Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um könnun á kostnaði við einsetningu skóla, samfelldan skólatíma og skólamáltíðir. Nefndin mælir með samþykkt till. með breytingu sem hún gerir till. um á þskj. 579. Brtt. felur í sér að könnunin fari fram og niðurstöður hennar verði lagðar fyrir næsta þing. Alþingi lýsi hins vegar ekki vilja sínum um framkvæmd fyrr en niðurstöður könnunar liggja fyrir. Í upphaflegri þáltill. var annars vegar gert ráð fyrir því að fram færi slík könnun á kostnaðarauka vegna einsetningar og samfellds skólatíma ásamt með skólamáltíðum. Hins vegar fólst í ályktunargreininni að því var beint til ríkisstj. að hún hlutist til um það að fyrir næsta skólaár verði komið á einsetningu. Athugasemd nefndarinnar er m. ö. o. sú að könnunin fari fram, niðurstöður hennar verði, lagðar fyrir og því næst taki þá Alþingi málið til athugunar og ákvörðunar, að þeim niðurstöðum fengnum. Nefndinni bárust umsagnir frá fjölmörgum aðilum: menntmrn., sem gaf jákvæða umsögn um nauðsyn þessarar könnunar, Sambandi ísl. sveitarfélaga, stjórn Kennarasambands Íslands, Félagi skólastjóra og yfirkennara, Fóstrufélagi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands og stjórn Kvenfélagasambands Íslands. Umsagnir allra þessara aðila voru jákvæðar um nauðsyn þessarar könnunar. Menntmrn. taldi fyrir sitt leyti æskilegt að könnunin færi fram, en benti á að hún yrði vafalaust nokkuð yfirgripsmikil og tæki því nokkurn tíma og fjármagn. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga tók undir þann hluta till. sem fjallar um könnun á kostnaðarauka og sparnaði við umgetnar breytingar, en leggur til að róttækar breytingar verði ekki gerðar fyrr en að niðurstöðum fengnum. Nefndin mælir með því að könnun þessi verði gerð og að kostnaður greiðist úr ríkissjóði.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um kosningu milliþinganefndar vegna rekstrarvanda í íslenskum sjávarútvegi. Er hún 280. mál í sameinuðu þingi á þskj. 539. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kjósa sjö manna milliþinganefnd er skilgreini rekstrarvanda íslensks sjávarútvegs, safni saman upplýsingum og bendi á leiðir til úrbóta. Í starfi sínu gerir nefndin m. a. samanburð á rekstrarskilyrðum útgerðar og fiskvinnslu hér á landi og í samkeppnislöndum okkar. Í því sambandi athugi nefndin sérstaklega eftirfarandi: 1. Olíuverð til fiskiskipa. 2. Orkuverð til fiskvinnslu, svo sem frystingar og bræðslu. 3. Viðhalds- og þjónustukostnað, svo sem verð á tækjum, vélum og varahlutum. 4. Fjármagnskostnað og fjármögnun fjárfestinga. 5. Flutningskostnað útflutningsafurða. 6. Söluverðmæti afurða á erlendum mörkuðum. 7. Launakostnað í veiðum og vinnslu. 8. Ríkisstyrki. Nefndin skili af sér með skýrslu til Alþingis fyrir næstu áramót. Nefndin hafi samvinnu við hagsmunaaðila í sjávarútvegi svo sem þurfa þykir og ráði sér sérfræðiaðstoð ef með þarf. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði“. Meðfylgjandi er stutt grg. sem ég ætla að leyfa mér að lesa líka, með leyfi forseta: „Það er staðreynd að hver íslenskur sjómaður fiskar meira en annars staðar gerist og að færri skip eru notuð til að ná þeim afla en hjá þeim þjóðum sem við gjarnan berum okkur saman við. Það er einnig staðreynd að sjávarútvegurinn hefur verið og er enn meginundirstaða íslensks efnahagslífs og nægir í því sambandi að benda á hlutdeild hans í útflutningstekjum okkar, en hún hefur undanfarin ár verið á bilinu 70–80%. Á sama tíma hafa ársverk í veiðum og vinnslu aðeins verið 13.5–14.5% af unnum ársverkum. Þrátt fyrir þessar staðreyndir hefur rekstrargrundvöllur sjávarútvegs verið með þeim hætti að hann berst í bökkum og kjör þess fólks, sem við hann vinnur, oft og tíðum bæði lakari og ótryggari en gerist hjá öðrum stéttum, en kjör þessa fólks eru nátengd þeim rekstrarskilyrðum, sem sjávarútveginum eru búin. Það er ljóst að til þess að sjávarútvegurinn geti keppt við aðrar greinar um vinnuafl og svarað kröfum um aukin gæði og verðmætasköpun þarf að tryggja rekstrargrundvöllinn. Í ljósi þessa og mikilvægis sjávarútvegsins í þjóðarbúskapnum gerir till. ráð fyrir að dregnar verði saman víðtækar upplýsingar um rekstrarskilyrði sjávarútvegs og stöðu hans, m. a. með tilliti til aðstæðna sjávarútvegs í samkeppnislöndum okkar. Í framhaldi af slíkri gagnasöfnun verði bent á leiðir til úrbóta.“ Það má segja að tilgangur þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, sé tvíþættur. Það en í fyrsta lagi að unnt verði í ljósi þeirra upplýsinga, sem nefndinni er gert að safna saman, og þeirrar yfirsýnar sem nauðsynleg er að gera ráðstafanir til að komast úr því fari tímabundinna lausna sem tíðkaðar hafa verið og ekkert lát er á, sbr. þau lagafrv. sem nú eru til meðferðar hér á hv. Alþingi. Í öðru lagi er tilgangurinn að við gerum okkur ljóst hvernig búið er að samkeppnisaðilum okkar því eins og fram kemur í grg. er ekki svo lítið í húfi fyrir okkur Íslendinga að standa okkur á mörkuðum þar sem 70-80% útflutningstekna okkar koma frá þessum atvinnuvegi. Enda þótt þeir sem sjá um sölu sjávarafurða okkar, einstaklingar og samtök, hafi nokkra yfirsýn yfir markaðsmálin hver fyrir sig skortir heildaryfirsýn og úttekt á stöðu okkar gagnvart þeim sem við keppum við. Gæði íslenskra afurða hafa hingað til verið okkar besta söluvopn og vegna gæðanna hefur okkur oft tekist að ná hærra verði en öðrum. En nú er vitað að t. d. Kanadamenn eru að gera sérstakt átak í gæðamálum. Menn hafa væntanlega líka tekið eftir því í fréttum í gær að Kanadamenn ætla sér á næstu tveimur árum að bæta við þorskveiðikvóta sinn álíka miklu magni og öllum okkar þorskveiðikvóta er í ár. Miðað við þetta er eðlilegt að við gerum okkur grein fyrir því hver áhrif þessa geta orðið ekki aðeins á Bandaríkjamarkaði heldur einnig á saltfisk- og saltsíldarmörkuðum því þar eru þeir einnig að verða áberandi umsvifamiklir. Ýmiss konar ríkisaðstoð er við sjávarútveg í nágrannalöndum okkar og Kanada. Auðvitað hefur slíkt áhrif á samkeppnisstöðu okkar og gott fyrir okkur að hafa slík atriði á hreinu. Hvað varðar fyrra atriðið er ljóst að vegna eðlis sjávarútvegsins, vegna sveiflna á mörkuðum og sveiflna í veiðum þarf iðulega að grípa til tímabundinna ráðstafana eða millifærslna innan greinarinnar, svo óvinsælt orð sé notað. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt að þannig sé búið að undirstöðuatvinnuveginum að rekstur standi sífellt í járnum eða tap sé á honum og að þeir sem með reksturinn fara skuli þurfa að eyða stærstum hluta tíma síns í að bjarga fyrirtækjunum frá viku til viku í stað þess að hafa tíma til að styrkja reksturinn og huga að framtíðarmöguleikum. Meðan svo er er hætt við að ýmislegt fari úr böndum og að fjárfestingar verði ekki eins markvissar og skynsamlegar og best væri með tilliti til afkomu greinarinnar og þjóðarhags. Það hefur verið mjög í tísku undanfarin misseri að benda á fjárfestingar í sjávarútvegi sem meginskaðvaldinn í íslensku efnahagslífi. Þrátt fyrir að erlendar skuldir vegna sjávarútvegs, og nú er ég að tala um langtímaskuldir, námu aðeins rúmum 16% í árslok 1983 af heildarlangtímaskuldum íslenska ríkisins. Þannig hefur mátt sjá og heyra hvern éta upp eftir öðrum í ræðu og riti að fjárfestingar undanfarinna ára í sjávarútvegi séu hreint að sliga þjóðarbúið, sérstaklega fiskiskipaflotinn. Einhvern veginn fáum við það á tilfinninguna, sem byggjum sjávarplássin, framleiðslustaðina, að fjöldi landsmanna viti ekki lengur af hverju þessi þjóð er rík. Dágóður hópur virðist því miður standa í þeirri trú að fiskiskip, togarar og vinnslustöðvar séu eins konar leikföng sem ríkisvaldið skammti landsbyggðarlýðnum, honum væntanlega til skemmtunar í fásinninu, en að hér sé verið að renna stoðum undir aukna verðmætasköpun, auknar gjaldeyristekjur, sem skila sér e. t. v. síst í sjávarplássinu, það virðist hverfa í skuggann. Ég ætla mér ekki að fara að standa vörð um allar þær fjárfestingar sem gerðar hafa verið í sjávarútvegi undanfarin ár. Þar sem annars staðar getum við vissulega fundið hæpnar fjárfestingar. En sá málflutningur sem hæst hefur borið er fjarri öllu lagi. Við skulum aðeins líta á þennan margfræga fiskiskipaflota. Sá skrifborðstalnaleikur sem tíðkaður hefur verið gengur út á að leggja saman stærð skipanna í brúttórúmlestum og draga síðan frá leyfilegt aflamagn fiskjar í tonnum og fá þannig út að fiskiskipaflotinn sé 1/3 of stór. Niðurstaðan er svo