjóðarinnar. Því aðeins hefir hæstv. ráðh. rjett til að nefna þetta ofsókn gegn stjórninni, að hann sje hræddur um, að stjórnin hafi þjóðina ekki að baki sjer. Þessi mál og þvílík hygg jeg ekki illa til fallin að ræða á eldhúsdegi. Hefi jeg farið eftir kokkabók hæstv. fjrh. (JÞ), sem komst svo að orði, að hjer ætti að rða alt, sem ekki er hægt að koma við að ræða í umr. um önnur mál þingsins. Jeg get fallist á, að svo sje. Og þegar er að ræða um þessar venjur, sem ekki eru bókfestar eða lögfestar, þá eru fáir dagar betur fallnir en eldhúsdagar þar til. En hæstv.forsrh. hefir kannske þótt þessi mæliker, sem jeg notaði, heldur stór fyrir stjórnina, því að hvorugri spurningu minni svaraði hann með einurð. Það er þá ekki af honum að vænta þeirrar manndáðar, sem þjóðin þráir hjá stjórnmálamönnum sínum.

Bjarni Jónsson Þótt jeg hafi verið tekinn inn í stjórnina með nokkrum hætti hjer, býst jeg ekki við, að jeg fái sjerstök fríðindi þar að lútandi, nema þó tel jeg víst, að hæstv. forseti lofi mjer að vera ódauðlegum eins og hinum ráðherrunum, úr því að jeg á að sitja fyrir margra manna ákalsi. Jeg hugði nú, að hv. 3. þm. Reykv. (JakM) væri ekki svo mannýgur, að hann legði í mig, því að jeg sneiddi alveg hjá honum í minni ræðu. En hann rjeðist að mjer með allmiklum fors, og skal jeg svara honum örfáum orðum. Þó verður það ekki í áttina eins móðugt og hjá honum. Hann fann að því, sem jeg hafði sagt, að jeg hefði ekki sjeð nein sönnunargögn, sem jeg hefði getað stuðst við, sem satt er. Vildi hann því um kenna, að jeg væri blindur, sæi ekki neitt og vildi ekki sjá. Jeg hefi engin sönnunargögn sjeð, og það hefir heldur enginn boðið mjer að skoða þau. Hefði háttv.þm. komið með þau, hefði jeg verið fús til að lesa þau og taka til greina. Hann segir, að jeg sje blindur og sjái ekki neitt, en „sjálfum gott þótti“, hann sjer ekki neitt sjálfur. Eins og hann hefir tekið fram í sínum mörgu ræðum, er hann sannfærður um, að maðurinn hefir framið glæp; og úr því hann veit, að stjórnin hefir vanrækt skyldu sína, - hví kemur hann þá ekki með vantraust? Það væri rjetti vegurinn. Hann gæti líka sjeð til, hvort þingið vildi ekki fallast á, að stjórnin kæmi fyrir landsdóm fyrir þetta, því hvorttveggja getur átt sjer stað, ef hans staðhæfingar eru rjettar, svo sem hann er sjálfur sannfærður um. En þetta sjer hann ekki. Hann virðist heldur ekki sjá það, að það er ekki sjerstakur heiður fyrir Alþingi að hlaupa eftir blaðagreinum og lausu tali um viðburði. Það þarf að hafa bókstaflegar sannanir fyrir hendi, ef Alþingi ætti að taka nokkra ákvörðun um málið án þess að skemma sóma sinn. Háttv. þm. talaði um skilningsleysi mitt, þar sem jeg sagði, að þetta væri sama sem að setja þingmenn í dómarasæti, þegar þeir ákveða, hvort höfðað skuli sakamál. Hann bygði á því, að till. færi fram á rannsókn á stjórnina. Háttv. flm. (TrÞ) tók það fram, - og hann talaði stillilega um málið þangað til hann fór að svara mjer -, að af rannsókn nefndarinnar gæti það leitt, að Alþingi höfðaði sakamál. Þá er ekki um annað að ræða en að þingið ætti að taka fram fyrir hendur dómsvaldsins. Ef hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir ekki heyrt þessi orð flm.till. (TrÞ), hlýtur hann ekki eingöngu að vera sjónlaus, heldur líka heyrnarlaus, eða hann vilji þá ekki heyra nema það, sem honum þykir gott vera. Þá sagði háttv.þm., að dæmið úr Íslandssögunni hefði ekki átt við. Hann tók sitt dæmi til að sýna, hversu loflegt það væri, þegar stjórnin tæki á sig rögg og höfðaði rannsókn án þess að nokkur bæri sig upp. En dæmið sýnir líka þá hliðina, hversu illa hefir stundum farið, þegar ein stjórn sýnir svona röggsemi. Reyndar er jeg ekki svo hræddur um, að líkt geti farið á þessum dögum eins og á þeirri tíð, er Jón Arason var hálshöggvinn, en það getur þó ýmislegt leitt af því, að stjórnin sje of frökk að höfða sakamál. Mjer er sagt, að eftir kæru var höfðað sakamál við vinnustúlku fyrir það, að hún tók spil, jafnvel þó að húsbóndinn vildi ekkert hreyfa því. Menn muna, að vestur á fjörðum var maður nokkur tekinn fastur fyrir 25 aura reikningshalla, sem hann gat ekki gert grein fyrir. Það var ekki stjórnin, sem sótti þetta sakamál, en það voru þó menn í dómarastöðu. En þingið má vara sig á að ríða of mikið undir stjórnina; hún getur orðið of ólm í sakamálsrannsóknir. Þá vildi hv.þm. færa rök fyrir því, að menn hefðu ekki þorað að fara í mál við verksmiðjuna, sem mundi vera af því, að það væri vafasamt, hvort það borgaði sig að fara í skaðabótamál, því að upphæðin væri ekki meiri en svo, að næmi málskostnaði. Ekki fæ jeg skilið, hvernig hann getur gert ráð fyrir vafasömu skaðabótamáli, eftir því, sem hann þykist hafa sannað, að rökin liggi í þessu máli. Veit hv.þm. ekki, að sá seki er dæmdur í málskostnað? En þótt hv.þm. hafi haft rjett fyrir sjer í þessu, að sumir hafi ekki þorað að eiga á hættu fjárhagslega um skaðabótamál, þá er þetta ekki nema einskisverður útúrdúr, sökum þess, að margir af viðskiftamönnunum voru svo sterkir á svellinu, að þeim hefði ekki hrosið hugur, þótt þeir hefðu orðið að borga málskostnað. Þá kemur fram þessi sjóndepra hjá háttv.þm., er hann sjer ekki, að ef því er svo farið, að menn þyrðu ekki að fara í mál, þá hefði hann átt að koma með till. um, að þeir fengju gjafsókn og þyrftu því ekkert að borga, hvernig sem færi. Ein leið er enn, sem háttv.þm. sá ekki, að ef viðskiftamenn verksmiðjunnar eru eins sannfærðir um sök mannsins eins og hann er, háttv.þm., þá kostar það ekkert að kæra manninn og heimta rannsókn. Úr því háttv.þm. ætlar að koma á eftir, ætla jeg að geyma mjer dálítinn lið sem athugasemd.

