Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Ég á brtt. á þskj. 677 við 4. gr. frv., sem hnígur í þá átt að innheimta á árinu 1940 með 12% viðauka alla skatta og önnur gjöld, sem greiða ber í ríkissjóð á árinu, og þá einnig skatta og gjöld samkv. 2. og 3. gr. frv., en jafnframt fer brtt. fram á, að viðauki sá, sem samkv. þessu ákvæði verður innheimtur af tekju- og eignarskattinum og skattaukanum skv. 2. gr., renni til bæjar- og sýslusjóða, þar sem skatturinn er lagður á. Hefi ég borið fram þessa brtt. af því, að mér er kunnugt um, að þessir sjóðir standa höllum fæti og hafa ríka þörf fyrir nokkurn tekjuauka. Ég veit að vísu, að það orkar tvímælis, hvort ríkissjóður má við því að missa af þessum tekjum, en vil þó hætta á það, með tilliti til hins erfiða fjárhags bæjar- og sýslusjóðanna. Vænti ég, að þessi till. mín nái samþykki d., og skal ég ekki fara um hana fleiri orðum. Ég vil taka það fram, að ég get ekki aðhyllzt brtt. á þskj. 683, frá hv. 1. þm. Rang. og hv. þm. V.- Húnv., en hún hnígur að því, að þau bæjarfélög, er verði aðnjótandi þessara tekna, sem gert er ráð fyrir í brtt. minni, leggi fram um hver áramót, almenningi til sýnis, sundurliðaða skrá um ógreidd útsvör á liðnum árum. Ég álít, að það muni nokkuð almenn regla, að þeir, sem geta greitt útsvör sín, geri það, og er það engum til framdráttar, að slík skýrsla um ógreidd útsvör yrði birt. Ætti þá einnig að birta skrá yfir þá, sem ekki greiða tekju- og eignarskatt, eða þá, sem þiggja opinbera styrki. Þessi stefna finnst mér óviðfelldin, og get því ekki aðhyllzt umrædda brtt.

Forseti (JörB) : Mér láðist að leita afbrigða fyrir brtt. á þskj. 677 og 683, sem fyrir liggja.

*Sveinbjörn Högnason: Ég hefi ásamt hv. þm. V.-Húnv. borið fram brtt. á þskj. 683 við brtt. hæstv. atvmrh. á þskj. 677, sem hann hefir þegar lýst. - Brtt. okkar fer fram á það, að ef að því ráði verður hnigið að taka þessa upphæð af tekjum ríkissjóðs, en það munu vera um 200 þús. kr., og láta hana ganga til bæjar- og sýslusjóða, sé þeim gert að skyldu að leggja fram um hver áramót sundurliðaða skýrslu um ógreidd útsvör og önnur gjöld til bæjarfélaganna frá liðnum árum. Virðist ekki nema réttmætt, ef hluti af tekjum ríkissjóðs er látinn ganga til bæjarfélaganna, að þau geri grein fyrir því, hvernig þau hafi innheimt sín gjöld. Það leikur ekki á tveim tungum, að nokkurt sleifarlag muni vera á innheimtu útsvara hjá sumum bæjarfélögum. T. d. hefir meiri hl. bæjarstj. í Reykjavík tekið sér það leyfi að gefa eftir allverulegan hluta útsvara. Þetta getur verið réttmætt í mörgum tilfellum, en hinsvegar er sagt svo, að í sumum tilfellum sé ekkert það, er réttlæti slíka eftirgjöf. Er rétt, að bæjarfélögin fái tækifæri til þess að sanna, að eftirgjafirnar séu á rökum byggðar. - Mér hefir verið sagt, að þessar eftirgjafir nemi sum árin nokkrum hundr. þús. kr. Hæstv. atvmrh. fannst óhæfa að birta skýrslu um eftirgefin og ógreidd útsvör, og fannst hliðstætt að birta lista yfir þá, sem þiggja af fátækraframfæri. Ég tel það líka eðlilegt, enda hafa oft komið fram kröfur um það. Virðist mér, að þegar um jafnháar upphæðir er að ræða, sé það ekki nein goðgá, þó almenningur fái að vita, hvernig þessu fé er varið. Ef Alþ. hverfur að því ráði að afhenda bæjar- og sýslufélögum um 200 þús. kr. af tekjum ríkissjóðs, álít ég mjög tilhlýðilegt, að þau birti skýrslu um það, hvernig þau innheimta aðra tekjustofna sína. Ef till. hæstv. atvmrh. verður samþ., tel ég sjálfsagt, að þessu ákvæði verði bætt við. Annars er ég mótfallinn till. hæstv. atvmrh. og mun greiða atkv. gegn henni.

*Pétur. Ottesen: Ég vil leyfa mér að bera fram brtt. við brtt. á þskj. 677. Þar er gert ráð fyrir, að þessi skattur renni til bæjar- og sýslusjóða, en ég tel eðlilegra, að hann renni til bæjar- og sveitarsjóða, því það er miklu meira samræmi í því, úr því að farið er inn á þessa braut á annað borð, að viðkomandi sveitarsjóður fái þetta greitt beint til sín, eins og bæjarsjóðir eiga að fá það, því sumstaðar stendur þannig á í sumum sýslum, og kauptúnin eru eins stór eða stærri en sum bæjarfélögin og þar af leiðandi hærri tekjur af eignarskattinum, sem koma úr sumum þessum kauptúnum en úr bæjarfélögunum. Því finnst mér óeðlilegt, að þeir hlíti ekki sömu réttindum í þessum efnum og bæjarfélögin. Þá má ennfremur geta þess, að þegar jafnað er niður sýslusjóðsgjöldum í hreppum, þá er jafnað niður á tekjur og eignir hreppsins í heild, svo það myndi í þessu tilfelli koma óeðlilega þungt niður á sumum hreppum, ef þeir ættu ekki að njóta þessara hlunninda. Enda held ég, að það sé í fullu samræmi við tilgang brtt., að því verði hagað þannig, að þessi hluti tekju- og eignarskattsins verði greiddur, eins og á að greiða hann til bæjarfélaganna, til þeirra sveitarfélaga, þar sem um slíkan skatt er að ræða. Ég ætla að leyfa mér að afhenda forseta brtt., sem gengur út á það, að í stað „sýslusjóðs“ komi: sveitarsjóðs.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifleg brtt. frá hv. þm. Borgf., sem er eins og hann hefir lýst, og þarf tvennskonar afbrigði, svo að hún megi koma fyrir.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Út af því, sem hv. 1. þm. Rang. sagði um till., sem hann og hv. þm. V.-Húnv. hafa borið fram og hér liggur fyrir, langaði mig til að segja þetta: Það er dálítið undarlegt, að út úr því, að bæjarsjóðir eiga að fá nokkurn hluta af tekjuskattinum, er farið að gera l. um fyrirkomulag á allt öðrum málum bæjarstjórna í sambandi við það. Er ekki rétt að láta bæjarstjórnirnar ákveða sjálfar, hvaða innheimtuaðferðir þær hafa? Hv. þm. tók Reykjavík sem dæmi þess, hve slælega væri gengið eftir innheimtu á tekjum bæjarsjóðs. Ég skil ekki, að þessum hv. þm. sé neitt kunnugra um Reykjavík í þessu efni en önnur bæjarfélög á landinu. Um innheimtuna í Reykjavík er rétt að upplýsa það, að það eru fleiri tekjustofnar, sem bærinn hefir, en útsvörin ein, en um þau talaði hann sérstaklega. Eru það þá fasteignagjöldin, sem einkum má fella undir orðalag till. Hvað útsvörin snertir get ég upplýst, að í Reykjavík er það svo, að það, sem niður fellur af útsvörum, er furðanlega lítið. Það er alltaf árlega innan við 5% af álagningunni, þó að í þessum niðurfellingum séu verulega stórar upphæðir. Einu sinni lagði niðurjöfnunarn. t. d. 40 þús. kr. á mjólkursamsöluna, sem svo reis deila um, enda var það vafasöm álagning frá upphafi, en, þetta var ein af þeim upphæðum, sem niður var felld á því ári, af því að álagningin stóðst alls ekki. Það er oft svo, að þær upphæðir, er felldar eru niður, eru skakkt lagðar á eða óinnheimtanlegar af einhverjum öðrum gildum ástæðum. Þegar svo verið er að tala um, að niðurfelling sé óvarleg, þá þykir mér undarlegt, að hv. flm. skuli taka Reykjavík sem dæmi um, að illa hafi gengið með innheimtu. Það er einungis reist á misskilningi. Annars verð ég að segja það, að ef á að birta skrá yfir það árlega, hverjir séu í vanskilum við hið opinbera, þá má eins birta skrá yfir þá, sem skulda fyrir gas og rafmagn. Ég verð að segja, að mér virðist líkast því sem hv. flm. hafi flutt þessa till. í einhverri geðvonzku.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Af því að hæstv. atvmrh., sem flutti brtt. á þskj. 677, er upptekinn við umr. í hv. Ed., vildi ég gera grein fyrir, hvernig stendur á því, að þessi 12% skuli eiga að ganga til sýslusjóðs, en ekki til sveitarsjóðs. Það er tekið upp úr l. frá 1935, um jöfnunarsjóð sveitar- og bæjarfélaga. Þar er ákveðið, að ½% af hátekjuskattinum skuli renna til bæjar- og sýslusjóðs, en ekki til sveitarsjóðs. Þetta mun vera svo ákveðið með tilliti til þess, að utan kaupstaðanna er hér um svo smáar upphæðir að ræða, sem ættu að renna til einstakra sveitarfélaga samkv. þessu, að ekki mun hafa þótt taka að skipta þessu þannig meðal margra, og því tekin þessi leið, að láta það renna í sýslusjóð, enda kæmi það þá einstökum sveitarfélögum til góða, þegar jafnað er niður sýslusjóðsgjaldinu í hinum einstöku sveitarfélögum. Það var rétt, sem hv. þm. Borgf. vék að, að með því fyrirkomulagi verða sennilega þau sveitarfélög, sem hafa meiri tekjur, harðar úti en rétt er, þar sem þetta dregst frá niðurjöfnuninni óskiptri, því jafnað er niður á sveitarfélögin eftir efnum og ástæðum. Ég þori að fullyrða, að hv. tillögumaður verður ekki mótfallinn því, að till. hv. þm. Borgf. nái fram að ganga, þar sem þetta er aðelns orðað svo í till. af þeim ástæðum, sem ég hefi greint, að þessu var þannig háttað með hátekjuskattinn. Hvað snertir till. hv. þm. V.-Húnv. og hv. 1. þm. Rang., þá hefir hv. 1. þm. Rang. gert grein fyrir, hvers vegna hún er fram komin. Hann sagði sjálfur, að hann væri á móti till. hæstv. atvmrh. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. V.-Húnv. sé þá einnig á sama máli og að till. sé af þeim rótum runnin, að hún sé til þess ætluð, ef hún getur, að verða þessu litla máli að falli, og er það auðvitað heppileg leið að bregða þannig fyrir það fæti. Ég vona, að þeir hv. þm., sem ekki hafa slíkt í huga, sem sé að koma till. fyrir kattarnef, greiði þá einnig atkv. á móti till. þeirra hv. þm. V.-Húnv. og hv. 1. þm. Rang. Annað sé ég svo ekki ástæðu til að segja um þetta.

*Sveinbjörn Högnason: Mér þykja það í raun og veru miklar upplýsingar, sem hv. 4. þm. Reykv., sem jafnframt er borgarstjóri hér, gaf í sambandi við mál þetta, þegar hann gaf til kynna, að allt að 5% væru gefin eftir af útsvörum árlega í bænum. Það er engin smáupphæð, þar sem ég hygg, að jafnað sé niður um 4 millj. kr. á ári. Ef gefin eru eftir 5% af því, þá nemur það 200 þús. kr. Það virðist nú ekki óeðlilegt, þó einhver grein væri gerð fyrir þessu, eins og á sér stað hjá öllum sveitarstjórnum á landinu, því reikningum þeirra fylgir alltaf sundurliðuð skilagrein um það. Ég er viss um, að hvergi á landinu nemur eftirgjöfin nálægt því eins hárri hundraðstölu og hér er um að ræða. Hv. 4. þm. Reykv. var að tala um, hvort ekki væri rétt að láta borgarstjóra sjálfráðan um innheimtu gjalda, en það er alls ekki það, sem um er að ræða í till. okkar, heldur að grein sé gerð fyrir, hvernig hafi innheimzt. Ef borgarstjórinn óskar eftir sjálfræði um það, þá tel ég rétt að láta borgarstjórann einnig sjálfráðan um að afla teknanna. Það virðist ekki sanngirni í því, að hann láti Alþingi afla teknanna, - taki þær af tekjum ríkissjóðs, en svo sé það talinn slettirekuskapur af Alþingi að vilja vita, hvers vegna gefið er eftir af útsvörunum. Ef það er ekki allt með eðlilegum hætti, þá er von, að hann vilji það ekki, en eðlilega styrkir það nokkuð grun manna um, að eitthvað sé þar óeðlilegt, ef ekki má birta neitt um það, hvernig stendur á eftirgjöfum útsvara hér í bænum. Ef fara á þannig að taka beint af tekjum ríkissjóðs þá upphæð, sem hér um ræðir, og rýra þannig tekjur hans, þá verður það auðvitað til þess, að afla verður honum innan skamms nýrra tekna í stað þeirra, sem hér ræðir um, með nýjum álögum á almenning í landinu, til þess að hjálpa bæjarfélögunum, og þá sérstaklega Reykjavík, til þess að standast sín útgjöld. Ég sé ekki, að það sé réttlátt, þar sem bæjarfélögin hafa viðast hvar betri aðstöðu til að afla sér tekna en sveitarfélögin. Þar af leiðandi tel ég þessa tillögu engan rétt hafa á sér. Hæstv. fjmrh. taldi, að okkar till. væri fram borin í því skyni, að hún gæti orðið aðaltill. að falli. Ég sé ekki, hvernig það má verða. Till. er eingöngu flutt til þess, að ef aðaltill. er samþ., þá setji Alþingi nokkur skilyrði fyrir veitingu slíkrar upphæðar til bæjarfélaganna. Það eru svo sjálfsögð skilyrði, að allir hljóta að fallast á þau, sem sjálfir hafa hreina samvizku. En ef þeir af hv. þm., sem fara með stjórn bæja, hafa ekki sem bezta samvizku, þá er von, að þeir veigri sér við að láta koma fram, hvernig þeir fara með þau völd.

*Garðar Þorsteinsson: Ég álít þessa brtt. hv. þm. V.-Húnv. og hv. 1. þm. Rang. borna fram af misskilningi. Eftir till. á að leggja fram skýrslu um ógreidd útsvör og önnur gjöld til bæjarfélaga, en svo tala þeir um, að svo og svo mikið sé gefið eftir af útsvörum. Í brtt. er ekki farið fram á, að birt sé skýrsla um útsvör, sem gefin eru eftir, svo ef það er það, sem till. á að miða að, þá verða þeir að orða hana svo, að birt skuli skýrsla um það, hvað gefið er eftir af útsvörum. Þá vil ég benda á það, að þessi hv. þm. hefir beitt sér fyrir því, að útsvarsgreiðendum hér sem annarstaðar sé heimilt að skilja eftir verulegan hluta af sínum útsvörum þangað til í febrúar næsta ár, og samkv. þessum nýju lögum er því ekki um nein vanskil að ræða, þótt menn skuldi allt að 3/10 af útsvari sínu um áramót. Hann hefir verið því fylgjandi, að útsvarsgreiðendur mættu greiða útsvör sín á sjö mánuðum, tvo mánuði þarf ekkert útsvar að greiða, desember og júlí, svo menn þurfa sem sagt ekki að greiða útsvörin upp fyrr en í febrúar árið á eftir. Það er því alls ekki ámælisvert, þótt menn skuldi þetta, og hvaða ástæða er þá til að fara að birta skrá yfir svo að segja alla útsvarsgreiðendur, því vitanlega notfæra menn sér þessa heimild? Ég hygg því, að um misskilning sé að ræða hjá flm. till., en ef þeir óttast, að misnotkun eigi sér stað á eftirgjöf útsvara, þá eiga þeir að láta það koma skýrt fram í till., að átt sé við birtingu skrár um eftirgefin útsvör. Ég get upplýst það, að eins og hv. 4. þm. Reykv. gat um, þá er sum árin lagt á stofnanir, sem eiga að vera undanþegnar, eins og t. d. mjólkursamsöluna og fiskimálanefnd, svo og fjölda manna, sem flytja burt úr bænum, eða menn deyja og svo eru fátækum ekkjum gefin eftir útsvörin. Það er enginn, sem bannar mönnum að sjá þetta; ég er viss um, að ef þessi hv. þm. kæmi til borgarstjóraskrifstofunnar og óskaði eftir að fá að sjá, hvað af útsvörum hefði verið gefið eftir, þá væri honum það heimilt. Enda hefir hann góðan mann til að fylgjast með þessu fyrir hans flokk, þar sem er form. Framsfl., Jónas Jónsson, en hann er í bæjarstjórn, og allar eftirgjafir eru gerðar af bæjarstjórn Reykjaríkur.