fáránleg að það tekur varla tali. Samt sem áður virðist þessi skrifborðsniðurstaða hafa haft þau áhrif að jafnvel fréttamenn ríkisfjölmiðla spyrja í sakleysi sínu þegar rætt er um kvótann hvort þetta sé leiðin til að fækka skipunum um 1/3, rétt eins og búið sé að ákveða einhvers staðar að það skuli gert. Hins vegar vita þeir sem til þekkja að fiskiskipafloti okkar er meira eða minna sérhæfður, þ. e. hann er byggður fyrir ákveðnar veiðar miðað við ákveðnar aðstæður, eins og t. d. loðnuflotinn, og þeir vita líka að flotanum hefur verið haldið til veiða svo sem leyfilegt hefur verið allan ársins hring í öllum veðrum með miklu álagi á vélar og tæki, skip og ekki síst mannskap, enda veiðum við meira en aðrir. En þrátt fyrir þetta og alla þessa sókn tókst flotanum okkar ekki að ná leyfilegu aflamagni á s. l. ári og færri skip hefðu líklega náð enn þá minna. Og við skulum ekki gleyma því að þá voru líka verulegar takmarkanir á sókn í ákveðna fiskistofna þó það héti ekki kvóti þá. Hvað varðar árið í ár eru aðstæður það sérstæðar að það væri í meira lagi furðulegt ef teknar yrðu ákvarðanir um niðurskurð fiskiskipaflotans á grundvelli þess, vegna þess að hið yfirlýsta markmið aflatakmarkananna er að byggja upp fiskistofnana og væntanlega þurfum við vel útbúin skip til að sækja þann afla sem það á að skila okkur. Samkvæmt tölum frá Hafrannsóknastofnun hefur meðalþorskafli á Íslandsmiðum undanfarna áratugi verið um 400 þús. tonn á ári. Við skulum því ekkert örvænta þó á móti blási í bili. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því, að þó skipin hafi stækkað í brúttórúmlestum talið nota þau enn þá sömu veiðarfæri og meðan minni skip voru notuð til veiðanna. Þar hefur ekki orðið sú gjörbylting sem orðið hefur í annarri tækni. Aukinn tækjabúnaður um borð í skipunum krefst meira rýmis, en það hefur jafnframt haft í för með sér fækkun í áhöfn skipanna. Sjálfsagt hefur engin stétt gengið jafnhart fram í því að fækka í eigin röðum með aukinni tækni og sjómenn. En stór hluti af þeirri stækkun sem hefur orðið í flotanum er til kominn vegna þess að nú er betur búið að þeim sem starfa um borð í skipunum, þ. e. sjómönnunum sjálfum. Hér áður fyrr var algengt að jafnvel tveir menn deildu koju, en nú deila menn klefa og hafa að sjálfsögðu sína eigin koju og aðstöðu til að þrífa sig. Þetta er sú meginbreyting sem hefur verið að ganga yfir íslenska fiskiskipaflotann. Það væri gaman til samanburðar að benda á að fyrir nokkrum áratugum bjó íslenska fjölskyldan, sem var kannske 6–8 manns á þeim tíma, í 40–50 fermetra húsnæði á meðan 3–4 manna fjölskyldan í dag býr í 120–140 fermetra húsnæði. Þannig er greinilegt að þær auknu kröfur sem við gerum í landi eru jafnframt gerðar til sjós og ekki nema sjálfsagt. Að lokum, tengt þessari umræðu vegna umræðna um öryggismál sjómanna, held ég að við megum aldrei missa sjónar á að besta öryggistæki sjómannsins er að sjálfsögðu gott og vel útbúið skip. Það hlýtur alltaf að verða númer eitt. En áður en ég skil við þetta fjárfestingartal vildi ég gjarnan benda á að það getur líka verið bagalegt að fjárfesta ekki eða hafa ekki fjárfest. Í því sambandi er vert að benda á að í dag ætla margir að bæta sér skaðann í botnfiskveiðunum með því að veiða rækju. Við heyrum af breytingum á togurum í þá veru að þeir geti soðið, fryst og gengið frá rækjunni um borð, unnið hana beint á markað og gert þannig að verðmætari útflutningsvöru en aðrir vinnsluhættir gera. Fyrir sjö árum var byrjað að gera út einn slíkan togara, lítinn, sérsmíðaðan til rækjuvinnslu. Útgerðaraðilar vildu síðan fá að kaupa annan stærri til að þróa veiðarnar þegar sýnt var að ekki var hægt að halda hinum úti einskipa yfir vetrarmánuðina langt út í sjó. Það gekk ekki. Menn sáu ekki ástæðu til þess á þeim tíma að huga að möguleikum á þessu sviði. En ólíkt held ég að við stæðum betur að vígi nú ef fengist hefði að fylgja þeim tilraunum betur eftir. Í fiskvinnslunni hefur svipuð þróun átt sér stað og í flotanum. Við eigum stærri og fullkomnari hús, aukin vélvæðing og tækni hafa skilað meiri og betri vöru til útflutnings og sem betur fer hefur líka hluti af fjárfestingunni farið í að bæta aðstöðu starfsfólks þó svo að þar sé enn víða pottur brotinn. En hvað svo sem mönnum kann að finnast um fjárfestingarnar er ljóst að við gerum æ meiri kröfur til sjávarútvegsins og það er líka alveg sjálfsagt. Hingað til höfum við aðeins nýtt það besta úr fiskinum en að mestu látið aðra möguleika ónýtta, og þeir eru margir eins og mönnum hér inni er kunnugt. Það má t. d. benda á að loðdýraræktin, sem hefur verið tískulausn ýmissa í atvinnumálum undanfarið, byggir nánast á nálægð við verstöð og sama virðist uppi á teningnum þegar menn ræða um lífefnaiðnað. Þar á að notast við úrgang frá sjávarútvegi og landbúnaði, þ. e. hefðbundnum atvinnugreinum okkar Íslendinga. En möguleikarnir eru miklu fleiri og nánast óþrjótandi ef við viljum leggja í það fjármuni að kanna þá og nýta. Það verður bara að vera samræmi á milli þeirra krafna sem við gerum til sjávarútvegsins og þess sem við ætlumst til af honum og þess hvernig við búum að greininni og því fólki sem vinnur í sjávarútvegi. Kjör þessa fólks eru því miður oft og tíðum bæði lakari og ótryggari en almennt gerist. Það verður sjálfsagt hvað gleggst á þessu ári þegar reikna má með að atvinnuleysi vegna aflaminnkunar bitni fyrst og harðast á þessu fólki. Hvað varðar rekstrargrundvöllinn sjálfan, sem hefur gleymst um sinn vegna umræðunnar um kvótann, það má segja að hann hafi fallið í skuggann, ætla ég ekki að fara að tíunda hér afkomutölur útgerðar eða einstakra vinnslugreina. Þeim tölum, sem hafa verið birtar um slíkt og þm. hafa að mér skilst margoft haft á borðum sínum í vetur, ber ekki alls kostar saman. Það skiptir ekki öllu máli. Ég held ég fari ekki að hefja talnalestur í því sambandi. En reksturinn hefur í heildina tekið verið afar þungur. Það held ég að öllum sé ljóst. Annars væru ekki uppi umræður um rekstrarvandann og hefðu ekki verið uppi. Rekstur í sjávarútvegi er að sjálfsögðu háður fjármagnskostnaði og þjónustukostnaði engu síður en verði afurða á erlendum mörkuðum. Og þar sem hér er um útflutningsatvinnugrein að ræða er ekki möguleiki á að velta kostnaðarhækkunum út í verðlagið, eins og innlendir þjónustuaðilar hafa fengið að gera, enda verulegur afkomumunur á milli þessara greina. Um það bera vitni taptölur annars vegar í sjávarútveginum og hagnaðartölur hins vegar, sem nú liggja fyrir fyrir 1983, hjá hverju þjónustufyrirtækinu á fætur öðru og muna menn þar væntanlega eftir bæði Eimskip og Flugleiðum. Á undanförnum mánuðum hafa verið í undirbúningi hjá núverandi ríkisstj. miklar breytingar á fjármálamarkaði og má segja að úttínur þessara breytinga hafi verið að koma í ljós undanfarið. Fjmrh. reið á vaðið og bauð út ríkisvíxla með ávöxtun umfram ávöxtunarmöguleika í bönkum og viðbrögð bankanna eru núna að koma. Þeir svara með tilboðum til fjármagnseigenda sem geta ekki verið lakari en það sem ráðh. býður. En peningarnir verða hvorki til í höndum ráðh. né heldur í bönkum og á sama hátt og ráðh. þarf að auka álögur til að greiða aukna vexti þurfa bankarnir að hækka vexti útlána, þ. á m. til atvinnustarfsemi, til að geta staðið undir sínu og ekki óhugsandi að þeir fari að bjóða út útlán. En hverjir geta þá boðið hæstu vextina? Það verður tæpast sjávarútvegurinn í þeirri stöðu sem hann er. Hins vegar bendir margt til að þjónustuaðilar, sbr. áðurgreind félög, geti tekið dýr lán, enda geta þeir hækkað verð fyrir sína þjónustu ef gróðinn lækkar um of að þeirra mati. Og hvað varðar samanburð við samkeppnislöndin gæti verið fróðlegt fyrir okkur öll og gagnlegt fyrir ýmsa að fá að vita af hverju olíuverð til fiskiskipa á Íslandi er og hefur verið u. þ. b. 1/4 hærra hér en í Brettandi, af hverju orkuverð til fiskvinnslu er lægra t. d. í Færeyjum en í okkar orkuríka landi, af hverju viðhaldskostnaður er minni sé farið með skipin í klössun erlendis og af hverju það kostar meira að flytja loðnumjöl frá landinu en til landsins. Það eru ýmsar svona fullyrðingar og staðhæfingar sem eru á floti og væri fróðlegt fyrir okkur öll að vita hvað er satt og rétt í þessu og gagnlegt fyrir þá sem taka að sér að benda á leiðir til úrbóta. Vegna allra þessara umræðna um rekstrarvanda, rekstrarerfiðleika, að sjávarútvegurinn sé kominn út að endamörkum og geti nú ekki meira, virðist vantrú á getu sjávarútvegsins