Við verðum þá báðir dauðir

. Jeg verð líklega ódauðlegur fyrir tilstilli hv.þm. Jeg geymi þetta atriði, og hugleysi má hann kalla það, ef hann vill. Þá er háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), Hann atyrti mig ekki, en sagði þá sögu, að maður á Akureyri, sem ætlaði í skaðabótamál, hefði ekki getað fengið málafærslumann. En áreiðanlega hefðu viðskiftamenn í Reykjavík getað fengið nóga málafærslumenn. Enda þótt stjórnin fyndi ekki neina ástæðu til sakamálsrannsóknar, þá skil jeg ekki, hvernig það ætti að stöðva skaðabótamál. Jeg býst ekki við, að menn sjeu svo lítilsigldir, að þeir hagi sjer svo eftir skoðun eins manns, jafnvel þó að hann sje í stjórn, að þeir hafi ekki þorað að kæra, ef þeir hafa ætlað sjer það. Hv. þm. Str. (TrÞ) þóttist vera mjög móðgaður af mínum orðum, og veit jeg ekki, hvernig á því stendur. Hann kallaði mig lífakkeri og heiðursfjelaga Jónaíhaldsins, sem jeg hefi kallað. Jeg ímynda mjer, að jeg hefði vel getað fengið að vera heiðursfjelagi í Jónasar-íhaldinu, og jeg get vel trúað, að hv.þm. sárni, að jeg skyldi ekki vilja það.

Hv. þm. vildi það. Það var boðið, en ekki þegið

. Vildi verða það? Hvenær þá?

Í fyrra

. Háttv. fyrverandi .... má ekki fara svona með sannleikann. Jeg hefi aldrei viljað það. Mjer hefir staðið það til boða, og jeg veit, að hv.þm. Str. (TrÞ) er, eins og margir aðrir, reiður út af því, að boðinu var hafnað. Þá vildi hv.þm. kalla mig „renegat“, eða trúníðing, og vitnaði í kirkjusögu. Hvernig stendur á því, að hann, sem hefir verið til síðustu tíma svo eldheitur heimastjórnarmaður, að hann skuli hamast eins og hann gerir á móti heimastjórninni nú? Hann, sem er svo lærður í kirkjusögu, ætti að geta sjeð, af hverju hann er svona ólmur nú. Hv. þm. talaði mikið um það, að góðu börnin í mótstöðu-íhaldinu hans hefðu verið svo spök og setið þegjandi, en hann sagði, að jeg hefði gengið fram fyrir skjöldu til þess að verja stjórnina. Veit hann ekki, að jeg er hjer að verja sjálfan mig? Þar sem menn ráðast á mig upp úr þurru og draga mig og mínar till. inn í þessar umræður, er ekki hægt að búast við, að jeg sitji þegjandi undir ákalsi þeirra. Jeg hygg, að hv.þm. Str. (TrÞ) muni seint hitta mig svo, að jeg reyni ekki að bera mjer hönd fyrir höfuð. Það eru ósannindi, að jeg hafi talað um útlendan mann. Jeg veit ekki annað en að það gangi sömu lög yfir innlenda menn og útlenda. Þá þóttist hv.þm. standa á svo góðum grundvelli með sína till., sem sje þeim grundvelli, er nefndin var skipuð á hjer á árunum og hann mintist á. Hún var einmitt skipuð á þeim grundvelli að vera hin mesta árás á stjórnina.