*Sveinbjörn Högnason: Ég vil benda á, að þetta góða boð, sem hv. 7. landsk. var að bjóða mér upp á og sagði, að ég mundi hafa góða aðstöðu til að fá að sjá þetta gegnum fulltrúa Framsfl. í bæjarstjórn Reykjavíkur, að þegar þessar eftirgjafir fara fram, þá eru þær ekki bundnar við nafn og fara fram í bæjarráði, og meðlimir bæjarstjórnar hafa ekki getað fengið að sjá þær. Ég sé ekki, hvers vegna menn ættu að hafa nokkra sérstöðu hér í þessu máli, og ég fæ ekki séð annað en að eðlilegt sé, að hér séu birtar um þetta skýrslur, alveg eins og sveitarfélögin verða að láta þær fylgja með reikningum sínum.

Því flutti hv. þm. þá ekki till. um þetta?

Það kemur greinilega fram í okkar till.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Út af ummælum hv. 1. þm. Rang. skal það upplýst, að það er að vísu svo, að bæjarráð hefir sérstaka heimild til að gefa eftir smæstu útsvarsupphæðir, en bæjarstjórn og bæjarráð fjalla um allar hærri eftirgjafir, og það með nafni. Í langflestum tilfellum er farið eftir till. skattstofunnar og niðurjöfnunarnefndar og engin niðurfelling er framkvæmd án þess, að hún sé borin undir skattstofuna og niðurjöfnunarnefnd, enda eru flestar niðurfellingarnar leiðréttingar skattstofunnar sjálfrar, sem hún leggur til, að verði gerðar. Það vill svo vel til, að hér er einn hv. þm. Alþfl., sem á sæti í bæjarstjórn, hv. þm. Seyðf., og einnig hefir hæstv. félmrh. átt sæti í bæjarstjórn um lengri tíma, og hafa þeir báðir um þessi mál fjallað þar, svo minni hl. bæjarstjórnar á hér nægilega marga fulltrúa, þar sem form. Framsfl. er hér einnig.

* Frsm. (Sigurður Kristjánsson): Forseta hefir láðst að skrifa það niður, að ég hafði beðið um orðið, en það kemur ekki til mála að vera að finna að því, þótt ég hafi orðið að bíða eftir að taka til máls, enda kemur það sér ekkert bagalega; það er ekki svo mikið, sem ég þarf að segja. Það er þannig með þetta frv., að í því er dálítið æxli, sem ekki hefir verið tekið eftir. Þannig standa sakir, að með l. um fiskimálanefnd o. fl. er heimilað fé í 14. gr. 3. tölul. til þess að styrkja félög sjómanna og verkamanna og annara til að kaupa í tilraunaskyni nýtízku togara. Nú hefir þetta fé verið dregið inn og ekkert fé veitt í þessu skyni í fjárl. til fiskimálanefndar. Það kom í ljós, eftir að þessi ákvæði voru lögfest, að það vildi enginn, eða gat enginn lagt fram fé á móti þessu, því í þessum sama tölul. 14. gr. er svo fyrir mælt, að þeir, sem vilja nota þennan styrk, skuli leggja fram 15–20% úr eigin sjóði á móti þessum styrk til togarakaupa í tilraunaskyni. Enginn hefir verið við því búinn að leggja þetta fé fram, og tók Alþingi þá þann kostinn að setja ný l. um bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs og jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga. Þar er ákvæði í 2. gr. á þá leið, að helmingurinn af þeim skatti, hátekjuskattinum, sem tekinn er af þeim, sem hafa 6 þús. kr. árslaun og þar yfir, skuli ganga til þess að lána þeim mönnum, sem vilja leggja fram á móti þessum styrk, til þess að kaupa nýtízku togara í tilraunaskyni. Nú stendur þetta ennþá í frv. sem gamalt æxli, þrátt fyrir það, að búið er að hverfa frá fjárveitingu í þessu skyni. Þetta á þess vegna ekki heima í frv. lengur, en féð var heimilað, eins og allir sjá, í því skyni að styðja endurnýjun fiskiflotans. Það er í sjálfu sér þarflegt mál, en nú býst ég ekki við, að margir verði til þess á þeim tímum, sem nú standa yfir, að byggja fiskiskip, hvorkj togara né heldur smærri skip, nema eitthvað lítilsháttar innanlands. Það er víst, að á öllum tímum er þörf á að endurnýja fiskiflotann, því það er hann, sem skapar þær útflutningsvörur að langmestu leyti, sem okkar utanríkisverzlun byggist á. Það er engin stofnun hér á landi, sem sérstaklega er ætlað það hlutverk að styðja að viðhaldi fiskiflotans, nema fiskveiðasjóður Íslands, og þess vegna held ég, að það sé rétt, að í staðinn fyrir þessa heimild um að veita mönnum helminginn af hátekjuskattinum til þess að leggja fram fé á móti styrknum úr fiskimálasjóði til að kaupa nýtízku togara í tilraunaskyni, þá verði féð látið til fiskveiðasjóðs. Ég lít svo á, að þetta sé ekki nema sjálfsögð leiðrétting, og ætla ég að leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. við frv. um það, að í staðinn fyrir, að hér stendur, að féð skuli veitt í þeim tilgangi, sem ég hefi áður lýst, þá komi: í fiskveiðasjóð. - Það er mjög einföld breyting. Um leið og ég minnist á þetta, þá vil ég taka það með, að 5. gr. frv. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1940.“ Er þetta í nokkrum frv., sem gert var ráð fyrir, að samþ. yrðu fyrir áramót, og hefi ég því látið fylgja aðra brtt., sem hljóðar svo: „5. gr. hljóði svo: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég geri ekki ráð fyrir, að neinn ágreiningur sé um þetta. Þetta er hvorttveggja í raun og veru leiðrétting, og vil ég leyfa mér að leggja brtt. fram fyrir hæstv. forseta.

Forseti (JörB) : Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 6. þm. Reykv., sem hann hefir nú lýst. Það þarf að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að brtt. megi taka til meðferðar á fundinum.



Það hafa orðið nokkrar umr. um brtt. okkar hv. 1. þm. Rang., sem er á þskj. 683. Hæstv. fjmrh. var búinn að slá því föstu í sinni ræðu, að við mundum verða á móti því undir öllum kringumstæðum, að bæjar- og sýslusjóðir fengju þær tekjur, sem þar er gert ráð fyrir. En ég fyrir mitt leyti greiði atkv. með till. hæstv. ráðh., ef okkar till. yrði samþ. eða það fengizt á einhvern hátt tryggt, að því efni, sem felst í henni, yrði fullnægt. Og vildi ég í þessu sambandi taka fram, að ef hæstv. ráðh., sem er í bæjarstj. Reykjavíkur, eða hv. 4. þm. Reykv. vildu gefa fyrirheit um það, t. d. að fulltrúi Framsfl. í bæjarstj. gæti hvenær sem hann óskaði fengið upplýsingar um það, hvað væri eftirgefið af útsvörum, og sömuleiðis þegar hann óskaði eftir skýrslu um það, hvað væri óinnheimt af bæjargjöldum, þá getum við flm. gengið inn á að taka till. okkar aftur. En mér skildist á hæstv. ráðh., að allir bæjarstjórnarmeðlimirnir hefðu möguleika til að fylgjast með því, hvað eftirgefið væri af útsvörum. Fyrir nokkru síðan bar fulltrúi Framsfl. fram till. á bæjarstjórnarfundi, sem gekk í sömu átt og okkar brtt. gengur. Mér hefir verið sagt, að henni hafi verið visað til bæjarráðs, en hún enga afgreiðslu fengið þar. Ég tel eðlilegt, að þeir, sem greiða árlega háar upphæðir skilvíslega til bæjarins, vilji gjarnan fá að fylgjast með því, hvort aðrir, sem hafa greiðslugetu, sleppi við það á einhvern hátt. Það hefir verið minnzt á það af Framsfl., að prentuð yrði skýrsla um fátækraframfærið. Þetta hefir ekki verið gert, og þrátt fyrir samstarf milli 3 flokka meiri hluta ársins í landsmálum, virðist sem till. minnihl.flokkanna um ýms þessi mál í bæjarstj. Reykjavíkur hafi ekki mætt betri viðtökum en áður hefir tíðkazt. Vildi ég því vita, hvort hæstv. ráðh. eða hv. 4. þm. Reykv. vildu ekki lýsa yfir, hvort þeir myndu, ef óskir kæmu frá minni hl. bæjarstj. um það, afhenda honum eða fulltrúa hans slíkar skýrslur, og myndum við þá, ef það væri gert, fúsir til að draga till. okkar til baka.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Ég get ekki skilið, að fulltrúi Framsfl. í bæjarstj. Reykjavíkur sé að semja um sérréttindi í bæjarstj. Reykjavíkur hér í þingsölunum. Hann hefir sama rétt í bæjarstj. og aðrir bæjarfulltrúar, og getur hann hvenær sem hann vill snúið sér til mín, og getur hann þá beðið um að fá sama rétt og aðrir bæjarfulltrúar í þessu efni og fengið hann strax. Nú byggðist þetta tal hv. þm. V.-Húnv. á talsverðum misskilningi. Hér er talað um að leggja fram skýrslu um áramót yfir allar skuldir bæjarfélagsins. En frsm. óskaði eftir í ræðu sinni, og umr. hafa snúizt um það, að bæjarfulltrúi hér í Reykjavík fái að vita um það, hvaða útsvör eru felld niður og hvaða útsvör eru lækkuð. Um þau, sem lækkuð eru, vita allir bæjarfulltrúar, því um það er útgert á bæjarstjórnarfundum og rætt um hvern einstakan, sem óskar þess, að útsvar sitt sé lækkað, nema undir þeim kringumstæðum, þegar bæjarráði er falið þetta. En það má ekki lækka útsvar á neinum manni meira en 200 kr. Þetta er gert til þess að bæjarstjórn þurfi ekki að taka til meðferðar hvert smámál, sem fyrir kann að koma. Svo eru á ári hverju strikuð út einhver útsvör, sem eru óinnheimtanleg, þegar búið er að gera tilraun til lögtaks. Þegar það hefir verið gert, er gerð skrá yfir þetta, og er hún til sýnis öllum bæjarfulltrúum. Og aldrei er nokkuð af því, sem bærinn á að innheimta, hvorki útsvar eða annað, fellt niður án þess að allir bæjarfulltrúarnir fái um það að vita. En menn eru á ýmsu máli um það, hvort það sé réttlátt að semja skrá yfir alla þá, sem ekki hafa goldið útsvör sín, og prenta hana. Þetta er það mikið verk, að það er ekki von, að neinn geti komið 1., 2. eða 3. jan. og óskað að sjá, hvort menn hafi greitt útsvör sin, og hver hafi ekki goldið þau að fullu, þar sem í Reykjavík eru nú um 16 þús. gjaldendur. Og enginn bæjarfulltrúi endist til þess að fara gegnum allar skýrslur og plögg þessu viðkomandi til þess að þetta sé hægt að fá að vita strax um áramót. Þetta atriði, hvort eigi að taka upp þann sið að birta alla þá, sem skulda um áramótin, og alla þá, sem fríðinda njóta á einhvern hátt, og þá sérstaklega um framfærslustyrkinn, verða menn aldrei á eitt. sáttir. Og það er satt, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði, að fulltrúi Framsfl. kom einu sinni með þetta á bæjarstjórnarfund, og það skyndilega. Og af því að það láðist að drepa till. strax, liggur hún hjá bæjarráði enn. En ég sé ekki, að hæstv. Alþ. geti hér tekið ráðin af bæjarstj. Reykjavíkur um, hvað hún gerir í þessum efnum. Það er svo kostnaðarsamt að semja og prenta skýrslur þær, sem hér er talað um, að ef þær ættu að verða almenningseign, þá hygg ég, að ekki myndi nægja til þess það framlag, sem bærinn fær úr ríkissjóði fyrir náð Alþ. með þessu frv. Fullyrði ég það þó ekki. En það er ákaflega mikið verk. Hitt er annað mál, að bæjarfulltrúarnir geta með eðlilegum hætti, þegar svoleiðis er, að nokkur vegur er að verða við þeirra óskum, fengið þessar upplýsingar, eins og allar aðrar upplýsingar, sem þeir mega og eiga að fá. Það er ekki hægt að verða við slíkum tilmælum, að gefa slíkar upplýsingar hvenær sem er, og sízt um áramótin, hvað hver maður skuldi bænum. Undir öllum kringumstæðum er þessi till. ekki þess eðlis, að það geti komið til mála fyrir hæstv. Alþ. að gera hana að skilyrði fyrir því, að bæjarfélögin fái þennan litla hluta af beinum sköttum. Og ég vona, að það verði haft þannig, að í staðinn fyrir, að nú fær ríkið mestalla beinu skattana, þá fái bæjarfélögin þá í framtíðinni sem mest, því að í þá átt hlýtur að stefna hér, að ríkið þoki fyrir bæjar- og sveitarfélögum frá þessum sérstaka tekjustofni, sem er beinu skattarnir.



Ég er ekki alveg ánægður með svar hv. 4. þm. Reykv. - Ég hafði ekki talað um það, að fulltrúi Framsfl. í bæjarstj. Reykjavíkur hefði minni rétt þar en aðrir fulltrúar. En þó að hann hefði alveg sama rétt og hinir fulltrúarnir, þá væri æskilegt að vita, hver sá réttur er. T. d., ef einn fulltrúinn kæmi og óskaði á einhverjum tíma að sjá skýrslur yfir ógreidd gjöld til bæjarins, hvort hann gæti átt heimtingu á því, að svo miklu leyti og svo fljótt sem bægt væri. En að þetta sé svo mikið bákn, að gera þessa skýrslu, og það kosti svo mikið fé og tíma, finnst mér varla vera frambærilegt. Hvert fyrirtæki verður einu sinni á ári að gera upp sinn hag, og bæjarsjóður Reykjavíkur er þar engin undantekning. Og ef það er eins og hv. 4. þm. Reykv. vildi gefa í skyn, að þetta sé svo kostnaðarsamt, að þessi styrkur myndi að mestu leyti eyðast til þess, þá bendir slíkt til þess, að reikningsfærsla bæjarins sé ekki í svo fullkomnu lagi sem vera ætti. Meðan ég fæ ekki upplýst, að hver bæjarfulltrúi hafi rétt til þess að fá þessar skýrslur, ef hann óskar eftir, sé ég ekki fært að hverfa frá minni till. Hinsvegar finnst mér þessi ósk sjálfsögð. Og ef hún fengist, myndum við taka till. okkar aftur.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég skal geta þess til viðbótar því, sem hæstv. atvmrh. tók fram, að í raun og veru er það ekki nein hækkun, sem hér er farið fram á, þó að það sé að forminu til. Í 4. gr. frv., sem brtt. er stíluð við, er tiltekið, að innheimta skuli árið 1940 með 11% viðaukaskatti alla skatta og gjöld samkv. frv., þegar þessi l. voru sett um bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs og jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga. En það var jafnframt í sömu gr. beimild til þess að hækka þetta viðaukagjald upp í 12% með vissum skilyrðum. Síðan voru skattarnir innheimtir með þessum 12% viðauka. Það var þægilegra í útreikningi skattsins að hafa þennan viðaukaskatt 12%, en ekki 11%, af því að þegar 25% viðaukanum er bætt við upphaflaga skattinn, verður skatturinn með viðaukanum 125%, miðað við upphaflega skattinn. Og þegar 12% bætast við þessi 125%, verður það alls 140%, miðað við upphaflega skattinn, og skattaukinn þá alls 40%. Þess vegna er þessi till. sæmileg að því leyti, að hún þarf ekki meðmæla við, því að hækkun þessi hefir verið í gildi undanfarin ár, og er það enn, þótt komin séu áramót. Um brtt. á þskj. 683 skal ég ekki mikið mæla. Hún er ákaflega einkennileg og lítt skiljanleg nema frá sérstöku sjónarmiði, þegar menn vita það, hvernig sumir hv. þm. og menn utan þings snúast við málefnum Reykjavíkurbæjar. Þessari brtt. getur ekki verið stefnt að öðrum en að bæjarstj. Reykjavíkur, og er miðuð sérstaklega við Reykjavíkurbæ. En það er í raun og veru nokkuð þreytandi að byggja landslög á ákvæðum, sem stefnt er að einstöku bæjar- eða sveitarfélagi, eða jafnvel þó að sýslufélag væri. Og jafnvel þó að till. hefði rétt á sér stjórnarfarslega, þá þyrfti hún ekki að vera löggjafaratriði. Það er eðlilegt, að skýrslur eigi að liggja fyrir fulltrúum bæjar- og sveitarfélaga hvenær sem til þarf að taka. En beint með tilliti til þess er till. ekki rétt eins og hún er orðuð. Því að það er ekki hægt að heimila það og ekki hægt að framkvæma það, að þessi skýrsla liggi fyrir í árslok. Þó að málið að öðru leyti væri þannig vaxið, að hægt væri að krefjast þessara skýrslna að l., sem þó er ekki hægt um áramót, getur það ekki verið nóg tilefni til að gera það að skilyrði fyrir því, að eitthvert bæjar- og sveitarfélag fái þessa upphæð og að fella það niður, að bæjar- eða sveitarfélög fengju þetta framlag, ef ekki fengizt framlögð þessi skýrsla við hver áramót. Það væri ekki nema eðlilegt í sambandi við það, hvernig hér er komizt að orði, að þeir ráðh. gætu til verið, sem notuðu sér að borga ekki út það fjárframlag, sem bæjarfélagið á að fá eftir þessu frv., vegna þess að þessi skýrsla væri ekki komin um áramót. Þessi till. er því að efni og formi lítt framkvæmanleg. Eins og ég tók fram og hv. 4. þm. Reykv. aftur hefir tekið fram, er ekki auðvelt að afla þeirra skýrslna á þeim stutta tíma. Það væri mesta fyrirhöfn að pæla í þessu, sem vitanlega yrði svo sett í blöð og básúnað fyrir fólkinu. Það hefir komið fram skrifl. brtt. frá hv. þm. Borgf., sem ég skal ekki ræða mikið, að fyrir „sýslusjóða“ í tillgr. komi: sveitarsjóða. En þegar þetta ákvæði var sett, þá var það gert af ásettu ráði að miða við sýslufélag, en ekki sveitarfélag. Það liggur í þessu tvennt, að það má segja, að bæjarfélag sé hliðstæðara sýslufélagi heldur en sveitarfélagi. Bæjarfélag er að vísu bæði sveitarfélag og sýslufélag sameinað. Þessvegna er jöfnuður þarna innbyrðis gefinn, þegar heimildin er tekin. Það er ekki jöfnuður eins og hér er lagt til, að þegar ríkið leggur þannig fé til bæjar- og sveitarfélaga, þá er ekki jöfnuður til staðar, ef féð á að fara beint í hvert sveitarfélag, því sveitarfélög greiða mjög misjafnan tekjuskatt. Og til eru sveitarfélög, sem engan skatt greiða, af því að þau eru fátæk, og þurfa því sérstaklega að fá þessa uppbót. En með því að færa þetta ákvæði yfir á sveitarsjóðina, í staðinn fyrir sýslusjóðina, þá myndu verst stöddu sveitarfélögin ekkert fé fá. En ef það á að renna í sýslusjóði fyrst, þá koma þessi sveitarfélög líka til greina um að fá þessa uppbót. Á þskj. 642 er gefin regla um niðurjöfnun á sýslusjóðsgjaldinu, sem jafna skal niður á hreppana. Og þar er farið þannig að, að þau sveitarfélög verða verst úti, sem eru svo og svo illa stödd. Þær reglur, sem farið er eftir, eru þær, að þessu er jafnað að 1/3 eftir tölu verkfærra karlmanna í hverju sveitarfélagi og að 1/3 eftir samanlögðum tekjum og að 1/3eftir skuldlausri eign. Þetta var gert til þess að komast að sem réttlátastri niðurstöðu um þessa niðurjöfnun. Með því verður ekkert sveitarfélag útundan. Það er í sumum kaupst., sem taldir eru vera betur stæðir en sveitirnar, að þar eru alltaf nokkrir útsvarsgreiðendur svo stæðir, að þeir bera það, sem jafnað er niður á þá, til gjalda sveitarsjóði. Þetta er e. t. v. ekki stórt atriði. En það virtist liggja sá skilningur á bak við till. frá hv. þm. Borgf., að þetta ákvæði hefði komizt inn af gáleysi, en það var ekki, heldur átti þetta fé að fara til sýslufélaga, til þess að við niðurjöfnun þess kæmi hvert sveitarfélag til greina.

