Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Ég vil byrja þessa greinargerð mína um ferð í boði stjórnvalda til Eystrasaltsríkjanna þriggja með því að flytja kveðjur og þakkir Landsbergis, forseta Litáens, til Alþingis Íslendinga með einlægum þökkum fyrir þann stuðning sem Alþingi hefur staðfastlega og ítrekað veitt Litáum á örlagastundu í sjálfstæðisbaráttu þeirra. Tilefni minnar ferðar til Eystrasaltsríkja var það að mér barst orðsending fyrir milligöngu upplýsingaskrifstofu Litáens í Ósló frá forseta Litáens, Landsbergis, þar sem hann beindi brýnu neyðarkalli til okkar, til ríkisstjórnar Íslands, um aðstoð og aðgerðir til stuðnings sjálfstæðisbaráttunni. Og í lok þeirrar orðsendingar lét hann þess getið að fátt væri jafn vel þegið á þessari stundu eins og það ef utanríkisráðherra Íslands, annarra Norðurlanda og ráðherrar og fulltrúar þjóðþinga vildu á þessum alvarlegu tímum sýna samstöðu sína í verki með baráttu þessarar þjóðar fyrir sjálfstæði og fullveldi með nærveru sinni í þjóðþingum þessara landa. Þá bar það til að efnt var til fundar í Helsinki milli forustumanna jafnaðarmannaflokka á Norðurlöndum með formönnum og sendinefndum jafnaðarmannaflokka í öllum Eystrasaltslöndunum þremur og reyndar jafnaðarmannaflokks Rússlands. Þessi ráðstefna fór fram í Helsinki, fjallaði um stöðu manna í Eystrasaltslöndun og gerði um það ályktun daginn áður en ég fór í ferð mína til Eystrasaltslandanna. Það var góður aðdragandi að ferðinni vegna þess að það var góður tími til þess að ræða milliliðalaust við fulltrúa stjórnmálaafla innan lýðræðisaflanna í þessum löndum og auðveldaði undirrituðum að átta sig á stöðunni að nokkru leyti fyrir fram áður en haldið var í ferðina. Tilefni þess að Landsbergis leitaði til ríkisstjórnar Íslands var það fyrst og fremst, að hann sagði sjálfur, að með okkar frumkvæði hefðum við á alþjóðavettvangi umfram flesta ef ekki alla aðra beitt okkur hvar sem við höfum haft til þess aðstöðu til þess að láta málstað þeirra heyrast og til þess að hvetja aðra til stuðningsaðgerða. Þetta höfum við gert eins og hv. þm. er kunnugt um ekki hvað síst hér á hinu háa Alþingi með ályktunum Alþingis, en einnig alls staðar þar sem við höfum fengið því við komið í alþjóðlegu samstarfi, innan Evrópuráðsins, innan Atlantshafsbandalagsins, innan Norðurlandasamstarfs, á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og ekki hvað síst innan Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, oftar en einu sinni og við mörg tækifæri, m.a. á ráðstefnu í Kaupmannahöfn þar sem fjallað var um mannréttindaþáttinn þar sem fulltrúi Íslands var sá eini í hinu evrópska samfélagi sem gerði það að meginefni sinnar ræðu að gera grein fyrir réttarstöðu þessara þjóða, rétti þeirra til sjálfstæðis og hinu siðferðilega kalli til lýðræðisríkjanna um að veita þeim einarðlegan stuðning. Þá vík ég að efni míns máls. Ég vil skipta því í nokkra þætti. Í fyrsta lagi er að gera grein fyrir því við hverja var rætt. Í annan stað að lýsa því hér á hinu háa Alþingi hvernig ástandið kom þeim sem hér stendur fyrir sjónir og hvernig ég gat lagt á það mat, bæði af sjón og heyrn og af viðtölum við forustumenn. Þá vil ég fara nokkrum orðum um það hvaða skýringar eru gefnar af hálfu forustumanna sjálfstæðishreyfinga þessara landa á þeim ódæðisverkum sem framin hafa verið, hvað gengur þeim aðilum til, að hverju er stefnt. Undanfarna daga hafa orðið með nokkrum hætti þáttaskil í stöðu þessa máls sem ég vil gera grein fyrir og leggja mat á og að lokum spyrja þeirrar sjálfsögðu spurningar: Hverjar eru framtíðarhorfur, hvað er það sem við getum gert einir og sér eða í samstarfi við aðra til þess að forða hinu versta og stuðla að friðsamlegri lausn þessara deilumála í samræmi við grundvallarreglur alþjóðalaga og samskipta þjóða í milli? Ég átti viðræður við forustumenn í löndunum þremur: Lettlandi, Litáen og Eistlandi, við forseta Litáens, forsætisráðherra, settan utanríkisráðherra, þá menn sem næstir þeim gengu og fjöldann allan af þingfulltrúum í þinginu í Vilnu. Ég átti viðræður við forseta Lettlands, Gorbunov, forsætisráðherra, staðgengil utanríkisráðherra, ýmsa aðra ráðherra í ríkisstjórn og fulltrúa þjóðþingsins fyrir utan það að þar gafst mér kostur á að ræða við fjöldann allan af fólki í höfuðborginni. Í Tallinn átti ég viðræður við forsætisráðherrann og utanríkisráðherrann, en forseti ríkisins var þá nýfarinn áleiðis til Moskvu að freista þess að ná fundi Gorbatsjovs, forseta Sovétríkjanna. Ég vil fyrst leyfa mér að lýsa ástandinu eins og það kom mér fyrir sjónir. Eftir að viðræðum var lokið við forráðamenn í Riga áttum við þess kost að fara um höfuðborgina í einar þrjár klukkustundir og sjá með eigin augum hvað þar var á seyði. Það sem við blasti var þetta: Tugir þúsunda óvopnaðra borgara stóðu vörð um borgina, helstu stofnanir ríkisins, þingið, ráðuneyti, fjölmiðla og fleiri stofnanir. Þetta fólk var vopnlaust. Það hafði reist víggirðingar um borgina alla. Það var kalt og hráslagalegt. Bændur höfðu flutt til borgarinnar nægan eldivið til þess að fólk kveikti elda við helstu víggirðingar og ornaði sér, yfirleitt fátæklega eða tötrum klætt við eldinn. Mér kom þetta fyrir sjónir eins og borg í herkví, eins og óvopnuð uppreisn þjóðar til þess að verja lýðræði og sjálfstæði, en jafnframt var þetta andleg reynsla vegna þess að þarna var þjóðhátíð. Hvert sem litið var voru hópar fólks sem sungu ættjarðarsöngva og lögðu þar með áherslu á að þetta er ekki bara pólitísk barátta fyrir sjálfsögðum mannréttindum og stjórnarfarslegum réttindum. Þarna er þjóð komin að endalokum þeirrar þjáningar sem menn geta þolað eftir að hafa mátt una tilraun sem staðið hefur í rúma hálfa öld til þess að uppræta þjóðtungu og þjóðmenningu og gera borgara landsins að annars flokks borgurum í eigin landi. Þessir dagar verða ógleymanlegir hverjum þeim sem þessarar reynslu varð aðnjótandi. Þarna ríkti mikil spenna af þeirri ástæðu að þetta var nokkrum dögum eftir að ódæðisverkin höfðu verið framin í Vilnu og allur þessi mannskari átti von á því að á hverri stundu yrði e.t.v. látið til skarar skríða. Í Vilnu var ástandið svipað. Þar stóð fólk þögulan vörð og þó ekki alltaf þögulan. Það söng ættjarðarsöngvana sína, það varði þinghúsið, það hafði reist götuvígi, en það var eins og spennan væri minni, fólk hafði séð framan í ofbeldið, vissi hverju það átti við að búast ef það yrði endurtekið og það beitti æðruleysi gagnvart þeim örlögum sem ekki yrðu umflúin. Í Eistlandi er ástandið að því leyti betra að þar er meiri ró yfir hlutunum, þar er ekki eins næm tilfinning fyrir yfirvofandi hættuástandi þótt forustumenn drægju enga dul á það að röðin gæti komið að þeim hvenær sem væri. Þeir hafa víggirt aðsetur ríkisstjórnarinnar. Þegar ég tala um víggirðingar, þá á ég ekki við vopnaðar varnarsveitir heldur einfaldlega að fólk hefur flutt á staðinn allt sem tiltækt er, þungavinnuvélar, vöruflutningabíla og steinsteyptar blokkir til þess að torvelda aðgengi skriðdrekasveita eða brynvarinna vagna. Þær tilfinningar sem bærast í brjósti manns þegar maður er þátttakandi í þessum atburðum eru kannski ekki skiljanlegar nema menn átti sig á því hvað á undan er gengið. Það er ekki einasta að Eystrasaltsþjóðirnar hafi mátt þola það sem þátt í annarri heimsstyrjöld að verða fyrir vopnaðri innrás, hernámi og innlimun í annað ríki. Saga sovéska hernámsliðsins í þessum löndum og leppstjórna þeirra, sérstaklega frá stríðslokum fram til 1956, er glæpasaga. Niðurstaða þess stjórnarfars að því er varðar Eista er það að um fimmtungur þjóðarinnar fórst, ýmist með fjöldaaftökum eða í formi nauðungarflutninga í gúlagið þaðan sem fáir áttu afturkvæmt. Sömu sögu er að segja um hin ríkin en við þetta bættist síðan --- fyrir utan hreinsanir og nauðungarflutninga sem stóðu yfir á hverju ári frá 1946 --- þá var kerfisbundið að því unnið að uppræta þjóðtungu og menningu með því að banna að tala mætti á máli eigin þjóðar hvort heldur var í verslun, viðskiptum eða í æðri menntastofnunum og það var útilokað að stunda nám nema því aðeins að menn yndu því að tunga herraþjóðarinnar yrði skör hærri. Að sjálfsögðu var ritskoðun alger og ströng viðurlög við allri andlegri starfsemi í þágu þjóðernis og þjóðmenningar. Ég hitti þarna tugi ef ekki hundruð fólks. Ekki einn einasti þeirra, ekki einn einasti maður sem ég hitti hafði aðra sögu að segja en þá að fjölskylda hans ætti með einum eða öðrum hætti um sárt að binda af völdum þessarar ógnarstjórnar. Þetta hefur staðið í hálfa öld. Þegar farið var að losa um þrælatökin fyrir nokkrum árum kom á daginn að þetta tilræði við þessar þjóðir og tilveru þeirra hafði mistekist. Tungumálið, menningin, þjóðarvitundin, þetta lifði sem aldrei fyrr. Og það er einmitt þess vegna sem fólkið á götunum, sem hefur ekkert sér til varnar annað en sannfæringu sína, réttlæti og siðgæðisvitund, syngur. Ef lýsa á mati forustumanna þessara þjóða á því hvað er að gerast, hverjir eru það sem hafa beitt sérsveitum til ofbeldisverka, hvað gengur þeim til, hvaða áætlanir búa þar að baki, hver er tilgangurinn, að hverju er stefnt, þá er það sameiginlegt mat þeirra allra og um það er enginn ágreiningur að hér sé unnið eftir kerfisbundinni áætlun. Það er mat þeirra að menn í innsta hring í æðstu stjórn Sovétríkjanna hafi talið óumflýjanlegt að láta til skarar skríða, kveða niður þessar sjálfstæðishreyfingar, gera þessi þjóðþing brottræk, koma á leppstjórnum í nafni þess að koma á lögum og reglum og forða upplausn. Það er talið að að þessari áætlun hafi staðið forsetaembættið í Sovétríkjunum, varnarmálaráðuneytið, leynilögreglan KGB og innanríkisráðuneytið, sem reyndar stýrir þeim sérsveitum sem beitt hefur verið í upphafi. Það munu hafa verið