Borin fram af stuðningsmönnum stjórnarinnar

. Málið var flutt með miklu afli og látum hjer í þinginu. Þeirri nefnd var falið að rannsaka allar gerðir þáverandi stjórnar. Einnig mig og mínar gerðir. En í Nd. var svo skipuð nefnd, sem átti að vera til hlífðar ráðherranum, sem hafði fullkominn meiri hluta í þeirri deild. Þeirri nefnd var beint að bankastjórninni en ekki landsstjórninni. Það var svar við nefndarskipuninni í Ed. Á þessum grundvelli þykist hv.þm. standa, og er þó altaf að stagast á því, að till. sín eigi ekki að vera árás á stjórnina. Jeg get frætt hv.þm. um það, að þrátt fyrir góðan vilja þeirrar nefndar, sem æfður rannsóknardómari stóð fyrir - og nú er í hæstarjetti - þá varð öll niðurstaðan ekki neitt. Reyndar varð dálítil niðurstaða af rannsókninni á mjer og mínum gerðum, og hún var sú, að prentaðar voru nokkrar skýrslur, sem jeg hafði sent stjórninni. - Annað gátu þeir ekki gert við mig, sem ekki var von. Það vantaði ekki viljann til að draga mig eitthvað inn í þetta, en það tókst ekki betur en svo, að upp úr því hafðist bara kostnaður við að prenta þessar skýrslur. Þær fylgja Alþt., svo hægt er að sjá, að jeg fer með rjett mál. Fyrst sú nefnd, sem svona vel var skipuð, kom engu til leiðar, hvaða niðurstaða skyldi þá verða af því, að skipa nefnd til að rannsaka mál, sem á sínar rætur langt í burtu frá þessum bæ, og þyrfti því að fara þangað, ef menn ætluðu eitthvað að rannsaka. Svo vill hv.þm. sanna það, að jeg hafi greitt atkvæði með þessari nefndarskipun í Nd., með því, að jeg hafi alls ekki setið mig úr færi að kjósa núverandi hstv. forseta þessarar deildar (BSv) í nefndina. Jeg get frætt hv.þm. um það, að jeg gat vel verið á móti nefndarskipuninni og kosið samt þennan mann í nefndina, þegar búið var að samþykkja, að hún skyldi skipuð. Þá kom hv.þm. Str. (TrÞ) að því, að forseti Fiskifjelagsins hefði verið kallaður ósannindamaður í Noregi, og telur sjálfsagt, að Alþingi blandi sjer inn í þr deilur og fari í mál vegna forsetans. Jeg hafði nú haldið Kristján Bergsson þann mann, að hann mundi bera hönd fyrir höfuð sjer, ef honum fyndist mikið við liggja um æru sína og mannorð; að hann hefir ekki gert það, sannar best, að honum þykja meiðyrði þessi ekki miklu máli skifta. Svo segir sami hv.þm., að nú sje að koma fram það, sem felast ætti í dagskrártill. minni. Og hvernig segist honum frá um það? Jú, hann kveðst nú vita um einhvern mann, eða máske menn, fyrir norðan, sem ætli að fara í skaðabótamál út af viðskiftunum við Krossanesverksmiðjuna. Hjer sýnir hann lögkænsku sína, eins og fyrri, og hversu vanur hann er að grauta saman því, sem ekki saman á. Þá var hv. 2. þm. Eyf. (BSt) eitthvað að minnast á hinar mörgu þingmálafundatill., er samþyktar hefðu verið víða um land í þessu Krossanesmáli og allar væru á sömu lund. En honum gleymdist að geta þess, hvaðan till. þessar væru komnar. Jeg er vitanlega ekki kunnugur í öllum þeim kjördæmum, sem slíkar till. hafa samþykt. En þó veit jeg með fullri vissu, að í mitt kjördæmi, í Dölum vestra, eru þær komnar beina leið frá háttv.þm. Str. (TrÞ) og öðrum fleirum, sem hjálpa honum að stjórna Framsóknaríhaldinu. Það voru andstæðingar mínir og þeir, sem best hafa stutt hv.þm. Str., þegar hann hefir verið á ferð þar um Dalina, sem komu till. þessum á framfæri. Þeir hafa áður fengið ýmsar lífsreglur frá Jónasaríhaldinu, og hv.þm. Str. hefir stundum núna síðustu árin þurft að bregða sjer skyndiferðir í Dalina, þótt annan árangur hafi borið en hann gerði sjer vonir um. Þess vegna er skiljanlegt, þótt slíkar till. verði landfleygar, sem þann veg eru sendar af 2–3 mönnum í Reykjavík á flesta eða alla þingmálafundi á landinu, en ef rekja skal til rótarinnar, sjá menn fljótt, að lítt er á rökum bygt skraf þeirra manna um þjóðarvilja, sem bygður er á slíkum till. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði eitthvað á þá leið, að till. sú, er jeg bar fram í Krossanesmálinu, hefði ekki átt að heita rökstudd dagskrá, heldur einhverju öðru nafni, er hann kunni þó ekki að nefna, sem er og heldur varla von, því að till. er borin fram samkvæmt þingsköpum Alþingis, og þau heimila ekkert annað „skráarheiti“ í þessu efni. Annars má hann tala um stjórnarskrá fyrir mjer, eða framsóknarskrá, íhaldsskrá eða hverja aðra skrá, er honum hugsast að nefna, en gæta skyldi hann þá að því, að skráargatið yrði honum ekki ofvaxið. Hann var annars rogginn af þingsályktunartillögu Framsóknaríhaldsins, en gætti þess síður, að í allri hrifninni blandaði hann saman skaðabótamáli og sakamálsrannsókn. Er því síst furða, þó að berist á hann kviðurinn aftur, er hann ruglar saman dómsvaldi og löggjafarvaldi. Það þarf ekki rannsókn til að hefja skaðabótamál, en það er dómsvaldið, sem ákveður, hvort sakamálsrannsókn skuli hafin eða ekki. Sýnir þetta best lögkænsku hv.þm., er hann kann ekki að greina í sundur löggjafarvald og dómsvald. Þá vildi hann, þessi sami hv.þm. (ÁÁ), rjúfa þing til þess að fá hreinan meiri hluta, er ráða skyldi svo, hvað gert yrði í þessu máli. Það kemur mjer ekki við, það er stjórnarinnar að úrskurða eða ákveða um, hvort þing skuli leyst upp eða ekki. En annars þykir mjer þm. þessi fullungur og lítt reyndur á þingi til þess að sendast svona umsvifalaust og að órannsökuðu máli í opinn dauðann Auk þess eru alþingiskosningar dýrar og landi og einstaklingum kostnaðarsamar í hvert sinn, og óþarfi að stofna til þeirra svo að segja að raunalausu. Það mundi líka sýna sig, að sömu mennirnir koma aftur; að vísu gæti skift um þm. í einum eða tveim þingsætum. en líklega yrði það sinn úr hvorum flokki. Við þessir sex sjálfstæðismenn, sem kítum nú. mundum allir koma og fylgjast að málum. Hann taldi líka, þessi þm., hæfileika slíkrar þingnefndar ábyggilega til þess að komast að þeirri niðurstöðu í rannsókn sinni, er byggja mætti á, en í svari mínu til hv.þm. Str. (TrÞ) benti jeg á nefnd, sem miklu betur var skipuð en hjer getur verið um að ræða, en ekki hefði þó komist að neinni niðurstöðu. Hvað mundi þá verða um nefnd, sem kosin væri af þessum tveim aðalandstöðuflokkum þingsins? Báðir þessir háttv.þm. eru í Jónasaríhaldinu og segja, að jeg sje reiðubúinn að styðja hvaða stjórn sem er, og hafi enda staðið nærri þeirra flokki um skeið. Það er satt, að í fyrra vildu sumir þeirra fá stuðning minn.

