Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 174 að beina fsp. til hæstv. iðnrh. varðandi hitaveituframkvæmdir í byggðarlögunum hér í nágrenni Reykjavíkur. Eins og kunnugt er, hafa Reykvíkingar notið þess nú um þrjá áratugi, að híbýli þeirra eru hituð með heitu vatni. Þær framkvæmdir, sem hér hafa átt sér stað, hafa verið mjög til fyrirmyndar og eftir þeim tekið hér á landi, og ýmis sveitarfélög, sem tækifæri hafa haft til þess, hafa fetað í fótspor Reykjavíkurborgar og komið upp hitaveitu til hagkvæmni fyrir íbúa þeirra byggðarlaga. Þessar framkvæmdir hafa ekki aðeins vakið athygli landsmanna, heldur hafa erlendir aðilar, sem hingað hafa komið, mjög veitt því eftirtekt, hvernig Reykjavíkurborg hefur hagnýtt sér jarðvarmann til þess að hita upp híbýli Reykvíkinga. Í byggðarlögunum í nágrenni Reykjavíkur hefur verið mikill áhugi allan þennan tíma á þessum málum, og þeir aðilar, sem hafa setið í sveitarstjórnum þessara byggðarlaga, hafa reynt að vinna að þessum málum þannig, að íbúar hér í næsta nágrenni gætu orðið þess sama aðnjótandi og Reykvíkingar hafa orðið. Því miður hefur ekki tekizt að koma þessum málum þannig fyrir. T. d. hafa niðurstöður athugana og rannsókna í Hafnarfirði orðið með þeim hætti, að of langt hefur verið talið og óhagkvæmt að ráðast í framkvæmdir á þeim grundvelli, sem þar hafði verið hugsað. Það er nú á síðustu mánuðum, sem hins vegar hefur rofað til í þessum efnum, og íbúar í nágrenni Reykjavíkurborgar hafa litið svo á, að þeir mættu e. t. v. á næstu mánuðum njóta þess, sem þá hefur dreymt um í langan tíma. Það, sem veldur þessu, er annars vegar, að Hitaveita Reykjavíkur með sínum áframhaldandi rannsóknum og borunum hefur fengið meira vatnsmagn en gert hafði verið ráð fyrir og því möguleiki á því, að Hitaveita Reykjavíkurborgar geti tekið að sér og annazt um gerð hitaveitu og upphitun húsa á því svæði, sem hér hefur verið rætt um. Þá hefur einnig komið í ljós, að mun nær Hafnarfirði og þéttbýlinu í Garðahreppi en áður var talið eru möguleikar á heitu vatni, þ. e. a. s. á Álftanesi. Nú hagar málum þannig, að Kópavogur hefur gert samninga við Hitaveitu Reykjavíkur og fyrir liggur möguleiki, að Hafnarfjarðarbær geri samninga við Hitaveitu Reykjavíkur og fyrir liggur möguleiki, Garðahreppur bíður og sér til, hvað fara gerir í þessum málum. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefur snúið sér til hæstv. iðnrh. og farið fram á aðstoð í þessum efnum, farið fram á, að hann sem iðnrh. beitti áhrifum sínum til þess, að Hafnfirðingar með einum eða öðrum hætti gætu orðið aðnjótandi þess að hita híbýli sín upp með heitu vatni. Þeir hafa óskað eftir því að fá heimild til einkarekstrar á hitaveitu, og er því spurt, hvort ríkisstj. hyggist veita Hafnarfjarðarbæ umbeðna heimild. Auk þess er spurt, hvort ríkisstj. hyggist beita áhrifum sínum til þess, að þeir samningar, sem annars vegar Kópavogur og hins vegar Hafnarfjarðarbær hafa gert eða geta gert við Hitaveitu Reykjavíkur, geti náð fram að ganga. Ef ekki, þá er spurt, hvort ríkisstj. hyggist að öðrum kosti veita þessum sveitarfélögum fyrirgreiðslu til sérstakra hitaveituframkvæmda hverju fyrir sig.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Hv. þm. Matthías A. Mathiesen spyr í fyrsta lagi: „Hyggst ríkisstj. veita bæjarstjórn Hafnarfjarðar umbeðna heimild til rekstrar hitaveitu?“ Bæjarstjórn Hafnarfjarðar virðist líta svo á, að hún hafi heimild til rekstrar hitaveitu í Hafnarfirði, sbr. 1. gr. samningsuppkasts milli borgarstjórnar Reykjavíkur og bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 14.12. 1972, en þar segir svo: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar afsalar Hitaveitu Reykjavíkur í umboði borgarstjórnar einkaleyfi sínu til þess að starfrækja hitaveitu í Hafnarfirði með þeim skilmálum, sem nánar greinir í samningi þessum: Ekki liggur fyrir í iðnrn. bréf, er staðfesti slíka heimild til Hafnarfjarðar, en það má vera, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar byggi slíka heimild á ákvæðum l. nr. 11 1936, svo og ákvæðum í afsali ríkissjóðs til handa Hafnarfjarðarkaupstað um hitaréttindi og landsréttindi í Krýsuvík, dags. 20. febr. 1941. Rn. sér ekki af sinni hálfu ástæðu til að vefengja þessa heimild Hafnarfjarðar eða mótmæla skilningi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar á þessum málum. Fyrir því verður ekki talið nauðsynlegt að gefa nú út sérstaka heimild til handa bæjarstjórn Hafnarfjarðar til rekstrar hitaveitu þar. Önnur spurning hv. þm. er: „Hyggst ríkisstj. beita áhrifum sínum til þess, að samningar geti tekizt og komið til framkvæmda milli sveitarfélaganna í nágrenni Reykjavíkur og Hitaveitu Reykjavíkur um hitaveituþjónustu, eða hyggst ríkisstj. að öðrum kosti veita þessum sveitarfélögum fyrirgreiðslu til sérstakra hitaveituframkvæmda hverju fyrir sig?“ Forsvarsmenn sveitarfélaganna sunnan Reykjavíkur hafa skýrt iðnrn. frá áhuga sínum á samningsgerð við borgarstjórn Reykjavíkur um sameiginlegan rekstur hitaveitu fyrir höfuðborgarsvæðið í heild. Hefur rn. skýrt fulltrúum fyrrnefndra bæjarfélaga frá því á fundum í rn., að ekkert væri því til fyrirstöðu að stuðla að því, að slíkum samrekstri yrði á fót komið, ef væntanlegir samningsaðilar yrðu ásáttir um það. Ef svo væri, yrði slík fyrirgreiðsla að gerast með þeim hætti, að núgildandi heimildir til rekstrar hitaveitu fyrir hin einstöku bæjarfélög yrðu afturkallaðar og nýtt heildarleyfi gefið út fyrir allt svæðið í einu lagi. Að því er varðar afstöðu Hitaveitu Reykjavíkur skal þetta tekið fram: Rn. fól Orkustofnun að athuga þessi mál allnáið, og 27. júlí s. l. skrifaði Orkustofnun Hitaveitu Reykjavíkur og bað um vitneskju um afstöðu Hitaveitu Reykjavíkur til þessara sameiningar. Hitaveita Reykjavíkur svaraði með bréfi 22. sept. 1972 og skýrði frá því, með hverjum hætti viðræður hefðu farið fram milli þessara bæjarfélaga og hvar málin stæðu þá. Telur Hitaveita, að nokkurt hlé hafi verið gert á þessum samningsviðræðum, meðan forráðamenn Hitaveitu Reykjavíkur væru að athuga, hverja lausn væri hægt að fá á gjaldskrá Hitaveitunnar við gerð fjárhagsáætlunar fyrir árið 1973. Og að lokum segir svo í bréfinu, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem lausn verðtaxtamálsins er forsenda fyrir undirskrift samnings eða ákvörðun heildsöluverðs á vatni til Hafnarfjarðar, hefur borgarráð Reykjavíkur ákveðið að fresta frekari ákvörðun um samninga, þar til taxtamálið er til lykta leitt: Að því er þetta taxtamál Hitaveitu Reykjavíkur varðar, hafa iðnrn. borizt þrjár umsóknir um gjaldskrárhækkun. Upphaflega umsóknin var 13% hækkun miðað við 1. jan. Eftir gengislækkunina í des. var farið fram á 17.9% hækkun, og nú í lok febr. barst umsókn, þar sem farið var fram á 29.6% hækkun 1. marz, en það er talið jafngilda 25% hækkun á ársgrundvelli. Rn. sendi hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar þessa umsókn, en hún taldi, að 20% hækkun á ársgrundvelli næði til þess að tryggja þá 7% arðgjöf, sem Hitaveita Reykjavíkur skuldbatt sig til þess að tryggja, þegar hún fékk lán á sínum tíma hjá Alþjóðabankanum. Í morgun samþykkti svo sérstök gjaldskrárnefnd, sem fjallar um þessi mál á vegum ríkisstj., að fallast á þessa 20% hækkun á ársgrundvelli. Því virðist ekki vera ástæða til þess, að Hitaveita Reykjavíkur fresti lengur viðræðum við sveitarfélögin af þessum ástæðum, og hefjast þær umr. vafalaust aftur nú á næstunni. Strax og sveitarfélögin hafa fundið viðunandi samningsgrundvöll um samrekstur hitaveitu á höfuðborgarsvæðinu, mun ekki standa á rn. að veita nauðsynleg leyfi og fyrirgreiðslu, ef um það er samkomulag hjá þeim aðilum, sem þar hafa hagsmuna að gæta.

Fyrirspyrjandi (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svör hans. Hann minntist á það í svari sínu, að rn. teldi, að Hafnarfjarðarbær hefði nú þegar þær heimildir, sem til þyrfti í sambandi við hitaveituframkvæmdir. Ég veit, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar sendi hæstv. ráðh. bréf og óskaði eftir því í bréfinu, að Hafnarfjarðarbæ yrðu veitt tilskilin leyfi, eins og það er orðað. Ég geri ráð fyrir því, að þessi beiðni sé sprottin af viðræðum, sem nokkrir fulltrúar sveitarstjórnanna hér sunnan Hafnarfjarðar áttu við hæstv. ráðh. fyrir nokkuð löngu, í byrjun jan. frekar en í des., og þar hafi verið talinn leika vafi á því, hvort Hafnarfjarðarbær hefði þau réttindi eða þau tilskildu leyfi, sem hann þyrfti í sambandi við hitaveituframkvæmdir. Mér þykir vænt um að fá staðfestingu á því hjá hæstv. ráðh., að þau leyfi eru fyrir hendi. Ef hins vegar verður farið út í þá samninga, sem rætt hefur verið um, verður að sjálfsögðu að gera breytingar á þeim leyfum, og ég tók svo eftir, að hæstv. ráðh. héti því, að ekki skyldi standa á þeim leyfum, ef um þau yrði sótt. Varðandi síðari fsp. mína um, hvort og þá með hvaða hætti ríkisstj. hygðist beita áhrifum sínum, upplýsti ráðh. enn fremur, að í morgun hefði gjaldskrárnefnd ríkisstj. fallizt á að veita Hitaveitu Reykjavíkur 20% hækkun. Eins og hann las upp áðan, hafði Hitaveita Reykjavíkur eða forráðamenn hennar talið, að áður en samningar við Kópavog gætu tekizt, þyrfti breytingu á gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur. Ég lít svo á, að með þessari hækkun sé það skoðun ráðh., að ekkert standi í veginum fyrir því, að umræddir samningar verði gerðir, ef talið er rétt að gera þá. Ef svo færi, að úr þessum samningum yrði ekki og viðkomandi sveitarfélög stæðu frammi fyrir því, að þau yrðu með einum eða öðrum hætti að fjármagna hitaveituframkvæmdir, t. d. ef Hafnarfjarðarbær teldi réttara að hefja hitaveituframkvæmdir og fá vatn frá Álftanesi, þá munu að sjálfsögðu þessi sveitarfélög þurfa á töluvert mikilli fyrirgreiðslu að halda. Ég skildi ræðu hæstv. ráðh. þannig, að á meðan ekki væri úr því skorið, hvort samningar við Hitaveitu Reykjavíkur tækjust teldi hann ekki ástæðu til að taka afstöðu til þess atriðis, sem ég spurði um í síðari hluta seinni fyrirspurnarinnar.



Herra forseti. Örstutt aths. Ég vil byrja með því að fagna því, að þessu máli er hreyft. Það er áreiðanlega mjög mikilvægt í okkar þjóðfélagi að hraða hitaveituframkvæmdum, ekki sízt vegna þess, að fróðustu menn telja, að framundan sé gífurlega mikil hækkun á olíu og jafnvel skortur og þá nauðsynlegt fyrir okkur að nýta þessi verðmætu auðæfi okkar. Ég vil hins vegar láta það koma fram, að ég efast nokkuð um þá stefnu, sem tekin hefur verið hér í nágrannasveitarfélögunum, að fela Reykjavíkurborg að annast hitaveituframkvæmdir og rekstur hitaveitu fyrir þau svæði. Ég vil vekja athygli á því, að á Seltjarnarnesinu var borað með ágætum árangri og þar hefur fengizt heitt vatn, að því er mér skilst að góðra manna dómi, með kjörum, sem sízt eru lakari en þau, sem Reykjavíkurborg getur boðið. Ég vil taka undir það, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda um Álftanesið, og leggja ríkari áherzlu á það en hann gerði, að það ber að athuga. Þar er hitasvæði, sem hefur verið kannað og er mjög gott að dómi jarðfræðinga og mjög miklar líkur til þess, að þar megi fá mikinn hita, sem mundi fullnægja þeim svæðum, sem hér um ræðir, þ. e. a. s. Hafnarfirði, Álftanesi, Garðahreppi og Kópavogi. Ég tel því, að áður en ákveðið er að ganga til samninga við Reykjavíkurborg, beri að athuga, hvort ekki sé rétt að mynda samtök þessara sveitarfélaga, sem ég hef nefnt, um hitaveitu frá Álftanesinu, og komi þar til rífleg fyrirgreiðsla frá opinberri hálfu. Hitt er svo annað mál, að líklega er æskilegt, að slík hitaveita verði í framtíðinni tengd hinni stóru hitaveitu Reykjavíkurborgar öllum til hagræðis.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram, að beiðnir Hitaveitu Reykjavíkur um gjaldskrárhækkanir byggjast á því skilyrði, sem Alþjóðabankinn hefur sett Hitaveitunni vegna lántöku Hitaveitunnar hjá honum þegar á árinu 1961, um 7% arðgjöf Hitaveitu Reykjavíkur í rekstri. Það er enn fremur nauðsyn fyrir Hitaveituna sjálfa að hafa þessa arðgjöf, ef hún á að vera þess umkomin að leggja hitaveitu jafnóðum í ný hverfi innan Reykjavíkurborgar, eins og hún hefur gert á undanförnum árum. Og loks er þetta skilyrði fyrir því, að Hitaveitan geti gengið til samninga við nágrannasveitarfélög um að leggja hitaveitu í ný eða eldri hverfi þar. Þetta er sem sagt hagsmunamál allra sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu, og þetta er hagsmunamál alþjóðar, því að í þessu felst mikill gjaldeyrissparnaður. Það er og álitið, að það spari hvert heimili helming hitakostnaðar að fá tengsl við Hitaveitu Reykjavíkur eftir 20% hækkunina. Það sparar hverri meðalfjölskyldu 14 þús. kr. á ári, hverjum einstaklingi innan sveitarfélagsins um 4 þús. kr. á ári. Fyrir 25 þús. manna byggð á höfuðborgarsvæðinu utan Reykjavíkur sparar þetta 100 millj. kr. á ári. Ég hygg, að ríkisstj, hafi með seinkun á afgreiðslu á gjaldskrármálum Hitaveitu Reykjavíkur frestað því um eitt ár, að þetta hagræði til handa íbúum á höfuðborgarsvæðinu hafi komizt á. Það er dæmi um það, hvernig óraunhæf verðlagshöft eru til þess fallin að valda vöruskorti, gera það að verkum, að fólkið fær ekki þá þjónustu, sem því er nauðsynleg á hverjum tíma.