*Pétur Ottesen: Það er mikill misskilningur í því hjá hv. þm. V.-Sk., að það sé ekki samræmi í minni till., því að gagnvart bæjarfélögunum kemur þetta þannig fram eftir brtt. á þskj. 677, frá atvmrh., að bæjarfélög, sem mestan tekjuskattinn borga, fá mestan hluta hans líka. Þess vegna er það í samræmi þið þetta og eðlileg afleiðing af því, að hreppsfélög, sem borga hæstan tekjuskatt, fái líka sinn hluta af þessu. Ef þessi regla er brotin, verður afleiðingin algert ósamræmi milli bæjarfélaga annarsvegar og sveitarfélaga hinsvegar. En það getur verið, að þetta fyrirkomulag, sem hv. þm. V.-Sk. var að tala um, ætti betur við.

*Emil Jónsson: Það eru aðeins nokkur orð um 2 af þeim brtt., sem hér liggja fyrir við þetta frv. Önnur er frá hæstv. atvmrh., um það, að viðaukaskatturinn sé 12%, og hefir nú verið rætt um, að hann lendi til kaupstaðanna, eins og til þess að bæta þeim upp og auka við þeirra tekjur vegna vaxandi erfiðleika ýmissa, sem þeir hafa orðið fyrir bæði af hálfu löggjafans og einnig vegna ástandsins í heiminum. Það var sagt hér áðan af hv. þm. V.-Sk., út af þeim brtt., sem komið hafa fram frá hv. 1. þm. Rang. og fleirum, að það væri óviðkunnanlegt að setja lög, sem aðallega væru miðuð við eitt bæjarfélag. En mér finnst till. hæstv. atvmrh. vera aðallega miðuð við eitt bæjarfélag, því að ég sé ekki, að hún komi öðrum að gagni heldur en Reykjavík, því að langsamlega mestur hluti tekjuskatts, sem innheimtur er í landinu, og kemur það kannske af eðlilegum ástæðum - er innheimtur hér í Reykjavík. Þannig að t. d. sá tekjuviðauki, sem kaupstaðir eða kauptún úti um landið fengju, ef þetta yrði að l., er svo hverfandi lítill, að mér er sama, hvoru megin hryggjar hann liggur. Ég man ekki nákvæmlega tölur um tekjuskatt Hafnarfjarðar, en hann mun greiða í tekjuskatt um 50 til 60 þús. kr. þegar bezt lætur, og þó nokkuð oft er þessi upphæð lægri. Tekjuviðaukinn, sem bærinn fengi, yrði þá kannske í góðu ári nálægt 6 þús. kr. og í lakara ári minna. Það er langt frá, að þetta nægi nokkuð þeirri auknu tekjuþörf kaupstaðanna, sem þeir hafa óskað og kveinað eftir að fá. Mér lízt svo á, að vegna þessa eigi svo að benda á þetta, eins og nú sé að einhverju verulegu leyti séð fyrir þessari þörf kaupstaðanna fyrir auknum tekjum, með því að láta þá hafa þennan tekjustofn, sem í flestum tilfellum munar þá ekki neitt. Það er aðeins einn kaupstaður í þessu landi, sem mundi verulega muna um þetta, og það er Reykjavík. Get ég tekið undir með hv. þm. V.-Sk., að það er óviðkunnanlegt að setja l., sem miðuð eru við eitt bæjarfélag. En vera kann, að brtt. á þskj. 683 sé aðallega miðuð við eitt bæjarfélag; en ég kann þá líka illa við brtt. á þskj. 677 og er á móti því, að hún verði samþ., en læt mig einu gilda um aðaltill., þ. e. a. s. frv., sem hún er stíluð við. Mig langar til að minnast á skriflegu brtt. frá hv. 6. þm. Reykv. Hann leggur þar til, að helmingurinn af hinum svokallaða hátekjuskatti, sem áður hefir runnið til fiskimálasjóðs, renni nú til fiskveiðasjóðs. Í l. eins og þau nú eru er gert ráð fyrir, að ef fiskimálasjóður notar ekki þetta fé í þeim tilgangi, sem þar er tekið fram um að verja því til útlána til handa skipverjum á togara með nýtízku áhöldum, sem talað er um, að keyptur verði í tilraunaskyni, þá er gert ráð fyrir, að það sé látið renna í byggingarsjóð verkamanna. Fiskimálasjóður hefir gefið loforð um að veita í þessu skyni 40 þús. kr. lán ákveðnu félagi eða meðlimum þess, án þess að það hafi verið innt af hendi vegna hinna örðugu tíma og vegna ýmiskonar örðugleika, sem komið hafa upp. Eins og hv. þm. vita, þá hefir verið stofnað í Rvík félag í þeim tilgangi að gera þessa tilraun, sem l. gera ráð fyrir, að kaupa nýtízku skip, og þá á að gefa þeim mönnum, sem á það skip ráðast, kost á að eiga hluti í skipinu. Í þessu skyni hefir fiskimálanefnd lofað styrk til skipakaupanna, 200 þús. kr., og svo þetta loforð um 40 þús. kr. lán. Hvorugt þetta loforð hefir verið uppfyllt, en það getur rekið að því hvenær sem er, að nefndin verði neydd til að standa við þessi loforð og greiða þetta fé. Ég tel þess vegna, að það komi ekki til mála að samþ. þessa till., vegna þess að það liggja fyrir loforð um það, hvernig fénu eigi að verja, og það getur komið til þess hvenær sem er, ef eitthvað lagast í heiminum, að það verði notað í þessu augnamiði. Ennfremur á ekki að samþ. hana vegna þess, að l. eru þannig, að ef þetta fé verður ekki notað í þessu skyni, þá á það að ganga í byggingarsjóð verkamanna. Ég álít, að ekki eigi að breyta báðum þessum atriðum og að því samkomulagi, sem upphaflega lá til grundvallar fyrir þessari skattaálagningu, sé raskað, ef þessi till. hv. 6. þm. Reykv. verður samþ.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég skal ekki lengja umr. mikið. - Viðvíkjandi till. hv. 2. þm. Rang. og hv. þm. V.-Húnv., sem nokkuð hefir verið talað um, get ég fullvissað hv. þm. um það, að hver einasti bæjarfulltrúi á kost á að fylgjast með því, hvað mikið er gefið eftir af útsvörum. Það er ekki þannig, að það liggi fyrir skýrslur um það á ákveðnum degi, en starfsemi bæjarstj. er þannig, að allir bæjarfulltrúar eiga kost á þessu, og vitanlega gildir þetta jafnt um bæjarfulltrúa annara flokka og Sjálfstfl. Ég vil aðeins segja það um tili. hv. 6. þm. Reykv., sem er um þann hluta hátekjuskattsins, sem mælt er svo fyrir, að skuli renna til fiskimálasjóðs eða byggingarsjóðs verkamanna, að ég get ekki fallizt á þá till., og vildi ég helzt óska þess, að hv. þm. taki till. aftur. Það er rétt, sem hv. 6. landsk. sagði um þetta. Það er um að ræða gamalt loforð, sem ekki hefir verið uppfyllt. Hinsvegar er það svo, að ef ekki þarf á þessu að halda til þess, sem það er fyrst og fremst ætlað til samkv. l., eða til þess, sem það er ætlað til til vara, en það er til byggingarstarfsemi, þá myndi þessi upphæð renna til þarfa ríkissjóðs. Annars var þessi hluti hátekjuskattsins áður ánafnaður bæjar- og sveitarfélögum, en hann var af þeim tekinn af þeirri ástæðu, sem hv. 6. þm. Reykv. skýrði frá, að það var eitt bæjarfélag, sem aðallega naut góðs hér af. Það var ekki aðeins í þessu tilfelli, heldur var líka um það að ræða, að 12% hátekjuskatturinn mátti heita bundinn við Reykjavík. Að láta þessa 12% renna til bæjarsjóða, sveitarsjóða eða sýslusjóða væri því leiðrétting á því, sem ranglega hefir verið haft í frammi við bæjarfélögin, og þá sérstaklega Reykjavík, þegar þessu var breytt. Ég tel, að vel færi á því að leiðrétta þetta.



Ég vildi leyfa mér að óska þess, að umr. um málið yrði frestað um stundarsakir, með því að ég hafði hugsað mér að leggja fram brtt., en ekki unnizt tími til að ganga frá henni.

Forseti (JörB) : Ég vil verða við tilmælum hv. þm. Ísaf. og fresta umr. um stundarsakir. Síðar á fundinum var fram haldið einni umr. um frv.

Finnur Jónsson Hæstv. viðskmrh. var að tala um það, að það væri einkennilegt, að nokkur skyldi kveðja sér hljóðs um þetta mál nú. Ég segi fyrir mitt leyti, að mér þætti það harla einkennilegt, ef þetta mál gengi gegnum d. án þess að nokkur kveddi sér hljóðs, jafnvel á þessum tíma sólarhringsins. Það er sjálfsagt alveg einstakt, að ég hygg, ef það á að fara að setja það inn í löggjöf, sem ætlazt er til að standi í mörg ár, ef til vill, að réttur verkamannafélaga og sjómannafélaga til að ákveða kaup og kjör sé af þeim tekinn, eftir að búið er að setja um það ákvæði í vinnulöggjöfina, að félög verkamanna hafi þennan rétt. Þegar þetta mál hefir verið hér til umr., hefir verið bent á, að í því eru ákvæði um, að hlutarútgerðarfélög skuli ráða menn til sín gegn ákveðnum hluta af aflanum, og ennfremur, að veiðarfæra- og beitukostnaður skuli greiðast af óskiptum afla. Nú er það vitanlegt, að þar sem hlutaskipti eru, þá er hvergi dreginn frá veiðarfærakostnaður af óskiptum afla. Slíkt lagafrv. kemur því í bága við þá samninga, sem annars gilda alstaðar á landinu, þannig að þó að ekki væri annað en þetta, þá gengi þetta fyrirkomulag á rétt sjómannafélaganna til þess að ákveða kaup og kjör. Ég vil í trausti þess, að ríkisstj. hafi meint eitthvað með þeim yfirlýsingum, sem hún gaf hér á Alþingi um það, að það sé aðeins vegna styrjaldarástandsins, sem ríki nú, að Alþ. eftir tilmælum ríkisstj. hafi nú samþ. breyting á l. um gengisskráningu, þannig að kaupgjald verður nú lögboðið í eitt ár, en að ekki sé ætlunin, að ríkið ákveði kaupgjaldið til frambúðar, leyfa mér að lýsa brtt., er ég legg fram við þetta frv. Ég hefi því miður ekki getað borið þessar till. öðruvísi fram en skrifl., þar sem þetta frv. er alveg nýkomið aftur til d. 1. brtt., sem ég hefi leyft mér að gera við frv., er á þá leið, að 5. gr. orðist svo: „Í hlutarútgerðarfélög séu skipverjar ráðnir gegn ákveðnum hluta úr afla, og sé hlutur greiðsla fyrir vinnu þeirra, þó aldrei lægri en gildandi samningur milli útgerðarmanna og sjómannafélags á staðnum ákveður, eða taxti sjómannafélags, ef samningur er ekki til“. Með þessari brtt. er loku fyrir það skotið, að þetta frv. gangi svo þvert ofan í nýlega gefnar yfirlýsingar ríkisstj. eins og 5. gr. þess gerir nú. Í 7. gr. þessa frv. segir, að í samþykktum hlutarútgerðarfélags skuli vera ákvæði um tryggingarsjóð, er hafi það markmið, að tryggja félagsmönnum, sem vinna hjá félaginu, lágmarkstekjur eftir ákvæðum í reglugerð, sem félagið setur. Ennfremur segir, að sú reglugerð skuli vera samþ. af bæjar- eða sveitarstjórn, þar sem félagið á heima, og staðfest af ríkisstj. Það er m. ö. o. svo, að ákvæðin um lágmarkstekjur eiga fyrst og fremst að vera samþ. af bæjar- eða sveitarstjórn og svo ríkisstj., en ekki af sjómannafélagi, þar sem slík félög eru starfandi. Þessi gr. gengur einnig berlega í bág við vinnulöggjöfina og nýgefnar yfirlýsingar ríkisstj. Það er því tvisvar sinnum í þessum sömu l. verið að vega að sjómannafélagsskapnum í landinu. Ég vil nú leyfa mér að gera tilraun - og vitanlega er það síðasta tilraunin í þessari hv. d. - til þess að samræma þetta frv. við gildandi löggjöf í landinu og nýlega gefnar yfirlýsingar ríkisstj. á þann hátt, að leggja fram brtt. við þessa gr. Hún er við 7. gr., að 1. málsgr. orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í samþykktum hlutarútgerðarfélags skal vera ákvæði um tryggingarsjóð, er verja skal til þess að tryggja sjómönnum, sem vinna hjá félaginu, lágmarkstekjur samkv. 5. gr.“ - Ég skal svo ekki frekar fjölyrða um þetta atriði. Ég vil geta þess, að í 9. gr. er ákvæði um atkvæðarétt á félagsfundi, sem er mjög óljóst. Flm. þessa frv. vildu halda því fram við fyrri umr. þessa máls í hv. d., að ætlazt væri til, að sama regla gilti um atkvæðisrétt í þessum félagsskap og samvinnufélögunum, þannig, að enginn maður gæti farið með nema eitt atkv. En þegar 7. gr., sem ákveður um atkvæðisrétt félagsmanna, er athuguð, þá kemur það í ljós, að í henni er hvergi neitt ákvæði um það, að enginn félagsmaður megi ekki fara með nema eitt atkv. Þetta vantar því í frv. Þetta frv. er að því leyti verr úr garði gert en hlutafélagal., því þar eru sett takmörk fyrir því, hvað mörg atkv. einn maður megi fara með á félagsfundi. Í þessu frv. eru engin takmörk fyrir því, hvað einn maður megi fara með mörg atkv. Til þess að bæta úr þessu og færa það í samræmi við það, sem flm. ætlast til, þó þeir hafi ekki borið gæfu til að orða fyrirætlanir sínar nógu skýrt, þá hefi ég leyft mér að leggja fram brtt. við 9. gr. frv., að á eftir næstsíðasta málsl. 2. málsgr. komi: og má enginn félagsmanna fara með nema eitt atkvæði. Ég lýsti að öðru leyti minni afstöðu til þessa frv. við fyrri umr. á þann hátt, að ég taldi þetta frv., ef að l. yrði, ganga fram gegn vilja sjómannafélaganna í landinu, og þar sem ýmislegt í því væri beinlínis til að skerða réttindi sjómannafélaganna, þá myndi þetta frv., þó að l. yrði, ekki koma að gagni, því fyrsta skilyrðið til þess, að það komi að gagni, er, að einhverjir sjómenn vilji verða til þess að stofna slík félög. En ég tel litlar líkur til þess, eins og frv. er nú úr garði gert. Ég er þess vegna mótfallinn frv., en hefi þó viljað gera þær tilraunir, sem ég hér hefi lýst til þess að gera frv. þannig úr garði, að það bryti ekki í bága við vinnulöggjöfina. Ennfremur hefi ég gert tilraun til þess, að frv., ef að l. yrði, færi ekki alveg þvert ofan í nýgefnar yfirlýsingar ríkisstj.