Við vildum ekki þiggja!

. Nei, Jónasaríhaldið vildi ekki stuðning minn; flokkurinn þóttist svo sterkur, að hann taldi sig geta bjargast hjálparlaust. En raunin varð þó önnur. Þegar svo við borð lá, að landið yrði stjórnlaust, og Jónasaríhaldið að gefast upp, sneri jeg mjer til hins íhaldsins og bauð því stuðning minn. Það má hver lá mjer þetta, sem vill. Jeg gerði það vegna vandræða þeirra, sein framundan voru, og stjórnleysis þess, er Jónasaríhaldið hafði leitt yfir landið, en ekki vegna þess, að mjer væri það ljúft. Annars er það algengt og víðar en hjer, að stjórn er studd af fleiri en sínum flokksmönnum, þegar enginn einn flokkur er svo sterkur, að hann geti bjargast á eigin stoðum. Og við því er ekkert að segja. Læt jeg svo máli mínu lokið að sinni, en vænti, að hæstv. forseti geri mig ódauðlegan, ef ræður hv. andstæðinga minna verða á þann veg, að jeg þurfi að kveðja mjer hljóðs af nýju.

Magnús Torfason Jeg verð að byrja á því að segja, að jeg gat ekki varist því að brosa, þegar hv.þm. Dala. (BJ) var að tala um þann mikla kostnað, sem hlytist af þingrofi. Mjer þykir þetta svo ólíkt honum, eins og raunar ýmislegt fleira, sem farið er að brydda á í framkomu þessa hv.þm. Annars ætlaði jeg engu að svara hv.þm. Dala. (BJ), en gat þó ekki gengið framhjá þessu. Það var hæstv. stjórn, sem jeg vildi víkja nokkrum orðum að. Hæstv. ráðherrar hafa kvartað undan því, að stjórnin hafi ekki fengið nándarnærri nóg af skömmum þessa tvo daga, sem gengið hefir verið um eldhús hennar, og hefi jeg freistingu til að bæta það upp, svo að hún megi betur við una. En að stjórnin segir þetta, mun sennilega vera af því sprottið, að hún er orðin svo illu vön þessa 10 skammadaga, sem yfir hana hafa dunið að undanförnu, því að vitanlega hófust eldhúsdagsumræður með varalögreglunni, og tel jeg þá rjett að taka þar upp þráðinn, er hann brast, enda hafði jeg hugsað mjer, er við dómsmálaráðherra skildum síðast í því máli, að heilsa upp á hann við tækifæri, og nota þá þetta tækifæri til þess. Jeg býst sem sje ekki við, að varalögreglufrumvarpið komi aftur í deildina. Af frv. var megnasta nálykt, er það kom til nefndarinnar, enda var bráðafár í því, er það kom í deildina, og nú er komin sú ýlda í skrokkinn, að það mun ekki frambærilegt fyrir deildina. Annars ætla jeg ekki að deila við hæstv.forsrh. (JM) að þessu sinni um þetta mál, heldur vildi jeg flytja honum þakkir mínar fyrir það, hvað hann, aldurhniginn maðurinn, er dæmalaust námfús. Jeg sagði honum, þá er varalögreglan var til umræðu, með nokkrum vel völdum orðum, en alls ekki neinum stóryrðum, hvernig forsætisráðherra bæri að haga sjer til orðs og æðis, bæði utan þings og innan, og hefir hann tekið það til greina, enda er breytingin undraverð og mikill munur á allri framkomu hans núna síðustu dagana. Þó þarf jeg að leiðrjetta örfá atriði hjá hæstv.forsrh. (JM) í sambandi við þau orð hans, er hnigu í þá átt að kalla mig „sýslumannaprýði“ ; hann kvaðst miða þau við ræðu, sem jeg hefði haldið hjer í deildinni honum til dýrðar. En þetta er ekki rjett; jeg átti ekki upptökin, enda var ræða mín í alla staði hógvær og fullkomlega þingleg. En hæstv.forsrh. hóf sína ræðu með því, eða á þá leið, eftir því sem lesa mátti úr orðunum, að hann vænti einskis góðs af mjer og hefði heldur ekki búist við neinu velsæmi af minni hendi, þó að hann hinsvegar virtist bæði slá úr og í, eftir því sem hann stilti skap sitt, er hann fann, að hann hafði of langt gengið. En það var þó sjerstaklega eitt atriði í sambandi við þetta, er jeg vildi leiðrjetta. Hæstv. forsrh. sagði, að jeg mundi ekki þora að láta ræðu mína koma óbreytta í Alþt. eins og jeg flutti hana. Nú hefi jeg lesið ræðuna og athugað hana, og jeg hefi ekki þurft að fella úr eitt einasta orð, heldur hert lítilsháttar á orðfærinu á einstaka stað. Þarna