Herra forseti. Ég fagna því, að hæstv. ráðh. hefur látið í ljós jákvæðan skilning á nauðsyn þess, að nágrannasveitarfélög Reykjavíkur geti átt þess kost, væntanlega í náinni framtíð, að búa við svipaða aðstöðu varðandi upphitun húsa sinna og íbúar höfuðborgarinnar. Það er staðreynd, eins og hefur komið fram í þessum umr., að verulegur aðstöðumunur er varðandi upphitun húsa á höfuðborgarsvæðinu, þannig að hitakostnaður t. d, í Hafnarfirði, Garðahreppi og Kópavogi og víðar í nágrenni Reykjavíkur er nú um 100% hærri en í Reykjavík. Þess vegna er stórkostlegt hagsmunamál fyrir íbúa í nágrenni Reykjavíkur, að þetta mikla og sívaxandi misrétti verði leiðrétt og þeir geti átt kost á hitaveitu til húshitunar eins og Reykvíkingar og ekki með lakari skilmálum en þeir eiga og hafa átt við að búa. Varðandi það atriði, sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að Hafnfirðingar litu svo á, að þeir hefðu nú þegar einkaleyfi á hitaveitu í Hafnarfirði, það hefði staðið í uppkasti, sem fyrir liggur um samning varðandi þessi mál milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, þá vil ég upplýsa, að þetta eru drög að samningi og eru að sjálfsögðu háð samþykki viðkomandi rn. Í framhaldi af viðræðum, sem sveitarstjórnarmenn í Hafnarfirði, Kópavogi og Garðahreppi áttu við hæstv. ráðh. um þetta mál fyrir skömmu, skrifaði bæjarstjórinn í Hafnarfirði bréf til hæstv. ráðh., þar sem var formlega óskað eftir þessu leyfi, sem ráðh. taldi, að þyrfti að liggja fyrir.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Það var í tilefni af ummælum hv. þm. Geirs Hallgrímssonar, þar sem hann gaf í skyn, að ákvörðun ríkisstj. um gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur kynni að verða til þess, að framkvæmdir frestuðust í eitt ár. Þá vil ég geta þess, að umsókn Hitaveitunnar var, eins og ég gat um áðan, send hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins og í grg. þeirrar stofnunar var komizt svo að orði m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Ekki er unnt að svo stöddu að endurmeta eignir fyrirtækisins sérstaklega með tilliti til gengisbreytingarinnar. En sé notuð aðferð Hitaveitunnar og miðað við áætlaða hækkun byggingarvísitölu til ársmeðaltals 1973, sem að verulegu leyti verður vegna beinna og óbeinna áhrifa gengisbreytinga, verður hækkunarþörfin rúmlega 20% á ársgrundvelli. Er þá ekki gert ráð fyrir sérstakri fyrningu vegna gengistaps, en miðað við rekstraráætlun fyrirtækisins sjálfs að öðru leyti, enda ekki ástæða til sérstakra aths. við aðra liði hennar.“ Enn fremur segir svo í þessari álitsgerð: „Það er álit hagrannsóknadeildar, að til þess að Hitaveita Reykjavíkur geti staðið við arðgjafarskuldbindingar gagnvart Alþjóðabankanum, sé nauðsynlegt að hækka gjaldskrá fyrirtækisins um nálægt 20% á ársgrundvelli miðað við þær forsendur, sem gerð hefur verið grein fyrir hér að framan: Jafnframt skal á það bent, að samningsbundinn framkvæmdahraði við lagningu hitaveitu til Kópavogs og Hafnarfjarðar er háður skilyrði um 7% arðsemi Hitaveitu Reykjavíkur á framkvæmdatíma, en hagkvæmast er að flýta þessum framkvæmdum eftir megni, þannig að þessar ákvarðanir eru í fullu samræmi við niðurstöður hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunarinnar um það, að einmitt þessum forsendum sé fullnægt.



Herra forseti. Ég skal ekki leggja dóm á það, hvort úrskurður hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunarinnar er fullnægjandi að því er snertir það skilyrði, sem Alþjóðabankinn setur um arðgjöf Hitaveitunnar. Ég vonast til þess, að með skýrslu hagrannsóknadeildarinnar séu Hitaveitunni fengin nægileg gögn gagnvart Alþjóðabankanum í þessu efni. En Alþjóðabankinn gerði á s. l. ári ítrekaðar aths. við það, að Hitaveitan hefði ekki gjaldskrá og hefði ekki fengið leyfi stjórnvalda til þess að hafa gjaldskrá til að fullnægja lánasamningum. Það voru frestun og neitanir hæstv. ríkisstj. á síðasta ári og allt fram til dagsins í dag, þegar fsp. hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesen kemur hér á dagskrá, sem hafa valdið töfum á framkvæmd samningsins við Kópavog og töfum á undirritun og frágangi á samningi við Hafnarfjarðarbæ. Ef svo hefði farið fram sem horfði, að Hitaveitan fengi ekki raunhæfa gjaldskrá, þá var í hættu stefnt, að Reykvíkingar fengju áframhaldandi hitaveitu í ný hverfi í borg sinni. En öllum þessum sveitarfélögum er það sameiginlegt hagsmunamál, ef til þess kemur, að sækja þurfi hitaorkuna lengra frá borginni en hingað til, að undir þeim dýru og miklu framkvæmdum standi stór og öflugur markaður. Þess vegna er það óhrakið, sem ég sagði hér áðan, að aðgerðaleysi hæstv. ríkisstj. í þessu brýna hagsmunamáli hefur frestað þessum hitaveituframkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu um eitt ár og jafnvel stefnt tengslum okkar og samningsaðstöðu við Alþjóðabankann í voða líka. að því er snertir lánsumleitanir okkar í sambandi við Sigölduvirkjun.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Þessi málflutningur hv. þm. Geirs Hallgrímssonar er, eins og þm. almennt vita, ekki í samræmi við staðreyndir. Ég gat þess í svari mínu áðan, að sjálf Hitaveita Reykjavíkur frestaði þessu máli af sinni hálfu með bréfi, sem hún sendi rn. 22. sept. 1972, og taldi ekki tímabært að fjalla um það við nágrannasveitarfélögin, fyrr en hún fengi vitneskju um, hver gjaldskrá yrði á næsta ári á eftir. Um það bárust síðan þrjár umsóknir, sú þriðja í lok febr., og það er ekki liðinn nema hálfur mánuður síðan rn. fékk þá umsókn. Hún hefur verið afgreidd núna, þannig að þær tafir, sem hafa verið á þessu máli, eru síður en svo af hálfu iðnrn. eða ríkisstj. Hafi verið um óeðlilegar tafir að ræða, þá eru þær frá Hitaveitu Reykjavíkur.



Herra forseti. Ég vil aðeins í sambandi við þetta vekja athygli á því, að hæstv. ráðh. svaraði ekki beint, eins og fyrirspyrjandinn sagði í annað skiptið, þegar hann tók til máls, - svaraði ekki beint seinni lið fsp. varðandi sérstaka fyrirgreiðslu fyrir þessi sveitarfélög, ef þau vildu ráðast sjálf í framkvæmdir. En ég vek athygli á því, að 9. mál, sem lagt var hér fram á Alþ. í haust, var till. frá okkur tveimur þm. um lánsfé til hitaveituframkvæmda, þar sem ályktað var, að Alþ. skori á hæstv. ríkisstj. að gera ráðstöfun til að tryggja sveitarfélögum lánsfé til hitaveituframkvæmda, því að það er augljóst mál, að mikill áhugi er á Suðurnesjum og víðar úti á landi um að virkja hið heita vatn, sem við höfum til ráðstöfunar. Það er aðeins spurning um peninga, og þessar framkvæmdir munu allar kosta mörg hundruð millj. Enn hefur þessi till. ekki fengizt afgreidd í fjvn. Hins vegar liggur fyrir jákvæð afstaða frá sveitarstjórnum eða a. m. k. sambandi sveitarstjórna, þar sem lagt er til efnislega, að till. sé samþ. og aukið fjármagn sé tryggt. Það er skýrsla til núna um virkjun á Svartsengi fyrir Suðurnesin, þar sem ótvírætt er mælt með virkjun, en það vantar fjármagn. Og það kom hér fram áðan, að heitt vatn fyrir um 25 þús. manns mun spara um 100 millj. kr. Það er ekki svo lítil hagsbót. Þetta á víðar við en um nágrannabæi Reykjavíkur. Ég vil því undirstrika það og beini því til hæstv. iðnrh., að hann athugi þessi mál í nýju ljósi og leggi því lið, ef hægt er, að tryggja einhverja lágmarksupphæð. Það hefur komið fram, að Alþjóðabankinn gerir kröfu um 7% arðsemi, ef hann lánar hér fé til. Það getur verið, að það sé nokkuð há arðgjöf, ég veit það ekki. En það er brýn nauðsyn að tryggja mikið fjármagn, svo að þessi sparnaður geti átt sér stað.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um öflun skeljasands til áburðar. Þegar kalið herjaði ræktunarlönd bænda hér á árunum, kom í ljós, svo að ekki varð um villzt, við rannsóknir okkar á áhrifum tilbúins áburðar, sem borinn var á ræktunarlönd langtímum saman, að þau voru ekki svo góð sem skyldi. Það fór fljótlega að bera á því, að glöggir bændur þóttust kenna, að aukin kalkgjöf á tún kynni að einhverju leyti að draga úr kalhættu.. Ég trúi, að síðar hafi þessi grunur verið staðfestur af sérfræðingum. Nú hafa um sinn verið hlýrri ár, en menn mega þó ekki láta slíkar sveiflur í árferði slæva áhuga og athafnir á þessum sviðum. Alþ. hefur þegar að nokkru sýnt vilja sinn varðandi þessi efni. Við endurskoðun löggjafar um jarðrækt voru teknar upp greiðslur vegna kölkunar túna, en það var nýmæli. Og 8. febr. 1972 var samþ. á Alþ. ályktun um að „skora á ríkisstj. að láta rannsaka, hvar hagkvæmt sé að vinna skeljasand til kölkunar túna, og gera síðan ráðstafanir til þess að auðvelda öflun hans.“ Þannig hefur Alþ. þegar sýnt mikinn skilning á þessu efni. Í ályktuninni er vikið að þessum tveimur atriðum, rannsókn á því, hvar hagkvæmast kynni að vera að vinna skeljasand til áburðar, en það efni hefur þegar verið notað og fengið frá Sementsverksmiðjunni á Akranesi, og svo hins vegar áskorun um, að gerðar verði ráðstafanir til að auðvelda öflun þess. Fsp. mín er þannig: „Hvað líður framkvæmd ályktunar Alþ. frá 8. febr. 1972 um öflun skeljasands til áburðar?“

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Á þskj. 335 er fsp. frá hv. 5. þm. Austf., svo hljóðandi: „Hvað líður framkvæmd ályktunar Alþ. frá 8. febr. 1972 um öflun skeljasands til áburðar?“ Svar landbrn, er á þessa leið: Rn. hefur leitað álits Sementsverksmiðju ríkisins um efni þáltill., en Sementsverksmiðjan hefur frá upphafi haft til sölu áburðarkalk. S. l. þrjú ár nam sala áburðarkalks frá verksmiðjunni sem hér segir: 1969 573 tonn, 1970 496 tonn og 1971 522 tonn. Verð á hverjum 50 kg poka var á s. l. ári 60 kr. án söluskatts. Ekki er vitað til þess, að það hafi nokkru sinni verið neinum vandkvæðum bundið fyrir bændur að fá það áburðarkalk, sem þeir vildu kaupa, en eftirspurn hefur verið fremur lítil, svo sem ofangreindar tölur bera vott um. Talið er, að unnt sé að dæla góðum skeljasandi á land víðar en á Akranesi, en það yrði án efa mjög kostnaðarsamt, meðan eftirspurn eftir áburðarkalki er ekki meiri en nú er. En aukist eftirspurn eftir áburðarkalki, verður málið tekið til frekari athugunar. Í þessu sambandi er rétt að minna á, að í jarðræktarlög, sem samþykkt voru á fyrra ári, var tekið upp ákvæði um framlag til kölkunar túna, en þar segir svo í 10. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Til kölkunar á túnum, þar sem rannsóknir hafa að dómi ráðunauta Búnaðarfélags Íslands sýnt, að hennar sé þörf, er heimilt að greiða 50% af kostnaðarverði viðurkennds áburðarkalks, eins og það er á hafnarstað, að viðbættum eðlilegum flutningskostnaði umfram 50 km til viðkomandi bónda. Skilyrði er, að kölkunin sé framkvæmd eftir ráðleggingum héraðsráðunautar og undir eftirliti hans, og skal hún við það miðuð að nægja til a. m. k. 5 ára.“ Mun reynslan af þessu ákvæði væntanlega leiða í ljós, hve mikil þörf er fyrir notkun áburðarkalks.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, enda þótt ég sé ekki alls kostar ánægður með þau. Ég hafði ástæðu til að halda, að hugað hefði verið að möguleikum á vinnslu skeljasands til áburðar víðar en hér í Faxaflóa í sambandi við landgrunnsrannsóknir, sem fram fóru á s. l. sumri. En um það kom ekkert fram í þessum svörum. Skeljasandur sá, sem Sementsverksmiðjan selur, er að vísu ódýr á tonn, en það þarf mjög mikið magn til kölkunar túna og flutningskostnaður verður þess vegna tilfinnanlegur. Ég vil leyfa mér að leggja áherzlu á það, að leitazt verði við að framkvæma þann þingvilja, sem fram kom í ályktuninni frá 8. febr. 1972, og þá bæði atriði ályktunarinnar: að gera sér grein fyrir, hvort ekki er hægt með viðráðanlegum kostnaði að ná upp þessu áburðarefni víðar en hér á einum stað, og svo hins vegar að gera frekari ráðstafanir en þegar hafa verið gerðar til þess að auðvelda bændum öflun þessa áburðar. Ég held, að hvarvetna, þar sem ræktunarmenning er á háu stigi, sé kölkun ræktunarlands talin mjög mikilvægt atriði og það sé því full ástæða til þess, að hið opinbera hafi meiri forustu um að rannsaka þörfina á kölkun ræktunarlands annars vegar og um aðgerðir til þess að fullnægja henni hins vegar.



Herra forseti. Í l. nr. 66 frá 29. maí 1972 er svofellt ákvæði til bráðabirgða, með leyfi hæstv. forseta : „Menntmrh. skal beita sér fyrir því, að undirbúin verði ný löggjöf um skipulag verk- og tæknimenntunar á framhaldsskóla- og háskólastigi. Skal m. a. taka til athugunar, hvort ráðlegt sé, að stofnaður verði tækniháskóli og taki hann við öllu tæknifræðinámi, sem nú fer fram í Tækniskóla Íslands, og verkfræðinámi Háskóla Íslands. Ráðh. skal jafnframt láta rannsaka ítarlega, hvort ekki sé tiltækilegt, að tækniháskóli verði starfræktur á Akureyri.“ Ég hef leyft mér í tilefni af þessu og vegna þess að nú stendur yfir gerð skipulagsáætlunar á Akureyri, sem gildi næstu 20 ár, að spyrja hæstv. menntmrh. eftirgreindra spurninga á þskj. 335 : „1. Hvað líður framkvæmd bráðabirgðaákvæðis l. nr. 66 frá 29. maí 1972 um könnun á að koma á fót Tækniháskóla Íslands og velja honum stað á Akureyri?“ Ég vek athygli hv. þm. á því, að það hafa orðið mistök þarna í prentun, þarna á að standa Tækniháskóla Íslands. 2. Hversu miklu landrými og aðstöðu þyrfti að gera ráð fyrir í aðalskipulagi fyrir slíkan skóla á Akureyri, en nú er unnið þar að gerð slíks skipulags, sem gilda á næstu 20 ár?“ Ég vil gera örstutta grein fyrir þessari fsp. Öllum hv. þm. er áreiðanlega ljóst, hversu rík tilhneiging er til útþenslu miðstjórnarkerfis ríkisins og ýmissa opinberra stofnana, svo sem sérskóla. Þar sem þessum stofnunum hefur fyrst og fremst verið valinn staður á höfuðborgarsvæðinu, veldur þetta því, að landsmenn allir, við sjó og í sveit, standa undir sívaxandi atvinnurekstri á höfuðborgarsvæðinu, og á það gildan þátt í þeirri misþróun byggðar, sem orðið hefur. Af þessum ástæðum hefur verið ofarlega á baugi, að hér þurfi að spyrna við fótum og kosta nokkru til að velja þeim stofnunum stað utan höfuðborgarsvæðisins, sem kostur er á. Af þessum sökum var tilgreint bráðabirgðaákvæði sett. Nú er það svo, að rísi Tækniháskóli Íslands í náinni framtíð í svo öflugu þéttbýli sem Akureyri er orðin, hefði það víðtæk áhrif á alla þróun bæjarins. Nemendur og kennarar eyddu þar drjúgum hluta af tekjum sínum til kaupa á vörum og þjónustu sem framleidd yrði á staðnum. Við þetta efldust þessar atvinnugreinar, nýjar þjónustustofnanir atvinnuveganna kæmust á fót, félagsleg aðstaða batnaði o. s. frv. Þessi þróun hefði miklu örari efnalega og félagslega velferð í för með sér fyrir staðinn og nágrannabyggðir en ella væri. Af þessum sökum er alveg ljóst, að takast verður samvinna með stjórnvöldum og bæjarstjórn Akureyrar um gerð skipulagsáætlunar fyrir bæinn, og er svo raunar um miklu fleiri staði, þar sem stjórnvöld hafa í hendi sér að gera svo áhrifamiklar aðgerðir til eflingar einstakra staða sem hér hefur verið stutt rökum. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. svari þessu á greinargóðan hátt.