Forseti (JörB) : Mér hafa borizt skriflegar brtt. frá hv. þm. Ísaf., sem hann nú hefir lýst. Það þarf tvennskonar afbrigði til þess að till. megi taka til meðferðar á fundinum.

Frsm. meiri hl. (Skúli Guðmundsson) : Þetta frv. fékk athugun í sjútvn. þessarar hv. d. fyrst á þinginu, og voru þá 4 af 5 nm. fylgjandi því, að frv. væri gert að l., en formaður n., hv. þm. Ísaf., lagði til, að það yrði fellt. Frv. átti að fagna fylgi mikils meiri hl. þessarar hv. d. og hefir nú komið hingað aftur frá hv. Ed., sem gerði á því smávægilegar og mjög þýðingarlitlar breyt. Út af því, sem bv. þm. Ísaf. sagði um málið, og þeim brtt., sem hann hefir borið fram við það, þá vil ég benda á, að mér virðist allt, sem hann sagði um málið, á megnum misskilningi reist. Hann heldur því fram, að það komi í bág við gildandi vinnulöggjöf. Það sér hver maður, að slíkt hefir ekki við rök að styðjast. Hvað sem vinnulöggjöf líður, þá eru vitanlega allir menn frjálsir að því að vinna hjá sjálfum sér, án þess að gera um það sérstaka samninga við sjálfa sig. Hér er aðeins um það að ræða að mynda ramma eða grundvöll, til þess að byggja á frjáls samtök sjómanna um útgerð, þar sem menn vilja starfa á þeim grundvelli. Þegar þessi hlutarútgerðarfélög verða vinnuveitendur, eins og getur komið fyrir samkv. 3. gr., þá verða þau háð öllum þeim almennu reglum, sem gilda á hverjum stað, og verða að semja við utanfélagsmenn, eins og aðrir atvinnurekendur. Meðan í félagi starfa einungis félagsmenn, þá nær það vitanlega engri átt, að þeir séu háðir vinnulöggjöfinni og þurfi að gera samninga við sjálfa sig um kaup og kjör. Þeir gera samninga og setja sínar reglur um það, hvernig þeir skipta arðinum, en það kemur engum öðrum við en þeim sjálfum, svo það er ekki hægt að tala um brot á vinnulöggjöfinni í því sambandi. Út af því, sem hv. þm. sagði um 7. gr., sem hann hefir borið fram brtt. við, að það væri óeðlilegt, að reglur um lágmarkstekjur væru samþ. af bæjar- eða sveitarstjórnum eða ríkisstj., þá er því til að svara, að það er gert ráð fyrir, að bæjar- eða sveitarstjórnir leggi fram fé á móti félagsmönnum í tryggingarsjóði, og virðist það sjálfsagt, að slíkar byrðar séu ekki lagðar á nema bæjar- eða sveitarstjórnir samþ. það. Þetta er svo sjálfsagt mál, að það ætti ekki að geta orðið ágreiningur um það. Loks er það, sem hann sagði um 9. gr., að hún væri svo óskýrt orðuð, að það þyrfti að breyta henni. Hann taldi í því sambandi, að einn félagsmaður gæti farið með svo og svo marga hluti í félaginu. En það eru engir hlutir í þessum félögum, því það er ekki gert ráð fyrir, að þetta séu hlutafélög, svo það er hvorki um fáa eða marga hluti að ræða. Hver einstakur félagsmaður greiðir aðeins örlitla upphæð, l0 krónur, í varasjóð. Það er því misskilningur, að það þurfi að breyta 9. gr., því það er alveg ljóst, eins og frv. er nú, að allir félagsmenn hafa jafnan atkvæðisrétt.

Hvar stendur það?

. Hvar stendur, að hann sé ójafn? Þessar brtt. eru fram komnar til þess að reyna að koma fleyg inn í málið á síðustu stundu og reyna að eyðileggja það með því að hrekja það milli d. Sú síðasta er óþörf og hinar beinlínis hættulegar málinu. Hv. þm. Ísaf. sagði, að lögin kæmu ekki að gagni, ef þau væru sett gegn vilja sjómanna í landinu. Mér er nú ekki kunnugt um vilja sjómanna almennt. En hitt er víst, að frv. tekur ekki af þeim neinn rétt, þó það verði að l. Hver einasti sjómaður getur verið laus við að ganga í slíkt félag. Hann getur verið í sjómannafélagi og tekið þar upp samninga við atvinnurekendur eins og tíðkast. Frv. er þannig byggt upp, að þar er aðeins að ræða um ramma fyrir þá. sem vilja nota sér þetta, eins og þegar menn starfa á frjálsum félagsgrundvelli. Það eru engar skyldur lagðar á neinn mann um að hagnýta sér þessa löggjöf. Það er enginn, sem skipar sjómönnum að ganga í slík félög, ef þeir vilja það ekki sjálfir. Ég vil fastlega vænta þess, að hv. þd. felli þessar brtt. hv. þm. Ísaf. og samþ. frv. eins og það kom frá hv. Ed.



Ég vildi fara nokkrum orðum mótmæli hv. þm. V.-Húnv. Ég get sagt um þau, að þau eru byggð á miklum misskilningi, og þá einkum þeim misskilningi, að hann virðist ekki skilja - því ég vil ekki ætla honum, að hann geri það vitandi vits - að hann er hér að koma með lagafrv., sem gengur í bág við réttindi, sem þegar hafa verið samþ. til handa sjómannafélögum. Hv. þm. sagði, að sjómenn eigi ekki að vera að semja við sjálfa sig, þar sem þeir eigi allir í félaginu og ætlazt er til, að þeir séu allir eigendur. Ég tók nokkur dæmi af þessu við fyrri umr. hér í hv. d. og benti m. a. á, að ef slík félög verða stofnuð, við skulum segja á skipum, þar sem 10 önnur skip eru fyrir í verstöð, og við skulum segja, að áhafnirnar á þessum 5 skipum setji sér taxta og setji sjálfum sér kjör, sem eru öll önnur og ef til vill miklu lægri en gilda á öðrum skipum í verstöðinni, þá væri vitanlega um leið búið að brjóta niður þann sjómannafélagsskap, sem starfar í þeirri verstöð. Við skulum segja, að á þessum 5 skipum starfi 60 manns, sem ekki er ólíklegt. Hv. þm. V.-Húnv. segir, að þessir 60 menn séu allir eigendur og þurfi ekki að vera að semja við sjálfa sig um kaup og kjör. Við skulum segja, að þessir menn eigi allir jafna hluti í félögunum, sem stendur þó hvergi í þessu frv., en þá á enginn þeirra meira en 1/60 hlut í þessum félögum. Hvernig getur nú hv. þm. V.-Húnv. sagt, að þessir menn séu að semja við sjálfa sig, þar sem enginn þeirra getur sagt til um sín kjör nema að 1/60? Hv. þm. segir, að þeir eigi enga hluti í þessum félögum. Meinar hann þá, að þessi félög séu sameign á svipaðan hátt og samvinnufélögin. Ef hann meinar það, þá er hann enn betur búinn að sanna það, sem ég hefi haldið fram í þessu máli. Það er vitanlegt, að þó meðlimir samvinnufélaganna vinni hjá sinn félagi, hvort heldur er sem sjómenn eða verkamenn, þá gera þeir eigi að síður samninga við samvinnufélögin í gegnum sín verkamanna- eða sjómannasamtök. Ef það er líka meining hv. þm. V.-Húnv., að þarna sé um að ræða samskonar atkvæðisrétt og í samvinnufélögunum, þá er hann enn betur en áður búinn að sanna mitt mál um það, að full þörf sé á, að þarna sé farið eftir venjum verkamanna- og sjómannafélaga um kaup og kjör. Ég hefði gaman af, ef hv. þm. gæti bent mér á einhvern stað á landinu, þar sem verkamenn, sem vinna hjá samvinnufélagi, telja sér ekki jafnframt nauðsynlegt að vera í verkamannafélagi á staðnum til þess að fá samninga um kaup og kjör gegnum það hjá því sama samvinnufélagi, sem þeir eru í. Með því móti, að halda því fram, að eign í þessum félagsskap eigi að vera nákvæmlega sú sama og hjá samvinnufélögum, þá er hv. þm. V.-Húnv. búinn að sanna betur en hann hefir gert áður, að það er full þörf á að breyta þeim ákvæðum, sem ég hefi lagt til, að breytt verði, til þess að frv. komi ekki í bág við nýgefnar yfirlýsingar 3 ráðh. úr þeirri stj., sem nú fer með völd. Það myndi þykja einkennilegt í samvinnufélögunum, ef bæjar- eða sveitarstjórn eða ríkisstj. ætti að ákveði mönnum þar lágmarkstekjur. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. V.-Húnv. myndi ekki þykja það sérlega góð breyt. á samvinnul., ef komið væri með till. um það, að hreppsstjórn eða ríkisstj. skyldi ákveða bændum í samvinnufélögunum lágmarksverð fyrir þeirra afurðir, eins og hv. þm. gerir ráð fyrir að þessu leyti í frv. sinu, að gert verði, að ríkisstj. eða bæjarstjórn ákveði tekjur verkamanna og sjómanna, sem vinna í þessum félögum. Um atkvæðaréttinn þarf ég ekki að fjölyrða. Hv. þm. sagði, að það væri hvergi í gr., að einn maður mætti fara með mörg atkv. Það stendur ekki heldur, að einn maður megi ekki fara með fleiri en eitt atkv. Meðan það er ekki, þá er full þörf á að setja það í gr., enda ætti hv. þm. ekki að vera það á móti skapi, þar sem hann heldur því fram, að atkvæðisrétturinn sé bundinn við persónu, en ekki eign í félögunum.

Frsm. meiri hl. (Skúli Guðmundsson) : Það er eins og ég hefi áður sagt, byggt á misskilningi, að verið sé að þvinga menn í slíkan félagsskap. Út af því, sem hv. þm. sagði síðast, þar sem hann var að vitna í samvinnul. og starfsemina þar og talaði um það, hvernig mér myndi líka, ef hreppsfélögin ættu að ákveða hámarksverð á afurðir bænda í samvinnufélögunum, þá kemur það þessu máli ekki við. Ég veit ekki til, að í ráði sé, að bæjar- eða sveitarsjóðir leggi samvinnufélögunum til fé, eins og gert er ráð fyrir í. þessu sambandi.



Ég vildi spyrja hv. þm. V-Húnv., hvort hann teldi eðlilegt, ef samvinnufélögin nytu styrks til einhverrar starfsemi frá bæjarsjóðum eða ríkissjóði, að bæjarstjórnir eða ríkisstj. ákveði þá um kaup og kjör bænda. Reyndar má segja, að samvinnufélögin njóti vissra hlunninda; bæði hjá bæjarsjóðum og ríkissjóði, þar sem er að ræða um skattfrelsi þeirra. Myndi hv. þm. þá, ef einhver kæmi með till., sem gengi freklega í þá átt að takmarka rétt bænda, annaðhvort í gegnum bæjar- eða sveitarstjórnir eða ríkisstj., vegna þessara hlunninda, álít hana réttláta?

* Frsm. (Thor Thors) : Það hafa ekki verið mikil ræðuhöld hér í hv. d. né heldur í allshn. um þetta mál, og er sízt ástæða til að hefja þau nú á þessu stigi málsins. Ég vil aðeins vekja athygli hv. þdm. á því, að allshn. flytur sameiginlega brtt. á þskj. 675. Önnur þeirra er um viðauka við 24. gr. frv., þar sem rætt er um endurgreiðslu á framfærslustyrkjum. Við gerum það að till. okkar, að þar sé því bætt við, að sveitarstjórn sé skylt að svara kröfu um endurgreiðslu framfærslustyrks innan 6 mánaða frá því, að henni barst tilkynning um styrkveitingu, ella falli niður réttur hennar til mótmæla gegn réttmæti skuldarinnar. Þetta ákvæði er sett til varúðar, til þess að greiða fyrir skuldaskilum milli sveitarfélaga og til að tryggja það, ef kostur er, að hrein skil geti orðið þessara mála af hendi sveitarstjórnanna, þar sem niður fellur réttur til að mótmæla kröfu um endurgreiðslu framfærslustyrks, ef henni hefir ekki verið svarað innan þess tíma, sem ég gat um. Ennfremur er hér smábrtt., tölul. 2, um að í staðinn fyrir að l. þessi öðlist gildi 1. janúar 1940 komi: Lög þessi öðlast þegar gildi. Um aðrar brtt. við þetta mál hefir allshn. ekki tekið neinar sameiginlegar ákvarðanir, og hafa því einstakir nm. óbundnar hendur um þær.