áformin, og fyrir þessu telja menn sig hafa traustar heimildir, að láta til skarar skríða af fullum þunga um það leyti sem Persaflóastríð hæfist þannig að þetta mætti gerast meðan hið veraldlega samfélag liti undan eða til annarrar áttar, en þetta ætti að gerast í nokkrum áföngum og þá þannig að byrja með því að efna til ofbeldisaðgerða með sérsveitum. Þær eru ýmist fallhlífarhermenn eða svokallaðar Svarthúfusveitir sem eru sérstakar sveitir ofbeldisseggja á vegum innanríkisráðuneytisins. Þannig átti að skapa tilefni til átaka, helst af öllu að egna Eystrasaltsþjóðirnar eða almenning til mótstöðu með vopnavaldi þannig að unnt væri að búa sér til tilefni til yfirtöku með fullum herstyrk. Þegar spurt er hvers vegna þessu hafi ekki verið framfylgt, þá eru ýmsar skýringar á því. Þeim sem að þessari áætlun stóðu mun hafa komið á óvart að þegar uppvíst var um hvert stefndi þá tóku nánast þjóðirnar sjálfar í taumana og gerðu mönnum það skiljanlegt með nærveru sinni að ef valdi yrði beitt þá yrði það blóðbað og það blóðbað yrði mikið. Í annan stað mun það hafa komið á óvart eftir fyrstu morðin í Vilnu að viðbrögð manna og þjóða og stofnana á Vesturlöndum urðu sterkari heldur en búist var við. Og þau voru það. Þau voru sneggri og þau voru ákveðnari og um það eru mörg dæmi. Almennt hafði verið ráð fyrir því gert að forusturíki Vesturlanda, eins og Bandaríkin, teldu sig eiga of mikið í húfi vegna samstöðunnar í átökunum við Persaflóa til þess að þau treystu sér til að styggja valdhafa í Kreml. Einnig var vitað að þýska ríkisstjórnin taldi sig mjög skuldbundna forseta Sovétríkjanna eftir samþykki hans við sameiningu Þýskalands og áframhaldandi veru Þýskalands í Atlantshafsbandalaginu, þannig að þeir treystu því að viðbrögð yrðu linleg og þess vegna væri rétti tíminn til að láta til skarar skríða nú. En viðbrögðin urðu miklu sterkari. Það má minna á að alls staðar á Vesturlöndum voru sendiherrar Sovétríkjanna kallaðir fyrir þegar í stað. Þessu var harðlega mótmælt. Það var varað við afleiðingunum. Ég minni á það sem gerðist hér, forsrh. íslensku ríkisstjórnarinnar skrifaði þegar bréf þar sem hann kvað fastar að orði heldur en kollegar hans aðrir á Norðurlöndum. Sameiginlega gerðu forsætisráðherrar Norðurlanda það hið sama og að sjálfsögðu utanríkisráðherrar. Til þess að verða við óskum Landsbergis beitti ég mér fyrir því að fá þetta mál tekið upp innan Sameinuðu þjóðanna á vettvangi öryggisráðsins. Það gerði ég í samráði við aðra, fyrst innan samstarfsins við Norðurlönd þar sem eitt Norðurlandanna á fulltrúa í öryggisráðinu sem er Finnland. Það tókst því miður ekki. Einnig í samráði við Bandaríkin. Ég hef gert grein fyrir því í ríkisstjórn og í utanrmn. hvað gert hefur verið í þessu efni, hvað gera þarf til þess að það geti náð fram að ganga. Því máli er ekki lokið en það hefur ekki borið árangur. Þegar það bar ekki árangur þá beitti ég mér fyrir því að skrifa öllum utanríkisráðherrum Atlantshafsbandalagsríkja og reyndar bandalaginu sjálfu. Viðbrögðin voru afar góð og að því leyti óvænt að það hafði ekki gerst áður. Allir brugðust snarlega við og Atlantshafsbandalagið gaf út í fyrsta sinn varðandi þessi mál sameiginlega yfirlýsingu fyrir hönd allra aðildarríkja. Ég legg á það áherslu, vegna þess að mér var gefið það rækilega til kynna í þessum viðtölum, að í Kreml er borin mikil virðing fyrir Atlantshafsbandalaginu og þótti miklum tíðindum sæta sú samstaða sem þarna náðist og einnig þær tillögur sem strax komu fram innan Evrópubandalagsins, reyndar að frumkvæði starfsbróður míns Uffe Ellemans Jensens, um það að bandalagið endurskoðaði allar áætlanir sínar um efnahags- og fjárhagslega aðstoð við miðstjórnarvaldið í Moskvu. Þetta kom á óvart. En það var kannski þriðji þáttur þessa máls sem skipti mest sköpum og ég vil leggja á höfuðáherslu. Þegar í stað eftir að ljóst var um ódæðisverkin í Vilnu bar það til tíðinda að forseti Rússlands, Boris Jeltsín, kom á að eigin frumkvæði fundi sínum og forseta Eystrasaltslandanna allra að undanteknum Landsbergis sem ekki gat sótt þann fund. Á þessum fundi gerðu þeir með sér og undirrituðu samning sem m.a. felur í sér óskoraða viðurkenningu, gagnkvæma, Rússlands á sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og gagnkvæmt Eystrasaltsríkjanna á Rússlandi sem sjálfstæðu ríki. Þess skal að vísu getið að vegna þjóðréttarlegrar sérstöðu Litáens þá er sá samningur ekki undirritaður enn að því er þá varðar, þarfnast endurskoðunar, en ef ég hef réttar upplýsingar þá liggur þessi sögulegi samningur nú fyrir til staðfestingar í rússneska þinginu í dag og á morgun. Forseti Rússlands lýsti því jafnframt yfir í útvarpsávarpi til rauða hersins að samkvæmt lögum rússneska ríkisins væri hverjum þegn þess sem þjónaði í rauða hernum óheimilt að bera vopn og beita vopnum utan landamæra ríkisins án þess að það væri samkvæmt fyrirskipun réttra rússneskra stjórnvalda. Þriðja málið sem hann gerði var að hann lýsti því yfir í rússneska þinginu, þegar samningurinn var kynntur, að hann mundi innan tíðar, reyndar fyrir lok þessa mánaðar, leggja fram lagafrv. þar sem rússneska ríkið tæki í sínar hendur alla yfirstjórn varnarmála og þar með hersins að því er varðaði rússneska ríkið. Hann hefur enn fylgt þessu eftir með því að boða innan hálfs mánaðar til fundar fjögurra ríkja, Rússlands, Úkraínu, Hvíta-Rússlands og Kasakstans, þar sem hann hyggst beita sér fyrir undirritun sambandslagasamnings þessara ríkja sem byggir á allt öðrum hugmyndum en þeim sem forseti Sovétríkjanna hefur að undanförnu sagst vilja koma fram og þvinga ríkin til undirskriftar að. Þessi sáttmáli byggir á því að þarna eru fjögur fullvalda ríki, hvert um sig hefur forsvar og forræði eigin mála að fullu og öllu leyti, þar með talin varnarmál og hermál, en mynda með sér ríkjabandalag um einn þjóðhöfðingja og e.t.v. sameiginlega utanríkisstefnu. Þetta eru mikil tíðindi og þetta var það mál sem mest var rætt í öllum pólitískum viðræðum mínum við forustumenn Eystrasaltsríkjanna vegna þess að þeir sögðu einfaldlega: Þegar þúsundirnar eða hundruð þúsundanna komu saman í Moskvu til þess að mótmæla ofbeldisverkum sérsveitanna í Rígu, þá var það meginstefið í ræðum manna og blasti við á skiltum: Vilna í gær, Ríga í dag, Moskva á morgun. Forustumenn Eystrasaltsríkjanna sögðu: Þetta eru svo söguleg tíðindi að menn um allan heim, ekki bara við heldur forustumenn vestrænna ríkja og allra þjóða í samfélagi þjóðanna, hljóta að bregðast við með einum eða öðrum hætti. Þau átök sem nú fara fram hér eru ekki lengur bara átök þriggja smáþjóða sem eru að berjast fyrir lífi sínu og sjálfstæði. Þetta eru orðin átök milli lýðræðisaflanna í því sem áður var nýlenduveldi Sovétríkjanna við leifar hins gamla kerfis sem er herinn, leynilögreglan, varnarmálaráðuneytið og leifarnar af Kommúnistaflokknum. Að undanförnu hefur skapast tómarúm í Sovétríkjunum vegna stjórnleysis. Forseti Sovétríkjanna hefur með formlegum hætti safnað á sínar hendur meiri formlegum völdum heldur en Jósef Stalín hafði nokkru sinni. Á sama tíma hefur það smám saman verið að gerast að hin einstöku aðildarríki sambandsríkisins hafa verið að styrkja stöðu sína að mörgu leyti gegnum myndun lýðræðislega kjörinna þjóðþinga og lýðræðislega kjörinna sveitarstjórna, svo ég nefni dæmi, borgarstjórn Moskvu og borgarstjórn Leníngradborgar. Forseti Sovétríkjanna gefur út tilskipanir sem stangast á við og brjóta í bága við lög og reglur þjóðríkjanna og ná ekki framkvæmd. Aðildarríkin, sem raunverulega hafa í reynd lýst yfir sjálfstæði, samþykkja lög og reglur en vegna valdastofnana alríkisins ná þær ekki fram að ganga. Sérstaklega hefur þetta hindrað að rússneska þingið geti komið í framkvæmd þeim umbótaáætlunum, lýðræðislegum, stjórnarfarslegum og efnahagslegum, sem eru þær einu umbótaáætlanir sem til eru í því landi, þ.e. um að skila landi til bænda, um það að leysa upp einokunarstofnanir miðstjórnarvaldsins og breyta þeim í fyrirtæki, koma á hlutabréfamarkaði, koma á myntsláttu, koma á sérstökum gjaldmiðli sem nothæfur væri í viðskiptum og koma á bankakerfi, breyta löggjöf þannig að unnt sé að stofna fyrirtæki og starfrækja fyrirtæki, þar með með aðild erlendra aðila, á grundvelli laga og réttar. Þessar áætlanir eru til, þær eru lögfestar en þær ná ekki fram að ganga vegna þess að það er stöðvað af miðstjórnarvaldinu. Þess vegna er tómarúm, þess vegna er upplausn, þess vegna er stjórnleysi. Og ef menn vilja líta á málið frá hlið valdhafanna í Kreml, þá er nú svo komið að í örvæntingu sinni telja þeir ekki annað eftir en að beita þeim stofnunum sem einar eru starfhæfar eftir, her, lögreglu og sérsveitum, til þess að binda endi á þetta stjórnleysi en þar með á lýðræðisþróunina, þar með á umbótaþróunina. Forustumenn Eystrasaltsríkjanna segja: Þetta hlýtur að knýja á um allsherjarendurskoðun á afstöðu vestrænna ríkja, og leggja á það áherslu að þar skiptir langsamlega mestu máli áform vestrænna ríkja um fjárhagslegan og efnahagslegan stuðning við miðstjórnarvaldið. Þeir segja einfaldlega: Í guðanna bænum stöðvið þessar áætlanir. Í guðanna bænum haldið ekki áfram að moka milljörðum dollara í tóma sjóði þessa miðstjórnarvalds. Þeir eru til þess að kosta það vald sem ætlar nú að kveða niður vonir manna um lýðræði og umbætur í Sovétríkjunum og mun að lokum halda uppi þeim hersveitum sem eiga að ganga milli bols og höfuðs á lýðræðis- og umbótaöflunum. Það getur ekki verið stefna vesturveldanna. Þess vegna er það meginatriðið. Endurskoðið þessa stefnu. Þeir lögðu höfuðáherslu á það að það væri rétta leiðin sem birtist í ákvörðun Evrópubandalagsins um að frysta sínar áætlanir. Síðan sögðu þeir: Beinið þeim í aðrar áttir. Beinið þessum fjárhagsstuðningi þangað þar sem