Herra forseti. Svar við fsp. hv. 5. þm. Norðurl. e. er þetta, hversu greinargott sem hann metur það nú, þegar lesið hefur verið: Í fyrra lið fsp. er vitnað til bráðbirgðaákvæðis í l. nr. 66 frá 1972, um Tækniskóla Íslands. Ákvæðið er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Menntmrh. skal beita sér fyrir því, að undirbúin verði ný löggjöf um skipulag verk- og menntunar á framhaldsskóla- og háskólastigi. Skal m. a. taka til athugunar, hvort ráðlegt sé, að stofnaður verði tækniháskóli og taki hann við öllu tæknifræðinámi, sem nú fer fram í Tækniskóla Íslands, og verkfræðinámi Háskóla Íslands. Ráðh. skal jafnframt láta rannsaka ítarlega, hvort ekki sé tiltækilegt, að tækniháskóli verði starfræktur á Akureyri.“ Í framhaldi af þessu lagaákvæði var 16. febr. s. l. skipuð n. til að annast það verkefni, sem framangreint ákvæði lýtur að. Í erindisbréfi n. segir m. a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Skal n. semja frv. að nýjum lögum um verk- og tæknimenntun á háskólastigi og taka m. a. til athugunar í því sambandi, hvort ráðlegt sé, að stofnaður verði innan vébanda Háskóla Íslands sérstakur tækniháskóli, er taki við öllu tæknifræðinámi, sem nú fer fram í Tækniskóla Íslands, og verkfræðinámi við Háskóla Íslands. Enn fremur skal n. semja frv. til l. um tækniskóla, er veiti tæknimenntun á framhaldsskólastigi. N. skal við gerð frv. taka mið af meginstefnu álitsgerðar verk- og tæknimenntunarnefndar um nýskipun verk- og tæknimenntunar á Íslandi frá því í júní 1971. Þá er n. falið að semja framkvæmdaáætlun, er feli í sér mat á helztu kostnaðaráhrifum, er leiða mundu af framkvæmd frv., ef að lögum yrðu. Loks er n. falið að rannsaka ítarlega, hvort tiltækilegt sé, að fyrrgreindar menntastofnanir, önnur hvor eða báðar, verði starfræktar á Akureyri, sbr. ákvæði til bráðabirgða í l. nr. 66 frá 1972, um Tækniskóla Íslands. Æskilegt er, að n. hraði störfum eftir föngum og skili frv. fyrir árslok 1973: Hér lýkur tilvitnun í erindisbréfi n. Í n. eiga sæti Sveinbjörn Björnsson eðlisfræðingur, formaður, Bjarni Kristjánsson rektor Tækniskóla Íslands, Magnús Magnússon prófessor, deildarforseti verkfræði- og raunvísindadeildar Háskóla Íslands, Jóhannes Zoëga hitaveitustjóri, tilnefndur af Verkfræðingafélagi Íslands, og Jónas Guðlaugsson rafveitustjóri, tilnefndur af Tæknifræðingafélagi Íslands. Í síðari lið fsp. hv. þm. er spurt um, hversu mikið landrými og aðstöðu mundi þurfa að ætla hugsanlegum tækniháskóla á Akureyri. Ljóst má vera, að á meðan sú könnun, sem stofnað hefur verið til samkv. framansögðu, er svo skammt á veg komin, eru lítil tök á að veita viðhlítandi svör um þetta atriði. Þess má þó geta, að í áætlunum um byggingar fyrir verkfræði- og raunvísindadeild Háskóla Íslands hefur verið rætt um samanlagt um það bil 2800 fermetra grunnflöt þriggja byggingaráfanga á lóð, sem væri um það bil 15 þús. fermetrar eða hálfur annar ha. að stærð. Hefur þá verið gert ráð fyrir, að samanlagður gólfflötur í húsunum þremur yrði um 7 þús. fermetrar, þannig að byggingarhlutfall lóðarinnar yrði tæplega 0.5. Í þessum áætlunum hefur verið gert ráð fyrir, að byggja mætti eitt hús til viðbótar með um 1000 fermetra grunnfleti eða 2000 fermetra samanlögðum gólffleti, og mundi þá byggingarhlutfallið hækka í 0.6. Leggja ber áherzlu á, að hér er að verulegu leyti um óstaðfestar áætlanir að ræða. Aðeins 1. áfangi byggðar fyrir kennslu í verkfræði- og raunvísindadeild er risinn af grunni og unnið er að hönnun 2. áfanga. Loks má minna á, að í álitsgerð verk- og tæknimenntunarnefndar á sínum tíma var gert ráð fyrir, að jafnframt stofnun tækniháskóla yrði komið á fót tækniskóla, er veitti tæknimenntun á framhaldsskólastigi. Víða erlendis er gert ráð fyrir, að þörf sé mun fleiri manna með slíka menntun en sérfræðinga með tæknimenntun á háskólastigi, og er ekki ólíklegt, að svipuð þróun verði hérlendis, þannig að jafnvel reynist þörf á fleiri en einum tækniskóla. óháð því, hvað ofan á verður um hugsanlegan tækniháskóla, virðist því fyllilega raunhæft að gera ráð fyrir þeim möguleika, að fullkominn tækniskóli verði á Akureyri, en þar starfar nú sem kunnugt er undirbúningsdeild og raungreinadeild, miðaðar við núverandi skipan Tækniskóla Íslands. Er og í 7. gr. l. nr. 66 frá 1972, um Tækniskóla Íslands, kveðið á um, að stefnt skuli að því, að á Akureyri verði sjálfstæður tækniskóli.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónason) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, sem ég met sæmilega greinargóð miðað við aðstæður. Á hinn bóginn vil ég vekja athygli á því, að þetta svar gefur tilefni til ýmissa hugleiðinga um samstarf ríkisvaldsins og einstakra sveitarstjórna, þegar um slík mál er að ræða sem vikið er að í þessari fsp. Á s. l. hausti reyndum við að fá ákveðnar línur um það frá nýstofnaðri Framkvæmdastofnun ríkisins, hvaða hugmyndir hún hefði um vaxtarhraða bæjarfélagsins á Akureyri. Eins og hv. þm. muna, átti þessi stofnun að gera áætlanir um allt milli himins og jarðar og vera mótandi afl um stefnu hins opinbera í byggðamálum og atvinnumálum, en engin svör fengust frá þessari hv. stofnun um þetta atriði. Nú kemur það einnig í ljós hér á hv. Alþ., að það er lítið hægt að segja um, hvað gert verður í þessum efnum, sem í raun og veru geta skipt sköpum um það, hversu mikill hraði verður á vexti ákveðins bæjarfélags. Því er í rauninni ákaflega erfitt um forsendur fyrir gerð skipulagsáætlunarinnar fyrir slíkt bæjarfélag um næstu 20 ára skeið. Ég vil vekja athygli hv. þm, og hæstv. ríkisstj. á því, að það er nauðsynlegt að móta fasta stefnu á þessu sviði, þannig að það sé ekki beinlínis rennt blint í sjóinn með slíka skipulagsáætlun. Ég ætla ekki að ræða mál tækniskólans hér og hugsanlegt staðarval hans á Akureyri. Um það hafa orðið svo langar umr. hér áður, að óþarfi er að endurtaka þær.



Herra forseti. Það er rétt, sem síðasti ræðumaður sagði, að mikið hefur verið rætt um að koma á fót tækniskóla eða tækniháskóla á Norðurlandi. Ég ætla ekki að bæta neinu við þær umr. Ég vil aðeins minna á, að það eru mörg ár síðan ákvæði var sett í tækniskólalög um það, að stefnt skyldi að stofnun fullkomins tækniskóla á Akureyri, en af því hefur enn ekki orðið. En ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er sú, að mig langar að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort nokkur þeirra manna, sem hann hefur skipað í undirbúningsnefnd tæknimenntunar, sé búsettur á Akureyri. Ég kannaðist ekki við alla mennina, sem nefndir voru, og má vera, að einhver þeirra sé þaðan. En hvað sem því líður, finnst mér vera þörf á því, að í n. sé maður eða menn búsettir á Akureyri. Ef svo er ekki, vil ég spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort hann vill ekki taka til athugunar að bæta í n. einum eða tveimur mönnum frá Akureyri eða Norðurlandi, sem væru þá t. d. tilnefndir af bæjarstjórn Akureyrar eða Fjórðungssambandi Norðlendinga. Mér finnst það skipta allmiklu máli til þess að tryggja það, að norðlenzk sjónarmið komist að í sambandi við undirbúning þessa máls.



Herra forseti. Til svars við fsp. hv. 1. þm. Norðurl. e. get ég skýrt frá því, að enginn þeirra manna, sem skipaðir hafa verið í n. til að athuga um mögulega á sameiningu Tækniskóla Íslands og verkfræðideildar Háskóla Íslands í Tækniháskóla Ís lands, er búsettur á Akureyri eða þar í grennd. Hins vegar veit ég, að a. m. k. sumir nm. rekja þangað ættir sínar og eiga ekki allir langt að rekja til Norðurlands eystra. Því atriði, hvort ekki sé rétt að bæta í u. mönnum eða manni tilnefndum af bæjarstjórn Akureyrar, vil ég svara því, að verkefni n. er ekki í fyrsta áfanga að athuga um staðarval fyrir þær menntastofnanir, sem um er fjallað, þ. e. a. s. Tækniskóla Íslands og verkfræðideild Háskóla Íslands, heldur verður að sjálfsögðu fyrsta verkefnið að athuga, hvort sameina ber þessar stofnanir. Þá fyrst, þegar n. er komin að niðurstöðu um það atriði, getur hún farið að huga að staðsetningu. Það er auðvitað allt annað, hvar á að reisa einn sameinaðan Tækniháskóla eða hvar bera skal niður, verði stofnanirnar áfram tvær, Tækniskóli Íslands og verkfræðideild Háskóla Íslands, hvort út af fyrir sig. Ég er þess fullviss, að þegar að þeim lið kemur í verkefni n., mun hún fús til fyllstu samvinnu við hverja þá fulltrúa sem bæjarstjórn Akureyrar kynni að tilnefna.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir svarið. Ég leyfi mér að skilja það svo, að þegar að því kemur að velja tækniháskólanum eða tækniskólanum stað, muni hann taka til athugunar að skipa norðlenzka menn til viðbótar í n., ekki eingöngu menn, sem eru ættaðir af Norðurlandi, heldur menn, sem þar eiga heima.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að spyrja hæstv. ráðh. þriggja spurninga í nokkrum liðum um smíði skuttogara á Spáni. Tilefni þessara spurninga eru fréttir í fjölmiðlum um þessi mál. Í Morgunblaðinu hinn 8. febr. s. l. segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt upplýsingum, sem Morgunblaðið hefur aflað sér, mun spænska skipasmíðastöðin telja, að hún hafi tapað 90 milljónum peseta á smíði fyrstu fjögurra skuttogaranna fyrir Íslendinga eða um 135 millj. kr. Hafa fulltrúar skipasmíðastöðvarinnar farið fram á, að kaupandinn, þ. e. a. s. ríkissjóður, taki á sig helming þess taps eða um 67 millj. kr. Auk þess telja fulltrúar skipasmíðastöðvarinnar allt í óvissu um, hvort stöðin getur staðið við samninga um smíði á tveimur togurum fyrir Útgerðarfélag Akureyringa“. Af þessum sökum hef ég leyft mér að spyrja hæstv. fjmrh. á þskj. 335 eftirgreindra spurninga: „1, Hve hárri upphæð nema kröfur skipasmíðastöðva á Spáni umfram upphaflega umsamið - verð hvers togara, sem þar er í smíðum fyrir ríkissjóð? 2. Hvert verður endanlegt smíðaverð hvers skips, ef gengið verður að þessum kröfum? 3. Hve hátt var tilboð Slippstöðvarinnar á - Akureyri við smíði hliðstæðra skipa, reiknað á núgildandi verðlagi?“ Út af 3. liðnum er rétt að rifja upp, að á sínum tíma samdi viðreisnarstjórnin - það mun hafa verið í maí 1971 - við Slippstöðina á Akureyri um smíði tveggja togara fyrir Útgerðarfélag Akureyringa. Núv. ríkisstj. beitti sér fyrir því, að þessir samningar færðust yfir til Spánverja, - þetta mun hafa gerzt í júní 1972, - og þar yrðu smíðuð 6 skip í stað 4, svo sem upphaflega var gert ráð fyrir. Í ljós kom, er samið var um, að spánska skipasmíðastöðin tæki við vélum og tækjum, sem Slippstöðin hafði pantað víða um lönd, að spánska ríkisstj. taldi sig ekki mundu styrkja smíði tveggja síðustu togaranna eins og hinna fyrri, en í þeim voru spánskar vélar og tæki. Ýmsir hafa talið, miðað við það, sem við þetta kom í ljós, að styrkir frá ríkissjóði Spánverja nemi allt að 45 millj. kr. á skip, og þarf að hafa þetta í huga, þegar endanlegt verð á skipum frá spánsku skipasmíðastöðinni er borið saman við samningsverð Slippstöðvarinnar.