*Pétur Ottesen: Það er rétt, sem hv. frsm. sagði, að af allshn. hálfu hefir ekki verið mikið rætt um þetta frv. En ég er ekki alveg viss um, að það hefði ekki verið nokkur ástæða til þess fyrir n. eða frsm. hennar að gera nokkra grein fyrir þeim breyt., sem felast í þessu frv. frá núgildandi l. Því að sjálfsagt hefir n. athugað, að með þessu frv. er stefnt að allstórstígum breyt. í því efni. Langsamlega stærsta breyt., sem í frv. felst, er það, að það stappar ákaflega nærri því, eftir að frv. þetta er orðið að l., að það sé þá búið að gera landið allt að einu framfærsluhéraði. Ég er ekki í neinum vafa um það, að það hefir ýmsa kosti í för með sér, að landið sé gert allt að einu framfærsluhéraði. Með þeim hætti mundi verða rutt úr vegi ýmiskonar fyrirhöfn, sem leiðir af viðskiptum hreppa í milli í sambandi við framfærslumálin. En hinsvegar er það ekki að efa, að ókostirnir við það að gera landið allt að einu framfærsluhéraði, eru svo miklir, að kostirnir hverfa alveg í skuggann, því að við þá breyt. mætti ganga að því vísu, að sú varfærni, sem víða hefir átt sér stað í þessum sökum, mundi verða stórum minni eftir að slíkt væri komið á. að landið væri orðið eitt framfærsluhérað. Ég er hræddur um, að þegar þetta frv. er orðið að l. hér, með þeirri ríkisábyrgð, sem í því felst gagnvart framfærsluþunganum, þá sé eiginlega ekki orðið mikið eftir af því, sem verður að telja til kosta og öryggis í því skipulagi á þessum hlutum, sem verið hefir og er enn að nokkru leyti í framfærslulöggjöfinni. Mér skilst, að með þessari lagabreyt., sem í frv. felst, taki ríkið á sínar herðar ábyrgð á greiðslum framfærslustyrkja á milli sveitarfélaga fyrir þá menn, sem hafa flutzt á milli hreppa, að það taki ábyrgð á þeim þunga, sem kynni að leiða af dvöl þeirra í dvalarsveitinni, þegar hún er ekki framfærslusveit viðkomandi styrkþega. Í öðru lagi tekur ríkið á sig ábyrgð á skuldum, sem stofnað er til út af þessum þurfalingum. Í þriðja lagi tekur ríkið á sig ábyrgð á greiðslum á milli hreppsfélaga, sem stafa af dvöl manna, sem ráðstafað hefir verið í önnur sveitarfélög. Og í fjórða lagi á ríkið að leggja fram til viðbótar jöfnunarsjóði svo, að ákvæðum um útjöfnun jöfnunarsjóðsins á milli sveitarfélaganna verði fullnægt. En hins vegar er vitað, að það fjármagn, sem jöfnunarsjóður hefir yfir að ráða, hrekkur hvergi nærri til þessarar jöfnunar, og mundi , ríkissjóður verða að bæta allríflegri fjárhæð við þær 700 þús. kr., sem jöfnunarsjóði eru nú ætlaðar eftir l. Þá er einnig með þessu frv. gerð allveruleg breyt., að mér skilst, sem gæti orðið nokkuð varhugaverð, að í staðinn fyrir, að framfærslusveit á eftir núgildandi l. að sjá þurfalingum fyrir framfæri að öllu leyti, þá á samkvæmt þessu frv. dvalarsveit í sumum tilfellum að taka upp á sig 1/3 af framfærslukostnaðinum. Þannig er að þessu leyti þeim grundvelli alveg burtu kippt, sem núgildandi framfærslulöggjöf hvílir á, að framfærslusveit ein eigi að standa straum af kostnaði við framfærslu þurfalinga. Mér finnst, að þetta atriði gæti orðið varhugavert. Þetta tekur að vísu ekki til manna, sem ráðstafað væri milli hreppa. Hins vegar eru ýmsar leiðir til þess fyrir hreppsfélögin og bæjarfélögin, og þá sérstaklega þau, sem meiri máttar eru, að koma mönnum af sér og yfir í aðrar sveitir, án þess að það sé á yfirborðinu gert sem ráðstöfun þannig, að opinbert sé. Skilst mér þá, að það gæti verið töluvert hagsmunaatriði, t. d. fyrir kaupstaðina, og sérstaklega þá stærstu, eins og t. d. Reykjavík og fleiri kaupstaði, sem líkt stendur á um, að gera ráðstafanir til þess, án þess að það kæmi fram opinberlega, að koma þurfalingum af sér yfir í aðra hreppa, í fyrsta lagi af því, að þar væri ódýrari framfærslan á þeim, og í öðru lagi af því, að þá yrði viðkomandi dvalarhreppur að taka á sínar herðar hluta af framfærslukostnaðinum. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hafa athugað nógu vel, hvaða möguleikar felast í þessu ákvæði til þess að breyta til frá þeim raunverulega grundvelli, sem framfærslulöggjöfin nú hvílir á. Það er vitanlegt og því ber ekki að neita, að breyt. þær, sem gerðar voru síðast á framfærslulöggjöfinni, hafa komið hart niður á kaupstöðunum. En mér dylst heldur ekki, að einmitt að undirbúningi þessa frv. hafa staðið fulltrúar frá kaupstöðum og kauptúnum í landinu, og er mér ekki grunlaust um, að þeir með slíkum till. sem þessum séu e. t. v. að snúa nokkuð á þá menn, sem eiga að gæta hagsmuna hinna smærri og fátækari sveitarfélaga landsins. Ég veit ekki t. d., hvort fulltrúar sveitanna hafa athugað nógu vel eða gert sér grein fyrir því, hvaða möguleikar felast í ákvæði sem þessu, sem allir eru til hagsbóta fyrir kaupstaðina, en er stefnt gegn minni hreppsfélögum. Ég hefi nú ekki komið með neinar brtt. við þetta atriði, og þá ekki heldur við þá ábyrgð ríkissjóðs, sem hér er verið að stofna til í sambandi við ábyrgð á greiðslum hreppa í milli. Ég hefi ekki gert það af því, að mér hefir verið skýrt svo frá, að þetta frv. mundi vera nokkurs konar samningsatriði á milli stjórnarfl. Og þess vegna hefi ég ekki viljað ráðast á það með brtt., sem væru bein grundvallaratriði í þessu frv. Hins vegar dylst mér ekki, hvert hér er stefnt, og vildi ég vekja athygli á þessu, ef þetta hefði farið fram hjá mönnum - a. m. k. athygli þeirra hv. þm., sem sitja nú hér á þingbekkjum klukkan tæplega 4 að næturlagi. Hinir, sem annaðhvort sofa eða vaka hér í hliðarherbergjunum, álíta sig ekki þurfa neins að gæta og hafa e. t. v. líka kynnt sér þessi ákvæði svo vel, að þar sé ekki neinu við að bæta hjá þeim. Þá var hér í 24. gr. frv., sem var óskýrt, en nú hefir verið bót á því ráðin með brtt., sem allshn. hefir borið fram, sem tekur af öll tvímæli um það, hvernig ber að skilja ákvæði þeirrar gr. Þá vildi ég aðeins minnast á ákvæði 31. gr. frv. En samkvæmt henni er gert ráð fyrir því, að breyta nokkuð til frá því, sem nú er að því leyti að þeir menn, sem ráðstafað er í aðra hreppa, verði þar ekki sveitfastir strax. heldur í fyrsta lagi eftir 6 ár, og verði þeir á framfæri framfærslusveitarinnar, sem þeir komu frá, fyrstu 4 árin, og að þeir verði ekki sveitlægir í dvalarsveitinni fyrr en þeir hafa verið þar a. m. k. 2 ár án þess að hafa þurft að þiggja nokkurn styrk af framfærslusveit sinni. En það er annað ákvæði í þessari gr., sem ég tel ákaflega varhugavert, og hefi ég flutt brtt. við það á þskj. 655. Í 31. grv. frv. eru nefnilega ákvæði um þá menn, sem ráðstafað er milli sveitarfélaga. Þar getur verið um að ræða ráðstafanir bæði á einhleypum mönnum, sem komnir eru á opinbert framfæri á einstökum heimilum, og einnig á heilum fjölskyldum, sem annaðhvort setja sig niður á jörðum eða í húsmennsku eða í þurrabúð, þannig að þar getur verið um að ræða ráðstöfun á heilum hóp manna inn í eitt og sama sveitarfélag. Nú er gert ráð fyrir því í seinni hluta þessarar gr., að það sveitarfélag, sem mönnum er ráðstafað til, eigi að taka á sínar herðar að sjá fyrir öllum þörfum þessa fólks, sem ráðstafað hefir verið þannig, að vísu gegn greiðslu frá því sveitarfélagi, sem framfærsluskyldan hvílir á. En hins vegar er ekkert tekið fram um það í þessum greinarhluta í frv., hvernig þær greiðslur eigi að inna af hendi, hvort það eigi að greiða með þessum mönnum mánaðarlega, tvisvar á missiri, missirislega, eða þá ekki fyrr en að árinu liðnu. Ég er sannfærður um, að þær ástæður gætu verið fyrir hendi, að ráðstafað væri svo mörgum mönnum inn í eitt sveitarfélag, að því væri um megn að leggja fram það, sem þeir, sem þannig væri til þess ráðstafað, þyrftu með, þangað til það yrði endurgreitt, ef sú endurgreiðsla drægist lengi, t. d. árlangt. Ég veit ekki, hvort þetta atriði hefir verið athugað nógu vel. En ég hygg, að með 31. gr. frv. óbreyttri gæti verið stofnað til hreinna vandræða. Og framfærsluerfiðleikar sveitarfélaga margra hverra eru nú þegar svo miklir, að ekki er gerandi að auka vitandi vits við þá. Nú sé ég ekki, að ástæða sé til að leggja þessa kvöð á sveitarfélögin, sem þessir þurfalingar dvelja í. Hvers vegna getur ekki framfærslusveitin í svona tilfelli innt af hendi greiðslu framfærslustyrks til þessara manna beint, án milligöngu þess sveitarfélags, sem þurfalingurinn dvelur í? Ég hefi ekki getað séð neina skynsamlega ástæðu til að álykta, að framfærslusveitin geti það ekki, og þess vegna geri ég að till. minni á þskj. 655, að þessi síðari hluti 31. gr. falli burt, sem sé ákvæðið, sem leggur þessa skyldu á herðar dvalarsveitar þurfalings. Og þá stendur eftir, að framfærslusveit verði að sjá þessum mönnum farborða, nefnilega að leggja fram fé til framfærslunnar alveg eins og þeir dveldu í sinni eigin framfærslusveit. Ég verð að vænta þess, að hv. þd. geti fallizt á, að nauðsynlegt sé að fella niður úr frv. þetta ákvæði 31. gr., sem getur leitt til hreinna vandræða fyrir viðkomandi sveitarfélög. Það er nú komin hér fram brtt. við 38. gr. frv., um það atriði, sem ég minntist á áðan, að hrökkvi ekki tekjur jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga til þess að endurgreiða fátækrajöfnunarféð, þá greiði ríkissjóður það, sem á vantar þar til full endurgreiðsla er fengin samkvæmt fyrirmælum þessarar gr. Þarna er áreiðanlega lagt á herðar ríkissjóði að inna af höndum greiðslur verulega til viðbótar við það, sem jöfnunarsjóði eru ætlaðar og nota á í þessu skyni, og í viðbót við allar ábyrgðir, sem lagðar eru á herðar ríkissj. í þessu frv. Þarna er svo langt gengið, að lítið má telja, að sé eftir ófarið yfir í það, að landið sé orðið allt að einu framfærsluhéraði. Og ég verð að telja það mikinn ókost á þessu frv., að í því skuli vera stefnt svo langt í þessa átt eins og gert er hér. Að ég tel það svo mikinn ókost, stafar af óttanum við það, að þá sé búið að slá öllu lausu og ekki hægt að sjá út yfir afleiðingarnar af því, þegar ríkið á að borga brúsann í hverju tilfelli, og hver getur ýtt þunganum af sér yfir á ríkið. Þá á ég hér aðra brtt. á þskj. 655, og hún gengur í þá átt, að ráðh. geti heimilað sveitarstjórnum að leggja hömlur á rétt manna til þess að setjast að í sveitarfélagi. Till. hafa áður verið bornar fram um þetta efni, - það er langt síðan þessu var hreyft á Alþ. og var gert löngu áður en farið var að tala um í sambandi við sveitfestina, að þörf væri á breyt. á framfærslul.fyrir löngu hafa komið fram till. á Alþ., sem gengið hafa í þessa átt og voru undir nafninu „Frv. til l. um byggðarleyfi“. Reynslan hefir sýnt það, einkum á hinum síðustu árum, að ákaflega miklir erfiðleikar stafa af því og hrein og bein vandræði, þegar mjög mikill hópur manna safnast saman á þeim stöðum, þar sem ekki er nægilegt verkefni handa þessu fólki, svo að fólk þess vegna hefir orðið að gefast upp á aðra menn og komast á framfæri annara. Af þessu stafar ákaflega mikil hætta og er því orðið eitt af áhyggjuefnum þjóðfélagsins, og alltaf hefir meira og meira og með vaxandi hraða stefnt í þessa átt, og það er alveg þarflaust að vera að lýsa því hér, hver vandræði þetta leiðir og hefir leitt af sér, þótt af þessum sökum hafi þegar á þessu þingi verið tekið upp í löggjöfina ákvæði, sem stefna að því beinlínis að stuðla að því, að fólkið verði flutt til frá þeim stað, þar sem ekki er verkefni fyrir það, og yfir á aðra staði, þar sem nóg er að gera og skortur er á fólki, og virðist vera einkennilegt, þar sem slíka ráðstöfun verður að taka upp í lögin, að gera frekari gangskör að því en verið hefir, að þá skuli ekki jafnframt vera gerðar ráðstafanir til þess að reyna að spyrna á móti því, að þannig offyllist ýmsir staðir, og reyna að fyrirbyggja, að það þurfi að grípa til örþrifaráða og ýta fólkinu þannig til. Það er heldur of seint en of snemmt að taka slík ákvæði upp í lögin, sem í tillögu minni felast, og má ekki lengur láta úr hömlu dragast að veita sveitafélögum stuðning í því að standa á móti allt of miklu aðstreymi til slíkra staða. Það hafa nú sum sveitarfélög og bæjarfélög reynt að ná samkomulagi við atvinnurekendur um það að spyrna á móti aðstreymi fólksins í sambandi við að láta heimafólk ganga fyrir þeirri vinnu, sem er að hafa. Þetta hefir gagnað hálflitið og þess vegna er ekki hægt að varpa neinum áhyggjum upp á þetta, því það nær ekki þeim tilgangi, sem því er ætlað að ná, að spyrna við ofmiklum innflutningi fólks. Held ég, að það væri hyggilegt að veita ráðh. eða sveitarfélagi slíka heimild sem þessa, og ætti svo um þetta að búa eins og bezt verður á kosið og ekki beita því nema þar, sem nauðsyn rekur til. Þetta ætti líka að vera meinlaust, ef svo er um búið, að tryggt væri, að það sé ekki misnotað, og ætti að vera eingöngu beitt til þess að stöðva aðflutning fólks þangað, sem ekki er verkefni fyrir það. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál. - Það eru mikið fleiri atriði í þessu frv., sem væri fullkomin ástæða til að minnast á, en eins og ástæður eru nú hér á Alþingi núna í aftureldingunni, þar sem ekki eru nema tiltölulega fáir menn hér í sætum og menn dvelja einhverstaðar annarstaðar, þá er ákaflega tilgangslítið að vera að benda á atriði í þessu frv., sem væru fullkomlega þess virði, að þau væru athuguð, en það getur vel verið, að það, sem er athugavert í þessu frv., hafi ekki farið fram hjá mönnum. En ég vil benda þeim á það, fulltrúum sveitafélaganna, sem hér eru staddir, og fulltrúum þeirra sveitafélaga, sem minni máttar eru, að ef þessir fulltrúar hafa á sínum tíma snúið á kaupstaðina, þá er hér af kaupstaðanna hálfu verið a. m. k. að gera tilraun til þess að snúa á þessa fulltrúa, og ef þetta frv. verður samþ. í þeirri mynd, sem það er, mega menn vera vissir um, að þetta kemur í ljós.



Eins og hv. þm. hafa sjálfsagt veitt athygli, hefi ég leyft mér ásamt hv. þm. A.-Sk. að bera fram brtt. á þskj. 650. Hæstv. félmrh. og hv. þm. Borgf. hafa þegar minnzt nokkuð á þessa tillögu  Viðvíkjandi því, sem hæstv. félmrh. var að tala um, að hér væri um einhverjar deilur að ræða milli sveita og kaupstaða, vil ég segja, að ég álít ekki, að þetta geti verið deilumál. Þetta atriði er þannig, að það, sem er til hagsmuna fyrir eitt sveitarfélag þetta árið, getur verið til tjóns fyrir það næsta ár. Ég skal geta þess, að við flm. þessarar till. höfum komizt að þeirri niðurstöðu, að heppilegra sé að orða hana á annan veg, til þess að ekki sé um að villast, hvað við eigum við. Ég orðaði hana eins og hún liggur fyrir, að efnisgr. falli niður. Okkur hefir því komið saman um að leggja fram skrifl. brtt. Tillagan er þannig orðuð: (sjá þskj. 708.) Þá er skýrt, hvernig á að fara að, ef fé jöfnunarsjóðs hrekkur ekki til. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta, enda sýnist mér á öllu, að ekki þýði mjög miklar umræður eins og komið er.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Mér þykir rétt, út af ræðu hv. þm. Borgf. í sambandi við brtt., sem fyrir liggur, að minnast á þetta mál nokkrum orðum. Ég skal geta þess, að brtt. á þskj. 675, sem flutt er af allshn., er að mínu áliti til bóta, og vildi ég mæla með því, að hún yrði samþ., því ég tel, að það mundi verða nauðsynleg ráðstöfun til aðhalds að sveitarfélögum, að ef þau hafa ekki orðið við því að svara innan 6 mánaða kröfum, sem að þeim er beint frá öðrum sveitafélögum, þá falli niður réttur framfærslusveitarinnar til þess að mótmæla réttmæti skuldarinnar. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þá brtt. fleiri orðum. - Hv. þm. Borgf. hélt því fram, að í frv., sem hér liggur fyrir, mundi vera hallað að einhverju leyti á rétt fátækra sveitahreppa, og að þeir hlutar af sveitarfélögum landsins mundu ekki hafa átt fulltrúa til þess að gæta hagsmuna þeirra í undirbúningi málsins. Ég ætla nú, að með breyt. þessum sé ekki gerð tilraun til þess að halla á neitt sérstakt framfærsluhérað, hvorki í sveit eða kaupstað, og vil upplýsa það, að sveitahrepparnir áttu málsvara í undirbúningi málsins, sem var einn af oddvitunum á Suðurlandi, sem vel þekkir til um sveitastjórn í sínu héraði. Ég sé heldur ekki, þegar betur er að gáð, neitt það, sem sýni, að gengið sé á rétt sveitanna, ekkert sem sýni það, að gætt sé hagsmuna bæjanna á sveitanna kostnað.

