Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Kvað þingsályktun þessa hafa átt að vera óþarfa, þar sem kosninga-ósigurinn 10. sept. síðastl. hefði átt að vera næg bending til að beiðast lausnar, og hefði nýja ráðherranum þá gefist nokkur tími til að búa mál undir alþingi, og starf þess þá orðið veigameira, en nú yrði raun á. - Hann minti á, að ráðherra hefði skýrt fregnrita danska blaðsins »Berlingur« frá þeim ósannindum, að stjórnarandstæðingar væru þrískiftir, og hefði því sízt verið að furða, þó að einhverjir danskir stjórnmálamenn hefðu litið svo á, að rétt væri, að hann hefði eigi beiðst lausnar, þegar eftir kosningarnar. - En þegar ráðherra varð það ljóst í þingbyrjun, að sjálfstæðismenn komu fram sem einn flokkur, hefði þó allur vafi hans að minsta kosti hlotið að vera horfinn. - En ráðherra hefði, í viðtali við flokksstjórn sjálfstæðismanna, gert það að beinu skilyrði, að vantraustsyfirlýsing væri borin fram á þingi, og mætti hann því sjálfum sér um kenna, að ýfð væri upp ýms embættisstarfsemi hans, sem vítaverð hefði þótt. Aðal-atriðin í þingsályktunartillögunni væru: I. Að ráðherra hefði lagt alt kapp á, að koma fram »frv. til laga um ríkisréttarsamband Danmerkur og Íslands«, ,og í því skyni haldið fundi víða um land til að fá þjóðina, til að aðhyllast frumv., sem mikill meiri hluti hennar telur lögfesta Ísland í danska ríkinu, og að hann þrátt fyrir kosningaósigurinn hafi lagt frv. fyrir þingið, og mæli enn með því, að það verði samþykt óbreytt. Kvað hann það öllum ljóst, að sá maður, er teldi frv. gott, og segði það eigi að eins Íslendingum, heldur og Dönum, væri manna sízt til þess fallinn, að semja um málið við Dani, og fá þá til þess, að bjóða oss betri kosti. Ráðherrann legði aðal-áherzluna á, hvað fáanlegt væri, og að því bæri eigi að hafna, í stað þess er mótflokkur hans legði aðal-áherzluna á hitt, að binda eigi hendur eftirkomendanna, girða eigi fyrir það, að Ísland gæti síðar krafist þeirra landsréttinda, er það teldi sér bera, án þess að eiga þau undir náð Dana. II. Ráðherra hefði og, eftir að kosningarnar 10. sept. síðastl. voru um garð gengnar, og vilji mikils meiri hluta þjóðarinnar augljós, sýnt, að honum væri það engu að síður svo mikið alvörumál, að fá frv. meiri hluta millilandanefndarinnar samþykt á alþingi, að hann hefði ráðið konungi til þess, að útnefna, sem konungkjörna þingmenn, tvo menn (L. H. Bjarnason og Stefán kennara Stefánsson), er þjóðin hafði hafnað við kosningarnar, og væru eindregnir fylgismenn sambandslagafrumv. þess, er meiri hluti þjóðarinnar hefði tjáð sig öndverðan, þar sem einmitt nú hefði verið áríðandi, að fjölga þeim, sem fylgdu meiri hluta þjóðarinnar að máli, svo að vilji þingsins kæmi fram gagnvart Dönum með sem mestum krafti. III. Væri það tekið fram í þingsályktunartillögunni, að þjóð og þing teldi ýmsar stjórnarathafnir ráðherra vítaverðar. - Orðið »vítaverður« væri notað, sem í daglegu tali, í merkingunni aðfinsluverður, eða ámælisverður, en ekki í fornri merkingu, um hegningarvert athæfi. - Landsyfirréttur notaði og orðið þráfaldlega í forsendum dóma sinna um aðfinsluverða málsmeðferð héraðsdómara, í mótsetningu við sekt, eða aðra hegningu. Kvað formælandi þingsályktunartillögunnar leitt, að þurfa að fara að rifja upp ýmsar yfirsjónir ráðherra, sem minst hefði verið á »eldhúsdagana« á undanförnum þingum, og hefði verið ákjósanlegast, að vísa ráðherra á þingtíðindin, fyrst honum væri svo ant um, að fá vantraustsyfirlýsingu, að hann afsegði að víkja úr ráðherrasessi að öðrum kosti. Kvaðst hann þó vilja fara sem styst yfir. 1. Hefði ráðherra þótt of deigur gagnvart útlenda valdinu, og minti hann í því skyni á »undirskriftarmálið«, þar sem ráðherra hefði farið þvert ofan í yfirlýsingu sjálfs sín og skilning, eða skilyrði alþingis. - Sama hefði þótt kenna í ritsímamálinu, og benti hann í því skyni á 20 ára einkarétt norræna fréttaþráðarfélagsins, og á þau ákvæði ritsímasamnings, að innanríkisráðherra Dana hefði einn úrskurðarvaldið, ef ágreiningur yrði um skilning á ákvæðum samningsins. - Enn hefði og framkoma ráðherra verið vítt, er danska nýlendusýningin var á ferðinni, þótt minna væri um það vert. Í sömu átt þætti það benda, að hann hefði ætlað útlendum mönnum hærri laun, en Íslendingum væri ætlað, t. d. landsímastjóri Forberg látinn fá 5000 kr. árlega, þótt lögákveðin laun embættisins væru að eins 3500 kr., o. fl. 2. Stjórn ráðherra hefði verið flokkstjórn í fylstu merkingu, og heimastjórnarflokkurinn eins konar lífsábyrgðarfélag; þeir væru teljandi þingmennirnir í stjórnarflokknum, ef nokkrir væru, sem eigi hefðu verið lagðaðir að einhverju leyti, og væri það sama reglan, sem kvartað væri um, að Christensens ráðaneytið í Danmörku hefði fylgt, embættaveitingar og sýslana hefðu og yfirleitt verið miðað við flokkinn, símritarar valdir á þann hátt o. fl. (bent á veitingu ýmsra sýslana, þar sem auðsætt þótti, að tillit til flokksins hefði eitt ráðið). Heimastjórnarflokkurinn hefði og fylgt sömu reglunni, að því er snertir skipun í bankaráð Íslands banka, kosningu endurskoðunarmanna landsreikninga o. fl. Afleiðingin af þessari óhappastefnu hlyti að einhverju leyti að vera sú, þótt æskilegt væri, að eigi væri farið langt í þá átt, að stjórnarmönnum yrði goldið líku líkt, er stjórnarskifti yrðu. Annars myndi heppilegast, að draga embættisveitingar sem mest úr höndum stjórnarinnar, t. d. skipun sýslumanna og lækna, og að endurskoðunarmenn banka- og landsreikninga væru þrír, og kosnir með hlutfallskosningu. 3. Hefði ráðherra eigi sýnt þá óhlutdrægni og réttlæti í stjórn sinni, sem vera átti. - í þessu skyni minti hann á það, hversu starfsmönnum Íslandsbanka hefði verið bannað að fást við pólitík, nema greiða atkvæði við kosningar, þar sem starfsmönnum Landsbankans væri það á hinn bóginn heimilt, og hefðu notað það ósleitilega; enn fremur minti hann á málaferlin á Snæfellsnesi, þar sem hinum sakfeldu var að lokum synjað leyfis um áfrýjun til hæstaréttar á þeirra eigin kostnað. - Enn fremur minti hann og á það, er ráðherra svifti pólitískan andstæðing sinn (Bjarna frá Vogi) aukakennarasýslan, er alþingi hafði veitt honum o. fl. o. fl, hér að lútandi. 4. Hefðu óskir þjóðarinnar lítt átt upp á pallborðið hjá ráðherra, og minti hann í því efni á þingrofsskoranir, bændafundinn 1. ágúst 1905, Þingvallafundinn 1907 o. fl. 5. Hefði ráðherra hvað eftir annað virt vilja þingsins og fjárveitingarvald þess að vettugi, t. d. engu sint ályktun beggja þingdeilda um vorpróf í hinum almenna mentaskóla; ritsímasamninginn hefði hann gert að alþingi fornspurðu, og þvert ofan í fjárveitingu þess. - Síðasti samningur við sameinaða gufuskipafélagið hefði og verið gerður í heimildarleysi. 6. Hefði ráðherra ausið út krossum og nafnbótum, og gæti það hafa aukið metorða- og hégómagirni ýmsra. Formælandi benti að lokum á, að það væri í fullu samræmi við almennar þingræðisreglur, að ráðherra viki úr völdum, og vék að því nokkrum orðum, að yfirleitt væri eigi heppilegt, að ráðherrar sætu mjög lengi að völdum, betra, að nýtr kraftar tækju við stjórnartaumunum öðru hvoru. [Eftir Þjóðviljanum 28. febr. 1909 bls. 33-34].