Herra forseti. Eins og hv. fsp. greindi frá, er á þskj. 335 fsp. frá honum til mín í þremur liðum. Í fyrsta lagi er spurt um, hve hárri upphæð kröfur skipasmíðastöðvarinnar á Spáni nemi umfram upphaflega samið verð hvers togara, sem þar er í smíðum fyrir ríkissjóð. Svarið er á þessa leið: Hér er um að ræða 6 togara. Samið var um smíði fjögurra þeirra á árinu 1970, en um tvo, sem áður var ætlunin að smíða í Slippstöðinni á Akureyri, var samið á miðju ári 1972. Skipasmíðastöðin, sem í hlut á, hefur ekki gert kröfu um viðbótargreiðslu vegna þessara skipasmíða. Hins vegar skrifaði hún bréf og skýrði frá 90 millj. peseta tapi, eða 150 millj. kr., á smíði fyrstu fjögurra skipanna og erfiðleikum á að fjármagna smíði síðustu tveggja skipanna, eins og fjármálum stöðvarinnar væri komið. Í bréfinu var orðuð sú hugmynd, að ríkissjóður bæri helminginn af tapinu, þ. e. 75 millj. kr., en hækkaði síðan verð togaranna tveggja um 12 millj. kr. hvors. Spurt er í framhaldi af þessu: „Hvert verður endanlegt smíðaverð hvers skips, ef gengið verður að þessari kröfu?“ Því er fyrst til að svara, að ekki hefur verið til umr. að fallast á þessar hugmyndir skipasmíðastöðvarinnar. Henni hefur algerlega verið neitað, og skipasmíðastöðin mun skila 4 fyrstu togurunum á því verði, sem um var samið. Hins vegar, ef að þessum kröfum hefði verið gengið, mundi hvert skip hafa kostað um 204 millj. kr. Um síðari skipin er það að segja, að um þau er meiri óvissa, en ef að kröfum um þau ætti að ganga, mundi verðið á þeim með þeim breytingum, sem orðið hafa á þeim hlutum, sem voru keyptir fyrir þýzk mörk, sem búið var að kaupa til Akureyrartogaranna, verða um 250–260 millj. kr. á skip. Þá er í þriðja lagi spurt: Hve hátt var tilboð Slippstöðvarinnar á Akureyri í smíði hliðstæðra skipa, reiknað á núgildandi verði? Svarið er á þessa leið: Framreikningur tilboðs af þessu tagi er alltaf erfiðleikum háður. Aðilar, sem á sínum tíma sömdu við Slippstöðina, hafa reiknað út, að sambærilegt smíðaverð hjá Slippstöðinni, miðað við samninga, væri nú nálægt 250 millj. kr. á skip.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Í svari hans kom fram, að síðari togararnir, ef þeir hefðu verið smíðaðir á Spáni, mundu kosta um 250–260 millj, kr., en ef þessir togarar hefðu verið smíðaðir samkv. samningi við Slippstöðina, mundu þeir kosta um 250 millj. kr. Þetta eru fróðlegar upplýsingar í sjálfu sér. En ég verð að gera athugasemdir við síðari töluna í þessu svari. Mér finnst hún heldur hærri en ég hafði gert mér í hugarlund og komið hefur fram a. m. k. hjá forráðamönnum Slippstöðvarinnar á Akureyri. Út af fyrir sig er kannske hægt að segja, að báðar tölurnar séu ekki alveg nákvæmar, en þær sýna þó, að þetta tilboð, sem þótti alveg sérstaklega hagstætt á Spáni, er í raun réttri mjög hliðstætt því, sem innlend skipasmíðastöð gerði á sínum tíma og þótti miklu verra aðgöngu. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á þessu og eins því, að það hefur oft verið rætt um það í blöðum hér innanlands, að það hafi komið fram ýmsir gallar í skipum, sem innlendar skipasmíðastöðvar hafa smíðað, en nú um nokkurt skeið hefur þurft að gera verulegar lagfæringar á því eina skipi, sem komið hefur frá Spáni, en ég hef hvergi séð á það minnzt í íslenzkum fjölmiðlum. Hér tel ég, að sé mál, sem íslenzk stjórnvöld þurfi að athuga vel, hvort ekki er í raun og veru affluttur málstaður íslenzkra skipasmíðastöðva í samanburði við það, þegar verið er að ræða um innlendar stöðvar, bæði að því er varðar verð og framleiðslugæði stöðvanna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina til hæstv. fjmrh. þeirri fsp., sem er á þskj. 335 um afhendingu skuttogara til Útgerðarfélags Akureyringa, en hún hljóðar svo: „Er það rétt, sem komið hefur fram í fjölmiðlum, að skipasmíðastöðvar á Spáni muni ekki afhenda togara, sem ætlaðir voru Útgerðarfélagi Akureyringa? Ef svo er, hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. gera til þess, að Akureyringar fái hliðstæð skip á viðráðanlegu verði?“ Eins og ég gat um áðan um fyrri fsp., hefur komið fram í fjölmiðlum, að mikil óvissa sé um það, að þessi skip, sem ætluð voru Útgerðarfélagi Akureyringa, verði afhent frá þessari skipasmiðastöð. Í viðbót við það, sem ég sagði þá, var haft eftir hæstv. fjmrh. í Morgunblaðinu 18. febr. s. l., orðrétt: „Það virðist eins og það líti ekki svo illa út með þá 3 skuttogara, sem eftir eru frá eldri samningum, en um Akureyrartogarana er allt í óvissu.“ Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. geti upplýst hv. Alþ. og alþjóð um þetta mikilvæga mál. Það gefur auga leið, að togaraútgerð á Akureyri er beinlínis hætt, ef Útgerðarfélag Akureyringa fær ekki ný skip. Skip þess eru öll, að einu undanteknu, orðin mjög gömul, úr sér gengin og erfið í rekstri vegna mikils viðhaldskostnaðar. Hér er því um mál að ræða, sem er mjög alvarlegt fyrir Akureyringa og raunar fyrir togaraútgerð í landinu.



Herra forseti. Út af fsp. hv. þm. Lárusar Jónssonar vil ég svara þessu: Að tilhlutun fjmrh. og sjútvrh. voru málefni skipasmíðastöðvar þeirrar, sem smíðar áðurnefnda 6 togara fyrir Íslendinga, könnuð sérstaklega, eftir að borizt hafði bréf frá skipasmíðastöðinni, sem um var rætt í svari við fsp. hér á undan. Á grundvelli þeirrar athugunar vonast fjmrn. sterklega til, að skipasmíðastöðin afhendi þá togara, sem ætlaðir eru Útgerðarfélagi Akureyringa, á þeim tíma og á því verði, sem um var samið, þó að sjálfsögðu með tilliti til afhendingardráttar, sem verða kann vegna óviðráðanlegra atvika. Gera þarf ráðstafanir til þess að gæta hagsmuna íslenzka ríkisins til hins ítrasta, ef illa fer fyrir stöðinni. Fari þessir smíðasamningar ekki eins og til hefur verið ætlazt, er þegar kunnugt um tvo aðila, sem reiðubúnir eru til að taka að sér smíðina, en um verð og tímasetningu á þessu stigi er ekki ástæða til að ræða í sambandi við þessa fsp. Ég vil geta þess til viðbótar þessu, að það liggur ekki endanlega fyrir enn þá, hvort skipasmíðastöðin á Spáni getur staðið við þann samning, sem hún hafði gert um smíði á þessum tveimur togurum. Hins vegar vil ég bæta því við í sambandi við það, sem fram kom í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e., Lárusar Jónssonar, hér áðan, að eins og honum er kunnugt um, var ástæðan til þess, að hætt var við þessa smíði á Akureyri, fjárhagserfiðleikar skipasmíðastöðvarinnar á Akureyri og sú áhætta, sem Akureyrarbær var í vegna þess samnings, sem hafði verið gerður um smíði á þessum tveimur togurum. En það er ekki endanlega öruggt nú, hvort Spánverjar geta tryggt, að smíði á þessum skipum verði hjá þeim.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Ég vil aðeins gera smáathugasemd við það, sem hann sagði hér síðast, að ástæðan fyrir því, að þessi skip voru ekki smíðuð í Slippstöðinni á Akureyri, væri fyrst og fremst fjárhagsörðugleikar stöðvarinnar. Út af fyrir sig má segja, að það sé rétt. Hitt er annað mál, hvort hafi verið skynsamlega ráðið að semja þá við aðra skipasmíðastöð, sem vitað var að stóð ekki vel að vígi og hefur komið í ljós að allt er í óvissu um að geti afhent þessi skip, þótt úti á Spáni sé. Það er spurning, sem ég held að hæstv. ráðh. ætti að velta svolítið fyrir sér. Ég vil aðeins að lokum segja það út af þessari sérstöku fsp. um afhendingu togara til Útgerðarfélags Akureyringa, að ég vænti þess, að sem skjótast takist samstarf milli Útgerðarfélagsins og stjórnvalda um það, að Útgerðarfélagið fái þessa togara. Eins og ég sagði áðan, er hér um mjög brýnt mál að ræða, þar sem aðeins einn togari félagsins er tiltölulega nýr, hin skipin eru þegar orðin úrelt og mjög dýr í rekstri. Hér er því um að ræða mál, sem þarf að hafa skjót viðbrögð við og búa þannig um hnúta, að öruggt verði, að þessi skip komi á sem allra skemmstum tíma.



Herra forseti. Út af ummælum hv. 5. þm. Norðurl. e. í sambandi við breytingu á samningsgerð í sambandi við þessa togara, vil ég taka fram, að það var ekki hlutverk núv. fjmrh. að standa að samningum í sambandi við smíði á þessum togurum úti á Spáni. Mér hafði ekki heyrzt, að þeim aðilum, sem var fengið það verk í hendur, væri vantreyst til þeirra samninga. Það var í framhaldi af því, sem vissum aðilum var fengið það verkefni að semja við Spánsku skipasmíðastöðina um að smíða þessa tvo togara einnig, þegar talið var hyggilegt að færa þá frá Akureyri af þeim ástæðum, sem ég áðan greindi, m. a. vegna þess, að þessi skipasmíðastöð fékkst til að kaupa þau tæki, sem búið var að festa fé í, á um 200 millj. kr. vegna smíði þessara togara. Mér var ekki kunnugt um það, þegar þeir samningar voru gerðir á s. l. sumri, að fjárhagur skipasmíðastöðvarinnar á Spáni væri hæpinn, eins og nú hefur komið í ljós. Hins vegar var brugðið hart við af hálfu rn., þ. e. fjmrn. og sjútvrn., að kynna sér þessi mál, og verður ekki gengið frá þeim við þessa skipasmíðastöð, nema fyrir liggi öruggar tryggingar fyrir því, að skipin verði smíðuð og afhent á því verði, sem um var samið.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Á síðasta þingi flutti ég ásamt öðrum hv. þm. till. til þál. um könnun á samkeppnisaðstöðu íslenzka skipasmíðaiðnaðarins við erlendan. Till. fékk ekki afgreiðslu á því þingi, en ég endurflutti hana ásamt öðrum flm. þegar í upphafi þessa þings, á þskj. 12. Hún er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera könnun á samkeppnisaðstöðu íslenzks skipasmíðaiðnaðar við erlendan, einkum í þeim löndum, sem nú eða í náinni framtíð smíða fiskiskip fyrir Íslendinga. Könnunin skal einkum taka til samanburðar á beinni og óbeinni fyrirgreiðslu viðkomandi ríkisstjórna til skipasmíðaiðnaðarins, samanburði á skattlagningu hans, mismunandi vinnulaunum, vinnutíma svo og þeim þáttum, sem valda mestu um misjafnan beinan og óbeinan launakostnað skipasmíðastöðvanna í hinum ýmsu löndum, og enn fremur skal samanburðurinn ná til misjafnrar aðstöðu til innkaupa á vélum, tækjum og efni til smiðanna. Niðurstaða könnunarinnar verði til leiðbeiningar stefnu Alþ. og stjórnvalda um nauðsynlega fyrirgreiðslu við Íslenzkan skipasmíðaiðnað. “ Þegar ég mælti fyrir till., en það var 26. okt. s. l., sagði ég m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil með einföldu dæmi, leitast við að lýsa því, um hversu óeðlilega samkeppni getur verið að ræða milli erlends skipasmíðaiðnaðar og innlends. Mér hefur verið tjáð af mönnum, sem ættu að þekkja til, að ríkisstyrkir á hvern togara, sem samið var um smíði á suður á Spáni fyrir nokkrum árum á föstu verði, u. þ. b. 150 millj. kr., nemi 45 millj. kr. á skip. Þetta merkir, að upphaflegt tilboð spænsku skipasmíðastöðvanna væri í raun 195 millj. kr. í hvert skip á föstu verði. Nú herma fregnir, að þrátt fyrir þetta tapi stöðvarnar um 20 millj. kr. á hverju skipi og séu fyrir þær sakir að komast í rekstrarþrot. Þetta merkir, að raunverulegt kostnaðarverð hvers skips fyrir Spánverja er 215 millj. kr.: Einnig segir í framsöguræðu minni með þessari till.: „Spurningin er, hvort hægt sé að hugsa sér, að íslenzkur skipasmíðaiðnaður geti raðsmíðað skuttogara, þegar slíkir samkeppnishættir ríkja, við þann aðbúnað, sem honum er nú búinn frá hálfu stjórnvalda: Út af því, sem komið er á daginn í þessum efnum úti á Spáni og hér hefur verið gert að umræðuefni m. a. í fyrri fsp., vil ég enn ítreka þetta mál, því að mér er það næsta óskiljanlegt, hversu treg stjórnvöld eru til að sinna þessu nauðsynjamáli, þrátt fyrir það að vakin hefur verið athygli á því á þingi bæði í fyrra og núna. Eins og ég gat um áðan, hélt ég þessa ræðu 26. okt. hér á hv. Alþ., en á fyrra þingi flutti ég þessa till. einnig með öðrum flm. Ég held, að ef þessi könnun hefði verið gerð, hefði komið miklu fyrr í ljós, hvað var þarna að gerast, og þá hefði ekki verið við þann vanda að glíma fyrir íslenzk stjórnvöld, sem nú þarf að ráða fram úr. Því leyfi ég mér að bera fram þá fsp. til hæstv. iðnrh., sem er á þskj. 335.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Hv. þm. Lárus Jónsson spyr: „Hyggst ríkisstj. ekki láta rannsaka samkeppnishætti erlendra skipasmíðastöðva út af því, sem nú er að gerast í þessu efni á Spáni, og meta samkeppnishæfni íslenzka skipasmíðaiðnaðarins gagnvart erlendum stöðvum?“ Eins og fram kom af ræðu hv. þm., dregur hann í efa, að í hinu spánska tilboði hafi verið um eðlilega samkeppnishætti að ræða. Hann telur, að þar hafi verið um að ræða raunveruleg undirboð. Ég hef borið þetta atriði undir Jón Sigurðsson ráðuneytisstjóra í fjmrn., en hann var formaður þeirra fjögurra manna n., sem fór til Spánar í febrúarmánuði á vegum fjmrh. og sjútvrh., og spurt hann að því, hvort hann telji, að þarna hafi verið um að ræða óeðlilega samkeppnishætti. Mat Jóns Sigurðssonar ráðuneytisstjóra er það, að hann telur, að kröfur og viðbrögð hinnar spænsku skipasmíðastöðvar gefi ekkert tilefni til sérstakrar rannsóknar á samkeppnishætti erlendra skipasmíðastöðva út af fyrir sig. Ekkert bendir til þess að hans mati, að hér hafi verið um undirboð að ræða. Um þessa hlið málsins hef ég ekki ýkjamikið meira að segja. Ég hygg, að hv. fyrirspyrjandi gæti fengið um þetta vitneskju m. a. hjá flokksbræðrum sínum í fyrrv. ríkisstj., vegna þess að þessi samningur við Spánverjana var upphaflega gerður á árinu 1970, og ég þykist fullviss um það, að þeir ráðh., sem þá fjölluðu um málið, hafi talið sig hafa um það fulla vitneskju, að þarna væri um að ræða algerlega heiðarleg og eðlileg tilboð. Ég held, að hv. fyrirspyrjandi hljóti að hafa mjög greiðan aðgang að þessum fyrrv. ráðh. Hitt er svo annað mál, að ég er þeirrar skoðunar, að það beri að meta hverju sinni samkeppnishæfni íslenzks iðnaðar og íslenzkra verktaka gagnvart erlendum aðilum, og það á að sjálfsögðu ekki sízt við um skipasmíðaiðnaðinn. Raunin hefur orðið sú, að oft hafa erlendir aðilar getað gert hagkvæmari tilboð á pappírnum og þeim hefur verið tekið samkv, einföldum útreikningum á þeim forsendum, enda þótt það sé augljós staðreynd, að þeir innlendir aðilar, sem við þá hafa keppt, hafa orðið að standa undir miklu meiri þjóðhagslegum skuldbindingum hér á landi en hinir erlendu aðilar. Ég er þeirrar skoðunar, að þennan þjóðhagslega þátt beri okkur að taka inn í dæmið. Það getur í mörgum tilvikum verið skynsamlegra að taka tilboði innlendra aðila en erlendra með tilliti til þess, að á starfsemi þessara innlendu aðila, hæði fyrirtækja og verktaka, hvílir þjóðfélagskerfi okkar að verulegu leyti. Þetta er atriði, sem ég hef minnzt á hér á þingi á undanförnum árum, ekki sízt í sambandi við það, þegar erlendum verktökum hafa verið falin ýmiss konar verk, sem ég tel, að innlendir verktakar hefðu getað tekið að sér. Af þessari ástæðu skipaði ég í haust, 13. nóv., þriggja manna n., sem ég fól það verkefni að kanna og meta frá þjóðhagslegu sjónarmiði, að hve miklu leyti megi tefjast hagkvæmt að taka tilboðum íslenzkra aðila fremur en erlendra, þótt um einhvern verðmismun sé að ræða. Í þessari n. eiga sæti Árni Snævarr ráðuneytisstjóri, formaður, Páll Hannesson verkfræðingur og Guðmundur Ágústsson hagfræðingur. Í þessu sambandi má benda á það, að í sumum löndum eru ákvæði um það, að við opinberar framkvæmdir skuli taka innlendum tilboðum, þó að þau séu vissri prósentu hærri en tilboð frá útlendingum. Þetta er m. a. regla, sem gildir í Bandaríkjunum. Þessi n., sem ég gat um áðan, hefur nú þegar tjáð mér, að hún hafi aflað sér upplýsinga og gagna, og ég vænti þess, að hún geti skilað áliti fljótlega. Ég hef mikinn áhuga á því, að á grundvelli slíks undirbúnings væri hægt að setja einhverjar almennar reglur, sem tryggðu það, að tekið væri fullt þjóðhagslegt tillit til innlendra aðila í tilvikum eins og þessum, og undir það mundi að sjálfsögðu heyra samkeppnishæfni íslenzka skipasmíðaiðnaðarins gagnvart erlendum stöðvum og önnur atriði, sem þetta vandamál kunna að snerta.