þessi aðstoð mun koma að gagni við að styrkja lýðræði og umbætur í sessi, til einstakra ríkja, Eystrasaltsríkjanna og til Rússlands. Þar munuð þið finna að er bæði pólitískur vilji og skilningur og tillögur um það hvernig þessu megi hrinda í framkvæmd. Virðulegi forseti. Þegar komið er að þeirri spurningu hverjar eru horfurnar fram undan og hvað getum við gert, þá er það ekki á mínu valdi að svara því nema á mjög ófullkominn máta. Það er algjör óvissa ríkjandi um framhaldið. Menn búast við hinu versta, menn vita ekki betur en enn verði reynt að halda þessari áætlun til streitu, en menn bíða og spyrja sjálfa sig: Munu mótmælaaðgerðir, munu aðgerðir vestrænna ríkja til þess að þrýsta á miðstjórnarvaldið til að beygja af þessari braut, munu þær duga? Hvað er það annað sem þarf að gera til að þessi skilaboð komist áleiðis og hafi áhrif? Duga þau? Er valdhöfum í Sovétríkjunum í mun að bjarga því sem bjargað verður af þeim ávinningi sem þó þrátt fyrir allt hefur náðst af þeirri stefnu sem kennd var við perestrojku og glasnost? Vegna þess að við megum ekki gleyma því að sá ávinningur er umtalsverður. Það er í skjóli þeirrar stefnu sem fyrstu skrefin voru stigin í þá átt að opna fyrir pólitíska og lýðræðislega umræðu í Sovétríkjunum sjálfum. Það er undir formerkjum þeirrar stefnu sem stjórnarskrárbundin valdaeinokun Kommúnistaflokksins var afnumin. Það er fyrir þá sök að Gorbatsjov forseti lét undir höfuð leggjast eða afsalaði sér því valdi að beita hernum að hin lýðræðislega bylting í Austur-Evrópu náði fram að ganga. Og það ber ekki að gleyma því að hið gerbreytta alþjóðlega andrúmsloft sem skapaðist á grundvelli þessarar stefnu leiddi til árangurs. Hann leiddi til árangurs að því er varðaði hinn nýja mannréttindasáttmála Evrópu, Helsinki - sáttmálann. Hann leiddi til stórkostlegustu afvopnunarsamninga sem nokkurn tímann hafa verið gerðir í sögu Evrópu og eru þegar undirritaðir og kveða á um eyðileggingu vopna með meiri eyðingarmætti heldur en beitt var í allri seinni heimsstyrjöldinni. Hann leiddi til Parísaryfirlýsingarinnar þar sem við sjáum undirritaða með eigin hendi Gorbatsjovs og Sjévardnadses yfirlýsingu um nýtt tímabil í samskiptum Evrópuþjóða sem skuli byggð framvegis á grundvallarreglum alþjóðalaga, sem skuli byggð á grundvallarreglum um virðingu á sjálfsstjórnarrétti þjóða, rétti þjóða til sjálfstæðis og fullveldis, skuli byggð á grundvallarreglum um virðingu fyrir mannréttindum o.s.frv. Þegar við spyrjum hvað við getum gert til þess að forða ógæfunni og beina Sovétstjórninni frá þeirri ógæfulegu stefnu sem nú stefnir í þá er það náttúrlega númer eitt að halda þeim við þessar skuldbindingar, að krefjast þess að við þær verði staðið. Og ef ekki fæst fullvissa um að svo verði, að endurskoða þá alla þá afstöðu sem við höfum, ekki kannski fyrst og fremst til að stöðva aðstoð við Sovétríkin eða þessar þjóðir, heldur til þess að beina aðstoðinni ekki til miðstjórnarvaldsins, sem svo ógæfulega heldur á málum, heldur til þeirra sem eru í fararbroddi fyrir lýðræðislegum umbótum og þar sem þetta getur komið að notum. Ef spurt er um einstakar tillögur þá nefni ég þessar sem mönnum voru efst í huga: Hvað getum við gert? Í fyrsta lagi: Eflum samskipti þjóðþinganna. Þjóðþingin, þjóðfundirnir í þessum löndum eru meginstofnun lýðræðisins. Við verðum að verja þjóðþingin og bein og milliliðalaus samskipti þjóðþinganna er kannski það sem ætti að gerast strax og fyrst. Sendið sendinefndir þingmanna. Megum við eiga von á því að það komi sendinefndir frá öllum þjóðþingum Evrópu? Frá Evrópuþinginu? Evrópuráðinu? Vilja þingmenn á Vesturlöndum beita sér fyrir því og hafa að því frumkvæði að þingin, þjóðþingin sjálf rétti hjálparhönd, sýni samstöðu í verki og taki með þeim vaktina í Vilnu, Rígu og Tallinn. Í öðru lagi: Gerið allt sem þið getið til þess að knýja Sovétstjórnina til að standa frammi fyrir skuldbindingum sínum. Þeir hafa undirritað Helsinki - lokaskjalið, þeir hafa undirritað Parísaryfirlýsinguna. Innan Ráðstefnunar um samvinnu og öryggi í Evrópu, takið þetta mál upp, haldið þeim við það efni, finnið leiðir til þess fram hjá erfiðum formsatriðum, þrátt fyrir neitunarvald Sovétríkjanna, að halda þeim við þetta efni. --- Um þetta höfum við lagt þegar fram skriflegar tillögur sem ræddar voru í ríkisstjórn í morgun af okkar hálfu. Í þriðja lagi: Vettvangur Sameinuðu þjóðanna. Hvað sem menn vilja segja um Sameinuðu þjóðirnar í upphafi þá hafa þær gegnt í sívaxandi mæli því hlutverki sem stofnendur þeirra ætluðust til. Sáttmáli hinna Sameinuðu þjóða kveður á um það hvernig haga skuli samskiptum þjóða. Þar er vettvangur vegna þess líka að Helsinki - ferillinn er innan ramma Sameinuðu þjóðanna. Takið upp málið innan Sameinuðu þjóðanna, ef ekki innan öryggisráðsins, þá á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Styðjið tillöguna, beitið ykkur fyrir tillögunni um það að þegar í stað verði kvödd saman alþjóðleg ráðstefna undir formerkjum Sameinuðu þjóðanna til þess að ræða hin pólitísku vandamál Eystrasaltsríkjanna og til þess í framhaldi af því að bjóða fram milligöngu einstakra ríkja, e.t.v. Norðurlandanna til að koma á raunverulegum samningum um það með hvaða hætti þessar þjóðir, þegar þær hafa endurheimt sjálfstæði sitt, geta framkvæmt það og náð rétti sínum í samningum við Sovétríkin. Í fjórða lagi: Efnahagsaðstoðin. Ég hef reyndar þegar sagt það. Stoppið þetta. Beinið því þangað sem það kemur að notum. Fjármagnið ekki þá sem ætla að standa yfir höfuðsvörðum lýðræðis og umbóta í okkar heimshluta með vopnavaldi. Það skiptir höfuðmáli. Þar með biðja menn um að forustumenn lýðræðisþjóðanna í hópnum sem kenndur er við G-24 innan OECD, innan Evrópubandalagsins, innan Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, í nýja Evrópubankanum um þróun og fjárfestingar í Austur-Evrópu og í tvíhliða samskiptum ríkjanna. Hvað eru Bandaríkin, Þýskaland, Japan og Frakkland að gera? Ætlið þið að moka peningum í kistur rauða hersins? Samstaða alþjóðlegra samtaka. Það er lykilmálið. Þá ætla ég að koma að máli sem hefur mikið verið rætt hér á heimavettvangi og varðar viðurkenningu á sjálfstæði þessara ríkja og spurninguna um það að taka upp svokölluð diplómatísk samskipti. Stundum virðist mér sem þetta hafi verið gert að meginmáli hér í umræðunni heima. Rifjum upp: Íslendingar hafa áréttað að þeir viðurkenndu sjálfstæði þessara ríkja á sínum tíma. Þeir hafa aldrei afturkallað þá viðurkenningu, þeir hafa aldrei fallist á innlimun þessara ríkja í Sovétríkin. Það skortir ekkert á að við höfum viðurkennt sjálfstæði þessara ríkja. En lítum á málið ögn nánar. Það vill svo til að þjóðréttarleg staða þessara þriggja ríkja er nokkuð ólík innbyrðis, þ.e. hún er önnur að því er varðar Litáen heldur en Eistland og Lettland. Í Eistlandi og Lettlandi voru gefnar út sjálfstæðisyfirlýsingar sem voru markmiðslýsingar um það að stefnt skuli að endurreisn hinna gömlu lýðvelda. Jafnframt voru settar upp starfsnefndir til þess að endurskoða stjórnarskrá og kosningalög. Síðan skal stefnt að lýðræðislegum kosningum og þar með myndun lýðræðislegs fulltrúaþings og myndun ríkisstjórnar sem raunverulega á grundvelli nýrrar stjórnarskrár endurreisi ríkin, því verki er ekki lokið, og hafi síðan það hlutverk að semja um framkvæmdaratriði um það hvernig þau verði losuð úr tengslum við Sovétríkin. Þetta er staðan að því er varðar Eistland og Lettland. Og ég segi það hreinskilnislega af því að ég ræddi þetta mjög rækilega við forustumenn allra ríkjanna. Þeir óska ekki eftir því að við göngum lengra að því er varðar viðurkenningarmálin og segja: Það er ekki tímabært og ekki forsendur fyrir því að skiptast á sendifulltrúum, við höfum ekki stofnað okkar ríki. En þeir eru þakklátir fyrir þann stuðning sem við höfum veitt. Það gegnir öðru máli að því er varðar Litáen. Litáen fór aðra leið. Sjálfstæðisyfirlýsing Litáens var yfirlýsing um endurreisn ríkis, um sjálfstæði Litáens frá og með þeim tíma. Þar með var því lýst yfir að sovésk stjórnarskrá og sovésk lög ættu ekki lengur við í því sjálfstæða ríki. Fulltrúar í fulltrúastofnunum innan miðstjórnarkerfisins, svo sem í þjóðfulltrúaþingi Sovétríkjanna í heild, voru kallaðir heim. Litáen er samkvæmt þessu sjálfstætt ríki nú þegar. Þeir hafa endurreist sitt gamla lýðveldi. Og það er fullkomlega eðlilegt mál að þeir óski eftir því, og það er þeirra sérstaða, að það verði viðurkennt sem nú þegar sjálfstætt ríki og síðan það skref tekið að efna til diplómatískra tengsla við það ríki. Eins og kunnugt er hefur ekkert ríki enn tekið það skref að taka upp að fullu diplómatísk samskipti. Fjöldinn allur af ríkjum hefur sagt: Við viðurkennum sjálfstæði Litáens. Við gerðum það á sínum tíma. Við höfum ekki tekið það til baka. Sú viðurkenning er í fullu gildi. En spurningin um diplómatísk samskipti, ekkert ríki hefur enn gert það að fullu. Hins vegar hafa ýmis ríki reynt að gera það eftir öðrum leiðum. Og hvers vegna ekki? Þetta er ekki einhliða mál fyrir okkur að taka ákvörðun um. Þetta er tvíhliða mál fyrir okkur og viðtökuríkið að ná samningum um. Spurningin er sú ef við Íslendingar vildum gera það --- og enginn efast um vilja okkar til þess, það held ég að enginn geri --- að tilnefna sendiherra, sem sennilega sæti í einhverju öðru ríki, og koma síðan upp ræðismönnum, þá er það nú ekki stærra mál en það að það eru á því þeir framkvæmdarörðugleikar að ef sendiherrann ætti að koma til landsins til þess að afhenda skilríki sín og taka við útnefningu hjá viðtökulandinu, þá gerðist annað af tvennu: Hann yrði sennilega fangelsaður á landamærunum eða að hann yrði að koma inn í landið, eins og utanríkisráðherra Íslands gerði, með sovéska vegabréfsáritun sem er óaðgengilegt fyrir hið