Það er allt á kostnað ríkissjóðs

. Viðskmrh. skaut því hér inn í, að helzt væri hallað á ríkissjóðinn, en ég held, að í þessu máll sé ekki hallað á ríkissjóðinn, heldur er verið að gera ráðstafanir til þess, að ríkissjóður í vissum tilfellum standi ábyrgur fyrir útistandandi skuldum milli sveitarfélaga, og er það hvorki óeðlilegt né óréttlátt. Því það hefir farið svo í framkvæmdinni, að þótt ríkissjóður hafi ekki staðið sérstaklega ábyrgur fyrir framfærslukostnaðinum, hefir hann orðið að hlaupa undir bagga, vegna þess að sveitafélögunum hefir verið um megn að rísa undir þeim byrðum, sem framfærsluþyngslin hafa lagt þeim á herðar. Út af brtt. á þskj. 650 vil ég sérstaklega segja þetta, þótt ekki hafi verið gerð grein fyrir henni af flm., en ég tel ekki þörf á að bíða eftir því, þar sem þetta atriði hefir verið dregið sérstaklega inn í umr. af hæstv. viðskmrh. Það er sem sé ábyrgð ríkissjóðs fyrir því, að ætið sé til hjá jöfnunarsjóði nægilegt fé til fullkominnar skuldajöfnunar. Ég vænti þess, að eftir reynslu undangenginna ára sé ekki ástæða til að óttast, að ríkissjóði væru með þessu bundnir sérstakir baggar, en jöfnunarsjóður er nauðsynlegur til þess að standa undir þessum kostnaði, jafnvel þótt tekið sé af sjóðnum óskiptum 100 þúsund krónur til kaupa af skuldaskilum einstakra sveita. Ég vil taka fram, að ég tel ekki, að ríkissjóði stafi nein hætta af þessu frv. Út af brtt. hv. þm. Borgf. á þskj. 655 vil ég taka það fram hvað snertir fyrri brtt., sem er um það að fella niður ábyrgð ríkissjóðs á framfærslukostnaði dvalarsveitar á hendur framfærslusveit, að mér finnst eðlilegt, þegar tekið er upp í þessu frv. með vissum takmörkunum ákvæði um, að menn öðlist ekki tafarlaust framfærsluréttindi í þeirri sveit, sem þeir flytja til, að þá sæki ekki aftur í það sama form, sem áður er þekkt, að framfærslusveit vildi ekki eða gæti ekki innt af hendi greiðslur sínar til dvalarsveitar. Ég vísa til þess, sem ég sagði við 2. umr. þessa máls, um að ríkissjóður hefði meiri tök á að ná inn framfærsluskuldum hjá framfærslusveit en dvalarsveitin sjálf. Á því er margföld reynsla, og mætti styðja það með fullkomnum rökum, ef ástæða væri til, en í sambandi við það, sem hv. þm. Borgf. hélt fram, að það væri næsta óeðlilegt, að dvalarsveitin gæti staðið straum af, þó ekki væri nema 2/3 af framfærslu þeirra manna, sem þannig er ráðstafað úr annari sveit, vil ég vísa til þess, að eftir núgildandi lögum er það svo í mörgum tilfellum, að dvalarsveitin verður að standa straum af þeim kostnaði öllum, svo ég ætla, að dvalarsveit verði ekki lögð þyngri byrði á herðar með þessu ákvæði en áður var. Ég hefi við 2. umr. þessa máls gert grein fyrir réttmæti þessa ákvæðis og sé ekki ástæðu til að fara út í það hér. 2. brtt. hv. þm. Borgf. á þskj. 655. er um það, hvort hér eigi að vera byggðarleyfi eða byggðarbann. Um þá brtt. vil ég segja það almennt, að mér virðist hún raunverulega ganga í þveröfuga átt við þau ákvæði, sem eru í 21. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að framfærslusveitin geti gert þær ráðstafanir til þess að létta af sér framfærsluþyngslunum, að vísa mönnum til vinnu, þótt utan heimasveitar sé. Hygg ég, að það mundi vera öruggt fyrir sveitirnar - ég á við bæina jafnt og sveitahreppana -- ég held að það yrði öruggt að gera þær ráðstafanir, sem bent er á í 21. gr. frv., að vísa mönnum á vinnu utan sinnar eigin heimilissveitar. Að þessu leyti virðist mér kenna mótsagnar milli ákvæðisins um byggðarbann og þess, að koma atvinnulausum mönnum eða framfærsluþurfandi í vinnu utan sinnar sveitar. Í annan stað vil ég benda á það, að ég álít það út af fyrir sig mikið spor aftur á bak, að loka þannig einstökum héruðum fyrir aðkomu fólki, og mundi ekki leiða til neins góðs. Fyrir ekki alllöngu var hátíðlegt haldið í Danmörku afnám byggðarbannsins, er þótti hin mesta réttarbót. Á sama tíma sem í Kaupmannahöfn standa hátíðahöld til minja um þessa réttarbót, ætla einhverjir af fulltrúum Alþingis að innleiða þennan gamla sið á Íslandi. Með ákvæðinu, sem fyrir liggur í frv., er verið að veita ríkari heimild en áður var fyrir sveitarafélögin til þess að hafa umsjá eða eftirlit með mönnum, sem hafa orðið að þiggja af sveit. Þetta finnst mér ekki óeðlilegt. Sveitarfélög hafa yfirleitt meira vald yfir þeim mönnum, sem alveg hafa gefizt upp og leita á þeirra náðir, heldur en hinum, sem leita á aðra staði til þess að leita sér vinnu. Mér virðist vera farið aftan að hlutunum, ef það á að hafa að engu þessa sjálfsbjargarviðleitni manna til þess að leita sér atvinnu, þar sem þeim lýst bezt til fanga. Fyrir þessara hluta og margra annara hluta sakir get ég ekki hugsað mér framkvæmd byggðarbanns á Íslandi. Ég álít það spor aftur á bak og óeðlilegar þvingunarráðstafanir, og í annan stað mundu þessar ráðstafanir í flestum tilfellum ekki koma að neinu gagni og mundu vinna á móti þeim ráðstöfunum, sem hægt væri að gera til þess, að menn flytji frá einum stað á annan til þess að leita sér atvinnu. Hv. þm. Borgf. benti réttilega á það, að í sumum sveitum eða bæjum væri svo háttað, að örðugt væri með atvinnu, og óeðlilegt, að þangað safnaðist fjöldi fólks. Í öðrum byggðarlögum eru atvinnuskilyrði betri, og er einmitt hætt við því, og býst ég við, að svo yrði, að þau byggðarlög, sem hafa betri afkomuskilyrði, mundu verða hin fyrstu til þess að óska eftir byggðarlokun hjá sér, og þá er í raun og veru verið að fyrirbyggja möguleika vissra manna til þess að sjá fyrir sér og sínum á þessum stað, sem gæti gefið möguleika til sjálfsbjargar. Fyrir þetta og margt annað legg ég mjög eindregið á móti því, að þessi till. hv. þm. Borgf. verði samþ.

*Pétur Ottesen: Ég skal nú ekki raska næturró hv. þm. mikið meira en orðið er. Aðeins vildi ég segja nokkur orð út af ræðu hæstv. félmrh., sem tók eins dauflega í mínar brtt. eins og hann frekast gat, þar sem hann andmælti þeim báðum svo kröftuglega eins og hægt er að gera kröfur til hans svona að næturlagi. En út af því, sem hann sagði um gagnrýni mína á 22. gr., um það, að sveitarfélögin hefðu orðið að leggja mikið út vegna þurfalinga, sem dvalið hafa hjá þeim og annarstaðar hafa átt framfærslusveit, þá vil ég segja það, að þessu er ekki hægt að mótmæla. Þó hafa þau vitanlega átt kröfurétt á sveitarfélögin, sem framfærsluskyldan hvíldi á. En eftir þessum nýju ákvæðum hafa dvalarsveitirnar ekki undir neinum kringumstæðum kröfu á nema 2/3 af framfærslukostnaði þurfamanns. Og þetta er vitanlega allveruleg breyt. frá því, sem verið hefir, einkum þegar það er athugað, að þarna er opnuð töluvert auðveldari leið fyrir efnameiri sveitarfélög og þau, sem bolmagnið hafa meira til að koma þurfalingunum inn í önnur sveitarfélög með þeim árangri, að þau geta á tvennan hátt látið þau framfæra fyrir sig, fyrst og fremst með því að reyna að flytja þurfalingana á ódýrari staði og svo með því að láta dvalarsveitina undir öllum kringumstæðum taka á sig 1/3 af öllum framfærslukostnaðinum. Ég verð að segja, að andmæli hæstv. ráðh. gegn brtt. minni við 31. gr. voru harla léttvæg, því að hann gerði ekki minnstu tilraun til að hrekja það, að með því að leggja þessar kvaðir á sveitarfélögin gæti svo farið, að þeim yrði ómögulegt að standast þann kostnað, sem af þessu leiddi, upp á það að fá ekki endurgreiðslu fyrr en eftir dúk og disk. En út af því, sem hæstv. ráðh. sagði um byggðarleyfið, þá skal ég vera stuttorður. Úr því að honum þykir ánægjulegra að þurfa að beita þessum ráðstöfunarrétti til að dreifa fólkinu en að beita honum til að koma í veg fyrir þessa þjóðarógæfu, þá hann um það. Ég álit þetta hinsvegar einkennilegan hugsanagang hjá hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. talaði um, að þetta byggðarbann gæti valdið árekstrum. Ég sé ekki að þetta geti valdið neinum árekstrum, þar sem ekki er nein hætta á, að fólk verði flutt á þá staði, sem atvinnulitið er fyrir, heldur mun frekar verða borið niður þar, sem nóg atvinna er. Þetta ætti því ekki að valda neinum erfiðleikum. Hæstv. ráðh. minntist eitthvað á hátíðahöld út í Danmörku. Það getur vel verið, að það valdi honum ánægju, að þeir haldi hátíð út í Danmörku, og það er líklegt, að þegar hann er að ræða þetta mál hér, þá sé hann eins mikið með hugann við þau hátíðahöld eins og við málið, eins og aðstaða hans getur bent til. En ég verð að segja, að mér finnst að það ástand, sem skapazt hefir hér á landi hin síðari ár, gefi ekki tilefni til mikilla hátíðahalda.

* Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson): Sjútvn. hefir, eins og nál. ber með sér, klofnað um þetta mál. Ég og hv. þm. Barð. berum fram rökst. dagskrá, þar sem við lýsum því áliti okkar, að við teljum, að starfsemi fiskimálanefndar sé svo víðtæk og nauðsynleg, að ekki sé rétt, eins og ástatt er nú um fisksölu og sjávarútveg, að fækka nefndarmönnum frá því, sem nú er, og rýra þar með starfsmöguleika n. Við 1. umr. þessa máls beindi ég þeirri fyrirspurn til hæstv. atvmrh. og hæstv. viðskmrh. hvort ætlunin væri að rýra starfsfé fiskimálanefndar eins mikið og frekast væri unnt samkv. l., og hvort af þeim ástæðum væri lagt til að fækka nm. Hæstv. viðskmrh. svaraði því, eins og rétt er, að þetta frv. bæri það ekki með sér, en á hinn bóginn væri þetta mest á verksviði atvmrh., sem fiskimálanefnd heyrir undir, hvert starf hann felur n. að framkvæma. Ég vil því leyfa mér að beina athygli framsóknarmanna, sem stóðu að þessari löggjöf um fiskimálanefnd með alþýðuflokksmönnum, að því, að hæstv. atvmrh. fékkst ekki til að svara þessari fyrirspurn, og af því myndi ég ráða það, að hann ætlaði sér að rýra starfsfé n. svo mikið, sem l. frekast heimila, og það sé þess vegna, sem hann leggur nokkurt kapp á að fækka mönnum í nefndinni. Ég mun ganga út frá þessu sem gefnu á meðan ekki kemur svar um þetta frá hæstv. atvmrh. Ef hann svarar á aðra lund, þá mun ég að sjálfsögðu taka það svar gott og gilt og gleðjast yfir því í mínu hjarta. Ég hefi, auk þess að bera fram hina rökst. dagskrá ásamt hv. þm. Barð., til vara lagt fram brtt. um það, að í staðinn fyrir að 3 menn skipi nefndina, eins og lagt er til í frv., þá verði nefndarmennirnir 5, og þá einn skipaður eftir tilnefningu Alþýðusambands Íslands og annar eftir tilnefningu Útgerðarmannsambands Ísl. Fari svo, að hv. þd. fallist ekki á hina rökst. dagskrá, þá vildi ég fastlega mælast til þess við hv. þd., að samþ. yrði sú brtt., sem ég ber fram á þskj. 602. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum að svo stöddu, þar sem mjög er áliðið nætur.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Það er rétt hjá hv. þm. Ísaf., að hann beindi til mín fyrirspurn við 1. umr. þessa máls. Ég vildi þá ekki svara af ástæðum, sem honum er kunnugt um. Hinsvegar á hann heimtingu á, að ég svari fyrirspurn hans, áður en málið verður afgr. Ég vil segja það, að ég er ekki viðbúinn að gefa honum eða þinginu neinar yfirlýsingar um það, hvernig ég muni nota það vald, sem ég sem atvmrh. að l. hefi um fiskimálanefnd. Ég fullyrði þó, að ekki vakir fyrir mér með frv. nein sérstök aukin aðstaða til valdbeitingar gegn henni. Ég mun ekki nota það vald öðruvísi, þó nefndin verði skipuð 3 mönnum heldur en þó hún sé skipuð 7 mönnum. Ég tel mér skylt að gefa þessa yfirlýsingu. Ég vil, að menn skilji það, að það bindur mig ekki, þó þetta frv. verði samþ., að beita mínu valdi yfir fiskimálanefnd á aðra lund en mér sjálfum líkar og l. standa til. Frv. er ekki flutt í því skyni, að ég með því fái meiri rétt yfir fiskimálanefnd heldur en atvmrh. að l. hefir. Ég er mótfallinn hinni rökst. dagskrá og ég er einnig mótfallinn till., sem hv. þm. Ísaf. ber fram á þskj. 602, um að fjölga úr 3 upp í 5 í nefndinni. Ég er samþykkur till., sem hv. þm. V.-Húnv. ber fram um það, að nefndin kjósi sér sjálf formann, enda var samkomulag milli mín og flm. frv. um, að sú tilhögun skyldi viðhöfð, en fyrir misgáning var þetta ekki athugað, þegar frv. var borið fram. Eg vil því mæla með því, að þessi till. verði samþ. Að öðru leyti vænti ég þess, að frv. nái fram að ganga.