Fyrirspyrjandi (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin, að svo miklu leyti sem þau voru svör við fsp. minni. Ég vil vekja athygli hans á því, að ég spurði ekki, hvort minn ágæti skólabróðir og vinur, Jón Sigurðsson, hygðist láta rannsaka samkeppnishæfni erlendra skipasmíðastöðva, heldur hvort hæstv. ríkisstj. hygðist gera það. Og hæstv. ráðh. smeygði sér algerlega fram hjá að svara því, hvort það væri mat ríkisstj., að þetta tilvik úti á Spáni gæfi tilefni til þess, að sérstakl. yrðu rannsakaðir samkeppnishættir erlendra skipasmíðastöðva við innlendan skipasmíðaiðnað. Ég vildi mælast eindregið til þess, að hæstv. ráðh. svaraði þessu afdráttarlaust hér í áheyrn hv. þm., hvort ríkisstj. hyggist gera þetta, en ekki að skjóta sér á bak við skólabróður minn, Jón Sigurðsson. Ég vil vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að það kom fram í svari hæstv. fjmrh., að síðari tveir togararnir á Spáni eru taldir munu kosta 250–260 millj. kr., en aftur hinir 4 ekki nema 204 millj. kr. Og mér er tjáð, að meginforsenda fyrir þessum mikla verðmun sé sú, að spánska ríkisstj. greiði ekki niður verð seinni skipanna af þeirri ástæðu, að vélar og tæki eru ekki keypt á Spáni. Þetta merkir það, að þarna er um að ræða niðurgreiðslur, eins og ég sagði í minni framsöguræðu, sem nema a. m. k. 45 millj. kr. á skip. Þetta get ég ekki fallizt á að séu samkeppnishættir, sem íslenzkur skipasmíðaiðnaður getur keppt við ef að honum er búið af hálfu stjórnvalda eins og gert er. Ég vísa algerlega á bug því, að ég eigi að fara til minna flokksbræðra og spyrja þá um þetta atriði. Það má vel vera, að þeir hafi borið ábyrgð á því, að samið var við Spánverja um þetta mál. En ég vil í því sambandi aðeins spyrja hæstv. ráðh.: Er hann alveg á sömu skoðun og þeir í þessum málum, þannig að ég geti spurt þá um skoðun hans og hæstv. ríkisstj.?

Fyrirspyrjandi (Jónas Árnason) : Herra forseti. Tveir hv. þm., Bjarnfríður Leósdóttir og Garðar Sigurðsson, fluttu og fengu samþykkta á síðasta þingi svo hljóðandi þáltill., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að sett verði inn í reglugerð um eftirlit með skipum ákvæði um, að öll íslenzk skip skuli hafa um borð sjálfvirk radíódufl til neyðarkallssendinga: Í fsp. minni á þskj. 335 leyfi ég mér að beina þeirri spurningu til hæstv. samgrh., hvað liði framkvæmd þessarar ályktunar. Það þarf ekki að fjölyrða um það, hver nauðsyn er á því, að þessum radíóduflum verði komið í skip. Nýleg dæmi sanna það, og eru dæmin um það reyndar orðin allt of mörg. Rétt er að geta þess, að hv. þm. Pétur Sigurðsson hefur flutt þáltill., sem mjög er skyld þessu máli. Í grg. með þeirri till. kemur fram sú hugmynd, að radíódufl af þessu tagi verði ekki aðeins í skipunum sjálfum, heldur verði einnig athugaðir möguleikar á því að koma þeim fyrir í björgunarbátunum, gúmmíbátunum, og útbúa þau þannig, að þau fari að senda, strax og bátarnir eru blásnir upp, þ. e. a. s. strax og þörf er á þeim vegna slyss. Ég tel þetta hina þörfustu till., og margt fleira er í henni, sem horfir til mikils öryggis fyrir sjómenn. Ég vænti þess, að hv. Alþ. beri gæfu til að samþykkja þessa till. einnig sem allra fyrst.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Það er upphaf þessa máls, að hinn 16. maí 1972 ályktaði Alþ. að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að sett yrðu inn í reglugerð um eftirlit með skipum ákvæði um, að öll íslenzk skip skuli hafa um borð sjálfvirk radíódufl til neyðarkallssendinga. Þetta mál var í byrjun júnímánaðar sent til frumathugunar hjá Siglingamálastofnun ríkisins. Umsögn Páls Ragnarssonar aðstoðarsiglingamálastjóra barst rn. 12. júní þess árs, og er þar bent á ýmis vandkvæði, sem séu á framkvæmd þál., aðallega vegna mikils kostnaðar, sem slíkt hefði í för með sér fyrir útgerðina. Páll taldi, að líklegur kostnaður af þeim duflum, sem að gagni mætti koma, væri um 96 þús. kr. eða fyrir allan flotann 185 millj. kr. Þetta átti við, ef keypt yrðu japönsk dufl, en af annarri gerð, brezkri, sem til greina kom, mundi kostnaður verða alls, fyrir allan íslenzka flotann, 431 millj. kr. Í bréfi frá Páli persónulega, dags. 12. júlí s. á., sem fylgdi með umsögn stofnunarinnar, sagði hann m. a.: „Meðan skipaeigendur eru svo til daglegir gestir á skrifstofu siglingamálastjóra til að sækja um fresti og undanþágur á algengustu viðgerðum skipa sinna vegna féleysis, sýnist mér harla óraunhæft að ætlast til þess, að þeir kaupi umrædd dufl. Á þetta sérstaklega við um eigendur minni bátanna, en þar mundi slíkra dufla helzt vera þörf.“ Rn. lét ekki hér við sitja, heldur sendi 1. ágúst fyrra árs málið og þ. á m. bréf Siglingamálastofnunarinnar til Landssambands ísl. útvegsmanna, Sjómannasambands Íslands, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda. Var óskað umsagnar allra þessara aðila um málið. Umsagnir hafa nú borizt frá öllum þessum aðilum, og skiptast þær í tvö horn, eins og búast mátti við. Samtök útgerðarinnar mæla gegn framkvæmd breytingarinnar, aðallega sakir kostnaðar, en samtök sjómanna og farmanna mæla með breytingunni. Á s. l. hausti komu til viðtals í samgrn. fulltrúar japanska fyrirtækisins, sem framleiðir sjálfvirk radíódufl af hinni svonefndu SOS-gerð, sem talin voru koma til greina sem fullnægjandi samkv. þál., sem að framan getur. Japanirnir staðfestu, að verðið, sem tilgreint er í bréfi Siglingamálastofnunarinnar, væri nokkuð nærri lagi, þó væri um að ræða tvær tegundir og væri verð þeirrar minni 775 Bandaríkjadollarar, en hinnar stærri 1175 Bandaríkjadollarar. Japanirnir kváðu skipum í sínu heimalandi vera skylt að hafa dufl af þessari gerð, en viðurkenndu hins vegar að japönskum skipum væri almennt ekki skylt að hafa talstöðvar eins og íslenzkum skipum. Málið hefur þannig verið athugað frá báðum hliðum, og er nauðsynlegt að taka fljótlega ákvörðun um skref í þessu efni, en sem sé, skoðanirnar eru alveg andstæðar. Ég held, að það sé rétt, ef tíminn leyfir, að grípa ofan í umsagnir aðila frá báðum hliðum, og er þá fyrst Landssamband ísl. útvegsmanna. Í bréfi þess segir: „Vér viljum í upphafi umsagnar vorrar láta í ljós það álit, að vér erum fylgjandi því, að íslenzk fiskiskip verði ávallt búin þeim öryggisbúnaði, sem á hverjum tíma er talinn beztur, og vísum í því sambandi til mjög jákvæðra undirtekta útvegsmanna við óskum opinberra aðila um öryggisbúnað. Útvegsmenn eiga því rétt á því, að raunhæft mat sé lagt á gildi nýrra öryggistækja, sem til álita getur komið að setja um borð í skip. Ekki munu þess dæmi í nálægum löndum, að eigendur skipa hafi verið skyldaðir til að hafa radíódufl um borð í skipum. Öryggi skipverja hefur þótt betur tryggt með því að skylda útvegsmenn til að hafa annað tveggja neyðarsenda fyrir gúmmíbjörgunarbáta eða radíódufl, og hafa neyðarsendarnir undantekningarlítið verið teknir fram yfir radíóduflin, því að þeir hafa verið taldir veita sjómönnum meira öryggi. Íslenzkum útvegsmönnum hefur verið gert skylt að hafa neyðarsenda fyrir gúmmíbjörgunarbáta á skipum. Til viðbótar því öryggi, sem felst í að hafa talstöðvar í skipum og neyðarsenda í gúmmíbáta, hefur nýlega verið komið á fót tilkynningarskyldu hjá íslenzkum fiskiskipum, þar sem áhöfn er gert skylt að gera vart um ferðir sínar oft á sólarhring. Hefur kerfi þetta gengið vel og er orðið mjög vinsælt af aðstandendum sjómanna, sem nú geta fengið fréttir af ferðum skipa með einu símtali: Þetta var úr umsögn Landssambands ísl. útvegsmanna. Það heldur áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Helst virðist þörf á að hafa umrædd radíódufl í litlum bátum, sem ekki eru búnir talstöðvum eða gúmmíbátum, en fyrirferð þess er hins vegar svo mikil, að ómögulegt er að koma því þar fyrir. Með tilvísun til þess öryggis, sem felst í öryggisbúnaði fiskiskipa nú þegar, leyfir stjórn Landssambands ísl. útvegsmanna sér að mæla eindregið gegn því, að skylda verði að hafa radíódufl í skipum, enda ekkert dæmi um, að þau mundu hafa komið að gagni við björgun mannslífa, eftir að tilkynningaskyldan tók til starfa og skyldað var að hafa neyðarsenda í gúmmíbátum. Er hér einnig um svo gífurlega fjárfestingu að ræða eða um 185 millj. kr., að með öllu er útilokað, að útgerðin geti undir risið: Hér endar bréf Landssambands ísl. útvegsmanna. Umsögn Sjómannasambands Íslands er örstutt og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta : „Sjómannasambandið hefur móttekið heiðrað bréf rn., dags. 1. ágúst s. l., ásamt þál. um sjálfvirk radíódufl í íslenzkum skipum og afrit af bréfi Siglingamálastofnunar ríkisins þar um. A fundi stjórnar sambandsins 21. þ. m. var samþykkt að mæla með því, að flýtt verði framkvæmd máls þessa eins og möguleikar eru á. Virðingarfyllst, f. h. Sjómannasambands Íslands, Jón Sigurðsson.“ Umsögn Farmanna- og fiskimannasambandsins er líka örstutt, og er efni þeirrar umsagnar á þessa leið: „Sem svar við bréfi hv. samgrn., dags. 1. ágúst 1972, viljum við segja eftirfarandi: Farmanna- og fiskimannasamband Íslands mælir eindregið með því, að í reglugerð um eftirlit með skipum verði sett ákvæði um notkun sjálfvirkra radíódufla til neyðarkallssendinga. Meðal nágrannaþjóða vorra eru slík dufl fyrirskipuð í a. m. k. öll skip yfir 30 tonn að stærð. Við getum fallizt á álit Siglingamálastofnunarinnar um, að nokkurn tíma þurfi til undirbúnings reglugerðar. Virðingarfyllst, f. h. Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Ingólfur Stefánsson: Með leyfi hæstv. forseta, tek ég hér efni úr umsögn Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda. Þar segir: „Oss barst í dag bréf hins háa rn., dags. í gær, þar sem ítrekuð er ósk um umsögn félags vors um framkvæmd þál. um sjálfvirk radíódufl í íslenzkum skipum. Vér biðjum velvirðingar á því, að vér höfum ekki formlega gert grein fyrir afstöðu vorri til þessa máls, en skýringin er sú, að félag vort er meðlimur í Landssambandi ísl. útvegsmanna og á 4 fulltrúa í stjórn þess. Landssambandi ísl. útvegsmanna bárust samhljóða tilmæli frá hinu háa rn. og afgreiddi þau á stjórnarfundi 29. ágúst s. l. á þann hátt, sem fram kemur í bréfi Landssambands ísl. útvegsmanna til hins háa rn., dags. 30. ágúst s. l. Fulltrúar vorir í stjórn L. Í. U. stóðu einhuga að afgreiðslu málsins, og var það þar með afgreitt af félagi voru. Oss láðist að óska þess, er bréf L. Í. Ú. var ritað, að þess væri einnig getið, að félag vort væri því samþykkt. Afrit af bréfi L. Í. Ú. fylgir hér með.“ Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda vísar þannig algerlega til umsagnar Landssambands ísl. útvegsmanna. Þannig stendur málið að öðru leyti en því, að ég fékk nýlega, fyrir örfáum dögum, upplýsingar um það, að til mundi vera norsk gerð af radíóduflum, sem að áliti þess aðila, sem við mig ræddi, gæti komið hér til greina, og hann taldi, að mundi henta vel íslenzkum aðstæðum og vera mun ódýrari en jafnvel japönsku duflin. Ég vildi svo að fengnum þessum svörum ganga úr skugga um það, hvort ríkisstj. teldi gerlegt að fyrirskipa þessa breytingu á reglugerð, leggja útgerðinni það á herðar. Var sú ákvörðun tekin fyrir alllöngu að gera það ekki að sinni. En málið er áfram til athugunar, og verður þá náttúrlega að leggja dóm á það, hvort við eigum að bæta þessari skyldu við til frekara öryggis og hvort menn telja þessi tæki svo mikils virði, að þau bæti verulega um öryggi íslenzkra farmanna og fiskimanna í viðbót við þau tæki, sem þegar eru fyrirskipuð í íslenzk skip.



Herra forseti. Undarleg þykja mér niðurlagsorð hæstv. ráðh. Skal ég þó biðjast afsökunar á því strax, að ég man ekki nákvæmlega orðalag umræddrar þál. En furðulegt er, þegar Alþ. hefur ákveðið slíkt mál sem þetta, ef hæstv. viðkomandi ráðh., sem með málið hefur að gera, ber það undir aðra ráðh. - ríkisstj. - og þeir samþykkja, að þessu beri að fresta vegna kostnaðar. Ég skal fúslega taka undir það, sem hefur komið fram hjá útgerðarmönnum, að þeim eru að sjálfsögðu bundnir æðimargir pinklar, og ég m. a. verið einn af þeim, sem hafa átt þátt í því. Hins vegar hef ég verið með því á öðrum vígstöðvum og líka hér, á hv. Alþ., að benda á leiðir í vissum málum til þess, að tekinn væri af fé almennings eða af sameiginlegu aflafé sjómanna og útg.manna sá kostnaður, sem þarf m. a. til að standa undir nauðsynlegustu tryggingum og búnaði skipa á öryggissviði. Þar fyrir utan vil ég þakka fyrirspyrjanda undirtektir við þál., sem ekki er hér til umr. En vegna fsp. er rétt að taka það fram nú þegar, að það kemur ekki fram í minni till., að það eigi að rýra á neinn hátt þá till., sem var samþ. 16. maí 1972, enda hefur það sýnt sig þrátt fyrir umsagnir aðila þar um, að svo er ekki. Þessar stöðvar hafa gert mikið gagn, t .d. þegar hinar venjulegu, lögbundnu sendistöðvar skipanna bila eða menn, sem um borð eru, kunna ekki að fara með þær. Það er því miður svo í fiskiskipaflotanum, að það er kannske nú orðið meiri hluti mannanna, sem er réttindalaus og kann ekki á þau tæki, sem eru um borð í skipunum og skylt er að hafa þar. Vera má, að það mætti bæta úr þessu með því að taka mennina á stutt námskeið til að kenna þeim á tækin, en um það skal ég ekki hafa fleiri orð nú. Hugmynd mín í sambandi við gúmmíbjörgunarbátana er, að þar verði litlar stöðvar, sem ekki þurfa að vera mjög langdrægar, en fara af stað, þegar bátarnir blásast út, á nákvæmlega sama hátt og dælur þær, sem dæla þeim sjó úr bátunum, sem í þá kemst. Það gæti sparað íslenzku þjóðinni, einstökum útgerðarfélögum og opinberum aðilum milljónir, ef ekki milljónatugi í kostnaði við leit að björgunarbátum skipa, sem farizt hafa, vegna þess að þeir hafa ekki fundizt vegna veðurs eða annarra aðstæðna. Ég tel, að skilyrðislaust eigi að stíga öll spor fram á við til aukins öryggis þessara manna, því að við höfum það sem staðreynd fyrir okkur, að það er engin önnur stétt í þjóðfélaginu og það er engin sjómannastétt í heiminum, sem býr við aðrar eins aðstæður og þeir, sem sækja sjó frá Íslandi. Þess vegna er þetta ekki beint atriði útgerðarmannanna, eins og kemur fram hjá þeim, heldur þjóðarinnar allrar og kannske sjómannanna sjálfra um leið. Undir það skal ég taka, hvenær sem er.