litáíska ríki. Þetta eru framkvæmdarerfiðleikar sem ég spyr auðvitað og ræði við menn um: Hvernig getum við komist fram hjá þessu? Getur það verið að það sé mál númer eitt að ef við gerum þetta, þá kannski komi einhverjir aðrir á eftir og þetta sé öryggisatriði ef hættuástand skapast? Nú er það ekki mitt að dæma um það. Það er rétt og satt að í viðræðum Landsbergis óskaði hann eftir því að þetta yrði gert. Og það er rétt og satt að ég sagði: Í ljósi breyttra aðstæðna mun ég beita mér fyrir því að okkar afstaða hingað til verði endurskoðuð, að við leitum allra leiða sem færar kunna að reynast til að verða við þessari ósk. Hvað á ég við með breyttum aðstæðum? Ég vísa aftur til þess sem ég sagði áðan. Rússland hefur gert samning um að viðurkenna þessi ríki og óskorað sjálfstæði þeirra, að vísu ekki Litáens enn, en ég treysti því að það verði sama niðurstaða. Það þurfum við að endurskoða. Ætlum við að veita Rússlandi viðurkenningu? Ætlar alríkisstjórnin í Kreml að vísa Rússlandi úr sovéska samveldinu? Rússland boðar að þeir muni taka upp einhvers konar fulltrúaskipti, einhvers konar diplómatísk tengsl við Litáen með því að senda þangað ekki sendiherra heldur sendifulltrúa og það verður gert á gagnkvæmum grundvelli. Hvort þeir yfirstíga þau framkvæmdaratriði að sendifulltrúum þeirra verði gert leyfilegt að starfa, ja, á það verður kannski látið reyna. Það eru almenn skilyrði þess þegar skipst er á sendifulltrúum, tekin eru upp diplómatísk tengsl að ríkisstjórn í viðtökulandinu ráði yfir landsvæði sínu, ráði landamærum, ráði yfir vegabréfaútgáfu, ráði yfir þegnréttindum og geti tryggt öryggi sendimanna sem þar starfa. Ég segi: Þetta eru svona hin almennu skilyrði. Við erum hins vegar hér að sjálfsögðu að tala um neyðarrétt. Við erum að tala um þjóð sem er í háska stödd. Við viljum vera vinir í raun. Við viljum fylgja eftir sjálfstæðisviðurkenningu okkar og við viljum gera það sem okkur er kleift. Hvað hafa önnur ríki gert? Norðurlöndin hafa sett upp upplýsingaskrifstofur. Norðurlöndin hafa í sumum þessara landa sett upp ræðismannsskrifstofur sem eru hins vegar deildir frá ræðismannsskrifstofum í öðrum löndum. Það er ekki viðunandi fyrir Litáa. En eitt hefur gerst sem er nýtt fyrir utan Rússland. Það er það að Tékkóslóvakía, Pólland og Ungverjaland hafa til þess að verða við þessum óskum gert þetta á vettvangi þjóðþinganna. Þjóðþingið í Varsjá og þingin í Prag og Búdapest hafa sent fastafulltrúa til þjóðþingsins í Litáen og það er gert á gagnkvæmnisgrundvelli. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi að hitta fulltrúa Póllands og Tékkóslóvakíu því að þeir voru þarna í þinghúsinu. Ég spyr: Getur þetta orðið fyrsta skrefið? Um þetta segi ég ekki annað en það að ég vænti þess að það verði enginn ágreiningur á milli okkar í þessu efni. Við erum hér að fást við óvenjulegar kringumstæður. Við viljum leita allra leiða til þess að leysa þetta mál þannig að það geti orðið þeim að liði og þannig að það geti komið til framkvæmda. Að öðru leyti má telja upp margar hugsanlegar aðgerðir og margar hafa verið nefndar hér. Að utanríkisráðherrar Norðurlanda óski eftir fundi með utanríkisráðherra Sovétríkjanna, það kemur til álita en er ekki tímabært á þessari stundu. Forsætisráðherra Eistlands lagði á þetta höfuðáherslu: Byggið betur upp tillögur ykkar um að bjóða fram Reykjavík eða einhverja norræna höfuðborg sem vettvang fyrir samninga og þróið betur tillögurnar um milligönguhlutverk einhvers Norðurlandanna. Byrjið á því að taka það hlutverk að ykkur og ræða þó ekki væri nema við annan deiluaðilann. Leitið svo til hins. Haldið þessari hugmynd vakandi í tengslum við hugmyndina um alþjóðlega ráðstefnu á vegum Sameinuðu þjóðanna. Þannig mætti lengi telja. Ég hef rætt um viðurkenningarmálið og um spurninguna um að taka upp diplómatísk samskipti. Mikið hefur verið spurt um viðskiptanefndina sem var að störfum í Mosvku. Hún er horfin frá Moskvu svo að hún verður ekki kölluð til baka. Hún er farin. Fækkun í sendiráði Sovétríkjanna. Það er mál sem sjálfsagt er að athuga en ekki hefur verið tekin ákvörðun um. Að kalla sendiherrann í Mosvku heim. Ég er andvígur þeirri tillögu af þeirri einföldu ástæðu að nú er okkur lífsnauðsyn að hafa sendiherra í Moskvu. Spurningin er hins vegar: Á hann líka að gegna því hlutverki að vera sendifulltrúi íslenska ríkisins gagnvart stjórnvöldum Rússlands? Virðulegi forseti. Ég biðst velvirðingar á því að það hefur tognað úr þessu máli mínu. Ég viðurkenni að mér lá mikið á hjarta. Ég er stoltur af því að Alþingi Íslendinga hefur skapað sér þann sess í vitund þeirra manna sem þarna eru í andlegri og líkamlegri herkví að það er borin virðing fyrir elstu löggjafarsamkundu heimsins, kannski meiri heldur en fyrir stærri og máttarmeiri stofnunum. Ég held að framganga okkar í þessu máli sýni að atfylgi á alþjóðlegum vettvangi byggist ekki á hersveitum, byggist ekki á höfðatölu. Ef við stöndum saman og ef við fylgjum réttum málstað, þá eru því kannski lítil takmörk sett sem við getum fengið áorkað ef fram er gengið af góðum hug. --- Ég þakka, forseti.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. þá greinargerð sem hann hefur hér flutt í tilefni af ferð til Eystrasaltsríkjanna. Ég tel að hér sé um að ræða mjög mikilsverða heimsókn. Í fyrsta lagi tel ég að hún hafi verulega pólitíska þýðingu til styrktar sjálfstæðisbaráttu þessara ríkja og það skipti einfaldlega máli að stjórnvöld annarra ríkja sýni Eystrasaltsríkjunum þá virðingu að sækja þau heim á slíkum örlagatímum. Í annan stað er það mín skoðun og líka reynsla að heimsókn af þessu tagi dýpkar ekki aðeins skilning manna á því sem þarna er að gerast og hinu sögulega baksviði, heldur blæs hún einnig auknum anda, nýjum sannfæringarkrafti í þá sem þangað koma og kynnast aðstæðum af eigin raun. Og ég þykist vita og vænti þess að allt þetta hafi komið yfir hæstv. utanrrh. í þeirri heimsókn sem hann er nú nýkominn úr. Heimsóknin er líka athyglisverð fyrir þá sök að það virðist vera mismunandi mat innan hæstv. ríkisstjórnar á pólitískum aðstæðum í Eystrasaltsríkjunum. Fyrir rúmri viku lýsti hæstv. forsrh. því yfir að hann gæti ekki við svo búið þegið boð um opinbera heimsókn til Litáens vegna þeirra aðstæðna sem þar eru. En hæstv. utanrrh., sem ekkert slíkt boð hafði í höndum en vissi um hið almenna ákall stjórnvalda í þessum ríkjum, mat aðstæður hins vegar með þeim hætti að unnt væri að fara og ekkert væri því til fyrirstöðu að sýna þennan stuðning í verki. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að þetta pólitíska mat skuli hafa verið fyrir hendi innan ríkisstjórnar Íslands. Í umræðum um þessi efni og önnur verðum við hins vegar að gæta þess að umræðurnar verða að vera dýpri en svo að þær flokkist undir almennar fréttaskýringar. Því er ekki að leyna að mér finnst sem umræður um þetta efni og reyndar ýmis önnur beri þess oft keim að um sé að ræða að stjórnmálamenn bregði sér í hlutverk blaðamanna með almennum greinargerðum sem flokkast miklu fremur undir fréttaskýringar en pólitíska stefnumörkun. Við höfum hér á Alþingi borið gæfu til þess að ná saman um mjög skýra pólitíska stefnumótun í afstöðunni til sjálfstæðiskröfu Eystrasaltsríkjanna og enn á ný er ástæða til þess að fagna þeirri pólitísku samstöðu. Við erum hins vegar nú á nokkrum tímamótum. Fyrst í stað var mjög eðlilegt að bæði okkar afstaða og afstaða annarra þjóða, sem vildu veita Eystrasaltsþjóðunum liðsinni, miðaði að því að koma fram með yfirlýsingar til stuðnings þeirra kröfum og með aðgerðir á vettvangi alþjóðastofnana sem miðuðu að því að viðurkenna stöðu þessara ríkja. Nú, eftir að Sovétstjórnin, undir forustu friðarverðlaunahafa Nóbels, hefur með hervaldi reynt að brjóta sjálfstæðiskröfurnar á bak aftur, hljóta aðgerðir bæði okkar og annarra að miða að því enn fremur að þrengja að Sovétríkjunum og við verðum að ræða nú bæði þær jákvæðu stuðningsyfirlýsingar og aðgerðir sem út á við og gagnvart Eystrasaltsríkjunum sjálfum miða að því að styrkja stöðu þeirra og hins vegar að ræða aðgerðir sem við sjálfir og aðrar þjóðir geta gripið til og miða að því að þrengja kost Sovétríkjanna og sýna með virkum hætti að við þolum ekki það hernaðarlega ofbeldi sem þar hefur verið beitt með þeirri afleiðingu að það komi niður á samskiptum við Sovétríkin sem við að öðru jöfnu viljum halda uppi. Eftir þessa atburði hljóta aðgerðir af okkar hálfu að miðast að þessu tvennu. Eystrasaltsríkin hafa tekið ákvörðun um sjálfstæði, að endurheimta sjálfstæði sitt. Ég ætla ekki að rekja þá sögu og hinar sögulegu forsendur þeirra ákvarðana. Það hefur svo oft áður verið gert. En hér er ekki um að ræða átök um það hvort Eystrasaltsríkin eigi að njóta meiri eða minni sjálfsstjórnar innan Sovétríkjanna. Hér er einfaldlega um það að ræða að þessi ríki hafa ákveðið að brjótast undan Sovétríkjunum og endurheimta fullt og óskorað sjálfstæði sitt. Okkar afstaða hefur verið sú að standa við bakið á þeim í þessum ákvörðunum, standa við bakið á þeim sem sjálfstæðum, fullvalda ríkjum. Og afstaða okkar til Sovétríkjanna hlýtur að mótast samhliða af þessum ákvörðunum. Auðvitað eru þetta stórar ákvarðanir og vandasamar ákvarðanir. Auðvitað eru þetta ekki bara falleg orð sem við erum að segja þessum þjóðum til stuðnings. Á bak við þessi orð eru raunverulegir hlutir. Þessi orð hafa þýðingu fyrir þjóðréttarlega stöðu og samskipti okkar við þessar þrjár þjóðir annars vegar og Sovétríkin hins vegar. Við höfum ítrekað gert ályktanir hér á hinu háa Alþingi og að undanförnu hafa verið settar fram hugmyndir um aðgerðir af Íslands hálfu. Ég tel að nú sé komið að því að það verði að myndast samstaða um raunverulegar aðgerðir. Það verði að myndast samstaða um meira en orð, heldur aðgerðir til þess að fylgja orðunum eftir. Aðgerðir sem miða bæði að því að styrkja Eystrasaltsríkin út á við og að hinu, að þrengja að Sovétstjórninni eftir ofbeldisverkin. Hæstv. utanrrh. drap hér á nokkrar hugmyndir af þessu tagi sem hafa verið hér til umræðu, tillögur sem komið hafa fram frá, að ég hygg, flestum þingflokkum hér í þinginu með einum eða öðrum hætti. Nú er hins vegar komið að því að við getum ekki látið við það sitja að reifa slíkar hugmyndir. Nú þurfum við að ná samstöðu um að fylgja nægjanlega mörgum þeirra eftir í verki til þess að sýna að það er full alvara á bak við þau stóru orð sem og okkar yfirlýsingum og aðgerðum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar innan ýmissa alþjóðastofnana. Ég nefni hér fyrst ákall Landsbergis um það að við beitum okkur fyrir því að mál Eystrasaltsþjóðanna verði tekið upp hjá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Ég skil hæstv. utanrrh. þannig að á þann veg hafi verið staðið að því af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að þreifað hafi verið á möguleikum á samstöðu Norðurlandaþjóðanna um þetta efni, en það hafi ekki borið árangur. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að ganga lengra og leggja fram formlegar tillögur um að málið verði tekið upp á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og láta þá á það reyna með formlegum hætti hvort það nær fram að ganga eða ekki. Með öðrum orðum að láta ekki við það eitt sitja að þreifa með óformlegum hætti hvort aðrir eru tilbúnir að standa að þessu, að við gerum þetta þá sjálfir ef aðrir vilja ekki vera með okkur í því og látum formlega á það reyna að bera slíka tillögu upp á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þetta tel ég vera mjög mikilvægt og reyndar vera efst á blaði. Í annan stað vil ég víkja hér að spurningunni um stofnun stjórnmálasambands. Vera má að það hafi verið meira til umræðu hér vegna þess að sérstaklega hefur verið flutt um það þáltill. og það reyndar bæði á þessu þingi og hinu fyrra. Ég hef það svolítið á tilfinningunni að afstaða ríkisstjórnarflokkanna til þessarar tillögu mótist meira af því hverjir fluttu hana en hinu hver raunveruleg afstaða er til aðgerða af þessu tagi. Ég vona satt að segja að svo sé ekki. Af hálfu þeirra sem flutt hafa þessa tillögu liggur ekkert annað að baki en sannfæring um, eftir ítarleg viðtöl, m.a. við Landsbergis forseta, að Eystrasaltsþjóðirnar sjálfar, og þá fyrst og fremst Litáar, telji að þetta verði þeim mjög til styrktar. Á sl. hausti þegar ég hafði farið í heimsókn til Eystrasaltsríkjanna og átt viðræður við forseta þeirra töldu þeir að slík viðurkenning kæmi fyrst og fremst að notum í samningaviðræðum, sem þá var reynt að koma fram, með því að aðrar þjóðir hefðu viðurkennt og stofnað til stjórnmálasambands stæði meiri þungi á bak við fulltrúa Eystrasaltsríkjanna. Þeir nytu þá einhverrar alþjóðlegrar viðurkenningar sem sjálfstæðar þjóðir og það var þeirra mat að það styrkti stöðu þeirra. Fyrst og fremst út frá þessu efnislega mati þeirra sem við var rætt taldi ég nauðsynlegt að flytja þetta mál hér fram, en ekki til þess að gera það að pólitísku átakaefni eða einum flokki til framdráttar frekar öðrum hér á hinu háa Alþingi. Ef vilji er til þess nú að endurmeta afstöðuna og mynda um þetta samstöðu, þá er auðvitað eðlilegast að gera það með samstöðu og nýjum tillöguflutningi af hálfu hv. utanrmn. til þess að sem mestur þungi verði á bak við slíka ákvörðun, eins og aðrar, sem við höfum tekið í þessu efni. Fyrst og fremst er það nú samstaðan sem gildir í þessu því að annað dugar lítið í þeirri baráttu sem hér er verið að fjalla um. Ég hef ekki gert mikið úr því í sjálfu sér hvort árétta þurfi viðurkenningu frá 1922 eða ekki. Auðvitað er það að lögum rétt að sú viðurkenning stendur og hefur ekki verið afturkölluð. Svo er um flestar aðrar þjóðir sem viðurkenndu Eystrasaltsríkin á sínum tíma, að þær hafa ekki afturkallað þær viðurkenningar og þær standa því að lögum. Undantekningar eru þó frá þessu, þar á meðal að því er varðar Svía. En hitt vitum við að við höfum í verki viðurkennt Sovétríkin að Eystrasaltsríkjunum meðtöldum. Það kemur m.a. fram í því að þeir sem ferðast til Eystrasaltsríkjanna, það á við bæði um hæstv. utanrrh., mig og hv. 2. þm. Austurl. sem þangað höfum farið, að allir höfum við þurft að fá vegabréfsáritanir frá sovéskum yfirvöldum. Til þess að breyta því sem við höfum í verki viðurkennt í 50 ár þarf nýjar athafnir. Vitaskuld er það rétt að það er ekkert einfalt mál, ekki eins og að drekka úr vatnsglasi, að stofna til stjórnmálasambands við þessar aðstæður. En hér er fyrst og fremst um að ræða pólitíska ákvörðun til þess að styðja við bakið á þessum ríkjum vegna þess að þau, og þá kannski fyrst og fremst Litáen, telja að það sé til verulegrar styrktar. Það er auðvitað rétt að hin almenna skilgreining er sú að ríki sem viðurkennt er þurfi að hafa ríkisstjórn sem ráði yfir eigin landi og eigin málum. En við höfum annað dæmi þessa dagana þar sem aðstæður eru með öðrum hætti. Lögmæt stjórnvöld í Kúvæt ráða ekki yfir því landi. Þau ríki sem höfðu stjórnmálasamband og sendiráð í Kúvæt hafa ekki aðstöðu til þess að sitja þar og hafa ekki haft undanfarnar vikur. En þau hafa enn stjórnmálasamband við Kúvæt. Þau hafa ekki lagt formlegt stjórnmálasamband niður. Þvert á móti leggja þau áherslu á að viðhalda því vegna þess að það er verulegur þáttur og forsenda fyrir því að alþjóðleg samstaða sé um viðurkenningu á sjálfstæði þess ríkis og réttmæti aðgerða til þess að endurheimta sjálfstæði þess. Með nákvæmlega sama hætti getum við látið á þetta reyna. Ég tek alveg undir það með hæstv. utanrrh. að slík ákvörðun þarf mjög vandlegan undirbúning og það þarf að meta ýmsar aðstæður og m.a. tæknilegar aðstæður. Ég held á hinn bóginn að hér sé um mikilvægt atriði að tefla. Fyrst í stað höfðu ýmsir það á móti bæði þessari aðgerð og ýmsum öðrum að þær kynnu að ögra valdhöfum í Moskvu og það væri ástæðulaust og beinlínis hættulegt vegna þess að það gæti veikt stöðu þeirra. Þá gengu menn út frá því að valdhafarnir í Moskvu hefðu fullan vilja á því að leiða þessi mál til lykta með friðsamlegum hætti og viðurkenna á endanum sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna. Ég var satt að segja aldrei sérlega trúaður á að þetta væri raunin. En það var ekkert óeðlilegt að ýmsir kynnu að halda þetta og ég ætla ekki að gagnrýna þá sem lögðu þetta mat á aðstæður. En atburðir síðustu daga hafa með ótvíræðum hætti sýnt að þessi sjónarmið eiga alltént ekki við lengur. Það er miðstjórnarvaldið í Moskvu sem með hervaldi er að brjóta þessa sjálfstæðisviðleitni Eystrasaltsþjóðanna á bak aftur og ætlar ekki að viðurkenna með friðsamlegum hætti réttmætar kröfur þessara þjóða til að endurheimta sjálfstæði sitt. Þessar breyttu aðstæður, sem hæstv. utanrrh. minnti hér réttilega á, hljóta að leiða til endurmats á afstöðu manna, bæði að því er varðar þessa aðgerð og ýmsar aðrar. Ég legg þess vegna enn einu sinni áherslu á að Alþingi freisti þess að ná samstöðu um að taka á þessu viðfangsefni og fagna því og get ekki skilið yfirlýsingu hæstv. utanrrh. á annan veg en þann að hann sé í ljósi nýrra viðhorfa reiðubúinn að horfa á þetta atriði og hugsanlega að undirbúa ákvarðanir á því sviði. En menn geta auðvitað ekki endalaust hugsað og velt vöngum. Það er komið að því að taka ákvarðanir. Ég nefni hér eitt atriði í viðbót. Það eru tillögur, sem fram hafa komið frá ýmsum aðilum úr ýmsum flokkum, um það að taka ákvörðun um að fækka starfsmönnum í sovéska sendiráðinu. Hafi einhvern tíma verið tilefni til þess að taka slíka ákvörðun eftir margra ára umræður, þá er það nú. Það er ástæðulaust að vera að velta vöngum yfir því dögum og jafnvel vikum saman. Nú á að taka ákvörðun um að fyrirskipa þessa fækkun og sýna Sovétstjórninni með ótvíræðum hætti að við meinum það sem við segjum. Það er ekki nóg að tala um þetta hér dag eftir dag og viku eftir viku sem hugsanlegan möguleika. Nú er til þess ætlast að hæstv. ríkisstjórn taki ákvarðanir. Ég nefni þá hugmynd sem fram hefur komið frá hæstv. ríkisstjórninni sjálfri um það að fella úr gildi menningarsamning við Sovétríkin. Nú er það svo að á því máli má taka með fleiri en einum hætti því að sérstaklega hefur verið samið um framkvæmd þessa samnings frá einum tíma til annars. Það er einfaldlega í höndum hæstv. menntmrh., sem setti þessa hugmynd fram, að taka nú þegar ákvörðun um að stöðva alla framkvæmd á grundvelli þessa samnings, án þess að honum sé sérstaklega sagt upp. Það gæti verið eðlilegt fyrsta skref. Það er ekki nóg að koma hér upp í ræðustól og setja fram hugmyndir af þessu tagi en fylgja þeim svo ekki eftir innan hæstv. ríkisstjórnar. Eða hvernig má það vera að ráðherra í ríkisstjórn flytji slíka tillögu inn á Alþingi og síðan gerist ekki neitt? Eru það einhverjir aðrir innan hæstv. ríkisstjórnar sem koma í veg fyrir að slík tillaga sé framkvæmd? Það er nauðsynlegt að fá á þessu skýringar þegar ekkert gerist nema talið. Það er leitt að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera viðstaddur þessa umræðu en það er ástæða til þess að kalla eftir skýringum þegar tillögur eru fluttar af þessu tagi og þeim ekki fylgt eftir. Hæstv. utanrrh. nefndi að viðskiptasendinefndin sem verið hefur í Moskvu væri komin heim. Hún er einfaldlega komin heim vegna þess að verki hennar var lokið að sinni. En hafa verið teknar ákvarðanir um það að leita ekki eftir frekari viðskiptaviðræðum við Sovétmenn meðan þetta ástand varir? Hæstv. ráðherra greindi ekki frá neinni slíkri ákvörðun. En það hlýtur að vera ætlast til þess að hæstv. ríkisstjórn taki afstöðu til veigamikils atriðis eins og þessa. Hæstv. ráðherrar eru stundum