stinga sér víða niður. T. d. hefur aðsókn að Sjómannaskóla Íslands farið minnkandi. É óttast að þar sé vantrú á ferðinni að einhverju leyti. Í ljósi þess að hér er um undirstöðuatvinnuveg að ræða er afar bagalegt ef neikvæð umræða verður til þess að ungt fólk fráfælist nám sem leiddi það inn í vinnu við sjávarútveginn því að þessi atvinnugrein þarf svo sannarlega á vel menntuðu og hæfu vinnuafli að halda engu síður en aðrar. Varðandi viðhorfin langar mig að nefna hér dæmi um áherslur sem gætu nú bent til þess að vantrúin, sem ég minntist á áðan, væri víðtækari en okkur e. t. v. órar fyrir. Nú um hríð hafa verið uppi raddir um það, eins og ég sagði áðan, að tækifæri í sjávarútvegi væru fullnýtt, - þetta er ekki ný speki, hún er orðin líklega tveggja áratuga gömul a. m. k., - og að framtíðarmöguleikar okkar væru í stóriðju, málmbræðslu af einhverju tagi. Gott og vel. Slíkar verksmiðjur hafa verið reistar, bæði álverið í Straumsvík og járnblendiverksmiðjan á Grundartanga. Og nú skyldi maður ætla, miðað við alla þá athygli og umræðu sem rekstur af þessu tagi hefur fengið, að maður tali nú ekki um allar utanferðir háttsettra manna á fundi eigenda verksmiðja af þessu tagi, að eftir miklu væri að sækjast. En við skulum lita á staðreyndir og við skulum nota skreiðina okkar, sem þykir ekki það merkilegasta af framleiðslu sjávarafurða, til samanburðar. Árið 1981 var útflutningsverðmæti skreiðar 13.9% af heildarútflutningi. Það sama ár var útflutningsverðmæti áls og járnblendis 5.1% af heildarútflutningi, þ. e. nettóútflutningstekjur. Árið 1982 voru sambærilegar tölur 4.5% í áli og járnblendi samanlagt, en einnig 4.5% fyrir skreið, en þá var hætt að flytja skreið út um mitt ár og birgðir söfnuðust upp. Það hefði mátt ætla, miðað við allar sendinefndirnar, ráðherra- og seðlabankastjóraferðirnar sem farnar hafa verið vegna áls og járnblendis, að það hefði verið gert út með fríðan flokk til Nígeríu með a. m. k. ráðh. ef ekki líka seðlabankastjóra í broddi fylkingar. En ekkert slíkt hefur gerst. Menn sem gegna slíkum lykilstöðum á Íslandi hafa aldrei til Nígeríu komið. Af því má kannske ráða hvað það er sem þykir mikilvægt á Íslandi. Ég ætla að taka það fram, af því að þetta dæmi er svo makalaust, að þessar tölur eru upp úr því riti Þjóðhagsstofnunar sem heitir Þjóðarbúskapurinn og dæmið fyrst og fremst dregið upp til að sýna fram á þann áherslumun sem virðist vera gagnvart atvinnustarfsemi í landinu. Ég held að til þess að við gerum okkur betri grein fyrir af hverju við erum rík, eins og ég sagði áðan, þurfum við að haga umræðunni um sjávarútveginn á örlítið annan hátt en verið hefur. Hún þarf að vera jákvæðari einfaldlega vegna þess að þarna eru óteljandi möguleikar og þetta er grein sem er okkar undirstöðuatvinnugrein og hörmulegt ef menn missa á því trúna að hægt sé að lifa í þessu landi af því sem þessi endurnýjanlega auðlind gefur af sér ásamt og með öðru að sjálfsögðu. Ég held að fyrsta skrefið í áttina til þess að við eflum aftur trú á þennan atvinnuveg sé að rekstrargrundvöllur hans verði tryggður þannig að ungt fólk geti hugsað sér að vinna við þennan atvinnuveg og að við fáum rétta mynd af því hvað er mikilvægt. Ég vænti þess að þessi till., ef samþykkt verður, geri sitt gagn í því að við gerum okkur betri grein fyrir því hvernig við eigum að vinna okkur út úr þeim vanda sem hér hefur að steðjað. Að lokum, herra forseti, geri ég þá till. að að lokinni þessari umr. verði þessari till. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 541 hef ég leyft mér að flytja svohljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá um að þjónustustofnunum ríkis og sveitarfélaga verði skylt að senda allar tillögur um efnislegar breytingar á gjaldskrám til umsagnar Neytendasamtakanna og Verslunarráðs Íslands“. Í grg. með þáltill. þessari er þess getið að till. sama efnis hafi þrisvar sinnum áður verið flutt hér á Alþingi en aldrei fengið afgreiðslu. Ég tek það fram að þáltill. er flutt í samráði við og með samþykki fyrri flutningsmanns. Þegar talað er um efnislegar breytingar á gjaldskrám í þáltill. þessari er ekki átt við þær breytingar sem verða vegna almennra verðlagshækkana. Þær breytingar sem hér um ræðir eru breytingar á reglugerðum og gjaldskrám, sem varða einstaka kostnaðarliði, þannig að hlutfallsbreytingar eigi sér stað innbyrðis í gjaldskránni eða nýir þættir eru teknir inn. Efnislegar breytingar á gjaldskrám taka því skv. framansögðu til allra meiri háttar breytinga svo og til formbreytinga á gjaldskrám opinberra þjónustustofnana. Í löndum sem búa við frjálst markaðskerfi með eftirliti hins opinbera veitir markaðurinn framleiðendum og seljendum nauðsynlegt aðhald. Markaðsráðandi framleiðendur og fyrirtæki geta þó haft þau tök á verðlagningu og þjónustu að bæði hér á landi og víðast í Vestur-Evrópu hefur löggjafinn talið nauðsynlegt að setja sérstakar lagareglur til að tryggja eðlilega samkeppni eða eftirlit með slíkum fyrirtækjum. Þannig hefur Alþingi lögfest reglur um verðlag, samkeppnishömlur og hringamyndanir til að tryggja eðlilega starfsemi markaðarins og fyrirbyggja að kaupendur þurfi að sæta of hárri verðlagningu markaðsráðandi aðila. Um það má vissulega deila hvort þær reglur séu þess eðlis að þær nái fyllilega tilgangi sínum. Jafnframt má benda á í því sambandi að óvíða í Vestur-Evrópu stuðlar ríkisvaldið jafnlítið og hér að virku neytendastarfi, en slíkt starf er til þess fallið að benda á þær misfellur sem verða við verðlagningu einstakra fyrirtækja, skort nauðsynlegrar samkeppni, léleg vörugæði eða merkingar á einstökum framleiðsluvörum. Ég hygg þó að almennt séð séu þær reglur sem lögfestar hafa verið varðandi samkeppnishömlur og hringamyndanir nokkuð góðar, þó að hægt sé að færa ýmis rök að því að eftirlitshlutverkinu sé ekki sinnt sem skyldi. Með lögfestingu framangreindra laga um verðlag, samkeppnishömlur og hringamyndanir, starfrækslu Verðlagsstofnunar og með styrkveitingu til Neytendasamtakanna leitast ríkisvaldið við að tryggja eftirlit og aðhald í viðskiptalífinu. Hins vegar skortir á það að nægilegt eftirlit og aðhald gildi um opinberar þjónustustofnanir. Í sumum löndum tíðkast að sérstakar opinberar eftirlitsnefndir séu starfandi og fylgist með starfsemi einstakra ríkisfyrirtækja. Hlutverk slíkra nefnda er bæði að fylgjast með gæðum þjónustunnar og verðlagningu hennar. Hér á landi er engu slíku til að dreifa. Ég leyfi mér að fullyrða að eftirlit og aðhald með opinberum þjónustufyrirtækjum, þjónustu þeirra og verðlagningu sé ábótavant. Í flestum tilvikum hafa þessar þjónustustofnanir einkarétt á viðkomandi þjónustu og aðstaðan er oft slík að nánast er um kaupskyldu neytandans að ræða af viðkomandi fyrirtæki. Það ætti því að vera ljóst að það skiptir miklu máli að virkt eftirlit sé haft með slíkum fyrirtækjum. Spurningin getur verið hvernig slíku eftirliti verði best fyrir komið. Ég hygg að ríkisvaldið eða sveitarfélögin séu ekki bestu eftirlitsaðilarnir með sjálfum sér og því verði að leita annarra lausna. Hér er lagt til að Neytendasamtökin og Verslunarráð Íslands fái í þessu efni takmarkað eftirlitshlutverk, sem er lágmark þess sem hægt er að krefjast varðandi eftirlit með opinberum þjónustufyrirtækjum. Neytendasamtökin og Verslunarráð Íslands eru eðlilegir umsagnaraðilar í þessu efni. E. t. v. gæti verið ástæða til að fela fleiri aðilum sama umsagnarrétt. Bæði Neytendasamtökin og Verslunarráð Íslands hafa áður lýst stuðningi við samþykkt þessarar þáltill. og eru reiðubúin til að taka að sér það eftirlitshlutverk sem greinir í till. Innan vébanda Verslunarráðs Íslands eru fyrirtæki úr nánast öllum greinum íslensks atvinnulífs svo að lítil hætta er á því að ráðið vilji mismuna atvinnuvegum í þessu sambandi. Neytendasamtökin eru samkvæmt eðli sínu, uppbyggingu og samþykktum til þess að gæta hagsmuna hins einstaka neytanda svo og heildarhagsmuna neytenda. Samtökin eru byggð upp sem frjáls félagasamtök og innan þeirra starfar fólk sem hefur áhuga á neytendastarfi og hefur svipað viðhorf í þeim málum þó skoðanir séu skiptar að öðru leyti. Samtökin eru því vel til þess fallin sem hlutlaus aðili að gegna eftirlitshlutverki með verðlagningu opinberra þjónustustofnana. Ég hef oft orðið þess var sem formaður Neytendasamtakanna að á það skortir í ýmsum tilvikum að opinberar þjónustustofnanir veiti þá þjónustu sem ætlast verður til af þeim. Þá hefur einnig komið fram að eðlilegum kvörtunum neytenda er ekki sinnt. Vegna stöðu sinnar geta þessar stofnanir því iðulega farið sínu fram sem og önnur markaðsráðandi fyrirtæki sem ekki búa við nauðsynlegt aðhald. Herra forseti. Ég leyfi mér að fara fram á að þessi þáltill. fari til skoðunar í allshn., en vil láta það fylgja með að mér þætti vænna um að ríkisstj. taki málið upp hjá sjálfri sér án slíkrar till. og gerði í þessum málum þær breytingar sem þáltill. felur í sér.