Fyrirspyrjandi (Jónas Árnason) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans, en verð þó að segja eins og er, að sú yfirlýsing, að ríkisstj. hafi ákveðið að framkvæma ekki þá þál., sem hér er til umr., er hneykslanleg. Ég er engu síður hneykslaður yfir þessu en hv. þm. Pétur Sigurðsson og kannske þeim mun hneykslaðri sem ég er nú einu af stuðningsmönnum hæstv, ríkisstj. Ástæðan fyrir því, að ríkisstj. hefur ákveðið að verða ekki við þeirri áskorun, sem fólst í þessari þál., skilst manni, að sé sú, að útgerðarmenn bera sig illa vegna peningaleysis. Þeir kveinka sér undan því að borga 90 þús. kr. á skip til þess að koma þessum radíóduflum fyrir í skipunum. Þeir tala ekkert um það aukna öryggi, sem af þessu fengist. Þeir barma sér einvörðungu undan því að borga 90 þús. kr. á skip, og svo fá þeir út tröllaukna summu með því að leggja svo og svo oft saman 90 þús., komast þá eitthvað yfir 400 millj. Ég verð að segja, að að mínum dómi var það lítill greiði við íslenzka útgerðarmenn að fara að lesa upp úr áliti þeirra hér á þingi og verður sannarlega ekki til þess að auka hróður þeirra. En þetta er ekki álit hæstv. ráðh., þetta er álit þeirra. Hitt er verra, að ráðh. og ríkisstj. öll virðast ætla að verða við þeim tilmælum, sem fólgin eru í kveinstöfum útgerðarinnar, að fylgja ekki fram þessu nauðsynjamáli. Í áliti frá siglingamálastjóra eða aðstoðarsiglingamálastjóra segir, að meðan skipaeigendur séu daglegir gestir á skrifstofunni til þess að fá undanþágur varðandi alls konar öryggismál, sé það alveg út í bláinn, skilst manni, að ætlast til þess, að þeir setji þessi öryggistæki í skipin. Táknar þetta, að verið sé að veita íslenzkum skipum 3 stórum stíl undanþágur varðandi kannske nauðsynlegustu öryggismál? Ef svo er, þá sýnist mér, að hér sé annað hneyksli á ferðinni öllu meira en það, sem ég nefndi áðan. Landssamband ísl. útvegsmanna talar um það, að meðan ekki hafi fengizt nein raunhæf reynsla að því er varðar gildi þessara radíódufla, sé ekki ástæða til þess að kaupa þau. L. Í. Ú. virðist ekki hafa kynnt sér álit Slysavarnarfélags Íslands, þess aðila, sem að sjálfsögðu veit bezt um þessi mál, en það álit eða glefsa úr því var birt í nál. allshn. í fyrra. Slysavarnarfélagið hafði einmitt gert tilraunir með þetta öryggistæki, og það var í framhaldi af þeim tilraunum og niðurstöðum af þeim, sem þessi till. var flutt.  „Hvað þessa till. snertir er félagsstjórninni ánægja að mæla með henni til samþykktar á hinu háa Alþ. Slysavarnarfélagið telur, að hér sé um þýðingarmikið öryggismál að ræða. Eins og dæmi sanna, gefst oftast lítill fyrirvari til að kalla á hjálp á neyðarstundu, ef bátar verða fyrir alvarlegu áfalli. Slysavarnarfélagið hefur gert tilraunir með slík radíódufl og eins kynnt þau fyrir sjómönnum. Notagildi tækjanna er rétt lýst í grg. með till.“

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Ég held, að rn. geti varla verið ámælisvert fyrir það, þó að það hafi leitað umsagnar þeirra aðila, sem þetta mál varðar. Það er að vísu rétt, að kostnaðarhliðin kemur mjög fram í svörum útvegsmanna, en þó eru það ekki einu rök þeirra. Þeir segjast eiga rétt á því, að raunhæft mat sé lagt á gildi nýrra öryggistækja, sem til álita geti komið að setja um borð í skip. Með þessu virðist mér þeir draga í efa aukið öryggi, sem leiði af þessum tækjum í viðbót við talstöðvar í skipum og neyðarsenda ígúmmíbátum og tilkynningarskylduna. En þetta eru þær ráðstafanir, sem við Íslendingar höfum gert, og mun óvíða í löndum hafa verið gengið lengra en þetta. Hins vegar skal ég lýsa því yfir sem minni skoðun, að ég tel ekkert peningamat koma til greina, ef öruggt er, að þarna sé um þýðingarmikil tæki að ræða, sem geti aukið öryggi íslenzkra sjómanna í viðbót við þau tæki sem við nú búum við. Þetta vil ég, að menn hugsi um líka, að útvegsmenn vefengja það viðbótaröryggi, sem fengist með þessum tækum. Ég fór ekki út í svar Siglingamálastofnunarinnar um ýmis vandkvæði á framkvæmd þáltill., en nokkur atriði vil ég láta koma fram í umr. Þeir segja á þessa leið, með leyfi forseta: „Áður en hægt er að láta hefjast handa við að láta setja sjálfvirk radíódufl í skipin, verður að gefa út reglugerð, og í henni verður að koma fram, hverjar radíótæknilegar kröfur skuli gerðar til slíkra dufla, og í þeim efnum er sjálfsagt, að höfð verði samvinna við póst- og símamálastjórnina. Þegar lokið væri útgáfu reglugerðar, þarf að tryggja, að seljendur þeirra dufla, sem kynnu að verða viðurkennd, væru ávallt afgreiðslufærir, þannig að skipaeigendur gætu ekki borið fyrir sig, að duflin væru ófáanleg, þegar þeirra væri krafizt. Sennilega væri mögulegt að koma málinu í framkvæmd á einu ári, eftir að ofangreindu væri fullnægt, nefnilega við næstu skoðun skips eftir þann tíma, en sem kunnugt er fer fram skoðun á skipum árlega. Yrði þá að neita þeim skipum um haffæriskírteini, sem ekki væru búin að útvega sér duflið, er til næstu skoðunar þeirra kæmi: Ég læt þetta nægja. Þetta eru aðalatriðin, sem ekki komu þá fram hjá útvegsmönnum. En þeir segja, að þetta sé rétt, vitna til þess í sinni umsögn, að nokkurn aðdraganda þurfi til þess að koma þessu í fulla framkvæmd. Það mundi sem sé gerast við skipaskoðun, sem fer fram einu sinni á ári, og þá yrði að neita þeim um haffæriskírteini, ef búið væri að setja reglugerð um, að þessi dufl skyldu vera fyrir hendi.



Herra forseti. Á síðasta þingi lagði ég fram ásamt nokkrum öðrum hv. þm. till. til þál. um byggingu leiguhúsnæðis á vegum sveitarfélaga. Till. þessi var samþ. með smávægilegum breytingum, en að undangengnum mjög ítarlegum umr., þar sem komu fram nokkuð skiptar skoðanir á mikilvægi þessa máls. Nú hygg ég, að komið hafi í ljós, að þörfin fyrir leiguhúsnæði í flestum sveitum og byggðum þessa lands er mjög mikil. Ekki sízt hefur þetta komið í ljós í sambandi við fjölgun atvinnutækja í dreifbýlinu og eflingu þeirra, m. a. í sambandi við kaup á nýjum togurum, endurbætur á frystihúsunum, sem allt krefst að verulegu leyti aukins mannafla. Hefur þá oft verið komið að tómum kofunum að þessu leyti, leiguhúsnæði ekki verið fáanlegt fyrir ýmsa, sem hafa viljað reyna búsetu í dreifbýlinu. Í þessari þáltill. gerðum við ráð fyrir í fyrsta lagi, að fram færi könnun á þörf fyrir leiguhúsnæði um land allt, og í öðru lagi, að að undangenginni þessari könnun yrði lagt fyrir Alþ. frv. til l. um útvegun fjármagns og útlán þess í því skyni að byggja leiguhúsnæði á vegum sveitarfélaga og fleiri aðila, eins og bætt var við þessa þáltill. Með tilvísun til þess, að margir hafa spurt mig að því, hvað líði þessari athugun, og þess, sem ég sagði áðan um augljósa þörf, hef ég leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv, félmrh. um framkvæmd fyrrnefndrar þáltill., og er þessi fsp. í tveimur liðum: 1. Hvað líður samþykktri athugun á þörf fyrir leiguhúsnæði? 2. Er hafinn undirbúningur að frv. um byggingu leiguhúsnæðis?



Herra forseti. Með bréfi, dags. 18. júlí 1972, fól rn. húsnæðismálastjórn að kanna þörf þá fyrir leiguhúsnæði í sveitarfélögum um land allt, sem um ræðir í l. tölul. þál. Alþ. frá 18. maí 1972, og láta síðan rn. í té niðurstöður þessarar könnunar. Rn. hefur nú borizt ítarleg skýrsla húsnæðismálastjórnar um þessa könnun, og mun ég hafa þann háttinn á að afhenda hv. fyrirspyrjanda þessa ítarlegu skýrslu. Hinn 21. sept. 1972 sendi húsnæðismálastofnun ríkisins út fsp.-bréf til bæjar- og sveitarstjórna, allra þéttbýlissvæða á landinu, þar sem viðkomandi aðilar voru beðnir að gefa upplýsingar um vöntun á leiguhúsnæði o. fl., í því sambandi. Send voru út 84 fyrirspurnabréf, og bárust svör frá 47 þessara aðila. Helztu niðurstöður, sem fram koma í svörum áðurnefndra aðila, eru þær, sem nú skal greina : 1. Allir telja, að skortur sé á leiguhúsnæði, og sé gert ráð fyrir, að þeir, sem ekki svara, hafi nægilegt húsnæði, skortir þá aukið leiguhúsnæði á 46 þéttbýlisstaði af 84 á öllu landinu eða 55% staðanna. En á þessum 46 þéttbýlisstöðum býr 91% þess mannfjölda, sem í þéttbýli býr, eða 164 481 maður af 181 540. Sé eingöngu rætt um þéttbýlisstaði utan Reykjavíkursvæðisins, þá er um leið um íbúðaskort að ræða á 41 stað af 78 eða á 53% staðanna, og búa þar 53 144 manns af 69 467 eða sem sé 76% þess mannfjölda, sem í þéttbýli býr utan Reykjavíkursvæðis. Þetta er að segja um skýrsluna og könnunina á þörf fyrir leiguhúsnæði, en að öðru leyti talar skýrslan sjálf og svarar því ítarlegar. 2. Utan Reykjavíkursvæðisins vantar 461 íbúð í kaupstöðum og 298 íbúðir í hreppum og kauptúnum. Ef reiknað er með fjögurra manna fjölskyldu í hverri íbúð, þá jafngildir þetta því, að það vanti leiguíbúð fyrir 4.7% allra íbúa kaupstaða og 3.9% allra íbúa hreppa og kauptúna, hvort tveggja utan Reykjavíkursvæðis. 3. Af 759 íbúðum, sem þannig telst til að vanti utan Reykjavíkursvæðisins, eru 613 á stöðum, sem búa við stöðugan og jafnan húsnæðisskort allt árið, 139 á stöðum, þar sem vöntunin er algerlega árstíðabundin. Samkv. þessu má áætla, að þörf sé fyrir um 700 leiguíbúðir á þessum stöðum allt árið. 4. Flestir staðirnir nefna fjölbýlishús sem heppilegustu lausnina, ef byggt væri leiguhúsnæði, en margir nefna þó einbýlishús og raðhús. Nokkrir staðir nefna verbúðir. En í þeim tölum, sem hér eru nefndar um íbúðaskort, eru verbúðir ekki meðtaldar, að því er virðist samkv. skýrslunni. 5. Spurt var um, hverjir þurfi á húsnæðinu að halda. Eru svörin misítarleg, misgóð og almennt orðað þannig, að ekkert virðist vera á þeim að græða, sérstaklega þar sem sundurliðun er yfirleitt ekki töluleg. Þó má segja, að svo virðist sem hér sé að verulegu leyti um að ræða íbúðaskort vegna aðflutts fólks, en hvort það þýðir, að þörfin sé verulega minni en fram kemur í þessari skýrslu, eða ekki, er ómögulegt að segja um, þar sem ekki er vitað, milli hvaða staða fólkið er að flytjast. 6. Mjög fáar sveitarstjórnir virðast hafa aðhafzt nokkuð til þess að auka framboð á leiguhúsnæði. 7. Af 461 íbúð, sem vantar í kaupstöðum, þarf 279 strax. Af 298 íbúðum í hreppum og kauptúnum þarf 290 þegar í stað. 8. Mjög litlir, ef nokkrir möguleikar virðast vera á endurbyggingu eldra húsnæðis. Með bréfum sínum, dags. 13. nóv. 1972, til Sambands ísl. sveitarfélaga á Austurlandi og Fjórðungssambands Vestfirðinga hefur rn. vakið athygli á ákvæðum IV. kafla reglugerðar nr. 202 frá 1970, sem fjallar um lán til byggingar leiguíbúða. Í 21. gr. þessa kafla segir, að leigusala sé heimilt að gefa út handhafaskuldabréf tryggð með 2. veðrétti í leiguíbúð fyrir allt að fjórðungi kostnaðarverðs íbúðanna. Bréf þessi skulu vera til allt að 10 ára með venjulegum útlánsvöxtum, eins og þeir eru ákveðnir af Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Sá, sem kaupir skuldabréf þessi, skal að jafnaði sitja fyrir öðrum um leigu í íbúð. Rn. er kunnugt um, að Öryrkjabandalag Íslands hefur notfært sér þessa heimild og mun nú um eða fyrir næstu áramót hafa lokið við byggingu um 160 leiguíbúða, sem eingöngu eru leigðar öryrkjum, og hefur nú hafið byggingu sambýlishúss með 84 leiguíbúðum til viðbótar. En Öryrkjabandalagið nýtur algerlega og nákvæmlega sömu aðstöðu og sveitarfélög til að byggja leiguhúsnæði samkv. gildandi löggjöf. Öryrkjabandalagið hefur notað heimildina til útgáfu þessara handhafaskuldabréfa að mjög takmörkuðu leyfi og hefði getað aflað sér miklu meira viðbótarfjár til byggingarframkvæmda með þessum hætti en gert hefur verið. Ástæðan til þess, að útgáfa þessara bréfa hefur verið svo mjög takmörkuð, er sú, að bandalagið hefur viljað láta þá öryrkja sitja fyrir um leiguíbúðir, sem við mesta örorku eiga að stríða og hafa þess vegna brýnni þörf á leiguíbúð en aðrir. Rn. er hins vegar ekki kunnugt um, að neitt sveitarfélag hafi notfært sér ákvæði 21. gr. reglugerðarinnar, og virðist það þó furðu sæta. Að sjálfsögðu er geta sveitarfélaganna, a. m. k. kaupstaðanna og stærri kauptúna, ólíkt meiri en Öryrkjabandalags Íslands, sem er samband ýmissa fjárvana áhugamannafélaga um velferðarmál þeirra þjóðfélagsþegna, sem miður eru settir vegna líkamlegra og andlegra ágalla. „Rn. vill fara þess á leit við yður,“ sagði í þessu bréfi til sveitarfélaganna, „að þér kannið rækilega, hvort ekki sé unnt að leysa þessi vandamál með þeim hætti, sem Öryrkjabandalag Íslands hefur gert, og gerið síðan rn. grein fyrir athugun yðar við fyrsta tækifæri. Ef þér komizt að þeirri niðurstöðu, að þörf sé úrbóta á ákvæðum reglugerðarinnar um þessi efni, eru ábendingar í þá átt ætíð kærkomnar.“ Rn. hefur síðan átt viðræður við ýmsa aðila, þ. á m. húsnæðismálastjórnina, um það, hvort hægt sé að gera breytingu og þá með hvaða hætti á húsnæðismálalöggjöfinni varðandi leiguhúsnæði, hvort það væri tiltækilegt að aðgreina landið í tvær heildir, Reykjavíkursvæðið annarsvegar og landsbyggðina hins vegar, og veita kannske eitthvað ríflegri aðstoð til þess að koma upp íbúðarhúsnæði með leigukjörum úti á landsbyggðinni, eða hvort hægt væri að setja einhverjar aðrar reglur til aðstoðar við landsbyggðina, líkt og þær sérreglur, er hafa gilt að því er snertir Breiðholtsframkvæmdirnar varðandi Reykjavík, og jafna þannig kannske metin. Sumir hafa verið að tala um það. Þessi mál eru til rækilegrar athugunar í rn., og ég fyrir mitt leyti er reiðubúinn til þess að ræða sérhverja góða hugmynd, sem gæti orðið til þess að leysa þennan vanda, ef hann er ekki leysanlegur af sveitarfélögunum með svipuðum bætti og Öryrkjabandalag Íslands hefur notfært sér lögin til þess að koma upp leiguhúsnæði.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. ágæt svör. Ég sé, að það er unnið ötullega að framkvæmd þessarar þáltill., og met ég það. Ég þakka fyrir þá skýrslu, sem hann hefur nú afhent mér, og mun ég að sjálfsögðu kynna mér hana vandlega. Mér sýnist, að í ljós komi, svo að ekki verður um villzt, að þörfin fyrir leiguíbúðir er mjög mikil. Ég hygg raunar, að ætla megi, að hún sé jafnvel enn meiri, því að þótt ekki hafi borizt svör frá allmörgum aðilum, sýnist mér varhugavert að álykta, að þar sé engin þörf, þótt eflaust hafi þeir svarað fyrst og lagt áherzlu á að svara, þar sem þörfin er mest. Er ég að því leyti sammála hæstv. ráðh. En hvað sem því líður, er þörfin mikil, ekki sízt utan Reykjavíkur, og allmjög í samræmi við það, sem ég taldi, þegar ég mælti fyrir þeirri þáltill., sem ég nefndi áðan og liggur til grundvallar þessari athugun. Um þetta ætla ég ekki að ræða meira, enda ekki tími til að ræða almennt um þessa miklu þörf í þeim stutta tíma, sem nú er til umráða. Hitt vildi ég aðeins minnast á, hvernig úr þessum vanda verði leyst. Ég heyrði á hæstv. ráðh., að uppi eru ráðagerðir, og fagna ég því einnig. Ég vil hins vegar leyfa mér að efast um, að geta sveitarfélaganna sé meiri en jafnvel Öryrkjabandalagsins, a. m. k. sumra. Staðreyndin er sú, að geta mjög margra sveitarfélaga, ekki sízt þar sem þörfin er mikil, er afar lítil. Þau hafa mörg miklar byrðar af öðrum orsökum, hafnarkostnaður mikill, gatnagerð mikil og margt fleira, sem ekki er ástæða til að rekja hér. Er fjárhagur þeirra margra mjög bágborinn. Ég er því þeirrar skoðunar, að þarna þurfi að koma til sérstakt átak, t. d. átak, sem er sambærilegt við Breiðholtsframkvæmdirnar svonefndu, eins og hæstv. ráðh. minntist á og ég fagna. Ég vil leggja áherzlu á, að það er sannfæring mín, að sú verði raunar niðurstaðan af þeirri athugun, sem nú er í gangi og hefur verið falin sveitarfélagasamtökum, að þarna sé þörf á sérstöku átaki. Og ég vona, að þetta verði til þess, að mjög fljótlega verði í samræmi við þáltill. undirbúið frv. til l. um slíkar framkvæmdir, um byggingu leiguíbúða á vegum sveitarfélaga o. fl.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka undir þakkir hv. 1. þm. Vestf. fyrir það, sem gert hefur verið til athugunar þessu máli, sem hér er til umr. Það er að vísu liðinn nokkur tími, síðan þáltill. var samþ., og með tilliti til mikilvægis málsins hefði verið æskilegt, að þetta mál hefði verið lengra komið. En það kann að vera, að gert hafi verið meira en ráða mátti af ræðu hæstv. félmrh. og það megi finna í hinni góðu skýrslu, sem hann afhenti 1. þm. Vestf. Ég vil mega vænta þess, að það fái fleiri þessa ágætu skýrslu, og ég hefði gaman af því að glugga í þá skýrslu. Mér finnst, að hún eigi raunar erindi til fleiri en hv. 1. þm. Vestf. Ég ætla ekki að fara að ræða þetta mál, en mér þykir nauðsynlegt að vekja athygli á því, að hv. 1. þm. Vestf. sagði, að þessi till. hefði verið samþ. með smávægilegri breytingu. Þetta er ekki rétt. Till. var samþ. með mikilvægri breytingu, og urðu einmitt um þau mál ákaflega miklar umr. á síðasta þingi, þegar till. var afgreidd. Sú breyting, sem gerð var, var sú, að þessi rannsókn, sem á að gera, og þær aðgerðir, sem á að gera til þess að ýta undir byggingu leiguhúsnæðis, á ekki að miða einungis við sveitarfélögin, eins og gert var ráð fyrir í upphaflegri till. hv. 1. þm. Vestf. og þeirra félaga, heldur á þetta að miðast líka við aðra þá aðila, sem byggja vilja leiguíbúðir, þ. e. a. s. þetta á að vera fyrirgreiðsla við alla. Þessi veigamikla breyting var samþykkt eftir till. okkar hv. þm. Eggerts G. Þorsteinssonar. Ég vildi aðeins leggja áherzlu á það, að við undirbúning og framhaldsaðgerðir í þessu máli verði tekið tillit til þess, að till. er svona orðuð og aðgerðir eiga að miðast við alla aðila, sem hafa áhuga eða vilja á því að byggja leiguíbúðir.