að tala um að þeir gangi feti framar en aðrar þjóðir í stuðningi við Eystrasaltsríkin. Ég ætla ekki að fara í neina þrætu við þá um þá fullyrðingu en hitt veit ég að Grænlendingar voru sneggri til í þessu efni, að því er varðar viðskiptasamninga við Sovétríkin, en við. Hæstv. utanrrh. lýsti sig algerlega andvígan því að kalla sendiherra Íslands í Moskvu heim til skrafs og ráðagerða. Ég hefði talið að það væri mjög eðlileg ráðstöfun við þessar aðstæður en ætla ekki að fara í neinar stórdeilur um það efni. En aðalatriðið er það að umræður um málefni Eystrasaltsríkjanna mega ekki festast í fari fréttaskýringar, mega ekki festast í fari almennra yfirlýsinga. Svo alvarlegir atburðir hafa gerst að eðlilegt er og nauðsynlegt að fylgja þeim eftir af okkar hálfu með virkari aðgerðum en gert hefur verið til þessa. Aðstæður eru með öðrum hætti eftir að ofbeldisverkin voru framin og kalla á nýjar aðgerðir, aðgerðir annars eðlis en við vorum í upphafi að tala um meðan menn eygðu vonir um að Eystrasaltsríkin gætu náð rétti sínum í frjálsum samningum. Ég trúi því að það geti tekist jafngóð samstaða hér á Alþingi um virkar aðgerðir af þessu tagi, enda hafa hugmyndir um slíkar aðgerðir komið frá því sem næst öllum flokkum hér í þinginu og eiga þess vegna ekki að þurfa að vera flokkspólitískt ágreiningsefni eða metnaðarmál. Ég vænti þess að þessi umræða hér í dag geti alltént leitt til þess að við fáum að heyra af ákvörðunum sem fylgja orðunum eftir. Þá er það alltént ljóst að bæði ferð hæstv. utanrrh. til Eystrasaltslandanna, sem ég tel að hafi verið mjög mikilvæg og hann á allar þakkir skildar fyrir að hafa tekist hana á hendur, hafi borið árangur og sú umræða sem hér hefur orðið um skýrslu hans hafi skilað okkur fram á við.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá greinargerð sem hann hefur hér gefið og enn frekar og enn fremur fyrir þá ferð sem hann tók sér fyrir hendur til Eystrasaltsríkjanna og hefur miðlað okkur hér nokkru af því sem fyrir augu og eyru bar á því ferðalagi. Vissulega má segja að það sé kannski ekkert eitt sem sker úr í því sem hann flytur okkur hér. Jafnvel þessi ríki hafa færst nær okkur einnig í fréttum, máli og myndum, á undanförnum dögum. Áhorfendur sjónvarps hafa getað horft á það sem hæstv. ráðherra var að draga upp í frásögn sinni, t.d. frá höfuðborg Lettlands, Ríga, þar sem fólkið hefur verið að orna sér í hinum pólitíska kulda og kulda janúarmánaðar við elda á götum úti. Þó er það svo að ekki er nokkur vafi á því að ferð hæstv. ráðherra hefur haft þýðingu fyrir þessi ríki og fyrir þá baráttu sem þau heyja nú þegar, þar sem hann hefur lagt lóð á vogarskál sem fleiri þyrftu að gera sem eru í forustu í ríkisstjórnum á Vesturlöndum um þessar mundir. Og hann hefur með eðlilegum hætti flutt þær áherslur, sem hér hafa verið uppi á Alþingi Íslendinga um stuðning við málstað þessara þjóða og sjálfstæðisbaráttu, inn á vettvang þeirra sjálfra, til þjóðþinga og til forustumanna í stjórnmálum og forseta þessara landa og það er vel. Fyrir það ber að þakka. Ég tel að það sem hér hefur komið fram af hálfu hæstv. ráðherra beri vott um að það er hugur hjá stjórnvöldum hér að fylgja þessu máli eftir með skilmerkilegum hætti. Við ræddum það utan dagskrár í gær hér á Alþingi. Þá bættist við í safn þeirra hugmynda sem alþingismenn höfðu áður komið fram með fyrir utan ályktanir um stuðning við þessar þjóðir. Ríkisstjórn landsins hefur þannig úr nógu efni að moða, hugmyndum frá Alþingi Íslendinga og það er nauðsynlegt og brýnt að úr þeim hugmyndum verði unnið hið allra fyrsta. Ég tek undir með þeim sem hér hafa mælt fyrir því að ekki verði látið sitja við orðin tóm í þessum efnum, og ferðir og frásagnir, heldur að unnið verði af hálfu íslenskra stjórnvalda eftir markvissri áætlun um aðgerðir, gripið til þess sem best má koma að gagni baráttu þessara þjóða við núverandi aðstæður og á þeim dögum sem fram undan eru. Satt að segja er safn þeirra hugmynda sem fram hefur komið það mikið að okkur kemur vart til hugar að það verði gripið til alls þess sem þar er nefnt á stundinni, heldur er þar af mörgu að taka sem velja má úr og beita eftir því sem skynsamlegast þykir. Ég hef sagt að ég telji að ekkert af því sem bent hefur verið á eigi að útiloka, t.d. upptaka stjórnmálasambands við Litáen, sem er til skoðunar og þar sem ákvarðanir hljóta að verða teknar að athugun lokinni mjög fljótlega. Hér var í umræðu í gær alveg lögð sérstök áhersla á vettvang Sameinuðu þjóðanna, að við ýttum við þeim vettvangi í samvinnu við Norðurlandaþjóðir eða einhliða, bæði gagnvart öryggisráðinu og allsherjarþinginu. Og þau alþjóðasamtök eru mörg þar sem við höfum þegar hreyft þessu máli en þurfum að fylgja því eftir af auknum þrótti á næstu dögum. Nú stendur t.d. yfir á Möltu ráðstefna í framhaldi af Parísaryfirlýsingunni um öryggismál Evrópu þar sem verið er að fjalla um hvernig leysa megi deilumál ríkja með friðsamlegum hætti. Það sem hér er uppi er einmitt spurningin um friðsamlega lausn deilumála. Fram undan eru fundir á vegum nefnda Norðurlandaráðs í Stokkhólmi á mánudag og þriðjudag í næstu viku. Þingmenn í Norðurlandaráði mynda svokallaða Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Þar var á fundi í morgun rætt um það með hvaða hætti nýta mætti samkomuna í Stokkhólmi, þá staðreynd að þar eru flestir þingmenn sem sæti eiga í Norðurlandaráði staddir, til þess að fjalla um málefni Eystrasaltsríkjanna og koma á framfæri í nafni þingmanna í Norðurlandaráði sem kröftugustum stuðningsyfirlýsingum við málstað þeirra og mótmælum gegn þeim órétti sem þau hafa verið beitt að undanförnu. Ég hefði talið að æskilegast væri að Norðurlandaráð kæmi saman til sérstaks aukafundar af þessu tilefni. Kerfi Norðurlandaráðs er dálítið svifaseint og þungt í vöfum. Það má vera að ekki takist að boða til sérstaks aukafundar á þessum sama tíma sem væri þó hin eðlilegasta og æskilegasta ráðstöfun til þess að fjalla um þessi mál. Verði það ekki þarf samt á þessum vettvangi, og verður vonandi gert, að koma viðbrögðum á framfæri í formi yfirlýsinga af hálfu þingmanna í Norðurlandaráði. Hér hefur verið rætt um heimsóknir fulltrúa frá Alþingi Íslendinga til Eystrasaltsríkjanna. Það ætti að vera sjálfsagður hlutur að svo væri gert. Raunar flutti ég þegar sl. sumar, í júnímánuði 1990, boð frá forseta eistneska þingsins til Alþingis Íslendinga um að senda nefnd frá Alþingi til eistneska þingsins. Það hefur ekki verið gert enn þá og hefði betur verið í það ráðist fyrr. Ég tel að ekki eigi að draga að taka ákvarðanir um þetta efni og það jafnt varðandi Eistland sem önnur ríki við austanvert Eystrasalt, þ.e. Lettland og Litáen einnig. Ég tel, virðulegur forseti, að við eigum að varast það hér á Alþingi Íslendinga að gera þessi mál, stuðninginn við Eystrasaltsríkin, að einhverju pólitísku þrætuepli milli flokka. Það hefur tekist að koma í veg fyrir það. Ég held að vegna þess að menn eru í rauninni sammála um það hvernig bregðast eigi við aðstæðum þarna hafi tekist að koma í veg fyrir að menn væru að metast og vegast á í þessum efnum þó að þess gæti kannski stöku sinnum í máli manna að þeir séu að fara út í slíka leikfimi. Ég vænti þess að það verði ekki gert á meðan menn í reynd eru sammála efnislega um það hvað geti reynst árangursríkast og að hverju okkur beri að stefna í þessum efnum. Þar skiptir auðvitað afar miklu að við höfum sem best samband við talsmenn þessara ríkja, sjálfa talsmenn þeirra. Ferð hæstv. utanrrh. hefur tvímælalaust orðið til þess að auðveldara er að halda uppi slíku sambandi a.m.k. á meðan þeir sitja við völd og ekki er meira að þeim þrengt en þó er orðið. Hæstv. utanrrh. gaf okkur nokkra mynd af því og mati forustumanna í Eystrasaltsríkjunum á aðstæðunum í Sovétríkjunum og samskiptunum milli Eystrasaltsríkjanna, sovéska alríkisins og einstakra lýðvelda og þá sérstaklega Rússlands. Það er alveg ljóst að staða mála í Sovétríkjunum er afar snúin og getur átt eftir að verða mun flóknari og alvarlegri heldur en raun ber vitni enn í dag. Við þurfum því að fylgjast náið með í þeim efnum en ég er þeirrar skoðunar og hef verið frá því að Eystrasaltsríkin fóru að beita sér á nýjan leik í sjálfstæðisbaráttu sinni að við ættum að veita þeim stuðning, einlægan og öflugan stuðning, óháð því hver sæti að völdum í Kreml og hvaða áform í orði valdhafar þar teldust hafa uppi gagnvart einstökum lýðveldum og þá sérstaklega gagnvart Eystrasaltsríkjunum. Ég er því þeirrar skoðunar að við eigum ekki að láta deigan síga í þessum stuðningi, alls ekki, þó það komi óskir um það að nú eigi menn að draga í land og veita tíma til aðlögunar og þess háttar. Það hefði fyrir löngu þurft að vera kominn botn í þetta mál. Það var ekki notað það tækifæri sem lá fyrir þegar málefni Evrópu voru til umræðu á síðasta ári, í aðdraganda Parísaryfirlýsingarinnar, og við verðum að taka á þessu máli eins og Ísland gerði í sambandi við þau efni, áfram með það að markmiði að styðja við sjálfstæðissókn þessara ríkja þannig að það verði fyrr en seinna staðreynd. Ég tel að greinargerð utanrrh. og ferð hans hafi hjálpað okkur í okkar viðleitni og baráttu í þessu efni. Ég vil endurtaka þakkir mínar til hæstv. ráðherra og vona að þessi mál fái skilmerkilegan framgang í formi ákvarðana af hálfu stjórnvalda nú á næstunni.