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um stefnumörkun í skólamálum, sem ég flyt. Ég vil lesa hér till. með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa nú þegar 11 manna nefnd til að móta stefnu í málum grunnskólans og framhaldsskólans fram til aldamóta. Nefndin verði skipuð þannig: a. Samtök kennara tilnefni fimm, b. samtök foreldra tilnefni tvo, c. Alþingi kjósi fjóra. Menntmrh. skipi formann nefndarinnar. Í störfum sínum fjalli nefndin einkum um eftirtalda þætti: Innra starf skólans, skólahúsnæði, námsgögn og búnað skóla, skólasöfn, skólatíma, námsefni, menntun kennara, réttindi til kennslu, tengsl við atvinnulífið, samstarf við heimilin, skólaskipan (dreifbýli/þéttbýli); tengsl grunnskóla og framhaldsskóla. Nefndin hafi víðtækt umboð og geti m. a. skipað undirnefndir til að vinna að afmörkuðum þáttum. Kostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Og í grg. kemur fram: „Tilgangurinn með skipun þeirrar nefndar sem þáltill. kveður á um er sá að hefja nú þegar stefnumótun til langs tíma varðandi meginþætti skólamála og leggja grunn að markvissum vinnubrögðum í þessum tilgangi. Sú skólastefna sem nú er ríkjandi mótaðist á árunum eftir 1960 og hefur verið að festast í löggjöf síðustu 10–15 árin. Nú stendur yfir endurskoðun grunnskólalaga en ný framhaldsskólalöggjöf hefur ekki enn verið samþykkt á Alþingi, en í anda hennar starfa þó margar menntastofnanir. Það er augljóst mál að ekki er hægt að þróa og breyta stefnu í skólamálum nema á löngum tíma, enda ekki æskilegt. Stefnan í skólamálum þarf að vera ljós allri þjóðinni til að hægt sé að koma í veg fyrir sífellt hringl og öryggisleysi sem bitnar á nemendum, kennurum og foreldrum. Það er því nauðsynlegt að kanna nú þegar hvernig haga beri stefnumörkun fyrir síðasta tug aldarinnar og marka stefnu í kjölfar þeirrar athugunar og umræðu í þjóðfélaginu sem nauðsynleg er. Reynsla síðasta misseris sýnir mjög glögglega þörfina á að þingmenn, blaðamenn og allur almenningur hafi þekkingu og skilning á hvað gerist innan veggja skólans sem er ein umfangsmesta stofnun þjóðfélagsins og sú sem e. t. v. á stærstan þátt í að leggja grunn að hamingju og hagsæld einstaklingsins og þar með þjóðarinnar“. Ég tel mjög brýnt að fram fari allsherjar stefnumörkun í skólamálum. Í athugun eru ýmsir af þessum liðum. Nefnd hefur þegar verið skipuð um samstarf við heimilin, önnur um tengsl við atvinnulífið, það hafa komið fram þáltill. um einsetinn skóla, um kennslugagnamiðstöðvar við hvert fræðsluumdæmi. En það virðist gleymast að þessir þættir eru aðeins hluti af heildinni. Hvernig á að leysa alla hina? Þegar einn og einn þáttur er þannig dreginn út riðlast allir hinir. Ég ætla þess vegna að fjalla hér aðeins um þessa þætti. Ef ég ræði fyrst nefndarskipunina, þá er ákveðinn tilgangur með skipan 11 manna. Það er enginn einn aðili með meiri hluta í nefndinni, samtök kennara tilnefni fimm, foreldrar tvo og Alþingi fjóra þannig að það þarf alltaf tvo aðila til til að ná fram meiri hluta. Innra starf skólans er hér auðvitað fyrst á blaði og raunar það þýðingarmesta; þ. e. kennsluaðferðirnar, stefnan. Við erum að tala um utanbókarlærdóm, að það verði að læra ákveðin atriði. Auðvitað er það nauðsynlegt. En hvernig er sú kennsluaðferð? Hvað gerir skólinn? Hann hlýðir yfir það sem nemendur læra heima. Skólinn hlýtur að verða að móta sína starfshætti á sem fjölbreyttastan hátt, þannig að hver nemandi geti unnið, numið eftir sinni getu og þroska og haft áhuga á því námsefni sem hann er að vinna með. Án áhuga fer ekkert nám fram. Innan þessa þáttar, innra starfs skólans, má einnig nefna röðun í bekkjardeildir. Á að raða nemendum eftir getu, á að blanda, eins og kallað er? Hvers konar námsgögn, kennslutæki þurfum við þá? Hvers konar námsbækur þurfum við? Þetta þarf að ræða sem heild. Kennari er í dag umsjónarmaður tveggja bekkjardeilda. Allt það starf sem því fylgir, samstarf við sálfræðinga, alla aðra sérfræðinga í skólanum, foreldra, heimilin og umönnun við alla nemendurna. Þessu tengist skólahúsnæði og þar með einsetinn skóli. Ef vilji er fyrir einsetnum skóla þá er vissulega orðið um að ræða einn kennara sem er umsjónarmaður með einum bekk. Námsgögn og búnaður skóla. Í erindisbréfi kennara segir að þeir skuli sjá um að stólar og borð og lýsing og búnaður séu við hæfi hvers nemanda. En kennarinn hefur ekki fjármagnið. Hvað viljum við? Viljum við að kennarinn hafi eftirlit með þessu raunverulega eða ekki? Hentar t. d. sama stærð af stólum fyrir 12 ára nemanda og 7 ára - sem deila sömu stofu? Kennslugagnamiðstöðvar, skólasöfn - þetta er að ýmsu leyti einn liður. Sem betur fer er verið að flytja till. til þingsályktunar um kennslugagnamiðstöðvar í öllum fræðsluumdæmum. Grunnskólalögin mörkuðu mjög sterkan vilja um að skólasafnið yrði eitt af meginhjálpartækjum skólans. En síðan hefur lítið verið gert í þeim málum nema hér í Reykjavík, þar sem sett var sérstök reglugerð um skólasöfn. Skólatími - árlegur eða daglegur. Hvenær viljum við hafa börnin í skólanum? Hvenær er það æskilegast? Aftur snertir það einsetinn skóla. Auðvitað þarf að ræða þessi mál í samhengi. Námsefnið - einkum hver á að fjalla um hvaða námsefni er kennt í skólunum. Grunnskólalög marka í 11 eða 12 þáttum hvað á að kenna, en síðan skuli menntmrn. ákveða að öðru leyti námsefnið. Síðan hafa verið samþykkt lög um ýmislegt sem kenna á utan grunnskólalaganna, t. d. um umferðarmál, bindindi, jafnréttismál. Síðan er það aukin Íslandssögukennsla - og kennsla í íslensku. Ég held því að það sé ekki seinna vænna að við mörkum okkur heildarstefnu um námsefnið. Af hverju á að taka í staðinn? Hvað á daglegur skólatími að vera langur? Hve mikið er hægt að leggja á skólann? Þessu tengist menntun kennara. Til að hún sé í samræmi við þær kröfur sem við gerum, hvernig á þá menntun kennara að vera? Þá er komið að liðnum réttindi til kennslu. Þjóðfélagið kallar á kennara: Þið eigið að vera góðir uppalendur, góðir fræðarar, þið eigið að vera skapgóðir, þið eigið að geta sinnt öllum börnum, þið eigið að geta kennt allt námsefni. En kröfurnar til atvinnuréttinda kennara sem kenna eru engar. Ég var að skoða nýjar tölur í morgun um fjölda réttindalausra í kennslu í grunnskólum, en því miður tók ég þær ekki með, ég átti ekki von á að vera hér með framsögu í dag. Á því blaði kom þó m. a. í ljós að kennarar með gagnfræðapróf eða gamalt landspróf eru nærri 70. Við erum að kvarta yfir því sem gerist í skólanum, að ekki sé alls staðar allt eins og það á að vera. En ég held að það séu ekki margar starfsstéttir sem búa við það að hafa í reynd enga starfsmenntun. Þetta getur haft þær afleiðingar sem við sjáum raunar fyrir okkur, að einungis fólk í hálfu starfi getur sinnt kennslu. Þversagnirnar eru miklar. Og ég skil vel skólastjórann og aðra yfirmenn skóla að velja fólk í hálfu starfi - og auðvitað tala ég hér um konur sem eiga þá góðar fyrirvinnur og hafa efni á því að vera í hálfu starfi, því það eru einmitt þær sem hafa tíma til að sinna þessum málum eins og þarf að gera í dag samkvæmt þeim kröfum sem gerðar eru og það starf er svo sannarlega unnið sem fullt starf. „Tengsl við atvinnulífið“ er í nefnd og ég ætla ekki að fjalla hér um það, einnig samstarf við heimilin. Skólaskipan, þ. e. viljum við heimavistir, heimanakstur, á forskóli og grunnskóli að vera saman, framhaldsskólinn sér, 9 ára skólaskylda o. s. frv. Tengsl grunnskóla og framhaldsskóla. Verið er að athuga samræmdu prófin og breytingar á þeim, en höfum við hugsað út í hér á Alþingi afleiðingar sem samræmdu prófin geta haft fyrir ýmsa? Sumir skólar hafa ekki kennara með réttindi, aðrir verða að búa við það að skipta um kennara á hverju einasta ári. Allir nemendur verða að taka samræmdu prófin, líka þeir sem ekkert geta á slíku prófi. Ég skora á hv. þm. að huga vel að þessum málum. Ég held að það sé ekki seinna vænna að við mótum stefnu, allsherjarstefnu í skólamálum. Ég mæli með að till. verði síðan vísað til allshn.