Herra forseti. Hinn 5. apríl 1971 var samþ. á Alþ. þál. um rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi skorar á ríkisstj. að láta framkvæma rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi. Sérstaklega skal rannsóknin beinast að því, hvernig háttað er raunverulegu jafnrétti karla og kvenna að því er varðar menntun, störf, launakjör og hvers kyns þátttöku í félagslegum verkefnum. Jafnframt skal kanna, hverjar breytingar á gerð þjóðfélagsins gætu stuðlað að því að auka jafnrétti manna. Að rannsókn lokinni skulu niðurstöður hennar birtar.“ Mál þetta var á sínum tíma flutt af núv. hæstv. iðnrh., og óhætt er að segja, að samþykkt þál. á hv. Alþ. markaði viss tímamót í jafnréttisbaráttunni hér á landi. Í öðrum löndum, t. d. öllum Norðurlöndum nema Íslandi, höfðu stjórnvöld þá þegar talið skyldu sína að láta kanna raunverulega stöðu kvenna í þjóðfélögum sínum og látið rannsaka, að hve miklu leyti konur gætu talizt búa við raunverulegt jafnrétti. Er afraksturinn af þessum könnunum ítarleg nál. stjórnskipaðra nefnda eða bækur unnar og gefnar út af rn. og opinberum aðilum. Var vitað mál, að ekki var síður þörf á, að slík rannsókn færi fram hér á landi, sem síðan, eins og þál. segir, gæfi vísbendingu um, hverjar breytingar þyrfti að gera á gerð þjóðfélagsins, sem stuðlað gætu að auknu jafnrétti. Slíkar kannanir geta því eðli málsins samkv. engan veginn talizt einkamál einstakra áhugahópa, enda þótt slíkum aðilum hafi orðið talsvert ágengt á þessu sviði. Því vil ég spyrja hæstv. félmrh., hvað liði framkvæmd þessa máls, hvaða aðilar hafi hana með höndum og hvenær megi vænta niðurstaðna.



Herra forseti. Þegar ég fór að hugleiða þáltill., sem samþ. var á Alþ. um rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi, komst ég fljótlega að þeirri niðurstöðu, að þetta væri svo víðtæk rannsókn og umfangsmikil, að ekki væru tök á því fyrir rn. að framkvæma hana, og fór því að hugleiða, hvaða aðila hægt væri að fá til þess að takast hetta verkefni á hendur. Mér kom þá í hug að leita til námsbrautar í almennum þjóðfélagsfræðum við Háskóla Íslands og fara þess á leit við þá deild háskólans, að hún tæki þessa rannsókn að sér. Ég fékk við þessu jákvæð svör, og rn. ákvað að taka á sig að greiða kostnað af slíkri þjóðfélagsrannsókn. Ég vil því hér í svari mínu vísa til þeirra bréfaskipta, sem fram hafa farið um þetta, og er þá fyrst bréf frá dr. Ólafi Ragnari Grímssyni, svo hljóðandi: „Með bréfi, dags. 25. maí s. l., fól félmrn. námsbraut í almennum þjóðfélagsfræðum við Háskóla Íslands að annast rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi samkv. þál., sem samþ. var á Alþ. 5. apríl 1971. Námsbraut í almennum þjóðfélagsfræðum hefur framkvæmt þessa rannsókn á eftirfarandi hátt: Undir umsjón lektora námsbrautarinnar hefur Guðrún Sigríður Vilhjálmsdóttir safnað margvíslegum heimildum um jafnrétti þegnanna. Þessar heimildir snerta einkum menntun, laun, félagslega þátttöku og ýmis trúnaðarstörf. Söfnun þessara heimilda og úrvinnsla úr þeim hefur reynzt vera mun umfangsmeiri en búizt var við í upphafi. Vegna almennra vetraranna við námsbrautina hefur því ekki unnizt tími til að fullgera skýrslu um niðurstöður rannsóknarinnar, en þegar vetrarönnum lýkur, mun Guðrún Sigríður Vilhjálmsdóttir ásamt lektorum einbeita sér að skýrslugerðinni og skila rn. niðurstöðum fyrir næsta haust. Með þessu bréfi fylgir skýrsla Guðrúnar Sigríðar Vilhjálmsdóttur um störf hennar fram til þessa. F. h. lektora við námsbraut í almennum þjóðfélagsfræðum, Ólafur Ragnar Grímsson.“ Hér er svo örstutt skýrsla frá Guðrúnu Sigríði Vilhjálmsdóttur, og segir þar: „Í júlímánuði s. l. var mér falið að gera rannsókn á jafnrétti þegnanna í íslenzku þjóðfélagi, einkum með tilliti til menntunar, launa og félagslegrar þátttöku karla og kvenna. Þann 1. ágúst hóf ég þessa rannsókn, og vann ég samfellt að henni til 10. sept. Á þessum tíma leitaðist ég við í fyrsta lagi að afla þeirra kannana, sem þegar hafa verið gerðar og snerta jafnrétti þegnanna á einhvern hátt, í öðru lagi að safna nýjum upplýsingum og gera kannanir á sviði menntunar, launa og félagslegrar þátttöku þegnanna og í þriðja lagi að vinna úr þessum gögnum. Vegna gagnasöfnunarinnar hef ég þurft að leita til margra aðila, bæði opinberra aðila og einkaaðila, og hafa viðkomandi aðilar nærri undantekningarlaust verið reiðubúnir að greiða götu mína. Eftir 10. sept. hef ég verið önnum kafin við nám í þjóðfélagsfræðum við Háskóla Íslands, en jafnframt haldið áfram gagnasöfnun og úrvinnslu, þegar tími hefur gefizt til þess. Hér á eftir fer yfirlit yfir þau atriði, sem aflað hefur verið upplýsinga um. Guðrún Sigríður Vilhjálmsdóttir.“ Hér með hefur hún svo gefið mér yfirlit yfir byrjunarstarf sitt að þessu víðtæka verkefni, og sýnist mér, að hún komi þar víða við og afli margvíslegra gagna. Mér sýnist því allt stefna í þá áttina, að merk ritgerð komi frá hendi þessarar ungu konu um þetta efni. Ég hygg, að hv. fyrirspyrjandi hafi mestan áhuga á því að sjá, hvernig verkið er grundvallað, og mun ég því afhenda það fskj., sem hér er, um byrjun þessarar rannsóknar. Það gefur til kynna, á hvaða grundveili þetta rannsóknastarf er byggt, og sýnir okkur, á hvaða vegi það er, þó að það sé langt frá því, að því sé lokið.

Fyrirspyrjandi (Svava Jakobsdóttir) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir greinargóð svör hans. Ég býst við, að það sé alveg rétt mat að fela þeirri stofnun, sem heitir „námsbraut í almennum þjóðfélagsfræðum“ þessa rannsókn. Það er mjög mikilvægt að fá til þess menn, sem búa yfir félagsfræðilegri þekkingu og kannske umfram allt þekkingu á þeim aðferðum, sem beita þarf við rannsóknir af þessu tagi. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessa skýrslu. Ég mun kynna mér hana og hlakka raunar til að sjá, hvar þetta mál er á vegi statt, en vil þrátt fyrir þær upplýsingar, sem ráðh. gaf, leggja áherzlu á, að allt kapp verði lagt á, að þessu verki verði lokið sem fyrst.