hefir því hæstv.forsrh. skotið yfir markið, úr því hann hjelt, að jeg þyrði ekki að standa við orð mín, og jeg get bætt því við, að jeg hefi aldrei sagt nokkurt stygðaryrði til nokkurs þm. í þessari hv. deild þessi tvö síðustu þing. Þetta getur hæstv.forsrh. spurt samþm. mína um, og efast jeg ekki um, hvorum okkar verði borin betur sagan í þessu máli, ef vitnaleiðsla á að fara fram um það. Annars virðist hæstv.forsrh. (JM) hafa reiðst svo þessum rjettmætu orðum mínum, um að dómsmálaráðuneytið hefði sett niður síðan hann tók síðast við stjórninni þar, að hann hefir látið skapið hlaupa með sig í gönur. En hvað hefir svo skeð síðan jeg mælti þessi orð? Það hefir verið staðfest af helming deildarinnar, og það betri helming hennar, að framkoma hæstv. dómsmálaráðherra í Krossaneshneykslinu væri með öllu óverjandi. Og þessi dómur er margfalt harðari og þyngri en sá, er jeg kvað upp og hann reiddist mjer fyrir. Því hefir jafnan verið haldið fram, að hæstv.forsrh. væri gætinn maður og varkár og kynni mannasiði bæði utanlands og innan; en þó er það nú svo, að þrátt fyrir þessa kosti, þá hefir hann sýnt meiri móðgun upp á við en dæmi eru um annan einbættismann þjóðarinnar. Sýnir þetta út af fyrir sig, að manninn vantar ýmislegt, eins og t. d. nógu næma tilfinningu fyrir því, sem almennast er að kalla einu nafni velsæmi. Annað lítið dæmi mætti nefna: Í smámáli hjer í deildinni í gær varð jeg að stöðva hæstv.forsrh., svo að hann færi ekki langt út fyrir þau takmörk, sem sæmandi er æðsta embættismanni þjóðarinnar. En hann áttaði sig, er jeg benti honum á, hversu fráleit framkoma hans væri, því að hann er námfús, hæstv.forsrh., eins og jeg hefi áður tekið fram. Svo er það eitt mál enn, sem jeg vildi koma að, þetta fræga „brennivínsmál“, sem kallað er einu nafni „Marian“- eða „Veiðibjöllu“-málið. Hæstv. forsrh. sagði, að öll rannsókn þess máls hefði verið svo aðdáanlega góð, að slíkt mundi eins dæmi hjer á landi, að rannsókn í jafn umfangsmiklu máli hefði gengið svo fljótt og vel. Jeg ætla ekki að draga neitt úr heiðri stjettarbróður míns nje rýra sæmd hans, enda er bæjarfógetinn í Reykjavík gamall skólabróðir minn og að góðu kunnur, og efast jeg alls ekki um, að hann hafi gætt skyldu sinnar í fylsta máta. En áður en bæjarfógeti tók við málinu fór fram forrannsókn, en um þá rannsókn þagði hæstv.forsrh. vendilega. Um þá rannsókn gæti þó verið nauðsynlegt að vita, því að oftast veltur mikið á, að hún sje ekki síður í lagi en hinar aðrar, sem á eftir fara. Hann sagði líka hæstv.forsrh., að dómsmálaráðuneytið hefði stutt bæjarfógeta mjög í rannsókn þessa máls, og því hefði því verið lokið á svo skömmum tíma. Jeg verð að lýsa gleði minni yfir því, að dómsmálaráðuneytið hefir sýnt slíka rögg af sjer og hjálpað bæjarfógeta, þó jeg hafi aldrei alla mína embættistíð orðið slíkrar hjálpar aðnjótandi. Hitt er mjer kunnugra um, að dómsmálaráðuneytið leiðir hjá sjer í lengstu lög að veita slíka hjálp, eða þá ekki fyr en um seinan. Jeg rannsakaði stórt mál á Ísafirði, en svo lengi dró ráðuneytið að ákveða, hvort höfða skyldi sakamál eða ekki, að úrskurður þess kom ekki fyr en eftir að jeg var farinn frá Ísafirði. En ráðuneytið gerði annað; það ljeði nokkrum mönnum ýms skjöl úr málinu og var jeg síðan eltur með málsókn og allskonar flækjum. Jeg er ekki að segja, að það hafi ekki verið leyfilegt að lána skjölin, en málaeltingurinn bakaði mjer 1000 króna skaða, er jeg beinlínis tapaði í reiðu fje, fyrir nú utan öll önnur óþægindi, er jeg beið. Jeg vildi taka þetta fram að þessu sinni, vegna þess að jeg bjóst ekki við að fá tækifæri til þess síðar. Jeg þarf ekki að fella neinn dóm um hæstv.forsrh. nje taka upp það, sem um hann hefir verið sagt þessa tvo daga. Minn dómur um hann sem dómsmálaráðherra hefir fallið áður, og honum hefir deildin ekki breytt.