Ráðherrann (H. H.) Jafnvel þótt eg hafi fulla ástæðu til að álíta, að meiri hluti íslenzkra kjósenda standi alls ekki á bak við þá ósk, sem þingsályktunartillaga þessi lætur í ljósi, og viti það með fullri vissu um sum af þeim kjördæmum, sem kosið hafa frumvarpsandstæðinga á þing, þá dettur mér þó ekki annað í hug, en að haga mér eftir því, hvernig aðstaða mín er á þinginu eins og það nú er orðið samansett við síðustu kosningar, og það þegar af þeirri ástæðu, að án fylgis meiri hluta þingsins eða samvinnu við hann, er ómögulegt fyrir ráðherra að halda stjórnarathöfnum, sem hann á að bera ábyrgð á, í því horfi, sem hann vill og telur réttast. Hins vegar get eg hvorki varið það fyrir þjóðinni eða konunginum, að kasta frá mér að ástæðulausu störfum þeim, sem eg hefi með höndum og gerast eftirlaunamaður. Eftir kosningarnar í haust var að minni hyggju ómögulegt að segja um það með fullri vissu, hvernig skipast mundi um samvinnu milli þingsins og núverandi stjórnar; að vísu var hægt að segja, þegar það sást hverjir kosning hlutu, að það væri sennilegt, að stjórnin yrði í minni hluta, er á þing kæmi; en afstaða þingmannaefna gagnvart frumvarps-uppkasti millilandanefndarinnar, sem aðallega var kosið um, var svo mismunandi, að ómögulegt var að sjá þar neina stefnuskrá, er sameiginleg væri fyrir alla svo nefnda frumvarpsandstæðinga. Enda eigi kunnugt, að þeir væri einn flokkur, sízt að því er snertir önnur mál og afstöðu gagnvart stjórninni yfirleitt. Það hefði því verið gersamlega óþingræðislegt tiltæki, ef eg hefði sótt um lausn vegna kosninganna, áður en þing kom saman, og enda margt annað, sem mælti móti því. Þannig hefði verið ómögulegt fyrir hinn nýja ráðherra, sem siglt hefði í septemberlok til þess að taka við embætti sinu, að undirbúa fjárlög og önnur mál undir þingið, þar sem hann varð að fara þegar í nóvembermánuði aftur á konungsfund með stjórnarfrumvörpin til þess að hafa þau tilbúin í tæka tíð fyrir þing. Auk þess hefði verið ómögulegt, að segja konungi neitt áreiðanlegt um það, hverjir væri líklegastir til að hafa meiri hluta þingmanna, af þeim sem til greina gætu komið sem ráðherraefni. Það er meira að segja enn þá hulin gáta fyrir öllum, enda þótt meira en vika sé liðin af þingi, og meiri hlutinn mun enn sitja á rökstólum um þetta efni. Eg hafði hugsað mér, að ef svo færi að meiri hluta flokkur myndaðist á móti stjórninni, þegar þingmenn kæmi saman, þá myndu þeir lýsa því yfir, þegar í þingbyrjun, eða svo snemma, að sá maður, er konungur kveddi sér til viðtals til þess, að ráðgast um viðtöku ráðherraembættisins, gæti siglt með »Ceres« eða »Sterling«, og hefðu þá ráðherraskiftin getað orðið um næstu mánaðamót, og hinn nýi ráðherra komist aftur heim til þings um eða eftir miðjan marz. Um þetta átti eg fyrir nokkrum dögum tal við háttv. þingmenn, sem eru í stjórn meiri hluta flokks þess, sem nú er til orðinn, og lét í ljósi við þá, að eg mundi biðja konung lausnar, jafn-skjótt og meiri hluti þingsins hefði lýst því yfir opinberlega á þingi, að hann vildi ekki hlíta samvinnu við mig sem ráðherra og óskaði stjórnarskifta. Okkur kom þá öllum saman um, að það væri heppilegast, að blanda þessu auðsótta atriði ekki inn í þau stórmál, sem fyrir þinginu liggja, til þess að vekja ekki ótímabærar kappræður um þau og spilla ekki möguleikum um samkomulag og samvinnu í þeim málefnum, sem enn eru ekki fullhugsuð eða athuguð, og að það væri nægilegt, að tillagan héldi sér fast við það atriði eitt, að stjórnin hefði ekki nægilegt fylgi, og að tillagan ætti að koma fram í sameinuðu þingi. - En raunin hefir þó orðið sú, að háttv. þingmenn hafa valið þann kost, að gera tvær tillögur, sína í hvorri deild, og blandað inn í þær, meðal annars, ýmsum atriðum, sem helzt hefði átt að forðast að svo stöddu og of snemt virðist að leggja fullan dóm á nú, áður en sambandsmáls- og stjórnarskrárnefndin hefir lokið starfi sínu. Það er enn þá vilji minn, að gera mitt til, að forðast ótímabærar deilur um þetta mál, og leiði því að mestu hjá mér, að svara í þetta sinn lögfestingarkenningunni, sem fram kemur í tillögunni. Nokkur atriði í henni og í sókn háttv. formælanda tillögunnar verð eg þó stuttlega að drepa á. Tillagan segir í upphafi, að eg hafi lagt alt kapp á, að koma fram »frumv. til laga um ríkisréttarsamband Danmerkur og Íslands«. Nákvæmara hefði verið að segja, að eg hefði látið mér ant um, að reyna að komast að sem beztum samningum fyrir Íslands hönd um sjálfstæði þess, því það hefi eg gert, eftir því sem mér hefir verið unt. Frá því eg tók við þessu embætti og áður þó, hefi eg, eftir því sem eg hefi haft vit á og í mínu valdi hefir staðið, kappkostað að vinna að því, að fá uppfyltar skynsamlegar frelsis- og sjálfstæðiskröfur þjóðarinnar. Og þær tilraunir hafa oft verið bæði vandasamar og vanþakklátar; eg hef oftast orðið að vinna að þeim í kyrþey. Eg hefi ekki getað útbásúnað þær eða tilganginn með hverju einu í blöðum eða á mannfundum, og oftast orðið að þegja við árásum og úthúðunum. Menn gleyma því allmjög og alloft, að staða Íslands ráðherra er ekki eins og venjuleg ráðgjafastaða í útlendum ráðaneytum. Hún er landsstjórastaða inn á við, og »diplómat«-staða út á við. En um kapp mitt til þess að koma fram frumvarpi sambandslaganefndarinnar er það að segja, að eg taldi það blátt áfram skyldu mína, bæði sem Íslendings og varaformanns nefndarinnar að gera það lítið sem eg gat til þess að skýra það mál, sem þjóðin átti að dæma um með kosningunum, og hnekkja þeim rangfærslum og missögnum, sem út voru breiddar um frumvarpið og hvað í því stæði. Hefði eg látið það undir höfuð leggjast hefði mig mátt iðra þess alla æfi, að hafa ekki gert þessa tilraun til að opna augu manna fyrir þeim blekkingum sem beitt var, og afstýra óhappaverkinu að hafna frumv. Og er langt frá, að of langt hafi þar verið farið af minni hálfu; eg gæti miklu fremur ásakað mig um, að hafa legið á liði mínu og ekki lagt mig nóg í líma til þess að skýra þetta mál, og hrekja blekkingarnar, sem látlaust og feimnislaust var beitt gegn því, bæði leynt og ljóst, mest þó víst í kyrrþey. En eg er mér þess meðvitandi að hafa barist fyrir góðum málstað, og ekki vissvitandi gert annað en það, sem eg álít rétt. Þess vegna get eg nú, er eg fell á þessu máli, verið í rólegum hug og haft þá tilfinningu, að »gott sé heilum vagni heim að aka«. Setningin í þingsályktunartillögunni um, að mikill meiri hluti þjóðarinnar telji sambandslagafrumvarpið »lögfesta Ísland í danska ríkinu« hefði mátt missa sig, því að auk þess, sem löghelgunarkenningin er fjarstæða ein, er setningin að öðru leyti ekki sönn. Af 11,169 kjósendum í þeim kjördæmum, sem kosning fór fram í, hafa að eins 4671 kjósendur, eða 41,8% greitt atkvæði með þingmannaefnum, sem vildu meiri eða minni breytingar á frumvarpinu. 3023 kjósendur, eða 27,1%, hafa alls ekki greitt atkvæði um frumvarpið, og 3475 kjósendur, eða 31,1% hafa greitt atkvæði með því óbreyttu. Það er þannig blátt áfram rangt, að mikill meiri hluti þjóðarinnar hafi látið í ljósi ósamkvæði sitt við frumvarpið, hvað þá aðra eins heljar-firru sem þá, sem hér er um að ræða. Af þeim 8146 kjósendum, sem atkvæði greiddu við kosningarnar, voru að eins 14,6% framyfir hjá frumvarpsandstæðingum. En þess ber að gæta, að því fer afar-fjarri, að allir þeir, sem kusu frumvarpsandstæðinga, gerðu það af þeim ástæðum, að þeir teldu frumvarpið »lögfesta Ísland í danska ríkinu«, eins og tillagan segir, eða kysu yfir höfuð meiri losun á sambandinu við Danmörku. Það er á allra vitorði, að fjölda margir af þeim vildu að eins einhverjar breytingar til skýringar á þeim atriðum, sem andstæðingarnir misskildu mest eða rangfærðu, bæði að því er snertir samræmi textanna og annað orðalag. Og þar fyrir utan kusu með þessum hóp allir þeir, sem engar breytingar vilja á núverandi ástandi, allir þeir seinteknustu og íhaldssömustu, sem þótti frumvarpið of stórstígt og bjuggust við auknum gjöldum og kostnaði af því fyrirkomulagi, sem frv. fer fram á. Sömuleiðis hafa þeir fengið stuðning margra manna, sem ekki þóttust hafa tök á að átta sig á málinu, rugluðust við það að heyra sinn segja hvað um það, suma hrósa því upp úr öllu valdi og aðra rífa það niður fyrir allar hellur, og þorðu ekki að eiga það á hættu að greiða atkvæði með því, er þeir ekki skildu til fulls, og vildu þá heldur hafa núverandi ástand óbreytt. Margur af þessum mönnum eru nú orðnir sannfærðir um ágæti frumvarpsins og iðrast atkvæðis síns. Meiri hlutinn á þingi á þannig tilveru sína að talsverðum mun að þakka mönnum, sem alls ekki hafa uppkveðið slíkan áfellisdóm um frv., sem till. greinir. Meira að segja, það er blindu tilfelli að kenna, að meiri hlutinn á þingi er eins fjölmennur og hann er. Að réttu hlutfalli við atkvæðatölurnar hefðu frumvarpsmenn átt að vera 14 af þeim 33 þm. sem kosnir voru með atkv.gr. í kjördæmunum og hefðu því - ef kosið hefði verið eftir hlutfallskosningum - verið alls 20 frumvarpsmenn á þingi nú, með hinum konungkjörnu þm., og frumvarpsandstæðingar ekki í ákveðnum meiri hluta. Þá segir till., að eg leggi frumv. fyrir þingið nú, og mæli enn fastlega með því óbreyttu, Já, auðvitað legg eg frumv. fyrir þingið óbreytt, eins og andstæðingar sjálfir hafa heimtað, og það geri eg með góðri samvizku og eftir fylstu sannfæringu. En hins vegar hefi eg aldrei barist á móti því, að reyna mætti að fá einhverjar breytingar. Eg hefi að eins sagt: Við getum ekki lofað neinum breytingum. Við ráðum því ekki einir. Það þarf líka að hugsa um samþykki Dana. Það má ekki stofna frumv. í voða, með því að sþ. breytingar, sem ekki geta gengið fram á ríkisþinginu. Þyki þess vegna nokkuð koma til þess, sem á er unnið, þyki það vera framfarir frá því sem nú er, þá verða þm. að geta samþ. það óbreytt, eins og það er. En nú er málið komið til þingnefndanna bæði hér og í Danmörku, svo þær nefndir geta skifst skeytum á, og nefndin hér reynt hvað hún kemst. Tilraunin er öllum boðin. Þá segir till. að eg hafi gengið þvert á móti vilja íslenzkra kjósenda, þegar eg valdi kgk. þm. síðast. Hvaðan kemur tillögumönnum sá vísdómur? Annan þeirra kusu 192 kjósendur af 468 kjósendum í Snæfellsnessýslu, hinn kusu 187 af 395 í Skagafirði við síðustu kosningar. Báðir eru gamlir og æfðir þm. Eru allir þessir kjósendur, sem hafa kosið þá, einskis virði og ómaklegir þess að teljast með? Þótt þessir þm. næðu ekki kosningu í þessum tveim kjördæmum, þá sannar það alls ekkert um, að þeir hefðu ekki getað náð kosningu í öðrum kjördæmum. Það er hreinn tilbúningur út í loftið, að íslenzkir kjósendur yfirleitt hafi verið á móti kosningu þeirra. Það sanna er, að margir skynbærir menn viðurkenna að ekki hafi legið eins nærri að kjósa neina menn í landinu og einmitt þá, af því að þeir voru báðir meðlimir sambandslaganefndarinnar og því allra manna kunnugastir því mesta stórmáli, sem þingið á að fjalla um og leiða til lykta. Tilgangurinn með kosning kgk. þm. er, eins og allir ættu að vita, ekki að eins sá, sem nefndur var hér í deildinni um daginn, að gera Ed.alþ. íhaldssamari, heldur fult einsmikið sá, að tryggja þinginu menn með grundaðri og margvíslegri þekkingu á helztu málunum. Og hvað þekkingu snertir á því aðalmáli, sem þingið á nú að fjalla um, mun fáum blandast hugur um, að þeir standa þar mjög framarlega. Loks verður stjórnin að velja þá menn til þingsetu, sem hún álítur hafa rétta skoðun á aðalmálunum. Það væri beinlínis að skoða landsstjórnina sem samvizkulítinn aulabárð, ef ætlast er til að hún velji menn, sem að hennar áliti hafa rangar og skaðlegar skoðanir á þeim málum, sem hún telur mikilsvarðandi fyrir þjóðina. Þá kemur syndaregistrið, sem háttv. framsm. (Sk. Th.) taldi upp, þessar vítaverðu ráðstafanir, sem eg á að hafa gert. Hvernig sem reynt er að draga úr eftir á, verður það ekki útskafið, að orðið »vítavert« er þungt áfellisorð, sem næst liggur að skilja svo, að það eigi við hegningarvert athæfi. En mér er spurn: Hafi eg að áliti meiri hlutans gert mig sekan í vítaverðu athæfi sem ráðherra, hvers vegna höfðar þingið þá ekki mál á móti mér? Landsdómurinn er til. Ráðherraábyrgðarlögin eru svo víðtæk og hörð, að allar stjórnarathafnir, sem með réttu má kalla vítaverðar, falla undir ákvæði þeirra laga. Eg bið ekki um neina hlífð í því efni. Nú er bolmagnið til. Hvers vegna ekki þá að láta kné fylgja kviði? Þingið er ekki dómari minn. Það er málsaðili gagnvart mér. Það getur ákært mig og ákveðið málsókn, en ekki uppkveðið dóm yfir mér, ekki einusinni þann dóm, að athafnir mínar séu vítaverðar í þeim skilningi, sem yfirrétturinn notar, er hann lýsir þetta eða hitt embættisverk undirdómara vítavert, án þess að dæma honum aðra hegning. Þau ummæli eru þar þáttur úr dómi lögmæts dómstóls. En í munni háttv. tillögumanna og þingdeildarinnar, eru þau ekkert annað en skammaryrði, órökstuddur sleggjudómur, sem ekki ætti að sjást í þingskjali. Það sýnir misskilning háttv.þm. á stöðu sinni. Eg get með sama rétti kallað till. vítaverða árás mig, eins og þeir geta kallað embættisverk mín vitaverð. Háttv. flutningsm. (Sk. Th.) talaði því næst um deigleika minn gagnvart útlenda valdinu. Eg veit eigi, hvort eg á að vera að þreyta þingið með því að ansa slíkum sleggjudómum. Eg hugði hann, sem kunnugur er starfi mínu, t. d. í millilandanefndinni, mundi þó að minsta kosti ekki fara að tyggja upp þá tugguna sína frá undanfarandi þingum; en hann hefir nú litið öðru vísi á velsæmið. Eg er ekki hræddur um, að ummæli hans um þetta alriði verði langær dómur sögunnar, enda hygg eg að öðrum sé hættara við því en mér að heykjast í hnjáliðunum fyrir danskinum eða kengbeygja bakið fyrir útlendum valdhöfum, og mun það síðar sjást. Þá var það undirskriftarmálið, er flutningsm. (Sk. Th.) fann mér til foráttu; en þar held eg að eg eigi sízt vanþakkir skilið, því að eg þori að fullyrða það, að sá sem tekið hefði við ráðherraembættinu, ef eg hefði frá gengið haustið 1903, hann hefði ekki lagt meiri stund en eg hefi lagt á það, að hafa fram meginatriði þess máls, sérstöðu Íslandsráðherrans í ráðaneyti konungs og sjálfstæði hans gagnvart stjórnarbreytingum í Danmörk. Eg hefi einnig smám saman með hægð og varfærni getað jafnað ágreininginn um formhlið málsins, og fengið forsætisráðherra Dana til að fallast á, að hinn nýi ráðherra Íslands skrifi sjálfur undir skipunarbréf sitt, en forsætisráðherrann komi þar hvergi nærri. Það er nú afgert mál. Hefði eg ekki farið einmitt þá leið, sem eg hefi farið í máli þessu, þá væri málinu ekki komið eins og nú er komið; en nú er ósk nefndarinnar í stjórnarskrármálinu 1903 fullnægt. Ritsímamálið er mér líka talið til áfellis. En það er mín fylsta sannfæring, að það hafi ekki verið einungis rétt af mér að gera samninginn við Mikla-Norræna, heldur hefði það verið vítverð vanræksla, ef eg hefði ekki notað tækitærið og gripið hönd Hage's þáverandi samgöngu- og fjármálaráðgjafa Dana, sem hann af velvild sinni til Íslands rétti mér. Tala þeirra manna fer líka vaxandi dag frá degi, sem viðurkenna hið mikla gagn, sem þeir og þjóðin í heild sinni hafi af símanum, og það verður víst erfitt nú að telja þjóðinni trú um, að starf mitt í því máli hefði verið betur óunnið. Háttv. flutningsm. þóttist þá finna mikið alhugavert við framkomu mína í danska sýningarmálinu sæla, sem Íslendingum var svo mjög á móti skapi. Það er eigi gott að skilja, hvað hann á við, nema ef vera skyldi það, að eg vildi vera og var algerlega fyrir utan það mál, þegar eg sá hvernig til sýningarinnar var stofnað, og svifti hann og hans vini þannig vopni gegn mér. Þá er mér þunglega gefið að sök, að eg hafi tekið nokkra útlenda menn til að standa fyrir ýmsum framkvæmdum hér á landi. Þetta er alveg satt, en það hefi eg gert af þeirri einföldu ástæðu, að ómögulegt hefir verið að fá innlenda menn, sem væru þeim störfum vanir. En hvað er að harma, þótt útlendir dugnaðarmenn setjist hér að, kenni Íslendingum til verka og gerist sjálfir Íslendingar? Er landinu ekki hinn mesti hagur að slíkum mönnum? Forberg símastjóri er þegar orðinn Íslendingur í húð og hár. Hann hefir leyst sig af allri þegnskyldu við Noreg og tekið hér rétt innborinna manna og fáa starfsmenn landsins hygg eg vinna þessu landi betur en hann; skógræktarstjórann vil eg nefna. Vér áttum engan innborinn skógfræðing, er gæti tekist á hendur forgöngu og yfirumsjón með vaknandi skóggræðslu og sandfoksvörzlum í landinu. Sá maður - hann er reyndar danskur! - sem eg hefi fengið til þessa starfs, hefir fengið bæði vísindalega og verklega sérþekkingu í þeim efnum, og hann vinnur með alúð og elju þetta þýðingarmikla en fyrst um sinn vanþakkláta og árangursseina framtíðarstarf fyrir þetta land, meira að segja unir sér vel. Eg skil ekki, hvernig háttv. flutningsm. (Sk. Th.) fór að koma því inn í mitt syndaregistur, að meiri hlutinn, sem hingað til hefir verið, hafi á þingi kosið menn úr sínum flokki í ýmsar stöður sem alþ. skipar. Hitt skildi eg að eg hefði átt að veita mönnum ýms embætti og sýslanir, af því að þeir fylgdu þeim pólitiska flokki, sem eg er í. Háttv. flutningsm. hefir þessum orðum sínum engan stað fundið, og eg álít slíkar aðdróttanir út í loftið ekki svaraverðar. Eg skora á hann að tilgreina einhver dæmi.  (Skúli Thoroddsen: Hér er alls ekki staður til slíks)  . Sé svo, hvernig er hér þá staður til þess að bera mér slíkt á brýn? Þetta eru ósannindi. Það hefir einmitt verið leitast við að taka menn fullkomlega jafnt úr öllum flokkum til embætta. Og mér hefir meira að segja verið lagt það til ámælis af flokksmönnum mínum að eg gengi um of fram hjá þeim um embættaveitingar og tæki þá jafnvel síður en aðra. Það hefi eg þó eigi viljað gera, en hitt hefir ætíð vakað fyrir mér að taka þá menn til allra starfa, sem bezt væru til þeirra hæfir, hvaða pólitiskum flokki, sem þeir annars kynnu að fylgja. Ein aðdróttunin var sú, að allir þm. í mínum flokki, hafi fengið fjárhagslegan vinning eða einhvern sæmdarauka, krossa og því um líkt, fyrir að fylgja mér. Vill ekki þm. segja okkur hvað það er, sem hver einstakur hefir úr býtum borið?  (Skúli Thoroddsen: Það væri hægt að nefna nöfn)  . Því þá ekki að nefna þau! Háttv. þm. ætti að hafa sannanirnar á reiðum höndum, úr því hann er að bera slíkt á borð hér í þingsalnum. En honum vefst þar tunga um tönn. Hann veit það, að þetta er að eins fyrirsláttur hjá honum. Eða hvers vegna ber hann sjálfur krossinn? Eg veit ekki betur en að krossinn sem hann ber, þegar hann vill hafa sem mest við og »puntar« sig reglulega vel, sé honum gefinn einmitt eftir meðmælum frá mér. Háttv. formælandi gaf það í skyn, að stefnuskrá meiri hlutans hefði verið sú, að allir menn í flokknum kæmust smátt og smátt á eftirlaun, en allir, sem ekki væru þeim meginn í pólitíkinni, væri útilokaðir frá öllum vildarkjörum og vegtyllum.  (Skúli Thoroddsen: Þetta er misskilið)  . Eg gat ekki skilið það á annan veg. - En þarna liggur víst nærri, að háttv. flm, (Sk. Th.) sé að kenna mér sín eigin börn, því að eg man ekki betur en að háttv. flutningsm. (Sk. Th.) hafi sjálfur hér um árið skrifað grein í »Þjóðviljann« sinn, þar sem það var haft að »slagorði« fyrirsögn, inntaki og einkunnarorðum kenningar hans um það, hversu fara skyldi með alla, sem ekki hlýddu hans pólitisku pípu: »Ekki einu sinni í hreppsnefnd eiga þeir að komast«. Þetta er hans heróp, og eigi það að verða »program« þess meiri hluta, sem nú er að setjast á laggirnar, þá má mönnum verða það tilhlökkunarefni. Eg vona, að eg þurfi ekkert til þeirra að sækja. Það hefir verið tínt til, þegar mér hefir verið brugðið um ranglæti og hlutdrægni, að eg hafi t. d. átt að banna starfsmönnum við Íslandsbanka að gefa sig við pólítík! Eins og það væri gefið fyrir fram, að allir þeir menn, sem þar væru, hlytu að vera andstæðingar mínir í pólitikinni. En eg réð ekki neinum lögum né lofum í þá átt. Það var ósk þeirra bankamanna, sem keyftu bankastofnunarleyfið af þeim herrum Arntzen og Warburg, að bankinn yrði algerlega flokkslaus og ópólitisk stofnun, og þess vegna óskuðu þessir stofnendur bankans, að það væri haft í skilyrðum við starfsmenn bankans, að þeir blönduðu sér ekki í flokka-pólitik. Ekki var þó Páli heitnum Briem meinað að bjóða sig fram til þings, þótt hann sæti jafnframt sem þriðji maður í stjórn Íslandsbanka. En eftir frumkvæði stofnendanna, sem samþykt var af bankaráðinu, var það sett í samningana við bókara og féhirði, að þeir ættu að leggja allan starfskraft sinn fram í bankans þjónustu, og mættu ekki taka þátt í stjórnmáladeilum. Þetta er alt og sumt. Hvað snertir það, að eg hafi vikið manni úr stöðu við lærðaskólann, og það af pólitiskum ástæðum, þá vil eg hlífast við að svara því, sem háttv. flutningsm. (Sk. Th.) sagði, vegna þessa heiðursmanns sjálfs, sem hlut á að máli. Eg finn enga köllun hjá mér til að draga fram hér á þingi þær ástæður, sem lágu til ráðstafanar þeirrar, sem háttv. flutningsm. (Sk. Th.) átti við. En vilji þingdeildin vita ástæðurnar, þá getur hún skipað nefnd til þess að ransaka málið, og sú nefnd getur í stjórnarráðinu fengið þau skjöl og skilríki, sem hér að lúta. Allir, sem þau skjöl lesa, munu sannfærast um, að hér er ekki um pólitiska flokksráðstöfun að ræða, heldur sérstakt skólamál, og að stjórnarráðið bygði úrskurð sinn á gildum rökum, í samræmi við tillögur rektors og stiftsyfirvalda. Um málaferli, sem verið hafa á Snæfellsnesi er mér ekki fyllilega ljóst, hvað mér er gefið að sök. Mér gat ekki borið nein skylda til þess, að koma því máli fyrir hæstarétt. Fyrst er það, að hæstarétti er ekki sérlega ljúft að taka fyrir slík smámál, sem ekki ná »summa appellabilis«, og leyfi til þess er sjaldan veitt. En í annað stað er það dómsmálaráðaneytið í Danmörku en ekki stjórnarráð Íslands, sem veitir slíka undanþágu. Dómsmálaráðaneytið skrifaði til stjórnarráðsins, og spurðist fyrir um, hvort nokkrar sérstakar eða knýjandi ástæður væru fyrir hendi til þess að undanþága væri veitt í þessum málum. En þar sem stjórnarráðinu voru slíkar ástæður alls ekki kunnar, og málið að öðru leyti ómerkilegt, þá gat stjórnarráðið ekki annað en kveðið nei við þeirri fyrirspurn. Háttv. formælandi ásakaði mig um, að eg hefði stungið undir stól áskorunum, sem komið hefðu frá þjóðinni og ekki sint þeim. En til þess er því að svara, að eg hefi engar áskoranir fengið frá þjóðinni. Það hafa einstaka menn þotið upp, og komið á stað einhverjum áskorunum með nokkrum undirskriftum úr fáeinum hreppum, en það hefir verið langt frá því, að slíkar áskoranir hafi nokkru sinni komið frá meiri hluta þjóðarinnar, og sumar áskoranir, t. d. um synjun konungsstaðfestingar á ritsímalögunum, voru óhæfa ein, framkölluð af röngum fortölum æsingamanna. Hins vegar hefi eg einmitt alt af haft vilja á og oft beygt mig fyrir því, sem eg vissi að þjóðinni var áhugamál. Eg hefi lagt mig í líma til þess að fylgja því, sem eg hefi orðið að álíta almennan vilja þjóðarinnar, og þar til get eg nefnt sjálfstæðismálið. Eg hefi nú hrakið öll hin einstöku atriði þessarar þingsályktunartill. og ásakanir flsm. og get eg með sanni sagt, að ekkert af þessu hrellir mig á neinn hátt. Eg fell ekki á neinum af aðfinningum formælanda eða tillögunnar, eg fell - ef fall skyldi kalla - á því tilfelli, eða þeim dugnaði mótstöðumannanna, sem setti frumvarpsmenn í minni hluta við oflítið undirbúnar kosningar. Það er illa farið, ef það veldur glötun góðs máls og ógæfu fyrir landið. En fyrir sjálfan mig get eg sagt, að hundrað sinnum heldur vil eg falla en vita upp á mig, að eg hefði gengið einhverja þá vegu, sem ekki þola dagsbirtuna eða sögunnar ljós, til þess að ná vesölum stundarsigri fyrir sjálfan mig. Glíman er nú úti í bráðina, og eg mun ekki láta meiri hluta þingsins ganga lengi eftir mér að leggja niður embættið. Það hefir aldrei verið mér eins mikið keppikefli, eins og það sýnist vera mörgum öðrum, og stundum hefir það ekki verið svo auðvelt, þó margt hafi vel ráðist með góðu fylgi góðra drengja. Háttv. meiri hluti er nú loks kominn að takmarkinu, að taka við völdunum, en því fylgir líka ábyrgðin á stjórn þessa lands, ábyrgð inn á við og ábyrgð út á við. Eg vona að hin nýja stjórn og hennar menn vandi ekki síður verk sjálfra sin, en þeir hafa vandað um við mig. Eg vona að meiri hlutinn gæti þess nú vel og vandlega, að hinni nýju stjórn verði aldrei neitt eins »vítavert» eða vítaverðara á en mér hefir orðið að sögn fl.m. tillögunnar, hvorki í embættaveitingum né öðrum embættisverkum. Eg vona, að þeir láti nú sjá, að sjálfstæðismáli þjóðarinnar miði nú betur áfram undir sinni nýju stjórn, heldur en undanfarin ár, að samgöngur og atvinnuvegir og mentamál landsins eflist ekki lakar, en 5 árin síðast undanfarin, að fjárhagur landsins verði ekki verri en hann verður við lok þessa fjárhagstímabils, sem nú stendur yfir, og að samlyndið í flokknum hjá þeim verði ekki lakara heldur en það hefir verið hjá fyrverandi meirihluta í hinum stærri málum. En um fram alt óska eg, að alt snúist Íslandi til hamingju og heilla, og betur rætist úr í ýmsum greinum heldur en nú áhorfist.