Fyrirspyrjandi (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. um bætta þjónustu sjónvarps á Austurlandi. Eftir að ég lagði hér inn fsp. mína, hefur ýmislegt komið fram varðandi mál þetta í sjónvarpsviðtali við yfirverkfræðing Landssímans, og er það sannarlega að vonum, að ástandið í sjónvarpsmálum eystra sé gert að umtalsefni. Austfirðingar greiða afnotagjald af sjónvarpi eins og aðrir landsmenn, og það hlýtur að vera krafa þeirra að fá eins jafna aðstöðu við aðra til að njóta sjónvarpsefnis og mögulegt er. Það er því ekki aðeins spurning mín, heldur og Austfirðinga yfirleitt, sem hér er fram borin. Hér er hún fram borin vegna óvenjuslæms ástands í vetur, eins og glögglega kom fram í nefndu sjónvarpsviðtali, þar sem upplýst var, að í Neskaupsstað t. d. hefðu 12 útsendingardagar fallið brott frá miðjum des. Hér um hafa illviðri að nokkru valdið, og skal það viðurkennt. En þeir eru líka töluvert margir, dagarnir, sem falla brott um sumartímann, og manni býður í grun, að ekki sé alltaf brugðið svo fljótt við sem vera ætti til viðgerða. Í öðru lagi og ekki síður eru það svo myndgæðin, sem oft eru vægast sagt léleg. Ég hef orðið þess var í vetur, að ef myndin á skerminum er örlítið óskýrari en venjulega, þ. e. a. s. hér í Reykjavík, er beðizt auðmjúklega afsökunar af hálfu sjónvarpsins. Ef fyllsta jafnréttis væri gætt í þessum efnum, er ég hræddur um, að afsökunarbeiðni til Austfirðinga yrðu nokkru rúmfrekari í dagskránni, en þar munu gilda aðrar reglur og óæðri hjá þessari ágætu stofnun. Vegna hvors tveggja: tíðra og langvarandi bilana á Gagnheiðarstöðinni og eins hinnar óskýru myndar, sem við Austfirðingar þurfum oft að búa við, er þessi fsp. fram borin.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Svar við fsp. hv. 6. landsk. þm. er byggt á upplýsingum frá Sigurði Þorkelssyni yfirverkfræðingi Landssímans, en Landssíminn hefur sem kunnugt er með höndum dreifikerfi fyrir Ríkisútvarpið. Stöðin á Gagnheiði er ein af svokölluðum aðalstöðvum sjónvarpsdreifikerfisins og er útbúin á sama hátt og aðrar slíkar stöðvar. Allur tækja- og loftnetabúnaður er einfaldur, án varatækja. Stöðin fær rafmagn með línu frá Egilsstöðum, en hefur vararafstöð, sem er sjálfvirk. Stöðin er ómönnuð, en stöðvarstjóri hljóðvarpsstöðvarinnar á Eiðum sér að mestu um viðhald og viðgerðir. Erfiðleikar í rekstri stafa í fyrsta lagi af því, að varatæki vantar. Bilun, sem verður á tækjabúnaði seinni hluta dags eða um kvöld, leiðir oft til þess, að meiri eða minni hluti dagskrár fellur niður, jafnvel þó að brugðið sé skjótt við til viðgerðar. Á veturna er færð oft erfið, og í slæmum veðrum hafa liðið 2–3 dagar, áður en hægt var að komast upp að stöðinni, þó að það sé undantekning, en ekki regla. Í öðru lagi hafa orðið bilanir á rafmagnslínunni, sem hefur ekki alltaf verið hægt að gera við samstundis vegna veðurs. Því miður hefur búnaður vararafstöðvarinnar stundum brugðizt í slíkum tilvikum, þannig að stöðin hefur orðið rafmagnslaus. Um úrbætur í þessum málum er það að segja, að ekki hefur verið gert ráð fyrir tvöföldun á tækjabúnaði á næstunni vegna kostnaðar. Má því ekki búast við, að truflunum á dagskrá vegna tækjabilunar út af fyrir sig á stöðinni fækki. En hvað snertir rafmagnslínuna, hafa þegar verið gerðar endurbætur á upphaflegri línu og verður þeim haldið áfram, þar sem sýnir sig, að þeirra er þörf. Þá verður einnig reynt eftir megni að komast fyrir bilanir á vararafstöðinni, svo að hún geti sinnt sínu hlutverki. Standa vonir til, að með þessu tvennu verði hægt að bæta rekstraröryggi stöðvarinnar. Um myndgæði á svæði stöðvarinnar er það að segja, að í slíku endurvarpskerfi eins og hér er notað, verða myndgæði óhjákvæmilega lélegri, eftir því sem lengra dregur frá upptökusal. Hinar löngu leiðir milli Skálafells og Skipalóns og Vaðlaheiðar og Gagnheiðar hafa sérlega slæm áhrif. Meðal annarra þjóða eru notaðar dagskrárrásir milli upptökusalar og sendistöðva, og gerðar hafa verið áætlanir fyrir Ríkisútvarpið um slíkar dagskrárrásir í örbylgjukerfi, sem mundi ná til allra aðalstöðva sjónvarps. Kostir slíks kerfis eru: 1. Kerfið getur flutt sjónvarpsmynd langar leiðir með mjög lítilli rýrnun á myndgæðum. 2. Vegna miklu minna sendiafls en í sjónvarpssendunum er rekstraröryggi tækjabúnaðarins miklu meira. Af sömu ástæðu er hægt að reka tækin á rafgeymum í marga daga, ef bilanir verða í rafmagnslínum. 3. Á tíðnisviði því, sem örbylgjukerfið notar, er ekki hætta á erlendum truflunum. Hægur vandi er að byggja örbylgjukerfi frá Reykjavík til Gagnheiðar í þremur áföngum, og mundu gæði útsendrar myndar batna við hvern þessara áfanga út af fyrir sig. Þá mundi útsending falla sjaldnar niður, þar eð bilanir á öðrum aðalstöðvum sjónvarps á leiðinni austur hefðu ekki lengur áhrif á flutning dagskrár til Gagnheiðar. Miðað við núverandi verðlag er kostnaður örbylgjukerfis, sem tengdi saman allar aðalstöðvar sjónvarps og væri eingöngu byggt fyrir Ríkisútvarpið, áætlaður 150–190 millj. kr., og gildir lægri talan, þegar kerfið er byggt á einföldum tækjabúnaði, en sú hærri, ef varatæki eru keypt með. Væri slíkt kerfi hins vegar byggt með hliðstæðar þarfir Pósts og síma fyrir símrásir í huga, mundi kostnaðarhluti Ríkisútvarpsins verða minni en ofangreindar tölur segja til um. Ekki hefur enn verið tekin ákvörðun um, hvenær hægt verður að hefjast handa um byggingu örbylgjukerfis fyrir sjónvarp.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin. Það er vissulega ánægjulegt, ef eitthvað hefur verið hugsað fyrir því að bæta þetta ástand, eins og hann greindi frá í svari sínu. Hins vegar sýnist mér á öllu, að þær hugmyndir, sem þarna voru uppi um örbylgjukerfi, muni eiga langt í land, miðað við þá kostnaðarhlið, sem þarna var á minnzt, svo að ekki hef ég trú á, að við njótum góðs af því í náinni framtíð, þó að vel kunni að vera, að eitthvað verði reynt að gera í þeim efnum. En það er áreiðanlegt, að það er full ástæða til þess að reyna allt, sem hægt er, til þess að auka myndgæði þar eystra, því að þau eru vægast sagt oft þannig, að segja má, að óhorfandi sé á sjónvarpið. Ég vil líka taka það fram, að þrátt fyrir þessi svör um það, að þarna sé allt gert, sem hægt er, til þess að gera við um leið og mögulegt er, þá veit ég það frá ýmsum þeim starfsmönnum, sem að þessu vinna á vegum Landssímans eystra, að þeir eru ekki fullkomlega ánægðir með, hvernig að þeim er búið af hálfu Landssímans hér syðra með tækjakost og annað því um líkt til viðgerðanna. Það væri a. m. k. mjög æskilegt, ef það væri allt gert, sem hægt væri, til þess að leggja þeim upp í hendur þau tæki, sem þeir þurfa á að halda, til þess að þeir geti sem fyrst sinnt þeirri sjálfsögðu viðgerðarþjónustu, sem þarna hlýtur að eiga rétt á sér.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Aðeins örfá orð af minni hálfu til að leggja áherzlu á það atriði, hversu unnt er að bæta myndgæði á viðtökusvæði stöðvarinnar á Gagnheiði og reyndar öðrum stöðvum, sem langt liggja frá upptökusalnum hér í Reykjavík. Eina ráðið, sem ræður verulega bót á myndinni, sem fram kemur, er örbylgjukerfið, sem var lýst lítillega í fyrra svari mínu. Tæknivandkvæði eru ekki á að hefja gerð slíks örbylgjukerfis. Þótt það kæmi í áföngum, mundi hver áfangi um sig skila sér með auknum myndgæðum, þó að fullnaðarbót væri ekki náð, fyrr en örbylgjukerfið næði alla leið frá upptökustað til útsendingarstaðar. Það er því fyrst og fremst spurning um fjármagn, hvenær unnt verður að koma myndgæðum í viðunandi horf á þessu sjónvarpssvæði og öðrum, sem lengst liggja frá Reykjavík.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina tveim fsp. til hæstv. menntmrh. um menningarsjóð félagsheimila. Það kann að þykja hér nokkurt bráðræði vera á, þar sem sjóðurinn tók fyrst að sér verkefni á s. l. ári, að því er ég hygg. Ég tel hins vegar rétt að fá upplýst hér, hvernig að hefur verið staðið, þó að ég viti, að hæfur maður sé í fyrirsvari sjóðsins og til alls góðs líklegur. Það hlýtur nefnilega að vera aðalatriðið varðandi sjóð þennan, ef ég hef skilið reglur hans rétt, að örva og styrkja menningarstarfsemi á vegum félagsheimilanna sjálfra og þeirra aðila, sem að þeim standa. Ég á hér ekki við flutning á aðfengnu dagskrárefni, t. d. frá einhverjum menningaraðilum hér á höfuðborgarsvæðinu, þó að ágætt sé með, heldur einnig og raunar öllu fremur sjálfstæðan dagskrárflutning heima fyrir og samvinnu félagsheimila í einstökum landshlutum um menningardagskrá á eigin vegum í þessu efni. Mjór er mikils vísir og því vildi ég gjarnan fá upplýst, í hvaða átt hefur verið stefnt í upphafi: Mér er að vísu kunnugt um sumt, sem með ágætum hefur þegar tekizt, en vildi fá um það nokkru gleggri upplýsingar, einkum um hlut einstakra félagsheimila í þessari þörfu og merku starfsemi. Spurningarnar eru svo hljóðandi: „1. Í hverju var aðalstarfsemi menningarsjóðs félagsheimila fólgin á s. l. ári? Hverjar voru aðalstyrkveitingar, og hversu miklu fé var varið til þeirra? 2. Hvaða félagsheimili fengu styrk til sjálfstæðs dagskrárflutnings samkv. reglum sjóðsins, og hversu miklu fé var varið á þann hátt?“

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Svar mitt við fsp. hv. 6. landsk. þm. um starfsemi menningarsjóðs félagsheimila er á þessa leið: Menningarsjóður félagsheimila starfar samkv. ákvæðum í 2. gr. l. nr. 107/1970, um félagsheimili. Reglur um starfsemi sjóðsins voru settar af menntmrn. 1. marz 1972 og birtar í B-deild Stjórnartíðinda, þar sem þær eru nr. 42/1972. Reglurnar voru sendar öllum félagsheimilum á landinu með bréfi frá starfsmanni sjóðsins, þar sem jafnframt var gerð grein fyrir athugunum, sem fram höfðu farið varðandi fáanlegt dagskrárefni til listflutnings, og óskað eftir till. og ábendingum af hálfu félagsheimilanna. Þá hefur starfsmaður sjóðsins og unnið að frekari kynningu á sjóðnum með viðræðum við forráðamenn félagsheimila, og haft hefur verið samráð við menntamálaráð til þess að tryggja samstarf, eftir því sem hagkvæmt þykir, vegna starfsemi þeirrar, sem menntamálaráð hefur beitt sér fyrir og nefnist „List um landið.“ Hér fer á eftir grg. um helztu atriði þeirrar starfsemi, sem menningarsjóður félagsheimila styrkti eða var heitið styrk til á árinu 1972. 1. Nokkur félagsheimili á Vestfjörðum sóttu um styrk til að fá í heimsókn strengjasveit Tónlistarskólans í Reykjavík undir stjórn Ingvars Jónassonar. Tónleikar voru haldnir í Bolungarvík, á Flateyri, Þingeyri og Patreksfirði. Ferðakostnaður var greiddur af menningarsjóðnum, 38 580 kr. Tilmæli um nokkurn viðbótarstyrk vegna halla á tónleikunum hafa nýlega borizt frá einu félagsheimilanna, og verður sú umsókn væntanlega samþ. samkv. heimild í reglum sjóðsins. Tónleikaför þessi var farin í júní 1972. 2. Í sama mánuði barst beiðni frá nokkrum félagsheimilum á Austurlandi varðandi heimsókn Karlakórs Reykjavíkur. Menningarsjóður greiddi vegna ferðakostnaðar 30 þús. kr. Kórinn kom fram í félagsheimilinu á Egilsstöðum, í Neskaupstað og á Höfn í Hornafirði. 3. Í sept. kom fram ósk af hálfu félagsheimila í Neskaupstað og á Egilsstöðum um, að sjóðurinn veitti fyrirgreiðslu til, að Sinfóníuhljómsveit Íslands héldi tónleika á þessum stöðum, en sams konar beiðni hafði einnig borizt frá Vestmannaeyjum. Sjóðurinn tók að sér að greiða ferðakostnað hljómsveitarinnar, og voru tónleikar haldnir í Neskaupstað, á Egilsstöðum og í Höfn í Hornafirði, en af ferðinni til Vestmannaeyja gat ekki orðið vegna veðurs. Ferðakostnaðurinn, sem menningarsjóðurinn greiddi, nam 216 þús. kr. 4. Með styrk frá menningarsjóði félagsheimila var efnt til tónleika og listdanssýninga í nokkrum félagsheimilum á Norðausturlandi og Austfjörðum s. l. haust. Frumkvæðið kom frá félagsheimilinu á Þórshöfn í samráði við félagsheimili á Raufarhöfn og Vopnafirði. Rétt þótti að gefa fleiri félagsheimilum kost á efnisskránni, og var hún flutt í félagsheimilum á eftirtöldum stöðum: Mývatnssveit, Húsavík, Raufarhöfn, Þórshöfn, Vopnafirði, Egilsstöðum, Neskaupstað, Seyðisfirði, Reyðarfirði, Fáskrúðsfirði og Höfn í Hornafirði. Á efnisskránni var einsöngur Guðmundar Jónssonar óperusöngvara við undirleik Guðrúnar Kristinsdóttur og ballettsýning á vegum Félags ísl. listdansara, þar sem kynntur var listdans og þróun hans. Greiðslur úr menningarsjóði félagsheimila vegna þessa listflutnings námu samtals 179 812 kr. 5. Félagsheimili Seltjarnarness var veittur styrkur vegna heimsóknar Samkórs Vestmannaeyja, sem sýndi óperettuna Meyjaskemmuna í félagsheimilinu. Styrkurinn nam 50 þús. kr. 6. og 7. Veittur var 40 þús. kr. styrkur vegna söngskemmtana Kvennakórs Suðurnesja í félagsheimilum á Austurlandi, og samþykkt hefur verið styrkveiting, 50 þús. kr., vegna tónleika karlakórsins Þryms á Húsavík í nokkrum félagsheimilum norðanlands á árinu 1972. Samtals nema samþykktar styrkveitingar úr menningarsjóði félagsheimila vegna starfsemi á árinu 1972 samkv. framansögðu 546 392 kr. Í síðara lið fsp. er spurt, hvaða félagsheimili hafi fengið styrk til sjálfstæðs dagskrárflutnings samkv. reglum sjóðsins og hversu miklu fé hafi verið varið á þann hátt. Í 5. gr. reglna um menningarsjóð félagsheimila segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Óskum og till. forráðamanna félagsheimila um dagskrá til flutning með stuðningi menningarsjóðs félagsheimila skal beint til starfsmanns sjóðsins, sem ráðinn er af menntmrn. Hann getur og af sinni hálfu leitað samráðs við félagsheimilin um flutning á dagskrárefni, er hann telur falla undir verksvið sjóðsins.“ Eins og fram kom í grg. hér á undan, var mikill hluti þeirra styrkja, sem veittir voru úr menningarsjóði félagsheimila á árinu 1972, veittur samkv. beinni ósk félagsheimila, en í nokkrum tilvikum var um það að ræða, að félagsheimilum í nágrenni við staði, þar sem listflutningur var ráðgerður með styrk úr sjóðnum, var gefinn kostur á að hagnýta sér þau tækifæri, sem þannig buðust. Eigi fyrirspyrjandi með orðunum „sjálfstæður dagskrárflutningur" við dagskrárefni, sem skipulagt hafi verið af heimamönnum til flutnings í félagsheimilum, er því til að svara, að beinar umsóknir um styrki til slíks flutnings bárust ekki til sjóðsins á árinu 1972. Í kynningarbréfi því, er sent var félagsheimilunum og getið var um hér að framan, var m. a. bent á, að til greina kæmi, að menningarsjóður félagsheimila veitti atbeina til að fá gesti til aðstoðar við uppsetningu leikrita eða söngleikja á vegum heimafélaga og gerði þannig kleift að ráðast í veigameiri verkefni en ella væru tök á. Hefur nýlega verið veitt vilyrði um slíka fyrirgreiðslu við eitt félagsheimili samkv. umsókn þess. Minnt skal á, að samkv, reglunum um menningarsjóð félagsheimila skal hugsanlegur hreinn ágóði af aðgangseyri að dagskrárefni, sem styrks nýtur úr sjóðnum, renna í menningarsjóð viðkomandi félagsheimilis. Skal stjórn félagsheimilisins varðveita þann sjóð, og verður honum eingöngu varið til menningarstarfsemi í því félagsheimili. Er þannig stefnt að því, að styrkveitingar menningarsjóðs félagsheimila geri ekki einungis kleift að koma á tilteknum listflutningi í hvert skipti, heldur geti og, ef svo ber undir, stuðlað að frekari menningarstarfsemi á vegum viðkomandi félagsheimila. Tekjustofn menningarsjóðs félagsheimila er 10% af tekjum félagsheimilasjóðs. Ekki liggur endanlega fyrir, hverjar reynast muni tekjur félagsheimilasjóðs af skemmtanaskatti á árinu 1972, en þær voru í fjárl. áætlaðar tæplega 18.3 millj. En horfur eru á, að það muni ekki reynast ofáætlað, þannig að tekjuhluti menningarsjóðsins verði a. m. k. 1.8 millj. kr.

Fyrirspyrjandi (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. skýr og greinargóð svör varðandi fsp. mína. Ég lagði einmitt aðaláherzlu á það, að fé og kröftum yrði varið til þess að efla hvers kyns menningarstarfsemi hjá félagsheimilunum, og mér sýnist, að þarna hafi nokkuð áunnizt hvað snertir annan liðinn. Ég vil alveg sérstaklega fagna því, hvað þarna hefur verið vel af stað farið hvað snertir menningarstarfsemi einmitt í félagsheimilum eystra. Ég sé, að þau eru þarna mjög drjúg. Félagsheimilin hafa í raun og veru fengið það orð á sig að vera fyrst og fremst til dansleikjahalds og reyndar af lakari gerðinni, þó að ég hef reyndar ekki séð mun á þeim samkomum og þessum svokölluðu siðmenningarsamkomum hér í höfuðborginni. En hvað sem því líður, þá er áreiðanlega aldrei nóg að gert til að efla hvers konar félags- og menningarstarfsemi í félagsheimilunum, svo að þau kafni ekki undir nafni. Mér þykir það miklu miður, að engar umsóknir skuli hafa á árinu borizt um það frá félagsheimilunum sjálfum, að þau eða aðilar, sem að félagsheimilunum standa, efni sjálfir til dagskrárflutnings. Ég hygg, að þetta hafi verið mikið fyrir það, að stjórnir félagsheimilanna hafi litið svo á, að þessi menningarsjóður væri í rauninni eingöngu til þess að fá aðfengið skemmtiefni og þá auðvitað af hámenningarsvæðinu hér í höfuðborginni. Ég álít hins vegar, að aðalverkefni sjóðsins í raun og veru, annað aðalverkefnið a. m. k., sem á að hafa fullkomlega jafnan aðgang að þessum sjóði, séu þau verkefni, sem félagsheimilin sjálf taki að sér eða einstakir aðilar innan þeirra, eins og t. d. leikfélög, sem eru oft virkasti aðilinn í félagsmálastarfsemi hvers staðar, og sjóðurinn eigi alveg sérstaklega að styrkja þessa aðila og vekja þá hreint og beint til lífsins með að efla þessa starfsemi sína, því að að öðrum kosti tel ég hann ekki gegna því hlutverki, sem hann á að gegna.