*Emil Jónsson: Ég hefi ekki gert mikið að því að tefja störf þingsins með ræðuhöldum, en ég held, að ég geti ekki stillt mig um að segja nokkur orð um þetta mál. Ég hefi verið að brjóta heilann um það, hvað vaki fyrir hæstv. atvmrh. eða öðrum, sem að frv. standa, með flutningi þess. Ég hefi ekki getað fundið við þessu neitt fullnægjandi svar. Ég hefi ekki getað fundið neitt eðlilegt svar og vildi þess vegna mjög mælast til þess, að hæstv. atvmrh. vildi skýra fyrir mér og öðrum, hver meining hans er með flutningi frv. Þegar ég heyrði fyrst á þetta frv. minnzt í fjvn., þá var það rökstutt með þeim hætti, að þetta væri gert í sparnaðarskyni, að fækka nm. úr 7 niður í 3. Það væri gert til þess að lækka útgjöld þau, sem n. hefði í för með sér. Á þeim eina grundvelli var málið flutt þar. Ég minntist á það þá lítillega í n. og eins minntist ég á það við hæstv. atvmrh., að þetta er að sjálfsögðu fjarri lagi, því það er hvergi ákveðið í l., hvað þessir menn skuli hafa í kaup. Það er á valdi ráðh. að ákveða kaup þeirra. Ég skýrði honum frá, að hann gæti ákveðið, að n. starfaði fyrir minna kaup en nú. Ég veit það líka af viðtali við ýmsa nm., að þeir væru vel fáanlegir til að lækka eitthvað sitt kaup, ef það væri það sem mestu máli skipti. Ég veit það sjálfur persónulega, að það er ekki þetta, enda hygg ég, að hæstv. atvmrh. muni heldur ekki bera það fram sem ástæðu, að þetta sé gert í sparnaðarskyni. Um þá ástæðu þarf því ekki að ræða, þó hún hafi verið nefnd í sambandi við flutning frv. upphaflega í fjvn. Þá hefir mér dottið í hug önnur ástæða, sem væri kannske skiljanleg, en hún er sú, að það vill nú svo til, að ég er fulltrúi í þessari nefnd fyrir ríkisstj. eða fyrir atvmrh. Ég er ekki tilnefndur í nefndina af núverandi atvmrh., heldur af þeim manni, sem var atvmrh. næstsíðast á undan honum, þm. Seyðf. Hann valdi mig að einhverju leyti vegna þess, að hann faldi, að ég sem alþýðuflokksmaður myndi að því leyti betur gæta óska hans í n. en aðrir. Mér fyndist það þess vegna eðlilegt sjónarmið hjá hæstv. núv. atvmrh., að ég væri kannske ekki réttur fulltrúi þar fyrir hann, þar sem ég er annarar pólitískrar skoðunar. Þess vegna bauð ég honum að draga mig til baka úr n., þar sem ég væri ekki hans fulltrúi í þeim skilningi, sem ég áðan nefndi. Ég bauð honum, að hann gæti valið sér nýjan fulltrúa. Eins og allir líklega muna, var löggjöfin um fiskimálanefnd sett af Alþfl. og Framsfl. og mjög á móti vilja Sjálfstfl., eða margra ráðandi manna þar, að því er virtist og fram hefir komið hér á þingi þá og síðan. Því er ekki að leyna, að Sjálfstfl. hefir notað öll tækifæri til að reyna að fetta fingur út í störf n., líklega af því, að honum finnst þetta vera mál Alþfl., og Framsfl. og þess vegna sjálfsagður skotspónn fyrir sig. Atlögur hans að n. hafa allar, að mér virðist, miðað að því að fá hana lagða niður og starfsemi hennar lagða undir S. Í. F. Þetta hefir svo oft komið hér fyrir, að ekki þarf að rekja dæmin. Nú hefir aftur skapazt um n. meiri ró. Í henni er ekki til neinn pólitískur meiri hluti. Hv. þdm. vita, hvernig hún er skipuð, og bankarnir tveir eiga t. d. sinn manninn hvor, Alþsamb. einn, Fiskifél. Ísl. einn o. s. frv. Sumir þessir menn hafa ekki á sér neinn pólitískan lít, og starfsemin fer alls ekki eftir pólitískum línum. Hugsunin með n. var í upphafi sú, að þarna kæmu saman fulltrúar ýmissa félaga og stofnana, sem hefðu margt til málanna að leggja faglega, án pólitískra sjónarmiða. Hinn pólitíski órói fyrstu árin stafaði að miklu leyti af því, að í formannssæti var Héðinn Valdimarsson, sem mig grunar, að pólitísku skeytunum hafi aðallega verið beint að, vegna stjórnmálaþátttöku hans utan n. Eftir kosningar 1937 tók við formennskunni nýr maður, sem ég veit ekki, hverrar skoðunar er í pólitík. Ég veit ekki, hvort hæstv. atvmrh. er kunnugra um það. Hann mun aldrei hafa látið það í ljós, að hann fylgdi neinum flokki. En störf sín hefir hann rækt þannig, að um n. hefir skapazt meiri vinnufriður. Störf og allar aðgerðir n. hafa vaxið. Útflutningur um hendur hennar hefir aukizt upp í rálega 3 millj. kr. á þessu ári, og getur aukizt meira. Ég get mér til um það, að þetta aukna gengi n. og góði árangur hafi orðið hæstv. ráðh. og flokki hans þyrnir í augum og að þar þurfi einhverju að breyta til að draga úr árangrinum. Þessi breyting, sem hér er lagt til, miðar líka greinilega í þá átt. Nú er ekkert líklegra en að í n. verði valdir 3 menn, sem hafa fyrst og fremst þann kost og þá skyldu að vera góðir umboðsmenn fyrir sinn flokk. En ég hygg að þetta eigi aftur að verða til þess, eftir að tekin hafi verið upp að nýju hin pólitíska krítik á n. eins og á formannstíma HV., og átyllur fáist til að taka störfin af henni og leggja hana svo niður. Ég hefi athugað þetta frv., mér þykir slæmt að verða að segja það, að ég hefi ekki fundið í því neinn tilgang nema þennan. Það mundi gleðja mig, ef hæstv. atvmrh. gæti fært fyrir því önnur rök. En sú yfirlýsing, sem hann gaf hv. þm. Ísaf., að hann væri alls ekki á þessari stundu tilbúinn að gefa yfirlýsingu um það, hvernig hann mundi beita valdi sínu yfir n., styrkti einmitt grun minn um, að það geti verið til fleiri en einn máti að meðhöndla þessa nefnd á, að dómi ráðherrans. Hefði hann talið starf n. gott, var ekki um annað að gera en lýsa yfir, að hann mundi styrkja hana til þess að starfa eins og hún hefir gert. Nú hefir hann ekki viljað gera það. Ég get skilið þetta, og það því fremur, sem ég býst við, að ráðh. þyki hægara að taka afstöðu, þegar þessi 3 manna nefnd er búin að starfa eitt ár og allt er komið í sama pólitíska blossa sem áður var. - Ég skal ekki orðlengja um þetta, því að áliðið er kvölds, en ég hefi ekki tafið d. með löngum ræðum í vetur, og mér fannst ég ekki geta annað en látið þm. heyra, hvað mig grunar um tilgang þessa frv.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Mér þykir rétt að svara hv. 6. landsk. Ég geri það með miklu færri orðum og kem ekki svo víða við sem í rauninni þyrfti, ef tími væri til. Hann taldi, að fyrir mér hlyti að vaka að rýra gengi n., því að ekki væri breytingin til þess að spara fé. Hann taldi, að ráðh. væri í sjálfsvald sett, hvaða kaup hann heimilaði að greiða nm., og fullyrti, að hann gæti skipað þeim að vinna fyrir ekkert. Ég held það sé ekki borgaraleg skylda að vinna í nefndinni. Og ef mennirnir eiga að fá greiðslu fyrir sína vinnu, er hægt að komast af með minni laun fyrir 3 menn en 7. Ef það er talið fært á ófriðartímum að hafa 5 menn til þess að stjórna landinu, ættu að nægja 3 í fiskimálanefnd. Hv. þm. (EJ) gat upp á því, að ég mundi óska, að hann gengi úr n. Ég get ekki neitað því; að ef ég ætti að velja menn í n.. mundi ég ekki velja hann. En ég geri ráð fyrir, að hann standi hverjum hinna á sporði, sem nú eru þar. Aðalatriðið er, að ég tel nóg að hafa 3 menn til að stjórna starfsemi n., ef þeir eru sæmilega valdir. Þá komst hv. þm. að þeirri niðurstöðu, að Sjálfsfl. hafi alltaf verið á móti n. og vilji því draga störf hennar saman. Til þess þyrfti alls ekki að fækka nm., því að ráðh. getur án þess minnkað störf hennar svo sem vill. En það er ekki nóg, að hv. þm. komi með tilefnislausar getsakir um það, sem ekkert liggur fyrir um, heldur fer hann rangt með staðreyndir. Hugmyndin um fiskimálanefnd er ekki Alþfl. og Framsfl. Ég flutti frv. um hana fyrstur, á þingi 1934, en þessir flokkar tóku þá hugmynd eins og fleira og framkvæmdu hana ettir sinu höfði, nokkuð öðruvísi en ég taldi ráðlegt. Andstaða mín og Sjálfstfl. kom ekki af mótspyrnu við málið, heldur við framkvæmd þess og ýmsar aðgerðir n., sem ráðh. hefir vald til að banna henni, en leggja fyrir hana aðrar framkvæmdir, sem ýmsir munu telja, að hún hafi vanrækt. Ég vildi gjarnan, að mér gæfist kostur á að rannsaka betur en áður, hvaða framtíðarskipulag ætti að vera á þessum málum. Hér eru starfandi S. Í. F., Fiskifélag Íslands, fiskimálanefnd, farmanna- og fiskimannasamband, landssamband útgerðarmanna og svo ráðuneytið, sem þetta heyrir allt undir meira og minna. Ég held það væri rétt að bera fram skynsamlegar till. um, hvernig hægt væri að sameina þetta betur en er. Með þessu vil ég ekki lofa að flytja inn á Alþingi till. til úrbóta. En ég get sagt eins og er, að ég hefi verið ánægður með margt í starfsemi fiskimálanefndar og óánægður með annað, og ég get sagt, að með starf Fiskifélagsins hefi ég verið mjög óánægður, og er ekki einn um þá óánægju. Ég held það sé hægt fyrir 6. landsk. að vinna jafnt í n. fyrir því, þótt hann sé einmitt skipaður þar sem pólitískur fulltrúi, eins og hann kvartar yfir að nú verði gert. Mér er ekki kunnugt um að hann hafi unnið þar verr af þeim ástæðum. Hann getur ekki haldið því fram, að nm. þurfi að vera einhver óþverramenni, þótt þeir séu valdir af pólitískum flokkum. - Ég mun aldrei geta sætt mig við það sem atvmrh. að störf n. séu dregin niður, henni og öllum til ógagns, og ekki heldur, að þau dragist saman, nema þá til að færa saman hjá réttum aðila störf, sem saman eiga, og að síður mundi ég vilja leggja n. niður, að ég mundi þá telja mig fósturbana. Það eru ekki nema tveir mánuðir, síðan ég lagði á það gjörva hönd að samþykkja, að n. keypti skip til flutnings á hraðfrystum fiski. Ég held, að Alþingi geti sannfærzt um, að ég mundi ekki vilja gera neina breyt. á störfum fiskimálanefndar án þess að geta stutt hana fullum rökum, bæði fyrir sjálfum mér og öðrum. Því betra verki sem n. skilar, því betur mun ég styðja hana. En mér ber ekki að líta svo á sem atvmrh., að 7 manna n. hljóti að vera betri en 3 manna nefnd. Ég skal að lokum taka fram, að sú yfirlýsing, sem ég gaf hv. þm. Ísaf., gefur ekkert til kynna um það, að ég hafi sérstakar fyrirætlanir viðvíkjandi n., einungis að ég vil ekki binda hendur mínar neitt um framkvæmd þessara laga, fyrr en ég er búinn að athuga málið betur en mér hefir enn unnizt tími til.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) ; Aðeins örfá orð út af ræðu hv. 6. landsk. Ég mælti stuttlega með þessu frv., við fyrri umr. Hann minntist á það, að fiskimálanefnd hefði verið sett á fót af Framsfl. og Alþfl., gegn mótspyrnu Sjálfstfl., og mér skildist hann vera hræddur um, að með þessu frv. væru andstæðingar n. að brugga henni einhver vélráð. En eins og frv. er úr garði gert, er n. skipuð 3 mönnum, og 2 af þeim mundu þeir flokkar eiga, sem stóðu að því að koma n. á fót. Ég get ekki séð, að með frv. sé á nokkurn hátt dregið úr þeirri tilhlutun, sem þessir flokkar hafa haft um n. Auk þess geri ég ráð fyrir, að n. velji sér formanninn sjálf. Þar vil ég benda hv. þdm. á brtt. á þskj. 627, frá hv. þm. V.-Hún. - Þá kvaðst hv. 6. landsk. vera hræddur um, að atvmrh. vildi rýra verksvið n. En lögin hvorki auka né minnka það vald, sem ráðh. hefir til þess. Hann getur eins og áður, gert þar ýmsar ráðstafanir, að vísu takmarkaðar af l. En um það. hvaða ráðstafanir verði gerðar í sambandi við fiskimálanefnd, er ekkert ákveðið. Ég geri ráð fyrir, að meðan þrír flokkar standa að stj. eins og nú, muni a. m. k. verða rætt um það rækilega, áður en brotizt verði í því að gera hjá n. mikla breytingu á störfum.

*Sigurður E. Hlíðar: Það var víst 23. f. m., sem þessu frv. var vísað hér til 2. umr. og sjútvn. Á fyrsta fundi n. eftir jól varð hún, eins og upplýst hefir verið, ósammála um afgreiðslu þess. Minni hl., hv. þm. Barð. (BJ) og hv. 6. landsk. (EmJ), voru mótfallnir frv. (sbr. þskj. 62!)), þar sem þeir leggja til að visa því frá með rökst. dagskrá, en meiri hl. skilaði nál. á þskj. 626, þar sem mælt var með að samþ. frv., en einn nm., hv. þm. V.-Húnv., gerði ágreining um kosningu formanns og gerði brtt., sem er á þskj. 627, um það atriði. Nú er frsm. meiri hl., hv. 6. þm. Reykv. (SK), ekki viðstaddur, svo að ég verð að láta nokkur orð fylgja málinu. Þetta virðist gert að undarlegu kappsmáli einstakra manna, og bak við það allt liggur einhver óskiljanleg tortryggni. Það eru leifar af því andrúmslofti, sem var um málið, þegar fiskimálanefnd var stofnuð. En ég verð að fullyrða, að ég var grandalaus um það við athugun frv., að hér lægi fiskur undir steini, eða að nokkuð í frv. gæti miðað að því að granda nefndinni. Hv. fl. landsk. gat þess einnig réttilega, að fyrir fjvn., sem átti upptökin að þessu, mundi ekkert hafa vakað nema sparnaður, sem var mjög ríkur í huga þm., a. m. k. framan af þinginu. Það var álitið, að 3 menn gætu þarna afkastað jöfnu verki og 7 menn og n. þyrfti ekki að bíða neitt óbætanlegt tjón af fækkuninni. Síðan hefir verið samþ. hér á Alþingi að draga úr framlögum til n. um 150 þús. kr. Framhald þeirrar hugsunar er, að draga megi úr stjórnarkostnaði n., í þágu framkvæmdanna, með því að fækka nm. Starfskostnaður n. hefir hlaupið upp í 62 þús. kr., og á því er enginn vafi, að eitthvað mætti draga úr þessum útgjöldum. Ég held, að þrír menn gætu alveg eins vel leyst þetta starf af hendi og sjö menn. Ég hefi ekki enn fengið það inn í mitt höfuð, að ekki mætti mikið draga úr þessum kostnaði með því að fækka nm. úr 7 niður í 3. Ég vil því í nafni hv. 6. þm. Reykv. mæla með framgangi þessa frv. hér, og vænti þess, að hv. d. sjái sér fært að samþ. það.

*Emil Jónsson: Ég ætla fyrst að segja nokkur orð út af því, sem hv. þm. Ak. sagði nú síðast. Hann sagði, að kostnaður við n. hefði numið um 62 þús. kr., og vildi þar með segja, að mér skildist, að fækka mætti nm. svo að sú upphæð mætti lækka í hlutfalli við fækkunina. Þetta er á misskilningi byggt; þessar 62 þús. kr. fara að mjög óverulegu leyti til nm. Hv. þm. athugar það ekki, að í skrifstofu n. er margt starfsfólk, ég þori ekki að segja upp á víst, hvað það er margt. en líklega eru það 4–5 menn, sem vinna í skrifstofunni.

Mætti þá ekki fækka því?

. N. hefir ekki séð sér fært að fækka starfsfólki vegna þess að starfssvið hennar hefir aukizt hröðum skrefum og nefndin hefir haft með útflutningsverðmæti að gera, sem nam 3 millj. kr. síðastl. ár. Ég vil ennfremur benda hv. þm. á það, að n. sér að þessu leyti fyrir sér. Fiskhúsin, sem n. selur fiskinn fyrir, greiða 3% í sölulaun til n., svo að af 3 millj. kr. útflutningsverðmæti, sem n. hefir selt, þær hún í sölulaun 90 þús. kr., svo að n. gerir meira en að vinna fyrir sér. Sú verzlunarstarfsemi ein gefur meira en það, sem öll n. kostar, svo að ég sé ekki neina sérstaka ástæðu til að spara við hana að þessu leyti. Hitt er svo annað mál, að n. verður að hafa ýmis önnur störf með höndum.

Treystir hv. 6. landsk. ekki þrem mönnum að selja fyrir 3 millj. kr.?

. Ég kem að því síðar. Ég vil aðeins taka fram tvö atriði, viðvíkjandi kostnaðinum. Í fyrsta lagi, að þessar 60 þús. kr. fara að minnstu leyti til n., og þó að fækkað yrði niður í þrjá, þá væri sú útgjaldatakmörkun svo lítil, að það nemur sem ekki neinu. Í öðru lagi gerir n. með útflutningsstarfsemi sinni meira en að vinna fyrir öllum sínum skrifstofukostnaði. Þá kem ég að því. sem hæstv. atvmrh. sagði um það, að hann vildi beita sér fyrir því, að þessum mönnum yrði fækkað niður í þrjá, og að þeir ættu eins vel að geta leyst þessi störf af hendi eins og sjö. Aðalatriðið fyrir honum virðist vera það, að fækka nm. En hvers vegna þá ekki að fækka líka í öðrum n., hvers vegna eiga sjö menn að vera í mjólkursölunefnd, og hvers vegna eiga sjö menn að vera í S. Í. F., og hvers vegna í mörgum öðrum n? Það er ekki einsdæmi þó að sjö menn eigi sæti í fiskimálan. Ef það væri almenn sparnaðarviðleitni, sem lægi hér á bak við, þá ætti það að koma fram víðar en í þessari n. Ég ætla einnig að víkja að ræðu hæstv. viðskmrh., sem talaði annars vinsamlega um nefndina. Hans höfuðrök með frv. virtust vera þau, að tveir menn af þessum þremur væru skipaðir af Alþfl. og Framsfl., sem staðið hafa að því að koma n. á. Það er bara um þetta að segja, að ég er, út af fyrir sig, ekki hræddari við, að þrír menn séu í n. heldur en sjö, svona almennt. En ég er hræddari við annað. Þegar þrír menn skipa n. á þann hátt, að einn sé frá hverjum flokki, er hætt við, að um hana standi meiri pólitískur styr heldur en áður var, og að það gefi hlutaðeigandi ráðh. meira tilefni til að hlutast til um störf n., og getur gert honum afsakanlegra að takmarka meira vald hennar. Starfsemi fiskimálan. er orðin vinsæl um land allt, og íslenzkir íshúseigendur hafa vottað n. fullt traust og óskað þess eindregið, að fá að njóta hennar forsjár um sölu á afurðum sínum. Þessi ráðstöfun mun því verða mjög óvinsæl meðal þeirra, sem átt hafa viðskipti við n. Ég skal ekki vera að halda vöku fyrir mönnum langt fram á nótt, en tel mér það þó afsakanlegt, vegna þess að ég hefi ekki tafið fundi með ræðuhöldum. Ég vil þó, að skoðanir mínar um þá breyt., sem hér er verið að gera, komi greinilega í ljós, svo að hún yrði ekki misskilin.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Ég vil aðeins segja nokkur orð út af ræðu hv. 6. landsk. Ég vil taka það fram, að það er ekkert, sem freistar mín til að gera þessa n. óvinsæla. Ég kæri mig ekki um að til þess komi, að ég þurfi á nokkurn hátt að skerða valdsvið n. En færi það svo, að ég fengi vald til þess að hafa einhver afskipti af n. og að hún yrði óstarfhæf, þá mundi ég gera annað tveggja, gera skipulagsbreytingu á n. eða breyta tekjum hennar.