Jakob Möller Jeg veit ekki, hvort hún verður stutt þessi athugasemd, sem hæstv. forseti leyfir mjer að gera. Hæstv. forsrh. (JM) beindi til mín nokkrum orðum, er hann ætlaði mjer víst að svara. En áður en jeg geri það, verð jeg að heilsa upp á sessunaut minn, hv.þm. Dala. (BJ), og leiðrjetta þennan dæmalausa misskilning, sem hann var enn að tönlast á. Það er svo langt frá því, að honum hafi farið nokkra minstu vitund fram, heldur er um sama skilningsleysið að ræða, og jafnvel magnaðra en áður. Út af þeim tilmælum, sem háttv.þm. Dala. (BJ) beindi til mín, að jeg skyldi koma með vantraust á stjórnina, úr því jeg væri sannfærður um sekt þessa manns, skal jeg taka það fram, að þarna er háttv.þm. sekur um hinn mesta misskilning, eins og svo oft fyr. Því að þótt jeg sje sannfærður um sekt mannsins, þá get jeg þó sett mig inn í, að aðrir sjeu ekki eins sannfærðir. En rannsóknin átti að leiða sannleikann í ljós og sannfæra menn. Þá var háttv.þm. að tala um, að ekki væri rjett að ala um of á við stjórnina að höfða sakamál á hendur mönnum. En það fer eftir því, hvernig stjórnir beita því valdi sínu, hvort rjett sje að hvetja þær eða ekki í þeim efnum. Stundum fara þr vitanlega of skamt. En stundum aftur of langt, eins og t. d. dæmið, sem háttv.þm. tók um stúlkuna, sýnir. Annars er altaf hætta á, að síður sje höfðað sakamál gegn þeim, sem meira eiga undir sjer, en hinum, sem minni máttar eru. Þá ruglaði háttv.þm. því saman, hvernig höfða ætti sakamál. Til þess að höfða þau hygg jeg, að einhver skipun þurfi að koma frá stjórninni.  (Atvrh. MG: Nei)  . A. m. k. stóð stjórnin á bak við þetta svo kallaða 25-auramál. Í því tilefni var það stjórnin, sem fyrirskipaði málshöfðunina. Stjórnin hefir þó vitanlega ekkert dómsvald og hrifsaði það ekki heldur í sínar hendur með þessu. En hvort hún hefir ákveðið málshöfðun gegn vinnukonunni fyrir spilatökuna, veit jeg ekki. En hvað sem þessu líður, þá var það fjarstæða, sem háttv.þm. Dala. (BJ) var að tala um, að þingið væri að taka sjer dómsvald í hendur, þó að það vilji láta rannsaka mál eins og þetta fræga Krossanesmál. Þá þóttist þessi háttv.þm. ekki skilja, að kostnaður við að höfða mál gæti orðið svo mikill, að fjárhagslega borgaði sig ekki að fara í málið. En þetta veit jeg, að háttv.þm. skilur. Því að jeg er sannfærður um, að hann þekkir mörg dæmi þess, að menn hafa ekki fengið endurgreiddan þann kostnað, sem þeir hafa orðið fyrir við að fara í mál, enda þótt þeir hafi unnið það og verið dæmdur málskostnaður að nafninu til. Að það kosti ekkert að kæra, er aldrei nema satt, en það er hlutur, sem margir eru ragir við, og það af ýmsum ástæðum. Er því nauðsynlegt, að stjórnin eigi frnmkvæðið. Og það ekki síst, þegar svo stendur á, að sá, sem minni máttar er, þarf að höfða mál gegn þeim, sem meira á undir sjer. Annars var öll ræða háttv.þm. Dala. (BJ) algerlega tilefnislaus af minni hálfu og sömuleiðis af hálfu háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Er því ekki okkur um að kenna, þó að hann hafi dregist inn í umræðurnar. Það voru ráðherrarnir, sem drógu þessa að endemum frægu dagskrá hans inn í umr. Hæstv. forsrh. (JM) hefir áður svarað mjer út af því, sem jeg sagði í síðustu ræðu minni í garð stjórnarinnar. Það var rjett hjá hæstv.forsrh. (JM), að jeg fór ekki rjett með tilvitnanir, þegar jeg var að vitna í Bergþóru, því að hin tilvitnuðu orð mín áttu við Njál. En þó nú svo hafi verið, þá gerir það ekkert til, því að jeg tók það skýrt fram, að um samjöfnuð á manngildi væri alls ekki að ræða. Hæstv. ráðherra endaði ræðu sína með því að víkja nokkrum orðum að mjer og stöðu þeirri, sem jeg gegni, og veit jeg ekki, hvort hann hefir með því ætlað að fara að innleiða nýjan stjórnarsið og reka af sjer það ámæli, sem þeir ráðherrarnir hafa stundum orðið fyrir, af því að þeir ljetu sig engu skifta verksvið hver annars. Því að hæstv. ráðherra veit eflaust orðið, að það sætir misjöfnum dómum og hefir hljómað illa í eyrum manna, sem svo oft hefir kveðið við nú í seinni tíð: „Jeg er ekki dómsmálaráðherra“. „Jeg er ekki atvinnumálaráðherra“ o. s. frv. Hæstv. forsrh. (JM) vjek því að mjer, að jeg gæti frómt úr flokki talað, ef það væri satt, sem hann hefði heyrt, að jeg væri ekki farinn að koma í bankana ennþá sem eftirlitsmaður. Um þetta hefði hæstv. ráðherra ekki átt að vera vorkunn að afla sjer upplýsinga hjá fjármálaráðherra, því að það er beinlínis í samráði við hann, að þessu hefir verið frestað núna fyrst um sinn, og skal jeg gera háttv. deildarmönnum skiljanlegt, hvernig á því stendur. Svo er þá mál með vexti, ef fara á fram rannsókn á hag bankanna, þá verður að byggja þá rannsókn á ársreikningum þeirra. Ef rannsókn hefði því átt að fara fram á síðastliðnu ári, hefði hún orðið að byggjast á ársreikningum 1923. En eins og allir vita, og hæstv.forsrh. (JM) líka, þá hefði slík rannsókn verið með öllu þýðingarlaus, því að árið 1924 hafði svo stórkostlega breytingu í för með sjer á hag bankanna. Jeg veit nú ekki, hvort hæstv.forsrh. (JM) nægir þessi skýring. En víst er það, að meðan jeg fæ engar ákúrur frá hinum nánasta yfirboðara mínum, hæstv. fjrh. (JÞ), læt, jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvað sagt er. Annars skal jeg taka það fram, að þegar rætt var um stofnun stöðu þeirrar, sem jeg er í, kom það til tals í nefndinni, hvort leyfa ætti eftirlitsmanninum að sitja á þingi, eða banna. En nefndin sá ekki ástæðu til þess að banna honum þingsetu. En nú stóð svo á, að þegar jeg var skipaður í stöðuna, átti jeg sæti á þingi, og hefi því gegnt þingmannsstörfum eftir sem áður, eins og jeg tel mig líka hafa fulla heimild til. Jeg geri nú ráð fyrir, þar sem jeg er dauður við þessar umræður nú, fái jeg ekki tækifæri til þess að svara frekari aðfinslum hæstv. ráðherra. Skal jeg því taka það fram, að jeg er reiðubúinn að svara hæstv.forsrh. (JM) við annað tækifæri, á hvern þann hátt, sem honum best líkar.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) þarf jeg engu frekara að svara, því að hið eina atriði í ræðu hans, sem aðrir voru ekki margbúnir að taka fram, var verkamannainnflutningurinn, sem hann þó játaði, að væri ekkert stórmál. Þá talaði hann og um sakamálsrannsókn á hendur einhverjum presti. Jeg man nú ekkert, hvernig í því lá, en víst var það, að á hann voru bornar sakir, þannig vaxnar, að ómögulegt var annað en láta athuga málið. Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) þarf jeg sömuleiðis litlu að svara. Hann sagðist ekki þurfa að fá samþykta þál. til þess að sannfærast um, að stjórnin væri sek um Krossanesmálið.