Jón Magnússon Eg get ekki stilt mig um að minnast lítið eitt á búning þingsál.till. Mér virðist hún vera óþarflega ókurteislega orðuð, með öðrum orðum: óþinglega orðuð. Eg á þar sérstaklega við orðið »vítaverðar«. Það var hreinn óþarfi, að hafa það orð, sem er mjög móðgandi, hvað svo sem háttv. aðalflutnm. till. segir um það. Auðvitað skaðar það á engan hátt hæstv. ráðh. né heldur flokk þann, er eg heyri til, þótt háttv. meiri hluti skeyti eigi þeirri kurteisisskyldu, sem þingið á heimting á, að gætt sé að minsta kosti í skjölum þeim, er lögð eru fyrir þingið til samþyktar. Þvert á móti. En mér þykir það leitt þingsins vegna, fordæmisins vegna, að eigi skuli hér gætt þinglegs velsæmis, og það er heimskulegt af hinum háttv. meiri hluta, að taka upp svona sið, því að hann á nú að fara að taka á sig ábyrgðina, og er alls eigi víst, að öllum líki allar gerðir hans, eða þess manns úr þeim flokki, er ráðherra verður. Og svo er till. klaufalega orðuð, svo klaufalega, að furðulegt er, því að það er þó vitanlegt, að í háttv. meiri hluta eru þó nokkrir allvel ritfærir menn. Till. telur nefnilega nauðsynlegt, að ráðh. fari frá, vegna samvinnu hans við þingið. Þetta er auðvitað rugl. Hugsunin er vitanlega sú, að meiri hlutinn skorar á ráðherrann að beiðast lausnar vegna þess, að hann geti ekki unnið með þinginu. Hvað innihald till. annars snertir, þá er það aðallega eitt atriði, sem eg vildi minnast á og eigi snertir einungis hv. ráðh., heldur og oss alla 6 íslenzku nefndarmennina í millilandanefndinni, og þann flokk, er eg telst til. Það er ásökunin um, að ráðh. sé að berjast fyrir því, að »lögfesta« Ísland í danska ríkinu. Við þetta orð »lögfesta« er nú fyrst að athuga, að það er hér haft í rangri merkingu; þýðing þess er alt önnur en háttv. tillögumenn vilja láta í það leggja hér. Orðið »lögfesta«, »festa lög fyrir«, þýðir, næst þeirri merkingu, er hér ætti að vera í því: að leggja lögbann fyrir. Í þeirri merkingu hefir það verið haft bæði að fornu og nýju, en hefir aldrei í réttu máli þýtt það, er eg býst við að tillögumennirnir ætlist til, nefnilega, að »festa Ísland með lögum í danska ríkinu«. En þegar þá er að ræða um það, hvort sambandslagafrumv. geri heldur að binda það, sem áður var laust, eða leysa það, sem áður var bundið, þá verðum vér að gera oss glögga grein fyrir því, hvernig aðstaða Íslands er nú gagnvart Danmörku, með öðrum orðum, hvernig sambandið milli landanna er nú. Eg hygg að það sé í rauninni óþarft, að fara mjög langt aftur í tímann, til þess að komast að raun um þetta, né rita eða ræða mikið um það, hvernig skilja eigi Gamla sáttmála. Eg hygg, að vér séum allir, jafnt minni hlutinn sem meiri hlutinn, samdóma um það, að Ísland hafi komið undir Noregskonung sem sérstakt og sjálfstætt ríki, að eins gengið á vald konungs, en ekki gefið sig undir Noregs ríki; enn hygg eg, að minni hlutinn og meiri hlutinn séu ásáttir um að neita því, að nokkur gild breyting hafi á þessu verið gerð, þangað til einveldið hófst. En sú breyting, sem þá varð á (erfðahyllingin 1662) hafði ekki og gat ekki haft nein áhrif á sambandið milli landanna, Íslands og Danmerkur. Um þetta hygg eg að við þurfum eigi að deila hér. Það er fyrst, er kemur fram yfir 1870, að nokkru öðru er að gegna um dóm manna um afstöðuna. Stöðulögin, eins og þau eru til orðin, gátu útaf fyrir sig eigi orðið gild fyrir Ísland; þau eru valdboðin lög, til orðin án íhlutunar frá Íslands hálfu, enda mótmælti alþingi þeim 1871, og lýsti því yfir, að ríkisþingið hefði brostið heimild til að setja lög þessi án samþykkis Íslands. Hefði nú við það staðið, þá væri auðsætt, að skipun sú, sem stöðulögin gera um sambandið milli landanna, væri ekki gild fyrir Ísland. En svo kemur stjórnarskráin 1874, og hún byggir á stöðulögunum, segir það berum orðum, og móti henni höfum vér tekið, þótt stundum hafi því verið haldið fram, að stjórnarskráin væri í rauninni heldur eigi fyllilega löglega til orðin. Og víst er um það, að alt af síðan 1875 höfum vér í verki og framkvæmd bygt löggjöf vora og stjórn á stjórnarskránni 1874 og skipun þeirri, er stöðulögin setja um sambandið. Þetta kemur í ljós með berum orðum í lögum frá þinginu, og eigi kemur það síður í ljós í baráttunni um endurskoðun stjórnarskrárinnar á árunum 1881-1903. Þá er alt af byggt á þeirri skipun, sem stöðulögin setja um sambandið. Alþ. samþ. 4 eða 5 sinnum á þessu tímabili frv. til endurskoðunar stjórnarskrárinnar, eða endurskoðunar stjórnarskrár, og í öllum þessum frv. er bygt á skipun sammála og sérmála í stöðulögunum. Og þess eru engin merki, að það sé gert af nauðung eða móti vilja þings og þjóðar, heldur þvert á móti, eins og sjá má af ummælum nefndarinnar í stjórnarskrármálinu í Nd. 1891. Þar segir meðal annars svo: - Með leyfi hæstv. forseta að lesa það upp - »Að öðru leyti þykist nefndin mega treysta því, að þetta ákvæði (»konungur eða landstjóri staðfestir«) sé einkar vel fallið til þess að bera órækt vitni um það, að það er ekki tilgangur þjóðarinnar á Íslandi að losast við hið núverandi stjórnarsamband við Danmörku, nema að svo miklu leyti sem það er ósamrýmanlegt við það að landið fái í raun og veru innlenda löggjöf og stjórn í eigin málum, sem viðurkent er með stöðulögunum, að liggi fyrir utan hluttöku hins almenna löggjafarvalds ríkisins«. Undir þetta skrifa meðal annara: Skúli Thoroddsen, Sigurður Stefánsson, Jens Pálsson og Sigurður Gunnarsson. Í fullu samræmi við alt þetta er svo stjórnarskrárbreytingin 1903. Eg hefi heyrt það sagt á þingmálafundum og víðar nú undanfarið, að allir útlendingar, aðrir en Danir, væru oss Íslendingum samdóma um það, að í rauninni væri ekkert lögmætt samband milli landanna, annað en konungssamband eitt. Þetta er fjarri öllu lagi. Sá maður, sem hefir verið fróðastur allra manna útlendra um þetta mál, Konráð Maurer, samherji Jóns Sigurðssonar í hinni fyrri stjórnarskrárbaráttu vorri, segir beint, að vér höfum gengið að og samþ. stöðulögin og stjórnarskrána 1874, og hinn langfrægasti allra þjóðréttarfræðinga núlifandi, Jellinek, telur stöðu Íslands í sambandinu við Danmörku bygða á stöðulögunum, og kallar að Ísland heyri til þeirrar tegundar, er hann nefnir lönd í ríkisréttarsamböndum. En hvað sem öðru líður, þá er það alveg ómótmælanlegt, að löggjöf vor og stjórn er í verki bygð á stjórnarskránni 1874 og stöðulögunum. Einn háttv.þm. segir fyrir aftan mig, að stjórnarskráin 1874 hafi verið »oktroyeruð«. Látum svo vera, en um stjórnarskrárbreytinguna 1903 er alls eigi hægt að segja það. Er vér stöndum nú svo, sem eg áður hefi sagt, þá er það hin mesta fjarstæða að segja, að sambandslagafrv. innlimi Ísland í danska ríkið; þessi staðhæfing háttv. meiri hluta er alveg öfug við hið sanna. Sambandslagafrumv. bindur hvergi neitt, er áður var laust eða óbundið, heldur leysir það alstaðar og í öllum greinum það, er áður var bundið. Eg skal ekki að þessu sinni fara mikið út í frumv., til þess verður vonandi færi síðar. Nú ætti að nægja að benda á það, að þar sem vér eftir stöðulögunum höfum ráð yfir ákveðnum flokkum mála, og þessi umráð koma þar fram, eins og þau væru veitt svo sem af náð Dana, þá byggir frv. á því, að Ísland eigi ráð allra sinna mála, og að sambandinu sé skipað með samningi milli landanna, af frjálsu fullveldi hvors um sig. Frumv. leysir meðal annars þessi mál, er áður hafa verið í höndum Dana: 1. gæzlu fiskiveiðaréttarins, með öðrum orðum gæzlu landhelginnar; 2. fæðingjaréttinn; nú höfum vér engan íslenzkan fæðingjarétt; vér höfum að eins danskan rétt innborinna manna, og það er viðurkent í íslenzkum lögum; 3. peningasláttuna; það er máske ekki mikilsvarðandi mál í sjálfu sér, en getur haft þýðingu, er dæmt er um sjálfstæði landsins; 4. dómsvaldið er alveg og þegar í stað, ef vill, leyst undan Dönum, og það vona eg að hv. meiri hluti telji ekki lítils virði; 5. kaupfáninn; um hann má segja líkt og um peningasláttuna. Án þess að fara frekara út í þetta, skal eg taka það fram, að eftir væntanlega uppsögn nær sambandið til hermála og utanríkismála einna, auk konungdómsins, - og það er réttast að líta á skipun frumv. eins og hún verður þá, því að hitt er að eins bráðabirgðarástand. Það er því auðsætt, að innlimunarásökunin er svo fjarri sanni sem frekast má vera, og að það er alveg þvert á móti; sambandslagafrumv. leysir, en bindur ekki, leysir í öllum greinum það, sem áður var bundið. Um hin önnur atriði í þingsál.till. hirði eg eigi að ræða mikið, enda hefir hæstv. ráðh. svarað þeim, svo að óþarft er við að bæta. Eg get þó eigi stilt mig um að láta þess getið, að mig furðar á því, að meiri hlutinn skuli nú vera að saka hæstv. ráðherra um ritsímasamninginn eða ritsímamálið; það mál er endilega úrskurðað af alþingi, og núverandi alþingi brestur með öllu heimild til að dæma eða finna að við fyrri alþingi: hvert alþingi er hið æðzta úrskurðarvald í þeim málum, sem fyrir það koma og undir það liggja, og síðara alþingi hefir alls enga heimild til þess að setjast í dómarasæti til þess að dæma þess gerðir, þótt meiri hluti þess alþingis sé annar en hins. Hvert alþingi hefir engan annan dóm yfir sér en dóm sögunnar, og þann dóm þarf ráðherrann ekki að óttast í þessu máli, né meiri hlutinn á hinum síðustu þingum. Annars er það ekki einu sinni satt, að þjóðin sé á móti ritsímanum eða ritsímasamningnum. Þvert á móti. Það sýnir sig bezt á því, að allir vilja nú fá ritsímann heim til sín. Háttvirtir tillögumenn bera hæstv. ráðherra það á brýn, að hann hafi verið hlutdrægur í embættaveitingum, og bera fyrir sig dóm þjóðarinnar. Hvernig geta tillögumenn fært nokkrar sönnur á, að þjóðin álíti þetta, og hvernig geta þeir einu sinni vitað dóm þjóðarinnar í þessu efni. Það er hin mesta heimska; eg vona, að háttv. forseti fyrirgefi mér, þótt eg noti þetta orð. Það er hin mesta heimska af hinum háttv. meirihl., að koma fram með þessa ásökun. Það er vitanlegt, að varla nokkurntíma er veitt svo embætti eða sýslan, að ekki sé einhver óánægður; einn segir þetta og annar hitt. Annars er þessi ásökun meiri hlutans á als engum rökum bygð, og gersamlega ósönn. Hvað sérstaklega snertir ásökunina um það, að stjórnarráðið hafi verið skipað einungis frá flokkssjónarmiði, þá er sú ásökun vitanlega röng; eg hygg að óhætt megi segja, að ekki hafi fleiri verið teknir í stjórnarráðið at stjórnarflokknum, en af mótflokk ráðherrans.  (Sk. Th.: »Eg þekki það«)  . Ef hinn háttv.þm. þekkir það, þá fer hann vísvitandi með rangt mál. Eg endurtek það, að það er heimska af meiri hlutanum að vera með þessa ásökun, því að það á sérstaklega við um veiting embætta, að enginn lifir svo öllum líki. Nú á meiri hlutinn að fara að taka við völdunum og ábyrgðinni, og það má hann vita, að varla fær hann þann ráðherra, sem gert geti svo öllum líki. Eg vil svo enda mál mitt með því, að óska þess, að því fordæmi, sem hér er sett í dag, verði eigi fylgt framvegis. Hér hefir verið beitt óþarflega ókurteisri og óþinglegri aðferð, sem eg vona, að ekki verði tekin upp framvegis.

Jóhannes Jóhannesson Eg býst nú ekki við, að nokkur maður muni vera í vafa um það, hvernig eg muni greiða atkv. Í þessu máli, þar sem tillaga sú, er hér liggur fyrir til umræðu og úrslita, er rökstudd eins og hún er. Samt sem áður neyðist eg til þess, að gera grein fyrir atkvæði mínu af því, að eg stend nú einn míns liðs í þessari háttv. deild, og get því ekki skírskotað til þess, sem framsm. meiri- og minni hluta hennar hafa tekið fram. Það er svo langt frá því, að eg hafi getað felt mig við allar ráðstafanir og gerðir hins hæstv. ráðherra, að eg hef alt af, síðan stjórnarskiftin urðu, fylt flokk andstæðinga hans, og á þingunum 1905 og 1907 leyft mér að finna að ýmsum gerðum hans. Ef samskonar tillaga og hér liggur fyrir, en að sjálfsögðu öðruvísi rökstudd, hefði komið fram á þingunum 1905 og 1907, hefði eg óhikað greitt henni atkvæði. Þar sem eg nú eigi lengur get fylgst með andstæðingaflokki stjórnarinnar, verð eg að reyna að gera grein fyrir, hvernig á því stendur. Það stórmerkilega og einstaka, sem hér er að fara fram í þingsögu, ekki einasta þessa lands, heldur og, það eg til veit, í þingsögu allra þjóða, er þá þetta, að ráðherrann er af andstæðingaflokki sínum aðallega sakaður um og honum fundið það til foráttu, að hann hafi snúist yfir á stefnuskrá flokksins í aðalvelferðarmáli þjóðarinnar og leitt það fram til sigurs. Eg áskil mér og geymi mér rétt til þess, þegar sambandslagafrumv. kemur til umræðu í þessari háttv. deild, að færa svo skýrar sannanir fyrir því, að þeim verði eigi með réttu mótmælt, og það eigi dulið til lengdar, að það er stefnuskrá andstæðingaflokks þessarar stjórnar, þegar hann gekk lengst, það nefnilega, að gera Ísland að sérstöku ríki með fullræði yfir öllum sínum málum, í málefnasambandi við Danmörku, sem ráðherrann hefir nú snúist yfir á og nú leitt til sigurs, þar sem tilboð um, að breyta stöðu Íslands í þá átt liggur nú á borði þingsins í sambandslagafrumvarpi stjórnarinnar. Þetta er eigi torvelt að sjá né sanna. Annars vegar liggur sambandslagafrv. fyrir, hins vegar prentuð stefnuskrá flokksins á ýmsum tímum, ávörp, fundarsamþyktir og blaðagreinar, og svo hefi eg í höndum skrifaðar skýrslur frá fulltrúum flokksins um það, hverrar breytinga hann óskaði í þingmannaförinni 1906 og loks umboð það, sem oss fulltrúum flokksins í sambandsnefndinni var gefið á síðasta þingi og eg hef ekki skilið við mig síðan. Samanburður á þessu öllu gerir það ótvírætt, að eg fer hér með rétt mál, og að það er andstæðingaflokkur stjórnarinnar, sem er hlaupinn frá stefnuskrá sinni í sambandsmálinu; en samanburðurinn tekur nokkurn tíma, og því geymi eg mér hann, þar til málið kemur til umræðu í deildinni. Svona langt get eg ekki fylgt flokknum, og má hver lá mér sem vill. Eg hef nefnilega ávalt álitið stefnuskrá flokksins heillavænlega fyrir þetta land, og það voru því meir en lítil vonbrigði fyrir mig, þegar eg sá flesta gamla flokksbræður mína, af mér óskiljanlegum ástæðum, hafna því og lítilsvirða, sem vér skömmu áður höfðum álitið harla gott, en vart gert oss nokkra von um að ná nema eftir langa og harða baráttu. Og það er svo langt frá því, að eg telji framkomu hins hæstv. ráðherra í sambandsmálinu vítaverða, að það er sannfæring mín, að hann eigi skilið heiður og þökk allra góðra Íslendinga fyrir hana, og að þetta verði viðurkent, er stundir líða fram og hitinn, sem nú er í mönnum rokinn út, og þessi framkoma hans álít eg að geti vegið upp á móti mörgum yfirsjónum. Því hafði verið haldið fram af andstæðingum ráðherrans, að hann hefði talið Dönum trú um, að vér Íslendingar myndum sætta oss víð lítilfjörlegar breytingar á sambandinu milli landanna og þess getið til, að hann í því máli myndi reka sleitulega réttar Íslands. En í sambandslaganefndinni varð það oss öllum Íslendingum bert, að ráðherrann hafði aldrei gefið Dönum minstu átyllu til að ætla, að vér mundum sætta oss við minni umbætur en þær, sem andstæðingaflokkur hans hafði krafist, er hann fór lengst í kröfum sínum, og fyrir þeim kröfum beittist hann með þeim gáfum, mælsku og lipurð, sem jafnvel andstæðingar hans játa, að hann hafi til að bera. Eg veit, að umræður um þetta mál hafa engin áhrif á úrslit þess. Þau eru fyrirfram ákveðin, og skal eg því eigi þreyta deildina á lengri ræðu. Að eins vildi eg mega segja hinum hæstv. ráðherra, að eg öfunda hann af því, en ann honum þess, að falla á þessu máli, og það er óbifanleg sannfæring mín, að hann fái síðar uppreisn. Hinum háttvirta meiri hluta vildi eg mega benda á það, að það er þýðingarmikil ákvörðun, sem hann ætlar nú að fara að taka. Ekki af því, að eg telji það lífsskilyrði fyrir þjóðina, að hinn núverandi ráðherra haldi völdunum framvegis, eða það varði svo miklu, hver eftirmaður hans verður, þótt eg geti eigi neitað því, að óviðurkvæmilegt væri að sjá, eg vil ekki segja einhverja hræðu, heldur einhvern liðlétting í sæti Hannesar Hafsteins - en þó gæti svo farið, því skilið gæti eg það, þótt beztu menn flokksins kynokuðu sér við því, að taka nú við forustunni - heldur vegna sambands þess, sem hún er sek í við sambandsmálið, sem vekur kvíða hjá manni fyrir því, að flokkurinn muni eigi bera gæfu til, að leiða það til farsællegra lykta, heldur ef til vill leiða þá ógæfu yfir land vort, sem verri væri en svarti dauði.