Herra forseti. Það heyrist stundum kvartað yfir því í bakherbergjum hér á hv. Alþingi að heldur mikið sjáist til varamanna í þingsölum. Ég get að vissu leyti undir það tekið að hóf ber að hafa í þeim efnum eins og ýmsu öðru og ástæður verði að vera fyrir því að varamenn komi inn á Alþingi. En ég tel að þær tvær ræður sem við höfum heyrt nú í Sþ. - og á ég þá við þá framsögu sem flutt var hér áðan af hv. 4. þm. Norðurl. e. Svanfríði Jónasdóttur um sjávarútvegsmál og ræðu og till. hv. 3. þm. Reykn. Kristínar H. Tryggvadóttur nú varðandi stefnumörkun í skólamálum - færi okkur heim sanninn um það að það getur verið gott að fá inn í sali Alþingis fólk sem ekki situr hér daglega en horfir til þingsins úr þeirri aðstöðu að vera varamenn, eiga kannske kost á því einhvern tíma að skreppa hér inn fyrir dyrnar og leggja eitthvað til málanna. Ég tel að þessir hv. þm., sem hér mæltu um þessi stóru mál, sjávarútveginn og skólamálin, hafi þegar unnið fyrir þingfararkaupi sínu sem þeir munu fá fyrir setuna hér þann stutta tíma sem varaþm. staldra hér við. Á þessu vildi ég vekja athygli, því að mér finnst það ástæðulaust að sitja undir svo góðum tölum og finna að þar er verið að taka með ferskum hætti á ýmsum málum og bornar fram hugmyndir um endurbætur án þess að undir það sé tekið hér í þinginu. slíkar hugmyndir eru vel þegnar hér í þingsölum. Varðandi það mál sem hér er til umr., till. til þál. um stefnumörkun í skólamálum, er þar vissulega tekið á afar stórum þætti ekki síður en gert'var í hinni fyrri till. um rekstrarvanda í íslenskum sjávarútvegi. Vissulega getur verið álitamál með hvaða hætti eigi að taka á svo víðtæku máli sem þessu hversu margir eigi þar um að fjalla og hverja eigi að kveðja til. Ég þykist vita að ýmsum finnist strax að mikið sé í ráðist að kveðja til 11 menn og setja í nefnd til að fjalla um þetta en það fer ekki alltaf eftir höfðatölunni hvernig vinnst. Mestu skiptir þegar verið er að taka á málum að leitað sé til aðila sem málið varðar og geta lagt eitthvað af mörkum í þeim efnum. Ég held að það sé fyllilega tímabært fyrir Alþingi og framkvæmdavaldið að líta til stefnumörkunar í skólamálum til lengri tíma en gert hefur verið og er okkur nú eðlilega tamt að líta til aldamótanna því að það er ártal sem minnir á sig. Það hefur dregist úr hömlu hjá hv. Alþingi að kveða upp úr um stefnumótun í mjög veigamiklum þáttum í skólamálum landsins. Um árabil hefur það dregist. Endurskoðun grunnskólalaganna er raunverulega tímabært verkefni í ljósi 10 ára reynslu. En það hefur kannske legið hjá garði vegna þess að Alþingi hefur verið að vænta þess að geta tekið á lagasetningu varðandi framhaldsskólann sem ekki hefur tekist þrátt fyrir það að hér hafa verið sýnd frumvörp eftir frumvörp þing eftir þing um þetta efni og menn hafa ekki unnið sig fram úr því að setja löggjöf um samræmdan framhaldsskóla. Það væri illa komið ef ekki kæmi til atorka þess fólks sem er að vinna í skólunum og glímir í rauninni oft við að leysa þar málin án þess að leiðbeining liggi fyrir frá löggjafar- og framkvæmdavaldinu. Vissulega er það góðra gjalda vert að hægt sé að taka á málum án þess að lagafyrirmæli liggi fyrir. En oft verður það nokkuð sundurvirkt og vanburða ef ekki er fjármagn til staðar og leiðbeiningar til staðar til þess að eðlilegs samræmis sé gætt, þó að engan veginn þurfi þar að steypa allt í sama mótið. Ég minni á það að ógert er að kveða upp úr um lengd skólaskyldu í landinu. Þó að grunnskólalög hafi gert ráð fyrir því að þetta væri, gert fyrir allnokkru síðan - ég man ekki árið - þá hafa menn látið nægja að velta þessu máli á undan sér ár frá ári og framlengja gildandi lög árlega. Ég á von á því að ef ekki kemur til einhver forusta núverandi ríkisstj. í þessum efnum verði það eitt af verkefnum vorsins að bæta þar við einni framlengingunni enn. Svar við spurningunni um lengd skólaskyldu í 8 ár eða 9 ár er ókomið. Litið til framhaldsskólans er af geysimörgu að taka. Ég ætla ekki að fara að ræða það efnislega en minni aðeins á það, að það er nánast með ólíkindum að við skulum ekki hafa fengið frv. um það frá hæstv. ríkisstj. nú, eftir alla þá vinnu sem í þessi mál hefur verið lögð á undanförnum árum og í ljósi þess hversu málið er brýnt. Sama gildir um háskólastigið. Það er raunverulega löngu tímabært að taka það til meðferðar í heild sinni en það er ekki einu sinni farið að fitja upp á því máli að ég best veit. Hins vegar vil ég undirstrika að ég tel að uppbygging í skólakerfinu þurfi að gerast í þeirri röð sem menn hafa verið er að fást við frá grunnskóla og upp úr, en ekki verði farið að móta afstöðu til háskólastigsins sérstaklega og ætta síðan að færa þau viðhorf niður í framhaldsskóla og niður í grunnskóla, viðhorf sem fyrir liggja á háskólastigi. En mér finnst raunar að þess gæti nokkuð nú, að þar sé verið að reisa kröfur sem síðan eigi að færa niður eftir skólastiganum og steypa hin lægri skólastig, sem svo eru kölluð, yngri nemendur í það mót sem menn á háskólastigi óska. Sumir kunna að segja: Er nokkru að tapa þó að þetta hafi farist fyrir? Ég tel svo vera. Ég tel að t. d. sundurvirknin í ákvörðunum um lengd námsbrauta og krafna varðandi nám til einstakra starfa sé tilfinnanleg og skaði þjóðfélagið. Ég tel að gætt hafi of mikið þeirrar tilhneigingar, sem hafi verið látið undan, að færa nám ótímabært upp á háskólastig. Ekki það að ég telji ekki fyllilega ástæðu til þess að skóla fólk sem best til starfa, en það hefur komið niður á viðkomandi starfsgreinum og starfsstéttum í ýmiss konar togstreitu. Að baki liggja ekki alltaf fagleg viðhorf eða spurningin um hvaða menntunarkröfur eigi að gera heldur finnst viðkomandi hópum sem þeir fái betri stöðu til að leiðrétta kjör sín ef fyllri menntunar sé krafist. Hjúkrunarnámið er lýsandi dæmi um sundurvirkni í þessum efnum og skal ég þó ekki leggja neitt endanlegt mat á það hvaða kröfur beri að gera til einstakra þátta í því efni. Herra forseti. Ég vildi svo að endingu vekja athygli á því að í skólamálum og aðbúnaði skóla sem og á öðrum sviðum í þjóðfélaginu er ólíku saman að jafna varðandi aðstöðu þessa stóra þéttbýlis hér á suðvesturhorni landsins og dreifbýlisins. Eitt af brýnum verkefnum í skólamálum er að leiðrétta og vinna gegn því misvægi sem er að finna í ýmsum greinum skólastarfs og aðbúnaðar skóla úti í hinum dreifðu byggðum. Ég bendi t. d. á nauðsynlegar breytingar á grunnskólalögum sem þarf að ganga frá að mínu mati fyrr en seinna og varða stuðningsaðila við skólastarf úti í landshlutunum, m. a. sálfræðinga og félagsráðgjafa sem ráðnir hafa verið á grundvelli grunnskólalaga. Þar er það höfðatalan sem skammtar en ekki vinnusvæði viðkomandi aðila. Það er fáránlegt og fjarstæða að miða við sömu höfðatölu varðandi heimildir og réttindi til að ráða slíkt fólk til starfa, annars vegar hér í Reykjavík og hins vegar úti í hinum dreifðu byggðum landsins. Það er eitt af brýnum málum sem á þarf að taka. Ég tek hins vegar undir það að lokum með hv. flm. þessarar till. að mikil nauðsyn er á að horft sé til heildarinnar þegar verið er að vinna að einstökum breytingum í skólastarfi og því þarf bæði löggjöf og framkvæmd í skólum að vera í endurskoðun, helst stöðugri endurskoðun. Við skulum minnast þess að það eru ekki síst þeir sem verkin vinna og þeir sem næst eru þeim sem skólana sækja, þ. e. kennararnir sem starfsmenn og foreldrarnir, sem geta lagt mikið af mörkum í þessum efnum. Því er það ofur eðlilegt sem hv. flm. leggur til að þeir verði kvaddir til verka í sambandi við stefnumörkun af því tagi sem till. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Atvmn. Sþ. hefur fjallað um till. til þál. á þskj. 4, um gerð frv. um framkvæmd byggðastefnu. Till. þessi er flutt af hv. 8. þm. Reykv. Stefáni Benediktssyni og þremur öðrum hv. þm. Bandalags jafnaðarmanna. Till. þessi felur það í sér að skipuð verði nefnd til að semja frv. til l. um framkvæmd byggðastefnu og síðan eru talin upp eftirtalin atriði sem eigi að vera meðal efnis í þessu frv.: 1. Byggða- og áætlanadeild núverandi Framkvæmdastofnunar ríkisins verði sjálfstæð stofnun undir umsjón félmrn. 2. Starf byggða- og áætlanadeildar verði tengt skipulagsstarfi á vegum Skipulags ríkisins og sveitarfélaga með löggjöf. 3. Starfssvið byggða- og áætlanadeildar verði skýrt afmarkað sem og gerð byggðaáætlana. 4. Lánadeild og stjórn Framkvæmdastofnunar hætti störfum. 5. Alþingi ákvarði, þegar eftir því er leitað, upphæðir á fjárlögum til einstakra byggðaáætlana. Nefndin leitaði umsagna nokkurra aðila um þessa till. Ég vil geta niðurstöðu úr þessum umsögnum. Það er í fyrsta lagi frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga. Þar var lagst gegn því að þáltill. þessi næði fram að ganga. Var talið rétt að bíða eftir niðurstöðum af starfi nefndar sem nú er að störfum á vegum ríkisstj. til að endurskoða tilvist og verksvið Framkvæmdastofnunar ríkisins. Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi taldi ekki tímabært að gefa umsögn um einstök frumvörp, eins og þar stendur, um framkvæmd byggðastefnu á meðan ekki væri lokið þeirri endurskoðun á Framkvæmdastofnun og þar með byggða- og áætlanadeild sem nú sé í gangi. Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum taldi að framkvæmd byggðastefnu undanfarin ár hefði verulega raskað æskilegri dreifingu fjármagns um landsbyggðina til hins verra og taldi því æskilegt að gera breytingar á. Hins vegar var stjórnin ekki tilbúin að lýsa yfir stuðningi við einstök þmfrv., eins og það er þar orðað, um breytingar en telur að um málið verði að takast víðtækt samstarf með hagsmuni allra landsmanna fyrir augum. Samband ísl. sveitarfélaga taldi þær hugmyndir sem fram koma í liðum 1–3 í tillögunni athyglisverðar og mælti með samþykkt tillögunar að því er þá töluliði varðar en benti á varðandi liði 4 og 5 að þá væru skiptar skoðanir innan stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga og því ekki ályktað beint um þau efnisatriði. Skipulag ríkisins var meðmælt því að umrædd þáltill. næði fram að ganga og taldi skynsamlegt að taka þessi þýðingarmiklu mál til endurskoðunar í heild en vildi ekki taka afstöðu til þess hvort hyggilegt væri að leggja Byggðasjóð og Framkvæmdastofnun niður í núverandi mynd. Eins og fram kemur í sumum þessara umsagna hefur á vegum hæstv. ríkisstj. verið starfandi nefnd frá því í ágúst 1983 til að endurskoða lög um Framkvæmdastofnun ríkisins. Sú nefnd hefur verið að störfum og mun að sögn formanns nefndarinnar skila tillögum til ríkisstj. innan skamms. Innan atvmn. voru skiptar skoðanir um efni þessarar till., þ. e. um þau efnisatriði sem áskilið var að yrðu felld inn í frv. Hins vegar var nefndin sammála því að efni þessarar till. kæmi til athugunar í sambandi við tillögugerð ríkisstj. um mál þetta og leggur nefndin því til að till. verði vísað til ríkisstj. Um þetta var samstaða í nefndinni. Einn nm., hv. þm. Garðar Sigurðsson, sem ég sé að ekki er hér, skrifaði undir með fyrirvara. Hann tjáði mér að sá fyrirvari sinn byggðist á því að hann teldi óeðlilegt að nefndin væri skipuð á þann veg sem hún er, þ. e. að annar af framkvæmdastjórum Framkvæmdastofnunar ríkisins skyldi vera formaður þessarar nefndar. Mér þykir rétt að koma því hér á framfæri þar sem hann á væntanlega ekki kost á að gera grein fyrir þessum fyrirvara sínum þar sem hann er hér ekki staddur á þessu augnabliki.