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerð hans og frásögn af ferð til Eystrasaltsríkjanna sem ég held að hafi verið mjög mikilvæg fyrir þessi ríki. Ég er viss um að sá stuðningur sem Íslendingar sýna þessum þjóðum hefur verið undirstrikaður með ferð utanrrh. Það þarf ekki að endurtaka það hversu djúpt snortnir Íslendingar eru og hversu alvarlega þeir taka það ofbeldi og þann yfirgang sem Moskvustjórnin hefur sýnt og hvernig ráðist hefur verið að saklausum borgurum í þessum ríkjum. Þess vegna var ferð ráðherrans til að undirstrika áhyggjur Íslendinga af því hvernig málum er nú komið þarna austur frá. Hingað til hafa Íslendingar haft forustu á alþjóðavettvangi og hafa sýnt það hvar sem þeir hafa komið að þeim er alvara í því að styðja sjálfstæðisbaráttu baltnesku landanna og ætla að gera það áfram. Ég hef verið nokkuð sátt við framgöngu íslensku ríkisstjórnarinnar í þessu máli og er sammála því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra að leita allra þeirra leiða sem hægt er til þess að sýna stuðning. Ég vil sérstaklega taka fram að ég styð þá hugmynd að Alþingi sendi sendinefnd til þessara ríkja til að auka líkurnar á því að ekki verði farið fram með ófriði. Ég styð líka að kannaðar verði allar þær leiðir sem hér hafa verið nefndar, á vettvangi Norðurlandaráðs, Sameinuðu þjóðanna, Ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu, Evrópuráðsins og fleiri leiðir. Ég styð einnig það sem hér hefur verið nefnt, að taka upp formlegt stjórnmálasamband við Litáen. Auðvitað gerum við okkur grein fyrir þeim erfiðleikum sem í því eru fólgnir en einskis má láta ófreistað að sýna stuðning okkar í verki. Ég legg áherslu á það að við höldum áfram eins og hingað til að leita samvinnu við aðrar þjóðir um aðgerðir. Ef það tekst ekki eigum við að gera það að eigin frumkvæði, og ein og sér, en samstaða með öðrum er mikilvægari. Ein af ástæðunum fyrir því að málefnum þessara þriggja ríkja er svo komið er að þessi ríki voru skilin eftir þegar málin voru gerð upp eftir lok síðari heimsstyrjaldar. Í Helsinki - lokaskjalinu var ekki tekið á málefnum þessara ríkja. Sovétstjórnin túlkaði það þannig að landamæri Evrópu væru ákveðin og þar með væru þessi þrjú ríki innan Sovétríkjanna. Það var heldur ekki tekið á þessu vandamáli í París þegar málin voru endanlega gerð upp og það skilið eftir, þannig að Sovétríkin geta litið svo á að þeir hafi rétt til að ráðskast með málefni þessara ríkja sem alls ekki er rétt túlkun, að því er mér finnst. Þó svo að þessi ríki séu talin vera innan Sovétríkjanna er aldrei hægt að líta á mannréttindabrot eins og þarna eru framin sem eðlilegan þátt þannig að hvernig sem þessir samningar eru túlkaðir þá er aldrei réttlætanlegt að láta nokkra ríkisstjórn beita slíku ofbeldi eins og þar hefur verið gert. Við Íslendingar höfum alltaf lagt mikla áherslu á sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Við hljótum að ganga hart fram í því að styðja þær smáþjóðir sem þarna eru, því við ættum að geta skilið þjóða best mikilvægi þess að þjóðir geti lýst yfir sjálfstæði sínu. Okkur tókst að sigra í baráttu okkar fyrir sjálfstæði og þess vegna höfum við skyldur gagnvart smáríkjum að styðja þau í sams konar baráttu. Hvar sem er eigum við að leggja áherslu á þetta. Ég vil einnig leggja mikla áherslu á að það verði samstaða innan Alþingis um þessi mál, eins og hefur verið hingað til að mestu leyti. Það er miklu mikilvægara og sterkara ef við getum sameinast í aðgerðum og á ég ekki von á öðru eftir þær undirtektir sem ríkisstjórnin hefur nú sýnt á fundi sínum nú í morgun og hæstv. utanrrh. hefur gert grein fyrir. Það hlýtur að vera skylda okkar að benda alls staðar á að styrjaldir og ofbeldi auka aðeins á vandamálin, það eru aldrei til að leysa þau. Þetta gildir að sjálfsögðu í Sovétríkjunum og löndunum við Eystrasalt en þetta á líka við annars staðar. Við eigum að beita okkur hvar sem við getum fyrir því að deilumál verði leyst með friðsamlegum hætti og samningum og gera öðrum grein fyrir því sem við hljótum að gera okkur grein fyrir, að vandamál leysast aldrei með ofbeldi.

Jóhann Einvarðsson : Hæstv. forseti. Málefni Eystrasaltsríkjanna hafa nú verið rædd hér í Alþingi allítarlega síðan þau komu fyrst á dagskrá í mars sl. Strax eftir að Litáen gaf út sjálfstæðisyfirlýsingu sína og Alþingi varð sammála um að senda Litáum heillaóskir í tilefni þess hafa verið hér miklar umræður í Alþingi um stöðu þessara mála. Það hefur sem betur fer skapast mjög góð samstaða innan þings og ekki síður innan utanrmn. um hvernig á þessum málum hefur verið tekið fram að þessu. Ég legg ríka áherslu á það að við reynum að halda áfram þeirri samstöðu sem við höfum náð. Ég vil, eins og aðrir ræðumenn hér, þakka utanrrh. fyrir ítarlega skýrslu sem hann flutti þinginu hér áðan um heimsókn sína til þessara ríkja. Ég tel að hún hafi verið mjög brýn og hafi skýrt þessi mál að ýmsu leyti betur fyrir okkur sem stöndum fjær þessu og skapi okkur meiri möguleika á því, þegar við tökum ákvarðanir um á hvern hátt við grípum til raunhæfra aðgerða til styrktar þessum þjóðum, að málið verði skýrara í okkar huga. Ég vil líka láta það koma fram hér sem kannski flestir vita að formaður utanríkismálanefndar litáíska þingsins er væntanlegur hingað til lands seint í kvöld og mun dvelja hér næstu tvo daga og eiga viðræður við utanrmn. þingsins, forseta þingsins og utanrrh. og ýmsa fleiri aðila. Ég hygg að bæði heimsókn utanrrh. til ríkjanna og heimsókn þessa manns hingað til lands muni að ýmsu leyti gera okkur einfaldara og þægilegra að taka afstöðu til þeirra ákvarðana sem við hljótum að taka núna á allra næstu dögum. Ég hef líka hreyft því í utanrmn., og ég held að það sé mjög góð samstaða um það í nefndinni og var reyndar komin nokkrum dögum áður en ráðherra fór utan, að kanna það með hvaða hætti við gætum sent sendinefnd til þessara ríkja. Það er í skoðun núna og við erum að fylgjast með því hvað þjóðþing Norðurlandanna gera, þannig að ég hygg að á næstu dögum verði tekin ákvörðun um það. Það kom mér hins vegar á óvart þegar ég heyrði fréttirnar í morgun þar sem kom fram að sovésk stjórnvöld hafi beðið sænsku stjórnina og aðrar ríkisstjórnir á Vesturlöndum að forðast harðorð ummæli sem gætu kynt undir átökum í Eystrasaltsríkjum Sovétríkjanna. Ég er ekki þeirrar skoðunar að harðorð mótmæli og heimsóknir ráðamanna á Vesturlöndum kyndi undir harðvítug átök í þessum ríkjum. Það er ekki mín skoðun. Ég er þvert á móti sannfærður um það að ef ekki hefði komið til þessara mótmæla og heimsókna hefði atburðarásin getað orðið mun hraðari og miklu harðar tekið á hlutum frá Sovétríkjanna hálfu heldur en raun hefur orðið á. Um þetta er kannski erfitt að fullyrða en þetta er mín skoðun. Ég tel að á næstu dögum hljótum við að setjast niður í utanrmn. og hafa um það gott samráð við ríkisstjórnina eins og við höfum haft fram að þessu og meta það hvaða aðgerðir eru bestar til þess að styrkja sjálfstæðisbaráttu þessara ríkja. Því að sjálfsögðu verðum við númer eitt að hafa góða samvinnu við þjóðþing og ríkisstjórnir þessara landa hvað best mætti vera til að styðja þeirra mál. Ég er sammála því að sjálfsögðu að halda því áfram sem hefur komið fram frá ríkisstjórninni að bjóða Reykjavík sem fundarstað deiluaðila í þessu máli. Hvort sem samkomulag yrði um Reykjavík eða aðrar höfuðborgir eða borgir á Norðurlöndunum, þá eigum við að bjóða Reykjavíkurborg fram og gera okkar til þess að úr slíkum fundi geti orðið. Það kemur líka vel til álita að gera ýmislegt af því sem utanrrh. minntist á hér í morgun. Ég minni á að það er ekki langt síðan samþykkt var hér í þinginu þáltill. um að skoða það a.m.k. hvort ekki væru of margir starfsmenn hér í mörgum erlendum sendiráðum og ekki síst var þeirri umræðu beint að sovéska sendiráðinu og reyndar því bandaríska líka sem þó hefur gjörólíkra hagsmuna að gæta hér á landi heldur en það sovéska. Hvort við getum aftur fækkað í sendiráði okkar í Rússlandi, það tel ég nú varla. Ég held að það séu ekki nema tveir starfsmenn þar og þeir hljóti að vera önnum kafnir við það að fylgjast með þeim hlutum fyrir stjórnvöld hér á Íslandi sem nauðsynlegt er að gera. Hins vegar má að sjálfsögðu búast við því að ef við gerum kröfu til fækkunar í sendiráði Sovétríkjanna hér á landi, þá geri þeir sambærilega kröfu um einhverja hliðstæða fækkun hjá þeim. Annað atriði sem ég vildi minnast á hér er það að við Íslendingar höldum áfram á þeim grunni sem við höfum hafið starfið, þ.e. að berjast fyrir því að málstaður þessara þjóða sé tekinn upp hjá öllum þeim alþjóðlegu stofnunum sem við tökum þátt í. Þar nefni ég fyrst og fremst Norðurlandaráð, ég nefni Evrópuráðið, ég nefni NATO og ég hygg að það sé rétt mat hjá utanrrh. að ekki síst samþykktir ráðherranefndar eða pólitísku nefndarinnar hjá NATO - ríkjunum hafi haft þung áhrif og verið þungt skoðuð í Moskvu þegar samstaða náðist í þeim hópi um harðorða ályktun til Sovétríkjanna vegna aðgerða þeirra í Eystrasaltsríkjunum. Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið. Það er búin að vera ítarleg og mikil umræða um þessi mál hér síðustu vikurnar, en ég legg áherslu á það að heimsókn utanrrh. var mjög brýn og hefur skýrt ýmsa hluti fyrir okkur sem betur sjást með því að heimsækja þessar þjóðir heldur en lesa bara erlenda fjölmiðla eða fylgjast með fjölmiðlafréttum. Ég vænti þess líka að heimsókn formanns utanríkismálanefndar litáíska þingsins sem verður næstu daga muni hjálpa okkur við ákvörðunartöku hér á næstu dögum, en ég held að það hljóti innan örfárra daga að verða teknar ákvarðanir um einhverjar raunhæfar aðgerðir sem eru annað og meira en samþykktir hér í sölum hins háa Alþingis.