Björn Jónsson Kvað fyrst hafa komið til orða, eftir bending hæstv. ráðgjafa, að vantraustsyfirlýsing þessi væri borin upp í sameinuðu þingi. En meiri hluti flokks þess, er ræðum. fylti, feldi sig betur við, að tillagan um hana væri borin upp í deildunum, þótt tvíverknaður væri. Enda mætti vel komast hjá því, ef ráðgjafi vildi láta sér lynda atkvæði þessarar deildar, svo sem ræðumanni hefði skilist í einslegu viðtali þeirra í milli, að hann mundi gera, ef ábyrgst væri, að sambandsmálið sjálft kæmi til umræðu í efri deild á þessu þingi, en gerði hvorki að falla hér né daga uppi, og að meiri hluti í efri deild væri sama sinnis um vantraustið, sem meiri hlutinn hér; og kvaðst ræðumaður geta ábyrgst hvort tveggja fyrir flokksins hönd. Hann (B. J.) kvað sér hefði verið miklu ljúfara, að ekki hefði þurft að verða langar né harðar umræður um þessa tillögu, - harðar í hans garð, ráðgjafans, úr því að hann væri nú þess albúinn, að beiðast lausnar, er hann vissi fyrir víst vilja meiri hlutans á þingi, því svo væri hann viðkynningargóður og öllum kær sjálfur, er hann þektu til muna, vinum og óvinum í stjórnmálaskoðunum, að hann (B. J.) gæti borið það um einn að minsta kosti meðal hans allra-ákveðnustu mótstöðumanna, að þrátt fyrir langa og vægðarlitla viðureign þeirra í milli hefði þeim hinum sama aldrei getað orðið nema fremur vel við hann en hitt. Ekki vel hægt að hafa vantraustsyfirlýsinguna vægara orðaða en þetta, ef hún átti að verða rökstudd; en þess mundu liðsmenn ráðgjafans hafa krafist í umræðunum, hvað sem honum leið sjálfum, ef því hefði verið slept í tillögunni sjálfri. Um orðið vítaverða væri það að segja, að það vissi allir sæmilegir íslenzkumenn, að merkti sama sem aðfinsluverður, og gæti þeir ekki látið vanþekking hinna aftra sér frá, að komast rétt að orði. Varnarræða ráðgjafa í dag hefði skifst í tvo kafla: um ógreinileg kosningarúrslit í haust, og mótmæli gegn áburði um margar vítaverðar stjórnarráðstafanir hans embættistíð. Hann styddist í fyrra atriðinu við rammskakka skýrslu í öðru málgagni hans hér í haust um atkv. með Uppkastinu og móti um land alt. Munurinn hefði verið miklu, miklu meiri en þar hefði staðið. Svör hinna og þessara kjósenda, er hann hefði átt tal við á ferðum sínum hér um land væri og nauðalítið að marka; hefði fæstir getað svarað einu orði við tíu hans, svo rökfimur sem hann væri og aðlaðandi í einslegu viðtali. Þeir gætu hafa verið frumvarpsandstæðingar alt um það, enda mundu hafa sýnt það í kosningunum. Að öðru leyti kvaðst hann verða að segja það um hlutdeild ráðgjafa í kosningabaráttunni í sumar, að það mundi mæla óhlutdrægir menn, að hann hafi lagt mikið ofurkapp á, að halda á lofti kostum sambandsfrumvarpsins. Sú staðhæfing hans, að frumvarpsandstæðingar hefðu viljað villa alþýðu manna sjónir, hún mundi reynast í þeirra augum stórum réttmætari, ef henni væri snúið alveg við, og sagt, að það væri frumvarpsmenn, hann og hans fylgismenn, er það hefði gert. Þá vildi hann minnast á þá fullyrðing, að ekkert mundi hafast út úr Dönum, ef þessum kostaboðum væri hafnað. Hvaðan kæmi þeim sú vizka. Vér þektum orðið þessi haglkorn danskra hótana, er jafnharðan hefði bráðnað og orðið að hégóma. Afhögg hefði t. d. verið lengi um það, að vér fengjum innlendan ráðgjafa; fyrir 5 árum hefði hann fengist með orðinu. Oss hefði ekki orðið mikið ágengt í stjórnmálabaráttu vorri, ef vér hefðum jafnan látið undan þess kyns hótunum. Um val kg.kjörnu þingm. tveggja hinna síðustu: að ekki yrði það varið með því, þótt þeim hefði hlotnast mörg atkvæði við kosningarnar. Ráðgjafi teldi sanngjarnt, að þeirra kjósendur, kjósendur í minni hluta, fengi líka sína fulltrúa á þing! Hvort hvert kjördæmi á landinu ætti þá að senda einhvern minni-hluta fulltrúa á þing með hinum? Frummælandi hefði rökstutt til fullrar hlítar aðfinslur vorar að stjórnaratferli ráðgjafans hans embættistíð, og furðaði sig sérstaklega á því áræði hans og þm. Vestm. (J. M.), að bera alveg af sér flokksfylgi og hlutdrægni í embættaveitingum og sýslana, er öll þjóðin hefði fyrir sér önnur eins dæmi og þau, hvernig Páli heitnum Briem var bægt frá upphaflega fyrirhugaðri bankastjórastöðu við hlið hr. E. Schou einum, með því að snúa aftur skipunarbréfi hans á miðri leið til þess að koma að miklu síðri manni í þá stöðu, er var flokksmaður ráðgjafans, þótt mætur maður væri að öðru leyti; eða dæmið um veitingu ráðsmannsstöðunnar við Laugarnesspítala, manni, sem hafði þjóðkunnan annmarka, er gert hefir hann að óhlutdrægra manna dómi óhæfan í þá stöðu fyr og síðar, þótt um hana hefði sótt í móti fjöldi mjög vel hæfra manna, þar á meðal annar eins maður og fyrri þm. Skagf. (Ól. Briem), - ábyrgðina fyrir þetta ætti vafalaust að leggja á herðar ráðgjafanum, þótt svo nefnd spítalastjórn veitti stöðuna að nafninu til; um bókarastöðuna við landsbankann, er veitt hefði verið móti tillögum bankastjórnarinnar austfirzkum kosningasmala stjórnarmanna, en sá settur hjá, sem bankastjórnin mælti með og var í bankans þjónustu áður. Þessi dæmi væri ekki nema fá af mörgum og væri hér til nefnd vegna framkominna ótrúlegra áræðinna mótmæla gegn mjög svo réttmætum hlutdrægnisásökunum og flokksfylgis á hendur ráðgjafanum; mundu hafa verið látin liggja í milli hluta annars kostar. Því ekkert kvað ræðumaður sér hugleiknara, en að hagnýta sem mannúðlegast og friðsamlegast meiri hluta vald það, er hann færi nú með og hans flokksmenn, ólíkt því sem mörgum fyndist gert hafa verið, meðan minni hlutinn, sem nú er, var í meiri hluta. [Ræðan tekin eftir »Ísafold« 27. febr. 1909].

Sigurður Sigurðsson Út af umr. þeim, er orðið hafa hér viðvíkjandi orðalaginu í þingsályktunartill. þeirri, er hér liggur til umr., vil eg segja það, að eg hefði kosið að öðruvísi hefði verið þar að orði kveðið. Eg á þar við orðið »vítaverður«. Fyrir því vil eg láta þess getið, að þegar eg greiði atkv. með þessari till. þá legg eg þann skilning í orðið vítavert, að það sé sama sem, að ýmsar ráðstafanir stjórnarinnar séu aðfinsluverðar. En það sem einkum ræður mínu atkv. Í þessu máli er það, að eg vil ekki stuðla til þess að þingræðið sé brotið, ekki stuðla til þess, að ráðherrann sitji við völd, þótt hann hafi meiri hluta þjóðkjörinna þm. á móti sér. Því verður heldur ekki neitað, að það hefir verið ýmislegt athugunarvert í fari stjórnarinnar. Það sem mér í þeim efnum finst athugaverðast, er það hversu ógætilega núverandi stjórn hefir farið með fé landsins, miklu ógætilegar heldur en hyggnir menn mundu álíta heppilegt. Eg álít að hverri þjóð sé nauðsynlegt, að stjórnin sé aðgætin í fjármálum; hún þarf heldur að reyna að takmarka fjáraustur þingsins heldur en hið gagnstæða. Það er óneitanlegt, að stjórnin hefir gengið lengra en holt var í þessum efnum. Hins vegar er ekki hægt fyrir stjórnina að vitna í núverandi fjárhag - því það er ekki forsjá stjórnarinnar að þakka, að tekjuafgangur hefir orðið á fjárlögunum að undanförnu heldur hinu góða árferði, er verið hefir að undanförnu. Svartasti bletturinn í fjármálapólitíkinni er því hinn gegndarlausi fjáraustur, sem átti sér stað við konungsmóttökuna og þótt það sé vitanlegt að hæstv. ráðh. (H. H.) hefir ekki einn átt sök á því, þá er hitt þó ljóst, að honum hefir ekki verið það mjög á móti skapi, því þá hefði naumast verið gengið jafnlangt í fjársóuninni og raun varð á. Það hefir verið minst á titla og krossa. Get ekki látið þess ógetið, að eg álít að slíkt geti haft ill áhrif á menn. - Hitt er óviðurkvæmilegt, þegar farið er að nota krossa og nafnbætur sem verzlunarvöru, eins og sagt er að hafi átt sér stað. Það er og eigi ofmælt að nafnbæturnar hafi einkum hitt þá, er fylgdu stjórninni að málum, og ekki er fráleitt að álykta, að einhver hafi bundið sig fastari böndum við stjórnina fyrir þessi gæði. Sömuleiðis var minst á útlendinga, sem eru starfsmenn í landinu, og að þeir hefðu að jafnaði hærri laun en aðrir. Eg skal ekki fara langt út í það mál, að eins benda á það að eg álít að sjálfsagt sé að gera þá kröfu til þessara manna, að þeir kunni okkar mál. Það eru hreinustu vandræði þegar t. d. þeir sem starfa við símann kunna ekki það mál, sem talað er í landinu. Skal ekki orðlengja frekara, en vil að eins taka það skýrt fram, að eg skil orðið »vítaverður« sama sem aðfinsluverður.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg var satt að segja í vafa um það hvort eg ætti að taka til máls - en það sem sérstaklega kom mér til þess, var það, að sagt var árdegis í dag í þessari deild, að það hefði eingöngu verið sambandsmálið, er skift hafi mönnum í flokka við síðustu kosningar. Satt að segja held eg að flokkaskiftingin eigi sér miklu dýpri rætur. Að mínu áliti á hún rót sína að rekja til gagnstæðra pólitiskra skoðana, liggur við að segja, til gagnstæðra pólitískra lífsskoðana. Till. sú, sem hér liggur fyrir frá hálfu meiri-hluta-þingflokksins, er áskorun til ráðherrans um að leggja niður völdin og yfirlýsing um það, að þessi meiri-hluta-flokkur vilji ekki eiga samvinnu við hann. Um það í sjálfu sér er ekkert að segja annað en það, að til slíkrar yfirlýsingar hefir meiri hluti hvers þings fullan rétt. Engum manni í minni hlutanum dettur í hug, eða hefir nokkru sinni dottið í hug, annað en að hver ráðherra taki slíka yfirlýsing sem sjálfsagða ástæðu til að beiðast lausnar frá starfaum. Enginn mun sá þingmaður vera, í hvorugum flokknum, sem ekki óski að þingræðisreglunni sé fylgt. Sízt af öllu óskar auðvitað núverandi ráðherra þess - hann, sem hefir í konungsboðskapnum til alþingis 1905 útvegað oss svo ljóst fyrirheiti konungs um, að þessari reglu verði fylgt hér á landi. Því að þess skal minst hér í dag, eins og þess mun jafnan síðar minst í sögn þessa lands, að það var Hannes Hafstein - eg tala hér um ráðherrann, en ekki þm., því nefndi eg nafnið - það var hann, sem kom á þingræðisreglunni á Íslandi. En þó að vér þannig viðurkennum lagalegan rétt meiri hlutans til að gera þessa samþykt og taka á sig ábyrgðina af henni, þá höfum vér hinir líka rétt til, að benda á, hvert gildi ástæður þær hafi, sem meiri hlutinn telur sig byggja þessa till. á. Þær ástæður vil eg leyfa mér að íhuga nokkuð. En fyrst vil eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um flokkaskipunina á þessu þingi og benda á, hvað það er í raun og veru, sem hér skiftir flokkum, því að það stendur í nánasta sambandi við þetta mál. Það er þess vert að gera sér það ljóst, því fremur, sem eg er ekki viss um, að það sé allri þjóðinni ljóst - því að líklega má maður ekki efa, að það sé öllum þm. ljóst sjálfum. Þessi skifting í tvo flokka á þessu þingi stafar einvörðungu af afstöðu manna til sambandslaga-frumv. En hún á aftur rót sína að rekja - eg vil ekki segja til tveggja gagnstæðra lífsskoðana, því að það væri ekki rétt - en eg vil segja: til tveggja gagnólíkra grundvallarskoðana á stjórnmálum, grundvallarskoðana, sem meira og minna, sjálfrátt eða ósjálfrátt, koma fram og hafa komið fram hvarvetna í heiminum. Aðrir hafa þá skoðun, að ekki þurfi annað en að setjast niður og hugsa út það fyrirkomulag, sem bezt sé í sjálfu sér, sannfæra svo nógu marga aðra um, að svo sé, og lögleiða það, og þá fari alt vel, alt gangi þá af sjálfu sér í ljúfa löð, og stjórnarfarið verði hið ákjósanlegasta. Hinir segja, að fyrir ekkert komi að reyna slíkt; stjórnarfyrirkomulag hverrar þjóðar vaxi af sjálfu sér smám saman upp af þörfum þjóðarinnar. Engar gerbreytingar sé tiltækilegar, því að engri þjóð geti notast skipulag, sem hún sé ekki vaxin, en hver þjóð sé því að eins vaxin, að smábreyta og smábæta eftir því sem þarfir og atvik knýi til. Auðvitað hafa báðir rangt fyrir sér, og þó hvorir nokkuð til síns máls. Að pappírs-gagnið eitt komi ekki að haldi. ef ekki er tekið tillit til þess, hverju þjóðin er vaxin - þess sýnir saga Frakka ljós dæmi. Og að forlagatrúarmennirnir í stjórnmálum hafi heldur ekki rétt, það er auðsætt af sjálfu sér. Þjóðirnar fæðast ekki með neitt ósjálfrátt stjórnarfyrirkomulag; alt stjórnarfyrirkomulag er mannasetningar, alt árangur mannlegs hyggjuvits og viðleitni. En að hið bezta stjórnarfyrirkomulag, sem enn hefir reynst í heiminum, þurfi ekki á miklum pappírslögum að halda, það sýnir stjórnarfyrirkomulag Breta. Þeir eiga ekki enn í dag, og hafa aldrei átt, neina eiginlega stjórnarskrá. Öll þeirra stjórnskipun hvílir á fáeinum lögum, einföldum lögum, sem enga sérstaka aðferð þarf til að breyta; en langmest á venju - venju, sem hefir fest sig í meðvitundinni, unz hún er jafnheilög og stjórnarskrá. En alt það fyrirkomulag er þó ávöxtur mannlegs hyggjuvits og vilja. Þessar tvær ólíku skoðanir - pappírsgagns-mannanna og forlaga-mannanna, koma eigi síður fram í skoðun manna á rétti þjóða og einstaklinga. En einnig þar kemur hið sama fram, að hvorugir fylgja fram skoðunum þessum í verki, eins og þeir setja þær fram; það er eins og það lifi í undirmeðvitundinni hjá hvorum um sig, að skoðun sín sé of einstrengingsleg og því röng. Engin þjóð er í löggjöf sinni svo mikil pappírsgagns-þjóð, að hún viðurkenni ekki að lögum, að í viðskiftum einstaklinganna skapi langvint ástand »rás viðburðanna« rétt, enda þótt sá réttur komi í beina mótsögn við löglegar, skriflegar heimildir. Þá er um eignarrétt er að ræða, köllum vér þetta »hefð«. Hún hefir um aldir gilt hjá öllum siðuðum þjóðum, nema heimsins mestu pappírs-gagns-þjóð - oss Íslendingum. Hjá oss eru ein 4 ár liðin, síðan vér lögleiddum hana. En nú höfum einnig vér viðurkent, að hefðin skapi rétt. Vér könnumst nú loks við þetta í viðskiftum einstaklinganna. En hinn virðulegi meiri hluti kannast ekki við það í viðskiftum þjóðanna, hvorki þjóðar og þjóðhöfðingja, né þjóða sín á milli. Hér er eg þá kominn beint að ágreiningsatriði því, sem tvístrar oss í tvo flokka. En erum vér þá ekki sammála um neitt? Jú, um eitt erum vér sammála, allir Íslendingar, og það er um það, að vilja efla sem mest frelsi og sjálfstæði Íslands, en sporna við og afstýra allri innlimun þess í annað ríki. En hvernig stendur þá á því, að hvor þessara flokka um sig álítur hinn flokkinn innlimunarflokk? því að eigi sæmir að bera brigður á það, að hugur fylgi máli, þegar hvor flokkurinn um sig segir þetta um andstæðinga sína. Orsökin liggur í þeim gagnólíku grundvallarskoðunum, sem eg áðan nefndi: annars vegar neitun pappírsgagns-mannanna á því, að hefð skapi rétt, en hins vegar viðurkenning hinna á því, að hefð skapi að minsta kosti »faktiskt« réttarástand - staðreyndar-rétt. En eins og eg vék að áðan, þá er þó í verkinu hvorugri þessari skoðun fram fylgt sjálfri sér samkvæmt. Eg skal taka höfuð-átrúnaðargoð pappírsgagns-mannanna, minn mikilsvirta vin 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og hans guðspjall, til dæmis og sönnunar orðum mínum. Kennir hann ekki á IV. bls. formálans í þeirri nafnkunnu bók »Ríkisréttindi Íslands« á þá leið, að allar þær breytingar, sem orðið hafi á stjórnarfari voru síðan einveldið komst á og alt til vorra daga, sé lagalega skoðað hrein markleysa og hafi engin áhrif á ríkisréttindi landsins og réttarstöðu. Samkvæmt þessu er það þá tóm markleysa, er Friðrik konungur VIII. skuli þykjast vera hér konungur. Vér Íslendingar höfum aldrei lögtekið þá konungsætt þeirra Glücksborgaranna. Alt um það er ekki nema 9 dagar síðan eg horfði á 1. þm. Rvk. rita undir eiðstaf að stjórnarskránni, sem að hans skoðun hlýtur að vera ein markleysan, þar sem hún er gefin af Chr. IX. og bygð á L. 2. jan. 1871; alt er þetta ómark að doktors-dómi réttum, en samt lifir hann eftir þessari markleysu, situr hér á löggjafarþingi og er drottinhollur þegn Friðriks konungs VIII. Samkvæmni er þetta ekki. En það er ósjálfráð viðurkenning þess, að »rás viðburðanna« hefir skapað réttarástand, ríkisréttarstöðu, sem sterkari er öllum kenningum hins virðulega kenniföður, svo sterk, að hann beygir bak fyrir henni í lífinu, í verkinu, í framkvæmdum sínum. Og allir vitum vér það og játum - allir undantekningarlaust - að breyting á því faktiska ástandi sem er, getum vér ekki gert á vort eindæmi; til þess þurfi samþykki annars málsaðila; háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) segir samþykki konungs eins, en hann mun vera eini maðurinn, sem hyggur konung geta tekið frá hinni þjóðinni, sem hann stýrir, þann rétt til að fara með sameigin mál, sem henni er áskilinn í stöðulögunum og viðurkendur af oss í stjórnarskrá vorri (1. og 2. málslið 1. gr.) Hins vegar erum vér náttúruréttarmennirnir, ef eg má nefna oss svo. - Vér erum ekki svo samkvæmir sjálfum oss, að vér viljum bíða þess, að faktíska réttarástandið breytist sjálfkrafa. Vér viljum fara samningaleiðina, til að losa af Íslandi erlend bönd. Nú - og alt síðan einveldið komst hér á - er Ísland í framkvæmdinni innlimað alríkinu danska. Og þær taugar, sem halda innlimuðu landi við það land, sem það er innlimað, þær eru svo margþættar og margar, að enginn spekingur, því síður neinn vor þingmanna, getur talið þær allar upp, svo fulltalið sé. 1874 var með stjórnarskránni (á grundvelli stöðulaganna) höggvið á 9 af þessum taugum, eða öllu heldur á 8½. Vér fengum full yfirráð handa sjálfum oss í 9 tegundum mála - sérmálunum. En dómsvaldið fengum vér þó ekki fult, og því tel eg ekki nema hálfan-níunda streng höggvinn enn þeirra tengsla, er binda oss við annað þjóðfélag. Nú býðst oss í sambandslagafrumv. kostur á, að gera Ísland að sérstöku, sjálfstæðu ríki í sambandi við Danmörk, sambandi, sem að eins hangir á tveim einum taugum, auk þjóðhöfðingjans: hermálum og utanríkismálum (og eigum vér þó þátt í þeirri taug). Allar hinar taugarnar getum vér nú höggvið algerlega í sundur, sumar þegar í stað og hinar eftir tiltölulega litla áratölu. Þetta segjum vér sé að aflima en ekki innlima landið. Vér, sem viljum höggva öll þau tengsl, er vopn bíta á, vér erum þess sannfærðir, að vér séum þeir sönnu sjálfstæðismenn, sönnu frelsismenn. Fyrir vorum augum eru vorir heiðruðu andstæðingar, hinn núverandi meiri hluti, mennirnir, sem vilja ekki breyta í neinu núverandi ástandi, en halda oss föstum í þeirri innlimun, sem vér erum í - í vorum augum eru þeir, meiri hlutinn, hinir sönnu innlimunarmenn, hinn eini og sanni innlimunarflokkur. Þessi er skoðana-munurinn. Eg býst ekki við þrátt fyrir það þó eg tali þessi orð, að eg muni hafa áhrif á atkv. nokkurs manns. Eg ætlaði upphaflega ekki að fara út í einstök atriði. En h. þm. Barð. (B. J.) mintist á, hvernig okkur hefði áunnist að fá stjórnina inn í landið. Hverjum var það að þakka? Var það hann sem fékk komið til leiðar slíku afreksverki? Nei, einmitt þeim manninum, sem enn situr í ráðherrasætinu, eigum við það að þakka, því megum við ekki gleyma við brottför hans. Hefir nokkur annar barist betur fyrir þingræði voru, en hr. H. Hafstein? Enginn maður. Um alt ritsímahjalið skal eg vera fáorður. Heimildin lá fyrir í mörg ár frá meiri hluta þingsins, á fjárl. Andstæðingar þess máls á þinginu 1905 lögðu sig í framkróka með að eyðileggja þetta stórnytsama fyrirtæki með undirskriftum, sem þó voru misjafnlega fengnar, sumar falsaðar og als og als þó að eins frá litlum minni hluta kjósenda,  (Jón Þorkelsson: Úr hvaða kjördæmum voru falsanirnar?)  Úr Húnavatnssýslu, og skjalinu með falsnöfnunum var rétt á eftir stolið úr lestrarsal alþingis. Eg skal ekki fara langt út í það mál; þótt öll nöfnin hefðu verið vel fengin, þá voru þau að eins lítið brot af kjósendum. Fáir menn hygg eg að nú mundi vera á móti ritsímanum. Eg held ekki að menn vildu fá þessa peninga til baka. Það hefir verið marg sagt hér í deildinni, að hann hafi sýnt hlutdrægni í embætta- og sýslanaveitingum. En eg veit, að til eru menn, sem einmitt hafa lagt honum til ámælis, að hann hefði sett sína menn hjá að ástæðulausu. Háttv. þm. Barð. (B. J.) tók sem dæmi embættisveitingu, sem ráðh. hefir enga meðgerð með, hefir líklega ekki munað betur, þangað til sessunautur hans hvíslaði því að honum, Munurinn er ekki lítill. Annar flokkurinn gerir alt sitt til að ata mannorð fjarverandi manns, en hinn alt sem í hans valdi stendur til að halda hlífiskildi yfir andstæðing, sem hér hefir líka verið minst á í dag. - Yfir höfuð hefir þessi stjórn verið óhlutdræg. Í hennar tíð hafa t. d. starfsmenn þingsins verið af öllum flokkum, en nú eru þau störf nær eingöngu fengin í hendur skjólstæðingum, smölum og skósveinum meiri hlutans. Háttv. meiri hluti virðist kinnoka sér við að láta till. þessa koma fram í Ed., þeim hefir þótt heppilegra að taka hana aftur, til þess að binda fyrir munninn á minni hluta mönnum þar í deildinni. Ástæðan til þess að þing var rofið og kosningar látnar fram fara nú þegar um sambandsmálið, og það tekið fyrir á þessu þingi, í stað þess að láta hið gamla þing koma saman í vetur og kjósa ekki fyr en næsta haust, var sú, að frumv. gæti orðið rætt af nýkosnu þingi samtímis og í ríkisþingi Dana, til þess að hægt væri að koma sér saman um breytingar þær, er fáanlegar kynnu að vera. Svo það er með öllu ranghermi, að ráðherrann eða hans flokkur hafi aftekið það að nokkrar breytingar væru tiltækilegar. Þessu lýsti ráðherrann og fleiri oft á fundum; en hitt er satt, að vér réðum til, að frumv. væri heldur samþ. óbreytt en að það yrði felt. Vér þm. Sunnmýlinga t. d. sögðum kjósendum vorum, að vér værum fúsir að leita breyt. og ef á þyrfti að halda, senda nefnd manna um þingtímann til Hafnar til að leita samkomulags. Eitt atriði var í ræðu háttv.þm. Barð. (B. J.) sem eg vildi undirstryka; hann sagðist vona, að þetta væri seinasta árið, sem kgk. þm. yrðu útnefndir. Eg tek það sem yfirlýsingu af hendi hans flokks um það, að þeir ætli þá að samþ. á þessu þingi stjórnskrárbreyting í þessa átt. Eg vona þeir minnist þessa síðar. Virðulegur 2. þm. Árn. (S. S.) talaði nokkuð um konungskomuna og þann kostnað, er af henni hefði leitt. En það var með samþ. allra þm. af báðum flokkum, og nefndin, sem stóð fyrir þeim kostnaði, var skipuð mönnum úr báðum flokkum, svo að þar er ekki um flokksmál að ræða. Báðir flokkar hafa samþ. það.  (Sigurður Sigurðsson: Ekki samþ.)  Jú, fulltrúar (nefndarmenn) beggja flokka. Eg veit að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) var í móttökunefndinni og þykist eg vita að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) muni ekki kasta á hann þungum steini fyrir eyðsluna. Hv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), talaði um orður og titla og spillingu þá, sem af slíku leiddi, bæði fyrir þjóðina alment, og eins þá er þessi heiðursmerki þæðu. En þm. hefir víst talað þetta frá almennu heimspekilegu sjónarmiði, en ekki af lífsreynslu sjálfs sín, því að eg sá hann tildra djásninu á sig svo fljótt sem hann fékk það, og eg vona hann finni sig alveg óspiltan af krossinum enn.