Herra forseti. Við þrír Vestfjarðaþm., 3., 4. og 5. þm. Vestf., flytjum þessa till. til þál. um þróunarverkefni á Vestfjörðum sem hér er til umr. 1. flm. er Sighvatur Björgvinsson sem sat fyrr í vetur á þingi sem 3. þm. Vestf. Með því að Sighvatur Björgvinsson situr nú ekki á þingi hefur það fallið í minn hlut að mæla fyrir till. þessari. Till. þessi gerir ráð fyrir að Framkvæmdastofnun ríkisins sé falið að semja álitsgerð um framkvæmd þróunarverkefna í atvinnumálum á Vestfjörðum í því skyni að hraða nýsköpun í atvinnulífi, örva framtak einstaklinga og félaga, efla vöxt byggðakjarna og auka fjölbreytni í atvinnustarfsemi. Gert er ráð fyrir að í álitsgerð komi fram, auk ábendinga um æskileg verkefni, hugmyndir um hvernig að framkvæmdum skuli staðið, þar á meðal um hvaða sértækum aðgerðum skuli beita af hálfu sveitarstjórna og ríkisins til þess að greiða fyrir framgangi atvinnuþróunarverkefna sem líkleg væru til að treysta grundvöll atvinnulífsins og búsetu fólks á svæðinu, eins og það er orðað í till. Þegar meta skal hvað brýnast er af verkefnum sem kalla á í málefnum Vestfjarða er margs að gæta. Það verður að líta á ástandið í dag og ekki síður þá byggðaþróun sem orðið hefur á Vestfjörðum síðustu áratugina og raunar á þessari öld. Á mesta framfaraskeiði þjóðarinnar hafa mikil umskipti orðið á Vestfjörðum. Framfarir og uppbygging hafa átt sér stað í atvinnu-, félags- og menningarmálum og framlag Vestfirðinga til hagsældar og velmegunar þjóðarinnar ekki verið minna en annarra landsmanna, nema síður sé. Á Vestfjörðum hefur þróast það mannlíf sem nútíminn býður upp á. En samt sem áður hafa Vestfirðingar sérstöðu gagnvart öllum öðrum kjördæmum. Hin mikla fólksfjölgun landsmanna á þessari öld hefur skipst misjafnt milli landssvæða núverandi kjördæma. Hlutfallið af heildaríbúatölunni hefur sums staðar aukist, en annars staðar minnkað. En einungis á Vestfjörðum hefur bæði verið um að ræða hlutfallslega og tölulega fækkun íbúa. Þetta vita Vestfirðingar, en það eru ekki allir sem gera sér þetta ljóst. Þegar við ræðum eflingu byggðar á Vestfjörðum verður ekki gengið fram hjá þessari staðreynd og raunar verðum við að byggja umr. á þessari staðreynd. Sækja verður ýmis framfaramál Vestfjarða í greipar ríkisvaldsins með þeim rökum að það þurfi að gera meira fyrir þennan landshluta en aðra. Hér liggur til grundvallar sú hugsun byggðastefnu eða aðgerða til jafnvægis í byggð landsins að ríkisvaldinu beri að styrkja sérstaklega þau byggðarlög sem höllum fæti standa og í vök eiga að verjast. Í þessu efni hafa Vestfirðir algera sérstöðu vegna fólksfækkunar. Þessi sérstaða var viðurkennd af ríkisvaldinu þegar Vestfjarðaáætluninni var hleypt af stokkunum og öllu fjármagninu sem kom frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins var veitt til Vestfjarða. En síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar. Tilhneigingin til þess að láta aðgerðir og fjármagn sem upphaflega var ætlað til að efla jafnvægi í byggð landsins ná til allra jafnt hefur tröllriðið byggðastefnunni. Byggðaáætlanir vilja menn nú gera alls staðar. Hvarvetna skal efla byggðina. Það gildir einu hvort um er að ræða byggðarlög þar sem ofvöxtur hefur raskað jafnvægi í byggð landsins eða byggðarlög sem orðið hafa fyrir barðinu á þessari þróun í formi fólksfækkunar. Þegar svo er komið ná ekki tilgangi sínum aðgerðir sem upphaflega voru ætlaðar til jafnvægis í byggð landsins. Í stað þess að jafna aðstöðumun verða framlög í nafni byggðastefnu aðeins viðbót við það fjármagn sem almennar lánastofnanir veita til framfara og uppbyggingar um land allt. Engir þurfa frekar að standa á verði gagnvart þessari þróun en Vestfirðingar. Efling byggðar og mannlífs á Vestfjörðum er ekki síst undir því komin að sýndur sé í verki vilji til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þegar efla á byggð í einum landshluta þurfa að koma til alhliða ráðstafanir. Þar sem unnið er skipulega og markvisst að slíkum verkefnum er lögð áhersla á að ekki nægi að taka einstök atriði fyrir, heldur alla meginþættina sem móta mannlíf þess landssvæðis sem um er að ræða. Þannig hefur t. d. Viðreisnarsjóður Evrópuráðsins viljað haga vinnubrögðum við þau byggðaverkefni sem hann lánar til. Þetta eðli viðfangsefnisins verða menn að hafa í huga þegar meta skal hvað sé brýnast að gera til að efla byggð á Vestfjörðum. Hér er um margþætt og margslungið viðfangsefni að ræða. Í atvinnulegu tilliti hlýtur sjávarútvegurinn að vera megingrundvöllur mannlífs á Vestfjörðum í framtíðinni sem hingað til. Þessi landshluti er að sjálfsögðu háður almennum rekstrarskilyrðum og markaðsástandi þess atvinnuvegar eins og aðrir landshlutar. En Vestfirðingar hafa sérstöðu í þessum efnum. Enginn landshluti byggir svo á fiskveiðum og fiskvinnslu sem Vestfirðir. Þess vegna varðar miklu að tekið sé tillit til þessarar staðreyndar við framkvæmd fiskveiði- og fiskverndarstefnu okkar Íslendinga. Ekki má skerða hlut Vestfjarða fram yfir aðra landshluta í þessu efni. Þetta er þeim mun sjálfsagðara sem þjóðhagslega hlýtur að vera hagkvæmast að Vestfirðingar sjálfir hagnýti sem mest hin fengsælu fiskimið á heimaslóðum. Hlutur Vestfirðinga í fiskveiðum og fiskvinnslu má undir engum kringumstæðum minnka frá því sem mest hefur verið, heldur þarf þvert á móti að stefna að auknum hlut Vestfjarða í þessu efni sem er svo mikilvægt fyrir alla byggðaþróun þar. Þróun síðustu ára sýnir hvað hér er um mikilvægt mál að ræða fyrir alla byggðaþróun á Vestfjörðum. Á áttunda áratugnum var um að ræða mikla uppbyggingu á Vestfjörðum í fiskveiðum og fiskvinnslu. Segja má að grundvöllurinn að þessu hafi verið tilkoma skuttogaranna sem bætti svo mjög aðstöðu Vestfirðinga til að nýta sér nábýtið við auðugustu fiskimið landsins. Enginn vafi er á að þetta leiddi til þess að stórlega dró úr fólksflutningum frá Vestfjörðum á áttunda áratugnum og þéttbýli efldist þar. Þær breytingar héldust í hendur við mikil umskipti í tekjumöguleikum fólks á Vestfjörðum miðað við landsmeðaltal. Í upphafi áttunda áratugarins, þegar enn var mikill fólksflótti frá Vestfjörðum, voru meðalbrúttótekjur framteljenda þar nokkuð undir landsmeðaltali. Við lok þess áratugar, þegar fólksflóttinn hafði minnkað, höfðu meðaltekjur á Vestfjörðum vaxið meira hlutfallslega en í nokkrum öðrum landshluta og voru komnar talsvert yfir landsmeðaltal. Um og eftir 1980 fer svo að verulegu marki að gæta afleiðinga af aukinni fiskveiðistjórn og auknum takmörkunum á þorskveiðum. Þá fer bæði magnhlutdeild og verðmætishlutdeild Vestfirðinga í heildarframleiðslu hraðfrystiiðnaðarins að hraka. Árið 1978 nam hlutur Vestfirðinga í heildarframleiðslu hraðfrystihúsa 22.8%, en hafði verið 17.4% 1972. En árið 1982 er þetta hlutfall komið svo niður í 19.5%. Ef með hliðstæðum hætti er litið á framleiðsluverðmæti hraðfrystihúsanna vex hlutur Vestfirðinga úr 18.4% 1972 í 24.4% 1977 og 1978, en er árið 1982 fallið niður í 21.4%. Þennan samdrátt má án efa rekja beint til aukinna veiðitakmarkana sem fylgt hafa í kjölfarið á stækkandi fiskveiðiflota landsmanna. Auðvitað hefur þetta haft sín áhrif á atvinnutekjur þeirra sem fiskvinnslu stunda. Þegar þetta er haft í huga má ljóst vera hvílíkur voði er nú fram undan fyrir þennan landshluta þegar fram koma afleiðingar af hinni nýju fiskveiðistjórn sem tekin hefur verið upp nú með kvótafyrirkomulaginu. Með því að beita takmörkunum á veiðum skv. kvótaskipulaginu jafnt um allt land, burtséð frá því hvað fiskveiðar og fiskvinnsla eru mikill hluti af atvinnulífi hvers staðar, er sérstaklega vegið að þeim byggðarlögum sem eiga allt undir þessari atvinnugrein. Gefur auga leið að slíkar reglur