*Emil Jónsson: Hæstv. atvmrh. talaði um, að það myndi möguleikar á því að gera skipulagsbreyt. á þessari n. Ég vil þá spyrja: hvers vegna ekki að gera skipulagsbreytingu á öðrum hliðstæðum n.? Ég skil ekki, hvers vegna liggur svo mjög á að koma þessu máli í gegn nú á síðustu nótt þingsins. Mér fyndist þá langsamlega eðlilegast, að gerðar væru breyt. á fleiri hliðstæðum n. Ég get því ekki skilið, að neinu væri sleppt, þó að þetta frv. yrði fellt.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég vil aðeins taka það fram út af því, sem hv. þm. sagði, að það hefir ekki unnizt tími til þess ennþá að gera till. um breyt. á öðrum n. þann stutta tíma, sem ég hefi verið atvmrh. Hinsvegar mætti telja það til bóta, ef hægt væri að spara útgjöld á þann hátt að fækka í öðrum slíkum n. Ég tel samt. að það beri að samþ. þessa breyt., og vænti þess, að það verði gert.

*Pétur Ottesen: Ég vildi aðeins út af ummælum hv. 1. þm. Skagf., þar sem hann fann að því, að lækkað væri afnotagjald af útvarpstækjum í sveitum, og vildi færa þær ástæður, að þeir, sem hefðu rafhlöður, væru ekki verr settir en hinir, sem hefðu rafmagn, segja það, að ástæður sveitamanna eru þær, að þeir verða að kaupa rafhlöðurnar til þess að geta fengið „raddirnar“ heim til sín, en þessar rafhlöður hafa verið dýrar, og nú tekur þó alveg steininn úr um það, því mér hefir sagt forstjóri raftækjaverzlunarinnar, að þær hafi hækkað í innkaupi um 87%, og þó þessi hækkun hafi ekki komið fram í útsölu enn, þá kemur hún áreiðanlega innan skamms, og þá sjáum við, hver aðstaða þessara manna er, auk allrar þeirrar fyrirhafnar, sem af því leiðir að láta hlaða þessi tæki, en til þess verður oft að fara langar leiðir. Auk þess er mjög vandfarið með þessi tæki. Má í þessu sambandi einnig bæta því við, að það þarf rafmagn til að hlaða rafhlöðurnar, og losna því sveitamennirnir ekki við þann kostnað, sem hv. þm. segir, að þeir, sem í bæjunum búa, hafi. Það er enginn vafi á því, að miklu dýrara er að starfrækja útvarp í sveit en í kaupstað. Ef þess vegna á að byggja á þeim grundvelli, að allir landsmenn hafi sömu aðstöðu til að notfæra sér þessi þægindi, þá leiðir það af sjálfu sér, að mismunur sé gerður á um greiðslu afnotagjaldsins. Útvarpsstjóri telur, að það séu um 45–50 þús., sem útvarpið mundi tapa á þessu. Í þessu er ekki talið innheimtugjaldið, sem er þó verulegt. Ég vænti þess, að hv. dm. geti fallizt á þá sanngirniskröfu dreifbýlismanna, að sýndur sé litur á að létta á þeim í þessu efni, svo að þeir geti hagnýtt sér útvarpið. Er full þörf á að gefa þeim kost á þessu og stuðla þannig að því, að þeir sópist ekki allir á mölina og þurfi að fara á annara framfæri. - Fer ég svo ekki lengra út í þessa sálma.

*Pálmi Hannesson: Herra forseti! Ég gat þess við fyrri hl. þessarar umr., að ég teldi óþarft að koma með þetta ákvæði, því að ráðh. hefir þegar í hendi sér, hvernig skipað er þessum málum. Í l. um útvarpsrekstur ríkisins segir, að ráðh. geti á hverju ári ákveðið afnotagjaldið. En sérstaklega er þó óviðkunnanlegt að koma fram með þessa till. um lækkun afnotagjalda á þessu ári, þegar allir gjaldaliðir útvarpsins hafa hækkað og krónan fallið um þriðjung. Ég hefi hér í höndum umsögn frá verkfræðingi ríkisútvarpsins, Gunnlaugi Briem, þessu viðvíkjandi. Hann segir þar, að nú séu komnir á markaðinn nýir straumsparari lampar en áður voru notaðir, sem lækka mjög kostnaðinn við rafhlöðutæki, og einnig fáist nú straumspör tæki, sem hægt sé að starfrækja með litlum sex volta rafgeymi. Ég held, að þessar framfarir geri meira en að vega á móti þeirri verðhækkun, sem hv. þm. Borgf. gat um. Ég vil ekki þreyta hv. þm. með frekari umr. um þetta, því að ég geri ráð fyrir, að þeir hafi allir gert sér grein fyrir, hvernig þeim beri að greiða atkv. í málinu. En ég vil aðeins benda á það, að ef tekjur útvarpsins eru skertar á þann hátt, sem hér er farið fram á, þá er hætt við, að við missum bylgjulengd okkar, ef það leiðir til þess, að við getum ekki stækkað stöðina úr 16 kílóvöttum upp í 100 kilóvött, eins og í ráði er. Þetta vil ég biðja hv. þm. að athuga.

*Finnur Jónsson: Hv. 1. þm. Skagf. hefir upplýst, að óþarft sé að setja l. um þetta, þar sem ráðh. hefði í hendi sér að ákveða afnotagjöldin. Við umr. annars frv. hér í dag var einnig upplýst, að stj. hefði heimild til að ákveða það, sem í því fólst. Það verður nú að teljast meira en lítið undarlegt, er hv. þm. eru að eyða svefntíma sínum til að bera fram slík lagafrv., sem reynast vera alveg óþörf og út í bláinn, þegar til kemur. Það getur verið, að hér gildi það, að aldrei sé góð vísa of oft kveðin, en maður hefði annars haldið, að löggjöfin ætti að vera sem einföldust, en ekki sem flóknust. Annars er þetta frv. komið hingað inn í hv. d. svo á sig komið, að enginn þekkir það sem þá fyrstu sköpun, er það hafði, er það kom fyrst inn í þingið. Frv. þetta hefir hlotið nafnið „höggormurinn“. En eini dýrafræðingurinn hér í hv. d. lýsti yfir því, að hann þekkti ekki lengur, hvaða skepna þetta væri, og fyrst búið væri að fara svona með hana, væri ef til vill réttast að vísa henni til Dýraverndunarfélagsins. En fyrst ekki er hægt að bera fram þvílíka till., vildi ég leggja til, að það yrði jarðað í þeim kirkjugarði þar sem Alþingi jarðar í þær till., er það vill ekki láta koma fram aftur, og geri ég það því að till. minni, að frv. verði vísað til ríkisstj.

Það er kirkjugarðurinn! - PO: Eru það dauðra manna grafir?

. Hv. þm. Borgf. hefir oft flutt till. um að vísa til stj. ýmsum till., til þess að láta þær aldrei sjást framar í sölum Alþingis.

Aldrei hefi ég orðað það svo

. Ég veit ekki, hvernig hv. þm. hefir orðað þær till., en ég tel mér ekki skylt að orða mínar till. sem hann, þó að ég vilji ekki með því segja, að ég vilji ekki líkjast honum í ýmsu. En um frv. eins og það lá fyrir í fyrstu má segja, að það væri dæmi um nýja aðferð í löggjöf, þar sem tekin voru ýms óskyld lagafrv. og skeytt saman í eitt. Slík löggjafarstarfsemi fer í bága við það, sem við höfum hér álitið vera þingræði, og þekkist slíkt ekki nema í verstu einræðislöndum. Frv. átti að vera nokkurskonar þjófalykill, sem gengi að allri löggjöfinni og hægt væri að opna með allar hennar skrár. Nú hefir þessi óskapnaður verið kveðinn hér niður að mestu leyti, og tel ég, að honum væri bezt borgið með því að fela hann umsjón ríkisstj.

*Pétur Ottesen: Út af því sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að nú væru að koma á markaðinn nýir lampar, sem eyddu minni straum en þeir eldri, vildi ég taka það fram, að þetta jafnar ekki fyrir sveitunum, því að það kemur jafnt í hag kaupstöðunum sem sveitunum. Þetta jafnar því ekki það, sem á hallast milli kaupstaðabúa og dreifbýlismanna. Hv. þm. sagði og hv. þm. Ísaf. tók undir það, að ekki væri þörf að setja l. um þetta, því að ráðh. gæti ákveðið afnotagjöldin. En hvað hefir ráðh. gert til að verða við fram komnum óskum í þessa átt? Og hv. þm. mega gjarnan minnast þess, að Alþingi stendur yfir ráðh. og getur sagt sitt orð, hvað svo sem ráðh. vill gera, og því er þetta mál hér borið fram á þinglegan hátt. Ég fer ekki út í till. hv. þm. Ísaf., að vísa málinu til stj. Frv. er frá stj. sjálfri, og skil ég ekki vel, hvað hv. þm. ætlast fyrir með till. sinni. Annars hefi ég ekki vitað geipilegar ráðizt á ríkisstj. af stuðningsmanni hennar en hv. þm. Ísaf. gerði með því að líkja ráðuneytinu við dauðra manna grafir, þar sem um reika nábleikar vofur, hjúpaðar í líkklæði. Nei, guði sé lof, þá þurfum við á öðru að halda, annarskonar stj. á þeim tímum, sem nú eru. Annars getum við verið allánægðir með afdrif þessa frv. Er þegar búið að samþ. 5 l. úr því, sem hv. þm. hefir tekið á sína arma og stutt, og er ekki annað eftir en leita staðfestingar konungs á þeim. Að vísu heltist nokkuð úr lestinni, en meiri hl. er þó orðinn að l. Og ég er ekki í vafa um, að hæstv. ríkisstj. sér um, að þetta frv. verði líka að l. á sínum tíma og fái konungsstaðfestingu.

*Pálmi Hannesson: Ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, því að hv. þm. Borgf. virðist vera orðinn nokkuð heyrnarsljór. Ég tók það fram, að nýkomnir væru á markaðinn straumsparari lampar fyrir rafhlöðutæki en áður voru notaðir. Þar með fellur röksemd hv. þm.

Nei, það þarf að nota straum í báðum tilfellum

.

*Finnur Jónsson: Hv. þm. Borgf. lýsti meðferð þeirri, er höggormurinn hefir fengið hér á þinginu. Hann sagði, að fimm atriði hans væru orðin að l., og kallaði það meiri hl. Í sjálfum höggorminum voru 18. gr., fyrir utan venjuleg ákvæði um, að l. öðluðust þegar gildi, og með því, sem kallað var nöðrukynið frá hv. fjvn., voru gr. alls 23 að minnsta kosti. Og þar sem ég tel, að eitt, ef ekki tvö af þessum lagafrv., er hafa nú verið samþ. af Alþingi, ættu sér áður stað í l., tel ég það mikla nægjusemi af hv. þm. Borgf., er hann lýsir yfir ánægju sinni með það að hafa fengið inn í löggjöfina þrjú af þessum 23 atriðum.

Þetta er mikill misskilningur, hv. þm. er að dreyma

. Fyrst hv. þm. er svona ánægður með sig og sitt hlutskipti, má um það segja, að litlu verði Vöggur feginn.

*Þorsteinn Briem: Ég ætla að segja fá orð út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði viðvíkjandi 5. gr. Ég skal ekki fara út í kostnaðinn, en aðeins benda á, að rafhlöðutækjum fylgir minni notkun og heyrist verr í þeim en öðrum tækjum. Auk þess líða oft langir tímar, svo að ekkert heyrist, af því að ekki er hægt að koma tækjunum til hleðslu. En styrkur til rafhleðslustöðva bætir ekki úr þessu til fulls. Það er því sanngjarnt, að fyrir minni og lakari not komi lægra gjald. Auk þess er hér um að ræða afskekktar byggðir oft og tíðum, sem hafa verst sambönd við umheiminn. Mér þykir einnig sanngjarnt, að þessu lakara sambandi fylgi lægra gjald. Því mun ég greiða atkv. með 5. gr. frv. og vona, að fleiri geri það. Má segja, að margt sé horfið úr frv. af því, sem upphaflega var í því, en þó að hér sé ekki um stórt dýr að ræða, er hér þó ofurlítill snigill á ferð, og þeir hafa fengið orð fyrir að komast leiðar sinnar, þó að hægt fari, en ég vona, að hæstv. stj. stuðli að því, að frv. komist leiðar sinnar út úr þinginn og verði að lögum.

*Einar Olgeirsson: Ég hefi reyndar áður rætt þetta frv., en vil þó bæta því við, að mér finnst nóg komið í l. af þessum höggormsákvæðum. Ég mun því ekki greiða atkv. með þessu frv., en vil stuðla að því að koma því fyrir kattarnef. Sumt, eins og ákvæðið um þingtíðindin, hefir verið drepið, og ég vona, að eins fari um önnur ákvæði þessa frv. Ég vildi aðeins gera grein fyrir þessu.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég skal ekki vera langorður um þetta frv. Ég þarf ekki að gera sérstaklega ýtarlega grein fyrir afstöðu okkar þm. Sósíalistafl. til þessa frv., því að einmitt á fyrsta þinginu, sem við áttum sæti á sem þm. Kommfl., flutti ég till. um þetta og taldi nauðsynlegt, að þessir tekjustofnar yrðu taldir fram, og hið helzta úr þeirri till. minni hefir verið tekið upp í þetta frv. Ég minnist þess, að í sambandi við framsöguræðu mína fyrir þeirri till. upplýsti ég, að það væri um 40 millj. kr. virði í verðbréfum og slíku, sem dregið væri undan skatti. Því var algerlega neitað þá, og hv. þm. mótmæltu því þá, þótt þeir séu nú búnir að viðurkenna það. Ég get í aðalatriðunum verið með þessu frv., einnig þó að sú breyt. hafi verið gerð á því af meiri hl. fjhn., að innstæður hjá bönkum og sparisjóðum séu teknar undan. Aðalatriðið er í raun og veru ekki beinlínis tekjurnar af vaxtaskatti, heldur hitt, að knýja verðbréfin fram þannig, að þau komi fram til eignarskatts og tekjuskatts og útsvarsálagningar, og er það atriði hið mesta, sem vinnst við þetta frv., ef samþ. verður. Verðbréfin eru þess vegna aðalatriðið í þessu sambandi. Það er aðallega ein aths., sem ég vildi gera í sambandi við þetta frv., og vildi ég sérstaklega, að nokkuð yrði komið inn á það atriði við umr. um þetta frv., sem sé verðbréfamarkaðinn og annað slíkt. Það er vitanlegt, að mikið hefir verið braskað með þessi verðbréf, einkum meðal eignamanna og „spekúlanta“ hér í Reykjavík, og telja þeir, að sú verzlun sé mjög gróðavænleg. Það, sem hér er auðsætt, er, að unnt er að hafa mjög mikinn gróða af veðdeildar- og bankavaxtabréfum, sem eru nú einungis seld með mjög miklum afföllum og alls ekki í Landsbankanum, sem hefir svo að segja lokað sinni veðdeild; hann kaupir engin bankavaxtabréf sjálfur. Það, sem þarf að gera í sambandi við framkvæmd þessara l. til að afstýra þeim slæmu afleiðingum, sem ella gætu af þeim hlotizt, er að krefjast þess, að Landsbankinn taki aftur upp á að kaupa sín eigin bankavaxtabréf, eins og hann gerði áður fyrr, og tekjur veðdeildarinnar og innieign hjá Landsbankanum gengi til þess. Ef það yrði gert, þá myndi slíkt hafa yfirgnæfandi áhrif á markaðinn fyrir bankavaxtabréf hér í Reykjavík. Ég álít þess vegna, að gagnvart þeim hefði vel mátt samþ. þetta frv.; það myndi gera mönnum erfiðara fyrir að selja bankavaxtabréf og önnur verðbréf. Með samþykkt þessa frv. hér á Alþ. ber að gera kröfu til þess, að Landsbankinn fari aftur að kaupa bankavaxtabréf. Ég benti á þetta fyrir 2 árum, þegar við þm. Kommfl., sem þá var, fluttum frv., sem gekk í sömu átt. Ég vil benda á það, að án þess að þessu verði hrundið í framkvæmd er ekki hægt að koma í veg fyrir slæmar afleiðingar síðar, er myndu hljótast af þessum 1. sem ella eru réttlát og nauðsynleg. Þetta var atriði, sem þeim mönnum, er flutt hafa frv., hefir skotizt yfir, og þykir mér miður, að svo skyldi vera. Ég vildi vekja sérstaka eftirtekt á þessu án þess að ég leggi fram sérstakar till. í því sambandi.