Bjarni Jónsson Eg hefði getað sparað mér að standa upp og tala, ef hæstv. ráðh. hefði ekki vikist undan að svara 1 til 2 atriðum. Eg er fyllilega samþ. flutnm. till. að ráðh. hefði átt að fara frá þegar í stað, er kosningar voru um garð gengnar. Eg álít að hann hefði átt að beygja sig fyrir kosningunum. Hann sjálfur var og á því máli í sumar. Á ferðum mínum um landið í sumar var mér víða sagt, að hann bæði á fundum og í tali við einstaka menn, hefði sagt, að það væri sjálf kosningin, sem réði úrslitum um það, hvort hann héldi sæti eða ekki. Þetta var líka brúkað á móti mér þannig, að ef kosning færi eftir því sem eg vildi yrði það til þess að ráðh. mundi víkja sæti þegar, en það væri harla mikill skaði að missa svo ágætan mann. Eg held að sá ráðh., sem barðist svo vel fyrir sínum málstað, hefði átt að sjá hvað verða vildi og fara strax frá, til þess að skapa góða venju, svo að nýr ráðh, gæti tekið til starfa fyrir þing og unnið að undirbúningi mála undir þing. Það hefði verið betra, ef hæstv. ráðh. hefði hagað sér þannig, og gat verið alls óhræddur fyrir því ámæli, er hann hefði hlotið af því að víkja sæti strax og fara á eftirlaun. Það hefði enginn ásakað hann fyrir það. Sá ábyrgðarhluti hefði horfið skjótt, en hann hefði hlotið þökk mótstöðumanna sinna. Það er ekki hægt að efast um, að mikill meiri hluti þings og þjóðar er gersamlega andvígur hans máli. Eg tel hundraðtölureikninga hæstv. ráðh. ekki svara verða og um hlutfallskosningarnar er það að segja, að það er að byggja á því sem hefði verið, ef eitthvað annað hefði verið. Hann sagði að stefna vor væri ókunn, en það er lýðum ljóst að vor stefna er stefna Þingvallafundarins, og það er það eitt, sem þjóðin aðhyllist og það hlaut öllum að vera kunnugt, sem ferðuðust um landið í sumar, og honum þá ekki sízt. Eg get ekki sannfærst um það, að till. vor sé óhæversk eða óþingleg, þar eru hvergi notuð hörð orð. Það eina orð, sem ráðh. og minni hlutinn hefir fett fingur út í, orðið »vítavert«, hefir verið skýrt svo vel við umræður hér í deildinni, og samhljóða þeirri þýðingu, sem það hefir í nútíðarmáli. En það er fjarri því að það sé óviðurkvæmilegt orð, það er mjög meinlaust. Svo hógvært blað sem t. d. Kirkjublaðið notar það um bókmentafélagið. Hitt er mér kunnugt, að í fornu máli er orðið víti notað, þegar einhver á að gera bætur fyrir yfirsjón, t. d. sama og sektir, þingvíti, og að drekka víti við hirð, borðvíti, en ekki bein refsing. Enginn leggur annað í orðið nú á tímum, en það, sem eg hefi sagt. Ráðherra sagði að þingið ætti ekki að vera dómari, en það hefir engum dottið í hug að lögsækja hann, en leyfist þá kettinum að líta á kónginn og þinginu að finna að við ráðherra. Annað er ekki hér að gert Eg skal ekki fara út í einstök atriði. Að eins vil eg benda á, að ráðherrann svaraði óbeint og út í hött 2 atriðum. Það hefir enginn haft á móti því, að útlendir vinnumenn væru teknir inn í landið, en hinu hefir verið mótmælt, að borga þeim hærra kaup en innlendum. Þá vil eg minnast lítið eitt á aukakennarann, sem hefir falið mér að halda svörum uppi fyrir sig. Hæstv. ráðherra fitjaði upp á þessu tali um aukakennarann, því að hann var alveg laus við þetta mál hjá frummælanda, Hann sagði að eins, að annar hefði verið tekinn í hans stað, og fénu varið til hans, alveg heimildarlaust samkvæmt fjárlögunum. Frá mínu sjónarmiði var þetta ekki svo stórt mál, að það yrði valdandi ráðherraskiftum. En hinsvegar er eg ekki hræddur við að halda uppi svörum fyrir aukakennarann, sem þó nokkrir kynnu að halda. Það er öldungis óþarfi fyrir hæstv. ráðherra, að sýna aukakennaranum nokkra vorkunsemi í þessum umræðum, og má hann spara sér með öllu það dánumannsbragð, og þá eigi síður 2. þm. S.-Múl., (J. Ól.), mannorðsvörðurinn. Eg er alveg ósmeikur. En hitt þætti mér gaman að heyra, þær knýjandi ástæður, sem voru til afsetningar aukakennarans, því að þær hefir mér aldrei gefist kostur á að heyra. Þau atriði, sem 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) gat um, mun eg leiða hjá mér nú, en bíða þangað til sambandsmálið kemur til umræðu. En það er rangt, að h. þm. Barð. (B. J.) hafi viljað binda fyrir munninn á Ed., því að það er einmitt eftir ósk ráðherra, því að honum fórust þannig orð, að honum þætti ekki gaman að byrja á þessu máli á ný á morgun. Eg vona að hæstv. ráðherra leiðrétti, ef eg fer ekki rétt með. Eg læt svo úttalað að sinni, en álít rétt, að ráðherrann hefði farið frá í haust. Eg skal ekki bera brigður á það, að hann hafi alt gert til þess að auka sjálfstæði Íslands. En íslenzku þjóðinni hefir þó þótt það ráðlegast að vita, hvort ekki mætti það takast að auka það meir en honum gat auðnast.

Einar Jónsson Eg býst við að flestar ástæður meiri hlutans séu nú komnar fram. Ef rétt er álitið hjá mér, þá eru þær ærið léttar á metunum. En mér dylst ekki að það þurfi miklu meiri og gildari ástæður til þess að leggja út í þann leik, sem hér er leikinn í dag, því hann er þó óneitanlega alvarlegur og þýðingarmikill fyrir land vort og þjóð. Meiri hlutinn þarf að koma með rök. Þau eru ekki enn komin. Það er ilt að ráðherrann þurfi að víkja fyrir þessu. En það er ekki hætt við því að meiri hlutinn láti sannfærast at réttum rökum vorra manna, því að þeir eru ekki vanir því þeim meginn, eftir minni þekkingu. Það sem sýnir bezt að þá hefir vantað rök er orðið »vítavert« í till. Þegar þeim er sýnt fram á öfgarnar eru þeir að reyna að smeygja sér undan réttri þýðingu orðsins, og láta það þýða eitthvað minna en þeir hafa til ætlast, vilja nú láta það þýða aðfinsluvert. Það sýnir sig á öllu að þeir vilja ekki standa við þetta ósanngjarna orð vítavert. En þeir vilja þó um fram alt ekki hætta þessum leik. Sjálfur vil eg leyfa mér að bera það undir alla háttv.þm., sérstaklega hina nýju, hvort þeir hafi gert sér ljósa grein fyrir því, hvað þeir eru að gera, og afleiðingunum af gerðum þeirra. Hver verður ráðherra? Hvort verður eftirmaðurinn jafngóður og sá, sem nú höfum vér? Hver getur svarað því? Ef það er ekki hægt að svara því, þá er grundvöllurinn valtur. En dýrt er það að setja slíkan embættismann á eftirlaun án þess nauðsyn krefji. Þó þessi ráðherra sé hinn fyrsti, sem þannig er skelt á eftirlaunin verður hann sennilega ekki sá síðasti, sem þangað kemst. Nei, það verður heill hópur af mönnum, sem fer á eftirlaun úr ráðherrasætinu, áður langt líður ef ákafinn á að ráða, en gildar ástæður ekki. Því að það á sjálfsagt langt í land, að eftirlaun verði afnumin. En sá maður á rétt á eftirlaunum, sem fer fyrir engan sakir. Og það er því varhugaverðara að hrinda manni, sem staðið hefir óaðfinnanlega í stöðu sinni, fyrir engar sakir og rakalaust úr embætti; það er ekki rétt að setja þann mann frá völdum á eftirlaun. Öll þau atriði, sem fram hafa verið borin af meiri hlutanum hér í deildinni eru þegar hrakin, svo að eg þarf ekki að athuga þau. En eg vildi leyfa mér að telja upp þau atriði, sem andstæðingablöð stjórnarinnar hafa hrópað hæst um og gert mestar grýlur úr. Það er: Undirskriftamálið, skrælingjasýningin svo nefnda 1905, 500,000 kr. lánið, síminn og önnur fjáreyðsla t. d. konungskomukostnaðurinn o. fl. Eg veit ekki betur en að stjórninni verði ekkert ilt borið á brýn í nokkru þessu máli, Undirskriftargjálfrið er þegar hjaðnað niður, orðið að engu, og hrakið með öllu. Hvernig sem því máli hefir vikið við í fyrstu, þá er þó allajafna fengin gild sönnun fyrir því nú, að lengur kemur það eigi í bága við okkar fullan rétt, þar fyrir á okkar ráðherra skilið fyllstu þökk og heiður. Símann þekkjum við allir. Allir óska nú síma, en það er líka öllum ljóst, að honum fylgir kostnaður. En hvers vegna vilja menn hann þá? Af því að það þykir borga sig. Og nú þegar er hann orðinn arðberandi fyrirtæki, gefur af sér 17,000 kr. nettó í landssjóð. En þó er kostnaðargrýlan enn þá ótæft notuð. Þá er það sýningin. Hún minti mig á það, að það væri alveg sama, hvað ráðherrann gerði, það var af andstæðingunum alt talið jafn óhafandi og jafn vitlaust. Sakir stóðu svo. Ráðherrann var upphaflega í þessari sýningarnefnd, og þá strax var tekið látlaust að úthúða honum fyrir það. Svo sagði ráðherrann sig úr nefndinni, en þá varð það einkennilega, að þá var hann skammaður líka fyrir það. Blöðin fundu ekki ástæðu til að hætta. Hvort ráðherrann gerir eitt eða gerir það ekki, það er í andstæðinganna augum alveg jafn ámælisvert. Þá eru það 500,000 kr. Það hefir verið skýrt frá því, að það lán er fyrst brúkað nú um áramótin. Þetta lán var núverandi stjórn í rauninni óviðkomandi, Þetta lán var útvegað áður en hún kom til valda. Og það sýnir einmitt sparsemi stjórnarinnar, hversu lengi hún hefir látið hjá líða að nota sér af því. En eg sé ekki ástæðu til að álasa stjórninni fyrir það, að þetta lán nú er komið inn á okkar pappíra, þegar full heimild var til þess hvenær sem vildi eftir 1903. Og það sýnir sig að peningaforði landssjóðs nú er að eins 300,000 kr. minni nú en þegar núverandi ráðherra tók við, þrátt fyrir hin mörgu og nytsamlegu fyrirtæki, sem stjórnin hefir komið í verk. Um konungskomuna er þegar talað, en hún var samþykt af þingmönnum og nefndinni gefin full heimild til að brúka svo mikið fé, sem hún áliti þörf. En þó að eitthvað þar hafi farið miður en skyldi og máske nokkuð gengið í súginn, er það ekki stjórnarinnar sök, heldur móttökunefndarinnar. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) lýsti því yfir, að ferðalög ráðherra í sumar til þess að berjast fyrir frumv. hefði alstaðar vakið megna óánægju. En það er mér kunnugt um, að það ferðalag vakti ekki alstaðar óánægju. því var víða tekið með ánægju og menn vildu mjög gjarna heyra þær skýringar á sambandsmálinu, sem ráðh. hefði að flytja. Bæði hann og nefndarmennirnir komu þangað og þangað af því, að þeir voru beðnir þess. Eg vil þá ekki lengja umræðurnar meira, en verð að lýsa ánægju minni yfir því, að ástæður fyrir fráför ráðh. eru svo litlar og léttvægar frá mótflokksins hendi, enda þó alt mögulegt sé til tínt.