eru bein fjörráð við landshluta eins og Vestfirði og geta haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir alla byggðaþróun þar. Það er því grundvallaratriði fyrir alla byggðaþróun á Vestfjörðum að fá leiðréttingu þessara mála. Þó að staðið hafi verið vel að uppbyggingu fiskveiða og fiskiðnaðar á Vestfjörðum hefur ekki fylgt þessu sú aukning í þjónustuiðnaði sem eðlileg má kalla. Aukning frumframleiðslu í fiskveiðum og fiskvinnslu hefur ekki leitt til samsvarandi aukningar í þjónustuiðnaði á Vestfjörðum sjálfum. Þjónustuumsvifin hafa ekki skapast í heimabyggðinni, heldur í fjarlægum byggðarlögum, t. d. á höfuðborgarsvæðinu. Hin mikla uppbygging í fiskiðnaði með stórauknum atvinnutekjum hefur m. ö. o. ekki orðið Vestfirðingum nema að takmörkuðu liði í annarri atvinnuuppbyggingu. Hin óbeinu áhrif hafa komið fram annars staðar og orðið öðrum að gagni. Hér þarf að verða breyting á, jafnframt því að alhliða aðgerðir þurfa til að koma til að auka fjölbreytni atvinnulífsins. Þegar rætt er um atvinnumál á Vestfjörðum og það sem einkum er ábótavant í þeim efnum verður ekki komist hjá að minnast á einhæfni atvinnulífsins. Þá er spurningin hvernig bætt verður úr í þeim efnum. Kemur þar að sjálfsögðu margt til greina, en sérstaklega skal staðnæmst við iðnaðinn. Þjónustuiðnaðinn á Vestfjörðum þarf að byggja upp með svipuðum hætti og annars staðar á landinu. Vel búin verkstæði þurfa að vera fyrir hendi til að sinna hvers konar þjónustuverkefnum. Sérstakt verkefni í landshluta sem byggir fyrst og fremst á sjávarútvegi eru skipasmíðar og skipaviðgerðir og það hlýtur að vera eitt af höfuðviðfangsefnum einmitt nú að sjá svo um að þessi iðnaður skipi þann sess sem honum ber og nauðsynlegt er á Vestfjörðum. Til eflingar iðnaðar á Vestfjörðum þarf að koma meira til en hinn beini þjónustuiðnaður. Á Vestfjörðum þurfa menn að hasla sér völl í sjálfum framleiðsluiðnaðinum. Í þeim efnum eru Vestfirðir langt á eftir öðrum sambærilegum landshlutum. Hef ég þá í huga ýmsan léttiðnað og smáiðnað. Ég ætla ekki að fara að telja hér upp einstakar greinar slíks framleiðsluiðnaðar, sem kemur til álita, en þó vil ég nefna einn iðnað sem frá mínu sjónarmiði er kjörinn til þess að Vestfirðingar beiti sér við. Þeim mun fremur ætti að huga að þessu þar sem þessi iðnaður er á þeim vettvangi sem verður svo ráðandi í tæknivæddu atvinnulífi, bæði næstu framtíðar og um ófyrirsjáanlega framtíð. Hér á ég við rafeindaiðnaðinn. Í þessu efni er hvetjandi fyrir Vestfirðinga það mikla framtak og hugvit sem þegar er fyrir hendi í þessu efni þar sem er fyrirtækið póllinn á Ísafirði. Það fer vart milli mála að hagstætt er fyrir þjóðarheildina að nýttar verði þær auðlindir sem Vestfirðir hafa yfir að búa. Þar kemur fleira til en nábýli við miðin og sú sérþekking og hæfni sem vestfirskir sjómenn og fiskiðnaðarmenn hafa tileinkað sér í útgerð skipa og vinnslu afla. Jarðhiti er víða á Vestfjörðum og liggur sums staðar mjög vel við. Fiskiræktarmöguleikar eru miklir. Í hinum djúpu fjörðum í Ísafjarðardjúpi, í Þorskafirði og fleiri fjörðum eru möguleikar til jafnvel stærri og meiri framkvæmda við fiskirækt en víða annars staðar á Íslandi. Bent hefur verið á aðrar lítt kannaðar náttúruauðlindir, svo sem surtarbrand sem víða er að finna á Vestfjörðum, málmgrýti sem er að finna í Önundarfirði og víðar, en sem litlar athuganir hafa farið fram á þótt áður fyrr hafi hagnýting þessara auðlinda verið mjög til umræðu og athugunar. Það er stundum talað um atvinnumál á Vestfjörðum svo sem atvinnulífinu þar sé áskapað að vera einhæfara en í öðrum landshlutum. Þá er kannske stundum talað svo eins og Vestfirðir séu annars flokks land í þessu tilliti. Þetta er víðs fjarri raunveruleikanum. Það er ekki rétt, eins og stundum er talað um, að Vestfirðir séu ekki hlutgengir t. d. þegar talað er um stóriðju. Það er rétt að á Vestfjörðum eru ekki stór vatnsföll til stórvirkjana samanborið við það sem stærst gerist í öðrum landshlutum. Samt sem áður hafa Vestfirðir möguleika á umtalsverðum vatnsaflsvirkjunum sem hljóta að verða settar upp á Vestfjörðum þegar hagkvæmt þykir. En enn fremur geta Vestfirðir notað stórvirkjanir landsins til stóriðju. Það er ekkert sem útilokar það. Það er ekki meiri vandkvæðum bundið t. d. að flytja raforku frá Blönduvirkjun til stóriðju á Vestfjörðum en að flytja raforku frá virkjun við Þjórsá til stóriðju í Hvalfirði. Það kann að vera að það sé nú eins og stendur ýmislegt nær Vestfirðingum í iðnaðarmálum en að hyggja að stóriðju á Vestfjörðum, samt sem áður eru Vestfirðir ekki úr leik í þeim efnum og það þarf að vera á verði um að hagnýta þau tækifæri sem kunna að gefast á þessu sviði. Ég hef áður sagt að það verkefni sem við hér ræðum um sé æðimargslungið. Og vissulega er að mörgu að hyggja þegar rætt er um þróunarverkefni á Vestfjörðum. Þegar Vestfjarðaráætlun kom til var ákveðið að byrja á samgöngumálunum og aðrir þættir áttu að koma á eftir. Þó að þá og síðar hafi mikið verið gert í samgöngumálum Vestfjarða er svo mikið ógert enn að telja verður hiklaust að þau mál séu enn ein af brýnustu viðfangsefnunum. Ég ætla ekki að fara að tala hér um einstök verkefni í samgöngumálunum. Þar er að sjálfsögðu af mörgu að taka eins og alkunnugt er. Á það jafnt við vegamál, brúargerðir, jarðgangagerðir, hafnargerðir og flugvallaframkvæmdir. Mikilvægi alls þessa blasir við þegar rætt er um þróun byggðar á Vestfjörðum. Þá er vert að minna á að eitt af því allra brýnasta til eflingar byggðar á Vestfjörðum er aukin áhersla á byggingu íbúðarhúsnæðis. Húsnæði er grundvallarskilyrði þess að fólk geti flutt til Vestfjarða og sest þar að. Á síðari árum hefur síður skort framleiðslutæki á Vestfjörðum en fólk til að hagnýta þau sem best. Skortur á íbúðarhúsnæði hefur verið hemill á uppbyggingu á Vestfjörðum. Ef vel á að vera þarf að mæta þessum vanda með sérstakri fyrirgreiðslu við húsbyggjendur í þessum landshluta. Með till. þessari til þál. er lagt til að Framkvæmdastofnun ríkisins verði falið að semja álitsgerð um framkvæmd þróunarverkefna fyrir Vestfirði með skírskotun til þeirrar sérstöðu í atvinnulífi landshlutans sem ég hef hér lýst. Líkur eru til að fyrirsjáanlegar stórbreytingar í atvinnuháttum kunni, ef ekkert verður að gert, að leiða til stórfelldrar byggðaröskunar Vestfjörðum í óhag og þjóðarheildinni til tjóns. Slík þróunarverkefni eiga í fæstum tilvikum að vera frumkvæðisverkefni opinberra aðila né á sviði opinbers rekstrar. En það er sjálfsagt að hið opinbera veiti t.,d. einkaaðilum tiltekinn stuðning til þess að hrinda slíkum verkefnum í framkvæmd og getur sá stuðningur verið með margvíslegum hætti. Ekki á það aðeins við um ríkið og stofnanir þess, heldur ekki síður við sveitarfélögin sem veitt gætu aðstoð t. d. með tímabundinni eftirgjöf á opinberum gjöldum til atvinnulegrar uppbyggingar slíkra þróunarverkefna. Það væri mikill fengur að fá slíkum hugmyndum lýst í álitsgerð sem gæti orðið grundvöllur að aðgerðum síðar meir, eins og hér er gerð till. um hvað varðar Vestfirði sérstaklega. Herra forseti. Að loknum fyrri hluta umr. um þessa þáltill. leyfi ég mér að leggja til að till. verði vísað til hv. atvmn.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hvaða reglur gilda hjá fjármálaráðuneytinu um tollkrít, eða greiðslufrest á aðflutningsgjöldum og söluskatti? 2. Hvaða verktakafyrirtækjum hefur verið veitt tollkrít vegna innflutnings vinnuvéla undanfarin tvö ár? 3. Með hvaða kjörum og til hve langs tíma eru slík tollkrítarlán veitt? 