Jeg sagðist ekki þurfa að fá þessa nefndarrannsókn til þess að sannfærast um, að Krossanesmálið væri athugavert

. Það er sama og jeg sagði. Jeg skal ekki fara mikið út í það, sem háttv.þm. sagði um starfa sinn. En jeg hygg, að alt standi óhrakið, sem jeg sagði þar um. Hann hefir viðurkent að hafa aldrei komið í bankana sem eftirlitsmaður. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að háttv. 1. þm. Árn. (MT). Það er í þriðja skiftið nú, sem hann svarar hinni stuttu ræðu minni. Og altaf kvartar hann um, hve jeg hafi verið vondur við sig. En jeg tek ekkert aftur af því, sem jeg sagði, hvað oft sem háttv.þm. kvartar. Því að það, sem jeg sagði, átti hann fyllilega skilið. Háttv. þm. mintist á varalögreglufrumvarpið og sagði, að í því hefði strax verið bráðapest, en nú væri það farið að úldna. Líklega heldur þessi háttv.þm. þessum pestarskrokk, sem hann kallar, svona lengi hjá sjer, af því að honum þykir góður af honum ilmurinn. Þá sagði háttv.þm., að jeg hefði lært að hegða mjer betur eftir viðureignina við hann. En því verð jeg að svara: „Nemo me impune lacessit“. Þá sagði háttv.þm., að jeg hefði sagt, að hann mundi ekki þora að láta ræðu sína koma óbreytta í þingtíðindunum, og fór að hæla sjer fyrir, að hann hefði gert það; aðeins bætt dálitlu í hana. Jeg veit nú ekki, hvað er að breyta ræðu, ef það er ekki breyting að bæta í hana. Þegar háttv.þm. var að tala um, að jeg kynni ekki að hegða mjer upp á við, skildi jeg hann ekki.

Því trúi jeg vel

. En hann er nú stundum myrkur í máli, og því ekki gott að skilja hann. Þá talaði háttv.þm. um, að hann hefði stöðvað mig í einhverju máli, svo að jeg hefði ekki farið út fyrir efnið. Jeg kannast ekki við þetta. Að minsta kosti er háttv.þm. ekki orðinn forseti ennþá. Þá talaði þessi háttv.þm. um, að mál hefði verið tafið fyrir sjer, áður en hann fór frá Ísafirði, og að skjöl í málinu hefðu verið lánuð. Þessu er jeg ókunnugur. Annars er jeg hissa á, að háttv.þm. skyldi ekki taka það fram, að hann væri svo sem ekki reiður við mig, eða hann væri svo sem ekki að ráðast á mig fyrir það, þó að jeg hefði gert honum rangt til í embættaveitingum, sem hann hefir svo oft tekið fram, og bætt því við, að forsjónin hafi hefnt sín. Það er nú svo, að jeg tel langt frá, að jeg hafi nokkurn tíma gert honum rangt til í embættaveitingum, því að í þeim hefi jeg altaf fylgt hinni sömu reglu, - reglu, sem mjer er svo að segja orðin meðsköpuð. Háttv. þm. var og í þessu sambandi að vitna til mjög merks látins þingmanns. Út af því vil jeg minna þennan háttv.þm. á, hvað þessi góði látni þm. sagði um þetta atriði, og úr því hann er ekkert reiður við mig, þá vænti jeg, að hann sjái, að efasamt er, hvort mjer hefir að öllu leyti verið sjálfrátt með veitingu þessa embættis. Þessi merki látni þingmaður sagði, að þegar það hefði frjest fyrir vestan, að núverandi háttv. 1. þm. Árn. (MT) hefði sótt um lögreglustjóraembættið hjer, þá hefðu gengið heit um alla sýsluna og þess beðið, að honum yrði veitt embættið. En á hinn bóginn hafi hjer í Reykjavík og gengið heit um það, að hann fengi ekki embættið, og með því að Reykvíkingar hafi verið fjölmennari, þá hafi þeirra heit mátt sín meira. Hv. þm. hlýtur því að sjá, að hjer hafa æðri öfl tekið í strenginn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Aðeins örfá orð út af síðustu ræðu háttv.þm. Str. (TrÞ). Hann var að vitna í sem fordæmi fyrir Krossanestillögu sinni tillögur, sem fluttar voru á þinginu 1911 bæði í efri og neðri deild. Sjerstaklega var hann að vitna í tillöguna, sem flutt var í Ed., og vildi láta heita svo, að hún væri hliðstæð tillögu hans. En í þeirri till. er beint sagt: „Efri deild ályktar að skipa nefnd til þess að athuga gerðir stjórnarinnar“. Þetta sýnir, að tillaga sú, sem hv.þm. Str. (TrÞ) vitnar hjer í til samanburðar við sína tillögu í Krossanesmálinu. er beinlínis tillaga inn rannsókn á þáverandi stjórn, og sýnir þetta lærlega óheilindi hv.þm. (TrÞ). Því að hann hefir jafnan haldið því fram, að Krossanestillaga hans væri ekki tillaga um rannsókn á stjórnina. En nú hefir hann komið upp um sig, og harma jeg ekki, þótt hann kæmi þar upp sannleikanum í fljótfærni sinni.