Björn Sigfússon Það var háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), sem neyddi mig til að biðja um orðið. Á honum sannast það, að hægra er að kenna heilræðin, en halda þau. Hann vítti hv. þingm. Barðstr. (B. J.) fyrir það, að hann hefði talað ósæmilega um fjarverandi menn, sem þó var þannig lagað, að beint tilefni var gefið, að nefna það. En svo gerði hann (J. Ól.) sig sjálfur sekan, ekki í því sama, heldur í því, sem var miklu verra. Hann velti sér með óhróðri og illmælum yfir fjarverandi menn norður í Húnavatnssýslu, sem engan kost eiga á, að bera hönd fyrir höfuð sér, sagði að þar hefðu verið »falsaðar« undirskriftir undir áskoranir í ritsímamálinu. Þessu mótmæli eg harðlega, og tel hann minni mann fyrir áburðinn. Enn fremur sagði hann, að þessum áskorunum hefði verið »stolið« hér af lestrarsalnum. Það má hann bezt vita, ef hann hefir gert það sjálfur. Ekki gátu menn norður í Húnavatnssýslu gert það. Fyrri hlutinn af ræðu þessa þingmanns, eins og nokkuð af ræðu háttv.þm. Vestm. (J. M.) var ekkert annað en málsfærsla fyrir þá danska stjórnmálamenn, sem mest klifa á réttleysi voru. Á þessum síðustu og verstu tímum eru þeir Íslendingar sorglega margir, sem ganga þannig erindi Dana. Fá þeir auðvitað danskar þakkir fyrir, en óþökk allra góðra Íslendinga. Úr því eg stóð upp á annað borð, þá get eg ekki stilt mig um, að víkja máli mínu að háttv. 2. þingm. Rangv. (E. J.). Skal eg að vísu ekki eltast við margt af því, sem hann sagði og engra mótmæla þarf - það voru bara orð, orð - - - - innantóm. Hann var að tala um það, að hann sæi enga ástæðu til, að ráðh. færi nú frá. Getur að vísu verið, að gott sé fyrir hann, að hafa þá skoðun, því að þá getur hann verið rólegur, þótt í minni hluta sé. En hins vegar verður ekki annað dæmt af orðum hins háttv. 2. þingm. Rangv. (E. J.), en að hann hafi als enga hugmynd um þingræði; ætlast líklega ekki til, að ráðh. víkji nokkru sinni fyrir meiri hluta þjóðarinnar. Hann spurði, hvað við nýju þingmennirnir ætluðum að gera í þessu máli. Það skal eg segja honum. Vér erum allir meiri hluta menn ráðnir í því, að varðveita þingræðið í hvívetna, þvert á móti stefnu minni hlutans.

Jón Jónsson, (1. þm. S.-Múl.): Það er engan veginn undarlegt, að miklar umræður spinnist um þetta mál. Það er alveg nýtt í eðli sínu, og það er í fyrsta sinni, að slíkt kemur fyrir hér. Skal eg ekki fjölyrða um þetta, en skírskota til þess, sem samflokksmenn mínir hafa tilfært í þessu efni; vil eg þar sérstaklega tilnefna þm. Vestm. (J. M.). Menn hafa í dag verið að tala um fordæmi; það er hverju orði sannara, að það atriði er mjög þýðingarmikið. Og eg verð að láta í ljósi hrygð mína yfir því, að í dag hefir meiri hlutinn á þingi ekki gefið gott fordæmi. Vil eg þar benda á þingsályktunina, sem er óþinglega formuð. Það hefði þó verið sérstök ástæða til að vanda sig á hverju orði. Auk þess, sem tillagan er bæði óþinglega og klunnalega orðuð - tillögumenn hafa sjálfir orðið að skýra, hvað í orðunum fælist - og draga úr þeim. Þá er það óviðkunnanlegt, að víða í henni skjóta þingmennirnir sér í skjól við veslings þjóðina - og hafa þeir þó engan veginn vissu fyrir vilja hennar í þessu efni. Þetta lýsir hugleysi, eða ef til vill öllu fremur ógætni þeirra. Eg legg áherzlu á þetta og annað, sem gert hefir verið af hálfu meiri hlutans, og óformlegt hefir verið; tel það afa-róheppilegt vegna fordæmisins. Það er ekki til neins, að halda því fram, að þjóðin hafi við kosningarnar í haust lagt neinn úrskurð á það, að Ísland sé lögfest í danska ríkinu með frumv. millilandanefndarinnar. Mér er kunnugt um það, svo vel kunnugt, að eg get fullyrt það, að í mörgum kjördæmum, sem eg gæti nefnt, var spurningin alls ekki um það, heldur gerðu þingmannaefni frumvarpsandstæðinga að eins ráð fyrir einhverjum breytingum, einkum til skýringar, og um það, breytingar eða ekki breytingar, snerust kosningarnar einkum, en alls ekki um »innliman« eða lögfesting. Þjóðin hefir ekkert sagt um það við kosningarnar. Háttv. þingm. Barðstr. (B. J.) gerði lítið úr orðum ráðherra um það, að ef allir kjósendur hefðu fengið notið réttar síns við kosningarnar - fengið fulltrúa í réttu hlutfalli við atkvæði þau er greidd voru - þá mundi litlu muna milli þingflokkanna. Þetta er þó alveg satt, því að þá hefðu frumvarpsmenn orðið 14 þjóðkjörnir og 6 konungkjörnir eða 20 alls. Hefðu frumvarpsandstæðingar þá ekki orðið einu sinni helmingur þingmanna, síðan Seyðisfjarðarkosningin var ónýtt. Að því er snertir orð h. háttv.þm. um veitingu ráðsmenskunnar við Laugarnesspítalann, þá hefir það verið athugað, og læt eg mér það nægja. Hinn háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hélt því fram, að landsstjórnin ætti að vera íhaldssöm í fjármálum - frumkvæðið til fjárframlaga væri þá hjá þjóðinni sjálfri, og þingmenn ættu að bera það fram. En þetta er alveg gagnstætt minni skoðun: stjórnin á einmitt að gangast fyrir öllum framfarafyrirtækjum og þingmenn svo draga úr, er þurfa þykir. Fordæmið í þessu efni er í Englandi. Þar mega þingmenn ekki bera fram neinar tillögur, er auki útgjöldin. Stjórnin fer fram á að fá veitt það fé, er hún þykist þurfa, og svo getur þingið dregið úr þeim fjárveitingum eða felt þær eftir vild. Þetta fyrirkomulag hefir gefist mjög vel, og það hefir þann auðsæja kost, að ábyrgðin á ástandi ríkissjóðsins er hjá stjórninni einni, og væri það vafalaust bót, ef slíkt kæmist á hjá oss. En kostur mun verða að fara frekar út í það, þegar stjórnarskrármálið kemur til umræðu. En eg vil geta þess, að eg tala hér ekki í nafni neins flokks, stóð að eins upp til þess að mæla nokkur orð frá eigin brjósti, og eg vil leyfa mér að koma fram með nokkrar yfirlýsingar og staðhæfingar, er snerta efni það, sem hér er um að ræða. Þessar yfirlýsingar vil eg að standi fyrir minn reikning í þingtíðindunum: 1. Stjórnarfar það, sem við höfum átt að búa við síðustu 5 ár, þessi 5 ár, sem núverandi ráðherra hefir setið að völdum, hefir verið miklu betra, hagfeldara og farsælla en nokkurt annað, á þeim 1030 árum, sem liðin voru frá bygging Íslands 1904. 2. Á sama tíma hafa framfarir í als konar menning verið meiri og skjótari en nokkurn tíma fyr. 3. Núverandi ráðherra, H. H., er, að öllum öðrum ólöstuðum, hæfasti Íslendingurinn, sem nú er uppi, til þess að standa í þessari stöðu til gagns og sóma fyrir Ísland og Íslendinga. 4. Ástæður þær, sem tillagan tekur fram, eru allar rangar og ósannar, bæði í sjálfu sér og sömuleiðis að því, er þær vísa til skoðunar þjóðarinnar. 5. Verk það, sem þingið er að vinna, er óhappaverk. Eg segi að vísu ekki, að þessi yfirsjón verði ekki bætt, en það er hugboð mitt, að þetta sé að eins einn hlekkur í samanhangandi keðju sams konar verka, og mun eg, þegar sambandslagafrumvarpið kemur til umræðu hér í deildinni, reyna að gera frekari grein fyrir þessum ummælum mínum. En eg hefi sagt þetta nú, til þess að geta sannað síðar, að eg hafi séð fyrir, hvað er í aðsigi.

Forseti (H. P.) Eg vil taka það fram, ekki fremur gagnvart einum en öðrum, að hér hafa fallið á báða bóga ýms óþingleg orð. Vil eg biðja háttv. þingmenn að gæta velsæmis í orðum sínum.

Eggert Pálsson Það er nú að vísu óþarft fyrir mig, að tala margt í þessu máli, þar sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) o. fl. hafa með svo ljósum orðum sýnt, hversu veikum og órökstuddum ástæðum tillaga þessi byggist á. Eg hygg að eftir umræðunum að dæma geti engum dulist, að fremur hafi verið sókn en vörn af hálfu minni hlutans, þótt þar séu að eins 9:15. Og orsakirnar til þess tel eg ekki að eins fólgnar í því, að hann eigi betri og færari mönnum á að skipa, heldur einnig og öllu fremur, að hann hefir sannleikann og réttlætið meir á sína hlið. En þótt margt og mikið hafi réttilega verið tekið fram af minni hlutans hálfu, þá vildi eg þó bæta nokkrum orðum við, ekki til gamans heldur í fullri alvöru. Því það er í sannleika enginn leikur, heldur mjög svo alvarleg athöfn, sem hér er verið að framkvæma af meiri hlutans hálfu, þar sem hann, samkvæmt þingræðisreglunni, sem hjá oss gildir nú í fyrsta sinni, er að búa sig undir að skifta um stjórn. Og það mega meiri hluta menn vita, að þótt þeir ráði nú lögum og lofum á alþingi, þá verða síðar orð þeirra og gerðir nú dregin fyrir dóm almenningsálitsins og sögunnar, og dæmt algerlega hlutdrægnislaust. Hvað oss minni hluta menn áhrærir, þá teljum vér sjálfsagt, að ráðherra víki, þegar hann hefir meiri hluta alþingis móti sér. Ráðherrann, sem nú er, hefir sjálfur innleitt þingræðisregluna. Og minni hlutinn, sem fylgt hefir honum í aðalstefnunni, vill ekki fremur en hann vera í því fundinn að brjóta hana. En vér heimtum greinilegar ástæður og fellum oss ekki við að röksemdirnar séu uppdiktaðar og talaðar út í loftið. Í skjali því, er hér liggur fyrir, eru 3 atriði tilgreind fyrir því að ráðherra skuli víkja úr sæti. En þeir minni hluta menn, er hér hafa talað - og þá sérstaklega háttv.þm. Vestm. (J. M.) hafa sýnt og sannað, að öll þessi atriði eru á röngum rökum bygð. Fyrst er talað um, að stjórnin verði að víkja, af því að ráðh. hafi lagt kapp á að lögfesta Ísland í Danmörku, binda það, innlima o. s. frv., þvert á móti vilja þings og þjóðar. Hvað vilja meiri hluta þingsins áhrærir þá getur þetta máske verið rétt, þótt undarlegt sé samt, að hann skuli ekki sjá kosti frumv. Og þess vegna er mér nær að halda, að þessi orð till. hafi samið að eins fáir menn í meiri hlutanum og hinum svo nefndu lítilsigldari svo að eins ætlað að fylgjast með, og negla sig um leið. - En hafi það verið tilgangurinn þá er það misskilningur, því þó að þm. greiði nú atkv. með þessari till., þá hafa þeir þó alls ekki neglt sig við hvert orð í henni. En hvað þjóðina áhrærir, þá er langt frá, að fullyrt verði að hún álíti að Ísland sé bundið eða innlimað með frumv. Það hefir þvert á móti verið nær því af öllum játað, að frumv. innihaldi miklar réttarbætur. En hitt er annað mál að þjóðin hefir með kosningunum lýst því yfir að hún telji þær ekki nógu miklar og að hún treysti meiri hlutanum til frekari umbóta, enda var henni svo gefið undir fótinn fyrir kosningarnar, að hún mætti vænta þess. Háttv. þm. Barð. (B. J.) tók það fram í ræðu sinni áðan, að þjóðin mætti vænta þessa af meiri hlutanum. Og það gleður mig að heyra, að meiri hlutinn ætli ekki að láta bíða 8-10 ár, áður en umbæturnar fást, eins og sami þm. gaf í skyn við umr. um stjórnarskrána fyrir fáum dögum. Sú ástæða ályktunarinnar, að ráðh. hafi gengið þvert á móti vilja þjóðarinnar í vali kgk. þm., er blátt áfram hlægileg. Menn geta ekkert um vilja kjósenda sagt í þessu efni. Þjóðin hefir í heildinni enga yfirlýsingu gefið áhrærandi þessa menn, sem fyrir konungsvali urðu. En það verður að teljast sjálfsagt, ef hún er ekki algerlega viti firt, að hún skoði það í mesta máta eðlilegt, að stjórnin velji þá mennina, er henni standa næst í skoðunum, fyrst hún á annað borð hefir rétt til að velja. Og í þessu tilfelli var það eðlilegt, að stjórnin veldi þá menn, er sæti höfðu átt í sambandslaganefndinni, þeir voru einmitt menn, sem erindi áttu á þingið að þessu sinni. En hvað þá snertir persónulega, þá ferst meiri hlutanum að minsta kosti ekki að finna að þeim manninum, er áður var flokksstjóri þeirra sjálfra. Þá er 3. ástæðan, sem færð er í þessu skjali að ráðh. hafi gert sig sekan í ýmsu vítaverðu athæfi. En flm.till. eru nú reyndar farnir að fyrirverða sig fyrir orðalag þetta og segja að það þýði að eins aðfinsluvert athæfi. En sé það meiningin, hvers vegna var þá ekki notað það orð í stað þessa hneykslanlega orðs: »vítaverður«, því ef orðið »vítavert« eins og almenningur skilur það væri hér réttmætt, þá hefði verið sjálfsagt að draga ráðh. fyrir landsdóminn. En í hverju er þá þetta vítaverða athæfi fólgið? Hæstv. ráðherra hefir búið svoleiðis í haginn fyrir sína eftirmenn að nú þarf undirskriftar forsætisráðh. danska ekki lengur við útnefningu Íslands ráðherra. Var það vítavert athæfi? Um ritsímamálið þarf nú ekki að tala. Samningurinn sá er nú af flestum mönnum mjög þakkaður. Og geta menn talið það vítavert, sem almenningur viðurkennir þakkarvert? Hvað embættaveitingar áhrærir þá mun óhætt að segja það, að þegar ræða er um veitingu góðra embætta eða sýslana, þá þykjast æfinlega einn eða fleiri verða fyrir halla. En eg hygg að það sé almannarómur, að í slíkum stjórnarathöfnum hafi ráðh. gætt þeirrar varfærni og sanngirni, sem frekast er hægt að gera ráð fyrir. Hv. þm. Barð. (B. J.) þóttist koma með sláandi dæmi um hlutdrægni ráðh. Í embættaveitingum, er hann benti á veitingu ráðsmenskunnar við holdsveikraspítalann; en svo ónýtir hann dæmi sitt með öllu, er hann í lok ræðunnar lýsti því, að ráðh. skipi alls ekki í þá stöðu. Enn fremur hefir það verið sagt ráðh. til foráttu, að frumv. þau, er lögð eru fyrir þingið nú af stjórninni, séu svo harla ómerkileg. Eg hygg að formælendur till. viti vart hvað þeir segja. Eru þá t. d. sambandsmálið og háskólamálið og stjórnarskráin alt í einu orðin ómerkileg mál? Og ef svo er, hver eru hin merkilegu? En eins og þegar hefir verið tekið fram, hefir það enga þýðingu að ræða þessa till. lengur. Það mál mun undirbúið og atkv.gr. um það. En eg vildi þó með fám orðum láta þeirrar skoðunar minnar getið, að ástæðurnar í till. um það að núverandi ráðh. víki úr sæti eru hvorki réttmætar né sanngjarnar. Meiri hlutinn á þingi má vita það, að þessi stjórn fer nú frá með sóma og þökk mikils meiri hluta þjóðarinnar. Og þeir menn, er hafa komið því til leiðar taka nú á sig alla ábyrgð þess er af því leiðir. Þeir mega því vita fyrir víst, að þeir verða fyr eða seinna dregnir fyrir dóm almenningsálitsins og sögunnar fyrir þessar og aðrar athafnir sínar.