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög fróðlega frásögn af málum Eystrasaltslandanna eins og þau komu honum fyrir sjónir. Ég vil einnig nota þetta tækifæri til þess að ræða hér um þá hröðustu þróun sem við Vesturlandabúar höfum horft á og er að gerast þessa dagana og hefur verið að gerast á seinustu árum. Við stöndum frammi fyrir því að annað óumdeilanlega öflugasta ríki veraldar sem var fékk leiðtoga sem gjörbreytti stefnu þess ríkis, færði það frá hernaðaruppbyggingu sem höfuðmarkmiði, færði það til lýðræðisþróunar og afvopnunar. Það var stór stund í hinum vestræna heimi þegar Ronald Reagan og Gorbatsjov höfðu komið sér saman um að móta þau spor í afvopnunarmálum sem urðu. Við stöndum frammi fyrir því að það er stríð við Persaflóa. Það stríð er svo eldfimt að ef Ísraelsmenn yrðu þátttakendur veit enginn hvort nokkur ríkisstjórn í Arabalöndunum gæti komið í veg fyrir fjöldastuðning óbreyttra múhameðstrúarmanna við Saddam Hussein. Við stöndum frammi fyrir því að Sovétríkin eru nær borgarastyrjöld en þau hafa nokkurn tíma verið. Við stöndum frammi fyrir því að það væri í fyrsta skipti í sögunni sem land sem ræður yfir kjarnorkuvopnum færi í borgarastríð. Við stöndum frammi fyrir því að það eru hagsmunir hins vestræna heims, óumdeilanlegir, að Sovétríkin haldi velli sem ríki og lýðræðisþróunin innan þeirra haldi áfram án blóðsúthellinga eða þá með sem minnstum blóðsúthellingum. Við skulum örlítið skoða þá stöðu hvað kæmi upp ef Sovétríkin splundruðust, hvert ríki eftir annað innan þeirra yrði að sjálfstæðu landi. Það fer ekkert á milli mála hvernig þeir mundu skipta landinu, það liggur ljóst fyrir. En hvernig mundu þeir skipta kjarnorkusprengjunum á milli sín? Hvernig mundu þeir skipta þeim? Er ekki trúlegt að múhameðstrúarríkin á landamærunum við ófriðarsvæðið í Miðausturlöndum nær fengju sinn hluta af eldflaugunum og kjarnorkusprengjunum? Væri bróðurlega skipt upp herveldinu mikla ef þetta mundi ekki eiga sér stað? Er það það sem Íslendingar vilja? Það liggur ljóst fyrir að hvorki forustumenn Breta, Bandaríkjamanna eða Frakka hafa áhuga á þeirri þróun. Viljum við að Rússland segi sig úr lögum við Sovétríkin og sá kjarni sem eftir verði, verði undir stjórn múhameðstrúarríkja? Þetta eru spurningarnar sem hæstv. utanrrh. verður að gera upp við sig. Hver er utanríkisstefna Íslands í þessum efnum? Við Íslendingar áttum farsælan foringja þegar við börðumst fyrir okkar sjálfstæði og hann notaði pennann og hann notaði hið talaða orð til að ná árangri. Mér sýnist að af þeim þremur þjóðum við Eystrasalt, þ.e. í Eistlandi, Lettlandi og Litáen, þá standi mál þannig að einn þjóðhöfðinginn vill fara hraðar en skynsamlegt er. Hann vill fara miklu hraðar en skynsamlegt er. Hann vill fara svo hratt að vestrænar þjóðir hafa ekki þorað að veita honum stuðning. Hæstv. utanrrh. Íslands hefur ekki svarað þeirri spurningu hér og nú: Vill hann að við viðurkennum á opinberum vettvangi að Litáen sé frjálst og fullvalda ríki? Eistland og Lettland óska ekki eftir slíkri viðurkenningu. Þeir nota þjóðþing sinna landa til þess að vinna að framförum í landinu og bíða. Og hvers vegna bíða þeir? Vegna þess að þeim er ljóst að tíminn vinnur með þeim ef þeir hafa vit á að bíða. En það er fleira að gerast í Sovétríkjunum. Forustumaður öflugasta lýðveldisins í Sovétríkjunum á í hatrammri deilu við æðsta mann Sovétríkjanna. Boris Jeltsín og Gorbatsjov eru andstæðingar. Það fer ekki á milli mála. Segjum nú svo að við vinnum að því dyggilega að kynda þá elda sem mest sem leiði til borgarastyrjaldar í Sovétríkjunum. Enginn veit hverjar afleiðingarnar yrðu. Enginn veit hver mundi ná völdunum. En það óttast ég mjög að þeir tveir sem nú deila harðast um völdin mundu hvorugur halda um þau eftir þann leik. Ég óttast að það yrði rússneski herinn sem hefði taflið í fyrstu atrennu. Ég held að það sé hættulegur leikur, svo ekki sé meira sagt, hjá Vesturlöndum ef stefnubreyting yrði og menn hættu við að styðja Gorbatsjov í þeirri stöðu sem hann er. Það væri mjög hættulegur leikur. Sá leikur gæti kallað það yfir okkur í fyrsta lagi að lýðræðisríkin segðu sig úr Sovétríkjunum og kæmust upp með það. Rússland líka. Þá sætum við uppi með það að við hefðum fjölgað kjarnorkuveldum heimsins og værum búnir að fela múhameðstrúarríki kjarnorkuvopn. Og ég gæti trúað því að það væri þó nokkuð hátt verð á þeim vopnum í dag ef þau væru til sölu, þó nokkuð hátt verð sem olíufurstarnir við Persaflóa, sumir hverjir, væru reiðubúnir að greiða til að hafa þau undir höndum í þeim átökum sem þar eru. Íslendingar þurfa að horfa á þetta tafl heimsins í einni mynd. Þeir þurfa að horfa á það í einni mynd. Ég held að það sé affarasælast að ræða það í þeirri stöðu sem menn eru nú að það verður að hvetja leiðtoga Eystrasaltslandanna og forseta Rússlands til að talast við og forseta Sovétríkjanna til að talast við og stöðva beitingu vopnavaldsins í þessum ríkjum. Með viðræðum er það hægt. En ef við höldum að vald okkar sé slíkt að með þvingunaraðgerðum pínum við þessa aðila, þá er það misskilningur. Við heyrðum ágæta ræðu hæstv. utanrrh. hér í þingsal. En við heyrðum líka fréttir af þessu ferðalagi erlendis og þær fréttir drógu upp allt aðra mynd en hér kom fram. Þær fréttir drógu það upp að hæstv. utanrrh. ætti orðið í basli með KGB og væri búið að hafa af honum töskuna. Svo komu þær fréttir að taskan væri fundin í fatageymslu í hótelinu og féll nú hjá mörgum það álit sem þeir höfðu á KGB sem hæfum til að halda aga í Sovétríkjunum. Ég veit ekki hvort þeir sem standa að fréttaflutningi á þennan veg gera sér grein fyrir því hversu illa þeir fara með tiltrú almennings á fjölmiðlum, hversu meðferðin á fjölmiðlum er slæm að búa við slíkan æsingarfréttaflutning sem þarna kemur fram. Og ég veit ekki hvort hæstv. utanrrh. gerir sér grein fyrir því hvað það er óheppilegt á stundum sem þessum að svona mynd sé dregin upp af ferðalagi í Eystrasaltslöndunum eins og fréttamenn hafa gert með þessum hætti. Ég vil minna á það að það eru mörg mál heimsins sem eru erfið og óleyst. Hvað með Írland, sem er nú eins og Noregur land okkar forfeðra, er það ekki klofið í tvennt? Er það ekki lýðræðisland? Eru þar ekki drepnir menn af og til á báða bóga, bæði af Bretum og eins uppreisnaraðilum? Hvað stefndi í með Québec þegar forseti Frakklands á sínum tíma hvatti þá til að segja sig úr lögum frá Kanada? Tóku Kanadamenn því vel að það væri verið að hvetja til þess að eitt af svæðum Kanada rifi sig út úr ríkinu? Því var ekki vel tekið. Íslendingar þurfa að hugsa það mjög vel hvort þeir gera ekki mest gagn í málum Eystrasaltslandanna með því að tala þar máli friðar í samskiptum manna á milli, tala þar máli friðar innbyrðis. Og hvort sem menn vilja trúa því eða ekki, þá væru það mikil sinnaskipti ef sá maður, sem hlotið hefur friðarverðlaun Nóbels, hefur á örfáum mánuðum orðið slíkur gangster og glæpamaður að það sé skynsamlegast fyrir vestræna menningu, sem sæmdi hann þeim heiðri, sæmdi hann friðarverðlaunum Nóbels, hvort sú sama vestræna menning á að trúa því í dag að slík sinnaskipti hafi orðið að þar fari blóðhundur, eins og einn íslenskur stjórnmálamaður hefur látið sér um munn fara. Menn þurfa að hugsa og halda stillingu sinni í þessu máli. Það hefði vafalaust verið hægt í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga að halda þannig á málum að tugir og hundruð manna hefðu fallið í valinn. Það hefði vafalaust verið hægt en það var ekki gert. Ég vil trúa því, sem betur fer, að leiðtogar Vesturlanda, jafnvel þó við stöndum í stríði fyrir botni Persaflóa, séu mikilhæfir menn og að sú þróun sem orðið hefur í heiminum sé því að þakka að lýðræðisþjóðirnar og sú lýðræðisþróun sem orðið hefur í Sovétríkjunum hefur fært okkur fram á veg. En ég segi það hér og nú: Ég held að það yrði eitt alvarlegasta áfallið fyrir vestræna menningu í þeirri stöðu sem við erum í dag ef Rússland og lýðræðisöflin í Sovétríkjunum legðu ekki höfuðkapp á það að tryggja lýðræðisþróun innan Sovétríkjanna, heldur legðu höfuðkapp á það að koma sér út úr Sovétríkjunum. Þá værum við búnir að dreifa kjarnorkusprengjunum ansi víða og þá værum við búnir að tryggja það að múhameðstrúarmenn væru komnir í þá stöðu að það yrði á fleiri stöðum en í Ísrael sem mönnum yrði ekki svefnsamt af ótta við að þeim vopnum yrði beitt.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og tek undir með þeim hv. þm. sem sagt hafa: Ef við viljum beita okkur til góðs í þessu máli, þá gildir það að í okkar röðum sé traust samstaða og að þessi mál svo alvarleg sem þau eru verði ekki gerð að pólitísku bitbeini milli flokka eða tilraunir gerðar til þess að gera þau að máli sem verði einum flokki umfram aðra til framdráttar. Um það snýst málið ekki og um það vona ég að við séum öll sammála. Það hefur verið gagnrýnt að ríkisstjórnin hafi ekki þegar við þessa umræðu tilkynnt ákvarðanir í framhaldi af mínu ferðalagi og þeirri greiningu á ástandinu sem fram hefur komið í minni ræðu, umræðum í ríkisstjórn, í utanrmn. og í þessum umræðum. Ég tel þá gagnrýni kannski ekki sanngjarna. Það er hverju orði sannara að orðum eiga að fylgja athafnir. Á næsta fundi ríkisstjórnar verða fyrstu tillögur lagðar fyrir. Það er líka rétt sem sagt var, m.a. af hv. 1. þm. Suðurl., að það ber að vanda til þeirra tillagna og ekki rasa um ráð fram þannig að þetta mál er að mínu mati í eðlilegum farvegi. Stundum gætir nokkurs misskilnings um einstök atriði sem óþarfi er og rétt að leiðrétta. Það var ekki rétt sem fram kom í máli seinasta ræðumanns að tvö þessara ríkja, Eistland og Lettland, óskuðu ekki eftir viðurkenningu á sjálfstæði sínu af hálfu annarra ríkja. Það gera þau að sjálfsögðu og hafa hlotið, m.a. af okkar hálfu. Hitt er rétt að þau hafa ekki óskað eftir því að taka upp diplómatísk tengsl í framhaldi af slíkri viðurkenningu. Ég ætla ekki að leggja hér frekar orð í belg um mat manna á hinum stóru þáttum alþjóðamála, þróun mála í Sovétríkjunum o.s.frv. Ég hef lýst mínum viðhorfum. Ég vil einungis ljúka umræðunni með því að þakka fyrir málefnalegar umræður og láta í ljós þá von að samstaða geti orðið á Alþingi Íslendinga um aðgerðir sem mega koma þeim að haldi sem eiga um sárt að binda.