Magnús Torfason Jeg var dálítið hissa á því, að hæstv.forsrh. (JM) talaði um, að jeg væri með sífeldar getsakir í sinn garð og hefði japlað á þeim nú um tíma. Mjer hefir aldrei hrotið nokkurt stygðaryrði til hans fyr en á þessu þingi, svo að jeg get ekki sjeð, að þessi ummæli hæstv.forsrh. (JM) sjeu sannleikanum samkvæm. Út af ræðu minni, sem hann hjelt fram, að jeg hefði breytt, skal jeg geta þess, að jeg herti aðeins á henni á stöku stað, þar sem mjer fanst að skrifararnir hefðu mist af krafti hennar. Þá sagðist hæstv.forsrh. (JM) ekki skilja það, hvað jeg ætti við með „móðgun upp á við“. Það skal jeg strax segja honum. Það vita það nefnilega fleiri en jeg, að sjálfur konungurinn varð eitt sinn að setja ofan í við hann fyrir guðlast. Þetta er það, sem jeg kalla að kunna ekki að „haga sjer upp á við“. Þá hafði hæstv.forsrh. (JM) það eftir mjer, að forsjónin myndi hefna fyrir það, sem mjer væri á móti gert. Jeg sagði, að hún hefði þegar gert það. í því sambandi mintist hæstv.forsrh. á veitingu lögreglustjóraembættisins hjer. Já, sú veiting hefir engum orðið til sóma nje ánægju, og síst honum. Jeg held, að hefndin hafi komið þar fram. Í sambandi við þessa embættisveitingu upplýsti hæstv.forsrh., (JM), að farið hefðu fram áheit hjer í Reykjavík um, að jeg fengi ekki embættið. Jeg skal ekki rengja þetta. En hverjir voru það, sem áheitin gerðu?  (Forsrh. JM: Betri menn)  . Já, jeg get vel trúað, að þeir hafi verið það fyrir augliti hæstv.forsrh. En jeg tel mjer ekki til háðungar, þótt þessir „betri menn“ yrðu sterkari í þeirri togstreitu. Þeir voru svo miklu fleiri, sem toguðu að neðan. Hæstv. forsrh. sagðist ekki muna til, að hann hefði nokkurn tíma gert mjer órjett. Jeg hefi ekki haft orð á því og ætla ekki að gera. Það hafa aðrir gert fyrir mína hönd.

Forsætisráðherra (JM): Í rauninni er óþarfi að svara hv. 1. þm. Árn. (MT) fleiru en jeg þegar hefi gert. Jeg hefi áður sýnt fram á, að hann hafi breytt ræðu sinni, og hann viðurkendi það einnig nú, enda þótt hann reyndi að afsaka sig.

Vill hæstv.forsrh. ekki lesa ræðuna?

. Jeg trúi eigin játningu háttv.þm. (MT). Þá talaði hann enn um „hegðun upp á við“, og er það næsta spaugilegt orðatiltæki og hv.þm. til lítillar frægðar, ef hann hefir fundið það upp, og sýnir aðeins fákunnáttu hans. Saga sú, sem vitnað var til í þessu sambandi, er kunn öllum sæmilega mentuðum mönnum, og hefir einn sinni áður verið minst á hana í hv.Ed. Annars get jeg ekki verið að eyða fleiri orðum út af þessu við háttv. 1. þm. Árn. (MT).

Tryggvi Þórhallsson Sá samanburður, er jeg gerði á þáltill. um að rannsaka Krossanesmálið og þáltill. í Ed. 1911, var til að sýna það, hve hóflega væri hjer farið í sakirnar á móts við það, sem þá var gert. Þó gátu fylgismenn stjórnarinnar þá greitt till.atkv. sitt. Út af því, sem hæstv.forsrh. (JM) sagði, að áheit hefðu verið gerð um, að hv. 1. þm. Árn. (MT) yrði ekki lögreglustjóri hjer, skal jeg aðeins geta þess, að allmikill hluti bæjarbúa óskaði einmitt eindregið eftir, að þessi hv.þm. (MT) fengi embættið, og kom það jafnvel fram opinberlega.

Forsætisráðherra (JM): Jeg þarf engu að svara hv.þm. Str. (TrÞ). Hann reyndi nú síðast í ræðu sinni að hjálpa manni, sem á bágt, og þykir mjer það ekki nema fallegt.