Stefán Stefánsson Það hafa víst all-flestir búist við að núverandi stjórn fengi boðskap um það, þegar alþingi væri komið saman að nú skyldi hún þoka sæti. En fæsta mun hafa grunað það, að sá boðskapur yrði í því sniði, sem nú er raun á orðin. Eg lít svo á, að háttv. meiri hluti hafi ekki neinn rétt eður gild rök til þess að orða till. um að hæstv. ráðh. beiðist lausnar á þann veg, sem hann gerir, þar sem því er haldið fram, að það sé álit mikils meiri hluta þjóðarinnar að í sambandslagafrumv. felist lögfesting Íslands í danska ríkinu, eða hvaðan kemur tillögumönnum sú vizka? eg álít þvert á móti að í frumv. séu svo miklar stjórnskipulegar réttarbætur, að mjög væri misráðið að gera á því nokkrar þær breytingar, er gerði tvísýnu á staðfesting þess eg álít að hv. meiri hluti hafi ekki rétt til þess gagnvart þjóðinni. Eg sé ekki hvernig flokkurinn getur sagt, að hér sé ekki um réttarbætur að ræða, þar sem með frumv. er komið í veg fyrir að við þurfum að lúta stöðulögum Dana, eða byggja stjórnarskrána að nokkru leyti á þeim, sem nú er þó ómótmælanlegt, að vér gerum, með tilvitnun hennar til þeirra laga. Það hefir verið tekið fram í þessum sal, að við höfum vilst á samningsaðilum, höfum nefnilega samið við ríkisþingið danska í staðinn fyrir að eiga um þetta mál að eins við konunginn. Sé þetta rétt álitið þá hefir öll barátta Jóns Sigurðssonar verið háð á ramskökkum grundvelli, því það er þó kunnugt að hans mikla starf beindist aðallega að því að fá ríkisþingsmenn Dana til þess að skilja og viðurkenna okkar rétt. En þrátt fyrir alt þetta verð eg að játa, að óhjákvæmilegt sé að núverandi stjórn fari frá völdum, hvaða afleiðingar sem það kann að hafa, en jafnframt má minna á þá ábyrgð meiri hlutans, er hann bakar sér geri hann þær breytingar á frumvarpinu, er stofna okkur út í langa og tvísýna stjórnarbaráttu við Dani, þar sem vér nú höfum þau góðu boð að að ganga, er í frumv. felast. Ráðherrann hefir barist fyrir sjálfstæðismáli þjóðarinnar betur en nokkur annar, síðan Jón Sigurðsson leið og hann hefir barist fyrir þessu máli, vegna þess að hann er sannfærður um að það sé mesta velferðarmál íslenzku þjóðarinnar. Þegar að því kemur að vér berum fram óskir okkar í sambandsmálinu, vænti eg þess að þeim flokki er nú sest að völdum og tekur á sig ábyrgðina gagnvart þessu máli, auðnist að finna réttan samningsaðila, sé það full alvara hans að hér hafi verið farin »skökk gata«. Eg vil enn fremur óska þess, að flokknum mætti auðnast að fá þær umbætur á frumv., er okkur mætti að enn meira gagni koma, en þær sem felast í sambandslagafrv. en vonlítið tel eg það, þar sem þingflokkurinn hefir enn ekki bent á nein sérstök ákvæði í þá átt. Eg lýk svo máli mínu með einlægri þökk til hins hæstv. ráðherra fyrir ágæta framkomu hans í embættinu, en þó sérstaklega í þessu máli, sem eg er sannfærður um að þjóðin þakkar honum því innilegar, sem lengri tímar líða.

Jón Sigurðsson H. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði að ekki væri rétt að vera að vitna stöðugt til meiri hluta þjóðarinnar. En eg hygg að hann fari þar með rangt mál. Málið var vel skýrt fyrir þjóðinni, og hafði verið rætt frá öllum hliðum, og þjóðin gaf svo tvímælalausan úrskurð 10. sept. að ekki getur verið um neitt að villast. Vér sem stöndum hér í miðjum þeim eldi, sem flokkabaráttan hefir kveikt, stöndum of nærri þeim atburðum, sem hér eru að gerast til þess að vera þar óhlutdrægir dómarar. Hvort verk þetta er happaverk, skal eg ekki dæma um að sinni, við erum ofmikið riðnir við það til þess. Sagan leggur þar á dóm á sínum tíma. Hér var fyrir nokkru komin upp flokkaskifting. En einhvernveginn vildi þó svo til, að sérstaklega fylgismenn stjórnarinnar veittu þessu máli lið. Eg álít að þeir menn, er stiltu sér upp sem andstæðingar frv. séu skyldir að framfylgja kröfum kjósenda sinna, annars væru það svik við kjósendurna, við þjóðina, eða þann hluta hennar, sem gefið hefir flokk vorum umboð með kosningunum, og án tillits til þess hvort verkið er happalegt eða ekki, þá verður samkvæmt þingræðisreglunum þessi stjórn að fara frá, og vér að fá aðra stjórn, sem er í samræmi við meiri hluta þingsins. Orðið »vítaverður« þótti ýmsum af oss kveða nokkuð fast að, en við nánari athugun komumst vér að þeirri niðurstöðu, að annan skilning en aðfinsluverður væri ekki hægt að leggja í það, og eg get því ekki séð, að það með þeim skýringum, er það nú hefir fengið, sé minstu vitund athugavert. Háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) tók það fram, að þjóðræðismenn hefði verið búnir að gefa út stefnuskrá, sem nú í öllum atriðum hafi verið fullnægt, en þar við er að athuga að fyrst og fremst hefir þessu atriði verið harðlega mótmælt af flokknum og í öðru lagi er það gefin setning, að flokkur sá sem á síðasta þingi var í stórum minni hluta, gat ekki gefið umboð, er gildi fyrir ókomna tíð, það er úrskurður sá er þjóðin feldi 10. september, sem hér er hinn gildandi mælikvarði. Eg get ekki stilt mig um í sambandi við þetta að minnast lítils háttar á kosningarnar í Norður-Múlasýslu. Hún er óneitanlega dálítið einkennileg. Það kjördæmi kaus eins og mönnum er kunnugt, sinn manninn af hvorum flokki, og virðist það bera vott um »pólitiskt« þroskaleysi kjósendanna. En dr. Valtýr skýrði þessar aðfarir kjósendanna á þann hátt, að Norðmýlingar hefðu aðallega viljað fá ekki að eins þá menn á þing, sem væru á móti frumv. sambandslaganefndarinnar, heldur einnig á móti stjórninni. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) gat þess í ræðu sinni að hann öfundaði hæstv. ráðh. af því að falla á þessu máli - frumv. En ef það er rétt, sem dr. Valtýr sagði, þá hefir háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) stilt sig upp sem stjórnarandstæðingur, og þá er háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) að minsta kosti ekki öfundsverður, ef hann nú ætlar sér að greiða atkv. með stjórnarflokknum.

Magnús Blöndahl Það eru einkum tvö atriði, sem sögð hafa verið af háttv. mótflokk í dag, sem eg get ekki látið ómótmælt. Í fyrsta lagi það sem hv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) sagði, er hann var að tala um þá »hræðu« er setjast mundi í ráðherrasessinn, og að núverandi ráðherra væri sá eini, sem fær væri um að skipa þetta sæti. - Það skal fyllilega viðurkent, að hæstv. ráðh., sem nú er, er mjög vel gefinn maður; en það er líka vitanlegt að honum hefir ekki tekist að leiða svo mál þjóðarinnar yfirleitt, að menn hafi verið ánægðir með það. - En að það nái nokkurri átt að segja annað eins og það, að meiri hlutinn muni setja einhverja »hræðu« í þennan sess, er svo mikil óskammfeilni, að það er fyllilega vítavert og á að vítast, Hv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) gat þess ennfremur, að tjón það, sem landið biði við það að hæstv. ráðh. færi frá völdum, mundi ekki verða betra en »svarti dauði«. Að þessi háttv.þm. sem talað hefir um að þm. úr meiri hlutanum hafi brúkað óþingleg orð, skuli þá sjálfum verða á hið sama fæ eg alls ekki skilið, finst að svona löguð orð ættu ekki að heyrast frá nokkrum manni innan þessara veggja. Í öðru lagi vildi eg minnast á það, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), var að fjargviðrast út af, að veitst væri að mönnum, sem ekki væru hér viðstaddir og gætu því ekki borið hönd fyrir höfuð sér. En hvað gerir svo hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sjálfur? Hann veitist að starfsmönnum þingsins, kallar þá smala og skósveina flokksins, vitandi það, að þeir geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Þessi framkoma hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), er þeim mun einkennilegri, þar sem hann sjálfur hefir tekið það fram, að framkoma hans sé »þinglegri« en annara. Sami háttv.þm. gat þess, að sambandslagafrumv. mundi frekar »aflima« okkur frá Dönum, heldur en innlima. Eg skal ekki svara því í þetta sinn, mun gefast tækifæri til þess síðar, er það mál kemur til umr. hér í deildinni. Háttv. 2 þm. Rangv. (E. J.) hefði hæglega getað sparað sér hina löngu ræðu sína, því á henni var ekkert að græða annað en það, að nú hefði hann (2. þm. Rangv.) litið yfir allar gerðir stjórnarinnar og séð þær vera harla góðar. Það er óneitanlega dálítið væmið að heyra menn bera jafnmikið hól og hér hefir verið borið á hæstv. ráðh. af hans flokksmönnum, því eftir ræðum minni hluta manna hér í deildinni í dag ætti þá okkar kæra fósturjörð að standa og falla með þessum eina manni, og sjá allir hvílík fjarstæða slíkt er. Eg get ekki stilt mig um að segja það, að eg álít að það sé mönnum ósamboðið að brúka slíkt staðlaust smjaður og hér hefir verið gert í dag af flokksmönnum stjórnarinnar. H. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) var að tala um það, að ef hlutfallskosning hefði verið, þá hefði meiri hlutinn með þeim kgk. orðið í meiri hluta á þinginu. Eg vil spyrja háttv.þm. að því: Hvað koma kgk. þm. kosningunum við? Ekki kýs þjóðin þá. Sami háttv.þm. sagði, að þingið væri nú að vinna »óhappaverk«; það er mál, sem ekki kemur undir hans dóm, enda getur hann ekki rökstutt þennan sleggjudóm sinn á neinn hátt. Þótt háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) þyki nú vera frekar sókn en vörn af hendi minni hluta, þá sannfæra slík órökstudd orð ekki menn og hafa því ekkert gildi. Hann sagði enn fremur, að hæstv. ráðh. hefði leitt hér inn þingræðið, en um það eru eflaust deildar skoðanir, enn sem komið er.

Pétur Jónsson Það var h. 2. þm. Húnv. (B. S.), sem kom mér til að standa upp. Eg lagði þann skilning í orð hans, að eiginlega væri það hann og hans flokkur, sem vildi þingræði, og að mótmæli þau er kæmu fram af hálfu okkar minni hluta manna gegn þingsályktun þeirri, er fyrir liggur, bæri vott um, að oss væri eigi svo ant um þingræðið. Þannig virtist hann að minsta kosti skilja orð 2. þm. Rangv. (E. J.). Háttv. þm. gætir ekki að því að ekki er enn þá búið að ganga til atkv. um till. þá, er hér er verið að ræða; þá fyrst þegar búið er að samþ. hana, sést það, hvort þingræði er viðurkent í þessu landi eða ekki. Við minni hluta menn höfum viljað sýna fram á það, að þingsál.till. þessi er hér er um að ræða, væri markleysa ein, á engum rökum bygð, og þótt eg verði að játa það, að eg hafi ekki miklar vonir um að mönnum snúist hugur í þessu máli, þá er þó aldrei fyrir það að synja, að mönnum geti snúist hugur, er þeir heyra nánari skýringar á málinu, og menn eiga alt að geta tekið á móti sannleikanum, hve nær sem hann kemur. En þó eg verði að játa það, að mér þyki það mjög sorglegt að núverandi stjórn þurfi að víkja frá völdum, þá er þó eitt gleðilegt við það að við eigum það atriði nú í svo góðum höndum, að við fáum að sjá og reyna að þingræði er viðurkent í þessu landi, að það er svo langt frá því að minni hlutinn vilji ekki að þingræðið sé viðurkent, að hann mundi undir engum kringumstæðum óska þess, að ráðh. heldi við völd, eftir að vera kominn í minni hluta í þinginu.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg stóð upp einungis til þess að mótmæla 2. þm. Húnv. (B. S.). Það var ósatt hjá honum, sem hann sagði, að sum nöfnin undir skjölunum úr Húnavatnssýslu hefðu ekki verið fölsuð. Hann sagði, að eg hefði verið að bera óhróður á einstaka menn; en það er heldur ekki satt, því eg hefi að eins sagt, að nöfnin væru fölsuð, en ekki hverjir fölsuðu þau, eg veit það ekki, og ber því engum sérstökum það á brýn, en hitt veit eg, að sum nöfnin voru fölsuð. Sá þessi þm. þegar menn skrifuðu undir skjölin? Var hann á hverjum einasta bæ, sem skjölin komu á? Veit hann einu sinni hver nöfn á því og því skjali stóðu? Nei, um þetta veit hann ekkert; en eg hefi séð nöfnin og spurst fyrir um sum, og veit, að þar stóðu nöfn manna, sem vilja synja með eiði fyrir, að þeir hafi skrifað eða heimilað nokkrum öðrum að skrifa nöfn sín. Þingmaðurinn talar hér því eins og blindur maður um lit. Og svo beinir hann á slíkum grundvelli ærumeiðandi orðum að mér. Eg skora á hann að endurtaka þau orð fyrir utan þingsalinn, og þá skal eg koma honum í skilning um, hvað það hefir að þýða, að hafa slíkan munnsöfnuð. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) var að ávíta mig fyrir það: að eg hefði meitt og móðgað ýmsa starfsmenn þingsins með því að nefna þá smala og skósveina síns flokks, meiri hlutans, þar sem þeir gætu ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Eg get enga meiðing eða móðgun séð í þessum orðum mínum, sem auk þess voru alls ekki sögð í þeim tilgangi að niðra þeim mönnum á nokkurn hátt. Þvert á móti álít eg það í alla staði heiðarlegt starf, að vera duglegur smali síns flokks, miklu heiðarlegra en að vera fákænn og einskis nýtur þingmaður. Það er hinn háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) en ekki eg, sem telur það meiðandi að vera flokkssmali meiri hlutans; eg var að eins að benda á, hve óhlutdrægur háttv. meiri hluti væri í vali starfsmannanna við þingið.

Flutningsmaður (Sk. Th.) Umræður um þetta mál eru orðnar alt of langar, enda hafa mörg óþörf orð verið töluð, og mikið af órökstuddum ummælum heyrst. Eg vil að eins geta þess út af téðum ummælum, að þær sakir, sem stjórnarandstæðingar í dag hafa borið á hæstv. ráðherra (H. H.), af því að hann hefir sjálfur neytt þá til þess, hafa áður heyrst, bæði hér á þinginu og í blöðum stjórnarandstæðinga, þótt hinn hæstv. ráðherra og hans flokkur hafi ávalt skotið við þeim skolleyrunum. Stjórnarflokkurinn hefir yfirleitt sýnt algert skilnings- og tilfinningaleysi að því er til þess kemur, hvernig hæstv. ráðherra (H. H.) hefir hagað veitingum embætta og sýslana, og að því er breytni hans í garð mótflokksins yfirleitt snertir. Það er ekki við því að búast, að skilningur og tilfinninganæmi þess flokks sé meiri nú en að undanförnu. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) fann að því, að þingsályktunartillagan væri ekki þinglega orðuð. En til þessa er því að svara, að vér tillögumenn urðum að ráða því, hvernig vér teljum heppilegast að orða hana, og skiptir alls engu, hvað þeir segja, hann eða hans flokksmenn, heldur einungis um það sem vér álítum rétt, enda hefðum vér tillögumenn óefað aldrei fundið það orðalag, sem háttv. minni hluta hefði geðjast að. Að öðru leyti skal eg, út af ummælum þingmannsins láta þess getið, að þeir menn, sem nú fylla meiri hluta voru boðnir fram í samráði við stjórn flokksins, og því sem andstæðingar sambandslaga-»uppkastsins«. Ekki þykir mér mikið þurfa til að fullnægja háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) er hann tók gilda skýrslu þá, er hæstv. ráðherra (H. H.) hefir tekið eftir einu stjórnarblaðinu, að því er til atkvæðamagns hvors flokksins við kosningarnar 10. sept. síðastl. kemur. En öllum hlýtur að vera ljóst, að skýrslan er gersamlega röng, þar sem t. d. er slept heilu kjördæmi, Norður-Ísafjarðarsýslu, þar sem varla munu hafa verið meira en 4-5 kjósendur, er vildu líta við uppkastinu óbreyttu. Háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) fáraðist mjög yfir orðinu »vítaverður«. En skýringu á því orði gaf eg í dag í fyrri ræðu minni, og í því felst einmitt sú hugsun, sem vér vildum fá fram; og þar sem það er víst, að ráðstafanir stjórnarinnar hafa verið vítaverðar í ýmsum greinum, þá erum vér heldur ekki þeir hræsnarar, að fara í felur með það, sem oss býr í brjósti. Háttv. sama þm. (E. P.) þótti það ganga guðlasti næst, að segja að stjórnarfrumvörpin, sem nú hafa verið lögð fyrir þingið, væru veigalítil. En að því er til þeirra tveggja stjórnarfrumvarpa kemur, sem þýðingarmest eru, þá er að geta þess, að stjórnarskrárbreytingin er samtvinnuð sambandslagafrumvarpinu, og því engin von þess, að henni fáist framgengt. Nauðsyn er og að vísu á því að fá háskóla, en spurningin er, hvort hún er svo knýjandi, að rétt sé að haka landssjóði þau útgjöld, er af háskóla stafa, eins og sakir standa nú, hvað fjárhaginn snertir. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) þótti eg fara með rangt mál, er eg taldi að hæstv. ráðherra (H. H.) hefði skipað stjórnarráðið sínum flokksmönnum; en þessu verður þó eigi mótmælt, þó að als einn þeirra manna, er hann vildi þar hafa, hefði fylgt mótflokki hans að kosningum. Annars tel eg alveg óþarft, að fara nú að telja upp einstök dæmi, til að sanna það, sem alkunnugt er, að hann sem ráðherra hefir hagað sér að eins eða þá mestmegnis, sem flokksstjóri. Þó skal eg geta þess, að Guðm. Finnbogason var sjálfkjörinn mentamálaráðunautur hér á landi, hafði notið styrks af almannafé til að kynna sér alþýðumentun, og stjórnin hafði haft hann til ráðuneytis; en eftir ræðuna á bændafundinum í Reykjavík 1905 var Jón Þórarinsson settur í þá stöðu, þrátt fyrir það, þótt Guðm. Finnbogason hefði öll skilyrði fram yfir nefndan skólastjóra. Hvernig hæstv. ráðherra (H. H.) fórst við þann mann (Indr. Einarsson), er hina umboðslegu endurskoðun landsreikninganna hafði haft á hendi langa lengi, þarf ekki að minna á, og það var að eins vegna óánægjunnar, sem sú ráðstöfun hans vakti, að hann tók það ráð, að búa til sérstakt embætti í stjórnarráðinu, án heimildar af hálfu fjárveitingarvaldsins. En eg álít þýðingarlaust að fara lengra út í þetta mál, jafnoft sem á það hefir verið minst á þingi og í blöðunum. Hæstv. ráðh. (H. H.) hélt langa lofræðu um sjálfan sig. Engum fer vel að skjalla sjálfan sig. En eftir hans eigin orðum skyldi maður ætla, að aldrei hafi fyr á þessari jörð verið eins tárhreinn og grandvar ráðherra, sem hann. Ekki skil eg, að nokkrum geti blandast hugur um, hve ómannúðlegt það var, er hæstv. ráðherra varð þess valdandi, að hreppsnefndarmönnunum í Neshreppi utan Ennis var meinað, að skjóta máli sínu til hæstaréttar, á eigin kostnað. En því máli var reyndar þannig háttað, að bezt var fyrir stjórnina, að fá það útkljáð, sem fyrst. Hvort það hefir verið bezt fyrir hina ofsóttu, er öðru máli að gegna. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði, að ráðherrann hefði jafnvel hlotið ámæli flokks síns fyrir það, að hafa stundum gengið fram hjá flokksbræðrum sínum við embættaveitingar; en sé svo, bendir það á, hve heimtufrekjan hjá flokksbræðrum hans hefir keyrt úr hófi, hafi þeir næstum volað yfir hverjum bitanum, er atvikanna vegna ekki gat lent í þeirra munni. Af ræðu háttv.þm. Dal. (B. J.) sá eg, að hann hefir ekki fengið að sjá skjöl þau, er lutu að kærum á hendur honum. Framkoma hæstv. ráðherra í því máli, hlaut þó að stinga enn þá meira í stúf, en ella, þar sem það var þjóðkunnugt, að í hlut átti all-ákafur mótstöðumaður hans í pólitískum skoðunum. Eg held það sé hvorki ómaksins vert, né heldur gustuk, að svara háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.), enda hefir honum, þegar verið svarað. Ræða hans var aðallega rakalaus sleggjudómur, og fyrir slíka ræðu er ekki mikið gefandi, og bezt að þær heyrðust sem sjaldnast. Honum fórust, meðal annars, orð í þá átt, að meiri hlutinn þyrði ekki að standa við orðið »vítaverður«; en það er ósatt, og hefir verið marg-skýrt, hvað meint er með því. Sami þingm. sagði enn fremur mörg lofleg orð um ráðherrann, út af afskiftum hans af ritsímamálinu, og gat þess, hve síminn væri þarfur. En um það stóð ekki deilan, hvort æskilegt væri að fá hraðskeytasamband eður eigi, heldur um hitt, hvort loftskeytaaðferðin væri ekki heppilegri og kostnaðarminni til frambúðar, eins og ýmsum og þótti, sem dönsk áhrif hefðu mátt sín of mikils, er ráðherrann gerði ritsímasamninginn að alþingi fornspurðu, og gagnstætt fjárveitingum þess í fjárlögum þeim, er þá giltu. Háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) sagði, að ráðherrann hefði tekið upp stefnuskrá þjóðræðismanna í sambandsmálinu; þetta er satt að vísu, en hann féll frá henni í Kaupmannahöfn meðan á samninga-umleitaninni stóð, og fór þar svipað, sem háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.), sem þó segist ganga með umboðsskjal frá sínum gömlu flokksmönnum í vasanum. Framkoma ráðh. í sambandsmálinu, þótti honum svo lofleg, að hann kvaðst geta dáðst að henni, og taldi hann hana bæta fyrir allar hans yfirsjónir. En með því, að þm. hefir haft nefnt umboðsskjal svo lengi í vasanum, er leiðinlegt, að hann skuli ekki enn þá hafa kynt sér, hvað í því stendur. Þar sem ráðgjafinn var að minnast á æva-gamla grein í blaði mínu »Þjóðviljanum«, þar sem farið var einhverjum orðum í þá átt, að minni hluta menn, sem þá voru, ætti ekki einu sinni að kjósa í hreppsnefnd, þá var hún rituð, sem gremjugrein, út af því, hversu þáverandi valdhafar létu sína skoðanabræður sitja í fyrirrúmi, er til þeirra kom, að nefna menn til opinberra starfa, og var því að eins upphvatning til réttmætrar »retorsíonar«, þ. e. upphvatning til þess, að gjalda þá líku líkt. En þetta er alt annað, en það, að gera það, sem greinin í »Þjóðv.« einmitt vítir á þennan óbeina hátt, að meginreglu við veitingu opinberra embætta og sýslana, eins og ráðherra hefir gert. Hæstv. ráðh. óskaði þess, að sjálfstæðismálinu þokaði betur áfram hjá andstæðingum hans, en hjá honum. Það er gott að heyra þær hugheilu óskir, en ekki gott að spá neinu um það í svip. Horfur alls ekki álitlegar, enda þeim það í bráðina aðal-atriðið, að vilja ekki fara aftur á bak, eins og gert er með frumvarpinu, - og reyna að glæða skilning Dana á málum vorum í von um sigur síðar.