4. Hvernig er skuldastaða þeirra verktakafyrirtækja við ríkissjóð sem fengið hafa lán af þessu tagi undanfarin tvö ár? Skriflegt svar óskast. Svar: 1. Árið 1969 var lögfest ákvæði í 53. gr. laga um tollheimtu og tolleftirlit þar sem fjármálaráðherra var heimilað með reglugerð að veita innflytjendum tiltekinn greiðslufrest á aðflutningsgjöldum. Við það var að miða að greiðslufrestur yrði veittur gegn fullgildri bankatryggingu eða annarri hliðstæðri tryggingu sem fjármálaráðherra tæki gilda. Jafnframt var gert ráð fyrir að það skilyrði yrði sett að viðkomandi vara yrði tollafgreidd og flutt úr vöruafgreiðslu innan tiltekins frests sem ákveðinn yrði í reglugerð og var sérstaklega tekið fram að hann skyldi ekki vera lengri en einn mánuður frá komudegi flutningsfars til landsins. Jafnframt var kveðið svo á í lögunum að heimilt væri að takmarka greiðslufrest við ákveðnar tegundir vöru. Þegar á reyndi varðandi notkun heimildarákvæðis þessa komu í ljós ýmsir annmarkar, sem hér skulu ekki tíundaðir, er voru því til fyrirstöðu að koma heimildarákvæðinu til framkvæmda. Var því horfið frá því að setja almennar reglur um ákvæðið. Í þess stað var ákveðið að reyna tollkrít á einstökum mjög stórum vörusendingum og varð því niðurstaðan að veita greiðslufrest á aðflutningsgjöldum í eftirtöldum tilvikum: 1. Magninnflutningi á timbri. 2. Magninnflutningi á járni. 3. Bílum samkvæmt sérstöku samkomulagi, m. a. við Bílgreinasambandið. 4. Vörum til skipasmíða samkvæmt nánari reglum, en tollur af þeim er hvort eð er endurgreiddur eftir á. Framkvæmd greiðslufrests að því er varðar ofangreindar vörur var í upphafi falin embætti tollstjórans í Reykjavík og gilti sem almenn regla. Reglur þær sem þannig voru mótaðar í upphafi eru í stórum dráttum enn þá í gildi. Skal hér á eftir gerð örlítið nánari grein fyrir þessum reglum. Með ráðuneytisbréfi dags. 22. ágúst 1972 var veitt heimild til handa járninnflytjendum og timburkaupmönnum til þess að tollafgreiða þessar vörur með greiðslufresti til tveggja mánaða. Greiðslufrestur var bundinn því skilyrði að bankaábyrgð lægi fyrir við tollafgreiðslu. Að svo miklu leyti sem aðflutningsgjöld hvíla á járni og timbri eru reglur þessar í fullu gildi enn þá. Að því er varðar greiðslufrest á aðflutningsgjöldum á efnivörum til skipasmíða og skipaviðgerða er nú í gildi almennt bréf til tollstjóra frá 14. ágúst 1980. Samkvæmt því er tollstjórum heimilt að veita skipasmíðastöðvum, útgerðaraðilum og skipaviðgerðaraðilum allt að sex mánaða greiðslufrest á aðflutningsgjöldum og öðrum ríkissjóðsgjöldum vegna tollafgreiðslu á vélum, tækjum og efnivörum til skipasmíða og skipaviðgerða. Greiðslufrestur á aðflutningsgjöldum skal veittur gegn útgáfu skuldarviðurkenningar og skilyrðislausri ábyrgð banka eða sparisjóða um greiðslu, verði krafa samkvæmt skuldarviðurkenningu eigi greidd á réttum gjalddaga. Samkvæmt ráðuneytisbréfi frá 16. nóvember 1973 er tollstjóra heimilt að veita olíufélögunum greiðslufrest á tolli af bifreiðabensíni. Greiðslufrestur er þó aðeins veittur að hluta, þ. e. hann nær einungis til 35% af tollinum. Sérstakt samkomulag var gert á árinu 1974 milli fjármálaráðherra f. h. ríkissjóðs, Verslunarbanka Íslands hf. og Bílaábyrgðar hf. Samkvæmt samkomulagi þessu er bifreiðainnflytjendum, sem eru hluthafar í Bílaábyrgð hf., veittur gjaldfrestur á aðflutningsgjöldum af bifreiðum gegn afhendingu skuldarviðurkenninga. Greiðslufrestur er á bilinu 10 til 20 dagar, talið frá afhendingardegi bifreiðar. Til tryggingar greiðslu á aðflutningsgjöldum hefur Verslunarbanki Íslands hf. sett ríkissjóði bankaábyrgð. Jafnframt var Bílaábyrgð hf. gert að setja að handveði tryggingar vegna hugsanlegra krafna Verslunarbanka Íslands hf. á hendur bifreiðainnflytjendum. Að öðru leyti eru í samkomulagi þessu ítarleg ákvæði um hvernig skuli leita fullnustu ef til vanskila kemur svo og um viðurlög. Sams konar samkomulag milli fjármálaráðherra, Samvinnubanka Íslands hf. og Sambands íslenskra samvinnufélaga var svo gert síðar sama ár. Með ráðuneytisbréfi dags. 13. apríl 1976 var olíufélögunum veittur greiðslufrestur á gjaldi af gas- og brennsluolíum. Greiðslufrestur er allt að fimm mánuðir frá komudegi flutningsfars til landsins. Greiðslufrestur er að öðru leyti veittur gegn útgáfu skuldarviðurkenningar. Greiðslufrestur samkvæmt framansögðu gildir aðallega vegna innheimtu tolls og annarra aðflutningsgjalda, en að því er varðar innflutning efnivara til skipaviðgerða og skipasmíði er þó jafnframt heimilt að taka við skuldarviðurkenningu vegna söluskatts þegar um er að ræða innflutning af hálfu útgerðaraðilanna sjálfra. Af fjármálaráðuneytisins hálfu hafa ekki verið settar frekari almennar reglur um greiðslufrest á aðflutningsgjöldum vegna almenns innflutnings á öðrum vöruflokkum en hér hafa verið tilgreindir. Sérstakt fyrirkomulag gildir að því er varðar tímabundinn innflutning á vörum. Um tímabundinn innflutning ferðamanna á bifreiðum gildir sú regla að ferðamenn þurfa almennt ekki að setja sérstakar tryggingar vegna innflutnings á bifreiðum sínum. Sama gildir um tímabundinn innflutning vísindamanna og vísindaleiðangra á tækjum og öðrum búnaði sem þeir nota hér við rannsóknir sínar. Í öðrum tilvikum má segja að meginregla sé að innflytjandi verði að setja peningatryggingu vegna greiðslu aðflutningsgjalda af vörum sem tímabundið eru fluttar inn í landið. Með ráðuneytisbréfi dags. 10. júní 1981 hefur fjármálaráðuneytið þó heimilað tollstjórum að taka við skuldarviðurkenningu fyrir lögboðnum áföllnum gjöldum svo og öðrum kostnaði í stað peningatryggingar þegar um tímabundinn innflutning er að ræða. Heimildin er bundin því skilyrði að fyrir liggi skilyrðislaus sjálfskuldarábyrgð banka. 2.1 Hinn 16. júní 1983 var Agnari Hallvarðssyni veittur greiðslufrestur á aðflutningsgjöldum og sölugjaldi að fjárhæð 2x400 þús. kr. gegn sjálfskuldarábyrgð banka. Gjalddagar voru 27. júní 1983 og 11. júlí 1983. Agnar flutti inn vélgröfu. 2.2 Hinn 29. júní 1983 var Helga Þór Jónssyni veittur greiðslufrestur á aðflutningsgjöldum og sölugjaldi að fjárhæð 2x1 735 þús. kr. vegna innflutnings kranabifreiðar. Helmingur lánsins var tryggður með veði í kranabifreiðinni R-33012 en hinn helmingurinn með veði í húseign. Lánið er til tveggja ára, verðtryggt og ber 2% vexti. 2.3 Hinn 31. ágúst 1983 var Vörðufelli hf. heimilað að greiða aðflutningsgjöld og sölugjald með skuldabréfum er tryggð væru með sjálfskuldarábyrgð banka eða sjálfskuldarábyrgð Almennra trygginga hf. Lánið er til tveggja ára, verðtryggt og ber hæstu vexti. Upphæð lánsins var 3 556 þús. kr. Vörðufell flutti inn vökvagröfu. 2.4 Hinn 2. febrúar 1984 var Hagvirki hf. heimilað að greiða aðflutningsgjöld og sölugjald með skuldabréfum að nafnverði 5 308 þús. kr. er tryggð væru með sjálfskuldarábyrgð banka. Lánið er til tveggja ára, verðtryggt og ber hæstu vexti. Hagvirki hf. flutti inn jarðýtu. 2.5 Hinn 23. mars 1984 var Veli hf. heimilað að greiða aðflutningsgjöld og sölugjald með skuldabréfum er tryggð væru með sjálfskuldarábyrgð banka, væru verðtryggð og bæru hæstu vexti. Völur hf. hefur greitt tolla að fjárhæð 792 þús. kr. með skuldabréfi er fellur í gjalddaga í október 1984. Skuldabréf til greiðslu á söluskatti mun væntanlega berast ríkissjóði 25. apríl. Nafnverð þess er ekki þekkt en andvirði þess á að greiðast ríkisféhirði í desember 1984. 3. Þessum lið fyrirspurnarinnar er svarað með upplýsingum er gefnar hafa verið varðandi fyrirspurn í lið 2. 4. Það er stefna ráðuneytisins að veita ekki upplýsingar um skuldastöðu einstaklinga eða fyrirtækja við ríkissjóð. Þær kröfur er ríkissjóður á og taldar eru undir lið 2 eru svo vel tryggðar að skuldastaða þeirra fyrirtækja sem þar eiga hlut að máli rýrir ekki líkur ríkissjóðs á að fá aðflutningsgjöld og sölugjald það sem hér um ræðir greitt.