Ráðherrann (H. H.) Bæði frummælandi og fleiri af hans flokki hafa kent mér um það, hvað umræðurnar hafa orðið langar, alveg eins og það væri eg, sem hefði byrjað þann eltingarleik, sem hér er nú að enda um sinn. Það er ranghermi, að eg hafi sett það sem skilyrði fyrir því að biðjast lausnar, að mér væri gefið rökstutt vantrausts-vottorð. Það máttu þessir herrar gjarnan gera fyrir mér. En eg sagði þeim, er þeir spurðu mig, að málið skyldi mjög auðsótt, að eg skyldi fara, þegar meiri hluti þingsins að eins léti í ljósi, að eg hefði eigi hans fylgi, og að óskað væri stjórnarskiftis; það eru þá þeir, en ekki eg, sem hafa »leitt asnann inn í herbúðirnar«. Það hefir verið of mikið rætt um þetta einfalda mál, og skal eg ekki leitast við, að elta uppi alt það, er sagt hefir verið. Frummælandi (Sk. Th.) var að reyna, að finna því stað, að eg hefði verið hlutdrægur í embættaveitingum. En eg á ekki að standa honum neinn reikningsskap af því. Hann nefnir að eins þau tilfelli, þar sem flokksmenn mínir hafa fengið einhverjar sýslanir, en gengur fram hjá öllum embættaveitingum og sýslana til stjórnarandstæðinga, sem eru alt eins margar. - Hann hefir ekki borið við, að skýra frá því, hverjir eru umsækjendur í hverju einstöku tilfelli; það er eins og hann gangi út frá því, að allir, sem fylgt hafa flokk meiri hlutans, hefðu af þeirri ástæðu einni átt að vera útilokaðir frá því að koma til greina við allar veitingar opinberra starfa eða viðurkenninga, og hans flokksmenn einir að hafa einkarétt til þess alls. En eg hygg, að það muni þó öllum skynbærum mönnum geta komið saman um, að þeir mennirnir, sem fylt hafa meiri hluta flokkinn síðustu ár - ekki sízt í sambandsmálinu - eru engan veginn eftirbátar hinna í neinu, hvorki menning né ættjarðarást. Þvert á móti má segja með fullri vissu, að þeim megin hefir verið meginþorri beztu manna landsins. Háttv. flutningsm. (Sk. Th.) talaði um mann, sem vikið hefði verið frá opinberu starfi, án þess hann fengi að vita, hvað honum var gefið að sök. En hér veður hann einberan reyk. Maðurinn vissi þetta ofur vel og var marg ámintur. - Ef nefnd óskar, að sjá þau skjöl, sem að máli þessu lúta, þá getur hún fengið þau. Frummælandi (Sk. Th.) og þingm. Barðstr. (B. J.) sögðu, að skýrsla mín um kosninga-úrslitin væri röng. Hver sem rannsakar það mál, mun sjá, að hún er rétt í alla staði. Að telja Norður-Ísafjarðarsýslu með var ekki hægt, því þar fór engin atkvæðagreiðsla fram. Eg neita því, að ekki sé þar meira en 4-5 menn, sem mundu hafa greitt atkvæði með frumvarpinu. Eg er þar kunnugur líka, og óhætt þori eg að fullyrða, að ef þar hefði boðið sig fram góður maður gegn hv. flutningsm. (Sk. Th.), þá mundi hann hafa fengið allmörg atkvæði. Það er varlega gerandi af háttv. flutningsm. (Sk. Th.) að hrósa sér svo mjög af því, að hann hafi alla N.-Ísf. Í vasa sínum. Það getur verið, að honum verði önnur raunin á, áður en lýkur. Af moldrykinu, sem háttv.þm. Barð. (B. J.) hefir þyrlað upp, vil eg að eins minnast stuttlega á eitt atriði. Það er sögusögn hans um það, hvernig eg hafi átt að beita óleyfilegum meðulum til þess að varna því, að Páll heitinn Briem amtmaður yrði bankastjóri við Íslandsbanka. Í blaði hans »Ísafold« stóð á sínum tíma missögn um þetta atriði, en eg lét það þá eins og vind um eyrun þjóta, eins og annað úr þeirri átt. Nú vil eg mótmæla þessum ósannindum. Eg þykist þess fullviss, að háttv. þm, Barðstr. (B. J.) hafi sagt það er hann sagði í fullkomlega góðri trú. Eg væni hann ekki að því, að hafa hallað máli móti betri vitund í þessu efni, því eg veit að honum var borin röng skýrsla um þetta, og eg veit hver það var, sem ósannindin smíðaði. Það var herra Alexander Warburg, og »Ísafold« mun hafa haft rétt eptir þeim sómamanni. En sannleikurinn var þessi: Rétt áður en eg sigldi í febrúar 1904 til þess að taka við ráðherraembættinu, eptir að landpóstur var farinn af stað norður frá Reykjavík, kom til mín maður - sem eg ekki hirða að nefna hér - með ólokað bréf til mín, og þar með fylgjandi bréf til hr. P. Br., þar sem hann var spurður, hvort hann vildi takast á hendur annað bankastjórastarfið við Íslandsbanka, og eg spurður um mitt álit. En jafnframt var þess getið af þeim, er bréfið flutti að réttara væri að bankastjórarnir væri þrír, og að æskilegt væri að bera þá till. upp við »Consortiið«, sem bankann stofnaði. Með því að póstur var farinn, eins og eg sagði, og næsti póstur átti ekki að leggja af stað frá Reykjavík fyrr en um mánuði síðar, var auðsætt, að bréfið komst eins snemma til Akureyrar, þar sem hr. P. Br. var þá, með því móti, að eg tæki það með til Hafnar, og sendi það til Akureyrar með »Vesta«, sem átti að fara frá Höfn norðan um land fyrst í marz. Það var því hægt, án þess að valda töf, að bera málið undir stofnendurna aftur. Þetta var gert, og samþykkt af þeim í einu hljóði, að bjóða honum 3. bankastjórastöðuna, sem hann og þáði. Þetta er sagan rétt sögð. Háttv. þm. Barðstr. (B. J.) endurtók að eg hefði brotið lög með veitingu bókarastarfsins við landsbankann. En þar greinir okkur á um skilning laganna, og hans skilningur á þessu atriði þeirra er alveg vafalaust rangur. Orðin »eftir tillögum« þýða víða í lögum vorum sama og »eptir að hafa leitað tillögu«, og sá einn skilningur getur hér staðist. Hér var ágreiningur milli framkvæmdarstjóra bankans annarsvegar, og gæzlustjóranna hins vegar. Gæzlustjórarnir hafa aðeins synjunarrétt, ekki rétt til þess að ákvarða framkvæmdir móti vilja framkvæmdarstjórans, sem ábyrgðina ber. Stjórnarráðið varð að skera úr, og það gerði það, eptir því sem það áleit réttast. Það er orðið svo framorðið, að eg vil ekki tefja fundinn lengur. Eg þakka háttv. flokksbræðrum mínum, sem talað hafa hér í dag, fyrir öll í þeirra góðu ummæli í minn garð, og alla góða samvinnu og endurtek yfirlýsingu mína um það, að eg mun ekki láta undir höfuð leggjast að beiðast lausnar frá því embætti, sem eg hef haft nú um hríð, ef meiri hluti þingdeildarinnar greiðir atkvæði með þingsályktunartillögunni.

Björn Jónsson Eg verð að taka það fram, að þetta, sem hæstv. ráðh. sagði um landsbankalögin er ekki rétt hermt. Það stendur ekki í þeim, að bankastjórnin sé sammála einróma, heldur nægir meiri hluti hennar. »Eftir tillögum« bankastjórnarinnar getur alls ekki þýtt sama sem »móti tillögum« hennar. Ummæli mín um stjskrfrv. eru og ekki rétt hermd. Eg sagði, að svo gæti skipast, að bið yrði á endalyktum þess máls, en aldrei, að svo þyrfti að vera.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Þetta frumv. er fram komið af sömu ástæðu, sem till. sú, er síðast var á dagskrá (þingsál.till. um nefnd til þess að íhuga alsherjar kjördæmaskiftingu), það er að segja, af því, hve ójafnt er farið um skipun kjördæma. Þegar aukið var við 4 þingmönnum hér á árunum varð Reykjavík út undan og fékk að eins bætt við 1 þingmanni, í stað tveggja, sem sanngjarnt var, en svo fékk Seyðisfjörður 1 þingmann. Eins og nú á stendur mun eg ekki fylgja fast fram þessu frv. En ekki get eg að því gert að benda á, að í Norður-Múlasýslu eru um 400 kjósendur með 2 þingmenn, Seyðisfirði 144 með 1, Austur-Skaftafellssýslu 136 með 1, Suður-Múlasýslu 600 með 2, Vestmanneyjum um 200 með 1 og í Vestur-Skaftafellssýslu 216 með 1 þingmann. Á öllu þessu svæði eru því 1700 kjósendur með 8 þingmenn, en í Reykjavík eru um 1800 kjósendur með að eins 2 þingmenn. Það sér hver og einn, hver sanngirni er í því fólgin. Samt mun eg ekki nú halda þessu frv. til streitu, eins og eg hefi getið um, og má þingd. ráða, hvort hún fellir það eða ekki. Annars get eg ekki stilt mig um að geta þess, hversu erfitt Reykjavík veitist jafnan að ná rétti sínum hér á alþingi, þvert á móti því sem tíðkast í öðrum löndum um höfuðstaði landanna. Það er als staðar talið sjálfsagt að veita forréttindi höfuðstöðunum en draga ekki af þeim réttindi þeirra. Eg tel réttast að vísa frv. til nefndarinnar í næsta máli á undan.

Jón Sigurðsson Eg álít, að ekki eigi að skapa frv. þessu langan aldur. Breytingar á kjördæmaskipun landsins eru nauðsynlegar. Eins og kunnugt er, hafa oft heyrst ýmsar raddir um, að kjördæmaskifting landsins væri ekki sem allra réttlátust, og þegar bætt var við 4 þm., einum í hverjum kaupstað, var líka svo fyrirætlað, að tilhögun sú skyldi að eins standa til bráðabirgða. En þótt maður viðurkenni þessa skoðun, þá fæ eg eigi betur séð en að það væri óheppilegt að svipta Seyðfirðinga sínum þm. og leggja Seyðisjörð niður sem sérstakt kjördæmi, já meira að segja væri það í mesta lagi ranglátt, borið saman við ýms önnur kjördæmi á landinu. Eins og málið liggur nú fyrir virðist mér ekki rétt að gera þessa einu breytingu, því það er kunnugt, að breyting á kjördæmaskipun landsins er í vændum, áður en langt um líður, og álít eg rétt, að láta sitja við það fyrirkomulag sem er, unz sú breyting kemst á. Eg er líka hræddur um, að slík aðferð kynni út í frá að verða talin sem spark til Seyðfirðinga, og því ver mundi því verða tekið sem lögleg kosning þegar er ákveðin og fyrirskipuð. Mér finst því sjálfsagt að fella þetta frumv. og láta það ekki einu sinni komast í nefnd.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Það er misskilningur, eins og margt fleira hjá háttv.þm. Mýr. (J. S.), að frumv. þetta sé »spark« til Seyðfirðinga, eins og hann orðar það. Það er þvert á móti borið fram af einskærri réttlætistilfinningu fyrir því, að Reykjavík er órétti beitt með því að hafa að eins 2 þingmenn. Þegar bærinn er borinn saman við önnur kjördæmi landsins með fáa kjósendur, svo sem Seyðisfjörð og Vestmanneyjar, getur engum skynbærum manni blandast hugur um það, að höfuðstaður landsins hefir orðið fyrir mesta misrétti, sem bæta ætti upp við fyrsta tækifæri. Nú gefst tækifærið, og ætti það því eigi að fara ónotað. Gegnum ritsímann hefi eg nýlega átt tal við góðan mann á Seyðisfirði um þetta mál, og skýrt frá því, að mál þetta væri hvorki flokksmál né kappsmál, Seyðfirðingar ættu því að geta sofið sæmilega fyrir þessu frumv. En þótt frumv. þetta nái eigi fram að ganga, vildum við, sem komið höfum með frumv. inn á þingið, með því hafa vakið athygli h. deildar á misrétti því, sem Reykjavík er beitt í þessu efni, og sem fyrst þyrfti að bæta úr.

Sigurður Sigurðsson Það mun víst alment litið svo á, að Reykjavík sé betur sett með þm. en önnur kjördæmi landsins, því að þótt bærinn að eins kjósi 2 þm., þá eru þar þó búsettir minst 11 þm. þjóðkjörnir, og það munu margir víðsvegar um landið líta svo á, að Reykjavík eigi í þessum mönnum meiri og minni hlutdeild. Það fer því svo fjarri, að Reykjavíkurbær sé ver staddur í þessu tilliti en önnur kjördæmi landsins. Eg vona, að frumv. verði felt nú þegar, og ekki einu sinni vísað til nefndar þeirrar, sem skipuð hefir verið til að rannsaka kjördæmaskifting als landsins.

Magnús Blöndahl 2. þm. Árn. (S. S.) hélt því fram, að Reykjavík bæri meir frá borði, og væri gert hærra undir höfði en öðrum kjördæmum landsins, af því að þar ættu svo margir þm. heima. En þetta hygg eg eigi vera rétt, því að eg ímynda mér, að þótt þeir eigi hér heima, muni þeir skoða sig sem fulltrúa þeirra kjördæma, sem þeir eru kosnir fyrir. Hér er því eigi verið að fara fram á, að Reykjavík sé gert hærra undir höfði en öðrum kjördæmum heldur þvert á móti, að bætt sé úr þeim misrétti, sem bærinn svo lengi hefir átt við að búa. Þegar þess er gætt, að hér í Reykjavík eru yfir 1800 kjósendur, verða menn að viðurkenna, að bærinn verður mjög útundan og því sanngjörn krafa, að þingmönnum hér sé fjölgað.

Flutningsmaður (Magnús Blöndahl) Eg get verið stuttorður um þetta mál nú, því að allir munu vera sammála um það, að eitthvað þarf að gera til þess að bæta úr þeim almennu peningavandræðum landsmanna. Um hitt geta verið skiftar skoðanir, hverja leiðina á að fara, hvernig með öðrum orðum eigi að ráða fram úr því vandamáli. Eg vil því að eins stinga upp á, að hin háttv. deild skipi 5 manna nefnd, til að íhuga málið.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Það mun ekki þurfa langt mál að tala fyrir þessari tillögu. Menn munu vera sammála um það, að nauðsyn beri til að athuga kjördæmaskiftingu hér á landi, sem fyrst. Á síðasta þingi lá fyrir frumv. frá stjórninni um breytingar á kjördæmaskipun. Það frumv. stefndi að því að stækka kjördæmin, en mætti mótspyrnu og var felt. - Eins og stendur er skipun kjördæma mjög óréttlát, t. d. má benda á, að í Reykjavík koma um 900 kjósendur á hvern þingmann, en í Austur-Skaftafellssýslu eru 136 kjósendur um einn þingmann. Þetta þarf að lagfæra, og verður það hlutverk nefndar þeirrar, sem væntanlega verður skipuð, að gera tillögur til þessa.